WULANGAN 4 NGUDI KAWRUH BECIK Kompetensi Dasar dan Indikator 3.5 Mengidentifikasi, memahami, dan menganalisis teks berAksara Jawa sesuai kaidah. 3.5.1 Menandai tata tulis Aksara Jawa dalam wacana 3.5.2 Mengelompokkan tata tulis Aksara Jawa sesuai dengan fungsinya 4.5 Menyusun paragraf menggunakan Aksara Jawa sesuai kaidah 4.5.1 Menulis kalimat menggunakan Aksara Jawa sesuai kaidah. 4.5.2 Menulis paragraf menggunakan Aksara Jawa sesuai kaidah 4.5.3 Mengalihtuliskan paragraf berAksara Latin ke Aksara Jawa sesuai kaidah Pasinaon iki nyuguhake wacan kanthi tema ―Ngudi Kawruh Becik‖ minangka sarana kanggo nyinaoni Teks Aksara Jawa. Ing sajrone Teks Aksara Jawa tinemu werna-werna pada, yaiku salah sawijine tandha kang jumbuh klawan pigunane. Diajab sarampunge nyiaoni Teks Aksara Jawa iki, para siswa bisa trampil nulis ukara apa dene paragraf. Mbabar Wawasan Bab Pangrakite Aksara Jawa Sajrone Teks Ing bab iki kajaba ana andharan bab kababaring wawasan sing magepokan karo tatarakite nulis Aksara Jawa, uga ana gladhen kang bisa digarap bebarengan sajrone kelompok, uga gladhen kang kudu digarap ijen utawa mandhiri. Kanggo miwiti pasinaon iki, ayo kita semak pepethan ngisor iki! Sawise nyemak, coba wangsulana pitakon ing ngisor iki! 1) Apa para siswa wis tau meruhi teks kang katulis mawa Aksara Jawa? 2) Apa para siswa bisa maca teks kang katulis mawa Aksara Jawa kanthi lancar? 3) Apa para siswa bisa methik isine teks kang katulis mawa Aksara Jawa? 4) Kepriye panemumu yen akeh siswa kang kurang trampil maca Teks Aksara Jawa? 5) Apa kang kudu kita tindakake supaya tuwuh rasa seneng marang pasinaon kang magepokan karo nulis lan maca Aksara Jawa? Pasinaon bab panggunane Aksara Jawa, bakal digayutake karo sawijine wacan kang narik kawigaten. Kanggo nyurasa bab kawruh becik kang tinemu ing wacan minangka isen-isene pasinaon bab Aksara Jawa mau, coba setitekna gambar ngisor iki, banjur wangsulana pitakon-pitakon : 1) Apa kang koweruhi bab kawruh becik? 68 Sastri Basa / Kelas 10
2) ―Mrih kretarta pakartining ngelmu luhung‖ gatra kasebut kapethik saka tembang Pangkur ing ngisor iki. Apa surasane gatra kasebut? 3) Ing pasrawungan apa para siswa tansah ngugemi kawruh becik? 4) Apa kang tau kotindakake gegayutan karo bab kawruh becik? 5) Yen mrangguli sumebare kawruh kang kurang becik, apa kang kotindakake? Pasinaon 1 Modhel teks pinilih : Nyinau Tatatulis Aksara Jawa Sajrone kagiyatan iki para siswa bakal nyinaoni bab panulise ukara lan paragraf mawa Aksara Jawa kanthi tema Ngupadi Kawruh Becik. Kawruh becik bisa diwedharake wujud wacan werna-werna, upamane teks layang, tembang, guritan, dongeng, lan sapiturute. Garapan 1 : Njingglengi Teks Aksara Jawa Teks Aksara Jawa ing ngisor iki jingglengana kanthi setiti! Sastri Basa / Kelas 10 69
Wangsulana pitakon-pitakon kang magepokan karo layang kang mentas koksemak! 1) Layang kasebut katujokake marang sapa? 2) Sapa kang kirim layang? 3) Kepriye purwabasane? 4) Apa surasane layang kasebut? 5) Kapan lan ing endi layang kasebut ditulis? 6) Kepriye yen para siswa nampa layang nganggo Aksara Jawa? Garapan 2 : Nengeri Teks Aksara Jawa Sawuse nyetitekake teks layang ing dhuwur, gladhen ing ngisor iiki rampungna! 1) Tulisen endi kang kalebu pada! 2) Aranana jeneng pada apa? 3) Terangna panganggone! 70 Sastri Basa / Kelas 10
