PANGANGGENING DIALEK JAWI WETAN WONTEN NOVEL KERAJUT BENANG IRENG SKRIPSI Dipunaturaken dhateng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta kangge Njangkepi Salah Setunggaling Sarat Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan dening: Ika Rusdiana Mutolifah NIM 13205241013 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2017 i
SESANTI ميحرا نمحرلا هللا مسب نايبباهعومجمنع كيبنأ س # ةتسبلاا ملعلا لانتلالاا نامز لوطوذاتسا داشراو # ةغلبورابطصاو صرحوءاكد (لالاا مظن) ةمدخلاب ةكربلا , ميظعتلاب ةعفنملا , ملعتلاب ملعلا ف- سوي ينادمح خيشلا
Santri kalah rupa menang donga Santri kalah dhuwit menang wirid Santri kalah pangkat menang tirakat (Kyai Chamdani Yusuf Ponpes 'Inayatullah) "Ormatana bapakmu mangka bakal kasil donyamu, ormatana ibumu mangka bakal kasil akhiratmu" (Kyai Mukhtar) "Sekabehane tinakdir, ananging yen dheweke bisa kasil, ngapa aku ora bisa?" (Panyerat) v
PISUNGSUNG Kanthi pepayung budi rahayu, manengku sukur alhamdulillah dhumateng ngarsanipun Gusti Allah Swt., skripsi menika kula pisungsungaken dhumateng Bapak Ruselan saha Suwargi Ibu Sujinah, minangka tiyang sepuh kekalih kula, saha Arman Dwi Sofyan minangka adhi kula, ingkang sampun nggulawenthah kanthi katoging sih katresnan saha tenaga, beya, sarta tansah paring panyengkuyung, panjurung miwah donga pangestunipun satemah skripsi menika saged karampungaken. vi
PRAWACANA Alhamdulillahirobbil'alamiin, raos sukur katur dhumateng ngarsanipun Gusti ingkang Murbeng Dumadi, ingkang sampun paring kasempatan saha lumebering kawilujengan, rohmat, barokah, sarta hidayah-ipun dhateng panyerat, satemah skripsi kanthi irah-irahan "Panganggening Dialek Jawi Wetan wonten Novel Kerajut Benang Ireng" menika sampun paripurna anggenipun nyerat kanthi kalis ing sambekala. Skripsi menika dipunserat minangka jejangkeping sarat anggayuh gelar sarjana pendidikan. Panyerat ngaturaken agunging panuwun dhumateng Ibu Prof. Dr. Endang Nurhayati, M.Hum., minangka Dosen Pembimbing skripsi ingkang sampun paring motivasi, panjurung, pamrayogi, panyaruwe, bimbingan kanthi sabar saha ngelmu ingkang migunani, satemah skripsi menika saged paripurna. Panyerat mangretosi bilih saged kawujudipun skripsi menika boten kendhat saking donga saha panyengkuyungipun pihak sanes. Awit saking menika, kanthi suka renaning penggalih, panyerat ugi ngaturaken agunging panuwun dhumateng: 1. Bapak Prof. Dr. Sutrisna Wibawa, M. Pd., minangka Rektor Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring donga saha pangestunipun supados panaliten menika saged kalampahan kanthi kalis saking sambikala; 2. Ibu Dr. Widyastuti Purbani, M.A., minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni Univrsitas Negeri Yogyakarta, ingkang sampun paring idin palilah saha kalodhangan anggen kula nyerat skripsi; 3. Bapak Prof. Dr. Suwardi, M.Hum., minangka pangarsa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, ingkang sampun paring panjurung saha panyengkuyungipun; 4. Dra. Sri Harti Widyastuti, M.Hum., minangka Dosen Penasehat Akademik, ingkang sampun paring bimbingan saha pandom sadangunipun kula sinau wonten Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah; 5. sadaya bapak ibu dosen Pendidikan Bahasa Jawa ingkang sampun paring donga saha ngelmu ingkang mumpangat kangge kula, saha sadaya staf saha vii
WOSING ISI IRAH-IRAHAN ... i PASARUJUKAN ... ii PANGESAHAN ... iii WEDHARAN ... iv SESANTI ... v PISUNGSUNG ... vi PRAWACANA ... vii WOSING ISI ... ix PRATELAN BAGAN ... xii PRATELAN TABEL ... xiii PRATELAN FONETIS ... xiv PRATELAN LAMPIRAN ... xv SARINING PANALITEN ... xvi BAB I PURWAKA ... 1 A. Dhasaring Panaliten ... 1 B. Underaning Prakawis ... 6 C. Watesaning Prakawis ... 7 D. Wosing Prakawis ... 7 E. Ancasing Panaliten ... 7 F. Paedahing Panaliten ... 8 G. Pangretosan ... 9 BAB II GEGARAN TEORI ... 11 A. Andharan Teori ... 11 1. Sosiolinguistik ... 11 2. Variasi Basa ... 13 a. Variasi Basa saking Segi Panuturuipun ... 14 1) Idiolek ... 14 2) Dialek ... 14 ix Kaca
a) Fonem ... 17 b) Morfem ... 18 c) Tembung ... 19 d) Frasa ... 19 e) Klausa ... 20 f) Ukara ... 21 3) Kronolek ... 21 4) Sosiolek ... 22 b. Variasi Basa saking Segi Panganggenipun ... 23 c. Variasi Basa saking Segi Kaformalanipun ... 23 d. Variasi Basa saking Segi Sarananipun ... 25 3. Basa Jawi Dialek Jawi Wetan ... 26 4. Novel Kerajut Benang Ireng ... 27 B. Panaliten ingkang Jumbuh ... 28 C. Nalaring Pikir ... 29 BAB III CARA PANALITEN ... 32 A. Jinising Panaliten ... 32 B. Data Panaliten ... 32 C. Sumber Data Panaliten ... 32 D. Caranipun Ngempalaken Data ... 33 E. Pirantining Panaliten ... 34 F. Caranipun Nganalisis Data ... 35 G. Caranipun Ngesahaken Data... 36 BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN ... 38 A. Asiling Panaliten ... 38 B. Pirembagan ... 47 BAB V PANUTUP ... 86 A. Dudutan ... 86 B. Implikasi ... 87 C. Pamrayogi ... 88 x
KAPUSTAKAN ... 89 LAMPIRAN ... 91 xi
PRATELAN BAGAN Bagan 1. Nalaring Pikir Panganggening Dialek Jawi Wetan wonten Novel Kerajut Benang Ireng... 31 xii kaca
PRATELAN TABEL Tabel 1. Format Kertu Data ... 34 Tabel 2. Format Analisis Data ... 35 Tabel 3. Asiling Panaliten Jinis, Wujud, saha Titikanipun Satuan Lingual Basa Jawi Dialek Jawi Wetan wonten Novel Kerajut Benang Ireng anggitanipun Harwimuka... 39 Tabel 4. Analisis Asiling Panaliten Wujud saha Titikanipun Satuan Lingual Basa Jawi Dialek Jawi Wetan wonten Novel Kerajut Benang Ireng anggitanipun Harwimuka... 91 xiii kaca
PRATELAN FONETIS [...] = transkripsi fonetis, inggih menika ewahan basa lesan dados basa seratan kangge nedahaken wujud swanten fonetis, tuladha: jedhing [j ǝ ḍ I ŋ] "..." = wedharan langsung '...' = tandha kangge nedahaken tegesing tembung a = tandha swanten vokal /a/, tuladha tembung ta [t a] ᴐ = tandha swanten vokal /o/, tuladha tembung ana [ᴐ n ᴐ] i = tandha swanten vokal /i/, tuladha tembung iki [i k i] I = tandha swanten vokal /i/, tuladha tembung jik [j I ?] u = tandha swanten vokal /u/, tuladha tembung aku [a k u] U = tandha swanten vokal /u/, tuladha tembung suwun [s u w U n] ǝ = tandha swanten vokal /ǝ/, tuladha tembung memper [m ε m p ǝ r] e = tandha swanten vokal /e/, tuladha tembung ae [a e] ε = tandha swanten vokal /ε/, tuladha tembung gek [g ε ?] ḍ = tandha swanten /dh/, tuladha tembung dhateng [ḍ a t ǝ ŋ] ṭ = tandha swanten /th/, tuladha tembung thuthuk [ṭ u ṭ U ?] ñ = tandha swanten /ny/, tuladha tembung nyapa [ñ a p ᴐ] ŋ = tandha swanten /ng/, tuladha tembung ngapa [ŋ ᴐ p ᴐ] ? = tandha swanten glottal /k/, tuladha tembung nggak [ŋ g a ?] xiv
PRATELAN LAMPIRAN Lampiran 1. Tabel Analisis Asiling Panaliten Wujud saha Titikanipun Satuan Lingual Basa Jawi Dialek Jawi Wetan wonten Novel Kerajut Benang Ireng anggitanipun Harwimuka... 91 Lampiran 2. Gambar Peta Wilayah Provinsi Jawa Timur... 131 xv kaca
PANGANGGENING DIALEK JAWI WETAN WONTEN NOVEL KERAJUT BENANG IRENG dening Ika Rusdiana Mutolifah NIM 13205241013 Sarining Panaliten Panaliten menika wonten ancasipun. Ancas ingkang kinandhut inggih menika kangge ngandharaken wujudipun satuan-satuan lingual utawi unsur-unsur basa. Unsur basa menika dados panandha dialek Jawi Wetan saha titikanipun basa Jawi dialek Jawi Wetan dipuntingali saking wujuding satuan-satuan lingual basanipun wonten salebeting novel Kerajut Benang Ireng. Jinising panaliten menika kalebet panaliten deskriptif. Data wonten panaliten menika awujud tembung-tembung utawi kosa kata ingkang minangka titikanipun basa Jawi dialek Jawi Wetan, ingkang wonten salebetipun novel Kerajut Benang Ireng anggitanipun Harwimuka. Sumber data-nipun inggih menika awujud novel kanthi irah-irahan Kerajut Benang Ireng. Cara kangge manggihaken data inggih menika kanthi teknik maos saha nyathet. Data dipun- analisis ngangge teknik deskriptif, inggih menika panaliti ngandharaken wujuding saha titikanipun satuan-satuan lingual basa ingkang dados panandha dialek Jawi Wetan wonten salebeting novel Kerajut Benang Ireng. Cara ngesahaken data menika kanthi validitas saha reliabilitas. Kangge manggihaken validitas ngginakaken validitas semantis, pertimbangan ahli, saha triangulasi. Data valid menika data ingkang magepokan saha jumbuh kaliyan dialek Jawi Wetan. Salajengipun kangge manggihaken reliabilitas data dipunginakaken reliabilitas intrarater. ingkang kapanggihaken wujudipun satuan-satuan lingual basa Jawi ingkang dados panandha dialek Jawi Wetan wonten salebetipun novel Kerajut Benang Ireng menika wonten enem (6), inggih menika fonem, inggih menika satuan bunyi ingkang mbedakaken teges; morfem, inggih menika gabungan saking fonem-fonem; tembung, inggih menika unsur basa ingkang tegesipun wetah; frasa, inggih menika gabungan tembung ingkang setunggal fungsi; klausa, inggih menika basa ingkang ngewrat jejer (J) saha wasesa (W); ukara, inggih menika tuturan ingkang tegesipun jangkep; saha titikanipun dialek Jawi Wetan manawi dipuntingali saking satuan-satuan lingual ingkang dados panandha basa Jawi dialek Jawi Wetan wonten salebetipun novel Kerajut Benang Ireng inggih menika panganggening fonem /r/, panganggening fonem /b/, panganggening swanten glottal /?/, panganggening fonem /w/, konfiks, prefiks, pamilihing diksi, tembung lok, saha kalenggahanipun tembung. Asiling panaliten Pamijining tembung: wujuding satuan-satuan lingual, titikaning tembung, dialek Jawi Wetan xvi
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Wonten pagesangan, masarakat Jawi boten kendhat saking pirembagan. Wonten pirembagan, temtunipun mbetahaken piranti. Pirantinipun inggih menika awujud basa. Basa inggih menika sarana ingkang dipunginakaken medharaken gagasan utawi ide ingkang wujudipun tembung-tembung (Baoesastra, 1939: 32b). Miturut Bloomfield lumantar Sumarsono (2002: 18), basa inggih menika sistem swanten ingkang sipatipun arbitrer, ingkang dipunginakaken dening masarakat minangka sarana komunikasi utawi pirembagan. Basa minangka sistem, menika wonten paugeran-paugeran ingkang ngewrat unsur-unsur ingkang saged dipun- analisis piyambak-piyambak. Basa minangka sistem menika ngrakit tetembungan ingkang dipunjumbuhaken kaliyan tata rakiting tembung utawi kaidah-kaidah basa. Tembung ingkang dipunrakit menika saking tembung-tembung ingkang boten wonten tegesipun dados tembung-tembung ingkang wonten tegesipun. Sistem menika dipunginakaken kangge nata basanipun kanthi adhedhasar basa ibu. Masarakat kanthi sadar menapa boten sadar menika ngginakaken basa wonten wawan pirembagan ing bebrayan. Kasunyatanipun, wonten tuturan masarakat padintenan. menika basa Jawi langkung misuwur. Masarakat wonten Pulo Jawi menika mangretosi bilih basa Jawi menika dados unggah-ungguhing manungsa nalika gesang. Basa Jawi menika wonten undha-usukipun, satemah ngginakaken basa Jawi wonten pagesangan menika minangka dados talanging atur. 1
Kathah tiyang sepuh ingkang nggulawenthah para putranipun ngginakaken basa Jawi. Tiyang sepuh sampun kulina ngendikan basa Jawi menawi wawanrembag kaliyan garwanipun, supados para putra saged nuladha menapa ingkang sampun dipuntuladhani dening tiyang sepuhipun. Awit saking menika, gesangipun priyantun-priyantun Jawi saged langkung katata, mliginipun saking prakawis basa padintenanipun. Basa menika ngrembaka sareng kaliyan ewah- ewahaning jaman. Pramila, ingkang sinau basa kedah langkung aktif anggenipun ngolah basa, boten anamung saged niru menapa ingkang dipunmirengaken. Priyantun ingkang ngginakaken basa menika medalaken swanten-swanten ingkang nuli-nuli, satemah mujudaken salah satunggaling struktur tartamtu. Basa inggih menika sarana pirembagan ingkang dipuntuturaken dening masarakat wonten tlatah ingkang beda. Saben tlatah wonten basa-basa tartamtu ingkang boten wonten ing tlatah sanesipun. Panganggening basa menika nuwuhaken variasi basa. Variasi basa menika idiolek, dialek, kronolek, saha sosiolek. Kelompok panutur basa ingkang titikanipun relatif sami menika mujudaken basa dialek. Miturut Sumarsono (2002: 21), dialek inggih menika basanipun masarakat ingkang wonten tlatah tartamtu. Basa dialek inggih menika basa ingkang wonten tlatah tartamtu, ingkang sampun dipunugemi saha dipunmangretosi dening masarakat ingkang wonten salebeting tlatah menika. Basa Jawi dialek temtunipun dipunginakaken kangge pirembagan padintenan. Basa menika beda kaliyan basa Jawi baku Surakarta-Yogyakarta. Basa Jawi dialek menika wonten jinisipun, inggih menika basa Jawi dialek Surakarta-Yogyakarta, basa Jawi dialek Jawi Wetanan, saha basa Jawi dialek Banyumasan utawi ngapak. 2
Ingkang badhe karembag wonten panaliten menika inggih punika basa Jawi dialek Jawi Wetan. Basa dialek wonten saben tlatah menika wonten wujud saha titikanipun. Wujud saha titikanipun menika boten kapanggihaken anamung wonten tuturanipun utawi pirembaganipun kemawon, ananging wonten media sosial, kados ta koran, kalawarti-kalawarti, menapa dene wonten karya sastra awujud novel, amargi panganggening basa dialek wonten novel saged nggambaraken bebrayanipun masarakat. Novel menika minangka salah satunggaling asiling karya sastra ingkang taksih dipunugemi dening masarakat, mliginipun para mudha. Miturut Kamus Besar Bahasa Indonesia (2014: 969a), novel inggih menika karangan prosa ingkang ngewrat rerangkening cariyos pagesanganipun saha sesambetanipun manungsa kaliyan bebrayan sakiwa tengenipun kanthi nengenaken sipatipun saben paraga. Basa ingkang dipunginakaken wonten salebetipun novel menika maneka warni, kados ta basa Indonesia, basa Jawi, basa Inggris, saha basa sanes-sanesipun, gumantung saking tlatah pundi novel-ipun dipunripta. Salah satunggaling novel ingkang ngginakaken basa mawi basa Jawi inggih menika novel Kerajut Benang Ireng. Novel menika dipunripta dening Harwimuka ingkang asalipun saking tlatah Jawi. Novel kanthi irah-irahan Kerajut Benang Ireng menika minangka novel ingkang ngginakaken basa Jawi dialek Jawi Wetan. Salebeting novel menika kathah panganggening tembung-tembung ingkang minangka dados titikanipun basa dialek Jawi Wetan. Wujud saha titikanipun basa dialek Jawi Wetan menika wonten gayutipun kaliyan prakawis-prakawis ingkang saged mbedakaken kaliyan basa Jawi ingkang 3
baku. Prakawis-prakawis menika inggih menika dipuntingali saking jinising satuan-satuan lingual ingkang mratandhani tetembungan ingkang kalebet dialek Jawi Wetan. Satuan-satuan lingual menika inggih menika fonem, morfem, tembung, frasa, klausa, saha ukara. Tuladhanipun fonem wonten tembung /sikIl/, morfem wonten tembung maca, tuladhanipun tembung menika saking tembung jedhing, frasa wonten tembung wong ayu, klausa wonten salebetipun tuladha "Wong babaran ya arang banget." (KBI/28), saha ukara menika saged dipuntingali saking tuladha "Mlebu liwat lawang iringan, dadak papagan ibune sing lagi metu saka ruwang tengah." (KBI/29). Adhedhasar waosan wonten nginggil menika, pamilihing tembung-tembung dialek Jawi Wetan wonten salebetipun novel Kerajut Benang Ireng menika narik gawigatosan panaliti kangge nliti prakawis menika. Sanesipun, dereng wonten ingkang nliti basa dialek Jawi Wetan wonten novel Kerajut Benang Ireng menika. Wonten bebrayaning masarakat, taksih kathah priyantun-priyantun ingkang dereng mangretosi bedanipun dialek Jawi Wetan kaliyan dialek-dialek saking tlatah sanesipun. Menika saged dipuntingali saking pangucaping saha pangrakiting tembung-tembung padintenan. Alusipun priyantun Yogyakarta-Solo menika ingkang dipunanggep boten nate micara kasar. Dialek Jawi wetan menika dipunginakaken masarakat wonten sedaya kitha ingkang kalebet Provinsi Jawa Timur. Wonten titikan ingkang khas inggih menika intonasi micaranipun inggil, sora anggenipun micara, biyasanipun sora saha cepet anggenipun micara, saha boten ngginakaken kaidah basa Jawi ingkang baku. Pramila, priyantun Jawa Timur menika sauntawis nuwuhaken raos 4
kasar anggenipun micara. Tegesipun kasar wonten dialek Jawi Wetan inggih menika saking pamilihing basa padintenanipun, cara anggenipun ngedalaken swanten ingkang sora saha lantang, sarta anggenipun mastani barang-barang menika boten sami kaliyan wonten tlatah Yogyakarta-Solo. Bukti-nipun inggih menika kados ta tembung suwal, menawi wonten tlatah Yogyakarta-Solo dipunsebat sruwal. Tembung ibuk, manawi wonten Yogyakarta- Solo dipunsebat ibu. Tembung jedhing manawi wonten Yogyakarta-Solo dipunsebat kolah. Tembung nyapa, manawi wonten Yogyakarta-Solo dipuntuturaken ngapa. Tembung ae manawi wonten Yogyakarta-Solo dipuntuturaken wae. Tembung lek manawi wonten Yogyakarta-Solo dipuntuturaken yen. Menika ingkang ndayani kenging menapa dialek Jawi Wetan dipuntaliti. Pramila, panaliten menika dipuntindakaken minangka salah satunggaling upiya kangge nglestantunaken saha njagi basa Jawi dialek Jawi Wetan wonten bebrayaning masarakat Jawi. Minangka piranti pirembagan ingkang anamung dipunmangretosi dening manungsa, basa saged dipuntliti kanthi internal saha eksternal. Internal menika tegesipun panaliten menika dipuntindakaken mawi struktur intern basa menika piyambak, kados ta wonten satuan-satuan lingual-ipun. Tuladha wujud tembung- tembungipun inggih menika suwal, jedhing, nyapa, ae, lek, gak, ngko, dipapag, dijagang, diuncalne, pating begenjil, tembung lok kados dene ta!, se!, no!. Menawi panaliten kanthi eksternal tegesipun panaliten menika dipuntindakaken mawi faktor-faktor sanjawinipun basa, ingkang gayut kaliyan panganggenipun basa dening para panutur wonten salebetipun bebrayan. 5
Wonten bebrayan, mumpaatipun panaliten menika boten sekedhik. Mumpaatipun inggih menika saged mangretosi andharan ngengingi dialek Jawi Wetan kanthi jangkep, inggih menika saking satuan-satuan lingual-ipun ingkang jinisipun fonem, morfem, tembung, frasa, klausa, saha ukara, sarta wujud saha titikanipun basa Jawi dialek Jawi Wetan dipuntingali saking satuan-satuan lingual kasebat. Panaliten menika ugi saged migunani tumrap ngelmu linguistik wonten Nuswantara. B. Underaning Prakawis Adhedhasar dhasaring panaliten kasebat, saged dipunpendhet prakawis, inggih menika: 1. variasi basa Jawi wonten pasrawungan, 2. bedanipun basa kaliyan dialek, 3. jinisipun satuan-satuan lingual basa Jawi dialek Jawi Wetan wonten novel Kerajut Benang Ireng, 4. wujud saha titikanipun basa Jawi dialek Jawi Wetan dipuntingali saking wujuding satuan-satuan lingual-ipun basa Jawi dialek Jawi Wetan wonten novel Kerajut Benang Ireng, 5. fungsi satuan-satuan lingual basa Jawi dialek Jawi Wetan wonten novel Kerajut Benang Ireng. 6
C. Watesaning Prakawis Adhedhasar underaning prakawis wonten nginggil, saged kapanggihaken maneka warni prakawis. Supados ancasing panaliten menika saged kalampahan kanthi mligi saha sae, pramila prakawis wonten panaliten menika dipunwatesi. Watesaning prakawis menika antawisipun: 1. jinisipun satuan-satuan lingual basa Jawi ingkang dados panandha dialek Jawi Wetan wonten novel Kerajut Benang Ireng, 2. wujud saha titikanipun basa Jawi dialek Jawi Wetan wonten novel Kerajut Benang Ireng menawi dipuntingali saking satuan-satuan lingual basa Jawi. D. Wosing Prakawis Wosing prakawis ingkang saged dipundudut adhedhasar underaning saha watesaning prakawis wonten nginggil menika ing antawisipun. 1. Kados menapa jinisipun satuan-satuan lingual basa Jawi ingkang dados panandha dialek Jawi Wetan wonten novel Kerajut Benang Ireng? 2. Kados menapa wujud saha titikanipun basa Jawi dialek Jawi Wetan wonten novel Kerajut Benang Ireng manawi dipuntingali saking wujuding satuan- satuan lingual basa Jawi? E. Ancasing Panaliten Jumbuh kaliyan wosing prakawis, panaliten menika badhe dipunlampahi kanthi ancas kangge ngandharaken: 7
1. jinisipun satuan-satuan lingual basa Jawi ingkang dados panandha dialek Jawi Wetan wonten novel Kerajut Benang Ireng, 2. wujud saha titikanipun basa Jawi dialek Jawi Wetan wonten novel Kerajut Benang Ireng manawi dipuntingali saking wujuding satuan-satuan lingual basa Jawi. F. Paedahing Panaliten Asiling panaliten menika kaangkah saged migunani tumrap pamaos menapa dene panaliti kanthi teoritis saha praktis. Wondene paedahing panaliten menika kaandharaken wonten ngandhap menika. 1. Paedah Teoritis Asiling pirembagan menika dipunkajengaken saged migunani tumrap panaliten salajengipun, saha saged dipuncakaken wonten salebeting pasinaon wonten pawiyatan menapa dene wonten bebrayan kulawarga tlatah pundi kemawon, mliginipun ingkang nyinau jinis, wujud, saha titikanipun satuan-satuan lingual basa Jawi dialek Jawi Wetan kados ingkang wonten salebeting novel Kerajut Benang Ireng. 2. Paedah Praktis Asiling panaliten menika dipunkajengaken saged nambah kawruh saha nyengkuyung supados mangretosi jinis, wujud, saha titikanipun satuan-satuan lingual basa Jawi, mliginipun jinis, wujud, saha titikanipun basa dialek Jawi Wetan. Satemah, manawi pirembagan kaliyan priyantun Jawa Timur menika saged mangretosi teges tembung-tembungipun. Panaliten menika ugi migunani tumrap 8
ngelmu-ngelmu sanesipun. Tuladhanipun kangge ngelmu basa Indonesia, menika kangge nambah tetembungan utawi kosa kata basa Indonesia saking basa Jawi dialek, satemah basa Indonesia langkung ngrembaka. G. Pangretosan Pangretosan ingkang dipunkajengaken wonten sambung rapetipun kaliyan bab-bab wonten ngandhap menika. 1. Basa Jawi Basa Jawi inggih menika basa ingkang dipuntuturaken dening masarakat Jawi kanthi boten kacampuran tembung-tembung saking ngamanca. Basa Jawi menika basa bebrayan ingkang nggatosaken unggah-ungguhing basa saha minangka asil karyaning masarakat ingkang kreatif. Tegesipun, masarakat saged damel tetembungan-tetembungan enggal ingkang saged dipunmangretosi dening tiyang sanesipun. Kapribadenipun manungsa menika saged kagambaraken saking anggenipun nuturaken basa Jawi. 2. Dialek Jawi Wetan Dialek Jawi Wetan inggih menika salah setunggaling variasi basa Jawi ingkang dipuntuturaken dening masarakat Jawi wonten tlatah Jawa Timur. Tegesipun, dialek Jawi Wetan menika dipunginakaken masarakat wonten sedaya kitha ingkang kalebet Provinsi Jawa Timur. Gadhah titikan khas inggih menika intonasi micaranipun inggil, sora anggenipun micara, biyasanipun sora saha cepet anggenipun micara, saha boten ngginakaken kaidah basa Jawi ingkang baku. 9
