RINGKESAN NGUNDHAKAKE KAWASISAN WAWANCARA %$6$-$:$.$17+,‡METODE BERMAIN PERAN·0$5$1*6,6:$ KLAS VIII A SMPN 1 PUCANGLABAN, KABUPATEN TULUNGAGUNG TAHUN PAMULANGAN 2015/2016 dening HERI SUKAMTO NIM. 130 20114088 S1 PENDIDIKAN BAHASA DAN SATRA DHAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI SURABAYA 2015
Heri Sukamto, Dr Murdiyanto,M .Hum Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Sajrone pamulangan basa Jawa mligine katrampilan micara basa Jawa ing kelas VIII A SMPN 1 Pucanglaban Tulungagung nuduhake asil kang endhek. Bab iki bisa dituduhake saka asil sinau siswa kang isih ana ing ngisore KKM. Basa kang digunakake siswa ora trep karo unggah-ungguh basa kang ana. Anane siswa ora bisa lan ora kenal basa kasebut akeh kang njalari. Bab kasebut antarane anane perkembangan teknologi kang tansaya cepet. Anane sawernane media kang gampang ditemoni dening sapa wae ing endi wae lumantar teknologi gadget kang lagi rame ing jaman saiki. Saliyane iku, saka faktor lingkungan keluarga. Siswa kurang nduweni motivasi kanggo sinau wicara Jawa, amarga siswa kurang mangerteni ngenani pamulangan utawa basa kang kudu digunakake. Saliyane iku, metode pamulangan kang ditindakake ing sekolahan isih nggunakake metode konvensional kang isih nengenake nyathet lan ngrungokake saengga siswa rumangsa waleh. Kanthi anane bab kasebut pamulangan kanthi pendekatan kontekstual diajab bisa nuwuhake semangat lan motivasi sinau tumrap siswa. Pendekatan kontekstual kanthi metode bermain peran perlu digunakake sajrone ngundhakake kawasisan wicara basa Jawa tumrap siswa. Underane panliten iki yaiku (1) kepriye undhak-undhake keaktifan siswa kanthi migunakake metode bermain peran; (2) kepriye undhak-undhake keaktifan guru kanthi migunakake metode bermain peran; (3) kepriye undhak-undhake asil pasinaon siswa kanthi migunakake metode bermain peran. Salaras karo underan panliten, tujuwan saka panliten iki yaiku (1) ngandharake undhak-undhake keaktifan siswa kanthi migunakake metode bermain peran; (2) ngandharake undhak-undhake keaktifan guru kanthi migunakake metode bermain peran; (3) ngandharake undhak-undhake asil pasinaon siswa kanthi migunakake metode bermain peran. Asil saka panliten iki nuduhake yen metode bermain peran bisa ngundhakake kawasisan wawan rembug basa Jawa siswa. Wiwit saka aktivitas siswa, guru, lan asil sinau siswa kang ngalami undhak- undhakan. Aktivitas siswa sajrone pamulangan wawan rembug basa Jawa siswa kelas VIII A SMPN 1 Pucanglaban nuduhake anane undhak-undhakan sawise ditindakake metode bermain peran. Ing siklus 1 prosentase kang diolehake 57,5%, kang kalebu kriteria kurang banget, banjur ing siklus 2 iki nuduhake undhak-undhakan, yaiku kanti prosentase 75%, kang kalebu kriteria cukup. Tembung kunci: wawan rembug, ungggah-ungguh basa, bermain peran Landhesane Panliten Ing pamulangan basa iku ana patang yaiku kawasisan kawasisan ngrungokake, micara, maca, lan nulis. Kabeh kawasisan kasebut ora bisa dipisah-pisahake amarga nduweni gandheng ceneng kang gegayutan. Micara minangka kawasisan tingkat kaloro. Kawasisan iki bisa diolehake kulinane ditindakake kanthi nirokake apa kang dirungu. Saliyane disinau ing omah utawa kulawarga kawasisan iki uga disinau ing sekolahan. Salah sijine micara basa Jawa kang disinau ing pamulangan basa Jawa. kang kudu disinaoni, sawise ngrungokake, Sajrone pamulangan basa Jawa mligine kawasisan micara basa Jawa ing klas VIII A SMPN 1 Pucanglaban Tulungagung nuduhake asil kang endhek. Bab iki bisa dituduhake saka asil sinau siswa kang isih ana ing ngisore KKM iku uga basa kang yaiku 60. Saliyane digunakake utawa pacelathon karo kanca utawa gurune. Basa kang digunakake siswa ora trep karo unggah-ungguh basa kang ana. Siswa kadhangkala nggunakake krama inggil kanggo dheweke dhewe, dene kanggo wong liya (guru) malah nggunakake krama. Bab iki ora salaras karo unggah-ungguh wong Jawa kang tansah ngajeni marang wong liya, mligine wong kang luwih tuwa. siswa nalika micara Anane siswa ora bisa lan ora kenal basa kasebut akeh kang njalari. Bab kasebut antarane anane perkembangan teknologi kang tansaya cepet. Anane sawernane media kang gampang ditemoni dening sapa wae ing endi wae lumantar teknologi gadget kang lagi rame ing 1
faktor iku, jaman lingkungan kaluwarga- keluarga. Akeh kaluwarga enom kang luwih milih gaya hidup modern, kang luwih nengenake basa Indonesia tinimbang basa Jawa tumrap anake. Saka faktor siswane dhewe, siswa nduweni pamikiran yen basa Jawa iku kalebu basa kang kuno lan ora moderen. saiki. Saliyane saka Siswa kurang nduweni motivasi kanggo sinau wicara Jawa, amarga siswa kurang mangerteni ngenani pamulangan utawa basa kang kudu digunakake. Saliyane iku, metode pamulangan kang ditindakake ing sekolahan isih nggunakake metode konvensional kang isih nengenake nyathet lan ngrungokake saengga siswa rumangsa waleh. A. Kepriye undhak-undhake keaktivan 1 siswa sajrone Pucanglaban, Tulungagung rembug basa Jawa kanthi wawan PLJXQDNDNH‡PHWRGHEHUPDLQSHUDQ·? B. Kepriye undhak-undhake keaktivan guru 1 Pucanglaban, Tulungagung sajrone rembug basa Jawa kanthi wawan PLJXQDNDNH‡PHWRGHEHUPDLQSHUDQ·? C. Kepriye undhak-undhake asil pasinaon keaktivan siswa klas VIII A SMPN 1 sajrone Pucanglaban, Tulungagung wawan rembug basa Jawa kanthi migunakakH‡PHWRGHEHUPDLQSHUDQ·? klas VIII A SMPN klas VIII A SMPN Paedahe Panliten Sistem pamulangan konvensional kang isih fokus marang buku paket, LKS lan guru nuwuhake kejenuhan tumrap siswa. Kanthi anane kanthi kasebut bab pendekatan kontekstual diajab bisa nuwuhake semangat lan motivasi sinau tumrap siswa. Pendekatan kontekstual kanthi metode bermain peran perlu digunakake sajrone ngundhakake kawasisan wicara basa Jawa tumrap siswa. Kanthi metode iki diajab siswa bisa blajar lan nintingi ragam basa Jawa lan panggunaane sajrone komunikasi padinan. pamulangan Adhedhasar tujuwan panliten kasebut diolehake paedah saka panliten iki, yaiku: A. Paedah kanggo siswa, yaiku bisa ndandekake luwih ngregani siswa budaya Jawa, lan bisa nggunakake basa Jawa ing padinan kanthi trep. B. Paedah kanggo guru, bisa didadekake acuan sajrone ngundhakake kreativitas nindakake lan proses pamulangan, pamulangan kanthi nyenengake