Legendha Pesanggrahan Patih Djojodigdo ing Kutha Blitar LEGENDHA PESANGGRAHAN PATIH DJOJODIGDO ING KUTHA BLITAR (Tintingan Folklor) Desinta Ningtyas, Dra. Sri Wahyu Widayati, M.Si Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Abstrak Kutha Blitar mligine Kelurahan Kepanjenkidul nduweni sawijine crita prosa rakyat yaiku Legendha Pesanggrahan Patih Djojodigdo kacekak LPPD kang isih dingerteni lan dilestarekake dening masyarakat sakupenge. Crita LPPD iki minangka cikal bakal anane sawijine padesan yaiku Kelurahan Kepanjenkidul. Crita LPPD kasebut narik kawigaten kanggo ditliti amarga ngandhut sawijine perangan sejarah lan durung tau ditliti. Underane panliten, yaiku: 1) Kepriye wujud teks LPPD; 2) Kepriye nilai folklor kang kinandhut sajrone LPPD; 3) Kepriye fungsi LPPD tumrap masyarakat panyengkuyunge; 5) Kepriye makna simbolis kang kinandhut sajrone LPPD. Tujuwan panliten LPPD, yaiku: 1) Bisa nambah kawruh ngenani sastra saperangan lisan mligine crita prosa rakyat kang awujud legendha; 2) Njaga lan nguri-uri folklor kang ana ing Indonesia mligine ing Kutha Blitar; 3) Bisa kanggo nambahi kawruh marang guru lan siswa sing wigati marang sastra saperangan lisan; 4) Minangka wujud dhokumentasi, mligine tumrap masyarakat Kelurahan Kepanjenkidul ing babagan kabudayan Jawa supaya tansah dijaga kanthi becik. LPPD ditintingi kanthi nggunakake metodhe dheskriptif kualitatif kang nggoleki dhata kanthi jangkeb, lan isine nggambarake panliten kanthi ringkes. Sumber dhata kang ana sajrone panliten LPPD iki kaperang dadi loro, yaiku sumber dhata primer lan sekunder. Sumber dhata primer yaiku para informan kang ngerteni crita LPPD, dene sumber dhata sekunder yaiku arupa gambar lan tulisan kang kacetak dadi buku. Dhata kang diklumpukake awujud tetembungan, ukara, wacana lan gambar. Panliten iki kalebu panliten folklor lan LPPD iki kalebu folklor saperangan lisan. Babagan nilai folklor kang kinandhut sajrone LPPD nggunakake teori konsep nilai budaya saka Djarmaris. Babagan fungsi nggunakake teori fungsi modhifikasi saka Malinowski, William R Bascom, lan Alan Dundes. Babagan makna nggunakake konsep makna simbolis saka Herusatoto lan Kuntowijoyo. Asiling panliten iki nuduhake yen crita LPPD ngandhut sawijine perangan sejarah lan minangka cikal bakal anane Kelurahan Kepanjenkidul. Fungsi sajrone LPPD iki, yaiku : 1) Minangka papan kanggo ngalab berkah; 2) Minangka piranti pangesahan pranata-pranata; 3) Minangka piranti panggula wentah anak utawa para mudha; 4) Minangka piranti kanggo ngawasi supaya norma tansah dituruti; 5) Minangka piranti kanggo menehi sangsi sosial; 6) Minangka sarana kanggo menehi panglipur kang nyenengake. Nilai budaya kang kinandhut sajrone LPPD, yaiku: 1) Nilai kapitayan percaya marang samubarang; 2) Tresna marang lingkungan; 3) Manungsa kudu ngajeni wong kang luwih tuwa; 4) Manungsa kudu nduweni sikap welas asih; 5) Manungsa kudu nduweni sikap tulung-tinulung; 6) Manungsa kudu nduweni sikap cerdik; 7) Manungsa kudu nduweni sikap nriman, lan 8) Piwulang Ta Pitu. Makna simbolis kang kinandhut sajrone LPPD iki yaiku saka anane ubarampe kang wajib cumepak kayata: ingkung, cok bakal, sega gurih. Makna simbolis kang minangka idhentitas dhaerah yaiku Pesanggrahan Patih Djojodigdo. PURWAKA Landhesane Panliten Legendha minangka salah sawijine kabudayan lokal kang isih ngrembaka ing tlatah Jawa. Legendha asipat sekuler utawa kadonyan, dumadine crita iku nyata anane lan dumunung ing papan panggenan kang kita kenal. Legendha kadang kala dideleng minangka sejarah kolektif (folk historis) kang ngalami owah-owahan distorsi, saengga nduweni versi kang maneka warna (Danandjaja, 1984:66). Legendha Sawijine wujud kang didadekake objek panliten yaiku legendha Pasanggrahan Patih Djojodigdo ing Dalan Melati Kelurahan Kepanjenkidul Kecamatan Kepanjenkidul Kutha Blitar. Cundhuk klawan andharan ing nduwur, tlatah Blitar kalebu dhaerah pesisir kidul kang dumunung ana ing Jawa Wetan. Pasanggrahan Patih Djojodigdo yaiku kabudayan lokal 1
Legendha Pesanggrahan Patih Djojodigdo ing Kutha Blitar sawijine objek wisata religi ing Kutha Blitar, Jawa Wetan. Objek wisata religi iki dumunung ing Dalan Melati Kecamatan Kepanjenkidul Kutha Blitar. Pasanggrahan Patih Djojodigdo dening masyarakat Blitar lan sakiwa tengene uga kasebut "Makam Gantung". Kasebut makam gantung amarga wujud pasareyane Patih Djojodigdo kaya dene makam kang digantung, kamangka sejatine kang digantung kuwi amung cungkup pasareyane. Kelurahan Kepanjenkidul Pasanggrahan Patih Djojodigdo minangka salah sawijine papan panggonan kang dianggep keramat dening masyarakat sakupenge. Pasanggrahan Patih Djojodigdo iki awujud pekarangan amba kang ing njerone ana omah, kuburan, sumur, wit-witan. Sakabehe isi kang ana ing pekarangan iku nduweni perangan kang mistis. Pasanggrahan Patih Djojodigdo kerep ditekani peziarah saka tlatah kang adoh, kayata Bali, Kalimantan, Yogyakarta, Madiun, lsp saperlu ndonga lan njaluk ngalap berkah. Pasanggrahan Patih Djojodigdo uga didadekake papan panggonan kanggo kirap tumpeng nalika mengeti pahargyan ambal warsane Kelurahan Kepanjenkidul. Patih Djojodigdo minangka pawongan kang sugeng ing jaman Walanda. Patih Djojodigdo yaiku tengene pangeran Diponegara kang dipercaya mbiyantu nglawan bangsa Walanda nalika jaman penjajahan. tangan 2) Wujud teks LPPD ing Dalan Melati Kelurahan Kepanjenkidul Kecamatan Kepanjenkidul Kutha Blitar. 3) Nilai budaya kang kinandhut sajrone LPPD ing Kepanjenkidul Dalan Melati Kecamatan Kepanjenkidul Kutha Blitar. legendha LPPD Kelurahan 4) Fungsine Kelurahan Kepanjenkidul Kutha Blitar. Kepanjenkidul ing Dalan Melati Kecamatan 5) Makna simbolis kang kinandhut sajrone LPPD. Paedahe Panliten 1) Panliten iki bisa nambah kawruh ngenani sastra saperangan lisan saengga bisa mbiyantu panliti- panliti sabanjure minangka sarana informasi ngenani LPPD ing Dalan Melati Kelurahan Kepanjenkidul Kecamatan Kepanjenkidul Kutha Blitar. 2) Njaga lan nguri-uri folklor ing Indonesia mligine ing Kutha Blitar. 3) Bisa kanggo nambahi kawruh marang guru sing wigati marang sastra saperangan lisan ing dhaerah Blitar. Panliti milih objek Legendha Pasanggrahan Patih Djojodigdo amarga (1) Legendha Pasanggrahan Patih Djojodigdo iki nduweni nilai sejarah, kamangka durung akeh sing ngerteni kanthi setiti kaya ngapa unsur sejarah kang ana sajrone Legendha Pasanggrahan Patih Djojodigdo; (2) Legendha iki menehi piwulang tumrap bebrayan, wiwit bocah cilik, mudha, nganti wong tuwa; (3) Legendha iki sangertine paniti durung tau ditliti; (4) Panliti kepingin ngenalake legendha kang ana ing kutha Blitar marang liyan lan nuduhake anane patilasan sejarah kang kudu dilestarekakake; (5) Saliyane iku pasanggrahan iki isih didadekake panggonan kang kramat dening masyarakat sakupenge. Adhedhasar mula bukane kang wis diandharake ing ndhuwur, mula panliti kepengin nliti lan nganalisis Legendha Pasanggrahan Patih Djojodigdo utawa kacekak LPPD kanthi setiti. Panliti bakal nintingi LPPD tintingan folklor. Underane Panliten Adhedhasar landhesane panliten kang wis diandharake kasebut, underane panliten yaiku: 1) Kepriye dheskripsi bebrayan ing Kelurahan 4) Minangka wujud dhokumentasi, mligine tumrap ing babagan warga Kelurahan Kepanjenkidul kabudayan Jawa supaya tansah dijaga kanthi becik. Watesane Tetembungan 1) Legendha yaiku sawijine crita prosa rakyat kang nyata-nyata kedadeyan. 2) Folklor yaiku kabudayan sawijine kolektif tartamtu kang sumebar turun-tumurun, lan diwarisake kanthi tradhisional lan nduweni versi kang maneka warna, bisa awujud lisan utawa tulisan kanthi gerak isyarat utawa kanggo mbiyantu pangeling-eling. Kabudayan yaiku sakabehe perangan gagasan, tumindak lan asili karyane manungsa sajrone panguripane masyarakat kang diduweni dening manungsa kanthi cara sinau. 3) Pasanggrahan yaiku omah sing lumrahe ana ig saknjabaning kutha kanggo papan palerebaning lsp. omah panginepan para panggedhe, ratu, kanggo sedhiyan para priyayi sing lagi nindakake ayahan pepriksa, lsp. Kepanjenkidul? 2) Kepriye wujud teks LPPD? 3) Kepriye nilai budaya kang kinandhut sajrone LPPD? 4) Kepriye tumrap masyarakat fungsine LPPD panyengkuyunge? 4) Pasanggrahan Patih Djojodigdo yaiku sawijine objek wisata religi ing Kutha Blitar, Jawa Wetan. Pasanggrahan Patih Djojodigdo iki awujud pekarangan amba kang ing njerone ana omah, kuburan, sumur, wit-witan. 5) Kepriye makna simbolis kang kinandhut sajrone 5) Wujud yaiku samubarang kang nduweni bentuk LPPD? bisa dicekel lan dirasakake. Tujuwan Panliten 6) Teks yaiku isine crita legendha pesanggrahan Patih Tujuwan kang kepengin digayuh saka panliten Djojodigdo. iki yaiku kanggo antuk dheskripsi ngenani: 1) Gandheng cenenge kahanan alam marang LPPD. 7) PPD yaiku cekakan saka Pasanggrahan Patih Djojodigdo. 2
