Endahing Basa lan Endahing Urip Bebrayan sajerone Antologi Guritan Sandhal Jepit Taline Abang ENDAHING BASA LAN ENDAHING URIP BEBRAYAN SAJERONE ANTOLOGI GURITAN SANDHAL JEPIT TALINE ABANG ARISTA DEWI Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah Fakultas Basa lan Seni Universitas Negeri Surabaya ariskarmachamaleon@g ABSTRAK Antologi guritan Sandhal Jepit Taline Abang mujudake karya sastra kang nggunakake basa minangka pirantine. Basane ora mung rinakit saka basa kang endah, nanging uga basa kang nduweni daya kanggo nggayuh endahing urip bebrayan. Basane guritan nduweni paedah tumrap para pamaca. Antologi Guritan Sandhal Jepit Taline Abang minangka salah sawijine karya sastra kang tuwuh lan ngrembaka ing bebrayan Jawa ngandhut gegambarane bebrayan Jawa. Bebrayan Jawa nduweni nilai-nilai kabudayan kang diugemi dituduhake lumantar tembung-tembung sajrone antologi guritan. Adhedhasar andharan kasebut, perkara sajrone artikel iki yaiku (1) Kepriye wujud endahing basa kang ana ing sajrone antologi guritan, (2) Kepriye wujud endahing urip bebrayan kang ana ing sajrone antologi guritan, (3) Kepriye dayaning tetembungan minangka pamedhar dayaning urip bebrayan. Jumbuh karo underane panliten kasebut bisa diandharake tujuwan panliten, yaiku: (1) Ngandharake kaendahan basa kang ana sajrone antologi guritan, (2) Ngandharake kaendahane urip bebrayan kang ana sajrone antologi guritan, (3) Ngandharake dayaning tetembungan minangka pamedhar dayaning urip bebrayan. Paedahe artikel iki kanggo nambah kawruh sajrone apresiasi sastra Jawa modern marang bebrayan mligine bab guritan kang nggunakake tintingan stilistika lan sosiologi sastra. Artikel iki ditintingi nggunakake pamarekan stilistika lan sosiologi sastra. Teori kang digunakake yaiku teori ngenani stilistika lan sosiologi sastra. Dene tata cara kang digunakake yaiku dheskriptif kualitatif, kanthi sumber dhata kang digunakake sajrone panliten yaiku arupa 25 guritan sajrone antologi guritan sandhal Jepit Taline Abang. Dene dhata artikel iki yaiku arupa kaendahan basa, ajining kabudayan Jawa, lan tembung sajrone antologi guritan Sendhal Jepit Taline Abang minangka pamedhare urip bebrayan. Asile artikel iki yaiku ngandharake 1) Wujud endahing basa sajrone antologi guritan Sandhal Jepit Taline Abang kang awujud pamilihe tembung arupa ragam basa, purwakanthi, tembung garba lan tembung entar, tembung rangkep, tembung saroja, rura basa, struktur leksikal, 2) Wujud endahing urip bebrayan sajrone antologi guritan Sandhal Jepit Taline Abang kang awujud ajining kabudayan Jawa kang awujud rukun, budi luhur, andhap asor, eling lan prihatin, nriman, sabar, lan ikhlas, kurmat marang liyan kang drajate dhuwur, lan precaya anane sorga lan neraka, lan 3) Wujud dayaning tetembungan minangka pamedhar dayaning urip bebrayan. Tembung wigati: endahing basa, ajining kabudayan Jawa. PURWAKA LELANDHESANE PANLITEN tradhisional awujud tembang. Saliyane tembang, puisi wis ana wiwit Jawa Kuna kang awujud Kakawin, banjur Jawa Tengahan kang awujud Kidung. Tembang yaiku sawijine puisi kang tata carane maca yaiku dilagukake utawa ditembangake, kanthi titi laras (Sukamti sajrone Suwarni, 2016:20). Guritan lan tembang nengenake kaendahane basa senajan ora duweni paugeran padha. Guritan asipat bebas, senajan bebas guritan isih nengenake paugeran tartamtu, nanging ora kaiket dening paugeran kuna, dene tembang kaiket dening jinis tembang, paugeran lan watak saben tembang kang diripta. Puisi ing sastra Jawa Guritan ora kaiket dening paugeran kuna (guru gatra, guru wilangan, guru lagu), guritan diarani endah utawa ora, diweruhi saka titikan tartamtu (Nurgiyantoro: 2013:377).Wujude guritan luwih ringkes. Luwih ringkese guritan, ora awujud yen karya iki ora ngemu teges (Pradopo, 2012:11-12). Teges saka guritan bisa disawang saka basa kang digunakake. Basane guritan dudu basa padinan, nanging basa endah kang wis karonce kanthi apik. Ora nggawe basa padinan nalika ngronce guritan amarga basa kang diprangguli saben dina dirasa durung bisa nggambarake apa kang dadi pangangen- angene (Slametmuljana sajrone Pradopo, 2012:49). Basane guritan klebu ing basa sastra amarga nggunakake basa endah. Basa sastra miturut Endraswara (2013:72) yaiku basa kang khas, basa kang wis diupakara awujud beda. Kaendahane karya sastra, oleh pangaribawa kang gedhe saka kaprigelane panulis nalika nguthak-athik basa (Endraswara, 2013:72). saengga 1
Endahing Basa lan Endahing Urip Bebrayan sajerone Antologi Guritan Sandhal Jepit Taline Abang Titikan kaendahane guritan ora mung saka basa kang digunakake nanging uga swarane (Nurgiyantoro, 2013:379). Endah orane guritan kawangun saka bisa orane panggurit nalika ngripta karya kasebut. Swara minangka aspek kang nemtokake kaendahane guritan. Saliyane iku uga disawang saka pamilihe tembung lan tegese. Miturut Nurgiyantoro (2013:379), guritan kang apik mesthi disengkuyung dening tuwuhe kaendahan, saka pas orane bentuk lan tegese guritan kasebut. Sawijine guritan kudu endah. Endahe bisa diwujudake lumantar cara visual (tipografi lan larik saben pada), lumantar swara (asonansi, aliterasi, lsp), banjur lumantar pamilihe tembung lan lelewane basa. Bab iki cundhuk karo andharane Altenbernd (sajrone Pradopo, 2012:13), yen kanggo nuwuhake kaendahan guritan, panggurit nggunakake pirang-pirang cara lan digunakake bebarangan. saka Guritan duweni norma-norma kang bisa nuduhake yen duweni nilai estetik (Pradopo, 2012:20). Norma kasebut kudu dimangerteni minangka norma implisit kang kudu ditarik saka pangalaman pribadine karya sastra (Wellek sajrone Pradopo, saka pangalaman pribadi, kamangka ora bisa dipisahake saka bebrayan. Kaya andharane Soekanto (2014:1) yen wiwit lair manungsa wis duweni pangalaman- pangalaman sajrone hubungan sosial utawa hubungan antarmanungsa. Guritan saliyane diasilake saka pangalaman, uga bisa ngasilake pangalaman anyar. Wellek ngandharake yen (sajrone Pradopo, 2012:14) yen guritan kuwi mujudake panyebab sing bisa nuwuhake pangalaman. Ing kene, kabudayan duweni pangaribawa marang tuwuhe pangalaman sing bisa nyebabake sawijine guritan bisa karonce. 