TRADISI ZIARAH MAKAM SUNAN PANDAN ARAN ING DESA PASEBAN KECAMATAN BAYAT KABUPATEN KLATEN Agung Kurniadi 11205244010 Sarining Panaliten Panaliten menika gadhah ancas kangge ngandharaken mula bukaning tradisi, prosesi lampahing tradisi, makna simbolik sesaji saha paedah wonten salebeting tradisi ziarah ing makam Sunan Pandan Aran. Panaliten menika ngginakaken panaliten kualitatif. Caranipun ngempalaken data ing salebeting panaliten ngginakaken pengamatan berperan serta (observasi partisipasi) saha wawancara mendalam. Pirantining panaliten inggih menika panaliti piyambak, saha dipunbiyantu mawi piranti panyengkuyung sanesipun. Caranipun nganalisis data ingkang dipunginakaken inggih menika teknik analisis induktif. Asiling panaliten menika nedahaken bilih: (1) mula bukaning tradisi inggih menika dipunwiwiti sasampunipun makam Sunan Pandan Aran dipunpindah dening Sultan Agung saking ngandhap Masjid Golo ing Banyubiru dhateng Gunung Cakrakembang, masarakat panyengkuyung ugi pitados bilih Sunan Pandan Aran wali ingkang nyebaraken agami Islam saha tiyang ingkang kinasih dening Allah, satemah ziarah ing makam Sunan Pandan Aran saged paring barokah dhateng masarakat panyengkuyungipun; (2) prosesi tradisi dipunbedakaken dados kalih: (a) ziarah I, ziarah ingkang ngginakaken sesaji kadosta sekar, kemenyan saha toya genthong sinaga. Lampahipun ziarah I menika mundhut tiket, nitipaken sendal, daftaraken dhiri, nyawisaken sekar ing baki, matur Jurukunci, ngobong menyan, nyekar ing makam Sunan Pandan Aran, mundhut toya genthong sinaga, saha (b) ziarah II, ziarah ingkang boten ngginakaken sesaji ing salebeting prosesi, lampahipun inggih menika mundhut tiket, nitipaken sendal, daftaraken dhiri saha tahlilan ing makam Sunan Pandan Aran. Bedanipun ziarah I saha ziarah II inggih menika, ziarah I beta sekar saha menyan kangge ubarampe, manggihi Jurukunci lajeng mundhut toya saking genthong sinaga, menawi ziarah II boten ngginakaken sekar saha kemenyan, boten matur Jurukunci saha boten mundhut toya genthong sinaga; (3) makna simbolik sesaji ingkang dipunginakaken ing tradisi ziarah makam Sunan Pandan Aran inggih menika saged kangge sesulih lampah ing salebeting tradisi, saha dados ancasing para peziarah ingkang nindakaken tradisi supados pikantuk barokah saking Gusti ingkang Maha Kuwaos lumantar ziarah ing makam Sunan Pandan Aran; (4) paedahipun tradisi tumrap masarakat panyengkuyung saha daerah inggih menika: (a) paedah nguri-uri kabudayan; (b) paedah spiritual saha (c) paedah ekonomi. Pamijining Tembung : tradisi, ziarah, saha Sunan Pandan Aran BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 81
Abstract This research is conducted to describe the history of the tradition, the procession tradition, the symbolic meaning of the offerings and the benefits of doing the tradition of pilgrimage at the tomb of Sunan Pandan Aran. This research uses qualitative research. How to collect data in this study using participant observation (participatory observation) and in depth interviews. This research tool is the researchers themselves with the help of other supporting equipment. The way the data analyzed in this study were inductive analysis techniques. How to validate the data by means of triangulation and triangulation methods . The results of this research indicate: (1) the history of this tradition came from the tomb of Sunan Pandan Aran moved by Sultan Agung of the mosque in Golo Banyubiru to Mount Cakrakembang. Community support is also believed that Sunan Pandan Aran is the mayor who spread the religion of Islam and to the loved ones of God, for the pilgrimage at the tomb of Sunan Pandan Aran can be a blessing to the community member supporters; (2) the process of tradition is divided into two: (a) the first pilgrimage, a pilgrimage which use such offerings of flowers, incense and genthong sinaga waters. Process first pilgrimage started from buying a ticket, entrusts shoes, move the flowers into the tray, speaking to Jurukunci, burn incense, laying flowers at the grave of Sunan Pandan Aran, take genthong sinaga waters and (b) second pilgrimage, a pilgrimage that does not use the offering the pilgrim process, the process starts from buying a ticket , entrusts shoes, register and read the tahlil at the tomb of Sunan Pandan Aran . Differences first pilgrimage and second pilgrimage is a first pilgrimage brought flowers and incense, see the next Jurukunci take sinaga genthong waters, whereas second pilgrimage did not bring flowers and incense, do not meet Jurukunci and do not take genthong sinaga waters; (3) the symbolic meaning of offerings that can be used to replace tadisi process and become the destination of pilgrims who carry out the tradition in order to get a blessing from God through pilgrimage at the tomb of Sunan Pandan Aran; (4) the benefits to the community tradition of supporting and regions: ( a) the benefits of preserving the culture; (b) spiritual benefit and (c) economic benefits. Keywords: tradition, pilgrimage and Sunan Pandan Aran. A. PURWAKA Masarakat Jawi ing jaman modern, saperangan ingkang tasih wonten pitados dhateng arwah nenek moyang Kadadosan leluhuripun. utawi ical saking menika boten saged tuwuh tradisi wonten pagesangan masarakat Jawi piyambak. ingkang Tradisi dipunwarisaken dening para leluhur, saha tasih dipuntindakaken masarakat panyengkuyungipun. ingkang sampun BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 82
