Kritik Sosial sajrone Rampadan Cerkak Gara-Gara Kagiri-Giri Anggitane Djajus Pete: Tintingan Sosiologi Sastra KRITIK SOSIAL SAJRONE RAMPADAN CERKAK GARA-GARA KAGIRI-GIRI ANGGITANE DJAJUS PETE: TINTINGAN SOSIOLOGI SASTRA Hamdan Syauqi, Drs. Bambang Purnomo, M.S. Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Abstrak Rampadan cerkak Gara-Gara Kagiri-Giri anggitane Djajus Pete ngandhut kritik sosial sing pinunjul. Kritik sosial sing diandharake dening pangripta mujudake gegambaran kang nyata sajrone urip bebrayan saben dinane. Kritik sosial sing kinandhut yaiku ngenani kritik tumrap para panguwasa, kritik tumrap tata pemerintahan, kritik tumrap kahanane kawula cilik lan kritik tumrap congkrahe kulawarga. Kadadeyan kaya mengkono mau lumrah dumadi ing sawijine negara. Pangripta njupuk kritik sosial lan diwujudake simbol amerga ngaca saka kadadeyan kang nyata ing masyarakat, jalaran reriptan sastra mujudake kaca benggala urip bebrayane masyarakat. Underane panliten iki yaiku (1) kritik sosial apa wae kang ana sajrone rampadan cerkak GGKG; (2) kepriye wujude puitika simbolik sajrone rampadan cerkak GGKG; (3) kepriye gegambarane kritik sosial kang ana sajrone rampadan cerkak GGKG kalawan kadadeyan kang nyata ing bebrayane masyarakat; (4) Kepriye nilai-nilai sosial kang kinandhut sajrone rampadan cerkak GGKG. Selaras karo undere paliten dingerteni tujuwan saka panliten iki yaiku (1) ngandharake wujude kritik sosial; (2) ngandharake wujude puitika simbolik sajrone rampadan cerkak; (3) njlentrehake gegambarane kritik sosial kalawan kadadeyan kang nyata; sarta ngandharake nilai-nilai sosial sing ana sajrone rampadan cerkak. Paedahe panliten yaiku ngrembakake panliten sastra mligine sastra Jawa modern, bisa nambahi kawruh tumrap pamaca lan bisa didadekake bahan rujukan dening panliti sabanjure. Teori sing digunakake yaiku teori sosiologi sastra kang diandharake dening Ian Watt. Metodhe sing digunakake sajrone panliten yaiku metodhe dheskriptif kualitatif. Sumber dhatane panliten arupa rampadan cerkak GGKG lan pawarta ing internet. Dhatane panliten yaiku frase, tembung lan ukara sajrone rampadan cerkak GGKG. Olehe nglumpukake dhata kasebut digunakake teknik kapustakan. Kanggo ngandharake lan njlentrehake dhata digunakake metodhe deskriptif analisis. Asile panliten iki bisa diperang dadi papat. Sepisan, wujude kritik sosial sing ana sajrone rampadan cerkak GGKG kang ditintingi karo tintingan sosiologi sastra iku bisa diperang dadi pitu, yaiku (1)Panguwasa sing gumedhe lan mung apik ing tata laire,(2) Panguwasa sing serakah lan tumindak sawiyah-wiyah marang kawulane, (3) Panguwasa sing korupsi lan Senang Ngumbar Janji, (4) Kahanane pamrintahan sing awut-awutan, (5) Kahanane kawula cilik sing Tansah Katindhes, (6) Cecongkrahan sajrone Kulawarga, (7) Rajapati. Dene sing kapindho yaiku wujude puitika simbolik sing kaperang dadi loro yaiku, (1) Simbol jagade pewayangan, lan (2) Simbol jagade kewan. Andharan katelu yaiku gegayutane kritik sosial kalawan kadadeyan nyata ing bebrayan, lan sing pungkasan yaiku ngandharake nilai-nilai sosial sing kinandhut sajrone rampadan cerkak GGKG . PURWAKA Landhesane Panliten mlarat kudu dibela, rakyat cilik kang digawe dolanan dening para panguwasa, kekuwasaan kang luwih pinunjul yaiku kekuwasaan ekonomi. Urip bebrayan agung satengahe masyarakat tansah kebak ing kadadeyan-kadadeyan sosial kang mujudake fenomena sosial. Anane fenomena sosial iku kang ndadekake pangripta nulis sawijine reriptan sastra. Luxemburg,dkk (1992 :23) ngandharake yen reriptan sastra mujudake fenomena sosial. Kabeh kadadeyan sosial kang ana sajrone reriptan sastra iku nggambarake utawa dadi kaca pangilon lelakone uripe manungsa. tumrap ing masyarakat, reriptan sastra uga mujudake sarana kanggo ngritik kadadeyan kang dumadi ing satengahe urip bebrayane masyarakat. Akeh reriptan sastra kang ngandhut unsur kritik, mligine yaiku kritik sosial. Tuladhane kayata ngukuhi nasibe wong cilik kang sengsara, amerga tingkahe panguwasa sing kurang adil. Nurgiyantoro (2007: 334) ngandharake yen akeh reriptan sastra kang nuduhake kepriye anggone ngukuhi nasibe wong cilik kang sengsara. Nasibe wong cilik utawa wong Saliyane mujudake fenomena sosial Salah sawijine kumpulan cerkak kang ngandhut masalah sosial lan kritik sosial yaiku Rampadan Cerkak Gara-Gara Kagiri-Giri anggitane Djajus Pete kang sabanjure dicekak dadi GGKG. Kritik sosial kang kinandhut sajrone rampadan cerkak iki ora mung siji, amerga rampadan cerkak iki dumadi saka sepuluh cerkak kang temane beda-beda. Saka sepuluh cerkak kang ana sajrone rampadan cerkak iku mau ana perangan kang padha yaiku ngritik ngenani tumindake panguwasa kang sawiyah-wiyah lan kurang adil marang kawula cilik, kritik sosial tumrap kahanane kawula cilik kang tansah katindhes dening para panguwasa. Cerkak kang ditulis dening Djajus Pete mujudake reriptan sastra kang ngandhut simbol-simbol utawa pinunjul ing babagan puitika smbolik. Kritik sosial sajrone rampadan cerkak GGKG iki saperangan akeh diandharake kanthi cara samudana. Cara kang lumrah digunakake yaiku awujud simbol utawa pralambang- 1
pralambang. Pamaos kudu tliti lan ati-ati kanggo ngerteni isine cerita. Panliten iki bakal ngandharake apa wae ktitik sosial kang ana sajrone rampadan cerkak GGKG anggitane Djajus Pete kanthi teori sosiologi sastra. Kritik sing awujud sosial pralambang utawa puitika simbolik. Kajaba saka iku, panliten iki uga bakal ngandharake gegambarane kritik rampadan cerkak GGKG kalawan sosial bebrayane kadadeyan masyarakat. Ora mung winates iku wae, panliten iki uga bakal ngandharake nilai-nilai sosial kang kinandhut sajrone rampadan cerkak GGKG. Kabeh mau bakal diandharake ing andharaan panliten iki. sing bakal diandharake ana sajrone kang nyata sajrone urip 1.1 Underane Panliten Adhedhasar landhesane panliten kang wis diandharake kasebut, underane panliten yaiku: (1) Kritik sosial apa wae kang ana sajrone rampadan cerkak GGKG? (2) Kepriye wujude puitika simbolik sajrone rampadan cerkak GGKG? (3) Kepriye gegambarane kritik sosial kang ana sajrone rampadan cerkak GGKG kalawan kadadeyan kang nyata ing bebrayane masyarakat? (4) Kepriye nilai-nilai sosial kang kinandhut sajrone rampadan cerkak GGKG? 1.3. Ancase Panliten Adhedhasar underane panliten kasebut bisa ditemokake tujuwan panliten kaya ing ngisor iki: 1) Ngandharake kritik sosial kang ana sajrone rampadan cerkak GGKG anggitane Djajus Pete. 2) Ngandharake puitika simbolik sajrone rampadan cerkak GGKG anggitane Djajus Pete. 3) Ngandharake gegambarane kritik sosial kang ana kalawan sajrone kadadeyan kang nyata ing bebrayane masyarakat. 4) Ngandharake nilai-nilai sosial kang kinandhut sajrone rampadan cerkak GGKG anggitane Djajus Pete. cerkak GGKG rampadan 1.4 Paedahe Panliten Panliten iki nduweni paedah kaya ing ngisor iki. 1) Bisa nambahi kawruh tumrap pamulangan sastra. mligine ngenani kritik sosial kang ana sajrone cerkak anggitane Djajus Pete. Mligine kritik sosial kang ana sajrone rampadan cerkak GGKG. 2) Aweh sumbangsih tumrap pangrembakane basa, sastra lan kabudayan Jawa sarta bisa nambahi bab kang kurang saka panliten-panliten sadurunge ngenani babagan kang saemper kang diandharake ing panliten sadurunge. 1.5 Watesane Panliten Supaya panliten iki ora kekamban, mula sajrone panaliten iki ana watesane panliten. Wewatesan iki mau kaya kang kasebut ing ngisor iki: 1) Panliten iki nyoba ngandharake kritik sosial kang ana sajrone rampadan cerkak GGKG anggitane Djajus Pete. 2) Panliten iki nyoba ngandharake puitika simbolik sajrone rampadan cerkak GGKG anggitane Djajus Pete. 3) Panliten iki nyoba ngandharake gegambarane kritik sosial kang ana sajrone rampadan cerkak GGKG anggitane Djajus Pete kalawan kadadeyan kang nyata ing bebrayane masyarakat. 4) Panliten iki nyoba ngandharake nilai-nilai sosial sajrone rampadan cerkak GGKG anggitane Djajus Pete. 5) Dhata kang dijupuk yaiku saka rampadan cerkak GGKG anggitane Djajus Pete kang diterbitake taun 2012 dening Gus Ris Foundation. 1.5 Watesane Tetembungan Supaya ora nuwuhake persepsi kang beda, mula panliten iki menehi wewatesan tetembungan kaya ing ngiosr iki: 1) Kritik social : Sawijine kegiyatan menehi panyaru langsung lan orane reriptan sastra kang apik gegayutan karo reriptan sastra tartamtu. 2) Rampadan cerkak : Kumpulan pirang-pirang cerkak kang diripta dening pengarang kang padha lan dijilid dadi wujud buku. 3) Puitika Simbolik : Reriptan sastra kang nggunakake simbol utawa pralambang sajrone ngandharake isine. 4) Sosiologi sastra : Salah sawijining teori kang nganalisis kanthi cara langsung antarane sastra lan masyarakat. 5) Aspek Sosiologis : Aspek kang objeke masyarakat lan ngandhut prekara- prekara sosial sajrone urip bebrayane masyarakat TINTINGAN KAPUSTAKAN 2.1 Panliten Sadurunge kang Saemper Panliten-panliten reriptan sastra kang ngandhut kritik sastra mligine kritik sosial ora mung kaping pisan iki ditindakake. Sadurunge panliten iki kaleksanan, ana panliten kang saemper kang wis ditindakake. Panliten saemper kang nliti sastra saka aspek kritik sastra tuladhane kaya panliten kanthi judKXO·3HUJDXODQ0XGKD Mudhi dalam Roman Sacuwil Majalah Jayabaya Tahun · NDQJ GLWXOLV GHQLQJ 'HZL 6XEHNWL LQJ WDXQ Kritik kang diandharake dening Dwi Subekti sajrone panlitene, ngenani kritik marang wong tuwa, masyarakat, lan lingkungan ing Roman Sacuwil. Panliten saemper sabanjure yaiku panliten NDQWKL MXGKXO ‡Kritik Sosial Sajroning Antologi Geguritan Gurit Panuwuning Urip Anggitane Davit +DULMRQR· NDQJ GLWXOLV GHQLQJ 6HUGDQLD ,WD 'KDPLQD LQJ taun 2007. Panliten kasebut ngandharake kritik sosiale Davit lingkungan, pangrembakane jaman, teknologi, pendhidhikan lan wong cilik. Zuli Kristanto ing taun 2012 lan Tatag Wiramustika Yudha ing taun 2014 uga nindakake panliten kanthi topik kritik sosial. Harijono marang negara, 2.2 Kritik Sastra Kritik sastra yaiku sawijine kegiyatan menehi panyaru apik lan orane reriptan sastra kang langsung gegayutan karo reriptan sastra tartamtu. Kajaba amung mbiji apik lan orane sawijine reriptan sastra, panliten iki uga bakal ngrampungake kabeh prakara kang klebu sajrone reriptan sastra kanthi menehi tafsiran, andharan lan jlentrehan (Hardjana, 1994: 37).