lan lancar. inovasi sajrone saengga bisa lumaku Wicara minangka sawijine kawasisan nuturake swara basa sajrone medharake pesen, utawa ide, gagasan, lan karep menyang wong liya. Kawasisan wicara iki pancen angel disinaoni amarga mbutuhake mental kanggo liya. Sajrone micara ngundhakake kawasisan wicara basa Jawa tumrap siswa, pendekatan kontekstual kanthi metode bermain peran minangka cara kang dipilih. Pendekatan kontekstual kanthi metode bermain peran bisa mbiyantu guru sajrone nggayutake kahanan ing panguripan karo materi pamulangan. Kanthi cara iki siswa bisa luwih mangeteni lan nampa materi lan kawruh kang diparingne guru. Adhedhasar apa kang wis diandharake ing ndhuwur, mula panliti bakal nindakake panliten kanthi irah-LUDKDQ ‡1JXQGKDNDNH .DZDVLVDQ Wawan Rembug Basa Jawa kanthi Metode Bermain Peran marang Siswa Klas VIII A SMPN Kabupaten 7XOXQJDJXQJ· .DQWKL DVLO SDQOLWHQ LNL GLDMDE bisa didadekake tetimbangan tumrap para guru kanggo nindakake pamulangan kang luwih inovatif. ing ngarepe wong 1 Pucanglaban, C. Paedah kanggo sekolah, asil panliten iki bisa digunakake minangka masukan positif kanggo sekolah supaya luwih maju. D. Paedah kanggo panliti, bisa oleh ing pengalaman ngenani panliten bidhang pamulangan wicara kanthi pendekatan lumantar metode bermain peran. kontekstual Wewatesane Tetembungan Wewatesan tetembungan ing panliten iki dikarepake bisa nyingkiri salah panampa anggone negesi tetembung sajrone judhul panliten. Mula saka kuwi wewatesane ing panliten iki, yaiku: tetembungan A. Kawasisan wicara, yaiku kawasisan basa sajrone nuturake bunyi-buyi kanggo medharake ide, pamawas, tujuwan utawa rasa pangrasa tumrap wong liya. B. Wawan sawijining kagiyatan takon lan mangsuli (wicara) kang kanggo ngolehake sawijine dhata kanggo kaperluwan tartamtu. rembug, yaiku nduweni tujuwan Underane Panliten Adhedhasar lelandhesan panliten ing C. Pendekatan kontekstual, yaiku sawijine pendekatan pamulangan kang luwih ndhuwur, kang dadi underane panliten, yaiku: 2
nengenake sajrone proses aktivitas siswa kanggo nemokake materi kang disinaoni karo panguripan nyata ing kiwa tengene. lan nggayutake D. Metode bermain peran, yaiku metode kanggo nampilake peran utawa tokoh kang sajrone sawijining pertunjukan peran ing klas VIII A utawa sapatemon. anaing kanyatan Pemodelan, yaiku proses pamulangan kanthi meragakake samubarang utawa tumindak minangka tuladha supaya bisa ditirokake dening siswa klas VIII A. Kawasisan Wicara yaiku kang wicara ngasosiasekake makna, ngatur interaksim sapa sing kudu matur, marang sapa, kapan, lan ngenani apa. Kawasisan wicara syarate ana pemahaman minimal saka pambicara jrone wujud ukara. Proses pasinaon bakal luwih gampang yen peserta didik melu aktif komunikasi (Iskandarwassid, 2008:239). diperloakake wong Kemampuan tingkat tutur basa Jawa ragam ngundhakake kemampuan nggunakake tingkat tutur basa Jawa krama kanthi tembung-tembung pangurmatan kanggo ngurmati wong sing luwih dhuwur status sosiale utawa wong sing luwih tuwa (Jatmiko jrone Rohmadi, 2011:268). krama yaiku cara Komunikasi kang kedaden nelika urip bebrayan ora bisa uwal saka basa. Supaya bisa komunikasi kanthi apik, diperlokake anane kawasisan basa. Ing basa ana 4 aspek, yaiku kawasisan wicara, kawasisan nyemak, nulis, lan (Mulyati, 2009:13). Wicara yaiku maca sawijining kawasisan basa kang ngrembaka nalika isih bocah, kang didhisiki kanthi kawasisan nyemak, lan sawise iku kawasisan wicara bisa disinaoni (Tarigan, 2008:3). Kagiyatan wicara digunakake sajrone hubungan sosial minangka layanan ing bebrayan. Sajrone proses sinau basa ing sekolahan, bocah-bocah wis antuk ungkapan kanggo ngaturake pesan kanthi lengkap nanging isih durung sampurna. Saya sansaya VDPSXUQD5RI¶XGGLQ suwe kemampuan kasebut Tujuwan Kawasisan Wicara Tujuwan utama pasinaon wicara ing bangku sekolah yaiku kanggo nglatih siswa murih trampil anggone wicara. Kanggo nggayuh tujuwan kasebut, guru nggunakake bahan pasinaon maca utawa nulis, kosakata, lan sastra, minangka bahan pasinaon wicara. Upamane dikon pribadhi, nyritakake crita kang nate dirungokake, lan mangsuli pitakonan manut wacan, main peran, lan pidato (Santosa, 2007:38). nyritakake pengalaman Kawasisan wicara siswa kang becik didhisiki kanthi kawasisan nyemak. Wicara lan nyemak iku rong jinis kawasisan kang produktif resetif (Mulyati, 2009:118). Kawasisan wicara kang sifate produktif bakal mbentuk kanthi baik menawa kawasisan nyemak sifate reseptif dikuwasani siswa kanthi optimal. Kawasisan Wicara Ragam Krama Alus komunikatif lan aliran pragmatik, kawasisan wicara lan kawasisan nyemak gayutan raket tenan. Interaksi lisan ditandhani kanthi rutinitas informasi. Ciri liyane Miturut Adhedhasar rong panemu kasebut bisa dijupuk dudutan menawa kawasisan wicara basa krama didhisiki kanthi proses nyemak. Nalika pawongan wis kasil nglakoni proses nyemak kanthi apik mula kemampuan wicarane bakal apik manut kaidah kang ana. Yen basa Jawa ngenal anane tingkat tutur anggone wicara, mula kemampuan nyemak basa Jawa ragam krama bakal dikuwasani dhisik. Pamulangan Wicara Ngenani kang gegayutan karo wicara diandharake ing ngisor iki: Metode Pamulangan Wicara pamulangan wicara lan Sajrone pamulangan wicara nduweni komponen andharan kang tumuju marang segi metode pamulangan. Guru kudu bisa mulangake kawasisan wicara kanthi narik kawigaten lan nduweni variasi. Miturut Tarigan (1987:106) ana 4 metode pamulangan wicara, antarane yaiku: Pacelathon Pacelathon yaiku kagiyatan wicara kang ditindakake dening wong loro utawa luwih kanthi tujuwan ijol informasi utawa pamikiran ngenani sawijining topik (Greene lan Petty sajrone Tarigan (1987:106)). Pacelathon iku dumadi saka rong proses yaiku nyemak lan wicara. Pacelathon minangka kawasisan dhasar wicara kanggosakabehe manungsa. Telpon telpon minangka alat komunikasi kang wis sumrambah ing kabeh kalangan. Nindakake telepon iki nuntut syarat-syarat tartamtu, antarane: micara kanthi cetha, singkat lan lugas. Metode telpon iki bisa digunakake minangka metode sajrone iki pamulangan wicara. Lumantar metode dikarepake siswa bisa nindakake wicara kanthi Miturut Tarigan (1987:24) 3
