Lelewaning Basa Lan Dialektika Kasetyaning Satriya Sajroning Naskah Rama Versi Madura (Aspek Stilistik) Lelewaning Basa Lan Dialektika Kasetyaning Satriya Sajroning Naskah Rama Versi Madura (Aspek Stilistik) Rima Susanti Pendidikan Bahasa Daerah, FBS, UNESA ( Abstrak Salah sawijine wujud teks sastra yaiku naskah. Naskah mujudake manivestasi lan investasi tumprap uripe manungsa. Naskah nyimpen maneka warnane kapribaden sawijining bangsa tartamtu. Salah sawijining naskah kang nggambarake kapribaden bangsa Indonesia yaiku Naskah Rama Versi Madura, sabanjure dicekak dadi NRM.Adhedhasar struktur Naskah kang ditliti, nuduhake yen NRM nggunakake lelewaning basa. Pangripta NRM nggunakake lelewaning basa sing bisa nyengkuyung fungsi artistik naskah kanggo mujudake aspek dialektis. NRM ngandhut aspek dialektika kasetyaning satriya, kang bisa dideleng saka paragaIndrajit lan Wibisana. Adhedhasar jlentrehan mau, bisa dijupuk telung underan panliten, yaiku : 1) Kepriye strukture NRM? 2) Kepriye lelewaning basa kang dumunung sajroning NRM? 3) Kepriye wujud dialektika kasetyaning satriyaing sajroning NRM?. Underaning panliten mau nuwuhake telung tujuwan panliten,yaiku kanggo : 1) Ngandharake strukture NRM? 2) Ngandharake lelewaning basa kang dumunung sajroning NRM? 3) Ngandharake wujud dialektika kasetyaning satriyaing sajroning NRM. Panliten iki diajeb bisa menehi paedah arupa : 1) Tumprap Ilmu Filologi : Panliten iki menehi sumbang sih marang jagading ilmu Filologi, yaiku bisa menehi sumbang sih arupa kawruh ngenani lelewaning basa lan dialektika kasetyaning kesatriya, amarga panliten ngenani stilistika sajroning naskah iku isih arang banget ditindakake. 2) Tumprap Panliti: Panliten iki bisa nambahi kawruhe panliti ngenani piwulangan kang ana sajroning NRM, bisa mangerteni lelewaning basa kang sumimpen ing NRM. Kejaba iku panliten iki diajab bisa nambahi pengalamane panliti supaya bisa ngrembakakake ilmune, mligine ing babagan Filologi. 3) Tumprap Pamaos : Panliten iki bisa nambahi kawruhe para pamaos ngenani filologi, mligine ngenani NRM. Saliyane iku panliten iki uga bisa nepungake lan mangerteni teks NRM. Metode sing digunakake yaiku metode deskriptif comparatif, kanthi objek arupa NRM. Instrumen utamane yaiku panliti iku dhewe. Sumber datane arupa tetembungan kang nuduhake kahanan lan paraga sajroning NRM. Data panliten diklumpukake kanthi cara inventarisasi naskah, maca naskah, lan study pustaka. Data sing wis nglumpuk ditransliterasi kanthi nggunakake pedoman aksara Jawa. Asiling panliten nuduhake strukturing NRM kang nggunakake puitika tembang macapat. Ewa semana, ora kabeh tembang macapat sing digunakake iku trep klawan paugeraning tembang. Ana saperangan tembang kang ora laras klawan paugeran. Tembang sing paling akeh ngalami kakliruwan yaiku tembang Dhandhanggula. Tembang Dhandhanggula ngalami kakliruwan paling akeh ing pada katelu, yaiku ing bab guru swara. Kudune gatra katelu dipungkasi klawan vokal /e/, nanging nyatane malah dipungkasi klawan vokal /i/. NRM mujudake naskah tunggal kang kawangun saka 9 pupuh (227 pada). Lelewaning basa sing onja sajroning NRM yaiku Tembung Garba, Tembung Wancahan, lan Purwakanthi. Tembung-tembung kasebut digunakake supaya bias njangkepi guru wilangan utawa guru swara. Saliyane iku anane lelewaning basa bias nggampangake pangripta kanggo medharake isi crita lan nggawe pamaos sarujuk klawan idene pangripta. Lelewaning basa minangka jembatan kanggo nuwuhake paradigma dialektis sajroning NRM. Dadi, bisa didudut yen lelewaning basa iku sarana pambangun dialektika kasetyaning satriyaing NRM. Aspek dialektis kang onja yaiku nalika Wibisana mutusi kanggo mbelani bebener lan keadilan. Wibisana lila ninggalake Negara lan sedulure kang nindakake kaluputan. Semana uga klawan Indrajit kang mbelani ramane masiya natoni atine ibune. Tembung pepenget: naskah, filologi, lelewaningbasa, dialektika. A. PURWAKA Reriptan sastra mujudake papan panggonan kanggo nyimpen isi pikirane para winasis ing babagan sastra, panyengkuyung maneka warnaning kabudayan ing jaman mbiyen. Para panyerat ngandharake pamikirane ngenani bab-bab tartamtu sing gegayutan karo panguripan ing jaman mbiyen. Lumantar reriptan sastra, para pamaos bisa mangerteni kaya ngapa cara urip lan budaya sing tuwuh lan ngrembaka ing jaman mbiyen. Salah sawijine wujud saka teks sastra yaiku naskah. Naskah mujudake manivestasi lan investasi tumprap uripe manungsa. Naskah nyimpen maneka warnane kapribaden sawijining bangsa tartamtu. Sing dimaksud naskah yaiku sakabehing wujud tulisan tangan tinggalane para sesepuh, sing kaserat sandhuwuring kertas, lontar, kulit kayu lan rotan (Djamaris, 2002:1). Nalika pangripta nulis sawijining reriptan sastra naratif, panjenengane mesthi nduweni ciri khas utawa gaya tartamtu kanggo medharake isi crita. Gaya pancarita pangripta kasebut ana sing diwujudake kanthi dialektiks 1
Lelewaning Basa Lan Dialektika Kasetyaning Satriya Sajroning Naskah Rama Versi Madura (Aspek Stilistik) sing nambahi lelewaning basa lan nggunakake kaendahaning reriptan sastra. Saliyane bisa menehi efek estetis, lelewaning basa bisa mbiyantu pangripta kanggo mbangun kahanan sing dikarepake sajroning reriptan sastra. iku bisa narik kawigatene pamaos. Gaya pancarita lan wernaning basa bisa nuwuhake anane dialektika saka paraga-paragane. Dialektika bisa nambahi efek retorika sing luwih apik, saliyane iku makna lan filsafat sing dipikolehi bisa luwih jeru. Sajroning ilmu filsafat sastra, dialektika bisa ditegesi minangka proses pangrantaming pamawas saka paraga- paraga ing reriptan naratif (Endraswara, 2012:74). Sajroning dialektika, unsur siji ora kudu nyawiji klawan unsur liyane. Individualitas kadhang kala malah kudu diketokake, supaya panggambaran watak saben-saben paraga bisa ketara kanthi cetha. Panggambaring watak sing saya cetha mau saya nyengkuyung anane aspek dialektika sajroning reriptan sastra. Miturut Purnomo (2007: 21), mudheng orane pamaos marang teks kang ditliti amung bisa kawujud yen katindakake suntingan tumprap naskah. Nyunting teks tembung-tembung sing kliru ateges gawe benere sajroning naskah. Suntingan teks