Kapitadosan masarakat Jawi dhateng arwah para leluhur menika, dipunwujudaken kanthi cara ziarah makam. Tradisi ziarah makam piyambak asring dipuntindakaken dhateng makamipun para ulama Islam ingkang nyebaraken agami utawi dhateng makamipun tiyang ingkang gesangipun gadhah seda kakiyatan saha gadah peran ingkang awrat. Makam- tiyang makam para ulama utawi ingkang menika, masarakat dipunpitadosi penyengkuyung barokah saking Gusti ingkang Maha Kuwaos. satunggaling makam dipunpitadosi tasih ingkang masarakat gadah barokah, inggih menika makamipun Sunan Pandan Aran ingkang mapan ing Gunung Jabalakat, Desa Cokrokembang Bayat, Kecamatan Paseban, Kabupaten Klaten. Sunan Pandan Aran kalebet ulama penyebar agami Islam ing daerah Jawi Tengah, mliginipun ing tlatah Bayat. Sunan kalebet Pandan Aran menika muridipun Wali Sanga, inggih menika Sunan Kalijaga. Sunan Pandan Aran piyambak boten kalebet ing Wali Sanga sanadyan pikantuk gelar Sunan, ananging dados Wali Pinutub. ingkang linuwih linuwih gadah Salah ing Makam Sunan Pandan Aran dipuntliti amargi ing jaman samenika kathah tradisi sampun kasingkir Jawi dening ingkang tradisi ngamanca mlebet Indonesia. Pawadan kaping kalih panaliti nliti tradisi kasebat, amargi wonten makam Sunan Pandan Aran menika gadah sejarah ingkang Tradisi ziarah ingkang BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 dereng tiyang menika komplek mangertos. makam Sunan Pandan Aran, ugi wonten saking ingkang boten genthong Sinaga makam-makam wonten ingkang sanesipun. dipuntindakaken peziarah menika ugi beda-beda, mila kedah saha dipunwedharaken. dipuntliti Pawadan pungkasan, ingkang menawi dipunbandhingakaen kalihan makam-makam penyebar agami Islam menika beda, makam Sunan Pandan Aran menika gadah arsitek bangunan arupi makam raja- raja, kadosdene makam raja wonten Imogiri Yogyakarta. Panaliten kathah Salebeting toya barokah ing Prosesi para ulama menika paring dipunkajengaken seserepan babagan Jawi, mliginipun tradisi ziarah ing Makam saha Sunan ngandharaken ingkang wonten ing salebeting ziarah makam Sunan Pandan Aran. Panaliti nliti tradisi menika ugi gadah ancas supados tradisi Jawi menika tansah lestantun, dipunjagi saha dipunuri-uri dening masarakat. saged tradisi Pandan Aran folklor B. GEGARAN TEORI Folklor menika dumadi saking lore. folk kalih Tembung folk gadhah teges kolektif. Folk ugi saged gadhah teges rakyat, menawi tradisi, (Endraswara, 2012:58). Folklor saged dipunsebat salah satunggaling wujud tradisi masarakat. Miturut Alan Dundes (lumantar Dananjaya, 1984: 1), inggih menika satunggal kelompok tiyang ingkang gadhah ciri- tembung, saha lore tegesipun folk 83
ciri fisik, sosial, saha kabudayan, dipunbedakaken saengga kelompok-kelompok saking sanesipun. ingkang inggih menika langkung masarakat sampun gadhah tradisi, sampun kabudayan dipunwarisi temurun, sakedhikipun kalih generasi, saha dados gadhahanipun masarakat kanthi kolektif. Tembung kaping kalih inggih menika lore, ingkang gadhah teges tradisi folk, saperangan kabudayanipun, ingkang dipunwarisaken kanthi turun temurun kanthi lisan utawi kanthi tuladha isyarat, piranti pambiyantu gerak kangge ngemutaken, (Dananjaya, 1984: 1-2). Folklor ugi gadah ciri-ciri ingkang kathah, mliginipun ciri-ciri folklor Jawi miturut Endraswara (2010:6) wonten sedasa. saged Ananging, awrat ingkang turun Saking kalih pangertosan saha ciri-ciri saged dipunpendhet dudutan, bilih folklor inggih menika perangan kolektif kabudayan ingkang dipunwarisaken kanthi turun temurun saking generasi saderengipun kanthi cara lesan utawi tuladha gerak isyarat. Andharan menika nedahaken, bilih ziarah ing makam Sunan Pandan Aran ugi kalebet ing makam Sunan Pandan Aran sampun dipuntindakaken awit saking rumiyin dumugi samenika. Masarakat panyengkuyung ingkang nindakaken kantun ziarah menika tradisi nerasaken saking para masarakat saderengipun. panyengkuyung menika Tradisi dipunwarisaken mawi cara lesan, mliginipun dhateng para Jurukunci folklor kalawau ing folklor. Ziarah ziarah BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 ingkang nyowanaken para peziarah. Purwadi (2009:2) ugi ngandharaken dipunlestantunaken bilih sami dening masarakat saha nyengkuyung kanthi semangat, boten wonten paksaan. Folklor asring gadhah gegayutan kalihan ritual mistik saha ancasipun ingkang kagem pikantuk gesang tentrem. folklor ingkang ihklas Tradisi utawi adat istiadat ugi asring dipunsebat adat tata tindakan. Tradisi asringipun dipunwarisaken turun-temurun saking kanthi cara nenek moyang-ipun, tasih dipuntindakaken dening masarakat. lumantar Miturut Koentjaraningrat Herusatoto (2008:164-165), tradisi saged dipunperang dados sekawan tingkatan, inggih menika: (1)Tingkat nilai budaya; (2)tingkat norma- norma; (3)tingkat hukum saha tingkat aturan khusus. Saking saha pangertosan menika, saged dipunmangertosi menawi tradisi dipunwarisaken nenek moyang dhateng generasi salajengipun saha dipuntindakaken masarakat tasih panyengkuyung kasebat. tradisi Tradisi ugi ngandhut nilai-nilai ingkang dipunpitadosi masarakat ingkang sami kersa nguri-uri tradisi menika kanthi hukum tartamtu. tradisi ingkang dipuntindakaken masarakat Jawi, inggih menika tradisi ziarah. Adhedhasar pangertosan sampun ingkang tradisi dipunandharaken para ahli, ziarah ing makam Sunan Pandan Aran ugi kalebet ing salah satunggaling wujud tradisi. Ziarah ing makam Sunan tasih Pandan Salah satunggalaing tasih Aran menika 84
