SET NGENANI SOLAH BAWANE TANGAN e-jurnal Dening: Aris Bagus Setiawan 092114219 JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI SURABAYA 2013 0
SET NGENANI SOLAH BAWANE TANGAN ARIS BAGUS SETIAWAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI SURABAYA Abstrak Set ing kene nggolongake samubarang sing ana sajrone papan panggonan, uga bisa ngerteni babagan kagiyatan, kaanan lan solah bawa sing ana ing sawijine panggonan kasebut. Mula panliten iki ngenani solah bawane tangan ing Kelurahan Majasem Kecamatan Kendal Kutha Ngawi. Punjere panliten iki yaiku: (1) Apa wae golongane tembung-tembung bab solah bawane tangan? Kepriye beda-bedane tembung solah bawane tangan? Kanthi adhedhasar punjere panliten, tujuwan ing panliten iki yaiku ngandharake lan njlentrehake ngenani golongane tembung-tembung bab solah bawane tangan lan beda-bedane tembung solah bawane tangan ing Kelurahan Majasem Kecamatan Kendal Kutha Ngawi, saengga bisa kanggo mangerteni makna ngenani solah bawane tangan ing Kelurahan Majasem Kecamatan Kendal Kutha Ngawi. Paedah ing panliten iki dikarepake bisa kanggo panyengkuyung ngrembakane ilmu semantik. Saliyane iku, panliten iki uga bisa migunani ing babagan set ngenani solah bawane tangan kang awujud basa. Panliten iki kagolong panliten linguistik sipate deskriptif. Panliten iki nduweni obyek pitung dasa sekawan tembung sajrone solah bawane tangan antarane yaiku engkol, hom pim pa, keplok, kilan, lembehan , malang kerik, mbopong, mbubut, meres, methik, mrekes, mijet, mithes, nabok, nablek, napuk, nangkis, nanthing, nduding, ndulit, ndumuk, ndudul, ndemek, ndudut, nempiling, ngampleng, ngelus-elus, nguceg, ngremet, ngeruwek, ngerangeh, nggegem, ngithik-ithik, ngawe-awe, ngemeg-emeg, ngintes, ngukur, nguwik- uwik, ngerangkul, ngerayuk, ngurut, ngeplak, nggrawuk, ngethag, ngglitho, nggebug, nggrayangi, nggondheli, nguleg, njabut, njiwit, njumput, njupuk, njegung, njawil, njambak, njewer, njotos, nyawuk, nyangking, nyapu, nyengkerem, nyekel, nyikut, nyethot, nyeleh, nyiwel, nyelenthik, nyogok, nyotho, nyuwil, nyuwek, salaman, lan sut. Data ing panliten iki dikumpulake kanthi cara teknik sadap, teknik simal libat cakap, teknik bebas libat cakap, rekem lan cathet. Tata cara nganalisis dhata ing kene diperang dadi papat, yaiku transkripsi, ferivikasi, klasifikasi lan penafsiran dhata. Asil panliten iki nuduhake yen set ngenani solah bawane tangan nduweni sesambungan paradigmatik kang dijlentrehna saka tabel-tabel lan tegese tembung kang ana ngenani solah bawane tangan. Ora mung iku saka tembung-tembung iku mau bisa digoleki drajad pepadhane. Set ngenani solah bawane tangan kang nganggo piranti nduweni patang panggolongan derajad pepadhan yaiku 33,2 %, 41,5%, 49,8%, lan 74,7%, yen set ngenani solah bawane tangan kang ora nganggo piranti nduweni enem panggolongan derajad pepadhan yaiku 33,2 %, 41,5%, 49,8%, 58,1%, 66,4%, lan 74,7%. Saka tembung-tembung iku mau ana kang dhistribusi lan ora dhistribusi kanggo tembung-tembung sajrone solah bawane tangan. 1 1
PURWAKA Solah bawa tangan iku salah sawijine cara manungsa kang kerep dianggo nalika urip. Tumrap wong bebrayan, tangan bisa ditindakake dening sapa wae yaiku masyarakat sing nduweni alat ucap kang jangkep, sarta jiwane sehat utawa ora gendheng kajaba wong kang cacad (kayata guwing, bindheng, bisu, budheg, lan wuta). Ora wigih iku bocah cilik, mudha-mudhi lan wong tuwa. Sing bakal dijlentrehake ing kene yaiku babagan solah bawane tangan. Solah bawane tangan iki dadi sawijine sarana kanggo mujudake rasa seneng, susah, mangkel, muring-muring, lan rasa syukur. solah bawane Set ngenani solah bawane tangan durung akeh para ahli sing njlentrehake gagasan kanthi analisis set. Kaya ta Wilayahing Teges Rasa kang ditliti dening Suwadji taun 1995 uga Wilayahing Teges Pakartine Sikil kang ditliti dening Sri Nardiati taun 1998. Adhedasar saka kuwi, bisa digunakake kanggo njletrehake samubarang sing isih ana gayutane karo solah bawane tangan. Pakaryan iki sing akeh ditindakake dening masyarakat jawa mligine ana ing desa Majasem, Kecamatan Kendal, Kabupaten Ngawi. Andharan saka solah bawane tangan bakal dijlentrehake kanthi cara set. Set ora bisa yen madeg dhewe, isih ana gegayutan-gegayutan sing kaandhut sajrone Set. Sesambungan-sesambungane set yaiku sesambungan paradigmatik. Adhedhasar bab iku, kudu ana kang nliti set supaya babagan set bisa dingerteni kanthi cetha. Kanggo njlentrehake titikane set ngenani solah cara yaiku tatacarane kang magepokan karo nggolongake nganggo piranti utawa ora, wujude, perangane tangan, tujuwane, lan emosine. Banjur anggone nggolongake paradigmatik bisa adhedhasar drajad kolokatif lan ditegesi saben tembunge. bawane tangan kanthi Landhesan panliti nliti set ngenani solah bawane tangan iki amarga sakabehe tembung kang gegayutan karo solah bawane tangan iki nduwe sesambungan kang asipat paradigmatik kang bisa ditliti nggunakake ilmu semantik, yaiku set lan kolokasi. Set ngenani solah bawane tangan uga bisa kanggo nambahi kawruh ngenani babagan semantik, mligine babagan set lan kolokasi. TINTINGAN KAPUSTAKAN Titikane Set Set minagka perangan saka wilayahe teges sajrone ilmu semantik, Miturut Pateda (2001:225) set yaiku ngandharake yen wilayahing teges iku awujud perangan saka tetembungan utawa lambang kang digawe wilayahing teges tartamtu. Andharan kang beda diandharake dening Aminudin (1988:108) teori medan makna ana sesambungan karo teori kumpulaning tembung ing sawijine basa nduweni medan struktur, kanthi leksikal utawa 2 kontekstual, kang bisa dianalisis kanthi cara sinkronis, diakronis,utawa paradigmatik. Saka andharane Aminudin iku mau bisa didudut yen samubarang iku kang nduweni kelas / warga bisa diperang miturut sesambungan paradigmatik. Miturut Chaer set yaiku kumpulane tembung- tembung kang nduweni gegayutan paragdigmatik tumrap tembung siji lan sijine. Dadi tembung- tembung kang kagolong ing sawijining set tartamtu bisa angganteni siji lan sijine. Sawijining set biyasane kasusun dening tembung-tembung saka kelas utawa tataran kang padha. Tembung-tembung jroning set nduweni konsep dhasar kang padha lan nduweni wewatesan kang jelas. set nuduhake sesambungan paradigmatik yaiku bisa dideleng iku dhewe. saka asal tembunge paradigmatik Paradigmatik tembung paradigma kang tegese konsep dhasar utawa kang dadi lelandhesan. Dadi yen merang samubarang lan ngelompokake kanthi cara set iku nggunakake landhesan tertamtu. Tembung-tembung jroning set nduweni konsep dhasar kang padha lan nduweni wewatesan kang trep/ cetha. Sing diarani iku asal tembunge saka Saliyane konsep set ing cabang ilmu semantik, ing ilmu matematika lan cabang ilmu biologi uga ngandharake konsep kang saemper karo dene set. Ing Ilmu Matematika diarani Teori Himpunan yen ing Ilmu Biologi diarani Teori Klasifikasi. Miturut