Legendha Pesanggrahan Patih Djojodigdo ing Kutha Blitar 8) LPPD yaiku cekaan saka Legendha Pasanggrahan Patih Djojodigdo. TINTINGAN KAPUSTAKAN Masyarakat Jawa lan Kapitayan Masyarakat Jawa kang manggon ing tlatah Jawa kaperang dadi jinis, yaiku masyarakat paseduluran, masyarakat gotong-royong, lan masyarakat berketuhanan. Masyarakat yaiku masyarakat Jawa minangka sawijining kasatuwan kang kaiket dening norma-norma panguripan amarga saka anane sejarah, tradhisi, lan agama. Masyarakat gotong- royong minangka titikan kang mligi saka masyarakat paseduluran. Modhel panguripan kaya mangkene minangka asil saka warisan para leluhur. Masyarakat berketuhanan minangka masyarakat kang nganut paham animisme, yaiku masyarakat kang percaya marang anane roh kang nguwasani samubarang, tetuwuhan, kewan, uga manungsa 2003:38-39). Saka andharane Herusatoto bisa didudut yen masyarakat Jawa kang berketuhanan iki minangka masyarakat Jawa kang nganut sawijining kapitayan lan kapitayan kasebut ngiket masyarakate supaya manut marang apa kang diyakini. telung paseduluran (Herusatoto, ngandharake kapitayan minangka sawijining sistem kang dianut lan diyakini dening manungsa. Kapitayan kang diyakini dening manungsa yaiku ngenani anane donya liya kang ora bisa diweruhi dening manungsa kanthi mung nggunakake mata. Donya kuwi sinebut donya alam gaib utawa donya supranatural. Sawijining kabudayan kang ana ing pulo Jawa uga nganut kapitayan yen sejatine sing mapan lan manggon ing alam gaib kuwi, yaiku makhluk lan kakuwatan-kakuwatan kang ora bisa ditandhingi dening manungsa. Makhluk lan kakuwatan kasebut, yaiku: 1) Para dewa kang nduweni sipat becik lan ala, 2) Makhluk lelembut, kayata ruh leluhur, memedi, lan para dewa, 3) Kekuwatan sekti kang nduweni paedah tumrap masyarakat utawa kang bisa menehi bencana. Simbol Koentjaraningrat (2005:203) ing kabudayan masyarakat Jawa. Simbol kasebut uga tinemu ing tumindake masyarakat Jawa. Saka tata tumindak simbol masyarakat (2003:87) Jawa, miturut Herusatoto diperang dadi telu, yaiku : 1) Tata tumindak sajrone kapitayan, 2) Tata tumindak simbolis sajrone tradhisi, lan 3) Tata tumindak simbolis sajrone kaseniane. Simbol kang ana ing tata tumindak sajrone kapitayan iki uga ana sajrone LPPD. Simbol iki nuduhake sawijining makna saka anane ubarampe lan sesajen kang wajib ana nalika haul Eyang Patih Djojodigdo. Saliyane kuwi nganut adharane Kuntowijoyo, sajrone crita LPPD iki uga ana saperangan barang kang ngandhut sawijine makna. Simbol-simbol akeh tinemu antarane masyarakat lan objek (Herusatoto,2003:10). Sudikan, (2001:108) uga ngandharake simbol asale saka tembung symbolicum kang nduweni teges weneh tandha kang negesi prakara tartamtu, saliyane kuwi simbol uga Simbol minangka kahanan ing mujudake objek utawa prastawa apa wae kang nggambarake kekarepan tartamtu. Folklor Folklor iku mujudake perangan saka kabudayan. Danandjaja folklor yaiku kabudayan sawijine kolektif tartamtu kang sumebar lan diwarisake lan nduweni versi kang maneka warna, bisa awujud lisan utawa tulisan kanthi gerak isyarat utawa piranti kanggo pangeling-eling. (1984:2) ngandharake turun-tumurun, kanthi tradhisional Miturut Bruvand (sajrone Danandjaja,1984:21- 22) folklor bisa kagolongake dadi telung perangan, yaiku 1) folklor lisan, yaiku wujude kang nyata lisan. Folklor lisan bisa awujud (a) Basa rakyat kayata, logat, pangkat julukan, kabangsawanan; (b) Unen-unen tradhisional kayata, paribasan, bebasan, (c) Pitakonan tradhisional kayata bedhek-bedhekan; (d) Guritan rakyat kayata, pantun, gurindam, lan syair; (e) Crita prosa rakyat kayata, mitos, legendha, lan dongeng; lan (f) Nyanyian rakyat. 2) Folklor saperangan lisan, yaiku folklor kang wujude campuran saka unsur lisan lan dudu lisan. 3) Folklor dudu lisan, yaiku folklor kang wujude dudu lisan. Kelompok iki kaperang dadi loro, yaiku material lan dudu material. Kang kalebu kelompok material yaiku arsitektur rakyat, kerajinan tangan rakyat, klabi adat, manganan lan omben rakyat, lan obat-obatan tradhisional. Wujud folklor kang dudu material yaiku gerak isyarat kanggo tradhisional, swara komunikasi rakyat, lan musik rakyat. Adhedhasar pangerten pangkat tradhisional, lan sanepa; lan isyarat ing ndhuwur, mula legendha minangka perangan saka crita prosa rakyat kang minangka perangan saka folklor saperangan lisan. Babagan iki dumadi amarga sajrone LPPD ana sawijine ubarampe kang wajib cumepak nalika Haul Patih iki kalebu Djojodigdo, saengga ndadekake LPPD perangan saka folklor saperangan lisan. Saliyane kuwi, LPPD uga minangka kabudayan lokal kang awujud crita prosa rakyat kang lair saka masyarakat ing Kelurahan Kepanjenkidul Kelurahan Kepanjenkidul Kutha Blitar. Legendha lan Mitos Legendha asipat sekuler utawa kadonyan, dumadine crita iku nyata anane lan dumunung ing papan panggenan kang kita kenal. Legendha kadang kala dideleng minangka sejarah kolektif (folk historis) kang ngalami owah-owahan distorsi, saengga nduweni versi kang maneka warna (Danandjaja, 1984:66). Legendha yaiku crita prosa rakyat kang titikane saemper karo mite, yaiku dianggep yen crita iku bener anane nanging ora dianggep minangka crita kang suci. Legendha iku diparagani dening manungsa, senajan kadhang kala dibantu dening makhluk kang ajaib. Papan panggon dumadine legendha iku ing donya kang kita kenal, amarga wektu dumadine crita iku durung suwe banget (Bascom sajrone Danandjaja, 1984:50). Denoon (sajrone Endraswara, 2010:92) ngandharake yen legendha yaiku sawijine crita ngenani para leluhur (nenek moyang) kang nalika isih urip nduweni sesambungan klawan kekuwatan supranatural. 3
Legendha Pesanggrahan Patih Djojodigdo ing Kutha Blitar Adhedhasar panggolongane legendha, mula bisa didudut yen LPPD iki kalebu legendha perseorangan (personal legends), amarga LPPD nyritakake sawijine tokoh kang nduweni pangaribawa marang kutha Blitar. Slaras karo andharanne Endraswara ngenani perangan mistis kang ora bisa uwal saka legendha, semono uga karo LPPD ing Kutha Blitar iki uga ngandhut perangan mistis kang dipercaya dening masyarakat sakupenge. Mistis yaiku crita-crita suci kang nyengkuyung sistem kapitayan utawa agama. Crita kang kalebu sajrone kelompok mitos yaiku crita ngenani mula bukane donya, panguripan, manungsa lan kagiayatan- kagiyatan panguripan kayata (upamane kapitayan Dewi Sri), lan sapanunggalane (Hutomo, 1991:63) 1991:63). Bascom ngandharake yen mitos utawa mite yaiku crita kang dianggep bener anane, sarta dianggep suci dening masyarakat sakupenge. Mitos diparagani dening para setengah dewa. Papan dewa panggonane crita ing donya kang ora kita kenal lan dumadine crita kang wektune wis suwi. Bascom (sajrone Danandjaja, 1984:51) ngandharake yen mitos utawa mite umume nyritakake dumadine jagad gumelar, donya, manungsa kapisan, wujud khas kewan, wujud topografi, pratandha alam. Mitos uga nyritakake panguripane para dewa, crita katresnane, hubungan paseduluran, crita perang, lan sapanunggalane. Nilai Budaya tetanen (sajrone Hutomo, utawa makhluk Miturut Koentjaraningrat (2009:153) sistem nilai budaya minangka tingkat kang paling dhuwur lan paling abstrak saka adat-istiadat. Nilai kabudayan minangka konsep pamikire saperangan masyarakat ngenani samubarang kang dianggep nduweni nilai ing panguripan. Pamikiran kasebut mangaribawani sikap lan solah bawa ing panguripan saben dinane. Lantini (sajrone Meiviana, 2012:14) ngandharake nilai budaya nduweni tujuwan kanggo ngandharake pesen para leluhur supaya piwulangan sing kalebu sajrone budaya iku bisa dijupuk pitututre lan patuladhane kanggo generasi sabanjure. Nilai budaya nduweni fungsi yaiku minangka pandam pandoming urip manungsa ing masyarakat, nduweni ruang lingkup kang amba, lan umume ora gampang dicethakake kanthi rasional lan nyata. Miturut bisa sistem Djarmaris digolongake dadi ana gegayutane klawan manungsa., yaiku: (1993:2) budaya nilai limang perangan kang Nilai budaya gegayutane manungsa marang Allah SWT, yaiku gegayutan dhasar hakekate paseduluran manungsa ing alam donya. Nilai budaya gegayutane manungsa marang donya minangka kasatuwan panguripan manungsa. Nilai budaya kang onjo ing perangan iki yaiku nilai kasatuwan lan pamanfaatan dayane donya kanggo panguripan. Nilai budaya gegayutane manungsa klawan manungsa lan minangka makhluk sosial nyakup karamahan kasopanan, karukunan, kasetyan, kajujuran, lan kawicaksanan sing diduweni dening manungsa marang manungsa liyane. Nilai budaya gegayutane manungsa klawan masyarakat, yaiku nilai-nilai kang ana anggota sesambungane marang kepentingane masyarakat. Nilai ing perangan iki kayata nilai budaya wawan rembug, gotong-royong, kapatuhane marang adat lan keadilan. Nilai budaya gegayutane marang awake dhewe, yaiku nilai budaya kanggo ngadhepi prakara sing kedadeyan saka awake dhewe, kayata kahanan uripe. Andharan ing ndhuwur bisa didudut yen nilai kabudayan iku nduweni fungsi kanggo panguripane manungsa, yaiku minangka pandam pandome uripe manungsa. Nilai kabudayan minangka pedhoman saka konsep-konsep idheal kabudayan lan bisa didadekake motivasi kanggo panguripane manungsa minangka perangan saka masyarakat (Koentjaraningrat, 2009:52). Fungsi 1984:19) ngandharake fungsi folklor kaperang dadi papat, yaiku 1) Minangka sistem proyeksi, yaiku minangka piranti kaca benggalane angen-angen sawijining masyarakat, 2) Minangka piranti kanggo pangesahan pranata- pranata lan lembaga-lembaga kabudayan, 3) Minangka piranti kanggo nggulawenthah anak utawa para mudha, 4) Minangka piranti kanggo meksa lan ngawasi supaya tansah dituruti dening masyarakat. norma-norma Andharan kasebut cundhuk klawan andharane Dundes ngenani tumrap masyarakat panyengkuyunge. Dundes (sajrone Yuwono, 2014:152) ngandharake tumrap masyarakat folklor panyengkuyunge kaperang dadi enem, yaiku 1) Minangka sarana kanggo piwulangan para mudha, 2) Minangka piranti kanggo ngundhakake rasa soladiritas sawijining kolektif, 3) Minangka piranti kanggo menehi sangsi sosial utawa paukuman, 4) Minangka sarana kritik sosial, 5) Minangka sarana kanggo menehi panglipur kang nyenengake, 6) Minangka sarana kanggo ngowahi pakaryan kang ora nyenengake dadi sawijining dolanan. Bascom (sajrone Danandjaja, fungsi folklor fungsi Adhedhasar saka konsep teori sing ana, beda maneh miturut Malinowski (sajrone Hutomo, 1991: 18) ngandharake yen sastra lisan bisa nduweni fungsi minangka kontrol sosial lan kanggo panggulawenthah tumrap mudha-mudhi. Malinowski uga ngandharake yen fungsi folklor minangka unsur-unsur kabudayan yaiku wujud kanggo njangkepi kabutuhan-kabutuhan nalurine manungsa. LPPD iki nggunakake teori fungsi modhifikasi Malinowski, William R. Bascom, lan Alan Dundes, yaiku (1) kanggo njangkepi kabutuhan-kabutuhan nalurine manungsa; (2) minangka piranti pangesahan pranata-pranata lan lembaga-lembaga kabudayan; (3) minangka piranti panggulawenthah anak utwa para mudha; (4) minangka piranti kanggo ngawasi supaya norma iku tansah dituruti dening masyarakat; (5) minangka piranti kanggo menehi sangsi sosial utawa paukuman; lan (6) minangka sarana kanggo menehi panglipur kang nyenengake. Landhesan Teori Teori kang digunakake kanggo njlentrehake nilai kabudayan kang kinandhut sajrone legendha PPD iki nganut teori saka Djarmaris, yaiku merang nilai budaya dadi limang perangan kang ana gegayutane klawan manungsa. 4
