• I ' I
PBRPUSTAKAANPERGURUAN KEMENTERIAN P.P. DAN K.
. ...
-•
.. TJIT AKAN KADUA , DITERBITKAN OLEH PERPUSTAKAAN PERGURUAN KEMENTERIAN P. P. DAN K. DJAKARTA 1954
Rp 6,20 No. 1505 HAK NU NGARANG DIT ANGTAJUNGAN KU UNDANG~UNDANG
PIHATUR Seueur keneh pisan nonoman Sunda, anu apilain kana Basa Sunda rawuh Kasusastranana, ·ku djalaran kagembang ku ·basa ~deungeun. Ku margi pohara kasoso~kna ku pangaruh basa lian, dugi ·ka teu k·ersa njoreang kana Basana ku an- djeun, nja tungtungna teu uninga, kumaha wandana atanapi djenglenganana Basa Sunda sar·eng unak--anikna lian ti eta . Kantenan pisan moal aja djorodjoj rasa njaah, resep sareng · rasa deudeuh kana Basa rawuh Kasusastranana, upami teu uninga pasi·patanana sareng ·kaajaanana. Geuning tjek dalil oge: Moal njaah mun teuloma,hamo bogoh mun teu wanoh. Patali sareng anu kapihatur ·bieu, Kantor Pangadjaran di Djakarta, ngahadja ngarakit ieu buku, anu diwast3an Kasu ... sastran Sunda, anggoeun di sakola Guru sareng sapa'padana.
Moal ·boa eusina ieu ·buku teh seueur ·keneh ka!cirangana~ na, da puguh v1aktosna geusan ngawangunkeunana oge pohara ·samporetna. . Sanadja~ • kitu, mugi~mugi :bae gum·elarna ieu ·buku teh djadj ·pangdeudeul geusan ngalalanjahan diadjar ngarasakeun kaalusanana, kare'smianana sareng sarina 1basa Sur1da sarta malak mandar djadi ,bahan geusan nim·bulkeun kapanasaran hate barudak, hajang ngungkab sareng ngotektak buku-buku, ngaguar pustaka Sunda, nu dipalar tiasa lorna enja sare119 Basana miwah Kasusastranana .
Pangarang Kantor Pangadjar.an di
Djakarta.
c TINGKESANANA
Kasus~stran Sunda • 1. Kasusastran. 2. Kasusastran tulis djeung Kasusastran lisan. 3. Kabinangkitan urang rea djeung kabinangkitan saurang. 4. Karangan .... karangan nu dikarang ku basa sorangan djeung ku basa kosta. 0 5. Karangan asal, salinan, rekaan. • 6. Kasusastran kabangsaan. 7. Kaalusan. Kabinangkitan. Rineka watjana. 8. Ngulik Basa Kabudjanggan. 9. Basa budjangga. 10. Basa ug-eran djeung basa lantjaran. 11. W anguning tjarita. 12. Aturan ngedalkeun. ;).. r • II. III. Lain barungan rasa. Barungan rasa. Paguneman. I -..r A. Rineka basa anu ku henteu d ibarung rasa nu njarita.
..r B. Rineka basa anu dibarung ku rasa nu njartta. C. Rineka basa anu makEe d jalan pagune. man
1. 2. • 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 1. ~Dongeng anu ngan wungkul tjiptaan djel·ema. Dong eng tjiptaan keneh, ngan ---··... ( **) Donge~ senapati. Bangsa dongeng senapati. . Bangsa dongeng sasatoan. Dongeng nu aja patalina djeung agama. Dongeng ·karangan wungkul. (***) Dongeng pieunteungeun. Dongeng piwulang. Tjarita biasa. Dongeng roman.
(*) (*) Dongeng nu ngan wungkul tjiptaan djelema. I y Lini Samagaha bulan. Gelap djeung guludug dj.s.t. (**) 2. Dong eng • tjiptaan keneh, ngan ... I Lantaranana, nu matak sok djladi robah : J ~ Wanda tjarita. 't a. Dong eng lisan anu turun~tu ... murun. a. Dong eng lisan anu turun~tu ... murun. b. Djauh kana tempatna nu aja kad jadian ... c. Lila teuing antarana. d. Teu pati tabah kana panga~ weruh elmu bumi. e. Hajang mwdji djeung ngagung~ a. Dongeng nu make sato. b. Dongeng kadjadjaden. c. Dongeng nu make tanaga. d. Dongeng nu make njipta ata.. wa pangaDep..-ngarep. e. Dongeng anu make f. Dongeng nu make setan djeung tenung. djurig at. djin. keun hidji djelema. Anu ngalantarankeun gelarna at. hirupna dongeng : a. Pahilina djelema. b. Kapertjajaan kalang-- g·enganana hirup nu Ialuhung. c. Ka reran Han n g a ran ... d. Katerangan wangunan alam, kana dj.s.t. e. Katerangatt adat kebiasaan. ~· Dongeng wedalan hidji tempat, dj.s.t. g. Patjampur djeung dina anu wungkul. g·elarna dong eng, tjiptaan h. Dongeng anu katjampuran do ngeng sedjen, anu aja patalina . djeung kapertjajaan. '
6 (***) 7. Dongeng karangan wungkuf I ~ Wandana: a. Djelema rcfoah djadi sato. b. Dulur awewe nu bungsu. d. Sirik. e. Pangarep..-ngarep. f. M~etakeun tenung at. pangawasa. g. Pamulang..-tarimana sasatoan. h. SasaL at. kasarung. i. Krebluk (mumulan). lndung tere. j. k. Leutik tapi wani. 1. Wawa1es ka nu taja panarima. m. Ulah njangsara at. maehan sasatoan . '
(j
KASUSASTRAN SUNDA.
1 . Kasusastran.
Memeh muka :ba·b ,Kasusastran", hade lamun dit·erangkeun heula, naon ari nu disebut ,Elmuning sastra". Sagala rupa hal anu direka ku ·basa, kaasup kana golongan ,Elmuning sastra". Peta :agarekana tea• rupa .... ru·pa: aja nu diwangun djadi tjarita, aja nu .didjieun perlam·bang djeung rea .... rea deui dja·ba ti eta, uparuana diwangun surat, wawaran, undang .... undang, :ba:baran ·sarupaning elmu ('kajaning elmu alam, elmu sasatoan, elmu tbumi, rbag·bagan agama), ·hal adat ·djeung kabiasaan hidji .... hidjina ,bangsa djeung ·sadjaba ti eta. /
Kitu gem1bJ.enganana ,Elmuning satra'' teh . Ari nu ·disebut ,Kasusastrantt mah h~enteu ngurung sa ... gemblengna pisan, ngan wungkul nu aja patalina djeung , ·kaalusan ·basa" bae. Kapan hartina oge ,Kasusastran" teh nja eta : ba~a ( tjarita) nu alus. Djadi ari ~bangsa undang .... undang, elmu pepela·kan djeung sapapa·dana mah, teu ·kaasup ·kana golongan ,Kasusastran". 1'eangan tjontona : 1. tjarita ·biasa, 2. tjarita nu dip·erlambangkeun, 3. surat, 4. wawaran, 5. undang--undang, 6. elmu alam, 7. elmu sasa .... toan, 8. elmu :bumi, 9. ·ba·baran hal agama, 10. tjarita hal adat kabiasaan urang Sunda di hidji tem·pat .
. 2. Kasusastran tulis djeung kasusastran lisan. Kasusastran teh aja nu geus ditulis ( Kasusastran tulis) djeung aja nu at jan ditulis· ( Kasusastran lisan).
8 Ditulis atawa ditjitakna ajeuna mah b•iasa dina .buku. Ari baheula mah ·beda deui, aja nu ditulis dina batu, dina daun lontar, dina kuningan dj:s.t., lantaran atjan lo·ba keretas djeung ·parabot nulis tjara ajeuna. ( Kasusastran Indonesia l~ba ·keneh pisan nu tatjan -ditulis. Nu kieu bisana njebar ka nu sedjen ngan mun aja nu nja,J ritakeun ·bae. Eta tjarita,Jtjarita teh turun,Jtumurun ti bapa . ka anak, ti anak ka in.tju, •kitu bae tatalepa saterusna, ti baheula tug n•epi ·ka ·k.iwari. Sanggeus Jo,ba bangsa 1deungeun nu \laratang ·ka In·donesia, urang dieu loba nu diadjar nulis ka maranehanana. Nja ti waktu harita loba ,Kasusastran tulis" teh.
Aksara nu mimiti pisan dipa·ke ku urang Indonesia nja eta aksara raehan nu asalna tina aksara Palawa atawa tina ak,J sara Arab. Ka ·beh dieunakeun lo·ba nu •bisa aksara Laten. Ajeuna loba ·kasusastran tulis nu geus katjida kahotna. Tjontona ~bae : aja kasusastran nu ditulis ku ·basa Dja,va, tjarita djaman a·bad kasalapan. Loba deui kasusastran nu leuwih heu.beul ·batan eta, nu ditulis dina kitab, ba~u atawa tambaga. Aksarana aksara Djawa kuna . ( ,
Djaba ti eta loba deui kasusastran nu geus mangwindu,J windu. Ditulis ku aksara Arab patjampur djeung aksara Malaju.
Ka beh dieunakeun, sanggeus rea ·bangsa deungeun anu r esep ngulik ·basa Pribumi, loba pisan kasusasttan pri,bumi • anu dihadja dipedar dina pustaka mangsa atawa dina buku,..,buku, kajaning dina ·buku batjaeun barudak, dina buku pangledjar manah (batjaeun kolot) atawa dina ·buku,Jbuku kasusastran, pikeun nu resep ngulik bah eta . ....
Teangan tjontona: 1. pongeng djaman baheula, nu geus aja dina buku. (Mun pandjang teuing, meunang ditjaritakeun atawa ditulis ring kesna ·bae) . 2. Tjarita atawa dongeng, anu kira--kira atjan aja dina buku . (Njaritakeunana atawa nulisna saperti No. 1).
3. Kahinangkitan urang rea djeung kabinangkitan saurang. Mun ku urang dititenan, unggal dJelema, mena·k--kuring ~ kabeh pada 2-boga karesep. Bogana rasa kitu tih lain geus aja umur 1bae, tapi ti mangsa keur budak keneh. Geuning sok lo·ba ·barudak nu resep kana gagambaran, njieun rupa--rupa gam·bar nu aralus ( sanadja n sawareh mah alusna teh ngan tjeuk rasa manehna \:vungkul ), atawa njieun tjotjooan, .dialus ... alus, nurutkeun rasana sora ... ngan. Sakapeung mah nepi ka poho ·di dahar, bawaning ku resep. Medalna eta rasa lain dina 'bangsa patjabakan bae, tapi dina pcrkara nu sedjen ... sedjen deuih ; dina ·kakawihan upa- mana. Geuning loba ·barudak nu resep kakaw ihan. Laguna mah kumaha bae, nja kitu deui nu dikaw ihkeu11<111a n aon bae, nurut'keun ·karesep manehna, te gesna nu tjeuk rasan a sorangan eta teh ngeunah ( alus). Kaulinan barudak lo·ba pisa11 nu sok dikawihan. Nja kitu deui loba naker ·barudak nu resep kana dongeng- dongeng atawa tjarita, sumawonna kana dongeng anu adjaib .... .. adjaib mah, mani geus lain dikieuna bae pogotna teh. Mun geus sawawa, karese·pna sok nambahan, lantaran beuki rea hu djadi panarik kana atina. Loba pisan nu resep • mapaesa11 imah, resep kana te~bang, kana ngigel dj.s.t. Lain resep nendjona atawa ngaden~ekeunana bae, tapi djeung l'esep prakna deuih, upamana kana tembang atawa kana ngigel tea. .
Nu resep kana dongeng atawa tjarita ge nja kitu, sawareh mah lain r·esep ngaidengekeunana 1bae, ta·pi ·djeung r~sep njieunna deuih, pra·k sorangan, ngarang tjarita nu alus, clireka dihade--hade, pinuh ku mamanis, sang·kan wuwuh surup ! Sarat pikeun ngagamrbarkeun rasana tea, nja eta basa • Nu ngarang sakedah polah neangan ·basa nu alus, nu t~erang, sangkan ·bisa atra ngagam·barkeun kereteg atina anu rek dikedalkeun tea. l(u Jantaran eta, ajeuna lobe. ·pisan basa nu aralus, ·beunang ngareka nu ~baheula , nu ·kiwari geus ngawudjud pokpokanana sarta geus tan~tu pimaksude~nana, teu ku·du p andjang diterangkeun deui.
Tjarita nu asal ti saurang tea, boh tjarita :ben·er, tboh ka rangan bae, ·dipulung ·ku nu sedjen, tuluj ·ditam·ba=han atawa disusurup ku kadjadian..Jkadja.dian nu geus kapanggih ·ku ·ma. nehna, rbo·h tjaritana 1boh tempatna atawa ·djelemana nu ka tjatur dina eta tjarita tea. Lila--lila nja djadi tjarita (dong eng) sarerea. Babagianana lo·ba nu ro·bah, ngan galurna nu mi. nangka angger teh. Eta tjarita turun--tumurun ka anak--intju sa rta ku nu di- pangdongeng keun teh h~enteu ditanjakeun, saha nu mimiti boga eta tjarita.
• Djadi eta tjarita teh
·heunang ngareka sarerea. Nu kieu disebutna , Kabinangkitan urang rea". Dja~ba ti eta aja deui, nja eta tjarita nu 1beunang matjakal sorangan. . Hidji pangarang atawa budjangga njieun tjarita atawa p erlambang, didangd.ing atawa ku
·basa lantjaran , kumaha' a1usna
·bae, nurutkeun pangadjak rasana. Mun alus,
•nu sedjen meureun loba nu r
·esep kana eta tjarita teh. Malah
·bisa djadi ditjaritakeun deui ka nu sedjen. Moal aja nu gana
--gana ngarobah atawa nambahan, da ieu mah puguh nu
·bog a ka.. rang a nana, teu tjara nu tadi, geus taja nu terang saha nu
mimitina ngarang. Nu kitu dis·ehutna ,kabinangkitan sau- rang . • Karangan~karangan rbangsa kitu, mun ·ditulis, tangtu leuwih lana ajana lbatan nu teu ditulis. Djeung ·deui mun ditulis mah angger, moal roba·h .bangunna lantaran pangraeh nu sedjen . Lolo·bana ,kabinangkitan urang rea" teh atjan ·ditulis, ''
djadi ,kaasup keneh kana ,·kasusastran lisan' . Sanadjan geus ditulis (-ditjitak dibukukeun ·ku salah sa ,kabinangkitan urang rea" urang pangarang, upamana), teh teu 1bisa dise·but ,;ka1binangkitan saurang". tetep ·bae ka .... as up kana ,ka~binang·kitan urang rea", ·da lain beunang ngarang mane·hna.
Ajeuna karangan--karangan nu puguh nu njieunna teh geus n1angpirang,..;pirang, lantaran geus babari ngabukukeunana, nja eta ditjitak tea. Ngahadja disebarkeun ( didjualan) ka l.Ilana,mana, malar nu ·sedjen djadi tarerang. ,Ka·binangkitan saurang" anu ·direkana ·ku ·pangarang nga .... harib--harib kana , ka·binangkitan urang rea", teg~esna matak babari kaharti ku nu sedjen, sok gan,tjang ner.ekabna sarta sok langgeng ajana, sa·ba·b dipikar·esep ku sarerea. KarangaiJ, anu ~basana ·katjida teuing ·direka,.,rekana, datang ka matak teu kaharti ku ·djalma rea, •biasana tara pati hurip djadina, mun dina ·pepela·kan tea mah. Ajana 1basa kitu teh rbiasana ·dina , Basa Kawen" , nja eta basa anggitan anu pohara ·bedana djeung ·basa urang rea tea .
Pananja: 1. Bisa aja .·bae ,kabinangkitan urang rea", sana·djan ajeuna · geus loba ,kasusastran tulis" ? 2. Loba nu boga sangka, ngan ,kabinangkitan saurang'' bae anu kaasup alu·s teh, ari ,kabinangkitan urang re:a'' mah tara maher tjara eta! Enja kitu ?
3. Tjeuk sawareh, nu bisa ngarasa kaalusanana basa ( tja ... rita) teh ngan ·bangsa budjangga bae atawa panga~ang. Naha urang lem·bur upamana, anu tara ·biasa kurung. karang, ·bisaeun ·deui ngarasa ni'matna :basa (tjarita) nu alus? Dina lebah ·kuma~a katjirina? T eanganeun : 1. Tjarita atawa kakawihan anu kaasup kana ,kabinang. kitan urang rea" . , Kabinangkitan urang rea" anu kira.-kira atjar1 ditulis (at jan aja ·dina ·buku atawa dina wawatjan). , Kabinangkitan urang reatt anu geus ditulis. 1. Tjarita atawa kakawihan anu kaasup kana ,kabinang. kitan urang rea" . , Kabinangkitan urang rea" anu kira.-kira atjar1 ditulis (at jan aja ·dina ·buku atawa dina wawatjan). , Kabinangkitan urang reatt anu geus ditulis.
3. 4. Dong eng ( tjarita) anu di tern pat sedjen ba·bagianana geseh" sautak--saeutik. Ari galurna mah sarua, pada k-itu. 5. Tjarita beunang ngarang saurang, anu ·ditjitakna geus dua--tilu kali. Mun aja bedana djeung tjitakan nu mimiti, tjaritakeun bedana ! 6. Tjarita, anu kadjadianana kira.-kira saratus taun katu. ·kang atawa kurang, sarta eta tjarita teh geus djadi ,ka. binangkitan urang reatt. • 7. Tjarita ~beun ang ngarang saurang , tapi eta karangan teh beunang njutat tina tjarita , ka·binangkitan urang reatt 11u geus aJa.
4 . Karangan~karangan anu dikarang ku hasa sorangan djeung ku basa kosta. Karangan teh aja nu dikarang ku ·basa sorangan ( upamana: ku basa Sunda), djeung aja ·deui nu dikarang ·ku··basa ·kosta • (sa per tina : karangan nu dikarang ku ·basa Ojerman, ·beu.- nang urang Sunda)·. , a. Pangarang, nu njieunna karangan ku ·basana sorangan, tanHtU leuwih bisa sarta tam·bah atra ngagambarkeunana
angen.-angen manehna atawa ·batur sabangsana nu katjatur dina.eta karangan, ti ·batan lamun ngarangna tea ku b asa deungeun. Ku nu matja eta karangan, sumawonna mun nu matjana te·h ·bangsana ·keneh, sok katangen, jen eta karangan teh beunang ngarang bangsa nu boga eta basa. b. Pangarang, nu njieunna ·karangan ·ku ·basa kosta , moal bisa nemlbres ·pisan ngagam'barkeun maksud nu dikandung dina hatena, sa·ba·b sakapeung ·mah ·ker·eteg hatena teh henteu bisa kagambarkeun k·a·beh ku ~basa kosta tea, babakuna la n. taran pakeman ·basana (ba·basan, pari,basa dj.s.t. ) ~hecla deui. Djaba ti kitu ngawangunna tjarita oge sok ra.djeun katarik ku wangunan tjarita seperti ·kabiasaan ku basana sora ngan.· Djadi njieun karangan ku .ba·sa kosta teh, ari keur ·kasu. sastran sorangan mah , beunang disebutkeun taja gunana , malah aja tnatakna, nja eta : mun eta karangan dibatja ku bangsana (nu ngarti kana eta !basa kosta tapi atjan paham ·kana ·kasusastran sorangan) , :bisa djadi dianggap ·b·en·er bae eta karangan, nu geus rada ing·kar tina -ka·biasaanana atawa tina galur•nu baku te'h. 1\eur 'bangsa nu boga eta !basa kosta, aja oge gunana ka. ·maranehna djadi tarerang , kumaha rangan anu kitu teh : bangsa nu ·boga eta karangan ngedalkeun pikiranana djeung ngarakit basana ( urang DJerman upamana, nu matja karang. an .beunang urang Sunda ku tbasa Djerman , 1hisa terang , kumaha rbiasana urang Sunda ngedalkeun pikiranana djeung • ngarakit 1basana).
T eanganeun : 1. Karangan .basa Sunda, beunang ngarang urang Sunda pituin, anu ebreh ngagamparkeun adat--istiadat bang3ana.
Tulis: a. Ngaranna tjarita ('buku). b. N gar anna ·pangarang. c. Nu ngaluarkeun (ngadjual eta ·buku). d. Taun sa-bara·ha ·d.ikaluarkeunana. e. Ringkesan eusiDa eta 'huku. 2. Karangan :basa Sunda, 1beunang urang Malaju atawa Djawa. · Mun teu aja, ieu bae : karangan !basa Malaju beu~ nang urang Sun·da atawa Djawa. (Tulis saperti dina No. 1 a, b, c, d.). 3. Tjarita ku basa Sunda, lain tjarit~ salinan, anu galurna hecla tina galur tjarita Sunda anu ·biasa. Tjaritakeun : a. Lebah mana mengparna tina galur tiarita Sunda teh. ' b. Dina lebah njaritakeun naon ·deuih, anu beda tina ka·biasaan dina tjarita (per- lam'bang t Sunda. 5. Karangan asal, salinan, rekaan . .. a. Karangan anu atjan disalin ·kana ·basa sedjen, dis·ebutna ,karangan asal" (basana ·mah bah basa sorangan , nja eta basa nu njieun eta kar~ngan , ·boh .basa deungeun: Nja kitu deui nu ·dikarangna, tjarita di mana ·bae (perkara naon bae) ~ ·bah tjarita di lemah tjai sorangan, •bah tjarita di tanah deu~ ngeu11). b. Karangan nu ·beunang njalin tina :basa sedjen, dise~ butna ,salinan" . (Lain tina !basa deungeun kana basa so~ rangan ·bae, atawa sa·balikna, tina ·basa ·deungeun kana ·basa deungeun nu sedjen deui oge ,salinan" keneh ngaranna). Karangan nu kieu, disalinna henteu ditungtut , saketjap- saketjap atawa sakalimah~sakalimah, da tangtu m~al uni eta . salinan teh, mun ·kitu petana ma·h. Djadi nu ditjokot tel1 mak tuluj dipindahkeun satjerewelena maksud
sudna wungkul,
eta kana ·basa sedjen. Ku nu njalin henteu dipapaesan atawa dit~bahan ·deui per·kara sedjen. Ngarakitna ~ba.sa nu dipake njalin tea saperti kabiasaan dina .basa eta ·bae ( basa nu dipake njalin tea). Djaba ti tjarita ( lalakon), letha deui nu sok disalin teh, ti kajaning : undang--undang nagara, wawaran--wawaran Pamarenta·h dj.s.t. c. Aja deui karangan anu disalin ·kana ·basa sedjen bari direka : dipapaes, ditambahan atawa dikurang.:tn nurutkeun rasa anu ngareka. DTadi nu tetep teh ngan galurna wungkul. Nu kieu disebutna ,rekaantt. (Lain tina 'basa deungeun kana ·basa sorangan bae, atawa sa.balikna, tina basa deungeun kana 'basa deungeun nu sedjen deui oge, ,rekaantt keneh ngaranna). Teanganeun: 1. J(arangan asal. Tulis: a. Ngaran karanganana (-bukuna). b. Ngaranna nu ngarang. c. Urang Sunda atawa lain. d.• Ringkesan eusina eta ·karangan. 2. Salinan (tina ·basa Malaju kana !basa Sunda). Tulis: a. Perkara naon anu disalin teh (mun aja ngaranna, tulis ngaranna deuih ! ) . Lamun puguh nu njieunna (nu ngarangna) , tulis ngaranna. Taun sabara·ha ditjita·kna ( ditulis11a). · •
b. Ngaranna sanggeus ·disalin (mun aja nflaranna tea). Ngaranna nu njalin. Urang Sunda atawa lain Taun sa'haraha disalinna.
nu njalinna teh.
