Laku Asketik Sajrone Naskah Kitab Bab Asale Manungsa LAKU ASKETIK SAJRONE NASKAH KITAB BAB ASALE MANUNGSA Isnaini Ditya Pramusinta Pembimbing: Drs. Bambang Purnomo, M.S Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Abstrak Naskah Kitab Bab Asale Manungsa iki mujudake kasusastran Islam kejawen. Naskah Kitab Bab Asale Manungsa iki ngrembug ngenani ajaran mistik tasawuf. Ajaran mistik tasawuf mujudake salah sawijine ajaran Islam. Ajaran tasawuf mulangake maneka kawruh, salah sawijine yaiku mulangake kepriye dadi manungsa kang cedhak klawan Gustine kanthi suci lair lan batine. Piwulangan tata cara nggladhi dhiri, manengkung, tapa lan semedi kuwi narik kawigaten panliti kanggo didudah sajrone panliten iki, banjur sakabehe bab kang gegayutan karo piwulangan iku sabanjure diarani laku asketik. Panliten iki nggunakake lelandhesan teori filologi kang diandharake dening Baried. Sabanjure metode hermeneutik digunakake kanggo nafsirake bab kang ditliti sajrone naskah Kitab Bab Asale Manungsa iki. Dipilihe suntingan edhisi standar dening panliti kanggo nerbitake teks kang gampang diwaca dening pamaos. Tuwuhe sawijine kasusastran mesthi dijalari dening kasusastran liyane sadurunge, semono uga naskah iki. Ditemokake saperangan bab kang meh padha karo naskah liyane kang ngrembug ajaran tasawuf. Adhedasar kuwi mula ditindakake uga kajian intertekstual tumrap naskah iki, lan salah sawijine naskah liyane kang wis ditemtokake dening panliti. Naskah kang digawe sarana kajian intertekstual tumrap naskah Kitab Bab Asale Manungsa yaiku naskah Wirid Hidayat Jati anggitane R.Ng Ranggawarsita kang wis disalin dening R.Tanaya. Saka andharan mau, dijupuk undherane rembug ing panliten iki yaiku: (1) kepriye deskripsi lan suntingan teks Kitab Bab Asale Manungsa? (2) kepriye Polah Laku Asketik sajrone Kitab Bab Asale Manungsa? (3) kepriye analisis intertekstual sajrone Kitab Bab Asale Manungsa lan Wirid Hidayat Jati?. Adhedasar punjere panliten mau, panliten iki nduweni tujuwan ngandharake isine naskah Kitab Bab Asale Manungsa yaiku: (1) Njlentrehake deskripsi lan suntingan teks Kitab Bab Asale Manungsa? (2) ngandharake Polah Laku Asketik sajrone Kitab Bab Asale Manungsa? (3) ngandharake kajian intertekstual sajrone Kitab Bab Asale Manungsa lan Wirid Hidayat Jati. Tata cara kang digunakake kanggo nintingi data yaiku: deskripsi naskah, translitrasi naskah, suntingan teks naskah, laku asketik sajrone naskah, analisis intertekstual naskah Kitab Bab Asale Manungsa lan Wirid Hidayat Jati, lan menehi dudutan saka asile tintingan data. Adhedasar andharan mau, didudut asile panliten ngenani deskripsi naskah, translitrasi naskah, suntingan teks naskah, laku asketik sajrone naskah, analisis intertekstual naskah Kitab Bab Asale Manungsa lan Wirid Hidayat Jati. Deskripsi naskah Kitab Bab Asale Manungsa yaiku: dumadi saka rong buku, cacahe kaca yaiku buku A ana 33 lembar, buku B ana 22 lembar. 9 kaca tanpa tulisan lan gambar, kahanan naskah apik, ditulis nganggo aksara Jawa, nggunakake basa Jawa ngoko, saperangan kaca ditulis nganggo aksara latin, uga nggunakake basa Walanda lan Inggris, lan ana bagan-bagan, kawuwuhan gambar-gambar. Suntingan teks kang ditindakake ana panilten iki yaiku mligi ing teks-teks utawa ukara kang ngrembug ngenani laku asketik. Ditemokake 57 tembung lan ukara sing narik kawigaten panliti kanggo ditindakake kritik lan komentar. Laku asketik kang ana sajrone naskah Kitab Bab Asale Manungsa iki diperang dadi telu bab yaiku laku asketik, tata cara nindakake laku asketik lan paedahe laku asketik. Banjur saka analisis intertekstual kang ditindakake marang naskah Kitab Bab Asale Manungsa lan Wirid Hidayat Jati ditemokake bab sing padha, bab-bab kuwi yaiku: laku asketik, bab ciptane manungsa, sahadat, hawa nepsu, laku limang perkara lan patang tataran ing tasawuf. Tembung Wigati: filologi, laku asketik, intertekstual, naskah, kejawen. PURWAKA Mula Bukane Panliten Ing pangrembakane kasusastran Jawa nuwuhake sastra Jawa pesisiran lan sastra Jawa kratonan. Ing jaman kasusastran sastra Jawa gagrag anyar nduweni tetenger 1
kanthi penganggone basa Jawa anyar lan asipat piwulang lan babad. Kasusastran Jawa nduweni fungsi kanggo sarana nularake ide-ide utawa pmawas saka pangripta marang wong sakabehe, ing jaman mbiyen kasusastran bab mujudake piwulangan. piranti utama kanggo nularake Ana 13 jinis naskah nuswantara kang diandharake dening Pigeaud (sajrone Purnomo, 2007:29-32) yaiku Naskah Epik-Kepahlawanan, Naskah Historiografi Tradisional, Naskah Kebahasaan, Naskah Genealogi Manusia dan Raja-raja, Naskah Filsafat dan Folklore, Naskah Religi-Keagamaan, Naskah Mistik, Naskah Etik dan Didaktis, Naskah Obat-obatan, Naskah Tentang Aturan dan Norma Hukum, Naskah Palintangan, Naskah Nujum, Naskah Arsitektur Tradisional. Ing saperangan jinis naskah ing ndhuwur ngemu paedah lan aspek filsafat kang gedhe, kaya naskah Epik, Filsafat, Religi, Etik lan Norma Hukum. Naskah mistik yaiku naskah kang ngrembug ngenani piwulang mistik. Mistik kejawen yaiku manifestasi agama Jawa. Mistik tegesi yaiku kapercaya yen manungsa kuwi bisa nganakake sesambungan langsung utawa manunggsal marang Gustine (Simuh, 1996:195). Piwulang mistik nduweni daya pangaribawa tumrap pangrembakane kasusastran Islam kejawen. Kasusastran jinis kasebut ngemu bab tasawuf an budi sajrone pembendaharaan kitab-kitab tasawuf. Tasawuf miturut Nasution (sajrone Puronomo, 2011:51) yaiku ilmu kang nyinaoni dalane wong muslim supaya cedhak marang Allah SWT. Miturut Sudardi tasawuf yaiku gerakan kerohanian adhedasar agamal Islam kang mangerteni Allah lan ngupaya amrih cedhak nglakoni daya lan upaya kanthi polah kang khas. Gegayutan karo kasusastran Jawa ing bab piwulang agama, salah sawijine naskah tasawuf Islam kang paling kondhang yaiku naskah anggitane pujangga agung R.Ng Ranggawarsita kanthi irah-irahan Wirid Hidayat Jati (WHJ). WHJ nduweni daya pangaribawa kang gedhe tumrap naskah sajinis kang tuwuh sabanjure, naskah tasawuf kang diwastani bisa mujudake turunan saka WHJ yaiku naskah Kitab Bab Asale Manungsa (KBAM). luhur kang kinandhut Kajian intertekstual nduweni tujuwan mbandingake (1993:13-14) rong naskah utawa ngandharake yen kanggo studi pengaruh kudu mangerteni teori Intertektual diarani mujudake gegayutan antarane teks siji lan liyane. Sajrone nindakake kajian bandhingan kudu mangerteni hipogram (Hutomo, 1993:13-14). Hipogram yaiku unsur crita kang kinandhit sajrone teks sastra kang didadekake model, acuan lan latar kanggo teks sawise. Wujude hipogram yaiku bisa arupa ekspansi, konvensi, modifikasi lan ekserp. luwih. Hutomo intertekstual. KBAM mujudake naskah kang mulangake bab tasawuf. Naskah ii nduweni perangan bab kang padha 2 Laku Asketik Sajrone Naskah Kitab Bab Asale Manungsa karo naskah WHJ. Sajrone naskah KBAM iki ngrembug tataran sajrone Tasawuf yaiku Syariat, babpatang Tarikan, Hakikat lan Makripat.lan bab sing narika kawigaten yaiku tumindake manungsa supaya bisa urip tentrem lan cedhak klawan Gustine, kang kaya mangkono kuwi diarani polah Manunggale kawula Gusti. Manunggale kawula Gusti yaiku konsep lelakon mistik kang diugemi manungsa Jawa. Salah sawijine tumindak praktek kanggo nindakake lelakon mistik manunggsale kawula Gusti yaiku nggulawentah raga lan batin supaya tansah ing kahanan kang suci kayadene Gustine kang ditresnani,lelakon kuwi diarani laku asketik. Asketik yaiku tumindak wong Jawa kanggo tumuju tataran kamanunggalan mistik (Endraswara. 2013:76) Naskah KBAM ditulis kanthi nggunakake aksara Jawa. Basa kang digunakake sajrone KBAM yaiku Jawa ngoko, uga ana basa inggris. Ing saperangan tembung uga ana basa Indonesia lan Indonesia. Naskah iki ditulis ing media kertas awujud buku, ana rong jilid yaiku buku A lan buku B. Kahanan naskah isih apik, lan seratan sajrone naskah isih gampang banget diwaca. Wujud naskah iki arupa buku tulis lan ditulis nganggo pulpen werna biru lan ireng. Kayadene apa sing wis dijlentrehake sadurunge KBAM iki nduweni bab sing meh padha kayadene WHJ, nanging pangripta saka KBAM iki menehi tambahan bab kang beda saka WHJ. Bab sing beda yaiku perangan kang ngandharake kepriye dadi pawongan kang apik sajrone bebrayan, shalat, alamat lintang kemukus, alamat rembulan lan liyane. KBAM iki kelebu seratan Sastra Jawa anyar awujud gancaran. Saka genre lan latar belakang asal, naskah iki ditulis ana ing dhaerah pesisiran nanging ora ditemokake tetenger yen iki mujudake sastra pesisiran Panliten iki ditintingi nganggo tintingan filologi modern, filologi yaiku ilmu kang gegayutanmarang studi naskah lawas lan ngandharake perkara-perkara kang nyengkuyung analisis tumrap naskah (Purnomo, 2007:1). kegiyatan Ing Ing teks. inventarisasai, panliten iki ora ditindakake kegiyatan invetarisasi cukup tranlitrasi lan suntingan. Suntinga kang digunakake sajrone panliten iki yaiku suntingan edhisi standar, yaiku suntingan kang mbenerake kaluptan kang ora ajeg lan diganti miturut norma kang ana, tujuwane ngasilake naskah kang siyap cetak. kegiyatan filologi translitrasi, ditindakake lan suntingan Dipilihe topik lan naskah KBAM minangka sumber dhata amerga durung ana panliten kang nliti bab kasebut. Konsep manunggale kegiyatan manengkung, tapa lan semedhi ndadekake dipilihe irah- LUDKDQ ‡Laku Asketik Sajrone Kitab Bab Asale Manungsa· kawula Gusti, Kanggo nafsirake bab kang dirembug sajrone panliten iki yaiku digunakake metodhe hermeneutika.
