UNDHA USUK BASA JAWI WONTEN ING SERAT PEDHALANGAN LAMPAHAN KRESNA DUTA SKRIPSI Kaaturaken dhumateng Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta minangka Jejangkeping Pandadaran Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan Dening: Doni Dwi Hartanto NIM 10205241069 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA MARET 2014
WEDHARAN Ingkang tapak asma wonten ing ngandhap menika, kula: Nama : Doni Dwi Hartanto NIM : 10205241069 Program Studi : Pendidikan Bahasa Jawa Fakultas : Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ngandharaken bilih karya ilmiah menika asil panaliten kula piyambak. Samangertos kula, karya ilmiah menika boten ngandhut materi ingkang kaserat dening panaliti sanes, kejawi perangan tartamtu ingkang kula pendhet dados sarana kangge dhasar panyeratan kanthi nggatosaken tata cara saha paugeran panyeratan karya ilmiah ingkang limrah. Seratan wonten ing wedharan menika kaserat kanthi saestu. Menawi kasunyatanipun kabukti bilih wedharan menika boten leres, prekawis menika dados tanggel jawab kula pribadi. Yogyakarta, 26 Februari 2014 Panyerat, Doni Dwi Hartanto iv
SESANTI Manembah Rasaning Arum kang Manunggal Rahayuning Manungsa karana Kamanungsane (Sri Sultan HB IX) Amemangun Karyenak Tyasing Sasama (Serat Wedhatama Pupuh Sinom) Lakonana Lelakon iku kanthi Laku (Panyerat) v
PISUNGSUNG Raos sukur konjuk wonten ing ngarsanipun Ida Sang Hyang Widhi Wasa ingkang tansah paring aruming sekar kabagyan. Panaliten menika minangka pisungsung dhumateng Bapak saha Ibu kula ingkang tansah paring pandonga, panyengkuyung, katresnan ingkang boten winates saha pambiyantu wiwit purwa dumugi wasana. vi
PRAWACANA Puji sukur konjuk dhumateng ngarsanipun Ida Sang Hyang Widhi Wasa ingkang sampun paring kasarasan, satemah panyerat saged mujudaken skripsi kanthi irah-irahan "Undha Usuk Basa Jawi Wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta" kanthi lancar boten wonten pepalang satunggal menapa. Skripsi menika dipunserat supados saged nambah seserepan dhumateng para maos ngengingi unggah ungguh basa, mliginipun Basa Jawi. Seratan skripsi menika saged kawujud awit panyengkuyung saking sedaya wiwit purwa dumugi paripurnaning skripsi menika. Kanthi raos bombonging manah, panyerat ngaturaken agunging panuwun dhumateng: 1. Bapak Prof. Dr. Zamzani, M.Pd., minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring kalodhangan kangge damel skripsi menika; 2. Bapak Dr. Suwardi, M. Hum., minangka pangarsa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring idi kangge nindakaken panaliten; 3. Bapak Drs. Mulyana, M.Hum., minangka Pembimbing I ingkang sampun paring bimbingan, wewarah, ilmu, saha panjurung kanthi wicaksana; 4. Ibu Avi Meilawati, M.A., minangka Pembimbing II ingkang sampun paring bimbingan, ilmu, saha panjurung kanthi wicaksana; 5. Ibu Nurhidayati, M.Hum., minangka Dosen Penasehat Akademik ingkang sampun paring pitutur saha wewarah ing sadangunipun kuliah; 6. sedaya Bapak saha Ibu dosen Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah awit sedaya ngelmu ingkang mumpangat; 7. staf administrasi Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah awit pambiyantunipun; 8. Tiyang sepuh kekalih ingkang boten nate kendhat paring pandonga, panyengkuyung saha katresnanipun; vii sedaya
9. ingkang raka (Mas Dani), rayi kula kekalih (Niken saha Sari) saha kaluwarga ageng (Lik Made, Lik Ida, Om Koko) ingkang tansah paring panjurung saha pambiyantunipun; 10. Lik Gatot sakulawarga ingkang tansah paring pambiyantu, matur nuwun sampun dipunparingi papan sadangunipun kuliah; 11. Adilia, sedaya kanca Sanggar Sastra Semar Budja, Tim Futsal Kelas B 2010, awit saking panjurung, pangertosan, saha pambiyantunipun; 12. sedaya kanca Pendidikan Bahasa Jawa 2010 mliginipun kelas B awit saking panjurung saha pambiyantunipun; 13. kanca-kanca KKN-PPL UNY wonten ing SMP N 2 Depok awit saking panjurungipun; 14. sedaya ingkang sampun paring pambiyantu saengga skripsi menika saged paripurna ingkang boten saged dipunsebutaken sedaya. Panyerat rumaos bilih skripsi menika taksih tebih saking tembung sampurna, pramila panyaruwe saha pamrayogi saking sedayanipun tansah katampi kanthi suka renaning penggalih. Ing wasana, kanthi raos andhap asor panyerat gadhah pangajab mugi-mugi skripsi menika saged murakabi tumrap sedayanipun. Yogyakarta, 26 Februari 2014 Panyerat, Doni Dwi Hartanto viii
DAFTAR ISI IRAH-IRAHAN ... PASARUJUKAN ... PANGESAHAN ... iii WEDHARAN ... iv SESANTI ... PISUNGSUNG ... vi PRAWACA ... vii DAFTAR ISI ... ix DAFTAR TABEL ... xii DAFTAR LAMPIRAN ... xiii DAFTAR CEKAKAN ... xiv SARINING PANALITEN ... xv BAB I PURWAKA ... 1 A. Dhasaring Panaliten... 1 B. Underaning Prekawis ... 4 C. Watesaning Prekawis ... 4 D. Wosing Prekawis ... 4 E. Ancasing Panaliten ... 5 F. Paedahing Panaliten ... 5 G. Pangertosan ... 5 BAB II GEGARAN TEORI ... 7 A. Landhesan Teori... 7 1. Sosiolinguistik... 7 2. Variasi Basa ... 9 3. Undha Usuk ... 10 a. Basa Ngoko ... 12 ix Kaca i ii v
1) Ngoko Lugu ... 13 2) Ngoko Andhap ... 14 a) Antya Basa ... 15 b) Basa Antya ... 16 b. Basa Madya ... 17 1) Madya Ngoko ... 17 2) Madyantara ... 18 3) Madya Krama ... 19 c. Basa Krama ... 21 1) Mudha Krama ... 21 2) Kramantara ... 22 3) Wredha Krama ... 23 d. Krama Inggil ... 24 e. Basa Kedhaton ... 25 f. Krama Desa ... 26 g. Basa Kasar ... 27 h. Basa Kadewatan ... 28 4. Komponen Tutur ... 29 B. Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta ... 31 1. Ringkesan Cariyos Lampahan Kresna Duta ... 31 C. Panaliten ingkang Jumbuh ... 32 D. Nalaring Pikir ... 34 BAB III CARA PANALITEN ... 36 A. Jinising Panaliten ... 36 B. Data saha Sumber Data Panaliten ... 36 C. Cara Ngempalaken Data ... 37 D. Pirantining Panaliten ... 37 E. Cara Nganalisis Data ... 38 F. Cara Ngesahaken Data ... 39 x
BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGANIPUN ... 41 A. Asiling Panaliten ... 41 B. Pirembaganipun ... 62 1. Jinisipun Undha Usuk saha Prekawis ingkang Ndayani ... 63 a. Ngoko Lugu ... 63 b. Antya Basa ... 71 c. Basa Antya ... 77 d. Madya Ngoko... 84 e. Madya Krama... 91 f. Kramantara ... 99 g. Wredha Krama ... 101 h. Mudha Krama ... 105 i. Krama Inggil ... 111 j. Basa Kedhaton ... 118 k. Basa Kasar ... 122 l. Basa Kadewatan ... 127 BAB V PANUTUP A. Dudutan ... 134 B. Implikasi ... 135 C. Pamrayogi ... 136 KAPUSTAKAN ... 137 LAMPIRAN ... 139 xi
Tabel 1 Tabel 2 DAFTAR TABEL Kaca : Tuladha Kertu Data... 38 : Jinisipun Undha Usuk saha Prekawis ingkang Ndayani Panganggening Undha Usuk Basa Jawi Wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta ... 42 xii
Lampiran DAFTAR LAMPIRAN : Analisis Data Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta ... 139 xiii Kaca
A DL E G I K N P S : Act sequences : Data Lampiran : Ends : Genres : Instrumentalities : Keys : Norms : Participants : Setting and Scene DAFTAR CEKAKAN xiv
UNDHA USUK BASA JAWI WONTEN ING SERAT PEDHALANGAN LAMPAHAN KRESNA DUTA dening Doni Dwi Hartanto NIM 10205241069 SARINING PANALITEN Panaliten menika gadhah ancas saperlu ngandharaken jinisipun undha usuk basa Jawi saha prekawis ingkang ndayani panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta. Panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing Lampahan Kresna Duta saged dipundadosaken tuladha panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing padintenan. Jinis panaliten ingkang dipunginakaken inggih menika panaliten deskriftif. Data panaliten menika awujud ukara-ukara ingkang nedahaken panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta. Pirantining panaliten inggih menika panaliti piyambak sarta kertu data kangge biyantu mendhet data. Data dipunkempalaken kanthi teknik maos saha teknik cathet, lajeng dipunlebetaken wonten ing kertu data saperlu dipunanalisis kanthi deskriptif. Caranipun ngesahaken data lumantar validitas saking lelimbangan ahli, saha reliabilitas. Asiling panaliten inggih menika: (1) jinisipun undha usuk basa Jawi, inggih menika; (a) Ngoko Lugu, (b) Antya Basa, (c) Basa Antya, (d) Madya Ngoko, (e) Madya Krama, (f) Kramantara, (g) Wredha Krama, (h) Mudha Krama, (i) Krama Inggil, (j) Basa Kedhaton, (k) Basa Kasar, sarta (l) Basa Kadewatan; (2) prekawis ingkang ndayani panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing Lampahan Kresna Duta, inggih menika; (a) kawontenan pirembagan resmi menapa dene boten resmi, (b) hubungan raket antawising panutur kaliyan mitra tutur, yuswa, drajat, pangkat, saha status sosial, (c) ancasipun tuturan, (d) ukaranipun tuturan, (e) trapsila micantenan, (f) raos manahipun paraga dhateng mitra tutur, sarta (g) unggah ungguh basa panutur ingkang boten sae. Wonten ing panaliten menika ugi kapanggihaken tetembungan ingkang mligi dipunginakaken wonten ing pewayangan Jawi, saha panganggening jinis undha usuk ingkang boten tetep dening panyerat. Pamijining tembung: Undha usuk basa Jawi, Serat Pedhalangan, Lampahan Kresna Duta. xv
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Basa minangka pirantos ingkang dipunginakaken dening masyarakat saperlu nindakaken komunikasi kaliyan tiyang sanes, kejawi pirantos komunikasi sanes kadosta, gambar lan isyarat. Basa ugi minangka salah satunggaling tandha kangge bedakaken antawisipun tiyang satunggal saha sanesipun. Basa saged biyantu manungsa saperlu ngandharaken pamanggihipun, saha kangge nindakaken komunikasi wonten ing lingkungan masyarakat. Basa Jawi minangka salah satunggaling basa daerah ingkang dumugi sakmenika taksih dipunuri-uri saha dipunlestantunaken wonten ing salabeting masyarakat Jawi. Minangka basa ingkang dipunginakaken wonten ing padintenan masyarakat Jawi, basa Jawi gadhah tingkat tutur basa utawi undha usuk basa ingkang jangkep. Ragam basa satunggal kaliyan basa sanesipun saged dipunbedakaken kanthi tumindak saha solah bawa saking panutur dhateng mitra tuturipun. Panganggening basa Jawi wonten ing padintenan sakmenika, saged kagolongaken dados kalih jinis, inggih menika basa ngoko saha basa krama, ingkang gadhah unggah ungguh ingkang beda. Panganggening undha usuk wonten ing masyarakat Jawi kagolongaken adhedhasar tingkatan, yuswa, pedamelan, pendidikan, keturunan, kasugihan lan sanes-sanesipun. Kejawi wonten ing padintenan, panganggening undha usuk basa Jawi ugi kapanggihaken wonten ing maneka karya sastra. Salah satunggalipun wonten ing serat pedhalangan. Wonten ing masyarakat Jawi, serat pedhalangan asring 1
2 migunakaken undha usuk basa, mliginipun wonten ing lampahan-lampahan pedhalangan. Panganggening undha usuk basa ingkang kamot wonten ing serat pedhalangan ingkang badhe katliti inggih menika panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing lampahan Kresna Duta. Lampahan Kresna Duta kapilih amargi menawi dipunpremati, Lampahan Kresna Duta menika ngamot panganggening undha usuk basa Jawi ingkang maneka kathah, kados dene panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing padintenan. Tuladha panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta: Prabu Kresna "Eyang, keparenga ingkang wayah nyambeti dhateng pangandikanipun yayi aji, Eyang." Prabu Matswapati "Putu Prabu Kresna, pun eyang lilani putu Prabu Kresna nedya ngrewangi madhangake reruwet iki." Prabu Kresna kaprenah langkung enem tinimbang Prabu Matswapati, dene kekalihipun sami-sami minangka ratu agung. Miturut unggah ungguh panganggening basa, Prabu Kresna kedah migunakaken undha usuk mudha krama dene Prabu Matswapati saged migunakaken undha usuk ngoko menapa dene madya. Saking pacelathon menika saged katingal bilih Prabu Kresna migunakaken basa mudha krama. Tetengeripun Prabu Kresna migunakaken basa krama kawuwuhan tembung krama inggil, inggih menika tembung "keparengan", saha "pangandikanipun". Tembung "eyang" saha "ingkang wayah" dipunginakaken saperlu ngurmati Prabu Matswapati ingkang langkung sepuh. Prabu Matswapati
3 anggenipun micanten dhateng Prabu Kresna migunakaken basa ngoko andhap (antya basa). Tetengeripun, basanipun ngoko, "ngrewangi madhangake reruwet iki", kawuwuhan tembung krama inggil, "pun eyang", "nedya". Tembung "putu Prabu Kresna" dipunginakaken saperlu ngurmati dhateng Prabu Kresna minangka ratu ingkang inggil drajatipun. Saking Lampahan Kresna Duta ugi saged kapendhet budi pekerti kejawi panganggening undha usuk basa, amargi lampahan menika ngamot pekerti moral, pitutur saha pituladan kautaman ingkang saged dipundadosaken tuladha tumrap pagesangan saben dintenipun. Undha usuk basa wigati dipunrembag, amargi jaman sakmenika tiyang enem kathah ingkang boten mangertos babagan panganggening undha usuk basa ingkang leres, saengga migunakaken tetembungan ingkang lepat nalika wawan ginem kaliyan tiyang sanes. Panganggening undha usuk basa wonten ing pasrawunga namung kangge pakurmatan kemawon, ananging menawi wonten ing wayang, kejawi kangge pakurmatan ugi kangge nedahaken strata sosial masyrakat. Saking andharan menika, dipunbetahaken tuladha-tuladha panganggening undha usuk basa Jawi ingkang saged dipundadosaken tuladha supados boten wonten malih priyantun ingkang lepat migunakaken undha usuk basa Jawi. Panaliten ngengingi undha usuk basa Jawi dipunraos wigati sanget, jalaran menika panaliten undha usuk basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta dipunangkah saged dados tuladha panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing padintenan.
B. Underaning Prekawis Saking dhasaring panaliten ingkang sampun kaandharaken kasebut, saged kapendhet underaning prekawis, inggih menika: 1. jinisipun undha usuk Basa Jawi wonten ing Serat Sedhalangan Lampahan Kresna Duta; 2. fungsi undha usuk Basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta; 3. kaidah undha usuk Basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta; 4. prekawis ingkang ndayani panganggening undha usuk Basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta. C. Watesaning Prekawis Pirembagan wonten ing panaliten perlu dipunwatesi, kanthi menika anggenipun ngrembag saged langkung dipuntengenaken. Saking underaning prekawis kasebut, panaliten menika dipunwatesi saperlu ngrembag: 1. jinisipun undha usuk Basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta; 2. prekawis ingkang ndayani panganggening undha usuk Basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta. D. Wosing Prekawis Saking watesaning panaliten wonten ing nginggil menika saged kapendhet wosing prekawis, inggih menika: 4
1. menapa kemawon jinisipun undha usuk Basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta? 2. menapa kemawon prekawis ingkang ndayani panganggening undha usuk Basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta? E. Ancasing Panaliten Panaliten babagan undha usuk Basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta gadhah ancas saperlu: 1. ngandharaken jinis undha usuk Basa Jawi ingkang dipunginakaken wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta; 2. ngandharaken menapa kemawon prekawis ingkang ndayani pangganggening undha usuk Basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta. F. Paedahing Panaliten Asiling panaliten menika mugi-mugi gadhah paedah, paedah kanthi teoritis punapa dene paedah kanthi praktis. Kanthi teoritis, panaliten menika saged nyukani sumbangan wonten ing khasanah sosiolinguistik, mliginipun ngengingi variasi Basa Jawi. Kanthi praktis, panaliten menika kaangkah saged dipundadosaken pandom wonten ing panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing Lampahan Pedhalangan sanes, langkung-langkung malih wonten ing padintenan. G. Pangertosan 1. Undha usuk Variasi basa ingkang bedanipun katitik saking unggah ungguh panutur dhumateng mitra tuturipun. 5
2. Serat Pedhalangan Serat babagan pewayangan ingkang ngandhut lampahan-lampahan pedhalangan tartamtu ingkang kadadosaken pandoming pagelaran lampahan tartamtu menika, kadosta Lampahan Kresna Duta, Lampahan Wiratha Parwa, Lampahan Kresna Gugah. 3. Lampahan Kresna Duta Lampahan pewayangan Jawi ingkang wosipun Prabu Kresna dados Duta pangawaking para Pandhawa saperlu nyuwun konduripun nagari Ngamarta dhateng Para Kurawa. 6
BAB II GEGARAN TEORI A. Landhesan Teori 1. Sosiolinguistik Basa ingkang dipunginakaken kangge komunikasi wonten ing masyarakat boten saged kapisahaken kaliyan masyarakat minangka pangangge basa. Ngelmu ingkang ngrembag bab basa kaliyan masyarakatipun minangka panutur basa inggih menika sosiolinguistik. Wardhaugh (1986: 13) ngandharaken bilih: "sosiolinguistics is concerned with isvestigating the relationships between language and society with the goal being a better understanding of the structure of languange and of how language function in communication." Sosiolinguistik nengenaken panaliten antawisipun basa lan masyarakat kanthi ancas langkung mangertosi babagan struktur saking basa saha kados pundi fungsi basa menika wonten ing komunikasi. Pamanggih Wardhaugh menika ngandharaken bilih sosiolinguistik mligi ngrembag ngengingi gegayutanipun basa kaliyan masyarakatipun, ing pundi ancasipun supados langkung mangertosi babagan struktur basa sarta kados pundi basa menika dipunginakaken wonten ing masyarakat. Pamanggihipun Wardhaugh ngengingi sosiolinguistik menika dipunsengkuyung dening pamanggihipun Nababan. Nababan (1986: 2) ngandharaken, sosiolinguistik inggih menika pirembagan bab basa ingkang gegayutan kaliyan pangangge basa minangka anggota masyarakat. Ateges sosiolinguistik ngrembag bab basa saha pangangge basa sajroning masyarakat. Gegayutanipun basa saha panganggening basa 7
ingkang dipunrembag boten saged nglirwakaken masyarakatipun minangka pangangge basa. Pamanggih ngengingi sosiolinguistik menika samsaya kiyat kanthi pamnggihipun Chaer lan Agustina. Miturut Chaer lan Leoni Agustina (2004: 2), sosiolinguistik inggih menika ngelmu ingkang nyinau bab basa ingkang gegayutan kaliyan panganggenipun wonten ing masyarakat. Chaer lan Agustina ngandharaken bilih basa menika sambung raketipun kaliyan masyarakat minangka panganggening basa. Kanthi mekaten karembag ugi bab sosial wonten ing sawijining masyarakat tutur ingkang ndayani pangangening basa. Saking saperangan teori para ahli ngengingi sosiolinguistik menika, saged kapendhet dudutan bilih sosiolinguistik inggih menika cabang ngelmu basa ingkang ngrembag sesambetanipun basa kaliyan masyarakat panganggenipun sarta bab sosial wonten ing sakiwa tengenipun. Basa saha pangangge basa (masyarakat tutur) minangka satunggaling perangan ingkang boten saged kapisahaken wonten ing sosiolinguistik. Panganggening basa saha bab sosial wonten ing sakiwa tengenipun, ndayani panganggening basa ingkang beda-beda dening masyarakat. Panganggening basa ingkang maneka warna menika nyebabaken variasi basa dening masyarakat panganggenipun. Wonten ing masyarakat Jawi, panganggening variasi basa menika nedahaken unggah unggah basa ingkang beda-beda, mekaten ugi panganggening variasi basa wonten ing pewayangan Jawi. Panganggening unggah ungguh basa ingkang beda wonten ing masyarakat menapa dene wonten ing pewayangan Jawi menika kalebet wonten ing bab variasi basa minangka perangan saking kajian ngelmu sosiolingustik. 8
9 2. Variasi Basa Panganggenipun basa wonten ing masyarakat, menawi dipunpremati kapanggihaken bab ingkang beda, saking wujudipun menapa dene saking tegesipun. Bab ingkang beda menika ingkang dipunsebut variasi basa. Variasi basa inggih menika maneka jinisipun basa ingkang dipundayani bab tartamtu (Soeparno, 2002: 71). Pamanggih Soeparno menika ateges panganggenipun basa wonten ing masyarakat ingkang maneka warni menika dipundayani dening bab tartamtu. Gegayutan kaliyan variasi basa, mliginipun ingkang wonten ing basa Jawi, Poedjasoedarmo (1976: 5-6) ngandharaken bilih wonten tigang kelas variasi basa, inggih menika dialek (dialect), undha usuk (speech levels), sarta ragam (styles). Dialek inggih menika variasi-variasi basa ingkang dipuntemtokaken dening papan dunungipun masyarakat (Parera, 1991: 26), dialek saged ugi dipunsebut minangka perangan saking sawijining basa (Nadra lan Reniwati 2009: 5). Undha usuk inggih menika variasi basa ingkang bedanipun katitik saking unggah ungguh panutur dhumateng mitra tuturipun, dene ragam basa inggih menika variasi basa ing pundi bedanipun katemtokaken saking basa ingkang dipunginakaken wonten ing kawontenan ingkang beda. Saben variasi basa kasebut lajeng kaperang malih dados varian, sarta saben varian ugi taksih kaperang malih dados subvarian. Variasi basa dipunkasilaken saking sesambetan sosial ingkang dipuntindakaken dening masyarakat ingkang maneka ragam jinisipun sarta dening panutur ingkang heterogen. Wontenipun variasi basa menika kangge njangkepi fungsinipun minangka pirantining komunikasi wonten ing kegiyatan masyarakat
10 ingkang beda-beda. Wonten ing masyarakat saha pewayangan Jawi, variasi basa ingkang dipunginakaken minangka pirantining komunikasi saged dipunwastani variasi sosial. Variasi sosial ateges panganggenipun ingkang dipunginakaken kangge komunikasi kaliyan tiyang sanesipun. Wonten ing masyarakat saha pewayangan Jawi, anggenipun migunakaken variasi basa menika kedah nggatosaken unggah ungguh basa ingkang dipunsebut undha usuk basa Jawi. 3. Undha Usuk Miturut Poedjasoedarmo (1979: 6), undha usuk basa inggih menika variasi basa ingkang dipundayani dening lawan tutur kaliyan sinten panutur basanipun. Ingkang ngandhut teges, pakurmatan dhumateng mitra lawan tutur menawi mitra tuturipun minangka tiyang ingkang kedah dipunkurmati, menapa dene kosok wangsulipun. Bab menika ateges panganggening basa Jawi kedah nggatosaken tata krama, tingkat keformalan, sarta raketipun kaliyan mitra tutur. Cekakipun, wonten ing komunikasi kaliyan tiyang sanes, kedah migatosaken sinten mitra tuturipun, kapan, saha wonten ing pundi anggenipun nindakaken pirembagan. Undha usuk basa inggih menika variasi basa ingkang bedanipun katemtokaken saking unggah ungguhing panutur dhateng mitra tuturipun utawi tiyang sanes ingkang dados objek wawan ginem (Wedhawati, 2006: 10). Bedanipun yuswa, drajat, tingkat sosial, lan raketing pasedherekan antawisipun panutur kaliyan mitra tuturipun badhe nemtokaken undha usuk basa ingkang dipunginakaken. Masyarakat Jawi bedakaken pakurmatan dhateng tiyang adhedhasar kekiyatanipun ekonomi, status sosial, pangaribawa politik, pasedherekan, yuswa, lan sanesipun. Bedanipun raos kurmat menika katingal
saking panganggening undha usuk basa ingkang dipunginakaken wonten ing wawan ginem kaliyan tiyang sanes. Mirid unggah ungguhipun, basa Jawi menika saged kaperang kados wonten ing ngandhap menika: 1. ngoko 2. madya 3. krama 4. krama inggil 5. kedhaton 6. krama desa 7. kasar (Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 64). Andharan menika sami kaliyan pamanggihipun Antunsuhono. Antunsuhono (1956: 45), ngandharaken bilih unggah ungguh panganggening basa menika wonten tigang perangan pokok, inggih menika: 1) ngoko (ngoko lugu, ngoko alus; antya basa, basa antya), 2) madya (madya ngoko, madya krama, madyantara), 3) krama (mudha krama, kramantara, wredha krama, krama inggil, krama desa), kejawi menika ugi wonten basa bagongan saha basa kasar. Kekalih pamanggih menika samsaya dipunkiyataken dening pamanggihipun Uhlenbeck. Miturut Uhlenbeck (1970, lumantar Chaer lan Agustina), undha usuk basa Jawi kaperang dados tigang tingkatan, inggih menika Krama, Madya, Ngoko, lajeng sedayanipun kaperang malih dados mudha krama, kramantara, lan wredha 11
12 krama, madya ngoko, madyantara, lan madya krama, sarta ngoko andhap lan ngoko lugu. Saking sedaya andharan kala wau, saged kapendhet dudutan bilih wosipun sami ngengingi jinisipun undha usuk basa Jawi ingkang dipunandharaken dening para ahli. Pamanggih-pamanggih menika nedahaken bilih undha usuk basa Jawi menika kaperang dados tigang tingkatan pokok, inggih menika ngoko, madya, sarta krama. Wonten ing pagelaran wayang Jawi, limrahipun taksih wonten satunggal jinis ingkang badhe karembag, inggih menika basa kadewatan ingkang asring dipunginakaken wonten ing pagelaran wayang. Andharan ingkang langkung cetha ngengingi bab undha usuk basa Jawi, peranganipun kapratelakaken wonten ing ngandhap. a. Basa Ngoko Basa ngoko menika basa ingkang lugu, dereng wonten ewah-ewahanipun. Cacahipun kirang langkung wonten 20.000 tembung. Panganggening basa ngoko kados mekaten: a) tumrap sapadha-padha ingkang sampun kulina sanget, b) tumrap andhahan utawi kaprenah langkung enem (dhateng lare-wayah, murid, batur, garwa, tiyang alit, sadherek nem), c) menawi ngunandika, inggih menika : gadhah usik, gineman piyambak, utawi calathu sajroning ati, d) menawi dereng saged gineman ingkang jangkep, kadosta: lare alit utawi gineman kaliyan sinten kemawon (Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 64-65).
Basa Ngoko menika wonten 2 warni (Antunsuhono, 1956: 45); inggih menika ngoko lugu saha ngoko andhap. 1) Ngoko Lugu Basa ngoko lugu menika wujudipun tembung ngoko, boten wonten tembung krama inggil, namung tumrap tiyang ingkang dipunginem. Ingkang migunakaken basa ngoko lugu menika: 1) tiyang sepuh dhateng putra wayahipun, punapa dene dhateng tiyang enem sanesipun, 2) tiyang ingkang gineman dhateng pepadhanipun, boten ngemuti drajad lan pangkatipun, dados kados dene lare dhateng kancanipun, 3) panggedhe dhateng andhahanipun (Antunsuhono, 1956: 45). Titikanipun basa ngoko lugu, sedaya tembungipun migunakaken basa ngoko. Aku, kowe, ater-ater dak-, ko-, di-, lan wuwuhan -ku, -mu, -ake, taksih boten ewah. Basa ngoko lugu dipunginakaken kangge tiyang sepuh dhateng lare, wayah, lan tiyang ingkang langkung enem, dhateng sadherekipun ingkang sampun akrab, sarta dhateng abdinipun. Tuladha panganggening basa ngoko lugu antawisipun kalih tiyang ingkang kekancan raket. Paiman : "Jo, kowe arep menyang ngendi?" : "Aku arep menyang sawah, melu ora?" Paijo Paiman : "Iya, aku arep golek kodhok." (dening panyerat). Tuladha wonten ing nginggil minangka tuturan ingkang awujud basa ngoko lugu. Bab menika katingal saking sedaya tetembunganipun ingkang awujud tembung ngoko, inggih menika tembung "kowe", "menyang", "sawah", "melu", 13
"aku". Paiman migunakaken undha usuk ngoko lugu amargi mitra tuturipun (Paijo) minangka kanca raket saha nalika nindakaken pacelathon wonten ing kawontenan ingkang boten resmi. 2) Ngoko Andhap Basa ngoko andhap saged dipunsebut basa ngoko ingkang alus, utawi langkung ngajeni; wujudipun inggih menika basa ngoko kanthi tembung krama inggil tumrap tiyang ingkang dipunajak gineman. Wonten ing pacelathon, menawi dipunraos taksih kirang taklim, lajeng dipunwuwuhi tembung krama, menawi wujudipun tembung ngoko lan krama inggil dipunsebut Antya Basa, dene menawi kawwuwuhan basa krama, dipunsebut Basa Antya (Antunsuhono, 1956: 47). Ingkang migunakaken basa ngoko andhap menika : 1) tiyang sepuh dhateng tiyang enem ingkang langkung inggil drajatipun. Ingkang enem anggenipun nglanggati gineman ngangge basa Krama, 2) bangsa luhur dhateng sadherek kaprenah sepuh, semanten menika menawi ingkang kaprenah enem kedah ngangge basa ngoko. Ingkang sepuh anggenipun nglawani gineman ngangge basa ngoko, 3) garwanipun priyayi dhateng ingkang kakung, menawi sampun ngangge basa ngoko, 4) priyayi dhateng priyayi, menawi sampun kengken-kengkenan, 5) ampeyanipun bangsa luhur dhateng putranipun anggenipun patutan kaliyan bangsa luhur wau (Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 65). 14
15 a) Antya Basa Antya basa dumugi sakmenika taksih asring dipunginakaken saha dipunlestantunaken. Titikanipun inggih menika tembung ngoko ingkang kacampur kaliyan tetembungan krama inggil kangge tiyang ingkang dipunajak wawan ginem, kanthi ancas ngurmati tiyang ingkang dipunajak gineman (Antunsuhono, 1956: 47). Kangge ater-ater dak-, ko-, di-, lan wuwuhan -ku, -mu, ake, -e, taksih dipunginakaken. Tuladha panganggening antya basa: Samadikun : "Mau bengi sliramu apa sida tindak menyang Sumarji Prawirataman?" : "Sida, sakjan-jane mono aku aras-arasen, nanging kedereng arep nonton dhalang anyar, disuwurake pinter lan cucud banget, dadi dakperlokake ndelok. Lah kangmas apa ora mriksani, kok ora katon?" (kapethik saking Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 66). Tuladha menika minangka tuturan ingkang awujud antya basa. Bab menika katingal saking tetembungan ingkang dipunginakaken panutur dhateng mitra tuturipun ingkang awujud tembung ngoko. Tembung "sliramu" minangka tembung sesulih ingkang dipunginakaken kangge ngurmati mitra tuturipun, dene tembung "tindak", "mriksani" minangka tembung krama inggil. Samadikun migunakaken undha usuk antya basa amargi mitra tuturipun (Sumarji) menika kanca ingkang kirang raket kaliyan Samadikun, saengga tembung krama inggil menika dipunginakaken kangge ngurmati mitra tuturipun, mekaten ugi Sumarji, ewadene kekancan kaliyan Samadikun, ananging piyambakipun ugi ngajeni amargi Samadikun langkung sepuh tinimbang piyambakipun, dene pacelathon katindakaken wonten ing kawontenan ingkang boten resmi.
16 b) Basa Antya Basa antya sampun boten asring dipunginakaken. Basa antya kasusun saking tembung ngoko, tetembungan krama, lan tetembungan krama inggil (Antunsuhono, 1956: 48). Wonten saperangan tetembungan ingkang boten saged dipunewahi dados basa krama kadosta tembung panuduh (iki, iku, apa, sapa, endi, pira, kepriye, kapan), tembung panggandheng (marang, menyang, utawa), saha tembung katrangan (saiki, mengko, mau, dhek, semana, wis, durung, meh). Kangge ater-ater dak-, kok-, di-, lan wuwuhan -ku, -mu, -ake, -e taksih tetep dipunginakaken. Mligi tembung "kowe" dipungantos kaliyan tembung "panjenenganmu", "sliramu", "kangmas", "adhimas". Tuladha panganggening basa antya: Den Bei Mangun Prawira: "Piye mas, sliramu apa sida mundhut perkutut?" Mas Bei Dhadhapmantap : "Sidane mono ya sida, ning sing radi sabar rumiyin." (kapethik saking Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 67). Tuladha menika minangka tuturan ingkang awujud basa antya. Tetengeripun inggih menika kekalih paraga ingkang migunakaken basa ngoko ingkang kawuwuhan tembung krama, inggih menika tembung "radi", saha "rumiyin" sarta tembung "mundhut" minangka tembung krama inggil, dene tembung "sliramu" dipunginakaken kangge pakurmatan dhumateng mitra tuturipun. Pacelathon menika katindakaken wonten ing kawontenan ingkang boten resmi.
b. Basa Madya Basa madya menika tegesipun basa tengah-tengah, inggih menika basa ingkang limrahipun wonten ing antawising basa ngoko kaliyan basa krama. Wujudipun basa madya wau, tembung madya kawoworan ngoko utawi krama. Mirid wujud tembungipun saged kaperang dados 3 warni (Antunsuhono, 1956: 45), inggih menika: (1) madya ngoko, (2) madyantara, (3) madya krama. Ingkang limrah migunakaken basa Madya Ngoko, inggih menika: a. bakul dhateng bakul, b. priyayi dhateng tiyang andhap, menika menawi priyayi kala wau boten migunakaken basa Ngoko. Ingkang migunakaken basa Madyantara sarta Madya Krama, inggih menika: a. priyayi dhateng sadherek kaprenah sepuh ingkang drajatipun langkung andhap, b. priyayi dhateng priyayi ingkang sampun pakulinan, c. garwanipun priyayi dhateng ingkang kakung, menika menawi dereng migunakaken basa Ngoko (Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 68). 1) Madya Ngoko Madya ngoko minangka tingkat madya paling andhap. Basa madya ngoko menika tembungipun madya kawuwuhan tembung ngoko ingkang boten wonten tembungipun madya (Antunsuhono, 1956: 48). Dhasaripun tembung "aku" dipungantos "kula" saha tembung "kowe" dipungantos dados tembung "dika". 17
18 Mligi tumrap tiyang ingkang dipunajak gineman, migunakaken tembung "dika", "mang", "samang". Tiyang ingkang gineman basanipun Madya Ngoko, limrahipun ingkang dipunajak gineman ugi migunakaken basa Madya Ngoko. Tuladha panganggening basa Madya Ngoko: Mbok Sardi Ni Merta Mbok Sardi : "Dika esuk-esuk kok empun mruput teng pasar. Onten perlu napa ta?" : "Ajeng nempur, nek rada kawanan, sok boten komanan, sab dene sing padha tuku boten ngemungake wong ngriki mawon." : "Kula niki temene mawon enggih boten butuh beras kaya dika. Ning kula srantekake. Njing dina pasaran mawon. Dadi regane rada boten kelarangen." (kapethik saking Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 69). Tuladha menika minangka tuturan ingkang awujud madya ngoko. Kekalihipun sami-sami migunakaken basa madya ngoko. Tetengeripun inggih menika migunakaken tembung "empun", "onten", "njing" minangka bentuk madya saking tembung "sampun", "wonten" "benjing", saha migunakaken tembung- tembung ngoko, sarta kawontenan pacelathon ingkang boten resmi wonten ing peken. 2) Madyantara Dhasar saking madyantara inggih menika madya krama, ananging tembung-tembung ingkang dipunginakaken kaliyan tiyang ingkang lawan tutur, tembung-tembungipun dipungantos migunakaken tembung krama inggil (Antunsuhono,1953: 50). Titikanipun inggih menika tembung "aku" dados "kula", tembung "kowe" dados "sampeyan". Tiyang ingkang gineman migunakaken basa Madyantara, limrahipun tiyang ingkang dipunajak gineman migunakaken basa Krama.
