PARAMASASTRA A. Paramasastra Paramasastra yaiku ngelmu kang nyinaoni babagan aksara, wanda (suku kata), tembung (kata), lan ukara (kalimat). 1. Aksara Latin Basa Jawa a. Aksara Vokal Huruf a i u o e lan Ɛ ê Tuladha aku, kula, watu, waja iwak. Kali, sikil, pitik urang, tukang, buku, sumur, welut ora, obor, koran, botol, coro enak, tela, pare Ɛmber, ƐlƐk, bƐbƐk êmas, sêga, lêmu, gedhang b. Aksara Konsonan Huruf b c d dh g h j k l Tuladha Buku, tumbas, anteb Cecak, pacul, mancep Dolan, dandan, tindak, duren Dhokar, dhahar, padha Gadhing, rega, ajeg Wayah, sayah Jaran, ajur, jarit Kasur, aku, anak Lemah, alus, adol Huruf m n p r s t th w y Tuladha Manuk, rambut, ayam Negara, tandur, dolan Paku, opak, raup Rasa, pari, bubar Sapi, rusak, manis Tuku, rata, arit Thukul, bathuk Wayang, gowa Yen, yaiku, loyo 2. Tembung ➢ Paramasastra miturut golongan/jinise tembung, kaperang dadi: a. Tembung aran (kata benda) Tuladha: radio, meja, salak lan sakpiturute.
b. Tembung kriya (kata kerja) Tuladha: maca, turu, mangan, lan sakpiturute. c. Tembung sesulih (kata ganti) Tuladha: ko, aku, lan sakpiturute. d. Tembung wilangan (kata bilangan) Tuladha: telu, enem, lan sakpiturute. e. Tembung kaanan (kata sifat) Ttuladha: ayu, apik, seneng, sugih, susah, ala, lan sakpiturute. f. Tembung katrangan (kata keterangan) Tuladha: arep, bisa, bakal, isih, meh, mesthi, wis, lan sakpiturute. g. Tembung Panyilah (kata sandang) Tuladha : Sang, Si, Sri, Para, lan sakpiturute. h. Tembung panggandheng (kata hubung) Lan, uga, utawa, karo, banjur, saha, lan sakpiturute. i. Tembung ancer-ancer (kata depan) Ing, saka, nang, dening, dhateng, supaya, lan sakpiturute. j. Tembung Panyeru (kata seru) Oo, hore, heh, hus, jen, lah, kok, nah, lan sakpiturute. ➢ Wujude tembung kaperang dadi loro, yaiku: a. Tembung lingga (kata dasar) Tembung lingga yaiku tembung kang isih wutuh, kang durung oleh imbuhan apa-apa. Tuladhane yaiku pari, lunga, mustaka, tuku, lan liya-liyane. b. Tembung andhahan (kata imbuhan) Tembung kang wis owah saka linggane amarga wis diwenehi imbuhan. Imbuhan kaperang dadi telu, yaiku ater-ater (awalan), seselan (sisipan), lan panambang (akhiran). 1) Ater-ater, ater-ater utawa awalan yaiku imbuhan kang panggone ing kiwane tembung utawa ing ngarepe tembung. Ater-ater Tuladha m, n, ny, ng m + pangan = mangan n + tulis = nulis
ny + sambel = nyambel ng + kunci = ngunci ng + pel = ngepel a a + teges = ateges a + wujud = awujud ma ma + kidul = mangidul ma + tunggal = manunggal ma + sembah = manyembah Ka ka + tulis = katulis ka + iring = kairing ka + wujud = kawujud Ke ke + jepit = kejepit ke + obong = keobong ke + gawa = kegawa Di / dipun di + wulang = diwulang dipun + dhahar = dipundhahar Sa sa + kilo = sakilo sa + wulan = sak wulan 2) Seselan, seselan utawa sisipan yaiku imbuhan kang dununge ing kiwane tembung utawa ing ngarepe tembung. Seselan Tuladha um- Gantung + um = gumantung Tindak + um = tumindak Laku + um = lumaku in- Kanthi + in = kinanthi Gambar + in = ginambar Sambar + in = sinambar
3) Panambang, panambang utawa akhiran yaiku imbuhan sing ana ing mburi tembung. Panambang Tuladha i Atem + i = antemi Bali + i = balii = baleni a Tuku + a = tukua Bali + a = balia e / -ipun buku + e = bukune dalan + e = dalane dhahar + ipun = dhaharipun en Waca + en = wacanen Buka + en = bukaken an Pangan + an = panganan Jarit + an = jaritan na kendho + na = kendhokna buang + na = buangna 3. Ukara Ukara iku mujudake rerangkening tembung kang bisa ngudharake sawijining karep ganep sabab. Rerangkenge tembung supaya dadi ukara iku kudu nganggo pranatan kang wis gathuk. Tandha-tandhane ukara yaiku (a) bisa ngadeg dhewe; (b) seora-orane dumadi saka jejer lan wasesa; (c) ing basa latin wiwitane ukara katulis mawa aksara gedhe lan pungkasane nggunakake tandha titik, koma, titik koma, tandha pakon, lan tandha pitakon; (d) ana laguning pocapan (intonasi). 