Kanthi panliten iki. tujuwan nggampangake penafsiran marang Undhere Panliten Adhedasar jlentrehan ing mula bukane panliten, mula undhere panliten iki yaiku: 1) Kepriye deskripsi lan suntingan teks Kitab Bab Asale Manungsa? 2) Kepriye Polah Laku Asketik sajrone Kitab Bab Asale Manungsa? 3) Kepriye analisis intertekstual sajrone Kitab Bab Asale Manungsa lan Wirid Hidayat Jati? Ancase Panliten Adhedhasar punjere panliten panliten bisa dideleng ing ngisor iki. ing ndhuwur, ancase Adhedasar jlentrehan ing mula bukane panliten, mula undhere panliten iki yaiku: 1) Ngandharake deskripsi lan suntingan teks Kitab Bab Asale Manungsa? 2) Ngandharake Polah Laku Asketik sajrone Kitab Bab Asale Manungsa? 3) Ngandharake analisis intertekstual sajrone Kitab Bab Asale Manungsa lan Wirid Hidayat Jati?. Paedah Panliten Paedah panliten yaiku paedah kang dikarepake bisa menehi gegambaran padhang utawa kawruh marang pamaos sawise maca panliten iki. Saben panliten kudune bisa menehi paedah utawa bab sing anyar tumrap pamaos. Saka anane panliten iki diajab nduweni paedah tumrap panliten sastra Jawa lawas kang nggunakake kanthi nggunakake tintingan filologi. supaya mengko menehi lelakon mistike wong Jawa ngenani bab asketik saka Kitab Bab Asale Manungsa tumrap pamaos umum lan mahasiswa jurusan basa lan sastra Jawa Panliten Kang Saemper dianggep saemper lan bisa dadi sumber tumrap panliten iki yaiku: Panliten kang ditindakake dening Faris Saiful Jurusan PBD Universitas Negeri Hayyat Surabaya. Skripsine kanthi irah-LUDKDQ ‡Nilai Sufistik Sajrone Naskah Sayyidil Makrifat·SDQOLWHQLNLQJUHPEXJ nilai-nilai sufitik sajrone naskah Sayyidil Makrifat. Panliten-panliten sadurunge kang (2012) Panliten kang ditindakake dening Siti Hidayatul Muzayanah (2011) Jurusan PBD kanthi irah-irahan ‡Piwulang Agama ing sajrone Naskah Kitab Tauhid· Panliten iki ngandharna sipat-sipate Allah kang diperang dadi 4 bageyan antarane sipat 1DIVL\DK6DOEL\DK0D¶ani lan Manawiyah. Sipat muhale Allah yaiku PXKDO0D¶DQL lan muhal muhal Nafsiyah, muhal Salbiyah 3 Laku Asketik Sajrone Naskah Kitab Bab Asale Manungsa 0D¶DQDZL\DK. Sipate Rosul diperang dadi telu yaiku sipat wajibe Rasul kaya Siddiq, Amanah lan Tabligh, sipat muhale Rasul kaya Kidzib, Hianat lan Kitman. Sipat Jaize Rasul kayata mangan, ngombe, turu, omah-omah lan lara. Panliten iki nggunakake deskriptif analitik. Naskah nggunakake kritik teks edhisi diplomatik. Panliten kang ditindakake dening Achmad Endra Gunawan (2012) jurusan PBD Universitas Negeri Surabaya kanthi irah-LUDKDQ ‡Piwulang Agama Sajrone Naskah Sulam Taufik· SDQOLWHQ LNL GLWLQWLQJL QJDQJJR ilmu lan ngandharake bab-bab ngenani piwulangan agama Islam. Naskah Sulam Taufik kang GLFHNDN ‡ST· GHQLQJ SDQOLWL LNL DVDOH VDND WODWDK Banyuwangi, isine ngrembug ngenani fikih tasawuf. Panliten nggunakake tintingan filologi lan ngandharake ngenani deskripsi naskah, wujude naskah lan suntingan naskah. Piwulangan tasawuf sajrone naskah ST kang dibabar dening panliti diperang dadi loro yaiku perkara- perkara kang kudu ditindakake dening manungsa, lan apa kang kudu ditinggalake dening manungsa. filologi Panlite kang ditindakake dening Setyoniti Kusuma Dewi (2013) jurusan PBD Universitas Negeri Surabaya kanthi irah-LUDKDQ ‡Aspek Religius Sajrone Naskah Jaka Seliwah. Naskah Jaka Seliwah iki awujud tembang macapat nyritakake sawijine paraga kang nggolek keadilan marang Allah. Naskah Jaka Seliwah mujudake naskah pesisiran. Diandharake aspek religius Islam ing bab Akidah, Syariah lan Akhlak. Panliten kang ditindakake dening Zahrotul irah-LUDKDQ ‡Naskah Bongsa Tekat Mufidah kanthi 7DODEXO 1JHOPL 'DQ .LWDE 7D¶OLPXO 0XWD¶DOOLP 7KDULTDWWD¶DOOXP VXDWX WLQMDXDQ LQWHUWHNVWXDO· 3DQOLWL uga nggunakake tintingan filologi sajrone panliten kasebut. Saka kajian interteks kang ditindakake dening panliti ditemokake bab kang padha antarane naskah- naskah kasebut yaiku (1) hakikat nuntut ilmu (2) niyat nuntut ilmu (3) ngupaya sajrone nuntut ilmu (4) hakikat murid lan guru (5) bab-bab kang bisa nekakake rejeki. Panliten mau nliti naskah-naskah lawas, Panliten mau dadi rujukan saka panliti iki supaya panliten sing digarap iki bisa maksimal lan menehi bab sing anyar tumrap pamaos. Panliten kang disebutake mau mligi ngrembug bab sajrone naskah lawas. Bab kang paling akeh dirembug lan ditliti yaiku ngenani Islam. Kuwi padha marang bab kang bakal ditliti ana sajrone panliten iki. iki karo panliten kang saemper mau yaiku bab sing dirembug ngenani asketik. Asketik yaiku salah sawijine wujud tumindak kang dilakoni kanggo nggayuh apa kang dikarepake. Ora kabeh ngenani babagan Islam sajrone objek panliten bakal diudharake, nanging winates bab asketik. Panliten Pambedane panliten
iki uga ngrembug ngenani intertekstual antarane naskah kang digunakake objek panliten, yaiku naskah KBAM lan WHJ Kapustakan Islam Kejawen Kapustakan Jawa kejawen mujudake kapustakan Jawa kang ngemu antarane tradhisi Jawa lan unsur ajaran Islam, (Simuh,1988:2). Kapustakan Islam kejawen asring ngrembug ngenani bab ajaran tasawuf. Nduweni ciri-ciri kaya nggunakake basa Jawa lan sethithik banget ngrembug ngenani syariat malah ana kang ora ngurmati syariat (Simuh, 1988:3). Jeneng kang asring digunakake kanggo nyebutake kapustakan Islam kejawen yaiku primbon, wirid lan suluk. Wirid lan suluk nduweni gegayutan sajrone tasawuf. Kapustakan Islam kejawen kuwi pangaruh kapustakan Islam kang ditemokake marang Jawa. Kapustakan iki ngrembakan amerga ngadhegke kerajaan Mataram. isine marang piwulang tradhisi Ing naskah KBAM iki ora disebutake yen naskah iki mujudake primbon, wirid utawa suluk. Saka andharan sethithik ngenani kapustakan Islam Kejawen mau bisa dimangerteni yen naskah KBAM iki mujudake kapustakan Islam Kejawen yen dideleng saka isi naskah kang ngrembug bab tasawuf, nggunakake basa Jawa lan ana uga bab primbon. Naskah WHJ kang digunakake kanggo kajian intertekstual marang KBAM uga mujudake kapustakan Islam kejawen, amerga mujudake naskah wirid. Mistik Kejawen Mistik kejawen sejatine mujudake manifestasi agama Jawa. Agama Jawa yaiku akumulasi praktek religi masyarakat Jawa. Mistik tegese yaiku kapercayan yen manungsa bisa nganakake sesambungan langsung utawa manunggal marang Gustine (kasunyatan Agung) lumantar tanggepan batin sajrone meditasi (Simuh, 1996:195). Dasar saka ilmu kejawen yaiku pamikiran kang asipat sarwa mistik, mitos lan magis (Simuh, 1996:187). Mistik kejawen yaiku upaya spiritual tumuju kegiyatan nyedhakake diri marang Tuhan kang ditindakake manungsa Jawa (Endraswara,2006:135). Mistik kejawen ditindakake manungsa dilandhesi alesan- alesan tertamtu kang diarani ritual mistik kejawen. Sajrone praktek religi masyarakat Jawa kuwi, ana agama- agama kang merbawani kaya Hindu, Budha lan Islam. Akeh bukti-bukti arupa karya sastra kang dadi tuntunan panganut mistik kejawen. Karya sastra kelebu salah sawijine wujud mistik kejawen. Miturut Endraswara (2006) mistik kejawen nduweni wujud-wujud kaya mistik wayang, mistik sastra, mistik gending, mistik kebatinan, mistik magis lan mistik cermin. 