19 Titikanipun basa Madyantara inggih menika awujud tembung: a. madya (ater-ater lan panambangipun ngoko), b. ngoko, c. kang salira (sampeyan). Pangkat. Sesebutan utawi peprenahan (tumrap tiyang ingkang dipunajak gineman) (Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 68-69). Tuladha panganggening basa madyantara: Raden Suparman : "Sampeyan napa duwe keris sing apik?" Mas Bei Karyataruna : "Ingkang sampeyan kersakaken menika sae ingkang kados pundi, awit duwung menika warni-warni." : "Karep kula, keris sing Majapahit." : "Kula gadhah yasanipun ki Supa, Dhapur Tilamupih." (kapethik Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 70). Raden Suparman tangguhe tuwa, Mas Bei Karyataruna saking Kementerian Pengadjaran Tuladha menika minangka tuturan madyantara ingkang dipuntindakaken dening tiyang enem (Raden Suparman) kaliyan tiyang ingkang langkung sepuh ananging drajatipun langkung andhap (Mas Bei Karyataruna). Tetengeripun inggih menika Raden Suparman ingkang migunakaken tembung "sampeyan" kangge nyebut mitra tuturipun (Mas bei Karyataruna), sarta tembung "duwe", "keris", "apik", "karep", "tuwa" ingkang kalebet tembung ngoko. 3) Madya Krama Basa madya krama menika kasusun saking tetembungan madya, kawuwuhan tembung krama ingkang boten wonten madyanipun (Antunsuhono, 1956: 49). Paugeranipun madya krama inggih menika tembung "aku" dipungantos
"kula", tembung "kowe" dados "sampeyan", "samang", ater-ater dak- dados kula, ater-ater ko- dados samang, wuwuhan -ku dados kula saha wuwuhan -e. Titikanipun basa madya krama inggih menika awujud tembung: a) madya (ater-ater lan panambangipun ngoko), b) krama lan krama inggil, c) sampeyan (tumrap tiyang ingkang dipunajak gineman) (Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 69). Menawi tiyang ingkang caturan basanipun Madya Krama, ingkang dipunajak gineman migunakaken basa Ngoko. Tuladha panganggening basa Madya Krama: Den Nganten Ingkang Raka Den Nganten : "Wanci ngeten kok seg kondur, napa kathah pedamelan?" : "Ora, olihku ki mau ana ing dalan ndadak diampirake den Sumarya, dijak rembugan bab olehe arep nganakake pakumpulan. Ana ka setengah jam lehku omong-omongan. Bar rembugan dijak mangan barang" : "Dados jawine niki empun dhahar, tiwas kula entosi kantheng-kantheng." (kapethik saking Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 71). Tuladha menika minangka tuturan ingkang awujud madya krama ingkang dipunginakaken dening Den Nganten. Tetengeripun dipuntingali saking panganggening tembung-tembung madya. Tembung "wanci", "kondur", "kathah", "dhahar", lan tembung sanesipun ingkang awujud tembung krama, kanthi migunakaken panambang ngoko -ne wonten ing tembung "jawine". 20
21 c. Basa Krama Basa Krama menika basa ingkang ngajeni dhateng tiyang ingkang dipunajak gineman, sarta saged kaperang dados 3 warni (Antunsuhono, 1956: 45), inggih menika mudha krama, kramantara, wredha krama. 1) Mudha Krama Mudha krama inggih menika undha usuk basa ingkang ngandhut tembung- tembung wuwuhan krama (Poedjasoedarmo, 1979: 11). Tingkatan basa menika minangka tingkat ingkang paling sopan, amargi limrahipun dipunginakaken kangge wawan rembag kaliyan tiyang ingkang dipunanggep gadhah drajat ingkang inggil. Tetembungan ingkang dipunginakaken awujud tembung krama ingkang kacampur kaliyan tembung krama inggil tumrap tiyang ingkang dipunajak gineman. Basa Mudha Krama menika basa krama ingkang leres. Ingkang migunakaken limrahipun: a. tiyang enem dhateng tiyang sepuh, b. murid dhateng gurunipun, c. batur dhateng bendaranipun (menawi bendaranipun sanes bangsa luhur), d. kanca dhateng kanca ingkang dereng kulina, e. priyayi dhateng priyayi, f. rerehan dhateng lurahipun (menawi lurahipun sanes bangsa luhur) (Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 72). Tuladha panganggening basa Krama Alus:
Mas Kartanadi Bagus Subyakta : "Badhe dhateng Klaten, dipuntimbali bapak." Mas Kartanadi : "Lho adhi, badhe tindak dhateng pundi?" : "Kok sajakipun wonten perkawis ingkang wigatos, tandhanipun ingkang rama mawi nimbali adhi." (kapethik saking Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 73). Tuladha menika minangka tuturan ingkang awujud mudha krama ingkang dipunginakaken dening Mas Kartanadi. Undha usuk menika kasusun saking tembung krama saha krama inggil kangge mitra tuturipun. Tetengeripun inggih menika Mas Kartanadi migunakaken tembung "tindak", "ingkang rama" ingkang minangka wujud tembung krama inggil, dene tetembungan sanesipun ingkang awujud tembung krama. 2) Kramantara Kramantara menika wujudipun tembung krama lugu sedaya, boten kawuwuhan tembung krama inggil (Antunsuhono, 1956: 52). Basa menika limrahipun dipunginakaken saperlu wawan rembag kaliyan tiyang ingkang dereng tepang saha ingkang boten kalebet golongan priyayi. Miturut Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan (1949: 72), wujudipun basa Kramantara menika tembung krama lugu (ngangge ater-ater lan panambang krama), tanpa krama inggil tumrap tiyang ingkang dipunajak gineman. Basa Kramantara menika tumrap sapadha-padha, limrahipun ingkang gineman menika priyayi ingkang rumaos menang sausap drajatipun tinimbang lawan ginemipun. Tuladha panganggening basa Kramantara: Mas Bei Ranukarya Mas Bei Handakasura Mas Bei Ranukarya : "Lho, sampeyan, mangga ingkang radi celak ngriki, punapa saking griya kemawon?" : "Nuwun, inggih." : "Wonten kepreluan punapa, kadingaren enjing- enjing?" 22
23 Mas Bei Handakasura Mas Bei Ranukarya Mas Bei Handakasura : "Menawi kepareng sarta boten wonten pakewedipun, kula badhe ngampil kagunganipun lapak, badhe kangge nyobi kapal." : "Inggih, mangga. Punapa sampeyan tumbas kapal?" : "Saweg ngawis kemawon, reginipun dereng kedadosan. Mangke cobi tumpakanipun." (kapethik Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 73-74). badhe kula saking Kementerian Pengadjaran Tuladha menika minangka tuturan kramantara. Limrahipun kramantara dipunginakaken tumrap tiyang ingkang drajatipun sami utawi langkung andhap saking panuturipun. Tetengeripun inggih menika panganggening tembung- tembung krama ingkang dipunginakaken dening Mas Bei Ranu Karya, inggih menika tembung "sampeyan", "griya", "tumbas", sarta "kapal". 3) Wredha Krama Wredha krama inggih menika tingkatan krama ingkang boten migunakaken krama inggil utawi krama andhap, ananging migunakaken bentuk- bentuk wuwuhan ngoko, kadosta -e saha -ake (Antunsuhono, 1956: 52). Wredha krama limrahipun dipunginakaken kangge wawan rembag antawising tiyang sepuh dhateng tiyang enem amargi status sosial ingkang langkung andhap. Basa Wredha Krama awujud tembung krama, ngangge ater-ater lan panambang ngoko, lan tanpa krama inggil tumrap tiyang ingkang dipunajak gineman. Tuladha panganggening basa Wredha Krama: Sastrajumena : "Kados pundi kabare dhi, angsal sampeyan dhateng Semarang, punapa saged angsal damel?" Prawiratenaja : "Saking pangestu panjenengan saged angsal kalih- kalihipun. Roda ban karet, kula tumbas dhateng toko Persatuan. Namung kajeng timaha ing Semarang boten wonten, pramila mantuk kula mawi mampir ing Surakarta, pados dhateng peken. Lah kok kapinujon wonten ingkang
24 sae tur menawi sampun dados wrangka, calonipun kendhit, tiyang peletipun ngaler wonten ing tengah, kiwa tengen." (kapethik saking Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 75). Tuladha ingkang dipunginakaken dening Sastrajumena menika minangka tuturan wredha krama. Wujudipun tembung-tembung krama, panambang ngoko, ananging tanpa krama inggil kangge mitra tuturipun. Tetengeripun inggih menika migunakaken tetembungan krama kanthi panambang ngoko ingkang dipunpanggihaken wonten ing tembung "kabare", ingkang jumbuh kaliyan panganggening panambang -e ingkang minangka wujud panambang ngoko. d. Krama Inggil Basa Krama Inggil menika basa ingkang ngajeni sanget. Tembungipun krama sedaya, kawuwuhan krama inggil, tumrap tiyang ingkang dipunajak gineman (Antunsuhono, 1956: 53). Ingkang dipunkramakaken inggil kadosta: peranganing awak, kriya lan solah bawa, pangangge utawi barang darbe, kahananing awak utawi ati. Krama inggil dipunginakaken kangge nedahaken raos hurmat dhateng tiyang ingkang dipuntedahaken (Poedjasoedarmo, 1979: 29). Basa krama inggil migunakaken basa krama sedaya saha migunakaken krama inggil kangge sedaya tiyang ingkang dipunajak wawan rembag. Tuladha panganggening basa krama inggil ingkang dipunginakaken dening Lurah, dene ingkang Bupati migunakaken basa ngoko: Ingkang Bupati Lurah : "Kepriye, wong-wong ing desamu kok isih ana sing kena lara pes?" : "Nuwun inggih, sareng mangsa rendheng menika, mila mekaten. Ing mangka ing saderengipun wiwit jawah, abdi dalem sampun prihatos sanget, kuwatos menawi
kados taun kepengker. Tetiyang ing dhusun sampun abdi criyosi sadaya, kedah ingkang sami ngatos-atos, reresik sarta ndandosi griyanipun, manut pranatan dhawuhipun nagari." (kapethik saking Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 78). Limrahipun wujuding tuturan sami kaliyan mudha krama, ananging panambang -mu dipungantos "dalem", "kagungan dalem". Tembung 'aku" dipungantos tembung "abdi dalem kawula", "abdi dalem kula", "abdi dalem". Tuladha menika minangka tuturan krama inggil ingkang dipunginakaken dening Lurah. Katingal saking panganggening tembung "abdi dalem" wonten ing pacelathon menika sarta migunakaken panambang -ipun minangka panandha krama wonten ing tembung "saderengipun", "griyanipun", sarta "dhawuhipun". e. Basa Kedhaton Basa Kedhaton menika basanipun para Santana lan abdinipun ratu menawi gineman wonten ing ngarsanipun ingkang Sinuhun utawi Pangeran Adipati Anom utawi malih menawi sami cecaturan wonten ing salebeting cepuri kedhaton. Wujudipun basa Kedhaton menika tembung krama kamomoran basa Kedhaton tanpa Krama Inggil tumrap tiyang ingkang dipunajak gineman (Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 79). Wonten ing Surakarta tembung sesulih ingkang mratelakaken tiyang ingkang gineman kaliyan ingkang dipunajak caturan, basanipun Kedhaton wonten 4, inggih menika: 1) Mara (aku) lan Para (kowe); tumrap para santana 2) Manira (aku) lan Pakenira (kowe); tumrap para punggawa 3) Kula (aku) lan Jengandika (kowe); tumrap para panewu mantri 25
4) Robaja (aku) lan Panten (kowe); tumrap para pujangga (Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 79-80) Miturut Poedjasoedarmo, dkk (1979: 5), basa kedhaton namung dipunginakaken wonten ing salebeting keraton nalika wekdal lan dening tiyang tartamtu. Wonten ing wekdal sakmenika basa kedhaton namung dipunginakaken dening pemain kethoprak utawi para dhalang wayang kulit. Tuladha panganggening basa kedhaton: Dhadhap Waru Dhadhap Waru : "Kala wingi ing griya jengandika kados wenten tamu." : "Enggih, tamu adhi kula." : "Lho, menika adhi ingkang pundi? Punapi jengandika meksih derbe adhi malih?" : "Puniku adhi kula ingkang angka tiga, griyane ing Sleman." (kapethik saking Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 81). Tuladha menika minangka tuturan basa kedhaton. Katingal saking panganggening tembung "jengandika", "wenten", "menika", "punapi", "meksih", "derbe" lan "puniku" ingkang kalebet tembung-tembung basa kedhaton. f. Krama Desa Krama Desa sanes mujudaken wewilanging basa ingkang alus. Ingkang migunakaken namung priyantun wonten ing desa kemawon; limrahipun priyantun ingkang boten mangertos bab kasusatran. Wujudipun tembung wonten ingkang mirid saking basa Krama, liripun tembung krama ingkang dipunkramakaken malih, kanthi ngewahi swantenipun; wonten ingkang ngangge krama inggil utawi tembung kawi, wonten ingkang mirid saking kawontenan, sarta wonten ingkang gadhah teges piyambak. 26
27 Krama desa awujud tembung-tembung krama kawuwuhan tembung- tembung krama desa (Antunsuhono, 1956: 54). Wonten jinis krama desa ingkang minangka bentuk hiperkrama saking tembung-tembung ingkang kedahipun sampun krama. Tuladhanipun tembung-tembung wonten ing basa Krama Desa, inggih menika: nami = nama sepah = sepuh tebah = tebih santun = sasi (Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 81) Tuladha panganggening basa krama desa: Mas Marta : "Lah ing desamu saiki lagi ungsum apa?" Sadrana : "Tiyang ketigen inggih sami nanem palawija, wenten dhekeman, janggel, kacang, tela pohung." Mar Marta : "Apa wis padha panen?" Sadrana : "Dereng, udakawis kirang kalih santun malih. Semanten wae minanten taneman boten dipuntedhi ami." (kapethik saking Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan, 1949: 83). Tuladha menika minangka tuturan krama desa ingkang dipunginakaken dening Sadrana. Tetengeripun migunakaken tembung "ketigen", "dhekeman", "santun" lan sanesipun minangka tembung krama desa saking tembung "ketiga", "dhangsul", saha "sasi". g. Basa Kasar Basa kasar menika basanipun tiyang ingkang saweg nepsu, kangge srengen, padu. Wujudipun tembung ngoko kawuwuhan tembung kasar (limrahipun peranganing awak, jeneng kewan, lan sanesipun) tumrap tiyang ingkang dipununen-uneni (Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan
Keboedajaan, 1949: 83). Sajatosipun, tiyang srengen utawi padu menika boten kedah ngangge tembung kasar, cekap ngangge tembung ingkang limrah kemawon, ananging tumrap tiyang ingkang boten saged nyandhet hardanipun nepsu, pesthi kawedal tetembungan ingkang kasar. Tuladha panganggening basa Kasar: Kang Sardi : "Kowe gelem nurut kandhaku apa ora? Nek ora, becik minggata bae kana!" Pardi : "Iya kang, aku gelem nurut." (dening panyerat). Tuladha menika minangka tuturan basa kasar. Katitik saking tembung "minggata" ingkang dipunginakaken Kang Sardi ingkang minangka tembung kasar saking tembung "lunga" (ngoko). h. Basa Kadewatan Jinisipun undha usuk basa Jawi, kejawi ingkang dipunginakaken wonten ing pagesangan saben dinten, ugi wonten jinis ingkang namung dipunginakaken wonten ing pewayangan kemawon, limrahipun dipunsebut Basa kadewatan (Nurhayati, 2009: 103). Titikanipun basa kadewatan inggih menika, ukaranipun kasusun saking tetembungan ngoko utawi krama kanthi tembung sesulih "kita", "ulun", sarta "pukulun" (Atmatjendana, 1958, saha Mudjanattistomo, 1977, lumantar Nurhayati, 2009: 103). Jinis undha usuk menika kaginakaken nalika wonten pirembagan antawisipun dewa kaliyan dewa saha dewa kaliyan manungsa. Jinis undha usuk menika limrahipun kapanggihaken wonten ing adegan wonten ing kahyangan, adegan pasewakan ingkang dipunrawuhi para dewa, bambangan ingkang dipunrawuhi dewa, sarta adegan wonten ing wana ingkang paraganipun minangka panjalmanipun dewata. Tuladha panganggening undha usuk basa kadewatan: 28
Prabu Kresna: "Ngaturaken gunging panuwun, pukulun, dene lampah kula sineksenan dening para Jawata." Resi Naradha: "Mara Kresna undhuna dhisik kretamu, ayo rembugan ana ing dharatan, ngger Kresna." (kapethik saking Lampahan Kresna Duta). Tuladha tuturan kasebut migunakaken jinis undha usuk basa kadewatan. Prabu Kresna anggenipun ngendika migunakaken undha usuk basa kadewatan katingal saking panganggening tembung "pukulun" minangka jinis tembung ingkang kalebet tembung wonten ing basa kadewatan. 4. Komponen Tutur Gegayutan kaliyan prekawis ingkang dipuntliti, dipunginakaken dhasaring panaliten ingkang ngandharaken bilih ujaran (utterance) utawi tuturan (speech), wujudipun dipundayani dening saperangan bab. Hymes (1974: 53), ngrantam bab komponen tutur menika kanthi 16 perangan, inggih menika message form, message content, setting, scene, speaker (sender), addressor, hearer (reciever or audience), addressee, purpose-out comes, purpose-goal, key, channels, forms of speech, norms of interactions, norms of interpretatiton, sarta genres. Sedaya komponen tutur menika lajeng dipundadosaken 8 perangan ageng ingkang lajeng dipunsebut S-P-E-A-K-I-N-G, rantaman ingkang kadamel saperlu damel gampil anggenipun ngemut prinsip komponen tutur menika. Andharan ingkang jangkep ngengingi S-P-E-A-K-I-N-G, inggih menika. Setting and Scene, inggih menika latar saha swasana. Latar sipatipun langkung fisik, nglingkupi papan lan wekdal kadadeyanipun tuturan. Scene minangka latar psikis ingkang sipatipun gayut bab psikologis ingkang wonten ing kadadeyan tuturan. Tuturan ingkang dipuntindakaken wonten ing papan, wekdal, 29
sarta kawontenan ingkang beda ndadosaken variasi basa ingkang dipunginakaken dening panutur. Partisipants, pasarta tuturan, inggih menika tetiyang ingkang gegayutan wonten ing wawan ginem. Tiyang ingkang kalebet wonten ing komunikasi ugi ndayani proses komunikasi ingkang saweg dipuntindakaken. Kawegigan panutur ugi nemtokaken pamilihing tetembungan. Bab ingkang gegayutan kaliyan partisipants, kadosta yuswa, pendidikan, latar sosial. Ends, kasil, inggih menika kasil utawi panyaruhipun saking gineman ingkang dipunangkah dening panutur (ends as outcomes), lan ancas pungkasan saking gineman menika (ends in views goals). Saben panutur gadhah kekajengan anggenipun micanten menika angsal panyaruh ingkang jumbuh kaliyan ancasipun tuturan. Act sequences, amanat, kasusun saking wujud pesen (message form) lan wosing pesen (message content). Wujud lan wosipun pesen minangka komponen ingkang pokok wonten ing sawijining undha usuk basa. Key, nglingkupi cara, unggah ungguh wonten ing pirembagan. Gregeting pirembagan kadosta, sante, akrab. Instrumentalities utawi pirantos, inggih menika pirantining pirembagan. Tegesipun, kanthi media punapa pirembagan kasebut, kadosta, lisan, kaserat, layang, radio. Norms utawi norma, ngrujuk dhateng norma utawi paugeran ingkang matesi pirembagan, kadosta, punapa ingkang kedah dipunngendikakaken, kados pundi cara ngendikakaken, alus menapa kasar. 30
Genres utawi jinis, inggih menika jinis utawi wujudipun wacana. Bab menika langsung ngrujuk dhateng jinisipun wacana ingkang dipunandharaken, kadosta, wacana telpon, wacana koran, wacana geguritan (Hymes, 1974: 54-62). B. Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta Serat saged dipunsebut minangka buku utawi kempalan saking teks. Wonten ing panaliten menika, ingkang dipunsebut serat inggih menika buku ingkang wosipun cariyos wayang (buku pakem pedhalangan). Pedhalangan asalipun saking tembung dhalang ingkang ateges tiyang ingkang maragakaken wayang (KBBI, 2001), dene ingkang dipunsebut pedhalangan inggih menika sedaya bab ingkang gegayutan kaliyan panuturan cariyos lan pagelaran wayang (KBBI, 2001). Saking andharan menika saged kapendhet dudutan bilih serat pedhalangan inggih menika buku ingkang wosipun sedaya bab ngengingi pagelaran wayang. Pagelaran wayang saged awujud lampahan-lampahan pedhalangan ingkang saged kadadosaken pandom kangge nindakaken pagelaran wayang. 1. Ringkesan Cariyos Lampahan Kresna Duta Kacariosaken Prabu Matswapati ngawontenaken pasewakan wonten ing nagari Wiratha. Nganthi rawuhipun Prabu Drupada ingkang bibar ngayahi karya minangka Duta pangawaking Pandhawa ingkang angka kalih saperlu ngudi wangsuling nagari Ngamarta sakwilayahipun saking Prabu Duryudana. Rawuhipun Prabu Drupada saperlu ngaturaken menggah kerampunganipun anggen ngayahi karya minangka Duta ingkang angka kalih ingkang gagar wigar tanpa karya amargi Prabu Duryudana tetep angekahi kamuktenipun. 31
32 Kanthi dhasar menika, Prabu Puntadewa lajeng ngangkat Duta ingkang pamungkas, amargi kekalih duta sami gagar wigar tanpa karya. Ingkang kapilih dados Duta pangawaking Pandhawa inggih menika Prabu Kresna, ratu ing Dwarawati. Kadherekaken dening Raden Setyaki sarta Jawata Catur, Prabu Kresna budhal tumuju dhateng nagari Ngastina. Dumugi wonten ing nagari Ngastina, Prabu Duryudana kersa ngonduraken nagari Ngamarta saha Ngastina dhateng para Pandhawa sineksenan dening para pepundhen sarta Jawata Catur. Sakonduripun para Jawata Catur, sarta saking panyuwunanipun Dewi Gandhari Prabu Duryudana njabel pangandikanipun kanthi tetep ngekahi kamuktenipun. Kanthi cukengipun Prabu Duryudana ingkang tetep ngekahi kamuktenipun, ateges Prabu Kresna ugi gagar wigar anggenipun dados Duta pamungkas. Sasampunipun pasewakan wonten ing negari Ngastina, Prabu Kresna saha Dewi Kunthi nyeyuwun dhateng Adipati Karna supados kersa manunggal kaliyan para Pandhawa, ananging Adipati Karna sampun kekeh badhe bela para Kurawa. Prabu Kresna lajeng bidhal tumuju negari Wiratha kadherekaken dening Setyaki lan Dewi Kunthi. Gagar wigaring karya Duta ingkang pamungkas, ateges para Pandhawa boten kagungan srana sanesipun saperlu bangsulaken kamuktenipun kejawi nindakaken Perang Suci Baratayudha. C. Panaliten ingkang Jumbuh Panaliten ngengingi undha usuk basa Basa Jawi sampun katindakaken dening Astuti rikala taun 2006 asesirah "Tingkat Tutur Bahasa Jawa dalam Upacara Pasrah-Tampi Pengantin di Kecamatan Cipari, Kabupaten Cilacap".
Asiling panaliten manggihaken panganggening basa Krama Inggil saha Mudha Krama wonten ing upacara pasrah-tampi pinanganten ingkang dipuntindakaken dening pranatacara wonten ing Kecamatan Cipari, Kabupaten Cilacap sarta cara khas pocapanipun basa Jawi wonten ing tlatah Cilacap. Wonten ing panaliten menika, jinis undha usuk basa Jawi ingkang dipunginakaken dipundayani dening kawontenan, pasarta tuturan, sarta ancasipun tuturan. Panaliten sanes ngengingi undha usuk Basa Jawi ugi dipuntindakaken dening Damayanti ingkang asesirah "Pemakaian Tingkat Tutur Bahasa Jawa di Dukuh Keden, Desa Gumulan, Kecamatan Klaten Tengah, Kabupaten Klaten" rikala taun 2012. Wonten ing panaliten menika, ingkang dados sumberipun panaliten inggih menika masyarakat pangangge undha usuk Basa Jawi wonten ing Dukuh Keden. Panaliten menika ngrembag panganggening undha usuk Basa Jawi wonten ing Dukuh Keden. Ingkang kapanggihaken wonten ing panaliten menika inggih panganggening ragam basa ngoko lugu, ngoko alus, krama lugu, sarta krama Alus wonten ing Dukuh Keden, sarta bab ingkang ndayani panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing Dukuh Keden inggih menika yuswa, status sosial, hubungan raket antawising panutur kaliyan mitra tuturipun. Sesambetan antawisipun panaliten ingkang katindakaken dening Astuti saha Damayanti kaliyan panaliten menika inggih sami-sami ngrembag babagan undha usuk basa Jawi, ananging panaliten ngengingi undha usuk Basa Jawi, mliginipun ingkang wonten ing serat pedhalangan dereng nate dipuntindakaken. Bab menika tamtu wigati dipuntliti ngengeti menawi panganggening undha usuk 33
34 Basa Jawi wonten ing pewayangan kathah sanget sarta wonten tetembungan ingkang mligi dipunginakaken wonten ing pagelaran pewayangan. D. Nalaring Pikir Ewah-ewahaning jaman ingkang samsaya ngrembaka, njalari pangrembakaning pirantos komunikasi ingkang dipunginakaken. Pirantos komunikasi ingkang dumugi sakmenika taksih dipunuri-uri saha dipunlestantunaken dening masyarakat Jawi inggih menika basa Jawi, ingkang minangka basa ingkang dipunginakaken wonten ing padintenan. Basa Jawi ingkang dipunginakaken wonten ing padintenan, gadhah undha usuk basa ingkang dipunginakaken dening masyarakatipun nalika nindakaken pirembagan. Panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing jaman sakmenika namung dipungolongaken dados kalih jinis, inggih menika basa ngoko saha basa krama. Panganggening undha usuk basa wonten ing masyarakat Jawi kagolongaken adhedhasar tingkatan, yuswa, pedamelan, kasugihan, lan sanesipun. Panganggening jinis undha usuk basa Jawi wonten ing wekdal menika ancasipun namung kangge pakurmatan dhumateng mitra tuturipun kemawon. Wonten ing jaman rumiyin, jinisipun undha usuk basa Jawi menika kagolongaken dados tigang tingakatan, inggih menika ngoko, madya, saha krama. Ancasipun migunakaken undha usuk menika boten namung kangge pakurmatan kemawon, ananging ugi kangge nedahaken strata sosial ingkang beda. Jinis undha usuk ingkang dados tigang tingkatan wonten ing wekdal sakmenika namung dipunginakaken wonten ing pagelaran seni kemawon, kadosta ringgit wacucal.
Jaman sakmenika, sampun kathah tiyang enem ingkang sampun boten mangertos babagan unggah unggah basa nalika nindakaken komunikasi kaliyan tiyang sanes. Panganggening jinis undha usuk ingkang sampun kasigeg dados kalih tingkatan kemawon, sampun kathah ingkang boten mangertos, menapa malih menawi migunakaken tigang tingkatan undha usuk basa Jawi. Saking andharan menika, prelu wontenipun tuladha panganggening undha usuk basa Jawi ingkang dipunginakaken nalika nindakaken komunikasi kaliyan tiyang sanes. Panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing ringgit menika boten nyebal saking raos sopan lan pakurmatan. Pamilihing undha usuk ingkang dipunginakaken nedahaken teges, ancasipun pirembagan, sarta kawontenan nalika pirembagan menika dipuntindakaken. Andharan menika nedahaken bilih, prelunipun dipunmangertosi bab menapa kemawon jinisipun undha usuk basa Jawi ingkang dipunginakaken saha bab ingkang ndayani panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing ringgit ingkang saged dipundadosaken tuladha panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing padintenan. Kangge mangertosi bab ingkang ndayani panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing ringgit, dipunginakaken prinsip S-P-E-A-K-I-N-G kangge nguji bab ingkang ndayani menika. Prinsip S-P-E-A-K-I-N-G dipunginakaken amargi menawi namung migunakaken teori tradhisional dipunraos taksih kirang nedahaken bab ingkang ndayani panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing ringgit, ing pundi teori ingkang tradhisional menika namung nengenaken unsur participants wonten ing prinsip S-P-E-A-K-I-N-G. 35
BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Panaliten menika kalebet jinising panaliten deskriptif. Panaliten deskriptif inggih menika panaliten ingkang dipuntindakaken adhedhasar kasunyatan wujud basa ingkang wonten ing masyarakat, saengga asilipun awujud perian basa ingkang sipatipun sampun limrah, kadosta potret, paparan kados dene kasunyatanipun (Sudaryanto, 1988: 62). Panaliten menika gadhah ancas ngandharaken jinisipun undha usuk basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta, ugi ngandharaken prekawis ingkang ndayani panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta. B. Data saha Sumber Data Panaliten Sumber data wonten ing panaliten menika minangka sumber seratan awujud buku pakem pedhalangan ingkang asesirah Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta kaserat dening Purwadi rikala taun 1992. Buku pakem pedhalangan menika migunakaken basa Jawi pedhalangan. Serat Pedhlangan Lampahan Kresna Duta menika wosipun wonten 169 kaca, kanthi 5 adegan janturan, 75 pratelan, 22 pocapan saha 2 cakepan. Data panalitenipun awujud ukara-ukara ingkang nedahaken wontenipun undha usuk basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan kasebut. Wosipun seratan serat pedhalangan menika saged dipuntanggel jawabaken amargi sumberipun kapustakan ugi saking buku pakem pedhalangan sarta rekaman pewayangan. 36
37 C. Cara Ngempalaken Data Cara ngempalaken data ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika inggih teknik maos saha teknik nyathet. Teknik maos wonten ing panaliten menika dipuntindakaken kanthi cara: (1) maos sumberipun data inggih menika Serat pedhalangan Lampahan Kresna Duta, (2) nyukani tandha wonten ing pacelathonipun para paraga wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta ingkang kalebet data panaliten, inggih menika panganggening jinis undha usuk basa saha prekawis ingkang ndayani, (3) teknik maos dipuntindakaken kanthi premati, saengga saged manggihaken data-data ingkang dipunbetahaken wonten ing panaliten menika. Sasampunipun teknik maos, salajengipun nindakaken teknik nyathet. Teknik nyathet katindakaken kanthi cara nyathet pocapanipun paraga wonten ing Lampahan Kresna Duta ingkang sampun dipunsukani tandha wonten ing kertu data. D. Pirantining Panaliten Pirantining panaliten inggih menika sedaya pirantos ingkang dipunginakaken kangge mendhet data. Pirantining panaliten ingkang pokok inggih menika panaliti piyambak (human instrument). Pirantos ingkang dipunginakaken kangge biyantu mendhet data awujud kertu data ingkang dipunginakaken kangge nyatet jinisipun undha usuk basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta. Wosipun kertu data inggih menika nomer data, indikator, jinis undha usuk, tetenger sarta prekawis ingkang ndayani. Salah satunggalipun tuladha wujud kertu data kados mekaten:
38 Tabel 1: Tuladha Kertu Data Nomer Data Lampiran Indikator 29 Prabu Kresna "Eyang, keparenga ingkang wayah nyambeti dhateng pangandikanipun yayi aji, eyang." Prabu Matswapati "Putu Prabu Kresna pun eyang lilani putu Prabu Kresna nedya ngrewangi madhangke reruwet iki." Jinis Undha Usuk Mudha Krama Tetenger Tembung Eyang, ingkang wayah, yayi aji (kangge pakurmatan) Keparenga, pangandikanipun (tembung krama inggil) Mudha Krama = basanipun krama + tembung krama inggil. Raos kurmat dhateng tiyang enem dhumateng tiyang ingkang langkung sepuh. Kawontenan formal (resmi) wonten ing pasewakan. Prekawis ingkang ndayani E. Cara Nganalisis Data Lampahipun nganalisis data ingkang katindakaken wonten ing panaliten inggih menika: 1. Panyerat damel deskripsi sedaya prekawis ingkang kapanggihaken wonten ing panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta. Sedaya data ngengingi undha usuk basa Jawi ingkang dipunginakaken dening paraga, cirinipun undha usuk basa Jawi sarta prekawis ingkang ndayani panganggening undha usuk basa Jawi kasebut dipunandharaken kanthi cetha. 2. Data dipunkaji kanthi migunakaken kajian sosiolinguistik, mliginipun prinsip S-P-E-A-K-I-N-G (Hymes, 1974: 54-62). Prinsip menika dipunginakaken saperlu mangertosi saha nguji prekawis ingkang ndayani panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta ingkang
39 dipunginakaken dening para paraga. Kanthi migunakaken prinsip menika kaangkah badhe dipunmangertosi babagan prekawis ingkang ndayani panganggening undha usuk menika sampun leres menapa dereng unggah ungguh basa ingkang dipunginakaken. Prinsip S-P-E-A-K-I-N-G inggih menika rantaman saking Setting and Scene-Partisipants-Ends-Act sequences-Key- Instrumentalities-Norms-Genres. F. Cara Ngesahaken Data Cara anggenipun ngesahaken data panaliten menika minangka validitas saha reliabilitas data. Kegiyatan ingkang dipuntindakaken kangge nggayuh asiling panaliten ingkang valid, inggih menika kanthi cara maos, nggatosaken, saha nganalisis kanthi premati kanthi pandom ingkang sampun kaandharaken wonten ing gegaran teori. Cara kangge ngesahaken data wonten ing panaliten menika migunakaken validitas expert judgement utawi lelimbangan ahli. Validitas menika dipunginakaken kangge mangertosi data adhedhasar kasunyatanipun, inggih menika pirembagan saking paraga-paraga pewayangan wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta. Lelimbangan ahli minangka cara kangge nemtokaken data ingkang valid. Validitas lelimbangan ahli dipuntindakaken kanthi mriksakaken data-data asiling panaliten dhumateng dhalang ingkang sampun pana babagan undha usuk basa ingkang dipunginakaken wonten ing pewayangan Jawi menapa dene dosen ingkang ahli babagan linguistik. Saking prekawis reliabilitas, data wonten ing panaliten menika dipunwaos saha dipunanalisis kanthi makaping-kaping, saengga angsal data ingkang tetep,
prekawis menika dipuntindakaken dening panyerat piyambak. Asilipun data lajeng dipunkaji miturut wosing perkawis ingkang dipuntindakaken wonten ing panaliten. Panaliten saged dipunpungkasi menawi data ingkang dipunginakaken sampun saestu tetep, saengga sampun saged dipunanalisis wonten ing karya ilmiah. 40
BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGANIPUN A. Asiling Panaliten Buku pakem pedhalangan Lampahan Kresna Duta minangka salah satunggaling buku pakem pedhalangan ingkang ngandhut maneka warni piwulang saha pituladhan kautaman. Panganggening basa wonten ing buku pakem pedhalangan Lampahan Kresna Duta menika ugi saged dipundadosaken pandom anggenipun migunakaken undha usuk basa wonten ing padintenan. Wonten ing panaliten menika panliti gadhah ancas ngandharaken panganggening undha usuk basa Jawi saha prekawis ingkang ndayani panganggening undha usuk wonten ing serat pedhalangan Lampahan Kresna Duta. Awit saking menika asiling panaliten awujud deskripsi panganggening undha usuk basa Jawi ingkang dipunginakaken dening para paraga pewayangan wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta. Asiling panaliten kaperang dados kalih, inggih menika (1) panganggening jinis undha usuk basa Jawi wonten ing Lampahan Kresna Duta, (2) prekawis ingkang ndayani panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing Lampahan Kresna Duta. Sedaya prekawis kasebut langkung jangkep kaandharaken wonten ing tabel. 41
No. 1. 42 Tabel 2 : Jinisipun Undha Usuk saha Prekawis ingkang Ndayani Panganggening Undha Usuk Basa Jawi Wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta Jinis Undha Usuk Ngoko Lugu Prekawis ingkang Ndayani Kawontenan boten resmi wonten ing njawi keputren. (S) Ingkang gineman Prabu Kresna kaliyan Dursasana. (P) Ancasipun kangge mundhut priksa. (E) Awujud ukara pitakon. (A) Data "Apa aku mau kami tenggengen? Iya?" (DL 82) "Dursasana, bakal mandi sing dadi ucapmu, Dursasana." (DL 244) "Apa kuwi, Dursasana?" (DL 242) "E, apa iya? Lha apa sebabe kok tansah ora gelem?" (DL 92) Katrangan 1. Sedaya tembungipun ngoko. 2. Tanpa tembung wancah 3. Kekalih paraga raket (sami-sami abdi). 1. Sedaya tembungipun ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panambang ngoko (-mu). 4. Drajat mitra tutur langkung andhap. 1. Sedaya tembungipun ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Drajat mitra tutur langkung andhap. 4. Awujud ukara pitakon. 1. Sedaya tembungipun ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panambang ngoko (-e). 4. Kekalih paraga sami-sami abdi. 5. Ancasipun mundhut priksa. Swantenipun inggil. (K) "He Karna, mantuku bocah bagus, mbok menawa Jagad iki nekseni yenta kowe bocah sing pinter micara, nganti wong wedok mbok apusi ora ngerti lan ora krasa, nyampar kuping lan pundhaking mara tuwa." (DL 198c) 1. Sedaya tembungipun ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panambang ngoko (-ku). 4. Drajat mitra tutur langkung andhap. 5. Manah panutur saweg duka.
