LELEWANE BASA SAJRONE CRITA SAMBUNG WATESING KASABARAN ANGGITANE TIWIEK SA (TINTINGAN STILISTIKA) DWI LISTIANINGSIH PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI SURABAYA Abstrak Basa mujudake sawijining sarana kanggo ngungkapake rasa pangrasa kang diduweni saben-saben pawongan. Kanthi anane basa, manungsa bisa ngungkapake rasa seneng, susah, kuciwa, utawa prihatin sacara lesan lan tulisan. Manungsa uga bisa menehi pambiji lan kritik marang pemerintah utawa kahanan sosial kang dumadi ing masyarakat. Gagasan-gagasan kasebut bisa kawedharake lumantar reriptan sastra. Crita sambung Watesing Kasabaran anggitane Tiwiek SA, mujudake salah siji reriptan sastra kang ngemot maneka werna gagasan lan rasa pangrasa saka pangriptane. Sajrone medhar gagasan kasebut, lumrahe pangripta nggunakake maneka werna lelewaning basa, saengga reriptan iku bisa narik kawigatene pamaos. Adhehdasar andharan ing dhuwur, underan panliten saka panliten iki yaiku: (1) kepriye wujud majas perbandingan sajrone crita sambung Watesing Kasabaran anggitane Tiwiek SA, (2) kepriye wujud majas penegasan sajrone crita sambung Watesing Kasabaran anggitane Tiwiek SA, lan (3) kepriye wujud majas sindiran sajrone crita sambung Watesing Kasabaran anggitane Tiwiek SA. Tujuwan saka panliten iki yaiku kanggo nemokake lelewaning basa, mligine majas-majas kang digunakake dening Tiwiek SA sajrone crita sambung Watesing Kasabaran. Adhehdasar andharan ing dhuwur, underan panliten saka panliten iki yaiku: (1) kepriye wujud majas perbandingan sajrone crita sambung Watesing Kasabaran anggitane Tiwiek SA, (2) kepriye wujud majas penegasan sajrone crita sambung Watesing Kasabaran anggitane Tiwiek SA, lan (3) kepriye wujud majas sindiran sajrone crita sambung Watesing Kasabaran anggitane Tiwiek SA. Tujuwan saka panliten iki yaiku kanggo nemokake lelewaning basa, mligine majas-majas kang digunakake dening Tiwiek SA sajrone crita sambung Watesing Kasabaran. Paedahe panliten kanggone sutresna sastra, panliten iki kaajab bisa kanggo tambahan ilmu ngenani lelewaning basa sajrone crita sambung Watesing Kasabaran. Kanggone panliti, panliten iki kaajab bisa dadi sarana mangun wawasan kawruh kang dipikolehi ing pawiyatan, lan minangka acuan sajrone nindakake panliten sabanjure kang ana gegayutane klawan bahan kang bakal dikaji, sarta menehi sumbangan tumrap pangrembakane telaah sastra Jawa modern. Gegayutan klawan tintingan kasebut kandharake konsep lan teori yaiku (1) panliten sadurunge kang saemper, (2) konsep crita sambung, (3) lelewaning basa, (4) majas, lan (5) stilistika. Metode kang digunakake ing panliten iki yaiku deskriptif kualitatif. Sumber data ing panliten iki awujud crita sambung Watesing Kasabaran anggitane Tiwiek SA, kang kapacak ing kalawarti Jaya Baya. Data panlitene yaiku tembung, frase, lan ukara sajrone crita sambung kang ana gegayutane klawan lelewaning basa lan majas. Data-data kasebut diklumpukake kanthi metode waca, cathet, lan pustaka. Sabanjure, data-data kasebut bakal kaandharake kanthi tintingan stilistika. Asil panliten nuduhake yen pangripta, Tiwiek SA, nggunakake maneka werna majas sajrone ngripta crita sambung Watesing Kasabaran. Majas-majas kang paling onjo sajrone crita sambung kasebut yaiku majas perbandingan, penegasan lan sindiran. Saka majas-majas kang kinandhut sajrone crita sambung Watesing Kasabaran, bisa kawawas yen pangripta mujudake sawijining pangripta kang nduweni kaprigelan manjila sajrone olah basa lan olah rasa. Awit saka tembung-tembung lan ukara kang karakit sajrone crita sambung bisa nuwuhake rasa ketarik marang isining crita. Saka basa kang digunakake sajrone crita sambung, pamaos kaya bisa ngrasakake kanthi langsung ekspresi-ekpresi kang diduweni paraga-paragane. Pangripta uga nyoba nggambarake kahanan kang dumadi ing jagad kasunyatan sajrone reriptane. Bab kasebut mujudake wujud rasa peduline pangripta marang kahanan ing masyarakat kang saya owah. Tembung penting: metafora, personifikasi, simile, anafora 1
