PITEPANGAN ;1; A. ATUR SAPALA Basa Jawa punika minangka salah satunggalih basa dhaérah ingkang wonten ing Indonesia, basa Jawa punika basa tutur utawi lisan tumraping tiyang Jawa, ingkang kalebet ing wewengkon basa Jawa sumebar ing tigang propinsi inggih punika ; Jawa Tengah, Daerah Istimewa Yogyakarta, lan Jawa Timur. Sanèsipun kaginakaken ing tlatah tigang propinsi kasebat, basa Jawa ingkang nggadhahi kirang langkung sewelas yuta tiyang ingkang ngginakaken basa Jawa, ugi kaginakaken ing tlatah Suriname lan Kalédonia Baru. Basa Jawa punika minangka salah satunggaling basa ingkang matrapaken undha - usuk utawi tataran tutur, paling boten wonten kalih jinis tataran tutur basa Jawa ingkang kaginakaken ngantos dumugi sakpunika inggih punika ; basa ngoko, lan basa krama. Basa Jawa nggadhahi aksara piyambak ingkang winastan aksara Jawa - Carakan, ing ngriki pitepangan bab aksara Jawa badhé kaandharaken namung sakprelunipun. Tata Paugeran panyeratan basa Jawa aksara Latin ing ngriki dhinasar saking buku "Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan", wedalan saking Balai Bahasa Yogyakarta, Pusat Bahasa Departemen Pendidikan Nasional. Nah sakpunika mangga kapirsanana sakpérangan bab perkawis ingkang mahanani kaginakakenipun basa ngoko lan krama ing padintenan : 1. Basa ngoko kaginakaken salebeting swasana : a. Swasana santé, boten resmi. b. Kaginakaken déning ingkang raket. c. Antawisipun ingkang sepuh dateng ingkang langkung anèm. d. Penggunaan bahasa jurnalis. e. Kaginakaken salebeting pambiwara, kalawarti lan sanèsipun ingkang sipatipun boten resmi. Setya Amrih Prasaja,S.S. | 1
2. Ragam krama digunakan dalam situasi ; a. Swasana serius, resmi. b. Antawisipun tiyang ingkang dèrèng rinaket. c. Nèm - nèman dhumateng tiyang ingkang langkung sepuh ing yuswa. d. panganggèning basa salebeting sesorah utawi babaring pranata adicara. Tata rakit panganggèning undha usuk utawi tataran basa salebeting basa Jawa, nggadhahi ancas kanggé matrapaken unggah - ungguh, tatakrama, awit èstunipun kabudayan Indonesia punika linandhesan bab punika. Ing ngandhap punika sakpérangan bab perkawis ingkang wonten gegayutanipun kaliyan tata rakiting basa Jawa, paramabasa punapadéné paramasastra. 1. Aksara, tembung punika nggadhahi teges huruf salebeting basa Indonesia. 2. Aksara urip / gesang, tembung punika nggadhahi teges vokal salebeting basa Indonesia. 3. Aksara Sigeg, tembung punika nggadhahi teges konsonan salebeting basa Indonesia. 4. Wanda, tembung punika nggadhahi teges suku kata salebeting basa Indonesia. 5. Tembung, tembung punika nggadhahi teges kata salebeting basa Indonesia. 6. Ukara, tembung punika nggadhahi teges kalimat salebeting basa Indonesia. 7. Wacana, tembung punika nggadhahi teges alinea, paragraf salebeting basa Indonesia. 8. Pada, tembung punika nggadhahi teges bait salebeting basa Indonesia. B. TATA RAKITING AKSARA JAWA Aksara Jawa ingkang kaginakaken salebeting tata éja basa Jawa antawisipun : 1. Aksara Jawa (wyanjana), sakpasanganipun ; Jawa Latin Pasangan Jawa Latin pasangan a ha H n Na N c ca C r Ra R k ka K f Da F Setya Amrih Prasaja,S.S. | 2
t ta T s Sa S w wa W l La L p pa P d Dha D j ja J y Ya Y v nya V m Ma M g ga G b Ba B q tha Q z Nga Z x re > X Le L e Aksara wyanjana ugi winastan aksara ngelegena, minangka aksara baku aksara Jawa ingkang kagelar salebeting gatra wanda menga (gesang), hanacaraka, lan saklajengipun boten kaserat hncrk. Tuladha ; sp
Sapa
Sinten ap
Apa
Punapa an
Kana
Mrika
Raga Raga / Badan rg Wonten sakpérangan ingkang wigatos kedah dipunsumerepi salebeting tata panyeratan aksara Jawa, kados tuladha ing ngandhap ; Wonten tigang aksara ingkang boten pareng kapanjingan pasangan utawi kasandhangan pangkon. Aksara ha, aksara punika boten pareng kapanjingan pasangan utawi pangkon, minangka sulihipun kaginakaken sandhangan wigyan. Tuladha ; Sawah
swa\ kedahipun swh Setya Amrih Prasaja,S.S. | 3
Sawahku
swaK| kedahipun swhku Aksara ra, aksara punika boten pareng kapanjingan pasangan utawi pangkon, minangka sulihipun kaginakaken sandhangan layar. Tuladha ; Pasar
psr\
kedahipun ps/
Pasarna
psrN kedahipun ps/n Aksara nga, aksara punika boten pareng kapanjingan pasangan utawi pangkon, minangka sulihipun kaginakaken sandhangan cecak. Tuladha ; Pasang
psz\ kedahipun ps= Pasangna pszN kedahipun ps=n Pasangan ka, ta, la éwah dateng asalipun utawi wetah kados aksara aslinipun menawi kapanjingan sandangan suku, cakra, ceret, lan péngkal. Tuladha ; Sikilku
sikilÑ|
boten sikilK|
Wis trep
wisÒ
~p\
boten wisT
`
ep\
Wis krama
wisÑ
`m boten
wisK
`m Pantya
pnÒÃ boten pnTÃ Aksara ra lan ra boten pareng kapasangan pepet, menawi wonten panyeratan aksara ingkan ungelipun le lan re, mila panyerata re lan le kaserat mawi pa cerek lan nga leled. Tuladha ; Seret
sext\
boten seret\
Pelem
peXm\ boten pelem\ Setya Amrih Prasaja,S.S. | 4
2. Aksara Jawa (Murdania)
Jawa Latin
Pasangan Jawa
Latin Pasangan
!