Cantor (1845-1918), teori himpunan yaiku kumpulane punjering panliten arupa (wilangan, manungsa, kewan, tetuwuhan, negara, lsp) sing nduweni syarat tartamtu lan cetha. Syarat-syarat iku sing bakal nuduhake endi wae sing dadi anggota himpunan lan dudu. Yen teori sistematis Klasifikasi organisme sing adhedhasar sipat morfologine tanpa padha nggatekake (Linnaeus:1701-1778). Mula diarani sing nglompok-nglompokake klasifikasi organisme titikan (morfologi,anatomi, lan fisiologi) sing padha lan sing beda saka saben organisme. Antaraning set, teori himpunan, lan teori klasifikasi padha-padha njlentrehake ngenani kumpulaning obyek tartamtu kang dianggep sakesatuan. Yen ing ilmu biologi set diarani yaiku pengelompokan kang sistematis marang obyek, buku, utawa barang-barang liyane jroning klas utawa golongan tartamtu adedhasar ciri-ciri kang padha (Hamakonda dan Tairas, 1999:1). Saka panemune para ahli antarane set, himpunan, lan klasifikasi nduweni titikan sing padha, yaiku tetelune konsep golongan. Samubarang sing ditliti ya meh padha, yen set mligi ngenani tembung-tembung sing diarani komponen banjur diklompokake. Yen himpunan bisa nggunakake apa wae minangka punjering panliten, nanging ditandhani karo tandha braket {} minangka simbol matematis. Kanggo yaiku pengelompokan babagan struktur sing yaiku tartamtu adhedhasar Klasifikasi klasifikasi. padha-padha ngandharake
nyethakake apa sing diarani klasifikasi, himpunan, lan set bakal diandharake ing ngisor iki. Konsep Ngenani Set Konsep ngenani set iki nuduhake utawa nyebutake solah bawane tangan sing ana ing Kelurahan Majasem Kecamatan Kendal Kutha Ngawi. Saka adhedhasar andharan ing ndhuwur, iku sesambungan mula sesambungan lan hipernim, kohiponim. struktur ing set hiponim, karo Saka andharan ing nduwur bisa dingerteni yen VRODK EDZDQH WDQJDQ KLSHUQLP PDUDQJ WHPEXQJ HQJNRO JRFHNDQ KRP SLP SD NHSORN OVS¶ 6HPDQD XJD WHPEXQJ HQJNRO JRFHNDQ KRP SLP SD NHSORN OVS¶ KLSRQLP PDUDQJ VRODK EDZDQH antarane tembung-tembung kang dadi hiponime umpamane WHPEXQJ HQJNRO JRFHNDQ KRP SLP SD NHSORN VRODK EDZDQH OVS¶ PLQDQJND KLSRQLP VDND Konsep Ngenani Solah Bawane Tangan Sadurunge ngandharake ngenani konsep solah bawane tangan luwih cethane ngerteni bab solah bawa, tangan, lan solah bawane tangan. Luwih cethane bakal diandharake ing ngisor iki. Solah Bawa Solah ing kene ngemu teges apa wae kang ditindak ake. Yen bawa ngemu teges sipat sing kagawa saka lair. Yen digandheng solah bawa duweni teges apa wae kang ditindakake dening manungsa utawa kewan. Dadi basa awak mono mujudake basa sing di ucapke lantaran solah, utawaobahe awak manungsa. Solah bawa sing mujudake basa awak sejatine wis ana kawit jaman biyen. Argyle lan Elkman ngandharake menawa basa awak iku bener-bener basa kang arupa simbol. Basa awak ing jagading ilmuawan asring disebut kanthi istilah basa non verbal.kaya diandharake dening Susan G. buckley, ph.D menawa ana sepuluh tandha non verbal sing mujudake wong nalikane lagi ngapusi, rupane sepuluh mau yaiku: x Mripat sing menga kanthi amba x Praupan sing mbrabak x Asring ndemiki awake dewe x Ngedhohi langsung x Kakean kedep x Ora ngaepne awake marang wong sing nudhuh inget-ingetan mata kanthi cara ngapusi x Ndhelikne tangane x Nyakot lambene lan nutup cangkeme karo tangan x Kakean ngobahne tangan lan sikil Panliti pengin nliti kanthi cetha apa wae solah bawane tangan lan bisa ngukur drajad pepadhane tetembungan kang ngandhut set ngenani solah bawane tangan. Tangan 3 rangganing manungsa utawa kewan sing digunakake kanggo nyekel. Panliten iki, mligi ngandharake tangane manungsa. Tangan yaiku peranganing awak manungsa kang manggon ana sakiwa tengene awak. Manungsa nduweni tangan loro, saben tangan nduweni perangan kang sinebut bahu, sikut, lengen, epek-epek, lan driji. Tangan yaiku perangan kang ana Apa lan uga ana kang nggunakake nggunakake ana kang nggunakake driji siji lan ana kang nggunakake driji lima utawa kabeh drijine. Mula saka iku panliti pengin nliti kanthi cetha apa wae solah bawane tangan lan bisa ngukur drajad pepadhane tetembungan kang ngandhut set ngenani solah bawane tangan. Solah Bawane Tangan kang ditindakake tangan siji tangan loro. Sarta Solah bawane tangan yaiku pakaryan kang dilakoni dening tangan. Iku kabeh ana kang nggunakake bahu, sikut, loro, tangan siji, epek-epek, lan driji. Solah bawa kang beda bisa ndadekake tetembungan kang beda. Saliyane iku semantik uga ngandharake yen tembung kang nduwe wujud beda iku uga ngasilake teges kang beda uga. Solah bawane tangan iki ndudhuhake yen klebu ing babagan wilayahe set lan kolokasi. lengen, tangan Andharan ngenani set lan kolokasi mesthi sesambungan karo bab tembung-tembung kang ana ing sajrone wilayah kang padha. Kaya tembung PDZDU PHODWL NDPERMD DQJJUHN ODQ NHQDQJJD¶ iku ana ing sajrone wilayah kang padha yaiku tembung kanggo ngandharake bab kembang, VHPRQR XJD WHPEXQJ VDEXQ RGRO VLNDW DQGKXN ODQ VDPSR¶ LNX DQD LQJ VDMUone andharan ngenani bab piranti andus. Saka andharan bab kasebut bisa dingerteni yen sajrone solah bawane tangan ana tembung- tembung kaya dene engkol, gocekan, hom pim pa, keplok, lsp. Tembung-tembung kasebut ana sajrone andharan ngenani solah bawane tangan, mula saka iku solah bawane tangan minangka plataran kanggo lan kolokasi. Saliyane kuwi, ngandharake set kanggo nitiki set lan kolokasi sajrone solah bawane tangan bisa kanthi nggolongake tembung-tembung kasebut adhedasar nganggo piranti lan ora nganggo piranti. Saka rong perangan iku mau bisa diperang maneh yaiku adhedasar solahe tangan, adhedasar perangane lan tangan, adhedasar emosine. Lelandhesan Teori adhedasar tujuwane, Teori kang digunakake ing panliten iki dhasare yaiku teori analisis komponen kang mligine ing kaya kang diandharake dening Sri Nardiati lan Dwi Sutana. Kekarone teori iki nduweni ancangan kang padha menawa medan makna yaiku sakabehe jumlah leksem sing nduweni lan umume dipayungi dening relasi semantis