cetha, cekak lan nggunakake wektu kanthi efisien. Wawancara utawa wawan rembug lugas. Siswa kudu bisa Miturut Tarigan (1987:126) wawancara iku kerep digunakake sajrone urip padinan, tuladhane dening para wartawan kanggo ngolehake informasi paling anyar. Wawancara iki bisa digunakake minangka cara sajrone kagiyatan pamulangan wicara. Diskusi Diskusi kerep digunakake kanggo sawijine kagiyatan pamulangan ing klas. Diskusi bisa nglatih siswa lan ngrembakake kawasisan wicara lan nglatih siswa kanggo nemokake cara kanggo mrantasi sawijine perkara. Miturut Kim Hoa Nio sajrone Tarigan (1987:128) diskusi minangka proses interaksi verbal lan langung antarane wong loro utawa luwih kanthi cara informasi kanggo ijol mrantasi sawijine perkara. Faktor Panyengkuyung Kaefektivan Wicara sawijine kagiyatan komunikasi antarane wong loro utawa luwih kanthi nggunakake basa lisan. Miturut Maidar lan Mukti (1993:18) sajrone wicara iku ana saperangan bab kang nyengkuyung kaefektivan wicara. Faktor kasebut yaiku: Faktor kebahasaan Kang kalebu ing faktor iki yaiku: Wicara yaiku mangerteni proses pamulangan. Cara kang bisa digunakake kanggo ngukur tingkat kawasisan siswa sajrone pamulangan wicara yaiku tes kawasisan wicara. Tes katramplan iki busa ditindakake kalodhangan kanthi menehi menyang siswa kanggo micara lumantar praktik micara. iki sajrone ditemtokake dening 2 faktor, yaiku faktor kabasan (Nurgiyantoro, 1995:152). Penialian saka faktor kabasan yaiku (1) pocapan, (2) tata basa, (3) kosa kata,dene penilaian faktor non kabasan antarane (1) katenangan, (2) volume swara, (3) Kalancaran, (4) pemahaman. Penilaian kawasisan lan non kabasan Prinsip Pamulangan Wicara Sajrone pamulangan wicara perlu nggatekake kang dipratelakake dening H. Douglas Brown, yaiku: prinsip sinau wicara A. Gaya hidup (Life style) Gaya hidup iki minangka pakulinan kang ditindakake dening pawongan. Yen siswa pengin sinau basa Jawa kanthi efektif, siwa kudu ngulinakake nggunakake basa Jawa sajrone saben kagiyatan ing padinan. B. Kemauan (Total komitmen) (a) Trep orane anggone nuturake, sajrone nuturake swara kudu trep, semono uga anggone manggonake intonasi, durai, nada kudu trep. (b) Pamilihan tembung kudu cetha, trep lan variasi saengga bisa narik kawigaten kang nyemak (c) Sasaran pamicara, panggunane ukara iku bisa ndadekake pamireng luwih gampang kanggo nampa apa kang diwicarakake dening pamicara. Faktor non kebahasaan (a) Sikap kang luwes (b) ngregani pamawase liyan (c) Panampane pamireng (d) Mimik lan intonasi kang trep (e) Swara kang cetha (f) Lancar anggone micara (g) Nguwasani topik kang dadi topik wicara Penilaian Kawasisan Wicara iku mbutuhake sawijine pambiji utawa penilaian kanggo ngukur tingkat keberhasilane. Proses penilaian bisa ditindakake kanthi tes. Tes minangka alat kang bisa digunakake kanggo ngukur utawa meruhi teka ngendi siswa bisa Saben kagiyatan pamulangan Kemauan kanggo ndadekake basa Jawa ora perangan minangka pinisahake saka panguripan saben dina. Siswa kudu nduweni komitmen kanggo nggunakake sajrone panguripan kanthi fisik, mental, lan emosional. kang basa Jawa C. Mencoba / berlatih (Triying) Sajrone sinau luput iku minangka bab kang lumrah, sing wigati meruhi panggonan lupute lan ndandani ing sabanjure. Ing kene siswa ora usah wedi yen nindakake kaluputan amarga saka luput kasebut siswa bisa meruhi kang bener. D. Pamulangan ing klas (Beyond class) Pamulangan basa iki bisa ditindakake ing klas lan ing njabane klas. Yen amung nggunakake wektu pamulangn ing klas mesthi kurang kanggo ngulinakake siswa wicara basa Jawa, mula pamulangan ing njaban klas perlu ditindakake. Bab iki bisa ditindakake kanthi nggunakake basa Jawa sajrone komunikasi karo kanca utawa wong tuwa, guru, lsp. bisa Strategi lan diselarasake karo kapribaden lan gaya sinau saben siswa. Tuladhane, sinnau wicara Jawa kanthi bermain peran utawa pacelathon kang dikembangake 4
bisa ngemot takon, nyemak, ndandani pocapan lan ngundhakake kosa kata siswa. Hakikat Basa Jawa iku kagolong basa Austronesia, yakuwi basa-basa sing dianggo sawarna-warnane bangsa pribumi ing kapuloan sakidul-wetaning bawana Asia. Basa Jawa kasebar wiwit pucuk kulon pulo Jawa, Banten nganti pucuk wetan Banyuwangi dening kurang luwih 80 yuta panutur ibu. Kajaba iku, basa iku kasebar ing Indonesia saka Sumatra nganti Papua, Timor Wetan, Malaysia, Singapura, Taiwan, Hong Kong, Walanda, Suriname, Curaçao, lan ing Kaledonia Anyar. Basa Jawa nandakake rong bab sing gegayutan, yaiku (1) penanda lingual, (2) faktor penentu nonlingual (Andayani jrone Rohmadi, 2011:86). Penanda lingual arupa variasi basa, ngisyaratake basa kang heterogen, dene faktor penentu non lingual arupa anggepan reaksi saka wong kang dijak wicara. Miturut Sasangka (2005:17) unggah- ungguh basa Jawa dumadi saka ragam ngoko lan ragam kasebut nduweni variasi, yaiku ngoko lugu lan ngoko alus, sarta krama lugu lan krama alus. Bentuk madya kang biasane disebut krama madya klebu krama lugu. Ing ngisor iki jlentrehane. ragam krama. Kaloro Ragam Basa sijine panyumbang sing gedhe dhewe kanggo panuwuhane basa Indonesia. Sanadyan dudu basa resmi ing pamarentahan, basa Jawa nduwe pangaruh tinimbang basa-basa dhaerah liyane kayata ing kosakata, lan istilah- istilah sing kadhangkala nganggo tembung Jawa. Basa Jawa dadi salah luwih akeh Basa Jawa iku bageyan saka sub- cabang Sundik saka rumpun basa Melayu- Polinesia Kulon saka pang basa Melayu- Polinesia basa gilirane Austronesia. Basa Jawa isih sedulur cedhak basa Melayu, basa Sundha, basa Madura, basa Bali, lan uga basa-basa ing pulo Sumatra sarta Kalimantan. sing anggota ing Jawa Tengah, Jawa Wetan lan uga pesisir lor Jawa Kulon. Banjur ing Madura, Bali, Lombok lan Tatar Sundha ing Jawa Kulon, basa Jawa uga ditrapake dadi basa sastra. Basa Jawa uga basa dalem ing keraton Palembang, Sumatra Kidul sadurunge keraton iki dibedhah wong Walanda ing wusananing abad kaping 18. Tingkat Tutur Basa Jawa Basa Jawa dipigunakake Miturut Andayani (Rohmadi, 2011:84) tingkat tutur basa Jawa yaiku aturan kang digunakake dening sing ngucapake basa Jawa kanthi tujuan kanggo njaga rasa pangurmatan marang lawan tutur. Pernyataan kang padha ngregani lan ngurmati marang wong liya katon nalika (1) sikap sarta tingkah laku, (2) tutur basa