DAMEL MEDIA PASINAON KAMUS BUKU WUCALAN BASA JAWI KANTHI NGGINAKAKEN APLIKASI ADOBE FLASH PROFESSIONAL CS5 TUMRAP SISWA SMAN 1 KASIHAN KELAS X SEMESTER JANGKEP SKRIPSI Kaaturaken dhateng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta Kinarya jejangkep saperangan sarat nggayuh Gelar Sarjana Pendidikan Bahasa Jawa Dening: Dewi Pangestu Said NIM 09205241008 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2013
ii NIP 19830502 200912 2 003 PASARUJUKAN Skripsi kanthi irah-irahan Damel Media Pasinaon Kamus Buku Wucalan Basa Jawi kanthi Ngginakaken Aplikasi Adobe Flash Professional CS5 tumrap Siswa SMAN 1 Kasihan Kelas X Semester Jangkep menika saged dipunuji awit sampun pikantuk palilah dening pembimbing. Yogyakarta, Oktober 2013 Yogyakarta, Oktober 2013 Pembimbing I, Pembimbing II, Avi Meilawati, S. Pd., M. A.
PANGESAHAN Skripsi kanthi irah-irahan Damel Media Pasinaon Kamus Buku Wucalan Basa Jawi kanthi Ngginakaken Aplikasi Adobe Flash Professional CS5 tumrap Siswa SMAN 1 Kasihan Kelas X Semester Jangkep menika sampun dipunandharaken ing pendadaran wonten sangajengipun Dewan Penguji nalika tanggal 31 Oktober 2013 saha dipuntetepaken lulus. Fakultas Bahasa dan Seni iii
iv WEDHARAN Ingkang tapak asma wonten ing ngandhap menika, kula: Nama : Dewi Pangestu Said NIM : 09205241008 Program Studi : Pendidikan Bahasa Jawa Fakultas : Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ngandharaken bilih karya ilmiah menika kula piyambak ingkang damel. Miturut pangertosan kula, karya ilmiah kanthi wos wonten ing skripsi menika dereng nate dipunserat dening tiyang sanes, kajawi bab-bab tartamtu ingkang kula pethil minangka acuan, adhedhasar tata cara saha etika umum anggenipun nyerat skripsi. Menawi kasunyatanipun kabukten bilih wedharan menika boten leres, menika dados tanggel jawab panyerat piyambak. Yogyakarta, 21 Oktober 2013 Panyerat, Dewi Pangestu Said
v SESANTI "Aja ndeleng saka cilike luputmu, delengna sapa Gusti Kang Maha Agung sing mbok tentang." (Bilal bin Sa'ad) "Iman iku kaperang dadi loro, separo ana ing sabar lan separo ana ing syukur." (HR. Al-Baihaqi) Seimbang. Urip iku mung sepisan. Menawa dilakoni kanthi becik, sepisan wis cukup.
vi PISUNGSUNG Kanthi raos syukur dhumateng Gusti Allah SWT. karya ilmiah menika kula pisungsungaken dhateng: Bapak Agus Asmaji saha Ibu Sri Lestari minangka tiyang sepuhipun panulis ingkang boten nate putus anggenipun nresnani, nuladhani, nyengkuyung, saha paring pandonga kangge panulis.
vii PRAWACANA Puji syukur konjuk ngarsanipun Gusti Allah SWT ingkang sampun tetela tanpa wilangan anggenipun paring rahmat saha hidayahipun saengga panyerat saged nyerat skripsi kanthi irah-irahan "Damel Media Pasinaon Kamus Buku Wucalan Basa Jawi kanthi Ngginakaken Aplikasi Adobe Flash Professional CS5 tumrap Siswa SMAN 1 Kasihan Kelas X Semester Jangkep" menika. Skripsi menika dipunserat supados saged nambah khasanah media pasinaon mliginipun kangge ningkataken panguwaosipun materi dening para siswa. Kala-kala panyerat kangelan anggenipun nyerat skripsi menika. Saking panyengkuyung kathah pihak, panyerat saged nglampahi kanthi langkung lancar, mila panyerat ngaturaken agenging panuwun kagem. 1. Bapak Prof. Dr. Zamzani, minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni ingkang sampun paring idin nglajengaken skripsi. 2. Bapak Dr. Suwardi, M. Hum. minangka Ketua Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring idin nglajengaken skripsi. 3. Ibu Prof. Dr. Endang Nurhayati, M. Hum. minangka Pembimbing Akademik saha pembimbing skripsi I ingkang tansah sabar maringi bimbingan dhateng panyerat nalika kuliah saha nyerat skripsi. 4. Ibu Avi Meilawati S.Pd, MA. minangka pembimbing skripsi II ingkang tansah sabar maringi bimbingan dhateng panyerat. 5. Bapak Ibu Dosen Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring mawarni-warni kawruh ingkang murakabi tumrap panyerat. 6. Bapak Prof. Dr. Suwarna, M. Pd. ingkang sampun paring validasi babagan materi wonten ing media pasinao kamus buku wucalan basa Jawi. 7. Bapak Drs. Herman Dwi Surjono, M. Sc., M. T., Ph. D. ingkang sampun paring validasi media pasinao kamus buku wucalan basa Jawi. 8. Dewan penguji sadangunipun Ujian Tugas Akhir Skripsi ingkang sampun paring pitedah saengga anggen kula damel skripsi saha ujian saged katampi.
9. Bapak Kepala SMA Negeri 1 Kasihan ingkang paring idin panaliten dhateng panyerat. 10. Ibu Fitriyani Astuti, S.Pd saha Bapak Dadang Wijanarto minangka guru ing SMA Negeri 1 Kasihan ingkang paring pambiyantu nalika panaliten. 11. Bapak saha Ibu ingkang sampun paring panyengkuyung kaliyan donga tumrap panyerat. 12. Mbak Dyah, Dik Agung, Dik Rohmat, saha Dik Soleh minangka kadangipun panyerat ingkang sami kompak paring panyurung dhateng panyerat. 13. Kanca-kanca kontrakan 648 Iromejan (Roza, Rita, Warih, Dije, Bela) ingkang sampun panulis anggep kadang, paring panyurung dhateng panyerat 14. Kanca-kanca dolan ) ingkang sami kompak, paring panyurung dhateng panyerat. 15. Kanca-kanca Pendidikan Bahasa Jawa sarta sadaya pihak ingkang boten saged kula sebataken sadaya ingkang sampun paring donga saha panjurung tumrap panyerat saengga skripsi menika saged kaimpun. Panyerat rumaos bilih boten wonten ingkang sampurna ing donya menika. Bab menika amargi elmi panyerat ingkang winates. Mila, panyerat boten ewet pekewet mbikak wiyaripun wekdal kagem sedaya pihak supados paring panyaruwe utawi pamrayogi kangge ndandani skripsi menika. Wasana kanthi raos andhap asor panyerat gadhah pangajap mugi-mugi skripsi menika saged murakabi tumrap pamaos saha panyerat. Yogyakarta, 21 Oktober 2013 Panyerat, Dewi Pangestu Said viii
ix WOSING ISI kaca IRAH-IRAHAN ... i PASARUJUKAN ... ii PANGESAHAN ... iii WEDHARAN ... iv SESANTI ... v PISUNGSUNG ... vi PRAWACANA ... vii WOSING ISI ... ix DAFTAR TABEL... xiii DAFTAR LAMPIRAN ... xv SARINING PANALITEN ... xvi BAB I PURWAKA A. Dhasaripun Panaliten ... 1 B. Underanipun Perkawis ... 7 C. Watesipun Perkawis ... 7 D. Wosipun Perkawis ... 8 E. Ancasipun Panaliten ... 8 F. Paedah Panaliten ... 8 G. Watesipun Istilah ... 9 BAB II GEGARAN TEORI A. Deskripsi Teoritik 1. Media Pasinaon ... 10 a. Pangertosan Media Pasinaon ... 10
x b. Paedah Media ... 13 c. Klasifikasi Media Pasinaon ... 15 d. Kriteria Anggenipun Milih Media Pasinaon ... 20 2. Damel Media Pasinaon ... 25 3. Media Kamus Buku Wucalan Basa Jawi ... 35 a. Kamus Buku Wucalan ... 35 b. Media Berbasis Komputer ... 36 c. Adobe Flash Professional CS5 ... 37 d. Kamus Buku Wucalan Basa Jawi Elektronik ... 39 4. Tinjauan Mulang Basa Jawi tanpa Ngginakaken Media Pasinaon Kamus Pelajar Basa Jawi Elektronik ... 41 B. Panaliten ingkang Jumbuh ... 43 C. Nalaripun Panaliten ... 45 BAB III METODE PANALITEN A. Jinisipun Panaliten ... 47 B. Subjek saha Objek Panaliten ... 48 C. Prosedur Anggenipun Naliti ... 48 1. Tahap Analisi Kabetahan ... 50 a. Identifikasi Kabetahan ... 50 b. Ngrumusaken ancasipun materi ... 51 c. Ngrumusaken Butir-Butir Materi ... 51 d. Ngrumusaken Pirantos Kangge Ngukur Suksesipun Media... 52 2. Tahap Damel Rantaman Media Pasinaon ... 52 3. Tahap Mekaraken Media Pasinaon ... 57 4. Tahap Validasi saha Nguji Media Pasinaon ... 58 D. Pambijinipun Produk ... 59 1. Rantaman Anggenipun mbiji ... 59 2. Jinisipun Data... 59 a. Data Kualitatif ... 59 b. Data Kuantitatif ... 60
xi E. Instrumen Anggenipun Ngempalaken Data ... 61 1. Instrumen Anggenipun Mbiji Kualitas Media ... 61 a. Dosen Ahli Media ... 61 b. Dosen Ahli Materi ... 62 c. Guru Basa Jawi ... 63 2. Instrumen Anggenipun Mbiji Tanggepan Siswa ... 64 F. Teknik Analisis Data... 65 1. Ngowahi Biji Kategori ... 66 2. Ngetang Persentase Pasarujukan Media ... 66 BAB IV ASIL PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asil Panaliten ... 68 1. Tahap Analisis ... 68 2. Tahap Damel Rantaman Media Pasinaon ... 69 3. Tahap Mekaraken Media Pasinaon ... 70 4. Tahap Validasi saha Nguji Media Pasinaon ... 70 a. Validasi Dosen Ahli Media ... 71 b. Validasi Dosen Ahli Materi ... 84 c. Validasi Guru Basa Jawi ... 95 d. Panguji ingkang Winates dening Para Siswa ... 105 B. Revisi Media Pasinaon ... 111 1. Dosen Ahli Media ... 111 2. Dosen Ahli Materi ... 113 3. Guru Basa Jawi ... 117 C. Damel Pungkasan Media Pasinaon ... 119 D. Langkung Kirangipun Media Pasinaon Kamus Buku Wucalan Basa Jawi ... 122 BAB V PANUTUP A. Dudutan... 125
xii B. Implikasi ... 126 C. Pamrayogi ... 126 KAPUSTAKAN ... 128 LAMPIRAN ... 130
xiii DAFTAR TABEL kaca Tabel 1: Panglumpukan media miturut Gagne (1916: 176-177) ... 17 Tabel 2: Naskah media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi ... 53 Tabel 3: Kisi-kisi pambijinipun dosen ahli media ... 62 Tabel 4: Kisi-kisi pambijinipun dosen ahli materi ... 62 Tabel 5: Kisi-kisi pambijinipun guru basa Jawi... 63 Tabel 6: Instrumen Anggenipun Mbiji Tanggepanipun Siswa... 64 Tabel 7: Kategori Pambijinipun Kualitas Media Pasinaon ... 66 Tabel 8: Kategori Pambijinipun Tanggepan Siswa ... 67 Tabel 9: Asil validasi I kualitas media pasinaon dening ahli media ing bab tampilan ... 71 Tabel 10: Asil validasi II kualitas media pasinaon dening ahli media ing bab tampilan ... 72 Tabel 11: Asil validasi I kualitas media pasinaon dening ahli media ing bab pemrograman ... 73 Tabel 12: Asil validasi II kualitas media pasinaon dening ahli media ing bab pemrograman ... 73 Tabel 13: Asil pambijinipun dosen ahli media tahap I saha tahap II ... 74 Tabel 14: Asil validasi I kualitas media pasinaon dening ahli materi ing bab piwulangan ... 84 Tabel 15: Asil validasi II kualitas media pasinaon dening ahli materi ing bab piwulangan ... 84 Tabel 16: Asil validasi I kualitas media pasinaon dening ahli materi ing bab leresipun isi ... 85 Tabel 17: Asil validasi II kualitas media pasinaon dening ahli materi ing bab leresipun isi ... 86
xiv Tabel 18: Asil pambijinipun dosen ahli materi tahap I saha tahap II ... 87 Tabel 19: Asil validasi guru basa Jawi wonten ing bab panganggenipun materi ... 95 Tabel 20: Asil validasi guru basa Jawi wonten ing bab tampilan ... 95 Tabel 21: Asil validasi guru basa Jawi wonten ing bab gladhen/ evaluasi ... 96 Tabel 22: Asil pambijinipun guru basa Jawi ... 96 Tabel 23: Tanggepan siswa babagan panganggenipun media... 105 Tabel 24: Tanggepan siswa babagan kemandirian ... 106 Tabel 25: Tanggepan siswa babagan penyajian media ... 107 Tabel 26: Biji siswa saking mangsuli gladhen ... 108 Tabel 27: Ketuntasan Siswa nalika mangsuli gladhen ... 109 Tabel 28: Asil pungkasan pambijinipun kualitas media pasinaon saha tanggepan siswa babagan media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi ... 120
xv DAFTAR LAMPIRAN Lampiran 1 1. Kurikulum Pasinaon Basa Jawi ... 130 2. Rencana Pelaksanaan Pembelajaran (RPP) ... 133 Lampiran 2 1. Flowchart Media Pasinaon ... 145 2. Naskah Media Pasinaon... 146 3. Isi kamus ... 151 4. Cara Ngginakaken Media Pasinaon ... 179 5. Tampilan Media Pasinaon Kamus Buku Wucalan Basa Jawi ... 183 Lampiran 3 1. Asil Pambijinipun Dosen Ahli Media ... 186 2. Asil Pambijinipun Dosen Ahli Materi ... 190 3. Asil Pambijinipun Guru Bahasa Jawi ... 194 4. Asil Pambijinipun Tanggepan Siswa ... 197 5. Tabel Asil Tanggepan Siswa saking Sedaya Aspek ... 285 Lampiran 4 1. Serat Pasarujukan Nglampahi Panaliten ... 287 2. Serat Ijin Panaliten saking Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ... 288 3. Serat Ijin Panaliten saking Fakultas Bahasa dan Seni ... 289 4. Serat Ijin Panaliten saking SETDA ... 290 5. Serat Ijin Panaliten saking BAPPEDA ... 291 6. Serat Ijin Panaliten saking SMAN 1 Kasihan ... 292 7. Dokumentasi Panaliten ... 293
xvi DAMEL MEDIA PASINAON KAMUS BUKU WUCALAN BASA JAWI KANTHI NGGINAKAKEN APLIKASI ADOBE FLASH PROFESSIONAL CS5 TUMRAP SISWA SMAN 1 KASIHAN KELAS X SEMESTER JANGKEP Dening: Dewi Pangestu Said NIM 09205241008 SARINING PANALITEN Panaliten menika dipunlampahi kanthi ancas supados saged ngindhakaken panguwaosipun tetembungan basa Jawi siswa kelas X ing SMAN 1 Kasihan ngginakaken media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi elektronik saengga anggenipun sinau basa Jawi saged kalampahan kanthi langkung efektif. Ancas sanesipun inggih menika supados media ingkang dipundamel saged dados panyurung siswa anggenipun sinau basa Jawi. Panaliten menika kalebet panaliten Research and Development (R&D). Panaliten ingkang dipunlampahi inggih menika damel media pasinaon kanthi wujud kamus buku wucalan elektronik kangge siswa kelas X semester jangkep wonten ing SMAN 1 Kasihan. Media pasinaon ingkang sampun dipundamel dipunuji dening dosen ahli media saha dosen ahli materi kanthi cara ngawontenaken validasi supados saged dipuntingali layak utawi mbotenipun media pasinaon menika. Teknik anggenipun ngempalaken data inggih menika ngginakaken angket ingkang sampun dipuncawisaken. Teknik anggenipun nganalisis data wonten ing panaliten menika ngginakaken analisis deskriptif. Asiling panaliten inggih menika: Sepisan, tahap damel media pasinaon menika kaperang dados gangsal, inggih menika (1) tahap analisis; (2) tahap damel rantaman media pasinaon; (3) tahap mekaraken media pasinaon; (4) tahap validasi; (5) tahap evaluasi. Kaping kalih, pambijinipun kualitas media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi saking validasi ingkang sampun kalampahan inggih menika (1) asil validasi dening ahli media kagolong wonten ing kategori "sae sanget" kanthi persentase 84,4%; (2) asil validasi dening ahli materi kagolong wonten ing kategori "sae sanget" kanthi persentase 84,3%; (3) Pambijinipun guru basa Jawi kagolong wonten ing kategori "sae" kanthi persentase 78,8%; (4) tahap ujicoba siwa kelas X kagolong wonten ing kategori "sarujuk sanget" kanthi persentase 87%. Kaping tiga, 82,8% siswa bijinipun gladhen langkung tinimbang KKM. Saking biji ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi ingkang dipunmekaraken layak dipunginakaken kangge sinau siswa kelas X semester jangkep.