3.1 Wujud Ukara Adhedhasar rangka ukara (struktur kalimat), ukara basa Jawa bisa dipilah-pilah dadi jejer (subjek), wasesa (predikat), lesan (objek), geganep (pelengkap) lan panerang (adverbial). a. Jejer (J) Jejer utawa subjek yaiku perangan kang dadi bakune ukara. Manut pranataning ukara, jejer iku akeh-akehe / lumrahe dumunung ing ngarep. Kang bisa ngiseni kothak jejer iku ora mung
tembung aran, nanging uga tembung kriya, kaanan, wilangan, sarta tembung sesulih purusa (kata ganti orang). Conto Ukara Jejere Wujud tembung Bapak tindak Bapak Tembung aran Sinau luwih becik tinimbang Sinau Tembung kriya ngalamun Jujur bisa nentremake ati Jujur Tembung kaanan Sewindu iku wolung taun Sewindu Tembung wilangan aku karo ko sinau bareng Aku karo ko Tembung sesulih purusa b. Wasesa (W) Wasesa utawa predikat yaiku perangan kang dadi inti utawa kang dadi punjering ukara. Ukara tanpa wasesa ora bisa diarani ukara. Wasesa manggone ing sakwise jejer. Ing basa Jawa tembung kriya, kaanan, aran, wilangan, lan frasa ancer-ancer bisa ngisi kothak kosong wasesa. Conto Ukara Wasesane Wujud tembung Simbah nyapu Nyapu Tembung kriya Bocah kae pinter Pinter Tembung kaanan Dheweke iku sindhen Sindhen Tembung aran Dhuwitku limangatus Limangatus Tembung wilangan Pak Teguh saka Banyumas Saka Banyumas Frasa Ancer-ancer c. Lesan (L) Lesan utawa objek iku bakal ana yen ukarane awujud ukara tanduk (kalimat aktif). Yen ukara tanggap (kalimat pasif) ora duwe lesan. Tetengere, lesan bisa didadekake jejer ing ukara tanggap. Conto Ukara Tanduk Lesane Yen didadekake Ukara Tanggap Bapak ngagem sarung Sarung Sarung diagem Bapak Wilna nandur kembang Kembang Kembang ditandur Wilna Mas joko tumbas sate Sate Sate ditumbas Mas Joko
d. Geganep (Gg) Geganep utawa pelengkap yaiku kalebu perangan ukara kang gunane njangkepi wasesa. Ukara kang ana geganepe iku padatan wasesane awujud tembung kriya. Senajan padha-padha njangkepi wasesa, nanging geganep ora bisa didadekake ukara tanggap. Conto Ukara Tanduk Geganep Adhiku kelangan dhuwit Dhuwit Mbak Titi pindhah umah Umah Tanganku kecepit lawang Lawang e. Panerang (P) Panerang utawa adverbial mujudake perangan ukara kang ora kudu ana ing ukara. Conto Ukara Panerang Adhiku lara panas adhem mau esuk Mau esuk Ibu mundhut jeruk ing Pasar Segamas Ing Pasar Segamas Vika arep kuliah ing UGM Ing UGM Saiki ko arep ngapa? Saiki 3.2 Ukara Tanduk lan Tanggap a. Ukara Tanduk Ukara tanduk utawa kalimat aktif yaiku ukara kang wasesane awujud tembung kriya tanduk (kalimat yang predikatnya berupa kata kerja aktif). Tembung kriya kang dadi wasesa ing ukara tanduk padatan/biyasane nggunakake ater-ater anuswara (m-, n-, ng-, lan ny-), lan panambang i utawa -ke/-na. Jejer ing ukara tanduk biyasane nindakake pakaryan utawa dadi paraga. Tuladhane ukara tanduk: ➢ Bebeke Pak Jaya ngendhog ➢ Adhiku lagi nggawe donat ➢ Sintia arep nonton wayang kulit
➢ Pak Ari macul ing sawah ➢ Nita nyapu latar ➢ Yanto nukoni bakso kae nganti bola-bali ➢ Dita nggawekna bakwan jagung kanggo Lisa b. Ukara Tanggap Ukara tanggap utawa kalimat pasif yaiku ukara kang wasesane awujud tembung kriya tanggap (kalimat yang predikatnya berupa kata kerja pasif). Jejer ing ukara tanggap biyasane dadi sasaran utawa dikenani pakaryan. Wasesa ing ukara tanggap migunakake tembung kriya kang diwenehi ater-ater di-, ka-, utawa seselan -in-. Tuladhane ukara tanggap: ➢ Adhiku ditukari kancane ➢ Bukune Adi digawa Mila ➢ Tembang iki katulis nalika wulan Agustus ➢ Gadjah Mada winisuda dadi patih