BALAI BAHASA PROVINSI JAWA TENGAH Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa Kementerian Pendidikan, Kebudayaan, Riset, dan Teknologi 2021 i
SANJA BUMI KELAIRAN Penulis Eko Setyawan Judul Asli Mengunjungi Janabijana Penerbit Penerbit Dluwang, Karanganyar, 2020 Penerjemah Bahasa Jawa Dialek Yogyakarta-Surakarta Ginung Yogi Swastiko Penyunting K.R.T. Supardjo Hadinagoro Diterbitkan Oleh Balai Bahasa Provinsi Jawa Tengah Kementerian Pendidikan, Kebudayaan, Riset, dan Teknologi Jalan Elang Raya 1, Mangunharjo, Tembalang, Semarang Telepon 024-76744357, Faksimile 024-76744358 Posel: Laman: Cetakan Pertama, Oktober 2021 x + 92 hlm., 14,5 x 21 cm ISBN: 978-602-50333-2-2 Hak cipta dilindungi undang-undang. Sebagian atau seluruh buku ini dilarang diperbanyak dalam bentuk apa pun tanpa izin tertulis dari penerbit. Isi di luar tanggung jawab percetakan. ii
Kata Pengantar Penerjemahan karya sastra (literary translation) itu unik dan mempunyai tantangan tersendiri dibandingkan dengan pener- jemahan teks dalam dokumen lain (documentary translation). Pe- nerjemah sastra harus mempertimbangkan fitur-fitur khusus teks sastra. Di dalamnya ada proses penerjemahan fungsi komunikatif sastrawi sekaligus fungsi estetis. Citra artistik yang tercipta dalam karya sastra tertentu, baik karena pembentukan karakter tokoh maupun sudut pandang puitis, tentu akan berdampak pada pem- bacanya. Fokus artistik teks inilah yang membuat penerjemahan karya sastra melibatkan beberapa pendekatan yang berbeda dari jenis terjemahan lain. Ketika kita membaca sebuah puisi, novel, cerpen, atau drama yang diterjemahkan dari bahasa sumber, kita memahami teks itu sendiri dengan makna, emosi, dan karakternya. Upaya tersebut menjadi tugas yang cukup menantang untuk mencapai tujuan utama penerjemahan - menciptakan citra tertentu bagi pembaca dengan bahasa sasarannya masing-masing. Oleh karena itu, ter- jemahan karya sastra mungkin melibatkan beberapa penyimpang- an dari aturan standar. Misalnya, ketika ekspresi budaya dari bahasa sumber berbahasa Inggris diganti dengan sinonim dari bahasa sasaran berbahasa Indonesia, tentu ada "penyimpangan" diksi atau bahkan struktur kalimat diubah. Sehubungan dengan itu, dalam penerjemahan karya-karya sastra, Balai Bahasa Provinsi Jawa Tengah (BBP Jateng) memasti- kan prosesnya seapik mungkin. Kami menyadari bahwa pener- jemahan karya sastra memerlukan banyak keterampilan karena karya terjemahan tersebut akan dibaca oleh ribuan pembaca. iii
Untuk memastikan karya sastra terjemahan yang berkualitas yang dapat dinikmati dan diambil manfaatnya oleh masyarakat luas, proses terbaik pun dilaksanakan. Salah satu usaha tersebut di- lakukan melalui seleksi karya sastra yang dinilai oleh praktisi sastra yang telah memiliki pengalaman melimpah dan pemaham- an yang mumpuni terhadap sastra. Oleh karena itu pula, pada tahun ini BBP Jateng mengadakan serangkaian seleksi buku sumber melalui penganugerahan penghargaan Prasidatama dan seleksi para penerjemah. Melalui penerjemahan karya sastra ini, khususnya pener- jemahan karya sastra dengan bahasa sumber berbahasa Jawa ke bahasa sasaran berbahasa Indonesia, BBP Jateng mengharapkan dapat memperkaya sekaligus merevitalisasi bahasa Jawa. Kami meyakini penerjemahan dari bahasa Indonesia ke dalam bahasa Jawa akan membawa istilah dan ide baru ke dalam bahasa Jawa, setidaknya dapat mendorong pembaca mengakrabi budaya dan norma yang berbeda serta melihat melalui sudut pandang bahasa lain. Bagaimana pun, penyerapan kosakata atau sistem bahasa dari satu bahasa ke bahasa lain juga dimungkinkan terjadi di dalam proses penerjemahan itu. Meski di tengah keterbatasan kualitas dan kuantitas penye- barluasan karya terjemahan, kami tetap berharap upaya pener- jemahan karya sastra ke dalam beberapa bahasa membuka poten- si regenerasi dan revitalisasi sastra. Artinya, hasil terjemahan yang dihadirkan memberikan pemahaman yang lebih dalam tentang kompleksitas bahasa dan meningkatkan keterampilan berbahasa yang berharga bagi pembaca. Selain itu, dengan adanya pener- jemahan karya sastra, khususnya ke dalam bahasa Jawa, akan membuka peluang pasar baru dan mendorong penulis baru untuk lebih mengembangkan diri dengan keluasan daya ungkap sastrawinya. Tentu, banyak harapan yang ditimbulkan dari upaya pener- jemahan karya sastra ini. Namun, tak ada gading yang tak retak, iv
begitu kata pepatah. Demikian juga dengan buku terjemahan yang kami terbitkan ini, tentu masih banyak kekurangan. Tegur sapa dan saran perlu disampaikan kepada kami. Selamat membaca dan salam literasi. Semarang, Oktober 2021 Ganjar Harimansyah Kepala Balai Bahasa Provinsi Jawa Tengah v
"Lan natkala sliramu nduwe pamrih marang tresnaning liyan, aku saguh anganggo topeng." Leonard Cohen vi
EKO SETYAWAN, lair wontên ing Karanganyar, 22 September 1996. Alumnus Pendidikan Bahasa dan Sastra Indonesia Universitas Sebelas Maret (UNS) Surakarta. Giyat wontên ing Komunitas Kamar Kata Karanganyar. Buku ingkang sampun dipun terbitakên ing antawisipun: Merindukan Kepulangan (2017) saha Harusnya, Tak Ada yang Boleh Bersedih di Antara Kita (2020). Pikantuk pangaji-aji Insan Sastra UNS Surakarta 2018 saha kêlampahan mimpang wontên ing sawatawis lomba nyêrat puisi punapa dene cêrpèn. Anggitani- pun kamot ing sawatawis media massa. sêrat elektronik: vii
viii SANJA BUMI KELAIRAN Saikêt Guritan Eko Setyawan Kanggo: Bumi kêlairanku sarta kaelokan-kaelokane Golèkana dalaning urip sing ora kaya sawênèhing wong. Mêngko sliramu bakal dieling-eling. - Sunaryo Broto -
Isining Buku KATA PENGANTAR - iii ISINING BUKU - ix SANJA BUMI KELAIRAN - 1 - NJUMPUT SING PATING KLARAH - 47 - SWARA SAKA SABRANG - 71 - ix
SANJA BUMI KELAIRAN 1
Fragmèn Wukir Mahendra Giri 1/Hargo Dalêm kêagungan ora mung cinathêt ing babad kang kawuryan. nanging tansah lan bakal tansah disuwurake ing saindênging tlatah. dene kêkalahan mujudake samubarang kang sêngaja kasamarake. Prabu Brawijaya kang kaping lima, nênêpi marêp suruping bagaskara. Ora suwe sawise, Majapahit, prajanira mèlu surup sukunira manuntun tumujèng Wukir Mahèndra Giri. nênêpi lan masrahake dhiri. Laku khidmat katêmpuh. napaki lan nyêngka gumpinging dhiri sabên tindakira manjalma pandonga - laku iki ora sêpiroa abot tinimbang nggêmbeloning putraningsun. ing sajroning tindakira, Sang Prabu kêpêthuk sêdulur loro, ing têmbe dadya janapada tuhu. - nanging ingsun ora bisa njanjèkake apa-apa. kasêtyan ora nate pamrih piwalês. ananging tinandur ing sajroning ati kanthi tandhês. Dipa Manggala sarta Wangsa Manggala anut satindak - lampahira. 2
wis têkan panjênênganira. lan samêngko, darbe hak nêmpuh tapa brata. sunya ambanda. ing samadinira, wangsit tumurun saka byomantara. wahyu kêdhaton nuduhake dalaning putramu. Radèn Patah samêngko nyêkêl panguwasa ing Glagah Wangi. ing kana dhèwèke satuhu mandhirèng pribadi. - jangkahira jangkahku uga apa têmênan kuwi? sabab ing tuturmu, aku krungu onênging atimu. gya tinarbuka netramu. gya gogrog sanggya kaonêngan iku. tapamu ora muspra. ing sajroning kawaspadanmu kang durung paripurna, sliramu paring sabda utawa bokmênawa dhawuh kewala: - Dipa Manggala, sira Sunan pilihaningsun. keblat papat mbatangira. samêngko sira nyêkêl panguwasa ing Lawu. - Wangsa Manggala, sira patihe, jêjuluk Kyai Jalak, tuntunên kablasuking wong-wong ing kana. kanthi landhêsan apa sliramu ngêndikakake iki? - kasêtyan kaya ngapa kang ora murwat pinarcaya? 3