1 BAB I PURWAKA A. Dhasaripun Panaliten Saben tiyang sampun tamtu nglampahi proses nambah ing elmi ingkang kawastanan sinau supados saged nambah kualitas anggenipun gesang wonten ing donya. Sinau saged dipunlampahi kanthi ngawontenaken interaksi langsung wonten ing masyarakat utawi kanthi ngawontenaken interaksi lumantar sekolah. Proses sinau lumatar sekolah ingkang kalampahan dipunajab supados kabetahanipun saben tiyang babagan elmi saged dipuntampi kanthi sae. Wonten ing bab pendidikan Indonesia, saben provinsi gadhah otonomi piyambak anggenipun ngolah pendidikan sauger boten nyimpang saking paugeran utami. Salah satunggalipun pasinaon ingkang dipunwulangaken miturut tata provinsi inggih menika pasinaon basa dhaerah. Pamulangipun basa dhaerah sampun tamtu beda antawisipun dhaerah satunggal lan sanesipun. Pasinaon basa dhaerah ingkang dipunwulangaken wonten ing dhaerah Ngayogyakarta, Jawa sisih Tengah, saha Jawa sisih Wetan inggih menika Basa Jawi. Pasinaon basa Jawi dipunwulangaken amargi basa minangka pirantos sesrawungan kangge nglantaraken gagasan, raos, saha elmi kangge tiyang sanes. Boten wonten elmi ingkang saged dipundum tanpa ngginakaken basa, kalebet ugi menawi badhe ngadum elmi basa. Kejawi menika, ancasipun sinau basa Jawi mliginipun kangge nguri-uri basa lokal ingkang kawastanan basa ibu saha budaya lokal ingkang ngandhut pitedah luhur supados boten ical kagerus ing jaman.
2 Tiyang Jawi wonten ing jaman samenika kathah ingkang kangelan ngginakaken basa Jawi amargi boten nguwaosi tembung-tembung Jawi. Pangertosan ing bab tetembungan Jawi sejatosipun dados salah satunggalipun perkawis ingkang njalari siswa kathah ingkang kangelan anggenipun ngginakaken basa Jawi. Tiyang saking papan sanes kathah ingkang mlebet dhateng tlatah Jawi ndadosaken siswa langkung asring ngginakaken basa Indonesia wonten ing pasrawungan saben dinten supados saged njumbuhaken basanipun kaliyan tiyang saking tlatah sanes ingkang boten mangertos basa Jawi. SMAN 1 Kasihan minangka salah satunggalipun instansi pendidikan wonten ing dhaerah Bantul tumut nglestantunaken basa Jawi. Pasinaon basa Jawi wonten ing kelas dados salah satunggalipun cara ingkang dipunginakaken. Pirantos sinau ingkang kagolong pepak wonten ing sekolah kasebat saged dipunginakaken guru saha siswa satemah saged langkung gampil materi pasinaon dipuntampi dening siswa. Panganggenipun pirantos sinau kalawau sampun dipuncawisaken wonten ing saben kelas satemah siswa saha guru saged ngginakaken ing sawekdal-wekdal, bab menika tamtu kemawon mbiyantu sanget anggenipun mulang amargi materi saged langsung dipunparingaken siswa tanpa nelasaken wekdal. Saben kelas wonten ing SMAN 1 Kasihan pikantuk jadwal sinau basa Jawi wonten kelas namung setunggal jam pasinaon. Kadadosan ingkang kados menika tamtu kemawon sampun dipuntimbang kanthi mateng. Paugeran saking Dinas Pendidikan ingkang majibaken pasinaon basa Jawi namung kalampahan setunggal jam pasinaon kemawon, cacahipun pasinaon wonten sekolah ingkang kathah, saha
3 guru basa Jawi ingkang namung setunggal kemawon minangka sebabipun. Sanajan kados makaten, kagiyatan wonten ing njawi kelas ingkang gayut kaliyan basa Jawi ugi dipungatosaken dening sekolah, kadosta nyawisaken wadhah kangge sinau budaya Jawi, ngawontenaken mading basa Jawi, lan sapiturutipun. Pasinaon basa Jawi wonten ing SMAN 1 Kasihan dipunlampahi wiwit saking kelas X dumugi kelas XII. Sinau basa Jawi kedahipun urut, dipungatosaken saking wiwitan dumugi pungkasan anggenipun sekolah. Sinau basa Jawi wonten ing kelas X minangka dhasar anggenipun sinau materi basa Jawi salajengipun saengga kedah dipungatosaken langkung kathah. Panguwaosipun materi kelas X ingkang kirang saged dadosaken materi wonten ing kelas salajengipun boten saged dipuntampi kanthi sae. Panguwaosipun tembung-tembung basa Jawi minangka salah setunggalipun bab ingkang ageng dayanipun wonten ing kagiyatan sinau satemah kedah dipungatosaken saking wiwitan. Panguwaosipun tembung-tembung menika mliginipun saged dipunraosaken dayanipun wonten ing katrampilan maos. Materi pasinaon basa Jawi kathah ingkang sinerat wonten ing buku. Bab menika dipunlampahi supados nggampilaken guru anggenipun mulang basa Jawi saha materi kasebut saged dipunsinau piyambak wonten ing griya dening siswa. Siswa ingkang boten nguwaosi tembung-tembung basa Jawi saged kangelan anggenipun nangkep materi wonten ing buku ingkang dipunginakaken kangge sinau. Panguwaosipun tembung-tembung basa Jawi ingkang kirang saged ndadosaken siswa klentu anggenipun negesi panemu, gagasan saha pawartos
." "Jaman biyen pagelaran wayang wong digelar suwene nganti patang dina, wiwit jam nem esuk tekan jam sepuluh wengi mapan 4 ingkang sejatosipun dipunkajengaken pamicara utawi panyerat. Kahanan ingkang kados menika saged ndadosaken siswa pikantuk elmi ingkang klentu. Kathahipun siswa ingkang boten nguwaosi tetembungan basa Jawi, salah setunggalipun amargi basa Jawi sampun awis-awis dipunginakaken wonten ing pasrawungan saben dinten. Wonten ing lingkungan sekolah, kadadeyan kados menika saged dipuntingali nalika siswa dipundhawuhi maos waosan ingkang ngginaken basa Jawi. Siswa kathah ingkang kangelan anggenipun negesi tembung-tembung wonten ing waosan ingkang ngginakaken basa Jawi, kamangka waosan kalawau ngginakaken basa ingkang limrah kemawon kadosta tembung midhangetake, ature, duka, mapan, lan sapiturutipun kados wonten ing ukara menika (Astuti, 2012). "Sawuse midhangetake ing Bangsal Kencana." Wigatosipun panguwaosan basa Jawi dening para siswa njalari dipunbetahaken sawetawis media ingkang efektif kangge mbiyantu siswa sinau basa Jawi, mliginipun media ingkang saged nyengkuyung anggenipun mindhakaken panguwaosipun tetembungan basa Jawi. Media ingkang dipunginakaken tamtu kemawon kedah jumbuh kaliyan materi ingkang dipunwulangaken, gampil anggenipun ngginakaken, lan sapiturutipun. Kanthi ngginakaken media dipunajab siswa saged sinau langkung gampil. Salah satunggalipun media ingkang saged dipunginakaken kangge mindhakaken panguwaosipun tembung-tembung Jawi inggih menika kamus buku ature para Dewa, nuli Sang Hyang Jagadnata ing samodra nawung duka
5 wucalan basa Jawi elektronik. Kamus menika minangka pamekaran saking kamus-kamus elektronik ingkang sampun wonten, kadosta kamus bilingual Indonesia-Inggris, Jawa-Indonesia, lan sapiturutipun. Kamus buku wucalan basa Jawi elektronik dipundamel kanthi migatosaken kabetahan para siswa. Boten beda tebih kaliyan kamus ingkang sampun wonten, kamus menika saged madosi tembung-tembung ingkang boten dipunmangertos lajeng tegesipun tembung ingkang dipunpadosi saged medal wonten kelir. Media pasinaon kamus buku palajaran basa Jawi dipundamel kanthi ngemot materi-materi ingkang dipunsinau wonten ing pasinaon basa Jawi siswa kelas X SMA semester jangkep. Kanthi ngginakaken Media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi panguwaosipun tembung-tembung Jawi siswa dipunajab saged mindhak, mliginipun kangge sinau basa Jawi wonten ing standar kompetenasi maos. Materi-materi ingkang dipunwulangaken wonten ing pasinaon kathah ingkang sinerat wonten ing buku pasinaon supados saged dipunginakaken siswa kangge sinau wonten sekolah utawi wonten griya. Materi ingkang sinerat kalawau boten saged dipuntampi dening siswa kanthi sae menawi siswa taksih kangelan anggenipun negesi tembung-tembungipun wonten buku, bab menika ingkang dados dhasar anggenipun damel media menika. Kanthi ngginakaken media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi dipunajab anggenipun sinau saged lancar. Supados jumbuh kalihan materi ingkang dipunwulangaken wonten ing pasinaon basa Jawi, aplikasi menika dipundamel kanthi ngempalaken data saking buku-buku ingkang dipunginakaken siswa wonten ing pasinaon basa Jawi lajeng
6 dipuntambah tembung-tembung Jawi sanesipun saengga isi kamus menika saged kathah. Kamus menika minangka kamus eka bahasa, tembung-tembung ingkang dipunpadosi dipuntegesi kanthi ngginakaken basa Jawi ugi, kanthi tembung-tembung ingkang langkung gampil dipunmangertos, inggih menika tembung-tembung ngokonipun. Tegesipun tembung kanthi ngginakaken basa Jawi ugi dipunajab siswa langkung asring manggihi tembung-tembung Jawi. Pirantos ingkang dipunginakaken kangge aplikasi kamus buku wucalan basa Jawi elektronik inggih menika kanthi wujud handphone (HP). Majengipun jaman ndadosaken pirantos HP dipunbetahaken sanget kangge pirantos sesrawungan lan sapiturutipun. HP dados pirantos ingkang njamur wonten ing sedaya kalangan, meh sedaya tiyang gadhah HP, kalebet ugi siswa sekolah. Gampilipun manggihi siswa ingkang gadhah HP ndadosaken panaliti kepingin manfaataken pirantos kasebut supados langkung migunani wonten ing bab pendidikan. Media kamus buku wucalan basa Jawi elektronik dipundamel ngginakaken aplikasi Adobe Flash Professional CS5. Aplikasi menika dipunginakaken amargi dipunjumbuhaken kalihan kebetahan anggenipun damel aplikasi kamus buku wucalan basa Jawi elektronik. Aplikasi Adobe Flash Professional CS5 minangka salah setunggalipun aplikasi kangge damel aplikasi enggal ingkang saged dipunlampahaken wonten ing pirantos micro device saha mainframe. Pirantos ingkang ndhukung kangge nglampahaken aplikasi menika kathah sanget. Aplikasi menika saged dipunlampahaken wonten ing pirantos HP ingkang wonten flashplayer saha SmartSwf kadosta HP (pirantos micro device) ingkang basisipun
7 Android, Blackberry, saha iOS. Aplikasi menika ugi saged dipunginakaken wonten ing pirantos mainframe kadosta komputer saha laptop saengga siswa ingkang boten saged ngginakaken aplikasi menika wonten HP saged ngginakaken wonten ing komputer. Adhedhasar saking dhasaring panaliten ingkang sampun dipunandhraken, panaliti mendhet judul "Damel Media Pasinaon Kamus Buku Wucalan Basa Jawi kanthi Ngginakaken Aplikasi Adobe Flash Professional CS5 tumrap Siswa SMAN 1 Kasihan Kelas X Semester Jangkep". B. Underanipun Perkawis Saking dhasaripun panaliten ingkang sampun dipunandharaken ing inggil menika, saged kapetil perkawis inggih menika, 1. prelunipun panyurung tumrap siswa sinau basa Jawi mliginipun sinau vocabulary basa Jawi, 2. prelunipun media pasinaon basa Jawi kangge sinau vocabulary basa Jawi, 3. media pasinaon kamus basa Jawi elektronik saged mindhakaken panyurungipun siswa anggenipun sinau basa Jawa. C. Watesanipun Perkawis Watesipun perkawis dipunbetahaken sanget wonten ing panaliten supados panaliten ingkang badhe dipunlampahi boten nyimpang saking intinipun perkawis ingkang badhe dipunrembag. Watesan saking perkawis ingkang dipuntaliti inggih menika ngrembag cara mindhakaken panguwaosipun tetembungan basa Jawi siswa kelas X wonten ing SMA N 1 Kasihan kanthi fokus perkawisipun inggih
8 menika damel media kangge mindhakaken panguwaosipun tetembungan basa Jawi siswa kelas X wonten ing SMA N 1 Kasihan. D. Wosipun Perkawis Saking watesipun perkawis ingkang sampun dipunandhraken, saged dipundamel saringan perkawis kados pundi anggenipun damel media pasinaon ingkang trep kangge ngindhakaken panguwaosipun tetembungan basa Jawi siswa kelas X wonten ing SMAN 1 Kasihan ngginakaken aplikasi Adobe Flash Professional CS5? E. Ancasipun Panaliten Panaliten menika gadhah ancas saged ngindhakaken cacahing tetembungan basa Jawi ingkang dipunkuwaosi siswa kelas X ing SMAN 1 Kasihan kanthi ngginakaken media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi elektronik. Bab menika dipunlampahi supados anggenipun sinau basa Jawi saged kalampahan kanthi langkung efektif. Ancas sanesipun inggih menika supados media ingkang dipundamel saged dados panyurung siswa anggenipun sinau basa Jawi. F. Paedahipun Panaliten Panaliten menika gadhah paedah, 1. saged ngindhakaken cacahipun tetembungan basa Jawi ingkang dipunkuwaosi siswa kanthi ngginakaken media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi; 2. nggampilaken siswa anggenipun sinau basa Jawi; 3. nggampilaken guru anggenipun ngasta basa Jawi; 4. saged dipundesimilasi utawi dipunginakaken wonten ing sekolah sanesipun.
