36 BAB IV ASIL PANALITEN LAN ANDHARAN A. Asil Panaliten Bakar Production yaiku papan digawene film cekak lan film seri kang mapan ing Solo. Bakar Production iku alamate ing Ngipang RT 03 RW 16, Kelurahan Kadipiro, Kecamatan Banjarsari, Surakarta. Asil film kang wis digawe banjur ditontonake ing Youtube kanthi channel jenenge Bakar Production. Tembung "Bakar" iku cekakan saka Balada Kampung Riwil, kang nyritakake urip padinane warga Kampung Riwil. Basa kang digunakake ing kabeh film kang digawe luwih akeh nggunakake basa Jawa lan ana selipane basa Indonesia. Film kang digawe ngemot crita kang jinise sosial lan dagelan. Crita kang digawe gampang ditonton dening sapa wae wiwit saka bocah, wong enom, nganti wong tuwa amarga critane nyritakake kulawarga. Ancase saka panaliten iki yaiku jlentrehake prinsip sopan santun kang ana ing sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production lan gayutane minangka bahan ajar teks pacelathon ing SMP. Panaliti njupuk objek panaliten yaiku film cekak ing channel Youtube Bakar Production. Saka 300-an film kang ana ing channel Youtube Bakar Production panaliti nggunakake salah siji film cekak yaiku kanthi irah-irahan "Ibu". Dhata kang diasilake saka film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production awujud transkrip dialog kang ngemot prinsip sopan santun. Saka film cekak kanthi irah-irahan "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production, ditemokake 29 dhata kang ngemot prinsip sopan santun. Prinsip sopan santun kang dijlentrehake ing panaliten iki nggunakake teori Geoffrey Leech.
37 1. Andharan Dhata a. Prinsip Sopan Santun Leech Adhedhasar temuan dhata kang dipikantuki, prinsip sopan santun Leech kang ana ing film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production ana 6 maksim yaiku maksim kearifan, maksim kedermawanan, maksim pujian, maksim kerendahan hati, maksim kesepakatan, lan maksim simpati. 1) Maksim Kearifan a) Dhata 1 Ibu Mintul : "Eh Ndhuk, iki ngko terna nggone Bu RT ya!" (063) Mintul : "Wadhuh lha niki dereng rampung i Buk taksih kathah i ta." (064) Ibu Mintul : "Alah kuwi ngko takkumbahane." (065) Andharan Dhata: Ing tuturan (065) kalebu maksim kearifan. Maksim kearifan diduduhake tuturan kang dipocapake dening Ibu Mintul "Alah kuwi ngko takkumbahane.". Ibu Mintul kang nawakake dheweke kanggo ngumbahi klambine kasebut ndadekake Mintul ora prelu ngumbah klambi kang isih akeh lan dheweke entuk gawean kang luwih entheng yaiku ngeterake laundryan Bu RT. Tumindak becik kang ditawakake dening Ibu Mintul mbuktekake wis kalebu maksim kearifan yaiku ngakehi untunge Mintul lan nyithikake rugine Mintul minangka mitra tutur. b) Dhata 2 Ibu Mintul : "Alah kuwi ngko takkumbahane." (065) Mintul : "Ampun Buk, jenengan dina niki boten usah tandang gawe." (066) Andharan Dhata: Sajrone tuturan (066) nuduhake maksim kearifan yaiku tuturan kang dipocapake dening Mintul "Ampun Buk, jenengan dina niki boten usah
38 tandang gawe." Tuturan kasebut kalebu maksim kearifan amarga patrape Mintul kang menehi untung mitra tuture yaiku ibuke supaya bisa jalan-jalan kanthi blanja. Saliyane iku uga nyithikake rugine ibuke supaya ora prelu nyambut gawe dina iki. c) Dhata 3 Bu RT : "Aku wegah lho nek ditukoke gelang apa kalung." (038) Pak RT : "Lha jare njaluk emas." (039) Bu RT : "Ya iya ning aku wegah nek gelang karo kalung aku gah nganggo ya." (040) Andharan Dhata: Ing tuturan (038) nuduhake maksim kearifan. Tuturan kasebut dipocapake dening Bu RT "Aku wegah lho nek ditukoke gelang apa kalung." Bu RT wegah ditukokake emas-emasan dening Pak RT amarga ngrasa wis ora cocok nganggone. Tuturan Bu RT wis ngakehi untunge Pak RT lan nyithikake rugine Pak RT. Bab kasebut dijalari Bu RT luwih milih ditukokake emas kepingan kang luwih mupangat dadi celengan kanggo kulawargane. d) Dhata 4 Fandra : "Merga mami niku emas Pak, ibu niku emas, lan emas niku ibune benda-benda berharga." (382) Bu RT : "Wis ngene wae Le, dhuwitmu kuwi taktampane, kene, nah iki kekna ibumu." (383) Andharan Dhata: Ing sajrone tuturan (383) kang dipocapake dening Bu RT yaiku "Wis ngene wae Le, dhuwitmu kuwi taktampane, kene, nah iki kekna ibumu.". Tumindak kang wis dilakokake dening Bu RT marang Fandra bisa ngenthengake Fandra kanggo tuku emas. Dhuwite Fandra sakjane kurang kanggo mbayar emase Bu RT ananging Bu RT mbiyantu Fandra supaya tetep bisa nukokake emas kanggo menehi bebingah mamine.
39 Pocapane Bu RT nuduhake maksim kearifan amarga wis ngakehi untunge Fandra minangka mitra tutur kanggo tuku emas nganggo dhuwit celengane kang sithik. Saliyane iku, Bu RT uga nyithikake rugine Fandra kanthi ora prelu mbayar emase kabeh. 2) Maksim Kedermawanan a) Dhata 5 Ibu Paijo : "Ibuk berangkat sik ya." (033) Paijo : "Nggih Buk." (034) Ibu Paijo : "Iki nggo tumbas sarapan, iki nggo jajan." (035) Paijo : "Ati-ati nggih Buk." (036) Ibu Paijo : "Nggih Mas Paijo." (037) Andharan Dhata: Tuturan (035) kalebu maksim kedermawanan. Maksim kedermawanan isa didelok ing tuturan Ibu Paijo "Iki nggo tumbas sarapan, iki nggo jajan.". Tuturan kasebut nuduhake manawa Ibu Paijo mentingake kebutuhan anake. Bab kasebut mbuktekake manawa tuturane Ibuke Paijo uwis nyithikake untunge dheweke dhewe lan ngakehi rugine dheweke dhewe yaiku nyukupi kebutuhan kulawarga lan minangka dadi ibu dheweke lila dadi tulang punnggung kulawarga. b) Dhata 6 Pak RT : "Ya, ya, Mbak, khusus untuk bidadariku tersayang, aku langsung beli 7, yang bagus bagus ya Mbak, yang cantik pokoknya." (146) Andhara Dhata: Sajrone tuturan (146) kang dipocapake dening Pak RT "...khusus untuk bidadariku tersayang, aku langsung beli 7, yang bagus bagus ya Mbak, yang cantik pokoknya." Tuturan kasebut nuduhake maksim kedermawanan. Pak RT kang ora sida nukokake