16 c c. Palebah mana (naon) disalinna kurang hade, upamana : 1. eusina nu ·disalin kurang t~tela atawa salah njalinna, 2. basana nu rdipake njalin kurang luju). 3. Rekaan (tina lhasa M~laju ·kana basa Sunda). Tulis: a. Ngaranna ,karangan asal". Ngaranna nu ngarang. Taun sabaraha ditjitakna (ditulisna). b. Ngaranna sanggeus direka. Ngaranna nu ngareka. Urang Sunda atawa lain nu ngarekana teh. Taun sa~baraha ·direkana. c. Palebah mana anu alus (keuna) pisan direkana ( disusurupna) nurutkeun adat,.,kabiasaan di Sunda. d. Ringkesan eusina eta ,rekaan". 6. Kasusastran kebangsaan. Nu disebut ,Kasusastran ·kabangsaan" di dieu maksudna nja eta : kasusastran rbangsa nu sabasa. Saka'beh karangan 'basa Sunda, beunang ngarang urang Sun·da -- ·boh ku basa lulugu, boh ku ·basa wew~ng·kon - dise-butna ,Kasusastran· ka·bangsaan" pikeun urang Sunda. ( N ja ·kitu deui sugri karangan 'bas a ln·donesia, beunang bangsa ln·donesia, disebutna ,Kasusastran kabangsaan" pi,., keun urang Indonesia. Dina golongan ieu, tempat .tjitjingna anu ngarang atawa di mana ~didjieunna eta karangan, 'h·enteu ·kudu ·diingetkeun, upamana: ·karangan ·basa Sun·da 1beunang urang Sun·da nu aja di Tokio, diangga·pna sarua ·bae ·djeung kara~gan ·basa Sunda tbeunang urang Sunda nu aja di Bandung atawa di Kuningan, kabeh pada kaasup kana ,Kasusastran kaban~- saan" pikeun urang Sunda.
• Raden Hadji Muhammad Musa. Pananja: 1. Karangan~karangan nu geus karahot, nu dikarang ku Sunda
·baheula, naha kaasup keneh kana ,.Kasusastran ka
·bangsaan" Sunda? 2. Ari , rekaan" atawa ,,salinan", beunang urang Sunda
• ngareka atawa njalin tina basa sedjen, kaasup deuih
kana ,Kasusastran kabangsaan" Sunda? 3. Karangan basa Sunda, tbeunang urang Sunda, mun geus direka atawa disalin kana .basa sedjen, tetep bae kaasup kana ,Kasusastran ·ka·bangsaan" Sunda { Kasusastran Sunda I
T eanganeun : 1. Tjarita ·beunang urang Sunda, nu geus aja dinac·buku. Basana 'basa Sunda lulugu. Tulis : a. N gar anna eta tjarita. 'h. Ngaranna nu itgarang. c. Mun ·puguh, urang mana eta nu ngarang teh djeung di mana eta ·karangan teh didjieunna. d. Ringkesan eusina tjarita. 2. Tjar'ita beunang urang Sunda, .nu geus aja :di~a .bu.ku. . 2. Tjar'ita beunang urang Sunda, .nu geus aja :di~a .bu.ku. . d. Basa w·ewengkon mana eta teh? e. Ringk·esan eusina tjarita. 3. Tjarita ~kaajaan ·di tem~pat lbatur atawa tjarita lalam ... pahan sorangan, nu geus aja dina bu·ku atawa ·dina ,pustaka mangsatt Sunda, :beunang urang Sunda nu aja di tempat sedjen hawahan Indonesia ('boh nu keur njalba, boh nu ngum'bara atawa nu matu·h ·di tempat eta). Tulis : a. Ngaranna eta tjarita. • 1b. Ngaranna ·,pustaka mangsa,. atawa ~buku. c. Ngaranna nu njieun eta karangan. d. Ring·kesan eusina eta tjarita. 7. Kaalusan, Kabinangkitan.
Rineka watjana (ketjap anggitan). a. Dina hi·dji poe, meudjeuhna saria~k lajung, a~ja patani, ( ngalongok sawa·hna nu keur .beuneur 1hedjo. Njeueung sawa·hna nu sakitu upluk..-apla·kna, , t':lr parena mulus taja nu ku hama, ~patani pohara ngarasa ·bungahna, tina kataksir bakal tjukul. Ku ·manehna geus· katangguh, lakeran sakitu rbau tangtu sa·kitu tjaeng 'heubeunanganana,
sakitu tjaeng .•hisa ngampihkeun, djeung sakitu tjaeng bisa ngad~al. Duitna rek ·dipake itu, dipake ieu, pikeun ·kaper .... Juan saanak .... bo~djona. Ku manehna katjipta pisenangeunana, hamo kakurangan ·h~eklel nepi ·ka waktu dibuat deui. Sawah eta pa.tani teh sagampar djeung sawa4 ·batur~ba .... turna nu sedjen, da eta pasawahan teh lega katjida, mani upluk .... apla·k satungtu_ng .deuleu. Sakurilingna parentul ·pasir sarta ditengahna aja dua .... tilu lembur leutik .ting·djarumpluk. Harita te·h aja deui, anu se-djen tiluan, ·datang ·ka tempat eta. leu mah lain pat~ni nu ·baraga sawa·h di idinja. Djadi _lain rek ngalongok sawah, ngaralantung teu puguh bae, pedah hade sorena. Gek dariu·k dina djukut ·hari ngawarangkong, h·enteu pati djauh ti ·paJ.ebah patani nu tadi tea. Ti dinja teh plungplong, awas ka mana .... mana. Nu saurang teu pati lo·b·a tjarita, hatena ·katarik ku teten .... djoan anu sakitu matak waas djeung ·k·elarna. Nu disawang ku manehna, lain ngan saluwuk ·bae, tapi salegana pasawahan, teu mandang nu saha .... sahana ; malah lain pasaw~·han ~bae, nu aja ·di sakuriling •bungkingna deuih. Ra-sa nu k~edal tina sanu·barina .beda deui ti rasa patani nu taidi tea, sa1ba'b 'hecla ·djalan, ·hecla tjiptaan, sanadjan eta..-eta kene·h oge 1buktina nu kadjeueung mah. ~asa nu medal tina sanuibari nu ngadon ngalantung tea teu kadjurung reh rek meunang untung, pedah parena alus tea, ieu mah rasa nu mekar sorafl.gan, kahudang ku pangaruh tetendjoan anu sakitu alusna. Bari neuteu·p sinar lajung, nu ngem·pur ·di ·beulal1 kulon, pek manehna njarande ·kana 1batu, nu aja tukangeunana. Teu lila ngahariring, kieu pokna :.
20 , Sorot lajung gum·ebjar di langit, ngempur hi~bar lir emas para·da, nodjo pare ngemploh hedjo, alon ojag lir laut, reh kasilir ku angio ririh, pasir~pasir nembongan, . - •• mega tinglaliud, sawah lega upluk,-aplak, di tengahna tingdjarumpluk lembur leutik, djeg nusa di sagara. ~ • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Eta djelema waktu harita ·hatena ngaleketej, tapi aja di sadj•ero bungah. Baturna anu duaan tea ngadarengekeun, rarepeh, henteu ngaromong. Maranehna oge ngarasa kelar harita .teh, ngan teu (bisa nge.dalkeun. Sumawonna make didangding kitu mah. luput, lantaran lain topekna. Lila ,dariukna di dinja teh, semu ·har.etaheun pisan, nepi ka sungkan indit. • N a on sa·ba·bna ? Lantaran katarik ku tetendjoan ,nu alus" tea. Lain , tetendjoantt 1bae nu ·bisa ngahudang rasa hate teh. . ,dedengean" oge nja ·kitu. Loba pisan teten,djoan atawa dedengean nu bisa ngahu~ dang rasa hate, upamana : Tetendjoan keur m.eneran tjaang ·bulan. Kumaha kadengena tjai ngotjor di wa·hangan, nurugt(ug turun ti gunung, mapaj tanah padataran. , Tetendjoan isuk .... isu•k, waktu tjiibun ngagaren:dang dina dang·daunan. Tetendjoan di sisi basisir.
Dedengean waktu ·hudjan angin, gelap dordar, tingdorok ... dok I.akaian nu rarun.tuh. T engah peuting djemplang..-djempling, hudjan ngaririntjik, kilat ting·burinjaj, nu ka·denge sora sasatoan nu biasa disada wantji ·kitu. ' Ka·dengena sora ru•pa~rupa manu·k di leuweung, dina wan. tji ·haneut mojan dj.s.t. Tetendjoan djeung dedengean 1bangsa nu disebutan bieu tea perbawana rupa~rwpa: aja nu matak waas, matak ·kelar, sedih, ketir, keueung, gum.bira dj.s.t. Rasa nu kahudang ku tetendjoan atawa dedengean sa. perti nu geus kasebut .bieu tea, h·enteu deet-deet, rasa (ngagambarkeunana eta katjida djerona. Ng,edalkeunana rasa ku lisan) katjida ·hesena. Tjek paribasa, moal aja pi·ba·saeunana, mun hajang etjes kagam·b arke>un kabeh, saku. maha kereteg ·di djero hate dina waktu harita . b. Bisana kahudangna, rasa urang teh lain ngan ku , ka~ ajaan alam:', 1bae, tapi ku panggawe djelema deuih, saperti : Di hidji t em·pat urang nendjo imah nu rada n~enggang ti imah~imah nu lian, sarta ajana dina lemah rada luhur, teu pati djauh ti ·djalan. Eta imah teh weuteuh keneh. Potongana~ na kaajeunakeun, tjetna alus sarta surup. Pakaranganana raresik ; buruanana ·dikeu·sik sarta turut~turut pager kawat dipela·kan k·ekem·bangan , rupana warna--warna, aralus pisan. Nu ngaliwat ka lebah dinja, lo·ba nu njoreang ·kana eta imah teh, malah aja oge nu ngarandeg, nendjo ti kadjauhan, katarik ku karesikanana. Djadi eta imah teh bisa ngahudang , rasa hate" nu nga~ djeueung. . .
• . I
• ..
. . ... ... .
22·
Nja .kitu deui, mun urang ngadjeueung gambar atawa artja, sok radjeun nepi ka teu !bos~en neuteup, tina kaalus~nana ( tjeu·k rasa urang). Laladjo nu ngigel~ mun bisa mah nu ngigeln.a, sakapeung mani mata simeuteun, teli ngitjeup~ngitjeup ·bawaning ·ku pogot. Ngadengekeun sora tata·beuhan ( upamaaa ga·m!elan atawa katja·pi), mani ~leng-ul,eng hae, ari nu nabeuhna ·hisa mah sarta nu ngadengekeunana r~esep .kana tatabeuhan kitu. Ngadengekeun nu t~em1b·ang, mani' lengga·k deu-i~leng_gak deui, bari teu eureun~eureun ~Jenggakan ·bawaning ku ni'mat. ari keuna mah kana rasa urang. Nga·dengekeun t~em~bang rantjag (ngarah lalakonna vlung- kul, teu mandang sorana), mani geus poho di tun·duh. Keur njaritakeun nu prihatin, milu se·dih urang teh ; mangsa p~erang m-ilu djagdjag. Malah sakapeung ma1h, nu ngadengekeun · teh .make milti ngewa , milu keuheul sag a-la. Pangna bisa kitu, taja lian, kadja:ba ti lantaran ,ka·binang- kitan" nu njieunna (nu ngalaku·keunana). Imah, gambar. artja,~ moal alus ~katen,djona, lamun nu njieu.n.na henteu tatabeuhan· moal ngeunah ·ka·dengena, mun nu binangkit ; nabeuhna ·h,enteu ta·ha·h ; ka nu ngig,el moal resep, mun ngig·elna ·kurang ·bisa ; nu t~em·bang moal rese·p nga.denge~ keunana, mun sorana ·kurang alus atawa laguna kurang ngeunah, tegesna ngaJagukeunana ·kurang ·binangkit. Nu njieunna (nu ngalakukeunana) tea beunang dis·ebpt , djuru .bang kit". ~ . tjukup kabinangkitanana (kabisana) datang ·ka :bisa ngahudang rasa· anu sedjen, disebutna djuru bangkit nu sadjati. Ojuru 1bang·kit nu . Djuru bangkit anu kitu awas kana ,kaalusan., sarta rna,., nehna lhisa m~edarna eta ,kaalusan" teth .
c. Saurang~urangna djuru 1hangkit~ 1bahanna henteu sa~ rua, pikeun ngawangun ·kabinang·kitanana teh. Geuning ari undagi ma·h ~bahanna teh ·: kai, batu, paku dj.s.t. ; ari tukang gam~bar mah : pensiL tjet, kertas, dj.s.t. ; tukang artja : pa~ runggu atawa perak, kai ~dj.s.t. ; , tukang t.em'bang : sorana ; tukang ngibing : awakna· djeung anggahotana. Basa age ·beunang di~pake ·bahan pikeun ngawangun ka,., ,kaalusan" teg·esna pikeun ngagam·barkeun binangkitan, ( sarupaning anu alus). Wudjudna nu alus. djadi 'hahan ·dina ngawangun ,kabi .... nangkitan basa" ·habakuna k-etja·p ..... ketjap :djeung omongan. Djaba ti ieu lo.ba ·deui sarat .... saratna, supaja eta ·hasa (ka,., rangan) dja·di alus teh . Milihna bahan 'dina ngawangun .ka~binangkitan basa, teu beda djeung dina ngawangun ·ka·binangkitan p·erkara lian. Ba1han nu ·dipilih teh tangtu !bae nu aralus. Dja~di dina ·basa oge nu dipilih ·ku djuru bangkit teh ketja·p,.,.k·etjap (omongan) nu aralus, nu ngandung baju ,ka,., alusan", disebutna rineka watjana, sangkan 1bisa atra nga .... gambarkeun nu -dikand·ung dina hatena, nja kitu deui sangkan k)u nu ma.tja atawa ku nu ngadengekeun ·bisa ebreh kah~rti, sakumaha nu dimaksud ku nu njieun (ngarang) tea. Djuru ·bangkit teh ·dina ·perkara ka,binangkitan basa mah nja eta ,pangarang" tea (mun dina basa nu ditulis mah). Pangarang nu k·etja·p,.,k~etjapna ( omonganana) ngandung baju ,kaalusan"~ disebutna budjangga. Kabinangkitanana (basana nu dipake ngarang) ngaranna basa kabudjanggan. o Basa ka8udjanggan teh nja eta basa nu bisa ngahudang ,rasa kaalusan" ka nu matja atawa ka nu ngadengekeun. Basa nu ~dipa.ke sa.popoe lain ·basa ka1hu·djanggan. Dina njarita sapo poe . mah ( u~pamana djeung batur saima·h, djeung batur nu lorna dj.s.t.-) tara aja nu make basa kabu,.,
24 ( c ~ djanggan, da taja ·perluna. Kapan dina njarita sapopoe mah, biasana maksu·dna teh ngan supaja tjarita ( omongan) orang bisa kaharti ku nu lian. Lamun maks.ud eta geus katjumponan, tjukup sakitu ge, tara ngahadja dianggit deui. Tjontona: (
Bas a sapo poe. ~ Kamari ieu ·basa kurh1g meuting di dajeuh, diadjak laladjo · wajang ku ·kang Karta. Pohara ramena, mani teu ngarasa tunduh -ntep.i ka subuh teh, bawan'ing ku resep. + Na saha nu nanggap wajang? ( -- Hadji A·bdul Raup, nu ·beunghar ·di Pasar tea. Kapan ngawinkeun putrana. Nji Rapi'a·h, ·ka Udjang Kusen, pada anak nu beunghar, tjeuk kang !Karta mah. ' P~ertjaja ·beusi sarua beusina te·h , eta bae nendjo papa·kean panganten, pohara hurung.-herangna , da direndengkeun pa..- nganten teh, njanghareupan wajang. · Paturon ,panganten katjida aralusna, da awas ti luar oge, la ntaran nga hadja n1eureun, supaja katen·djo ti luar. + Kumaha rame lalakonna? -- Puguh bae, moal n~epi ka subuh, mun teu •fame mah. P a n a jaganana baleger, pgan kasubuhnakeun ra,da kurang meueusan, lantaran geus ·pareujeuh. + Tada teuing lo'bana ibae nu laladjo ! -- Atu·h puguh , mani heurin..-usik. Nu dagang rea, mani heurin nintjak, kuring ge ·kungsi ·djadjan djeung kang Karta, da lapar. ( • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • - • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • I l Budjangga mah lain ngan 'hajang njaritakeun saudjratna tjarita wungkul, tapi 1basana deuih hajang alus, sarta ·hajang etjes~ malar ,bisa ngahudang rasa nu .matja atawa nu ngade. ngekeun. I ,. I
Kieu upamana, mun ditjaritakeun ku budjangga n1ah (Tju ... tatatt tina ,Baruang ka nu ngarora.,, karangan 'djuragan D . .K. Ardiwinata, katja 29/30 tapi teu satjerewelena) :
• ' Pang an ten
·diuk dina korsi, ngarendeng. dik~epetan ku awewe duaan nu tareg~ep , beunang midang sataker tanaga, papa
·keanana sapasang. Katendjona liwat sa ... k
·ing matak lu'tjuna, matak nambahan 1saf;i ka panganten. Di tukangeur. panganten paturon anu beunang ma ... paesan tea. Damar njorot 'kana erema,s djeung 'ka
·tja, tjahajana mani hibar. Di sadj~eroeun eta ~katil , kulam
- buna
·bodas, dilalangsean ku sutra hedjo , ari tutup
·kasumba. Angg
·elna djeung gugulingna
·kulambuna njatjas barodas, estu gar.ena
·h pisan katen
·djona teh. , Anu dagang mani neba di sisi djalan kentja.
-katuhu, dam
·arna
·pag~ede.
-gede, tingk1elentreng nu ;keur ngala ... dang an tjendotl djeung tjingtjaw
·, ting
·peJ,engs,eng beuleum 'haseup badj'igur sate djeung djeung :ban.drek. maranggi, tingpeLedek ) l Barudak reang nawarkeun lepit djeung roko, ting
- .seJ,endep
·ka ~djalma loba. Anu
·dagang
·kulub suu.k , sa11ggraj 'katjang tanah , ketan dikalapaan djeung sadjaba ~ti eta
·ngaberes di sisi djalan. Liwat pukul dua w
·elas nu laladjo mimiti ngurangan, ondangan geus rea nu mulang, barudak g'empar
·patu .... lajah 1harees deukeu
·t kotak. ) l ' Beuki peuting nu laladjo ,beuki tjorengtjang, nu di djero kari saeutik, ngan tinggal kolot
--kolot b a e, s akur nu resep nanggap lala~konna, ldisurupkeun 'kana elmuna.
26 f • Sora dalang geus rada peujeuh, tapi wuwuh matak kelar ka djalma ahli laladjo mah. Panajagan geu§ teu pati berag, malah aja nu nundutan. Tukang goong mind,eng disentak ku dalang, du·meh na·kol lain dina mistina. ( Nu laladjo geus loba nu alum, nu ·sorena sakitu ba. reragna teh, ·kausap ku djurig tunduh. Tjahja surem, panon tjeuleujeu, katurug.-turug lampuna sawareh mah geus teu pati tjaang, teu ng~empraj tjara keur sore keneh. Lagu salendro ·beuki peuting ·beuki matak waas, su-- mawonna lagu om·bak banju, kadengena sada mepende 'baru·dak anu keur sare, ngadjak njaring ·ka anu keur lelej,epan. ( Di djalan nu sorena sakitu Jo•bana djel~ema, harita lolobana geus mah baralik, tinggal tukang takoah djeung nu dagang roko, kitu ge kari urutna . ~entang....entangan, nu daragang Nu m·entas laladjo aja oge nu tjindukduk diharu.dum sarung, ngadeukeutan nu dagang takoa·h, teu bisa balik, tinggaleun ku ·baturna. c ~ Tjahja •bulan ngebrak lir ti ·beurang .bae, ·bentang tingkaritjeup tingkar~etip, matak nam.bahan baranang, kagagas ka nu 'bara'lik tas lala·djo ; katambah ku sora raong ·kongkorongok, kawas nu nga·bedjaan, hajam, kudu gantjang--gantjang mulang, sabab geus deukeut ka beurang. • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • ' • • • • • • • • • • f Tjonto ,basa ka·budjanggan" anu didangding (Tju- tatan tina ,Pangeran Kornel'' ·karangan R. Memed Sastra·hadiprawira, katja 46 .- 47).
27·
R:ejem .... rejem s~emu mesum , tjahaja 1bulan di langit, tjaangna ngan ramang .... ramang, surem lir nu keur prihatin, mangsedihkeun ka nu angkat, lunta njingkiran .balai. Manuk tjuhtjur lir sumegru·k, hingkik sa·da nu ·keur tjeurik, njeurwtjeurikan Raden Surja, nu keur nandangan kapeurih, koreak sada ngotjeak, matak tambah .... tambah ngerik. Ngadj1entul siga nu 1bingung, sihoreng Gunung Kareumtbi, . wates Sumedang-Lim'bangan, karimbunan mega putih, kawas nu ·keur nga~dagoan , ngadago anu rek sumping . Nu keur angkat nandjak .... mudun. mi·pir pasir balulistir, paselang tegal sampalan, beuki ·djauh rbeuki sepi, J.embur .... 1embur ,djeung ·babakan, kaganti ku leuweung :kai. Nandjakna munggah nga·bekuk, mingkin luhur mingkin rumpil, nu ang kat te.terekelan, keur ma·h tiris ku tjireumis, nete akar ngeum·bing djangkar, h·enteu liren . sapeupeuting.
28 f
, Kira.Jkira wantji su·buh, Raden Suria geus sum~ping, ka lebah desa Sin·dulang, ngiplik~ngaplak kebon kopi, titingalian l;llenglang, henteu pararoek teuing. Majutmut ·bodas lir kapuk , seungit munggah ngadalingding , k·em·bang kopi nu ·keutt beukah, matak r·esmi ·kana galih, ngarunggunu·k di tbeh wetan, sihoreng teh gudang kop.i. lsu·kna Raden geus tjunduk,
kira wantji asar ahir, ·sumping ·ka dajeuh Lim•bangan , ditampi ·ku ·ka·dang~wargi , sumawon Pangawulaan, ngangk·enna ·kaliwat saking. • . Teu towong diru·bung~ruibung, kulawargi sami sedih, keur mah kakara tarepang, katambah nandang prihatin, ngumpul kadeudeu·h ·kanjaah, teu kendat anu narangis.
