ALIH KODE WONTEN ING FILM JOKOWI Denai Renanda 12205241046 SARINING PANALITEN Panaliten menika gadhah ancas kangge ngandharaken alih kode utawi ewahing panganggening basa wonten ing film Jokowi. Perkawis ingkang badhe kaandharaken ing panaliten kasebut inggih menika jinis saha fungsinipun alih kode wonten ing film Jokowi. Panaliten menika migunakaken metode panaliten deskriptif. Data ing panaliten menika awujud tuturan ingkang dipunginakaken dening para paraga film Jokowi. Sumber datanipun inggih menika film Jokowi. Cara kangge manggihaken data inggih menika kanthi metode simak, metode sadap saha metode cathet.Data dipunanalisis kanthi teknik deskriptif inggih menika panaliti ngandharaken jinis saha fungsinipun alih kode wonten ing film Jokowi. Kangge manggihaken validitas data migunakaken validitas triangulasi teori, dene cara kangge manggihaken realibilitas data migunakaken uji stabilitas. Asiling panaliten menika kapanggihaken jinis saha fungsinipun alih kode wonten ing film Jokowi. Jinising alih kode ingkang kapanggihaken wonten ing film Jokowi inggih menika alih kode intern saha alih kode ekstern. Saking alih kode intern menika wonten pitu perangan inggih menika alih kode saking basa Jawi dhateng basa Indonesia, basa Indonesia dhateng basa Jawi, basa Jawi ragam krama dhateng basa Jawi ragam ngoko, basa Jawi ragam ngoko dhateng basa Jawi ragam krama, basa Indonesia ragam formal dhateng basa Indonesia ragam informal, basa Indonesia dhateng basa Jawi dhateng basa Indonesia, basa Jawi dhateng basa Indonesia dhateng basa Jawi. Menawi alih kode ekstern ingkang kapanggihaken wonte ing film Jokowi inggih menika alih kode saking basa Indonesia dhateng basa Inggris. Salajengipun fungsi alih kode intern ingkang kapanggihaken wonten ing film Jokowi inggih menika (a) kangge nedahaken satunggaling perkawis, (b) kangge ngandharaken panyuwunan, (c) kangge niru kode lawan tutur, (d) kangge ngurmati lawan tutur, (e) kangge paring pitakenan, (f) kangge nggantos topik pawicantenan, (g) kangge ngandharaken satunggaling perkawis, (h) kangge nuwuhaken swasana ingkang langkung caket, (i) kangge mahyakaken raos duka, (j) kangge mahyakaken raos mangkel saha (k) kangge wicantenan kaliyan tiyang kaping tiga. Menawi fungsi alih kode ekstern ingkang kapanggihaken wonten ing film Jokowi inggih menika kangge paring pitakenan. PamijiningTembung : alih kode, film Jokowi. ABSTRACT This research has a purpose to explain code witching or change in using Language in Jokowi Movie. This research will find the type of code switching and
functions of code switching in Jokowi Movie.This research is employed descriptive qualitative approach. The data were in the form of utterances spoken by the characters in Jokowimovie. The source of the data is Jokowi Movie. The researcher employedsome steps during the data collection: watching the movie, identifying the utterance and classifying the data. In analyzing the data , the researcher uses descriptive techniques in which the researcher explains the type and functions of code switching in Jokowi Movie. This research conducted trustworthiness to establish the validity. To gain the validity, the researcher uses triangulation theory. To check the reliability, the researcher uses dependability. The result of this research shows types of and functions of code switching in Jokowi Movie. Types of code switching are internal code switching and external code switching. Types of internal code switching is divided into seven types which is code switching from Javanese language into Bahasa, Bahasa to Javanese language, krama language to Ngoko language , ngoko language to Krama language, Formal Bahasa to Informal Bahasa, Bahasa to Javanese Language to Bahasa, Javanese language into Bahasa to Javanese language into Bahasa. Meanwhile, types of external code switching in Jokowi movie are code switching from Bahasa to English. Functions of internal code switching is (a) to show something (b) to utter an ask (c) to imitate code of other person (d) to respect other people (e) to ask (f) to change the topic (g) to explain (h) to gain intimation (i) to express the anger (j) to express dislike and (k) to talk with another party. Meanwhile, the function of external code switching in Jokowi Movie is to ask. Keywords :Codeswitching, Jokowi Movie 2