4 Laku Asketik Sajrone Naskah Kitab Bab Asale Manungsa Endraswara (2006:102) ngandharake yen sajrone kasusastran mistik Jawa ngrembug bab dumadine manungsa. Sadurunge manungsa awujud kamasuci (tirta- kaman-dhanu) kang nduweni papat anasir yaiku geni, angin, lemah lan banyu. Esensi ngenani bab kasebut uga GLUHSUHVHQWDVLNDNH ‡Fublak-cublak pramana. Saka pramana tumiba marang triloka. DQDQ LQJ ODJX Ing bab ngenani mistik sastra lan gegayutane marang gendhing, Endraswara (2006:102) ngandharake anane bab ngenani tetembungan baitul makmur, baitul muharram lan baitul mukkadas. Sajrone ajaran mistik kebatinan, dijelasake yen asale manungsa kuwi saka Allah. Manungsa diciptakake sarana proses tanazul, kaya proses emanasi, Allah njalma ana ing manungsa (Endraswara, 2006:108). Allah kuwi ana ing badane manungsa, mula saka kuwi manungsa kuwi wewujudan saka Allah kang wis diwungkus badan kasar lan badan alus. Sajrone ngupaya bali menyang asale ing ajaran mistik kebatinan diwulangake yen manungsa kuwi kudu nglakoni latiyan spiritual kaya semedi lan tapa brata. Latiyan asipat spiritual kaya mau kuwi uga nduweni paedah kanggo nduweni daya linuwih marang manungsa sing nglakoni. Daya linuwih kang bakal digayuh dening (sajrone Endraswara, 2006:112) ngandharake (1) bisa ana ing rong papan kang beda bebarengan (2) nambani wong lara amerga daya budi (3) bisa sesambungan marang ruh alus (4) mangerteni niyat sajrone wong liya (5) bisa mangerteni bab sing durung kelakon (6) bisa mindah barang tanpa nyekel (7) nduweni panyawang lan pangrungu gaib. sing nglakoni Sofwan Yen dideleng saka andharan mau, naskah KBAM iki kelebu naskah mistik Islam-Jawa. Naskah KBAM iki nduweni isi ngenani bab dumadine manungsa, patang anasir dad, njlentrehake bab baitul makmur, muharram lan mukkadas lan laku asketik kanggo nggulawentah kondisi nggayuh kasampuranane urip lan upaya nyedhakake diri marang Gustine. Naskah lan Teks spiritual manungsa nalika WDQJDQ NDQJ WHJHV ‡WXOLVDQ lan prasaan nyimpen maneka gagasan, pamikiran PXMXGDNH ZDULVDQ LQJ MDPDQ VHPDQD· EDE LNL GLZDVWDni kanthi aran manuskrip¸ ing basa Inggris dikenal kanthi manuscript¸ lan ing Belanda handschrift (Purnomo, 2007:19). Miturut Djamaris (2006:3) naskah kuwi sakabehe bahan kanggo tangan mujudake warisane leluhur ing jaman semana kang katulis ing kertas, lontar, kulit, kayu lan rotan. Kamidjan (2009:3) ngandharake yen naskah kuwi sawijine wujud produk kang arupa tulisan tangan. 1DVNDK QGXZHQL tulisan
Miturut jinise kaya kang wis dirembug ing bab mula bukane panliten saka Pigeaud (sajrone Purnomo, 2007,29-32) naskah nuswantara diperang dadi telulas yaiku (1) Naskah Epik-Kepahlawanan, (2) Naskah Historiografi Tradisional, (3) Naskah Kebahasaan, (4) Naskah Genealogi Manusia dan Raja-raja, (5) Naskah Filsafat dan Folklore, (6) Naskah Religi-Keagamaan, (7) Naskah Mistik, (8) Naskah Etik dan Didaktis, (9) Naskah Obat-obatan, (10) Naskah Tentang Aturan dan Norma Hukum, (11) Naskah Palintangan, (12) Naskah Nujum, (13) Naskah Arsitektur Tradisional. Saperangan jinis naskah sadurunge ngemu paedah lan aspek filsafat kang gedhe, kaya naskah Epik, Filsafat, Religi, Etik lan Norma Hukum. Objek panliten filologi saliyane naskah yaiku teks, teks yaiku isine naskah kang abstrak lan mung bisa dibayangke wae (Baried, 1985:56). Miturut Kamus Besar Bahasa Indonesia (1990) nylarasake tetembungan iki marang naskah 1) tembung-tembung asli saka pengarang 2) kutipan saka kitab suci kanggo ajaran utawa alasan lan 3) bahan tinulis kanggo menehi piwulangan pidhato lan liyane. Miturut Purnomo (2007:20) sajrone paugeran kang diduweni filologi kuwi ana kang diarani teks yaiku sakabehe wacan kang ana utawa tuwuh sajrone naskah, Purnomo uga ngandharake yen teks kanthi umum ditegesi yaiku tulisan ngenani sawijine bab. Bedane naskah lan teks kedadeyan nalika ana naskah kang anyar nanging nduweni teks sing tuwa (Baried, 1994:57). Isi sajrone naskah kang menehi maneka unsur kanggo ditliti, amerga kandhutan naskah ngemu pamawas ngenani produk jaman mbiyen kang relevan tumrap jaman saiki. Dumadine teks diperang dadi telung jinis yaiku 1) teks lisan ora ditulis 2) teks naskah utawa tulisan tangan 3) teks kang dicetak (Baried, 1985:56). Teks sajrone naskah menehi pamawas lan informasi tumrap pamaos, apa sing sejatine kepingin diwedharake saka naskah kuwi. Adhedasar kuwi panliti nduweni pepinginan nliti kanthi menehi deskripsi saka naskah kang gegayutan marang bab sing dadi objek panliten. Objek Filologi Objek panliten filologi yaiku awujud naskah lan teks. Naskah yaiku tulisan tangan kang ngemu pamikiran saka pangripta. Baried (1984:54) ngandharake naskah lan yaiku pangrasa minangka kasil budaya bangsa jaman mbiyen. Diandharake uga dening Baried ngenani tegese teks yaiku kandhutane naskah, bab kang abstrak lan mung bisa diangen-angen. tulisan tangan kang nyimpen pamikiran 5 Laku Asketik Sajrone Naskah Kitab Bab Asale Manungsa Deskripsi Naskah Purnomo (2007:33) ngandharake bab-bab kang kudu digatekake sajrone deskripsi naskah yaiku: (1) panggonan nyimpen naskah (2) nomer (yen ana) ditulis kanthi jangkep (3) asmane pangripta utawa panulis (bisa panyalin naskah pring, lan liyane) (5) ukurane naskah (6) cacahe gatra saben kaca naskah tulisan jinise (7) kahanane (cetha,mblawur,rusak) (9) kahanane naskah, umure naskah (10) bab-bab liyane sing nduweni gegayutan marang kahanane naskah. utawa panerbit) (4) bahane tulisan (8) naskah sadurunge mula ditindakake deskripsi ngenani naskah KBAM lan WHJ sing dadi objek panliten iki yaiku, naskah KBAM iki disimpen ana daleme Bapak Murani kanthi alamat desa Sokogrinjing dusun Semampir RT 02 RW 03 Kecamatan Kenduruan Kabupaten Tuban. Bahane naskah yaiku saka kertas putih ginaris, diripta dening bapak Marjani. Naskah iki awujud gancaran ditulis nganggo aksara Jawa. WHJ ditulis nganggo aksara Jawa, dianggit dening R. Ng Ronggowarsito. Saka andharan ngenani deskripsi Translitrasi Naskah KBAM lan WHJ iki ditulis nganggo aksara Jawa, saengga diganti nganggo aksara latin kanthi kegiyatan translitrasi supaya nggampangake pamaos. Translitrasi mujudake kegiyatan ngowahi tembung- tembung utawa ukara kang ora umum sajrone naskah. translitrasi nggampangake pamaos anggone mangerteni isi naskah lan teks. Sajrone ngowahi supaya tembung-tembung kang dikarepake panliti nggatekake aturan-aturan kang ana, dadi panliti ora kena ngganti tanpa dhasar, amerga bisa ngrusak isi naskah kasebut. Tujuwan Translitrasi bisa ditindakake nganggo rong cara, sepisan nggunakake edisi diplomatik lan edisi standar. Edisi diplomatik yaiku nerbitake naskah apa anane tanpa nindakake owah-owahan. Edisi standar utawa edisi biasa sajrone nerbitake ditindakake emendasi utawa mbenerake marang kaluputan, ora ajege, penyimpangan teknis, lan ejaane dilarasake marang normatif kang ana (Purnomo. 2007:43) Adhedasar tujuwan panliten iki kang ngajab supaya nerbitake naskah kang bisa dimangerteni dening pamaos, mula panliti nindakake tranlitrasi Edisi Standar. Edisi standar yaiku nerbitake naskah kanthi mbenerake kaluputan sajrone panulisan naskah nganggo pranatan kang ana. . Suntingan Teks Suntingan teks kuwi kegiyatan mbenerake (editing) teks. Bab iki mujudake salah sawijine cara kerja