2012:14). Guritan kawangun ditujukake marang pamaca lan pamrentah. Saliyane duweni benang merah, guritan kasebut dianggit dening para sastrawan Jawa lan sutrisna budaya Jawa kang isih nengenake rasa kurmat marang liyan kang wis ora ana, saliyane iku uga basa kang karonce saka tembung lan ukarane kebak kaendahan, dudu ukara kang diprangguli saben dina. Kaping telu, guritan kasebut isine ngenani piwulangan sajroning urip kang dituduhake lumantar nilai-nilai kabudayan Jawa. Panliten kanthi aose rembug endahing basa lan endahing urip bebrayan sajrone antologi guritan tintingan SJTA kawedhar kanthi nggunakake iki lan sosiologi sastra. Teori stilistika loro jeru kanggo mangerteni digunakake piwulangan sajerone urip kang kepengin diandharake panggurit marang pamaca. Piwulangan kasebut diandharake lumantar basa kang endah basa kang wis diupakara saengga narik kawigatene pamaca. Kanggo nuduhake yen basa kang digunakake kasebut mujudake basa kang endah kamangka digunakake pamarekan stilistika, dene kanggo nuduhake yen sajrone kepengin guritan ngandharake piwulangan urip digunakake pamarekan sosiologi sastra. Piwulangan sajrone urip diandharake minangka wujud endahing urip bebrayan. luwih antologi kasebut ing ndhuwur, antologi geguritan SJTA durung nate ditliti mula novel iki narik kawigaten panliti kanggo didadekake objek panliten ngenani endahing basa lan endahing urip bebrayan nggunakake tintingan stilistika lan sosiologi sastra. Bab kang bakal ditliti ing panliten iki yaiku urip kapindho endahing bebrayan, lan dayaning tetembungan minangka pamedhar endahing urip bebrayan. Adhedhasar andharan basa, idheologi panggurit, endahing Guritan mujudake sawijine karya sastra. Karya sastra mujudake sawijine fakta kang dilairake minangka perangan saka masalah lan kahanan kang diadhepi manungsa (Faruk, 2012: 90). Karya sastra ora bisa dipisahake saka pangriptane (Goldman sajrone Faruk, 2012:90), semono uga guritan. Miturut Goldman (sajrone Faruk, 2012:91) karya sastra mujudake asil saka kelompok dudu individhu amarga duweni pangaribawa sajrone sejarah sosial. Bab kasebut berarti, guritan kawangun ora mung dilandhesi saka panggurit wae nanging uga oleh pangaribawa saka sejarah sosial. Guritan ora mung kawangun saka basa kang endah, nanging uga saka pangaribawa kabudayan kang nuwuhake pangalaman tumrap panggurit. Semono uga antoloJL JXULWDQ ‡6DQGKDO -HSLW 7DOLQH nilai-nilai kabudayan, mligine kabudayan Jawa. $QWRORJL JXULWDQ ‡6DQGKDO -HSLW 7DOLQH $EDQJ· mujudake buku antologi cerkak lan guritan anggitane Paguyuban Pengarang Sastra Jawa Surabaya. $QWRORJL JXULWDQ ‡6DQGKDO -HSLW 7DOLQH $EDQJ· (sabanjure dicekak SJTA), dipilih dadi aose rembug panliten amarga sajrone guritan iki duweni sawijine benang merah kang ndadekake guritan kasebut nyawiji. Benang merah sajrone guritan ing antologi kasebut yaiku arupa piwulangan sajrone urip kang UNDERANE PANLITEN 1) Kepriye wujud endahing basa kang ana ing sajerone antologi geguritan? Kepriye wujud endahing urip bebrayan kang ana ing sajerone antologi? Kepriye dayaning tetembungan minangka pamedhar dayaning urip bebrayan? 2) 3) TUJUWAN PANLITEN 1) Ngandharake panggunaane kaendahan basa sing ana sajerone antologi guritan. Ngandharake kaendahane urip bebrayan sing ana sajerone antologi guritan. Ngandharake minangka bebrayan. 2) 3) dayaning tetembungan urip pamedhar dayaning PAEDAH PANLITEN 1) Kanggo ngundhakake seserepan tumrap pangrembakane karya sastra mligine guritan kang nggunakake tintingan stilistika lan tintingan sosiologi sastra, Kanggo sarana pasinaonan basa lan sastra minangka ilmu pendhidhikan basa lan sastra Jawa mligine ing bab kasusastran, 2) ngrembakakake 2
Endahing Basa lan Endahing Urip Bebrayan sajerone Antologi Guritan Sandhal Jepit Taline Abang 3) Kanggo nambah kawruh sajrone apresiasi sastra Jawa Modern marang masyarakat mligine bab guritan kang nggunakake tintingan stilistika lan tintingan sosiologi sastra. WEWATESANE PANLITEN 1) Guritan: Pamikirane manungsa kanthi konkrit lan artistik sajrone basa emosional uga duweni wirama (Dunton sajrone Pradopo, 2012:6). Maknane yaiku guritan sinusun kanthi artistik (pamilihe tembung pas, slaras), basane kebak rasa pangrasa, lan duweni wirama kaya musik (Pradopo, 2012:6). 2) Endahing Basa: Cara nyusun lan nggambarake samubarang kanthi pas lan jeru saengga bisa nyuguhake nilai kaendahan tartamtu, pas marang pangangen-angen lan tujuwan diandharake (Aminuddin, 1995:8-9). 3) Endahing Urip Bebrayan: Endahing urip bebrayan bisa diwujudake saka solidaritas sosial. Solidaritas sosial mujudake sawijine bab asil saka polah bebarengan (Durkheim sajrone Faruk, 2014:28). TINTINGAN KAPUSTAKAN Guritan Jawa Modern munggah-mudhune, dhuwur-cindheke, banter-aluse swara basa kang ajeg (Pradopo, 2012:40). 2) Tembung konkret Slametmuljana (sajrone Pradopo, 2012:48) ngandharake yen guritan bisa duweni nilai seni, yen pangalaman jiwa minangka dhasare bisa didadekake tembung. 3) Imaji (Citraan) Kanggo menehi gambaran kanthi gamblang swasana mligi kanggo kang bisa nuwuhake ngurupake lan panginderaan uga kanggo narik kawigaten, panggurit ngggunakake gambaran pamikiran kang diarani citraan (Pradopo, 2012:79). 4) Tipografi Yaiku wujude guritan tuladhane kayata kaca kang ora kebak tetembungan, pangaturan barise, uga guritan gedhe Dene struktur batin guritan kaperang dadi patang perangan uga, yaiku: 1. Tema/ makna yaiku makna saben guritan. 2. Rasa yaiku polahe panggurit marang masalah gegambaran sajrone pikiran ora kang diwiwiti huruf kang ana sajrone guritane. 3. Nada yaiku polahe panggurit marang pamaca. 4. Amanat pesen yaiku kang kepengin disampekake panggurit marang pamaca. sastra kang kawangun saka unsur puitis. Guritan karonce nggunakake lan cekak, senajan mangkono guritan dudu samubarang kang ora duweni teges. Ora ana kang bisa weruh isine guritan yen ora sadhar menawa guritan iku karya estetis kang duweni teges, ora mung samubarang kang ora duweni teges (Pradopo, 2012:1). Guritan duweni wujud arupa teges kang tetembungan kang cekak, nanging diasilake luwih jembar dinimbang tembung kang digunakake, amarga tembung kang digunakake awujud tembung endah kang wis kapilih. Kaya kang diandharake Perrine (sajrone Siswantoro, 2010:23), yen guritan bisa ditegesi minangka jinise basa kang ngandharake luwih akeh lan bisa luwih temen dinimbang apa kang diandharake basa padinan. Tegese guritan cundhuk marang konteks, saben tembung ora mung ngemu basa kamus, nanging sinonim lan homonim. Tembung ora mung duweni makna tartamtu, nanging uga bisa nuwuhake kesadaran pamaca marang tetembungan liya kang gegayutan marang swara utawa makna tembung kasebut, utawa sangisore tembung kasebut, utawa tetembungan liya kang ora klebu sajrone jinise tembung kasebut (Wellek lan Warren, 2014:200). Guritan minangka karya tembung endah Endahing Basa Ratna (2009:3) ngandharake yen stilistika mujudake ilmu ngenani gaya, dene gaya (style) yaiku tata cara kang duweni titikan, kepriye sawijine bab diandharake kanthi cara tartamtu, saengga tujuwan kang dimaksud bisa digayuh kanthi maksimal. Kanthi anane gaya, panggurit bisa nglairake sawijine karya anyar, amarga duweni tujuwan kanggo gawe mareme ati. Senajan mangkono, mareme ati saka gaya iki ora mung diutamakake kanggo pribadi, nanging uga kudu nyangkutake liyan. Dadi karya kang diripta kudu diselarasake marang liyan lan marang kahanan. Adhedhasar anane kasebut wewatesan tartamtu. Kaya kang diandharake Ratna (2009:7), yen gaya kang linuwih, senajan bisa maremake atine dhewe, nanging bisa ngganggu liyan, amarga duweni selera dhewe-dhewe. bab diperlokake kanggo ngandharake sawijine bab kang ana sajrone dunya kasusastran kanthi tujuwan ngandharake gegayutan antarane basa marang fungsi kaendahan lan maknane (Leech & Short sajrone Nurgiyantoro, 2013:373). Pasinaon stilistika yaiku pakaryan ngandharake basa, mligine ngandharake kreatifitas panganggone basa (Simpson sajrone Nurgiyantoro, 2014:76). Analisis stilistika dikarepake Strukture Guritan Guritan duweni struktur kang kaperang dadi loro, yaiku struktur batin lair Struktur lair guritan bisa kaperang dadi patang perangan, yaiku: 1) struktur lan Wirama Kabeh kang dibolan-baleni kanthi ajeg sajrone basa yaiku diarani wirama. Wirama Pamilihe Tembung Lan Lelewane Basa Kaendahane guritan kawawas saka pamilihe tembung kang pas. Guritan kang pas yaiku guritan lan kang nggunakake basa padhet, nggunakake tembung kang cekak, amarga mung duweni tembung kang cekak, tembung-tembung kang dipilih kudu sugestif, tembung-tembung kang bisa nuwuhake makna asosiatif kang ora bisa kanthi singkat 3
