KESANTUNAN TINDAK TUTUR DIREKTIF WONTEN ING FILM CALON BINI TESIS Kaaturaken dhateng Program Pascasarjana Universitas Negeri Yogyakarta minangka jejangkeping saperangan sarat anggayuh gelar Magister Dening: NAHRUL HAKIM NIM. 17714251013 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA PROGRAM PASCASARJANA UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2020 1
SARINING PANALITEN Panaliten menika ngandharakan kesantunan tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini. Ancasipun panaliten menika kangge ngandharaken ginanipun tindak tutur, kesantunan tidak tutur direktif, ketidaksantunan tindak tutur direktif, saha pelanggaran maksim kesantunan Leech. Panaliten menika kalebet panaliten deskriptif kualitatif. Dhata wonten panaliten menika awujud tuturan direktif wonten ing film saha sumber dhata wonten ing panaliten menika sedaya wicantenan ingkang medalaken kesantuan tidak tutur direktif.Caranipun ngempalaken dhata wonten ing panaliten menika kanthi cara nyemak saha nyerat. Caranipun nganalisis dhata wonten panaliten menika kanthi metode padan pragmatis saha kontekstual. Caranipun ngesahaken dhata wonten panaliten menika ngginakaken validitas semantis saha pirembagan kaliyan ingkang sampun ahli. Reliabilitas ingkang dipunginakaken wonten panaliten menika kanthi nyemak kanthi ajeg. Asiling panaliten menika ngandharaken bilih kesantunan tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini menika kaperang dados sekawan inggih menika (1) ginanipun tindak tutur direktif, (2) kesantunan tindak tutur direktif, (3) ketidaksantunan tindak tutur direktif, sarta (4) pelanggaran maksim kesantunan Leech. Perangan ginanipun tindak tutur direktif menika saged dipunperang malih dados enem ginanipun inggih menika( 1) panyuwunan, (2) pitakenan,(3) mrentah, (4) menging, (5) paring idin, saha (6) paring pitutur. Perangan kesantunan tindak tutur direktif wonten gangsal inggih menika (1) ngginakaken ukara boten langsung, (2) panglembana dhateng lawan rembag, (3) anggadhahi raos sae dhateng lawan rembag, (4) ngginakaken wujud ingkang ngetingalaken boten sarujuk kanthi ukara ingkang sae, saha (5) ngginakaken tembung pakurmatan dhateng lawan rembag. Perangan ketidaksantunan tindak tutur direktif wonten sanga, inggih menika (1) ngginakaken ukara langsung dhateng lawan rembag,(2) panglembana dhateng dhiri panutur, (3) ngandharaken kritik kanthi langsung dhateng lawan rembag kanthi cara kasar, (4) boten saged bedakaken perkawis ingkang wigatos kaliyan guyon, (5) anggenipun ngandharaken kanthi raos nesu, (6) protektif kaliyan pamanggihipun, (7) nyindhir utawi nudhuh dhateng lawan rembag, (8) ngandharaken tuturan boten sae dhateng lawan rembag, saha (9) ngandharaken raos boten sarujuk kaliyan lawan rembag. Pelanggaran maksim kesantunan Leech dipunperang dados enem pelanggaran (2) maksim kedermawanan, (3) maksim panglembana,(4) maksim andhap asor,(5) maksim pasarujukan, saha (6) maksim simpati. inggih menika (1) maksim kawicaksanana, Titikaning Tembung: Ginanipun Tindak Tutur Direktif, Kesantunan, Ketidaksantunan, Pelanggaran Maksim. Tingkat Tutur Basa Jawa.
SESANTI "Awaku bisa yen wani nglakoni" "Aja gelem kalah" "Aja isin ngalah" "Isin a yen sliramu salah" (Panyerat) Datan serik lamun ketaman, datan susah lamun kelangan (Pitutur Jawa)
PISUNGSUNG Kanthi raos sukur dhumateng Allah S.W.T, karya ilmiah menika kula pisungsungaken dhateng Bapak Subarko, Ibu Marsiti Iriani Tutiati, Kangmas Basuki, Mbakyu Hanifah saha Mbakyu Intan ingkang sampun paring panyengkuyung saha donga pangestu.
PRAWACANA Puji sukur, alhamdulillahirabbil'alamin dipunaturaken raos sukur dhumateng Allah SWT ingkang tansah paring kasarasan, rahmat saha hidayah-ipun dhateng panyerat satemah panaliten kanthi irah-irahan "Kesantuan Tindak Tutur Direktif wonten ing Film Calon Bini" saged kaimpun kangge njangkepi satunggaling sarat minangka kangge pikantuk gelar sarjana pendidikan. Salawat sarta salam mugi tansah konjuk dhumateng Nabi Muhammad SAW saha sedaya piyantun ingkang tumut ajaranipun dumugi akhir zaman. Purnanipun panyerating tesis menika boten uwal saking panyengkuyungipun para kadang. Awit saking menika, dipunaturaken agunging panuwun dhumateng sedaya pihak ingkang sampun paring pambiyantu saha panyengkuyungipun wiwit saking purwaka dumugi pungkasaning tesis menika. Kanthi raos ingkang tulus, dipunaturaken agunging panuwun dhumateng Dr. Mulyana, M.Hum. ingkang sampun paring panyurung, pamrayogi, panyaruwe, saha bimbingan kanthi sabar saha tlatos sadangunipun kula nyerat tesis saking purwaka dumugi paripurnaning tesis menika. Kajawi menika, panyerat ugi ngaturaken agunging panuwun dhumateng: 1. Bapak Prof. Dr. Sutrisna Wibawa M.Pd. minangka Rektor Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring palilah kangge panyerat sinau wonten ing Universitas Negeri Yogyakarta. 2. Bapak Prof. Dr. Suyanta, M. Si. minangka Direktur Pascasarjana saha staff ingkang sampun paring pambiyantu babagan teknis dumugi paripurnaning pasinaon. 3. Bapak Dr. Mulyana, M.Hum minangka kaprodi S2 Pendidikan Bahasa Jawa ingkang tansah paring panyengkuyung, pamrayogi kanthi sabar premati, saha sampun paring sedaya wewarah. 4. Bapak Ibu Dosen Pascasarjana Prodi Pendidikan Bahasa Jawa ingkang sampun paring kawruh mawarni-warni ingkang murakabi sadangunipun panyerat sinau ing Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Pascasarjana Universitas Negeri Yogyakarta.
5. Dosen Penguji Tugas Akhir Tesis ingkang sampun paring pambiji saha pamrayoginipun. 6. Tiyang sepuh kula, Bapak Subarko saha Ibu Marsiti Iriani Tutiati, mbakyu kula, Hanifah, Intan Subarti, saha kakang kula, Mawali Basuki, sarta desaya kulawarga awit saking panjurung saha pandonganipun. 7. Kanca-kanca mahasiswa Pascasarjana Prodi Pendidikan Bahasa Daerah angkatan 2017, ingkang tansah paring panjurung, pambiyantu saha pandonganipun. 8. Sedaya tiyang ingkang boten saged kula sebataken setunggal mbaka setunggal, awit sampun paring pambiyantu, panjurung saha pandonganipun dhateng panyerat saengga tesis menika saged paripurna kanthi sae. Panyerat rumaos bilih tesis menika taksih tebih saking kasampurnan, pramila sedaya panyaruwe saha pamrayogi ingkang tumuju murih langkung sae, jangkep saha sampurnaning tesis menika, tansah katampi kanthi bingahing manah saha atur agunging panuwun. Panyerat gadhah kekajengan mugi-mugi tesis menika saged migunani tumrap pamaos. Mekaten kalawau atur sapala saking panyerat, mugi- mugi tesis menika saged murakabi. Yogyakarta, 28 Agustus 2020 Panyerat, Nahrul Hakim
PRATELAN ISI IRAH-IRAHAN ... i PANGESAHAN ... ii SARINING PANALITEN ... iii WEDHARAN ... iv SESANTI ... v PISUNGSUNG ... vi PRAWACANA ... vii PRATELAN ISI ... ix PRATELAN TABEL ... xii PRATELAN BAGAN ... xiii PRATELAN LAMPIRAN ... xiv BAB I PURWAKA ... 1 A. Dhasaring Panaliten ... 1 B. Underaning Prekawis ... 6 C. Watesaning Prekawis ... 7 D. Wosing Prekawis ... 7 E. Ancasing Panaliten ... 7 F. Paedahing Panaliten ... 8 H. Pangertosan ... 8 BAB II GEGARAN TEORI ... 10 A. Pragmatik ... 10 1. Konteks Tuturan ... 14 2. Perangan kahananipun tuturan ... 18 B. Tindak Tutur ... 19 1. Jinisipun Tindak Tutur ... 21 2. Ginanipun Tindak Tutur Ilokusi ... 24 3. Tindak Tutur Direktif ... 28 kaca
C. Kesantunan Berbahasa ... 35 D. Prinsip Kesantunan Leech ... 46 E. Skala Kesantunan Leech ... 50 F. Panaliten Ingkang Jumbuh ... 52 H. Nalaring Panaliten ... 53 BAB III CARA PANALITEN ... 56 A. Jinising Panaliten ... 56 C. Sumber Dhata Panaliten ... 57 D. Caranipun Ngempalaken Dhata ... 58 E. Piranti Panaliten ... 61 F. Caranipun Nganalisis Dhata ... 66 G. Validitas saha Reliabilitas ... 70 BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN ... 74 A. Asiling Panaliten ... 74 B. Pirembagan ... 74 1. Ginanipun Tindak Tutur Direktif ... 75 a) Tindak Tutur Direktif Awujud Panyuwunan ... 75 b) Tindak Tutur Direktif Awujud Pitakenan ... 79 c) Tindak Tutur Direktif Awujud Mrentah ... 84 d) Tindak Tutur Direktif Awujud Menging ... 90 e) Tindak Tutur Direktif Awujud Paring Idin... 95 f) Tindak Tutur Direktif Awujud Paring Pitutur ... 99 2. Kesantunan Tindak Tutur Direktif ... 103 a) Ngginakaken Tuturan Boten Langsung ... 104 b) Panglembana dhateng Lawan Rembag ... 109 c) Anggadhahi Raos Sae dhateng Lawan Rembag ... 113 d). Ngginakaken Tuturan ingkang Ngetingalaken Boten Sarujuk kanthi Ukara ingkang Sae ... 118 e) Ngginakaken Tembung Pakurmatan Dhateng Lawan Rembag ... 124
3. Ketidaksantunan Tindak Tutur Direktif ... 127 a) Ngginakaken Tuturan Langsung ... 127 b) Panglembana dhateng Dhiri Panutur ... 130 c) Ngandharaken Kritik kanthi Langsung dhateng Lawan Rembag Kanthi Cara Kasar ... 134 d) Boten Saged Bedakaken Perkawis ingkang Wigatos kaliyan Guyon ... 137 e) Anggenipun Ngandharaken Kanthi Raos Nesu ... 139 f) Protektif kaliyan Pamanggihipun ... 142 g) Nyindhir utawi Nudhuh Dhateng Lawan Rembag ... 146 h) Ngandharaken Tuturan Boten Sae Dhateng Lawan Rembag ... 149 i) Ngandharaken Raos Boten Sarujuk kaliyan Lawan Rembag ... 152 4. Pelanggaran Maksim Kesantunan Leech ... 156 a) Maksim Kawicaksanan ... 156 b) Maksim Kedermawanan ... 160 c) Maksim Panglembana... 164 d) Maksim Andhap Asor ... 168 e) Maksim Pasarujukan ... 171 f) Maksim Simpati ... 175 BAB V PANUTUP ... 180 A. Dudutan ... 180 B. Implikasi... 182 C. Pamrayogi ... 182 KAPUSTAKAN ... 185 LAMPIRAN ... 190
PRATELAN TABEL Tabel 1 : Kertu Dhata Ginanipun Tindak Tutur Direktif ... 60 Tabel 2 : Kertu Dhata Kesantunan Tindak Tutur Direktif... 60 Tabel 3 : Kertu Dhata Ketidaksantunan Tindak Tutur Direktif... 60 Tabel 4 : Kertu Dhata Pelanggaran Maksim Kesantunan ... 60 Tabel 5 : Titikan Objek Kajian Panaliten ... 62 Tabel 6 : Titikan Pematuhan saha Pelanggaran Maksim Kesantunan ... 65 Tabel 7 : Asiling Data Tuturan Direktif ... 71 Kaca
PRATELAN BAGAN Bagan 1 : Nalaring Pikir ... 55 Kaca
Lampiran 1 Lampiran 3 PRATELAN LAMPIRAN : Tabel Analisis Dhata ... ... ... : Seratan Wicantenan Film Calon Bini... ... ... . Kaca 190 234
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Linguistik utawi ngelmu basa menika ngelmu ingkang wigati wonten gesang padintenan. Basa menika dipunginakaken kangge sarana komunikasi dhateng tiyang sanes amargi sedaya tumindak menika boten saged ical saking panganggenipun basa (Ananda, 2015:2). Kanthi basa menika tiyang gesang saged mengertos maksud saking panutur. Proses komunikasi antawisipun panutur kaliyan lawan rembag saged dipuntampi menawi maksud saha ancasipun tuturan saged kaandharaken kanthi sae. Menawi tuturan menika boten saged dipunandharaken kanthi sae, pesan/maksud saking tuturan boten saged dipumangertosi. Anggenipun wicatenan kaliyan tiyang sanes kedah gatosaken tuturanipun, amargi menawi wonten tembung/ukara ingkang boten leres saged damel cidra utawi sereng dhateng lawan rembag. Pramila, anggenipun wicantenan menika kedah gatosaken etika kesantunan berbahasa. Gayut kaliyan kesantunan, wonten masarakat Jawi menika kesantunan saged dados titikan "Wong Jawa". Tiyang Jawi njunjung inggil kesantunan utawi unggah- ungguh basa Jawi. Unggah-ungguh basa Jawi menika medalaken kados pundi panganggenipun basa nalika wicantenan. Unggah-ungguh saged medalaken drajat saking panutur dhateng lawan rembagipun. Unggah-ungguh basa ugi medalaken kados pundi kesantunan nalika wicantenan.
Unggah-ungguh basa wonten masarakat Jawi saged kaperang dadaos unggah ungguh basa lan solah bawa. Unggah-ungguh basa menika gayut kaliyan panganggenipun basa wonten ing padintenan lan caranipun nalika matur kaliyan tiyang sanes. Menawi unggah-ungguh solah bawa menika gestur/obah osiking badan. Wonten panaliten menika kesantunan saged dipuntingali saking basa ingkang dipunginakaken saha dipungayutaken kaliyan unggah-ungguh basa sarta kesantunan berbahasa. Wonten ing wekdal sakmenika, unggah-ungguh kirang dipungatosaken dening saben tiyang. Kahanan menika ugi damel prihatos, amargi boten wonten raos sopan santun dhateng tiyang sanes, kamangka unggah-ungguh menika kalebet adab lan adat wonten ing masarakat. Unggah-ungguh saged paring pamangggih sae dhateng panuturipun, saengga swasana nalika wicantenan menika saged kalampahan kanthi sae. Kanthi santun berbahasa menika nggambaraken kados pundi tumindaking tiyang menika (Elvira, dkk: 2017). Mekaring teknologi informasi saha komunikasi sakmenika saged nuwuhaken pinten-pinten karya kangge nggampilaken ngandharaken informasi. Gayut kaliyan kesantunan, wonten ing wekdal sakmenika sampun kathah medhia-medhia ingkang ngandharaken wicantenan ingkang wujudipun audio visual kados ta video, film, ingkang saged dipunakses wonten internet. Asiling karya menika lajeng dipun- kintun wonten ing internet supados dados sarana panglipur utawi kangge paring ngelmu bab menapa kemawon. Salah satunggaling sarana kangge ngandharaken pamanggih lumantar medhia audio visual inggih menika film.
Film menika gegambaraning gesang padintenan kanthi nyukani adhegan- adhegan saha topik wicantenan tartamtu. Wonten film menika ngandut pitutur- pitutur ing gesang padintenan, saengga film menika saged dados medhia ngandharaken pesan utawi pitutur ingkang sae (Fetri, 2014). Gayut kaliyan panaliten menika ingkang mendhet objek kajian Pragmatik, salah satunggaling film ingkang saged dipunkaji mawi pragmatik inggih menika film Calon Bini. Film Calon Bini menika film medal ing tanggal 21 Februari 2019 ingkang nyariosaken Ningsih minangka lakon utama ingkang gadhah kekajengan supados dados tiyang sukses sadarengipun palakrama. Ananging saderengeipun kadadosan, piyambakipun dipunjodhohaken dening Pak Lik supados palakrama kaliyan putranipun Pak Kades inggih menika Mas Sapto. Film menika kelebet film ingkang nengenaken pananggening basa Jawi. Film Calon Bini anggitanipun Asep Kusnidar menika film kalebet jinis film drama komedi, panjang film menika 1 jam 36 menit. Film menika dipundadosaken objek kangge dipunkaji amargi boten namung cariyos ingkang narik kawigatosan, ananging ugi ngginakaken tingkat tutur basa Jawi inggih menika ngoko saha krama ingkang dipundandharaken dening paraga ingkang asring dipunpanggihaken boten ngginakaken basa Jawi kados ta, Michelle Ziudith, Cut Mini, Slamet Raharjo, Ramzi lan sapanunggalanipun. Film menika narik kawigatosaning panaliti ugi saged dipuntingali saking rating filmipun. Film menika pikantuk rating 7,1 saking 10 lintang ingkang tegesipun film menika pikantuk pamanggih sae saking pamiarsa. Wonten ugi pamanggih saking pamiarsa film menika kados ta "naturally funny, good job with all Javanese things"
ingkang tegesipun film menika menika sae lan saged damel geguyuing pamiarsa. Film menika ugi kalebet film ingkang ngginakaken basa Jawi minangka ngandharaken tuturan antawisipun saben paraga. Gayut kaliyan panaliten menika beda antawisipun film anggitanipun nem-neman sanesipun, bilih film menika kalebet film kanthi basa Jawi sepisanan ing taun 2019 ingkang ngginakaken basa Jawi. Film menika saged dados tuladha panganggening basa krama lan ngoko. Film menika ugi ngandhut pitutur gesang padintenan wonten ing sakiwa tengenipun kulawarga. Film menika ugi medalaken kesantunan berbahasa wonten ing saklebeting wicantenan antawisipun saben paraga. Panaliten menika mendhet kajian pragmatik mliginipun kesantunan tindak tutur direktif, wonten film Calon Bini. Dhasaring nemtokaken objek kajian menika saha sumber dhata menika amargi wonten ing film menika kathah medalaken tuturan direktif. Wonten ing film menika, tindak direktif langkung kathah tinimbang tindak tutur sanesipun. Tegesipun kathah menika wonten saklebeting film menika tindak direktif asring dipunginakaken dening paraga nalika wicantenan. Panaliten menika ngginakaken tindak tutur direktif minangka objek kajian kangge nganalisis tindak tutur amargi pragmatik menika ngelmu basa ingkang nyinauni maksud tuturan saha wangsulan saking tuturan. Wonten film Calon Bini menika medalaken wicantenan ingkang ngandhut perangan tindak-tutur direktif antawisipun tokoh. Saenggo, prelu dipunkaji supados pamireng mangertos wos/maksud saking tuturan wonten ing saklebeting film menika. Tuturan direktif menika salah satunggaling tuturan ingkang betahaken wangsulan saking lawan rembag. Wonten wicantenan saklebetipun film menika ugi medalaken tuturan
direktif kados ta, mrentah, nyuwun pirsa, lan sapanunggalanipun. Adhedhasar menika panaliti badhe ngrembang kesantunan tindak tutur direktif wonten ing film menika. Wonten panaliten menika badhe ngrembag tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini. Tindak tutur direktif menika tindak tutur ingkang gadhah ancas mangaribawani lawan rembag. Wonten ing film menika antawisipun tokoh satunggal kaliyan sanesipun menika anggadhahi makna ingkang sipatipun tersirat, saenggo kedah dipunmangertosi rumiyin supados mangertos menapa ingkang dipunkajengaken saking tuturan menika. Tuladha tindak direktif wonten ing film menika badhe dipunrembag wonten ing ngandha menika. (1) Konteks : Sasampunipun nganter Ningsih bidhal Jakarta, Bapa lan Ibu Ningsih kepanggih Pak Lik nalika nitih dokar. Pak Lik Bapa Kusir : Piye ta...(mandeg) : Mas...mas...mas!!! : Mandeg....mandeg...mandeg....!!! Wicantenan ing inggil menika ngandharaken bilih tuturan menika mangaribawani kusir supados mandeg. Sajatosipun tuturan menika namung ngandharaken, ananging medalaken teges mrentah kusir supados boten nglajengaken lelampahipun. Kusir ingkang mireng tuturan kanthi swanten inggil saha tegesipun tembung menika dados dhasar pak kusir boten nglajengaken lelampahanipun. Tututran menika namung saperangan tuturan direktif wonten ing film menika. Taksih kathah tuturan sanesipun ingkang gayut kaliyan tuturan direktif. Pragmatik minangka ngelmu basa nganalisis tuturan kanthi konteks tartamtu. Konteks menika dados dasaring wicantenan antawisipun panutur kaliyan lawan
rembagipun. Wonten konteks menika saged dipunmangertosi dhasaring wicantenan ingkang ngrembag satunggaling bab. Konteks ingkang dados dasar wicantenan menika kaperang dados mapinten-pinten jinis, inggih menika panutur, lawan rembag, tema, pitutur, papan, makna tuturan, saha ancasipun tuturan. Lajeng, kesantunan menika gayut kaliyan cara anggenipun ngendika dhateng tiyang sanes. Kesantunan ugi wigatos supados tiyang menika nengenaken basa ingkang sae lan boten mranani penggalih lawan rembag. Kesantunan berbahasa mliginipun basa Jawi menika saged dados titikan kesantunan berbahasa. Pramila, wonten panaliten menika badhe dipunrembag babagan kesantunan tindak tutur diretif wonten ing film Calon Bini. Ing panaliten menika samangke wicantenan wonten film menika dipunrembag kanthi tindak tutur direktif saha kesantunan berbahasa. B. Underaning Perkawis Miturut dhasaring panaliten ing inggil menika, wonten pinten-pinten perkawis ingkang saged dipunidentifikasi. Underaning perkawis wonten panaliten menika antawisipun: 1. jinisipun tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini; 2. wujud tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini; 3. ginanipun tindak direktif wonten ing film Calon Bini; 4. kesantunan saha ketidaksantunan tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini; 5. perkawis ingkang mangaribawani tuturan wonten ing Calon Bini;
6. pelanggaran maksim kesantunan tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini. C. Watesaning Perkawis Wonten ing panaliten menika wonten watesaning perkawis ingkang kedah dipungatosaken supados pannaliten menika saged langkung fokus wonten ing pirembagan. Watesaning perkawis wonten panaliten menika antawisipun: 1. ginanipun tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini; 2. kesantunan saha ketidaksantunan tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini; 3. pelanggaran maksim kesantunan tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini. D. Wosing Perkawis Wonten pinten-pinten wosing perkawis ingkang salajengipun dados fokus panaliten. Wosing perkawis wonten panaliten menika antawisipun: 1. menapa kemawon ginanipun tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini? 2. kados pundi kesantunan saha ketidaksantunan tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini? 3. kados pundi pelanggaran maksim kesantunan tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini? E. Ancasing Panaliten Panaliten menika gadhah ancas ingkang gegayutanipun kaliyan wosing perkawis ingkang dipunandharaken wonten ing inggil menika. Ancasing panaliten wonten panaliten menika antawisipun:
1. ngandharaken ginanipun tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini; 2. ngandharaken kesantunan saha ketidaksantunan tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini; 3. ngandharaken pelanggaran maksim kesantunan tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini. F. Paedahing Panaliten Panaliten menika saged nambah pangertosan bab kajian pragmatik saha kesantunan berbahasa wonten ing medhia sanesipun, mliginipun medhia audio visual. Panaliten menika ugi saged kangge sarana kangge sinau ingkang gayut kaliyan objek kajian basa. Panaliten menika saged nedhahaken kados pundi tuturan menika santun lan boten santun. Saengga pamaos menika mangertos titikan utawi paugeran anggenipun ngawontenaken wicantenan. G. Pangertosan 1. Pragmatik Kridalaksana (1984: 159), ngandharaken bilih pragmatik inggih menika perangan ngelmu basa ingkang ngrembag sarat-sarat basa, saengga dadosaken wicantenan menika saged kalampahan kanthi sae, saha perangan sanesipun ingkang mangaribawani tegesipun tuturan. 2. Analisis Tindak tutur Analisis tindak tutur inggih menika nganalisis ingkang dipunlampahi kanthi ngrembag objek kajian tindak tutur ingkang wujudipun tuturan ingkang medalaken tuturan direktif.
3. Tindak Tutur Direktif Miturut Searle (lumantar Rahardi, 2009: 17), wujud tuturan direktif (directive) utawi impositif (impositive) inggih menika wujud tuturan ingkang saged mangaribawani dhateng lawan rembagipun. Wujud tuturan direktif inggih menika arupi, mesen, mrentah, nuntut, paring wewarah, nantang, paring pamrayogi, paring idin, menging lan sapanunggulanipun. 4. Kesantunan Berbahasa Kesantunan berbahasa menika gayut kaliyan etika berbahasa. Tegesipun, kesantunan menika nyinauni cara anggenipun wicantenan supados boten mranani penggalih lawan rembag saha damel raos remen dhateng lawan rembagipun. Kesantunan berbahasa menika dipunginakaken kangge manggihaken kesantunan tindak direktif wonten ing panaliten menika. 5. Film Calon Bini Film Calon Bini menika sumber data wonten panaliten menika. Film menika medal tanggal 21 Februari 2019 ingkang nyariosaken kahanan kulawarga nalika lakon utama inggih menika Ningsih badhe dipunjodhohaken dening Pak Lik-ipun kaliyan putranipun Pak Kades inggih menika Mas Sapto. Wonten film menika medalaken tindak direktif antawisipun lakon satunggal kaliyan lakon sanesipun.
BAB II GEGARAN TEORI A. Pragmatik Pragmatik menika perangan ngelmu basa ingkang ngrembag maksud saking tuturan nalika wicantenan. Pragmatik minangka objek kajian basa saged ngandharaken basa kanthi cara verbal utawi nonverbal. Panaliten pragmatik langkung nyinauni kados pundi maksud saking panutur ingkang kedah dipunmangertosi dening lawan rembagipun nalika wicantenan. Nirmala (2015: 139) ngandharaken bilih wicantenan menika proses ngandharaken maksud saking panutur dhateng lawan rembag mawi medhia tartamtu kanthi langsung utawi boten langsung. Tuturan medalaken ukara ingkang ngandhut ancasipun tuturan. Saenggo kajian pragmatik menika betahaken wangsulan saking lawan rembagipun minangka tiyang ingkang nampi pesan/maksud saking panutur. Gayut kaliyan menika, Leksono saha Supeli (1998:197-212) ngandharaken bilih pragmatik menika bilih saben tembung menika sajatosipun kangge ngandharaken maksud tuturan ingkang dipuntampi dening tiyang sanes utawi lawan rembag. Kanthi mekaten menika saben tembung menika anggadhahi ancas/maksud tartamtu. Maksud menika ingkang dados tiyang ingkang dipunajak wicantenan saged nindakaken utawi maringi wangsulan dhateng lawan rembag. Tindak tutur minangka kajian pragmatik boten namung kangge mangertosi maksud saking panutur nanging ugi maringi seserapan kangge lawan rembagipun.
Menika saged sami kaliyan pamanggihipun Morris (lumantar Nababan, 1987: 1), pragmatik menika seserepan ingkang gayut kaliyan perangan basa kaliyan ingkang ngginakaken basa menika. Pragmatik minangka ngelmu ingkang ngrembag basa temtunipun gayut kaliyan perangan basa kados ta, ukara, tembung lan sanesipun. Perangan basa menika dados piranti kangge ngandharaken pamanggih dhateng pamireng. Perangan tembung ukara menika kalebet satuan basa ingkang dados titikan kangge pamireng magertosi ancasipun tuturan. Pamanggih menika gayut kaiyan paminggih saking Prayitno (2014: 43) bilih pragmatik menika perangan ngelmu basa ingkang nyinauni perangan basa ingkang gadhah maksud kangge sarana wicantenan supados maksud (makna eksternal) menika saged kaandharaken. Taguchi (2018) ngandhraken ginanipun pragmatik kangge linguisik inggih menika: "pragmatics is generally defined as the individual's ability to implement linguistic functions during social interactions" Tegesipun, pragmatik menika ngandharaken kados pundi panutur menika saged ngetrepaken ginanipun linguistik menika wonten ing interaksi sosial. Ginanipun linguistik menika antawisipun kangge ngandharaken wosipun tuturan dhateng lawan rembag. Saengga pragmatik menika kangge piranti supados wosing tuturan menika saged dipuntampi dening lawan rembag. Wondene pragmatik menika kalebet perangan ngelmu basa, kajian pragmatik langkung nyinauni makna eksternal saking basa boten saking internal basa menika. Tegesipun, pragmatik ingkang dadosaken panutur minangka speakers meaning.
Wonten ngelmu pragmatik, maksud saking tuturan menika kedah dipunmangertosi rumiyin saderengipun maringi response saking lawan rembag. Anggenipun ngandharaken tuturan kedah dipunmangertosi rumiyin kados pundi caranipun ngandharaken supados pamirang menika mangertosi tuturan menika. Gayut kaliyan perkawis menika pragmatik ingkang ngaji ngelmu basa kedah ngginakaken sarat-sarat basa supados komunikasi saged dipuntindakaken kanthi sae. Kridalaksana (1984: 159), ngandharaken bilih pragmatik inggih menika perangan ngelmu basa ingkang ngrembag sarat-sarat basa, saengga dadosaken wicantenan menika saged kalampahan kanthi sae, saha perangan sanesipun ingkang mangaribawani makna tuturan. Miturut Nababan (1987: 2), pragmatik inggih menika paugeran anggenipun ngginakaken basa. Tegesipun inggih menika, pamilihing basa, wujud basa, sarta makna ingkang gayut kaliyan maksud wonten ing wicantenan. Dene George Yule (1996: 3) ngandharaken bilih pragmatik inggih menika makna ingkang dipunandharaken dening panutur sarta dipuntegesi dening pamireng. Andharanipun George Yule sami kaliyan Henry Guntur Tarigan babagan pragmatik. Henry Guntur Tarigan (1987: 36) ngandharaken bilih pragmatik menika ngelmu basa ingkang ngembag babagan makna wonten ing wicantenan. Lajeng, Cutting (2002: 1) ngandhraken babagan makna wonten pragmatik kaliyan semantik inggih menika: "pragmatics is diferernd from semantics. Although both of them study meaning, semantics studies what the words mean by themselves out of context".
Pragmatik beda kaliyan semantik. Sanajan semantik menika sami-sami nyinauni tegesipun tuturan utawi makna, nanging semantik menika nyinauni tegesipun tembung ingkang boten kaiket kaliyan konteks. Dene, Nouzard, (2015: 61) ugi ngandharaken bedanipun semantik kaliyan pragmatik inggih menika: "semantics mainly focuses on the superficial meaning of an utterance whereas pragmatics is preliminary concerned the meaning in the context" Tegesipun, semantik utaminipun menika nyinauni makna alit (tembung, frasa, ukara) wonten ing tuturan menawi pragmatik menika langkung nyinauni makna wonten ing konteks tuturan. Pambedaning kekalih ngelmu basa menika supados saged nemtokaken pundi ingkang kalebet kajian semantik menapa dene kajian pragmatik. Menika wigatos supados panaliti menika boten lepat nalika mendhet objek kajian analisis basa. Parker (lumantar Nadar, 2013: 4), ngandharaken bilih pragmatik inggih menika kados pundi basa menika dipunginakaken nalika wicantnan menika boten ngrembag wujudipun basa kanthi cara internal ananging eksternal. Verhaar (2000: 14), ngandharaken bilih pragmatik inggih menika perangan ngelmu basa ingkang ngrembag babagan wujud basa minangka sarana kangge wicantenan antawisipun panutur kaliyan lawan rembag minangka tandha-tandha basa. Leech (1993: 8), pragmatik inggih menika ngelmu babagan makna ingkang gayut kaliyan kawontenan nalika pirembagan. Kawontenan nalika pirembagan menika antawisipun panutur saha lawan rembag, konteks tuturan, ancasipun tuturan, tuturan menika awujud tumindak, saha tuturan menika asiling tumindak verbal. Saking pamanggihipun para ahli, saged dipunpendhet dudutan bilih pragmatik inggih menika ngelmu basa ingkang ngrembag maksud tuturan ingkang gayut
kaliyan konteks wonten ing wacana ingkang dipunwiwiti saking panutur saha dipuntegesi utawi dipuntampi asiling tuturan kaliyan lawan rembagipun. Saengga asiling tuturan menika awujud wangsulan utawi tumindak saking panutur dhateng lawan rembag. Pragmatik menika perangan basa ingkang ngrembag makna wonten konteks tuturan. Gayut kaliyan panaliten menika, pragmatik dipunginakaken kangge manggihaken makna wonten ing wicantenan saklebeting film menika. Makna menika kangge mangertosi ancas saha maksud tuturan panutur dhateng lawan rembag. Wonten panaliten menika mapinten-pinten makna ingkang wujudipun tuturan, saengga pragmatik dipunginakaken kangge mangertosi ancas saha maksud tuturan wonten ing saklebeting film menika. 1. Konteks Tuturan Kajian pragmatik menika boten saged ical saking konteks. Pragmatik ingkang neliti tuturan minangka sarana kangge ngandharaken pamanggih kedah mengertosi konteks tuturan. Konteks menika dados dhasaring wontenipun tuturan. Konteks menika gayut kaliyan kahanan naika tuturan, kahanan ingkang beda saged mnagaribawani wontenipun tuturan ingkang beda-beda. Mey (1993: 42) ngandharaken gegayuatanipun pragmatik kaliyan konteks inggih menika "pragmatics is the study of conditions of human language uses as these are determined by the context of society". Tegesipun, pragmatik menika ngelmu basa ingkang nyinauni kahanan nalika wicantenan ingkang dipuntemtokaken kaliyan konteks minanga dhasaring ngawotenaken wicantenan. Pamanggih Ardiansyah (2014:23) sami kaliyan Rahardi (2005: 36), ngandharaken
bilih konteks menika dhasaring pangertosan tuturan supados wicantenan menika kadadosan. Cobley (2001: 85) ngandharaken "linguistics action is always embedded in a context". Tegesipun bilih ngelu lingusitik ingkang betahaken tumindak (pragmatik) menika gayut utawi nempel kaliyan konteks. Pamanggih babagan konteks dipunandharaken dening Levinson (1983:9) bilih pragmatik menika minangka kajian basa ingkang ngrembag antawisipun basa saha konteks ingkang sampun dipun-kodifikasi wonten struktur basa. Gayut kaliyan pamanggih Levinson, Mushtaq (2019) ngandharaken bilih pragamtik menika ngelmu ingkang gayut kaliyan konteks, inggih menika "pragmatics is the science that links speech with contexts to shape meaning". Tegesipun inggih menika bilih pragmatik menika ngelmu ingkang ilmiah ingkang gayut kaliyan tuturan kanthi konteks kangge manggihaken makna tuturan. Wonten terminology Dell Hymes (lumantar Rahardi, 2001: 29), perangan konteks menika wonten wolung inggih menika setting and scene, participant, end, act sequences, key, intrumentalis, norms, saha genre. Supados langkung gampil anggenipun mangertosi perangan-perangan menika Heymes dadosaken aspek- aspek menika dados akronim SPEAKING. Saben aksara menika anggadhahi pangertosan piyambak-piyambak. Pangertosan saking SPEAKING badhe dipunrembag wonten ing ngandhap menika. S (setting and scene), menika kaperang dados latar fisik saha latar psikis. Setting menika papan saha wekdal nalika komunikasi. Scene menika swasana
psikologis ingkang wonten ing komunikasi. Bedanipun papan, wekdal, saha swasana tuturan menika dadosaken wontenipun variasi basa. P (participant), menika kaperang dados panutur (sender), lawan rembag (addresser), pamireng (audience) saha tiyang ingkang dpundadosaken objek pirembagan. Perangan-perangan ingkang gayut kaliyan perangan participant kados ta status sosial, pendidikan, yuswa lan sapanunggalanipun, menika ugi dados perangan ingkang wigati nalika panutur ngandharaken tuturanipun. E (end), menika asiling tuturan ingkang dipunkajengaken nalika komunikasi (ends as outcomes) saha ancasipun ingkang dipunkajengaken saking tuturan menika (ends in views goals). Saben panutur menika ngersakaken panyaruwe utawi pamrayogi saking menapa ingkang sampun dipunandharaken panutur. A (act sequences), menika awujud pesan (message form) saha wosing pesan (message content). Wosipun pesan menika kaandharaken mawi wujud pesan. Wujudipun pesan menika arupi lokusi, ilokusi saha perlokusi. Wujudipun pesan ingkang dipunginakaken panutur menika dipuntemtokaken saking wosipun pesan ingkang dipunandharaken saha kangge nemtokaken asiling panyaruwe saking lawan rembagipun. K (key), menika awujud nada, sikep, swasana kangge ngandharaken tingkat formalitas wicantenan Tuladhanipun: santai, akrab. I(instrumentalis), saklebetipun instrumentalis menika wonten channels (saluran ingkang dipunpilih), saha form of speech (wujud tuturan). Tegesipun
instrumentalis menika sarana ingkang dipunginakaken wonten ing tuturan, upaminipun kanthi lesan, seratan, layang, radio lan sapanunggalanipun. N (norms),inggih menika paugeran ingkang matesi nalika wicantenan. Norms dipunperang dados norma interaksi (norm of interaction) saha norma interpretasi (norm of interpretation). Nalika wicantenan kedah gatosaken menapa kemawon ingkang kedah dipundadosaken objek wicantenan, menapa ingkang dipunkersakaken nalika wicantenan saha menapa ingkang boten pareng dipunandharaken nalika wicantenan. G (genre), saged dipuntegesi register,wujud wacana, ragam bahasa, lan sapanunggalanipun. Wujud-wujud menika ingkang dados bedaning basa. Tuladhanipun basa telpon, SMS, wacana koran. Saking andharan babagan pangertosan konteks ing inggil menika, wonten ing panaliten menika panaliti ngginakaken teorinipun Hymes. Kanthi ngginakaken teori menika saged nggampilaken panaliti anggenipun damel pirembagan. Teori konteks Hymes biyantu panaliti kangge mangertosi dhasaring pangandikan ing satunggaling pirembagan. Konteks menika kahanan nalika tuturan. Konteks menika dados dhasaring nindakaken wicantenan. Konteks wonten pragmatik dipunginakaken kangge mangertosi bab menapa kemawon nalika nindakaken wicantenan. Kanthi konteks tuturan menika wicantenan saged cetha lan saged kalampahan kanthi lancar, amargi wonten ing seklebeting konteks menika ngandhut perangan nalika wicantenan. Adhedasar menika saben wicantenan menika mesthinipun betahaken konteks. Sami kaliyan panaliten menika, panaliten menika mendhet dhata kanthi awujud tuturan
wonten film. Nalika nindakaken wicantenan menika panutur kaliyan lawan rembag anggadhahi dhasar anggenipun nindakaken wicantenan, kados ta, panutur, ancasipun, jinis, wos lan sanesipun. Kanthi konteks menika tuturan saged dipunmangertosi ancas saha maksud tuturan. Panaliten menika ngginakaken konteks miturut Hymes amargi konteks ingkang dipunandharaken Hymes menika nggampilaken mantha-mantha perangan wicantenan ingkang dipunpendhet kangge analisis. Saking andharan perangan menika saged dipunpanggihaken konteks tuturan wonten ing wicantenan. 2. Perangan Kahananipun Tuturan Pragmatik minangka salah satunggaling ngelmu basa ingkang ngrembag maksud saking komunikasi boten saged ical saking situasi tutur. Rustono (1999: 26) ngandharaken bilih situasi tutur menika dhasaring wontenipun tuturan. Kahanan tutur menika saged medalalekan maksud saking panutur. Leech (1993: 19- 20) ngandharaken mapinten-pinten aspek ingkang gayut kaliyan studi pragmatik. Perangan kahananipun tuturan menika kaandharaken wonten ngandhap menika. a. Panutur saha Lawan Rembag Konsep panutur saha lawan rembag menika ugi gegayutan nalika wicantenan kanthi cara seratan. Perangan ingkang gayut panutur saha lawan rembag inggih menika yuswa, sosial, ekonomi, jinis kelamin, tingkat keakraban lan sapanunggalanipun.
b. Konteks tuturan Konteks tuturan penaliten linguistik inggih menika konteks wonten ing sedaya konteks fisik utawi setting sosial ingkang gayut kaliyan tuturan menika. Konteks ingkang sipatipun fisik dipunsebat koteks. Menawi konteks setting sosial dipunsebat konteks. Wonten ing pragmatik, konteks menika sedaya ingkang dados dhasaring ngelmu ingkang dipunmangertosi dening panutur saha lawan rembagipun. c. Ancasipun Tuturan Wujud tuturan ingkang dipunandharaken dening panutur ingkang dados dhasaring tuturan menika dipunmangaribawani kaliyan maksud saha ancas tartamtu. Wonten gegayutan menika maneka warni wujudipun saged dipunginakaken kangge wujud tuturan ingkang ngandharaken maksud ingkang sami. Utawi pinten-pinten maksud saged dipunandharaken wonten tuturan ingkang sami. Wonten ngelmu pragmatik micara menika tumindak ingkang ancasipun kangge mahyakaken ancasipun tuturan. d. Tuturan minangka wujud aktivitas utawi tumindak Pragmatik gayut kaliyan tindak verbal (verbal act) ingkang kadadosan wonten kahanan tartamtu. Gayut kaliyan tindak verbal menika pragmatik nganalisis basa wonten perangan ingkang langkung cetha tinimbang tata basa. Tuturan minangka proses basa verbal ingkang langkung cetha tinimbang tata basa, tegesipun wonten panutur, lawan rembagipun, wekdal ingkang dipunginakaken saha papanipun nalika tuturan.
e. Tuturan minangka asiling tindak verbal Tuturan ingkang dipunginakaken wonten pragmatik menika sajatosipun wujud saking tindak tutur. Pramila, tuturan ingkang dipun kasilaken menika wujud saking tindak verbal. Perangan kahananipun tuturan menika ngandhut perangan ingkang sipatipun langkung wiyar tinimbang konteks. Menawi konteks menika dhasaring pangandikan, situasi tutur menika kahanan nalika tuturan. Kahanan tutur menika dipunginakaken kangge madosi perangan saking njawi konteks. Wonten panaliten menika kahananipun tuturan dipunginakaken kangge mangertosi kahanan nalika wicantenan. Kahanan menika prelu sanget amargi nalika wicantenan, beda kahanan mesthinipun beda topik wicantenanipun. Pramila, kahanan nalika tuturan menika saged dados cara nemtokaken maksud saha makna tutura nalika nindakaken wicantenan. B. Tindak Tutur Pragmatik minangka piranti kangge ngandharaken maksud saking tuturan betahaken panutur saha lawan rembagipun. Antawisipun panutur kalyan lawan rembag menika nindakaken wicantenan ingkang wujudipun tindak tutur. Laksono saha Supeli (lumantar Prayitno, 2017:40) ngandharaken bilih saben tembung menika sajatosipun kangge piranti ngandharaken maksud tuturan. Wonten ing saklebeting tuturan menika ngandhut makna ingkang dipunlajengken dening lawan rembagipun. Levinson (1983: 5) ngandharaken perangan saking objek pragmatik
inggih menika deiksis, presuposisi, tindak tutur, implikatur percakapan, saha struktur percakapan. Stephen Ullman (lumantar Sumarsono, 2007: 13) ngandharaken bilih tindak tutur (speech act) menika gayut kaliyan basa minangka sarana ngandharaken wosipun wicantenan ingkang dipunkajengaken panutur dhateng lawan rembagipun. Basa menika mesthinipun medal awujud tumindak utawi tingkat tutur individual (individual act of speech). Pramila, menawi nganalisis wujud basa kedah dipunwiwiti saking nganalisis tindak tutur menika. Wujudipun inggih menika basa lesan. Tindak tutur ingkang dipunndharaken kanthi lesan kadang kala wonten maksud saking tuturan menika. Boonyarit (2019) ngandharaken salah satunggaling ginanipun tindak tutur inggih menika: "speech act is an act uttered and performed by a speaker by making statements, asking questions, giving orders, and thanking, among others". Tindak tutur inggih menika tuturan ingkang dipuntuturaken dening panutur kangge ngandharaken perkawis, ngandharaken pitaken, ngandharaken penyuwunan, atur suwun lan sapanunggalanipun. Pamanggih menika nedhahaken bilih tindak tutur menika kangge piranti supados kekajengan menika kadadosan. Kanthi tindak tutur ugi panutur saged mangertosi sikep nalika wicantenan. Dene Chaedar Alwasilah, (1985: 20) ugi ngandharaken bilih tindak tutur boten namung kangge ngandharaken unsur kognitif, ananging unsur sikep ugi dipunandharaken wonten tuturan, inggih menika maksud panutur, kagiyatan, saha sebab tuturanipun. Miturut Wijana (lumantar Rahardi, 2005: 17), ngandharaken bilih tindak tutur
inggih menika sedaya dhasaring pangertosan ingkang saged dipunmangertosi dening panutur saha lawan rembag. Saking andharan babagan pangertosan tindak tutur saged dipunpendhet dudutan bilih tindak tutur inggih menika dhasaring pangertosan antawisipun panutur saha lawan rembag ingkang ngewrat ginanipun wicantenan saha maksud panutur ngandharaken satunggaling bab kangge ngandharaken unsur kognitif, kagiyatan, saha sebab tuturan. Tindak tutur minangka objek kajian pragmatik menika neliti maksud saking komunikasi. Tindak tutur dipuntindakaken kanthi ancas tartamtu. Tindak tutur dipuntuturaken kangge sarana ngndharaken pesan dhateng lawan rembag. Wonten ing panaliten menika, tindak tutur dipunpanggihaken wonten ing saklebeting film kanthi awujud wicantenan kanthi maksud tartamtu. Tindak tutur menika dipunginakaken supados pesan saking panutur menika saged dipuntampi. 1. Jinisipun Tindak Tutur Jinis tindak tutur menika dipunginakaken kangge nemtokaken klasifkasi tuturan ingkang asring dipunpanggihaken wonten ing gesang padintenan. Sadock (2008: 8) ngandharaken "linguistics acts fall into three categories , which he called, locutinary, illocutinary saha perlocutinary". Tegesipun ngelmu tindak tutur menika wonten tigang jinis inggih menika, lokusi, ilokusi saha perlokusi. Pangertosan bab lokusi, ilokusi saha perlokusi badhe dipunandharaken ing ngandhap menika.