panliten filologi, kanggone yaiku ndadekake teks kuwi bener kanthi ilmiyah. Tegese suntingan teks yaiku seprangkat kawruh kang digunakake kanggo nyiyapake sawijine naskah utawa manuskrip, kang dianggep saemper nganti kanggo edhisi ilmiyah sawijine teks. Purnomo (2007:51) ngandharake mujudake studi pambuka, suntingan umume angliputi perangan (1) inventarisasi naskah (2) deskripsi (3) translitrasi (4) eliminasi utawa disisihake (5) eksaminasi utawa diuji. Dene Darusuprata (1984:5) ngandharake yen suntingan teks yaiku teks kang wis ngalami owah-owahan lan dibenerake saengga resik saka kaluputan. Ing Kamus Besar Bahasa Indonesia (1991:977) nyunting tegese naskah kang siyap diterbitake kanthi nggatekake segi sistematika penyajian, isi lan basa. Kritik Teks Kegiyatan kritik teks ditindake kanggo mbenerake naskah lan teks sing rusak utawa dianggep kena owah- owahan. Anane penyalinan naskah nduweni maneka tujuwan saka pangriptane, mula kegiyatan kritik teks ditindakake supaya ora owah adoh saka naskah asline, lan nggampangake pamaos anggone nafsirake. Kritik teks miturut Baried (1994:61) asale saka tembung basa Yunani yaiku krites sing nduweni teges hakim, lan krien tegese ngakimi, kriterior tegese dhasar sawijine kegiyatan utawa proses ngakimi. Baried uga ngandharake yen kritik teks kuwi mujudake kegiyatan menehi evaluasi marang teks, nliti lan nyocogake teks ing papan kang bener. Purnomo (2007:10) ngandharake yen teks yaiku upaya kang ditindakake kanggo kritik ndandani, nglurusake uga representasi maneh naskah lan teks kanthi teks kang tujuwan kanggo nemokake representatif utawa bisa dipercaya. Kritik teks kegiyatan menehi evaluasi marang objek panliten, ora mung kuwi kegiyatan nintingi lan menehi panyaru tumrap teks kanggo ndadekake objek panliten kuwi representatif. Tintingan Intertekstual Teks siji lan liyane nduweni ciri kang beda, nanging ora mokal yen ana naskah sing nduweni isi sing padha. Kanggo nemtokake teks kang isa ditanggung jawabake mujudake dhasar suntingan naskah mula perlu ditindakake kajian intertekstual. yaiku gegayutan utawa sesambungan antarane teks siji lan teks- teks liyane. Sing dilakoni sepisan yaiku maca lan menehi apresiasi marang sakabehe naskah, banjur nemtokake naskah ngendi sing dianggep dadi hipogram. Hipogram Intertekstualistas bisa dijlentrehake 6 Laku Asketik Sajrone Naskah Kitab Bab Asale Manungsa yaiku unsur crita kang kinandhut sajrone teks sastra kang didakekake model, acuan lan latar teks kanggo teks sawise. Contoh panliten intertekstual marang naskah kuno kaya kang ditindakake dening Zahrotul Mufidah kanthi irah-LUDKDQ ‡1DVNDK %RQJVD 7HNDW 7DODEXO Ngelmi Dan .LWDE 7D¶OLPXO 0XWD¶DOOLP 7KDULTDWWD¶DOOXP suatu tinjauan filologi sajrone panliten kasebut. Saka kajian interteks kang ditindakake dening panliti ditemokake bab kang padha antarane naskah-naskah kasebut yaiku (1) hakikat nuntut ilmu (2) niyat nuntut ilmu (3) ngupaya sajrone nuntut ilmu (4) hakikat murid lan guru (5) bab-bab kang bisa nekakake rejeki. Sajrone naskah KBAM iki ditemokake bab sing meh padha kayadene naskah WHJ kang dianggit dening R.Ng Ranggawarsita. Sajrone KBAM iki uga nemokake bab kang beda saka naskah WHJ. Senajan kanthi umum naskah-naskah kuwi ngrembug bab tasawuf nanging saben naskah nduweni tetenger dhewe-dhewe. Adhedasar kasebut mula sajrone panliten iki bakal ditindakake kajian interteks antarane naskah KBAM lan WHJ. Hermeneutika Kanthi prasaja hermeneutik ditegesi tafsir. Sajrone studi sastra hermeneutika kuwi mujudake tafsir sastra, Endraswara (2011:42) ngandharake yen sajrone panliten sastra dhewe. nduweni Hermeneutika dhewe saka tembung basa Yunani yaiku hermeneuein kang tegese nafsirake, kanthi mitologi hermeneutika gegayutan marang sebutane dewa ing <XQDQL +HUPHV¶ kang nduweni tugas kanggo nurunake pesen saka Illahi marang manungsa (Ratna, 2004:45). hermeneutik paradigma Sajrone panliten marang naskah KBAM iki panliti uga nggunakake metodhe hermeneutika, kanthi tujuwan bisa nafsirake lan mangerteni bab kang kinandhut sajrone teks kang bakal ditliti. Didhasari penafsiran saka pamaos kang beda-beda mula hermeneutik dipilih kanggo ngandharake bab sing bakal didudah. Asketik Sajrone filsafat asketik ditegesi mujudake prinsip tingkah polah mati raga kanggo oleh rasa seneng, kaluhuran moral lan idealisme agamane. Ing Kamus Besar Bahasa Indonesia asketik nduweni tegese paham kang nganakake lan nglakoni keserdehanaan, kejujuran dan rela berkorban. Asketik tumrap wong Jawa miturut Endraswara (2013:76) asketik yaiku tumindak mulya tataran wong kamanunggalan mistik. Kamanunggalan kuwi bisa digayuh dening manungsa yen bisa nguwasani ajaran Jawa kanggo tumuju marang
‡0HPD\X +D\XQLQJ %DZDQD· VXSD\D ELVD XULS NDQWKL suci. Mula wong Jawa seneng nglakoni asketik kanggo ngilangi samubarang pancoban anasir urip. Asketik kanthi prasaja diarani mujudake semedi. (2013) ngandharake kegiyatan semedi Endraswara mujudake gegambaran kosmogonik sajrone reproduksi kosmos kang menehi daya pangaribawa tumrap pelakune supaya nggayuh katentreman lan kasantosan. Endraswara (2013:77) uga ngandharake yen asketik kuwi mujudake SHNHUWL‡VHVLULN·WHJHVHQJUacut hawa nepsu, yen ing Jawa kejaba semedi kegiyatan asketik iki bisa diwastani kaya dene sujud, ngesthi, manembah, lan tapa brata. Ing bab Tasawuf uga ana istilah uzlah, sing tegese misahake dhiri utawa nyepi, nanging ana panemu saka ulama kang dimaksud uzlah kuwi ora mesthi ing papa kang sepi kaya gunung lan guwa nanging munjer ana proteksi saka kahanan sosial sing umume maksiyat. Dene beruzlah kuwi ora melu marang bab maksiyat (Ghozali, 2007:242). Gegayutan marang andharan mau ngenani asketik. Bab kuwi dirembug sajrone naskah KBAM kang ngemu piwulangan tasawuf. Bab iki narik kawigaten panliti kanggo dianalisis. Tujuwane panliten iki diajab mengkone bisa menehi kawruh marang pamaos ngenani laku asketik wong Jawa jaman mbiyen. METODHE Sipate Panliten Sipate panliten ing panliten iki asipat deskriptif amarga ditindakake adhedhasar fakta kang ana. Panliten ngenani metonimi ing basa Jawa kalebu panliten kualitatif amarga dhata kang digunakake wujude basa lan dudu angka-angka. Panliten kualitatif nggunakake teori dhasar, konsep dhasar, modhel lan ancangan panliten basa kaya umumune (Kridalaksana, 1984:118). Data lan Sumber Data Kang dimaksud data ing kene yaiku objek kang bakal ditliti. data kang dimaksud sajrone panliten iki yaiku tembung lan ukara-ukara sing gegayutan marang bab asketik. Dene kahanan saka data panliten iki yaiku kanthi irah-LUDKDQ ‡.LWDE %DE $VDOH 0DQXQJVD· GLWXOLV nganggo aksara Jawa, basane Jawa ngoko-krama lan Indonesia, ana 2 kitab, awujud naskah gancaran, lan diwuwuhi diagram utawa bagan-bagan. Naskah KBAM iki disimpen ana ing omahe sing nganggit yaiku daleme Bapak Marjani kanthi alamat dhusun Semampir, Desa Sokogrinjing Kecamatan Kenduruhan Kabupaten Tuban, saiki naskah kuwi disimpen dening putrane yaiku bapak Murani. Naskah iki kahanan isih apik, naskah sepisan utawa naskah A karakit ana 33 lembar naskah sing kaloro utawa naskah B 7 Laku Asketik Sajrone Naskah Kitab Bab Asale Manungsa karakit ana 22 lembar. Wujud naskah arupa buku tulis lan tulisan ditulis nganggo pulpen. Saka andharan ngenani sumber data mau, dimangerteni yen asale naskah yaiku saka Tuban. Kanthi irah-irahan Kitab Bab Asale Manungsa. Data sajrone panliten iki arupa ukara lan tembung kang gegayutan marang laku asketik. Ukara lan tembung mau banjur dijlentrehake kanggo mangerteni maksud lan tujuwane. Naskah WHJ dijupuk saka internet kang wis dijarwakake ing tulisan latin dening R. Tanoyo taun 1954 masehi. Metodhe lan Teknik Panliten Metodhe lan teknik panliten nduweni fungsi kanggo tuntunan anggone nindakake panliten. Tata tata cara carane diperang dadi pangumpulan data (2) tata cara pangolahane data. Ing tata cara pangumpulan data ditindakake kegiyatan maca lan nraslitrasi naskah KBAM. Sajrone tata cara pangolahe data ana kegiyatan ndeskripsikake naskah, suntingan teks lan ngandharake