Satemah, basa Jawi dialek Jawi Wetan menika menika sanes basa Jawi ingkang baku. 3. Novel Kerajut Benang Ireng Novel inggih menika karya sastra fiktif ingkang nggambaraken kedadosan- kedadosan wonten madyaning masarakat. Novel ingkang irah-irahanipun Kerajut Benang Ireng ingkang salajengipun dipuncekak KBI menika anggitanipun Harwimuka. Kababar dening Penerbit Sinar Wijaya rikala taun 1993 wonten kitha Surabaya. Novel menika salah setunggaling seri Puspa Pustaka. Novel Kerajut Benang Ireng menika sinaosa fiktif ananging dados kaca benggala utawi gambaran kawontenanipun masarakat Jawi Wetan ingkang kados kasunyatanipun. 10
BAB II GEGARAN TEORI A. Andharan Teori 1. Sosiolinguistik Sosiolinguistik menika kalebet ngelmu ingkang enggal. Ngelmu sosiolinguistik menika minangka ngelmu ingkang kadhapuk saking kalih disiplin ngelmu, inggih menika ngelmu sosiologi saha linguistik. Sosiologi inggih menika ngelmu ingkang nyinau prakawis masarakat. Linguistik inggih menika ngelmu ingkang nyinau prakawis basa. Sosiolingustik inggih menika ngelmu ingkang nyinau sambung rapetipun basa kaliyan bebrayaning masarakat. Basa wonten ngelmu sosiolinguistik boten dipunsinau minangka basa, ananging dipunsinau minangka sarana pirembagan utawi wawan pirembagan wonten masarakat (Chaer saha Leonie Agustina, 1995: 3). Hudson (salebetipun Sumarsono, 2002: 4) ngandharaken bilih sosiolinguistik inggih menika "the study of language in relation to society", nyinau basa wonten pasrawunganing masarakat. Miturut Hickerson (salebetipun Sumarsana 2002: 5), "sociolinguistics is a developing subfield of linguistics which takes speech variation as its focus, viewing variation or it social context. Sociolinguistics is concerned with the correlation between such social factors and linguistics variation." Sosiolinguistik inggih menika wiyaripun subbidang linguistik ingkang mligi wonten panaliten variasi ujaran, saha nyinau konteks sosial. Sosiolinguistik menika nliti sambung rapetipun antawisipun faktor-faktor sosial kaliyan variasi basa. 11
Miturut Nababan (1984: 2), sosiolinguistik inggih menika ngelmu ingkang nyinau pirembagan basa ingkang gayut kaliyan panganggenipun basa minangka anggota saking masarakat. Wardaugh, 1986 saha Holmes, 1995 (lumantar Wijaya saha Muhammad Rohmadi, 2006: 11), ngandharaken bilih sosiolinguistik inggih menika ngelmu basa ingkang ngandharaken korelasi ing antawisipun wujuding struktur utawi elemen basa mawi fakor-faktor sosiokultural saha pangretosan ngelmu linguistik kados ta fonologi, morfologi, sintaksis, sarta semantik dhateng objek panalitenipun, inggih menika basa saha variasi basanipun. Fishman (salebetipun Chaer saha Leonie Agustina, 1995: 9) mratelaken bilih ingkang dados prakawis salebetipun sosiolinguistik inggih menika, "who speak, what language, to whom, when, and to what end", sinten ingkang nuturaken, basanipun menapa, kangge sinten, rikala menapa, saha ginanipun menapa menawi sampun rampung anggenipun nuturaken. Miturut Kridalaksana (salebetipun Chaer saha Leonie Agustina, 1995: 80) ngandharaken bilih sosiolinguistik inggih menika cabang ngelmu linguistik ingkang ngandharaken titikanipun variasi basa saha gayutipun variasi basa kaliyan titikanipun masarakat sosial. Saking andharan saha pamanggih para ahli wonten nginggil, saged dipunpendhet dudutan bilih sosiolinguistik inggih menika salah satunggaling ngelmu ingkang nyinau saha ngrembag prakawis-prakawis basa, ginanipun basa, saha sambung rapetipun basa wonten bebrayaning masarakat ingkang gayut kaliyan kelas sosial masarakat ingkang ndayani wujudipun variasi basa wonten madyaning masarakat. 12
2. Variasi Basa Variasi basa menika kadayan saking masarakat tutur ingkang heterogen saha interaksi sosial ing antawisipun masarakat. Miturut Chaer saha Leonie Agustina (1995: 81), variasi basa menika wonten kalih. Kapisan, variasi basa dipuntingali minangka asiling variasi penutur saha variasi fungsi basanipun. Kaping kalih, variasi basa menika sampun wonten kangge njangkepi ginanipun minangka piranti interaksi wonten masarakat. Ngelmu ingkang nyinau variasi basa inggih menika dialektologi (Francis lumantar Nadra & Reniwati, 2009: 1). Lingustik teoretis ngandharaken bilih sedaya variasi basa minangka parole, ingkang miturut konsep de Saussure, etic miturut konsep Pike, saha performance miturut konsep Chomsky (de Saussure, 1959, 13; Kridalaksana 1992: 53; Chomsky, 1963: 3), menika minangka wujuding langue, emic, saha competence ingkang sami. Wonten salebetipun sosiolinguistik basa Jawi, priyantun ingkang status sosial-ipun langkung andhap, nuturaken laras tutur ingkang inggil (krama) dhateng mitra tutur ingkang status sosial-ipun langkung inggil (Wijaya saha Muhammad Rohmadi, 2006: 2-6). Variasi basa menika minangka salah satunggaling bukti wujudipun kasugihaning basa menika piyambak wonten madyaning masarakat. Supados langkung gampil, Chaer saha Leonie Agustina (1995: 82-96) mratelaken variasi basa ing antawisipun variasi basa saking segi panuturipun, variasi basa saking segi panganggenipun, variasi basa saking segi kaformalanipun, saha variasi basa saking segi sarananipun. Andharanipun kados ingkang wonten ngandhap menika. 13
a. Variasi Basa saking Segi Panuturuipun 1) Idiolek Idiolek inggih menika variasi basa ingkang sipatipun individu. Saben priyantun gadhah variasi basa piyambak-piyambak. Tuladhanipun, wonten priyantun ingkang nambahi tuturan mawi a, o, utawi e. Variasi basanipun menika gayut kaliyan warninipun swanten, pamilihing tembung, gaya bahasa, tata rakiting ukara, saha sanes-sanesipun. Ingkang tumunjul inggih menika warninipun swanten, satemah menawi kita sampun celak kaliyan salah satunggaling kanca, pramila menawi kita mireng swantenipun tanpa ningali priyantunipun menika kita sampun mangretos sinten priyantun kasebat. Priyantun ingkang kembar, menika ugi gadhah idiolek ingkang beda. Mangretosi idiolek saben priyantun menika langkung gampil tinimbang saking karya awujud seratan. 2) Dialek Miturut Chambers saha Trudgill (salebetipun Nadra & Reniwati, 2009: 2), dialek inggih menika wujuding basa ingkang wonten sangandhaping basa standar, status-ipun langkung andhap, saha asring dipunsebat basa ingkang kasar. Collins (lumantar Nadra & Reniwati, 2009: 3) ngandharaken bilih dialek inggih menika ragam basa ingkang saged dipunbedakaken kaliyan ragam basa sanesipun adhedhasar panyebatan, tetembungan, saha tata rakiting basa. Kangge nemtokaken tetembungan ingkang dipuntuturaken dening masarakat tartamtu menika minangka basa menapa dialek, prelu dipunmangretosi titikanipun kanthi cetha. Menika saged dipuntingali saking fonem-fonem, wujud, saha teges ingkang wonten tetembungan ingkang dipuntuturaken. 14
15 Dialek inggih menika variasi basa saking setunggal kelompok panutur ingkang cacahipun relatif, ingkang mapan wonten salah satunggalipun tlatah tartamtu. Dialek menika asring dipunsebat dialek areal, dialek regional, utawi dialek geografi. Para panutur dialek, sinaosa gadhah idiolek piyambak-piyambak, taksih wonten titikan ingkang sami bilih panutur-panutur menika saking setunggal dialek. Tuladhanipun, dialek Surabaya beda kaliyan dialek Mataraman, dialek Banyumasan, dialek Semarang, dialek Pekalongan. Dialek-dialek menika wonten titikanipun ingkang beda kaliyan dialek-dialek sanesipun. Ananging dialek-dialek menika kalawau taksih wonten basa ingkang sami, inggih menika kalebet basa Jawi. Meillet lumantar Ayatrohaedi (1979: 2) ngandharaken bilih titikanipun dialek inggih menika "perbedaan dalam kesatuan saha kesatuan dalam perbedaan." Wondene Ayatrohaedi (1979: 3-5) mratelaken, bedanipun menika saged dipunpantha dados gangsal warni. a) Perbedaan Fonetik Bedanipun menika wonten fonologi-nipun. Biyasanipun, ingkang ngginakaken dialek utawi basa menika boten sadar wontenipun perbedaan fonetik kasebat. Pramila, perbedaan fonetik menika kedah mangretos sebaran geografis ewah- ewahan swanten kangge manggihaken korespondensi kaidah-ipun. Tuladhanipun, anggenipun nglafalaken swanten vokal wonten tembung: piring [pirIng] 'piring' = Jawa baku piring [pIrIŋ] 'piring' = Jawa Surabaya
sepuluh [sǝpulUh] 'sepuluh' = Jawa baku
sepuluh [sǝpUlUh] 'sepuluh' = Jawa Surabaya
b) Perbedaan Semantik Perbedaan semantik inggih menika ngaripta tetembungan enggal adhedhasar fonologi saha ewah-ewahaning wujud, satemah tegesipun ewah. Ewahing teges menika wonten kalih warni. (1) Maringi nama ingkang beda kangge lambang ingkang sami (sinonim). Tuladhanipun inggih menika: [jeḍIŋ] 'kamar mandi' = Jawi Wetan [kolah] 'kamar mandi' = Jawa baku (2) Maringi nama ingkang sami kangge lambang ingkang beda (homonim). Tuladhanipun inggih menika: [kaṭᴐ?] 'celana dalam' = Jawi Wetan [kaṭᴐ?] 'celana panjang' = Jawa baku c) Perbedaan Onomasiologis Perbedaan onomasiologis inggih menika maringi nama ingkang beda adhedhasar lambang ingkang sami, ananging wonten papan utawi tlatah ingkang beda. Tuladhanipun inggih menika 'ketela pohon' wonten tlatah Jawa Timur, Jawa Tengah, saha DIY beda anggenipun nyebat. Wonten [telᴐ], [jendal], saha [bodIn]. Tuladha sanesipun inggih menika 'cobek', wonten ingkang nyebat [lεmpεr], [cowε?], saha [layah]. d) Perbedaan Semasiologis Perbedaan semasiologis menika kosok wangsulipun onomasiologis. Tegesipun inggih menika maringi nama ingkang sami kangge lambang ingkang beda. Tuladhanipun inggih menika tembung kijang, tegesipun wonten kalih, inggih menika hayawan kijang saha mobil ingkang merk-ipun kijang. Tuladha salajengipun tembung gorengan, tegesipun wonten kalih, inggih menika piranti 16
kangge nggoreng (wajan wonten dialek Jawi Wetan) saha tetedhan ingkang dipungoreng, kados ta pisang goreng, tape goreng, saha bakwan. e) Perbedaan Morfologis Perbedaan morfologis menika dipunwatesi paugeranipun tata basa. Dadosipun, perbedaan morfologis menika gayut kaliyan sedaya aspek ingkang kalebet kajian morfologis, inggih menika aspek afiksasi, reduplikasi, saha pemajemukan. Tuladhanipun manawi saking konsep afiks inggih menika (-na), (-aken), (-ake), saha (-ke). Dialek-dialek basa Jawi minangka panjurung saha pamisah fungsi kaliyan basa Jawi ingkang standar (Wijaya saha Muhammad Rohmadi, 2006: 87). Basa ingkang wonten tlatah Jawi menika dipunwastani basa Jawi. Basa Jawi menika ingkang murugaken basa dados maneka warni dialek. Dialek Jawi Wetan menika dialek ingkang wonten tlatah ingkang priyantun-priyantunipun menika saking Jawa Timur. Wondene, papan geografis saking peta Provinsi Jawa Timur inggih menika watesipun Provinsi Jawa Timur sisih ler menika Laut Jawa, sisih wetan menika Selat Bali, sisih kidul menika Samudera Hindia, saha sisih kilen menika Provinsi Jawa Tengah (Gambar Peta Provinsi Jawa Timur wonten lampiran). Dialek Jawi Wetan menika beda kaliyan dialek-dialek saking sanesipun. Ingkang dipunsebat dialek Jawi Wetan inggih menika basa masarakat ingkang asli wonten tlatah-tlatah wonten sakiwa tengenipun Surabaya, Mojokerta, Pasuruan, Malang, Blitar ingkang dipunginakaken wonten pasrawungan padintenan, saha wonten kasenian ludruk (Soedjiatno, dkk, 1984: 8). Bedanipun menika dipuntingali saking satuan-satuan lingual-ipun. Satuan lingual inggih menika unit utawi 17
perangan ingkang paling alit saking basa. Unit ingkang dipuntegesi menika saged awujud tunggal utawi jamak. Wondene, jinisipun satuan-satuan lingual kasebat inggih menika fonem, morfem, tembung, frase, klausa, saha ukara. (1) Fonem Suhardi (2013: 27), ngandharaken bilih fonologi menika bab ingkang gayut kaliyan swantenipun basa saha fonem. Miturut Kamus Besar Bahasa Indonesia (2015: 396a), fonem inggih menika satuan swanten ingkang alit piyambak, ingkang nedahaken kontras-ipun teges. Samsuri (1982: 127) mratelaken bilih fonem-fonem menika kapantha dados kalih, inggih menika fonem segmen saha fonem suprasegmen. Fonem segmen menika wonten kalih, inggih menika fonem vokal saha fonem konsonan. Fonem suprasegmen menika wonten tekanan, nada, panjang, saha jeda. Miturut Nurhadi (1995: 297), fonem inggih menika satuan terkecil saking swantening basa ingkang saged mbedakaken teges. Lambang fonem kaserat ing antawisipun garis miring /.../, tuladhanipun /p/, /b/, /y/, /j/, lan sapanunggalipun. Alwi, Hasan, dkk. (2003: 26) mrathelaken fonem inggih menika swantening basa ingkang saged mbedakaken wujud saha tegesipun tembung. (2) Morfem Miturut Nurhadi (1995: 300), morfem inggih menika wujuding tembung ingkang paling alit, ingkang wonten tegesipun ing salebetipun tembung kasebat. Keraf (1984: 52) lumantar Nurhadi mrathelaken bilih morfem menika saged kawujud saking setunggal swanten, kalih swanten, utawi mapinten-pinten swanten ingkang wonten tegesipun. Samsuri (1982: 170) ugi ngandharaken morfem inggih 18
19 menika komposit wujud saha teges paling alit ingkang sami utawi mirip saha wongsal-wangsul. Umumipun, morfem dipunsukani tandha kurung kurawal {...}. Miturut Kamus Besar Bahasa Indonesia (2015: 929b), morfem inggih menika satuan basa ingkang alit piyambak ingkang tegesipun boten ewah-ewah saha boten saged dipunpantha langkung alit malih tegesipun. Suwadji, dkk. (1981: 28) ngandharaken morfem menika kapantha dados kalih, inggih menika: (a) Morfem bebas, inggih menika morfem ingkang saged madeg piyambak minangka tembung dhasar. Tuladhanipun tembung buku, klambi, mulih, sapu, cepit, lan sapanunggalanipun. Tembung-tembung kasebat dipunsebat minangka monomorfemik. (b) Morfem terikat, inggih menika morfem ingkang boten saged madeg piyambak manawi boten dipunsambetaken kaliyan morfem sanesipun, tegesipun kadayan saking morfem tunggal, kalih morfem utawi langkung. Tuladhanipun tembung kecepit, dolanan, diombe, lan sapanunggalanipun. Tembung-tembung kasebat dipunsebat minangka polimorfemik. Morfem menika dipunwiyaraken mawi nambahi afiks. (3) Tembung Nurhadi (1995: 305) ngandharaken bilih, tembung inggih menika satu kesatuan ingkang wetah ingkang wonten tegesipun. Tembung ingkang prasaja piyambak kadayan saking setunggal morfem bebas. Miturut Kamus Besar Bahasa Indonesia (2015: 633a), tembung inggih menika unsur basa ingkang
20 dipuntuturaken saha dipunserat minangka wujud nyawijinipun raos pangraos saha penggalih, ingkang saged dipunginakaken kangge nuturaken basa. (4) Frasa Frasa inggih menika satuan linguistik ingkang kadayan saking kalih tembung utawi langkung, ingkang boten sami kaliyan klausa (Cook, 1971: 91; Elson saha Pickett, 1969: 73 lumantar Tarigan (1983)). Ramlan (salebetipun Nurhadi, 1995: 314) ngandharaken bilih frasa inggih menika satuan gramatik ingkang kadayan saking kalih tembung utawi langkung ingkang boten nglangkungi saking watesing fungsi. Wondene, miturut Wijana (2011: 77-78), ingkang dipuntegesi watesing fungsi inggih menika kalenggahan minangka jejer (J), wasesa (W), lesan (L), saha katrangan (K). Jejer (J) inggih menika peranganipun ukara ingkang dipunandharaken, dipunngendikakaken, dipuncariyosaken kadospundi kawontenanipun saha mobah mosikipun (Padmosoekotjo, 1953: 9). Wasesa (W) inggih menika sadaya tembung ingkang ngandharaken jejer, wonten bab solah- bawanipun utawi kawontenanipun (Padmosoekatja, 1953: 11). Lesan (L) inggih menika barang ingkang dipunles, barang ingkang dipunkengingi padamelan. Pramila, lesan menika kathah-kathahipun ngginakaken tembung aran. (Padmosoekotjo, 1953: 17). Gorys Keraf (lumantar Nurhadi, 1995: 314) mratelaken frase inggih menika konstruksi ingkang kadayan saking setunggal tembung utawi langkung ingkang nyawiji, ingkang minangka setunggal fungsi. Frasa inggih menika gabungan kalih tembung utawi langkung ingkang sipatipun non-predikatif.
(5) Klausa Klausa inggih menika kelompok tembung ingkang ngewrat setunggal wasesa (Cook, 1971: 65; Elson saha Pickett, 1969: 64 lumantar Tarigan (1983)). Dene Ramlan (1976: 56) lumantar Tarigan (1983) ngandharaken bilih klausa inggih menika salah satunggal saking wujuding linguistik ingkang kadayan saking jejer saha wasesa. Miturut Kamus Besar Bahasa Indonesia (2015: 706b), klausa inggih menika satuan gramatikal ingkang ngewrat wasesa (predikat) saha wonten potensi dados ukara. Dadosipun, klausa menika minangka cikal bakal-ipun sadaya jinising ukara. (6) Ukara Ukara inggih menika reroncening tembung sawetawis, ingkang dados wedharing pamanggihipun manungsa, awujud katrangan, pitakenan, panyuwun, utawi sanesipun. Ukara menika saged saking kalih tembung, tigang tembung, saha boten awujud jejer utawi wasesa, wondene sampun saged ngemot wedharing pamanggihipun manungsa (Padmosoekatja, 1953: 7). Ukara inggih menika satuan basa ingkang saged madeg piyambak, ingkang saged kawujud saking klausa (Cook, 1971: 39-40; Elson saha Pickett, 1969: 82 lumantar Tarigan (1983)). Fokker (lumantar Mulyana, 2005: 8) ngandharaken bilih, ukara inggih menika tuturan basa ingkang tegesipun jangkep saha dipunsengkuyung dening intonasi ingkang sampurna. Miturut Kamus Besar Bahasa Indonesia (2015: 609a), ukara inggih menika kesatuan tuturan ingkang ngandharaken salah satunggaling konsep penggalih saha raos pangraos. 21
3) Kronolek Kronolek utawi dialek temporal inggih menika variasi basa ingkang dipunginakaken masarakat wonten wekdal tartamtu. Tuladhanipun variasi basa Jawi ingkang dipunginakaken wonten taun tigang dosoan, variasi basa Jawi ingkang dipunginakaken wonten taun seketan, variasi basa Jawi ingkang dipunginakaken wonten jaman samenika. Menika temtunipun wonten ewah- ewahanipun miturut ewah gingsiripun jaman. 4) Sosiolek Sosiolek utawi dialek sosial inggih menika variasi basa ingkang gayut kaliyan status, golongan, saha kelas sosial para panuturipun. Adhedhasar saking yuswa, lare-lare, remaja, dewasa, menapa dene tiyang sepuh menika ugi wonten bedanipun anggenipun nuturaken tetembungan. Pirembagan ing antawisipun pelajar kaliyan ingkang sanes pelajar, pirembagan ing antawisipun golongan buruh kaliyan golongan tani, pirembagan ing antawisipun ibu kaliyan eyang ugi beda. Bedanipun menika wonten prakawis morfologi, sintaksis, tetembungan, saha sanes- sanesipun. Chaer saha Leonie Agustina (2010: 65-68) mratelaken bilih, wonten madyaning masarakat ingkang tepang tingkat kebangsawanan, saged dipuntingali variasi basa ingkang gayut kaliyan tingkat kebangsawanan menika. Ingkang dipunsebat undha-usuk (basa Jawi) utawi sor singgih (basa Bali) menika wonten variasi basa ingkang gayut kaliyan tingkat kebangsawanan. Gayut kaliyan tingkat kebangsawanan, dipunpanggihaken variasi basa inggih menika akrolek, basilek, vulgar, slang, kolokial, jargon, argot, saha ken. 22
Akrolek inggih menika variasi basa ingkang langkung inggil utawi basa langkung gaul tinimbang variasi basa sanesipun. Tuladhanipun basa bagongan ingkang mligi dipunginakaken wonten kraton Jawi. Basilek inggih menika variasi basa ingkang langkung andhap tinimbang akrolek. Tuladhanipun inggih menika basa Jawi krama ndesa. Vulgar inggih menika variasi basa ingkang dipunginakaken dening tiyang ingkang pendidikan-ipun asor. Slang inggih menika variasi basa ingkang sipatipun mligi utawi rahasia. Tegesipun, basa menika dipunginakaken dening golongan tartamtu, satemah golongan sanesipun boten mangretos. Basa slang dipunginakaken dening kawula muda saha dipunsebat basa prokem. Kolokial inggih menika variasi basa ingkang dipunginakaken wonten pirembagan padintenan, sanes basa seratan. Jargon inggih menika variasi basa ingkang dipunginakaken dening golongan tartamtu kanthi winates, ananging boten rahasia. Argot inggih menika variasi basa ingkang dipunginakaken wonten salebetipun profesi tartamtu, sipatipun mligi utawi rahasia. Ken inggih menika variasi basa ingkang sipatipun nyuwun welas asih. Tuladhanipun swanten basa ingkang dipunginakaken dening tiyang ingkang nyuwun-nyuwun wonten margi. b. Variasi Basa saking Segi Panganggenipun Variasi basa adhedhasar panganggenipun utawi ginanipun dipunsebat fungsiolek (Nababan salebetipun Chaer saha Leonie Agustina (1995: 89)), ragam utawi register. Variasi basa menika ingkang gayut kaliyan bidang ingkang wonten sambung rapetipun kaliyan basa. Tuladhanipun bidang ilmiah, sastra, jurnalistik, militer, tani, sesadeyan, pawiyatan saha sanes-sanesipun. Variasi basa menika sampun jumbuh menawi dipunsebat register. Register dipungayutaken kaliyan 23
24 dialek. Dialek gayut kaliyan sinten ingkang ngginakaken basa, wonten pundi, rikala menapa anggenipun ngginakaken. Register gayut kaliyan basa menika dipunginakaken kangge kegiyatan menapa (Chaer saha Leonie Agustina, 1995: 90- 91). c. Variasi Basa saking Segi Kaformalanipun Martin Joos (salebetipun Chaer saha Leonie Agustina. 1995: 92) wonten bukunipun "The Five Clock", mratelaken variasi basa wonten gangsal warni ragam, inggih menika ragam beku (frozen), ragam resmi (formal), ragam usaha (konsultatif), ragam santai (casual), saha ragam akrab (intimate). 1) Ragam beku (frozen) Ragam beku utawi frozen inggih menika variasi basa ingkang dipunginakaken kangge kegiyatan ingkang khidmat, upacara-upacara resmi, khotbah. Dipunsebat ragam beku amargi sampun wonten paugeran-paugeran ingkang gumathok, boten saged dipunewahi malih, ukaranipun kaku. Tuladhanipun ingkang awujud seratan inggih menika wonten dokumen-dokumen sejarah, undang- undang dasar, saha akte notaris. 2) Ragam resmi (formal) Ragam resmi dipunsebat gaya baku utawi formal. Gaya baku menika langkung fleksibel. Variasi basa ragam resmi dipunginakaken wonten lembaga- lembaga pendidikan, sesorah nagari, rapat dinas, ceramah agami, buku-buku pelajaran, pirembagan peminangan, pirembagan wonten ruwang kuliah. Paugeranipun dipundamel minangka kaidah ingkang standar.