kang ndudohake pamilihan tembung (3) wujud ukara lan lagune. Basa iku nduweni ragam kang beda- beda, semono uga basa Jawa uga nduweni ragam dhewe. Ragam basa Jawa diandharake ing ngisor iki. Ragam Ngoko Ragam ngoko yaiku wujud unggah- ungguh basa Jawa kang intine leksikon ngoko, utawa kang dadi inti ragam ngoko dudu leksikon liyane. Ragam ngoko nduwe bentuk rong varian, yaiku ngoko lugu lan ngoko alus. Dene luwih cethane kaya ngisor iki: (1) Ngoko lugu yaiku bentuk unggah-ungguh basa Jawa kang kabeh kosakatane bentuke ngoko leksikon krama, krama alus, utawa krama andhap. Embuh iku kanggo kanggo persona sepisan, persona kapindho, utawa persona katelu. lan netral, tanpa ana (2) Ngoko alus yaiku bentuk unggah-unguh kang njerone ora amung saka leksikon ngoko lan netral wae, nanging uga ana leksikon krama alus, krama andhap, lan krama. leksikon krama alus, krama andhap, lan krama kang ana ing ragam iki sejatine kanggo ngurmati mitra wicara, embuh kanggo wong kang diajak guneman utawa wong kang diomongake. amung digunakake Ragam Krama Gegayutan karo bab unggah-ungguh basa Jawa iki, mula bisa diarani ana tingkat tutur lan jrone unggah-ungguh basa Jawa panggunaane ragam unggah-ungguh dening masyarakat. Unggah-ungguh jrone basa Jawa Ragam krama yaiku bentuk unggah- ungguh basa Jawa kang inti leksikone krama, utawa dadi unsur inti ing ragam krama yaiku leksikon krama dudu liyane. Ragam krama nduweni rong wujud varian, yaiku krama lugu 5
lan krama alus,kang bakal diandharake ing ngisor iki: (1) Krama Lugu yaiku sawijine ragam krama kang kosakatane dumadi saka leksikon krama, madya, netral, utawa ngoko lan bisa ditambah kanthi leksikon krama alus utawa krama andhap. Leksikon krama alus utawa krama andhap kang mucul jrone ragam iki mung digunakake kanggo ngurmati lawan tutur. Reagam krama lugu bisa dianggep bentuk ragam kang kadar aluse paling endhek. (2) Krama alus yaiku bentuk unggah-ungguh basa Jawa kang kabeh kosakatane dumadi saka leksikon krama lan bisa ditambah lan krama andhap. karo krama alus Nanging senajan ngono, kang dadi leksikon bentuke krama. Muncule leksikon krama alus lan krama andhap kanthi cara konsisten mesthi digunakake kanggo ngurmati lawan tutur. Leksikon madya lan leksikon ngoko ora tau muncul jrone ragam iki. Kanthi semantis ragam krama alus bisa diidentifikasi minangka sawijine bentuk ragam krama kang kadar aluse dhuwur. Unggah-ungguh basa pancen nggunakake krama, utawa kang dadi unsur inti ing njero ragam krama yaiku leksikon krama dudu leksikon liyane. Afiks kang muncul ing ragam iki ya dumadi saka krama. ragam krama digunakake dening wong kang padha durung kenal lan akrab, utawa saka status endhek menyang status kang dhuwur. Ragam krama ana loro yaiku krama lugu lan krama alus. Basa Jawa karma alus ana gayutane karo apresiasi lan status sosial kang cedhak banget karo etika sopan santun. Ing umume krama alus digunakake dening ngisoran marang atasan, bocah marang wong tuwane, lan murid marang gurune. Jroning cecaturan saben dina, kabukti krama inggil nggawe suwasana katon harmonis. Kanthi basa Jawa alus, tegese wis bisa miwiti tata krama. Saben pihak bisa kajaga lan emosi bisa diempet (Setiyanto, atine, 2010:18) ing urip Komunikasi wong Jawa bebrayan banget anggone nggatekake unggah- ungguh basa. Kapribadhen wong dicitrakake jrone kemampuan basane. Panggunaane basa kang tepat bakal nuwuhake sikap urmat. Pilihan tembung kang bener nyebabake kabeh urusan dadi lancar. Luwih-luwih panggunaane krama inggil. rumit, senajan ta asline amung loro, yaiku ngoko lan krama, nanging ing njerone akeh banget variasi (Poerwadarminto sajrone Setiawan, 2010:2). Panggunane Ragam Basa Ragam kang wis diandharake ing ndhuwur iku nduweni guna dhewe-dhewe miturut unggah-ungguhe. Saben ragam basa nduweni panggonan dhewe-dhewe ora bisa dicampur dadi siji. Krama iku basa kang nduweni surasa luwih alus tinimbang ngoko. Ngoko ana loro yaiku ngoko lugu lan ngoko alus, ngoko iki kulina digunakake dening wong kang wis akrab, luwih tuwa marang luwih enom utawa saumuran. basa Jawa Penganggone ngoko kasebut uga ora padha. Ngoko lugu iku kanggo wong tuwa marang wong sapepadha. Tuladhane atasan menyang andhahan, wong tuwa menyang putrane, mbah menyang putune, marang kanca, mas utawa mbak marang adhine lan alus digunakake dening wong kang wis akrab ning kalungguhan utawa jabatane ora padha. Ngoko alus kulina digunakake dening wong tuwa marang wong kang luwih enom nanging nduweni jabatan kang luwih dhuwur, bisa uga digunakake dening adhi marang kakange. enom utawa sapanunggalane. Dene ngoko Sabanjure, ragam krama yaiku bentuk intine Jawa unggah-ungguh basa kang Wawan Rembug Nindakake wawan rembug manawa kita ndeleng televise utawa ngrungokake radio asring kita prangguli ing sawijining acara kang nayangake wawancara. Ing wawancara kasebut ana narasumber minangka pawongan kang tertamtu, nduweni kaluwihan jumbuh karo tema kang diangkat ing acara kasebut. Lan uga ana pawongan kang duwe jejibahan nakokake ngenani aapa bae kang ana gegayutane karo tema kang diangkat. Sadurunge nganakake wawancara luwih dhisik nyiapake pitakon kang ana gegayutane karo tema lan keahliane narasumber. Pitakonan kasebut kudu runtut, supaya wongkang ndeleng utawa ngrungokake bisaa mangerteni alur lan surasane wawancara. Saliyane iku babagan kang perlu digatekake ing wawancara yaiku apa kang bakal dirembug, sapa sing diajak lan sing diajak wawan rembug, tujuane wawancara, lan asil kang dikaarepake ing wawancara kasebut. Tata urutane wawancara yaiku: ing babagan 1) Nemtokake narasumber kang nduweni keahlian utawi kaluwihan ngenani tema kang diangkat, 2) Nemtokake tujuan (wawancara), 3) Nyuwun pitakon kang runtut salaras karo tema, 6