Teanganeun: / Basa kalbudjanggan (nu di,dangding atawa ·ku basa Ian~ tjaran) dina buku.Jbuku Taman Pusta·ka atawa dina buku sedjen.
l. Tulis : a. ngaran bukuna, ,b. ngaran ·pangarangna, c. kaluaran maria, d. tahun sa;baraha di ...
kaluarkeunana (-ditjitakna). 2. Eusina , 1basa kaibudjanggan" nu ·bieu tjaritakeun deui
( tulis) ·ku .basa biasa (lain basa ·ka·budjanggan). 3. Tataan, lebah njaritakeun naon katjida alusna ·keunana (nurutkeun rasa urang nu matja). atawa
8. Ngulik basa kabudjanggan. A. Maksudna diadjar kasusastran teh babakuna mah nja eta diadjar ngulik basa kabudjanggan. Mungguh nu ngulik perkara sedjen, ngulik ,elmu alam" upamana, tangtu remen lmanggi'h rupa .... rupa ,bakat" (:boh nu geus kapangg·ih ·ku batur (.aja dina buku), boh ·kapanggih ku sorangan, ( ku nu nguli'k tea), anu salawasna beunang didjieun ageman sarta ku nu ngulik beunang ditjotjogkeun djeung ~bukti .... buktina, ·anu ·kasebut ~dina iha'kat tea. ,elmu bangun" tangtu manggih rupa .... rupa , patokan", anu salawasna ·beunang dipake ngadjalankeun sualan •perkara eta. Nu ngulik Tapi nu 11gulik ,basa ·kebudjanggan" mah luput, teu manggih •bakat, teu 'hoga patokan. Bakat .... bakat dina elmu alam atawa patokan-patokan dina elmu ·bangun, lamun urang hajang jakin kana anu disebut • dina eta bakat atawa patokan tea, ku batur beunang dife .... rangkeun# nepi ~ka etjes sarta tkahart.i naon saba'bna ·pang aja ,;kaalusanana" ·kabinangkitan ba'kat (patokan) mah teu tbisa cliterangkeu~ 'k'itu, ngan ·kurdu dirasakeun. :kitu, tapi
. ,_
Djadi elmu alam djeung elmu bangun mah perkara harti~ ari basa kabudjanggan mah, malah beunang oge diiebut sakumna ka:binangkitan, perkara rasa. Ari aturanana mah pikeun njieun tjarita (basa) , nu alus" teh bisa diterangkeun saeutJk-eutikeun, tapi bakat-bakat ata ... wa patokan-patokan, nu puguh wu.dju·dna saperti dina elmu alam djeung sabangsana, teu aja. Ba·kat-bakat ~dina elmu alam, upamana, sarua 1bae di mana- mana atawa iraha bae oge : di dieu ·kitu, di 'ditu :kitu, tibeu ... rang kitu, tipeuting 'kitu, ·baheula kit~ ajeuna kitu hartina eta bakat teh. Ari ~bakat ,kaalusan" mah beda.-(beda, guman ... tung kana tempatna, waktuna, adat--kabiasaanana lzidji-hidji bangsa ·dj.s.t. Urang tangtu 'hisa mudji kana lagu anu ngeunah, kana dangding anu alus, tapi mun seug ·ku urang ditjaritakeun ka batur, kuma·ha ,kaalusanana", .bisa djadi ku batur mah teu disebut ,alus" eta teh, sa·ha:b teu unggal djelema sarua rasana, aja nu bisa , ngarasa", aja nu h;enteu. Geura mun urang nendjo imah, gam·bar, ibing nu alus, atawa ngadenge lagu nu ngeunah, tapi ·ku ·hatur teu katen-- djoeun atawa teu kadengeeun 'kaalusanana (ttgeunahna) urang ngan wates lebah mana alusna ·bisa nuduhkeun, (ngeunahna), ari ,mere rasa" supaja ku manehna karasaeun alus mah, moal bisa. Eta mah bogaeun ·bae rasa kana perkara eta, nja untung, henteu bae atuth tangtu luput. Sok aja djtelema anu kieu: ari rasana mah aja kana alusna basa kabudjanggan teh, tapi saeutik pisan. Mun rasana ha-· jang tambah seukeut sarta ta mbah dj,ero, man•ehna kudu • remen matja atawa ngadengekeun tjarita-tjarita (basa) nu alus, sarta ·kudu mileukeunan ngarasakeun kaalusa'nana. Tjinc;lekna ngulik basa kabudjanggan teh taja lian ngan mileukeunan ngarasakeun kaalusanana.
Patokan keur nangtukeun kumaha alusna basa kabudjang gan,.eta ngantjik dina rasana sorangan (rasa bab kasusastran). Djadi laniun urang matja atawa ngabandungan hidji tjarita teh, kudu dibarung ku rasa. Djeun teuing, keur ngulik pterkara ieu mah, ,eusina sag~em·blengna tjitrita" henteu didjieun lulugu oge, asal ·prakna njaritakeu1:1 bae katji~da iditeng·etanana, ~bah dina , ·basa lantjaran" boh dina ·dangding. Mun matjana ·saperti matja panglajang, ngan ngarah eusina wung·kul, 1apur moal kaserepan alusing rasa. Dina keur ngulik ba_sa ka·budjanggan mah, mun matja atawa tjek pari,basa, kudu dilenjepan ngaban·dungan sa·k,etjap .... saketjap atawa saomongan .... saomongan, sing tenget pisan sarta ku·du .dirasakeun ·ku sorangan, eta teh alus atawa tjarita teh h~enteu. Nu nalek alusna dangdingan (karangan nu didangding) ku milang ramo atawa ngan dipariksa bener .... henteuna sora panungtung dina unggal padalisan, atawa ngan mariksa eusina wungkul, tuluj 1bisa nJebutkeun alus, lantaran eta dangdingan teh, upamana ngan,dung harti pikeun pieunteungeun, eta tjiri jen nu nalek tea a·tjan maphum ·kana salben·erna nu disebut k~budjanggan. Eusina .karangan h~enteu dja·di sarat ~pikeun ·dja·di alusna basa, nja eta rbasa kabudjanggan tea ( eusina mah kumaha bae atawa naon ·bae). B. 1. Mun aja nu ngomong kieu : ,,Isuk .... isuk srangenge nodjo ka sawah , parena meu,djeuhna tjiptaanana kumisi, katendjona alus pisan" -- • wungkul anu alus teh, tapi ngawangunna tjarita henteu ka .... sebut alus. ieu ngan
Nu kieu mah teu ·kaasup kana tbasa ka·budjanggan. Djadi ari ngan tjiptaanana (pikiranana) bae mah nu alus teh, at jan ·hisa madeg basa . kabudjanggan .
2. a. Dina hidji mangsa, meneran hade sorena, sanggeus heres nganggo, Agan Soleman kaluar ti .kamar ·~ulem, gek tjalik di tepas pajun. Kira meunang sa·djong·djongan, djol rentjangna njanggakeun leueuteun. Agan Soleman ladjeng. ngaleueut~ kuehna seep dua. b. Kin anti. leu tjarios geus tutup, teu aja ladJengna ·deu·i, tamatna sim kuring ngarang, kaping lima dinten Kemis, sasih Mulud djeung taunna, scebu tjlu ratus leuwih. Genep sareng tilu puluh~ . . . . . . . . . . . . . (Tina wawatjan ,Sulandjana Sulandjani"). c. A s m a r a n d a n a. Amit ka nu maha singit, Gusti anu sipat rahmat, barkat ti nu kahot-kahot, djundjunan para mudjidjat, sarta para karamat, salir lampah nu didjudjut, sala,... met sarta mangpa'at. Ngal~ele·djar suker pikir, bari ngadjedjer patlgl,edjar, nga1ele·djar .hate .seber, mala'h mandar ·aja 'kadar, ~sabar sungkan suka sukur djeung sabar, su1kur mundur, mundur samemeh kasa,sar. r, r .(Tina wawatjan ,,Satria Runtik"). d. A s m a r a n d a n a. Memeh nutupkeun ngadangding, etang-etang tamadana, miha.pe ka nu maraos, emutan sae •balaka, dumeh wawanianan, satimu,..timu panemu, aja hodjah direreka. Sanes pambrih ku pamudji, taja deui nu dipandang,
33 • reh rumaos wadjib bae, • ajeuna ninggang waktosna, hate mangsana kedal, anu geus lami ,dikemu, direka djadi tjarita.
/eu teh anu digurit, prakawis luar ,biasa, anu sok ·bangor njelewer, wawalesna kabuktian, ibu nu njieun ·dosa, rara wirangna katimu, ahirna ragrag ·ka putra.
(Tina wawatjan ,En den Sari Ban on"). Dina ieu tjonto~tjonto nu di luhur ari k:etjap~ketjapna djeung pokpokanana mah tegep~ ngan beunang dise- butkeun taja tjiptaanana nu alus. Komo dina tjonto b, c, d mah, kumaha rek bisa aja tjiptaan (pikiran) nu djem rbar, da kabeungkeut ku ugeran nu beunang nga. tur sorangan.
R. A. Bratadiwidjaja. Djadi ieu oge teu bisa di ... sebut ,basa ·kabudjanggan". Lamun nu alus teh ngan ketjap.-ketjapna ( omongana~ na) bae djeung ngarandjing. randjingkeunana eta atjan djadi nbasa kabudjanggan". Kasusastran Sunda I 3
34 ( 3. Supaja nepi kana ,basa kabudjanggan saratna kudu bog a tjiptaan kabudjanggan ( awasna kana tendjoeun djeung seukeutna denge kudu sap·erti budjangga), dibarengan ku ta~ bah ngawangunkeunana. , Tjontona : ()
a. Kekembangan nu rek mekar, ngula·pes dumadak leum·peuh, alum lir dipupul baju, tumungkul marilu ngungun. Sinar srangenge teu tjekas, haleungheum angkeub rareueuk, mesum kasaput halimun. Ngahiliwir angin leutik, nga·dalingding lir anu .ngiring sedih, ka Sinta nu tanpa dosa, diiwat ku Sang Rahwana. Kakajon ·semu ·bar·engong, nendjo lam·pahna Rahwana, nirtia ti adat satria. Gunung,-gunung ngiring ngungun, sato hewan riab pa- sula·brengan, taranggah ka avvang--awang, kawas nu milu teg·er ngadeudeul pidunga ka Dewi Sinta : mas'ing pangger, ulah ·k.eder ulah gimir, poma g,e.dag ka-- anginan, muga manah masing djanglar, waluja diraksa ku pangawasa !" u ; ,Masing (' ku panakawan dua, parantos njorang bubulak, mapaj tegal b. Seh Amongrogo diiring tebih ti patapan, aJ:?.g·kat pangalasan. Harita teh semu nu ibun. Dangdaunan ngahajungkung, ditjindung halimun gedag ojag, kasilir ku angin isuk. Katodjo ku srangenge ninggang wajah ·haneut mojan, sumirat sinarna tbengra~. tjahjana pa-- Tjireumis ngagarendang ngagarentjlang, tingkaretip, maruntang na dangdaunan ; ana kagedag marurag, muruhut lir ·tawur int,en b1erlian. (a djeung b tina ,Pusaka Sunda" karangan M. Suria di Radja). endjing keneh. Gunu11g ... gunung
T eanganeun : 1. ,Bnsa anggitan" nu teu kaasup kana , •basa kabudjang.. gan", lantaran tjiptaanana henteu kabudjanggan (h·enteu saperti tjiptaan rbudjangga). Teangan sarupa--rupana sap·erti dina tjonto: 2 a, .b, c,. d.
Tulis sakalian: Ngaran bu·kuna {panglajang, pustaka man gsa ~dj.s.t.). Mun puguh ma·h, djeung katjana deuih Ngaran nu ngarangna. Kaluaran mana. Taun sa:baraha dikaluarkeunana.
2. ,Bas~ kabudjanggan". Tulis ngaran ~bukuna dj.s.t. saperti dina No. 1.
C. Naon maksudna urang idia·djar basa kabu·djanggan ? Pidjawabeunana ngan ukur kieu : Diadjar ngarasakeun nkaalusan" . malah mandar bisa nga-- rasa nr;natna kaalusan tea. . Dja.di lain supaja urang •bisa nurutan njieun ·basa ( tjarita) I nllU a US • tt Lain, teu pisan,-pisan ; da mun di urangna teu njan1pak mah rasa eta, urang ,moal bisa nurutan ngawangun sarupa .... ning ,,.kaalusantt, bang sa nu disebut alus ku budjangga tea. leu sababpa, nu matak ·dina kasusastran lo·ba ·karangan nu. teu ·puguh alang..-udjurna oge, lantaran rea nu sok papaksa hajang nurutan batur. . Eta mah kieu bae : saha,-saha nu ·batinna djem1bar ku rasa kabu·djanggan, eta tangtu bisa ngawangun ·karangan ·kabu .... · djanggan ( karangan alus).
36 ( Pangarang henteu ~karungruman eta, 'hcu!beunanganana ti luarna rada siga meueusan, siga ·basa ~ ka1bu ... ngan ukur djanggan. Karanganana moal ·bisa ngahudang rasa nu matja, da lain .bawa ngadja~di , lain sadjatina ,kaalu~antt. T eanganeun : (
Karanga11 nu tetela ·katjiri, jen nu ngarang katjida ·popo~ rosena hajang nurutan basa karbudjanggan (Sangkaan nu ngarang mah, .basa nu ·beunang poporo·se ·kitu teh, alus) .
Tulis tjontona : ( 1. Tjarita nu dikarangna ku ·hasa lantjaran. 2. 3. Surat (ku basa lantjaran atawa didangding) . didangding. ., , ,
9. Basa budjangga. Urang sok radjeun manggih ·karangan, nu pinuh ku ke~~ · tjap--ke tjap nu parelik (ketjap nu tara dipake sapopoe), da~ tangka eta karangan teh teu kaharti ari ku djelema sa~ bongbrong mah, teg,esna ku djelema nu teu ngahadja ngulik kana perkara eta. Sawareh mah nja ka. nu kitu njebutna , :basa' :ka·budjang~ , ·ketjap gantt teh. Ketjap .... ketjapna disebutna ku manehna kabudjanggantt. Nja kitu deui ·karangan nu pinuh ·ku 1basa ,Kawi"' 'ku sawareh mah nu kitu ~disebut karangan ,ka·budjanggan teh, sabab loba k·etjap~ketjapna nu tara dipake sapopoe sarta ref\ nu teu kaharti ku urang rea. ' Djadi anggapanana teh kieu : saha~saha nu bisa ngarang loba 1basa Kawina, eta heunang disebut ~budjangga anu saestu. Teu halangan, ·pedah loba nu teu ngartieun teh atawa salah . ngahartianana, tetep anggapanana : ·hasa Kawi teh djadi tjiri basana ,budjangga anu saestu.
I 37
Sabalikna karangan anu ketjap..-k,etjapna biasa sok dip:1ke sapopve, sarta ibabari kaharti ·ku ·batur, dina anggapan ma.. nehna eta karangan teh moal bisa asup kana golongan ka.. budjanggan, sanadjan direka kumaha bae oge. Eta angga~pan katjida salahna.• Geuning tadi geus dise butkeun : tjirina ·basa ·ka.budjanggan teh nja eta bisa ngahu .. dang rasa , kaalusan, ka nu lian. Di dinja henteu disebut, jen basana ·ku·du basa peli.k, nu teu lumrah dipake sapopoe, Enja ·ari nurutkeun harti asal mah, , Kawi'' teh hartina ,.budjangga", tapi ·karattgan nu ~direumbeuj ku k~etjap , Kawi" , datangka matak kurang .kaharti ku nu loba , eta teu ·kaasup kana karangan , katbudjanggan". K·etjap mah ka.beh oge kaprah , taja nu pundjul tina kabu ... djanggaanana. Djadi , alus" soteh mun ku ·budjangga geus dilarapkeun dina pernahna. Djadi , ibasa (ketjap) ka·budjanggan nu ngawungkul" mah teu aja, t•eg·esna: mun tatjan dilarapkeun kana basa (tjarita) ka!budjanggan mah, eta k·etja·p teh tatjan 1bisa disebut , k.etjap kabudjanggan".
Ing·etkeul\ e: Lamun urang nJebut alus ·kana basa teh , ngan wungkul pedah rimrbil ku k·etjap..-k·etjap nu aralus (nu ku sawareh disebut , ·ketjap kabudjanggan, tea), eta tjiri, jen rasa kabu ,., djanggan nu saestu mundur. K~etjap, babasan, paribasa dj.s t. nu ku urang kapake s.a.. popoe, eta ·ka·be·h ibeunang di·djieun ba·han ku budjangga pi.keun ngad~gkeun basa kabudjanggan. Ari k·etjapna mah k·etjap !biasa tbae, tapi milihna djeung n~empatkeunana m·evenah pisan, nurutkeun kadjembaran ra.. sana, datangka eta ketjap biasa teh , ku lantaran diteundeun~ lebah dinja, kapan·djingan maunat luar ·biasa .
' 38 f ( Sok radjeun ~budjangga neundeun (make) k·etjap lain dina par an tina (lain dina tempatna nu baku). Eta henteuc djadi naon .... naon, ari matak djadi leuwih terang mah. Sumawonna mun, sadja'ba ti matak leuwih atra teh, ~basana leuwih luju deuih ku k·etjap eta teh ... Ketjap djeung harti ( tjangkang djeung eusi) gumulung ngadjadi hidji, bleg ebreh ngagam- barkeun wudjudna usiking ati nu boga tjarita. Dina .panglajang Djawa u,Sdyatama" (No. 214 1bulan 9 tahun 1927) aja sambung lajang perkara ~buku ; mun disun .... dakeun, unina ·kira,..kira kieu : .. leu ~buku (Sandi Djemar) basana terang, henteu kalimpu·dan ku ketjap sareng perlam·bang nu parelik. Ku nu maraos tangtos gampil kahartosna. Nilik kana eta sambung lajang, ku urang bisa dipapaj : a. Basa nu kumaha nu lumrah dipake sarta anu dipikaresep ku sarerea teh ? b. Djadi tjiri alus pikeun ·basa anggitan, sadjati ·kalimpudan ku ketjap .... ketjap nu disebut ,ketjap kabudjanggan" tea) ?
pedah harti nu parelik (nu sok
Teanganeun: . . ' , Ketjap .... ketjap kabudjanggantt nu kapanggih dina : 1. 2. 3. perlambang (ku dangding atawa ku basa lantjaran). 4. surat. ' Lamun teu ku , ·k.etjap kabudjanggan" aja deui ketjapna nu lum·bral1 sarta nu sarua ·hartina keur ngeunakeun hiqji maksud ( harti) ? tjarita nu didangding. lantjaran. , f , ,Ketjap,.,ketjap .kabu·djanggan, dina tjonto anu bieu (No. 1 ntepi 'ka No. 4) ibeunang neangan tea, gan:ti ·ku 1ktetj-arp,..ktetjap anu biasa (mun aja) ! ,
39 10. Basa ugeran djeung basa lantjaran.
Pa•garang njieunna ·karangan teh aja nu ku , 'basa ugeran" , ·hasa .Jantjaran", nurutkeun kumaha topekna aja nu ·ku djeung kar·esepna sorangan. Sok radjeun aja nu poporos.e, .maksakeun maneh ngarang ku 'hasa ug·eran (didangding, upamana), sanadjan ma11ehna ngarasa sorangan, jen ·kurang tabah, da ari topekna mah , upamana, kana 1hasa lantjaran ; atawa sa·balikna : topekna kana ngadangding, tapi maksakeun maneh ngarang ku basa lantjaran. Buahna bi4sana kurang hade. Nja radjeun sok aja anu tabah kana duanana, tapi beunang dis,ebut langka anu kitu teh. A. Bas a u g ,era n. Nu ~disehut ·basa ugeran teh nja eta kauger ku rupa ~rupa patokan : nja eta : a. Katangtuan reana djadjaran (mun dina dangding mah: reana padalisan dina unggal~unggal pada dina sapupuh-- pupuhna). b. Katangtuan reana engang dina unggal~unggal padalisan. c. Kumah::t dangdingdungna dina unggal djadjaran (pa da-- lisan) djeung kumaha margalujuna. Eta margaluju teh 1hiasana dina k·etjap panungtung saban ·pa:dalisan. Margaluju teh 1hiasana aja 2 rupa : 1. Margaluju sagemblengna engang. Tjontona : ( Sawer panganten) . Baeu bangkeut nu saran·ten, nu mahal ti tbatan inten, darangukeun rku maranten, aja pitutur sakinten~ ..
10 ( 2. Margaluju teu sagemblengna ,enggang. Tjontona: (Sawer nurunkeun orok). Duh deudeuh teuing anaking~ haturan iraha sumping, ieu bapa teh awa,king~ baheula parantos sumping . 2. Margaluju teu sagemblengna ,enggang. Tjontona: (Sawer nurunkeun orok). Duh deudeuh teuing anaking~ haturan iraha sumping, ieu bapa teh awa,king~ baheula parantos sumping .
( Utjang,-utjang angge} ~ Utjang·--utjang angge, mulung muntjang ka parandie~ digogog ku andjing g~ede, andjing gede nu ki J,ebe. ari gog, gog tjungungung ! (
Aturanana ~basa ugeran dina ·basa Sunda meh sapagodos djeung aturan 1basa ug.eran dina basa sedjen di Pulo Djawa (basa Djawa) djeung dina ·basa Madura. Aturan basa ug,eran dina basa Indonesia loba mingsalna tina aturan 1basa ugeran di Pulo Djawa djeung ' Mad uta. Nja kitu ~deui basa ugeran dina basa Indonesia beda deui djeung aturan basa ug,eran dina basa kosta. . ( ' · Basa ugeran teh aja 2 rupa : 1. Basa ugeran ·beunang urang rea. 2. Basa ugeran ~beunang saurang.
Tjontona Basa ugeran beunang urang rea : Kawih ·kaulinan barudak: ( Toketjang, toketjang, balagendir tosblong, Angeun katjang, angeun katjang, sapendil kosong. I
Kawih barudak (hajang hudjan tereh raat) : '
Trang , trang kolentrang, si londok paeh nundutan, tikusruk kana .durukan, mesat go·hang kabujutap. Tjontona Basa ug~eran beunang saurang: Tembang: Kasmaran anu ningali, lampahna panganten anjar, pada marulih ti djero, ka ~humi karang kaputran, diiring para menak, di pungkureun brul ngagimbung , angkat njorang kebon k~em·bang. (Tina w a w at.jan , Pan·dji Wulung tt .karangan Raden Hadji Moehammad Moesa). Warna.-warna la uk em pang, ' rea nu sami ·djeung pingping, ngagulung patumpang.-tumpang Retna Rengganis ningali, warnaning lauk tjai, lalawak pating suruwuk, sepat pating ·kotjepat, djulung.-djulung ngadjalingdjing , sisi ;balong ~baling·hing sisi ~balungbang . (Tina wawatjan , Rengganistt karangan R. Hadji Abdoel Salam). l Katerangan : 1. Dina dangding anu hade, omonganana dina _ unggal pa·da anggeus, h1en·teu luntjat ,kana pada sapan·deurieunana. H·enteu ~kieu, upamana : . ,
42 t A s m a r a n d a n a.
Dina padalisan panungtung :
• nu matak ajeuna engkang. Dina padalisan mimiti
• ( pada sapandeurieunana) ~ Hajang geura~geura indit.
• . Kinanti. Dina padalisan panungtung : f
• ari nu saurang deui. Dina padalisan mimiti ( pada sapandeurieunana) : Sila barina tumungkul,
• 0 2. Padalisan teh kudu ngawangun omongan atawa bagian tina hidji omongan anu gembleng. Ojeung ulah aja ketjap kan
- tetan (k,etjap memet) anu dipegatkeun, dibawa sapotong kana padalisan sapandeurieunana. Ulah kieu, upcr.ma : Sino m. P,asosore wantji asar, ahir Neng Sari teh tjalik, dina dipan ngan kadua, putrana anu kakasih, c
• I . 3. Dina unggal padalisan sok aja pangeureunan. Lebah dinja padalisan teh pegat. Eta pangheuleut sok disebut ,pe~ dotan".
f ;
43-
Budjangga mah neundeunanana ketjap dina padalisan teh binapgkit pisan, teu matak kagok nembangkeunana, da ning,.; gang kana wirahmana. Upamana : D a n g d a n g g u 1 a . . . Laut K idul oo kabe h katingal i, ... ( Lebah tanda oo hartina p:edotan). Gundukan kahidji ( 4 en gang) dise·hutna , wirahma ang,.; katan". , wira·hma pungkasan" . Gun.dukan 1kadua • (6 engang) : p ,edotan teh (so·k disebu't oge: heuleutan wirahma) ajana . nja ~di antara e'ta ·dua wirahma tea . B. Bas a l a n t j a r a n. Basa lantjaran mah teu ka·beungkeut ku aturan nu geus tangtu, kajaning : ~ku·du sabara·ha reana e ngang ·di11a sa·dja,.; djar : dina sadja·djar,.;sadjadjarna tea ·kudu sora naon panung,.; tungna dj .s.t. Djadi ·pohara leuwih lagantjana .batan basa . ug,eran. ..,; • Tapi sanadjan ·kitu sa:kapeung so.J< aja bae bau.Jbauna kana basa ug·eran (wandana siga b·asa ug,eran) , babakuna ·dina tjarita ·pantun sok aja basa 1kitu teh. Tjontona : Djalanna ·kana nunuk anu dj,enu·k, kana mala·ka nu rea. Djug ka peundeuj ageung, sato djenu·k mang.ka tara}u:k, sato rea mangka araja .