Cathetan Wigati : Jinise Pada lan Panganggone No. Wujude Jenenge 1 Pada lingsa 2 Pada lungsi 3 Pada adeg-adeg 4 Pada Pangkat 5 Pada Guru 6 Pada Pancak 7 Pada Luhur 8 Pada madya 9 Pada andhap Purwapada 10 11 Madyapada 12 Wasanapada Sastri Basa / Kelas 10 71
72 No. 1 2 3 4 5 Gunane Tandha koma (,) misah gatra ing ukara Tandha (.) yen pungkasane ukara pangkon Tandha titik Kanggo miwiti ukara Kanggo ngapit angka jawa ing ukara Ing mburine tembung ―yaiku‖ utawa ―kayata‖ Tandha petik (―) ing ukara langsung Sangarepe purwabasa ing layang kiriman Sangarepe layang crita Tuladha Kita wajib bekti, marang wong tuwa lan guru. Jajane jadah, roti lan apem. Suguhane sega goreng, sate, gule lan soto. Surabaya kutha metropolitan kang kapindho ing Indonesia. Sanguku 4.750 rupiah. Blanjane akeh kayata: gula, kopi, lenga, beras, lan bumbon. Eyang ndhawuhi Amir,‖Le, yen rampung sinau enggal bubuk. .... Sasampunipun ingkang kadya punika, nuwun wiyosipun.... Sastri Basa / Kelas 10
No. 6 7 8 9 10 11 Gunane Tuladha ...... Ana ratu lemu banget, utusan nimbali dhukun kang misuwur.... Panutupe crita gancaran Liding dongeng mangkene: Aja ngono marang sapepadha. Panutuping wasanabasa Wusana kawula nyuwun tambahing pamuji. Sangarepe satatabasa tumrap Pendhuwuran Sangarepe satatabasa tumrap Sapadha-padha Sangarepe satatabasa layang Saka wong nom/ Andhahan Pandonga slamet. Salam taklim. Ingkang sembah sungkem. Bebukane layang tembang ...... Mingkar-mingkuring angkara, akarana karenan mardi siwi... Nuduhake yen isih adoh banget utawa isih adoh tamate crita ........ ...... Sastri Basa / Kelas 10 73
No. Gunane Tuladha 12 Kanggo mungkasi crita kang sinawung tembang ...... Sasat arsa nglebur bumi, Lir kiyamat wus dumados. Adhedhasar cathetan wigati ing dhuwur, para siswa bisa methik dudutan jinise pada sarta milah-milahahe pigunane. Garapan 3 : Niteni Bab Unggah-Ungguhe Basa Ing pasinaon iki para siswa diajak nyinau panulise ukara nganggo basa kanthi unggah- ungguh kang trep. Ing pasrawungan, ngrakit ukara kanggo wong sing luwih nom, kanggo kanca sapadha-padha, lan kanggo wong kang luwih tuwa mesthine basa kang digunakake uga beda-beda. Terange mangkene, pasrawungane wong tuwa marang wong kang luwih nom nggunakake basa ngoko lugu, wong kang umur-umurane padha bisa nggunakake basa ngoko alus, dene wong nom marang wong tuwa nggunakake basa krama. Setitekna panganggone basa ing layang ngisor iki! 74 Sastri Basa / Kelas 10
1) Tulisen mawa Aksara Latin ukara kang nuduhake sapa sing nampa layang ing dhuwur! 2) Aranana ukara pambukane nganggo Aksara Latin! 3) Aranana ukara kang nuduhake isine layang, nganggo Aksara Latin! 4) Aranana ukara kang nuduhake kang kirim layang, nganggo Aksara Latin! 5) Terangna saben wangsulanmu saka pitakon-pitakon ing dhuwur, nggunakake basa apa? 6) Manut panemumu nyapa kang kirim layang nggunakake basa kaya kang kosebutake ing wangsulan nomer lima? Unggah-ungguhing basa Tuladha: Ukara nganggo basa ngoko lugu: 1. Ngendi omahmu, apa isih ing cedhake kali Brantas kae? 2. Muga-muga mengko sore ora udan? 3. Pak Ronaldo ora sida lunga menyang Bondowoso. 