Na
®
@
Ka
¯
Ta
±
Sa
°
Pa ²
^
Ja ³
Ga
Ba µ Ing sakawit aksara Murda1 punika minangka aksara ingkang kaginakaken ing jaman Jawa kina kanggé nyerataken tetembungan ingkang asalipun saking basa Sansekerta, nanging ing lampahipun aksara Murda punika kala mangsanipun lajeng kaanggep minangka aksara ageng (kapital) ingkang kaangep sami kadosdéné tata panyeratan aksara Latin, mirunggan ing antawisipun panyeratan asma, lan papan. Tuladha ; fi%negr
Dipanegara
$urk/t
Surakarta 3. Aksara (Rékan) Jawa Latin Pasangan Jawa Latin Pasangan k+ Kha/Qa p+ Fa/Va f+ Dza j+ Za g+ Gha Aksara rékan punika minangka panjangkep aksara Jawa kaginakaken kanggé nyerat tetembungan saking basa manca ingkang aksaranipun boten sumadya ing tata gelar aksara Jawa. Tuladha : 1 Langkung jangkep bab aksara Murda saged maos Wanuh Aksara Jawa Jangkep lan Wanuh Aksara Murda. (kacawisaken ing kaca undhuhan). Setya Amrih Prasaja,S.S. | 5
k+lil\
Khalil p+tW
Fatwa f+t\
Dzat j+bu/
Zabur g+Ib\
Ghaib 4. Aksara (Swara) Jawa Latin Pasangan Jawa Latin Pasangan A a I i U u E e O o Aksara Swara punika ugi minangka panjangkep aksara Jawa, kaginakaken kanggé nyerat lambang swara, utawi tetembungan ingkang saking basa manca. Tuladha ; Ahmf\
Ahmad Irk\
Irak 5. Angka Jawa Latin Jawa Latin 1 1 2 2 3 3 4 4 5 5 6 6 7 7 8 8 9 9 10 10 Setya Amrih Prasaja,S.S. | 6
Panyeratan angka salebeting aksara Jawa wajib kedah ngginakaken pada pangkat, kados ing tuladha ngandhap punika. Tuladha ; ;1994;
1994 an;5;
ana 5
wonten 5 6. Sandhangan Swara Sandhangan Jeneng Kagunan i wulu Ngéwahi aksara ingkang sinandhangan kawaos i u suku Ngéwahi aksara ingkang sinandhangan kawaos u [ taling Ngéwahi aksara ingkang sinandhangan kawaos è/é e pepet Ngéwahi aksara ingkang sinandhangan kawaos e [ o Taling tarung Ngéwahi aksara ingkang sinandhangan kawaos o Sandhangan swara, minangka panjangkep salebeting aksara Jawa ingkang ginanipun ngéwahi ungeling aksara ingkang sinandangan kawaos gesang a, i, u, e, è, é, lan o ; Tuladha ; sp
sapa spi
sapi spu
sapu peri
peri s[t
saté
[gor
gora Setya Amrih Prasaja,S.S. | 7
7. Sandhangan Sesigeg Sandhangan \ h / = Jeneng Pangkon Wignyan Layar Cecak Kagunan Ngéwahi aksara ingkang sinandhangan kawaos, utawi dados aksara sigeg (mati). Ngéwahi aksara ingkang sinandhangan kawaos, utawi dados kawaos pejahan h. Ngéwahi aksara ingkang sinandhangan kawaos, utawi dados aksara sigeg r. Ngéwahi aksara ingkang sinandhangan kawaos, utawi dados aksara sigeg ng. Sandhangan sesigeg, minangka panjangkep salebeting aksara Jawa ingkang ginanipun ngéwahi ungeling aksara ingkang sinandhangan kawaos sigeg (konsonan) ; Tuladha ; bpk\
bapak swh
sawah ps/
pasar ps=
pasang 8. Sandhangan Wyanjana Sandhangan Jeneng Kagunan ] }
Cakra Ceret Péngkal Ngéwahi sineselan r. Ngéwahi sineselan re. Ngéwahi sineselan y. aksara ingkang sinandhangan kawaos aksara ingkang sinandhangan kawaos aksara ingkang sinandhangan kawaos Sandhangan swara, minangka panjangkep salebeting aksara Jawa ingkang ginanipun ngéwahi ungeling aksara ingkang sinandangan dados kawaos kados tuladha ing ngandhap punika; Tuladha ; k]m
krama Setya Amrih Prasaja,S.S. | 8
k}sek\
kresek set-
setya 9. Tandha Wacan Jawa Jeneng Kagunan ? Adeg - adeg kanggé murwakani énggal. ukara . Pada lungsi Mungkasi ukara. , ; ; ¥ Pada lingsa Pada pangkat Pada luhur Sami kaliyan simbol titik. Kanggé ngapit tembung utawi ngapit salebeting panyeratan angka Jawa. Kanggé murwakani panyeratan salebeting serat. kagunaning Tandha Wacan utawi salebeting istilah Jawa sinebat pada minangka tandha wacan ingkang kaginakaken salebeting panyerating aksara Jawa, tuladha panganggéning ing antawisipun kados ing ngandhap punika ; ?akuluzmev=ps/. Aku lunga menyang pasar ?spi[nNan;30;aiji. Sapiné ana 30 iji C. TATA RAKITING PANGANGGÈNING AKSARA LATIN Aksara Latin ingkang kaginakaken salebeting tata éja basa Jawa salebeting pasinaon punika ing antawisipun ; 1. Aksara Latin Aksara Kawaos Aksara Kawaos Aksara Kawaos A a a J j jé S s ès B b bé K k ka T t té Setya Amrih Prasaja,S.S. | 9
