Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar PANGRAKITE ASMARA SAJRONE CERKAK ING MAJALAH PANJEBAR SEMANGAT TAUN 2014 (TINTINGAN STRUKTURAL) Tika Oktiana Jurusan Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Surabaya Pembimbing Dra. Hj. Sri Wahyu Widayati M. Si. Jurusan Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Surabaya ABSTRAK Panliten kanthi irah-irahan Pangrakite Asmara kajupuk saka cerkak-cerkak sing nduweni tema katresnan. Cacahe saka cerkak ing majalah Panjebar Semangat taun 2014 ana sepertelune sing ngandhut tema katresnan kuwi wis apik lan sing narik kawigaten yaiku bab alure utawa liku- likune. Panliten iki nggunakake teori struktural. Sumber dhatane panliten arupa 16 crita cekak kanthi tema katresnan ing Majalah Panjebar Semangat taun 2014. Asile panliten iki bisa diperang dadi loro adhedhasar underane panliten. Kapisan, ngandharake babakan alur sing bisa diperang dadi telu yaiku wiwitane crita, klimaks utawa konflik (internal lan eksternal), lan pungkasane crita (seneng, kuciwa utawa nelangsa, lan ora jelas). Kaloro, ngandharake pangrakite asmara sing bisa diperang dadi pitu yaiku pancobane sajrone bale wisma, gengsi, pengkhiyanatan utawa perslingkuhan, tresna balenan (jodho bakal kepethuk), kasetyanan, tresna amarga dipeksa utawa dijodhona, lan tresna ing kepungkur 1
PURWAKA Sastra gegayutan karo panguripan bebrayan. Merga saka iku kasusastran sing tuwuh uga ngrembug prekara-prekara panguripan sing ana bebrayan. Apa sing ana ing bebrayan didadekake bahan nulis kasusastran. Mula saka iku kasusastran bisa dadi kaca benggala dening sapa wae ingsing maos. Kaya sing diandharake dene Wellek lan Werren (1990:119) yen sastra nggambarake lan ekspresi panguripan, nadyan ta ora kabeh. Mula sastra anggone ngandharake panguripan ora oncat saka prekarane manungsa. Semono uga ing jagade sastra Jawa. Salah sawijining kasusastran Jawa modern sing awujud prosa lan narik kawigaten panliti yaiku cerkak. Carita cekak sing disingkat cerkak yaiku salah sijine genre kasusastran Jawa modern (Hutomo, 1975:38). Cerkak minangka ekspresi pikiran sing dituwuhake ing tulisan. Cerkak minangka kasusastran lan diwedharake kanthi carita sing ora pati dawa kaya ing cerbung. Carita cekak bisa ditemokake ana kalawarti-kalawarti Jawa kayata Panjebar Semangat, Jaya Baya, Jaka Lodhang lan liyane. Panulis cerkak iki saka maneka warna kalangan. Saka dosen, mahasiswa, guru, siswa nganti masyarakat biasa uga bisa nulis kasusastran awujud cerkak. tulis Cerkak-cerkak sing bakal ditliti iki nduweni pangripta sing beda-beda. Panliti njupuk sumber saka majalah Panjebar Semangat taun 2014. Alasan panliti milih taun 2014 amarga nggunakake taun sing paling anyar lan durung nate ditliti. Panliten kanthi irah-irahan Pangrakite Asmara kajupuk saka cerkak-cerkak sing nduweni tema katresnan. Tema katresnan asring dirembug sajrone kasusastran Jawa awujud cerkak, amarga katresnan menika minangka karya serius, narik kawigaten, lan bumbu bahan utama sajrone sastra pop. iki nggunakake tintingan kasusastran kanthi cara intrinsik. Kajian iki durung nate dilampahi lan dikarepake bisa dadi kawiwitan kanggo nliti babagan gaya katresnan. Cacahe saka cerkak ing majalah Panjebar Semangat taun 2014 ana sepertelune sing ngandhut tema katresnan kuwi wis apik lan sing narik kawigaten yaiku bab alure utawa liku-likune. Ora kabeh lan nyenengake. Kadhang kala ana liku-likune saben nindakake katresnan marang wong sing isih pacangan utawa sing wis mbangun bale wisma. Cerkak-cerkak kanthi tema katresnan iki kajupuk saka cerkak-cerkak sing kapilih sadurunge. Para pangripta bisa manfaatake kahanan katresnan ing sakupenge. Kahanan katresnan sing ana ing sakupenge dicakake sajrone kasusastran yaiku cerkak. Kayata babagan jejodhowan, pacobane katresnan, pangorbanan , prasetyan katresnan lan liya- liyane. Mula cerkak-cerkak iki bisa narik kawigaten kabeh kalangan amarga nyritakake babagan konflik pangrakite asmara. Andhedhasar Panliten sajrone katresnan dalane alus landhesaning panliten kasebut, ing prakara sing bakal dianalisis sajrone cerkak (1) taun2014 yaiku majalah Panjebar Semangat Kepriye babakan alure? (2) Kepriye pangrakite asmara? Panliten iki nduweni ancas(1) Ngandharake babakan alure. (2) Ngandharake pangrakite asmar. TINTINGAN KAPUSTAKAN Ana sawetara panliten kanthi objek karya sastra nggunakake tintingan struktural. Panliten kang saemper karo panliten iki ing antarane Panlitene Suci Arianti irah-irahan ‡*RQMDQJ-ganjing Bale (2011) kanthi Wisma Sajrone Cerbung Poyang-Payingan Anggitane 0EDK %ULQWLN· mahasiswa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah. Asil saka panliten iki yaiku ngandharake konflik sing tuwuh sajrone bale wisma ngenani tumindak sedheng, asmara, lan jabatan. Konflik mau disebabake krana jejodhoan, kurang leganing batin lan kabutuhan ekonomi. Panlitene Suprapti (2006) kanthi irah-irahan ‡3HUVHOLQJNXKDQ VHEDJDL %HQWXN .RQIOLN Rumah Tangga dalam Cerbung Rembulan Nduwur :XZXQJDQ $QJJLWDQH :L\DGL· mahasiswa Jurusan Sastra Daerah Fakultas Sastra Universitas Sebelah Maret. Asil saka panliten iki yaiku ngandharake unsur- unsur cerbung RNW. Njlentrehake wujuding konflik sing dumadi sajrone cerbung. Panliti uga ngandharake respon pengarang marang prekara slingkuh sajrone bale wisma sing kagambarake kasebut. Kang pungkasan yaiku panlitene Wisnu Ari Saputra (2012) kanthi irah-irahan ‡6OLQJNXKVDMURQH.XPSXODQ&HUNDN 3XEHU .HGXD $QJJLWDQH $U\ 1XUGLDQD· mahasiswa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah. Asil saka panliten iki yaiku ngrembug babagan prekara sosial ing masyarakat. Salah sijine yaiku prekara katresnan. Katresnan ing kene katresnan sing nduweni makna amba, katresnan marang kanca, katresnan marang sisihan lan katresnan marang bebrayan. Saliyane ngrembug babagan katresnan uga ngrembug babagan ekonomi lan pendidikan. Andharan sajrone panliten iki bakal ngrembug babagan prekara slingkuh sajrone wong sing wis bale wisma lan sing isih pacaran. iku kadhang kala dadi konflik sajrone Slingkuh babagan katresnan. sing mbangun struktur sajrone cerbung METODE PANLITEN tintingan struktural.Adhedhasar pamawase Teeuw (1984:135- 136) ngandharake yen analisis struktural nduweni tujuan kanggo nintingi kaitan antarane anasir lan aspek kasusastran kanthi tliti, njlimet lan premati, saengga bisa mangerteni makna kasusastran kanthi wutuh. Panliten iki nggunakake Metode sing digunakake sajrone panliten iki yaiku metode dheskriptif deskriptif analitik. Panliten deskriptif kanggo nduweni deskripsikake bab-bab sing dumadi saka objek, lan bisa kanthi titi nganalisis bab kasebut. analitik tujuwan Dhata-dhata sajrone panliten iki sumbere saka kumpulan (antologi) cerkak sajrone majalah Panjebar Semangat taun 2014, sing wis kapilih miturut paling akeh diripta kajupuk ana 16 edisi saka 52 edisi sajrone sataun. Dhata ing panliten iki yaiku tetembungan, ukara, lan wacana (cerkak) sing ana gegayutane karo prekara sing arep ditliti. ANDHARAN Bab iki bakal dijlentrehaki asile panliten. Tuladha cerkak sing dijlentrehake ora kabeh, mung 7 cerkak sing dadi gambaran saka 16 cerkak sing dijlentrehake ing ngisor iki.