• teuing , mun isuk
-teu luput ,,Mama Lengser,
·hagea tjun~du
·k, mun ibeurang teu luput datang , nun mama , geura gek tjalik !" (Tina tjarita ,Lutung Kasarung") .
Sanggeus kitu, njatjarekkeun, kieu pokna ka Raden Mun- ding Laja di Kusuma.
,Behna mah, lalaki kembang kamangi, lalanang kembang kawajang, lalaki teu matak mahi, lalanang teu matak hajang, mijuni hajam ka·biri, ngeplek djawer ngandar djangdjang . kumeok eleh ku ,bikang ; mun . ·di ·lem·bur kaju randu, mun di leuweung ·kaju dangdeur, dipake suluh teu hurung, dipake pantjar teu ruhaj, dipake tihul ngadjentul, dipake pamikul .b.engkung, dipake pangeret ·hingkeng , dipake lawang patenggang, teu matak rugul surawung, teu matak 1hungbang ·djamarak, teu matak parendek sereh ; lamun num~bu.k dina kawung, atah tinggur kurang ajun, lamun num1bu·k dina Ia·hang, atah puput kurang raru, lamun numbuk dina gula, atah titis ·kurang guis, dipisono njolowedor !" '
(Tina tjarita ,Raden Mundinglaja" dina ,Pantja--Warna" ka IIA) . .
iS
. T eanganeun : 1.• Basa ugeran beunang urang · rea: a. Kakawihan barudak. Sakalian sebutkeun : Mun dina ·kaulinan, kaulinan naon. Dina man gsa kumaha ( upamana : waktu tjaang bulan dj.s.t.). Katerangan sedjen, anu perlu disebutkeun. b. N u sok dikawihkeun ku kolot ( upamana : dina ngajun budak, dina keur ngadongeng ka baru- da·k dj.s.t.'. c. Sawer. 2. B a s a u g e r a n b e u n a n g s a u r a n g : a. Tembang . . 1. Tulis tjontona dina rupa-rupa pupuh. 2. Dangding anu alus. 3. Dangding anu kurang hade Terangkeun, lebah mana kurang hadena teh ! ! No. 1, 2, 3 tulis : ngaran bukuna ( wawatjanna), taun sabaraha dikaluar-- nu ngaran'gna, kaluaran mana, keunana. ~ h:· Sa'ir. ··- ~ Nu diteangan teh sa'lr nu puguh nu ngarangna atawa bukuna (wawatjanna). Tulis ngaran 'bukuna ~dj.s.t. saperti dina No. 2a. 3. B a ~ a I a n t j a r a n :
a. Basa lantjaran anu alus. b. Basa lantjaran anu kurang .hade, Terangkeun, lebah mana kurang hadena f Tulis bukuna dj.s.t. sa·perti dina No. 2 .
. .. .. -
' R. A. A . Martanagara. 11. W anguning tjarita. Hidji.-hidjina tjarita ~diwangunna ,ku nu nga-ang atawa ku nu njaritakeun, teu sarua, mun ku urang ditttenan, tangtu kapanggih, jen rupa.-rupa wangunanana teh : , 1. T jar it a saw ala d jar n a ( tjarita wungkul). Nu ngarang (nu njaritakeun) njaritakeunana teh henteu ..
dibarung ku katerangan kaajaa11 djelemana ( upamana) a ta--- w a ktt katerangan tempatna nu ·ditjaritakeun. Mun nu dikarang teh ngomong , ku nu ngarang teu ditja ritakeun ·pokpokanana, disebut mak-sudna bae ku omongan pangarang sorangan.
Djadi nu ngarang teh ngan nataan wungkul, tas njarita- keun ieu, njaritakeun eta ; tas eta njaritakeun nu sedjen deui dj.s.t. Tjontona:
Manuk titiran djeung njiruan. Aja njiruan hala'bhabeun, rek nginu1n kana pantjuran , titeuleum, meh paeh ; dun1ada kan tisorodot, ketjemplung aja titiran keur eunteup, nen·djo njiruan titeuleum, .karunjaeun titiran teh, ngageuwat metik dangdaunan. diragragkeun kana tjai; njiruan teh ngaraja p kana dangdaunan, teu tulus manggihna pati. 'T'eu pati lawas eta titiran rek dipanah ku paninggaran ; barang keur diketjeng panahna, titira n tea mah teu njahoeun rek ·dipanah, tatapi njiruan h·enteu samar kana rnanu'k nu nulungan h,ait man ehna basa tikuntjlung , ga ntjang njiruan hiber tjara angin, ngadjodjo bitisna nu rek manah manuk tea; tjeletet 1bae diseureud, paninggaran teh ngagurubug, teu tulus manah manuk teh. Titiran hi·ber, lesot tina balai, nu bakal djadi katiwasan manehna. (Tina ,Warna Sari Sundatt I, tjutatan tina • ,,Dongeng~dongeng pieunteungan., karangan
Raden Hadji Moehamad Moesa) . b. K a t era n g a n w u n g k u l. ' Di dieu nu ditjaritakeun teh lain lalakon , tapi kat·erangan hidji perkara atawa hidji kadjadian.
Djadi di dieu mah teu katjatur aja djelema, sato atavva lian ti eta nu ngalalakon, sarta teu njarita·keun hidji ... ·tidjina kadjadian (lalakon) anu ngaruntuj. Tjontona: 0 Salem. Salem kaasup kana lauk anu rasana pelem. Demi bangunna buleud pandjang, djeung sisitan deuih, ngan huluna bae nu h·enteu teh. leu ]auk tjetjepetan djeung gegeran. sarta teu aja tjutjukan ; kulitna J.emes ari asangna rubak. Salem aja dua rupa. Hidji : anu disebut ·salem teu aja huntuan ; enja...enjana mah aja huntuna, ngan huntuna teu pati kuat, sok babari rogol. Dua : saJ,em anu huntuan, nja eta anu huntuna ·kuat. Sal~em anu teu huntuan tea sisitna badag, ari salem anu huntuan, sisttna laleiLbut. Piritan salem anu katim·bang perlu ditjaritakeun, nja eta tempat ~endogna , sabab katjida ·bedana ti piritan lauk sedjen. Endog ]auk nu sedjen mah ngagunduk kabulen ku lamad tempat endogna tea, tapi ari endog salem mah sedjen deui pisan, napel kana kulit lelepitan dina dj~ero beutsungna. Ku sabab 'kitu ngentcngkeun pis an ka anu miara, ba·bari ngala endogna tina beuteungna bae.
(Tina , Warna Sari Sunda" II 'beunang njutat tina Almenak Sunda taun 1922 ·ka'luaran Bale ' Pustaka). f c. P a g u n e m a n w u n g k u 1 . . ' Di dieu nu ditulis ( ditjaritakeun) teh wungkul lisanna nu dikarang bae, henteu ditambahan ku tjarita ( omongan) nu ngarang. .. I
. ... 49 . Ku •pokpokanana gunem tjatur, anu matja (nu ngadenge keun). tangtu ngarti, kumaha galurna eta tjarita, sarta naon ·hidji.-·hidjina kadjadian rdina sagem·blengna eta tjarita .
Tjontona: Rama : Tjep i1bu geus gugah ? Putra : Duka ama, m'anawi ·kulem ·keneh, da ·di pengker oge teu aja.
Rama: Guga·hkeun ·heula djig, geu·s burit kituh ! Putra : Ah, alim, sok njeuseul ibu ma·h ari ·digugahkeun Rama: Putra: : Ibu Rama: teh. ·dipiwarang ·ku ama kituh ; lalaunan Hih moal, ngagugahkeunana, guja·h.-gujah sam·peanana, sok njeuseul soteh ari tdigentak. Tuh geuning i,bu, ama, geus gugah I Naha d'a ibu ma·h teu 'Sare, nged·eng soteh ieu nga l·empengkeun tjang'keng, rada nj•eri awa:k. Bu·ku naon eta teh engkang? Buku tjarita ,Satria Tunggara" euj, Iutju naker, ieu basana ·ku ngeunah, ari lala~konna mah meu ·djeuhna b·ae. PUTRA IBU tina ,W arna Sari Sunda" I) . ('Pagun,eman RAMA l a i n s a r u p a b a e, t a p i a j a d u a t i l u r u p a, d i t j a m p u r k e u n. 2. T j a r i t a a n u w a n g u n a n a n a Biasana soJ< pandjang, tjarita nu wangunna ·kieu teh (lain tjarita pon,dok). Tjontona: Ditjampur a + b + c ( tjarita sawaladjarna, nja eta ,tja rita wungku'l", ,katerangan wung- Kasusastran Sunda I ...
50 a+ b a+ c kul" djeung kuJ"). ,Baruang Ka Nu Ngarora .. kara ngan .djuragan D.K .. Ardiwinata. (dina Oajeuh Ban ten Baheula ,Warna Sari Sunda" I)~ Njai Sumur Bandung (dina ,War na Sari Sun·da" I). ,,paguneman wung- ~ 3. T j a r i t a a n u e u s i n a n J a r i t a k e u n · l a l a ,_ ( l a l a m p a h a n } s o r a n g a n. 3. T j a r i t a a n u e u s i n a n J a r i t a k e u n · l a l a ,_ ( l a l a m p a h a n } s o r a n g a n. Eta ·d}eJ,ema (sa to atawa naon 1bae, nu ·ku nu ngarang diiba ratkeun bisa njarita tjara ·dj~el·ema) njaritana teh aja rka nu matja, aja ~ka nu lian, nu ka'tjaritakeun dina eta karangan, U·pamana bapana ·ka anakna, sobat ka so·bat dj.s.t. Dja,di ngabasakeunana (ka sorangan) teh aja: kuring, bapa, ema, kula dj.s.t. W angunanana tjampuran, biasana ,tjarita sawaladjarna., djeung , paguneman ... f' ,. Tjontona : Waktu sakola di Sakola Rajat di Bandung, kuring teh kaa·sup murid pangleutikna, pang:kuruna djeung pangheng .... kerna deuih, atu·h ana ·pareng aja nu ngagelutan teh tara kuat ngalawan, ngan ~bati tjeurik djeung ngarasakeun kanjeri ·bae tapak diteunggeul batur. , I Meh unggal poe saban balik ti sakola, papakean kurin.g sok ·kalotor ·ku leutak atawa 'ku taneuh ngehu·l, / urut labuh didupak ~batur dina waktu maen bal. Ku sabab eta indung kuring 'teu wu•du djerigkeleunana~ tina inindeng teuing mangnjeuseuhkeun papakean kuring.
Pangg,elen·d·eng djeung papatah indung, supaja kuring apik kana J!apa·kean, ngan ukur popoean bae ing,etna teh. Ku kolot..-kolot djeung ku tatangga, kuring geus katotol budak basangkal, tara nurut kana papata-h kolot. Tapi ari di sakola mah, ha'bakuna di dJero kelas, kurirrg teu rumasa djadi budak basangkal, da buktina guru kuring pohara mikanjaahna. (Tina ,Tjarita Budak Minggat" karangan Samsudi). Dongengna sakadang kungkang .
Djaman ·baheula aja ·kungkang geus kolot, njarita kieu ka anak..-intjuna : Barud·ak I Bapa teh rdi·djurukeun dina daun pare. Ari ~ema. nja nini maraneh, ·h·arita teh ng~endogna ngan duawelas siki, sarta diteundeunna diatur didjadjarkeun, parageuh narapeJ. kana ·putju·k nu ngemploh hedjo. Hal eta, bapa ngadenge •bedjana 1beh dieu. Kira~kira geus meunang saminggu, nja mangkuk di djero endog, bapa ngarasa eungap katjida. Ku bapa kadeuleu, jen anu ·dipake ngurungan bapa teh, kurung alus naker, ·ku bapa teh ngan djekek ·bae didjedjek, peupeus pada sapisatf,• na ......... ana braj 'teh alam dunja ngemploh hedjo mani satungtung ·deuleu, ngeunah djeung sirna, tjahaja panonpoe tjaang lenglang sakariling 'hungking. Harita bapa teh leutik 'keneh pisan, meureun ·ku maraneh oge kaharti, tapi ·su'ku geus ·boga g•en,ep, teu ·sa·bara·ha hesena nja luman.., tung nu'turkeun sakahajang teh ; djeung boga kumis pan ... djang deuih dua, paranti ngarampaan sagala nu deukeut ka bapa, supaja l3isa njaho: naha aja pibalaieun atawa euweuh
• (rfina ,Warna Sari Sunda" I. beunang tina
·,Almenak Sunda" 1921). njutat
52 4. T j a r i t a b e u n a n g n j u t a t I .. t i n a b u k u t j a - t eta n.
Nu ngarang 1boga tjiptaan kieu : Djelema nu rek dikarang ku manehna teh boga buku tjatetan. Sugri lalampahanana atawa ·kadjadian--kadjadian nu geus kaalaman ·ku mane'hna dituliskeun dina eta buku tjatetan teh. ' . Ajeuna eta ·buku tjatetan teh ditjitak, didjieun buku. Nu •matja ·bisa t~erang, naon h·idji--hidjina kadjadian nu ka .... sorang ku eta djel,ema dina sa~poe--poena atawa dina hidji .... hidjina waktu. ' Wangunanana tjarita meh saperti No. 3 ·hae. 5. B u k u n u e us in a s u r a t w u n g k u l. Dina ieu :buku teh teu aja tjaritaan nu ngarang saeutik .... euti·k atjan, ari lain ·dina bu,bukana mah. Ari ·braj teh ·dibuka, udjug--udjug breh surat bae. Mim·itina surat ti A. ~ka B. ditema 1ku sur at ti B. ·ka A. ( u1pamana). Breh deui sur at ka nu lian atawa ti nu lian, bah ka A. 'bah ka B. djeung sat,erusna nepi ka tamat. Ku matja eusina eta surat ... surat, ftu matja b·isa terang, ·kumaha gembJ,enganana eta tjarita ·sarta .pa~al naon :hidji ... hidjina, teu kalawan didjentrekeun :deui ku nu ngarang. 6. a. T j a r i t a a n u d i t u n g t u n g a n ku pz,., w u r u k. Sawareh tjarita, sanggeus tamat teh, sok ditungtungan 'ku piwuruk ti nu ngarang, nu ·patali djeung kadjadian dina oeta tjarita tea. Djadi ma,ksudna nu ngarang, eta :tjarita teh ku nu matja kudu didjieun eunteung. Malah sa·kapeung mah, dina rek po·k ng·edalkeun piwuruk teh, sok make omongan kieu ·heula: Hartina ieu dongeng. ' I
'53
Nu aja tjarita bangsa kieu teh ·hiasana dina kasusastran heubeul. Tjontona: Beurit djeung .J.andak. Keur usum tiris aja landak djeung beurit tjantung. Landak boga pamenta ka beurit tjantung, ·hajang mondok dina liang,. na, supaja .bisa njingkahan tiris. Beurit gantjang ~hae.nitah asup ·kana liangna; tapi landak. barang geus asup kana enggon 1beurit, tjitjing rbae teu •bidjil~ bidjil, tuluj ngeuna·h~ngeunah bae, •d•epa dina liang ;beurit. Nu 'hoga liang teh ngentja~ngatuhu 'kukurilingan, teu bisa asu·p, tina heurin, ka·burang ku sudji rangse'b, geus teu bisa tjitjing, katjotjog ·ku 1bulu semahna. Dina mangsa harita beurit tjantung :ka1tjida kaduhungna, rumasa meunang salah, datang ka bidjil omongna ·ka lan•dak: ,Ajeuna kula geus teu 1betah njorangan di luar, ari asup ka djero heurin, teu asup di~enggonan ku cluaan ; ajeuna saka~ dang landa·k geura undur, ulah aja di liang kula." Land·ak • ngawangsul 1bari seuri : ,Saha nu teu ngeuna·h tjitjing dina liang ieu ; 1hade maneh ·hidjil, kami moal datang ka njingka·h, embung undur tina liang i~u, tina manggih ka,. senangan. v t t
Hartina ieu dongeng: .lamun maneh rek ngawawuhan djelema, kudu dipikir heula :beak·keun, sok rea dj~elema mang~ gih kasusaltan, djalan tina kurang pamikir, gantjang njobat • • (Tina ,Warna Sari Sunda" I, beunang ,Dongeng .... dongeng Pieun~ njutat teungeun", karangan Raden Hadji Moe~ hamad Moesa) . tina .
( ( b. T j a r i t a a n u n g a n d u n g o m o n g a.n -o m o - t a n g t u p o k .- p o k a n a n a, d i n a u n g - n g a n n u g a l r e k g a n t i p a s a l. Dina tjarita Lutung K(tsarung upamana, dina saban pa nutupanana :hidji pasal, sok aja omongan--omongan. 'biasana omongan anu murwakanti, gunana geusan misahkeun pasal nu ti heula dje?ng pasal sapandeurieunana, tjontona : T eundeun di handeuleum sieum, tunda d'i handjuang siang. ( paranti njokot ninggalkeun. 7. T jar it a an u dis e 1 a pan k u saba bar aha t jar it a p a n j e I a n g. 7. T jar it a an u dis e 1 a pan k u saba bar aha t jar it a p a n j e I a n g. Sakapeung, babakuna ·dina dongeng--dongeng kabaheula keun, so·k rea naker rand-eganana, da :kaselang heula ku dongeng sedjen, anu djadi bahan, geusan nambah3n kate teu hecla djeung ranganana. Upamana: Tah, eta teh 1 dong eng ... Kumaha tea dongengna Geura seug dengekeun ... dj.s.t. teh '- t
Tjontona: Nu matak kuring :daratang, bareng ~djeung ~barudak Ieutik, ngemban tim·balan Sang Radja, peuting ieu kudu gasik. ieu budak tjilimit, kabeh ge 'kudu d·ihukum, tapi di Iuar 1kota, sing djauh pisan ti nagri, ieu budak dosana ngadjarinahan.
.I
55 • Ari ngadawuhanana, Jeu barudak tjilimit, geura potongan beuheungna, ·huluna 'b·awa ka a'ing, kitu dawuh Sang Adji, mangga atuh buru~buru, djaga lawang nga,djawab, ari ~unggu·h diri ·kuring, tatjan harti ngarhukum ·di lain wajah.
Tuluj nanja •djaga lawang, ka eta murangkalih, po·kna naha enja udjang, tina bapa teu nga·harti, ngawalon murang,kalih, kuring henteu pisan palsu, tuluj :budak ·tjarita, ti awal n·epi ~ka ahir, tunggu lawang welaseun teu kira.,.Jkira Ari eutjeu:k djaga lawang, • • eh sa·ka·beh anu sumping, · kuring banget teu pertjaja, sabab barudak laleutik, ·djeung ·adat Radja adil, ti djaman ·ka pungkur~ungkur, teu lajak ngahukuman, sumaw~on mun tatjan si,dik, turug~turug ieu ma'h 'teu dipariksa .. ., Sanadjan geus dipariksa, teu rusuh ngahukum pati, bisi tjara nu baheula,
56 ( sumangga mun ·kersa nguping, dong eng aneh ~teh teuing, anu tung·tungna .kadu·hung, logodjo djeung ponggawa, ngawaralon suka ati" mangga atuh hajang njaho tjaritana. Kieu pokna dj,aga lawang, aja ·hidji radja bengis, ari 'kalangenanana, sahidji ekek diasih, ekek nja kitu deui, teuing ku asih ka Ratu, manuk sok remen njaba, mangnjiarkeun bu·ah ·kai, ti djro Jeuweung tuluj dibawa ka Radja. t Ba.rang dina hidji mangsa, rek neangan buah deui, ekek hi·ber mulu·k p·isan, djol datang ·ka Ieuweung kai, di dinja aja hidji, · tangkal pauh leuwih luhur, buahna geus arasak, djeung loba manuk tjaritjing, ekek tuluj eunteup dina eta tangkai.
Dfuni m anuk .... man·uk tea, pada ngomong sili genti , sakieu omonganana, . euleuh ieu buah kai, lamun aja nu manggih,
' (
ku manusa leuwih untung,
sabab lam un dida·har, kasiatna leuwih--leuwih, enja eta mun tbuah ieu didahar .
Awakna lir tjara emas, mun geus ·kolot ngora deui, kadenge ku ekek tea, ngomong sadjeroning ati, ladalah ieu ain~, boga eukeur ngirim Ratu J gantjang ekek teh ngala, tapi ngan ngala sahidji, da teu ·hisa lamun ngala lo·ba--loba.
dj.s.t. (Beunang njutat tina wawatjan karangan Mas ,Bispuradja", Natawis·astra. Teanganeun: Tjontona 1tjarita--tjarita, anu katjatur ·dina 1 a, b, c. 3 djeung 7.~ ~ I.Jamun pandjaJ?.g teuing, hade didjieun ring~esanana ata wa ditjokot sa·bagian bae. Kudu ·diterang·keun, njutat tina :buku naon, ·kaluaran mana djeung saha nu ngarangna. 12. Aturan ngedalkeun. Dina prilkna urang njaritakeun pamanggih urang ka nu sedjen, aja 'tilu djalan anu ·biasa ku urang sok dipake. I. Njarita·keunana teh sadjalantrahna (sawaladjarna), tegesna h·enteu ;dibarung ·ku rasa anu njarita. Tjontona:
58 ( . . Kamari di Karamat, hareupeun setatsion trem, aja nu ka- geleng mobil, sukuna potong, henteu ari maot mah. Ku pulisi dibawa •ka rumah sa·kit. Supirna ditahan ku pulisi ; supirna urang Tjima~hi, nga- ranna Sanu~. ~ Ari nu ·kagelengna urang Rawamangun, nu tas dagang sam•peu. Manehna teh rek meuntas djalan, ari mo·bilna tarik teuing ngadjaJankeunana. II. Njarita·keunana .di1barengan ~ku :k.edalna rasa nu nja ritakeun. ( Tjontona: Na, ·kam~ari mah di Karamat, hareupeun s·etatsion trem, aja w atir_ nendjo nu kageleng mobil. Aja nu tas dagang sampeu. urang Rawamangun, rek meuntas ,djalan, ari ri·es teh kageleng mobil, nepi ka potong sukuna, ngan hadena bae h~enteu ari maot mah. Atuh geuwat ku sarerea diburu. Ka·beneran pisan harita 'teh aja pulisi nu keur ngadjaga: na aja rikart, rij·ed bae dibawa ka rumah sa·kit. Da eta supirna nu pikasebeleun teh, ngadjalankeunana mobil teh teu reu djeung kira,_kira. Mani ngale}Qetej hate ngadepge ngade~ ngekna, barang ries teh. Dasar supir olo~olo. Ill. Njaritakeunana teh ku 'djalan paguneman antara dua d jelema. Tjontona! + Aja naon kamari di Karamat, hareupeun setatsion trem munggah ngagimbung ? c -- Her, na teu ngadenge bedja, apan aja nu kageleng mobil J + Kumaha, h·enteu kitu~kieu mah ? ~ Puguh sukuna mani potong, ngan ·h·enteu ari maot mah. + Dika~manakeun nu .tjilakana teh, da moal enja ari di antep bae di dinja mah 7
~59
Kabeneran aja pulisi keur ngadjaga, rijed bae dibawa Ita rumah sakit . + Ari supirna henteu ditangke_p? • · Hih, atuh puguh wae ditangkep mah, harita keneh ge ditahan ku pulisi.