C c cé L l èl U u u D d dé M m èm V v vé E e é N n èn W w wé F f èf O o o X x èks G g gé P p pé Y y yé H h ha Q q ki Z z zèt I i i R r èr 2. Aksara Gesang (vokal) Aksara Jinising Lambang Katrangan Pengucapan Panyeratan Jejeg å a ing tembung [Påså] Pasa a draw. Miring a a ing tembung art [Pasar] Pasar Jejeg i i ing tembung pipi [Pipi] Pipi i Miring Ɛ i ing tembung [SikƐl] Sikil brain Jejeg u u ing tembung you [Suku] Suku u Miring ø u ing tembung doubt [Tumøt] Tumut e ing tembung e Pepet e earth [Pelem] Pelem é Jejeg Ɛ e ing tembung [SatƐ] Saté enak è Miring 3 e ing tembung end [Y3n] Yèn o Jejeg Miring o å o ing tembung old o ing tembung own [Coro] [Gålång] Coro Golong Tata rakiting panganggèning aksara sesigeg boten kaandharaken kanthi lebet, awit kaanggep sami kaliyan aksara sesigeg ing bahasa Indonesia, salebeting pasinaon punika sakedhik badhé kajlèntrèhaken kadospundi tata rakit panganggèning aksara gesang salebeting basa Jawa, bab perkawis punika kanggé ngirangi dumadosing kalepatan - kalepatan mirunggan kados Setya Amrih Prasaja,S.S. | 10
ingkang jamak limrah dumados, lan kathah mahanani ing madyaning bebrayan ageng Jawa, ingkang tuhunipun kagungan basa Jawa. Panganggèning pralambang swanten salebeting pasinaon punika bok bilih kirang laras punapadéné jumbuh kaliyan tata rakiting panyeratan lambang swanten ingkang baken kaginakaken salebeting paramabasa tuwin paramasastra ingkang mirunggan. Panganggèning lambang swanten ing ngriki namung kanggé sarana nggampilaken, lan mbèntenaken pangucapan ing saben - saben pangucapan aksara gesang ingkang kaginakaken salebeting tuladha - tuladha tetembungan basa Jawanipun. 1. Aksara [a], sinaosa ing kasunyatanipun kaserat sami, namung salebeting pangucapanipun bènten antawisipun aksara [a] jejeg lan aksara [a] miring ; a. Swanten aksara gesang [a] jejeg, kaserat [a] boten [o], pangucapan aksara gesang punika antawisipun swanten [a] lan [o], swanten aksara gesang [a] jejeg punika kecapipun kados aksara gesang [a] ing tembung draw. Tuladha ; ap Apa [åpå] boten kaserat Opo sp Sapa [såpå] boten kaserat Sopo aj Aja [åjå] boten kaserat Ojo b. Swanten aksara gesang [a] miring, kaserat [a], pangucapan aksara gesang punika kecapipun kados aksara gesang [a] ing tembung art. Tuladha ; ppt\
Papat
[papat]
srp\
Sarap
[sarap]
bpk\
Bapak [bapak] 2. Aksara gesang [i], sinaosa ing kasunyatanipun kaserat sami, nanging pangucapanipun bènten antwisipun aksara [i] jejeg lan aksara [i] miring ; a. Swanten aksara gesang [i] jejeg, kaserat [i], kecapipun aksara gesang [i] jejeg punika kados aksara gesang [i] ing tembung pipi. Setya Amrih Prasaja,S.S. | 11
Tuladha ;
siji
Siji
[siji]
f]iji
Driji
[driji]
kli
Kali [kali] b. Swanten aksara gesang [i] miring, kaserat [i] boten [e/é], sinaosa pangucapan aksara gesang punika kapireng [é], kecapipun aksara gesang [i] jejeg punika kados aksara gesang [i] ing tembung brain. Tuladha ; miri= Miring [mirƐng] miki/ Mikir [mikƐr] pitik\
Pitik [pitƐk] 3. Swanten aksara gesang [u], sinaosa ing kasunyatanipun kaserat sami, nanging pangucapanipun bènten antawisipun aksara gesang [u] jejeg lan aksara gesang [u] miring ; a. Swanten aksara gesang [u] jejeg, kaserat [u], kecapipun aksara gesang [u] jejeg punika kecapipun kados aksara gesang [u] ing tembung you. Tuladha ; tuku
Tuku
[tuku]
buru
Buru
[buru]
turu
Turu [turu] b. Swanten aksara gesang [u] miring, kaserat [u], kecapipun aksara gesang [u] miring punika kecapipun kados aksara gesang [u] ing tembung doubt. Tuladha ; rubuh
Rubuh [rubøh] Setya Amrih Prasaja,S.S. | 12
afus\
Adus
[adøs]
sru=
