Dina Putri Anggraini Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah, FBS, UNESA(aira_aizawa@yahoo.co.id) Abstrak dhusun Kemlaka kang isih tradhisional. Cerbung Lurung iki ngandharake kabudayane bebrayan Jawa kang isih diugemi nganti jaman saiki. Sistem pranatan sosial lan kabudayan bebrayan Jawa sarta daya pangaribawane tumrap reriptan sastra, narik kawigaten kanggo ditliti, amarga pranatan sosial lan kabudayan bebrayan Jawa iku titi khase bebrayan Jawa kang misuwur. Adhedhasar landhesan panliten kasebut, bisa dijupuk underaning panliten, yaiku (1) kepriye wujude cerbung ‡/XUXQJ· DQJJLWDQH 6XKLQGUL\R NHSUL\H WLQWLQJDQ DQWURSRORJLV FHUEXQJ ‡/XUXQJ· DQJJLWDQH 6XKLQGUL\R ODQ NHSUL\H GD\D SDQJDULEDZDQH NDEXGD\DQ WXPUDS FHUEXQJ ‡/XUXQJ· DQJJLWDQH 6XKLQGUL\R 6DND XQGHUDQLQJ SDQOLWHQ NDVHEXW PXOD WXMXZDQ SDQOLWHQH \DLNX 1JDQGKDUDNH ZXMXGH FHUEXQJ ‡/XUXQJ· DQggitane Suhindriyo, (2) NDEXGD\DQ WXPUDS FHUEXQJ ‡/XUXQJ· DQJJLWDQH 6XKLQGUL\R Panliten iki diajab bisa nambah kawruh ngenani telaah sastra Jawa, mligine kanthi tintingan antropologi sastra. Panliten iki uga diajab bisa mbiyantu para maos supaya luwih ngerteni isine cerbung kasebut, utamane kabudayane Jawa. Panliten iki nggunakake teori antropologi sastra kanggo ngonceki underaning panliten. Panliten iki klebu SDQOLWHQ GHVNULSWLI NXDOLWDWLI NDQJ QJJXQDNDNH VXPEHU GDWD DUXSD FHUEXQJ ‡/XUXQJ· DQJJLWDQH 6XKLQGUL\R kang kapacak ing kalawarti Djaka Lodang taun 2011. Kanggo ngumpulake data kang dibutuhake, nggunakake metode kapustakan lan teknik maca sarta cathet. $VLOH SDQOLWHQ LNL \DLNX FHUEXQJ ‡/XUXQJ· LNL PXMXGDNH UHULSWDQ VDVWUD UHDOLV \DLNX UHULSWDQ VDVWUD NDQJ nggambarake kahanan kang slaras karo kahanan ing kanyatan. Iki bisa dititi saka unsur-unsur reriptan sastrane kang nggambarake kahanan ing kanyatan, yaiku paraga, alur, konflik, kelir, lan temane. Perangan-perangan antropologis FHUEXQJ ‡/XUXQJ· \DLNX SDQJXULSDQH EHEUD\DQ GKXVXQ .HPODND NDQJ LVLK WUDGKLVLRQDO ODQ QGXZHQL SDNDU\DQ EDNX anam besek. Wewangunan omah Jawa ing dhusun Kemlaka. Panganan, sandhangan, lan kesenian khas bebrayan Jawa. Bebrayan dhusun Kemlaka uga ngugemi bab pranatan sosial, yaiku uluk salam, ngurmati tamu, ngurmati wong kang luwih tuwa, lan drajade luwih luhur. Adat istiadat kang isih diugemi nganti seprene yaiku adat merti dhusun. Mitos- mitos kang isih diugemi dening bebrayan dhusun Kemlaka, yaiku mitos dina geblag, lakon wayang lan dhalange, lan pralambang kewan. Kabudayan Jawa kasebut, nduweni daya pangaribawa kang gedhe banget tumrap reriptan sastra. Kanthi perangan-SHUDQJDQ DQWURSRORJLV NDVHEXW FHUEXQJ ‡/XUXQJ· NHEak kawruh ngenani kabudayan lan sejarah. PURWAKA Bebrayan Jawa mujudake bebrayan kang ngugemi bab kabudayan. Sing diarani kabudayan yaiku asil pamikire manungsa kang wis mbalung sungsum lan (Koentjaraningrat, diasilake 1974:11). Salah sawijining wujud kabudayan Jawa yaiku kasusastran. Kasusastran yaiku asil pamikirane manungsa kang arupa tulisan utawa lesan. Anane pamikiran mau, adhedhasar kanyatan panguripane manungsa saben dinane. Reriptan sastra iku sejatine ora mung wujud crita wae, nanging kang luwih wigati, yaiku gegambaran kang ana sajroning crita kasebut (Ratna, 2007:277). Kanthi mangkono, sastra uga mujudake gegambaraning bebrayan utawa kabeh kang dumadi sajroning urip nalikane sastra iku tuwuh, kayata gegambaran budaya. Saka gegambaran kaya mangkono iku, bisa dingerteni yen perkara kang dumadi sajroning reriptan sastra sawise proses sinau kasebut ora uwal saka juru sastra minangka manungsa kang nduweni budaya. Reriptan sastra bisa dianalisis kanthi maneka warna pendekatan utawa tintingan. Hough (sajroning Hardjana, 1983:59) ngandharake yen reriptan sastra bisa dianalisis kanthi nggunakake limang tintingan, yaiku tintingan moral, formal, sosiologis, psikologis, sarta tintingan mitos lan aketipe. Panliti bisa milih salah siji saka limang tintingan kasebut kang selaras karo paugeran sing onjo sajroning reriptan sastra kasebut. reriptan sastra Jawa kang nggambarake kahanan budaya sawijine dhaerah, yaiku cerbung kanthi irah-irahan Lurung anggitane Suhindriyo. &HUEXQJ ‡/XUXQJ· NDSDFDN LQJ NDODZDUWL Djaka Lodang wiwit edhisi 6 sasi Juli 2011, nganti edhisi 21 sasi Oktober 2011. Suhindriyo iku sawijining juru sastra kang misuwur ing kasusastran Jawa. Reriptan-reriptan kang diasilake dening Suhindriyo uga akeh kang isine ngenani Salah sawijining 1
Page | 2 budaya lan sejarah, amarga panjenengane lulusan jurusan Sejarah (Suwondo, IKIP Negeri Yogyakarta 2006:206). Katrangan kasebut nggenahake yen akeh reriptan sastra kang diripta dening Suhindriyo iku nggambarake sejarah lan budayane bebrayan Jawa kang misuwur tansah ngugemi adat istiadat. Saliyane iku, uga ana saperangan reriptane Suhindriyo kang wis dtliti dening mahasiswa Unnes. Bab kasebut nggenahake yen reriptane juru sastra iki pantes dtliti minangka wakil saka reriptan sastra ing jaman Jawa modern. ing sawijining reriptan sastra kang nggambarake kabudayane bebrayan Jawa. Kabudayane bebrayan Jawa sajroning dhusun Kemlaka kang isih tradhisional. Saka andharan kasebut, trep yen cerbung Lurung sastra kanggo ditliti kanthi ngonceki kabudayane bebrayan sajroning cerbung irah-irahan Crita iki nggunakake mitos. Panliten Sambung Lurung Anggitane Suhindriyo (Tintingan Antropologi Sastra) .DQWKL SDQOLWHQ LNL ‡/XUXQJ· NDQJ nyritakake bebrayan Jawa ing tlatah padhusunan lan kabudayane kang isih diugemi, diajab bisa kanggo nambah kawruh ngenani bebrayan Jawa lan kabudayane. Sesambungan karo lelandhesaning panliten mau, underaning panliten iki, yaiku (1) kepriye wujude FHUEXQJ ‡Lurung· anggitane Suhindriyo? (2) kepriye tintingan antropologis FHUEXQJ ‡Lurung· anggitane Suhindriyo? (3) kepriye daya pangaribawane kabudayan tumrap FHUEXQJ ‡Lurung· anggitane Suhindriyo?. Tujuwaning panliten iki, yaiku (1) ngandharake wujude (2) ngandharake WLQWLQJDQ DQWURSRORJLV FHUEXQJ ‡/XUXQJ· DQJJLWDQH (3) ngandharake daya pangaribawane Suhindriyo NDEXGD\DQ DQJJLWDQH FHUEXQJ WXPUDS Suhindriyo. Paedahing panliten iki, bisa nambah kawruh ngenani telaah sastra Jawa, mligine kanthi tintingan antropologi sastra. Panliten iki diajab bisa menehi gegambaran ngenani kabudayane bebrayan Jawa lan bisa menehi rangsangan tumrap panggulawentah apresiasi sastra. Panliten iki uga diajab bisa mbiyantu para maos supaya luwih ngerteni isine cerbung kasebut, utamane kabudayane Jawa. tintingan antropologi ‡/XUXQJ· (2009:353) ngandharake yen imajinatif. Ratna aweh kawigaten marang antropologi manungsa minangka sistem kultural, paseduluran, mitos, lan pakulinan-pakulinan liyane. Saliyane ngemu data antropologis, reriptan sastra uga ngemu data sosiologis, kayata pranatan sosial. sastra agen Tintingan Struktur Sawijining reriptan sastra, mesthi nduweni wujud. Wujude reriptan sastra, bisa dtliti saka struktur intrinsik, jalaran struktur iku unsur kang mangun sawijining reriptan sastra. Struktur intrinsik yaiku unsur- unsur kang mangun iku dhewe (Nurgiyantoro, 2007:23). Unsur-unsur