têrkadhang, rasa sumêlang lan uga kasêtyan mung bisa dirasakake, nanging ora bisa jinarwa. ing Hargo Dalêm, sliramu moksa. ngadhêp pangriptamu sing êmbuh sapa. ninggalake kabèh kang wus purna ing donya. - sêjatine sêpira adohe urip lan pralaya? 2/ Hargo Dumiling urip lan pralaya ana ing antarane nyata lan pangangên-angên kewala. sasedane Sang Prabu, pamomonge kêtaman rasa cuwa kang tanpa upama. Sabdo Palon anusul sirna. moksa mring swarga sing êmbuh ing ngêndi dununge. bokmênawa ing byomantara, bokmênawa ing bantala, utawa bokmênawa ing sajroning ati kang cuwa. wus winahyu saka byomantara. sok sapa bae kang tirakat, bakal mawoh bêrkat. cêgah dhahar lawan guling. - sabda sing kaya ngapa sing ampuh nêlukake ego? katintriman sinêbar. sabab kacuwan tan kuwawa karêdhêm. Sabdo Palon muring. ing têmbe, limangatus taun sawise, Tanah Jawa bakal bali marang kang darbe. 4
Punokawan cinipta. supaya katintriman sirna, banjur kagrujug hasita. - dakputuske moksa, sowan Sang Hyang Jagat. nadyan sêjatine Panjênêngane tanana ing byoma, tanana uga ing bantala, nanging adoh ing sajroning dhiri. nora samêsthine sawênèhing prakara diwujudake kanthi nyata. 3/ Hargo Dumilah kanyatan, ora beda adoh karo pitakonan kang nora darbe wangsulan. kayadene têlaga, ziarah mili lumantar pandonga. nanging ing dina-dina liyane, urub iki dudu gêni kewala. sabab patrap ala bisa ngundang bramantya. ilat, bisa bae dadi sabdaning Gusti. ananging luwih kêrêp awujud pangancam. sabab wong-wong kang moksa kadhang kala sanja patilasane. ing gunung iki, sabên jangkahmu uga sinêksèn dening Gusti. "kepriye cara kang mujarab kanggo nanggulangi kuwi?" pitakone êmbuh sapa. - bokmênawa, narima ing pandum, wangsulane. (Karanganyar, 2020) 5
Cêmara Kandhang têgalan sing ditanduri awake dhewe saiki kêbak. Bathara Surya nandur srêngenge ing kana. awake dhewe panèn rina lan wêngi nanging padhang lan pêtêng tan nate awake dhewe nêmoni. urip yèku prakara tuwuh lan mundhak gêdhe, tuwuh tumrap pawongan sakupêng, gedhe tumrap ati kang jêmbar. tansah, lan bakal tansah ngono kuwi. tangane awake dhewe njumput srêngenge. andum upa kanggo urip ing têmbe buri. Bathara Surya tan nate luput ngurubake lan nyêcêg pikiran ing sirahe awake dhewe. (Karanganyar 2020) 6
Mongkrang iki warna biru? dudu. kuwi warnamu. geneya aku? Bathara Guru ngusap byomantara nganggo kuwas. gya ginambar wênês gumilaring pasuryanmu. biru, warnaning wêktu kang bakal kêlakon lan sing wis kapungkur. nalika sliramu waspada, byomantara gya butarêpan geneya kaya ngene sumringahe sariraku? sliramu uninga, warnamu warna Uma. luwih moncèr tinimbang cahya. (Karanganyar, 2020) 7
Dhukutan ing kene, ing têmbe, tanana manèh gêtih kang wutah. sabab Wuku Dhukut wus prapta. wiwit dina iki, bokmênawa uga satêruse, aku pêrcaya sliramu minangka tiyang agung. sliramu pêrcaya aku minangka putih. ing kene tanana manèh gêtih kang wutah. kasêrikan dadi trêsna. mêsthi bae aku ngêrti, trêsna yèki apa kang tan kuwawa kawaca dening awake dhewe. aku maca sêpi. banjur njêblug dadi gêni. ing kene, ing ati lan mustakamu trêsna iku dadi lêbu. (Karanganyar, 2020) 8
Mandhasiya kaguyangake banyu tape ing cungkup watu gilang. supaya ing têmbe, sadhengah bêbaya ilang. gya diculake pitik-pitik supaya têntrêm sabab janji kuwi janji ing têmbe bakal ditagih dening Kang Maha Luhur. awake dhewe pêrcaya: sabêcik-bêcike pêrcaya kuwi tumrap Panjênênganira. (Karanganyar, 2020) 9
Julungan Kalisara, Kalisara! wêktu iki tanana manèh sangsara. sumuyuda marang Gusti Pangripta. 10 (Karanganyar, 2020)
Jabal Kanil dhikirmu kusuk. ngrapal mantra kanggo dhèwèke. langgêng. panyangga kuwi. koowahi dadi jimat. minangka lantaran tumujèng akerat. apa bênêr? kokêlèti aku. kowe pêrcaya marang apa-apa kang tanana. tukang ziarah kêrpana. (Karanganyar, 2018) 11
Dramaturgi Giribangun 1. asmamu tinatah. minangka jarang panyêdhuh. ing Cêndana. 2. critamu gung liwang-liwung. muyêg lan ora kasanggah. 3. panguwasamu wulêd, Har. papan anggonmu rubuh ing pucuking wukir. amba lan tan bisa katambêng. 4. sliramu sumare. ing lêmah sing kotuku sadurunge lena. utawa bokmênawa, lêmahe garwamu adharah biru. 5. mibêrmu dara. dora rêncana lan tanpa sigêg. 6. saiki sliramu kusuk. ing sisihing garwamu lan lêmah ningratmu. mati kowe mati. 12 (Karanganyar, 2018)
Laras Mêngadêg /Ji/ swara kêndhang ambuka pagêlaran ing têpasing gunung. rong sabêtan lan satêpakan kumlewat ing pucuke. "samubarang diwiwiti yèn ora nate dipungkasi." /Ro/ awake dhewe nyêngka kanthi swara kênong kang wiwit mêrit. aku lumaku tumujèng akasa napaki andha lan sliramu lunga mênyang arah kosok baline. "munggah mujudake laku tumuju kêlanggêngan. Aja pisan mudhun, yèn sliramu ora kêpengin samubarang puput." rêbab sumusul. nyêngka andêdêr kanthi ngadhêpi gèsèkan kang milarani. /Lu/ awake dhewe mlayu rikat. rikat kayadene cacahan saron kang mbangun panguripan. "apa samubarang ing donya iki bakal lêstari?" aku milih mênêng ing antarane kêthuk kêmpyang sing mung sapisan pindho anututi. /Pat/ apa patut awake dhewe mona ing têngahing gurnita iki? 13
bonang ora bakal negakake awake dhewe nandhang kasêpèn. dhèwèke mènèhi awake dhewe piwulang yèn kabêcikan tan beda kayadene pagêlaran. /Ma/ awake dhewe gumêtêr orêg. kayadene slênthêm kang murba wirama. upamane klèru. awake dhewe padha-padha ora bakal uninga. /Nêm/ tangane awake dhewe gêgandhèngan. kumlawe kaya dene gêndèr. samubarang sarwa ndadak lan ora nate katitik wiwitane dening awake dhewe. /Pi/ gong yèki akhir. sabêtan ping sapta lan supata kang mencoki awake dhewe. ing têmbe, sliramu bakal sêmedi lan krungu sing êndi? (Pati, 2018) 14
Nyi Agêng Masuh Cindhe ing pucuking kluwung donya karun kakubur kanthi khidmat ing kana. lêmah iki kagungan-Mu. ing sukuning arga Lawu "sliramu nate nyolong pêlêm darbèke tangga?" tindakna. supaya sliramu mangêrti, mênawa kluwung kuwi bisa kocipta kanthi luhmu. ing papan iki, kolairake anak-anakmu. (Karanganyar, 2018) 15
Riwayate Sawijining Crita :Pangeran Sambêr Nyawa 1. kaonêngan nora darbe swara. rumambat nglangke lumantar impèn lan têrkadhang, tan nate kuwawa tinapsirake. kayadene wangsit, nyata, nanging mung bisa jinarwa. 2. kêpriye rasane nalika bapakmu, kang bangêt kotrêsnani, ilang lan ora bisa kotêmoni manèh? VOC nyirnakake panjênêngane, ambuwang adoh mênyang sabrang sing êmbuh apa jênênge, bokmênawa Srilangka, bokmênawa naraka, utawa bokmênawa pancèn papan panggonan kang tanpa aran. 3. wêktu têrus bae ngrangsêg awake dhewe. mapah slira tumujèng papan sing, bokmênawa, samêsthine. nadyan sliramu dhewe ora nate ngrancang. sabab sliramu waspada yèn sabêcik-bêcike rancangan mung bakal puput ing tembung rancangan yèn kang darbe ora têmên-têmên nindakake. 4. sakawit, kabèh bêcik-bêcik bae. sliramu lan balamu, Mangkubumi, tan kêndhat amêrangi Kompêni lan Pakubuwana kang tambêng. 16
