31 ILANG Ah, Rahayu isih miris atiné manawa kèlingan marang kadadéyan kang ora dinyana-nyana iku. Soré-soré wayah surup pak Wangsa bali saka Yoja ijèn, montoré ora dikançlangaké ing garasi. Pak Wangsa katon bingung nggoné arep matur marang hu Marta. Rahayu ora sranta, banjur sumela takon marang pak Wangsa. Aturé pak Wangsa kanti glogap-glagep manawa Susanta ditahan ana sèksi polisi ing Yoja. Kaya diçloçlog pangrasané Rahayu, krungu aturé pak Wangsa yèn soré iku mau Susanta lagi ana ing sawijining omah, digropyok polisi marga nggoné paÇa. main rolèt. Bengi iku uga bu Marta lan Rahayu buçlal menyang Kartasura lan, bebarengan karo pak Narya, nul i mangkat menyang Yoja. Ananging bengi kuwi Susanta ora kaidènan mulih. Ditahan nganti seminggu, lagi dililani bali, sawisé dinaséhati aja nganti minçlo nggoné main rolèt. 000, lagi ngerti saiki manawa Susanta iku ... dadi botoh. Ora ngira temenan lelakon nganti kaya ngono! Mung mi,turut aturé pak Wangsa, kang diçleçles déning bu Marta, nggoné seneng rolèt kuwi durung suwé, wiwité kira-kira telung sasi sawisé temantèné Susanti. Ing bengi iku, nadyan durung wengi, lagi jam setengah wolu, Rahayu wis mrimpen ing kamaré. Nunggu 'tekané kakungé déné nganti wayah méné teka meksa durung kondur. Kamangka miturut rancangané Susan ta iya kakungé iku, sésuk arep menyang Surabaya terus buçlal menyang Balikpapan liwat gegana. Manawa kamempengané bab pagawéan, Su santa iku isih panggah, malah kepara luwih mempengé katimbang karo çlèk durung kambuh nggoné seneng main rolèt. Malah saiki duwé kaun çlakan pagawéan dagang saliyané 'tembako. Duwé kaunçlakan bisa export, ya kuwi kirim barang menyang 'luar negeri'. Nganti tumrapé Rahayu ora bisa mbédak-rnbédakaké lungané kakungé, lungan nyambut gawé apa lungan rolèt. Sawisé Susanta ditahan polisi kaé malah saya ndadi, ora ngrèwès marang çlawuhé ibuné, marang Rahayu wis ora pakéwuh manèh, 'tanpa tèçlèng aling-aling. Uwis kerep diélingaké déning Rahayu sarana alus, nanging wangsulané ... wah mrinding Rahayu krungu wangsulané Susanta. Biyèn kaya apa katon katresnané marang çlèwèké, lan saka pangirané ora ana 1ançla-tançla manawa kakungé kuwi J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 07:35:25AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
146 Javanese Literature since Independenee jaré tau duwé lara, dudu lara raga nanging lara jiwa. Jebul nganti kawetu uniné marang çlèwèké: 'Jeng, kowé wong wadon, ngertimu apa, anggeré aku wis bisa nyukupi, kurangamu apa? 0, saupama kowé sida olèh Hèrmanta, rak ketimpal-timpal diajak gliçlig ngana kaé. Dadia mèster kaé, yèn ora bançla arep apa!' Rahayu saya ora kuwat ngampet iliné eluhé, nul i gumloso ngungkeb-ungkeb bantal, kèlingan ujaré Susan ta iku. l!og, çlog-çlog. Lawang kamaré Rahayu diçloçlog lirih saka njaba. Rahayu njenggèlèk saka paturoné, eluhé diusapi nganggo kacuné. 'Nçluk! Rak durung ,turu ta, nçluk. Ayo çlaharan pisan, wis wengi 10.' Bu Marta kang nimbali saka njaban kamar, katon aris nggoné nimbali, sajak ngerti yèn Rahayu iagi nançlang susah. 'Ayo, nçluk, diçlahar, aja banget-banget menggalih masmu. Mengko manawa pancèn mulih wis bèné çlahar ,çléwé,' pangandikané bu Marta marang Rahayu kang katon amem iku. 'Dalem, buo Ngendikanipun mas San énjing kala wau, sonten sampun wangsul, 'tiyang namung ,çlateng Sala kémawon, nyekapaken serat-serat kanggéçlateng Balikpapan bénjing embèn.' '0, dadi sida 'ia, olèhé arep menyang Balikpapan kuwi? Kok iya ora nçlèrèk pisan ta, nçluk. Wong genah karepé masmu uga ngajak ngono.' 