rumiyin dipuntindakaken lumantar dumugi ingkang saking tradisi ziarah menika mewariskan salajengipun dhateng (saking jurukunci rumiyin dhateng jurukunci salajengipun). saking samenika, ugi sesepuh para generasi Tembung ziarah piyambak asal- ipun saking basa Arab, inggih menika ziyarah. Kanthi etimologis, ziarah mengku saged teges kunjungan, dhateng tiyang gesang utawi tiyang ingkang sampun pejah. Ananging, wonten pamanggihipun masarakat kathah, ziarah menika kagiyatan kunjungan dhateng tiyang ingkang sampun pejah, mawi makamipun, (Ruslan, 2007:6). Masarakat Jawi, asring nyebat ziarah menika kanthi tembung nyekar. Pangertosan nyekar inggih menika, sowan dhateng makam tiyang ingkang sampun seda, kembang nyebaraken lajeng (asringipun kembang mawar) ing makamipun saha dongakaken tiyang ingkang menika. dipunkubur Tembung makam piyambak, ing basa Jawi inggih menika minangka panyebutan ingkang langkung inggil (hormat) tembung dhateng pasareyan. Dene tembung pasareyan menika asal-ipun saking tembung kriya, ingkang gaadah teges sare, (Ruslan, 2007: 64). Ancasipun nindakaken ziarah (lumantar miturut Purwadi, dkk. Ruslan, 2007:7) inggih menika, supados tuwuh raos stimulus ingkang paring arah, motivasi saha kesadaran ingkang supados nurut, tunduk nindakakenaken perintah- ipun Gusti. Saking pangertosan menika, saged dipunpendhet dudutan saestu, BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 bilih ziarah inggih menika kunjungan dhateng makamipun tiyang ingkang sampun seda saha maosaken donga kagem tiyang ingkang sampun seda menika. Tradisi ziarah ing makam Sunan Pandan Aran ugi saged dipunsebat ing satunggaling upacara tradisional. Kawontenan menika adhedhaasar saking wontenipun prosesi ingkang dipuntindakaken dening masarakat panyengkuyung saking dumugi samemenika. Upacara tradisional ugi gadah Miturut unsur-unsur. Koentjaraningrat (1990:378) wonten kalihwelas unsur, inggih menika: (a) sesajen; (b) paring kurban; (c) donga; (d) dhahar sesarengan dhaharan sampun dipunsucekaken ingkang kaliyan donga; (e) nari tarian suci; (f) nembang (g) nindakaken prosesi utawi pawai; (h) nindakaken seni drama suci; (i) puasa; (j) intoksinasi utawi mabok, trance; (k) mertapa; saha (l) semedhi. unsur-unsur menika, wonten ugi gayutipun kalihan tradisi ziarah ing makam Sunan Pandan Aran. ing salebeting prosesi ziarah, tamtu wonten lampah ingkang kedah dipuntindakaken dening masarakat panyengkuyungipun, kadosta wonten ingkang caos sesaji saha donga ingkang kalebet ing unsur upacara tradisional menika. salah jaman rumiyin suci; tembang Saking Salebeting tradisi ziarah makam Sunan Pandan Aran, nggadahi sesaji ingkang dipunginakaken saperangan para peziarah. Sesaji menika kadosta sekar, menyan saha toya genthong sinaga. Para ingkang ngginakaken sesaji menika gadah peziarah 85
ancas tartamtu. Ancasipun peziarah ngginakaken sesaji menika saged dados ingkang mengku teges, utawi ugi saged dados sesulih lampah ing salebeting prosesi ziarah. Awit saking menika, sesaji ingkang dipunginakaken ing tadisi ziarah makam Sunan Pandan Aran ugi kedah dipunandharaken kanthi saged makna simbolik dipunmangertosi makna utawi tegesipun sesaji menika. simbol simbol tartamtu supados piyambak asalipun saking basa Yunani, inggih menika symbolon ingkang nggadahi ciri kangge teges ngandharaken tartamtu dhateng tiyang. Simbol ugi minangka perangan alit saking ritual ingkang nggadahi makna saking tingkah laku ing salebeting upacara saha sipatipun 2012:171). khas, ugi Andharan dipunsengkuyung dening Spradley (1997:121) ingkang nyebataken bilih simbol menika utawi kadadosan menapa kemawon ingkang menunjuk perangan tartamtu. Simbol ingkang tanda minangka dhateng perangan ngandharaken pikantuk sampun saha tiyang, pasarujukan umum ing salebeting tingkah laku ritual. Saking kalih teori dipunpendhet saged menika, inggih dhudhutan, bilih menika ciri utawi ingkang nedahaken perangan tartamtu dhateng tiyang. Simbol ugi mengku teges tartamtu, saha sipatipun khas saking upacara sampun ritual pikantuk pasarujukan umum. Tembung tanda utawi perangan (Endraswara, menika objek simbol tanda ingkang Caranipun ing nganalisis makna tradisi ziarah makam simbol BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 Sunan Pandan Aran menika, penafsiran dipunginakaken saking Turner (lumantar Endraswara, ingkang ngandharaken 2012:173) (1) tigang cara, exegetical meaning yaitu makna yang diperoleh dari informan warga setempat tentang perilaku ritual yang diamati; (2) operational meaning yaitu makna yang diperoleh tidak terbatas pada perkataan informan, yang melainkan pada dilakukan dalam ritual; (3) positional meaning yaitu makna yang diperoleh melalui interpretasi terhadap simbol dalam hubungannya dengan simbol lain secara totalitas. teori inggih menika: tindakan tigang cara analisis makna simbol menika, sejatosipun tansah nggadahi gegayutan saha melengkapi wonten salebeting proses pemaknaan simbol. Analisis kanthi cara exegetical meaning piyambak saking adhedhasar dhateng wawanpangandikan operational informan, menawi adhedhasar langkung meaning kalihan tindakakan ritual, struktur sosial wonten saha salebeting Salajengipun menika positional adhedhasar saking gayutipun konteks, simbol saha tiyang ingkang nggadahi simbol. Cara analisis simbol menika saged kangge dipunginakaken mangertosi makna utawi teges sesaji ingkang dipunginakaken ing tradisi ziarah makam Sunan Pandan Aran dening para peziarah. Ancasipun, supados dipunandharaken makna sesaji ing salebeting prosesi ziarah makam Sunan Pandan Aran. Saking dinamika prosesi. meaning saged 86
C. CARA PANALITEN menika kalebet kabudayan. Miturut panaliten Endraswara (2012: 2) panaliten kabudayan minangka refleksi saking fenomena. Fenomena real ingkang saged saking dipunpanggihi pengamatan saha wawanpangandikan informan, mila kathah- kalihan kathahipun kabudayan panaliten langkung gayut kalihan panaliten ing lapangan (empirik). Panaliten ing Pandan Aran Makam penelitian ngginakaken metode penelitian Metode kualitatif. kualitatif menika prosedur panaliten ingkang ngasilaken data deskriptif. ingkang Tegesipun, awujud dipunpanggihi tembung-tembung ingkang sinerat utawi lisan, saking informan ingkang dipunsuwuni pirsa saha dipun-amati. panaliten menika Data ngandharaken babagan tumindak saha tetembungan saking informan tumut utawi narasumber ingkang wonten ziarah wonten Makam Sunan Pandan Aran, Desa Paseban, Bayat, Kecamatan Kabupaten Klaten. Anggenipun Panaliten Tradisi Ziarah Sunan data panaliti ing prosesi nindakaken panaliten