engga wusanane, Sujanapura adu-adu lan ambangun rasa sêrik ing atimu. gya pisah sliramu kalayan kanca kang uga bapa maratuwamu. dina gênti dina jumangkah engga wusanane, gêlêm ora gêlêm, sliramu diadhêpake kalayan sêkuthu. :VOC, Pakubuwana, uga bapa maratuwamu, Mangkubumi. gya gêrilyaa sira ing Kasatriyan, Alas Sitakêpyak, sarta gunung Kaduwang. 5. waskitha, êmbuh saka ngêndi têkane, mencok. sêsawangan lan kacidran nyêngkêrêm sliramu kayadene pêpêsthèn. dhèwèke bisa bae kogêthingi, nanging ora bisa koendhani. kayadene impèn kang rubuh, Prajanjèn Giyanti nglumantarake sliramu marang wibrama kang tanpa upama. Mangkunêgaran ora bisa manggahi ijèn, ta? 6. tanana jangkar kang ngandhasake baita. nanging elinga, tanana uga baita kang manjing jaladri tanpa layar. sarujuk mujudake sawijining pilihan ing antarane dalan : kang bisa kopilih dhewe. "kanggo apa," pitakonmu. "nglairake katêntrêman," saure sawênèhing pawongan. 17
"terkadhang, ing sajroning paprangan, aku nêmokake sawijining katêntrêman!" 7. Prajanjèn Salatiga disarujuki. Sliramu, VOC utawa Kompêni, Pakubuwana, lan mêsthine maratuwamu Mangkubumi nyarujuki. gya dadya sliramu Pangeran Adipati Miji ing saindênging Kaduwang, Laroh, Matêsih, uga Gunung Kidul. nguwasani lêmah patang èwu cacah. 8. engga wusanane, sawijining mangsa, sing urip bakal pralaya. sripah kuwi têka uga mring sliramu. Sênen Pon, 16 Jumadilakir, windu Adi, wuku Pahang, mangsa Kapitu, tahun Jimakir 1722. 9. sumarea sliramu ing Mêngadêg. papan ing ngêndi sliramu sadurunge paring sabda: rumangsa mèlu handarbèni, wajib mèlu hangrungkêbi, sarta mulat sarira hangrasa wani. - kaonênganmu dudu sadêrma impèn. (Karanganyar, 2020) 18
Radèn Mas Said lan Roh Gunung ing pucuking kaonêngan ing antarane tlutuh-tlutuh dèrèsan karèt, roh-roh gunung lungguh sila nangkupake tangan sakloron nênuwun kamênangan kang rasane mokal. ana kang rasane kaliwat rakêt lan samar kalêksanan. krakêt lan tumètès. sawênèhing manungsa wiwit ngêrêmake netra. sabên lêgi, ing tengah kutha rasane mèh mati lan kapêdhot dalaning urat-urat nadi. kayadene kaênam kanthi bênang kang linairake dening biyung. mung linairake manèh dadya têmbung-têmbung :kêramat. Mataram kuwi kasêrikan kang kêpêksa kudu diudhari. binagi rata ing antarane aku lan sawatara sêdulur :pindhahna Kartasura mring Surakarta. muga-muga mripatku ora mblêrêngake mripatmu kang wus kêbak tinuwuhan kêmbang-kêmbang. : alum sadurunge Ahad tumêka. (Karanganyar, 2017) 19
Prajanjèn Giyanti aku wis ngraman ngrabasa bumi kêlairanku dhewe. malik tingal marêp mangulon lan nyirik wetan kang nuwuhake panguripan lana. lana kuwi kêlanggêngan kang bangêt nrênyuhake uga ngarumake jênêng-jênêng kang nate dakgêthingi. ing pojoking netraku tansah timbul rasa cubriya tumrap kêmbang sêpasang kang ngawe-awe lan ngajak lena ing kaanan sunya. sapisan pindho ngukum awakku sarana wada kang bangêt anyêlêkit. sawijining bab kang kêbrasat saka kursi lan meja. ambêlah kêyakinan lan rasa pêrcaya : marang bab sing saru lan ngiming-imingi kang dionyokake janji-janji kang sumawur, pangarêp-arêp, sarta sapêcak panguwasa. :ngowahi kêlir biru ing byomantara dadya lêlimêngan. aku sarujuk dadi paracidra, nyilakake clana, lan dicincing sêparone. saluwihe mung panjaluk kang kudu dibayar larang. bocah-bocah cilik ngompol, omah kanthi cèt tembok akêlir biru, sarta bramantya kang sangsaya nyêngkêrêm. pangundhamana tuwuh saka njêro. jêro kang ngèrêmake : rasa pêrcaya lan panguwasa kewala. 20
kabèh, idhêp-idhêp lintang, cilik mênthik, abyor, lan sumorot sauwèn-uwèn. janji-janji kumêlun ngono kewala : sirna sanalika mung sirah satugêl kang kèri kanthi sikil loro kang kaprawasa ngantuk ngrabasa. (Karanganyar, 2017) 21
Sapta Tirta Tuk sêpuluh molah-malih rasa :sasuwene rêmbulan isih rêngka. rasa kang mati ing ilate para dosa lan pamaido sing mendah srêgêpe ngadili wong-wong karana sasiwur têmbung-têmbung. tuk sêpuluh molah-malih rasa sabên dhêtik, sabên nêcêp kapralayan, kabusêk saka kêlairan kang gawe kasungkawan. lambe pêcah-pêcah, wêtêng bêbêl, uga mumêt :kêrêp ngrabasa tanpa taha. tamba apa sing paling mujarab supaya kaijabah dening Gusti? (Karanganyar, 2017) 22
Madirda sawijining pawongan mbalang watu utawa bokmênawa dhadhu. lan ing sabrang, Subali-Sugriwa maspadakake minangka Cupu Manik Astagina. hawa nêpsu nguwasani pikiran. dene mangsa kapungkur tansah ngrêrangu mangsa kang bakal tinêmu. têlaga yèku rêgêman èpèk-èpèking tangan. atis kalairake onêng. butuh tangan liyane kanggo nyampurnakake. ananging, kasampurnan ora liya pangangên-angên. rinêngga karana ego lan kawrêngkangan. têlaga iki, muasale urip saka sing mati. muasale napas tumrap dhiri pribadi. lan kêkarone wanuh, kasampurnan donya sêmu wangune. (Karanganyar, 2020) 23
Sêndhang Mbêlik aku singidan saka kasunyan. kang bangêt nyêngkêrêm lan nggêgirisi. ngêntèni suwakan saka banyu buthêk akêlir sêmu kêncana kayadene bêbungah ing pahargyan natal uga bakda. kupat kang binalur duduh opor lan santên kêrêp kasirik dening wong-wong kang bangêt wêdi marang kapralayan. bulus nyilêm sangsaya jêro tumujèng dhasar, tandhês marang bisuning manungsa. (Karanganyar, 2017) 24
Joko Songo apa kang prayogane ditindakake dening sawijining priya ngarêpake wayah wêngi? mêrjaya sisihane lan olah-olah kanggo anake loro sing nêmbe bae jêjuluk piatu. Jaka sanga kuwi pêdhang sawilah, mbelani bocah-bocah ing pabaratan ing antarane wêngi kang sangsaya nglangut sarta katêntrêman kidung asmara. malah sapisan pindho metung angka siji, loro, lan têlu engga salah sijine ngêrêmake netra. (Karanganyar, 2017) 25
Watu Kandhang ana kang tansah waspada. ana uga kang musna tanpa taha. laku-laku tumujèng pêpêtêng tinata arupa abjad ing gêguritan. sumarah lan pating klarah ing gumêlaring tandha pitakon. gèpèng, lonjong, bundêr, utawa liyane. ing kurungan kang bangêt kukuh, dhèwèke manjalma wêdhus, sapi, lan uga kêbo-kêbo lêmu. mamah pakan-pakan, dhêdhak sakranjang, ampas tahu, uga uyah sêkarung tanpa yodium. angganing priya ngathang-athang kanthi rasa wirang manthang- manthang. tangan lan kulit mlonyoh kayadene tilam mêntas dipepe sawise kakurung ing bangsal. kêsuwen kakum banyu kaldhu ayam ing sajroning baskom saukuran karasan makam. teko-teko suwung, gêlas plastik akêlir kuning mêngkurêp ngaras lêmah. kasantosan kang jinait kanthi pisuhan. nadyan sêpira gêdhene kasêrikan, suwe-suwe bakal mênêb uga. marang sarombongan manuk gagak ing payon omah pratandha ajal wus ngantu-antu. (Karanganyar, 2017) 26
Watu Gilang Aku wis dadi sêksi tumrap karawuhan agung. ngênteni ing tapêl watêsing mlêbu alas lan dadi pangungsi kang sêtya. ananging jênêngku katidhêm dening êndhas-êndhas kêbo kang didadèkake lantaran kêslamêtan. capêt-capêt wong-wong lali, sêjarah kabusêk sanalika kanthi pawadan kêyakinan. (Karanganyar, 2017) 27
Tugu Ngipik watês saka sakabèhing watês yèku dhiri kang kuwawa nyirêp bramantyamu. Ratu bisa bae murka yèn kêmbang-kêmbange mêkar andhisiki wêktu. kamurkan yèku praupan saka bramantya kang muntab dadya tulah. Mangkunêgaran nandur watês. nanging, watês kuwi oyod. jumulur lan nggubêd guluning panguwasa. ora bisa manèh koambu mêkaring kêmbang. jalaran kang watês saka sakabèhing watês yèku dhèwèke sing kuwawa matêsi dhiri. 28 (Karanganyar, 2020)
Sawênèhing Wayah ing Guwa Tlorong 1. yèn samangsa-mangsa langit amblêg. aku bakal ndhudhuk katintrimanmu sajêro-jêrone. aku yasa cêruk ing Guwa Tlorong. ing ngisor lêmah lan rêrungkuding mega kang mêdhut. alawang klambu entuk-entukanku ing Jênawi. ting daksumêt. gêni saka sênthir-sênthir ing gêndul. : tilas ombèn-ombèn mawa karbonat sapisan pindho aku entuk gêni kuwi saka mblalaking netramu. 2. yèn samangsa-mangsa sliramu katrajang lintah aku bakal nyêsêp gêtihmu. gya dakracut sêngkalaning atèn-atènmu. dakcawisake gêni sênthir kanggo nyumêt panyêsêp. supaya awakmu ora kaisêp manèh. wutuh lan awoh gêmadhing. : kayadene stalaktit ing Guwa Tlorong iku. 3. samangsa-mangsa sliramu ngumbara. adoh tumujèng guwa garbaning ibumu. napaki bumi kêlairanmu. (Karanganyar, 2018) 29