kasebut, yaiku unsur-unsur kang ana sajroning reriptan sastra kasebut, kang nduweni sesambungan antarane siji lan sijine, kang ndadekake makna reriptan sastra mau dadi utuh. intrinsik reriptan sastra Tema Tema iku unsur intrinsik sing paling utama sajroning reriptan sastra. Saben reriptan sastra mesthi duwe tema crita, amarga tema iku nggambarake tegese crita kasebut. Hartoko (sajroning Nurgiyantoro, 2007:68) ngandharake yen tema minangka gagasan dhasar kang nyengkuyung sawijine reriptan sastra lan kang kaemot sajroning teks minangka struktur semantis lan kang sesambungan karo pepadhan lan pambedan. Kanggo nemokake tema sawijine reriptan sastra fiksi, kudu didudut sakabehe crita, ora adhedhasar perangan-perangan (Nurgiyantoro, 2007:68). lan Rahmanto tartamtu crita Paraga lan Wewatakane Paraga iku minangka pawongan kang nindakake kabeh kang dumadi sajroning crita. Abrams (sajroning Nurgiyantoro, 2007:165) ngandharake yen paraga crita (character) yaiku wong-wong kang disuguhake sajroning sawijine reriptan naratif, utawa drama, kang dening pamaos ditegesi nduweni kakuwatan moral lan bab-bab tartamtu kayata lan apa kang ing pangucapane ditindakake. Adhedhasar kalungguhane paraga sajroning crita, paraga mau kaperang dadi paraga utama lan paraga tambahan. Yen dideleng saka fungsi penampilan paraga, paraga sajroning crita bisa diperang dadi paraga protagonis lan paraga antagonis. TINTINGAN KAPUSTAKAN Alur Antropologi Sastra Antropologi sastra yaiku analisis reriptan sastra ngenani sesambungane karo kabudayan (Ratna, 2011:31). Sesambungan antarane reriptan sastra lan kabudayan, yaiku reriptan sastra minangka perangane kabudayan, njlentrehake bab panguripan kanthi cara kreatif Alur uga kerep diarani plot, yaiku sawijining unsur intrinsik kang wigati sajroning reriptan sastra. Stanton (sajroning Nurgiyantoro, 2007:113) ngandharake yen plot yaiku crita kang isine perkara-perkara kang dumadi kanthi sesambungan. Tegese, perkara siji disebabake dening perkara liyane utawa nyebabake 2
Page | 3 (sajroning dumadine Nurgiyantoro, 2007:142) ngandharake yen sawijining plot kudu kasusun saka trap-trapan, yaiku perangan kawitan (beginning), perangan tengah (midle), lan pungkasan (end). Adhedhasar trap-trapan wektu, plot diperang dadi telu, yaiku plot lurus (progresif), plot sorot balik (flashback), lan plot campuran (progresif-regresif). perkara liyane. Aristoteles telung Konflik wong. Yana (2010:136) uga ngandharake unggah- ungguh, yaiku tata cara turun-temurun kang ngrembaka ing bebrayan Jawa kang ngatur sesambungan antar pawongan lan golongan supaya padha ngerteni lan antarane ngurmati miturut pawongan lan golongan iku, mesthi wae ngenani tindak- tanduk lan sopan santun. Mula, bab unggah-ungguh sajroning bebrayan Jawa iku minangka bab kang wigati banget. adate. Sesambungan Konflik yaiku bab kang diadhepi dening paraga sajroning crita. Konflik minangka unsur kang bisa nemtokake suspense sajroning crita. Wellek & Warren (sajroning Nurgiyantoro, 2007:122) ngandharake yen konflik yaiku samubarang kang dramatik, kang nuduhake adu antarane kakuwatan lan nyumiratake anane aksi lan aksi walesane. Konflik bisa diperang dadi loro, yaiku konflik eksternal lan internal (Stanton sajroning Nurgiyantoro, 2007:124). loro kang satandhing Adat Merti Dhusun Adat minangka pakulinan utawa tumindak kang ditindakake kanthi turun-temurun. Adat uga minangka tata cara kang wis lumrah (wiwit jaman kepungkur) (Poerwadarminta, 1939:2). Adat merti dhusun iku sawijine wujud kapitayan tradhisionale bebrayan Jawa. Tembung merti dhusun iku asale saka tembung merti ateges ngrumat lan dhusun. Adat merti desa iki, saliyane ngemu unsur-unsur simbolik kanggo njaga guyub rukun antarane warga desa, uga nuduhake anane adat pakurmatan marang ruh leluhur. Kelir/Setting Kelir uga minangka bab kang wigati sajroning crita. Kanthi kelir iki, bisa dititi papan panggonan kang digunakake sajroning crita kasebut. Abrams (sajroning Nurgiyantoro, 2007:216) ngandharake yen kelir iku panggonan, ngenani mujudake sesambungan antarane wektu, lan lingkungan sosial nalika perkara-perkara iku dumadi. Kanthi anane kelir, crita kasebut bisa dadi kaya crita realis, yaiku crita kang satemene ana (Nurgiyantoro, 2007:217). pathokan papan Mitos Mitos ing bebrayan Jawa iku minangka bab kang mernani panguripane bebrayan Jawa. Mitos yaiku crita ngenani dewa lan ksatria ing jaman kepungkur kang ngemu bab wiwitaning alam, manungsa, lan papan panggonan mitos kasebut ana (Tim, 2001:749). Mitos minangka kapitayane bebrayan kang isih diugemi lan wujud budayane manungsa kang isih digunakake kanggo nulis sastra. Koherensi Unsur-unsur intrinsik sajroning crita, nduweni peran kang wigati tumrap panulisan crita. Saben unsur nduweni daya pangaribawa tumrap unsur liyane. Kanthi mangkono, bisa diweruhi kaslarasane unsur siji lan sijine. Nurgiyantoro (2007:29) ngandharake yen koherensi lan nyawijine kabeh unsur crita kang mujudake totalitas, yaiku bab kang nemtokake kaendahan lan kasile sawijining reriptan fiksi minangka reriptan sastra, ora mung panganggone unsur basa wae. Perangan-perangan Antropologi Sastra Kabudayan Jawa isih diugemi banget dening bebrayan Jawa, senajan ana saperangan wong Jawa kang wis nglirwakake budaya kasebut. Kabudayan Jawa kang isih diugemi yaiku unggah-ungguh, adat merti dhusun utawa bersih dhusun kang isih ana nganti seprene, lan ngenani mitos dina geblag, mitose wayang, pralambang kewan. Unggah-ungguh tumrap Bebrayan Jawa Bebrayan Jawa misuwur minangka bebrayan kang nengenake unggah-ungguh. Unggah-ungguh kasebut minangka wujud budi pakarti kang diduweni sawijine Lelandhesaning Teori Panliten iki nggunakake antropologi sastra kanggo ngonceki aspek kabudayane bebrayan Jawa sajroning FHUEXQJ ‡/XUXQJ· DQJJLWDQH 6XKLQGUL\R 'DWD-data antropologis sajroning reriptan sastra, yaiku sistem religi lan upacara agama, sistem lan organisasi sajroning bebrayan, sistem kawruh, basa, kesenian, sistem pangupa jiwa, lan sistem teknologi lan piranti (Koentjaraningrat, iki uga 1974:12). Saliyane nggunakake data sosiologis kang nyengkuyung data-data antropologis kasebut. Aspek-aspek sosial kasebut, kayata pranatan sosial. Pangetrape antropologi sastra mau digabungake karo struktur intrinsik reriptan sastra kanggo niQWLQJLZXMXGHFHUEXQJ‡/XUXQJ· iku, sajroning panliten METODE PANLITEN Panliten iki asipat kualitatif. Semi (sajroning Endraswara, 2008:5) ngandharake yen panliten kualitatif yaiku panliten kang ora nengenake angka-angka, nanging nengenake jroning teges ngenani sesambungan sawijining konsep kang ditintingi kanthi empiris. Sumber data Suhindriyo. Cerbung kasebut kapacak ing kalawarti 3