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar 1. Babakan Alur Bab iki bakal dijlentrehake miturut wiwitane crita, klimaks, banjur pungkasane crita. Kayata ing ngisor iki. 1.1 Wiwitane Crita ‡'LWLQJJDO EDSDN NDQWKL QGDGDN LEXNX VKRFN $WLQH VHPSODK· 36 2014:4:23) ‡6DN-gadukku, sak-bisaku, aku tansah QJOLSXUDWLQHLEX·36 Cerkak-cerkak ing majalah Panjebar Semangat taun 2014 ngenani alur mligine wiwitane crita saben cerkake kuwi beda. Wiwitane crita sajrone cerkak kanthi tema katresnan iki ana sing diwiwiti kanthi ora mangerteni kahanan ekonomi kulawargane. Kayata ‡Mendhung sajrone Mentiyung· FULWD GLZLZLWL GHQH SDQJULSWD QXGKXKDNH paraga Narsasi neng kene nduweni sipat meri marang panduwene wong liya. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. cerkak kanthi irah-LUDKDQ Pethikan iki nudhuhake, yen minangka bocah sing wis ngancil diwasa, aku bisa ngrasakake perihing atine Ibu. Aku mbudidaya kanggo nglipur ibuku nganti ibuku bisa nrima kahanan iki. Wiwitane crita ing cerkak iki uga meh padha karo wiwitane crita sajrone cerkak kanthi irah-irahan ‡Tresnane Tetep nudhuhake paraga Tiyas sing ditinggal seda bojone. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. ‡0DV SUDERWDQ PHEHO GDOHPH 3DN Yoni apik banget, beda banget karo duweke dhewe, mebeler lungsuran. Aku nyawang ZLVVHEHO·36 ‡+DODK \D EHUWDKDS WD QGKD $ZDNNX LNL isih taun tak gadhekne nganti rong kanggo gawe omah iki. Aku kudu nyambut gawe goleh ceperan ben awake dhewe bisa mangan. Mosoh dadak butuh PHEHOHUDQ\DU·36 ‡0DV PHEHOHU LNX RUD NXGX WXNX OXQDV Sing penting duwe uang muka, barang 36 ZLV GLWHUDNH PHQ\DQJ RPDK· 2014:1:23) ‡.ULV NDSXQGKXW QDOLND XPXUH QJDQFLN 48 taun. Tiyas lagi 46 taun luwih sithik. Ana sing terus ngajak Tiyas omah- omah. Nalika anggone dadi randha XGDNDUD 36 2014:36:23) URQJ WDXQDQ· Pethikan iki nudhuhake, yen Tiyas ditinggal seda bojone nalika yuswane dheweke patang puluh enem taun luwih sithik. Kris yaiku bojone Tiyas sing seda amarga lara sawise pitung taun. Tiyas sumedhot banget nalika ditinggal sisihane. Wis meh wolung taun Krisnawan ketimbalan dening Kang Murba Urip. Banjur anggone dadi randha udakara rong taun ana sing ngajak Tiyas omah-omah. Pethikan iki nudhuhake, yen sajrone wiwitane crita ing cerkak iki paraga Narsasi meri karo panduwene wong liya, banjur ora mangerteni kahanan ekonomi kulawargane. Wiwitane crita sabanjure ana sing diwiwiti kanthi sengaja nggoleki tresnane sing biyen. Kayata ing cerkak kanthi irah-LUDKDQ ‡Crita Jaman Biyen· FULWD diwiwiti dene pangripta nudhuhake paraga Darmo sing lagi nggoleki Ayu amarga suwe ora kapethuk. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. Wiwitane crita sabanjure, diwiwiti kanthi wis pepacangan wis suwe nanging ora bisa urip bebrayan amarga dijodhokake wong tuwane. Kayata sajrone cerkak kanthi irah-LUDKDQ‡Tamperan Dadi Seksi·FULWD diwiwiti dene pangripta nudhuhake yen paraga Jatmiko lan Asih wis sesambungan suwe wiwit SMA nganti lulus kuliyah. Banjur ora bisa urip bebrayan amarga Asih dijodhohake marang bapake karo wong lanang liya. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. ‡1XPSDN EHFDN QJJROHNL DODPDWH $\X Kira-kira jam setengah 12 awan. Sing mapag ngarep lawang bapake Ayu, ambek mapan lungguh, negesna lek ayu SLQGKDKOXZDUNRWD·36 ‡$\X ELVD GLVXVXO SDOLQJ EDQWHU VDNMDP wis teka. Darmo pamitan, wong tuwane $\XQJRQJNRQQJJDZDVHSHGKDKPRWRU· (PS, 2014:2:23) Pethikan iki nudhuhake, yen paraga Darmo lagi nggoleki Ayu sing suwe ora kapethuk. Dheweke arep nemoni Ayu saperlu blaka yen dheweke rikala jaman semana nate tresna marang slirane. Nanging sing digoleki wis pindhah luwar kota, nanging Darmo tetep ngupaya supaya bisa nemoni Ayu. Wiwitane crita sabanjure ana sing diwiwiti kesedhihan amarga ditinggal seda marang bojone. Kayata cerkak kanthi irah-LUDKDQ ‡7DQHPDQ 3DVUHQ·, crita diwiwiti dene pangripta nudhuhake paraga ibuku sing lagi wae ditinggal bapakku seda. Kahanan kaya mangokono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. ‡,QJ QGRQ\D LNL RUD DQD FULWDQH ZRQJ tuwa njlomprongake anak. Kabeh mesthi mawa petungan kang mateng, Asih. Kowe kudu manut bapak-ibu, marga iku dharma baktine anak marang wong tuwa kang tanpa pepindhan ajine. Semono uga, tuwa, pamundhute dileksanani putrane, ateges SXWUD PDX Q\XZDUJDDNH ZRQJ WXZD· (PS, 2014:5:23) ‡2UD ELVD PDV 2UD ELVD Dku emoh dienggo korban. Mas, awake dhewe wis pangerten, pirang ndhedher saiki ngrembuyung, nanging banjur dipragas WDQSDSHWXQJDQ·36 tumrap wong taun mbangun tresna asih kang Pethikan iki nudhuhake, yen Jatmiko menehi pangerten marang Asih bab jejodhowane karo wong lanang liya. Dheweke kandha yen wong tuwa iku mesthi menehi sing paling apik kanggo anake. Nanging Asih durung bisa trima jejodhowan dening wong tuwane iki, merga dheweke ora tresna marang wong lanang sing bakal dadi sesandhingane mengko. 3
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar Wiwitane crita sabanjure, diwiwiti kanthi tukar padu antarane mbakyu lan adhine amarga tumindake adhine sing ora bener. Kayata sajrone cerkak kanthi irah-LUDKDQ ‡0LQJJDW·, crita diwiwiti dene pangripta nudhuhake paraga Sekar sing diseneni mbakyu ipene merga dheweke minggat saka ngomah. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. ‡.RZH LNX PEHVXN SHQJLQ QHQJ suwarga apa neraka? Kurange apa ta dhik Bram iku? Ngganteng oleh, sugih oleh, pinter uga oleh. Sing mbok goleki iku priya sing kaya apa? Sing kepriye? Eling, ing ndonya iku ora ana wong kang sampurna. Wis saiki baliya. Mesakake dhik Bram yen nyipati kowe RUDQHQJRPDK·36 Pethikan iki nudhuhake nalika mbakyu ipene Sekar nyeneni tumindake Sekar sing minggat saka ngomah. Bram yaiku bojone Sekar. Sekar nganggep yen kabeh klebu bapake, ibuke, mbakyu ipene padha ngalembana Bram. Sekar minggat neng omahe mbakyu ipene amarga dheweke luwih seneng neng mbakyu ipene tinimbang neng nggone wong tuwane. Wiwitane crita sing pungkasan, diwiwiti kanthi wong sing kelingan karo lelakon ing kepungkur. Kayata sajrone cerkak kanthi irah-LUDKDQ ‡Tabeting Lakon Kepungkur· FULWD GLZLZLWL GHQH SDQJULSWD nudhuhake paraga Surya sing eling marang lelakon kepungkur. Kahanan bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. kaya mangkono ‡.DEDU OHOD\X HVXN LNX QJHOLQJDNH DNX marang lelakon kepungkur, sebab sing seda iku wong sing banget tumabet ing engetanku. Jenenge Lestari, umure 69 WDXQ·36 Pethikan iki nudhuhake, yen Surya intuk kabar yen Lestari, wong sing banget tumabet ing engetane dheweke saiki seda. Lestari dhisik minangka kanca sekolahe Surya nalika SMA. Saweruhe kahanan Lestari sing seda, Surya kelingan rikala jaman semana nalika isih sesrawungan karo Lestari. Wiwitane crita sabanjure, diwiwiti kanthi wong lanang sing omongane ora penak karo wong wadon. Kayata sajrone cerkak kanthi irah-irahan ‡Selfiana· FULWD GLZLZLWL GHQH SDQJULSWD QXGKXKDke paraga Pram sing mesthi nglarani atine Selfi amarga saben pethuk omongane marang Selfi ora penak. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. ‡5D SHUOX JXJXS ND\D QJRQR LNX $NX mung saperlu ketemu mas Koko. Arep ngajak bal-balan. Aku ora bakalan nemoni kowe. Dadi ora usah ge-er yen DNXVRNGRODQPUHQH‡36 Pethikan iki nudhuhake, yen Pram sing ora pengin Selfi ge-er amarga Pram mara neng omahe Selfi, nanging cara ngomonge Pram sing kaya mangkono asring nglarani atine Selfi. 1.2. Klimaks kuwi beda. Klimaks utawa konflik sajrone sesambungan pacangan utawa bebojowan iku warna-warna. Konflik lan konflik diperang dadi internal. Kabeh dijlentrehake miturut pangalumpukane konflik, tujuwane supaya gampang anggone pamaos maca. Konflik sajrone cerkak kanthi tema katresnan bakal dijlentrehake ing ngisor iki. 1.2.1 Konflik Internal loro, konflik eksternal bakal Kayata sing wis dijlentrehake neng bab II, konflik internal yaiku konflik sing dumadi sajrone ati utawa jiwane paraga. Konflik internal (batin) yaiku bisa amarga polah atine dhewe utawa disebabake amarga wong liya, bisa saka kahanan sakiwa tengene. Konflik ing cerkak kanthi tema katresnan sing kalebu konflik Internal ana sing sajrone bale wisma. Kayata cerkak kanthi irah-LUDKDQ ‡Mendhung Mentiyung· NRQIOLN sajrone cerkak iki bisa kagambarake ing pethikan ing ngisor iki. ‡0DV 5XIDGD EL\HQ UD WDX QJDODQJ- ngalangi kekarepanku. Aku dimanja. Saiki malah dadi dhokter. Lek panggah kekarepanku dialang-alangi, aku arep kegandholan ucul. Pumpung DQDN·36 rung Pethikan iki nudhuhake yen Narsasi ora pedhuli karo kahanane bojone, dheweke kerep mbandhing- mbandhingna Erkana karo Rufada tilas pacange biyen saben kekarepane dialang-alang karo bojone. Malah Narsasi ngancam bojone yen arep njaluk pegatan wae, yen kepenginane ora dituruti mumpung kekarone durung kegandolan anak alesane. Saben Narsasi ngrembag bab Rufada, Erkana mung bisa sareh masiya mumet nganggo cara piye maneh kanggo mbayar kreditan saben ulane sing tansaya numpuk mung amarga bisa nyembadani kepenginane sisihane. Bab ekonomi sajrone bale wismane Erkana lan Narsasi wis saya morat-marit. Cerkak iki kalebu konflik internal amarga konflik sing dumadi yaiku disebabake amarga polah atine dhewe amarga paraga senengane meri karo panduwene wong liya. Ora nggumun, pancen sajrone bebojowan yen wis nyangkut bab ekonomi iku angel. Akeh wong sing wis bebojowan pungkasane pegatan gara-gara bab iki, merga iki bab kabutuhan urip saben dina. Nanging saka crita iki wis metu saka bab kabutuhan urip maneh, yen nyawang tumindake Narsasi sing kaya mangkono dheweke klebu bab urip sing bergaya, sing ndadekake kahanan rumah tanggane bubrah. Konflik sabanjure sing klebu konflik internal yaiku jalaran ora wani ngomong kasunyatane. Kayata sajrone cerkak kanthi irah-LUDKDQ‡Crita JDPDQ%L\HQ·. Konflik sajrone cerkak iki nyeritakake ngenani Darmo sing ora cekat-ceket tembung marang wong sing jenenge. Senadyan satenane sing ditresnani, Ayu wadon uga tresna marang dheweke. Nanging saiki mung bisa getun, merga wis padha tuwa, ora mungkin wis tuwa kakehan polah kaya cah enom. Kahanan kaya mangkono kagambarake pethikan ing ngisor iki. (PS, 2014:2:24) ‡.RQRQH"·36 Cerkak-cerkak ing majalah Panjebar Semangat taun 2014 ngenani alur mligine klimaks saben cerkake 4
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar ‡0EXK3LNLUHQ 2014:2:24) ‡.RNSLNLUHQGKHZH"·36 ‡:RQJZHGRNQGKLVLNLJDNSDQWHV·36 2014:2:24) GKHZH· 36 Pethikan ing dhuwur nudhuhake nalika Ayu kandha karo Darmo yen dheweke biyen krasa Darmo kuwi seneng marang slirane, padha kaya sing dirasa dheweke. Nanging Ayu ora gelem blaka merga gengsi, wong wedok kok ndhisiki. Darmo minangka wong lanang yen pancen ngesir kudune ya wani banjur cekat- ceket nembung marang Ayu, nanging malah sawalike. Saiki anane mung getun, sing lanang biyen ora cekat- ceket, sing wadon ya gengsi amarga ngrasa posisine iku ora patut yen kudu ndhisiki nembung. Saiki kekarone ora mungkin nyembung bolah sing pedhot, merga ora mungkin yen wis tuwa kakehan polah kaya bocah enom. Cerkak iki kalebu konflik internal amarga konflik sing dumadi yaiku disebabake amarga polah atine dhewe sing ora gelem blaka marang apa sing dirasa, lan ndadekake getun ing mburi. Konflik sabanjure sing klebu konflik internal yaiku jalaran slingkuh utawa berkhiyanat. Kayata sajrone cerkak kanthi irah-LUDKDQ ‡Taneman Pasren· Konflik sajrone cerkak iki nyeritakake paraga ibu sing berkhiyanat karo anake amarga wis slingkuh karo sisihane anake. Kahanan kaya mangkono kagambarake pethikan ing ngisor iki. ‡,EX QJDMDN DNX POHEX PHQ\DQJ kamare. Lagi wae nutup lawang kamar, tangise ibu kutah. Mbok menawa wae, tangis iku kawit mau diampet, banjur ambrol sanalika. Karo muwun, ibu ngendika : Pangapuramu wae sing JHGKH\DQGKXN",EXNHOHS\DQ"LEX iki, pranyata kang katone pengkuh ULQJNLK 5LQJNLK EDQJHW QGKXN"·36 2014:4:47) dheweke urip bebrayan lan mbangun bale wisma. Kahanan kaya mangkono kagambarake pethikan ing ngisor iki. ‡6DEDOLQH )LUPDQ QDQJLV ngguguk, yagene ndadak ana sapatemon LNL"·36 7L\DV Pethikan iki nudhuhake nalika Tiyas jebule uga ngrasakake apa sing dirasa Firman. Semono uga Firman, dheweke ngandhakake yen atine goreh lan awake ngleyang. Tiyas ngrumangsani tangeh bisa sesandhingan karo Firman. Jenenge manungsa, terkadhang Tiyas uga meh wae goyah. Sabubare kapethuk adu arep karo Firman, pancen kaya ana sing komplang ing sajroning atine. Patemon sing ora kinira iki bener-bener gawe goreh, gela lan larane Tiyas. Firman wis mengku kulawarga sing kebak kabagyan, Tiyas ora arep ngrusak kemapanan iki, kabeh kudu dipupus iki mono lelakone urip. Tiyas mbudidaya nglalekake Firman. Tiyas pancen isih durung bisa ngedum katresnane tumrap wong liya saliyane karo Krisnawan. Cerkak iki kalebu konflik internal amarga konflik sing dumadi yaiku disebabake amarga polah atine dhewe sing isih setya marang bojone sing wis seda. Tiyas nulaki wong-wong sing nyedhaki dheweke, kanthi alesan Tiyas durung bisa ngedum katresnane tumrap wong liya saliyane karo Krisnawan, dheweke isih setya marang Krisnawan. Konflik sabanjure sing klebu konflik internal yaiku jalaran dijodhona. Kayata sajrone cerkak kanthi irah-LUDKDQ ‡Tamperan Dadi Seksi· .RQIOLN VDMURQH cerkak iki nyeritakake ngenani sesambungane Asih lan Jatmiko sing wis lumaku suwe banjur kudu kapedhot amarga wong tuwane Asih njodhona karo wong lanang liya, Prihananto jenenge. Nanging kahanane beda nalika Asih mbangun bale wisma karo Prihananto. ing Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake pethikan ngisor iki. Pethikan ing dhuwur nudhuhake yen ibuku blaka suta marang aku ngenani sesambungane karo mas taneman Andre. Mas Andre sing pasrenku, ndadekake dheweke kerep banget mara menyang omahku. Kadhang seminggu nganthi kaping telu. Ya bab mau sing ndadekake ibuku lan mas Andre ginubet tali katresnan. Dudu tresna antarane wong tuwa marang calon anak mantu, nanging tresna antrane priya lan wanita. Perslingkuhan lan pengkhiyanatan iki kedaden amarga anane asring kepethuk antarane paraga ibu lan Andre, sing njalari kekarone ginubet tali NDWUHVQDQ NDJDPEDUDNH ND\D WHPEXQJ ‡:LWLQJ WUHVQD WHND DPDUJD DVULQJ WUHVQD MDODUDQ VDND NXOLQD· internal iki kalebu konflik sesrawungan. Cerkak amarga konflik sing dumadi yaiku disebabake amarga wong liya, yaiku ibune paraga sing slingkuh karo pacangane paraga. tresna marang ‡$QJJRQH PEDQJXQ EDOH