a) Tindak Lokusi Miturut Austin (lumantar Nababan, 1987: 4), tindak lokusi inggih menika ukara menika minangka preposisi ingkang kasusun saking jejer/ topik saha wasesa pamanggih. Wijana (1996: 17) ngandharaken bilih tindak lokusi inggih menika tindak tutur kangge paring pangertosan babagan satunggaling perkawis. Dene Gudai (1989: 94) ngandharaken bilih tindak lokusi menika panutur ngandharaken satunggaling perkawis awujud ukara kanthi intonasi tartamtu ingkang dipunmangertosi makna saha wujudipun dening lawan rembag. Chaer saha Leonie Agustina (1995: 69) ngandharaken bilih tindak lokusi inggih menika tindak tutur ingkang ngandharaken satunggaling perkawis ateges micara utawi tindak tutur awujud ukara ingkang anggadhahi makna sarta saged dipunmangertosi. Supados langkung mangertos ngandhap menika tuladha tuturan ingkang anggadhahi wujud tindak tutur lokusi. Saking andharan para ahli saged dipunpendhet dudutan bilih tindak lokusi inggiih menika tuturan ingkang dipunginakaken kangge ngandharaken satunggaling perkawis ingkang dipunmangertosi makna saha wujudipun dening lawan rembagipun. b) Tindak Ilokusi Miturut Austin (lumantar Nababan, 1987: 4), tindak ilokusi inggih menika ukara saking tuturan menika minangka tindak basa, kados ta, prentah, nimbali, ngandharaken pamanggih utawi pamrayogi, lan sapanunggalanipun. Tindak ilokusi inggih menika tindak tutur ingkang ngandharaken satunggaling perkawis, janji, pitaken, lan sapanunggalanipun. Wijana (1996: 18) ngandharaken bilih tindak
ilokusi menika "the act of do something". Tegesipun inggih menika tindak tutur supados lawan rembag saged damel response kaliyan menapa ingkang panutur kajengaken. Chaer saha Leonie Agustin (1995: 69) ngandharaken bilih tindak ilokusi inggih menika tindak tutur ingkang dipunidentifikasi kaliyan ukara performatif ingkang sipatipun eksplisit. Tindak tutur ilokusi gayut kaliyan idin, atur suwun, prentah, damel janji. Tindak tutur ilokusi inggih menika tuturan ingkang ngandharaken satungggaling perkawis, pangertosan, utawi maksud komunikatif sanesipun (Yule, 2006: 84). Pamanggih menika nedhahaken bilih tindak ilokusi menika anggadhahi maksud saking tuturan menika tuturan menika ngandharaken satunggaling perkawis dhateng lawan rembag. Gudai (1989: 92) ngandharaken tindak ilokusi inggih menika sipat tuturan ingkang dipunandharaken dening panutur kanthi intonasi wonten konteks tartamtu awujud pepenginan refleksif panutur dhumateng lawan rembag. Supados langkung mangertos ngandhap menika tuladha tuturan ingkang anggadhahi wujud tindak tutur ilokusi. Saking andharan para ahli saged dipunpendhet dudutan bilih tindak ilokusi inggih menika tindak tutur saking panutur dhumateng lawan rembag ingkang wujudipun pepenginan saking panutur kanthi ukara prentah, nimbali, ngandharaken satunggaling perkawis, paring pamrayogi, janji, pitaken, atur suwun, ingkang sipatipun komunikatif.
c) Tindak Perlokusi Miturut Austin (lumantar Nababan, 1987: 4), tindak perlokusi inggih menika wangsulan utawi asiling tuturan saking panutur dhateng lawan rembag. Wijana (1996: 19) ngandharaken bilih tindak perlokusi inggih menika tindak tutur ingkang ancasipun paring wangsulan dhateng lawan rembag saking menapa ingkang panutur tuturaken. Gudai (1989: 93) ngandharaken bilih wangsulan saking tindak perlokusi menika awujud pamireng nindakaken satunggaling perkawis saking menapa ingkang panutur andharaken. Ancasipun wangsulan menika supados kekajengan panutur menika dipunwangsuli awujud tumindak, pitakenan panutur ugi dipunwangsuli, pamenging saking panutur menika dipungatosaken, sapanunggalanipun. Nababan (1987: 18), ngandharaken bilih tindak perlokusi inggih menika wangsulan tuturan saking pamireng wonten kahanan tartamtu. Chaer saha Agustina (1995: 70), ngandharaken bilih tindak perlokusi inggih menika tindak tutur saking panutur ingkang gayut kaliyan sikep nonlinguistik saking panutur. Supados langkung mangertos ngandhap menika tuladha tuturan ingkang anggadhahi wujud tindak tutur perlokusi. Saking andharan para ahli saged dipunpendhet dudutan bilih tindak perlokusi inggih menika wangsulan saking tuturan panutur dhateng lawan rembag ingkang anggadhahi ancas supados kekajenganipun panutur menika dipuntindakaken. Jinising tindak tutur ing inggil menika dipunginakaken kangge nemtokaken jinis wicantenan ingkang medal wonten ing film menika. Jinis menika saged dipuntingali saking tembung lan ukara ingkang dipunginakaken nalika wicantenan. lan
Jinis tindak tutur menika ugi kangge dhasar nglajengaken pirembagan salajengipun inggih menika ginanipun. Wonten panaliten menika, sasampunipun mangertos wujud tuturan, dipunlajengaken bilih jinis menika wonten ginanipunnipun. 2. Ginanipun Tindak Tutur Ilokusi Anggenipun ngginakaken basa menika boten namung micara kemawon. Ananging kedah dipunmangertosi bilih panutur menika anggenipun micara gadhah kekajengan piyambak. Ananging kadang kala kekajengan menika boten ketingal kanthi jelas wonten wicantenan. Saengga lawan rembag kedah manggihaken kekajengan ingkang dipunkajengaken panutur. Waljinah, (2015) ngandharaken bilih tindak tutur menika tuturan ingkang dipunandharaken dening panutur sinambi nindakaken satunggaling kagiyatan supados pikantuk wangsulan saking lawan rembag. Kekajengan ingkang boten ketingal kanthi cetha menika kalebet tindak tutur ilokusi. Searle (lumantar Rahardi, 2009: 17) ngandharaken bilih ginanipun tindak ilokusi menika wonten dipunperang dados gangsal, inggih menika asertif, direktif, komisif, ekspresif, saha deklaratif. Ngandhap menika badhe dipunrembag babagan perangan saking ginanipun tindak tutur inggih menika asertif, direktif, komisif, ekspresif, saha deklaratif. a. Asertif Miturut Searle (lumantar Rahardi, 2009: 17), wujudipun tuturan asertif (assertive) inggih menika tuturan ingkang ngiket panuturipun supados ngandharaken bab ingkang leres. Wujud tuturan menika gadhah paedah maringi pirsa lawan rembag bab tartamtu ingkang jumbuh wonten ing kasunyatan. Wujud tuturan menika boten betahaken tumindak saking lawan rembag. Wujud tuturan
asertif arupi bab-bab kados menika paring pamrayogi, ngandharaken pamanggih, gresula, maringi pirsa, paring panglembana dhateng dhiri pribadi. b. Direktif Miturut Searle (lumantar Rahardi, 2009: 17), wujud tuturan direktif (directive) utawi impositif (impositive) inggih menika wujud tuturan ingkang saged mangaribawani dhateng lawan rembag. Wujud tuturan direktif inggih menika arupi, mesen, mrentah, nuntut, paring wewarah, nantang, paring pamrayogi, paring idin, menging lan sapanunggulanipun. Titikan saking wujud tuturan direktif inggih menika wonten salah satunggaling tumindak saking lawan rembag sabibaripun mireng tuturan saking panutur. Pramila, wujud direktif menika saged dipunsebat ukara prentah. Ukara imperative utawi ukara prentah menika saged awujud ukara cariyos, ukara pitaken utawi ukara pakon. c. Ekspresif Miturut Searle (lumantar Rahardi, 2009: 18), wujud tuturan ekspresif (expressive) menika gadhah ginanipun kangge ngandharaken sikep psikologis panutur tumrap satungaling kawontenan. Tuladhanipun wujud ekspresif inggih menika kangge matur suwun, atur selamat, paring bungah, atur belasungkawa, paring panyaruwe saha sambat. d. Komisif Miturut Searle (lumantar Rahardi, 2009: 17) wujud tuturan komisif (commisive) inggih menika wujud tuturan ingkang ngiket panuturipun supados nindakaken menapa ingkang sampun dipuntuturaken. Pathokan saking wujud komisif inggih
menika wonten satunggaling tumindak saking panutur ingkang badhe dipuntindakaken ing wekdal salajengipun asiling tuturan kangge piyambakipun. Wujud tuturan komisif kados ta, ngandharaken janji dhateng tiyang sanes, paring tawi ngandharaken sumpah saha niat. e. Deklaratif Miturut Searle (lumantar Rahardi, 2009: 18), wujud tuturan deklaratif (declaration) inggih menika wujud tuturan ingkang nggayutaken antawisipun tuturan kaliyan kasunyatan, kados ta, mecat, maringi nama, maringi baptis, mutusaken satunggaling perkawis. Tuladha saking tuturan deklaratif inggih, polisi ingkang ukum penjahat, menging, ngijinaken, damel nama, lan sapanunggalanipun. Ginanipun tindak tutur ing inggil menika dipunginakaken kangge nemtokaken ginanipun tuturan ingkang dpiunginakaken panutur dhateng lawan rembag. Ginanipun menika ugi gayut kaliyan maksud ingkang dipunandharaken dening panutur. Kanthi mengertosi ginanipun, tuturan menika saged dipunmangertosi perangan-perangan pundi ingkang mlebet wonten ing saben ginanipun. Gayut kaliyan panaliten menika bilih tuturan wonten ng film menika ngandhut ginanipun ing kang beda-beda. Ginanipun saben tuturan menika saged diipuntemtokaken kanthi teori ginanipun ing inggil menika. Saengga nggampilaken kangge pirembagan salajengipun. 3. Tindak Tutur Direktif Tindak tutur dipunginakaken kangge ngandharaken satunggaling perkawis saking panutur dhateng lawan rembag. Tuturan menika dipunandharaken anthi maksud tartamtu. Maksud menika saged dados cara supados wicantenan menika
saged ngasilaken tumindak. Tindak direktif menika asring dipunginakaken wonten ing gesang padintenan. Drew & Couper-Kuhlen (2004) Brwon & Levinson (1987) saha Ruytenbeek (sedaya lumantar Ruytenbeek: 2019) ngandharaken tindak tutur direktif menika narik kawigatosan supados dipundadosaken topik panaliten amargi wonten perangan ingkang wigatos inggih menika: "first, they are in daily communication . Sooner or later people's assistance to achieve our goals, in which cases we can get them involved by performing a directive, or we engage in a joint activity, and naturally come to interact by means of requesting and offering help" (Drew & Couper-Kuhlen, 2014). Tegesipun, tuturan direktif menika dipunginakaken wonten gesang padintenan. Wonten gesang padintenan menika boten saged gesang piyambak nanging betahaken pambyantu saking tiyang sanes kangge mujudaken kekajenganpun (goals). Anggenipun mujudaken kekajengan menika saged tumut langsung utawi ngajak tiyang sanes kangge nderek kagiyatan, menika limrah nalika betahaken pambyantu ugi dipunsarengi kaliyan tuturan direktif awujud paminta supados dipunbyantu utawi nawikaken pambyantu. Pamanggih menika sajatosipun ngandharaken bilih tindak tutur direktif menika dipunginakaken wonten gesang padintenan kangge mayakaken kekajengan panutur. Kekajengan menika betahaken pambyantu saking tiyang sanes. Kangge mujudaken kekajengan menika panutur ngginakaken tindak tutur direktif menika kanthi wujud tuturan paminta kangge mbyantu utawi nawikaken pambyantu dhateng tiyang sanes supados ancas menika saged kalampahan. "second, insofar as, in performing a directive, a speaker present an presents an addressee with a potential course of action for its realization by the addressee, directive are posible source of conflicts between individuals" (Brown & Levinson, 1987)
Tegesipun, kaping kalihipun, nalika nindakaken tindak tutur direktif, panutur menika ngandharaken dhateng lawan rembag kanthi pangajab pikantuk wangsulan awujud tumindak saking lawan rembag. Saengga interaksi antawis kekalihipun dados sumber wontenipun tindak tutur direktif. Pamanggih menika nedhahaken bilih tindak tutur direktif menika dipunginakaken supados pikantuk wangsulan saking lawan rembag kanthi awujud tumindak. Wasngulan awujud tumindak menika asiling interaksi antawisipun panutur kaliyan lawan rembag. "a third reason that makes directives (still) worth investigating is the large variety of forms that are used to perform them. For instance, to request that someone close the window, one can use one of the following constructions: the (2), interrogative sentence-types (3)....... (Ruytenbek, 2019) imperative sentence-type (1), the declarative sentence-type Tegesipun, sebab kaping tiga ingkang dadosaken tindak tutur direktif menika narik kawigatosan inggih menika bilih tindak tutur direktif menika anggadhahi jinis saha wujud ingkang dpunginakaken kangge ngandharaken satunggaling perkawis. Panganggenipun tindak tutur direktif saged ngginakaken pinten-pinten jinis ukara kados ta, ukara imperatif, ukara interogatif, saha ukara deklaratif. Dene Searle (lumantar Yuniarti, 2010: 28) ngandharaken bilih direktif menika saged kanthi langsung (ngginakaken ukara katnthi modus imperatif) saha boten langsung (ngginakaken ukara boten kanthi modus imperatif). Ukara imperatif menika ukara ingkang sipatipun mrentah. Lawan rembag anggenipun nampi ukara utawi tuturan imperatif menika biasanipun dipunsarengi kaliyan tumindak asiling tuturan panutur. Ramlan (2001: 39) ngandharaken ukara pakon dipunginakaken supados tiyang ingkang dipunparingi tuturan saged paring response awujud tumindak saking menapa ingkang dipuntuturaken. Woten pungkasaning ukara
ingkang dipunpungkasi kanthi intonasi pakon (!). Dardjowidjojo (2003: 105) ngandharaken ukara pakon menika salah satunggaling wakil saking tindak tutur direktif, wangsulanipun awujud tumindak. Ukara imperatif utawi ukara prentah wonten basa Jawi menika anggadhahi titikan salah satunggaling inggih menika ngginakaken tembung kriya saha pikantuk panambang -i, -a, -ke, -na, -ana, -en (Wijana saha Rohmadi, 2009: 53). Miturut Gunawan (lumantar Rohmadi, 2004: 32) ngandharaken bilih tindak tutur direktif minangka tindak tutur ingkang dipuntindakaken dening panutur kangge paring ancas supados lawan rembag menika nindakaken menawa ingkang dipunandharaken panutur. Miturut Tarigan (1986: 47), tindak tutur direktif gadhah ancas kangge paring wangsulan kanthi cara nyemak tuturan. Ibrahim (1993: 27) ngandharaken, tindak tutur direktif menika tindak tutur ingkang ngandharaken sikep panutur kaliyan tmindak saking lawan rembag minangka asiling tuturan menika. Lajeng, tindak tutur saged dipunperang dados enem jinis, inggih menika paminta (requstives), pitaken (questions), prentah (requirements), menging (prohibitive), paring idin (permissives), saha pitutur (advisories). Searle (lumantar Levinson, 1983: 240) ngandharaken bilih tindak tutur direktif menika wujud tuturan ingkang gadhah ancas kangge mangaribawani lawan rembag supados lawan rembag menika nindakaken menapa ingkang panutur kajengaken, kados ta: mesen (ordering), mrentah (commanding), nyuwun (requesting), paring pitutur (advising), ngemotaken (warning), ngajak (invite) dan paring rekomendasi (recommending). Tindak tutur direktif menika biasanipun
dipunandharaken kanthi langsung ingkang ngginakaken ukara kanthi modus imperatif (Nyoman, 2017). Saking mapinten-pinten ahli saged dipunpendhet dudutan bilik tindak tutur direktif menika tinddak tutur ingkang wujudipun ukara langsung ingkang ancasipun mengaribawani lawan rembag supados nindakaken manapa ingkang panutur kajengaken kados ta, mesen (ordering), mrentah (commanding), nyuwun (requesting), paring pitutur (advising), ngemotaken (warning), ngajak (invite) saha maringi rekomendasi (recommending). Tindak tutur direktif menika tindak tutur ingkang betahaken tumindak saking lawan rembag. Gayut kaliyan panaliten menika bilih panaliten menika ngginakaken tindak tutur direktif minangka objek kajian tindak tutur. Wonten ing panaliten tindak tutur direktif dipunginakaken kangge kajian tindak tutur amargi tindak tutur direktif wonten film menika langkung kathah tinimbang tindak tutur sanesipun. Saengga, prelu dipunginakaken teori menika kangge mangsuli wosing perkawis wonten panaliten menika. Searle (lumantar Gunarwan, 1994: 85), ngandharaken tindak tutur direktif menika dipunperang dados gangsal, inggih menika: a) Panyuwunan (Requestives) Tindak requestives utawi panyuwun ngandharaken bilih asiling tuturan antawisipun panutur kaliyan lawan rembag menika gadhah ancas supados lawan rembag nindakaken asiling tuturan saking panutur. Panutur mahyakaken tuturan menika kanthi solah bawa supados lawan rembag nindakaken kekajenganipun panutur. Menawi panutur boten gadhah kekajengan, menika dados pangajab
kangge lawan rembag supados nindakaken tuturan saking panutur. Ginanipun tindakan requstives inggih menika: nyuwun, maringi donga, ngajak, ngundhang. b) Pitaken (Questions) Tindak questions (nyuwun pirsa, pitaken) inggih menika angenipun ngandharaken tuturan, panutur nyuwun pirsa dhateng lawan rembag ingkang ngrembag satunggaling perkawis. Panutur nyuwun pirsa dhateng lawan rembag kangge mesthekaken perkawis menika leres menapa boten. Saking nyuwun pirsa menika sajatosipun panutur betahaken informasi saking lawan rembagipun. Ginanipun saking nyuwun pirsa wonten tindak tutur direktif inggih menika nyuwun pirsa saha nyuwun pirsa kangge manggihaken wangsulan wonten satungaling perkawis (intrerogasi) c) Prentah (Requirements) Tindak perintah (mrentah) menika gadhah ancas bilih nalika ngandharaken pamanggih utawi tuturan, lawan rembag kedah maringi wangsulan awujud tumindak saking tuturan panutur, utawi wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken dhateng lawan rembag supados nindakaken tuturan panutur. Panutur anggadhahi kuwaos ingkang langkung inggil tinimbang lawan rembag, kados ta bab, fisik, psikologis utawi drajat ingkang langkung inggil. Ginanipun tindak prentah inggih menika nyarujuki, mrentah, nuntut, paring pamanggih wonten ing satunggaling bab, ngatur saha maringi sarat.
d) Menging (prohibitive) Tindakan prohibitive (menging) inggih menika anggenipun ngandharaken tuturan panutur kanthi ekspresi nedahaken bilih panutur menging dhateng lawan rembag supados boten nindakaken bab tartamtu. Biasanipun ngginakaken tambung pamenging kados ta aja, sampun kados mekaten. Ginanipun prohibitive inggih menika menging saha matesi wonten ing satunggaling bab. Pamenging menika kangge matesi satunggaling perkawis saha supados lawan rembag menika boten nindakaken tumindak ingkang sae. e) Pemberian Izin (Permissive) Tindakan permissives (idin) menika nalika panutur ngandharaken pamanggih, panutur gadhah drajat minangka tiyang ngkang langkung inggil tinimbang mitra tuturipun. Saengga, panutur saged maringi kekajengan kangge lawan rembag supados nindakaken satunggaling perkawis. Wonten permissive menika ugi gadhah raos percaya lawan rembag dhateng panutur ingkang kangge dhasar anggenipun tumindak. Ginanipun tindakan permissives inggih menika maringi idin, mengabulkan, membolehkan, menganugerahi, saha memaafkan. f) Paring Pitutur (advisories) Paring Pitutur (advisories) inggih menika tuturan saking panutur dhateng lawan rembag ngandharaken bilih tuturan menika anscasipun kangge paring pitutur dhateng lawan rembag saha betahaken tumindak saking tuturan menika. Paring pitutur menika ugi wonten satunggaling perkawis ingkang dados dhasaring pangandikan supados mangertos, waspada, boten ngambali kanthi pamrayogi saking tumindak ingkang kirang sae miturut panutur. Tuturan saking panutur
menika ancasipun supados lawan rembag menika boten ngambali tumindak ingkang sae. Ginanipun advisories (pitutur) menika maringi pitutur, ngemotaken saha maringi pirsa. Ginanipun menika nggampilaken anggenipun damel klasifikasi tuturan pundi ingkang mlebet wonten ing ginanipun direktif menika. Perangan menika saged dados wangsulan wonten ing panaliten menika bilih tindak tutur direktif menika gadhah ginanipun ingkang wujudipun beda-beda lan ancasipun ugi beda-beda. Sampun dipunandharaken bilih wicantenan wonten ing film menika kathah- kathahipun ngginakaken modus direktif.. Panaliten menika ngandharaken ginanipun tindak tutur direktif, menika gayut kaliyan pangertosan direktif bilih tindak tutur direktif betahaken wangsulan saking panutur. Dados, kanthi ginanipun menika lawan rembag maringi response dhateng panutur. C. Kesantunan Berbahasa Kesantunan berbahasa sampun rumaket wonten ing wicantenan. Sae botenipun tiyang menika saged dipunpirsani saking caranipun ngendika. Cara anggenipun ngendika kedah dipungatosaken. Ngendika menika boten perkawis ngandharaken pamanggih kemawon ananging kedah gatosaken kados pundi supados tuturan menika ketingal sae. Lakoff (lumantar Jie, 2016) ngandharaken bilih santun menika kedah gatosaken perangan antawis panutur kaliyan lawan rembag inggih menika: (1) don't impose on others, (2) give others the right of choice, (3) be friendly with each other, (4) make each other feel good. Tegesipun inggih menika sampun ngetingalaken raos meksa dhateng panutur. Lajeng, paring
pilihan ingkang sae. Kekancan kaliyan tiyang sanes saha boten pilih-pilih sarta damel raos sae dhateng saben tiyang. Suntoro (2018), ngandharaken kirangipun pangertosan caranipun ngendhika damel perkawis kesantunan berbahasa. Kathah tiyang ingkang wasis ngginakaken basa. Ananging langkung kathah anggenipun ngendhika, langkung kathah malih basa menika mranani penggalih tiyang ingkang mirengaken (Ismail, 2016). Pramila, kedah ngginakaken kesantunan berbahasa supados anggenipun tuturan menika ketingal santun. Lakoff (lumantar Olaniyi, 2017) ngandharaken ancasipun linguistik piyambakipun inggih menika: "the pillars of our linguistic as well as nonlinguistic interactions with each other' are tomake one clear and be polite" Tegesipun, ancasipun linguistik utawi nonlinguistik Lakoff menika nalika wicantenan antawisipun tiyang sanes inggih menika supados tuturan menika cetha saha santun. Pamanggih menika ngandharaken bilih basa menika wigatos dipunginakaken boten namung ngandharaken satunggaling perkawis aanging ugi supados andharaken menika cetha saha santun. Kesantunan berbahasa saged damel pembjinipun lawan rembag dhateng panutur ketingal sae. Saenggo komunikasi antawis mitra saha panutur menika kalampahan kanthi sae lan nengenaken ancasipun tuturan amargi panganggenipun basa kanthi alus, sopan, sistematis, cetha saha lugas menika dados gambaraning pribadi panutur (Rostikawati, 2019). Miturut Brown saha Levinson (2010: 2), kesantunan berbahasa menika minangka usaha panutur kangge njagi manahipun lan manah lawan rembag. Tegesipun, nalika ngawontenaken wicantenan boten namung wigatos kaliyan piyambakipun ananging ugi wigatos kaliyan lawan rembag amargi ingkang santun
menika basa ingkang saged dipuntampi dening lawan rembag (Lestari, 2018). Pamanggih Levinson gayut kaliyan Ambuyo, Indede saha Karanja (lumantar Ojo, 2017) ngandharaken bilih: "language can be used to encourage, discourage, enhance good communication or even cause conflict betwen interlocutors, hence there is need to use polite language for fruitful communication". Tegesipun, basa menika saged dipunginakaken kangge nginggilaken manah saha mandhapaken manah lawan rembag, ngindhakaken komunikasi antawisipun panutur kaliyan lawan rembag. Pramila, dipunbetahaken basa ingkang santun supados komunikasi menika saged kalampahan kanthi sae. Boten namun perangan bab perangan inggil lan mandhapaken manah lawan rembag, drajat kesantunan berbahasa saged dipunbiji saking wangsulan lawan rembag kangge panutur. Kuntarto (2016) ngandharaken bilih sikap santun menika saged kangge titikan jati dhiri saha saged kangge nemtokaken gesang ingkang minulya. Pamanggih menika ngandharaken sikep santun menika saged ngindhakaken drajat tiyang gesang. Caranipun ngendhika dhateng sanes medalaken sipat saking panutur. Sipat menika dipuntampi dening masakat kangge pambiji kangge panuturipun. Leech (2015: 9), kesantunan berbahasa inggih menika alus botenipun basa nalika komunikasi kanthi lesan utawi seratan. Amargi Leech boten matesi menapa kedah basa lesan ingkang kedah mekaten ananging ragam seratan ugi kedah gatosaken aspek alus botenipun supados pamaos boten damel raos cidra utawi meksa. Dene Markhamah (2011: 153) ngandharaken bilih kesantunan berbahasa menika cara ingkang dipunginakaken nalika komunikasi supados lawan rembag menika boten suraos kepeksa. Manah menika perangan badan ingkang sensitif
anggenipun mirengaken tuturan. Kesantunan menika minangka piranti caranipun berbahasa, dados paugeran supados tuturan menika boten mranani lawan rembag. Kesantunan asring dipunsebat prastawa ingkang sampun limrah saengga dereng temtu tuturan menika sae miturut panutur sae ugi miturut lawan rembag. Kesantunan berbahasa ugi dipuntemtokaken kanthi lima tandha miturut Wijaya (2010:7) inggih menika wekdal ingkang trep, leres miturut kahanan, alus, nengenaken ancasipun tuturan saha cinta kasih. Fraser (lumantar Chaer, 2010: 47) ngandharaken bilih kesantunan inggih menika "property associated with neither exceeded any right nor failed to fulfill any obligation". Tegesipun inggih menika blih kesantunan berbahasa menika piranti kanhti wujud tuturan ingkang dipungayutaken kaliyan panutur saha mitra mawi panutur menika mangertos watesan ingkang kedah dipunandharaken saha mangertos menapa ingkang kedah dipunandharaken (jejibahan nalika wicantenan). Pamanggih sami dipunandharaken dening Nyoman (2017), Ramadania, dkk (2017) kaliyan Masnur Muslich (2006: 1) ngandharaken bilih kesantunan (politiness), gayut kaliyan norma sosial, tata cara, adat, wonten ing masarakat. Zamzani (lumantar Herawati, 2019) ngandharaken bilih tuturan menika kalebet tuturan santun miturut masarakat satunggal boten mesthi miturut masarakat sanes menika ugi santun. Wujud kesantunan menika langkung nengenaken cara maringi pakurmatan thateng tiyang sanes kanthi cara ngandharaken tuturan ingkang boten ngandhapaken manah tiyang sanes. Yule (lumantar Kurtz, 2016) ugi ngandharaken bilih santun menika ugi gayut kaliyan pakurmatan dhateng tiyang sanes, inggih menika:
"when that other seems socially distant is often described in terms of respect or derefence . It is also possible to see politeness as finess, a social etiquette or polite social behavior" Tegesipun, nalik wonten jarak sosial, biasanipun asring medalaken raos kurmat utawi pakurmatan dhateng tiyang sanes. Menika saged dados cara manggihaken sikep santun minangka tumindak ingkang becik, utawi etika perilaku sosial. Pamanggih menika nedhahaken bilih santun menika saged dados piranti kangge paring pakurmatan dhateng tiyang sanes. Menika ugi kalebet tumindak ingkang becik wonten ing gesang padintenan. Biasanipun nalika papanggihan kaliyan jarak status ingkang langkung inggih tninimbang panutur, panutur ngginakaken basa ingkang santun utawi formal saha nengenaken sikep kurmat dhateng lawan rembag. Kesantunan menika paugeran anggenipun tumindak ingkang dipunsarujuki sesarengan kaliyan masarakat tartamtu saengga kesantunan menika minangka pra- sarat ingkang dipunsarujuki dening perilaku sosial (panutur saha lawan rembag). Darwis (2018) ngandharaken bilih nalika wicantenan menika kedah betahaken pasarujukan rumiyin, inggi menika: "if the minimum agreement is used in communication, the result can shorten the conversation, be selfish, not please other people and appear arrogant in the conversation" Tegesipun, nalika nindakaken komunikasi utawi wicantenan menika kedah betahaken pasarujukan. Menawi boten wonten pasarujukan antawis panutur kaliyan lawan rembag, menika dadosaken wicantenan menika ketingal mentingaken raos piyambakipun, menika ugi damel sikep arogan nalika wicantenan. Pasarujukan menika saged dadosaken komunikasi kalampahan kanthi lancar. Menawi medalaken sikep arogan utawi inggilake raos piyambak, tuturan menika medalaken
boten santun, satemah mranani penggalih lawan rembag. Holmes, (1995: 296) ugi ngandharaken santun menika boten gampil, inggih menika: "a common people know, being polite means using "polite language" marker such as thank you, please and axcuse me to communicate. It turns out that being "lunguisctically" polite is not simply a matter of saying thank you please, or excuse me during communiacuton". Tegesipun, bisanipun tiyang sanes sampun mangertos, santun menika tegesipun ngginakaken kesantunan basa kados ta, atur suwun, nyuwun pangepunten saha atur nyuwun sewu nalika wicantenan. Ananging, miturut ngelmu linguistik santun menika boten namung matur , atur suwun, nyuwun pangepunten saha atur nyuwun sewu nalika wicantenan. Pramila, kedah mangertos caranipun anggenipun damel tumindak utawi ngendika kanthi santun. Gayut kaliyan Holmes, Rokhmat (2015) ngandharaken bilih kesantunan boten namung gayut kaliyan kados pundi caranipun nyumanggakaken saha matur nuwun, ananging kedah mangertos budaya wonten ing masarakat tutur, amargi kesantunan saben daerah menika beda-beda (Hadiwijaya saha Yahmun: 2017). Pramila, kesantunan menika ugi dipunsebat "tata krama" ngginakaken basa. Saking pamanggih menika bilih kesantunan ugi dipunsebat tata krama ingkang gayut kaliyan adat masarakat temtunipun tiyang ingkang ngginakaken turan menika kedah gatosaken tuturanipun. Kesantunan berbahasa ingkang dipunandharaken dening para ahli menika saged dipunpendhet dudutanipun bilih kesantunan bahasa menika tuturan lesan utawi seratan ingkang rumaket kaliyan adat istiadat masarakat supados tuturan menika ketingal sae lan boten meksa sarta boten mranani manah lawan rembag satemah dados bungah dhateng lawan rembag.
Masnur Muslich, (2006: 3-4) ngandharaken bilih kanthi tata cara berbahasa menika ancasipun tuturan menika saged dipuntampi dening lawan rembag nalika komunikasi amargi tata cara bahasa menika kaiket dening perkawis wonten ing ngandhap menika. 1. Nalika ngandika kedah gatosaken wekdal lan kahanan tartamtu 2. Ragam basa ingkang dipunginakaken wonten kahanan tartamtu 3. Mangertos kapan anggenipun badhe ngendika nalika wicantenan 4. Kados pundi anggenipun ngatur banter botenipun swanten nalika wicantenan 5. Kados pundi solah bawanipun nalika wicantenan 6. Mangertos kapan kedah mendel lan mungkasi wicantenan. Miturut Pranowo (2009: 74-75), ngandharaken titikan ingkang kasebat santun, antawisipun ing ngandhap menika. 1. Micara kanthi wajar kanthi akal pikiran sehat 2. Nengenaken perkawis ingkang dipunkajengaken 3. Anggadhahi raos sae dhateng lawan rembag 4. Panutur anggenipun ngendika saged nampa wangsulan utawi kritikan saking lawan rembag. 5. Ngginakaken wujud ingkang luwes nalika ngandharaken utawi wujud kangge bela dhiri pibadi kanthi luwes sinambi nyindhir 6. Saged bedakaken kahanan nalika guyon utawi serius.
Lajeng, titikan panutur ingkang boten santun, antawisipun ing ngandhap menika. 1. Ngandharaken kritik kanthi langsung dhateng lawan rembag kanthi cara kasar 2. Anggenipun ngandharaken kanthi raos emosi 3. Protektif kaliyan pamanggihipun 4. Sengaja damel raos boten sae dhateng lawan rembag. 5. Nyindir utawi nuduh adhedhasar curiga dhateng lawan rembag. Titikan santun menika boten namung awujud ukara-ukara ingkang kasebat wonten inggil, ananging ugi saged dipunpanggihaken saking diksi ingkang dipunginakaken. Pranowo (2009: 104), ngandharaken tuturan menika santun menawi ngginakaken diksi wonten ing ngdhap menika. 1. Ngginakaken tembung "tolong/ tulung" nalika nyuwun pambyantu dhateng tiyang sanes. 2. Ngginakaken tembung "pangapunten" nalika nindakaken kalepatan 3. Ngginakaken tembung "matur suwun" nalika kangg atur pakurmatan nalika pikantuk perkawis ingkang sae. 4. Ngginakaken tembung "panjenengan" nalik wicantenan kaliyan tiyang kaping tiga 5. Ngginakaken tembung "bapak/ibu" kangge atur pakurmatan dhateng tiyang kaping tiga ingkang langkung sepuh. Pamilihing wonten tuturan menika saged medalaken tuturan santun. Pamilihing tembung menika ugi nemtokaken asiling wangsulan saking lawan rembag. Menawi pamilihing tembung menika boten santun, respon saking lawan rembag menika
boten trep kaliyan kekajengan saking panutur. Saengga, pamilihing tembung menika ugi wigatos wonten wicantenan ingkang nengenaken kesantunan. Cruise (lumantar Gunarwan, 2007: 164), ngandharaken wujud tuturan ingkang kalebet boten santun, antawisipun wonten ing ngandhap menika. 1. Damel lawan rembag dados raos manut kaliyan panutur. Tegesipun menika lawan rembag menika medalaken "ragat". Ragat menika saged awujud materi, fisik, psikologis, lan sapanunggalanipun. 2. Ngandharaken tuturan boten sae dhateng lawan rembag utawi perkawis sanes ingkang gayut kaliyan panutur. 3. Ngandharaken raos remen nalika lawan rembag pikantuk perkawis 4. Ngandharaken raos boten sarujuk kaliyan lawan rembag 5. Panglembana dhateng dhiri panutur Wujud tuturan wonten inggil menika saged dados cara mengertosi tuturan menika santun menapa boten. Titikan menika ugi saged dados cara ngilari panutur supados boten medalaken tuturan boten santun dhateng lawan rembag. Saengga wicantenan menika ketingal sae saha mujudaken komunikasi ingkang wangsulantif. Masnur Muslich (2006: 1-2) ngandharaken bilih kesantunan menika saged dipunpanggihaken wonten gesang padintenan, antawisipun wonten ing ngandhap menika.: 1. Kesantunan menika ngetingalaken sikep ingkang ngandhut nilai sopan santun utawi etika wonten gesang padintenan. Nalika wonten masarakat, tumindak santun menika dados pembiji ingkang sipatipun dadakan utawi betahaken wekdal ingkang panjang amargi masarakat menika betahaken tumindak sanes
kangge dhasar nemtokaken tiyang menika anggadhahi sikep sopan santun menapa boten. 2. Kesantunan menika sipatipun kontekstual. Tegesipun nalika wonten tiyang pepanggihan kaliyan tiyang sanes ingkang langkung akrab, kadang kala ngginakaken basa ingkang kasar utawi kanti swanten ingkang seru. Ananging menika boten ketingal santun menawi pepanggihan kaliyan tiyang enggal. 3. Kesantunan menika sipatipun bipolar, menika gayut antawisipun kalih sisih, kados ta, tiyang sepuh kaliyan putranipun, guru kaliyan murid, tiyang estri kaliyan kakung lan sapanunggalanipun. 4. Kesantunan menika saged dipuntingali saking kados pundi anggenipun ngagem rasukan, tumindak wonten gesang padintenan, saha caranipun ngandharaken tuturan. Kesantunan menika saged dipunpanggihaken wonten ing gesang padintenan. Kesantunan menika gayut kaliyan etika wonten ing masaakat. Menawi tiyang menika boten saged ngetrepaken kesantunan menika, masarakat minangka pambiji kirang sarujuk kaliyan tiyang menika. Tumindak menika dadosaken raos kirang sae dhateng panutur. Pramila kesantunan menika dipunbetahaken supados medalaken biji ingkang positif dhateng diri menapa dene dhateng masarakat. Menawi saben tiyang menika nengenaken perkawis santun ing inggil menika, temtunipun komunikasi saged kalampahan kanthi sae saha ancasipun wicantenan menika saged kajangkah. Kesantunan berbahasa ingkang nengenaken perkawis menika saged dados piranti kangge damel guyub rukun wonten ing masarakat amargi salah satunggaling ing damel crah wonten ing masarakat inggih menika
kanthi lathi. Ananging tuturan ingkang boten nengenaken perkawis menika, saged damel salah wangsulan lan saged damel raos boten sae antawis panutur saha lawan rembag. Kosok wangsulipun kesantunnan berbahasa inggih menika ketidaksantunan berbahasa. Ketidaksantunan berbahasa kadang kala dipunginakaken dening masarakat tutur wonten ingkahanan tartamtu mliginipun nalika gadhah kekajengan. Ketidaksatunan menika saged mranani penggalih lawan rembag. Pramila kedah wigatos lan ngatos-atos anggenipun micara, sampun ngantos medalaken ketidaksantunan berbahasa. Geertz (lumantar, Franz Magnis-Suseno, 2001: 38) ngandharaken wonten kalih paugeran ingkang nemtokaken interaksi wonten masarakat Jawi, paugeran menika ugi gayut kaliyan kesantunan berbahasa, inggih menika: sepisan, bilih saben kahanan menika, manungsa kedah ngilari tumindak ingkang saged mujudaken konflik. Pamanggih menika ugi saged dipunsebat prinsip kerukunan. Dhasaring menika dipunperang dados sekawan, inggih menika kurmat (hormat), andhap-asor (rendah hati), empan-mapan saha tepa slira. Kaping kalihipun, anggenipun wicantenan kaliyan tiyang sanes kedah ngandharaken sikep kurmat miturut drajat saha status sosial-ipun. Paugeran kaping kalih menika dipunsebat prinsip kurmat. Prinsip menika dipunginakaken kangge damel rukun wonten ing masarakat. Rukun menika saged dipunpanggihaken nalika manungsa menika nginggilaken sekawan prinsip rukun saha prinsip kurmat. Saengga, nalika gesnag padintenan menika antawisipun saben tiyang menika saged mujudaken gesang padintenan ingkang sae. Pamanggih para ahli babagan kesantunan saha ketidaksantunan wonten pamanggih para ahli menika gayut kaliyan panaliten menika. Bilih panaliten
menika neliti santun saha boten santun wonten tindak tutur direktif. Pamanggih para ahli menika kangge mangsuli wosing perkawis ingkang dados pirembagan wonten ing panaliten menika. Panaliten menika ngginakaken pamanggih- pamanggih menika amargi kesantunan bahasa menika wigatos wonten gesang padintenan, ananging kedah mangertos pundi perangan santun saha boten santun. Saengga, titikan menika samangke dipunginakaken kangge nemtokaken tuturan wonten ing film ingkang kalebet santun saha boten santun. D. Prinsip Kesantunan Leech Wicantenan ingkang kadadosan antawisipun panutur saha lawan rembag temtunipun kadang kala wonten alanganipun. Perkawis mekaten dadosaken ancasipun tuturan boten saged dipuntampi dening lawan rembag. Pepalang nalika komunikasi menika saged dadosaken komunikasi boten saged kalampahan kanthi sae. Sae botenipun tuturan menika ugi nemtokaken asiling tumindak lawan rembag dhateng panutur. Pramila, kedah gatosaken kesantunan anggenipun ngginakaken basa. Tuturan ingkang santun menika kedah mangertosi paugeranipun, menika saged dipunpanggihaken wonten maksim. Maksim menika paugeran ngginakaken basa nalika interaksi sosial, menika arupi cara ngginakaken basa, intepretasi dhateng tuturan lawan rembag. Maksim menika dipundamel supados panutur menika nengenaken tuturan ingkang santun saha ngilari tuturan ingkan boten santun (Yeni saha Wijaya, 2017). Pamanggih menika nedhahaken bilih anggenipun ngawontenaken wicantenan menika kedah gatosaken asiling wangsulan saking lawan rembag. Asling wangsulan menika saged dados cara mangertosi tuturan menika santun saha boten santun. Dene Grice
(lumantar Rustono, 1999: 61), kesantunan menika prinsip ingkang gayut kaliyan sosial, estetika, saha moral nalika nindakaken tindak tutur. Pramila, nalika ngawontenaken wicantenan menika betehaken prinsip-prinsip kesantunan. Prinsip kesantunan berbahasa miturut Geoffrey Leech (1993: 206-207) kaperang dados enem maksim, inggih menika, (a) Maksim Kawicaksanan (Tact Maxim), (b) Maksim Kedermawanan (Generosity Maxim), (c) Maksim Panglembana (Approbation Maxim), (d) Maksim Andhap Asor (Modesty Maxim), (e) Maksim Pasarujukan (Agreement Maxim), saha (f) Maksim Simpati (Sympathy Maxim). Pirembagan babagan maksim menika badhe dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. 1. Maksim Kawicaksanan (Tact Maxim) ` Dhasar maksim kawicaksanan inggih menika (a) damel tuna dhateng lawan rembag sak-alit-alitipun, (b) damel begja kangge lawan rembag sakathah- kathahipun. Menawi kalih menika sampun dipuntindakaken, tuturan menika saged dipunsebat santun kangge lawan rembag. Dene Rahardi (2008: 60) ngandharaken bilih nalik wicantena menika nengenaken maksim kawicaksanan, panutur menika saged nyegah sipat iri, asing sereng, lan sipat sanesipun. 2. Maksim Kedermawanan Maksim Kedermawanan menika maksim kangge panutur. Tegesipun panutur menika damel begja sakalit-alitipun kangge panutur menika dipunsebat tuturan santun. Kosok wangsulipun menawi panutur menika nengenaken tuna kangge piyambakipun, tuturan menika saged dipunsebat boten santun. 3. Maksim Panglembana
Panutur saged dipuntegesi santun bilih asring damel bungahing manah lawan rembag. Bungah menika saged awujud paring panglembana dhateng lawan rembag. Ananging paring panglembana menika adhedhasar kasunyatan boten kangge maksud tartamtu. Kanthi maksim menika gadhah pangajab supados panutur lan lawan rembag menika boten sami sereng, jengkel, utawi mranani manah. Kosok wangsulipun, menawi tuturan menika wosipun sami damel cidra dhateng lawan rembag, tuturan menika boten santun. 4. Maksim Andhap Asor Maksim menika nuduhaken bilih panutur kedah adhap asor dhateng lawan rembag. Maksim menika maksim ingkang panutur ngandhapaken manahipun dhateng lawan rembag nalika wicantenan. Sipat menika wigatos kangge sakalihipun amargi kanthi maksim menika panutur saha lawan rembag sami nengenaken perkawis ingkang dados ancasipun wicantenan. Wonten ing maksim menika panutur ngirangi panglembana dhateng dhiri. Menawi tuturan menika boten dipundhasari maksim menika, panutur katingal boten sae. Tuturan menika saged dipunsebat boten sae nalika tuturan menika nginggilaken pangglembana dhateng piyambakipun. 5. Maksim Pasarujukan Maksim pasarujukan utawi maksim kecocokan menika nengenaken pasarujukan kaliyan lawan rembag nalika wicantenan. Tegesipun, ngirangi boten sarujuk nalika wonten pamanggih lan nengenaken pasarujukan nalika ngrembag satunggaling perkawis. Menawi panutur saha lawan rembag menika ngetrep-aken pasarujukan nalika wicantenan kekalihipun saged dipunsabat tuturan santun. Kosok wangsulipun, menawi boten nengenaken pasarujukan nalika wicantenan, tuturan kekalihipun saged dipunsebat boten santun. 6. Maksim Simpati
Wonten maksim menika panutur kaliyan lawan rembag menika langkung nengenaken tanggap dhateng lawan rembag. Sipat menika boten namung kangge lawan rembag utawi tiyang ingkang pikantuk kabegjan ananging ugi tanggap dhateng tiyang ingkang pikantuk memala. Maksim menika radi sami kaliyan maksim panglembana, bedanipun menawi maksim panglembana biasanipun langsung, maksim simpati menika betahaken tumindak lan asiliing tumindak menika. Simpati ugi dipunsarengi tuturan kangge panyengkuyung kangge mita tutur supados sabar utawi nrima ing kahanan. Kados ta, nalika tiyang sanes menika pikantuk memala, lajeng panutur utawi tiyang sanesipun menika mbyantu ingkang pikantuk memala. Maksim-maksim ing inggil menika ngandharaken bilih santun menika wonten jinisipun. Maksim menika kedah dipungatosaken nalika wicantenan, amargi kanthi maksim menika komunikasi antawisipun panutur kaliyan lawan rembag menika saged damel sami santun. Kekalihipun sami-sami pikantuk manpangat saking wicantenan. Boten namung pikantng pesan utawi maksud wicantenan satemah dadosaken panutur saha lawan rembag menika nengenaken sipat santun. Prinsip kesantunan dipunginakaken kangge nemtokaken tuturan pundi ingkang mlebet wonten ing maksim menika. Tuturan menika dados titikan bilih tuturan menika sampun ngetrepaken prinsip kesantunan. Wonten panaliten menika ngginakaken prinsip kesantunan Leech amargi, pangertosan- pangertosan saking prinsip menika asring dipunginakaken wonten ing gesang
padintenan. Saengga, panaliti menika milih prinsip saking Leech saha maksim- ipun kangge nyengkuyung pangertosan sanes wonten panaliten menika. E. Skala Kesantunan Leech Kesantunan bahasa saged dipunukur nginakaken skala kesantunan. Chaer (2010: 63) ngandharaken bilih skala kesantunan menika peringkat kesantunan, saking wujudipun santun, boten santun, ngantos langkung santun. Leech (1983: 123-126) ngandharaken gangsal cara minangka titikan kesantunan tuturan, inggih menika ing ngandhap menika. 1. Cost benefit scale utawi titikan tuna saha kabegjan nalika tuturan, menika ageng alitipun tuna saha begja saking tindak tutur wonten ing wicantenan. Saya tuturan menika damel rugi tuna dhateng dhiri, samsaya tuturan menika dipunsebat santun. Kosok wangsulipun nalika begjanipun langkung kathah kangge penutu, saya saged dipunsebat boten santun. 2. Optionality scale utawi titikan pilihan, menika kathah botenipun pilihan ingkang dipuntawikaken dhateng lawan rembag nalika wicantenan. Saya tuturan menika damel pilihan ingkang wiyar kangge panutur menapa dene lawan rembag, samsaya tuturan menika saged dipunsebat santun. Kosok wangsulipun, menawi wonten tuturan menika boten wonten plihan kanthi wiyar, tuturan menika saged dipunsebat boten santun. 3. Indirectness scale utawi titikan ketidaklangsungan, menika gayut kaliyan langsung saha boten langsung anggenipun ngandharaken maksud utawi ancasipun tuturan. Saya tuturan menika dipunandhakaren kanthi langsung, samsaya tuturan menika saged dipunsebat boten santun. Kosok wangsulipun,
saya tuturan menika dipunandharaken boten langsung samsaya tuturan menika dipunsebat santun. 4. Authority scale utawi titikan keotoritasan, menika gayut kaliyan status sosial antawisipun panutur kaliyan lawan rembag nalika wicantenan. Saya tebih jarak status sosial panutur kaliyan lawan rembag, samsaya tuturan menika saged dipunsebat santun. Kosok wangsulipun, menawi status sosial panutur kaliyan lawan rembag menika langkung caket, samsaya boten santun tuturan menika . 5. Sosial dictance scale utawi titikan jarak sosial, menika gayut kaliyan raketing antawisipun panutur kaliyan lawan rembag nalika tuturan. Saya caket peringkat sosial panutur kaliyan lawan rembag, samsaya tuturan menika boten santun. Kosok wangsulipun, langkung tebih tingkat sosial antawisipun panutur kaliyan lawan rembag, samsaya santun tuturan menika. Skala kesantunan gayut kaliyan peringkat kesantunan berbahasa. Skala kesantunan ingkang dipunandharaken Leech saged dados pandom kesantunan berbahasa. Kesantunan menika saged dipuntemtokaken saking titikan wonten saben skala menika. Panaliten menika mendhet teori skala kesantunan Leech, amargi skala menika saged dados cara nemtokaken kesantunan direktif. Skala menika nedahaken bilih kados pundi tuturan menika kalebet santun. F. Panaliten Ingkang Jumbuh Panaliten menika jumbuh kaliyan panaliten ingkang dipunlampahi dening Yuniarti kanthi irah-irahan tesis Kompetensi Tindak tutur Direktif Anak Pra Usia Sekolah: Kajian pada Kelompok Bermain Anak Cerdas P2PNFI Regional II Semarang. Panaliten Retno ngandharaken bilih ancasipun panaliten menika
kangge mangertosi realisasi bentuk pemahaman anak usia prasekolah terhadap Tindak tutur Direktif (TTD), mangertosi realisasi wujud TTD ingkang dipuntuturaken dening anak usia prasekolah, saha mangertosi gegayutan perkembangan pemahaman sarta penerbitan TTD anak usia prasekolah kanthi awujud kesantunan. Panaliten menika ngginaken tigang tahap inggih menika cara ngempalaken dhata awujud wicanenan, analisis dhata kanthi metode padan saha kangge ngadharaken asiling analisis dhata. Wonten panaliten menika subyek penelitian dipundadosaken tigang kelompok yuswa yaitu: 1) kelompok 3-4 tahun, 2) kelompok 4-5 tahun, dan 3) kelompok usia 5-6 tahun. Caranipun ngempalaken dhata ngginakaken teknik purposive sampling.. Asiling panaliten ngandharaken bilih wonten kalih jinis wonten tindak tutur direktif inggih menika mrentah saha menging 1) kategori mrentah, 2) kategori nyuwun, 3) kategori ngajak, 4) kategori paring pitutur, dan 5) kategori mengkritik. Lajeng, perangan menging menika dipunperang dados menging saha nyegah. Beda antawisipun Yuniarti kaliyan panaliti inggih menika wonten objek panaliten, menawi Yuniarti menika tuturan anak sekolah, panaliti mendhet objek saking film. Ananging kajian ingkang dipunginakaken sami inggih menika bab Pragmatik, mliginipun tindak tutur direktif. Panaliten ingkang jumbuh salajengipun inggih menika panaliten bab kesantunan bahasa dening Hamdani saking Universitas Lampung kanthi irah- irahan Kesantunan Berbahasa pada Debat Politik di Tv One dan Implikasinya sebagai Bahan Ajar di SMA. Asiling panaliten menika nedahaken bilih caranipun ngempalaken dhata menika kanthi cara menyaring, mengunduh sarta ngisi
instrumen. Sumber dhatanipun inggih menika Debat Somasi SBY. Cara nganalisis dhata ngginakaken heuristik lajeng dipunpendhet dudutanipun. Asiling panaliten menika ngandharaken bilih debat politik menika langkung kathah pelanggaran kesantunan tinimbang kesantunan berbahasa. Ananging saged dipundadosaken pambandhing tuturan santun saha boten santun wonten ing piwulangan basa. Beda antawisipun panaliten menika kaliyan Hamdani nggih menika bab perangan objek panalitenipun, menawi Hamdani menika neliti debat poilitik wonten ing Tv One, menawi panaliti menika wonten film. Perangan ingkang sami inggih menika sami-sami neliti kajian kesantunan berbahasa lan sami-sami ngginakaken medhia audio visual kangge sumber dhatanipun. Panaliten ingkang jumbuh menika dipunginakaken kangge gambaran utawi madosi sumber sarta cara nganalisis wonten ing panaliten menika. Panaliten ingkang jumbuh menika dipunginakaken kangge maringi pamanggiih bilih panaliten menika kaliyan panaliten sanesipun kangge tetandhingan supados saged nemtokaken bedanipun. Saengga, saking beda menika saged dipunpendhet dudutan bilih panaliten menika saged kangge referensi pirembagan kanthi objek panaliten basa. G. Nalaring Pikir Pragmatik inggih menika ngelmu basa ingkang ngrembag maksud tuturan ingkang gayut kaliyan konteks wonten ing wacana ingkang dipunwiwiti saking panutur saha dipuntegesi utawi dipuntampi asiling tuturan kaliyan lawan rembag.