Sarung [sarøng] 4. Vokal e, meskipun pada kenyataannya ditulis sama, namun dalam pengucapannya berbeda antara vokal e pepet, e jejeg dan vokal e miring ; a. Bunyi vokal e pepet, ditulis e, bunyi vokal e jejeg ini diucapkan seperti vokal e pada kata earth. Contoh ; peXm\ Pelem [pelem] "mangga" sext\ Seret [seret] "kesat" kesel\ Kesel [kesel] "capek" b. Bunyi vokal e jejeg, ditulis é bukan e, meskipun pengucapan vokal ini berbunyi é, bunyi vokal e jejeg ini diucapkan seperti vokal e pada kata enak. Contoh ; [m][n Mréné [mrƐnƐ] "kesini" [k[r Kéré [kƐrƐ] "miskin" gu[l Gulé [gulƐ] "gulai" c. Bunyi vokal e miring, ditulis è bukan e, meskipun pengucapan vokal ini berbunyi è, bunyi vokal e miring ini diucapkan seperti vokal e pada kata end. Contoh ; Setya Amrih Prasaja,S.S. | 13
[l[rn\ Lèrèn [l3r3n] "istirahat" m[nh Manèh [man3h] "lagi" k[bh Kabèh [kab3h] "semua" 5. Vokal o, meskipun pada kenyataannya ditulis sama, namun dalam pengucapannya berbeda antara vokal o jejeg dan vokal o miring ; a. Bunyi vokal o jejeg, ditulis o, bunyi vokal o jejeg ini diucapkan seperti vokal o pada kata old. Contoh ; [lo[ro Loro [loro] "dua" [co[ro Coro [coro] "kecoa" [zLo[k]o Nglokro [nglokro] "tidak bersemangat" b. Bunyi vokal o miring, ditulis o bukan a, meskipun pengucapan vokal ini berbunyi o, bunyi vokal o jejeg ini diucapkan seperti vokal o pada kata own. Contoh ; a[lon\ Alon [alån] "pelan" p[won\ Pawon [pawån] "dapur" t[won\ Tawon [tawån] "lebah" Setya Amrih Prasaja,S.S. | 14
Setya Amrih Prasaja,S.S. | 15
KATA GANTI ORANG (TEMBUNG TRI PURUSA) ;2; Kata Ganti Jenis kul Kula [kulå] Krama inggil pvJ en_zn\ Panjenengan [panjenengan] Krama inggil pvJ Panjenenganipun [panjenenganipøn] en_znNipun\ Krama inggil awkHipunPiymBk\ Awakipun piyambak [awakipøn piyambak] Krama inggil kullnPvJ en_zn\ Kula lan panjenengan [kulå lan panjenengan] Krama inggil aku Aku [aku] Ngoko [ko[w Kowé [kowƐ] Ngoko [d[w[k Dhèwèké [dh3w3kƐ] Ngoko aw[k[d[w Awaké dhéwé Ngoko Arti Aku Kamu Dia / mereka Kita / kami Kita / kami Aku Kamu Dia / mereka Kita / kami Setya Amrih Prasaja,S.S. | 16
[awakƐ dhƐwƐ] akul[nKo[w Aku lan kowé [aku lan kowƐ] Ngoko Contoh penggunaan dalam kalimat ; 1. Nama saya setya Amrih Prasaja. Ragam krama inggil ; ?nmkulset-am]ihp]sj. Nama kula Setya Amrih Prasaja. [Nåmå kulå Setyå AmrƐh Prasåjå] Ragam ngoko ; ?jen_kuset-am]ihp]sj. Jenengku Setya Amrih Prasaja. [Jenengku Setyå AmrƐh Prasåjå] 2. Nama kamu siapa ?. Ragam krama inggil ; ?asMnNipunPvJ Asmanipun panjenengan sinten ?. [Asmanipøn panjenengan sinten] en_znSinT en\ ? Ragam ngoko ; ?jen_musp. Jenengmu sapa ?. [Jenengmu såpå] 3. Apakah dia sudah tidur ?. • Ragam krama inggil ; ? ?punNppvJ en_znNipunSmPunS[r Punapa panjenenganipun sampun saré ?. [Punåpå panjenenganipøn sampøn sarƐ] Ragam ngoko ; Kita / kami Setya Amrih Prasaja,S.S. | 17
?ap[d[w[kwisÒ|ru Apa dhèwèké wis turu ?. [Åpå dh3w3kƐ wƐs turu] ? 4. Rumahmu dimana ?. Ragam krama inggil ; enPunFi en_znPifX[mwonT ?pvJ Panjenengan pidalem wonten pundi ?. [Panjenengan pidalem wonten pundi] Ragam ngoko ; ?[aomhmun=zenFi Omahmu nangndi ?. [Omahmu nangndi] ? ? Setya Amrih Prasaja,S.S. | 18
KATA BENDA, KATA KERJA, KATA SIFAT (TEMBUNG ARAN, TEMBUNG KRIYA, TEMBUNG KAHANAN) NGOKO ;3; KRAMA ARTI [mj Méja [mpå] [mj Punapa [punåpå] Apa sp Sapa [såpå] sinT Sinten [sinten] en\ Siapa pir Pira [pirå] pinT Pinten [pinten] en\ Berapa aenFi Endi [endi] punFi Pundi [pundi] Dimana ken=zp Kenangapa [kenangåpå] [kzi=punNp Kénging punapa [kƐngƐng punåpå] Kenapa kpn\ Kapan [kapan] [bvJ=punNp Bénjang punapa [bƐnjang punåpå] Kapan kepi[y Kepiyé [kepiyƐ] k[fosPunFi Kados pundi [kadøs pundi] Bagaimana ln\ Lan [lan] ln\ Lan [lan] Dan autw Utawa [utåwå] autwi Utawi [utawi] Atau k[ro kliyn\ Dengan Setya Amrih Prasaja,S.S. | 19
Karo [karo] Kaliyan [kaliyan] Contoh penggunaan dalam kalimat ; 1. Apakah kamu sakit ?. Ragam krama inggil ; ?punNppvJ Punapa panjenengan gerah ? [Punåpå panjenengan gerah] en_znG erh, Ragam ngoko ; ?ap[ko[wlr. Apa kowé lara ?. [Åpå kowƐ lårå] 2. Siapa yang beli ?. Ragam krama inggil ; ?sinT enHi=k=munD|t\. Sinten ingkang mundhut ?. [Sinten Ɛngkang mundhøt] Ragam ngoko ; ?spsi=tuku. Sapa sing tuku ?. [Såpå sƐng tuku] 3. Tas ini harganya berapa ?. • Ragam krama inggil ; ?tsPunNikxginNipunPinT Tas punika reginipun pinten ?. [Tas punikå reginipøn pinten] en\, Ragam ngoko ; Setya Amrih Prasaja,S.S. | 20