lapangan, wonten etnografer damel dudutan utawi kesimpulan budaya saking tigang sumber. Miturut Spradley (1997: 10) saged tigang sumber inggih dipundadosaken menika: ingkang dipunngendikakaken; (2) menapa ingkang dipuntindakaken; (3) saha artefak dipunginakaken. panaliten menika Data ingkang dudutan (1) menapa ingkang ing BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 dipunpendhet pengamatan dipuntindakaken kanthi dhateng deskriptif langkung valid. cara ingkang langsung supados data ingkang dipunpanggihi kanthi lapangan Setting dipuntemtokaken miturut kalih kriteria. Sepisan, saged paring keuntungan dhateng panaliti menawi badhe mendhet data kanthi jangkep, kaping kalih tiyang-tiyang ing papan panggenan panaliten kedah siap saha dipundadosaken respek menawi (Endraswara, subjek 2012:204). panaliten Setting kaperang dados tiga, inggih menika kagiatan. papan, Endraswara 205) ngandharaken, setting gayutanipun kalihan papan, lokasi fenomena tartamtu kabudayan dipunadani. Setting kaping kalih menika paraga utawi pelaku, inggih menika masarakat desa ingkang tasih aktif (panyengkuyung kabudayan). Setting kaping tiga ingkang gayut kalihan kagiatan, arupi komunikasi kanthi alami ingkang kadadosan ing pagesangan padintenan. Panaliten tradhisi ziarah makam Sunan Pandan dipuntindakaken Aran menika wonten kompleks makam Sunan Pandan Aran piyambak, mliginipun ing gedung utawi cungkup makam Sunan Pandan Aran. Salebeting komplek makam menika wonten papan panggenan sanesipun makam- makam, kadosta Pasar Seni Paseban, Pendapa Paseban, Masjid Golo. Makam Sunan Pandan Aran mapan amargi ing nginggil piyambak, bangunan komplek makam menika arupi makam raja-raja utawi candi panaliten, paraga saha (2012: bilih 87
ingkang gadhah undhak-undhakan nginggil. Sanesipun makam Sunan, wonten ugi makam garwanipun, para sederekipun, para kanca-kanca saha warga sekitar makam. Papanipun makam menika beda-beda, menawi langkung celak kalihan makamipun Sunan, ateges gadhah sesambetan ingkang langkung rumaket, menawi tebih saking makamipun Sunan, ateges sesambetanipun kalihan Sunan langkung tebih. Sumber panaliten kabudayan sejatosipun wonten dhiri pribadi manungsa sentra individu utawi komunitas, kanthi kolektif, 2012:2). (Endraswara, Andharan kasebat jumbuh kalihan panaliten menika, data ingkang dipunpendhet ugi saking tiyang masarakat panyengkuyung kabudayan ziarah ing makam Sunan Pandan Aran. (2012:2) minangka amargi utawi ugi nyebataken, ing jinising panaliten kabudayan menika wonten saha data kalih, data primer sekunder. Data inggih menika, data ingkang dipunpanggihi saking langsung mawi cara wawanpangandikan, utawi data ingkang dipunasilaken saking lapangan. Data inggih menika, data ingkang dipunpanggihi saking buku kemawon, utawi data ingkang saking dipunasilaken kapustakan. Endraswara data primer informan kanthi sekunder ing panaliten menika ugi ngginakaken data primer saha data sekunder. Data primer tiyang-tiyang dipunpendhet saking ingkang sami ziarah ing makam Sunan Pandan Aran. Kajawi menika, Sumber data BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 ugi wonten para juru kunci makam saha masarakat sacaketipun makam Sunan Pandan Aran. Sumber data sekunder dipunpendhet saking buku ingkang gadhah gegayutan kalihan panaliten ingkang dipuntindakaken panaliti. Anggenipunn ngempalaken data wonten ing panaliten menika wonten kalih, inggih menika pengamatan berperan serta utawi observasi saha wawancara mendalam. Pengamatan berperan serta, ateges panaliti terjun dhateng lapangan, saha tumut aktif utawi salebeting kagiatan ingkang dipuntliti menika. Panaliti saged dados masarakat panyengkuyung utawi tumut dados pelaksana, tegesipun panaliti ugi tumut ing salebeting ziarah makam Sunan Pandan Aran. pasif wonten Wawancara miturut Spradley (1997: 71) inggih menika, wujud satunggaling saking pirembagan jinising pirembagan (speech event) ingkang khusus. Wawancara etnografis ugi minangka rembagan ingkang asipat wawanrembag kanthi luwes, wonten ing sajroning pirembagan panaliti ugi sakedhik baka sakedhik paring supados unsur-unsur pitakenan informasi. informan saged paring dhateng panaliti Saderengipun lapangan kangge ngempalaken data, rantaman panaliti kedah damel pitakenan Pitakenan rumiyin. dipundamel ingkang jumbuh kalihan menapa ingkang badhe dipunteliti. Ancasipun damel rantaman pitakenan data saderengipun ngempalaken menika, supados panaliti boten kadangon anggenipun nyuwun pirsa salah utawi 88
dhateng informan saha wekdal dados efektif. Arah pitakenan ugi boten ical menawi panaliti nembe wawancara menika. saged nyengkuyung panaliten menika human instrument, tegesipun panaliti piyambak terjun lapangan. ing langsung wonten ingkang damel Panaliti piyambak rantaman ingkang panaliten, nindakaken saha ngempalaken data, penafsir data, sarta pelapor asilipun panaliten. Pirantos panaliten ugi kedah dipundamel panaliti, kadosta wawancara damel saderengipun langkung nindakaken wonten lapangan. Panaliti ugi kedah gadhah sanes, panyengkuyung piranti kadosta catetan wawancara, piranti kagem ngrekam suwanten, kamera utawi handycam. Sadaya piranti kalawau kedah dipunbeta panaliti menawi badhe mendhet data ing sae malih, lapangan. Langkung kiyambakan panaliti anggenipun mendhet data wonten lapangan. ingkang Data dipunpendhet ing lapangan menika, boten namung asiling wawancara kemawon, ananging ugi saged foto utawi video, supados data-nipun langkung valid. Awit saking menika, panaliti langkung sae fokus kemawon dhateng saha nyuwun tulung kancanipun ingkang sampun dipunpercaya mendhet data ingkang arupi foto utawi video nalika panaliti saweg Ancasipun panaliti nyuwun tulung kanca utawi juru dokumentasi, supados mbeta fokus anggenipun panaliti Piranti ingkang ingkang kedah rantaman rumiyin panaliten boten informan, wawancara. saged BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 nyuwun pirsa utawi wawancara kalihan informan. Cara nganalisi utawi ngolah data menika, ing induktif. dipunginakaken analisis Tegesipun analisis induktif inggih ingkang menika, lapangan, spesifik utawi dipundadosaken dipunperang, salajengipun dipundadosaken kategori piyambak, (Muhadjir, 2002: 167). Jinising data panaliten analisis data saking unit-unit ing panaliten menika wonten kalih. Data primer saha data sekunder. Data primer ing dipunpanggihi panaliten menika saking wawancara para paraga ingkang tumut ing prosesi ziarah makam Sunan Pandan Aran. Data panaliti dipunpanggihi ingkang saking para informan awujud asiling wawancara saha dokumentasi. Data sekunder dipunpanggihi saking buku ingkang ngandhut data utawi cariyos babagan ingkang panaliten dipuntindakaken panaliti, mliginipun tradisi ziarah makam Sunan bab Pandan Aran saha cariyos Sunan Pandan Aran. Saking data-data menika kedah dipun-analisis lajeng dipunsahaken supados data ingkang dipunpanggihi saha dipunserat valid. Anggenipun ngesahaken data ing panaliti panaliten ngginakaken teknik triangulasi. menika, inggih menika pangempalan data ganda (langkung saha saking nedahaken informasi ingkang sami, (Endraswara, 2012: 219). Teknik triangulasi ingkang dipunginakaken inggih menika triangulasi metode saha triangulasi sumber. Triangulasi Triangulasi satunggal sumber) 89
Sumber inggih menika nandhingaken asiling wawancara saking informan satunggal informan kalihan sanesipun. Triangulasi metode inggih ingkang metode menika asiling wawancara nandhingaken langsung kalihan ingkang dening panaliti ing lapangan. pengamatan dipuntindakaken D. ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN Tradisi Ziarah makam Sunan Pandan Aran dipuntindakaken ing makam Sunan Pandan Aran, ingkang mapan ing Gunung Cakrakembang, Desa Paseban, Kecamatan Bayat, Kabupaten Klaten. ing makam Sunan Pandan Aran dipuntindakaken wonten salebeting cungkup utawi gedhung ingkang wonten makamipun Sunan Pandan Aran. Cungkup utawi gedung menika dipunsebat Gedhong Inten. Salebeting Gedhong Inten menika, wonten makam sasanesipun makam Sunan Pandan Aran, kadosta makamipun Sunan, inggih menika Nyai Kaliwungu saha Nyai para sahabatipun. Wekdal Tradisi ziarah garwanipun Karakitan, saha ingkang kangge ziarah dipunginakaken dinten menapa saged menika kemawon amargi bikak saben dinten, kajawi ing sasi ramadhan utawi sasi pasa. Peziarah ingkang badhe ziarah ing makam Sunan Pandan Aran ing sasi Ramadhan menika namung pikantuk ing njawi Gedhong Inten, boten pikantuk mlebet. Wekdal ingkang tiyang rame anggenipun ing makam Sunan sami ziarah BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 Pandan aran menika jemuah legi saha jemuah kliwon. ing malem Makam Sunan Pandan Aran Gunung mapan Paseban, Cakrakembang, Kecamatan Bayat, Kabupaten Klaten. Gunung Cakrakembang inggilipun kirang langkung 860 mdpl (meter diatas permukaan laut). Papanipun makam Sunan Pandan Aran menika wonten ing nginggil piyambak, kedah ingkang minggah undak-undakan cacahipun kirang langkung 250. Komplek makam Sunan Pandan Aran ugi wiyar, inggih menika 1.50 ha. wonten Desa Kawontenan makam Sunan Pandan Aran menika tasih sae sanget, amargi tasih dipunjagi dening para Jurukunci saha karyawan makam kasebat. Kajawi menika, komplek makam Sunan Pandan Aran sampun mlebet situs kepurbakalaan Provinsi Jawa Tengah saha Dinas Pariwisata Kabupaten Klaten. ing komplek makam Sunan Pandan Aran menika wonten sanes kajawi makam- bangunan makam, inggih menika wonten gapura komplek makam Pandan Aran, terminal Paseban, parkiran mobil, pendhapa pasar Tembayat, pangkalan ojek, loket karcis, papan kagem nitipaken sandal utawi sepatu, papan kagem wudhu, toilet, masjid, sekretariat, plengkung Papan pendaftaran, Padupan, genthong saha gapura-gapura ingkang sampun dados dipun-lindungi situs kepurbakalaan Jawa Bangunan-bangunan Tengah. ingkang wonten gayutipun kalihan tradisi ziarah makam Sunan Pandan Salebeting seni Paseban, pawestren, sinaga ingkang Provinsi 90
Aran. Sadaya bangunan wonten komplek makam Sunan Pandan Aran menika saged ugi dipunsebat folklor. Kawontenan bangunan-bangunan menika, kadosta gapura, genthong sinaga saha makam Sunan Pandan Aran fungsi piyambak-piyambak saha minangka piranti pangemut kangge masarakat utawi generasi samenika, ingkang dipunwarisaken generasi saderengiipun. piyambak gadhah saking ing tradisi makam Sunan Pandan Aran inggih menika warga ageng Desa Paseban saha para warga panyengkuyung Warga tradisi kasebat. panyengkuyung asring ziarah ing makam Sunan Pandan Aran menika boten namung saking Desa Paseban utawi daerah Klaten kemawon, kathah ingkang saking kitha-kitha sanes, kadosta saking Jawa Timur, Jawa Barat, Sumatra, ugi Kalimantan. Paraga ziarah ingkang nanging ugi ageng Desa Paseban tansah nguri-nguri tradisi ziarah ing makam Sunan Pandan Aran menika kanthi cara damel kepengurusan makam ingkang asring dipunsebat BPH (Badan Pembina Hastono) Sunan Pandan Aran. Awit saking menika para warga Desa ingkang dados Paseban kathah pengurus utawi karyawan ing makam Sunan Pandan Aran, kanthi pangajab supados tradisi ziarah ing makam Sunan Pandan Aran tansah lestantun. Kajawi menika, ing makam Sunan Pandan Aran kedah saking Desa Paseban piyambak, boten saged saking njawi desa. Para warga Jurukunci BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 Saking data panaliten saged dipunmangertosi golongan yuswa para warga Desa Paseban saking yuswa kirang saking setunggal taun dumugi yuswa pitung puluh gangsal langkung. Saking taun ingkang pengamatan dipuntindakaken saged dipunmangertosi bilih ingkang dados masarakat panyengkuyung tradisi ziarah ing makam Sunan Pandan Paseban saking Aran yuswanipun kagolong ingkang 17 dumugi ≥ 75 taun. langkung