Saengga asiling tuturan menika awujud wangsulan utawi tumindak saking panutur dhateng lawan rembag. Tindak tutur inggih menika dhasaring pangandikan antawisipun panutur saha lawan rembagipun ingkang ngewrat ginanipun wicantenan saha maksud panutur ngandharaken satunggaling bab kangge ngandharaken unsur kognitif, kagiyatan, saha sebab tuturan. Tindak tutur menika taksih saged dipunpanggihaken wujud saha ginanipun tindak tutur inggih menika lokus ilokusi saha perlokusi. Wujud ilokusi dipunpantha-pantha malih miturut ginanipunnipun wonten gangsal inggih menika asertif, direktif, komisif, ekspresif, saha deklaratif. Tindak tutur direktif inggih menika tindak tutur ingkang betahaken tumindak saking lawan rembag. Tindak tutur direktif prelu betahaken kesantunan berbahasa amargi sanajan betahaken tumindak saking lawan rembag, cara anggenipun ngendika menika kedah santun supados boten mranani penggalih lawan rembag. Wonten ing panaliten menika badhe neliti kesantunan tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini. Samangke asiling seratan wicantenan film Calon Bini menika dipunpadosi pundi kemawon ingkang kelebet tindak tutur direktif, kesantunan lan ketidaksantunan sarta pelanggaran kesantunan direktif. Sakbibaripun sampun dipunpantha-pantha miturut klasifikasi saben tuturan, lajeng dipunanalisis lan dipunpendhet dudutanipun.
Bagan 1. Nalaring Pikir Pelanggaran Kesantunan Berbahasa miturut Leech 1. Maksim Kawicaksanan 2. Maksim Kedermawanan 3. Maksim Panglembana 4. Maksim Andhap Asor 5. Masim Kesepakatan 6. Maksim Simpati Film Calon Bini Seratan Wicantenan Film Calon Bini Kesantunan saha Ketidaksantunan Analisis Data saha Pirembagan Dudutan Ginanipun Tindak Tutur Direktif 1. Panyuwunan 2. Pitaken 3. Prentah 4. Larangan 5. Paring Idin 6. Paring Pitutur
BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Panaliten menika kalebet panaliten deskriptif kualitatif kanthi ngginakaken pendekatan Pragmatik. Pragmatik menika ngelmu ingkang nyinauni maksud saking basa tuturan ingkang dipungayutaken kaliyan konteks Wonten ing panaliten menika pendekatan pragmatik dipunginanaken kangge mengertosi maksud saking tuturan ingkang awujud tembung, ukara, frasa ingkang dipuntuturaken panutur. Muhammad (2016: 35) ngandharaken wujud dhata kualitiatif menika arupi ngandharaken objek panaliten inggih menika tembung, gambar, saha angka ingkang boten dipunasilaken saking program statistika. Menurut Rohmadi saha Nasucha (2017:24) panaliten kualitiatif menika panaliten ingkang nengenaken kempalan dhata saking observasi lapangan kanthi wujud tembung, frasa, klausa sarta wacana ingkang dipunkempalaken kanthi purposive sampling saha nengenaken makna. Gayut kaliyan panaliten menika bilih dhata wonten panaliten menika awujud tuturan ingkang wujudipun satuan lingual tembung utawi ukara. Saengga, panaliten menika ngginakaken panaliten kualitatif. Sudaryanto, (1988: 62) ngandharaken panaliten kanthi cara deskriptif inggih menika panaliten ingkang dipunlampahi miturut kahanan menapa wontenipun. Saenggo asiling panaliten menika awujud andharan saking asiling panaliten. Subroto (1992:7) ngandharaken dhata deskriptif menika saged dipunasilaken kanthi transkrip asiling wawacancara, catatan lapangan, foto-foto video-video, dokumen 56
pribadhi, memo lan sanesipun. Ancasipun saking metode menika kangge nggambaraken saha ngandharaken fakta-fakta utawi damel dudutan saking objek ingkang dipuntliti. Panaliten menika kalebet panaliten deskriptif kualitatif kanthi pendekatan pragmatik. Wonten ing panaliten menika ngginakaken jinis panaliten kualitatif amargi dhata panaliten menika awujud tuturan wonten ing wicantenan film Calon Bini. Gayut kaliyan wujudipun panaliten kualitatif, bilih wonten panaliten menika ugi ngginakaken pendekatan pragmatik ingkang ngrembag satunggaling maksud wonten ing tuturan ingkang dipungayutaken kaliyan konteks. Pramila, antawisipun jinis panaliten kualitatif menika kaliyan pendekatan pragmatik menika gayut. Gayut menika tegesipun datanipun sami-sami awujud tembung, frasa utawi ukara wonten ing tuturan ingkang sipatipun menapa wontenipun. Tegesipun, tuturan menika gayut kaliyan konteks, saengga menawi konteksipun beda-beda, tuturanipun ugi beda-beda lan tuturan menika saged owah gumantung konteksipun. Saengga, kekalih menika saged dipundadosaken piranti kangge neliti tuturan wonten ing film Calon Bini kangge mengertosi maksud wonten ing tuturan ingkang dipunandharaken kanthi awujud andharan asiling asiling panaliten. B. Dhata saha Sumbering Dhata Dhata ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika inggih awujud tuturan ingkang medalaken tindak direktif wonten ing saklebetipun film Calon Bini. Miturut Maryadi (2011:13), ngandharaken bilih objek panaliten inggih menika 57
variabel ingkang dipuntliti, awujud prastawa, tumindak, saha kagiyatan ingkang gayut kaliyan gejala sosial. Sumber dhata menika sedaya wicantenan wonten ing film Calon Bini. Wujud dhata ingkang dipunteliti menika kanthi titikan satuan lingual, kados ta, tetembungan utawi ukara ingkang nedahaken bilih tututan menika kalebet tindak direktif. Objek dhata awujud tuturan tembung, frasa, ukara, menika ingkang dados titikan anggenipun nemtokaken perkawis ingkang gayut kaliyan panaliten menika. Panaliten menika mendhet objek panaliten film Calon Bini amargi wonten film menika wicantenan antawis lakon satunggal kaliyan sanesipun kathah ngginakaken tindak direktif, saha tindak direktif menika kathah-kathahipun dipunginakaken dening tiyang sepuh kangge mangaribawani ingkang langkung anom. Saengga, ancas saking tindak direktif menika ketingal wonten ing waicantenan film menika. C. Caranipun Ngempalaken Dhata Wonten panaliten ilmiah, caranipun ngempalaken menika maneka warni wujudipun. Yin (2016: 138) ngandharaken "there are several techniques that can be done to obtain the dhata, such as interviewing, observing, collecting and examning and te last is feeling". Tegesipun, wonten mapinten-pinten cara ingkang dipunginakaken kangge ngempalaken dhata panaliten kados ta, wawancara, klasifikasi, pengujian saha kaliyan ngraosaken. Wonten panaliten menika anggenipun ngempalaken dhata, menika dipunlampahi kanthi teknik simak, saha teknik catat. Proses anggenipun 58
ngempalaken dhata dipunlampahi kanthi cara ingkang kaandharaken ing ngandhap menika. 1. Teknik Nyemak Cara ngempalaken dhata wonten panaliten menika ngginakaken teknik simak. Teknik simak menika cara ngempalaken dhata menika kanthi nyemak panganggenipun basa. Teknik menika angggadahi teknik dhasar awujud sadap. Teknik sadap menika panaliti ngawontenaken teknik sadap dhateng dhateng objek utawi informan minangka paganggening basa (Mahsun, 2005:92). Wonten panaliten menika samangke teknik sadap dipunginakaken kangge nyadap film Calon Bini ingkang wujudipun tuturan wicantenan antawis lakon satunggal kaliyan sanesipun. 2. Teknik Nyerat Sasampunipun nindakaken nyemak, cara salajengipun inggih menika teknik nyerat Teknik nyerat menika teknik sasampunpun teknik nyemak. Teknik menika dipunlampahi kanthi nyerat dhata tuturan utawi seratan wicantenan film Calon Bini, lajeng dipunperang miturut ginanipun, kesantunan, ketaksantunan, saha pelanggaran tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini. Lajeng dipungayutaken kaliyan konteks tuturan saha wangsulan saking tuturan menika kados pundi. Caranipun damel klasifikasi dhata tuturan inggih menika ngginkaken kertu dhata. Panganggenipun kertu dhata saged nggampilaken panaliti kangge mantha-mantha dhata miturut ginanipun, kesantunan, ketaksantunan, saha pelanggaran tindak tutur direktif. Kertu dhata ingkang dipunginkaken kaandharaken wonten ngandhap menika. 59
Tabel 1. Kertu Dhata Ginanipun Tindak Tutur Direktif Nomor Dhata : Konteks: Ginanipun Tindak Direktif Dhata Tuturan: Maksud tuturan: Tabel 2. Kertu Dhata Kesantunan Tindak Tutur Direktif Nomor dhata : Konteks: Kesantunan saha Ketidaksantunan: Dhata Tuturan: Maksud tuturan: Tabel 3. Kertu Dhata Ketidaksantunan Nomor dhata : Konteks: Ketidaksantunan: Dhata Tuturan: Maksud tuturan: Tabel 4. Kertu Dhata Pelanggaran Maksim Nomor Dhata : Konteks: Pelanggaran Maksim: Dhata Tuturan: Maksud tuturan: 60 Katrangan Katrangan Katrangan Katrangan
Kertu dhata ing inggil menika wonten tiga ingkang ngandharaken ginanipun tindak tutur direktif, kesantunan saha ketidaksantunan sarta pelanggaran maksim. Tigang kertu menika ingkang bedakaken namung perkawis ingkang badhe dipunrembag, sanesipun sami. Panaliti damel tigang kertu menika supados langkung gampil anggenipun nemtokaken klasifikasi dhata tuturan. Kertu dhata wonten ing inggil menika ngandharaken bilih nomor dhata menika nomor dhata tuturan ingkang dipundadosaken dhata panaliten. Perangan ginanipun menika gayut kaliyan ginanipun saking tindak direktif menika kangge menapa. Dhata tuturan menika tuturan inkang mlebet klasifikasi. Lajeng maksud tuturan menika gayut kaliyan dhata tuturan saking panutur. Pungkasaning tabel menika wonten katrangan, katrangan menika samangke kangge ngandharaken titikan satuan lingual ingkang dipunginakaken wonten dhata tuturan menika. D. Piranti Panaliten Pirantining panaliten inggih menika piranti ingkang dipunginakaken dening panaliti nalika ngempalaken dhata supados gampil, premati anggenipun ngolah dhata panaliten (Arikunto 2002: 329). Wonten panaliten menika piranti ingkang dipunginakaken inggih menika panaliti piyambak. Bogdan saha Biklen, (2007: 4), ngandharaken: "in qualitaitive research, the researcher becomes the primary instrument". Namung panaliti minangka piranti panaliten ingkang saged manggihaken makna interaksi sosial antawis manungsa (Muharam, 2011:140). Panaliti menika nindakaken sedaya proses saking wiwitan dumugi andharan asiling panaliten. Miturut Moleong (2005: 9) ngandharaken panaliten kualitatif menika 61
panaliti ingkang dados piranti ngempalaken dhata amargi panaliti menika ingkang nglampahi sedaya proses panaliten. Panaliti ugi minangka tiyang ingkang damel tata rakiting lelampahan panaliten, ngempalaken dhata, analisis, saha panaliti ugi ingkang ngadharaken asiling panaliten. Panaliten menika nemtokaken piranti menika panaliti piyambak amargi panaliten menika awujud panaliten kualitatif kanthi mendhet objek kajian tindak direktif. Tindak direktif menika wujudipun tuturan, menika jumbuh kaliyan pangertosan saking panaliten kualitiatif, kamangka panaliten kualitatif menika panaliti inkang dados piranti panaliten. Adhedhasar pangertosan menika piranti panaliten wonten panaliten menika inggih menika panaliti piyambak. Pirantinipun panaliten wonten panaliten menika ugi dipunbyantu kaliyan tabel titikan. Titikan menika kangge nggampilaken wonten analisis ginanipun tindak direkif, kesantunan, ketidaksantunan, saha pelanggaran maksim kesantunan Leech, ingkang dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. Tabel 5. Titikan Objek Kajian Panaliten No. Jinis Kajian Panaliten Titikan 1 Ginanipun Tutur Direktif Tindak a. Panyuwunan Mahyakaken tuturan menika kanthi solah bawa nindakaken rembag supados kekajenganipun panutur, lawan Gadhah pangajab kangge lawan rembag supados nindakaken tuturan saking panutur. Wujudipun nyuwun, maringi donga, ngajak, ngundhang. b. Pitaken Mangihaken informasi satunggaling perkawis Kangge mesthekaken perkawis menika leres menapa boten 62
2 c. Prentah d. Menging f. Pitutur Kesantunan Tindak Tutur Direktif Wujudipun nyuwun pirsa saha nyuwun pirsa kangge manggihaken wangsulan wonten satungaling perkawis (intrerogasi) Lawan rembag maringi response awujud tumindak Saged awujud ukara langsung utawi boten langsung Ngginakaken tembung kriya saha pikantuk panambang -i, -a, -ke, -na, -ana, -en Panutur anggadhahi kuwaos ingkang langkung inggil tinimbang lawan rembag. Wujudipun: nyarujuki, menghendaki, mrentah, nuntut, mengarahkan, paring pamanggih wonten satunggaling bab, ngatur , maringi sarat. Kangge matesi wonten ing perkawis Supados Kangge matesi wonten ing perkawis Supados satunggaling lawan rembag menika boten nindakaken tumindak ingkang sae. Ngginakaken tembung pamenging kados ta, aja utawi ora usah/sampun kados mekaten. Panutur gadhah posisi minangka tiyang ngkang langkung inggil tinimbang lawan rembagipun Gadhah raos percaya lawan rembag dhateng panutur ingkang kangge dasar anggenipun tumindak. Wujudipun: maringi membolehkan, memaafkan. Wujudipun: maringi membolehkan, memaafkan. idin, mengabulkan, saha Ancasipun supados lawan rembag menika boten ngambali tumindak ingkang boten sae saha maringi pamrayogi saking tumindak menika. Wujudipun: maringi pitutur, memperingatkan saha maringi pirsa (menyarankan). Ngginakaken tuturan boten langsung Nalika ngandika kedah gatosaken wekdal lan kahanan tartamtu Ragam basa jumbuh kaliyan kahanan tartamtu Mangertos kapan anggenipun badhe ngendika nalika wicantenan 63
3 Ketidaksantunan Tindak Tutur Direktif Kados pundi anggenipun ngatur banter botenipun swanten nalika wicantenan Panglembana dhateng lawan rembag Kados pundi solah bawanipun nalika wicantenan Mangertos kapan kedah mendel lan mungkasi wicantenan. Micara kanthi wajar kanthi akal pikiran sehat Nengenaken perkawis ingkang dipunkajengaken Anggadhahi raos sae dhateng lawan rembag Panutur anggenipun ngendika saged nampa wangsulan utawi kritikan saking lawan rembag. ingkang ngetingalaken Ngginakaken wujud boten sarujuk kanthi ukara ingkang sae Ngginakaken wujud luwes nalika ngandharaken utawi wujud kangge bela dhiri pibadi kanthi luwes sinambi nyindhir ingkang Saged bedakaken kahanan nalika guyon utawi serius. Ngginakaken tembung "tolong/ tulung" nalika nyuwun pambyantu dhateng tiyang sanes. Ngginakaken tembung "maaf pangapunten" nalika nindakaken kalepatan Ngginakaken tembung "terima kasih/atur suwun" nalika kangg atur pakurmatan nalika pikantuk perkawis ingkang sae. Ngginakaken tembung "beliau/panjenengan" nalik wicantenan kaliyan tiyang kaping tiga Ngginakaken tembung "bapak/ibu" kangge atur pakurmatan dhateng tiyang kaping tiga ingkang langkung sepuh. Ngginakaken tuturan langsung Ngandharaken kritik kanthi langsung tumuju lawan rembag kanthi cara kasar Anggenipun ngandharaken kanthi raos emosi Protektif kaliyan pamanggihipun Sengaja damel raos boten sae dhateng lawan rembag. Nyindir utawi nuduh adhedhasar curiga dhateng lawan rembag. Damel lawan rembag dados raos manut kaliyan panutur. Tegesipun menika lawan rembag menika medalaken "ragat". Ragat menika saged 64
awujud materi, fisik, psikologis, lan sapanunggalanipun. Ngandharaken tuturan boten sae dhateng lawan rembag utawi perkawis sanes ingkang gayut kaliyan panutur. Ngandharaken raos remen nalika lawan rembag pikantuk perkawi Ngandharaken raos boten sarujuk kaliyan lawan rembag Panglembana dhateng dhiri panutur Katrangan: Titikan inggil menika dipunpendhet saking pinten-piten pamanggih inggih menika: a. ginanipun direktif: Searle (lumantar Gunarwan, 1994: 85). b. kesantunan: Pranowo (2009; 74-75; 104) saha Masnur Muclish (2006, 3-4). c. ketidaksantunan: Pranowo (2009) saha Cruise (wonten Gunarwan, 2007: 164). Tabel 6. Titikan Pematuhan saha Pelanggaran Maksim Leech No Maksim Kesantunan Leech Pematuhan Titikan Pelanggaran 1 Kwicaksanan Nengenaken begja dhateng panutur Boten meksa saha boten ngedhahaken Boten nyindir Damel tuna dhateng lawan rembag Ketingal meksa Ngedhahaken dhateng panutur 2 Kedermawanan Boten damel begja Nyindir lawan rembag -Damel begja dhateng panutur Nyindir lawan rembag -Damel begja dhateng panutur 3 Panglembana Panglembana dhateng Panglembana dhateng dhiri Panglembana dhateng dhiri Gadhah pamanggih sae dhateng lawan rembag Ngalem dhateng tumindaking lawan rembag Boten ngandhapaken lawan rembag Gadhah pamanggih awon dhateng lawan rembag ngece dhateng tumindaking lawan rembag 65
Ngandhapaken lawan rembag 4 Andhap asor Panutur boten Panutur nginggilaken nginggilaken manahipun manahipun Boten arogan utawi miturut tumindak piyambak Wonten tumindak ingkang sipatipun arogan 5 Pasarujukan Nengenaken lawan Boten Nengenaken rembag kangge milih Maringi pirsa nalika wonten kagiyatan ingkang badhe kadadosan Mrentah Boten kanthi langsung lawan rembag kangge milih Boten Maringi pirsa nalika wonten kagiyatan ingkang badhe kadadosan -Sami sarujuk Mrentah kanthi langsung 6 Simpati Tanggap dhateng lawan rembag Maringi panyengkuyung dhateng lawan rembag Boten sarujuk Boten tanggapdhateng lawan rembag Mendel kemawon nalika lawan rembag pikantuk memala Dipunpendhet saking Riko (2017) saha Kesantunan Leech (1993) E. Caranipun Analisis Dhata Caranipun nganalisis dhata menika gayut kaliyan cara supados dhata menika saged dipunmangertosi dening panaliti utawi pamaos. Analisis dhata menika dados cara kangge nglajengaken pirembagan salajengipun. Miturut Sugiyono (2009: 244) analisis dhata inggih menika: "proses mencari dan menyusun secara sistematis dhata yang diperoleh dari lapangan dan dokumentasi, dengan cara hasil wawancara, catatan mengorganisasikan data ke dalam kategori , menjabarkan ke dalam unit-unit, melakukan sintesa, menyusun ke dalam pola, memilih mana yang penting dan yang akan dipelajari, dan membuat kesimpulan sehingga mudah dipahami oleh diri sendiri maupun orang lain". 66
Miturut Miles saha Huberman (lumantar Sugiyono, 2009: 246- 252), ngandharaken proses anggenipun analisis dhata wonten ing panaliten kualitaitf, inggih menika 1) Reduksi Dhata, 2) Mahyakaken Dhata, 3) Damel Dudutan. 1. Reduksi Dhata Dhata ingkang sampun kempal menika cacahipun mesthinipun kathah. Saengga kedah dipundamel reduksi supados dhata menika saged cetha saha nggampilaken kangge analisis dhata. Reduksi dhata menika proses seleksi, penyederhannaan saha abstraksi. Reduksi dhata diputindakaken kanthi cara nyeleksi, damel ringkesan cekak, damel klasifikasi dhata supados langkung fokus, saha perangan ingkang kirang wigatos menika dipunicali minangka cara kangge mendhet dudutan. Wonten panaliten menika klasifikasi ginanipun, kesantunan, ketaksantunan, saha pelanggaran tindak tutur direktif tuturan film Calon Bini menika adhedhasar titikan saking diksi utawi satuan lingual ingkang dipunginakaken, makna tuturan, ancasipun tuturan, konteks tuturan, saha dipuntingali saking analisis konteks saha wangsulan saking tuturan menika dhateng pamireng. Saengga dipunpanggihaken asiling panaliten arupi ginanipun, kesantunan, ketaksantunan, saha pelanggaran tindak tutur direktif. 2. Mahyakaken Dhata Sasampunipun dhata menika dipunkirangi, lajeng dipunmahyakaken kanthi cara penyajian dhata. Penyajian dhata wonten panaliten kualitatif kanthi cara ngandharaken tabel, bagan, lan sanesipun. Mahyakaken dhata wonten panaliten kualitatif menika sipatipun naratif. Kanthi mahyakaken dhata menika, nggampilaken panaliti mangertosi pirembagan salajengipun. Wonten panaliten 67
menika, sasampunipun sampun mangertosi saben perangan menika, dipunlajengaken mahyakaken dhata. Mahayakaken dhata menika kanthi cara damel tabel, tabel menika nggampilaken kangge pirembagan salajengipun. Tabel menika awujud dhata saking proses reduksi inggih menika, ginanipun, kesantunan, ketidaksantunan, saha pelanggaran tindak tutur direktif. Tabel menika nggampilaken kangge andharan dhata asiling panaliten. 3. Damel Dudutan Mendhet dudutan wonten ing panaliten kualitatif menika sipatipun sawetara, ananging menawi dudutan wonten wiwitan menika dipunsengkuyung dhata ingkang leres nalika manggihahken wonten papan panaliten, dudutan menika saged dados dudutan ingkang kredibel. Wonten panaliten menika dudutan menika dipunpendhet nalika dhata ingkang sampun dipunreduksi, dipunmahayakaken, menika dipuntrepaken kaliyan pangertosan-pangertosan saha wosing perkawis. Menawi antawisipun wosing perkawis, dhata saha teori sampun jumbuh, menika saged dipunpendhet dudutan. Wonten panaliten menika caranipun nganalisis ngginakaken metode padan pragmatis saha metode kontekstual. Sudaryanto (1993: 14-15), ngandharaken metode padan menika cara nganalisis satuan lingual kanthi lawan rembag menika dados objek kangge nemtokaken identitias satuan lingual menika, kados ta satuan lingual asiling wangsulan tuturan panutur dhateng lawan rembag. Perkawis meinka gayut kaliyan panaliten menika bilih wonten panaliten menika dhatanipun awujud tuturan direktif ingkang betahaken response saking lawan rembagipun. Dhata 68
tuturan menika saged dipunanalisis kanthi mangertosi wangsulan lawan rembag ingkang katitikaken saking satuan lingualipun. Metode kontekstual menika cara nganalisis dhata kanthi gayutaken kaliyan konteks. Wonten panaliten menika caranipun nganalisis dhata. Konteks menika dhasaring pangandikan nalika ngawontenaken wiantenan. Dados, asiling analisis dhata menika dipunandharaken kaliyan konteks tuturanipun. Supados dhata menika langkung cetha saha nggampilaken madosi ancasipun utawi pesan saking tuturan menika. Dhasar ngginakaken metode menika inggih menika bilih tuturan menika boten saged ical saking konteks. Saengga konteks menika dipunbetahaken kangge ngnalisis tuturan. Tuladha caranipun nganalisis dhata wonten panaliten menika inggih menika: (2) Konteks Mas Sapto : Nalika Mas Sapto pepanggihan kaliyan Ningsih lan kanca- kancanipun, salah satungggaling kancanipun ingsih menika lendot-lendot Mas Sapto. : "Ora-ora, minggir kowe!!". Tuturan menika dipuntuturaken dening Mas Sapto minangka panutur kaliyan kancanipun Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten ing jembatan nalika Ningsih kaliyan kancanipun wangsul saking sekolah. Ancasipun tuturan menika kangge ngrayu Mas Sapto. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lan santai. Pesan saking tuturan menika supados Mas Sapto kemawon ingkang milih Ayu dados garwanipun. Tuturan menika kalebet tuturan direktif amargi wonten satuan lingual "minggir kowe". Tembung "minggir kowe" nedhahaken bilih Ayu supados nebihi Mas Sapto. Tututran menika ugi dipunsarengi kaliyan swanten ingkang inggil, ingkang nedhahaken bilih tuturan 69
menika kangge nolak saha ngusir. Wangsulan saking tuturan menika awujud Ayu nebihi Mas Sapto. F. Caranipun Ngesahaken Dhata Caranipun ngesahaken dhata wonten ing panaliten menika ngginakaken uji validitas saha uji reliabilitas. Miturut Sugiyono (2007: 117), validitas menika drajat kangge nemtokaken kaleresan dhata ingkang sampun kapendhet wonten papan panaliten kaliyan dhata ingkang awujud seratan asiling panaliten. Dados, dhata ingkang panaliti panggihaken menika boten beda kaliyan dhata ingkang dipunandharaken. Lajeng, validitas ingkang dipunginakaken inggih menika validitas semantis saha pertimbangan ahli materi. Miturut Endraswara (2013: 164), validitas semantis inggih menika ngukur tingkat kesensitifan makna simbolik ingkang gegayutan kaliyan konteks. Wonten panaliten menika ngginakaken validitas semantis amargi dhata ingkang dipunginakaken menika gayut kaliyan konteks tuturanipun. Pertimbangan ahli materi menika kanthi cara konsultasi dhateng dosen pembimbing. Reliabilitas ingkang dipunginakaken wonten panaliten menika ngginakaken keajegan nyemak. Keajegan nyemak dipunlampahi kanthi panaliti nyemak film Calon Bini kanthi premati saha dipunambali malih, sinambi nemtokaken ginanipun tindak tutur direktif, kesantunan saha ketidaksantunan saha pelanggaran kesantunan berbahasa. Dados, panaliti menika menika nyemak film Calon Bini kanthi ngambali film Calon Bini ngantos saged nemtokaken ginanipun tindak tutur 70
direktif, kesantunan saha ketidaksantunan saha pelanggaran kesantunan berbahasa. 71
BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten Asiling panaliten ngandharaken bilih Kesantunan tindak tutur direktif wonten film calon Bini menika maka warni wujudipun. Saben wujud menika ngandharaken tuturan ingkang mujudaken Kesantunan tindak tutur direktif. Wonten panaliten menika Kesantunan tindak tutur irektif dipunperang dados sekawan inggih menika 1) ginanipun tindak tutur direktif, 2) Kesantunan tindak tutur direktif, 3) ketidaksantunan tindak tutur direktif, sarta 4) Pelanggaran Maksim Kesantunan Leech. Sekawan menika gayut wonten wicantenan saklebeting film menika. Kanthi mangihaken asiling panaliten menika sage dipuntingali bilih film menika pundi ingkang kalebet sekawan perangan menika. Asiling panaliten ingkang dipantha-pantha miturut sekawan kajian menika dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. Tabel 7. Asiling Data Tuturan Kesantunan Tindak Tutur Direktif. No Fokus Panaliten Jinis Kajian Wujidipun Tuturan Direktif 1 Ginanipun Tindak tutur direktif Panyuwunan Tuturan pangajak, panyuwunan, paring donga, paminta Pitaken Tuturan pitaken ingkang betahaken wangsulan panerang Pitaken kanthi wangsulan nggih/boten
2 Kesantunan Tindak Tutur Direktif Mrentah Tuturan mrentah, paminta, ngedahaken, paring panyaruwe Menging Tuturan menging kanthi satuan lingual "aja", "ora usah" Paring Idin Tuturan nolak, boten sarujuk, saha sarujuk Paring Pitutur Tuturan paring pitutur dhateng tiyang langkung anom kaliyan langkung sepuh Ngginakaken Ukara Boten Langsung Tuturan mrentah kanthi ukara pawarta saha pitaken Panglembana rembag Dhateng Lawan Tuturan panglembana minangka asiling lawan rembag saha panglembana amargi sampun paring bingahing dhateng panutur Anggadhahi Raos Sae Dhateng Lawan rembag Tuturan direktif membolehkan saha paring pitutur
3 Ketidaksantunan Tindak tutur direktif ingkang Ngginakaken Wujud Ngetingalaken Boten Sarujuk kanthi Ukara ingkang Sae Ngginakaken Pakurmatan Dhateng rembag Tembung Lawan Ngginakaken Ukara Langsung Dhateng Lawan rembag Panglembana Dhateng Dhiri Panutur kanthi Ngandharaken Kritik Langsung Dhateng Lawan rembag Kanthi Cara Kasar Boten Saged Bedakaken Perkawis ingkang Wigatos kaliyan Guyon Anggenipun Kanthi Raos Nesu Ngandharaken Protektif kaliyan pamanggihipun Nyindhir utawi Nudhuh Dhateng Lawan rembag. Ngandharaken Tuturan Boten Sae Dhateng Lawan rembag Tuturan nyindir, nolak paring pitutur Tuturan mrentah saha panglembana Tuturan mrentah saha ngusir Tuturan panglembana dhateng dhiri panutur ingkang medalaken sipat gumedhe Tuturan nyuwun pirsa saha paring pitutur. Tuturan panyuwunan, menging saha pitaken Tuturan ngedahahken paring idin saha panyuwunan Tuturan paring pitutur saha panglembana Tuturan paring pitutur saha panglembana Tuturan mrentah menging, saha panglembana
Ngandharaken Raos Boten Sarujuk kaliyan Lawan rembag Tuturan menging saha mrentah 3 Pelanggaran Maksim Kesantunan Leech Maksim Kawicaksanana Maksim Kedermawanan Tuturan panglembana, nyuwun pirsa, menging Tuturan panyuwunan, menging, ngedahaken Maksim Panglembana Tuturan panglembana dhateng dhiri Maksim Andhap Asor Tuturan menging, pitaken, panglembana Maksim Pasarujukan Tuturan pitaken paring idin Maksim Simpati Tuturan panglembana saha paing pitutur. Tabel asiling panaliten ing inggil menika dipundamel saking asiling analisis dhata tuturan wonten ing perangan lampiran (tabel analisis dhata). Saking asiling analisis dhata menika, lajeng dipuntemtokaken cacahipun tuturan direktif wonten ing saben kajian pragmatik, lajeng damel dudutan kangge nemtokakaken wujud tuturan direktif. Ancasipun damel tabel asiling dhata panaliten menika kangge mangertosi kados pundi wujudipun tindak tutur direktif wonten ing saben kajian pragmatik. B. Pirembagan Pirembagan wonten panaliten menika ngadharaken Kesantunan tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini ingkang dipunperang dados sekawan objek kajian inggih menika, ginanipun tindak tutur direktif, Kesantunan tindak tutur
direktif, ketidasantunan tindak tutur direktif saha pelanggaran Kesantunan Leech. Pirembagan sekawan objek kajian bahasa menika badhe dipun andharaken wonten ing ngandhap menika. 1. Ginanipun Tindak tutur direktif a) Panyuwunan Tindak tutur awujud panyuwunan menika ginanipun tindak tutur kangge mahyakaken kekajengan panutur saking penggalih panutur. Panyuwunan menika gadhah sipat pangajap-ajap dhateng lawan rembag. Pangajab menika ateges supados kekajengan menika saged katindakaken dening lawan rembag. Saengga panutur menika medalaken tuturan kangge mrentah menika. Wujudipun nyuwun, maringi donga, ngajak, ngundhang lan sapanunggalanipun. Ginanipun tindak tutur panyuwunan wonten panaliten menika badhe dipunrembag wonten ing ngandhap menika. (3) Konteks: Prastawa menika kadadosan nalika lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih. Nalika Pak Lik badhe miwiti proses lamaran Mas Sapto gadhah kekajengan supados cepetekan malih. Tuturan: Mas Sapto: "Pak Lik dicepetke malih!" (Pak, dicepatkan lagi) (Dhata, A.02) Tuturan menika dipuntuturaken dening Mas Sapto minangka panutur kaliyan Pak Lik minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten ing griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge ngadharaken tuturan penyuwunan dhateng Pak Lik ingkang
paring pambagyaharja. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa krama lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika supados anggenipun pambagyaharja menika dipunbanteraken malih. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika kalebet tuturan direktif awujud panyuwunan. Titikan tindak tutur menika kalebet panyuwunan inggih menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwun saking lawan rembag ingkang miturut panutur menika kirang trep kaliyan pamanggih panutur. Wonten tuturn menika ugi ngginkaken satuan lingual "dicepetke" ngandharaken supados lawan rembag menika banteraken anggenipun miwiti adicara lamaran dipunbanteraken malih. Awit saking menika lawan rembag ingkang mirengaken tuturan menika lajeng banteraken anggenipun murwakani adicara lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih. (4) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten stasiun. Nalika Ningsih badhe bidhal dhateng Jakarta kangge nyambut damel. Tiyang sepuhipun maringi donga dhateng Ningsih. Tuturan: Ibu Ningsih Ningsih : "Ati-ati ya Sih jaga diri ya..." (Hati-hati ya Sih jaga diri ya) : "Nggih Bu" (Iya Bu) (Dhata, A.07) Tuturan menika dipuntuturaken dening Ibunipun Ningsih minangka panutur kaliyan Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten ing stasiun. Ancasipun tuturan menika kangge
ngadharaken tuturan paring donga dhateng Ningsih nalika badhe bidhal wonten Jakarta. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko alus saha santai. Pesan saking tuturan menika supados Ningsih menika saged ngatos-atos saha njagi dhiri nalika bidhal wonten Jakarta. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pawarta Tuturan menika kalebet tuturan direktif panyuwunan kanthi wujud maringi donga. Titikan saking tuturan menika inggih menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipuntuturaken dening lawan rembag supados pikantuk rahayu nalika nitih kreta dhateng Jakarta. Titikan sanesipun inggih menika kanthi satuan lingual "ati-ati" ingkang tegesipun ibunipun Ningsih paring pandonga dhateng Ningsih. Tuturan menika ugi dipunwangsuli kanthi tuturan "inggih Bu" ingkang nedhahaken bilih Ningsih menika badhe ngatos-atos saha njagi dhiri nalika nitih kreta bidhal wonten apapan pedamelan. (5) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Sabibaripun wangsul saking Jakarta Ningsih kaliyan Tiyang sepuhipun pepanggihan kaliyan Mas Sapto ingkang sampun ngentosi. Tuturan Ibu Ningsih : "Sekedhap ya Mas". : (Dhata A.08) (Sebentar ya Mas) Tuturan menika dipuntuturaken dening Ibunipun Ningsih minangka panutur kaliyan Mas Sapto minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge ngadharaken tuturan supados Mas Sapto menika
nengga rumiyin. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa krama alus saha nandhang susah amargi Ningsih nembe kemawon dipunpedhot saking pedamelanipun. Pesan saking tuturan menika supados Mas Sapto menika nengga rumiyin wonten ing njawi amargi kulawarganipun Ningsih nembe kemawon dugi. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud panyuwunan. Titikan tuturan menika panyuwunan inggih menika wonten satunggaling perkawis ingkang kedah dipuntindakaken dening lawan rembag amargi miturut panutur menika kahananipun dereng trep kaliyan pamangih lawan rembag. Titikan sanesipun inggih menika ngginakaken tembung "sekedhap" ingkang tegesipun supados nengga rumiyin. Saking tuturan menika ugi Mas Sapto lajeng nengga wonten njawi. (6) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikanipun Ningsih. Nalika Bu Andini kaliyan garwanipun kondur saking manca, Ningsih ngajak dhateng simbah supados wungu. Tuturan: Ningsih: "Mbah, mbah, mbah lanang tangi mbah, ayo mbah!" (Mbah, mbah kakung bangun mbah, ayo mbah!) (Dhata, A.10) Tuturan menika dipuntuturaken dening Ningsih minangka panutur kaliyan mbah lanang minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten dalem majikanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge ngadharaken tuturan supados mbah lanang menika
wungu saking sarenipun. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha ngetingalaken kesesa. Pesan saking tuturan menika supados mbah lanang menika nengga wungu saking sarenipun amargi majikanipun sampun kondur saking negara ngamanca. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif panyuwunan awujud ngajak. Titikan saking ngajak menika awujud tuturan ingkang nengenaken kegiyatan supados lawan rembag menika mangsuli tuturan menika kanthi sesarengan. Titikan sanes inggih menika kanthi satuan lingual "tangi mbah, ayo mbah" ingkang nedhahaken bilih Ningsih ngajak mbah lanang supados wungu saking sarenipun. Saking tuturan menika lajeng mbah lanang wungu saking sarenipun. b) Pitakenan Pitakenan menika ginanipun tindak direktif amargi pitakenan menika betahaken response saking lawan rembag saking menapa ingkang dipunsuwunaken pirsa. dipunginakkaen kangge manggihaken informasi saking lawan rembag. Wonten ig panaliten menika wjud pitakenan wonten ing film Calon Bini dipunandharaken kanthi wangsulan inggih/boten utawi kangge ngandharaken satunggaling perkawis. Pitakenan wonten ing film menika badhe dipunandharaken wonten ing ngandhap menika.
(7) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih, Pak Lik nyuwun pirsa dhateng Bu Lik kados pundi raosipun nalika omah-omah. Tuturan Pa Lik Bu Lik : : "Enak ta?" (Enak kan?) : "Hooh" (Iya) (Dhata, A.11) Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Lik minangka panutur kaliyan Bu Lik minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika nyuwun pirsa kangge mesthekaken. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Pak Lik nyuwun pirsa dhateng Bu Lik kangge mesthekaken bilih kados pundi raosipun nalika sampun palakrama. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pitaken. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud pitaken. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken pirsa dhateng lawan rembag saha lawan rembag mangsuli pitakenan menika. Tuturan menika ugi dipuntitiki kanthi pungkasaning ukara kanthi tandha pitaken (?). Pitakenan menika mujudaken tuturan kangge mesthekaken saking wangsulanipun Bu Lik inggih menika "hooh" ingkang nedhahaken bilih raosipun nalika sampun palakrama menika raosipun eco.Saking wangsulan menika Pak Lik saha kulawarganipun Ningsih menika dados percaya bilih raosipun nalika sampun palakrama menika eco.