40 emas-emasan marang bojone amarga luwih milih ditukokake emas kepingan sing bisa digunakake dadi celengan kulawarga. Tuturan kang dipocapake dening Pak RT kasebut wis nyithikake untunge Pak RT dhewe lan ngakehi rugine dhewe amarga wis nukokake emas kanggo bojone kang cacahe 7 keping. c) Dhata 7 Mami : "Kopimu Ndra." (183) Fandra : "Lha niku Mi?" (184) Mami : "Iki lak kopine papimu." (185) Fandra : "Lha sing niki?" (186) Mami : "Iki kopi nggo kowe ya cah bagus." (187) Fandra : "Matur nuwun lo Mi, kula pun didamelke kopi." (188) Andharan Dhata: Ing sajrone tuturan (187) nuduhake maksim kedermawanan. Tuturan kasebut dipocapake dening Mamine Fandra "Iki kopi nggo kowe ya cah bagus." Tuturan kasebut mbuktekake Mamine Fandra wis nyithikake untunge dheweke dhewe lan ngakehi rugine kanggo dheweke dhewe amarga dheweke wis nggawekake kopi anget kanggo anake. d) Dhata 8 Fandra : "Niki tabungan kula Bu, kula pengen numbaske mami emas ngoten niku angsal boten nggih Bu?" (378) Pak RT : "Kowe pengen nggadiahi mamimu ta Le?" (379) Fandra : "Nggih, Pak." (380) Andharan Dhata: Ing sajrone tuturan (378) kang dipocapake dening Fandra nuduhake maksim kedermawanan "Niki tabungan kula Bu, kula pengen numbaske mami emas ngoten niku angsal boten nggih Bu?". Tuturan kasebut nuduhake kepenginane Fandra nukokake emas
41 kanggo mamine kanthi menehi dhuwit celengan marang Bu RT kang nalika iku lagi nggawa emas kepingan kang diduweni. Fandra wis nyithikake untunge lan ngakehi rugine dheweke dhewe yaiku nukokake emas kanggo mamine kanthi ngurbanake dhuwit celengan kang diduweni lan dhuwit tabungan papine. e) Dhata 9 Bu RT : "Wis ngene wae Le, dhuwitmu kuwi taktampane, kene, nah iki kekna ibumu." (383) Fandra : "Kurang mboten, Bu?" (384) Bu RT : "Ora, wis, wis cukup, anggep wae ora kurang." (385) Fandra : "Matur nuwun nggih, Bu." (386) Andharan Dhata: Sajrone tuturan (385) kang dipocapake Bu RT yaiku ing tuturan "Ora, wis, wis cukup, anggep wae ora kurang." Nuduhake maksim kedermawanan. Fandra kang duwe niyat kanggo nukokake mamine emas pungkasane bisa kelakon amarga dibiyantu Bu RT. Tuturan kang disampekake dening Bu RT kasebut wis nyithikake untunge dheweke dhewe lan ngakehi rugine dheweke dhewe amarga wis mbiyantu Fandra kanggo mujudake kepenginane menehi bebingah mamine emas, kamangka sejatine dhuwite kang diwenehake dening Fandra isih durung cukup kanggo tuku emas, ananging Bu RT kanthi lomane tetep menehake emase kanggo Fandra. f) Dhata 10 Fandra : "Mi, selamat hari ibu nggih Mi, niki hadiah ngge Mami." (387) Mami : "Iki emas-emasan ta, Le?" (388) Fandra : "Inggih Mi, niku emas." (389)
42 Andharan Dhata: Sajrone tuturan (387) uga nuduhake maksim kedermawanan yaiku ing tuturan kang dipocapake dening Fandra "Mi, selamat hari ibu nggih Mi, niki hadiah ngge Mami." Tuturan kasebut nuduhake Fandra kang wis isa nukokake emas banjur menehake marang mamine kanggo mengeti dina ibu. Tuturan kang dipocapake dening Fandra wis nyithikake untunge dheweke dhewe lan ngakehi rugine dheweke dhewe amarga Fandra menehi bebingah emas marang mamine kanthi ngurbanake dhuwit tabungan kang diduweni. 3) Maksim Pujian a) Dhata 11 Bogang : "Tumbasne brownis ngoten pripun?" (024) Pak RT : "Lhaa ngono lho aku seneng karo kowe sebagai suami i duwe inisiatif. Aku sebagai kaum laki-laki bangga nek kowe ngono kuwi." (025) Andharan Dhata: Sajrone tuturan (025) nuduhake maksim pujian yaiku tuturan kang dipocapake dening Pak RT "Lhaa ngono lho aku seneng karo kowe sebagai suami i duwe inisiatif. Aku sebagai kaum laki-laki bangga nek kowe ngono kuwi." Tuturan kasebut nuduhake manawa Pak RT kang muji tumindake Bogang kanggo nukokake bojone bebingah. Pak RT wis ngakehi pujian lan nyithikake kecaman marang mitra tuture yaiku Bogang amarga Pak RT bungah banget karo tumindake Bogang satemah dheweke muji. b) Dhata 12 Pak RT : "Piye ta lha wong wedok ki nek nganggo perhiasan kuwi tambah ayu lha nek ditukoke gah nganggo lha ngapa?" (041)
43 Bu RT : "Lha kuwi lak mbiyen ta pak, waktu jaman ijik enom, lha saiki nek aku ki wis jilbaban kaya ngene ki nganggo kalung ngono apa ya ketok? sansaya nggo gelang ngono apa ya ketok?" (042) Andharan Dhata: Sajrone tuturan (041) nuduhake maksim pujian yaiku ing tuturane Pak RT "Piye ta lha wong wedok ki nek nganggo perhiasan kuwi tambah ayu..." Ing tuturan kasebut Pak RT menehi pujian marang wong wedok kang dimaksud yaiku bojone yen nganggo emas-emasan dadi sansaya ayu. Saka jlentrehan kasebut bisa dibuktekake yen Pak RT ngakehi pujian marang Bu RT minangka mitra tutur lan nyithikake kecaman marang mitra tutur. c) Dhata 13 Mbak Pegadaian : Ini eee disini kami menjual logam mulia dan perhiasan ibuk kalo untuk logam mulia ada beberapa merk disini, ada Antam ada UBS ada Galeri 24 dan ada Lotus jadi semua sama-sama 24 karat kualitas nya juga sama-sama bagusnya, cuma beda di merk aja, untuk harga memang bervariasi disini." (091) Bu RT : "Komplit ya." (092) Pak RT : "Jadi macem-macem ya Mbak ini bentuknya ya, wah ya menarik ini." (093) Andharan Dhata: Ditemokake ing tuturan (093) nuduhake maksim pujian. Tuturan kasebut dipocapake dening Pak RT "Jadi macem-macem ya mbak ini bentuknya ya, wah ya menarik ini" Dadi, tuturan kang dipocapake dening Pak RT nuduhake pujian karo Pegadaian kang nawakake emas kang jangkep lan narik kawigaten. Tuturan kasebut nuduhake maksim pujian, amarga Pak RT wis usada supaya kecaman disithikake sasithik-sithike lan pujian wetarane penutur lan mitra tutur digunakake saakeh-akehe.