Barok Cetho daktata watu-watu iki dadi pitu. supaya tapaking sukumu kuwawa nggayuh pucuk. daktata sêpuhan curiga dadi pitung luk. supaya kêncêng astamu tumancêb ing gêgêmanku. dakgawèkake sliramu rupa pitung akara. muga-muga besuk ora korusak. ing sadhuwuring watu-watu iki, daktatah asmamu. supaya besuk sliramu bakal ngeling-eling aku minangka pangambara. : nyanjani sliramu ing sadhengah wêktu. banjur mula bukane darbèke wong lanang kuwi, yèku panandha. : yèn manungsa têtêp kudu anak-anak. gya lair sliramu. (Karanganyar, 2018) 30
Sukuh Sadewa wus nêmpuh sunya. sabab ing Hastinapura, Dhèwèke mung kuwawa sila. ilatira dadi sabdaning Gusti. Durga mêkar. Uma wus tan samar. ing kene tanana Fir'aun. uga tanana Musa apa manèh sêgara binêlah. nanging Sukuh ora liya piramid kang winangun dening Siwa kanggo Uma. (Karanganyar, 2019) 31
Saraswati widodari dandan kayadene tlèdhèk gambyong. dene dèwi kasuburan rila muwun sabên pungkasaning pasaran ngrêrangu têkaning wêwangèn. : kumêlun saka mega-mega angêndhanu. kasungkawan kuwi kasaguhan ing wajan panggorèngan kang gosong. ninggalake intip, uga kanêpson. apa kabèh wanita bisa olah-olah? dèwi-dèwi nylamêtake wanita kanthi pulas rupa kang olèhe ing karamean. gawe pasugatan saka kasêpèn lan enggal-enggal digawe ngilang. enggal-enggala ndandani alismu sakloron nganggo sothil lan erok-erok. (Karanganyar, 2017) 32
Bapa kang Siji : Museum Purbakala Dayu 1. urip kawiwitan nalika, supata, kalimpahake marang kang dudu manungsa ing swarga. khuldi dilalap êmbuh kanggo apa. sawise, siji mbaka siji lêmah pinaringan nyawa. 2. sawênèhing wanara, kudu pêrcaya marang sawênèhing wanara. manungsa kuwi manungsa. carita mung bakal awujud carita. lan ora bisa awoh kajaba nalika usum padudon têka. 3. apa ayat kang winahyu ora liya pandlêming? nanging bokmênawa: Habilis, Hominidae, Erèctus, uga Sapièns mung saimpun ilusi kang sêmu. 4. Apa kang bisa pinarcaya saliyane kadoran? 5. buyut ana ing antarane wanara lan manungsa kang sêjati. bokmênawa, Hawa kuwi ibu kanggo sakabèhe. bokmênawa, Adam kuwi bapa kang siji. 33
bokmênawa uga, awake dhewe ora liya lair saka guwa garbane - manungsa Dubois - ing sacêdhake Trinil. 6. apa kang sapantêse pinarcaya saliyane kadoran? sakabèhe padha. tuhu padha. samar lan tanpa muwara. 7. sabab, Gusti nyiptakake seta. Gusti nyiptakake klawu. Gusti nyiptakake murat. Gusti nyiptakake jiwana. Gusti nyiptakake agama. agamane Gusti klawu. (Karanganyar, 2019) 34
Lemah Gênting ana bae kang obah lan nglindhês kadurjanan. nyêsêp madu alas gung liwang-liwung kang samangsa-mangsa bisa gawe kablasuking warastra kang linêpasake saka ibu sêjatine dhewe. arah pracima, lawa sajodho tan uninga arah kanggo bali. sawatara ngaso kinarya ngangêtake sarira. ing sisih purwa, pacangan sajodho padudon rame. minta tanggung jawab tumrap kaweyan kang ditambuhi dening pangrasuk nasib. ing pucuk utara, wit salak sajodho gogrog godhonge nancêbake êri tumrap siji lan sijine, ngantu-antu kapencokan brêmara utawa maruta anggawa kêmbang-kêmbang bubuk. dene duksina bangêt kumliya antarane sliramu lan aku. tanana sawênèhing bab kang bisa dipitayani kajaba sawijining cangkriman winadi. awake dhewe sinau saka lêmah-lêmah kang obah, katintriman kang sangsaya kêbrasat. ngincim aku, sliramu, lan sawijining buku guritan. (Karanganyar, 2017) 35
Suran Jabaleka juru kunci ndhêdhêr wahyu kanthi banyu-banyu kêndhi saka sumur mahasuci pitung rupa. ngrêkam lan nrajang samubarang kang mèh alum lan mêkar kanthi dumadakan. têkaning titi mangsa kapralayan lan mbutuhake kêslamêtan kanthi tirta-tirta suci saka pitung keblat. sliramu lena kanthi mimis siji ing pangeling-eling. mêdhot bab-bab kang mêntas bae koelingi kanthi aris. banjur kêmu lan mutah gêtih sarta nglumpruk : ing ngarêpe sesaji lan dupa. (Karanganyar, 2017) 36
Kandhang Mênjangan kewan-kewan awujud mênjangan jumêdhul : saka kurungan pakunjaran. gegojègan ngênani patine Ismail. apa Ibrahim rila kanggo sakabèhe? bapa kuwi pêcahan watu kali. landhêp kayadene rêmukan watu kang ing têmbe ngilèkake gêtih saka gulune anake. Ibrahim kayadene tampar. datan eklas yèn kelangan. kêpriye yèn Gustimu kang ngêrsakake? ing donya iki, samubarang cinipta ing sakêdhèping netra. sabab Gusti pangrasuk sakabèhing umat-Ira. Ibrahim pasrah. kanggo Gusti kang angripta. : Dhèwèke lan samubarang kang ana. (Karanganyar, 2017) 37
Bangsri kêmbang-kêmbang mêmêkaran warna-warni. dadya bayi-bayi kang tuhu suci. gêgodhongan dadi puspa. gogrog ing sabên esuke. apa ana kang bisa dadi sêksi kang bêcik kayadene papan patêmon? awake dhewe janji sapatêmon ing têmbe. ing latar mburi omahe awake dhewe lan sliramu nggendhong anak-anakku. Sliramu ngêrêmake netra lan ngimpèkake aku : lagi ngrumpaka gurit kanggo awake dhewe sakloron. (Karanganyar, 2017) 38
Gayamdompo sagrombol bocah-bocah mangkat ngangsu kawruh, kamangka kawruh tan nate asat sadurunge. kowe pancèn wangkal ing babagan ngadu kumba têmbung- têmbung. kandhamu, "saiki bocah-bocah wis gêdhe, kudu mangkat sekolah dhewe, ora perlu ditêrke manèh, mangkat barêng kanca-kancane. Bocah-bocah kudu mlaku mêtu sisih kiwa ora entuk ana sing gojèg ing dalan, ana akèh sliwêring kêndharaan, bisa kêtabrak!" sangêrtiku, cêlathumu kayadene lêlagone bocah-bocah. katêmbangake ing basa jawa diwajibake dening guru taman-kanak-kanak. (Karanganyar, 2017) 39
Surgi lêmah-lêmah kuwi sêksi tinigasing maèwu-èwu nyawa : tumbal ludira kang amblasah ing sadhuwure. surgi ora liya wangsulan. saka samubarang kang sakirane pantês dieling-eling. (Karanganyar, 2017) 40
Sondokoro gurnaning mêsin-mêsin songkro sêkarat. gurnita kang jiniyat dening bêndarane. kristal-kristal gula sumawur. ngurugi para among tani kang tuwuh ing sajêrone. crobong lawas kuwi kumêbul. sêga sawungkus, teh sagêlas, lan tempe bênguk sajodho. : karahab tapis. bantalan rel kuwi nangis. nalika lori ora ngêloni dhèwèke manèh. tanana pangêkêp. tanana gurnita manèh. Sondokoro kang lêsu. têtêngêrmu yèku gula sêkarung : saka trêk têbu kang kêbak momotan. (Karanganyar 2018) 41
Cèmbèng pista panggilingan têbu kawiwitan nalika kêmbang-kêmbang wiwit gogrog mabur saparan-paran. pacangan sajodho kudu rila dèn arak lan dèn korbanake. lori-lori bakal nggawa kêkarone mênyang pabrik gula. tendha-tendha jinèjèr lan ngêbaki têpas. katintriman ditawakake marang bocah-bocah lan uga wong tuwa. dene êndhas mahisa didadèkake lantaran : juru pitulung. jênang-jênang alot kaidêrake kinarya bukti katêmênaning para makarya kang samubarang tinindakake tan nate muspra. (Karanganyar, 2017) 42
Gubuk Pèncèng pratandha mangsa panèn kuwi dudu lumbung-lumbung kang suwung. ananging lintang kang awujud paju lima. gagat bangun yèku sêksi bisuning manungsa. dene wayah sore ora liya rêroncèning bancana kang ngincêng awakmu saka lambening cêndhela. : rêmu-rêmuning têtuwuhan atidaya mèh purna. manèh-manèh awakmu dadya pratandha arah keblat. dene awakku nyawang sungging lambe kang ngreka cawanging dlanggung : cacad. awakmu kang nglairake kabagyan. awakku minangka kabagyan kang koripta. kayadene lintang paju lima kang dadya pratandha wus purnaning mangsa tuwa. : pari lan têtuwuhan liyane. (Karanganyar, 2017) 43