Kritik Sosial sajrone Rampadan Cerkak Gara-Gara Kagiri-Giri Anggitane Djajus Pete: Tintingan Sosiologi Sastra Kritik sastra bisa ditindakake kanthi nggunakake pamarekan kang cocok karo tipene reriptan sastra. Sawijine pamarekan kang lumrah digunanake yaiku kritik mimetik (kaya kang dipethik sajrone Pradopo 2003: 26) ngandharake yen kritik mimetik yaiku kritik kang nganggep yen reriptan sastra iku minangka tiron, kaca benggala, lan gambaran panguripane manungsa ing ndonya. (Mimetic Criticism). Abrams Kritik sastra kang apik yaiku analisis utawa nliti tinthingan tumrap reriptan sastra adhedhasar teori sastra, hakekat sastra, lan ora nengenake utawa mihak sawijine kelompok lan kudu asipat objektif. Tegese yaiku ana pertimbangan kanggo apik lan eleke reriptan sastra kang dikritik, adhedhasar kanyatan. Saliyane iku, anggone mbiji kudu jangkep kawitan nganti pungkasan lan nganggep yen sejatine reriptan sastra iku minangka kumpulan kang utuh (Pradopo, 2003: 29). 2.3 Masyarakat Kritik Sosial sajrone Reriptan Sastra (sajrone Faruk, 2010: 43), ngandharake perlune ngerteni tradhisi sastra minangka salah sawijine mediasi kanggo njembatani antarane sastra lan masyarakat, saengga ora mokal yen sajrone reriptan sastra iku tuwuh prakara-prakara sosial kang asipat pribadi utawa universal. Saliyane iku mau, uga ana kang awujud informasi lan ana kang awujud pangalembana, uga kritik. Swingewood ngandharake, samubarang kang mbedakake kritik sosial adhedhasar aspek kang dikritik. Kabeh mau bisa dibedakake dadi patang jagading pendhidhikan, (2) kritik tumrap samubarang kang ora adil, (3) kritik tumrap politik-ekonomi, lan (4) kritik tumrap dekadensi moral. 2.3.1 Konsep Panguwasa Waluyo (1987: 167-177) jinis, yaiku (1) kritik tumrap Panguwasa ing masyarakat Jawa sajrone konsep kekuwasaan luwih nengenake kepentingane kawula tinimbang kepentingane awake dhewe. Panguwasa utawa pemimpin sawijine nagara mesthi bakal ngupaya menehi lan nglakoni apa wae sing paling apik kanggo para kawulane saengga kawulane bisa urip ayem, tentrem, gemah ripah lohjinawe. lan dikarepake yaiku masyarakat golongan ngisor, dudu panguwasa, dudu pejabat lan dudu wong sugih. Geertz (1986: 4) ngandharake yen ing sektor ekonomi, masyarakat ing tanah Jawa pakaryane tani, pedagang cilik,buruh kasar, pakaryan kang cocog lan jumbuh karo kabisane lan tukang dandan-dandan kang makarya dhewe ora kolektif, sing pungkasan yaiku pegawe kantor sing cacahe ora akeh. Yen dideleng saka pakaryane masyarakat Jawa, mula akeh kang kalebu wong cilik utawa kawula cilik. Pegawe kantor, guru lan pejabat utawa panguwasa sajrone pamrintahan kalebu kaum elite sosial lan intelektual, dadi pewaris tradhisi politik kang bisa maca lan nulis ing kelase bangsawan lan dilairake kanggo mrintah lan kinurmatan. 2.4 Cerkak sajrone Kasusastran Jawa Modern Crita cekak mujudake salah sijine genre sastra Jawa moderen kang awujud prosa. Mula bukane cerkak miturut Hutomo( 1975: 38) yaiku sawetara taun 1933 ana salahsijine kalawarti anyar kang macak crita cekak. Kalawarti kasebut dibangun dening Imam Supardi kanthi irah-irahan Panjebar Semangat (tetbit sing wiwitan tanggal 2 September 1933). Rubrik cerkak ing kalawarti Panjebar Semangat diarani Lelakon. Tetembungan Lelakon mung nganti Panjebar Semangat tanggal 9 Nopember 1935 yaiku ing cerkak kanthi irah-irahan Netepi Kewajiban anggitane Sambo. Saini lan Sumardjo (1988: 30) ngandharake yen cerkak isih diperang maneh dadi telung jinis, yaiku crita sing cekak (short story), crita cekak sing dawa (long short story), lan crita cekak sing cekak (short-short story). Cerkak-cerkak kang diperang iku lumrahe cerkak sajrone kasusanstran Indhonesia. Saliyane cerkak ing kasusastran Indhonesia, cerkak ing kasusastran Jawa uga bisa diperang miturut telung jinis mau. Tuladhane crita cekak ing rampadan cerkak GGKG kalebu jinie crita sing cekak utawa short story amerga crita cekak kang ana sajrone rampadan cerkak Gara-Gara Kagiri-Giri dawane sedhengan, ora cekak banget lan ora dawa banget. Saka sekabehane pamawas mau bisa dingerteni yen cerkak nduweni teges prosa fiksi abasa Jawa sing wujude cekak, padhet, lan ngandhut tema-tema tartamtu. 2.5 Sosiologi Konsep panguwasa sing dienggo lan diugemi dening masyarakat Jawa wiwit jaman biyen nganti saiki yaiku Astabrata. Hadiwidjana (1952: 46) ngandharake yen Astabrata iku mujudake wolung kaluwihan kang dipethik saka kitab Ramayana. Astabrata banget digatekake dening para leluhur masyarakat Jawa jalaran Astabrata dianggep minangka tata paugerane wong urip. SarwaCastra mujudake Astabrata wejangane Ramawijaya marang Begawan Wibisana kanggo nglipur atine Wibisana sawise matine kakange yaiku Rahwana. Saliyane iku Astabrata uga dadi paugeran tumrap Wibisana sajrone nindakake kewajiban mimpin nagarane. 2.3.2 Konsep Kawula Cilik sajrone kitab Kawula utawa warga nagara mujudake sawijine perangan utama sajrone nagara. Tanpa anane kawula, nagara ora bakal bisa ngadeg. Saka akehe kawula ing sawijine nagara ana sing kalebu kawula elite lan ana sing kalebu kawula cilik. Kawula cilik utawa wong cilik sing Sosiologi asale saka tembung sosio (Yunani) yaiku socius kang tegese bebarengan, nyawiji lan logi yaiku logos kang tegese omongan, pepindhan. Sosiologi iku lan pangrembakane bebrayan, kawruh kang nyinaoni ngenani sesambungan antarane manungsa sajrone masyarakat ing bebrayan kang asipat umum lan nyata (Ratna, 2010:1). Sosiologi yaiku andharan ngenani manungsa sajrone masyarakat, ngenani fenomena sosial lan uga ngenani proses sosial. tegese ilmu ngenani asal mula bukane Soekanto (1982:15) uga ngandharake sosiologi kalebu ngelmu sosial sing objeke yaiku bebrayan. Swingewood (sajrone Yasa, 2012:21) njlentrehake sosiologi minangka pamarekan ilmiah sing nengenake analisis kanthi objektif ngenani manungsa sajrone bebrayan, ngenani lembaga bebrayan lan proses-proses sosial. 3
2.6 Sosiologi Sastra kang nggunakake basa minangka sarana, basa iku mujudake asil pangriptane sajrone panguripan sosial (Damono, 1978:1). Kanggo ngerteni lan njlentrehake panguripan sajrone urip bebrayane sosial, masyarakat dibutuhake ilmu sosiologi. Mula saka iku sastra lan sosiologi ora bisa dipisah jalaran nduweni sesambungan kang tansah nyengkuyung. Endraswara (2008:77) ngandharake sosiologi sastra yaiku cabang panliten babagan sastra kang reflektif. Tintingan iki akeh digunakake sajrone panliten kang kepengin mawas sastra minangka kaca benggala panguripan ing masyarakat. Sastra mujudake sosial lembaga sosial fenomena Sosiologi sastra dianggep lair ing abad 19 kanthi ditengeri anane tulisane Madame de Stael kang irah- irahane: De la Litterratyre Cinsiderec Dans Ses Rapport Avec Les Institutionas Sosiales (1800). Kawruh iki saya ngrembaka bebarengan karo mundure panliten kang migunakake teori strukturalisme (Ratna, 2011:331-332). (sajrone Damono, 1978:3) uga ngandharake menawa sosiologi sastra iku kaperang dadi telu, yaiku: (1) konteks sosial pangripta, kang ditliti yaiku status sosial pangripta, babagan sosial yaiku pakaryane pangripta, lan masyarakat kang ditunjuk pangripta, (2) sastra minangka kaca benggala kanggo masyarakat, kang ditliti yaiku sepira adohe sastra njlentrehake urip kang ana ing masyarakat, (3) fungsi sosial sastra, kang ditliti yaiku gegayutan antarane nilai-nilai sosial utawa nilai- nilai sosial kang nduweni daya pangaribawa tumarap reriptan sastra. 2.7 Sastra lan Bebrayane Masyarakat Ian Watt sosiologi, kadhang kala sastra uga gegayutan karo bebrayane masyarakat. Laras karo panemune De Bonald kaya kang kaandharake (sajrone Wellek, 1995: 110) yen sastra rasa pangrasane masyarakat minangka ungkapan (Literature is an Expression of Society). Saka penemune Bonald kang dikutip dening Wellek bisa ditegesi sejatine sastra mujudake kaca benggala lan nggambarake panguripane manungsa. Sajrone nulis reriptan sastra, pengarang ora bisa nulis tanpa ngespresikake pengalaman lan panemune ngenani panguripan kang sabenere. Ora bener yen pangripta ngandharake kabeh kawruhe ngenani panguripan uripe manungsa, utawa panguripan ing mangsa tartamtu kanthi nyata lan utuh. Mula ana kang diarani daya imajinasine pengarang sajrone nulis reriptan sastra supaya reriptan sastra iku dadi endah. Saliyane sastra gegayutan karo Hutomo (1993: 243) ngandharake yen sastra aneng ngendi wae, lan kapan wae ora bakal uwal saka alam sakupenge masyarakat lan sastra uga digunakake kanggo maksud-maksud iku pengarang sajrone nulis reriptan sastra mesthi oleh daya pangaribawa saka alam sakupenge pengarang. Apa kang dialami lan disawang dening pengarang banjur ditliti, diolah imajinasine pengarang saengga dadi kasunyatan anyar kang beda karo kansuyatan asline. Kabeh mau kang diarani proses kreatife pengarang. 2.8 Puitika Simbolik sajrone Reriptan Sastra tartamtu. Mula saka lan dikumpulake gumantung Reriptan sastra nduweni fungsi seni. Dene fungsi seni sastra yaiku dulce et utile (nyenengake lan migunani), mula sajrone maca karya sastra kang apik, pamaos bakal mikoleh kabungahan lan piguna saka karya sastra iku, kang arupa kaendahan lan pengalaman jiwa kang nduweni nilai dhuwur kanthi cara langsung lan ora langsung, tuladhane lumantar para penafsir (Pradopo, 2003: 2-3). Mula saka iku para pamaca dikarepake bisa ngerteni sekabehane samubarang kang ana sajrone sastra minangka upaya kanggo ngerteni fungsi sastra kasebut. Kabeh iku bisa lumantar sistem tandha utawa simbol- simbol kang ana sajrone karya sastra kang asipat simbolis lan kebak ing puitika smbolis. Simbol utawa pratandha luwih apik ditrepake minangka objek kang nuju marang objek liyane, nanging uga tetep aweh wigati marang objek asline minangka wujud. Upamane pangripta nggunakake pralambang jagad saliyane jagade bebrayan masyarakat kanggo nggambarake jagad bebrayan kang sanyatane. Panemu liyane ngandharake yen simbolisme mujudake sawijine upaya kang ditindakake kanthi sengaja, direncanakake lan dipikir-pikir kanggo nerjemahake konsep-konsep saengga dadi istilah-istilah kang ilustratif, indrawi, lan didaktis. Simbol ngasilake sawijine aliran sastra kang sinebut aliran simbolisme. Simbolisme mujudake studi sastra kang ngagumake tumrap gerakan kasusastran lan pangaribawane tumrap liyane (Wellek, 1995: 239-240). 2.9 Sastra Prinsip-Prinsip Struktural sajrone Reriptan Prinsip struktural ora bisa ditinggalake yen arep nganalisis sawijining reriptan sastra. Teeuw (1984:135) ngandharake yen analisis struktural ditujokake kanggo nintingi reriptan sastra kanthi detail, tliti, lan premati, saengga bisa ngerteni makna reriptan sastra kanthi sawutuhe. Saben karya sastra mbutuhake sawijine metodhe analisis kang selaras klawan sipat lan struktur. Unsur-unsur pambangune reriptan sastra kang fiksi bisa diperang dadi loro, yaiku struktur njaba (ekstrinsik) lan struktur njero (intrinsik). Sing dikarepake struktur njaba yaiku struktur apa wae sing ana ing sanjabane faktor sosial, ekonomi, kabudayan, sosial, politik, agama, lan adhat sing diugemi dening masyarakat. 2.10 Prinsip-Prinsip Semiotik sajrone Reriptan Sastra Semiotika utawa semiologi kalorone asale saka basa Yunani yaiku semion sing tegese tandha, mula kalorone uga nduweni teges sing padha yaiku kawruh ngenani tandha (Santosa, 1990: 2). reriptan sastra, tuladhane Budiman (1999: 108) ngandharake sing dadi dhasare semiotik yaiku konsep kang ngrembug tandha ora mung basa lan sistem komunikasi sing kasusun saka tandha-tandha, nanging jagad kuwi dhewe, amerga gegayutan karo pikiran-pikirane manungsa ngenani tandha-tandha. Manungsa anggone bisa ngerteni siji lan sijine nganggo basa, mula kuwi basa minangka piranti kanggo ngerteni kekarepane wong siji lan sijine. Basa mujudake piranti sing ngandhut tandha- tandha, mula kasusastran kuwi mujudake sinstem simbolik utawa pratandha. Analisissastra kanthi semiotik yaiku upaya kanggo nganalisis kasusastran minangka sawijine sistem tandha lan nemtokake konvensi apa wau kang njalari kasusastran mau nduweni teges (Budiman, 1999: 123). Mula saka iku, semiotik digunakake kanggo