ZLVPD NDUR Prihananto bubar tengah ndalan, nalika Ririn umur setaun. Bojone katut bocah liya, perusahaane bangkrut. wadon ‡36 Pethikan iki nudhuhake, yen apa sing nate dikuwatirake lan nate lairake karo Jatmiko dadi kanyatan. Prihananto sing dening bapake Asih diagulagulake minangka pengusaha mudha sing sukses, pranyata mung wewayangan. Dudu wong sing tanggung tumrap kulawargane. Dheweke ninggalake anak bojone kaglandhang wanita liya lan perusahaane disita bank sawise tetahunan ora mbayar kredhite. Cerkak iki kalebu konflik internal amarga konflik sing dumadi yaiku disebabake amarga wong liya, wong tuwane njodhona Asih karo wong lanang liya. jawab, mligine Konflik sabanjure sing klebu konflik internal yaiku jalaran kasetyanan. Kayata sajrone cerkak kanthi irah-irahan ‡Tresnamu Tetep Wutuh· &HUNDN LNL nyeritakake ngenani paraga Tiyas sing wis ditinggal seda bojone, nanging durung bisa nglalekake lan dheweke setya marang bojone, Krisnawan jenenge. liyane sing ngajak Senadyan akeh wong lanang Konflik sabanjure sing padha-padha disebabake jalaran ora wani tembung yaiku cerkak kanthi irah- LUDKDQ ‡6HOILDQD· Konflik iki nyeritakake ngenani Pram sing ora wani tembung yen ngesir karo Selfiana, nanging carane sing kleru senadyan sing wadon satenane uga tresna nanging padha-padha ora wani tembunge, mung dirasakake dheweke dhewe, ora gelem crita karo sapa-sapa, sajrone cerkak 5
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar tumindake mung bisa nglamun lan nangis, amarga mendhem pangrasane dhewe. Kahanan kaya mangkono kagambarake pethikan ing ngisor iki. ‡.RZH QJHUWL GRVD \D" <HQ QJHUWL dosa, kudune mbudidaya piye bisane saben aku mlebu kamarmu ora dosa. Ora mung nglamun, njur nangis.. apa \DNXGXDNX""$ku wis kentekan cara. $NXZLVNDGKXQJODUDDWLPHUJDNRZH· (PS, 2014:8:23-24) Pethikan iki nudhuhake nalika Pram ujug-ujug mlebu kamare Selfi, banjur Selfi kaget lan muring- muring amarga Pram ora sopan. Nanging saka kahanan iki jebule Pram kandha neng Selfi supaya Selfi mbudidaya piye bisane saben Pram mlebu kamare iku ora dosa. Pram uga kandha yen dheweke iki pegel, maksute pegel ngenteni Selfi sing padha-padha ora gelem ngomong karo Pram yen dheweke iku tresna marang Pram. Bisane mung nglamun lan nangis. Pram wis krasa yen Selfi tresnan marang slirane, dheweke pengin weruh sepira upayane Selfi tresna karo Pram. Cerkak iki kalebu konflik internal amarga konflik sing dumadi yaiku disebabake amarga polah atine dhewe sing ora gelem blaka marang apa sing dirasa, senadyan wong sing ditresnani wis weruh tanpa dikandhani. 1.2.2 Konflik Eksternal Konflik eksternal yaiku konflik sing dumadi antarane paraga lan bab-bab sing ana sanjabane paraga iku. Tegese sanjabane paraga liya neng kene yaiku lingkungan manungsa utawa padha karo konflik sosial. sosial mujudake pertentangan Konflik antarane pawongan, kayata tukar padu, jotos-jotosan, sadhuk- sadhukan lan sapiturute. Konflik ing cerkak kanthi tema katresnan sing kalebu konflik eksternal ana sing jalaran irah-irahan cerkak dijodhona. Kayata ‡Minggat· &HUNDN LNL Q\HULWDNDNH SDUDJD 6HNDU sing minggat tekan omah amarga dheweke kepeksa rabi karo Bram. Kahanan kaya mangkono kagambarake pethikan ing ngisor iki. kanthi ‡$NXZLVEROD-bali matur marang wong tuwaku, yen aku ora tresna karo mas Bram. Aku wis duwe calon dhewe sing mengkone mesthi bisa mulyakake awakku. Nanging aturku ora digubris. Aku kudu ijab karo mas Bramantyo sakwulan ditembung. Pancen njengkelake kok! Tresna kok dipeksa. Yek aku nganti minggat, sing VDODKVDSD"·36-24) sawise aku Konflik sabanjure sing klebu konflik eksternal yaiku jalaran tresna ing kepungkur. Kayata sajrone Lakon cerkak kepungkur·Cerkak iki nyeritakake ngenani wong sing nate ditresnani Surya biyen, wong sing banget tumabet ing engetan, saiki wis seda, Lestari jenenge. Lestari sing dadi royokan kabeh wong lanang, kalebu aku lan kancaku dheweke. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. kanthi irah-LUDKDQ ‡Tabeting ‡<D ZLZLW EXEDU DZDNH GKHZH MRWRVDQ kae. Ngene critane : bubar padha jotosan njur Lestari kae, kokpasrahake aku, prasasat saben dina aku ketemu dheweke, karepku ngrabuk katresnan. Let rong sasi, mas Gita nemoni aku, nantang jotosan, sapa sing Lestari. menang wenang Kangsen stadion. ketemu Perjanjiane ya kaya aku lank owe biyen, ora kena nggawa gaman. Bareng dheweke kena dakjotos, glayaran arep rubuh, jebul dheweke ngetokake glathi. sempoyongan dheweke Kanthi ngancam aku nganggo glathi. Kena dakcandhak tangane, dakbabitake, jebul nyrempet lengene dhewe sing sisih kiwa. Suwek, getih kemucur saka tatune. Sakala glathi dakrebut, dakguwang, cepet-cepet dheweke dakgoncengake sakit. Rampung menyang GLSHUEDQ 36 2014:45:24&42) biyen ngalap ing isih rumah GDNWHUDNH PXOLK· jebule sasuwene setengah abad iki nggoleki Surya. Dheweke ana perlu sing kudu dbisampekake marang Surya. Tarso crita karo Surya kedadeyan sing sabenere kepriye kok bisa Gita Mursid sing rabi karo Lestari. Gita pancen biyen uga gandrung karo Lestari, nanging sajake ora ditanggepi. Jebule kaya mangkono critane. Banjur sabubare iku Tarso omong karo Lestari, supaya dadi karo Gita. Lestari kober nulak ora gelem karo Gita, dheweke luwih pilih bali karo Surya tinimbang ora sida karo Tarso. Pancen jane sing ditresnani Lestari iku Surya. Nanging Tarso kandha yen Gita iku sing paling gedhe pangurbanane kanggo ngrebut trenane Lestari, nganti ngucurake getih nelesi lemah stadion. Cerkak iki kalebu konflik eksternal amarga konflik sing dumadi antarane paraga lan kancane. Rikala semana dheweke direwangi adu jotos kanggo bisa cedhak karo Lestari, nanging dheweke kalah lan ora bisa nyawiji karo Lestari nganthi Lestari seda. Pethikan iki nudhuhake, yen Tarso Pethikan iki nudhuhake nalika Sekar crita neng mbakyu ipene yen biyen dheweke nate kober nulak Bram wayah Bram nembung dheweke neng wong tuwane, amarga Sekar wayah iku wis duwe pacangan dhewe sing mengko mesthi bakal bisa mulyakake dheweke. Nanging wong tuwane Sekar ora nggubris omongane Sekar. Wong tuwane meksa dheweke kudu tetep ijab karo Bram, sing akhire saiki Sekar minggat saka ngomah. Cerkak iki kalebu konflik eksternal amarga konflik sing dumadi yaiku direwangi tukar padu antarane paraga lan wong tuwane. 1.3 Pungkasane Crita Pungkasane crita sajrone cerkak setaun iki warna- warna. Kayata sing wis diandharake ing bab II ngenani pungkasane crita , yen bisa keperang dadi wujud rasa seneng (happy ending) lan rasa kuciwa utawa nelangsa (sad ending), nanging uga ana pungkasan sing durung jelas. Tegese ora dimangerteni cerita bisa dipungkasi kanthi rasa seneng utawa malah kuciwa. Bisa didudut, yen meh sepertelu saka cacahe cerkak setaun mligine ngandhut tema katresnan iki ana 6 cerkak sing 6