Astana Laya mung katintriman kang tansah bêntayangan kagawa swarane manuk bênce. pratandha yèn sasambungan ing antarane manungsa bakal enggal purna. gurit saking Panjênêngan sampun pinurba. (Karanganyar, 2017) 44
Maca Karanganyar kanthi Mêrêm kosawang abyoring gêni saka gigiring Lawu sabên esuk. kotêmoni jalak sajodho tanpa kêndhat nyêbut asma-Mu. ing cêndhela, rêmbulan pamit. sawise gumandhul sasubuh muput. warnane klawu. sliramu pêtak lunga lan daktêmoni kanyatan mênawa lêmah iki wis lan kadhung kagrujug tulah. nanging, ing mêkaring ati, sliramu ngyakini: Karanganyar dudu sadêrma papan sanja, nanging uga papan kanggo ngripta maneka-warna crita. (Karanganyar, 2020) 45
Sanja Bumi Kêlairan prakara kang paling nggêgirisi ing donya iki yèki sliramu kang tan nate bali lan tan eling manèh jaman cilikanmu. aku ngimpi sliramu lagi kêblasuk. sliramu kinunjara ing gurnitaning kutha. kêmacêtan, sênèn kang padhêt, uga gêdhong-gêdhong kang ngunjara sliramu. kutha iki yèki alas gung liwang-liwung. Awake dhewe kêblasuk ing sajêrone. dhèwèke kêrêp nyèrèd manungsa ing guwa pêtêng. pêtênging kutha kuwi bocah-bocah kang lair saka tangisan. sliramu nangis sabên bêngi. lan bêngi ngaras sliramu minangka pangambara. nanging sliramu ora nate bali. aku têmên-têmên ijèn. kayadene angka siji kang ngrêngkuh dhiri, sliramu mokal ngeling-eling aku manèh. (Karanganyar, 2017) 46
NJUMPUT SING PATING KLARAH 47
Sakramèn Dhaup Suci /Kêrun/ tapak sukumu kandhêg. sawise mlêbu kêrun satapak iki. êning. pring wungu kajèjèrake. kogawe aku sakanca ngimpèkake palakrama. nêmbus wêwalêring kamituwa : cukup kanthi nam-naman. palakrama kuwi kluwunging pêpenginan. kêrun minangka panêbus mantra. jalaran udan nora prayoga. yèn kajang kadhung kapasang. kêrun iki kanggo-Mu sliramu nêmbus kanthi iring-iringan. : pangombyong pêngantèn. /Blêkêtepe/ yèku lêngkunging janur kang dadya tandha. mênawa paningsêt wus kasingsêtake. dara wus linêbokake kurungan. yèku ali-ali kang ngêkêpi jênthik manis. yèn panusu ibu kuwi bakal nangis ing têngah wêngi. apa kang ditinggalake sawise dimahar? 48
rilaning bapa kang kotinggalake. ngusap luh sabên wêngi. dara kang dèn upakara payu kaêdol. sliramu mardika ing akasa. malbèng kurungane wong anyar kang nuku. "saiki, anakku darbemu." /Ombyong/ dakpapanake awakku ing antarane dêbog gêdhang suluh. supaya sliramu ngêrti yèn wis titi wancine wujangmu luluh. rêrungkut godhong ringin kuwi minangka ombyong. supaya ing têmbe sliramu kuwawa awor. : kalayan bumi kang mènèhi sliramu urip. godhong andong abang, putih, lan irêng. dadya pagêr saka rêridhon kang ora kokarêpake. : kayata kacidran lan pêpisahan. /Midodarèni/ dina iki gurnita ing dhadhamu sangsaya orêg. kayadene udan barat salah mangsa. ngajurmumurake katintrimanmu. : sabab dina sesuk sliramu bakal dilamar. sliramu rila nampa sakabèhe? kelangan bapak ibumu. kanggo wong anyar kang ing têmbe. : ngupakara sliramu sakabèhe. 49
bêngi iki, sliramu bakal kakurung. aywa murca yèn tan nate kêpengin dilaknat. kang nglamar sliramu rudah. mêmujiya supaya dhèwèke ora bakal kalah. saka wali hakim. sabab bapakmu ora darbe kêwanèn. jalaran sawijining bapa datan rila kelangan darane. /Kêmbar Mayang/ kawinake gêdhang loro sadêboge. supaya kêkêtêg jantunge ora kandhêg. ing jêmbangan kang têlês lan kêbak tèyèng. tandurên dêbog iku karêbèn dadya ingwang. manuk nam-naman loro dadya awake dhewe. mabur êmbuh mênyang êndi parane. nam-naman janur wus tinata dening awake dhewe. dadya lantaran slamêt saka sawijining kacilakan pikrama kang matumpa-tumpa. /Jayèng/ gêlas iki sawutuhe kagungan-Mu. koisi kêbak sêdhuhan tèh kanggo umat-Mu. awor karudityan lan kasubagyan. 50
Prapèn'anunu awakira pribadi. uga gênthong-gênthong sinumêt. : ngêmu ludira kanggo para tamu. lumantar gondhang iki. lajuning kasêrikan kandhêg. sahwat kolêrêmake mrih kasêmbadaning kasubagyan. banjur gêlas iki, sawijining lantaranku ngeling-eling asma-Mu. /Juruh/ bênawi wus mili ing gigirmu. mêcaki penggokan lumantar bêngahing napas. muwarèng sajêroning mustaka. : sabab mikir mbutuhake tênaga. tirtaning bênawi dadya kênthêl. bêngahing napas ubêr-ubêran. mustakamu dadya awu. busung, Nyai. Sliramu bakal nglairake jabang bayi. lunas sakabèhing karilan iku. linêbur kanthi juruh ing wutahan jênang sungsum. (Karanganyar, 2019) 51
Tirakat donga-donga rinapal lan kumêlun napaki kreta kêncana sinartan kamit ing sabên têmbung-têmbung anyar. ing sajêrone kêndhil ngêcêmbêng têmbang sapada. sinêtèl tanpa sigêg sadina muput. aku êndhas mahisa lanang sêpasang, tinandur ing antarane barisan maneka warna wulu wêtu. binungkus luh, idu, lan dahuru ing sajroning sirah. yèn ta arsa pralaya, bêcike sliramu mêsên tumpêng kang gêdhe ukurane. kanggo mulyakake kulawarga lan kanca-kancamu. ndadèkake sêksi tumrap pralaya kang binungkus ing tangkêpan èpèk-èpèk. sabanjure, sliramu mung butuh nglekar lan mabur : kairing donga-donga. (Karanganyar, 2017) 52
Mantri sapa kang bisa nambani kasêrikan sing kadhung kêbrasat ing pasarean? Mantri njupuki netra kang amblasah ing urugan godhong-godhong sêmboja. njumput siji mbaka siji tanpa pitakon : saka ngêndi asale kabèh? kairing ganda amis lan kali-kali gêtih sumêbar ing saindênging bancana. kliping tilas pamariksan tansah linêmpit lan rineka arupa montor mabur. : ngaburake pangarêp-arêp lan urip kang kudu dibacutake prakara prakakas yeka donga lan sumawuring mantra. (Surakarta, 2017) 53
Danyang prakara paling kusuk ngantu-antu ing donya iki yèku danyang-danyang kang nglumpruk ing rêrungkud wit-witan tuwa : mêh mati sigra. nggendhong katintriman kang kêbrasat. sarta kapitayan kang sangsaya gawe edan. katintrimanku yèku dadi awakku pribadi lan tan nate asale dakngêrtèni. edan kang kinandhut danyang ing sadhengah papan, dumadakan tan kêna pinitaya. : bèn awakku pribadi kang ing têmbe nanggung akibate. (Karanganyar, 2017) 54
Sawur yèn urip yèku laku tumuju mati. mula mlakua kanthi milih lan milah ati-ati kang besuk bisa kosanjani sabên ari. : sanja pasareane ibumu, tilas pacanganmu, utawa mung têka ing dina panguburanku besuk. sawur ambukak lawang kanggo kapralayan-kapralayan kang mbutuhake padhang. dene aku arêp nyirêp katrangan kang kobutuhake. katrangan ngênani katrawacan-katrawacan kang koidhamake kanggomu : dhewe. dhêdhèwèkan yèki kêmbang-kêmbang. kasêpèn yèku dhuwit cring kang sinawurake sadawaning dalan tumujèng swarga. dene sliramu manjalma dadi kêpinging waspa. (Karanganyar, 2017) 55
Gêndhing sliramu bangêt wêdi nalika krungu gamêlan. roh-roh bakal timbul. setan bakal ngatonake wujude. apa sakabèhe amarga swara gamêlan iku? awake dhewe lungguh ing sadhuwure ganggam. sliramu ngrangkul aku kanthi kêncêng. "apa mêmêdi-mêmêdi kuwi ora bakal mêncungul yèn awake dhewe krungu gamêlan?" pitakonmu. ing kupingmu kêprungu swara kang aèng gamêlan kang balapan lawan wêngi kang lêlimunan. sliramu pêrcaya sakabèhing supata. "kabèh kuwi ora nyata anane." 56 (Pati, 2018)
Satru Ati netramu yèki garinging mangsi ngarêpake pinarjayane gurit-gurit ing bukune panggurit sêpuh. rontog siji mbaka siji lan napaki lêmah uga sêsukêtan. (Karanganyar, 2017) 57