Legendha Pesanggrahan Patih Djojodigdo ing Kutha Blitar Teori fungsi kang digunakake panliti yaiku teori fungsi modhifikasi Malinowski, William R. Bascom, lan Alan Dundes yaiku, (1) kanggo nyukupi kabutuhan naluri manungsa minangka sistem proyeksi (projective system), yaiku minangka kaca benggala kekarepan sawijine kolektif, (2) minangka piranti pangesahan pranata-pranata lan lembaga-lembaga kabudayan, (3) minangka piranti panggulawenthah anak utawa para mudha, (4) minangka piranti kanggo ngawasi supaya norma iku tansah dituruti dening masyarakat, (5) minangka piranti kanggo menehi sangsi sosial utawa paukuman, (6) minangka sarana kanggo menehi panglipur kang nyenengake kang nyenengake. Teori makna simbol kang digunakake dening panliti yaiku teori saka Herusatoto lan Kuntowijoyo. Herusatoto ngandharake yen simbol kasebut akeh tinemu tumindake masyarakat Jawa, banjur dheweke merang simbol diperang dadi telu, salah sawijine kang digunakake kanggo nintingi LPPD iki yaiku Tata tumindak sajrone kapitayan. Simbol iki nuduhake sawijining makna saka anane ubarampe lan sesajen kang wajib ana nalika haul Eyang Patih Djojodigdo. METODHE PANLITEN Ancangan Panliten ing Metodhe kang digunakake kanggo nintingi panliten iki yaiku metodhe dheskriptif. Metodhe dheskriptif awujud asil saka wawancara, cathetan saka lapangan, poto, videotape, dhokumen pribadhi, lan dhokumen resmi (Moleong, 2014:11). Sudaryanto, (1988:12) ngandharake tembung dheskripitif yaiku nuntun supaya panliten kang dilakoni mung adhedhasar kasunyatan-kasunyatan utawa kedadeyan-kedadeyan kang nyata-nyata urip lan ngrembaka sajroning panuture, saengga sing dadi asile yaiku pesen-pesen awujud basa minangka paparan kang apa anane. Metodhe dheskriptif, yaiku sawijine metodhe kang ngandharake cara sistematis, faktual, lan akurat. Ngenani fakta, sipat kang ana gegayutan antarane fenomena kang arep ditliti. Saliyane iku uga ngandharake sikap, panemu, kahanan, kondisi, lan prosedhur (Arikunto, 2010: 207). Soejono (1997:23) ngandharake pigunane metodhe dheskriptif ing sawijine panliten yaiku kanggo menehi sawijine andharan kang dheskriptif ngenani kolektivitas kanthi syarat yen dhatane kudu bener anane. Saliyane iku, Arikunto panliten uga dheskriptif yaiku wujud panliten non-hipotesis kang nduwe ancas kanggo nggambarake kedadeyan. utawa nggambarake kanthi (2010:11) ngandharake Adhedhasar-andharan kasebut bisa didudut yen panliten iki nggunakake dheskriptif kualitatif kang isine nggambarake panliten kanthi ringkes, lan anane prakara kang wis ana sajrone panliten kasebut. Panliten LPPD iki kalebu panliten kualitatif. Diarani kualitatif amarga kanggo nggambarake samubarang kanthi objektif utawa apa anane. Panliti oleh dhata saka asile wawancara, observasi dhata dhokumentasi. Objek lan Papan Panliten langsung ing lapangan, lan Objek sajrone panliten iki yaiku crita ngenani LPPD. Papan panggonan panliten iki yaiku ing Jalan Melati Kecamatan Kepanjenkidul Kutha Blitar. Sumber Dhata lan Dhata Kelurahan Kepanjenkidul Sumber dhata primer ing panliten iki yaiku para informan kang diwawancarai dening panliti, informan kasebut yaiku juru kunci PPD lan sesepuh Kelurahan Kepanjenkidul. Sumber dhata skunder sajrone panliten iki yaiku arupa dhokumen kang ana gegayutane klawan PPD. Dhata, yaiku informasi sing diasilake saka sumber Dhata. Sugiyono ( 2011: 130) ngandharake yen Dhata iku wujude ana loro, yaiku Dhata lisan lan Dhata lisan kuwi awujud arupa barang. Sajrone Dhata tetembungan, ukara, wacana ngenai crita prosa rakyat kang awujud LPPD kang dipikolehi saka asiling wawancara. Dhata panliten iki uga awujud crita ngenani PPD. Dhata barang sajrone panliten iki yaiku arupa foto-foto kang ana gegayutane klawan obyek panliten. Tatacara Nemtokake Informan Miturut Sudikan (2001:91) nemtokake informan iku ana wewatone yaiku, (1) nduweni kawruh marang crita rakyat, (2) waras lair lan batin, (3) diwasa, (4) informan kudu asipat netral, (5) minangka tokoh masyarakat, (6) nduweni kawruh ngenani prakara kang diltiti. Adhedhasar wewatone informan ing ndhuwur, sajrone panliten iki panliti nggunakake informan primer lan sekunder. Informan primer yaiku juru kunci saka PPD lan informan skunder yaiku masyarakat kang ana ing sakiwa tengene pesanggrahan. Sajrone panliten iki, wiwitan panliti nekani juru kunci pesanggrahan lan perangkat desa kanggo nakokake informan kang ngerteni kanthi cetha babagan crita PPD. Tata Cara Nyusun Instrumen Panliten Sugiyono (2011:102) ngandharake instrumen yaiku piranti kanggo nliiti ngenani kedadeyan lan solah bawane manungsa. Panliten tumrap legendha PPD kalebu panliten lapangan, yaiku panliten kang anggone ngumpulake dhata mudhun langsung ing lapangan lan sesambungan langsung klawan informan. Instrumen sajrone panliten iki yaiku panliti dhewe. Instrumen panyengkuyung liyane supaya luwih cetha dhata kang dipikolehi, yaiku 1) piranti rekam kanggo ngrekam swarane informan; 2) piranti nulis kanggo nyathet bab kang wigati nalika nindakake panliten; 3) dhaftar pitakonan kanggo para informan; 4) kamera digital kanggo njupuk gambar kang gegayutan klawan objek panliten. Tata Cara Ngumpulake Dhata instrumen uga ing kene minangka pangumpul dhata. Pangumpul dhata sajrone panliten LPPD ing Dalan Melati Kelurahan Kepanjenkidul Kecamatan Kepanjenkidul Kutha Blitar nggunakake tata cara, yaiku 1) Observasi; 2) Wawancara; 3) Dhokumentasi; 4) Rekaman; 5) Cathetan; 6) Tata cara Transkrip Dhata Tata cara Analis Dhata Panliti 5
Legendha Pesanggrahan Patih Djojodigdo ing Kutha Blitar Tata cara analisis dhata kang digunakake sajrone iki yaiku metodhe dheskriptif. Analisis panliten dheskriptif kualitataif minangka sawijine metodhe kang digunakake kanggo ndheskripsekake dhata-dhata kang ana ing lapangan sabanjure dianalisis lan ditafsirake supaya paramaca bisa ngerteni kanthi gampang lan cetha. Panliten kualitatif nduweni trap-trapan, yaiku: 1) Open Coding, yaiku panliti golek dhata saakeh- akehe ngenani LPPD. Open Coding iki ngliputi mbandhingake, proses ngonseptualisekake, lan nggolongake dhata. 2) Adial Coding, panliti ngumpulake dhata miturut kategorine, yaiku wujud critane, nilai kabudayan lan makna kang kinandhut, fungsine LPPD, simbolis kang kinandhut sajrone LPPD. Selective Coding, panliti ngenekake pamriksa kategori inti kang gegayutan klawan kategori liyane. Saka olehe Dhata banjur ing pungkasan diandharake bab dudutan babagan ringkesaning isi panliten (Sudikan, 2001:80). ngrinci, mriksa, 3) ASILING PANLITEN Dheskripsi Bebrayan ing Kelurahan Kepanjenkidul Kutha Blitar Dheskripsi Kelurahan Kepanjenkidul iki minangka gegambaran marang wong kang durung ngerteni kahanan Kelurahan Kepanjenkidul kanthi cetha. 1) Kahanan Alam Kelurahan Kepanjenkidul Kepanjenkidul minangka sawijining kelurahan kang panggonane ana ing satengahing Kutha Blitar. Kelurahan Kepanjenkidul minangka salah sawijining kelurahan kang mapan ing sisih paling kidul saka kecamatan Kepanjenkidul. Kelurahan Kepanjenkidul ana ing kadhuwuran watara 150 nganti 200 meter ing sadhuwure permukaan laut lan ambane wilayah yaiku watara 86.703 km2 . Wates wilayah Kelurahan Kelurahan Kepanjenkidul yaiku wates sisih lor wewatesan karo Kelurahan Kauman, sisih kulon wewatesan karo Kelurahan Sukorejo, sisih kidul wewatesan karo Kelurahan Karangsari, lan sisih wetan wewatesan karo Kelurahan Sananwetan. Kelurahan Kepanjenkidul kang panggonane ana ing tengahing kutha, mula nggampangake anggone masyarakat ngurus sakabehing kabutuwan. Jarak antarane karo Kantor Pamerintahan Kecamatan Kepanjenkidul watara 1,00 km, antarane kelurahan karo Kantor Pamerintahan Kutha (Kantor Walikota) watara 2,00 km, antarane kelurahan karo Kantor Pamerintahan Kabupaten (Kantor Bupati) watara 5,00 km. Kahanan kasebut nuduhake yen Kelurahan Kepanjenkidul minangka salah sawijining strategis. Kelurahan kang papan Kepanjenkidul kang nyengkuyung kaya dene fasilitas kesehatan kanggo njangkepi kabutuwane masyarakat. Kayadene posyandu kang digunakake kanggo njangkepi kabutuwane ibu lan bayi. Puskesmas kang digunakake kanggo sarana priksa kesehatane masyarakat. Sekolah ing Kelurahan Kepanjenkidul ing antarane PAUD, TK, SD, SMP, kelurahan panggonan uga nduweni fasilitas SMA, lan Perguruan Tinggi. Papan kanggo ibadah ana Langgar, Masjid, lan Greja. Kelurahan Kepanjenkidul bisa diarani kelurahan kang wis maju dibandhingne karo kelurahan liya-liyane kang Ing Kelurahan Kepanjenkidul, dalane wis diaspal kabeh lan rata-rata dalane yaiku dalan protokol kang asring diliwati pawongan. Babagan ki bisa kabuktekake saka ananae Kantor SAMSAT Kutha Blitar kang ana ing sisih kulone kantor Kelurahan Kepanjenkidul, jarake watara 500 meter saka kantor kelurahan. 