+ Ari nu kagelengna urang mana ? Bedjana mah urang Rawamangun, nu tas dagang sam ... peu! + Atu.h meureun djauh ka :baraja.-fharajana, ari urang Ra ... wamangun mah. • Nj~ eta atuh, ari peta tea mah pikawatireun. Dasar ·su·pirna ;bae olo-olo ! Nilik ·katerangan-kat·eranganana anu hieu, rineka basa teh ku urang beunang dipasing-pasing djadi tilu gunduk. a. Rineka 1hasa anu sama sakali h~nteu ·dibarung ku kedalna rasa nu njarita·keun. b. Rineka 'hasa anu di·har.engan ku kedalna rasa nu njarita. c. R~ineka 1hasa anu make djalan pagun·eman. Arang •langka pisan rineka ·basa, anu ngan wungkul di- ·djadikeun ·ku a, atawa ku b, da .hiasana mah a djeung b ten sok · ·babaDengan, tjampur gaul pada tjumarita, nja kitu deui djeung c, anu winangun dina paguneman. Geura ieu tjontona . Geus sababaraha lilana Nji Rapi'ah, teu meunang ka ·da ... pur-dapur atjan dipingit 1bae ·di 1enggon, sabah rek dipa ... ngantenkeun. Ti samemehna oge, ti semet manehna turun • amis tjau, ari ·kaluar mah geus teu meunang, da kitu adat tali paranti.
Bar.ang tbeh teh Nji Dam.pi nendjo ·.ka Nji Ra.pi'ah, ·datang ka bengong, bet djadi geulis_ ka·bina-bina, ·bidjil tjahaja mani
60 ' . mantjur, turug,..~turug geus lila teu papanggi'h. Bareto mah ta'tjan pati bisa ngome maneh. .. Ngomong di dj'ero atina: HSameureun Aom Oesman mani , kokolopokan palaj ka Nji Rapi'ah, ·da sa·kieu 9eulisna r· Tjek Nji Rapi'ah: ,Tjalik, em·bi ! Njan·dak naon eta teh ?" Walon Nji Dampi: ,Rupi~rupi ·hae, lis, aja sindjang, aja kek!em·ben". dj.rs.t.
(Tina: Baruang ka nu ngarora I, katja 3, karangan D.K. Ardiwinata.)
Papanrtjen : 1. Teangan dina ·bu·ku batjaan sakola atawa dina buku Ta. man Pus'taka. a. W awaran tjari•ta, anu henteu di:ba. ·ku 1kedalna rung rasa nu njarita. b. W awaran tjarita anu dioo~engan ·ku rasa nu njarita~ keun. c. Tjampuran a djeung b. D. K. Ardiwinata. 2. Njieun ·karang.-, an tina hal kaajaan c • s·epuh maraneh : a. Anu winangun tja. teu di~ rasa rita, nu barung njarita. ku
61 b. Anu winangun tjarita, nu di•barung ku rasa nu ajarita. c. Dina paguneman. d. 1.,jampuran a djeung b ; a djeung c ; a , b djeung c+ A. TJARITA ANU H.ENTEU DIBARUNG KU RASA • • Patali ~djeung sakur nu geus diterangkeun, rine.ka basa anu h·enteu rdibarung ku rasa nu njarita teh, beunang di~ pa~sing~pasing cleui ·djadi sababaraha gunduk. Ajeuna urang win tjik saru pa,.,sarupana. 1. Dongeng anu. ngan wungkul tjiptaan djelema. leu teh tjarita atawa dongeng , anu dipake bahan geusan n~erangkeun sagala rupa anu di.lantarankeun ku perbawana tanaga alam djeung sagala rupa kadjadian alam : ditjiptana tjara djalma nu ngalalakon. Anu kaasup keneh ·ka ~dieu, hal tumuwuhna pepelakan. Ari biasana anu min·d·eng di!alakonkeun teh bangsa dewa, batara djeung ·hatari, djeung sasatoan. Dongeng sarupa kieu ku urang .beunang digunduk~gun~ duk nurutkeun perbawana alam dj.s.t., anu maksudna min.. ton·keun :kateranganana. TjontO!la: Lini 1. Nurutkeun ·dongeng sepuh, dina dasar bumi t eh aja oraj, anu g·edena taja :batbandinganana. Ari gawena saban poe teh ngan hees .bae. Dimana geus ngarasa tjangkeul, sok nguliat. Tah, dimana nguliat, dunja teh inggeung. Lamun lila kuliatna, ngariegna oge nja lila deuih. Tjeuk 'hedja, upama ~engke di a'hir, buntutna antel kana
huluna, nja waktu eta bakal lebur kiamat teh. 2. Radja Habsi dipandjara sarta dirante beusi ; ari nu ngadjagana Malaikat. Nu dipandjara teh sok radjeun nanja ka nu nga·djaga, iraha ·baris ·dileupaskeunana. Djawabna, engke ari kiamat.
62 Radja Habsi am·bek, rante beusi dibecfol, nepi ka dunja teh inggeung. . • 3. Dina dasar bumi aja sapi, anu gedena taja pa•padana. ' 3. Dina dasar bumi aja sapi, anu gedena taja pa•padana. ' Eta sapi teh sosobatan d,leung sireum. Sireum sok radjeun nempo ka Martja~ tingkah.-laku djelema .... djel•ema. pada, geusan nalingakeun Lamun lo'ba nu goreng lampahna, ·ku sireum sok dibedjakeun ka sapi. sobatna 'tea Sapi am·bek, huluna dioba·hkeun, datang ·ka ·humi teh
inggeung.
4. Tjeuk ·dongeng, bumi teh ajana dina tanduk sapi. Lamun aja laleur anu rek eunteu,p, sapi teh ·keuheuleun, sarta tuJuj huluna dio·bahkeun, n~epi ·ka 'bumi oge milu obah. Samagaha bulan. 1. Nurutkeun :ka•pertjajaan, ·di langit aja naga anu po~ hara g~edena. Sakapeung eta naga teh sok ngadodoho •bulan, maksudna rek ditewak sarta rek teru~s diteureuj. Lamun :bulan teh 1beunang sarta terus diteureuj sagem~ bl·engna, ,di dunja tanwan·de poek. Upama nu ~dilegJ,egna teh ngan saibagian, tangtu moal poe'k pisan. •
Djalma ri·but raramean, aja nu tutunggulan, aja nu na·beuh kohkol, aja nu nakolan kaleng, dj.s.t., nu ·dipalar sangkan naga teb reuwaseun, am'beh 1bulanna gantjang diutahkeun deui. Dimana ·bulanna geus diutahkeun, kakara di ·dunja teh tjaang deui.
2. Tjeuk sakaol, bulan teh papanganten djeung panon~ • poe. Sa:lilana ·papanganten, sinarna ·kahalangan ·ku panon .... ·poe. Di dunja poek. Djalma .... djalma djeung salian ti eta. raramean, tutunggulan, nakol kohkol
Bulan eraeun, tuluj papisah, henteu rerentetan tjara tadi. Di cktnja braj tjaang deu·i. Gelap djeung guludug. Di langit aja Malaikat. Sakaneung andjeunna sok b·endu ·ka putrana, malah ·bedjana, make sok neunggeul sagala. Dina waktu ·keur ngaheumbatkeunana tjameti, katen·djo ·ku urang burinjajna di awang.-awang ; sarta ·dina paleb,ah ha·bekna neunggeul, \kadenge ku urang ngaguruhna.
Papantjen : Teangan dongeng ... dongeng, anu n'erangkeun:
1. Lini. 2. Samaga·ha 1bulan djeung sarangenge. 3. Gelap djeung guludug. 4. Asal ... muasalna pare djeung pepelakan nu sedjen. 2. Dongeng tjiptaan keneh, ngan loba anu rada ngan~ dung enas nu saenjana. leu teh tjarita atawa dongeng, anu nerangkeun atawa ngala lakonkeun kaajaanana t.empat gunung~ walungan dj. s. t., atawa dj,elema anu katjatur dina sadjarah (babad), babakuna pisan bangsa radja~radja djeung senapati. •• A~i ngaran tempat.-tempatna ma-h, aja ~dina pangadjaran elmu bumi oge, atuh dj1elemana a·pan katjatur dina sadjarah (ba·ba·d), ngan lalakonna sok dirobah atawa ditamhahan ku panjusurupna tjiptaan djel.ema. Djadi lo·ba anu ngandung po·ko (enas) anu sa,enjana, ngan .ku tjiptaan djelema disusurup, ditpa,pantes ·deui, nepi ka meh .teu mem~r ... memper ·kana tjari·ta asal. Ku sa·ha·h eta, dongeng anu sarupa kitu mah, teu beunang disebu~t babad anu sarenjana. Rupa .... rupa lantaranana, nu matak sok djadi robah teh, saperti:
64 c c. a. Dongeng lis an anu turun-tumurun. Ku nu ngadongengkeunana ·biasana sok .ditam·bahan atawa rdikurangan, ·kitu ·djeung kitu bae saterusna, masing-masing nurutkeun tjiptaanana ·djeung panjusurupna, ·da apan do- ngeng atawa .tjaritana ogec euweuh reng.kolna - ·dina tulisan. b. Dongeng kana tempatna anu aja kadjadian salah sahidji p.erkara. leu age ·matak roba·h 1kana dongeng anu ·S'aenjana, mang kan'ing ngan tj~kup ·ku hedja, da 1biasana h~enteu s·empet atawa taja waktuna, geusan ngabuktil~eun sa·kumaha tjeuk bedja tea. Ari peta ·baheula mah apan, taja tel•egram taja teJ,epon, tutumpakan u·kur :dina pangimpian, surat ka'bar teu atjan g1elar ka .dunja. c. Lila teuing antarana~ ti waktu aja kedjadian n1epi ka wa~tu ngadongeng·keunana eta kadjadian tea, ari peta ngan u·kur ku lisan. Ku lantaran eta, taja saksi-sa·ksina, anu bisa mere ~katerangan nu sa~enja.-~enjana, kumaha ·du·dukna per kara anu sa·benerna. d. T eu pati tabah kana pangaw.eruh elmu bumi ; ku sabab eta, ·h,enteu bisa ·katjipta bener, ku·maha ru·pana, knajaanana djeung sakumaha g·edena gunung, walungan dj.s.t., n·epi ka ~dina njiptana teh estuning sa·kama..-!ka.ma.
e. Hajang mudji djeung ngagungkeun hidji djelema. Biasana nu sok diagungkeun teh radja atawa senapati~ anu dina djamanna bisa djadi g~ede djasana ·pikeun nagara : tuluj ditambahan sarta d~ipa·pantes deu·i, dipapaes ku djasa anu , luar biasa, anu batin,Jbatinna ma·h ngan u·kur karangan wungkul. Papanijen: Neangan tjontona dongeng.-~dongeng (a. n/k e.) . anu ka ' panggih di lembur maneh djeung di sawewengkonna.
65 Sarat~saratna an~ ngalantarankeun gelarna atawa hirupna dQngfng. . a. Pahilina d}elema. Dina dongeng sok radjeun oge ·kadjadian, aja dua dj,elema anu ·pa·hili, lantaran sarua ngara.nna. Sakapeung ·pahilina teh, lain ku lantaran sarua ngaranna, tapi ku sabab meh sarua lalakonna atawa meh sarua perka~ ra~rkararia anu karandapanana. Dongeng anu sarupa kieu, dina Kasusastran Sunda, teu pati aja.
b. Kapertjajaan kana kalanggenganana hirup anu laluhung. . Meh di mana mendi aja kapertjajaan, _jen 1bangsa senapati, anu laluhung mah h·enteu keuna ku pati. Urang rea henteu pertjaja, jen nu karitu sok pupus sart~ tuluj ngadarorigeng keun tingkah~lakuna anu araheng. Sangkaanana, lbang'Sa nu laluhung kitl:l mah, sanggeusna musna. ti dunja teh, henteu terus mulih ka ·kalanggengan, tapi masih aja keneh di alam paw,enangan, ngan henteu ·kahontal ku tingal, h~enteu nem~ bongan ka urang. Kang·dJe.n.g Nabi Hidir upamana, apan nurutkeun kaper - tjajaan urang Sunda mah, henteu pupus.
~.Papantjen : .
. _:
:. Neangan tjontona dongeng~dongeng , anu dimaksud dina a djeung b!
c. Geusan · ~erangkeun ngaran~ngaran t·empat, biasana sok ~u ·dongeng anu njaritakeun kadjadian djaman lbaheula . Mindeng pisan kadjadian, ngaran anu djadi poko dina eta teh , sok rada dirobah, sangkan merenah ning-- dongeng . gangila kana ngararz anu ilahar dipake djaman ajeuna. Katerangan· ngaran djeung robahna ngaran. Kasusastran Sunda I ' _
66 c Tjon·tona : Gunung luhur, kalereun kota Sumedang, djaman b9heula ,.. mah kungsi geus matak tagiwur. Dina hidji mangsa, a;bdi~ah·di anu dareukeut ka dinja, lumpat pasulibr·engan, ma~sudna njingkahan oahla, lantaran eta gunung teh rek ·hi·tu. Nurutk~un im·penan Kang·djeng Bupati Sumooang eta gunung te·h moal t ulus ·bituna, sok mun ka palebah nu nge~ w agna ·dina puntjakna dialungan pendok emas sasaputan ku Kangdjoeng Dal,em ku andjeun. G' Kang·djeng Dalem djengkar ; sanggeus ra ·Nuh .ka puntjak eta gunung palebah anu ng·ewag tea , pendo.l< emas teh di alung·keun ka kawahna ·bari sasauran : , 1'ah, tampa emas!" Gunung teh teu tulus 'bituna sarta ti har1la dingaranan G . Tampa emas, anu kabeh-dieuna·keun unina djadi robah : Tampomas. Biasana ngaran gunung, walungan dj.s.t. anu disusurup djeung :bangunna atawa djeung kaajaanana di satempat- satempatna. Tjontona: Kalereun Gunung Ardilaja _. di Tjiamis - -a aja gunung anu leuwih gede sarta leuwih lu·hur ·manan Gunung Ar.dilaja. H ·idji rnangsa nu ngageugeuh Gunung Ardilaja teh pasea djeung nu ngageugeuh gunung nu dikalereunana. Tarungna teu wudu lila. Panganggeusanana, gunung nu aja di ka lereunana teh didjedJek nepi ka bongkok. 1"i harita eta gunung teh dingaranan Gunung Bong·kok, nja nelah tug nepi ka ·kiwari. Papantjen : Neangan tjontona dongeng.,Jdongeng anu diterangkeun dina c ·djeung d, nu kapanggih di lem·bur max1eh djeung .di iaw ~wengkonna. . ~
67 e. Biq,sana sok aja dongengna, anu netelakeun, naon sa ... babna pang aja kabiasaan urang rea sarta dina tjaritana teh diterangkeun asal.-muasalna naon sababna, nu mata·k djadi kabiasaan (tali par anti) atawa djadi pan tang an. /(aterangan aaat kabiasaan. Tjontona :
Urang desa lmbanagara, nu asal desa eta, geus prah rea nu bujut dahar lauk munding bule. Asal.-asalna diterangkeun ku aki Badjra Kusurrfah : Prabu Tadji Malela keurna orok. ditinggalkeun di dajeuh, kadatangan musuh ; saka,beh djaJ_, rna, awewe lalaki, bubar pada mubus. Bawaning gugup lumpat ti lembur, rasana ngais orok ; barang datang ka leu_, weung. horeng nu diais teh lulumpang.
Kira meunang dua.-tilu peuting pada marulang ka dajeuh ; orok geus rteu kasampa:k, dipagarkeun dibawa ku musuh. Lawas ... Iawas eta oro:k ka·panggih ti leuweung, ·keur disusuan ku munding bule. Ti wat~es harita turunan eta nepi ka ajeuna tjadu dahar !auk munding bule, kitu deui mergasa atawa meunt].it. • (Tina : Alm·enak Sunda taun 1921 ) . f. Dongeng wedalan n·erangkeun kaajaanana mah euweuh patalina. hidji tempat, dipake t·empat sedjen, anu bahan geusan asal-muasalna Kali Saraju upamana, apan eta teh _. tjen~h _. meunang njieun Bima~ putra Pandu anu gagah perkosa. Turta kapan Bima teh lain urang dieu tjeuk dina padalangan oge, tapi beuti 1pamelaran tutugan pagunungan Himalaja. Tjeuk bedja, munggu·h 'ku nu ·kawenehan mah, Bima teh sok radjeun ·ka .... tendjo, ·keur ngadjegang ngadangkakan walungan.
oR Papantjen: ( 1. · Neangan tjontona dongeng--dongeng patjaduan cljeung hujut. 2. · Dongeng wedalan hidji tempat, anu dipake n·erangkeun .. . . , . kaajaan tempa·t sedjen·. . ' g. Patjampur djeung dongeng anu gelarna dina tjiptaan wungkul. . Sakapeung dongeng anu ditataan bileu teh sok katja~puran ku dongeng .... dongeng anu gelarna. ngan wun.gkul dina tjiptaan . urang rea, tegesna dongeng--dongeng anu henteu ngandung enas anu saenjana. .
. ~ 1"jontona ; Djaman ·haheula pisan, di lembuc Tjikadjang aja hidji dju·ru tani, j·m.ah--imah djeung anak pamadjikanana. Di . an•tara anakna tea, aja saurang· anu gcus ah~ r. ba~eg. Ku bapana anakna teh dititah bog a . pamadjikan ka uran·g Tjisurupan. ·· · .. ~ Sanggeus ka'\\rin, ,bring sarerea arindit, rek neangan ·pi-- lem:bureun. Barang .datang ·ka puntjak gunung anu katjida , Udjang, ajeuna maneh djeung luhurna, pamadjikan maneh kudu tjaritj'ing di puntjak ieu gunung, ar~i pagawean (pausahaan) ·kudu mandaj.'' Sanggeus ngo-- . mong ~kitu , bapana tuluj balik ka l·emburna . . ~ tjeuk bapana: ~ Ari anakna nja tuluj matuh ·di puntjak eta gunung, djadi l pandaj lbeusi.
Lamun manehna keur digawe, sok tembong haseup djeu~19 seuneu. kaluar tina ·puntjak eta gunung. / .. . .Lamun aja haseup djeung seuneu kaluar tin.a eta gun~ng, sok aja nu ngaromong :lfieu: ,Tuh pandaj teh ~keur digawe.'.'. I
69 ·: , Da puguh pandaj, gawe-na ge sa-endehg-- Tjeuk saware·h : enderJg teh ngan papandajan (mandaj) bae". Lila..-lila eta gunung teh sok ·disar~ebut Gunung Papandajan. h. Dongeng anu katjampu~.·an dongeng sedjen# · anu aja patatina djeung kapertjajaan · ( aga-ma). Tjontona: Situ Leng·kong 'kagurnita situ ·hiang anu pohara angk,erna. Sakur ·nu njaraiba 1ka dinja, upadi nu rek nga,don papara ... huan mah, ku·du ·pohara arati ... atina, sangkan henteu njorang baJai, Ngotnong ulah' gagabah , ·da lo·ba pantanganana, bisi nu ngageugeu·h situ b~endu ;
Mind~eng ·kadja,dian, nu paparahuan ngarempak laranga·n atawa ·ngomong sompral. Tjai :di Si·tu Lengkong ngada·dak motah , g·er ·hudjan dibarung ku angin ngag·elebug, parahu galuang..-galeong, teu lila tigelok, nu tumpak tilelep. . Djadi samemeh lalajaran teh urang , kudu sanduk..-sanduk heula, sarta kudu nohonan papagon ... pa·pagon, a·m.beh. rahaju salamet. ' Papantjen : Neangan• deui tjontona dongeng..-dongeng anu tjara dina ~ g djeung h. . Lamun dongengna pandjang teuing, hade di:tulis tingkesa..- · nana bae. Wanda tjarita. Sakapeung dina sawareh dongeng sok katjatur aja pe.. pend·eman (em as atawa .permata), sarta sok aja sawatara <ij·elema, anu pada soson ... soson itikurih, sangkan bisa mi.- banda (miboga) eta ·kakajaan. ,., . . Dina ~dongeng sedjen deui ·ditjaritakeun, pa·djar nu · ogana teh sakti, bisa nenung 'bisa ngaleungit, sarta bisa laksana sagala rppa nu di·pikahajang, dj.s.t.
70 ~ Nilik wandana, dongeng teh beunang dipasing .... pasing djadi sa·babaraha gunduk. (· ' a. Dongeng nu make sato. Di dieu anu djadi p~ko ~tjarita teh . nja sa to, boh ~ sa to sa .... enjana, ·boh kadjadjaden. Tjontona: • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Barang ·djol ·datang ka imahna, kas~mpak pamadjikanana geus ngadjuru tidinja pok bae nanja ka pamadjikanana : ,Kumaha maneh geus ngadjuru T' tel1 awewe, malah ku kula geus dipeuntjit dibikeun ka hajam djago, si Dj.elug tea." Djawab bodjona : , Enggeus, tapi budak Salakina mangsa harita mah pertjaja. Orokaja si Dj-elug, ladju kongkorongok, kieu pokna :
,,Blak .... blak kukurujuk , tjatjag lauk, bohong bae, teu ~tarima wadul bae, ngan mere balina bae, d jeung ari .... arina bae, ari ·budak mah dibikeun, ka nini di sisi leuweung.'' • Barang kadenge, jen hajam disadana kit.u;. Iadju Pa Tani ambek ; ngagidir mani buntjelik ka ewena, pok ngomong : ,Sia teh bohong ka aing , di mana ajeuna anak ·sia? l-Iajoh ajeuna geura teangan, bawa ka aing, lamun , teu kapanggih, mangke sia dipaehan !" ·dj.s.t. I (Si Putjuk Kalumpang, ~beuna119 njutat tina Pariboga). r
b. Dongeng kadjadjaden. Di• dieu anu katjatur teh djelema anu bisa mindah rupa djadi sato 'hiasana ~dja·di maung, atawa djadi satona teh sanggeus maot, upamana djadi l~uk. Tjontona:
Di kampung Tjibitung, bawahan Tjonggeang, aja budak parawan, kira umur 15 tahun, tjitjing di imah sorangan, da kolotna keur digarawe di sawah. Barang 1nanehna ·keur ngadaweung di tepas hareup, djol aja budak budjang ( dja- djaka), pasemon ·bangun nu atoh, dumeh waktuna mustari. Parawan teh teu talangke, tamu geuwat ditjalikkeun, di tampa kuma' ·hiasa. Barang ·keur gun·em tjatur, J.<u pribumi kanjahoan, semah teh taja ruruntjangan. Manehna geus ngadenge, jen djelema nu teu ruruntjangan teh ·kadjadjaden. Atuh reuwas taja pa-- padana, terus neangan akal tarekah, sangkan bisa lunta tina bahla. . Kodjen~t<ang manehna indit, ti tepas muru ka .dapur, ba- sana rek njitjian tjai. Di dapurna teu ngarandeg, t~rus ltimpat ·ka luar, 1berebet lumpat ~Sakalumpat--lampet, rek 'ka tatanggana, anu rada djauh ti dinja. Sakur nu dibedjaan di- tengah djalan, kabeh pada milu lumpat, sieuneun ·kaburu ka ... susul ku aden--aden. Ki semah tea ngarasa kesel ·tjitjing di tepas sorangan, ngarep--nga'rep pribumi teu ·balik deui. I) Djut manehna turun ka buruan, lenghoj ka pipir imah, buntut ngagebaj ngangsar kana taneuh. Mana horeng, maung semah anu tadi teh, anu ilahar dise but kadjadjaden tea.