25 3) Ragam usaha (konsultatif) Ragam usaha utawi konsultatif inggih menika variasi basa ingkang dipunginakaken wonten pawiyatan, pirembagan, saha seminar kangge produksi. Ragam usaha (konsultatif) menika saged dipunsebat ragam basa ingkang operasional utawi setengah resmi. Dipunsebat mekaten amargi basanipun mapan ing antawisipun gaya formal kaliyan gaya informal, saha asring dipunginakaken dening para pengusaha. 4) Ragam santai (casual) Ragam santai utawi casual inggih menika variasi basa ingkang dipunginakaken wonten kawontenan ingkang boten resmi, kados ta, pirembagan kaliyan kulawarga utawi kanca ingkang sampun rumaket nalika plesir, pirembagan wonten warung-warung, saha wonten sapinggiripun margi. Ragam menika kathah ngginakaken wujud alegro, inggih menika wujudipun tembung utawi tuturan ingkang dipuncekak. Tetembunganipun kathah ngginakaken dialek utawi basa daerah. 5) Ragam akrab (intimate) Ragam akrab utawi intimate inggih menika variasi basa ingkang sampun kulina dipunginakaken dening para panutur ingkang sampun rumaket, kados ta, ing antawisipun anggota kulawarga, kanca kaliyan kanca ingkang karib. Titikanipun, basa ingkang dipunginakaken cekak, boten jangkep, mawi artikulasi ingkang kirang cetha, amargi partisipan sampun mangretosi basa ingkang sampun kulina dipunginakaken.
d. Variasi Basa saking Segi Sarananipun Variasi basa saged dipuntingali saking sarana utawi jalur ingkang dipunginakaken. Variasi menika saged dipunsebat ragam lisan saha ragam seratan utawi ragam ingkang ngginakaken piranti telepon utawi telegraf nalika nuturaken basa. Ragam lisan saha seratan menika wonten struktur ingkang beda, ingkang kadayan saking ragam lisan ingkang wonten unsur tambahanipun awujud nonlinguistik, tuladhanipun swanten, menapa dene ebahing badan. Kamangka, wonten basa seratan, swanten saha ebahing badan menika boten wonten. Wonten basa lisan, menawi nalika nyuwun tulung tiyang sanes, cekap ngginakaken tata rakiting ukara,"Serbetana iki!" Mitra tutur sampun mangretos menapa tegesipun ukara menika, amargi posisi mitra tutur wonten celakipun panutur. Menawi wonten basa seratan, tiyang sanes boten badhe mangretosi menapa tegesipun. Pramila, saged dipunserat,"Serbetana piringe!" Dadosipun tembung "iki" dipungantos tembung aran supados para pamaos saged prisa menapa ingkang dipuntegesi. 3. Basa Jawi Dialek Jawi Wetan Basa Jawi dialek Jawi Wetan menika basa ingkang nggambaraken madyaning masarakat Jawa Timur. Ingkang dipunsebat dialek Jawi Wetan inggih menika basa masarakat ingkang asli wonten tlatah-tlatah wonten sakiwa tengenipun Surabaya, Mojokerta, Pasuruan, Malang, Blitar ingkang dipunginakaken wonten pasrawungan padintenan, saha wonten kasenian ludruk (Soedjiatno, Dwi Saksama, Adnan Latief, saha Moehnil Abib, 1984: 8). 26
Sasanesipun menika, ingkang dipunsebat dialek Jawi Wetan menika minangka penanda sosial masarakat Jawa Timur kanthi wujud saha titikan tembung-tembung ingkang mligi. Wujud saha titikanipun basa dialek Jawi Wetan menika saged dipuntliti saking jinising satuan-satuan lingual basa Jawi dialek Jawi Wetan. Dialek Jawi Wetan inggih menika salah setunggaling variasi basa Jawi ingkang dipuntuturaken dening masarakat Jawi wonten tlatah Jawa Timur. Basa Jawi dialek Jawi Wetan menika menika sanes basa Jawi ingkang baku. Basa Jawi dialek Jawi Wetan menika wonten wujud saha titikanipun manawi dipuntingali saking satuan-satuan lingual basanipun. 4. Novel Kerajut Benang Ireng Novel menika minangka salah satunggaling asiling karya sastra fiksi ingkang taksih dipunugemi dening masarakat, mliginipun para remaja. Miturut Kamus Besar Bahasa Indonesia (2015: 969a), novel inggih menika karangan prosa ingkang ngewrat rerangkening cariyos pagesanganipun manungsa sesambetanipun kaliyan bebrayan sakiwa tengenipun kanthi nengenaken sipatipun saben paraga. Novel Kerajut Benang Ireng inggih menika novel ingkang nggambaraken kawontenanipun masarakat Jawa Timur. Novel ingkang irah-irahanipun Kerajut Benang Ireng menika anggitanipun Harwimuka. Kababar dening Penerbit Sinar Wijaya rikala taun 1993 wonten kitha Surabaya. Pramila, novel menika dipunyakini bilih wosing cariyos menika ngewrat basa Jawi dialek Jawi Wetan. Sinaosa boten persis, ananging cariyos menika kalebet cariyos saking Jawa Timur, dipuntingali saking papan-papan utawi setting ingkang dipunginakaken. 27 saha
Novel menika salah setunggaling seri Puspa Pustaka, ingkang kababar sareng novel ingkang irah-irahanipun Kembang Alangalang dening Margareth Widhi Pratiwi, Nalika Prau Gonjing dening Ardini Pangastuti, Sintru Oh Sintru dening Suryadi Ws., saha Kubur Ngemut Wewadi dening Ay Suharyono. Novel Kerajut Benang Ireng menika nyariyosaken salah satunggaling kaum mudha ingkang madosi jati dhirinipun, dipunwiwiti nalika kaum mudha ingkang dipuntilar dening tiyang sepuh kekalih nalika taksih alit. B. Panaliten ingkang Jumbuh Panaliten ingkang jumbuh kaliyan panalitenipun panyerat inggih menika panalitenipun Minarti Kumaratih taun 2014 kanthi irah-irahan Penggunaan Dialek Jawa Timur dalam Wacana Rujak Cingur Majalah Panjebar Semangat. Asiling panaliten menika ngandharaken prakawis fonologis, morfologis, leksikal, saha semantik wonten dialek Jawi Wetan wonten salebetipun salah satunggalipun rubrik saking kalawarti Panjebar Semangat, inggih menika rubrik Rujak Cingur. Panaliten menika jumbuh kaliyan panalitenipun panyerat, inggih menika sami-sami ngginakaken dhasaring panaliten mawi ngelmu Sosiolinguistik saha sami-sami nliti prakawis dialek ingkang dipunginakaken dening masarakat Jawa Timur. Panaliten menika ngginakaken kalawarti Panjebar Semangat rubrik Rujak Cingur minangka subjek panalitenipun, manawi panyerat ngginakaken novel kanthi irah-irahan Kerajut Benang Ireng minangka subjek panalitenipun. Asiling panalitenipun panyerat inggih menika jinis, wujudipun, saha titikaning satuan- satuan lingual basa Jawi dialek Jawi Wetan. 28
Panaliten ingkang jumbuh ingkang nomer kalih inggih menika panaliten ingkang dipuntindakaken dening Surya Ayu Septyanti taun 2014 kanthi irah-irahan Humor Dialek Jawa Timuran salebeting Kempalan Video Youtube Anggitanipun Bayu Skak. Asiling panaliten menika ngandharaken wujud, jinis, saha fungsi-nipun humor salebeting video humor dialek Jawa Timuran wonten kempalan video youtube Bayu Skak. Panaliten menika jumbuh kaliyan panalitenipun panyerat, inggih menika sami-sami ngginakaken dhasaring panaliten mawi ngelmu Sosiolinguistik saha variasi basa. Bedanipun wonten asiling panaliten saha subjek panalitenipun. Panaliten menika ngandharaken wujud, jinis, saha fungsi-nipun humor dialek Jawi Wetan saha ngginakaken video Youtube anggitanipun Bayu Skak minangka subjek panalitenipun. Manawi panyerat, ngandharaken jinis, wujud, saha titikaning satuan-satuan lingual basa Jawi dialek Jawi Wetanan, sarta ngginakaken novel kanthi irah-irahan Kerajut Benang Ireng minangka subjek panalitenipun. C. Nalaring Pikir Panganggening basa dening masarakat Jawi wonten padintenan menika wonten maneka warni. Basa ingkang maneka warni menika dipunwastani variasi basa. Variasi basa ingkang dipunginakaken dening masarakat menika saged dipunbedaaken ing antawisipun saking segi panuturipun, inggih menika idiolek, dialek, kronolek, saha sosiolek. Salajengipun, saking segi panganggenipun, inggih menika fungsiolek, ragam, saha register. Saking segi kaformalanipun, inggih menika baku, resmi, santai, usaha, saha akrab. Salajengipun saking segi sarananipun, inggih menika lisan saha tulis. 29
30 Dialek menika salah satunggal saking variasi basa ingkang dipuntuturaken dening masarakat wonten tlatah tartamtu. Dipunsebat basa dialek manawi masarakatipun mangretosi saha nyarujuki wontenipun tembung-tembung ingkang dados dialek kasebat. Wontenipun basa dialek menika ugi adhedhasar saking faktor geografis-ipun. Pramila, basa dialek menika basa ingkang dados titikanipun salah satunggaling tlatah tartamtu. Kados ta, dialek Jawi Wetanan, dialek Banyumasan, dialek Tengahan utawi Mataraman, saha dialek Surakarta-Yogyakarta. Dialek Jawi Wetan menika basa ingkang dipuntuturaken dening masarakat Jawi ingkang mapan wonten tlatah Jawa Timur saha sanes minangka basa ingkang baku. Dialek Jawi Wetan menika sasanesipun wonten tuturanipun masarakat langsung, ugi kapanggihaken wonten kalawarti-kalawarti saha novel ingkang ngginakaken basa Jawi. Novel ingkang ngginakaken basa Jawi inggih menika novel kanthi irah-irahan Kerajut Benang Ireng anggitanipun Harwimuka. Basa ingkang dipunginakaken wonten salebeting novel menika nggambaraken kawontenan madyaning masarakat ingkang ngginakaken basa Jawi dialek Jawi Wetan. Basa dialek menika ngewrat satuan-satuan lingual basa ingkang dados titikan. Wujuding titikan menika ingkang saged mbeda-mbedakaken dialek wonten salah satunggaling papan kaliyan papan sanesipun. Wonten panaliten menika dipunandharaken jinis, wujud, saha titikanipun satuan-satuan lingual basa Jawi dialek Jawi Wetan, ing antawisipun fonem, morfem, tembung, frasa, klausa, saha ukara. Satuan-satuan lingual kasebat wonten wujud saha titikanipun, inggih menika panganggening fonem, panganggening morfem, panganggening tembung, panganggening frasa, panganggening klausa, panganggening ukara, paragraf, saha
wacana. Adhedhasar teori-teori para ahli, manawi dipundamel bagan kados wonten ngandhap menika. Bagan 1. Konsep Nalaring Pikir Panganggening Dialek Jawi Wetan wonten Novel Kerajut Benang Ireng. Novel Adhedhasar Sosiolinguistik Variasi Basa Idiolek Dialek (Jawi Wetan) Kronolek Sosiolek Jinis Satuan Lingual Wujud saha Titikan Satuan Lingual a. Fonem : swanten ingkang mbedakaken teges b. Morfem : gabungan fonem-fonem c. Tembung : unsur basa ingkang tegesipun wetah d. Frasa : gabungan tembung setunggal fungsi e. Klausa : basa ingkang ngewrat J saha W f. Ukara : wedharan ingkang jangkep a. Fonem b. Morfem c. Tembung d. Frasa e. Klausa f. Ukara g. Paragraf h. Wacana 31
BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Jinising panaliten menika inggih menika panaliten deskriptif. Miturut Sudaryanto (1988: 62), panaliten deskriptif inggih menika panaliten ingkang dipuntindakaken kanthi ngandharaken fakta utawi kasunyatan ingkang jumbuh kaliyan kawontenan panuturipun, satemah ngasilaken andharan ingkang asli, boten dipunewah-ewahi utawi menapa wontenipun. Panaliten deskriptif inggih menika panaliten ingkang adhedhasar fakta, satemah ingkang dipunasilaken inggih menika data menapa wontenipun. Wonten panaliten menika dipuntindakaken kangge ngandharaken wujud saha titikanipun satuan-satuan lingual ingkang dados panandha basa Jawi dialek Jawi Wetan wonten novel Kerajut Benang Ireng anggitanipun Harwimuka. B. Data Panaliten Data wonten panaliten menika awujud tembung-tembung utawi kosa kata ingkang minangka titikanipun basa Jawi dialek Jawi Wetan, ingkang wonten salebetipun novel Kerajut Benang Ireng anggitanipun Harwimuka. C. Sumber Data Panaliten Sumber data panaliten menika inggih menika awujud novel kanthi irah- irahan Kerajut Benang Ireng. Novel menika anggitanipun Harwimuka ingkang cacahipun 125 kaca. Novel menika minangka novel seri 004 PUPUS ingkang kababar dening Penerbit Sinar Wijaya rikala taun 1993 wonten kitha Surabaya. 32
33 D. Caranipun Ngempalaken Data Caranipun ngempalaken data wonten panaliten menika inggih menika kanthi cara maos saha nyathet. Cara maos menika panaliti maos sedaya teks wonten salebetipun novel Kerajut Benang Ireng kanthi tliti, kangge manggihaken tembung- tembung ingkang katitik dados basa Jawi dialek Jawi Wetan. Cara nyathet ingkang dipuntindakaken panaliti inggih menika kangge nyathet sedaya tembung ingkang ngandhut jinis, wujud, saha titikaning basa Jawi dialek Jawi Wetan wonten novel Kerajut Benang Ireng. Sedaya cara kangge ngempalaken data panaliten salajengipun wonten cak-cakanipun. Wondene, cak-cakanipun kangge ngempalaken data panaliten kaandharaken wonten ngandhap menika. 1. Panaliti maos sumber data-nipun, inggih menika novel Kerajut Benang Ireng ingkang ngewrat tembung-tembung ingkang katitik minangka dialek Jawi Wetan. 2. Data ingkang dipunpanggihaken menika dipuncathet wonten salebetipun kertu data. 3. Data-nipun awujud tembung-tembung ingkang wonten salebeting novel Kerajut Benang Ireng salajengipun dipunpadosi jinising satuan-satuan lingual ingkang dados panandha basa Jawi dialek Jawi Wetan. 4. Data menika dipun-analisis saking wujud saha titikanipun minangka dialek Jawi Wetan, kanthi ningali saking jinising satuan-satuan lingual basanipun. 5. Nalika data sampun dipuncathet kados tuladha format kertu data wonten ngandhap, sedaya data dipunkempalaken dados setunggal wonten tabel analisis data supados langkung gampil anggenipun nganalisis data.
E. Pirantining Panaliten Wonten panaliten menika, ingkang dados pirantining panaliten inggih menika kertu data. Kertu data menika dipunginakaken kangge nyathet data ingkang badhe dipuntliti utawi dipun-analisis. Kertu data menika kangge nggampilaken panaliti anggenipun nliti data. Data ingkang dipuncathet wonten kertu data inggih menika awujud tembung-tembung ingkang katitik minangka basa Jawi dialek Jawi Wetan saking novel Kerajut Benang Ireng, kanthi ningali saking satuan-satuan lingual basanipun. Tuladhanipun kertu data kados wonten ngandhap menika. Tabel 1. Format Kertu Data Nomer Data 18 Sumber Data KBI Kaca 12 Data Konteks Ukara Fensi nyobi ngrayu Bayu supados boten kendhat anggenipun kesengsem kaliyan Fensi, ananging Bayu mangsuli menawi priyantun estri menika boten patut manawi ngrayu priyantun kakung. Tuturan "Aih, cewek kok ngrayu, gak etis!" Wujud gak [g a ?] Analisis Jinis Satuan Tembung Data Lingual Titikan Satuan Gak (Jawi Wetan) ≠ ora (Jawi baku) Lingual Katrangan ...... 34
35 F. Caranipun Nganalisis Data Cara ingkang dipunginakaken panaliti kangge nganalisis data wonten panaliten menika inggih menika ngginakaken cara deskriptif. Teknik deskriptif menika kangge ngempalaken data adhedhasar fakta utawi kasunyatan. Nganalisis data kanthi deskriptif, caranipun inggih menika panaliti ngandharaken sadaya tembung ingkang sampun dipunpanggihaken ingkang katitik dados dialek Jawi Wetan. Data ingkang sampun dipunpadosi saha sampun panggih wonten salebeting novel Kerajut Benang Ireng menika dipuncathet wonten kertu data kangge ningali kaleresanipun data adhedhasar titikanipun dialek Jawi Wetan. Data ingkang sampun jumbuh kaliyan wosing prakawis menika, dipunbedakaken miturut satuan-satuan lingual basanipun, wujud, saha titikanipun basa Jawi dialek Jawi Wetan manawi dipuntingali saking satuan-satuan lingual basanipun. Salajengipun, data dipunandharaken wonten kertu data miturut nomer data-nipun. Data ingkang sampun dipun-analisis menika, salajengipun dipunandharaken saha dipunpendhet dudutanipun. Tabel 2. Format Analisis Data Wujud saha Titikan Satuan Tuturan Jinis Satuan Lingual No Lingual Kat. Ko Da F M T Fr K U A B C D E F G H I 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 19
Katrangan: a. Ko: konteks i. A: fonem /r/ b. Da: data j. B: fonem /b/ c. F : Fonem k. C: glottal /?/ d. M: Morfem l. D: fonem /w/ e. T : Tembung m. E: konfiks f. Fr: Frasa n. F: prefiks g. K : Klausa o. G: diksi h. U : Ukara p. H: tembung lok q. I: kalenggahan tembung G. Caranipun Ngesahaken Data Caranipun ngesahaken data wonten panaliten menika inggih menika ngginakaken cara validitas saha cara reliabilitas. Cara validitas wonten panaliten menika ngginakaken validitas semantis, pertimbangan ahli, saha triangulasi. Validitas semantis menika data-data ingkang katitik minangka dialek Jawi Wetan menika dipunpadosi tegesipun. Data valid inggih menika data ingkang sampun jumbuh kaliyan dialek Jawi Wetan. Cara kanthi pertimbangan ahli inggih menika panaliti nyuwun prisa dhateng priyantun ingkang prisa babagan bidang menika, inggih menika dosen pembimbing. Cara triangulasi wonten panaliten menika nge-cek saha ningali leresipun data-data ingkang sampun dipuntliti, kanthi ningali kamus saha panaliten-panaliten sanesipun ingkang jumbuh kaliyan panaliten menika. Miturut pamanggihipun 36
Setiyadi (2006: 32), triangulasi teori dipuntindakaken kanthi njumbuhaken data saking asiling panaliten adhedhasar teori-teori ingkang jumbuh. Salajengipun, data-data menika dipunsuwunaken prisa dhateng panutur asli utawi masarakat Jawa Timur ingkang nuturaken dialek Jawi Wetan wonten saben dintenipun. Cara reliabilitas wonten panaliten menika kanthi reliabilitas intrarater. Reliabilitas intrarater inggih menika cara kanthi maos novel Kerajut Benang Ireng kanthi wongsal-wangsul dening panaliti piyambak. Tegesipun, anggenipun maos boten anamung kaping pisan, ananging saged langkung kathah. Amargi ing antawisipun maos sepisanan, maos ingkang kaping kalih, saha maos salajengipun, cacahipun data ingkang dipunpanggihaken boten mesthi sami. Pramila, ancasing maos kanthi reliabilitas inggih menika supados data ingkang dipunprangguli menika langkung ajeg, boten ewah-ewah. Salajengipun, data ingkang sampun dipunpendhet menika dipuntliti jinising satuan-satuan lingual basa Jawi ingkang dados panandha dialek Jawi Wetan, saha wujud sarta titikan dialek Jawi Wetan manawi dipuntingali saking jinising satuan-satuan lingual basa ingkang dados panandha dialek Jawi Wetan wonten salebeting novel Kerajut Benang Ireng. 37
BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten Perangan menika ngemot asiling panaliten ingkang jumbuh kaliyan ancasing panaliten. Wonten panaliten menika, mahyakaken jinis, wujud, saha titikanipun satuan-satuan lingual basa Jawi dialek Jawi Wetan wonten novel Kerajut Benang Ireng anggitanipun Harwimuka. Jinising satuan-satuan lingual basa Jawi dialek Jawi Wetan salebeting novel Kerajut Benang Ireng ing antawisipun inggih menika fonem, morfem, tembung, frasa, klausa, saha ukara. Wujud saha titikanipun dialek Jawi Wetan menika dipuntingali saking pamilihing tembung wonten saben dintenipun saha cara anggenipun micara ingkang langkung sora saha teges. Asiling panaliten menika dipunandharaken awujud tabel ringkesan wonten ngandhap menika. Tabel ringkesan ngandhap menika ngandharaken jinising satuan-satuan lingual basa Jawi, wujud, saha titikanipun basa Jawi dialek Jawi Wetan manawi dipuntingali saking jinising satuan-satuan lingual basa Jawi kasebat. Data asiling panaliten ingkang jangkep wonten salebeting kaca lampiran, wondene analisis panaliten saha rujukan silang utawi kontras, dipuncathet wonten pirembagan. 38
Tabel 3. Asiling Panaliten Jinis, Wujud, saha Titikanipun Satuan Lingual Basa Jawi Dialek Jawi Wetan wonten Novel Kerajut Benang Ireng anggitanipun Harwimuka. No. Data Tuturan Jinis Satuan Lingual Wujud saha Titikan Satuan Lingual Katrangan 1. Suwal cekak biru lepeg lan klambi putih amoh ora dirasa mlebu omah njegangrong kuwi. D.01/KBI/01 "Wah, wis isa basa krama, wis pinter jebule!" Bu Tiin banjur nyaut andhuk. D.04/KBI/04 2. 3. "Byuh, wangine, tambah nggantheng, bubuk mengko karo ibuk ya? Tak keloni." D.05/KBI/04 Fonem Tanpa fonem /r/ = Jawi Wetan Tambah fonem Jawi baku /r/ = Fonem Tanpa fonem /b/ = Jawi Wetan Tambah fonem Jawi baku /b/ = Fonem Tambah swanten glottal /?/ = Jawi Wetan suwal [s u w a l] 'celana pendek' = Jawi Wetan sruwal [s r u w a l] 'celana panjang' utawi 'celana pendek' = Jawi baku isa [i s ᴐ] 'bisa' = Jawi Wetan bisa [b i s ᴐ] 'bisa' = Jawi baku ibuk [i b u ?] 'ibu' = Jawi Wetan ibu [i b u] 'ibu' = Jawi baku Tanpa fonem swanten glottal /?/ = Jawi baku 4. "Rak eman-eman urip pisan ae kok ngaya temen." D.14/KBI/10 Fonem Tanpa fonem /w/ = Jawi Wetan Tambah fonem /w/ = Jawi baku ae [a e] 'saja' = Jawi Wetan wae [w a e] 'saja' = Jawi baku 39
Tabel Salajengipun. No. Data Tuturan 5. Klambine Bayu diuculi diuncalne bak. D.03/KBI/02 6. Wedang tanggung dicepakne cedhake Bu Tiin isih sing katon loyo. D.32/KBI/70 7. Jurus mbaka jurus dipraktekne tanpa tetimbangan, sawise jurus-jurus kuwi urut banjur dikombinasi nganti lempe-lempe. D.34/KBI/80 6. Wedang tanggung dicepakne cedhake Bu Tiin isih sing katon loyo. D.32/KBI/70 7. Jurus mbaka jurus dipraktekne tanpa tetimbangan, sawise jurus-jurus kuwi urut banjur dikombinasi nganti lempe-lempe. D.34/KBI/80 segelas awake 8. Klambi lorek ijo lumut diblusukne cekat- lengene ceket, keburu atine wis krasa diuber dening urip lan mati. D.35/KBI/84 Jinis Satuan Lingual Wujud saha Titikan Satuan Lingual Morfem Konfiks (di-) + TL + (-ne) = Jawi Wetan Konfiks (di-) + TL + (-ke) = Jawi baku Morfem Konfiks (di-) + TL + (-ne) = Jawi Wetan (di-) Konfiks + TL + (-ke) = Jawi baku Morfem Konfiks (di-) + TL + (-ne) = Jawi Wetan Konfiks (di-) + TL + (-ke) = Jawi baku Morfem Konfiks (di-) + TL + (-ne) = Jawi Wetan Konfiks (di-) + TL + (-ke) = Jawi baku Katrangan (di-) + uncal + (-ne) → diuncalne 'dilemparkan' = Jawi Wetan (di-) + uncal + (-ke) → diuncalke 'dilemparkan' = Jawi baku (di-) + cepak + (-ne) → dicepakne 'disiapkan' = Jawi Wetan (di-) + cepak + (-ke) → dicepakke 'disiapkan' = Jawi baku (di-) + praktek+ (-ne) → dipraktekne 'dipraktikkan' = Jawi Wetan (di-) + praktek + (-ke)→ dipraktekke 'dipraktikkan' = Jawi baku (di-) + blusuk + (-ne) → diblusukne 'dimasukkan' = Jawi Wetan (di-) + blusuk + (-ke) → diblusukke 'dimasukkan' = Jawi baku 40
Tabel Salajengipun. No. Data Tuturan 9. Ambegan landhung, kaya- kaya kesumate dadi pupus bareng dheweke gumlethak kanthi yen lara sikil diobahne. D.36/KBI/91 10. "Nom-nomam kuwi brewok, yen ora salah aku tau lagi weruh nggonceng awakmu," kandhane Bayu tatag. ora D.37/KBI/92 11. Bayu digendhong rada tumuju banjur kesusu jedhing. D.02/KBI/02 12. "Nyapa, Pak, kok korane diobong?" pitakone Bu Tiin. D.07/KBI/05 Jinis Satuan Lingual Wujud saha Titikan Satuan Lingual morfem Konfiks (di-) + TL + (-ne) = Jawi Wetan Konfiks (di-) + TL + (-ke) = Jawi baku Morfem Prefiks Nasal (ng-) + TL = Jawi Wetan Konfiks Nasal (m-) + TL + (-ke) = Jawi baku Tembung Diksi ≠ Jawi baku Tembung Diksi ≠ Jawi baku Katrangan (di-) + obah + (-ne) → diobahne 'digerakkan' = Jawi Wetan (di-) + obah + (-ke) → diobahke 'digerakkan' = Jawi baku (ng-) + gonceng → nggonceng 'memboncengkan'= Jawi Wetan (m-) + boceng + (-ke) → mboncengke 'memboncengkan' = Jawi baku jedhing [j ǝ ḍ I ŋ] 'kamar mandi' = Jawi Wetan kolah [k o l a h] 'kamar mandi' = Jawi baku tembung jedhing ≠ tembung kolah nyapa → nyang + apa [ñ a p ᴐ] 'kenapa'= Jawi Wetan ngapa → ana + apa [ŋ a p ᴐ] 'kenapa' = Jawi baku tembung nyang + apa ≠ tembung ana + apa 41
Tabel Salajengipun. No. Data Tuturan 13. "Ah, cat eling cat ora, kepara yen ora kleru, slirane lair uga ing papan praktekku kene, kok." D.08/KBI/06 14. "Sawetara, awit ngebel nggak ana sing mengakne lawang, mulane ya rada sawetara ana njaba." D.13/KBI/10 15. "Aih, cewek kok ngrayu, gak etis!" D.18/KBI/12 16. "Matura ibumu kana, mengko lek diparingi," tembunge paklike ora mingset saka lungguhe. D.16/KBI/11 Jinis Satuan Lingual Wujud saha Titikan Satuan Lingual tembung Diksi ≠ Jawi baku Tembung Diksi ≠ Jawi baku Tembung Diksi ≠ Jawi baku Tembung Diksi ≠ Jawi baku Katrangan cat [c a t] 'kadang' = Jawi Wetan cok [c ᴐ ?] 'kadang' = Jawi baku tembung cat ≠ tembung cok nggak [ŋ g a ?] 'tidak' = Jawi Wetan ora [o r a] 'tidak' = Jawi baku tembung nggak ≠ tembung ora gak [g a ?] 'tidak' = Jawi Wetan ora [o r a] 'tidak' = Jawi baku tembung gak ≠ tembung ora lek [l ε ?] 'jika' = Jawi Wetan yen [y ε n] 'jika' = Jawi baku tembung lek ≠ tembung yen 42
Tabel Salajengipun. No. Data Tuturan 17. Vespa dijagang cedhak pawongan kuwi, kayune didegake. D.19/KBI/14 18. "Mengko jam- jam rolas papagen ya, Yu! Tinimbang kesoren mengko bapakmu duka maneh." D.24/KBI/33 19. Bareng wis manyak dalan rada sepi, sepedha ing montor Bayu mburine nyalip kanthi ngeget. D.20/KBI/20 Jinis Satuan Lingual Wujud saha Titikan Satuan Lingual tembung Diksi ≠ Jawi baku Tembung Diksi ≠ Jawi baku Tembung Diksi ≠ Jawi baku Katrangan prefks (di-) + TL (jagang) → dijagang 'distandart' [d i j a g a ŋ] = Jawi Wetan prefiks (di-) + TL (standart)→distandart 'distandart' [d i s t a n d a r t] = Jawi baku tembung dijagang ≠ tembung distandart TL (papag) + sufiks (-en) → papagen 'jemputin' [p a p a g ǝ n] = Jawi Wetan TL (pethuk) + sufiks (- en) → pethuken 'jemputin' [p ǝ ṭ U ? ǝ n] = Jawi baku tembung papagen ≠ tembung pethuken manyak [m a ñ a ?] 'masuk' utawi 'melebihi' = Jawi Wetan mlebu [m l ǝ b u] 'masuk' = Jawi baku tembung manyak ≠ tembung mlebu 43
Tabel Salajengipun. No. Data Tuturan 20. Dalan kebun sing pabrik tumuju pating begenjil ora rata, mulane jeep ora lakune bisa rancag. D.21/KBI/21 21. Pas rodhane sepedha montore Bayu teka ngarep STIE, kampus rombongan iring- iringan colt wis wiwit mlaku. D.26/KBI/34 22. Bayu kamitenggengen. D.30/KBI/40 23. Cup ta, cup! D.09/KBI/07 24. "Saka ngendi, se?" pitakone Pak Rahman bareng weruh Bayu teka karo Pak Ratno. D.22/KBI/23 25. "Yen durung gek no!" adus D.28/KBI/37 Jinis Satuan Lingual Wujud saha Titikan Satuan Lingual Tembung Diksi ≠ Jawi baku Tembung Diksi ≠ Jawi baku Tembung Diksi ≠ Jawi baku Tembung Diksi ≠ Jawi baku Tembung Diksi ≠ Jawi baku Tembung Diksi ≠ Jawi baku Katrangan begenjil [b ǝ g ǝ n j i l] 'tidak rata' = Jawi Wetan gronjal [g r o n j a l] 'tidak rata' = Jawi baku tembung begenjil ≠ tembung gronjal colt [k ᴐ l] 'angkutan umum' = Jawi Wetan angkot [a ŋ k ᴐ t] 'angkutan umum' = Jawi baku tembung colt ≠ tembung angkot kamitenggengen [k a m i t ǝ ŋ g ǝ ŋ ǝ n] 'sangat kaget' = Jawi Wetan Wonten basa Jawi baku inggih menika ø ta [t a] = Jawi Wetan ta [t ᴐ] = Jawi baku se [s e] = Jawi Wetan Wonten basa Jawi baku inggih menika ø no [n o] = Jawi Wetan Wonten basa Jawi baku inggih menika ø 44
Tabel Salajengipun. No. Data Tuturan 26. Bebarengan cumengere jabang tangis keprungu bayi lonceng jam ing ruwang tengah gemontang kaping D.10/KBI/08 27. Critaku biyen ora horege sepuluh. gawe kahanan. D.11/KBI/09 28. Dheweke jumangkah menyang pawon kanthi rasa was sumelang. D.23/KBI/31 29. "Oo, Jeng Fensi nembe kemawon tindak ngasta gawan mbendhiyut ngaten." D.25/KBI/33 30. Nalika urip bebarengan karo ing ibune kahanan kacingkrangan. D.12/KBI/09 31. "Kok repot, Bu," tembunge mung moles kahanan. D.17/KBI/11 Jinis Satuan Lingual Frasa Frasa Frasa Frasa klausa klausa Wujud saha Titikan Satuan Lingual 1 kalenggahan 1 kalenggahan 1 kalenggahan 1 kalenggahan 2 kalenggahan 2 kalenggahan 45 Katrangan cumengere + tangis = cumengere tangis → W (wasesa) horege + kahanan = horege kahahanan → L (lesan) was + sumelang = was sumelang → L (lesan) gawan + mbendhiyut = gawan mbendhiyut → L (lesan) kahanan+kacingkrangan J W moles + kahanan W L
Tabel Salajengipun. 46 Tabel Salajengipun. Wujud saha Titikan Satuan Lingual Jinis Satuan Lingual No. Data Tuturan Katrangan 32. Diro njenggirat kaget, plonga- plongo mripate ora metheleng ngerti apa sing kudu diwangsuli. D.33/KBI/77 Ukara 3 kalenggahan Diro + njenggirat + kaget J W K Saking tabel analisis data wonten nginggil saged dipunandharaken bilih jinisipun satuan-satuan lingual basa Jawi ingkang dados panandha dialek Jawi Wetan wonten novel Kerajut Benang Ireng anggitanipun Harwimuka menika fonem, morfem, tembung, frase, klausa, saha ukara. Ingkang dados wujud saha titikan fonem-ipun inggih menika panganggening fonem /r/, panganggening fonem /b/, panganggening swanten glottal /?/, panganggening fonem /w/, konfiks, prefiks, pamilihing diksi, tembung lok, saha kalenggahanipun tembung. Dadosipun, titikanipun dialek Jawi Wetan manawi dipuntingali saking jinising satuan-satuan lingual-ipun inggih menika panganggening fonem /r/, panganggening fonem /b/, panganggening swanten glottal /?/, panganggening fonem /w/, konfiks, prefiks, pamilihing diksi, tembung lok, saha kalenggahanipun tembung. Analisis saben jinising satuan lingual wonten tabel nginggil menika sampun jangkep mawi tuladha saha andharan wonten saben katrangan. Wondene, tuladha dialek ingkang katitik minangka dialek Jawi Wetan manawi dipuntingali saking jinising satuan-satuan lingual menika sedaya awujud tetembungan ingkang tunggal menapa dene ingkang jamak.