panaliti, Desa Jinising pakaryan warga Desa Paseban menika maneka warni. Data jinising pakaryan menika, saperlu kangge mangertosi menapa kemawon pakaryanipun warga panyengkuyung ing makam Sunan tradisi ziarah Pandan Aran saking Desa Paseban. Kajawi menika, para warga Desa Paseban ugi kathah ingkang dados pengrajin gerabah, pengrajin keramik, penginapan, usaha pedagang saha usaha warung makan. Kadadosan menika gayut kalihan wontenipun makam Sunan Pandan ingkang dipundhatengi para Aran peziarah. Peziarah ingkang sami tindak dhateng makam Sunan Pandan Aran tamtu wonten ingkang mundhut oleh-oleh ingkang manekawarni saha wonten ingkang mundhut dhaharan. Peziarah ingkang griyanipun tebih, ugi saged sare ing penginapan ingkang dipuncawisaken para warga Desa Paseban. Warga Desa Paseban ugi sampun kathah ingkang sampun lulus sekolahipun, awit saking menika babagan pendidikan para warganipun sampun kagolong inggil. 91
Desa Paseban miturut data monografi saking kelurahan Paseban tahun 2015 wonten ingkang dipunrasuki, inggih menika agami Islam 5.384 tiyang, agami Kristen wonten tigangdasa tiyang saha agami Katholik 546 tiyang. Tradisi ziarah Kapitadosan warga tigang agami ing makam Sunan Pandan Aran Desa Paseban, Kecamatan Bayat, Kabupaten Klaten warga dipuntindakaken tasih masarakat panyengkuyungipun awit saking rumiyin dumugi samenika. Asal-usulipun tradisi ziarah ing makam Sunan Pandan Aran menika ugi saged dipunmangertosi bilih dipunrunut saking sejarahipun Sunan Pandan Aran nalika gesang dumugi sedanipun. Saking andharan menika saged dipunmangertosi, bilih Sunan Pandan Aran saderengipun nyebaraken agami Islam ing tlatah Jawi, sejatosipun inggih menika Bupati Semarang ingkang (Bupati Semarang II). Piyambakipun saged dados ulama ingkang nyebarakaen agami Islam menika sasampunipun nglampahi pacoban saking Sunan Bupati Sabibaripun Kalijaga. ing gunung Semarang piyambakipun Jabalakat ingkang dipunangkat dados wali dipuncaosi tugas kangge nyebaraken agami Islam dening Sunan Kalijaga ing tlatah Jawi, mliginipun Bayat. Sunan Kalijaga paring gelar dhateng Bupati Semarang II (Pandan Aran II) menika Sunan Pandan Aran, utawi Sunan Padhang Aran, utawi Sunan Tembayat. kaping kalih II dugi Bayat, BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 Sunan Pandan Aran seda ing titisurya jemuah kliwon, dinten kaping 27, sasi Jawa Ruwah warsa 1466 saka (1544 Masehi). Wiwitanipun makam Sunan Pandan Aran menika boten mapan ing gunung Cakrakembang kados samenika, nanging mapan ing Banyu Biru sangandhapipun Masjid Golo. inggih menika masjid ingkang dipunbangun dening saha para Sunan Pandan Aran muridipun ing jaman rumiyin ing puncak Gunung Jabalakat. Ananging amargi ing jaman rumiyin adzan-ipun sero sanget, dumugi ing Demak saha Mekah, Masjid menika dipunpindah ing ngandhap dening Sunan Pandan Aran saha para muridipun. Masjid Golo Komplek makam Sunan Pandan Aran menika ingkang bangun inggih menika Sultan Agung ing taun 1555 saka (1633 Masehi), kanthi dhasar sengkalan ingkang sinerat ing gapura Ing ngandhap menika Panemut. gambar gapura ing sengkalan Panemut. Para peziarah ugi sami pitados bilih Sunan Pandan Aran tiyang ingkang linangkung, tiyang ingkang suci saha wali ingkang dipunkasihi dening Allah SWT. Kajawi menika, babagan folklor Jawi ugi saged katingal saking sejarahipun Sunan ingkang Pandan Aran dipunmangertosi masarakat panyengkuyung saking masarakat panyengkuyung saderengipun mawi lesan (mulut ke mulut) saha boten lesan (buku panduan ziarah). Prosesi ziarah ing makam Sunan Pandan Aran menika tamtu wonten lampah-lampahipun ingkang 92
kedah dipuntindakaken dening para lampah ziarah peziarah. Sadaya menika saking gumantung kapitadosan para peziarah piyambak- piyambak, boten wonten aturan ingkang baken saking para Jurukunci ing makam Sunan Pandan Aran. Sadaya kapitadosan para peziarah ing makam Sunan dipuntampi Pandan Aran, kanthi ancas ingkang sae. ing makam Sunan Pandan Aran menika dipunbedakaken lampahing prosesi dados kalih inggih menika ziarah I inggih saha Ziarah II. Ziarah I menika, prosesi ziarah ing makam ingkang Pandan Aran Sunan dipuntindakaken peziarah para tasih ngginakaken sesaji ingkang utawi sesaji ing salebeting lampah ziarah. Ing ngandhap menika badhe dipunandharaken sesaji utawi sesaji ingkang dipunginakaken wonten salebeting ziarah I ing makam Sunan Pandan Aran, saha lampahing ziarah I. Sesaji ingkang dipunginakaken ing ziarah I inggih menika sekar saha menyan. Kajawi menika, wonten ugi toya genthong sinaga ingkang dados toya barokah ingkang dipunpitadosi dening masarakat panyengkuyung tradisi menika. Lampahing Ziarah I: Prosesi ziarah 1) Mundhut Tiket 2) Nitipaken Sendal utawi Sepatu 3) Daftaraken Dhiri 4) Nyawisaken Sekar ing Baki 5) Matur Jurukunci 6) Ngobong Menyan 7) Nyekar ing Makam Sunan Pandan Aran 8) Mundhut Toya Genthong Sinaga BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 Ziarah II ing makam Sunan Pandan Aran inggih menika, ziarah ingkang boten ngginakaken sesaji menapa-menapa nalika nindakaken ziarah. Lampahipun wonten ingkang sami kalihan ziarah I, ananging wonten ugi bedanipun. Lampahing Ziarah II: 1) Mundhut Tiket 2) Nitipaken Sendal utawi Sepatu 3) Daftaraken Dhiri 4) Tahlilan ing Makam Sunan Pandan Aran ingkang sesaji Salebeting para peziarah dipunginakaken gadhah makna tamtu menika simbolik piyambak-piyambak. Sesaji saged kagem ngandharaken ancasing para peziarah utawi dados sesulih salebeting lampah simbol ziarah ingkang kakandut ing salebeting sesaji menika. Sekar tartamtu ingkang ing awujud salah satunggaling sesaji ingkang tamtu dipunbeta dhateng peziarah pemakaman. Jinising sekar menika sekar mawarni-warni, mawar, mlati, lan sapanunggalanipun. Sekar ingkang tradisi ziarah ing dipunginakaken makam Sunan Pandan Aran inggih menika sekar telon. Sekar telon menika kadadeyan saking tigang jinis sekar, inggih menika sekar kenanga, sekar kanthil saha sekar mawar. Sekar ingkang dipunginakaken ing ziarah makam Sunan Pandan Aran menika makna ngnggadhahi simbolik, inggih menika sekar dados saha donga pralambang kekajenganipun peziarah. minangka kadosta kamboja, 93