Page | 4 Djaka Lodang wiwit edhisi No. 06 sasi Juli 2011 nganti edhisi No. 21 sasi Oktober 2011. Kapacak ing rubrik Crita Sambung, kang kaperang dadi 16 edhisi, manggone ing kaca 18 lan 19 lan ing kaca 20lan 21. Data kang digunakake sajroning panliten iki awujud tembung-tembung, ukara-ukara, lan paragrap kang awujud cecaturan utawa naratif sajroning sumber GDWD \DLNX FHUEXQJ ‡/XUXQJ· DQJJLWDQH 6XKLQGUL\R Data-data kang kajupuk saka cerbung kasebut, slaras karo underaning panliten. Instrumen kang digunakake sajroning panliten iki yaiku manungsa minangka panliti. Tata cara ngumpulake data kanthi nggunakake metode pustaka, teknik maca lan nyathet, sarta wawancara. Tata cara ngolahe data kanthi nggunakake analisis deskriptif. Universitas Gadjah Mada Yogyakarta, kang nindakake panliten ngenani kahanane para pengrajin besek ing dhusun Kemlaka. Umume, paraga protagonis iku nduweni watak kang becik, semono uga Wening. Wening digambarake minangka nom-noman sing ngerti unggah-ungguh lan empan papan. lan Sinambi golek werta mirunggan ngresepi swasana wengi ing dhusun Kemlaka, dina iku Wening bebarengan warga dhusun ewang- ewang lan nyamektakake ubarampene merti dhusun ing daleme Pak Partasentana. Acara merti seslamet kenduren warga dhusun diwiwiti sadhusun banjur diterusake wayangan sedina sewengi. (Lurung edhisi 13, DL-18, kaca 18, 2011) ASILE PANLITEN Tintingan WujuGH&HUEXQJ‡/XUXQJ· iki ngandharake wujude cerbung VDND XQVXU-unsur FDUD PDZDV ‡/XUXQJ· NDQWKL pamangune. Unsur-unsur pamangune kasebut, yaiku tema, paraga-paraga baku lan wewatekane, alur, konflik, lan kelir. Perangan Saka pethikan kasebut, cetha yen Wening bisa mapanake awake dhewe nalika ana adicara merti dhusun ing dhusun Kemlaka. Wening kang wis njaluk pambiyantu marang warga dhusun Kemlaka kanggo panlitene, uga gelem menehi pambiyantu nalika dhusun Kemlaka lagi ana adicara. Dheweke gelem melu ewang- ewang kanggo nyamertakake adicara merti dhusun ing Kemlaka. Tema: Crita Asmara kang Kasingitake Tema kang disuguhake iki, mujudake cerbung ‡/XUXQJ· tema kang ngandharake panguripane manungsa sakabehing perkarane. lan Perkara kang dumadi sajroning cerbung iki, mujudake perkara kang akeh dumadi sajroning kanyatan, yaiku crita asmara kang kasingitake. Senajan mangkono, Suhindriyo kasil nyuguhake crita iki dadi crita kang narik kawigatene pamaos. Crita asmara antarane Bu Neni lan Den Bandara nalikane 22 taun kepungkur lan rasa kepengin weruhe paraga utama, Wening tumrap kahanan lurung lan omahe Pak Partasentana dadi bebakale crita iki.Tema kang dadi dhasaring crita kasebut, banjur karakit lumantar paraga- paraga lan perkara-perkara kang dumadi sajroning FHUEXQJ‡/XUXQJ·. sajroning Para Paraga lan Wewatekane Paraga-paraga kang klebu paraga baku, yaiku lan Mbok Wening, Bu Neni, Pak Partasentana, Kariyoinangun. nduweni Para kalungguhan kang wigati kanggo mangun crita ing cerbung iki. paraga kasebut Wening Paraga kang dadi punjere ing cerbung iki yaiku Wening. Miturut kalungguhane, Wening mujudakake paraga utama kang ngobahake plot. Dene miturut penampilan paraga, Wening mujudake paraga protagonis. jurusan Sosiatri Dheweke mujudake mahasiswa Bu Neni Suwalike karo Wening, Bu Neni iku mujudake paraga baku antagonis. Bu Neni minangka ibune Wening, klebu paraga antagonis, amarga dheweke nyebabake anane konflik sajroning FHUEXQJ ‡/XUXQJ· %X 1HQL digambarake minangka ibune Wening lan nyambut gawe dagang batik. Bu Neni mujudake paraga antagonis, amarga dheweke ora nyarujuki yen Wening nindakake panliten ing dhusun Kemlaka tanpa menehi alesan kang pesthi marang Wening. Bu Neni uga ora gelem menehi wangsulan sing jujur nalika ditakoni dening Wening. Kamangka, ibu iku kudune menehi tuladha kang apik marang putrane, senajan putrane wis kuliah utawa nyambut gawe. Bu Neni ora gelem mangsuli kanthi jujur nalika ditakoni Wening ngenani ibune iku nate menyang dhusun Kemlaka apa ora. Kamangka, Wening wis duwe bukti yen ibune iku mau nate menyang dhusun Kemlaka. Pak Partasentana Paraga Partasentana mujudake paraga tambahan protagonis. Dheweke minangka mantan lurah kang weruh sakabehane kahanan ing dhusun Kemlaka. Paraga Partasentana mujudake paraga kang gati marang wong liya. Gatine iku dituduhake marang Midah, rewange kang isih cilik, ing omahe. Nalika Midah wis suwe Partasentana ngupaya supaya Midah bisa nerusake sekolah. 4
Page | 5 Partasentana iku isih ngugemi bab sajen. Sajen kasebut awujud sajen neton kang ditindakake wayah netone sawijining wong. Partasentana menehi sajen neton kanggo garwane kang wis tilar donya nalika malem slametan. Bab kasebut negesake yen paraga Partasentana mujudake paraga padhusunan tradhisional kanthi watak khas padhusunan lan isih percaya marang kapitayan wong Jawa. ‡,EXSHQJLQMXMXU"· ‡+H-HK· ‡$NX GDNQ\XZXQ SLUVD ,EX NL VDMDQH QDWH WHNDQGKXVXQ.HPODNDRUD"· ‡2UD$NXGXUXQJQJHUWL· ‡1LQJ QJJRQ EXNX WDPX GKXVXQ .HPODND kok ana jeneng peserta KKN saka UGM Dyah nyetitekake penyiar TV sakala mengo. (Lurung edhisi 11, DL-16, kaca 19, 2011) Mbok Kariyoinangun Paraga Mbok kariyoinangun mujudake paraga protagonis kang isih tradhisional. Senajan ora dicritakake saben edhisi, nanging Mbok Kariyoinangun uga nduweni daya pangaribawa tumrap konflik sajroning cerbung ‡/XUXQJ· 0ERN .DUL\RLQDQJXQ LNX SDZRQJDQ NDQJ luwes. Senajan dheweke wis sepuh, nanging gampang anggone bisa cedhak karo wong liya. Dheweke bisa luwes anggone sesrawungan karo wong kang durung cedhak. Bab kasebut njalari rasa cubriyane Wening tansaya gedhe marang ibune. Liya dina, dheweke pikantuk crita saka Tuyem yen sejatine, Neni lan Den Bandara, putrane Pak Partasentana iku nduweni crita asmara. Wening kang kepengin mesthekake crita kasebut marang Den Bandara, jalaran kulawargane Den Bandara ngalami kacilakan nalika arep mulih menyang Kemlaka. Ing perangan klimaks, kewiyak yen Bu Neni iku mahasiswa UGM kang biyen nindakake panliten ing dhusun Kemlaka. Bab iki jalaran, Mbok Kariyoinangun isih eling marang Bu Neni. kudu ngenteni, Alur kang Dinamis Alur yaiku lumakune crita wiwit saka purwaning crita nganti pungkasaning crita. Critane cerbung ‡/XUXQJ· LNL NDUDNLW NDQWKL DOXU FDPSXUDQ XWDZD progresif-regresif. Anane perkara kang dumadi sajroning crita jalaran saka perkara kang dumadi ing wektu kepungkur. Pungkasane crita, kewiyak saka pangangen- angene Bu Neni yen sejatine Bu Neni lan Den Bandara nalika 22 taun kepungkur nindakake sesambungan kang mesthine mung bisa ditindakake dening pawongan kang wis palakrama. Purwaning crita nyritakake Wening kang arep ngadani panliten ing dhusun Kemlaka kang makarya anam besek, nanging uripe isih kesrakat. Senajan ibune, Bu Neni ora nyarujuki, nanging dheweke wis netepake karep dhusun Kemlaka. Tumekaning daleme sesepuh dhusun Kemlaka, dheweke rumangsa nate meruhi kahanan dalan lan omah kasebut. anggone panliten ing Pikirane Wening dadi goreh. Rasane kaya ana gegambaran sing ngreridhu angene. Wening bola-bali ngeling-eling gegambaran omah iku ana angene. Merga saelinge, dheweke ora ngimpi meruhi omah iki. Wening tetep yakin nate meruhi omah iki sadurunge ngambah dhusun iki. (Lurung edhisi 2, DL-07, kaca 18, 2011) Nalika Wening lagi ngeling-eling, dumadakan ana pawongan kang nyumanggakake dheweke. Pawongan kasebut kang nduwe omah, yaiku Pak Partasentana. Tetepungan kasebut nuwuhake rasa ngungune Pak Partasentana, jalaran