Tradhisi Lara Pangkon Ing Wewengkon Mojokerto Tintingan ( wujud, makna, pamanggih masarakat) TRADHISI LARA PANGKON ING WEWENGKON MOJOKERTO TINTINGAN (wujud , makna, pamanggih masyarakat) Sultan Dwi Varid Murianto S-1 Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah (Jawa), Fakultas Basa lan Seni, Universitas Negeri Surabaya ahr@mhs.unesa.ac.id Drs. Sukarman, M.Si. Dhosen Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah (Jawa), Fakultas Basa lan Seni, Universitas Negeri Surabaya Abstrak Sajrone purwaka ing ngisor iki bakal diandharake ngenani bab kabudayan. Saliyane iku ing ngisor bakal ngandharake ngenani kabudayan Lara Pangkon ing tlatah Mojokerto, uga ing purwaka iki bakal jlentrehake ngenani kabudayan ing jawa timur. Tujuwan panliten iki yaiku: (1) Ngandharake wujud tradhisi LP ing Mojokerto. (2)Ngandharake makna tradhisi LP ing sajrone nenikahan. (3) Ngandharake pamanggihe masyarakat wewengkon Mojokerto marang tradhisi LP. Manfaat panliten iki yaiku: Asile panliten iki yaiku Kabudayan minangka wujud tradhisi tinggalane leluhur kang isih dipercaya masyarakat semono uga kabudayan Jawa. Kabudayan Jawa iki maneka warna wujude, saben-saben dhaerah utawa saben suku nduweni tradhisi lan budayan dhewe-dhewe kabudayan ing Jawa Timur kaperang dadi wolu lan nduweni titikan dhewe- dhewe, uga diklompokake miturut budaya lan tlatahe, yaiku Jawa Mataram, Arek Samin, Tengger, Osing, Pandalungan, Medura Pulau, Medura Bawean lan Medura Kangan. Kabudayan nuswantara kaperang dadi telu yaiku (1) kabudayan lokal, (2) kabudayan dhaerah, (3) kabudayan nasional. Saben-saben kabudayan kasebut ora bisa tuwuh dhewe-dhewe, antarane siji kabudayan kelawan kabudayan liyane iku nduweni gegayutan kang bisa ndadekake katelune kabudayan kasebut ora ilang. Asil panliten nuduhake Tradhisi LP biyasane ditindakake dening masyarakat ing wewengkon Mojokerto. Tujuannindakake adicara LP iki supaya mangerteni yen putrane lanang utawa wadon arep nindakake nenikahan, uga digawe tetenger yen putra putrine arep mbangun bale wisma. Asil panliten nuduhake: Tradhisi LP biyasane ditindakake dening masyarakat ing wewengkon Mojokerto. Tujuan nindakake adicara LP iki supaya mangerteni yen putrane lanang utawa wadon arep nindakake nenikahan, uga digawe tetenger yen putra putrine arep mbangun bale wisma, sakliyane iku LP uga digawe hiburan ing adicara pawiwahan lan pungkasan uga digawe nguri - uri kabudayan ing wewengkon Mojokereto. Tradhisi LP isih diugemi dening masyarakat wewengkon Mojokerto, Masyarakat kasebut nduweni kapitayan dhewe - dhewe ngenani LP, sebab tradhisi iki ora nduweni babagan mitos utawa mistis, dadi Masyarakat bisa nindakake uga ora nindakake ora dadi ngapa. Ing adicara LP nduweni makna kang akeh, kayata jago kang digawa paraga loro uga nduweni makna dhewe,lan pacaturan kang ditindakake nduweni sesanti dhewe - dhewe. Dadi LP bisa digawe tuladha kanggo urip bebrayan lan kanggo sangu penganten anyar kang arep mbangun bale wisma. Tembung wigati: makna lan wujud tradhisi Lara Pangkon wewengkon Mojokerto kebudayaan PURWAKA limang subbab, yaiku (1) landhesane panliten, (2) punjere panliten, (3) tujuwane panliten, (4) paedahe panliten, (5) watesane panliten, lan (6) panegese tetembungan. Luwih jangkepe ing ngisor iki. Bageyan purwaka iki diprinci dadi Landhesane Panliten tradhisi tinggalane leluhur kang isih dipercaya masyarakat semono uga kabudayan Jawa. Kabudayan Jawa iki maneka warna wujude, saben-saben dhaerah utawa saben suku nnduweni tradhisi lan budayandhewe- dhewe. Ing jaman globalisasi kaya mangkene iki budaya Jawa tumrape masyarakat sithik baka sithik tansaya cures, sabab miturute masyaraka budaya Jawa ing jaman saiki kuna lan kalah karo Kabudayan minangka wujud budaya manca kang sarwa moderen lan canggih. Mula saka iku masyarakat mligine para mudha mudhi kudu bisa ngrembakakake budayane dhewe ing jaman globalisasi lumantar alat kang canggih. (2004:17) ngandharake yen kabudayan ing Jawa Timur kaperang dadi wolu lan nnduweni titikan dhewe† dhewe, uga diklompokake miturut budaya lan tlatahe, yaiku Jawa Mataram, Arek Samin, Tengger, Osing, Pandalungan, Medura Pulau, Medura Bawean lan Medura Kangan. Ing tlatah Mataraman yaiku tlatah kang manggon ing sisih kulon dhewe wewatesan Jawa Tengah, saengga kanthi cara sosio budaya tlatah iki mirip klawan Jawa tengah. Tlatah Panaragan ngrembaka ing tlatah Ponorogo ing satemene isih bagian saka wilayah Mataraman. Wilayah Arek yaiku bagiyan saka tengah Jawa Miturut panemune Sutarto 1
Jurnal Baradha. Volume 04, Nomor 15 Januari 2017 Timur, saka Gresik sisih lor nganti malang sisih kidul. Wewengkon Samin yaiku wilayah cilik ing perbatesan saka Jawa Tengah lan Jawa Timur. Wewengkon ing Tengger manggon pagunungan Tengger kang ana ing gunung Bromo. Wewengkon Osing manggon ing sisih wetan Jawa Timur ing kabupaten Banyuwangi. Wewengkon Pandalungan lan Madura. Saka perangan kabudayan kang wis di klompokake bisa dideleng yen budaya Jawa maneka warnane. ana ing antarane budaya Jawa yen kabudayan nuswantara kaperang dadi telu yaiku (1) kabudayan lokal, (2) kabudayan dhaerah, (3) kabudayan nasional. Saben†saben kabudayan kasebut ora bisa tuwuh dhewe†dhewe, antarane siji iku kabudayan kelawan kabudayan nnduweni gegayutan kang bisa ndadekake katelune kabudayan kasebut ora ilang. Kabudayan lokal ora bisa kuwat tanpa disengkuyung kabudayan dhaerah, kabudayan dhaerah ora bisa kuwat tanpa disengkuyung kabudayan nasional, lan uga sawalike. Kabudayaan dhaerah yaiku pamikiran saka gagasaning karya masyarakat dhaerah tartamtu. Sudikan (2001:4-6) ngandharake liyane pungkasan uga digawe nguri†uri kabudayan ing wewengkon Mojokereto. Tradhisi LP isih diugemi dening masyarakat wewengkon Mojokerto, Masyarakat kasebut nnduweni kapitayan dhewe†dhewe ngenani LP, sebab tradhisi iki ora nnduweni babagan mitos utawa mistis, dadi Masyarakat bisa nindakake uga ora nindakake ora dadi ngapa. Ing adicara LP nnduweni makna kang akeh, kayata jago kang