Blacan pitik, bèbèk, uga banyak ngilang tanpa karana, kayadene crita katrêsnan kang kapunggêl ngono kewala. awakmu irêng thunthêng. minangka utusaning juru wilujêng. apa ing dhuwur kana aku sakanca bisa têntrêm lan mulya? awakku sakanca kinunjara. ing sajroning kurungan katintriman lan kacublukan. : mênawa ing byomantara manungsa dudu manungsa manèh. (Karanganyar, 2017) 58
Sarèn gêtih mili saka kuliting gulu kang dèn ukum kanthi lading sawise dèn asah landhêpe. ora karuwan. linu mili saka saindênging keblat. kulit akêlir klawu, mripat kucing kang murub ing pêtênging ratri, sarta sliramu kang bangêt tambêng. prongkolan gêtih kuwi sêksi. panigasaning wong-wong kang ora luput. salah sawijining kadoran kang sinamur : kanthi rêga sêmbako murah. (Karanganyar, 2017) 59
Lintang Waluku aku maghrib, sliramu subuh awake dhewe sênasib, nanging ora wutuh. 60 (Karanganyar, 2018)
Cubung bab kang njalari mêndêm ing donya iki yèki rasa cubriya kang tansah kaliwat-liwat ing ngarêpake wayah maghrib. omah-omah lawas dina mbaka dina sangsaya songkro lan alon- alon sirna saka larikan rêga patukon kang sangsaya dhuwur. sliramu lagi mêndêm kêcubung. tan bisa ngetung siji, loro, lan têlu. tan bisa namtokake mênyang êndi parane. : awake dhewe. (Karanganyar, 2017) 61
Tampah gulungan tandha pawacan kayadene bêras nêmbe kapilah lan kapisahake saka ibu kang ngayomi dhèwèke. kulit ari ngambang lan kasisihna sasuwène têmpuking jurit ing sukuning aldaka. bocah-bocah manjat guwa garbaning guritan. andhudhuk pala kapêndhem ing têgalaning têmbung lan mêmanèn saka darbèking wong-wong kutha. bocah-bocah ngutil karya anggitane wong-wong kawak. angrumpaka dadi kuluban makna lan wêrdi sakothak. wong diwasa tan kuwawa nêgêsi apa-apa. mung amêmisuh kayadene sawênèhing wanodya kang bangêt gêthinge marang priya. anggêguyu wong owah, uga dhirine : pribadi. (Karanganyar, 2017) 62
Almanak lan Sawijining Cathêtan Lêlakon 1. nate dakpêcaki dalan tumuju omahmu, lan ing kana, aku ora nêmoni apa-apa saliyane pacêlathone awake dhewe kang wiwit luntur. kayadene wong dêdonga kang kêsèd, sliramu njaluk nrabas, lan mêsthi bae, têlat kang ora bisa kotampa manèh. mokal yèn awake dhewe ngambali wêktu. 2. ing almanak kang koduwèni, sabên kilane anuntun mring bab lan prastawa kang padha. tanana kang bênêr-bênêr anyar. angka mung bakal gumanti angka, dina bakal gumanti dina, lan sliramu têtêp bali marang guritan. urip yèki ngênani kêpriye awake dhewe ngrucat dina iki lan ngrantam rancangan kanggo dina sesuk. 3. kaanan sakupêng lan pacêlathone awake dhewe, kayadene jazirah kang amba. sliramu arsa ngumbara dene aku kêpengin ngambali kewala. 63
taun kang anyar, yeka taun-taun ing ngêndi sliramu ngrantam rancangan lan ing pungkasaning taun, sliramu nyumurupi yèn apa kang kotindakake ora liya laku kang muspra. 4. nanging, rancangan kuwi minangka pituduh kanggo awake dhewe kang ora pengin kêblasuk, ta? tanana kang têmên-têmên kêblasuk saliyane sliramu pêrcaya marang jimat. lan mêsthi bae sliramu wanuh, ing taun-taun sabanjure, rancanganmu bokmênawa uga mung kari rancangan. (Karanganyar, 2019) 64
Takwil upamane kêmbang, gya mêkar atimu kang sêkawit watu. sawijining brêmara dadya dara lan manjalma kartu pos kang kêrêp kokirim mênyang omahe bakal pacanganmu. pêsên durung kotulis. nanging gêtihmu tan kêndhat mili marang dhèwèke kang bokmênawa pengin kotrêsnani. kêpriye carane nggawe dhèwèke trêsna tanpa micara? ndang balia mênyang susuhmu. antupên dhèwèke kanthi kuswa paling rakêt lan alus. kayadene brêmara kang wurung mratelakake trêsna marang kêmbang-kêmbang. tanpa natoni. besuk, sawijining dara bakal mènèhi sliramu kabar kayadene Ababil. nêkakake layang marang pacangan kang kotrêsnani nanging durung mêsthi mêngku sliramu. (Karanganyar, 2019) 65
Gurit bab Lêmah sukma manungsa kinunjara ing badan wadhage. akêmul lêmah lan ambasah ing sajêrone. urip kuwi lêmah-lêmah pakuburan. ngudhari kasêrikan lan uga kabêcikaning manungsa. gêmbur lan agawe sliramu tanpa daya. yèn sliramu mati besuk, sliramu arêp lunga mênyang ngêndi? luwêng-luwêng sinumêt gêni. malih tangisan andadi-dadi. dadya laku lan lêlanan : ora nate kawuryan pog-pogane. pog-poganing urip kuwi prakara pilihan ganda ing lêmbar ujian. nawakake munggah utawa nunggak. munggah swarga utawa magak ing naraka. banjur, sliramu milih plêsir tumuju arah ngêndi? (Karanganyar, 2018) 66
Pitung Gurit bab Langite Awake Dhewe 1. domba-domba mlaku arak-arakan ing ara-ara amba. oyak-oyakan kanggo nggayuh pog-poganing jiwana. ana ngêndi dununge pog-poganing donya? wulu-wulu mabur-mabur, lan sliramu nganggêp minangka kapas kang lunga ninggal babone. ana padhang njingglang ing dhuwur kana. pratandha dina iki bakal apik-apik kewala. 2. sliramu nêmbe suntrut lan sumêlang. kayadene kingkin tumata kabungkus. domba-domba iku nandhang susah. ngrintih lan nètèsake luh. awake dhewe ngêkêp awake dhewe lan nyingidake awak ing sawalike sulaman kêmul renda. 3. dina lagi apik, domba-domba magak ing kandhang lan turu ing kana. maruta niyup talinganmu lan bêbisik têmbung trêsna marang sliramu. "aku sênêng dina iki, aku ora bakal nate sêdhih. daksêsuwun mangkono uga sliramu." 4. ngarêpake maghrib, ing sisih kulon nyorotake padhang. sliramu bisa samangsa-mangsa nandhang branta. 67
samana uga sanggya manungsa kang darbe panguripan. langit akêlir abang lan wong-wong kasil nglumpukake rasa sayah. sliramu ngalêm awakmu dhewe. sliramu masrahake langit sore minangka ganjaran kanggo netramu sakloron. 5. domba-domba nêsu. kabèh ora ngetok. domba-domba malih irêng thunthêng. langit pêtêng lêlimêngan. kayadene uriping manungsa. ing dalan, lampu gumêbyar, wong-wong isih gupyuk gêgojègan. 6. kabèh wong padha nendra. kabèh wis rampung anggone ngrasani jiwana. langit ngimpi dadi gora. sliramu cinipta ing mênit pungkasan. uga kasungkawan lan laire gurit-guriting pujangga. 7. dina bali esuk manèh. domba-domba bali mênyang ara-ara amba. emane, tanana watês kanggo baline para domba. langit bali manèh tumuju sandyakala. (Karanganyar, 2018) 68
Gurit bab Jaladri aku barisan pulo kang kinêpung jaladri. sliramu nyambangi aku sabên wêngi. nyilêm ing jêron paling pêtêng. sliramu bakal nêmokake aku ing kana, aku ijèn. sliramu nangis, sliramu ngêtokake têmbung-têmbung. nanging sliramu wurung dadi têmbungan. atining manungsa kuwi gahana paling jêro ing muka bumi. atimu salah sijine. sliramu nampa aku minangka kapal silêm. aku nyilêm kanthi aris. lumumpat saka kapal lan nêmokake ombakmu ngalad-alad. aku kasèrèd lan kontal ing pêsisir. "aja nyambangi aku manèh. kowe ora bakal kuwawa nggayuh gahanaku," cêlathumu. aku asrah bongkokan, sliramu manjalma jaladri. aku kasèrèd êmbuh mênyang ngêndi. (Karanganyar, 2018) 69
Sanja Pasareane Ibu ing têpining kaêningan, awake dhewe bisa kewala nggêthingi lan nrêsnani waspa. kaêningan yeka tangisan nalika sliramu sanja pasareane ibumu. sliramu ngeling-eling jaman cilikanmu. sliramu ngeling-eling oreyan rambut. sliramu ngeling-eling slendhang. sliramu ngeling-eling dulangan. sliramu ngeling-eling carane mlaku. sliramu ngeling-eling kuwi kayadene wira-wiri kang gupyuk ing sirahmu. maesan kuwi pêpèling tumrap sing urip. yèn urip kuwi ora liya cêpak-cêpak kanggo pralaya. besuk, awake dhewe sanja pasareane ibu. aku minangka bapa. dene sliramu wus dadi ibu tumrap anak-anakku. (Karanganyar, 2018) 70