Kritik Sosial sajrone Rampadan Cerkak Gara-Gara Kagiri-Giri Anggitane Djajus Pete: Tintingan Sosiologi Sastra ninthingi teges-tegese tembung miturut paugeran utawa konvensi kang wis ana. 2.11 Landhesane Teori Foundation Bojonegoro taun 2012. Dene cacahe cerkak kang bakal ditiliti yaiku ana sepuluh (10) cerkak kang isine ngenani Kritik Sosial. Penganggone teori minangka landhesan kanggo nganalisis salah sawijining prekara ora bisa ditinggalake amarga teori iku kang bakal dadi ancer-ancer sajrone panliten kang arep ditindakake. Teori sing bakal digunakake kanggo nintingi panliten arep kaleksanan yaiku Sosiologi sastra. sing Kanggo ngaalisis underane panliten ngenani wujude kritik sosial, gegambarane kritik sosial kalawan kanyatan ing masyarakat, lan nilai-nilai sosial sajrone rampadan cerkak Gara-Gara Kagiri-Giri nggunakake teori sosiologi sastra kang diandharake dening Ian Watt. Ian Watt (sajrone Damono, 1978:3) ngandharake menawa sosiologi sastra iku kaperang dadi telu, yaiku: (1) konteks sosial pangripta, kang ditliti yaiku status sosial pangripta, babagan lan masyarakat kang ditunjuk pangripta, (2) sastra minangka kaca benggala kanggo masyarakat, kang ditliti yaiku sepira adohe sastra njlentrehake urip kang ana ing masyarakat, (3) fungsi sosial sastra, kang ditliti yaiku gegayutan antarane nilai-nilai sosial utawa nilai-nilai sosial kang nduweni daya pangaribawa tumarap karya sastra. METODHE PANLITEN 3.1 Ancangan Panliten sosial yaiku pakaryane pangripta, Sumber dhata sekundher yaiku sumber dhata ora langsung kanggo nyengkuyung dhata primer. Dhata sekundher ing panliten iki yaiku dhata kang dijupuk saka bebrayane masyarakat kayata medhia sosial, koran utawa kalawarti kang gegayutan karo sumber dhata primer. Tegese gegayutan yaiku ngandhut kritik sosial lan laras karo prakara sajrone panliten. 3.2.2 Dhata utawa dhata komplementer Dhata minangka objek sing bakal dikaji lan dianalisis sajrone panliten iki. Dhata sing digunakake sajrone panliten iki yaiku frase, tembung, ukara lan wacana kang gegayutan karo underane panliten ing rampadan cerkak GGKG. Sing sepisan yaiku dhata kang gegayutan karo underane panliten yaiku cathetan, tembung, frasa lan ukara kang ngandhut kritik sosial sajrone rampadan cerkak GGKG. Kapindho yaiku dhata kang gegayutan karo gegambarane kritik sosial kalawan kadadeyan kang ntaya ing masyarakat sajrone rampadan cerkak GGKG. Sing kaping telu yaiku dhata kang gegayutan karo nilai-nilai sosial sajrone rampadan cerkak GGKG kang minangka asile analisis kekarone. 3.3 Instrumen Panliten Panliten iki kalebu panliten sastra kang asipat kualitatif. Panliten kang adhedhasar marang kasunyatan kanthi nggunakake basa kanggo ngrampungake prakara kang katiti lan ora merlokake itung-itungan utawa rumus statistik (Arikunto,2006:12). Panliten iki kalebu jinis kualitatif jalaran sajrone panliten iki arupa dhata-dhata dheskriptif saka sumber dhata panliten yaiku cerkak cacah sepuluh sajrone rampadan cerkak GGKG anggitane Djajus Pete. Instrumen ing panliten iki yaiku panliti. Panliti mujudake instrumen utama sajrone panliten iki. Panliti dadi instrumen utama amarga panliti kang golek dhata, nganalisis dhata lan nulis panliten iki. Mula saka iku, panliti dadi instrumen utama sajrone panliten kualitatif. Moleong (2002:19) ngandharake yen panliti sajrone nglumpukake data luwih akeh gumantung marang awake dhewe minangka piranti nglumpukake data. Panliti bisa mbiji sawijine kahanan lan nduwe kuwasa nemtokake samubarang. 3.4 Metodhe lan Teknik Panglumpuke Dhata Sajrone paliten iki bakal nggunanake tintingan sosiologi sastra lan metodhe kualitatif dheskriptif. Kajaba saka tintingan kasebut, kang bakal digunakake yaiku teorine Ian Watt kaping loro yaiku menawa sastra mujudake kaca benggala kanggo urip bebrayane masyarakat. Kanthi tintingan sosiologi sastra lan metodhe kualitatif dikarepake bisa bakal aweh pambiyantu tumrap panulis sajroning proses nglumpukake lan nganalis dhata kang cundhuk karo prakara kang diajokake sajrone panliten iki. 3.2 Sumber Dhata lan Dhatane Panliten iku, sajrone Sajrone panliten, tata cara nglumpukake dhata ora bisa dilirwakake amarga dhata minangka samubarang kang wigati banget sajrone panliten. Teknik nglumpukake dhata sajrone panliten bisa nggunakake studi pustaka, yaiku cara nglumpukake dhata-dhata kang dijupuk saka pustaka sarta dhokumen liya (Ratna, 2010:39). Panliten iki nggunakake studi pustaka kanthi nggunakake sistem sandhi utawa tandha. Kanthi weneh tandha marang ukara lan tetembungan kang ana gegayutane karo panliten iki. Tandha kasebut bisa wae garis utawa cathetan. lan dhata mujudake salah sawijiine perangan kang wigati banget sajrone panliten. Tanpa anane sumber dhata lan dhata mokal bisa nindakake panliten. Mula saka iku, ing ing kene bakal diandharake sumber dhata lan dhata panliten kang gegayutan karo prakara sajrone panliten. 3.2.1 Sumber Dhata Sumber dhata Laras kalawan ruwang lingkup sajrone panliten kang wis diandharake sajrone panliten iki, sumber dhata ing panliten iki kaperang dadi loro yaiku sumber dhata primer lan sekunder. Dhata primer yaiku dhata baku kang dadi sumber analisis lan diproses kanthi cara langsung kang diklumpukake rampadan cerkak GGKG anggitane Djajus Pete kang diterbitake dening Gus Ris ing Tata cara sing nggunakake kanggo nglumpukake data dening Endraswara (2008:162-163), diperang dadi telu yaiku : a. Nemtokake Unit Analisis Sadurunge ngudal isi crita sajrone rampadan cerkak GGKG luwih dhisik nemtokake prekara kang arep dianalisis, prekara kasebut babagan kritik sosial. Panliten iki nemtokake telung prekara kang wigati, yaiku kritik sosial sajrone rampadan cerkak GGKG, gegambarane kritik sosial kalawan kadadeyan kang nyata ing medhia sosial, lan nilai-nilai sosial kang kinandhut sajrone rampadan cerkak GGKG. b. Nemtokake Dhata Sawise nemtokake unit analisis, banjur maca 5
cerkak kasebut kanthi mempeng. Sawise iku ngudal rampadan cerkak kanthi watesan prakara-prakara kang wis ditemtokake. c. Nyathet Dhata Panliten sastra mligine sastra tulis, dhata sing arep ditliti arupa dhata-dhata lan perlu anane cathetan- cathetan. Sajrone nyathet dhata, ana saperangan pituduh sing kudu digatekake yaiku : (a) latihan lan persiyapan kang bener saengga bisa nyathet kanthi bener, (b) nyathet bab-bab kang nuduhake pesen lan makna simbolik, lan (c) nyathet tetembungan kang ora dingerteni. 3.5 Metodhe lan Teknik Pangolahe Dhata Sawise dhata primer dikumpulake, sabanjure dhata kudu dianalisis. Metodhe kang digunakake nganalisis utawa ngolah dhata arupa samubarang kang ngandhut kritik sosial sajrone rampadan cerkak GGKG anggitane Djajus Pete yaiku nggunakake metodhe hermeneutik. Metodhe hermeneutik didhasarake marang kosep mimetik kang diandharake dening Abrams. Anggone nganalisis dhata panliten kanthi cara nafsirake sekabehane dhata kang gegayutan karo underane panliten. Tegese nafsirake yaiku ngandharake wujude kritik sosial kang ana sajrone dhata panliten. Tata cara nganalisis dhata bisa ditindakake kanthi langkah-langkah kaya ngisor iki : 1) Maca dhata sing awujud rampadan cerkak GGKG, bisa ditindakake kanthi maca dhata mau bola-bali. 2) Nyathet prakara-prakara sosial sajrone sumber dhata sing bakal digunakake ing panliten. 3) Ngandharake dhata gegayutan karo undere panliten, yaiku underane kritik sosial sajrone rampadan cerkak GGKG. 4) Njlentrehake gegambarane kritik sosial kalawan kadadeyan kang nyata sajrone medhia sosial sajrone rampadan cerkak GGKG. 5) Ngandharake nilai-nilai sosial kang kinandhut sajrone rampadan cerkak GGKG. 6) Ngandharake asile panliten kanthi luwih cetha adhedhasar underane panliten lan ancase panliten. Saka kegiyatan ngolah dhata kanthi metode lan teknik kang selaras karo prakara sajrone panliten, banjur ditafsirake kanthi nggunakake metodhe hermeneutik kanggo nggampangake anggone nganalisis dhata. Saliyane iku uga diolehi asile analisis kang sampurna. 3.6 Tata Cara Panyuguhe Asile Panliten Tata cara nyuguhake asile panliten ditindakake sawise njlentrehake dhata tumrap rampadan cerkak Gara- Gara Kagiri-giri. Andharan mau awujud dhiskripsi ngenani underane pznliten yaiku kritik sosial kang ana sajrone rampadan cerkak GGKG anggitane Djajus Pete, banjur ngandharake gegambarane kritik sosial kalawan kedadeyan kang nyata sajrone bebrayane masyarakat. Pungkasane yaiku analisis iki ngandharake nilai-nilai sosial kang kinandhut sajrone rampadan cerkak GGKG. Panliten iki kanthi sistematika kasusun saka limang bab yaiku 1) PURWAKA; 2) TINTINGAN KAPUSTAKAN; 3) METODHE 4) ANDHARAN PANLITEN; PANLITEN lan 5) PANUTUP sing isine dudutan lan pamrayoga. ANDHARAN ASILE PANLITEN Andharan asile panliten iki bakal diandharake nggunakake metodhe dheskriptif. Metodhe dheskriptif bisa ditegesi minangka urutan kanggo ngrampungake prakara sajrone panliten kanthi cara nggambarake obyek panliten. Mula saka iku, andharan sajrone panliten iki nyoba ngandharake kritik sosial sing mujudake tema sajrone rampadan cerkak GGKG anggitane Djajus Pete lan nggayutake kritik sosial kalawan kadadeyan kang nyata sajrone urip bebrayane masyarakat. Kajaba saka iku, panliten iki uga bakal ngandharake nilai-nilai sosial sing mujudake amanat sajrone rampadan cerkak GGKG. 4.1 Kritik Sosial sajrone Rampadan Cerkak Gara- Gara Kagiri-Giri Kritik sosial mujudake pambiji apik lan orane, bener lan salahe, nguntungake utawa ngrugekake sawijine kadadeyan utawa kahanan tumrap kepentingane masyarakat. Kritik sosial kang kinandhut sajrone rampadan cerkak GGKG (Gara-Gara Kagiri-Giri) yaiku nggambarake kahanane pamrintahan, kekuwasaan lan kahanane kawula cilik kang tansaya nelangsa sarta nggambarake cecongkrahan sajrone balewisma. Dene perangane kritik sosial kang ana sajroene rampadan cerkak yaiku : panguwasa sing gumedhe lan mung apik ing tata laire, panguwasa sing srakah lan tumindak sawiyah-wiyah marang kawulane, panguwasa sing korupsi lan senang ngumbar janji, kahanan pamrintahan sing awut-awutan, kahanane kawula cilik sing tansah katindhes, cecongkrahan sajrone kulawarga, rajapati. 4.1.1 Kritik Tumrap Panguwasa sing Gumedhe lan Mung Apik Tata Laire iku mujudake pawongan kang nduweni kuwasa lan nduweni tugas ngatur andhahane utawa pawongan kang drajate luwih endhek. Panguwasa kudune bisa menehi patuladhan sing apik marang kabeh andhahane lan uga marang kawulane. Panguwasa bisa nglakoni apa wae amerga nduweni kekuwasaan miturut kapenginane. Panguwasa Panguwasa sing kaya mengkono iku nuduhake yen panguwasa ora bisa ngugemi Astabaratane dadi panguwasa. Panguwasa kudu nduweni watake Srengenge yaiku paring motivasi lan semangat marang kawulane, watake bulan yaiku bisa aweh pepadhang marang kawulane kang nandhang kasengsaran, watake lintang yaiku bisa dadi panuduh tumrap kawulane kang bingung, watake angin yaiku bisa aweh katentreman pindha angin seger, watake geni yaiku nduweni sipat teges lan ora pilih kasih, watake mendhung yaiku nduweni wibawa lan tumindak jujur marang kawulane, watake samodra yaiku nduweni watak sabar lan bisa nampung panemune rakyate, sipate bumi yaiku kukuh lan ora gampang dipangaribawani wong liya (Wiyasa, 1997: 109-110). Astabrata sing kudune diduweni dening para panguwasa wis akeh sing ora ngugemi. Mula saka iku, ora mokal yen akeh panguwasa kang mung apik ing tata laire wae. Sajrone cerkak Grontol ngandharake wateke panguwasa kang mung apik ing tata laire, nanging ora sumbut karo jeroane utawa atine. Panguwasa kang mung apik ing tata laire bisa kadeleng saka pethikan cerkak Grontol ing ngisor iki,