9 G. Watesanipun Istilah Kangge paring gambaran irah-irahan panaliten ingkang badhe dipungarap, perlu dipunandhraken tegesing tetembungan ing irah-irahan panaliten kados andharan ing andhap menika. 1. Media pasinon miturut Indriana (2011: 16) wonten ing bukunipun gadhah pangertosan "sedaya kemawon bahan saha pirantos fisik ingkang saged dipunginakaken kangge mengimplementasi prestasi siswa wonten ing sasaran utawi ancasipun pamulangan". 2. Kamus buku wucalan basa Jawi inggih menika sarana ingkang dipunginakaken kangge sinau, karantam mawi abjad kangge negesi tembung-tembung ingkang boten dipunmangertos. Anggenipun negesi tembung nginakaken basa ingkang sami kaliyan tembung ingkang dipuntegesi, namung kemawon basa ingkang dados tegesipun tembung ngginakaken tembung ingkang langkung asring dipunmirengaken dening siswa supados siswa langkung mangertos teges saking tembung ingkang dipunpadosi. 3. Aplikasi Adobe Flash Professional CS5 inggih menika "program kangge damel animasi ingkang dipundamel dening perusahaan pirantos lunak saking Amerika Serikat" (Wahana Komputer, 2010: 2).
10 BAB II GEGARAN TEORI A. Deskripsi Teoritik 1. Media Pasinaon a. Pangertosan Media Pasinaon Kagiyatan utami wonten ing lingkungan sekolah inggih menika proses sinau saha mulang. Proses kasebat sejatosipun ugi saged dipunwastani proses komunikasi. Wonten ing proses siswa sinau saha guru mulang wonten kagiyatan nyaluraken pesen saking pamicara kanthi media tartamtu supados ingkang mirengaken mangertos menapa isinipun pesen kalawau. Pamicara saha tiyang ingkang mirengaken wonten ing kagiyatan sinau saha mulang inggih menika guru saha siswa. Guru minangka pamicara menawi paring materi kangge para siswa, saged ugi dados tiyang ingkang midhangetaken nalika wonten siswa ingkang nyuwun pirsa, pamrayogi, saha panyaruwe. Siswa ugi saged dados pamicara nalika nyuwun pirsa, paring pamrayogi, saha panyaruwe dhateng guru, dados tiyang ingkang mirengaken nalika guru ngendika bab materi pasinaon. Pesen wonten ing kagiyatan sinau saha mulang inggih menika materi sinau ingkang jumbuh kaliyan kurikulum pasinaon tartamtu, ingkang saged dipunandharaken mawi wujud simbol-simbol verbal saha non-verbal. Simbol verbal miturut pamanggihipun Nuraini (2007) inggih menika komunikasi antawisipun pamicara saha tiyang ingkang mirengaken kanthi wujud seratan saha pawicantenan. Simbol non-verbal beda kaliyan simbol verbal kadosta basa isyarat, ekspresi, sandi, intonasi suwanten, lan sapiturutipun.
11 Wondene komunikasi wonten ing kagiyatan sinau saha mulang kalawau saged ugi saking media ingkang dipunginakaken, kadosta buku-buku pasinaon, modul, PPT, proyektor, lan sapiturutipun. Media ingkang dipunginakaken wonten ing proses sinau saha mulang kalawau sejatosipun ngandhut pesen saking tiyang ingkang damel kangge ngandharaken elmi saking pandamel media kangge tiyang ingkang ngginakaken. Supados komunikasi saged kalampahan kanthi sae wonten ing kagiyatan komunikasi kasebat mbetahaken saluran komunikasi ingkang dipunsebat media. Miturut Arsyat (2011: 3), asalipun tembung media inggih menika saking basa Latin medius kanthi teges 'tengah', 'perantara' utawi 'pengantar'. Tegesing tembung media minangka 'perantara' dipunandhraken kanthi langkung cetha dening Schram wonten ing buku anggitanipun Indriana (2011: 14) bilih "media inggih menika teknologi ingkang mbeta pesen, paedahipun kangge kapreluan sinau satemah media dados pawiyaran saking guru". Wonten ing andharan menika saged dipunmangertos bilih media minangka pirantos ingkang dipunginakaken kangge "perantara" ngandharaken pesen saking guru dhateng siswanipun. Pangertosan babagan media ugi dipunsengkuyung saking pamanggihipun Indriana (2011: 16) bilih "media pasinaon inggih menika sedaya kemawon bahan saha pirantos fisik ingkang saged dipunginakaken kangge nambah prestasi siswa wonten ing sasaran utawi ancasipun pamulangan". Media dipunginakaken minangka pirantos kangge mbiyantu guru ngasta wonten kelas, anggenipun mulang saged langkung cetha. Proses sinau saha
12 mulang ngginakaken media saged dipuntingali saking baganipun Sadiman (1986:15) kados makaten. Bagan I: Proses komunikasi ngginakaken media dening Sadiman (1986:15) Saking gambar ing inggil menika, saged dipuntingali bilih media dipundamel ngemot pesen saking sumberipun. Media ingkang jumbuh kaliyan materi piwulangan saged dipunginakaken guru kangge mulang wonten ing kelas. Kanthi ngginakaken media pasinaon dipunajab saged mbiyantu para siswa mangertos materi ingkang dipunwulangaken kanthi langkung cetha. Proses sinau materi pasinaon tamtu kemawon boten namung dipunlampahi siswa wonten ing sekolah kemawon. Kagiyatan sinau saged dipunlampahi piyambak wonten ing griyanipun siswa utawi papan sanes. Kaluwihan panganggenipun media wonten ing pasinaon saged dipuntingali nalika siswa nglampahi proses sinau piyambak. Siswa ingkang sinau piyambak tanpa ngawontenaken interaksi langsung kaliyan guru saged ngginakaken media
13 ingkang dipungambaraken dening Sadiman (1986: 16) wonten ing bagan kados makaten. Bagan II: Proses sinau piyambak dening Sadiman (1986: 16) Saking gambar ing inggil menika, saged dipuntingali bilih kanthi ngginakaken media siswa saged sinau piyambak. Pesen saking tiyang damel media ingkang sampun dipunjumbuhaken kaliyan materi pasinaon saged dipunginakaken kangge referensi anggenipun sinau. Kanthi ngginakaken media dipunajab siswa langkung kepenak anggenipun sinau. b. Paedah Media Pasinaon Media pasinaon dumugi samenika taksih dipuntaliti, dipundamel, saha dipunevaluasi dening tiyang ingkang wonten gegayutanipun kaliyan donya pendidikan amargi anggenipun ngangge media nuwuhaken paedah ingkang kathah. Paedah saking media pasinaon miturut Indriana (2011) kados makaten. 1) Damel cetha konsep-konsep ingkang taksih mbingungi. 2) Ndugekaken pirantos ingkang kagolong mbebayani utawi awrat anggenipun manggihi wonten ing papan sinau.
14 3) Nuduhaken pirantos ingkang ageng sanget utawi alit sanget wonten ing papan sinau. 4) Nuduhaken pirantos ingkang owah kanthi cepet sanget utawi alon sanget. Andharanipun Indriana babagan paedah media jumbuh kaliyan andharan saking Sadiman (1986) bilih media pasinaon kanthi umum gadhah paedah supados anggenipun mulang langkung cetha, saged mrantasi perkawis papan, wekdal, saha indranipun manungsa, saged mindhakaken greged sinau siswa, ugi supados siswa pikantuk persepsi ingkang sami babagan materi pasinaon. Saking andharanipun para ahli media ingkang sampun dipunandhraken, saged dipundudut bilih media gadhah paedah utami kados makaten. 1) Saged mbiyantu supados materi ingkang dipunwulangaken langkung cetha satemah langkung gampil dipuntampi dening siswa. Wonten materi-materi tartamtu ingkang mbetahaken pambiyantunipun pirantos sanes anggenipun mulang supados saged dipunmangertos kanthi langkung cetha, tuladhanipun menawi badhe sinau babagan busana wayang. Panganggening gambar wayang utawi wayang asli wonten ing kelas saged damel siswa langkung cetha anggenipun ngidentifikasi busananipun. Gambar wayang ingkang dipunginakaken saged dipunparingi garis-garis ingkang ngemot katrangan busananipun utawi guru saged nuduhaken kanthi langsung busananipun wayang satemah siswa saged ningali kanthi langsung, boten namung ngawang-awang. 2) Saged ndugekaken materi ingkang boten saged dipuntingali kanthi langsung. Cara anggenipun sinau ingkang efektif inggih menika ngginakaken indranipun siswa kangge sinau. Ananging, kadhang kala papan, wekdal, kahanan, saha
15 indranipun manungsa ingkang winates ndadosaken cara ingkang kados menika boten saged dipunlampahi kadosta sinau materi urutanipun bom atom Hiroshima mbledhos. Kanthi ngginakaken media pasinaon siswa boten prelu dipunbeta wonten Jepang saha dipunbeta wonten ing wekdal kepungkur kangge sinau materi menika, kahanan ingkang mbebayani boten dados perkawis amargi siswa sinau kanthi aman wonten kelas, saha urutan mbledosipun bom atom ingkang cepet saged dipundamel alon supados gampil dipunmangertos. 3) Nambah greget siswa anggenipun sinau. Media ingkang dipundamel kanthi tampilan ingkang sae, gampil anggenipun ngginakaken, saha gampil dipuntampi pesen saking media ndadosaken kagiyatan sinau langkung ngremenaken. a. Klasifikasi Media Pasinaon Media wonten ing bab pendidikan wonten maneka werni jenisipun. Ingkang dipunwastani "media inggih menika pirantos lunak (software) ingkang ngemot pesen utawi informasi pendidikan lajeng dipunandharaken ngginakaken pirantos tartamtu" (Sadiman, 1986: 19). Software wonten ing katrangan kalawau saged kanthi wujud komponen saking sistem instruksional, guru, teknik latar, pirantos, lsp. Kathah tiyang ingkang negesi media kanthi pirantos ingkang anggenipun ngginakaken kedah mawi komputer saha LCD kemawon, padahal ingkang dipunwastani pirantos boten namung kados makaten. Media pasinaon menawi dipuntingali sejatosipun wonten kathah jinisipun. Duncan wonten ing bukunipun Sadiman (1986: 20) milah media miturut ruwetipun media pasinaon ingkang saged dipuntingali saking bagan ing ngandhap menika.
16 Lingkup Sasaran "Personal" manuskrip, diktat, bibliografi, referensi, duplikat gambar Penggunaan Mudah Kelompok Realia pameran dinding (termasuk papan tulis), spesimen, model Reproduksi (Rekaman) epidiaskop, buku teks, buku kerja, lembaran teks terprogram Pengadaan Mudah Bersifat Reproduksi (Rekaman) pita audio, cakram (piringan) rekaman, laboratorium bahasa (audio) Pengadaan Kelompok Reproduksi (Rekaman) film bingkai, film rangkai, OHP, tutorial audiovisual, laboratorium bahasa yang diperkaya, stereogram dan sistem proyeksi dengan polarisasi Bersifat Lebih Spesifik Kelompok Reproduksi (Rekaman) film bisu, film gelang, film dengan suara magnetik, dan film dengan suara optic (built-in) Biaya teks terprogram dengan peralatan, radio vision, TV siaran terbatas (CCTV), system respon (sasaran), program siaran TVST langsung (live), sistem pembelajaran dengan komputer, siaran audio dan siaran TV Biaya Murah Bagan III: Panglumpukan media pendidikan saking Duncan wonten ing buku Sadiman (1986: 20) Saking bagan ing inggil menika saged dipundudut bilih sansaya andhap tingkatanipun media, sansaya kathah ragad ingkang dipunbetahaken saha sansaya umum sipat panganggenipun. Ananging, sewalikipun anggenipun ngginakaken sansaya boten gampil saha radi ruwet. Media-media ingkang sampun dipunandhraken kalawau kathah ingkang taksih dipunginakaken dumugi samenika. Panganggenipun media kanthi ragad ingkang kathah utawi media ingkang ruwet anggenipun ngginakaken dipunjumbuhaken kaliyan kabetahanipun wonten kelas. Media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi menawi dipuntingali saking bagan ing inggil menika saged dipunlebetaken wonten ing kelompok paling
17 andhap, inggih menika media pasinaon ingkang ngginakaken komputer. Pirantos ingkang dipunginakaken kangge nglampahaken aplikasi kamus buku wucalan basa Jawi inggih menika pirantos elektronik ingkang kawastanan HP. Pirantos HP kalebet pirantos micro device satemah saged dipungolongaken pirantos komputer. Saben ahli media tamtu kemawon kagungan pamanggih piyambak babagan media, kalebet ugi anggenipun ngempalaken media dados kelompok tartamtu. Saben ahli media ngempalaken media kanthi cara ingkang boten sami amargi amargi anggenipun ngempalaken media dipuntingali saking bagian-bagian ingkang boten sami, wonten ingkang milah media kanthi dhasar ragadipun, paedahipun, agengipun, jumlah ingkang ngginakaken, lan sapiturutipun. Gagne (1916: 176-177) minangka ahli media ngempalaken media pasinaon beda kaliyan andharanipun Duncan wonten ing bukunipun Sadiman (1986: 20) amargi anggenipun ngempalaken media pasinaon kanthi ningali kados pundi elmi wonten ing media pasinaon saged dipunsaluraken ingkang saged dipuntingali wonten ing tabel menika. Tabel 1: Panglumpukan media miturut Gagne (1916: 176-177) Delivery System teacher visits corrects papers real objects, models, laboratory equipment, plants, animals home study prepare report to parents and administrators guest speakers taking written tests scores tests Group Instruction Possible Media Learner Activity Methods, Teacher Roles charts, chalkboard, displays observing demonstrations manipulating objects demonstration oral quizzing books, other reading materials reading listening lectures discussions
introduces new projects to small groups books responding diagnostic testing modules self-pacing monitors pupil progress assists in locating materials, using equipment Small Group Instruction audio visual devices for learner-control peer tutoring self-check test learning centers and associated equipment and materials self-checking completing exercises working with a peer taking tests completing individual projects remedial instruction forming small group which change frequently keeps records monitors pupil use materials and test find peer tutors to help pupils supervises available teacher aids books libraries reading lists laboratories learning centers and associated equipment and materials list of objectives or exercises reading and independent study conduction library searches and laboratory experiments writing papers conferring with faculty members taking written and oral advisor performs guidance function suggest or assigns tasks, paper, book, etc confers with student upon request or as scheduled conducts examinations and evaluations of progress conducts dissertation defense Overheads movies Possible Media Possible Media Possible Media Individualized Instruction (In School Setting) books exercises laboratory materials slide/ tape presentations sound recordings reading to each other performing joint laboratory discussion watching presentations together completing team assignments assesses level of pupil progress forms small groups for specific lessons or exercises assesses progress of individuals and small groups keeps records Independent Study field trips 18 tabel lanjutan Delivery System programmed texts reading placement testing
final examinations examinations writing major papers, thesis, or dissertation certifies completion of specified units of work for credits or degrees forms advisory committees to assist in above functions books exercises tests communication with instructor programmed texts modules inexpensive viewers used with external lighting home study by reading, completion, of exercises, taking tests, and corresponding with instructor assigns materials, exercises, and tests answers questions by mail scores tests and certifies completion of course may prepare and mail supplementary materials to those needing it any or all the above for study portion of program work at specified community locations involves variety of persons and equipment as media any or all of above for study portion of program any assigned work function, under supervision any or all of the above for study portion of program coordinates work assignments with study portion of program Home Study (Correspondence Courses) Saking tabel ing ingkang sampun dipunserat saged dipuntingali bilih saben media gadhah paedah piyambak-piyambak. Pamilihing media kedah nggatosaken media ingkang kados pundi ingkang saged dipunginakaken, kagiyatan sinau ingkang saged kalampahan, saha saged dipunginakaken kangge metode ingkang kadospundi. Pamilihing media pasinaon ingkang trep kangge sinau saged damel siswa sinau kanthi maksimal. Media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi menawi dipuntingali saking tabel ing inggil menika saged dipunlebetaken wonten ing programmed texts. Isi Work Study Programs 19 tabel lanjutan Delivery System Possible Media Possible Media Possible Media
20 saking media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi dipundamel kanthi wujud seratan ingkang dipunprogram kangge mindhakaken panguwaosipun tembung-tembung Jawi para siswa. Media pasinaon menika saged dipunginakaken kangge saben siswa wonten ing sekolah ugi saged dipunginakaken piyambak kangge sinau wonten griya. Panganggenipun media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi ingkang kados menika jumbuh kaliyan andharan saking Gagne (1916: 176-177) wonten ing tabel ingkang sampun kaserat. b. Kriteria Anggenipun Milih Media Pasinaon Saben tiyang ingkang wonten gayutipun kaliyan bab pendidikan sampun tamtu kagungan pangajab bilih anggenipun ngawontenaken proses sinau saha mulang saged kalampahan kanthi sae saha efektif. Supados jejibahan kalawau saged kalampahan, anggenipun mulang kedah sampun dipunrantam kanthi sae. Media ingkang trep dipunginakaken kangge sinau minangka salah satunggalipun bab ingkang kedah dipungatosaken. Media ingkang dipunginakaken wonten ing proses sinau saha mulang wonten sekolah adatipun dipunpilih amargi media ingkang dipunginakaken sampun dipunkuwaosi dening guru, saged paring gambaran dhateng siswa langkung cetha tinimbang dipunwulangaken piyambak, saha media ingkang dipunginakaken saged narik kawigatosanipun siswa. Kanthi cara ingkang kados makaten dipunajab supados media pasinaon ingkang dipunpilih sampun trep satemah nggampilaken guru saha siswa wonten ing proses sinau saha mulang. Arsyad (2011) ngandharaken bilih menawi badhe milih media ingkang badhe dipunginakaken kangge mulang, guru kedah nggatosaken kriteria anggenipun
21 milih media, inggih menika jumbuh kaliyan ancasipun sinau, trep kaliyan materi, boten ruwet, gampil dipunginakaken, saged dipunginakaken malih, guru trampil anggenipun ngginakaken, kathahipun siswa, mutu teknisipun. Kriteria-kriteria kalawau dipunginakaken kangge mbiyantu anggenipun milih media sinau ingkang badhe dipunginakaken. Kriteria-kriteria menika saged dipunandhraken kados makaten. Sinau saben materi pasinaon tamtu kemawon wonten ancas ingkang badhe dipundudut. Media ingkang dipunginakaken kangge sinau boten namung kedah trep kaliyan materi ingkang dipunsinau, nanging ugi kedah dipunjumbuhaken kaliyan ancasipun sinau materi ingkang dipunwulangaken. Media pasinaon ingkang dipunginakaken boten namung kanthi ancas supados siswa mangaertos, panganggenipun media pasinaon kedah nyengkuyung ancasipun pasinaon materi ingkang kaserat wonten ing silabus. Media pasinaon langkung sae menawi dipunpadosi ingkang boten ruwet, gampil dipunginakaken, saged dipunginakaken malih. Kahanan sinau saben materi wonten ing saben sekolah tamtu kemawon beda-beda, media ingkang praktis saged nggampilaken guru anggenipun ngginakaken. Media pasinaon ingkang saged dipunginakaken saben wekdal, saben papan, saben kahanan, saha saged dipunpindhah-pindhah tamtu kemawon saged mbiyantu guru menawi badhe sinau kanthi metode tartamtu. Media ingkang saged dipunginakaken malih ndadosaken guru boten prelu pados media malih kangge sinau materi ingkang sami wonten ing kelas sanes.