Tabel Salajengipun No. Jinis Undha Usuk 2. Antya Basa Prekawis ingkang Ndayani Awujud pirembagan ingkang sinerat. (I) Anggenipun micanten andhap asor. (N) Basanipun minangka basa sastra wayang. (G) Kawontenan resmi wonten ing pasewakan. (S) Raden Utara kaliyan Raden Werkudara. (P) Ancasipun nyumanggakaken tamu lenggah. (E) Data "Hwaaa. . Mbarep kakangku, kaya uwis cocok lan jumbuh yen ta jlitheng Kresna kakangku ingkang ngawaki dadi dutaning Pandhawa kang angka 3." (DL 42) "Setyaki, saiki pun kakang bakal takon marang jeneng sira." (DL 125) "Sira apa ngerti kuwajibane dadi kusir?" (DL 127) "Putu Prabu Kresna pun Eyang lilani Putu Prabu Kresna nedya ngrewangi madhangake reruwet iki." (DL 30) "Banjur, sapa Ngger ingkang kepareng anyarirani mangka dutaning Pandhawa, Ngger?" (DL 102) "Banget panarimane pun kaki, Putu, ora liwat ngilangna ewuh lan pakewuh apa dene 43 Katrangan 1. Sedaya tembungipun ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panambang ngoko (-ku). 4. Unggah ungguh panutur boten sae. 1. Sedaya tembungipun ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Kekalih paraga raket. 1. Sedaya tembungipun ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Kekalih paraga raket. 1. Tembung ngoko saha tembung kriya krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panambang ngoko (-ake). 4. Mitra tutur langkung enem. 5. Kawontenan resmi. 1. Tembung ngoko saha tembung kriya krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Kawontenan resmi. 1. Tembung ngoko saha tembung kriya krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panambang ngoko (-e, mu).
Tabel Salajengipun No. Jinis Undha Usuk Prekawis ingkang Ndayani Awujud ukara pakon. (A) Swantenipun inggil. (K) Awujud pirembagan ingkang sinerat. (I) Anggenipun micanten andhap asor. (N) Data sanggarunggi tumuli kepenakna lenggahmu." (DL 3) "Duryudana, yenta bakal ndhahar marang pangandikane pun Ibu, sira kudu gelem njabel tembungmu sing uwis kok ucapake." (DL 225) "Waaaa.. Drupada, Pamanku, sakrawuhmu ora liwat basaku wae katura, Drupada, Pamanku." (DL 9) "Iya-iya, Putu Prabu keparenga andhahar lan nglelimbang marang pangandikane ingkang Raka iku, Putu. Lan keparenga pun kaki uga bakal paring wawasan ing babagan iki." (DL 32) "Putraku, Ngger, bocah kembar kemanikan ya, dak trima kanthi bungahing atiku dene sira sakloron 44 Katrangan 4. Mitra tutur langkung enem. 5. Kawontenan resmi. 1. Tembung ngoko saha tembung kriya krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah 3. Panambang ngoko (-ne, mu, -ake). 4. Mitra tutur minangka putranipun. 1. Tembung ngoko saha tembung kriya krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panambang ngoko (-ku mu) 4. Unggah ungguuh panutur boten sae. 1. Tembung ngoko saha tembung kriya krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panambang ngoko (-ne). 4. Kawontenan resmi. 5. Mitra tutur langkung enem. 1. Tembung ngoko saha tembung kriya krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panandha ngoko (dak-, ku, N-/-ake).
Tabel Salajengipun No. Jinis Undha Usuk 3. Basa Antya Prekawis ingkang Ndayani Basanipun minangka basa sastra wayang. (G) Kawontenan resmi wonten ing pasewakan. (S) Ingkang gineman Irawan kaliyan Banyak Calora. (P) Ancasipun supados Prabu Puntadewa enggal paring dhawuh dhumateng Prabu Kresna minangka Duta. (E) Data ngaturake bekti marang wong tuwa, pangestuku wae tampanana, Kembar." (DL 16) "Lha sapa Ngger, ingkang kepareng ndherekake tindake sang duta agung prapteng negara Ngastina." (DL 106) "Oh iya, nganti supe jeneng ingsun, lha ingsun kudu mundhut katrangan marang sapa Biyung, murih enggal dadi padhang rasaning atiku." (DL 281) "Amung ngetutake tindaking suku kedheping netra." (DL 392) "Ih lha dalah, Putu Prabu Punta, iya pun kaki anekseni sing dadi karsaning Putu Prabu anggone tansah gandrung marang kautaman, tansah angreksa rahayuning 45 Katrangan 4. Mitra tutur langkung enem. 5. Kawontenan resmi. 1. Tembung ngoko saha tembung kriya krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panandha ngoko (N-/-ake, ake). 4. Kawontenan pasewakan. 1. Tembungipun ngoko saha tembung krama, sarta tembung kriya krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panambang ngoko (-ku). 4. Katindakaken ing pasewakan. 1. Tembungipun ngoko saha tembung krama, sarta tembung kriya krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panandha ngoko (N-/-ake). 4. Kekalih parag a boten kenal. 1. Tembungipun ngoko saha tembung krama, sarta tembung kriya krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panambang ngoko (-ne). 4. Mitra tutur langkung enem. 5. Kawontenan resmi pasewakan.
Tabel Salajengipun No. Jinis Undha Usuk Prekawis ingkang Ndayani Awujud ukara Pakon. (A) Swantenipun andhap. (K) Awujud pirembagan ingkang sinerat. (I) Data bawana. Tumuli Putu Prabu enggal pasraha marang ingkang raka ing Dwarawati, Putu." (DL 45) "Putuku, Ngger wong sentosa dhadha baune, Werkudara pun Eyang nungsung pawarta, kepiye pawartane kerampungane pasewakane ingkang Eyang Prabu, Ngger." "Tumuli enggal wedharna marang pun Eyang, Werkudara." (DL 96) "Andadekna karawuhanmu, Yayi, pun kakang ora kepareng didherekake sapa wae, amarga pun kakang uwis nggawa pandherek dhewe saka negara Dwarawati, mula Yayi, enggal tata- tata bakal ingsun kanthi tumuju prapteng negara Ngastina, Yayi." (DL 121) Yayi Setyaki, mara enggal udhunna kretane luwih dhisik, Yayi." 46 Katrangan 1. Tembungipun ngoko saha tembung krama, sarta tembung kriya krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panambang ngoko (-ku, ne). 4. Kawontenan resmi pasewakan. 5. Mitra tutur langkung enem. 1. Tembungipun ngoko saha tembung krama, sarta tembung kriya krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panandha ngoko (ka-/-mu, di-/-ake). 4. Kekalihipun raket. 5. Mitra tutur langkung enem. 1. Tembungipun ngoko saha tembung krama, sarta tembung kriya krama inggil.
Tabel Salajengipun No. Jinis Undha Usuk 4. Madya Ngoko Prekawis ingkang Ndayani Anggenipun micanten andhap asor. (N) Basanipun minangka basa sastra wayang. (G) Kawontenan boten resmi wonten ing plataran pendhapa Ngastina. (S) Cantrik kaliyan Gareng. (P) Data (DL 149b) "Yayi Setyaki, ayo enggal padha bali awahana rata maneh, Yayi, iki ana tilasing rodha kreta Jati Surya, pun kakang kal nungka marang tindake Yayi Karna, Setyaki." (DL 275) "Petruk, aku durung kalah, nanging ingsun iki gila marang gandaning raksesa, angganda amis lan bacin. Petruk, mara enggal pundhutna jemparingku, Petruk." (DL 408) "E ngaten, jane mumpung dijak perang gek thes- thes bres, glinthing-glinthing ngono." (DL 271a) "Ah anu Kang, Randhu Kentir mawon, Kang, Randhu Kentir bawane nika, dhuh Kusuma, nika lhe Kang." (DL 351) 47 Katrangan 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panambang ngoko (-ne). 4. Kekalihipun raket. 1. Tembungipun ngoko saha tembung krama, sarta tembung kriya krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panambang ngoko (-e). 4. Mitra tutur langkung enem. 5. Kekalihipun raket. 1. Tembungipun ngoko saha tembung krama, sarta tembung kriya krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panambang ngoko (-na, ku). 4. Mitra tutur minangka abdinipun. 1. Tembung ngoko saha tembung madya. 2. Tembung wancah "ngaten" saha "dijak". 3. Panambang ngoko (di-) 4. Manahipun panutur kuciwa. 1. Tembung ngoko saha tembung madya. 2. Tembung wancah "mawon", "nika". 3. Panambang ngoko (-ne). 4. Kekalihipun abdi ingkang kirang raket. 5. Kawontenan boten resmi.
Tabel Salajengipun No. Jinis Undha Usuk Prekawis ingkang Ndayani Ancasipun supados saged nglajengaken perang. (E) Awujud ukara carita. (A) Swantenipun inggil. (K) Awujud pirembagan ingkang sinerat. (I) Data "Kok njing ben kados pundi? Sakmenika mumpung kepanggih dijak perang, nek njing ben nek kepengin dadak goleki maneh." (DL 269) "Alah, menggahing Prabu Kurupati babagan ngaten menika sampun biasa, kok le enak, negara mung diwenehake ngono wae." (DL 233) "Wong ali-aline wis didol nggo ngliwet kok kon nggawa." (DL 376) "Samengko banjur kepiye mungguh marga kang bakal tinempuh rehning Kurawa kang disuhi dening si Kurupati teka wis angel diajak rembugan kanthi becik mungguh balining negara Ngendraprastha sakjajahane munggahing marang bumi Ngastina sing dadi 48 Katrangan 1. Tembung ngoko saha tembung madya. 2. Tembung wancah "njing ben", "dijak". 3. Panandha ngoko (-di, -i). 4. Manahipun panutur saweg kuciwa. 5. Kekalih paraga raket. 1. Tembung ngoko saha tembung madya. 2. Tembung wancah "ngaten". 3. Panandha ngoko (di-/-ake). 4. Unggah ungguh panutur boten sae. 5. Manah panutur saweg duka. 1. Tembung ngoko saha tembung madya. 2. Tembung wancah "wis", "didol", "nggo", "kon". 3. Panandha ngoko (-ne) 4. Ancasipun kangge bebeda. 1. Tembung ngoko saha tembung madya. 2. Tembung wancah "dijak". 3. Panandha ngoko (di-/-i, di-, sak-/-ne, -ke, -ku). 4. Mitra tutur langkung enem.
Tabel Salajengipun No. Jinis Undha Usuk 5. Madya Krama Prekawis ingkang Ndayani Anggenipun micanten andhap asor. (N) Basanipun minangka basa sastra wayang. (G) Kawontenan resmi wonten ing pasewakan Guwa Barong. (S) Prabu Drupada kaliyan Prabu Puntadewa. (P) Ancasipun badhe pamitan. (E) Data duweke putu- putuku Pandhawa." (DL 27b) Yayi Setyaki, saiki dak jabel nggonmu dadi kusir lan siadhi mapan ana buri minangka kernet." (DL 176b) "Ing dina iki mbok menawa beda banget lawan dina- dina kang wis kawuri, Yayi. Nggone Yayi Setyaki ndherekake lawan tindake pun kakang." (DL 115) "Ndherek, teng pundi kemawon kula ndherek." (DL 288) "Lha dalah, hah- hah, inggih Ngger pangabektinipun Anak Prabu sampun kula tampi, namung dhawaha sami-sami nggih, Ngger." (DL 6) "Dhi Cantrik, kula nyuwun pamit nggih, Dhi Cantrik." (DL 374b) 49 Katrangan 1. Tembung ngoko saha tembung madya. 2. Tembung wancah "nggonmu". 3. Panandha ngoko (dak-, mu). 4. Mitra tutur langkung enem. 1. Tembung ngoko saha tembung madya. 2. Tembung wancah "wis", "nggone". 3. Panandha ngoko (N-/-ake, e, -ne). 4. Mitra tutur langkung enem. 5. Kekalih paraga raket. 1. Tembung madya saha tembung krama utawi krama inggil. 2. Tembung wancah "teng". 3. Kawontenan pasewakan. 1. Tembung madya saha tembung krama utawi krama inggil. 2. Tembung wancah "nggih". 3. Panandha krama (-ipun). 4. Mitra tutur langkung enem. 5. Kawontenan resmi pasewakan. 1. Tembung madya saha tembung krama utawi krama inggil. 2. Tembung wancah "nggih". 3. Paraga kirang raket.
Tabel Salajengipun No. Jinis Undha Usuk Prekawis ingkang Ndayani Awujud ukara Pakon. (A) Swantenipun andhap. (K) Awujud pirembagan ingkang sinerat. (I) Anggenipun micanten boten tumata. (N) Basanipun minangka basa sastra wayang. (G) Data "Inggih Kang, anu inggih Kang, menawi benjing tindak mriki malih, panjenengan betakaken notasi lan cakepan langgam ali-ali nggih, Kang." (DL 375) "Ngertos wong kula ndherek." (DL 292) "Yayi Prabu Duryudana, kados pundi, kewala taksih kula entosi sakweninging penggalih Paduka, amargi anggen Paduka paring dhawuh taksih kaworan nepsu." (DL 248) "Ngger Anak Prabu, sumangga kula dherekaken lenggah nggih, Ngger." (DL 200) "Oh lole-lole, kenthos waloh genjor monyor- monyor blegudhug ho weloh, Anak Prabu kula aturi enged sabda raja 50 Katrangan 1. Tembung madya saha tembung krama utawi krama inggil. 2. Tembung wancah "nggih". 3. Panandha krama (-aken). 4. Kekalih paraga kirang raket. 1. Tembung madya saha tembung krama utawi krama inggil. 2. Tembung wancah "ngertos". 3. Kawontenan resmi. 1. Tembung madya saha tembung krama utawi krama inggil. 2. Tembung madya "entosi". 3. Kawontenan resmi pasewakan. 4. Mitra tutur langkung enem. 1. Tembung madya saha tembung krama utawi krama inggil. 2. Tembung wancah "nggih". 3. Panandha krama (-aken). 4. Mitra tutur langkung enem. 1. Tembung madya saha tembung krama utawi krama inggil. 2. Tembung wancah "nggih". 3. Mitra tutur langkung enem. 4. Kawontenan resmi
Tabel Salajengipun No. Jinis Undha Usuk 6. Kraman- tara 7. Wredha Krama Prekawis ingkang Ndayani Kawontenan resmi wonten ing pasewakan. (S) Prabu Kresna kaliyan Raden Setyaki. (P) Ancasipun mudhut priksa. (E) Awujud ukara pitakon. (A) Swantenipun andhap. (K) Awujud pirembagan ingkang sinerat. (I) Anggenipun micanten andhap asor. (N) Basanipun minangka basa sastra wayang. (G) Kawontenan resmi wonten ing pasewakan. (S) Data nggih Ngger, boten kenging wola- wali." (DL 234) "Menika menapa, Paman?" (DL 238) "Adhimas Yuyudana." (DL 113) "Sinten Bibi?" (DL 451) "Menika menapa, Paman?" (DL 238) "Adhimas Yuyudana." (DL 113) "Sinten Bibi?" (DL 451) "Menika menapa, Paman?" (DL 238) "Adhimas Yuyudana." (DL 113) "Mangko ta Ngger Putu Prabu Drupada, sak praptane Putu Prabu ing negara Wiratha pun kaki 51 Katrangan pasewakan. 1. Tembung krama sedaya. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Mitra tutur langkung andhap drajatipun. 1. Tembung krama sedaya. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Mitra tutur langkung andhap drajatipun. 1. Tembung krama sedaya. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Kekalihipun raket. 1. Tembung krama sedaya. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Mitra tutur langkung andhap drajatipun. 4. Ancasipun mundhut priksa. 1. Tembung krama sedaya. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Mitra tutur langkung andhap drajatipun. 1. Tembung krama sedaya. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Kekalihipun raket. 1. Tembung krama sedaya. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Mitra tutur langkung andhap drajatipun. 1. Tembung krama sedaya. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Mitra tutur langkung andhap drajatipun. 1. Tembung krama wuwuhan ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panandha ngoko (-ne, N-/-ake). 4. Mitra tutur langkung
Tabel Salajengipun No. Jinis Undha Usuk Prekawis ingkang Ndayani Resi Bhisma kaliyan Prabu Duryudana. (P) Ancasipun badhe mundhut priksa. (E) Awujud ukara pakon. (A) Swantenipun andhap. (K) Data ngaturake pasegahan pambagya panakrama, Ngger." (DL 1b) "Putu Prabu, dak suwun Putu Prabu kersa ndhahar ature pun kaki, kang wus dak aturake, Putu." (DL 217) "Paran wigatine Yayi, dene Yayi Adipati Karna kongsi nilar pasamuwan, kamangka pasamuwan wau dereng paripurna, Yayi?" (DL 416) "Yayi Karna, dak waspadakake si Adhi kok kaya anyimpen sesandining karsa ingkang piningit, mbok iyaa menawi kepareng, pun Kakang kepengin midhangetake, Yayi." (DL 422) "Putu Prabu, dak suwun Putu Prabu kersa ndhahar ature pun kaki, kang wus dak aturake, Putu." (DL 217) 52 Katrangan enem. 5. Kawontenan resmi. 1. Tembung krama wuwuhan ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panandha ngoko (dak-, -e, dak-/-ake). 4. Mitra tutur langkung enem. 1. Tembung krama wuwuhan ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panandha ngoko (-ne). 4. Mitra tutur langkung enem. 5. Kawontenan boten resmi. 1. Tembung krama wuwuhan ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panandha ngoko (dak-/-ake, -ake). 4. Kekalih paraga raket. 5. Kawontenan boten resmi. 1. Tembung krama wuwuhan ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panandha ngoko (dak-, -e, dak-/-ake). 4. Mitra tutur langkung enem.
Tabel Salajengipun No. Jinis Undha Usuk 8. Mudha Krama Prekawis ingkang Ndayani Awujud pirembagan ingkang sinerat. (I) Anggenipun micanten andhap asor. (N) Basanipun minangka basa sastra wayang. (G) Kawontenan resmi wonten ing pasewakan. (S) Data "Paran wigatine Yayi, dene Yayi Adipati Karna kongsi nilar pasamuwan, kamangka pasamuwan wau dereng paripurna, Yayi?" (DL 416) "Mangko ta Ngger, Putu Prabu Drupada, sak praptane Putu Prabu ing negara Wiratha pun kaki ngaturake pasegahan pambagya panakrama, Ngger." (DL 1b) "Yayi Karna, dak waspadakake si Adhi kok kaya anyimpen sesandining karsa ingkang piningit, mbok iyaa menawi kepareng, pun Kakang kepengin midhangetake, Yayi." (DL 422) "Eyang, keparenga ingkang wayah nyambeti dhateng pangandikanipun Yayi Aji, Eyang." (DL 29) 53 Katrangan 1. Tembung krama wuwuhan ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panandha ngoko (-ne). 4. Mitra tutur langkung enem. 1. Tembung krama wuwuhan ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panandha ngoko (-ne, N-/-ake). 4. Mitra tutur langkung enem. 5. Kawontenan resmi. 1. Tembung krama wuwuhan ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panandha ngoko (dak-/ake, -ake) 4. Mitra tutur langkung enem. 1. Tembung krama saha krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panandha krama (-ipun). 4. Kawontenan resmi. 5. Mitra tutur langkung sepuh.
Tabel Salajengipun No. Jinis Undha Usuk Prekawis ingkang Ndayani Bambang Irawan dhateng Bhagawan Jaya Wilapa. (P) Ancasipun kangge pamitan. (E) Awujud ukara pakon. (A) Swantenipun andhap. (K) Awujud pirembagan ingkang sinerat. (I) Anggenipun micanten andhap asor. (N) Data "Eyang, sampun kula tampi ing asta kalih paring pangestu saking Eyang, mugi andayanana dhateng yuwananing gesang kula." (DL 306) "Haih, Panembahan, kula inggih badhe nyuwun pamit, Panembahan." (DL 345) "Sendika ngestokaken dhawuh, Raden." (DL 109) "Hong wilaheng sekaring bawana langgeng, tansaha paring pangayoman marang sagung tumuwuh." (DL 299a) "Inggih menika kreta kula, namung wewenang sak wetahipun sampun kula pasrahaken dhateng Yayi Setyaki." (DL 168) "Nuwun inggih sendika ngestokaken 54 Katrangan 1. Tembung krama saha krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Mitra tutur langkung sepuh (eyang saha gurunipun). 1. Tembung krama saha krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Mitra tutur minangka bendaranipun. 1. Tembung krama saha krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panandha krama (N-/-aken). 4. Kawontenan resmi. 1. Tembung krama saha krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Ancasipun dedonga dhateng Gusti. 1. Tembung krama saha krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panandha krama (-ipun, aken). 4. Kawontenan boten resmi. 5. Mitra tutur langkung sepuh. 1. Tembung krama saha krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah.
Tabel Salajengipun No. Jinis Undha Usuk 9. Krama Inggil Prekawis ingkang Ndayani Basanipun minangka basa sastra wayang. (G) Kawontenan resmi wonten ing pasewakan. (S) Prabu Kresna kaliyan Prabu Drupada. (P) Ancasipun badhe nyadhong pawarta. (E) Data dhawuh." (DL 112) "Swawi kula dherekaken, Bibi." (DL 477) "Nadyanta ingkang putra ngaturaken sungkem pangabekti sakrawuhipun Paman Prabu wonten ing nagari Wiratha, Paman." (DL 5) "Paman Prabu, sakrawuhipun Paman Prabu Drupada ing nagari Wiratha, ingkang putra ing Dwarawati ngaturaken pasegahan panakrami, Paman." (DL 7) "Raden nadyan ingkang abdi ing katemenggungan, Tumenggung Margajaya, ugi boten kantun keparenga nyadhong pawarta saking Paduka Gusti." (DL 100) 55 Katrangan 3. Panandha krama (N-/-aken). 4. Kawontenan resmi. 1. Tembung krama saha krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panandha krama (-aken). 4. Mitra tutur langkung sepuh. 1. Tembung krama saha krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panandha krama (N-/-aken, -ipun). 4. Mitra tutur langkung sepuh. 5. Tembung sesulih pakurmatan "Paman Prabu". 1. Tembung krama saha krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panandha krama (N-/-aken, -ipun). 4. Kawontenan resmi. 5. Mitra tutur langkung sepuh. 6. Tembung sesulih pakurmatan "Paman Prabu". 1. Tembung krama saha krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Kawontenan resmi. 4. Tembung sesulih pakurmatan "Paduka Gusti".
Tabel Salajengipun No. Jinis Undha Usuk Prekawis ingkang Ndayani Awujud ukara pakon. (A) Swantenipun andhap. (K) Awujud pirembagan ingkang sinerat. (I) Anggenipun micanten andhap asor. (N) Basanipun minangka basa sastra wayang. (G) Data "Sayogi Sinuwun, swawi kula aturi enggal paring dhawuh dhateng ingkang abdi, emban Kepet Mega." (DL 278) "Sanadyan kula ugi ngaturaken pangabekti Paman, sakrawuh Paduka ing nagari Wiratha." (DL 14) "Lajeng wonten wigatos punapa Kaka Prabu?" (DL 116) "Sanadyan ingkang putra, pun Janaka ugi ngaturaken sembah sungkem pangabekti sakrawuh Paduka ing nagari Wiratha, Paman Prabu." (DL 11) "Nuwun inggih kula tampi, Paman Prabu, mugi dadosa jimat paripih." (DL 17) 56 Katrangan 1. Tembung krama saha krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Kawontenan resmi. 4. Mitra tutur minangka bendaranipun. 5. Tembung sesulih pakurmatan "Sinuwun". 1. Tembung krama saha krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panandha krama (N-/-aken). 4. Kawontenan resmi. 5. Mitra tutur langkung sepuh. 6. Tembung sesulih pakurmatan "Paduka". 1. Tembung krama saha krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Mitra tutur langkung sepuh. 4. Tembung sesulih pakurmatan "Kaka Prabu". 1. Tembung krama saha krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Panandha krama (N-/-aken). 4. Kawontenan resmi. 5. Mitra tutur langkung sepuh. 6. Tembung sesulih pakurmatan "Paman Prabu". 1. Tembung krama saha krama inggil. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Kawontenan resmi. 4. Mitra tutur langkung sepuh.
Tabel Salajengipun No. Jinis Undha Usuk 10. Basa Kedhaton Prekawis ingkang Ndayani Kawontenann resmi wonten ing pasewakan. (S) Prabu Duryudana dhateng Dewi Gendhari. (P) Ancasipun panutur badhe ngasoraken raksesa. (E) Awujud ukara carita. (A) Data "Mawali-wali para Pandhawa tansah andamel ribetipun Raka Prabu, teka ing mangke ri jengandika para Pandhawa nyuwun gungan dhateng Kaka Prabu, keparenga Kaka Prabu ing Dwarawati kersaa nyarirani minangka duta ingkang angka 3 inggih duta pamungkas." (DL 48) "Ibu, menika wonten menapa Ibu? Lajeng kanjeng Ibu ngasta curiga?" (DL 220) "Dak sampar, dak sandhung rambut gubet pada, dak pagas curiga." (DL 398) 57 Katrangan 5. Tembung sesulih pakurmatan "Paman Prabu". 1. Tembung krama/ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Kawontenanpasewakan. 4. Mitra tutur langkung sepuh. 5. Tembung kedhaton "jengandika". 1. Tembung krama/ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Kawontenan pasewakan. 4. Mitra tutur langkung sepuh. 5. Tembung kedhaton "curiga". 1. Tembung krama/ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Kawontenan boten resmi. 4. Mitra tutur raseksa. 5. Tembung kedhaton "curiga". 1. Tembung krama/ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Kawontenan boten resmi. 4. Mitra tutur raseksa. 5. Tembung kedhaton "curiga". 1. Tembung krama/ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Kawontenan pasewakan. 4. Mitra tutur langkung sepuh. 5. Tembung kedhaton "curiga".
Tabel Salajengipun No. Jinis Undha Usuk Prekawis ingkang Ndayani Swantenipun inggil. (K) Awujud pirembagan ingkang sinerat. (I) Anggenipun micanten andhap asor. (N) Basanipun minangka basa sastra wayang. (G) 11. Basa Kasar Kawontenan boten resmi wonten ing plataran pendhapa. (S) Burisrawa kaliyan Setyaki. (P) Data medal Bibi Dewi Gendhari, sampun angasta curiga." (DL 518) "Lha arep dinggo apa nggawa curiga?" (DL 521) "Dak sampar, dak sandhung rambut gubet pada, dak pagas curiga." (DL 398) "Kacarita, nalika semanten pangandikanipun Yayi Prabu Duryudana, sakonduripun para Jawata, saking nglebet kedhaton medal Bibi Dewi Gendhari, sampun angasta curiga." (DL 518) "Ibu, menika wonten menapa Ibu? Lajeng kanjeng Ibu ngasta curiga?" (DL 220) 58 Katrangan 1. Tembung krama/ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Kawontenan pasewakan. 4. Tembung kedhaton "curiga". 1. Tembung krama/ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Kawontenan boten resmi. 4. Mitra tutur raseksa. 5. Tembung kedhaton "curiga". 1. Tembung krama/ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Kawontenan boten resmi. 4. Mitra tutur raseksa. 5. Tembung kedhaton "curiga". 1. Tembung krama/ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Kawontenan pasewakan. 4. Mitra tutur langkung sepuh. 5. Tembung kedhaton "curiga". 1. Tembung krama/ngoko. 2. Tanpa tembung wancah. 3. Kawontenan pasewakan. 4. Mitra tutur langkung sepuh. 5. Tembung kedhaton "curiga". 1. Tembung ngoko. 2. Manahipun panutur duka. 3. Tembung kasar "bungkik", "parat". 1. Tembung ngoko. 2. Manahipun panutur duka.
Tabel Salajengipun No. Jinis Undha Usuk Prekawis ingkang Ndayani Ancasipun kangge bebeda. (E) Awujud ukara pakon. (A) Swantenipun inggil. (K) Awujud pirembagan ingkang sinerat. (I) Anggenipun micanten kasar. Data dak kempit ngene iki apa arep bangga sira, Bungkik." (DL 261) "Piye, wanda kaya biting ngono wae arep mbanting." (DL 327) "He saiki wae, Bungkik, aku kebacut kaya ngene." (DL 272) "Lha dalah, jebul Bungkik sing dadi kusir, parat, parandene ora ngerti marang pranatan soka sapa wae kang mapan ana negara Ngastina kudu manut marang pranatan negara Ngastina. He Bungkik, yenta sing njaga sitihinggil ki Burisrawa, gegandhengan sira wus ninggal marang tata krama, manuta dak pidana, Bungkik." (DL 255) "Ya men ta, crewet, tak ancema ora wong kuwi bojoku dhewe." (DL 368) "Hanya-hanyah .... mandheg satriya, 59 Katrangan 3. Tembung kasar "bungkik". 4. Kawontenan boten resmi 1. Tembung ngoko. 2. Ancasipun bebeda. 3. Tembung kasar "wanda". 1. Tembung ngoko. 2. Manahipun panutur duka. 3. Tembung kasar "bungkik". 4. Kawontenan boten resmi. 1. Tembung ngoko. 2. Manahipun panutur duka. 3. Tembung kasar "bungkik", "parat". 4. Kawontenan boten resmi. 1. Tembung ngoko. 2. Manah panutur duka. 3. Tembung kasar "crewet". 1. Tembung ngoko. 2. Manahipun panutur duka.
Tabel Salajengipun No. Jinis Undha Usuk 12. Basa Kadewatan Prekawis ingkang Ndayani (N) Basanipun minangka basa sastra wayang. (G) Kawontenan boten resmi wonten satengahing margi. (S) Bathara Janaka kaliyan Prabu Kresna. (P) Ancasipun kangge matur nuwun. (E) Awujud ukara carita. (A) Data mandheg, adol kuwanen parat, wanoh wani liwat alas iki, apa wis bosen urip, parat, ayo ngakua, aja mati tanpa aran." (DL 387) "Ya ben ta, nyet eneke kene swara asu mbaung, kok crewet." (DL 357) "Menika kados Pukulun Kanekaputra, tuwin Sang Hyang Kanwa, Sang Hyang Janaka tuwin Bathara Ramapharasu." (DL 145) "Iya Kresna, wis ulun tampa." (DL 155) "Ngaturaken gunging panuwun, pukulun, dene lampah kula sineksenan dening para Jawata." (DL 147) "Iya Ngger Kresna, jeneng ulun lan para kadang Jawata kang mrepegi marang laku kita, mangka pengawak dutaning Pandhawa. Jeneng 60 Katrangan 3. Tembung kasar "parat". 4. Kawontenan boten resmi. 1. Tembung ngoko. 2. Manahipun panutur duka amargi dipunbebeda. 3. Tembung kasar "asu", "crewet". 1. Tembung ngoko utawi krama. 2. Ingkang dipunginem Dewata. 3. Tembung kadewatan "Pukulun". 1. Tembung ngoko utawi krama. 2. Ingkang ngendika Dewata. 3. Tembung kadewatan "ulun". 1. Tembung ngoko utawi krama. 2. Mitra tuturipun Dewata. 3. Tembung kadewatan "Pukulun". 1. Tembung ngoko utawi krama. 2. Ingkang ngendika Dewata. 3. Tembung kadewatan "jeneng ulun", "kita".