A. Purwaka Basa dipunginakaken kangge piranti komunikasi manungsa, basa ugi salah satunggaling perkawis saking ingkang dados pambeda sanesipun. Mawi basa makhluk ngandharaken manungsa saged menapa kemawon ingkang badhe dipunaturaken.Mawibasa manungsa ugi pikiran, gagasan saha penggalihipun tiyang komunikasinipun supados sanes saged mlampah kanthi sae. saged mangertos Samenika perkembanganipun basa wonten ing masarakat langkung saged wiyar. Perkawis menika katingal saking kathahipun tiyang ingkang basa langkung saking satunggal, ingkang ndadosaken ewahing panganggening basa ing wonten pawicantenan.Panganggening kalih ingkang basa dipuntindakaken tiyang menika ndadosaken wontening pangaribawa satunggal ing antawisipun basa ingkang dhateng basa sanesipun dipunwastani kontak basa. saged nguwaosi utawi langkung Saking kontak basa menika kathah peristiwa-peristiwa basa saged dipunpanggihaken ingkang inggih menika wonten ing ngelmi sosiolinguistik dipunwastani bilingualisme, diglosia, alih kode, campur kode, interferensi, integrasi, konvergensi saha pergeseran basa. Salah satunggal perkawis kasebut ingkang asring dipunpanggih inggih menika alih kode. Alih kode ing samenika boten namung jaman ing dipunpanggihaken pawicantenan saben dinten, nanging ugi dipunpanggihaken wonten ing media hiburankadosta wonten ing film. wonten film ingkang ngewrat bab alih kode utawi ewahing panganggening basa inggih menika film Jokowi.Wonten ing film saged dipunpanggihaken Jokowi ingkang narik kathah perkawis kawigatosan, saking panganggening basa ing salebeting film menika. Ing film Jokowi menika para paraganipun ngginakaken basa Indonesia, basa Jawi saha wonten ingkang ngginakaken basa Inggris. Salah satunggaling kadosta Perkawis sanesipun saking film Jokowi ingkang dados daya tarik para tiyang ingkang mirsani kasebut inggih menika nedahaken satunggaling kisah nyata ing pagesanganing Indonesia, Joko Widodo. Nalika film menika medal, pawartos ngengingi Joko Widodo dados Gubernur DKI Jakarta nembe misuwur. Salajengipun ing salebeting saged film kapanggihaken piwulang moral ingkang saged dipunpendhet saha dipuncakaken. Piwulang moral kasebut pagesangan wonten ing masarakat, pagesangan ing saha sapanunggalanipun. film tokoh ageng inggih menika ugi kathah Jokowi ngengingi kulawarga, agami Perkawis-perkawis menika panaliti narik kawigatosanipun ewahing kangge nliti perkawis panganggening nalika basa nindakaken pawicantenan kaliyan tiyang sanes utawi peristiwa alih kode ing salebeting film Jokowi. Wosing perkawis panaliten saged dipuntingali wonten ing ngandhap menika. 1. Menapa kemawon jinising alih kode wonten ing film Jokowi? 2. Menapa kemawon alih kode wonten Jokowi? fungsining film ing
B. Gegaran Teori Sosiolinguistik sosiolinguistik Tembung kadadosan saking kalih tembung, inggih menika sosio- saha linguistik. Nababan (1984: 2) ngandharaken bilih linguistik inggih menika ngelmi ingkang nyinau bab basa, mliginipun perangan-peranganing basa (fonem, morfem, saha gayutan antawisipun unsur-unsur kasebut, ugi kalebet hakekat saha pandhapuking unsur-unsur menika. Menawi inggih menika perkawis ingkang wonten gayutipun kelompok- kaliyan masarakat, kelompok masarakat saha fungsi- fungsinipun kemasarakatan. tembung, ukara) sosio- Menawi Fishman (lumantar Suhardi, 2009: 12) ngandharaken bilih sosiolinguistik inggih menika ngelmi ingkang nliti sedaya prilaku basa, boten namung nyinau bab panganggening kemawon, ananging ugi sikap-sikaping basa, prilaku marang basa saha tiyang ingkang ngginakaken basa. Menawi Chaer saha Agustina (2010: 2) ngandharaken bilih sosiolinguistik inggih menika salah satunggaling ngelmi antar disiplin ingkang