Endahing Basa lan Endahing Urip Bebrayan sajerone Antologi Guritan Sandhal Jepit Taline Abang langsung diujarake (Nurgiyantoro, 2013:174). Nalika nggunakake tembung tartamtu kudu dipilih-pilih lan digoleki tembung kang pas supaya ngasilake karya kang endah. Kaya kang diandharake Keraf (2010:87) yen pamilihe tembung kang pas, medharake bab saguh orane tembung nuwuhake idhe kang pas sajrone pangangen-angen pamaca utawa pamiarsa, kaya apa kang dipikirake utawa dirasakake panggurit utawa pamicara. Dene tembung entar yaiku tembung silihan, tembung kang ora kena ditegesi mung sawantahe wae (Padmosoekotjo, :35). Tembung Saroja Tembung saroja yaiku tembung loro utawa luwih kang padha utawa meh padha tegese banjur di gawe bebarengan (Padmoesoekotjo, :25). teknik kanggo ngandharake basa, gaya basa, lan maknane ora tembung kang dadi nuduhake makna harfiah sajrone makna kang panyengkuyung, nanging tersirat ditambahake (Nurgiyantoro, 2014:216). Makna iki dudu makna kang bisa digoleki saka tembung ing karya sastra, nanging kudu digoleki saka sanjabane karya sastra. Maksud iki digunakake kanggo nuwuhake pamikiran panggurit nalika ngripta karya supaya manfaatake konotasi, makna kang ora ana langsung sanjerone karya sastra. Lelewane basa yaiku utawa makna kang Rura Basa Tembung rura basa ateges basa rusak. Basa kang wis luput kelantur-lantur, nganti ora kena dibenerake maneh (Padmosoekotjo, :31). Struktur Leksikal Struktur leksikal yaiku akehe relasi semantik kang ana ing sajrone tembung (Keraf, 2010:34). Struktur leksikal dibedakake dadi patang perangan yaiku 1) sinonimi, 2) polisemi, 3) hiponimi/ homonimi, lan 4) antonimi. Urip Bebrayan Ragam Basa Ragam basa oleh pangaribawa saka basa Jawa kang digunakake sajrone karya kasusatraan ing jaman Mataram pungkasan abad 19, utamane basa Jawa minangka basa pacaturan abad 20. Bab kasebut ditandhai saka anane sawijine sistem tingkat kang ruwet, kawangun paling sithik saka sangang gaya basa (Koentjaraningrat, 1994:21). Sistem kasebut wajib dicakake lan dipasake marang bedane kalungguhan, pangkat, umur uga tingkat kaakraban antarane sing nyapa lan sing disapa. Bab kasebut sing nyebabake anane tingkat basa sing beda-beda. Gaya paling dhasar yaiku gaya ora resmi (ngoko), gaya rada resmi (madya) lan gaya resmi (krama). Saliyane telung gaya mau isih ana enem gaya liyane. Titi Swara Utawa Purwakanthi purwakanti. uga Purwakanthi miturut Padmosoekotjo (1953:58) yaiku nggandheng (swara utawa sastra) kang wis kasebut ing wiwitan, yaiku kang wis kasebut ana ing (perangane ukara) kang manggon ing ngarep utawa wiwitan. Titi swara utawa purwakanthi sajrone basa Jawa kaperang dadi telu yaiku 1) guru swara, 2) guru sastra lan 3) guru basa/ lumaksita. Titi swara diarani Masyarakat mujudake manungsa kang urip bebarengan 2014:22). Manungsa minangka indhividhu kang duweni gegayutan marang indhividhu liyane lan urip sajrone lingkungan kang padha (Faruk, 2014:17). Masyarakat kawangun saka interaksi antar indhividhu (Simmel sajrone Faruk, 2014:35). Masyarakat duweni kesadharan yen manungsa liyane duweni lan manungsa ketergantungan lan mujudake sawijine kesatuan. Amarga ngrasa kaiket siji lan sijine, kamangka bisa nuwuhake kabudayan (Soekanto, 2014:22). (Soekanto, siji Urip ing masyarakat bisa diarani endah yen masyarakat duweni solidaritas sosial lan duweni sipat rasionalitas. Solidaritas sosial yaiku hubangan antar indhividhu utawa kelompok kang dilandhesake marang prasaan moral lan kapercayan kang dianut bebarengan pangalaman dikuatake sajrone Faruk, 2014:28). emosional Saliyane kuwi, urip ing bebrayan diarani endah yen uripe ing bebrayan tansah ayem lan tentrem. Slaras kaya andharane Hobber (sajrone Soekanto & Sulistyowati, 2014:28) yen kahanan kauripane saka pepinginan- manungsa kuwi dilandhesi pepinginan kang ndadekake padu, nanging dheweke nduweni pamikiran yen urip ayem lan tentrem kuwi luwih becik. lan saka (Johnson Tembung Rangkep Redhuplikasi utawa tembung rangkep yaiku proses morfemis kang mbaleni wujud dhasar utawa saperangan saka wujud dhasar kasebut (Verhaar, 2012:152). Redhuplikasi diperang dadi lima yaiku 1) dwilingga, 2) dwi lingga salin swara, 3) dwipurwa, 4) dwiwasana, lan 5) trilingga. Sosiologi sastra bisa ditegesi minangka pendhekatan sastra kang nengenake kemasyarakatan (Wellek lan Warren, 2014:109). Sosiologi sastra nengenake masalah sastra lan kahanan sosial, adat istiadat lan politik. Pendhekatan sosiologi umum dilakoni kanthi nggayutake antarane sosial sastra lan masyarakat minangka dokumen sosial, minangka potret kasunyatan (Wellek lan Warren, 2014:110). Tembung Garba Lan Tembung Entar Tembung garba utawa kang diarani sandi yaiku tembung loro utawa luwih kang dirangkep dadi siji kanthi nyuda cacahe wanda (Padmosoekotjo, :29). Nilai-Nilai Sajrone Kabudayan Jawa kawruh, kapercayan, seni, moral, hukum, adat istiadat lan kabisan-kabisan kang oleh saka manungsa minangka Kabudayan yaiku mujudake 4
Endahing Basa lan Endahing Urip Bebrayan sajerone Antologi Guritan Sandhal Jepit Taline Abang perangan saka bebrayan (Tylor sajrone (Seokanto & Sulistyowati, 2014:148). Kabudayan saben bebrayan kawangun saka unsur-unsur gedhe lan unsur-unsur cilik kang padha nyawiji. Sajrone kabudayan Jawa bakal ngrembaka nilai-nilai kang dianggep wigati tumrap masyarakat Jawa. Nilai-nilai kasebut isih diugemi nganti saiki nanging akeh uga kang wis ora diugemi maneh utawa wis luntur. Nilai-nilai budaya Jawa diandharake dening Geertz sajrone bukune Abangan, Santri, Priyayi. Nilai-nilai kasebut antarane yaiku: (1) Wong Jawa kudu alus, berbudi luhur, alus lemah tingkah lembut,beradab ramah (Geertz, 1989:311). lakune, sopan, ditemokake dhata salah sawijine yaiku purwakanthi. Dene tembung kang nuduhake kaendhane urip bebrayan ditemokake dhata arupa ajining kabudayan Jawa. Instrumen Instrumen yaiku alat kang digunakake kanggo nglumpukake dhata (Siswantoro, 2010:73). Piranti kasebut awujud, (1) buku, buku kang digunakake yaiku buku reperensi lan buku tulis, (2) pulpen minangka piranti kanggo nulis bab-bab kang wigati lan ana gegayutane marang panliten, (3) laptop piranti kanggo proses ngetik dhata lan ngedhit asile panliten. (2) Wong