(8) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Pak Kades ingkang dipundamel kuciwa amargi adicara menika boten cetha nyuwun pirsa dhateng Bapanipun Ningsih babagan kahanan wonten adicara lamaran menika. Tuturan: Pak Kades : "Iki piye iki?" (Ini bagaimana ini) Bapak Ningsih: "Dadi kula boten ngerti perkarane lho Pak" (Saya tidak tahu masalahnya lho Pak) (Dhata, A.12) Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Kades minangka panutur kaliyan Bapanipun Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika nyuwun pirsa kangge mesthekaken. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha radi riweuh amargi adicara lamaran menika damel kuciwa Pak Kades. Pesan saking tuturan menika Pak Kades nyuwun pirsa dhateng Bu Lik kangge mesthekaken bilih kados pundi adicara lamaran menika saged boten cetha. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pitaken. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif pitaken. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken pirsa dhateng lawan rembag saha lawan rembag mangsuli pitakenan menika. Tuturan menika ugi dipuntitiki kanthi pungkasaning ukara kanthi tandha pitaken (?). Pitakenan menika mujudaken tuturan pitaken kangge mesthekaken amargi wonten satunggaling perkawis ingkang miturut menika dereng cetha. Saking wangsulan menika ugi
ngandharaken ilih Bapanipun Ningsih menika boten mangertos adicara menika dados boten trep kaliyan pamanggih Pak Kades. Saking tuturan menika ugi Pak Kades langskung dipundamel kuciwa. (9) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten margi, nalika nitih dhokar Bapa saha Ibunipun Ningsih pepanggihan kaliyan Pak Lik ingkang nyuwun pirsa. Tuturan: Pak Lik Bapak Ningsih Pak Lik : "Jarene wingi beres" (Katanya kemarin beres) : "Apa ta kuwi?" (Apa sih itu) : "Anakmu, Ningsih" (Anakmu Ningsih) (Dhata, A.13) Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Lik minangka panutur kaliyan Bapanipun Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten margi nalika nitih dhokar. Ancasipun tuturan menika nyuwun pirsa kangge mesthekaken. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Pak Kades nyuwun pirsa dhateng Bu Lik kangge mesthekaken bilih kados pundi pirembagan lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pitaken. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud pitakenan. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken pirsa dhateng lawan rembag saha lawan rembag mangsuli pitakenan menika. Tuturan menika ugi dipuntitiki kanthi pungkasaning ukara kanthi tandha pitaken (?). Pitakenan menika
mujudaken tuturan pitaken kangge ngemotaken kanthi wangsulanipun Bapanipun Ningsih inggih menika "apa ta kuwi" lajeng dipunwangsuli "anakmu Ningsih" ingkang nedhahaken bilih wonten perangan ingkang supe dening Bapanipun Ningsih wonten pirembagan lamaran. Saking wangsulan menika Bapanipun Ningsih lajeng eling pirembagan menika. (10) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pikantuk foto kintunan saking Ningsih, Ibu nyuwun pirsa dhateng Bapak. Tuturan: Bapak Ningsih : "Lha sawahe dhewe sing endi? Ibu Ningsih (Lalu, sawahnya kita sebelah mana?) : "Wong sawah ngontrak kabeh, dhewe ra nduwe sawah" (Sawah ngontrak semua, kita tidak punya sawah) (Dhata, A.17) Tuturan menika dipuntuturaken dening Bapa minangka panutur kaliyan Ibu minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten ing stasiun. Ancasipun tuturan menika nyuwun pirsa kangge mesthekaken. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Bapa nyuwun pirsa dhateng Ibu kangge mesthekaken saBinipun menika ingkang sisih pundi. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pitaken. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud pitakenan. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken pirsa dhateng lawan rembag saha lawan rembag
mangsuli pitakenan menika. Tuturan menika ugi dipuntitiki kanthi pungkasaning ukara kanthi tandha pitaken (?). Pitakenan menika mujudaken tuturan pitaken kangge mesthekaken papan kanthi pitaken "sing endi" ingkang nedhahaken bilih Bapa menika nyuwun pirsa bab papan saBinipun. Saking wangsulanipun Ibu menika Bapanipun Ningsih dados mangertos bilih kulawrganipun boten gadhah sabin. c) Mrentah Mrentah menika ginanipun tindak tutur ingkang betahaken tumindak saking tuturan panutur. Tumindak menika gayut kaliyan kekajengan saking panutur utawi wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken dhateng lawan rembag supados nindakaken tuturan panutur. Panutur ingkang medalaken mrentah biasanipun betahaken pambyantu saking lawan rembag. Wujudipun tindak mrentah menika nyarujuki, menghendaki, mrentah, nuntut, mengarahkan, paring pamanggih wonten satunggaling bab, ngatur , maringi sarat lan sapanunggalanipun. Pirembagan ginanipun tindak tutur mrentah wonten ing panaliten menika badhe dipunrembag wonten ing ngandhap menika. (11) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikanipun menika kulawarganipun dhateng papan menika, Bapanipun Ningsih kepanggih keliyan batur wonten papan menika. Lajeng mrentah supados dipundamelaken unjukan. Ningsih. Nalika Tuturan:
Bapak Ningsih: "Eh..ehh..ehh iku baturmu to, sisan gaweke kopi ora nganggo gula, ke'i uyah sithik, nggo ngilagi masuk angin yaa, kana-kana!" (Eh...ehh..ehh.. itu temanmu ya, sekalian buatkan kopi tidak pakai gula, diberi garam sedikit untuk menghilangkan masuk angin, sana sana!) (Dhata, A.23) Tuturan menika dipuntuturaken dening Bapanipun Ningsih minangka panutur kaliyan baturipun Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten dalem majikanipun Ningsih.. Ancasipun tuturan menika kangge mrentah. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Bapanipun ingkang mrisani baturipun Ningsih mrentah piyambakipun supados damelaken unjukan kangge Bapa. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud mrentah. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken dhateng lawan rembag supados nindakaken tuturan panutur inggih menika kanthi satuan lingual "gaweke kopi". Tembung menika saking tembung "gawe" pikantuk panambang -ke. Wonten tuturan menika ugi medalaken bilih panutur menika anggadhahi kuwaos dhateng mira tutur inggih menika suraos dados majikan wonten dalem menika. Saengga, nalika mirengaken tuturan menika baturipun Ningsih menika lajeng damelaken unjukan kangge Bapa.
(12) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten ing griyanipun Ningsih. Sabibaripun tiyang sepuhipun Ningsih ngrembag syukuran amargi Ningsih sampun lulus. lulusan sekolah Tuturan: Bapak Ningsih: "Pak Bu karo kowe Nah, iki awak dhewe kudu golek dina sing apik di enggo syukuran, merga Ningsih wis lulus le sekolah, lha sawise lulus Ningsih njur..." (Pak Bu sama kamu Nah, kita harus cari hari baik untuk syukuran, karena Ningsih sudah lulus lulus Ningsih Setelah kemudian.... ) sekolah. (Dhata, A.24) Tuturan menika dipuntuturaken dening Bapanipun Ningsih minangka panutur kaliyan kulawarganipun minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih.. Ancasipun tuturan menika kangge ngedahaken. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Bapa ngendhika dhateng kulawarganipun supados kedah pados dinten kangge syukuranipun Ningsih. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pawarta. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif mrentah awujud ngedahaken Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken dhateng lawan rembag supados kedah dipuntindakaken dening lawan rembag. Titikan sanesipun ingkang nyebataken bilih tuturan menika kalebet ngedhahake inggih meniika kanthi satuan lingual "kudu golek" ingkan nedhahaken bilih lawan rembag menika kedah pados dinten ingkang sae. Saking tuturan
menika lajeng kulawarganipun menika ngrembag dinten ingkang sae kangge syukuranipun Ningsih. (13) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikannipun Ningsih. Nalika kulawarganipun Ningsih wonten papa menika. Simbah temangsang wonten pager amargi boten mangertos caranipun mlebet. Saengga, bapanipun ningsih rentah supados mlumpat kemawon. Tuturan Bapak Ningsih : "Mlumpat Mbah..mlumpat..." : (Loncat...Mbah..loncat) (Dhata, A.27) Tuturan menika dipuntuturaken dening Bapanipun Ningsih minangka panutur kaliyan Mbah Kakung minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten dalem majikanipun Ningsih.. Ancasipun tuturan menika kangge mrentah. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha panik amargi mbah kakung menika boten saged medhak saking pager. Pesan saking tuturan menika Bapa mrentah mbah kakung supados medhak kanthi mlumpat saking pager kemawon. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pakon Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud mrentah. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken dhateng lawan rembag supados nindakaken menapa ingkang panutur tuturaken inggi menika mlumpat. Titikan sanesipun ingkang nyebataken bilih tuturan menika kalebet ngedhahake inggih meniika kanthi satuan lingual "mlumpat mbah". Sanajan boten
pikantuk panambang, tuturan menika dipuntingali saking konteks wicantenan ingkang kahananipun panik nalika mbah kakung menika boten saged medhak saking pager ingkang inggil sanget. Saengga Bapa menika mrentah supados mbah menika mlumpat kemawon. Saking tuturan menika, mbah kakung lajeng medhak saking pager ingkang inggil menika. (14) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan bab Ningsih wonten Jakarta, tiyang sepuhipun pikantuk layang saking Ningsih ingkang wosipun foto-foto Ningsih wonten Jakarta. Tuturan: Ibu Ningsih: "Buka Pak...!" (Dhata, A.22) Tuturan menika dipuntuturaken dening Ibu minangka panutur kaliyan Bapak minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten dalem majikanipun Ningsih.. Ancasipun tuturan menika kangge mrentah. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Bapa mrentah Bapa supados bikak layang kintunan Ningsih nalika nyambut damel wonten ing Jakarta. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud mrentah. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken dhateng lawan rembag supados nindakaken menapa ingkang panutur tuturaken inggih menika bikak layang. Titikan
sanesipun ingkang nyebataken bilih tuturan menika kalebet ngedahaken inggih meniika kanthi satuan lingual "buka pak" ingkang nedhahaken supados bikak layang kintunan saking Ningsih. Saking tuturan menika lajeng Bapa bikak layang kintunan menika. (15) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan Pak Lik gadhah pamanggih supados Ningsih lamaran kaliyan Mas Sapto kemawon. Tuturan: Pak Lik: "Dadi ditampa wae lamarane Sapto" (Jadi diterima saja lamaranya Mas Sapto) (Dhata, A.21) Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Lik minangka panutur kaliyan kulawarganipun Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih.. Ancasipun tuturan menika kangge paring pamanggih dhateng kulawarganipun (suggesting). Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Pak Lik ngendhika dhateng kulawarganipun supados nampi lamaranipun Mas Sapto kemawon. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pawarta. Tuturan menika awujud direktif mrentah awujud paring pamanggih dhateng (suggesting) Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang tuturaken dening panutur ingkang paring pamanggih dhateng lawan rembag inggih menika supados nampi lamaran Mas Sapto.
Titikan sanesipun inggih menika satuan lingual "ditampa wae" ingkang nedhahaken bilih panutur gadhah kekajengan supados tuturan menika dados pirembagan ingkang wigati. Saking tuturan menika lajeng kulawarganipun Ningsih saha Pak Lik Bu Lik ngrembag lamaranipun Ningsih kaliyan Mas Sapto. d) Menging Menging menika ginanipun tindak tutur direktif kangge damel lawan rembag boten ngambali tumindak ingkang miturut panutur menika boten sae. Menging sipatipun nyegah saking tumindaking lawan rembag. Saking tuturan menika lawan rembag suraos dados waspada kaliyan tumindakipun. Wonten panaliten menika tuturan mening saged dipunpanggihaken woten ing film Calon Bini. Pirembagan ginanipun tindak tutur menging wonten ing panaliten menika badhe dipunrembag wonten ing ngandhap menika. (16) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten sekolah. Sabibaripun lulusan wonten kanca sanesipun ingkang menging supados Ningsih boten palakrama rumiyin. Tuturan: Kanca 1: "Ningsih, Aja rabi ndisik, aku meh nglamar dirimu" (Ningsih, jangan nika dulu, saya akan melamar dirimu) (Dhata, A.2) Tuturan menika dipuntuturaken dening Kanca 1 minangka panutur kaliyan Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika
kadadosan wonten sekolah. Ancasipun tuturan menika kangge menging. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menik Kanca 1 menika menging dhateng Ningsih supados boten palakrama rumiyin amargi badhe dipunlamar dening piyambakipun. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika kalebet tindak tutur diretktif awujud menging. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang miturut panutur menika kirang sae kangge lawan rembag inggih menika boten palakrama rumiyin. Titikan sanesipun inggih menika kanthi satuan lingual "aja rabi ndisik" ingkang nedhahaken bilih panutur menging dhateng lawan rembag boten palakrama rumiyin. Saking tuturan menika lajeng Ningsih pikantuk pamanggih supados boten palakrama rumiyin saha boten palakrama rumiyin sasampunipun lulus sekolah. (17) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun Pak Kades. Nalika wicantenan kaliyan Pak Lik mawi telepon Pak Kades menging supados Mas Sapto boten edan. Tuturan: Pak Kades: "Heh, ora edan kowe!!" (Heh, jangan gila kamu!!) (Dhata, A.29) Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Kades minangka panutur kaliyan Mas Sapto minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten dalemipun Pak Kades. Ancasipun tuturan menika kangge menging. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi
basa ngoko lugu saha kuwaos amargi tumindakipun Mas Sapto boten sae. Pesan saking tuturan menik Pak Kades menging Mas Sapt supados boten edan amargi perkara lamaran. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud menging. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang miturut panutur menika kirang sae kangge lawan rembag inggih menika supados boten edan. Titikan sanesipun inggih menika kanthi satuan lingual "ora edan kowe!" ingkang nedhahaken bilih panutur menging dhateng lawan rembag boten edan. Sanajan boten ngginakaken tembung pamenging, tuturan menika ngetingalaken menging amargi konteks menika dados titikan ugi nalika ngandharaken, inggih menika tumindaking Mas Sapto ingkang boten. Saking tuturan menika lajeng Mas Sapto pikantuk pamanggih supados boten edan saha boten nindakaken perkawis menika malih. (18) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika Ningsih bidhal Jakarta, wonten kempalan ibu-ibu kaliyan Simbah Putri ingkang sedhih samoun dipuntilar Ningsih. Ewasemana ugi Mas Sapto sarta kulawaranipun dugi papan menika. amargi Tuturan: Mas Sapto: "Wes to mbah ra sah cengeng, mestine sampeyan seneng, piye ta..." (Sudah mbah, jangan cengeng, mestinya mbah seneng, gimana sih...) (Dhata, A. 30)
Tuturan menika dipuntuturaken dening Mas Sapto minangka panutur kaliyan Mbah Putri minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten ngajeng griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge menging. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Mas Sapto menging Mba Putri ingkang saweg nandhang sedhih amargi dipuntilar Ningsih dhateng Jakarta. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud menging. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang miturut panutur menika kirang sae kangge lawan rembag inggih menika boten remen nandhang sedhih. Titikan sanesipun inggih menika kanthi satuan lingual "ra sah cengeng" ingkang nedhahaken bilih panutur menging dhateng lawan rembag boten remen nandhang sedhih. Saking tuturan menika lajeng Mbah Putri menika pikantuk pamanggih supados boten remen nandhang sedhih saha boten nglajengaken perkawis menika malih. (19) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten sekola. Nalik lulusan sekolah Kepala Sekolah menging kangge ngelingalake dhateng Siswa-Siswa supados boten kesupen supados ngempalaken seragamipun. Tuturan: Kepala Sekolah: "Sek..sek., heh..heh..heh..tenang, tenang. Aja lali seragam baju kalian harus disumbangkan ke panti asuhan."
tenang. Jangan lupa seragam baju kalian disumbangkan ke panti asuhan) (Dhata, A.32) Tuturan menika dipuntuturaken dening Kepala Sekolah minangka panutur kaliyan Mbah Putri minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten sekolah nalika adicara lulusan. Ancasipun tuturan menika kangge menging. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha rame amargi para siswa ingkang remen lulus sedaya. Pesan saking tuturan menika Kepala Sekolah menging para siswa supados boten kesupen anggenipun ngempalaken seragam sekolahipun kangge dipunparingaken panti asuhan. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud menging. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang miturut panutur menika kirang sae kangge lawan rembag inggih menika boten remen nandhang sedhih. Titikan sanesipun inggih menika kanthi satuan lingual "aja lali" ingkang nedhahaken bilih panutur menging kangge ngemotaken dhateng lawan rembag supados boten kesupen anggenipun ngempalaken seragam sekolahipun kangge dipunparingaken panti asuhan. Saking tuturan menika lajeng para siswa ngempalaken seragamipun.
e) Paring Idin Paring idin menika ginanipun tindak tutur direktif ingkang betahaken pasarujukan saking panutur. Wonten ginanipun menika panutur gadhah posisi minangka tiyang ingkang langkung inggil tinimbang lawan rembagipun. Lawan rembag gadhah raos percaya dhateng panutur ingkang kangge dasar anggenipun tumindak. Wujudipun: maringi idin, mengabulkan, membolehkan, menganugerahi, memaafkan lan sapanunggalanipun. Pirembagan ginanipun tindak tutur maringi idin wonten ing panaliten menika badhe dipunrembag wonten ing ngandhap menika. (20) Konteks: Prastawa menika adicara lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih menika nembe kemawon dipunwiwiti, Mas Satria kaliyan Omah ugi sowan wonten aicara menika kangge nglamar Ningsih. Wonten kahanan menika Ningsih nyuwun pirsa dhateng Bapa. Tuturan: Ningsih : "Pak Bu, angsal ta kula bahagia?" (Pak, Bu, bolehkan saya bahagia) Bapak Ningsih: "Entuk..kudu" (Boleh...harus) (Dhata, A.36) Tuturan menika dipuntuturaken dening Ningsih minangka panutur kaliyan Bapak minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih nalika adicara lamaran. Ancasipun tuturan menika kangge nyuwun pirsa. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa krama alus saha santai. Pesan saking
tuturan menika Ningsih nyuwun idin dhateng Bapa nalika wonten Mas Satria badhe nglamar piyambakipun. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pitaken. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud paring idin. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dados dhasaring tumindaking panutur minangka tiyang ingkang dadosaken lawan rembag langkung inggil drajatipun tinimbang panutur inggih menika Ningsih nyuwun idin dhateng Bapa. Titikan sanesipun inggih menika kanthi satuan lingual "angsal ta" ingkang nedhahaken bilih panutur menika nyuwun idin dhateng bapa supados saged lamaran kaliyan Mas Satria. Saking tuturan menika lajeng Bapanipun menika sarujuk bilih Ningsih menika lamaran kaliyan Mas Satria kanthi wangsulan "entuk, kudu" ingkang tegesipun sarujuk. Wangsulan Bapa menika ngandharaken bilih tindak tutur menika kalebet tindak tutur direktif awujud paring idin. (21) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten margi. Sabibaripun wangsul sekolah, Ningsih kepanggih kaliyan mas Sapto ingkang nitih motor nyaketi Ningsih kaliyan kanca- kancanipun dhateng rasa Ningsih,ananing dipuntolak dening Ningsih. sinambi nguda Tuturan: Ningsih: "Mas Sapto, kowe arep ngapa wae, aku tetep wegah mas!!" (Mas Sapto, kamu mau melakukan apa saja, saya tetap tidak mau mas!!) (Dhata A. 37)
Tuturan menika dipuntuturaken dening Ningsih minangka panutur kaliyan Mas Sapto minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten margi nalika Ningsih wangsul saking sekolah. Ancasipun tuturan menika kangge nolak. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Ningsih nolak Mas Sapto nalika nguda raos dhateng piyambakipun. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud menging. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang miturut panutur menika kirang sae inggih menika boten remen kaliyan lawan rembag. Titikan sanesipun inggih menika kanthi satuan lingual "wegah mas" ingkang nedhahaken bilih panutur menika nolak lawan rembag. Tuturan menika kalebet nolak amargi sanajan drajatipun Mas Sapto menika langkung inggil tinimbang Ningsih, ananging menika boten remen kaliyan Mas Sapto. Saking tuturan menika lajeng Mas Sapto mangertos bilih piyambakipun boten remen saha boten pepanggihan malih sasapunipun lulusan. (22) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika badhe adicara lamaran, Ningsih supados boten idin dhateng nyuwun dipunlamaraken kaliyan Mas Sapto. ibu Tuturan : "Ningsih: Kula janji pun boten teng Jakarta malih, Ibu ning kula kuliah riyin nggih Bu?" (Saya berjanji tidak akan ke Jakarta lagi, tetapi saya kuliah dulu ya Bu? : "Ya wes." (Ya sudah) (Dhata, A.39)
Tuturan menika dipuntuturaken dening Ningsih minangka panutur kaliyan Ibu minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih nalika adicara lamaran. Ancasipun tuturan menika kangge nyuwun pirsa. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa krama alus saha santai. Pesan saking tuturan menika Ningsih nyuwun idin dhateng Ibu supados boten lamaran kaliyan Mas Sapto. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pawarta. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud paring idin. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dados dhasaring tumindaking panutur minangka tiyang ingkang dadosaken lawan rembag langkung inggil drajatipun tinimbang panutur inggih menika Ningsih nyuwun idin dhateng Ibu. Titikan sanesipun inggih menika kanthi satuan lingual "kula janji" ingkang nedhahaken bilih wonten satunggalin perkawis ingkang kaiket kaliyan lawan rembag kangge damel raos percaya dhateng lawan rembag. Titikan sanesipun menika ibu ingkang dados lawan rembag menika anggadhahi drajat ingkang langkung inggil minangka tiyang sepuipun Ningsih. Saking tuturan menika lajeng Ibunipun menika sarujuk kaliyan Ningsih kanthi wangsulan "Ya wes" ingkang tegesipun sarujuk. Wangsulan Ibu menika ngandharaken bilih tindak tutur menika kalebet tindak tutur direktif awujud paring idin.
f) Paring Pitutur Paring Pitutur menika ginanipun tindak direktif ingkang dipuntuturaken dening tiang ingkang langkung sepuh utawi langkung aggadhahi wawasan tinimbang lawan rembag. Paring pitutur ugi ngandharaken satunggaling perkawis ingkang dados dhasaring pangandikan kangge supados mangertos, waspada, boten ngambali kanthi pamrayogi saking tumindak ingkang kirang sae miturut panutur. Kanthi paring pitutur menika gadhahi ancas supados lawan rembag menika boten ngambali tumindak ingkang boten sae saha maringi pamrayogi saking tumindak menika. Wujud saking paring pitutur menika inggih menika maringi pitutur, memperingatkan saha maringi pirsa (menyarankan). Pirembagan ginanipun tindak tutur paring pitutur wonten ing panaliten menika badhe dipunrembag wonten ing ngandhap menika. (23) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan sabibaripun lulus, kulawarganipun Ningsih lamaran Ningsih kaliyan Mas Sapto. Ananging Ningsih nolak lajeng Pak Lik paring pitutur dhateng Ningsih. ngrembag Tuturan: Pak Lik: "Kowe ki beja lho Sih, Sapto ben ora pati nggguanteng, ning nek dijak njagong ora ngisin- ngisini. Kabeh ngerti nek kuwi putrane Pak Kades" (Kamu itu beruntung lho Sih, meskipun Sapto tidak terlalu ganteng, tetapi kalau diajak untung kondangan tidak memalukan. Semua tau kalau sapto anaknya Pak Kades) (Dhata, A.44)
Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Lik minangka panutur kaliyan Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih pirembagan lamaran. Ancasipun tuturan menika kangge paring pitutur. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha raos yakin. Pesan saking tuturan menika Pak Lik paring pitutur dhateng Ningsih supados nampi lamaran Mas Sapto. Jinispiun tuturan menika ngginakaken ukara pawarta. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud paring pitutur. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dados dhasaring pangandikan kangge supados mangertos, waspada, boten ngambali kanthi pamrayogi saking tumindak ingkang kirang sae miturut panutur. Titikan sanesipun inggih menika drajat panutur ingkang langkung inggil saha langkung mangertos wonten ing kasunyatan inggih menika Pak Lik. Titikan sanesipun inggih menika kanthi paring pamrayogi wonten pamanggihipun kanthi satuan lingual "ben ora pati nggguanteng, ning". Tuturan menika nedhahaken bilih wonten satunggaling perkawis ingkang Pak Lik ngendikakaken dhateng Ningsih kanti paring pitutur bab Mas Sapto supados langkung percaya. Saking tuturan menika lajeng Ningsih menika mangertos bilih pitutur menika saged dados pirembagan malih nalika badhe nampi lamaranipun Mas Sapto.
(24) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Sabibaripun tiyang sepuhipun Ningsih kaliyan Pak Lik Bu Lik konflik. Wonten konflik menika Bapanipun Ningsih paring pitutur dhateng Pak Lik. saking Jakarta, Tuturan: Bapak Ningsih: "Pikranmu wes pindah nang dengul pa Gung?Merga kowe kepengin dadi kades, Ningsih arep tok korbanke?hooh?Ningsih ki ponakanmu Gung, kowe i adiku ngerti ora?mikir!!!mikir Gung!!!" (Pikiranmu sudah pindah ke lutut apa Gung? Hanya karena kamu ingin menjadi Kades, Ningsih mau kamu korbankan?iya begitu?Ningsih itu keponakanmu Gung, kamu apa tidak?mikirr!!!mikir Gung!!) itu adiku mengerti (Dhata, A.46) Tuturan menika dipuntuturaken dening Bapanipun Ningsih minangka panutur kaliyan Agung (Pak Lik) minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih pirembagan lamaran. Ancasipun tuturan menika kangge paring pitutur. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha nesu. Pesan saking tuturan menika Bapa paring pitutur dhateng Pak Lik supados sadhar bilih tumindakipun menika boten sae. Jinispiun tuturan menika ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud paring pitutur. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dados dhasaring pangandikan kangge lawan rembag supados mangertos, waspada, boten ngambali kanthi pamrayogi saking tumindak ingkang
kirang sae miturut panutur. Titikan sanesipun inggih menika drajat panutur ingkang langkung inggil saha langkung mangertos wonten ing kasunyatan inggih menika Bapanipun Ningsih minangka kang mas saking Pak Lik. Titikan sanesipun inggih menika paring pamrayogi wonten pamanggihipun kanthi satuan lingual "Ningsih ki ponakanmu!". Tuturan menika nedhahaken bilih wonten satunggaling perkawis ingkang Bapanipun Ningsih ngendikakaken dhateng Pak Lik kanthi raos nesu supados Pak Lik sadhar dhateng tumindakipun saha boten ngambali perkawis menika malih. Saking tuturan menika lajeng Pak Lik menika mangertos bilih tumindakipun menika boten sae saha boten ngambali tumindakipun. (25) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan sabibaripun lulus, Bu Lik paring pitutur dhateng Ningsih. Tuturan: Bu Lik: "Owalah Sih...sih. Kowe kuwi wis S3, SD, SMP, SMA. Tak kandani ya Sih, kodrate wong wedok kuwi, sumur, dapur, kasur, kabeh iku isa mergo kulina. Percaya karo Bu Likmu, iya ra..iya ta?" (Owalah Sih...sih. Kamu itu sudah S3, SD, SMP, SMA. Saya beritahu ya Sih, takdir seorang perempuan itu sumur, dapur, kasur, semua itu bisa karena biasa. Percaya sama Bu Likmu, iya kan?) (Dhata, A. 43) Tuturan menika dipuntuturaken dening Bu Lik minangka panutur kaliyan Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih pirembagan lamaran. Ancasipun tuturan menika kangge paring pitutur. Tuturan menika
kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha semangat supados paring raos percaya. Pesan saking tuturan menika Bu Lik paring pitutur dhateng Ningsih supados Ningsih menika boten sisah kuliah rumiyin saha nampi kahanan minangka priyantun estri. Jinispiun tuturan menika ngginakaken ukara pawarta. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud paring pitutur. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dados dhasaring pangandikan kangge lawan rembag supados mangertos, waspada, boten ngambali tumindak ingkang kirang sae miturut panutur. Titikan sanesipun inggih menika drajat panutur ingkang langkung inggil saha langkung mangertos wonten ing kasunyatan inggih menika Bu Lik ingkang langkung sepuh tinimbang Ningsih. Titikan sanesipun inggih menika kanthi satuan lingual "tak kandani ya Sih". Tuturan menika nedhahaken bilih wonten satunggaling perkawis ingkang Bu Lik badhe andharaken dhateng Ningsih. Saking tuturan menika lajeng Ningsih menika mangertos kahanan nalika dados priyantun estri saha mangertos jejibahanipun. 2. Kesantunan Tindak tutur direktif Kesantunan menika gayut kaliyan tata caranipun tiyang menika ngandharaken kangge tiyang sanes. Kesantunan menika saged dados cara supados komunikasi saged kalampahan kanthi sae. Kanthi Kesantunan menika ugi saged dipuntingali kapribadhen saking panutur. Wonten panaliten menika Kesantunan tindak tutur direktif saged dipunpanggihaken
wonten ing film Calon Bini. Pirembagan babagan Kesantunan tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini badhe dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. a) Ngginakaken Tuturan Boten Langsung Ukara boten langsung saged dados titikan kangge Kesantunan tindak direktif. Saya tuturan menika dipunandhakaren kanthi langsung, samsaya tuturan menika saged dipunsebat boten santun. Kosok wangsulipun, saya tuturan menika dipunandharaken boten langsung samsaya tuturan menika dipunsebat santun. Pirembagan bab perkawis menika badhe dipunandharaken kanthi tuturan wonten ing film Calon Bini wonten ing ngandhap menika. (26) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten sabin. Nalika nandur pantun wonten sabin, saperangan dereng dipunsebar wijiniun, saengga bapa mrentah supados sisih kilen dipunsebar. Tuturan: Bapak Ningsih: "Kana mau uwes, wis tak sebari, kulone lho, kulone durung" (Sana sudah tadi, sudah saya sebar, baratnya itu, sebelah barat belum) (Dhata, B.01) Tuturan menika dipuntuturaken dening Bapanipun Ningsih minangka panutur kaliyan Ningsih saha Ibu minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten sabin. Ancasipun tuturan menika kangge mrentah. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Bapa
mrentah dhateng Ningsih kaliyan Ibu supados nyebar wiji pantun wonten sisih kilen amargi sisih sanesipun sampun dipunsebar. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pawarta. Tuturan menika awujud Kesantunan tindak direktif awujud mrentah. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunandharaken dening panutur supados nindakaken tuturanipun inggih menika mrentah nyebar wiji. Titikan mrentah sanesipun wonten tuturan menika kanthi satuan lingual "kulone durung" menika nedhahaken bilih Bapa menika gadhah kekajengan supados sisih kilen menika dipunsebar wiji rumiyin amargi sisih sanesipun sampun. Tuturan menika kalebet santun amargi tuturan menika ngginakaken ukara boten langsung ingkang sipatipun menika boten tumuju langsung dhateng lawan rembag. Wonten tuturan menika nalika ngandharaken ngginakaken swanten menika boten banter, saengga boten ngetingalaken mrentah. Tututran menika ugi ngginakaken ukara pawarta ingkang ancasipun marini pirsa, ananging wonten tuturan menika dipunginakaken kangge mrenah supados sisi kilen dipunsebar wijinipun. Saengga lawan rembag ingkang mirengaken menika suraos boten wonten raos kepeksa utawi anggadhahi jejibahan kanthi langsung.Saking tuturan menika lajeng Ningsih saha ibu nyebar wonten ing sisih kilen. (27) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikan Ningsih. Nalika kulawarga Ningsih wonten papan menika, Bapanipun Ningsih mirsani foto ingkang boten
gayut kaliyan Ningsih. Saengga, mrentah supados dipungantos fotonipun. Tuturan: Bapak Ningsih: "Paling sing duwe omah biyen. Apa ya fotomu Sih sing dipasang?Masa fotone wong liya sing dipasang" (Paling yang punya rumah sebelumnya. Harusnya fotomu Sih yang dipasang, masa fotonya orang lain yang dipasang") (Dhata, B.03) Tuturan menika dipuntuturaken dening Bapanipun Ningsih minangka panutur kaliyan Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten dalem majikanpun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge mrentah. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Bapa mrentah dhateng Ningsih supados foto majikanipun dipungantos kaliyan fotonipun Ningsih. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pitaken. Tuturan menika awujud Kesantunan tindak direktif awujud mrentah. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunandharaken dening panutur supados nindakaken tuturanipun inggih menika mrentah supados fotonipun dipungantos. Titikan mrentah sanesipun wonten tuturan menika kanthi satuan lingual "apa ya fotomu Sih sing dipasang?" menika nedhahaken bilih Bapa menika gadhah kekajengan supados foto majikanipun dipungantos kaliyan fotonipun Ningsih.
Tuturan menika kalebet santun amargi tuturan menika ngginakaken ukara boten langsung ingkang sipatipun menika boten tumuju langsung dhateng lawan rembag. Wonten tuturan menika nalika ngandharaken ngginakaken swanten menika boten banter, saengga boten ngetingalaken mrentah. Tututran menika ugi ngginakaken ukara pitaken ingkang ancasipun nyuwun pirsa saha wangsulan saking lawan rembag, ananging wonten tuturan menika dipunginakaken kangge mrentah supados fotonipun dipungantos. Saking tuturan menika lajeng Ningsih gadhah pamanggih bilih bapa menika mrentah supados fotonipun dipungantos saha gantos foto majikan menika. (28) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikannipun Ningsih. Nalika kulawarganipun Ningsih wonten papan menika, mbah kakung temangsang wonten pager amargi boten mangertos caranipun mlebet. Saengga, mbah putri mrentah supados mbah kakung dipunbyantu angenipun medhak saking pager. Tuturan: Mbah Putri: "Kae lho, mbahmu kae malah kepiye, nang pager kae lho" (Itu lho, mbahmu itu malah gimana, dipager itu lho) (Dhata, B.09) Tuturan menika dipuntuturaken dening Mbah Putri minangka panutur kaliyan kulawarganipun Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten dalem majikanpun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge mrentah supados dipunbyantu. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha
santai. Pesan saking tuturan menika Mbah Putri mrentah dhateng kulawarganipun Ningsih mbah kakung menika dipunbyantu anggenipun medhak saking pager ingkang inggil. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pawarta. Tuturan menika awujud Kesantunan tindak direktif awujud mrentah. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunandharaken dening panutur supados nindakaken tuturanipun inggih menika mrentah supados fotonipun dipungantos. Titikan mrentah sanesipun wonten tuturan menika kanthi satuan lingual "kae lho mbahmu malah kepiye" ingkang nedhahaken bilih mbah putri menika mrentah supados Ningsih kaliyan tiyang sepuhipun ningali saha mbyantu mbah kakung ingkang temangsang wonten pager. Wonten tuturan menika ugi dipunsarengi kanthi nunjuk wonten pager ingkang mbah kakung menika temangsang. Saengga Ningsih kaliyan tiyang sepuhipun manegrtos bilih mbah kakung menika betahaken pambyantu kangge medhak saking pager. Tuturan menika kalebet santun amargi tuturan menika ngginakaken ukara boten langsung ingkang sipatipun menika boten tumuju langsung dhateng lawan rembag. Wonten tuturan menika nalika ngandharaken ngginakaken swanten menika boten banter, saengga boten ngetingalaken mrentah. Tututran menika ugi ngginakaken ukara pawarta ingkang ancasipun marini pirsa, ananging wonten tuturan menika dipunginakaken kangge mrentah bilih mbah kakung menika
betahaken pambyantu kangge medhak saking pager Saking tuturan menika lajeng Ningsih saha tiyang sepuhipun ningali saha mbyantu mba kakung kangge medhak saking pager menika. b) Panglembana Dhateng Lawan rembag Panglembana dhateng lawan rembag ugi saged dados titikan tuturan menika kalebet santun. Panglembana menika saged kangge wujud bebingah dhateng tumindaking lawan rembag. Saengga lawan rembag menika suraos remen saha boten mranani manahipun lawan rembag. Pirembagan bab perkawis menika badhe dipunandharaken kanthi tuturan wonten ing film Calon Bini wonten ing ngandhap menika. (29) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikannipun Ningsih. Nalika kulawarganipun Ningsih wonten bapanipun panglembana dhateng Ningsih ingkang ngetingalaken magrong-magrong. papan menika, Tuturan: Bapak Ningsih: "Edyan tenan saiki, omahmu edyan tenan!!! jenenge omah gedhong magrong- sing magrong ya iki." (Gila benar rumahmu gila benar!!!yang dinamakan rumah besar ya ini) (Dhata, B.10) sekarang, Tuturan menika dipuntuturaken dening Bapanipun Ningsih minangka panutur kaliyan Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten dalem majikanpun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge paring panglembana. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha remen.
Pesan saking tuturan menika Bapa menika paring panglembana dhateng Ningsih amargi griyanipun ketingal sae saha ageng. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pakon Tuturan menika awujud Kesantunan tindak direktif awujud paring panglembana. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang damel bungahing manah lawan rembag. Titikan panglembana wonten tuturan menika saged dipun panggihaken kanthi satuan lingual "omahmu edyan tenan" ingkang nedhahaken bilih bapa menika parin panglembana. Tembung "omahmu" menika nedhahhaken bilih griya menika kagunganipun Ningsih saha tembung "edyan" menika boten ateges griyanipun gila (rumahnya gila) menika tembung sesulih kangge nggambaraken ekspresi remen nalika mirsani kahanan menika amargi Ningsih ketingal sampun dados tiyang ingkang kawentar. Tuturan menika kalebet santun amargi tuturan menika nengenaken tiyang sanes kanthi paring bungahing manah lawan rembag. Tuturan menika ugi dipunsarengi kaliyan raup pasuryan geguyuning Bapa minangka raos remen wonten kahanan menika. Sanajan ngginaken tembung "edyan" wonten tuturan menika. Tembung menika kangge nggambaraken perkawis ingkang langkung sae tinimbang sanesipun. Saengga, Ningsih ingkang mirengaken tuturan menika ugi remen. (30) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikannipun Ningsih. Nalika kulawarganipun Ningsih wonten papan menika, wekdal dalu menika
tiyang sepuhipun Ningsih kepanggih kaliyan Omah. Lajeng, bapa paring panglembana dhateng Omah. Tuturan: Bapak Ningsih: "Sing masak iki ya ibu iki sing pinter, iki dicokot tekan lambe ngarep ki iwak e mlayu dhewe, saking pinter e le masak, sesuk nang desa kon nggaweke." (Yang masak ya ibu ini yang pintar, sampai mulut, makanan ini digigit dagingnya meluncur saking sendiri, pintarnya masak, besok di desa suruh untuk meembuatkan) (Dhata, B.14) Tuturan menika dipuntuturaken dening Bapanipun Ningsih minangka panutur kaliyan Omah minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten dalem majikanpun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge paring panglembana. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha remen. Pesan saking tuturan menika Bapa menika paring panglembana dhateng Omah amargi pinter anggenipun damel dhedhaharan kangge tiyang sepuhipun Ningsih. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pawarta. Tuturan menika awujud Kesantunan tindak direktif awujud paring panglembana. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang damel bungahing manah lawan rembag. Titikan panglembana wonten tuturan menika saged dipun panggihaken kanthi satuan lingual "saking pinter e le masak" ingkang nedhahaken bilih bapa menika parin panglembana amargi dhedhaharan menika raosipun eco. Tembung "pinter e" wonten konteks menika nedhahaken bilih pinter
menika kangge Omah ingkang pinter anggenipun damel dhedhaharan. Saengga, Omah ingkang mirengaken tuturan menika ugi bungah amargi dhedhaharan menika dipunremeni dening tiyang sepuhipun Ningsih. Tuturan menika kalebet santun amargi tuturan menika nengenaken tiyang sanes kanthi paring bungahing manah lawan rembag. Tuturan menika ugi dipunsarengi kaliyan raup pasuryan ingkang suraos remen kanthi nunjuk dhedhaharan ingkang sampul kadamel. Saengga, Omah ingkang mirengaken menika dados bungah amargi dhedhaharanipun dipunalem. (31) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten latar griyanipun Ningsih. Wekdal siang, kancanipun Ningsih ningali Mas Satria sowan wonten griyanipun Ningsih. Amargi wujudiun bagus sanget, kancaniun Ningsih menika paring panglembana dhateng Mas Satria. Tuturan: Kanca 2: "Iki....iki pangeran tenan iki!!" (Ini...ini pangeran sungguhan ini) (Dhata, B.16) Tuturan menika dipuntuturaken dening kancanipun Ningsih minangka panutur kaliyan Mas Satria minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten ngajeng griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge paring panglembana. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha remen. Pesan saking tuturan menika Bapa menika paring panglembana
dhateng Mas Satria amargi ketingal bagus sanget. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika awujud Kesantunan tindak direktif awujud paring panglembana. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang damel bungahing manah lawan rembag. Titikan panglembana wonten tuturan menika saged dipun panggihaken kanthi satuan lingual "pangeran tenan iki" ingkang nedhahaken bilih bapa menika paring panglembana. Tembung "pangeran" menika tegesipun menika priyantujn ingkang kawentar, bagus, inggil wonten cariyos-cariyos fantasi. Tembung "pangeran" menika kangge tembung sesulih kangge Mas Satria ingkang ketingal kados pangeran menika. Saengga, Mas Satria ingkang mirengaken menika ketingal mesem saha remen nalika mirengaken tuturan menika. Tuturan menika kalebet santun amargi tuturan menika nengenaken tiyang sanes kanthi paring bungahing manah lawan rembag. Tuturan menika ugi dipunsarengi kaliyan raup pasuryan suraos remen sanget, kesesa, gugup amargi Mas Satria menika ketingal bagus sanget. c) Anggadhahi Raos Sae Dhateng Lawan rembag Anggadhahi raos sae dhateng lawan rembag ugi kalebet Kesantunan tindak tutur direktif amargi raos sae menika medalaken tuturan ingkang boten mranani penggalih lawan rembag. Beda nalika wonten perkawis antawisipun panutur mesthinipun saged nuwuhaken tuturan ingkang boten santun. Kanthi raos sae menika tuturan saged
dipundamel kanthi ngatos-atos supados saged dipuntampi kanthi sae dening lawan rembag. Pirembagan bab perkawis menika badhe dipunandharaken kanthi tuturan wonten ing film Calon Bini wonten ing ngandhap menika. (32) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten Stasiun. Nalika badhe bidhal Jakarta, Bapanipun Ningsih ngrembag sabin kangge Ningsih. \ Tuturan: Bapak Ningsih: "Ning ngene lho Sih, nek upama kowe gelem nang kene malah sawah kulon kae nggo kowe nek nang kene." (Jadi Sih, umpamanya kamu mau disini, sawah yang sebelah barat itu buat kamu, tapi kalau kamu disini) (Dhata, B.18) Tuturan menika dipuntuturaken dening Bapanipun Ningsih minangka panutur kaliyan Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten stasiun. Ancasipun tuturan menika kangge membolehkan. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Bapa menika paring pitutur dhateng Ningsih nalika badhe nyambut damel wonten Jakarta. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pawarta. Tuturan menika awujud Kesantunan tindak direktif paring idin awujud membolehkan. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang panutur menika sarujuk menawi wonten perkawis ingkang dipunsuwun utawi paring satunggaling perkawis kangge
lawan rembag. Titikan membolehkan wonten tuturan menika saged dipun panggihaken kanthi satuan lingual "nek upama" saha "sawah kulon kae nggo kowe". Tembung "nek upama" menika nedhahaken bilih wonten sarat kangge lawan rembag supados sabin menika saged dipunpendhet dening lawan rembag. Lajeng, tuturan "sawahmu nggo kowe" menika nedhahaken sabin ingkang sisih kilen menika saged dipunpendhet ananging Ningsih boten sios bidhal Jakarta. Saengga, Ningsih ingkang mirengaken menika mengertos saha saged mendhet sabin sisih kilen menika naning boten sios bidhal wonten Jakarta. Tuturan menika kalebet santun amargi tuturan menika nengenaken raos sae dhateng lawan rembag, menika medalaken tuturan ingkang boten mranani penggalih lawan rembag. Kanthi raos sae menika tuturan saged dipundamel kanthi ngatos-atos supados saged dipuntampi dening lawan rembag. Raos sae wonten tuturan menika dipunandharaken kanthi paring sabin dhateng lawan rembag minangka tiyang sepuh kaliyan putranipun. Menawi boten wonten raos sae, sabin menika boten dipunparingaken dening lawan rembag. Kanthi raos sae menika Bapanipun Ningsih badhe maringi sabin sisih kilen kangge Ningsih. (33) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten giriyanipun Ningsih. Sabibaripun konflik, Ibu paring pamanggih sae dhateng Ningsih. Tuturan: Ibu Ningsih: "Ibumu ki wis tua, mung isa ndongake sing apik- apik, ibu pengen uripmu kepenak ora kaya ibu
bapakmu sing isane macul. ibu pengen uripmu mulya nduk." (Ibumu itu sudah tua, Cuma bisa mendoakan yang bagus bagus, ibu pengin hidupmu nyaman ibu bapakmu yang bisanya tidak seperti mencangkul, ibu pengin hidupmu mulya nduk) (Dhata, B.19) Tuturan menika dipuntuturaken dening Ibunipun Ningsih minangka panutur kaliyan Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge paring donga. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Ibu paring donga dhateng Ningsih sasampunipun konflik kaliyan Pak Lik saha Bu Lik. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pawarta. Tuturan menika awujud Kesantunan tindak direktif awujud paring donga. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang panutur andharaken kanthi gadhah pangajab sae kangge lawan rembag. Titikan paring donga wonten tuturan menika saged dipunpanggihaken kanthi satuan lingual "mung isa ndongake" ingkang nedhahaken bilih Ibu lawan rembag menika paring donga dhateng lawan rembag. Saengga, saking tuturan menika lawan rembag menika suraos langkung ayem. Tuturan menika kalebet santun amargi tuturan menika nengenaken raos sae dhateng lawan rembag, menika medalaken tuturan ingkang boten mranani penggalih lawan rembag. Kanthi raos sae menika
tuturan saged dipundamel kanthi ngatos-atos supados saged dipuntampi dening lawan rembag. Raos sae wonten tuturan menika dipunandharaken kanthi paring pandonga dhateng lawan rembag minangka tiyang sepuh kaliyan putranipun. Menawi boten wonten raos sae, panutur menika boten paring pandonga dhateng lawan rembag. (34) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten latar griyanipun Ningsih. Nalika dipuntilar Ningsih wonten Jakarta saha boten wonten kabar, Ibu gresula nalika dipuntilar Ningsih. Ananging Bapanipun gadhah pamanggih sae kaliyan Ningsih. Tuturan: Bapak Ningsih Ibu Ningsih Bapak Ningsih : "Kowe ki ngapa ta?" (Kamu itu kenapa?) : "Ningsih kebangetan Pak, suwe ra ngabari." (Ningsih keterlaluan pak, tidak memberi kabar) : "Ya mbok menawa nang kana repot, nang Jakarta i ribet." (Ya mungkin saja di sana itu repot, di Jakarta itu ribet) lama (Dhata, B.20) Tuturan menika dipuntuturaken dening Bapanipun Ningsih minangka panutur kaliyan Ibu minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge paring pitutur. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Ibu paring pitutur dhateng Ibu sasampunipun dipuntilar Ningsih saha boten maringi kabar. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pawarta.