digawa paraga Lara uga nnduweni makna dhewe,lan pacaturan kang ditindakake nnduweni sesanti dhewe†dhewe. Dadi LP bisa digawe tuladha kanggo urip bebrayan lan kanggo sangu penganten anyar kang arep mbangun bale wisma. Panliten tradihsi LP ing sajrone nenikahan iki sangertine panlitan durung tau dijupuk utawa diteliti. Panulis njupuk babagan kasebut amarga bab iki narik kawigaten yen ditintingi saka aspek makna, fungsi lan owah†owahane kabudayan. Babagan kang paling wigati saka LP iki bisa nnduweni pangaribawa kang gedhe banget tumrap masyarakat kanggo urip bebrayan. Tujuwane supaya mangerteni sepira wigatine LP kanggo masyarakat, iku uga kanggo nguri†nguri kabudayan Jawa supaya ora cures lan supaya tambah ngrembaka. lan ing sawijining kabudayan Mojokerto kang kalebu paraga saka kabudayan Jawa yaiku LP ing sajrone nenikahan. Tradhisi LP yaiku tradisi kang turun temurung ing wewengkon Mojokerto mligine tlatah Wates Negoro kecamatan Ngoro. Tradhiai LP utawa uga kang diarani jago LP dianakake nenikahan. Nenikahan utawa perkawinan nnduweni teges manunggaling jiwa Lara kang beda yaiku lanang lan wadon. Nganti tuwuh unen † unen saka masyarakat Jawa yaiku garwa kang ateges sigarane nyawa. Salah lokal sadurunge adicara Undere Panliten Underane panliten kang arep ditintingi, lan pamanggih yaiku masalah fungsi, makna Masyarakat marang tlatah Mojokerto. Masalah kang arep dirembug bisa diandharake kaya ing ngisor iki : (1) Kepriye wujude Mojokerto ? tradhisi LP ing tradhisi adicara LP (2) Kepriye makna saka tradhisi LP ing sajrone nenikahan ? Nenikahan minangka kabutuhane manungsa, nenikahan sabda saka hakekat wujud dhawuhing Gusti Pengeran kanggo menungsa supaya bisa nnduweni keturunan. Mula yen diwawas saka hakekate perkawinan iku minangka babagan kang sakral. Tatacara nenikahan adat Jawa minangka wujud nyata wawasane manungsa tumrap hakekate nenikahan kang fokus utamane ngarah menyang titis wiji (ngasilake keturunan). Mula perkawinan kudu tetep dilaksanakake amarga kodrat lan kewajiban saka Gusti kang Akariya Jagad. lan (3) Kepriye pamanggihe masyarakat Mojokerto ngenani tradhisi LP ? Tujuwane Panliten Tujuwan panliten iki kanthi umum yaiku ngasilake dheskripsi kang cetha ngenani tradhisi LP supaya tansaya cures kena pangribawane globalisasi ing jaman saiki. Kanthi mligi penliti iku nnduweni tujuan: (1) Ngandharake wujud tradhisi iki ora tradhisi LP Mojokerto. (2) Ngandharake makna tradhisi LP ing sajrone Tradhisi LP biyasane ditindakake dening masyarakat ing wewengkon Mojokerto. Tujuan nindakake adicara LP iki supaya mangerteni yen putrane lanang utawa wadon arep nindakake nenikahan, uga digawe tetenger yen putra putrine arep mbangun bale wisma, sakliyane iku LP uga lan digawe hiburan ing adicara pawiwahan nenikahan. (3) Ngandharake pamanggihe masyarakat wewengkon Mojokerto marangtradhisi LP. 2 ing ing
Tradhisi Lara Pangkon Ing Wewengkon Mojokerto Tintingan ( wujud, makna, pamanggih masarakat) Paedahe Panliten Asil saka panliten iki supaya bisa dadi wawasan lan njembarake kaweruhe panliti uga masyarakat. Panliten uga nnduweni pangarep†arep supaya tradhisi iki bisa tansaya ngrembaka, lan maedahi. yaiku minangka: (1) Kanggo nyengkuyung pangrembakane ilmu budaya Jawa . (2) Pangrembakane budaya Jawa mligine tradhisi LP ing sajrone nenikahan. (3) Rekaman budaya Jawa mligine tradhisi LP sajrone nenikahan supaya bisa digunakake kanggo arsip kabudayan. tujuwan panliten dheskritif yaiku kanggo njlentrehake, gegambaran, alasan kang urut utawa sistemetis lan bisa dibuktekake ing kasunyatan, kabudayan, sipat † sipat, prosedhur lan kahanan. Ing panliten iki nliti sakabehe subjek panliten yaiku babagan LP sajrone nenikahan nganti oleh dhata kang dikarepake. Dhata kang wis kasunyatan kang ana panggonan nggunakake metodhe ing dheskreptif kualitatif saengga bisa ngasilake dhata kang dibutuhake lan ngasilake dudutan. Koentjaraningrat 125) (1985: kanthi panliten Papan Panliten Watesane Panliten jlentrehake ngenani nenikahan banjur temu manten, khususe nenikahan ing wewengkon Mojokerto. Nenikahan minangka kewjiban tumrape manungsa, khususe tradhisi iki yaiku tumrap para masyarakat Jawa . Tradhisi LP beda klawan tradhisi-tradhisi liyane, ing kene mung ngadharake sangune mbangun bale wisma lan teges apa kang digawa nalika budhal menyang omahe penganten putri, kang kasebut iring-iring. Tradhisi LP ing kene mung Lokasi panliten ngenani LP ing wewengkon Mojokerto. Panliten iki ditindakake ing daleme informen lan paraga LP kang tau nindakake adicara LP. Tradhisi LP minangka ciri khas wewengkon Mojokerto, ing panliten iki ditindakake ing Desa Banyu legi Kecamatan Dawar Kabupaten Mojokerto ing daleme bpk Samijan lan ibu Paiton ingkang kagungan hajat mantu putra kang paring asma Selin Wahyuning Tiyas. Adicara ing daleme bpk Samijan iki nggunakake adicara LP kang diiringi karawitan Sriasih saka Jombang, uga kang dadi paraga LP yaiku cak Slamet lan cak Trubus. TATA CARANE PANLITEN Ing panliten iki panulis migunakake pendhekatan kualitatif. Bodgan lan Taylor sajrone paliten Moleong, kualitatifyaiku minangka prosedhur panliten kang ngasilake dhata dheskrepsi kang arupa tembung † tembung kang ditulis lisan lan solah bawa kang dijlimeti. Denzin lan Linclon (sajrone Moleong, 2002:3) ngandharake yen panliten kualitatif yaiku panliten kang nggunakake latar alamiah, kanthi maksut kanggo nafsirake prastawa kang dumadi lan dilakoni kanthi cara nggunakake metodhe kana ana. Sudikan (2001:85) metode panliten diselarasake karo maksud lan tujuan panliten. Sajrone panliten iki nggunakake metode panliten kualitatif dheskriptif kanggo nggaambarake kahanan kanthi luwih objektif. (2009:4) ngandharake Panliten kualitatif ing adicara Lara Pangkon asipat dheskriptif, amarga dhata kang diasilake awujud tetembungan lan saperanagan gambar uga makna kang ngandhut ana ing adicara Lara Pangkon. Dhata yaiku sawijine bahan kang nyata kang bisa didadekake dhasar kajian (Moeliono, 1989:187) ing panliten Lara Pangkon iki ing sajrone nenikahan iki bisa dijupuk saka dhata arupa lisan lan gambar. Dhata kang arupa lisan bisa diarani informasi lisan saka informan. Dhata kang arupa gambar bisa diarani dhokumentasi, dhata iki kuwat banget kanggo njlentrehna lan tanggung jawab panliten marang apa kang wis ditliti. 