Tabel Salajengipun No. Jinis Undha Usuk Prekawis ingkang Ndayani Swantenipun andhap. (K) Awujud pirembagan ingkang sinerat. (I) Anggenipun micanten andhap asor. (N) Basanipun minangka basa sastra wayang. (G) Data ulun kadhawuhan dening Sang Hyang Manikmaya kinen anekseni marang lelakon iki, ya amarga lelakon iki kang bakal nemtokake lelakon sakteruse." (DL 146) "Nuwun inggih sendika ngestokaken dhawuh Pukulun." (DL 149a) "Nuwun inggih, kok ngantos semanten keparengipun Kanjeng Pukulun." (DL 159) "Iya-iya Ngger, Kresna, banget ing panarima ulun, dening kita ngaturake bekti." (DL 154) "Pukulun Naradha, Pukulun Kanwa, Pukulun Janaka, dalah Pukulun Ramapharasu, sakrawuh Paduka Pukulun ingkang wayah, pun Kresna ngaturaken sembah sungkem pangabekti, Pukulun." (DL 152) 61 Katrangan 1. Tembung ngoko utawi krama. 2. Mitra tuturipun Dewata. 3. Tembung kadewatan "Pukulun". 1. Tembung ngoko utawi krama. 2. Mitra tuturipun Dewata. 3. Tembung kadewatan "Pukulun". 1. Tembung ngoko utawi krama. 2. Ingkang ngendika Dewata. 3. Tembung kadewatan "ulun", "kita". 1. Tembung ngoko utawi krama. 2. Mitra tuturipun Dewata. 3. Tembung kadewatan "Pukulun".
62 Adhedhasar tabel wonten ing nginggil, saged dipunpendhet dudutan jinisipun undha usuk basa Jawi ingkang dipunginakaken para paraga wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta saged kagolongaken dados kalih welas (12) jinis, inggih menika ngoko lugu, antya basa, basa antya, madya ngoko, madya krama, kramantara, wredha krama, mudha krama, krama inggil, basa kedhaton, basa kasar sarta basa kadewatan. Panganggening undha usuk menika dipundayani dening prekawis tartamtu, antawisipun kahanan (resmi saha boten resmi), yuswa saha drajat panutur dhateng mitra tutur, ancasipun gineman, anggenipun micanten (trapsila micanten), sarta unggah ungguh basa panutur ingkang boten sae. Panganggening undha usuk Basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta nedahaken tuladha undha usuk basa Jawi. B. Pirembaganipun Adhedhasar asiling panaliten menika, saged dipuntingali jinisipun undha usuk Basa Jawi saha prekawis ingkang ndayani panganggening undha usuk Basa Jawi ingkang dipunginakaken dening para paraga wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta. Kangge mangertosi prekawis ingkang ndayani panganggening undha usuk basa Jawi saged dipunginakaken prinsip S-P-E-A-K-I- N-G. Setting and Scene (S) inggih menika papan (kedhaton, wana, margi) sarta kahanan (kahanan psikis) wonten pundi pirembagan dipunadani. Participants (P) inggih menika paraga-paraga ingkang nindakaken pirembagan. Ends (E) inggih menika ancasipun pirembagan ingkang dipuntindakaken dening paraga. Act sequences (A) inggih menika wujud saha wosing pirembagan ingkang dipuntindakaken paraga. Keys (K) inggih menika nada utawi kados pundi para
63 paraga anggenipun nindakaken pirembagan ingkang dipunjumbuhaken kaliyan ancasipun pirembagan. Instrumentalities (I) inggih menika pirantining pirembagan, wonten ing panaliten menika sedayanipun awujud pirembagan ingkang sinerat. Norms (N) inggih menika norma ingkang dipuntindakaken para paraga nalika nindakaken pirembagan (kados pundi anggenipun paraga menika micanten). Genres (G) inggih menika wujudipun wacana saking pirembagan, wonten ing panaliten menika wujudipun sedaya kalebet basa sastra wayang. Andharan ingkang jangkep badhe kababaraken wonten ing ngandhap menika. 1. Jinisipun Undha Usuk saha Prekawis ingkang Ndayani a. Ngoko Lugu Salah satunggalipun undha usuk ingkang dipunginakaken para paraga wonten ing Lampahan Kresna Duta inggih menika ngoko lugu. Undha usuk ngoko lugu minangka jinisipun undha usuk basa Jawi ingkang sedaya tembungipun awujud tembung ngoko, mekaten ugi ater-ater saha panambangipun. Wonten ing tuturan ngoko lugu boten badhe kapanggihaken tembung krama inggil saha krama, ingkang katujokaken kangge O2 punapa dene kangge O3. Wonten ing ngandhap menika kasamektakaken pethikan pacelathon para paraga ingkang migunakaken undha usuk ngoko lugu. Konteks: pacelathon kadadosan nalika Limbuk kaliyan Cangik saweg ndherekaken bendaranipun ingkang sampun mlebet wonten ing keputren. (1) Cangik : "Apa aku mau kami tenggengen? Iya ?" Limbuk : "Ora mung ndomblong, kaya sapi ompong." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 82-83)
Pethikan tuturan angka (1) menika kadadosan wonten ing kawontenan ingkang boten resmi antawisipun Cangik kaliyan Limbuk. Cangik kaliyan Limbuk anggenipun gineman migunakaken undha usuk ngoko lugu. Panandha ngoko lugu dipuntingali saking ukara "Apa aku mau kami tenggengen? Iya?". Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "apa", "aku", "mau", "iya", ingkang kalebet tembung ngoko. Sedayanipun awujud tembung ngoko tanpa ater-ater punapa dene panambang ngoko. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk ngoko lugu saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (2). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing pasewakan antawisipun Dursasana kaliyan Prabu Kresna. (2) Dursasana : "Menika wujudipun ingkung, nuhoni prentuling batos kula, Kaka Prabu, menika ingkung badhe kula menika sasampunipun kula potheng-potheng lajeng kula aturaken dhateng Kaka prabu. Kaka Prabu kula aturi nekseni, para Pandhawa badhe kalampahan nggayuh nagara Ngamarta lan Ngastina menawi Dursasana sampun pinotheng-potheng raganipun kados dene ingkung menika, Kaka Prabu." "Dursasana, bakal mandi sing dadi ucapmu, Dursasana." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 243-244) potheng-potheng, na-na, Prabu Kresna : Pethikan tuturan angka (2) kasebut kadadosan antawisipun Dursasana kaliyan Prabu Kresna. Prabu Kresna anggenipun ngendika migunakaken undha usuk ngoko lugu. Panandha ngoko lugu dipuntingali saking ukara "Dursasana, bakal mandi sing dadi ucapmu, Dursasana." Saking ukara kasebut saged dipunmangertosi bilih tembung "bakal", "mandi", "sing", "dadi", kalebet tembung ngoko. Panambang -mu wonten ing tembung "ucapmu" minangka panandha 64
ngoko. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk ngoko lugu saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (3). Konteks: pacelathon katindakaken wonten pasewakan nalika Prabu Kresna mudhut priksa dhateng Dursasana ngengingi sumpahipun Dursasana. (3) Dursasana : Prabu Kresna : (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 241-242) "Kaka Prabu, kula aturi mriksani, Kaka Prabu." "Apa kuwi, Dursasana?" Pethikan tuturan angka (3) kasebut kadadosan antawisipun Dursasana kaliyan Prabu Kresna. Prabu Kresna anggenipun ngendika migunakaken undha usuk ngoko lugu dene Dursasana migunakaken undha usuk krama inggil. Panandha ngoko lugu dipuntingali saking ukara "Apa kuwi, Dursasana" Saking ukara kasebut saged dipunmangertosi bilih tembung "apa" saha "kuwi", kalebet tembung ngoko. Sedaya tembungipun awujud tembung ngoko tanpa ater-ater menapa dene panambang ngoko. Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk ngoko lugu saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (4). Konteks: pacelathon katindakaken antawisipun Limbuk kaliyan Cangik wonten ing kawontenan ingkang boten resmi. (4) Limbuk : Cangik : "Lhaeee, lhae, apa mangkono iku kalebu disirik bebrayan ta Yung? yen pancen iku tindak kang ora becik wiwit saiki aku yo tak ngowahi tindakku. Mung olehmu ngandika kepengin selak ngudang putu iku, lan ora ana wong nakok-nakokake aku iki geseh karo kanyatane. Mangkene sejatine wis akeh para priya kang kepengin ngepek aku. Nanging aku sing durung gelem. Malah ana sing arep nyingseti barang, Yung, mung bae, aku durung tau matur Biyung." "E, apa iya? Lha apa sebabe kok tansah ora gelem?" (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 91-92) 65
Pethikan tuturan angka (4) kasebut kadadosan antawisipun Limbuk kaliyan Cangik. Cangik anggenipun micanten migunakaken undha usuk ngoko lugu, dene Limbuk anggenipun micanten migunakaken undha usuk antya basa. Panandha ngoko lugu dipuntingali saking ukara "E, apa iya? Lha apa sebabe kok tansah ora gelem?" Saking ukara kasebut saged dipunmangertosi bilih tembung "apa", "iya", "ora", "gelem", kalebet tembung ngoko. Panambang -e wonten ing tembung "sebabe" minangka panandha ngoko. Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk ngoko lugu saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (5). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing kawontenan ingkang resmi nalika Prabu Salyapati ngendika dhateng Adipati Karna. (5) P Salyapati : "He Karna, mantuku bocah bagus, mbok menawa Jagad iki nekseni yenta kowe bocah sing pinter micara, nganti wong wedok mbok apusi ora ngerti lan ora krasa, nyampar kuping lan pundhaking mara tuwa. Karna ing Pendhapa Ngastina iki akeh rerengan gupala-gupala, ngerti kowe gupala, gupala ki reca, reca mau saking pintere sing nggawe nganti kaya manungsa, jebul pendhapa iki ana manungsa sing kaya dene reca, mati rasane." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 198c) Pethikan tuturan angka (5) kasebut kadadosan antawisipun Prabu Salyapati kaliyan Adipati Karna. Prabu Salyapati ingkang langkung sepuh migunakaken undha usuk ngoko lugu. Panandha ngoko lugu dipuntingali saking ukara "He Karna, mantuku bocah bagus, mbok menawa Jagad iki nekseni yenta kowe bocah sing pinter micara, nganti wong wedok mbok apusi ora ngerti lan ora krasa, nyampar kuping lan pundhaking mara tuwa. Karna ing Pendhapa Ngastina iki akeh rerengan gupala-gupala, ngerti kowe gupala, gupala ki reca, reca mau saking pintere sing nggawe nganti kaya manungsa, jebul pendhapa iki ana manungsa sing 66
67 kaya dene reca, mati rasane." Saking ukara kasebut saged dipunmangertosi bilih tembung "bocah", "menawa", "iki", "kowe", "sing", "pinter", "nganti", "wong wedok", "apusi", "ora", "ngerti", "krasa", "kuping", "akeh", "mau", "kaya", "mati", kalebet tembung ngoko. Panambang -ku saha -e wonten ing tembung "mantuku", "delege" saha "pintere" minangka panandha ngoko. Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk ngoko lugu saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (6). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing kawontenan ingkang resmi nalika Werkudara micanten dhateng Prabu Puntadewa. (6) R Werkudara : "Hwaaa. . Mbarep kakangku, kaya uwis cocok lan jumbuh yen ta jlitheng Kresna kakangku ingkang ngawaki dadi dutaning Pandhawa kang angka 3." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 42) Pethikan tuturan angka (6) kasebut kadadosan antawisipun Raden Wekudara kaliyan Prabu Puntadewa. Raden Werkudara ingkang langkung enem migunakaken undha usuk ngoko lugu. Panandha ngoko lugu dipuntingali saking ukara "Hwaaa. .Mbarep kakangku, kaya wis cocok lan jumbuh yen ta jlitheng Kresna kakangku ingkang ngawaki dadi dutaning Pandhawa kang angka 3." Saking ukara kasebut saged dipunmangertosi bilih tembung "mbarep", "kaya", "wis", "cocok", "dadi", kalebet tembung ngoko. Panambang -ku saha wuwuhan rangkep N-/-i wonten ing tembung "kakangku", "ngawaki" minangka panandha ngoko. Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk ngoko lugu saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (7). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing satengahing margi antawisipun Prabu Kresna kaliyan Raden Setyaki. (7) Prabu Kresna : "Setyaki, saiki pun kakang bakal takon marang jeneng sira."
68 Raden Setyaki : "Inggih, ing babagan punapa Kaka Prabu." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 125-126) Pethikan tuturan angka (7) kasebut kadadosan antawisipun Prabu Kresna kaliyan Raden Setyaki. Prabu Kresna anggenipun ngendika migunakaken undha usuk ngoko lugu.. Panandha ngoko lugu dipuntingali saking ukara "Setyaki, saiki pun kakang bakal takon marang jeneng sira." Saking ukara kasebut saged dipunmangertosi bilih tembung "saiki", "bakal", "takon", "marang", "jeneng", kalebet tembung ngoko. Sedayanipun awujud tembung ngoko, tanpa ater-ater menapa dene panambang ngoko. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk ngoko lugu saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (8). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing satengahing margi antawisipun Prabu Kresna kaliyan Raden Setyaki. (8) Prabu Kresna : "Sira apa ngerti kuwajibane dadi kusir?" Raden Setyaki : "Kuwajibanipun kusir menika njereng rendeng, ngudhak dedhak lan makani jaran."" (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 127-128) Pethikan tuturan angka (8) kasebut kadadosan antawisipun Prabu Kresna kaliyan Raden Setyaki. Prabu Kresna kal anggenipun ngendika migunakaken undha usuk ngoko lugu, dene Raden Setyaki migunakaken undha usuk mudha krama. Panandha ngoko lugu dipuntingali saking ukara "Sira apa ngerti kuwajibane dadi kusir?" Saking ukara kasebut saged dipunmangertosi bilih tembung "apa", "ngerti", "dadi", kalebet tembung ngoko. Panambang -e wonten ing tembung "kuwajibane" minangka panandha ngoko. Saking pethikan data kasebut saged dipunpendhet dudutan bilih panganggenipun undha usuk ngoko lugu menika dipundayani dening prekawis
69 tartamtu. Undha usuk ngoko lugu limrah dipunginakaken wonten ing kawontenan ingkang boten resmi, pethikan angka (1), (2), (3), (4), (7) sarta (8). Undha usuk ngoko lugu nedahaken raos raket (akrab) antawisipun paraga, boten nedahaken pakurmatan dhumateng paraga sanesipun, limrahipun drajat panutur kaliyan mitra tutur ingkang sami, pethikan angka (1), (2) sarta (4). Undha usuk ngoko lugu dipunginakaken dening paraga ingkang drajatipun inggil nalika ngendika dhateng andhahanipun, pethikan angka (3), (7) sarta (8), tiyang sepuh dhateng putra wayahipun. Undha usuk ngoko lugu ugi saged dipunginakaken kangge gegojegan antawisipun paraga ingkang raket sanget, menapa dene dhateng pepadhanipun, limrahipun menawi wonten ing wayang, dipunginakaken dening para punakawan menapa dene abdi sanesipun, pethikan angka (1), (2) sarta (4). Pethikan tuturan angka (5) saha (6) menawi dipunpremati, kekalihipun migunakaken undha usuk ngoko lugu. Pethikan tuturan angka (5) dipuntindakaken dening Prabu Salyapati dhateng Adipati Karna. Pacelathon menika menawi dipunpremati dipuntindakaken wonten ing kawontenan resmi wonten ing pasewakan. Nalika ngendika dhumateng Adipati Karna, Prabu Salyapati ingkang langkung sepuh migunakaken undha usuk ngoko lugu, ananging nalika micanten swantenipun inggil. Sajatosipun Prabu Salyapati sampun leres anggenipun ngendika migunakaken undha usuk ngoko lugu amargi Adipati Karna langkung enem, ananging pirembagan menika katindakaken wonten ing kawontenan resmi pasewakan, saengga limrahipun Prabu Salyapati migunakaken basa Kedhaton
menapa dene krama inggil. Saking andharan menika, katingal bilih Prabu Salyapati anggenipun micanten migunakaken ngoko lugu menika amargi piyambakipun duka, saengga anggenipun micanten sampun kawoworan nepsu. Pethikan tuturan angka (6) dipundayani dening unggah ungguh basa Raden Werkudara ingkang boten sae. Pirembagan menika dipuntindakaken wonten ing kawontenan ingkang resmi wonten ing pasewakan. Nalika ngendika dhumateng Prabu Puntadewa, Raden Werkudara ingkang langkung enem migunakaken undha usuk ngoko lugu. Miturut pranatan Raden Werkudara boten leres anggenipun ngendika migunakaken ngoko lugu amargi Prabu Puntadewa menika langkung sepuh ewadene namung rakanipun piyambak. Raden Werkudara limrahipun migunakaken basa Kedhaton menapa dene krama inggil menawi wonten ing pasewakan. Saking andharan menika katingal bilih Raden Werkudara menika anggenipun micanten migunakaken ngoko lugu amargi piyambakipun boten kagungan unggah ungguh ingkang sae. Raden Werkudara minangka paraga wayang ingkang namung kersa migunakaken undha usuk krama nalika kapanggih kaliyan Dewa Ruci, menawi ngurmati paraga sanesipun, Raden Wekurdara namung migunakaken undha usuk ngoko andhap. b. Antya Basa Antya basa minangka jinisipun undha usuk ingkang kasusun saking tembung ngoko ingkang kacampur kaliyan tetembungan krama inggil kangge tiyang ingkang dipunajak wawan ginem, kanthi ancas ngurmati tiyang ingkang dipunajak gineman. Kangge ater-ater dak-, ko-, di-, saha panambang -ku, -mu, 70
ake, -e, taksih dipunginakaken. Wonten ing ngandhap menika kasamektakaken pethikan pacelathon para paraga ingkang migunakaken undha usuk antya basa. Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing pasewakan nalika Prabu Matswapati maringi pangestu dhumateng Prabu Kresna. (9) P Matswapati : "Putu Prabu Kresna, pun Eyang lilani Putu Prabu Kresna nedya ngrewangi madhangake reruwet iki" "Nun, inggih Eyang ngaturaken gunging panuwun" (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 30-31) Prabu Kresna : Pethikan tuturan angka (9) menika kadadosan antawisipun Prabu Matswapati kaliyan Prabu Kresna. Prabu Matswapati minangka nalendra ingkang langkung sepuh migunakaken undha usuk antya basa, dene Prabu Kresna migunakaken undha usuk krama inggil. Panandha antya basa dipuntingali saking ukara "Putu Prabu Kresna pun eyang lilani putu Prabu Kresna nedya ngrewangi madhangake reruwet iki." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "putu", "ngrewangi", saha "iki" ingkang kalebet tembung ngoko, sarta tembung "eyang" saha "nedya" ingkang kalebet tembung krama inggil. Panambang -ake wonten ing tembung "madhangake" minangka panandha ngoko. Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk antya basa saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (10). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing nagari Wiratha nalika Raden Utara mundhut priksa dhumateng Raden Wekudara. (10) Raden Utara : R Werkudara : "Banjur, anyarirani mangka Ngger?" "Eyang Utara, ingkang kepareng mangka dutaning Pandhawa ya duta pamungkas yaiku kakang Prabu Kresna." sapa Ngger ingkang kepareng dutaning Pandhawa, (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 102-103) 71
Pethikan tuturan angka (10) menika kadadosan antawisipun Raden Utara kaliyan Raden Werkudara. Raden Utara saha Raden Werkudara anggenipun micanten sami-sami migunakaken undha usuk antya basa. Panandha antya basa dipuntingali saking ukara "Banjur, sapa Ngger ingkang kepareng anyarirani mangka dutaning Pandhawa, Ngger?" Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "banjur", "sapa", "mangka", ingkang kalebet tembung ngoko, sarta tembung "kepareng" saha "anyarani", kalebet tembung krama inggil. Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk antya basa saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (11). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing pasewakan nalika Prabu Matswapati nyumanggakaken Prabu Drupada lenggah. (11) P Matswapati : "Banget panarimane pun kaki, Putu, ora liwat lan pakewuh apa dene ngilangna ewuh sanggarunggi tumuli kepenakna lenggahmu." "Nuwun inggih, kados-kados boten kirang sekeca kula marak wonten ngarsanipun kanjeng Eyang." Prabu Drupada : anggen (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 3-4) Pethikan tuturan angka (11) menika kadadosan antawisipun Prabu Matswapati kaliyan Prabu Drupada. Prabu Matswapati anggenipun ngendika migunakaken undha usuk antya basa, dene Prabu Drupada migunakaken undha usuk krama inggil. Panandha antya basa dipuntingali saking ukara "Banget panarimane pun kaki, Putu, ora liwat ngilangna ewuh lan pakewuh apa dene sanggarunggi tumuli kepenakna lenggahmu." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "banget", "ora", "liwat", "ewuh", saha "apa", ingkang kalebet tembung ngoko, sarta tembung lingga "lenggah" wonten ing tembung 72
73 "lenggahmu" kalebet tembung krama inggil. Panambang -ne saha -mu wonten ing tembung "panarimane", saha "lenggahmu" minangka panandha ngoko. Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk antya basa saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (12). Konteks: pacelathon katindakaken wonten pasewakan Ngastina nalika Dewi Gendhari ngendika dhateng Prabu Duryudana. (12) P Duryudana : Dewi Gendhari : "Nuwun inggih, lajeng kados pundi dhawuh Paduka Ibu, ingkang putra badhe nyendikani keparengipun kanjeng Ibu." "Duryudana, yenta bakal ndhahar marang pangandikane pun Ibu, sira kudu gelem njabel tembungmu sing uwis kok ucapake." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 224-225) Pethikan tuturan angka (12) menika kadadosan antawisipun Prabu Duryudana kaliyan Dewi Gendhari. Dewi Gendhari anggenipun ngendika migunakaken undha usuk antya basa. Panandha antya basa dipuntingali saking ukara "Duryudana, yenta bakal ndhahar marang pangandikane pun Ibu, sira kudu gelem njabel tembungmu sing uwis kok ucapake." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "bakal", "kudu", "gelem", "sing", "uwis", ingkang kalebet tembung ngoko, sarta tembung "ndhahar", "ibu" kalebet tembung krama inggil. Panambang ne, mu, saha ake wonten ing tembung "pangandikane", "tembungmu", saha "diucapake" minangka panandha ngoko. Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk antya basa saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (13). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing pasewakan nalika Raden Werkudara ngaturaken sugeng rawuh dhateng Prabu Drupada. (13) R Werkudara : "Waaa...Drupada, Pamanku, sakrawuhmu ora liwat basaku wae katura, Drupada, Pamanku."
Prabu Drupada : "Anakku wong jarot, anakku wong jlonet ingkang sentosa ing dhadha baune, iya-iya Bratasena, banget andadekake suka marwata, gembira tyasing pun bapa, dene sira ngaturake bekti marang pun bapa, amung pangestuku wae dikebat tampanana, Werkudara." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 9-10) Pethikan tuturan angka (13) menika kadadosan antawisipun Raden Wekudara kaliyan Prabu Drupada. Raden Werkudara saha Prabu Drupada sami- sami migunakaken undha usuk antya basa. Panandha antya basa dipuntingali saking ukara "Waaa...Drupada, Pamanku, sakrawuhmu ora liwat basaku wae katura, Drupada, Pamanku." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "ora", "liwat", saha "wae", ingkang kalebet tembung ngoko, sarta tembung lingga "rawuh" wonten ing tembung "sakrawuhmu" kalebet tembung krama inggil. Panambang -mu saha -ku wonten ing tembung "sakrawuhmu", "Pamanku", saha "basaku" minangka panandha ngoko. Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk antya basa saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (14). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing nagari Wiratha antawisipun Prabu Matswapati kaliyan Prabu Puntadewa. (14) P Matswapati : "Iya-iya, Putu prabu keparenga andhahar lan nglelimbang marang pangandikane ingkang Raka iku, Putu. Lan keparenga pun kaki uga bakal paring wawasan ing babagan iki." "Nuwun inggih kados pundi, Eyang?" P Puntadewa : (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 32-33) Pethikan tuturan angka (14) menika kadadosan antawisipun Prabu Matswapati kaliyan Prabu Puntadewa. Prabu Matswapati anggenipun ngendika migunakaken undha usuk antya basa. Panandha antya basa dipuntingali saking 74
ukara "Iya-iya, Putu prabu keparenga andhahar lan nglelimbang marang pangandikane ingkang Raka iku, Putu. Lan keparenga pun kaki uga bakal paring wawasan ing babagan iki." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "iya", "putu", "lan", "marang", "iku", "uga", "bakal", "iki", ingkang kalebet tembung ngoko, sarta tembung "keparenga", "andhahar", "ingkang Raka", "paring", kalebet tembung krama inggil. Panambang -ne wonten ing tembung "pangandikane" minangka panandha ngoko. Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk antya basa saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (15). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing pasewakan nagari Wiratha nalika Prabu Drupada nampi sembah pangabekti saking Raden Nakula saha Raden Sadewa sarta maringi pangestu dhumateng kekalihipun. (15) Prabu Drupada : "Putraku, Ngger, bocah kembar kemanikan, ya dak trima kanthi bungahing atiku dene sira sakloron ngaturake bekti marang wong tuwa, pangestuku wae tampanana, Kembar." Raden Nakula : "Nuwun inggih kula tampi, Paman prabu, Raden Sadewa : mugi dadosa jimat paripih." "Nuwun inggih sampun kula tampi ing asta kalih, Paman, kapeteg ing pranaja, mugi anyembuha dhateng bagya kayuwanan kula." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 16-18) Pethikan tuturan angka (15) menika kadadosan antawisipun Prabu Drupada kaliyan Raden Nakula saha Raden Sadewa. Prabu Drupada anggenipun ngendika migunakaken undha usuk antya basa, dene Raden Kembar migunakaken undha usuk krama inggil. Panandha antya basa dipuntingali saking ukara "Putraku, Ngger, bocah kembar kemanikan ya, dak trima kanthi bungahing atiku dene sira sakloron ngaturake bekti marang wong tuwa, pangestuku wae tampanana, Kembar." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "bocah", 75
"trima", "ati", "marang", "wong tuwa" ingkang kalebet tembung ngoko, sarta tembung "ngaturake" ingkang kalebet tembung krama inggil. Ater-ater dak- wonten ing tembung "dak trima" saha panambang -ku wonten ing tembung "putraku", "atiku", "pangestuku", sarta wuwuhan rangkep N-/-ake wonten ing tembung "ngaturake" minangka panandha ngoko. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk antya basa saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (16). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing nagari Wiratha nalika Raden Wratsangka mundhut priksa dhateng Raden Werkudara ngengingi ingkang ndherekaken Prabu Kresna. (16) Raden Wratsangka: "Lha ingkang kepareng ndherekake tindake sang duta agung prapteng negara Ngastina?" sapa Ngger, Raden Werkudara : "Kresna kakangku ora kepareng didherekake sapa wae, amarga wis darbe pandherek dhewe, yaiku si Setyaki." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 106-107) Pethikan tuturan angka (16) menika kadadosan antawisipun Raden Wratsangka kaliyan Raden Werkudara. Raden Wratsangka kaliyan Raden Werkudara anggenipun ngendika sami-sami migunakaken undha usuk antya basa. Panandha antya basa dipuntingali saking ukara "Lha sapa Ngger, ingkang kepareng ndherekake tindake sang duta agung prapteng negara Ngastina?" Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "sapa" ingkang kalebet tembung ngoko, sarta tembung "kepareng" saha "prapteng" sarta tembung lingga "tindak" wonten ing tembung "tindake", kalebet tembung krama inggil. Wuwuhan rangkep N-/-ake saha panambang -e wonten ing tembung "ndherekake" saha "tindake" minangka panandha ngoko. 76
77 Saking data kasebut saged dipunpendhet dudutan bilih tuturan panganggening undha usuk antya basa dipundayani dening prekawis tartamtu. Undha usuk antya basa saged dipunginakaken wonten ing kawontenan ingkang resmi, pethikan angka (9)-(16). Undha usuk antya basa dipunginakaken kangge nedahaken raos kurmat dhumateng paraga sanesipun, ingkang dipunajak gineman menapa dene ingkang dipunginem. Limrahipun undha usuk antya basa dipunginakaken dening paraga ingkang langkung sepuh ananging drajat mitra tuturipun inggil, utawi kangge sekedhik ngurmati mitra tuturipun, saengga nedahaken drajat ingkang beda. Pethikan tuturan angka (13) menawi dipunpremati, panganggenipun undha usuk antya basa menika dipunginakaken dening tiyang enem dhateng tiyang ingkang langkung sepuh. Pethikan tuturan angka (13) dipuntindakaken dening Raden Werkudara. Raden Werkudara minangka paraga wayang ingkang unggah ungguhipun boten sae. Piyambakipun namung migunakaken undha usuk ngoko andhap dhateng mitra tutur ingkang drajatipun inggil kangge pakurmatan, dene piyambakipun namung kersa migunakaken basa krama nalika sowan kaliyan Dewa Ruci. c. Basa Antya Basa antya minangka jinisipun undha usuk ingkang kasusun saking tembung ngoko ingkang kacampur kaliyan tetembungan krama saha krama inggil kangge tiyang ingkang dipunajak wawan ginem, kanthi ancas ngurmati tiyang ingkang dipunajak gineman, kejawi tembung panuduh ingkang boten saged dipunkramakaken. Kangge ater-ater dak-, ko-, di-, saha panambang -ku, -mu, -
ake, -e, taksih dipunginakaken. Wonten ing ngandhap menika kasamektakaken pethikan pacelathon para paraga ingkang migunakaken undha usuk basa antya. Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing pasewakan antawisipun Emban Kepet Mega kaliyan Prabu Kala Srenggi. (17) Emban Kepet Mega : "Dhuh Sinuwun menawi Paduka mundhut priksa ing babagan menika ingkang abdi boten mangertos, ngengeti bilih kula menika wonten ing mriki dados abdi enggal." "Oh iya, nganti supe jeneng ingsun, lha ingsun kudu mundhut katrangan marang sapa Biyung, murih enggal dadi padhang rasaning atiku." Prabu Kala Srenggi : (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 280-281) Pethikan tuturan angka (17) menika kadadosan antawisipun Emban Kepet Mega kaliyan Prabu Kala Srenggi. Prabu Kala Srenggi minangka nalendra migunakaken undha usuk basa antya. Panandha basa antya dipuntingali saking ukara "Oh iya, nganti supe jeneng ingsun, lha ingsun kudu mundhut katrangan marang sapa Biyung, murih enggal dadi padhang rasaning atiku." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "iya", "nganti", "kudu", "marang", "sapa" ingkang kalebet tembung ngoko. Tembung "supe" saha "enggal" kalebet tembung krama, dene tembung "mundhut" kalebet tembung krama inggil. Panambang -ku wonten ing tembung "atiku" minangka panandha ngoko. Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk basa antya saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (18). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing wana antawisipun Banyak Calora kaliyan Bambang Irawan. (18) Banyak Calora : Bambang Irawan : "Banjur menyang ngendi sedyamu?" "Amung tindaking ngetutake kedheping netra." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 391-392) 78 suku
Pethikan tuturan angka (18) menika kadadosan antawisipun Banyak Calora kaliyan Bambang Irawan. Bambang Irawan anggenipun micanten migunakaken undha usuk basa antya. Panandha basa antya dipuntingali saking ukara "Amung ngetutake tindaking suku kedheping netra." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "amung", "kedheping", ingkang kalebet tembung ngoko. Tembung "suku" kalebet tembung krama, dene tembung lingga "tindak" wonten ing tembung "tindaking" saha tembung "netra" kalebet tembung krama inggil. Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk basa antya saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (19). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing pasewakan antawisipun Prabu Matswapati kaliyan Prabu Puntadewa. (19) P Matswapati : "Ih lha dalah, Putu Prabu Punta, iya pun kaki anekseni sing dadi karsaning Putu Prabu anggone tansah gandrung marang kautaman, tansah angreksa rahayuning bawana. Tumuli Putu Prabu enggal pasraha marang ingkang raka ing Dwarawati, Putu." "Nun inggih Eyang, mangke ta, Kaka Prabu ing Dwarawati." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 45-46) P Puntadewa : Pethikan tuturan angka (19) menika kadadosan antawisipun Prabu Matswapati kaliyan Prabu Puntadewa. Prabu Matswapati anggenipun ngendika migunakaken undha usuk basa antya, dene Prabu Puntadewa migunakaken undha usuk krama inggil. Panandha basa antya dipuntingali saking ukara "Ih lha dalah, Putu Prabu Punta, iya pun kaki anekseni sing dadi karsaning Putu Prabu anggone tansah gandrung marang kautaman, tansah angreksa rahayuning bawana. Tumuli Putu Prabu enggal pasraha marang ingkang raka ing Dwarawati, Putu." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "iya", "sing", "dadi", "anggone", "marang", 79
saha "putu" ingkang kalebet tembung ngoko. Tembung lingga "rahayu" wonten ing tembung "rahayuning" saha tembung "enggal" kalebet tembung krama, dene tembung lingga "karsa" wonten ing tembung "karsaning" saha tembung "ingkang raka" kalebet tembung krama inggil. Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk basa antya saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (20). Konteks: pacelathon katindakaken wonten nagari Wiratha nalika Raden Utara mundhut priksa dhateng Raden Werkudara. (20) Raden Utara : "Putuku, Ngger wong sentosa dhadha baune, Werkudara pun Eyang nungsung pawarta, kepiye pawartane kerampungane pasewakane ingkang Eyang Prabu, Ngger." "Tumuli enggal wedharna marang pun Eyang, Werkudara." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 96) Pethikan tuturan angka (20) menika kadadosan antawisipun Raden Utara kaliyan Raden Werkudara. Raden Utara anggenipun ngendika migunakaken undha usuk basa antya. Panandha basa antya dipuntingali saking ukara "Putuku, Ngger wong sentosa dhadha baune, Werkudara pun Eyang nungsung pawarta, kepiye pawartane kerampungane pasewakane ingkang Eyang Prabu, Ngger. Tumuli enggal wedharna marang pun Eyang, Werkudara." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "wong", "kepiye", "marang", ingkang kalebet tembung ngoko. Tembung "enggal" minangka tembung krama, dene tembung "eyang", kalebet tembung krama inggil. Panambang -ku, saha -ne wonten ing tembung "Putuku", "baune", "pawartane", "kerampungane", saha "pasewakane" minangka panandha ngoko. Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk basa antya saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (21). 80
Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing nagari Wiratha antawisipun Raden Setyaki kaliyan Prabu Kresna. (21) Raden Setyaki : Prabu Kresna : "Lajeng sinten ingkang badhe kakanthi andherekaken tindakipun Kaka Prabu?" "Andadekna karawuhanmu, Yayi, pun kakang ora kepareng didherekake sapa wae, amarga pun kakang uwis nggawa pandherek dhewe saka negara Dwarawati, mula Yayi, enggal tata-tata bakal ingsun kanthi tumuju prapteng negara Ngastina, Yayi." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 120-121) Pethikan tuturan angka (21) menika kadadosan antawisipun Raden Setyaki kaliyan Prabu Kresna. Prabu Kresna anggenipun ngendika migunakaken undha usuk basa antya. Panandha basa antya dipuntingali saking ukara "Andadekna karawuhanmu, Yayi, pun kakang ora kepareng didherekake sapa wae, amarga pun kakang uwis nggawa pandherek dhewe saka negara Dwarawati, mula Yayi, enggal tata-tata bakal ingsun kanthi tumuju prapteng negara Ngastina, Yayi." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "ora", "sapa", "wae", "amarga", "uwis", "nggawa", "dhewe", "saka", "mula", "tata", "bakal" saha "negara" ingkang kalebet tembung ngoko. Tembung "enggal" kalebet tembung krama, dene tembung lingga "rawuh" saha "dherek" wonten ing tembung "karawuhanmu" saha "didherekake" saha tembung "kepareng", "Yayi" saha "prapteng" kalebet tembung krama inggil. Wuwuhan rangkep di-/-ake wonten ing tembung "didherekake", saha panambang -mu wonten ing tembung "karawuhanmu" minangka panandha ngoko. Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk basa antya saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (22). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing satengahing margi nalika Prabu Kresna paring dhawuh dhateng Raden Setyaki. (22) Resi Naradha : "Mara Kresna undhuna dhisik kretamu, ayo rembugan ana ing dharatan, Ngger Kresna." 81
Prabu Kresna : "Nuwun inggih sendika ngestokaken dhawuh Pukulun. Yayi Setyaki, mara enggal udhunna kretane luwih dhisik, Yayi." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 148-149) Pethikan tuturan angka (22) menika kadadosan antawisipun Resi Naradha, Prabu Kresna sarta Raden Setyaki. Prabu Kresna anggenipun ngendika dhateng Raden Setyaki migunakaken undha usuk basa antya. Panandha basa antya dipuntingali saking ukara "Yayi Setyaki, mara enggal udhunna kretane luwih dhisik, Yayi." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "mara", "udhunna", "lan", "luwih", "dhisik", ingkang kalebet tembung ngoko. Tembung "enggal" kalebet tembung krama, dene tembung "Yayi" kalebet tembung krama inggil. Panambang -na saha -ne wonten ing tembung "udhunna" saha "kretane" minangka panandha ngoko. Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk basa antya saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (23). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing nagari Ngastina nalika Prabu Kresna dhawuh dhateng Raden Setyaki. (23) Prabu Kresna : "Yayi Setyaki, ayo enggal padha bali awahana rata maneh, Yayi, iki ana tilasing rodha kreta Jati Surya, pun kakang kal nungka marang tindake Yayi Karna, Setyaki." Raden Setyaki : "Inggih sumangga, Kaka Prabu." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 275-276) Pethikan tuturan angka (23) menika kadadosan antawisipun Prabu Kresna kaliyan Raden Setyaki. Prabu Kresna anggenipun ngendika migunakaken undha usuk basa antya, dene Raden Setyaki migunakaken undha usuk krama inggil. Panandha basa antya dipuntingali saking ukara "Yayi Setyaki, ayo enggal padha bali awahana rata maneh, Yayi, iki ana tilasing rodha kreta Jati Surya, pun kakang 82
kal nungka marang tindake Yayi Karna, Setyaki." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "ayo", "padha", "bali", "maneh", "iki", "ana", "marang" ingkang kalebet tembung ngoko. Tembung "enggal" kalebet tembung krama, dene tembung "Yayi" saha "tindake" kalebet tembung krama inggil. Panambang -e wonten ing tembung "tindake" minangka panandha ngoko. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk basa antya saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (24). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing satengahing wana nalika Bambang Irawan saweg prang tandhing kaliyan Banyak Calora. "Kados pundi mimpang, menapa kawon, Gus?" "Petruk, aku durung kalah, nanging ingsun raksesa, iki gila marang gandaning angganda amis lan bacin. Petruk, mara enggal pundhutna jemparingku, Petruk." (24) Petruk: Bambang Irawan : (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 407-408) Pethikan tuturan angka (24) menika kadadosan antawisipun Petruk kaliyan Bambang Irawan. Bambang Irawan anggenipun ngendika migunakaken undha usuk basa antya. Panandha basa antya dipuntingali saking ukara "Petruk, aku durung kalah, nanging ingsun iki gila marang gandaning raksesa, angganda amis lan bacin. Petruk, mara enggal pundhutna jemparingku, Petruk." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "aku", "durung", "kalah", "iki", "gila", "marang", "lan", "mara" ingkang kalebet tembung ngoko. Tembung "enggal" saha "jemparing", kalebet tembung krama, dene tembung "pundhutna" kalebet tembung krama inggil. Panambang -na saha -ku wonten ing tembung "pundhutna"saha "jempraingku" minangka panandha ngoko. 83
84 Saking data kasebut saged dipunpendhet dudutan bilih tuturan panganggening undha usuk basa antya dipundayani dening prekawis tartamtu. Undha usuk basa antya saged dipunginakaken wonten ing kawontenan ingkang resmi, pethikan angka (17), (19), (20), menapa dene wonten ing kawontenan ingkang boten resmi, pethika tuturan angka (18), (21), (22), (23) saha (24). Undha usuk basa antya dipunginakaken kangge nedahaken raos kurmat dhumateng paraga sanesipun, ingkang dipunajak gineman menapa dene ingkang dipunginem. Limrahipun undha usuk basa antya dipunginakaken dening paraga ingkang langkung sepuh ananging drajat mitra tuturipun inggil, utawi kangge sekedhik ngurmati mitra tuturipun, saengga nedahaken drajat ingkang beda. d. Madya Ngoko Madya ngoko minangka jinisipun undha usuk ingkang kasusun saking tembung madya ingkang kacampur kaliyan tetembungan ngoko ingkang boten wonten tembungipun madya. Panambangipun migunakaken panambang ngoko. Dhasaripun tembung "aku" dipungantos "kula", "kowe" dipungantos "dika". Wonten ing ngandhap menika kasamektakaken pethikan pacelathon para paraga ingkang migunakaken undha usuk madya ngoko. Konteks: pacelathon kadadosan wonten plataran pendhapa Ngastina nalika Raden Setyaki saweg perang kaliyan Raden Burisrawa dipuncandhet dening Prabu Kresna. Raden Setyaki ingkang kuciwa, gineman piyambak wonten sangajenging Prabu Kresna. (25) Raden Setyaki : "E ngaten, jane mumpung dijak perang gek thes-thes bres, glinthing-glinthing ngono." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 271a) Pethikan tuturan angka (25) menika kadadosan antawisipun Raden Setyaki kaliyan Prabu Kresna. Raden Setyaki minangka pandherek migunakaken undha
85 usuk madya ngoko nalika piyambakipun micanten dhateng Prabu Kresna. Panandha madya ngoko dipuntingali saking ukara "E ngaten, jane mumpung dijak perang gek thes-thes bres, glinthing-glinthing ngono." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "mumpung", "perang", saha "ngono", ingkanng kalebet tembung ngoko. Tembung wancah "ngaten" saha "dijak" kalebet tembung madya ingkang asalipun saking tembung krama "mekaten" saja tembung ngoko "diajak". Ater-ater di- wonten ing tembung "dijak" minangka panandha ngoko. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk madya ngoko saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (26). Konteks: pacelathon katindakaken dening Cantrik nalika nyuwun gendhing dhumateng Nala Gareng. (26) Cantrik : "Ah anu Kang, Randhu Kentir mawon, Kang, Randhu Kentir bawane nika, dhuh Kusuma, nika lhe Kang." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 351) Pethikan tuturan angka (26) menika kadadosan antawisipun Gareng kaliyan Cantrik. Cantrik anggenipun micanten migunakaken undha usuk madya ngoko. Panandha madya ngoko dipuntingali saking ukara "Ah anu Kang, Randhu Kentir mawon, Kang, Randhu Kentir bawane nika, dhuh Kusuma, nika lhe Kang." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "anu" ingkang kalebet tembung ngoko. Tembung wancah "mawon" saha "nika", kalebet tembung madya saking tembung krama "kemawon" saha "menika". Panambang -ne wonten ing tembung "bawane" minangka panandha ngoko. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk madya ngoko saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (27).