44 d) Dhata 14 Mbak Pegadaian : "Oh ini, iya untuk yang merk Galeri 24. Ini kami memang memberikan varian warna yang lebih menarik jadi gak monoton satu warna aja tetapi kami memberikan yang berbeda-beda untuk tiap kepingannya." (094) Pak RT : "Ohhh, jadi wis emasnya bagus, kemasannya juga bagus ya Mbak." (095) Andharan Dhata: Sajrone tuturan (095) nuduhake maksim pujian yaiku tuturan kang dipocapake dening Pak RT marang Pegadaian "Ohhh, jadi wis emasnya bagus, kemasannya juga bagus ya Mbak." Tuturan kasebut mbuktekake manawa pocapane Pak RT iku wis ngakehi pujian lan nyithikake kecaman marang Pegadaian lumantar pegawai Pegadaian. e) Dhata 15 Bu RT : "Penak banget lo Pak wis an Pak." (117) Pak RT : "Simple lah istilahe, entuk emas juale simple tur gampang." (118) Andharan Dhata: Sajrone tuturan (118) kang dipocapake dening Bu RT lan Pak RT nuduhake maksim pujian. Bu RT wis ngrasa yakin kanggo tuku emas ing Pegadaian. Dheweke uga menehi pepanggih yen tuku emas ing Pegadaian iku penak banget, banjur dipuji uga karo Pak RT yen tuku emas ing Pegadaian iku gampang. Tuturan kang dipocapake kalorone wis ngakehi pujian wetarane penutur lan mitra tutur, sarta nyithikake kecaman wetara kalorone. f) Dhata 16
45 Mbak Pegadaian : "Kalau untuk emas batangan itu kan manfaatnya untuk jangka panjang Pak, jadi untuk emas itu tidak tergerus oleh waktu, tidak mudah tergerus inflasi, mudah dijualnya, kalau bapak sewaktu waktu butuh bisa langsung dijual atau digadaikan sangat mudah dimanapun bisa, terus untuk khususnya dari tempat ini, kami untuk jual kembali atau buyback itu tidak ada potongan, tidak berdasarkan harga nota, nanti kami mengikuti harga emas nanti jika bapak jual." (137) Pak RT : "Oh gitu." (138) Bu RT : "Lho wis penak banget iki, manfaate akeh, ngko nek meh ngedol ya penak banget, rasah bingung, renek potongane sisan, piye ndang tukokke ya, eh Mbak itu ada diskon nggak?" (139) Andharan Dhata: Sajrone tuturan (139) kang dipocapake Pegawai Pegadaian lan Bu RT muncul pujian yen emas kang didol ing Pegadaian iku wis menehi untung marang sing tuku. Bab kasebut nuduhake yen tuturan wetara kalorone kalebu maksim pujian. Tuturan kasebut nuduhake yen wetara penutur lan mitra tutur usada supaya kecaman kadadeyan sasithik-sithike lan pujian kadadeyan saakeh-akehe. g) Dhata 17 Mbak Pegadaian : "Kebetulan untuk akhir tahun ini kami ada promo Buk, namanya panen emas, ini kami ada harga special, harga pabrik untuk semua ini, logam mulia, souvenir, perhiasan." (140) Bu RT : "Wahh!" (ngeplak lengene Pak RT) (141) Pak RT : "Waah ternyata luar biasa, Galeri 24 kuwi, emase tidak lekang oleh waktu tur gampang, nyata, dan luar biasa iya ta?" (142)
46 Andharan Dhata: Sajrone tuturan (142) nuduhake maksim pujian yaiku kang dipocapake dening Pak RT marang Pegadaian "Waah ternyata luar biasa, galeri 24 kuwi, emase tidak lekang oleh waktu tur gampang, nyata, dan luar biasa iya ta?" tuturan kasebut mbuktekake manawa Pak RT wis ngakehi pujian lan nyithikake kecaman marang mitra tutur. Bab kasebut dijalari Pak RT kang wis manteb atine kanggo tuku emas ing Pegadaian amarga kaluwihan kang diduweni, satemah Pak RT menehi pujian. h) Dhata 18 Pak RT : "Makasih ya Mbak dapet emas di galeri 24 Pegadaian, beli emas tanpa was was, mari Mbak." (149) Andharan Dhata: Ing sajrone tuturan (149) nuduhake maksim pujian, tuturan kasebut dipocapake dening Pak RT yaiku "Makasih ya Mbak dapet emas di galeri 24 Pegadaian, beli emas tanpa was was,..." Tuturan kasebut ngemot tembung pujian kang diwenehake Pak RT marang Pegadaian kang wis ngedol emas tanpa rasa kuwatir amarga maneka layanane kang becik. Pak RT wis ngakehi pujian marang mitra tuture yaiku pegawai Pegadaian lan nyithikake kecaman marang mitra turure. i) Dhata 19 Mami : "Le, mami ki ra perlu mbuk tukokke emas-emasan ngene ki, mami mbuk kado daster wae wis seneng lo Le." (390) Fandra : "Mami kuwi emas." (391) Andharan Dhata: Sajrone tuturan (391) kang dipocapake dening Fandra yaiku "Mami kuwi emas." Nuduhake maksim pujian. Bab kasebut
47 dijalari Fandra kang wis ngakehi pujian marang mamine kang diibaratake kayata emas kang duweni aji. Saliyane iku Fandra uga nyithikake kecaman marang mamine minangka mitra tutur. 4) Maksim Kerendahan Hati a) Dhata 20 Ibu Mintul : "Mon, iki gajimu Le." (323) Momon : "Matur nuwun nggih Bu." (324) Ibu Mintul : "Iya, ibu isane nggaji lagi sakmono, yen enek kurangé ibu ya njaluk ngapura ya, Le." (325) Momon : "Nggih, Bu." (326) Andharan Dhata : Ing sajrone tuturan (325) kang disampekake dening Ibune Mintul "..., ibu isane nggaji lagi sakmono, yen enek kurangé ibu ya njaluk ngapura ya, Le." Tuturan kasebut yaiku wujud andhap asore Ibuke Mintul kang dadi bose Momon. Kamangka Ibuke Mintul iku bos ananging dheweke tetep andhap asor lan ora ngedhukake ajine karyawane. Ibuke Mintul nggaji karyawane nggunakake basa kang santun lan andhap asor. Bab kasebut tegese Ibu Mintul wis nyithikake rasa urmat marang dheweke dhewe lan ngakehi rasa ora urmat marang dheweke dhewe. b) Dhata 21 Mami : "Le, Mami ki ra perlu mbuk tukokke emas-emasan ngene ki, mami mbuk kado daster wae wis seneng lo Le." (390) Fandra : "Mami kuwi emas." (391) Andharan Dhata: Sajrone tuturan (390) nuduhake maksim kerendahan hati yaiku tuturan kang dipocapake dening Mamine Fandra "Le, mami ki ra
48 perlu mbuk tukokke emas-emasan ngene ki, mami mbuk kado daster wae wis seneng lo Le." Tuturan kasebut yaiku wujud andhap asore Mamine Fandra nalika diwenehi anake bebingah emas. Emas mamine Fandra kang sadurunge wis entek saiki wis diganti karo emas anyar kang ditukokake Fandra, ananging Mamine Fandra kang wonge prasaja lan andhap asor manawa diwenehi daster wae wis bungah. Bab kasebut mertandhani Mamine Fandra wis nyithikake rasa urmat marang dheweke dhewe lan ngakehi rasa ora urmat marang dheweke dhewe. 5) Maksim Kesepakatan a) Dhata 22 Mintul : "Lik!" (067) Bogang : "Apa?" (068) Mintul :"Niki mengke tulung jenengan terke nggene Bu RT nggih!" (069) Ibu Mintul : "Hoo Dhik Bogang njaluk tulung, soale wis kadhung janji karo Bu RT iki selak dinggo." (070) Bogang : "Nggih Bu." (071) Andharan Dhata: Ing sajrone tuturan (071) kalebu maksim kesepakatan, tuturan kasebut dipocapake dening Bogang "Nggih Bu." Tuturan kasebut wis kalebu maksim kesepakatan amarga wis ngusadakake supaya kasarujukan wetara penutur lan mitra tutur diakehi saakeh-akehe. Bab kasebut dijalari basa kang digunakake Ibu Mintul kanggo menehi prentah Bogang nggunakake basa kang santun, satemah Bogang uga nyarujuki prentahe bose kasebut. b) Dhata 23 Pak RT : "Ohhh, jadi wis emasnya bagus, kemasannya juga bagus ya Mbak." (095)
49 Mbak Pegadaian : "Betul jadi kalau dikoleksi dari bermacam-macam kan warnanya jadi semakin bagus Pak kaya gitu, nggak cuma kualitasnya, nggak cuma emasnya 24 karat, tapi kami juga memberikan lebih menarik lagi dari packagingnya." (096) Andharan Dhata: Sajrone tuturan (096) nuduhake tuturan kang kalebu maksim kesepakatan. Tuturan kasebut dipocapake Pak RT lan Pegawai Pegadaian babagan emas kang didol ing Pegadaian duwe bungkus kang maneka warna lan apik. Tuturan Pegawai Pegadaian "Betul" nuduhake maksim kesepakatan amarga ora kasarujukan wetara penutur lan mitra tutur kadadeyan sesithik-sithike lan kasarujukan wetara penutur lan mitra tutur kadadeyan saakeh-akehe. Bab kasebut dibuktekake tuturan Pak RT kang mesthi menehi fakta-fakta ngengingi Pegadaian banjur disarujuki uga karo Pegawai Pegadaian iku dhewe. c) Dhata 24 Mbak Pegadaian : "Iya Bapak nggak perlu khawatir, karena kalau di galeri 24 ini kan sudah ada di seluruh Indonesia, nah bisa dijual dimanapun mudah, bisa diluar pulau, luar kota juga ada." (108) Pak RT : "Oh gitu ya gampang ya Mbak." (109) Andharan Dhata: Sajrone tuturan (109) kang dipocapake dening Pak RT nuduhake maksim kesepakatan. Bab kasebut dijalari tuturan kang dipocapake dening Pegawai Pegadaian yaiku minangka penutur lan Pak RT minangka mitra tutur wis ngusadakake supaya ora kasarujukan kadadeyan sesithik-sithike lan kasarujukan kadadeyan saakeh-akehe. Kasarujukan iku kadadeyan wetara rong pihak kang padha-padha menehi pamanggih ngengingi gampang ngedol emas
50 ing Pegadaian banjur kalorone padha-padha sarujuk ngengingi bab kasebut. d) Dhata 25 Bu RT : "Nyenengke ta Pak?" (163) Pak RT : "Ho o i nyenengke banget." (164) Andharan Dhata: Ing sajrone tuturan (164) kang dipocapake dening Pak RT kanthi "Ho o i nyenengke banget." nuduhake maksim kesepakatan. Bab kasebut disebabake amarga Bu RT nalika ngerti yen Pegadaian duweni kaluwihan kang akeh, dheweke menehi pamanggih manawa ing Pegadaian iku kabeh nyenengake. Pak RT uga sarujuk karo kaluwihan kang diduweni Pegadaian kang sakabehe nyenengake banget. Tumindak kasarujukan kasebut wis kadadeyan ora kasarujukan kang disithikake sasithik-sithike wetara penutur lan mitra tutur, sarta kasarujukan diakehi saakehe. e) Dhata 26 Mintul : "Mas, masiya aku durung dadi ibu, ning sak ngertiku,sing jenenge ibu kuwi, ora berharap dipunjung banda donya anak mas, ditiliki lho wis seneng." (260) Momon : "Iya Dhik, sesuk takmulih taktilikane simbokku." (261) Andharan Dhata: Sajrone tuturan (261) nuduhake maksim kesepakatan. Tuturan kasebut dituturake dening Momon. Mintul mbujuk Momon kanggo niliki ibuke, amarga suwe banget ora ditiliki. Momon pungkasane sarujuk karo prentahe Mintul. Saka jlentrehan kasebut, bisa dibuktekake yen Mintul lan Momon wis nyithikake ora kasarujukan sasithike. Saliyane iku uga ngakehi saakehe kasarujukan wetara kalorone.
