Ngundhakake Katrampilan Nulis Aksara Jawa kanthi Sandhangan Swara Siswa Kelas VIII B SMPN 3 Ngunut kanthi Dolanan Kartu Tebak Aksara Taun Pamulangan 2015/2016 NGUNDHAKAKE KATRAMPILAN NULIS AKSARA JAWA KANTHI SANDHANGAN SWARA SISWA KELAS VIII B SMPN 3 NGUNUT KANTHI DOLANAN KARTU TEBAK AKSARA TAUN PAMULANGAN 2015/2016 SRI RUMINI (13020114094), Prof. Dr. UDJANG PAIRIN M. BASIR, M.Pd Jurusan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya ABSTRAK Adhedhasar KTSP ketrampilan nulis Jawa klebu salah sawijine ketrampilan kang kudu dikuwasani murid. Panliten iki munjerake ing materi nulis aksara Jawa kanthi sandhangan swara, kelas VIII B SMP Negeri 3 Ngunut. Murid kelas VIII B kasebut minangka sumber data ing panliten iki, nduweni kawasisan kang kurang ing babagan nulis aksara Jawa kanthi sandhangan swara. Undheraning panliten iki yaiku kepriye ngundhakake ketrampilan guru, aktivitas siswa lan ngundhakake pasinaon siswa ing sajrone piwulangan nulis aksara Jawa nganggo sandhangan swara. Tujuwan panliten iki yaiku ngandharake undhak - undhakane keaktifan guru, siswa lan undhakake asi pasinaon. Manfaat panliten iki yaiku kanggo panliti dhewe, kanggo guru lan kanggo siswa. Panliten iki nggunakake teknik permainan tebak aksara yaiku metode kang nggunakake kartu minangka medhiane lan nuntut murid supaya bisa nulis aksara Jawa kanthi sandhangan swara. Panliten iki kaperang dadi 2 siklus kanthi sapatemon saben sikluse. Ing saben patemon ana 4 tahapan kang kudu ditindakake, yaiku tahap ngrencanakake kegiatan, nindakake kegiatan, observasi, lan refleksi. Panliten iki nggunakake metode deskriptif kuantitatif lan teknik ngumpulake data nggunakake observasi, tes, lan lembar cathetan kanthi pangolahe data nggunakake statistik deskriptif. Asile panliten iki nuduhake yen asile piwulangan murid ing materi nulis aksara jawa kanthi sandhangan swara saya ningkat sawise digunakake teknik permainan tebak aksara. Kanthi biji katuntasan minimal 70 lan katuntasan kelas kudu nggayuh 80%, ing siklus I ana 15 murid kang tuntas, dene 19 murid kang durung tuntas. Rata - rata klas kang digayuh yaiku 69,7% lan persentase ketuntasan maksimal nggayuh 55,9%. Ing siklus II murid kang tuntas dadi 28 murid, dene 6 murid durung tuntas. Rata - rata klas nggayuh 80,08%. Aktivitase guru ing siklus I mung antuk persentase 63.3%, ing siklus kang pungkasan utawa siklus II persentasine saya ningkat dadi 81.67%. Aktivitase murid ing siklus I mung kasil nggayuh persentase 57.5%, lan ing siklus II, persentasene saya ningkat dadi 82.5%. Anane owah-owahan ing asile evaluasi murid sarta aktivitas guru lan murid bisa disimpulake yen teknik permainan tebak aksara bisa ningkatake kawasisan nulis aksara Jawa kanthi aksara swara murid kelas VIII B SMP Negeri 3 Ngunut. Tembung kang wigati: sandhangan swara, tebak aksara PURWAKA Landhesane Panliten Nulis mujudake piranti komunikasi ora langsung sing wujude bisa dideleng. Kanthi nulis lan siswa bisa ngandharake apa sing diweruhi panemu-panemu utawa kekarepane kanthi wujud tulisan. Saka asil nulis mau siswa bisa ngeling-eling apa wae panemune jalaran ana wujud sing bisa dideleng utawa diwaca saben wektu. Katrampilan nulis aksara Jawa uga mujudake aspek sing paling wigati sajroning pasinaon basa Jawa. Aksara Jawa mujudake sawijine budaya adiluhung sing isih digunakake nganti jaman saiki (Riyadi, 1996:01). Aturan-aturan nulis aksara Jawa sing durung dimangerteni dening siswa, kayata panulisane pasangan, sandhangan, lan sapanunggale. Kahanan kang kaya mangkono iku, perlu anane pamulangan nulis aksara Jawa sing paling efektif. Salah sawijning pamulangan kang efektif kasebut, yaiku kanthi pamulangan sing nduweni makna kanggo siswa. Pamulangan sing nduweni makna kasebut bisa nganggo sarana metodhe pamulangan sing cocog, teknik utawa medhia sing nyenengake, lan siswa diajak langsung melu sajrone proses pamulangan kanthi teknik dolanan sing nyenengake saengga siswa bisa nyinaoni materi aksara Jawa kanthi lancar lan ngrasa seneng. sajrone Adhedhasar andharan ing ndhuwur, panliti ngetrapake panliten iki kapengin 1
permainankartu tebak aksara sajrone pamulangan nulis aksara Jawa mligine legena. Kanthi pangetrapan medhia kang trep lan nyenengake kayata permainan kartutebak aksara dikarepake bisa gawe siswa rumangsaana ing donyane dhewe lan ora rumangsa kabotan nampa materi aksara Jawa mligine legena. Kahanan siswa sing seneng sajrone nyinaoni aksara Jawa ndadekake pamulangan nulis aksara Jawa bakal lumaku ningkatake saengga katrampilanesiswa sajrone nulis aksara Jawa. Panliten kanthi nggunakake medhia kartu iki bakal ditrapake ing kelas VIII B SMP Negeri 3 Ngunut, Tulungagung. Kanthi asil saka panliten iki diajab bisa didadekake bahan sajrone tetimbangan dening para guru nindakake pamulangan kang luwih inovatif. gampang bisa Underane Panliten Underane panliten saka panliten iki, yaiku: (1) Kepriye undhak-undhakane keaktifan guru kelas VIII B SMPN 3 Ngunut sajrone mulang nulis swara aksara kanthi tebak nggunakake metode permainan kartu aksara? Jawa sandhangan (2) Kepriye undhak-undhakane keaktifan siswa kelas VIII B SMPN 3 Ngunut sajrone nulis swara aksara nggunakake metode permainan kartutebak aksara? Jawa kanthi sandhangan (3) Kepriye undhak-undhakane asil pasinaon siswa kelas VIII B SMPN 3 Ngunut sajrone nulis swara aksara kanthi tebak nggunakake metode permainan kartu aksara? Jawa sandhangan Hipotesis Tindakan Panliten iki dirancang nggunakake rong siklus, saben siklus ditindakake kanthi patang tahap, yaiku tahap ngrencanakake kegiyatan, tahap nindakake kegiyatan, observasi lan refleksi. Kanthi rong siklus mau bisa dideleng ningkatake aktivitas lan asile sinau siswa lan bisa digawe hipotesis saka panliten iki, yaiku: (1) Pangetrapane modhel piwulangan kooperatif bisa ningkatake asile pasinaon siswa sajrone nulis aksara Jawa kanthi sandhangan swara. (2) Pangetrapane modhel piwulangan kooperatif bisa ningkatake aktivitas siswa sajrone nulis aksara Jawa kanthi sandhangan swara. 2 (3) Pangetrapane dolanan kartu bisa ningkatake asile pasinaon siswa sajrone nulis aksara Jawa kanthi sandhangan swara. (4) Pangetrapane dolanan kartu bisa ningkatake aktivitas siswa sajrone nulis aksara Jawa kanthi sandhangan swara. (5) Pangetrapane dolanan kartu bisa ningkatake aktivitas guru sajrone nulis aksara Jawa kanthi sandhangan swara. Tujuwane Panliten `Tujuwane panliten adhedhasar underane panliten kang kaandharake ing ndhuwur kaya ing ngisor iki. (1) Ngandharake undhak-undhakane keaktifan guru kelas VIII B SMPN 3 Ngunut sajrone mulang nulis aksara Jawa kanthi sandhangan swara nggunakake permainan kartu tebak aksara. (2) Ngandharake keaktifan siswakelas VIII B SMPN 3 Ngunut sajrone nulis aksara swara kanthi nggunakake permainan kartutebak aksara. (3) Ngandharake undhak-undhakane asil pasinaon siswa kelas VIII B SMPN 3 Ngunut sajrone nulis aksara swara kanthi nggunakake permainan kartutebak aksara. undhak-undhakane Jawa sandhangan Jawa sandhangan Paedahe Panliten Panliten iki dikarepake bisa aweh paedah tumrap panliti, guru basa Jawa, lan siswa. Paedahe panliten, yaiku: (1) Paedah kanggo panliti, bisa oleh pengalaman ngenani panliten katrampilan nulis aksara Jawa kanthi teknik permainan tebak aksara. (2) Pedah kanggo guru basa Jawa, bisa didadekake alternatif sajrone milih metodhe lan teknik kang apik lan cocog kanggo pamulangan nulis aksara Jawa. (3) Paedah kanggo siswa, yaiku weneh pengalaman anyar sajrone nyinaoni katrampilan basa, mligine nulis aksara Jawa. Wewatesane Tetembungan iki tetembungan dikarepake bisa nyingkiri saka salah teges anggone negesi irah-irahan panliten sajrone Ngundhakake Katrampilan Nulis Aksara Jawa Kanthi Sandhangan Swara Siswa Kelas VIII B SMPN Ngunut Kanthi Dolanan Kartu Tebak Aksara Taun Wewatesan ing panliten tetembung