47 B. Pirembagan Wonten pirembagan menika badhe kaandharaken babagan asiling panaliten dialek Jawi Wetan wonten novel Kerajut Benang Ireng ingkang sampun dipunandharaken wonten bab saderengipun. Asiling panaliten ingkang dipunrembag inggih menika jinising satuan-satuan lingual basa, dipunlajengaken ngrembag wujud saha titikanipun dialek Jawi wetan manawi dipuntingali saking jinisipun satuan-satun lingual basa. Jinising satuan-satuan lingual basa inggih menika fonem, morfem, tembung, frase, klausa, saha ukara. Wondene, wujud saha titikanipun dialek Jawi Wetan manawi dipuntingali saking jinising satuan-satuan lingual-ipun inggih menika panganggening fonem /r/, panganggening fonem /b/, panganggening swanten glottal /?/, panganggening fonem /w/, konfiks, prefiks, pamilihing diksi, tembung lok, saha kalenggahanipun tembung. Pirembagan asiling panaliten badhe kaandharaken wonten ngandhap menika. 1. Satuan lingual jinis fonem Satuan lingual awujud fonem menika salah satunggaling perangan basa alit piyambak ingkang awujud fonem. Fonem menika wujudipun boten saged dipuntuturaken langsung. Ateges, fonem ingkang dipuntaliti menika awujud seratan. Wonten panaliten satuan lingual ingkang awujud fonem menika, kapanggihaken sekawan titikan basa Jawi dialek Jawi Wetan. Pirembagan menika badhe kaandharaken wonten ngandhap menika.
a. Wujudipun fonem /r/ ingkang dados titikan fonem /r/ Satuan lingual basa ingkang jinisipun fonem menika ngewrat wujud saha titikan inggih menika fonem /r/. Fonem /r/ menika minangka konsonan getar. Pirembagan menika saged dipuntingali wonten ngandhap menika. Jip sing mentas ditumpaki bablas mlebu garasi. Suwal cekak biru lepeg lan klambi putih amoh ora dirasa mlebu omah njegangrong kuwi. Pipine isih krasa bantat bubar kebanjiran luh malah ing tlapukane isih ngembes banyu. D.01/KBI/01 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, kaandharaken bilih nalika Pak Rahman sampun kondor saking methuk Bayu, Pak Rahman nglebetaken mobilipun wonten garasi. Nalika Bayu dipunangkat putra dening Pak Rahman kaliyan Bu Tiin, pisanan dipunjak dhateng dalemipun Pak Rahman menika Bayu taksih alit, ngangge clana cekak, saha rasukan ingkang sampun risak, sarta pipinipun taksih ngembes toya luh. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung suwal. Tembung suwal menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten fonem /r/. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung suwal [s u w a l] tegesipun 'celana pendek'. Wonten basa Jawi baku, tembung suwal menika dipunsebataken sruwal [s r u w a l] ingkang tegesipun wonten kalih, inggih menika 'celana pendek' utawi 'celana panjang'. Wonten basa Jawi Ngayogyakarta, sanesipun ngginakaken tembung sruwal, manawi nyebataken 'celana panjang' menika dipunwastani kathok [k a ṭ ᴐ ?]. Kamangka manawi wonten basa Jawi Wetan tegesipun kathok inggih menika 'celana dalam'. 48
Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken referensi adhedhasar Baoesastra Djawa (1939: 577b). Salebetipun kaca menika tembung ingkang dipunginakaken inggih menika ngginakaken tembung sruwal. Tuladhanipun inggih menika wonten salebeting ukara "Budi macul sawah ngangge sruwal abang karo kaos biru dawa." b. Wujudipun fonem /b/ ingkang dados titikan fonem /b/ Satuan lingual basa ingkang jinisipun fonem menika ngewrat wujud saha titikan inggih menika fonem /b/. Fonem /b/ menika minangka konsonan letup. Pirembagan menika saged dipuntingali wonten ngandhap menika. "Wah, wis isa basa krama, wis pinter jebule!" Bu Tiin banjur nyaut andhuk. Bayu sing katisen dikemuli andhuk. D.04/KBI/04 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih Bu Tiin minangka ibu angkatipun Bayu menika kagum saha kaget amargi bingah nalika Bayu anggenipun mangsuli pitakenanipun Bu Tiin menika sampun ngangge basa Jawi krama inggil. Lajeng, Bu tiin mendhet andhuk kagem ngemuli Bayu ingkang kasrepen amargi nembe rampung adus. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung isa. Tembung isa menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten fonem /b/. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung isa dipunsebataken [i s ᴐ] 'bisa', tanpa fonem /b. Wonten basa Jawi baku, tembung isa menika dipunsebataken [b i s ᴐ] 'bisa', tambah fonem /b/ wonten sangajenging tembung isa. Tembung isa [i s ᴐ] 'bisa' menika, boten nutup kasempatan dipunginakaken ugi wonten Jawi Ngayogyakarta, amargi canggihipun teknologi, gangsaripun, saha 49
gampilipun komunikasi ing antawisipun priyantun setunggal tlatah (Jawa Timur) kaliyan priyantun ingkang wonten tlatah sanesipun. Pawadan sanesipun inggih menika wontenipun transmigran ingkang transmigrasi saking Provinsi Jawa Timur dhateng provinsi sanesipun. Awit saking pawadan-pawadan menika, saperangan priyantun Ngayogyakarta ingkang nyebataken tembung isa [i s ᴐ] 'bisa'. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken referensi adhedhasar Baoesastra Djawa (1939: 45b). Salebetipun kaca menika tembung ingkang dipunginakaken inggih menika ngginakaken tembung bisa. Tuladhanipun inggih menika wonten salebeting ukara "Senajan mung mangan tela satengker kanggo sangu turu, nanging bisa angler." (KBI/04) c. Wujudipun fonem glottal /?/ ingkang dados titikan fonem glottal /?/ Satuan lingual basa ingkang jinisipun fonem menika ngewrat wujud saha titikan inggih menika fonem glottal /?/. Fonem glottal /?/ menika minangka konsonan letup. Pirembagan menika saged dipuntingali wonten ngandhap menika. "Byuh, wangine, tambah nggantheng, mengko bubuk karo ibuk ya? Tak keloni." "Enggih." Wengine Bayu ora bisa turu angler, dheweke tansah eling marang simboke. D.05/KBI/04 Konteks: tuturan wonten nginggil menika ngandharaken bilih Bu Tiin ketingal bingah sanget prisa Bayu tambah bagusipun, badanipun mambet wangi, satemah Bu Tiin ngejak Bayu tilem kaliyan Bu Tiin badhe dipunkeloni. Ananging Bayu boten saged tilem kanthi angler amargi taksih kemutan dhateng ibu kandhungipun ingkang sampun seda. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung ibuk. Tembung ibuk menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten fonem 50
swanten glottal /?/. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung ibuk dipunsebataken [i b u ?] 'ibu', tambah fonem swanten glottal /?/ wonten wingkingipun tembung ibu. Wonten basa Jawi baku, tembung ibuk menika dipunsebataken [i b u] 'ibu', tanpa fonem swanten glottal /?/. Tembung isa [i b u ?] 'ibu' menika, boten nutup kasempatan dipunginakaken ugi wonten Jawi Ngayogyakarta, amargi canggihipun teknologi, gangsaripun, saha gampilipun komunikasi ing antawisipun priyantun setunggal tlatah (Jawa Timur) kaliyan priyantun ingkang wonten tlatah sanesipun. Pawadan sanesipun inggih menika wontenipun transmigran ingkang transmigrasi saking Provinsi Jawa timur dhateng provinsi sanesipun. Awit saking pawadan-pawadan menika, saperangan priyantun Ngayogyakarta ingkang nyebataken tembung ibuk [i b u ?] 'ibu'. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken referensi adhedhasar Baoesastra Djawa (1939: 167a). Salebetipun kaca menika tembung ingkang dipunginakaken inggih menika ngginakaken tembung ibu. Tuladhanipun inggih menika wonten salebeting ukara "Kowe ora ngundang aku bulik Tiin maneh, nanging ibu." (KBI/02) d. Wujudipun fonem /w/ ingkang dados titikan fonem /w/ Satuan lingual basa ingkang jinisipun fonem menika ngewrat wujud saha titikan inggih menika fonem /w/. Fonem /w/ menika minangka swanten luncur. Pirembagan menika saged dipuntingali wonten ngandhap menika. "Durung wani. Aku rung siap babar pisan, apa kudu takkonsultasikan? Terus ki mau golek hiburan tinimbang ruwet dadi splaneng, njur gendheng. Rak eman-eman urip pisan ae kok ngaya temen." D.14/KBI/10 51
Konteks: tuturan wonten nginggil menika ngandharaken bilih Fensi nyariyosaken babagan garapan skripsi-nipun dhateng Bayu, bilih Fensi dereng samekta menapa-menapa manawi badhe sowan dhateng dosen-ipun. Tinimbang dados boten waras, langkung sae manawi pados hiburan rumiyin kangge refreshing kersane gesangipun boten ngaya-ngaya sanget. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung ae. Tembung ae menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten fonem /w/. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung ae dipunsebataken [a e] 'saja', tanpa fonem /w/. Wonten basa Jawi baku, tembung ae menika dipunsebataken wae [w a e] 'saja', tambah fonem /w/ wonten sawingkingipun tembung ae. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken referensi adhedhasar Baoesastra Djawa (1939: 652b). Salebetipun kaca menika tembung ingkang dipunginakaken inggih menika ngginakaken tembung wae. Tuladhanipun inggih menika wonten salebeting ukara "Wis ta, sesuk mesthi dipundhutne sepatu anyar, klambi anyar apa wae sing disuwun Bayu mesthi tak turuti." (KBI/04) 2. Satuan lingual jinis morfem Satuan lingual awujud morfem menika salah satunggaling perangan basa alit piyambak ingkang awujud morfem. Morfem menika ngewrat teges ingkang boten saged dipunpantha malih. Wonten panaliten satuan lingual ingkang awujud morfem menika, kapanggihaken tigang titikan basa Jawi dialek Jawi Wetan. Pirembagan menika badhe kaandharaken wonten ngandhap menika. 52
a. Wujudipun morfem ingkang dados titikan konfiks (di-) + TL + (-ne) Satuan lingual basa ingkang jinisipun morfem menika ngewrat wujud saha titikan inggih menika konfiks (di-) + TL + (-ne). Konfiks salebetipun titikan menika inggih menika salah satunggal saking perangan proses morfemis ingkang nambahi ater-ater saha panambang. Wujudipun konfiks wonten pirembagan menika inggih menika ater-ater (di-) saha panambang (-ne), ingkang dipunewahi inggih menika awujud tembung lingga. Pirembagan menika saged dipuntingali wonten ngandhap menika. 1) Bayu digendhong banjur rada kesusu tumuju jedhing. Klambine Bayu diuculi diuncalne bak. Bayu didusi lan dikramasi tanpa wani nampik, senajan adheme nyekut. D.03/KBI/02 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih Bayu digendhong dening Bu Tiin dhateng kolah amargi Bayu badhe dipunsirami dening Bu Tiin. Sasampunipun rasukanipun Bayu dipunlepas, rasukanipun dipunparingaken wonten bak, lajeng Bayu dipunsirami saha dipunkramasi. Bayu boten wantun nampik sinaosa Bayu kasrepen. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung diuncalne. Tembung diuncalne menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten morfem kanthi titikan konfiks, inggih menika tembung lingga ingkang ewah amargi dipuntambahi ater-ater saha panambang. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung diuncalne 'dilemparkan' menika ngewrat konfiks (di-) + TL + (-ne). Manawi dipunwedhar, tembung diuncalne menika dados (di-) + uncal + (- ne). Wonten basa Jawi baku, tembung diuncalne menika dipunsebataken diuncalke. 53
Manawi dipunwedhar, tembung diuncalke menika dados (di-) + uncal + (-ke). Dadosipun, bedanipun tembung menika mapan wonten panambangipun. Panambang (-ne) menapa dene (-ke) menika ugi minangka tandha posesif, inggih menika tandha kepemilikan. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken wawan rembag kaliyan narasumber ingkang asma Eyang Sawin. Eyang Sawin menika maringi tuladha panganggening tembung diuncalke wonten salebeting ukara "Klambine diuncalke ing kursi amarga keburu wektu wis manjing jama'ah dhuhur." 2) "Jenenge wedang ki ya manis," sengake metu. "Lek banyu jeruk kuwi ora legi." Sing dibentak ora semaur, klothak-klothek terus tumandang. Wedang segelas tanggung dicepakne cedhake Bu Tiin sing katon isih loyo. D.32/KBI/70 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih Bu Tiin nyuwun dipundamelaken wedang jeruk ingkang manis dening Bik Sayem kanthi swanten ingkang sengak. Bik Sayem boten wantun mangsuli, ananging langsung ndamelaken unjukan Bu Tiin lajeng dipunsamektaaken wonten celakipun Bu Tiin. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung dicepakne. Tembung dicepakne menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten morfem kanthi titikan konfiks, inggih menika tembung lingga ingkang ewah amargi dipuntambahi ater-ater saha panambang. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung dicepakne 'disiapkan' menika ngewrat konfiks (di-) + TL + (-ne). 54
Manawi dipunwedhar, tembung dicepakne menika dados (di-) + cepak + (- ne). Wonten basa Jawi baku, tembung dicepakne menika dipunsebataken dicepakke. Manawi dipunwedhar, tembung dicepakke menika dados (di-) + cepak + (-ke). Dadosipun, bedanipun tembung menika mapan wonten panambangipun. Panambang (-ne) menapa dene (-ke) menika ugi minangka tandha posesif, inggih menika tandha kepemilikan. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken wawan rembag kaliyan narasumber ingkang asma Eyang Sawin. Eyang Sawin menika maringi tuladha panganggening tembung dicepakke wonten salebeting ukara "Dhaharane wis dicepakke dening Mbak Tinuk ing ndhuwur meja ana ruwang tengah, golekana dhewe, ya!" 3) Ing papan kuwi dheweke ngasah jurus-jurus kabisane sing wis ditimba ing perguruane. Jurus mbaka jurus dipraktekne tanpa kakehan tetimbangan, sawise jurus-jurus kuwi urut banjur dikombinasi nganti awake lempe- lempe. D.34/KBI/80 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih Bayu ngasah jurus-jurus silatipun ingkang sampun dipuntimba menika wonten perkebunanipun Pak Rahman. Sadaya jurus kanthi setunggal mbaka setunggal dipunpraktekaken tanpa mamang, dumugi jurus-jurus ingkang gabungan. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung dipraktekne. Tembung dipraktekne menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten morfem kanthi titikan konfiks, inggih menika tembung lingga ingkang ewah amargi dipuntambahi ater-ater saha panambang. Andharanipun, 55
manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung dipraktekne 'dipraktikkan' menika ngewrat konfiks (di-) + TL + (-ne). Manawi dipunwedhar, tembung dipraktekne menika dados (di-) + praktek + (-ne). Wonten basa Jawi baku, tembung dipraktekne menika dipunsebataken dipraktekke. Manawi dipunwedhar, tembung dipraktekke menika dados (di-) + praktek + (-ke). Dadosipun, bedanipun tembung menika mapan wonten panambangipun. Panambang (-ne) menapa dene (-ke) menika ugi minangka tandha posesif, inggih menika tandha kepemilikan. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken wawan rembag kaliyan narasumber ingkang asma Eyang Sawin. Eyang Sawin menika maringi tuladha panganggening tembung dipraktekke wonten salebeting ukara "Yen kepengin gawe jajan iku dipraktekke wae, men langsung terjun lan ngerti." 4) Klambi lorek ijo lumut diblusukne lengene cekat-ceket, keburu atine wis krasa diuber dening urip lan mati. Dheweke ora bakal nerusake urip maneh sawise pawongan sing ngracun ibune wis kepethuk banjur disikat nganti tiwas lan dheweke bakal sumusul. D.35/KBI/84 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih Bayu ngangge rasukan hem warni ijem lumut kanthi enggal-enggal, amargi manahipun sampun boten tenang kados dipunburu dening gesang saha pejah. Piyambakipun boten gadhah pepenginan gesang malih sasampunipun tiyang ingkang mejahi ibu kandhungipun menika sampun panggih saha sampun dipunpejahi dening Bayu. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung diblusukne. Tembung diblusukne menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten morfem kanthi titikan konfiks, inggih menika tembung lingga 56
ingkang ewah amargi dipuntambahi ater-ater saha panambang. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung diblusukne 'dimasukkan' menika ngewrat konfiks (di-) + TL + (-ne). Manawi dipunwedhar, tembung diblusukne menika dados (di-) + blusuk + (-ne). Wonten basa Jawi baku, tembung diblusukne menika dipunsebataken diblusukke. Manawi dipunwedhar, tembung diblusukke menika dados (di-) + blusuk + (-ke). Dadosipun, bedanipun tembung menika mapan wonten panambangipun. Panambang (-ne) menapa dene (-ke) menika ugi minangka tandha posesif, inggih menika tandha kepemilikan. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken wawan rembag kaliyan narasumber ingkang asma Eyang Sawin. Eyang Sawin menika maringi tuladha panganggening tembung diblusukke wonten salebeting ukara "Yen jilbab langsungan kan kepenak, diblusukke wae wis dadi! Yen aku ya kangelan ngangge jilbab-jilbab sepi papat, Mbak." 5) Srengenge anget liwat sela-selane cendhela. Ah, aku isih urip, pikirane pasrah. Ambegan landhung, kaya-kaya kesumate dadi pupus bareng dheweke gumlethak kanthi sikil lara yen diobahne. Awake diobahne banjur lungguh. D.36/KBI/91 Konteks: tuturan wonten ginggil menika, ngandharaken bilih nalika srengenge mlethek, Bayu taksih ngraosaken angetipun srengenge saha taksih saged ambegan. Menika ingkang dados panandha bilih Bayu taksih gesang. Dendam kesumatipun Bayu kados sampun ical amargi piyambakipun ngraosaken suku saha badanipun menika sakit manawi dipunebahaken. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung diobahne. Tembung diobahne menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten 57
kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten morfem kanthi titikan konfiks, inggih menika tembung lingga ingkang ewah amargi dipuntambahi ater-ater saha panambang. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung diobahne 'digerakkan' menika ngewrat konfiks (di-) + TL + (-ne). Manawi dipunwedhar, tembung diobahne menika dados (di-) + obah + (- ne). Wonten basa Jawi baku, tembung diobahne menika dipunsebataken diobahke. Manawi dipunwedhar, tembung diobahke menika dados (di-) + obah + (-ke). Dadosipun, bedanipun tembung menika mapan wonten panambangipun. Panambang (-ne) menapa dene (-ke) menika ugi minangka tandha posesif, inggih menika tandha kepemilikan. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken wawan rembag kaliyan narasumber ingkang asma Eyang Sawin. Eyang Sawin menika maringi tuladha panganggening tembung dicepakke wonten salebeting ukara "Nalika jaman semana, sikile diobahke, diunggah-udhunke barang jek bisa, ora ana sing cenut-cenut." b. Wujudipun morfem ingkang dados titikan prefiks nasal (ng-) + TL Satuan lingual basa ingkang jinisipun morfem menika ngewrat wujud saha titikan inggih menika prefiks nasal (ng-) + TL. Prefiks salebetipun titikan menika inggih menika salah satunggal saking perangan proses morfemis ingkang nambahi ater-ater. Wujudipun prefiks wonten pirembagan menika inggih menika ater-ater nasal (ng-), ingkang dipunewahi inggih menika awujud tembung lingga. Pirembagan menika saged dipuntingali wonten ngandhap menika. 58
"Nom-nomam kuwi brewok, yen ora salah aku tau weruh lagi nggonceng awakmu," kandhane Bayu ora tatag. Sakal Fensi pucet, guwayane ganti ganti mbeleret. Ing poncod atine Fensi rasa grenjelan yen jane Bayu mesthine ngerti yen dheweke ana sesambungan karo kanca kuliahe. D.37/KBI/92 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih Bayu nyariyosaken tiyang ingkang nyilakani Bayu menika dhateng Fensi. Tiyang ingkang nyilakani Bayu menika taksih enem, brewok, saha nate mboncengaken Fensi. Bakda Bayu cariyos, praupanipun Fensi pucet saha langsung alit manahipun, amargi Fensi ngraosaken Bayu piyambakipun menika wonten sampun mangretos sesambungan kaliyan tiyang ingkang dipuncariyosaken dening Bayu. bilih Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung nggonceng. Tembung nggonceng menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten morfem kanthi titikan prefiks, inggih menika tembung lingga ingkang ewah amargi dipuntambahi ater-ater. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung nggonceng 'memboncengkan' menika ngewrat prefiks nasal (ng-) + TL. Manawi dipunwedhar, tembung nggonceng menika dados N (ng-) + gonceng. Wonten basa Jawi baku, tembung nggonceng menika dipunsebataken mboncengke. Manawi dipunwedhar, tembung mboncengke menika dados N (m-) + bonceng + (-ke). Dadosipun, bedanipun tembung menika mapan wonten ater-ater saha panambangipun. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken wawan rembag kaliyan narasumber ingkang nama Mbak Lian (santri putri Ponpes Inayatullah). Mbak Lian menika maringi tuladha panganggening tembung 59
mboncengke wonten salebeting ukara "Aku wingi mboncengke Mbak Wirda teka Jombor." 3. Satuan lingual jinis tembung Satuan lingual awujud tembung menika salah satunggaling perangan basa alit piyambak ingkang awujud tembung. Tembung menika minangka ujaran. Tegesipun tembung inggih menika peranganing basa ingkang saged madeg piyambak. Wonten panaliten satuan lingual ingkang awujud tembung menika, kapanggihaken kalih titikan basa Jawi dialek Jawi Wetan. Pirembagan menika badhe kaandharaken wonten ngandhap menika. a. Wujudipun tembung ingkang dados titikan diksi ≠ Jawi baku Satuan lingual basa ingkang wujudipun tembung menika ngewrat wujud saha titikan inggih menika diksi-nipun boten sami kaliyan basa Jawi baku. Satuan lingual basa awujud tembung ingkang ngewrat wujud saha titikan pamilihing diksi wonten novel Kerajut Benang Ireng ingkang beda kaliyan basa Jawi baku menika wonten enem belas titikan ingkang beda-beda. 1) Bayu digendhong banjur rada kesusu tumuju jedhing. Klambine Bayu diuculi diuncalne bak. Bayu didusi lan dikramasi tanpa wani nampik, senajan adheme nyekut. D.02/KBI/02 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih Bayu digendhong dening Bu Tiin dhateng kolah amargi Bayu badhe dipunsirami dening Bu Tiin. Sasampunipun rasukanipun Bayu dipunlepas, rasukanipun dipunseleh wonten bak, lajeng Bayu dipunsirami saha dipunkramasi. Bayu boten wanton nampik sinaosa Bayu kasrepen. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung jedhing. Tembung jedhing menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten 60
kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten pamilihing diksi. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung jedhing [j ǝ ḍ I ŋ] tegesipun 'kamar mandi'. Wonten basa Jawi baku, manawi 'kamar mandi' menika dipunsebataken kolah [k o l a h]. Wonten basa Jawi Ngayogyakarta, rikala jaman rumiyin, miturut pamanggihipun Ibu Endang Nurhayati wonten tembung jedhing. Tembung jedhing menika tegesipun talang utawi bleg ingkang kangge pengaron nalika panen ageng. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken referensi adhedhasar Baoesastra Djawa (1939: 243a). Salebetipun kaca menika tembung ingkang dipunginakaken inggih menika ngginakaken tembung kolah. Tuladhanipun inggih menika wonten salebeting ukara "Nuwun sewu, Bu, kula badhe dhateng kolah." 2) Mungkur saka jedhing, Bu Tiin nggendhong Bayu liwat pawon nyawang Pak Rahman ngobong koran, rada gumun. "Nyapa, Pak, korane kok diobong?" pitakone Bu Tiin. "Huss!" Pak Rahman nutup lambene nganggo driji panuding ngadeg, sasmita aja takon. D.07/KBI/05 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih bakda nyirami Bayu, Bayu dipungendhong dening Bu Tiin miyos pawon. Bu Tiin prisa Pak Rahman ingkang saweg ngobong koran ingkang dados waosanipun Pak Rahman saben dintenipun menika kanthi raos radi gumun. Bakda Bu Tiin nyuwun prisa dhateng Pak Rahman, Pak Rahman ngutus Bu Tiin supados boten prelu taken. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung nyapa. Tembung nyapa menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten pamilihing diksi. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung nyapa 61
menika kedadosan saking tembung nyang + apa → nyapa [ñ a p ᴐ] tegesipun 'ada apa'. Wonten basa Jawi baku, manawi 'ada apa' menika dipunsebataken ngapa [ŋ a p ᴐ], ingkang kedadosan saking tembung ana + apa. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken wawan rembag kaliyan narasumber ingkang asma Eyang Sawin. Eyang Sawin menika maringi tuladha panganggening tembung ngapa, wonten salebeting ukara,"Ngapa e Mbak, pit motore santri putra padha ditokke?" 3) "Ah, cat eling cat ora, kepara yen ora kleru, slirane lair uga ing papan praktekku kene, kok." "Dadi Bayu iki lair ana omah kene, Buk?" Aswan melu ngrutuk pitakon sawise sawetara mung ngrungokne pacaturan kuwi. D.08/KBI/06 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih Bu Esti ngendikan dhateng Bayu saha Aswan bilih manawi boten lepat, Bayu menika rikala semanten kalairaken wonten papan pratekipun Bu Esti. Lajeng Aswan nyuwun prisa dhateng Bu Esti kangge nyethakaken bilih Bayu rumiyin kalairaken wonten dalemipun Bu Esti, boten lepat ugi griyanipun Aswan. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung cat. Tembung cat menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten pamilihing diksi. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung cat [c a t] tegesipun 'kadang'. Wonten basa Jawi baku, manawi 'kadang' menika dipunsebataken cok [c ᴐ ?]. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken wawn rembag kaliyan narasumber ingkang asma Pak Kyai Chamdani Yusuf. Panjenenganipun maringi tuladha panganggening tembung cok, nalika ndhawuhi 62
para santrinipun wonten salebeting ukara,"Aku cok weruh ana bocah ki padha cuek karo tamune. Santri ki yen kasil iku sing bisa ngemong karo tamune." 4) "Hai Fensi! Wis suwe ya?" pitakone seneng. "Sawetara, awit ngebel nggak ana sing mengakne lawang, mulane ya rada sawetara ana njaba," critane nyeka rasa cuwa sing ganti guyu renyah kanggo Bayu. D.13/KBI/10 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih Bayu langsung sapa aruh kanthi raos bingah dhateng Fensi nalika mbikakaken lawang sumerep Fensi ingkang dugi. Fensi cariyos bilih anggenipun piyambakipun dugi menika sampun sawetawis dangu, ananging anggenipun cariyos kanthi raos bingah saha esem ingkang sumringah. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung nggak. Tembung nggak menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten pamilihing diksi. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung nggak [ŋ g a ?] tegesipun 'tidak'. Wonten basa Jawi baku, manawi 'tidak' menika dipunsebataken ora [o r a]. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken referensi adhedhasar Baoesastra Djawa (1939: 453b). Salebetipun kaca menika tembung ingkang dipunginakaken inggih menika ngginakaken tembung ora. Tuladhanipun inggih menika wonten salebeting ukara "Sanggup apa ora? Yen ora sanggup kabeh wewadi takbukak lan kowe taktuntut tanggung jawab isine wetengku." KBI/77 5) Sing diaruh-aruhi njenggirat kaget, banjur mesem."Aku mengagumi kahananmu, Yu. Gawe mongkoge atiku." "Aih, cewek kok ngrayu, gak etis!" "Aku kandha apa anane, apa salah? Jare Bayu pengin seneng banget yen aku kandha blak-blakan." D.18/KBI/12 63
64 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih Fensi menika nyariyosaken sadaya kawontenan raos manahipun dhateng Bayu menapa wontenipun, amargi Bayu remen manawi Fensi cariyos kanthi menapa wontenipun. Wosing cariyos menika inggih menika bilih Fensi kagum dhateng Bayu, Bayu mesthi damel manahipun Fensi bingah. Ananging, Bayu nolak rayuanipun Fensi menika amargi boten sae manawi tiyang estri ingkang ngrayu. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung gak. Tembung gak menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten pamilihing diksi. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung gak [g a ?] tegesipun 'tidak'. Wonten basa Jawi baku, manawi 'tidak' menika dipunsebataken ora [o r a]. Andharan tembung gak menika sejatosipun sami tegesipun kaliyan tembung nggak, ingkang dados beda inggih menika panganggening prefiks N (ng-) wonten sangajengipun tembung gak. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken referensi adhedhasar Baoesastra Djawa (1939: 453b). Salebetipun kaca menika tembung ingkang dipunginakaken inggih menika ngginakaken tembung ora. Tuladhanipun inggih menika wonten salebeting ukara "Diro ora bakal ngapusi." KBI/77 6) "Pak kula badhe medal kaliyan Fensi, pados ampilan skripsi kangge perbandingan," pamite Bayu. Yaaa, sing ati-ati, lo! Pituture paklike nyenengake atine Bayu. Sangumu jik nyekel apa ora?" D.15/KBI/11 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih Bayu nyuwun pamit dhateng Pak Rahman, amargi badhe medal kaliyan Fensi kangge pados ampilan skripsi. Lajeng, Pak Rahman mertungkas supados anggenipun Bayu medal menika kedah ngatos-atos. Rahman, Minangka wujuding kawigatosanipun Pak
panjenenganipun menika ugi ndangu Bayu, sangunipun Bayu menika taksih menapa sampun telas. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung jik. Tembung jik menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten pamilihing diksi. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung jik [j I ?] tegesipun 'masih'. Wonten basa Jawi baku, manawi 'masih' menika dipunsebataken iseh [i s ε h]. Tembung jik [j I ?] 'masih' menika, boten nutup kasempatan dipunginakaken ugi wonten Jawi Ngayogyakarta, amargi canggihipun teknologi, gangsaripun, saha gampilipun komunikasi ing antawisipun priyantun setunggal tlatah (Jawa Timur) kaliyan priyantun ingkang wonten tlatah sanesipun. Pawadan sanesipun inggih menika wontenipun transmigran ingkang transmigrasi saking Provinsi Jawa timur dhateng provinsi sanesipun. Awit saking pawadan-pawadan menika, saperangan priyantun Ngayogyakarta ingkang nyebataken tembung jik [j I ?] 'masih'. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken referensi adhedhasar Baoesastra Djawa (1939: 174a). Salebetipun kaca menika tembung ingkang dipunginakaken inggih menika ngginakaken tembung iseh utawi isek. Tuladhanipun inggih menika wonten salebeting ukara "Wektumu iseh nutut ora e yen ngeterke aku sekolah?" 7) "Matura ibumu kana, mengko lek diparingi," tembunge paklike ora mingset saka lungguhe. Bayu jumangkah ninggal ruang istirahat, sedyane arep ganti sandhangan. Teka ruwang tengah wis papagan ibune sing lagi nyangga baki isi teh rong gelas. D.16/KBI/11 65
Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih Pak Rahman ndhawuhi Bayu supados Bayu matur dhateng ibunipun bilih sangunipun kantun sekedhik, mangke mesthi badhe dipuntambahi sangunipun dening Bu Tiin. Lajeng, nalika Bayu badhe gantos rasukan, piyambakipun papagan kaliyan Bu Tiin ingkang saweg ngasta baki isinipun teh kalih gelas wonten ruwang tengah. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung lek. Tembung lek menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten pamilihing diksi. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung lek [l ε ?] tegesipun 'jika'. Wonten basa Jawi baku, manawi 'jika' menika dipunsebataken yen [y ε n]. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken referensi adhedhasar Baoesastra Djawa (1939: 176a). Salebetipun kaca menika tembung ingkang dipunginakaken inggih menika ngginakaken tembung yen. Tuladhanipun inggih menika wonten salebeting ukara "Yen perlu rusaken bcah wadon kuwi, mengko tanggung jawabe ben ana tangane Bayu." KBI/78 8) Vespa dijagang cedhak pawongan kuwi, kayune didegake. Bayu enggal nyandhak wong lanang tuwa sing ngliga dhadha kanthi balung iga gegambangan. Ambegane ngosrong, kringete gemrobyos. Sadurunge lambene Bayu menga, mripate sing ndhisiki kaca-kaca. D.19/KBI/14 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih Bayu engga- enggal nyetandartaken motor vespanipun celak priyantun sepuh ingkang dipunprangguli wonten margi. Bayu enggal nyepengi priyantun menika, amargi ambeganipun sampun kepireng ngosrong, kringet ingkang medal sampun ngantos gemrobyos. Sanalika, Bayu medalaken luh rumiyin saderengipun Bayu medalaken swantenipun. 66
Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung dijagang. Tembung dijagang menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten pamilihing diksi. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung dijagang [d i j a g a ŋ] tegesipun 'distandart'. Wonten basa Jawi baku, manawi 'distandart' menika dipunsebataken distandar [d i s t a n d a r]. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken wawan rembag kaliyan narasumber ingkang asma Eyang Sawin. Eyang Sawin maringi tuladha panganggening tembung distandar, wonten salebetipun ukara "Pite Mbah Jan wis distandar ning ngarep aula." 9) Sapungkure Pak Rahman, Bayu wis dipapag Pak Ratno, diwenehi kamar ijen ing wewengkon perumahan perkebunan. Bayu ngglethak ing papan kono, ngantuke isih nggremet ing mripate banjur les, turu. D.31/KBI/67 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih nalika Pak Rahman sampun kondor, Bayu dipunpethuk dening Pak Ratno, ingkang wonten lajeng dipunparingi prisa kamaripun Bayu perkebunan. Nalika sampun mlebet kamar, Bayu langsung ngglethak wonten mriku, kraos manawi sampun ngantuk ingkang boten saged dipunampet malih. Sanalika, Bayu tilem. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung dipapag. Tembung dipapag menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten pamilihing diksi. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung dipapag [d i p a p a g] tegesipun 'dijemput'. Wonten basa Jawi baku, manawi 'dijemput' menika dipunsebataken dipethuk [d i p ǝ ṭ U ?]. Wonten basa Jawi Ngayogyakarta, boten kulina dipunginakaken tembung dipapag. Kamangka, 67
manawi wonten basa Jawi dialek Jawi Wetan, tembung dipethuk menika tegesipun kain segisekawan ingkang dipunangge mbungkus barang. Tembung dipapag [d i p a p a g] 'dijemput' menika, boten nutup kasempatan dipunginakaken ugi wonten Jawi Ngayogyakarta, amargi canggihipun teknologi, gangsaripun, saha gampilipun komunikasi ing antawisipun priyantun setunggal tlatah (Jawa Timur) kaliyan priyantun ingkang wonten tlatah sanesipun. Pawadan sanesipun inggih menika wontenipun transmigran ingkang transmigrasi saking Provinsi Jawa timur dhateng provinsi sanesipun. Awit saking pawadan-pawadan menika, saperangan priyantun Ngayogyakarta ingkang nyebataken tembung dipapag [d i p a p a g] 'dijemput'. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken referensi adhedhasar Baoesastra Djawa (1939: 490a). Salebetipun kaca menika tembung ingkang dipunginakaken inggih menika ngginakaken tembung dipethuk, saking tembung lingga pethuk. Tuladhanipun inggih menika wonten salebeting ukara "Tulung, Nasywa dipethuk, ya Mbak!" 10) "Mengko jam-jam rolas papagen ya, Yu! Tinimbang kesoren mengko bapakmu duka maneh. Rak durung kesusu kuliah, ta? Ibune menehne helm ing mentas dienggo." D.24/KBI/33 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih Bu Tiin ndhawuhi Bayu supados methuk Bu Tiin tabuh kalih welas siyang. Amargi manawi kesontenan, ajrihipun mangke Pak Rahman duka malih. Lajeng, sinambi maringaken helm ingkang nembe dipunagem, Bu Tiin mastekaken dhateng Bayu bilih Bayu boten kesesa kuliah. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung papagen. Tembung papagen menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten 68
kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten pamilihing diksi. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung papagen [p a p a ? ǝ n] tegesipun 'jemputen'. Wonten basa Jawi baku, manawi 'jemputen' menika dipunsebataken pethuken [p ǝ ṭ U ? ǝ n]. Wonten basa Jawi Ngayogyakarta, boten kulina dipunginakaken tembung papagen. Kulinanipun ngangge tembung pethuken. Kamangka, wonten basa Jawi dialek Jawi Wetan, pethuken menika tegesipun panutur ingkang mrentah salah satunggaling mitra tutur supados mbungkus barang. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken referensi adhedhasar Baoesastra Djawa (1939: 490a). Salebetipun kaca menika tembung ingkang dipunginakaken inggih menika ngginakaken tembung pethuken. Tuladhanipun inggih menika wonten salebeting ukara "Mbak Alfi, tulung ta aku pethuken saiki ya?" 11) Sepedha montor diuripi, banjur dilakokne alon-alon. Bayu ora ngerti kudu menyang ngendi dheweke awan kuwi. Dheweke banjur duwe keputusan kepenak mulih dhisik wae. Rencanane Bayu mapag ibune mengko yen wis jam rolas kurang sepuluh menit. D.27/KBI/35 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih nalika Bayu wangsul saking ngeteraken Bu Tiin, Bayu bingung kedah badhe dhateng pundi. Ananging piyambakipun gadhah pamanggih manawi wangsul rumiyin kemawon, satemah piyambakipun methuk ibunipun menika samangke tabuh kalih welas kirang sedasa menit. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung mapag. Tembung mapag menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten pamilihing diksi. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung mapag 69
[m a p a g] tegesipun 'menjemput'. Wonten basa Jawi baku, manawi 'menjemput' menika dipunsebataken methuk [m ǝ ṭ U ?]. Wonten basa Jawi Ngayogyakarta, boten kulina dipunginakaken tembung mapag. Kamangka manawi wonten basa Jawi dialek Jawi Wetan, tembung methuk menika tegesipun tiyang ingkang saweg mbugkus barang ngangge kain segisekawan. Tembung mapag [m a p a g] 'menjemput' menika, boten nutup kasempatan dipunginakaken ugi wonten Jawi Ngayogyakarta, amargi canggihipun teknologi, gangsaripun, saha gampilipun komunikasi ing antawisipun priyantun setunggal tlatah (Jawa Timur) kaliyan priyantun ingkang wonten tlatah sanesipun. Pawadan sanesipun inggih menika wontenipun transmigran ingkang transmigrasi saking Provinsi Jawa timur dhateng provinsi sanesipun. Awit saking pawadan-pawadan menika, saperangan priyantun Ngayogyakarta ingkang nyebataken tembung mapag [m a p a g] 'menjemput'. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken referensi adhedhasar Baoesastra Djawa (1939: 490a). Salebetipun kaca menika tembung ingkang dipunginakaken inggih menika ngginakaken tembung methuk. Tuladhanipun inggih menika wonten salebeting ukara "Mbak Mila wis budhal methuk Mbak Jannah apa durung ya?" 12) Bareng wis manyak dalan rada sepi, sepedha montor ing mburine Bayu nyalip kanthi ngeget. Bayu kaget, durung ilang kagete sepedha montor kuwi nyleoti ngarepe Bayu. Reaksi ndadak kuwi gawe Bayu gedandapan, setir diinger ngiwa mudhun aspal. D.20/KBI/20 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih nalika Bayu sampun mlebet margi ingkang sepen, tiyang ingkang numpaki pit motor ingkang wonten wingkingipun Bayu menika nyalip kanthi ngagetaken Bayu. Sanalika, tiyang ingkang nyalip kalawau nyleoti 70
Bayu wonten sangajengipun Bayu, ingkang ndadosaken Bayu menika gedandapan lajeng menggokaken setir pit motoripun ngiwa mandhap saking aspal. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung manyak. Tembung manyak menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten pamilihing diksi. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung manyak [m a ñ a ?] tegesipun 'masuk' utawi 'melebihi'. Wonten basa Jawi baku, manawi 'masuki' menika dipunsebataken mlebu [m l ǝ b u]. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken referensi adhedhasar Baoesastra Djawa (1939: 320b). Salebetipun kaca menika tembung ingkang dipunginakaken inggih menika ngginakaken tembung lingga luwih. Tuladhanipun inggih menika wonten salebeting ukara "Anggone pit-pitan wis mlebu Dusun Gemawang lo." 13) Karyawan kebun sing wis sengkut nyambutgawe, mbungkuk sedhela marang wong loro sing lagi numpak jeep. Dalan kebun sing tumuju pabrik pating begenjil ora rata, mulane lakune jeep ora bisa rancag. Nanging Bayu wis biasa nyetir mobile ing dalan sing kaya ngono. D.21/KBI/21 Koteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih nalika Pak Rahman kaliyan Bayu miyos perkebunan, para karyawan kebun ingkang saweg makarya, menika langsung mbungkuk saprelu sapa aruh dhateng panjenenganipun ingkang nitih jeep. Amargi margi ingkang ancasipun dhateng perkebunan boten rata, pramila mlampahipun mobil boten rancag. Ananging, Bayu sampun biyasa nyetir wonten kawontenan ingkang kados makaten, satemah piyambakipun menika tetep anteng, boten gupuh. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung begenjil. Tembung begenjil menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten 71
kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten pamilihing diksi. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung begenjil [b ǝ g ǝ n j i l] tegesipun 'tidak rata'. Wonten basa Jawi baku, manawi 'tidak rata' menika dipunsebataken gronjal [g r o n j a l]. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken referensi adhedhasar Baoesastra Djawa (1939: 165a). Salebetipun kaca menika tembung ingkang dipunginakaken inggih menika ngginakaken tembung gronjal. Tuladhanipun inggih menika wonten salebeting ukara "Dalan ngarep pondok putri kae pating gronjal." 14) Lha kok bapakmu takon sing werna-werna, jare kedhayohan wong lanang. Malah wani nudhuh aku dolan karo wong lanang. Apa ya memper? Tenane ngono aku iki duwe perasaan sepi yen terus ana omahe kari karo Sayem. D.23/KBI/32 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih Bu Tiin cariyos dhateng Bayu bilih Pak Rahman menika sampun wanton mundhut prisa ingkang maneka warni dhateng Bu Tiin, salah satunggalipun inggih menika ngendikanipun Pak Rahman, Bu Tiin karawuhan tamu jaler. Miturut cariyosipun Bu Tiin, Pak Rahman ugi nuduh Bu Tiin tindak kaliyan tiyang jaler menika, lajeng Bu Tiin dhawuh dhateng Bayu bilih sejaosipun Bu Tiin kasepen manawi wonten dalem kaliyan Bik Sayem kemawon. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung memper. Tembung memper menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten pamilihing diksi. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung memper [m ε m p ǝ r] tegesipun 'pantas'. Wonten basa Jawi baku, manawi 'pantas' menika dipunsebataken patut [p a t U t]. tembung memper [m ε m p ǝ r] 72
piyambak, manawi wonten Jawi baku menika tegesipun 'mirip' utawi 'hampir sama'. Tembung memper [m ε m p ǝ r] 'pantas' menika, boten nutup kasempatan dipunginakaken ugi wonten Jawi Ngayogyakarta, amargi canggihipun teknologi, gangsaripun, saha gampilipun komunikasi ing antawisipun priyantun setunggal tlatah (Jawa Timur) kaliyan priyantun ingkang wonten tlatah sanesipun. Pawadan sanesipun inggih menika wontenipun transmigran ingkang transmigrasi saking Provinsi Jawa timur dhateng provinsi sanesipun. Awit saking pawadan-pawadan menika, saperangan priyantun Ngayogyakarta ingkang nyebataken tembung memper [m ε m p ǝ r] 'pantas'. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken referensi adhedhasar Baoesastra Djawa (1939: 477a). Salebetipun kaca menika tembung ingkang dipunginakaken inggih menika ngginakaken tembung patut. Tuladhanipun inggih menika wonten salebeting ukara "Ngono iku dipikir dhisik, patut apa ora muni ngono kuwi." 15) Pas rodhane sepedha montore Bayu teka ngarep kampus STIE, rombongan iring-iringan colt wis wiwit mlaku. Bayu getun. Ora bisa nguntapake kembange ati ninggal Blitar kanthi pangucap, "Selamat KKN". Bayu ora bisa takon ana ngendi olehe KKN lan pira suwene, apa perlu disusul apa ora. D.26/KBI/34 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih nalika Bayu nyusul Fensi sampun dugi kampusipun Fensi, rombongan angkot ingkang dipuntumpaki dening lare-lare KKN menika sampun mlampah. Bayu ngraosaken getun tanpa kenging dipunpindha, amargi boten saged ngeteraken Fensi kanthi ngucap sugeng KKN saha boten saged nakeni menapa kemawon ingkang dipunbetahaken dening Fensi nalika wonten KKN. ingkang 73
Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung colt. Tembung colt menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten pamilihing diksi. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung colt [k ᴐ l] tegesipun 'angkutan umum'. Wonten basa Jawi baku, manawi 'angkutan umum' menika dipunsebataken angkot [a ŋ k ᴐ t]. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken wawan rembag kaliyan narasumber ingkang asma Eyang Sawin. Eyang Sawin menika maringi tuladha panganggening tembung angkot, wonten salabetipun ukara,"Aku wingi menyang Progo numpak angkot, Mbak." 16) Bu Tiin setengah mlayu tumuju papan kantore penerima tamu. Bayu nyawang njinggleng, ibune sing diwenehi kunci. Bayu kamitenggengen. "Ayo Yu! Kancaku ana kamar nomer pitulas!" "Sampun kula rantos wonten mriki mawon!" Bayu selak. D.30/KBI/40 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih nalika Bayu kaliyan Bu Tiin sampun dugi penginapan Ajar Manik, Bu Tiin langsung mandhap saha mlajeng dhateng papan panampi tamu. Sanalika, Bayu kaget mengretos ibunipun dipunparingi kunci. Lajeng, ibunipun ngejak Bayu mlebet kamar nomer pitulas saprelu manggihi kancanipun ingkang sampun wonten kamar menika, ananging Bayu nolak kanthi basa ingkang alus. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung kamitenggengen. Tembung kamitenggengen menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten pamilihing diksi. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung kamitenggengen [k a m i t ǝ ŋ g ǝ ŋ ǝ n] tegesipun 'sangat kaget'. Wonten basa Jawi baku, tembung kamitenggengen menika boten wonten tegesipun. 74
Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika boten wonten, amargi wonten basa Jawi baku boten wonten tegesing tembung ingkang jumbuh kaliyan tembung kamitenggengen. b. Wujudipun tembung ingkang dados titikan tembung lok Satuan lingual basa ingkang wujudipun tembung menika ngewrat wujud saha titikan inggih menika tembung lok. Satuan lingual basa awujud tembung ingkang ngewrat wujud saha titikan tembung lok wonten novel Kerajut Benang Ireng ingkang beda kaliyan basa Jawi baku menika wonten tigang titikan ingkang beda-beda. 1) Bu Tiin gumregah tangi, kaget krungu Bayu mbengok sakuwate. Bayu keprungu nangis mingseg-mingseg. "Ana apa, yu? Ana apa? Wis gek bubuk, cah bagus. Wis gek bubuk maneh! Cup ta, cup! D.09/KBI/04 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih nalika Bu Tiin saweg sare, Bu Tiin gumregah wungu amargi kaget mireng Bayu ingkang sampun tilem ugi, mbengok saha nangis ngantos mungseg-mingseg. Lajeng, Bu Tiin mundhut prisa dhateng Bayu menapa ingkang ndayani Bayu ngantos nangis kados mekaten saha ndhawuhi Bayu kanthi ngarih-arih supados tilem malih. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung ta. Tembung ta menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten tembung lok awujud ta. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung ta kasebat [t a] saha boten wonten tegesipun, amargi anamung minangka tembung lok. Wonten basa Jawi baku, manawi tembung lok ta [t a] menika dipunsebataken ta [t ᴐ]. Wonten basa Jawi Ngayogyakarta, ugi boten wonten tegesipun, amargi minangka tembung lok. Tembung lok menika ginanipun kangge narik kawigatosan 75
tiyang ingkang dipunjak pirembagan supados nggatosaken saha kangge ngantebaken suraos wonten sawingkingipun ukara utawi tuturan. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika ngginakaken referensi adhedhasar Baoesastra Djawa (1939: 584a). Salebetipun kaca menika tembung ingkang dipunginakaken inggih menika ngginakaken tembung lok awujud ta [t ᴐ]. Tuladhanipun inggih menika wonten salebeting ukara "Bumbune wis kokcemplungke ta?" 2) "Bayu, wah dakenteni, jare. Saka ngendi, se?" pitakone Pak Rahman bareng weruh Bayu teka karo Pak Ratno. "Titik kebun wiwit poncod wetan ngantos mubeng," wangsulane Bayu rada nggragap. D.22/KBI/23 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih Pak Rahman nakeni Bayu, Bayu menika saking pundi kemawon nalika Pak Rahman prisa manawi Bayu dugi sareng kaliyan Pak Ratno. Lajeng, kanthi radi gragap, Bayu mangsuli manawi nembe kemawon mubeng-mubeng perkebunan wiwit saking poncod sisih wetan. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung se. Tembung se menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten tembung lok awujud se. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung se kasebat [s e] saha boten wonten tegesipun, amargi anamung minangka tembung lok. Wonten basa Jawi baku utawi Ngayogyakarta, ugi boten wonten tegesipun, amargi minangka tembung lok. Tembung lok menika ginanipun kangge narik kawigatosan tiyang ingkang dipunjak pirembagan supados nggatosaken saha kangge ngantebaken suraos wonten sawingkingipun ukara utawi tuturan. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika boten dipunginakaken amargi wonten basa Jawi baku menika 76
boten dipunangge saha boten wonten tembung sanesipun ingkang sami utawi meh sami tegesipun. 3) "Wis adus, ya?" pitakone saka ngarep jendhela ngongak Bayu sing isih ibut karo karo pakaryane. Bayu lagi eling yen durung adus, "Dereng!" "Yen durung gek adus no! Ngko gek ngeterke aku," tembunge ibune krasa kepenak lan mulya dirungokne kuping. D.28/KBI/37 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih nalika Bu Tiin nakeni Bayu menapa sampun adus, Bayu nembe kemutan manawi piyambakipun menika dereng adus. Pramila, Bu Tiin langsung ngutus Bayu supados enggal adus amargi dipundhawuhi ibunipun ndherekaken Bu Tiin. Tuturan wonten nginggil ngewrat tembung no. Tembung no menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun wonten tembung lok awujud no. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung no kasebat [n o] saha boten wonten tegesipun, amargi anamung minangka tembung lok. Wonten basa Jawi baku utawi Ngayogyakarta, ugi boten wonten tegesipun, amargi minangka tembung lok. Tembung lok menika ginanipun kangge narik kawigatosan tiyang ingkang dipunjak pirembagan supados nggatosaken saha kangge ngantebaken suraos wonten sawingkingipun ukara utawi tuturan. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika boten dipunginakaken amargi wonten basa Jawi baku menika boten dipunangge saha boten wonten tembung sanesipun ingkang sami utawi meh sami tegesipun. 77
78 4. Satuan lingual jinis frasa Satuan lingual awujud frasa menika salah satunggaling perangan basa alit piyambak ingkang awujud frasa. Frasa menika kawujud saking kalih tembung utawi langkung. Kalenggahanipun frasa menika boten langkung saking setunggal fungsi. Wonten panaliten satuan lingual ingkang awujud frasa menika, kapanggihaken setunggal titikan basa Jawi dialek Jawi Wetan. Pirembagan menika badhe kaandharaken wonten ngandhap menika. Wujudipun frasa ingkang dados titikan setunggal kalenggahan Satuan lingual basa ingkang wujudipun frasa menika ngewrat wujud saha titikan inggih menika setunggal kalenggahan. Satuan lingual basa awujud frasa ingkang wujud saha titikanipun menika setunggal kalenggahan wonten novel Kerajut Benang Ireng anggitanipun Harwimuka menika wonten sekawan titikan ingkang beda-beda. 1) Slirane lair ing omah iki rolikur taun kepungkur. Bebarengan cumengere tangis jabang bayi keprungu lonceng jam ing ruwang tengah gemontang kaping sepuluh. Rambutmu ketel, awakmu lemu ndemenakke. Jabang bayimu biyen lair tanpa alangan sawiji apa, slamet. D.10/KBI/08 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, kaandharaken bilih Bayu kalairaken wonten dalemipun Bu Esti kalihlikur taun kapengker kanthi rambut ingkang ketel, badan ingkang lema ngremenaken manah, nalika nangis pisanan menika sareng kaliyan loncengipun jam ingkang kaping sedasa, saha Alhamdulillah kalairaken kanthi gangsar saha sugeng. Tuturan wonten nginggil ngewrat gabungan tembung cumengere tangis. Gabungan tembung cumengere tangis menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun inggih menika tembung menika minangka
setunggal kalenggahan. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung cumengere tangis → cumenger(e) + tangis = W (wasesa). Wonten basa Jawi baku utawi Ngayogyakarta, gabungan tembung cumengere tangis ingkang ngewrat setunggal kalenggahan kasebat boten dipunangge. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika boten dipunginakaken amargi wonten basa Jawi baku menika boten kalimrah dipunangge saha boten wonten tembung sanesipun ingkang sami utawi meh sami tegesipun. 2) "Wis jlentreh ta, katranganku? Critaku biyen ora gawe horege kahanan. Titi wanti ora rumangsa kagepok. Ibumu uga ora protes. Kahanan tetep tintrim. Mung cumengere bayi sing sadina-dinane gilir gumanti sing ngukir jantrane uripku. Aku wis ora ngeling-eling lelakon sing wis mungkur." D.11/KBI/09 Konteks: tuturan wonten ginggil menika, ngandharaken bilih Bu Esti nalika sampung rampung anggenipun cariyos babagan lairipun Bayu, panjenenganipun menika mastekaken shateng Bayu anggenipun caroyos menika boten damel risaking kawontenanipun Bayu menapa dene ibu kandhungipun Bayu ingkang sampun seda. Lajeng, Bu Esti boten badhe ngemut-emut malih lelampahan ingkang sampun kapengker. Tuturan wonten nginggil ngewrat gabungan tembung horege kahanan. Gabungan tembung horege kahanan menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun inggih menika tembung menika minangka setunggal kalenggahan. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung horege kahanan → horeg(e) + (ka)ana(an) = L (lesan). Wonten basa Jawi baku utawi Ngayogyakarta, gabungan tembung horege kahanan ingkang ngewrat setunggal kalenggahan kasebat boten dipunangge. 79
Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika boten dipunginakaken amargi wonten basa Jawi baku menika boten kalimrah dipunangge saha boten wonten tembung sanesipun ingkang sami utawi meh sami tegesipun. 3) Senajan wetenge durung kisenan, Bayu nyoba arep metu ninggalake omah kono. Dheweke isih kepengin pamit ibune. Dheweke jumangkah menyang pawon kanthi rasa was sumelang. Mengko pamit gek malah dicelathu ibune maneh. D.23/KBI/31 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih Bayu gadhah pepenginan nilar griya sinaosa wetengipun dereng kalebet tetedhan menapa-menapa. Piyambakipun kepengin nyuwun pamit ibunipun. Lajeng Bayu mlampah dhateng pawon kanthi raos ingkang kuwatos, amargi ajrih manawi dipuncelathu dening Bu Tiin malih. Tuturan wonten nginggil ngewrat gabungan tembung was sumelang. Gabungan tembung was sumelang menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun inggih menika tembung menika minangka setunggal kalenggahan. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung was sumelang → was + sumelang = L (lesan). Wonten basa Jawi baku utawi Ngayogyakarta, gabungan tembung was sumelang ingkang ngewrat setunggal kalenggahan kasebat boten dipunangge. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika boten dipunginakaken amargi wonten basa Jawi baku menika boten kalimrah dipunangge saha boten wonten tembung sanesipun ingkang sami utawi meh sami tegesipun. 4) "Fensi wonten?" pitakone Bayu. "Oo, Jeng Fensi nembe kemawon tindak ngasta gawan mbendhiyut ngaten. Kalawau inggih nengga panjenengan, ning lajeng kesiangan," critane wong wadon kuwi. D.25/KBI/33 80
Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih nalika Bayu sampun dugi griyanipun Fensi saprelu badhe methuk Fensi, ingkang mbikakaken lawang menika rewangipun Fensi. Rewangipun Fensi matur manawi Fensi sejatosipun nengga Bayu, ananging amargi sampun kesiyangan, pramila Fensi lajeng bidhal mbekta barang ingkang kathah. Tuturan wonten nginggil ngewrat gabungan tembung gawan mbendhiyut. Gabungan tembung gawan mbendhiyut tangis menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun inggih menika tembung menika minangka setunggal kalenggahan. Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung gawan mbendhiyut → gawan + mbendhiyut = L (lesan). Wonten basa Jawi baku utawi Ngayogyakarta, gabungan tembung gawan mbendhiyut ingkang ngewrat setunggal kalenggahan kasebat boten dipunangge. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika boten dipunginakaken amargi wonten basa Jawi baku menika boten kalimrah dipunangge saha boten wonten tembung sanesipun ingkang sami utawi meh sami tegesipun. 5. Satuan lingual jinis klausa Satuan lingual awujud klausa menika salah satunggaling perangan basa alit piyambak ingkang awujud klausa. Klausa menika kawujud saking gabungan tembung, ingkang saben tembung menika wonten kalenggahanipun piyambak- piyambak. Pramila, klausa menika saged dipunsebat wosing ukara, amargi saged dados cikal bakal-ipun ukara. Wonten panaliten satuan lingual ingkang awujud klausa menika, kapanggihaken setunggal titikan basa Jawi dialek Jawi Wetan. Pirembagan menika badhe kaandharaken wonten ngandhap menika. 81
82 Wujudipun klausa ingkang dados titikan kalih kalenggahan Satuan lingual basa ingkang wujudipun klausa menika ngewrat wujud saha titikan inggih menika kalih kalenggahan. Wujudipun tembung sekedhik piyambak menika kadayan saking jejer (J) saha wasesa (W) utawi wasesa (W) saha lesan (L). Satuan lingual basa awujud klausa ingkang wujud saha titikanipun menika kalih kalenggahan wonten novel Kerajut Benang Ireng anggitanipun Harwimuka menika wonten kalih titikan ingkang beda-beda. 1) Dheweke isih kelingan. Nalika urip bebarengan karo ibune ing kahanan kacingkrangan. Saiki uripe wis ora perlu leles kaya ibune dhek biyen, senajan sing dingengeri saiki dudu wong tuwane dhewe. D.12/KBI/09 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih Bayu menika taksih kemutan nalika taksih gesang sareng ibu kandhungipun menika kawontenanipun taksih kirang. Gesangingipun Bayu samenika sampun boten prelu luru-luru malih kados ibunipun rikala jaman semanten, senaosa Bayu samenika boten ndherek tiyang sepuhipun kandhung. Tuturan wonten nginggil ngewrat gabungan tembung kahanan kacingkrangan. Gabungan tembung kahanan kacingkrangan menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun inggih menika tembung menika minangka kalih kalenggahan. Ateges, tembung kasebat ngewrat jejer (J) saha wasesa (W). Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung kahanan kacingkrangan → kahanan + kacingkrangan. J W Wonten basa Jawi baku utawi Ngayogyakarta, gabungan tembung kahanan kacingkrangan ingkang ngewrat kalih kalenggahan kasebat boten dipunangge.
Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika boten dipunginakaken amargi wonten basa Jawi baku menika boten kalimrah dipunangge saha boten wonten tembung sanesipun ingkang sami utawi meh sami tegesipun. 2) "Kok repot, Bu," tembunge mung moles kahanan. "Mbok Yem dhateng pundi?" "Blonjo lo Fen," wangsulane sinambi nyelehake bokong ing kursi sangarepe Fensi. Yo, diunjuk!" D.17/KBI/11 Konteks: tuturan wonten nginggil menika, ngandharaken bilih Fensi moles kawontenanipun nalika Bu Tiin nyuguhaken teh kangge Fensi. Lajeng Fensi nyuwun prisa dhateng Bu Tiin wonten pundi Mbok Sayem, amargi ingkang damelaken unjukan biyasaniun menika Mbok Sayem. Bu Tiin mangsuli manawi Mbok sayem menika saweg blonjo. Tuturan wonten nginggil ngewrat gabungan tembung moles kahanan. Gabungan tembung moles kahanan menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun inggih menika tembung menika minangka kalih kalenggahan. Ateges, tembung kasebat ngewrat wasesa (W) saha lesan (L). Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung moles kahanan → moles + kahanan. W L Wonten basa Jawi baku utawi Ngayogyakarta, gabungan tembung moles kahanan ingkang ngewrat kalih kalenggahan kasebat boten dipunangge. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika boten dipunginakaken amargi wonten basa Jawi baku menika boten kalimrah dipunangge saha boten wonten tembung sanesipun ingkang sami utawi meh sami tegesipun. 83
6. Satuan lingual jinis ukara Satuan lingual awujud ukara menika salah satunggaling perangan basa ingkang awujud ukara. Ukara menika rerangkening tembung, ingkang kadhapuk saking kalih perangan ingkang ageng, inggih menika jejer (J) saha wasesa (W), saged ugi langkung. Wonten panaliten satuan lingual ingkang awujud ukara menika, kapanggihaken setunggal titikan basa Jawi dialek Jawi Wetan. Pirembagan menika badhe kaandharaken wonten ngandhap menika. Wujudipun ukara ingkang dados titikan tigang kalenggahan Satuan lingual basa ingkang wujudipun ukara menika ngewrat wujud saha titikan inggih menika tigang kalenggahan. Satuan lingual basa awujud ukara ingkang wujud saha titikanipun menika tigang kalenggahan wonten novel Kerajut Benang Ireng anggitanipun Harwimuka menika wonten setunggal titikan, kados ingkang wonten ngandhap menika. "Eneng apa?" "Singkirna bocah kuwi, yen perlu patenana!" Diro njenggirat kaget, plonga-plongo mripate metheleng ora ngerti apa sing kudu diwangsuli. D.33/KBI/77 Konteks: tuturan wonten ginggil menika, ngandharaken bilih nalika Bu tiin tindak dhateng griyanipun Diro, Bu Tiin nyuwun tulung dhateng Diro supados mejahi Bayu. Sanalika, Diro mlongo amargi kaget mireng menapa ingkang dipunngendikakaken dening Bu Tiin dhateng piyambakipun. Tuturan wonten nginggil ngewrat gabungan tembung Diro njenggirat kaget. Gabungan tembung Diro njenggirat kaget menika dados panandha dialek basa Jawi Wetan, amargi tembung menika boten kalimrah dipunginakaken wonten basa Jawi baku. Pramila, wujud bedanipun inggih menika tembung menika minangka tigang kalenggahan. Ateges, tembung kasebat ngewrat jejer (J), wasesa (W), saha 84
katrangan (K). Andharanipun, manawi wonten basa Jawi Wetan, tembung Diro njenggitrat kaget → Diro + (n)jenggirat + kaget. J W K Wonten basa Jawi baku utawi Ngayogyakarta, gabungan tembung Diro njenggirat kaget ingkang ngewrat tigang kalenggahan kasebat boten dipunangge. Rujukan silang utawi kontras wonten panaliten menika boten dipunginakaken amargi wonten basa Jawi baku menika boten kalimrah dipunangge saha boten wonten tembung sanesipun ingkang sami utawi meh sami tegesipun. 85
BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhedhasar asiling panaliten saha pirembagan panganggening dialek Jawi Wetan wonten novel Kerajut Benang Ireng anggitanipun Harwimuka ingkang sampun dipunandharaken wonten bab saderengipun, pramila saged dipunpendhet dudutan kados ingkang wonten ngandhap menika. 1. Jinisipun satuan-satuan lingual basa Jawi ingkang dados panandha dialek Jawi Wetan wonten salebetipun novel Kerajut Benang Ireng inggih menika fonem, morfem, tembung, frasa, klausa, saha ukara. 2. Wujud saha titikanipun dialek Jawi Wetan manawi dipuntingali saking satuan- satuan lingual ingkang dados panandha basa Jawi dialek Jawi Wetan wonten salebetipun novel Kerajut Benang Ireng inggih menika panganggening fonem /r/, fonem /b/, swanten glottal /?/, fonem /w/, konfiks, prefiks, pamilihing diksi, tembung lok, saha kalenggahanipun tembung. B. Implikasi Adhedhasar saking asiling panaliten menika, wonten mapinten-pinten implikasi ingkang saged dipundadosaken: 1. bahan waosan kangge nyengkuyung pasinaon ingkang wonten gayutipun kaliyan bab variasi basa, mliginipun prakawis satuan-satuan lingual basa Jawi dialek Jawi Wetan ingkang minangka basa lokal masarakat Jawa Timur, satemah basa Jawi dialek Jawi Wetan saged lestantun, boten ewah sami kaliyan ewahing jaman, 86
2. kangge seserepan masarakat bab jinis, wujud, saha titikaning dialek Jawi Wetan saha kangge dhasaring panaliten wonten panaliten salajengipun ingkang gayut kaliyan panaliten menika, saha 3. kangge seserepan masarakat supados gampil anggenipun mangretosi bedanipun tetembungan ing antawisipun basa Jawi dialek Jawi Wetan kaliyan basa Jawi standar utawi baku. C. Pamrayogi Adhedhasar asiling panaliten saha pirembagan wonten panaliten menika, wonten mapinten-pinten pamrayogi kados wonten ngandhap menika. 1. Asiling panaliten dialek Jawi Wetan wonten novel Kerajut Benang Ireng menika taksih kathah kekiranganipun. Panaliti taksih naliti jinis, wujud, saha titikanipun basa Jawi dialek Jawi Wetan, satemah prelu wonten panaliten salajengipun ingkang gayut kaliyan dialek Jawi Wetan supados asiling panaliten langkung wiyar saha ngrembaka. 2. Asiling panaliten menika dipunkajengaken saged dados tambahing seserepan masarakat mliginipun ingkang maos, ngengingi satuan-satuan lingual basa Jawi dialek Jawi Wetan. 87