?tsHikixg[nNpir. Tas iki regané pira ?. [Tas iki reganƐ pirå] 4. Mana uangmu ?. Ragam krama inggil ; ?punFia/tpvJ Pundi arta panjenengan. [Pundi artå panjenengan] en_zn\, Ragam ngoko ; ?aenFiduwitM|. Endi dhuwitmu ? [Endi dhuwƐtmu] 5. Kenapa kok tidak jadi makan ?. Ragam krama inggil ; ?[kzi=punNp[ko[kBotenSi[yosDa/. Kénging punapa kok boten siyos dhahar ?. [Kɛnging punåpå kåk boten siyås dhahar] Ragam ngoko ; ?ken=zp[ko[kHorsifmzn\, Kenangapa kok ora sida mangan ?. [Kenangåpå kåk ora sidå mangan] 6. Kapan ibu akan pergi ke Jogja ?. Ragam krama inggil ; ?[bvJ=punNpaibub[dtinFkDt_[jogJ. Bénjang punapa ibu badhé tindak dhateng Jogja. [Bɛnjang punåpå ibu badhƐ tindak dhateng Jogja] Ragam ngoko ; Setya Amrih Prasaja,S.S. | 21
?kpnHibuaxpÓ|zmev=[jogJ. Kapan ibu arep lunga menyang Jogja. [Kapan ibu arep lungå menyang Jogja] 7. Bagaimana apa ibumu sudah sehat ?. Ragam krama inggil ; ?k[fosPunFipunNpaibupvJ Kadospundi punapa ibu panjenengan sampun dhangan. [Kadåspundi punåpå ibu panjenengan sampøn dhangan] en_znSmPunD=zn\, Ragam ngoko ; ?kepi[yapaibumuwi[sSat\, Kepiyé apa ibumu wis séhat. [KepiyƐ åpå ibumu wƐs sƐhat] 8. Aku dan kamu sama - sama dari Bantul ?. Ragam krama inggil ; ?kullnPvJ Kula lan panjenengan sami - sami saking Bantul. [Kulå lan panjenengan sami - sami sakƐng Bantøl] en_znSmMismMiski=bnÒ|l\, Ragam ngoko ; ?akul[nKo[wpdpdskbnÒ|l\, Aku lan kowé padha - padha saka Bantul. [Aku lan kowƐ pådhå - pådhå såkå Bantøl] 9. Bapak jadi pergi dengan siapa ?. Ragam krama inggil ; ?bpkSi[yosTinFkKliynSinT Bapak siyos tindak kaliyan sinten. [Bapak siyås tindak kaliyan sinten] en\, Ragam ngoko ; Setya Amrih Prasaja,S.S. | 22
?bpkSifluzk[rosp. Bapak sida lunga karo sapa. [Bapak sidå lungå karo såpå] KATA TANYA, KATA TUNJUK, KATA SAMBUNG (TEMBUNG PANYAMBUNG) NGOKO ;3; KRAMA ARTI ap Apa [åpå] punNp Punapa [punåpå] Apa sp Sapa [såpå] sinT Sinten [sinten] en\ Siapa pir Pira [pirå] pinT Pinten [pinten] en\ Berapa aenFi Endi [endi] punFi Pundi [pundi] Dimana ken=zp Kenangapa [kenangåpå] [kzi=punNp Kénging punapa [kƐngƐng punåpå] Kenapa kpn\ Kapan [kapan] [bvJ=punNp Bénjang punapa [bƐnjang punåpå] Kapan kepi[y Kepiyé [kepiyƐ] k[fosPunFi Kados pundi [kadøs pundi] Bagaimana ln\ Lan [lan] ln\ Lan [lan] Dan Setya Amrih Prasaja,S.S. | 23
autw Utawa [utåwå] autwi Utawi [utawi] k[ro Karo [karo] kliyn\ Kaliyan [kaliyan] Contoh penggunaan dalam kalimat ; 10. Apakah kamu sakit ?. Ragam krama inggil ; ?punNppvJ Punapa panjenengan gerah ? [Punåpå panjenengan gerah] en_znG erh, Ragam ngoko ; ?ap[ko[wlr. Apa kowé lara ?. [Åpå kowƐ lårå] 11. Siapa yang beli ?. Ragam krama inggil ; ?sinT enHi=k=munD|t\. Sinten ingkang mundhut ?. [Sinten Ɛngkang mundhøt] Ragam ngoko ; ?spsi=tuku. Sapa sing tuku ?. [Såpå sƐng tuku] 12. Tas ini harganya berapa ?. • Ragam krama inggil ; ?tsPunNikxginNipunPinT Tas punika reginipun pinten ?. [Tas punikå reginipøn pinten] en\, Atau Dengan Setya Amrih Prasaja,S.S. | 24
Ragam ngoko ; ?tsHikixg[nNpir. Tas iki regané pira ?. [Tas iki reganƐ pirå] 13. Mana uangmu ?. Ragam krama inggil ; ?punFia/tpvJ Pundi arta panjenengan. [Pundi artå panjenengan] en_zn\, Ragam ngoko ; ?aenFiduwitM|. Endi dhuwitmu ? [Endi dhuwƐtmu] 14. Kenapa kok tidak jadi makan ?. Ragam krama inggil ; ?[kzi=punNp[ko[kBotenSi[yosDa/. Kénging punapa kok boten siyos dhahar ?. [Kɛnging punåpå kåk boten siyås dhahar] Ragam ngoko ; ?ken=zp[ko[kHorsifmzn\, Kenangapa kok ora sida mangan ?. [Kenangåpå kåk ora sidå mangan] 15. Kapan ibu akan pergi ke Jogja ?. Ragam krama inggil ; ?[bvJ=punNpaibub[dtinFkDt_[jogJ. Bénjang punapa ibu badhé tindak dhateng Jogja. [Bɛnjang punåpå ibu badhƐ tindak dhateng Jogja] Setya Amrih Prasaja,S.S. | 25