PURWAKA Basa uga mujudake sawijine sarana kanggo ngungkapake rasa pangrasa kang diduweni saben- saben pawongan. Kanthi anane basa, manungsa bisa ngungkapake rasa seneng, susah, kuciwa, utawa prihatin sacara lesan lan tulisan. Manungsa uga bisa menehi pambiji lan kritik marang pemerintah utawa kahanan sosial kang dumadi ing masyarakat. basa mujudake sarana kanggo ngungkapake sastra. Sastra ora mung awujud reroncening tembung, nanging ana unsur kang linuwih saka reroncene tembung kasebut. Ana makna kang arep ditapsirake kanthi sarana basa mau. Minangka wujud ekspresi saka rasa pangrasane manungsa, reriptan sastra ngemot maneka werna pengalaman kang dialami dening manungsa. Miturut Nurgiyantoro (2010:272), Saben pangripta nduweni kamardhikan dhewe- dhewe sajrone ngripta karya sastra, saengga dheweke bisa mardhika nggunakake maneka werna pamilihing tembung lan lelewane basa kang dianggep trep klawan reriptane. Kanthi anane basa kang endah kasebut, nilai estetis kang kinandhut sajrone karya sastra bisa kadudut lan luwih narik kawigatene para pamaos. Panganggone lelewane basa sajrone reriptan sastra bisa ditliti nganggo tintingan Stilistika. Stilistika mujudake sawijining ilmu kang nyinanoni gaya (style), yaiku cara kang digunakake dening pamicara utawa panulis kanggo ngandharake maksud kanthi nggunakake sarana basa. Chapman, sajrone Nurgiyantoro (2010:279) ngandharake yen tintingan stilistika bisa kanggo nintingi maneka werna panganggone basa, lan ora mung winates ing basa sastra wae. Analisis stilistika lumrahe digunakake kanggo nerangake sesambungan antarane basa klawan fungsi artistik lan maknane. Tiwiek SA, mujudake sawijining pengarang sastra jawa modern kang produktif. Maneka werna reriptane wis kasil kapacak ing kalawarti abasa Jawa kayata Jaya Baya lan Panjebar Semangat, lan ana saperangan reriptane kang wis kasil diterbitake minangka buku. Crita sambung Watesing Kasabaran mujudake salah siji reriptane Tiwiek SA kang kapacak ing kalawarti Jaya Baya. Crita sambung Watesing Kasabaran iki tinulis nganggo ragam basa informal, kalebu panganggone basa padinan lan maneka werna lelewane basa (majas). Anane majas kang digunakake 2 dening Tiwiek iku tansaya nambahi nilai linuwih kang kinandhut sajrone crita sambung. Adhedhasar andharan ing dhuwur, panliti kepengin nintingi cerbung Watesing Kasabaran kanthi tintingan stilistika, lan munjerake panliten ing panganggone lelewane basa (majas) perbandingan, paneges, lan sindiran. Dene underan panlitene yaiku: (1) kepriye wujud majas perbandingan sajrone crita sambung Watesing Kasabaran anggitane Tiwiek SA, (2) kepriye wujud majas penegasan sajrone crita sambung Watesing Kasabaran anggitane Tiwiek SA, lan (3) kepriye wujud majas sindiran sajrone crita sambung Watesing Kasabaran anggitane Tiwiek SA. Tujuwan saka panliten iki yaiku kanggo nemokake lelewaning kang digunakake dening Tiwiek SA sajrone crita sambung Watesing Kasabaran. basa, mligine majas-majas Paedahe panliten kanggone sutresna sastra, panliten iki kaajab bisa kanggo tambahan ilmu ngenani lelewaning basa sajrone crita sambung Watesing Kasabaran. Kanggone panliti, panliten iki kaajab bisa dadi sarana mangun wawasan kawruh kang dipikolehi ing pawiyatan, lan minangka acuan sajrone nindakake panliten sabanjure kang ana gegayutane klawan bahan kang bakal dikaji, sarta menehi sumbangan tumrap pangrembakane telaah sastra Jawa modern. TINTINGAN KAPUSTAKAN Crita Sambung Crita sambung yaiku sawijining crita rekan utawa gancaran fiksi, kang kapacak sajrone kalawarti utawa layang kabar sacara sambung sinambung lan urut (KBBI, 2008:301). Saben edisi kalawarti lumrahe ngemot siji episude crita sambung. Episude sateruse bakal kapacak sajrone kalawarti kang padha, ing cithakan (edisi) sabanjure. Crita sambung nduweni perangan struktur kang padha karo novel lan cerpen. Miturut Wellek & Warren (1990:280), saben anggitan arupa crita fiksi nduweni perangan arupa: plot, alur, paraga, latar pamawas urip kang mujudake perangan sing mligi, menawa panganggit arep mbandhingake anggitane karo kahanan urip masyarakat. Crita sambung abasa Jawa mujudake asil karyane panganggit Jawa modern lan dadi genre sastra sajroning kasusastran Jawa. Muncule crita sambung iku kawitane oleh panyengkuyung saka layang kabar utawa kalawarti kang macak jinis sastra iki. Crita sambung kang kapisan katemokake ing