ditindakake supaya isi teks bisa dipertanggung jawabake kanthi cara ilmiah, nanging ing panliten iki ora bakal dicawisake suntingan teks. Suntingan teks NRM wis tau diterbitake dening mahasiswa Unair, Mardhayu W ing taun 2008 kang nliti NRM luwih dhisik. Salah sawijining naskah kang nggambarake proses mau yaiku Naskah Rama Versi Madura, sabanjure dicekak dadi NRM. NRM ngandhut aspek dialektika kasetyaning satriya, kang bisa dideleng saka paraga Kumbakarna, lan Wibisana. Kanggo nyengkuyung aspek dialektis mau pangripta NRM nggunakake lelewaning basa sing bisa nyengkuyung fungsi artistik naskah kasebut. Dialektika yaiku proses pangrantaming pamawas tumprap paraga, wewatakan, lan sapiturute sajroning reriptan. Lelewaning basa mujudake sawijining teknik sing digunakake dening pangripta supaya aspek dialektis ing NRM luwih krasa. Indrajit, Adhedhasar andharan mau bisa dimangerteni yen NRM mujudake naskah sing apik kanggo ditliti. Panliten tegese pamacan kritis kanthi pamerakan ilmiah. Seratan iki mujudake panliten kang nduweni ancas kanggo nliti kaya ngapa gaya pancarita lan lelewaning basa sing digunakake dening pangripta, bisa narik kawigatene pamaos. Gaya pancarita lelewaning basa bisa nuwuhake anane dialektika tumprap para paragane. Dialektika bisa nambahi efek estetis, mligine puitika sing luwih apik, saliyane iku makna lan filsafat sing dipikolehi bisa luwih jeru. lan NRM nyeritakake kaprawiran, kasetyan, lan katresnane satriya minangka paraga. Ewa semana, sing bakal dadi punjer parembugan iki yaiku kasetyaning satriya paraga tartamtu. Para satriya sajroning NRM mau saguh mbela negarane lan mbelani bab-bab sing dianggep bener. Satriya sing nduweni kasetyan sing gedhe ing antarane yaiku Indrajit lan Wibisana. Indrajit saguh mbelani kanjeng rama lan negarane, senadyan bapak lan ratune mau salah. Indrajit saguh nglabuhi ramane kang atase ratu amarga Indrajit nduweni pangabekti sing gedhe marang bapake minangka pangeran pati. Wibisana setya marang Rama, amarga Wibisana nganggep Rama iku bener lan musuhi kakangane dhewe minangka ratu kang dianggep kliru. Senadyan kaca kasijine ilang, nanging NRM isih bisa diwaca kanthi cetha. Basa sing digunakake yaiku basa Madura kanthi cengkok Jawa. Aksara sing digunakake yaiku aksara Jawa. Saben sakaca umume ana 13 gatra, nanging uga ana sing luwih utawa kurang saka iku. NRM nggunakake puitika tembang macapat. Jinis tembang sing digunakake yaiku Dhandhanggula (Artate), Sinom, Pangkur, lan Asmaradana (Kasmaran). Tembang Dhandhanggula ana 3 pupuh, lan Pangkur ana 2 pupuh, dene tembang Asmaradana amung ana sapupuh. tembang Sinom Panliten iki nduweni ancas kanggo nliti kaya ngapa gaya pancarita lan basa sing digunakake dening pangripta NRM bakal ditliti kanthi pranatan Filologi arupa struktur naskah, ancangan stilistika kang munjer ing babagan lelewaning basa lan dialektika kasetyaning satriya. Stilistika yaiku salah sawijining perangan saka ilmu kabasan kang menehi daya pangaribawa marang efek estetise reriptan sastra. Anane stilistika dimaksudake kanggo njlentrehake sawijining bab kang ing jagading kasusastran umume digunakake kanggo njlentrehake gegayutan antarane basa klawan fungsi artistik lan maknane (Nurgianto, 2000:279). B. METODHE Metode bisa diarani cara kanggo nggarap sawijining bab kang nduweni sistem supaya bisa nggampangake anggone nindakake sawijining panliten tartamtu kanggo nggayuh ancas tartamtu. Panliten iki kalebu panliten deskribtif comparatif, yaiku panliten kang data-datane arupa tembung-tembung utawa konsep lan dudu arupa angka kang dibandhingake klawan objek liya. Deskriptif yaiku panliten kang nggambarake asil panliten kanthi cara njlentrehake, dene comparative yaiku mbandhingake. Data kang dikumpulake sajroning panliten kualitatif wujude arupa tembung-tembung, gambar, lan dudu angka. Panliten iki gegayutan klawan interpretasi lan upaya kanggo ngandharake makna sajroning objek panliten kang dirembug. Ancangan kualitatif mujudake jinising panliten kang nganalisis isi, ngandharake isi kang ditengenake. 2
Lelewaning Basa Lan Dialektika Kasetyaning Satriya Sajroning Naskah Rama Versi Madura (Aspek Stilistik) Ancangan kualitatif mujudake jinising panliten kang nganalisis isi, ngandharake isi kang ditengenake. Sumber data sing digunakake sajroning panliten iki ana 3, yaiku Naskah Rama Versi Madura, Epos Ramayana, lan Wayang Purwa Mawa Carita. Sumber data utama sajroning panliten iki yaiku NRM minangka koleksi Musium Mpu Tantular, Sidoarjo kanthi nomer inventaris 200.19. M, 5995/29. Metrum tembang kang digunakake yaiku Sinom, Pangkur, Asmaradana, lan Dhandhanggula. NRM ditulis mawa aksara Jawa, nggunakake basa Madura, lan bahane saka kertas. garugha malah seneng yen mengko teka dadi payunge prajurit dadi ngenteni ana ing ngarep sing ana ing mburi Basa kang digunakake yaiku basa Madura, Kawi, Sansekerta, Melayu, lan Basa Arab. Mula, kanggo mbedakake antarane naskah siji lan liyane sing ngandhut crita kang padha, panliti menehi irah-irahan Naskah Rama Versi Madura utawa dicekak dadi NRM. b. Panulis Naskah Data mujudake sejatining objek sing bakal ditintingi. Sajroning ilmu sastra, data sing digunakake arupa reriptan sastra utawa naskah (Herawati, 2010:35). Data saka panliten iki awujud sekabehane tembung-tembung, ukara lan simbol-simbol sajroning NRM kang ngandhut lelewaning basa lan piwulang ngenani dialektika kasetyaning satriya. Panulis NRM ora bisa dimangerteni kanthi cetha. Perangan ngarep naskah utawa samak, lan manggala uga ora ditemokake cuplikan kang nuduhake jeneng utawa asal-usul pangripta kanthi cetha. Kolofon naskah iki uga amung njlentrehake kanthi samar ngenani pangripta NRM. Trap-trapan kang ditindakake kanggo nglumpukake data ing panliten iki yaiku kanthi iventarisasi naskah, maca NRM, lan study pustaka. Trap-trapan kanggo nganalisis naskah ditindakake kanthi cara maca NRM, transliterasi, deskripsi naskah, panglumpuking data, pangolahing pata, lan menehi dudutan. C. ANDHARAN 1. Struktur Naskah Pangapurah kiyahi nyahi Sang Isun akntuna kên putra Sampiyan, anyuhun sêmbah Puji lan baksi, anyu hun sabappi Pangapuranen aku kyai lan nyai aku anak ragil