'Ah, sampun boten kémawon, buo Tiyang mestinipun boten cekap mana wi namung sedinten kalih dinten. Mangké minçlak kedangon nilar griya.' Tumrap bu Marta, nggoné Rahayu ora mèlu Susanta menyang Balik papan kuwi ndadèkaké karenané. Marga manawa Rahayu mèlu, pan jenengané ngrasa sepen. Utawa manèh lungané Susanta iku uga urusan dagang. Lagi setengah paçla çlaharan iku, keprungu swarané montor kang mançleg ana latar. Gagé-gagé Rahayu menyat saka palungguhané mapag Susanta kang lagi bali. Tasé kang dicangking kakungé nuli katampanan déning Rahayu. Rikala Susanta weruh manawa Rahayu wis nçlèrèkaké çlahar ibuné praupané nuli katon mbesengut. 'Ayo 'ia, San, malahçlahar pisan. Iki mau Rahayutak-çlawuhi nçlèrèkké çlahar aku, lha wong wis wengi.' Susanta, mireng pangandikané ibuné, mung bungkem waé lan nerusaké jumangkah menyang kamaré. Bareng Susanta rampung olèhé reresik badan, Rahayu banjur nutugaké nggoné mangan bareng karo garwané kang katon isih mbesengut. 'Mas, iya wis rampung nggoné ngurusi layang-layang kanggo sésuk kuwi?' pitakoné Rahayu karo tata-tata sançlangané kakungé. Koper kulit kang geçlé kuwi ditatani sançlangané Susanta déning tangané Rahayu J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 07:35:25AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
Ilang 147 kang alus iku. Susanta, krungu pitakoné Rahayu iku, sajak katon alot nggoné awèh wangsulan: 'He-eh, jeng, wis bisa rampung kabèh. Apa pangiramu aku mau ora bali ta, jeng?' sauré Susanta karo genti pitakon marang bojoné. Kaya apa kagèté Rahayu, krungu pitakoné Susanta kuwi, nanging mung cukup ing pangrasa waé, guwayané tetep panggah lan babarpisan ora ngatonaké laraning atiné. Marga pancèn Susanta kang saiki mula wis béda banget karo Susanta c)èk biyèn, nalika durung kambuh lelarané nggoné mendem ro ... lèt. 'Ah, panjenengan kuwi, kok ana-ana waé 10, mestiné iya ngira manawa kondur ngono.' 'Ha ya sokur ta. Jeneng jumbuh karo olèhku keraya-raya mulih iki mau. Nanging nyatané kok ... ora sranta nunggu mangan bengi.' Kagèting pangrasané kaya ginetak kaé. Nanging jalaran Rahayu wis kulina krungu ujaré Susanta kang ora ngepénakaké iku, iya mung cukup unjal napas dayané pangampet. 'Jeng, bésuk manèh kuwi aja mangkono! Iya arepa rada kasèp kaé, kaya apa legané atiku manawa ngrasa kok-tunggu tekaku. Lunganku kuwi rak ora lungan muspra, iya mung kudu-kuduné netepi kuwajiban nga yani wong wadon.' Wis ora bisa kaam pet manèh eluhé kang dlèwèran ing pipiné kang sum ringah. Rahayu mingseg-mingseg krungu ujaré kakungé kang durung nganti diwangsuli iku. Ing batiné krasa karanta-ranta diunèn-unèni mangkono kuwi, babarpisan c)èwèké ora niyat nglirwakaké kakungé iku. Nadyan nganti ésuk pisan ta,çlèwèké mau nedya nunggu mangan bengi. Nanging rak dic)awuhi ibuné supaya nc)èrèkaké nggoné c)ahar ta, sebab ibuné sumedya nglelipur c)èwèké. 'Iya, mas, aku rumangsa luput. Mula kersaa paring pangapura,' sauré Rahayu karo mingseg-mingseg. Susanta, weruh bojoné nangis, katon biyasa waé. 'Nggonku kanc)a mangkono kuwi iya mung supaya nuwuhaké katentrem ané jejoc)oan. Nanging ora teges manawa aku ora ana ngomah banjur kowé ora mangan jalaran <tunggu tekaku. Ora mangkono, kabèh kuwi nganggo subasita. Tegesé sing dak-karepaké, ulihku sak a lungan iki mau rak genah wis diweruhi sadurungé. Kaja:ba manawa wis genah nginep, wis ora perlu ndadak ditunggu barang.' Susanta isih mbrubul waé ujaré, kaya-kaya Rahayu iku dudu wanita kang ngerti tata-parikrama. Pancèn iya durung tau ana kadadéyan kaya ing bengi iki, nanging sebab anac)ac)akan kanggo nyalahaké kuwi, Su santa terus kaya olèh jalaran nggoné ngetokaké panguneg-unegé. J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 07:35:25AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