leksem kang dadi superordinate. Ora mung iku ing panliten iki adhedasar teori semantik leksikal kang nganggep satuwan leksikal iku pathokane yaiku komponen sing paling cilik. Teori iki digunakake kanggo ngidentifikasi komponen makna. Verhaar (2001:9) ngandharake yen teori semantik iku teori ngenani teges. Ing sajroning ilmu bahasa, semantik iku dadi salah sawijine ilmu kang mbahas ngenani teges. Teges yaiku perangan sistematikane basa kang tujuwane kanggo nggoleki tegese. Titikane teges ing kene ana lima yaiku kaping sijine jinise teges miturut surasane wantah- entar lugas kias, denotatif, konotatif. Kaping pindhone sesambungan teges, kaping telune anane wilayahing teges, kaping papate ngenani nami lan istilah. Ing pungkasan yaiku ewah-ewahaning teges. Dene solah bawane tangan iku dhewe kalebu ing wilayahe set lan kolokasi kang ana sajrone ilmu semantik kanthi nggunakake analisi komponen. Sadurunge nganalisi komponen kudu weruh prosedur utawa tatacara kanggo nganalisis komponen. Tata carane iku ana telu yaiku: rerakitane makna kang nduweni 1. Nintingi kolokasi uga bisa mbentuk salah sawijine wilayahe makna. 2. kasebut. 3. Nganalisis komponen umum kang diduweni lan komponen diagnostik utawa komponen pambedane saka makna ing sajrone tata cara kaloro. Negesi makna sajerone tembung-tembung Telung cara iku bisa didadekake pathokan kanggo meruhi derajad pepadhane kolokasi sajerone solah bawane tanggan. Mula saka iku tujuwane ngandharake topik babagan set ngenani solah bawane tangan yaiku supaya bisa ngerteni apa kang sinebut set ngenani solah bawane tangan lan sepira derajad pepadhane, amarga sajrone solah bawane tangan dhewe iku akeh tembung-tembung kang wujude beda nanging sejatine tegese iku meh padha. METODHE PANLITEN Sipate Panliten Panliten iki kagolong panliten linguistik asipat deskriptif. Panliten ngenani basa kang digunakake nalika solah bawa tangan masyarakat Jawa warga Kelurahan Majasem Kecamatan Kendal Kutha Ngawi kalebu panliten kualitatif. ana Jalaran sesambungane karo dhata panliten kang arupa basa kang digunakake nalika ngelakoni solah bawa tangan ing dhaerah kasebut kang wujude dudu arupa angka-angka, nanging arupa basa. Saengga pungkasane ing panliten kualitatif iki dikarepake bisa ngerteni jinise lan babagan set ngenani solah bawane Kelurahan Majasem Kecamatan Kendal Kutha Ngawi kang kinandhut sajroning basa. Urut-urutane Panliten sajrone panliten iki kualitatif ing tangan 4 Urut-urutane panliten iki digunakake telung tata cara panliten, yaiku tata carane nglumpukake dhata, (2) tata carane nganalisis dhata, lan (3) tata carane nulis asiling panliten. Saben tata cara iku nduweni metodhe lan teknik dhewe-dhewe. Metodhe lan teknik mau bakal diandharake kaya mangkene. Tata Cara Nglumpukake Dhata (1) nggunakake metodhe simak lan cakap (Sudaryanto, 1986:62 lan 1988:9). Metodhe simak yaiku nyemak sakabehing basa kang digunakake dening pamicara. Metode cakap arupa pirembugan antarane panliti minangka panliti karo pamicara minangka penutur. ditrapake Tata ngumpulake cara Metodhe kanthi simak nggunakake teknik, yaiku (1) teknik sadap, (2) teknik simak libat cakap, (3) simak bebas libat cakap, (4) rekam lan catat. Kanthi teknik sadhap, panliti mung nyemak lan nampa sakabehe omongan saka sumber dhata kang ngandhut set ngenani solah bawane Kelurahan Majasem Kecamatan Kendal Kutha Ngawi. Teknik simak bebas libat cakap yaiku panliti ora melu sajrone pirembugan. Teknik rekam yaiku ngrekam apa kang dituturake pamicara kanthi alat tape recorder tartamtu lan kanthi syarat ora ngganggu lumrahe proses kagiyatan wicara ing masyarakat Jawa Kelurahan Majasem Kecamatan Kendal Kutha Ngawi. Teknik catat yaiku nyatet ing sawijine kertu dhata transkripsi. tangan ing kanthi cakap nggunakake teknik, yaiku (1) teknik pancing, (2) cakap semuka, (3) cakap tak semuka, lan (4) rekam lan catat. Teknik pancing yaiku panliti mancing sawijine utawa seperangan pawongan supaya micara. Cakap semuka yaiku panliti mancing sawijine pawongan supaya nganakake pirembugan langsung lan diarahake kanggo golek dhata saakeh- lumprahe diarane akehe. Pawongan kasebut informan. Cakap tan semuka yaiku panliti mancing sawijine utawa saperangan pawongan supaya nganakake pirembugan tan semuka, nanging kanthi tinulis. Teknik kasebut yen ing ilmu sosial diarani kuesioner utawa respondensi. Tata Cara Nganalisis Dhata Metodhe ditrapake ing kene diperang dadi papat, yaiku transkripsi, ferivikasi, klasifikasi lan penafsiran dhata. Sabanjure bakal dijlentrehake siji-siji kaya ing ngisor iki. 1) Tahap Transkripsi Dhata Tata cara nganalisis dhata iki gegayutan karo nulis sekabehe dhata kang wis diolehi. Data kang diolehi kanthi metode observasi visual ing kene ditulis apa anane. Tujuwan transkrip dhata iki kanggo meruhi sepira akehe dhata kang wis dikumpulake lan kepriye wujude. Tahap transkripsi dhata 2) Tahap Verifikasi Dhata
Dhata-dhata kang wis ditranskrip sajrone panliten iki banjur dipilihi kanthi tliti lan digathukake karo unsur-unsur kang dadi punjere panliten. Tahap iki dianakake kanthi tujuwan supaya perkara kang bakal diudhari bisa kawedhar kanthi cetha iku uga tumrap pamaos. Saliyane nggampangake asile panliten. anggone nulis 3) Tahap Klasifikasi Dhata Sawise nglakoni tahap transkripsi lan verivikasi dhata, banjur dibacutake tahap klasifikasi dhata. Data kang wis tahap verivikasi dhata dipilih sajrone sabanjure diklasifikasi adhedhasar undhere kasebut panliten. Dadi, dikumpulake adhedhasar ing undhere panliten. Data kasebut dikumpulake lan ditemtokake siji mbaka siji dhata ngendi kang mujudake perkara ing undhere panliten. dhata-dhata 4) Tahap Penafsiran Dhata Penafsiran dhata iku minangka penafsiran kang pungkasan sajrone ngolah dhata. Tahap iki uga bisa ditegesi minangka asil pungkasan sajrone proses panliten. Penafsiran dhata tumrap dasanama iki kanggo nuduhake sapira derajad pepadhane ing solah bawane tangan. Cara nuduhake yaiku set sing wis kasil diklumpukake banjur dijlentrehake miturut wujud pathokan, lan tujuwan kasebut. Kanggo mangerteni sapira derajad pepadhane, saben tembung sing ana ing set kasebut ditegesi siji baka siji banjur bisa dijupuk sapira derajad pepadhane. Tata Cara Nulis Asile Panliten Tata cara nulis asile paniten yaiku tata carane panliti kanggo nyuguhake asil analisis dhata kang awujud laporan katulis ngenani sakabehe kang wis diasilake sajroning panliten iki, mligine ngenani set ngenani solah bawane tangan ing Kelurahan Majasem Kecamatan Kendal Kutha Ngawi. kasil diklumpukake lan dianalisis sajroning panliten iki yaiku arupa set ngenani solah bawane tangan ing Kelurahan Majasem Kecamatan Kendal Kutha Ngawi. Banjur asile analisis dhata iki diandharake kanthi cara informal, yaiku nyuguhake asil analisis dhata adhedhasar set ngenani solah bawane tangan ing dhaerah kasebut kanthi cara uraian utawa dheskripsi kang nggunakake tembung-tembung kang lumrah saengga bisa dingerteni lan dipahami dening saben wong kang maca asile panliten iki. Andharan asiling panliten kasebut ditulis kanthi urut-urutan ing ngisor iki. 1) Bab I minangka purwakane panliten kang ngemu sub bab ing antarane yaiku landhesane panliten, tujuwane panliten, paedahe punjere panliten, panliten, wewatesane panliten, lan panjlentrehe tembung. Sakabehe dhata kang wis 5 2) Bab II minangka tintingan kapustakan kang ing antarane yaiku panliten ngemu sub bab sadurunge, kolokasi, solah bawa, tangan, solah bawane tangan, lan teori kolokasi ing solah bawane tangan. 3) Bab III minagka metodhe panliten kang ngemu sub bab ing antarane sipate panliten, urut-urutane panliten, dhata lan sumber dhatane panliten. 4) Bab IV isine ngenani andharan asile panliten ngenani set ngenani solah bawane tangan adhedasar wilayahe teges. 