51 6) Maksim Simpati a) Dhata 27 Pak Kliwon : "Dina iki genep 1000ne sedane simbok, sakwise wong tuwa meninggal, kewajibane anak marang wong tuwa isih ana, anak sih duwe kewajiban ngabekti kanthi ngirim donga." (308) Fandra : "Mugi-mugi, mboke Pak Kliwon manggon ten swarga." (309) Andharan Dhata: Sajrone tuturan (309) kang dipocapake dening Pak Kliwon bisa nggawa rasa simpatine Fandra. Tuturan kang disampekake dening Pak Kliwon yaiku babagan sedane ibune kang nganti saiki isih dadi kuwajibane kanggo bekti terus lumantar ngintun donga. Fandra minangka mitra tutur menehi tanggepan awujud rasa simpati marang Pak Kliwon kang melu ndongakake Ibuke Pak Kliwon supaya mlebu swarga. Tuturan kang nuduhake simpati dipocapake Fandra kaya mangkene "Mugi-mugi, mboke Pak Kliwon manggon ten swarga." Tuturan kasebut nuduhake maksim simpati amarga wis ngakehi rasa simpati wetarane Fandra karo Pak Kliwon, lan nyithikake rasa antipati. b) Dhata 28 Momon : "Dhik, tulung aku njaluk pengertianmu ya Dhik, kowe ngerti kan iki hari ibu, aku pengen tilik simbok Dhik, aku pengen nukokke simbok oleh-oleh, merga bakda wingi aku ra isa nukokke apa-apa Dhik, mulane dhuwitmu takkei separo, suk nek gajian sasi ngarep, gajiku nggonen kabeh." (354) Mintul : "Oalah, yawis Mas rapapa." (355) Momon : "Matur nuwun ya Dhik" (356)
52 Mintul : "Mas, aku ki ya calon ibu, dadi nek sampeyan isa nyenengke atine mboke sampeyan, kuwi padha karo membanggakan kaumku." (357) Andharan Dhata: Sajrone tuturan (357) nuduhake maksim simpati. Tuturan kasebut diujarake dening Momon lan Mintul. Momon nalika iku wis gajian, lan separo dhuwite kanggo mbayar utange marang Mintul. Momon amung bisa mbayar saparo amarga dhuwite digunakake kanggo nukokake oleh-oleh ibuke. Krungu bab kasebut Mintul simpati marang Momon kanthi ora maido karo tumindak becike kang wis dilakokake dening Momon amarga dheweke wis nglaksanakake apa kang diusulake dening Mintul kanggo niliki ibuke. Tuturan kasebut nuduhake maksim simpati amarga wis ngakehi kesimpatian wetarane dhiri lan wong liya, sarta nyithikake rasa antipati. c) Dhata 29 Bu RT : "Lha mamimu i apa ra pilih gelang kalung ta Le? Tur isa dinggo, lha mamimu kuwi lak ya isih pantes nganggo perhiasan." (375) Fandra : "Perhiasane mami mpun telas og Bu." (376) Bu RT : "Ohh, ya rapapa Le, ngko nek kowe wis duwe penghasilan dhewe, ana rejeki, mamimu tukokna." (377) Andharan Dhata: Ing sajrone tuturan (377) nuduhake maksim simpati. Tuturan kasebut diujarake dening Bu RT "Ohh, ya rapapa Le, ngko nek kowe wis duwe penghasilan dhewe, ana rejeki, mamimu tukokna." Tuturan kasebut yaiku wujud simpatine Bu RT marang Fandra. Fandra menehi ngerti marang Pak RT lan Bu RT yen emas-emasane Mamine wis entek didol. Bab kasebut nggawe atine Bu RT trenyuh, satemah nimbulake rasa simpatine marang Fandra. Tuturan kasebut
53 kalebu maksim simpati amarga penutur lan mitra tutur wis nyithikake rasa antipati lan ngakehi rasa simpati wetarane Bu RT karo Fandra. b. Asil Wawanpangandikan Gayutan minangka Bahan Ajar 1) Refleksi asil wawanpangandikan marang guru bahasa Jawa SMP Negeri 2 Surakarta Panaliti ngalakokake wawanpangandikan karo SNR, minangka guru bahasa Jawa ing SMP Negeri 2 Surakarta tanpa ngalami kangelan. Informan bisa mangsuli kabeh pitakonan kanthi becik lan lancar. Ing wawanpangandikan kapisan, panaliti mangerteni luwih dhisik riwayat SNR. Asil kang dientukake yaiku SNR durung tau mirsani film cekak ing channel Youtube Bakar Production, ananging SNR tau mirsani film cekak kang tau viral yaiku irah-irahane "Tilik". SNR nyebataken manawa pacelathon sajrone film cekak bisa digunakake ing materi teks pacelathon amarga isine dialog. Saliyane iku, guru uga menehi pandhangan manawa dialog sajrone film cekak bisa digunakake ing elemen berbicara sajrone capaian pembelajaran peserta didik mampu menggunakan ungkapan-ungkapan jawa dalam dialog sesuai dengan norma kesopanan dalam berkomunikasi kang bisa digunakake nalika praktik micara. Bab kasebut dijalari anak jaman saiki sadurunge kenal unggah-ungguh basa Jawa mbutuhake supply basa santun luwih dhisik kang saiki wiwit lumuntur lan luwih akeh sing nggunakake basa kang ora santun, frontal, lan mbela dhiri amarga pengaruh teknologi. Ancase pasinaon kang diajabake dening guru ing materi teks pacelathon yaiku siswa bisa nelaah wos e teks pacelathon, siswa bisa nulis teks pacelathon kanthi bener, lan siswa bisa micara basa Jawa kanthi bener lumantar menehi tugas nggawe video utawa praktik. Ing materi teks pacelathon kasebut, guru nggunakake bahan ajar awujud
54 buku paket. SNR uga ngaku bilih durung tau nggunakake dialog sajrone film cekak kanggo bahan ajar. Wawanpangandikan kaloro kang panaliti lakokake karo guru uga bisa kalaksanan kanthi lancar. Wawanpangandikan kaloro iki ancase kanggo mangerteni manawa dialog sajrone film cekak pendek "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production iki bisa gayut minangka bahan ajar teks pacelathon ing SMP kanthi jumbuh karo titikane bahan ajar kang becik. Miturut SNR dialog sajrone film cekak kang irah-irahane "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production bisa gayut karo capaian pembelajaran ing elemen berbicara yaiku peserta didik mampu menggunakan ungkapan-ungkapan jawa dalam dialog sesuai dengan norma kesopanan dalam berkomunikasi. Bab kasebut dijalari basa kang digunakake sajrone film cekak kasebut kabehe santun lan ora ana sing kasar. Perkawis kasebut dijalari sajrone pasinaon teks pacelathon iku siswa nyinaoni kepriye cara nulis pacelathon kanthi bener, milih basa kang trep lan santun sajrone guneman sarta praktik micara kanthi basa kang bener lan santun. Sakabehe iku kawujud ing bahan ajar kasebut satemah siswa bisa nyinaoni basa kang santun lumantar dialog kang ana ing film cekak "Ibu" minangka bahan ajar kang wis disungsun kanthi nggatekake capaian pembelajaran kang bakal digayuh ana ing sajrone kurikulum merdeka mligini ing elemen berbicara. Ancas pasinaon kang arep digayuh sajrone bahan ajar uga wis jumbuh yaiku nulis teks pacelathon nggunakake basa kang santun, saliyane iku kanthi ngertine tuladha basa kang santun, siswa diajap bisa nyampekake gagasan nggunakake basa kang santun. Guru uga ngandharake bilih basa kang digunakake sajrone dialog film cekak "Ibu" nggunakake basa kang jumbuh karo kemampuan siswa dijalari basane asring digunakake ing urip padinan satemah siswa bisa luwih mahami maksud saka basa kang digunakake sajrone pacelathon kasebut. SNR ngendika bilih pacelathon sajrone film cekak "Ibu" wis nggunakake basa kang santun. Kanthi nggunakake basa