2) Kahanan Bebrayan Kelurahan Kepanjenkidul ana ing Kutha Blitar. Kelurahan Kepanjenkidul bisa digambarake kaya dene: a) Pendhudhuk Kelurahan Kepanjenkidul Kelurahan Kepanjenkidul dumunung ana ing Kutha Blitar ing propinsi Jawa Wetan. Kelurahan Kepanjenkidul nduweni pendhudhuk kang cacahe ana 8.587 jiwa yaiku saka wong lanang cacahe ana 4.159 jiwa lan wong wadon kang cacahe ana 4.428 jiwa. Pawongan kang umure watara 0-15 cacahe ana 1.718 jiwa, watara 15-65 cacahe ana 5.972 jiwa, lan >65 cacahe ana 897 jiwa. b) Pangupajiwa Kelurahan Kepanjenkidul lan ana Ing Kelurahan Kepanjenkidul kang saperangan wilayahe ana ing punjere kutha, mula masyarakat akeh- akehe wis makarya dadi pegawe, guru, pengusaha, bakulan, lan liya-liyane. Kelurahan Kepanjenkidul uga kagolong salah sawijine kelurahan kang maju lan ngrembaka, mula masyarakate uga nduweni pakaryan kang maneka warna. c) Pendhidhikan ing Kelurahan Kepanjenkidul Kelurahan Kepanjenkidul kang panggonane ana ing punjere kutha, mula akeh gedhung-gedhung sekolahan wiwit saka TK,SD,SMP,SMA, nganti sing Perguruan Tinggi. Masyarakate uga akeh nyekolahne anake amarga tuntutan jaman saiki yaiku kanggo minterake anak. d) Agama ing Kelurahan Kepanjenkidul ing Kelurahan Kepanjenkidul saperangan gedhe nganut agama Islam, uga saperangan cilik nganut agama Kristen, Budha, Hindhu, Konghucu, lan sapanunggalane. Agama sing dianut dening jinise, masyarakat Kepanjenkidul maneka warna ananging agama kang saperangan gedhe dianut dening masyarakat Kepanjenkidul yaiku agama Islam. Gegayutan antarane Alam Bebrayan lan LPPD Masyarakat Crita kasebut isih dingerteni dening masyarakat mligine masyarakat Kutha Blitar. Masyarakat lan crita LPPD nduweni sesambungan kang rumaket wiwit jaman biyen nganti saiki. Sesambungan kasebut dumadi amarga kapitayane masyarakat marang samubarang kang ana sesambungane klawan Patih Djojodigdo. saka Alam bebrayan ing Kelurahan Kepanjenkidul uga nduweni sesambungan tumrap crita LPPD. Kahanan alam kang gedhe mujudake lemah kang jembar ing tengahing kutha ndadekake gedhene daya pangaribawa tumrap crita LPPD. Adicara Haul Patih Djojodigdo lan mapane Kelurahan Kepanjenkidul 6
Legendha Pesanggrahan Patih Djojodigdo ing Kutha Blitar kang ditindakake saben tanggal 1 ruwah mujudake rasa syukure masyarakat tumrap rejeki kang diantuki nalika setaun ngupaya ing donya lan minangka wujud saka rasa kurmate marang Patih Djojodigdo. Babagan kahanan bebrayan yen ditliti kanthi cetha nduweni daya pangaribawa kang gedhe tumrap crita LPPD. Babagan pamong desa nduweni daya pangaribawa mligine sajrone pamikire tumrap adicara Haul Patih Djojodigdo. Pamikirane pamong desa kasebut uga ditularake marang masyarakat saengga ndadekake adicara Haul Patih Djojodigdo lan crita LPPD tansah ngrembaka lan lestari. Babagan pendhidhikan uga menehi daya pangaribawa kang gedhe tumrap crita LPPD. Ing sawijine bab bisa ndadekake legendha kasebut tansah ngrembaka amarga pamikirane para mudha kang tansah maju. Masyarakat Kepanjenkidul kang kagolong masyarakat maju kasebut isih ngugemi lan nguri-uri kabudayan Jawa kang minangka warisan para leluhur. Babagan iki dumadi amarga saka anane kapitayan masyarakat ngenani kawingitan lan kasektene Patih Djojodigdo nalika isih sugeng nganti tumekaning seda. sajrone Saliyane pangrembakane LPPD uga nduweni daya pangaribawa. Kamangka, babagan pangupajiwa bisa ndadekake owahing pamikirane masyarakat ngenani LPPD. Masyarakat kang berpendidikan kadangkala ninggalake lan ora meruhi crita LPPD, nanging smasyarakat Kepanjenkidul tansah nguri-uri LPPD kasebut amarga masyarakat nganggep yen LPPD minangka warisan leluhur kang kudu dijaga lan diuri-uri. Wujud Teks Crita LPPD kuwi, babagan pangupajiwa samubarang kasebut dimadegani dening mahkluk lelembut kang mbaureksa lan diajab bisa menehi berkah. Masyarakat nganggep yen kabutuhan rohani kuwi perlu kanggo nentremake jiwa saka nyembah lan ngramatake samubarang kasebut. Babagan iki bisa dideleng saka pethikan wawancara kaya ing ngisor iki. "..Miturut critane, sumur sing ana ing pinggir omah kuwi kramat. Akeh pawongan sing nyemedi ing kana kanggo njaluk pesugihan lan sapiturute. Dening sesepuh kene, saben malem Jemuah Legi sumur kuwi dicemplungi pitik isih dara mbak. Masyarakat percaya yen ora nyawisi pitik lan kembang telon wangi karo endhog Jawa bakal ana musibah ing sakiwa tengene pesanggrahan. (Mbah Ramiati, Senin 27 April 2015)." Saka pethikan wawancara kang ditindakake dening Mbah Ramiati ing ndhuwur bisa didudut menawa anane sesambungan ing antarane nilai budaya manungsa klawan Gusti. Nilai kabudayan iki yaiku anane kapitayan marang samubarang kang dianggep kramat lan disembah dening masyarakat sakupenge pesanggrahan. Kedadeyan kasebut bisa uga amarga saka anane kabutuwan dhiri pribadhine minangka makhluk sosial. Makhluk sosial ing kene ateges rasa mbutuhake isih nduweni manungsa kakuwatan liya kanggo uripe. Kakuwatan kasebut kaya ing sumur tuwa kang ana ing wetan omah Patih Djojodigdo. Nilai Budaya Gegayutane Manungsa marang Donya Minangka Kasatuwan Panguripan Manungsa Tresna marang Lingkungan Jawa sing Jawa Mula bukane crita LPPD miturut para bebrayan ing Kelurahan Kepanjenkidul ana wiwit jaman Walanda lan minangka crita prosa rakyat kang wis tuwa. Crita iki minangka crita lisan kang angel yen kudu dingerteni kanthi cetha ngenani wiwitan lan tokoh-tokoh pambiyantu kang ana ing sajrone crita. Crita ngenani LPPD iki disebarakae kanthi cara gethok tular saka pawongan siji menyang pawongan liyane, saengga critane nduweni versi kang maneka warna. Crita iki nyritakake ngenani paraga Bawadiman kang minangka anak turune RMT. Kartodiwirjo sing ora liya Bupati Kulonprogo. Bawadiman sing wiwit cilik pisah karo wong tuwane lan urip ing Tulungagung, nduwe kepenginan nyinau bab pamarintahan. Nganti sawijine dina Bawadmian menyang Blitar sisih kidul etan lan dheweke bisa ngusir para penjajah sing cacahe ora saithik. Amarga saka jasane, Bawadiman diangkat dadi patih Blitar kanthi asma RM. Bawadiman Djojodigdo. Bawadiman uga minangka pawongan kang mbabad alas jati kanggo madegake sawijine padesan ing Kutha Blitar. Nilai Budaya kang Kinandhut sajrone LPPD Manungsa lan lingkungan kang ana ing alam donya iki minangka sawijining perangan kang ora bisa dipisahake. Kekarone uga minangka reriptane Gusti kang nduweni sesambungan ing antarane siji lan sijine. Manungsa ora bisa urip mulya yen lingkungane rusak, semono uga suwalike lingkungan bakal rusak yen manungsa ora bisa njaga kanthi becik. Manungsa minangka perangan kang mbutuhake lingkungan kanggone urip bebrayan, mula dheweke kudu bisa kasatuwan njaga rasa syukur panguripane. Salah sawijine wujud manungsa marang Karsaning Gusti yaiku tresna marang lingkungan. Manungsa kang tresna marang lingkungan nuduhake yen dheweke bisa njaga anugrahing Gusti Pangeran. Babagan tresna marang lingkungan iki uga ana ing sajrone LPPD. Sajrone LPPD, tresna marang iki ditindakake dening Patih Djojodigdo. Patih lingkungan Djojodigdo diwujudake seneng tetanduran. Babagan iki cundhuk klawan pethikan wawancara kaya ing ngisor iki. lingkungan kang minangka anggone lumantar tresna marang tumindake kang Piwulang utawa nilai kang kinandhut sajrone LPPD iki kaandharake kaya ing ngisor iki. Nilai Budaya Gegayutane Manungsa marang Allah SWT Nilai Kapitayan Percaya marang Samubarang Nilai kapitayan sajrone PLLP yaiku anane kapitayane masyarakat tumrap samubarang kang ana ing sanjerone pesanggrahan. Masyarakat nganggep yen "Eyang Patih ki wong sing seneng tetanduran mbak, mula njero pesanggrahane ya akeh wit-witan mbak. ing Meh kabeh pekarangan tumrap masyarakat mbak, kayata wit dewa daru, ing tetanduran sing ana iki maedahi 7
Legendha Pesanggrahan Patih Djojodigdo ing Kutha Blitar wit kepel, wit nagasari, lan sapiturute. (Pak Rahadi, Rebo 29 April 2015)". Saka pethikan wawancara kang ditindakake dening Pak Rahadi ing ndhuwur bisa didudut yen Patih Djojodigdo kalebu pawongan sing tresna marang lingkungan. Salah sawijine wujud rasa tresnane yaiku dheweke seneng lingkungan sakupenge supaya tansah subur. Patih percaya yen tanahe subur, mula bakal ndadekake masyarakat ayem amarga tetandurane kuwi tuwuh kanthi apik. Patih Djojodigdo kang kalebu wong sekti, uga remen karo tetanduran kang bisa didadekake tamba. Tetanduran kang ana ing njero pesanggrahan kuwi uga maedahi tumrap masyarakat sakupenge, kayata wit dewa daru, wit kepel, wit nagasari. Kabeh tatuwuhan kasebut ditandur dening Patih Djojodigdo kanthi maksud supaya ing dinten tembe bisa digunakake kanggo tamba dening masyarakate. Tumindak kang kaya mangkene bisa dituladhani dening para mudha supaya donya iki ora rusak. Nilai Budaya Gegayutane Manungsa klawan Manungsa 1) Manungsa Kudu tansah Ngajeni Wong kang tetanduran lan njaga Luwih Tuwa Ngajeni wong kang luwih tuwa yaiku tumindak becik kang ditindakake dening pawongan sing rumangsa kurmat marang pawongan kang luwih tuwa umure. Tumindak kang kaya mangkene ditindakake kanthi maksud ngregani lan aweh pakurmatan marang wong kang luwih tuwa. Sikap ngajeni wong tuwa kang luwih tuwa iki minangka sawijine sikap kang kudu dituladhani dening para mudha ing jaman saiki. Saka ananae sikap kang kaya mangkene, mula bakal tuwuh anane sikap pedhuli lan ngregani marang pawogan liya. Babagan kasebut uga kinandhut sajrone crita LPPD kang kaya diandharake ing ngisor iki. liya. Sikap ngesakne kasebut tuwuh amarga saka anane kahanan kang ora nyenengake, kayata kahanan nalika pawongan liya kena musibah. Sikap welas asih iki uga ana sajrone crita LPPD. Babagan kuwi bisa dideleng saka pethikan wawancara kaya dene ing ngisor iki. "Saka cerita jaman biyen Eyang Patih ki wong sing temen mbak, mbeneh. Nalika anak buahe nandang kasusahan gara-gara gunung Kelud mbledhos, Eyang menehi pekarangan kanggo anak buahe mbak. Supaya anak turune bisa urip mulya." (Mbah Tukiyem, Sabtu 2 Mei 2015)". Saka pethikan wawancara kang ditindakake dening Mbah Tukiyem ing ndhuwur nuduhake yen manungsa ing alam donya iki kudu tansah nuladani tumindake Patih Djojodigdo. Manungsa kudu nduweni sikap welas asih lan pedhuli marang kasusahane wong liya. Ora ndeleng pawongan kasebut drajate endhek utawa dhuwur, yen nandang kasusahan kudu tansah ditulung. Sikape Patih Djojodigdo kasebut uga nuduhake yen dheweke kalebu pamimpin sing wicaksana. Dheweke gelem aweh tetulung marang anak lagi kasusahan. Sikap kang kaya buwahe sing mangkene bisa ndadekake