22 Woten ing kagiyatan milih media pasinaon, katrampilan guru ngginakaken media kedah dipungatosaken. Guru kagungan peranan ingkang ageng wonten ing kagiyatan sinau saha mulang wonten sekolah. Proses sinau saha mulang wonten ing sekolah saged kalampahan kanthi sae amargi guru, salah satunggaling peranan guru inggih menika wekdal ngginakaken media pasinaon. Guru kedahipun trampil ngginakaken media ingkang dipunginakaken supados media saged dipunginakaken kanthi optimal. Pamilihipun media pasinaon kedah nggatosaken tata cara anggenipun ngginakaken saha nggatosaken mutu seratanipun. Media ingkang dipunginakaken kedah nggatosaken kathahipun siswa ingkang saged ngginakaken media kasebat, kangge piyambakan, wonten ing kelompok alit, utawi kelompok ageng. Pamilihipun media ugi boten pikantuk sembarangan, media pasinaon ingkang dipunginakaken kedah cetha tampilanipun, cetha informasinipun, saha cetha seratanipun. Kagiyatan milih media pasinaon kalawau dipunlampahi supados panganggenipun media saged maksimal. Andharan ing inggil menika minangka andharan saking kriteria pamilihipun media pasinaon dening Arsyat (2011). Saking andharan ing inggil menika saged dipundudut bilih pamilihipun media pasinaon boten angsal sembarangan. Saking andharan ing inggil menika ugi saged dipundudut bilih anggenipun milih media kedah nggatosaken perkawis menika. 1) Paedahipun media kedah jumbuh kaliyan ancas ingkang dipunajab saking materi sinau. Supados paedahipun media saged dipunraosaken maksimal kaliyan siswa saha guru, anggenipun ngginakaken media kedah nggatosaken
23 perangan sanesipun ingkang saged ndukung lancaripun proses sinau saha mulang, kadosta papan ingkang trep, pirantos ingkang dipunginakaken, lsp. 2) Saderengipun media dipunpilih dening guru kangge mulang kedah nggatosaken sinten sasaranipun ingkang saged dipuntemtokaken saking kathah perangan kadosta umur, jinising pakaryan, jaler menapa estri, papan panggenanipun, status wonten ing masyarakat. Wonten ing donya pendidikan pamilihing media saged dipuntingali saking tataran pendidikanipun inggih menika kangge siswa SD, siswa SMP, siswa SMA, utawi kangge mahasiswa. Pamilihing media sampun tamtu kedah nggatosaken sinten ingkang dados sasaranipun supados media ingkang dipunginakaken gampil dipuntampi dening siswa. Tuladha anggenipun ngginakaken media kedah nggatosaken karakteristik kelompok sasaran inggih menika panganggenipun media audio kangge mulang bab nembang. Menawi badhe ngginakaken media bab nembang kangge siswa SD kedahipun ngginakaken media kanthi seratan ingkang ageng-ageng, namung sakedhik tembung-tembungipun, ukara ingkang gampil kemawon, saha tampilanipun dipundamel langkung rame tinimbang kangge siswa SMA. Meawi kangge siswa SMA pamilihing media beda kaliyan kangge siswa SD, boten namung tampilan ingkang boten rame kadosta siswa SD, seratanipun ngginakaken ukuran standar kemawon, tembung-tembung ingkang dipunginakaken saged dipunjumbuhaken kaliyan kabetahanipun, saha ukaranipun sampun saged ngginakaken ukara ingkang radi inggil basanipun.
24 3) Organisasi anggenipun kelompok sinau. Media dipundamel boten namung kangge individu, kathah media ingkang dipundamel kangge kelompok-kelompok kanthi jumlah tartamtu, wonten ingkang kelompok ageng, wonten ugi ingkang dipunginakaken kelompok alit. Kahanan kados menika kedah dipunmangertos saderengipun media dipunginakaken supados saged dipuntemtokaken jumlahing media ingkang dipunbetahaken wonten ing kelas ingkang njalari media saged dipunginakaken kanthi maksimal. 4) Wekdal ingkang dipunbetahaken menawi ngangge media ingkang dipunpilih kedah dipungatosaken. Wonten media tatemtu ingkang mbetahaken kathah wekdal menawi dipunginakaken. Kahanan kalawau boten dados perkawis menawi wekdal wonten ing proses sinau saha mulang menika kathah. Ingkang dados perkawis menawi proses sinau saha mulang namung sekedhap kadosta wonten ing pasinaon basa Jawi ingkang gadhah wekdal namung setunggal jam pasinaon, guru badhe mulang bab asal usuling aksara Jawi ngginakaken video kanthi wekdal sangang dasa menit. Sampun tamtu anggenipun ngginakaken media ingkang kados makaten boten trep amargi media boten saged maksimal anggenipun ngginakaken. 5) Media ingkang dipunginakaken langkung sae menawi luwes anggenipun ngginakaken, ingkang saged dipunginakaken wonten pundi kemawon saha kondisi kados menapa kemawon. Media ingkang sae gampil anggenipun ngginakaken, gampil anggenipun mindhah saha gampil dipunbeta satemah saged dipunginakaken malih menawi dipunbetahaken.
25 6) Sumber saha ragad anggenipun damel media ugi kedah dipungatosaken. Media ingkang sampun trep kaliyan materi saged langsung dipunginakaken wonten ing kelas. Ananging, menawi media ingkang badhe dipunginakaken kasunyatanipun boten trep kaliyan menapa ingkang dipunbetahaken, guru saged damel piyambak media ingkang dipunbetahaken, ndandani sakedhik media ingkang dipunginakaken, utawi pados media sanes ingkang langkung trep kaliyan materi. Menawi badhe damel utawi pados media kedahipun dipuntimbang ragad ingkang kedah dipunginakaken saha wonten menapa boten media ingkang dipunbetahaken. Modifikasi media ugi gadhah perkawis ingkang sami, anggenipun modifikasi kedah nggatosaken wonten menapa boten hak cipta saking media ingkang kedah dipunurus, anggenipun ndandani mbetahaken ragad pinten menawi badhe ndandani media. Kados makaten kriteria anggenipun milih media ingkang kedah dipungatosaken. Kagiyatan milih media dipunlampahi supados saged dipunpanggihi media ingkang paling trep kangge sinau materi ingkang dipunwulangaken. Media ingkang sampun dipunpilih saged langsung dipunginakaken utawi kedah dipundandani miturut kabetahanipun. Kanthi kegiyatan pamilihipun media dipunajab guru anggenipun ngginakaken media saged trep saengga boten wonten ingkang sia-sia. 2. Damel Media Pasinaon Media dipundamel kanthi ancas supados guru anggenipun mulang salah satunggalipun materi langkung gampil tinimbang menawi boten ngginakaken.
Ngrumusaken Ancasipun Materi Tes/ Uji Coba Panyeratipun Rengrengan Media Revisi? Ngrumusaken Pirantos Kangge Ngukur Kasuksesan Identifikasi Kabetahan Ngrumusaken Butir-Butir Materi 26 Media ingkang dipunginakaken saged nuduhaken siswa bab-bab ingkang boten saged dipunwulangaken guru piyambak. Kadadosan ingkang kados makaten njalari kagiyatan damel media pasinaon kathah dipunlampahi. Damel media pasinaon kedah dipuncawisaken kanthi tliti, dipuntrepaken kaliyan kahanan sasaran media supados boten salah anggenipun negesi materi ingkang dipunwulangaken. Supados media ingkang dipundamel saged leres, efektif, efisien, saha trep kaliyan materi ingkang dipunandharaken, saderengipun damel media kedah nggatosaken bab-bab tartamtu, kadosta media ingkang dipunginakaken kangge materi menapa? Menapa ancas saking materi ingkang badhe dipunpendhet? Sinten ingkang dados sasaran? Kadospundi karakteristik sasaran? Sadiman (1986; 102) ngandaraken urutan anggenipun damel program kangge media sinau kanthi wujud bagan kados makaten. Bagan IV: Bagan urutan damel media sinau Sadiman (1986: 102) Media Siap dipundamel
27 Saking gambar ing inggil menika saged dipuntingali bilih anggenipun damel media pasinaon boten saged sembarangan, kedah nggatosaken urut-urutan anggenipun damel media pasinaon. Bab menika kedah dipungatosaken supados media pasinaon ingkang dipundamel jumbuh kaliyan kabetahanipun siswa saengga boten mubadir anggenipun damel media pasinaon. Gambar ing inggil menika menawi saged dipunandhraken kados makaten. 1) Identifikasi kabetahan Media sinau ingkang badhe dipundamel kedahipun dipunjumbuhaken kaliyan kabetahan siswa supados materi ingkang badhe dipunandharaken boten mlenceng utawi boten trep. Ingkang dipunwastani "kabetahan" inggih menika kaot antawisipun katrampilan ingkang dipunkuwaosi siswa kaliyan katrapilan ingkang dipunkersakaken, kadosta menawi siswa dipuntuntut kedah saged basa Jawi ingkang leres wonten ing lingkungan masyarakat, lajeng basa ingkang dipunkuwaosi siswa namung basa ngoko kaliyan karma alus kangge rembugan kaliyan kanca utawi tiyang ingkang langkung enom utawi sebarakan. Saking kasunyatan ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih wonten kaotipun ing basa krama. Media ingkang trep dipundamel inggih menika media ingkang saged mrantasi kabetahan kalawau. Media sinau ingkang bakal dipunginakaken inggih menika media ingkang dipunbetahaken kemawon, inggih media ingkang saged mrantasi wontenipun kaot. Kabetahanipun siswa kedah dipuntemtokaken rumiyin kanthi ningali kurikulum ingkang dipunginakaken. Kurikulum gadhah peranan ingkang ageng wonten ing proses sinau saha mulang awit kurikulum dipundadosaken patokan
28 anggenipun sekolah ngawontenaken kebijakan, dados patokan guru anggenipun mulang amargi kurikulum ngemot peraturan anggenipun sinau saha menapa ingkang dados ancasipun sinau. Wonten ing kurikulum kathah tuntutan-tuntutan ingkang ngedahaken siswa saged nguwasani salah satunggaling bab ingkang njalari wontenipun proses sinau, supados anggenipun siswa boten saged amargi wonten proses sinau dados saged. Menawi sampun dipuntemtokaken kabetahipun siswa, kedahipun dipuntingali karakteristik siswa sasaran media sinau ingkang badhe dipundamel. Saben kelompok sinau sampun tamtu gadhah karakteristik ingkang beda-beda. Wonten ing donya pendidikan, media sinau saged dipuntemtokaken saking jenjang pendidikanipun, kadosta SD, SMP, SMA, kuliah, lan sapiturutipun. Sampun tamtu menawi damel media sinau kangge tiyang SD boten sami kaliyan tiyang kuliah. 2) Ngrumusaken ancasipun materi Saben pakaryan sampun tamtu gadhah ancas ingkang badhe dipungayuh. Sinau salah satunggaling bab ugi sampun tamtu wonten ancasipun. Menawi badhe damel media, kedah nggatosaken menapa ancas ingkang badhe dipunpendhet saking kagiyatan sinau kalawau, kadosta menawi sinau undha usuking basa Jawi salah satunggaling ancas ingkang badhe dipunpendhet saking sinau kalawau inggih menika siswa saged ngetrapaken ungguh-ungguh anggenipun rembugan wonten ing lingkungan kulawarga, masyarakat, lan sapiturutipun. Ancas instruksional saking kagiyatan sinau saha mulang wonten ing sekolah saged
29 dipundamel ngginakaken tembung kriya ingkang oprasional kanthi orientasi siswa, sanes guru. 3) Ngrumusaken butir-butir materi kanthi rinci Wonten ing kagiyatan damel media sinau, sasampunipun nemtokaken ancasipun materi pasinaon kedah dipuntemtokaken kadospundi cara ingkang trep kangge nggayuh ancasipun materi. Wonten ing kagiyatan sinau saha mulang, tamtu kemawon kedah dipungatosaken cara ingkang trep supados materi ingkang dipunwulangaken saged dipuntampi siswa, guru kedah nemtokaken bahan saha pangalaman sinau ingkang kados pundi ingkang badhe dipunwulangaken. 4) Nyerat rengrenganipun media Supados anggenipun sinau salah satunggaling bab saged kalampahan kanthi lancar, materi ingkang dipunwulangaken saged dipunbiyantu ngginakaken media sinau. Supados materi ingkang ngandhut elmi ing media saged dipunginakaken, materi ingkang badhe dipunwulangaken kedah dipunserat kangge rengrengan anggenipun damel media kanthi wujud seratan, gambar, lan sapiturutipun. 5) Tes/ uji coba Saben media sinau ingkang badhe dipunginakaken kaliyan khalayak kathah kedah dipuntes saha dipunrevisi. Sampun tamtu wonten ing donya menika boten wonten ingkang saged sampurna satemah prelu dipunwontenaken kagiyatan ingkang gadhah ancas supados mangertos menapa media sinau ingkang dipundamel sampun jumbuh kaliyan ancasipun materi ingkang badhe dipungayuh kaliyan saged mangertos bilih media sinau ingkang dipundamel sampun efektif
30 saha efisien menapa dereng. Saking kagiyatan menika dipunajab bilih menawi media sinau ingkang dipundamel boten jumbuh kaliyan materi ingkang dipunwulangaken utawi media sinau kirang efektif saha efisien, media sinau kalawau saged dipunowahi satemah trep kaliyan menapa ingkang dipunbetahaken. 6) Damel pirantos kangge ngukur kasuksesan Saben kagiyatan ingkang dipunlampahi wonten ing kagiyatan sinau saha mulang sampun tamtu gadhah ancas supados saged nggayuh ancasipun materi ingkang dipunwulangaken. Panganggening pirantos-pirantos tartamtu dipunmaksudaken supados anggenipun nglaksanakaken proses sinau saha mulang saged kalampahan langkung efektif saha efisien. Pirantos-pirantos utawi media sinau ingkang dipunginakaken kedahipun saged dipunukur kasuksesan anggenipun ngginakaken, saged mbiyantu menapa boten wonten ing kelas. Kagiyatan nemtokaken pirantos kangge ngukur kasuksesan media sinau ingkang dipunginakaken kedah dipuntemtokaken saderengipun media sinau dipundamel utawi saderengipun proses sinau saha mulang kalampahan ingkang dipunjumbuhaken kaliyan ancasipun materi ingkang dipunwulangaken. Makaten kalawau andharan urut-urutan anggenipun damel media pasinaon dening Sadiman. Saking andharan ing inggil menika saged dipundudut bilih anggenipun damel media pasinaon wonten urut-urutan ingkang kedah dipunlampahi, sedaya kemawon kedah dipungatosaken saking wiwitan damel media pasinaon. Andharan bab urut-urutan anggenipun damel media pasinaon menawi dipunringkes saged dipunserat kados makaten.