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar pungkasane seneng, 9 cerkak pungkasane kuciwa utawa nelangsa, lan mung sakcerkak sing pungkasane ora jelas. Iki nudhuhake yen sajrone katresnan iku sing dicritakake ora mung seneng-seneng wae, nanging konflik-konflik utawa liku-likune sajrone katresnan iku iki bakal dijlentrehake miturut methi ana. Bab pungkasan seneng (happy ending), pungkasan kuciwa utawa nelangsa (sad ending), lan pungkasan sing ora jelas. 1.3.1 Pungkasan Seneng (Happy Ending) kekarone pisah. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake pethikan ing ngisor iki. ‡0DV EX 1LWD JDUD-gara senam saiki lara. Opname neng sakit. Awakku terus, mbok aku dipriksakne. Rasane aku kepengin dirawat dhokter ing ruang paviliun. Awakku mesthi bakal sehat maneh. Tinimbang neng omah, saben sampean WLQJJDO RUD DQD VLQJ QJRSHQL· 36 2014:1:38) rumah lungkrah Pungkasane sajrone cerkak-cerkak ing majalah Panjebar Semangat kuwi beda-beda. Kadhang kala pamaos seneng yen pungkasane cerkak tema katresnan kuwi seneng utawa biyasane kasebut happy ending. Amarga sawise maca konflik sing liku-liku pamaos ngarepake pungkasan sing bahagia. Cerkak-cerkak sing pungkasane crita seneng yaiku cerkak kanthi irah- irahan ‡Tamperan Dadi Seksi·3XQJNDVDQHFHUNDNLNL seneng amarga kekarone bisa nyawiji. Jatmiko ngewanikake nembung sesambungan sing nate pedhot telung taun kepungkur, sawise Asih crita ngenani bale wismane. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. ‡$UHS Q\XZXQ PXWLDUDNX VLQJ LODQJ telung tDXQNHSXQJNXU"· ‡0DV $MD QJHQGLND QJRQR $NX GXGX Asihmu biyen, lan ora pantes njenengan 36 QJUXPDW 2014:5:39) EDUDQJ EHNDV· Pethikan iki nudhuhane, yen Jatmiko duweni niyatan arep nembung saperlu nglamar dening wong tuwane Asih. Nanging Asih nulak, amarga dheweke ngrasa Jatmiko ora pantes nyandhing dheweke sing bekas bojone wong liya. Nanging Jatmiko tetep arep mbudidaya supaya Asih gelem nampa dheweke maneh. Amarga Jatmiko ngrasa yen Asih isih nduwe pangrasa sing padha karo Jatmiko. Kaya kagambarake ingi pethikan ngisor iki ‡3L\H GKLN PLQJJX LNL VELVDQ DNX DUHS PDWXUEDSDNLEX·36 ‡7DPSHUDQEHQHU-bener dadi seksi kang RUDNLWDVHODNL·36 Pethikan iki nudhuhake yen Narsasi nalika kahane lara wae isih meri karo wong liya. Kepenginane Narsasi dituruti wae karo Erkana. Erkana kaya wis ora duwe panemu kanggo nggendhaleni pepenginane Narsasi. Embuh dhana saka ngendi olehe nggolekake. Pungkasane Erkana wis tenanan kentekan sarehe, dheweke mutusake ucul saka Narsasi amarga dheweke ora sanggup ngadhepi Narsasi sing mesthi kepengin karo duwekane wong liya. Kagambarake kaya pethikan ing ngisor iki. ‡6DPSHDQ\DNHSHQJLQPDWLND\DNXZL" Wong mati kuwi kepenak ing kana sembarang kepenginane kalir NHFXNXSDQ·36 ‡0DV DNX NRN NRQJNRQ PDWL"· 36 2014:1:38) ‡,\D Merga aku wis duwe calon sing ora konsumtif lan ora tansah pengin NDGXZHNDQH 36 ZRQJ 2014:1:38) OL\D· Saka pethikan iki nudhuhake nalika wong sing sekamar padha ing ruang paviliun karo Narsasi seda, banjur Erkana kawetu omongan sing nglarani atine Narsasi. Iku mono amarga Erkana wis ora bisa sareh maneh ngadhepi Narsasi. Pungkasane crita iki, Erkana megat Narsasi lan kandha yen dheweke wis nduwe calon liya sing ora konsumtif kaya Narsasi. Narsasi sajake ora trima, handphone Erkana dibanting wayah Erkana menehi weruh foto calone marang Narsasi. Nanging Erkana wis ora nggatekake. Banjur ninggalake Narsasi. Pethikan iki nudhuhake upayane Jatmiko sing tenanan karo Asih, dheweke emoh kelangan Asih maneh. Pungkasane Asih bisa nampa Jatmiko lan pesisir Tamperan uga dadi seksi nyawijine Asih lan Jatmiko. 1.3.2 Pungkasan Kuciwa (Sad Ending) Cerkak sabanjure yaiku kanthi irah-LUDKDQ ‡Crita -DPDQ %L\HQ· Pungkasane cerkak iki kuciwa lan nelangsa amarga getun biyen ora wani tembung blaka marang kasunyatane. Nanging kuwi kabeh wis kelakon, ora bisa mlaku mundur. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. Bab pungkasane crita yen ana sing dipungkasi kanthi seneng, mesthi ana pungkasane crita sing kuciwa utawa nelangsa. Ngenani pungkasane crita sing kuciwa utawa nelangsa utawa biyasane kasebut sad ending uga akeh pamaos sing seneng. Kabukten sajrone cerkak ing majalah Panjebar Semangat iki ana 9 sing pungkasane crita sad ending saka 16 cerkak kanthi tema katresnan. Amarga selerane saben wong beda- beda, mula pungkasane crita sing kuciwa utawa nelangsa uga tetep akeh paminate. Cerkak-cerkak sing pungkasane crita kuciwa utawa nelangsa yaiku cerkak Mentiyung· kanthi Pungkasane cerkak iki kuciwa lan nelangsa amarga ‡Mendhung irah-LUDKDQ ‡.DWH Q\DPEXQJ ERODK VLQJ SHGKRW WD"·36 Pethikan iki nudhuhake nalika Ayu takon tambah wani njarag Darmo bab nerusake lakon lawas sing gak tutug. Darmo mung bisa blangkeman. ‡7DSL DSD \D SDQWHV JDN GLJX\X SLWLN ta? Kanca-kancane mengko ngilokna, gaplek tuwek SHWKDNLODQ·36 peringkilan, wis Pethikan iki nudhuhake, yen kabeh iku ora mungkin kedadeyan, amarga wis tuwek. Ora mungkin tumindak kaya wong enom, sing ana malah dadi omongane wong. Saiki Ayu wis dadi randha, lan 7
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar Darmo wis nduwe putu. Kahanan iki kagambarake kaya pethikan ing ngisor iki. ‡$NX 2014:2:24) ‡/HN DNXGDGL0&·36 VDLNL URPHD GKHOWD· 36 Pethikan iki nudhuhake yen Ayu iku romeo dhelta tegese Rd utawa randha. Jamal tau crita karo Darmo. Lan Darmo kandha yen dheweke iku dadi MC alias Momong Cucu, tegese dheweke wis nduwe putu. Pungkasane crita iki, kekarone wis nggenah yen wis padha-padha tuweke. Kudu ngerti apa sing bakal dilakoni sabanjure. Dudu malah dolanan bab tresna kaya jaman isih enom. Biyen ya wis biyen. ‡7HNDQHSDQFHQPHNSHUOXVXSD\D$\X tau ngesir. Ping ngerti pindhone kepengin ruh sepira nom WXZHNH$\XVDLNL·36 lek biyen Saka pethikan iki nudhuhake nalika Darmo nekani Ayu maneh pancen mung saperlu Ayu weruh yen dheweke biyen nate seneng marang slirane lan pengin weruh sepira nom tuweke Ayu saiki. irah-irahan sabanjure yaiku kanthi ‡7DQHPDQ3DVUHQ·Pungkasane cerkak iki kuciwa lan nelangsa amarga weruh ibune slingkuh karo pacange dhewe. Sawise kedadeyan iku, banjur aku sesuke balik menyang papan nyambut gaweku yaiku ing Jakarta. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. Cerkak ‡6RUHQH QDOLND DNX EXGKDO EDOL menyang godhong Jakarta, Anthuriumku ledhung-ledhung, sing obah-obah katiyub angin. Kaya-kaya ngawe-ngawe, nguntapake lungaku. Nanging ora tak rewes. Atiku sepa. .HPED*HOD&XZD·36 Pethikan iki nudhuhake nalika pungkasane aku budhal bali ing Jakarta karo nggawa ati sing sepa, kemba, gela lan cuwa amarga wong sing tak tresnani berkhiyanat karo ibuku dhewe. Aku uga cuwa marang ibuku, amarga ibuku ora njaga pangrasaku. Nanging aku ora bisa nyalahna ibuku. Lumrah yen ibuku kaya mangkono, amarga ibuku durung klebu wong jompo, yuswane isih patangpuluh lima taun, bisa wae ibuku isih pengin ngencep maduning katresnan. Ketambahan yen ibuku lagi kasepen neng omah, lan mas Andre asring mara menyang omahku sing ndadekake ibuku lan mas Andre ginubet tali katresnan kayata sing wis kagambarake yen witing tresna iku jalaran saka kulina sing maksute anane tresna iku disebabake amarga asring kapethuk. Cerkak kleru. Kowe kuwi wis ana sing nduweni. Dudu bapak lan ibu maneh, nanging dhik Bramantyo. Mula yen ana apa-apa kudu ngomong dheweke. Elek utawa apike dhik Bram kudu mbok trima NDQWKLOHJDZDPHUJDLNXERMRPX·36 2014:24:24) Pethikan iki nudhuhake, yen mbakyune wis kesel anggone ngandhani Sekar. Dheweke wis emoh jawab yen ana apa-apa karo Sekar. tanggung Minangka mbakyune, dheweke