Wening ngemperi sisihane kang wis suwargi. Ing madyaning crita, Wening ngadani panliten kanthi wawancara ing omahe Mbok Kariyoinangun. Dheweke pikantuk crita yen biyen uga ana panliten ing dhusun Kemlaka saka UGM. Crita kasebut disengkuyung tamu dhusun Kemlaka kang kanthi bukti buku ditemokake Wening. Sajroning buku kasebut, ana jeneng kang ngemperi ibune, yaiku Bu Neni. Nalika ditakokake marang ibune, Bu Neni mangsuli kanthi ora jujur. taun kepungkur gawang- gawang cetha, nalika Bandara sing colongan anggone tanpa dinuga nindakake sesambungan sing mesthine mung ditindakake pawongan sing wis kaiket tali palakrama. Wengi iku, wengi pepisahan antarane KKN karo masarakat dhusun Kemlaka, sing ateges uga pepisahan kanggone Bandara lan Neni krana Bandara ora bangga ngadhepi antepe keluwarga sing wis kanggo dipacangake kliwat 5 taun. Prastawa 22 sir-siran karo Neni nikahi Retna Suminar (Lurung edhisi 16, DL-21, kaca 18, 2011) Sajroning ending, juru sastra nyuguhake surprise marang pamaos. Bu Neni ngandharake yen Bapak Setyabudi kang dianggep Wening minangka bapake iku, sejatine mung crita rekaan kanggo nutupi yen Wening iku putrane Den Bandara lan Bu Neni. Saka andharan ngenani alur ing dhuwur, bisa diwawas yen alur campuran kang disuguhake dening Suhindriyo iku alur campuran kang dinamis. Kaprigelane Suhindriyo ngolah crita, nuwuhake anane supense ing dhirine pamaos saengga kepengin ngrampungake critane. Urut-urutaning crita saka purwaning crita, banjur ana flashback, banjur madyaning crita, lan pungkasaning crita kang dipungkasi kanthi anane flashback. 5
Page | 6 Konflik Batine Para Paraga Konflik yaiku bab kang diadhepi dening paraga VDMURQLQJ FULWD 6DMURQLQJ FHUEXQJ ‡/XUXQJ· LNL NRQIOLN kang dialami dening para paraga, slaras karo konflik kang akeh dialami dening pawongan ing kanyatan. Konflik kang akeh dialami dening para paraga sajroning cerbung iki yaiku konflik batin. Paraga Wening ngalami konflik batin jalaran rasa kepengin weruhe ngenani kahanan dalan lan omahe Pak Partasentana. lan wewangunan ing dhusun Kemlaka kanthi cetha lan rinci saengga pamaos bisa nggambarake kelir kasebut kanthi gamblang. MDPDQ kepungkur, yaiku taun 1989. Kahanan dhusun kemlaka ing taun 1989 iku cetha banget. Bebrayane isih ana kang eling nalikane ing pulo Jawa. jaman Jepang teka Saperangan kelir wektu kang dianggo, yaiku wayah awan, esuk, bengi, lan 22 taun kepungkur. &HUEXQJ ‡/XUXQJ· QMXSXN ZHNWX LQJ Pikirane Wening dadi goreh. Rasane kaya ana gegambaran sing ngreridhu angene. Wening bola-bali ngeling-eling gegambaran omah iku ana angene. Merga saelinge, dheweke ora ngimpi meruhi omah iki. Wening tetep yakin nate meruhi omah iki sadurunge ngambah dhusun iki. lan kelir wektu sajroning FHUEXQJ ‡/XUXQJ· QJJDPEDUDNH NDKDQDQ LQJ NDQ\DWDQ Dhusun Kemlaka lan Pegunungan Perahu minangka kelir panggonan kang sejatine uga ana sajroning kenyata, senajan jenenge iku jeneng sesinglon. Dene kelir wektu kang digunakake uga nggambarake wektu ing kanyatan. Kelir panggonan (Lurung edhisi 2, DL-07, kaca 18, 2011) Jalaran rasa kepengin weruhe Wening kasebut, nyebabake tuwuhe rasa cubriya marang ibune, Bu Neni. Saliyane iku, konflik batin uga dialami dening ibune Wening, yaiku Bu Neni. Bu Neni ngalami rasa wedi tumrap lelakone ing jaman kepungkur. Senajan konflik kang dialami dening Bu Neni iku disebabake dening konflik eksternal, yaiku tumindake lan Bandara kang ora bener, nanging Bu Neni luwih ngrasakake konflik batin tinimbang eksternal. ‡<D QJJDN DSD-apa, wong tundhone Ibu ketemu bapak sing padha tresnane ingga banjur QLNDKDQ· :HQLQJ QMHMHUL 1HQL %DSDN %DSDN sapa? Oalah Wening, Bapak Setyabudi, bapakmu sing kaping wola-wali dakcritakake wis almarhum iku mung crita kentha kara, mung fiksi kanggo nylamur nasibmu. Jalaran, ing ngendi wae, anak sing lair tanpa cetha sapa bapake dianggep haram. Senajan Neni wis tekadan nedya nggedhekake :HQLQJ PLQDQJND ‡RUDQJ WXD WXQJJDO· VLQJOH parent. (Lurung edhisi 16, DL-21, kaca 19, 2011) Pak Partasentana lan Den Bandara, uga ngalami konflik batin kaya Wening lan Bu Neni. Kekarone ngalami konflik batin jalaran kepethuk karo Wening. Pak Partasentana iku ngemperi rumangsa yen Wening sisihane kang wis swargi. Den Bandara rumangsa yen Wening iku ngemperi pawongan kang ditresnani ing jaman biyen. Kabudayan Jawa mujudake tumrap bebrayaQ -DZD 6XKLQGUL\R VDMURQLQJ FHUEXQJ ‡/XUXQJ· uga menehi kawigaten mirunggan babagan kabudayan Jawa, mligine kahanan bebrayan lan panguripane saben dina. idhentitas Panguripane Bebrayan Dhusun Kemlaka Kabeh manungsa, mesthi kepengin nduweni pakaryan kang becik lan bisa nyukupi kabeh kabutuhane urip. Semono uga kang kacarita sajroning cerbung ‡/XUXQJ· %HEUD\DQ FHUEXQJ ‡/XUXQJ· NDQJ PXMXGDNH bebrayan padhusunan, panguripane uga isih mujudake panguripane bebrayan dhusun kang sarwa tradhisional. Kanggo nyukupi kabutuhan padinane, bebrayan dhusun Kemlaka nindakake pakaryan baku, yaiku anam besek. ‡/DMHQJ NHUVDQLSXQ 1DN :HQLQJ EDGKH ngersakaken penelitian menapa? Sokur kula saged FDRVEDQWXDQ· ‡(PP DQX 3DN NXOD EDGKH Q\XZXQ SLUVD babagan pakaryan anam besek ingkang sasat dados pakaryan baku masyarakat Kemlaka. Nuwun sewu, bokbilih kula kepareng caos uninga rumiyin menawi keterangan ingkang kula suwun saking Bapak boten babagan teknik prodhuksinipun, nanging sejarahipun. Amargi kula wawas Bapak nate nglenggahi glondhong Kemlaka, tentu sakedhik kalih kedhik priksa sejarah pakaryan EHVHNLQJGKXVXQ.HPODND· (Lurung edhisi 2, DL-07, kaca 19, 2011) Kelir: Dhusun Kemlaka Kelir panggonan kang digunakake yaiku dhusun Kemlaka. Kahanan ing dhusun Kemlaka nggambarake padhusunan ing kanyatan. Gegambaran QJHQDQL GKXVXQ .HPODND VDMURQLQJ FHUEXQJ ‡/XUXQJ· diandharake yen dumunung ing sikile Pegunungan Perahu. Juru sastra nggambarake kelir lurung, wit-witan, tradhisional Bebrayan dhusun Kemlaka anggone makarya anam besek iku wiwit taun 40-an, mula pakaryan iki dadi pakaryan baku ing dhusun Kemlaka. Saliyane iku, bebrayan dhusun Kemlaka kang uripe luwih murwat, nduweni pakaryan saliyane dadi pengrajin anam besek, kayata paraga Partasentana minangka mantan lurah. Kajaba anam besek, bebrayan Kemlaka uga nindakake 6
