74 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 1, Januari 2017 KAJIAN INFERENSI WONTEN ING LAGU HIP HOP KM 7 Dening Dwi Yuni Astuti SARINING PANALITEN Ancasing panaliten menika kangge ngrembag babagan kajian inferensi wonten ing lagu hip hop Jawa grup musik KM 7. Panaliten menika ngandharaken jinising inferensi adhedhasar wosing wacana saha fungsi inferensi wonten ing lagu hip hop Jawa grup musik KM 7. Panaliten menika kalebet panaliten deskriptif. Data saking panaliten menika awujud cakepan lagu hip hop Jawa grup musik KM 7 ingkang ngewrat inferensi. Sumber datanipun inggih menika lagu hip hop Jawa grup musik KM 7. Data dipunpanggihaken kanthi cara semak saha catet. Caranipun nganalisis data ngginakaken cara analisis deskriptif, cara menika dipunlampahi kanthi cara: (1) identifikasi, (2) klasifikasi, saha (3) analisis data. Panaliten menika ngginakaken validitas awujud expert judgement utawi pertimbangan ahli, salajengipun ngginakaken reliabilitas intrarater awujud kajian berulang. Jinising inferensi ingkang kapanggihaken wonten ing lagu hip hop grup musik KM 7 inggih menika (1) inferensi wacana politik, (2) inferensi wacana sosial, (3) inferensi wacana ekonomi saha (4) inferensi wacana budaya. Jinising inferensi ingkang kathah kapanggihaken wonten ing lagu hip hop grup musik KM 7 inggih menika inferensi wacana sosial. Awit lagu hip hop Jawa grup musik KM 7 menika kathahipun ngrembag kadadosan-kadadosan ingkang kalampahan wonten ing masarakat saben dintenipun. Dene fungsi inferensi ingkang kapanggihaken wonten ing lagu hip hop grup musik KM 7 inggih menika kangge (1) sindiran, (2) panyaruwe, (3) pamrayogi saha (4) pangajab. Fungsi inferensi ingkang kathah kapanggihaken wonten ing lagu hip hop grup musik KM 7 inggih menika kangge ngandharaken panyaruwe. Pamijining tembung: inferensi wacana, fungsi inferensi, lagu hip hop Jawa KM 7 ANALYSIS OF INFERENCE OF HIP HOP SONG KM 7 ABSTRACT The aim of this research was to analyze the inference of Javanese Hip Hop KM 7Group. This research described the variation of inference based on the main topic and the inference function of Javanese Hip Hop KM 7 Group. This research is descriptive research. The data of this research was the lyrics of Javanese Hip Hop KM 7 Group's songs that included inference. The source of the data was Javanese Hip Hop KM 7 Group's. The data were gained by observing and writing notes. The data were analyzed by using descriptive analysis. The data were analyzed by (1) identifying, (2) classifying, and (3) data analyzing. This research used validity of expert judgment the reliability of intrarater by conducting more than once analysis. The variation of inference found in the Javanese Hip Hop KM 7 Group's song were: (1) inference of politics discourse, (2) inference of social discourse, (3) inference of economics discourse and (4) inference of culture discourse. The variation of inference that was mostly found in Javanese Hip Hop KM 7 Group's song was the inference of social discourse, since it often told us about events occurring in the society. Functions of inference found in Javanese Hip Hop KM 7 Group's song were (1) satire, (2) critics, (3) suggestion and (4) hope. The function that mostly found in the Javanese Hip Hop KM 7 Group's song was critics. Keywords: discourse inference, functions of inferensi, Javanese Hip Hop KM 7's songs