nyinau ingkang gayutipun kaliyan basa panganggening basa wonten ing masarakat. basa Masarakat Tutur Masarakat inggih ingkang masarakat menika ngginakaken basa utawi dialek saha aturan panganggening basa ingkang sami. Miturut Fishman (lumantar Rahardi, 2001: 18) masarakat tutur satunggaling inggih masarakat anggotanipun sampun mangertos satunggal variasi norma-norma tutur tutur menika ingkang saha 4 panganggenipun. Menawi Chaer saha Agustina (2010: 36) ngandharaken bilih masarakat tutur inggih menika kelompok tiyang utawi masarakat repertoir gadhahverbal ingkang ingkang relatif sami saha gadhah penilaian sami dhateng norma-norma panganggening basa ingkang dipunginakaken wonten ing masarakat menika. ingkang Peristiwa Tutur Peristiwa tutur miturut Chaer saha Agustina inggih menika interaksi linguistikwonten ing ujaran ingkang nglibataken panutur saha lawan tuturipun kanthi satunggal pokok tuturan ing wekdal, papan panggenan saha kahanan tartamtu (2010: 47). Pawicantenan saged dipunsebut peristiwa tutur menawi ngandhut tartamtu syarat-syarat ingkang miturut Dell Hymes (lumantar Chaer saha Agustina, 2010: 48) wonten 8 komponen dados ingkang dipunwancah inggih SPEAKING. SPEAKING menika: (1) setting and scene, (2) (4) act (3) ends, participants, sequence, (6) (5) of instrumentalities, interaction and interpretation, saha (8) genre. key, (7) norm Kontak Basa Kontak basa miturut Mackey (lumantar Rahardi, 2001: 17) inggih ingkang prastawa menika mangaribawani antawisipun basa satunggal tumrap basa sanesipun, saged kanthi langsung saha boten basa langsung.Peristiwa-peristiwa saking ingkang akibat dados inggih kawontenan kontak basa interferensi, menika bilingualisme, campur kode saha alih diglosia,
kode. Andharan saking perkawis kasebut saged dipuntingali wonten ing ngandhap menika. 1. Diglosia 37) ngandharaken bilih diglosia inggih menika pengkhususan fungsi saking ragam basa. Pangertosan saking pamanggihipun Sumarsono kasebut inggih menika ragam basa inggil saha ragam basa andhap menika wonten ing panganggenipun beda. Menawi (lumantar Fergusson Achmad saha Abdullah, 2012: 164) ngginakaken istilah diglosia kangge basa nggambaraken ing ingkang satunggaling masarakat, inggih menika wontenipun kalih ragam basa dening dipunginakaken ingkang satunggal kelompok panutur basa ingkang sami. Ragam basa ingkang kaliyan Fergusson dipunmaksud inggih menika ragam basa inggil saha ragam basa andhap. 2. Interferensi kawontenan wonten unik basa interferensi Haugen (lumantarAchmad saha Abdullah, 2012: 180) ngandharaken bilih inggih menika mendhet satunggal unsur saking lajeng satunggal dipunginakaken basa sanesipun. Interferensi dipunwastani anggenipun penyimpangan ngginakaken amargi interferensi menika nerak saking kaidah aturan basa dipunginakaken ingkangkedahipun ing basa kasebut. kangge Sumarsono (2008: basa, utawi (lumantar Chaer saha Agustina, 2010: 120) ngandharaken interferensi inggih menika ewahing sistem basa amargi wontenipun persentuhan basa kasebut kaliyan unsur-unsur basa sanesipun ingkang dipuntindakaken Menawi Weinrech bilih 5 dening panutur bilingual. Interferensi saha Abdullah miturut Achmad (2012: 181) menika wonten sekawan tipe interferensi interferensi morfologi, fonologi, interferensi saha interferensi leksikal. 3. Bilingualisme inggih menika sintaksis, utawi kedwibahasaan miturut Nababan (1984: 27) inggih menika pakulinan nalika kalih ngginakaken nindakaken pawicantenan kaliyan tiyang sanes. Pamanggih sanesipun saking Chaer saha Agustina (2010: 84) bab bilingualisme inggih menika panganggening kalih basa kanthi gantos-gantosan ingkang dipuntindakaken dening satunggal ing panutur pawicantenanipun kaliyan tiyang sanes. Bilingualisme basa wonten (ing Menawi Weinrich Rusyana, 1988: 1-2) ngandharaken bilih utawi bilingualisme kedwibahasaan inggih menika praktek panganggening kalih basa kanthi gantos-gantosan. Pangertosan menika ugi dipunwiyaraken kanthi andharan bilih bilingualisme menika dialek-dialek ugi saking basa ingkang sami utawi ragam-ragam saking dialek ingkang sami. 4. Campur Kode panganggening miturut Subyakto (lumantar Suwandi, 2008: inggih 87) menikapanganggeningkalihbasa (langkung) utawiragambasa kahananingkangsantai tiyang- pamanggih saking Nababan (1984: inggih menika 32) campur kode ingkang satunggaling Campur kode ing kaliyan kahanan