Konteks: pacelathon katindakaken dening Prabu Kresna kaliyan Raden Setyaki wonten ing plataran pendhapa Ngastina nalika Raden Setyaki saweg perang tandhing kaliyan Raden Burisrawa. (27) Prabu Kresna : "Saiki kandhega semene dhisik, Setyaki, tutugna suk ben wae." Raden Setyaki: "Kok njing ben kados pundi? Sakmenika mumpung kepanggih dijak perang, nek njing ben nek kepengin dadak goleki maneh." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 268-269) Pethikan tuturan angka (27) menika kadadosan antawisipun Prabu Kresna kaliyan Raden Setyaki. Raden Setyaki anggenipun micanten migunakaken undha usuk madya ngoko, dene Prabu Kresna migunakaken undha usuk ngoko lugu. Panandha madya ngoko dipuntingali saking ukara "Kok njing ben kados pundi? Sakmenika mumpung kepanggih dijak perang, nek njing ben nek kepengin dadak goleki maneh." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "kok", "nek", "kepengin", "dadak", "golek", "maneh", ingkang kalebet tembung ngoko. Tembung wancah "njing ben" saha "dijak" ingkang minangka tembung madya saking tembung krama "benjing emben" saha tembung ngoko "diajak". Ater-ater di- saha panambang -i wonten ing tembung "dijak" saha "goleki" minangka panandha ngoko. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk madya ngoko saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (28). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing pasewakan Ngastina nalika Prabu Duryudana ngendika dhateng Prabu Kresna, ananging piyambakipun sampun nilar subasita. (28) Prabu Kresna : "Yayi Prabu, kula aturi enged sabda raja ratu, brahmana pandhita datan kenging wola-wali lho, Yayi." P Duryudana : "Alah, menggahing Prabu Kurupati babagan ngaten menika sampun biasa, kok le enak, negara mung diwenehake ngono wae." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 232-233) 86
Pethikan tuturan angka (28) menika kadadosan antawisipun Prabu Kresna kaliyan Prabu Duryudana. Prabu Duryudana anggenipun ngendika migunakaken undha usuk madya ngoko, dene Prabu Kresna migunakaken undha usuk mudha krama. Panandha madya ngoko dipuntingali saking ukara "Alah, menggahing Prabu Kurupati babagan ngaten menika sampun biasa, kok le enak, negara mung diwenehake ngono wae." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "kok", "enak", "negara", "mung", ngono" saha "wae, ingkang kalebet tembung ngoko. Tembung wancah "ngaten" kalebet tembung madya ingkang asalipun saking tembung krama "mekaten". Imbuhan rangkep di-/-ake wonten ing tembung "diwenehake" minangka panandha ngoko. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk madya ngoko saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (29). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing pertapanipun Bhagawan Jaya Wilapa antawisipun Cantrik kaliyan Bagong. (29) Bagong : "Wong ali-aline wis didol nggo ngliwet kok kon nggawa." Cantrik : "O, wong ki nek sentimen, kok jer ngowahi wae." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 376-377) Pethikan tuturan angka (29) menika kadadosan antawisipun Bagong kaliyan Cangik. Bagong anggenipun micanten migunakaken undha usuk madya ngoko. Panandha madya ngoko dipuntingali saking ukara "Wong ali-aline wis didol nggo ngliwet kok kon nggawa." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "wong", "ngliwet" saha "nggawa", ingkang kalebet tembung ngoko. Tembung wancah "wis", "didol", "nggo", saha "kon" minangka tembung madya saking tembung ngoko "uwis", "diedol", "dienggo", saha "dikon". Panambang -ne 87
88 wonten ing tembung "ali-aline" minangka panandha ngoko. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk madya ngoko saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (30). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing Katumenggungan antawisipun Raden Wratsangka kaliyan Raden Werkudara. "Samengko banjur kepiye mungguh marga kang bakal tinempuh rehning Kurawa kang disuhi dening si Kurupati teka wis angel diajak rembugan kanthi becik mungguh balining negara Ngendraprastha sakjajahane munggahing marang bumi Ngastina sing dadi duweke putu-putuku Pandhawa." (30) P Matswapati : (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 27b) Pethikan tuturan angka (30) menika kadadosan antawisipun Prabu Matswapati kaliyan Prabu Puntadewa. Prabu Matswapati anggenipun ngendika migunakaken undha usuk madya ngoko. Panandha madya ngoko dipuntingali saking ukara "Samengko banjur kepiye mungguh marga kang bakal tinempuh rehning Kurawa kang disuhi dening si Kurupati teka wis angel diajak rembugan kanthi becik mungguh balining negara Ngendraprastha sakjajahane munggahing marang bumi Ngastina sing dadi duweke putu-putuku Pandhawa." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "banjur", "kepiye", "bakal", "teka", "angel", "rembugan", "becik", "marang", "dadi", "putu", ingkang kalebet tembung ngoko. Tembung wancah "wis", kalebet tembung madya saking tembung ngoko "uwis". Ater-ater di-wonten ing tembung "disuhi" saha "diajak", sarta panambang -ne, -e, saha -ku wonten ing tembung "sakjajahane", "duweke", saha "putuku" minangka panandha ngoko. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk madya ngoko saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (31).
Konteks: pacelathon katindakaken dening Prabu Kresna kaliyan Raden Setyaki wonten ing satengahing margi. (31) Prabu Kresna : Yayi Setyaki, saiki dak jabel nggonmu dadi kusir lan si adhi mapan ana buri minangka kernet." Raden Setyaki: "Kaka Prabu, wah kesangetan mlorotipun, wau dados kusir kok malih dados kalit, menika kados pundi." inggih (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 176b-177) Pethikan tuturan angka (31) menika kadadosan antawisipun Prabu Kresna kaliyan Raden Setyaki. Prabu Kresna anggenipun ngendika migunakaken undha usuk madya ngoko. Panandha madya ngoko dipuntingali saking ukara Yayi Setyaki, saiki dak jabel nggonmu dadi kusir lan si adhi mapan ana buri minangka kernet." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "saiki", "dadi", "lan", "ana", "buri", ingkang kalebet tembung ngoko. Tembung wancah "nggonmu", minangka tembung madya saking tembung ngoko "anggonmu". Ater-ater dak- saha panambang -mu wonten ing tembung "dak jabel" saha "nggonmu" minangka panandha ngoko. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk madya ngoko saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (32). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing plataran negari Wiratha antawisipun Prabu Kresna kaliyan Raden Setyaki. (32) Prabu Kresna : "Ing dina iki mbok menawa beda banget lawan dina-dina kang wis kawuri, Yayi. Nggone Yayi Setyaki ndherekake tindake pun kakang." lawan Raden Setyaki : "Lajeng wonten wigatos punapa Kaka Prabu?" (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 115-116) Pethikan tuturan angka (32) menika kadadosan antawisipun Prabu Kresna kaliyan Raden Setyaki. Prabu Kresna anggenipun ngendika migunakaken undha 89
usuk madya ngoko. Panandha madya ngoko dipuntingali saking ukara "Ing dina iki mbok menawa beda banget lawan dina-dina kang wis kawuri, Yayi. Nggone Yayi Setyaki ndherekake lawan tindake pun kakang." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "dina", "iki", "menawa", "beda", "banget", ingkang kalebet tembung ngoko. Tembung wancah "wis" saha "nggone" minangka tembung madya saking tembung "uwis" saha "anggone". Imbuhan rangkep N/-ake saha panambang -e kaliyan -ne wonten ing tembung "ndherekake" saha "nggone" kaliyan "tindake" minangka panandha ngoko. Saking pethikan data kasebut saged dipunpendhet dudutan bilih panganggenipun undha usuk madya ngoko menika dipundayani dening prekawis tartamtu. Undha usuk madya ngoko limrahipun dipunginakaken wonten ing kawontenan ingkang boten resmi, pethikan angka (25), (26), (27), (29), (31), (32). Undha usuk madya ngoko nedahaken raos radi raket (akrab) antawisipun paraga, pethikan angka (26) saha (29). Undha usuk menika nedahaken sekedhik raos sopan wonten ing kawontenan ingkang boten resmi, kejawi menika undha usuk madya ngoko ugi dipunginakaken dening tiyang ingkang langkung sepuh dhateng tiyang ingkang langkung enem, pethikan angka (30). Pethikan tuturan angka (25) saha (27) migunakaken undha usuk madya ngoko ingkang dipuntindakaken dening Raden Setyaki dhateng Prabu Kresna. Pacelathon menika menawi dipunpremati dipuntindakaken wonten kawontenan ingkang boten resmi wonten ing plataran pendhapa Ngastina. Miturut pranatan, Raden Setyaki minangka pandherekipun Prabu Kresna kedah migunakaken undha usuk mudha krama. Kasunyatanipun Raden Setyaki 90 ing
migunakaken undha usuk madya ngoko, prekawis menika dipundayani dening raos manahipun Raden Setyaki ingkang kuciwa amargi piyambakipun dipuncandhet nalika saweg perang tandhing kaliyan Raden Burisrawa, saengga piyambakipun anggenipun micanten migunakaken undha usuk madya ngoko ing pundi ancasipun katujokaken dhateng dhirinipun piyambak. Pethikan tuturan angka (28) migunakaken undha usuk madya ngoko ingkang dipuntindakaken dening Prabu Duryudana dhateng Prabu Kresna. Pacelathon menika menawi dipunpremati dipuntindakaken wonten kawontenan ingkang resmi wonten ing pasewakan Ngastina. Miturut pranatan, Prabu Duryudana anggenipun ngendika dhateng Prabu Kresna kedah migunakaken undha usuk krama inggil menapa dene basa kedhaton amargi mitra tuturipun minangka nalendra ingkang inggil drajatipun sarta kawontenan ingkang resmi. Kasunyatanipun Prabu Duryudana migunakaken undha usuk madya ngoko, menika dipundayani dening raos manahipun Prabu Duryudana ingkang kuciwa saha duka. Prabu Duryudana ugi sampun nilar saking subasita piyambakipun minangka nalendra ingkang saweg mandegani pasewakan, kedahipun migunakaken undha usuk krama inggil menapa dene basa kedhaton. e. Madya Krama Madya krama minangka jinisipun undha usuk ingkang kasusun saking tembung madya ingkang kacampur kaliyan tetembungan krama kangge tiyang ingkang dipunajak wawan ginem, utawi tiyang ingkang dipunginem kanthi ancas ngurmati tiyang ingkang dipunajak gineman punapa dene ingkang dipunginem. Panambangipun migunakaken panambang krama, inggih menika kadosta -ipun, 91 ing
92 saha -aken. Wonten ing ngandhap menika kasamektakaken pethikan pacelathon para paraga ingkang migunakaken undha usuk madya krama. Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing pasewakan nagari Guwa Barong nalika Prabu Kala Srenggi mundhut priksa dhumateng abdinipun Pedhut Segara babagan swargi ingkang rama. (33) P Kala Srenggi: Pedhut Segara: (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 287-288) "Kowe ya ndherek, Pedhut Segara?" "Ndherek, teng pundi kemawon kula ndherek." Pethikan tuturan angka (33) menika kadadosan antawisipun Prabu Kala Srenggi kaliyan Pedhut Segara. Pedhut Segara minangka abdi migunakaken undha usuk madya krama, dene Prabu Kala Srenggi migunakaken undha usuk ngoko lugu. Panandha madya krama dipuntingali saking ukara "Ndherek, teng pundi kemawon kula ndherek." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "teng" ingkang kalebet tembung madya ingkang asalipun saking tembung krama "dhateng". Paugeranipun tembung "aku" dipungantos "kula", sarta sanesipun migunakaken tembung krama, tembung "pundi", "kemawon", "kula", sarta tembung krama inggil, tembung "ndherek". Tuladha sanes panganggening undha usuk madya krama saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (34). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing pasewakan Wiratha antawisipun Prabu Puntadewa kaliyan Prabu Drupada. (34) P Puntadewa : "Nadyanta ingkang putra ngaturaken sungkem pangabekti sakrawuhipun Paman Prabu wonten ing nagari Wiratha, Paman." inggih Ngger hah-hah, pangabektinipun Anak Prabu sampun kula tampi, namung dhawaha sami-sami nggih, Ngger." Prabu Drupada : "Lha dalah, (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 5-6) Pethikan tuturan angka (34) menika kadadosan antawisipun Prabu Puntadewa kaliyan Prabu Drupada. Prabu Drupada anggenipun ngendika
93 migunakaken undha usuk madya krama. Panandha madya krama dipuntingali saking ukara "Lha dalah, hah-hah, inggih Ngger pangabektinipun Anak Prabu sampun kula tampi, namung dhawaha sami-sami nggih, Ngger." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "sampun", "kula", "tampi", ingkang kalebet tembung krama, saha tembung "inggih" saha "dhawah" minangka tembung krama inggil. Tembung wancah "nggih" kalebet tembung madya ingkang asalipun saking tembung krama "inggih". Panambang -ipun wonten ing tembung "pangabektinipun" minangka panandha krama. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk madya krama saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (35). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing pertapanipun Bhagawan Jawa Wilapa nalika Petruk nyuwun pamit dhumateng Cantrik. (35) Petruk : Cantrik : "Dhi Cantrik, kula nyuwun pamit nggih, Dhi Cantrik." "Inggih Kang, anu inggih Kang, menawi benjing tindak mriki malih, panjenengan betakaken notasi lan cakepan langgam ali-ali inggih, Kang." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 374b-375) Pethikan tuturan angka (35) menika kadadosan antawisipun Petruk kaliyan Cantrik. Petruk saha Cantrik sami-sami migunakaken undha usuk madya krama. Panandha madya krama dipuntingali saking ukara "Dhi Cantrik, kula nyuwun pamit nggih, Dhi Cantrik." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "nyuwun" saha "pamit" minangka tembung krama, saha tembung wancah "nggih", ingkang kalebet tembung madya, asalipun saking tembung krama "inggih". Paugeranipun tembung "aku" dipungantos "kula" kados ingkang wonten
ing tuturan. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk madya krama saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (36). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing pertapanipun Bhagawan Jawa Wilapa nalika Petruk nyuwun pamit dhumateng Cantrik. (36) Petruk : Cantrik : "Dhi Cantrik, kula nyuwun pamit nggih, Dhi Cantrik." "Inggih Kang, anu inggih Kang, menawi benjing tindak mriki malih, panjenengan betakaken notasi lan cakepan langgam ali-ali nggih, Kang." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 374b-375) Pethikan uturan angka (36) menika kadadosan antawisipun Petruk kaliyan Cantrik. Petruk saha Cantrik sami-sami migunakaken undha usuk madya krama. Panandha madya krama dipuntingali saking ukara "Inggih Kang, anu inggih Kang, menawi benjing tindak mriki malih, panjenengan betakaken notasi lan cakepan langgam ali-ali nggih, Kang." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "menawi", "benjing", "malih", ingkang kalebet tembung krama, saha tembung "inggih" saha "tindak" kalebet tembung krama inggil. Tembung wancah "nggih" kalebet tembung madya, asalipun saking tembung krama "inggih". Paugeranipun tembung "aku" dipungantos "kula", saha "kowe; dipungantos "panjenengan" kados ingkang wonten ing tuturan. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk madya krama saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (37). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing pasewakan nagari Guwa Barong nalika Prabu Kala Srenggi mundhut priksa dhumateng abdinipun Pedhut Segara babagan swargi ingkang rama. (37) P Kala Srenggi: Pedhut Segara: (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 291-292) "Pedhut Segara, kowe ya ngerti?" "Ngertos wong kula ndherek." 94
95 Pethikan tuturan angka (37) menika kadadosan antawisipun Prabu Kala Srenggi kaliyan Pedhut Segara. Pedhut Segara minangka abdi migunakaken undha usuk madya krama, dene Prabu Kala Srenggi migunakaken undha usuk ngoko lugu. Panandha madya krama dipuntingali saking ukara "Ngertos wong kula ndherek." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "ngertos" ingkang kalebet tembung madya ingkang asalipun saking tembung krama "mangertos". Paugeranipun tembung "aku" dipungantos "kula" kados ingkang wonten ing tuturan, sarta sanesipun migunakaken tembung krama menapa dene krama inggil (tembung "ndherek"). Tuladha sanes saking panganggening undha usuk madya krama saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (38). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing pasewakan Ngastina antawisipun Prabu Kresna kaliyan Prabu Duryudana. (38) Prabu Kresna : "Yayi Prabu Duryudana, kados pundi, kewala taksih kula entosi sakweninging penggalih Paduka, anggen Paduka paring dhawuh taksih kaworan nepsu." "Bola-bali mung dipeksa kon balekake negara Ngamarta lan Ngastina wae, tetep dak kukuhi negara sing wis dadi kamuktene Prabu Duryudana." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 248-249) amargi P Duryudana : Pethikan tuturan angka (38) menika kadadosan antawisipun Prabu Kresna kaliyan Prabu Duryudana. Prabu Kresna anggenipun ngendika migunakaken undha usuk madya krama. Panandha madya krama dipuntingali saking ukara "Yayi Prabu Duryudana, kados pundi, kewala taksih kula entosi sakweninging penggalih Paduka, amargi anggen Paduka paring dhawuh taksih kaworan nepsu." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "kados pundi", "taksih" saha "amargi" ingkang kalebet tembung krama, saha tembung "Yayi", "paring",
"dhawuh" minangka tembung krama inggil, saha tembung "entosi" ingkang kalebet tembung madya. Paugeranipun tembung "aku" dipungantos "kula" kados ingkang wonten ing tuturan. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk madya krama saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (39). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing pasewakan antawisipun Resi Bhisma kaliyan Prabu Salyapati. (39) Resi Bhisma : P Salyapati : "Ngger Anak dherekaken lenggah nggih, Ngger." "Inggih mangga Panembahan, mangga Ngger Anak Prabu kula dherekaken lenggah." Prabu, sumangga (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 200-201) Pethikan tuturan angka (39) menika kadadosan antawisipun Resi Bhisma kaliyan Prabu Salyapati. Resi Bhisma anggenipun ngendika migunakaken undha usuk madya krama. Panandha madya krama dipuntingali saking ukara "Ngger Anak Prabu, sumangga kula dherekaken lenggah nggih, Ngger." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "sumangga" ingkang kalebet tembung krama, saha tembung "dherekaken", "lenggah" minangka tembung krama inggil. Tembung wancah "nggih" kalebet tembung madya, asalipun saking tembung krama "inggih". Paugeranipun tembung "aku" dipungantos "kula" kados ingkang wonten ing tuturan. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk madya krama saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (40). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing pasewakan Ngastina antawisipun Prabu Duryudana kaliyan Pandhita Durna nalika Pandhita Durna paring pepelin dhateng Prabu Duryudana (40) P Duryudana : "Alah, menggahing Prabu Kurupati babagan ngaten menika sampun biasa, kok le enak, negara mung diwenehake ngono wae." Pandhita Durna : "Oh lole-lole, kenthos waloh genjor monyor- monyor blegudhug ho weloh, Anak Prabu kula 96 kula
aturi enged sabda raja nggih Ngger, boten kenging wola-wali." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 233-234) Pethikan tuturan angka (40) menika kadadosan antawisipun Prabu Duryudana kaliyan Pandhita Durna. Pandhita Durna anggenipun ngendika migunakaken undha usuk madya krama. Panandha madya krama dipuntingali saking ukara "Oh lole-lole, kenthos waloh genjor monyor-monyor blegudhug ho weloh, Anak Prabu kula aturi enged sabda raja nggih Ngger, boten kenging wola- wali." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "kula", "enged" minangka tembung krama, saha tembung "aturi", minangka tembung krama inggil. Tembung wancah "nggih" minangka tembung madya ingkang asalipun saking tembung "inggih". Paugeranipun tembung "aku" dipungantos "kula" kados ingkang wonten ing tuturan. Saking pethikan data kasebut saged dipunpendhet dudutan bilih panganggenipun undha usuk madya krama menika dipundayani dening prekawis tartamtu. Undha usuk madya krama limrahipun dipunginakaken wonten ing kawontenan resmi, pethikan angka (33), (34), (37), (38), (39), (40), ewadene wonten ingkang dipunginakaken wonten ing kawontenan ingkang boten resmi, pethikan angka (35), (36). Undha usuk madya krama nedahaken kirang raket (akrab) antawisipun paraga. Undha usuk menika nedahaken raos sopan, sarta sekedhik raos kurmat wonten ing kawontenan ingkang boten resmi, pethikan angka (35), (36). Pethikan tuturan angka (35), (36) migunakaken undha usuk madya krama ingkang dipuntindakaken dening Petruk kaliyan Cantrik. Pacelathon menika 97
katindakaken wonten ing kawontenan ingkang boten resmi wonten pertapanipun Bhagawan Jaya Wilapa. Panganggening undha usuk madya krama dening Petruk nedahaken raos kirang raketipun kekalih abdi. Pethikan tuturan angka (33) saha (7) migunakaken undha usuk madya krama ingkang dipuntindakaken dening Pedhut Segara dhateng bendaranipun, Prabu Kala Srenggi. Pacelathon menika menawi dipunpremati dipuntindakaken wonten ing kawontenan ingkang resmi wonten ing pasewakan. Miturut pranatan, Pedhut Segara anggenipun ngendika dhateng Prabu Kala Srenggi kedah migunakaken undha usuk krama inggil menapa dene basa kedhaton amargi mitra tuturipun minangka bendaranipun sarta kawontenan pasewakan ingkang resmi. Kasunyatanipun Pedhut Segara migunakaken undha usuk madya krama, menika dipundayani dening panyerat anggenipun migunakaken tetembungan ingkang boten tetep, amargi namung saperangan kemawon ingkang migunakaken undha usuk madya krama, dene pacelathon sanesipun (paraganipun sami) migunakaken undha usuk krama inggil. Pethikan tuturan angka (34), (38), (39), saha (40) undha usuk madya krama dipunginakaken dening tiyang sepuh dhateng tiyang ingkang langkung enem. Pacelathon menika menawi dipunpremati dipuntindakaken wonten ing kawontenan ingkang resmi wonten ing pasewakan. Miturut unggah ungguh basa ingkang leres, kedahipun para paraga menika migunakaken undha usuk krama inggil menapa dene basa kedhaton, mligi pethikan angka (34) saha (39). Pethikan angka (38) saha (40), panganggening undha usuk madya krama menika 98 ing
dipundayani dening roasipun manah panutur ingkang kuciwa saha duka dhateng mitra tuturipun. f. Kramantara Kramantara minangka jinisipun undha usuk ingkang kasusun saking tembung krama sedaya tanpa wuwuhan tembung krama inggil, limrahipun dipunginakaken dhumateng tiyang ingkang drajatipun sami utawi langkung andhap. Panambangipun migunakaken panambang krama -ipun saha -aken. Wonten ing ngandhap menika kasamektakaken pethikan pirembagan para paraga ingkang migunakaken undha usuk kramantara. Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing pasewakan nagari Ngastina nalika Prabu Kresna mundhut priksa dhumateng Patih Sengkuni, nalika Patih Sengkuni babagan badhe sumpahipun Patih Sengkuni. ngandharaken (41) Patih Sengkuni: "Sinuwun Dwarawati kula suwun nekseni.." "Menika menapa, Paman?" Prabu Kresna: (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 237-238) Pethikan tuturan angka (41) menika kadadosan antawisipun Patih Sengkuni kaliyan Prabu Kresna. Patih Sengkuni anggenipun micanten migunakaken undha usuk krama inggil, dene Prabu Kresna migunakaken undha usuk kramantara. Panandha kramantara dipuntingali saking ukara "Menika menapa, Paman?" Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "menika", "menapa" ingkang sedayanipun awujud tembung krama, tanpa kawuwuhan tembung krama inggil. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk mudha krama saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (42). Konteks: pacelathon katindakaken wonten kawontenan boten resmi antawisipun Prabu Kresna kaliyan Raden Setyaki. 99
100 (42) Prabu Kresna : Raden Setyaki : "Adhimas, Yuyudana." "Kawula nuwun, wonten dhawuh pangandika, Kaka Prabu?" (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 113-114) Pethikan tuturan angka (42) menika kadadosan antawisipun Prabu Kresna kaliyan Raden Setyaki. Prabu Kresna anggenipun ngendika migunakaken undha usuk kramantara, dene Raden Setyaki migunakaken undha usuk krama inggil. Panandha kramantara dipuntingali saking ukara "Adhimas, Yuyudana." Saking ukara kasebut kapanggihaken bilih sedaya tembungipun awujud tembung krama tanpa kawuwuhan tembung krama inggil. Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk mudha krama saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (43). Konteks: pacelathon katindakaken wonten kawontenan boten resmi (43) antawisipun Prabu Kresna kaliyan Dewi Kunthi. "Sinten Bibi?" "Aku kepengin ketemu kadangmu Basukarna, bakal dak reripih supaya manunggal lawan para kadange Pandhawa, Kresna." Prabu Kresna : Dewi Kunthi : (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 451-452) Pethikan tuturan angka (43) menika kadadosan antawisipun Prabu Kresna kaliyan Dewi Kunthi. Prabu Kresna anggenipun ngendika migunakaken undha usuk kramantara. Panandha kramantara dipuntingali saking ukara "Sinten Bibi?" Saking ukara kasebut kapanggihaken bilih sedaya tembungipun awujud tembung krama tanpa kawuwuhan tembung krama inggil. Saking pethikan data kasebut saged dipunpendhet dudutan bilih panganggenipun undha usuk kramantara menika dipundayani dening prekawis tartamtu. Undha usuk kramantara limrahipun dipunginakaken dening tiyang
ingkang drajatipun sami, utawi satunggaling tiyang ingkang drajatipun inggil dhateng tiyang sanes ingkang drajatipun langkung andhap kangge ngurmati. Pethikan tuturan angka (41), (42) saha (43) nggambaraken panganggening undha usuk kramantara ingkang dipunginakaken dhateng mitra tutur ingkang drajatipun langkung andhap. Prabu Kresna mundhut priksa dhateng Patih Sengkuni, nalika ceceluk dhateng Raden Setyaki, sarta mundhut priksa dhateng Dewi Kunthi ing pundi drajat sedayanipun langkung andhap saking Prabu Kresna. g. Wredha Krama Wredha krama minangka jinisipun undha usuk ingkang kasusun saking tembung krama tanpa tembung krama inggil kangge tiyang ingkang dipunajak wawan ginem, utawi tiyang ingkang dipunginem ananging migunakaken panambang ngoko. Panambangipun migunakaken panambang ngoko, kadosta -e saha -ake. Wonten ing ngandhap menika kasamektakaken pethikan pacelathon para paraga ingkang migunakaken undha usuk wredha krama. Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing pasewakan nalika Prabu Matswapati ngaturaken pambagya panakrama dhateng Prabu Drupada. (44) P Matswapati : "Mangko ta Ngger, Putu Prabu Drupada, sak praptane Putu Prabu ing negara Wiratha pun pambagya ngaturake kaki panakrama, Ngger." pasegahan Prabu Drupada : "Nuwun inggih kanjeng Eyang pambagyanipun kanjeng Eyang sampun kula tampi boten langkung ingkang wayah ngaturaken sembah sungkem mugi konjuk ing sangandhaping pepadha, Eyang." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 1b-2) Pethikan tuturan angka (44) menika kadadosan antawisipun Prabu Matswapati kaliyan Prabu Drupada. Prabu Matswapati ingkang langkung sepuh 101