4) Nindakake wawancara kang migatekake unggah-ungguhing Sadurunge nindakake wawancara mula antarane narasumber lan pawongan kang ngajokake pitakon kudu ana kasepakatan wektu lan papan kanggo wawancara, basa. 5) Nyathet utawa ngrekam asil wawancara, 6) Gawe palapuran ngenani asil wawancara. Sajrone nindakake wawan rembug, kudu nggatekake unggah-ungguh, yaiku: 1) Sakdurunge wawancara kudu nemtokake wektu lan papaan kang disepakaati dening narasumber. 2) Wawancara diwiwiti kanthi salam, 3) Pitakon kudu sopan, perasaane narasumber, 2) Wawancara diwiwiti kanthi salam, 3) Pitakon kudu sopan, perasaane narasumber, 4) Wawancara ditutup kanthi ngaturake atur panuwun lan uluk salam. (4) Permainan iku pengalaman sinau kang nyenengake tumrape siswa. Tujuan Bermain Peran Metode nduweni bermain tujuwan kanggo mbiyantu siswa nemokake jati diri ing bebrayan lan mrantasi masalah kanthi klompok. Tegese lumantar metode iki siswa sinau nggunakake konsep peran, nyadhari anane peran kang maneka. Mragakake peran dadi wong liya. Prosen dolanan peran iki bisa aweh tuladha prilaku manungsa. peran Metode bermain peran bisa mbuktekake menawa bisa dadi media pendidikan kang apik, kabeh bisa dilakoni kanthi peran, bisa dirancang manut skenario (Zaini, 2008:99). Adhedhasar pamanggih iku, metode bermain peran iki tujuwan ningkatake kemampuan nduweni wicara ing wawancara siswa nggunakake basa krama alus, lumantar dolanan peran. Metode Bermain Peran Metode pasinaon bermain peran yaiku cara nguwasani bahan-bahan pasinaon lumantar pangembangn imajinasi lan menghayati siswa (Hamdani, 2011:87). Pangembangan imajinasi lan penghayatan kang dilakoni dening siswa kanthi meranake tokoh urip utawa barang mati. Dolanan luwih saka iki umume dilakoni sabocah, gumantung apa kang diperanake. Saka peran kang dilakoni, ana nara sumber lan pewawancara, dikarepake siswa ngerti tata tutur unggah-ungguh penggunaan basa krama alus kang bener. Pemahaman siswa dientuki liwat proses sinau kang digayutake kanthi pengalaman kang diduweni siswa. dadi Panerapan metode kagiyatan sinau kanggo siswa lan guru. bermain peran Panemu kang padha uga diungkapake oleh Sudjana (2005:62) menawa metode Bermain peran yaiku sawijine panguwasan bahan-bahan pasinaon lumantar pangembangan imajinasi lan penghayatan siswa. Dene miturut Zaini (2008:98) Bermain peran yaiku aktivitas pasinaon kang wis terencana kang dirancang kanggo nggayuh tujuwan-tujuwan pendidikan kang spesifik. Ancangan Panliten irah-irahan ‡1JXQGKDNDNH .DZDVLVDQ :DZDQ 5HPEXJ Basa Jawa kanthi Metode Bermain Peran marang Siswa Klas VIII A, SMPN 1 kang nggunakake rancangan penelitian tindakan klas (PTK). Panliten kanthi Adhedhasar panemu kasebut bisa diarani menawa Bermain peran iku awujud metode pasinaon kang menehi ruang kanggo siswa supaya dadi partisipan aktif nalika meranake sawijine masalah kang ana ing pasinaon sekolah. Lumantar drama kang diperanake, siswa bakal weruh cara apa sing bakal digunakake kanggo mrantasi masalah. Kaluwihane Metode Pasinaon Bermain Peran Kaya panemune Hamdani (2011:87) metode Bermain peran nduweni kaluwihan: (1) Siswa bebas njupuk keputusan lan ekspresi kanthi apik. (2) Permainan iku digunakake ing wektu kang beda. gampang lan bisa (3) Guru bisa ngevaluasi pemahaman saben nalika siswa nglakoni permainan. lumantar pengamatan iki selaras karo karakteristik underaning panliten lan tujuwan kanggo meruhi aktivitas siswa lan guru sarta asil pasinaon siswa sajrone nulis Metode Bermain Peran. Panliten iki yaiku penelitian tindikan kelas (PTK). PTK adalah suatu bentuk kajian yang bersifat reflektif oleh pelaku tindakan, untuk meningkatkan dari kemantapan tindakan mereka dalam melaksanakan tugas, memperdalam pemahaman mereka terhadap tindakan-tindakan serta yang memperbaiki praktek-praktek pembelajaran yang dilaksanakan research ‡ 37. \DLNX QJHQDQL ZXMXG NDMLDQ sing sifate reflektif saka wong sing nindakake, kanggo ningkatake kemantepan rasional saka kagiyatan deweke sakjroning nglakoni tugas, Bab rasional dilakukan 7
nyinaoni pangerten deweke marang tumindak dijupuk laku-laku tumindak ZXODQJDQNDQJGLJXQDNDNH‡ Sumber dhata lan nambah Sumber dhata sajroning panliten iki SHUDQ· NDQJ ditindakake dening guru lan siswa kanggo meruhi , lan (2) observasi keefektifan metode bermain peran sajrone wawan rembug kang dideleng saka asil praktek siswa lan keaktifan lan keaktifan siswa lan guru. Dhata panliten Dhata kang diolehi saka panliten pangembangan asil observasi iki, yaiku keaktifan guru lan siswa kang arupa lembar observasi, lan asil piwulangan siswa. kang diobservasi, kapan ing ngendi panggonane. Observasi tanpa struktur yaku observasi kang ora disiyapake kanthi sistematis ngenani apa kang diobservasi. Ing panliten iki nggunakake observasi mawa struktur amarga panliten iki wis ngrangcang kanthi sistematis ngenani apa kang diamati. Observasi kang ditindakake ing panliten iki yaiku observasi tumrap proses pasinaon. Observer sajrone panliten iki yaiku guru basa Jawa SMPN 1 Pucanglaban, Tulungagung. Observasi proses pasinaon ing kene ditindakake kanggo ngamati proses kang pasinaon kang ditindakake siswa lan aktifitas siswa. Saliyane iku uga ana observer liyane yaiku teman sejawat kang ngamati aktifitas guru sajrone nindakake pasinaon. lan Tata cara Nglumpukake Dhata ing panliten iki nggunakake rong tata cara, yaiku tata cara tes lan tata cara observasi. Saka asil kaloro tata cara kasebut bakal diolehake dhata kang mengkone banjur dianalisis kanggo meruhi asil saka panliten. Ing perangan iki mung bakal diandharake ngenani tata carae wae. Tata Cara Tes Anggone nglumpukake dhata ANDHARAN ASIL PANLITEN Adhedhasar underaning panliten iki, ing kene bakal diandharake 1) aktivitas siswa, 2) aktivitas guru, lan 3) asil pasinaon siswa. Katelu bab kasebut dijlentrehake siji mbaka siji, ing sajrone proses nindakake panliten miturut prosedur penelitian tindakan kelas (PTK). Asil Panliten Tes yaiku pitakonan-pitakonan utawa gladhen sarta piranti liyane kang digunakake kanggo ngukur kawasisan, kawruh, kawasisan utawa bakat kang diduweni dening individu utawa klompok (Arikunto, 2006:150). Tes nduweni guna yaiku kanggo meruhi lan nemtokake pawongan (Sugiyono, 2010:171). Sajrone panliten iki, nggunakake tes kanthi jinis pre-test lan post- test. Pre-test yaiku tes kang diwenehake marang siswa sadurunge proses pamulangan diwiwiti, dene post- test yaiku tes kang ditindakake sawise proses pamulangan dipungkasi (Sudjana, iki, pre-test 2009:117). Sajrone panliten ditindakake sadurunge pasinaon wawan rembug diwiwiti, dene post-test ditindake ing pungkasan pasinaon wawan rembug. Tes kang ditindakake arupa praktek. predikat sawijine Tata cara Observasi migatekake