panguripane manungsa ing dinten tembe tansah makmur lan tentrem. Katentreman kasebut dumadi saka kasadharane manungsa kanggo pedhuli marang wong liya. Sikap welas asih kasebut uga bisa dadi patuladhan kanggo para panggedhe ing jaman saiki. Para panggedhe kang nuladhani tumindake Patih Djojodigdo kasebut, mula negara iki bisa dadi negara ngrembaka lan masyarakate urip kanthi tentrem. Nilai Budaya Gegayutane Manungsa klawan Masyarakat 1) Manungsa Kudu nduweni sikap Tulung Tinulung "Nalika ziarah ing makame Eyang, sandhal lan sepatu kudu dicepot. Aturan iki kanggo ngurmati Eyang sing wis tuwa lan sing mbabad kelurahan mbak. Yen aturan kuwi ora dituruti lan dilanggar, mesti ana wae kedadeyan sing ala mbak. Kayata nalika nyekar ing makame Eyang lan sandale ora dicepot sikile kesleo mbak pas mudhun teka makame Eyang. Bab kuwi tau kedadeyan karo wong teka Kediri mbak. (Mbah Lasiman, Slasa 28 April 2015)". Nilai tulung tinulung yaiku urip bebrayan kuwi urip bebarengan karo wong liya kang cacahe ora saithik. Sajrone urip bebrayan uga ana tatalaku sing kudu diduweni, yaiku sikap tuling tinulung. Tulung tinulung ing antarane pawongan siji lan sijine kuwi kalebu kawajiban saka manungsa kang minangka mahkluk sosial. Tetulungan marang liyan kuwi tuwuh nalika anane pawongan sing mbutuhake tetulungan lan utawa saka anane pamikirane manungsa yen pawongan liya lagi mbutuhake tetulungan. Babagan ngenani tulung tinulung iki uga ana sajrone LPPD iki. Babagan iki bisa dideleng saka pethikan wawancara kaya dene ing ngisor iki. Pethikan wawancara kang ditindakake dening Mbah Lasiman ing ndhuwur nuduhake yen ing jaman saiki pakurmatan kanggo wong kang luwih tuwa isih diugemi. Aturan ngenani pakurmatan marang wong kang luwih tuwa kuwi minangka sawijine wujud nilai budaya kang ana sajrone masyarakat. Nilai budaya ngajeni wong kang luwih tuwa kang ana sajrone LPPD iki kabuktekake saka anane tumindake para paziarah nalika ziarah ing makame Patih Djojodigdo. 2) Manungsa Kudu nduweni Sikap Welas asih Sikap welas asih yaiku pedhuli marang wong liya nalika pawongan kasebut nandang kasusahan. Welas asih uga kalebu sikap ngesakne marang wong "Adicarane biyasane wiwit saka jam 8 isuk nganti jam 4 sore mbak. Masyarakat kene ya padha gotong royong kanggo nyiapake makanan mbak. Sing ewang- ewang ora mung wong lanang, nanging ya wong wadon barang. Wiwit saka masak, resik-resik pesareyan, pesanggrahan, nganti nggelar klasa kanggo gendurenan ya dilakoni bebarengan. (Mbah Ramiati, Senin 27 April 2015)." Pethikan wawancara kang ditindakake dening Mbah Ramiati ing nduwur nuduhake wujud tulung sakupenge tinulung kang ana ing masyarakat 8
Legendha Pesanggrahan Patih Djojodigdo ing Kutha Blitar pesanggrahan Patih Djojodigdo. Wujud tulung tinulung kasebut bisa dideleng saka anane adicara Haul Eyang Patih Djojodigdo nalika tanggal 1 Ruwah. Adicara kasebut ditindakake kanggo mujudake rasa syukur marang para leluhur kang mbabad papan panggonan kono lan kanggo ndongakake arwahe leluhur. Para warga uga bebarengan nandangi sakabehe pakaryan kanggo nglancarake adicara kasebut. Wiwit saka ibu- ibu masak kanggo gendurenan, para kakung lan para mudha resik-resik pesanggrahan lan nganti nggelar klasa kanggo gendurenan ditindakake bebarengan. Tulung tinulung kasebut uga ora nyawang status sosial lan ora nyawang kuwi wadon apa lanang. Nilai Budaya Gegayutane marang Awake Dhewe 1) Manungsa Kudu Nduweni Sikap Cerdik Sikap cerdik yaiku sikap kang diduweni dening manungsa kanthi nggunakake akal lan pamikirane, cepet anggone ngerti, gampang tanggap marang kahanan lan pinter nggoleki pamecahan masalah sing lagi diadhepi. Sikap cerdik iki uga dideuweni dening Patih Djojodigdo nalika ngalahake bangsa Walanda. Babagan iki bisa dideleng saka pethikan wawancara kaya dene ing ngisor iki. "..Pekarangan kasebut direbut dening Walanda kanthi peksa. Nanging, Patih diam, Djojodigdo panjenengane nyusun siasat kanggo ngrebut lan ngalahake bangsa Walanda. Eyang nggunakake kapinterane kanggo ngalahake bangsa Walanda. (Mbah Ramiati, Senin 27 April 2015)". Saka pethikan wawancara kang ditindakake dening Mbah Ramiati bisa dingerteni yen Patih Djojodigdo kalebu pawongan cerdik. Dheweke bisa ngalahake bangsa Walanda kanthi nggunakake pamikirane. Nalika pekarangan kang minangka hadhiah saka Adipati Blitar direbut dening bangsa Walanda, dheweke ora meneng wae. Patih Djojodigdo ora trima lan nyusun siasat kanggo ngrebut pekarangan kasebut. saka kapinterane ngenani babagan pamarintahan lan amarga saka kasektene, mula Patih Djojodigdo bisa ngalahake Walanda. Sikap kang cerdhik iki kudu diduweni dening pamimpin. Yen ora cerdik, mula paimpin ora bisa mimpin negara lan rakyate. Pamimpin kang ora cerdhik uga bakal kelangan negarane sing direbut utawa dikuwasani dening pawongan liya. 2) Manungsa Kudu Nduweni Sikap Nriman ora tinggal Djojodigdo Nriman minangka salah sawijining sikap manungsa kang becik. Pawongan kang nduweni sikap nriman iki ora bakal dadi pamimpin kang srakah. Nriman nuduhake sawijining sipat kang tansah nrima kanthi ikhlas apa sing wis dadi hak lan sing wis diwenehi dening Gusti Kang Murbeng Dumadi. Pawongan kang nriman uga bisa dadi patuladhan kanggo pawongan iki uga diduweni dening Patih Djojodigdo. babagan iki bisa dideleng saka pethikan wawancara ing ngisor iki. "Patih kalebu wong sing nriman mbak, piye ora nriman wong Eyang ngalahake bangsa Landa sing cacahe akeh kaya liyane. Sikap nriman mangkono, nanging mung diwenehi pekarangan sing ambane mung kaya mangkene. (Pak Rahadi, Rebo 29 April 2015)". Pethikan wawancara kang ditindakake dening ing ndhuwur nuduhake yen Patih Pak Rahadi Djojodigdo kalebu pamimpin sing nduweni sikap nriman. Sikap nriman kang diduweni dening Patih Djojodigdo kasebut ndadekake dheweke tansah disenengi dening pawongan liya. Senajan Patih kalebu wong cerdik lan nduweni jasa kang gedhe tumrap kutha Blitar, nanging dheweke nrima nalika dihadhiahi pekarangan kang ambane ora sepira dening Adipati Blitar. Saka sikape kasebut, Patih Djojodigdo bisa dadi pamimpin kang ora srakah marang bandha donya. Babagan iki uga bisa dadi patuladhan tumrap para pamimpin lan masyarakat supaya dadi pawongan kang bisa nriman marang sakabehe. Piwulang Ta Pitu Piwulang Ta Pitu iki minangka piwulang kang diturunake dening Patih Djojodigdo marang anak putune. Piwulang utawa nasehat Ta Pitu iki dituturake dening Patih menyang Eyang Mukandjir Notowidigdo lan dituturake maneh menyang Pak Muharyo sing ora liya buyute Pak Rahadi. Nasehat Ta Pitu kasebut yaiku tata, titi, tatag, titis, temen, taberi, lan tlaten. Sapa wae kang nindakake piwulang Ta Pitu iki bakal dadi pawongan kang apik ing donya lan akerat. Ora bakal antuk kasusahan lan uripe tansah mulaya. Piwulang kasebut kaya andharan ing ngisor iki: 1) Tata Miturut Sudaryanto (2001:1000) tata nduweni teges mawa aturan sing becik. Tata uga bisa dingerteni yen pawongan kasebut kudu ngerti aturan lan tata krama. Nasehat iki nuntun masyarakat supaya tansah ngurmati aturan kang ana ing masyarakat, kudu ngerti tata krama lan sopan santun. Babagan iki cundhuk klawan andharane Pak Rahadi kaya ing ngisor iki. "Tata dalam bahasa Indonesia artinya tahu aturan atau santun. Eyang kuwi nurunake piwulang iki supaya anak turune lan masyarakate bias dadi wong kang ngerti aturan. Dikarepake anak turune bias dadi pawongan kang santun. Tata sajrone pamarintahan ya ngono, pejabat kuwi kudu nduweni sipat tata. Tegese kudu nata ati, pikiran, lan tumindake supaya ora nindakake tumindak kang ora apik, kayata korupsi. (Pak Rahadi, Jumat 10 Juli 2015)". Saka andharane Pak Rahadi ing ndhuwur bias didudut sapa wae nindakake piwulang iki bakal dadi pawongan kang diajeni dening pawongan liya. Bakal dadi pawongan kang diwenehi pakurmatan dening liyan sajrone urip bebrayan. Piwulang iki ora mung ditujokake marang anak turune Patih Djojodigdo, nanging uga kanggo masyarakat. Saka piwulang iki Patih Djojodigdo kapingin yen masyarakat lan anak turune bisa dadi pawongan kang ngerti tata karma lan aturan. Masyarakat kang ngerti aturan kasebut kaajab 9
Legendha Pesanggrahan Patih Djojodigdo ing Kutha Blitar bisa mangun negarane supaya dadi negara kang maju lan ngrembaka. 2) Titi Sudaryanto (2001:1027) ngandharake titi ateges sarwa ngati-ati nganti ora ana sing cicir, tlesih banget andharane anggone mriksa. Cundhuk Sudaryanto, Pak Rahadi minangka anak turune Patih Djojodigdo uga ngandharake bab titi kaya pethikan wawncara ing ngisor iki. klawan "Titi tegese manungsa kuwi kudu ngati- ati nalika nglakoni kegiatan. Ora oleh kesusu lan kudu dipirne mateng-mateng. Saka piwulang iki, patih kepengin anak turune ngati-ati nalika mergawe, mikir, ngomong lan makarya. Piwulang iki trep ditujokake marang nom-noman kang sipate isih labil. Para nom-noman kuwi kudu bias mikir kanthi jernih nalika arep bias nindakake nindakake piwulang iki, dheweke bias dadi pawongan kang begja lan mulya uripe. Kuwi sing dikarepake Patih saka (Pak anak Rahadi, Jumat 10 Juli 2015)". Saka andharane Pak Rahadi ing ndhuwur bisa didudut yen titi nduweni maksud supaya manungsa kudu tansah tliti nalika nindakake samubarang lan ora oleh grusa-grusu. Pawongan mligine para mudha kudu bisa ngetrapake piwulang iki supaya ing dina tembe bisa dadi pawongan kang nduwe drajat dhuwur. Pawongan kang tliti nalika nindakake utawa nandangi samubarang bakal kasil anggone makarya. Kaya unen- unen Jawa "setiti, nastiti, ngati-ati ". Tembung kasebut nduweni maksud supaya wong Jawa kudu nduweni sipat titi sajrone uripe. Setiti, nastiti, ngati-ati nalika nindakake samubarang supaya bisa dadi pawongan kang sukses donya lan akerat. 