Tuturan menika awujud Kesantunan tindak direktif awujud paring pitutur. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dados dhasaring pangandikan kangge lawan rembag supados mangertos, waspada, boten ngambali kanthi pamrayogi saking tumindak ingkang kirang sae miturut panutur. Titikan sanesipun inggih menika wonten satunggaling tumindak saking Ibunipun Ningsih ingkang suraos boten sae dhateng Ningsih ingkang boten ngabari dhateng tiyang sepuhipun. Saengga, Bapa menika paring pitutur supados pamanggih boten sae dhaten Ningsih menika saged dipunpeneraken. Saking tuturan paring pitutur menika lajeng mangertos saha boten ngambali malih pamanggih boten sae menika. Tuturan menika kalebet santun amargi tuturan menika nengenaken raos sae dhateng lawan rembag, menika medalaken tuturan ingkang boten mranani penggalih lawan rembag. Kanthi raos sae menika tuturan saged dipundamel kanthi ngatos-atos supados saged dipuntampi dening lawan rembag. Raos sae wonten tuturan menika dipunandharaken kanthi paring pitutur dhateng lawan rembag minangka Bapa kaliyan Ibunipun Ningsih. Raos sae menika ketingal saking pamanggih bapa nalika ibu menika gadhah raos boten sae dhateng Ningsih ingkang boten ngabari, Saengga bapa paring pitutur supados pamanggih boten sae menika saged dipunpeneraken.
d) Ngginakaken Tuturan ingkang Ngetingalaken Boten Sarujuk kanthi Ukara ingkang Sae Wonten Kesantunan tindak direktif ugi wigatos anggenipun badhe medalaken pamanggih ingkang boten sami kaliyan lawan rembag. Tuturan ingkang medalaken perkawis ingkang sipatipun nyindir kedah dipunsarengi kaliyan basa ingkang sae supados saged dipuntampi dening lawan rembag. Pirembagan bab perkawis menika badhe dipunandharaken kanthi tuturan wonten ing film Calon Bini wonten ing ngandhap menika. (35) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan sabibaripun lulusan saha palakrama, Ningsih ngetingalaken boten sarujuk sinambi nyindhir dhateng Pak Lik amargi boten gadhah gegayuhan ingkang inggil. Tuturan: Ningsih: "Pak Lik boten nate gadhah gegayuhan dhuwur ta?" (Pak Lik tidak pernah punya cita-cita yang tinggi kan?) (Dhata, B. 21) Tuturan menika dipuntuturaken dening Ningsih minangka panutur kaliyan Pak Lik minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge nyuwun pirsa kangge nyindhir. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa krama alus saha santai. Pesan saking tuturan menika Ningsih nyuwun pirsa dhateng Pak Lik kangge mesthekaken bilih Pak
Lik menika boten gadhah gegeyuhan menapa boten. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pitaken. Tuturan menika awujud Kesantunan tindak direktif awujud nyuwun pirsa kangge nyindhir. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken pirsa dhateng lawan rembag saha lawan rembag mangsuli pitakenan menika. Tuturan menika ugi dipuntitiki kanthi pungkasaning ukara kanthi tandha pitaken (?). Pitakenan menika mujudaken tuturan pitaken kangge mesthekaken. Tembung "boten nate" menika nedhahaken bilih tuturan menika kangge mesthekaken Pak Lik menika nate gadhah gegayuhan menapa boten. Wonten tuturan menika ugi anggadhahi ancas kangge nyindhir Pak Lik. Miturut konteksipun menika wonten pirembagan babagan gegayuhanipun Ningsih kaliyan lamaran Ningsih kaliyan Mas Sapto, amargi asring dipungayutaken kaliyan Mas Sapto, Ningsih ingkang gadhah kekajengan kuliah, medalaken tuturan menika kangge cara nyindhir saha boten sarujuk amargi dipungayutaken kaliyan lamaran Mas Sapto. Saengga, saking wangsulan menika panutur mangertos lawan rembag menika gadhah gegayuhan menapa boten. Tuturan menika kalebet santun amargi tuturan menika ngginakaken basa ingkang sae anggenipun ngandharaken boten sarujuk kaliyan pamanggih lawan rembag. Kanthi ngginakaken basa ingkang sae menika medalaken tuturan ingkang boten mranani penggalih lawan
rembag. Tuturan menika ugi ngginakaken basa krama alus nminangka cara anggenipun ngandharaken tuturan boten sarujuk, saengga lawan rembag ingkang mireng menika suraos boten ngetingalaken boten sarujuk. (36) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan sabibaripun lulusan saha palakrama, Ningsih ngetingalaken boten sarujuk sinambi nyindhir dhateng Pak Lik sarta ngadharaken kekajengan supadoS saged kuliah satemah saged S2. Tuturan: Ningsih: "Mboten Pak Lik, kula mboten purun nikah riyin, kula pengen kuliah nek saged malah S2" (Tidak Pak Lik, saya tidak mau nikah dulu, saya ingin kuliah dulu, kalau bisa malah S2) (Dhata, B.22) Tuturan menika dipuntuturaken dening Ningsih minangka panutur kaliyan Pak Lik minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge nolak. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa krama alus saha santai. Pesan saking tuturan menika Ningsih nolak kanthi sae dhateng Pak Lik bilih piyambakipun boren purun nikah rumiyin, satemah saged kuliah ngantos S2. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pawarta. Tuturan menika awujud Kesantunan tindak direktif paring idin awujud nolak. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang miturut panutur menika kirang sae inggih menika boten boten purun nikah rumiyin. Titikan sanesipun inggih menika kanthi satuan
lingual "mboten purun nikah riyin". Saking tuturan menika, lawan rembag lajeng mangertos bilih piyambakipun menika boten purun nikah rumiyin satemah saged kuliah ngantos S2. Tuturan menika kalebet santun amargi tuturan menika ngginakaken basa ingkang sae anggenipun ngandharaken boten sarujuk kaliyan pamanggih lawan rembag. Kanthi ngginakaken basa ingkang sae menika medalaken tuturan ingkang boten mranani penggalih lawan rembag. Tuturan menika ugi ngginakaken basa krama alus minangka cara anggenipun ngandharaken tuturan boten sarujuk, saengga lawan rembag ingkang mireng menika suraos boten ngetingalaken boten sarujuk saha boten suraos awon nalika ngandharaken pamanggih boten sarujuk menika. (37) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan sabibaripun lulusan saha palakrama, Ningsih ngetingalaken boten sarujuk sinambi nyindhir dhateng Pak Lik sarta paring pitutur dhateng Pak Lik. Tuturan: Ningsih: "Pun mboten jamane wong wadon boten kelakon gegayuhan, g egayuhan iku udu duwur nembus langit" (Sudah tidak jamannya perempuan tidak punya cita- cita, cita-cita itu harus tinggi menembus langit) (Dhata, B.23) Tuturan menika dipuntuturaken dening Ningsih minangka panutur kaliyan Pak Lik minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge paring pitutur. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi
basa krama alus saha santai. Pesan saking tuturan menika Ningsih paring pitutur dhateng Pak Lik bilih piyambakipun gadhah gegayuhan saha gegayuhan menika kedah inggil. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pawarta. Tuturan menika awujud Kesantunan tindak direktif awujud paring pitutur. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dados dhasaring pangandikan kangge supados mangertos, waspada, boten ngambali kanthi pamrayogi saking tumindak ingkang kirang sae miturut panutur. Titikan sanesipun menika miturut konteks menika panutur ingkang dipunsuwun supados nikah sasampunipun lulus, ngandharaken bilih piyambakipun menika gadhah gegayuhan, ingkang inggil. Pitutur wonten tuturan menika awujud Pak Lik ingkang dereng nate gadhah gegayuhan dipunparingi pitutur dening Ningsih bilih tiyang menika kedah gadhah gegayuhan ingkang inggil. Saengga, saking tuturan menika Pak Lik mangertos bilih Ningsih boten purun nikah rumiyin amargi gadhah gegayuhan ingkan inggil. Tuturan menika kalebet santun amargi tuturan menika ngginakaken basa ingkang sae anggenipun ngandharaken boten sarujuk kaliyan pamanggih lawan rembag. Sanajan drajatipun panutur menika langkung andhap tinimbang lawan rembag, ananging panganggenipun basa krama menika saged dados pakurmatan dhateng lawan rembag. Saengga, boten ketingal nginggilaken piyambakipun wonten bab gegayuhan menika.
e) Ngginakaken Tembung Pakurmatan Dhateng Lawan rembag Tembung pakurmatan menika dipunginakaken supados tuturan menika jumbuh wonten ing kahanan. Tegesipun pakurmatan menika kados pundi panutur menika kurmat dhateng lawan rembag. Tembung menika antawisipun, matur nuwun, nyuwun pitulungan, nyuwun pangapunten, panjenengan (tembung sesulih kangge tiyang langsung inggil) sapanunggalanipun. Pirembagan bab perkawis menika badhe dipunandharaken kanthi tuturan wonten ing film Calon Bini wonten ing ngandhap menika. (38) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun penghulu tamu supados Ningsih. Nalika nyumanggakaken dhateng para ngunjuk unjukan ingkang sampun samapta. lamaran Tuturan: Penghulu: "Mangga diunjuk, kula ngunjuk dhewe." (Silahkan diminum, saya minum duluan) (Dhata, B,24) Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Naim minangka panutur kaliyan para tamu minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih nalika dinten lamaran. Ancasipun tuturan menika kangge mrentah. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa krama alus saha santai. Pesan saking tuturan menika Pak Naim mrentah dhateng Pak Lik bilih piyambakipun gadhah gegayuhan saha gegayuhan menika kedah inggil. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pitaken. Tuturan menika awujud Kesantunan tindak direktif awujud mrentah.
Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken dhateng lawan rembag supados nindakaken tuturan panutur inggih menika mrentah supados ngunjuk. Titikan sanesipun wonten tuturan menika kanthi satuan lingual " mangga diunjuk" ingkang nedhahaken bilih Pak Naim menika nyumanggakaken supados para tamu menika ngunjuk unjukanipun. Saking tuturan menika lajeng para tamu ngnjuk unukan ingkang sampun samapta. Tuturan menika kalebet santun amargi tuturan menika ngginakaken basa ingkang sae anggenipun ngandharaken boten sarujuk kaliyan pamanggih lawan rembag. Bas krama ingkang dipunginakaken kangge mrentah menika nengenaken para tamu supados ngunjuk unjukanipun tinimbang piyambakipun. Tuturan menika ugi dipunsarengi kaliyan astanipun ingkang nyumanggakaken dhateng para tamu. Saengga, saking tuturan menika para tau lajeng ngunjuk unjukanipun. (39) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikan Ningsih. Nalika kulawarganipun Ningsih wonten papan menika. Pak Lik mendhet piranti wonten papan menika sinambi ngendika matur suwun dhateng Ningsih. Tuturan: Pak Lik: "Ningsih, suwun ya....tak nggo ngepet" (Ningsih, terima kasih ya....saya pakai untuk ngepet) (Dhata, B.26) Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Likminangka panutur kaliyan para Ningsih lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten dalem majikanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge paring panglembana. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi
basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Pak Lik paring panglembana dhateng Ningsih bilih piyambakipun sampun dipun paringi piranti ingkang sae. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pawarta. Tuturan menika awujud Kesantunan tindak direktif awujud mrentah. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang damel bungahing manah lawan rembag. Titikan menika saking satuan lingual "suwun ya" ingkang nedhahaken bilih panutur menika paring panglembana amargi sampun dipunparingi piranti ingkang sae saking papan menika. Saengga, saking tuturan menika Ningsih suraos bungah amargi sampun saged damel Pak Lik remen saha sampun dipunalem dening Pak Lik. Tuturan menika kalebet santun amargi tuturan menika nengenaken lawan rembag. Tegesipun menika, wonten tuturan menika panutur ingkang sampun dipunparingi piranti ingkang sae menika ngaturaken panuwun kangge lawan rembag. Ngaturaken panuwun menika salah satunggaling cara ingkang sae nalika dipunparingi menapa kemawon saking tiyang sanes. Miturut konteks menika ugi Pak Lik ngetingalaken raup pasuryan ingkang remen amargi sampun dipunparingi piranti ingkang sae.
3. Ketidaksantunan Tindak tutur direktif Ketidaksantunan menika ugi saged medal nalika wicantenan. Ketidaksantunan menika medalaken sikep ingkang saged mranani penggalih lawan rembag. Ketidaksantunan ugi saged medalaken sipat ingkang awon saking tuturan panutur. Wonten panaliten menika ketidasantunan tindak tutur direktif saged dipunpanggihaken wonten ing film Calon Bini. Pirembagan babagan ketidaksantunan tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini badhe dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. a) Ngginakaken Tuturan Langsung Dhateng Lawan rembag Ngginakaken ukara langsung dhateng lawan rembag menika kalebet boten santun amargi ukara menika tumuju langsung dhateng lawan rembag. Saya tuturan menika dipunandhakaren kanthi langsung, samsaya tuturan menika saged dipunsebat boten santun. Ukara langsung dadosaken lawan rembag boten saged milih utawi parig pamanggih rumiyin saking tuturan langsung saking panutur. Pirembagan bab perkawis menika badhe dipunandharaken kanthi tuturan wonten ing film Calon Bini wonten ing ngandhap menika. (40) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten bingkil. Nalika Mas Sapto kesesa ngoyak Ningsih wonten stasiun, Mas Sapto mrentah supados dipunanter wonten stasiun kanthi ukara langsung. Tuturan: Mas Sapto : "Stasiun ya...!!"
Tukang Bingkil : "Tapi iki..." (Tapi ini...) (Dhata, C.01) Tuturan menika dipuntuturaken dening Mas Sapto minangka panutur kaliyan tukang bingkil lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten bingkil. Ancasipun tuturan menika kangge mrentah. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha kesesa. Pesan saking tuturan menika Mas Sapto mrentah dhateng tukang bingkil supads dipunanter dhateng stasiun kangge ngoyak Ningsih ingkang badhe nyambut damel wonten Jakarta. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pakon Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud mrentah. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken dhateng lawan rembag supados nindakaken menapa ingkang panutur tuturaken inggi menika nganter. Sanajan boten pikantuk panambang, tuturan menika dipuntingali saking konteks wicantenan ingkang kahananipun kesesa saha meksa kanthi minggah motor menika ngandharaken bilih Mas Sapto menika mrentah supados dipunanter dhateng stasiun. Saengga, saking tuturan menika, tukang bingkil menika lajeng purun nganter Mas Sapto ingkang kesesa dhateng stasiun. Tuturan menika kalebet boten santun amargi tuturan ngginakaken tuturan langsung. Tegesipun tuturan menika diputujukaken langsung dhateng lawan rembag. Tuturan menika boten ngginakaken modus sanes kados ta, pitaken, utawi pawarta kangge mrentah. Kanthi
mekaten lawan rembag menika boten wonten pilihan kangge nemtokaken tumindak menika. Saengga, lawan rembag menika nindakaken tuturan mrentah menika. Wonten konteks tuturan menika ugi panutur ketingal meksa kanthi solah bawanipun. Adhedhasar perkawis menika tuturan menika saged kasebat ketidaksantunan tindak tutur direktif. (42) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika konflik wonten kulawarganipun Ningsih, Bapanipun Ningsih mrentah Bu Lik saha Pak Lik supados medal saking papan menika. Tuturan : Bapak Ningsih : Minggat!!! Tuturan menika dipuntuturaken dening Ibunipun Ningsih minangka panutur kaliyan Pak Lik saha Bu Lik minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge mrentah. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha suraos nesu. Pesan saking tuturan menika Ibunipun Ningsih mrentah dhateng Pak Lik saha Bu Lik supados medal saking griyanipun Ningsih. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pakon Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud mrentah. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken dhateng lawan rembag supados nindakaken menapa ingkang panutur tuturaken inggih menika medal saking griya. Sanajan boten pikantuk panambang, tuturan menika dipuntingali saking konteks wicantenan ingkang kahananipun saweg konflik menika.
Kanthi kahanan menika Ibunipun Ningsih lajeng nesu, saengga mrentah awujud ngetingalaken ngusir dhateng Pak Lik saha Bu Lik. Saengga, saking tuturan menika Pak Lik saha Bu Lik lajeng medal saking griyanipun Ningsih. Tuturan menika kalebet boten santun amargi tuturan ngginakaken tuturan langsung. Tegesipun tuturan menika diputujukaken langsung dhateng lawan rembag. Tuturan menika boten ngginakaken modus sanes kados ta, pitaken, utawi pawarta kangge mrentah. Kanthi mekaten lawan rembag menika boten wonten pilihan kangge nemtokaken tumindak menika. Saengga, lawan rembag menika nindakaken tuturan mrentah menika. Wonten konteks tuturan menika ugi panutur ketingal ngusir kanthi solah bawanipun sarta swanten ingkang inggil. Adhedhasar perkawis menika tuturan menika saged kasebat ketidaksantunan tindak tutur direktif. b) Panglembana Dhateng Dhiri Panutur Panglembana dhateng dhiri panutur saged medalaken boten sopan amargi tuturan menika saged medalaken sipat gumedhe. Sipat menika ketingal boten sae kangge lawan rembag amargi langkung ngetingalaken kathahing perkawis saking panutur piyambak. Pirembagan bab perkawis menika badhe dipunandharaken kanthi tuturan wonten ing film Calon Bini wonten ing ngandhap menika. (43) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika dinten lamaran menika, Mas Satria
sowan wonten lamaranipun Ningsih kaliyan Mas Sapto kanthi beta ubarampe lamaran. Kahanan menika medalaken panglembana hateng dhiri Mas Sapto. Tuturan: Mas Sapto: Ya ora bisa!! Ningsih jodoku, ya kang mas mu iki, sing gagah perkasa lan sugih. (Tidak bisa, Ningsih itu jodohku, ya kang mas mu ini yang gagah perkasa dan kaya) (Dhata, C.28) Tuturan menika dipuntuturaken dening Mas Sapto minangka panutur kaliyan kulawarganipun Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih nalika dinten lamaran. Ancasipun tuturan menika kangge paring panglembana. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha gumedhe. Pesan saking tuturan menika Mas Sapto paring panglembana dhateng piyambakipun bilih piyambakipun menika langkung sae (gagah saha perkasa) tinimbang Mas Satria. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika awujud Kesantunan tindak direktif awujud paring panglembana. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang damel bungahing manah panutur piyambak. Titikan panglembana wonten tuturan menika saged dipun panggihaken kanthi satuan lingual Ngginakaken tembung "sing gagah perkasa lan sugih" ingkang nedhahaken bilih tuturan menika kalebet panglembana dhateng dhiri. Saking tuturan menika lajeng Mas Sapto suraos
langsung percaya dhiri amargi gadhah pamanggih langkung sae tinimbang Mas Satria. Tuturan menika kalebet boten santun amargi tuturan amargi wonten tuturan menika panutur menika boten ngetingalaken sikep paring panglembana dhateng lawan rembag. Tembung "sing gagah perkasa lan sugih" menika ngetingalaken panglembana dhateng piyambakipun. Wontek konteks tuturan ing film menika ugi Mas Sapto ngetingalaken solah bawa ingkang suraos gumedhe, saengga ngetingalaken sikep ingkang boten sae. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet tuturan ingkang nglanggar maksim panglembana. (44) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten margi. Nalika wangsul saking sekolah Ningsih saha kancanipun kepanggih kaliyan Mas Sapto. Wonten kahanan menika Mas Sapto nguda rasa dhateng Ningsih ananging dipuntolak. Saengga , kanca sanesipun nggodha Mas Sapto kanthi panglembana dhateng dhiri. Tuturan: Kanca 3 : Wes ta, karo aku wae. Aku ki ra kalah ayu karo Ningsih. (Sudah, sama saya saja. Saya itu tidak kalah cantiknya dari Ningsih) (Dhata, C.26) Tuturan menika dipuntuturaken dening Kancanipun Ningsih minangka panutur kaliyan Mas Sapto minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten margi Ningsih saha kanca- kancanipun wangsul saking sekolah. Ancasipun tuturan menika kangge paring panglembana. Tuturan menika kalebet tuturan verbal
kanthi basa ngoko lugu saha ngrayu. Pesan saking tuturan menika kancanipun Ningsih menika paring panglembana dhateng piyambakipun bilih piyambakipun menika langkung sae tinimbang Ningsih. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pawarta Tuturan menika awujud Kesantunan tindak direktif awujud paring panglembana. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang damel bungahing manah panutur piyambak. Titikan panglembana wonten tuturan menika saged dipun panggihaken kanthi satuan lingual Ngginakaken tembung "ra kalah ayu karo Ningsih" ingkang nedhahaken bilih tuturan menika kalebet panglembana dhateng dhiri. Saking tuturan menika lajeng Mas Sapto boten ngetingalaken raos remen dhateng kancanipun Ningsih. Tuturan menika kalebet boten santun amargi tuturan amargi wonten tuturan menika panutur menika boten ngetingalaken sikep paring panglembana dhateng lawan rembag. Tembung "ra kalah ayu" menika ngetingalaken panglembana dhateng piyambakipun. Wontek konteks tuturan ing film menika ugi kancanipun Ningsih ngandharaken tuturan menika sinambi ngrayu saha lendhot-lendhot dhateng Mas Sapto. Saengga, Mas Sapto ngetingalaken boten raos remen dhateng piyambakipun. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet tuturan ingkang nglanggar maksim panglembana.
c) Ngandharaken Kritik kanthi Langsung Dhateng Lawan rembag Kanthi Cara Kasar Kritik kanthi langsung ugi kalebet boten santun amargi kritik menika menawi medalaken tuturan ingkang boten sae saged mranani panggalih lawan rembag. Satemah kritik menika boten ngindhakaken lawan rembag. Kamangka kritik menika kangge ngindhakaken lawan rembag. Pirembagan bab perkawis menika badhe dipunandharaken kanthi tuturan wonten ing film Calon Bini wonten ing ngandhap menika. (45) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan bab lamaran Ningsih, Ningsih ngandharaken gegayuhanipun. Pak Lik langsung dhateng ngetingalaken kritik kanthi Ningsih ingkang paring pitutur dhateng Pak Lik. Tuturan: Pak Lik: "Hahahaha, terus brukk!! Tiba...lara..ngana!!" (Hahahaha, terus bruk!!Jatuh...sakit...gitu) (Dhata, C.05) Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Lik minangka panutur kaliyan Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge nyuwun pirsa awujud ngece. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Pak Lik menika ngece dhateng Ningsih ingkang gadhah
gegayuhan ingkang inggil. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pitaken. Tuturan menika awujud Kesantunan tindak direktif awujud nyuwun pirsa kangge ngece. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken pirsa dhateng lawan rembag saha lawan rembag mangsuli pitakenan menika. Tuturan menika ugi dipuntitiki kanthi pungkasaning ukara kanthi tandha pitaken (?). Pitakenan menika mujudaken tuturan pitaken kangge mesthekaken. Tembung "ngana" menika nedhahaken bilih tuturan menika kangge mesthekaken gegayuhan ingkang inggil menika bakal kados kahanan nalika dhawah. Saengga, saking wangsulan menika panutur mangertos gegayuhan lawan rembag menika kados pundi. Tuturan menika kalebet boten santun amargi tuturan menika ngginakaken basa kritik ingkang kirang sae. Tegesipun, tuturan kanthi tembung "hahahaha, terus brukk!! tiba...lara" menika ngandharaken kritik saking pamanggihipun Ningsih bab gegayuhanipun. Wonten konteks tuturan ing film menika ugi medalaken sikep ingkang boten sae kados ta ngginakaken tembung "hahaha" kanthi swanten ngece. Tuturan menik ngandharaken bilih Ningsih menika boten pantes anggadhahi gegayuhan ingkang inggil menika, saengga tuturan menika saged medal. Tembung "bruk, lara" ugi saged nedhahaken bilih Pak Lik menika paring kritik kangge pamanggihipun Ningsih bab gegayuhanipun. Saengga, Ningsi ingkang mireng menika suraos alit
manahipun. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet boten santun. (46) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan bab lamaran Ningsih, Lajeng, Ningsih ngandharaken gegayuhanipun. Pak Lik ngetingalaken nyindhir dhateng Ningsih ingkang badhe kuliah. Tuturan: Pak Lik: "Hehh....ngimpi kowe Sih...ngimpi..." (Hehh...ngimpi kowe Sih...ngimpi..) (Dhata, C.06) Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Lik minangka panutur kaliyan Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika paring pitutur. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Pak Lik menika paring pitutur dhateng Ningsih ingkang gadhah gegayuhan kuliyah rumiyin saderengipun palakrama. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pawarta Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud paring pitutur. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dados dhasaring pangandikan kangge supados mangertos, waspada, boten ngambali kanthi pamrayogi saking tumindak ingkang kirang sae miturut panutur. Titikan menika saking koneks wicantenan wonten ing film menika, wonten konteks menika Ningsih ngrembag gegayuhanipun ingkang badhe kuliya rumiyin saderengipun
palakrama. Mireng pamanggih menika lajeng Pak Lik ngandharaken pitutur bilih gegayuhan ingkang kados mekaten menika namung impen-impen. Saenga, saking tuturan menika Ningsih menika suraos boten dipunsengkuyung nalika badhe kuliyah. Tuturan menika kalebet boten santun amargi tuturan menika ngginakaken basa kritik ingkang kirang sae. Tegesipun, tuturan kanthi tembung "ngimpi kowe Sih" menika medalaken raos ingkang boten sarujuk saha boten nyengkuyung pamanggihiipun Ningsih. ingkang gadhah gegayuhan inggil. Tuturan menika ugi saged mandhapaken manahipun Ningsih menawi salah satunggalipu kekajegan menika boten dipunsarujuki dening kulawarganipun. Wonten konteks menika ugi ngetingalaken solah bawa ingkang ketingal ngece dhateng Ningsih. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet boten santun. d) Boten Saged Bedakaken Perkawis ingkang Wigatos kaliyan Guyon Perkawis menika ugi kedah dipungatosaken nalika wicantenan. Nalika wicantenan kedah mangertos kapan anggenipun medalaken tuturan ingkang serius utawi guyon. Nalika boten saged bedakaken guyon kaliyan serius, lawan rembag menika dados pamanggih boten sae dhateng panutur amargi boten mangertos kahanan nalika wicatenan. Pirembagan bab perkawis menika badhe dipunandharaken kanthi tuturan wonten ing film Calon Bini wonten ing ngandhap menika.
(46) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan bab lamaran Ningsih, Bu Lik emas. Kamangka, menika saweg ngrembag hal ingkang wigatos. nyuwun dipunpundhutaken Tuturan: Pak Lik : "Saiki ngene, keluargane Sapto wis siap kabeh lhoh, arep njaluk mas kawin pira, arep pesto pirang dina, kabeh manut kowe, apa panjalukmu." (Sekarang begini, keluarganya Sapto sudah siap semua, mau minta as kawin seberapa, mau pesta berapa hari, semua ikut kalian, apa yang kalian mau) (Dhata, C) : "Aku njaluk emas ya" (Aku minta emas ya) Bu Lik (Dhata, C.07) Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Lik minangka panutur kaliyan Bu Lik minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten ing griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge ngadharaken panyuwunan. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko alus saha santai. Pesan saking tuturan menika Bu Lik badhe nyuwun emas dhateng kulwarganipun Ningsih nalika Ningsih purun palakrama kaliyan Mas Sapto. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika kalebet tuturan direktif awujud panyuwunan. Titikan saking tuturan menika inggih menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwun dhateng panutur inggih menika nyuwun emas. Titikan sanesipun inggih menika kanthi satuan lingual "aku njaluk emas ya" ingkang tegesipun Bu Lik badhe nyuwun emas nalika
Ningsih purun lamaran saha palakrama kaliyan Mas Sapto. Saengga, saking tuturan menika, pirembagan lamaran menika dpiun lajengaken malih. Tuturan menika kalebet boten santun amargi tuturan menika boten trep kaliyan kahanan utawi topik wicantenan. Wonten wicantenan menika saweg ngrembag bab ingkang wigatos perkawis lamaran Ningsih kaliyan Mas Sapto. Ananging, wangsulanipun Bu Lik menika boten trep kaliyan topik wicantenan, satemah nyuwun emas, kamangka pirembagan menika boten saweg ngrembag piranti emas. Saengga, tuturan menika ketingal namung nengenaken kekajengan piyambakipun. Wonten konteks tuturan ing film menika ugi Pak Lik ingkang mireng tuturan Bu Lik ngetingalaken medhot wicantenan, supados saged fokus wonten topik pirembagan lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet boten santun e) Anggenipun Ngandharaken Kanthi Raos Nesu Tuturan kanthi raos nesu ugi kalebet boten santun amargi nesu menika sipat ingkang awon saha saged medalaken tuturan awon. Saengga saged damel konflik antawisipun panutur kaliyan lawan rembag. Tuturan menika wujudipun tuturan ingkang medalaken swanten ingkang inggil. Pirembagan bab perkawis menika badhe dipunandharaken kanthi tuturan wonten ing film Calon Bini wonten ing ngandhap menika.
(47) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih, kulawarga Sartria puntranipun Bu Andini rawuh wonten dinten lamaran menika. Lajeng Pak Kades ngetingalaken raos nesu amargi kuciwa dhateng Bapanipun Ningsih. Tuturan: Pak Kades: Aja macem-macem karo aku kowe ya!! (Jangan macam-macam kamu ya sama saya) (Dhata, C.08 ) Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Kades minangka panutur kaliyan Bapanipun Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten ing griyanipun Ningsih nalika dinten lamaran. Ancasipun tuturan awujud tuturan menging. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha nesu. Pesan saking tuturan menika Pak Kades menging dhateng Bapaniun Ningsih supados boten macem-macem dhateng piyambakipun. Jinis tuturan menika ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud menging. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang miturut panutur menika kirang sae kangge lawan rembag inggih menika supados boten macem-macem kaliyan panutur. Titikan sanesipun inggih menika kanthi satuan lingual "aja macem-macem" ingkang nedhahaken bilih panutur menging dhateng lawan rembag supados boten tumindak macem-macem kaliyan piyambakipun. Saengga,
saking tuturan menika lawan rembag boten ngambali malih tumindak ingkang damel kuciwa panutur. Tuturan menika kalebet boten santun amargi wonten tuturan menika panutur menika boten ngetingalaken sikep ingkang nesu. Wonten konteks tuturan ing film menika, Pak Kades anggenipun ngandharaken kanthi solah bawa ingkang ngetingalaken nesu kanthi drijinipun nunjuk Bapanipun Ningsih sarta swanten ingkan inggil. Saengga, bapanipun Ningsih menika suraos wantun dhateng Pak Kades. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet tuturan ingkang boten santun. (48) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten dalem majikanipun Ningsih. Nalika kulawarga Ningsih wonten papan menika, bapanipun Ningsih ngandharaken raos nesu amargi kahanan ingkang boten temtu. Tuturan: Bapak Ningsih: "Genahe ki piye? Genahe ki piye hah?" (Sebenarnya bagaimana bagaimana ini hah?) ini? sebenarnya (Dhata, C.09) Tuturan menika dipuntuturaken dening Bapanipun Ningsih minangka panutur kaliyan Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten ing dalem majikanipun Ningsih. Ancasipun tuturan awujud nyuwun pirsa. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha nesu. Pesan saking tuturan menika Bapanipun Ningsih nyuwun pirsa dhateng Ningsih kahanan menika sajatosipun kados pundi. Jinis tuturan menika ngginakaken ukara pitaken.
Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud pitaken. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken pirsa dhateng lawan rembag saha lawan rembag mangsuli pitakenan menika. Tuturan menika ugi dipuntitiki kanthi pungkasaning ukara kanthi tandha pitaken (?). Pitakenan menika mujudaken tuturan kangge nyuwun cethaning kahanan menika kados pundi kanthi satuan lingual "genahe ki piye" ingkang nedhahaken bilih tuturan menika betahaken wangsulan awujud andharan supados panutur menika mangertos kahananipun. Saengga, saking tuturan menika lawan rembag mansuli supados kahanan menika kados pundi sajatosipun. Tuturan menika kalebet boten santun amargi wonten tuturan menika panutur menika boten ngetingalaken sikep ingkang nesu. Wonten konteks tuturan ing film menika, Bapanipun anggenipun nyuwun pirsa menika kanthi nyepengi pundhak lawan rembag kanthi swanten ingkang inggil. Saengga, kanthi swanten menika lawan rembag menika suraos wantun saha nandang sedhih. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet tuturan ingkang boten santun. f) Protektif kaliyan pamanggihipun Protektif kaliyan pamanggihipun ugi kalebet boten santun. Protektif menika tegesipun nyepeng kanthi temen pamanggih ingkang dipuntuturaken nalika wicantenan. Sipat menika saged medalaken raos
otoriter kangge panutur. Protektif menika ugi lawan rembag dados kaiket dening pamanggih lawan rembag. Pirembagan bab perkawis menika badhe dipunandharaken kanthi tuturan wonten ing film Calon Bini wonten ing ngandhap menika. (49) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Sabibaripun konflik tiyang sepuhipun Ningsih gresula sarta ngandharaken badhe nampa lamaranipun Mas Sapto. Kahanan menika medalaken tuturan Bapanipun Ningsih ingkang ngedahaken pamanggihipun. Tuturan: Ibu Ningsih Bapak Ningsih : "Piye to ki malah saya ora karuan." (Bagaimana ini, malah jadi tidak karuan) :"Udah-udah, pokoke aku arep nampi lamaran e Sapto, biar kamu ora kakehan ngimpi." (Udah-udah, pokoknya aku mau menerima lamaran e Sapto, biar kamu tidak kebanyakan mimpi) (Dhata, C.10) Tuturan menika dipuntuturaken dening Bapanipun Ningsih minangka panutur kaliyan kulawarganipun minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih.. Ancasipun tuturan menika kangge ngedahaken. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Bapa ngendhika dhateng kulawarganipun supados kedah pados dinten kangge syukuranipun Ningsih. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pawarta. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif mrentah awujud ngedahaken Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken dhateng lawan rembag supados kedah
dipuntindakaken dening lawan rembag. Titikan sanesipun ingkang nyebataken bilih tuturan menika kalebet ngedhahaken inggih meniika kanthi satuan lingual "pokoke" ingkang nedhahaken bilih panutur menika badhe nampi lamaranipun Mas Sapto . Saking tuturan menika lajeng kulawarganipun menika sarujuk bilih Ningsih lamaran kaliyan Mas Sapto. Tuturan menika kalebet boten santun amargi wonten tuturan menika panutur menika boten ngetingalaken sikep ingkang boten nengenaken lawan rembag. Tegesipun tuturan menika dipuntuturaken dening bapa ingkang drajatipun langkung inggil woten kulawarga sarta ngandharaken tutran menika, ibu saha Ningsih menika boten wonten pilihan kejawi nyarujuki pamanggih bapa menika. Tuturan menika ugi medalaken tuturan protektif kaliyan pamanggihipun kanti satuan lingual "pokoke". Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet tuturan ingkang boten santun. (50) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika dinten lamaran menika Mas Sapto ngetingalaken ngedahaken pamanggihipun piyambak amargi wonten dinten menika ugi Mas Satria badhe nglamar Ningsih. Tuturan: Mas Sapto: "Ora bisa!!, aku dikik, iya ta Pak?" (tidak bisa, aku dulu, iya kan Pak) (Dhata, C.11) Tuturan menika dipuntuturaken dening Mas Sapto minangka panutur kaliyan para tamu saha kulawarganipun Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun
Ningsih nalika dinten lamaran. Ancasipun tuturan menika kangge ngedahaken. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha wigatos. Pesan saking tuturan menika Mas Sapto ngadharaken ututran kangge ngedahaken bilih Ningsih menika kedah lamaran kaliyan piyambakipun. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif mrentah awujud ngedahaken Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken dhateng lawan rembag supados kedah dipuntindakaken dening lawan rembag. Titikan sanesipun ingkang nyebataken bilih tuturan menika kalebet ngedhahaken inggih meniika kanthi satuan lingual "ora bisa, aku dikik" ingkang nedhahaken bilih panutur menika ngedahaken Ninsih lamaran kaliyan piyambakipun . Saking tuturan menika lajeng kulawarganipun menika dereng saged nemtokaken sinten ingkang dados calonipun Ningsih. Tuturan menika kalebet boten santun amargi wonten tuturan menika panutur menika boten ngetingalaken sikep ingkang boten nengenaken lawan rembag. Tegesipun tuturan "ora bisa"menika dipuntuturaken dening Mas Sapto ingkang ngedahaken supados Ningsih menika lamaran kaliyan piyambakipun. Tuturan "aku dikik: menika ugi ngetingalaken sikep arogan, amargi boten nrima pamanggih sanesipun. Kanthi mekaten menika saged nuwuhaken sikep boten sae
dhateng tiyang sanes. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet tuturan ingkang boten santun. g) Nyindir utawi Nudhuh Dhateng Lawan rembag Perkawis menika ugi kalebet boten santun amargi nyindhir utawi nudhuh menika adhedhasar pamanggih piyambak boten saking pirembagan rumiyin. Nyindhir utawi nudhuh menika saged ugi medalaken konflik menawi ingkang dipuntudhuh utawi sindhir menika boten trep kaliyan kasunyatan wonten ing papan panggenan. Pirembagan bab perkawis menika badhe dipunandharaken kanthi tuturan wonten ing film Calon Bini wonten ing ngandhap menika. (51) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Sasampunipun Jakarta, kulawarganipun Ningsih pirembagan malih babagan lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih. Wonten kahanan menika Bu Lik nyindhir kulawarganipun Ningsih. wangsaul saking Tuturan: Bu Lik: "Mas sama Mbak Yu ki di jak sugih kok ya ra gelem, ya ben mlarat wae terus." (Mas sama Mbak Yu ini di ajak kaya kok tidak mau, ya sudah miskin saja terus) (Dhata, C.14) Tuturan menika dipuntuturaken dening Bu Lik minangka panutur kaliyan tiyang sepuhipun Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih.. Ancasipun tuturan menika paring pitutur kangge nyindhir. Tuturan
menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Bu Lik nyindhir dhateng tiyang sepuhipun Ningsih ingkang boten kersa dipunjak dados sugih. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pawarta. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud paring pitutur. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dados dhasaring pangandikan kangge supados mangertos, waspada, boten ngambali kanthi pamrayogi saking tumindak ingkang kirang sae miturut panutur. Titikan sanesipun inggih menika drajat panutur ingkang langkung sami-sami ingakng dipunsepuhaken dening Ningsih, saengga medalaken tuturan menika. Saking tuturan menika lajeng tiyang sepuhipun Ningsih suraos nesu dhateng Bu Lik. Tuturan menika kalebet boten santun amargi wonten tuturan menika panutur menika boten ngetingalaken sikep ingkang nengenaken lawan rembag. Tegesipun tuturan menika dipuntuturaken dening Bu Lik ingkang nyindhir tiyang sepuhipun Ningsih ingkang boten kersa dipunjak sugih. Tuturan menika ketingal nyindhir aargi kahanan gesang wonten kulwarga menika kalebet kulawarga ingkang cekap kanthi pedamelanipun menika buruh tani. Kanthi kahanan menika lajeng Bu Lik nyindhir bilih boten kersa dipunjak sugih. Kejawi menika, wonten konteks tuturan ing film menika solah bawanipun Bu Lik ngetingalaken nyindhir kanthi paningalanipun ingkang medalaken sikep nyindhir. Saegga saking tuturan menika tiyang sepuhiun Ningsih
suraos kesinggung sarta damel konflik wonten kulawarga menika. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet tuturan ingkang boten santun. (52) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Wekdal dalu, nalika nembe dugi wangsul saking Jakarta, Ningsih sakulawarga ngrembag Ningsih ingkang dipunpedhot nyambut damelipun. Perkawis menika dadosaken konflik. Kahanan menika dadosaken Bu Lik nyindhir kulawarganipun Ningsih. Tuturan: Ibu Ningsih: "Rapapa aku mlarat, aku ndak isin anaku batur, ndak tinimbang kesampeyan." (Tidak apa apa aku miskin saya idak malu anak saya pembantu, dari pada hidupmu Cuma mengejar dunia yang tidak kesampean) uripmu ngoyak dunya (Dhata, C.17) Tuturan menika dipuntuturaken dening Ibunipun Ningsih minangka panutur kaliyan Bu Lik minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika paring pitutur kangge nyindhir. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha nesu. Pesan saking tuturan menika Ibunipun Ningsih nyindhir dhateng Bu Lik ingkang ngoyak dunya kemawon. Jinisipun tuturan menika ngginakaken ukara pawarta. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud paring pitutur. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dados dhasaring pangandikan kangge supados mangertos, waspada, boten ngambali kanthi pamrayogi saking tumindak ingkang kirang sae
miturut panutur. Titikan sanesipun inggih menika drajat panutur ingkang langkung inggil inggih menika mbakyunipun Bu Lik, saengga medalaken tuturan menika. Saking tuturan menika lajeng tiyang wonten kulawarga menika konflik. Tuturan menika kalebet boten santun amargi wonten tuturan menika panutur menika boten ngetingalaken sikep ingkang nengenaken lawan rembag. Tegesipun tuturan menika dipuntuturaken dening Ibunipun Ningsih ingkang nyindhir dhateng Bu Lik ingkang ngoyak dunya kemawon. Wonten konteks tuturan menika ugi ngetingalaken sikep ingkang nesu saha solah bawa kanthi nunjuk-nunjuk Bu Lik. Saengga, kanthi tuturan menika Bu Lik kesinggung sarta medalaken konflik wonten kulawarga menika. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet tuturan ingkang boten santun. h) Ngandharaken Tuturan Boten Sae Dhateng Lawan Rembag Tuturan boten sae menika tegesipun tembung sesulih kangge nggambaraken kapribadhen lawan rembag. Saengga menika ugi saged medalaken konflik nelika lawan rembag menika boten saged nrima tuturan sesulih kangge lawan rembag menika. Pirembagan bab perkawis menika badhe dipunandharaken kanthi tuturan wonten ing film Calon Bini wonten ing ngandhap menika.
(53) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten dalem majikanipun Ningsi. Nalika kulawarga Ningsih wonten papan menika, bapanipun Ningsih ngandharaken ngece dhateng Bu Lik amargi badanipun ingkang ageng sanget. Tuturan: Bapak Ningsih: "Awak kaya tangki" (Badan seperti tengki) (Dhata, C.22) Tuturan menika dipuntuturaken dening Bapanipun Ningsih minangka panutur kaliyan Bu Lik minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten dalem majikanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge paring panglembana awujud ngece. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Pak Lik menika ngece dhateng Bu Lik ingkang badanipun menika ageng sanget. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pawarta. Tuturan menika awujud Kesantunan tindak direktif paring panglembana awujud ngece. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang damel bungahing manah lawan rembag. Titikan panglembana awujud ngece menika wonten tuturan menika saged dipun panggihaken kanthi satuan lingual "kaya tangki" ingkang nedhahaken bilih bapa menika paring panglembana awujud ngece. Tembung "tangki" menika piranti ingkang biasanipun wujudipun agen kangge wadhah toya utawi sanesipun. Saengga, saking tuturan menika Bu Lik suaraos nesu nalika dipuntuturaken badanipun kados tangki.
Tuturan menika kalebet boten santun amargi tuturan menika ngginakaken tuturan menika kangge ngece. Tegesipun, tangki menika dados tembung sesulih kangge nggambaraken wujud badanipun Bu Lik. Tembung "kaya tangki" menika ugi ngandharaken bilih badanipun Bu Lik menika kados tangki ingkang wujudipun menika ageng sarta ngemot kathah. Saengga, saking tuturan menika Bu Lik radi nesu amargi dipunsamikaken kaliyan tangki. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet boten santun. (54) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Wekdal dalu, nalika nembe dugi wangsul saking Jakarta, ingkang Ningsih sakulawarga ngrembag Ningsih dipunpedhot nyambut damelipun. Perkawis menika dadosaken konflik. Kahanan menika dadosaken Bapanipun Ningsih medalaken tuturan ingkang boten sae. Tuturan: Bapak Ningsih: "Sari, aja waton njebles conthongmu!!! Arep nyiram aku??arep nyiram aku!!!" (Sari, jangan asal bicara mulutmu!!!Mau nyiram saya!! Mau nyiram saya!! Mau nyiram saya!!) (Dhata, C.21) Tuturan menika dipuntuturaken dening Bapanipun Ningsih minangka panutur kaliyan Bu Lik minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge menging. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha nesu. Pesan saking tuturan menika Pak Lik menika menging dhateng Bu Lik supados anggenipun ngendika
menika boten waton ngendika. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud menging. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang miturut panutur menika kirang sae kangge lawan rembag inggih menika supados boten edan. Titikan sanesipun inggih menika kanthi satuan lingual "aja waton" ingkang nedhahaken bilih panutur menging dhateng lawan rembag supados boten waton anggenipun ngendika. Sengga saking tuturan menika lajeng Bu Lik menika boten ngambali perkawis menika malih. Tuturan menika kalebet boten santun amargi tuturan menika ngginakaken tuturan kanthi raos nesu. Tegesipun, wonten konteks tuturan menika Bapanipun Ningsih medalaken sikep kanthi swanten ingkang inggil sarta solah bawa ingkang ngetingalaken sike nesu kanthi nunjuk-nunjuk Bu Lik. Wonten tuturan menika ugi medalaken solah bawa nantang kanthi nggambaraken satuan lingual "arep nyiram aku". Saenga saking tuturan menika Bu Lik menika suraos wantun. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet boten santun. i) Ngandharaken Raos Boten Sarujuk kaliyan Lawan Rembag Perkawis menika asring dipunpanggihaken nalika wicantenan. Raos boten sarujuk menika kadang kala boten kanthi tembung utawi ukara ingkang trep saengga ketingal medhot wicantenan. Raos boten
sarujuk menika kadang kala adhedhasar pamanggih lawan rembag menika boten sae utawi pamanggih piyabakipun langkung sae tinimbang sanesipun. Pirembagan bab perkawis menika badhe dipunandharaken kanthi tuturan wonten ing film Calon Bini wonten ing ngandhap menika. (55) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika dinten lamaran Ningsih kaliyan Mas Sapto, Panghulu ingkang badhe pitepangan kaliyan para rawuh dipunpedhot tuturanipun dening Mas Sapto. Tuturan: Penghulu : "Tepangaken...." (Perkenalkan....) Mas Sapto : "Wes mboten usah pitepangan, pun tepang niki." (Sudah tidak perlu perkenalan, sudah kenal) (Dhata, C.23) Tuturan menika dipuntuturaken dening Mas Sapto minangka panutur kaliyan penghulu minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge menging. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Mas Sapto menika menging penghulu supados boten pitepangan amargi para rawuh menika sampun tepang. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pawarta Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud menging. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang miturut panutur menika kirang sae kangge lawan rembag inggih menika
supados boten edan. Titikan sanesipun inggih menika kanthi satuan lingual "boten usah pitepangan" ingkang nedhahaken bilih panutur menging dhateng lawan rembag supados boten pitepangan kakaliyan para rawuh. Sengga saking tuturan menika lajeng penghulu menika boten sios pitepangan kaliyan para rawuh. Tuturan menika kalebet boten santun amargi tuturan menika ngginakaken tuturan kanthi medhot wicantenan. Tegesipun, wonten konteks tuturan menika pengulu badhe pitepangan rumiyin kaliyan para rawuh amargi dipunpedhot dening Mas Sapto supados boten pitepangan. Perkawis menika saged dados boten santun amargi boten paring kalodhangan dhateng lawan rembag kangge ngandharaken pamangihipun. Wonten konteks menika ugi ngetingalaken sikep boten sarujuk kanthi medhot wicatantenan menika amargi Mas Sapto menika kesesa nglamar Ningsih. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet boten santun. (56) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Wekdal dalu, nalika nembe dugi wangsul saking Jakarta, Ningsih sakulawarga ngrembag Ningsih ingkang dipunpedhot nyambut damelipun. Perkawis menika dadosaken konflik antawisipun Pak Lik, Bu Lik sarta tiyang sepuhipun Ningsih. Kahanan menika dadosaken Bapanipun Ningsih medhot wicantenan sarta medalaken tuturan boten sarujuk. Tuturan: Bapak Ningsih: "Cukup, metu saka omahku!" (Cukup, keluar dari rumahku) (Dhata, C.24)
Tuturan menika dipuntuturaken dening Bapanipun Ningsih minangka panutur kaliyan Pak Lik saha Bu Lik minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge mrentah. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Mas Sapto menika menging penghulu supados boten pitepangan amargi para rawuh menika sampun tepang. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pawarta Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud mrentah. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken dhateng lawan rembag supados nindakaken tuturan panutur inggih menika kanthi satuan lingual "metu saka omahku". Tuturan menika nedhahaken bilih panutur menika mrentah dhateng lawan rembag supados medal saking dalemipun. Saengga, saking tuturan menika lawan rembag menika medal saking papan menika. Tuturan menika kalebet boten santun amargi tuturan menika ngginakaken tuturan kanthi medhot wicantenan. Tegesipun, wonten konteks tuturan menika Bapanipun medalaken boten sarujuk kanthi medhot wicantenanipun Pak Lik saha Bu Lik ingkang ngandhapaken tiyang sepuhipun Ningsih saha Ningsih. Tembung "cukup" menika kangge nggambaraken bilih bapak menika boten sarujuk kaliyan pamanggih Pak Lik saha Bu Lik. Wonten konteks menika ugi tuturan menika dipunsarengi kanthi raos nesu. Tuturan menika ugi matesi Pak
Lik saha Bu Lik ingkang badhe ngandharaken pamangih, saengga pamanggih menika dereng rampung dipunandharaken. Wonten tuturan menka ugi medalaken mrentah kange ngusir Pak Lik saha Bulik supados medal saking dalem menika. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet boten santun. 4. Pelanggaran Maksim Kesantunan Leech Pelanggaran maksim menika gayut kaliyan tuturan menika boten trep kaliyan paugeran maksim. Perkawis menika saged damel boten santun. Wonten panaliten menika ugi dipunpanggihaken pelanggaran saking maksim Kesantunan Leech. Pirembagan babagan pelanggaran maksim badhe dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. a) Maksim Kawicaksanan Masksim kawicaksanan menika maksim ingkang damel tuna dhateng lawan rembag sak-alit-alitipun, damel begja kangge lawan rembag sakathah-kathahipun. Saengga pelanggaran saking maksim menika wujudipun inggih menika 1) damel tuna dhateng lawan rembag, damel begja dhateng panutur, 2) ketingal meksa, 3) ngedahaken dhateng lawan rembag, 4) nyindhir lawan rembag. Pirembagan babagan pelanggaran maksim kawicaksanan badhe dipunandharaken wonten ing ngandhap menika.