Ragam ngoko ; ?kpnHibuaxpÓ|zmev=[jogJ. Kapan ibu arep lunga menyang Jogja. [Kapan ibu arep lungå menyang Jogja] 16. Bagaimana apa ibumu sudah sehat ?. Ragam krama inggil ; ?k[fosPunFipunNpaibupvJ Kadospundi punapa ibu panjenengan sampun dhangan. [Kadåspundi punåpå ibu panjenengan sampøn dhangan] en_znSmPunD=zn\, Ragam ngoko ; ?kepi[yapaibumuwi[sSat\, Kepiyé apa ibumu wis séhat. [KepiyƐ åpå ibumu wƐs sƐhat] 17. Aku dan kamu sama - sama dari Bantul ?. Ragam krama inggil ; ?kullnPvJ Kula lan panjenengan sami - sami saking Bantul. [Kulå lan panjenengan sami - sami sakƐng Bantøl] en_znSmMismMiski=bnÒ|l\, Ragam ngoko ; ?akul[nKo[wpdpdskbnÒ|l\, Aku lan kowé padha - padha saka Bantul. [Aku lan kowƐ pådhå - pådhå såkå Bantøl] 18. Bapak jadi pergi dengan siapa ?. Ragam krama inggil ; ?bpkSi[yosTinFkKliynSinT Bapak siyos tindak kaliyan sinten. [Bapak siyås tindak kaliyan sinten] en\, Setya Amrih Prasaja,S.S. | 26
Ragam ngoko ; ?bpkSifluzk[rosp. Bapak sida lunga karo sapa. [Bapak sidå lungå karo såpå] Setya Amrih Prasaja,S.S. | 27
NGOKO aenDs\ Endhas [endhas] rmB|t\ Rambut [rambøt] mt Mata [måtå] kupi= Kuping [kupƐng] airu= Irung [irøng] l[mB Lambé [lambƐ] tzn\ Tangan [tangan] sikil\ Sikil BAGIAN TUBUH (PÉRANGANING AWAK) ;4; KRAMA sirh Sirah [sirah] rikM Rikma [rƐkmå] pni=zl\ Paningal [paningal] tlizn\ Talingan [talingan] g]n Grana [grånå] lqi Lathi [lathi] asT Asta [astå] smP/rn\ Samparan ARTI Kepala Rambut Mata Telinga Hidung Bibir Tangan Kaki Setya Amrih Prasaja,S.S. | 28
[sikƐl] [samparan] Contoh penggunaan dalam kalimat ; 1. Kepala saya pusing. Ragam krama inggil ; ?sirhkulmumet\, Sirah kula mumet. [Sirah kulå mumet] Ragam ngoko ; ?aenFsÑ|mumet\, Endhasku mumet. [Endhasku mumet] 2. Rambut saya sudah panjang. • Ragam krama inggil ; ?rmB|tÑ|lpvJ=. Rambut kula sampun panjang. [Rambøt kulå sampøn panjang] Ragam ngoko ; ?rmB|tÑ|wisFw. Rambutku wis dawa. [Rambøtku wƐs dåwå] 3. Tangannya baru saja sembuh. • Ragam krama inggil ; ?asTnipunN Astanipun nembé kémawon dhangan. [Astanipøn nembƐ kƐmawån dhangan] e[mB[km[wonDzn\, Ragam ngoko ; ?tz[nNne[mBb[amri. Tangané nembé baé mari. [TanganƐ nembƐ baƐ mari] Setya Amrih Prasaja,S.S. | 29
4. Kakimu kenapa ?. Ragam krama inggil ; ? en_z[nKzi=punNp ?smPrnNipunPvJ Samparanipun panjenengan kénging punapa ? [Samparanipøn panjenengan kƐngƐng punåpå] Ragam ngoko ; ? ?sikilM|ken=zp Sikilmu kenangapa ?. [SikƐlmu kenangåpå] Setya Amrih Prasaja,S.S. | 30
JENIS WARNA (JINISING WARNA) ;5; NGOKO KRAMA putih Putih [putƐh] peqk\ Pethak [pethak] aix= Ireng [ireng] cem_ Cemeng [cemeng] ab= Abang [abang] ab]it\ Abrit [abrƐt] biru Biru [biru] nil Nila [nilå] ai[jo Ijo [ijo] ajem\ Ijem [ijem] kuni= Kuning [kunƐng] je[n Jené [jenƐ] Contoh penggunaan dalam kalimat ; 1. Bajunya kelihatan putih bersih ?. Ragam krama inggil ; ?agemMnNipunK Agemanipun ketingal pethak resik. eti=zlPeqk>sik\, ARTI Putih Hitam Merah Biru Hijau Kuning Setya Amrih Prasaja,S.S. | 31
[Agemanipøn ketingal pethak resƐk] Ragam ngoko ; ?kLmBi[nNk[qonPutihxsik\, Klambiné katon putih resik. [KlambinƐ katån putƐh resƐk] 2. Anak perempuan itu berkulit hitam. Ragam krama inggil ; ?l[r[asÒ Laré èstri punika pakulitanipun cemeng. [LarƐ 3stri punikå pakulitanipøn cemeng] `ipunNikpkulitnNipuvC Ragam ngoko ; ?[bochw[fonÑ|wipkulit[nNaix=. Bocah wadon kuwi pakulitané ireng. [Bocah wadån kuwi pakulitanƐ ireng] em_. Setya Amrih Prasaja,S.S. | 32
NGOKO mtu/nuwun\ Maturnuwun [matørnuwøn] nuwu[nSwu Nuwun sèwu [nuwun s3wu] sug_[avJi= Sugeng ènjing [sugeng 3njƐng] sug_siy= Sugeng siyang [sugeng siyang] sug_[sonT Sugeng sonten [sugeng sånten] en\ sug_flu Sugeng dalu [sugeng dalu] sug_rwuh Sugeng rawuh [sugeng rawøh] [m=og Mangga [månggå] UNGKAPAN KESEHARIAN (TEMBUNG PADINAN) ;6; KRAMA mtu/nuwun\ Maturnuwun [matørnuwøn] nuwu[nSwu Nuwun sèwu [nuwun s3wu] sug_[avJi= Sugeng ènjing [sugeng 3njƐng] sug_siy= Sugeng siyang [sugeng siyang] sug_[sonT Sugeng sonten [sugeng sånten] en\ sug_flu Sugeng dalu [sugeng dalu] sug_rwuh Sugeng rawuh [sugeng rawøh] [m=og Mangga [månggå] ARTI Terimakasih Maaf, permisi Selamat Pagi Selamat Siang Selamat Sore Selamat Malam Selamat Datang Silahkan Setya Amrih Prasaja,S.S. | 33