A. PURWAKA Pangrembakanipun musik wonten ing Indonesia menika sampun wiwit nedahaken kawontenan ingkang majeng, saking musik tradhisional ugi saking musik barat. Kawontenan ingkang kados menika temtu gadhah pangaribawa dhateng pangrembakanipun musik wonten ing Indonesia, mliginipun musik barat ingkang sampun kathah dipunremeni dhateng masarakat Indonesia. Musik ingkang ngrembaka wonten ing masarakat menika dipunajab minangka salah satunggaling pirantos komunikasi. Salah satunggaling musik ingkang narik kawigatosan inggih menika musik hip hop. Hip hop ugi ngrembaka wonten ing Indonesia kanthi jumbuhaken budaya lokal ingkang wonten. Hip hop wonten ing Yogyakarta paring bukti bilih hip hop saged dipungabungaken kaliyan budaya lokal. Salah satunggaling grup musik hip hop Jawa inggih menika grup musik KM 7. KM 7 menika satunggaling grup musik kanthi aliran musik hip hop saking Yogyakarta. Lagu-lagu hip hop KM 7 menika lirikipun ngginakaken basa Jawi. Wosipun lagu-lagu KM 7 menika antawisipun inggih menika kritik sosial saha filosofi anggenipun gesang. Awit saking menika wonten ing lagu-lagu hip hop Jawa grup musik KM 7 menika kathah ngewrat pesen ingkang badhe dipunandharaken dateng para ingkang mirengaken. Para tiyang ingkang mirengaken menika kedah saged mendhet inferensinipun saking lagu-lagu hip hop Jawa KM 7 menika kanthi saestu. Inferensi inggih menika proses mendhet dudutan dening pamaos utawi ingkang mirengaken kangge mangertosi makna ingkang Kajian Inferensi Wonten ... Dwi Yuni Astuti 75 boten kaserat ing salebeting wacana kanthi nggatosaken kahanan saha konteks wacananipun. Inferensi menika wigati sanget kangge mangertosi pacelathon ingkang kirang cetha amargi kathah unsur ingkang dipunicali. Boten namung wonten ing pacelathon ananging wonten ing wacana kados waosan ingkang dipunwaos utawi saged ugi wonten ing lirik-lirik lagu ingkang dipunmirengaken menika asring kadadosan kalepatan anggenipun nampi. Adhedhasar andharan ing nginggil, wonten panaliten menika badhe ngrembag inferensi wonten ing lagu hip hop Jawa KM 7. Wosing perkawis kados ing ngandhap menika. 1. Menapa kemawon jinising inferensi ingkang wonten ing lagu hip hop KM 7? 2. Menapa kemawon fungsi inferensi wonten ing lagu hip hop KM 7? B. GEGARAN TEORI Miturut Moeliono (1988: 334) mratelakaken wacana inggih menika reroncening ukara ingkang gadhah gegayutan, lajeng antawisipun proposisi setunggal saha proposisi sanesipun nyawiji dados setunggal mujudaken kesatuan makna. Miturut Djajasudarma (2012: 37), inferensi inggih menika proses ingkang kedah dipuntindakaken dening ingkang mirengaken utawi pamaos kangge mangertosi makna ingkang kanthi cara harfiah boten wonten ing wacana ingkang dipunandharaken dening pamicara utawi panyerat. Menika trep kaliyan andharan Muslich (2010: 188), inferensi inggih menika proses ingkang kedah dipuntindakaken dening ingkang mirengaken utawi pamaos kangge mangertosi
76 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 1, Januari 2017 makna ingkang kanthi cara harfiah menika boten 2000:174), wonten ing prinsip menika ingkang wonten ing wacana ingkang dipunandharaken. mirengaken kedah boten nyusun konteks ingkang Jinising inferensi adhedhasar wosing langkung wiyar saking ingkang dipunbetahaken wacana miturut Mulyana (2005: 56) inggih kangge dumugi wonten ing penginterpretasian menika 1) inferensi wacana politik, 2) inferensi satunggaling ujaran. wacana sosial, 3) inferensi wacana ekonomi, 4) Abrams (1981:99) ngandharaken bilih inferensi wacana budaya, 5) inferensi wacana lyric as a song rendered to the accompaniment of militer, 6) inferensi wacana hukum saha a lyre. Saking teori menika saged dipunpendhet kriminalitas saha 7) inferensi wacana olahraga pangertosan bilih lirik inggih menika seratan saha kasarasan. saking lagu ingkang dipunsekaraken kangge Miturut Utami (2012: 52) fungsinipun nyarengi musik. inferensi inggih menika 1) sindiran, 2) KM 7 inggih menika grup musik kanthi panyaruwe, 3) pamrayogi, 4) penegasan, saha 5) style hip hop saking Yogyakarta. Miturut Ali pangajab. (2006: 