4.1 Gegambarane Kabupaten Mojokerto Bab gegambarane Kabupaten Mojokerto luwih dhisik diandharake sadurunge ngandharake asile panliten. Panulisan sejarah Kabupaten Mojokerto uga bakal diadharake ing ngisor iki, sejarah Kabupaten Mojokerto, kahanan kecamatan, pendhudhuk, pangupajiwa, pedhidhikan, agama lan warisan budaya. 4.1.1 Sejarah Kabupaten Mojokerto Kabupaten Mojokerto yaiku sawijining kabupaten kang manggon ing sisih wetan Jawa Timur. Kabupaten klawan Kabupaten Lamongan, Gresik, Sidoarjo, Pasuruan, Jombang. Malang, uga wewatesan Mojokerto uga nduweni wilayah pagunungan, ing wilayah sisih kidul Mojokerto ana gunung wlirang kang ambane (3.156m) lan gunung anjasmara (2.227m). Kabupaten Mojokerto uga nnduweni crita sejarahe Kabupaten kang gumathuk marang Mojokerto. Sawise Sang Prabu Sri negara Kertatiba, kraton Singhasari miturut wewenang saka Sang Prabu Jayakatwang saka Kadiri. Salah sawijine katurunan saka panguwasa Singasari, Raden Wijaya, banjur nyoba kanggo nulung leluhuripun. dheweke katurunan Ken Arok raja Singasari pisanan lan putra Dyah Lembu Tal. dheweke uga liyane, yaiku Naraya kondhang kanthi Sanggramawijaya. Miturut sumber-sumber sajarah, Raden Wijaya iku mantu Kertanagara sing isih iki wewatesan klawan jeneng 3
Jurnal Baradha. Volume 04, Nomor 15 Januari 2017 kalebu ponakan. Kitab Pararaton nyebutake dheweke pala krama anak saka Sang Prabu, nanging buku Nagarakertagama nyebutake dudu loro, nanging papat anak wadon ing kraton negara Jayakatwang di palakrama kabeh. nyerang Singhasari. ing wektu Kasoring jurit sing ditandhang Singhasri nyebabake Raden Wijaya nggolek panggon ngungsi jenenge Kudadu, kesel dioyak ing desa sing mungsuh amarga pasukane sing kari ana rolas, prajurit Raden Wijaya bisa nglintasi segara kanggo Madura lan ana pangayoman saka Arya Wiraraja. Saka bantuan Arya Wiraraja, Raden Wijaya banjur bali menyang Tanah Jawa lan ditampa dening Prabu Jayakatong. Ora suwe sawise dheweke diwenehi wilayah ing alas Terik supaya dibabat dadi desa, bisa kanggo benteng serangan mungsuh saka lor Brantas kali. Kabeh merga bantuan saka Arya Wiraraja banjur didadekake desa anyar jenenge Majapahit. Ing desa iki Raden Wijaya banjur mimpin lan ngumpulake kekuatan, utamane marang wong sing setya dening Kertanegara, pungkasan sing asale saka Daha lan Tumapel. Arya Wiraraja nyepakake pasukan ing Madura kanggo sing mbantu Raden Wijaya nalika wektu dibutuhake. Nyatane dheweke kurang seneng marang raja Jayakatwang. Taun 1293, Jawa katekan pasukan Cina sing dikirim dening Kubhilai Khan kanggo ngukum Singasari. Tekane iki dimangerteni dening Raden Wijaya dheweke njaluk ijin kanggo nggabungake pasukan Cina. Serangan menyang Daha dilakokake saka daratan lan kali, saka esuk nganti awan. lan Raden Wijaya 5,000 Pasukan saka China Daha. Kanthi pasukan kasil mateni kekuwatan sing mung setengah, Jayakatwang mundur kanggo ngungsi ing sajrone benteng. Sorene dheweke sadhar yen piyambake ora bisa mertahanake Daha maneh, Jayakatwang metu saka benteng lan masrahake ragane kanggo mengko dijupuk dening pasukan Cina. tentara kang disebut Majapahit. Ing 1215 Raden Wijaya iki dilantik minangka raja pisanan. Kapapat anak Kertanegara digawe permaisuri kanthi gelar Sri Parameswari Dyah Dewi Tribhu waneswari, Sri Mahadewi Dewi Dyah Narendra dhuta, Sri Jayendradewi Dyah Dewi lan Rajendradewi Sri Dyah Dewi Gayatri. paramita, Saka Tribhu Waneswari dheweke pikantuk putra kanthi asma Jayanagara minangka putra makutha sing mrentah ing Kadiri. Raden Wijaya isih nikah maneh, saka Jambi Sumatra, jenenge Dara Petak. Wong wadon liyane sing uga teka bebarengan Dara Petak yaiku Dara Orange, di palakrama dening raja duwe anak lanang kang aran Gusti Janaka, sing padha yaiku Adityawarman, raja Melayu ing Sumatra, Tekane wong wadon Lara Jambi iku asile kekadangan dening Kertanagara raja Melayu Jambi, supaya bisa bebarengan kanggo mbendung pengaruh Kubhilai Khan. Ing basis saka paseduluran raja Melayu, Srimat Tribhu Wanara Mauliwarmadewa , ngirim loro sedereke kanggo mbangun balewisma klawan raja Singhasari. lan pungkasane bali menyang tanah asale. Raden Wijaya mati ing 1309, banjur diganti dening Jayanagara. Kaya sakwise ing mangsa akhir pimpinane bapake, ing mangsa pimpinan raja Jayanagara akeh pemberontakan. wong-wong sing sadurunge ngrewangi Raden Wijaya ngedhekake lan ngiyanati kerajaaan Majapahit. pengaruh nyebabake akeh pahlawan sing lelabuane gedhe pungkasane dicap dadi mungsuh saka kerajaan. Ing kawitan Jayanagara uga kena pengaruh dening anjuran saka Mahapati sing dadi musuh kuwi, lan dheweke banjur nyadhari kesalahan mrintahake pengawale kanggo ngukum mati wong kapercayane iku. Ing kahanan kaya mengkono prajurit sing pinter lan wani jenenge Gajah Mada. Piyambake minangka karakter sing ngatur siasat, ing liya wektu bakal nggawa Gajah Mada ing kalungguan sing jajaran pemerintaha kerajaan Majapahit. iki luwih dhuwur ing Dikawal prawira loro lan 200 pasukan saka China, Raden Wijaya nyuwun ijin bali menyang Majapahit lan nyiapake pajeg kanggo Kaisar Kublai Khan. Nanging, kanthi nggunakake loro prawira lan pengawal bisa ditumpes dening Raden Wijaya. Dheweke mimpim pasukan Majapahit lan nyerbu pasukan Cina sing isih ana sisane, lan ora diselaki yen iku kabeh panyuwune Raden Wijaya sing bakal tumindak sing kaya mangkono iku. Telung ewu anggota saka pasukan kerajaan Cina Yuan ditumpes dening pasukan Majapahit, liyane mlayu metu saka Jawa. Akhire gegayuhane Raden Wijaya kanggo nyelehake Daha lan mbales Jayakatwang bisa diwujudake lan oleh bantuan saka tentara asing. Dheweke banjur nyatakake ngadege kraton Ratu Jayawisnuwadhani mrentah prajurite, 22 taun sadurunge mudhun dadi ratu lan diganti dening putrane saka dhedhaupane Hayam Wuruk Lasem, panguwasa Singasari. Hayam Wuruk dilantik dadi raja ing taun 1350 kanthi gelar Sri Rajasanagara. Gajah Mada ngawula minangka Patih Hamangkubumi maha Patih sing wis dijupuk nalika ngabdi marang ibune Sang Prabu. Ing pamarentahan Hayam Wuruk saka Majapait nggayuh. ambisi Gajah Mada kanggo njunjung nuswantara nampa asil ing wektu iki saengga pengaruh kekuasaan Majapahit dirasakake Sumatra, nganti Kalimantan, Maluku, lan Papua. terus Semenanjung Malaysia, 4