(57) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Wekdal dalu, nalika nembe dugi wangsul saking Jakarta, Ningsih sakulawarga ngrembag Ningsih ingkang dipunpedhot nyambut damelipun. Perkawis menika dadosaken konflik. Wonten kahanan menika Pak Lik ngetingalaken boten wicaksana. Tuturan: Pak Lik: Ohhhh...kowe ra gelem. Kowe isin sing teka wong desa, ngana? (Ohhhh....kamu tidak mau. Kamu malu yang dhatang orang desa, gitu!) (Dhata, 02) Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Lik minangka panutur kaliyan Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika nyuwun pirsa kangge mesthekaken. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha serius. Pesan saking tuturan menika Pak Kades nyuwun pirsa kanthi swanten inggil dhateng Ningsih bilih piyambakipun suraos isin menapa boten anggenipun dipunrawuhi tiyang saking desa. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pitaken. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud pitaken. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken pirsa dhateng lawan rembag saha lawan rembag mangsuli pitakenan menika. Tuturan menika ugi dipuntitiki kanthi pungkasaning ukara kanthi tandha pitaken (?). Pitakenan menika mujudaken tuturan kangge mesthekaken dhateng Ningsih bilih piyambakipun suraos isin menapa boten nalika wonten
kulawarganipun saking desa menika rawuh. Saengga, saking tuturan menika Ningsih lajeng mangsuli pitakenan meniika. Tuturan menika kalebet pelanggaran maksim kawicaksanan. Titikan menika saged dipuntingali saking titikan pelanggaran maksim menika inggih menika damel tuna dhateng lawan rembag awujud damel Ningsih langkung nandhang sedhih amargi nembe kemawon pikantuk perkawis, lajeng kedah mangsuli pitakenan ingkang ngginakaken swanten inggil saking Pak Lik.. Lajeng, ketingal meksa menika saged dipunpanggihaken wonten ing konteks tuturan ing film menika,kanthi tuturan ingkang ngginakaken swanten ingkang inggil menika suraos mesksa dhateng Ningsih supados manguli pitakenan menika tanpa mirsani kahanan Ningsih ingkang nembe kemawon pikantuk perkawis sarta nyindhir lawan rembag menika saged katitikaken saking satuan lingual "isin sing teka wong desa, ngana" menika ketingal nyindir dhateng Ningsih. Ananging wonten film menika Ningsih menika suraos remen nalika kulawarganipun sami rawuh wonten papan pedamelan Ningsih. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet tuturan ingkang nglanggar maksim kawicaksanan (58) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika dinten lamaran menika, Pak Kades dipundamel kuciwa dening kulawarga Ningsih ingkang nampi lamaran Mas Satria tinimbang Mas Sapto. Kahanan menika medalaken tuturan ingkang ngetingalaken boten wicaksana. Tuturan: Pak Kades : "Awas kowe ya, sertifikat tanahmu ora bakal tak tandhatangani!!"
(awas kamu ya, sertifikat tanahmu tidak akan saya tanda tangani) Bapak Ningsih : "Beda perkara niku Pak Kades" (beda urusan itu pak) (Dhata, 03) Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Kades minangka panutur kaliyan Bapanipun Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih nalika dinten lamaran. Ancasipun tuturan menika kangge menging. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha nesu. Pesan saking tuturan menika Pak Kades menging swanten inggil dhateng Bapanipun Ningsih bilih piyambakipun suraos kuciwa dhateng kulawarganipun Ningsih ingkang langkung nampi lamaranipun Mas Satria tinimbang Mas Sapto, saengga sertifikat sitinipun boten bakal dipuntapak asmani. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pakon Tuturan menika kalebet tindak tutur diretktif menging awujud ngancem.Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang miturut panutur menika kirang sae kangge lawan rembag inggih menika supados boten ngambali perkawis menika malih saha nagcaem bilih sertifikatipun lawan rembag boten badhe dipuntapak asmani. Titikan sanesipun inggih menika kanthi satuan lingual "awas kowe ya" ingkang nedhahaken bilih panutur menging kangge ngancem dhateng dhateng lawan rembag. Saking tuturan menika lajeng Bapanipun Ningsih suraos wantun saha boten ngambali malih perkawis ingkang damel kuciwa Pak Kades.
Tuturan menika kalebet pelanggaran maksim kawicaksanan. Titikan menika saged dipuntingali saking titikan pelanggaran maksim menika inggih menika damel tuna dhateng lawan rembag awujud damel wantun dahteng lawan rembag. Tuturan menika ugi ketingal ngancem dhateng lawan rembag. Tembung "awas" menika ngetingalaken ngancem dhateng mtira tutur, saengga lawan rembag menika waspada utawi dados suraos wantun amargi menawi ngambali perkawis menika pikantuk tumindak ingkang awon saking panutur. Wonten tuturan menika ugi ngetingalaken sikep ingkag boten wicaksana kanthi ngendika kanthi swanten ingkang inggil saa solah bawanipun ingkang awon kangge paring tumindak ingang sipatipun ngancem. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet tuturan ingkang nglanggar maksim kedermawanan. b) Maksim Kedermawanan Maksim dermawan menika panutur menika damel begja sak-alit- atlitipun saha damel begja dhateng lawan rembag sakathah-kathahipun. Saengga pelanggaran saking maksim menika awujud panutur menika damel begja sakathah-kathahipun. Pirembagan babagan pelanggaran maksim kawicaksanan badhe dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. (59) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika dinten lamaran menika, Pak Kades dipundamel kuciwa dening kulawarga Ningsih ingkang nrima lamaran Mas Satria tinimbang Mas
Sapto. Kahanan menika Pak Kades ngetingalaken boten dermawan kaliyan kulawarganipun Ningsih. Tuturan: Pak Kades: "Akta keluargamu tak obong!!! Tanganku iki wes suwe lho ora nempiling cangkem e wong tuwa sing mrongos!! Bubar!!! Ayo mulih!! Bubar!!!!" (akta keluargamu saya bakar!!!tanganku ini sudah lama lho tidak mukul orang yang mulutnya mrongos!!!bubar!!ayo pulang!!!bubar!!!) (Dhata, D. 06) Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Kades minangka panutur kaliyan Bapanipun Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge wanti-watni saha ngajak. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha nesu. Pesan saking tuturan menika Pak Kades wanti-wanti dhateng Bapanipun Ningsih amargi dinten lamaran menika Mas Sapto boten sios lamaran kaliyan Ningsih amargi Bapanipun nyarujuki lamaranipun Mas Satria. Tuturan menika ugi kalebet tuturan ngajak dhateng para tamu supados kondur. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif panyuwunan awujud ngajak. Titikan saking ngajak menika awujud tuturan ingkang nengenaken kegiyatan supados lawan rembag menika mangsuli tuturan menika kanthi sesarengan. Titikan sanes inggih menika kanthi satuan lingual "ayo mulih", "bubar" ingkang nedhahaken bilih Pak Kades menika ngajak para tamu wonten dinten lamaran menika supados sami
kondur. Saking tuturan menika lajeng para tamu menika sami kondur dhateng dalemipun piyambak-piyambak. Tuturan menika kalebet pelanggaran maksim dermawan amargi wonten tuturan menika panutur menika boten ngetingalaken sikep paring dermawan dhateng lawan rembag. Wonten maksim dermawan menika nengenaken begja dhateng lawan rembag. Ananging wonten tuturan menika boten ngetingalaken perkawis menik, satemah damel tuna dhateng lawan rembag. Titikan ingkang ngandharaken pelanggaran maksim menika inggih menika kanthi satuan lingual "akta keluargamu tak obong", "nempiling cangkem". Tururan menika saged damel tuna dhateng lawan rembag amargi akta menika perangan ingkang wigatos sarta nempiling menika tumindak ingkang awon kangge saben tiyang amargi saged damel sakit. Tuturan menika ugi ketingal ngancem dhateng lawan rembag, saengga lawan rembag menika suraos wantun. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet tuturan ingkang nglanggar maksim kedermawanan. (60) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun Pak Kades. Nalika wicantenan kaliyan Pak Lik ngrebag lamaran Ningsih kaliyan Mas Sapto, Pak Kades ngetingalaken boten dermawan. Tuturan: Pak Kades: "Halah kowe ki lho..perkara remeh temeh ngana ra isa, huh...ngana arep njaluk jabatan seko aku, hayo emboh,, lha piye lah caramu..sing pnting kuwi Sapto karo Ningsih kudu dadi!!!, nek ra iso dadi ya baleke kabeh kuwi." (halah, kamu ini lho..masalah sepele seperti itu kamu tidak isa, huh...seperti itu kamu mau minta jabatan
dari aku, Ya tidak tahu, pokoknya bagaimana caranya yang penting Sapto sama Ningsih harus jadi!!!! Kalau tidak kembalikan semuanya itu) (Dhata, D. 06) Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Kades minangka panutur kaliyan Pal Lik minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Pak Kades. Ancasipun tuturan menika kangge ngedahaken. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha wagatos. Pesan saking tuturan menika Pak Kades ngedahaken dhateng Pak Lik menika supados ngrampungaken pirembagan lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif mrentah awujud ngedahaken Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken dhateng lawan rembag supados kedah dipuntindakaken dening lawan rembag. Titikan sanesipun ingkang nyebataken bilih tuturan menika kalebet ngedahaken inggih meniika kanthi satuan lingual "kudu dadi". Tuturan menika nedhahaken bilih panutur menika mrentah kangge ngedahaken supados Mas Sapto menika saged lamaran kaliyan Ningsih. Saengga, saking tuturan menika Pak Lik nglajengaken pirembagan lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih. Tuturan menika kalebet pelanggaran maksim dermawan amargi wonten tuturan menika panutur menika boten ngetingalaken sikep
paring dermawan dhateng lawan rembag. Wonten maksim dermawan menika nengenaken begja dhateng lawan rembag. Ananging wonten tuturan menika boten ngetingalaken perkawis menika, satemah damel tuna dhateng lawan rembag. "nek ra iso dadi ya baleke kabeh kuwi" ingkang nedhahaken bilih lawan rembag menika badhe mendhet menapa ingkang sampun dipunparingaken dhateng lawan rembag. Tutuan menika ugi ketingal ngancem dhateng lawan rembag. Saengga, lawan rembag ingkang mireng tuturan menika saged boten saged kedah dadosaken Mas Sapto kaliyan Ningsih amargi menawi boten sedaya ingkang dipunparingaken menika badhe dipunpendhet. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet tuturan ingkang nglanggar maksim kedermawanan. c) Maksim Panglembana Maksim panglembana menika maksim ingkang wujudipun asring damel bungah lawan rembag. Saengga pelanggaran maksim menika awujud 1) gadhah pamanggih awon dhateng lawan rembag, 2) ngece dhateng tumindaking lawan rembag, 3) ngandhapaken lawan rembag saha 4) panglembana dhateng dhiri. Pirembagan babagan pelanggaran maksim panglembana badhe dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. (61) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten bingkil. Nalika badhe ngoyak Ningsih wonten ing stasiun, Mas Sapto nyuwun supados dipunanter dhateng stasiun. Wonten
kahanan menika Mas panglembana dhateng dhiri. Sapto ngetingalaken Tuturan: Mas Sapto: "Wis, pira wae tak bayar, aku anak lurah!" (sudah, berapa saja akan saya bayar, saya anak lurah) (Dhata, D.07) Tuturan menika dipuntuturaken dening Mas Sapto minangka panutur kaliyan tukang bingkil minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten bingkil. Ancasipun tuturan menika kangge paring panglembana. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha kesesa. Pesan saking tuturan menika Mas Sapto paring panglembana dhateng piyambakipun sarta mrentah supados dipunanter dhateng stasiun. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika awujud Kesantunan tindak direktif awujud paring panglembana. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang damel bungahing manah panutur piyambak. Titikan panglembana wonten tuturan menika saged dipun panggihaken kanthi satuan lingual "aku anak lurah" ingkang nedhahaken bilih Mas Sapto menika paring panglembana dhateng piyambakipun. Tembung "aku anak lurah" menika ngandharaken bilih "anak lurah" menika limrahipun ketingal sugih, saengga tembung "anak lurah" menika kangge nggambaraken Mas Sapto menika sugih. Saking tuturan menika lajeng tukang bingkil menika purun anggenipun nganter Mas Sapto dhateng stasiun.
Tuturan menika kalebet pelanggaran maksim panglembana amargi wonten tuturan menika panutur menika boten ngetingalaken sikep paring panglembana dhateng lawan rembag. Tembung "aku anak lurah" menika ngetingalaken panglembana dhateng piyambakipun. Tuturan menika ugi ngetingalaken sikep gumedhe, saengga saged damel pamanggih boten sae saking lawan rembag. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet tuturan ingkang nglanggar maksim panglembana. (62) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten margi. Nalika pikantuk telepon saking Pak Kades ingkang nyuwun pirsa bab lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih, wangsulanipun Pak Lik ngetingalaken ngece dhateng Mas Sapto. Tuturan: Pak Lik: "Bukane sampun gila Pak? Halo Pak...pak...sinyal elek pak...haloo..." (Bukannya sudah gila Pak?Halo Pak...pak...pak sinyalnya jelek pak...haloo) (Dhata, D.09) Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Lik minangka panutur kaliyan Pak Kades minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten margi. Ancasipun tuturan awujud tuturan pitaken kangge ngece. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Pak Lik ngece mesthekaken bilih Mas Sapto menika edan menapa boten. Jinis tuturan menika ngginakaken ukara pitaken.
Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud pitaken. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken pirsa dhateng lawan rembag saha lawan rembag mangsuli pitakenan menika. Tuturan menika ugi dipuntitiki kanthi pungkasaning ukara kanthi tandha pitaken (?). Pitakenan menika mujudaken tuturan kangge mesthekaken kanthi satuan lingual "bukane sudah gila?" ingkang nedhahaken bilih tuturan menika kangge mesthekaken dhateng Pak Lik Mas Sapto menika sampun edan menapa dereng. Saengga, saking tuturan menika Pak Kades ingkang mireng tuturan menika suraos nesu dhateng Pak Lik. Tuturan menika kalebet pelanggaran maksim panglembana amargi wonten tuturan menika panutur menika boten ngetingalaken sikep paring panglembana dhateng lawan rembag. Tembung "bukane sudah gila" menika suraos ngece dhateng Mas Sapto ingkang nembe kemawon dipuntilar nyambut damel wonten Jakarta. Ananging wonten kasunyatan Mas Sapto boten edan, saengga tuturan menika ketingal ngece. Saengga tuturan menika saged mranani manah lawan rembag. Wonten konteks tuturan menika ugi ngetingalaken Pak Lik ingkang medhot pirembagan kaliyan Pak Kades kanthi sengaja satuan lingual "sinyal elek pak...haloo..." ingkang ancasipun menika nagge ngilari pirembagan ingkang langkung wigati babagan lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih. Ananging wonten kasunyatan menika sinyal ipuntaksih sae. Namung Pak Lik kemawon ingkang damel alesan
kangge medhot pirembagan meniika. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet tuturan ingkang nglanggar maksim panglembana. d) Maksim Andhap Ashor Maksim andhap asor menika maksim ingkang panutur ngandhapaken manahipun dhateng lawan rembag nalika wicantenan. Saengga pelanggaran saking maksim menika awujud 1) panutur nginggilaken manahipun, 2) wonten tumindak ingkang sipatipun arogan. Pirembagan babagan pelanggaran maksim andap asor badhe dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. (63) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika dinten lamaran menika, Pak Kades dipundamel kuciwa dening kulawarga Ningsih ingkang nrima lamaran Mas Satria tinimbang Mas Sapto. Kahanan menika dadosaken Pak Kades ngetingalaken boten andhap asor. Tuturan: Pak Kades: "Kowe aja sembrono lho iki, aja mblenjani kowe, bocahe wes linglung, isa edan lho iki!" (Kamu jangan macam-macam lho ya, jangan berbohong kamu, anaknya sudah linglung lho, bisa gila lho ini) (Dhata, D. 11) Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Kades minangka panutur kaliyan Pak Lik minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten ing dalemipun Pak Kades. Ancasipun tuturan awujud tuturan menging. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi
basa ngoko lugu saha wigatos. Pesan saking tuturan menika Pak Kades menging dhateng Pak Lik supados boten blenjani janji lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih. Jinis tuturan menika ngginakaken ukara pakon. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud menging. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang miturut panutur menika kirang sae kangge lawan rembag inggih menika boten blenjani janji kangge nglamaraken Mas Sapto kaliyan Ningsih. Titikan sanesipun inggih menika kanthi satuan lingual "aja sembrono", "aja mblenjani" ingkang nedhahaken bilih panutur menging dhateng lawan rembag supados boten tumindak ingkang awon inggih menika blenjani janji badhe nglamaraken Mas Sapto kaliyan Ningsih. Saengga, saking tuturan menika Pak Lik menika boten ngambali malih tumindak menika. Tuturan menika kalebet pelanggaran maksim andap asor amargi wonten tuturan menika panutur menika boten ngetingalaken sikep andhap asor dhateng lawan rembag. Wonten konteks tuturan ing film menika dipuntuturaken dening Pak Kades kanthi raos nesu saha nada ingkang inggil saengga ketingal arogan. Tuturan menika medal amargi Pak Lik boten cetha anggenipun ngrembag lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih. Saengga, lawan rembag menika suraos dipunancem dening Pak Kades supados ngrampungaken pirembagan lamaranipun Mas Sapto kaliyan Ningsih. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet tuturan ingkang nglanggar maksim andhap asor. Kedahipun
supados saged ngandharaken tuturan menging kanthi boten suraos ngancem, ngginakaken swanten ingkang andhap, boten nginggilaken swantenipun. (64) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten dalem majikanipun Ningsih. Nalika kulawarga Ningsih wonten papan menika. Bu Andini kaliyan garwanipun nyuwun pirsa dhateng Bapanipun Ningsih ananging dipunwangsuli kanthi swanten sarata solah bawa ingkang ketingal nantang Tuturan: Bapak Ningsih: "Heh dul kowe ki sapa? Gethak-gethak anakku sing duwe omah iki, sapa kowe? Hah!!" (heh dul kamu itu siapa? Bentak-bentak anak saya yang punya rumah ini, siapa kamu? Hah!!! ) (Dhata, D.12) Tuturan menika dipuntuturaken dening Bapanipun Ningsih minangka panutur kaliyan Pak Prawira minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten ing dalemipun Pak Prawira (papan pedamelanipun Ningsih). Ancasipun tuturan awujud tuturan nyuwun pirsa. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha nesu. Pesan saking tuturan menika Bapanipun Ningsih nyuwun pirsa dhateng Pak Prawira bilih piyambakipun menika sinten. Jinis tuturan menika ngginakaken ukara pitaken. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud pitaken. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken pirsa dhateng lawan rembag saha lawan rembag mangsuli pitakenan menika. Tuturan menika ugi dipuntitiki kanthi
pungkasaning ukara kanthi tandha pitaken (?). Pitakenan menika mujudaken tuturan kangge nyuwun pirsa inggih menika kanthi satuan lingual "kowe ki sapa" kangge nyuwun pirsa tiyang menika sinten. Saengga, saking tuturan menika lawan rembag menika mangsuli pitakenanipun. Tuturan menika kalebet pelanggaran maksim andap asor amargi wonten tuturan menika panutur menika boten ngetingalaken sikep andhap asor dhateng lawan rembag. Wonten konteks tuturan ing film menika dipuntuturaken dening Bapanipun Ningsih kanthi raos nesu saha nada ingkang inggil. Tuturan menika medalaken tuturan ingkang sipatipun ngece kanthi satuan lingual "heh dul". Tembung "dul" menika saged dipuntegesi gundhul kangge tembung sesulih ingkang biasanipun dipunginakaken dening tiyang ingkang akrab utawi sampun tepang. Ananging wonten konteks film menika Bapanipun Ningsih menika deeng tepang kaliyan Pak Prawira, saengga tuturan menika suraos ngece dhateng Pak Prawira. Wonten konteks tuturan menika ugi Bapanipun Ningsih ketingal nantang kanthi solah bawa salah satunggaling samparanipun minggah wonte kursi. Saengga boten ngetingalaken andhap asor. Adhedhasar menika tuturan menika saged kalebet tuturan ingkang nglanggar maksim andhap asor. e) Maksim Pasarujukan Maksim menika gayut kaliyan ngirangi boten sarujuk nalika wonten pamanggih saha nengenaken pasarujukan nalika ngrembag satunggaling
perkawis. Saengga pelanggaran saking maksim menika awujud 1) boten nengenaken lawan rembag kangge milih, 2) boten maringi pirsa nalika wonten kagiyatan ingkang badhe kadadosan saha 3) boten sarujuk. Pirembagan babagan pelanggaran maksim pasarujukan badhe dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. (65) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten sekolah. Nalika ngempalaken seragam kangge dipunsumbangaken, wonten Siswa sarujuk kaliyan ingkang boten pamanggih saking guru menika. Tuturan: Siswa Bu Guru Siswa : "Masih bagus lho Bu, kok disita lho" : "Rapapa arep tak nggo ngepel" (tidak apa apa, akan saya pakai untuk mengepel) : "Ya Allah nggo ngepel" (ya Allah untuk ngepel) (Dhata, D. 15) Tuturan menika dipuntuturaken dening guru minangka panutur kaliyan tiyang sepuh saha Ningsih lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan sekolah. Ancasipun tuturan menika guyon. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika guru menika ngancem kangge guyon bilih seragam ingkang dipunkempalaken menika badhe kangge ngepel. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pawarta. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud paring idin. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dados dhasaring tumindaking panutur minangka tiyang ingkang dadosaken lawan rembag langkung inggil drajatipun tinimbang panutur inggih
menika ibu guru membolehkan seragam sekolah menika dipunkempalaken kangge dipunparingaken panti asuhan. Tuturan menika mujudaken tuturan kangge membolehkan kanthi satuan lingual "rapapa" ingkang nedhahaken bilih tuturan menika kangge membolehkan siswa supados ngempalaken seragamipun. Saengga, saking tuturan menika para siswa sami ngempalaken seragamipun. Tuturan menika kalebet pelanggaran maksim pasarujukan amargi wonten tuturan menika panutur menika boten ngetingalaken maksim pasarujukan. Wonten maksim pasarujukan menika panutur maringi pilihan kangge lawan rembag ananging wonten tuturan menika boten ngetingalaken perkawis menika. Titikanipun bilih menika boten paring kalodhangan kangge milih kanthi satuan lingual "tak nggo ngepel". Tuturan menika boten paring kalodhangan kangge lawan rembag supados paring pamanggih. Tuturan menika ugi ketingal paring ukuman iggih menika seragam ingkang dipunparingaken menika badhe kangge ngepel. Saengga. Lawan rembag ingkang mirengaken menika ketingal kuciwa. Titikan kuciwa menika sage dipunpanggihaken kanthi satuan lingual "ya allah nggo ngepel" ingkang miturut konteks menika ngetingalaken kuciwa saha boten sarujuk kaliyan pamanggih lawan rembag. (66) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Wekdal dalu menika nalika pirembagan sabibaripun Ningsih lulus sekolah, Pak Lik ngetingalaken boten nyuwun pamanggih sanes
rumiyin, satemah langsung nemtokaken pamanggih piyambakipun. Tuturan: Pak Lik: "Wesshsshshshh. Ya wes sepakat, Sapto karo Ningsih kawin ya?" (Wesshsshshshh. Ya sudah sepakat, Sapto sama Ningsih nikah ya) (Dhata, D. 14) Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Lik minangka panutur kaliyan tiyang sepuh saha Ningsih minangka lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika paring idin. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha wigati. Pesan saking tuturan menika Pak Lik ngedahaken dhateng tiyang sepuhipun Ningsih saha Ningsih bilih Ningsih kedah lamaran kliyan Mas Sapto. Jinisipun tuturan ngginakaken ukara pitaken. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud pitaken. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dipunsuwunaken pirsa dhateng lawan rembag saha lawan rembag mangsuli pitakenan menika. Tuturan menika ugi dipuntitiki kanthi pungkasaning ukara kanthi tandha pitaken (?). Pitakenan menika mujudaken tuturan kangge mesthekaken kanthi satuan lingual "kawin ya?" ingkang nedhahaken bilih tuturan menika kangge mesthekaken dhateng kulawarganipun Ningsih bilih Ningsih lamaran kaliyan Mas
Sapto. Saking tuturan menika lajeng kulawarganipun Ningsih nglajengaken pirembagan bab lamaran Ningsih kaliyan Mas Sapto. Tuturan menika kalebet pelanggaran maksim pasarujukan amargi wonten tuturan menika panutur menika boten ngetingalaken maksim pasarujukan. Wonten maksim pasarujukan menika panutur maringi pilihan kangge lawan rembag ananging wonten tuturan menika boten ngetingalaken perkawis menika. Titikanipun bilih menika boten paring kalodhangan kangge milih kanthi satuan lingual "Ya wes sepakat". Tuturan menika nedhahaken bilih Pak Lik menika boten maringi pilihan dhateng kulawarganipun Ningsih. Sanajan dipunsarengi tuturan pitaken, wonten konteks tuturan wonten film menika kulawarganipun boten nyarujuki pamanggih Pak Lik menika. Dados Pak Lik menika namung nengenaken nepsunipun piyambak. f) Maksim Simpati Maksim Simpati menika maksim ingkang sipatipun tanggap nalika lawan rembag pikantuk memala utawi kabegjan ugi dipunsarengi tuturan kangge panyengkuyung kangge mita tutur. Saengga pelanggaran saking maksim menika wujudipun 1) boten tanggap dhateng lawan rembag, 2) mendel kemawon nalika lawan rembag pikantuk memala utawi kabegjan. Pirembagan babagan pelanggaran maksim pasarujukan badhe dipunandharaken wonten ing ngandhap menika.
(67) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten giyanipun Ningsih. Sabibaripun dipuntilar wonten ing Jakarta sakulawarga ngrembag perkawis lamaran malih. Wonten kahanan menika Pak Lik ngetingalaken boten Simpati kaliyan tiyang sepuhipun ingkang sedhih dipuntilar Ningsih Tuturan: Pak Lik: "Nang Jakarta kok oleh, coba nek dinikahne karo Sapto, kewajibane dhewe dadi wong tuwa rampung" (Ke Jakarta kok dibolehkan coba kalau dinikahkan dengan Sapto, kewajibanya kita jadi orang tua akan selesai) (Dhata, D.19) Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Lik minangka panutur kaliyan para tiyang sepuhipun Ningsih lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge paring pitutur. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa ngoko lugu saha santai. Pesan saking tuturan menika Pak Lik paring pitutur dhateng tiyang sepuhipun Ningsih bilih tiyang sepuhipun Ningsih ngersakaken Ningsih nyambut damel wonten Jakarta saha dipunsarengi pamrayoginipun. Jinis tuturan ngginakaken ukara pawarta. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud paring pitutur. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dados dhasaring pangandikan kangge supados mangertos, waspada, boten ngambali kanthi pamrayogi saking tumindak ingkang kirang sae miturut panutur. Titikan menika saking satuan lingual "coba nek dinikahne" ingkang nedhahaken bilih panutur menika cobi paring pamrayogi dhateng kulawarganipun Ningsih nalika boten sios
nyambut damel wonten Jakarta. Wonten tuturan menika ugi drajatipun lawan rembag menika ingkang Saking tuturan menika kulawarganipun Ningsih dados mangertos saha ngrembag bab lamaran Ningsih kaliyan Mas Sapto. Tuturan menika kalebet pelanggaran maksim Simpati amargi wonten tuturan menika panutur menika boten ngetingalaken sikep Simpati. Tegesipun, bilih Simpati menika nalika lawan rembag pikantuk memala utawi kabegjan ugi dipunsarengi tuturan kangge panyengkuyung kangge mita tutur. Ananging wonten tuturan menika panutur dados mranani manahipun lawan rembag, amargi tiyang sepuhipun nandhang duka amargi dipuntilar Ningsih nyambut damel wonten ing Jakarta sarta boten paring kabar dhateng tiyang sepuhipun. Tuturan menika Nalika wonten kahanan ingkang kados mekaten, kedahipun kangge wujud Simpati dhateng kulawarganipun Ningsih awujud paraing panyengkuyung supados Ningsih pikantuk pedamelan ingkang sae wonten Jakarta. Saengga, tiyang sepuhipun Ningsih saha Ningsih menika boten kuciwa nalika pikantuk kahanan menika. (68) Konteks: Prastawa menika kadadosan wonten wonten griyanipun Ningsih. Nalika Ningsih sampun bidhal Jakarta, Mas Sapto sowan wonten griyanipun Ningsih. Wonten papan menika Bu Lik ngetingalaken boten Simpati kaliyan Mas Sapto ingkang taksih tresna kaliyan Ningsih. Tuturan: Bu Lik: "Mpun Mas Sapto, dilaleke mawon, jodho niku boten mesti, boten usah di arep-arep." (Sudah Mas Sapto, dilupakan saja, jodoh itu tidak pasti, tidak usah berharap)
(Dhata, D.20) Tuturan menika dipuntuturaken dening Pak Likminangka panutur kaliyan para Mas Sapto lawan rembag. Wicantenan menika kadadosan wonten latar griyanipun Ningsih. Ancasipun tuturan menika kangge paring pittur. Tuturan menika kalebet tuturan verbal kanthi basa krama alus santai. Pesan saking tuturan menika Pak Lik paring pitutur dhateng Mas Sapto bilih perangan bab lamaran kaliyan Ningsih menika dipunsupe kemawon. Jinis tuturan ngginakaken ukara pawarta. Tuturan menika kalebet tindak tutur direktif awujud paring pitutur. Titikanipun menika wonten satunggaling perkawis ingkang dados dhasaring pangandikan kangge supados mangertos, waspada, boten ngambali kanthi pamrayogi saking tumindak ingkang kirang sae miturut panutur. Titikan menika saking satuan lingual "dilaleke mawon" ingkang nedhahaken bilih panutur menika paring pitutur dhateng lawan rembag saha jodho niku boten mesthi nedhahaken bilih tuturan menika dados pamrayogi saking tuturan dilaleke mawon. Saking tutran menika lajeng Mas Sapto suraos kuciwa dhateng Pak Lik. Tuturan menika kalebet pelanggaran maksim Simpati amargi wonten tuturan menika panutur menika boten ngetingalaken sikep Simpati. Tegesipun, bilih Simpati menika nalika lawan rembag pikantuk memala utawi kabegjan ugi dipunsarengi tuturan kangge panyengkuyung kangge mita tutur. Ananging wonten tuturan menika
panutur dados mranani manahipun lawan rembag, amargi Mas Sapto ingkang tresna sanget dhateng Ningsih saha dipuntilar Ningsih wonten Jakarta menika dipundamel langkung kuciwa dening Pak Lik. Pak Lik ingkang dados landhasaning supados saged lamaran kaliyan Ningsih malah ngendika kados menika. Sanajan ngginakaken basa krama alus ananging kahanan ingkang kados mekaten menika ingkang dados Mas Sapto nandhang duka amargi dipuntilar Ningsih. Wonten konteks menika ugi Mas Sapto medalaken sikep kuciwa dhateng Pak Lik kanthi nangis saha wangsul saking papan menika. Nalika wonten kahanan Mas Sapto ingkang kados mekaten, kedahipun kangge wujud Simpati dhateng Mas Sapto, Pak Lik paring pitutur kangge damel Mas Sapto sabar utawi supados boten nandhang duka amargi dipuntilar Ningsih. Tuturanipun kados mekaten, "Mas, sabar ya Mas Ningsih mesti bali ngomah, dienteni wae ya". Tuturan menika kangge tuladha sikep Simpati dhateng Mas Sapto. Saengga, Mas Sapto menika boten kuciwa nalika pikantuk kahanan menika.
BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhedhasar asiling panaliten saha pirembagan kesantunan tindak tutur direktif wonten ng film Calon Bini ingkang sampun kaandharaken ing bab sekawan. Pramila, saged dipundamel dudutan saking panaliten menika. Dudutan saking panaliten menika ing antawisipun nggih menika: 1. Panaliten menika ngrembag kesantunan tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini. Asiling panaliten menika ngandharaken bilih kesantunan tindak tutur direktif wonten ing film Calon Bini menika kaperang dados sekawan inggih menika (1) ginanipun tindak tutur direktif, (2) kesantunan tindak tutur direktif, (3) ketidaksantunan tindak tutur direktif, sarta (4) pelanggaran maksim kesantunan Leech. Perangan ginanipun tindak tutur direktif menika saged dipunperang malih dados enem ginanipun inggih menika( 1) panyuwunan, (2) pitakenan,(3) mrentah, (4) menging, (5) paring idin, saha (6) paring pitutur. Perangan kesantunan tindak tutur direktif wonten gangsal inggih menika (1) ngginakaken ukara boten langsung, (2) panglembana dhateng lawan rembag, (3) anggadhahi raos sae dhateng lawan rembag, (4) ngginakaken wujud ingkang ngetingalaken boten sarujuk kanthi ukara ingkang sae, saha (5) ngginakaken tembung pakurmatan dhateng lawan rembag. Perangan ketidaksantunan tindak tutur direktif
wonten sanga, inggih menika (1) ngginakaken ukara langsung dhateng lawan rembag,(2) panglembana dhateng dhiri panutur, (3) ngandharaken kritik kanthi langsung dhateng lawan rembag kanthi cara kasar, (4) boten saged bedakaken perkawis ingkang wigatos kaliyan guyon, (5) anggenipun ngandharaken kanthi raos nesu, (6) protektif kaliyan pamanggihipun, (7) nyindhir utawi nudhuh dhateng lawan rembag, (8) ngandharaken tuturan boten sae dhateng lawan rembag, saha (9) ngandharaken raos boten sarujuk kaliyan lawan rembag. Pelanggaran maksim kesantunan Leech dipunperang dados enem pelanggaran inggih menika (1) maksim kawicaksanana, (2) maksim kedermawanan, (3) maksim panglembana,(4) maksim andhap asor,(5) maksim pasarujukan, saha (6) maksim simpati. 2. Wonten ing film menika ketidaksantunan menika langkung kathah tinimbang santun. Kesantunan saha ketidaksantunan menika ugi saged dipuntingali saking pelanggaran maksim, amargi maksim menika ugi gayut kaliyan kesantunan saha ketidaksantunan basa. 3. Tindak tutur direktif wonten film menika ngandharaken kados pundi titikan anggenipun nemtokaken tuturan ingkang kalebet sekawan kajian menika sarta titikan kados pundi tuturan menika saged kalebet ginanipun, kesantunan, ketidaksantunan menapa dene pelanggaran maksim. Wonten asiling panaliten menika ugi boten namung medalaken titikan ingkang ketingal saking basanipun ananging ugi solah bawanipun panutur saha lawan rembag ingkang saged dados titikan sanesipun kangge nemtokaken santun saha botenipun tuturan direktif menika.
B. Implikasi 1. Panaliten menika saged dipunginakaken kangge referensi para kadang mahasiswa mliginipun mahasiswa Pendidikan Bahasa Daerah ingkang badhe mendhet tindak tutur minangka objek kajianipun. Asiling panaliten menika ugi saged nambah ngelmu basa mliginipun bab ngelmu pragmatik. 2. Panaliten menika saged kangge referensi pirembagan pragmatik salajengipun. Ananging pirembagan wonten ing panaliten menika saged dipungayutaken malih kaliyan disiplin ngelmu sanesipun, kados ta sastra, nilai-nilai wonten ing gesang padintenan lan sapanunggalanipun. 3. Panaliten menika saged kangge tuladha panganggenipun kesantunan tindak tutur direktif wonten gesang padintenan. Kanthi nengenaken kesantunan basa wonten ing masarakat, interaksi antawsipun tiyang satunggal kaliyan tiyang sanes saged nuwuhaken komunikasi ingkang wangsulantif saha boten mranani penggalih lawan rembag. 4. Panaliten menika ugi saged kangge tuladha panganggenipun basa, mliginipun basa krama kaliyan ngoko wonten ing kulawarga. Kanthi mangertosi cara anggenipun ngginakaken basa menika, lawan rembag saged mangertosi kados pundi sikep utawi drajat saking panutur. C. Pamrayogi Asiling panalitean menika ngandharaken kesantunan tindak tutur direktif. Adhedhasar dudutan saha implikasi ing inggil menika panaliti paring pinten- pinten pamrayogi, ingkang dipunandharaken wonten ing ngandhap menika.
1) Kangge Pamaos Panaliten menika taksih tebih saking kasampurnan, pramila kangge pamaos menika, panaliten menika betahaken kritik saha saran saking pamaos, supados panaliten menika layak kangge pengembangan ngelmu basa. Asiling panaliten menika mugi saged nuwuhaken pola pikir ingkang ilmiah kangge pamaos supados neliti fenomena berbahasa wonten ing sakiwa tengenipun. 2) Kangge Panganggit Film Film menika nengenaken kados pundi caranipun tumindak wonten ing masyarakat. Film menika ugi saged kangge sarana kados pundi panganggenipun basa ingkang pener, kados ta panganggening basa tiyang anom kaliyan langkung sepuh, tiyang sepuh kaliyan tiyang anom, lan sanesipun. Ananging, asiling panaliten menika ngandharaken bilih film menika kathah tuturan ingkang boten santun tinimbang tuturan santun. Pramila, kedah dipungatosaken nalika damel film menika langkung nengenaken kesantunan basa menapa namung bebingah kangge pamiarsa.
KAPUSTAKAN Alwasilah, A. Chaedar. 1985. Sosiologi Bahasa. Bandung: Angkasa. Ananda, dkk. 2015. "Bentuk dan Ginanipun Tindak Tutur Slogan Varian Iklan Pond"s diTelevisi". JJPBS, 3 (1): 1-12. Ardiansyah, E. A., Indrayani, L. M., Riyanto, S. 2014. "Jargon Peretas yang Dibentuk melalui Proses Perluasan Makna." Humaniora, 26 (3): 328-336. Arikunto, S. 2002. Prosedur Penelitian Suatu Pendekatan Praktek. Jakarta:Asdi Mahasatya. Ayu Ari Apriastuti, Ni Nyoman. 2017. Bentuk, Ginanipun dan Jenis Tindak Tutur dala Komunikasi Siswa Kelas IX Unggulan SMP PGRI 3 Denpasar. Jurnal Iliah Pendidikan dan Pembelajaran PPs Universitas Pendidikan Ganesha. JIIP, Volume 1 Nomor 1 Maret 2017. ISSN 15-4543. Denpasar: Universitas Pendidikan Ganesha Basuki, Rokhmat. 2015. Kesantunan Berbahasa dalam Wacana Interaksi Komunikasi di Lingkungan Universitas Bengkulu. Jurnal Pendidikan Bahasa dan Sastra, 14(1): 16-25. Bogdan, R and Biklen, S. K. 2007. Qualitiative Research for Education: An Introduction to Theories and Methods, 5th Edition. New York: Pearson. Chaer, Abdul saha Leonie Agsutine. 1995. Sosiolinguistik: Perkenalan Awal. Jakarta: Rineka Cipta. Chaer, Abdul. 2010. Kesantunan Berbahasa. Jakarta: Rineka Cipta. Cobley, P. 2001. The Routledge Companion to Semantics and Lingustics. London and New York: Routledge. Cutting, J. 2006. Pragmatics and Discourse. London: Routledge Dardjowidjojo, Soenjono. 2003. Psikolinguistik (Pengantar Pemahaman Bahasa Manusia). Jakarta: Yayasan Obor Indonesia. Darwis, Muhammad. 2018. Politeness Language Analysis in Teenagers Reviewed from Sociolinguistics. Budapest International Research and Critics in Linguistics and Education (BirLE) Journal. Volume I, No 1, November 2018, Page: 15-22, e-ISSN: 2655-1470 (Online), p-ISSN: 2655-2647 (Print). Malaysia: Postgraduate Student of Indonesian Language Education Study Program in University of Syiah Kuala.
Endraswara, Suwardi. 2013. Metodologi Penelitian Sastra Epistemologi, Model, Teori dan Aplikasi. Yogyakarta: CAPS. Fajarika Ramadania saha Ika Andrini Irmayanti. 2017. Strategi Kesantunan Tuturan Direktif Bahasa Indonesia di SMAN 1 Karang Intan Kalimantan Selatan. Jurnal Tarbiyah (Jurnal Ilmiah Kependidikan) Vol. 6 No. 2. Juli - Desember 2017 (59-71) p-ISSN: 2088-6991, e-ISSN: 2548-8376. Banjarmasin: STKIP PGRI Banjarmasin. Febrianto, Riko saha Nur Nisai Muslihah. 2017. Pematuhan dan Penyimpangan Prinsip Kesantunan Bebahasa dalam Wacana Buku Teks Bahasa Indonesia. Jurnal KIBASP (Kajian Bahasa, Sastra dan Pengajaran). Volume 1, Nomor 1, Desember 2017. e-ISSN : 2597-5218. Lubuklinggau: STKIP-PGRI Lubuklinggau. Franz Magnis-Suseno. 2001. Etika Jawa: Sebuah Analisa Falsafi Tentang Kebijaksanaan Hidup Jawa. Jakarta: PT Gramedia Pustaka Utama. Gudai, Darmansyah. 1989. Semantik Beberapa Topik Utama. Jakarta: Proyek Pengembangan Lembaga Pendididikan dan Tenaga Kependidikan. Gunarwan, Asim. 1994. PELBA 7: Kesantunan Negatif di Kalangan Dwibahasawan Indonesia-Jawa di Jakarta. Jakarta: Unika Atmajaya Press. _______ 2007. Pragmatik Teori dan Kajian Nusantara. Jakarta: Penerbit Universitas Atma Jaya. Hadiwijaya, Munawwir saha Yahmun. 2017. Kesantunan Berbahasa dalam Interaksi antara Dosen dan Mahasiswa Multikultural. Didaktika, 23(2): 142-154. Hamdani. 2017. Kesantunan Berbahasa pada Debat Politik di Tv One dan Implikasinya sebagai Bahan Ajar di SMA. Lampung: UNILA Bandar Lampung Boonyarit Omanee saha Hariharan N Krishnasamy. 2019. Pragmatic Development of Thai EFL Hospitality Undergraduates through YouTube Intervention Instruction: A Case of the Speech Act of Request at Hotel Front Desk Service. Journal of Applied Linguistics and Language Research. Volume 6, Issue 5, 2019, pp. 79-94, ISSN: 2376-760X. Malaysia: Universiti Utara Malaysia Herawati, Meike Nur. 2019. Hubungan Kualitas Pergaulan Teman Sebaya dengan Kesantunan Berbahasa Siswa SD Kelas IV. Jurnal Pendidikan Guru Sekolah Dasar, Vol. 8, Edisi 10 Tahun ke- 2019. Yogayakarta: UNY.
Holmes, J. 1995. Women, Men, Politeness. London: Longman. Jie Wang saha Wei Feifei. 2016. The Application of Politeness Principle in the Analysis of Drama: Take Teahouse as an Example. Cross-Cultural Communication. Vol. 12, No. 5, 2016, pp. 35-38, DOI:10.3968/8376. ISSN 1712-8358. Cina: Shandong Normal University. Kridalaksana, Hari Murti. 1984. Kamus Linguistik. Jakarta: Gramedia. Kristanti, Fetri . 2014. Tindak Tutur Direktif dalam Dialog Film Ketika Cinta Bertasbih Karya Chaerul Anam. Yogyakarta: FBS UNY. Kuntarto. Eko. 2016. Kesantunan Berbahasa Ditinjau dari Perspektif Kecerdasan Majemuk. Jurnal Ilmiah Universitas Batanghari Jambi, 16(2): 58-73. Kurtz, Karina Moraes. 2016. Politeness and Stereotypes in a Literaly Text: An Analisys of Stephen King's: "The Man In tHe Black Suit". Revista de Letras. Vol. 56. No 2 Juli/Desember 2016 pp. 121-132. Brazil: University Estadual Paulista Brazil Leech, Geoffrey. 1993. Principles of Pragmatics. Jakarta: UI-Press. Leksono, Karlina dan Supelli. 1998. "Bahasa untuk Perempuan" dalam Wanita dan Media: Konstruksi Ideologi Jender dalam Ruang Publik Orde Baru. Bandung: Rosda Karya. Maryadi, dkk. 2011. Pedoman Penulisan Skripsi FKIP. Surakarta: BP-FKIP Universitas Muhammadiyah Surakarta. Mey, Jacob. 1993. Pragmatics: An Introduction. Oxford: Blackwell Publisher Ltd. Muhammad. 2016. Metode Penelitian Bahasa. Yogyakarta. AR-RUZZ Media. Masnur Muslich. 2006. Kesantunan Berbahasa Indonesia sebagai Pembentuk Kepribadian Bangsa. Wonten masnur2.html. Dipunundhuh tanggal 25 Januari 2020, Jam 17.25 WIB. Moleong, Lexy. 2005. Metode Penelitian Kualitiatif. Bandung: PT. Remaja Rosdakarya. Muhammad Luqman Hidayat Ismail saha Ahmad Fuad Mat Hassan. 2016. Kesantunan Berbahasa dalam Kalangan Pelajar Universiti Utara Malaysia. Proceeding of ICECRS, 1 (2016) 959-966. ISSN. 2548-6160. International Seminar on Generating Knowledge Through Research, UUM- UMSIDA. Malaysia; UUM.