Ngundhakake Katrampilan Nulis Aksara Jawa kanthi Sandhangan Swara Siswa Kelas VIII B SMPN 3 Ngunut kanthi Dolanan Kartu Tebak Aksara Taun Pamulangan 2015/2016 Pamulangan 2015/2016. Mula saka kuwi wewatesane tetembungan ing panliten iki, yaiku: (1) Katrampilan nulis, yaikuAksara Jawa, yaiku sawijining warisan budaya Jawa sing asring sinebut aksara nglegena, kanthi cacah 20. Minangka aksara sing dienggo sajrone bebrayan Jawa (Trullyjogja, 2007:1 ). (2) Teknik pamulangan, yaiku Teknik Pamulangan, yaiku cara kang dinggo sawijining uwong kanggo ngimplementasikake sawijining metodhe kanthi cara kang spesifik (Kemp sajrone Kunandar, 2008:126). (3) Teknik permainan tebak aksara, yaiku salah sawijining teknik kang nengenake pamulangan kang klompok cara sejajar. Saben adhedhasar kelompok bakal diwenehi pitakonan sajrone kertas aksara kang diwenehake guru marang siswa. Kertas aksara kasebut ngemu maneka pitakonan ngenani aksara Jawa kang wis ditugasake kanggo diapalake ing minggu sadurunge. Sistem teknik iki saben klompok ana 5 siswa. Kertas aksara awujud tulisan latin, siswa urutan 1 nulis aksara Jawa, siswa urutan 2 nulis latine saka 1, kaya mangkono sateruse. Klompok kang kalah bakal oleh punnisment kang wis disetujui dening siswa sakelas. nyenengake kanthi kang bangku Jawa isih sangisore KKM. Saka asil panliten iki disebabake amarga cara pamulangan lan medhia kang digunakake monoton, yaiku buku lan papan tulis. Kanthi bab kasebut, panliti nggunakake medhia kang manfaatake teknologi, yaiku medhia animasi flash. Medhia iki dijangkepi tata cara panulisan, tuladha lan latihan soal. Kanthi medhia iki siswa bisa sinau lan latihan soal dhewe sauger wis nduweni aplikasi medhia iki kang kudu diinstal ing komputer. Kanthi nggunakake medhia iki ngasilake undhak-undhakan sajrone asil sinau lan aktifitas siswa. Panliten ing ndhuwur padha ngrembug ngenani panggunane medhia sajrone pamulangan nulis aksara Jawa. Pambeda antarane panliten-panliten saemper karo panliten kang bakal ditindakake iki yaiku ing medhia kang bakal digunakake sajrone piwulangan lan objek panlitene. Objek panliten ing paliten iki yaiku siswa kelas VIII B SMP Negeri 3 Ngunut. Medhia pasinaonan kang bakal digunakake yaiku medhia kartu tebak aksara. Piwulangan Aksara Jawa ing SMP Kelas VIII Sinau minangka sawijining tumindak kang ana gandheng sajrone proses pamulangan. Ing proses pamulangan siswa kudu bisa mangerteni lan nguwasani materi kang diandharake dening guru. Slamet (2010:2) sinau yaiku sawining proses upaya kang ditindakake pawongan kanggo nggayuh tumindak kang anyar, minangka asil pengalaman pribadi saka lingkungane. rapete karo siswa TITINGAN KAPUSTAKAN Panliten kang Saemper (2011:21) ngandharake menawa sinau minangka rerangkening kagiyatan jiwa-raga, psiko-fisik kanggo tumuju ing pangrembakane pribadi manungsa sautuhe. Sinau sastra ora mung bisa paham marang hakekat sastra, nanging bisa weneh apresiasi karya sastra kasebut. Sardiman Panliten ngenani pangetrapan medhia sajrone pamulangan nulis aksara kang saemper, antarane: (2013) Peningkatan Katrampilan Menulis Aksara Jawa melalui Modeling The Way dengan Medhia Flash Card pada Siswa Kelas IV SDN Mangkangkulon 01 Semarang. Sajrone panliten iki ngandharake menawa aktifitas siswa sajone pamulangan aksara Jawa endhek, ketuntasan klasikal amung 44%. Saliyane iku, guru uga ora nggunakake medhia kanthi optimal sajrone ngandharake materi. Kanggo mrantasi bab iki panliti nggunakake model pembelajaran modeling the way kanthi medhia flashcard. Kanthi medhia iki guru menehi tuladha menyang siswa kepriye cara nindakake lan nggunakake medhia wujud kartu bergambar. Lumantar cara iki, siswa bisa meruhi langsung lan mrekatekake dhewe. Kanthi pengetrapan medhia iki ketuntasan klasikal mundhak dadi 83,1%. Anestasia Wahyu Tiarasari (2013) Pangembangan Medhia Animasi Flash sajrone Ngundhakake Kawasisan Nulis Pasangan Aksara Jawa Siswa Kelas VII SMPN 1 Pagerwojo, Tulungagung Taun Ajaran 2012/ 2013". Padha karo panliten sadurunge, ing panliten iki katrampilan siswa sajrone nulis aksara Endah Agustina Proses pamulangan aksara Jawa ing kene yaiku ngenal, meruhi (nulis). Proses lan ngetrapake pamulangan iki luwih nengenake ngenani apalan, gegayutan karo bab iki siswa-siswa rada kangelan yen diutus apalan. Saliyane iku, katrampilan apalan iku ora bisa lumaku kanthi suwe. Gegayutan karo bab iku mula guru kudu bisa nyiptakake metode utawa cara kang efektif sajrone pamulangan nulis aksara Jawa. Katrampilan Nulis (2008:3) ngandharake yen nulis mujudake sing digunakake kanggo komunikasi kanthi cara ora langsung, ora kanthi adhep-adhepan karo wong liya. Andharan kasebut salaras karo pratelane Lado (sajroning Basir, 2010:29) kang ngandharake katrampilan nulis yaiku kawasisan jroning proses pangolahan lan pamedhare gagasan kanthi runtut, logis, lan nduweni makna saengga bisa menehi imajinatif marang pamaose kanthi pemahaman maksimal. Sabanjure Poerwadarminta (1989:968) Tarigan sawijining katrampilan basa 3
negesi nulis yaiku tumindak nglairake gagasan utawa pikiran lumantar tulisan. Nulis iku nduweni paedah kang wigati tumrap sapa bae, ing antarane yaiku (1) bisa ngenali kawruh lan potensi dhiri ngenani sawijining topik tartamtu, (2) nglatih ngrembakake gagasan kanthi cara nata lan panalaran kanthi basa kang argumentatif, lan njembarake wawasan pengalaman, (4) bisa nglatih ngekspresekake sawijining gagasan lumantar basa kanthi cara tinulis, (5) bisa nintingi lan mbiji gagasane dhewe kanthi cara luwih objektif lan tanggungjawab, lan (6) luwih gampang ngrampungake prakara (Basir, 2010: 29). logis, faktual (3) Medhia Miturut Asosiasi Teknologi lan Komunikasi (sajrone Sadiman, 2005:7) medhia minangka sakabehe wujud utawa sarana kang digunakake pawongan kanggo nyalurake pesen utawa pawarta. Gerlach lan Ely (sajrone Arsyad,2008:3) ngandharake yen medhia yaiku manungsa, materi, utawa kedadeyan kang nuwuhake sawijining kahanan kang bisa ndadekake siswa mikolehi kawruh, kawasisan, utawa laku. Kanthi luwih mligi medhia ditegesi minangka alat-alat grafis, fotografis, utawa elektrolis kanggo nampa lan ngolah informasi visual lan verbal. Saka andharan kasebut bisa didudut yen medhia yaiku samubarang kang bisa digunakake kanggo medharake materi pamulangan saka sumber pasinaon menyang siswa. Saliyane iku, medhia uga bisa nuwuhake rangsangan pikiran sarta kekarepane siswa, saengga kagiyatan pamulangan luwih efektif lan tujuwan instruksional bisa kagayuh. Jinis-jinis Medhia Pamulangan Akeh jinis medhia kang wis diweruhi lan digunakake sajrone pamulangan sasuwene iki. Saben- saben jinis medhia kasebut bisa diklompokake miturut karakteristik lan sipat-sipate medhia kasebut. Medhia miturut Sadiman (2005: 28), yaiku: (1) Medhia grafis Medhia iki kagolong medhia visual, kayadene medhia umume medhia iki nduweni paedah kanggo nyalurake pesen saka sumber menyang kang nampa pesen. Saliyane iku, medhia grafis uga bisa kanggo narik kawigaten lan ndadekake sawijining panemu dadi luwih cetha. Medhia iki kagolong murah, penak lan prasaja. Kang kagolong anggone ngggawe, medhia iki yaiku gambar utawa poto, sketsa, grafik, bagan, diagram, poster, kartun, papan flanel, peta, lsp. Medhia iki uga sinebut medhia rong dimensi, amarga nduweni ukuran amba lan dawa. (2) Medhia audio Medhia iki gegayutan karo pangrungon. Pesen kang dikandhut diwedharake lambang- lambang auditif, senajan verbal utawa non verbal. Kang kagolong medhia iki yaiku radio, piranti kanggo ngrekam pita magnetik, piringan hitam, laboratorium basa. lumantar 4 (3) Medhia proyeksi diam Medhia iki meh padha karo medhia grafik yaiku menehi rangsangan visual. Kang mbedakake medhia grafis karo medhia iki yaiku ing medhia grafis bisa interaksi langsung karo pesen kang dikandhut iki pesen kasebut kudu medhia. ditampilake karo proyektor supaya bisa ditampa dening panampa pesen. Kang kagolong medhia iki yaiku film bingkai (slide), video, OHP, OHT, mikrofis, film, TV, lsp. Ing medhia Paedah Medhia Pamulangan fungsi medhia yaiku: 1) ngundhakake efektivitas lan efisiensi pamulangan, 2) ngundhakake gairah sinau siswa, 3) ngundhakake minat lan motivasi sinau, 4) ndadekake siswa interaksi langsung karo kasunyatan, 5) mrantasi modalitas sinau siswa kang ora padha, 6) proses komunikasi sajrone pamulangan bisa luwih efektif, lan 7) ngundhakake kuwalitas pamulangan. Musfiqon (2011:35) ngandharake Saka panemune para ahli ngenani paedah medhia pamulangan kang antara siji lan sijine yaiku mbiyantu proses nduweni pamulangan supaya siswa bisa mangerteni marang materi. Bab kasebut nduweni tujuwan ora liya yaiku kanggo ngundhakake kuwalitas pamulangan ing pawiyatan. inti padha Kriteria Pamilihing Medhia Medhia minangka komponen saka sakabehe tujuan instruksional, mula saka iku sajroning milih medhia kudu nggatekake kriteria kang paling utama. Medhia kang dipilih kudu salaras karo taraf pikirane siswa supaya apa kang kinadhut ing medhia kasebut bisa ditampa siswa kanthi gampang. Musfiqon (2011:118) uga ngadharake ngenani kriteria pamilihan medhia kang didhasarake ing aspek kasalarasan mutu medhia lan kawasisan guru anggone nggunakake medhia kasebut, yaiku 1) kasalarasan karo tujuwan, 2) kahanane siswa, 3) biayane thihik, 4) mutu teknis, 5) kawasisan guru, 6) ananemedhia, 7) panggunaane medhia kang trep. Medhia Kertu Kertu kang dienggo sajrone panliten iki yaiku kartu aksara Jawa kang kaperang saka aksara lan ukara. Medhia kartu kang digunakake ing kene ana telung jinis, yaiku kartu aksara, kartu tembung utawa lan kartu ukara. Kartu kasebut digawe saka kertas bufalo utawa pelangi kanthi rupa werna-werna, banjur dilaminating awet. Kartu kang digunakake ing siklus 1 lan 2 beda. supaya bisa Ing siklus 1 kartu kang digunakake yaiku kartu aksara lan tembung. Dene ing siklus 2 kartu tembung lan ukara. Aturan permainan kartu tebak aksara yaiku siswa dibagi dadi 5 kelompok lan baris miturut kelompoke dhewe-dhewe. Siswa paling ngarep dhewe diparingi utawa milih kartu kang atulis aksara siji-siji, banjur dibedhek iku aksara apa ditulis ing lembaran
Ngundhakake Katrampilan Nulis Aksara Jawa kanthi Sandhangan Swara Siswa Kelas VIII B SMPN 3 Ngunut kanthi Dolanan Kartu Tebak Aksara Taun Pamulangan 2015/2016 iku, kertase kertas kanthi aksara Latin. Sawise diparingne kanca mburune amrih ditulis nggunakake aksara Jawa, kaya mengkana nganti teka anggota kelompok palng mburi. Yen asil mburi padha kaya sing neng ngarep ateges bisa nerusake ing tahap sabanjure yaiku kartu tembung. Yen asile ora padha kelompok kasebut kudu ngambali saka wiwitan maneh, lan diwiwiti saka siswa paling mburi. Aksara Jawa Budaya Jawa saliyane kondhang kanthi basa lan tata kramane uga nduweni huruf utawa aksara Jawa. Aksara kasebut ora sokur dumadi ngono wae nanging ana sejarah sajrone dumadine aksara iki. Sajroen crita kasebut kinadhut makna lan filosofi ngenani piwulangan luhur ngenani sikap ksatria, sikep andhahan menyang ndhuwuran, amanah ngenani tugas kang diduweni, jujur, andhap asor, angkara murka kang dikalahake dening kabecikan ,lan sapanunggale. Sejarah aksara Jawa iku asale saka Hindustan, ing ngendi akeh aksara kang salah sijine yaiku pallawa. Dijenengi Pallawa amarga asale saka salah sawijine kerajaan yaiku kerajaan Pallawa. Aksara Pallawa minangka ibu aksara kang ana ing Nusantara, antarane: aksara hanacaraka, aksara Rencong. Sandhangan Swara Sandhangan swara yaiku sandhangan kang digunakake kanggo njangkepi aksara legena supaya fonem dhasar {a} bisa dadi swara liyane. Sajrone nulis askaraJawa uga mbutuhake sandhangan supaya ukarane bisa rinacik kanthi trep. Sandhangan ing aksara Jawa iku ana akeh, antarane sandhangan lan sandhangan swara, sandhangann wiyanjana, panyigeg wanda. Ing panliten iki ora bakal ngrembug sakabehe sandhangan kasebut nanging amung mligi ngrembug ngenani sandhangan swara. Supaya luwih cetha ing ngisor iki diandharake ngenani sandhangan swara: Aksara Jawa iku cacahe ana 20, kang lahir saka crita Ajisaka. Ajisaka yaiku sawijine pemudha nggantheng kang sekti mandraguna saka pulau Majethi. Aksara kasebut diciptakake minangka pangeling-eling tumrap abdi setiane Ajisaka yaiku Dora lan Sembada, lumantar deretan tulisan: Sandhangan Kanggone Swara "i" wulu (..... ) pepet ( Swara "e" ..... ) Tuladha sapi = kena = suku Swara "u" turu = Ana sawijining cerita (.... ) taling ( Swara "e" tela = Anane sawijining tarung tanding .... ) Kalorone padha-padha sektine taling tarung ( Swara "o" bolo = ) Lan pungkasane padha dadi bathange (kekarone mati.) 1) Sandhangan Wulu ( ..... ) Miturut Padmosoekotjo (1989: 13) aksara Jawa iku diarani Dentawyanjana. Denta tegese untu lan wyanjana aksara. Dadi Dentawyanjana salugune ateges aksara untu, nanging lumrahe ditegesi carakan, yaiku urut-urutaning aksara Jawa wiwit saka ha tekan nga. Saliyane iku, ana uga kang ngarani nglegena utawa wuda. Ateges, aksara kang durung entuk tambahan sandhangan. tegese Sandhangan wulu awujud bunderan cilik kang panggonane legena. Fungsine yaiku kanggo ndadekake aksara legena kang swara a, dadi swara "i". ing ndhuwure aksara Tuladha : mili : Aksara Jawa sajrone panggunanane mbutuhake pasangan kanggo nyampurnakake panulisan aksara Jawa. saben aksaraJawa nduweni pasangan dhewe- dhewe kaya ta ing ngisor iki: lali ati : : 5
2) Sandhangan Suku ( ... ) Sandhangansuku nduweni fungsi kanggo ndadekake legena a dadi swara u, lan manggon ing sikil mburi aksara kang diwenehi sandhangan. Tuladha : putu : yuyu : sayu : 3) Sandhangan Pepet ( .... ) lan manggon ing ndhuwure aksara kang diwenehi sandhangan. Sandhangan iki nduweni fungsi kanggo ndadekake swara a dadi swara e. Sandhangan pepet wujude bunder Tuladha : telu : gela : gedhi : 4) Sandhangan Taling ( ...) Sandhangan taling iki meh padha kayadene pepet yaiku sing swarane e. Sandhangan iki manggon ing ngarepe aksara kang diwenehi sandhangan. Tuladha : melu : luwe : lele : 5) Sandhangan Taling Tarung ( ... ) , kalorone ngapit aksara kang disandhangi. Taling manggon ing ngarepe aksara, dene tarung manggon ing mburine. Taling tarung iki nduweni swara "o" Tuladha : toko : loro : rosa : METODE PANLITEN Subyek, Papan Panggonan, lan Wektu Panliten 1) Subjek Panliten 6 Subjek sajrone panliten iki yaiku guru lan siswa kelas VIII B SMPN 3 Ngunut Tulungagung. Panliten iki dilaksanakake ing siswa kelas VIII B SMPN 3 Ngunut Tulungagung kanthi cacah 34 siswa kang kaperang saka 14 siswa lanang lan 20 siswa wadon. Guru uga minangka subjek panliten kang melu diobservasi sajrone panliten iki. Guru kang dadi subjek panliten yaiku guru basa Jawa kelas VIII B SMPN 3 Ngunut, Tulungagung kang minangka panaliti sajrone panliten iki. 2) Papan Panggonan Panliten Kang diandharake ing kene yaiku papan kang digunakake kanggo nindakake panliten iki. Panliten tindakan kelas iki ditindakake ing SMPN 3 Ngunut, Tulungagung kanthi mligi ing kelas VIII B. 3) Wektune Panliten Panliten iki bakal ditindakake ing semester gasal taun ajaran 2015/ 2016, antarane wulan Agustus nganti Oktober Tabel 3.1 Jadwal Panliten Kagiyatan Minggu Pretest Ke- 3 Post-Test Ke-4 Wektu (2015) Wulan Agustus Agustus Tanggal - 17 Agustus 24 - 29 Agustus 22 Penelitian Ke-2 September 07 - 12 September Prosedhur Panliten irah-irahan "Ngundhakake Katrampilan Nulis Aksara jawa kanthi sandhangan swara. Siswa Kelas VIII B SMPN 3 Ngunut kanthi Permainan Kartu Tebak Aksara" iki minangka rancangan panliten kualitatif kang nggunakake penelitian tindakan kelas (PTK). Bab iki selaras karo karakteristik underaning panliten lan tujuwan kanggo meruhi aktifitas siswa lan guru sarta asil pasinaon siswa sajrone nulis aksara Jawa kanthi sandhangan swara. Panliten kanthi iku kaperang saka 4 tahap sajrone panliten iki, panliten ditindakake kanthi 2 siklus, kang saben sikluse kudu ana 4 tahapan kang kudu dilakoni, yaiku: 1) Tahap ngrancang pamulangan (plan), sajrone tahap iki panliti ngandharake ngenani apa wae kang dibutuhake lan bakal ditindakake sajrone iki medharake panliten. Bisa diarani rancangan (rencana) sawijining tumindak kang ngandhut ngenani apa, kena apa, kapan, ing ngendi, dening sapa tumindak kasebut ditindakake. Prosedur penelitian tindakan kelas tahap lan kepriye 2) Tahap nindakake pamulangan (action) yaiku implementasi utawa ngetrapake saka wujud rancangan kang wis dirancang sadurunge. 3) Tahap observasi (observe )yaiku sawijining tumindak kanggo ngamati apa bae kang dumadi sajrone panliten minangka dampak saka tumindak kang dipilih.