majalah Panjebar Semangat wiwit taun 1935, luwih cethane ing No. 44 taun III, 2 Nopember 1935. Panjebar Semangat wis kasil macak crita sambung kanthi irah-irahan Sandhal Jinjit Ing Sekaten Solo anggitane Sri Susinah (Hutomo, 1975:57). Crita sambung duwe peran kang wigati, awit minangka kanggo siji wujud ngrembakane karya sastra Jawa lan bisa didadekake sawijining objek panliten. Crita sambung njunjung prakara-prakara ing panguripan saben dina. Miturut Nurgiyantoro panganggit mangerteni prakara kasebut banjur diwujudake maneh liwat sarana fiksi miturut pamawase panganggit. Lelewane Basa Harimurti sajrone Pradopo (2007:264) ngandharake lelewane basa minangka panganggone kasakayane basa dening sawijine pawongan sajrone micara utawa nulis, mligine panganggone ragam basa tartamtu supaya nuwuhake efek-efek tartamtu. Lan kanthi rowa lelewane basa mujudake sakabehe titikan basa klompok pangripta sastra. Lelewane basa uga bisa ditegesi minangka ekspresi kabasan sajrone prosa (gancaran) lan puisi (guritan). salah sarana (2009:2) Lelewane basa sajrone prosa bisa awujud dawa cendhake ukara, dhuwur endheke tingkatan basa, panganggone basa-basa serapan, panganggone basa dhaerah tartamtu, lan liya-liyane. Cara nyusun struktur intrinsik kaya plot, paraga, sudut pandang lan liya-liyane uga bisa kagolongake minangka lelewane basa. Sajrone lelewane basa uga kasisipake panganggone majas kayata repetisi, hiperbola lan sapanunggalane (Ratna, 2009:165). Badudu sajrone Purnama (2010) merang jinising majas dadi papat, yaiku majas perbandingan, majas pertentangan, majas penegasan, lan majas sindiran. Saka saben jinis majas, diperang maneh dadi subjinis majas miturut titikan kang selaras. Sacara umum, subjinis majas kasebut kang dikenal minangka lelewane basa dening masyarakat umum. Bab kasebut sastra lelawanan klawan kontemporer kang ngandharake menawa majas mujudake bageyan saka lelewanig basa. Majas minangka panjangkep saka lelewane basa. Pemajasan teori Pemajasan mujudake sawijining cara kanggo ngungkapake basa, kang tumuju marang makna anyar, makna kang sumirat (Nurgiyantoro, 2010:296-297). Nurgiyantoro uga ngandharake yen pemajasan mujudake gaya kang kanthi sengaja nambahi 3 dayaning tuturan lumantar basa kias. Sejatine isih ana sesambungan antarane makna harfiah lan makna kias kasebut, ananging sesambungan iku asipat ora langsung. saengga mbutuhake tapsiran saka pamaos. sajrone Panganggone kasusastran, wujud panimpangan kabasan. Majas Perbandingan wujud-wujud mujudake kiasan sawijining Majas perbandingan mujudake sawijining lelewane basa kang duwe maksud nandhingake rong bab kang dianggep saemper utawa nduweni pepadhan sipat saka bab kang ditandhingake. Zaidan (1994:124) ngandharake majas perbandhingana minangka majas kang nandhingake samubarang klawan samubarang liyane. Metafora kang tanpa implisit antarane nggunakake utawa minangka (Moeliono sajrone Tarigan, 1985:183). Kanthi anane metafora, sawijining pawongan bisa ngandharake samubarang kanthi luwih cetha saengga gampang dimangerteni dening liyan. Personifikasi Metafora mujudake tetandhingan rong bab kang beda, tembung kaya Personifikasi asale saka basa Latin persona (pawongan, panindak, aktor, utawa topeng kang dianggo sajrone drama), lan fic (nggawe). Dale yen (1985:16) sajrone Tarigan nggunakake lelewane basa personifikasi iku padha karo menehi titikan utawa kuwalitas, yaiku kuwalitas pribadhi pawongan tumrap samubarang kang maujud utawa tumrap gagasan-gagasan. Kanthi ringkes bisa dimangerteni yen personifikasi mujudake lelewane basa kang mindhakake samubarang kayadene manungsa. Hiperbola ngandharake Hiperbola mujudake jinis majas kang ngemot nggedhe- utawa teges (1985:129) samubarang. Tarigan nggedhekake ngandharake yen hiperbola mujudake jinis lelewane basa kang ngemot teges ngluwih-luwihake cacah, ukuran, utawa sipat kanthi maksud menehi paneges kanggo tumrap ningkatake kesan lan pengaruhe. Sinekdoke ngluwih-ngluwihake sawijining wedharan utawa Sinekdoke asale saka basa Yunani kang tegese menehi samubarang marang apa kang disebutake. Miturut Dale (sajrone Tarigan, 1985:124), sinekdoke ngomongake basa mujudake lelewane kang
sebageyan kanggo nyebutake sakabehe. Dene miturut Moeliono (sajrone Tarigan, 1985:124) sinekdoke minangka majas kang nyebutake sebageyan kanggo sakabehe, utawa sewalike. Sinekdoke diperang dadi loro, sinekdoke pars prototo lan sinekdoke totem proparte. Sinekdoke pars prototo yaiku majas utawa lelewane basa kang nyebutake sebageyan kanggo sakabehe. Dene sinekdoke totem proparte mujudake majas kang nyebutake sakabehane nanging mung kanggo saperangan wae. Simile Manut (1953:110), pepindhan yaiku unen-unen kang ngemu surasa pepindhan, irib-iriban, emper-emperan. Dhapuking ukara pepindhan nggunakake tembung kaya, pindha, kadya, kadi, lir pendah. Simile mujudake wujud eksplisit saka metafora. Simile langsung ngandharake yen samubarang kasebut padha