5) Bab V minangka panutup kang isine ngenani dudutan saka sakabehe andharan asile panliten. Dhata lan Sumber Dhatane Panliten Dhatane Panliten Dhata yaiku minangka obyeke panliten. Lincoln lan Guba (sajrone Moleong, 2008:11) ngandharake yen salah sawijine titikan saka panliten deskritif yaiku data kang dikumpulake arupa tembung-tembung, gambar, dudu angka- angka. Bab kang padha uga diandharake dening Ratna (2011:47) yaiku dhata panliten ing ilmu informal yaiku sastra kang minangka data tembung-tembung, ukara lan wacana. Yen miturut (Sudaryanto, panliten dibedakake dadi rong werna, yaiku dhata dasar lan dhata panyengkuyung. 1990:44) dhata ing Cundhuk karo andharan ing ndhuwur mula obyek utawa dhata dasar panliten iki yaiku solah bawane Kelurahan Majasem Kecamatan Kendal Kutha Ngawi. Dene dhata panyengkuyunge dudu dhata kang dijlentrehake, nanging digunakake nyengkuyung dhata dasar kang dijlentrehake. Sumber Dhatane Panliten Sumber dhata minangka babagan kang wigati lan dibutuhake sajrone panliten. Sumber panliten iki yaiku kang nggunakake basa jawa kang klebu ing kontek. kang wis Adhedhasar warnane ditemtokake, mula sumber dhata panliten iki yaiku pawongan utawa masyarakat ing Kelurahan Majasem Kecamatan Kendal Kutha Ngawi. tangan ing pawongan utawa masyarakat regional Asil lan Tintingane Panliten Set Ngenani Solah Bawane Tangan Sajrone bab II wis diandharake ngenani konsep set kang sabanjure bakal dijlentrehake adhedasar jinis ing set. Set sipat sesambungan paradigmatik nuduhake jinise sipat sesambungan paradigmatik, mula kanggo ngandharake jinise sipat sesambungan paradigmatik luwih disik bakal diandharake ngenani set. Ing ngisor iki tembung-tembung ngenani solah bawane tangan: cawik, engkol, hom pim pa, keplok, kilan, lembehan , malang kerik, macul, mbandhem, mbacok, mbeleh, mbopong, mbubut, meres, methik, mrekes, mijet, mithes, nabok, nablek, napuk, nangkis, nanthing, nduding, ndulit, ndumuk, ndudul, ndemek, ndudut, nempiling, ngampleng,
ngarit, ngelus-elus, nguceg, ngremet, ngedhuk, ngeruwek, ngerangeh, nggegem, ngithik-ithik, ngiris, ngawe-awe, ngemeg-emeg, ngintes, ngukur, nguleg, nguwik-uwik, nggunthing, ngerangkul, ngerayuk, ngurut, ngeplak, ngetik, ngonceki, nggrawuk, nggambar, ngethag, ngglitho, nggebug, nggrayangi, nggondheli, nimba, njabut, njiwit, njumput, njupuk, njegung, njawil, njambak, njewer, njenggit, njotos, nulis, nyawuk, nyangking, nyapu, nyengkerem, nyekel, nyikut, nyethot, nyeleh, nyiwel, nyidhuk, nyelenthik, nyogok, nyotho, nyuwil, nyuwek, salaman, lan sut. Set ngenani solah bawane tangan ing Kelurahan Majasem Kecamatan Kendal Kutha Ngawi diandharake adhedasar platarane, jalaran plataran kasebut mujudake wilayahe teges tembung kang nduweni komponen teges. Mula saka iku andharan kasebut adhedhasar solah bawane tangan ing Kelurahan Majasem Kecamatan Kendal Kutha Ngawi. Saliyane kuwi konsep ngenani set uga sesambungan karo hipernim, hiponim, lan kohiponim kaya kang wis diandharake ing bab II, mula saka iku bisa dingerteni yen cacah tangan kang digunakake lan perangane tangan mujudake hiponim marang solah bawane tangan. Perangan Solah Bawane Tangan kang Nganggo Piranti lan ora Nganggo Piranti Tangan yaiku perangane awak manungsa kang manggon ana tengene awak. sakiwa Manungsa nduweni tangan loro, saben tangan nduweni perangan kang sinebut bahu, sikut, lengen, epek-epek, lan driji. Mula saka iku set ngenani solah bawane tangan bisa diperang dadi patang jinis yaiku solah bawane tangan adhedasar solahe tangan, solah bawane tangan adhedasar pathokane, solah bawane tangan adhedasar tujuwane, lan solah bawane tangan adhedasar emosine. perangane set ngenani solah bawane tangan yaiku: Solah Bawane Tangan Adhedasar Solahe tangan Sajerone wong solah bawa tangan iku bisa nduduhake yen urip bebrayan iku mesthi mbutuhake tangan, mula solah bawane tangan iku wigati banget. Umpamane solah bawa tangan iku nggunakae tangan siji utawa tangan loro. Tangan siji biasane digunakake kanggo tumindak kang ora pati abot. Nanging yen loro biasane digunakake kanggo tumindak kang abot. Saka andharan iki solah bawane tangan yen solah bawane tangan adhedasar solahe tangan nduweni teges kang beda. Solah Bawane Tangan Adhedasar Perangan Tangan tangan Tangane manungsa kaperang dadi lima yaiku bahu, sikut, lengen, ugel-ugel, epek-epek, lan driji. Saben solah bawa tangan mesti limang perangan iku sinambungan. Ana kang nggunakake bahu, sikut, lengen, ugel-ugel, epek-epek, lan driji bareng ana kang mung salah siji saka perangan tangan iku mau. iku kabeh gumantung karo apa kang arep ditindakake dening wong kasebut. 6 Solah Bawane Tangan Adhedasar Tujuwane tembung sajrone solah bawane tangan iku mesthi wae nduweni tujuwan kang beda, ana sing kepengin ngetokake rasa ora seneng, lan ana sing kepengin ngetokake rasa senenge. Iku kabeh ditindakake dening solah bawane tangan, nanging tembunge saka solah bawa iku ora padha, mula bisa luwih cetha yen tembung sajrone solah bawane tangan iku dibedakake saka tujuwane nyolah bawane iku kanggo apa. Solah Bawane Tangan Adhedasar Emosine Saben Saben wong solah bawa iku mesthi ana sesambungane karo emosi. Emosi ing kene perlu banget digatekake, amarga yen solah bawane tangan adhedasar emosine saben wong mesthi nduweni emosi sing beda-beda nalika tumindak solah bawa. Emosine dhuwur iku mratandhani yen wong iku lagi nesu. Banjur yen emosine endhek, bisa ditegesi yen wong iku ora nduwe rasa nesu. Solah Bawane Tangan Nganggo Piranti sing Nduweni Drajad Pepadhan 33,2% Komponen drajad pepadhan set ngenani solah bawane tangan nganggo piranti sing ana ing golongan 33,2% yaiku: (1) Nggunthing Tembung nggunthing nduweni teges ngenani gunthing. kang liyan Komponen-komponen ana tembung nggunthing yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (2) Nggambar Tembung teges ngobahake driji kanggo ngenani liyan kang ngasilake gambar. Komponen-komponen teges sing ana tembung nggambar yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. tipis nganggo teges sing nggambar nduweni (3) Nulis Tembung nulis nduweni teges ngobahake driji kanggo tulisan. Komponen- komponen teges sing ana tembung nulis yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. ngasilake Andharan ing ndhuwur bisa dingerteni yen tembung nggunthing, nggambar, lan nulis iki nduweni pepadhan adhedasar solahe tangan, adhedasar perangane tangan, adhedasar tujuwane, lan adhedasar emosine. Solah Bawane Tangan Nganggo Piranti sing Nduweni Drajad Pepadhan 41,5% Komponen drajad pepadhan set ngenani solah bawane tangan nganggo piranti sing ana ing golongan 41,5% yaiku: (4) Mbacok Tembung mbacok nduweni teges ngenani liyan nganggo gaman utawa arit. Komponen- komponen teges sing ana tembung mbacok yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur.