55 santun bisa nggawe siswa kanggo luwih ngerti panganggone basa santun iku kepriye. Pisungsunan bahan ajar miturut SNR wis disungsun kanthi cetha yaiku diwiwiti kanthi basa kang digunakake ing teks pacelathon kudu nggunakake basa kang santun banjur ana tuladha pacelathon sajrone film cekak "Ibu" kang disungsun kanthi cetha yaiku kanthi menehi katrangan kang gampang satemah gampang dipahami siswa. 2) Refleksi Asil Wawanpangandikan karo Siswa Kelas VIII SMP Negeri 2 Surakarta Panaliti nglakokake wawanpangandikan marang 3 informan ing jenjang siswa, yaiku FF, AOB, lan RAF. Katelune siswa dipilih adhedhasar saka pintere ngomong lan mangerteni basa Jawa. Wawanpangandikan dilakokake kanthi tatap muka utawa langsung ing sekolahan. Ing panaliten iki informan bisa mangsuli kabeh pitakonan kang ditakokake dening panaliti. a) Refleksi asil wawanpangandikan FF Wawanpangandikan kang dilakokake dening panaliti marang FF minangka siswa saka kelas VIII C SMP Negeri 2 Surakarta dilaksanakake kanthi becik lan lancar. Informan bisa mangsuli pitakonan kang diajokake dening panaliti kanthi lancar. Miturut pamanggihe FF, pasinaon bahasa Jawa mligine ing materi teks pacelathon iki wis lancar yaiku bisa nggawe siswa interaksi karo manungsa nggunakake basa Jawa nalika pasinaon, pasinaone uga gayutan karo unggah-ungguh lan sopan santun basa. Referensi bahan ajar kang digunakake dening FF ing pasinaon teks pacelathon yaiku nggunakake buku paket. FF ngaku yen nalika pasinaon teks pacelathon iki dheweke ana alangan yaiku durung ngerti akeh kosa kata basa Jawa, kangelan kanggo nerjemahake, lan nggawe tembung-tembung basa Jawa kang becik. FF ngaku yen dheweke wis tau nonton film cekak abasa Jawa kang irah-irahane
56 "Tilik", ananging sadurunge dheweke durung tau nonton film cekak ing channel Youtube Bakar Production. Miturut FF dialog sajrone film cekak kasebut bisa nginspirasi kanggo nyinaoni basa kang santun lan unggah-ungguh marang wong liya. FF uga nyebutake yen basa kang digunakake ing film kasebut wis nyukupi, basane santun, lan gampang dingerteni amarga basane wis kerep digunakake ing padinan. FF uga jlentrehake yen basa santun yaiku basa kang luwih sopan lan alus marang wong liya, dheweke uga ngaku yen dialog sajrone film cekak kasebut wis ngemot basa kang santun. FF menehi pamanggih yen dheweke sarujuk manawa dialog sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production gayut minangka bahan ajar ing materi teks pacelathon amarga bisa nggawe siswa kanggo sinau basa santun. b) Refleksi asil wawanpangandikan marang AOB Wawanpangandikan kang dilakokake dening panaliti marang AOB minangka siswa kelas VIII G SMP Negeri 2 Surakarta kalaksanan kanthi becik lan lancar. Informan bisa mangsuli pitakonan kang diajokake dening panaliti kanthi becik. Miturut AOB, pasinaon basa Jawa mligine ing materi teks pacelathon kalaksanan kanthi lancar satemah siswa bisa ngerti basa kang santun kanggo micara. Bahan ajar kang digunakake nalika materi teks pacelathon yaiku nggunakake buku paket. Nalika proses pasinaon, AOB ngaku ngalami alangan yaiku nalika ngapalake tembung-tembunge, basa kang dimangerteni lagi sithik, lan wektu jam pasinaon kang kurang. AOB ngaku yen dheweke durung pernah nonton film cekak abasa Jawa lan durung pernah ndelok film cekak sing ana ing channel Youtube Bakar Production. Miturut AOB dialog sajrone film kasebut ngemot pitutur-pitutur kang bisa ditrepake ing urip padinan, basa kang digunakake uga santun, ana watesan basa kang digunakake marang wong liya, lan ora ana basa kang kasar lan frontal. Miturut pamanggihe AOB,
57 basa kang santun yaiku basa kang penak dirungokake lan ngajeni mitra tuture. AOB uga sarujuk yen dialog sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production gayut minangka bahan ajar ing materi teks pacelathon amarga basa kang digunakake ing dialog film kasebut santun lan trep karo pasinaon teks pacelathon. c) Refleksi asil wawanpangandikan marang RAF Wawanpangandikan kang dilakokake dening panaliti marang RAF minangka siswa kelas VIII H SMP Negeri 2 Surakarta kalaksanan kanthi becik lan lancar. Informan bisa mangsuli pitakonan kang diajokake dening panaliti kanthi becik. Miturut RAF pasinaon basa Jawa mligine ing materi teks pacelathon wis kalaksanan kanthi lancar lan bisa ngajarake siswa pacelathon kanthi basa kang santun. Bahan ajar kang digunakake ing materi teks pacelathon yaiku nggunakake buku paket. Nalika pasinaon basa Jawa, RAF nyebutake yen ana alangan yaiku kurang mangerteni maksud saka teks pacelathon lan basane jarang dirungokake. RAF ngaku wis pernah ndelok film cekak abasa Jawa wetarane yaiku irah-irahane "Tilik", film kang ana ing channel Youtube Ucup Klaten lan Bakar Production arep kabeh wis tau ditonton. RAF uga wis pernah nonton film cekak "Ibu" ing channel Youtube. Miturut pamanggihe RAF, film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production critane wis trep karo jaman saiki. Basa kang digunakake sajrone film cekak kasebut miturut RAF wis nggunakake basa kang santun, gampang dimangerteni, lan ora blibet. RAF jlentrehake yen basa kang santun yaiku basa kang sopan, ora nggunakake tembung-tembung kasar, lan ngajeni wong liya. RAF uga sarujuk manawa dialog sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production gayut minangka bahan ajar ing materi teks pacelathon amarga siswa bisa njupuk pasinaon saka dialog film kasebut, lan bisa narik kawigaten siswa kanggo nyinaoni teks pacelathon.