wonten panutur nyampuraken kalih basa (langkung) utawi ragam basa nalika wicantenan kaliyan tiyang sanes. Titikanipun campur kode inggih miturut Nababan kasebut menika wontening unsur kesantaian utawi asring perkawis menika dipuntindakaken wonten ing situasi informal. Titikan sanesipun inggih mneika kode campur kasebutwujudipun tembung utawi ing salebeting ukara utawi frasa klausa. 5. Alih Kode Alih kode miturut Suwandi (2008: 86) inggih menika peralihan panganggening basa dhateng basa sanesipun utawi saking variasi basa dhateng satunggal sanesipun. variasi Kartomihardjo 33-34) ngandharaken bilih alih kode inggih basa menika satunggal dhateng basa sanesipun ingkang dening dipunginakaken panutur nalika wicantenan kaliyan amargi wontening tiyang kepentingan, perubahan utawi penggalihipun panutur. satunggal basa (1984: peralihan saking sanes situasi, swasana Pamanggih sanesipun saking Achmad saha Abdullah (2012: 159) ingkang ngandharaken bilih alih kode inggih menika gantosing kode basa, saged antawisipun ragam basa, antawisipun dialek, saha antawisipun basa (kadosta basa Indonesia marang basa daerah utawi sakuwalikanipun). Wonten ing alih kode menika, saged arupi klausa utawi kalimat ingkang ingkang gadhah kaidah jangkep, gramatika piyambak saha alih kode menika dening dipuntindakaken panutur kanthi sadar amargi wonten sabab-sabab tartamtu. 6 Alih kode minangka akibat saking wontening panganggening kalih basa utawi langkung dening satunggal panutur menika gadhah fungsi. Fungsi alih kode miturut Gumperz (lumantar Achmad saha Abdullah, 2012: 162-163) inggih kangge menika ngandharaken dipunraosaken ingkang menapa dening panutur kadosta raos duka, kangge paring ketegasan ngengingi satunggal perkawis, kangge narik kawigatosan lawan tuturipun, kangge nglibataken pihak ketiga, ngirangi paring cercaan hubungan ngengingi komentar antawisipun panutur kaliyan tiyang ingkang saweg dipunrembag. saha kangge (lumantar Hymes Rahardi, 2015: 24) ngandharaken bilih alih kode menika wonten kalih jinis inggih menika alih kode intern(internal code switching) saha alih kode ekstern(external code switching). Alih kode intern(internal code inggih menika ewahing kode ingkang katindakaken kanthi ngginakaken basa-basa daerah ing basa nasional, ewahing kode ing antawis dialek ing salebeting satunggal basa daerah, utawi ing antawis ragam ing salebeting satunggal dialek. Faktor-faktor Dell switching) salebeting satunggal ingkang ndayani alih kode miturut Chaer saha Agustina (2010: 108) menika wonten sekawan inggih menika pnutur, lawan tutur, wontening tiyang kaping tiga (pihak ketiga), ewahing situasi pawicantenan saking formal dhateng topik informal, pawicantenan. saha ewahing Film Jokowi Film Jokowi inggih menika film ingkang dipunrilis tanggal 20
Juni 2013, ingkang produseripun KK Dheeraj saha Azhar Kinoi Lubis minangkasutradaranipun. Paragatama wonten inggih menika Joko Widodo (Teuku Rifnu Wikana), Iriana (Prisia Nasution), Notomiharjo Badar), Sujiyatmi (Ayu Dyah Pasha), saha Iid (Annisa Hertami). Film Jokowi cariyos nyariyosaken menika tukang kayu putranipun ingkang inggih mnenika Joko asmanipun Widodo ingkang asalipun saking kitha Surakarta. Ing salebeting film kasebut dipuncariyosaken lamapahing gesang Joko Widodo awit taksih alit ngantos dados tiyang ingkang sukses saha mapan. ing film Jokowi (Susilo C. Cara Panaliten Jinising Panaliten ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten inggih menika panaliten deskriptif. Miturut Arikunto (2010: 3) panaliten deskriptif inggih menika panaliten kahanan, ngandharaken ingkang kondisi, utawi sanesipun ingkang asilipun dipunandharaken saged kanthi wujud