3) Tatag samubarang. Yen turun lan masyarakate." Tatag nduweni maksud supaya para mudha tansah wani (kendel) lan nduwe sipat tanggungjawab. Miturut Sudaryanto (2001:1000) tatag ateges kahanane wong kang ora nduwe rasa uwas sumelang. Andharane Sudaryanto cundhuk klawan pethikan wawncara kang ditindakake dening Pak Rahadi kaya ing ngisor iki. "Manungsa urip kuwi kudu nduweni sifat tatag. Tatag tegese kudu wani lan kendel. Wani ing kene dudu wani sing salah, nanging wani sing pener. Ora oleh jereh, wedi, lan isinan. Kaya sing diomongne Mbahku, Eyang kuwi wong sing kendel. Kendel marang samubarang sing ora ana wujude. Saengga dheweke bisa dadi pawongan sing sekti lan pinter. Patih kepengin masyarakate nduweni sikap kendel, apa maneh pawongan cilik. Kudu kendel marang panggedhe yen dheweke pancen ora nduwe kaluputan. Tatag ya bisa ditegesi sipat sabar lan nriman. Sabar ngadhepi pacoban urip. (Pak Rahadi, Jumat 10 Juli 2015)". Saka pethikan wawancara ing ndhuwur bisa tatag kang dikarepake dening Patih didudut yen Djojodigdo yaiku sipat kendel, wani, lan nriman. Sipat iki mligine ditujokake marang pawongan cilik kang katindhes dening panggedhe. Pawongan sing tatag ateges pawongan kang kebal atine senajan nandang lelara kaya ngapa. Pawongan kasebut bisa tabah amarga percaya marang kersane Gusti Pangeran. Kabeh masalah kang ana bakal bisa rampung amarga saka kersane Gusti, kuwi sing dadi kunci pawongan kang nduweni sipat tatag. 4) Titis saengga tumindak apa wae sing ditindakake kalaksanan kanthi tumata lan rijik. Titis yaiku pener panujune, kerep kenane, karepe, tembung (Sudaryanto,2001:1027). Titis ateges pamikirane lanthip trep lan "Titis artinya tepat analisnya. Sing dikarepake manungsa kuwi kudu bisa ngira-ira. Ngira-ira endi sing bener tur pener lan endi sing salah. Yen wis isa ngira-ira, dheweke mesthi dadi manungsa sing becik. Patih Djojodigdo uga kepingin nurunake piwulang iki marang anak turune. Patuh kepengin anak turune dadi panggedhe ngayomi masyarakate. Dadi anak turune disangoni piwulang titis iki supaya bisa ngira-ira tumindake. (Pak Rahadi, Jumat 10 Juli 2015)". Saka andharane Pak Rahadi kasebut bisa dingerteni yen titis ateges pawongan kang nduweni sipat titis kasebut bisa kanthi gampang dipercaya marang wong liya. Pawongan kang titis anggone ngomong lan tumindak mesthi sarwa dipikir kanthi tenanan supaya ora nguciwani wong liya. Sapa wae kang nduweni pamikiran kang kaya mangkono bisa dadi pawongan kang sukses. Kaya dene Patih Djojodigdo kang bisa nindakake laku iki bisa dadi panguwasa Blitar kang disegani. Para anak-putune uga bisa dadi pawongan kang pinter lan sukses. 5) Temen sing bisa Temen ateges para mudha kudu nduweni sipat setya lan gemi marang samubarang. Sudaryanto (2000:1007) ngandharake yen temen yaiku burus atine. Busur ing kene nduweni maksud pawongan kang atine becik, jujur, ora dhemen nyeyolong, ora dhemen ngapusi, lan sapiturute. "Temen kuwi gemi, gemi marang sakabehe. Manungsa kang gemi mesthi becik atine. Temen sing dikarepake Patih yaiku manungsa kudu bisa ngontrol awake dhewe. Kudu bisa ngerem apa sing dikarepake. Yen manungsa bisa ngontrol awake, selanjutnya dia bisa dipercaya karo wong liya. (Pak Rahadi, Jumat 10 Juli 2015)". Andharan kasebut bisa ditegesi pawongan kang nduweni sipat temen uga bisa sinebut yen pawongan kuwi kang becik. Becik atine lan becik pamikirane. 10
Legendha Pesanggrahan Patih Djojodigdo ing Kutha Blitar Sapa wae kang bisa nduweni sipat iki bakal dadi pawongan kang sukses, amarga dipercaya karo liyan, utamane kanggo para pamimpin. Pamimpin kuwi kudu bisa ngontrol awake, kudu bisa ngerem awake, saengga anggone nindakake tumindak bisa bener lan pener. Pamimpin kang nduweni sipat temen bakal dadi pamimpin kang disegani lan dikurmati karo rakyate. Negara kang dipimpin uga bisa dadi negara kang dikurmati dening negara liya. 6) Taberi Taberi sing diakrepake Patih Djojodigdo marang anak turune lan masyarakatae kaya kang diandharake dening Pak Rahadi ing ngisor iki. "Taberi ki sregep. Ora keset lan lumuh. Patih Djojodigdo ki ora seneng karo anake sing lumuh. Saben anake lumuh utawa males, panjenengane mesthi nggebleg anake, Mbak. Sing dikarepne Patih ki manungsa aja sampek nduweni sipat lumuh. Yen lumuh, dhweke bakal dadi manungsa kang gagal. Gagal artine dheweke ora bisa dadi manungsa kang sukses. Kunci kasuksesan kuwi kudu sregep lan tlaten. (Pak Rahadi, Jumat 10 Juli 2015)". Saka andharane Pak Rahadi, bisa ditegesi yen taberi nduweni maksud supaya para mudha bisa sregep lan ora lumuh. Sregep anggone ngangsu kawruh, sregep anggone sinau, lan sapiturute. Para mudha mligine bocah sing wiwit cilik wis dilatih nduweni sipat taberi, mula nalika dewasa bisa dadi pawongan sing sukses. Babagan iki bisa dideleng saka panguripane Patih Djojodigdo. Nalika isih cilik dheweke wis urip rekasa adoh saka kulawargane, nanging amarga saka sipate sing ltaten ngangsu kawruh bab pamarintahan. Mula saka kuwi, nalika diwasa dheweke bisa dadi pawongan kang sukses lan dikurmati dening liyan. Para prajurit lan kulawargane bisa urip kanthi kacukupan lan ora kakurangan sandhang pangan. sipat kang kaya mangkono kudu dituladhani supaya ing dina tembe bisa dadi pawongan kang ayem lan tentrem uripe. 7) Tlaten taberi dheweke Tlaten nduweni maksud kaanane tumindak kang (Sudaryanto, sarwa ngati-ati, 2001:1028). Saka andharan kasebut, bisa didudut yen tlaten sejatine saemper kawo sipat taberi. Nanging tlaten luwih nengenake sipat sabar lan ngati-ati nalika nindakake samubarang. Pawongan kang sarwa sabar bakal antuk asil kang apik lan padha karo sing dikarepake. Babagan iki cundhuk klawan andharane Pak Rahadi kaya ing ngisor iki. sabar, lan taberi, "Tlaten kuwi sabar. Piwulang iki karepe supaya manungsa kuwi nduweni sipat ora gampag kuwi pawongan sing sabar mbak, sabar nalika ngadhepi masalah lan mecahne masalah. Sapa wae sing nduweni sifat tlaten iki bakal ayem uripe. Eyang Patih ya ngono, panjenengane tlaten nalika ndhidhik lan grusa-grusu. Patih nglatih anak putune. Asile, saiki anak putune dadi manungsa sing sukses lan mulya uripe Mbak." (Pak Rahadi, Jumat 10 Juli 2015)". Saka pethikan wawancara ing ndhuwur bisa dimangerteni yen sipat tlaten kuwi bisa ngasilake paedah kang gedhe. Paedah kasebut bakal kaundhuh ing dina tembe. Babagan iki kabuktekake saka anak turune Patih Djojodigdo kang panguripane mulya. Panguripan kang kaya mangkono kuwi minangka asil saka tlatene Patih Djojodigdo nalika ndhidhik anak turune. Saka kedadeyan iki, kaajab masyarakat bisa nuladhani tumindake Patih Djojodigdo. Tlaten minangka perangan pungkasan saka piwulang Ta Pitu kang diwarisake dening Patih Djojodigdo, dikarepake bisa ndadekake masyarakat lan tentrem panguripane. Piwulang Ta Pitu kasebut yen ditindakake bakal ndadekake manungsa kuwi tansah dadi manungsa sing apik lan bejo. Piwulang iki uga bisa ditindakake dening sapa wae sing kepingin dadi pawongan kang luwih becik ing dinten tembe. Fungsi Panyengkuyunge 1) Minangka Sarana utawa Papan kanggo Ngalab tansaya makmur LPPD Tumrap Masyarakat Berkah Fungsi LPPD iki ana sesambungane klawan makam Patih Djojodigdo. Makame Patih Djojodigdo kuwi nganti seprene isih kerep ditekani dening pawongan kang kepingin ziarah lan ngalab berkah. Pawongan kasebut teka lan nyekar ing makam amarga ngerti sapa sejatine Patih Djojodigdo. Babagan kasebut cundhuk klawan pethikan wawancara ing ngisor iki. "Pesanggrahan iki ya akeh sing nekani mbak, niate ziarah ya maneka warna. Peziarah ki niatae ya kadang kala apik, kadang kala ya ora apik mbak. Kayata njaluk munggah njaluk pangkat, njaluk rujuk karo sisihane, njaluk waras saka larane, lan sapiturute. Para peziarahe ya teka ngendi-ngendi, ana sing saka Blitar kene wae, Surabaya, Bali, Medura, Jakarta, Kalimantan, Semarang, Solo. (Mbah Ramiati, Senin 27 April 2015)". pesugihan, ing ndhuwur dingerteni yen fungsine LPPD tumrap bebrayan yaiku kanggo ngalab berkah. Wong sing teka ing makame Patih Djojodigdo saliyane nyekar, ndongakake arwahe Patih Djojodigdo, kadang kala uga nduweni tujuwan liya yaiku kanggo ngalab berkah utawa kanggo antuk kaberkahan. Bab iki ditindakake dening pawongan sing percaya marang kasektene Patih Djojodigdo sing minangka panguwasane Kepanjenkidul. Masyarakat lan percaya yen panjaluke kuwi bakal kabul kasembadan. Patih Djojodigdo nalika isih sugeng kayata nduweni ajian Pancasona. Ajian kasebut bisa ndadekake sapa wae sing nduweni ora bisa tinggal donya yen ngambah lemah. Saka kasekten kasebut mula akeh pawongan kang Saka pethikan wawancara Salah sawijine kasektene 11