klawan samubarang liyane kanthi nggunakake tembung kaya, pindha lan liya-liyane. Majas Penegasan andharane Padmosoekotjo Majas penegasan yaiku sawijining lelewane basa kang nggunakake tembung-tembung sarana dibolan-baleni sajrone ukara (Purnama, 2010:11). Interupsi Majas interupsi yaiku lelewane basa kang kawujud kanthi cara nyisipake tembung utawa tembung minangka katrangane ukara. kelompok Yandianto (2000:153) ngandharake majas kang nggunakake seselan awujud tembung utawa frase ing tengah-tengahe ukara pokok kanggo negesake maksude ukara. Aliterasi Aliterasi utawa purwakanthi guru sastra mujudake lelewane basa kang awujud perulangan konsonan kang padha (Keraf, 2008:130). Majas aliterasi kasebut digunakake dening pangripta minangka rerenggan utawa paneges. Miturut padmosoekotjo (1953:60) purwakanthi guru sastra yaiku purwakanthi kang pangrakiting ukarane tinunggalake sastrane utawa aksarane. Anafora tembung utawa kelompok tembung ing wiwitan ukara kang diambali minangka tembung kawitan ing ukara sabanjure. Ade Nurdin dkk, sajrone Purnama (2010:7) ngandharake anafora minangka lelewane basa kang nggunakake tembung kapisan sajrone ukara minangka tembung kapisan ing ukara sabanjure. Anafora yaiku 4 Tautologi kang nggunakake tembung utawa kelompok tembung kang tegese padha (sinonim) sajrone saukara (Yandianto, 2000:150). Majas Sindiran (Pasemon) Tautologi yaiku lelewane basa Majas sindiran yaiku lelewane basa kang ngemot surasa pasemon. Keraf (sajrone Purnama, lelewane basa sindiran yaiku sawijine 2010:8), ungkapan kanthi maka utawa maksud kang beda saka tetembungan kang wis rinakit. Majas Sinisme Sinisme yaiku sawijining lelewane basa kang awujud sindiran utawa pasemon. Majas iki saemper klawan majas ironi, ananging sipate luwih kasar (Yandianto, 2000:148). Sinisme ngemot surasa awujud rasa sangsi tumrap kaeklasan lan tulusing ati. Majas Sarkasme Sarkasme yaiku sawijining majas sindiran kang sipate kasar lan bisa nuwuhake laraning ati 1985:92). (Poerwadarminta Stilistika sajrone Tarigan, ilmu kang nyinaoni lelewane basa, dene style mujudake cara khas sajrone ngandharake sawijining bab saengga tujuwane bisa kawujud. Stilistika bisa dimangerteni minangka ilmu ngenani paganggone basa sajrone reriptan sastra (Nurgiyantoro, 2010:279). Landhesan teori Crita Stilistik mujudake sawijining sambung Watesing Kasabaran, minangka sawijining reriptan sastra kang medharake gagasane pangripta, uga bisa ditintingi kanthi tintingan stilistika. Awit sajrone reripatan kasebut kinandhut maneka werna tandha-tandha kabasan, salah sijine yaiku basa figuratif (pemajasan). Kanggo nganalisis pemajasan sajrone crita sambung Watesing Kasabaran, panliten iki nggunakake panemune Keraf (2006:113) kang ngandharake yen lelewane basa minangka cara ngungkapake pikiran lumantar basa sacara khas kang nuduhake jiwa lan kapribadene panulis utawa panganggo basa. METODHE PANLITEN Rancangan Panliten Panliten iki ditindakake kanthi nggunakake metode deskriptif kualitatif, yaiku metode panliten kang mung adhedhasar kasunyatan-kasunyatan kang kanthi empiris tuwuh lan kedadeyan saka sumbering (2008:5) omongan utawa tuturan. Endraswara
ngandharake menawa titikan paling wigati sajrone panliten kualitatif kang nintingi reriptan sastra yaiku, (1) panliti mujudake kunci kang bakal maca kanthi prematisawijining (2) panliten ditindakake kanthi cara deskriptif, diandharake lan dijlentrehake kanthi wujud tetembungan dudu angka- angka, (3) luwih nengenake proses tinimbang kasil, marga reriptan sastra mujudake fenomena kang mbutuhake penafsiran, (4) analisis kanthi induktif, (5) makna mujudake babagan kang paling utama. Data lan Sumber Data reriptan sastra, Sumber data lan data minangka perangan kang wigati sajroning panliten. Tanpa anane sumber data lan data panliten ora bisa kalaksanan, amarga saka sumber data lan data bisa kawawas metode lan teknik kang selaras kanggo nintingi data kang dianggo. Ing perangan iki bakal diandharake sumber data lan data kang magepokan klawan lelewaning basa. Sumber data Sumber data magepokan klawan subjek panliten, saka ngendi data kang bakal ditintingi. Kanggo sumber data, panliten iki nggunakake sumber data awujud cerita sambung ‡:DWHVLQJ .DVDEDUDQ· anggitane Tiwiek SA, kang kapacak ing kalawarti Jaya Baya. Cerita sambung kasebut karakit saka 25 episud, wiwit edisi 45 minggu II Juli 2010 nganti edisi 18 minggu II Januari 2011 Data Panliten Data