sajrone KBAM, ngandharake kajian interteks antarane naskah KBAM lan WHJ lan Nggawe dudutan saka kasil panliten KBAM. loro yaiku (1) laku asketik Tata Cara Nulis Asile Panliten Tata cara panulisan panliten ing kene panliti merang dadi bab lan sub bab. Diwiwiti saka bab I-VII supaya runtut anggone nyuguhake asil saka panliten kang awujud ilmiyah utawa skripsi. Ana kaya mangkono kuwi wis ana paugerane. Anane laporan lan uga dadi tujuwan saka panliten yaiku bab Asketik Sajrone Kitab Bab Asale Manungsa. laporan DESKRIPSI NASKAH Deskripsi Naskah Kitab Bab Asale Manungsa lan Wirid Hidayat Jati Dekripsi naskah nduweni tujuwan ngandharake kahanan naskah. Naskah kang arep ditliti yaiku kasimpen ana ing daleme bapak Murani, desa Sokogrinjing dusun Semampir RT 02 RW 03 kecamatan Kenduruhan kabupaten Tuban. Naskah mau awujud gancaran kaperang ana 2 naskah, kanthi cacahe kaca ana 55. Ing buku A ana 9 kaca sing kosong, lan buku B ana 3 kaca sing ora ana tulisane. Tulisane naskah nggango aksara Jawa lan Jawa latin. Kanthi cethane, andharan ngenani naskah bakal dijlentrehake ing andharan sabanjure. Irah-irahan Naskah Kitab Bab Asale Manungsa lan Wirid Hidayat Jati Sajrone menehi irah-irahan kanggo sawijine karya sastra suluk, akeh-akehe kanthi cara njupuk jenenge salah sawijine paraga kang dianggep wigati ing sajrone karya
sastra suluk mau, utawa kanthi cara liya yaiku njupuk topik kang wigati diandharake dening para paragane (Purnomo, 2007:72-73). adhedasar andharan kuwi, mula ana rong cara kanggo nintingi judhul utawa irah-irahan marang karya sastra yaiku sepisan naskah ditulis tanpa irah-irahan, kaping pindho yaiku kanthi ana irah-irahan sing cetha. Ing naskah KBAM irah-irahan bisa iki ing sampul naskah. Irah-irahan ditulis ditemokake nganggo aksara Jawa ing sampul naskah bageyan ngarep NDQWKL WXOLVDQ ‡.LWDE %DE $VDOH 0DQXQJVD· GHQLQJ LNL EDE VLQJ 0DQXQJVD· DPHUJD VDMURQH QDVNDK kawiwitan yaiku ngrembug ngenani dumadine manungsa awit saka apa kuwi tegese manungsa lan bakale wujud manungsa kaya kutipan ing ngisor iki. ‡0XQJJXK DVDO ZLML PDQXQJVD LNX VDND kumpuling pletik utawa sorot. Manungsa iku asale saka tembung : manu + sa , dene tegese : manungsa , utawa manon iku pletik utawa sorot , dene tegese : Sa , iku sawiji. Dadi manungsa iku asale saka kumpule sawijine pletik utawa sorot.·(Kaca 2-3) Diandharake yen kamandanu utawa ing basa Indonesia diarani sperma kuwi saka saripati (pletik) 3 werna yaiku rembulan kanthi werna putih, lintang kanthi werna biru lan srengenge kanthi werna abang markata. Pletik kuwi nyawiji lan kena dayane bumi, banjur mlebu ing badhane manungsa, kuwi sing diarani wijine manungsa. Ing naskah WHJ kang kabangun dening R.Tanaya iki, irah-irahan naskah bisa ditemokake ing bageyan wiwitan naskah. Irah-irahan naskah ditulis kanthi cetha \DLNX ‡:LULG +LGD\DW -DWL· EDQMXU GLWXOLV EDE QJHQDQL latar belakang naskah babon ing bab pambuka, uga sebabe R.Tanaya mbangun naskah iki nganggo basa Jawa ngoko, lan mbabar isi sajrone naskah kanthi setithik. Pangripta lan Wektu Panulisan Naskah. Jeneng pangripta lan wektu panulisan naskah utawa karya sastra jama mbiyen lumrahe bisa ditemokake ing wiwitane naskah kang diarani menggala utawa kolofon. Jeneng pangripta lan wektu panulisane bisa ditulis cetha, sinirat, sandi asma lan liwat sengkalan. Ana uga pengripta kang ora meneni wektu panulisan lan jenenge marang karya sastra kang diripta. Sajrone naskah KBAM jenenge pangripta yaiku kanthi wuwuhan asma Marjani, uga wektu panulisan 1882 taun Jawa /1950 M, tanggal 1/13, wulan Sura/Oktober mapan ing sampul bageyan ngarep. Naskah WHJ diripta dening R.Ng. Ranggawarsita, yen iki ditulis 8 Laku Asketik Sajrone Naskah Kitab Bab Asale Manungsa wektu panulisan miturut kolofon kaca 98 saka WHJ kuwi ditemokake yen naskah purna disalin ing dina Jumat Kliwon, 14 Jumadilakir 1847 (9 Desember 1927). Naskah WHJ kang digunakake ana ing panliten iki yaiku naskah kabangun dening R.Tanaya taun 1954, nggunakake babon naskah reriptan R.Ng. Ranggawarsita, diterbitake GHQLQJSDQHUELW‡7ULPXWL· saka tlatah Surabaya. Kahanan Fisik Naskah Kahanan naskah KBAM iki isih apik, kanthi deskripsi sampul naskah A lan B werna klawu awujud kertas, ing bageyan sampul ana kertas putih ukuran 10x8 cm kanggo panggonan panulisan judhul, wektu panulisan lan asmane pangripta. Bageyan pinggir naskah B ana solasi werna ireng gunane kanggo ngraketake sampul ngarep lan sampul mburi, lan ana sing rusak ing bageyan mburi kanthi ukuran 18x2cm. Naskah A ora ana cacad. Naskah A ana 33 kaca awujud kertas, kaperang ana 9 kaca kosong tanpa tulisan, 5 kaca wuwuhan gambar (kaca: 1,2,10,11,15), 1 kaca wuwuhan tabel (kaca: 12). Sakabehe ditulis nganggo aksara Jawa. Naskah B ana 22 kaca awujud kertas, kaperang ana 3 kaca kosong tanpa tulisan, 6 kaca wuwuhan gambar (kaca: 11,12-15,26), 10 kaca ditulis nganggo aksara latin nggunakake basa Jawa (kaca: 5,6-11,31,32), 24 kaca ditulis nganggo aksara Jawa. Kahanan naskah WHJ awujud file kang diunduh alamat saka Ditulis nganggo huruf latin, nganggo mangsi werna ireng, biru lan abang, background werna putih lan cacahe kaca ana 51. Kaca kang kawuwuhan gambar ana ing kaca 41 lan 43. internet, kanthi Tulisan Naskah Naskah KBAM iki akeh-akehe ditulis nggunakake aksara Jawa, nanging saperangan tembung lan ukaran ana sing dirulis nganggo aksara arab lan latin. Wujud tulisan iki ditulis kanthi jejeg kanthi rapi. Ana uga sing ora jelas amerga piranti sing dinggo nulis beda-beda lan kena pengaruh saka kahanane kertas kang tipis, mula tulisan ing kaca suwalike katon ana kaca liyane. Buku A ditulis tangan nganggo mangsi werna biru, yen buku B nganggo mangsi werna biru, ireng lan abang. Naskah WHJ kang kabangun dening R.Tanaya ditulis nganggo aksara Jawa. Tulisane jejeg lan rapi. Ditulis cetak nganggo mangsi werna ireng, uga ditulis nganggo aksara Jawa murda, wilangan lan rekan. Basane Naskah
Basa mujudake perangan sing wigati sajrone naskah. Panggunaane basa ing karya sastra bisa dadi sarana kanggo medharake pamikiran saka pangriptane, mula basa kang endah uga bisa narik kawigaten pamaos. Basa kang digunakake bisa dadi pambeda antarane jinis karya sastra siji lan liyane. Naskah KBAM iki nggunakake basa Jawa ngoko, uga ana basa arab lan ing saperangan tembung uga nganggo basa Walanda. Naskah KBAM iki kawuwuhan basa arab amerga naskah iki minangka karya sastra kang uga medharake piwulangan bab tasawuf. Senajan naskah iki diripta ana ing tlatah Tuban kang mujudake dhaerah peisisran, nanging ora ditemokake ciri wigati kang mujudake naskah iki saka daerah pesisiran. Naskah iki luwih cundhuk nggunakake basa Jawa padatan sing ndadekake naskah iki dudu naskah pesisiran, nanging naskah ilmu mistik kejawen. Naskah WHJ nggunakake basa Jawa ngoko lan arab. Kayadene KBAM naskah WHJ iki uga ngrembug ngenani tasawuf, ajaran para wali lan ngelmu makrifat. Basa Jawa Gagrag Anyar Penganggone basa Jawa sajrone KBAM iki mujudake penganggo basa kang utama. KBAM mujudake karya sastra kang kelebu karya sastra gagrag anyar. Basa Jawa ing kene kanggo medharake sakabehe isine naskah. Kutipan saka naskah kaya ing ngisor iki. ‡0XQJJXK SHFDWLQJ Q\DZD PDX DNHK banget panggodhane kang bakal nekani. Yaiku kang asale saka gegawan sira kabeh kang kasebut ing dhuwur. Yaiku kang sira ajak lelaku ing alam donya. Ing kana bakal bisa matur dhewe-dhewe , apa kang bakal sira tindakake. Mulane wekasingsun urip sira ing donya supaya ati-ati lan padhang lakono kabecikan , dene yen bakal oncat saka nyawa dieling marang asalira VDQJNDQSDUDQ·NDFD Saka kutipan kuwi bisa dimangerteni yen basa Jawa digunakake kanggo medharake bab sajrone KBAM ngenani babagan asal sampurnane laku ing alam donya. Pethikan sadurunge njletrehake ngenani panggoda kang bakal diadhepi manungsa ing alam donya. Manungsa diajab supaya ngati-ati, amerga manungsa sesuk bakale bali menyang alam kelanggengan. Basa Jawa uga digunakake kanggo medharake bab ngenani kahanan manungsa wiwit dumadi. wongtuwane ( biyunge ) isih wujud kamadanu. 