Contoh penggunaan dalam kalimat ; 1. Terimakasih banyak. Ragam krama inggil ; ?mtu/nuwunSzet\, Maturnuwun sanget. [Maturnuwøn sanget] Ragam ngoko ; ?mtu/nuwunSzet\, Maturnuwun sanget. [Maturnuwøn sanget] 2. Permisi, apa benar ini rumahnya pak Setya. Ragam krama inggil ; Nuwunsèwu, punapa leres punika dalemipun pak Setya. [Nuwøns3wu, punåpå leres punikå dalemipøn pak Setyå] Ragam ngoko ; Nuwunsèwu, apa iki bener omahé pak Setya. [Nuwøns3wu, åpå iki bener omahƐ pak Setyå] Setya Amrih Prasaja,S.S. | 34
NGOKO turu Turu [turu] tzi Tangi [tangi] zfeg\ Ngadeg [ngadeg] lu=guh Lungguh [lunggøh] afus\ Adus [adøs] mzn\ Mangan [mangan] [zo[mB Ngombé [ngombƐ] luz Lunga [lungå] KATA KERJA (TEMBUNG KRIYA) ;7; KRAMA s[r Saré [sarƐ] wuzu Wungu [wungu] jumen_ Jumeneng [jumeneng] X=gh Lenggah [lenggah] sirm\ Siram [siram] da/ Dhahar [dhahar] zuvJ|k\ Ngunjuk [ngunjøk] tinFk\ Tindak [tindak] ARTI Tidur Bangun tidur Berdiri Duduk Mandi Makan Minum Pergi Setya Amrih Prasaja,S.S. | 35
mulih,bli Mulih, bali [mulƐh],[bali] [konF|/ Kondur [kåndør] nulis\ Nulis [nulƐs] vert\ Nyerat [nyerat] Contoh penggunaan dalam kalimat ; 1. Semalam tidur dimana. • Ragam krama inggil ; ?klwuflus[r[wonT Kalawau dalu saré wonten pundi. [Kålåwau dalu sarƐ wonten pundi] enPunFi. Ragam ngoko ; ?maub_ziturun=zenFi. Mau bengi turu nang ngendi. [Mau bengi turu nang ngendi] 2. Kamu tadi bangun jam berapa. Ragam krama inggil ; ?pvJ en\, Panjenengan kalawau wungu jam pinten. [Panjenengan kålåwau dalu wungu jam pinten] en_znKlwauwuzujmPinT Ragam ngoko ; ?[ko[wmaut=zijmPir. Kowé mau tangi jam pira. [KowƐ mau tangi jam pirå] 3. Sekarang sudah bisa berdiri sendiri. Ragam krama inggil ; ?skPunNiksmPunSgefJ|men_piymBk\, Sakpunika sampun saged jumeneng piyambak. [Sakpunikå sampøn saged jumeneng piyambak] Pulang Menulis Setya Amrih Prasaja,S.S. | 36
Ragam ngoko ; ?saikiwisBiszfe[gD[w. Saiki wis bisa ngadeg dhéwé. [Saiki wƐs bisa ngadeg dhƐwƐ] 4. Yang duduk disana itu siapa. • Ragam krama inggil ; ?ai=k=X=gh[wonT en\, Ingkang lenggah wonten ngrika sinten. [Ingkang lenggah wonten ngrikå sinten] enZ `iksinT Ragam ngoko ; ?si=lu=guhn=knk[asp. Sing lungguh nang kana kaé sapa. [SƐng lungguh nang kånå kaƐ såpå] 5. Karena baru sakit bapak belum boleh mandi dulu. Ragam krama inggil ; ?am/giswegG Amargi saweg gerah bapak dèrèng pareng siram rumiyin. [Amargi saweg gerah bapak d3r3ng pareng siram rumiyƐn] erhbp[kF[r=px=sirmR|miyin\, Ragam ngoko ; Amarga nembé gerah bapak durung olèh adus dhisik. [Amargå nembƐ gerah bapak durung ol3h adus dhisƐk] 6. Sudah makan belum. Ragam krama inggil ; ?smPunDa/[f[r=. Sampun dhahar dèrèng. Ragam ngoko ; Setya Amrih Prasaja,S.S. | 37
?wisMznF|ru=. Wis mangan durung. [WƐs mangan durøng] KATA SIFAT (TEMBUNG KAHANAN) ;8; NGOKO KRAMA ae[nom\ Enom [enåm] ae[nm\ Enèm [en3m] tuw Tuwa [tuwå] sepuh Sepuh [sepøh] cilik\ Cilik [cilƐk] alit\ Alit [alƐt] ge[d Gedhé [gedhƐ] ag_ Ageng [ageng] fw Dawa [dåwå] pvJ= Panjang [panjang] [aomB Amba [ambå] wiy/ Wiyar [wiyar] a[foh Adoh [adåh] tebih Tebih [tebƐh] cerk\ Cerak [cerak] cket\ Caket [caket] ARTI Muda Tua Kecil Besar Panjang Lebar Jauh Dekat Setya Amrih Prasaja,S.S. | 38
nesu Nesu [nesu] fuk Duka [dukå] guyu Guyu [guyu] gemuj_ Gemujeng [gemujeng] zi[s/o Ngisor [ngisår] znDp\ Ngandhap [ngandhap] duwu/ Dhuwur [dhuwør] ai=gil\ Inggil [inggƐl] lr Lara [lårå] gerh Gerah [gerah] Contoh penggunaan dalam kalimat ; 1. Anaknya masih muda sekali. • Ragam krama inggil ; ?l[rnNipunTkSIhae[nmSzet\, Larénipun taksih enèm sanget. [LarƐnipøn taksƐh en3m sanget] Ragam ngoko ; ?akumumet\, Bocahé isih enom banget. [BocahƐ isih enåm banget] 2. Kakek sudah tua. Ragam krama inggil ; ?[ay=smPunSepuh, Éyang sampun sepuh. [Ɛyang sampøn sepøh] Marah Tertawa Bawah Tinggi, Atas Sakit Setya Amrih Prasaja,S.S. | 39