12), musik rap utawi hip hop inggih Mulyana (2005: 70) ngandharaken cara- menika jinising musik R&B ingkang kaperang cara kangge mangertosi setunggal wacana ingkang saking ritmik vokal saha alunan musik. asring dipunsebat prinsip pemahaman wacana. Tetengeranipun inggih menika tiyang ingkang Prinsip pemahaman wacana menika kaperang dados rapper menika nyekar kados tiyang saking prinsip analogi (PA) saha prinsip ingkang saweg sesorah. penafsiran lokal (PPL). C. CARA PANALITEN Prinsip analogi minangka dhasar ingkang Panaliten menika kalebet jinis panaliten dipunginakaken kaliyan pamicara utawi ingkang deskriptif. Panaliten deskriptif dipunginakaken ing mirengaken kangge nemtokaken penafsiran panaliten menika kangge nggambaraken, wonten ing konteks. Pengalaman-pengalaman ngandharaken, sarta mahyakaken asiling panaliten ingkang kapengker ingkang sami menika kanthi menapa wontenipun. Data wonten ing minangka dhasar ingkang wonten kangge panaliten menika inggih menika cakepan lagu hip lancaripun komunikasi supados saged pikantuk hop Jawa KM 7. Wondene sumbering data tempat berpijak yang sama (Moeliono, 1988:342- wonten ing panaliten menika inggih menika lagu 343). hip hop saking grup musik KM 7. Miturut Moeliono (1988:342), prinsip Cara ngempalaken data ingkang penafsiran lokal menika ngandharaken bilih dipunginakaken wonten panaliten inggih menika pesapa boten mujudaken konteks ingkang teknik semak saha teknik nyathet. Lajeng langkung ageng saking menapa ingkang pirantining panaliten ingkang jumbuh dipunprelukaken supados dumugi wonten ing dipunginakaken wonten ing panaliten inggih satunggaling tafsiran. Andharan menika trep menika awujud tabel analisis ingkang kabiyantu kaliyan Brown saha Yule (lumantar Arifin, dening kartu data.
Sasampunipun data menika dipunkempalaken, tahap salajengipun inggih menika nganalisis data. Panaliten menika anggenipun nganalisis data ngginakaken cara analisis deskriptif. Tahap analisis deskriptif dipunlampahi kanthi cara: (1) identifikasi, (2) klasifikasi, saha (3) analisis wacana-wacana wonten ing lagu hip hop Jawa KM 7. Supados saged pikantuk data ingkang valid saha absah, mila panaliti migunakaken cara ngesahaken data mawi validitas saha reliabilitas intrarater. Validitas wonten ing panaliten menika ngginakaken cara expert judgement. Expert judgement dipuntindakaken kanthi cara panaliti wawan pirembagan kaliyan dosen pembimbing saha panaliti sanes ingkang mangertos babagan prekawis saking data-data asiling panaliten. Dene reliabilitas intrarater dipunlampahi kanthi cara cek ricek utawi kajian berulang. Cara ngesahaken data ngginakaken cara cek ricek menika dipuntindakaken kanthi cara panaliti ngambali data kanthi saestu saha tliti. D. ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN Asiling panaliten menika ngandharaken babagan jinising inferensi adhedhasar wosing wacana saha fungsi inferensi wonten ing lagu hip hop Jawa grup musik KM 7. Jinising inferensi ingkang saged kapanggihaken wonten 4 jinis inggih menika 1) inferensi wacana politik, 2) inferensi wacana sosial, 3) inferensi wacana ekonomi saha 4) inferensi wacana budaya. Dene fungsi inferensi ingkang kapanggihaken inggih menika minangka 1) sindiran, 2) panyaruwe 3) pamrayogi saha 4) pangajab. Prekawis menika badhe dipunrembag kanthi tuladha data: Kajian Inferensi Wonten ... Dwi Yuni Astuti 77 1. Inferensi Wacana Politik a. Sindiran "Buta tur nggegirisi berdasi.Penampilane rapi mapane lungguh kursi. Yen pengen apa-apa gari mung aba. Kabeh penjaluke apa-apa wes ana. Dheweke cuek habis nadyan bandhane wong liya. Sing penting tetep eksis, wong liya ya modara." sing bagus (Data no. 30, Buta-Buta Galak) Pethikan ing nginggil menika kalebet inferensi