laporan panaliten. Panaliten deskriptif dipunginakaken ing panaliten menika amargi badhe ngandharaken saha maparaken asiling panaliten kanthi wujud laporan ingkang cetha saha menapa wontenipun miturut kasunyatan. Jinising panaliten Data saha Sumber Data Panaliten Data panaliten kasebut inggih menika ingkang tuturan wujudipun basa Indonesia, basa Jawi ingkang saha gantosan dipunginakaken film dening para panaliten Jokowi.Sumber kasebutinggih menika film Jokowi. sedaya basa Inggris kanthi paraga data 7 Film Jokowi inggih menika film Indonesia ingkang dipunrilis dinten Juni Kemis, kanthi 2013 20 produseripun inggih menika KK Dheraj saha sutradaranipun inggih menika Azhar Kinoi Lubis. Caranipun Ngempalaken Data Metode ngempalaken data ing panaliten menika ngginakaken metode simak, merode sadap saha ing metode panaliten anggenipun ngempalaken data wonten 3 tahap, inggih menika: (1) tahap ingkang inggih menika kaping dipunginakaken teknik SBLC utawi teknik simak, bebas, lihat, cakap, (2) tahap kaping kalih inggih menika transkripsi data, (3) tahap kaping tiga inggih menika nyathetdata wonten ing kertudata. nyathet. Wonten menika pisan Pirantining Panaliten Pirantining panaliten ingkang dipunginakaken inggih menika panaliti piyambak utawi human instrument. Peranipun panaliti inggih menika masalah, nentukaken manggih sumber data, ngempalaken data saha nganalisis data, nafsiraken saha ndamel dudutanipun. data Piranti sanesipun inggih menika ngginakaken alat bantu arupi kertu data saha tabel analisis. Caranipun Nganalisis Data Wonten ing panaliten menika, inggih caranipun analisis menika kanthi deskriptif deskriptif.Analisis dipunginakaken kangge panaliten menika saged nganalisis jinis saha fungsining alih kode ing salebeting film menika. Caranipun nganalisi data wonten ing nganalisisdata cara amargi supados
panaliten kasebut inggih menika: (1) menika inggih kategorisasi, saha datadipunpantha-pantha dipunidentifikasi adhedhasar jinis alih kode ing salebeting Film Jokowi kode menika (2) jinis dipungayutaken konteks nganalisis pawicantenan (3) fungsinipun tabulasi,inggih menika ngandharaken data ingkang dipuntliti wonten ing tabel (4) ngandharaken asiling nganalisis data lajeng saged dipunpendhet dudutanipun. alih kaliyan kangge alih kode, Caranipun Ngesahaken Data Caranipun ngesahaken data panaliten menika ngangge validitas saha reliabilitas. Validitas ingkang dipunginakaken kangge panaliten menika teknik ngangge triangulasiteori, inggih menika kanthi ngginakaken teori-teori ingkang beda kangge mbuktikaken menawi data ingkang sampun dipunkempalaken inggih menika data-data bab alih Jokowi film ing kode wonten sampun teknik leres. Validitas triangulasi menika dipunpilih kangge panaliten supados saged ngecek saha ingkang mbandingaken data-data sampun kapanggihaken. Wondene reliabilitas ingkang dipunginakaken kangge panaliten menika inggih menika uji reliabilitas stabilitas. Uji reliabilitas stabilitas dipuntindakaken cara ngambali film Jokowi, mliginipun perangan data panaliten, data menika dipunjumbuhaken malih kaliyan film Jokowi menika saged dipunasilaken data ingkang valid. kanthi ingkang lajeng dados supados 8 D. Asiling Panaliten Saha Pirembagan Asiling Panaliten film Jokowi ing kapangggihaken perkawis ngengingi alih kode ingkang dipuntindakaken dening para paraganipun. Jinising alih kode ingkang kapanggihaken wonten ing film Jokowi kasebut inggih menika alih kode intern saha alih kode ekstern. Alih kode intern menika ewahing kode wonten ing basa aslinipun panutur utawi basa wonten ing daerahipun piyambak kadosta basa Indonesia minangka basa nasional dhateng basa Jawi minangka basa ibunipun panutur. Menawi alih kode ekstern inggih ingkang ewahing kode menika kadadosan saking basa aslinipun panutur dhateng basa asing. alih kode Wonten intern menika kapanggihaken bilih alih kode intern wonten ingfilm Jokowi kaperang dados alih kode saking basa Jawi dhateng basa Indonesia, basa Indonesia dhateng basa Jawi, basa Jawi ragam krama dhateng basa Jawi ragam ngoko, basa Indonesia ragam formal dhateng basa Indonesia ragam Indonesia dhateng basa Jawi dhateng basa Indonesia, saha saking basa Jawi dhateng basa Indonesia dhateng basa Jawi. Menawi alih kode ekstern wonten inggih ing saking basa menika alih kode Indonesia dhateng basa Inggris. Saking informal, basa film Jokowi ugi kode kapanggihaken ingkang dipuntindakaken dening para paraga film Jokowi menika gadhah fungsi. Fungsi saking alih kode ing film Jokowi inggih menika kangge ngandharaken panyuwunan, kangge Salajengipun bilih alih