Page | 7 pakaryan tetanen kanggo sing duwe sawah. Dene sing ora duwe sawah, dadi buruh tani. Kabeh pakaryan kang dilakoni dening bebrayan VDMURQLQJ FHUEXQJ ‡/XUXQJ· NDVHEXW QXGXKDNH \HQ panguripan bebrayane isih tradhisional. Sistem makaryane iku klebu sistem pangupa jiwa kang isih tradhisional, kayata tetanen. Senajan tetanen iku isih dilakoni dening bebrayan akeh, nanging sistem tetanene isih tradhisional. Wangunan Omah Omah mujudake papan panggonane manungsa kang sakabehing digunakake kagiyatan, wiwit saka turu, adus, mangan, nindakake pakaryan, cerbung ‡/XUXQJ· ZDQJXQDQ RPDK NDQJ FXNXS ZLJDWL \DLNX omah Jawa ing dhusun Kemlaka. Wujude wangunan omah Jawa tradhisional kang digambarake sajroning cerbung iki arupa omah jenggarang gedhe kang jangkep darbeke Partasentana. Urut-urutan perangane omah Jawa diwiwiti saka regol, banjur plataran njaba, kuncung, pendhapa, longkangan, pringgitan, seketheng, plataran jero, gandhok, dalem, lan pawon. kanggo nindakake lan sapanunggale. Sajroning Sandhangan Unen-XQHQ -DZD ‡DMLQLQJ UDJD VDND EXVDQD· tegese ajining raga iku bisa dititeni saka sandhangan kang dianggo. Wong iku kudu bisa ngajani awake dhewe dhisik sadurunge kepengin diajeni dening wong liya kanthi cara nggunakake busana kang becik lan pantes. Sandhangan tradhisional kang dianggep pantes kanggo wong Jawa lan minangka idhentitase wong Jawa yaiku keED\D ,QJ FHUEXQJ ‡/XUXQJ· LNL EHEUD\DQ GKXVXQ Kemlaka kang klebu tradhisional, uga isih nggunakake sandhangan tradhisionale Jawa. Paraga Partasentana nalika nggelar tancep layon, dheweke nganggo surjan werna biru tuwa, blangkon gadhung mlathi, lan jarik kawung. jingglengi pawongan kang ngampingi wakil keluwarga nalikane wakil keluwarga sesorah. Sing ora owah Pak Partasentana. Isih katon kiyeng lan trengginas senajan wis kliwat sepuh. Ngagem surjan werna biru tuwa, blangkon gadhung mlathi, lan jarik kawung, katon mungguh banget. Ing parupane katon menawa glondhong Partasentana isih klebu turunan priyayi, turasing andanawarih, getih biru. Neni bali ‡.XOD UDRVDNHQ GDOHP WXPUDS PDV\DUDNDW Jawi menika nggadhahi makna ingkang lebet njih 3DN"· FODWKXQH :HQLQJ QDOLND NHNDURQH PLQJVHU saka ngarep pasren. permati wiwit mlebet regol, kuncung, pendhapa, pringgitan, gandhok, dalem, lajeng dumugi pawon, maknanipun lebet sanget. Kuncung menika kagem lelenggahan ngenggar-enggar, lajeng pendhapa (Lurung edhisi 4, DL-09, kaca 23, 2011) Saben perangane omah Jawa kasebut, nduweni teges kang jero banget. Iki bisa dideleng saka perangan dalem. perangan paling mburi saka dalem diarani senthong. Senthong iku awujud kamar kang cacahe ana telu. Senthong tengah iku arane petanen, amarga wong Jawa sing kejawene kenthel banget, nggunakake senthong tengah iku kanggo papan sarene Dewi Sri. Dene wong saiki, senthong tengah kanggo kagiyatan liyane, kayata sholat. Omah jangkep kaya darbeke Partasentana kasebut, mujudake omah Jawa kang ora saben pawongan nduweni. Lumrahe, omah Jawa kang jangkep kaya mangkono, diwangun dening pawongan ing satengahing kang nduweni kalungguhan bebrayan. Bebrayan kang klebu golongan wong cilik, umume mangun omah saanane, tanpa dijangkepi kaya darbeke Partasentana. Jawa kang luhur (Lurung edhisi 15, DL-20, kaca 19, 2011) Surjan iku klambi khase wong Jawa kang lumrahe nduweni motif lurik. Blangkon yaiku panganggo kang dianggo ing sirah. Blangkon iki minangka titi khase sandhangane wong lanang tradhisional Jawa. Dene, jarik iku kulinane dianggo ngisoran. Partasentana nggunakake ngisoran jarik kanthi motif kawung. Saliyane iku, uga ana bebrayan wadon dhusun Kemlaka kang uga isih gelem nggunakake kebaya. Senajan isih nom, isih ngugemi sandhangan tradhisional kasebut. Paraga Waljiyem isih gelem nganggo jarik lan kebaya kang dianggep reribet dening nom-noman. Kajaba iku, uga ana sandhangan tradhisional Jawa kanthi aran sabukwala. Sandhangan iki wis ora diweruhi dening bebrayan Jawa jaman saiki, nanging isih diweruhi dening bebrayan Jawa kang sepuh-sepuh. Sabukwala yaiku jarik slendhang kang dianggo tapihan utawa kulinane diarani kemben. Sabukwala iku sandhangan khusus kanggo bocah wadon. Dene jaman saiki, wis ora ana sing nganggo sandhangan kasebut, kejaba bebrayan Jawa kang isih ngugemi bab kasebut. Uga nalika ana adicara nikahan utawa dina Kartini kang dipengeti saben tanggal 21 April utawa nalika ana adicara wisudha. Senajan kaya mangkono, kang wigati yaiku sandhangan tradhisional ora dilirwakake kanthi sawutuhe. Panganan Bebrayan Jawa iku yen durung mangan sega, dianggep durung mangan, senajan wis mangan panganan liyane, kayata bakso, mie, lan sapiturute. Sajroning 7
Page | 8 SDQJDQDQ FHUEXQJ tradhisional bebrayan Jawa dhusun Kemlaka. Panganane yaiku sega, janganan, lan lelawuhan kang isih seger. ing omahe Partasentana, Nalika Wening sepisanan tradhisional dheweke diwenehi dhusun Kemlaka. Suguhan kasebut yaiku sega kang diwadahi bakul, ongseng buncis campur tempe karo lombok ijo, jangan kacang panjang campur mlinjo lan so, trancam saka godhong kenikir, luntas, timun, wiji mlandhingan, pete, lan godhong kates, kanthi lawuh iwak pitik dibesengek lan gurameh bumbu rujak. ‡/XUXQJ· LNL GLJDPEDUDNH suguhan panganan seni pagelaran wayang pancen misuwur banget. Akeh banget pituduh becik kang kinandhut sajroning wayang. Pagelaran wayang minangka sawijining kesenian khas bebrayan Jawa, nduweni fungsi minangka panglipur lan panggulawentah tumrap bebrayan. Wayang uga minangka simbol panguripane wong Jawa iku kasusun ing telung jagad utawa kerep diarani triloka. Saben adhegan sajroning pagelaran wayang iku nduweni simbol LNL dhewe-GKHZH 6DMURQLQJ diandharake adhegan prang sajroning pagelaran wayang. Perangane adhegan prang kasebut yaiku prang gagal, prang kembang, lan prang brubuh. Sabanjure yaiku ana tayungan, bendrong utawa joged golek, lan tancep kayon. FHUEXQJ ‡/XUXQJ· Karo njupuk piring Wening kober nyetitekake suguhan ratengan corak pedhusunan iki. Segane diwadhahi cething bambu ora kaya ing omahe sing disimpen ing termos. Segane empuk loro. Ongseng buncis lemes... Sayure werna campur tempe karo lombok ijo lan sayur kacang panjang campur mlinjo lan so mawa duduh utawa kuah santen klapa. Lawuhe iwak pitik dibesengek lan gurameh dibumbu rujak. Sing banget ngangeni ana trancam sing dadi karemane Wening. Trancam mawa lalaban godhong-godhongan dikrawu parutan krambil enom. Kathik ana godhong keningkir, timun, wiji mlandhingan, pete mentah, lan godhong kates grandhel. godhong luntas, Perang brubuh, dumadi ngarepake esuk minangka cecala bakal babare carita. Menawa perang gagal lan perang kembang ora ana paraga sing tumekeng lampus, ing perang brubuh asring ana kang pralaya merga saka tumindake. Perang brubuh iku ngemu ajaran karma, hukum sebab akibat. Kang tumindak salah, senajan wiwitane moncer lan menang bakal nemoni pralaya. Ana sapa kang nandur angin bakal unen-unen: ngundhuh taun, badai, lesus utawa cleret putingbeliung. (Lurung edhisi 13, DL-18, kaca 19, 2011) (Lurung edhisi 5, DL-10, kaca 20, 2011) Panganan kasebut, saperangan, akeh bahane ana ing padhusunan, kayata lombok ijo, mlinjo, godhong kenikir, luntas, timun, mlandhingan, lan sapanunggale. Kabeh kang disebutake kasebut minangka wit-witan kang akeh-akeh tinemu ing padhusunan. Bebrayan dhusun Kemlaka uga remen njangan bobor utawa obor-obor katu, kelor, lan sapiturute. Kahanan iki mbuktekake yen panganan tradhisional nduweni kalungguhan kang mirunggan kanggo ilate bebrayan Jawa. sawijining perangane adhegan prang, yaiku prang brubuh. Prang brubuh iki ngemu piwulang ukum karma, kaya unen- unen sapa kang nandur bakale ngundhuh. Sapa wae kang tumindak ala, senajan ing purwane katon menang, nanging pungkasane bakal nemoni pati. Pethikan kasebut ngandharake Saka andharan kasebut, cetha yen wayang saliyane kanggo panglipur, uga bisa kanggo panggulawentah tumrap