panliten awujud fakta utawa informasi kabasan kang kinandhut sajrone cerita sambung Watesing Kasabaran. Data kasebut ing antarane yaiku tembung, frase, majas lan liya-liyane kang ana gegayutane klawan lelewaning basa. Minangka bahan kanggo nindakake panliten , data kang wis ana diwaca lan didokumentasikake. Instrumen Panliten Instrumen panliten yaiku alat utawa piranti kang digunakake dening panliti kanggo biyantu lakune panliten, saengga bisa lumaku kanthi apik lan kasil. Instrumen panliten kang utama sajrone panliten kualitatif utama panliti. disengkuyung dening instrumen panyengkuyung. yaiku Instrumen Panliten iki asipat kualitatif kanthi metode dokumentasi, dibutuhake data diklumpukake banjur digoleki prakara-pakarane. Sawise nglumpukake data, banjur diklompokake maneh miturut jinis lelewaning basa. Tata Cara Nglumpukake Data amarga kang 5 Tata cara ngumpulake data yaiku cara kang digunakake panliti kanggo nglumpukake data (Arikunto, 1992:134). Sajrone panliten iki, panliti nggunakake lan metode teknik wacan, nyathet kapustakan kanggo nglumpukake data. Cara Pangolahing Dhata Data kasebut awujud majas sajrone cerbung ‡:DWHVLQJ .DVDEDUDQ· NDQJ GLZHGKDUDNH NDQWKL tintingan stilistika. Anggone nganalisis data sajrone panliten iki, panliti nggunakake teknik kaya kang dijlentrehake kaya ngene, (1) Klasifikasi data kang wis diklumpukake, yaiku nglompokake data miturut kategori-kategori utawa jinis majas kang wis ana. (2) Data kang wis diklasifikasekake banjur dianalisis kanthi tintingan stilistika. (3) Susun asil tintingan. Ana kene, panliti nyusun sumber data kang wis dianalisis saengga bisa dimangerteni kanthi cetha perangan endi kang ngandhut unsur lelewaning basa. Simpulan asil analisis, ing bageyan iki panliti ndudut data-data kang wis dirakit supaya bisa dimangerteni maksud lelewaning basa saka cerita kang ditliti. Cara Panulising Asiling Panliten asile panliten bakal iki, diandharake kanthi cara informal, data diandharake kanthi nggunakake tembung-tembung kang lumrah. Tata cara nulis asiling panliten yaiku kanthi sistematik skripsi, kaya ing ngisor iki. BAB I, njlentrehake lelandhesane panliten, underane panliten, tujuwan, paedah lan wewatesan tetembungan. BAB II, ngandharake panliten sadurunge kang saemper, pamilihing tembung, metafora, citra, lan lelandhesan ing kene diandharake ngenani teori. BAB III, ancangan panliten, sumber dat lan data, instrument panliten, metode lan teknik panliten, lan teknik analisis data. BAB IV, ngandharake asiling panliten. BAB V, kang isine dudutan lan pamrayoga. Ing panliten ANDHARAN ASIL PANLITEN Wujude Majas Perbandingan Metafora Metafora-metafora kang kinandhut sajrone crita sambung ing antarane: ‡0DV GHOHQJHQ 0RELO NLMDQJ QHQJSDUNLUDQ NDU\DZDQ NDH· XMDUH 6ULQLQJ WDQSD QJUHZHV pitakone noleh, nguwasake. Pancen neng parkiran kono katon mobil kijang biru metalik. Ora anyar, nanging isih katon mulus. Apa gegayutane mobil iku sing lanang. Witono
karo anggone kudu teka mrono? (Tiwiek, 2010) Metafora sinestesia mujudake sawijining wujud tanggapan pancadriya kiasan kang nggunakake ing ndhuwur minangka pambandhing. Pethikan nuduhake anane metafora sajroning cerbung Watesing Kasabaran 7HPEXQJ ‡PXOXV· mujudake tembung kang lumrah digunakake kanggo samubarang kang bisa didemek, nggambarake indra peraba. Ananging ana gegayutan klawan metafora ing dhuwur, tembung mulus digayutake indra pandulu. Pangripta nggunakake klawan metafora pengalihan indra kanggo nggambarake kahanane mobile Srining kang isih apik senajan anane mobil gegambaran kasebut pamaos bisa ngangen-angen kepriye wujude mobil kang lagi diomongake dening paraga crita. Personifikasi sinestesia kasebut mobil bekas. Kanthi Personifikasi kang kinandhut sajrone crita sambung yaiku, Banjur tekane musibah sing tanpa angkan- angkan iku. Pasarane produk rokok papane nyambut gawe mudhun drastis. Managemen wis mbudidaya ngatasi, ning sajak ora kasil. Wusana pabrik rokok iku bangkrut! Meh kabeh karyawane di-phk, klebu Witono! (Tiwiek, 2010) Pethikan ing dhuwur nuduhake anane majas Sipat crita sajrone personifikasi kamanungsaQ ‡PXVLEDK· GLZHQHKDNH PDUDQJ DUDQLQJ VDPXEDUDQJ NDQJ DVLSDW DEVWUDN ‡0XVLEDK· diibaratake kayadene manungsa kang bisa teka lan lunga sawayah-wayah. Bab kasebut nuwuhake efek estetis awujud gegambaran tekane musibah kayadene tekane manungsa. sambung. Personifikasi uga katon ing pethikan ngisor iki, Witono uga banjur meneng. Wewayangan