Legendha Pesanggrahan Patih Djojodigdo ing Kutha Blitar merguru marang Patih Djojodigdo. Kasekten Ajian Pancasona kuwi diantuki saka laku tirakat nalika meguru marang Eyang Djugo kang minangka guru spirituale Patih. Mula saka kuwi, tumindake Patih kang laku tirakat kasebut ndadekake masyarakat percaya yen nduweni pepinginan lan panjalukan ing makam bakal kasembadan. 2) Minangka Piranti Pangesahan Pranata-Pranata folklor minangka piranti kanggo pangesahan pranata-pranata kalebu perangan sing wigati tumrap masyarakat panyengkuyunge. Pranata- pranata utawa aturan kasebut ana wiwit jaman biyen, saengga masyarakat ing jaman saiki amung nuruti wae. Pranata-pranata kang ana sajrone LPPD iki tansah diugemi dening masyarakat sakupenge pesanggrahan, amarga saka anane rasa kurmat marang sesepuh desa yaiku Patih Djojodigdo. Pranata kang ana sajrone LPPD tanggal kang wis ditemtokake kanggo adicara Haul Patih Djojodigdo. Babagan iki bisa dideleng saka pethikan wawancara kang diandharake dening Mbah Ramiati kaya dene ing ngisor iki. Fungsi salah sawijine yaiku "Tanggal kanggo nindakake slametan iki malem 1 ruwah mbak. Iki ora kena diganti tanggal liya. Acara iki wis ditindakake wiwit mbiyen mbak, nganti saiki. Istilahe wis turun temurun.(Mbah Ramiati, Senin 27 April 2015)". Saka pethikan wawancara ing ndhuwur bisa didudut menawa pranata-pranata kapisan yaiku tanggal nalika nindakake slametan Haul Patih Djojodigdo. Tanggal kasebut wis ditemokake dening sesepuh Kelurahan Kepanjenkidul ing jaman biyen. Pranata iki tansah diugemi dening anak putune Patih lan masyarakat Kelurahan Kepanjenkidul. Anak turune Patih Djojodigdo uga ora kepingin nerak aturan ngenani slametan kasebut amarga percaya marang bebendu kang bakal dumadi yen nerak pranata kasebut. Slametan kuwi ditindakake dening anak putune Patih Djojodigdo lan masyarakat wiwit jaman biyen nganti saiki. Tanggal slametan kuwi uga cundhuk klawan sasi ninggale Patih yaiku ing tanggal 1 sasi ruwah. Mula saka kuwi, tanggal slametan Haul Patih Djojodigdo dianakake ing tanggal 1 sasi ruwah. Saliyane pranata kasebut, uga ana pranata liyane kang cundhuk klawan babagan slametan Haul Pataih Djojodigdo. Pranata kasebut ana sajrone ubarampe kang kudu cumepak nalika adicara Haul Patih Djojodigdo. Babagan iki bisa dideleng saka pethikan wawancara iki. "Ubarampene ya biyasa kaya slametan ngono kae, nanging sing penting ki wajib ana ingkung pitik jawa utuh ora oleh dipeceli mbak. Panggenane slametan iki (Mbah ing omahe Eyang. ya kudu Lasiman, Slasa 28 April 2015)". Pethikan wawancara ing ndhuwur nuduhake menawa pranata slametan Haul Patih Djojodigdo kaping pindho yaiku ngenani ubarampe slametan. Ubarampe sing wajib ana nalika slametan yaiku iwak ingkung Jawa sing utuh lan ora oleh sajrone dipeceli. Miturut Mbah Man, anane ingkung Jawa iki ing yaiku kanggo nyucekake dhiri masyarakat Jawa sakupenge kuwi Ingkung pesanggrahan. mujudake samubarang sing dibanda lan direkasa. Lumantar ingkung Jawa dikarepake dosa-dosa nalika ing donya diampuni dening Gusti Pangeran. Cundhuk klawan andharane Mbah Lasiman yen ingkung minangka sarana kanggo nyucekake dhiri, Pak Abdullah uga ngandharake yen ingkung minangka kaca benggalane pawongan kakung supaya ora tumindak kaya dene pitik jago kang sabanjure didadekake ingkung. 3) Minangka Piranti Panggulawenthah Anak utawa Para Mudha Pendhidhikan minangka bab kang paling wigati sing kudu diduweni saben pawongan. Kanthi mangkono, pawongan kasebut nduweni hak kanggo oleh pendhidhikan. Pendhidhikan kuwi sumbere maneka warna, salah sawijine yaiku saka crita sesepuh utawa pawongan sing ana tartamtu. Pawongan sing aweh pendhidhikan ora kaiket dening status sosial lan pakaryan, saengga sapa wae bisa aweh piwulang tumrap para mudha. Salah sawijine sumber pendhidhikan kang asale saka crita yaiku crita ngenani LPPD sawijine bab pendhidhikan sing wigati tumrap bocah cilik lan para mudha. Bab kasebut cundhuk klawan pethikan wawancara ing ngisor iki. ing dhaerah iki. Crita iki ngandhut "Patih Djojodigdo nduwe nasehat marang anak putune lan masyarakat mbak, yaiku Ta Pitu. Nasehat iki isine laku tata, titi, tatag, titis, temen, taberi, tlaten. Nasehat kuwi minangka piwulang sing ditularake Patih marang anake mbak. Pawongan sing bisa nglampahi laku kuwi, bakal dadi manungsa sing sae mbak. (Mbah Ramiati, Senin 27 April 2015)". Pethikan ing ndhuwur nuduhake yen crita LPPD iki nduweni perangan pendhidhikan kang wigati tumrap para mudha. Saka pethikan kuwi uga bisa didudut menawa fungsi LPPD kanggo ndhidhik anak utawa para generasi mudha iki yaiku supaya para mudha tansah ngugemi lan nindakake laku Ta Pitu yaiku tata, titi, tatag, titis, temen, taberi, tlaten. Tata ateges ngerti aturan lan tata krama. Nasehat iki nuntun para mudha supaya ing masyarakat, kudu ngerti tata krama lan sopan santun. Titi nduweni maksud supaya para mudha kudu tansah tliti nalika nindakake samubarang lan ora oleh grusa- grusu. Tatag nduweni maksud supaya para mudha tansah wani lan nduwe sipat tanggungjawab. Titis ateges pamikirane lantip saengga tumindak apa wae sing ditindakake kalaksanan kanthi tumata lan rijik. Temen ateges para mudha kudu nduweni sipat setya lan gemi marang samubarang. Taberi nduweni maksud supaya para mudha bisa sregep lan ora lumuh. Bocah sing wiwit cilik wis nduwe sipat taberi, mula nalika dewasa bisa dadi pawongan sing sukses. Lan pungkasan yaiku tlaten, tlaten ateges para mudha kudu sabar lan istiqomah. Piwulang Ta Pitu kuwi yen tansah ngurmati aturan kang ana 12
Legendha Pesanggrahan Patih Djojodigdo ing Kutha Blitar ditindakake bakal ndadekake manungsa kuwi tansaya dadi manungsa sing apik lan bejo. Piwulang iki uga bisa ditindakake dening sapa wae sing kepingin dadi pawongan kang luwih becik ing dinten tembe. 4) Minangka Piranti kanggo Ngawasi Supaya Norma iku Tansah Dituruti dening Masyarakat Manungsa kang urip ing alam donya iki mesthi wae kaiket dening sawijine aturan. Aturan kuwi ngiket manungsa supaya tansah manut lan taat. Sawijine aturan kang ana ing satengahing masyarakat biyasane bisa ndadekake masyarakat kasebut tansah tumata. Aturan kang ana ing masyarakat maneka warna wujude, salah sawijine yaiku wujud crita LPPD kang ana ing Kelurahan Kepanjenkidul. Crita iki ngiket masyarakate supaya tansah ngugemi aturan kang ana ing sanjerone saengga ora bisa tumindak sakarepe dhewe. Fungsi LPPD minagka piranti kanggo ngawasi supaya norma iku tansah dituruti bisa dideleng saka pethikan wawancara iki. "Aturan kanggo wong sing ngalab berkah utawa njaluk pesugihan ora oleh mbakar dupa mbak, kudu nggawa kembang telon wangi lan endhog Jawa dideleh ing takir. Yen aturan kuwi dilanggar mesthi wae ana kedadeyan sing ala, kayata wonge kesurupan mbak. (Mbah Lasiman, Slasa 28 April 2015)". Saka pethikan wawancara ing ndhuwur bisa didudut yen nalika ziarah ing pesareyane Patih Djojodigdo kuwi ana sawijine aturan kang kudu dituruti dening masyarakat, yaiku nalika nyekar sandhal utawa sepatu kudu dicepot, nalika ngalab berkah ora oleh mbakar dupa lan kudu nggawa kembang telon wangi, endhog Jawa sing diwadhahi takir. Babagan kasebut yen ora ditindakake lan ora dituruti bakal nuwuhake sawijine kedadeyan sing ala. Aturan kang ana kasebut ngiket masyarakate supaya manut marang aturan kang wis ana ing masyarakat. Kedadeyan kayata ananae wong kesurupan nalika ngalab berkah ing pesanggrahan kuwi dumadi amarga saka anane aturan kasebut ora dituruti dening masyarakat. Akibat-akibat kasebut ndadkeake masyarakat tansaya manut marang aturan kang wis ana. Saliyane pethikan kasebut, uga ana pethikan liyane kang nuduhake yen fungsi LPPD iki minangka sarana kanggo ngawasi supaya norma utawa aturan kasebut tansah dituruti. 5) Minangka Piranti kanggo Menehi Sangsi Sosial utawa Paukuman. Fungsi LPPD kaping lima yaiku ana gandheng cenenge ing pesanggrahan. Fungsine yaiku minangka piranti kanggo menehi sangsi sosial utawa paukuman. Wujud sangsi sosial utawa paukuman kasebut bisa dideleng saka pethikan wawancara iki. klawan tumindake masyarakat "Kaya wong kidul kali kana mbak, tau nyolong pager wesi sisih wetan kae. Bengine wonge lumpuh mbak ora isa sepura nyapo-nyapo. Nganti njaluk menyang Eyang nanging ora disepurani tilar donya lan saiki wonge wis mbak.(Mbah Lasiman, Slasa 28 April 2015)". Saka pethikan wawancara ing ndhuwur bisa didudut yen fungsi LPPD iki minangka piranti kanggo menehi sangsi sosial marang masyarakate. Salah sawijine sangsi sosial kasebut yaiku nalika ana pawongan sing dawa tangane kanthi cara kumawani njupuk pager wesi pesareyan Patih Djojodigdo oleh piwales saka tumindake kasebut. Dheweke ngalami lelara yaiku awake lumpuh lan nganti dheweke tilar donya. Senajan dheweke wis njaluk sepura marang Patih Djojodigdo, nanging dheweke ora disepurani dening Eyang Patih. Tumindak ala kasebut ditindakake dening masyarakat Blitar sing ora percaya marang kawingitane Patih Djojodigdo kasektene Pesanggrahan Patih Djojodigdo. Pawongan sing kumawanai njupuk barang kang dudu duweke kasebut minangka nyukuri kang kanugrahane Gusti. Dheweke ngrumangsa uripe iki sarwa kakurangan, saengga nindakake tumindak kang kaya mangkono. Sapa wae kang nindakake tumindak kang ala kaya dene pawongan kasebut, mula bakal oleh paukuman saka Gusti Pangeran. Paukuman kasebut bisa lumantar sapa wae lan ing ngendi wae. Salah sijine yaiku lumantar kasektene Patih Djojodigdo kasebut. Saliyane ana pethikan wawancara kang diandharake dening Mbah Ramiati kang nyengkuyung anane fungsi LPPD minangka piranti kanggo menehi sangsi sosial utawa paukuman. 6) Minangka Sarana kanggo Menehi Panglipur lan ora pawongan bisa andharan kasebut, uga kang Nyenengake Fungsi LPPD kang pungkasan yaiku minangka sarana kanggo menehi panglipur kang nyenengake utawa kanggo sarana hiburan. Fungsi iki nduweni sesambungan klawan masyarakat Kepanjenkidul mligine lan masyarakat Kutha Blitar umume. Saben setaun kaping pindho, yaiku nalika tanggal 1 ruwah mengeti Haul Patih Djojodigdo lan Dina Pahargyane Kelurahan Kepanjenkidul kang ditindakake slametan ing makam Patih Djojodigdo. Salah sawijine yaiku nalika adicara Haul Patih kang ditindakake saben tanggal 1 ruwah. Babagan iki bisa dideleng pethikan wawancara kang ditindakake dening Mbah Lasiman kaya ing ngisor iki. "Nalika Haul kathah masyarakat sing nonton lan ndherek mlebu ing makame Eyang. Bocah cilik, wong sepuh ya uakeh mbak. Kula nggih remen mbak, amargi masyarakat Kepanjenkidul ugi ndukung adicara Haul menika. Ananging kula nggih radi sedhih, nalika wong-wong mlebu akeh makam sing dipideg-pideg. (Mbah Lasiman, Slasa 28 April 2015)". Saka gambar lan pethikan wawancara kang ditindakake dening Mbah Lasiman, mula bisa didudut yen adicara Haul Patih Djojodigdo kasebut didadekake sarana panglipur kang nyenengake lan tumrap masyarakat Kepanjenkidul mligine masyarakat Kutha Blitar umume. Adicara Haul Patih Djojodigdo kang ditindakake saben tanggal 1 ruwah iki ing ndhuwur 13