sampeyan, anyuhun sembah puji lan bakti, nyuwun pangapunten (A. IX. 1) Srtuktur NRM kasusun dadi siji awujud buku. Sakabehe bab sing ana gandheng cenenge klawan struktur naskah bakal diandharake ing ngisor iki. a. Irah-irahan NRM iki ora katulis kanthi cetha sajroning teks, nanging saka critane bisa dimangerteni yen naskah kasebut isine ngenani Rama. Minangka bukti, bisa kawawas saka cuplikan ing ngisor iki. Irah-irahan NRM Pupuh ing ndhuwur minangka bukti yen panulis NRM iku ora diandharake kanthi cetha. Amung diandharake yen panulise minangka anak saka sawijining Kyai Nyai ing dhaerahe. Panulis nyuwun embah puji lan bakti, uga nyuwun pangapura marang Kyai Nyai minangka ibune. c. Wektu Panulisan Yin sembadha ikar sajeng aji penat karya twi ing gagana sri rama akarsa turi yin sambadhi pakolun lenghengnga kintun dana mangken garudha mahah bira yan punika rawu dhadhus papayuning bala nengge dhadhya saka jengng ira mangkin kang ana winging wadya (A. I. 6. 3) Umur NRM ora diandharake kanthi cetha. Kira-kira NRM ditulis nalika Islam wis ngrasuk ing tanah Jawa lan wis nyebar teka Madura. Pangapurah kiyahi nyahi Sang Isun akntuna kên putra Sampiyan, anyuhun sêmbah Puji lan baksi, anyu hun sabappi (A. IX. 1) Yen isa kang sajake diajeni kesel tawa tinawa ing langit sri rama kepengin nuturi yen paduka bisa kirim donga dene mengko Pangapuranen aku kyai lan nyai aku anak ragil sampeyan, anyuhun sembah puji lan bakti, nyuwun pangapunten 3
Lelewaning Basa Lan Dialektika Kasetyaning Satriya Sajroning Naskah Rama Versi Madura (Aspek Stilistik) Tembung kiyahi amung digunakake kanggo ngarani pawongan kang dianggep mumpuni ing babagan agama Islam. Tembung nyahi, nuduhake yen sing dikarepake iku wong wadon. Dadi bisa dimangerteni yen kiyahi nyahi mujudake sesebutan kanggo bojone Kyai kang mumpuni ing babagan agama. d. Ukurane NRM Naskah Rama Versi Madura ditulis ing kertas 1. 2. 3. Pupuh 1 Pupuh 2 Pupuh 3 Artati (Dhandhanggula) Pangkur Artati (Dhandhanggula) 26 pada 26 pada 44 pada dluwang blawur werna coklat. Tabel 4.1 : Ukurane Naskah 4. Pupuh 4 Sinom 17 pada Ukuran Katrangan Dawane Naskah 18,5 cm 5. Pupuh 5 Pangkur 18 pada Ambane Naskah Kandele Naskah 14 cm 1 cm 6. Pupuh 6 Kasmaran (Asmaradana) 17 pada Margin ndhuwur 2,5 cm 7. Pupuh 7 Artati (Dhandhanggula) 68 pada Margin ngisor Margin kiwa 3 cm 3,5 cm 8. Pupuh 8 Sinom 9 pada Margin tengen 1 cm 9. Pupuh 9 Artati (Dhandhanggula) 1 pada Jarak saben gatra Kira-kira 0,5 cm g. Basane Naskah Kaca kasiji NRM iki ilang, saengga ora bisa dingerteni pira cacahe gatra ing kaca kasiji. Kaca kaloro ana sangan gatra, kaca katelu ana 10 gatra, kaca kapapat ana 13 gatra, kaca kalima lan sateruse ana 14 gatra ing saben-saben kacane. e. Seratane Naskah Naskah Rama Versi Madura isih awujud tulisan tangan asli. Aksara sing digunakake yaiku aksara Jawa. f. Wujude Naskah kaca utawa 41 lembar. Naskah Rama Versi Madura Kaya kang wis diandharake, NRM kawangun saka 82 Basa nduweni pardah tartamtu tumprap panliti. Basa bisa dadi pandome pamaos kanggo ngira-ira kapan naskah iku ditulis, ing ngendi naskah iku ditulis, lan kabudayan apa wae kang ana banjur menehi daya pangaribawa marang basa sing digunakake pangripta. Saliyane iku basa uga nduweni paedah tumprap karya sastra. Basa mujudakae sarana tumprap pangripta kanggo ngandharake kekarepane supaya dimangerteni pamaca. Basa kang endah bisa nguwatake karya sastra supaya mancep ing angen-angene pamaca. diwiwiti saka kaca kaloro jalaran kaca kasiji ilang nganti kaca 82. Kaca pungkasane ora pati genah amarga wis rusak lan mrepel, nyebabake ora bisa diwaca kanthi pener. Naskah iki nggunakake sistem puitika tembang macapat. Basa kang digunakake sajroning NRM yaiku Basa Jawa Madura, basa sansekerta, basa melayu, lan basa Arab. Pangripta nggunakake basa sing maneka warna, iku mbuktekake yen pangripta nduweni wawasan sing jembar ing babagan basa. Naskah Rama Versi Madura kaperang dadi 9 pupuh (227 pada) sakabehe pada kang dumunung ing Naskah Rama Versi Madura bakal diandharake ing ngisor iki: Tabel 4.2 : Jinising Pupuh 2. Lelewaning Basa sajroning NRM a. Larasing Tembung No Pupuh Jinise Tembung Cacahe Pupuh tartamtu supaya bisa dibedakake klawan tembang dolanan lan tembang- tembang liyane . Paugeran tembang macapat Tembang Macapat nduweni paugeran 4
Lelewaning Basa Lan Dialektika Kasetyaning Satriya Sajroning Naskah Rama Versi Madura (Aspek Stilistik) yaiku anane guru gatra , guru swara, lan guru wilangan. Guru gatra yaiku cacahe gatra saben sapada. Guru swara yaiku dhong dhinge swara ing saben - saben pungkasane wanda. Guru wilangan yaiku cacahe wanda ing saben gatra. NRM kawangun saka patang tembang, yaiku tembang Dhandhanggula, Pangkur, Sinom, lan Asmaradana, saka kapapat tembang mau, sing paling akeh Tembang kakliruwan Dhandhanggula. Kakliruwan sing paling akeh ana ing gatra katelu. Gatra katelu kudune dipungkasi klawan vokal /e/, nanging nyatane malah dipungkasi klawan vokal /i/. Bab kasebut disebabake amarga sistem fonologi Basa Madura beda klawan sistem fonologi Basa Jawa. ngalami yaiku Miwah ya nyarita sêppalih (9i/10i) sang indrajit, pejjêdhi ramma (9a/10a) mêngkona wowussên niki (8i/8e) dhan sang sri ramah mayun tandra mana puja indrajit kênna wau nning kiwa katiga wos sampung kang ramma maksi ludhira malêssana lawann astra nitêng ratri ramma tan inênn ingngara (8a/7a) (A. VII. 62) Nyritakake separo cerita maneh ngenani sang indrajit dipateni rama kaya ngono kuwi pupusen iki banjur sang sri rama kersa banjur manah indrajit kan lagi dedunga kena ing lengen kiwa katelune wis sampe kang rama ndelok getih males karo senjata astra ing tengah wengi rama ora ngenteni ing dhuwur ana papat. Kakliruwane ana ing gatra kasiji, kaloro, katelu lan kasepuluh. Gatra kasiji lan kaloro ngalami kakliruwan sing padha yaiku ing babagan guru wilangan. Gatra kasiji kudune kawangun saka 10 wanda. Semono uga klawan gatra kaloro. Tembang ing dhuwur nuduhake yen gatra kasiji lan kaloro amung kawangun saka 9 wanda, dadi isih kurang sawanda. Sawalike, cacahe wanda ing gatra kasepuluh ngluwihi paugeraning tembang. Miturut paugeran, cacahe wanda ing gatra kasepuluh ana 7 nanging nyatane ana 8 wanda ing gatra kasepuluh. Dene gatra katelu kudune dipungkasi klawan vokal/e/,nanging iku malah dipungkasi klawan /i/. b. Sasmitaning Tembang Macapat Kakliruwan saka tembang dhandhanggula ing dhuwur Sakabehing tembang mesthi nduweni tetenger sing beda-beda. Tetenger utawa sinebut sasmitane tembang , yaiku tembung- tembung sing nglambangake tembang kasebut. Saliyane iku , saben- saben tembang nduweni watak tartamtu kanggo nyangkuyung crita sajroning reriptan sastra. Tembang ora bisa digunakake kanthi sakepenake dhewe, kudu laras klawan paugeraning tembang. 