nedahaken satunggaling perkawis, tutur, kangge niru kode kangge ngurmati lawan tutur, kangge paring pitakenan, kangge wicantenan kangge kaliyan nuwuhaken ingkang langkung akrab utawi caket, kangge mahyakaken raos duka, kangge nggantos topik pawicantenan, kangge mahyakaken raos mangkel, saha kangge ngandharaken satunggaling perkawis. lawan ketiga, pihak swasana Pirembagan panaliten, ingsalebeting film Jokowi menika saha kapanggihaken fungsinipun ingkang dipunginkaken dening para parag film Jokowi. Jinis alih kode ingkang kapanggihaken inggih menika alih kode intern saha alih kode ekstern. taksih Alih kode kabagi dados pitu perangan saha gandhah fungsi piyambak-piyambak. Andharan ngengingi alih kode intern ing fungsinipun wonten saha ngandhap menika. 1. Alih Kode Intern Saking asiling jinis alih kode intern menika Alih kode intern menika jinis ingkang kaping pisan alih kode wonten ing film Jokowi. Wonten tuturanipun para paraga ing film Jokowi menika kapanggihaken alih kode intern saking basa Jawi dhateng basa Indonesia dhateng basa Jawi, basa Jawi ragam krama dhateng basa Jawi ragam ngoko, basa Indonesia ragam formal dhateng basa ragam informal, basa Indonesia dhateng basa Jawi dhateng basa Indonesia, saha saking basa Jawi dhateng basa Indonesia dhateng basa Jawi. a) Basa Jawi dhateng Basa Indonesia Indonesia, basa Indonesia 9 kasebut kapanggihakenfungsi alih kodenipun. saged Ing ngandhap menika dipuntingali ingkang wujudipun ewahing kode saking basa Jawi dhateng basa Indonesia saha fungsi alih kodenipun. 1) Kangge Saking perangan tuturan nedahaken satunggalingperkawis Notomiharjo : "Sik ta pak, sik ta! Iki buktine! Ini buat istri saya setelah melahirkan." 2) Kangge ngandharaken panyuwunan ti, Bu Harjo : "Mangga. Ti adiknya diajak main ke rumah biar bapaknya beres-beres yah." 3) Kangge niru kode lawan tutur : "Anu Iid wonten Iriana bu?" Sujiyatmi: "Oo ada sebentar. Iid ada temenmu ni lho." Iriana Mari." : "Permisi bu pak. 4) Kangge ngurmati lawan tutur : "Nggih." "Eh : Joko Bu Guru SMA Joko selamat ya kamu dari kelas satu juara lulus menjadi samapi terus,selamat ya." Joko bu, bimbingan ibu bapak." 5) Kangge paring pitakenan : "Ya terima kasih juga berkat ya ini Joko: bu. "Sekedhap sebenarnya ada apa bu?" Ini 6) Kangge nggantos topik pawicantenan Notomiharjo: "Iki lho." Joko: "Ibu." Sujiyatmi: "Joko.Ibu karo bapak kangen e. Piye kuliahmu lancar ta?"
Joko: "Ya alhamdulilah lancar bu." Sujiyatmi : "Alhamdulillah." Notomiharjo: "Badanmu agak kurusan." 7) Kangge ngandharaken satunggaling perkawis Pakdhe Miyono : "Bocah-bocah sekarang kesel, wis kamarnya dibereskan dulu ya." dha b) Basa Indonesia dhateng Basa Jawi kasebut kapanggihakenfungsi alih kodenipun. saged ngandhap menika Ing dipuntingali ingkang wujudipun ewahing kode saking basa Indonesia dhateng basa Jawi saha fungsi alih kodenipun. 1) Kangge Saking perangan tuturan ngandharaken panyuwunan : "Digadai saja Notomiharjo Pak, nanti kalau saya punya lagi. rejeki bisa saya ambil Sayanggak berani njual, itu wasiat.Nyuwun tulung nggih." 2) Kangge niru kode lawan tutur Penjual Kaset : "Wah ada pelanggan dateng, ni ada yang baru Queen, Rolling Stone, Jimmy Hendrick." Joko Zeppellin baruana ra?" Penjual Kaset : "Wah ora eneng e. Wis tak cathete wae sesok tak golekke." : "Emm Led 3) Kangge ngurmati lawan tutur Notomiharjo : "Nggak papa, ini sudah lebih dari cukup mas. Matur sembah nuwun." 