4. Patih Gajahmada tansah mikirake Negara Majapait. 5. Klambiku sing putih katut digawa Pak Sengguruh. 1. Ing endi dalem Panjenengan, apa isih cedhak kali Brantas kae? 2. Slirane saiki apa wis kondur? Wis ing dalem? 3. Pak Ronaldo ora sida tindak menyang Bondowoso. 4. Patih Gajahmada tansah menggalihake Negara Majapait. 5. Klambiku sing putih, katut diasta Pak Sengguruh. Ukara nganggo basa krama : 1. Ing endi dalem Panjenengan, apa isih cedhak kali Brantas kae? 2. Slirane saiki apa wis kondur? Wis ing dalem? 3. Pak Ronaldo ora sida tindak menyang Bondowoso. 4. Patih Gajahmada tansah menggalihake Negara Majapait. 5. Klambiku sing putih, katut diasta Pak Sengguruh. Ukara nganggo basa krama : 1. Ing pundi dalem Panjenengan, menapa taksih celak lepen Brantas nika? 2. Panjenengan samenika menapa sampun kondur? Sampun wonten dalem? 3. Pak Ronaldo boten siyos tindak dhateng Bondowoso.
Ukara nganggo basa ngoko alus: 1. Ing endi dalem Panjenengan, apa isih cedhak kali Brantas kae? 2. Slirane saiki apa wis kondur? Wis ing dalem? 3. Pak Ronaldo ora sida tindak menyang Bondowoso. 4. Patih Gajahmada tansah menggalihake Negara Majapait. 5. Klambiku sing putih, katut diasta Pak Sengguruh. Ukara nganggo basa krama : 1. Wonten pundi dalem Panjenengan, menapa taksih celak lepen Brantas nika? 2. Panjenengan samenika menapa sampun kondur? Sampun wonten dalem? 3. Pak Ronaldo boten siyos tindak dhateng Bondowoso. 4. Patih Gajahmada tansah menggalihaken negari Majapait. 5. Rasukan kula Sengguruh. ingkang pethak, katut dipunasta Pak Pasinaon 2 Makarya Bebarengan : Pangrakite Aksara Jawa Sajrone Teks Ing jagading pasrawungan, mesthi ana bab-bab kang kita rasakake lan perlu kita andharake marang sapepadha. Pangandhare sawenehing gagasan lan rasa pangrasa bisa awujud basa lesan apa dene basa tulis. Kepriye carane mbabarake gagasan lan rasa pangrasa awujud rakitan ukara kang trep? Kepriye manawa gagasan mau karakit satataning paragraf lan wacan mawa Aksara Jawa? Sadurunge ajar ngrakit paragraf kang trep, luwih prayoga nyinaoni kepriye carane ngrakit ukara dhisik. Ing pasinaon iki bakal kaandharake tuladhane wacan kang katulis mawa Aksara Jawa, jingglengana! 76 Sastri Basa / Kelas 10
Garapan 1 : Ngrakit Ukara Nganggo Aksara Latin a. Golekana ukara pokoke saben paragraf karo kancamu sakelompok! b. Tulisen ide pokoke saben ukara pokok kasebut! c. Gawea ukara adhedhasar ide pokok kang wus kosebutake nganggo tetembunganmu dhewe! Cathetan Wigati: Sastri Basa / Kelas 10 77
Ing pasinaon kapungkur wis diandharake jinise ukara manut dhapukane, yaiku ukara lamba lan ukara camboran. Tuladha: Ukara nganggo Aksara Latin: a. Tanggal 17 Agustus 1945 Indonesia mardika. b. Kamardikan direbut dening para pahlawan. c. Kamardikan dudu hadiyah. d. Kamardikan kudu dipepetri. Garapan 2 : Ngrakit Ukara Nganggo Aksara Jawa Apa para siswa tau nulis ukara apa dene wacan liya nganggo Aksara Jawa? Coba rakitan ukaramu ing gladhen siji, salinen nganggo Aksara Jawa! Ing kene bakal kaandharake panulise ukara nganggo Aksara Jawa. Tuladhane mangkene: Aksara bisa diwaca /ga/ nanging yen katulis mangkene : diwaca siji tumrape angka. Aksara bisa diwaca p (pa Murda) nanging yen katulis mangkene bisa diwaca wolu tumrape angka. Tandha pada lingsa ( ) bisa kanggo tandha koma (,) ing satengahing ukara, nanging bisa kanggo sesulihe pada lungsi ( ) manawa ing pungkasane ukara Tuladha: 1. Tanggal 17 Agustus 1945 Indonesia mardika. 