Kritik Sosial sajrone Rampadan Cerkak Gara-Gara Kagiri-Giri Anggitane Djajus Pete: Tintingan Sosiologi Sastra ‡,QJ QGHVD Ing UDN PXQJ dibuntel Jakarta diwadhahi porsi godhong. SRUVHOLQ· ‡<D0XQJVHMH%XQJNXVH· ‡1LQJ EXQJNXV LNX SHQWLQJ 0DV ,NL kelemahane bangsane dhewe, bab enggone durung bisa gawe bungkus sing apik. Sing ana ing ndesa, bungkuse trima godhong. Sing ana ing kutha gedhe, yen nggawe bungkus ya iki, grontol wae diwadhahi porsi ngene porselin, ora sembada karo isine. Uga yen gawe bungkus liyane. Bungkus pentas seni, bungkus program budhaya, politik, organisasi utawa acara-acara liyane. Bungkuse diapik- terlalumewah, gemerlap, apiki JODPRXU QLQJ LVLQH RUD DQD· 6HPDPEXQJH Hartono ngandhakake akeh prakara sing PXQJJXPHE\DULQJWDWDODLUH·3HWH nganti Saka pethikan kasebut diandharake yen ing ndesa, grontol yaiku panganan sing digawe saka jagung digodhog banjur diwenehi parutan klapa lan uyah dibungkus godhong gedhang nanging neng kutha grontol dibungkus porselin. Kamangka wujude padha grontole, nanging rasane durung mesthi padha enake. Malah luwih enak sing ing ndesa dibungkus godhong gedhang. Kabeh mau nuduhake panguwasa sing mung gumebyar ing tata laire, nanging sejatine isine padha wae. Program-program kang ditata dening panguwasa uga mung gumebyar ing tata laire wae, nanging ora sumbut karo kasunyatane lan isine. dipercaya dening para kawulane kanggo nata tata tumindak kang ora pamrintahan nanging malah samesthine. Pamrintah sing ngayomi para kawula cilik supaya ngrasa aman nanging amerga tumindake kang sawiyah-wiyah marang kawulane malah ndadekake nelangsane kawulane. Panguwasa kang nduweni sipat kaya srakah tumindak sawiyah-wiyah marang kawulane bisa kadeleng sajrone cerkak Kukuh. Sajrone cerkak iki ngandharake sawijine panguwasa kang tumindak sakarepe dhewe kanggo nggayuh kang dikepenginake. Dene pethikak cerkak Kukuh kang ngandhut sipate panguwasa kang srakah lan tumindak sawiyah-wiyah yaiku, lan SHPERURQJH· Q\DQJ ‡7DNRQD wangsulane Abu Bakri ipit-LSLWPEDNDUVDWH· ‡1JHQHLNLJDNDSLNVDZDQJDQH· ‡OKR 3HQJLMRDQ NRN JDN DSLN .RZH kuwi pejabat, tembungmu kok kuwalik. Sing bener, ah, yen ngomong. Apa apik yen panas enthak-HQWKDNND\DORUNDH"· ‡1JHQH LNL VLQJ GLUDVDQL DOD ZRQJ kecamatan. Dikira wong kecamatan sing pilih kasih. Kabeh ditegor kok sing iki ora, bisa VHPDPEXQJH kiwa-WHQJHQ· dimerekake Mansur klepat nglungami, mancal sepedha motore, ngethithir ngidul. Atine cekot-cekot dipancal rembug Abu Bakri tilas kancane sekolah ing SM$ OXOXV WDXQ · 3HWH 2012: 15-16) Panguwasa kang mung apik ing tata laire tansaya nyengsarakake masyarakate. Kanggo nggayuh apa kang dipengini, panguwasa kang kaya mengkono iku nggunakake maneka warna cara ora nyawang yen carane mau bisa nyusahake masyarakate. Bakune dheweke seneng lan kasil apa kang dikarepake. 4.1.2 Kritik Tumrap Panguwasa sing Srakah lan Tumindak Sawiyah-wiyah marang Kawulane. ing katimbang kepentingan nduweni kepentingan tanggungjawab kawulane. Tanggungjawab mau kudu tansah diugemi lan ora kena diblenjani. Panguwasa yen wing mblenjani tanggung jawabe bisa dipesthekake yen pamrintahane bakal rusak, kawulane tansaya nelangsa uripe. Panguwasa kudune kawula tansah nengenake lan masyarakate Panguwasa gedhe marang pribadine. sing Panguwasa sing apik lan bisa dituladhahani yaiku panguwasa kang tansah pedhuli marang kahanane rakyate, ora srakah lan ora tumindak sawiyah-wiyah marang kawulane. Kajaba saka iku, kawula sing nandhang kasengsaran lan kamlaratan kuwi mujudake tanggungjawabe panguwasa. Paugeran sing kaya mlarat kuwi mujudake tanggungjawabe negara. Mula saka iku, panguwasa kudu bisa ngayomi para kawulane sing lan kasangsaran. Pamrintah uga ora kena srakah lan tumindak sawiyah- wiyah marang kawulane kanggo nggayuh kepentingan pribadine. tansah nandhang kamlaratan Tumindake panguwasa sing kaya mengkono mau ora patut dituladhahani. Panguwasa sing wis Pethikan ing ndhuwur ngandharake yen Mansur minangka pralambange panguwasa nduweni watek srakah jalaran arep negor wit sanakembang sing ana ing ngarepe omahe Abu Bakri. Wis sanakembang mau mujudake asil pengijoan sing wis pirang-pirang tau dirumat dening Abu Bakri, nanging arep ditebang dening Mansur minangka Ketua Pol PP. Watek srakah lan tumindak sawiyah- wiyahe Mansur dibuktekake yen dheweke nggunakake kekuwasaane sanakembang, kamangka wit mau sengaja dilewati dening pemboronge. Wit sanakembang mau mujudake pengijoan nanging tetep arep ditebang dening Mansur, kuwi nuduhake yen Mansur pralambange panguwasa lkang srakah. 4.1.3 Kritik Tumrap Panguwasa sing Korupsi lan Seneng Ngumbar janji kanggo nebang wit Korupsi kolusi lan nepotisme kang diarani KKN mujudake prakara sosial kang wis lumrah kadadeyan ing satengahe masyarakat, wiwit saka masyarakat cilik nganti para panguwasa. Korupsi kang ditindakake dening kawula utawa masyarakat cilik ora sepira yen dibandhingake karo korupsine para panguwasa. Lumrahe korupsi ditindakake dening para panguwasa kang nduweni kekuwasaan lan jumlah sing dikorupsi ora sethithik. Para panguwasa kang korupsi dhuwite negara lumrahe ora sadhar yen tumindake kuwi bisa ngrugekake negara. Ora mung winates kuwi, sejatine korupsi uga bakal ngrusak uripe wong sing korupsi lan kulawargane. Prakara korupsi bisa kadadeyan ing sektor apa wae sajrone pamrintahan. Wiwit saka sektor paling ngisor nganti sektor paling dhuwur. Korupsi bisa kadadeyaning pamrintahan tataran ngisor nganti pamrintah tataran 7
dhuwur. Mula saka kuwi, prakara korupsi iki mujudake prakara kang kangel dirampungake. Prakara korupsi uga diandharake ing sawijine reriptan sastra awujud cerkak kanthi iku ngandharake babagan korupsine para panguwasa kang cilik. pungkasane ndadekake nelangsane kawula Perangan cerkak sing ngandharake panguwasa sing korupsi bisa dideleng ing pethikan iki, irah-irahan Kukuh. Sajrone cerkak QJDQWL &DPDW 5L\DGL pindhah saka kedungadem, pematusan air ora ana wujude. Ora tau ana watu, pasir, semen lan kawur sing teka kanggo keperluan iku. Mula Abu Bakri ngomong sauni-unine PDUDQJ 0DQVXU ‡*DPSDQJ \HQ PXQJ ‡1DQJLQJ ‡'KXZLWHHPEXKDNXRUDQJHUWL· ‡5DNNRZHVLQJGDGLNHWXDSDQLWLDQH· ‡<D 1LQJ DNX RUD ZHUXK UXSDQH dhuwite. Samber nggelap ora weruh, nganti ZRQJHPLQJJDW·3HWH Pethikan cerkak mau nuduhake gegambarane panguwasa sing korupsi. Camat Riadi mujudake pralambange panguwasa kang korupsi. Sawise wektu jabatane entek banjur ninggal desa Kedungadem ngono wae tanpa tilas. Program-program sing disusun nalikane Camat Riadi dadi camat ing desa Kedungadem ora ana wujude. Dhuwit asile nebang pengijoan ya ora ana wujude. Dhuwite dikorupsi banjur nalika wektu jabatane entek ditinggal tanpa ana tilase. Mansur minangka andhahane Camat Riadi ora ngerteni dhuwit asile nebang pengijoan parane menyang ngendi. Panguwasa kaya Camat Riadi sing mangan cerkak Kukuh dhuwite negara iku pancen nyengsarakake kawula cilik. Prakara sing kaya mengkono iku kudune bisa dirampungi dening pihak panegak ukum kayata pulisi. Korupsi yen diumbar bakal tansaya ndadi lan ndadekake masyarakat cilik tansaya rekasa lan nandhang kasengsaran. 4.1.4 Kritik Tumrap Kahanane Pamrintahan sing Awut-Awutan ing Pamrintahan iku wajib ana sajrone sawijine negara. Pemarintahan yaiku tata aturan sing nduweni tujuwan kanggo nata negara lan nata kawula utawa masyarakat. kanthi anane pemerintahan diajab bisa lan kawulane. Sajrone sistem makmurake negara pemerintahan kuwi ana urutane wiwit tataran kang paling dhuwur yaiku presidhen nganti tataran kang paling ngisor yaiku Rukun Tetangga (RT). Ora kabeh pamrintahan sajrone negara kuwi tansah mlaku runtut lan tanpa alangan. Kadhang kala sajrone pamrintahan kuwi mesthi ana prakara-prakara sing njalari ruwete tata pemerintahan. Panguwasa sing tansah ngumbar hawa napsune, kawula sing tansah mbrontak marang panguwasane, tumindake panguwasa sing sawiyah-wiyah marang kawulane, ora anane pamong utawa sing dianggep tuwa lan ngerti ing babagan pemerintahan. Kabeh mau bisa njalari tata pemerintahan sawijine negara dadi awut-awutan lan ora lumaku kanthi lancar. Sajrone cerkak kanthi irah-irahan Gara-Gara Kagiri-Giri (GGKK) uga ngandharake kahanane pamrintah sing awut-awutan. Sajrone cerkak mau diandharake kepriye kahanane negara kang awut-awutan amerga para panguwasane padha ngumbar hawa napsune lan ora manut ing paugeran. Andharan mau bisa dideleng ing pehikan iki, bumi awit saka akehe negara kang bengkah kobong dening kobaring geni kamurkan. Akeh pandhita kang wis ilang rehing rasa panembahe. Akeh guru kang wis bengkong, ora kena kanggo patuladhan. Para sentana lan para narapraja padha anggung anggone angumbar hawa. Durjana lan laku culika ngaji mumpung. Budi candhala menang ing anjrah Judhi ngabotohan petung. sadehengah papan, antuk pangayoman. ‡%XPLNRERQJDEDQJPDOHUDK· ‡%HQJNDK· ‡3DJHU-pagering kasusilan, kautaman lan pranatan katut kobong. Kari sisa-sisane pating crongat, mureng, isih ngebulake asep ireng kumendheng. Akeh kawula lan para amongtani kang padha kekes atine. Midak wawa-wawa panas. Pating njlerit ngeres- HUHVL·3HWH Pethikan cerkak kasebut ngandharake kahanane sawijine negara sajrone pagelaran wayang kulit. Negara kang awut-DZXWDQ ‡EHQJNDK NRERQJ GHQLQJ NREDULQJ NDPXUNDQ· PLQDQJND SUDODPEDQJ \HQ NDKDQDQ WDWD pemerintahane sawijine negara awut-awutan, ruwet lan rusak. Rusake sawijine negara jalaran para sesepuh utawa wong kang dianggep tuwa lan ngerti ing bebener lan tata pemerintahane negara padha ilang rasa manembahe marang Gusti kang Maha Kuwasa. Akeh para guru utawa wong sing ngelmune dhuwur padha bengkong lan ora kena digawe patuladhan. Para sentana lan panguwasa- panguwasa padha tumindak sawiyah-wiyah. Tumindak ala kayata lan oleh pangayoman. 4.1.5 Kritik Tumrap Kahanane Kawula Cilik sing Tansah Katindhes. judhi, main tansaya ngrembaka Kawula cilik sing tansah katindhes dening para panguwasa amerga tumindake panguwasa sing sawiyah- wiyah wis lumrah ditemokake ing saben dinane lan ora bab kang anyar maneh. Bab sing njalari kawula cilik saya nelangsa amerga tumidake para panguwasa kang ora adil, panguwasa sing senenge ngapusi kawulane kanggo kepentingan pribadhine. Saliyene iku, kawula cilik panceen wis dianggep lumrah yen tansah katindhes jalaran ora nduweni kuwasa apaa-apa lan manut marang panguwasane. Kawula cilik sing tansah katindhes uga diandharake sajrone cerkak kang irah-irahane Grontol. Sajrone cerkak mau diandharake kepriye kahanane kawula cilik sing dadi korbane panguwasa kang mung apik ing tata laire wae, nanging tumindake sawiyah-wiyah marang kawulane. Panguwasa kuwi ora nduweni welas marang kawula cilik. Andharan mau bisa kadeleng ing pethikan cerkak kang irah-irahane Grontol iki, ‡ %$1*21( NDQWKL FDJDN SULQg, payone saka kepang gapit, ana meja cilik