Ngundhakake Katrampilan Nulis Aksara Jawa kanthi Sandhangan Swara Siswa Kelas VIII B SMPN 3 Ngunut kanthi Dolanan Kartu Tebak Aksara Taun Pamulangan 2015/2016 4) Tahap refleksi (reflection) minangka sawijining kagiyatan kanggo ndudut apa kang wis ditindakake. Panliti nindakake analisis lan tetimbangan asil utawa dampak saka tindakan kang ditindakake. Ing kene ngandhut kakurangan lan kaluwihan saka tindakan kang dipilih. Rancangan Panliten Kagiyatan kang kudu ditindakne sajrone tahap iki yaiku : 1) Refleksi wiwitan, panliti nindakake identifikasi perkara tumrap kawasisan nulis aksara Jawa siswa kelas VIII B SMP Negeri 3 Ngunut. 2) Panliti ngrumusake perkara kanthi operasional, relevan karro undherane panliten. 3) Panliti ngrumusake hipotesis tindakan, panliten tindakan pendekatan naturalistik, saengga hipotesis tindakake asipat tentatif kang ora bisa ditetepake asile, miturut apa kang ana ing lapangan mengkone. nengenake luwih 4) Nemtokake lan ngrumusake rancangan tindakan kang antarane: (a) Nemtokake indikator-indikator rancangan jawa kanthi pamulangan nulis aksara sandhangan swara dijangkepi strategine. kertu "tebak aksara". Kagiayatan inti iki lumaku watarane 50 menit. Kagiyatan inti iki salaras karo kang ana ing rencana pelaksanaan pembelajaran (RPP) kasebut kaandharake kaya ing ngisor iki: a) Guru ngandharake ngenani tata cara nulis aksara jawa kanti sandangan swara kanggo siswa,Guru ngutus siswa supoyo nggarap soal ing lembar kerja siswa (LKS) b) Guru merang siswa dadi 5 klompok c) Saben klompok, siswa ngarep dewe diwenehi kartu aksara dibacut ake kartu kata kanggo diwaca lan siswa mburine nulis maneh nganti anggota keri dhewe kang wes mlayu ing ngarep maringi perso kagem guru. 3) Panutup iki minangka pungkasan saka kagiyatan pamulangan, kagiyatan iki lumaku kurang luwih 15 menit. Ing kagiyatan panutup iki kang ditindakake dening guru yaiku: a) Guru ngana ake refleksi karo takon marang Kagiyatan siswa b) Guru mbimbing siswa ndudutake materi c) Guru menehake tugas porto polio kanggo siswa (b) Gawe anggone jawa ngandharake materi nulis aksara (rancangan kanthi program, materi, strategi belajar mengajar, lan evaluasi) rancangan strategi sandhangan swara (c) Gawe metode lan alat perekam dhata kang arupa lembar observasi lan lembar evaluasi. rencana pengolahan dhata (d) Nyiyapake Observasi Guru minangka panliti lan observer nindakake observasi utawa ngamati kanthi sistematis tumrap kagiyatan kang ditindakake dening siswa. Kagiyatan observasi ditindakake kanthi komprehensif kanthi nggunakake alat perekan dhata lan catatan lapangan. Refleksi kualitatif utawa kuantitatif. Tahap nindakake Panliten Ing tahapan iki, yaiku nalika guru nindakake panliten kanthi pamulangan ing njero kelas. Guru minangka panliti nindakake rancangan pamulangan nulis aksara jawa kanthi sandhangan swara kang wis ngenani direncanakake. Sabanjure rancangan pamulangan wiwit kagiyatan apresepsi, inti lan panutup. 1) Apersepsi diandharake Apersepsi yaiku sawijining kagiyatan kang ditindakake dening guru nalika arep nindakake pamulangan. Kagiyatan iki ditindakake kanthi wektu 15 menit kaya kang ana ing rencana pelaksanaan pembelajaran (RPP), kanthi rincian kagiyatan kaya ing kene: a) Guru miwiti kagiyatan pamulangan kanthi salam b) Guru ngabsen siswa, nyiyapake kelas lan medhia c) Guru nindakake apersepsi tumrap materi kang arep Kang bisa ditindakake panliti minangka observer ing kagiyatan iki yaiku: analisis, sintesis, pemaknaan, ngandharake, lan ndudut asil dhata sarta apa wae kang kasil dilumpukake. Asil kang ditemokake arupa rancangan pamulangan nulis aksara jawa kanthi sandhangan swara kang dirancang apa kang ditemokake ing lapangan. Bab kasebut sabanjure bakal digunakake kanggo ndandani ing siklus sabanjure. tingkat efektifitas adhedhasar Sajrone komponen iki, guru weneh kajian lan tetimbangan kanthi jero ngenani asil lan dhampak saka tindakan kang wis ditindakake kasebut kanthi netepake maneka kriteria kang wis digawe. Menawa saka panliten kang sepisan siswa isih durung bisa nggayuh kriteria kang dikarepake, mula perlu ditindakake siklus sabanjure. Bab-bab kang bakal dingerteni sajrone kagiyatan refleksi ing anatarne yaiku: (1) Bab-bab kang bisa kagayuh Sajrone kagiyatan disinaoni digayutne karo lingkungan d) Guru ngandharake tujuwan pamulangan e) Guru ngandharake teknik pamulangan kang digunakake 2) Inti Kagiyatan iki minangka punjere kagiyatan kang ana ing panliten iki, yaiku siswa nyinanoni aksara jawa kanthi sandhangan swara kanthi medhia sepisan dilaksanakake dening panaliti yaiku ngandharake bab- bab kang wis bisa kagayuh sajrone panliten kasebut. Adhedhasar tujuan kang pengin digayuh sajrone panliten iki yaiku kanggo ngundhakake kawasisan nulis aksara jawa kanthi sandhangan swara, mula kang kudu digayuh siswa antarane yaiku ketepatan panulisan, keajegan panulisan, wujud tulisan, lan refleksi kang 7
kecepatan panulisan. Adhedhasar kapapat indikator kasebut sabanjure panaliti bisa nemtokake perangan kang wis bisa kagayauh sajrone panliten. (2) Bab-bab kang durung bisa kagayuh Salaras karo andharan ing bab-bab kang wis bisa kagayuh, ing kene ngandharake ngenani bab-bab kang ora bisa digayuh saka indikator kang minangka pengukur, yaiku ketepatan panulisan, keajegan panulisan, wujud tulisan, lan kecepatan panulisan. Cara nemtokake ngenani bab-bab kang durung bisa ketuntasan kagayuh klasikalkang luwih saka 75%, lan kriteria penentuan kang bisa digayuh. Saliyane iku, uga bisa gawe daftar permasalahan kang ditemoni saengga ndadekake kriteria kasebut ora bisa kagayuh. (3) Tindak Lanjut Sajrone Siklus Sabanjure. bisa didelok saka Ing tahapan iki nemtokake tindak lanjut saka tahap sadurunge, yaiku nemtokake tumindak apa ing panliten sabanjure. kang kudu ditindakake Anggone nemtokake tindak lanjut kudu nggatekake saka asil observasi ngenani bab-bab kang durung bisa kagayuh. Tindak lanjut kasebut digunakake minangka ancangan kanggo siklus sabanjure supaya kriteria kang ditemtokake bisa kagayuh lan bisa njawab tujuwan saka panliten iki. Sumber Dhata lan Dhata Panliten Sumber dhata sajrone panliten iki diolehi saka: (1) implementasi medhia pembelajaran kartu "Tebak Aksara" kang ditindakake dening guru lan siswa, (2) observasi keefektifan medhia pembelajaran kertu "Tebak Aksara" yaiku dideleng saka asil pasinaon siswa. Dhata kang diolehi saka panliten pengembangan iki, yaiku asil observasi asil observasi keaktifan guru lan dhata asil piwulangan siswa. lan Tata cara Nglumpukake Dhata Anggone nglumpukake dhata ing panliten iki nggunakake rong teknik, yaiku teknik tes lan teknik observasi. Saka asil kaloro teknik kasebut bakal diolehake dhata kang mengkone banjur dianalisis kanggo meruhi asil saka panliten. Ing perangan iki mung bakal diandharake ngenani teknike wae. 1) Tata cara Tes yaiku Tes utawa gladhen sarta piranti liyane kang digunakake kanggo ngukur katrampilan, kawruh, kawasisan utawa bakat individu utawa klompok kang diduweni dening (Arikunto, 2006:150). Tes nduweni guna yaiku kanggo meruhi lan nemtokake predikat sawijine pawongan (Sugiyono, 2010:171). Sajrone panliten iki, nggunakake tes kanthi jinis pre-test lan post-test. Pre- test yaiku tes kang diwenehake marang siswa sadurunge proses pamulangan diwiwiti, dene post- test yaiku tes kang ditindakake sawise proses pamulangan dipungkasi (Sudjana, 2009:117). Sajrone panliten iki, pre-test ditindakake sadurunge pasinaon nulis aksara Jawa kanthi sandhangan swara diwiwiti, pitakonan-pitakonan 8 dene post-test ditindake ing pungkasan pasinaon nulis aksara Jawa kanthi sandhangan swara. 