ala kang kober ngridhu pikirane dibusak resik kanthi keyakinan Srining ora bakal nemu pepalang. (Tiwiek, 2010) Ana pethikan ing dhuwur, wewayangan ala diibaratake kaya manungsa utawa samubarang kang bisa ngridhu, bisa ngganggu pikirane manungsa. Saka digambarake pethikan iku, wewayangan ala 6 minangka samubaramg kang duwe watake manungsa, yaiku kang bisa agawe atine liyan ora jenjem. Pengarang nggunakake frase wewayangan ala¶ kanggo makili sawijining kedadeyan kang dibayangake dening Witono. Wewayangan yen Srining kang nembe munggah pangkat dadi sekretaris pribadi iku, bakal didhemeni dening bose. Kanggone Witono, bab kasebut bisa dadi pepalang anggone Srining nyambut gawe lan kang paling wigati uga bisa dadi pepalang ing bale wismane. Mulane pepalang kasebut diibaratake kaya dene wewayangan ala, amarga sipate pepalang kang ora becik. Pepalang kasebut bisa agawe atine Witono ora jenjem mula EDQMXU GLWHUDQJDNH OXPDQWDU XNDUD ‡ZHZD\DQJDQ ala kang kober ngridhu pikirane·. Hiperbola sawijining lelewaning basa kang ngemot andharan kanthi diluwih-luwihake. Majas hiperbola mujudake Srining sing ditinggal dadi kekitrang kontrang- tenan wong iki! Yoh, titenana tekan ngomah, sida sundhul mbun-mbunan. Panguman-uman lan pisuhe terus- terusan mbrubul. Emane sing diuman-uman wis adoh, wis ora krungu!(Tiwiek, 2010) Majas hiperbola digunakake dening pangripta minangka sawijining sarana kanggo nuduhake kahanan kang diluwih-luwihake. Sajrone pethikan ing dhuwur, majas hiperbola katon ing ukara ‡PXULQJH VXQGKXO PEXQ-PEXQDQ· 8NDUD NDVHEXW digunakake kanggo nuduhake sepira nesune Srining nalika ditinggal dening Witono. Mbun-mbunan mujudake perangan saka awake manungsa kang paling dhuwur. Pangripta nggunakake ukara sundhul mbun-mbunan kanggo nggambarake kanepson kang wis ora bisa diempet maneh. Sinekdoke Majas sinekdoke kang kinandhut sajrone crita sambung Watesing Kasabaran ing antarane, nyelangake metu. Sire golek panganan, awit sedina mau sasat durung klebon upa·7LZLHN
Sinekdok pars prototo yaiku majas kang nyebutake nggambarake samubarang kang wutuh. Sajrone pethikan ing GKXZXU PDMDV VLQHNGRNH NDWRQ LQJ NODXVD ‡DZLW VHGLQD PDX VDVDW GXUXQJ NOHERQ XSD· 6HJD VDSLULQJ mung disebutake minangka upa. Nanging saka ekspresi kasebut, saben pamaos wis mangerteni yen sing dikarepake yaiku sega sapiring salawuhe. Pengarang luwih milih nggunakake tembung upa tinimbang sega amarga upa iku mujudake las- lasaning upa. Sega dumadi saka kakumpulan upa kang akeh. Tembung upa kapilih dening pengarang kanggo nggambarake kahanane Witono kang meh sedina muput durung mangan. Dadi upa ing kene nduweni daya kanggo nggambarake sepira luwene Witono. Tembung upa luwih makili rasa luwene Witono kang wis sedina durung mangan tinimbang nggunakake tembung sega. Simile sambung Watesing Kasabaran, Sajrone pangripta uga nggunakake majas simile kaya ing pethikan ngisor iki, ‡<DDMDULQGKLN-rindhik ta! Kok kaya keong· pamaidone Srining. Jan, sarwa ngewuhake! Witono banjur nambahi gas maneh.(Tiwiek, 2010) sebageyan kanggo crita Kaya andharan sadurunge, majas simile mujudake lelewaning basa kang nandhingake samubarang sacara eksplisit lan nggunakake tembung pepindhan. Pethikan ing dhuwur bisa kagolongake minangka majas simile awit sajrone ukara kinandhut WHPEXQJ SHSLQGKDQ ND\D¶ NDQJ GLJXQDNDNH NDQJJR nandhingake lakune mobil klawan lakune keong. Keong kalebu jinising kewan kang mlakune alon banget. Wujude Majas Penegasan Interupsi Najan gajine Srining durung sepira, bareng digabung karo bayare Witono -kaya petheke Witono- cukup kanggo urip lan kanggo mbayari kredhitane omah lan sepedha montor. (Tiwiek, 2010) Kelompok tembung kang disisipake sajrone XNDUD \DLNX ND\D SHWKHNH :LWRQR¶ .DQWKL DQDQH seselan kelompok tembung kasebut, pamaca bisa ngeling-ngeling bageyan crita sadurunge tanpa perlu maca maneh. Senajan ora wutuh, nanging seselan 7 ukara kasebut wis bisa makili apa kang dicritakake sadurunge. Tautologi Majas tautologi sajrone cerbung ing antarane, Setu awan, let sewulan saka kadadeyan iku, nalika Witono mentas rampung mangan, karo ngenteni angglonge wetenge, dheweke leyeh- leyeh neng ngarep TV. (Tiwiek, 2010) Tautologi mujudake majas kang nggunakake tembung-tembung kanthi teges kang padha utawa saemper sajrone saukara. Upama diilangi salah siji tembunge ora bakal ngowahi teges ukara kang dikarepake. Ana pethikan ing dhuwur, tembung mentas lan tembung rampung nduweni