AA ngandharake teori prinsip sopan santun Leech yaiku ana 6 58 3) Refleksi Asil Wawanpangandikan marang Ahli Basa Peneliti nglakokake wawanpangandikan marang ahli basa yaiku AA, minangka dosen saka Program Studi Pendidikan Bahasa dan Sastra Indonesia Universitas Sebelas Maret. Wawanpangandikan dilakokake kanthi online lumantar aplikasi WhatsApp. Panaliti nakokake pitakonan yaiku gayutane saka prinsip sopan santun sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production minangka bahan ajar teks pacelathon. Miturut AA kesopan santunan basa sajrone ilmu pragmatik yaiku pengungkapan pikiran lan perasaan kanthi alus, becik, lan sopan sajrone interaksi komunikasi verbal. Sajrone komunikasi becike kita ora nyinggung perasaan utawa nglarani wong liya. Kesopan santunan basa iku wigati diajarake ing sekolah amarga kesantunan basa nuduhake kaluhuran budaya masyarakat kasebut, satemah kabentuk masyarakat kang duwe adab. Kesantunan basa bakal ngewujudake siswa dadi wong kang santun lan duweni karakter. prinsip kesantunan (1) kebijaksanaan, (2) penerimaan, (3) kemurahan, (4) kerendahan hati, (5) kesetujuan, lan (6) kesimpatisan. Sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production kasebut wis ngemot keenem prinsip sopan santun kang ditrepake sajrone proses pasinaon basa Jawa ing sekolah. AA uga maringi pamanggih manawa teori kesantunan kang adaptasi saka Jawa kang diandharake dening Asim Gunarwan yaiku wujud-wujud kesantunan basa yaiku (a) kurmat; (b) andhap asor; (c) empan papan; (d) tepa selira. Dene pamanggih liyane uga diandharake Pranowo kang menehi indikator supaya tuturan krasa santun. Indikator-indikator kasebut (a) angon rasa (b) adu rasa (c) empan papan (d) sipat rendah hati (e) urmat. (f) tepa selira. Manawa dibandingake karo teori prinsip sopan santun Leech, teori adaptasi
59 kasebut ana gayutane kang arep padha, satemah sakabehe bisa ditrepake sajrone proses pasinaon bahasa Jawa ing sekolah. film cekak marang informan. Miturut AA, basa kang digunakake wis mangerteni basa kang santun. AA uga ngandharake manawa kesopan santun disengkuyung karo 6 maksim, yaiku (1) maksim kearifan, (2) maksim kedermawanan, (3) maksim pujian, (4) maksim kerendahan hati, (5) maksim kesepakatan, lan (6) maksim simpati. Rincian cacahe dhata ditemokake panaliti ngengingi prinsip sopan santun sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production kaya mangkene. Panaliti nakokake babagan basa kang digunakake sajrone dialog sajrone Ahsanurrijal & Setiaji (2019: 152) ngandharake manawa prinsip sopan santunan basa kang ana ing dialog sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production kasebut gayut banget manawa diwulangake ing pasinaon bahasa Jawa ing SMP. B. Pirembagan Adhedhasar asil analisis lan deskripsi saka dhata panaliten kang wis diklompokake, lan diidentifikasi, ditemokake pacelathon kang nuduhake prinsip sopan santun Leech sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production. Panaliti nggunakake teori prinsip sopan santun kang diandharake dening Geoffrey Leech kanggo nglompokake dhata panaliten, yaiku maksim kearifan, maksim kedermawanan, maksim pujian, maksim kerendahan hati, maksim kesepakatan, lan maksim simpati. Banjur gayutane panaliten iki minangka bahan ajar pasinaon bahasa Jawa ing SMP Negeri 2 Surakarta, dientukake manawa asil panaliten lan objek sajrone panaliten iki bisa gayut minangka bahan ajar ing sekolah kasebut. Luwih rincine bakal dijlentrehake ing sub bab andharan kang bakal dijlentrehake kaya mangkene. 1. Prinsip Sopan Santun Leech Prinsip sopan santun sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production diklompokake dadi 6 maksim. Adhedhasar pamanggih saka Leech ana prinsip kesantunan kang bisa dituladhani dening siswa kanggo
5. Maksim Kesepakatan 5 17,24% 6. Maksim Simpati 3 10,34% Jumlah 29 100% Saka dhata ing dhuwur, bisa dimangerteni sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production kang dianalisis, prinsip sopan santun paling akeh ing maksim pujian yaiku 31,03% kang cacahe dhata yaiku 9 (sanga). Tuturan kang kerep ditemokake maksim pujian kang akeh nalika Pak RT lan Bu RT tuku emas. Iki bisa dimangerteni bilih paraga kasebut tertarik karo tawaran-tawaran kang diwenehake dening sing dodol emas supaya kepengin kanggo tuku emas ing papan kasebut, banjur Pak RT lan Bu RT menehi pujian amarga kaluwihan-kaluwihan emas sing didol ing Pegadaian kang wis ditawakake karyawane. Tuturan kang kalebu maksim pujian kasebut kadadeyan amarga ana akeh tuturan kang ngemot tembung pujian kang diakehi penutur kanthi menehi pujian marang mitra tuture, pramila iku bisa nuduhake bilih wong kasebut patrape santun. Bab kasebut disengkuyung ing temuan panaliten sadurunge Agustina & Yunus (2023) ing maksim pujian, tuturan dipocapake kanthi santun amarga wis nanggepi mitra tutur kanthi becik, wujude yaiku ngajeni wong liya kanthi menehi pujian, Panaliten Wangi, Widiyono, & Pangestika (2022) uga nemokake asil panaliten bilih maksim kang paling akeh dipatuhi yaiku maksim pujian amarga penutur wis ngurmati lan ngajeni wong liya. 60 Tabel 4.1 Cacahe Dhata Prinsip Sopan Santun Leech sajrone Film Cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production No. Jinis Maksim Cacahe Dhata % 3. Maksim Pujian 9 31,03% 2. Maksim Kedermawanan 6 20,69% 1. Maksim Kearifan 4 13,79% 4. Maksim Kerendahan Hati 2 6,90%
61 Panaliten Ismiyati (2022) uga ana bedane karo panaliten iki yaiku ing objek kang digunakake kang awujud novel Tabula Rasa anggitane Ratih Kumala lan maksim kang ditemokake paling akeh yaiku maksim kesepakatan kang dijalari amarga budaya kang pada sajrone crita kasebut, dene maksim kaloro kang paling akeh yaiku maksim pujian kang digunakake paraga lanang menehi pujian kanggo nyedhaki paraga wedok. Perkawis kasebut, mbuktekake bilih panaliten kang dilakokake panaliti duweni beda karo panaliten Ismiyati, amarga sajrone panaliten iki ditemokake paling akeh yaiku maksim pujian kang dijalari amarga ngakehi pujian marang mitra tutur nalika tuku barang. a. Maksim Kearifan Sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production ditemokake pacelathon kang ngemot maksim kearifan cacahe 4 (papat) dhata utawa 13,79%. Pacelathon kang ngemot maksim kearifan ditemokake panaliti awujud ngakehi untung mitra tutur lan nyithikake rugine saka mitra tutur. Tuturan kang kalebu maksim kearifan kasebut wis menehi untung marang mitra tuture satemah rugine mitra tutur bisa disithikake amarga penutur migatikake untunge mitra tuture. Tuladhane kaya ing tuturan (066), kang dituduhake ing tuturan Mintul "Ampun Buk, jenengan dina niki boten usah tandang gawe." Ing tuturan kasebut, Mintul ora ngolehake ibuke kanggo nyambut gawe ing dina iku. Bab kasebut dilakokake supaya Ibuke bisa leren, saliyane iku amarga kanggo mengeti dina ibu. Tuturan kang diujarake dening Mintul kasebut wis migatikake untunge ibuke supaya bisa leren saka gawean lan refreshing. Dadi, tuturan Mintul dianggep kalebu maksim kearifan. Tuladha liyane ana ing tuturan (383), dituduhake ing tuturan Bu RT "Wis ngene wae Le, dhuwitmu kuwi taktampane, kene, nah iki kekna ibumu." Ing tuturan kasebut, Bu RT wis nggawe pasarujukan manawa dhuwit kang diwenehake Fandra kanggo tuku emas diwenehake marang Bu RT, banjur emas Bu RT wis dadi duweke Fandra. Bu RT wis ngakehi untunge Fandra amarga dheweke tetep bisa nukokake emas kanggo