Ragam ngoko ; ?simBhwisÒ|w. Simbah wis tuwa. [Simbah wƐs tuwå] 3. Anak kecil tidak boleh nakal. • Ragam krama inggil ; ?l[rali[tBote[nPx=nkl\, Laré alit boten pareng nakal. [LarƐ alit boten pareng nakal] Ragam ngoko ; ?[bochcili[kHor[ao[lhnkl\, Bocah cilik ora olèh nakal. [Bocah cilik ora ol3h nakal] 4. Yang besar sendiri itu kakaknya (laki-laki). Ragam krama inggil ; ?ai=k=ag_piymBkPunNikk=msSipun\, Ingkang ageng piyambak punika kangmasipun. [Ɛngkang ageng piyambak punikå kangmasipøn] Ragam ngoko ; ?si=ge[d[d[wk[ak=m[sS. Sing gedhé dhéwé kaé kangmasé. [SƐng gedhƐ dhƐwƐ kaƐ kangmasƐ] 5. Sungainya panjang sekali. • Ragam krama inggil ; ?[l[pnNipunPvJ=szet\, Lèpènipun panjang sanget. [L3p3nipøn panjang sanget] Setya Amrih Prasaja,S.S. | 40
Ragam ngoko ; ?kli[nNfwbzet\, Kaliné dawa banget. [KalinƐ dåwå banget] 6. Tanahnya lebar sekali. • Ragam krama inggil ; ?sitinNipunWiy/szet\, Sitinipun wiyar sanget. [Sitinipøn wiyar sanget] Ragam ngoko ; ?Xmh[a[aomBbzet\, Lemahé amba banget. [LemahƐ åmbå banget] 7. Rumah sakitnya jauh dari sini. Ragam krama inggil ; ?pnTiausfnNipunT Panti usadanipun tebih saking ngriki. [Panti usadanipøn tebƐh sakƐng ngriki] ebihski=z]iki. Ragam ngoko ; ?pnTiausf[nNa[fohsk[k[n. Panti usadané adoh saka kéné. [Panti usadanƐ adåh såkå kƐnƐ] 8. Rumahnya dekat pasar Beringharja. Ragam krama inggil ; ?fXmMipunCketPekenB eri=a/j. Dalemipun caket peken Beringharja. [Dalemipøn caket peken BerƐngharjå] Setya Amrih Prasaja,S.S. | 41
Ragam ngoko ; ?[aomh[acerkPs/beri=a/j. Omahé cerak pasar Beringharja. [OmahƐ cerak pasar BerƐngharjå] 9. Kenapa bapak marah ?. • Ragam krama inggil ; ?[kzi=punNpbpkF|k. Kénging punapa bapak duka ? [KƐngƐng punåpå bapak dukå] Ragam ngoko ; ?ken=zpbpkF|k. Kenangapa bapak nesu ?. [Kenangåpå bapak nesu] Setya Amrih Prasaja,S.S. | 42
NGOKO siji Siji [siji] [lo[ro Loro [loro] telu Telu [telu] ppt\ Papat [papat] lim Lima [limå] aenem\ Enem [enem] pitu Pitu [pitu] [wolu Wolu [wolu] s=z Sanga [sångå] sepuluh Sepuluh [sepuløh] KRAMA setu=gl\ Setunggal [setunggal] klih Kalih [kalƐh] tig Tiga [tigå] sekwn\ Sekawan [sekawan] g=sl\ Gangsal [gangsal] aenem\ Enem [enem] pitu Pitu [pitu] [wolu Wolu [wolu] s=z Sanga [sångå] sefs Sedasa [sedåså] ANGKA KAWI [ak Eka [Ɛkå] fWi Dwi [dwi] t]i Tri [tri] ctu/ Catur [catør] pvC Panca [påncå] sf\ Sad [sad] spT Sapta [saptå] asQ Astha [asthå] nw Nawa [nåwå] fs Dasa [dåså] INDONESIA Satu Dua Tiga Empat Lima Enam Tujuh Delapan Sembilan Sepuluh Setya Amrih Prasaja,S.S. | 43
NGOKO adi Adhi [adhi] a=[go Anggo [anggo] anTr Antara [antårå] a[zl\ Angèl [ang3l] aku Aku [aku] jen_ Jeneng [aku] axp\ Arep [arep] [bf Béda [bƐdå] bvJi/ Banjir [banjƐr] DAFTAR KATA JAWA YANG LAIN KRAMA KRAMA INGGIL ARTI adi Adhi [adhi] ryi Rayi [rayi] Adik a=[g Anggé [anggƐ] agem\ Agem [agem] Pakai anTwis\ Antawis [antawis] anTwis\ Adhi [antawis] Kira - kira a[zl\ Angèl [ang3l] a[zl\ Angèl [ang3l] Sulit kul Kula [kulå] kul Kula [kulå] Saya nm Nama [nåmå] asM Asma [asmå] Nama b[d Badhé [badhƐ] b[d Badhé [badhƐ] Akan [bnT en\ Bènten [b3nten] [bnT en\ Bènten [b3nten] Beda ben Bena [benå] ben Bena [benå] Banjir Setya Amrih Prasaja,S.S. | 44
[aomh Omah [omah] afus\ Adus [adøs] m=zn\ Mangan [mangan] luz Lunga [lungå] turu Turu [turu] k[bh Kabèh [kab3h] mulih Mulih [mulƐh] tuw Tuwa [tuwå] tib Tiba [tibå] fin Dina [dinå] tuku Tuku [tuku] g]iy Griya [griyå] afus\ Adus [adøs] ned Nedha [nedhå] [ksh Késah [kƐsah] tiXm\ Tilem [tilem] sefy Sedaya [sedåyå] w=sul\ Wangsul [wangsøl] sepuh Sepuh [sepøh] dwh Dhawah [dhawah] finT en\ Dinten [dinten] tumBs\ Tumbas [tumbas] fXm\ Dalem [dalem] sirm\ Siram [siram] da/ Dhahar [dhahar] tinFk\ Tindak [tindak] s[r Saré [sarƐ] sefy Sedaya [sedåyå] [konF|/ Kondur [kåndør] sepuh Sepuh [sepøh] dwh Dhawah [dhawah] finT en\ Dinten [dinten] munD|t\ Mundhut [mundhut] Rumah Mandi Makan Pergi Tidur Semua Pulang Tua Jatuh Hari Beli Setya Amrih Prasaja,S.S. | 45
mLku Mlaku [mlaku] mLmPh Mlampah [mlampah] tinFk\ Tindak [tindak] Jalan Ngayogyakarta Hadiningrat, Jemuwah Kliwon, 25 Besar 1943 Dal - Kuntara Santri Catur Wiwaraning Jagad Setya Amrih Prasaja,S.S. | 46