Kritik Sosial sajrone Rampadan Cerkak Gara-Gara Kagiri-Giri Anggitane Djajus Pete: Tintingan Sosiologi Sastra kanggo dhasar. Saka sik lawase, bangone lan payone nggregregi. katon dhoyong Dening camat anyar, bangone mbah Yem disingkirake jalarann dianggep ngrusuhi VHVDZDQJDQ· ‡$NXGLNRQQJDOLKUDSD-pa, Ru. Gela ya ora wong pancen dudu lemahku. Malah olehku manggon ing kono ya saka karepe kaji Mansur, sing nduwe lemah, nalika kantor FDPDWDQGXUXQJGLHOLKPURQR· ‡/DMHQJVDGH\DQWHQJSXQGL"· ‡<D GRGRO PDQHK Q\DQJ SDVDU ND\D EL\HQ Ru. Mlaku satitahe karo ider turut ratan.· ‡'RGRODQPHQ\DQJSDVDUNXGXPODNX watara telung kilometer lan ditarik sapon Rp. 100,- mangka bathi Rp. 1.250,- iku isih dielong kanggo nggawakake jajan putune. Ora sing rerewanggolekbutuh jalaran mbah Yem sing wis umur 60 taun iki kari urip ijen karo QJUXPDWSXWXQHVLML·3HWH-10) ana wong lanang Pethikan cerkak kasebut diandharake yen mbah Yem mujudake pralambange kawula cilik sing tansah katindhes dening panguwasa. Camat anyar sing mujudake pralambange panguwasa kudune bisa aweh pangayoman marang mbah Yem sing minangka kawulane. Panggonan dodolane mbah Yem sing wis ora patut kudune oleh bantuwan saka pamrintah kanggo modhal dagangan. Nyatane kosok baline, Camat anyar malah nyingkirake utawa nggusur panggonan dodolane mbah Yem lan ora menehi panggonan kang patut. Alesane Camat anyar sepele banget yaiku panggonan dodolane mbah Yem dianggep ngrusuhi sesawangan. Mbah Yem mung manut wae marang printahe Camat anyar. Dheweke dikongkon ngalih ya ngalih pancen panggonan dodolane mbah Yem dudu lemahe dhewe. Mbah Yem sing ditundhung Camat anyar mung sabar nrima, jalaran mbah Yem ora nduweni kuwasa apa- apa. Mbah Yem sing wiwitane dodolan kepenak nduwe bango dhewe, saiki kudu balik dodolan neng pasar amerga ditundhung lan bangone disingkirake dening Camat anyar sing tumindake sawiyah-wiyah. Tumindake Camat anyar nyingkirake papan bangone mbah Yem pancen wis dadi aturan pamrintah kanggo nata desa, nanging ora kaya mengkono carane. Mbah Yem ditundhung ngono wae tanpa diwenehi panggonan dodolan sing luwih apik lan tanpa disangoni dening Camat anyar. 4.1.6 Kritik Tumrap Cecongkrahan Kulawarga sajrone Cecongkrahan sajrone kulawarga wis lumrah kadadeyan ing satengahe masyarakat. Prakara pegatan, kekerasan sajrone kulawarga, tumindak sedheng, ora tanggungjawab karo kulawargane wis or dadi prakara anyar maneh ing jagade balewisma. Mula saka iku, ora kaget yen kadhang kala ditemokake sawijne prakara- prakara kang ndadekake congkrahe hubungan sajrone kulawarga. Sajrone cerkak kanthi irah-irahan Bapak nyritakake cecongkrahane bojo lanang lan bojo wadon nganti bojo wadon gething banget marang bojo lanang. Gethinge bojo wadon marang bojo lanang mesthi ana sing dadi jalarane. Jalarane yaiku bojo lanang ora nduweni tanggung jawab marang kulawargane, seneng tumindak sedheng lan tansah tumindak kasar marang kulawargane. Andharan ngenani cecongkarahan sajrone kulawarga kang ana sajrone cerkak Bapak bisa dideleng ing pethikan iki, ‡)RWRQHEDSDNVLQJPHQWDVGLZHUXKL kaya ngudal-ngudal gela singite simbok QDOLND GDGL ERMRQH EDSDN ‡Aku ngetutke bojo, sing tattutke ra neng omah. mBlayang terus butuhe dhewe. Anak bojo gak dipikir blas. Nek bengi aku ya wedi Ti, wong omahe mencil pinggir kali. Aku terus mulih neng 1JOHQFRQJ· WHPEXQJH GLWXMRNDNH VLVLKDQNX PDQWXQH ‡:RQJ 3RMRN NXZL \D QJetutna nyang Nglencong, ning mung sedina. mBalik mulih nyang dhangkane Pojok kana, QXWXJDNHVHQHQJHPDLQODQPHGRN· ‡1JJLK SXUXQ QJRWHQ QDSD WD 0ERN"· ‡.DUR ZRQJ 3RMRN NDUR ZRQJ mBalong, karo wong mBeran barang. Aku krungu mung takempet. Bojo ra tau ngayani, NDWKLN QJRQR SLVDQ DWL· wangsulane simbok karo meteg dhadhane sing wis trepes dipangan umur. Kebayake GLFRSRW·3HWH-25) ODUX QHQJ Pethikan cerkak kasebut ngandharake yen paraga Wong Pojok mujudake pralambange bojo lanang sing ora nduweni tanggungjawab marang kulawargane. Paraga Wong Pojok sing wis urip bebrayan tansah nengenake lan bojone, kepentingane dhewe ora pedhuli anak senegane main lan medok. Tumindak sedheng kuwi mujudake saala-alane tumindaak, mula ora mokal yen sing wadon banget gething lan lara atine. Tumindake bojo lanang sing kaya mengkono mau sing njalari bojo wadone gething marang bojone, amerga tumindake wis kebacut. Kahanan congkrahe bojo lanang lan bojo wadon njalari urip sajrone kula warga ora bisa harmonis lan anake sing dadi korban. 4.1.7 Kritik Tumrap Rajapati Rajapati yaiku tumindak nekat paten-pinaten sing bisa ndadekake ilange nyawane wong. Rajapati mujudake prakara sing sering ditemokake ing masyarakat. Rajapati kedadeyan amerga sawijine wong nduweni prakara sing wis ora bisa dirampungake kanthi becik, mula nepsune metu kanggo ngarmpungi prakara kanthi cara paten-pinaten. Saliyane iku rajapati uga sering ditemokake amerga anane dendham, kahahan sing kepepet, tumindak kriminal, lan prakara wong wadon. Sajrone urip bebrayan Jawa ana paribasan sing unine ‡6DGXPXN EDWKXN VDQ\DUL EXPL GLWRKL SDWL· 7HJHVH paribasan mau yaiku yen kulawargane diganggu utawa dilarani, lan lemahe diganggu utawa dipaculi mula bakal dirampungi nganti tumekane pati. Sajrone cerkak kanthi irah-irahan Ing Sisihe Bumi Kang Mubeng uga diandharake rebutan galengan utawa watese Sawah. Kahanan iki jumbuh karo sing nduweni prakara padha ngugemi yen dheweke bener lan ora gelem diklirokake. Amerga ora bisa ngempet rajapati amerga 9
emosine lan padha ngugemi benere dhewe mula kedadeyan rajapati. Andharan ngenani rajapati sajrone cerkak kanthi irah-irahan Ing Sisihe Bumi Kang Mubeng bisa dideleng ing pethikan iki, ‡1\LQJNLUD $MD QJDODQJ-alangi. Menus kuwi kudu mati saka tanganku! Ayo diterusake! Ijen padha ijen! Huh! Wanimu mesthi ngamping, ora wani adu arep. Mesthi JROHNEDODNDQJJRGHNHQJ·3HWH ‡$NX RUD UXPDQJVD GDGL ZRQJ menangan. Malah aku kalah terus saka mlaratku. Nanging yen bab iki dhaweke sing tembunge Rakim. ‡.RZH GKLVLN VLQJ PEDELWDNH FOXULWPX·EDQWDKH6XONDQ Nanging yen kowe ora nggeroni lemah, apa HGDQ \HQ DNX QJDPXN VHEDE· rakim nggepok undheraning wangsulane prakara sing JDZHPXULQJH%DQMXUQROHK· (Pete, 2012: 85) WDQSD ‡ :LV RUD DQD JXQDQH GLUHPEDJ- rembung nganggo diadili. Sing menang ora wurung ya sing wani tombok. Wong mlarat kaya aku iki nduwene mung okol. Nek wis pol, entek sabare, ya takbacok. Kesuwen yen aku diukum merga mateni wong, wis lumrah, mateni wong mlebu takanggep penjara, wis samesthine. Saora-orane yen wis taklakoni ukumane, ora bakal ditagih ukuman LQJ QGRQ\D VLQJ ZLV WDNODNRQL· 3HWH 87) Pethikan kasebut ngandharake muring-muringe Rakim lan Sulkan sing padha gelut amerga rebutan watese sawah. Kekarone padha ngugemi benere dhewe- dhewe banjur padha emosine lan gelut bacok-bacokan. Wong sing rumangasa ora nduwe bandha kanggo ngrampungi prakara, nduwene mung okol lan emosi, yen wis muntab emosine ya dirampungi kanthi ditohi pati. Ukuman sing arupa dikunjara merga mateni wong wis ora digagas dening wong sing wis muntab emosine banjur mateni wong. Rajapati dipilih kanggo ngrampungi prakara merga wis banget buntune pikiran. Sawah miturut wong jawa pancen donya sing banget pentine, mula ora kaget yen sawahe digerongi wong liya sing nduwe sawah bakal tumindak nekat. Kudune prakara sing kaya mengkono mau bisa dirampungake kanthi cara musyawarah supaya ora mangan korban nyawa. Saben wong kudu nduweni pikiran sing jembar lan ati sing sabar supaya ora gampang tumindak nekat nganti nuwuhake korban rajapati. 4.2 Puitika Simbolik sajrone Rampadan Cerkak Gara-Gara Kagiri-Giri Rampadan cerkak GGKG iki nduweni perangan kang narik kawigaten lan pinunjul. Perangan kang narik kawigaten yaiku pangripta anggone nulis cerkak akeh kang nggunakake simbol utawa pralambang-pralambang. Sajrone ngandharake idhe utawa panemune, Djajus Pete kerep nggunakake pralambang kang jumbuh kalawan kahanan kang nyata ing alam bebrayan. Pangripta kerep saliyane nggunakake jagad utawa paraga-paraga manungsa kanggo nggambarake panguripane manungsa kang nyata. Sajrone nulis cerkak-cerkake Djajus Pete nggunakake jagade pewayangan lan jagade kewan kanggo nggambarake kahanan kang sanyatane yaiku urip bebrayane manungsa. Supaya luwih ngerti kepriye pangganggone pralambang mau bakal diandharake ing ngisor iki. 4.2.1 Simbol Jagade Pewayangan Jagade pewayangan kerep digunakake kanggo nggambarake kahanan kang nyata ing urip bebrayane manungsa. Lakon-lakon wayang uga akeh kang nggambarake kadadeyan lan kahanane urip bebrayan kang sanyatane. Semono uga watak-watake paraga wayang sajrone pewayangan uga nggambarake watak-watake manungsa kang sanyatane. Kahanan ing lakon wayang uga nggambarake kahanan kang nyata miturut sanggite dhalang. Kahanan sajrone jagade pewayangan kaya ngono mau digunakake dening pangripta yaiku Djajus Pete sajrone jagede cerkak-cerkake. pewayangan kuwi mirip utawa jumbuh karo jagad bebrayane manungsa, pangripta uga seneng marang jagade kabudayan pewayangan digunakake sajrone ngripta sawijine reiptan sastrane. 4.2.2 Simbol Jagade Kewan nulis Saliyane Jawa mligine wayang. Mula Jagade kewan uga bisa dadi pralambang jagade manungsa ing alam bebrayan. Mligine yaiku jagade kewan sing nduweni interaksi sosial kaya interaksi sosial ing urip bebrayane manungsa kayata tikus, luwak, asu, sapi lan sapanunggalane. Kajaba saka iku manungsa sing nduweni watak ala bisa disimbolake kewan. Manungsa sing diupamakake kewan lumrahe nduweni kelakuwan utawa watak sing padha karo kewan iku, mula ora mokal yen sajrone reriptan sastra sing mujudake sarana kanggo ngritik nggunakake jagade kewan utawa jenenge kewan kanggo nggambarake watak lan kelakuwane manungsa. Cerkak-cerkak sajrone rampadan cerkak Gara- Gara Kagiri-Giri anggitane Djajus Pete ana sing nggunakake nggambarake kewan panguripan kang nyata ing alam bebrayan. Pralambang mau nduweni tujuwan kanggo narik kawigatene para pamaos. Saliyane iku pralambang nggunakake jagade kewan sajrone reriptan sastra nduweni tujuwan kanggo ngritik marang kahanan sing nyata ing urip bebrayane masyarakat. Djajus Pete nduweni panemu khusus kena ngapa panjenengane nggunakake jagade kewan sajrone nulis cerkake. kalawan 4.3 Kedadeyan kang Nyata sajrone Urip Bebrayane Masyarakat jagade kanggo Gegambarane Kritik Sosial Kritik sosial kang ana sajrone rampadan cerkak GGKG sing wis diandharake mau, mesthi gegayutan utawa ana sambung rapete kalawan kedadeyan sing nyata sajrone urip bebrayane masyarakat. Reriptan Sastra mujudake sawijine gejala sosial, mula ora mokal yen sawijine karya sastra mujudake kaca pangilon tumrap urp bebrayane masyarakat. Saka andharan ngenani kritik sosial sing ana sajrone rampadan cerkak GGKG bakal digayutake kalawan kahanan utawa kedadeyan sing nyata