Tradhisi Lara Pangkon Ing Wewengkon Mojokerto Tintingan ( wujud, makna, pamanggih masarakat) Minangka asil perang Dyah Pitaloka lampus sabab perkawinan politik rong karajan ing Jawa wis gagal. Sajrone kitab Pararaton kasebut sing sawise kedadean Hayam Wuruk dianakake upacara gedhe kanggo ngurmati wong Sundha sing mati ing kedadean iku. Kudu dieleng-eleng ing wektu sing padha nggawa Kratoning nyata saka Majapahit uga nganakake sayembara kanggo mimpin dening senior jenenge Nala. ing 1389. Menantu sing uga ponakan dhewe jenenge Wikramawardhana munggah tahta dadi raja, iku langsung ora Kusumawarddhani kang bisa keturunan saka Hayam Wuruk. Panjenengane jumeneng kanggo rolas taun sadurunge mudhun ing kerajaan minangka pendheta. Sadurunge mudhun tahta dheweke ngongkon putrie, Suhita dadi ratu, nanging ora disetujoni dening Bhre Wirabhumi, Hayam Wuruk putra saka garwa ampil kang nyuwun tahta saka ponakane. royokan panguwasa iki pikantuk hasil perang saudara sing dikenal Perang Wirabhumi sing sadurunge oleh kemenangan, wekasane wis nylametake awak. Wirabhumi ilang malah pungkasanedipateni dening Raden Gajah. Kaluwarga nggawa dendam sing ora ana entheke. Sawetara taun sawise mateni Wirabhumi saiki ganti Raden Gajah dipateni amarga dianggep salah mateni bangsawan kasebut. kahanan pindhah saka pangawasan nalika Dyah Suryawikrama Girisawardhana munggah tahta. Piyambake ora suwe mimpin kerajaan amarga sawise serangan. ing tahun 1522 Majapahit diarani minangka kerajaan nanging mung kutha. Pemerintah ing pulau Jawa wis diuripake kanggo Demak dipimpin Adipati Unus, putra Raden Patah, pendiri kerajaan Demak kang isih keturunan Kertabumi. Panjenengane ngrusak Majapahit amarga kepingin males musuhe kang ngalahake Prabu Dyah Girindrawardhana Ranawijaya. Banjur ing 1478 Majapahit ancur dadi kerajaan penguasa nusantara lan berubah dadi daerah sing dikuwasi raja Demak. sarampunge penguasaan raja-raja saka Hindhu ing Jawa Timur diwiwiti dening Keng Arok netepake Kratoning Singasari, iki diganti dening wangun anyar saka Kakaisaran gaya Islam. Prabu Hayam Wuruk seda Dawarblandong, lan Kabupaten Mojokerto. Sacara umum wilayah Kabupaten Trowulan bisa dideleng saka aspek jembar wilayah, lan topologi. A. Letak Wilayah fisik kayata letak wilayah, Wilayah Kabupaten Mojokerto manggon ing antarane 1110 • QJDQWL0 • EXMXU timur lan antara 70• QJDQWL 0 OLQWDQJ selatan. Kanthi geografis Kabupaten Mojokerto ora winates karo pantai, mung winates karo wilayah kabupaten Mojokerto liyane Sisih lor: Kabupaten Lamongan lan Kabupaten Gresik Sisish Wetan Kabupaten Pasuruan Sisih kidul Sisih kulon : Kabupaten Sidoarjolan : Kabupaten Malang : Kabupaten Jombang Posisi utawa panggon Kota Mojokerto ana ing tengah-tengah Kabupaten Mojokerto sing tegese Kabupaten Mojokerto ngupengi wilayah Kota Mojokerto. B. Kondisi Topografi nnduweni karakteristik topografi sing dhuwur ing sisih kidul lan lor sing arupa pegunungan sing subur. Sisih tengah minangka wilayah dataran, kamangka sisih lor awujud dhaerah perbukitan kapur sing kurang subur. Kabupaten Mojokerto kang amba yaiku wilaya Kabupatene dhewe, yen wilayah Kutha mung sithik amarga wilayah kutha Mojokerto Mnggon ing sisih kulon perbatesan klawan Kabupaten Jombang. Kabupaten Mojokerto sing Wilayah Kabupaten Mojokerto nnduweni kemiringan tanah luweh saka 15 derajat yaiku 207,645 Km2, kamangka sisane awujud wilayah dataran karo tigkat kemiringan lahan kurang saka 15 derajat. Papan panggonan kang duwur ing wilayah Kabupaten kecamatan-kecamatan Mojokerto saka ingngisor rata-rata permukaan sing nnduweni ketinggian tertinggi yaiku Kecamatan pacet, ing ngendi ketinggiane manggon ing luweh 700 m saka permukaan laut. 500 m laut, kecamatan 4.1.2 Kahanan Kecamatan Kabupaten Mojokerto iku kasusun saka pirang-pirang kecamatan- kecamatan sing kalebu wewengkon Kabupaten Mojokerto ing antarane yaiku, Jatirejo, Gondang, Pacet, Trawas, Ngoro, Pungging, Kutorejo, Mojosari, Bangsal, Mojoanyar, Dlanggu, Puri, Jetis, Trowulan, kecamatan. Dene Sooko, Gedeg, Kemlagi, Kanthi administratif wilayah Kabupaten Mojokerto jumlahe ana 18 kecamatan, 304 desa. Luas wilayah kanthi keseluruhan Kabupaten mojokerto yaiku 692,15 km2, ing ngendi yen di dideleng wilayah Kecamatan Dawarblandong awujud kecamatan kanthi luas wilayah sing paling gedhe. Sebab ing wilayah Dawar Blandong dikebaki alas kang wewatesan karo Kecamatan Kemlagi. Kecamatan Dawar Blandong uga wewatesan karo 5
Jurnal Baradha. Volume 04, Nomor 15 Januari 2017 kabupaten Gresik, Dawar Blandong manggon ing sisih elor dhewe. C. Jembar Wilayah Kabupaten Mojokerto kaperang saka 304 desa, jembare wilayah Kabupaten Mojokerto yaiku 692,15 km2. Wilayah sisih lor Kabupaten Mojokerto kang paling amba dhewe yaiku Kecamtan Ndawarblandong. Kecamatan paling amba angka Lara yaiku Kecamatan Ngoro kanthi jembar 57,48 km2. Sabanjure iku, kasusul dening Kecamatan Jetis minangka kecamatan sing jembar wilayahe paling gedhe katelu ing Mojokerto kanthi jembar 57,17 km2. Kecamatan-kecamatan sing jembar wilayahe paling sithik utawa ciyut yaiku Kecamatan Bangsal, Sooko, lan Gedheg. Katelu kecamatan iku jembare paling sithik ing Mojokerto. Jembare Kecamatan Bangsal yaiku 24,06 km2. Kecamatan Sooko lan Gedheg jembare 23,46 lan 22,98 km2. langsung. Hla saderenge niku lak mesthi giro se utawi gendhing- gendhing, niku nggih mpun mulai QJOXPSXN &DN 6ODPHW -XQL 2016) Cak Slamet minangka narasumber uga paraga LP ngandharake