saha inggil drajatipun migunakaken undha usuk wredha krama, dene Prabu Drupada migunakaken undha usuk krama inggil. Panandha wredha krama dipuntingali saking ukara "Mangko ta Ngger, Putu Prabu Drupada, sak praptane Putu Prabu ing negara Wiratha pun kaki ngaturake pasegahan pambagya panakrama, Ngger." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung lingga "prapta", saha "atur" wonten ing tembung "praptane" saha "ngaturake" ingkang kalebet tembung krama. Wuwuhan rangkep N-/-ake saha panambang -ne wonten ing tembung "ngaturake" saha "praptane" minangka panandha ngoko. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk wredha krama saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (45). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing pasewakan nalika Resi Bhisma ngendika dhumateng Prabu Duryudana. (45) Resi Bhisma : "Putu Prabu, dak suwun Putu Prabu kersa ndhahar ature pun kaki, kang wus dak aturake, Putu." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 217) Pethikan tuturan angka (45) menika kadadosan antawisipun Resi Bhisma kaliyan Prabu Duryudana. Resi Bhisma ingkang langkung sepuh migunakaken undha usuk wredha krama nalika piyambakipun ngendika dhumateng Prabu Duryudana. Panandha wredha krama dipuntingali saking ukara "Putu Prabu, dak suwun Putu Prabu kersa ndhahar ature pun kaki, kang wus dak aturake, Putu." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "kersa", "ndhahar", ingkang kalebet tembung krama. Ater-ater dak- wonten ing tembung "dak suwun" saha "dak aturake" sarta panambang -e saha -ake wonten ing tembung "ature" saha "aturake" 102
103 minangka panandha ngoko. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk wredha krama saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (46). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing satengahing margi antawisipun Prabu Kresna kaliyan Adipati Karna. (46) Prabu Kresna : "Paran wigatine Yayi, dene Yayi Adipati Karna kongsi nilar pasamuwan, kamangka pasamuwan wau dereng paripurna, Yayi?" (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 416) Pethikan tuturan angka (46) menika kadadosan antawisipun Prabu Kresna kaliyan Adipati Karna. Prabu Kresna ingkang langkung inggil drajatipun migunakaken undha usuk wredha krama. Panandha wredha krama dipuntingali saking ukara "Paran wigatine Yayi, dene Yayi Adipati Karna kongsi nilar pasamuwan, kamangka pasamuwan wau dereng paripurna, Yayi?" Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "Yayi", "kongsi", "nilar", "wau" saha "dereng", ingkang kalebet tembung krama. Panambang -ne wonten ing tembung "wigatine" minangka panandha ngoko. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk wredha krama saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (47). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing satengahing margi antawisipun Prabu Kresna kaliyan Adipati Karna nalika Prabu Kresna ngendika dhumateng Adipati Karna babagan piyambakipun ingkang nilar pasamuwan. (47) Prabu Kresna : "Yayi Karna, dak waspadakake si Adhi kok kaya anyimpen sesandining karsa ingkang piningit, mbok iyaa menawi kepareng, pun Kakang kepengin midhangetake, Yayi." Adipati Karna: "Nuwun inggih Kaka Prabu, kula pitados inggih namung Paduka saged anyimpen ingkang dhateng wewadosing gesang kula, Kaka Prabu." (lampahan Kresna Duta, data lampiran 422-423)
Pethikan tuturan angka (47) menika kadadosan antawisipun Prabu Kresna kaliyan Adipati Karna. Prabu Kresna ingkang langkung sepuh migunakaken undha usuk wredha krama nalika piyambakipun ngendika dhumateng Adipati Karna. Panandha wredha krama dipuntingali saking ukara "Yayi Karna, dak waspadakake si Adhi kok kaya anyimpen sesandining karsa ingkang piningit, mbok iyaa menawi kepareng, pun Kakang kepengin midhangetake, Yayi." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "Yayi", "karsa", "kepareng" ingkang kalebet tembung krama. Wuwuhan rangkep dak-/-ake saha panambang -ake wonten ing tembung "dak waspadakake" saha "midhangetake" minangka panandha ngoko. Saking pethikan data kasebut saged dipunpendhet dudutan bilih panganggenipun undha usuk wredha krama menika dipundayani dening prekawis tartamtu. Undha usuk wredha krama menika meh sami kaliyan undha usuk kramantara ingkang panganggenipun sakmenika namung sekedhik. Limrahipun dipunginakaken dening tiyang ingkang langkung sepuh dhateng tiyang ingkang langkung andhap ananging drajatipun inggil kangge ngurmati. Pethikan tuturan angka (44), (46) saha (47) nggambaraken panganggening undha usuk wredha krama ingkang dipunginakaken dhateng mitra tutur ingkang langkung enem. Prabu Matswapati langkung sepuh saking Prabu Drupada mekaten ugi Prabu Kresna ingkang langkung sepuh saking Adipati Karna. Kekalihipun ugi langkung inggil drajatipun saking mitra tuturipun. Pethikan tuturan angka (45) nggambaraken panganggening undha usuk wredha krama ingkang dipunginakaken dhateng mitra tutur ingkang langkung 104
enem ananging drajatipun langkung inggil. Resi Bhisma langkung sepuh, piyambakipun minangka eyang saking Prabu Duryudana, ananging menawi dipuntingali drajatipun langkung inggil Prabu Duryudana. Kawontenan menika sampun limrah, menawi Resi Bhisma migunakaken undha usuk wredha krama dhateng Prabu Duryudana nalika maringi pitutur. h. Mudha Krama Mudha krama minangka jinisipun undha usuk ingkang kasusun saking tembung krama ingkang kacampur kaliyan tetembungan krama inggil kangge tiyang ingkang dipunajak wawan ginem, utawi tiyang ingkang dipunginem kanthi ancas ngurmati tiyang ingkang dipunajak gineman menapa dene ingkang dipunginem. Panambangipun migunakaken panambang krama, inggih menika panambang kula, sampeyan, -ipun, saha -aken. Wonten ing ngandhap menika kasamektakaken pethikan pacelathon para paraga ingkang migunakaken undha usuk mudha krama. Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing satengahing pasewakan nalika Prabu Kresna nyuwun pangestu dhumateng Prabu Matswapati saperlu suka pambiyantu dhumateng para kadang Pandhawa. (48) Prabu Kresna: "Eyang, keparenga ingkang wayah nyambeti dhateng pangandikanipun Yayi Aji, Eyang." "Putu Prabu Kresna pun Eyang lilani putu Prabu Kresna nedya ngrewangi madhangake reruwet iki." P Matswapati: (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 29-30) Pethikan tuturan angka (48) menika kadadosan antawisipun Prabu Kresna kaliyan Prabu Matswapati. Prabu Kresna minangka nalendra ingkang langkung enem migunakaken undha usuk mudha krama, dene Prabu Matswapati 105
migunakaken undha usuk antya basa. Panandha mudha krama dipuntingali saking ukara "Eyang, keparenga ingkang wayah nyambeti dhateng pangandikanipun Yayi Aji, eyang." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "Eyang", "keparenga", "ingkang wayah", "pangandikanipun", "Yayi", ingkang kalebet tembung krama inggil. Panambang -ipun wonten ing tembung "pangandikanipun" minangka panandha krama. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk mudha krama saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (49). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing pertapanipun Bhagawan Jaya Wilapa nalika Bambang Irawan nampi pangestu saking gurunipun. Bhagawan Jaya Wilapa menika minangka guru sarta eyangipun Bambang Irawan. (49) B Jaya Wilapa : Banget panarimane pun kaki ngger, dene sira ngaturake bekti marang pun Eyang, amung pangestune Eyang wae dikebat tampanana, Irawan." Bambang Irawan: "Eyang, sampun kula tampi ing asta kalih paring pangestu saking kanjeng Eyang, mugi andayanana dhateng yuwananing gesang kula." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 305-306) Pethikan tuturan angka (49) menika kadadosan antawisipun Bhagawan Jaya Wilapa kaliyan Bambang Irawan. Bambang Irawan minangka muridipun migunakaken undha usuk mudha krama, dene Bhagawan Jaya Wilapa migunakaken undha usuk antya basa. Panandha mudha krama dipuntingali saking ukara "Eyang, sampun kula tampi ing asta kalih paring pangestu saking kanjeng Eyang, mugi andayanana dhateng yuwananing gesang kula." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "eyang", "tampi", "asta", "paring" saha "gesang" ingkang kalebet tembung krama inggil. Ukaranipun kasusun saking tembung krama saha krama inggil tanpa ater-ater sarta panambang krama. 106
107 Tuladha sanes saking panganggening undha usuk mudha krama saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (50). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing pertapanipun Bhagawan Jaya Wilapa nalika Semar nyuwun pamit dhumateng Bhagawan Jaya Wilapa. (50) Semar : "Haih, Panembahan, kula nyuwun pamit, Panembahan." "Iya-iya Kyai, sira dak dadekake kerta wedana, kerta iku gajah, wedana iku srati. Gajahe Irawan sratine Kyai Semar." inggih badhe B Jaya Wilapa: (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 345-346) Pethikan tuturan angka (50) menika kadadosan antawisipun Semar kaliyan Bhagawan Jaya Wilapa. Semar minangka batur migunakaken undha usuk mudha krama, dene Bhagawan Jaya Wilapa migunakaken undha usuk antya basa. Panandha mudha krama dipuntingali saking ukara "Haih, Panembahan, kula inggih badhe nyuwun pamit, Panembahan." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "inggih", "badhe", "nyuwun", saha "pamit" ingkang kalebet tembung krama inggil. Ukaranipun kasusun saking tembung krama saha krama inggil tanpa ater-ater sarta panambang krama. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk mudha krama saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (51). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing pertapanipun Bhagawan Jaya Wilapa nalika Cantrik nyuwun dipunbektakaken notasi langgam ali-ali dhateng Petruk. (51) Raden Utara : "He Patih Nirbita, tumuli sawegakna para wadyabala saperlu kanggo angurmati tindaking sang duta agung, amung wae perangen dadi rong pantha barisaning wadyabala." "Saperangan rumeksa rahayuning praja dene saperangan nguntapake tindaking sang duta agung, aja kesuwen tumuli enggal dhawuhna mara para wadyabala." "Sendika ngestokaken dhawuh, Raden." Patih Nirbita : (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 108-109)
108 Pethikan tuturan angka (51) menika kadadosan antawisipun Raden Utara kaliyan Patih Nirbita. Patih Nirbita anggenipun micanten dhateng Raden Utara migunakaken undha usuk mudha krama. Panandha mudha krama dipuntingali saking ukara "Sendika ngestokaken dhawuh, Raden." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "sendika" saha "dhawuh", ingkang kalebet tembung krama inggil. Wuwuhan rangkep N-/-aken wonten ing tembung "ngestokaken" minangka panandha krama. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk mudha krama saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (52). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing pertapan Yasarata nalika Bhagawan Jaya Wilapa saweg ndedonga dhateng Gusti. (52) B Jaya Wilapa : "Hong wilaheng sekaring bawana langgeng, tansaha paring pangayoman marang sagung tumuwuh." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 299a) Pethikan tuturan angka (52) menika ketindakaken dening Bhagawan Jaya Wilapa nalika piyambakipun ndedonga. Bhagawan Jaya Wilapa anggenipun ndedonga migunakaken undha usuk mudha krama. Panandha mudha krama dipuntingali saking ukara "Hong wilaheng sekaring bawana langgeng, tansaha paring pangayoman marang sagung tumuwuh." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "paring" ingkang kalebet tembung krama inggil. Ukaranipun kasusun saking tembung krama saha krama inggil tanpa ater-ater sarta panambang krama. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk mudha krama saged dipuntingali wonten ing tuturan (53). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing satengahing margi antawisipun Prabu Kresna kaliyan Resi Naradha.
(53) Resi Naradha : "Lho iki rak kretamu ta, Ngger?" Prabu Kresna : "Inggih menika kreta kula, namung wewenang sak wetahipun sampun kula pasrahaken dhateng Yayi Setyaki." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 167-168) Pethikan tuturan angka (53) menika kadadosan antawisipun Resi Naradha kaliyan Prabu Kresna. Resi Naradha anggenipun mundhut priksa migunakaken undha usuk ngoko lugu, dene Prabu Kresna migunakaken undha usuk mudha krama. Panandha mudha krama dipuntingali saking ukara "Inggih menika kreta kula, namung wewenang sak wetahipun sampun kula pasrahaken dhateng Yayi Setyaki." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "inggih", "sampun", "dhateng", "yayi", ingkang kalebet tembung krama inggil. Panambang -ipun saha aken wonten ing tembung "wetahipun" saha "pasrahaken" minangka panandha krama. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk mudha krama saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (54). Konteks: pacelathon katindakaken antawisipun Raden Utara kaliyan Patih Nirbita wonten ing Kepatihan. (54) Raden Utara : Patih Nirbita : "Iya Patih Nirbita, sokur sekethi jumurung yen wis padha siyaga ing gati, metua njaba, dhawuhna sepisan dandan, kaping pindho ngumpul, dene kaping telune budhal." "Nuwun inggih sendika ngestokaken dhawuh." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 111-112) Pethikan tuturan angka (54) menika kadadosan antawisipun Raden Utara kaliyan Patih Nirbita. Raden Utara migunakaken undha usuk antya basa, dene Patih Nirbita migunakaken undha usuk mudha krama. Panandha mudha krama dipuntingali saking ukara "Nuwun inggih sendika ngestokaken dhawuh." 109
110 Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "inggih", "sendika", "dhawuh" ingkang kalebet tembung krama inggil. Panambang -aken wonten ing tembung "ngestokaken" minangka panandha krama. Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk mudha krama saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (55). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing tepining Kali Yamuna antawisipun Dewi Kunthi saha Prabu Kresna. (55) Dewi Kunthi : "Iya Kresna, pancen wus puguh kadangmu, Basukarna. Kresna ayo enggal tumuli prapteng negara Wiratha, Kresna." "Swawi kula dherekaken, Bibi." Prabu Kresna : (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 476-477) Pethikan tuturan angka (55) menika kadadosan antawisipun Dewi Kunthi kaliyan Prabu Kresna Dewi Kunthi anggenipun ngendika migunakaken undha usuk antya basa, dene Prabu Kresna migunakaken undha usuk mudha krama. Panandha mudha krama dipuntingali saking ukara "Swawi kula dherekaken, Bibi." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "swawi", saha tembung lingga "dherek" wonten ing tembung "dherekaken" ingkang kalebet tembung krama inggil. Panambang -aken wonten ing tembung "dherekaken" minangka panandha krama. Saking pethikan data kasebut saged dipunpendhet dudutan bilih panganggenipun undha usuk mudha krama menika dipundayani dening prekawis tartamtu. Undha usuk mudha krama limrah dipunginakaken wonten ing kahanan ingkang resmi, kados pethikan angka (48), (51), (54). Undha usuk mudha krama dipunginakaken menawi nindakaken pirembagan kaliyan tiyang ingkang langkung sepuh, kados pethikan angka (48), (49), (53), saha (55). Limrah ugi
dipunginakaken nalika nalika micanten dhateng bendaranipun, pethikan angka (50), sarta kangge ndedonga dhateng Gusti, pethikan angka (52). Undha usuk mudha krama dipunginakaken kangge nedahaken raos kurmat dhateng mitra tuturipun. Wonten ing pethikan angka (55) pirembagan katindakaken nalika kawontenan ingkang boten resmi, ananging undha usuk menika dipunginakaken dening Prabu Kresna kangge ngurmati mitra tuturipun ingkang langkung sepuh. i. Krama Inggil Krama inggil minangka jinisipun undha usuk ingkang kasusun saking tembung krama ingkang kacampur kaliyan tetembungan krama inggil kangge tiyang ingkang dipunajak wawan ginem, utawi tiyang ingkang dipunginem kanthi ancas ngurmati tiyang ingkang dipunajak gineman punapa dene ingkang dipunginem, limrahipun kawoworan tembung sesulih pakurmatan dhumateng tiyang ingkang dipunginem punapa dene mitra tuturipun. Panambangipun migunakaken panambang krama, inggih menika panambang kula, sampeyan, ipun, saha -aken. Wonten ing ngandhap menika kasamektakaken pethikan pacelathon para paraga ingkang migunakaken undha usuk krama inggil. Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing pasewakan nagari Wiratha nalika Prabu Puntadewa ngaturaken sembah sungkem pangabekti dhumateng Prabu Drupada. (56) Prabu Puntadewa: "Nadyanta ingkang putra ngaturaken sungkem pangabekti sakrawuhipun Paman Prabu wonten ing nagari Wiratha, Paman." "Lha inggih Ngger hah-hah, pangabektinipun Anak Prabu sampun kula tampi, namung dhawaha sami-sami nggih ngger." Prabu Drupada: dalah, (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 5-6) 111
Pethikan tuturan angka (56) menika kadadosan antawisipun Prabu Puntadewa kaliyan Prabu Drupada. Prabu Puntadewa saha Prabu Drupada sami- sami migunakaken undha usuk krama inggil. Panandha krama inggil dipuntingali saking ukara "Nadyanta ingkang putra ngaturaken sungkem pangabekti sakrawuhipun Paman Prabu wonten ing nagari Wiratha, Paman." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "ingkang putra, "sakrawuhipun" ingkang kalebet tembung krama inggil. Wuwuhan rangkep N-/-aken saha sak-/-ipun wonten ing tembung "ngaturaken" saha "sakrawuhipun" minangka panandha krama, sarta tembung sesulih pakurmatan dhumateng Prabu Drupada inggih menika tembung "paman prabu". Tuladha sanes saking panganggening undha usuk krama inggil saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (57). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing pasewakan nagari Wiratha nalika Prabu Kresna ngaturaken pasegahan panakrami dhumateng Prabu Drupada. (57) Prabu Kresna: Prabu Drupada: "Paman Prabu, sakrawuhipun Paman Prabu Drupada ing nagari Wiratha, ingkang putra ing Dwarawati ngaturaken pasegahan panakrami, Paman." "Oh, ing inggih ngger Anak Prabu Dwarawati, pambagyanipun Anak Prabu sampun kula tampi kanthi bombonging manah, boten langkung dhawaha sami- sami." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 7-8) Pethikan tuturan angka (57) menika kadadosan antawisipun Prabu Kresna kaliyan Prabu Drupada. Prabu Kresna saha Prabu Drupada sami-sami migunakaken undha usuk krama inggil. Panandha krama inggil dipuntingali saking ukara "Paman Prabu, sakrawuhipun Paman Prabu Drupada ing nagari Wiratha, ingkang putra ing Dwarawati ngaturaken pasegahan panakrami, 112
113 Paman." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "sakrawuhipun", "ingkang putra", "ngaturaken" ingkang kalebet tembung krama inggil. Wuwuhan rangkep sak-/-ipun saha N-/-aken wonten ing tembung "sakrawuhipun" saha "ngaturaken" minangka panandha krama, sarta tembung sesulih pakurmatan dhumateng Prabu Drupada inggih menika tembung "paman prabu". Tuladha sanes saking panganggening undha usuk krama inggil saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (58). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing Kepatihan nagari Wiratha antawisipun Tumenggung Margajaya ingkang nyadhong pawarta dhateng Raden Werkudara. (58) T Margajaya : "Raden nadyan ingkang abdi ing katemenggungan, Tumenggung Margajaya, ugi boten kantun keparenga nyadhong pawarta saking Paduka Gusti." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 100) Pethikan tuturan angka (58) menika kadadosan antawisipun Tumenggung Margajaya ingkang nyadhong pawarta dhateng Raden Werkudara. Tumenggung Margajaya anggenipun micanten migunakaken undha usuk krama inggil. Panandha krama inggil dipuntingali saking ukara "Raden nadyan ingkang abdi ing katemenggungan, Tumenggung Margajaya, ugi boten kantun keparenga nyadhong pawarta saking Paduka Gusti." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "ingkang abdi", saha "keparenga" ingkang kalebet tembung krama inggil. Tembung sesulih pakurmatan dhumateng Raden Werkudara inggih menika tembung "paduka gusti", dene Tumenggung Margajaya migunakaken tembung sesulih "ingkang abdi". Tuladha sanes saking panganggening undha usuk krama inggil saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (59).
114 Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing pasewakan nagari Guwa Barong nalika Embang Kepet Mega nyuwun dhawuh saking Prabu Kala Srenggi. (59) Kepet Mega : "Sayogi Sinuwun, swawi kula aturi enggal paring dhawuh dhateng ingkang abdi emban Kepet Mega." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 278) Pethikan tuturan angka (59) menika kadadosan antawisipun Emban Kepet Mega kaliyan Prabu Kala Srenggi. Emban Kepet Mega anggenipun micanten migunakaken undha usuk krama inggil. Panandha krama inggil dipuntingali saking ukara "Sayogi Sinuwun, swawi kula aturi enggal paring dhawuh dhateng ingkang abdi emban Kepet Mega." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "swawi", "aturi", "paring", "dhawuh" ingkang kalebet tembung krama inggil. Tembung sesulih pakurmatan dhumateng Prabu Kala Srenggi inggih menika tembung "sinuwun", dene Emban Kepet Mega migunakaken tembung sesulih "ingkang abdi". Tuladha sanes saking panganggening undha usuk krama inggil saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (60). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing pasewakan nagari Wiratha nalika Raden Nakula ngaturaken pangabekti dhumateng Prabu Drupada. (60) Raden Nakula : "Sanadyan kula ugi ngaturaken pangabekti Paman, ing nagari Wiratha." sakrawuh Paduka Prabu Drupada : "Putraku, Ngger, bocah kembar kemanikan ya, dak trima kanthi bungahing atiku dene sira sakloron ngaturake bekti marang wong tuwa, pangestuku wae tampanana, Kembar." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 14,16)
Pethikan tuturan angka (60) menika kadadosan antawisipun Raden Nakula kaliyan Prabu Drupada. Raden Nakula anggenipun micanten migunakaken undha usuk krama inggil, dene Prabu Drupada migunakaken undha usuk antya basa. Panandha krama inggil dipuntingali saking ukara "Sanadyan kula ugi ngaturaken pangabekti Paman, sakrawuh Paduka ing nagari Wiratha." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "sakrawuh", "ngaturaken", ingkang kalebet tembung krama inggil. Wuwuhan rangkep N-/-aken wonten ing tembung "ngaturaken" minangka panandha krama, sarta tembung sesulih pakurmatan dhumateng Prabu Drupada inggih menika tembung "paduka". Tuladha sanes panganggening undha usuk krama inggil saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (61). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing pasewakan nagari Wiratha nalika Prabu Puntadewa ngaturaken sembah sungkem pangabekti dhumateng Prabu Drupada. (61) Prabu Kresna: "Ing dina iki mbok menawa beda banget lawan dina-dina kang wis kawuri, Yayi. Nggone Yayi Setyaki ndherekake lawan tindake pun kakang." Raden Setyaki: "Lajeng wonten wigatos punapa Kaka Prabu?" (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 115-116) Pethikan tuturan angka (61) menika kadadosan antawisipun Prabu Puntadewa kaliyan Prabu Drupada. Prabu Puntadewa saha Prabu Drupada sami- sami migunakaken undha usuk krama inggil. Panandha krama inggil dipuntingali saking ukara "Lajeng wonten wigatos punapa Kaka Prabu?" Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "lajeng", "wonten", saha "wigatos", ingkang kalebet tembung krama, saha tembung "punapa" ingkang kalebet tembung krama inggil. Tembung sesulih pakurmatan dhumateng Prabu Kresna inggih menika 115
tembung "Kaka Prabu. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk krama inggil saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (62). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing pasewakan nagari Wiratha Janaka ngaturaken pasegahan panakrami nalika Raden dhumateng Prabu Drupada. (62) Raden Janaka : Prabu Drupada: "Sanadyan ingkang putra, pun Janaka ugi sungkem pangabekti ngaturaken sakrawuh Paduka ing nagari Wiratha, Paman Prabu." "Anakku, Ngger wong asigid Pamadya, ya dak tampa kanthi gembiraning penggalih, dene putraku Janaka ngaturake bekti marang pun rama, Kulup. Amung puja pangestuku tampanana, Janaka." sembah (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 11-12) Pethikan tuturan angka (62) menika kadadosan antawisipun Raden Janaka kaliyan Prabu Drupada. Raden Janaka anggenipun micanten migunakaken undha usuk krama inggil, dene Prabu Drupada migunakaken undha usuk antya basa. Panandha krama inggil dipuntingali saking ukara "Sanadyan ingkang putra, pun Janaka ugi ngaturaken sembah sungkem pangabekti sakrawuh Paduka ing nagari Wiratha, Paman Prabu." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "ingkang putra", "sakrawuh", "ngaturaken" ingkang kalebet tembung krama inggil. Wuwuhan rangkep N-/-aken wonten ing tembung "ngaturaken" minangka panandha krama, sarta tembung sesulih pakurmatan dhumateng Prabu Drupada inggih menika tembung "paman prabu" saha "paduka". Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk krama inggil saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (63). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing pasewakan nagari Wiratha nalika Raden Nakula nampi pangestu saking Prabu Drupada. 116
117 (63) Prabu Drupada : Raden Nakula : "Putraku, Ngger, bocah kembar kemanikan ya, dak trima kanthi bungahing atiku dene sira sakloron ngaturake bekti marang wong tuwa, pangestuku wae tampanana, Kembar." "Nuwun inggih kula tampi, Paman Prabu, mugi dadosa jimat paripih." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 16-17) Pethikan tuturan angka (63) menika kadadosan antawisipun Prabu Drupada kaliyan Raden Nakula. Prabu Drupada migunakaken undha usuk antya basa, dene Raden Nakula migunakaken undha usuk krama inggil. Panandha krama inggil dipuntingali saking ukara "Nuwun inggih kula tampi, Paman Prabu, mugi dadosa jimat paripih." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "inggih", "tampi" ingkang kalebet tembung krama inggil. Tembung sesulih pakurmatan dhumateng Prabu Drupada inggih menika tembung "paman prabu". Saking pethikan data kasebut saged dipunpendhet dudutan bilih panganggenipun undha usuk krama inggil menika dipundayani dening prekawis tartamtu. Undha usuk krama limrah dipunginakaken wonten ing pagelaran wayang. Undha usuk krama ingil dipunginakaken kangge pakurmatan ingkang inggil dhateng mitra tuturipun. Panganggening undha usuk krama inggil saged kapanggihaken wonten ing adegan pasewakan ingkang resmi, kados pethikan angka (56)-(63) ing pundi sedayanipun katindakaken wonten ing kedhaton. Panganggening undha usuk krama inggil migunakaken tembung sesulih pakurmatan, kados "paman prabu", "anak prabu", "paduka" kangge mitra tutur, dene panutur limrahipun migunakaken tembung "ingkang abdi", "abdi dalem".