2.No 2. Wiwit umur 1 wulan ana ing kandhungan , wiwit ana tandha geter-geter awit wis awujud nur utawa sel. 9 Laku Asketik Sajrone Naskah Kitab Bab Asale Manungsa 3.No 3. Wiji umur 2 wulan ana ing kandhungan , ZLZLWELVDNXPHGXW·(kaca: 10) Saka kutipan kuwi bab ngenani kahanan manungsa wiwit dumadi, diandharake nganggo basa Jawa. Diandharake wiwitane manungsa wiwitane manungsa ana ing bobotan 9 wulan. Kaya kutipan sadurunge sing sepisan wiwitan tumibane kamandanu saka bapa neng guwa garbane biyung. Kapindho umur sesasi wis awujud sel lan sapiturute. Naskah WHJ kang disalin dening R.Tanaya iki nggunakake basa Jawa ngoko. Basa Jawa ngono dipilih dening R.Tanaya amerga nduweni pangajab supaya pamaos bisa gampang nampa isi saka WHJ iki. Kutipan saka naskah kaya ing ngisor iki. ‡LQJNDQJ GLQJLQ ZLZLWDQ SDWUDS NDQJ GDGL kewajiban, iku guru karo bakal murid pada amet banyu wud, sarta niyat kang karepe mengkene : ‡1DZDLWX UDI¶DO KDGDVL VXKDUDWD ZDODNDELUDWD amer banyu kadas, angilangake kadas cilik lan JHGKHSHUOXNDUDQD$OODK· Saka kutipan kuwi mratelakake bab bebukane Wirid, mejangake patrap kang ditindakake dening para Wali ing jaman mbiyen. Kutipan kng ndhuwur mujudake urutan kang sepisan kang kudu ditindakake, yaiku bab nyucikake kanthi wudlu lan niyat krana Allah, gunane supaya resik lair lan bathine. Bisa dimangerteni saka pethikan kuwi R,Tanaya nggunakake basa Jawa ngoko. Basa Walanda Basa Walanda ora basa kang utama digawe ana ing KBAM iki. Basa Walanda lan Inggris mung digawe ana ing saperangan tembung. Anane daya pangaribawa basa walanda iki didhasari pangripta nate nyinaoni basa kasebut, lan miturut kulawargane pangripta mujudake wong kang pinter basa manca. Tembung-tembung nganggo basa Walanda, ana ing petikan ngisor iki. ‡FHWKDN JHKHPHOWH >ODQJLW-langit] ) iku yen digrayangi karo ilat bisa karasa keri banget iku tandha yen awDNPXLVLKNDVLQXQJDQMD\D· ‡6DPRQH PDQHK NXPSXOH FLSWD UDVD PDX kena kanggo nambani wong lara ( zieg[lara] ) dene patrape nyediakake banyu ing cangkir utawa Ing naskah WHJ kang kabangun dening R.Tanaya, ora ditemokake basa walanda. Basa Arab
Naskah KBAM iki asale saka Tuban. Masyarakat Tuban akeh kang agamane Islam. Masyarakat Tuban mangerteni agama iki ing wiwitan pangrembakane. Salah sawijine wali kang nyebarake agama Islam yaiku Sunan Bonang, dikuburake ing Tuban (Sunaryo,1984:18). Saka kuwi pangaribawa tumrap masyarakat Tuban. ora mokal ing bidhang kasusastran asring ditemokake ana ing naskah kang ngemu piwulangan agama Islam, nggunakake basa Arab. Basa Arab sajrone naskah KBAM iki dudu basa kang asring dinggo. Basa Arab iki ana amerga naskah ini nduweni daya pangaribawa saka piwulang agama Islam. Islam gedhe banget Contone basa Arab sajrone KBAM iki yaiku Haluamah, Hamarah, Supiyah, Mutmainah (arane sipat- sipat), Allah Islam), (pangerane wong Ashadualailahailallah wa ashaduanna muhammadar rasulullah (diwastani syahadat, salah sawijine rukun Islam kaping siji), nur (cahya), suhut (suhud) (saksine ruh), jalal (Maha Agung), jamal (Maha elok sipate), kahar (Kang misesa asmaNe), kamal (Maha sampurna), iman (sipat percaya), taukit (Nyawiji utawa manunggal), wajib (kang kudu ditindakake), sholat (ngibadahe wong Islam). agama Semono uga ing naskah WHJ, basa Arab ora mujudake basa utama kanggo medharake isi naskah. Basa utama sing digunakake kanggo mbabarake isi naskah yaiku basa Jawa. Kayadene naskah KBAM , basa Arab ing WHJ digunakake marang tetembungan sing ora bisa langsung utawa ora kena dijarwakake nganggo basa liyane. Contoh basa Arab sajrone naskah WHJ yaiku: wali (wakil Allah), Nawaitu raf'al chadasi suharata wa'lkabirata, farlanlilahi ta'ala Allahu Akbar (donga niyat nyucikake awak), Muchammad (Rasul Allah), Sayyidina (kanjeng utawa tuan), nur (cahya), Adam (nabi utawa manungsa sepisan kang diciptakake Allah), nuftah (mani). Wujud Jinis Naskah KBAM lan WHJ mujudake jinis naskah piwulangan tasawuf. KBAM kang asale saka pesisiran nduweni genre sastra awujud gancaran, semono uga WHJ kang kabangun dening R.Tanaya iki. KBAM ora nganggo nggunakake jinis metrum-metrum kaya naskah pesisiran liyane. KBAM dibuka langsung marang bab sing gegayutan marang isine, ing kaca sepisan bisa ditemokake gambar kang medharake patang bab. Isine Naskah Naskah KBAM iki kasusun saka rong buku nduweni isi sanga bab. Kitab A isine diwiwiti saka bab asal dumadine manungsa, racutan dumadine manungsa, bab tumurune dumadine manungsa, nganti bab tandha 10 Laku Asketik Sajrone Naskah Kitab Bab Asale Manungsa sing tuwuh saka dayane cipta rasa. Kitab B isine diwiwiti saka bab wajibe warga, shalat lan liyane. Naskah KBAM iki umume ngenani bab piwulangan tasawuf, saengga ana daya pangaribawa agama Islam sajrone KBAM iki. Piwulang-piwulang kang bisa ditemokake ing kene yaiku sembahyang, ngelmu cipta rasa, ngracut hawa nepsu, lan nggunakake cipta rasa kuwi kanggo urip. Saka salah sawijine piwulang kasebut mula ing panliten iki bakal diandharake laku asketik sajrone naskah KBAM iki, andharan kanthi gamblang ana ing bab sabanjure. Naskah WHJ kang disalin dening R.Tanaya iki awujud softfile. Isine naskah medharake bab bebukane wirid kang kaperang dadi 8 bab pambuka yaiku, wisikan ananing dzad, wedharan wahananing dzat, gelaran kahananing dzat, pambuka tata malige ing dalem bait al- makmur, pambukaning tata malige ing dalem bait al- muharram, pambukaning tata malige ing dalem bait al- mukkadas, panetep santosaning iman lan sesahidan. Sabanjure yaiku bab patrape paraboting ngilmu kang diperang dadi 8 pangkat yaiku, pamuja, tobat utawa panalangsa, pangruwat, saksi ing dzat kita, kaya sesahidan, anucekake sakehing anasir, angawinake badan karo nyawa, sangkan paraning tanazultarki lan pambirat asaling cahya. Andharan kanthi gamblang bakal dionceki ing bab sabanjure SUNTINGAN TEKS Asil Suntingan Teks Asile tranlitrasi saka aksara Jawa sajrone naskah KBAM iki disunting adhedasar perangan kaca kang gegayutan marang andharan panliten ana sajrone naskah, mula nomer kaca kasebut ora diwiwiti saka kaca kawitan. Pethikan kang digawe ana suntingan ini ora adoh saka topik andharan panliten iki yaiku bab laku asketik. Kaca sing diandharake bisa dijupuk saka kaca tengah utawa pungkasane naskah. Asil saka suntingan iki dijupuk saperangan kaca naskah A lan naskah B. Naskah A kang cacahe 33 lembar kertas, kaperang dumadi maneka bab. Bab kang ngrembug ngenani laku asketik ana ing bab kekuwatane cipta rasa, (24), bab kekuwatane pikiran, kang sarana diklumpukake (bab ngelmu cipta rasa) (26). naskah B cacahe ana 22 kertas, kaperang dumadi maneka bab. Bab kang ngrembug ngenani laku asketik ana ing bab brata 5 prakara, bab laku 5 prakara, bab brata 5 prakara, bab sampurnane laku, bab anggawe lan ngempakake daya, bab ngresiki rasa jati, lan bab pangrasa. Tandha-tandha kang digunakake ing suntingan teks [ ] kanggo tembung kang ora bisa diwaca amerga tulisan rusak / kanggo ngganti tandha koma (/) // kanggo ngganti tandha titik (//)