Kritik Sosial sajrone Rampadan Cerkak Gara-Gara Kagiri-Giri Anggitane Djajus Pete: Tintingan Sosiologi Sastra sajrone urip bebrayane masyarakat kayata medhia sosial, internet, kalawarti utawa koran. 4.3.1 Panguwasa sing Gumedhe lan Mung Apik ing Tata Laire Panguwasa mesthine kudu bisa dadi patuladhan sing apik tumrap para kawulane. Panguwasa kudu nduweni watak kang sabar, tata kramane apik lan ora gumedhe. Kanthi nduweni watak sing kaya mengkono mau, panguwasa bisa nglakokake tata pamrintahan sing apik lan bisa ndadekake kawulane urip tentrem lan ayem. Suwalike yen panguwasa tumindake sawiyah-wiyah, gumedhe lan mung apik ing tata laire wae mesthi uripe kawulane bakal tansaya nelangsa. Panguwasa sing gumedhe lan mung apik ing tata laire uga mujudake kadadeyan sing nyata sing tengahe urip bebrayane masyarakat. Panguwasa ing nduweni sipat kaya ngono kuwi tansah nengenake abyore penganggone supaya diarani wah dening kawulane, mula panguwasa bakal gumedhe utawa sombong. Gambaran kadadeyan nyata ngenani panguwasa sing gumedhe lan mung apik ing tata laire bisa dideleng ing pethikan pawarta sing kajupuk saka internet iki, ‡JAKARTA, Keputusan Presiden Joko Widodo untuk menaikkan tunjangan uang muka pembelian mobil bagi pejabat negara dianggap sebagai pemborosan. Alasan yang berkilah uang muka perlu dinaikkan karena adanya inflasi pun dianggap tidak logis. /13405131/.Yang.Kena.Dampak.Inflasi.Masy bat.) pemerintah Terjemahan : Jakarta, keputusane joko widodo mundhakake presidhen tunjangan dhuwit panjer kanggo tuku mobile para pejabat nagara dianggep ngentekna dhuwite nagara kanthi jor-joran. Alesane pemerintah panjere kudu diundhakake merga anane inflasi kuwi dianggep ora nalar. Pethikan pawarta ing ndhuwur ngandharake yen Pemerintahe Jokowi mung nengenake apik ing tata laire wae. Anggaran dhuwit kanggo tuku mobil mewahe para pejabat dianggep ota trep lan mung ngentekake dhuwite rakyat. Penguwasa sing kaya kang diandharake sajrone pawarta kasebut mung apik ing tata laire, nduweni mobil apik, omah apik nanging pungkasane kawula cilik sing dirugekake. Dhuwit anggaran kanggo tuku mobil mewahe para pejabat iku luwih apik yen digunakake kanggo kepentingane rakyat, jalaran isih akeh kawula cilik sing mbutuhake bantuwan. Ora malah digawe tuku mobile pejabat sing ora ana paedahe. Pejabat iku gajine wis gedhe. Kudune pemerintah ora perlu nglebar dhuwite negara mung kanggo kepentingane para pejabat sing mung kepengin apik ing tata laire wae. Luwih apik yen dhuwit mau digawe kanggo nulung kawula cilik sing tansah rega-rega kasangsaran nandhang kebutuhan urip tansaya larang. jalaran 4.3.2 Panguwasa sing Srakah lan Tumindak Sawiyah- wiyah marang Kawulane Panguwasa kudu nduweni sesanti wani mlarat kanggo mulya lan makmure kawulane. Panguwasa sing apik kudu gelem aweh pitulungan marang kawulane sing tansah nandhang kasangsaran. Ora nduweni sipat srakah, lan seneng dedana marang kawulane. Kajaba saka iku, panguwasa ora kena tumindak sawiyah-sawiyah marang kawulane. Kawula cilik sing uripe nandhang kasangsaran lan kesusahan iku mujudake tanggung jawabe para panguwasa. kadhang kala panguwasa ora pedhuli marang kawulane, malah tumindak sawiyah-wiyah marang kawulane nganti kahanane tansaya mrihatinake. Gegambarane kritik sosial panguwasa sing srakah lan tumindak sawiyah-wiyah marang kawula cilik irah-irahan Kukuh, sing diandharake cerkak kanthi Buntung lan Pasemon sajrone rampadan cerkak GGKG kalawan kahanan sing nyata ing masyarakat iku akeh ditemokake ing kanyatan. Kritik tumrap panguwasa sing srakah uga kadadeyan ing kanyatan. Panguwasa sing kudune bisa aweh pangayoman marang kawulane, nggunakake tanggungjawabe kanggo mulyakake para kawulane malah tumindak srakah. Sejatine gaji utawa bayarane para pejabat iku wis gedhe, nanging merga watake para panguwasa sing ora ana mareme tansah ndadekake panguwasa kuwi srakah. Gegambarane kritik tumrap panguwasa sing srakah kalawan kahanan sing nyata diandharake ana ing pethikan pawarta saka internet iki, ‡TEMPO.COM, Yogyakarta - Ketua Komisi Pemberantasan Korupsi Abraham Samad mengatakan korupsi pejabat sebagai perilaku menyimpang. Menurut Abraham, pejabat korupsi bukan karena bergaji rendah, tapi srakah. karena 63575102/Abraham-Samad-Srakah-Gaji- Selangit-Masih-Korup) Terjemahan : TEMPO.COM, Yogyakarta - Ketua korupsi Abraham komisi pemberantasan Samad sing ditindakake dening para pejabat kuwi tumindak sing kliru. Miturut Abraham, pejabat sing korupsi ora ateges gajine sithik, nanging pejabat kuwipance srakah. ngandharake yen korupsi ing ndhuwur ngandharake panguwasa srakah jalaran ora nduweni rasa marem senajan wis digaji gedhe. Panguwasa sing srakah kerep njupuk samubarang sing dudu hake. Senajan wis digaji gedhe dening negara, wis diingoni dening negara, panguwasa sing kaya mengkono mau tansah rumangsa kurang lan ora ana cukupe. Panguwasa sing kaya lan mengkono mau nyengsarakake masyarakat. Buktine akeh panguwasa sing srakah jalaran ora bisa nggunakake tanggungjawabe dadi panguwasa kanthi trep. Watak srakahe panguwasa banget bebayani marang negara lan kawula cilik, jalaran anggaran dhana sing ditujokake dening negara kanggo mbiyantu kawula cilik dikorupsi karo panguwasa sing srakah mau. Pethikan warta bisa ngrugekake negara tumindak korupsi 11
4.3.3 Panguwasa sing Korupsi lan Seneng Ngumbar Janji Korupsi mujudake prakara kang wis lumrah kadadeyen bisa kaadeyan jalaran pawongan sing nduweni kekuwasaan pengin ngguanakaken kekuwasaan kanthi cara kang ala yaiku kanthi cara korupsi. Ora anane kesadharane para panguwasa marang tanggungjawabe minangka pimpinan. Korupsi mujudake penyakite pemerintahan. Wis kena dipesthekake sawijine negara mesthi ana seperangan pejabate sing tumindak korupsi sejanan mung sithik. sajronne pemerintahan. Korupsi Kritik sosial tumrap panguwasa sing tumindak korupsi lan seneng ngumbar janji sing kinandhut sajrone rampadan cerkak GGKG uga ditemokake sajrone urip berayane masyarakat. gegambarane kritik sosial mau bisa ing pawarta-pawarta sing ngrembug didelang ana kuciwane kawula cilik jalaran panguwasane padha korupsi lan seneng ngumbar janji. Pethikan warta sing nggambarake panguwasa sing korupsi bisa dideleng ing ngisor iki, Kejaksaan Agung menahan Kasubag Umum dan pada Pemberdayaan Kepala Sekolah (LPPKS) Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan, GS, tersangka dugaan korupsi pembangunan asrama 5 lantai dan gedung serba guna 2012. LPPKS /19315121/Kejagung.Tahan.Pejabat.Kemendi kbud.Terkait.Dugaan.Korupsi) Indonesia tahun Terjemahan : JAKARTA, Pengembangan JAKARTA, Lembaga Pengembangan Kejaksaan agung ngrangket Kasubag Umum dan sajrone Lembaga (LPPKS) Pemberdayaan Kepala Sekolah Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan, korupsi GS, sing tersangka pembangunan asrama lan gedhung sarwa guna LPPKS Indhinesia taun 2012. tingkat diduga lima Pethikan warta kasebut mujudake gambaran saka panguwasa sing tumindak korupsi. Sejatine tumindak korupsi kuwi pungkasane bakal ngrugekake awake dhewe lan wong liya. Panguwasa sing korupsi yen wis konangan lan dirangket denning pulisi wis mesthi mlebu pakunjaran. Nanging seperangan panguwasa ora wedi marang ukum pakunjaran, jalaran ukum pakunjaran kuwi mung kanggo wong sing korupsi nanging bandhane ora akeh mula ora bisa nebus kanggo metu saka pakunjaran. Panguwasa sing dhuwite akeh, yen konangan korupsai akeh sing ucul merga ukumane bisa ditebus nganggo dhuwit. 4.3.4 Kahanane Pamrintahan sing Awut-Awutan Pamrintahan sing adil, jujur lan tinarbuka bakal bisa ndadekake makmure kawula cilik. Tumindake para panguwasa sing padha manut ing paugeran nagara lan ora nerak angger-anggere kasusilan bisa dai patuladhan dening para kawulane. Panguwasa sing ora mbedakake antarane siji lan sjine mmujudake bukti yen nagara nduweni pamrintahan sing adil lan ora pilih kasih. Kahanan sing kaya mengkono mau bakal ndadekake pamrintahan sawijinene nagara mlaku kanti runtut apik jalaraan panguwasane kena digawe panjutan lan orak nerak paugran utawa undhang-undhang nagara. Kahanan pamrintahan sing kaya mengono mau kadhang kala ora kaya sing dikarepake dening para masyarakat. Kahanane pamrintahan sing diajab bisa makmurake masyarakate malah tansaya nyengsarakake kawulane. Kahanan kaya mengkono iku sung diarani kaana pamrintahan sing aeut-awutan jalaran ora manut paugerane nagara. Kajaba saka iku, pamrintah sing padha ngumbar janji, ngumbar nepsune, tumindak sawiyah- wiyah marang kawulane, sarta seneng nerak pagere kasusilan njalarake tata pamrintahan sawiine nagara bakal awit-awutan utawa ora mlaku kanthi samesthinne. Akeh ditemokake tata pamrintahan sing mlakune ora trep lan ndadekake kuciwane kawula cilik sing tambah nelangsa uripe. Kanggo mbuktekake gambaran kasebut bisa dideleng ing pethikan pawarta ngisor iki, REPUBLIKA.CO.ID, JAKARTA -- Joko Widodo (Jokowi) dianggap belum mampu mengatasi berbagai masalah bangsa yang kompleks. Karenanya, ia diperkirakan tak akan mampu mempertahankan pemerintahannya hingga selesai. "Jokowi belum mampu, bisa rusak negara ini bila dipimpin Jokowi. Diprediksi pemerintahan Jokowi hanya mampu bertahan tidak lebih dari dua tahun," ujar Sekretaris Dewan Pertimbangan Presiden Bidang Hankam, Letjen TNI Purn Romulo Simbolon, (2/7). Rabu Terjemahan : -- Joko Widodo (Jokowi) dianggep durung bisa ngrampungi prakara-prakara negara sing kompleks. Mula saka iku, pamrintahan Jokowi dikira-kira ora bakal bisa nglakokake tata paerintahane nganti tutug limang taun. UXVDN ‡-RNRZL GXUXQJ ELVD ELVD nagara iki yen dipimpin dening Jokowi. Anggepane yen pamrintahane Jokowi mung ELVD PODNX RUD OXZLK VDND URQJ WDXQ ZDH· kandhane Sekretaris Dewan Pertimbangan Presiden Bidang Hankam, Letjen TNI Purn Romulo Simbolon, Rabu (2/7). REPUBLIKA.CO.ID, JAKARTA Petthikan pawarta kasebut ngandharake tata pamrintahane Jokowi sing dianggep ora kasil ngrampungi sekabehane prakara sing dumadi ing nagara Indhonesia. Tata pamrintahane Jokowi dikira-kira ora bakal tutug lan mung bisa mlaku ora luwing saka rong taun. Jokowi dianggep durung bisa mimpin mula tata pamrintahane ora bisa ngrampungi prakara-prakara sing dumadi ing nagara Indhonesia. Kahanan sing kaya mengkono mau nuduhake yen tata pamrintahane Jokowi isih awut-awutan durung bisa mlaku kannthi apik.