(5) Mbeleh Tembung mbeleh nduweni teges ngenani liyan nganggo glathi utawa pedhang. Komponen- komponen teges sing ana tembung mbeleh yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (6) Ngarit Tembung ngarit nduweni teges ngenani suket nganggo arit. Komponen-komponen teges sing ana tembung ngarit yaiku nganggo tangan loro, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (7) Ngetik Tembung ngetik nduweni teges ngobahake driji kanggo ngenani liyan. Komponen- komponen teges sing ana tembung ngetik yaiku nganggo tangan siji isa uga nganggo tangan loro, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (8) Ngedhuk Tembung ngedhuk nduweni teges ngenani liyan nganggo piranti. Komponen-komponen tembung ngedhuk yaiku teges sing ana nganggo tangan loro, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (9) Ngiris Tembung ngiris nduweni teges ngenani liyan kang cilik nganggo gelathi. Komponen- komponen teges sing ana tembung ngiris yaiku nganggo tangan loro, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (10) Nguleg Tembung nguleg nduweni teges ngenani liyan kang uleg. Komponen- komponen teges sing ana tembung ngiris yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. cilik nganggo (11) Ngoncek Tembung ngoncek nduweni teges ngenani loro utawa pirate. liyan nganggo Komponen-komponen teges sing ana tembung ngoncek yaiku nganggo tangan loro, epek- epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (12) Nimba Tembung nimba nduweni teges njupuk banyu ing sumur. Komponen-komponen teges sing ana tembung nimba yaiku nganggo tangan loro, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. tangan (13) Nyapu Tembung nyapu nduweni teges ngenani larahan utawa liyan nganggo piranti sapu. Komponen-komponen teges sing ana tembung nyidhuk yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (14) Nyidhuk Tembung nyidhuk nduweni teges njupuk banyu nganggo piranti. Komponen-komponen 7 tembung nyidhuk yaiku teges sing ana nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (15) Nyogok Tembung nyogok nduweni teges ngenani liyan uga barang nganggo driji. Komponen- komponen teges sing ana tembung nyogok yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa ora seneng uga nduweni rasa seneng, emosine endhek lan uga isa emosine dhuwur. Andharan ing ndhuwur bisa dingerteni yen tembung mbacok, mbeleh, ngarit, ngetik, ngedhuk, ngiris, ngoncek, nimba, nyidhuk, lan nyogok iki tangan, nduweni pepadhan adhedasar solahe adhedasar perangane tangan, adhedasar tujuwane, lan adhedasar emosine. Solah Bawane Tangan Nganggo Piranti sing Nduweni Drajad Pepadhan 49,8% Komponen drajad pepadhan set ngenani solah bawane tangan nganggo piranti sing ana ing golongan 49,8% yaiku: (16) Cewok teges wisuh Tembung cewok nduweni sesampunipun toyan. Komponen-komponen teges sing ana tembung cewok yaiku nganggo tangan siji uga nganggo tangan loro, epek- epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. Andharan ing ndhuwur iki bisa dingerteni yen tembung cewok iki ora nduweni pepadahan karo tembung liyane, mula ing golongan 49,8% iki ana mung satembung yaiku tembung cewok. Solah Bawane Tangan Nganggo Piranti sing Nduweni Drajad Pepadhan 74,7% Komponen drajad pepadhan set ngenani solah bawane tangan nganggo piranti sing ana ing golongan 74,7% yaiku: (17) Macul teges mindah Tembung macul nduweni pacul. yaiku piranti nganggo barang Komponen-komponen ana tembung macul yaiku nganggo tangan loro, bahu, sikut, lengen, ugel-ugel, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (18) Mbandhem teges sing Tembung mbandhem nduweni teges mindhah barang saukurane tujuwan liyan. Komponen- ngenani barang utawa komponen teges sing ana tembung mbandhem yaiku nganggo tangan siji, bahu, sikut, lengen, ugel-ugel, epek-epek, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. tangan kanthi Andharan ing ndhuwur bisa dingerteni yen iki nduweni tangan, adhedasar lan tujuwane, tembung macul pepadhan adhedasar solahe perangane tangan, adhedasar emosine. Bisa disimpulna yen saka patang golongan iku mau paling endhek derajad pepadhane yaiku 33,2% lan lan mbandhem adhedasar
paling dhuwur derajad pepadhane yaiku 74,7%. Derajad pepadhan kang nduweni cacah tembung paling thithik yaiku 49,8% mung nduweni cacah 1, yen derajad pepadhan kang nduweni cacah tembung paling akeh yaiku 41,5% kang padha nduweni cacah 12. Solah Bawane Tangan ora Nganggo Piranti sing Nduweni Drajad Pepadhan 33,2% Komponen drajad pepadhan set ngenani solah bawane tangan nganggo piranti sing ana ing golongan 33,2% yaiku: (19) Methik Tembung methik nduweni teges ngenani liyan/ barang sing ana ing pucuk nganggo driji jempol lan panunjuk tangan. Komponen- komponen teges sing ana tembung methik yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa ora seneng uga nduweni rasa seneng, lan emosine endhek uga emosine dhuwur. (20) Mithes Tembung mithes nduweni teges ngenani irung nganggo driji jempol lan panunjuk tangan. ana Komponen-komponen tembung mithes yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. teges sing (21) Ndulit Tembung ndulit nduweni teges nyengolake liyan. pucukan driji neng barang utawa Komponen-komponen ana sing tembung ndulit yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (22) Ndudul teges Tembung ndudul nduweni teges nyengolake liyan. pucukan driji neng barang utawa Komponen-komponen ana sing tembung ndudul yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (23) Ndumuk teges Tembung ndumuk nduweni teges grayah- amerga peteng nganggo driji. grayah Komponen-komponen ana teges tembung ndumuk yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. sing (24) Ngeruwek Tembung ngruwek nduweni teges ngobahake driji kanggo nyatoni barang utawa liyan. Komponen-komponen ana tembung ngeruwek yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (25) Ngintes teges sing Tembung ngintes nduweni teges ngenani liyan kang ukurane cilik nganggo kuku- kukune driji jempol. Komponen-komponen tembung ngintes yaiku teges sing ana 8 nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (26) Nguwik-uwik Tembung teges ngobahake driji ana liyan. ana Komponen-komponen tembung nguwik-uwik yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (27) Nggrawuk nguwik-uwik nduweni ing awake sing teges Tembung nggrawuk nduweni teges ngenani kulite liyan nganggo kuku-kukuning driji kang megar. Komponen-komponen teges sing ana tembung nggrawuk yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (28) Ngethag Tembung ngethag nduweni teges nuthuk sirahe liyan nganggo gegering driji kang ditekuk. Komponen-komponen teges sing ana tembung ngethag yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (29) Ngglitho Tembung ngglitho nduweni teges nuthuk sirahe liyan nganggo gegering driji kang dipuntir. Komponen-komponen teges sing ana tembung ngglitho yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (30) Njiwit teges nggeret Tembung njiwit nduweni kuliting liyan nganggo driji. Komponen- komponen teges sing ana tembung njiwit yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (31) Njumput Tembung teges mindhahake barang kang lembut nggunakake driji. Komponen-komponen teges sing ana tembung njumput yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (32) Njawil njumput nduweni Tembung njawil nduweni teges ngenani liyan nganggo driji. Komponen-komponen teges sing ana tembung njawil yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (33) Njambak Tembung njambak nduweni teges nggeret rambute liyan nganggo tangan. Komponen- komponen teges sing ana tembung njambak yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (34) Njewer Tembung njewer nduweni teges nggeret lan kupinge penunjuk. Komponen-komponen teges sing ana tembung njewer yaiku nganggo tangan liyan nganggo driji jempol