_____ (underline) tandha garis ngisor kanggo tembung kang bakal diwenehi komentar. No a. Kitab A Naskah Suntingan 1) Kaca 28 Semedi Ngeram-erami Didayani Muja semedi Kadonya Badan alus Sukci Engeta Jujug Semedi Ngeram-erami Didayani Muja semedi Kadonyan Badan alus Suci Engeta Njujug 2) Kaca 29 3) Kaca 30 4) Kaca 31 Bental makmur Bental mukadas Angon Kajatake Menit Lebu Jumbuh Dluwang Arane Mancer Badin Dhuwur Diborehake Dununge Aning eneng Waskitha ana Ditelgram Ditelpun Layap-layap Latib Sasmita Gaib Kendhangan kuping Cethak Gehemelte Bait al Makmur Bait al Mukkadas Anggone Ngajatake, pepinginan Menit Mlebu Jumbuh Dluwang, kertas Sebutane Mancer Badan Ndhuwur Diusapake Tujuwane Saka ora ana tumuju ana Saka tegese mawas Ditelegram, Ngirim layang lumantar geter listrik Ditelpun Layap-layap Lantip Sasmita Gaib Gumetere kuping Cethak Saka basa Walanda tegese langit- Langit Apes basa Kawi frekwensi Apes 11 Laku Asketik Sajrone Naskah Kitab Bab Asale Manungsa Lumprahe Lumrahe, padatan b. Kitab B 1) Kaca 22 2) Kaca 22 3) Kaca 24 Pakantuk Awungua Batos Resah Bandrek Jina Cidreng Remi Jempor Saanane Ambedhug Ngasepen Kepranggul Keri Pangeran Pancrabakan Kanunggahing Hyang maha Agung Kekoeatan Pikantuk, antuk Tangia Batin Rusuh Bandrek Saka basa Arab yaiku Zina, salah Sawijine Tumindak dosa Tumindak cidra Botohan, judi sarana ngganggo Kertu Jempor Sakanane Pasa nganti wayah bedhug Ngasepen Kepranggul Sisih kiwa Pangeran Pancrabakan Wahyu saka Gusti Allah 4) Kaca 25 tondha Ejaan saka kekuatan ing basa Indonesia Tandha basa lawas Komentar Komentar mung ditujokake marang tembung- tembung kang wis dipilih adhedasar narik kawigaten kanggo diwenehi cathetan luwih. Tujuwane uga menehi katrangan kanggo nggampangake pamaos mangerteni tembung-tembung kasebut. LAKU ASKETIK LAN INTERTEKSTUAL iki diperang dening panliti dumadi telung subbab yaiku laku asketik sajrone KBAM, tatacara nindakake laku asketik lan paedah nindakake laku asketik sajrone KBAM. Andharan ngenani laku asketik ing bab Laku Asketik Sajrone KBAM Piwulang tasawuf identik marang tumindak uzlah, tapa brata, semedhi lan liyane. Kegiyatan semedhi mujudake sarana panggulawentah bathin lan raga supaya bisa resik saka sakabehe reregede donya. Sajrone ritual
mistik kejawen semedi ana sesambungane marang rasa yaiku rasa sejati. Ora mokal yen sajrone teks KBAM iki bakal ditemokake bab kang ngrembug ngenani tumindak tapa brata lan semedi. Bab kasebut bakal diandharake saben pethikan sing sesambungan marang bab kang dadi andharan. Pethikan ngenani laku asketik sajrone naskah kaya ing ngisor iki: ‡%UDWDSUDNDUD Narima, Wadhahipun ingkang winadhah: anarima: nadyan luweha yen boten nari menggalih inggih boten pakantuk sabab ngongsa ongsa punika gosong salebeting manah. ingkang Wadhahipun winadhahan engiti (eling) nadyan awungua yen sinamur ing sasamben. (mama 7) inggih boten pakantuk sabab samben punika andadosaken supening pakuwun. Anyegah duka ingkang winadhahan santosa: nadyan amenmendel layenkenan manah inggih boten pakantuk pramila menel ingkang anyepen. ingkang winandhaka Amepet panalongsa: nadya ambisu anyen nguneg-uneg salebeting. Batos inggih boten pakantuk sabab nguneg-uneg punika dados reregeding batos. Wadhahipun angempet (sanggama) tata nadyan awis-awis ingkang winadhahan sanggama yen sanggamanipun resa (bandrek) jina, cidreng, remi, inggih boten pikantuk anjalari QJHQHPDNHQ MLZD Q\XGD EDZD ODNVDQD DSHV· [kitab B: kaca21-22] angingirangi dhahar anyunyu dasare: pangandika: syahwat Tata Cara Nindakake Laku Asketik Sajrone naskah KBAM diandharake uga ngenani tata cara persiyapan sadurunge nglakoni semedhi lan tapa brata. Pethikan teks kaya ing ngisor iki: ‡Mungguh aturane ngumpulake cipta rasa iku yaiku : 1. goleka panggonan kang sepi lan resik ( panggonan kang kok senengi ) 2. lungguha kang jejeg lan mantep ( kejaba lungguh iya kena. Cekake bisa ngleremake pikiran lan angon lebu mentune napas ) 3. driji sapuluh pucuke marang irung semana mau loro pucuke kapantheng marang jempolan bolongane irung. 4. sakabehe panganggo kudu dikendhoni perlune yen ambegan supaya bisa landhung lan areh. 5. napas ditarik manjero kang lon-lonan sajero- jerone nganti notog ing uteg, (bagiyan bental makmur ) dene weteng kang nganti kempes ( bagiyan bental mukadas ) laan napas kang ditarik manjero mau ditahan sawetara utawa sekendho nuli diwetokake maneh kang lon-lonnan ketu ing 12 Laku Asketik Sajrone Naskah Kitab Bab Asale Manungsa irung kang nganti entek, dene wetenge kang ngati mekar (mlembung) mangkono bola-bali. 6. nalika angon mlebu wetune napas , ilat padalake marang cethak ( kabekuk mandhuwur ) dene gorokan kabukak wae. 7.sajrone angon mlebu wetune napas kudu ngumpulake cipta rasa ( pikiran ) di anggita ing sajrone ati apa kang di kajatake ( iki minangkane donga utawa japane). 8. yen ngumpulake cipta rasa ( pikiran ) utaw semedi sasithike kudu limang menit utawa limolas menit , luwih suwe luwih becik , nanging upama anggone angon lebu wetune napas ora kena jumbuh , dene mripat mandeng marang pucuke MHPSRODQWDQJDQ·>.LWDE$NDFD@ Paedah Nindakake Laku Asketik Sajrone KBAM Laku asketik mujudake tumindak spiritual asipat batiniyah mujudake tumindak nggegulang ketrampilan rohani, ngracut hawa nepsu lan potensi-potensi batiniah sajrone badan. Laku asketik kaya semedhi asring dianggep kegiyatan kang ditindakake tanpa sadhar, amerga katon meneng wae lan meremake mata. Semedhi kuwi kegiyatan kang ditindakake kanthi sadhar lan angen-angen sing munjer marang sawijine bab. Paedahe semedhi bisa dirasakake kanthi lan ora langsung. Bab sadurunge ngandharake yen semedhi diwiwiti kanthi nggladhi mlebu-metune napas. Mlebu- metune napas kang ketata ndadekake tekanan darah dadi normal lan stress bisa ilang. Sipat-sipat kaya ilange rasa tegang, nyepi saka kahanan sosial kang sipate nindes, lingkungan esoteris, kegiyatan nentremake batin lan percaya marang guru dianggep dening psikiater Dipojono (sajrone Murder, 1983:33) kebatinan nduweni paedah kanggo kasarasan mental wong Jawa. langsung Wis diandharake mau yen kegiayatan semedhi sipate batiniyah. Potensi-potensi batiniyah kang wis digladhi mula nduweni daya lan kekuwatan kang mandhiri. Andharan ngenani daya potensi batinyah ana ing pethikan naskah iki. ‡'D\D NDQJ VDND NXPSXOH FLSWD UDVD PDX JHKGH banget paedahe. Yaiku bisa kautus menyang endi- endi bae, sak kersane kang ngutus kanthi anggawa tandha bisa lan orane kelakon marang barang kang dikarepake mau ( perlu banget kanggo mergawe ing bestune kang gehde tanggungane lan wewengkone ). Samone maneh kumpule cipta rasa mau kena NDQJJR QDPEDQL ZRQJ ODUD· >.LWDE $ .DFD 29] Kajian Intertekstual Naskah KBAM lan WHJ N KBAM WHJ Aspek Katran