72 .. ( c. Dongeng nu make tanaga. ~ ~
Tjarita ·hidji dj>elema, anu gagah rongkah, :be.d3sn~ taja bangsana, ;biasana djadi senapatina urang rea, nu dipikaserab ku sasam,ana. Tjontona:
Di lem·bur Panjingkiran aja budak lalaki , gada. Dina u.mur 10 .tahun, manehna geus gung pare 8 sangga.
ngaranna Su .... ka.duga nang·- Lamun mora, tara mawa pakarang tjara 'batur ; ·bagong hidji bae mah, ditjabok ge ku ·manehna mah, misan. Sanggeus sawawa manehna kapilih djadi kum.endang di nagara. Wa·ktu perang ·djeung · musuh anu ngarurug, ma- nehna teu mawa sandjata nanaon. lian ti tumbak sahidji. Barang ,keur perang tja·mpuh, tumbakna teh potong. Atuh musuh 'teh pada wani naradjang , nepi ka Sugada meh ka .... tangkal walahan. Tidinja djambe, anu pandjangna kira.-kira 2 tumbak, dibu'cat ..... ba·bit. keun ka musuhna , datang ka lawan anu sakitu lohana teh, bubar katawuran. tuluj ·manehna teh ngarabut f ( d . Dongeng anu make njipta C:Jtawa pangarep--ngarep. Di dieu djalma nu dilalakonkeun teh, bis;J. laksana sapa. nedjana, bisa tinekanan maksudna, ku djalan kasakten (bisa njipta naon bae djeung salian ti eta} .
Tjontona: Waktu Aria Bisma palaj ngaleueut, Ardjuna ngalepas djamparing kana todjert.un ejangna. Barang djeprot djam. paring kana taneuh, tjer,eleng ~tjai ti djero taneuh. Ku Djanaka ditandean, tuluj disangga.keun ka Aria Bisma. ' f' J
l3
Raden Satjadibrata .
e. Dongeng anu make tenung. Djalma anu djadi poko tjarita, ku djalan tenung atawa tanaga gaib, didjadikeun .batu, pepelakan, sato dj.s.t. Tjontona: Memeh dongkap ·ka nagara Puspasari; satenga·hing djalan, abdi :teh di sisi tjai, nudju patebih djeung putra. ,, ' T~epang sareng karuhun nu welas asih, maparinan hikmat, watek dipiw~ed'i asih, ku sugrining sato hewan.
Saniskanten sasatoan nu kume1ip, kahartos basana, nanging abdi h·enteu kenging, mukakeun eta rasiah.
Saupami eta karuhun ku ahdi, disebat wastana, moal kenging ampun deui, tangtos abdi djadi artja. Nanging ·bilih gamparan palaj tingali, abdi sedja waktja, jen eta karuhun sakti, oraj naga nu digdjaja. Ngan sakitu piundjukna Raden Sastri, teras djadi artja, batu teuas sarta tiis, ganti djinis tanpa rasa. " (Tina : Wawatjan Sastra~Sastri anggitan R. Satja'dibrata Bale Pus taka). f. Dongeng anu make setan djeung djurig atawa djin. Di dieu anu katjatur teh babakuna pisan setan, djurig atawa djin . Tjontona: Aja hidji djelema anu henteu pertjaja kana leiembut ( dju~
, rig , setan, djin). Dina hidji mangsa manehna indit ~ka ·kampung.-~kampung, hajangeun nendjo kaajaanana. Kira wantji asar manehna
75 ., datang ka ima·h leutik, di sisi kebon tiwu. Nn ·boga imah te·h aki.-ahi, sukuna pondok sabeulah ; nilik paromanana, bangun sepuh anu luhung elmuna. Nu keur nja.ba teh ngar•ereb di dinja, tuluj ngo·brol djeung aki.-aki. Dina obrolanana, tem·bdng .kateu--pertjajaanana ki semah ka ·bangsa djin djeung setan, malah lila-lila mah ebreh kaso·m·pralanana. Aki.-a·ki ·panasaraneun, hajang ngadjadjal wawanenna. Sanggeus reup peuting, ku ·budak ngora teh kadenge sada sora nu leumpang distlpatu, ·ti dinja diganti 1ku sora tjaktjak mangratus.-ratus ; teu lila antarana, ·katendjo aja nu ngabe. J,eg.edeg, 1beuki lila beuki gede, rupana pohara pikasieuneu. nana djeung pikagilaeunana. Ki semah ngarasa teu tahan, tuluj menta ampun ka ak'i~aki sarta ·djangdji, moal sompral deui. Papantjen :' Neangan deui tjontona .dongeng--dongeng, anu nurutkeun wandana ngandung rupa.-rupa , tjara anu diberendelkeun ti a njk f. . .. 3. Dongeng senapati . . Dina dongeng senapati anu katjatur teh bangsa senapati anu gagah rongkah, anu ngalalakon dina alam hirupna 'ka.- ·hangsaan ·dina tahapan dj,embar. Tjaritana meh taja bedana djeung sadjarah kuna urang rea. Dina ·djaman !haheula pisan lalakonna teh die·breh·keun ·ku urang rea, ~terus turun.-tumurun ka anak intju. Dongengna b.euki lila beuki pandjang, ditambah ku panjusurup sarta terus ·diagung.-agung ·ku urang rea. Dongeng senapati teh ngandung e.nas a11tt sae11ja11a, na djan ·hese ngabedakeunana, ma11a bagian nu saenjana , mana nu lain (panjusurupna). , '
76 Tjon,tona :
Tjiung Wanara, Munding Laja di Kusuma,
Pa
pan.tjen :
1. Djieun tingkesanana tjarita : Munding Laja di Kusuma, Tjiung Wanara, Lutung Kasarung. 2. Dina ala·m mana kira.-~kira gelarna dongeng~dongeng senapati? . • 3. Tjing tataan ·kadjadian~kadjadian, anu gelarna ku pa~ njusurup wungkul ! .
4. Bangsa dongeng Sene~:pati. leu teh meh sarua rbae djeung dongeng Senapati. Eusina njaritakeun rupa-rupa kadjadian nu parenting, njutat tina sadjarah. Dongeng nu sarupa kieu teh djadina nja tina dongeng Senapati kene·h, anu leuwih lega wewengkonna, da direka deui, dipapantes deui. H cnteu gampang ng_abedakeunana an.tara dongeri.g senapati djeung bangsa dongeng senapati. Bangsa dongeng senapa·ti .teh aja dua rupa :
1. Bangsa dongeng senapati urang rea, anu gelarna ti urang rea, sarta anu ngarangna henteu beunang ditudjul saha~sahana. Biasana nu njieunna oge lain saurang, sarta wangunanana rupa~rupa.
2. Bangsa dongeng senapati kabinangkitan, nja eta paga wean (kabinangkitan) saurang, anu anggita11aiia nurutkeun adjaman nu geus ditet~epkeun. I
77 Tjonto.-.tjontona 'bangsa dongeng senapati~ nja meh teu beda ,·djeung dongeflg senapati anu geus katjatur ti ·heula, ngan leuwih lega w~ewengkonna sarta loba patula.-patalina. · .Tjontona bangsa dongeng senapati kabinangkitan, upa. mana 1bae tjarita Batara Rama <tina 'hasa Djawa kuna. Papantjen:
a·. ~ Tjaritakeun ringkesna tjarita Batara Rama. .. ' b. Tjarita naon anu~kaasup ~ana , bangsa dongeng senapati lfrang rea ? . .. .
"' . .. • 5. Bangsa dongeng. sasatoan. leu oge !bangsa dongeng keneh bae, tapi cii 'dilalakonkeun teh sasatoan, anu diibaratkeun mong djeung ·bisa lumampah tJara djelema. . . , . .
dieu mah nu bisa ngaro-- . . ~
Tjontona :
!. ~
!
~ ,Keur naon sakadang peutjang, aja ·di dil1ja ?,. ,Naha C)111a~e nanja kitu, sakadang an·djing,? Teu kadenge .: batur geg·eroan ti ta.di ?.'' . .. .. ..,. ,Nu matak, teu kadenge ! Djeung katjida tcu kahartina, aja ·peutjang didjero ranggap, kawas hajam ! Tjik njarita, · ·kumaha asal.-asalna ?'' = · : ,:Naha teu . njaha·· andika teh, je11 dunungan a11dika keur marud kalppa djeung marud kone119 ?"'· • . njieun naon ?" : . .
h ,Njaho eta mah, ngan teu njaho keu.; naon--naonna !:' ,Biasana ari ·kalapa. diparud djeung koneng diparud, keur ~,Atuh keur olah, hiasana mal1."
78 , Enja keur olah, tapi nu matak rek oTah, naon sababna? Tjoba pikiran, ulah ngan ngagogog bae djeung baqaung~ kabisa teh ?" ... (Tina: ,Saka.dang Peutjang", karangan Ki Padmosusastro').
6. Dongeng anu aja patalina djeung agama. Anu dilalakonkeunana ·bia,sana 1bangsa nu linuhung, upa mana ·bangsa wali djeung sa.papa·dana, atawa tempat anu aja karama·tna. Biasana dongeng--dongen~na teh sok .araheng. Dongeng--dongeng ieu oge, nja .tjara nu tiheula 'bae, ngan dung enas anu saenjana, ngan ku lantaran sok dipapaes djeung disusurup deui, n·epi ka kadjadian asa!na mah hese nang enanana. Ari nu ngalantarankeun rdbahna ·dongeng, meh sarua bae djeung dina pasal dua. Ku lantaran anu djadi pokona teh hal agama, bisa kadja ... dian, tjaritana teh pikeun sawareh ma·h tjarita sa·enjana, tapi ari pikeun sawareh deui mah ngan ukur tjiptaan, nja eta tjarita beunang njusurup. Ka·kara kaasup kana dongeng anu dimaksud: ciina pasal ieu , lamun lalakonna 'teh 1beunang njusurup tea. Papantjen:
Neangan tjontona dongeng anu aja patalina djeung nga ... rna. Tjing, nurutkeun timbangan maneh, mana bagjan nu saenjana, mana t jiptaanana !
7. Dongeng karangan wungkul. I leu teh dongeng atawa tjarita, anu wungkui· beunang tjiptaan, dibarung ku panjusurup ngarang, gelarna dina sarta pinuh ku sing sarwa nu araheng.
~--------~---- ·------- 79 teh aja patalina djeun~ kapertjajaan kuna, 'boh nu kapanggih dina dongeng .... dongeng pasal kahidji , boh dina dongeng.-dongeng pasal kadua. Dongengna h~enteu katalian ku hidji tempat anu tangtu, tjara ·d·ina dongeng.-dong.eng pasal ·kadua, nja kitu deui tara ngalalakonkeun .djoel·ema nu aja dina sadjarah. Djaba ti eta tara ngarah kateranganana hidji tempat atawa kadjadian· alam, otapi nu diarah teh tjaritana wungkul. Mind·eng pisan ~ongeng sarupa kieu
Pa·pantjen : Tjing robah, dongang nu a ja dina pasal kadua, sing ne pi ka djadi dong eng nu aja dina pasal ieu ( pasal katudjuh ! ) . .. W andana dong eng karangan wungkul. a. Djelema robah djadi sato. Tjontona: 1 fukang ngala lauk minantuan oraj. Di hidji lembur aja tukang ngala lauk, imah-imah deukeut walungan. Manehna teh boga anak hidji, awewe, kagurnita teh geus parawan kageulisal\ana. Mangsa ·harita anakna ninggang basa turun amis tjau. Geus lo·ba anu nanjaan , tapi ·hasana, teu atjan hajang lalakian. Dina hidj'i mangsa , tukang ngala lauk teh indit ti imahna, rek lintar. Tjlak manehna kana parahu, solojong ka htlir, ka tempat nu loba lctukna. Tapi geus aja dua djamna mane·hna teu beu:beunangan. Nadjan kitu, henteu putus pangharepan. Gapruk deui manehna ngalungkeun heurapna , barang ditarik, .bet katjida :beuratna. Sangkaanana, heurapna teh pinu·h ;ku lauk. Tapi ·barang didjungdjungkeun, ari borengkal .
, teh oraj, gedena munggah sag·ede pingping. Pok oraj teh - ngomong:
, Kuring ulah ·dipergasa, anggur ·hawa ka imah !" Ku tu·kang ngala lauk oraj teh diturut sal<:ahajangt1a. Lila~lila anakna teh bogoheun ka oraj,. malah nepi ka dikawinkeunana. . Ari ti pe~ting oraj teh djadi satria kasep, isuk,..isuk djadi ora j- deui. .
. t Tukang la!lk teh tjuriga ·sarta ngarasa kaSJe.t, . na~n -:-sa babna anakna keukeuh ·hajang dikawin. () Dina hidji ·peuting , kira wantji djanari L bapaha datang . . . . , "' tas lin tar. Barang datang ka golodog, manehna manggih kulit oraj, ngalum·bruk ·dina tangga. Ku .. manehna kuht oraj· teh ~diduru.k, nepi ka m usn a d jadi le bu. . v
Satria teh ajeuna teu ·bisa djadi deui oraj, da kulitna geus euweuh. Manehna kapaksa ,balaka, terus terang, jen ·manehna teh putra n ·ewa ti kajangan, disapa ku Batata Guru, lantaran manehna h~jang boga ·pama djikan ka •hanqsa_ manusa. : .:- , Papantjen: Neangan deui dongeng anu tjar~ kieu!
. ~
b . Dulur awe we n_u bungsu .. · · ~ . · istri,..istri, ·biasana tudjuh ; Nu ·dilalakortkeunana bung .... ~djeung bu·dak miskin, sa·to dj.s.t. Ahirna :kawin suna kanjahoan, horeng eta teh satria anu keur njamur.. . ,. . . . . . T jon ton a : Aja hidji radja, kagungan putra, . , . lo.bar:a tudjuh, ari nu katudjuh putra kawalonna prameswari.· Nu genep . dimeme~an sakumaha para putra radja, tapi ari bung .... suna mah taja bedana djeung rentjang·. 1,i peutirig ·kudu .o istri kabeh, ' •• v . ,
-..
----------------~
-___, 81 ngaput atawa
·saga\re
--gawe
·di da
·pur ; ari ti
·beurang kudu nung~uan popoean.
Dina hi·dji poe,· putri ilu katu·djuh teh 'kudu · nungguan poe pare. Andjeunna ngaraos palaj, reup kulem. Keur kitu 1hrul ~djapati sa·buibithpn, eunteu~p ·kana poe .pare. Pare dipara·tjokan, nepi ka beakna . . Barang putri lilir, pohara ngage.begna, ningali poe pare beak ku djapati. Salah sahidji djapati ngomong, jen manehna teu bisa mu .... lang·keun deui pare. • Harita keneh ·burusut ngendog, tuluj dipa3rah·keun ka Nji Putri.
End·og teh ku Nji Putri ·dipiara ( disimpen) dihade--hade; barang megar., ·dja·di satria, kasep ngalenggereng ·koneng. Satria. nganggo anggoan radjaputra, tuluj ngadeu·heus ka I<ang·djeng Ra,dja, rek ngalamar. Ku Kangdjeng Radja di .... asongan putri anu g.enep tea, tapi taja nu kamana·h. An ... djeunna ·palajeun ningali putri anu ·katu·djuh. Barang ·breh oge, mane·hna djol--djol katarik bae, nja tuluj disuhunkeun ka ramana ·haris ,dJfikah. Ahirna satria teh diangkat djadi radja ngaganti mertuana sa~ta tetep tumetep di karaton. Albdi--abdi suka bungah, para wargi su.ka seuri, ngan prameswari anu teu milu sugema teh.
Papantjen: Neangan ·deui tjontona nu sedjen !. c. MeunaVzg kasakten. · • Tjontona: Di hidji nagara aja djuru .tani, boga an3k opat, lalaki ka·be·h. Kasusastran Sunda I 6
. ' 82 # Dina h·idji mangsa ana·kna nu opatan teh ku ~ha·pana di- djurung nJiar elmu.
Bral arin·dit, nu ·ka kulon, ·ka wetan, ka kaler djeung . ka kidul. ' Sanggeus sawatara .tau~, nu opatan teh daratang deui ka imah kolotna, ·pa·da ngabarogaan elmu. Nu tjikal meunang elmu nu·djum, nu kadua elmu maling. nu ·katilu elmu mana·h , nu ·bungsu elmu ng·ahadekeun ·deui nu geus pareupeus. Kolotna ·pohara ·hungaheunana. Katjaturkeun KangdJeng Radja kaleungitan putri, dipaling galudra. Nu neangan bunber ka mana--m,endi, tapi 'teu hasiL Nu opatan ngadareuheus ka Kangdjeng Radja, arundju- kan, jen maranehna sanggup neangan. Harita keneh nu opatan teh :ku Kang·djeng RaJdja ·dipaparin kapal. ( Nu tjikal metakeun nudjumna ; ka·pal ditu·djukeun ka tem·pat galudra nu luhur hidji gunung maling Nji Putri tea. 'deukeut . basi-sir, Nji Putri dipaling ku nu ka.dua, wa·ktu galudra ·keur hees. Galudra njusul, nja dipanah ·ku nu katilu. Galudra ragrag ninggang kapal, nrepi ka kapal ·teh a·djur. Kapal harita keneh hade deui ku pangawasana Ki Bungsu. f: , Nji Putri diti'ka·hke.un ka nu tjikal ; ari dulurna nu tilu ku radja ·digandjar ·kapangkatan anu laluhur. ' Papant)en: Neangan deui tjontona nu sedjen ! 'l d. Sirik. Tjontona meh sarua bae djeung b. Upamana: Nji Sari King.kin. ' ,, I '· , Papantjen : ·
Neangan
deui tjontona nu sedjen!
-..
------~
---------~
-----. 83 .., ~ P angarepwngarep. e. N"
·dilalakonkeun
·meunang pangawasa ( kasakten), nepi ka salilana bisa la
·ksana
·sa
·panedja
·dina mang~a aja
·kasusah. . ' Tjontona:
Budak pahatu (ringkesna tjarita).
Budak pahatu aisiksa ·ku dununganana ; ruanehna kabur ka djero leuweung, papanggih ·djeung nu keur tatapa; di tjaritakeun sadjarahna, pang :datang ka dinja. Nu tatapa katjida ·w~elaseunana, buda.k dititah !halik deui ka dununganana sarta kudu njam·bat ka andjeunna, lamun manehna ·disi~sa ·deui atawa dimana meunang karerepet. Dina hidji waktu buda·k teh disiksa deui, tuluj njambat ka nu keur tatapa tea ; ~dununganana nandangan ·kanjeri- anana, ari budak tea ma·h teu ngarasa ·kitu kieu, nadjan disiksa oge.
Teu lila imah dununganana teh kahuruan, n~epi .ka ~beak djadi l·ebu, nu ·bogana .djadi miskin. Budak ·pa'hatu ahirna djad'i dj,elema mulja, raweuj beu ... weungeun, .ram·baj ·hakaneun. . . ... . . Papantjen : Neangan deui tjontona bangsa ieu !
f. M
etakeun t.enung ( pangawasa).
Dongeng !h·angsa ieu ·mah ·taja :bedana djeung J?.U ti heula. Bisa la·ksa1ta sagala kahajang ku ·djalan meta·keun tenung . • Tjontona: . .. .
Aja .putri .tdipaling ku tukang .ngarampog ~arta tuluj d~.- , I djieun gandek.
t Dina hidji peuting putri teh minggat, sup· asup· ·ka ·dJ~ero leuweung. Di dinja andjeunna papangg·ih djeung oraj. tuluj didadarkeun sadjarahna. . Oraj teh pohara w·ela~seunana, tuluj mere mustika. Mustika kudu ·digoso.k·keun :kana da:mpal 'pananganana, .dimana putri ~eunang karerepet. Engke 1baris ·daratang djin, nu baris nulungan. Nji Putri pamit mulih, tulu; angkat rek ngadjug,djug na~ gara ramana. Di djalan, lamun aja kasusah atawa ·kaverepet, mustika teh ·digosokkeun ; harita ·keneh ra·bul djin nu baris narulungan.
Teu lila andjeunna sumping ka nagarana, salam·et teu sakara~kara. Papantjen : Neangan .deui tjontona anu sedjen ! . g. Pamulang~tarimana sasatoan. Tjontona: Radja djeung oraj. Di hidji nagara aja radja, anu ·katjida adilna; ·tur w·elas asih ka a·bdi~abdi. Saha,..,saha nu njuhun.keun tulung, ku an~ djeunna tara teu ~ditulungan. Ngan han.djakal an,djeunna teh teu ningali. . Dina 'hidji poe aja oraj rek nga'ha'kan bangkong. Ku teh ·katjida g·edena, oraj henteu lantaran et? wanieun, nja tuluj menta tulung ka radja .. .bangkong Ku radja bangkong teh dipaehan, t~erus dipaparinkeun ka . oraJ. Peutingna oraj teh datang ·ka ·kamar radja, waktu an ... djeunna keur kulem. Sotjana ku oraj dileta.kan .; radja dadak sa·kala ningali ,deui (·damang deui).
85 ' Papantje~: Noongan ·deui tjontona bangsa ieu !
. ,
r h. Sasab atawa kasarung. Nu dilala·kon·keunana sa·sa!b di k·ebon, dj.s.t., teu bisa ~:anggihan ·djalan geusan !ka luar. Tjontona: Guha tempat bangsa djin • . Budak nu .sok masC\pir, _ .kasarung di leuweung luwang liwung. Teu lila mane'hna papanggih djeung aki-aki, tuluj dibawa ~ka djero g_uha. Di ~djrero gu·ha inten djeung permata, kamar,.,kamarna dipapaes ku p·ermata djeung mutiara. lo,ba barang~barang anu aralus, Mim'itina ·mah ·budak teh teu ngarasa betah aja di ·dinja teh, saperkara ·ingeteun ka indungna, kadua per~<ara , ngarasa keueung. Tapi lila-lila mah ro·bah hatena, katurug-turug tim!bul ·kanjaa1hna ·ka aki-aki tea. Sanggeus saw::.wa, manehna didjadikeun radja di dinja. . Teu lila• sanggeus manehna ·dj·eneng radja, tuluj balik ka ·. · nagarana, mawa dunja-barana pirang-.pirang.. . Pa·p.antjen : ' Neangan ·deui tjontona nu sedjen! , i. Kebluk ( mumulan}.
TjontonA: N u beuki hees. . Aja ·hidji dj,elema, ·boga :pamadjikan tu·djuh. Saban poe gawena ngan hees ~bae~ rtara pisan daek digawe. Pamadji ... kanana anu tudjuh tea, .pohara .kareuheuleunana, narendjo . . ;· ' . -· ..
c salakina tara pisan daek ·d.igawe teh, nja terus bae salakina teh ditundung. . · ·· · ·() . .. ·. , . Mane·hna indit ka leuweung, di dinja gok ·papanqqih · djeung ·djin, tuluj ~di~tjaritakeun sadjarahna. .. Ku ·djin manehna ,d·ibere~ ~pend:il 'P3ragi ngajakeun sang u, ·peti .paragi ngajakeun papakean djeung iteu.k hoe paragi ngalawan ·musuh. Harita dit,erangkeun sarta di~jontoan ·ku-- ma·ha prak--prakan makena. ~
Ki K~edul balik, pamadji.kanana dikumpulkeun ka·beh. Manehna nem·bongkeun kasiatna pen·d•il djeung ·p~ti. Geus kitu manehna njokot iteuk hoe tea sarta po·k ngomong : ,Saha--sa·ha nu ngewa ka kami, geus tangtu dibeulitan ieu iteuk. Harita ~keneh pamadjikanana nu tudjuh f-eh ·dibeulit ku iteuk hoe, teu his-a lesot deui. Sanggeus pama;djikarilina teh dilesotkeun menta ·dihampura, kakara maranehanana - deu·i. ·
Papantjen: Neangan deui :tjontona nu sedjen!
j.