2) Tata cara Observasi Observasi yaiku migatekake samubarang (2010:199) kanthi nggunakake mata. Arikunto ngandharake yen observasi nyakup kegiyatan nggatekake marang sawijine objek kanthi nggunakake sakabehe alat instrumen kang indra. Saka segi digunakake, observasi diperang dadi loro, yaiku observasi mawa tanpa terstruktur. Observasi mawa struktur yaiku observasi kang wis dirancang kanthi sistematis ngenani apa kang diobservasi, kapan lan ing ngendi panggonane. Observasi tanpa struktur yaku observasi kang ora disiyapake kanthi sistematis ngenani apa kang diobservasi. Ing panliten iki nggunakake observasi mawa struktur amarga panliten iki wis ngrangcang kanthi sistematis ngenani apa kang diamati. Observasi kang ditindakake ing panliten iki yaiku observasi tumrap proses pasinaon. struktur lan observasi Observer sajrone panliten iki yaiku guru basa Jawa SMPN 3 Ngunut, Tulungagung. Observasi proses pasinaon ing kene ditindakake kanggo ngamati proses kang pasinaon kang ditindakake siswa lan aktifitas siswa. Saliyane iku uga ana observer liyane yaiku teman sejawat kang ngamati aktifitas guru sajrone nindakake pasinaon. Tata cara Analisis Dhata Panliten iki nggunakake analisis deskriptif kuantitatif yaiku analisis kanthi ndheskripsikake asil panliten kang arupa angka-angka. Dhata-dhata kang dianalisis sajrone panliten iki yaiku: 1) Analisis Asil Observasi Aktivitas Guru lan siswa Dhata asil observasi aktivitas guru lan siswa dianalisis kanthi rumus: P = f N x 100% Katrangan: P = persentase frekuensi kedadeyan kang kagayuh f = frekuensi (akehe) aktifitas guru utawa siswa N = jumlah sakabehe aktifitas (Indarti, 2008:26) Saka asil analisis kasebut bisa diweruhi yen medhia kang dikembangake layak utawa ora yen selaras karo skala kualifikasi panliten tartamtu. Bab kasebut kang dituduhake kanthi skala likert kang wis dimodifikasi kaya ing tabel 3.4. Tabel 3.3 Skala Kualifikasi Observasi (skala Likert) Tingkat pencapaian 90% - 100% 80% -89% 70% - 79% 60% - 69% 50% - 59% Kualifikasi Apik banget Apik Cukup Kurang Kurang banget
Ngundhakake Katrampilan Nulis Aksara Jawa kanthi Sandhangan Swara Siswa Kelas VIII B SMPN 3 Ngunut kanthi Dolanan Kartu Tebak Aksara Taun Pamulangan 2015/2016 2) Analisis Asil Tes Siswa Asil tes siswa dianalisis kanthi deskriptif kuantitatif, analisis iki saka asil pitakonan-pitakonan (soal) kang wis digarap dening siswa kanthi individu. Data saka asil pasinaon siswa bisa dianalisis kanthi rumus: M = fx N ∑ (Indarti, 2008:26) dijangkepi karo materi, Lembar Kerja Siswa (LKS), lembar observasi, lan Lembar Penilaian (LP). 2) Tahap Nindakake Pamulangan Ing proses pamulangan iki ditindakake miturut RPP kang wis disiyapake. Ing RPP iki ana 3 tahap kagiyatan, yaiku pambuka, inti, lan panutup. Ing proses pamulangan guru nggunakake metode langsung. Katrangan: M Ʃ fx N : biji rata-rata (mean) : jumlah sakabehe bijine siswa : cacahe siswa Adhedhasar tabel asile tes siswa bisa diweruhi yen kanthi klasikal kelas VIIIB durung tuntas, amarga cacah siswa kang tuntas ana 19 lan kang durung tuntas ana 15 siswa. Persentase katuntasan klasikal yaiku 19 100% = 55,9%. Asil tes ing siklus 1 kasebut Indikator Keberhasilan Pamulangan nggunakake medhia kertu "tebak aksara" bisa ngundhakake kawasisan nulis aksara jawa kanthi sandhangan swara tumrap siswa kelas VIII B SMP Negeri 3 Ngunut Tulungagung kanthi indikatir kaya ing ngisor iki. (1) Katrampilan guru sajrone pamulangan nulis aksara jawa kanthi sandhangan swara kanthi medhia kertu "tebak aksara" nuduhake undhak- undhakan kanthi kriteria minimal apik yaiku bisa ngancik KKM yaiku ing biji 75. 34 bisa direkapitulasi ing tabel 4.3. Tabel. 4.3 Rekapitulasi Asil Tes ing Siklus I 𝑥 No. 1. 2. 3. 4. Uraian Nilai rata-rata tes Cacah siswa kang tuntas Cacah siswa kang ora tuntas Persentase klasikal ketuntasan Asil Siklus I 66,22 19 15 55,9% (2) Aktivitas siswa sajrone pamulangan nulis aksara jawa kanthi sandhangan swarakanthi medhia kertu "tebak aksara" nuduhake undhak- undhakan kanthi kriteria minimal apik, yaiku bisa ngancik KKM yaiku ing biji 75. Indikator kaberhasilan aktifitas siswa lan guru bisa kagayuh yen aktifitas siswa lan guru bisa nggayuh kriteria apik kanthi cacah 80%. (3) ANDHARAN ASIL PANLITEN Asil Panliten iki ditindakake ing kelas VIII B SMPN 3 Ngunut, Tulungagung, kang ditindakake kanthi 2 siklus, lan saben sikluse 2 jam (2 x 40 menit) pamulangan. Panliten nggunakake permainan kartu tebak aksara sajrone katrampilan nulis aksara Jawa kanthi sandhangan swara. Sabanjure diandharake ngenani asil panliten, kang diwiwiti saka asil sinau siswa, aktivitas guru sarta aktivitas siswa kanthi ngggunakake permainan kartu tebak aksara. Penelitian Tindakan Kelas (PTK) iki ditindakake kanthi Andharan Asil Data ing Siklus I Ing siklus iki ditindakake tanpa nggunakake permainan Pamulangan ditindakake tanggal 25 Agustus 2015, jam 07.40- 09.00 kanthi cacah siswa 34. Panliten katindakake kanthi 4 tahapan, yaiku ngrancang pamulangan, nindakake pamulangan, observasi, lan refleksi. Ing kene panliti minangka guru lan proses pamulangane adhedhasar RPP kang disedyakake. Kanggo luwih jangkepe diandharake ing ngisor iki. kartu tebak aksara. Adhedhasar tabel kasebut bisa diweruhi biji 2.251 ,66 rata-rata asil sinau siswa = 66,22. Persentase katuntasan sinau 55,9%, kanthi siswa kang tuntas ana 19 saka cacah siswa 34. Asil data kasebut nuduhake yen kelas iki durung tuntas sacara klasikal, amarga persentase katuntasane amung 55,9% saka persentase katuntasaan klasikal kang ditemtokake dening SMPN 3 Ngunut yaiku 75%. Bab iki dinuga amarga siswa durung bisa paham lan mangerteni tata cara panulisan kanthi becik. Sajrone panulisan aksara Jawa iku akeh banget aturan-aturan kang kudu dicakake, saengga siswa rumangsa kangelan. Saliyane iku, siswa ing kene ketara bosen kanthi cara pamulangane guru. Bab iki dibuktekake saka tingkat partisipasi siswa kang kurang, lan asil sinau siswa kang durung optimal. 34 Itungan kasebut nuduhake yen aktivitase guru ing siklus 1 kagolong kriteria "kurang" kanthi persentase 63,3%, yaiku ana ing rentang 60%-69%. Diwiwiti saka mbuka pelajaran, ing bab iki observer maringi skor 3. Nalika mbuka pelajaran guru ora nindakake presensi mula guru oleh skor 3 kanthi kriteria cukup. Isih ing tahap pambuka, ngenani apersepsi guru wis nindakake apersepsi kanthi apik lan oleh skor 4, kanthi kriteria apik. Nalika apersepsi guru nggayutake antarane pamulangan sadurunge lan kang arep disinaoni saliyane iku uga digayutake karo kahanan saiki. Ing kene ngenani kompetensi kang pengin digayuh, guru amung ngandharake garis besar saka kompetensi kasebut, mula guru oleh skor pambiji 3 kanthi kriteria cukup. 1) Tahap Ngrancang Pamulangan Ing tahap iki panliti nyiyapake prangkat kang ing pamulangan, yaiku RPP kang digunakake 9