dipunobong saderengipun para peziarah mlebet dhateng cungkub makamipun Sunan Pandan Aran. Menyan menika kangge simbol peziarah uluk salam utawi saderengipun mblebet dhateng cungkub makam Sunan Pandan Aran, lumantar Jurukunci ingkang nyowanaken. Menyan kulanuwun panyengkuyung tradisi ziarah ing makam Sunan Pandan Aran sami pitados, bilih toya sinaga menika saking genthong ngnggadhahi barokah saha daya ingkang kuat. Makna Masarakat ingkang wonten ing toya genthong sinaga saged dipuntingali saking genthong sinaga menika piyambak. Toya menika saged dados obat gerah menapa kemawon sasampunipun mlebet ing genthong sinaga, amargi genthong sinaga menika minangka simbol saking rajanipun sawer (ula) ingkang ngnggadhahi upas utawi bisa, saha dados pralambang saking amargi pangandikanipun wonten tetembungan "uwot ugal agil ya ning omongane dhewe-dhewe". Tetembungan menika ateges, menapa ingkang kemawon dipunngendikakaken saged dados kasunyatan ingkang samangke dipunpanggihi. simbolik tiyang, tiyang menika ndadosaken tradisi ziarah ing makam Sunan Pandan Aran kalebet ing salah Jawi. satunggaling Budaya Jawi menika ingkang kedah dipunlestantunaken supados boten kasingkir dening budaya ngamanca. Perkawis menika saged kagayuh amargi wontenipun upiya saking para Kawontenan kabudayan BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 masarakat panyengkuyungipun kangge nindakaken tradisi ziarah ing makam Sunan Pandan Aran. spiritual inggih menika paedah ingkang nggadhahi gegayutan kalihan kapitadosan para masarakat panyengkuyung tradisi ziarah ing makam Sunan Pandan spiritual menika Aran. Paedah ingkang dipunsuraos awujud raos masarakat dening para ing panyengkuyung makam Sunan Pandan Aran menika kalihan ingkang gayut kapitadosanipun piyambak- piyambak. Paedah tradisi ziarah inggih menika paedah ingkang gayut kalihan masarakat pamedaling ing panyengkuyung makam Pandan Aran. Kawontenan makam Sunan Pandan ing Desa Paseban menika, Aran saged bikak lapangan pekerjaan ingkang enggal. Panaliten Paedah ekonomi tradisi ziarah Sunan ingkang dipuntindakaken panaliti babagan tradisi ziarah makam Sunan Pandan Aran ing Desa Paseban Kecamatan Bayat Kabupaten Klaten menika tembung taksih sampurna. Wonten perangan ingkang ndadosaken skripsi menika dereng saged sampurna, inggih menika: 1. Saperangan tebih saking ingkang dipunpanggihaken panaliti ing salebeting skripsi menika dereng sadaya saged nyengkuyung data sanesipun. Kawontenan menika ndadosaken kirangipun wedharan babagan wosing skripsi kanthi mendalam malih. data 94
2. Para peziarah wonten ingkang rikala boten kersa dipunfoto nindakaken ziarah, ndadosaken panaliti luwes anggenipun badhe mundhut foto salebeting prosesi ziarah makam Sunan Pandan Aran. boten saged E. DUDUTAN Adhedhasar asiling panaliten sampun dipuntindakaken ingkang panaliti babagan tradisi ziarah ing makam Sunan Pandan Aran wonten Desa Paseban, Kecamatan Bayat, saged Kabupaten dipunpendhet dudutan kados ing ngandhap menika. 1. Mulabukaning Klaten, ing makam Sunan Pandan Aran menika dipunwiwiti saking pemindahan makam Sunan Pandan Aran saking ngandhap masjid Golo ing Banyu Biru, dening Sultan Agung ing taun 1542 saka utawi taun 1620 Masehi. Sunan Pandan Aran menika kalebet tiyang ingkang nyebaraken agami Islam ing tanah Jawi, mliginipun ing daerah Bayat. Masarakat panyengkuyung sami pitados bilih Sunan Pandan Aran menika tiyang ingkang tiyang ingkang kinasih dening Gusti ingknag Maha Kuwaos, menawi dedonga ing makam Sunan Pandan Aran saged pikantuk barokah saha karomah ingkang sae. Awit saking menika, masarakat panyengkuyung tradisi ziarah ing makam Sunan Pandan Aran tansah nguri-nguri saha nglestantunaken tradisi warisan saking leluhuripun. Folklor ingkang wonten ing salebeting tradisi ziarah makam Sunan Pandan Aran menika tradisi ziarah linuwih saha saged katingal saking asal-usul ziarah, lampahipun ziarah, sesaji ingkang rikala dipunginakaken ziarah, saha bangunan ingkang dados peninggalan saking Sunan Pandan Aran saha Sultan Agung. Sadaya menika wau saged kalebet ing folklor, amargi kawontenanipun saking warisan para masarakat saderengipun panyengkuyung (generasi saderengipun) ingkang dipunwarisaken dhateng generasi salajengipun mawi lesan saha gerak isyarat, piranti utawi pangemut-emut. kangge 2. Tradisi ziarah ing makam Sunan Pandan Aran dipunadani saben dinten menapa kemawon, kajawi ing sasi pasa utawi Ramadhan. Ananging dinten ingkang kathah dipundhatengi para peziarah ingkang badhe ziarah ing makam Sunan Pandan Aran, inggih menika dinten libur, malem jemuah legi saha malem jemuah kliwon. Dinten kathahipun dipundhatengi para peziarah saking tebih-tebih, menawi malem jemuah legi kliwon dipunpitadosi dening masarakat penyengkuyungipun menika dados sae wekdal kangge ziarah saha dedonga, amargi masarakat sami pitados ing malem menika kathah langkung barokahipun, saha malem jemuah legi dados dinten kelahiranipun Sunan Pandan Aran, lajeng malem jemuah kliwon menika sedanipun. Prosesi tradisi ing makam Sunan menika Pandan Aran dipuntindakaken para peziarah miturut kapitadosanipun piyambak-piyambak, boten wonten langkung ingkang jemuah dening 95 2. Tradisi ziarah ing makam Sunan Pandan Aran dipunadani saben dinten menapa kemawon, kajawi ing sasi pasa utawi Ramadhan. Ananging dinten ingkang kathah dipundhatengi para peziarah ingkang badhe ziarah ing makam Sunan Pandan Aran, inggih menika dinten libur, malem jemuah legi saha malem jemuah kliwon. Dinten kathahipun dipundhatengi para peziarah saking tebih-tebih, menawi malem jemuah legi kliwon dipunpitadosi dening masarakat penyengkuyungipun menika dados sae wekdal kangge ziarah saha dedonga, amargi masarakat sami pitados ing malem menika kathah langkung barokahipun, saha malem jemuah legi dados dinten kelahiranipun Sunan Pandan Aran, lajeng malem jemuah kliwon menika sedanipun. Prosesi tradisi ing makam Sunan menika Pandan Aran dipuntindakaken para peziarah miturut kapitadosanipun piyambak-piyambak, boten wonten langkung ingkang jemuah dening 95 ugi wonten libur saha