Indung tere.
Tjontona sarua djeung b djeung d. Papantjen: Neangan deui tjontona nu sedjen.
k. Leutik tapi wani.
.,
Tjontona:
-· . Si Djeungkal. I .Di ·hidji pula aja •huta. Nu njitjingan eta pulo meht beak dihakanan buta. Nti · teu katewak ku danawa, · kalabur la ·lum·patan ka sisi basisir~ njarumput di djero git'ha laleutik .
------ , 87. Dina salah sah·i·dJi guha, aja nu po·hara miskinna sa·kuren, bog a tanak hidj'i lalaki, ngaranna Si Djeungkal. Disebut kitu soteh, ·dumeh djang·kungna ngan sa·djeung.kal. Dina hidji ·poe Si Djeungkal ·ka luar ti djero gu·ha, rek moro, ·para:botna peso hidji ·djeurtg ~su·mp.it hiJj'i. Di Jeuweung manehna ngadenge sora 1buta, munggah nga- guru~h. Buta balik · ka imahna, tuluj ·hees. . Si Djeungkal asup ~ka imah buta ; ~di dinja nen·djo tulang taleng ·djeung ·kandang anu :pinuh ku ratusan djelema.
Manehna nget·ej,ep ~jampeurkeun buta, sup asu~p kana liang irungna, terus ka djero lbeuteungna. Peudjit buta dikeureu tan, nepi ka huta teh paeh. Si Djeung.kal ·hidjil deui ; ·dJel,em·a dikaluarkeun kabeh tina kandang.
Si Djeungkal didjenengkeun radja di eta pulo. Papantjen: Neangan deui tjontona ! l. W a wales ka nu taja panarima. Tjon:tona: Di sisi leuweung aja hidji djal·ma m.iskin, imah-imah djeung ) ~ p~madjikanana. Dina ·hidji poe aja aki-a'ki ngaliwat ka buruan imahna. Si Miskin menta sideka·h ·ka nu ngaliwat teh. Tjeuk aki-aki : ;,Teu 'hoga duit, teu boga naon-naon, ngan boga ieu :bae suling. To·p ta·h. Ku maneh suling kudu ditiup, dim.ana aki. geus indit ti dieu". J Aki-aki teh leungit tan:pa lebih. . . Si Miskin pek niup suling ; h·arita keneh djleg nagara, samakta sagala-rupana, geus sadia mantri-ponggawa. Si Miskin djeung pamadjikanana aja di karaton, diuk dina korsi gading, dideuheusan ku para ponggawa .
88 ( , Dina hidji poe aja nu musapir. 'fiba~~ kersa maparin, radja anggur 'h•en·du sarta nu ·musapir tea harita :kench di- tundung ti latar ·karaton.
Teu lila djol aki--a·ki nu ·hareto tea nga·deuheus .ka radja. Manehna njangga·keun panuhun -ka ra·dja, supa-ja k·ersa niup suling sakali ·deui, sang·kan ~karadjaan ·tam·hah djem;bar sarta radja tam·ba·h muljana. Radja niup suling, nagara dadak sakala !eungit, radja djadi si Miskin deu·i tjara 1bareto. Pa·pantjen : Neangan deui :tjontona nu sedjen! · m. Ulah njangsara atawa maehan sasatoan. Tjontona : Aja tukang nguseup ~tumpak para·hu ; manehna teh keur nguseup di laut. Keur kitu, g·el·ehug angin barat. Parahu tibalik, kaJ,ebuh, tukang nguseu·p til·ele·p. Manehna disantok ku lauk gede, ·diutahkeun deu·i di karaton di ·dasar laut. { ( T ukang nguseup ·dihormat.-hormat ·ku nji pu·tri, disuguhan dahar, deungeunna lauk mangrupa--rupa. Lauk taja nu di ... dahar. . . Tukang nguseup dihampura dosana, rek dianteurkeun deui ka ·basisir, sok mun djangdji, moal nguseup--nguseup deui.
1 Harita keneh tukang nguseup tuluj ·djangdjiS jen moal deui.-deui. · Tukang nguseup diheung·heum ku lauk gedc> clfbawa ka basisir, diutahkeun di dinja. { Ti harita manehna tara nguseup.-nguseup deui .
, 89 .. - . . ~apantje11 . : Nectngan deui tjontona ! 8. · Dongeng pieunteungeun. Dongeng anu kieu njutat tina .anu gumelar di ala~, ba p~~un_C:t tina hirupna sasatoan, dieunteupkeun ka djelema. Donge,ng anu sarupa kieu ngan·dung wulang tuladeun atawa pieunteungeun. Sakapeung m·a·ksudna dongeng teh sok di sebut ·d-ina panutupanana. Dongeng ·pieunteun•geun teh ngawengku dua bagian. a. Tjaritana njutat ·tina : 1. Sasatoan. 2. Pepelakan djeung ·karkajon. 3. Barang.-~ba~ang nu teu njawaan. . Maksudna eusina tjarita : 1. Kabageuran: daek 2. Kagorengan : adigung. sirik, dj.s.t. 1. Sasatoan. 2. Pepelakan djeung ·karkajon. 3. Barang.-~ba~ang nu teu njawaan. . Maksudna eusina tjarita : 1. Kabageuran: daek 2. Kagorengan : adigung. sirik, dj.s.t.
tutulung, mulang tarima, dj.s.t. Tjontona: Dongeng-dongeng pieuteungeun, karangan R.H. Muham~ J l m~d Musa. 9. Dongeng piwulang. Dongeng piwulang teh nja meh tjara ngeun bae, ng.andung 'harti ·pitjontoeun. dongeng pieun,teu- Bedana Il}adeg dina dua pasal. • 1 ~ Dong eng pieunteungeun ngandung wulang, guna pakeeun hirup sapopoe . . Dongeng piwulang maksudna ngadjarkeun ·ka·bageuran · atawa n·erangkeun ·ka~jataan-kanjataan agama.
90 c . . 2. Dongeng pieunteungeun bahanna njutat tina. sasatoan djeung pepelakan. Dongeng piwulang bahanna njutat tina· hirupna djelema. Papantjen.
. . Neangan tjontona: a. dongeng .... dongeng · pieunteungeun. b. dongeng .... dongeng piwulang . 10. Tjarita (dongeng) biasa. Ba!bakuna tjarita mah geusan njukakeun nu matja atawa anu ngadenge. Biasana ltjaritana ·henteu pandjang, sarta tara d'ipapaj djero .... djero sabah .... saba·bna, nu nim:bulkeun tingkah- laku ·djel•ema, nu djadi poko tjarita. . . . Tjarita biasa beunang dipasing-pasing djadi sabatbaraha gunduk. 1. Dongeng lbeunang njutat tina· ·kaajaan ·hirup · sapopoe. 2. Dongeng nu bodo. 3. Dongeng nu pikaseurieun. 4. Dongeng anu. ngandung wulang. . . Tjontona: 1"jarita ·Rupa--Rupa ; Hegar Manah. ( c 11. Dongeng roman. .
. . . Dina dongeng roman nu · ditjarita.keun teh tingka·h .... Jaku dj.elema, anu aja patalina djeung ·kaajaan batinna (rohna). Dongeng roman mah Ieuwih djero udaganana nfanan tjarita ( biasa, da leuwih loba patu]a .... patilana. - Dina Kasusastran Indonesia, ~teu pati loba ·. ari .. roman asli
mah; rea soteh roman 'Salinan tina ;basa · deungeun.- ~ · Tjontona : Tjarita Njl Halimah. .. I
. (. 9t
Papantjen: Nea:)ngan deui
... J
, ..,. \
tjontona
donge.D.g .... d6ngeng
roman a11u sedjen!
I ' I B. TJARITA ANU i PIB~UNq KU RASA (BARUNGAN RASA) . . . leu teh, rineka basa anu d'ibarung ku kedalna rasa nu njarita atawa tjarita ·Qarungan 'rasa. Lamun diringkeskeun, rineka basa barungan rasa teh, sarua bae djeung kedalna rasa. . Ku lantaran ·kedalna rasa te~, rine·ka basa riu kitu teh nga·bogaan kasiat ( tanaga), geusan nimbulkeun rasana nu matja atawa anu nga·denge . . pj~4i. ~jarita •barungan rasa teh maksudna geusan ngahuc!ang ,ra~a. r . Nilik ·papajanana anu .ditjari~a·keun b'ieu, rineka ·basa teh . ~ ngaw:eng·ku : 1. Kedalna rasa nu njarita. 2. Timbulna rasa nu ngadenge. . .. Rineka basa barungan rasa teh loba anu gelar dina dang- ding, tapi h·enteu ku~ang .... kurang anu gelar dina basa Ian ... tjaran oge .
Rasa anu gelar dina rineka basa barungan rasa teh bisa I ~galantarankeun gelarna rasa dina sababaraha perkara : 1. Kar~esmiqn a lam. 2: Ka:birahian. 3. Kalemesan ·hudi. 4. Kaluhungan ·budi, dj.s.t. I •
~ .
. ,
. ,
•·
: .
.. ~ .
I J
. '
. ..
Tjontona karesmian alam ~nu
dina .da
ngding.
----------------~------------- .~------------------------~ A s m a r a n d a n a. Gumebjar sinar di langit,
tjahjana pating arudat, bade medal sarangenge, nodjo kana k·em·bang beukah, ngalangkang halimunan, gunung siga diharudum, kahalangan haseup kawah .
Manuk ritjit dina .kai, patembalan djeung ~ba·~urna, djogdjog disada alewoh, kerak sada susurakan, saeran heheotan, manuk haur djeung tikukur, gukgeuk ·bultok djeung tjangehgar.
Ritjit bangun milu sedih, handjakal bade ditilar, raong s1ga anu sono, Enden Atikah kagagas, . emut ·ka patilasan, waktos andfeunna di gunung, · sar·eng am·engan ngalasan.
c •
~ (Tina: wawatjan ,Rusiah Nu Ka!ep" karangan Njai Raden H. Hadidjah). D a n g d a n g g u 1 a. Tjahja surja sumirat di langit. murwb mu·bjar ngah·i,baran alam, sorotna hurung montjorong, pasir djeung gunung .... gunung, lir dilampat emas sinangling.
I t
c
93 4 . Raden Memed Sastra Hadiprawira. ptirftjakna matak serab, bawaning ·ku ngempur, tetendjoan tjararekas, tatangkalan anu gede anu leutik, katembongna balengras. . Kagunturan tjahja emas adi, kelir mah !hakat resik ti tadina, kasorotan sarangenge, anu .kakara muntjul, mingkin resmi ·ka nu ningali, ngahudang kawaasan,
' . 94 . matak betah ·matuh, .~· halalegar ·pipikiran, tetendjoan plungplong ·ka wantu dina lampiiigiia • .. .. . . . . . . . . . ,.... .... ...... . - . .. .. mana ka _mendi,
.. :...1 I
. . - Gunung luhur lir djudjul ·ka langit, nu kamashur Gunung Him~laja, ngadingding sarupa benteng, warnana s~emu -biru, puntjakna ma-h teu temhong •sidik, ·· lan-taran karim'bunan, ·ku mega nu njusun, bawaning Juhur,.,Juhurna, ngadjunggiring djadi tj.ir( wates ri.agri, ·kuta tanah Hindustan. ~
. . . . . - ' .. . .... (Tina: ,·;Ekalaja" qngg_itan R. Merued Sastrahad-iprawira)~ .. (5ale Pusta·ka). .
~-- .. ..::. Karesmian alam anu gelar dina basa lantjaran. ••
Barang panon poe geus lingsir, panas anu tadi moreret teh, ajeuna geus rada ngurangan, mega bodas nu njatjas rdi lang it rea anu salin ·djinis djadi · semu,.,semu balukbuk, nu · paul -kasa·put rawun: ngaruntuj pasurung,.,surung, ngarereg tebeh wetan, patepung pairing,.,iring, njerelek kasilir ka angin. Teu lila bir'i:bis hudjan .Jeutik ngepris ti langit, turun ng~epruj ·kawas lebu mawur, .anu keuna ku sina• srangenge, . tem'bong tjahaja ting arudat ting arembat, .ka~an~u .: hu·djan keur pojan. Ari ret ningal ka girang, katumbiri /m·el,engkung di awang,.,awang, siga pisan nutug leuwi, totonde ap.u biasa, magar taradje sawarga loka, bakal aja widadar1 anu lalung,.,
, ,
" 95 sur ti Kahian.gan, ngaradon siram ·kokodjajan di walungan, nga·hadja sarukan--su·kan. ) \Varna IIA (Tina : Pantja karangan M. Suria di Radja) . ., - -- Kabirahian nu g·elar dina dangding. A s m a r a n d a n a. Kasmaran wawa·kil pikir, pikir anu malhatahan. ngadjurung wawuh djeung enden. nanging ffitenggah ba·dan engkang, pohara nja hariwang. hariwang diseb·at dusun. purwa teu wantun ku lisan . .
lsin g.e da utjap tulis, sanadjan Enden dek iklas, batan males meureun Iolos, tawis jen taja piwelas, ka.djeun da niat tiwas, ditekadkeun moal mulus, rumaos sanes alasna. . ·
Engk.ang raos kumawani mitjonggah kabina~bina, minang·ka arek misono, sanadjan rumaos hi11a, suganna bisa keuna, tapi seep hate linu, lantaran sanes aduna,
0 96 A.namting sakitu deui, teu batan waktja balaka, kadjeun waleh manan paeh, jaktosna mah badan engkang, ka Enden hajang 1terang, eta kembang anu harum, . keur saha sarining kembang.
Mun tatjan dek diparetik, nu dek ngambung kana ,kem·bang , engkang ga·duh anak odeng,'' kumaha kin1ten~k:int·enna, ganda meal subaha, nu harum ·baris dirungrum, ku bangbara nu sangsara.
(Tina: Wawatjan ,Pipilih Njiar Nu Leuwih" ·karangan R. Tjan·drapradja) .
Sino m. Hanggasa tjangkang hanggasa, kararas ti tegal euri·h, pandjang tungtungna kapalang, diarit pinuh padati, sawareh pake tali, dikundjalan kana sundung, ditambah pamangkasan, beunang metik beunang mipit,' ngan handjakal kem·hangna horeng tjorengtjang ..
Nalangsa eng.kang nalangsa, ari ras raga nunggel·is, paanggang di'kantun mulang, bati ngerik s·edih ati, . ' I
97'-
" ) .. ..... •"-' . - horeng d juag inah· lali~ ~ handjangkal ·kawas nu pundung, · ta ja pis an rasrasan, , a/bong titis tulis d'iri, ninggang ·basa engkang mah ,bela nogentjang •.
· .. . . .
· _.. . . . ~ , ,
• ... . . .
· _.. . . . ~ , ,
• ...
•• _,,.. . . . .
-~~ I
_ .
• ..
• IIA (Tina: ,Pa~tja Warna" karangan M. Suria
-di . _ R~dja) .
" -
Tarate pat;ng
koleang,
. . .
'.
I •
buntir.is teu daek dja·di, kisampang beureum ,putjukna, tjan·d·ana sapiring b·asi, asa:han sisi tjai, peupeuntasan dajeu·h Ban dung, bati·kan Ambarawa, di·pake ngais malati, . . am·barikut angkat njorang 'kebon kem,bang.
. ~
. . I
' . . .
,..
.,.
, .
' ..
('
. . . .
Hate abdi sumoreang,
sok inggis henteu ngadjadi ; ~ : ' salempang teu ditarima, · ·· ka man.a albdi nja ngungs·i, .. masrahkeun· raga pati, · geusan a·bdi sumalin·dung~ · . nitipkeun raga njawa, · lian. ti ka lingg1h gusti, ' I • . •
, . . . ... . • ulah kitu a'hdi anu ·ambon bingbang~
. .. . . .
. . . . ' . r
, , . .. , ~ . . . . . - , . . , . . ... J"
, , . .. . .. • . . . .. " . . . - .. .. , . . . . -.. - . - . .. -I'
.. . '
, ., ,. . . 't - . ..... .
(Tina:
,Wawangsalan djeung ,
. ......
. . . . . • . .. sisindi·ra·n~· J3ale , .Pus taka-) . I
,J
., •
I Kasusastran Sunda I 7
((---
~-------------
~---
98 ... Kabirahian nu g~elar dina basa lantjaran. Sana·djan Io·ba •pi'li'heun, santri-santri nu lalu·hur adjianana, tur anak nu tjarukup, Nji HaHmah teu .daekeun mikeun kati~ neung, saba•b atjan manggih pi·katineungeun. Kembang pasantren teh teu atjan 1keneh m·ekar, lantaran tatjan .datang odeng_na nu baris njeuseup maduna. ' Ari ajeuna aja 1k~m·oang njiliwuri, tumorodjog ka pasan~ tren! Eukeur mah ·klemibang pasantren teh alus rupana, teu katamba•h ngeunah tjitjing, gawena huang..-hiur1g hihib.eran, tapi teu . wanieun eunteup, sabab njahoeun, jen eta k·embang teh •pelak Adjengan; ·djeung :k•embang aneh ongkoh, lain petik.,_.petikeun sambarangan djelema ! seungit am•beuna, atuh odeng teh geus ' ~ . ·· Tapi lila..-lila mah kembang teh tnekar; ·beuki matak lutju .. seungitna munggah ngadalinding, katendjona, kitu deui njam·buang di sakuliah pasantre~ ... , ... ~ . t (Tina : ,Mantri Djero" I karangan ' R. Memed Sastraha·diprawira). . •• .. .. Wangsul Nji Pi'ah: ,Wah gamparan mah bohong, abdi mah teu hajang ngan.del, moal renja gamparan .kagungan manah kitu. Abd·i mah teu aja pan·dangeunana, rupi awon tur anak tjatjah kuritjakan. Gamparan mah ~eueur deui, putra menak nu gareulis. ~.
. ' Upami ab·di jaktos, ti sadong·kapna ka gunung teu pisan menda·k ·kamarasan, nu katingal ngan salira gamparan, , kopi asak katingalna djeug tariko wungu, daun kopi djiga tariko rawun, nu so·k dianggo pel•esir. · Estu a~bd·i samar ra'Sa, ·dike. d·engkeun anggur l1endeng, ditangtungkeun anggur landjung, mun keur Ieumpang raosna kokoleangan, lir daun kasilir angin, ,didiukkeun ditangtungkeun teu aja pisan senangna,
99 .
barangteda teu mirasa, tjai asa tua·k •bari, kedjo asa tjatang hobo~ mun ngalantung buruan asa lajuan, bale g1ede asa rehe". (Tina: ,Baruang Ka Nu Ngarora" ka rangan D.K. Ar·diwinata, Bale Pus taka) . Kalem·esan budi, anu g~elar dina dangd.ir.g. Saur Bisma : ,Lamun kit.u, tanda ejang mikaasih, mikanjaah ka. Pandawa, nja moal di·bun.i,..(buni, nu djadi rasiah ejang, ajeuna mangka katjang·king . .. . . . 4 • .... . "" Ari ejang tea ba·kut ·
. .. . mun tandang di medan djurit, taja ·petana ·kasoran, na·djan ku ·dewa nu sakti, kadjaba lamun ngah·adja ~ · ... - · ~ sen.djata ejang di,banting.· . - :
• .. ..
•• :.
. . ' . . . . . .. • .. •
Nja eta upama mu~su,h, tjul pakarang pasrah d'iri, ·djeung lamun musu·h wanita; atawa nu asal istri, nu kitu moal dilawan, angguran nemahan pati.
D i golongan lbalad putu, nu nelah ngaran Srikandi. putra Sang Pra·bu Drupada, isuk sina madju djurit, dibarengan ·ku Djanaka, sina mentangkeun djamparing.
-----
~-
~~-------
~~~---
~---
~---------------
( \ 100 ... Tah eta marganing lam pus, ~- ejang. moal mrenjat deui/' diwalon ~ku J u·distira, ,Sewu nuh~n ka pangasih, sedja ~diestokeun pisan, ajeuna sum~edja amit." Ti ~dinja :bring sami mundur, \ kotjap Ar,djuna Dipati, ka Pra·bu Kr~esna undjukan, , Raji pra'bu hemeng ·pikir, kuma pipetaeunana, ngelehkeun nu Iu·hung budi.
' . ' Ejang Bisma ·teh sesepuh, .. · pang~s·epuhna taja ~deui, pupuhunan :trah Barata, tur elmuna samu·kawis, raji rumaos di h·a11dap, saniskant·en ge kat.itih. , . .. . . . Sok emut waktos dilahun, ' waktos raji . -masih leutik, ka andjeunna nj'ebut ama, . . _ _ . diwalon ·ku saur manis, · . . - . · ,Ejang ,kituh lain a~a", geus ~k~i,tu t eras nga.wisik, .. ,. Kadjeun balad lebur adjur, kadjeun diri njorang pat£, raji teu tiasa tega, ka sepuh nu mikaasih," diwalon kY Prabu Kresna, · , His kieu eta teh rajL . t .
. -
. ..
t..
t 0 •
lUI Marga kersaning Dewagung,
teu kenging dipungkir deui, teg·es mungguhing ap·esna, Bisma ·ku raji Dipatit djeung kapan mungguh ~atria, wa·djib ulah mun·dur djuri:t.''
I (Tina : ,Baratajuda" I anggitan R. Satjadibrata, Bale Pu·sta·ka) •
Kalemesan budi anu gelar dina basa lantjaran. Den Jogaswara ngadeuheus ~ka Pangawulaan, semu nu susah, piun·dju·kna: _,Nu mawi abdi dalem marek ka pajuneun Dampal Dal,em, wireh nguping wartos, pun Dju~ rusim·pen ·ku Panga·dilan ·parantos ditibanan hu·kum pati. Sa.kalin,tang arbdi dal,em ngahelasna ·hate, rehing emut kana kasaeanana. Jaktos pun Anggataruna teh ·parantos hiri dengki ·ka a·bdi ·dal,em, nanging kalepat?nana ku alb~di dalem paran'tos dihampura lahir ~batin. Taja ·sanes tina margi emut kana ~kasaeanana bae, rehing abdi dalem pang tiasa kumureb ka Da·mpal DaJ.em teh, lantaran ·pribadosna. Kawuwu'h sa~ lamina a~bdi dalem ngaren:tjang, djadi tukang kuda sareng tukang epok, pri!bardosna kalintang mi·kanjaahna ka a·bdi dalem, anu mawi sakalintang sedihna, nguping wartos pri~ badosna ·kenging ·hukuman anu sakitu abotn·a r·
,Enja, tapi kadjahatan si Anggataruna lain mit,enahkeun • maneh bae," saur Pangawulaan, ,tapi geus wan·i ngagasab banda dunungan deuih !"
(Tina: ,Tjarita Mantri Djero" II ka~ rangan R. Memed Sastrahadiprawira).