31 1) Persiapan Wonten ing tahap menika dipunfokusaken wonten ing kagiyatan naliti saha nyawisaken sedaya kemawon ingkang dipunbetahaken siswa nalika sinau salah satunggaling materi ingkang dipunsinau. Panaliten wonten ing tahap menika kedah dipunlampahi kanthi taliti supados media pasinaon ingkang dipundamel saged trep menawi dipunginakaken kangge sinau. Data ingkang dipunkempalaken kedah pepak supados anggenipun damel media pasinaon boten kirang materi ingkang dipunbetahaken. Kagiyatan damel media pasinaon dipunwiwiti kanthi nganalisis kabetahanipun siswa wonten ing pasinaon. Kagiyatan menika saged dipunlampahi kanthi ningali kurikulumipun. Saking kurikulum panaliti saged ningali materi menapa kemawon ingkang dipunraos mbetahaken pirantos kangge mbiyantu sinau materi kasebat. Asumsi babagan materi kalawau lajeng dipunjumbuhaken kaliyan kahanan ingkang nyata wonten ing sekolah kanthi ngawontenaken panaliten langsung wonten ing kelas. Panaliti ingkang ningali kanthi langsung kahanan wonten ing kelas saged pikantuk informasi bilih meteri kasebat prelu dipunbiyantu ngginakaken media pasinaon menapa boten saha pikantuk informasi bilih siswa rumaos kangelan sinau wonten bab menapa kemawon saha amargi manapa kemawon. Katrangan ingkang kados makaten dipunbetahaken sanget menawi badhe damel media pasinaon. Panaliti kedah gadhah alesan ingkang cetha manawi damel media pasinaon. Argument anggenipun damel media pasinaon saged dipunginakaken kangge ngrantam ancasipun damel media pasinaon.
32 Saben media pasinaon gadhah ancas ingkang dados dasar satemah media kasebat dipundamel. Ancas anggenipun damel media pasinaon kedah dipunserat kanthi ngginakaken ukara kriya. Ancas saking kagiyatan sinau saha mulang dipunserat ngginakaken tembung kriya supados saged nuduhaken kagiyatan ingkang saged dipuntingali saha saged dipunukur asilipun, kadosta menawi wonten siswa kelas X ingkang saged milih ukara ingkang trep kangge rembugan kaliyan tiyang ingkang langkung sepuh. Menawi siswa kalawau ngginakaken tembung-tembung krama, siswa kalawau sampun saged milih tembung-tembung ingkang leres, jumbuh kaliyan undha usuking basa. Tembung ingkang dipunginakaken kangge ngrantam ancas damel media boten kenging ngginakaken tembung kriya ingkang boten oprasional kadosta "mangertos" amargi tembung-tembung ingkang kados kalawau boten spesifik, satemah saged damel persepsi ingkang beda-beda. Menawi ancasipun materi dipunserat "Siswa saged mangertos ingkang dipunwastani undha usuking basa." Ukara ingkang kaserat saged damel bingung amargi mboten ngginakaken ukara kriya instruksional. Tembung mangertos wonten ing ukara menika damel bingung, tembung mangertos ingkang kados pundi ingkang dipunkarepaken saha kados pundi anggenipun ngukur asiling sinau siswa? Tembung kriya ingkang oprasional kangge materi sinau undha-usuking basa saged ngginakaken tembung ngandharaken menawi ancasipun siswa saged mangertos pangertosan saking undha usukung basa, ingkang saged dipunserat makaten "Siswa saged ngandharaken pangertoan saking undha-usuking basa", menawi gadhah ancas supados siswa mangertos peranganing undha usuking basa
33 saged dipunserat kados makaten "Siswa saged nyebataken peranganing undha usuking basa", menawi gadhah ancas saged mangertos kados pundi ngowahi basa ngoko dados basa krama saged dipunserat kados makaten "Siswa saged ngowahi basa ngoko dados basa krama." lan sapiturutipun. Saking ancasipun materi ingkang sampun dipunrantam, saged dipuntemtokaken katrampilan saha sub katrampilan menapa ingkang kedah dipunkuwaosi siswa. Saking analisis katrampilan saha sub katrampilan saged dipuntemtokaken bahan instruksional ingkang saged dipunginakaken kangge nggayuh ancasipun materi kalawau, tuladhanipun saking ancasipun materi "Siswa saged ngowahi basa ngoko dados basa krama." saged dipuntemtokaken sub katrampilan kados makaten, a) saged nganalisis undha usuking basa Jawi wonten ing media menapa kemawon, b) saged nglompok-nglompokaken basa ingkang kagolong basa Jawi ngoko, c) saged nglasifikasikaken basa ingkang kagolong basa Jawi Krama, d) saged milah basa Jawi ngoko kaliyan basa Jawi krama. Sub katrampilan ingkang sampun dipunrantam kados ing inggil menika dipunginakaken kangge acuan anggenipun nemtokaken bahan instruksional ingkang kedah dipunsinau dening siswa. Sasampunipun dipuntemtokaken sub katrampilan ingkang dipunginakaken, kagiyatan salajengipun inggih menika panaliti kedah ngrantam pirantos ingkang dipunginakaken kangge ngukur kesuksesan saking media ingkang dipundamel. Pirantos ingkang dipunginakaken kangge ngukur suksesipun media saged
34 ngginkaken kathah cara, salah setunggalipun inggih menika ngginakaken angket kangge mangertos tanggepan tiyang ingkang ngginakaken media kasebut. 2) Nyerat rengrengan Nyerat rengrengan minangka proses ingkang boten pikantuk dipuntilar wonten ing kagiyatan damel media pasinaon. Panyeratipun rengrengan kangge damel media pasinaon dipunajab supados anggenipun damel media pasinaon boten wonten ingkang dipunlewati saha cetha menapa ingkang badhe dipundamel. Rengrengan ingkang dipunrantam saged kanthi wujud seratan, gambar, lan sapiturutipun. Rengrengan menika ngemot menapa kemawon ingkang badhe dipunserat wonten ing media pasinaon kanthi cetha isi saha urut-urutanipun. 3) Damel media Proses damel media pasinaon tamtu kemawon dados proses ingkang utami. Damel media pasinaon wonten ing tahap menika panaliti damel media pasinaon kanthi nyata ngginakaken pathokan ingkang sampun sinerat wonten ing seratan rengrengan ingkang sampun dipundamel. Ing proses menika output kanthi wujud media pasinaon sampun saged ketingal, boten namung seratan kemawon. 4) Nguji media Kagiyatan nguji media prelu dipunlampahi kangge mangertos kinerja saking media ingkang dipundamel menawi dipunginakaken. Saking pangujinipun media pasinaon, saged dipunpanggihi informasi babagan kakirangan saha kalangkungan media pasinao. Informasi babagan media pasinaon ingkang dipundamel saged dipunginakaken kanthi dhasar revisi produk menawi dipunbetahaken.
35 3. Media Kamus Buku Wucalan Basa Jawi a. Kamus Buku Wucalan Tembung kamus miturut Poerwadarminta (1939: 184, 31) gadhah teges ingkang sami kaliyan "bausastra", inggih menika "layang ingkang ngemot tegesipun tembung-tembung". Pangertosan saking tembung kamus kalawau jumbuh kaliyan tegesipun tembung kamus wonten ing KBBI (Tim Penyusun Kamus Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa,1989: 384) inggih menika "buku ingkang dipunginakaken kangge acuan ingkang ngemot tembung, adatipun kaserat miturut katerangan babagan pangertosan, panganggening, utawi teges". Tembung buku wucalan miturut Peraturan Menteri Pendidikan Nasional Republik Indonesia (2005: 2) inggih menika buku acuan ingkang wajib dipunginakaken wonten ing sekolah, ngemot materi pasinaon supados saged mindhakaken raos iman, raos takwa, budi pakarti, kapribadhen, panguwaosipun elmu saha teknologi, peka, kemampuan estetis, potensi saking awake piyambak, saha kesehatan ingkang karantam miturut standar nasional pandhidhikan. Saking andharan ing inggil menika, tembung kamus buku wucalan saged ugi dipuntegesi pirantos kangge negesi tembung-tembung ingkang boten dipunmangertos, karantam miturut abjad, isinipun jumbuh kaliyan materi pasinaon siswa. Kamus menika sampun dipunjumbuhaken kaliyan pasinaon ingkang dipunsinau saengga trep menawi dipunginakaken dening para siswa. Kamus menika dipunraos penting amargi kathah istilah-istilah wonten ing pasinaon ingkang boten dipunmangertos siswa, utaminipun wonten ing pasinaon basa Jawi. Tembung-tembung Jawi sampun arang dipunginakaken dening para
36 siswa, adatipun tembung-tembung ingkang taksih asring dipunginakaken inggih menika tembung-tembung ngoko saha tembung-tembung krama ingkang prasaja kemawon. b. Media Berbasis Komputer Wonten ing jaman samenika teknologi sampun mekar kanthi cepet kalebet ugi teknologi komputer ingkang sampun mrambah wonten ing bab pendidikan saha latihan. "Komputer wonten ing bab pendidikan saha latihan fungsinipun saged dipunperang dados kalih, inggih menika Computer-Managed Instruction (CMI) saha Computer-Assisted Instruction (CAI)" (Arsyat, 2011: 96). Computer-Managed Instruction (CMI) wonten ing sekolah gadhah fungsi dados manager wonten ing proses sinau saha mulang, menawi Computer-Assisted Instruction (CAI) gadhah fungsi dados pambiyantu tambahan wonten ing proses sinau saha mulang. Computer-Assisted Instruction (CAI) wonten ing proses sinau saha mulang kasusun saking program ingkang namung ndhukung wontenipun proses sinau saha mulang, program menika saged mbiyantu guru anggenipun mulang saha nglatih siswa, nanging program menika dipundamel boten kanthi ancas dados media pamulangan ingkang utami. Media sinau ingkang dipundamel ngginakaken komputer kedahipun saged narik kawigatosan siswa, boten damel bosen, kepenak anggenipun ningali, lan sapiturutipun. Miturut Arsyat (2011: 99) damel media pasinaon kedah nggatosaken komposisi antawisipun agengipun kelir, materi ingkang dipunginakaken, saha tampilan ingkang badhe dipundamel. Media ingkang dipundamel supados sekeca menawi dipunginaken. Media pasinaon ingkang
37 sekeca dipunginakaken saged damel siswa langkung remen anggenipun sinau materi ingkang dipunsinau. Media pasinaon ingkang sae kedahipun dipundamel ngginakaken konsep interaktif . konsep menika saged dipunlampahi ngginakaken pirantos komputer ingkang ngemot tigang perkawis, inggih menika rantamanipun instruksional ingkang saged dipunjumbuhaken kaliyan materi, wangsulan/ respon utawi pakaryan saking siswa, umpan balik ingkang saged dipunjumbuhaken kaliyan asil ingkang dipunajab. Teknologi ingkang ngginakaken mesin komputasi/ prosesor (komputer) boten namung kanthi wujud PC nanging dipunperang dados kalih inggih menika mainframe saha micro device. Pirantos ingkang kalebet wonten ing Mainframe adatipun gadhah ukuran ingkang ageng, menawi pirantos ingkang dipunsebat micro device inggih menika pirantos ingkang prosessoripun ngginakaken memori namung sekedhek saha adatipun gadhah sipat mobile. c. Adobe Flash Professional CS5 Aplikasi Adobe Flash Professional CS5 inggih menika "program kangge damel animasi ingkang dipundamel dening pabrik pirantos lunak saking Amerika Serikat kanthi nama Adobe System Incorporation" (Wahana Komputer, 2010: 2). Aplikasi Adobe Flash Professional CS5 minangka aplikasi ingkang saged dipunginakaken kangge damel gambar vector 2 utawi 3 dimensi ditambah kaliyan animasinipun. Aplikasi menika dipunginakaken dening tiyang kathah amargi saged dipunginakaken kangge damel kathah animasi kadosta animasi kartun, dolanan, file presentasi, video clip, web animasi, lan sapiturutipun.