wacana politik, menika katingal saking tembung "berdasi". Bilih tiyang ingkang berdasi menika asring kangge nyebut tiyang ingkang gadhah kuwasa. Pethikan menika saged dipunpendhet inferensi "Pemerintah utawi pangarsa nagara ingkang boten peduli kaliyan masarakatipun". Saking inferensi pethikan menika gadhah fungsi kangge ngandharaken sindiran dhateng pemerintah ingkang boten peduli kaliyan kesejahteraanipun rakyat. Wacana menika ugi nyindir para pangarsa utawi pemerintah ingkang sami ngginakaken kekuasaanipun kangge nyekapi kabetahan dhirinipun piyambak. "E lha petruke kok kemayu. Kathoke mlethet bluse biru, lambene abang kakean gincu. Neng senayan mung dodol ayu. Ledhek kethek sepatuan biru. Irunge dawa awake luemu. Wes merdika kok susah maju, luwih susah tinimbang sing dodol susu." (Data no.33, Jula Juli Ndhangdhut Bacokan) Inferensi wacana politik petikan ing nginggil menika katingal saking panganggening tembung "Senayan". Bilih dipunmangertosi menawi Senayan menika asring kangge nyebataken gedung para wakil rakyat inggih menika DPR saha MPR. DPR saha MPR menika gayut kaliyan babagan nagara. Pethikan ing nginggil saged dipunpendhet inferensi "Para wakil
78 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 1, Januari 2017 rakyat ingkang boten tanggel jawab kaliyan inferensi menika gadhah fungsi kangge amanah saking masarakat". Saking inferensi ngandharaken panyaruwe dhateng para pangarsa menika gadhah fungsi kangge ngandharaken nagara saha bawahanipun supados boten sindiran kangge wakil rakyat ingkang tumindak ingkang boten adil ingkang njalari para dipunandharaken boten langsung. Wacana menika masarakat alit menika sengsara. Masarakat alit kangge nyindir kinerjanipun para wakil rakyat ing ingkang boten mangertos menapa-menapa tansaya Senayan. Wacana menika gadhah ancas kangge sengsara amargi tumindak para panguwasa ngala-ala para wakil rakyat ingkang sami namung ingkang boten adil. Titikanipun wacana menika paitan ayu ananging boten saged damel nagara minangka koreksi dhateng kinerjanipun para menika majeng. Wacana menika kangge nyindhir pangarsa nagara ingkang boten sae. Kinerja wakil rakyat, masarakat menika boten butuh ingkang boten sae menika katingal saking para kaliyan ayunipun para wakil rakyat ananging pimpinan kaliyan bawahan sedaya menika sami ingkang wigati menika bilih para wakil rakyat malingan ngenteke dhuit turunan. menika saged damel nagara menika majeng saha sejahtera. Kahanan menika katingal saking tetembungan bilih "wis merdika kok susah maju, luwih susah tinimbang sing dodol susu". "Iki ngono pristiwa nista, wes mesthine dadi berita. Tapi wartawan sing nulis, malah cilaka. Nganti tertib anggota dewan sing mendem vodka." (Data no.37, Jula Juli Ndhangdhut Bacokan) Tetembungan menika kangge nyindir bilih kerjanipun wakil rakyat menika dereng katingal Pethikan ing nginggil menika kalebet asilipun. inferensi wacana politik. Titikanipun inggih menika wacana menika ngrembag babagan b. Panyaruwe anggota dewan ingkang minangka pamerentah "Jamane jaman edan, yen ra ngedan ra keduman wong cilik dadi korban. Ngendi- endi demonstrasi jare nuntut keadilan jebule golek bayaran. Ra pimpinan ra bawahan lha kok kabeh dha malingan ngenteke dhuit turunan. Aduh-aduh, aduh Gusti nyuwun berkah kula sami. Mugi-mugi kula saged dados hip hop kang sejati." wonten ing nagara. Pethikan ing nginggil saged dipunpendhet inferensi "Pangarsa boten remen menawi wonten pawartos ingkang awon babagan piyambakipun". Saking inferensi menika gadhah fungsi minangka panyaruwe dhateng para anggota (Data no. 12, Jaman Edan) dewan supados boten tumindak awon saha Pethikan ing nginggil menika kalebet inferensi wacana politik, amargi wacana menika nyilakani para wartawan ingkang sami damel pawartos ingkang awon bab piyambakipun. ngrembag babagan nagara saha saged katingal Titikanipun inggih menika pethikan menika saking panganggening tembung inggih menika tembung demonstrasi. Pethikan ing nginggil saged minangka wujud koreksi dhateng para anggota dewan supados boten tumindak nyilakani para dipunpendhet inferensi "Tumindak awon para wartawan. pangarsa nagara saha para bawahanipun ingkang 2. Inferensi Wacana Sosial njalari masarakat alit dados sengsara". Saking a. Sindiran