2. Kamardikan direbut dening para pahlawan. 3. Kamardikan dudu hadhiyah. 4. Kamardikan kudu dipetri 78 Sastri Basa / Kelas 10
Garapan 3 : Ngrakit Paragraf Nganggo Aksara Jawa Ing garapan siji lan loro para siswa wis ajar ngrakit ukara nganggo Aksara Latin apa dene Aksara Jawa. Ing garapan katelu, kaajab para siswa bisa ngrakit paragraf nganggo Aksara Jawa kanthi kelompok. Saben kelompok dumadi saka bocah 3-5. a. Gawea wacan kang isine gegayutan karo pakarti becik saparagraf karo kancamu sakelompok! b. Ijolna gladhenmu karo kelompok liya, banjur setitekna panulise lan panganggone pada ing saben ukarane. Garapan 4 : Ngowahi Paragraf Mawa Aksara Latin Dadi Aksara Jawa Paragraf ing ngisor iki owahana nganggo Aksara Jawa bebarengan ing sajrone kelompok! Saiki, ing taun 2014 kita mengeti dina kamardikan kang kaping 69. Upama umure manungsa wis kalebu dewasa, klebu wis kepara tuwa. Mula ayo padha mandhiri, takon marang diri pribadi. ‖Apa kang wus kita tindakake kanggo ngisi kamardikan iki.‖ Ngisi kamardikan ora kudu muluk-muluk. Kabeh bisa makarti manut ayahane dhewe. Karepe, kita kudu ngrampungake pakaryan kita kanthi tumemen. Sing dadi karyawan dadia karyawan kang sregep, jujur, lan tanggung jawab. Sing dadi angkatan bener-bener mbelani nagara. Sing dadi petani lan pedagang kudu tlaten lan jujur. Sing dadi guru kenaa dituladha siswane. Sing dadi murid aja nggladrah karepe dhewe. Pasinaon 3 : Pakaryan Mandhiri : Pangrakite Aksara Jawa Sajrone Teks Ing kagiyatan iki para siswa bakal nyinaoni bab panulise ukara lan paragraf mawa Aksara Jawa kanthi tema ‖Ngupadi Kawruh Becik‖. Kawruh becik bisa diwedharake wujud wacan werna-werna, upamane teks layang, tembang, guritan,dongeng, lan sapiturute. Gladhene tindakna kanthi pribadi lan tumemen! Sastri Basa / Kelas 10 79
Garapan 1 : Panulise Ukara Nganggo Aksara Jawa 1) Gawea ukara nganggo Aksara Jawa, cacahe 5! 2) Ijolna garapanmu karo kancamu sabangku, setitekna cara nulise lan panganggone pada ing ukarane kancamu! Garapan 2 : Panulise Paragraf Nganggo Aksara Jawa 1) Gawea paragraf siji kang wutuh lan nyawiji (Ind.: padu), isine bab pakarti becik, nganggo Aksara Jawa! 2) Ijolna garapanmu karo kancamu sabangku, setitekna cara nulise sarta panganggone pada lan isine! 3) Garapanmu kang wis sampurna pajangen ing mading kelasmu utawa ing internet! Garapan 3 : Nyulihi Panulise Paragraf Latin Menyang Jawa 2. Ing perangan iki coba goleka wacan kang awujud apa wae ( gancaran, tembang utawa pacelathon) kang katulis mawa Aksara Jawa saka media apa wae! Aja lali nulis sumbere sing cetha! Sabanjure owahana nganggo Aksara Latin! Ukara-ukara ing ngisor iki tulisen nganggo Aksara Jawa! 1) Bocah kelas 10 nyawisake lomba kelas. 2) Wragade lomba 3.678.450 rupiyah. 3) Acarane werna-werna kayata: lomba pidato, karaoke lan nari. 4) Eyang ndagu,‖Sari apa wis ajar nembang?‖ 5) Sragame bocah lomba ana sing abang, putih, ijo lan wungu. 2. Ukara-ukara kang wus kosalin nganggo Aksara Jawa rakiten dadi paragraf kang nyawiji (bhs Indonesia: padu)! 80 Sastri Basa / Kelas 10