SWARA SAKA SABRANG 71
Sapa kang Mêrjaya Susianti Tinulele? 1. mujudake kêkurangan tumrap aku - nalika bêngi pêtêng - aku ora nêmoni rêmêng lan kêkêtêg ing jantunging kutha. samubarang sunya. kajaba platuk kang aras-arasên dilela-lela. kaaras dening driji panuduh lan muntab. dhor! 2. geneya bisa wong lanang tumindak kayadene bajingan ngono kuwi tumrap wong wadon. yèn mêngkone dhèwèke dadi bapa? kêkêtêging wêktu abang dluwang. mimis linêpas lan ngunus sadhengah waspa kang wutah. : êmbuh ing têmbe apa warnane. kaambu umpluking gêtih lan sapratêlune yèku tangising jêmaat. tan nate nangisi apa-apa kajaba wêktu kang kandhêg. cukup! 3. tan nate daktêmoni kêkês ing Altar. Gusti ngêkêp rukêt sakabèhing kasungkawan. kalêbu kapralayan kang tan nate dikarêpake. 72
"Effatha, aku mati nalika langit ngumandhang - sawise cahyaning regol sirêp. kayadene mêrêm. sarwa kêbat lan ndadak." 4. urip arupa abyoring kêmbang api. ngrangkul lan ngrangkul lan ngrangkul : sadhengah ati kang wus tinandur sih. nanging geneya kapralayan uga kudu têka lan ndhodhog lawang? 5. bokmênawa pêpêsthèn kang pinarcaya. bokmênawa kêbul kang kumêlun. bokmênawa uga wangsulan saka donga kang kudus. 6. gya kudusa kapralayan. kudusa ing mêrêming netra. gya jupuka rêmukan roti lan icip ing ilatmu. êntènana nganti Malaikat sru angucap: "apa ana kang kudu dakpêthuk dina iki?" (Karanganyar, 2019) 73
Kêpriye Carane Ngrêdhêm lan Uga Ngririh Tangismu? : Susianti Tinulele 1. kasêrikan wus kêbrasat. umpluking kasturi ora duwe têgês apa-apa. sabab, kabèh kang waspada ora liya supata. kasêrikan kayadene angus kang ngancam pawon. krakêt lan nguwasani basa. tanana papan kanggo têmbung mati. 2. aku trêsna sliramu - kuwi têmbung kriya - kang paling mokal katindakake dening para dora. saèmpêr pangancam kang mêdèni lan uga nintrimake, ta? 3. gumunmu maujud mala lan tangis. walyan kang nyuwuk êmbun-êmbunan. supaya sawise tangismu ririh. 4. ananging - tangisan kuwi ora liya umpluking obat mimis, ta? mêthukake nyawa lan sanityasa ngêtêrake mênyang swarga. êmbuh bokmênawa saperangan manèh luput mênyang naraka. 74
tangismu, maujud kêmbang api - abyor banjur sumorot lan dilalèkake. 5. "Effatha, dicukupke sêmene bae kasungkawane. ing swarga - yèn Gusti marêngake - dakêntèni balimu." kêpriye carane ngrêdhêm lan uga ngririh tangismu? "apuranên dhèwèke kang mêthuk aku. sabab, Gusti wus paring sih marang sakabèhe siji mbaka siji." (Karanganyar 2019) 75
Rêmukan Sunya : Susianti Tinulele 1. dakgrayang sawênèhing kaelingan kang gya mura. praupanku, ngêmu kasungkawan, ginawe saka pulas kang kousapke sabên dina. 2. nate kocathêt aris bêburon raja pati. nalika ing altar, rapalan donga pinuju sinawur lan ngumandhang ing akasa. 3. sawijining wanita darbe hak ngrucat ajining dhirine. nalika basa tan kuwawa nylamêtake dhèwèke saka mimis kang winutahake. 4. dhèwèke mati. kayadene upama, êmpon-êmpon kang diusungi saka Maluku tumuju Den Haag. kanggo nyênêngake ilat kang kêrêp milarani. (Karanganyar, 2019) 76
Risalah Pinisi 1. tanana riwe ing laku tumujèng Cina Pammana. Sawerigading - sêdya nglamar lan amboyong We Cudai bali mênyang Luwu. Gya nitih prau dhèwèke ngalang jaladri kang tan nate luwih alus tinimbang kapralayan. kêlat dhadhung kacancang. layar tanjak mêgar. prau linêpas saka galangan. kayadene wibrama ing anggane Putra Luwu uba rampe komaliwan kabungkus rapih. sabab - trêsna bakal makarya sawise toh-tohan ajining dhiri. 2. pinisi -ginawe saka donga kang sanityasa karapal. mantra ngêpung byomantara. naparilimai dalle'na. natujuangngi delle'na. tanana dina kang tan prayoga. Gya rubuh kayu-kayu pilihane Nuh. saka jêroning alas manungsa. ing têmbe dadya anggane prau kang suci. 3. pasrahna sanggya marang wong-wong Ara, Tana Lemo, uga Bira. sabab - wong-wong kuwi kang darbe nendra atisunya. 77
maspadakake kayu welengreng lan ngrakit dadya pinisi lan gurit. 4. "samubarang ora lair ngono bae, ta?" rinapalake janji rong klimah lan pitung ayat saka swarga. kairing amin saka lathi-lathi kang nênuwun donga. syahadat loro lan pitu saka fatihah. manjalma cagak loro lan layar pitu. istingarah laku yèki tumujèng Gusti. kang mêngku jagat pramudita. "nanging - laku kayadene mbadhe arah." 5. kocap kacarita, gya gogrog sakabèhing pêpenginan. sabab - kalebiseang, anjarreki, sarta appasili wus ora kapratisabda. gya kèrêm dhèwèke ing lêlana tumujèng samodra paling jêro. têlêng paling pêtêng. tanana palabuhan. dapra angunci dhiri. bantilang kaliwat sayah anggone nganti-anti. 6. gya ilang sakabèhing pinisi saka muka bumi. Sawi mango lan grênêngan. gya mingêr mbalik manjalma guritan. kandhas ing lêmbar ardana satus rupiyahan. "apa ana kang luwih aji tinimbang bandha kang tinandur?" 78
tanana rasa. tanana lunas, anjungan, Bangkeng Salara, sarta sombala lan liyane. tanana kang sisa. saliyane kelangan. 7. "sapa kang paling kelangan dhiri?" "bokmênawa Nuh, bokmênawa Sawerigading, bokmênawa pujangga, bokmênawa awake dhewe kang sêdya ngukir kuwi minangka sêjarah." (Karanganyar, 2019) 79
Nubuat Putri Lamaran :We Cudai 1. ing donya iki, kamulyan mung sak rosing jêmpol. saluwihe - donya lan saniskara - yèku kasungkawan kang tan nate ngapura sliramu. donya kayadene cokêlat sakothak. kasungkawan ngrahab sakabèhe. 2. adohing lêt kêna katrabas kanthi ibadah kang kusuk. dhèwèke mawas dhiri lan tan nate kêblingêr. "ndêdonga kuwi tamba paling mujarab kanggo angudhari." sabab ing rapalan pandonga, pangrêngkuh budhal saka Gusti Pangeran kang rawuh minangka gêni bêdhiyang. 3. nanging - kangên kuwi samanta kasunyatan, ta. kayadene Yunus ing wêtênging paus. awake dhewe kandhas lan kontal mring sajêroning bancana. 4. nanging geneya uga Adam ngrahabi khuldi dene Hawa datan mênggak sang guru nadi? samubarang darbe muwara. 80
"mênawa mênêbake lan nglanggêngake kangên ora luwih rêkasa tinimbang mlaya jaladri. nanging manggahi sakabèhe nora gampang." 5. canthik mingêr mbalik tumujèng byomantara amba. donga tansah sinawur lan sanityasa sumawur. "papagên sagung kacintrakan - ora adoh saka kene - jalaran kaèlingan muntab lan mumpluk dadya supata." geneya bisa? "sabab kalasangka ginawe saka kumandhanging tangismu" 6. geneya bisa, iga sawatang bangêt luwih kêkês tinimbang badan sakojur? We Cudai anggênêpake. - besuk nalika Sawerigading prapta, dhèwèke bakal têka minangka paus panusu mundrining réna. 7. gya prapta tanpa nyêbut dhiri minangka gurit. sabab êmbuh kêpriye lan dening sapa - Cina Pammana lan Luwu karakêtake dening panglamar. tanpa kudu kelangan dhiri." (Karanganyar, 2019) 81
Aubade Majapahit 1. Jayakatwang lena, Jayakatwang lena. 2. bagaskara ndingkik sliramu, Wijaya. sliramu kang kapilih dadi sudara wrêdhaning pangeran pati. kairing ocèhaning manuk saka akasa Kudadu. byomantara têtêmbangan suka parisuka. swara saut sinaut mahargya praptane wong-wong : saka Tumapèl lan Daha ing bumimu. sliramu saiki ratu, Wijaya. Ri purneng Karttika pancadasi. mblalaking byomantara sangsaya padhang. nasibmu ing têmbe bakal padhang njingglang. saka guwa garbaning Pramèswari Tribhuwana, Wijaya. lair Jayanagara saka blêkêtepe : mlêngkung ing gapura prajamu. besuk ing têmbe, dhèwèke bakal koparingi Kadiri minangka papan dêdunung. kupu manjalma putri loro kayadene krai saka guwa garbaning Gayatri. Tribhuwana Tunggadèwi manggon lan dadya ratu Jiwana sarta Rajadèwi Maharajasa antuk ratu Daha. samubarang yèku anggunging pêrkutut. ringkês lan ora kadlarung-dlarung. saka Nuswantara, bulu bêkti glondhong pêngarêng-arêng mili 82