wis ngandhani Sekar yen pancen tumindake Sekar iku wis jelas kleru. Saiki Sekar wis dadi bojone Bram, dadi yen arep neng ngendi-ngendi kudu matur karo bojone. Ora malah minggat mung gara-gara pengira-ngirane dheweke sing ora bener kasunyatane. Elek apike bojo kudu ditampa kanthi legawa merga iku wis dadi kewajiban. ‡0EDN:LQ\HQZLVVDQJJXSEHEUD\DQ apa ya kudu kaya mangkono iku? Apa ya kudu gelem ngurbanake kasenengane pribadi supaya anggone bebrayan sempulur? Iku jane ora masalah kok, angger anggone bebrayan dilandhesi rasa tresna. Lha yen anggone bebrayan merga dipeksa, kepriye coba? Kepriye DQJJRQHQJODNRQL"·36 isih nggremeng wae yen dikandhani karo wong. Dheweke isih tetep karo pamikirane, yen apa kudu berkorban supaya anggone bebraya sempulur. Sajane ora dadi prekara yen anggone bebrayan dilandhesi rasa tresna. Nanging suwalike, yen merga dipeksa kaya mangkono kahanane wis beda maneh. Kayata kedadeyan iki, bebrayan sing dijalari kanthi cara dipeksa marang wong tuwa ndadekake Sekar minggat saka ngomah. Nanging tumindak iki jelas kleru, amarga Sekar wis dadi bojone wong dadi apik eleke bojo kudu ditampa apa maneh prekara pemikirane Sekar sing ora bener kasunyatane. Pungkasane mbakyu ipene Sekar wis kesel anggone menehi saran karo Sekar, amarga Sekar tetep karo ora bisa ditata wonge pemikirane sing kawiwitan yen dheweke nganggep dheweke mung minangka pelarian. Pethikan iki nudhuhake, yen Sekar lan dheweke irah-irahan ‡7UHVQDQH 7HWHS :XWXK·. Pungkasane cerkak iki kuciwa lan nelangsa amarga wayah dheweke bisa mbukak ati marang liyan, kasunyatane wis nduwe bojo. Banjur dheweke mendhem jeru-jeru rasa tresnane lan ngupaya nglalaekake. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. Cerkak sabanjure yaiku kanthi irah-irahan sabanjure yaiku kanthi ‡0LQJJDW·Pungkasane cerkak iki kuciwa lan nelangsa amarga dipeksa rabi karo wong sing ora ditresnani. Banjur dheweke minggat neng omahe mbakyune. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. ‡6HNDU DNX MHMHULQJ PEDN\X ZLV ngandhani kowe. Mengko yen ana apa- apa, aku wis ora kesalahan. Aku emoh mbelani merga tumindakmu kaya mangkono iku salah. Kowe lunga tanpa pamit iki wis jelas kowe maneh, ‡7L\DV WHWHS PEXGLGD\D QJODOHNDNH Firman. Nanging rasane angel lan abot banget. Yen wis ngono, Tiyas cepet- cepet amek wudhu nuli sholat, matur lan nyenyuwun sak bisa-bisane ngudarasa marang Gusti Allah. Kabeh dipasrahake ing ngarsane lan kersane Gusti Allah .DQJ 0DKD 3DULQJ 3HSDGKDQJ· 36 2014:36:24) Pethikan iki nudhuhake, yen Tiyas mbudidaya nglalekake Firman, masiya rasane angel lan abot banget. Tiyas ndonga marang Gusti Allah Kang Maha 8
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar tentrem sajrone Paring Pepadhang, supaya atine nglakoni lumakune urip iki. Banjur durung mari perihe ati Tiyas, ana sing nakokake Tiyas yen mbok menawa kepengin omah-omah maneh. Sejatine anak-anake Tiyas nyarujuki wae yen ibune ngersakake karma maneh, kareben ibune ana kancane greneng-greneng la nana sing dijak rembugan yen ana rubeda. Apa maneh saiki ditinggal anak-anake sing wis padha rabi lan melu bojone dhewe-dhewe. Tiyas pancen ngrasa suwung nanging Tiyas nggolek kesibukan. Dheweke luwih milih ngisi wektu kanggo maca majalah Panjebar Semangat sing dheweke saben pendhak seminggu pisan dheweke langganan kanggo nambahi kawruh warta, basal an nguri-nguri sastra Jawa. Kadhang kala Tiyas uga niliki anak-anake saperlu methuki putu-putune. Pungkasane Tiyas pancen isih durung bisa ngedum katresnane tumrap wong liya saliyane karo Krisnawan. irah-irahan sabanjure yaiku kanthi ‡7DEHWLQJ /DNRQ .HSXQJNXU· Pungkasane cerkak iki kuciwa lan nelangsa amarga wong sing biyen nate ditresnani saiki wis seda. Masiya nate padha-padha tresnane kekarone ora bisa nyawiji. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. ‡/HVWDULDOL-ali tandha katresnanku biyen wis daktampa bali. Muga kowe madhep mantep ora malang tumoleh, krana wis rampung sesanganing uripmu neng donya LNL·36 Pethikan iki nudhuhake, pesen sing pungkasan saka Surya marang Lestari. Dheweke eling nalika jaman semana, banjur kabeh iku wis kepungkur adoh, ora bisa dibaleni, krana urip ora bisa mlaku mundur kaya sepur langsir, nanging kudu terus maju nyaketi ing urip donya. Saiki Surya stasiun pungkasan bareng nglakoni kulawargane. Pangripta mungkasi crita yen bab Lestari iku mung tabeting lakon ing kapungkur sajrone panguripane Surya saiki. 1.3.3 Pungkasan Ora Jelas Cerkak urip-uripe kaya biyasane Pungkasan ora jelas kuwi kadhang kala ana sajrone cerkak. Tegese neng kene iki nggantung, ora ngerti kuwi kalebu pungkasan sing seneng utawa sing kuciwa utawa nelangsa. Kayata sajrone cerkak ing majalah Panjebar Semangat, saka cacahe kabeh sing ngandhut tema katresnan mung ana sak cerkak sing pungkasane ora jelas. Pungkasane cerkak jelas amarga iki ora ora jelas pungkasane. Kahanan kaya nggantung mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. ‡.RZH QJHUWL GRVD \D" <HQ QJHUWL dosa, kudune mbudidaya piye bisane saben aku mlebu kamarmu ora dosa. Ora mung nglamun, njur nangis.. apa \DNXGXDNX""$NXZLVNHQWHNDQFDUD $NXZLVNDGKXQJODUDDWLPHUJDNRZH· (PS, 2014:8:23-24) Pethikan iki nudhuhake nalika Pram ujug-ujug mlebu kamare Selfi, banjur Selfi kaget lan muring- muring amarga Pram ora sopan. Nanging saka kahanan iki jebule Pram kandha neng Selfi supaya Selfi mbudidaya piye bisane saben Pram mlebu kamare iku ora dosa. Pram uga kandha yen dheweke iki pegel, maksute pegel ngenteni Selfi sing padha-padha ora gelem ngomong karo Pram yen dheweke iku tresna marang Pram. Bisane mung nglamun lan nangis. Jebule apa sing dilakokake Pram karo Selfi sasuwene iku mung pengin weruh sepira upayane Selfi tresna karo Pram. ‡6HOIL PHQJNR \HQ LEX ZLV NRQGXU arisan matura, bubar Maghrib wong tuwane mas Pram arep tindak mrene. .RZH UD VDK PDODP PLQJJXDQ GKLVLN· (PS, 2014:8:23-24) Pethikan iki nudhuhake yen jebule wong tuwane Selfi lan wong tuwane Pram weruh kahanane Selfi karo Pram. Jebule bapake Selfi biyen nate kandha yen Selfi arep dipacangake karo kancane mase Selfi sing dimaksut iku ya Pram, nanging Pram dhewe isin yen ana wong liya weruh pangrasane marang Selfi yen tresna karo Selfi mangkane Pram dheweke uga omongane methi ora penak karo Selfi alias dheweke gengsi. Wong tuwane Pram wis sarujuk banjur mara neng omahe Selfi amarga arep ngrembag bab Selfi karo Pram. Nanging Selfi isih bingung karo omongane lan tumindake kaya mangkono kagambarake pethikan ing ngisor iki. Pram. Kahanan ‡1DQJLQJ \HQ QLWLN RPRQJH PDV 3UDP kaya ngono mau sajake kok ana KDUDSDQ·3623-24) Pethikan ing dhuwur nudhuhake nalika Selfi sing bingung karo omongane Pram bab piye carane supaya ora dosa mlebu kamare. Pungkasane sajake ana harapan kekarone bisa nyawiji yen nyamwang tumindake Pram sing kaya mangkono, nanging Selfi uga ora oleh ge-er yen ngelingi tumindake Pram omongane mesthi ora kepenak marang Selfi. 2. Pangrakite Asmara Pangrakite asmara yaiku modhel-modhel utawa conto-contone sajrone bab katresnan, sing neng njerone njlentrehake kayata prastawa apa wae sing ndadekake lan konflik apa wae sing ana anane katresnan sesambungane karo katresnan. Ora mung dilakoni karo wong pacangan wae nanging uga karo wong sing wis bebojowan. Kayata sing wis dijlentrehake ing bab babakan alur neng ndhuwur, sajrone sesambungan iku kadhang kala mulus, lan kadhang kala uga ana liku- likune. Konflik-konflik sing wis dijlentrehake ana dhuwur karingkes sajrone bab pangrakite asmara. Tuladhane yaiku pancobane sajrone bale wisma, utawa perslingkuhan, tresna balenan (jodho bakal kepethuk), kasetyanan, tresna amarga dipeksa utawa dijodhona, lan tresna ing kepungkur. Pangrakite asmara iku bakal dijlentrehake ing ngisor iki. 2.1 Pancoban Sajrone Bale Wisma saben cerkak gengsi, pengkhiyanatan iku mesthi dirasakake karo wong sing wis bebojowan. Senadyan wis urip nyawiji, nanging prastawa sajrone bebojowan iku mesthi ana. Prastawa utawa konflik iku sing ndadekake kadhang kala sesambungan bisa dadi renggang, kadhang kala uga ndadekake sesambungan iku bisa saya Pancobane sajrone bale wisma raket amarga sajrone prastawa 9