Kritik Sosial sajrone Rampadan Cerkak Gara-Gara Kagiri-Giri Anggitane Djajus Pete: Tintingan Sosiologi Sastra Faktor tata pamrintahe Jokowi ora mung saka njaba, nanging uga saka njero partai sing nyengkuyung Jokowi. 4.3.5 Kahanane Kawula Cilik sing Tansah Katindhes Kawula cilik mujudake perangan saka sawijine nagara sing cedhak ing kasangsaran lan tansah manggon ing ngisor. Kawula cilik kudune oleh pangayoman saka para panguwasa supaya uripe dadi luwih apik. Semono uga para panguwasa kudune bisa aweh pangayoman marang kawula cilik supaya uripe kawula cilik ora tansah manggon ing ngisor. Anane panguwasa merga uga anane kawula cilik sing milih para panguwasa. sing ndadekake amburadhule Kahanan sing samesthine kawula cilik oleh pangayoman saka para panguwasa, kadhang kala malah kadadeyan sing suwalike. Kawula cilik alah saya katindhes dening panguwasa sing tumindak sawiyah- wiyah. Panguwasa sing tumindak sawiyah-wiyah tansah nidhes kawula cilik kanggo nengenake kepentingan pribadine. Ora pedhuli yen nasibe kawula cilik bakal luwih sengsara tumindake panguwasa sing sawiyah-wiyah. Gegambarane kahanane kawula cilik sing tansah katindhes bisa dideleng ing pethikan warta ing ngiisor iki, jalaran - 80 Personel Satuan Pamong Praja (Satpol PP) menertibkan kurang lebih 40 bangunan Pedagang Kaki Lima (PKL) di Jalan Ancol Barat I, RW 01 dan 02, Kelurahan Ancol, Kecamatan Pademangan, Jakarta Utara, Rabu (8/5). Mereka ditertibkan karena dibangun tidak pada tempatnya. "Kita sudah bayar tau nggak! Kenapa ditertibkan? Kami bayar ke pihak RT Rp 150 ribu, ke RW setempat Rp 150 ribu dan itu dibayar per bulan. Bayar uang sewa lapak aja udah kesulitan, kami malah ditertibkan. Biadab itu!" ujar Silaen (44) seorang tukang tambal ban dengan nada setoran-ke-rt-dan-rw.html) Terjemahan : Wolung puluh satuan Pamong Praja (Satpol PP) nertibake kurang luwih 40 bangone Pedagang Kaki Lima (PKL) ing dalan Ancol kulon I, RW 01 lan 02, Kelurahan Ancol, Kecamatan Pademangan, Jakarta Utara, Rabu (8/5). Para PKL ditertibake jalaran dibangun ora neng panggonane. ‡$NX ODQ NDQFD 3./ ZLV PED\DU QJHUWL apa kok ditertibake? Aku mbayar 150 ewu neng Rwpanggonban dodolan, lan saben wulan mesthi mbayar. Wong mbayar dhuwit sewa wae wis kangelan, kok malah tega nertibake. .HEDFXW LNX· NDQGKDQH 6LODHQ WXNDQJ tambal ban karo nesu ora! Nanging kena ngapa Pethikan warta ing ndhuwur ngandharake nasibe kawula cilik sing katindhes dening panguwasa lan tansah nandhang kasangsaran. Pawarta mau nuduhake pamrintah sing nertibake panggonan dodolane para PKL sing dianggep nyalahi aturan. Para PKL sing ditertibake ora trima jalaran dheweke rumangsa mbayar saben sasi. Senajan wis mbayar saben sasi kanggo nyewa panggonan dodolan, bangone para PKL kuwi tetep dibongkar kanthi cara paksa. Kawula cilik sing tansah katindhes dening para panguwasa sing tumindak sawiyah-wiyah ora prakara anyar maneh sajrone pemerintahan. Kawula cilik mung digawe lan dibuwang nalikane wis rampung digunakake kaya barang rongsokan. Sejatine kahanane kawula cilik sing wis lumrah manggon ana ngisor bisa didandani lumantar panguwasa sing adil lan sipate apik bisa mbiyantu kawula cilik uwal saka kasangsaran. 4.3.6 Cecongkrahan sajrone Kulawarga tambel butuh, Cecongkrahan sajrone kulawarga mujudake prakara sing wis lumrah kadadeyan ing urip jejodhohan. Cecongkrahan mau tuwuh merga anane prakara sing ora iku, bisa dirampungi kanthi musyawarah. Saliyane kulawarga sing kudune dadi sarana kanggo urip jejodhohan kanthi ayem lan harmonis nanging malah kebak ing prakara-prakara sing ndadekake congkrahe bojo lanang lan bojo wadon. Prakara-perkama mau ndadekake suwasana sing ora nyaman sajrone kulawarga. Kritik tumrap cecongkrahan sajrone kulawarga sing kinandhut rampadan cerkak GGKG uga kadadeyan ing kanyatan urip bebrayane masyarakat. cecongkrahn sing dumadi akeh-akehe amerga tumindak sedheng utawa slingkuh lan KDRT. Sajrone congkrahe bojo lanang lan bojo wadon mau mesthi ana sing dadi korban. Korban mau mora liya ya anak-annake. Dene kanggo mbuktekake gegambarane cecongkrahan sajrone kulawarga sajrone kayatan urip bebrayane masyarakat bisa dideleng ing pethikan warta iki, sajrone - Apa yang menimpa Maryati (26) ini sungguh sangat tragis. Karena melabrak wanita idaman lain (WIL) suaminya, Maryati kini harus mendekam di bui. Tak hanya itu, Maryati juga harus hidup jauh dari bayinya yang masih berusia 3 bulan. Padahal sang bayi masih membutuhkan ASI darinya. slingkuhan-suami.html) Terjemahan : sing (26) iki banget dialami dening Maryati nglabrag wanita nrenyuhake. Amegra saiki kudu simpenane bojone, Maryati dikunjara. Ora mung winates iku, Maryati uga kudu pisah karo bayine sing isih umur telung sasi. Kamangka, bayine isih mbutuhake asi saka ibune. Kadadeyan Pethikan warta kasebut ngandharake tumindake Maryati sing miangaka bojo wadon kudu dikunjara nalika nglabrag wanita simpenane bojone. Tumindak sedheng bojone Maryati karo wanita liya sing njalari congkrahe kulawargane maryati. Sing nrenyuhake maneh anake Maryati sing telung sasi dadi korbane cecongkrahane kulawargane Maryati. Bayine Maryati sing kudune isih mbutuhake asi, malah ditinggal Maryati isih umur 13
ing pakunjaran. Pawarta ing ndhuwur mujudake bukti yen slingkuh dadi prakara sing ndadekake cecongkrahan sajrone bisa dirampungake kanthi cara musyawarah supaya ora ndandekake congkrahe kulawarga, nanging Maryati wis ora bisa ngempet muring-muring. 4.3.7 Rajapati kulawarga. Kudune prakara iku tumindak sing wengis. Rajapati biyasane dilakoni dening pawongan sing pikirane buntu merga wis ora bisa mikir kanthi wening. Tumindak Rajapati kalebu tumindak kang ala sing dilakoni kanthi cara merjaya liyan. Manungsa yen tumindak rajapati lumantar anane rasa iri, pegel, ora seneng marang liyan, cemburu lan liya-liyane. Tumindak kasebut bisa kadadeyan marang pawongan sapa wae. Rajapati mujudake Kritik tumrap rajapati sing kinandhut sajrone rampadan cerkak GGKG mujudake gambaran kadadeyan sing nyata ing urip bebrayane masyarakat. buktine akeh kadadeyan rajapati ing masyarakat. Rajapati sing dumadi ing masyarakat mujudake tumindak sing ala mula saora- orane bisa didohi. Bukti yen gegambarane kritik tumrap rajapati dumadi ing panguripane masyarakat bisa dideleng ing pethikan warta iki, - Polsek Pondok Gede, Kota Bekasi, mengungkap kasus pembunuhan yang mirip dengan Deudeuh di Jakarta. Polisi menangkap Samiran (38) karena membunuh kekasihnya, Wagirah (35) karena dihina dan dikhianati cintanya. Kepada wartawan, tersangka mengaku gelap mata. Sebab, pria asal Cilacap, Jawa Tengah itu, mengaku kerap dihina karena penghasilannya kecil dibanding pasangannya. Yang membuat pelaku lebih kalap, pelaku dislingkuhi kali. dikhianati-cinta.html) Terjemahan : hingga empat - Polsek Pondok Gede, kota Bekasi, kasil ngungkap kasus rajapati sing mirip karo rajapatine Deudeuh ing Jakarta. Polisi jalaran merjayani wanitane, Wagirah (35) amerga dipadoni lan dislingkuhi katresnane. ngrangket Samiran (38) Marang wartawan, tersangka ngaku yen nalare wis peteng. Wang lanang sing asline saka tlatah Cilacap, Jawa Tengah iku ngaku yen kerep dipadoni jalaran gaji asile nyambut gawe sithik tinimbang sisihane. Sing luwih nemen maneh, tersangka ngandhararajke yen dheweke dislingkuhi nganti kaping papat. Pethikan pawarta ing ndhuwur ngandharake tumindak rajapati sing ditindakake kanthi wengis. Samiran tega merjayani kanca wanitane yaiku Samirah jalaran dipadoni yen gajine sithik. Luwih saka iku, samiran uga kerep dislingkuhi Samirah nganti kaping papat. Tumindake Samirah gawe petenge nalare Samiran, banjur samiran nekat kanggo mateni Samirah. Tumindak rajapati sing dilakoni dening Samiran merga wis ora bisa ngempet nesune. Saiki Samiran kudu nanggung ukuman akibat apa sing wis ditindakake nganti ndadekake ilange nyawane Samirah. 4.4 Nilai-Nilai Sosial kang Kinandhut sajrone Rampadan Cerkak Gara-Gara Kagiri-Giri Sawijine reriptan sastra mesthi ngandhut amanat utawa samubarang sing bisa digawe patuladhan tumrap pawongan sing maca. Kajaba saka iku, pangripta uga nduweni tujuwan khusus nulis sawijine reripatan sastra. Salah sijine tujuwane pangripta yaiku ngandharake nilai- nilai sing apik supaya dituladha dening para pamaos. Nilai-nilai iku diwujudake kanthi cara crita tinulis sing kebak ing piwulang luhur. Semono uga sing ditindakake dening pangripta Djajus Pete kanthi nulis rampadan cerkak gara-gara kagiri-giri. Rampadan cerkak GGKG anggitane djajus pete nduweni perangan sing pinunjul yaiku ngenani kritik sosial. Sing narik kawigaten anggone ngandharake kritik sosial mau diwujudake kanthi simbol utawa pralambang-pralambang. Sajrone simbol utawa pralambang mau ngandhut amanat utawa niali-nilai sosial kang bisa kanggo patuladhan dening para pamaos. 4.4.1 Aja Nduweni Sipat Gumedhe lan Mung Nengenake Apik ing Tata Lair Sipat gumedhe utawa umuk kuwi wis lumrah yen dideweni dening manungsa, jalaran manungsa kadunungan nepsu. Saliyane manungsa kadunungan nepsu, manungsa uga kadunungan akal utawa pikiran. Akal utawa pikiran mau sing kudune bisa ngreksa nepsu supaya ora ngrembaka. Sipat umuk utaawa gumedhe bisa ndadekake tumindake wong tansaya ndadra. Wong sing dikuwasai tansah mbanggakake marang awake sipat gumedhe dhewa. Kaya-kaya ora ana sing bisa ngalahalke dheweke. Sipat gumedhe uga tansah pamer yen dheweke nduweni kaluwihan, kalungguhan sing dhuwur. Pawongan sing kaya mengkono iku nganggep yen wong liya luwih asor tinimbang dheweke, lan dheweke sing paling dhuwur drajade. 4.4.2 Aja Nduweni Watak Srakah Lan Seneng Nganiaya Marang Liyan Manungsa urip ing alam ndonya mesthi akeh sing kepincut karo gumebyare donya, mula ora mokal yen manungsa kadunungan sipat srakah. Sipat srakah kuwi mujudake sawijine sipat sing ala lamun ora dilereni. Sipat srakah mujudake wong sing angah-angah lan ora nduwe rasa sokur maring Pengeran. Tansah rumangsa kurang lan pengin nduweni sing luwih saka sing diduweni saiki. Kadhang kala sipat srakah iki uga kepengin nduweni duweke wong liya sing dudu bagiyane. Sipat srakah lan seneng nganiaya marang liya mujudake tumindak sing ala, mula saora-orane kudu didohi. Tumindak kaya ngono iku bisa ngrugekake awake dhewe lan ngrugekake wong liya. Tuladhane pejabat sing korupsi dhuwite nagara lan gawe sengsarane kawula cilik yen konangan tumindake bakal mlebu pakunjaran sing ngrugekake awake dhewe. Mula saka iku, kritik sosial tumrap panguwasa sing srakah, senengane tumindak sing sawiyah-wiyah marang kawulane, panguwasa korupsi nduweni tujuwan supaya panwongan mau ora nglakoni tumindak ala sing ngrugekake awake dhewe lan wong liya.