ditemokake dening Utami & Tressyalina (2020), panganggone maksim saakeh-akehe supaya ora mikolehake rugi. b. Maksim Kedermawanan Sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production, ditemokake pacelathon kang ngemot maksim kedermawanan. Pacelathon kasebut cacahe 6 (enem) dhata utawa 20,69%. Sajrone maksim kedermawanan pusate yaiku penutur. Penutur nyithikake untunge dheweke dhewe lan ngakehi rugine marang dheweke dhewe. Tuladhane yaiku ing tuturan (187) kang ana ing tuturan Mamine Fandra "Iki kopi nggo kowe ya cah bagus." Tuturan Mamine Fandra kasebut wis ngakehi rugine dheweke dhewe yaiku kanthi nggawekake kopi anget kanggo anake. Mamine Fandra nglakokake kasebut yaiku wujud perhatian lan sayange marang anake. Dadi, tuturan Mamine Fandra kalebu maksim kedermawanan. Sajrone tuturan (387) kang diujarake dening Fandra "Mi, selamat hari ibu nggih Mi, niki hadiah ngge Mami." Sajrone tuturan kasebut, Fandra wis migatikake rugine dheweke dhewe yaiku kanthi nukoake emas Mamine nganggo dhuwit tabungane. Bab kasebut uga Fandra lakokake kanggo nyithikake untunge dheweke supaya bisa ndelok Mamine bungah maneh duwe emas. kearifan bisa kedadean manawa penutur nggawe untunge mitra tuture 62 bebingah Mamine kamangka sejatine dhuwite isih kurang, satemah rugine kang dialami Fandra uga disithikake. Adhedhasar jlentrehan ing dhuwur, maksim kearifan kang ana ing sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production kadadeyan amarga penutur migatikake untunge mitra tuture lan nyithikake rugine kang dipikolehi dening mitra tutur. Bab kasebut jumbuh karo asil panaliten Ismet (2014), maksim kearifan iku ditandhani manawa penutur bisa nahan utawa ngadohake tumindak kang bisa ngrugikake mitra tutur. Panaliten liya uga kearifan yaiku kanthi nggawe untunge wong liya saakehe. Dadi, maksim
sadurunge, Setiyono, lkk (2021), ngentukake asil bilih ing maksim kedermawanan iku pakurmatan marang wong liya kayata ngurangi 63 Adhedhasar jlentrehan ing dhuwur, maksim kedermawanan kang ana ing film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production kadadeyan amarga penutur wis ngakehi rugine dheweke dhewe kanggo migatikake mitra tuture. Temuan panaliten kasebut jumbuh karo panaliten untunge marang dheweke dhewe lan ngakehi untunge tumrap wong liya. Disengkuyung maneh karo asil panaliten Hannarisa & Putikadyanto (2021) bilih maksim kedermawanan digunakake dening penutur kanggo mbiyantu utawa menehi samubarang marang mitra tutur, supaya mitra tutur iku kebantu. Dadi, maksim kedermawanan iku kadadeyan manawa penutur ngelongi untunge dheweke dhewe lan mbiyantu mitra tutur kanggo ngentukake untung. c. Maksim Pujian Sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production ditemokake maksim pujian. Pacelathon kang ana maksim pujian sajrone film cekak kasebut totale ana 9 (sanga) dhata utawa 31,03%. Maksim pujian kang ditemokake dening panaliti yaiku awujud ngakehi tuturan pujian kang diujarake dening penutur marang mitra tutur. Saliyane iku, uga tuturan kang nuduhake nyithikake tembung kecaman marang mitra tutur. Maksim pujian kang ditemokake dening panaliti awujud tuturan kang ngajeni mitra tuture kanthi tetembungan pujian. Kayata ing tuturan (025) kang diujarake dening Pak RT "Lhaa ngono lho aku seneng karo kowe sebagai suami i duwe inisiatif. Aku sebagai kaum laki-laki bangga nek kowe ngono kuwi." Tuturan kasebut, Pak RT ngajeni idhe Bogang kang bakal menehi bebingah bojone brownis kanggo mengeti dina ibu. Pak RT menehi pujian lan pasarujukan marang inisiatife Bogang. Pramila, tuturan Pak RT wis kalebu maksim pujian. Tuladha liyane kaya ing tuturan (391), yaiku tuturan kang diujarake dening Fandra marang Mamine "Mami kuwi emas." Sajrone tuturan
lan ngelongi ngelek-elek wong liya. d. Maksim Kerendahan Hati Sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production. Anane maksim kerendahan hati kang ditemokake 2 (loro) dhata utawa 6,90%. Maksim kerendahan hati kang ditemokake dening panaliti yaiku pacelathon kang wujude kerendahan atine penutur. Kayata ing tuturan (325) kang diujarake ing tuturan Ibuke Mintul "Iya, ibu isane nggaji lagi sakmono, yen enek kurange ibu ya njaluk ngapura ya, Le." Ing tuturan kasebut, Ibuke Mintul ketok rendah hati amarga kamangka dadi bos dheweke tetep merlakokake karyawane kanthi sopan lan andhap asor utawa ora sakarepe dhewe. Mila, tuturan Ibuke Mintul kalebu maksim kerendahan hati. Tuladha liyane yaiku ana ing tuturan (390), kang diujarake ing tuturane Mamine Fandra "Le, Mami ki ra perlu mbuk tukokke emas-emasan ngene ki, mami mbuk kado daster wae wis seneng lo Le." Sajrone wong liya lan nambahi pujian marang wong liya. Panaliten Mulyani & 64 kasebut, Fandra ngajeni Mamine kang diupamakake kaya emas. Fandra wis menehi ukara pujian marang Mamine amarga wujud rasa urmat lan ajenane Fandra marang Mamine. Pramila, tuturan Fandra kalebu maksim pujian. Adhedhasar jlentrehan ing dhuwur, maksim pujian kang ana ing sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production kadadeyan amarga penutur ngajeni lan muji mitra tuture kanthi ukara pujian. Panaliten iki jumbuh karo asil panaliten sadurunge, Makatita (2018) maksim pujian yaiku maksim kanggo ngelongi kecaman marang Pujiharsulis (2021), uga nemokake bilih maksim pujian yaiku kaidah tembung-tembung sanjungan. Dadi, maksim pujian kadadeyan manawa menehi pujian saakeh-akehe marang wong liya kanthi tetembungan pujian kesantunan basa kang ancase kanggo ngakehi pujian marang wong liya lan nyithikake ngelek-elek marang wong liya kanthi cara menehi pujian lan
65 tuturan kasebut, Mamine Fandra nuduhake kerendahan hatine minangka wong kang prasaja. Bab kasebut kabuktekake tuturan kang disebutake Mamine Fandra yen ditukokake daster wae iku wis seneng. Mila, tuturan Mamine Fandra kalebu maksim kerendahan hati. Adhedhasar jlentrehan ing dhuwur, maksim kerendahan hati kang ana ing film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production kadadeyan disebabake amarga panutur patrape rendah hati kanthi nyithikake rasa urmat marang dheweke dhewe. Temuan iki negesake temuan para panaliti sadurunge. Panaliten Amalia & Herdiana (2022) maksim kerendahan hati iku penutur ngakehi ora urmat marang dheweke dhewe lan nyithikake rasa urmat marang dheweke dhewe. Panaliten Yuliyanti, lkk (2021) uga ditemokake asil bilih maksim kerendahan hati kadadeyan nalika panutur ngelongi rasa urmat dheweke saakeh-akehe lan ngurmati dheweke sasithik-sithike. Dadi, maksim kesepakatan bakal kadadeyan manawa panutur ngakehi rasa ora urmat marang dheweke dhewe lan ngurmati dheweke dhewe sasithik-sithike. e. Maksim Kesepakatan Sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production ditemokake pacelathon kang ngemot maksim kesepakatan. Tuturan kasebut cacahe ana 5 (lima) dhata utawa 17,24%. Maksim kesepakatan kang ditemokake dening panaliti awujud pasarujukan kang dipocapake kanthi basa kang sopan. Bab kasebut nyebabake pasarujukan wetarane penutur lan mitra tutur wis kadadeyan saakeh-akehe. Tuturan kang nuduhake pasarujukan wetarane penutur lan mitra tutur tuladhane ing tuturan (164), kang diujarake Pak RT kanthi tuturan "Ho o i nyenengke banget." Sajrone tuturan kasebut, Pak RT sarujuk karo pamanggihe Bu RT kang ngandharake bilih jasa dodol emas ing Pegadaian sakabehe nyenengake. Pasarujukan kang diujarake Pak RT yaiku wujud saka maksim kesepakatan.