Mushtaq A. Sharqawi saha Elizabeth M. Anthony. 2019. Analysis Speech Act of Disagreement Produced By Iraqi EFL Learners. A Gender Study. Humanities & Social Sciences Reviews. eISSN: 2395-6518, Vol 7, No 2, 2019, pp 118-131. Malaysia: Universiti Tun Hussein Onn Malaysia (UTHM) Nababan, P.W.J. 1987. Ilmu Pragmatik (Tteori dan Penerapannya). Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Nouzard, L. 2015. A Cross-Linguistic Analisys of English-Persian Commisive and Directives in of Mice and Man. Iran: International Jaournal of English and Education. Vol. 4, issue 1. Ojo George Adekunle saha Omotunde Samuel Adebayo. 2017. Politeness in Selected IndependenceAnniversary Speeches of Nigerian Heads of Government. Open Journal of Modern Linguistics, 2017, 7, 290-310. DOI: 10.4236/ojml.2017.76021.ISSN: 2164-2834. Nigeria: Ekiti State University. Olaniyi, Kasem. 2017. Politeness Principle and Ilorin Greetings in Nigeria: A Sociolinguistic Study. International Journal of Society, Culture & Language, 5(1), 2017. ISSN 2329-2210. Nigeria: Federal University. Nirmala, Vita. 2015. "Tindak Tututr Ilokusi pada Iklan Komersial Sumatra Ekspress".Kandai, 11 (2): 139-150. Pranowo. 2009. Bebahasa Santun. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Prayitno, Harun Joko. 2014. Sosiopragmatik. Surakarta: UMS Surakarta. Rahardi, R. Kunjana. 2001. Sosiolinguistik: Kode dan Alih Kode. Yogyakarta: Pustaka Pelajar Offset. ________. 2005. Pragmatik: Kesantunan Imperatif Bahasa Indonesia. Jakarta: Erlangga. _______. 2009. Sosiopragmatik. Jakarta: Erlangga. Ramlan, M. 2001. Sintaksis. Yogyakarta: Karyono. Rohmadi, Muhammad saha Nasucha, Yakub.2017. Dasar-dasar Penelitian Bahasa Sastra dan Pengajaran. Surakarta. Pustaka Briliant.
Rustono. 1999. Pokok-Pokok Pragmatik. Semaarang: CV IKIP Semarang Press. Ruytenbeek, Nicolas. 2019. Current Issues in The Ontology and Form of Directive Speech Acts. International Review of Pragmatics 11(2019) 200-221. Brussels: Université Libre de Bruxelles, Sudaryanto. 1988. Metode dan Aneka Teknik Analisis Bahasa: Pengantar Penelitian Bahasa Secara Linguistik(Bagian Kedua). Yogyakarta: Duta Wacana University Press. _______. 1993. Metode dan Aneka Analisis Bahasa: Pengantar Penelitian Wahana Kebudayaan Secara Lingusitik. Yogyakarta: Muhammadiyah University Press. Subroto. 1992. Penelitian Kualitatif. Jakarta: PT. Raja Grafindo. Sugiyono. 2007. Memahami Penelitian Kualitatif. Bandung: Alfabeta. ________. 2009. Metode Penelitian Kuantitatif, Kualitatif dan RnD. Bandung: Alfabeta. Suntoro. 2018. Pelanggaran Kesantunan Berbahasa Mahasiswa pada Dosen dalam Wacana Komunikasi Whatsapp di STAB Negeri Sriwijaya, Tangerang. Jurnal Vijjacariya, Volume 5 Nomor 2, Tahun 2018. Tanegrang:STAB Negeri Sriwijaya. Taguchi, N. (2018). Contexts and pragmatics learning: Problems and opportunities of the study abroad research. Language Teaching, 51(1), 124-137 doi:10.1017/S0261444815000440. Tarigan, Henry Guntur. 1986. Pengajaran Pragmatik. Bandung: Angkasa. Tri lestari, dkk. 2018. Kesantunan Bahasa pada Buku Pelajaran Bahasa dan Sastra Indonesia untuk SMP/MTS Kelas I. ISSN 2252-6315. Semarang: UNES Waljinah, dkk. 2019.Tindak Tutur Direktif Wacana Berita Online: Kajian Media (Online): 2621- Pembelajaran dengan Teknologi Digital. 0851.Volume 2, Nomor 2, November 2019. Surakarta: Universitas Muhammadiyah Surakarta. ISSN Wijana, I Dewa Putu. 1996. Dasar-dasar Pragmatik. Yogyakarta: Andi Offset. Wijana saha Muhammad Rohmadi. 2009. Analisis Wacana Pragmatik: Kajian Teori dan Analisis. Surakarta: Yuma Pustaka.
Yeni Lailatul Wahidah saha Hendriana Wijaya. 2017. Analisis Kesantunan Berbahasa Menurut Leech pada Tuturan Berbahasa Arab Guru Pondok Pesantren Ibnul Qoyyim Putra Yogyakarta Tahun Ajaran 2016/2017. Junal Al-Bayan Vol. 9, No. 1 Januari-Juni 2017. ISSN 206-922. e-ISSN 2549- 1229. Yogyakarta: UIN Sunan Kalijaga. Yuniarti. 2010. Kompetensi Tindak Tutur Direktif Anak Pra Usia Sekolah: Kajian pada Kelompok Bermain Anak Cerdas P2PNFI Regional II Semarang. Semarang: UNDIP Semarang. Yin, R. K. 2006. Qualitative Research from Start to Finish: Second Edition:New York :The Guilford press. Sumber Internet: Madosi pangertosan-pangertosan saking film Calon Bini: Dipunundhuh tanggal 8 Agustus 2020, jam 15.00 WIB.
TABEL ANALISIS KESANTUNAN TINDAK TUTUR DIREKTIF WONTEN ING FILM CALON BINI A. Tabel Analisis Ginanipun Tindak Tutur Direktif No Data Tuturan 1 Pak Kades: Ayo cepet!!!Kaya ngana njaluk rabi 2 Mas Sapto: Pak Lik dicepetke malih! 3 Bapak Ningsih: Sing tatag ya atine 4 Mas Sapto: Ningsih... enteni aku Ningsih... Konteks Tuturan Prastawa menika kadadosan wonten margi. Nalika Mas Sapto kaliyan kuwarganipun dhateng daleminpun Ningsih kanthi niith dhokar, ananging Mas Sapto malah ketinggalan wonten wingking Prastawa menika kadadosan nalika lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih. Nalika Pak Lik badhe miwiti proses lamaran Mas Sapto gadhah kekajengan supados cepetekan malih. Prastawa menika kadadosan wonten stasiun. Nalika Ningsih badhe bidhal dhateng Jakarta kangge nyambut damel. Tiyang sepuhipun lajeng parig pandonga dhateng Ningsih. Prastawa menika kadadosan wonten ing stasiun. Nalika Ningsih badhe bidhal Jakata Mas Sapto ngoyak Ningsih. tindak Ginanipun Tindak Tutur Direktif Panyuwunan Panyuwunan Panyuwunan Panyuwunan Katrangan Kalebet ngajak, ngginakaken tembung pangajak Ayo ingkang katujukaken dhateng lawan rembag Kalebet panyuwunan, ngginakaken tembung ngandharaken "dicepetke" supados lawan rembag menika nindakaken kekajenganipun . Kalebet maringi donga amargi wonten ancas kangge maringi dongan dhateng lawan rembag kanthi titikan "sing tatag atine" Kalebet panyuwunan, sanajan boten ngatingalaken ananging solah bawanipun ngandharaken bili panutur boten rila dipuntilar dening lawan rembag.
5 Ibu Ningsih: Sabar ya Sih 6 Mas Sapto: Pak Lik kula pengin langsung nikah mawon kula mpun beta penghulu,Pak naim? 7 Ibu Ningsih: Ati-ati ya Sih jaga diri ya... Ningsih: Nggih bu 8 Ibu Ningsih: Sekedhap ya mas. 9 Bu Guru: Le, klabimu dikek'ke kene Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika badhe lamaran, Ibunipun Ningsih maringi pandonga supados Ningsih menika sabar. Prastawa menika kadadosan nalika lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih. Nalika Pak Lik miwiti pambagyaharja ananging Mas Sapto sampun boten sabar supados enggel-enggal palakrama Prastawa menika kadadosan wonten stasiun. Nalika Ningsih badhe bidhal dhateng Jakarta kangge nyambut damel. sepuhipun maringi donga Tiyang dhateng Ningsih Prastawa menika kadadosan wonten Sabibaripun Ningsih. griyanipun wangsul saking Jakarta Ningsih kaliyan Tiyang sepuhipun pepanggihan kaliyan Mas Sapto ingkang sampun ngentosi. Prastawa menika kadadosan wonten sekolah. Nalika adicara lulusan sekolah, para supados ngempalaken siswa seragamipun. Panyuwunan Panyuwunan Panyuwunan Panyuwunan Panyuwunan Kalebet maringi donga amargi wonten ancas kangge maringi dongan dhateng lawan rembag kanthi titikan "sabar" panyuwunan, Kelebet tembung katitikaken "kula ingkang dipuntujokaken dhateng lawan rembag. Kalebet maringi donga amargi wonten ancas kangge maringi dongan dhateng lawan rembag kanthi tembung "ati-ati" saking pengin" Kalebet peminta, sanajan boten ngginakake tembung paminta ananging tuturan menika gadhah ancas kangge nyuwun supados ngentosi rumiyin. Kalebet panyuwunan, amargi ingkang wonten piranti lawan diunsuwun saking saking rembag. Katitikaken tembung "dikek'ke kene"
10 Ningsih: Mbah, mbah, mbah lanang tangi mbah, ayo mbah 11 Pa Lik: Enak ta? Bu Lik: Hooh 12 Pak Kades: Iki piye iki? Bapak Ningsih: Dadi kula boten ngerti perkarane lho Pak. 13 Pak Lik: Jarene wingi beres Bapak Ningsih: Apa ta kuwi? Pak Lik:Anakmu ningsih 14 Bapak Ningsih: Apa ta? Pak Lik:Jarene wingi beres Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikanipun Ningsih. Nalika Bu Andini kaliyan garwanipun kondur saking manca, Ningsih ngajak dhateng simbah supados wungu. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih, Pak Lik nyuwun pirsa dhateng Bu Lik kados pundi raosipun nalika omah-omah. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Pak Kades ingkang dipundamel kuciwa amargi adicara menika boten cetha nyuwun pirsa dhateng Bapanipun Ningsih babagan kahanan wonten lamaran menika. Prastawa menika kadadosan wonten margi, nalika nitih dhokar Bapa saha Ibunipun pepanggihaken kaliyan Pak Lik ingkang nyuwun pirsa. adicara Ningsih Prastawa menika kadadosan wonten margi. Nalika nitih dhokar Bapa saha Ibunipun pepanggihaken kaliyan Pak Lik ingkang nyuwun pirsa. Ningsih Panyuwunan Pitekenan Pitekenan Pitekenan Pitekenan Kalebet pangajak, ngginakaken tembung pangajak Ayo ingkang katujukaken dhateng lawan rembag pitakenan, Kalebet tembung pungkasaning ngginakaken tandha pitaken, betahaken wangsulan ingkang ancasipun kangge mesthekaken satunggaling perkawis pitakenan, Kalebet tembung pungkasaning ngginakaken tandha pitaken, betahaken wangsulan ingkang nyuwun ancasipun ngandharaken satunggaling perkawis pitakenan, Kalebet tembung pungkasaning ngginakaken tandha pitaken, betahaken wangsulan ingkang ancasipun kangge mesthekaken. pitakenan, Kalebet tembung pungkasaning ngginakaken tandha pitaken, betahaken wangsulan ingkang
15 Ibu Ningsih: Iki sapa ta pak? Bapak Ningsih: Pegawene ketoke 16 Mbah kakung :Duit?? Bapak Ningsih: Mboten 17 Bapak Ningsih: Lha sawahe dhewe sing endi? Ibu Ningsih: Wong sawah ngontrak kabeh, dhewe ra nduwe sawah 18 Tiyang 1: Pak dhe beras e sampun saegd dipunpendhet nggih? Bapak Ningsih: Ya beres 19 Bapak Ningsih: Sapto??? Pak lik: Iya Sapto anake Pak Kades Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pikantuk foto kintunan saking Ningsih, Ibu nyuwun pirsa dhateng Bapak. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pikantuk foto kintunan saking Ningsih, Simbah nyuwun pirsa dhateng Bapanipun Ningsih. Prastawa menika kadadosan wonten stasiun. Nalika tiyang sepuhipun Ningsih menika badhe nganter Ningsih bidhal Jakarta, Bapa saha Ibunipun ngrembag sabin. Prastawa menika kadadosan teras grianipun Ningsih. Nalika pirembagan bab palakramanipun Ningsih, wonten tiyang ingkang nyuwun pirsa dhateng Bapanipun Ningsih Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan sabibaripun lulus sekolah, Bapanipun Ningsih nyuwun pirsa dhateng Pak Lik. Pitekenan Pitekenan Pitekenan Pitekenan Pitekenan ancasipun ngandharaken perkawis pitakenan, Kalebet tembung pungkasaning ngginakaken tandha pitaken, betahaken wangsulan ingkang ancasipun kangge mesthekaken pitakenan, Kalebet tembung pungkasaning tandha pitaken, ngginakaken betahaken wangsulan ingkang ancasipun kangge mesthekaken. pitakenan, Kalebet tembung pungkasaning ngginakaken tandha pitaken, betahaken wangsulan ingkang ancasipun Kalebet pitakenan, pungkasaning tembung tandha pitaken, ngginakaken betahaken wangsulan ingkang ancasipun Kalebet pungkasaning ngginakaken kangge satunggaling pitakenan, tembung tandha pitaken,
20 Pak Lik: Saiki tata-tata, tak sewake trek, budhal nang Jakarta. 21 Pak Lik: Dadi ditampa wae lamarane Sapto 22 Ibu Ningsih: Buka Pak.... 23 Bapak Ningsih: Eh..ehh..ehh iku baturmu to, sisan gaweke kopi ora nganggo gula, ke'i uyah sithik. Nggo ngilagi masuk angin yaa, kana-kana 24 Bapak Ningsih: Pak Bu karo kowe Nah, iki awak dhewe kudu golek dina sing apik di enggo syukuran Prastawa menika kadadosan wonten giyanipun Ningsih. Nalika pikantuk foto kintunan Ningsih, Pak Lik enggal-enggal pados trek kangge tindak wonten Jakarta Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan Pak Lik gadhah pamanggih supados Ningsih lamaran kaliyan Mas Sapto kemawon. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan bab Ningsih wonten Jakarta, tiyang saking sepuhipun pikantuk Ningsih foto-foto Ningsih wonten Jakarta. Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikanipun Ningsih. Nalika menika kulawarganipun dhateng papan menika, Bapanipun Ningsih kepanggih keliyan batur wonten papan menika. Lajeng supados mrentah dipundamelaken unjukan. Prastawa menika kadadosan wonten ing griyanipun Ningsih. Sabibaripun lulusan sepuhipun Ningsih sekolah layang ingkang wosipun tiyang Mrentah Mrentah Mrentah Mrentah Mrentah betahaken wangsulan ingkang ancasipun prenteh Kalebet mrentah, dipuntujokaken menika dhateng kulawarganipun panutur kangge tindak Jakarta. Kalebet paring pangandikan kangge lawan rembag, menika nedhahaken bilih wonten kekajengan saking panutur supados pamanggih menika dipuntampi. Kalebet mrentah, mrentah menika saking katitikaken tembung "buka pak" ingkang dipuntujokaken kangge lawan rembag. amargi Kalebet, mrentah wonten tembing titikan "gaweke" saha "kana-kana" ingkang katujokaken dhateng lawan rembag Kalebet ngedahaken, amargi wonten titikan tembung "kudu golek", tembung menika gayut
merga Ningsih wis lulus le sekolah, lha sawise lulus Ningsih njur... 25 Kanca 2: Kowe ki ngmong apa ta, kuwi lho helm e dicopot sek! 26 Ibu Ningsih: Pakkkkkk!!! 27 Bapak Ningsih: Mlumpat Mbah..mlumpat... 28 Kanca 1:Ningsih, Aja rabi ndisik aku meh nglamar dirimu ngrembag syukuran amargi Ningsih sampun lulus. Prastawa menika kadadosan wonten margi. Sabibaripun wangsul sekolah, Ningsih kepanggih kaliyan mas Sapto ingkang nitih motoh nyaketi Ningsih kaliyan sinambi kanca-kancanipun matur kanthi ngagem helm. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Sasampunipun sami kondur, sepuhipun Ningsih kaliyan Pak Lik, Bu Lik konflik, kanthi swanten Ibunipun Ningsih mrenah dhateng Bapa supados mendhet tumindak saking pamanggih Pak Lik saha Bu Lik. Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikannipun Ningsih. Nalik kulawarganipun Ningsih wonten papa menika. Simbah temangsang wonten pager amargi boten mangertos caranipun mlebet. Saengga, bapanipun ningsih rentah supados mlumpat kemawon. Prastawa menika kadadosan wonten sekolah. Sabibaripun lulusan wonten ingkang menging kanca tiyang inggil, sanesipun Mrentah Mrentah Mrentah Menging kaliyan kekajengan kedah dipuntindakaken ingkang Kalebet mrentah, amargi lawan ingkang rembag prentah dipunsuwunaken helm nyopot supados titikanipun wonten tembung "helm e". Kalebet mrentah, sanajan boten tembung mrentah, kanthi anangng ngetingalaken supados mrentah ingkang dipuntingali saking konteks saha banteripun swanten kalebet mrentah, Kalebet amargi menika tuturan dipuntujokaken dhateng lawan rembag supados mlumpat, "mlumpat mbah" tembung nedhahaken supados simbah mlumpat. Kalebet, menging, katitikaken saking tembug "aja" ingkang ndhahaken boten rumiyin supados
29 Kades: Heh, ora edan kowe!! 30 Mas Sapto: Wes to mbah ra sah cengeng, mestine sampeyan seneng, pie to... 31 Kepsek: tenang. Aja lali seragam baju kalian harus disumbangkan kepanti asuhan 32 Pak Kades: Ra sah pecicilan sing sabar 33 Bapak Ningsih: Aja wedi, aja wedi, mlumpat wae mbah supados Ningsih boten palakrama rumiyin. Prastawa menika kadadosan wonten Nalika dalemipun wicantenan kaliyan Pak Lik mawi telepon Pak Kades menging supados Mas Sapto boten edan. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika Ningsih bidhal Jakarta, wonten kempalan ibu-ibu kaliyan Simbah ingkang sedhih amargi samoun dipuntilar Ningsih. Ewasemana ugi Mas Sapto sarta kulawaranipun dugi papan menika. Prastawa menika kadadosan wonten sekola. Nalik lulusan sekolah Kepala Sekolah menging kangge ngelingalake dhateng Siswa-Siswa supados boten kesupen ngempalaken seragamipun. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih, Mas Sapto sampun boten sabar lamaran saengga dipunpenging dening Bapanipun Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikannipun Ningsih. Nalik kulawarganipun Ningsih wonten papa Pak Kades. supados Menging Menging Menging Menging Menging Kalebet menging, katitikaken tembung "ora edan" saking ingkang nedhahaken supados boten edan Kalebet menging, katitikaken tambug "ra sah/ora saking usah" ingkang nedhahaken supados boten sisah gembeng Kalebet, menging, katitikaken saking tembug "aja" ingkang ndhahaken boten rumiyin supados Kalebet, menging, katitikaken saking tembug "aja" ingkang ndhahaken boten rumiyin supados Kalebet, menging, katitikaken saking tembug "aja" ingkang
34 Kanca 2 &3 : Aja lali karo aku Sih 35 Ningsih: Pak bu, angsal to kula bahagia? Bapak Ningsih: Entuk..kudu 36 Ningsih: Mas Sapto, kowe arep ngapa wae, aku tetep wegah mas!! 37 Mas Sapto kowe!! : Ora-ora, minggir menika. Simbah temangsang wonten pager amargi boten mangertos caranipun mlebet. Lajeng, bapanipun menging boten wantun simbah anggenipun mlumpat saking pager. Prastawa menika kadadosan wonten stasiun. Nalika Ningsih badhe bidhal wonten kanca-kancanipun menging supados Ningsih boleh supe kaliyan kanca-kancanipun Prastawa menika adicara lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih menika nembe kemawon dipunwiwiti, Mas Satria kaliyan Omah ugi sowan wonten aicara menika kangge nglamar Ningsih. Wonten kahanan menika Ningsih nyuwun pirsa dhateng Bapa. supados Jakarta Prastawa menika kadadosan wonten margi. Sabibaripun wangsul sekolah, Ningsih kepanggih kaliyan mas Sapto ingkang nitih motoh nyaketi Ningsih kaliyan sinambi kanca-kancanipun nguda rasa dhateng Ningsih,ananing dipuntolak dening Ningsih. Prastawa menika kadadosan wonten margi. Sabibaripun wangsul sekolah, Ningsih kepanggih kaliyan mas Sapto Menging Paring Idin Paring Idin Paring Idin ndhahaken rumiyin supados boten Kalebet, menging, katitikaken saking tembug "aja" ingkang ndhahaken boten rumiyin supados Kalebet paring idin, katitikaken saking to kula" nedhahaken nyuwun idin dhateng tiyang sepuhipun tembung "angsal ingkang Kalebet katitikaken saking tembung "tetep wegah mas" nedhahaken boten purun. nolak, ingkang Kalebet saking katitikaken tembung " ora-ora" nolak,
38 Ningsih: Kula janji pun boten teng Jakarta malih, ning kula kuliah riyin nggih Bu... Ibu: Ya wes. 39 Ningsih: Pak kula boten purun nikah kalih Sapto. 40 Bapak Ningsih: Ora!! 41 Pak Li: Ngeten mas sapto, nek ningali kahanan sing molah malih ngeten niki, rencana pernikahan iku dibatalke mawon. 42 Bu Lik: Owalah sih-sih kowe kuwi wis S3, SD, SMP, SMA. Tak kandani ya Sih, kodrate wong wedok kuwi, sumur, dapur, kasur, ingkang nitih motoh nyaketi Ningsih kaliyan kanca-kancanipun. Sabibaripun nguda rasa dhateng Ningsih, kanca sanesipun nyaketi Mas Sapto. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika badhe adicara lamaran, Ningsih nyuwun idin dhateng boten dipunlamaraken kaliyan Mas Sapto. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika proses lamaran, Ningsih matur kaliyan Bapanipun bilih piyambakipun boten purun kaliyan Mas Sapto. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan sabibaripun lulus, Bapanipun Ningsih nolak pamanggih saking Bu Lik Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan sabibaripun lulus, Pak Lik paring pitutur dhateng Ningsih ibu supados Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan sabibaripun lulus, Bu Lik paring pitutur dhateng Ningsih. ingkang nedhahaken boten purun Paring Idin Paring Idin idin, katitikaken Kalabet saking ingkang konteks nyuwun idin dhateng tiyang sepuhipun bilih boten wonten Jakarta malih Kalebet katitikaken saking tembung "boten purun" ingkang nedhahaken boten purun nolak, Paring Idin katitikaken Kalebet saking " ora!!" ingkang nedhahaken boten purun nolak, tembung Paring Pitutur Kalebet paring pitutur, amargi wonten pamanggih kangge peneraken perkawis ingkang kirang leres miturut panutur. Paring Pitutur Kalebet paring pitutur, amargi wonten pamanggih kangge peneraken perkawis ingkang kirang leres miturut panutur
kabeh iku isa mergo kulina. Percaya karo Bu Likmu, iya ra..iya ta? 43 Pak Lik: Kowe ki beja lho Sih, Sapto ben ora pati nggguanteng, ning nek dijak njagong ora ngisin- ngisini. Kabeh ngerti nek kuwi putrane Pak Kades 44 Pak Lik: Njur Rabi, kawin kowe Hahh..gedhek-gedhek, Sih!! mengko kawin, percaya karo Pak Lik kowe mesti manggut-manggut Sih. nek kelakon 45 Bapak Ningsih: Pikranmu wes pa nang pindah Gung?Merga kowe kepengin dadi tok kades, korbanke?hooh?Ningsih ki ponakanmu Gung, kowe i adiku ngerti ora?Mikir!!!mikir gung!!! dengul Ningsih arep Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan kulawarganipun sabibaripun lulus, lamaran Ningsih Ningsih ngrembag kaliyan Mas Sapto. Ananging Ningsih nolak lajeng Pak Lik paring pitutur dhateng Ningsih. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan sabibaripun lulus, Pak Lik paring pitutur dhateng Ningsih. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Sabibaripun saking Jakarta, sepuhipun Ningsih kaliyan Pak Lik Bu Lik konflik. Wonten konflik menika Bapanipun Ningsih paring pitutur dhateng Pak Lik. tiyang Paring Pitutur Kalebet paring pitutur, amargi wonten pamanggih kangge peneraken perkawis ingkang kirang leres miturut panutur Paring Pitutur Kalebet paring pitutur, amargi wonten pamanggih kangge peneraken perkawis ingkang kirang leres miturut panutur Paring Pitutur Kalebet paring pitutur, amargi wonten pamanggih kangge peneraken perkawis ingkang kirang leres miturut panutur
B. Tabel Analisis Kesantunan No 1 Data Tuturan Bapak Ningsih: Kana mau uwes, wis tak sebari, kulone lho, kulone durung 2 Bu Lik: Wis teka... 3 Bapak Ningsih: Paling sing duwe omah biyen. Apa ya fotomu Sih sing dipasang, masa fotone wong liya sing dipasang 4 Ningsih: Pak tangi,...pak tangi!!, kok sare teng mriki Pak? Konteks Tuturan Prastawa menika kadadosan wonten sabin. Nalika nandur pantun wonten sabin, saperangan dereng dipunsebar wijiniun, saengga bapa mrentah supados sisih kilen dipunsebar. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih, bulik ngendika dhateng Ningsih bilih kulawarganipun Mas Sapta sampun rawuh Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikan Ningsih. Nalika kulawarga Ningsih wonten papan menika, Bapanipun Ningsih mirsani foto ingkang boten gayut kaliyan Ningsih. Saengga, mrentah supados dipungantos fotonipun. Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikan Ningsih. Nalika kulawarga Ningsih wonten papan Titikan Ngginakaken Tuturan Boten Langsung Ngginakaken Tuturan Boten Langsung Ngginakaken Tuturan Boten Langsung Ngginakaken Tuturan Boten Langsung Katrangan Direktif: Mrentah Boten langsung amargi ngginakaken "kulone lho, kulone durung" menika nedhahaken bilih mrentah supados sisih kilen dipunsebari. Direktif: Mrentah Boten langsun amargi wonten konteks wicantenan menika kulawarga Mas Sapto sampun samapta. Saengga tututan menika supados Ningsih ugi sampun samapta. Direktif: Mrentah Boten langsung amargi ngginakaken ukara pitaken dhateng lawan rembag "apa ya fotomu" nedhahaken supados dipungantos fotonipun Direktif: Mrentah
Bapak Ningsih: Aku le turu lagi isuk mau lho nok. 5 Mas Sapto: Pakkk... kok kula malah ditinggal sih? 6 Mas Sapto: Kok teng mriku ta? acarane teng mriki Panghulu: Oh teng mriku ta 7 Pak Lik: Nganu Pak Kades, tut..tut.tut.... Pak Kades: Golek sing anyar sing paling canggih 8 Pak Lik: Nyuwun sewu pak kades, kula butuh hp anyar, iki wis busuk Pak Kades: Lha iya, isin-isin, hp kok jadul 9 Mbah Putri: Kae lho, mbah mu kae malah kepiye, nang pager kae lho menika, Bap saha Ibunipun Ningsih sare wonten kamar majikanipun. Ningali kahanan menika Ningsih wunguaken Bapak. Prastawa menika kadadosan wonten margi. Nalika badhe lamaran dhateng griyanipun Ningsih kanthi nitih dhokar, Mas Sapto ketilar wonten wingking. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika proses lamaran, penghulu ingkang dipunbekta dening kulawarga Mas Sapto anggenipun lelenggahan lepat, saengga Mas Sapta mrentah supados pindhah. Prastawa menika kadadosan wonten latar griyanipun Ningsih. Nalik Ningsih saha kulawarganipun nembe kemawon dugi griya, Pak Lik kepanggih kaliyan Pak Kades. Prastawa menika kadadosan wonten latar griyanipun Ningsih. Nalika Ningsih saha kulawarganipun nembe kemawon dugi griya, Pak Lik kepanggih kaliyan Pak Kades saha nyuwun dipunpundhutaken Hp enggal Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikannipun Ningsih. Nalik kulawarganipun Ningsih wonten papan Ngginakaken Tuturan Boten Langsung Ngginakaken Tuturan Boten Langsung Ngginakaken Tuturan Boten Langsung Ngginakaken Tuturan Boten Langsung Ngginakaken Tuturan Boten Langsung Ngginkaken ukara pitaken dhateng lawan rembag. Direktif: Panyuwunan Ngginkaken ukara pitaken dhateng lawan rembag. Direktif: Mrentah Ngginkaken ukara pitaken dhateng lawan rembag. Direktif: Panyuwunan Ngginakaken ukara pawarta dhateng lawan rembag. Direktif: Panyuwunan Ngginakaken ukara pawarta dhateng lawan rembag. Direktif: Mrentah
10 Bapak Ningsih: Edyan tenan saiki, omahmu edyan sing jenenge omah gedhong magrong- magrong ya iki. tenan!!!, 11 Bapak Ningsih: Iki,,iki lho, kuwi sing duwe omah lawas sing dituku Ningsih, sadurunge dhewek e entuk omah meneh, iki disilihi kamar karo Ningsih engko nek wes entuk omah dek'e lagi pindah, anakmu rak ampuh to??Ampuh kowe!!! 12 Pak Lik: Sapto hebat!! menika, mbah kakung temangsang wonten pager amargi boten mangertos caranipun mlebet. Saengga, mbah putri mrentah supados mbah kakung dipunbyantu angenipun medhak saking pager. Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikannipun Ningsih. Nalika kulawarganipun Ningsih wonten papan menika, bapanipun panglembana dhateng Ningsih ingkang ngetingalaken magrong-magrong. Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikannipun Ningsih. Nalika kulawarganipun Ningsih wonten papan menika, wonten foto-foto kulawarga majikan Ningsih. Lajeng, Bapanipun menika ngandharaken saha paring panglembana dhateng Ningsih. Prastawa menika kadadosan wonten latar griyanipun Ningsih. Nalika Ningsih saha kulawarganipun nembe kemawon dugi griya, Pak Lik paring panglembana dhateng Mas Sapto. Panglembana Dhateng Lawan rembag Panglembana Dhateng Lawan rembag Panglembana Dhateng Lawan rembag Ngginakaken ukara pawarta dhateng lawan rembag. Direktif: Panglembana Ngginakaken tembung "omahmu edyan tenan" ingkang nedhahaken panglembana dening lawan rembag. Direktif: Panglembana Ngginakaken tembung "anakmu rak ampuh ta, ampuh kowe" ingkang nedhahaken panglembana dening lawan rembag. Direktif: Panglembana Ngginakaken tembung "Sapto hebat" ingkang nedhahaken panglembana dening lawan rembag.
13 Pak Lik: Apa pak, aku nang Jakarta, omah ponakanu, omah e gedhe banget 14 Bapak Ningsih: Sing masak iki ya ibu iki sing pinter, iki dicokot tekan lambe ngarep ki iwak e mlayu dhewe, saking pinter e le masak, sesuk nang desa kon ngaweke 15 Pak Lik: Wah...hebat, ningsih kades calone 16 Kanca 2: Iki....iki pangeran tenan iki!! Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikannipun Ningsih. Nalika kulawarganipun Ningsih wonten papan menika, Pak Lik paring panglembana dhateng gryanipun Ningsih ingkang ketingal ageng. Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikannipun Ningsih. Nalika kulawarganipun Ningsih wonten papan menika, wekdal dalu menika tiyang sepuhipun Ningsih kepanggih kaliyan Omah. Lajeng, bapa paring panglembana dhateng Omah. Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikannipun Ningsih. Nalika kulawarganipun Ningsih wonten papan menika, tiyang sepuhipun pepanggihan kaliyan satpam wonten mriku. Kanthi busana sae kados kades, Pak Lik paring panglembana dhateng satpam menika. Prastawa menika kadadosan wonten latar griyanipun Ningsih. Wekdal siang, kancanipun Ningsih ningali Mas Satria sowan wonten griyanipun Ningsih. Amargi wujudpiun bagus sanget, kancaniun Ningsih menika paring panglembana dhateng Mas Satria. Panglembana Dhateng Lawan rembag Panglembana Dhateng Lawan rembag Panglembana Dhateng Lawan rembag Panglembana Dhateng Lawan rembag Direktif: Panglembana Ngginakaken tembung "omah e gedhe banget" ingkang nedhahaken panglembana dening lawan rembag. Direktif: Panglembana Ngginakaken tembung "saking pinter e le masak" ingkang nedhahaken panglembana dening lawan rembag. Direktif: Panglembana Ngginakaken tembung "omahmu edyan tenan" ingkang nedhahaken panglembana dening lawan rembag. Direktif: Panglembana Ngginakaken tembung "iki pangeran tenan iki!!" ingkang nedhahaken panglembana dening lawan rembag.
17 Mas Sapto: Hah...edyan cincine gedhe pak 18 Bapak Ningsih: Ning ngene lho Sih, nek upama kowe gelem nang kene malah sawah kulon kae nggo kowe nek nang kene. 19 Ibu Ningsih: Ibumu ki wis tua mung isa ndongake sing apik-apik ibu pengen uripmu kepenak ora kaya ibu bapakmu sing isane macul. ibu pengen uipmu mulya nduk. 20 Bapak Ningsih: Kowe ki ngapa ta? Ibu Ningsih: Ningsih kebangetan pak, suwe ra ngabari Bapak Ningsih: Ya mbok menawa nang kana repot, nang Jakarta i ribet Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika lamaran, Mas Satria kaliyan Omah sowan wonten adicara menika. Sinambi beta piranti kangge lamaran, Mas Sapto paring panglembana dhateng Mas Satria. Prastawa menika kadadosan wonten Stasiun. Nalika badhe bidhal Jakarta, Bapanipun Ningsih ngrembag sabin kangge Ningsih. Prastawa menika kadadosan wonten giriyanipun Ningsih. Sabibaripun konflik, Ibu paring pamanggih sae dhateng Ningsih. Prastawa menika kadadosan wonten latar griyanipun Ningsih. Nalika dipuntilar Ningsih wonten Jakarta saha boten wonten kabar, Ibu gresula nalika diuntilar Ningsih. Ananging Bapanipun gadhah pamanggih sae kaliyan Ningsih. Panglembana Dhateng Lawan rembag Anggadhahi Raos Sae Dhateng Lawan rembag Anggadhahi Raos Sae Lawan Dhateng rembag Anggadhahi Raos Sae Lawan Dhateng rembag Direktif: Panglembana Ngginakaken tembung "edyan cincine gedhe pak" ingkang nedhahaken panglembana dening lawan rembag. Direktif: Membolehkan Wonten perkawis ingkang mujudaken pamanggih sae dhateng lawan rembag inggih menika maringi sabin Direktif: Paring Pitutur Wonten perkawis ingkang mujudaken pamanggih sae dhateng lawan rembag inggih menika maringi donga dhateng mita tutur. Direktif: Paring Pitutur Wonten perkawis ingkang mujudaken pamanggih sae dhateng lawan rembag inggih menika paring pitutur kangge amel manah tentrem.
21 Ningsih: Pak Lik boten nate gadhah gegayuhan dhuwur ta? 22 Ningsih: Mboten Pak Lik, kula mboten purun nikah riyin, kula pengen kuliah nek saged malah S2 23 Ningsih: Pun mboten jamane wong wadon boten kelakon gegayuhan, gegayuhan iku udu duwur nembus langit, 24 Pak Naim: Mangga diunjuk, kula ngunjuk dhewe. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan sabibaripun lulusan saha palakrama, Ningsih ngetingalaken boten sarujuk sinambi nyindhir dhateng Pak Lik amargi boten gadhah gegayuhan ingkang inggil. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan sabibaripun lulusan saha palakrama, Ningsih ngetingalaken boten sarujuk sinambi nyindhir dhateng Pak Lik sarta ngadharaken kekajengan supadoS saged kuliah satemah saged S2. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan sabibaripun lulusan saha palakrama, Ningsih ngetingalaken boten sarujuk sinambi paring pitutur dhateng Pak Lik sarta paring pitutur dhateng Pak Lik. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika lamaran Pak Naim nyumanggakaken dhateng para Ngginakaken Tuturan ingkang Ngetingalaken Boten Sarujuk kanthi Ukara ingkang Sae Ngginakaken Tuturan ingkang Ngetingalaken Boten Sarujuk kanthi Ukara ingkang Sae Ngginakaken Tuturan ingkang Ngetingalaken Boten Sarujuk kanthi Ukara ingkang Sae Ngginakaken Tembung Pakurmatan Dhateng Lawan rembag Direktif: Nyindhir Ngginakaken basa krama alus dhateng tiyang langkung sepuh. Ngginakaken tembung "boten nate" ingkang ketingal nyindhir Direktif: Nolak Dipunsarengi pamanggih Ngginakaken basa krama alus dhateng tiyang langkung sepuh. Ngginakaken tembung "boten purun/kuliah S2" ingkang ketingal nyindhir Direktif: Paring Pitutur Ngginakaken basa krama alus dhateng tiyang langkung sepuh. Ngginakaken tembung "pun boten jamane" ingkang ketingal nyindhir Direktif: Mrentah Ngginakaken tembung "mangga" dhateng para tamu.
25 Tukang Pos: Niki wonten paket Pak. Bapak Ningsih: Nggih matur nuwun 26 Pak Lik: Ningsih, suwun ya...., tak nggo ngepet 27 Ibu Ningsih: Mangga, sakecakaken. dipun 28 Mas Sapto: Wara-wara wara-wara bapak ibu sedaya sakmenika kula ngelingaken malih mantenan kula kalih Ningsih pun sedilit malih, dados mangga dipersiapken apa yg pelu dipersiapken tamu supados ngunjuk unjukan ingkang sampun samapta. Prastawa menika kadadosan wonten latar griyanipun Ningsih. Nalika dipuntilar Ningsih dhateng Jakarta, wonten Pak Pos beta surat kangge tiyang sepuhipun Ningsih, amargi dipunparingi surat menika Bapa menika matur suwun dhateng Pak Pos. Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikan Ningsih. Nalika kulawarganipun Ningsih wonten papan menika. Pak Lik mendhet piranti wonten papan menika sinambi ngendika matur suwun dhateng Ningsih. Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun majikan Ningsih. Wekdal dalu, nalika kulawarganipun Ningsih wonten papan menika. Ibunipun Ningsih pepanggihan kaliyan Omah sinambi nyumanggakaken supados ngunjuk teh. Prastawa menika kadadosan wonten latar griyanipun Ningsih. Nalika Ningsih idal dhateng Jakarta, mas sapto sowan wonten griyanipun Ningsih ingkang sampun rame ningali kintunan foto saking Ningsih. Wonten papan Ngginakaken Tembung Pakurmatan Dhateng Lawan rembag Ngginakaken Tembung Pakurmatan Dhateng Lawan rembag Ngginakaken Tembung Pakurmatan Dhateng Lawan rembag Ngginakaken Tembung Pakurmatan Lawan Dhateng rembag Direktif: Panglembana Ngginakaken basa krama alus saha dipunwangsuli kanti atur suwun dhateng lawan rembag. Direktif: Panglembana Ngginakaken tembung atur suwun dhateng lawan rembag. Direktif: Mrentah Ngginakaken tembung "mangga" supados ngunjuk unjukan ingkang sampun samapta. Ngginakaken basa krama alus. Direktif: Mrentah Ngginakaken tembung "mangga" supados nyamaptakaken ubarampe kangge lamaran.
menika Mas Sapto paring wara-wara dhateng para warga. C. Tabel Ketidaksantunan Tindak Direktif No Data Tuturan 1 Mas Sapto: Stasiun ya,,, Tukang Bingkil: Tapi iki.... 2 Bapak Ningsih: Minggat!!! 3 Ibu Ningsih: Bablas!!!bablas!! 4 Bapak Ningsih: Sampeyan, pergi wae ya, tinggalkan rumah ini Konteks Tuturan Prastawa menika kadadosan wonten bingkil. Nalika Mas Sapto kesesa ngoyak Ningsih wonten stasiun, Mas Sapto mrentah supados dipunanter wonten stasiun kanthi ukara langsung. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika konflik wonten kulawarganipun Ningsih, Bapanipun Ningsih mrentah Bu Lik saha Pak Lik supados medal saking papan menika. Prastawa menika kadadosan wonten margi. Sasampunipun nganter Ningsih bidhal Jakarta, kanthi nitih dhokar tiyang sepuhipun kepanggih kaliyan Pak Lik ingkang nyuwun pirsa bab lamaran Ningsih. Ananging Ibunipun Ningsih mrentah supados dhokar menika lajeng kemawon. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika Ningsih sartta tiyang sepuhipun nembe Titikan Ngginakaken Ukara Langsung Dhateng Lawan rembag Ngginakaken Ukara Langsung Dhateng Lawan rembag Ngginakaken Ukara Langsung Dhateng Lawan rembag Ngginakaken Ukara Langsung Dhateng Lawan rembag Ngginakaken basa krama alus. Katrangan Direktif: Mrentah Ngginakaken tuturan langsung "stasiun ya" ingkang dados perkawis kangge lawan rembag. Direktif: Mrentah Ngginakaken ukara langsung "minggat!!" ingkang dipunsarengi swanten ingkang inggil Direktif: Mrentah Ngginakaken ukara langsung "bablas!!" ingkang dipunsarengi swanten ingkang inggil Direktif: Mrentah Ngginakaken ukara langsung "sampeyan pergi wae!!" ingkang
5 Kanca 3 : Wes ta, karo aku wae. Aku ki ra kalah ayu karo Ningsih, 6 Kanca 3 : Halah padahal ya tepos, nek didandani model apikan kita ta ya? 7 Mas Sapto: Ya ora bisa!! Ningsih jodoku, ya kangmas mu iki, sing gagah perkasa lan sugih. 8 Pak Lik: Hahahaha, brukk!! Tiba...lara..ngana? terus kemawon saking sabin, Mas Satria sampun ngajeng giyanipun Ningsih. Wonten pirembagan menika Mas Satria badhe nglamar ananging dipuntolak dening Bapanipun Ningsih. Prastawa menika kadadosan wonten margi. Nalika wangsul saking sekolah Ningsih saha kancanipun kepanggih kaliyan Mas Sapto. Wonten kahanan menika Mas Sapto nguda rasa dhateng Ningsih ananging diuntolak. Saengga , kanca sanesipun nggodha Mas Sapto kanthi panglembana dhateng dhiri. Prastawa menika kadadosan wonten sekolah. Nalik lulusan kancanipun Ningsih panglemabana dhateng dhiri amargi ningali kanca sanes ingkang kawentar. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika dinten lamaran menika, Mas Satria sowan wonten lamaranipun Ningsih kaliyan Mas Sapto kanthi beta ubarampe lamaran. Kahanan menika medalaken panglembana hateng dhiri Mas Sapto. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan bab lamaran Ningsih, Pak Lik Panglembana Dhateng Dhiri Panutur Panglembana Dhateng Dhiri Panutur Panglembana Dhateng Dhiri Panutur Ngandharaken Kritik kanthi Langsung dhateng nedhahaken kangge ngusir lawan rembag saking papan menika. Direktif : Panglembana Ngginakaken tembung "ra kalah ayu" ingkang tegesipun panglembana dhateng dhiri. Direktif : Panglembana Ngginakaken tembung "apikan kita" ingkang tegesipun panglembana dhateng dhiri. Direktif : Panglembana Ngginakaken tembung "sing gagah perkasa lan sugih " ingkang tegesipun panglembana dhateng dhiri. Direktif: Nyuwun pirsa Ngetingalaken kritik saking pamanggih lawan rembag
9 Pak Lik: Hehh....ngimpi kowe sih...ngimpi!! 10 Pak ngene, keluargane Sapto wis siap kabeh lhoh, arep njaluk mas kawin pira, arep pesto pirang dina, kabeh manut kowe, apa panjalukmu. Bu Lik: aku njaluk emas ya Lik: Saiki 11 Pak Kades: Aja macem-macem karo aku kowe ya!! ngetingalaken kritik kanthi langsung dhateng Ningsih ingkang paring pitutur dhateng Pak Lik. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan bab lamaran Ningsih, Lajeng, Ningsih ngandharaken gegayuhanipun. Pak Lik ngetingalaken kritik ingkang boten sae dhateng Ningsih ingkang badhe kuliyah. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan bab lamaran Ningsih, Bu Lik nyuwun dipunpundhutaken emas. Kamangka, menika saweg ngrembag hal ingkang wigatos. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih, kulawarga Sartria puntranipun Bu Andini rawuh wonten dinten lamaran menika. Lajeng Pak Kades ngetingalaken raos nesu amargi kuciwa dhateng Bapanipun Ningsih. Lawan rembag kanthi Cara Kasar Kritik Ngandharaken kanthi Langsung dhateng Lawan rembag kanthi Cara Kasar Boten Saged Bedakaken Perkawis ingkang Wigatos kaliyan Guyon Anggenipun Ngandharaken Raos Nesu Kanthi amargi boten sarujuk kaliyan lawan rembag. Direktif: Paring pitutur. Ngetingalaken kritik saking pamanggih lawan rembag amargi boten sarujuk kaliyan lawan rembag. Direktif: Panyuwunan Boten saged bedakaken serius kaliyan guyon amargi saweg ngrembag bab ingkang serius dipunwangsuli kanthi wangsulan ingkang boten trep. Direktif: Menging Ngginakaken swanten ingkang inggil Solah bawanipun kanthi nunjuk- nunjuk.