Tahap Observasi Adhedhasar pamulangan kang wis ditindakake uga diolehake data pambiji asil observasi. Observasi ditindakake dening observer, yaiku Sri Rumini, S.Pd minangka guru Bahasa Jawa kelas VIII ing SMPN 3 Ngunut. Saliyane iku, uga direwangi dening observer liya yaiku Tatag Basuki minangka teman sejawat kang bakal nindakake observasi tumrap aktivitas siswa lan guru. Asil observasi diolehake saka aktivitas siswa lan guru nalika proses pamulangan lumaku. Asil pambiji observasi ing siklus 1 kaya andharan iki. 1) Asil Observasi Aktivitas Guru Adhedhasar tabel 4.5 aktivitase guru bisa diitung kaya ing ngisor iki: P = f N x 100% Katrangan: P = persentase frekuensi kedadeyan kang kagayuh f = frekuensi (akehe) aktifitas guru utawa siswa N = jumlah sakabehe aktifitas f N 38 60 P = = x 100% x 100% = 0,633 x 100% = 63,3% Itungan kasebut nuduhake yen aktivitase guru ing siklus 1 kagolong kriteria "kurang" kanthi persentase 63,3%, yaiku ana ing rentang 60%-69%. Diwiwiti saka mbuka pelajaran, ing bab iki observer maringi skor 3. Nalika mbuka pelajaran guru ora nindakake presensi mula guru oleh skor 3 kanthi kriteria cukup. Isih ing tahap pambuka, ngenani apersepsi guru wis nindakake apersepsi kanthi apik lan oleh skor 4, kanthi kriteria apik. Nalika apersepsi guru nggayutake antarane pamulangan sadurunge lan kang arep disinaoni saliyane iku uga digayutake karo kahanan saiki. Ing kene ngenani kompetensi kang pengin digayuh, guru amung ngandharake garis besar saka kompetensi kasebut, mula guru oleh skor pambiji 3 kanthi kriteria cukup. 2) Asil Observasi Aktivitas Siswa Asil observasi aktivitas siswa diolehake saka aktivitase siswa nalika proses pamulangan lumaku kang diamati dening observer. Adhedhasar tabel kasebut diolehake aktivitas siswa sajumlah 23, kanthi peprincen skor 2=2; 3=5; 4=1 lan aktivitas maksimal yaiku 40. Data aktivitas siswa kasebut bisa diitung kaya mangkene: P = f N x 100% Katrangan: P = persentase frekuensi kedadeyan kang kagayuh f = frekuensi (akehe) aktifitas guru utawa siswa N = jumlah sakabehe aktifitas f N 23 40 P = = x 100% x 100% = 0,575 x 100% = 57,5% Asil observasi kasebut nuduhake manawa aktivitas siswa sajrone proses pamulangan ing siklus 1 ana kang kurang lan cukup. Kanthi rata-rata aktivitas siswa 57,5% kalebu ing kategori "kurang banget", yaiku ing rentang 50%- 59%. Bab iki dibuktekake saka anane pambiji 2 kanthi kriteria "kurang" cacah 2 poin, yaiku 1) takon lan medharake pamawas, lan 2) siswa menehi umpan balik. Ing kene bisa diarani yen rong poin kasebut minangka alangan sajrone siklus 1. (1) Tahap Refleksi Refleksi minangka tahap kang pungkasan kudu dilakoni sajrone PTK, ing kene panliti nggoleki kakurangan lan kaluwihan kang ditindakake kanggo didadani sabanjure. Sajrone proses pamulangan kang wis ditindakake ing siklus 1 kasebutdurung bisa nemokake kakurangan. Kakurangan ing kene bisa uga diarani alangan sajrone siklus 1.Kakurangan kasebut ing antarane, yaiku : (a) Guru anggone menehi motivasi kurang (b) Pengelolaan wektu lan pengondisian kelas kaluwihan, nanging kudu luwih digatekake (c) Guru kurang nggatekake tingkat pamahaman siswa sajrone proses pamulangan (d) Guru kurang tliti lan luwih ketara kesusu sajrone ngandharake materi (e) Pengemasan materi kurang narik kawigaten siswa saengga siswa kurang aktif lan rame dhewe. Siswa kurang nggatekake apa kang diandharake dening guru. Saka kakurangan-kakurangan kasebut, kudu ditindakake revisi kanggo siklus sabanjure supaya bisa luwih apik lan kasil. Revisi kang bisa ditindakake ing siklus sabanjure yaiku: (a) Guru kudu luwih trampil sajrone menehi motivasi siswa. Sajrone proses pamulangan siswa dijak luwih aktif, salah sijine ing proses apresepsi lan refleksi. (b) Guru kudu luwih nggatekne lan nemtokake alokasi wektu kanthi luwih tliti, lan tumemen. Guru uga kudu bisa nguwasani kahanan kelas lan siswa. (c) Guru kudu nggatekake tingkat pamahaman siswa, luwih peka tumrap respon siswa sajrone proses pamulangan. (d) Nalika ngandharake materi menyang siswa guru kudu luwih tlaten lan tliti, aja kesusu supaya gampang dipahami dening siswa. (e) Pengemasan materi kudu didandani supaya bisa siswa. Kanthi kawigaten pengemasan kang prasaja siswa diajab bisa luwih aktif lan nggatekake andharan materi. narik 10
Ngundhakake Katrampilan Nulis Aksara Jawa kanthi Sandhangan Swara Siswa Kelas VIII B SMPN 3 Ngunut kanthi Dolanan Kartu Tebak Aksara Taun Pamulangan 2015/2016 Andharan Asil Data ing Siklus II Ing siklus iki ditindakake tanpa nggunakake permainan Pamulangan ditindakake tanggal 9 September 2015, jam 07.40- 09.00 kanthi cacah siswa 34. Panliten katindakake kanthi 4 tahapan, yaiku ngrancang pamulangan, nindakake pamulangan, observasi, lan refleksi. Ing kene panliti minangka guru lan proses pamulangane adhedhasar RPP kang disedyakake. (2) kartu tebak aksara. Tahap Ngrancang Pamulangan Kayadene ing panliten sadurunge, tahap iki ditindakake panliti kanthi nyiyapake prangkat kang digunakake ing pamulangan, yaiku RPP kang wis direvisi lan dijangkepi karo materi, Lembar Kerja Siswa (LKS), lembar observasi, lan Lembar Penilaian (LP). kanggo dhiskusi lan anane bedhek-bedhekan nganggo kertu tebak aksara ndadekake siswa sithik mbaka sithik bisa ngerti maksude materi iki. (4) Tahap Observasi Adhedhasar pamulangan kang wis ditindakake bisa oleh data pambiji asil observasi. Observasi kang ditindakake ora ana owah-owahan saka siklus sadurunge. Observasi ditindakake dening Sri Rumini, S.Pd minangka guru Bahasa Jawa kelas VIII B ing SMPN 3 Ngunut. Saliyane iku, uga tetep direwangi observer liyane yaiku Tatag Basuki minangka teman sejawat kang bakal nindakake observasi tumrap aktivitas siswa lan guru ing siklus II. Asil observasi diolehake saka aktivitas siswa lan guru nalika proses pamulangan lumaku. Asil pambiji observasi ing siklus II andharane kaya mangkene. (1) Asil Observasi Aktivitas Guru (3) Ing proses pamulangan iki ditindakake miturut RPP kang wis direvisi saka siklus sadurunge. Ana telung tahapan kang dirantam ing RPP, yaiku pambuka, inti, lan panutup. Ing proses pamulangan guru nggunakake teknik tebak gambar. Ing siklus iki data kang diolehi saka kagiyatan pamulangan arupa asil pambiji saka LP. Siswa dinyatakake tuntas yen bijine bisa nggayuh KKM, yaiku 75. Kanthi skor maksimal 30, lan biji maksimal 100. Tahap Nindakake Pamulangan Observer ngamati aktivitase guru nalika nindakake proses pamulangan kanthi medhia tebak aksara Adhedhasar tabel 4.8 aktivitase guru bisa diitung kaya ing ngisor iki: P = f N x 100% Katrangan: P = persentase frekuensi kedadeyan kang kagayuh Adhedhasar tabel asil pambiji bisa diweruhi yen kanthi klasikal kelas VIII B wis tuntas, cacahing siswa kang durung tuntas luwih sethithik yaiku sing sadurunge 15 siswa suda kari6 siswa. Persentase yaiku katuntasan 28 klasikal 34 100% = 82,35%. . Tabel. 4.8 𝑥 Rekapitulasi Asil Tes ing Siklus II f = frekuensi (akehe) aktifitas guru utawa siswa N = jumlah sakabehe aktifitas f N 49 60 P = = x 100% x 100% = 0,8167 x 100% = 81,67% No. 1. 2. 3. 