Jawa kudu duweni rasa (Geertz, 1989:320) (3) Wong Jawa kudu (Geertz, 1989:323). trima, sabar, ikhlas (4) Wong Jawa kudu andhap asor (Geertz, 1989:326). (5) Wong Jawa enthok-ethok kanggo ndhelikake maksud sawijine wong kanggo aweh pakurmatan marang mitrawicara (Geertz, 1989:331). METODHE PANLITEN Ancangan Panliten Panliten ngenani stilistika kang kawawas saka perangane konsep, titikan, lan lelandhesane teori kang digunakake sajrone panliten iki nggunakake metodhe dheskriptif kualitatif. Fenomena kang dikaji yaiku basa kang ana ing karya sastra. Panliten kualitatif ditumindakake kanthi ora ngutamakake angka-angka, nanging ngutamakake penghayatan marang pacaturan antar konsep kang dikaji kanthi empiris (Endraswara, 2013:5). Dheskriptif kualitatif yaiku panliten kang nengenake kanyatan utawa tandha-tandha empiris kang urip sajrone pribadine pamicara 1993:62). Ancangan dheskriptif kualitatif, luwih nengenake nyathet kanthi tliti lan cermat dhata kang awujud tembung, wacana lan liya-liyane. (Sudaryanto, Tata Cara Nglumpukake Dhata Tata carane ngumpulake dhata minangka trap-trapan kang paling strategis sajrone panliten, amarga tujuwan utamane yaiku kanggo ngasilake dhata Cak-cakane 2015:224). panglumpukane dhata ing ngisor iki. 1) (Sugiyono, Guritan ing antologi SJTA minangka objek panliten diwaca banjur dipilah lan dipilih endi kang duweni tema padha. Sawise dipilah-pilah banjur dipilih tembung, frasa lan ukara kang kalebu ing analisis kaendahan basa. Banjur ngonceki tembung, frasa lan ukara kang kalebu ing analisis kaendahane urip bebrayan. Sawise diwaca lan dipilih banjur diwenehi tembung kang ngemu tandha perangan kang kalebu analisis kaendahane basa lan kaendahane urip bebrayan. Ukara kang wis dikumpulake, banjur dipilihi ukara kang trep cundhuk marang underane panliten lampiran lan diketig minangka dhata panliten kanthi diwenehi nomer urut. Pungkasan yaiku verifikasi lan validasi. 2) 3) 4) tumrap 5) 6) Tata Cara Njlentrehake Dhata DHATA LAN SUMBER DHATA Sumber Dhata Sumber dhata sajrone panliten yaiku asile dhata kang ditemukake (Arikunto, 2010:172). Panliten iki nggunakake sumber dhata awujud guritan kang duweni tema padha ing antologi guritan Sendhal Jepit Taline Abang anggitan Paguyuban Pengarang Sastra Jawa Surabaya taun 2016 lan karakit saka 120 kaca (gabungan antarane cerkak lan guritan). Tata cara njlentrehake dhata yaiku dhata kang wis dipilih-pilih lan diperang kanthi klompok tartamtu laras karo kriteria kang ditliti, banjur dhata kasebut digarap (Arikunto, 2010:278). Sawise dhata kang dikarepake wis kecekel, banjur dhata iku diolah kanthi cara metodhe kang iki diandharake miturut paugeran tatanan kang awujud ukara-ukara lan tetembungan. Dhata ing kene yaiku antologi guritan Sandhal Jepit Taline Abang anggitane PPSJS. Dhata kang wis dikumpulake banjur dijlentrehake kanthi cara dheskriptif. trep. Panliten lan Dhata Tata Cara Nyuguhake Asil Jlentrehan Dhata Miturut Arikunto (2010:161), dhata yaiku asil saka catetan panliti, arupa fakta utawa angka. Dhata kang digunakake ing panliten iki yaiku dhata tembung-tembung kang ngandharake tulis arupa kaendahane basa lan kaendahane urip bebrayan sajrone antologi guritan SJTA. Sajrone guritan SJTA, basa tembung kang nuduhake kaendahane Asile panliten iki ditulis sawise panliti nglumpukake lan ngolah dhata, asiling panliten iki kaperang dadi lima, yaiku: BAB I PURWAKA, BAB III II TINTINGAN KAPUSTAKAN, BAB METODE PANLITEN, BAB IV ANDHARAN, BAB V PANUTUP. ANDHARAN ASILE PANLITEN 5
Endahing Basa lan Endahing Urip Bebrayan sajerone Antologi Guritan Sandhal Jepit Taline Abang Ragam Basa Ragam basa sajrone antologi guritan SJTA anggitane PPSJS kaperang dadi lima yaiku, ragam ngoko, ragam krama, ragam campuran Jawa Indonesia, ragam campuran Jawa Inggris, lan ragam dialek surabayaan. pakurmatan marang wong wadon tuwa ing sapinggire desa kang ditinggal mati dening bojone. Ragam Campuran (Jawa-Indonesia) Ragam Basa Ngoko (1) Wayahe mangsa rendheng kaya ngene iki Apa kang bakal mboklakoni, udan ngreceh ora wis-wis (MR. KC 63. PD 1. GT 1-2) Pethikan (1) ing ndhuwur mujudake larik tembung ngoko sajrone panganggone guritan. Dhata kasebut mujudake pethikan saka guritan kanthi irah-LUDKDQ·0DQJVD5HQGKHQJ Pethikan ing ndhuwur mujudake panganggone ukara saka tembung basa Jawa ngoko. Pethikan (1) ukara kasebut sakabehe nggunakake basa Jawa ngoko. Ukara pethikan kasebut mujudake basa Jawa ngoko dituduhake lumantar tembung mboklakoni kang duweni basa krama yaiku lampahi. Dipilih tembung-tembung ngoko mau tembung kasebut diajab dening amarga panggurit dimangerteni pamaca, kamangka saka sakabehe tembung ing ukara kasebut nggunakake basa Jawa ngoko. luwih gampang (3) Ana pawongan blangkonan Rikala semana isih mudha teruna wis tau dadi wartawan (SJTA. KC 61. PD 1. GT 1- 2) lanang seneng Pethikan (3) ing ndhuwur mujudake panganggone basa Jawa kang dicampuri basa Indonesia sajrone antologi guritan SJTA. Dhata kasebut kapethik saka guritan kanthi irah-irahan basa Indonesia sajrone guritan kasebut dituduhake ing panganggone tembung wartawan. Tembung kasebut kajupuk saka basa Indonesia kang duweni teges wong kang duweni pakaryan nulis kabar utawa brita, lan tulisane dikirim banjur dimuat ing medhia massa. Maksud saka pethikan kasebut yaiku nyritakake wong kang wis nulis brita lan brita kang ditulis kasebut disebarake lumantar medhia massa, senajan umure isih enom. Ragam Campuran (Jawa-Arab) (4) Wayahe mangsa rendheng kaya Ragam Basa Krama (2) Ibu sepuh iku, kang kakung sampyuh ing kreteg pingir desa Nalika nyegat sakompi walanda kena brondong jajne muncrat ludira Delengen, kanthi mripst kemembeng waspa Astane gemeter njait gendera (NG. KC 70. PD 3. GT 1-6) Pethikan (2) ing ndhuwur mujudake panganggone basa krama sajrone antologi guritan SJTA. Dhata kasebut kapethik saka guritan kanthi irah-LUDKDQ ·1MDLW *HQGHUD Panganggone tembung basa krama yaiku sepuh kakung lan asta. Tembung sepuh yaiku wujud basa krama saka tembung basa ngoko tuwa, dene tembung kakung yaiku saka basa ngoko lanang. Tembung asta yaiku wujud basa krama saka tembung basa ngoko tangan. Tembung kasebut digunakake dening panggurit kanggo menehi surasa alus marang wong kang ana ing guritan. Wong kasebut yaiku ibu kang wis tuwa umure. Surasa alus kasebut kanggo aweh ngene iki Enake udut lan ngopi, ora usah ngrasani kancane $SD PDQHK VX•XG]RQ NDUR NDQJ VHQHQJ korupsi. Ora usah (MR. KC 63. PD 5. GT 1-3) Pethikan (4) ing ndhuwur mujudake panganggone basa Jawa kang kacampuran basa manca Arab sajrone antologi guritan SJTA. Dhata kasebut kapethik saka guritan kanthi irah-LUDKDQ ·0DQJVD 5HQGKHQJ 3DQJDQJJRQH basa Arab sajrone guritan kasebut dituduhake ing panganggone tembung VX•XG]RQ. Tembung kasebut kajupuk saka basa Arab kang ngemu teges duweni prasangka ala. Maksude pethikan guritan ing ndhuwur yaiku ora oleh duweni pikiran kang ora-ora marang wong kang seneng korupsi, ben wae yen korupsi ya dijarne wae. Ragam Campuran (Jawa-Inggris) (5) Jarene kancaku lawas, sing wis ora ketemu babar blas Pirang-pirang taun, pirang-pirang wektu Anane mung ketemu ing donyane maya 6