siji, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (35) Njenggit Tembung njenggit nduweni teges nggeret saperangan liyan nanggo driji. rambute ana Komponen-komponen tembung ngedhuk yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (36) Nyikut teges sing Tembung nyikut nduweni teges ngenani liyan nganggo sikut. Komponen-komponen teges sing ana tembung nyikut yaiku nganggo tangan siji, sikut, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (37) Nyethot Tembung nyethot nduweni teges njapit bokonge liyan nganggo jempol lan driji kang ditekuk. Komponen-komponen teges sing ana tembung nyethot yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (38) Nyiwel Tembung nyiwel nduweni teges njapit kulite liyan nganggo jempol lan driji kang ditekuk. Komponen-komponen ana tembung nyiwel yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (39) Nyelenthik teges sing Tembung nyelenthik nduweni teges ngenani kupinge liyan nganggo driji sing dikipatake. Komponen-komponen ana tembung nylenthik yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (40) Nyuwek teges sing Tembung nyuwek nduweni teges ngenani kulite liyan nganggo jempol lan panunjuk. ana Komponen-komponen tembung nyuwek yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. teges sing (41) Sut Tembung sut nduweni teges rebut menang kanthi adu driji jempol, panuding, lan jenthik. Komponen-komponen ana tembung sut yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. teges sing Andharan ing ndhuwur bisa dingerteni yen tembung methik, mithes, ndulit, ndudul, ndumuk, ngeruwek, ngintes, nguwik-uwik, nggrawuk, ngethag, ngglitho, njiwit, njumput, njawil, njambak, njewer, njenggit, nyikut, nyethot, nyiwel, nyelenthik, nyuwek, lan sut iki nduweni pepadhan tangan, adhedasar perangane adhedasar solahe tangan, adhedasar emosine. Solah Bawane Tangan ora Nganggo Piranti sing Nduweni Drajad Pepadhan 41,5% adhedasar tujuwane, lan 9 Komponen drajad pepadhan set ngenani solah bawane tangan nganggo piranti sing ana ing golongan 41,5% yaiku: (42) Hom pim pa Tembung hom pim pa nduweni teges rebut menang kanthi adu driji lima lan epek-epek kang diwolak-walik. Komponen-komponen teges sing ana tembung hom pim pa yaiku nganggo epek-epek, driji, siji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. tangan (43) Keplok Tembung keplok nduweni teges nyawijine suwara. tangan kang loro ana Komponen-komponen tembung keplok yaiku nganggo tangan loro, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. ngasilake teges sing (44) Kilan teges ukuran Tembung kilan nduweni sadawane jenthik (manis) tekan ing jempol sing dibenggang. Komponen-komponen teges sing ana tembung kilan yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (45) Nabok Tembung nabok nduweni teges ngenani liyan tangan. Komponen- nganggo epek-epeke komponen teges sing ana tembung nabok yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni lan emosine dhuwur. (46) Nablek rasa ora seneng, Tembung nablek nduweni teges ngenani barang/ liyan kang mabur nganggo epek- epeke tangan. Komponen-komponen teges sing ana tembung nablek yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni rasa ora seneng, isa uga nduweni rasa seneng, emosine dhuwur _a nana uga sing emosine endhek. (47) Napuk Tembung napuk nduweni teges ngenani liyan kang ana ing perangane sira nganggo epek- epek lan driji tangan. Komponen-komponen teges sing ana tembung napuk yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (48) Ndemek Tembung ndemek nduweni teges nyengolake epek-epek lan driji neng barang utawa liyan. Komponen-komponen ana tembung ndemek yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. teges sing (49) Nempiling Tembung nempiling nduweni teges nuthuk raine liyan nganggo epek-epeking tangan. Komponen-komponen ana tembung nempiling yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. teges sing
(50) Ngampleng Tembung ngampleng nduweni teges njotos tangan. sirahe liyan nganggo kepelan Komponen-komponen ana tembung ngampleng yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. teges sing (51) Ngelus-elus Tembung ngelus-elus nduweni teges digosok- sareh. lan gosok Komponen-komponen ana tembung ngelus elus yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. diusap-usap kanthi teges sing (52) Ngremet Tembung ngremet nduweni teges ngobahake lan driji kanggo nglembutna epek-epek barang utawa liyan kang wujudte cilik. ana Komponen-komponen tembung ngremet yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. teges sing (53) Ngukur Tembung ngukur nduweni teges ngobahake driji ana ing awake liyan kang nduweni rasa gatel. Komponen-komponen teges sing ana tembung ngukur yaiku nganggo tangan siji uga ngaggo tangan loro, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (54) Ngurut Tembung ngurut nduweni teges dipijet sarana ditlusur-tlusur nganggo tangan. Komponen- komponen teges sing ana tembung ngurut yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (55) Ngeplak Tembung ngeplak nduweni teges nuthuk sira nganggo epek-epeking tangan. Komponen- komponen teges sing ana tembung ngeplak yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni lan emosine dhuwur. (56) Nggondheli rasa ora seneng, Tembung nggondhei nduweni teges ngalang- nggoceki. kanthi liyan alangi Komponen-komponen ana tembung nggondheli yaiku nganggo uga tangan loro, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. cara teges sing (57) Njegung Tembung njegung nduweni teges nuthuk sirahe liyan kanthi tangan kang nggegem. ana Komponen-komponen tembung njegung yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. teges sing (58) Njotos Tembung njotos nduweni teges ngenani liyan nganggo tangan kang nggegem. Komponen- komponen teges sing ana tembung njotos 10 yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni lan emosine dhuwur. (59) Nyangking rasa ora seneng, Tembung nyangking nduweni teges nggawa sing ukurane cilik. Komponen- barang komponen teges sing ana tembung nyangking yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (60) Nyotho Tembung nyotho nduweni teges ngenani liyan nganggo tangan kang nggegem. Komponen- komponen teges sing ana tembung nyotho yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni lan emosine dhuwur. (61) Salaman rasa ora seneng, Tembung salaman nduweni nyawijine tangan loro. Komponen-komponen teges sing ana tembung salaman yaiku nganggo tangan loro, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. Andharan ing ndhuwur bisa dingerteni yen tembung hom pim pa keplok, kilan, nabok, nablek, napuk, ndemek, nempiling, ngampleng, ngelus- elus, ngremet, ngukur, ngurut, ngeplak, nggondheli, njegung, njotos, nyangking, nyotho, lan salaman iki nduweni pepadhan adhedasar solahe tangan, adhedasar perangane tangan, adhedasar tujuwane, lan adhedasar emosine. Solah Bawane Tangan ora Nganggo Piranti sing Nduweni Drajad Pepadhan 49,8% Komponen drajad pepadhan set ngenani solah bawane tangan nganggo piranti sing ana ing golongan 49,8% yaiku: (62) Gocekan Tembung gocekan nduweni teges tangan siji utawa loro kanggo ngimbangna awak supaya ora tiba utawa rebah. Komponen-komponen tembung gocekan yaiku teges sing ana nganggo tangan siji isa uga tangan loro, epek- epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (63) Meres Tembung meres nduweni teges driji lima liyan/ barang. nyawiji kanggo ngremet Komponen-komponen ana tembung meres yaiku nganggo tangan siji isa uga tangan loro, epek-epek, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. teges sing (64) Mijet Tembung mijet nduweni teges ngenani liyan nganggo tangan kang ngasilake rasa enak. Komponen-komponen ana tembung mijet yaiku nganggo tangan siji isa uga tangan loro, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. teges sing (65) Nduding Tembung nduding duweni teges ngarahna liyan. pucukan driji neng barang utawa
ana Komponen-komponen tembung nduding yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (66) Ndudut teges sing teges ngelih Tembung ndudut nduweni barang utawa liyan sing ana ing ngisor nganggo driji tangan. Komponen-komponen teges sing ana tembung ndudut yaiku nganggo tangan siji uga nganggo tangan loro, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (67) Nekeg Tembung nekeg nduweni teges ngenani liyan ing gulu nganggo tangan. Komponen- komponen teges sing ana tembung nekeg yaiku nganggo tangan siji uga nganggo tangan loro, epek-epek, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (68) Nguceg Tembung nguceg nduweni teges ngobahake driji ana ing mripat kang nduweni rasa peri. ana Komponen-komponen tembung nguceg yaiku nganggo tangan siji uga nganggo tangan loro, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. teges sing (69) Nggegem Tembung nggegem nduweni teges driji lima nyawiji tanpa nggawa barang. Komponen- komponen teges sing ana tembung nggegem yaiku nganggo tangan siji uga nganggo tangan loro, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (70) Ngawe-awe teges Tembung liyan/ ngobahake wong. Komponen-komponen teges sing ana tembung ngawe-awe yaiku nganggo tangan siji, ugel-ugel, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. ngawe-awe nduweni tangan kanggo nyeluk (71) Ngemeg-emeg Tembung ngemeg-emeg nduweni teges ngenani liyan/ barang nganggo epek-epek lan driji tangan. Komponen-komponen teges sing ana tembung meg-meg yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (72) Nggebug