1) Tembang Artati (Dhandhanggula) Dhandhang (ndhandhang), tegese ngajab, ngarep- arep, mujekake. Kunandhang, tegese kepingin banget, kangen banget. Tembang dhandhanggula tegese tembang kan ngajab memanis, kang ngarep-arep becik, lan mujekake becik. Mula tembang dhandhanggula mathuke dienggo medharake kawitan ing bebuka utawa panutupe cerita, digunakake crita.Tembang dhandhanggula mau panggone ana ing pupuh wiwitan pada kasiji. saka iku, Mapan talyan saking patik kaji kang minangka bajra manggali prang lumampah ing karya jêni saner wangsa ing ngalun asantakah kangng rama angling lan kaki angjur ringngi kang mattowah cucu nadyan pêjjah sêdhdhengngang banda yudhah satata wus anêm makti têkka bra dhanya kring nyat (A. I. 2) Manggoni papane kawula panjaga minangka tombok mangalaning perang mlaku kaya-kaya bisa nyigar cahyane leluhur ana ing abdi nalika bapake matur anak kudu ngrungokake para anak turune padha metu senadyan mati kabeh ing perang tanpa sanjata wis tansah sidhem nyenyet mukti teka cahya saka bawana Tembung kang kacetak miring kasebut nuduhake arane pitutur ngenani kuwajibane anak kang kudu ngrungokake nalika dituturi bapakne. Salaras klawan pamawase Patmosoekotjo yen tembang Dhandhanggula mathuke dienggo medharake pitutur. Jaman ndhisik, reriptan sastra diangggep minangka papadhang saka jegading kebodohan. Dadi pitutur lan piwulangan luhur sajroning reriptan sastra iku mesthi didadekake pathokan kanggo nindakake kabecikan lan pitutur luhur. Tujuwane supaya wong-wong kang maca lan ngrungokake padha 5
Lelewaning Basa Lan Dialektika Kasetyaning Satriya Sajroning Naskah Rama Versi Madura (Aspek Stilistik) nglakoni (Patmosoekotjo, 1995: 152). tumindak sing becik ing sakabeh 2) Tembang Pangkur utawa nesu.Mathuke kanggo crita kang ngemu surasa sereng. Yen dicakake ing crita kang ngemu pitutur uga kudu pitutur kang sereng, gandrung ya gandrung kang sereng, gandrung-gandrung kapirangu. Lumrahe uga kanggo nyritakake perang. Tembang Pangkur watake sereng Cinabut derah hunaman kang jamparing pangenutu kakênning dhdhani indrajit balur mêtto rah sang anum ngamin wraksa angngetik jaran pnutun ing rata sawusya pêjja indrajit lomumpatt aglis Cinabut dening anoman jemparing kang nutu kena ing dhadhane indrajit balur metu getihe sang anoman njupuk kayu anggitik jaran panuntun ing lemah banjur matti indrajit banjur age-age mencolot (A. IV. 16.) dadi nesu sang indrajit metu saka papan pamelangan lan mbengok gumuruh kaya ngguncang kang gunung-gunung metu endhase kang cacah telu sang senapati gembringgang ngengge dudul saka langit rame banget dikiter dening dulure dhewe Tembang Sinom mau nuduhake kahanan sing rame. Para warga Alengka padha surak-surak kanggo amarga Indrajit maju perang lawan Rama. Salaras klawan watake tembang Sinom sing grapyak lan renyah, tembang Sinom ing ndhuwur uga nuduhake semangate warga Alengka sing makantar-kantar lan rame. 4) Tembang Asmaradana Tembang Asmaradana asale saka tembung asmara (sengsem) + dahana (geni) kang tegese kobar dening geni asmara, atine kobar dening rasa sengsem marang rasa tresna (Padmosoekotjo, 1979: 82). Watake tembang Asmaradana yaiku sengsem, prihatin, sedhih, kingkin. Tembang Asmaradana iki mathuke dienggo nyeritakake crita kang isine nawung asmara, gandrung-gandrung kapirangu. Tembang Pangkur mau nyeritakake perange Indrajit tembang klawan Anoman.Salaras klawan watake macapet kang sereng, tembang Pangkur ing ndhuwur uga nyritakake perang. Tembung kang nuduhake sasmitane tembang Pangkur ora ditemoni sajroning NRM. Tembang Pangkur sajroning NRM amung bisa ditengeri saka watake tembang lan paugeran tembang kaya dene guru wilangan, guru swara, lan guru gatra. 3) Tembang Sinom Tembung Sinom asale saka si+enom. Watake tembang Sinom yaiku grapyak lan renyah. Tembang Sinom mathuke dienggo sesorah utawa crita kang ngemu pitutur.Sasmitane tembang Sinom yaiku nom (anom, enom), taruna, mudha, srinata, pangrawit, logondhang (patmosoekotjo, 1995: 61). Yata sang sri rama aglis mring (?) nihara lasmana dhan sang sri aris jowusi nutur sujar wibesana sawatekkeng senjara dhan sang sri mapan kalangkung pangandheli mring sang aryya Yaiku sang sri rama age-age mara ing lesmana iku banjur sang sri rama sabar ngrungokake wibisana omong nuturi sawataking senjata banjur sang sri luwih ayem menehi pangandel marang sang arya (A. VI. 4) Sakalah atilar puja dhadhde krudha sangng indrajit mêdhal saking pamêlêngan saha pêttak gomra kandhi gunjeng kang kisma giri metto kang murdha tatêlluh ing gala gamberinggar ngengge saking tawang grami rindhuh dhahat, akêtter dhiwah awangsa Sakala ninggalake anggone ndonga (A. IV. 7) Gatra katelu lan kapapat nuduhake yen Arya wibisana nuturi Sri Rama, ngenani kadigdayan senjatane musuh supaya ora nganggep entheng musuhe. Wibisana prihatin yen Rama dadi ora sabaran lan congkak amarga lagi nandang kapang marang Sinta. Gatra kaenem lan kapitu nuduhake yen Arya Wibisana nuture Rama supaya kendel. Wibisana omong, senadyan musuhe iku sekti mandraguna, nanging musuh kasebut nduwe pengapesan sing bisa digunakake Rama supaya menang. 6