Endahing Basa lan Endahing Urip Bebrayan sajerone Antologi Guritan Sandhal Jepit Taline Abang facebook, nanging ya mung Aran arangkadhing (GSK. KC 65. PD 1. GT 1- 4) Pethikan (5) ing ndhuwur mujudake panganggone basa Jawa kang kacampuran basa manca Inggris sajrone antologi guritan SJTA. Dhata kasebut kapethik saka guritan kanthi irah-LUDKDQ ·*XULW 6HUDW .RGUDW 3DQJDQJJRQH basa Inggris sajrone guritan kasebut dituduhake ing panganggone tembung facebook. Tembung kasebut kajupuk saka basa Inggris, kang duweni teges salah sawijine situs jejaring sosial kang ana ing jagade web. Maksude pethikan guritan ing ndhuwur yaiku pethuk karo wong liya mung lumantar dunya maya wae, kang duweni jeneng facebook. Cethukane uga ora saben dina, nanging arang kadhing. Ragam dhialek (6) Sapa ta sing mbubrahi balai Pemuda kuwi Pelataran digawe dolanane arek-arek kok digawe resek (SMBPK. KC 66. PD 1. GT 3) jembar kang wis apik-apik (7) Ana pawongan lanang seneng blangkonan Rikala semana, isih mudha teruna wis tau dadi wartawan (SJTA. KC 61. PD 1. GT 2) Pethikan (7) guritan kanthi irah-irahan ·6DQGKDO NDOHEX purwakanthi guru swara /a/ kang bisa dideleng saka tembung kang digunakake ing ndhuwur. Pethikan kasebut bisa ditegesi pangudarasane panggurit nalika nyritakake wong kang seneng nggawe blangkon. Panggurit nalika nyritakake uga ngeling-ngeling umur wong kang seneng ngawe blangkon kasebut. Pranyata nalika isih enom, wong kang seneng nggawe blangkon kasebut wis dadi wartawan. Dadi bisa ditegesi yen nalika kuwi wong lanang kang isih mudha kuwi seneng blangkonan, lan nalika isih enom wis dadi patuladhane para rumaja ing jamane amarga dheweke wis bisa dadi wartawan, saengga pangurit nyritakake bab kasebut amarga rasa kagum marang wong kasebut. Wong kasebut yaiku alm. Suparto Brata. HSLW 7DOLQH $EDQJ Purwakanthi Guru Sastra Sajrone antologi guritan SJTA uga ana Pethikan (6) mujudake panganggone sawijine dhialek Surabayaan kang ana sajrone antologi guritan SJTA. Pethikan kasebut mujudake pethikan saka guritan kanthi irah- LUDKDQ ·6DSD 0EXEUDKL %DODL 3HPXGD .XZL Dhialek Surabayaan dituduhake lumantar tembung arek-arek. Tembung arek-arek mujudake titikan saka panganggone dhialek Surabayaan kang gampang diweruhi. Arek-arek ing basa Jawa diarani bocah-bocah utawa kanca-kanca. Tembung arek-arek digunakake kanggo ngarani bocah kang luwih saka siji. Maksude pethikan kasebut yaiku panggonane bocah-bocah kang biasane digawe dolanan, saiki malah akeh reseke utawa akeh bab kang dadi reridhu. purwakanthi guru sastra kang dumadi saka pitung perangan, yaiku purwakanthi guru sastra /t/, purwakanthi guru sastra / s/, purwakanthi guru sastra /h/, purwakanthi guru sastra /ng/, purwakanthi guru sastra /k/, purwakanthi guru sastra /dh/ lan purwakanthi guru sastra /r/. (8) Carang pring garing Brundhul tanpa ron-ron aking Tumiyung tinerak pawana Dadi sasmita lakune urip (MP. KC 111. PD 1. GT 1-4) Titi Swara utawa Purwakanthi Titi swara kaperang dadi telu, yaiku purwakanthi guru swara, purwakanthi guru sastra, lan purwakanthi lumaksita. Pethikan (8) guritan kanthi irah-irahan ·0HGKLWDVL 3ULQJ XJD NDOHEX SXUZDNDQWKL guru sastra /ng/ kang bisa dideleng saka pethikan ukara carang pring garing. Carang pring garing digunakake minangka gegambarane urip. Carang pring kang wis garing ora duweni godhong, semono uga manungsa bakal ditinggalna. Purwakanthi guru swara Purwakanthi guru swara sajrone antologi guritan SJTA diperang dadi lima, yaiku purwakanthi guru swara /a/, purwakanthi guru swara /i/, purwakanthi guru swara /u/, purwakanthi swara /e/ lan purwakanthi swara/o/. Purwakanthi Lumaksita (9) Apa kang bakal mbok lakoni, udan ngreceh ora wis-wis Kayadene swarane tangis. Tangise mega ana angkasa (MR. KC 63. PD 2. GT 3) 7
Endahing Basa lan Endahing Urip Bebrayan sajerone Antologi Guritan Sandhal Jepit Taline Abang Pethikan (9) guritan kanthi irah-irahan purwakanthi lumaksita, kang bisa dideleng saka pethikan ukara kayadene swarane tangis. tangise mega ana angkasa. Anane purwakanthi lumaksita dituduhake lumantar tembung tangis lan tangise. Tembung-tembung kasebut kalebu purwakanthi lumaksita amarga kaloro tembung kasebut dumadi saka tembung lingga kang padha yaiku tangis. Purwakanthi lumaksita kayadene swarane tangis, tangise mega ana angkasa duweni maksud udan. Mega sing nangis yaiku mega kang lagi udan, lan udan iku menthe duweni swara, amarga tekane bebarengan. Tembung Rangkep Tembung rangkep akeh ditemokake sajrone antologi guritan SJTA. Tembung rangkep kaperang dadi lima antarane yaiku dwilingga, dwilingga salin swara, dwipurwa, dwiwasana lan trilingga. Dwipurwa (12) Sapa ta sing keblinger, nganti dadi lali Nek ana (SMBPK. KC 66. PD 5. GT 1-2) tetenger, ana tengahing Pethikan (12) sajrone guritan kanthi irah-LUDKDQ ·6DSD 0EXEUDKL %DODL 3HPXGD UDQJNHS NDQJ .XZL QXGXKDNH tetenger awujud dwipurwa. Tembung iki awujud tembung rangkep dwipurwa. Tembung tetenger asale saka satembung tenger oleh pangrangkepe purwane tembung lingga utawa pangrangkepe wanda kawitan, tenger dadi tetenger. Dwipurwa bisa ndhapuk tembung kriya utawa tembung aran. Tembung tetenger kasebut ndhapuk tembung aran. Tembung tetenger duweni teges sawijine tandha kanggo menehi pangerten ngenani sawijine bab. WHPEXQJ Dwilingga Dwiwasana (10) Wayahe mangsa rendheng kaya ngene iki Apa kang bakal mbok lakoni, udan ngreceh ora wis-wis (MR. KC 63. PD 1. GT 1-2) Pethikan (10) ana sajrone guritan kanthi LNL nuduhake tembung rangkep kang awujud dwilingga. Tembung wis-wis iki awujud tembung rangkep dwilingga. Tembung wis-wis kagolongake dwilingga amarga tembung lingga kang karangkep wutuh tanpa ana owah-owahan apa-apa. Tembung ora wis-wis ngemu teges ora ana enteke, terus-terusan. irah-LUDKDQ ·0DQJVD 5HQGKHQJ (13) Kabeh tumungkul ana ngarepe Geneya kowe ndhengangak (SK. KC 106. PD 1. GT 1-2) Pethikan (13) sajrone guritan kanthi QXGXKDNH irah-LUDKDQ rangkep dwiwasana. pangangone tembung Tembung ndhengangak iki awujud tembung rangkep dwiwasana. Tembung ndhengangak kawangun saka tembung lingga ndhengak oleh parangkep ana ing mburine, ndhengak dadi ndengakngak dadi ndhengak. Dwiwasana ngandharake bab kang ora gumathok utawa ora ajeg tegese, nanging uga bisa ngemu teges mabal-ambal. 6DNHFODSDQ Dwilingga Salin Swara Tembung Garba lan Tembung Entar (11) Iki guritku minangka piadnelku Marang sira kang murang tata Murak-marik bebrayan (GW. KC 77. PD 3. GT 3-5) Pethikan (11) sajrone guritan kanthi irah-LUDKDQ ·*XULWH :RQJDVX QXGXKDNH panganggone tembung rangkep kang awujud dwilingga salin swara. Tembung murak-marik tembung rangkep dwilingga salin awujud swara. kagolong Tembung murak-marik tembung rangkep dwilingga salin swara amarga tembung lingga sing karangkep antuk owah- owahan swara. Tembung murak-marik ora bisa digoleki tembung linggane. (14) Ngundhuh wohing pakartine dhewe (MR. KC 64. PD 1. GT 5) Pethikan (14) ana sajrone guritan 5HQGKHQJ kanthi ·0DQJVD irah-LUDKDQ nuduhake makna entar. Teges entar sajrone ukara lumantar tembung wohing. Ukara ngundhuh wohing teges pakarti ora duweni sebenere tembung woh yaiku asile tetanduran. Ukara ing ndhuwur tegese dadi owah, ukara ngundhuh wohing pakarti malih dadi tumindak sing dilakokake ngrasakake asil sasuwene iki, yen pakartine apik ya bakal nampa bab sing apik lan sawalike. ing ndhuwur dituduhake teges sabenere, 8