GLADHEN WULANGAN 4 Sastri Basa / Kelas 10 81
I. Pilihen wangsulan sing paling bener! 1. Irah-irahane wacan ing dhuwur yaiku.... a. pepali b. piala c. d. awisan e. pahlawan larangan 2. Adhedhasar wacan ing dhuwur, sing dikarepake larangan kuwi, larangane sapa? a. guru b. Gusti Allah c. wong tuwa d. polisi 82 Sastri Basa / Kelas 10
e. negara 3. Larangane Gusti Allah mono akeh, nanging sing karembug ing wacan mung saperangan. Tegese tembung karembug ing ukara kasebut yaiku... a. dipengini b. ditakokake c. disinaoni d. dirasani e. diseneni 4. Larangane Gusti Allah mono akeh, nanging sing diandharake ing wacan ndhuwur mung ana pira? a.1 b. 2 c. 3 d. 4 e. 5 5. Larangan kapisan yaiku.... a. Aja manembah saliyane Gusti Allah b. Aja memangan kang gawe rusake jiwa raga c. Aja ngumbar syahwat d. Aja nerak angger-anggere praja e. Aja padha cecongkrahan 6. Larangan kapindho yaiku.... a. Aja manembah saliyane Gusti Allah b. Aja memangan kang gawe rusake jiwa raga c. Aja ngumbar syahwat d. Aja nerak angger-anggere praja e. Aja padha cecongkrahan 7. Larangan katelu yaiku.... a. Aja manembah saliyane Gusti Allah b. Aja memangan kang gawe rusake jiwa raga c. Aja ngumbar syahwat d. Aja nerak angger-anggere praja e. Aja padha cecongkrahan 8. Larangan kapapat yaiku.... a. Aja manembah saliyane Gusti Allah b. Aja memangan kang gawe rusake jiwa raga c. Aja ngumbar syahwat d. Aja nerak angger-anggere praja e. Aja padha cecongkrahan 9. Larangan kalima yaiku.... a. Aja manembah saliyane Gusti Allah Sastri Basa / Kelas 10 83
84 b. Aja memangan kang gawe rusake jiwa raga c. Aja ngumbar syahwat d. Aja nerak angger-anggere praja e. Aja padha cecongkrahan 10. Kang kasebut ing ngarep iku aran lan gunane yaiku... a.pada guru kanggo miwiti nulis layang b.pada adeg-adeg kanggo miwiti ukara c.pada lingsa kanggo matesi gatra ing ukara d.pada lungsi kanggo mungkasi ukara e. pada pancak kanggo mungkasi crita 11. Kang kasebut ing ngarep iku aran lan gunane yaiku... a.pada guru kanggo miwiti nulis layang b.pada adeg-adeg kanggo miwiti ukara c.pada pangkat kanggo matesi gatra ing ukara d.pada andhap kanggo sangarepe layang saka wong nom e. pada pancak kanggo mungkasi crita 12. / / Kang kasebut ing ngarep iku aran lan gunane yaiku... a.pada guru kanggo miwiti nulis layang b.pada adeg-adeg kanggo miwiti ukara c.pada pangkat kanggo matesi gatra ing ukara d.pada lungsi kanggo mungkasi ukara e.pada pancak kanggo mungkasi crita 13. Satriya mbayar sragam 87.450 rupiah. Ukara kasebut manawa ditulis Aksara Jawa yaiku.... a. b. c. d. e. 14. Ibu dhawuh,‖Mir, aja lali titipane Bu Mitra!‖ Ukara kasebut yen ditulis Akara Jawa yaiku.... Sastri Basa / Kelas 10
a. b. c. d. e. 15. Suguhane akeh kayata: jenang,jadah,lan roti. Ukara kasebut yen ditulis Aksara Jawa yaiku.... a. b. c. d. e. Sastri Basa / Kelas 10 85