"Manungsa wis kaya kewan. Lakune ngluwihi setan. Nganggep nyawa mung dolanan. Salah sithik dha anteman. Apa wis kiamat, dilaknat. Polahe brangasan, iblise jagalanat. Endi rasa tepa slira, anane mung uteke lara. Ra sing ndhuwur ra sing ngisor senengane dlosar- dlosor. Waton iso mlaku ngalor, ketok sithik dha disosor." apa pancen (Data no. 11, Jaman Edan) Kadhang kala cara kekerasan fisik dipunlampahi kangge nggayuh menapa ingkang dados kekajenganipun. Cakepan menika nyariosaken manungsa ingkang dipunpindhakaken kados kewan ingkang boten gadhah budi pakarti. Tumindak ingkang kasar ngantos boten gadhah raos tepa slira. Ingkang dipunpenggalih namung kekajenganipun piyambak. Konteks wacana inggih menika tumindakipun para manungsa wonten ing jaman samenika ingkang namung menggalih dhirinipun piyambak. Pethikan ing nginggil menika kalebet inferensi wacana sosial amargi ingkang dipunrembag wonten ing wacana menika inggih menika kahanan sosial wonten ing jaman samenika. Saking pethikan ing nginggil saged dipunpendhet inferensi "Tumindakipun manungsa wonten ing jaman samenika ingkang sampun boten becik". Saking inferensi menika gadhah fungsi kangge ngandharaken sindiran dhateng para manungsa ingkang tumindakipun ala saking alanipun tumindakipun manungsa menika ngantos dipunsebut lakunipun ingkang ngluwihi setan. Titikanipun wacana menika minangka sindiran inggih menika wacana menika gadhah ancas kangge ngala-ala tumindakipun para manungsa ingkang samenika sampun awon sanget. Saking alanipun ngantos dipunbandingaken kaliyan tumindakipun setan. Dipunmangertosi bilih tumindakipun setan menika boten wonten Kajian Inferensi Wonten ... Dwi Yuni Astuti 79 becikipun sedaya tumindak setan menika tumindak ingkang ala. "Kaya-kaya bocah cilik gedhe enom tuwa. Nonton film blue, sajak ora duwe dosa. Nadyan umure wis punjul seket lima. Tetep bersemangat weruh cah SMP wuda." (Data no. 21, Pilemblu) Pethikan ing nginggil menika kalebet inferensi wacana sosial. Wacana menika ngrembag babagan prekawis sosial ingkang kadadosan wonten ing masarakat. saged dipunpendhet inferensi "Pornografi ingkang kadodosan wonten ing masarakat ingkang gadhah pangaribawa ingkang negatif". Saking inferensi menika gadhah fungsi kangge ngandharaken sindiran dhateng para masarakat anem sepuh ingkang remen mirsani film blue. Titikanipun wacana menika gadhah ancas kangge ngala-ala tiyang utawi masarakat ingkang remen mirsani film blue, amargi ingkang mirsani menika boten namung tiyang anem ananging tiyang sepuh ugi wonten ingkang sami mirsani film blue menika. b. Panyaruwe "Wit-witane ditebangi, alas-alas digundhuli. Endi sing ana dibakari. Nganti peteng ndhedhet hawane saya sumrebet neng dhadha rasane seseg sing ngrasake megeg-megeg. Walah-walah lha kok ya ora mikir. Jane dha padha eling, apa uteke mlintir. Ngrasake donya panas merga manungsane nggragas." (Data no. 2, Bumi Menangis) Pethikan ing nginggil menika kalebet inferensi wacana sosial. Titikanipun inggih menika data (2) menika ngrembag babagan kahanan sosial. Prekawis sosial ingkang wonten ing pethikan ing nginggil inggih menika risakipun alam. Risakipun alam menika saged njalari icalipun sumber daya toya, udara saha siti.