66 Tuladha liya kayata ing tuturan (261), kang ana ing tuturane Momon kanthi tuturan "Iya Dhik, sesuk takmulih taktilikane simbokku." Ing tuturan kasebut, Momon nyarujuki saran saka Mintul kanggo niliki simboke kanthi nggunakake basa kang sopan. Pramila, tuturan wetarane Mintul lan Momon kalebu maksim kesepakatan. Adhedhasar jlentrehan ing dhuwur, maksim kesepakatan kang ana sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production kadadeyan dijalari penutur lan mitra tutur wis ngusadakake supaya ana kasarujukan nggunakake basa kang becik. Temuan kasebut negesake temuan para panaliti sadurunge. Panaliten Siwu, lkk (2022) maksim kesepakatan ana kecenderungan kanggo ngakehi kesepakatan wetarane dhiri lan wong liya sarta nyithikake ora kasarujukan wetara dhiri karo wong liya. Panaliten Setya (2022) ditemokake uga bilih tuturan penutur kang nyarujuki saran saka mitra tutur nuduhake bilih penutur ngakehi kasarujukan wetarane dheweke dhewe karo mitra tutur. Dadi, maksim kesepakatan kadadeyan bilih kesepakatan penutur diakehi lan nyarujuki saran saka mitra tutur. f. Maksim Simpati Sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production, ana tuturan kang nuduhake maksim simpati. Tuturan kasebut cacahe ana 3 (telu) dhata utawa 10,34%. Maksim simpati iki awujud peduli lan simpatine panutur marang prakara kang diadhepi mitra tutur. Wujud kesimpatian panutur marang mitra tuture dituduhake kayata ing tuturan (309) "Mugi-mugi, mboke Pak Kliwon manggon ten swarga." Sajrone tuturan kasebut, Fandra menehi rasa simpati marang Pak Kliwon amarga nalika iku pas dina nyewune ibuke, banjur Fandra melu ndongakake. Mila, tuturane Fandra kalebu maksim simpati. Tuladha liya yaiku kayata ing tuturan (277) kang dituduhake ing tuturane Bu RT, "Ohh, ya rapapa Le, ngko nek kowe wis duwe penghasilan dhewe, ana rejeki, mamimu tukokna." Sajrone tuturan
panaliten sadurunge Djikoan, lkk (2019) nemokake asil manawa maksim 67 kasebut Bu RT simpati marang Fandra kang lagi sedhih amarga emas-emasan Mamine wis entek. Bu RT menehi simpati kanthi tuturan kang bisa motivasi Fandra supaya mbesuk manawa duwe dhuwit dhewe bisa nukokake Mamine emas. Mila, tuturan Bu RT kalebu maksim simpati. Adhedhasar jlentrehan ing dhuwur, maksim simpati kang ana ing sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production kadadeyan amarga panutur kang nuduhake rasa simpati marang beban utawa prakara kang dialami dening mitra tuture. Bab kasebut jumbuh karo simpati kadadeyan bilih nyithikake antipati wetarane dheweke dhewe ing film June dan Kopi yaiku ditemokake asil ana maksim kebijaksanaan, wong liya. Saliyane iku, panaliten sadurunge dilakokake dening Setyoningtyas (2022) ditemokake bilih maksim simpati iku ngarepake pesarta pertuturan kanggo duweni rasa simpati kang dhuwur lan ngelongi rasa antipati wetarane dheweke dhewe marang wong liya. Dadi, maksim simpati bakal kadadeyan bilih panutur lan mitra tutur ngakehi simpati kang dhuwur. Saliyane iku panutur lan mitra tutur nyithikake rasa antipati. Prinsip sopan santun sajrone dialog film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production ditemokake dhata kang nuduhake pematuhan ing maksim-maksim. Asil panaliten iki nguwatake temuan para panaliti sadurunge. Panaliten Ismet (2014) nuduhake aspek sopan santun ujaran sajrone film Eat Pray Love kang diantukake asil ana prinsip sopan santun, yaiku maksim kearifan , maksim kedermawanan, maksim pujian, maksim kerendahan hati, maksim kesepakatan, lan maksim simpati. Panaliten Suoth (2021) ana prinsip sopan santun sajrone ujaran Film Kingsman anggitane Matthew Vaughn yaiku maksim kearifan, maksim kedermawanan, maksim pujian, maksim kerendahan hati, maksim kesepakatan, lan maksim simpati. marang wong liya, lan ngakehi simpati wetarane dheweke dhewe marang Saliyane iku panaliten iki uga nambahi panaliten Setyoningtyas, lkk (2022)
68 maksim kedermawanan, maksim penghargaan, maksim kesederhanaan, maksim pemufakatan, lan maksim simpati. Asil panaliten iki beda karo panaliten Wulansafitri lan Syaifudin (2020) kang nuduhake bilih prinsip sopan santun Lecch ditemokake ana 9 bidal kang dipatuhi saka 10 bidal ing film My Stupid Bos 1, bidal kasebut ana bidal kemurahanhatian, bidal ketimbangrasaan, bidal keperkenaan, bidal kesimpatian, bidal kesetujuan, bidal kewajiban S ke O, bidal kewajiban O ke S, bidal sikap diam atas pendapat, bidal merasa diam. Saka asil panaliten kasebut ana kang beda yaiku ing bidal kang digunakake panaliti liya. Panaliten kang dilakokake dening panaliti padha-padha nggunakake prinsip sopan santun Leech. Ana 4 bidal kang beda karo teori sing digunakake dening panaliti yaiku bidal kewajiban S ke O, bidal kewajiban O ke S, bidal sikap diam atas pendapat, bidal merasa diam, ananging bab iki gumantung pamilihan teori antawise panaliti karo panaliti liya. 2. Gayutan minangka Bahan Ajar Gayutan film cekak "Ibu" minangka bahan ajar teks pacelathon ing SMP bisa didelok saka maneka aspek lan wos saka crita film iku dhewe. Teks pacelathon yaiku bagean saka materi kang pengen digayuh saka kurikulum Merdeka. Film cekak "Ibu" dhewe kasusun saka pacelathon utawa dialog wetarane paraga satemah bisa ngrangsang siswa kanggo nikmati sajian dalan critane. Panganggone basa Jawa kang santun wetarane paraga sajrone crita bisa mbiyantu siswa kanggo nggunakake kanthi becik lan pener. Bab kasebut bisa nambahi tetembungan basa kang santun tumrap siswa kang gayut karo pasinaon teks pacelathon. Adhedhasar asil wawanpangandikan kaliyan guru Bahasa Jawa lan siswa SMP Negeri 2 Surakarta, sarta ahli basa, dipikolehi asil bilih kesopan santunan basa sajrone film cekak "Ibu" gayut minangka bahan ajar teks pacelathon ing pasinaon Bahasa Jawa jumbuh karo capaian pembelajaran sajrone kurikulum merdeka. Paedahe kesopan santunan basa sajrone film cekak "Ibu" bisa disampekake ing pasinaon teks pacelathon, mangerteni bilih basa kang santun
69 kasebut gayut karo perkara panganggone basa santun kang wiwit luntur. Pramila, kesopan santunan basa sajrone dialog film cekak "Ibu" gayut minangka bahan aja ing pasinaon jenjang SMP. Adhedhasar asil panaliten sajrone film cekak "Ibu" ditemokake kesantunan basa kang akeh satemah film kasebut bisa didadekake minangka bahan ajar siswa ing mata pelajaran bahasa Jawa. Siswa bisa sinau kanggo milih basa kang santun kanggo interaksi marang mitra tutur ing saindenging masyarakat. Bab kasebut jumbuh karo panaliten Safira lan Yuhdi (2022) bilih film Ali dan Ratu-Ratu Queens bisa digunakake minangka bahan ajar amarga duweni akeh kesantunan basa miturut teori Leech kang bisa digunakake ing situasi sosial kanthi nggatekake konteks e supaya komunikasi bisa kejaga tanpa nglarani atine mitra tutur. Saliyane iku ana kang beda saka kaloro panaliten iki, yaiku ing gayutan ing pasinaon Bahasa Indonesia jenjang SMA yaiku ing materi mengulas secara kritis film/drama. Panaliten liya uga dilakokake dening Lael, lkk (2021) bilih asil tuturan sajrone film animasi Nussa dan Rara bisa dimupangatake minangka bahan ajar kang digunakake dening guru kanggo njangkepi pasinaon kesantunan basa, lan pasinaon karakter. Saliyane iku ana uga bedane karo panaliten iki yaiku ing gayutan karo pasinaon Bahasa Indonesia ing jenjang SMA.