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar didadekake pasinaon neng urip bebrayan utamane sajrone wong sing wis bebojowan. Kayata sajrone cerkak sing wis dikumpulake miturut konflik pangrakite asmara bab pancobane sajrone bale wisma iki, ana rong cerkak sing critane ngenani pancobane sajrone bale wisma. Cerkak kapisan kanthi irah-LUDKDQ ‡Mendhung Mentiyung· QMHOQWUHKDNH SDQFREDQH VDMURQH EDOH wisma ngenani ekonomi kulawarga, lan cerkak sing keloro kanthi irah-LUDKDQ ‡Meh Wae· QMOHQWUHKDNH pancobane sajrone bale wisma ngenani kekhilafane wong lanang sing kena godha wong wadon liya, senadyan wis duwe kulawarga banjur dheweke nyadari tumindake iku ora bener. 2.2 Gengsi Gengsi sajrone katresnan penyebabe yaiku ora wani tembung yen satenane seneng lan tresna amarga isin utawa ora tatag yen wis ngedhep wong sing ditresnani. Kadhang kala gengsi nyebabake getun, amarga ora cekat-ceket sajrone ngomong sing satenane banjur wong sing ditresnani wis karo wong liya. Kadhang kala uga amarga gengsi, mung dirasakake dheweke dhewe, ora gelem crita karo sapa-sapa, tumindake mung bisa nglamun, nangis, amarga mendhem pangrasane dhewe. Kayata sajrone cerkak sing wis dikumpulake miturut konflik pangrakite asmara bab gengsi iki, ana telung cerkak sing critane ngenani gengsi. Cerkak irah-LUDKDQ ‡Crita Jaman Biyen· kapisan kanthi njlentrehake getune wong lanang sing biyen ora cekat- ceket tembung marang wong si ditresnani, senadyan satenane sing wadon uga tresna marang dheweke. Nanging saiki mung bisa getun, merga wis padha tuwa, ora mungkin wis tuwa kakehan polah kaya bocah enom. Cerkak sing keloro kanthi irah-LUDKDQ‡Selfiana· njlentrehake wong lanang sing gengsi, nanging carane sing kleru senadyan sing wadon satenane uga tresna nanging padha-padha gengsine, mung dirasakake dheweke dhewe, ora gelem crita karo sapa-sapa, tumindake mung bisa nglamun, nangis, amarga mendhem pangrasane dhewe. Cerkak sing ketelu kanthi irah-LUDKDQ ‡Galak-galak Cedhak· QMOHQWUHKDNH ZRQJ lanang sing nyedhaki wong wadon galak, kanthi carane sing sareh pungkasane sing wadon luluh lan gelem karo lanange. 2.3 Pengkhiyanatan lan Perslingkuhan Pengkhiyanatan sajrone sesambungan katresnan mesthi perslingkuhan. Pengkhiyanatan sajrone sesambungan katresnan bisa dititiki saka kawiwitan ora terus terang, ora omong saknyatane utawa nylewang, seneng ndhelikake samubarang, lan biyasane nggampangake pegatan karo sisihane. Titikan iki bisa dijlentrehake amarga anane perslingkuhan. Slingkuh nduweni teges sesambungan sanjabane tetalen sing wis diduweni, lan sesambungan iki tanpa saweruhe sisihane. Mula slingkuh ndadekake wong ora blaka karo sisihane, lan uga ndadekake pengkhiyanatan sesambungan katresnan. Slingkuh biyasane dilandhesi padha senenge karo wong sing neng sanjabane tetalen sing wis diduweni, senadyan padha senenge kuwi tetep tumindak sing ala. Slingkuh ora mung kedaden sajrone sesambungan bebojowan, neng sesambungan pacangan uga akeh. ana gegayutane karo sajrone Biyasane pungkasane saka slingkuh yaiku ndadekake sesambungan renggang, yen kanggo wong bebojowan biyasane dadi salah siji jalarane wong pegatan. Kayata sajrone cerkak sing wis dikumpulake miturut konflik pangrakite asmara bab pengkhiyanatan lan perslingkuhan iki, ana telung cerkak sing critane ngenani pengkhiyanatan lan perslingkuhan. Cerkak irah-LUDKDQ ‡Taneman Pasren· kapbisan kanthi njlentrehake paraga ibu sing slingkuh karo sisihane anake dhewe, cerkak kaloro kanthi irah-LUDKDQ‡Rong· njlentrehake wong wadon sing slingkuh lan tumindak sedheng karong wong lanang liya nalika ditinggal nyambut gawe bojone banjur dikonangi tangga teparone, cerkak katelu kanthi irah-LUDKDQ ‡Ningsih Anakku· QMOHQWUHKDNH ZRQJ ZDGRQ VLQJ VOLQJNXK ODQ tumindhak sedheng karo wong lanang liya wayah ditinggal bojone nyambut gawe banjur dikonangi karo bojo lan anake dhewe. 2.4. Tresna Balenan (jodho bakal kepethuk) Tresna balenan utawa biyasane kasebut CLBK (cinta lama bersemi kembali) cara basane bocah enom saiki. Tresna sing biyen nate lumaku kober bubar tengah dalan banjur nyambung maneh kuwi sing dijenengi tresna balenan. Kadhang kala jalarane bubar tengah dalan iku gara-gara ora direstoni wong tuwane, ana sing gara-gara dijodhona karo wong liya, lan sapiture. Intine yen pancen jodho, apa wae alangane mesthi bakale mengko bali maneh mbuh liwat dalan apa wae, senadyan kober rabi karo wong liya. Kayata sajrone cerkak sing wis dikumpulake miturut konflik pangrakite asmara bab tresna balenan iki, ana telung cerkak sing critane ngenani tresna balenan. Cerkak kapisan kanthi irah-LUDKDQ‡Tamperan Dadi Seksi· Q\HULWDNDNH QJHQDQL ZRQJ VLQJ sesambungan wis suwe banjur kudu kepedhot amarga wong tuwane sing wadon njodhona karo wong lanang liya, nanging karo-karone pungkasane bisa nyawiji maneh nalika wong lanang sing dijodhona karo wong wadon dening wong lan ninggalake wong wadon iku. Cerkak sing kaloro kanthi irah-irahan ‡'XGX5DPD6LQWD· nyritakake wong sing sesambungan wis suwe banjur kudu kepedhot amarga wong tuwa karo-karone ora ngrestoni, nanging kekarone pungkasane bisa nyawiji maneh nalika wong tuwane wis seda. Cerkak sing katelu kanthi irah-irahan ‡1JHVLU 3UDZDQH .HQD 5DQGKDQH· nyeritakake ngenani wong loro lanang wadon sing padha ngesire banjur urung sempet nyawiji kekarone kudu pbisah saperlu nerusake kuliyah, kekarone bisa nyawiji maneh senadyan sing wadon wis dadi randha. 2.5 Kasetyanan tuwane iku slingkuh Kasetyanan iku dibutuhake sajrone sesambungan. Ora mung wong sing pepacangan wae, nanging sajrone wong bebojowan kasetyanan iku penting. Kasetyanan ana gegayutane karo kapercayaane wong karo sisihane. Kasetyanan biyasane awujud pangorbanan. Kayata sajrone cerkak sing wis dikumpulake miturut konflik pangrakite asmara bab kasetyanan iki, ana telung cerkak sing critane ngenani kasetyanan iki. Cerkak kapbisan kanthi irah-LUDKDQ ‡Tresnamu Ora ngenteni tekane sing lanang nganti sasuwene limalas 10