4) Kangge nuwuhaken swasana ingkang langkung caket Joko : "Ya jelek." le Notomiharjo: "Kamu yang bikin baju itu bagus atau lupa 10 jelek tergantung dari yang makai. Kalau baju buntut atau jelek dipakai oleh orang yang kelihatan baik, makainya juga kelihatan ndak apa baik bagus?....." Joko : "Inggih Pak." 5) Kangge mahyakaken raos duka Notomiharjo: "Salah!" Sujiyatmi : "Pak." Notomiharjo: "Ra isa ndhidhik anak!" 6) Kangge nggantos topik pawicantenan Iriana: "Mas Handoko? Aku tu sehabis beli buku mas." Handoko: "Kenapa nggak bilang aku...." Iriana: "Niki mas Joko, mas-e Iit. Mas, niki mas Handoko mbiyen muride bapak." 7) Kangge mahyakaken raos mangkel Hansip : "Pak, anak bapak itu melawan petugas. Beritahu dia! Cah cilik ngeyel." 8) Kangge ngandharaken satunggaling perkawis Pak Dharmo: "Ndak bisa kalau segitu. Seribu lima ratus." Notomiharjo: "Kalo tiga ribu? Biar sisanya...." Pak Dharmo: "Wis tak tambahi satus seket." c) Basa Jawi Ragam Krama dhateng Basa Jawi Ragam Ngoko kasebut kapanggihakenfungsi alih kodenipun. saged Ing ngandhap menika ingkang dipuntingali wujudipun ewahing kode saking basa Jawi ragam krama dhateng Jawi ragam ngoko fungsi alih saha kodenipun. Saking perangan tuturan
Kangge wicantenan tiyang kaping tiga Pengemis : mas, paring paring." Joko mbah." "Badhe kaliyan nyuwun : "Sekedhap mas. Ki d) Basa Jawi Ragam Ngoko dhateng Basa Jawi Ragam Krama kasebut kapanggihakenfungsi alih kodenipun. saged ngandhap menika Ing dipuntingali ingkang wujudipun ewahing kode saking basa Jawi ragam ngoko dhateng Jawi fungsi alih saha ragam krama kodenipun. Kangge niru kode lawan tutur Saking perangan tuturan Joko Pak." Tukang Maturnuwun." Joko : "Mandheg mriki becak: "Nggih. : "Sami-sami." e) Basa Indonesia Ragam Formal dhateng Basa Indonesia Ragam Infornal kasebut kapanggihakenfungsi alih kodenipun. saged ngandhap menika Ing dipuntingali ingkang wujudipun ewahing kode saking basa Indonesia ragam formal dhateng basa saha Indonesia fungsi alih kodenipun. 1) Kangge Saking perangan tuturan ragam informal nggantos topik pawicantenan : "Anto, Wanda, Supri Joko lihat jalan. Kamu tahu To tiap jam tujuh kurang seperempat Lik Pardi tukang becak bawa terigu buat dibawa ke pasar." 2) Kangge ngandharaken satunggaling perkawis Sujiyatmi : "Sudah mas." 11 Pakdhe Miyono : "Terus piye, buku-bukunya anak-anak apa ndak ada yang kececer?" Sujiyatmi : ada, "Ndak paling-paling kalau ada ya rusak mas tapi nanti kan bisa cari buku lagi." f) Basa Indonesia dhateng Basa Jawi dhateng Basa Indonesia perangan kasebut kapanggihakenfungsi alih kodenipun. saged Ing ngandhap menika dipuntingali ingkang wujudipun ewahing kode saking basa Indonesiadhateng basa Jawi dhateng basa Indonesia saha fungsi alih kodenipun. Kangge Saking tuturan ngandharaken satunggaling perkawis Bu Harjo: "Hari ini? Piye ta?Pak RT bilang masih minggu depan. Kami mau pindah kemana." g) Basa Jawi dhateng Basa Indonesia dhateng Basa Jawi. Saking kasebut perangan kapanggihakenfungsi alih kodenipun. Ing saged ngandhap menika ingkang dipuntingali wujudipun ewahing kode saking basa Jawidhateng basa Indonesia dhateng alih saha basa kodenipun. Kangge paring pitakenan tuturan Jawi fungsi Notomiharjo: "Le, Le manut ya. Nurut sama bapak, nanti bapak carikan rumah yang baru. Ya le?" 2. Alih Kode Ekstern Alih kode ekstern inggih menika ewahing kode ingkang kadadosan panutur saking asing. Wonten dhateng aslinipun basa basa
tuturanipun para paraga ing film Jokowi menika kapanggihaken alih kode ekstern saking basa Indonesia dhateng basa Inggris. a) Basa Indonesia dhateng Basa Jawi kasebut perangan kapanggihakenfungsi alih kodenipun. Ing saged ngandhap menika ingkang dipuntingali wujudipun ewahing kode saking basa Indonesiadhateng basa Inggris saha fungsi alih kodenipun. Kangge paring pitakenan Saking tuturan Joko kulitmu." Pegawai :"Nggih, maturnuwun." Joko this?" : "Ya sudah seperti : "Mister, how about E. Panutup Dudutan Adhedhasar asiling panaliten panaliten pirembaganipun saha fungsi jinis ngengingi film