o 1 2 3 Irah- irahan Taun panulisa n naskah Laku Asketik Kitab Bab Asale Manungsa 1882 taun Jawa. Mungguh aturane nglumpukake iku cipta yaiku goleka papan kang sepi resik, lan rasa Wirid Hidayat Jati 1954 masehi. Wiwit asidhakep suku tunggal anutupi babahan nawasanga, gan KBAM ditulis nggunak ake basa ngoko, lan babon naskah WHJ nggunak ake basa krama. WHJ kang diringke s dening R.Tanay a ditulis nganggo basa ngoko. Taun panulisa n naskah KBAM bisa dimange rteni ana ing sampul ngarep kitab A. Babon naskah WHJ ditulis ing taun 1791 taun Jawa. WHJ kang diringke s dening R.Tanay a ditulis ana taun 1954 masehi. Naskah kang paling tuwa, lan merbaw ani yaiku naskah WHJ. Naskah KBAM lan WHJ padha- padha ngrembu 13 Laku Asketik Sajrone Naskah Kitab Bab Asale Manungsa 4 5 6 Bab Ciptane Manun gsa Sahada t Hawa utawa Nepsu lungguha kang ejeg lan mantep (...) Telung saripati nyawji kang dayane kena geni, bumi, banyu, angin, lan rembulan banjur lintang mlebu ana badane manungsa, kuwi sing diarani kamandanu. sahadad kalimah loro dene , tetembungane yaiku :Sahadad Ashadualailahail allah wa ashaduanna muhammadar rasulullah. 1. Haluamah kang asale saka dayane bumi lan swasana 2. Hamarah kang asale saka dayane lan geni manungsa 3. Supiyah kang saka asale dayane angin lan lintang darijining asta padha antuk ing selaning driji angapuranc ang, jempol diadu padha jempol (...) kaya Sejatine manungsa iku rahsaningsu n (Allah), ingsun nitahake Adam saka patang perkara yaiku bumi, geni, angin, banyu. Ingsun anaksèni, satuhune ora Pangeran, anging Insun, anaksèni Ingsun, satuhune Muchamma d iku utusaningsu n, Fatimah iku umatingsun ana lan Napsu tegese angkara iku sejatine ya amung sawiji, ananging dinamani dadi patang pasebutan. 1. Napsu aluama h tegese angang sa (....) g lan carane nindaka ke asketik, kanthi cara ngandha rake dhewe- dhewe. Naskah kekaron e ngrembu g ngenani asale manung sa, daya kang ndayani manung sa kuwi. Naskah kekaron e ngrembu g ngenani sahadat, ing naskah KBAM ditulis luwih dhisik nggunak ake basa Arab, ing Naskah WHJ dijarwak ake nggunak ake basa Jawa. Kekaron e naskah kasebut ngrembu g ngenani patang jinis napsu, nanging andhara ne beda- beda. tata laku lan
7 8 Laku 5 Perkara Patang tataran ing tasawuf 4. Mutmainah asale kang saka dayane rembulan lan banyu 1. Mangana yen arep lumaku 2. Lumakuwa yen arep turu 3. Turuwa yen kudu nesu 4. Napsuwa yen arep perang 5. Peranga yen arep mangan Yen wiji mau dadi wis di manungsa lairake ing donya ngalam kudu duwe laku Sareat (sarengat), Tarekat, Khakhekhat, Makripat 2. Napsu amarah tegese sereng (....) 3. Napsu supiyah tegese meles (....) 4. Napsu mutmai nah tegese jinem (...) 1. Turuwa yen arep nepsu tegese (...) 2. Napsu wa yen arep perang tegese (...) 3. Perang a arep mangan tegese (...) yen 4. Manga na yen arep lumaku (...) 5. Lumak uwa yen arep turu (...) Iki Warahing Hidayat- Jati, anuduhake dununge pangkating ngelmu makrifat. kang Ing naskah KBAM limang perkara kuwi klebu ana bab ‡/DNX 3HUNDUD· yen sajrone naskah WHJ bab kang meh saemper kuwi mujudak e bebasan saka wasiyate Kangjen g Susuhun an ing Ngampè ldênta, kang kadhaw uhake marang para putra Naskah KBAM nyebut lan ngandar ake patang tataran ing tasawuf yaiku sareat 14 Laku Asketik Sajrone Naskah Kitab Bab Asale Manungsa (syariat), tarekat. Khakeka t (hakekat ) lan makripat . Ing naskah WHJ Ora kabeh disebuta ke nanging mung makripat . PENUTUP Dudutan Saka asile tintingan ngenani naskah KBAM iki bisa didudut yen irah-irahan kang digunakake dijupuk saka sajrone bab kang ana ing naskah. Bab kuwi ngandharake ngenani kahanan dumadine manungsa nganti ana alam donya. Saka bab iku mula didadekake irah-irahan Kitab Bab Asale Manungsa. Jeneng pangripta lan wektu panulisane naskah KBAM bisa ditemokake kanthi gampang ing sampul ngarep kitab A. Jenenge pangripta yaiku bapak Marjani, papan panulisane naskah yaiku desa Sokogrinjing, dusun Semampir, kecamatan Kenduruhan kabupaten Tuban. Ditulis ing taun 1 Sura 1882 atau 13 Oktober 1950 masehi. Naskah KBAM iki mujudake piwulang tasawuf. Piwulang kang ana sajrone ngenani dzat, Syariat, tarekat, hakekat lan makrifat, tumindak nggulawentah batiniyah, nyegah nafsu, tapa brata lan semedhi. Saka saperangan bab kang ana sajrone naskah KBAM kuwi banjur dijupuk salah sawijine kang narika kawigaten panliten yaiku ngenani laku asketik. Naskah KBAM iki mujudake salah sawijine kasusastran kang ngrembug ngenani tasawuf. Mijile karya sastra mesthi nduweni sesambungan marang karya sastra kang asipat padha, utawa sakorane nduweni bab kang saemper. Yen dimangerteni saka taun panulisan naskah KBAM iki, bisa didudut yen ana karya sastra kang tasawuf, salah luwih sawijine yaiku WHJ anggitane R.Ng Ranggawarsita ing 1791 taun Jawa. Anane bab kang padha sajrone kekarone naskah mula iki dianakake kajian intertekstual kanthi kasil nemokake saperangan bab sing meh padha. Bab-bab kuwi dening panliti diringkes dadi 6 yaiku (1) laku asketik (2) bab ciptane manungsa (3) sahadat (4) hawa utawa nepsu (5) laku limang perkara (6) tuwa uga ngrembug ngenani ing panliten
patang tataran ing tasawuf. Senajan nduweni pamikiran sing padha, nanging saben naskah ngandharake kanthi beda-beda. Saka kajian intertekstual kuwi bisa dimangerteni yen naskah KBAM kaprabawan karo naskah WHJ kang babone luwih dhisik ana. Pamrayoga Panliten iki isih adoh saka bener lan kasampurnan, amerga isi kang diandharake mujudake kegiyatan kang satemene butuh pamikiran lan kebak pengalaman. Akeh banget kang kudune bisa dibabarake sajrone panliten iki, kaya antropologi, tintingan basa, tasawuf lan liyane. Anane panliten iki diajab supaya bisa nambahi kawruh ngenani studi naskah lawas. lawas, mujudake tumindak ngeluri lan ngrembakake naskah lawas supaya bisa diwaca dening masyarakat. Saka panliten iki diajab supaya masyarakat mligine masyarakat Jawa dhewe bisa ngregani apa kang dadi budaya leluhure. Panliten ngenani naskah KAPUSTAKAN Al Ghozali, Imam. 2007. Mempertajam Mata Bathin. Mitrapress Studio. Arikunto, Suharsimi. 2006. Prosedur Penelitian. Jakarta: PT. Rineka Cipta. Baried. 1994. Pengantar Teori Filologi. Yogyakarta: Badan Penelitian dan Publikasi Fakultas UGM. Endraswara, Suwardi. 2006. Metodologi Penelitian Sastra. Yogyakarta: media press. Memayu Hayuning Bawana. Yogyakarta: Narasi. ----------------------------.2006.Mistik Yogyakarta: Narasi. Kejawen. Hardjowirogo. 1989. Manusia Jawa. Jakarta: Haji Masagung. Koentjaraningrat.1985. Kebudayaan Mentalitas dan Pembangungan. Jakarta: PT Gramedia. Luxembung, Jan Van dkk. 1989. Pengantar Ilmu Sastra. Jakarta: PT Gramedia. Marjani. 1950. Kitab Bab Asale Manungsa. Tuban. Mulder, Niels. 1983. Kebatinan Dan Hidup Sehari-Hari Orang Jawa. Jakarta: PT Gramedia. Nurgiyantoro. Burhan. 2010. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. Nurlila. 2009. Kapandhegan Sajrone Serat Ranggalawe. (tidak diterbitkan) Purnama, Bambang. 2011. Kesastraan Jawa Pesisiran. Surabaya: Bintang Surabaya. --------------------------. 2007. Filologi dan Studi Sastra Lama. Surabaya: Bintang Surabaya. Ronggopradoto. 1988. Hidayat Jati Kawedhar. Surabaya: PT Citra Jaya Murti. Santosa. 2012. Spiritualisme Jawa. Yogyakarta. Memayu Publishing. 15 Laku Asketik Sajrone Naskah Kitab Bab Asale Manungsa Simuh. 1988. Mistik Islam Kejawen R.Ng Ranggawarsita (Suatu Studi Terhadap Wirid Hidayat Jati). Jakarta: UI Press. --------.1996. Sufisme Jawa Transformasi Tasawuf Islam ke Mistik Jawa. Yogyakarta: Yayasan Bentang Budaya. --------.1997. Tasawuf dan Perkembanganya Dalam Islam. Jakarta: PT Raja Grafindo Persada. Sudardi. 2003. Sastra Sufistik. Solo: PT Tiga Serangkai Mandiri. Tanoyo,R. 1954. Wirid Hidayat Jati (Karangan Pujangga R.Ng Ranggawarsita, Kabangun R.Tanojo). Surabaya: PT Trimurti. Teeuw, A. 1988. Sastra Dan Ilmu Sastra Pengantar Ilmu Sastra. Jakarta: PT Girimukti Pusaka. Wellek, Rene & Austin Werren. 1990. Teori Kesusastraan. Jakarta: PT Gramedia. Wojowasito,S. 1978. Kamus umum belanda-indonesia. Jakarta: Penerbit ichtiar baru - van hoeve