panguripane bebrayan. Senajan klebu kesenian tradhisional, nanging wayang isih disenengi dening bebrayan nganti jaman saiki. Pranyata, panganan tradhisional kang dianggep dening bebrayan jaman saiki kuno, rasane ora kalah karo panganan modern kang wis kadayan panganan manca negara. Senajan anggone nggawe ora praktis kaya panganan modern, nanging panganan tradhisional iku luwih sehat. Iku bisa dideleng saka bahane kang akeh- akeh janganan seger lan bumbune asil olahan dhewe, dudu bumbu praktis bungkusan. Ora nggumunake yen panganan tradhisional isih dadi panganan wajib bebrayan Jawa, mligine ing dhusun Kemlaka. Pranatan Sosial ing Dhusun Kemlaka Pranatan sosial iku klebu sistem lan organisasi sajroning bebrayan, kaya kang diandharake dening Koentjaraningrat. Wujude pranatan sosial kang diugemi banget dening bebrayan sajroning cerbung ‡/XUXQJ·LNLDQDDNHKEDQJHW Jawa Uluk Salam Kesenian satengahing EHEUD\DQ -DZD POLJLQH VDMURQLQJ FHUEXQJ ‡/XUXQJ· LNL ana maneka warna. Salah sawijine yaiku kareman marang kesenian pagelaran wayang. Ing jagading bebrayan Jawa, Kesenian kang ngrembaka ing Wong mertamu iku nduweni paugeran dhewe. Nalika mertamu, kudu ngucapake salam sadurunge mlebu omah. Iki paugeran kang paling dhasar nalika mertamu. Bebrayan Jawa nalika mertamu iku mesthi ngucapake tembung kulanuwun. Iki wis dadi titi khase bebrayan Jawa nalika uluk salam. sepisanan menyang omahe Partasentana uga nindakake 8
Page | 9 unggah-ungguh. Dheweke nothok lawang kanthi uluk salam kulanuwun kang nuduhake unggah-ungguhe bebrayan Jawa. Senajan ora ana sing mangsuli, dheweke isih uluk salam nganti ana sing mangsuli. suguh. Yen wis ditampa kanthi gupuh, dilungguhake kanti becik, banjur diwenehi suguhan sapantese. Ngurmati Wong kang luwih Tuwa Karo ngenteni tanggapane sing duwe omah Wening migatekake kahanan sakiwa tengene. Bokmenawa sing kagungan dalem lagi sare utawa leyeh-leyeh nalika ora midhanget ingga lan dithothok pintune. Omah dikulanuwuni jenggarang gedhe lan jembar banget mangkene mesthi wae menawa uluk salam kudu sero. Akh saru. Masagek uluk salam kudu bengok. Malah diarani ora sopan utawa malah wong ora waras... (Lurung edhisi 1, DL-06, kaca 19, 2011) Pethikan kasebut nuduhake yen paraga Wening isih ngerti ngenani unggah-ungguh. Dheweke ngerti yen uluk salam iku ora oleh sero amarga dianggep saru dening wong Jawa. Bisa-bisa dianggep wong kang ora waras yen sero-sero anggone uluk salam. Mula, yen uluk salam ora enggal diwangsuli, luwih becik nunggoni ing ngarep omah dhisik. Amarga, yen mlebu omahe wong tanpa idin kang nduwe omah, uga klebu saru lan dianggep ora duwe unggah-ungguh. Miturut paugeran unggah-ungguh basa Jawa, tumrap pawongan kang luwih sepuh, kudu nggunakake basa Krama Inggil. Mula, Wening kang luwih nom, nggunakake basa Krama Inggil nalika cecaturan klawan Partasentana. Dene Partasentana kang luwih sepuh, bisa nggunakake basa ngoko kanggo cecaturan klawan sing luwih nom. LQJNDQJ \XVZDQLSXQ kliwat 100 ingkang panjenengan ngendikakaken menika taksih damang menawi GLSXQVXZXQLSLUVD"· ‡0HQDSD SL\DQWXQ taun kados ‡2 WHVLK WHVLK 1DPXQJ SDPLUHQJLSXQ ingkang radi suda sekedhik. Paningalipun tasih uregake bolpoin sing macet. Nanging pancen wis entek mangsine. Banjur ngrogoh jupuk kampekan cilik sing isine alat-alat tulis. Dipilih bolpoin sing isih apik, banjur dienggo nindhes tulisan sing lamat-lamat. tas, (Lurung edhisi 4, DL-09, kaca 18, 2011) Ngurmati Tamu Tamu iku raja, mula kudu diladeni kanthi becik. Ukara kasebut ngemu teges yen tamu iku kudu diajeni lan diladeni kaya raja. Bab kasebut isih diugemi dening bebrayan, mligine tumrap bebrayan Jawa. Sajroning FHUEXQJ ‡/XUXQJ· XJD GLJDPEDUDNH \HQ WDPX LNX NXGX diladeni kanthi becik. Kabukti saka paraga Partasentana kang nyuguhi Wening suguhan khas padhusunan nalika Wening sepisanan ing dhusun Kemlaka. ‡2R \RK \RK DQX 1DNDMHQJ PDQJJD katuran dhahar rumiyin, ning napa wontene, PDNOXPNDZRQWHQDQGKXVXQ· Pethikan kasebut nggambarake cecaturan antarane Wening lan Partasentana. Wening anggone pitakon marang Partasentana nggunakake basa Krama Inggil. Iki nggenahake yen Wening kepengin atur pakurmatan marang Partasentana kang luwih sepuh. Partasentana kang luwih sepuh, bisa nggunakake basa ngoko, nanging dheweke luwih milih nggunakake basa Krama Inggil. lagi Bab tetepungan karo Wening sepisan, durung gayeng anggone cecaturan. Supaya ora nglarani atine wong kang lagi ditepungi, mula Partasentana milih Krama Inggil kang dirasa luwih alus. Saka andharan kasebut, cetha yen paraga-paraga kasebut nggunakake unggah-ungguh basa kanthi trep. iki jalaran, Partasentana rumangsa yen ‡$GKXK NRN PDODK GDPHO UHSRW %DSDN ‡:DODKPDQJNHPHQDZLVDPSXQGKDKDU· ‡0DQJJDOKR0EDN·0LGDKQJDFDUDQL (Lurung edhisi 4, DL-09, kaca 18, 2011) Pethikan kasebut nuduhake yen bebrayan Jawa nampa tamu iku dianggep kaya sedulure dhewe. Kang dilakoni dening paraga Partasentana iku nuduhake telung perkara kang dadi pranataning sing duwe omah nalika nampa tamu, yaiku gupuh, lungguh, suguh. Gupuh iki tegese nampa tamu kanthi grapyak semanak supaya tamu kang ateges nyumanggakake tamu kang teka supaya lungguh ing papan kang wis disameptakake. Kang pungkasan yaiku lagi teka ora sungkan. Lungguh Ngurmati Wong kang Drajade luwih Luhur Bebrayan Jawa kang banget ngugemi bab strata sosial, mesthi wae nduweni unggah-ungguh dhewe nalika ana wong kang strata sosiale luwih asor tetepungan karo sing luwih luhur. Wong kang drajade luwih dhuwur, lumrahe diajeni dening liyane. Bab kasebut isih dianggep wigati banget ing donyaning bebrayan Jawa. ‡5DPD XQMXNDQLSXQ· 3DUWDVHQWDQD Qoleh, nanging tangane terus bikut naleni lan nguntili gagang pari ketan sing dipepe garing. ‡*DZDQHQPUHQHZDH'DK· karo cangkir Jubung diseleh lincak sendheyan sacedhak radhio sing isih tetep ngglenggeng. (Lurung edhisi 8, DL-20, kaca 19, 2011) 9
Page | 10 Paraga rewang yaiku Midah, nggunakake basa Krama Inggil marang Partasentana, yaiku bendarane. Iki minangka pakurmatane marang Partasentana. Dheweke minangka rewang, kudu tanggap ing sasmita tumrap kabutuhane bendarane, mula nggawekake omben kanggo Partasentana. Saliyane iku, satengahing bebrayan Jawa, ana sesebutan tartamtu tumrap pawongan. Midah anggone ,QJ QJXQGDQJ EHQGDUDQH NDQWKL VHEXWDQ PDG\DQH EHEUD\DQ -DZD WUDGKLVLRQDO 5DPD¶ PXMXGDNH sesebutan tumrap bapak lan wong lanang kang drajade dianggep luwih dhuwur. Yen kanggo wong wadon, kang GUDMDGH OXZLK OXKXU QJJXQDNDNH VHVHEXWDQ 'HQ /DUD¶ kaya kang digunakake Mbok Kariyoinangun marang Wening. 