samubarang kanthi nggunakake mata. Arikunto (2010:199) ngandharake yen observasi nyakup kegiyatan nggatekake marang sawijine objek kanthi nggunakake sakabehe alat indra. Saka segi instrumen kang digunakake, observasi diperang dadi loro, yaiku observasi mawa struktur terstruktur. Observasi mawa struktur yaiku observasi kang wis dirancang kanthi sistematis ngenani apa Observasi yaiku lan observasi tanpa Asil Panliten mujudake paparan saka data panliten kang kaperang saka katrampilan siswa, katrampilan guru, wawanrembug basa Jawa tumrap siswa kelas VIII A SMPN 1 Pucanglaban. Panliten iki ditindakake kanthi rong siklus, lan saben siklus kapisan katindakake pamulangan cara siklus 2 pamulangan konvensional dene ditindakake kanthi nggunakake metode bermain peran sajrone kawasisan wawan rembug basa Jawa. Andharan Asil Dhata ing Siklus I aktivitas lan sapertemuan. Siklus kanthi ditindakake Ing siklus iki ditindakake ing dina Senin tanggal 28 Agustus 2015, lan ditindakake suwene rong jam piwulangan jam 07.00 - 08.20 kanthi cacah siswa 34, kang kaperang saka 16 siswa lanang lan 18 siswa wadon. Panliten ditindakake miturut prosedur kang ana, yaiku 4 tahapan, diwiwiti saka ngrancang pamulangan, nindakake pamulangan, observasi, lan refleksi. Ing kene panliti minangka guru lan proses pamulangane kang adhedhasar disedyakake. RPP Tahap Ngrancang Pamulangan Sajrone tahap iki panliti nyiyapake apa-apa kang dibutuhake sajrone pamulangan, ing anatarane, yaiku materi Lembar Kerja Siswa (LKS), lembar observasi, lan lembar penilaian 8
kang ana sajrone RPP. Saliyane iku, panliti uga kudu nyiyapake teknik utawa metode kang digunakake sajrone pamulangan ing siklus 1 iki, yaiku pamulangan kang ditindakake kaya padatan. Tahap Nindakake Pamulangan Ing proses pamulangan iki ditindakake miturut RPP kang wis disiyapake, yaiku RPP kang tanpa nggunakake metode bermain peran. Kaya salumrahe, ing RPP iki ana 3 tahap kagiyatan, yaiku pambuka, inti, lan panutup. Ing proses pamulangan iki guru nggunakake cara pamulangan konvensional. Observasi Observasi yaiku kagiyatan kanggo ngamati sawijining objek, lan minangka salah sijine tahapan kang kudu ditindakake sajrone PTK. Ing tahap iki observer ngamati aktivitas siswa lan guru nalika proses pamulangan siklus ditindakake 1 adhedhasar kang wis sumadiya ing RPP. Asil saka observasi kasebut diandharake ing ngisor iki. ditindakake. Observasi lembar observasi nuduhake manawa proses pamulangan ing siklus 1 ana kang kurang lan cukup. Kanthi rata-rata aktivitas siswa 57,5% NDOHEX LQJ NDWHJRUL ‡NXUDQJ EDQJHW· \DLNX LQJ rentang 50%- 59%. Bab iki dibuktekake saka DQDQH SDPELML NDQWKL NULWHULD ‡NXUDQJ· FDFDK 2 poin, yaiku 1) takon lan medharake pamawas, lan 2) siswa menehi umpan balik. Ing kene bisa diarani yen rong poin kasebut minangka alangan sajrone siklus 1. Asil observasi kasebut aktivitas siswa sajrone Sajrone takon lan medhar pamawas ing kene observer menehi pambiji 2, kang kalebu kurang. Ing siklus iki siswa pancen pasif amung nampa saka apa kang diandharake dening guru. Nalika diwenehi wektu kanggo takon ora ana siswa kang gelem takon. Sabanjure yaiku ngenani umpan balik kang amung oleh pambiji saka observer kanthi skor 2. Kaya apa kang wis diandharake ing sadurunge, yen siswa luwih akeh pasif, saengga ora bisa menehi umpan balik kaya apa kang dikarepake. Saliyane iku, ana 5 poin kang nduweni pambiji cukup kanthi skor 3, yaiku 1) Kasiyapan siswa sajrone pamulangan; 2) guru; Ngrungokake andharan 3)Nggatekake lan nindakake instruksi saka guru kanthi becik; 4) Motivasi kanggo sinau; lan 5) individu kanthi mandhiri. Nggarap Ngenani kasiyapane siswa sajrone proses saka tugas pamulangan, ing kene observer menehi skor 3, amarga nalika proses pamulangan lumaku ana saperangan siswa kang ketara ora siyap, dibuktekake saka ana kang ora nyiyapake buku. Nalika guru ngandharake materi, uga ana siswa kang rame dhewe lan ora nggatekne, mula observer menehi skor 3, kanggo poin ngrungokake andharan guru. Sabanjure ngenani poin nggatekake lan nindakake instruksi guru dening observer diwenehi skor 3, amarga saperangan siswa ora nindakake apa kang diinstruksekake dening guru. Tuladhane nalika diutus kanggo nggrapa soal latihan, ana siswa kang ora nggarap, dalasan mbuka buku wae ora. Bab iku mau uga gegayutan karo motivasi sinaune siswa. Kanthi indikator kaya mangkono mau nandhani yen motivasi sinaune siswa endhek, mula observer menehi pambiji 3. Ngenani poin nggarap tugas indhividu kanthi mandhiri,observer menehi skor pambiji 3, amarga ana siswa kang nggarap tugas mandhiri kanthi bebarengan. Kang pungkasan kang oleh skor 4, yaiku poin nyathet informasi saka andharan guru. Ngenani bab iki pancen siswa cukup aktif nyathet apa kang diandharake dening guru, mula observer uga menehi skor 4. Siklus 2 Beda karo siklus sadurunge, siklus 2 iki ditindakake kanthi nggunakake metode bermain peran. Kagiatan pamulangan ing siklus 2 iki ditindakake tanggal 08 September 2015 ing kelas VIII A SMP Negeri 1 Pucanglaban, jam 07.00 - 08.20 kanthi cacah siswa 34, kang kaperang saka 16 siswa lanang lan 18 siswa wadon. Ing kene uga ditindakake kanthi 4 tahap, yaiku (1) ngrancang pamulangan, (2) nindakake pamulangan, (3) observasi, lan (4) refleksi. Kanggo luwih jangkepe tahap-tahap kasebut diandharake ing sabanjure. Tahap Ngrancang Pamulangan Ing tahap iki ora beda adoh karo tahap luwih dhisik panaliti nyiyapake sadurunge, prangkat kang digunakake ing pamulangan. Prangkat kasebut yaiku, nyiyapake media, RPP kanthi nggunakake media kang dijangkepi karo materi, Lembar Kerja Siswa (LKS), lembar observasi, lan Lembar Penilaian (LP). Tahap Nindakake Pamulangan 1 patemon,yaiku 2 x 40 menit. Ing kene panaliti pamulangan minangka Panliten ditindakake kanthi guru lan proses 9