148 Javanese Literature since Independenee Nadyan sawengi Rahayu prasasat ora bisa turu, nanging jam papaJt ésuk <.ièwèké wis katon tangi. Mbok Wirya, kang klutekan ana pawon, nuli alon-alon marani kamaré Rahayu: 'Ndara ajeng, punika jarangipun ingkang ba~é kagem siram ndara kakung, sampun kula cepakké teng kulah.' 'Iya, mbok, unjukané apa iya wis rampung pisan?' 'Inggih, sampun. Mandar~aharané nap a inggih sampun kul a tata.' Rahayu, krungu aturé mbok Wirya kuwi, nul i alon-alon nggugah ka kungé kang lagi sesengguran pangoroké. Sarampungé adus Susanta nul i ngrahabi sarapan. Bu Marta uga mbarengi nggoné <.iahar. Nadyan wayah umun-umun mangkono kuwi dudu pakulinané bu Marta, nanging marga kurmat marang putrané kang bakallungan adoh iya banjur mèlu mbarengi nggoné pa~a mangan ésuk. Susanta mung bungkem waé. Pangrasané wis kebak pangangen angen nggoné arep olèh bati kang ora setitik. Marga lungané menyang Balikpapan kuwi, arep nèken kontrak pembelian kayu sana kang wis ana kang bakal nampa ing kuta kéné. Kurang luwih jam setengah nem Susanta, bebarengan karo ibuné lan Rahayu kang arep nguntapaké menyang setasiyun Balapan, wis bu~al numpak montor. Ing sajeroné montor sarana alus bu Marta awèh weling marang Susanta supaya ngati-ati. Séjéné pangati-ati bab lelungan uga bab dagang. Aja nganti kelimput ngoyak bebatèn, nanging pagawéan kang wis genah lan dadi cikal-bakal kaya tembako kang wis turun temurun, aja dadi nglentar. Jam setengah pitu sepur menyang Jember wis lumebu ing setasiyun Balapan. Bu Marta lan Rahayu mèlu Iumebu ing gerbong kelas siji. Rikala arep muc.lun saka gerbong Rahayu ora bisa ngampet iliné luh, nguntapaké Susanta kang arep lungan dagang menyang sabrang. 'Wis ayo, n~uk, ndang kondur waé,' pangandikané bu Marta marang Rahayu, sawisé sepur kang ditumpaki Susanta iku buQal. Lakuné Ra hayu dikanti bu Marta kang ka'ton welas banget. Wis olèh telung dina iki Susanta lunga menyang Surabaya, banjur arep terus menyang Balikpapan. Kaya padatan pagawéané Rahayu yèn ditinggal lunga Susanta ngrangkep usahané: ,~èwèké kang nampani <.iuwit saka lengganan lan ngetokaké mbayar bon-bon kang wis ditem tokaké déning Susanta. Lagi waé iki mau Supardi, kang dadi jurutulisé Susanta bab urusan tem bako, ngaturaké bon kanggo mbayar kayu karèt kang lagi te ka nganti sepuluh prahoto. Mangka soré iku dina Setu, <.ièwèké kudu ngetokaké Quwit manèh kanggo blanjané buruh-buruhé J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 07:35:25AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
IJang 149 kang paça sunduk. Kang mangkono kuwi biyasa twnrapé 'c;lèwèké, mana wa Susanta ora kebeneran lungan suwé mangkéné iki. Miturut pétungané Rahayu, sawisé c;lèwèké ngetokaké c;l.uwit blanja kanggo soré iku, sec;liyan kanggo mbayar kayu manawa sawayah-wayah !teka iya mung kena kang go mbayar kayu pa:tang ton waé. Dadi ing pangrasané kuwi digatukaké karo welingé Susanta, nggoné lungan kira-kira watara saminggu, nanging nalika çèwèké arep ditinggal ora dipasrahi bab kayu-kayu kang arep dibayar, amung kanggo blanjané buruh-buruhé waé. Iya ora dadi apa, mangkono putusing pétungané. Yèn 'ta pancèn ana kayu teka kang biya sané kudu dibayar kontan, kepriyé manèh, dikréc;lit mestiné rak iya bisa, genah wis ceta kanggoné. 