38 Aplikasi Adobe Flash Professional CS5 saged ngasilaken aplikasi utawi file enggal kanthi file extention ingkang maneka werni. Madcoms (2012: 184) ngandharaken bilih "rantaman ingkang sampun dipundamel ngginakaken Flash Pro, rantaman menika saged dipundamel kanthi format ingkang maneka werni, inggih menika swf, html, gif, jpg, png, exe, saha app". File extension ingkang maneka werni kados katrangan kalawau ndadosaken file ingkang dipundamel ngginakaken aplikasi menika saged dipunlampahaken wonten ing maneka werni pirantos kadosta pirantos HP saha komputer. File ingkang dipundamel ngginakaken aplikasi Adobe Flash Professional CS5 boten mbetahaken memory ingkang kathah saha saged dipunlampahaken wonten ing kelir kanthi ukuran maneka werni. Kalangkungan saking file ingkang dipundamel kalawau ugi damel pengaruh wonten ing kualitas animasi menawi dipunlampahaken inggih menika animasi wonten ing file boten gampil owah saha kedhep-kedhep. File ingkang gampil dipunginakaken saha boten kedhep-kedhep minangka salah satunggalipun bab ingkang damel media sekeca anggenipun ngginakaken. Wonten ing aplikasi Adobe Flash Professional CS5 sampun dipuncawisaken perangan-perangan ingkang saged dipunginakaken kangge damel animasi. Perangan ingkang saged dipunginakaken wonten ing aplikasi menika dipuncawisaken kanthi tumata wonten, dipundadosaken kelompok-kelompok saengga saged nggampilaken menawi badhe ngginakakaken aplikasi menika. Perangan ingkang saged dipunginakaken wonten ing aplikasi menika saged dipuntingali saking gambar menika,
39 Gambar V: Papan kangge makarya wonten ing Adobe Flash Professional CS5 d. Kamus Buku Wucalan Basa Jawi Elektronik Tim Penyusun Kamus Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa (1989: 224) wonten ing KBBI tembung elektronik dipuntegesi "pirantos ingkang dipundamel kanthi ngginakaken prinsip elektronika saha perkawis utawi barang Menu Bar Time Line Panel Tools Tabulasi Dokumen Panel Group Panel Stage
40 ingkang ngginakaken pirantos kasebat". Kamus buku wucalan basa Jawi ingkang badhe dipundamel ngginakaken salah satunggaling pirantos elektronik inggih menika HP, mila kamus menika dipunwastani kamus buku wucalan basa Jawi elektronik. Saking namanipun "kamus buku wucalan basa Jawi elektronik" saged dipunmangertos bilih kamus menika dipundamel kangge nunjang siswa anggenipun sinau materi ingkang dipunwulangaken kanthi cara ngginakaken kamus. Pasinaon ingkang badhe dados fokus anggenipun damel media inggih menika basa Jawi. Tembung-tembung wonten ing buku pendamping njalari materi ingkang dipunwulangaken boten saged dipuntampi kanthi maksimal, menapa malih menawi siswa anggenipun negesi asal-asalan satemah teges saking siswa klentu, tamtu kemawon njalari materi ingkang dipunsinau klentu ugi. Siswa ingkang kangelan anggenipun negesi tembung-tembung Jawi madosi tegesipun wonten ing kamus, nanging kagiyatan kados menika mbetahaken wekdal ingkang dangu. Nyuwun pirsa dhateng guru wonten ing sekolah saged dipundadosaken solusi, nanging menawi wonten ing salah satunggaling materi kathah siswa ingkang nyuwun pirsa njalari wekdal kangge sinau wonten kelas dados kirang. Kagiyatan nyuwun pirsa nalika boten pasinaon saged ugi dipunlampahi, nanging wekdal anggenipun nyuwun pirsa dhateng guru menika namung sakedhik inggih menika namung nalika sekolah kemawon. Kamus buku wucalan basa Jawi elektronik dipundamel supados anggenipun sinau basa Jawi langkung efektif saha efisien. Pirantos HP ingkang dipunginakaken inggih menika pirantos ingkang gampil dipunpanggihi wonten
41 ing jaman samenika. HP minangka pirantos ingkang boten asing kangge siswa satemah siswa boten kangelan anggenipun ngginakaken HP. Pirantos menika dipunanggep praktis amargi saged dipunginakaken kangge maneka werni kagiyatan kanti ukuran ingkang alit, saged dipunbeta dhateng pundi-pundi. Kahanan kados menika ingkang njalari kamus buku wucalan basa Jawi elektronik dipundamel. Siswa ingkang ngginakaken pirantos menika saged negesi tembung-tembung wonten ing buku pendhamping kanthi ningali tegesipun. Cara anggenipun madosi teges saking tembung-tembung ingkang boten dipun mangertos namung kanthi nyerat tembung ingkang badhe dipunpadosi wonten ing kelir HP. Kamus menika njalari kagiyatan sinau saged kalampahan tanpa nelasaken wekdal ingkang kathah saha siswa dados saged sinau kanthi mandiri wonten ing griyanipun. 4. Tinjauan Mulang Basa Jawi tanpa Ngginakaken Media Pasinaon Kamus Buku Wucalan Basa Jawi Elektronik Kagiyatan sinau tanpa ngginakaken media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi elektronik saged kalampahan, nanging wonten siswa ingkang kangelan anggenipun negesi tembung, satemah proses sinau kirang efektif. Kadadosan menika dipunsebababken amargi wonten ing masyarakat basa Jawi sampun arang anggenipun ngginakaken. Wontenipun pluralisasi saha kabetahan ngginakaken basa formal, inggih menika basa Indonesia wonten ing kantor-kantor sansaya dangu sansaya nggerus eksistensi saking basa Jawi. Dipunwiwiti saking kabiasaan ngginakaken basa Indonesia wonten ing papan pakaryanipun lajeng dados kabiasaan ngginakaken basa Indonesia wonten ing lingkungan kulawarga.
42 Kadadosan ingkang kados makaten njalari siswa wonten ing jaman samenika kirang anggenipun nguwasani tembung-tembung Jawi. Tembung-tembung ingkang dipunkuwaosi siswa adatipun basa ngoko kaliyan basa Jawi ingkang prasaja kemawon kangge matur kaliyan tiyang sepuh. Sinau basa Jawi wonten ing sekolah dados salah setunggalipun cara nglestantunaken basa Jawi. Wonten ing pasinaon menika siswa dipunwulang sekawan katrampilan ingkang kedah dipunkuwaosi, inggih menika mirengaken, micara, maos, saha nyerat. Sekawan katrampilan menika dipunwulangaken guru wonten kelas, nanging guru anggenipun mulang kedah ngginakaken kalih basa inggih mneika basa Jawi saha basa Indonesia amargi kasunyatan kalawau, bilih kathah siswa ingkang boten saged ngginakaken basa Jawi. Guru anggenipun mulang ngginakaken buku pendhamping kangge nunjang anggenipun sinau wonten ing sekolah saha saged dipunginakaken kangge pirantos sinau wonten ing griyanipun siswa piyambak-piyambak. Buku pendhamping basa Jawi sampun tamtu ngginakaken basa Jawi minangka basa pengnataripun, bab menika kanthi ancas supados siswa biasa ngginakaken basa Jawi, wiwit saking buku menika. Ananging, kasunyatanipun inggih mneika kathah siswa ingkang boten mangertos materi wonten ing pendamping satemah guru kadhang kala kedah mulang kanthi ngginakaken kalih basa supados siswa sami mangertos, basa ingkang dipunginakaken inggih menika basa Jawi saha basa Indonesia. Siswa anggenipun mangsuli tembung wonten ing pendamping kadhang kala rumaos kangelan amargi kathah pitakenan ingkang boten mangertos tegesipun. Menawi soal kemawon siswa boten mangertos tamtu kemawon wangsulan
43 ingkang dipunserat boten jumbuh kaliyan pitakenanipun. Siswa kadhang kala tanglet dhateng guru utawi kanca ingkang dipunanggep mangertos, nanging kagiyatan kados makaten gadhah dhampak telasing wekdal kangge diskusi pitakenan kemawon. B. Panaliten ingkang Jumbuh Panaliten damel media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi menika jumbuh kaliyan panalitenipun Budi Lestari saking Program Studi Pendidikan Teknik Elektro, Fakultas Teknik, Universitas Negeri Yogyakarta tahun 2002. Lestari (2002) nglampahi panaliten kanthi irah-irahan "Pengembangan Kamus Multimedia Bahasa Inggris-Bahasa Indonesia untuk Anak-Anak". Panaliten menika minangka panaliten damel salah satunggalipun pirantos ingkang migunani wonten ing pagesangan. Panaliten ingkang dipunlapahi Lestari (2002) menika ngasilaken pirantos kamus multimedia Inggris-Indonesia kangge lare. Kanthi ngginakaken kamus menika saben lare saged madosi tegesipun tembung-tembung ingkang dipunbetahaken saengga lare kasebut langkung saged ngginakaken basa Jawi. Aplikasi ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten inggih menika aplikasi Borland Delphi 3 ingkang saged dipunlampahaken wonten ing pirantos komputer. Panalitenipun Lestari (2002) jumbuh kaliyan panaliten kula amargi panaliten kasebut ugi ngasilaken pirantos ingkang migunani wonten ing pagesangan. Beda panaliten antawisipun Lestari (2002) saha kula wonten ing bab subjek panaliten, objek panaliten, saha pirantos ingkang dipunginakaken kangge damel media
44 kemawon. Subjek saking panaliten damel kamus buku wucalan basa Jawi inggih menika siswa kelas X semester jangkep wonten ing SMAN 1 Kasihan. Objek wonten ing panaliten damel kamus buku wucalan basa Jawi inggih menika tembung-tembung ingkang dipunginakaken kangge siswa kelas X semester jangkep wonten ing SMAN 1 Kasihan, katilik saking buku pasinaon ingkang dipunginakaken wonten ing SMA kasebut. Aplikasi ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika ugi benten kaliyan panalitenipun Lestari (2002), panaliten menika ngginakaken aplikasi Adobe Flash Professional CS5. Aplikasi menika dipunginakaken amargi aplikasi menika gadhah kalangkungan tinimbang menawi ngginakaken aplikasi Borland Delphi 3. Kalangkungan saking aplikasi Adobe Flash Professional CS5 tinimbang aplikasi Borland Delphi 3inggih menika saged dipunginakaken wonten ing pirantos ingkang kathah, boten namung wonten ing komputer kemawon. Aplikasi Adobe Flash Professional CS5 ugi gadhah kalangkungan wonten ing perangan kapasitas memory. File asil saking aplikasi Adobe Flash CS5 boten mbetahaken memory ingkang kathah saengga boten gampil owah menawi dipunginakaken wonten ing kelir. C. Nalaripun Panaliten Media Pasinaon Kamus Buku Wucalan Basa Jawi Saged Nggampilaken Siswa Anggenipun Sinau Basa Jawi Kagiyatan sinau saha mulang ingkang kalampahan wonten ing sekolah kaperang dados maneka werni pasinaon. Salah satunggalipun pasinaon ingkang
45 dipunwulangaken ing sekolah inggih menika pasinaon basa Jawi. Pasinaon menika wigatos sanget dipunwulangaken dhateng siswa amargi ngandhut nilai budi pakarti ingkang luhur saha dados identitas tiyang Jawi ingkang kedah dipunlestantunaken. Supados proses sinau saged kalampahan kanthi sekeca, salah satunggalipun bab ingkang wigatos dipunkuwaosi siswa wonten ing sekolah inggih menika panguwaosipun tembung-tembung Jawi. Panguwaosipun tembung-tembung Jawi dening para siswa saged mbiyantu siswa sinau mliginipun wonten ing standar kompetensi maos. Siswa ingkang sinau basa Jawi ngginakaken media buku pasinaon boten saged ndudut elmi saking buku kanthi sae menawi boten mangertos isinipun buku kasebut amargi boten mangertos tembung-tembung ingkang sinerat wonten ing buku. Wonten ing jaman samenika kathah siswa ingkang boten saged nguwaosi basa Jawi. Kahanan kalawau dipunsebabaken amargi saking kathah perkawis. Salah satunggalipun perkawis ingkang damel siswa kangelan ngginkaken basa Jawi inggih menika amargi basa Jawi samenika sampun arang dipunginakaken wonten ing masyarakat. Siswa langkung asring ngginakaken basa nasional, inggih menika basa Indonesia tinimbang basa Jawi. Menawi wonten siswa ingkang kulina ngginakaken basa Jawi, kathah ingkang namung ngginakaken basa Jawi ngoko kaliyan basa krama ingkang prasaja kemawon kangge matur kaliyan tiyang sepuh. Kadadosan ingkang kados makaten njalari siswa anggenipun sinau basa Jawi kathah ingkang kangelan amargi siswa kirang nguwaosi tembung-tembung Jawi. Kasunyatan menika njalari proses sinau saha mulang wonten ing sekolah boten kalampahan kanthi sae.
46 Supados kagiyatan sinau basa Jawi saged kalampahan kanthi efktif, dipunbetahaken sawetawis media pasinaon ingkang trep kangge sinau basa Jawi, inggih menika media kamus buku wucalan basa Jawi elektronik. Kanthi ngginakaken media menika siswa saged negesi tembung-tembung ingkang boten dipunmangertos tanpa nelasaken wekdal amargi media menika minangka kamus ingkang gampil anggenipun ngginakaken. Media pasinaon menika trep menawi dipunginakaken kangge sinau siswa SMA kelas X semester jangkep wonten ing SMAN 1 Kasihan amargi materi wonten ing kamus sampun dipunjumbuhaken kaliyan media buku pasinaon ingkang dipunginakaken siswa.