4. Uraian Nilai rata-rata tes Cacah tuntas Cacah siswa kang ora tuntas Persentase ketuntasan klasikal siswa kang Asil Siklus II 78,58 28 6 82,35% Adhedhasar tabel kasebut bisa diweruhi biji rata-rata asil sinau siswa sawise diwenehi tindakan kanthi yaiku tebak 2..723 = 80,08. Persentase katuntasan sinau 82,35%, kanthi siswa kang tuntas ana 28 saka cacah siswa 34. Asil data kasebut nuduhake kelas VIII B ws tuntas sacara klasikal, sabab persentase katuntasane wis bisa nggayuh 82,35% saka persentase katuntasaan klasikal kang ditemtokake dening SMPN 3 Ngunut yaiku 75%. medhia aksara 34 Sawise dicakake medhia dolanan tebak aksara, kawigatene siswa akeh sing nggatekake. Sanajan isih ana siswa kang bingung klawan aturan panulisane aksara Jawa nanging sawise diwenehi kalodhangan Itungan kasebut nuduhake yen aktivitase guru ing siklus II kagolong kriteria "apik" kanthi persentase 81,67%, yaiku ana ing rentang 80%-89%. Diwiwiti saka mbuka pelajaran, ing bab iki observer maringi skor 5. Nalika mbuka pelajaran guru nindakake presensi mula guru oleh skor 5 kanthi kriteria apik banget. Isih ing tahap pambuka, ngenani apersepsi guru wis nindakake apersepsi kanthi apik lan oleh skor 4. Nalika apersepsi guru nggayutake antarane pamulangan sadurunge lan kang arep disinaoni saliyane iku uga digayutake karo kahanan saiki. Ing kene ngenani kompetensi kang pengin digayuh, guru ngandharake garis besar saka kompetensi kasebut lan njlentrehake pokok-pokok kompetensi, mula guru oleh skor pambiji 4 kanthi kriteria apik. (2) Asil Observasi Aktivitas Siswa Asil observasi aktivitas siswa diolehake saka aktivitase siswa nalika proses pamulangan lumaku kang diamati dening observer Adhedhasar tabel kasebut diolehake aktivitas siswa sajumlah 33, kanthi peprincen skor 3=2; 4=3; 11
5=3 lan aktivitas maksimal yaiku 40. Data aktivitas siswa kasebut bisa diitung kaya mangkene: P = f N x 100% Katrangan: P = persentase frekuensi kedadeyan kang kagayuh f = frekuensi (akehe) aktifitas guru utawa siswa N = jumlah sakabehe aktifitas f N 33 40 P = = x 100% x 100% = 0,825 x 100% = 82,5% Asil observasi kasebut nuduhake manawa aktivitas siswa sajrone proses pamulangan ing siklus II luwih apik tinimbang patemon sadurunge. Kanthi rata-rata aktivitas siswa 82,5% kang sadurunge mung nggayuh 57,5% utawa kriteriane isih kurang banget. Sawise diwenehi tindakan kanthi medhia tebak aksara presentase aktivitas siswa owah dadi ing kategori "apik", yaiku ing rentang 80%- 89%. Bab iki dibuktekake saka wis ora anane siswa kang oleh skor kurang. (5) Tahap Refleksi Refleksi minangka tahap kang pungkasan kudu dilakoni sajrone PTK, ing kene panliti nggoleki kakurangan lan kaluwihan kang ditindakake kanggo tindakan sabanjure. Sawise diwenehi didadani nganggo medhia dolanan tebak aksara asiling refleksi ing siklus II ing antarane, yaiku : (a) Biji kawasisan nulis siswa ing siklus II luwih apik tinimbang siklus I. kabukti saka biji rata- rata tes kang kasil digayuh 78,58. Cacahing siswa kang tuntas uga mundhak kang sadurunge 19 malih dadi 28. Ketuntasan klasikale uga kalebu ing kriteria apik yaiku 82,35%. (b) Aktivitase guru uga kasil nggayuh kriteria apik yaiku 81,67%. Anane pengalaman ing patemon sadurunge banjur direvisi lan dicakake ing siklus II pranyata bisa ngowahi aktivitas guru ing proses pamulangan. Aktivitas siswa ing siklus II bisa mundhak tinimbang asil observasi kang ditindakake observer aktivitas siswa ing siklus I nggayuh 57,5% banjur jumlahe mundhak dadi 33 lan rata-rata 4,12. Sawise dietung ngasilake prosentase 82,5% utawa kalebu kriteria apik. Andharan siklus sadurunge. Adhedhasar Panliten kanthi dolanan kertu tebak aksara minangka upaya kanggo ngundhakake kawasisane siswa kelas VIII-B SMP N 3 Ngunut sajrone nulis aksara jawa mawa sandhangan swara. Panliten iki kasusun saka rong siklus, ing ngendi saben-saben siklus dumadi saka patang tindakan antarane tahap ngrancang pamulangan, nindakake pamulangan, observasi, lan refleksi. Undhak-Undhakan Aktivitas Guru sajrone Proses Pamulangan Nulis Aksara Jawa mawa Sandhangan Swara kanthi Dolanan Tebak Gambar asiling observasi dilandhesake sasuwene kagiyatan panliten lumaku. Ing panliten iki katindakake rong siklus, yaiku siklus I tanpa diwenehi tindakan utawa kanthi pamulangan langsung, lan siklus II nalika diwenehi tindakan kanthi medhia dolanan tebak aksara. Asil observasi aktivitas guru ing siklus I nuduhake skor kang ginayuh mung 38 lan rata-rata skor 3,17. Dene prosentase aktivitase guru ing siklus 1 kagolong kriteria "kurang" kanthi persentase 63,3%, yaiku ana ing rentang 60%-69%. Andharan II nuduhake, jumlah skor kang kagayuh yaiku 49, rata- rata skore nggayuh 4,08. Prosentase katuntasan kasil nggayuh 81,67% utawa bisa diarani kategori cukup. Supaya luwih cetha asil observasi siklus I lan siklus II bisa dideleng ing tabel 4.11. Asiling analisis observasi ing siklus Tabel 4.11 : Rekapitulasi Asil Observasi Aktivitas Guru Siklus I lan Siklus II Jumlah Rata-rata Ketuntasan Klasikal Siklus I 38 3,17 63,3% Siklus II 49 4,08 81,67% Adhedhasar diagram kasebut ana owah-owahan aktivitase guru kang dituduhake wiwit siklus I nganti siklus II. Ing siklus I jumlah skor bisa nggayuh 38, ing siklus II bisa kasil 49. Rata-rata sing kagayuh ing siklus II bisa luwih dhuwur saka siklus I. rata-rata ing siklus I 3,17, sawise diwenehi revisi ing siklus II rata-ratane skor owah dadi 4,08. Prosentase ketuntasan sing sadurunge melbu kategori kurang, ing siklus II kasil mundhak dadi 81,67% owah dadi kategori apik. Aktivitas Siswa sajrone Proses Pamulangan kanthi Medhia Dolanan Tebak Aksara ing Materi Nulis Aksara Jawa lan Sandhangan Swara Sawise dianalisis asil observasi aktivitas siswa ing siklus I diolehake aktivitas siswa sajumlah 23, kanthi peprincen skor 2=2; 3=5; 4=1 lan aktivitas maksimal yaiku 40.Asil etungan ngenani prosentase keaktivan siswa nuduhake manawa aktivitas siswa sajrone proses pamulangan ing siklus 1 ana kang kurang lan cukup. Kanthi rata-rata aktivitas siswa 57,5% kalebu ing kategori "kurang banget", yaiku ing rentang 50%- 59%. Bab iki dibuktekake saka anane pambiji 2 kanthi kriteria "kurang" cacah 2 poin, yaiku 1) takon lan medharake pamawas, lan 2) siswa menehi umpan balik. Ing kene bisa diarani yen rong poin kasebut minangka alangan sajrone siklus 1. 12
Ngundhakake Katrampilan Nulis Aksara Jawa kanthi Sandhangan Swara Siswa Kelas VIII B SMPN 3 Ngunut kanthi Dolanan Kartu Tebak Aksara Taun Pamulangan 2015/2016 Revisi ditindakake lan dicakake ing siklus II yaiku kanthi migunakake medhia dolanan tebak aksara sajrone materi nulis mawa aksara Jawa lan sandhangan swara. Adhedhasar tabel aktivitas siswa sajumlah 33 lan rata-ratane 4,12, kanthi peprincen skor 3=2; 4=3; 5=3 saka aktivitas maksimal yaiku 40. Jumlah total lan rata-rata ing siklus II iki nuduhake anane undhak-undhakan saka siklus sadurunge kang nggayuh jumlah total 23 lan rata-ratane 2,87. Kahanan iki selaras klawan prosentase keaktivane siswa. ngalami undhak-undhakan sing sadurunge 66,22 owah dadi 78,58, ketuntasan klasikal uga mundhak saka 55,9% malih dadi 82,35%. Pangetrapane medhia dolanan tebak aksara ing materi nulis mawa aksara Jawa, katrampilane siswa ngalami undhak-undhakan. Supaya luwih rinci bisa dideleng ing tabel 4.13 lan diagram. Tabel 4.13 Rekapitulasi Asil Tes Kawasisan Nulis mawa Aksara Jawa Siklus I lan II Asil observasi aktivitas siswa sajrone proses pamulangan ing siklus II luwih apik tinimbang patemon sadurunge. Kanthi rata-rata 82,5% kang sadurunge mung nggayuh 57,5% utawa kriteria kurang banget. Tabel 4.12 : Rata-rata Siswa tuntas Siswa tuntas kang durung Siklus I 69,73 19 15 Siklus II 80,08 28 6 Rekapitulasi Asil Observasi Aktivitas Siswa Siklus I lan Siklus II Siklus I 23 2,87 57,5% Siklus II 33 4.12 82,5% Jumlah Rata-rata Ketuntasan Klasikal