Endahing Basa lan Endahing Urip Bebrayan sajerone Antologi Guritan Sandhal Jepit Taline Abang Tembung Saroja (15) Ana pawongan lanang seneng blangkonan Rikala semana, isih mudha teruna wis tau dadi wartawan (SJTA. KC 61. PD 1. GT 1-2) leren anggone nulis crita utawa warta. Dhata ing ndhuwur nggunakake tembung kang padha tegese. Tembung crita ngemu teges padha karo tembung warta, kalorone duweni makna sawijine karya kang diasilake lumantar tulisan. Tembung-tembung tembunge kuwi antarane crita lan warta, nanging padha-padha duweni teges karya sastra. beda irah- LUDKDQ ·6DQGKDO -HSLW 7DOLQH $EDQJ QXGXKDNH panggunaane tembung saroja. Tegese tembung saroja yaiku nuduhake prakara sing duweni sesambungan uga kanggo mbangetake kahanan. Tembung saroja sajrone ukara ing ndhuwur teruna. dituduhake Tembung mudha duweni teges enom, lan teruna uga duweni teges enom. Rong tembung kasebut sesambungan, yen digabung isih duweni duweni teges mbagetake, yaiku isih enom banget. Pethikan (15) guritan kanthi lumantar ukara mudha Rura Basa (16) Ora gelem weweh. Nanging pameran olehe aweh zakat Kareben mlebu televisi katon nek isih mbagi rejeki (GSK. KC 65. PD 3. GT 4- 5) Hiponimi/ Homonimi (18) Sandhal jepit talenan abang Sanhale pawongan kang wani udhu dhuwit Kanggo gawe buku sastra: cerak utawa gurit (SJTA. KC 61. PD 3. GT 1-3) Pethikan (18) ana sajrone guritan kanthi iki nuduhake panggunane hiponimi. Makna hiponim dituduhake lumantar ukara kanggo gawe buku sastra: cerkak utawa gurit. Dhata ing ndhuwur nggunakake tembung sing meh padha, cerkak lan gurit disebut uga sastra. Tembung cerkak lan tembung gurit diarani tembung kuwi hiponimi amarga kalorone mujudake perangan saka sastra. Tembung sastra mujudake hipernimi amarga tembung sing umum digunakake uta disebutake. Pethikan (16) sajrone guritan kanthi irah-LUDKDQ LNL nuduhake panggunane rura basa kang bisa dideleng saka pethikan ukara kareben mlebu televisi katon nek isih mbagi rejeki. Saka ukara sing nuduhake ing ndhuwur kasebut tembung panggunaane rura basa yaiku mlebu televisi ditegesi televisi. Mlebu minangka basa sing salah nanging wis dianggep lumrah. Tembung mlebu televisi tegese yaiku shoting neng ngarep kamera saengga bisa ditayangake ing siaran televisi. Nanging yen nggunakake basa sing pener, basa sing duweni teges sanyatane, malah kaangep salah. ·*XULW 6HUDW .RGUDW Struktur Leksikal Dasanama (17) Kandhane manungsa kudu nulis utawa ditulis Mula ora tau leren anggone nulis crita utawa warta (SJTA. KC 61. PD 2. GT 2- 3) Antonimi (19) Rikala semana, isih mudha teruna wis tau dadi wartawan Nganti tuwa ora tau leren gawe tulisan (SJTA. KC 61. PD 1. GT 2-3) Pethikan (19) sajrone guritan kanthi irah-LUDKDQ ·6DQGKDO -HSLW 7DOLQH $EDQJ nuduhake panggunane makna antonim. Ukara rikala semana, isih mudha teruna wis tau dadi wartawan, nganti tuwa ora tau leren gawe tulisan nggunakake tembung kosok balen utawa antonimi. Tembung mudha duweni tembung kosok balen tuwa. Ukara isih mudha teruna wis tau dadi wartawan, nganti tuwa ora tau leren gawe tulisan digunakake panggurit kanggo negesake makna guritan kasebut kanthi cara mbandhingake antarane tembung mudha lan tuwa. Maksud saka ukara kasebut yaiku wong kang dicritakake sajrone guritan wiwit enom nganti tuwa wis duweni kaprigelan ing bab nulis, seneng nulis. Pethikan (17) ana sajrone guritan kanthi iki nuduhake panggunane sinonim. Makna sinonim dituduhake lumantar ukara mula ora tau Endahing Urip Bebrayan Bebrayan mujudake manungsa kang urip bebarengan. Bebrayan diasilake saka anane 9
Endahing Basa lan Endahing Urip Bebrayan sajerone Antologi Guritan Sandhal Jepit Taline Abang pacaturan antar kapentingan padha. Bebrayan ora bisa dipisahake saka kabudayan amarga saben bebrayan mesthi duweni sawijine kabudayan. Soemardjan (sajrone Soekanto & yen Sulistyawati bebrayan mujudake wong urip bebarengan, lan ngasilake kabudayan. indhividhu kang duweni 2014:21) ngandharake kang yen dheweke ngugemi nilai-nilai kabudayan Jawa. saliyane kuwi, Suparta Brata nggawe sendhal jepit kang mujudake sendhale wong kelas ngisor. Bab kasebut nuduhake yen dheweke duweni sipat andhap asor kang mujudake ajining kabudayan Jawa. Sendhal jepit kasebut diwenehi tali werna abang ing srampate supaya beda marang sandhal jepit liyane. Ajining Budaya Jawa sajrone Guritan (20) Sandhal Jepi Taline Abang Dhata (20) guritan kanthi irah-irahan ngenani sawijine wong kang wis kondhang jenenge ing bebrayan. Panjenengane mujudake wong kang seneng ngripta karya sastra. Wong kasebut yaiku almarhum Suparta Brata. Sajrone guritan diceritakake kepriye uripe lan apa pepinginane Suparta Brata nalikane gesang. Nalika isih enom Suparto Brata wis seneng ngripta tulisan, dituduhake lumantar dheweke tau dadi wartawan. Saliyane nulis asiling saka isih wartawan, dituduhake mudha teruna wis tau dadi wartawan. Dheweke uga seneng nulis apa wae. Tulisane ora mung arupa warta wae, nanging uga ngenani crita- crita. lumantar ukara uga guritan ngandharake yen kekarepane Suparta Brata supaya dheweke tetep ana nalika dheweke wis seda ora kalakon kanthi apik. Dituduhake lumantar ukara asmane tetep kalis dipangan jaman. Karyane Suparta Brata wis akeh dilalekake. Jenenge wis ora kondhang maneh kaya nalika isih gesang. Sajrone kasebut Saka guritan kasebut diajab, pamaca bisa duweni sawijine karya, ora mung dadi wong sing maca karya, nanging uga bisa ngripta karya sastra. Amarga karya sastra bakal urip salawase senajan wong kang ngripta wis ora ana. Saliyane iku uga diajab, pamaca bisa duweni rasa andhap asor ing bebrayan, pamaca kudu ngugemi ajining kabudayan Jawa lan dicakake sajrone bebrayan. Ajining Kabudayan Jawa Suparta Brata mujudake wong kang kepengin ngrembakake sawijine karya tulis, dituduhake lumantar ukara wong kang wani udu dhuwit, kanggo nggawe buku sastra: cerkak utawa gurit. Dheweke gelem melu udhu dhuwit yen dhuwit kasebut digunakake kanggo biyaya nggawe buku. Buku kang bakal dimodhali kasebut mujudake buku sastra kang isine bisa cerkak bisa guritan. Dheweke gelem aweh dhuwit marang para panulis kang bakal nerbitake bukune, amarga dheweke duweni lelandhesan yen manungsa sawise ora ana bab kang bakal ditinggalna mung karyane, lan karya kasebut bakal dielingi ing bebrayan, kamangka Suparta Brata akeh nulis amrih nalika dheweke wis ora ana, dheweke panggah dielingi dening liyan amarga karya-karyane wis akeh diweruhi wong ing bebrayan. Kabudayan kang ana sajrone antologi