ditindakake adhedhasar RPP kang disediyakake. Ing kagiyatan pamulangan iki siswa diajak ing njaba kelas supaya ora ngganggu kelas liyane, iki siswa amarga kadhangkala rame. Observasi ing proses pamulangan siklus iki bisa digunakake kanggo tindak lanjut kanggo panliten sabanjure. Kakurangan ing siklus iki yaiku: (1) Alokasi wektu yen amung sapatemon kurang saengga siswa ora bisa nindakake wawancara kabeh. Sajrone panliten iki uga ditindakake observasi dening observer. Observasi kang ditindakake yaiku observasi aktivitas siswa lan observasi aktivitas guru. Instrumen observasi kang digunakake ing siklus 2 iki padha karo kang digunakake ing siklus 1. Kanggo luwih jangkepe ngenani asil observasi iki diandharake ing ngisor iki. Refleksi Saka panliten ing siklus 2 iki senajan wis bisa diarani kasil kanthi anane undhak- undhakan, nanging tetep ana kakurangan lan sajrone proses kaluwihan kang ditemoni panliten. Kaluwihan lan kakurangan sajrone siklus 2 iki diandharake ing kene, senajan ora bakal ana tindak lanjut nanging bisa didadekake panliten minangka sabanjure. pamrayoga tumrap Kaluwihan kang ana ing siklus iki yaiku anane media kang bisa mrantasi kendala kang ana ing sadurunge. Kaluwihane antarane yaiku: (1) Kanthi siswa diajak nindakake metode bermain peran, siswa ngrasakake terjun langsung lan meranake sawijine tokoh ndadekake rasa tanggungjawab siswa luwih gedhe saengga siswa ngupaya kanthi optimal. (2) Pamulangan kanthi nggunakake metode bermain peran bisa sajrone nuwuhake undhak-undhakan aktivitas guru lan siswa. wawancara (3) Pamulangan kanthi nggunakake media iki bisa ndadekake swasana lan kahanan pamulangan luwih nyenengake saengga bisa narik kawigaten siswa marang pamulangan iki. Saliyane iku, kahanan kelas uga luwih bisa dikontrol dening guru. (4) Kanthi anane media pamulangan, keaktifan siswa bisa mundhak. Saka kaluwihan kasebut, uga ana kakurangan sajrone panliten ing siklus iki, yaiku apa kang dirasa kurang trep lan dadi kendala sajrone panliten lan prelu anane tindak lanjut. Siklus iki wis bisa diarani kasil, mula kakurangan ing kene ora kudu ditindak lanjuti menyang siklus sabanjure. Kagiyatan panliten cukup tekan siklus 2 wae. Kakurangan ing sajrone lan kawasisan iki (2) Siswa sajrone menehi pambiji tumrap kancane durung bisa objektif. (3) Pamilihan panggonan kanggo proses pamulangan perlu digatekake amarga kadhangkala bisa ngganggu kelas liyane. Kagiyatan pamulangan wawancara kang ditindakake kanthi nggunakake metode bermain peran, pranyata bisa nggundhakake kawasisan wicara siswa ing babagan unggah-unggguh basa. Metode iki bisa nyuguhake kahanan pamulangan kang beda saka sadurunge. Ing kene siswa bisa luwih aktif lan semangat kanggo melu pasinaon. Bab kasebut dituduhake saka asil pasinaon lan aktivitas siswa kang ngalami undhak-undhakan. Andharan kanthi migunakake metode bermain peran minangka upaya kanggo ngundhakake kawasisane siswa kelas VIII A SMPN 1 Pucanglaban sajrone wawancara basa Jawa. Panliten iki kaperang saka rong siklus, ing ngendi saben-saben siklus dumadi saka patang tindakan antarane tahap ngrancang pamulangan, nindakake pamulangan, observasi, lan refleksi. Panliten kang ditindakake Anane metode pamulangan bermain peran kang dipilih diajab bisaa ngundhakake kawasisane siswa sajrone nindakake wawancara basa Jawa. Andharan ing panliten iki antarane andharan ngenani owah-owahan aktivitas siswa lan guru, sarta asil biji siswa sajrone proses pamulangan wawancara basa Jawa kanthi metode bermain peran. Undhak-undhakan aktivitas siswa kelas VIII A SMPN 1 Pucanglaban sajrone wawancara basa Jawa kanthi metode bermain peran Andharan asiling observasi dilandhesake adhedhasar kagiyatan panliten lumaku. Ing panliten iki katindakake rong siklus, yaiku siklus I tanpa diwenehi tindakan, lan siklus II nalika diwenehi tindakan kanthi metode bermain peran. Observasi ing aktivitas siswa nuduhake owah-owahan kang apik. Sawise luwih diwenehi tindakan arupa metode bermain peran siswa luwih siyap kanggo nampa pamulangan. 10
Kajaba iku uga ngundhakake motivasi siswa sebab guru menehi patuladhan lumantar video pemodelan lan ngejak siswa kanggo meranake peran kang wis dipilih. Aktivitas siswa kang sadurunge ginayuh 57,5% utawa kriteria kurang bisa mundhak dadi 75%. Pikolehan kasebut kalebu kategori cukup jalaran 75% ana ing rentang 70%-79% yaiku cukup. Asil ing analisis observasi ing siklus I nuduhake, jumlah skor kang kagayuh yaiku 23, rata-rata skore nggayuh 2,87. Prosentase katuntasan kasil nggayuh 57,5% utawa bisa diarani kategori kurang banget. Asiling analisis observasi ing siklus II nuduhake, jumlah skor kang kagayuh yaiku 30, rata-rata skore nggayuh 3,75. Prosentase katuntasan kasil nggayuh 75% utawa bisa diarani kategori cukup. Undhak-undhakan aktivitas guru (ing kelas VIII A SMPN 1 Pucanglaban sajrone wawancara basa Jawa kanthi metode bermain peran) iki diolehake adhedhasar asiling observasi dilandhesake adhedhasar kagiyatan panliten lumaku. Ing panliten iki katindakake rong siklus, yaiku siklus I tanpa diwenehi tindakan, lan siklus II nalika diwenehi tindakan kanthi metode bermain peran. Andharan sajrone Adhedhasar asil pamulangan wawancara basa Jawa kang ditindakake ing kelas VIII A nuduhake yen ana undhak-undhakan ing saben siklus. Ing siklus I, asil tes wawancara basa Jawa siswa kelas VIII A SMPN 1 Pucanglaban nggayuh rata-rata biji 69,94. Cacahe siswa sing tuntas KKM ana 18, dene sing durung tuntas ana 16 siswa. Adhedhasar cacahe siswa sing bisa tuntas mula ketuntasan klasikal kang digayuh ing siklus I yaiku 52,9%. Asil kasebut isih adoh saka prosentase kang wis dipatok sadurunge yaiku kudu bisa nggayuh 75%. Adhedhasar kahanan kasebut mula perlu anane tindakan supaya bisa ngasilake biji luwih apik lan ngundhakake ketuntasan klasikal. Kanggo mrantasi perkara iki dipilih metode bermain peran sajrone wawancara basa Jawa. tes siswa Asiling tes ing siklus II luwih apik tinimbang sadurunge. Sawise diwenehi metode bermain peran ing siklus II, cacahing siswa kang tuntas yaiku 28, dene siswa kang durung tuntas yaiku 6 siswa. Rata-rata biji uga mundhak saka 69,94 dadi 80,5. Ketuntasan klasikal ing siklus iki dadi 82%. Asil saka panliten iki bisa dai indikator yen pamilihe metode sajrone panliten iki bisa ngundhakake kawasisan siswa sajrone wawancara basa Jawa. kanggo luwih cethane bisa dideleng ing tabel lan grafik ing ngisor iki. Observasi ing aktivitas guru iki uga nuduhake anane owah-owahan kang tumuju menyang kriteria luwih apik. Aktivitas guru ing siklus 1 nggayuh prosentase 65% utawa kriteria kurang, kang banjur mundhak ing siklus 2 dadi 86,7%. Pikolehan kasebut