saking aturan ing jurukunci. Prosesi makam Pandan Aran dipunbedakaen dados kalih jinis, ngginakaken sesaji ingkang dipunsebat I, menawi ziarah ingkang boten ngginakaken sesaji dipunsebat ziarah II. Lampahipun ziarah I ing makam Sunan Pandan Aran inggih menika mundhut tiket mlebet, nitipaken sandal utawi sepatu, daftaraken dhiri, matur ing jurukunci, nyawisaken sekar baki, ngobong menyan, nyekar ing makam Sunan Pandan Aran, mendhet toya genthong sinaga. ing lampah ziarah Menawi makam Sunan Pandan Aran inggih tiket mlebet, menika mundhut nitipaken sepatu, kepanggih daftaraken Jurukunci, ing makam Sunan Pandan Aran, mendhhet toya genthong sinaga. ingkang baken ziarah Sunan II sandal utawi dhiri, tahlilan 3. Makna simbolik ing tradisi ziarah makam sesaji salebeting Sunan Pandan Aran. a. Sekar Sekar menika ateges mbeta wangi ingkang arum, saged dugi kemawon angin gumantung ingkang mbeta. Wanginipun sekar menika minangka simbol peziarah donganipun supados dugi saha saged kabul dening Gusti Ingkang Maha Kuwaos lumantar ing makam Sunan Pandan Aran. pundi saking para b. Menyan kangge simbol peziarah uluk salam utawi kulanuwun saderengipun cungkub dhateng mblebet Menyan ateges BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 makam Sunan Pandan Aran, lumantar juru kunci ingkang nyowanaken. c. Toya genthong Sinaga sinaga genthong menika kalebet toya barokah. Para masarakat panyengkuyung tradisi ziarah ing makam Sunan Pandan Aran, sami pitados bilih toya barokah saking genthong sinaga menika gadah paedah ingkang kathah. Tuladhanipun saged dipunginakaken kangge ingkang saweg gerah, obat dipunginakaken kangge ngalncaraken usaha tani utawi dagang. Toya 4. Paedah nindakaken ziarah ing makam Sunan Pandan Aran inggih tiga, menika kaperang dados inggih menika paedah nguri-nguri kabudayan, paedah spiritual saha paedah ekonomi. Paedah nguri- saged kabubudayan nguri saking masarakat dipuntingali panyengkuyung tradisi menika ingkang tasih kersa nindakaken tradisi ziarah ing makam Sunan Pandan Aran, kawontenan menika dadosaken tradisi Jawi, mliginipun tradisi ziarah ing makam Sunan lestantun, Pandan Aran boten kasingkir dening tradisi ngamanca. Paedah spiritual inggih menika saged dados sarana para masarakat panyengkuyung tradisi kasebat kangge nyaketaken dhiri dhumateng Gusti ingkang Maha Kuwaos kanthi cara dedonga saha nyenyuwun menapa ingkang dipunkajengaken lumantar makam Sunan Pandan Aran. Paedah ekonomi saking tradisi ziarah ing makam Sunan Pandan Aran tansah 96
menika dados pemasukan dhateng Kabupaten Klaten saha para warga mliginipun. Desa Kawontenan saged dipuntingali saking tiket ingkang mlebet ing Dinas Pariwisata Kabupaten Klaten, kathahipun warga sadean dhaharan saha oleh-oleh, dados tukang parkir saha tukang ojek. Paseban menika ingkang sami KAPUSTAKAN Abdul, Hakim Atang dan Ahmad, Saebani Beni. 2008. Filsafat Umum dari Mitologi Sampai Teofilosofi. Bandung: CV. Pustaka Setia. Amiati. 2014. Upacara Tradisi ing Malem Jemuah Kliwon Madhum Syekh Makam Cahyana ing Desa Grantung, Karangmoncol, Kecamatan Kabupaten Purbalingga. Yogyakarta: Skripsi Program Pendidikan Bahasa Daerah, FBS UNY. S1. Dananjaya, James. 1984. Folklor Jakarta: Pustaka Indonesia. Grafitipers. Dewi, Ayu Chandra. 2010. Tradisi Pangeran Ziarah Makam Samudro di Gunung Kemukus, Desa Pendem, Kecamatan lawang, Kabupaten Sumber S1. Sragen. Yogyakarta: Program Pendidikan Bahasa Daerah, FBS UNY. Skripsi Dwi, M. 2007. Buku Panduan Wisata Ziarah Makam Sunan Padhang Aran. Klaten: Anugrah. BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 2009. Metodologi Penelitian Folklor .Yogyakarta: MedPress. -------------------------- . 2010. Folkor Jawa. Macam, Bentuk, dan Nilainya. Yogyakarta: Penaku. . -------------------------- Endraswara , Suwardi. 2011. Metodologi Penelitian Tradisi Lisan. Yogyakarta: Kanwa Publiser. -------------------------- Metodologi Kebudayaan. Gajah Mada University Press. . 2012. Penelitian Yogyakarta: -------------------------- Kejawen. Lumbung Ilmu. . 2010. Yogyakarta: Hadiatmaja, Sarjana dan Kuswa. Jawa. 2010. Filsafat Yogyakarta: Kanwa Publiser. Herusatoto, 2008. Budiono. Simbolisme Jawa. Yogyakarta: Ombak. Khoeriyah, Miftahul. 2015. Tradisi Ziarah Pasareyan Mbah Kalibening Wonten Ing Dhusun Kalibening Desa Dawuhan Kecamatan Banyumas Kabupaten Banyumas. Skripsi S1. Yogyakarta: Program Pendidikan Bahasa Daerah, FBS UNY. Koentjaraningrat. 1990. Beberapa Sosial. Pokok Antropologi Jakarta: Dian Rakyat. Kuntowijoyo. 1999. Budaya dan Masyarakat. Yogyakarta: PT. Tiara Wacana Yogya. Maslahah 2011. Bahasa Indonesia ( Panduan Menulis Ilmiah). Yogyakarta: Karya Kanwa Publisher. dkk. 97
Muhadjir. Noeng. 2002. Metode Penelitian Kualitatif Edisi IV. Yogyakarta: Rake Sarasin. Purwadi. 2009. Folklor Jawa. Yogyakarta: Pura Pustaka. Ruslan dan Nugroho Arifin. S. 2007. Ziarah Spiritual Wali Sepanjang Masa. Yogyakarta: Pustaka Timur. Spradley, James.1997. Metode Etnografi. Yogyakarta: Tiara Wacana. Sujamto. 1992. Refleksi Budaya Jawa. Semarang: Dahara Prize. Tim Penyusun Panduan Tugas Akhir. 2010. Panduan Tugas Akhir. Yogyakarta: Fakultas Bahasa dan Seni. Widyosiswoyo, Supartono. 2004. Ilmu budaya dasar. Jakarta: ghalia Indonesia. BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 98