menawa tradhisi LP iku bisa ditemokake ing adicara mantenan. Ewa semana tradhisi LP mung bisa ditemokake ing tlatah Mojokerto. Saliyane iku, tradhisi iki uga bisa diarani dadi ciri khas mantenane bebrayan Mojokerto. Sanadyan mangkono, ora saben adicara pahargyan temanten ing Mojokerto nggunakake LP. Kahanan iku gumantung dening sing nduwe kajat utawa sing mengku gati. Padatane, menawa sing mangku gati iku isih ngugemi tradhisi, tamtu bakal nggelar adicara LP. Kabupaten Mojokerto minangka salah sawijine kabupaten ing Jawa Timur sing nnduweni gunung utawa alas. Kecamatan ing Mojokerto sing kanggonan gunung yaiku Trawas, Pacet, lan Kuthorejo. Ora mokal yen telung Kecamatan iki nnduweni papan sing paling ndhuwur ing antarane ing Mojokerto. kecamatan-kecamatan Kahanan ing lemah wilayah kecamatan kasebut sing diukur saka ndhuwure segara. Dhuwure Kecamatan Trawas yaiku 800 m saka ndhuwure segara. Kapindho yaiku Kecamatan Pacet sing nnduweni ndhuwur 570 m lan kasusul Kecamatan Kuthorejo 500 m saka ndhuwure segara. liyane iku adhedhasar dhuwure 4.2 Wujud Tradhisi Lara Pangkon ing Wewengkon Adicara LP bisa dadi sarana panglipur ing adicara pawiwahan manten. Diarani mangkono, amarga saben-saben pagelaran LP, akeh warga desa sing nonton saperlu golek panglipur. Wiwit saka bocah cilik nganti diwasa akeh sing ngantu-antu pagelaran LP. Luwih-luwih menawa pagelaran iki diiringi gamelan langsung utawa live, bakal luwih akeh sing teka amirsani. Kejaba iku, sadurunge paraga LP nglaksakake kwajibane, para pengrawit bakal atur gegendhingan luwih dhisik utawa sing diarani giro. Paraga lara pangkon iki cacahe Lara sing disengkuyung karo para pengrawit utawa wiyaga. Paraga Lara iku dinggaambarake kaya sesulih saka manten wadon lan lanang. Paraga nggawa bokor sing lan ngrema, dene paraga nggendhong jago-jagoan ing pagelaran LP. Bab iku bisa dideleng ing pethikan wawancara ngisor iki. kapindho Mojokerto Tradhisi LP minangka tradhisi sing ana ing tlatah Mojokerto. Tradhisi ing adicara pawiwahan manten. Bisa uga diarani menawa dadi ciri khase pawiwahan mantenan ing Mojokerto. Kahanan iku dumadi amarga tradhisi iki bisa ditemokake ing pawiwihan mantenan tlatah Mojokerto. Kejaba iku, rikala semana tradhisi iki uga dianti-anti dening para warga ing sacedhake adicara pahargyan temanten. Bab iku bisa dideleng ing pethikan wawancara ngisor iki. iki ditindakake 7UDGKLVL ODUD SDQJNRQ QLNX ODN entene mek teng mantenan se Mas. ciri khase Niku nggih dadi mantenan teng Mojokerto. Trus Nek kapanane enten lara pangkon niku warga sekitar mesthi ngenteni mas. Nggih padha nglumpuk ningali ngoten. nek pamanggihe niku diiringi gamelan malih Napa NDQJJH SDUDJDQH QLNX VLQJ EDNX liyane kados lak kalih. Nek pengrawit kalih sindhen niku tambahan. Kalih niku sing pertama niku mragakakaken kaya-kaya sing nggadhah damel biasae disebutna jenenge sing nggadhah damel trus nggih nggadhah jeneng dhewe nggih niku Pak Turah. Paraga niki mbeta bokor kalih ngrema. Hla nek mpun mantun ngrema trus metu paraga kedua niki gegambarane kaya tiyang nglamar sing nggawa jago. Berarti niki ndugi manten lanang. Hla jenenge niku Pak &XNXS&DN6ODPHW-XQL Pethikan ing ndhuwur kajupuk saka asile Slamet. Narasumber wawancara karo Cak 6
Tradhisi Lara Pangkon Ing Wewengkon Mojokerto Tintingan ( wujud, makna, pamanggih masarakat) ngandharake menawa paraga LP cacahe Lara. Sepisan, paraga sing nggawa bokor lan ngrema iku minangka gegambarane sing nduwe gawe utawa bapake manten wadon. Paraga ing LP iki jenenge sing nduwe disebutake cundhuk karo gawe. Kejaba iku uga nnduweni jeneng tambahan sing baku yaiku Pak Turah. Jeneng mligi kanggo paraga panggawa bokor iki tansah ajeg tan tetep ana ing LP. Pethikan ing nduwur kajupuk saka asile wawancara karo Cak Slamet minangka paraga LP. Ing antarane tahun 1993 nganti 2000 isih akeh banget kang nggunakake adicara LP, ananging keterak ilining jaman tansaya maju uga tasaya modern adicara LP iki tansaya cures, amarga akeh kang wong padha pinter mejang uga paring pitutur marang temanten sarimbit. Mula saka iku Cak lan sakancane arang banget ngayahi Slamet jejibahan LP ing tahun-tahun modern. Paraga angka Lara yaiku paraga sing nggendhong iki jago-jagonan. Metune paraga sawise bparaga sepisan rampung anggone ngrema. Paraga pangrema jenenge kawuwuhan Pak Turah, dene paraga sing nggawa jago iki jenenge Pak Cukup. Paraga Pak Cukup minangka gegambarane saka bapake manten lanang sing nnduweni jago. Jago iku pitik sing wis kancik diwasa. Sejatine iki minangka pralambange jejaka sing wis kancik diwasa lan wis titi wancine rabi. Adicara LP iki minangka gantine adicara pasrah tampa ing wektu dina kalungguan iki, yen ing adicaca LP kang dibeber utawa dijlentrehake jangkep banget ora ana kang kari siji wae. Anaging ing wetu dina kalunnguan iki mung wejangan utawa pitutur tumrape para temanten sakLaran kang diwejangake dening para ustat utawa yai. Mula saka iku iku adicara LP lan pasrah tampa saiki beda banget. Sejatine TLP iki bisa digunakake kanggo pasrah lan panampa manten. Pasrah manten yaiku adicara ing pahargyan mantenan sing ditindakake dening sesulih saka kulawarga manten lanang kanggo masrahake manten lanang marang kulawarga manten wadon. Suwalike, panampa yaiku sesorah ing paharyan manten sing tujuwane nampa pasrahe temanten putra sing ditintakake dening wakil kulawarga manten putri. Adicara pasrah lan panampa iki kerep ditindakake nalika sarampunge temu manten. Dene adicara LP iku ditindakake sadurunge temu manten. Ewa semana, isi lan ancase ing dhialog paraga LP iku ngluwihi adicara pasrah lan panampa. Bab iku bisa dideleng ing pethikan wawancara ngisor iki. Ngene mas nek saiki TLP jarang digawe sebab adicara iku wis langkah ya tur miturute masyarakat wis kadaluarsa,akeh para priyayi jlentrehna bab-bab kang ngenani manten, nanging ing tahun-tahun iki adicara iku isi ana sing ngugemi uga isih ana sing naggap, lek biyen aku karo cak trubus (alm) isih akeh banget terop TLP sebab biyen