5DPD¶ Adat Merti Dhusun ing bebrayan Jawa iku ana akeh banget. Adat istiadat kang dhusun kang tansah diugemi dening bebrayan dhusun Kemlaka. Adat merti dhusun uga diarani bersih desa ing saperangan dhaerah lan nduweni teges kang padha. Miturut pamawase para sesepuh Jawa, merti dhusun iku minangka wujud sukur marang Gusti tumrap asil panene lan pinuwun kareben tanduran parine ora kena ama. Wujude adat istiadat kang ngrembaka Lakon kasebut dijupuk amarga nggambarake rejeki kang asale saka sawah supaya akeh lan awet. ‡0HVWKLQH ODNRQH NXZL 6UL 0XOLK RUD Panjang Mas. Lakon Sri Mulih rak nggambarake mulihe rejeki saka sawah, ben kenthel lan awet disimpen krembeng. Lha kok malah Panjang Mas sing nyritakake wong-wong pating begijig. Lha tundhone kesusupan Buta ijo VLQJMDOXNSDNDQMDOXNZDGDO· iki (Lurung edhisi 14, DL-19, kaca 18, 2011) Saka pethikan kasebut, cetha yen pagelaran wayang, sejatine njupuk lakon Sri Mulih, nanging bebrayan Kemlaka njupuk lakon Panjang Mas kang critane ngenani tumindak serong. Cetha yen ora ana gandheng cenenge karo adicara merti dhusun babar pisan. iku nduweni Senajan mangkono, pakulinan dhewe-dhewe. Mula, lakon wayang kang dijupuk uga beda-beda ing saben dhaerah. Uga sejatine, kabeh kang lumaku ing urip iki wis ana kang ngatur. saben dhaerah Mitos kang ana ing Dhusun Kemlaka Mitos mujudake perkara kang dipercaya dening bebrayan kang durung bisa dipesthekake bener orane. Mitos uga klebu perangan sistem religi lan upacara agama kang diandharake dening Koentjaraningrat. &HUEXQJ ‡/XUXQJ· XJD QJHPRW SHUNDUD PLWRV \DLNX anane dina geblag, wayang, lan sasmita. ‡<D PHUJD ZD\DQJDQNXZLGDGLQXZXKDNH ‡<DRUDWD/LN0DUWD0HUWL dhusun iku rak pinuwunan marang sing gawe urip, kareben slamet donya akerat, gampang anggone golek pangan, WDQGXUDQHSDULRUDNHVHUDQJDPD· Dina Geblag Bebrayan Jawa iku uga ora bisa uwal saka anane petungan dina. Sistem petungan kasebut ditemtokake saka limang dina pasaran, yaiku pahing, pon, wage, kliwon, lan legi. (Lurung edhisi 14, DL-19, kaca 18, 2011) Merti dhusun iku ora ditindakake mung sedina wae, nanging bisa nganti seminggu. Bebrayan dhusun Kemlaka nindakake adicara merti dhusun nganti seminggu. Kabeh kang ditindakake nalika adicara merti dhusun iku nduweni teges kang jero banget. Ing dina sepisan, bebrayan dhusun Kemlaka padha gugur gunung reresik sareyan lan sumber banyu. Dina katelu, bebrayan padha reresik lan menehi pajangan, kayata janur kuning, umbul-umbul, rontek, ibir-ibir, lan gendera ing pinggir dalan. Sabanjure yaiku dina kalima, bebrayan dhusun Kemlaka gugur gunung nyameptakake kabeh kang dibutuhake kanggo adicara pagelaran wayang kang ana ing omahe Partasentana. Dina kang pungkasan, yaiku punjere adicara merti dhusun. Bebrayan dhusun Kemlaka nindakake slametan kenduri kanggo merti dhusun. Sabanjure yaiku adicara pagelaran wayang. Kanggo adicara merti dhusun, lakon pagelaran wayang, mesthi njupuk lakon Dewi Sri mulih. Kemlaka isih ngugemi petungan dina geblag. Bab kasebut bisa dideleng nalika kulawargane paraga Partasentana ana kang tilar donya, nalika arep mbudhalake layon menyang sareyan, ana ritual kang kudu ditindakake, jalaran ceblok ing dina Setu Kliwon. ‡2QWHQ QDSD 0ERNWL\DQJ QJDPXN"·1HQL njawil pelayat wadon sing lungguh sandhinge. WL\DQJ QJDPXN nanging niku sarat kangge nyegah onten sing WXPXW· ‡:RRZ ERWHQ RQWHQ ‡7XPXWWHQJSXQGL"· ‡1JJLKWXPXWPDWLNRNQJJLK· ‡/KR· ‡.DQWHQDQ QHN RQWHQ VULSDK QJHSDVL GLQWHQ Setu Kliwon niku adate sok njur nggendeng- nggendeng je Mbak, njur boten dangu onten sing pejah nunggil dhusun. Mila supados boten onten kedadosan ngaten, lajeng disarati, kados niku ZDX· (Lurung edhisi 15, DL-20, kaca 18, 2011) 10
Page | 11 Pethikan kasebut ngandharake yen bebrayan Kemlaka percaya yen wong kang mati ing dina Setu Kliwon, bakal ngajak wong kang isih sadhusun iku mati. Ora mandheng isih sedulur apa ora. Supaya ora dumadi kaya mangkono, disarati kanthi nggawe rerusuh. Nalika arep mbudhalake layon menyang sareyan, nindakake ritual rerusuh kasebut. Kabeh barang kang cumepak sangarepe dalane layon kasebut dirusak, supaya mitos kasebut ora dumadi. percaya yen dhalang iku kudu nindakake saperangan sarat nalika arep nggelar pagelaran wayang, kayata pasa dhisik supaya ora ana bilahi kang dumadi jalaran dhalange. Yen dhalange ora pasa, bakal ana bilahi kang dumadi tumrap wong kang nggelar pagelaran wayang kasebut, kulawargane Partasentana. Senajan mangkono, kabeh kang dumadi ig panguripane manungsa iku jalaran kersane Gusti kang Hamurbeng Jagad. kaya kang dumadi ing Saliyane iku, uga ana mitos dinane wong mati liyane. Bebrayan dhusun Kemlaka uga percaya ngenani mitos dinane wong mati kang ceblok ing dina Senen Wage malem Slasa Kliwon. ‡1LNX GHreng Mbak, nek sing pejah dinten Senen Wage malem Selasa Kliwon, pendhemane kedah ditengga. Nek boten, saged disatroni pandung. Saged dipendhet lawone utawi rasukane, rambute, utawa untune kangge jimat para pandung supados menawi boten ngepasi kadeQDQJDQ· nyolong (Lurung edhisi 15, DL-20, kaca 18, 2011) Sasmita Bebrayan Jawa sajroninJFHUEXQJ‡/XUXQJ·XJD isih percaya marang mujudake bebrayan kang pralambang kewan. Paraga Mbok Kariyoinangun mujudake paraga kang anane pralambang kewan. percaya marang ‡5DN \D SLUDQJ-pirang dina kowe ngrungu ‡2UD PXQJ NXZL ZRQJ PHK VHPLQJJX kepungkur wayah tengah wengi aku krungu unine Wong kang ngenut ngelmu tartamtu nduweni kapercayan yen njupuk rasukan utawa rambute layon kang mati ing dina tartamtu, bakal nyempurnakake ngelmune kasebut. Mula, bebrayan Kemlaka kang ngugemi mitos yen ana wong mati dina Senen Wage malem Slasa Kliwon, bakal nunggu sareyane supaya ora dicolong rasukan utawa rambute layon kasebut. Bab iku jalaran saka anane kapercayane saperangan wong kasebut. Wayang Bebrayan dhusun Kemlaka kang klebu bebrayan tradhisional, isih ngugemi bab mitos wayang. Sajroning LNL VDZLMLQLQJ SDUDJD QGXZHQL FHUEXQJ ‡/XUXQJ· kapercayan tumrap lakon crita wayang kang dijupuk nalika ana pagelaran wayang ing dhusun Kemlaka. Dheweke percaya yen lakon crita kang dijupuk kanggo pagelaran wayang merti dhusun iku kudu lakon Sri Mulih. Paraga Lik Marta percaya yen lakon Sri Mulih iku nggambarake rejeki kang asale saka sawah, bisa akeh lan awet. ‡0HVWKLQH ODNRQH NXZL 6UL 0XOLK RUD Panjang Mas. Lakon Sri Mulih rak nggambarake mulihe rejeki saka sawah, ben kenthel lan awet disimpen krembeng. Lha kok malah Panjang Mas sing nyritakake wong-wong pating begijig. Lha tundhone kesusupan Buta ijo VLQJMDOXNSDNDQMDOXNZDGDO· iki (Lurung edhisi 14, DL-19, kaca 18, 2011) Saliyane iku, paraga Lik Marta uga percaya marang mitos kang sesambungan karo dhalang. Dheweke (Lurung edhisi 13, DL-18, kaca 19, 2011) Paraga liyane kang uga tansah ngugemi bab pralambang kewan yaiku Waljiyem. Nalika mlaku bebarengan karo Neni menyang omahe Partasentana, Waljiyem ngandharake ngenani pralambang kewan tumrap bebrayan Jawa jalaran keprungu swarane manuk kedhasih. ‡,EX PLGKDQJHW RFHKH PDQXN NHGKDVLK nika? Kewan kemawon saged tumut ngraos sedhih, napa malih tiyang nggLK%X· (Lurung edhisi 14, DL-19, kaca 19, 2011) Pethikan kasebut nggambarake yen manuk kedhasih iku uga melu sedhih nalika kulawargane Partasentana nandang kesripahan. Iki uga wujud pralambang kewan kang dipercaya dening bebrayan Jawa. Tumindake para sato kewan, saliyane dianggep pralambang anane kesripahan uga dianggep bakal anane perkara ala liyane, kayata bakal ana pageblug lara, ana pandung utawa maling, utawa anane raja pati. Kabeh pralambang mau bisa ana amarga ngelmu titen kang wis dadi titi khase bebrayan Jawa. Mula, pralambang iku uga durung tamtu bener orane. Panguripane manungsa iku diatur dening Gusti kang Mahawenang. Daya Pangaribawane Kabudayan tumrap Cerbung ‡/XUXQJ· Daya pangaribawane kabudayan tumrap cerbung ‡/XUXQJ· VHMDWLQH RUD ELVD XZDO saka kalungguhane ngandharake daya pangaribawane kabudayan kasebut, 11