118 j. Basa Kedhaton Basa Kedhaton inggih menika undha usuk basa ingkang dipunginakaken dening para kulawarga ratu saha abdi ratu wonten ing sangajenging ratu nalika wonten ing salebeting kedhaton. Ukaranipun kasusun saking tembung krama saha basa kedhaton tanpa krama inggil tumrap mitra tuturipun. Limrahipun migunakaken ater-ater saha panambang krama, kadosta dipun-, -aken, -ipun. Wonten ing ngandhap menika kasamektakaken tuladha panganggening basa Kedhaton. Konteks: kawontenan resmi wonten ing pasewakan nagari Wiratha, ing pundi Prabu Puntadewa ingkang nyuwun pitulung dhumateng Prabu Kresna saperlu dados dutaning para Pandhawa ingkang pamungkas. (64) Prabu Kresna : Prabu Puntadewa : "Wonten dhawuh pangandika, Yayi Aji?" "Mawali-wali tansah andamel ribetipun Raka Prabu, teka ing mangke ri jengandika para Pandhawa nyuwun gungan dhateng Kaka Prabu, keparenga Kaka Prabu ing Dwarawati kersaa nyarirani minangka duta ingkang angka 3 inggih duta pamungkas." para Pandhawa (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 46-47) Pethikan tuturan angka (64) menika kadadosan antawisipun Prabu Kresna kaliyan Prabu Puntadewa. Prabu Puntadewa anggenipun ngendika migunakaken basa Kedhaton nalika piyambakipun nyuwun pambiyantu dhumateng Prabu Kresna. Panandha basa Kedhaton dipuntingali saking ukara "Mawali-wali para Pandhawa tansah andamel ribetipun Raka Prabu, teka ing mangke ri jengandika para Pandhawa nyuwun gungan dhateng Kaka Prabu, keparenga Kaka Prabu ing Dwarawati kersaa nyarirani minangka duta ingkang angka 3 inggih duta pamungkas." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "raka prabu", "kaka
prabu", "keparenga", "kersaa", "nyarirani" ingkang kalebet tembung krama inggil. Panambang -ipun wonten ing tembung "ribetipun" minangka panandha krama, sarta tembung "jengandika" ingkang kalebet tembung basa Kedhaton. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk basa Kedhaton saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (65). Konteks: kawontenan resmi wonten ing pasewakan nagari Ngastina nalika Prabu Duryudana mundhut priksa dhateng Dewi Gendhari ingkang ngasta curiga. (65) Prabu Duryudana : "Ibu, menika wonten menapa Ibu? Lajeng Kanjeng Ibu ngasta curiga?" (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 220) Pethikan tuturan angka (65) menika kadadosan antawisipun Prabu Duyudana kaliyan Dewi Gendhari. Prabu Duryudana anggenipun ngendika migunakaken basa Kedhaton nalika piyambakipun mundhut priksa dhumateng Dewi Gendhari. Panandha basa Kedhaton dipuntingali saking ukara "Ibu, menika wonten menapa Ibu? Lajeng Kanjeng Ibu ngasta curiga?" Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "ibu", "ngasta", ingkang kalebet tembung krama inggil. Tembung "curiga" kalebet tembung basa Kedhaton. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk basa Kedhaton saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (66). Konteks: kawontenan boten resmi wonten ing satengahing wana, nalika Bambang Irawan saweg perang tandhing kaliyan Banyak Calora. (66) Banyak Calora : "Ndas buta pating jenggeleg, rambut buta pating jebobok." "Dak sampar, dak sandhung rambut gubet pada, dak pagas curiga." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 397-398) Bambang Irawan : 119
120 Pethikan tuturan angka (66) menika kadadosan antawisipun Bambang Irawan kaliyan Banyak Calora. Bambang Irawan anggenipun micanten migunakaken basa Kedhaton nalika piyambakipun saweg perang tandhing kaliyan Banyak Calora. Panandha basa Kedhaton dipuntingali saking ukara "Dak sampar, dak sandhung rambut gubet pada, dak pagas curiga." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "sampar, "sandhung", "rambut", ingkang kalebet tembung ngoko. Ater-ater dak- wonten ing tembung "dak sampar", "dak sandhung", sarta "dak pagas" minangka panandha ngoko, sarta tembung "curiga" ingkang kalebet tembung basa Kedhaton. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk basa kedhaton saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (67). Konteks: kawontenan resmi wonten ing pasewakan nagari Wiratha nalika Prabu Kresna ngandharaken asiling dados duta. (67) Prabu Kresna : "Kacarita, nalika semanten pangandikanipun Yayi Prabu Duryudana, sakonduripun para Jawata, saking nglebet kedhaton medal Bibi Dewi Gendhari, sampun angasta curiga." "Gendhari, Mbakyune Sengkuni?" P Matswapati : (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 518-519) Pethikan tuturan angka (67) menika kadadosan antawisipun Prabu Kresna kaliyan Prabu Matswapati. Prabu Kresna anggenipun ngendika migunakaken basa Kedhaton, dene Prabu Matswapati migunakaken undha usuk ngoko lugu. Panandha basa Kedhaton dipuntingali saking ukara "Kacarita, nalika semanten pangandikanipun Yayi Prabu Duryudana, sakonduripun para Jawata, saking nglebet kedhaton medal Bibi Dewi Gendhari, sampun angasta curiga." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "semanten", "medal", "sampun" "angasta" ingkang kalebet tembung krama inggil. Panambang -ipun wonten ing tembung
"pangandikanipun" saha "sakonduripun" minangka panandha krama, dene tembung "curiga" kalebet tembung basa Kedhaton. Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk basa Kedhaton saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (68). Konteks: kawontenan pasewakan resmi wonten ing negari Wiratha, nalika Prabu Matswapati mundhut priksa dhateng Prabu Kresna. (68) Prabu Kresna : P Matswapati : (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 520-521) "Inggih Mbakyunipun, Patih Sengkuni." "Lha arep dinggo apa nggawa curiga?" Pethikan tuturan angka (68) menika kadadosan antawisipun Prabu Kresna kaliyan Prabu Matswapati. Prabu Kresna anggenipun ngendika migunakaken undha usuk mudha krama, dene Prabu Matswapati migunakaken undha usuk basa kedhaton. Panandha basa Kedhaton dipuntingali saking ukara "Lha arep dinggo apa nggawa curiga?" Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "arep", "nggo", "apa", "nggawa", ingkang kalebet tembung ngoko. Ater-ater di- wonten ing tembung "dinggo" minangka panandha ngoko, sarta tembung "curiga" ingkang kalebet tembung basa Kedhaton. Saking data kasebut kapanggihaken bilih panganggening undha usuk basa kedhaton dipundayani dening prekawis tartamtu. Undha usuk basa kedhaton menika limrahipun namung dipunginakaken wonten ing lingkungan kedhaton, kados dene panganggenipun wonten ing pethikan angka (64), (65), (67) saha (68). Wonten ing data panaliten menika kapanggihaken tuturan ingkang boten jumbuh kaliyan teori ngengingi panganggening undha usuk basa kedhaton, inggih menika pethikan angka (66). Data lampiran 408 menika migunakaken undha usuk basa 121
kedhaton, ananging anggenipun migunakaken boten ing sakiteripun cepuri kedhaton, ananging adegan wonten ing wana antawisipun satriya kaliyan raksesa. k. Basa Kasar Undha usuk basa kasar inggih menika undha usuk ing pundi ingkang dados tetembungan pokokipun inggih menika tembung ngoko. Ater-ater saha panambang ingkang dipunginakaken wonten ing undha usuk menika limrahipun awujud panandha ngoko sarta migunakaken tembung-tembung kasar. Basa kasar menika basanipun tiyang ingkang saweg nepsu, kangge srengen, padu. Wonten ing ngandhap menika kasamektakaken pethikan pacelathon para paraga ingkang migunakaken undha usuk basa kasar. Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing plataran pendhapa Ngastina antawisipun Raden Burisrawa kaliyan Raden Setyaki, ing pundi Raden Burisrawa boten remen kaliyan ingkang dipuntindakaken dening Raden Setyaki (69) Raden Burisrawa: "Bungkik mung kanggo alesan, parat, ora Raden Setyaki : manut dak pidana, Bungkik." "Ing ngatase sipating werjit, cacing wae yen kepidak kojel-kojel, sipating manungsa mung meneng wae?" apa aku (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 257-258) Pethikan tuturan angka (69) menika kadadosan antawisipun Raden Burisrawa kaliyan Raden Setyaki. Raden Burisrawa ingkang saweg duka migunakaken basa kasar, dene Raden Setyaki migunakaken undha usuk ngoko lugu. Panandha basa kasar dipuntingali saking ukara "Bungkik mung kanggo alesan, parat, ora manut dak pidana, Bungkik." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "bungkik" saha "parat" ingkang kalebet tembung kasar. Ater-ater dak- wonten ing tembung "dak pidana" minangka panandha ngoko. 122
Tuladha sanes saking panganggening undha usuk basa kasar saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (70). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing plataran pendhapa Ngastina antawisipun Raden Burisrawa kaliyan Raden Setyaki. "Janji ora oncat, abor mustakamu." (70) Raden Setyaki : Raden Burisrawa: "Hayo obaha kowe Bungkik, yen wis dak kempit ngene iki apa arep bangga sira, Bungkik." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 260-261) Pethikan tuturan angka (70) menika kadadosan antawisipun Raden Setyaki kaliyan Raden Burisrawa. Raden Burisrawa ingkang saweg duka migunakaken basa kasar, dene Raden Setyaki migunakaken undha usuk antya basa. Panandha basa kasar dipuntingali saking ukara "Hayo obaha kowe Bungkik, yen wis dak kempit ngene iki apa arep bangga sira, Bungkik." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "bungkik" ingkang kalebet tembung kasar. Ater-ater dak- wonten ing tembung "dak kempit" minangka panandha ngoko. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk basa kasar saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (71). Konteks: pacelathon katindakaken antawisipun Bagong kaliyan Cantrik, ing pundi kekalihipun minangka abdi, ancasipun tuturan namung kangge gegojegan kemawon. (71) Cantrik : Bagong : "O tak banting sisan, kowe." "Piye, wanda kaya biting ngono wae arep mbanting." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 326-327) Pethikan tuturan angka (71) menika kadadosan antawisipun Cantrik kaliyan Bagong ingkang sami-sami abdi. Bagong migunakaken basa kasar nalika piyambakipun micanten dhateng cantrik, ananging Bagong namung gojeg 123
kemawon. Panandha basa kasar dipuntingali saking ukara "Piye, wanda kaya biting ngono wae arep banting." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "piye", "kaya", "ngono", "wae", "arep", "banting", ingkang kalebet tembung ngoko, sarta tembung "wanda" minangka tembung kasar. Wonten ing masyarakat Jawi, tembung wanda menika minangka tembung pisuhan. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk basa kasar saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (72). Konteks: pacelathon antawisipun Raden Burisrawa kaliyan Raden Setyaki wonten ing plataran pendhapa Ngastina. (72) Raden Burisrawa: "He saiki wae, Bungkik, aku kebacut kaya Raden Setyaki : ngene." "Ora Kakang, besuk wae, saiki dicukupi semene wae." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 272-273) Pethikan tuturan angka (72) menika kadadosan antawisipun Raden Burisrawa kaliyan Raden Setyaki. Raden Burisrawa ingkang saweg duka migunakaken basa kasar, dene Raden Setyaki migunakaken undha usuk ngoko lugu. Panandha basa kasar dipuntingali saking ukara "He saiki wae, Bungkik, aku kebacut kaya ngene." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "bungkik" ingkang kalebet tembung kasar. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk basa kasar saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (73). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing plataran pendhapa Ngastina nalika Raden Burisrawa duka dhateng Raden Setyaki. (73) Raden Setyaki : "Lha dalah, jebul Bungkik sing dadi kusir, parat, parandene ora ngerti marang pranatan soka sapa wae kang mapan ana negara Ngastina kudu manut marang pranatan negara Ngastina. He Bungkik, yenta sing njaga sitihinggil ki Burisrawa, gegandhengan sira wus ninggal marang tata krama, manuta dak 124
pidana, Bungkik." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 255) Pethikan tuturan angka (73) menika kadadosan antawisipun Raden Setyaki kaliyan Raden Burisrawa. Raden Burisrawa ingkang saweg duka migunakaken basa kasar, dene Raden Setyaki migunakaken undha usuk antya basa. Panandha basa kasar dipuntingali saking ukara "Lha dalah, jebul Bungkik sing dadi kusir, parat, parandene ora ngerti marang pranatan soka sapa wae kang mapan ana negara Ngastina kudu manut marang pranatan negara Ngastina. He Bungkik, yenta sing njaga sitihinggil ki Burisrawa, gegandhengan sira wus ninggal marang tata krama, manuta dak pidana, Bungkik." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "bungkik" saha "parat" ingkang kalebet tembung kasar. Ater-ater dak- wonten ing tembung "dak pidana" minangka panandha ngoko. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk basa kasar saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (74). Konteks: pacelathon katindakaken antawisipun Bagong kaliyan Cantrik, ing pundi kekalihipun minangka abdi, ancasipun tuturan namung kangge gegojegan kemawon. (74) Bagong : Cantrik : "Kaya Cantrik kuwi, peh le wedok bodyne fit we metu sithik diancem, mangka arep arisan PKK." "Ya men ta, crewet, tak ancema ora wong kuwi bojoku dhewe." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 357-358) Pethikan tuturan angka (74) menika kadadosan antawisipun Bagong kaliyan Cantrik ingkang sami-sami abdi. Cantrik migunakaken basa kasar nalika piyambakipun micanten kaliyan Bagong ingkang bebeda kemawon. Panandha basa kasar dipuntingali saking ukara "Ya men ta, crewet, tak ancema ora wong 125
kuwi bojoku dhewe." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "ora", "wong", "kuwi", "dhewe", ingkang kalebet tembung ngoko, sarta tembung "crewet" minangka tembung kasar. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk basa kasar saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (75). Konteks: pacelathon katindakaken antawisipun Banyak Calora kaliyan Bambang Irawan wonten satengahing wana. (75) Banyak Calora : "Hanya-hanyah....mandheg satriya, mandheg, adol kuwanen parat, wanoh wani liwat alas iki, apa wis bosen urip, parat, ayo ngakua, aja mati tanpa aran." Bambang Irawan: "Babo-babo, abane macia-cia, kumawasa, kumawani, kena tanganku mangsa mindho gaweni, ayo ngakua dak takoni." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 387-388) Pethikan tuturan angka (75) menika kadadosan antawisipun Banyak Calora kaliyan Bambang Irawan. Banyak Calora migunakaken undha usuk basa kasar nalika nyandhet lampahipun Bambang Irawan. Panandha basa kasar dipuntingali saking ukara "Hanya-hanyah....mandheg satriya, mandheg, adol kuwanen parat, wanoh wani liwat alas iki, apa wis bosen urip, parat, ayo ngakua, aja mati tanpa aran." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "mandheg", "adol", "wani", "liwat", "alas", "apa", "wis", "urip", "mati", ingkang kalebet tembung ngoko, sarta tembung "parat" minangka tembung kasar. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk basa kasar saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (76). Konteks: pacelathon katindakaken antawisipun Bagong kaliyan Cantrik, ing pundi kekalihipun minangka abdi, ancasipun tuturan namung kangge gegojegan kemawon. (76) Bagong : Cantrik : "Ya no, taune krungu asu mbaung, krungu Uler Kambang, terus turu dadakan." "Ya ben ta, nyet eneke kene swara asu mbaung, kok crewet." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 356-357) 126
127 Pethikan tuturan angka (76) menika kadadosan antawisipun Bagong kaliyan Cantrik ingkang sami-sami abdi. Bagong saha Cantrik sami-sami migunakaken basa kasar, ananging ancasipun namung gojeg kemawon. Panandha basa kasar dipuntingali saking ukara "Ya ben ta, nyet eneke kene swara asu mbaung, kok crewet." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "enek", "kene", "swara", ingkang kalebet tembung ngoko, sarta tembung "asu" saha "crewet" minangka tembung kasar. Saking data kasebut saged dipunpendhet dudutan bilih panganggening undha usuk basa kasar dipundayani dening prekawis tartamtu. Undha usuk basa kasar asring dipunginakaken dening tiyang ingkang saweg duka, kados pethikan angka (69), (72) saha (73). Basa kasar ugi asring dipunginakaken nalika badhe perang tandhing, kados pethikan angka (70) saha (75). Wonten ing pagelaran wayang, panganggening basa kasar ugi dipunginakaken dening para dhagelan nalika sami gegojegan, ewadene manahipun mangkel ananging namung kangge panglipur dening para dhagelan, kados pethikan angka (71), (74) saha (76). Paraga dhagelan ingkang migunakaken basa kasar kangge gegojegan limrahipun paraga- paraga ingkang gadhah hubungan raket saha akrab sanget, saengga boten nuwuhaken raos duka menawi sampun pungkasan anggenipun gegojegan. l. Basa Kadewatan Undha usuk basa kadewatan menika undha usuk basa ingkang dipunginakaken dening paraga Dewata wonten ing pewayangan Jawi. Ukaranipun kasusun saking tembung-tembung ngoko menapa dene krama. Limrahipun dipunginakaken antawisipun Dewa kaliyan Dewa, menapa dene Dewa kaliyan
128 manungsa. Tetengeripun migunakaken tembung sesulih "kita", "ulun", saha "pukulun". Wonten ing ngandhap menika kasamektakaken pethikan pacelathon para paraga ingkang migunakaken undha usuk basa kadewatan. Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing satengahing margi nalika Prabu Kresna mriksani para Jawata Catur ingkang marepegi lampahipun dhateng negari Ngastina. (77) Prabu Kresna: "Menika kados Pukulun Kanekaputra, tuwin Sang Hyang Kanwa, Sang Hyang Janaka tuwin Bathara Ramapharasu." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 145) Pethikan tuturan angka (77) menika kadadosan nalika Prabu Kresna mriksani para Jawata Catur ingkang marepegi lampahipun dhateng Ngastina. Panandha basa kadewatan dipuntingali saking ukara "Menika kados Pukulun Kanekaputra, tuwin Sang Hyang Kanwa, Sang Hyang Janaka tuwin Bathara Ramapharasu." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "pukulun" minangka tembung sesulih wonten ing basa kadewatan. Ukaranipun kasusun saking tembung krama amargi mitra tuturipun minangka Dewata. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk basa kadewatan saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (78). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing satengahing margi nalika Bathara Janaka nampi sungkem pangabekti saking Prabu Kresna. (78) Bathara Janaka : "Iya Kresna, wis ulun tampa." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 155) Pethikan tuturan angka (78) menika kadadosan nalika Nathara Janaka nampi pangabekti saking Prabu Kresna. Bathara Janaka anggenipun ngendika migunakaken undha usuk basa kadewatan. Panandha basa kadewatan dipuntingali
saking ukara "Iya Kresna, wis ulun tampa." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "ulun" minangka tembung sesulih wonten ing basa kadewatan. Ukaranipun kasusun saking tembung ngoko, amargi mitra tuturipun minangka manungsa. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk basa kadewatan saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (79). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing satengahing margi nalika Prabu Kresna ngaturaken panuwun dhateng Jawata Catur ingkang kersa nyekseni lampahipun dados duta. (79) "Ngaturaken gunging panuwun, Pukulun, dene lampah kula sineksenan dening para Jawata." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 147) Prabu Kresna: Pethikan tuturan angka (79) menika kadadosan nalika Prabu Kresna ngaturaken panuwun dhateng Jawata Catur. Prabu Kresna anggenipun ngendika migunakaken undha usuk basa kadewatan. Panandha basa kadewatan dipuntingali saking ukara "Ngaturaken gunging panuwun, Pukulun, dene lampah kula sineksenan dening para Jawata." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "lampah" ingkang kalebet tembung krama inggil, sarta tembung "pukulun" minangka tembung sesulih wonten ing basa kadewatan. Wuwuhan rangkep N-/-aken wonten ing tembung "ngaturaken" minangka panandha krama. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk basa kadewatan saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (80). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing satengahing margi nalika Resi Naradha ngandharaken dhawuhipun Sang Hyang Manikmaya. (80) Resi Naradha: "Iya Ngger Kresna, jeneng ulun lan para kadang Jawata kang mrepegi marang laku kita, mangka pengawak dutaning Pandhawa. Jeneng ulun kadhawuhan dening Sang Hyang Manikmaya kinen anekseni marang 129
lelakon iki, ya amarga lelakon iki kang bakal nemtokake lelakon sakteruse." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 146) Pethikan tuturan angka (80) menika kadadosan nalika Resi Naradha ngandharaken dhawuhipun Sang Hyang Manikmaya. Resi Naradha anggenipun ngendika migunakaken basa kadewatan. Panandha basa kadewatan dipuntingali saking ukara "Iya Ngger Kresna, jeneng ulun lan para kadang Jawata kang mrepegi marang laku kita, mangka pengawak dutaning Pandhawa. Jeneng ulun kadhawuhan dening Sang Hyang Manikmaya kinen anekseni marang lelakon iki, ya amarga lelakon iki kang bakal nemtokake lelakon sakteruse." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "jeneng ulun", "kita" ingkang kalebet tembung sesulih wonten ing basa kadewatan. Ukaranipun kasusun saking tembung ngoko saha krama. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk basa kadewatan saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (81). Konteks: pacelathon kadadosan wonten ing satengahing margi nalika Prabu Kresna ngestokaken dhawuhipun Resi Naradha. (81) Resi Naradha : "Mara Kresna undhuna dhisik kretamu, ayo rembugan ana ing dharatan, Ngger Kresna." "Nuwun inggih sendika ngestokaken dhawuh Pukulun" (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 148-149a) Prabu Kresna : Pethikan tuturan angka (81) menika kadadosan antawisipun Resi Naradha kaliyan Prabu Kresna. Prabu Kresna anggenipun ngendika migunakaken undha usuk basa kadewatan. Panandha basa kadewatan dipuntingali saking ukara "Nuwun inggih sendika ngestokaken dhawuh Pukulun" Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "inggih", "sendika" saha "dhawuh" ingkang kalebet 130
131 tembung krama inggil. Wuwuhan rangkep N-/-aken wonten ing tembung "ngestokaken" minangka panandha krama. Tembung sesulih "pukulun" minangka tembung sesulih basa kadewatan. Prabu Kresna migunakan tembung krama amargi mitra tuturipun minangka Dewata. Tuladha sanesipun saking panganggening undha usuk basa kadewatan saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (82). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing satengahing margi nalika Prabu Kresna mundhut priksa dhateng Resi Naradha. inggih, (82) Prabu Kresna: (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 159) "Nuwun keparengipun Kanjeng Pukulun?" kok ngantos semanten Pethikan tuturan angka (82) menika kadadosan nalika Prabu Kresna mundhut priksa dhateng Resi Naradha. Prabu Kresna anggenipun ngendika migunakaken basa kadewatan. Panandha basa kadewatan dipuntingali saking ukara "Nuwun inggih, kok ngantos semanten keparengipun Kanjeng Pukulun?" Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "inggih", "ngantos", "semanten", ingkang kalebet tembung krama. Panambang -ipun wonten ing tembung "keparengipun" minangka panandha krama, sarta tembung "pukulun" minangka tembung sesulih wonten ing basa kadewatan. Prabu Kresna migunakan tembung krama amargi mitra tuturipun minangka Dewata. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk basa kadewatan saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (83). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing satengahing margi nalika Bathara Kanwa nampi pangabekti saking Prabu Kresna (83) Bathara Kanwa : "Iya-iya Ngger Kresna, banget ing panarima ulun, dening kita ngaturake bekti." (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 154)
Pethikan tuturan angka (83) menika kadadosan antawisipun Bathara Kanwa kaliyan Prabu Kresna. Bathara Kanwa anggenipun ngendika migunakaken undha usuk basa kadewatan. Panandha basa kadewatan dipuntingali saking ukara "Iya-iya Ngger Kresna, banget ing panarima ulun, dening kita ngaturake bekti." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "ulun" saha "kita" minangka tembung sesulih basa kadewatan, wuwuhan rangkep N-/-ake wonten ing tembung "ngaturake" minangka panandha ngoko. Bathara Kanwa migunakaken tembung ngoko amargi Prabu Kresna minangka manungsa, ewadene panjalmanipun Bathara Wisnu. Tuladha sanes saking panganggening undha usuk basa kadewatan saged dipuntingali wonten ing pethikan tuturan angka (84). Konteks: pacelathon katindakaken wonten ing satengahing margi nalika Prabu Kresna ngaturaken sungkem pangabekti dhateng Jawata Catur. (84) Prabu Kresna : "Pukulun Naradha, Pukulun Kanwa, Pukulun Pukulun Ramapharasu, sakrawuh Paduka Pukulun ingkang wayah pun Kresna ngaturaken sembah sungkem pangabekti, Pukulun." Janaka, dalah (Lampahan Kresna Duta, data lampiran 152) Pethikan tuturan angka (84) menika kadadosan nalika Prabu Kresna ngaturaken sungkem pangabekti dhateng Jawata Catur. Prabu Kresna anggenipun ngendika migunakaken basa kadewatan. Panandha basa kadewatan dipuntingali saking ukara "Pukulun Naradha, Pukulun Kanwa, Pukulun Janaka, dalah Pukulun Ramapharasu, sakrawuh Paduka Pukulun ingkang wayah pun Kresna ngaturaken sembah sungkem pangabekti, Pukulun." Saking ukara kasebut kapanggihaken tembung "sakrawuh", "dalah", ingkang kalebet tembung 132
krama, sarta tembung sesulih "pukulun" minangka tembung sesulih basa kadewatan. Wuwuhan rangkep N-/-aken minangka panandha krama. Prabu Kresna migunakaken tembung krama amargi mitra tuturipun minangka Dewata. Saking data kasebut saged dipunpendhet dudutan bilih panganggening undha usuk basa kadewatan menika dipundayani dening prekawis tartamtu. Undha usuk basa kadewatan asring dipunginakaken dening Dewata kaliyan Dewata, menapa dene Dewata kaliyan manungsa, kados pethikan angka (77)-(84). Wonten ing pagelaran wayang, panganggening basa kadewatan menika namung dipunginakaken wonten ing adegan ingkang dipunrawuhi dening para Dewata. Limrahipun migunakaken tembung sesulih "kowe" dipungantos "kita", "aku" dipungantos "ulun", sarta "pukulun" kangge para Dewa. 133
BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhedhasar panaliten saha pirembaganipun ngengingi panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta, saged kapendhet dudutan kados mekaten. 1. Jinisipun undha usuk basa Jawi ingkang kapanggihaken wonten ing panaliten menika wonten 12 jinis, inggih menika ngoko lugu, antya basa, basa antya, madya ngoko, madya krama, kramantara, wredha krama, mudha krama, krama inggil, basa kedhaton, basa kasar, sarta basa kadewatan. Bab menika amargi ingkang migunakaken basa saking golongan ingkang beda-beda. Ingkang migunakaken saking paraga Punakawan dumugi paraga Ratu, saha Dewata, saengga kathah sanget jinis-jinis undha usuk ingkang dipunginakaken wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta menika. 2. Panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta dipundayani dening saperangan prekawis. Prekawis kasebut inggih menika, kawontenan (resmi saha boten resmi), hubungan raket antawising panutur kaliyan mitra tutur, yuswa, drajat, pangkat, kawibawan, saha status sosial, ancasipun tuturan, ukaranipun tuturan, trapsila micantenan, kahanan manahipun paraga dhateng mitra tutur, sarta unggah ungguhing panutur ingkang boten sae. Sedaya bab kasebut ndayani panganggening jinis undha usuk ingkang dipunginakaken dening para paraga wonten ing Lampahan Kresna Duta amargi para paraga anggenipun nindakaken pirembagan wonten 134
135 ing papan, wekdal, saha kawontenan ingkang beda, mitra tutur ingkang beda, menapa dene ancas pirembagan ingkang beda. 3. Wonten ing panaliten menika kapanggihaken pirembagan ingkang tetembunganipun mligi dipunginakaken wonten ing pewayangan, kadosta tembung 'ingsun', 'sira', 'kulup', 'pun eyang', 'pun bapa'. Wonten ugi panganggening undha usuk basa ingkang kirang trep, kadosta pirembagan ingkang dipuntindakaken wonten ing satengahing wana, ananging tembung ingkang dipunginakaken minangka tembung kedhaton, sarta panganggening undha usuk basa ingkang boten tetep dening paraga ingkang sami wonten ing papan saha wekdal ingkang sami. B. Implikasi Asiling panaliten menika nedahaken bilih wonten ing tuturan para paraga wonten ing Lampahan Kresna Duta migunakaken undha usuk basa Jawi ingkang maneka jinis ingkang dipunjumbuhaken kaliyan konteks tuturipun. Asiling panaliten menika dipunangkah saged dipunginakaken kangge nggladhi wicantenan siswa ingkang adhedhasar undha usuk supados boten namung mangertosi kanthi teoritis kemawon, ananging ugi saged ngecakaken saha nindakaken wonten ing pagesangan saben dintenipun ingkang dipunjumbuhaken kaliyan papan, wekdal, swasana, ancas, norma sarta kaliyan sinten wawan pirembaganipun. Tumrap guru kaangkah saged dipundadosaken pandom panataning materi ajar, metode, menapa dene media pasinaon, mliginipun babagan unggah ungguh. Tumrap para maos, asiling panaliten menika dipunangkah saged suka pambiyantu
babagan wigatosipun migunakaken undha usuk basa Jawi nalika nindakaken komunikasi kaliyan mitra tuturipun. Asiling panaliten menika ugi saged dipunginakaken kangge referensi utawi dhasar kangge panaliten salajengipun, menapa dene dhasar kangge ngrembakakaken panaliten. C. Pamrayogi Adhedhasar asiling panaliten saha pirembaganipun panaliten menika, wonten saperangan pamrayogi ingkang saged dipungatosaken, inggih menika. 1. Panaliten menika namung winates ngrembag babagan jinisipun undha usuk basa Jawi saha bab ingkang ndayani panganggening undha usuk basa Jawi wonten ing Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta. Dipunangkah kangge para panaliti basa saged nindakaken panaliten salajengipun ngengingi aspek basa sanesipun. 2. Panaliten menika namung winates wonten ing buku pakem pedhalangan Lampahan Kresna Duta. Dipunangkah saged dipuntindakaken panaliten sanesipun kanthi underaning panaliten ingkang boten namung winates wonten ing buku pakem pedhalangan. Panaliten menika ugi saged dipuntindakaken tumrap buku pakem pedhalangan sanesipun. Dipunangkah ugi asiling panaliten menika saged dados referensi utawi dhasar tumrap para panaliti ingkang badhe nindakaken panaliten wonten ing bidang basa, mliginipun bab basa wonten ing wayang Jawi. 136
KAPUSTAKAN Antunsuhono. 1956. Reringkesaning Paramasastra Djawa II. Djokdja: Hien Hoo Sing. Astuti, Fitriyani. 2006. "Tingkat Tutur Bahasa Jawa dalam Upacara Pasrah-Tampi Pengantin di Kecamatan Cipari Kabupaten Cilacap Jawa Tengah". Skripsi. Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta. Chaer, Abdul dan Leoni Agustina. 1995. Sosiolinguistik Suatu Pengantar. Jakarta: Rineka Cipta. Damayanti, Vita Sari. 2012. "Pemakaian Tingkat Tutur Bahasa Jawa di Dukuh Keden, Desa Gumulan, Kecamatan Klaten Tengah, Kabupaten Klaten". Skripsi. Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta. Hymes, Dell. 1974. Foundations in Sosiolinguistics: An Ethnographic Approach . Philadelphia: University of Pennsylvania Press. Kementerian Pengadjaran, Pendidikan, dan Keboedajaan. 1949. Karti Basa. Djakarta: Kementerian Pengadjaran, Pendidikan, dan Keboedajaan. Nababan, PWJ. 1986. Sosiolinguistik Suatu Pengantar. Jakarta: Gramedia. Nadra dan Renawati. 2009. Dialektologi Teori dan Metode. Yogakarta: CV Elmatera Publishing. Nurhayati, Endang. 2009. Sosiolinguistik: Kajian Kode Tutur dalam Wayang Kulit. Yogyakarta. PT. Kanwa Publisher. Parera, Jos Daniel. 1991. Kajian Linguistik Umum Historis Komparatif dan Tipologi Struktural: Edisi Kedua. Jakarta: Erlangga. Poedjasoedarmo, Soepomo. 1976. Kode dan Alih Kode.Yogyakarta: Balai Penelitian Bahasa. Poedjasoedarmo, Soepomo, dkk. 1979. Tingkat Tutur Bahasa Jawa. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Purwadi. 1992. Serat Pedhalangan Lampahan Kresna Duta. Surakarta: CV Cendrawasih. Pusat Bahasa Departemen Pendidikan Nasional. 2001. Kamus Besar Bahasa Indonesia Edisi Ketiga. Jakarta: Balai Pustaka. 137
Soeparno. 2002. Dasar-Dasar Linguistik Umum. Yogyakarta: Tiara Wacana. Sudaryanto. 1988. Metode Linguistik, Bagian Kedua: Metode dan Aneka Teknik Penggunaan Data. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Wardhaugh, Ronald. 1986. An Introductions to Sosiolinguistics. Massachusetts: Blackwell Publisher. Wedhawati, dkk. 2006. Tata Bahasa Jawa Mutakhir. Yogyakarta. Kanisius. 138
No. Data 1. 2. 3. 4. ANALISIS DATA SERAT PEDHALANGAN LAMPAHAN KRESNA DUTA Data Prabu Matswapati (a) pangayoman marang jeneng ingsun." (b) praptane Putu Prabu ing negara Wiratha pun kaki ngaturake pasegahan pambagya panakrama, Ngger." "Hyang sukmana adil luwih tansah paringa "Mangko ta Ngger, Putu Prabu Drupada, sak Jinis Undha Usuk a. Antya Basa b. Wredha Krama Prekawis ingkang Ndayani S P E A K √ √ √ √ √ I N G √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ Katrangan a. Tuturan awujud pandonga ingkang wosipun katujokaken dhumateng Gusti. b. Kawontenan resmi wonten ing pasewakan lan mitra tutur ingkang langkung enem dene kekalihipun minangka nalendra. Prabu Drupada "Nuwun inggih kanjeng Eyang pambagyanipun kanjeng Eyang sampun kula tampi boten langkung ingkang wayah ngaturaken sembah sungkem mugi konjuk ing sangandhaping pepadha, Eyang." Prabu Matswapati "Banget panarimane pun kaki, putu, ora liwat ngilangna ewuh lan pakewuh apa dene sanggarunggi tumuli kepenakna lenggahmu." Prabu Drupada "Nuwun inggih, kados-kados boten kirang sekeca anggen kula marak wonten ngarsanipun kanjeng Eyang." Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan lan pakurmatan dhumateng mitra tutur ingkang langkung sepuh dene kekalihipun minangka nalendra. Antya basa √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan lan mitra tutur ingkang langkung enem dene kekalihipun minangka nalendra. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan lan pakurmatan dhumateng mitra tutur ingkang langkung sepuh dene kekalihipun minangka nalendra. 139
Tabel Salajengipun No. Data 5. 6. 7. 8. 9. 10. Data Prabu Puntadewa "Nadyanta ingkang putra ngaturaken sungkem pangabekti sakrawuhipun Paman Prabu wonten ing nagari Wiratha, Paman." Prabu Drupada "Lha dalah, hah-hah, inggih Ngger pangabektinipun Anak Prabu sampun kula tampi, namung dhawaha sami-sami nggih, Ngger." Prabu Kresna "Paman Prabu, sakrawuhipun Paman Prabu Drupada ing nagari Wiratha, ingkang putra ing Dwarawati ngaturaken pasegahan panakrami, Paman." Prabu Drupada "Oh, inggih Ngger Anak Prabu ing Dwarawati, pambagyanipun Anak Prabu sampun kula tampi kanthi bombonging manah, boten langkung dhawaha sami- sami." Raden Werkudara "Waaaa.. Drupada, Pamanku, sakrawuhmu ora liwat basaku wae, katura, Drupada, Pamanku." Prabu Drupada "Anakku wong jarot, anakku wong jlonet ingkang sentosa ing dhadha baune, iya-iya Bratasena, banget andadekake suka marwata, gembira tyasing pun bapa, dene sira ngaturake bekti marang pun bapa, amung pangestuku wae dikebat tampanana, Werkudara." Jinis Undha Usuk Prekawis ingkang Ndayani S P E A K I N G Katrangan Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan lan pakurmatan dhumateng mitra tutur ingkang langkung sepuh dene kekalihipun minangka nalendra. Madya Krama √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan lan pakurmatan dhumateng tiyang ingkang langkung inggil drajat kawibawanipun. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan lan pakurmatan dhumateng mitra tutur ingkang langkung sepuh dene kekalihipun minangka nalendra. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan lan pakurmatan dhumateng tiyang ingkang langkung inggil drajat kawibawanipun. Antya Basa √ √ √ √ √ √ √ √ Unggah ungguh panuturipun ingkang kirang sae (piyambakipun namung basa dhumateng Dewa Ruci). Antya Basa √ √ √ √ √ √ √ √ Drajat mitra tuturipun ingkang langkung andhap sarta yuswanipun langkung enem saking piyambakipun. 140