80 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 1, Januari 2017 Konteks wacananipun inggih menika prekawis ndadosaken asring sami bekerengan. Titikanipun ingkang dipunraosaken jalaran saking risakipun wacana menika minangka wujud koreksi dhateng alam. Data menika ugi ngandharaken kawontenan tawuran ingkang asring kadadosan nalika wonten ingkang dipunraosaken amargi alam ingkang acara dhangdhut. sampun risak. Kawontenan ingkang boten sakeca dipunraosaken kaliyan para manungsa ingkang gesang wonten ing ngalam donya menika. Saking prinsip pemahaman wacana pethikan ing nginggil c. Pamrayogi "Elinga pena kabeh, dadi wong aja dumeh. Dumeh dialem wong akeh, malah ra isa sumeleh. Wes wani pethitha-pethithi sajak kemlinthi." saged dipunpendhet inferensi "Kawontenan donya (Data no. 26, Uluk Salam) ingkang boten sakeca jalaran saking risakipun Pethikan ing nginggil kalebet inferensi alam". Inferensi wacana pethikan ing nginggil wacana sosial. Titikanipun inggih menika menika minangka panyaruwe kangge para tiyang ngrembag babagan kahanan sosial ing padintenan ingkang remenipun ngrisak alam. Titikanipun masarakat ingkang boten pikantuk gadhah sipat inggih menika bilih wacana menika minangka sesongaran. Pethikan ing nginggil saged wujud koreksi tumindakipun para manungsa dipunpendhet inferensi "Aja dumeh bisa banjur ingkang asring ngrisak alam. Tumindakipun kemlinthi". Saking inferensi menika gadhah saperangan tiyang ingkang nggragas menika fungsi kangge ngandharaken pamrayogi dhateng njalari alam menika sami risak saha tiyang sanes masarakat menika bilih kedah emut dados tiyang ingkang nanggel akibatipun. menika sampun ngantos gadhah sipat dumeh. "Waduh biyung, lha gek ngidhog durung mari leh ku ngomong, malah ana sing wis digotong. Mula pena dulur kabeh padha ngerti nek ndelok dhangdhutan, aja bengkerengan, aja nganti kepruk-keprukan. Sing penting ya goyang yang, ja sikut-sikutan, aja sampe acarane bubrah dadi gak aman, merga ana salah siji sing rame trus dadi tawuran." (Data no. 5, Dangduters) Boten pikantuk kemlinthi saha aja dumeh. d. Pangajab "Dhuh Gusti ingkang Maha Kuasa, mugi- mugi kasadharna. Sedaya manungsa wonten ing dinten punika ingkang lelaku ala ngrisak endahing donya, kangge pados bandha kanthi tumindak kang nistha. Boten eling menawi benjing dados petaka, salebeting manah namung tumindak culika, ninggalaken tata krama marang sapadha-padha." Pethikan ing nginggil kalebet inferensi (Data no. 1, Bumi Menangis) wacana sosial, inggih menika wacana ingkang Inferensi wacana sosial wonten ing ngrembag bab ingkang asring kadadosan wonten pethikan ing nginggil katingal saking prekawis ing padintenan. Pethikan menika saged ingkang dipunrembag. Alam ingkang risak amargi dipunpendhet inferensi "Kekerasan fisik asring tumindak para manungsa menika salah kadadosan ing padintenan". Saking inferensi satunggaling prekawis sosial ingkang wonten ing menika gadhah fungsi kangge ngandharaken Indonesia. Pethikan menika saged dipunpendhet panyaruwe dhateng masarakat ingkang polahipun inferensi "Tumindak nistha manungsa ingkang boten saged ngendalekaken emosinipun ingkang asring ngrisak kaendahan ndonya". Saking