jarang ana priyayi utawa ustat, nanging saiki uga jarang para ustat,yai,uga jlentrehna nanging beda karo TLP,yen LP iku jlentrehna bab Jawa kang akeh artine, yen saiki akeh para yai,ustat kang mejang marang temanten sarimbit,ngunu critane mas. &DN Slamet, 3 Juni 2016) digawe sebab bias saiki Tradhisi LP minangka sawijining tradhisi kang dadi cirikhas ing wewengkon Mojokerto. Mojkoerto sing akeh tradhisi uga pariwisata iki wis akeh dikenal masyarakat, mligine masyarakat njaba Mojokerto. Tradhisi lan Pariwisata kayata Tradhisi LP, Tradhisi adus ing sendhang, Tradhisi mantenan lan liya-liyane, uga Pariwisata sing akeh kayata Pariwisata ing Trowulan candhi-candhi, Kabudayan kang akeh kayata budya Banthengan, Lodrug, iki minangka Jaranan, Wayangan. Kabeh Kabudayan ing Mojokerto sawijine yaiku tradhisi LP. Bab iki bisa dideleng ing petikan dhialog ing ngisor iki. ,NL QJRPRQJ PDVDODK %XDGD\D \D gak mas, Mojokerto kekurangan budaya, aku biyen nom-noman nalikane nyambutgawe keperintaan mas,lah saksuwene aku nyambut gawe iku ana pengangkatan PNS, ning aku luwih milih dadi seniman mas, merga apa? aku yakin sawijining dina Budaya,Tradhisi, uga Pariwisata bakal tansaya moncer uga akeh, kaya tradhisi LP ing taune.(Cak Slamet, 3 Juni 2016). ing duwur dijupuk ,NL QJRPRQJ PDVDODK %XDGD\D \D gak mas, Mojokerto kekurangan budaya, aku biyen nom-noman nalikane nyambutgawe keperintaan mas,lah saksuwene aku nyambut gawe iku ana pengangkatan PNS, ning aku luwih milih dadi seniman mas, merga apa? aku yakin sawijining dina Budaya,Tradhisi, uga Pariwisata bakal tansaya moncer uga akeh, kaya tradhisi LP ing taune.(Cak Slamet, 3 Juni 2016). ing duwur dijupuk mas isih ing ing pemerintaan saka wawancara karo cak Slamet minangka paraga LP. yen dheweke luwih milih dadi seniman tinimbang pegawai negri, sabab dheweke tresna marang budaya lan kepingin nguri-nguri kabudayan ing Kabupaten Mojokerto. Mula saka iku miturut pamikirane Cak Slamet ing taun-taun modern bakal ana wolak walike jaman. 7
Jurnal Baradha. Volume 04, Nomor 15 Januari 2017 4.3 Makna Lara Pangkon lan Tata Cara Pahargyan Manten ing Mojokerto lan ing wilayah pahargyan Mojokerto, sebab iku nerangake kedadean kang bakal dialami, uga kanggo tetenger yen pengaten skakung isih jaka lan temanten putri isih perawan. Ing perengan iki bakal diandharake ngenani makna LP. Kejaba iku uga bakal diandharake tata cara nenikahan ing Mojokerto. Kahanan iku ditindakake amarga Lara Pangkon dumunung sajrone pahargyan manten. Mula saka iku bakal diandharake luwih dhisik tata cara pahargyan manten. Sesambungan antarane tradhisi LP iku penting banget tradhisi LP 4.3.1 Tata Cara Pahargyan Manten ing Mojokerto Perangan iki bakal nerangake tata cara utawa urut-urutane pahargyan manten ing Mojokerto. Sejatine tata carane padha karo tata cara temanten adat Surakarta, nanging bab iki kudu tetep diandharake supaya luwih cetha. Kejaba iku perangan iki ana sesambungane karo tradhisi LP. Dene ing rerantamane pahargyan manten Mojokerto yaiku: 4.3.1.1. Akhad Nikah Akhad nikah yaiku sawijining adicara kang iki wigati banget kanggo nenikahan, adicara dilaksanakake sakdurunge adicara temu manten. Adicara iki sawijining upacara kang religius uga kang hikmat ing nenikahan. Ijab qabul yaiku adicara penganten kang bakal ngucapake janji † janji nenikahan selawase. Bab iku bisa dideleng ing gambar lan pethikan wawancara ing ngisor iki. ·,MDE 4REXO LWX NDQ SURVHVL pengesahan perjodhohan supaya sah secara agama dan administrasi pemerintahan. Acara ini mas, manten diijabkan oleh penghulu saksinya. dan Kemudian mendapat buku nikah bukti sah diadministrasi. Ada juga mas yang hanya ijab qobul tanpa itu namanya ada buku nikah QLNDK VLUL %DJRQJ 0& Desember 2012 ) harus ada pamawas agama lan pamarentah. Kahanan iku amarga sawise ijab qobul bakal antuk surat sing awujud buku minangka bukti sacara ukum pamarentahan sahe nenikahan. Nalika ijab qobul kudu ana telung paraga. Paraga telu iku yaiku temanten lanang wadon, pengulu, lan seksi. Saduruge adicara iki, calon pinanganten putra lan putri kudu ngurusi lan njangkepi pirang-pirang sarat wiwit saka RT, desa, kecamatan, nganti tumekane KUA. Bab iku kudu ditindakake supaya nenikahane bisa diakoni dening ukum agama lan administrasi pamarentahan. 4.3.1.2 Temu manten minangka adicara temune pinanganten putra lan putri ing sasana pahargyan. Adicara temu manten nnduweni pirang-pirang perangan. Bisa uga diarani adicara sajrone adicara temu manten. Dene sawenehe adicara iku ing antarane: Tukar Kembar Mayang, Balang Gantal, Wiji Dadi, Sinduran, Timbang Bobot, Dhahar klimah unjuk rujak dogan, lan Sungkeman. Temu Manten .DODXPHPELFDUDNDQWHPXPDQWHQ mas, ini tidak bisa lepas dengan ijab qobul. Karena gini, temu manten ini boleh dilaksanakan apabila sudah melaksanakan ijab qobul. Yang sudah saya terangkan diawal tadi. Hla di dalam temu manten ini banyak langkah-ODQJNDKQ\D PDV (Bagong MC, 18 Desember 2016) temu manten dilaksanakake sakwise ijab qobul, kanggo nemokake penganten ing papan paregolan. Panggeh temanten iki kang ana sesambungane klawan LP, ana tembung- tembung kang diucapakeh marang paraga LP nalika panggeh temanten. Tata carane panggeh pinanganten putra kang ana sakjabane paregolan ing gurine, kang diiringi para sanak kadang penganten putra klawan sanak kadang mlaku bebarengan tumuju paregolan bakal ditemokake ing paregolan, ing kono uga kang siyap siyaga sak jerone terop yaiku penganten putri uga bakal ditemokake ing pregolan kang bakal nindakake balangangan gantalan. Ing sajrone adicara temu manten ana saperangan kagiyatan sing kudu di terusake, kayata ing ngisor iki: Adicara Narasumber mratelakake menawa ijab qobul minangka sarana kanggo ngsahake jejodhone manten lan wadon. Temanten putra ngucapake janji ing ngarepe pengulu minangka tandha bukti yen mangun bale wisma. Kejaba iku, ijab qobul minangka sarana sahe jejodhon manut lanang A. Tukar Kembar Mayang Adicara sajrone temu manten sing sepisan yaiku tukar kembar mayang. Tukar iku bisa diarani liru utawa ijol-ijolan, kembar iku padha, dene mayang bisa ditegesi kembang. Dadi adicara iki ijol- ijolan kembang utawa sekar. Arane sekar sing 8