Lelewaning Basa Lan Dialektika Kasetyaning Satriya Sajroning Naskah Rama Versi Madura (Aspek Stilistik) c. Tembung Wancahan tembungf cekakan utawa tembung tugelan, yaiku tembung kang dibuwang saperangan wandane. Carane mancah tembung iku ana limang warna, yaiku : a) Mbuwang perangan ngarep, b) Mbuwang perangan mburi, c) Mbuwang perangan tengah, d) Mbuwang perangan ngarep mburi, e) Tanpa wewaton (Padmosoekotjo, 1979: ). Tembung Wancahan sajroning NRM bakal dianalisis miturut cara-carane mancah, kaya ing ngisor iki ; 1) Mbuwang Perangan Ngarep Tembung Wancahan umume diarani Tembung sing diwancah ing ngisor iki dumadi saka tembung lingga kang diilangi wanda ngarepe. 1) Sang Indrajit tosipun (A. I. 4. 4) 2) gigir sagara gung (A. III. 42. 7) 3) Ngangge busana rum (A. VII. 24. 7) Tembung mang ing cuplikan 7) mujudake tembung wancahan kang asale saka tembung marang. Tembung marang diilangi sawanda ing perangan tengahe. Tembung wancahan kang dumunung ing cuplikan 8) yaiku tembung sira. Tembung sira asale saka tembung sarira kang diwancah kanthi diilangi wanda tengahe. Tembung para ing cuplikan 9) mujudake tembung wancahan kang asale saka tembung pakenira. Tembung pakenira diwangsal kanthi cara diilangi wanda tengahe. Dene ing cuplikan 10) sing mujudake tembung wancahan yaiku tembung glis Tembung glis asale saka tembung gelis kang diilangi vokal tengahe. Sajroning NRM ora tembung wancahan sing dumadi sarana ditemoni mbuwang wanda perangan ngarep lan mburi lan tanpa wewaton. d. Tembung Garba ing cuplikan 1) mujudake tembung wancahan kang asale saka tembung sejatosipun. Tembung sejatosipun diilangi rong wanda ing perangan ngarepe. Dene ing cuplikan 2) sing mujudake tembung wancahan yaiku tembung gung. Tembung gung asale saka tembung agung kang wanda kapisane diilangi. Semana uga klawan cuplikan 3) tembung rum yaiku tembung wancahan kang asale saka tembung arum. 2) Mbuwang Perangan Mburi Tembung tosipun iki mujudake tembung wancahan. Tembung wancahan ing ngisor iki dumadi saka tembung lingga kang diilangi wanda mburine. Tembung sing kacetak miring ing ngisor Sandi asale saka basa Jawa Kuna kang tegese gandheng. Garba asale saka tembung garban kang tegese sesambungan, reraketan. Tembung Garba (Sandi) yaiku rerangketan utawa gegandhengane tembung loro kang banjur suda gunggunging wandane. Tembung garba digunakake kanggo ngakali supaya tembang sing diripta bisa trep klawan guru wilangane. (Padmosoekotjo, ). Sajroning NRM akeh ditemoni tembung garba kaya ing ngisor iki. 11) Tyas wu sera meppek baling tawang (A. I. 1. 1) 12) Mring anglengka ruwuh (A. I. 1. 7) 13) Sang Rahwana kari menggaha tirtaksi (A. I. 4. 9) 14) Arsaru saking tawang (A. I. 5. 10) 4) 5) 6) Anum Sira anum miri pantes kaki (A. I. 3. 1) mang ing tasi langkung (A. I. 8. 7) Rama wisa nir hastra (A. I. 15. 10) ing cuplikan 4) yaiku jeneng salah sawijine paraga ing NRM. Anum dumadi saka Anuman kang diilangi wanda pungkasane kanggo njangkepi guru wilangan. Tembung wancahan kang dumunung ing cuplikan 5) yaiku tembung mang. Tembung mang asale saka tembung mangkana kang dumadi amarga diilangi rong wanda pungkasane. Dene ing cuplikan 6) sing tembung nir. mujudake Tembung nir asale saka tembung nira kang diwancah kanthi ngelongi vokal pungkasane. 3) Mbuwang Perangan Tengah tembung wancahan yaiku iki mujudake tembung wancahan. Tembung wancahan ing ngisor iki dumadi saka tembung lingga kang diilangi wanda tengahe. 7) Mang pinutra, mantre wanara prasami (A. I. 18. 9) 8) 9) Maru para apurun (A. III. 1. 7) 10) Tembung sing kacetak miring ing ngisor Lesmana awungu sira (A. II. 2. 1) Irikangng sang indrajit mara glis (A. III. 12. 1) ing cuplikan 11) nuduhake tembung garba kang asale saka tembung bali+ing. Tembung kasebut ngalami persandian antarane vokal /i/ lan vokal /i/, saengga panggah dadi vokal /i/. Tembung garba kang dumunung ing cuplikan 12) yaiku tembung mring. Tembung kasebut asale saka tembung mara+ing. Tembung kasebut ngalami persandian antarane vokal /a/ lan vokal /i/, saengga dadi vokal/e/. Tembung mring ngalami kakliruwan, sing bener yaiku tembung mreng. Tembung tirtaksi ing cuplikan 13) asale saka tembung tirta+aksi. Tembung kasebut ngalami persandian antarane vokal /a/ lan vokal /a/, saengga panggah dadi vokal /a/. Tembung garba kang dumunung ing cuplikan 14) yaiku tembung arsaru. Tembung kasebut asale saka tembung arsa+saru. Wanda sa ing perangan ngarep lan mburi tembung kasebut didadekake siji banjur dadi tembung arsaru. e. Purwakanthi Tembung baling Purwakanthi kawangun saka tembung purwa kang tegese kawitan tegese ginandheng. Purwakanthi yaiku rerakitane aksara, wanda, utawa tembung kang digandheng ing ngarep, banjur disebutake maneh ing mburi. Purwakanthi kaperang dadi telu, yaiku purwakanthi guru swara, purwakanthi guru lan tembung kanthi kang 7
Lelewaning Basa Lan Dialektika Kasetyaning Satriya Sajroning Naskah Rama Versi Madura (Aspek Stilistik) purwakanthi sastra, (Padmosoekotjo, 1995: 129). 1) Purwakanthi Guru Swara lan guru basa (lumaksita) Purwakanthi Guru Swara yaiku purwakanthi kang nunggal swara. Purwakanthi guru swara akeh ditemoni ing tembang macapat, semana uga ing NRM. 15) Sawargah saking inguni (A. I. 1. 3) 16) Samadhaya sampunni sami (A. I. 1. 5) 17) Saka hikang paksi jawi wiyat (A. I. 8. 2) 18) Sawus ira sihi mring sang Sri (A. I. 8. 5) 3) Purwakanthi Guru Basa (Lumaksita) yaiku purwakanthi kang nunggal basa (tembung). Purwakanthi guru basa akeh ditemoni ing tembang macapat, semana uga ing NRM. Purwakanthi Guru Basa 24) Ibu nira pann asahur tangis mapan dhahat sun trêsna ing putra kangng ibu lara tangisi sang dhiwiku maya muhun Cuplikan ing ndhuwur nuduhake anane purwakanthi guru swara kang nyengkuyung kaendhane tembang macapat. Purwakanthi guru swara kang dumunung ing cuplikan 15) yaiku tembung sawargah lan saking kang nunggal swara sa. Cuplikan 16) uga nuduhake anane tembung swara, yaiku purwakanthi guru samadhaya lan sampunni kang nunggal swara sa. Cuplikan 17) nuduhake anane purwakanthi guru swara, yaiku anane tembung jawi lan wiyat kang nunggal swara wi. Purwakanthi guru swara kang dumunung ing cuplikan 18) yaiku tembung sawus lan sang kang nunggal swara sa. 2) Purwakanthi Guru sastra anane sambat sambat tera mêllas sasi sapurah sahur waspa gu (?) wung kang muhun Indrajit datanpa ngucap têkka mêngga apêttêng rahus ninggali lumiyat rih ning pura (A. VII. 27) Ibune banjur nyaur tangis mapan banget tresnane marang putrane ibune lara nangisi sang dewiku samar nangis Purwakanthi Guru Sastra yaiku purwakanthi kang nunggal sastra (aksara). Purwakanthi guru swara akeh ditemoni ing tembang macapat, semana uga ing NRM. a) Purwakanthi (c) 19) Pan reh ruh ca nit caca (A. III. 3. 