guritan SJTA yaiku kabudayan Jawa, kamangka nilai-nilai kabudayan sing bakal diandharake yaiku nilai-nilai kabudayan ing bebrayan Jawa. Nilai-nilai ing bebrayan Jawa akeh renane, senajan kemampuane manungsa Jawa winates saengga asile kabudayan uga winates, nanging isih diugemi dening masyarakate kanthi saiki. Nilai-nilai kabudyan Jawa antarane yaiku wong Jawa kudu alus, berbudi luhur, alus tingkah lakune, sopan, lemah lembut, lan kudu grapyak (Geertz, 1989:311). (21) Klambine surjan lurik, dicanteli pin gendera Abang putih katon apik, sandhale jepit (SJTA. KC 61. PD 1. GT 4-5) Suparta Brata mujudake wong kang ora kepengin dicap linuwih dening liyan. Dheweke isih tetep ngugemi ajining kabudayan Jawa. bab ana kasebut diandharake pawongan lanang seneng blangkonan. Dheweke isih panggah nggawe blangkon. Blangkon mujudake tutupe sirah sing digawe saka bathik ing sirah. Blangkon mujudake lan digawe perangane Jawa. sandhangan Dheweke seneng nggawe blangkon nuduhake lumantar ukara tradhisional Pethikan (21) guritan kanthi irah-irahan ·6HQGKDO -HSLW 7DOLQH $EDQJ QXGXKDNH pangecake ajining kabudayan Jawa. Kabudayan Jawa kang dicakake sajrone pethikan guritan kasebut yaiku andhap ashor. Andap asor dituduhake lumantar ukara klambine surjan lurik lan sandhale jepit. Klambi surjan lurik kasebut Jawa kang mujudake sandhangane wong nuduhake wong kang alus lan andhap asor. Sandhal jepit uga nuduhake tumindak andhap ashor 10
Endahing Basa lan Endahing Urip Bebrayan sajerone Antologi Guritan Sandhal Jepit Taline Abang Ajining Kabudayan Jawa Eling lan Prihatin (22) Gurit kang dak uri-uri gawe wewalere urip Urip kang sanyatane gur mampir gegojegan (GW. KC 77. PD 6. GT 2-3) manungsa eling lan prihatin sajrone urip. Nalika manungsa duweni rasa eling lan prihatin, saben polahe manungsa bakal nindakake bab sing becik. Tengsoe kepengin kabeh sing urip ing lan prihatin bebrayan duweni sipat eling marang uripe slaras bebarengan. supaya bisa urip Pethikan (22) guritan kanthi irah-irahan kabudayan Jawa kang Jawa. Kabudayan digunakake sajrone pethikan guritan kasebut yaiku eling lan prihatin. Eling lan prihatin kasebut dituduhake lumantar ukara urip kang sanyatane gur mampir gegojegan. Panggunane ukara kasebut minangka pangeling-elinge manungsa, yen urip ing dunya kuwi ana watese. Kabeh manungsa sing urip bakale mati. Digambarake tembung mampir gegojegan, manungsa urip ora bakal salawase, mung sadilut. Eling lan prihatin kudu dicakake pangeling-elinge kanggo ing manungsa yen manungsa bakal bali menyang Gustine. Sawise eling, manungsa kasebut bakal nindakake bab kang becik, ora bakal tumindak liyan. sing bakal ngrugikake dheweke Minangka wong Jawa kang urip ing bebrayan Jawa kasebut ngugemi salah sawijine ajinining kabudayan Jawa yaiku eling lan prihatin, kamangka urip kang tentrem bakal kagayuh. Nalika wong wis ngecakake eling lan prihatin kamangka wong kasebut ngecakake ajining kabudayan Jawa. lumantar bebrayan, lan Dayaning Tetembungan Minangka Dayaning Urip Bebrayan sastra duweni pangaribawa tumrap polahe manungsa. Nalika sajrone karya sastra kasebut ngandharake kahanan kang becik kamangka para pamaca precaya yen tumindak kasebut tumindak becik, banjur pamaca nindakake tumindak kasebut tumrap bebrayan. sastra bisa menehi Pangaribawane karya pangaribawa tumrap manungsa ing bebrayan. Manungsa bisa ngripta karya sastra saperlu menehi pangaribawa marang liyan ngenani bab lan kepengin kang kepengin diandharake dirubah dadi luwih becik kaya kang dikarepake. Karya Dayaning Tembung Minangka Dayaning Urip Bebrayan Rukun Urip rukun mujudake salah sawijine bab kang kepengin digayuh dening wong kang urip sajrone bebrayan. Diarani urip rukun yen wong siji lan sijine sajrone bebrayan duweni tujuwan tartamtu kang kudu dijaga bebarengan. Saliyane iku uga, diarani rukun yen wong sajrone bebrayan duweni sawijine toleransi lan ora padha musuhan, padha njaga siji marang sijine. Idheologine Panggurit Idheologi panggurit mujudake sawijine kategori sing nyakup keyakinan, nilai, konsep ngenani cara kerjane dunya uga kepriye manungsa menehi respon menyang liyan utawa timbal balik menyang liyan lan lingkungane. (24) Umat kang kaya ngono, lali marang Sapadha-padha, lali marang Gusti kang paring rejeki Nguntal dhuwite liyan, dalane saka korupsi (MR. KC 63. PD 4. GT 3-5) (23) Tengsoe Tjahjono Dhata (23) panggurit Tengsoe Tjahjono nggunakake idheologi eling lan prihatin. Eling lan prihatin mujudake salah sawijine ajining kabudayan Jawa kang kudu diugemi sajrone bebrayan Jawa. Tengsoe nggunakake idheologi eling lan prihatin sajrone guritan-guritane saperlu ngelingake liyan supaya duweni prilaku kaya kang dikarepake. Dheweke kepengin manungsa eling marang Gusti, yen apa kang diundhuh diasilake saka apa kang tandur. isine nyritakake Sajrone guritane Tengsoe, kahanane manungsa kang lali marang Gustine. Manungsa ora sadhar yen manungsa sejatine amung lebu sing ora duweni makna. Tengsoe nggunakake idheologi eling lan prihatin supaya Dhata (23) mujudake salah sawijine pethikan antologi guritan SJTA. Pethikan kasebut ngandharake ngenani korupsi kang njupuk duweke liyan. Lumantar ukara saka korupsi nguntal dhuwite diandharake yen korupsi mujudake tumindak njupuk dhuwite liyan. Wong kang korupsi sejatine duweni dhuwit dhewe, nanging isih rumangsa kurang marang dhuwite dhewe, banjur ngrebut dhuwite liyan. Para koruptor kasebut duweni rasa ora puas marang apa kang diduweni lan wong kasebut iri marang liyan, rumangsa yen dheweke duweni saengga kekurangan bab dhuwit. Dhuwit kang dikorupsi kasebut ora diweruhi dhuwite sapa. Yen dhuwit kasebut mujudake dhuwite wong mlarat, sajrone liyan, dalane 11
Endahing Basa lan Endahing Urip Bebrayan sajerone Antologi Guritan Sandhal Jepit Taline Abang kamangka para koruptor kasebut ora duweni rasa nyawiji tumrap bebrayan. Para koruptor luwih dhewe dinimbang kapentingane liyan. Dheweke ora duweni rasa saiba marang liyan kang uripe luwih kurang saka dheweke. Mangan dhuwite liyan nuduhake tumindak ora rukun sajrone bebrayan. Kanggo nuwuhake rasa rukun sajrone urip bebrayan, kamangka kudu ngedohi tumindak ala, yaiku korupsi. Bab kasebut kudu di tindakake saperlu nggayuh endahing urip bebrayan. nengenake kapentingane Wong kang urip sajrone bebrayan kudu rukun marang liyan. Karukunan kasebut ditindakake kanthi cara ora ngrebut duweke liyan sing dudu hake dhewe. Bab kasebut bisa ndadekake rasa ora tentrem sajrone urip. Nalika manungsa korupsi, uripe bakal luwih mulya amarga pikoleh bandha minangka asil njupuk bandhane liyan, nanging sajrone ati duweni rasa lan wedi yen tumindake kasebut was-was diweruhi liyan, banjur ndadekake dheweke isin. Manungsa kudu rukun marang liyan sajrone bebrayan dituduhake kanthi cara ora iri marang liyan. Kudu duweni rasa nyawiji marang liyan. Kudu ngrasa yen apa kang diduweni liyan minangka rejekine liyan, lan melu seneng nalika liyan pikoleh kasenengan. Nalika ana sawijine nandang bebrayan wong kasusahan, uga