bilingualisme wonten saged Jokowi dipunpendhet dudutan bilih: (1) Jinising alih kode wonten ing film Jokowi inggih menika wonten alih kode intern saha alih kode ekstern. Saking alih kode intern menika kaperang dados alih kode saking basa Jawi dhateng basa Indonesia, basa Indonesia dhateng basa Jawi, basa Jawi ragam krama dhateng basa Jawi ragam ngoko, basa Jawi ragam ngoko dhateng basa Jawi ragam krama, basa Indonesia ragam formal dhateng basa ragam informal, basa Indonesia dhateng basa Jawi dhateng basa Indonesia, Jawi dhateng basa saha basa Indonesia Jawi. basa Menawi alih kode ekstern ingkang Jokowi ing kapanggihaken saha ing ing ngingil, Indonesia dhateng film 12 inggih menika alih kode saking basa Indonesia dhateng basa Inggris, (2) Fungsi alih kode intern wonten ing inggih menika: a) film Jokowi satunggaling kangge perkawis, b) kangge ngandharaken panyuwunan, c) kangge niru kode lawan tuturipun, d) kangge ngurmati lawan tuturipun, e) kangge paring pitakenan, f) kangge nggantos topik pawicantenan, kangge satunggaling ngandharaken perkawis, h) nuwuhaken swasana ingkang langkung akrab utawi caket, i) kangge mahyakaken raos duka, j) kangge mahyakaken raos mangkel, saha k) kangge wicantenan kaliyan tiyang kaping tiga. Fungsi alih kode ekstern inggih menika kangge paring pitakenan. nedahaken g) Implikasi Kangge pamaos, panaliten menika kaajab saged dados referensi panaliten ngengingi sanesipun ngelmi sosiolinguistik mliginipun bab alih kode. Pamaos ugi saged ewahing mangertosi panganggening ingkang dipuntindakaken dening satunggal panutur saged kadadosan wonten ing salebeting film, kadosta film Jokowi. Menawi mahasiswa Pendidikan Basa Jawa FBS UNY, saged asiling panaliten menika dipundadosaken kangge ngelmi bab alih kode. Panaliten menika ugi kaajab supados nyukani kontribusi pendidikan kangge mliginipun pendidikan bebasan. bilih basa kangge acuan Pamrayogi saha Adhedhasar dudutan implikasi sampun ingkang dipunandharaken menika, panaliten ing film bab alih kode wonten
Jokowi kaajab saged nambah ngelmi saha paring kawruh mliginipun panaliten basa ing salebeting film. taksih Asiling panaliten menika amargi kekiranganipun kathah winatesing seserepan panaliti, amargi saking menika prelu dipuntindakaken panaliten ingkang langkung wiyar alih kode menapa malih bab perkawis panganggening kalih basa wonten ing film Jokowi kasebut. Kapustakan Achmad dan Alek Abdullah. 2012. Jakarta: Linguistik Umum. Erlangga. Arikunto, Suharsimi. 2010. Prosedur Penelitian: Suatu Pendekatan Praktik. Jakarta: Rineka Cipta. Chaer, Abdul dan Leonie Agustina.2010.Sosiolinguistik Perkenalan Rineka Cipta. Awal.Jakarta: Kartomihardjo, 1988. Bahasa Cermin Kehidupan Masyarakat. Jakarta: Proyek Lembaga Pengembangan Pendidikan Tenaga Kependidikan. Soeseno. Nababan. 1984. Sosiolinguistik Suatu Pengantar. Jakarta: Gramedia. _______, Survei Kedwibahasaan di Indonesia. 1992. Pusat Jakarta: Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. dkk. 1992. Rahardi, 2001. Sosiolinguistik, Kode dan Alih Kunjana. 13 Kode. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. _______________. 2015. Kajian Sosiolinguistik Ihwal Kode dan Alih Kode. Bogor: Ghalia Indonesia. Rusyana, Yus. 1988. Perihal Kedwibahasaan (Bilingualisme). Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Direktorat Jenderal Pendidikan Tinggi Proyek Pengembangan Lembaga Pendidikan Tenaga Kependidikan. Sudaryanto.1988. Metode Linguistik Bagian Kedua Metode Dan Aneka Teknik Pengumpulan Data. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Suhardi, Basuki. 2009. Pedoman Soisolinguistik. Bahasa Pedidikan Penelitian Jakarta: Departemen Nasional. Pusat Sumarsono. 2008. Sosiolinguistik. Yogyakarta: Sabda dan Pustaka Pelajar. Sumarsono saha Partana. 2002. Sosiolinguistik. Yogyakarta: SABDA. Sutana, Dwi. 1999. Alih Kode dan Campur Kode Dalam Majalah Djaka Lodhang: Suatu Studi Bahasa Kasus. Balai Yogayakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan dan Pembinaan Pusat Pengembangan Bahasa.