teges kang PHK SDGKD 0HQWDV WHJHVH ‡ODJL ZDH NHODNRQ· ODQ UDPSXQJ WHJHVH ‡ZLV GDGL· XWDZD ‡ZLV HQWHN· (Poerwadarminta, 1937:308). Ana pethikan crita ing dhuwur, pangripta nggunakake tembung mentas lan rampung sajrone saukara. Bab kasebut mujudake sawijining cara kang digunakake pangripta kanggo nuduhake kaprigelane anggone olah basa, saengga crita kang diripta bisa narik kawigatene pamaca. Aliterasi Wujud aliterasi sajrone crita sambung Watesing Kasabaran yaiku, Ora ketinggalan kupluk koploh klawus kang kekotos kringet. (Tiwiek, 2010) Kombinasi konsonan /k/ sajrone pethikan crita ing dhuwur mujudake rakitan tetembungan kang kasusun kanthi apik lan nuwuhake pengucapan kang enak dirungokake. Sapa kang ngrungokake bakal saya ketarik lan ngira-ira reroncening tembung kang ing crita bakal digunakake dening pangripta sabanjure. Saka pethikan kasebut pangripta uga neja nggambarake sandhangan kang dianggo dening Witono. Anafora Pak Bram sing apikan, Pak Bram sing najan wis yuswa ning katon bregas lan pengkuh, Pak Bram sing sugih dhuwit lan loma!(Tiwiek, 2010) Pak Bram mujudake paraga kang ditegesake sajrone pethikan ing dhuwur. Kanggo nuduhake kaluwihan kang diduweni dening Pak Bram, pangripta bola-EDOL Q\HEXWDNH MHQHQJ ‡3DN %UDP·
ing dhuwur, pangripta sengaja Saka pethikan nggambarake paraga Pak Bram liwat paraga Srining. Saka angen-angene Srining kang sejatine ngarep-arep sosok wong lanang kang bisa nyukupi kebutuhan lair lan batine minangka wong wedok. Saka paraga Pak Bram kasebut, Srining bisa nemokake apa kang dipengini. Mula saka iku, ana pethikan kasebut pangripta nggunakake majas anafora minangka tumrap Srining. ambali dening Srining kasebut, sejatine uga mujudake tetandhingan antarane Pak Bram karo Witono, bojone Srining. Witono kang dadi bojone Srining kanthi sipate kang ora bisa agawe Srining urip seneng kaya dene kang bisa dilakoni dening Pak Bram. Gegambarane paraga Pak Bram kang apikan, senajan wis tuwa nanging isih katon bregas lan pengkuh, uga sing nduwe dhuwit akeh lan loman, ora ana ing dhiri pribadine Witono. Cetha ing kene Srining ngunggul-ngunggulake tumrap apa kang diduweni dening pak Bram kang ora diduweni dening Witono. Wujud Majas Sindiran Sinisme crita sambung Watesing Kasabaran bisa kawawas saka data ing ngisor iki: Lelewaning basa sinisme sajrone ‡.RNOHHQDN3DUDPED\DUL"Njur kowe kon ngapa? Mangan turu thok"·7LZLHN Pethikan crita ing dhuwur diucapake dening Srining nalika Witono ngusulake supaya golek sopir pribadi. Usule Witono kasebut ditulak dening Srining kanthi nglontarake pitakonan retoris kang ngandhut sindiran marang Witono kang pengangguran. Apa kang diucapake dening Srining mujudake rasa ora trima kang dirasakake dening Srining yen Witono mung nganggur ing ngomah. Mula saka iku, nalika Witono ngusulake supaya golek sopir, Srining nyauri kanthi sengol kaya pethikan ing dhuwur. Sarkasme Majas sarkasme sajrone crita sambung Watesing Kasabaran, katon ing pethikan ngisor iki, 8 ‡Gendheng, edan, goblog! Samber bledheg tenan wong iki! Yoh titenana tekan ngomah, sida trima DNX·PXULQJHVXQGKXOPEXQ-mbunan. dakkrawus. Pokoke ra Pethikan crita ing dhuwur, mujudake punggelan crita nalika Srining ditinggal ing bulak dening Witono. Tembung gendheng, edan, lan goblog mujudake tembung kahanan kang ngemu lan bisa nglarani atine liyan. Apamaneh yen tembung- tembung kasebut diucapake kanthi emosi kang lan katujokake marang munclak-munclak lawan tuture, mesti bae bakal gawe lara ati. Pethikan ing dhuwur kalebu majas sarkasme, awit Srining kang emosi ngucapake tembung- tembung gendheng, edan, lan goblog marang Witono. Yen tembung-tembung kasebut nganti keprungu dening Witono, mesthi wae bakal agawe atine Witono lara. Nanging ing pethikan iku mau, Witono ora krungu apa kang diomongake dening Srining mau. teges ngelek-elek Pethikan crita ing dhuwur uga nuduhake kaprigelane pangripta sajrone nggambarake karakter kang diduweni paraga Srining. Kanthi nggunakake teknik cakapan, paraga nyoba nggambarake karakter para paragane. Ana pethikan ing dhuwur, para pamaca bisa mangerteni karaktere Srining saka ukara-ukara kang diucapake dening Srining. Saka pocapane Srining mau, bisa diwawas yen Srining iku mujudake paraga kang omongane kasar, ora dipikirake luwih dhisik apik lan alane. Saliyane iku, Srining uga nduweni sipat nyepelekake marang guru lakine. Awit dheweke rumasa yen duwe kuwasa saka angggone ngasilake dhuwit luwih akeh saka Witono. PANUTUP Dudutan Adhedhasar analisis kang wis ditindakake tumrap telulas episud saka cerita sambung Watesing Kasabaran anggitane Tiwiek SA, asil panliten nuduhake dudutan kaya mangkene. Reriptan sastra minangka reroncening basa iku ngemot perangan kaendahan lan kekarepan kang sinurat apa dene sumirat saka pangriptane. Kaendahane reriptan sastra kasebut bisa kawawas saka wewujudane basa kang sengaja karakit kanthi becik lan bisa kawawas manut paugeran-paugeran kang wis gumathok. Reriptan