10) Ukara ing cuplikan 19) Pan reh ruh ca nit caca, ngandhut konsonan (c) kang nguwatake ukara kasebut dadi ukara sing endah lan narik kawigaten. Konsonan (c) kalebu konsonan kang arang ditemoni ing NRM. b) Purwakanthi (k) 20) Saka hikang paksi jawi wiyat (A. I. 8. 2) 21) Kubeng kang pakukutan (A. I. 12. 6) 22) Ulienna kaki kang ing magiri (A. II. 11. 2) 23) Kang rincang kayu langkong (A. III. 4. 4) Ukara ing cuplikan 20) Saka hikang paksi jawi wiyat, ngandhut konsonan (k) mula kalebu purwakanthi guru sastra (k). Anane konsonan (k) nguwatake ukara ing cuplikan 20) dadi ukara kang endah lan narik kawigaten. ing cuplikan 21) Kubeng kang pakukutan, Ukara ngandhut konsonan (k) mula kalebu purwakanthi guru sastra (k). Anane konsonan (k) nguwatake ukara ing cuplikan 21) dadi ukara kang endah lan narik kawigaten. Ukara ing cuplikan 22) Ulienna kaki kang ing magiri, ngandhut konsonan (k) mula kalebu purwakanthi guru sastra (k). Anane konsonan (k) nguwatake ukara ing cuplikan 22) dadi ukara kang endah lan narik kawigaten. Ukara ing cuplikan 23) Kang rincang kayu langkong, ngandhut konsonan (k) mula kalebu purwakanthi guru sastra (k). Anane konsonan (k) nguwatake ukara ing cuplikan 23) dadi ukara kang endah lan narik kawigaten. sambat-sambat ketara melas banget indrajit ora ngucap teka mendhung peteng krasa krasa ninggalake liwat pura alon-alon Cuplikan 24) ngandhut purwakanthi guru basa, yaiku arupa anane tembung ibu, asahur, sambat lan tangis.Tembang sahur oleh panambang a- dadi tambung asahur. Tembung tangis kang oleh ater-ater -i dadi tembung tangisi. Tembung Tembung ibu, asahur, sambat lan tangiskang ditulis oleh sang pindho ing sapada iku kalebu purwakanthi guru basa. Tembung ibu, asahur, sambat lan tangis sing sumebar ing pada 27, pupuh 7 tembang Dhandhanggula kasebut mbuktakake yen kaloro pada kasebut nyeritakake ngenani Ibu kang lagi nangis lan sambat minangka buti tresna marang anake kang lagi maju perang. 3. Wujud Dialektika Kasetyaning Satriya Sajroning NRM awal kang Dialektika mujudake ditindakake kanggo mbangun supaya bisa nemtokake makna. Cara kerja metode dialektika filsafat lan sastra kawangun saka tesis, antitesis, lan sisntesis. Ing bab iki, sastra bakal menehi kawigaten marang sawijining pamikiran (ide). Sajroning sastra lan filsafat bisa wae ana antithesis, tegese mbalelo saka kasunyatan lan imajinasi. Lumantar saka tesis (ide) utawa pamawas, anane pamawas sing beda antarane siji lan sijine, lagi bisa trap-trapan logika 8
Lelewaning Basa Lan Dialektika Kasetyaning Satriya Sajroning Naskah Rama Versi Madura (Aspek Stilistik) dirantam anane pamawas sing utuh utawa diarani sintasis. Pangrantaman pamawas kasebut diarani dialektika kang tegese ngrembug utawa nliti sawijining ilmu (Endraswara, 2012:74) tintingan Intertekstual amarga cuplikan-cuplikan kang digunakake kanggo mbuktekake anane dialektika iki ora mung dijupuk ing NRM wae. Minangka panyengkuyung kang asipat intertekstual, sumber liyane yaiku Kitab Epos Ramayana anggitane Rajagopalachari, kang wis diterbitake ing basa Indonesia lan buku Wayang Purwa Mawa Carita anggitane S. Padmosoekotjo. Sumber-sumber liya iku digunakake kanggo nyengkuyung lan nguwatake anane dialektika paraga Wibisana lan Indrajit. NRM ora nyeritakake crita Ramayana kanthi wutuh. Sumber liyane kanthi crita kang wutuh, dibutuhake kanggo mangerteni kepriye alur lan pamaraga sing sautuhe. a. Wibisana Panliten iki nggunakake Wibisana yaiku adhine Rahwana, raja agung ing kerajaan Alengka. Wibisana nduweni ati sing tulus lan tansah anuhoni dalan darma, dalan uripe para kesatriya. Nalika alengka nandang dahuru, amarga tumindake Rahwana kang nyulik Dewi Sinta, dheweke diadhepake klawan rong pilihan sing dialekstis. Pilihan kasebut yaiku mbelani negarane minangka tanah wutah getihe, utawa mbelani bebener lan merangi kakangane sing tumindak ala, utawa bisa diarani mbela Rama. Kaloro pilihan kasebut ora ana sing alah. Mbelani negara mujudake kuwajibane warga negara, mbelani bebener mujudake kuwajibane saban-saben manungsa. ninggalake bangsane, nanging dheweke luwih milih njejegake bebener lan atine. Wibisana ngrasa sedhih kaya kang kagambarake ing gatra kaenem lan kapitu. Gatra kaenem lan kapitu kasebut unine mana munura rahhayu, tansa murung ing kutaman, kang ngemu teges atine ngono ora slamet, katon sedhih ing kautaman. Wibisana ngrasa sedhih amarga dheweke rumangsa eman ninggalake negarane, tlatah kang nggedhekake ati lan pikire. Ewa semana, dhweke wani ngetukake atine sing tansah mbelani bebener. Miturut Wibisana bebener iku mung siji lan bakal dilabuhi masiya kudu merangi negara lan sedulure dhewe. 26) Yin neng bana yudhingngang tanpuli bara bara wêkassipun lina mênnawah dhadhdi punani Sita dhadhos mêrtagung antokênna lamun tan puli nadhyan sih uli ênna Sita wus pinandung sidha kindhe kang praja Puh araning prabu Wibesana rih Alêngka Salin jaman Kingerring rat têdhdhah saking padhukasilêp barstha (A. VII. 5) Yen ora ana prajurit ora bakal mbalik mbasa ngono wekasane lena menawa dadi pulih sita dadi piwulangan agung ora bisa diarep-arep kanggo mbalik nadyan wis diulihake sita wis pangkling sida tetep tresna ing kratone 25) Dhadhde nguwu ngowu ajrit mring paman nira sangng Aryya mala lali bangsani liya ing sang wibisana tan nalah kaya sira mana munura rahhayu tansa murung ing kutaman (A. VI. 11) Dadi ngowah ngowoh wedi marang pamane sang arya malah lali marang bangsane saliyane wibisana ora bakal kaya dheweke atine ngono ora ayem katon sedhih ing kautaman Gatra katelu lan kapapat kang unine mala lali bangsani, liya ing sang wibisana, sing tegese bahasa yen lali ing bangsane dhewe, ora liya iya sang Wibisana. Gatra katelu lan kapapat mbuktekake yen Wibisana luwih milih bangsane wong liya sing dianggep bener tinimbang bangsane dhewe sing dianggep kliru. Tumindake Rahwana minangka raja ing Alengka wis uwal saka dalane kesatriya. Sejatine wibisana ora kepengin Gatra sing kacetak miring kasebut nyeritakake yen Wibisana nuturi supaya Alengka genti ratu. Tumindake Wibisana kasebut nduweni tujuwan supaya ratu sing anyar gelem akur marang Sri Rama lan perang bisa kapengngak. Ratu anyar kasebut diajab bisa nylametake Alengka saka perang kang nggegirisi. Senadyan Rama iku manungsa, mula saka iku Wibisana nuturi supaya Alengka ganti ratu supaya Rahwana slamet lan Alengka adoh saka dahuru. Salaras klawan pamawase Endraswara kang ngandharake yen dialektika filsafat lan sastra kawangun saka tesis, antitesis, lan sintesis. Sajroning bab iki, sastra bakal manehi kawigaten marang sawijining pamikiran (ide). Antitesis tegese mbalelo saka kasunyatan lan imajinasi, tesis tegese ide utawa kapenginan, lan sintesis yaiku keputusan kang diasilake dening dialektika. Tesis utawa kapenginan saka Wibisana yaiku mbela bebener, mbelani Rama lan musihi negarane dhewe. Sintesise yaiku keputusan saka rong pilihan kang kang asipat dialektis kasebut. Keputusane Wibisana yaiku mbelani 9