Adhedhasar gambar diagram kasebut nuduhake undhak-undhakan aktivitas kang dituduhake siswa. Ing siklus I, aktivitas siswa isih kalebu kriteria kurang banget yaiku ing rentang 50%-59%. Katitik saka asil observasi kang nuduhake cacah skor 23 lan rata-ratane 2,87 sarta prosentasene aktivitas siswa ing siklus I mung antuk 57,5%. Panliti nindakake revisi kanthi pangetrapan medhia dolanan tebak aksara ing siklus II. Sawise diobservasi aktivitase siswa, nuduhake cacah skor kasil nggayuh 33 lan rata-ratane 4,13. Prosentase kang kasil diolehake yaiku 82,5% ing ngendi prosentase kasebut kalebu ing rentang 80%- 89% utawa kriteria cukup. Undhak - undhakane Asil Pasinaon Andharan asil panliten iki adhedhasar asil kang diolehake saka panliten ing tahap siklus I lan siklus II. Asil tes ing saben-saben siklus gunane kanggo mangerteni asil bijine siswa ing materi nulis mawa aksara Jawa. Ing siklus I, asil tes nulis mawa aksara Jawa kanthi sandhangan swara siswa kelas VIII-B SMP N 3 Ngunut nggayuh rata-rata biji 66,22. Biji paling endhek yaiku 50, dene paling dhuwur 86. Cacahe siswa kang tuntas KKM ing siklus iki ana 19, sing ora tuntas ana 15 siswa saka 34 cacah total siswa. Adhedhasar cacahe siswa kang tuntas mula ketuntasan klasikal ing siklus I gedhene 55,9%, kalebu ing kriteria kurang sebab durung nggayuh 75% saka kang ditetepake ing sekolahan. Siklus II nuduhake asil kang ora nguciwani. Sawise diwenehi tindhakan sarana medhia dolanan tebak aksara ing siklus II, biji paling endhek mundhak saka 50 dadi 60 lan paling dhuwur 86. Cacahing siswa kang tuntas KKM ana 28, sing durung tuntas ana 6 siswa saka cacah total klas. Rata-rata kelase uga Adhedhasar diagram kasebut bisa dideleng anane undhak-undhakan biji tes siswa ing saben siklus. Rata-rata biji ing tahap siklus I 66,22, banjur diapiki maneh ing siklus II bisa nggayuh rata-rata nganti 78,58. Cacahing siswa kang ora tuntas uga ngalami owah-owahan. Tahap siklus I sing durung tuntas KKM ana 15 murid, sawise diwenehi tindakan ing siklus II cacahing siswa sing ora tuntas suda kari 6 siswa. Ketuntasan klasikal ing siklus I isih adoh saka kriteria apik yaiku 55,9%, sawise diwenehi tindakan nganggo medhia dolanan tebak aksara ketuntasan klasikal bisa mundhak dadi 82,35%. Ketuntasan klasikal kasebut wis ngluwihi saka ketuntasan kang ditetepake ing sekolah lan kalebu kategori apik. PANUTUP Dudutan Adhedhasar analisis undherane panliten lan andharan asile panliten kang wis ditindakake, mula panliti bisa gawe dudutan yaiku : (1) Medhia dolanan tebak aksara bisa ngundhakake katrampilane guru sajrone proses pamulangan ing materi nulis aksara Jawa mawa sandhangan swara siswa kelas VIII-B SMP N 3 Ngunut. Asil observasi keaktivan guru sajrone proses pamulangan ing siklus I nggayuh skor 38 kanthi rata-ratane 3,17 dene prosentase keaktifane 63,3%. Prosentase kasebut kalebu ing kategori kurang. Ing siklus II asil observasi nuduhake skor kang kagayuh 49 lan rata-ratane 4,08. Prosentasene bisa kaaran apik sebab bisa nggayuh 81,67%. (2) Anane undhak-undhakan biji uga selaras klawan owah-owahan aktivitas kang dituduhake siswa. Sasuwene proses pamulangan ing siklus I, aktivitas siswa isih kalebu kriteria kurang banget yaiku ing rentang 50%-59%. Katitik saka asil observasi kang nuduhake cacah skor 23 lan rata- ratane 2,87. Sawise dietung prosentasene, pranyata aktivitas siswa ing siklus I mung antuk kanthi nindakake 57,5%. pangetrapan medhia dolanan tebak aksara ing siklus II. Sawise diobservasi, aktivitase siswa Panliti revisi 13
nuduhake ana owah-owahan. Kabukti saka asil observasi kang nuduhake cacah skor kasil nggayuh 33 lan rata-ratane 4,12. Prosentase kang kasil diolehake yaiku 82,5% ing ngendi prosentase kasebut kalebu ing rentang 80%-89% utawa kriteria cukup. Siswa kang sadurunge durung siyap kanggo nampa pelajaran, isin-isin kanggo takon marang gurune, wiwit wani takon lan percaya diri kanggo ndemonstrasikake garapane. (3) Kawasisan nulis aksara Jawa kanthi sandhangan swara siswa kelas VIII-B SMPN 3 Ngunut nudhuhake anane undhak-undhakan biji sawise diwenehi medhia dolanan tebak aksara. Bab iki kabukti saka asil tes ing saben-saben siklus. Asil tes ing siklus I nuduhake siswa kang durung nggayuh biji KKM yaiku ana 15 siswa, saka cacah total sakelas 34 siswa. biji paling endhek 50 lan paling dhuwur sing kasil digayuh 85. Biji rata-ratane 69,7. Sawise diwenehi medhia dolanan ing siklus II, wiwit nuduhake anane undhak-undhakan. Ing patemon sadurunge cacahe siswa kang durung tuntas KKM ana 15, ing siklus II suda kari 6 siswa sing durung tuntas. Biji paling endhek 60 lan paling dhuwur 86 kang sadurunge mung 85. Biji rata- rata kelas mundhak dadi 80,08. tebak aksara 5.1 Pamrayoga Sawise ditindakake penelitian tindakan kelas kanthi ngecakake modhel pamulangan langsung marang siswa kelas VIII-B SMP N 3 Ngunut, mula pamrayoga kang diwenehake panliti ing antarane ; (1) Tumrap Guru Guru diajabake tansah gelem inovatif sajrone medharake materine. Pangetrapan medhia dolanan tebak aksara sajrone kawasisan nulis aksara Jawa lan sandhangan swara perlu ditindakake ing pelajaran liyane. (2) Tumrap siswa Medhia dolanan tebak aksara bisa ngundhakake aktivitas lan kawasisan nulis mawa aksara Jawa, kajaba iku uga bisa nuwuhake motivasi sinau lan rasa percaya dirine siswa kanggo nyoba. (3) Tumrap pamaca Asile panliten iki kaajab bisa kanggo nambah kawruh para pamaos. Panliten kanthi medhia dolanan tebak aksara uga diajab bisa dadi sarana tumrap panliti sabanjure kanthi materi utawa mata pelajaran sing beda. KAPUSTAKAN Akhadiah, Surbakti dkk. 1997. Menulis. Jakarta: Depdikbud Aqib, Zainal. 2008. Penelitian Tindakan Kelas untuk Guru SD, SLB, dan TK. Bandung: CV Yrama Widya Arikunto, Suharsimi. 2006. Prosedur Penelitian Suatu Pendekatan Praktik. Jakarta: Rineka Cipta Arikunto, Suharsimi. 2010. Prosedur Penelitian Suatu Pendekatan Praktik. Jakarta: Rineka Cipta IMD Yanuarta. 2008. Pembelajaran Lewat Aksara. Diakses saka tanggal 23 Nopember 2008 Kunandar. 2008. Langkah Mudah Penelitian sebagai Pengembangan Jakarta: PT Rajagrafindo Tindakan Kelas Profesi Guru. Persada Majid, Abdul. 2007. Perencanaan Pembelajaran: Mengembangkan Standar Kompetensi Guru. Bandung: Rosdakarya Mulyasa, E. 2007. Menjadi Guru Profesional: Menciptakan Pembelajaran Kreatif dan Menyenangkan. Bandung: Rosdakarya Padmosoekotjo. 1989. Wewaton Panulise Basa Jawa Nganggo Aksara Jawa. Surabaya : PT citra Jaya Mukti. Riyadi, Slamet. 1996. Ha-Na-Ca-Ra-Ka: Kelahiran, Penggunaan, Fungsi, dan Makna. Yogyakarta: Yayasan Pustaka Nusatama Sedyawati, Edi. 2001. Sastra Jawa: Suatu Tinjauan Umum. Jakarta: Balai Bahasa. Slamet, St.Y. (2008). Keterampilan Berbahasa Indonesia. Surakarta : UNS Press Sudiana, Nana. 1989. Dasar-dasar Proses Belajar Mengajar. Bandung: Sinar Baru Algensindo Tarigan, Henry Guntur. 2008. Menulis sebagai Suatu Keterampilan Berbahasa. Bandung: Penerbit Angkasa Tim Jarlit BAPEDA DIY. 2004. Pemberdayaan Bahasa, Sastra, Budaya, dan Aksara Jawa melalui Jalur Formal dan Nonformal dalam Era Multikultur di DIY. Laporan Penelitian. Yogyakarta: BAPEDA Propinsi DIY Tim Penyusun Balai Bahasa Provinsi Jawa Tengah. 2008. Pedoman Penulisan Karya Ilmiah. Semarang: Balai Bahasa Provinsi Jawa Tengah. 2007. Aksara Jawa, Cikal Bakal Sejarah Jawa. Diakses tanggal 23 Nopember 2008 14