Page | 12 bisa dititi saka unsur-unsur reriptan sastra sajroning FHUEXQJ‡/XUXQJ· Para paraga kang diandharake minangka paraga kang ngugemi kabudayan, yaiku Partasentana, Mbok Kariyoinangun, Midah, Waljiyem, lan Lik Marta. Mbok Kariyoinangun digambarake minangka wong Jawa kang ngugemi bab sasmita. Dheweke percaya bab pralambang saka kewan-kewan. Mbok Kariyoinangun percaya yen unine gagak iku pralambang bakal anane kesripahan. JHGKH EDQJHW WXPUDS FHUEXQJ ‡/XUXQJ· %DE NDVHEXW kawawas saka perangan paraga kang digunakake dening juru sastra. Saka para paraga kasebut, bisa diweruhi yen paraga-SDUDJD VDMURQLQJ FHUEXQJ ‡/XUXQJ· PLQDQJND gegambaran saka bebrayan ing kanyatan kang uga ngugemi bab kabudayan, kayata kapitayan marang mitos. Saka perangan kelir, uga bisa ndayani tumrap cerbung ‡/XUXQJ· LNL kebak babagan historis, jalaran bisa jaman ing diweruhi kahanane dhusun Kemlaka kepungkur. ‡5DN \D SLUDQJ-pirang dina kowe ngrungu ‡2UD PXQJ NXZL ZRQJ PHK VHPLQJJX kepungkur wayah tengah wengi aku krungu unine (Lurung edhisi 13, DL-18, kaca 19, 2011) Pethikan kasebut nggenahake yen gegambaran kabudayan Jawa nduweni kalungguhan kang mirunggan VDMURQLQJ FHUEXQJ ‡/XUXQJ· *HJDPEDUDQ NDEXGD\DQ NDVHEXW QGD\DQL FHUEXQJ ‡/XUXQJ· GDGL FHUEXQJ NDQJ kebak bab kawruh ngenani kabudayan Jawa lan uga ngemu unsur historis. Saliyane iku, kabudayan uga QGD\DQL FHUEXQJ ‡/XUXQJ· PLQDQJND FHUEXQJ NDQJ ngandharake bab kearifan lokal bebrayan Jawa, yaiku ngenani kapitayan marang mitos. Kanthi medharake NDEXGD\DQ-DZD NDQJ PDQHND ZDUQDFHUEXQJ ‡/XUXQJ· tuwuh dadi reriptan sastra kang nduweni aji. Gegambaran NDEXGD\DQ NDVHEXW QGD\DQL WXPUDS FHUEXQJ ‡/XUXQJ· kang njero, yaiku lurung minangka simbol lumakuning urip saben pawongan kang ora mung lurus wae, nanging uga kebak lika-likuning urip. Saka andharan-andharan kasebut, bisa didudut yen cerbung Lurung mujudake realis kang nggambarake kahanan kang ana sabenere ing kanyatan. Sakabehane iku bisa dititi saka unsur-unsur kang mangun cerbung kasebut. Perangan-perangan antropologis lan daya pangaribawane, diandharake kanthi rowa slaras karo kahanan sabenere ing bebrayan Jawa, mligine bebrayan Jawa padhusunan. cerbung Pamrayoga Ana sawetara cathetan lan pamrayoga saka panliti panliten iki tumrap Suhindriyo minangka juru sastra. 1) &HUEXQJ ‡/XUXQJ· NDQJ NOHEX UHULSWDQ VDVWUD UHDOLV uga nduweni saperangan cathetan kang dianggep ora tinemu nalar lan ora pas. Bab kasebut yaiku ngenani buku tamu kang umure wis ana 22 taun lan sumimpen becik. Kamangka, ing kanyatan, bab kasebut ora tinemu nalar, jalaran buku tamu kang umure wis kliwat 22 taun, durung tamtu wujude isih apik. Senajan pawongan kasebut klebu pawongan kang gati banget, nanging mesthi kahanan kaya mangkono durung bisa tinemu nalar. PANUTUP Dudutan kang nyritakake kahanan kang slaras karo kanyatan, ngangkat tema ngenani crita asmara kang kasingitake. Tema kasebut karacik kanthi alur campuran kang dinamis, ndayani pamaos menehi kawigaten marang cerbung kasebut. Para paraga dumadi saka warga padhusunan tradhisional kang tansah ngugemi kabudayan Jawa lan saperangan wong kutha kang modern, nuduhake yen kahanan kasebut mujudake kahanan realis ing kanyatan. perangan-perangan antropologis sajroning cerbung ‡/XUXQJ· DQD ZROX NDQJ LVLK GLSHUDQJ PDQHK \DLNX panguripane bebrayan dhusun Kemlaka, wangunan omah, sandhangan, panganan, kesenian, pranatan sosial, adat merti desa, lan wujude mitos, kang ana telu, yaiku mitos dina geblag, wayang, lan sasmita. cerbung kabudayan Gegambaran sajroning 2) Saliyane iku, ana saperangan cathetan tumrap cerbung ‡/XUXQJ· $QJJRQH QXOLV WDQGKD ZDFD DNHK NDQJ nyebal saka paugeran. Ana saperangan pacelathon VDMURQLQJFHUEXQJ ‡/XUXQJ· NDQJ WDQGKD ZDFDQHRUD slaras karo aturane panulisan tandha waca. Tuladhane, sawise pacelathon, tandha kang dianggo yaiku titik, QDQJLQJ VDMURQLQJ FHUEXQJ ‡/XUXQJ· QJJXQDNDNH tandha koma. Yen isih ana katrangan ngenani sapa sing lagi pachelaton, iku lagi bisa nggunakake tandha koma sadurunge tandha petik. sakabehane, sabanjure. Kanthi 3) Saka saperangan cathetan ing ndhuwur, diajab bisa dadi kritik kang mangun tumrap panulisan reriptan sastra cerbung ‡/XUXQJ· DQJJLWDQH 6XKLQGUL\R NDVHEXW PXMXGDNH cerbung ngenani kabudayane bebrayan, ora mung kawawas strukturalisme utawa antropologi sastra. Cerbung kasebut, uga bisa ditintingi kanthi tintingan liyane, kayata psikologi sastra, stilistika, lan sapanunggale kanggo njangkepi panliten kasebut. tintingan saka 12
Page | 13 KAPUSTAKAN Endraswara, Suwardi. 2008. Metode Penelitian Sastra: Aplikasi. Epistemologi, Model, Yogyakarta: MedPress. Teori, dan _________________. 2010. Falsafah Hidup Jawa: Menggali Mutiara Kebijakan dari Intisari Filsafat Kejawen. Yogyakarta: Cakrawala. Hardjana, Andre. 1983. Kritik Sastra: Sebuah Pengantar. Jakarta: Gramedia. Koentjaraningrat. 1974. Kebudayaan, Mentalitet dan Pembangunan. Jakarta: P.T. Gramedia. ______________. 1979. Metode-metode Penelitian Masyarakat. Jakarta: P.T. Gramedia. ______________. 1984. Kebudayaan Jawa: Seri Etnografi Indonesia 2. Jakarta: Balai Pustaka. Moelong, Lexy J. 2005. Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung: PT Remaja Rosdakarya. Nurgiyantoro, Burhan. 2007. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Poerwadarminta, dkk. 1939. Baoesastra Djawi. Batavia: J. B. Wolters' Uitgevers-Maatschappij N. V. Groningen Ratna, Nyoman Kutha. 2007. Sastra dan Cultural Studies Representasi Fiksi dan Fakta. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. ___________________. 2009. Teori, Metode, dan Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. ___________________. 2011. Antropologi Sastra: Peranan Unsur-unsur Kebudayaan dalam Proses Kreatif. Yogyakarta: Pustaka pelajar. Semi, Atar. 1984. Kritik Sastra. Bandung: Angkasa. Sudikan, Setya Yuwana. 2001. Metode Penelitian Sastra Lisan: Paradigma, Pendekatan, Teori, Konsep, Teknik Penyusunan Proposal, Teknik Pengumpulan Data, Teknik Analisis Data, dan Teknik Penulisan Laporan. Surabaya: Unesa Unipress bekerjasama dengan Citra Wacana. Suhindriyo. 2011. Lurung. Djaka Lodang. No. 06-21 Juli-Oktober 2011. Hlm. 19-19, 20-21. Suseno, Franz Magnis. 2003. Etika Jawa: Sebuah Analisa Falsafi tentang Kebijaksanaan Hidup Jawa. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama. Suwondo, Tirto, dkk. 2006. Antologi Biografi: Pengarang Sastra Jawa Modern. Yogyakarta: Adi Wacana. Tim Penyusun. 2001. Kamus Besar Bahasa Indonesia Edisi Ketiga. Jakarta: Balai Pustaka. Yana, MH. 2010. Falsafah dan Pandangan Hidup Orang Jawa. Yogyakarta: Absolut. Yudiono KS. 1986. Telaah Kritik Sastra Indonesia. Bandung: Angkasa. 13