Tradhisi Lara Pangkon Ing Wewengkon Mojokerto Tintingan ( wujud, makna, pamanggih masarakat) digunakake yaiku sekar adi kalpataru, Jaya ndaru, uga ana sing ngarani Jaya ndaru. Bab tukar kembar mayang bisa dideleng ing gambar lan pethikan wawancara ing ngisor iki. 4.3.2 Makna lan Tata Cara Lara Pangkon iki minangka punjer kanggo mangsuli underane panliten. Perangan iki kango njlentrehake tata cara lan makna tradhisi LP. Makna sing kinandhut ing LP luwih akeh manggon ing piranti sing digunakake yaiku sawung. Kejaba iku uga sadurunge kancik ing sawung utawa jago, bakal diandharake Serah Tampa (Ngrema ing LP). Kahanan iku amarga tata cara iku kanggo miwiti pagelaran LP. Perangan transisi. Ora kabeh panguripan utawa masa manungsa nnduweni kemampuan kanggo nglewati mangsa tanpa anane goncangan sajrone panguripan bebrayan. Amarga alas an iku, mula umume saperangan daerah ing Jawa , utamane ing Mojokerto nnduweni upacara adat sing tujuwane kanggo menetralisir goncangan kasebut. Adicara iki bisa dideleng saka adicara ngeculake anak gadis saka mangsane anak-anak ing mangsane dewasa. Ing mangsa trasisi iki, kanggo ndandani bab-bab sing dipengeni tujuwane biasane supaya wong tuwa nglakokake adicara sederhana sing tujuwane NDQJ QDQGDL PHQDZD DQDN SHUDZDQH ZLV GDGL ¶ NHPEDQJ• iku 4.3.2.2 Sawung (Jago) 4.3.2.1 Serah Tampa karo Ngrema (mbesa) Serah tradhisi LP diwiwiti yaiku saka ngrema, ing kono tariyane kaya ngrema kang ana ing lodrug. Ngrema ing wiwitane tradhisi LP diiringi klawan gendhing jula-juli ngrema kang ateges pagelaran tradhisi LP diwiwiti, mula saka iku ngrema di deleh ing ngarep kanggo tandha wiwitane tradhisi Lara Pangkon. tampa manten ing Anane tradisi perkawinan Lara pangkon ing Mojokerto ora adoh saka tradisi Msyarakat Mojokerto sing isih ngyakinake norma-norma agama, norma-norma adat, lan nyekel nilai-nilai moral sing nganthi saiki isih diperjuangake. Tradhisi LP sing nganthi saiki isih di lakokake yen ana sing nduwe gawe kanggo anak gadis sing isih perawan. Tegese sing isih prawan yaiku durung nate dijamah utawa gegayutan langsung kaya samestine pasangan sagarwa karo wong lanang, semono uga wong lanang sing isih jaka utawa durung rabi. iki awujud kebanggaane masyarakat, amarga kanthi ngadakake kagiyatan tradisi LP nuduhake pakurmatan kanggo wong tuwa, amarga bisa njaga anak sing isih prawan, lan pungkasane nganthi bisa nemokake jodone sing isih perjaka. Semono uga anak wedoke sing bisa nglewati masa keperawanane nganthi tumekane nikah awujud kabagyan lan kasenengane dhewe kanggo wong tuwa, uga kanggo wong wadone dhewe, kluarga besare, tanggane lan masyarakat sing mencintrakan masyarakat sing harmonis. Masyarakat sing bisa njaga unggah -ungguh, mahami aturan adat, masyarakat sing nnduweni dugo (masyarakat sing nnduweni moral). Tradisi kaya Ing panguripane manungsa, manungsa iku nglakokake sing jenenge siklus panguripan, kanthi cara garis besare, siklus panguripane manungsa bisa dibedakake dadi papat bageyan, yaiku lahir, dewasa, nikah lan mati. Sajrone nglewati fase-fase iku, manungsa umume ngalami sing disebut krisis Mojokerto tradisi Lara pangkon sing sajrone mangerteni ngenani makna sawung (Jago) nnduweni makna sing sesuai karo pangertenane dheweke ngenani sawung (jago) awujud simbol kejantanane wong lanang. Pawongan sing arepe nikah, kejantanane wong lanang sing dibutuhake, wong lanang sing jantan diarep-arep bisa menehi keturunan sing apik, keturunan sing akeh, bisa mbimbing kluarga, mbimbing anak-anake lan bojone. Supaya luwih cetha jago-jagoan ing tadhisi LP bisa dideleng ing gambar lan pethikan ngisor iki. Masyarakat muslim Jawa Jago iki digawe teka pring sing di bentuk mirip karo jago, warnae elare, cucuke, swiwine, nek sing beda iku nang buntute. Buntute iku digawe teka kain sing wernane uwakeh, warna ijo, biru, ungu, biyasane malah sewek sing digawe. Nek ta digawa isa ketok pating digendhong duwawa klewer, buntute. iku uwabot hlo, wong nek kapanane tak gendhong iku tak deleh meja, gak kuwat wong sakjam ngadek karo gendhong jago hare. kapanane tur maneh Jago sing digawa Apa gunane yen wong lanang nnduweni praupan sing ngganteng lan bagus (berwajah bagus), ananging dheweke ora jantan, ora bisa menehi keturunan, babagan sing kaya mangkono ora ana gunane. Amarga wong sing wis nglakoni bale wisma tujuwane kanggo nggolehne keturunan utawa momongan (anak), sakliyane iku, bisa njaga pandengane wong lanang dadi tentrem, semono uga wong wadon diarepake bisa menehi katentreman lan kabagyan kanggo garwane sing lanang, lan anak-anake. 9
Jurnal Baradha. Volume 04, Nomor 15 Januari 2017 Sebab ana wong wadon sing nnduweni garwa sing ngganten, ananging ora bisa nduding (menunjuk dengan jari telunjuk † julukan orang Jawa menyebut orang laki-laki yang fungsi kelaki- impoten), lakiannya pungkasane ndadekake rusake bale wisma ing sapepadhane. Sebab fungsi pelanangane ora bisa difungsikake kaya saengga nyebabake rasa bingunge sing wadon lan ora menehi kabgyan kanggo wong wadone. Sakliyane iku, uga nyusahake yen kepengen nnduweni keturunan. kurang sempurna/ sing dikarepake, Simbol jago sajrone tradisi nenikahan LP ditekakake ing adicara kasebut dudu sawetara mas- masan wae, ananging nnduweni makna luweh yen awake bisa mahami lan mangerteni apa sing ana ing sing sanjerone. ditumekakake sajrone tradisi kasebut diarepake uga bisa nnduweni paedah kayata ing panguripan saben dina. Wong lanang sing disimbolake karo Jago diarepake uga kudu bisa dadi pelanangan sing siap tarung ing nduwure kasur lan bisa menehi keturunan sing akeh kaya diibaratake pelanangan Jago. Mula, ibarate Jago sing gagah pideksa siyap nglindungi sapa wae. Ing sakliyane iku, simbol Maknane Jago-jagoan ing tradhisi LP bakal diandharake iku ditindakake amarga ing tradhisi LP, jago-jagoan saben