47 BAB III METODE PANALITEN A. Jinisipun Panaliten Jinisipun panaliten ingkang kalampahan inggih menika panaliten Reasearch and Development. Panaliten Reasearch and Development utawi saged dipunsebat R&D inggih menika jinisipun panaliten ingkang dipunginakaken kangge ngasilaken produk tertamtu (Sugiyono, 2012: 297). Jumbuh kaliyan andharanipun Sugiyono (2012: 297), Borg saha Gall (1983: 772) ngandharaken kanthi langkung cetha bilih "Educational research and development (R & D) is a process used to develop and validate educational product". Saking andharanipun Sugiyono (2012: 297) kaliyan Brog saha Gall (1983: 772) saged dipundudut bilih panaliten R&D wonten ing perangan pendidikan inggih menika panaliten ingkang dipunginakaken kanthi ancas damel saha paring validasi wonten ing salah satunggalipun produk ingkang dipundamel kanthi njumbuhaken kaliyan kahanan saking subjek ingkang dipuntaliti. Sipat saking panaliten ingkang kalampahan inggih menika analisis kabetahan saha deskriptif. Media pasinaon ingkang dipundamel wonten ing panaliten menika kedah jumbuh kaliyan kabetahanipun siswa supados saged mbiyantu siswa anggenipun sinau. Saking analisis kabetahan ingkang sampun kalampahan saged dipundudut bilih media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi prelu dipundamel. Media pasinaon menika dipundamel supados kagiyatan sinau wonten ing sekolah langkung efektif. Siswa ingkang boten saged basa Jawi dipunbiyantu negesi tembung-tembung basa Jawi, mliginipun wonten ing pasinaon basa Jawi
48 kelas X semester Jangkep. Analisis ingkang sampun dipunlampahi salajengipun dipunrantam kanthi deskriptif supados cetha anggenipun nglampahi panaliten. B. Subjek saha Objek Panaliten Subjek wonten ing panaliten ingkang kalampahan inggih menika buku pasinaon basa Jawi ingkang dipunginakaken siswa kelas X wonten ing SMA Negeri 1 Kasihan, Bantul. Pamilihipun subjek ingkang dipuntaliti kanthi dhasar observasi babagan panguwaosing tembung-tembung basa Jawi siswa ing SMA Negeri Kasihan Bantul. Kanthi observasi kasebut, saged dipundudut bilih media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi ingkang ngemot tegesipun tetembungan wonten ing buku pendamping prelu dipunginakaken kangge sinau basa Jawi dening siswa kelas X wonten ing SMA kasebat. Objek saking panaliten ingkang kalampahan inggih menika materi wonten ing media pasinaon ingkang dipundamel. Materi ing media pasinaon dipunjumbuhaken kaliyan kabetaham pasinaon basa Jawi siswa kelas X wonten ing SMA Negeri 1 Kasihan. Tembung-tembung ingkang karantam wonten ing media pasinaon dipunpilih kanthi ningali buku-buku ingkang dipunginakaken wonten ing pasinaon basa Jawi saha tembung-tembung sanesipun saking maneka sumber. C. Prosedur Anggenipun Naliti Panaliten ingkang dipunlampahi kedah nggatosaken prosedur anggenipun damel media pasinaon supados media ingkang dipundamel saged kalampahan
desain produk potensi dan masalah pengumpulan data revisi desain Produksi masal Produksi masal damel pungkasan media revisi produk revisi produk validasi desain uji coba pemakaian tahap damel media pasinaon tahapdamel rantaman media pasinaon 49 kanthi sae. Sugiyono (2012: 298) ngandharaken kanthi bagan urutan anggenipun naliti saha damel media pasinaon kados makaten. Bagan VI: Urut-urutanipun ngginakaken metode Research and Development (RnD) dening Sugiyono (2012: 298) Saking bagan ing inggil menika saged dipundudut bilih saderengipun damel media pasinaon kedah taliti saking wiwitan, inggih menika ningali potensi saha perkawis wonten ing sekolah. Damel media pasinaon kedah dipuntata saha dipunrancang kanthi tumata supados media pasinaon ingkang dipundamel saged migunani. Urut-urutan anggenipun damel media pasinaon saking baganipun Sugiyono (2012: 298) saged dipunringkes dados sekawan tahap ingkang kados makaten. Bagan VII: Urut-urutanipun damel media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi tahap analisis kabetahan tahap validasi saha nguji media uji coba produk
50 Bagan ing inggil menika minangka urutan anggenipun damel media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi ingkang dipunpendhet saking ringkesan urut-urutanipun nglampahi panaliten pamekaran. Tahap anggenipun damel media pasinaon menika kaperang dados gangsal inggih menika. 1. Tahap Analisis Kabetahan Tahap analisis data minangka tahap wiwitan anggenipun damel media pasinaon dipunlampahi kados makaten. a. Identifikasi Kabetahan Media pasinaon tamtu kemawon dipundamel supados saged mbiyantu siswa sinau materi pasinaon supados langkung cetha. Media ingkang dipundamel kedah dipunjumbuhaken kaliyan kabetahanipun subjek ingkang dipundadosaken sasaran. Kanthi ngawontenaken dentifikasi kabetahan, panaliti saged pikantuk informasi babagan materi ingkang saged dipundamel wonten ing media pasinaon. Media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi dipundamel kanthi ngawontenaken observasi ingkang kalampahan wonten ing wulan Juli dumugi September. Observasi dipunlampahi kanthi ningali karakteristikipun siswa wonten ing SMAN 1 Kasihan.SMAN 1 Kasihan ingkang mapan wonten ing wates kitha Ngayogyakarta gadhah siswa ingkang maneka warna. Nalika ngawontenaken observasi wonten ing SMAN 1 Kasihan, panaliti ningali bilih siswa wonten ing SMA kasebut panguwaosipun tembung-tembungipun Jawi taksih kirang. Saking kasunyatan ingkang kados menika saged dipundudut bilih siswa wonten ing SMA kasebut mbetahaken pirantos ingkang
51 saged mbiyantu supados saged nguwaosi tembung-tembung Jawi. Trep kaliyan kabetahanipun siswa, media kamus pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi dipundamel supados saged mbiyantu siswa nguwaosi tembung-tembung Jawi. b. Ngrumusaken Ancasipun Materi Materi ingkang badhe dipunlebetaken wonten ing media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi inggih menika tembung-tembung Jawi. Tembung-tembung Jawi ingkang dipunginakaken wonten ing media kasebut dipunpendhet saking buku-buku ingkang dipunginakaken siswa saha sumber-sumber sanes. Pamilihipun tembung-tembung ingkang kados menika dipunlampahi supados media pasinaon ingkang dipundamel saged nyengkuyung siswa anggenipun sinau basa Jawi wonten kelas utawi sinau piyambak wonten griya. Ancasipun damel media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi wonten ing panaliten menika mujudaken kagiyatan ingkang saged dipuntingali saha dipunukur. Media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi dipundamel kanthi ancas supados "siswa saged manggihi tembung-tembung ingkang dipunkarepaken kanthi langkung gampil ngginakaken media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi". Kanthi ngginakaken media pasinaon menika dipunajab siswa boten kangelan negesi tembung-tembung Jawi satemah saged mindhakaken panguwaosipun tetembungan basa Jawi. c. Ngrumusaken Butir-Butir Materi Saking ancasipun materi wonten ing media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi, saged dipunrantam butir-butir materi ingkang kados makaten.
52 1) Siswa saged mbiasakaken sinau tembung-tembung Jawi. 2) Siswa saged ngginakaken tembung-tembung Jawi kanthi leres tegesipun. 3) Siswa saged ngginakaken media pasinaon kamus basa Jawi. Butir-butir materi ingkang sampun dipunrantam menika minangka acuan anggenipun damel media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi. Media pasinaon ingkang dipundamel kedahipun saged dipunginakaken kangge nyengkuyung supados butir-butir materi ingkang sampun karantam saged kalampahan. d. Ngrumusaken Pirantos Kangge Ngukur Suksesipun Media Supados Media pasinaon ingkang dipundamel saged dipuntingali sukses menapa boten, kedah dipunrantam pirantos ingkang saged dipunginakaken kangge ngukur. Pirantos ingkang dipunginakaken kangge ngukur suksesipun media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi inggih menika kanthi wujud angket. Angket ingkang dipunginakaken kasusun saking pitakenan-pitakenan babagan media pasinaon ingkang dipundamel. Saking angket ingkang dipunginakaken panaliti saged mangertos bilih media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi menika sampun sae, mbetahaken revisi menapa kedah dipungantos. 2. Tahap Damel Rantaman Media Pasinaon Kagiyatan nyerat rengrengan media pasinaon minangka kagiyatan ingkang boten saged dipuntilar. Seratan rengrengan media pasinaon dipunginakaken minangka rantaman anggenipun damel media pasinaon. Rengrengan ingkang dipundamel saged kanthi wujud seratan, gambar, grafik, lan sapiturutipun ingkang
Pambuka: Kamus Buku Wucalan Basa Jawi Kangge siswa kelas X Semester Jangkep SMAN 1 Kasihan wiwit 53 ndhukung anggenipun damel media pasinaon. Sedaya kemawon wonten ing seratan rengrengan media kedah dipunserat kanthi cetha, urut-urutan wonten ing rengrengan media menika ugi kedah cetha supados boten damel bingung nalika damel media pasinaon. Rengrengan anggenipun damel kamus buku wucalan basa Jawi, kados makaten. Bagan VIII: Bagan rengrengan media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi Saking bagan ing inggil menika saged dipuntingali isi saking media pasinaon ingkang badhe dipundamel. Bagan menika dipunginakaken minangka pandomipun damel naskah media ingkang kados makaten. Tabel 2: Naskah media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi Isi Bentuk gladhen panduan Pilihan menu: panduan ancas kamus gladhen kapustakan medal wiwit pilihan kamus kapustakan medal ancas
, Katrangan Isi Media: wucalan basa Jawi menika dipunjangkepi kaliyan cekakan saha cara anggenipun maos supados boten klentu menawi badhe madosi Sorogan cekakan k. krama ki. krama inggil kn. krama-ngoko Wlanda (Belanda) kw. kawi arang kanggone n. ngoko enggonan ptj. pacelathon menu panduan wonten menu sanesipun: Panganggenipun Media Media 54 Bentuk Menu Panduan, Katrangan Isi Media: Kamus buku wucalandipunjangkepi kaliyan cekakan saha cara anggenipun maos supados boten klentu menawi badhe madosi tegesipun tembung. 1. Sorogan cekakan(A) Arab (M) mlayu (S) Sansekerta (W) Wlanda (Belanda)ak. arang kanggoneengg. enggon-enggonan2. Tetenger Menu panduan, panganggenipun Media pasinaon kamus dipunginakaken kanthi cara kados makaten.1. Tampilan media permati. 2. Wonten ing layaringkang saged dipunpilih kanthi cara dipunpencet.3. Panganggenipun kamus wonten ing menu kanthi cara nyerat tembung ingkang dipunkersakaken wonten ing papan ingkang sampun dipuncawisaken, lajeng padosi. 4. Menawi sampun milih dipunkarepaken, panjenengan saged balik malih wonten ing kaca uwonten ing kaca salajengipun (menawi wonten) ngginakaken hyperlink dipuncawisaken, kados makaten. = balik wonten kaca saderengipun = balik wonten kaca utami Wonten ing menu panduan Panganggenipun Katrangan Isi Media tabel salajengipun Isi , panganggenipun media: Media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi saged dipunginakaken kanthi cara kados makaten. Tampilan media pasinaon dipunwaos kanthi layar, sampun dipuncawisaken menu ingkang saged dipunpilih kanthi cara dipunpencet. Panganggenipun kamus buku wucalan basa Jawi menu kamus, saged dipunlampahi kanthi cara nyerat tembung ingkang dipunkersakaken wonten ing papan ingkang sampun dipuncawisaken, lajeng klik tombol Menawi sampun milih menu ingkang dipunkarepaken, panjenengan saged balik malih wonten ing kaca utami, kaca saderengipun, utawi wonten ing kaca salajengipun (menawi wonten) hyperlink ingkang sampun dipuncawisaken, kados makaten. lik wonten kaca saderengipun = balik wonten kaca utami
Gladhen: Wangsulana pitakenan ing gladhen menika kanthi cara mencet tembung ingkang ngemu teges sami kaliyan tembung ingkang dipungaris andhapipun. Wiwit a. tandha (<...>) Tandha <...> dipunginakaken kangge nyerat aksara a, i, u, e supados anggenipun madosi tembung boten klentu. Panganggenipun tandha menika tuladhanipun kadosta menawi badhe nyerat tembung jejer saged dipunserat <jèjèr> 'cerak' saha <jêjêr> 'wiwit pagelaran'. b. tandha titik koma (;) tandha menika dipunginakaken kangge misahaken tegesipun tembung ingkang langkung saking setunggal, kadosta tembung sekar gadhah pangertosan kembang saha tembang. Isinipun Kamus: *wonten ing lampiran 55 tabel salajengipun Isi Bentuk Ancasipun: Media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi dipundamel kanthi ancas supados siswa remen sinau tembung-tembung Jawi saengga siswa langkung nguwaosi tembung-tembung Jawi. Panguwaosipun tembung-tembung Jawi dening para siswa dipunajab saged nyengkuyung sinau siswa mliginipun wonten ing standar kompetensi maos kangge siswa kelas X wonten ing semester jangkep, tahun akademik 2013/ 2014. Kanthi ngginakaken media menika dipunajab siswa langkung gampil anggenipun mangertos isinipun seratan ing pasinaon saengga materi saged dipuntampi kanthi sae.
Isinipun Gladhen: *wonten ing lampiran Biji: cacahipun soal : 10 wangsulan leres : wangsulan lepat : panjenengan pikantuk biji dipunambali 56 tabel salajengipun Isi Bentuk Kapustakan: Astuti, fitriyani. 2012. Lestari: LKS Basa Jawi kangge SMA/MA Kelas X Semester Genep. Bantul: Asna Litera Mulyono, Slamet. 2008. Kamus Pepak Basa Jawa. Jakarta: PT. Buku Kita. Poerwadarminta, W. J. S., 1939. Baoesastra Djawa. Batavia. J. B. Wolters Uitgevers. Maatschappij. Sudarmanto. 2011. Kamus Lengkap Bahasa Jawa (Jawa-Indonesia, Indonesia-Jawa). Semarang: Widya Karya. Konfirmasi Medal: Menapa sampun mantep badhe medal saking media pasinaon kamus buku wucalan menika? Inggih Boten
Medal: Matur nuwun awit kawigatosanipun Naskah media ing inggil menika minangka dipundamel supados media pasinaon ingkang dipundamel saged trep kaliyan ingkang dipunkajengaken. materi pasinaon wonten ing media ingkang dipundamel kedah dipunrantam kanthi mateng saking wiwitan supados boten wonten materi ingkang kecer. naskah media menika dipundamel supados saged damel gampil anggenipun ngrakit materi wonten ing media pasinaon. 3. Tahap Damel Media Pasinaon Kagiyatan damel media pasinaon minangka kagiyatan ingkang utami wonten ing panaliten menika. Media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi dipundamel ngginakaken aplikasi Adobe Flash Professional CS5. Aplikasi Adobe Flash Professional CS5 dipunpilih amargi pirantos menika minangka aplikasi kangge damel aplikasi enggal ingkang saged dipunginakaken kangge 57 tabel salajengipun Isi Bentuk
58 nglampahaken media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi, inggih menika pirantos HP. Pandamelipun media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi ngginakaken aplikasi Adobe Flash Professional CS5 saged dipunlampahi kanthi dukungan pirantos saha aplikasi sanes ingkang kados menika. a. Handphone (HP) ingkang ngginakaken aplikasi flash player saha SmartSwf. b. Komputer utawi laptop c. Adobe Flash Professional CS5 Panganggenipun pirantos saha aplikasi ingkang sampun dipunsebataken saged mbiyantu lancaripun kagiyatan damel media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi. 4. Tahap Validasi saha Nguji Media Pasinaon Kagiyatan nguji produk dipunlampahi supados panaliti pikantuk informasi babagan media ingkang dipundamel. Saking kagiyatan menika panaliti saged pikantuk informasi kakirangan saha kaluwihan saking media kasebut. Saking informasi ingkang sampun dipunkempalaken saking kagiyatan menika, panaliti saged ngawontenaken revisi produk ingkang trep supados produkipun saged mlampah kanthi sae. Pangujinipun media pasinaon dipunlampahi kanthi ngaturaken angket ingkang sampun dipuncawisaken kangge pambiji media pasinaon. Pambijinipun media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi dipunlampahi dening dosen ahli media, dosen ahli materi, guru basa Jawi, saha siswa ingkang dados subjek panaliten menika. Saking pambijinipun media pasinaon menika saged dipunukur
59 bilih media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi sae menapa boten dipunginkaken kangge sinau basa Jawi. D. Pambijinipun Produk 1. Rantaman Anggenipun Mbiji Media pasinaon ingkang dipundamel tamtu kemawon kedah dipunbiji langkung rumiyin supados media menika saged mlampah kanthi sae menawi dipunginakaken. Media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi dipunbiji kanthi ngginakaken metode deskriptif. Pambijinipun media pasinaon karantam kanthi cara ngandharaken pambijinipun dosen ahli materi, dosen ahli media, guru basa Jawi, saha tanggepanipun siswa babagan kualitas media pasinaon ingkang dipundamel. Pambijinipun media pasinaon ingkang sampun kalampahan dipundadosaken dhasar anggenipun ngawontenaken revisi media pasinaon. Revisi ingkang dipunlampahi dipunajab saged damel media pasinaon menika langkung efektif menawi dipunginakaken tinimbang saederengipun. 2. Jinisipun Data Jinisipun data ingkang dipunbetahaken wonten ing kagiyatan mbiji produk inggih menika data kanthi wujud kualitatif saha kuantitatif. a. Data Kualitatif Kangge mangertos mutu media pasinaon ingkang dipundamel, panaliti ngempalaken data ngginakaken angket. Angket ingkang dipunginakaken ngemot pambijinipun dosen ahli media, dosen ahli materi, guru basa Jawi, saha tanggepan saking siswa ingkang dipunukur ngginakaken skala likert. Skala likert inggih
60 menika skala ingkang saged dipunginakaken kangge ngukur pamanggihipun tiyang sanes babagan salah satunggaling perkawis. Sugiyono (2012: 93) ngandharaken bilih "wangsulang (pambiji) saben instrument ingkang ngginakaken skala likert gadhah gradasi saking sae sanget dumugi ala sanget, saged kaserat ngginakaken tembung-tembung kaliyan biji". Pambijinipun media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi ingkang ngginakaken skala likert saged dipunperang dados kalih kategori supados asilipun langkung gampil dipuntingali. Kategori ingkang dipunginakaken kangge mbiji media menika kados makaten. 1) Asil pambijinipun kualitas media pasinaon saking dosen ahli media, dosen ahli materi, saha guru basa Jawi kanthi kategori sae sanget (SS), sae (S), cekap (C), kirang (K), kirang sanget (KS). 2) Asil pambiji tanggepanipun siswa dhateng media pasinaon kanthi kategori sarujuk sanget (SS), sarujuk (S), bingung (B), kirang sarujuk (KS), saha boten sarujuk (BS). b. Data Kuantitatif Data Kuantitatif wonten ing kagiyatan mbiji menika dipunpendhet saking data kualitatif. Biji kategori ingkang sampun karantam dipundadosaken data kuantitatif saha dipuntambahi kaliyan deskripsi saking asilipun. Saking angket pambijinipun kualitas media pasinaon ingkang dipundamel kaliyan tanggepanipun siswa dhateng media kasebut saged dipunserat data kuantitatif ingkang dipunbetahaken kados makaten.