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar taun. Cerkak sing kaloro kanthi irah-LUDKDQ ‡Bojo sing wis ora digatekake karo bojone merga anane bojo keloro, ketelu lan kepapat, nanging isih tetep setya ngancani bojone saka alam panguripan iki tumeka alam panguripan mengko lan seteruse. Cerkak katelu kanthi irah-LUDKDQ ‡Tresnane Tetep Wutuh· Q\HULWDNDNH ngenani paraga wadon sing wis ditinggal seda bojone, nanging durung bisa nglalekake lan setya marang bojone, senadyan akeh wong lanang liyane sing ngajak dheweke urip bebrayan lan mbangun bale wisma. 2.6 Dijodhona Manungsa diriptana berpacang-pacangan. Jodho iku Gusti Allah sing ngatur, banjur manungsa mung bisa mbudidaya lan ndonga. Bab dijodhona biyasane dilakoni dening wong tuwa marang anake. Asil saka dijodhona kadhang kala ana sing sreg banjur diterusake nganti bisa bebojowan, kadhang kala uga ana amarga dijodhona ora bisa ngrasakake kabagyan lan kamulyan sajrone bale wismane. Kayata sajrone cerkak sing wis dikumpulake miturut konflik pangrakite asmara bab dijodhona iki, mung ana sacerkak sing critane ngenani irah-LUDKDQ ‡Minggat· dijodhona. Cerkak kanthi nyeritakake wong wadon sing minggat tekan omah amarga dheweke kepeksa rabi karo bojone. Cerkak iki bakal kajlentrehake ing ngisor iki. 2.7 Tresna ing Kepungkur wiwitane crita, klimaks utawa konflik (internal dan eksternal, lan pungkasan (seneng, kecewa utawa nelangsa lan ora jelas), asmara. pancobane sajrone bale wisma, gengsi, pengkhiyanatan utawa perslingkuhan, tresna balenan (jodho bakal kepethuk), kasetyanan, tresna amarga dipeksa utawa dijodhona, lan tresna ing kepungkur. Kaloro, ngandharake pangrakite Sepertelu saka cacahe cerkak setaun mligine ngandhut tema katresnan iki ana 6 cerkak sing pungkasan seneng, 9 cerkak pungkasan kuciwa utawa nelangsa, lan mung sakcerkak sing pungkasane ora jelas. Iki nudhuhake yen sajrone katresnan iku sing dicritakake ora mung seneng-seneng wae, nanging konflik-konflik utawa liku-likune sajrone katresnan iku methi ana. Pramayoga Adhedhasar analisis sing diandharake, panulis nduweni pangarep-arep supaya tulisan iki bisa nambah kawruh ngenani sastra lan panaliten sastra kanggo pamaos. Panaliten iki mligine ngrembug bab babakane alur, lan pangrakite asmara sajrone cerkak ing majalah Panjebar Semangat taun 2014. Panliten iki uga dikarepake kanggo referensi panliten-panliten liyane sing saemper, saengga bisa ngandharake tintingan sing luwih jembar lan luwih jeru kawruhe. Tresna ing kepungkur iki biyasane sing banget tumabet ing engetene saben wong sing nate nandhang asmara. Tresna ing kepungkur mesthi ana gegayutane karo kenangan. Anane kenangan sing endah-endah karo wong sing ditresnani biyen iku sing ndadekake angel dilalekake senadyan ora bisa nyawiji. Semono uga kenangan sing nggawe lara amarga ora bisa nyawiji iku uga ndadekake angel dilalekake. Biyasane tegese ora bisa yen wis ngomongna kenangan, dirasakake maneh mbuh kerana apa wae, amarga wis dadi kenangan, mung bisa dikenang. Saiki wong duweni panguripan sing beda maneh. Kayata sajrone sing wis dikumpulake miturut konflik cerkak pangrakite asmara bab tresna ing kepungkur iki, mung ana sacerkak sing critane ngenani ing kepungkur. Cerkak kanthi irah-LUDKDQ‡Tabeting Lakon Kepungkur· Q\HULWDNDNH QJHQDQL ZRQJ VLQJ QDWH ditresnani biye, wong sing banget tumabet ing engetan, saiki wis seda. Cerkak iku bakal kajlentrehake ing ngisor iki. tresna iku uga nduweni Sakliyane pepenginan supaya iki nduweni manfaat kanggo nguri-nguri lan nyengkuyung ngrembakane kasusastran Jawa, menehi pamawas marang pamaos supaya luwih gampang mangerteni lan napsirake sawijining kasusastran, lan minangka bahan informasi yen sajrone kasusastran iku kinandhut piwulang sing migunani kanggo panguripan. iku, panulis tulisan Kapustakaan Aminudin, 1991. Pengantar Apresiasi Kasusastran. Bandung: Sinar Baru. , 2001. Pengantar Apresiasi Kasusastran. Bandung: Sinar Baru. , 2004. Pengantar Apresiasi Kasusastran. Bandung: Sinar Baru. Atmazaki. 1990. Ilmu Sastra Teori dan Terapan. Padang: Angkasa. PANUTUP Bab iki bakal diandharake ngenani sing Endraswara, Suwardi. 2003. Metode Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Widyatama. dadi dudutan saka apa sing dijlentrehake ing bab sadurunge lan pramayoga. Dudutan Cerkak-cerkak ing majalah Panjebar Semangat taun 2014, paling onjo nyeritakake bab katresnan. Panliten iki ditintingi nganggo tintingan struktural. iki ditintingi kapisan adhedhasar Sajrone cerkak babakan alur saben cerkake, kaloro adhedhasar pangrakite asmara. Kapisan, ngandharake babakan alur. Rata-rata alur saben cerkake urut. Urut tegese njlentrehake saka Hartoko, Dick lan B. Rahmanto. 1986. Pemandu di Dunia Sastra. Yogyakarta: Kanisiun. Hutomo, Suripan Sadi. 1975. Telaah Kasustraan Jawa Modern. Jakarta: Gramedia. , Suripan Sadi. 1997. Telaah Kasustraan Jawa Modern. Jakarta: Pusat Bahasa. Jabrohim. 2002. Metodelogi Penelitian Sastra. Jogjakarta: Hanindita Graha Widya. 11
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar Luxemburg. Jan Van. Dkk. 1989. Tentang Sastra. Jakarta: Intermasa. . Jan Van. Dkk. 1992. Pengantar Ilmu Sastra. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama. Moleong, Lexy J. 2002. Metodelogi Penelitian Wellek, Rene dan Austin Werren. 1989. Teori Kasustraan. Diindonesiakan oleh Melani Budianti. Jakarta: PT Gramedia. , Rene dan Austin Werren. 1990. Teori Kasustraan. Jakarta: PT Gramedia. Kualitatif. Bandung: PT Remaja Rosdakarya. , Lexy J. 2007. Metodelogi Penelitian Kualitatif. Bandung: PT Remaja Rosdakarya. , Rene dan Austin Werren. 1995. Teori Kasustraan. Jakarta: Gramedia. Wirjosoedarmo,Soekono. 1984. Teori Sastra Najid, Moh. 2002. Apresiasi Prosa Fiksi. Surabaya: Indonesia. Jember: Penerbit Intan. Taman Nadiyah Azzala. Nurgiyantoro, Burhan. 2005. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. Nurgiyantoro, Burhan. 2007. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. , Burhan. 2009. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. Pradopo, Rahmat Djoko. 2003. Prinsip-Prinsip Kritik Sastra. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. Purwadi. 2007. Sejarah Sastra Jawa. Yogyakarta: Panji Pustaka. Rass, J.J. 1985. Bunga Rampai Sastra Jawa Muktahir. Jakarta. Grafiti Press. Ratna, Nyoman Kutha. 2004. Teori, Metode, dan Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Scholes, Robert. 1977. Stucturalism in literatur: An Introduction. London: Yale University Press. Siswantoro. 2005. Metodelogi Penelitian Sastra: analisis psikologi. Surakarta: Muhammadiyah University Press. Stanton, Robert. 2010. Teori Fiksi Robert Stanton. Yogyakarta: Pustaka Pelajar (kajarwan dening Suguhastuti). Sudjiman, Panuti. 1988. Memahami Crita Rekaan. Jakarta: Pustaka Jaya. Sumardjo, J. lan Saini K.M. 1988. Apresiasi Kasusastran. Jakarta: PT. Gramedia. Sunarto. 2001. Metode Penelitian Ilmu-ilmu Sosial dan Kuantitatif Pendidikan Kualitatif). Surabaya: University Press. (Pendekatan Suwarni, 2013. Sastra Jawa Pertengahan. Surabaya: Perwira Media Nusantara Teeuw, A. 1984. Sastra dan Ilmu Sastra. Jakarta: Pustaka Jaya. , A. 1988. Sastra dan Ilmu Sastra : Pengantar Teori Sastra. Jakarta: Pustaka Jaya. , A. 2003. Sastra dan Ilmu Sastra. Jakarta: Pustaka Jaya. 12
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar 13