sastra iku mujudake sawijining panyawijian antarane wujud lan isi kang direronce kanthi becik lan endah GHQLQJ SDQJULSWDQH VDHQJJD QXZXKDNH UDVD ‡QJHVH· pamaca. tetembungan, pangripta ngguanakake maneka werna majas minangka panyengkuyunge lelewaning basa. Majas-majas kasebut yaiku majas perbandingan, majas penegasan, lan majas sindiran. Majas perbandingan kang paling onjo sajrone cerbung yaiku metafora, personifikasi, sinekdoke, hiperbola, simile. Majas-majas lan kasebut nuduhake maneka werna tetandhingan kang nggambarake panguripane masyarakat sajrone cerita sambung. Sajrone ngronce Pangripta nggunakake majas penegasan minangka sarana kanggo negesake maksud utawa makna kang kinandhut sajrone cerita. Majas-majas penegasan kang paling akeh digunakake dening pangripta yaiku majas interupsi, tautologi, anafora, lan aliterasi. Kajaba bisa negesake maksud saka cerita kang diwedharake, majas-majas penegasan kaebut bisa nambahi nilai-nilai estetis kang kinandhut sajrone cerita sambung. Lan, majas sindiran kang onjo yaiku majas sinisme lan sindiran. Saka panganggone majas kang wis kasebutake ing dhuwur, bisa diweruhi yen majas kang paling akeh digunakake dening pangripta yaiku metafora lan personifikasi. Mula saka iku, bisa didudut yen metafora lan personifikasi dadi gayane Tiwiek sajrone ngripta crita sambung Watesing Kasabaran. Kanthi gaya-gaya kasebut Tiwiek nuduhake marang pamaos sajrone wong sesomahan. Pamrayoga ngenani gegambaran Pamrayoga kang bisa diwenehake yaiku tumprap para pamaca lan panliti sabanjure. Tumrape pamaca becike bisa mawas kanthi temen saengga bisa nuwuhake pamawas kang selaras karo tujuwane pangripta medharake kekarepane lumantar reriptan sastrane. Dene tumprape panliti sabanjure yaiku bisaa nliti kanthi wicaksana lan tliti sajrone pirembugane saengga bisa nuwuhake asil panliten kang becik lan bisa dadi panliten kang relevan tumrap pasinaon stilistika. KAPUSTAKAN Aminuddin. 1991. Pengantar Apresiasi Karya Sastra. Bandung: C.V. Sinar Baru Offset 9 Aminuddin. 1995. Stilistika: Pengantar Memahami Bahasa dalam Karya Sastra. Semarang: IKIP Semarang Press Arikunto, Suharsimi. 1998. Prosedur Penelitian: Jakarta:PT. Suatu Pendekatan Praktek. Rineka Cipta Endraswara, Suwardi. 2008. Metodologi Penelitian Sastra. Yogyakarta: Med Press Hutomo, Suripan Sadi. 1975. Telaah Kesusastraan Jawa Modern. Jakarta: Pusat Bahasa Keraf, Gorys. 2008. Diksi dan Gaya Bahasa, Komposisi Lanjutan I. Jakarta: PT Gramedia Pustaka Utama Kushartanti., Yuwono, Untung., Lauder, Multamia RMT. 2005. Pesona Bahasa: Langkah Awal Memahami Linguistik. Jakarta: PT Gramedia Pustaka Utama Luxemburg, Jan Van, dkk. 1989. Tentang Sastra. Jakarta: Intermasa Mardalis. Suatu Pendekatan Proposal. Jakarta: PT Bumi Aksara 2006. Metode Penelitian: Moleong, Lexy.J. 2002. Metodologi Penelitian Kialitatif. Bandung: PT Remaja Rosdakarya M.S, Mahsun. 2007. Metode Penelitian Bahasa. Jakarta: PT Raja Grafindo Persada Nurgiyantoro, Burhan. 2010. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press Pardede, Parlin. 2013. Pengertian, Teori, dan Metafora. Klasifikasi Maret 2013, diakses 13 Mei 2013 Parera, J.D. 2004. Teori Semantik. Jakarta: Erlangga Pradopo, Rakhmat Joko. 2005. Pengkajian Puisi. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press Purnama, S.B. 2010. Retorika dan Stilistika. Surabaya Ratna, Nyoman Kutha. 2007. Estetika. Yogyakarta: Pustaka Pelajar
. 2009. Stilistika: Kajian Puitika, Bahasa, Sastra, dan Budaya. Yogyakarta: Pustaka Pelajar Santana K, Septiawan. 2007. Menulis Ilmiah Metode Penelitian Kualitatif. Jakarta: Yayasan Obor Indonesia Sudaryanto. 1993. Metode dan Aneka TeknikAnalisis Bahasa. Yogyakarta: Duta Wacana University Presss Tarigan, HG. 1985. Pengajaran Kosakata. Bandung: Penerbit Angkasa Tarigan, HG. 1985. Pengajaran Gaya Bahasa. Bandung: Penerbit Angkasa Wellek, Rene dan Austin Warren. 1989. Teori Kesusastraan. Jakarta: Gramedia 10