inferensi menika gadhah fungsi minangka pangajab. Titikanipun wacana menika gadhah pangajab supados para manungsa ingkang gadhah tumindak ala ingkang asring ngrisak endahing ndonya menika saged sadhar bilih tumindakipun menika saged njalari cilaka tiyang sanes. Wacana menika gadhah pangajab supados para manungsa boten ngrisak alam saengga alam donya menika minangka papan kangge gesang saged tetep kajagi endahipun saha ayem tentrem. 3. Inferensi Wacana Ekonomi a. Panyaruwe "Kepiye senine arep bisa maju. Saben dina dhalange mung padha padu. Ra sing tuwa ra sing enom, ulate mecucu. Murah-murahan rega sing kalah ngemut untu!" (Data no. 18, Pak, Mas, Nyuwun Sewu Nggih) Inferensi wacana ekonomi wonten ing pethikan ing nginggil menika saged katingal saking tetembungan murah-murahan rega. Murah- murahan rega menika minangka istilah wonten ing salebeting donyaning ekonomi. Pethikan menika saged dipunpendhet inferensi "Para dhalang saingan mirah-mirahan regi supados pajeng lajeng dipuntanggap". Saking inferensi menika gadhah fungsi kangge ngandharaken panyaruwe dhateng para dhalang supados boten padudon amargi bab mirah-mirahan tanggapan. Titikanipun wacana menika minangka panyaruwe inggih menika wacana menika minangka wujud koreksi ingkang gadhah makna positif utawi sae babagan kesenian wayang. 4. Inferensi Wacana Budaya a. Panyaruwe "Lha gene kowe ngerti, lha gene kowe ya paham. Trus gek sapa neh sing arep Kajian Inferensi Wonten ... Dwi Yuni Astuti 81 nglestareke budaya simbah? Yen dudu aku, trus kowe kabeh. Mosok arep sinau kesenian Jawa malah ajar karo wong manca. Budayane dijajah kok ora rumangsa. Kuwi pancen picek, wong uteke lara. Budaya manca malah diunggul-unggulke." (Data no. 8, Globalisasi Jathilan) Pethikan ing nginggil kalebet inferensi wacana budaya, amargi wacana menika ngrembag babagan budaya. Inferensi wacana budaya wonten ing pethikan ing nginggil ugi katingal saking tembung ingkang dipunginakaken inggih menika tembung "budaya". Pethikan menika saged dipunpendhet inferensi "Nguri-uri kabudayan Jawa supados tetep lestantun". Saking inferensi menika gadhah fungsi kangge ngandharaken panyaruwe dhateng para sedaya warga nagara. Warga nagara menika kedah kersa nglestantunaken saha njagi kabudayan supados boten ical. Titikanipun wacana menika minangka wujud koreksi dhumateng masarakat ingkang boten kersa njagi kabudayanipun. b. Pamrayogi "Seni jathilan wis ana nalika biyen sadurunge kowe lair, seni iki wis ana. Nadyan ketoke anarkis, nanging wujude budaya, budayane wong Jawa, ora kabeh wong bisa. Contone apa? Lha mulane tak terangna. Yen wis ndadi, dipecut orapapa. Mangan beling, untune ora lara. Mulane ayo seni jathilan iki dijaga." (Data no. 7, Globalisasi Jatilan) Pethikan ing nginggil kalebet jinis inferensi budaya. Titikanipun menika ngrembag bab budaya. Jathilan menika salah satunggaling budaya saking Jawa. Pethikan ing nginggil saged dipunpendhet inferensi "Seni jathilan minangka salah satunggaling kabudayan tradisional". Saking inferensi menika gadhah fungsi kangge ngandharaken pamrayogi dhateng para masarakat