mênyang sakmu. tan supe dara loro kang kopasrahake marang baurêksa. Gusti Pangeran pangrasuk sanggya agama. ananging miris, Wijaya. sliramu nêmahi bilahi binarêng cidraning Mahapati. gandhèng cènèng lawan kasorane Lêmbu Sora, Juru Dêmung, Gajah Biru, uga Rangga Lawe, lan Nambi kanthi rêrêgêd ing krahmu. sliramu manjalma Wisnu lan Siwa, kapêndhêm ing wêwaton Antahpura. 3. ing pucuking dhampar nora gampang tumrap sliramu, Jayanagara. dasawarsa kapisan, sliramu katrajang kramaning Mahapati. tanpa sigêg kayadene pangancame landhêping lading. sliramu kudu manggahi sadarum. pikiranmu camboraning wiraswara, Kumararaja. Dharmaputra manjalma tuts kang angèl kounèkake. banjur lêbur rêbutan panguwasa. Tanca mêrjaya sliramu. Sliramu pralaya ing rêgêmaning Wisnu, : manggon ing Sila Petak lan Bubat. anggamu tinandur ing Sukhalila awujud Amoghasiddhi. kumandhanging laras Majapahit gumingsir mring rayimu. sabab tanana guwa garba kanggo kêturunanmu. 4. asmamu ora sêpiroa, Tribhuwana. panggêroning Gadjah Mada krasa luwih nyata. 83
Amukti Palapa dèn ikrarake. komaliwan kacawisake. kêlat dhadhung tinarik kêncêng lan kasingsêtake. Gadjah Mada nora ndlêming, Tribhuwana. Dhèwèke titah paling sêtya. nyawijèkake nusantara ing dlamakanmu. gya pralaya kanthi khidmat, Tribhuwana. gya dadya Pantarapurwa ing Panggih. 5. Gunung Kampud njêblug. kêlairanmu kairing dahuru ing akasa. sliramu bakal nyipta swarga iku ing ngêndi, Hayam Wuruk? bumimu ara-ara drêkuku. sakabèhing ngaurip tuwuh kanthi subur. prajamu manjalma swargaloka. nanging samanta mung muspra kewala, Rajasanagara. tanana kang kuwawa manggahi sanggya kamulyan. alon-alon mblêrêt amarga padha dene ngunthêt. 6. adhi-adhimu mung panglipur duhkita. saluwihe yeka kapralayan sangarêping netra. sabab sawala wus rumasuk ing jiwangganira padha. (Pati, 2018) 84
Fragmèn Mandhêg Sêkolah :Nartosabdo 1. dakdhayung prau mênyang byomantara. tanana layar mêgar. kayadene kasungkawan kang kolairake. ombak anyèrèd mênyang papan adoh. jagal, pamusnahaning manungsa, lan sêkolah kang diliburake. : "mandhêg sekolah ora atêgês êntèk uripmu!" 2. dakrigên manèh urip kang amblasah. daktata dhiri kang pating klarah. "ibu, punapa kaparêng kula ngrakit têmbung?" kanggo apa lan sapa? "mranata malih gêsang ingkang nate kèndêl." daklêmpit ukara dadya sunya. gurit-gurit sangsaya amêwayangi. korungu bae gêndhing-gêndhing, ngêrêmake netra, lan mlaya mênyang ngêndi bae kang kosêdya. 3. tambêng - tumrap aku, utawa bokmênawa uga tumrap sliramu- yèku carita lan dalan kênangan. 85
daktabuh kêndhang. kasêrikan lamat-lamat dadi sênthong suwung. tanana swara. tanana apa-apa. wahyu paprangan lan gamêlan kang mangungkung aris. 4. "Sugriwa mati!" dakaturake kasungkawan ika. tanana waspa. tanana prastawa. cupumanik cinipta êmbuh kanggo sapa. "Bagong kênang apa?" dhèwèke luwih sênêng ngguyu lan sliramu kosok baline. 5. "êntèkna kasungkawanmu, Nar. saldho kamulyan pêrlu kaisi." daktunggangi kreta. êmbuh mênyang ngêndi waspaku ginawa. 6. dakbalèkake sliraku. marang swara-swara blero. dakpantêsake sliraku dadya rumpakan gêndhing wiyagon. "aja tumindak sing ora-ora!" tuwa kuwi protès marang aku. nanging nom - lan saperangan 86
kang ora nom manèh - nimbang. "aku sakanca tut wuri pikiranmu." 7. dhèwèke kang pinggir. dhèwèke tan kongang mikir. mungsuhi aku kanthi samubarang kang anyar. "sliramu tambêng, Nar!" "ora pa pa. kacublukan nora darbe rai!" (Karanganyar, 2018) 87
Maca Sudamala pêtêng rumambat. lumantar cahya kang wiwit sirna. suluk kapratisabda. kêbrasat ing saindênging Indraprastha. ngêtêrake carita lan kaonêngan kang wiwit ngrêmbaka. kayadene gagak, mabur lan lêlana. Sadewa, si wuragil ika, kudu nêmpuh dalan sunya. ing angkah nylamêtake Pandhawa, saka Kalantaka lan Kalanjaya utusane Kurawa. ngiras pantês nglamar sang pramèswari. gya budhal dhèwèke. saka panggonan siji mênyang panggonan liyane. saka lêmbah siji tumuju lêmbah sijine. engga wusanane, tumêka dhèwèke ing susuhing Durga. lêlananing Sadewa kaadhêpake marang Durga kang ala rupane. gya kagyat dhèwèke. kapralayan sangsaya nyata kawuryan. nanging ing sisih kana, Durga mênggak Kalika mamah Sadewa. "kenging punapa?" pitakone Kalika. - si wuragil iku kang bakal ngruwat mala trimalaku. "kok sagêd makatên?" - Siwa kang anjanjèkake. ing Setra Gandamayu, ilate Sadewa kang rinajah dening Siwa manjalma sabda. utawa bokmênawa cinipta kanggo ngruwat kang mbaurêksa. 88
Gya malih Durga, dadya Uma. linêpas sakèhing cintraka lan rupa kang ala. ruwatan tinuntasake. banjur janji dèn ikrarake. Kalantaka uga Kalanjaya ora bakal darbe daya ing Indraprastha. kêkalahan kuwi alon-alon sirna. kêkalahan musna sakèng ngarêping netra. lêlana datan kandhêg. gya cumlorot warujuning Dèwi Madri. tumujèng Prangalas. papan ing ngêndi Bêgawan Tamba Petra nglakoni tapa. engga wusanane, dhèwèke kêpêthuk Diah Soka. "katêmênan ingkang kados punapa ingkang paduka katingalakên mênawi ing têmbe kula lan paduka saèstu sêsarêngan?" - ing têmbe, wêktu kang bakal micara. "punapa paduka sagêd dipun pitados?" - ilat iki, ilat kang pinarcaya dening Uma. crita iku, dudu sadêrma crita manèh. (Karanganyar, 2020) 89
Sêpira Nyatane Impèn, Sêpira Pêrlune Trêsna Dèn Uji? :Canthik Prau Rajamala laku mbaka laku anuntun saka impèn siji mênyang impèn liyane. ngimpi, kayadene ziarah, nyambangi dhiri nanging tan nate kuwawa dimangêrtèni. suluk ngumandhang ngêbaki akasa. klawu, kêliring onêng lan pangarêp-arêp. samubarang, kawiwitan saka prau, ing têmbe anuntun pramèswari mring bumi kêlairan. Uma, garwane Siwa, yonine kalêbon linggane gopala. nadyan sêjatine, Siwa kang wus manjalma. pacoban kaudhunake kanggo nguji sêpira gêdhene trêsna. - nanging kênang apa trêsna kudu dèn uji? gya malih Uma dadi Durga kang rupane ala. nanging dudu ngêrigake Kalantaka lan Kalanjaya mênyang Kurusetra. ora liya, nyambangi impène Sang Ratu Surakarta. ing impèn kuwi, Durga kang bacin, ngambah kali. nalusuri têpining kasêrikan lan kabêcikan. ngêtêrake Palasara mênyang sabrang. mukjijat, êmbuh saka ngêndi, amasuhira. Durga kang amis, mêkar, kumêlun wangi swarga. 90
sawise impèn kuwi sanja, Sang Ratu, paring sabda: "Anom, nênêpia. sabanjure budhala mênyang Danalaya, gawea prau kanggo mbakyumu, Ratu Kêncana Wungu." gya mangkat Anom. milih kayu. ngrumpaka gurit, lan nyampurnakake supêna. tanpa jimat. mung pawitan dadi caraka. gya sampurna kêrsane Sang Nata. Danalaya nyawisake sakabèhe. impèn sasuwir, gurit sagêgêm, sarta jati paling apik ing ndhuwur jagat. engga wusanane, impèn kuwi nyata ing sangarêping netra. "prau kuwi, awakku. daksêmatake asma Rajamala." - geneya Rajamala? dhèwèke wêngis lan ambêg hawa dosa, ta? "ora papa. besuk, canthik kuwi dadya ratu kang nulak sakabèhing mala." - geneya?" "jalaran, pramèswariku, Ratu Kêncana Wungu wus wungu saka sarene. ing têmbe dhèwèke kondur mênyang bumi kêlairane. kanthi rasa mongkog ing sajroning dhadha. kanthi supêna kang ora amêwayangi manèh. kablêbêd trêsna, manjalma Uma." (Karanganyar 2020) 91
Pungkasan nalikane Sliramu ngêrsakake aku. samubarang kagungan-Mu. 92 (Karanganyar, 2019)