Legendha Pesanggrahan Patih Djojodigdo ing Kutha Blitar didadekake tumrap masyarakat hiburan Kepanjenkidul lan sakiwatengene. Akeh masyarakat kang melu mlebu ing pesareyan Patih Djojodigdo, wiwit saka bocah cilik nganti wong tuwa. Kahanan sajrone pesareyan Patih djojodigdo uga kebak pawongan kang kepingin weruh adicara nyekare Pak Lurah juru kunci. Adicara kasebut uga didhokumentasikake lumantar rekaman video kang ditindakake dening yayasan Djojodigdan. Tujuwan saka anane dhokumentasi kasebut supaya dadi sarana pangeling-eling lan supaya para generasi mudha bisa meruhi uga bisa nglestarekake adicara Haul Patih kasebut. Makna Simbolis kang Kinandhut sajrone LPPD Tata Tumindak Simbolis sajrone Kapitayan Jawa sarana lan ing dina tembe kang percaya marang samubarang utawa ngugemi sawijining samubarang kasebut nuduhake sawijine pangabektene masyarakat marang para leluhur. Tumindake masyarakat Jawa kasebut nuduhake sawijining makna kang adiluhung. Makna kang kinandhut sajrone samubarang kasebut minangka ngontrol tumindake masyarakat. Babagan ngenani makna simbolis sajrone kapitayane masyarakat bisa dideleng saka andharan iki. 1) Ingkung Masyarakat sawijining piranti kanggo Ingkung yaiku pitik kang wis dibeleh dening Pak Kyai, diolah lan dimasak banjur digawe salah sawijine sesajen kanggo adicara Haul Patih djojodigdo. Dening bebrayan "ingkung" minangka pralambang manungsa kang dibanda utawa ditaleni. Pralambang kasebut bisa ditegesi yen manungsa kang urip ing alam donya kudu pasrah marang Gusti Pangeran. Ingkung sing digunakake kanggo adicara Haul Patih Djojodigdo iki yaiku pitik Jago. 2) Cok Bakal Jawa, tembung Cok bakal yaiku ubarape kang wajib ana nalika nindakake adicara Haul Patih Djojodigdo. Cok bakal minangka wujud sesembahan utama kanggo roh kang mbaureksa ing Pesanggrahan Patih Djojodigdo. Cok bakal kuwi wujude diwadhahi takir saka godhong gedhang kang pinggire dibitingi nggunakake biting saka sapu sada. Cok bakal kang digunakake nalika adicara Haul Patih Djojodigdo isine yaiku endhog pitik setaman, pala lintingan, kembang Jawa, gumantung, lan pala pendhem. Cok bakal kasebut minangka ubarampe kang wigati baget kanggo kalancaran lan kasuksesane sawijine adicara kayata adicara Haul Patih Djojodigdo. 3) Sega Gurih suruh Simbol Idhentitas Dhaerah Simbol minangka tandha saka sawijine dhaerah kang nduweni piguna supaya masyarakat njaba bisa ngerteni apa sing dadi titikan dhaerah kasebut. saliyane kuwi Pesanggrahan Patih Djojodigdo minangka papan masyarakat panggenan panyengkuyunge crita LPPD. Babagan iki bisa dideleng saka andharan ing ngisor iki. 1) Pesanggrahan Patih Djojodigdo kanggo nyawijikake PPD minangka simbol kanggo nyawijikake masyarakat Kelurahan Kepanjenkidul lan kulawargane Patih Djojodigdo kang nyengkuyung LPPD. PPD iki nduweni makna minangka sawijine papan panggenan kanggo nglumpuke para panggedhe kutha Blitar nalika adicara Haul Patih Djojodigdo. Saliyane kuwi, pesanggrahan iki uga dadi papan panggenan kanggo ziarah yaiku ing makam Patih Djojodigdo. PPD uga minangka sawijine papan panggenan kang maedahi tumrap kutha Blitar, yaiku nduweni fungsi kanggo narik para wisatawan saka dhaerah liya. PANUTUP Dudutan Adhedasar Dhata kang wis dikumpulake lan diandharake ing bab sadurunge, mula bisa didudut asiling panliten. Dudutan ngenani asiling panliten iki mujudake sawijining bab kang wigati banget lan cundhuk klawan tujuwan nindakake panliten. Dudutan kang bisa diandharake, yaiku kaya andahran iki. Mula bukane crita LPPD miturut para bebrayan ing Kelurahan Kepanjenkidul ana wiwit jaman Walanda. Legendha iki nyritakake ngenani paraga turune RMT. Bawadiman kang minangka anak Kartodiwirjo liya Bupati Kulonprogo. sing ora Bawadiman diwenehi ajian pancasona kang diwenehi dening Eyang Djugo, sing gunane yaiku dheweke ora bisa tilar donya yen ngambah lemah. Amarga saka kapinteran lan kasektene, ing Blitar sisih kidul dheweke bisa ngalahake para penjajah lan nggawe bangsa Walanda kocar-kacir. Bawadiman diangkat dadi patih Blitar kanthi asma RM. Bawadiman Djojodigdo. Bawadiman uga minangka pawongan kang mbabad alas jati kanggo madegake sawijine padesan ing Kutha Blitar yaiku Kepanjenkidul. Patih Djojodigdo uga ngedegake omah kanggo kulawargane urip yaiku diwenehi aran Pasanggrahan biyen pesanggrahan iki didadekake sawijine papan panggenan kanggo bab kapemimpinan. Patih djojodigdo. Jaman para mudha ngangsu kawruh Sega gurih minangka ubarampe kang wajib ana nalika gendurenan ing adicara Haul Patih Djojodigdo. Sega gurih arupa sega putih kang wis dimasak karo uyah lan santen supaya rasane gurih. Sega gurih uga sinebut sega wuduk utawa sega wudlu. Ubarampe iki mujudake sawijine pralambang kanggo ngirim donga marang Nabi Muhammad. Ubarampe iki diwajibake amarga masyarakat percaya yen ing jaman biyen, Nabi Muhammad dipercaya mangan sega suci utawa sega wudlu. sajrone Legendha Pasanggrahan Patih Djojodigdo iki andhedhasar panemune Malinowski, William R. Bascom, lan Alan Dundes yaiku, (1) kanggo nyukupi kabutuhan naluri manungsa minangka (projective system), (2) minangka piranti pangesahan pranata- pranata lan lembaga-lembaga kabudayan, (3) minangka piranti panggulawenthah anak utawa para mudha, (4) minangka piranti kanggo ngawasi supaya norma iku tansah dituruti dening masyarakat, (5) minangka piranti kanggo menehi sangsi sosial utawa paukuman. Fungsi kang kinandhut sistem proyeksi 14
Legendha Pesanggrahan Patih Djojodigdo ing Kutha Blitar iki uga ngandhut sawijine piguna tumpram masyarakat panyengkuyunge. Piguna tumrap masyarakat kuwi uga sinebut nilai budaya. Nilai kabudayan kang kinandhut sajrone legendha PPD iki nganut teori saka Djarmaris, yaiku merang nilai budaya dadi limang perangan kang ana gegayutane klawan manungsa. Nilai budaya kang ana sajrone LPPD yaiku, nilai kapitayan percaya marang samubarang, tresna marang lingkungan, manungsa kudu tansah ngajeni wong kang luwih tuwa, manungsa kudu nduweni sikap welas asih, manungsa kudu nduweni sikap tulung tinulung, manungsa kudu nduweni sikap cerdhik, manungsa kudu nduweni sikap nriman. LPPD Djarmaris, Edward. dalam Beberapa Karya Sastra Daerah di Sumatra. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. 1993.Nilai Budaya Endraswara, Suwardi. 2010. Folklor Jawa, Bentuk, Macam, dan Nilainya. Jakarta: Penaku Hutomo, Suripan Sadi. 1991. Mutiara yang Terlupakan. Surabaya:Hiski Herusatoto, Budiono. 2003. Simbolisme Dalam Budaya Jawa. Yogyakarta: Hanindita Graha Widia Koentjaraningrat. 1985. Kebudayaan, Mentalitas dan Pembangunan. Jakarta: Balai Pustaka 1994. Kebudayaan Jawa. Jakarta: Pasanggrahan Patih Djojodigdo kang ana ing Kutah Blitar iki ngandhut samubarang kang nduweni makna. Makna simbol kang ana sajrone LPPD iki ditintingi nggunakake panemune Herusatoto lan Kuntowijoyo. Makna simbol kasebut ana ing ubarampe lan sesaji kang wajib ana nalika adicara Haul Patih Djojodigdo saben tanggal 1 ruwah. Makna simbol kasebut uga ngiket masyarakat panyengkuyunge supaya ngugemi lan nguri-uri tradhisi kang ana. Balai Pustaka 2009. Antropologi. Jakarta: Balai Pustaka Pengantar 2005.Pengantar 2009. Antropologi. Jakarta: Balai Pustaka Pengantar 2005.Pengantar Ilmu Kuntowijoyo. 1987. Budaya dan Masyarakat. Yogyakarta: PT. Tiara Wicana teorine Kuntowijoyo yaiku simbol minangka sakabehing samubarang kang njangkebi makna lan komunitas kayata tembung, basa, lelagon, mite, seni, upacara, tatalaku, barang, konsep, lan sapanunggalane. Pasanggrahan kang arupa barang uga mujudake sawijine pralambang. Pasanggrahan Patih Djojodigdo idhentitas dhaerah. Pasanggrahan Patih djojodigdo minangka papan panggenan masyarakat panyengkuyunge crita LPPD, wiwit saka panggrshe pamarintahan nganti tumekaning rakyat cilik. Pamrayoga Nganut iki nglambagake kanggo nyawijikake Meiviana, Astri. 2012. Legendha Putri Ngerit ing Desa Senden Kecamatan Kampak Kabupaten Trenggalek (Tintingan Folklor). Surabaya: Ora Kapacak Moleong, Lexy J. 2014. Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung: Remaja Rosdakarya Poerbatjaraka, W.J.S. 1939. Kamus Baoesastra Djawa. Jakarta: Pangecapan J. B. Wolters Purporsi, Dewi. 2011. Mitos dalam kajian Sastra Lisan. Malang: Pustaka Kaiwara Soejono dan Abdurahman H. 1997. Metode Penelitian. Jakarta: Rineka Cipta Kanthi nganalisis sawijine crita prosa rakyat kang awujud legendha, panliten iki dikarepake bisa dadi patuladhan marang panliti liyane kang uga nliti babagan kang saemper. Babagan kang migunani saka isi crita iki dikarepake bisa ndadekake masyarakat tansah nguri-uri lan tresna marang sawijine kabudayan. Kabudayan kang ana ing masyarakat bisa ndadekake masyarakat panyengkuyunge nduweni pamawas kang jembar. Saka pamawas kang jembar kasebut bisa ndadekake bangsa Indonesia dadi bangsa kang tansah ngrembaka. legendha Panliten ngenani Legendha Pasanggrahan Patih Djojodigdo minangka sarana kanggo nguri-uri sawijine kabudayan kang ana ing Kutha Blitar, mula panliti ana kang nduweni pangarep-arep nganakake panliten babagan legendha sarta aweh panyengkuyung tumrap lumakune kabudayan Jawa ing satengahing masyarakat jaman modern. KAPUSTAKAN Afiffudin dan Beni Ahmad. 2009. Metodologi Penelitian Kualitataif. Bandung: CV pustaka Setia supaya isih Sudaryanto.1998.Metode Linguistik (Bagian Pertama: Ke Arah Memahami Metode Linguistik). Cetakan ke 2. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. Sudaryanto (Ed). 2011. Kamus Pepak Basa Jawa. Yogyakarta: Badab Pekerja Kongres Bahasa Jawa Sugiyono. 2011. Metode Penelitian Kuantitatif Kualitatif dan R&D. Bandung:Alfabeta Sudikan, Setya Yuwana. 2001. Metode Penelitian Kebudayaan. Surabaya: Citra Wacana 2013. Kearifan Budaya Lokal. Sidoarjo: Damar Ilmu 2014. Penelitian Sastra Lisan. Lamongan: Pustaka Ilalang Tim ISBD Unesa. 2005. Ilmu Sosial Budaya Dasar. Unesa university Press Zulfahnur. 2007. Teori sastra. Jakarta: Universitas Terbuka Departemen Pendidikan Nasional Arikunto, Suharsimi. 2010. Prosedur Penelitian Suatu Pendekatan Praktik. Jakarta: Rineka Cipta Danandjaja, James. 1984. Folklor Indonesia Ilmu Gosip Dongeng dan lain-lain. Jakarta: Pustaka Grafiti 15