kalebu kategori apik ana ing rentang 80%-89% yaiku kriteria apik. Asiling analisis observasi ing siklus I nuduhake, jumlah skor kang kagayuh yaiku 39, rata-rata skore nggayuh 3,25. Prosentase katuntasan kasil nggayuh 65% utawa bisa diarani kategori kurang. Sabanjure, asil analisis observasi ing siklus II nuduhake, jumlah skor kang kagayuh yaiku 52, kanthi rata-rata skore nggayuh 4,3. Prosentase katuntasan kasil nggayuh 86,7% utawa bisa diarani kategori apik. Undhak-undhakan bijine siswa (kelas VIII A SMPN 1 Pucanglaban sajrone wawancara basa Jawa kanthi metode bermain peran) PANUTUP Ing bab iki diandharake dudutan saka asil panliten iki lan pamrayoga kang dibutuhake kanggo tindak lanjut sabanjure. Dudutan Saka asil analisis data lan pambiji kang wis diandharake ing bab IV bisa didudut yen pamilihane metode bermain peran bisa ngundhakake kawasisan wawancara basa Jawa. Salaras karo underan panliten, dudutan luwih jangkepe yaiku: 1) Aktivitas sajrone pamulangan wawancara basa Jawa siswa kelas VIII A SMPN 1 Pucanglaban nuduhake anane undhak-undhakan ditindakake metode bermain peran. Bab iki dituduhake saka asil observasi aktivitas siswa ing saben sikluse. Ing siklus 1 prosentase kang kalebu kang diolehake 57,5%, kriteria kurang banget yaiku ing rentang 50%-59%. Kriteria kasebut isih adoh saka pangajab, kanthi bab iki mula panaliti revisi kanthi nggunakake nindakake metode bermain peran ing siklus 2. siswa sawise 11
Sawise ditindakake metode bermain peran aktivitassiswa ing siklus 2 iki nuduhake undhak-undhakan, yaiku kanti prosentase 75%, kang kalebu kriteria cukup. 2) Salaras karo mundhake aktivitas siswa, ing observasi aktivitas guru uga ngalami undhak-undhakan. Bab iki dituduhake saka asil observasi ing saben sikluse. Ing siklus kanthi 1 konvensional ngolehake pambiji 65% kang kalebu kriteria kurang. Kanthi asil kang diolehake ing siklus 1 kasebut mula dibutuhake anane owah-owahan ing siklus sabanjure. Ing siklus 2 guru nindakake pamulangan kanthi metode bermain peran sajrone pamulangan wawancara basa Jawa kang ditindakake miturut RPP kang wis disiyapake. Ing siklus iki, observer menehi pambiji tumrape aktivitas guru yaiku 86,7%, kang kalebu kriteria apik. nuduhake pamulangan ditindakake 3) Cundhuk karo aktivitas guru lan siswa undhak-undhakan, kang kawasisan siswa sajrone wawancara basa Jawa uga ngalami undhak-undhakan. Bab iki dibuktekake saka biji rata-rata lan ing saben sikluse. katuntasan klasikal Kawasisan siswa sajrone wawancara basa Jawa nuduhake anane undhak-undhakan sawise ditindakake metode bermain peran. Bab iki kabukti saka asil tes ing saben sikluse. Ing siklus 1 siswa durung bisa nggayuh KKM kang ditemtokake. Ing kene siswa amung ngolehake biji rata-rata gunggunge 69,94, kamangka KKM-e 75, lan katuntasan kalsikale amung 52,9% kang kudune 75%. Kanthi asil kasebut, mula owah-owahan pamulangan sajrone siklus 2. Ing siklus 2 kanthi pamulangan migunakake metode bermain peran kang ngajjak siswa kanggo nindakake lan njlimeti dhewe kanthi langsung. Ing siklus iki siswa ngolehake biji rata-rata 80,5 lan katuntasan klasikal 82%. Asil kang diolehake kasebut wis busa nggayuh KKM lan kang wis ditemtokake dening sekolah. Adhedhasar asil kang diolehake kasebut siswa siswa wis bisa nggayuh sajrone pamulangan kasebut. ditindakake ditindakake katuntasan tujuwan klasikal Kanthi asil asil rekapitulasi aktivitas siswa lan guru, sarta asil sinau siswa kasebut nuduhake yen ing saben kriteria ditemokake undhak-undhakan. Kanthi undhak-undhakan kang dialami kasebut bisa didadekake indikator yen metodebermain peran efektif digunakake kanggo pamulangan wawancara basa Jawa. Bab kasebut cundhuk karo hipotesis panliten kang ngandharake yen metode bermain peran bisa ngundhakake kawasisan wawancara basa Jawa tumrap siswa kelas VIII A SMPN 1 Pucanglaban. Pamrayoga Adhedhasar asil panaliten iki, diajab ana tumindak kanggo pangembangan media kang orientasine siswa dening panaliti lan kawasisan kang beda. Kanggo calon guru lan calon panaliti supaya bisa luwih kreatif lan inovatif sajrone nemokake terobosan anyar kang bisa mrantasi lan menehi solusi tumrap masalah kang ana sajrone proses pamulangan. Saliyane iku, kanggo para guru kudu bisa luwih kreatif lan inovatif sajrone nindakake pamulangan supaya bisa nari kawigaten siswa lan bisa ngundhakake kawasisan siswa. kang ditindakake liyane kanthi materi KAPUSTAKAN Aqib, Zainal. 2008. Penelitian Tindakan Klas untuk Guru SD, SLB, dan TK. Bandung: CV Yrama Widya Arikunto, Suharsimi. 2006. Prosedur Penelitian Suatu Pendekatan Praktik. Jakarta: Rineka Cipta Prosedur . Penelitian Suatu Pendekatan Praktik. Jakarta: Rineka Cipta 2010. Brown, H. Douglas. 2000. Principle of Language Learning and Teaching. 4 Edition. New York:The Free Press Hamdani. 2011. Strategi Belajar Mengajar. Bandung:CV Pustaka Setia Maidar, Arsjad, G. dan Mukti. 1991. Pembinaan Kemampuan Berbicara Bahasa Indonesia. Jakarta: Erlangga Mulyati, dkk. 2008. Ketrampilan Berbahasa Indonesia SD. Jakarta:Universitas Terbuka Nurgiyantoro, Burhan. 2005. Penilaian dalam Pengajaran Bahasa dan Sastra. Yogyakarta: BPFE Sarining Poerwadarminto, WJS. Paramasastra Djawa. Jakarta: Noordhoff-Kolff 5RIL¶XGGLQ $KPDG =XKGL 'DUPL\DWL Pendidikan Bahasa dan Sastra Indonesia di Kelas Tinggi. Depdikbud Rohmadi. 2011. Semantik, Teori dan Analisis. Surakarta:Yuma Pustaka Sasangka, Wisnu. Bahasa Jawa. Jakarta: Yayasan Paramalingua Sugiyono. 2010. Metode Penelitian Pendidikan (Pendekatan Kuantitatif, Kualitatif dan R&D). Bandung: Alfabeta 1953. 2005. Unggah-ungguh 12
Sudijono, Anas. 2007. Pengantar Statistik Pendidikan. Jakarta: PT Grafindo Persada Sudjana, Nana. 2005. Dasar-dasar Proses Belajar Mengajar. Bandung: Sinar Baru Algensindo Sumantri, Mulyani, dkk. 1999. Strategi Belajar Mengajar. Depdikbud, Dirjen Strategi Tarigan, Henry Guntur. Pengajaran dan Pembelajaran Berbahasa. Bandung: Angkasa . 2008. Berbicara. Bandung : Angkasa Suryana Trianto. 2010. Mendesain Model Pembelajaran Inovatif-Progresif. Jakarta:Kencana 1985. Zaini, Hisyam, dkk. 2008. Strategi Pembelajaran Aktif. Yogyakarta:Insan Madani Kapustakan 2013/05/pengertian-dan- tata-cara- wawancara.html) or-faktor-penunjang- keefektifan.ht 13