82 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 1, Januari 2017 Jawa. Titikanipun inggih menika wacana menika saged dados referensi kangge panaliten sanesipun kangge mbangun saha nggulawentah dhateng babagan kajian inferensi. masarakat Jawa supados masarakat menika njagi 3. Pamrayogi seni jathilan amargi jathilan menika budayanipun Panaliten menika taksih kathah tiyang Jawa. Titikan sanesipun pamanggih menika sipatipun lemah amargi boten saged meksa kekiranganipun kadosta anggenipun ngempalaken data saha netepaken fungsi. Panaliti saged paring masarakat supados nampi pamanggih menika. pamrayogi inggih menika anggenipun ngempalaken data saged dipuncek kanthi cara E. PANUTUP maos cakepan lagu ingkang wonten ing CD utawi 1. Dudutan saged saking youtube. Perangan anggenipun Adhedhasar asiling panaliten pirembagan ngengingi kajian inferensi wonten ing saha netepaken fungsi langkung nggatosaken konteks lagu hip hop Jawa grup musik KM 7 saged ingkang nglimputi wacana kasebut. Salajengipun adhedhasar tebanipun pirembagan saged katliti dipunpendhet dudutan inggih menika jinising babagan maksim, implikatur, saha tindak tutur. inferensi wonten ing lagu hip hop Jawa grup musik KM 7 adhedhasar wosing wacana awujud (1) inferensi wacana politik, (2) inferensi wacana sosial, (3) inferensi wacana ekonomi, (4) inferensi wacana budaya. Jinis inferensi ingkang kathah KAPUSTAKAN Abrams, M. H. 1981. A Glossary of Literary Terms. New York: Holt, Rinehart and Winston. Ali, Matius. 2006. Seni Musik SMA untuk kelas kapanggihaken wonten ing lagu hip hop Jawa XII. Jakarta: Erlangga. grup musik KM 7 inggih menika inferensi wacana sosial. Dene fungsi inferensi wonten ing lagu hip hop Jawa grup musik KM 7 inggih menika kangge Arifin, Bustanul saha Abdul Rani. 2000. Prinsip- Prinsip Jakarta: Analisis Wacana. Direktorat Pembinaan Penelitian dan Pengabdian pada Masyarakat. (1) sindiran, (2) panyaruwe, (3) pamrayogi saha Djajasudarma, Fatimah. 2012. Wacana dan (4) pangajab. Fungsi inferensi ingkang kathah Pragmatik. Bandung: Refika Aditama. Moeliono, Anton M. 1988. Tata Bahasa Baku kapanggihaken wonten ing lagu hip hop grup bahasa Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka. musik KM 7 inggih menika kangge ngandharaken panyaruwe. 2. Implikasi Mulyana. 2005. Kajian Wacana: Teori, Metode dan Aplikasi Prinsip-Prinsip Analisis Wacana. Yogyakarta: Tiara Wacana. Muslich, Mansur. 2010. Garis - Garis Besar Tata Bahasa Baku Bahasa Indonesia. Malang: Refika Aditama Panaliten menika ngrembag kajian inferensi wonten ing lagu hip hop KM 7. Asiling panaliten menika dipunkajengaken saged nambah seserepan bab ngelmu basa dhateng pamaos. Utami, Pratiwi Indri. 2012. Kajian Inferensi dalam Rubrik Aneka Pojok majalah Panjebar Semangat Edisi Oktober- Desember 2010. Skripsi S1. Yogyakarta: Program Studi pendidikan Bahasa Jawa, FBS UNY. Seserepan ngelmu basa menika mliginipun babagan kajian inferensi. Panaliten menika ugi