dadi punjer perangane. Supaya luwih jangkep lan gampang dingerteni, mula ing perangan iki bakal diwuwuhi gambar. siji mbaka siji. Kahanan lan dijlentrehake kabeh A. Gulune Jago Perangan jago sabanjure sawise ndhas yaiku gulu. Gulu yaiku perangane ndhas sing wujude dawa lan manggone sangisore ndhas. Dene barang urip sing nnduweni gulu yaiku manungsa lan kewan. Gulu minangka perangan wigati amarga sajrone gulu dumunung gorokan kanggo mlebu metune angina kanggo ambegan. Kejaba iku, uga kalebu piranti ing awak kanggo mlebune panganan (sistem pencernaan). Jago-jagoan ing tradhisi LP uga dicaritakake nnduweni gulu padha karo pitik jago sing sateme. Gulu jago-jagoan iki wujude dawa lan dikupengi wulu. Wulu sing ngupengi awarna ireng, putih, abang, lan kuning. Gulu jago-jagoan iki uga kanggo nyantholake kalung sing nyambung ing cucuke jago. Supaya luwih cetha bisa dideleng gambar ing ngisor iki. Tunggul sing tegese unggul dene wulung bisa ditegesi aweh. Mula ana tetembungan mulungake saka iki ngandhut tansah menehi marang wong liya. Menehi ing kene yaiku menehi pitulungan. Kahanan iku amarga manunga urip ing alam ndonya diwajibake tansah tilung-tinulung marang sapadha-padhane. tembung linga wulung. Dadi gulu filosofi yaiku kudu Dideleng uga saka wujude gulu jago sing ndhuwur, maknane wujud gulu lan arane yaiku yen nnduweni donya bandha drajad pangkat sing dhuwur, manungsa kudu seneng tetulung marang liyan. Sejatine tetulung iku ora ngenteni sugih lan nnduweni drajad, ewa semono tansaya diwajibake marang pawongan sing diwenehi kasugihan lan drajad pangkat dening Gusti supaya tetulung. Ngelingi menawa donya bandha bisa sirna, drajad pangkat bisa minggat. Yen manungsa urip tansah gelem tetulung marang sapadha, bisa-bisa ora bakal ana wong kang nandhang kasangsaran. Upamane wong sugih gelem dana driyah marang wong ora nduwe, tamtu kasangsarane wong sing ora nduwe iku bakal suda, sokur yen bisa sirna. Semono uga kudu dieling dhawuhe Gusti sapa wonge gelem tetulung marang liyan, Aku bakal paring pitulungan nalika dheweke nandhang kasusahan saka dalan sing ora kanyana- nyana. 5.1 Dudutan turun temurun ing wewengkon Mojokerto mligine tlatah Wates Negoro kecamatan Ngoro. Tradhiai LP utawa uga kang diarani jago LP dianakake sadurunge adicara nenikahan. Nenikahan utawa perkawinan nnduweni teges manunggaling jiwa Lara kang beda yaiku lanang lan wadon. Nganti tuwuh unen † unen saka masyarakat Jawa yaiku garwa kang ateges sigarane nyawa. minangka Tradhisi LP yaiku tradisi kang kewajibane manungsa, nenikahan saka hakekat wujud lan sabda dhawuhing Gusti Pengeran kanggo menungsa supaya bisa nnduweni keturunan. Mula yen diwawas saka hakekate perkawinan iku minangka babagan kang sakral. Tatacara nenikahan adat Jawa minangka wujud nyata wawasane manungsa tumrap hakekate nenikahan kang fokus utamane ngarah menyang titis wiji (ngasilake tetep keturunan). Mula perkawinan dilaksanakake amarga kodrat lan kewajiban saka Gusti kang Akariya Jagad. Nenikahan kudu Gambar ing ndhuwur nuduhake gulune jago ing tradhisi LP. Gulune Jago uga nnduweni aran lan makna sing dijlentrehake dening paraga pagelaran LP. Arane gulune yaiku tunggul wulung. Tradhisi LP biyasane ditindakake dening masyarakat ing wewengkon Mojokerto. Tujuan nindakake adicara LP iki supaya mangerteni yen lanang utawa wadon arep nindakake putrane 10
Tradhisi Lara Pangkon Ing Wewengkon Mojokerto Tintingan ( wujud, makna, pamanggih masarakat) nenikahan, uga digawe tetenger yen putra putrine arep mbangun bale wisma, sakliyane iku LP uga digawe hiburan lan pungkasan uga digawe nguri † uri kabudayan ing wewengkon Mojokereto. ing adicara pawiwahan 5.2 Pamrayoga Moleong, Lexy. 2009. Metode Penelitian Kualitatif. Bandung: PT. Remaja Rosdakarya. Simon, Fransiskus. 2008. Kebudayaan Dan Waktu Senggang.Yogyakarta: Jalasutra. Sudikan, Setya Yuwana. 2001. Metode Penelitian Budaya. Surabaya:Unesa Unipres- Citra Wacana. ing Wewengkon Mojokerto bisa digunakake minangka sarana lan prasarana kanggo ngraketake kluarga, bisa uga masyarakat supaya mangerteni kabudayan sing wis turun temurun ana ing jaman nenek moyange mbiyen. Tradisi LP iki bisa di rembakake karo anak putune awake dhewe mbesuk. Tradisi Lara Pangkon Lara Pangkon digunakake dadi sarana lan prasarana kanggo ngraketake kulawarga, dulur lan masyarakat amarga kanthi nganakake tradisi Lara Pangkon wong sesepuh bisa ngungkapake rasa seneng lan ayeme amarga mangerteni yen anake wis bisa njaga harkat lan martabate kluarga kanthi iku bisa dheweke oleh dianakake yen anak prawan ketemu karo wong lanang sing isih jaka. Mula saka iku Tradisi Lara Pangkon iku bisa dianakake yen anak wadon sing isih prawan ketemu karo wong lanang sing isih perjaka. jodho. Lara Pangkon Sudikan, Setya Yuwana. 2001. Metode Penelitian Sastra Lisan. Lamongan: CV. Pustaka Ilalang Group. Sukarman. 2006. Pengantar Kebudayaan Jawa Surabaya: UnesaUnipress. Revianto B.S Yogyakarta: Tentang Budaya, 2003. .dhata-BPS Kab. Mojokerto.ac.id Kanggo mahasiswa jurusan Basal an Sastra Jawa, asil panliten iki bisa didadekake dhasar kanggo ngenekake panliten, nyinaoni, nganalisis lan mahami Kabudayan, mligine sajrone Tradisi Lara Pangkon ing Wewengkon Mojokerto, Jawa Timur. KAPUSTAKAN KAPUSTAKAN $OL )DFKU\ 5HIOHNVL SDKDP · .HNXDVDDQ -DZD Jakarta: dalam Gramedia, 1986. Indonesia Modern. Alwi, Hasan (Pimred). Kamus Besar Bahasa Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka 2001. Ardianto, E.S. Mengenal Adat Istiadat dan Hukum Adat di Indonesia. Surakarta: LPP UNS dan UNS Press, 2008. Danandjaja, James. 1984. Filsafat Indonesia (Ilmu Gosip, Dongeng dan lain- lain). Jakarta: Pustaka Utama Grafiti. Endraswara, Suwardi. 2010. Foklor Jawa . Bentuk, Macam, dan Nilainya. Jakarta : Penaku. Koentjaraningrat. 1987. Kebudayaan Jawa . Jakarta: Balai Pustaka. Koentjaraningrat. 1987. Kebudayaan Jawa , Mentalitas dan Pembangunan Jakarta: Gramedia. Kuntowijoyo. 1987. Budaya dan Masyarakat. Yogyakarta: PT. Tiara Wacana. 11 .