Lelewaning Basa Lan Dialektika Kasetyaning Satriya Sajroning Naskah Rama Versi Madura (Aspek Stilistik) Rama kang dianggep bener lan nglawan negarane dhewe masiya dheweke rumangsa ora tega. Tumindake sing kaya mangkono iku kosok balene Indrajit, Indrajit setya tuhu nglabuhi negara lan ramane, senadyan tumindake Rahwana iku nglarani atine lan ibune. Minangka pangeran pati, Indrajit nduweni kuwajiban kanggo mbela negara lan njaga katentramane negara. b. Kasetyane Wibisana Kang Dumunung Sajroning Kitap Epos Ramayana lan Wayang Purwa Mawa Carita iku Kasetyan sing dinduweni dening Wibisana kaperang dadi loro. Sing kasiji yaiku kasetayane Wibisana marang negarane dhewe. Sing kaloro yaiku kasetyane Wibisana marang bebener. Wibisana seneng marangg sing ulah kapandhita utawa nindakake bab-bab ditindakake dening pandhita. Ora nggumun yen Wibisana nduweni ati sing tulus, luhur budine lan tresna marang kadang, nanging sejatine Wibisana luwih tresna marang bebener kaya kang kabukten ing cuplikan ing ngisor iki. 27) lan adil. Marang para kadang, Wibisana kaduk tresna, nanging menawa ditimbang, panggalihe Wibisana luwih abot marang kaadilan tinimbang marang kadang. Wibisana bisa pisah klawan kadang, 1992:56) gummra tangiss ing ( naskah rusak) wang sun trisna kang sunu [lampun] , dhan diwah mambnag alara ( A. VII 66) Para dewa ing langit padha nyebar kembang kang ayu lan ngganda angarumi ing ngarep kuwajibane indrajit kang satuhu bedhah ing dina iki yaiku lumrah tangise ( naskah rusak) wong sing tresna marang anak Pada mau nyritakake patine Indrajit nalika perang nglawan Lesamana lan Sri Rama . Gatra kapapat nganti gatra kapitu nyritakake ngenani indrajit kang nindhakake kuwajibane kanthi setya tuhu. Matine ditangisi dening ibune kang tresana banget klawan indrajit. Senadyan indrajit mbelani Rahawan kang wis keweruhan nindhakake tumindhak sing kliru, nanging Indrajit mati pejah minangka kasatriya kang setya tuhu mbelani negarane nganti tumekaning pati. Sansaya nelangsa ibune indrajit ammarga wis ditinggal putra sinara wedi sing paling ditresnani. Saliyane iku , rahwana minangka ratu ing Alengka uga wis diperjaya dening Rama lan Lesamana, saengga nambah-nambahi rasa nelangsa ing atine, piwulangan luhur sing bisa dijupuk saka lelakon kasebut yaiku, sawijining manungsa kudu tansah setya marang negarane. Warga negara wis sapatute mbelani negarane, senadyan negarane iku nindhakake tumindak sing kliru lan nyimpang saka dalan bebener. Cuplikan ing ndhuwur njlentrehake yen senadyan Wibisana iku tresna banget marang kadange, nanging Wibisana isih luwih nengenake kabecikan, bebener, lan keadilan. Rasa tresnane marang kadang iku diwujudake kanthi cara tansah ngelingake Rahwana nalika dheweke nindakake kakliruwan. Rahwana dielingake supaya, bisa dadi raja kang anuhoni dalane dharma lan ora nyimpang saka bebener. Ewa semana, Rahmana ora jawa yen Wibisana iku ngeman marang dulur tuwa. Rahwana isih kukuh ora gelem ngulihake Sinta, sendayan wis akeh pralambang ala ing Alengka. c. Indrajit Indrajit nduweni sipat sing marang negara. Indrajit lan mujudake anak kanthi nduweni ati sing pangabekti sing gedhe banget klawan wong tuwane. Indrajit tresna banget klawan ibune lan manut marang ramane minangka raja ing Alengka. Indrajit ngalami bab sing padha klawan Wibisana. tulus 28) Kang dhiwata ing tawang prassami s kkar urry ayu mawu sungganda angarummi inggayuni dhann indrajit satuhu dherr s ning dhina punika n nggi Sarujuk klwan Endraswara kang ngandharake yen alektika filsafat lan sastra kawangun saka tesis, antithesis, lan sintesis. Sajroning bab iki, sastra bakal menehi kawigaten marang sawijining pamikiran ( ide). Antithesis tegese mbalelo saka kasunyatan lan imajinnasi. Tesis tegese ide utawa kepengin lan sintesis yaiku keputusan kang diasilake dening dialektika. Tesis utawa kepenginan saka indrajit yaiku menging ramane supaya ora nikah karo Dewi sinta supaya ibune ora kuciwa. Antithesis yaiku mbalela negarane, masiya Rahwana arep nikahi Dewi Sinta lan nglarani atine ibune. Sintesise yaiku kaputusan saka rong pilihan kang asipat dialektis kasebut. Kaputusane Indrajit yaiku mbelani negara lan Rahwana minangka raja lan ra,mane , masiya iku ora selaras klawan atine. d. Kasetyane Indrajit Kang Dumunung Sajroning Kitap Epos Ramayana lan Wayang Purwa Mawa Carita Rasa pangakbetine Indrajit marang bapake iku gedhe banget dheweke pengin njejegake ramane minangka raja kang nduweni kuwasa lan sekti. Miturut kapitayan ing jaman dhisik , raja bisa diarani sekti yen dheweke ndiuweni bojo sing akeh. Saya akeh bojone saya sekti raja kasebut. Indrajit kang minangka pangeran pati 10