Kritik Sosial sajrone Rampadan Cerkak Gara-Gara Kagiri-Giri Anggitane Djajus Pete: Tintingan Sosiologi Sastra 4.4.3 Aja Seneng Slingkuh lan Tumindak KDRT Slingkuh lan KDRT utawa kekerasan sajrone kulawarga mujudake tumindak ala sing bisa ndadekake congkrahe kulawarga. Tumindak slingkuh bisa saliyane bisa ndadekake congkrahe kulawarga uga bisa ndadekake pawongan tumindak nekat saengga dumadi rajapati. Slingkuh utawa tumindak sedheng ateges wis mblenjani janji marang sisihane. Wong sing seneng slingkuh bakal rumangasa ora bisa uwal jalaran selinngkuh pancen mujudake tumindak ala sing nagihi. Mula saka iku, apwongan sing slingkuh bisa ndaadekake bubrahe kulawarga sing wis dibangun. kinandhut sajrone rampadan cerkak Gara-Gara Kagiri- Giri mau mujudake kaca pangilon marang kadadeyan kang nyata ing urip bebrayane masyarakat. iki njlentrehake wujude puitika simbolik sajrone rampadan cerkak Gara-Gara Kagiri-Giri. Wujude puitika simbolik kang sering digunakake dening pangripta ana loro yaiku 1) simbol jagade pewayangan, lan 2) simbol jagade kewan. kaloro simbol mau kerep digunakake dening pangripta jalaran jagade pewayangan lan jagade kewan cedhak banget lan cocog karo jagade penguripane manungsa kang sanyatane. Kapindho, panliten Slingkuh lan KDRT mujudake tumindak sing ngrogekake awake dhewe lan wong liya, mula kudu diadohi. Kulawarga sing pengin sesambungane harmonis kudu nduweni watas sabar lan bisa ngrampungake prakara kanthi musyawarah saengga ora kadadeyan KDRT. Kritik sosial marang wong sing seneng slingkuh, wong sing tumindak KDRT dikarepekake bisa ndadekake sing bisa masyrakat ora nindakake kelakuwan ngrugekake awake dhewe liya. Sajrone cecongkrahan ing satengahe kulawarga mau sing dadi korban ora liya anak-anake sing ora ngerti tuk sumbere prakara. Pungkasane anak mau bakal melu ngrasakake congkrahe bapak lan ibune. Mula saka iku supaya ora nuwuhake korban, cecongkrahan sajrone kulawarga kudu tansah diadohi. 4.4.4 Aja Tumindak Adigang Adigung lan Adiguna lan wong Manungsa sing rumangsa kuwat bakal tumindak sakarepe dhewe, jalaran dheweke rumangsa nduweni kekuwasaan lan bisa nindakake kabeh sing dadi kekarepane. Tumindak kaya mengkono kuwi sing diarani adigang, adigung lan adiguna. Lumrahe tumindak sing kaya mengkono iku diduweni dening para panguwasa lan para pejabat sing nduweni kekuwasaan lan badha akeh. Masyarakat Jawa sabisa-bisane kudu ngedohi tumindak adigang, adigung lan adiguna. Mligine kanggo para pejabat lan para panguwasa aja tumindak sakarepe dhewe jalaran bisa ngrugekekake kawulane. Sejatine tumindak ala sing kaya mengkono mau bakal ngrugekake awwake dhewe, mula saka iku sabisa-bisane kudu didohi supaya bisa urip ayem lan tentrem. PANUTUP 5.1 Dudutan lan gegambarane kritik sosial sajrone rampadan cerkak Gara- Gara Kagiri-Giri anggitane djajus pete kanthi tintingan sosiologi sastra bisa didudut patang perangan. Perangan sepisan yaiku wujude kritik sosial kang kinandhut sajrone rampadan cerkak Gara-Gara Kagiri-Giri anggitane djajus pete kang ditliti kanthi tintingan sosiologi sastra. Perangan sepisan mau kaperang dadi pitung kritik sosial, yaiku 1) kritik tumrap panguwasa sing gumedhe lan mung apik ing tata laire, 2) kritik tumrap panguwasa sing serakah lan tumindak sawiyah-wiyah marang kawulane, 3) kritik tumrap panguwasa sing korupsi lan senang ngumbar janji, 4) kritik tumrap kahanan pamrintahan sing awut-awutan, 5) kritik tumrap kahanane kawula cilik sing tansah katindhes, 6) kritik tumrap cecongkrahan sajrone kulawarga, 7) kritik tumrap rajapati. Kritik sosial sing Adhedhasar asile njlentrehake wujud Katelu, gegambarane kritik sosial kalawan kedadeyan kang nyata sajrone urip bebrayane masyarakat. Gegambarane kritik sosial mau uga kaperang dadi pitu miturut wujude kritik sosial kang ana sajrone rampadan cerkak Gara-Gara Kagiri-Giri. Andharan sing pungkasan yaiku ngenani nilai- nilai sosial kang kinandhut sajrone rampadan cerkak Gara-Gara Kagiri-Giri anggitane djajus pete. Nilai sosial iku mujadake amanat kang ditulis dening pangripta lumantar reriptan sastrane. Dene ing kene nilai-nilai sosial ana gegayutane karo kritik sosial kang wus diandharake. Nilai sosial kang kinandhut sajrone rampadan cerkak gara-gara kagiri-giri ana telu yaiku 1) aja nduweni sipat gumedhe lan mung nengenake apik ing tata lair, 2) aja nduweni watak serakah lan seneng nganingaya marang liyan, lan 3) aja seneng slingkuh lan tumindak KDRT, 4) aja tumindak adigang adigung lan adiguna. 5.2 Pamrayoga Panliten iki mujudake panliten sing isih ana perangan-perangan sing durung bisa kawedhar kanthi gamblang. Tintingan sosiologi sastra sing digunakake kanggo lan gegambarane kritik sosial kelawwan kadadeyan sing nyata ing urip bebrayane masyarakat. Panliten ngenani kritik sosial isih prelu ditindakake kanggo ngerteni pangrembakane prekara sosial lan fenomena sosial sajrone reriptan sastra mligine sastra Jawa modern. njlentrehake wujude kritik sosial Panliten bab kritik sosial sajrone genre sastra mligine sastra Jawa modern isih prelu ditindakake kanggo ngerteni maneka reriptan sastra kang ngandhut kritik sosial kang ana sajrone jinis-jinis genre sastra. Saben reriptan sastra mujudake kaca pangilon marang kadadeyan sing nyta ing uripe masyarakat. mula saka iku, kanthi ditliti lan dianalisis bisa dingerteni yen sawijine reriptan sastra ngandhut kritik sosial sing bisa didadekake patuladhan supaya luwih apik ing tembe mburine. KAPUSTAKAN Arikunto, Suharsimi. 2006. Prosedur Penelitian Suatu Pendekatan Praktik. Jakarta: Rineka Cipta. Budiman, Kris. 1999. Semiotika. Yogyakarta: LKIS. Damono, Supardi Djoko. 1978. Sosiologi sastra; Sebuah Pengantar Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Ringkas. Jakarta: Endraswara, Suwardi. 2008. Metode Penelitian Sastra: teori dan aplikasi. epistemology, model Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Faruk, 2010. Pengantar Sosiologi Sastra. Yogyakarta : Pustaka Pelajar. 15
Geertz, Clifford. 1986. Abangan, Santri, Priyayi dalam Masyarakat Jawa. Jakarta: Pustaka Jaya. Hadiwidjana, R.D.S. 1952. SarwaCastra Djilid III. Yogyakarta : U.P Indonesia N.V. Hardjana, Andre. 1994. Kritik Sastra: Sebuah Pengantar. Jakarta : PT. Gramedia. Hutomo, Suripan Sadi. 1993. Merambah Matahari : Sastra Dalam Bandingan. Surabaya : Gaya Masa. 1975. Telaah Kasusastran Jawa Modern. Surabaya: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Moleong, Lexy J. 2002. Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung: PT Remaja Rosdakarya. Nurgiyantoro, Burhan. 2007. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Pete, Djajus. 2012. Gara-Gara Kagiri-Giri. Bojonegoro: Gus Ris Foundation. Pradopo, Rachmat Djoko. 2003. Prinsip-Prinsip Kritik Sastra. Yogyakarta; Gajahmada University Press. Ratna, Nyoman Kutha. 2010. Teori, Metode, dan Teknik Penelitian Sastra. Jakarta: Pustaka Pelajar. 2011. Paradigma Sosiologi Sastra. Jakarta: Pustaka Pelajar. Santosa. 1990. Ancangan Semiotika dan Pengkajian Susastra. Bandung : Angkasa. Sasangka, Sry Satriya Tjatur Wisnu. 2008. Paramasastra Gagrag Anyar Basa Jawa. Jakarta : Yayasan Paramalingua. Semi, Atar. 1990. Kritik Sastra. Bandung : Angkasa. Soekanto, Sardjono. 1982. Sosiologi Suatu Pengantar. Jakarta: PT. Raja Grafindo Persada. Stanton, Robert. 2010. Teori Fikisi Robert Stanton. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. (Kajarwan dening Sugihastuti). Sudaryanto, Pranowo. 2001. Kamus Pepak Basa Jawa.Yogyakarta : Badan Pekerja Kongres Bahasa Jawa. Sumardjo, J. lan Saini K.M. 1988. Apresiasi Kasusastran. Jakarta : PT. Gramedia Teeuw, A. 1984. Sastra dan Ilmu Sastra Pengantar Teori Sastra. Jakarta: Pustaka Jaya. Waluyo, Herman J. 1987. Teori dan Apresiasi Puisi. Jakarta : Erlangga. Wellek, Rene dan Austin Warren. 1995. Teori Kesusastraan. Jakarta: Gramedia. (Kajarwan dening Melani Budianta). Wiyasa, Thomas Bratawijaya. 1997. Mengungkap dan Megenal Budaya Jawa. Jakarta : PT. Pradya Paramita. Yasa, I Nyoman. 2012. Teori Sastra dan Penerapannya. Bandung : C.V Karya Putra Darwati. Sumber Internet : Asril, Sabrina. 2015. Yang Kena Dampak Inflasi Masyarakat Kok Tunjangan Naik untuk Mobil Pejabat. /13405131/.Yang.Kena.Dampak.Inflasi.Mas jabat, diundhuh 27 April 2015) Maharani, Shinta. 2014. Abraham Samad Serakah Gaji Besar Korup. Masih 063575102/Abraham-Samad-Serakah-Gaji- Selangit-Masih-Korup, diundhuh 27 April 2015) Permana, Fidel Ali. 2015. Kejangung Tahan Pejabat Kemendikbud Terkait Dugaan Korupsi. /19315121/Kejagung.Tahan.Pejabat.Kemendi kbud.Terkait.Dugaan.Korupsi, diundhuh 27 April 2015) Mansyur. diperkirakan Hanya bertahan-dua-tahun, diundhuh 27 April 2015) Faqih, 2014.Pemerintahan Jokowi dua bertahan Winarno, Hery H. 2015.Maryati Dibui Pisah dari Bayinya Selingkuhan labrak-selingkuhan-suami.html, diundhuh 27 April 2015) karena Labrak Nugroho, Adi. 2015. Samiran Bunuh Kekasih Karena Sering Dihina dan Dikhianati Cinta. dikhianati-cinta.html, diundhuh 27 April 2015) Choiriah, Muchlisa. 2015. Lapak Dibongkar PKL Kesal Karena Sudah Bayar Setoran ke RT dan RW. setoran-ke-rt-dan-rw.html, April 2015) diundhuh 27