kudu ngrasa susah, banjur menehi pitulungan tumrap wong kasebut. sajrone kang Sajrone antologi guritan SJTA ana sawijine pethikan ngenani tumindak korupsi. Pethikan kasebut duweni pangaribawa tumrap pamaca yaiku pamaca ora oleh tumindak ala arupa korupsi, kang bisa agawe susahe liyan. Manungsa sajrone bebrayan kudu duweni tumindak becik lan kudu ngugemi ajining tumindak rukun sajrone bebrayan. Nalika manungsa liyan sajrone bebrayan kamangka endahing urip bebrayan bakal kagayuh. tumindak rukun marang PANUTUP Bab bakal kang pungkasan diandharake dudutan kang magepokan karo materi kang di tliti. Dudutan iki kajupuk saka andharan-andharan kang wis diandharake iku uga sajrone bab kang diandharake gegayutan karo panliten iki. iki, sadurunge. Kejaba sawenehe pamrayoga basa. Kaendahane guritan bisa kawawas saka wewujudane basa kang rinakit kanthi apik lan slaras kaya kang manggon sajrone pamilihe tembung supaya ndadekake tembung dadi endah. Panggurit nggunakake tembung kang endah kanggo nyulihi bab kang kepengin diwedharake. Kejaba iku, panggurit uga milih tembung-tembung kang kapaes slaras marang kahanan ing bebrayan kanggo menehi kritik marang liyan sajrone bebrayan. tuwuh nyengkuyung makna isi sajrone antologi guritan Sandhal Jepit Taline Abang awujud piwulngan sajrone urip marang bebrayan. Kanthi nggunakake tembung kang kapaes kanthi becik, ndadekake bab kang diwedhar panggurit krasa duweni mentes. pangaribawa tumrap endahing urip bebrayan. Bab kanggo menehi pangaribawa sajrone antologi guritan Sandhal Jepit Taline Abang arupa polah tingkahe bebrayan kang lali marang Gustine, polah tingkahe bebrayan kang lali marang sapadha- padha lan polahe manungsa kang ngakibatake rugine dhewe. Kaendahane kang ukara ukara Kaendahane kang diwedhar Tembung kang karonce kanthi apik sajrone antologi guritan Sandhal Jepit Taline Abang nuduhake endahing basa, lan endahing urip bebrayan. Endahing basa kang kapacak ing antologi guritan Sandhal Jepit Taline Abang arupa ragam basa (ragam krama, ragam ngoko, ragam campuran Jawa-Inggris, ragam campuran Jawa- Indonesia, ragam campuran Jawa-Arab, ragam dhialek), titi swara (purwakanthi guru swara, purwakanthi guru sastra, purwakanthi guru lagu/lumaksita), tembung saroja, tembung rangkep (dwilingga, dwilingga salin swara, dwiwasana, dwiwasana) rura basa, lan struktur hiponimi, antonimi). Endahing urip bebrayan kang kapacak sajrone antologi guritan Sandhal Jepit Taline Abang yaiku ajining kabudayan Jawa (andhap asor, nriman, sabar lan ikhlas, budi luhur, kurmat marang liyan kang duweni drajat luwih dhuwur,uga yakin yen ana suwarga lan neraka). Panganggone tembung kang karoncek kanthi apik, slaras lan trep marang kabudayan lan bisa nambahi wujud endahing basa endahing urip bebrayan sajrone antologi guritan Sandhal Jepit Taline Abang. tembung entar, leksikal (dasanama, Dudutan Pamrayoga Antologi guritan Sandhal Jepit Taline Abang mujudake sawijine karya sastra kang diripta dening Paguyuban Pengarang sastra Jawa Surabaya kanthi nengenake kaendahane ngrembag saperangan sapek endahing basa lan endahing urip bebrayan sajrone antologi guritan Sandhal Jepit Taline Abang. panliten iki isih adoh saka Panliten iki mung 12
Endahing Basa lan Endahing Urip Bebrayan sajerone Antologi Guritan Sandhal Jepit Taline Abang kang kasampurnan. Aspek-aspek gegayutan marang endahing basa lan endahing urip bebrayan isih durung kabedhah kanthi rowa. Mula, preli dianakake panliten kang lan mirunggan babagan liyane endahing basa endahing urip bebrayan sajrone antologi guritan Sandhal Jepit Taline Abang kanthi luwih njlimet. __________. 1960. Ngrengrengan Kasusastran KAPUSTAKAN Aminuddin. 1995. Stilistika: Pengantar Memahami Bahasa dalam Karya Sastra. Semarang: IKIP Semarang Press DJawa. Yogyakarta: Hien Hoo Kang __________. 1987. Paramasastra Jawa. Surabaya: Citra Jaya Murti Arikunto, Suharsimi. 2010. Prosedur Penelitian Suatu Pendekatan Praktik. Jakarta: Rineka Cipta Pradopo, Rachmat Djoko. 2012. Pengkajian puisi. Yogyakarta: Gajah Mada University Press Endraswara, Suwardi. 2013. Metodologi Penelitian Sastra: Epistemologi, Model, Teori dan Aplikasi. Yogyakarta: CAPS Ratna, Nyoman Kutha. 2009. Stilistika: kajian budaya. puitika Yogyakarta: Pustaka Pelajar bahasa, sastra, dan Ras, J. J. 1985. Bunga Rampai Sastra Jawa Mutakhir. Faruk. 2012. Metode Penelitian Sastra: Sebuah Penjelajahan Awal. Yogyakarta: Pustaka Pelajar _______. 2014. Pengantar Sosiologi Sastra. Jakarta: grafitipers Sasangka, Sry Satriya Tjatur Wisnu. 2011. Paramasastra Gagrag Anyar Basa Jawa. Jakarta: Yayasan Paramalingua Yogyakarta: Pustaka Pelajar Geertz, Clifford. 1989. Abangan, Santri, Priyayi Jakarta: Dalam Masyarakat Pustaka Jaya Jawa. Siswantoro. 2010. Metode Penelitian Sastra: Analisis Struktur Puisi. Yogyakarta: Pustaka Pelajar Geertz, Hildred. 1983. Keluarga Jawa. Jakarta: PT Temprint Soekanto, Soerjono & Sulistyawati. 2014. Sosiologi Suatu PT Pengantar. Rajagrafindo Persada Jakarta: Hutomo, Suripan Sadi. 1975. Telaah kasusastraan Jawa Modern. Surabaya: Pusat Bahasa Sudaryanto. 1993. Metode dan Aneka Teknik Analisis Bahasa. Yogyakarta: Duta Wacana University Keraf, Gorys. 2010. Diksi dan gaya Bahasa. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama Sugiyono. 2015. Metode Penelitian Kuantitatif, Kualitatif lan R&D. Bandung: Alfabeta Koentjaraningrat. 1994. Kebudayaan Jawa. Jakarta: Balai Pustaka Nurgiyantoro, Burhan. 2013. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gajah Mada University Press __________. 2014. Stilistika. Yogyakarta: Gajah Surabaya, Paguyuban Pengarang Sastra Jawa. Jepit Taline Abang. 2016. Sandhal Surabaya: Satu Kata book@art Publisher Suwarni, dkk. 2016. Sastra Jawa Klasik: Antara Kreasi dan Adaptasi. Surabaya: Bintang Surabaya Mada University Press Wellek, Rene dan Warren, Austin. 2014. Teori Kasusastran. Jakarta: Gramedia Padmosoekotjo, S. ____. Ngrengrengan Kasusastran DJawa. Jogjakarta: Hien Hoo Sing Verhaar, J.W.M. 2012. Asas-asas Linguistik Umum. Yogyakarta: Gajah Mada University Press __________. 1953. Ngrengrengan Kasusastran DJawa. Jogjakarta: Penerbitan Soejadi Jogjakarta 13
Endahing Basa lan Endahing Urip Bebrayan sajerone Antologi Guritan Sandhal Jepit Taline Abang Wikipedia.____. Basa Arekan, (online), Wikipedia.____. Puisi, (online), n, diakses 8 Oktober 2017) diakses 8 Oktober 2017) Wikipedia.____. Purwakanthi, akanthi, diakses 17 Maret 2017) (online), Wikipedia.____. (online), Saloka, ka, diakses 2 April 2017) Wikipedia.____. (online), m_bahasa, diakses 17 Maret 2017) Ragam Bahasa, Wikipedia.____. Pepindhan, ndhan, diakses 1 April 2017) (online), Mitchell sajrone Kompasiana. 2014. Ideoligi (online), Penulis -dan- diakses tanggal 19 November 2017) Wikipedia.____. Tembung Saroja, (online), bungSaroja, diakses 2 April 2017) Mark sajrone Septiyanika. 2012. Ideologi dan (online), Sastra diakses tanggal 19 November 2017) Wikipedia.____. (online), Paribasan, asan, diakses 2 April 2017) 14