Tabel Salajengipun No. Data 11. Raden Janaka Data 12. "Sanadyan ingkang putra, pun Janaka ugi ngaturaken sembah sungkem pangabekti sakrawuh Paduka ing nagari Wiratha, Paman Prabu." Prabu Drupada "Anakku, Ngger wong asigid Pamadya, ya dak tampa kanthi gembiraning penggalih, dene putraku Janaka ngaturake bekti marang pun rama, kulup. Amung puja pangestuku tampanana, Janaka." 14. Raden Nakula "Sanadyan kula ugi ngaturaken pangabekti Paman, sakrawuh Paduka ing nagari Wiratha." 15. Raden Sadewa "Pangabekti kula katur, Paman Prabu." 16. Prabu Drupada "Putraku, Ngger, bocah kembar kemanikan ya, dak trima kanthi bungahing atiku dene sira sakloron ngaturake bekti marang wong tuwa, pangestuku wae tampanana, Kembar." 17. Raden Nakula "Nuwun inggih kula tampi, Paman Prabu, mugi dadosa jimat paripih." Jinis Undha Usuk Prekawis ingkang Ndayani S P E A K I N G Katrangan Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan lan pakurmatan dhumateng tiyang ingkang langkung sepuh lan inggil drajatipun. Antya Basa √ √ √ √ √ √ √ √ Yuswa mitra tutur ingkang langkung enem, sarta drajatipun langkung andhap. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan lan pakurmatan dhumateng tiyang ingkang langkung sepuh lan inggil drajatipun. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan lan pakurmatan dhumateng tiyang ingkang langkung sepuh lan inggil drajatipun. Antya Basa √ √ √ √ √ √ √ √ Yuswa mitra tutur ingkang langkung enem, sarta drajatipun langkung andhap. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan lan pakurmatan dhumateng tiyang ingkang langkung sepuh lan inggil drajatipun. 141
Tabel Salajengipun No. Data 18. Raden Sadewa Data 27. 29. 30. 31. "Nuwun inggih sampun kula tampi ing asta kalih, Paman, kapeteg ing pranaja, mugi anyembuha dhateng bagya kayuwanan kula." Prabu Matswapati (a) Puntadewa wus miyarsa dhewe mungguh wohing kerampungane nggone marasepuhmu dadi pengawak duta ingkang angka loro, Putu" (b) "Samengko banjur kepiye mungguh marga kang bakal tinempuh rehning Kurawa kang disuhi dening si Kurupati teka wis angel diajak rembugan kanthi becik mungguh balining negara Ngendraprastha sakjajahane munggahing marang bumi Ngastina sing dadi duweke putu-putuku Pandhawa." Prabu Kresna "Eyang, keparenga ingkang wayah nyambeti dhateng pangandikanipun Yayi Aji, Eyang." Prabu Matswapati "Putu Prabu Kresna pun Eyang lilani Putu Prabu Kresna nedya ngrewangi madhangake reruwet iki." Prabu Kresna (a) panuwun, (b) Yayi Prabu Puntadewa, ketingalipun Yayi Aji sampun kendho ing prekawis menika Yayi, mangga "Sabar dhisik ngger Werkudara, Putu Prabu "Nun, inggih Eyang ngaturaken gunging Jinis Undha Usuk Prekawis ingkang Ndayani S P E A K I N G Katrangan Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing a. Antya Basa √ √ √ √ √ √ √ √ pasewakan lan pakurmatan dhumateng tiyang ingkang langkung sepuh lan inggil drajatipun. a. Mitra tuturipun ingkang langkung enem. b.Madya Ngoko b. Mitra tuturipun ingkang langkung enem. Mudha Krama √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan lan pakurmatan dhumateng tiyang ingkang langkung sepuh. Antya Basa √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing a. Krama Inggil b. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ pasewakan, saha mitra tuturipun ingkang langkung enem. a. Kawontenan resmi wonten ing pasewakan sarta pakurmatan dhumateng mitra tutur ingkang langkung sepuh. b. Kawontenan resmi wonten ing 142
Tabel Salajengipun No. Data Data 32. sami dipuntaliti ing reh jejibahan Paduka saha kula, dene kita tinitahaken ing madyapada menika sinampiran pakaryan menapa." "Wangsul dhateng mamrih wangsuling negari Ngamarta minggahing nagari Ngastina, menika leres pangandika Paduka, menawi tinaliti kanthi gegebengan rehing kautaman menika sampun trep." "Lakar leres manungsa ingkang sampun anjiwa dhateng darmaning kautaman, pranyata sirik dhateng memengsahan." "Nanging sakmenika Yayi Prabu kula aturi enged dhateng jejibahan paduka. Jagad menika sampun anekseni lan para raja liyan nagari sampun kebrebegen dhateng aruming asma Paduka sakadang mangka ratu lan satriya ingkang tansah memayu dhateng hayuning bawana." "Inggih kanthi jejibahan Paduka mangka nalendra, mangga sami dipunraosaken panangising para kawula ing nagari Ngamarta ingkang rinegem dening para Kurawa, tumunten mangga sami dipunpenggalih, srana margi kados pundi nagari Ngamarta menika saged mardika malih wangsul dhateng asta Paduka Yayi Aji." Prabu Matswapati "Iya-iya, Putu prabu keparenga andhahar lan nglelimbang marang pangandikane ingkang Raka iku, Jinis Undha Usuk Antya Basa Prekawis ingkang Ndayani Katrangan S P E A K I N G pasewakan. √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan, sarta mitra tutur ingkang langkung enem. 143
Tabel Salajengipun No. Data Data 33. Putu. Lan keparenga pun kaki uga bakal paring wawasan ing babagan iki." Prabu Puntadewa "Nuwun inggih kados pundi, Eyang?" 42. Raden Werkudara 45. 46. "Hwaaa. .Mbarep kakangku, kaya wis cocok lan jumbuh yen ta jlitheng Kresna kakangku ingkang ngawaki dadi dutaning Pandhawa kang angka 3." Prabu Matswapati "Ih lha dalah, Putu Prabu Punta, iya pun kaki anekseni sing dadi karsaning Putu Prabu anggone tansah gandrung marang kautaman, tansah angreksa rahayuning bawana. Tumuli Putu Prabu enggal pasraha marang ingkang raka ing Dwarawati, Putu." Prabu Puntadewa (a) "Nun inggih Eyang, (b) mangke ta, Kaka Prabu ing Dwarawati." 47. Prabu Kresna "Wonten dhawuh pangandika, Yayi Aji?" Jinis Undha Usuk Prekawis ingkang Ndayani S P E A K I N G Katrangan Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan lan pakurmatan dhumateng tiyang ingkang langkung sepuh. Ngoko Lugu √ √ √ √ √ √ √ √ Unggah ungguh basa panutur ingkang boten sae. Basa Antya √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan ingkang resmi wonten ing pasewakan, sarta mitra tutur ingkang langkung enem. a. Mudha Krama b. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ a. Kawontenan resmi wonten ing pasewakan lan ngurmati mitra tuturipun ingkang langkung sepuh. b. Kawontenan resmi wonten ing pasewakan lan ngurmati mitra tuturipun ingkang langkung sepuh. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan ingkang resmi wonten ing pasewakan, sarta mitra tutur ingkang drajatipun inggil. 144
Tabel Salajengipun No. Data 48. Data Prabu Puntadewa "Mawali-wali para Pandhawa tansah andamel ribetipun Raka Prabu, teka ing mangke ri jengandika para Pandhawa nyuwun gungan dhateng Kaka Prabu, keparenga Kaka Prabu ing Dwarawati kersaa nyarirani minangka duta ingkang angka 3 inggih duta pamungkas." 82. Cangik 83. 91. "Apa aku mau kami tenggengen? Iya?" Limbuk "Ora mung ndomblong, kaya sapi ompong." Limbuk "Lhaeee, lhae, apa mangkono iku kalebu disirik bebrayan ta Yung? yen pancen iku tindak kang ora becik wiwit saiki aku yo tak ngowahi tindakku. Mung olehmu ngandika kepengin selak ngudang putu iku, lan ora ana wong nakok-nakokake aku iki geseh karo kanyatane. Mangkene sejatine wis akeh para priya kang kepengin ngepek aku. Nanging aku sing durung gelem. Malah ana sing arep nyingseti barang, Yung, mung bae, aku durung tau matur Biyung." 92. Cangik "E, apa iya? Lha apa sebabe kok tansah ora gelem?" 96. Raden Utara "Putuku, Ngger wong sentosa dhadha baune, Werkudara pun Eyang nungsung pawarta, kepiye Jinis Undha Usuk Basa Kedhaton Ngoko Lugu Ngoko Lugu Antya Basa Ngoko Lugu Basa Antya Prekawis ingkang Ndayani Katrangan S P E A K √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan ingkang resmi wonten ing pasewakan lan pakurmatan dhumateng I N G √ √ √ √ √ √ √ √ Raos raket kaliyan mitra tutur ingkang sami-sami abdi. √ √ √ √ √ √ √ √ Raos raket kaliyan mitra tutur ingkang sami-sami abdi. √ √ √ √ √ √ √ √ Hubungan raket kaliyan mitra tutur ingkang sami-sami abdi, raos kurmat kaliyan ingkang dipunginem. √ √ √ √ √ √ √ √ Hubungan raket kaliyan mitra tutur ingkang sami-sami abdi. √ √ √ √ √ √ √ √ Hubungan raket kaliyan mitra tutur , sarta raos kurmat dhateng tiyang ingkang dipunginem. 145
Tabel Salajengipun No. Data Data pawartane kerampungane pasewakane ingkang Eyang Prabu, Ngger." "Tumuli enggal wedharna marang pun Eyang, Werkudara." 100. Tumenggung Margajaya "Raden nadyan ingkang abdi ing katemenggungan, Tumenggung Margajaya, ugi boten kantun keparenga nyadhong pawarta saking Paduka Gusti." 102. Raden Utara "Banjur, sapa ngger ingkang kepareng anyarirani mangka dutaning Pandhawa, Ngger?" 103. Raden Werkudara "Eyang Utara, ingkang kepareng mangka dutaning Pandhawa ya duta pamungkas yaiku Kakang Prabu Kresna." 106. Raden Wratsangka "Lha sapa Ngger, ingkang kepareng ndherekake tindake sang duta agung prapteng negara Ngastina?" 107. Raden Werkudara "Kresna kakangku ora kepareng didherekake sapa wae, amarga wis darbe pandherek dhewe, yaiku si Setyaki." 108. Raden Utara "He Patih Nirbita, tumuli sawegakna para wadyabala saperlu kanggo angurmati tindaking sang duta agung, Jinis Undha Usuk Prekawis ingkang Ndayani S P E A K I N G Katrangan Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Raos kurmat dhateng mitra tuturipun. Antya Basa √ √ √ √ √ √ √ √ Raos kurmat dhumateng ingkang dipunginem lan raos raket kaliyan mitra tuturipun. Antya Basa √ √ √ √ √ √ √ √ Raos kurmat dhumateng ingkang dipunginem. Antya Basa √ √ √ √ √ √ √ √ Raos kurmat dhateng ingkang dipunginemaken. Madya Ngoko √ √ √ √ √ √ √ √ Raos kurmat dhateng ingkang dipunginemaken. Basa Antya √ √ √ √ √ √ √ √ Raos kurmat dhateng ingkang dipunginemaken. 146
Tabel Salajengipun No. Data Data amung wae perangen dadi rong pantha barisaning wadyabala." "Saperangan rumeksa rahayuning praja dene saperangan nguntapake tindaking sang duta agung, aja kesuwen tumuli enggal dhawuhna mara para wadyabala." 109. Patih Nirbita "Sendika ngestokaken dhawuh, Raden." 111. Raden Utara "Iya Patih Nirbita, sokur sekethi jumurung yen wis padha siyaga ing gati, metua njaba, dhawuhna sepisan dandan, kaping pindho ngumpul, dene kaping telune budhal." 112. Patih Nirbita "Nuwun inggih sendika ngestokaken dhawuh." 113. Prabu Kresna "Adhimas Yuyudana." 114. Raden Setyaki "Kawula nuwun wonten dhawuh pangandika Kaka prabu?" 115. Prabu Kresna "Ing dina iki mbok menawa beda banget lawan dina- dina kang wis kawuri, Yayi. Nggone Yayi Setyaki ndherekake lawan tindake pun kakang." 116. Raden Setyaki "Lajeng wonten wigatos punapa Kaka Prabu?" Jinis Undha Usuk Prekawis ingkang Ndayani S P E A K I N G Katrangan Mudha Krama Antya Basa √ √ √ √ √ √ √ √ Pakurmatan dhumateng mitra tutur ingkang langkung inggil drajatipun. √ √ √ √ √ √ √ √ Raos kurmat dhateng ingkang dipunginemaken. Mudha Krama Kramantara √ √ √ √ √ √ √ √ Pakurmatan dhumateng mitra tutur ingkang langkung inggil drajatipun. √ √ √ √ √ √ √ √ Hubungan raket kaliyan mitra tutur. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Pakurmatan dhumateng mitra tutur ingkang langkung inggil drajatipun. Madya Ngoko √ √ √ √ √ √ √ √ Hubungan raket kaliyan mitra tuturipun. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Pakurmatan dhumateng mitra tutur ingkang langkung inggil drajatipun. 147
Tabel Salajengipun No. Data 120. Raden Setyaki Data "Lajeng sinten ingkang badhe kakanthi andherekaken tindakipun Kaka Prabu?" 121. Prabu Kresna "Andadekna karawuhanmu, Yayi, pun kakang ora kepareng didherekake sapa wae, amarga pun kakang uwis nggawa pandherek dhewe saka negara Dwarawati, mula Yayi, enggal tata-tata bakal ingsun kanthi tumuju prapteng negara Ngastina, Yayi." 125. Prabu Kresna "Setyaki, saiki pun kakang bakal takon marang jeneng sira." 126. Raden Setyaki "Inggih ing babagan punapa Kaka Prabu?" 127. Prabu Kresna "Sira apa ngerti kuwajibane dadi kusir?" 128. Raden Setyaki "Kuwajibanipun kusir menika njereng rendeng, ngudhak dedhak lan makani jaran." 145. Prabu Kresna "Menika kados Pukulun Kanekaputra, tuwin Sang Hyang Kanwa, Sang Hyang Janaka tuwin Bathara Ramapharasu." 146. Resi Naradha "Iya Ngger Kresna, jeneng ulun lan para kadang Jawata kang mrepegi marang laku kita, mangka Jinis Undha Usuk Prekawis ingkang Ndayani Katrangan I N G Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Pakurmatan dhumateng mitra tutur ingkang langkung inggil drajatipun. S P E A K Basa Antya √ √ √ √ √ √ √ √ Hubungan raket kaliyan mitra tuturipun. Ngoko Lugu √ √ √ √ √ √ √ √ Hubungan raket kaliyan mitra tuturipun. Mudha Krama Ngoko Lugu √ √ √ √ √ √ √ √ Pakurmatan dhumateng mitra tutur ingkang langkung inggil drajatipun. √ √ √ √ √ √ √ √ Hubungan raket kaliyan mitra tuturipun. Mudha Krama √ √ √ √ √ √ √ √ Pakurmatan dhumateng mitra tutur ingkang langkung inggil drajatipun. Basa Kadewatan √ √ √ √ √ √ √ √ Pakurmatan dhumateng mitra tutur minangka dewata. Basa Kadewatan √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan ingkang boten resmi, panutur minangka dewata. 148
Tabel Salajengipun No. Data Data pengawak dutaning Pandhawa. Jeneng ulun kadhawuhan dening Sang Hyang Manikmaya kinen anekseni marang lelakon iki, ya amarga lelakon iki kang bakal nemtokake lelakon sakteruse." 147. Prabu Kresna "Ngaturaken gunging panuwun, Pukulun, dene lampah kula sineksenan dening para Jawata." 148. Resi Naradha "Mara Kresna undhuna dhisik kretamu, ayo rembugan ana ing dharatan, Ngger Kresna." 149. Prabu Kresna (a) Pukulun, (b) Yayi Setyaki, mara enggal udhunna kretane luwih dhisik, Yayi." "Nuwun inggih sendika ngestokaken dhawuh 152. Prabu Kresna "Pukulun Naradha, Pukulun Kanwa, Pukulun Janaka, dalah Pukulun Ramapharasu, sakrawuh Paduka Pukulun ingkang wayah pun Kresna ngaturaken sembah sungkem pangabekti, Pukulun." 154. Bathara Kanwa "Iya-iya Ngger Kresna, banget ing panarima ulun, dening kita ngaturake bekti." 155. Bathara Janaka "Iya Kresna, wis ulun tampa." 159. Prabu Kresna "Nuwun inggih, kok ngantos semanten keparengipun Jinis Undha Usuk Basa Kadewatan Ngoko Lugu a. Basa Kadewatan b. Basa Antya Basa Kadewatan Basa Kadewatan Basa Kadewatan Basa Kadewatan Prekawis ingkang Ndayani Katrangan S P E A K I N G √ √ √ √ √ √ √ √ Pakurmatan dhumateng dewata. √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur langkung enem. √ √ √ √ √ √ √ √ a. Raos kurmat dhumateng dewata. b. Hubungan raket kaliyan mitra tutur. √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ Pakurmatan dhumateng mitra tutur minangka para dewata. √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan boten resmi, dene panutur minangka dewata. √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan boten resmi, dene panutur minangka dewata. √ √ √ √ √ √ √ √ Pakurmatan dhumateng mitra tutur minangka dewata. 149
Tabel Salajengipun No. Data Data kanjeng Pukulun?" 167. Resi Naradha "Lho iki rak kretamu ta, Ngger?" 168. Prabu Kresna "Inggih menika kreta kula, namung wewenang sak wetahipun sampun kula pasrahaken dhateng Yayi Setyaki." 176. Prabu Kresna (a) "Pukulun, ingkang wayah badhe minangkani pamundhut Paduka, (b) Yayi Setyaki, saiki dak jabel nggonmu dadi kusir lan siadhi mapan ana buri minangka kernet." 177. Raden Setyaki. "Kaka Prabu, wah inggih kesangetan mlorotipun, wau dados kusir kok malih dados kalit, menika kados pundi." 198. Prabu Salyapati (a) (b) Eh lha dalah wis tak ngati-ati nggonku micara parandene esih meksa ora kabeneran, jan-jane nggonku mrene iki mung tilik anak mantu, gegandhengan anak mantu kepengin ingsun kudu melu ngudhari reruwed kapeksa ya ingsun melu cawe- cawe." c) "He Karna, mantuku bocah bagus, mbok menawa "Inggih Sang Resi, badhe adhem manah kula. Jinis Undha Usuk Prekawis ingkang Ndayani S P E A K I N G Katrangan Ngoko Lugu √ √ √ √ √ √ √ √ Drajat panutur ingkang langkung inggil lan langkung sepuh. Mudha Krama √ √ √ √ √ √ √ √ Pakurmatan dhumateng mitra tutur ingkang drajatipun langkung inggil. a. Basa √ √ √ √ √ √ √ √ a. Pakurmatan dhumateng mitra tutur Kadewatan minangka dewata. b. Madya Ngoko √ √ √ √ √ √ √ √ b. Hubungan raket kaliyan mitra tutur. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Pakurmatan dhumateng mitra tutur ingkang drajatipun langkung inggil. a. Krama Inggil b. Ngoko Lugu c. Ngoko Lugu √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ a. Kawontenan resmi wonten ing pasewakan lan pakurmatan dhumateng mitra tutur ingkang langkung sepuh. b. Micanten dhumateng dhiri pribadi. c. Basa ingkang dipunginakaken ngoko ananging radi kasar amargi kawoworan nepsu, ananging ugi migunakaken tembung-tembung 150
Tabel Salajengipun No. Data Data Jagad iki nekseni yenta kowe bocah sing pinter micara, nganti wong wedok mbok apusi ora ngerti lan ora krasa, nyampar kuping lan pundhaking mara tuwa. Karna ing Pendhapa Ngastina iki akeh rerengan gupala-gupala, ngerti kowe gupala, gupala ki reca, reca mau saking pintere sing nggawe nganti kaya manungsa, jebul pendhapa iki ana manungsa sing kaya dene reca, mati rasane." 200. Resi Bhisma "Ngger Anak Prabu, sumangga kula dherekaken lenggah nggih, Ngger." 201. Prabu Salyapati "Inggih mangga Panembahan, mangga Ngger Anak Prabu kula dherekaken lenggah." 217. Resi Bhisma "Putu Prabu, dak suwun Putu Prabu kersa ndhahar ature pun kaki, kang wus dak aturake, Putu." 220. Prabu Duryudana "Ibu, menika wonten menapa Ibu? Lajeng kanjeng Ibu ngasta curiga?" 225. Dewi Gendari "Duryudana, yenta bakal ndhahar marang pangandikane pun Ibu, sira kudu gelem njabel tembungmu sing uwis kok ucapake." Jinis Undha Usuk Prekawis ingkang Ndayani S P E A K I N G Katrangan krama inggil dhumateng ingkang dipunginem ugi tembung kasar. Madya Krama √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan lan pakurmatan dhumateng mitra tutur ingkang inggil drajatipun. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan lan pakurmatan dhumateng mitra tutur ingkang langkung sepuh lan ingkang drajatipun inggil. Wredha Krama √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan. Basa Kedhaton √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan . Antya Basa √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur minangka putranipun piyambak ingkang minangka ratu agung. 151
Tabel Salajengipun No. Data 226. Prabu Duryudana Data "Inggih Ibu, menawi kersa Paduka mekaten, badhe kula jabel pangandika kula, nuwun para pepundhen ingkang lenggah ing mriki, mugi Jagad neksenana, Ngamarta Ngastina, tetep kula kekahi sanadyan sedumuk bathuk sanyari bumi, menika ingkang dados kerampungan kula." 232. Prabu Kresna "Yayi Prabu, kula aturi enged sabda raja ratu, brahmana pandhita datan kenging wola-wali lho, Yayi." 233. Prabu Duryudana "Alah, menggahing Prabu Kurupati babagan ngaten menika sampun biasa, kok le enak, negara mung diwenehake ngono wae." 234. Pandhita Durna "Oh lole-lole, kenthos waloh genjor monyor-monyor blegudhug ho weloh, Anak Prabu kula aturi enged sabda raja nggih Ngger, boten kenging wola-wali." 237. Patih Sengkuni "Sinuwun Dwarawati kula suwun nekseni." 238. Prabu Kresna "Menika menapa, Paman?" 241. Dursasana "Kaka Prabu, kula aturi mriksani, Kaka Prabu." Jinis Undha Usuk Prekawis ingkang Ndayani S P E A K I N G Katrangan Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan sarta ngurmati Ibunipun. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan lan pakurmatan dhumateng mitra tutur minangka ratu agung. Madya Ngoko √ √ √ √ √ √ √ √ Panutur minangka ratu agung sampun nilar subasita sarta kawoworan nepsu. Madya Krama √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur langkung enem sarta minangka muridipun piyambak. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan sarta ngurmati mitra tutur minangka ratu agung. Kramantara √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur langkung andhap drajatipun. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Ngurmati mitra tutur minangka ratu agung ugi langkung sepuh. 152
Tabel Salajengipun No. Data 242. Prabu Kresna Data "Apa kuwi, Dursasana?" 243. Dursasana "Menika wujudipun ingkung, nuhoni prentuling batos kula, Kaka Prabu, menika ingkung badhe kula potheng-potheng, na-na, menika sasampunipun kula potheng-potheng lajeng kula aturaken dhateng Kaka prabu. Kaka Prabu kula aturi nekseni, para Pandhawa badhe kalampahan nggayuh nagara Ngamarta lan Ngastina menawi Dursasana sampun pinotheng- potheng raganipun kados dene ingkung menika, Kaka Prabu." 244. Prabu Kresna "Dursasana, bakal mandi sing dadi ucapmu, Dursasana." 248. Prabu Kresna "Yayi Prabu Duryudana, kados pundi, kewala taksih kula entosi sakweninging penggalih Paduka, amargi anggen Paduka paring dhawuh taksih kaworan nepsu." 249. Prabu Duryudana "Bola-bali mung dipeksa kon balekake negara Ngamarta lan Ngastina wae, tetep dak kukuhi negara sing wis dadi kamuktene Prabu Duryudana." 255. Raden Burisrawa "Lha dalah, jebul Bungkik sing dadi kusir, parat, parandene ora ngerti marang pranatan soka sapa wae Jinis Undha Usuk Ngoko Lugu Prekawis ingkang Ndayani Katrangan S P E A K √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur langkung enem lan drajatipun I N G langkung andhap. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan sarta ngurmati mitra tutur minangka ratu agung. Ngoko Lugu √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur langkung enem lan drajatipun langkung andhap. Madya Krama √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan sarta ngurmati mitra tutur minangka ratu agung. Ngoko Lugu √ √ √ √ √ √ √ √ Panutur sampun nilar subasita sarta kawoworan nepsu. Basa Kasar √ √ √ √ √ √ √ √ Panutur ingkangduka dhumateng mitra tutur amargi nganggep mitra tuturipun 153
Tabel Salajengipun No. Data Data kang mapan ana negara Ngastina kudu manut marang pranatan negara Ngastina. He Bungkik, yenta sing njaga sitihinggil ki Burisrawa, gegandhengan sira wus ninggal marang tata krama, manuta dak pidana, Bungkik." 257. Raden Burisrawa "Bungkik mung kanggo alesan, parat, ora manut dak pidana, Bungkik." 258. Raden Setyaki "Ing ngatase sipating werjit, cacing wae yen kepidak kojel-kojel, apa aku sipating manungsa mung meneng wae?" 259. Raden Burisrawa "Ha klakon legandhang dening aku." 260. Raden Setyaki "Janji ora oncat, abor mustakamu." 261. Raden Burisrawa "Hayo obaha kowe Bungkik, yen wis dak kempit ngene iki apa arep bangga sira, Bungkik." 268. Prabu Kresna "Saiki kandhega semene dhisik, Setyaki, tutugna suk ben wae." 269. Raden Setyaki "Kok njing ben kados pundi? Sakmenika mumpung kepanggih dijak perang, nek njing ben nek kepengin Jinis Undha Usuk Basa Kasar Ngoko Lugu Ngoko Lugu Antya Basa Basa Kasar Ngoko Lugu Madya Ngoko Prekawis ingkang Ndayani Katrangan S P E A K I N G sampun nglanggar pranatan. √ √ √ √ √ √ √ √ Panutur ingkang kawoworan nepsu. √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan boten resmi wonten ing plataran pendhapa sarta mitra tutur ingkang sami drajatipun. √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan boten resmi wonten ing plataran pendhapa sarta mitra tutur ingkang sami drajatipun. √ √ √ √ √ √ √ √ Panutur ingkang kawoworan nepsu anggenipun micanten. √ √ √ √ √ √ √ √ Panutur ingkang kawoworan nepsu anggenipun micanten. √ √ √ √ √ √ √ √ Hubungan raket kaliyan mitra tutur ingkang langkung enem. √ √ √ √ √ √ √ √ Hubungan raket kaliyan mitra tutur ingkang langkung sepuh. 154
Tabel Salajengipun No. Data Data dadak goleki maneh." 270. Prabu Kresna "Iki apa ta iki, wong dijak rembugan penting malah gleyengan cah iki, Setyaki, dak jarwani ya dhi, gegandhengan nggonku minangka pangawak Dutaning Pandhawa dina iki gagar wigar tanpa karya, sing tegese Prabu Duryudana nyukengi marang kamuktene." "Ateges ora suwe maneh perang gedhe sing nggegirisi kang nggawa korban jiwa lan harta sing ora sethithik mau bakal kaleksanan, Setyaki, mula perangmu karo Burisrawa tutugna suk ben dhi, saiki sumbarana wae." 271. Raden Setyaki (a) thes-thes bres, glinthing-glinthing ngono." (b) mekaten, ri Paduka namung sendika anglampahi." (c) pasulayan disigeg semene dhisik, ditutugne besuk ngenteni wahyaning mangsa kala ing madyaning perang Baratayudha." "E ngaten, jane mumpung dijak perang gek "Inggih menawi kersanipun Kaka Prabu kados "He Kakang Burisrawa, nggone padha 272. Raden Burisrawa "He saiki wae, Bungkik, aku kebacut kaya ngene." 273. Raden Setyaki "Ora Kakang, besuk wae, saiki dicukupi semene wae." Jinis Undha Usuk Madya Ngoko a. Madya Ngoko b. Krama Inggil c. Ngoko Lugu Basa Kasar Ngoko Lugu Prekawis ingkang Ndayani Katrangan S P E A K I N G √ √ √ √ √ √ √ √ Hubungan raket kaliyan mitra tutur ingkang langkeng enem. √ √ √ √ √ √ √ √ a. Micanten dhateng dhiri pribadi. b. Ngurmati mitra tutur ingkang √ √ √ √ √ √ √ √ langkung sepuh lan drajatipun inggil. c. Mitra tutur drajatipun sami kaliyan √ √ √ √ √ √ √ √ panutur. √ √ √ √ √ √ √ √ Mitar tutur drajatipun sami kaliyan panutur, dene panutur taksih migunakaken tembung kasar. √ √ √ √ √ √ √ √ Mitar tutur drajatipun sami kaliyan panutur. 155
Tabel Salajengipun No. Data 275. Prabu Kresna Data "Yayi Setyaki, ayo enggal padha bali awahana rata maneh, Yayi, iki ana tilasing rodha kreta Jati Surya, pun kakang kal nungka marang tindake Yayi Karna, Setyaki." 276. Raden Setyaki "Inggih sumangga, Kaka Prabu." 278. Emban Kepet Mega "Sayogi Sinuwun, swawi kula aturi enggal paring dhawuh dhateng ingkang abdi emban Kepet Mega." 279. Prabu Kala Srenggi "Biyung kang hanjalari petenging atiku ora ana liya, muhung sedane kanjeng Rama Prabu, miturut dongenge ngakeh jere sedane kanjeng Rama iku kaya dene kedadak, biyung banjur sapa kang hanjalari sedane kanjeng Rama, Biyung. Durung lega rasaning atiku yenta durung malesake sedane kanjeng Rama, Biyung." 280. Emban Kepet Mega "Dhuh Sinuwun menawi Paduka mundhut priksa ing babagan menika ingkang abdi boten mangertos, ngengeti bilih kula menika wonten ing mriki dados abdi enggal." 281. Prabu Kala Srenggi "Oh iya, nganti supe jeneng ingsun, lha ingsun kudu Jinis Undha Usuk Basa Antya Prekawis ingkang Ndayani Katrangan S P E A K √ √ √ √ I N G √ √ √ √ Ngurmati ingkang dipunginem, dene mitra tuturipun langkung enem. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Pakurmatan dhumateng mitra tutur minangka ratu agung sarta langkung sepuh. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Pakurmatan dhumateng mitra tutur minangka ratunipun. Antya Basa √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur minangka abdinipun sarta ngurmati ingkang dipunginem. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Pakurmatan dhumateng mitra tutur minangka ratunipun. Basa Antya √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur minangka abdinipun. 156
Tabel Salajengipun No. Data Data mundhut katrangan marang sapa Biyung, murih enggal dadi padhang rasaning atiku." 287. Prabu Kala Srenggi "Kowe ya ndherek, Pedhut Segara?" 288. Pedhut Segara "Ndherek, teng pundi kemawon kula ndherek." 291. Prabu Kala Srenggi "Pedhut Segara, kowe ya ngerti?" 292. Pedhut Segara "Ngertos wong kula ndherek." 299. Bhagawan Jaya Wilapa (a) tansaha paring pangayoman marang sagung tumuwuh." (b) becik sak sowanira nini, ana ngarsane pun bapa, Ngger." "Hong wilaheng sekaring bawana langgeng, "Mengko ta putraku nini Dewi Ulupi padha 305. Bhagawan Jaya Wilapa Banget panarimane pun kaki Ngger, dene sira ngaturake bekti marang pun Eyang, amung pangestune Eyang wae dikebat tampanana, Irawan." 306. Bambang Irawan "Eyang, sampun kula tampi ing asta kalih paring pangestu saking kanjeng Eyang, mugi andayanana dhateng yuwananing gesang kula." Jinis Undha Usuk Antya Basa Madya Krama Ngoko Lugu Madya Krama a. Mudha Krama b. Antya Basa Antya Basa Mudha Krama Prekawis ingkang Ndayani Katrangan S P E A K I N G √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur minangka abdinipun ananging √ √ √ √ langkung sepuh. √ √ √ √ Mitra tutur minangka ratunipun. √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur minangka abdinipun. √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur minangka ratunipun. √ √ √ √ √ √ √ √ a. Micanten dhateng dhiri pribadi √ √ √ √ √ √ √ √ ingkang wosipun pepujan dhumateng Gusti. b. Mitra tutur minangka putranipun ingkang langkung enem. √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tuturipun minangka wayahipun. √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tuturipun minangka Eyang sarta gurunipun. 157
Tabel Salajengipun No. Data 326. Cantrik Data "O tak banting sisan, kowe." 327. Bagong "Piye, wanda kaya biting ngono wae arep mbanting." 345. Semar "Haih, Panembahan, kula inggih badhe nyuwun pamit, Panembahan." 346. Bhawagan Jaya Wilapa "Iya-iya Kyai, sira dak dadekake kerta wedana, kerta iku gajah, wedana iku srati. Gajahe Irawan sratine Kyai Semar." 349. Gareng "Panembahan, paduka ngersakaken gendhing menapa, Panembahan?" 350. Bhagawan Jaya Wilapa "Sakarepmu Nala Gareng, waton sing laras-laras bisa nuju prana marang rasaku." 351. Cantrik "Ah anu Kang, Randhu Kentir mawon, Kang, Randhu Kentir bawane nika, dhuh Kusuma, nika lhe Kang." 356. Bagong "Ya no, taune krungu asu mbaung, krungu Uler Kambang, terus turu dadakan." 357. Cantrik "Ya ben ta, nyet eneke kene swara asu mbaung, kok Jinis Undha Usuk Ngoko Lugu Prekawis ingkang Ndayani Katrangan S P E A K √ √ √ √ √ √ √ √ Panutur kaliyan ingkang dipunginem I N G sami-sami abdi. Basa Kasar √ √ √ √ √ √ √ √ Panutur kaliyan ingkang dipunginem sami-sami abdi. Mudha Krama √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tuturipun minangka bendaranipun. Ngoko Lugu √ √ √ √ √ √ √ Mitra tuturipun minangka abdi. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur minangka bendaranipun. Ngoko Lugu √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur minangka abdinipun. Madya Ngoko √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur sami-sami abdi, ananging kirang raket. Basa Kasar √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur sami-sami abdi. Basa Kasar √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur sami-sami abdi. 158
Tabel Salajengipun No. Data Data crewet." 358. Petruk "Bagong ki nek karo Cantrik kok lik sentimen." 367. Bagong "Kaya Cantrik kuwi, peh le wedok bodyne fit we metu sithik diancem, mangka arep arisan PKK." 368. Cantrik "Ya men ta, crewet, tak ancema ora wong kuwi bojoku dhewe." 373. Dewi Ulupi "Iya-iya Petruk, iki enya dak tambahi sangu kanggo kulawargamu ing omah, Petruk." 374. Petruk (a) "Ha inggih matur nuwun, (b) Dhi Cantrik, kula nyuwun pamit nggih, Dhi Cantrik." 375. Cantrik "Inggih Kang, anu inggih Kang, menawi benjing tindak mriki malih, panjenengan betakaken notasi lan cakepan langgam ali-ali inggih, Kang." 376. Bagong "Wong ali-aline wis didol nggo ngliwet kok kon nggawa." 377. Cantrik "O, wong ki nek sentimen, kok jer ngowahi wae." Jinis Undha Usuk Ngoko Lugu Ngoko Lugu Basa Kasar Ngoko Lugu a. Mudha Krama b. Madya Krama Madya Krama Madya Ngoko Ngoko Lugu Prekawis ingkang Ndayani Katrangan S P E A K I N G √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur sami-sami abdi. √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur sami-sami abdi. √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur sami-sami abdi. √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur minangka abdinipun. √ √ √ √ √ √ √ √ a. Mitra tutur minangka bendaranipun. b. Mitra tutur sami-sami abdi. √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur sami-sami abdi, ananging langkung sepuh. √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur sami-sami abdi. √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur sami-sami abdi. 159
Tabel Salajengipun No. Data 387. Banyak Calora Data "Hanya-hanyah .... mandheg satriya, mandheg, adol kuwanen parat, wanoh wani liwat alas iki, apa wis bosen urip, parat, ayo ngakua, aja mati tanpa aran." 388. Bambang Irawan "Babo-babo, abane macia-cia, kumawasa, kumawani, kena tanganku mangsa mindho gaweni, ayo ngakua dak takoni." 391. Banyak Calora "Banjur menyang ngendi sedyamu?" 392. Bambang Irawan "Amung ngetutake tindaking suku kedheping netra." 397. Banyak Calora "Ndas buta pating jenggeleg, rambut buta pating jebobok." 398. Bambang Irawan "Dak sampar, dak sandhung rambut gubet pada, dak pagas curiga." 407. Petruk "Kados pundi mimpang, menapa kawon, Gus?" 408. Bambang Irawan "Petruk, aku durung kalah, nanging ingsun iki gila marang gandaning raksesa, angganda amis lan bacin. Petruk, mara enggal pundhutna jemparingku, Petruk." 415. Adipati Karna "Sumangga Kaka Prabu, kula dherekaken." Jinis Undha Usuk Basa Kasar Prekawis ingkang Ndayani Katrangan S P E A K √ √ √ √ √ √ √ √ Panutur minangka raksesa ingkang boten I N G gadhah unggah ungguh. Ngoko Lugu √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur minangka satunggaling raksesa ingkang boten gadhah unggah ungguh. Ngoko Lugu √ √ √ √ √ √ √ √ Panutur minangka raksesa ingkang boten gadhah unggah ungguh. Basa Antya √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur minangka satunggaling Ngoko Lugu raksesa. √ √ √ √ √ √ √ √ Panutur minangka raksesa ingkang boten gadhah unggah ungguh. Basa Kedhaton √ √ √ √ √ √ √ √ Panganggening basa dening panyerat ingkang boten tetep. Mudha Krama Basa Antya √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur minangka bendaranipun. √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur minangka abdinipun, ananging langkung sepuh. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Pakurmatan dhateng mitra tutur minangka ratu agung. 160
Tabel Salajengipun No. Data 416. Prabu Kresna Data "Paran wigatine Yayi, dene Yayi Adipati Karna kongsi nilar pasamuwan, kamangka pasamuwan wau dereng paripurna, Yayi?" 422. Prabu Kresna "Yayi Karna, dak waspadakake si Adhi kok kaya anyimpen sesandining karsa ingkang piningit, mbok iyaa menawi kepareng, pun Kakang kepengin midhangetake, Yayi." 423. Adipati Karna "Nuwun inggih Kaka Prabu, kula pitados inggih namung Paduka ingkang saged anyimpen dhateng wewadosing gesang kula, Kaka Prabu." 450. Dewi Kunthi "Iya Kresna, pun Bibi enggal tumuli kondur marang praja Wiratha, awit aku kepengin anunggoni marang para putraku nggone bakal anumpes angkara murka saka lumahing bumi, nanging Kresna, luwih dhisik pun bibi kepengin bakal ketemu kadangmu kang pembayun, Kresna." 451. Prabu Kresna "Sinten Bibi?" 476. Dewi Kunthi "Iya Kresna, pancen wus puguh kadangmu, Basukarna. Kresna ayo enggal tumuli prapteng negara Wiratha, Kresna." Jinis Undha Usuk Wredha Krama Prekawis ingkang Ndayani Katrangan S P E A K √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur langkung enem lan langkung I N G andhap drajatipun. Wredha Krama √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur langkung enem lan langkung andhap drajatipun. Krama Inggil √ √ √ √ √ √ √ √ Pakurmatan dhuamteng mitra tutur minangka ratu agung. Antya Basa √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur minangka sadherekipun ingkang langkung enem. Kramantara √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur minangka sadherek ingkang langkung sepuh. Antya Basa √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur minangka sadherek ingkang langkung enem 161
Tabel Salajengipun No. Data 477. Prabu Kresna Data "Swawi kula dherekaken, Bibi." 518. Prabu Kresna "Kacarita, nalika semanten pangandikanipun Yayi Prabu Duryudana, sakonduripun para Jawata, saking nglebet kedhaton medal Bibi Dewi Gendhari, sampun angasta curiga." 519. Prabu Matswapati "Gendhari, Mbakyune Sengkuni?" 520. Prabu Kresna "Inggih Mbakyunipun, Patih Sengkuni." 521. Prabu Matswapati "Lha arep dinggo apa nggawa curiga?" Katrangan: A : Act sequences K : Keys E : Ends N : Norms G : Genres P : Participants I : Instrumentalities S : Setting and Scene Jinis Undha Usuk Mudha Krama Basa Kedhaton Ngoko Lugu Mudha Krama Basa Kedhaton Prekawis ingkang Ndayani Katrangan S P E A K √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tutur minangka sadherek ingkang I N G √ √ √ √ √ √ √ √ langkung sepuh. Kawontenan resmi wonten ing pasewakan Wiratha. √ √ √ √ √ √ √ √ Mitra tuturipun langkung enem. √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan, pakurmatan dhumateng mitra tutur ingkang langkung sepuh. √ √ √ √ √ √ √ √ Kawontenan resmi wonten ing pasewakan Wiratha. 162