KAPUSTAKAN Antunsuhono. 1953. Reringkesaning Paramasastra Djawa I. Yogyakarta: Hien Hoo Sing . 1953. Reringkesaning Paramasastra Djawa II. Yogyakarta: Hien Hoo Sing Ayatrohaedi. 1979. Dialektologi Sebuah Pengantar. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Badan Nasional Penanggulangan Bencana (BNPB). Balai Bahasa Yogyakarta. 2006. Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan. Yogyakarta: Kanisius. Chaer, Abdul, dan Leonie Agustina. 1995. Sosiolinguistik Perkenalan Awal. Jakarta: Rineka Cipta. Departemen Pendidikan Nasional. 2015. Kamus Besar Bahasa Indonesia Pusat Bahasa. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama. Harwimuka. 1993. Kerajut Benang Ireng. Surabaya: C. V. Sinar Wijaya. Hasan, Alwi, dkk., 2003. Tata Bahasa Baku Bahasa Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka. Kartomihardjo, Soeseno. 1988. Bahasa Cermin Kehidupan Masyarakat. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Direktorat Jendral Pendidikan Tinggi Proyek Pengembangan Lembaga Pendidikan Tenaga Kependidikan. Mulyana. 2005. Kajian Wacana Teori, Metode & Aplikasi Prinsip-prinsip Analisis Wacana. Yogyakarta: Tiara Wacana. . 2014. Bahasa Jawa Kreatif Panduan Lengkap Menulis dalam Bahasa Jawa. Yogyakarta: Tiara Wacana. Mulyani, Siti. 2008. Fonologi Bahasa Jawa. Yogyakarta: Kanwa Publisher. Nababan, P.W.J. 1984. Sosiolinguistik: Suatu Pengantar. Jakarta: PT Gramedia. Nadra dan Reniwati. 2009. Dialektologi Teori dan Metode. Yogyakarta: CV Elmatera Publishing. Nurhadi. 1995. Tata Bahasa Pendidikan Landasan Penyusunan Buku Pelajaran Bahasa. Semarang: IKIP Semarang Press. 88
Poerwadarminta, W. J. S. 1939. Baoesastra Djawa. Groningen, Batavia: J. B. Wolters Uitgevers Maatschappij N.V. Samsuri. 1982. Analisis Bahasa Memahami Bahasa secara Ilmiah. Jakarta: Erlangga. Setiyadi, Bambang. 2006. Metode Penelitian untuk Pengajaran Bahasa Asing Pendekatan Kuantitatif dan Kualitatif. Yogyakarta: Graha Ilmu. Setiyanto, Aryo Bimo. 2007. Parama Sastra Bahasa Jawa. Yogyakarta: Panji Pustaka Soedjiatno, dkk., 1984. Kata Tugas Bahasa Jawa Dialek Jawa Timur. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Sudaryanto. 1988. Metode Linguistik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. . 1991. Tata Bahasa Baku Bahasa Jawa. Yogyakarta: Duta Wacana Univercity Press. Suhardi. 2013. Pengantar Linguistik Umum. Jogjakarta: Ar-Ruzz Media. Sumarsono. 2002. Sosiolinguistik. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Tarigan, Henry Guntur. 1983. Prinsip- prinsip Dasar Sintaksis. Bandung: Angkasa. Thomas, Linda dan Shan Wareing. 2007. Bahasa, Masyarakat, & Kekuasaan. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Tim Tugas Akhir Skripsi Fakultas. 2015. Panduan Tugas Akhir TAS/TABS. Yogyakarta: Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Verhaar, J. W. M. 1996. Asas-asas Linguistik Umum. Yogyakarta: Gadjah Mada Unniversity Press. Wijana, I Dewa Putu. 2011. Berkenalan dengan Linguistik. Yogyakarta: A.Com Press. Wijaya, I Dewa Putu dan Muhammad Rohmadi. 2006. Sosiolinguistik Kajian Teori dan Analisis. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. 89
LAMPIRAN 90
No. 1 1. 2. Tabel 4. Analisis Asiling Panaliten Wujud saha Titikanipun Satuan Lingual Basa Jawi Dialek Jawi Wetan wonten Novel Kerajut Benang Ireng anggitanipun Harwimuka. Tuturan Jinis Satuan Lingual Wujud saha Titikan Satuan Lingual Katrangan Konteks Data F M T Fr K U A B C D E F G H I 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Nalika Bayu Suwal cekak biru
suwal [s u w a l] 'celana pendek' = dipunangkat putra lepeg lan klambi putih Jawi Wetan dening Pak Rahman amoh ora dirasa mlebu kaliyan Bu Tiin, omah njegangrong sruwal [s r u w a l] 'celana panjang' pisanan dipunjak kuwi. D.01/KBI/01 utawi 'celana pendek' = Jawi baku dhateng dalemipun Pak Rahman menika Bayu taksih alit, ngangge clana cekak, saha rasukan ingkang sampun risak. Nalika Bayu badhe Bayu sing mung
suwal [s u w a l] 'celana pendek' = Jawi adus, Bayu ngangge suwalan cendhak lan Wetan clana cekak saha kalungan andhuk njola kalungan andhuk, nyawang kamare ibune sruwal [s r u w a l] 'celana panjang' piyambakipun ningali sing menga. utawi 'celana pendek' = Jawi baku kamaripun ibu mbikak. D.01/KBI/37 91
Tabel Salajengipun. No. Konteks 3. Nalika Bu Tiin mendhet andhuk, Bu Tiin kaget saha bingah nalika prisa manawi Bayu anggenipun mangsuli pitakenanipun Bu Tiin menika sampun saged ngangge basa krama. 4. Bayu matur kanthi gumujeng dhateng Fensi manawi piyambakipun dereng saged mantepaken manahipun kangge nglipur Fensi. 5. Fensi radi wonten pasulayan kaliyan Erni, amargi beda pamanggih. Data "Wah, wis isa basa krama, wis pinter jebule!" Bu Tiin banjur nyaut andhuk. D.04/KBI/04 "Apa aku isa nglipur atimu, Fen?" pitakone Bayu ora mantep, setengah guyon. D.04/KBI/10 "Ngono ae kabeh isa, Er," panyucuhe Fensi sinambi mlerok menyang papan adoh. D.04/KBI/10 F M T Fr K U A B C D E F G H
92 I Katrangan isa [i s ᴐ] 'bisa' = Jawi Wetan bisa [b i s ᴐ] 'bisa' = Jawi baku isa [i s ᴐ] 'bisa' = Jawi Wetan bisa [b i s ᴐ] 'bisa' = Jawi baku isa [i s ᴐ] 'bisa' = Jawi Wetan bisa [b i s ᴐ] 'bisa' = Jawi baku
Tabel Salajengipun. No. Konteks 6. Diro taken dhateng kanca-kanca KKN- ipun babagan penyuluhan koperasi, manawi adicara estu wontenipun, Diro saged bidhal sareng. 7. Aisan menika sarujuk kaliyan pamanggihipun Erni babagan Diro. 8. Nalika Bayu badhe nyipeng wonten perkebunan, Pak Rahman mertungkas dhateng Bayu manawi ambetahaken menapa- menapa supados nyuwun Pak Rahman utawi Pak Ratno. Data "Iki ngko rak ana penyuluhan koperasi, ta?" Mesthine aku isa budhal bareng- bareng." D.04/KBI/46 "Ning jane perasaanku es-dhe-a karo kowe lo, Er. Aku nggak isa ngapusi awakku dhewe." D.04/KBI/48 "Dene kowe butuh apa ta apa isa nyuwun aku utawa marang Pak Ratno." D.04/KBI/67 F M T Fr K U A B C D E F G H
93 I Katrangan isa [i s ᴐ] 'bisa' = Jawi Wetan bisa [b i s ᴐ] 'bisa' = Jawi baku isa [i s ᴐ] 'bisa' = Jawi Wetan bisa [b i s ᴐ] 'bisa' = Jawi baku isa [i s ᴐ] 'bisa' = Jawi Wetan bisa [b i s ᴐ] 'bisa' = Jawi baku
Tabel Salajengipun. No. Konteks 9. Bayu matur dhateng Fensi, piyambakipun menika sampun rumaos ayem sampun saged mlampah, lajeng Bayu kepengin kedah wangsul sanalika. 10. Bayu nyuwun tulung dhateng Fensi manawi bakda dipunpriksa, saged menapa boten saged, piyambakipun kedah dipunjak Fensi wangsul. 11. Tekadipun Aswan, kedah manggihaken Bayu saderengipun Bayu dipunpanggihaken dening para mudha utusan Dul Komar. Data "Aku ayem, Fen, aku wis isa mlaku. Ateges aku kudu mulih saiki," kandhane Bayu sawise mlaku bali menyang kamare. D.04/KBI/93 "Ning aku njaluk tulung, mengko bubar dipriksa, isa ra isa, aku jaken mulih." D.04/KBI/93 "Aku kudu isa nemokne Bayu sadurunge dheweke ditemokne para pemudha." D.04/KBI/98 F M T Fr K U A B C D E F G H
94 I Katrangan isa [i s ᴐ] 'bisa' = Jawi Wetan bisa [b i s ᴐ] 'bisa' = Jawi baku isa [i s ᴐ] 'bisa' = Jawi Wetan bisa [b i s ᴐ] 'bisa' = Jawi baku isa [i s ᴐ] 'bisa' = Jawi Wetan bisa [b i s ᴐ] 'bisa' = Jawi baku
Tabel Salajengipun. No. Konteks 12. Aswan nyukani pamanggih dhateng Bayu manawi piyambakipun kedah saged mejahi balanipun Dul Komar rumiyin setunggal mbaka setunggal. 13. Nalika Aswan kaliyan Bayu wiwit nyerang Dul Komar saha balanipun, Aswan nyamar dados ponakanipun Bu Tiin ingkang gadhah kapreluan kaliyan Bu Tiin supados saged mlebet dalemipun Pak Rahman ingkang sampun dipunkuwaosi dening Bu Tiin. Data "Awake dhewe kudu isa nithili balane Dul Komar dhisik, Yu." D.04/KBI/111 "Anu, Mas, aku ponakane Bu Tiin. Ana penting sethithik isa ta, mlebu?" pitakone Aswan sareh. D.04/KBI/112 F M T Fr K U A B C D E F G H
95 I Katrangan isa [i s ᴐ] 'bisa' = Jawi Wetan bisa [b i s ᴐ] 'bisa' = Jawi baku isa [i s ᴐ] 'bisa' = Jawi Wetan bisa [b i s ᴐ] 'bisa' = Jawi baku
Tabel Salajengipun. No. Konteks 14. Aswan sarujuk kaliyan pamanggihipun Pak Ratno bilih samparanipun Dul Komar dipuntali wonten nginggil, kados ta jambu mente supados boten polah. 15. Bu Tiin ngalem wangi saha bagus dhateng Bayu, lajeng Bayu badhe dipunkeloni dening Bu Tiin. 16. Pak Rahman ndhawuhi Bayu supados nyuwun adus dhateng Bu Tiin utawi Bik Sayem. 17. Pak Rahman nimbali Bu Tiin mawi swanten sora supados enggal nyirami Bayu. Data "Iya Pak, mengko sikile ditaleni ana ndhuwur, ben aja isa polah." D.04/KBI/112 "Byuh, wangine, tambah nggantheng, mengko bubuk karo ibuk ya? Tak keloni." D.05/KBI/04 "Kana nyuwun adus marang ibuk apa Bik Iyem!" D.05/KBI/05 "Ibuuuuk!" bengoke Pak Rahman. D.05/KBI/05 F M T Fr K U A B C D E F G H
96 I Katrangan isa [i s ᴐ] 'bisa' = Jawi Wetan bisa [b i s ᴐ] 'bisa' = Jawi baku ibuk [i b u ?] 'ibu' = Jawi Wetan ibu [i b u] 'ibu' = Jawi baku ibuk [i b u ?] 'ibu' = Jawi Wetan ibu [i b u] 'ibu' = Jawi baku ibuk [i b u ?] 'ibu' = Jawi Wetan ibu [i b u] 'ibu' = Jawi baku
Tabel Salajengipun. No. Konteks 18. Aswan nyuwun dhateng Bu Esti cariyos babagan Bayu rikala rumiyin. 19. Bayu cariyos dhateng Bu Esti, bilih piyambakipun gumun kaliyan Bu Tiin ingkang tindak kaliyan tiyang jaler sanesipun. 20. Bayu cariyos dhateng Pak Bani manawi piyambakipun dipunsingkang dening Bu Tiin. 21. Nalika Pak Peno prisa Bu Tiin loyo, Pak Peno mundhut prisa dhateng Bik Sayem sejatosipun Bu Tiin menika kenging menapa. Data "Ibuk ra kersa crita dhisik?" pandhesage Aswan. D.05/KBI/06 "Sepindah menika kula gumun, ibuk kok medal kaliyan tiyang jaler." D.05/KBI/29 "Kula disingkang kali ibuk," tembunge Bayu kaya ora pengin ngambali alasane. D.05/KBI/59 "Ibuke geneya, Yem?" pitakone Pak Peno bisik-bisik. D.05/KBI/71 F M T Fr K U A B C D E F G H
97 I Katrangan ibuk [i b u ?] 'ibu' = Jawi Wetan ibu [i b u] 'ibu' = Jawi baku ibuk [i b u ?] 'ibu' = Jawi Wetan ibu [i b u] 'ibu' = Jawi baku ibuk [i b u ?] 'ibu' = Jawi Wetan ibu [i b u] 'ibu' = Jawi baku ibuk [i b u ?] 'ibu' = Jawi Wetan ibu [i b u] 'ibu' = Jawi baku
Tabel Salajengipun. No. Konteks 22. Pak Peno mundhut prisa dhateng Bik Iyem kesahipun Bayu saking griya menika amargi dipunjak ibunipun lajeng boten purun. 23. Fensi gadhah pamanggih manawi gesang sepisan kemawon boten prelu ngaya ingkang sanget. 24. Fensi gadhah pamanggih manawi Bayu kaliyan Fensi, langkung sae dolan kemawon. 25. Bu Tiin ngendikan dhateng Fensi bilih ingkang kesah menika ingkang taksih enem- enem kemawon. Data "Apa dijak ibuk gek emoh ngono?" D.05/KBI/71 "Rak eman-eman urip pisan ae kok ngaya temen." D.14/KBI/10 "Yen ngono wani ngluyur ae," Fensi setengah pasrah. D.14/KBI/10 "Ah, wis tuwa lo Fen, ben genti sing nom- nom ae." D.14/KBI/11 F M T Fr K U A B C D E F G H
98 I Katrangan ibuk [i b u ?] 'ibu' = Jawi Wetan ibu [i b u] 'ibu' = Jawi baku ae [a e] 'saja' = Jawi Wetan wae [w a e] 'saja' = Jawi baku ae [a e] 'saja' = Jawi Wetan wae [w a e] 'saja' = Jawi baku ae [a e] 'saja' = Jawi Wetan wae [w a e] 'saja' = Jawi baku
Tabel Salajengipun. No. Konteks 26. Bu Tiin nglipur Fensi nalika Fensi matur dhateng Bu Tiin bilih Fensi taksih badhe ndherek ujian setunggal mata kuliah malih. 27. Nalika Fensi ningali Bayu, Bayu ngraos boten sekeca manawi dipuntingali kanthi saestu. 28. Bayu nari Fensi plesir dhateng Pesisir Sarang kemawon. 29. Fensi numpak vespa nilar wana jatos badhe numbasaken sekul kaliyan teh ngangge artanipun Fensi. Data "Ya ra papa, mung siji ae, kok," tembunge ibune Bayu nglipur. D.14/KBI/11 "Ah, kok nyawang ae ta Fen! Ana apa?" D.14/KBI/12 "Pesisir Serang ae, ya Fen!" Bayu taren. D.14/KBI/14 "Wis, iki ae Yu," kandha mengkono Fensi nyengklak vespane banjur ngeblas ninggal tengah alas jati kuwi. D.14/KBI/15 F M T Fr K U A B C D E F G H
99 I Katrangan ae [a e] 'saja' = Jawi Wetan wae [w a e] 'saja' = Jawi baku ae [a e] 'saja' = Jawi Wetan wae [w a e] 'saja' = Jawi baku ae [a e] 'saja' = Jawi Wetan wae [w a e] 'saja' = Jawi baku ae [a e] 'saja' = Jawi Wetan wae [w a e] 'saja' = Jawi baku
Tabel Salajengipun. No. Konteks 30. Fensi matur dhateng bayu bilih pados warung kemawon rekaos sanget. 31. Pak Rahman ngendikan dhateng Bayu bilih panjenenganipun badhe mundhut dhaharan wonten njawi kemawon amargi raos- pangraosipun Pak Rahman boten sekeca. 32. Bik Sayem radi protes dhateng Pak Peno ingkang nggetak Pak Peno amargi pirembaganipun ngrembag kulawarganipun Pak Rahman. Data "Golek warung ae angele ngudubilah setan." D.14/KBI/16 "Wis aku takgolek ana njaba ae. Perasaanku lagi ora kepenak," Pak Rahman ninggalake Bayu sing isih ibut ana kamare. D.14/KBI/30 "Dijak omong, sing diomongne ora enek ae kok, wong ra nyapa-pa digetak!" D.14/KBI/39 F M T Fr K U A B C D E F G H
100 I Katrangan ae [a e] 'saja' = Jawi Wetan wae [w a e] 'saja' = Jawi baku ae [a e] 'saja' = Jawi Wetan wae [w a e] 'saja' = Jawi baku ae [a e] 'saja' = Jawi Wetan wae [w a e] 'saja' = Jawi baku
Tabel Salajengipun. No. Konteks 33. Fensi dipungetak dening kancanipun KKN amargi gemreneng kemawon nalika KKN. 34. Fensi gadhah pamanggih bilih manawi gadhah pilisi menika boten kenging dipun-kalkulasi. 35. Fensi protes dhateng Erni sinambi ningali papan njawi ingkang tebih. 36. Fensi gemreneng kemawon bilih mikir piyambakipun kemawon repot, mikir tiyang sanes tambah rekaos malih. Data "Hus! Kowe wiwit biyen kok gemreneng ae ki, ka-ka-en sing piye sing kokjaluk?" D.14/KBI/43 "Pacar pulisi ae wis nggak kena dikalkulasi," Fensi ndableg. D.14/KBI/43 "Ngono ae kabeh isa, Er," panyucuhe Fensi sinambi mlerok menyang papan adoh. D.14/KBI/44 "Halah, mikir awake dhewe ae repot, kok dadak mikir wong liya," Fensi loyo. D.14/KBI/45 F M T Fr K U A B C D E F G H
101 I Katrangan ae [a e] 'saja' = Jawi Wetan wae [w a e] 'saja' = Jawi baku ae [a e] 'saja' = Jawi Wetan wae [w a e] 'saja' = Jawi baku ae [a e] 'saja' = Jawi Wetan wae [w a e] 'saja' = Jawi baku ae [a e] 'saja' = Jawi Wetan wae [w a e] 'saja' = Jawi baku
Tabel Salajengipun. No. Konteks 37. Bayu badhe cariyos dhateng Aswan wonten griyanipun Aswan prakawis ingkang dipunayahi. 38. Aswan matur dhateng ibunipun manawi Bayu menika nyawanipun sampun kaincem dening Dul Komar. 39. Balanipun Dul Komr misuhi Bayu nalika Bayu mrentah piyambakipun menika ngeteraken sarapan wonten celakipun Bayu. 40. Para balanipun Dul Komar kepengin mlajeng saking tangkepanipun Bayu. Data "Wis, aku takcrita neng omahmu ae, Wan!" D.14/KBI/86 "Bayu ki nyawane kari ing pucuk rambut ae." D.14/KBI/97 "Dancuk! Dhapurmu tukang njaga pos ae, lehmu kemlelet!" D.14/KBI/116 "Ya ben sing ngarep rame-rame, ditinggal minggat ae." D.14/KBI/120 F M T Fr K U A B C D E F G H
102 I Katrangan ae [a e] 'saja' = Jawi Wetan wae [w a e] 'saja' = Jawi baku ae [a e] 'saja' = Jawi Wetan wae [w a e] 'saja' = Jawi baku ae [a e] 'saja' = Jawi Wetan wae [w a e] 'saja' = Jawi baku ae [a e] 'saja' = Jawi Wetan wae [w a e] 'saja' = Jawi baku
Tabel Salajengipun. No. Konteks 41. Sasampunipun rasukanipun Bayu dipunlepas dening Bu Tiin, rasukanipun menika dipunparingaken Bu Tiin kanthi dipununcalaken wonten salebetipun bak. 42. Pak Rahman maringaken badanipun wonten kursi saha musatakanipun wonten meja. 43. Bayu nyelehaken kaos oblongipun ingkang taksih teles kebes, kanthi dipununcalaken wonten sanginggilipun Kasur kamaripun. Data Klambine Bayu diuculi diuncalne bak. D.03/KBI/02 Awake banjur diuncalne ing kursine, banjur ungkep-ungkep ing meja. D.03/KBI/84 Kaos oblong sing isih kebes diuncalne menyang ndhuwur kasur. D.03/KBI/84 F M T Fr K U A B C D E F G H
103 I Katrangan (di-) + uncal + (-ne) → diuncalne 'dilemparkan' = Jawi Wetan (di-) + uncal + (-ke) → diuncalke 'dilemparkan' = Jawi baku (di-) + uncal + (-ne) → diuncalne 'dilemparkan' = Jawi Wetan (di-) + uncal + (-ke) → diuncalke 'dilemparkan' = Jawi baku (di-) + uncal + (-ne) → diuncalne 'dilemparkan' = Jawi Wetan (di-) + uncal + (-ke) → diuncalke 'dilemparkan' = Jawi baku
Tabel Salajengipun. No. Konteks 44. Bayu enggal nguncalaken bangkekanipun tiyang ingkang mboncengaken Bayu wonten samadyanipun wana jatos ingkang kathah rerengketanipun. 45. Pak Ratno nguncalaen tali dhateng Bayu kangge naleni samparanipun Dul Komar. 46. Bik Sayem langsung ndamelaken unjukan Bu Tiin lajeng dipunsamektaaken wonten celakipun Bu Tiin. Data Kanthi cukat, bangkekane sing nggonceng dirangkul banjur diuncalne marang regemenge manungsa sing pating cranguk ana tengah alas jati kinemulan rerungkutan. D.03/KBI/101 Tali iratan pring diuncalne. D.03/KBI/115 Wedang segelas tanggung dicepakne cedhake Bu Tiin sing katon isih loyo. D.32/KBI/70 F M T Fr K U A B C D E F G H
104 I Katrangan (di-) + uncal + (-ne) → diuncalne 'dilemparkan' = Jawi Wetan (di-) + uncal + (-ke) → diuncalke 'dilemparkan' = Jawi baku (di-) + uncal + (-ne) → diuncalne 'dilemparkan' = Jawi Wetan (di-) + uncal + (-ke) → diuncalke 'dilemparkan' = Jawi baku (di-) + cepak + (-ne) → dicepakne 'disiapkan' = Jawi Wetan (di-) + cepak + (-ke) → dicepakke 'disiapkan' = Jawi baku
Tabel Salajengipun. No. Konteks 47. Bayu ngasah jurus- jurus silatipun kanthi setunggal mbaka setunggal dipunpraktekaken tanpa mamang, dumugi jurus-jurus ingkang gabungan. 48. Enggal-enggal Bayu ngangge rasukan hem warni ijem lumut, manahipun kados dipunuber dening gesang saha pejah. 49. Dendam-ipun Bayu kados sampun ical amargi piyambakipun ngraosaken suku saha badanipun menika sakit manawi dipunebahaken. Data Jurus mbaka jurus dipraktekne tanpa kakehan tetimbangan, sawise jurus-jurus kuwi urut banjur dikombinasi nganti awake lempe-lempe. D.34/KBI/80 Klambi lorek ijo lumut diblusukne lengene cekat-ceket, keburu atine wis krasa diuber dening urip lan mati. D.35/KBI/84 Ambegan landhung, kaya-kaya kesumate dadi pupus bareng dheweke gumlethak kanthi sikil lara yen diobahne. D.36/KBI/91 F M T Fr K U A B C D E F G H
105 I Katrangan (di-) + praktek+ (-ne) → dipraktekne 'dipraktikkan' = Jawi Wetan (di-) + praktek + (-ke)→ dipraktekke 'dipraktikkan' = Jawi baku (di-) + blusuk + (-ne) → diblusukne 'dimasukkan' = Jawi Wetan (di-) + blusuk + (-ke) → diblusukke 'dimasukkan' = Jawi baku (di-) + obah + (-ne) → diobahne 'digerakkan' = Jawi Wetan (di-) + obah + (-ke) → diobahke 'digerakkan' = Jawi baku
Tabel Salajengipun. No. Konteks 50. Tiyang ingkang nyilakani Bayu menika taksih enem, brewok, saha nate mboncengaken Fensi. 51. Bayu enggal nguncalaken bangkekanipun tiyang ingkang mboncengaken Bayu wonten samadyanipun wana jatos ingkang kathah rerengketanipun. 52. Bayu digendhong dening Bu Tiin dhateng kolah amargi badhe dipunsirami dening Bu Tiin. Data "Nom-nomam kuwi brewok, yen ora salah aku tau weruh lagi nggonceng awakmu," kandhane Bayu ora tatag. D.37/KBI/92 Kanthi cukat, bangkekane sing nggonceng dirangkul banjur diuncalne marang regemenge manungsa sing pating cranguk ana tengah alas jati kinemulan rerungkutan. D.37/KBI/101 Bayu digendhong banjur rada kesusu tumuju jedhing. D.02/KBI/02 F M T Fr K U A B C D E F G H
106 I Katrangan (ng-) + gonceng → nggonceng 'memboncengkan' = Jawi Wetan (m-) + boceng + (-ke) → mboncengke 'memboncengkan' = Jawi baku (ng-) + gonceng → nggonceng 'memboncengkan' = Jawi Wetan (m-) + boceng + (-ke) → mboncengke 'memboncengkan' = Jawi baku jedhing [j ǝ ḍ I ŋ] 'kamar mandi' = Jawi Wetan kolah [k o l a h] 'kamar mandi' = Jawi baku tembung jedhing ≠ tembung kolah
Tabel Salajengipun. No. Konteks 53. Bu Tiin nyirami Bayu ngagem toya kolah ingkang asrep. 54. Bayu dipungendhong malih dening Bu Tiin dhateng kolah kados dinten saderengipun, lajeng piyambakipun dipunsirami dening Bu Tiin kanthi gematos. 55. Nalika Bu Tiin nggendhong Bayu miyos pawon, kanthi raos radi gumun, Bu Tiin mrisani Pak Rahman ingkang saweg ngebong koran. Data "Lha gene pinter ngono," Bu Tiin banjur nggrujuk Bayu nganggo banyu jedhing sing adhem kuwi. D.02/KBI/02 Bayu bali dibopong kaya dhek wengine, diajak mlebu jedhing nuli didusi kanthi gemati. D.02/KBI/05 Mungkur saka jedhing, Bu Tiin nggendhong Bayu liwat pawon nyawang Pak Rahman ngobong koran, rada gumun. D.02/KBI/05 F M T Fr K U A B C D E F G H
107 I Katrangan jedhing [j ǝ ḍ I ŋ] 'kamar mandi' = Jawi Wetan kolah [k o l a h] 'kamar mandi' = Jawi baku tembung jedhing ≠ tembung kolah jedhing [j ǝ ḍ I ŋ] 'kamar mandi' = Jawi Wetan kolah [k o l a h] 'kamar mandi' = Jawi baku tembung jedhing ≠ tembung kolah jedhing [j ǝ ḍ I ŋ] 'kamar mandi' = Jawi Wetan kolah [k o l a h] 'kamar mandi' = Jawi baku tembung jedhing ≠ tembung kolah
Tabel Salajengipun. No. Konteks 56. Bayu enggal-enggal dhateng kolah, mendhet andhuk ingkang wonten sampiran, salajengipun adus cibar-cibur wonten kolah. 57. Bayu langsung dhateng kolah lajeng adus kanthi pikiran ingkang taksih dereng tenang. 58. Bayu matur dhateng dhateng Fensi bilih Bayu taksih badhe dhateng kolah rumiyin. Data Bayu enggal tumuju jedhing, nyaut andhuk ing sampiran, banjur mlebu jedhing adus cibar-cibur. D.02/KBI/37 Bablas menyang jedhing adus cibar- cibur kanthi pikiran isih kawur. D.02/KBI/51 "Sedhela, Fen, aku arep menyang jedhing dhisik." D.02/KBI/93 F M T Fr K U A B C D E F G H
108 I Katrangan jedhing [j ǝ ḍ I ŋ] 'kamar mandi' = Jawi Wetan kolah [k o l a h] 'kamar mandi' = Jawi baku tembung jedhing ≠ tembung kolah jedhing [j ǝ ḍ I ŋ] 'kamar mandi' = Jawi Wetan kolah [k o l a h] 'kamar mandi' = Jawi baku tembung jedhing ≠ tembung kolah jedhing [j ǝ ḍ I ŋ] 'kamar mandi' = Jawi Wetan kolah [k o l a h] 'kamar mandi' = Jawi baku tembung jedhing ≠ tembung kolah