Lelewaning Basa Lan Dialektika Kasetyaning Satriya Sajroning Naskah Rama Versi Madura (Aspek Stilistik) iku nduweni kuwajiban kanggo mbiyantu ramane saperlu mikolehi kekarepane.Salah sijine yaiku merjayani Rama supaya Sinta bisa dadi bojone Rahwana. Indrajit bakal mbelani ra,mane nganti direwangi toh nyawa, ora peduli sapa wae ing ngalangi. 29) ‡ Wonten napa kok rama kedah kuwatir? Menawi kula taksih gesang saha wonten ing mriki,ndhampingi ramD"· matur mangkono. Dheweke ngumpulake prajurit. Indrajit mangkat karo prajurite LQJ SDODQJDQ SHSHUDQJDQ ‡ 5DMDJRSDODFKL 465). ,QGUDMLW Upayane indrajit kanggo njejegake Rahwana minangka retune Alengka pancen akeh. Salah sijine yaiku kanthi aweh piandhel ramane.Indrajit ora kepingin ndeleng ramane nglokro amarga kelangan patihe. Kang sekti mandraguna , apa maneh sawise kumbakarna seda. Nglokrone Rahwana bisa nyebakake musuh gampang kanggo merjaya dheweke lan nguwasani Alengka. Rakyat Alengka mesthi uga bakal kuwatir, wedi yen rajane kalah, menawa Rahwana ketara nglokro lan ora giras kaya biasane. 29) ‡ Wonten napa kok rama kedah kuwatir? Menawi kula taksih gesang saha wonten ing mriki,ndhampingi ramD"· matur mangkono. Dheweke ngumpulake prajurit. Indrajit mangkat karo prajurite LQJ SDODQJDQ SHSHUDQJDQ ‡ 5DMDJRSDODFKL 465). ,QGUDMLW Upayane indrajit kanggo njejegake Rahwana minangka retune Alengka pancen akeh. Salah sijine yaiku kanthi aweh piandhel ramane.Indrajit ora kepingin ndeleng ramane nglokro amarga kelangan patihe. Kang sekti mandraguna , apa maneh sawise kumbakarna seda. Nglokrone Rahwana bisa nyebakake musuh gampang kanggo merjaya dheweke lan nguwasani Alengka. Rakyat Alengka mesthi uga bakal kuwatir, wedi yen rajane kalah, menawa Rahwana ketara nglokro lan ora giras kaya biasane. Adhedhasar asil panliten marang NRM kang wis diandharake ing bab sadurunge, panliten ngenani lelewaning basa lan dialektika kalebu panliten kang isih arang ditindakake. Panliten iki pancen isih adoh saka kasampurnan, amarga mung diwatesi ing lelewaning basa lan dialektika kasetyaning satriya. Ewa seman, panliten iki diajab bisa menehi sumbang sih tumprap panliten liyane, senadyan panliten iki isih akeh ngalami kaluputan lan kakurangan. D. PANUTUP 1. Dudutan Tumprap para pamaos diajab bisa paring pamikiran anyar nalika ngripta karya anyar, kanthi nliti naskah- naskah tradisi kanggo ngeleluri wujuding kabudayan Jawa supaya ora muspra. Sawise analisis Naskah Rama Versi Madura ditindakake, bisa didudut yen irah-irahan NRM ora katulis nganti cetha. Irah-irahane bisa dimangerteni kanthi njupuk dudutan sawise maca naskah (sumirat). Wektu panulisan lan pangripta naskah uga ora dimangerteni kanthi cetha, amung disebutake yen pangripta yaiku anak salah sawijining Kyai lan Nyai. Strukturing NRM nggunakake puitika tembang macapat. Ewa semana, ora kabeh tembang macapat sing digunakake iku trep klawan paugeraning tembang. Ana saperangan tembang kang mlese saka paugeran. Tembang sing paling akeh ngalami kaluputan yaiku tembang Dhandhanggula. Tembang Dhandhanggula ngalami kaluputan paling akeh ing pada katelu, yaiku ing bab guru tembang swara. Umume gatra katelu Dhandhanggula dipungkasi klawan vocal /e/, nanging nyatane malahdipungkasi klawan vocal /i/. NRM mujudake naskah tunggal kang kawangun saka 9 pupuh (227 pada). KAPUSTAKAN Arikunto, Suharsini. 1998. Prosedur Penelitian. Jakarta: Rineka Cipta Achmad, Sri Wintala. 2012. Wisdom Van Jawa. Yogyakarta : IN Azna Books Baried, Siti Baroroh. 1994. Pengantar Teori Filologi. Yogyakarta: Badan Penelitian dan Publikasi Seksi Filologi, Fakultas Sastra, Universitas Gajah Mada ---------------------------. 1983. Pengantar Teori Filologi. Pusat Pembinaan Dan Pengembangan Bahasa: Jakarta Djamaris, Edwar. 2002. Metode Penelitian Filologi. Jakarta : CV Manasco Endraswara, Suwardi. 2011.Metodologi Penelitian Sastra, Epistemologi, Model, Teori, Dan Aplikasi. CAPS : Yogyakarta Fitriani. 2012. Lelewaning Basa Sajroning Suluk (Suntingan Teks Lan Tintingan Ngibarat Stilistika). Surabaya : Unesa Lelewaning basa sajroning Naskah RM kang kerep ditemoni awujud Tembung Garba, Tembung Wancahan lan Purwakanthi. Purwakanthi kang dumunung sajroning NRM yaiku purwakanthi guru swara, purwakanthi guru sastra, lan purwakanthi guru basa (lumaksita). Keraf, Gorys. 2006. Diksi dan Gaya Bahasa. Jakarta: PT Gramedia Pustaka Moeloeng, Lexy. 2000. Metode Penelitian. Jakarta: Rineka Cipta Nurgiyantoro, Burhan. 2007. Teori Pengkajian Fiksi. Dialektika kasetyaning satriya sing ana ing NRM yaiku dialektika kasetyane Wibisana Indrajit. Wibisana diadhepake marang rong pilihan kang asipat dialektis. Pilihan kasebut yaiku mbelani negarane lan Yogyakarta: Gadjah Mada University Press Padmosoekotjo. 1953. Ngrengrengan Kasusatran Djawa. Purworedjo: Hoon So Hin ------------------------. 1992. Silsilah Wayang Purwa Mawa Carita. Surabaya: PT. Citra Jaya Murti 11
Lelewaning Basa Lan Dialektika Kasetyaning Satriya Sajroning Naskah Rama Versi Madura (Aspek Stilistik) -----------------------. 1979. Memetri Basa Jawa Jilid I. Surabaya: CV. Citra Jaya -----------------------. 1995. Memetri Basa Jawa Jilid II. Surabaya: CV. Citra Jaya ----------------------.. 1982. Memetri Basa Jawa Jilid III. Surabaya: CV. Citra Jaya Poerbatjaraka. 1952. Kapustakan Djawi. Djakarta: Djambatan Pradopo, Rachmat Djoko. 1994. Prinsip-Prinsip Kritik Sastra. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press 2005. Pengkajian Puisi. Analisis Sastra Norma Dan Analisis Strukturak Dan Semiotik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press Purnomo, Bambang. 2007. Filologi dan Studi sastra lama. Surabaya: Penerbit Bintang 2011. Kesastraan Jawa Pesisiran. Surabaya: Penerbit Bintang Ratna, Nyoman Kutha. 2009. Stilistika Kajian Puitika Bahasa, Sastra, dan Budaya. Yogyakarta: Pustaka Pelajar 2010. Teori, Metode, dan Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Robson, S. O. 1994. Prinsip-Prinsip Filologi Indonesia. Jakarta : Pusat Pembinaan Dan Pengembangan Bahasa Saputra, Karsono. 2008. Pengantar Filologi Jawa. Jakarta: Wedatama Widya Sastra Sayekti, Puput Ragil. 2011. Serat Yusup Seratane Kertosari (Tintingan Wujud lan Rerengganing Basa. Surabaya: Unesa Sudardi, Bani. 2003. Penggarapan Naskah. Surakarta : Balai Penerbit Sastra Indonesia, Fakultas Sastra. Universitas Sebelas Maret Sunvikasari, Diana. 2003. Bentuk dan Bahasa dalam Naskah Suluk Wali. Surabaya: Unesa Surana. 2007. Fonetik Fonologi. Surabaya: Abi Penau Suryani, Elis. 2012. Filologi. Bogor : Ghalia Indonesia Zulaeha, Ida. 2010. Dialektologi. Dialek Geografi Dan Dialek Sosial.Semarang: Graha Ilmu KAMUS Winter, C.F dan Ranggawarsita. 2000. Kamus Kawi- Jawa. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press Poerwadarminta. 1937. Baoesastra Djawi. Tokyo: Belum diterbitkan 12