Tembung nggebug nduweni teges ngenani liyan nganggo tangan. Komponen-komponen teges sing ana tembung nggebug yaiku nganggo tangan siji, lengen, ugel-ugel, lan epek-epek, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (73) Nggrayangi Tembung nggerayangi nduweni teges ngenani liyan/ barang nganggo epek-epek lan driji tangan ana ing wayah peteng. Komponen- komponen tembung nggrayangi yaiku nganggo tangan siji isa uga teges sing ana 11 tangan loro, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (74) Nyawuk Tembung nyawuk nduweni teges nyidhuk banyu nganggo tangan kang dicekodhongake. ana Komponen-komponen tembung nyawuk yaiku nganggo tangan siji isa uga tangan loro, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. teges sing (75) Nyengkerem Tembung nyengkerem nduweni teges nyekel barang sarana tangan kang nggegem kenceng. Komponen-komponen ana tembung nyengkerem yaiku nganggo tangan siji uga nganggo tangan loro, epek-epek, driji, nduweni lan emosine dhuwur. (76) Nyeleh teges sing rasa ora seneng, Tembung nyeleh nduweni teges mindhah barang saka tangan. Komponen-komponen teges sing ana tembung nyeleh yaiku nganggo tangan siji isa uga tangan loro, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (77) Nyogok Tembung nyogok nduweni teges ngenani liyan uga barang nganggo driji. Komponen- komponen teges sing ana tembung nyogok yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa ora seneng uga nduweni rasa seneng, emosine endhek lan uga isa emosine dhuwur. Andharan ing ndhuwur bisa dingerteni yen tembung gocekan, meres, mijet, nduding, ndudut, nekeg, nguceg, nggegem, ngawe-awe, ngemeg- emeg, nggebug, nggrayangi, nyawuk, nyengkerem, iki nduweni pepadhan nyeleh, tangan, adhedasar perangane adhedasar solahe tangan, adhedasar emosine. Solah Bawane Tangan ora Nganggo Piranti sing Nduweni Drajad Pepadhan 58,1% lan nyogok adhedasar tujuwane, lan Komponen drajad pepadhan set ngenani solah bawane tangan nganggo piranti sing ana ing golongan 58,1% yaiku: (78) Mbubut Tembung mbubut nduweni teges ngelih barang utawa liyan sing ana ing ngisor tangan. nganggo epek-epek ana Komponen-komponen tembung mubut yaiku nganggo tangan siji, epek-epek, driji, nduweni rasa ora seneng uga nduweni rasa seneng, lan emosine endhek uga emosine dhuwur. lan teges driji sing (79) Ngithik-ithik Tembung teges ngobahake driji ana ing awake liyan kang nduweni rasa keri. Komponen-komponen teges sing ana tembung ngithik-ithik yaiku nganggo tangan siji uga nganggo tangan loro, ngithik-ithik nduweni
driji, nduweni rasa ora seneng uga rasa seneng, lan emosine endhek. (80) Njupuk teges ngelih Tembung njupuk nduweni barang nganggo driji lima. Komponen- komponen teges sing ana tembung njupuk yaiku nganggo tangan siji, driji, nduweni rasa ora seneng uga isa nduweni rasa seneng, emosine endhek uga ana sing emosine dhuwur. Andharan ing ndhuwur bisa dingerteni yen tembung mbubut, ngithik-ithik, lan njupuk iki nduweni pepadhan adhedasar solahe tangan, adhedasar perangane tangan, adhedasar tujuwane, lan adhedasar emosine. Solah Bawane Tangan ora Nganggo Piranti sing Nduweni Drajad Pepadhan 66,4% Komponen drajad pepadhan set ngenani solah bawane tangan nganggo piranti sing ana ing golongan 66,4% yaiku: (81) Ngerayuk Tembung ngrayuk nduweni teges njupuki barang kang ukurane cilik kanthi cacahe luwih saka siji nganggo tangan. Komponen- komponen teges sing ana tembung ngerayuk yaiku nganggo tangan siji isa uga tangan loro, epek-epek, driji, nduweni rasa ora seneng isa uga nduweni rasa seneng, lan emosine endhek isa uga emosine dhuwur. (82) Njabut Tembung njabut nduweni teges ngelih barang utawa liyan sing ana ing ngisor nganggo driji tangan. Komponen-komponen teges sing ana tembung njabut yaiku nganggo tangan siji uga nganggo loro, epek-epek, driji, nduweni rasa ora seneng uga nduweni rasa seneng, lan emosine endhek uga emosine ndhuwur. tangan (83) Nyekel Tembung nyekel nduweni teges digujengi nganggo tangan supaya ora mlayu utawa nggawa barang mawa driji kang nyawiji. Komponen-komponen ana tembung nyekel yaiku nganggo tangan siji isa uga tangan loro, epek-epek, driji, nduweni rasa ora seneng isa uga nduweni rasa seneng, lan emosine endhek isa uga emosine dhuwur. teges sing (84) Nyuwil Tembung nyuwil nduweni teges ngelongi tangan. barang wutuh Komponen-komponen ana tembung nyuwil yaiku nganggo tangan siji isa uga tangan loro, epek-epek, driji, nduweni rasa ra seneng isa uga nduweni rasa seneng, lan emosine endhek isa uga emosine dhuwur. Andharan ing ndhuwur bisa dingerteni yen tembung ngayuk, njabut, nyekel, lan nyuwil iki tangan, nduweni pepadhan adhedasar solahe adhedasar perangane tangan, adhedasar tujuwane, lan adhedasar emosine. nganggo kuku teges sing 12 Solah Bawane Tangan ora Nganggo Piranti sing Nduweni Drajad Pepadhan 74,7% Komponen drajad pepadhan set ngenani solah bawane tangan nganggo piranti sing ana ing golongan 74,7% yaiku: (85) Engkol Tembung engkol nduweni teges rebut menang kanthi adu tangan loro kang mbentuk kaya landesan. abjad v ana Komponen-komponen tembung engkol yaiku nganggo tangan siji, bahu, sikut, lengen, ugel-ugel, epek-epek, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (86) Lembehan lan sikut digawe teges sing Tembung lembehan nduweni teges obahing tangan maju mundur ing nalikane mlaku. Komponen-komponen ana tembung lembehan yaiku nganggo tangan loro, bahu, sikut, lengen, ugel-ugel, epek- epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (87) Malang kerik teges sing Tembung malang kerik nduweni teges tangan loro kang ana kiwa tengggene awak, driji lan epek-epeke diseleh bangkekan. Komponen- komponen teges sing ana tembung malang kerik yaiku nganggo tangan loro, bahu, sikut, lengen, ugel-ugel, epek-epek, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (88) Mbopong Tembung mbopong nduweni teges nggawa barang utawa liyan ana ing ngarep (dhadha) nganggo tangan loro. Komponen-komponen teges sing ana tembung mbopong yaiku nganggo tangan loro, bahu, sikut, lengen, ugel-ugel, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (89) Mrekes Tembung mrekes nduweni teges ngenani liyan nganggo tangan loro kang ngasilake rasa lara. Komponen-komponen teges sing ana tembung mrekes yaiku nganggo tangan loro, bahu, sikut, lengen, ugel-ugel, epek- epek, driji, nduweni rasa ora seneng, lan emosine dhuwur. (90) Nangkis Tembung nangkis nduweni teges nolak tibaning barang utawa liyan nganggo tangan. Komponen-komponen ana tembung nangkis yaiku nganggo tangan siji, bahu, sikut, lengen, ugel-ugel, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (91) Nanthing teges sing Tembung nanthing nduweni teges nggawa barang sing ukurane cilik nganggo tangan. ana Komponen-komponen tembung nanthing yaiku nganggo tangan siji, bahu, sikut, lengen, ugel-ugel, epek-epek, teges sing
driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. (92) Ngeranggeh Tembung teges ngobahake tangan menyang ndhuwur supaya bisa njupuk barang utawa liyan kang ana panggon ndhuwur. Komponen-komponen teges sing ana tembung Ngeranggeh yaiku nganggo tangan siji, bahu, sikut, lengen, ugel- ugel, epek-epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. ngeranggeh nduweni (93) Ngerangkul Tembung ngerangkul nduweni teges ngenani loro. nggunakna kang liyan Komponen-komponen ana tembung ngerangkul yaiku nganggo tangan loro, bahu, sikut, lengan, ugel-ugel, epek- epek, driji, nduweni rasa seneng, lan emosine endhek. tangan sing teges Andharan ing ndhuwur bisa dingerteni yen tembung lembehan, malang kerik, mbopong, mrekes, nangkis, nanthing, Ngeranggeh, lan ngerangkul iki nduweni pepadhan adhedasar solahe tangan, tangan, adhedasar perangane adhedasar tujuwane, lan adhedasar emosine. Enem golongan ing ndhuwur iku mau endhek dhewe derajad pepadhane yaiku 33,2% lan dhuwur dhewe derajad pepadhane yaiku 74,7%. Derajad pepadhan kang nduweni cacah tembung paling thithik yaiku 58,1% lan 66,4% mung nduweni cacah 4, yen derajad pepadhan kang nduweni cacah tembung paling akeh yaiku 33,2% kang padha nduweni cacah 23. Drajad Pepadhan Ngenani Solah Bawane Tangan engkol, Perangan set ngenani solah bawane tangan kang bisa mbedakake tembunge iku, perlu anane pambeda saka fitur dihstingtif. Dene kanggo ngukur drajad pepadhane set ngenani solah bawane tangan, ing kene uga nggunakake fitur dihstingtif, tujuwane amrih bisa dingerteni ing perangan ngendi kedadeyan. Drajad iku pepadhane iku bisa dingerteni saka solahe tangan, pathokane, tujuwane, lan emosine. Jinise Drajad Pepadhan Solah Bawane Tangan pepadhane Andharan ing ndhuwur, nuduhake yen jinise