0, mangsa ora olèh, katimbang ndadak nyuwun ngampil ibuné marasepuh, rak malah makéwuhi. Ing kéné saiki Rahayu tuwuh rasa tanggung-jawabé kaya déné lumrahé pengusaha, kang mau-mauné ora tau digapé déning Susanta. Dikira manawa Ra hayu ora duwé bakat dadi sawijining usahawan, nganti didadèkaké kasir kang nyimpen lan ngetokaké çuwit, nanging ora dikanc;l.ani bab ubeng lan kapentingané usaha. Kaya adat sabené Rahayu, sarampungé nc;l.èrèkaké ,c;lahar soré ibuné, katon lungguhan ing panc;lapa. Ora lali sambèné nyongkèt kang dadi kasenengané. Rahayu lagi ngrampungaké nggoné gawé mojah anggonan bocah, sedyané kanggo tanc;la mata marang Susanti kang wis nganc;lut tuwa. Manawa lagi jejagongan karo ibuné marasepuh kuwi ngrasa ayem tentrem jiwané, apa manèh sawisé Susanti dadi 'bu Priyana' ana Kudus. Isiné omah gec;l.é iku prasasat mung c;lèwèké karo bu Marta, ibuné marasepuh. Mbok Wirya, réwangé, manggon ana omah mburi. Déné pak Wangsa ana omah cilik sanc;ling garasi karo kulawargané. 'Nc;l.uk, kok iya durung ana kabar saka ac;limu, sajaké uwis babaran apa durung iya?' 'Dalem, buo Manawi kémawon dèrèng, margi kirang langkung saweg sa:tunggal wulan kala wilujengan pitonan punika. Dalem taksih kémutan énjingipun 'c;lateng Japara kaliyan mas San punika dinten Minggu tang gal setunggal.' Mungguh kersané hu Marta mono, saupama ora barengan karo lungané Susanta, panjenengané nedya menyang Kudus nengga putriné kang bakal babaran iya si Susanti kaé. Rac;lio transistor nggiyaraké warta berita jam pitu soré, Rahayu nuli wiwit migatèkaké giyarané. Nadyan c;lèwèké ora kagolong wanita perge rakan, nanging bab migatèkaké marang mobah-mosiké kahanan c;l.èwèké ora geIem ketinggalan. Kumelaping aJtiné ingga ngenc;legaké denyuting jantung. Rahayu kang mauné kruton sumringah sakala dadi aclum pucet, J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 07:35:25AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
150 Javanese Literature since Independenee marga ing berita iku ana kabar kang ngagètaké: Pada jam 9 pagi tadi, pesawat penumpang C.LA. menuju Balik papan dari Pangkalan Pèrak, Surabaya, lima menit setelah mening galkan landasan Pangkalan Udara Pèrak tel ah hilang jejaknya. Regu penolong dan penyelidik telah dikerahkan. Hingga kini belum diketahui nasib pesawat dan para penumpangnya.- Prabot panyongkèt nuli ucul saka tangané, Rahayu katon saya gumeter badané. 'N~uk! Mumet apa piyé, n~uk?' pandanguné hu Marta karo gagé menyat saka palenggahané, nuli ngrangkul Rahayu kang wis anyep lemes. Bu Marta njerit nimbali mbak Wirya lan pak Wangsa. Saisining omah gègèr. Pak Wangsa ka~awuhan menyang Rumah Sakit ngaturi pak mantri. Bu Marta lan mbok Wirya ngupakara Rahayu ana ing kamaré. Déné mbok Wangsa ibut gawé jarang kanggo nyéka. Tujuné waé sawisé pak mantri rawuh lan paring sérum Rahayu sadar saka nggané sumaput. Mungguh katrangané pak mantri, sumaputé Rahayu mau marga ketan~egan sayah lan sajak ana bab sing gawé kagèting ati, nanging ara ndadèkaké bab kang mutawatiri. Dina ésuké Rahayu wis pulih kaya wingi uni, malah uga banjur bisa matur marang bu Marta sebab sumaputé ~èwèké~èk bengi kaé. Apa manèh ésuk iki mau wis luwih terang bab ilangé montor mabur C.LA., malah uga banjur digiyaraké jeneng-jenengé panumpanging montor mabur iku. Lan ... Susanta uga kelebu ing giyaran mau. Ty. Suwandi, Ilang Tanpa Lacak, Sala, 1966. J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 07:35:25AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.