. 0 102 I' Kaluhungan budi ( anu g·elar dina dang ding). A s m a r a n d a n a. Eling~eling masing eling, \ ru.m'ingkang di bu·mi alam, darma wawajangan bae, raga taja pangawasa, lamun 'kasasar Jam·pah, l}apsu nu matak ·kaduhung, badan anu ·katempuhan. (
Djisim nu ngarasa nJeri, raga nu ngarasa lara, . hate nu ngarasa tjape, hareu·dang njan.dang wiwirang, . ' r • . . raga nu ngarasa lara, . hate nu ngarasa tjape, hareu·dang njan.dang wiwirang, . ' r • . .
• ...
•• . .. .
- , purwa per
·bawa hawa, .. . . . ,. . .. ..
. . .
udjub tSu,maah takabur, .
. .. . ria
ku panggoda setan..
.. . . . . . .. ,_ . .. . . .. . <. ~ Ulah siri.k ka ~pangampih, · I '· . .
.. : ulah njatja
d ka nu lian,
r • , deungeun ·pikeun eunteung bae, nu lian pikeun tuladan, hade goreng kasawaRg, . ukur· ka tangtung sakudjur, sasaran di ·badan urang . .. . ~
.,
. ..
c
. (Karangan R.A. Brata ~di Widjaja) .. . . ~ R a ·d j a h : . \ w ('
( I L u t u n g K a s a r u n g. ~ Bul kukus m·endung ka manggung,
ka manggung n•e·da papajung, ka dewata n·eda suka,
. ·
ka pohatji n~eda sutji,
. ..
" kuring rek ~dia·djar ngidung, nja ngidung tjarita pantun, - ngahu·dang tjarita wajang, njilokakeun nju·ktjruk lakb, njuktjruk la·ku nu rahaju, mapaj lampah nu baheula, lulurung tudjuh ngabandung, kadalapan 'keur .disorang, b·isina n1erus tlarutus, bisina naradjang alas, da ·pugurh galur ing tutur, ngem'bat pa·pata·h tjarita, ti m·endi pi·pasinieun, . ti mana pitja,ritaeun, . .
. •
. ·
' ...
.. ... e. I , . " , . ...- -- ... ..,._ . .. , - .. . ... #'
' .
_....,.,. ....... .. teuteureuh .ti l<a:hijangan, ditan·dean tjupu manik, tjupu manik astag!ina, diwa,da·han sarat tangan, dituruban :ku man·depun, diteundeun ·di djalan gede, dibu~ka ·ku nu ngaliwat, ·ku nu weruh ;disemuna, ku nu terang bidjaksaD;a, ku nu rantjage di ang·en, dibuka pating haleuang, nu menta dilalakonkeun .
.. . , .
I ' . ~ - .. . • , . . . .. .. . . - .. ...., - . . . ' \ '
~ ....
I •
., .
.. -
: ·
-·
~ . .
• Kaluhungan budi ( anu gelar dina basa lantjaran). Wangsulan Seh Amongrogo : ,Ari sakinren henteu . matak nga
·baruba'hkeun ma'h ka~a manah am a, mangga pisan .
·ku putra bade di
·dalangkeun deui samu
·kawis paqt
·en~da
·k .putra,
104 .J nja eta supa·dos dina ·katunaanana tiasa kenging bongbo longan ti ama. Dupi eta perkawis ·katjapangan : ICjuriga mandjing warang,ka, njatana minangka urang dina gelar ajeuna, sukma awor .djeung ragana ; ari warang.ka mandjing tjuriga m·inang·ka dina ~t:tl•angna, raga aja di sukmana. Ari larapan surupanana, tur djeung djadi alip--a·lipariana njatana dina salat (netepan) tea, ·dina J,ebah urang ·keur tak·biratul ikram, di ~dinja gumulungna ~karsa, raga sukma awo·r pan djing...-pinandjingan, tur djadi ·pam,eta nga1alanjahan tjipta, jasa tuminda·k .dina gapura, njuajkeun lalangse asri, sidik ati sanubari, tem·bong tbasa g~edong samar, geusan lbetah kamuljaan, binuka 1kalawan ikram, las,taDi man·djing sadjati, ilang raga itjal rasa nu •bia:sa, djum·eneng di ajana tea. Minangka saketengna geusan. liliwatari ti kalahiran, nja bukana roh idopi ta·di, di ·dinja sa]ira nga•raga sukma, •sukma kapurba salira, ngambah alam kasirnaan gumulung dua 1teu pisa·h. . ~
Mungguh nu silung surupan elmu, magar urang arek pindah, katarik ku b·asa mulih, padjar ingkah mawa raga, atuh raridu m·anggul rurungkang, .deitk ngadjug~jug dumuk batur anu luhung ; atuh lapur kurung rek rdibawa rkabur, kuriak njasab di djalan, da ·kapan "menggah ·badan atawa raga tea mah ngan ti·ba dina sigana, ·h,enteu lana .... Jana atjan, malah njatana pisan teu aja ~bad·an mah, da ngan sukma njalira nu aja tea mah ; mad·egna raga di sukma, badag tina lelembutan, ebrehna anu :kawasa, g·elar awasna ~ku tingal." (Tina: ,Tjentini'' dina Puctaka Sunda No. 1 katja 3, tahun 1926). J
, Papantjen : 1. N eangan deui tjontona, bon nu
' gelar dina basa Ian;, tjaran, bo'h nu g:elar dina ·dangding :
., 105 a. Rasa .kana ·kar,esmian ala:m. b. K~lbirahian. c. Kaltem,esan budi. d. Kaluhungan bu·dL ' '
, .. ~ .
2. Terangkeun ·sarta pas.ing~pasing rasa anu kapanggih ' 2. Terangkeun ·sarta pas.ing~pasing rasa anu kapanggih ' I. a. Kaalusan ( kar·esmian) alam. b. Kateu~langg~engan ala·m. c. Kat~engtr,eman .alam. d. Kaributan alam (angin bara t, guludug dj .s.t.) . II . a. Ka agungan Nu Kawasa . b. Karah'iman Nu ~Kaw asa. c. Rah·mat Nu Kawasa. C. RINEKA BASA ANU MAKE DJ2\LAN PAGUNEf\lAN. l eu teh rineka basa -- ·bol1 barunga11 r a sa ~ boh lain -- a nu ditembongkeun make d jalan paguneman. Dina prakna bi asana sok dibarung ku robahna paroman ( rindat, d~elek , dilak, peureudeLij. dj.s.t.) ·djeung ku p:eta deuih. Sangka11 leuwih etjes, sakapeung sok dita mba ha11 ku : a. T~embang djeung paparabotanana , katjapi, gam·elan, dj .s .t. b. lbing (ngobahkeun badan dje.ung a11ggahota). c. Lajar beunang ngagambaran, barang.-barang sedjen dj.s.t. Di dieu anu kaasup kana Kasusastran teh ngan paguneman wungkul, da ari ·rindat djeung peta mah, nga n sakadar d jadi bah an, geut;an nguatkeun. djeung ngetjeskeun maksudna. pa guneman tea. Rinelca basa anu make djalan pag unetnan tel1 gelarna bolt dir1a basa lantjaran, boh dina dangding. Nu ditjarital<.eunana (lahir.iahna) sarta sok sakalian djeung kalakuan dj elema batiniahna.
106 Nu ngarang teu meunang ngasupkeun rasana sorangan kana pagu·neman, tapi unggal nu dila.lakon·keun teh .kudu .sina njari·ta sorangan ·djeung nembongkeun satabeat-ta:beatna. Djad·i nu ngarang teh ku·~u ·hisa njipta, kumaha pisurupeu nana rasa· itu djeung kumaha ngedalkeunana rasana tea. Djadi ula'h sina ngadjalankeun ~kalakuanana nuru.tkeun ka hajang nu ngarang, tapi ·kudu ditem·bongkeun rek kumaha (naon), lamun maranehanana ( nu ditj~ritakeunana) teh enja aja di kieuna. Tjind·ekna pa ngarang teh ulah mawa karep sorangan, •tapi kudu ngatur ting kumaha kah laku itu. pisurupeunana Nji R.H . Hadidjah Ajeuna ku urang kanjahoan, horeng h~enteu gampang njieun rineka ·basa ku ·djalan pagu neman teh, ari kudu nurutkeun sac nja-enjana papagon rna h. nu
Papantjen: a. Batja .paguneman d·ina buku batjaan, sakalian tembong keun bedana dina ngalagukeunana. b. 1. Lamun matjana di·barengan ku robah-robahna· paro- man (rinda·t, delek dj.'s.t.). , 2. Lamun matjana di·barung ' ku rindat, delek dj.s.t. djeung ku pe.ta. ' Pirang-pirang bangsa, anu dina rineka-basana ngag·ede keun paguneman. Ku djalan kitu, 1tjaritana sok leuwih tetela, matak pikares·epeun nu matja atawa anu ngadenge,
' 107 Ku ~djalan paguneman, nepi ka breh katjipta 'dJel~emana, katjj.p a tingkah lakuna djeung pokpok·anana silih tempasna njar:ita. Tukang njari,ta di antara urang rea, teu wudu ka.binarlg kitanana .tina hal ,paguneman ten ; njaritana ~dibarung ·ku rin·dat ~djeung peta, n~epi ika sarerea ·pada raresep nga·denge keunana. Dina tjarita anu winangun paguneman, teu kudu saban waktu ·ditulis : Manehna ngomong :, omongna :, djawa.bna :, dj.s.t., da nadjan teu aiatur kitu oge katangen saha..-s3~hana nu njar-ita. Papantjen: Neangan tjontono rineka basa anu make djalan pagune- man! ~ Tjarita anu ngahadja diwangunkeun paguneman, djadi bahan anu ngalantarankeun g1elarna tunil. Di dieu pagune manana teh beunang ditembongkeun ku djalan: a. Saurang nembongkeun sababaraha djelema; lalakot1na, hidji .. his{jina nu dilalakonkeun ~djeung silih tempasna dina njaritana, bisa ~diebrehkeun ·ku nembongkeun gam·barna atawa boneka11a, ku ro·bah.-ro·ba1hna sora, di·barung 1ku robahna paroman djeung anggahota (rin·dat djeung peta). b. Leuwih ti saurang, anu masing .... masing pada njarita. Rindat djeung peta di dieu oge tara kaluli .. luli, da matak nambahan etjes kana pihartieunana djeung pimaksu~ deunana ~ ' '
Tunil bangsa urang anu geus ·po·hara madjuna, kapang gihna dina wajang. leu kaasup kana a anu katjatur bieu. Dina tjarita (lalakon) wajang, pagunemanana teh didja lankeunana ku saurang ( ku dalang), dibarung ku peta nu
108 ( dtlalakorikeunana (diwajangkeunana), lboh wajang kulit, boh wajang ·golek. Sora hidji-hidjina nu · dilalakonkeun dfebreh .. keunana ·ku roba~h~ro·ba·hna sora ki ·dalang. Dina -pra·kna ngalalak6n sok dipirig ku· sora gam.elan anu m~h .lsalawasna .. sok aja nu nJendenanana .. . . . . .. ' . . 13. Babaran Kasusastran Sunda~ . Dina /(asusastran. Sunda djilid ka I, kakara mintonkeun pe·daranana, naon ari n_u ,dis~ebut ~kasusastran ·djeung naon saru·pa ... ru.pana anu kaweng·ku ku ka~usastran .. Ari babara- nana anu n~erangkeun kumaha ·pasipatanana djeung kumaha d}englenganana Kasusastran Sunda ti djaman baheula tug nepi ka kiwari mah, tatjan ·ka,tjatur. Hal ieu, engke bar.is dipedar dina Kasusasttan Sunda djifid ka fl. . Tapi ari sakalieun tingk~esanana mab, nja urang tjarita .... keun a jeuna bae, nu dipalar djadi bahan, geusan nimbul keun lujuna tjiptaan murid~murid, minangka pangadjaran panglalanjah, sangkan h·enteu tumamu kana ba·baranana, anu ·baris dipedar dina djili.d ka II tea. , Lamun dipasing~pasing. Kasusastran Sunda teh - beunang didjieun djadi s~babaraha bagian, nurutkeun d]amanna. A. Djaman Hindu~ samemeh gelar Islam. B. pjaman Islatn. C. Djaman Islam, sanggeus keuna ku pangaruh Mataram. D. Djaman kaajeunakeun, sanggeus keuna ku pangaruh
. kulon. ' A. Djaman Hindu. Dina alam Hindu djeung djaman kabehditunakeun, Ka- susastran Sunda tatjan katjatur. Sanggeus ngadeg ~kara·djaan Hindu di Galuh oge, kasusastranana mah fatjan pati katja ... tur keneh bae. I
--- ·------~---------~----, 109 Dina waktu ngadeg keradjaan Padjadjaran dina taun 1333 ~ kakara ngamimitian aja kasusastran. Tjatefan.-tja~ tetan~na kapanggih , dina batu .... batu, koropak djeung dina tamaga (kuningan). Kasusastran tulis lian ti eta, tatjan aja, nu sedjen ... sedjenna mah g,e}ar dlna Kasusasiran lisan bae, upama : tjarita,tjarita pantun, dongeng,dongeng anu ngan.-~ dung piwulang dj.s.t. . : J . Sanggeus aja kabinangkitan nulis, kakara Kasusastran teh aja rengkolna dina tulisan, upamana : Dongeng; dongeng suluk kabatinan, njao eta tjarita .... tjarit?- pantun ; dongeng~ sasakala), dongeng upamana: Sangkuriang ; dongeng .... dongeng misil pikeun barudak, upamana: dongeng putri tudj-uh dj.s.t. dina Pari boga; sisindiran djeung sesebred, rupa .... rupa kakawihan · dj.s.t. suluk kabatinan . keneh (dong eng
Tjontona: ,Tjaturkeun Sanghjang Lutung, ,Rek ka Ieuweung, budjangga di ,Utun djeung si teteh reudjeung ?" ,Montong, djalanna gawir." ,Kumaha si Utun bae." . ~ • teoh keneh," -- Lutung mah luntjat bae, gubrag bias leuweung, djug ka tjatjaran, patimu para budjangga. Tjek Kai Budjangga: ,Utun, tjatjaran teh geus anggeus, kari hurueun bae, sepet ngahuru kadit·unakeun, montong pulang ant~ng, .tjape, geura ngukus bae, mo teu datang ka ., ltami, kami rek amit balik."
.. Oah, ngusik .... ngusik nu keur tjalik . ngobah--ngobah 1?-Jl keur tapa. neda pangampura bae.
,,Utun, ulah rea kasauran mo hedjo lalakonna, rambaj tjaritana, mun teu ku am•bu ·ku sadulurna." t. ( Tjarita ,Lutung Kasarung") • Lain lantung tam1Luh laku, lain lentang tanpa lbedja, teu andeng sam ian keuneung, . teu Jentang samian midang, lantung aja ~pila·kueun, lentang aja pibedjaeun. dek ngalam·ar Dewi asri. ~
(Tjarita Pantun ,Raden Munding Laja ·di Kusuma"). · S i s i n d i r a 11 : ' ~embang wera ·k:embang beureun, ~em'bang gan·daria manis, mata·k era ·deungeun.wldeungeun, . t matak tjararia ·kamf. · · · t (1)arita Pantun , Raden Munding Laja ·di Kusuma"). .
Djeung sadjaba ti eta . B. Dja~an Islam. .. . . Dina taun 1526 Sunan Gunung Djati ngaliarkeun . agama Isla·m di Pasundan (Bant,en Girang). ·· Bangsa Sund·a anu ngarintahkeun agama Islam, aja duaan: 1. Gagak Lumajung (Pra·bu Kean Santang), anu sumare . ... 'di desa Godog bawa·han Garut. 2. Sech A'bdul Muhji, anu sumare ·di Pamidjahan, bawahan Tasikmala ja.
111 Sanggeus kasosok ·ku pangaruh Islam, Kasusastran Sunda djadi t:..o·bah, ·hoh wandana, •bo'h pasipatanana. Aturan sa'ir upamana, ·djaman Hindu mah teu katjatur, g·elarna 1teh sanggeus Kasusastran Sunda keu11a ku panga- ruh Islam. ? Nja kitu deui nu sedjen~sedjenna lian ti eta, upamana kawih gondang (nu dikawihkeun waktu ngagondang), ka wih terebang djamdjami, pupudjian hadro, rudat dj.s.t. Pirang~pirang dongeng siloka, beunang njundakeun tipa tjarita Arab. J) · Tjontona:
Sa 'i r.
·-
leu tjarita g'ede gawena, lamun ·ku djalma hade tam·pana, djeung dipetakeun ·kana dirina, supaja m!angke ~ha.de dja·d·ina.
. ..,.
"' .
Lamun geus 'kolot pinasti bukti, rad){n ·djeung ·pin.ter h·enteu su·ma·kti, dina tjarita ieu geus 1hukti, anu· .daekan ·djeung nu su·makti dj.s.t. (Tjarita: ,Abdurra·hman djeung Abdurrahimtt) . N j a I a w a t T j a n d r a w a t i. ; Bismillahirrohmanirro·him . • Tjarita Nji Tjandrawati, lbasana eukeur di dunja, dja·di ratu widadari, djadi ra1b·ina wong mu'min. Djadi gusti suka Allah, ngudang ka purana widung, ngudang Njai Tjandrawati, kawin ·kami kaheujeukan. ,
. .....
1 1'2. Katanian turun murba, ~ka ~bumi nagana gini, puha~tj.i putjuking i·bun sang paratiwi, puhatji d j.s.t.
(P.S. taun 1926) • ' I Tjonto-tjontona nu s.edjen djeung katerangan-kateranga~ nana, engke sakalian baris dipintonkeun dina Babaran Kasusastran Sunda d -;.ilid ka II . . -
... C. · Djaman Islam ·Sanggeus kenna ku panga~h Mataram. - . ... • Kira-kira abad ka 17 M ., ti wangkid Sunda keuna ·ku pangaruh Mataram, Kasusastran Sunda robah deui wandana. N ja ti wang kid harita, di tanah Sunda aja aturan nga.. dangding anu winangun pada, pq,da ngawengku sababaraha padalisan anu gelar dina rupa-rupa pupuh, saperti : pupul1 Sinom# Asmarandana# Kinanti dj.s.t. ~ Nja kitu deui tjarita-tjarita wajang, anu gelar dina wawa..- tjan. . . Basa sandi oge, nja waktu harita, ngamimitianana aja teh .
Tjontona: M a.ngga.Zasastta ( pangang,kat tj a~ta). ' D a n g d a n g g u I a. Bismillahirrohmanirrohimi, kuring sedja mudji Subhan Allah, Pangeran saalam kabehc; Allah sipat qodirun, nu kawasa teu aja deui, teges nu sipat qudrat, irodat djeung elmu, , . \
I t
I.
c 0
113 .
. (l . . tina tuhu wu·djud tung gal~ kulhuallahuahad .tuhu geus jakin, kuring teu ptsan samar. . .
, .
. . . •
.. .
r .
(Wawatjan ,Sadjarah Ambia").
Kin anti.
Puter
putih w~ismeng panggung
Rengganis bendara mami gelepung pilis wadana susulung kang· m'edal endjing sawulan m·angsa lipura · jen durung aliliron sih. .
. . . .
(Wawatjan ~,Rengganisu
karanga~ R.H. Abdulsalam).
. ..
Bas a Sandi.
. . .
Anu nulis dja katundjung . :· - ·.: . ... . . ~ _ ~ · · wa tjampaka ra malati ja tjampaka matining ha nu eqkeur diadjar ngangg'it aja ~di dajeuh L·im1bangan mugi~mugi ma·ksud thasil.
-- . ·- - ( ,Warnasari" .karangan Raden Lenggangkanijana). Djeung rea~rea deui. C. Djaman kaajeunakeun, sanggeus keuna ku pangaruh Kulon • Djaman ·kabehdieunakeun, Kasu·sastran tulis teh beuki nambahan, ba·bakuna sanggeus nga~deg Bale Pustaka dina taun 1912 Kasusastran Sunda wandana h~enteu sakumaha 8 Djaman ·kabehdieunakeun, Kasu·sastran tulis teh beuki nambahan, ba·bakuna sanggeus nga~deg Bale Pustaka dina taun 1912 Kasusastran Sunda wandana h~enteu sakumaha 8
I 114 robahna. Lo·ba tjarita~tjarita anu di,dangding winangun wa watjan ·djeung rea tdeui anu winangun dina basa s:tladjur atawa basa lantjaran. Manggalasastrana !batbakuna anu nga ·bogaan wanda kakulonkeun teh. Tjontona:
Dongeng Hindu. . • Di tatar· daksina raja tungtung djagat beulah ·kaler, nga dj•egir gunung agung njapu langit, luhurna taja. nu nanding, puntjak ngahontal angkasa, kasaput '" halimun ibun; ·katem ·bong ti kaanggangan ngading.ding, ngan tiba awas ~kana tengahna, bakating ·ku ngalanglaung, ·puntjakna mah h·enteu kahontal 1ku tingal dj.~ .t. ,
. .t_ • . I " (Pantja Warna IIA) . ,. . .... ~ .. .. I• ( '> Tjonto-tjontona sedjeil, katerangan-kateranganana djeung una.k-anikna lian ti eta, baris di.pedar dina Ka- susastran Sunda ·djilid ka II. nu
t '
......
•• EUSINA 7 7 1. Ka·susa·s tr an ... • ... 2. Kasusastran tulis ·djeung Kasusastran lisan. 3. Ka~binangkitan urang rea djeung kabina·ng-- -kitan sa ur an g ... 4. Karangan..-karangan anu dikarang ·ku basa sorangan djeung 1ku bas a ·kosta ••....•... 5. Karangan asal, salinan, rekaan ... 6. Kasusastran ·ka•bangsaan ... 7. Kaalusan. Ka•binangkitan.' Rineka watjana ( k~et j~ap an g gi tan) ... •... N gulik basa ·ka1budjanggan ... Ba·sa •bu·djangga ... Basa ug1eran djeung basa lantjaran ... W anguning tjarita ... Aturan ngedalkeun ... Katja , 9 ,, ,, , 12 14 16 18 . 29 36 39 r 46 57 8. 9. 10. 11. 12. ,, ,, ,, ,, ,,
c A. Tjarita anu henteu dibarung 'ku rasa •. . · Sarat--saratna anu ngalantarankeun ge. larna atawa hirupna dong eng ... •..• ; . ~ .. Wanda tjarita ... Wandana dongeng karangan wungkul. 61 . , , , ,, , 65 69 79 B. Tjarita anu dilbarung ·ku rasa ... ••.••.• 91 , C. Rin~ka basa anu ma'ke djalan pagune man •... • • 13. Baibaran Ka·susastran Sun·da .. ~ ... 105 , 108 .
MEREKA JANG DILUMPUHKAN oleh ·· Pramoedya Ananta Toer . . .. •
No. 1843 Rp 15,40
Ukuran 141/2 X 201/2 em, 286 halaman
. dan dihiasi dengan 12 Jambar.
Dengan buku itu penulis memutar sematjam dokumentasi pilem tentang manusia-manusia dalam ·pendjara anak-anak Indonesia jang dipendjarakan oleh Belanda.
. ,
Karena dianggap ·berbahaja bagi ketenteraman politik dan ~mili- temja. Buku itu sungguh baik sekali imtuk dibatja oleh, p·ara .. . ~ . muda-muda.
I < • 4 ( (Tiap-tiap pesanan horus disertai dengan uang harganja tambah ongkos ki·rim 10 % ~ paling sedikitnja 50 sen.) ; . . , Belilah kepada Toko Buku jang terdekat dari tempat kediaman Tuan atau Ian.gsung .kepada : . . ' . . KEMENTERIAN PENDIDIKAN 'PENGADJAaAN DAN ' KEBUDAJAAN BAGIAN PERPUSTAKAAN·_, PERGURUAN . DJAKARTA Djl. Dr. Wahidin ll No.2
\ l
}
,..
) \
.I I
B .P.. NG. 811
'58