drajad pepadhane sajrone solah bawane tangan kaperang dadi patang perangan, ing antarane yaiku meh padha (memper), separo padha, seprapat padha, lan ora padha. Patang perangan iku mau nuduhake gegayutan sintagmatik saben tembunge supaya luwih cethane bakal dijlentrehake kaya ing ngisor iki: Meh Padha (Memper) Tetembungan sing drajad pepadhane klebu ing perangan meh padha (memper), yaiku tembung sing nduweni teges meh padha lan pangecakane ing saben dina ora beda adoh ing babagan rasa pangrasa, utawa tetembungane bisa nyulihi ing konteks sing padha lan ora ngelongi 13 tegese. Tetembungan ing solah bawane tangan sing tegese klebu meh padha (memper), yaiku: (1) Tetembungan kang nduweni teges punjer padha sing perangane digunakake kanggo ngenani liyan utawa gegayutan barang, paradigmatik kaya tembung njiwit, nyiwel, nyuwek, lan nyethot. Tetembungan kang nduweni teges punjer padha yaiku mindhah barang, iki nuduhake gegayutan paradigmatik kaya tembung mbubut, njumput, njupuk, lan njabut. Tetembungan kang nduweni teges punjer padha yaiku ngenani liyan nganggo piranti, kang nduweni sesambungan paradigmatik yaiku mbacok, mbeleh, ngiris, ngunting, nguleg, nyapu, lan macul. tangan yaiku iki nuduhake (2) (3) Separo Padha Tetembungan sing drajad pepadhane klebu ing perangan separo padha yaiku tembung sing nduweni teges meh padha nanging pangecakane ing rasa saben dina meh padha amarga ing solah bawane pangrasane. Tetembungan tangan sing tegese klebu ing separo padha, yaiku: (1) Tetembungan kang nduweni teges punjer meh padha yaiku ngobahake tangan kanthi iki nuduhake tujuwan ngenani gegayutan paradigmatik kaya tembung nabok, nablek, nempiling, ngampleng, ngeplak, nggebug, njegung, nyogok, njotos, sarta nyotho. Tetembungan kang nduweni teges punjer sing meh padha yaiku ngenani liyan kanthi ngandhelake obahing driji, iki nuduhake gegayutan paradigmatik kaya tembung nggrawuk, nyuwil, ndudul, ndulit, nduding, njawil, njambak, nyengkerem, njimpit, njumput, nguwik-uwik, methik, mithes, lan kilan. teges Tembung-tembung kang nduweni rebut punjer meh padha yaiku tegese menang, gegayutan nuduhake iki paradigmatik kaya tembung engkol, hom pim pa, lan sut. teges Tembung-tembung kang nduweni punjer meh padha yaiku tegese ngenani liyan/ barang nganggo epek-epek lan driji tangan, gegayutan tembung nggrayangi, paradigmatik kaya mijet, ngurut, ngemeg-emeg, lan ndemek. liyan, ngethag, ngglitho, (2) (3) (4) iki nuduhake Seprapat Padha Tetembungan sing drajad pepadhane klebu ing perangan seprapat padha yaiku tembung sing nduweni teges meh padha nanging pangecakane ing saben dianane beda amarga rasa pangrasane. Tetembungan ing solah bawane tangan sing tegese klebu ing seprapat padha, yaiku: (1) teges Tembung-tembung punjer meh padha yaiku tegese padha-padha nggawa barang, nanging ana bedane yaiku sing nduweni
(2) (4) (5) (6) (7) (8) perangane awak sing dadi panggonane, iki nuduhake gegayutan paradigmatik kaya tembung mbopong, nggegem, nyekel, sarta nyangking. Tembung-tembung teges punjer meh padha yaiku tegese padha-padha ngenani perangane awake liyan, nanging iki nuduhake beda tata carane, tembung gegayutan paradigmatik kaya lan njewer, nylenthik, njiwit, nyiwel, nyethot. Tembung-tembung teges punjer meh padha yaiku tegese padha-padha tumrape mratelakake pakartining barang, ing antarane yaiku tegese driji lima nyawiji tanpa nggawa barang, iki nuduhake gegayutan paradigmatik kaya tembung nggegem, nyekel, njumput, lan njupuk. teges Tembung-tembung kang nduweni punjer meh padha yaiku tegese nyawijine tangan iki nuduhake gegayutan paradigmatik kaya tembung keplok, lan salaman. Tembung-tembung kang nduweni teges punjer meh padha yaiku tegese ngobahake driji ana ing awake liyan, iki nuduhake tembung gegayutan paradigmatik kaya ngukur lan ngithik-ithik. Tembung-tembung kang nduweni teges punjer meh padha yaiku tegese driji lima nyawiji kanggo ngremet liyan/ barang, iki nuduhake gegayutan paradigmatik kaya tembung meres, mrekes, lan ngremet. Tembung-tembung kang nduweni teges punjer meh padha yaiku tegese ngobahake driji kanggo ngasilake pakaryan kang nggunakake piranti, iki nuduhake gegayutan paradigmatik kaya lan nggambar. sing nduweni ing sing nduweni driji loro, tembung nulis Ora padha Tetembungan sing drajad pepadhane klebu ing perangan ora padha yaiku sing pangecakane ing saben dinane beda amarga beda ing teges lan ing rasa pangrasane. Tetembungan ing solah bawane tangan sing tegese klebu ana ing perangan ora padha yaiku cawik, nyikut, lembehan, ngerageh, lan nggondheli nangi tembung-tembung isik nduweni sesambungan paradigmatik amrega tembung iku isik klebu set ngenani solah bawane tangan. tembung PANUTUP Dudutan Adhedasar andharan asile panliten ing ndhuwur, panliten ngenani set ngenani solah bawane tangan ing Kelurahan Majasem Kecamatan Kendal Kutha Ngawi. Banjur anggone nliti adhedasar sipat sesambungan paradigmatik ing set. Adhedasar set ngenani solah bawane tangan bisa dingerteni tembung-tembung kaya tembung 14 cawik, engkol, hom pim pa, keplok, kilan, lembehan , malang kerik, macul, mbandhem, mbacok, mbeleh, mbopong, mbubut, meres, methik, mrekes, mijet, mithes, nabok, nablek, napuk, nangkis, nanthing, nduding, ndulit, ndumuk, ndudul, ndemek, ndudut, nempiling, ngampleng, ngarit, ngelus-elus, nguceg, ngremet, ngedhuk, ngeruwek, ngerangeh, nggegem, ngithik-ithik, ngiris, ngawe-awe, ngemeg-emeg, ngintes, ngukur, nguleg, nguwik-uwik, nggunthing, ngerangkul, ngerayuk, ngurut, ngeplak, ngetik, ngonceki, nggrawuk, nggambar, ngethag, ngglitho, nggebug, nggrayangi, nggondheli, nimba, njabut, njiwit, njumput, njupuk, njegung, njawil, njambak, njewer, njenggit, njotos, nulis, nyawuk, nyangking, nyapu, nyengkerem, nyekel, nyikut, nyethot, nyeleh, nyiwel, nyidhuk, nyelenthik, nyogok, nyotho, nyuwil, nyuwek, salaman, lan sut. Pamrayoga Panliten iki mung ngrembug set ngenani solah bawane Kelurahan Majasem Kecamatan Kendal Kutha Ngawi, nanging asile saka panliten iki dikarepake bisa makili sakabehe set ngenani solah bawane tangan ing dhaerah liya kang ana wewatesan ora nggunakake piranti. Mula saka iku, ora nutup anane wektu tumrap panliti liyane kanggo nindakake panliten kang sajinis set ngenani solah bawane tangan kanthi nggunakake tintingan kang beda lan watesan dhaerah kang luwih amba saka panliten saduruge. tangan ing KAPUSTAKAN Aminuddin. 1996. Semantik: Pengantar Studi tentang Makna. Bandung: Sinar Baru Algensindo. Aminudin. 1998. Semantik Pengantar Studi tentang makna. Bandung: CV. Sinar Baru. Arifin, Syamsul, dkk. 1983. Struktur Frase Bahasa Jawa. Yogyakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Chaer, Abdul. 2007. Linguistik Umum. Jakarta: PT. Rineka Cipta. Chaer, Abdul. 1995. Pengantar Semantik Bahasa Indonesia. Jakarta: PT. Rineka Cipta. Djajasudarma, Fatimah. Semantik I: Makna Leksikal dan Gramatikal: Refika Aditama. Djajasudarma, Fatimah. 1 Pengantar ke Arah Ilmu Makna. Bandung: PT. Eresco. 1993. Semantik Geoffrey, leech. 2003. Semantik. Yogyakarta: Pustaka Pelajar Offset.
Gudai, Darmansyah. 1989. Semantik beberapa Topik Utama. Jakarta: Depdikbud. +HUDZDWL ‡6LQRQLP GDQ $QWRQLP .DWD $\X -DZD· 78-93. &DQWLN Wudyaparwa. Maret Yogyakarta: Balai Penilitian Bahasa. HOLWD¶ GDODP %DKDVD 1990. Kridalaksana, Harimurti. 2008. Kamus Linguistik. Jakarta: PT. Gramedia Pustaka Utama. Marsono, Samidi Sudira, Wedhawati, Yohanes Tri Mastoyo. 1990. Tipe-tipe Semantik Verba Bahasa Jakarta: Departemen Pendidikan Dan Kebudayaan Jakarta. Jawa. 1DUGLDWL 6UL ‡0HGDQ 0DNQD $NWLYLWDV *LJL¶ GDODP %DKDVD -DZD· Wudyaparwa. Maret 1995. 22-42. Yogyakarta: Balai Penilitian Bahasa. Pateda, Mansoer. 2001. Semantik Leksikal (edisi kedua). Jakarta: PT. Rineka Cipta. Parera, J.D. 2004. Teori Semantik Edisi Kedua. Jakarta: Erlangga. Poerwadarminta, W.J.S.. 1937. Baoe Sastra Jawa. 8LWJHYHUV %DWDYLD Matschappij NV. % :ROWHUV¶ 15 Sudaryanto. 2001. Kamus Pepak Basa Jawa. Yogyakarta: Badan Pekerja Kongres Bahasa Jawa. 6XWDQD 6ZL ‡3HULDQ 6HPDQWLN .DWD-Kata \DQJ %HUNRQVHS *HUDN )LVLN %HUSLQGDK 7HPSDW 2OHK 0DQXVLD¶ GDODP %DKDVD -DZD·Wudyaparwa. Agustus 1995. 43-58. Yogyakarta: Balai Penilitian Bahasa. Tarigan, Henry Guntur. Pengajaran Semantik: Angkasa bandung. Tim. 1997. Kamus Besar Bahas Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka. Ullman,Stephen. 2007. Pengantar Semantik. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. :HGKDZDWL ‡$QDOLVLV .RPSRQHQ 0DNQD 1989. ‡%HUMDODQ· Widyaparwa. Yogyakarta: Balai Penelitian Bahasa. Juli Wahab, Abdul. 1995. Teori Semantik. Surabaya: Airlangga University Press. metode observasi/#ixzz2JrGuFlnY.