Tabel Salajengipun. No. Konteks 59. Bayu matur dhateng Fensi bilih nalika Bayu nuweni dhompetipun wonten kolah, isinipun sampun boten wonten. 60. Kanthi raos radi gumun, Bu Tiin nyuwun prisa dhateng Pak Rahman nalika Bu Tiin prisa Pak Rahman ingkang saweg ngobong koran. 61. Fensi nyuwun prisa dhateng Bayu menapa ingkang ndayani Bayu boten saged gumujeng. Data "Dhompetku bareng takbukak ing jedhing mau, jebul isine wis amblas." D.02/KBI/93 "Nyapa, Pak, korane kok diobong?" pitakone Bu Tiin. D.07/KBI/05 "Nyapa?" D.07/KBI/10 F M T Fr K U A B C D E F G H
109 I Katrangan jedhing [j ǝ ḍ I ŋ] 'kamar mandi' = Jawi Wetan kolah [k o l a h] 'kamar mandi' = Jawi baku tembung jedhing ≠ tembung kolah nyapa → nyang + apa [ñ a p ᴐ] 'kenapa' = Jawi Wetan ngapa → ana + apa [ŋ a p ᴐ] 'kenapa' = Jawi baku tembung nyang + apa ≠ tembung ana + apa nyapa → nyang + apa [ñ a p ᴐ] 'kenapa' = Jawi Wetan ngapa → ana + apa [ŋ a p ᴐ] 'kenapa' = Jawi baku tembung nyang + apa ≠ tembung ana + apa
Tabel Salajengipun. No. Konteks 62. Bik Sayem radi protes dhateng Pak Peno ingkang nggetak Pak Peno amargi ngrembag kulawarganipun Pak Rahman. 63. Nalika Diro saweg kempal kaliyan kancanipun KKN, Diro matur manawi piyambakipun menika boten wirang manawi dipundangu bab Fensi. 66. Diro nyethakaken pangendikanipun bu Tiin dhateng piyambakipun. Data "Dijak omong, sing diomongne ora enek ae kok, wong ra nyapa-pa digetak!" D.07/KBI/39 "Enggak, nyapa ngono ae isin," wangsulane Diro, bocah lanang kuwi. D.07/KBI/46 "Ora nyapa?" D.07/KBI/68 F M T Fr K U A B C D E F G H
110 I Katrangan nyapa → nyang + apa [ñ a p ᴐ] 'kenapa' = Jawi Wetan ngapa → ana + apa [ŋ a p ᴐ] 'kenapa' = Jawi baku tembung nyang + apa ≠ tembung ana + apa nyapa → nyang + apa [ñ a p ᴐ] 'kenapa' = Jawi Wetan ngapa → ana + apa [ŋ a p ᴐ] 'kenapa' = Jawi baku tembung nyang + apa ≠ tembung ana + apa nyapa → nyang + apa [ñ a p ᴐ] 'kenapa' = Jawi Wetan ngapa → ana + apa [ŋ a p ᴐ] 'kenapa' = Jawi baku tembung nyang + apa ≠ tembung ana + apa
Tabel Salajengipun. No. Konteks 65. Bu Esti ngendikan dhateng Bayu saha Aswan bilih manawi boten lepat, Bayu menika rikala semanten kalairaken wonten papan pratekipun Bu Esti. 66. Fensi cariyos bilih anggenipun piyambakipun dugi menika sampun sawetawis dangu. 67. Bayu matur dhateng Fensi bilih saweg mikir irah-irahan skripsi. Data "Ah, cat eling cat ora, kepara yen ora kleru, slirane lair uga ing papan praktekku kene, kok." D.08/KBI/06 "Sawetara, awit ngebel nggak ana sing mengakne lawang, mulane ya rada sawetara ana njaba." D.13/KBI/10 "Nggak, mikir judhul skripsi sing arep takajokne iku, lo, Fen." D.13/KBI/10 F M T Fr K U A B C D E F G H
111 I Katrangan cat [c a t] 'kadang' = Jawi Wetan cok [c ᴐ ?] 'kadang' = Jawi baku tembung cat ≠ tembung cok nggak [ŋ g a ?] 'tidak' = Jawi Wetan ora [o r a] 'tidak' = Jawi baku tembung nggak ≠ tembung ora nggak [ŋ g a ?] 'tidak' = Jawi Wetan ora [o r a] 'tidak' = Jawi baku tembung nggak ≠ tembung ora
Tabel Salajengipun. No. Konteks 68. Bayu menika boten kawratan manawi dolan kaliyan Fensi. 69. Bayu matur dhateng Fensi bilih bensinipun vespanipun menika boten kebak. 70. Nalika Bayu badhe wangsul, piyambakipun dipundangu dening Bu Esti menapa boten nenggo jajan mateng. 71. Fensi menika gadhah pamanggih saha wangsulan bilih manawi gadhah pilisi menika boten kenging dipun-kalkulasi. Data "Kabotan apa piye? Nggak." D.13/KBI/10 "Ning, iki mau bensine nggak full, lo." D.13/KBI/14 "Nggak ngenteni olehku masak jajan?" D.13/KBI/29 "Pacar pulisi ae wis nggak kena dikalkulasi," Fensi ndableg. D.13/KBI/43 F M T Fr K U A B C D E F G H
112 I Katrangan nggak [ŋ g a ?] 'tidak' = Jawi Wetan ora [o r a] 'tidak' = Jawi baku tembung nggak ≠ tembung ora nggak [ŋ g a ?] 'tidak' = Jawi Wetan ora [o r a] 'tidak' = Jawi baku tembung nggak ≠ tembung ora nggak [ŋ g a ?] 'tidak' = Jawi Wetan ora [o r a] 'tidak' = Jawi baku tembung nggak ≠ tembung ora nggak [ŋ g a ?] 'tidak' = Jawi Wetan ora [o r a] 'tidak' = Jawi baku tembung nggak ≠ tembung ora
Tabel Salajengipun. No. Konteks 72. Erni gumun dhateng Fensi ingkang purun gandheng kaliyan Diro, kamangka Diro menika gadhah brengos ingkang njegrak, potongan rambutipun boten nyeni, saha kulitipun Diro menika cemeng. 73. Kancanipun Fensi matur manawi piyambakipun boten saged ngapusi badanipun piyambak. 74. Fensi ngawisi Dewi sampun ngantos matur tetembungan menapa- menapa, amargi setan- setan ndherek nggujeng. Data "Aku padha wedoke kok ya gumun, brengose Diro njegrak potongane nggak nyeni tur kulite ireng." D.13/KBI/48 "Aku nggak isa ngapusi awakku dhewe." D.13/KBI/48 "Nggak usah omong, Wi, setan-setan melu ngguyu." D.13/KBI/48 F M T Fr K U A B C D E F G H
113 I Katrangan nggak [ŋ g a ?] 'tidak' = Jawi Wetan ora [o r a] 'tidak' = Jawi baku tembung nggak ≠ tembung ora nggak [ŋ g a ?] 'tidak' = Jawi Wetan ora [o r a] 'tidak' = Jawi baku tembung nggak ≠ tembung ora nggak [ŋ g a ?] 'tidak' = Jawi Wetan ora [o r a] 'tidak' = Jawi baku tembung nggak ≠ tembung ora
Tabel Salajengipun. No. Konteks 75. Kancanipun Fensi sampun wiwit boten ngurusi Fensi ingkang sampun gandheng kaliyan Diro. 76. Bayu nolak rayuanipun Fensi menika amargi boten sae manawi tiyang estri ngrayu. 77. Bayu dipundangu dening Pak Rahman, sangunipun Bayu menika taksih menapa sampun telas. 78. Pak Rahman ndhawuhi Bayu supados Bayu matur dhateng ibunipun bilih sangunipun kantun sekedhik, mangke badhe dipuntambahi. Data "Embuh ah, nggak urus!" D.13/KBI/49 "Aih, cewek kok ngrayu, gak etis!" D.18/KBI/12 "Sangumu jik nyekel apa ora?" D.15/KBI/11 "Matura ibumu kana, mengko lek diparingi," tembunge paklike ora mingset saka lungguhe. D.16/KBI/11 F M T Fr K U A B C D E F G H
114 I Katrangan nggak [ŋ g a ?] 'tidak' = Jawi Wetan ora [o r a] 'tidak' = Jawi baku tembung nggak ≠ tembung ora gak [g a ?] 'tidak' = Jawi Wetan ora [o r a] 'tidak' = Jawi baku tembung gak ≠ tembung ora jik [j I ?] 'masih' = Jawi Wetan isih [i s I h] 'masih' = Jawi baku tembung jik ≠ tembung isih lek [l ε ?] 'jika' = Jawi Wetan yen [y ε n] 'jika' = Jawi baku tembung lek ≠ tembung yen
Tabel Salajengipun. No. Konteks 79. Pak Bani ngendikan dhateng Bayu, bilih panjenenganipun boten pitados ibunipun Bayu menika seda amargi dipunracun. 80. Pak Bani ngendikan dhateng Bayu, manawi panjenenganipun cariyos, sambikala ingkang badhe kapanggihaken. 81. Pak Bani ngejak Bayu supados mampir wonten dalemipun Pak Bani, bok manawi gaewanipun Pak Bani taksih kagungan gendhis saha bubuk kangge ngopi sareng. Data "Aku ra percaya lek dheweke kuwi nganyut tuwuh nganggo racun." D.16/KBI/56 "Mala, Le, mala sing bakal mborok, lek aku mbeber lelakon iki." D.16/KBI/56 "Lek ngono ayo mampir omahku, ngobrol ing omah, mbok menawa likmu jik duwe gula bubuk." D.16/KBI/57 F M T Fr K U A B C D E F G H
115 I Katrangan lek [l ε ?] 'jika' = Jawi Wetan yen [y ε n] 'jika' = Jawi baku tembung lek ≠ tembung yen lek [l ε ?] 'jika' = Jawi Wetan yen [y ε n] 'jika' = Jawi baku tembung lek ≠ tembung yen lek [l ε ?] 'jika' = Jawi Wetan yen [y ε n] 'jika' = Jawi baku tembung lek ≠ tembung yen
Tabel Salajengipun. No. Konteks 82. Bu Tiin ndhawuhi Bik Sayem bilih manawi toya jeruk menika boten manis. 83. Bayu nyetandartaken motor vespanipun celak priyantun jaler sepuh ingkang dipunprangguli wonten margi wana, lajeng Bayu ngedegaken kajengipun. 84. Nalika dugi pesareyan, Bayu nglebetaken vespanipun wonten gawangan pesareyan ibunipun kandhung, lajeng dipunstandart kalih. Data "Lek banyu jeruk kuwi ora legi." D.16/KBI/70 Vespa dijagang cedhak pawongan kuwi, kayune didegake. D.19/KBI/14 Sepedha montor dilebokne gawangan pesareyan, banjur dijagang dhobel. D.19/KBI/53 F M T Fr K U A B C D E F G H
116 I Katrangan lek [l ε ?] 'jika' = Jawi Wetan yen [y ε n] 'jika' = Jawi baku tembung lek ≠ tembung yen prefks (di-) + TL (jagang) → dijagang 'distandart' [d i j a g a ŋ] = Jawi Wetan prefiks (di-) + TL (standart) → distandart 'distandart' [d i s t a n d a r t] = Jawi baku tembung dijagang ≠ tembung distandart prefks (di-) + TL (jagang) → dijagang 'distandart' [d i j a g a ŋ] = Jawi Wetan prefiks (di-) + TL (standart) → distandart 'distandart' [d i s t a n d a r t] = Jawi Baku tembung dijagang ≠ tembung distandart
Tabel Salajengipun. No. Konteks 85. Fensi mejahi mesin montoripun, lajeng dipunstandart. 86. Nalika Pak Rahman sampun kondor, Bayu dipunpethuk dening Pak Ratno, lajeng dipunparingi prisa kamaripun Bayu ingkang wonten perkebunan. 87. Bu Tiin ndhawuhi Bayu supados methuk Bu Tiin tabuh kalih welas siyang, amargi manawi kesontenan, Pak Rahman duka malih kaliyan Bu Tiin. Data Mesine dipateni, dijagang. D.19/KBI/90 Sapungkure Pak Rahman, Bayu wis dipapag Pak Ratno, diwenehi kamar ijen ing wewengkon perumahan perkebunan. D.31/KBI/67 "Mengko jam-jam rolas papagen ya, Yu! Tinimbang kesoren mengko bapakmu duka maneh." D.24/KBI/33 F M T Fr K U A B C D E F G H
117 I Katrangan prefks (di-) + TL (jagang) → dijagang 'distandart' [d i j a g a ŋ] = Jawi Wetan prefiks (di-) + TL (standart) → distandart 'distandart' [d i s t a n d a r t] = Jawi baku tembung dijagang ≠ tembung distandart prefiks (di-) + TL (papag) → dipapag 'dijemput' [d i p a p a g] = Jawi Wetan prefiks (di-) + TL (pethuk) → dipethuk 'dijemput' [d i p ǝ ṭ U ?] = Jawi baku tembung dipapag ≠ tembung dipethuk TL (papag) + sufiks (-en) → papagen 'jemputin' [p a p a g ǝ n] = Jawi Wetan TL (pethuk) + sufiks (-en) → pethuken 'jemputin' [p ǝ ṭ U ? ǝ n] = Jawi baku tembung papagen ≠ tembung pethuken
Tabel Salajengipun. No. Konteks 88. Bayu gadhah rencana badhe methuk ibunipun menika samangke tabuh kalih welas kirang sedasa menit. 89. Bayu ngadeg, lajeng enggal-enggal pamitan dhateng Pak Rahman saprelu badhe methuk Bu Tiin wonten salon kecantikan ingkang namanipun Monalisa. 90. Nalika Bayu nembe dugi dalemipun pak Rahman, Bayu menika ngraosaken manahipun trenyuh, amargi ningali Pak Rahman ingkang methuk Bayu. Data Rencanane Bayu mapag ibune mengko yen wis jam rolas kurang sepuluh menit. D.27/KBI/35 Bayu ngadeg, enggal- enggal pamitan bapake yen arep mapag ibune menyang salon kecantikan Monalisa. D.27/KBI/37 Bayu atine krasa trenyuh bareng nyawang Pak Rahmman sing wis jumangkah mapag dheweke teka. D.27/KBI/65 F M T Fr K U A B C D E F G H
118 I Katrangan prefiks N (m-) + TL (papag) → mapag [m a p a g] 'menjemput' = Jawi Wetan prefiks N (m-) + TL (pethuk) → pethuk [p ǝ ṭ U ?] 'menjemput' = Jawi baku tembung mapag ≠ tembung methuk prefiks N (m-) + TL (papag) → mapag [m a p a g] 'menjemput' = Jawi Wetan prefiks N (m-) + TL (pethuk) → pethuk [p ǝ ṭ U ?] 'menjemput' = Jawi baku tembung mapag ≠ tembung methuk prefiks N (m-) + TL (papag) → mapag [m a p a g] 'menjemput' = Jawi Wetan prefiks N (m-) + TL (pethuk) → pethuk [p ǝ ṭ U ?] 'menjemput' = Jawi baku tembung mapag ≠ tembung methuk
Tabel Salajengipun. No. Konteks 91. Nalika Bayu sampun mlebet margi ingkang radi sepen, tiyang numpak pit motor wonten wingkingipun Bayu nyalip kanthi ngagetaken Bayu. 92. Bakda Bayu liwat Talun, lajeng Bayu mlebet Wlingi. 93. Kamangka Bayu sampun mlebet bulak sabin ingkang radi panjang. Data Bareng wis manyak dalan rada sepi, sepedha montor ing mburine Bayu nyalip kanthi ngeget. D.20/KBI/20 Kutha Kecamatan Talun wis diliwati, banjur manyak kutha Kawedanan Wlingi. D.20/KBI/20 Mangka dalane manyak bulak sawah sing rada dawa. D.20/KBI/87 F M T Fr K U A B C D E F G H
119 I Katrangan manyak [m a ñ a ?] 'masuk' utawi 'melebihi' = Jawi Wetan mlebu [m l ǝ b u] 'masuk' = Jawi baku tembung manyak ≠ tembung mlebu manyak [m a ñ a ?] 'masuk' utawi 'melebihi' = Jawi Wetan mlebu [m l ǝ b u] 'masuk' = Jawi baku tembung manyak ≠ tembung mlebu manyak [m a ñ a ?] 'masuk' utawi 'melebihi' = Jawi Wetan mlebu [m l ǝ b u] 'masuk' = Jawi baku tembung manyak ≠ tembung mlebu
Tabel Salajengipun. No. Konteks 94. Margi ingkang ancasipun dhateng pabrik menika boten rata, saha pating gronjal, pramila mlampahipun mobil ingkang dipuntumpaki boten rancag. 95. Dalemipun ibu kandhungipun Bayu menika gedhek, joganipun boten rata, saged njeglongaken. 96. Bayu dipundangu dening Bu Tiin, menapa patut manawi Pak Rahman mastani Bu Tiin menika tindakan kaliyan tiyang jaler sanesipun. Data Dalan kebun sing tumuju pabrik pating begenjil ora rata, mulane lakune jeep ora bisa rancag. D.21/KBI/21 Omah gedhek pating cromplong, jogane mbludhuk begenjol- begenjil bisa njeglong tungkak. D.21/KBI/43 Apa ya memper? D.23/KBI/32 F M T Fr K U A B C D E F G H
120 I Katrangan begenjil [b ǝ g ǝ n j i l] 'tidak rata' = Jawi Wetan gronjal [g r o n j a l] 'tidak rata' = Jawi baku tembung begenjil ≠ tembung gronjal begenjil [b ǝ g ǝ n j i l] 'tidak rata' = Jawi Wetan gronjal [g r o n j a l] 'tidak rata' = Jawi baku tembung begenjil ≠ tembung gronjal memper [m ε m p ǝ r] 'pantas' = Jawi Wetan patut [p a t U t] 'pantas' = Jawi baku tembung memper ≠ tembung patut
Tabel Salajengipun. No. Konteks 97. Nalika Bayu sampun dugi kampusipun Fensi, rombongan angkot ingkang dipuntumpaki dening lare-lare KKN menika sampun mlampah. 98. Bayu ningali saben angkot ingkang mlampah, bok manawi wonten ingkang dhadha kaliyan piyambakipun 99. Kathi raos cuwa, Bayu ningali angkot ingkang mlampah kanthi iring- iringan, ngantos angkotipun boten ketingal wonten margi enggok-enggokan. Data Pas rodhane sepedha montore Bayu teka ngarep kampus STIE, rombongan iring- iringan colt wis wiwit mlaku. D.26/KBI/34 Saben colt disawang njlimet, mbokmenawa ana tangan sing lagi dhadha-dhadha marang dheweke. D.26/KBI/34 Kanthi rasa cuwa, Bayu nyawang iring- iringan colt kuwi nganti ilang ing dalan pengkokan. D.26/KBI/34 F M T Fr K U A B C D E F G H
121 I Katrangan colt [k ᴐ l] 'angkutan umum' = Jawi Wetan angkot [a ŋ k ᴐ t] 'angkutan umum' = Jawi baku tembung colt ≠ tembung angkot colt [k ᴐ l] 'angkutan umum' = Jawi Wetan angkot [a ŋ k ᴐ t] 'angkutan umum' = Jawi baku tembung colt ≠ tembung angkot colt [k ᴐ l] 'angkutan umum' = Jawi Wetan angkot [a ŋ k ᴐ t] 'angkutan umum' = Jawi baku tembung colt ≠ tembung angkot
Tabel Salajengipun. No. Konteks 100. Bayu matur dhateng Pak Rahman bilih manawi badanipun kirang sekeca, piyambakipun saged numpak angkot. 101. Angkot warni abrit jurusan Lodaya, mandheg wonten salah satunggalipun gang. 102. Angkot ingkang jurusan Wlingi dipunendhegaken dening Fensi saha Bayu. 103. Kanthi rekaos, Bayu minggah angkot tanpa pangajeng-ajeng menapa kemawon. Data "Bilih badan kirang sekeca saged numpak colt saking Talun." D.26/KBI/67 Colt mawa cet abang getih jurusan Lodaya mandheg ing sawijining gang. D.26/KBI/76 Colt sing tawa jurusan Wlingi distop. D.26/KBI/94 Kanthi rekasa Bayu munggah colt kuwi tanpa pengarep-arep apa-apa. D.26/KBI/94 F M T Fr K U A B C D E F G H
122 I Katrangan colt [k ᴐ l] 'angkutan umum' = Jawi Wetan angkot [a ŋ k ᴐ t] 'angkutan umum' = Jawi baku tembung colt ≠ tembung angkot colt [k ᴐ l] 'angkutan umum' = Jawi Wetan angkot [a ŋ k ᴐ t] 'angkutan umum' = Jawi baku tembung colt ≠ tembung angkot colt [k ᴐ l] 'angkutan umum' = Jawi Wetan angkot [a ŋ k ᴐ t] 'angkutan umum' = Jawi baku tembung colt ≠ tembung angkot colt [k ᴐ l] 'angkutan umum' = Jawi Wetan angkot [a ŋ k ᴐ t] 'angkutan umum' = Jawi baku tembung colt ≠ tembung angkot
Tabel Salajengipun. No. Konteks 104. Sanalika, Bayu kaget mengretos ibunipun dipunparingi kunci. 105. Nalika Pak Bani prisa nalika Bayu ningali Pak Bani, sanalika sukunipun dipunandhapaken lajeng jumeneng kanthi raos kaget. 106. Sanalika, Bayu kaget sanget, pikiranipun tambah kados kerajut benang cemeng. Data Bayu kamitenggengen. D.30/KBI/40 Bareng ngerti disawang Bayu, pawongan kuwi sikile mudhun banjur menyat mrepegi sing lagi ndomblong kamitenggengen. D.30/KBI/53 Bayu njomblak nyawang kamitenggengen, pikirane sansaya ruwet kaya sansaya kerajut benang-benang ireng. D.30/KBI/106 F M T Fr K U A B C D E F G H
123 I Katrangan kamitenggengen [k a m i t ǝ ŋ g ǝ ŋ ǝ n] 'sangat kaget' = Jawi Wetan Wonten basa Jawi baku inggih menika ø kamitenggengen [k a m i t ǝ ŋ g ǝ ŋ ǝ n] 'sangat kaget' = Jawi Wetan Wonten basa Jawi baku inggih menika ø kamitenggengen [k a m i t ǝ ŋ g ǝ ŋ ǝ n] 'sangat kaget' = Jawi Wetan Wonten basa Jawi baku inggih menika ø
Tabel Salajengipun. No. Konteks 107. Bayu kaliyan Aswan kaget nalika ningali Fensi dugi numpak vespa pethak. 108. Bu Tiin ngarih-arih Bayu supados mendel anggenipun nangis. 109. Bayu mastekaken kasilipun Fensi tumbas dhaharan saha teh. 110. Bayu meksa Bik Sayem supados ngendikakaken prakawis Bu Tiin. 111. Bayu dipundangu Bu Tiin manawi Bayu dereng kesesa kuliah. 112. Pak Bani mundhut prisa pawartanipun Pak Rahman dhateng Bayu Data Wong loro kamitenggengen. D.30/KBI/116 Cup ta, cup! D.09/KBI/07 "Ning, kasil, ta, Fen?" Bayu kuwatir. D.09/KBI/16 "Ayo, kowe rak ngerti, ta?" Bayu isih ngoyak. D.09/KBI/26 "Rak durung kesusu kuliah, ta?" D.09/KBI/33 "Piye Si Rahman ya sih sehat-sehat ae, ta?" D.09/KBI/55 F M T Fr K U A B C D E F G H
I Katrangan kamitenggengen [k a m i t ǝ ŋ g ǝ ŋ ǝ n] 'sangat kaget' = Jawi Wetan Wonten basa Jawi baku inggih menika ø ta [t a] = Jawi Wetan ta [t ᴐ] = Jawi baku ta [t a] = Jawi Wetan ta [t ᴐ] = Jawi baku ta [t a] = Jawi Wetan ta [t ᴐ] = Jawi baku ta [t a] = Jawi Wetan ta [t ᴐ] = Jawi baku ta [t a] = Jawi Wetan ta [t ᴐ] = Jawi baku
Tabel Salajengipun. No. Konteks 113. Bu Tiin matur dhateng Pak Rahman, manawi nampi Bayu ananging, pamanggihipun Bu Tiin, Bayu menika boten saged ngalahaken putranipun piyambak. 114. Saderengipun wangsul, Fensi nari Bayu supados purun wangsul wonten griyanipun Fensi. 115. Fenssi mastekaken dhateng Bayu manawi samparanipun Bayu menika sampun saged kangge mlampah kanthi jejeg. Data "Ya trima, Mas, ning ora ngalahne yen anake dhewe, ta?" D.09/KBI/72 "Ning, kowe gelem mulih menyang omahku, ta?" D.09/KBI/93 "Sikilmu wis kena kanggo njangkah jejeg, ta?" D.09/KBI/109 F M T Fr K U A B C D E F G H
I Katrangan ta [t a] = Jawi Wetan ta [t ᴐ] = Jawi baku ta [t a] = Jawi Wetan ta [t ᴐ] = Jawi baku ta [t a] = Jawi Wetan ta [t ᴐ] = Jawi baku
Tabel Salajengipun. No. Konteks 116. Aswan mastekaken dhateng Fensi wonten sangajengipun Bayu, manawi ingkang ngandhuti Fensi inggih menika Diro. 117. Pak Rahman nakeni Bayu nalika Pak Rahman prisa manawi Bayu menika duginipun sareng kaliyan Pak Ratno, bilih Bayu menika saking pundi kemawon. 118. Bu Tiin langsung ngutus Bayu supados enggal adus. Data "Ning, sing ngetengi rak Diro ta?" D.09/KBI/117 "Saka ngendi, se?" pitakone Pak Rahman bareng weruh Bayu teka karo Pak Ratno. D.22/KBI/23 "Yen durung gek adus no!" D.28/KBI/37 F M T Fr K U A B C D E F G H
I Katrangan ta [t a] = Jawi Wetan ta [t ᴐ] = Jawi baku se [s e] = Jawi Wetan Wonten basa Jawi baku inggih menika ø no [n o] = Jawi Wetan Wonten basa Jawi baku inggih menika ø
Tabel Salajengipun. No. Konteks 119. Nalika Bayu nangis pisanan menika sareng kaliyan loncengipun jam ingkang kaping sedasa. 120. Ingkang dipunmirengaken Bu Esti anamung tangis eluh saben dintenipun. 121. Bu Esti mastekaken dhateng Bayu anggenipun cariyos menika boten damel risaking kawontenanipun Bayu. Data Bebarengan cumengere tangis jabang bayi keprungu lonceng jam ing ruwang tengah gemontang kaping sepuluh. D.10/KBI/08 Mung cumengere bayi sing sadina- dinane gilir gumanti sing ngukir jrantane uripku. D.10/KBI/09 Critaku biyen ora gawe horege kahanan. D.11/KBI/09 F M T Fr K U A B C D E F G H
127 I
Katrangan cumengere + tangis = cumengere tangis → W (wasesa) → 1 kalenggahan cumengere + bayi = cumengere bayi → W (wasesa) → 1 kalenggahan horege + kahanan = horege kahahanan → L (lesan) → 1 kalenggahan
Tabel Salajengipun. No. Konteks 122. Lajeng Bayu mlampah dhateng pawon kanthi raos ingkang kuwatos. 123. Rewangipun Fensi menika matur dhateng Bayu manawi Fensi menika sampun bidhal mbekta barang ingkang kathah. 124. Bayu menika taksih kemutan nalika taksih gesang sareng ibu kandhungipun menika kawontenanipun taksih kirang. 125. Fensi moles kawontenanipun nalika Bu Tiin nyuguhaken teh kangge Fensi saha Bayu. Data Dheweke jumangkah menyang pawon kanthi rasa was sumelang. D.23/KBI/31 "Oo, Jeng Fensi nembe kemawon tindak ngasta gawan mbendhiyut ngaten." D.25/KBI/33 Nalika urip bebarengan karo ibune ing kahanan kacingkrangan. D.12/KBI/09 "Kok repot, Bu," tembunge mung moles kahanan. D.17/KBI/11 F M T Fr K U A B C D E F G H
128 I Katrangan was + sumelang = was sumelang → L (lesan) → 1 kalenggahan
gawan + mbendhiyut = gawan mbendhiyut → L (lesan) → 1 kalenggahan
kahanan + kacingkrangan J W → 2 kalenggahan moles + kahanan W L → 2 kalenggahan
Tabel Salajengipun. No. Konteks 126. Sanalika, Diro mlongo amargi kaget mireng menapa ingkang dipunngendikakaken dening Bu Tiin dhateng piyambakipun, satemah Diro boten saged mangsuli. Data Diro njenggirat kaget, plonga-plongo mripate metheleng ora ngerti apa sing kudu diwangsuli. D.33/KBI/77 F M T Fr K U A B C D E F G H
129 I Katrangan Diro + njenggirat + kaget J W K → 3 kalenggahan
Katrangan: a. KBI: Kerajut Benang Ireng b. F : Fonem c. M: Morfem d. T : Tembung e. Fr: Frasa f. K : Klausa g. U : Ukara h. A: fonem /r/ i. B: fonem /b/ j. C: glottal /?/ k. D: fonem /w/ l. E: konfiks m. F: prefiks n. G: diksi o. H: tembung lok p. I: kalenggahan tembung 130