12 Bapak Ningsih: Genahe ki piye? Genahe ki piye hah? 13 Ibu Ningsih: Piye to ki malah saya ora karuan. Bapak Ningsih: Udah-udah, pokoke arep nampo lamaran e Sapto, biar kamu ora kakehan ngimpi. aku 14 Mas Sapto: Ora bisa!!, aku dikik, iya ta Pak? 15 Pak Lik: Beres ta Pak, Mas kula sanjang, beres. sedaya Alhamdulilah beres ya. Prastawa menika kadadosan wonten dalem majikanipun Ningsi. Nalika kulawarga Ningsih wonten papan menika, bapanipun Ningsih ngandharaken raos nesu amargi kahanan ingkang boten temtu. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Sabibaripun konflik tiyang sepuhipun Ningsih gresula sarta ngandharaken badhe nampa lamaranipun Mas Sapto. Kahanan menika medalaken tuturan Bapanipun Ningsih ingkang ngedahaken pamanggihipun. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika dinten lamaran menika Mas Sapto ngetingalaken ngedahaken pamanggihipun piyambak amargi wonten dinten menika ugi Mas Satria badhe nglamar Ningsih. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan bab lamaran Ningsih, Pak Lik ngetingalaken ngedahaken pamanggihipun tanpa mirengaken pamanggih kulawarga sanesipun. Anggenipun Ngandharaken Raos Nesu Protektif pamanggihipun Protektif pamanggihipun Protektif pamanggihipun Kanthi kaliyan kaliyan kaliyan Direktif: Pitaken Ngginakaken swanten ingkang inggil anggenipun nyuwun pirsa Solah bawanipun sinambi nyepengi badhan lawan rembag. Direktif: Ngedahaken Ngginakaken tembung "pokoke"ingkang tegesipun ngedahaken pamanggihipun. Direktif: Ngedahaken Ngginakaken tembung "ora bisa, aku dikik" ingkang tegesipun ngedahaken pamanggihipun Direktif: Paring idin Boten wonten pasarujukan kaliyan lawan rembag rumiyin
16 Sapto: Pokoke karo ningsih Pak, emoh karo liyane, tak cakot lho.... 17 Bu Lik: Mas sama Mbak Yu ki di jak sugih kok ya ra gelem, ya ben mlarat wae terus 18 Pak Kades: Paling mung kotak tok. 19 Kanca 2: Sirkus e teka Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun Pak Kades. Nalik wicantenan kaliyan Pak Lik mawi telepon, Mas Sapto gadhah pamanggih supados kedah kaliyan Ningsih kemawon anggenipun lamaran. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Sasampunipun wangsaul saking Jakarta, kulawarganipun Ningsih pirembagan malih babagan lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih. Wonten kahanan menika Bu Lik nyindhir kulawarganipun Ningsih. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika dinten lamaran menika Mas Satria kaliyan Omah beta ubarampe lamaran. Mas Sapto kaliyan Pak Kades ingkang mirsani menika lajeng medalaken tuturan nyindhir. Prastawa menika kadadosan wonten margi. Sabibaripun wangsul sekolah, Ningsih kepanggih kaliyan Mas Sapto ingkang nitih motoh nyaketi Ningsih kaliyan kanca-kancanipun sinambi matur kanthi ngagem helm. Kahanan Protektif pamanggihipun kaliyan Nyindhir utawi Nudhuh Dhateng Lawan rembag. Nyindhir utawi Nudhuh Dhateng Lawan rembag. Nyindhir utawi Nudhuh Dhateng Lawan rembag. Direktif: Panyuwunan Ngginakaken tembung "pokoke karo Ningsih"ingkang tegesipun ngedahaken pamanggihipun Direktif: Paring pitutur Nyindhir dhateng lawan rembag a amargi wonten gegayuhan saking panutur ingkang boten sami utawi awon saking paningalanipun panutur. Direktif: Panglembana Nyindhir dhateng lawan rembag aargi wonten gegayuhan saking panutur ingkang boten sami utawi awon saking paningalanipun panutur. Direktif: Panglembana Nyindhir dhateng lawan rembag amargi wonten gegayuhan saking panutur ingkang boten sami utawi awon saking paningalanipun panutur.
20 Kanca 2 kuwi lho, kok ana ya wedok ngana, bentukane lambene mencucu- mencucu monyong Gayane kaya lho 21 Ibu Ningsih: Rapapa aku mlarat, aku ndak isin anaku batur tinimbang uripmu ngoyak dunya ndak kesampean. 22 Mas Sapto: Hehh.miggir...!!!! Jiahh edan, kowe kok ra ngmong nek rem e ki blong, jangkrik!!! 23 Bapak Ningsih: Crigis!! menika dadosaken kancanipun Ningsih medalaken tuturan ingkang boten sae. Prastawa menika kadadosan wonten sekolah. Nalik lulusan kancanipun Ningsih panglemabana dhateng dhiri amargi ningali kanca sanes ingkang kawentar. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Wekdal dalu, nalika nembe dugi wangsul saking Jakarta, Ningsih sakulawarga ngrembag Ningsih ingkang dipunpedhot nyambut damelipun. Perkawis menika dadosaken konflik. Kahanan menika dadosaken Bu Lik nyindhir kulawarganipun Ningsih. Prastawa menika kadadosan wonten margi. Nalika ngoyak Ningsih kanthi nitih motor, Mas Sapto kecemplung sabin amargi remipun blong. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Sabibaripun dipuntilar Ningsih wonten Jakarta, Pak Lik ngandharaken pamanggih dhateng Bapanipun Ningsih. Lajeng, bapanipun menika medalaken tuturan ingkang boten sae dhateng Pak Lik. Nyindhir utawi Nudhuh Dhateng Lawan rembag. Nyindhir utawi Nudhuh Dhateng Lawan rembag. Ngandharaken Tuturan Boten Sae Dhateng Lawan rembag Ngandharaken Tuturan Boten Sae Dhateng Lawan rembag Direktif: Panglembana Nyindhir dhateng lawan rembag amargi wonten gegayuhan saking panutur ingkang boten sami utawi awon saking paningalanipun panutur. Direktif: Panglembana Nyindhir dhateng lawan rembag amargi wonten gegayuhan saking panutur ingkang boten sami utawi awon saking paningalanipun panutur. Direktif: Mrentah Ngginakaken tembung "edan, jangkrik" ingkang nedhahaken tuturan boten sae kangge lawan rembag. Direktif: Menging Ngginakaken tembung "crigis" ingkang nedhahaken tuturan boten sae kangge lawan rembag.
24 Bapak Ningsih: Sari, aja waton njebles conthongmu!!! Arep nyiram aku??arep nyiram aku!!! 25 Bapak Ningsih: Awak kaya tangki 26 Penghulu: Tepangaken.... Mas Sapto: Wes mboten usah tepangan, mpun tepang niki. 27 Bapak Ningsih: Cukup. Metu seko omahku! Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Wekdal dalu, nalika nembe dugi wangsul saking Jakarta, Ningsih sakulawarga ngrembag Ningsih ingkang dipunpedhot nyambut damelipun. Perkawis menika dadosaken konflik. Kahanan menika dadosaken Bapanipun Ningsih medalaken tuturan ingkang boten sae. Prastawa menika kadadosan wonten dalem majikanipun Ningsi. Nalika kulawarga Ningsih wonten papan menika, bapanipun Ningsih ngandharaken ngece dhateng Bu Lik amargi badanipun ingkang ageng sanget. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika dinten lamaran Ningsih kaliyan Mas Sapto, Panghulu ingkang badhe pitepangan kaliyan para rawuh dipunpedhot tuturanipun dening Mas Sapto. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Wekdal dalu, nalika nembe dugi wangsul saking Jakarta, Ningsih sakulawarga ngrembag Ningsih ingkang nyambut dipunpedhot damelipun. Perkawis menika dadosaken Ngandharaken Tuturan Boten Sae Dhateng Lawan rembag Ngandharaken Tuturan Boten Sae Dhateng Lawan rembag Ngandharaken Raos Boten Sarujuk kaliyan Lawan rembag Ngandharaken Raos Boten Sarujuk kaliyan Lawan rembag Direktif: Menging Ngginakaken tembung "conthongmu" ingkang nedhahaken tuturan boten sae kangge lawan rembag. Direktif: Panglembana Ngginakaken tembung "kaya tangki" ingkang nedhahaken tuturan boten sae kangge lawan rembag. Direktif: Menging Ngginakaken tembung "boten usah" ingkang nedhahaken tuturan menika panutur boten sarujuk kaliyan pamanggih lawan rembag. Direktif : Mrentah Ngginakaken tembung "cukup" ingkang nedhahaken bilih boten sarujuk kaliyan pamanggih lawan rembag.
konflik antawisipun Pak Lik, Bu Lik sarta tiyang sepuhipun Ningsih. Kahanan menika dadosaken Bapanipun Ningsih medhot wicantenan sarta medalaken tuturan boten sarujuk. D. Tabel Analisis Pelanggaran Maksim Leech No Data Tuturan Konteks Tuturan 1 2 Pak Lik: Kakehan gaya kowe, dadi batur we bangga. Pak Lik: Ohhhh...kowe ra gelem,kowe isin sing teka wong desa ngana! Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Wekdal dalu, nalika nembe dugi wangsul saking Jakarta, Ningsih sakulawarga ngrembag Ningsih ingkang dipunpedhot nyambut damelipun. Perkawis menika dadosaken konflik. Kahanan menika damel tuturan saking Pak Lik ingkang ngetingalaken boten wicaksana. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Wekdal dalu, nalika nembe dugi wangsul saking Jakarta, Ningsih sakulawarga ngrembag Ningsih ingkang dipunpedhot nyambut damelipun. Perkawis menika dadosaken konflik. Wonten kahanan menika Pak Lik ngetingalaken boten wicaksana. Maksim Kesantunan Leech Maksim Kawicaksanan Maksim Kawicaksanan Katrangan Direktif: Panglembana, Ngece Damel tuna dhateng mitra Nyindir lawan rembag kanthi tututan "Batur we bangga" Direktif: Nyuwun pirsa Damel tuna dhateng lawan rembag awujud sedhih manahipun Nyindir lawan rembag
3 4 5 6 Pak Kades: Awas kowe ya, sertifiat tanahmu ora bakal tak tandatangani Bapak Ningsih: Beda perkara niku Pak Kades Bu Lik: Sisan njaluk dhuwit karo Ningsih ya dinggo nyalon kades. Pak Kades: Akta keluargamu tak obong!!! Tanganku iki wes suwe lho ora nempiling cangkem e wong tuwa sing mrongos!! Bubar!!! Ayo mulih!! Bubar!!!! Pak Kades: Halah kowe ki lho..perkara remeh temeh ngana ra isa, huh...ngana arep njaluk jabatan seko aku, hayo Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika dinten lamaran menika, Pak Kades dipundamel kuciwa dening kulawarga Ningsih ingkang nrima lamaran Mas Satria tinimbang Mas Sapto. Kahanan menika medalaken tuturan ingkang ngetingalaken boten wicaksana. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Sabibaripun pikantuk surat saha foto-foto bilih Ningsih ngetingalaken dados tiyang ingkang sugih, Bu Lik ngetingalaen boten dermawan, satemah nyuwun arta kangge Pak Lik nyalon kades. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika dinten lamaran menika, Pak Kades dipundamel kuciwa dening kulawarga Ningsih ingkang nrima lamaran Mas Satria tinimbang Mas Sapto. Kahanan menika Pak Kades ngetingalaken boten dermawan kaliyan kulawarganipun Ningsih. Prastawa menika kadadosan wonten dalemipun Pak Kades. Nalika wicantenan kaliyan Pak Lik ngrebag lamaran Ningsih Maksim Kawicaksanan Maksim Kedermawan Maksim Kedermawan Maksim Kedermawan Direktif: Menging Damel tuna dhateng lawan rembag Ketingal meksa Ngedahaken dhateng panutur Nyindir saha ngancem lawan rembag Direktif: Panyuwunan Damel begja dhateng panutur awujud nyuwun arta dhateng lawan rembag. Direktif: Menging Damel begja dhateng panutur Damel tuna dhateng lawan rembag Ngancem lawan rembag Direktif: Ngedahaken Damel begja dhateng panutur
emboh,, lha piye lah caramu..sing pnting kuwi Sapto karo Ningsih kudu dadi!!!, nek ra iso dadi ya baleke kabeh kuwi. 7 Mas Sapto: Wis, pira wae tak bayar, aku anak lurah. 8 Pak Lik: Kok sampeyan nesu mas, anakmu mas, ngirim foto, omah magrong- magrong, jebule batur!! 9 Pak Lik: Bukane sampun gila pak? Halo pak,,pak,, sinyal elek Pak...haloo... kaliyan Mas Sapto, Pak Kades ngetingalaken boten dermawan. Prastawa menika kadadosan wonten bingkil. Nalika badhe ngoyak Ningsih wonten ing stasiun, Mas Sapto nyuwun supados dipunanter dhateng stasiun. Wonten kahanan menika Mas Sapto ngetingalaken panglembana dhateng dhiri. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Wekdal dalu, nalika nembe dugi wangsul saking Jakarta, Ningsih sakulawarga ngrembag Ningsih ingkang dipunpedhot nyambut damelipun. Perkawis menika dadosaken konflik. Kahanan menika damel Pak Lik ngetingalaken ngece dhateng Ningsih kanthi swanten ingkang inggil. Prastawa menika kadadosan wonten margi. Nalika pikantuk telepon saking Pak Kades ingkang nyuwun pirsa bab lamaran Mas Sapto kaliyan Ningsih, Maksim Panglembana Maksim Panglembana Maksim Panglembana Wonten perkawis ingkang ketingal lawan rembag medalaken pakaryanipun Direktif: Panglembana Ngece dhateng tumindaking lawan rembag Ngandhapaken lawan rembag Nginggilaken piyambakipun Direktif: Panglembana Gadhah pamanggih awon dhateng lawan rembag ngece dhateng tumindaking lawan rembag Ngandhapaken lawan rembag Direktif: Panglembana Gadhah pamanggih awon dhateng lawan rembag
10 Mas Sapto: Rapapa mas, aku anak lurah. 11 Pak Kades: Kowe aja sembrono lho iki, aja mblenjani kowe, bocahe wes linglung, isa edan lho iki! 12 Bapak Ningsih: Heh dull kowe ki spo? Gethak-gethak anakku sing duwe omah iki, sapa kowe? Hah wangsulanipun Pak Lik ngetingalaken ngece dhateng Mas Sapto. Prastawa menika kadadosan wonten stasiun. Nalika Mas Sapto ngoyak Ningsih wonten stasiun, Mas Sapto dipuncegat dening kondektur ingkang nyuwun pirsa babagan tiketipun Mas Sapto. Lajeng Mas Sapto ngetingalaken meksa supados saged mlebet sarta ngetingalaken panglembana dhateng dhiri. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika dinten lamaran menika, Pak Kades dipundamel kuciwa dening kulawarga Ningsih ingkang nrima lamaran Mas Satria tinimbang Mas Sapto. Kahanan menika dadosaken Pak Kades ngetingalaken boten andhap asor. Prastawa menika kadadosan wonten dalem majikanipun Ningsih. Nalika kulawarga Ningsih wonten papan menika. Bu Andini kaliyan garwanipun nyuwun pirsa dhateng Bapanipun Ningsih ananging dipunwangsuli kanthi Maksim Panglembana Maksim Andhap Ashor Maksim Andhap Ashor Ngece dhateng tumindaking lawan rembag Ngandhapaken lawan rembag Direktif: Panglembana Gadhah pamanggih awon dhateng lawan rembag Ngece dhateng tumindaking lawan rembag Ngandhapaken lawan rembag Direktif: Menging Panutur nginggilaken manahipun Wonten tumindak ingkang sipatipun arogan Direktif: Pitaken Panutur nginggilaken manahipun Wonten tumindak ingkang sipatipun arogan
13 Bapak ningsih: Nggo ngubur kowe kuwi!! 14 Pak Lik: Wesshsshshshh. Ya wes sepakat, Sapto karo Ningsih kawin ya...? 15 Siswa: Masih bagus lho bu kok disita lho. Bu Guru: Rapapa arep tak ng ngepel Siswa: Ya Allah nggo ngepel 16 Ningsih: mboten Pak Lik, kula mboten purun nikah riyin, kula swanten sarata solah bawa ingkang ketingal nantang. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Sabibaripun dipuntilar wonten ing Jakarta sakulawarga ngrembag perkawis lamaran malih. Saking pemanggih Bu Lik, Bapanipun Ningsih ngetingalaken boten andhap asor kanthi swanten ingkang inggil. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Wekdal dalu menika nalika pirembagan sabibaripun Ningsih lulus sekolah, Pak Lik ngetingalaken boten nyuwun pamanggih sanes rumiyin, satemah langsung nemtokaken pamanggih piyambakipun. Prastawa menika kadadosan wonten sekolah. Nalika ngempalaken seragam kangge dipunsumbangaken, wonten Siswa ingkang boten sarujuk kaliyan pamanggih saking guru menika. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika pirembagan Maksim Andhap Ashor Maksim Pasarujukan Maksim Pasarujukan Maksim Pasarujukan Direktif: Panglembana Panutur nginggilaken manahipun Wonten tumindak ingkang sipatipun arogan Direktif: Pitaken Boten Nengenaken lawan rembag kangge milih Boten Maringi pirsa nalika wonten kagiyatan ingkang badhe kadadosan Mrentah kanthi langsung Boten sarujuk Direktif: Paring idin Boten Nengenaken lawan rembag kangge milih Boten Maringi pirsa nalika wonten kagiyatan ingkang badhe kadadosan Mrentah kanthi langsung Boten sarujuk Direktif: Paring idin
pengen kuliah nek malah S2 Pak Lik: Kuliah!! saged 17 Bu Lik: Iya mas, sampeyan njur iso tuku montor anyar, kurang apa?ya ra? Bapak Ningsih: Karepmu!!!! 18 Bu Lik: Hooh mas, malah sampeyan wes sugih saiki, lemah e neng endi-endi, malah lemah kuburan wes isa dicepake saiki. 19 Pak Lik: Nang Jakarta kok oleh, coba nek dinikahne karo Sapto, kewajibane dhewe dadi wong tuwa rampung sabibaripun Ningsih lulus sekolah, Pak Lik ngetingalaken boten sarujuk kaliyan Ningsih ingkang badhe kuliah. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Nalika dinten lamaran menika Bu Lik ngetingalaken boten simpati kaliyan kulawarga Ningsih ingkang taksih kathah perkawis amargi Ningsih boten saged nyambut damel malih, satemah dipunjodhokaken malih kaliyan Mas Sapto. Prastawa menika kadadosan wonten griyanipun Ningsih. Sabibaripun dipuntilar wonten ing Jakarta sakulawarga ngrembag perkawis lamaran malih. Wonten kahanan menika Bu Lik ngetingalaken boten simpati kaliyan Bapanipun Ningsih. Prastawa menika kadadosan wonten giyanipun Ningsih. Sabibaripun dipuntilar wonten ing Jakarta sakulawarga ngrembag perkawis lamaran malih. Wonten kahanan menika Pak Lik ngetingalaken boten simpati kaliyan Maksim Simpati Maksim Simpati Maksim Simpati Boten Nengenaken lawan rembag kangge milih Boten Maringi pirsa nalika wonten kagiyatan ingkang badhe kadadosan Mrentah kanthi langsung Boten sarujuk Direktif: Paring pitutur Boten ngajeni dhateng lawan rembag Saperangan wonten tuturan ingkang ngece Direktif: Panglembana Boten ngajeni dhateng lawan rembag Saperangan wonten tuturan ingkang ngece Direktif: Paring pitutur. Boten ngajeni dhateng lawan rembag
20 Bu Lik: Mpun Mas Sapto, dilaleke mawon, jodho niku boten mesti, boten usah di arep-arep. 21 Bocah-bocah: Sapto kenthir...sapto kenthir ra sido rabi tiyang sepuhipun ingkang sedhih dipuntilar Ningsih. Prastawa menika kadadosan wonten wonten griyanipun Ningsih. Nalika Ningsih sampun bidhal Jakarta, Mas Sapto sowan wonten griyanipun Ningsih. Wonten papan menika Bu Lik ngetingalaken boten simpati kaliyan Mas Sapto ingkang taksih tresna kaliyan Ningsih. Prastawa menika kadadosan nalika wonten Mas Sapto ingkang nyepengi boneka sinambi bayangaken boneka menika Ningsih. Lajeng wonten pinten- pinten lare-lare ingkang ngece dhateng Mas Sapto amargi ngetingalaken sampun boten saras. Maksim Simpati Maksim Simpati Direktif: Paring Pitutur. Boten ngajeni dhateng lawan rembag Saperangan wonten tuturan ingkang ngece Direktif: Panglembana Boten ngajeni dhateng lawan rembag Mendel kemawon nalika lawan rembag pikantuk memala Saperangan wonten tuturan ingkang ngece
Seratan Wicantenan Film Calon Bini Kepala sekolah paring wara-wara dhateng para siswa bilih Ujian Nasional saha Ujian Sekolah menika siswa lulus sedaya. Ningsih : "Lulus Kabehhh...lulus kabehh" (ekspresi remen kalliyan kanca-kanca sekolah) Kepsek : tenang. Aja lali seragam baju kalian harus disumbangkan kepanti asuhan" Kepsek: "Aduh iki bocah apa..apa ya" Guru : "Le, klambimu dikek'ke kene" Murid : "Masih bagus lho Bu kok disita lho" Guru : "Rapapa arep tak ng ngepel" Murid : "Ya Allah nggo ngepel" Guru : "Ya gak ta, ibu becanda" Wonten sekolah, ningsih dipunpenging dening salah satunggal siswa supados boten omah-omah rumiyin amargi badhe dipunlamar dening piyambakipun. Kanca 1: "Ningsih, aja rabi ndisik aku meh nglamar dirimu" (sinambi cie-cie saking kanca sanesipun) Nalika wonten siswa ingkang kawentar wonten sekolah dipunsuwuni tapak asma wonten seragam sekolah, lajeng wonten siswa putri ingkang nanggepi kahanan menika. Kanca 2: "Gayane kui lho, kok ana ya wedok bentukane kaya ngana,(sinis), lambene lho mencucu-mencucu monyong" (sinambi nirukaken) Kanca 3: "Megal-megol mlakune (sinambi nirukaken). kok iso diarane poluler ya?" Kanca 3: "Halah padahal ya tepos (sambil tertawa) nek dadai model apikan kita ta ya" Nalika wangsul sekolah ningsih saha Kanca 2,2 mlampah wangsul lan keanggih kalian Kanca 2: "Sesuk awak dhewe bakal kangen ya" Kanca 3: "Hooh, Sesuk gari mikir sesuk arep kuliah nang endi"
Lajeng Mas Sapto nyaketi Ningsih sama kancanipun lan badhe ngendika nanging helm ipun dereng dipuncopot rumiyin. Kanca 3: "Arep ngapa ta Sapto ki" Kanca 2: "Sirkus e teka" Kanca 3: "Ngomong apa" (helm ipun dereng dipuncopot dados anggenipun ngendika boten cetha) Kanca 2: "Kowe ki ngmong apa ta, kui lho helm e di copot sek" Papanipun wonten jembatan alit, Nalika mas sapto ngudha rasa dening ingsih ingkang sampun remen dhateng piyambakipun, lajeng malah nangis dipuntolak Ningsih Mas Sapto: "Ningsih setelah penantian 3 tahun lamanya maukah kamu menjadi istriku" (sinambi maringaken sekar mawar) Ningsih: "Mas Sapto, kowe arep ngapa wae, aku tetep wegah mas!!" Kanca 2: "Sukur Mas Sapto (sinambi ngece), Wis ta, Mas Sapto wes to karo aku wae" (sinambi nglendot) Mas Sapto: "Kowe ki sapa ta?" Kanca 3: "Wes ta, karo aku wae. Aku ki ra kalah ayu karo Ningsih" Mas Sapto: "Ora-ora, minggir kowe" (lajeng kecemplung lepen) Nalika wekdal bengi Pak Lik Ningsih nampa telepon saking Pak Kades, sinambi rasan-rasan bakal pikantuk arta. Pak Dhe: "Duit..."(sinambi nyepeng HP saha mesem2) Nalika teleponan....... Pak Lik: "Iya piye pak?" Pak Kades: "Halah kowe ki lho..perkara remeh temeh ngana ra isa, huh...ngana arep njaluk jabatan seko aku,hayo emboh,lha piye lah caramu..sing pnting kuwi Sapto karo Ningsih kudu dadi!!!, nek ra iso dadi ya baleke kabeh kui"
Nalika teleponan Pak Lik kaliyan Pak Kades, Sapto minangka putarnipun Pak Kades lajeng ngesot-ngesot dhateng bapanipun sinambi nangis lan nyuwun kalih Ningsih kemawon Sapto: "Pokoke karo ningsih Pak, emoh karo liyane, tak cakot lho" Kades: "Heh, ora edan kowe!!" Bapak Ningsih: Pak Bu karo kowe Nah, iki awak dhewe kudu golek dina sing apik di enggo syukuran merga Ningsih wis lulus le sekolah, lha sawise lulus Ningsih njur... Dipunsaut dening Pak Lik ipun Ningsih Pak Lik: "Njur Rabi, kawin kowe Sih!! Hahh..gedhek-gedhek, mengko nek kelakon kawin, percaya karo Pak Lik kowe mesti manggut-manggut Sih" Bu Lik: "Kaya aku ndisik" Pa Lik: "Enak ta?" Bu Lik: "Hooh" Ningsih: "Mboten pak lik, ula mboten purun nikah riyin, ula pengen kuliah nek saged malah S2" Pak Lik: "Kuliah!! (Ekspresi gumun) Bu Lik: "Owalah sih-sih kowe kuwi wis S3, SD, SMP, SMA. Tak kandani ya Sih, kodrate wong wedok kuwi, sumur, dapur, kasur, kabeh iku isa mergo kulina. Percaya karo bulikmu (ngalem diri), iyo ra..iyo to?" Bapak Ningsih: "Ora!!" Pak Lik: "Dadi ditampa wae lamarane Sapto" Bapak Ningsih: "Sapto???" Pak lik: "Iya Sapto anake Pak Kades" Pak Lik: "Kowe ki beja lho Sih, Sapto ben ora pati nggguanteng, ning nek dijak njagong ora ngisin-ngisini. Kabeh ngerti nek kuwi putrane Pak Kades" Ningsih: "Kula dereng kepikiran nikah ta pak, tasih pengen nyambut damel, kersane gadhah arta ngge kuliah" Pak Lik: "Ngapa?"
Ningsih: "Pun mboten jamane wong wadon boten kelakon gegayuhan, gegayuhan iku kudu duwur nembus langit" Pa Lik: "Hahahaha, terus brukk!! Tiba...lara..ngana!!" Ningsih: "Nggih mboten mungkin to Pak Lik, wong duwe gegayuhan iku duwe semangat mumbul terus" Pak Lik: "Hehh (ngece) ngimpi kowe sih...ngimpi" Ningsih: "Pak Lik boten nate gadhah gegayuhan dhuwur ta?" Pak Lik: "Saiki ngene, keluargane Sapto ws siap kabeh lhoh, arep njaluk mas kawin pira, arep pesto pirang dina, kabeh manut kowe, apa panjalukmu" Bu Lik: "aku njaluk emas ya" Pak Lik: "Weshsshshshh. Ya wes sepakat, Sapto karo Ningsih kawin ya" Nalika semana Pak Lik pikantuk telepon saking Pak Kades, ngrembag Ningsih bakal kawin kaliyan Sapto nanging ngendikanipun bapanipun ningsih dipunsalah tampi dening Pak Lik, sajatosipun bapanipun Ningsih mangsuli pitakonan tiyang ingkang badhe mendhet wos menika... Tiyang 1: "Pak dhe beras e smpun saegd dipunpendhet nggih?" Bapak Ningsih: "Ya beres" Nalika semanten Pak Lik Pikantuk telpon saking Pak Kades ingkang nyuwun pirsa bab Ningsih rabi kaliyan Sapto. Pa Lik: "Beres ta Pak, Mas kula sanjang, sedaya beres. Alhamdulilah beres ya" Ningsih telponan kaliyan Sri Ningsih: "Gelem-gelem banget...tapi saiki situasine angel..wes ndisik ya mengko ta kabari" Ibu Ningsih: "Ibumu ki wis tua mung isa ndongake sing apik-apik ibu pengen uripmu kepenak ora kaya ibu bapakmu sing isane macul. ibu pengen uipmu mulya nduk" Ningsih: "Mboten usah dadi jodone Mas Sapto kula tetep nyenengke bapak lan ibu (sinambi nangis rangkulan ibu) kula mboten badhe ngaboti bapak lan ibu bab kuliah, nyuwun dongane mawon"
Ibu Ningsih: "Ya wes" Nalika iku wonten ibu-ibu lan simbah ingkang saweg nangis mergane Ningsih bidhal jakatra lajeng Pak Kades rawuh kaliyan garwanipun saha Sapto Pak Kades: "Assalamualikum" Mas Sapto: "Lha iki pada ngumpul iki dha ngenteni aku ta?" Warga: "Ngenteni napa e mas?" Mas Sapto: "Lho kan arep dodok lawang nggo ningsih (lamaran). Lamaran to?" Simbah nangis....... Pak Kades: "Onten napa Bu?kok malah nangis ta Bu, onten napa Bu?" Mas Sapto: "Wes to Mbah ra sah cengeng, mestine sampeyan seneng, piye ta". Warga 1: "Lha Pak Kades menika napa boten sumerep, Ningsih niku mpun bidhal teng Jakarta Pak" Mas Sapto: "Hiehhhh, Ningsihhhhhh" (nangis) Sasampunipun mireng Ningsih bidhal Jakarta, Mas Sapto banur enggal-enggal nyoyak Ningsih, ewasemana tiyang sepuhipun Ningsih saweg Ningsih dhateng stasiun. Bapak Ningsih: "Ning ngene lho Sih, nek upama kowe gelem nang kene malah sawah kulon kae nggo kowe nek nang kene" Ibu Ningsih: "Sawah sing kulon dudu dek'e dhewe" BapaK Ningsih : "Ya sing wetan. Sing wetan" Ibu Ningsih: "Nggone sapa?" Bapak Ningsih: "Lha sawahe deewe sing ndi?" Ibu Ningsih: "Wong sawah ngontrak kabeh, dewe ra nduwe sawah" Bapak Ningsih: "Hooh po?" Nalika menika Mass Sapto ingkang kesusu ngoyak Ningsih wonten stasiun ngampil motor wonten bingkil. Mas Sapto: "Stasiun ya!"
Tukang Bengel: "Tapi iki...." Mas Sapto: "Wes pira wae tak bayar, aku anak lurah" Nalika nitih motor, wonten bapak-bapak ingkang nembe saking sabin lan ngalangi dalane Sapto saenggo nyemplung sabin Mas Sapto: "Hehh.miggir...!!!! Jiahh edan, kowe kok ra ngmong nek rem e ki blong, jangkrik!!!" Nalika Ningsih sampun minggah kreta.... Ibu Ningsih: "Ati-ati ya Sih jaga diri ya..." Ningsih: "Nggih Bu" Bapak Ningsih: "Sing tatag ya atine" Tukang Tiket: "Tiketmu mana?" Mas Sapto: "Rapapa mas, aku anak lurah" Ningsih pamitan kaliyan kancanipun... Kanca 2/3 : "Aja lali karo aku Sih" Nalika nitih sepur, Mas Sapto ngoyak dumugi kreta bidhal.. Mas Sapto: "Ningsih... enteni aku Ningsih..." Sabibaripun nagnter ningsih bapa lan ibu nitih dokar, lajeng kepanggih kaliyan Pak Lik saha Bu Lik Pak Lik: "Mass...masss...maas!!!" Bapak Ningsih: "Mandeg....mandeg...mandeggg...." Ibu Ningsih: "Bablas!!!bablas!!" Bapak Ningsih: "Mandeg...mandeg mandeg!!! Sek ta..." Pak Lik: "Mas piye ta mas hah..." Bapak Ningsih: "Apa ta?" Pak Lik: "Jarene wingi beres" Bapak Ningsih: "Apa ta kuwi?"
Pak Lik: "Anakmu, Ningsih" Ibu Ningsih: "Anaku wis minggat ming Jakarta, ngapa?" Pak Lik: "Hah, Ningsih ng Jakarta, modhyar aku!!!!" Pak Lik: "Aku ws nampa DP seko Pak Kades" Bu Lik: "Wis tak tukoke emas" Pak Lik: "Piye ta mas?" Ibu Ningsih: "Urusanmu, bablas!!" Pak Lik: "Mas..mass!!!" Ibu Ningsih: "Urusanmu!!" Dipuntilar Ningsih, kahanan Mas Sapto saya dinten saya boten karuan, malah nagntos micara piyambak sinambi ningali fotonipiun Ningsih. Mas Sapto: "Lara atiku sih tapi aku janji aku akan selalu setia kepdamu, tak enteni kowe mulih" Sabibaripun kepanggih kaliyan Bapak lan Ibu Ningsih, Pak Lik nmpa telpon saking Pak Kades Pak Lik: "Inggih Pak" Pak Kades: "Kowe aja sembrono lho iki, aja mblenjani kowe, bocahe wes linglung, isa edan lho iki" Pak Lik: "Bukane sampun gila pak? Halo Pak..Pak,, sinyal elek Pak...Haloo..." Sabibaripun dipuntilar N ingsih wonten Jakarta kahanan bapak ibu suraos sepi amargi dipuntilar lan Ningsih dereng maringi kabar. Bapak Ningsih: "Kowe ki ngapa ta?" Ibu Ningsih: "Ningsih kebangetan Pak, suwe ra ngabari" Bapak Ningsih: "Ya mbok menawa nang kono repot, nang Jakarta i ribet" Pak Lik: "Nang Jakarta kok oleh, coboa nek dinikahne karo Sapto, kewajibane dhewe dadi wong tuwa rampung" Bapak Ningsih: "Crigis!!"
Bu Lik: "Hooh mas, malah sampeyan wes sugih saiki, lemah e neng endi-endi, malah lemah kuburan wes isa dicepake saiki" Bapak Ningsih: "Nggo ngubur kowe kuwi!! " Tukang Pos: "Pak Maryadi?" Bapak Ningsih: "Nggih" Tukang Pos: "Niki wonten paket Pak nggih" Bapak Ningsih: "Nggih matur nuwun" Ibu Ningsih: "Surat Pak?" Bapak Ningsih: "Ya iya, ap kaya ngene duit" Bapak Ibu ningsih pikantuk kiriman foto saking ningsih nalika naymbut damel wonten dalem ingkang magrong-magrong. Ibu Ningsih: "Buka Pak..." Mbah Kakung : "Duit??" Bapak Ningsih: "Mboten" Ibu Ningsih: "Iki sapa ta pak?" Bapak Ningsih: "Pegawene ketoke" Pak Lik: "Ningsih sugih" Bu Lik: "Wis sugih saiki" Pak Lik: "Saiki tata-tata tak sewake trek, budhal nang Jakart"a Wekdal ndalu sapto sowan dhateng dalem e Ningsih Mas Sapto: "Wara-wara wara-wara bapak ibu sedaya sakmenika kula ngelingaken malih mantenan kula kalih Ningsih pun sedilit malih, dados mangga dipersiapken apa yg pelu dipersiapken" Pak Lik: "Ngeten Mas Sapto, nek ningali kahanan sing molah malih ngeten niki, rencana pernikahan iku dibatalke mawon" Bu Lik: "Mpun Mas Sapto, dilaleke mawon, jodo niku boten mesti, boten usah di arep-arep"
Mas Sapto: "Aduh gusti. Loro ati..tak kandake bapak kowe!!" Bapa, Ibu lan sedaya kulwarganipun ningsih lajeng tindak wonten Jakarta badhe kepanggih ningsih. Ningsih: "Mbah kakung pundi mbah?" Mbah Putri: "Kae lho, mbah mu kae malah kepiye, nang pager kae lho" Bapak Ningsih: Lho kok temangsang ki piye ta. Aku ki mau yo menek wong ra isa bukak lawang. Bapak Ningsih: "Mlumpat Mbah..mlumpat..." Satpam: "Kok bisa kaya gini" Bapak Ningsih: "Aja wedi, aja wedi, mlumpat wae Mbah" Sabibaripun ningali simbah kakung temangsang wonten pager, lajeng Ningsih semaput. Bapak Ningsih: "Awak kaya tangki" Ibu Ningsih: "Iki potret e sapa e?" Bapak Ningsih: "Paling sing duwe omah biyen. Apa ya fotomu Sih sing dipasang, masa fotone wong liya sing dipasang" Pak Lik: "Ningsih, suwun ya...., tak nggo ngepet" (sainambe mbeta piranti elektronik) Bu Lik: "Nanti aku yang jaga lilinnya" Nalika wonten omah magrong-magrong menika kulawarga Ningsih kepanggih keliyan satpam lan batur wonten dalem menika. Pak Lik: "Wah...hebat, calone Ningsih kades" Bu Lik: "Pak Kades" Nalika wonten dalem ingkang kangge nyembut damel ninsih, Pak Lik pikantuk telepon... Pak Lik: "Apa Pak, aku nang Jakarta, omah ponakanu, omah e gedhe banget" Bapak Ningsih: "Edyan tenan saiki, omahmu edyan tenan!!!, sing jenenge omah gedhong magrong-magrong ya iki"
Lajeng kanca batur wonten dalem mriku medal ningali kahananingkang rame. Bapak Ningsih: "Eh..ehh..ehh iku baturmu to, sisan gaweke kopi ora nganggo gula, ke'i uyah sithik. Nggo ngilagi masuk angin yaa, kana-kana..wahh baturmu ayu" Ibu Ningsih: "Iku sapa ta wung tuwa?" Bapak Ningsih: "Ikii!!!!iki lho, kuwi sing duwe omah lawas sing dituku Ningsih, sadurunge dhewek e entuk omah meneh, iki disilihi kamar karo Ningsih engko nek wes entuk omah dek'e lagi pindah, anakmu rak ampuh to??Ampuh kowe!!!" Wekdal ndalu kahanan dalem e majikan Ningsih dados rame amargi kulawarniun Ningsih ngawontenaken syukuran. Lajeng Si Mbah wonten dalem menika medal mirsani kahanan menika. Bapak Ningsih: "Sing masak iki ya ibu iki sing pinter, iki dicokot tekan lambe ngarep ki iwak e mlayu dhewe, saking pinter e le masak, sesuk nang desa kon ngaweke" Ibu Ningsih: "Manggga, dipunsakecakaken" Nalika sampun sami tilem, wekdal enjing majikan Ningsih kondur saking manca. Ningali kahanan boten aruan wonten dalem, majikanipun Nigsih suraos nesu. Ningsih: "Pak tangi pak tangi!!, kok sare teng mriki Pak" Bapak Ningsih: "Aku le turu lagi isuk mau lho nok" Ningsih: "Mbah, mbah, mbah lanang tangi mbah. Ayo mbah" Lajeng, kulawarnipun Ningsih kepanggih kaliyan majikanipun Ningsih inggih menika Bu Andini kaliyan garwanipun Pak Prawira Bapak Ningsih: "Wehhh sapa kowe?" Bapak Majikan: "Apa yg kamu lakukan sama rumahku ini?" Bapak Ningsih: "Heh dull kowe ki spo? (Nantang). Gethak-gethak anakku sing duwe omah iki, sapa kowe? Hah!!" Ibu Majikan:" Bapak, bapanya Ningsih? " Bapak Ningsih: "Nek iya ngapa, njur ngapa?"
Bapak Ningsih: "Genaeh ki piye? Genaeh ki piye hah?(nesu)" Mangertosi bilih Ningsih menika namung batur, bapanipun Ningsih kuciwa lan nyuwun pangapunten dhateng majikanipun Ningsih. Ananging Ningsih malah dipunpecat. Bapak Ningsih: "Dadi batur??marah.Wangsulana, wangsulana ndisik!!!" kowe ng kene mung batur? Mung Ningsih: "Njih pak bu kula namung batur daleme Pak Prawira kaliyan Bu Andini" Bapak Ningsih: "Ming batur???? Matekk!!!" Sabibaripun dipunpecat Ningsih sakulawarga lajeng kondur. Wonten dalem Mas Sapto sampun wonten griyanipun Ningsih Mas Sapto: "Ningsih, ningsih.. piye kabare?" Ibu Ningsih: "Sekedhap ya Mas" Mas Sapto: "Njih Bu. Tak enteni Sih. Rongsasi wae aku iso, apa meneh sewengi" Pak Kades: "Sukses ta?" Pak Lik: "Alhamdulillah" Pak Kades: "Ya syukur" Pak Lik: "Ketingal e Sapto-Ningsih jodho" Pak Kades: "Wangun-wangun" Pak Lik: "Nyuwun sewu Pak Kades, kula butuh hp anyar, iki wis busuk" Pak Kades: "Lha iya, isin-isin, hp kok jadul" Pak Lik: "Nganu Pak Kades Tut..tut.tut.. yang pencet-pencet itu" Pak Kades: "Golek sing anyar sing paling canggih" Pak Lik: "Sapto hebat!!" Ningsih: "Saking wingi pak badhe ngaturi pirsa Bu, Ningsih ngirim foto niku, mboten pamer bu, ming kula seneng le angsal gawean neng omah magrong-magrong" Pak Lik: "Kakehan gaya kowe, dadi batur we bangga"
Ningsih: "Teng foto niku kula mboten ngertos napa-napa malah sami tindak mrika" Pak Lik: "Ohhhh...kowe ra gelem,,kowe isin sing teko wong desa ngana!!!" Bapak Ningsih: "Cukup. Metu seko omahku!" Pak Lik: "Lho...." Bapak Ningsih: "Minggat!!!" Pak Lik:"Kok sampeyan nesu mas, anakmu mas, ngirim foto, omah magrong2, jebule batur!!" Bapak Ningsih: "Aku aro bojoku ki cen wong bodho ora sekolah, ning mripatku ora picek, kupingku ora budeg" Nalika kiriman foro kala wingi, Pak Lik saha Bu Lik sampun damel rencana kangge nyuwun arta kangge nyalon kades dhateng Ningsih. Bu Lik: "Sisan njaluk duit karo Ningsih ya di nggo nyalon Kades" Mangertosi sipatipun Pak Lik, lajeng Bapanipun Ningsih nesu-nesu Bapak Ningsih: Pikranmu wes pindah nang dengul pa Gung?Merga kowe kepengin tok korbanke?hooh?Ningsih ki dadi Kades, Ningsih arep ponakanmu Gung, kowe i adiku ngerti ora?Mikir!!!mikir gung!!! Bu Lik: "Mas sama Mbak Yu ki di jak sugih kok ya ra gelem, ya ben mlarat wae terus (nyindir)" Ibu Ningsih: "Rapapa aku mlarat!!!aku ndak isin anaku batur tinimbang uripmu ngoyak dunya ndak kesampean" Bu Lik: "Punya modal anak perempuan mbok ya dikaryakan..jangan Cuma..... Ibu Ningsih: "Pakkkkkk!!!" Bapak Ningsih: "Sari, aja waton njebles conthongmu!!! Arep nyiram aku??arep nyiram aku!!!" Ibu Ningsih: "Minggat!!!" Sabibaripun konflik wonten pirembagan bab Sapto kaliyan Ningsih. Ibu Ningsih: "Ningsih: Piye to ki malah saya ora karuan"
Bapak Ningsih: "Udah-udah, pokoke aku arep nampa lamaran e Sapto, biar kamu ora kakehan ngimpi" Ningsih: "Pak kula boten purun nikah kalih Sapto" Ewasemanten kanca putranipun Pak Prawira kaliyan Bu Andini sowan wonten desanipun Ningsih kangge pepanggihan kaliyan tiyang sepuh Ningsih. Kanca 2: "Iki....iki pangeran tenan iki" Kanca 3: "Ningsih..ningsih kudu ngerti...Ningsiiiihhhhh" Bapak Ningsih: "Kono mau uwes wis tak sebari, kulone lho, kulone durung" Nalika wonten griya. Bapa Ningsih: "Sapa ya?" Ningsih: "Iki Mas Satria?Saya inget dari foto, ada apa mas?ada perlu sama saya?" Mas Satria: "Aku ingin mengobati sayapmu, bahkan kalo perlu aku akan pinjamkan sayapku untukmu" Bapak Ningsih: "Sampeyan, pergi wae ya, tinggalkan rumah ini" Dinten lamaran Sapto kaliyan Ningsih sekedhap malih tabuh, Pak Kades saha Bu Kades kaliyan Mas Sapto tindak wonten dalemipun Ningsih. Bu Kades: "Kelingan rikala awak dhewe mbiyen ya, ning saiki nganten e Sapto lho" Pak Kades: "Lha sapto ne endi?iya ya, lha bocah e nndi to?Tooo Saptooo" Mas Sapto: "Pak....!!!!! kula malah ditinggal sih" Pak Kades: "Ayo cepet!!!Kaya ngana njaluk rabi" Wonten dalemipun Ningsih... Pak Lik: "Nek ngene rak penak ta, sampeyan iso duwe sawah, ora perlu nggrap sawah e wong liya" Bu Lik: "Iya mas, sampeyan njur iso tuku montor anyar kurang apa?ya ra?" Bapak Ningsih: "Karepmu!!!!" Ningsih: "Bu kula mboten purun Bu"
Ibu Ningsih: "Sabar ya Sih" Ningsih: "Kula janji pun boten teng Jakarta malih, ning kula kuliah riyin nggih Bu" Bu Lik: "Wis teka" Nalika kulwaragnipun Mas Sapto sampun wonten dalemipun Ningsih. Pak Kades: "Ra sah pecicilan sing sabar" Pak Lik: "Mangga" Pak Lik: "Bismillahiraohmanirrahim, sugeng siyang para sederek dinten menika kita makempal sesarengan supdos langkung raket padedululuran" Mas Sapto: "Pak Lik dicepetke malih" Pak Lik: "Kangge tetenger lamaran, mangga cincin kawinipun dipunpasangaken" Mas Sapto: "Pak Lik kula pengin langsung nikah mawon kula mpun beta penghulu, Pak Naim?" Penghulu: "Nggih" Mas Sapto: "Kok teng mriku ta, acarane teng mriki" Panghulu: "Oh teng mriku ta" Mas Sapto: "Ha nggih, kok malah teng mriku" Penghulu: "Tepangaken" Mas Sapto: "Wes mboten usah tepangan, mpun tepang niki" Penghulu: "Mangga diunjuk, kula ngunjuk dhewe" Nalik acara lamaranMas Sapto kaliyan Ningsih, Lajeng Satria minangka putra majikanipun Ningsih rikala wonten Jakarta rawuh kalian kulwarganipun badhe nglamar Ningsih malih.. Mas Satria: "Assalamualaikum" Ningsih: "Mas Satria, Omah" Omah:" Itu Ningsih Balon Binimu" Mas Sapto: "Ora bisa, aku dikik, iya ta Pak?"
Pak Kades: "Piye ta iki, karep e apa iki" Mas Sapto: "Emangnya lu bawa berlian berapa karat?" Satria: "Saya ga bawa cincin tapi saya bawa ini (sepatu)" Mas Sapto: "Hah...edyan cincine gedhe Pak" Pak Kades: "Paling mung kotak tok" Mas Sapto: "Ya ora bisa, Ningsih jodoku, ya kangmas mu iki, sing gagah perkasa lan sugih" Ningsih: "Pak Bu, angsal ta kula bahagia? Bapak Ningsih: "Entuk..kudu" Pak Kades: "Iki piye iki?" Bapak Ningsih: "Dadi kula boten ngerti perkarane lho Pak" Pak Kades: "Aja macem-macem karo aku kowe ya!!" Mas Sapto: "Kampleng mawon Pak" Pak Kades: "Awas kowe ya, sertifikat tanahmu ora bakal tak tandatangani" Bapak Ningsih: "Beda perkara niku Pak Kades" Pak Kades: "Akta keluargamu tak obong!!! Tanganku iki wes suwe lho ora nempiling cangkem e wong tuwa sing mrongos!! Bubar!!! Ayo mulih!! Bubar!!!!" Sabibaripun adicara lamaran menika boten sios, Mas Sapto malah dados boten cetha gesangipun. Bocah-bocah: Sapto kenthir...sapto kenthir ra sido rabi(ngece) ------------------------------------TAMAT----------------------------------------------------