61 1) Asil pambijinipun kuantitas media pasinaon saking dosen ahli media, dosen ahli materi, saha guru basa Jawi kanthi kategori sae sanget (SS) inggih menika gangsal, sae (S) inggih menika sekawan, cekap (C) inggih menika tiga, kirang (K) inggih menika kalih, kirang sanget (KS) inggih menika setunggal. 2) Asil pambiji kuantitatif tanggepanipun siswa dhateng media pasinaon kanthi kategori sarujuk sanget (SS) inggih menika gangsal, sarujuk (S) inggih menika sekawan, bingung (B) inggih menika tiga, kirang sarujuk (KS) inggih menika kalih, saha boten sarujuk (BS) inggih menika setunggal. E. Instrumen Anggenipun Ngempalaken Data Instrumen ingkang dipunginakaken wonten ing kagiyatan mbiji media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi menika ngginakaken pirantos angket. Angket ingkang dipunginakaken sampun dipunjumbuhaken kaliyan fokus pambijinipun, ingkang kados makaten. 1. Instrumen Anggenipun Mbiji Kualitas Media Pambijinipun kualitas media pasinaon dipunlampahi dosen ahli media, dosen ahli materi, saha guru basa Jawi. Perangan ingkang dipunbiji wonten ing media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi antawisipun dosen ahli media, dosen ahli materi, saha guru basa Jawi boten sami, inggih menika kados makaten. a. Dosen Ahli Media Dosen ahli media wonten ing kagiyatan menika mbiji media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi kanthi kisi-kisi ingkang kados makaten.
Bab Tampilan 3 cethanipun swanten SS S C K KS SS S C K KS 5 trep pamilihipun warna 3 trep dipunginakaken kangge sinau 18 saged narik kawigatosan 16 trep seratanipun 7 trep pamilihipun tembung 10 leres anggenipun ngginakaken basa 5 trep anggenipun ngginakaken basa 15 pepak saha migunani hyperlink ing media 8 trep pamilihipun iringan 9 trep pamilihipun kelir 4 trep pamilihipun gambar b. Dosen Ahli Materi Dosen ahli materi wonten ing kagiyatan menika mbiji media pasinaon kanthi kisi-kisi kados makaten. Tabel 4: Kisi-kisi pambijinipun dosen ahli materi No. Pernyataan Wangsulan 13 cetha keliripun 62 Tabel 3: Kisi-kisi pambijinipun dosen ahli media No. Pernyataan Wangsulan 2 cetha seratanipun Bab Piwulangan 11 gampil dipunginakaken 14 konsisten anggenipun mapanaken papan pencetan 12 cethanipun navigasinipun 1 kualitas anggenipun paring panyurung dhateng siswa 17 cepet anggenipun dipunginakaken 1 cetha pitedahipun 6 trep anggenipun mapanaken tombol Bab Pemrogaman 4 trep materinipun 6 trep anggenipun ngginakaken ejaan 2 materinipun trep kaliyan standar kompetensi
5 basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertos Bab Tampilan 6 cetha pitedahipun ngginakaken media 2 materi ingkang dipunginakaken trep kangge siswa kelas x SS S C K KS SS S C K KS 8 jumbuhipun soal kaliyan indikator 14 rumusan soal jumbuh kaliyan materi ingkang dipunsinau c. Guru Basa Jawi Guru basa Jawi ingkang mangertos materi piwulangan basa Jawi mbiji media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi kanthi kisi-kisi pambiji kados makaten. Tabel 5: Kisi-kisi pambijinipun guru basa Jawi No. Pernyataan Wangsulan Bab Panganggenipun Materi 1 materi ingkang dipunginakaken saged mbiyantu sinau basa jawi miturut KTSP 63 tabel salajengipun No. Pernyataan Wangsulan 12 cetha materinipun 4 panganggenipun tembung saha ejaan sampun trep 7 saged dados panjurung siswa anggenipun sinau basa jawi 13 anggenipun ngginakaken basa gampil dipunmangertosi Bab Leresipun Isi 9 basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertos 7 cekap anggenipun maringi gladhen 3 jumbuhipun media ingkang dipunginakaken kaliyan Standar Kompetensi 10 materi media trep kaliyan materi sekolah 11 pamilihipun gambar trep
9 trep anggenipun milih warna 14 Cetha pitedahipun 17 Cetha pambijinipun 16 Migunani pituduh leres saha lepatipun SS S C K KS 11 trep jinisipun saha ukuran teksipun 15 Cetha seratanipun 2. Instrumen Anggenipun Mbiji Tanggepanipun Siswa Siswa minangka subjek ingkang ngginakaken media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi dados pihak ingkang kedah dipungatosaken tanggepanipun. Wonten ing kagiyatan mbiji media pasinaon menika, dipuncawisaken angket kangge siswa cacahipun sekawan. Tabel 6: Kisi-kisi tanggepanipun siswa dhateng media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi No. Pernyataan Wangsulan SS S B KS BS Panganggenipun Media 1 media piwulangan menika maringi seserepan ingkang sae babagan tetembungan jawi 2 media pasinaon menika saged dados panyurung anggenipun sinau basa jawi 3 media pasinaon gampil dipunginakaken 4 trep materinipun kaliyan kabetahanipun siswa 5 gampil dipuntampi materinipun 6 siswa langkung mangertos babagan materi ingkang dipunsinau 7 pencetan wonten ing media ndadosaken gampil anggenipun ngginakaken media 10 trep menunipun 13 cepet prosesipun 8 keliripun cetha Bab Evaluasi/ Gladhen 64 tabel salajengipun No. Pernyataan Wangsulan 12 trep anggenipun milih gambar
20 Suwanten wonten ing media ngremenaken 16 Cetha keliripun 12 saged dipunginakaken kangge sinau piyambak wonten griya SS S B KS BS Bab Kemandirian Sinau 15 Kelir saking media narik kawigatosan siswa 17 Cetha seratanipun 14 tembung-tembungipun boten mbingungi 9 media mbiyantu siswa sinau materi ingkang dereng dipunkuwaosi F. Teknik Analisis Data 1. Ngowahi Biji Kategori Teknik anggenipun ngempalaken data ingkang kapisan inggih menika kanthi cara ngowahi pambijinipun dosen ahli media, dosen ahli materi, guru basa Jawi, saha tanggepanipun siswa saking wujud katogori dados wujud angka kathi cara kados makaten. a. Biji kuantitatif kualitas media pasinaon sae sanget (SS) pikantuk biji gangsal sae (S) pikantuk biji sekawan cekap (C) pikantuk biji tiga 13 seratanipun cetha saha gampil dipunwaos 65 tabel salajengipun No. Pernyataan Wangsulan 11 siswa remen sinau ngginakaken media 19 Trep suwantenipun Bab Penyajian Media 8 Media piwulangan menika maringi kalodhangan siswa supados sinau kanthi mandhiri 10 media pasinaon gampil dipunginakaken, boten mbetahaken pambiyantunipun tiyang sanes 18 Cetha pitedahipun ngginakaken media
100% 20,1% - 40% K 40,1% - 60% C 66 kirang (K) pikantuk biji kalih kirang sanget (KS) pikantuk biji setunggal b. Biji kuantitatif tanggepan siswa dhateng media pasinaon sarujuk sanget (SS) pikantuk biji gangsal sarujuk (S) pikantuk biji sekawan bingung (B) pikantuk biji tiga kirang sarujuk (KS) pikantuk biji kalih boten sarujuk (BS) pikantuk biji setunggal 2. Ngetang Persentase Pasarujukan media Kagiyatan nganalisis biji menika dipunlampahi kanthi nggatosaken biji ingkang sampun dipunkempalaken. Sugiyono (2012: 95) ngandharaken bilih "tingkat pasarujukan wonten ing materi ingkang dipunbiji pikantuk saking cacah sedaya biji dipunperang kaliyan cacah biji ideal dipunping kaliyan satus persen". Andharanipun Sugiyono kalawau saged dipunserat kados makaten. Kanthi langkung cetha tanggepan babagan media pasinaon saged dipungolongaken kados makaten. Tabel 7: Kategori Pambijinipun Kualitas Media Pasinaon Prosentase Pasarujukan Kategori Pasarujukan =∑ panaliten∑ 0% - 20% KS
80,1% - 100% SS 80,1% - 100% SS Tabel 8: Kategori Pambijinipun Tanggepan Siswa Prosentase Pasarujukan Kategori 67 tabel salajengipun Prosentase Pasarujukan Kategori 40,1% - 60% B 0% - 20% BS 20,1% - 40% KS Saking analisis ingkang kados makaten, saged dipunpanggihi tanggepan rata-rata babagan media pasinaon ingkang dipunbiji bilih media pasinaon kasebat layak menapa boten dipunginakaken wonten ing sekolah. 60,1% - 80% S 60,1% - 80% S
68 BAB IV ASIL PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asil Panaliten 1. Tahap Analisis Kabetahan Tahap analisis dipunlampahi dening panaliti supados media ingkang dipundamel saged mbiyantu siswa kangge sinau basa Jawi kanthi trep. Wonten ing perangan menika panaliti ngawontenaken analisis kanthi cara nyinau kurikulum ingkang dipunginakaken saha ningali kanthi langsung kawontenan siswa wonten ing kelas. Kurikulum ingkang dipuntaliti wonten ing panaliten inggih menika kurikulum KTSP wonten ing SMAN 1 Kasihan. Analisis kurikulum wonten ing panaliten menika dipunlampahi kanthi cara maos saha nggatosaken kanthi permati kompetensi ingkang kedah dipunkuwaosi dening siswa wonten ing SMAN 1 Kasihan. Saking analisis kurikulum ingkang sampun dipunlampahi saged dipundudut bilih siswa anggenipun sinau dipunperang dados sekawan kompetensi, inggih menika mirengaken, micara, maos, saha nyerat. Saking sekawan kompetensi kalawau, salajengipun dipuntemtokaken kopetensi ingkang mbetahaken pambiyantunipun media pasinaon wonten ing kagiyatan sinau kanthi cara ningali langsung kawontenan siswa ing kelas. Observasi kawontenan siswa ing kelas dipunlampahi supados panaliti anggenipun nemtokaken materi wonten ing media pasinaon saged trep kaliyan kabetahan siswa kangge sinau. Saking analisis langsung menika panaliti ningali bilih siswa kirang nguwaosi tetembungan Jawi. Perkawis ingkang kados menika
69 ageng dayanipun wonten ing kagiyatan sinau, mliginipun wonten ing kompetensi maos. Wonten ing kagiyatan sinau, siswa dipunajab saged ndudut elmi ingkang karantam wonten ing waosan ingkang sampun dipuncawisaken. Ananging, elmi ingkang karantam wonten ing waosan boten saged kadudut kanthi sae dening siswa amargi kirangipun panguwaosan basa Jawi para siswa. Panguwaosipun basa Jawi ingkang kirang wonten ing kagiyatan maos saged ndadosaken siswa klentu anggenipun negesi ukara-ukara wonten ing waosan. Saking analisis kurikulum saha ningali kanthi langsung kawontenan siswa ingkang sampun dipunlampahi, saged dipundudut bilih wonten ing kagiyatan sinau basa Jawi dipunbetahaken sawetawis media kangge ngindhakaken panguwaosipun tetembungan basa Jawi siswa kelas X semester jangkep wonten ing SMAN 1 Kasihan. Media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi minangka media pasinaon ingkang dipunginakaken kangge mbiyantu siswa negesi tetembungan ingkang boten dipunmangertos, mliginipun basa Jawi ingkang dipunginakaken kangge sinau siswa kelas X semester jangkep wonten ing sekolah. Media menika ngemot tegesipun tetembungan wonten ing buku pasinaon Lestari ingkang ngemot sekawan piwulangan kangge siswa kelas X semester jangkep ing SMAN 1 Kasihan saha saking sumber sanesipun saengga trep menawi dipunginakaken kangge sinau. 2. Tahap Damel Rantaman Media Pasinaon Saking analisis ingkang sampun dipunlampahi, panaliti saged nemtokaken rantaman utawi design saking media pasinaon ingkang dipundamel. Saking
70 analisis kurikulum saha kompetensi ingkang sampun dipuntaliti kanthi permati, saged dipuntemtokaken indikator ingkang dipunginakaken kangge ngrantam materi wonten ing media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi. Rantaman media dipundamel cetha supados boten mbingungaken anggenipun damel media. Sasampunipun materi wonten ing media pasinaon dipuntemtokaken, panaliti ngrantam gladhen kangge mangertos ketuntasan anggenipun sinau para siswa. Gladhen ingkang dipunrantam dipunjumbuhaken kaliyan materi ingkang dipunsinau dening siswa kanthi ningali indikator materinipun. Soal ingkang dipundamel dening panaliti cacahipun kalih dasa soal pilihan. Siswa saged mangsuli pitakenan wonten ing media kanthi urut. Biji anggenipun mangsuli pitakenan wonten ing gladhen saged dipuntingali langsung wonten ing media. 3. Tahap Damel Media Pasinaon Wonten ing tahap menika kagiyatan ingkang dipunlapahi inggih menika damel naskah media ingkang sampun karantam ngginakaken aplikasi Adobe Flash Professional CS5. Aplikasi menika dipunpilih amargi saged dipunginakaken kangge damel aplikasi ingkang saged dipunlampahaken wonten ing media komputer saha HP (handphone). Aplikasi kamus basa Jawi ingkang dipundamel ngginakaken aplikasi Adobe Flash Professional CS5 dipunajab saged dipunginakaken siswa kanthi gampil dening para siswa. 4. Tahap Validasi saha Nguji Media Pasinaon Sasampunipun nglampahi kagiyatan damel media pasinaon, panaliti ngawontenaken validasi saha uji coba media. Validator wonten ing panaliten
1. Cetha pitedahipun S 4 71 inggih menika ahli media, ahli materi, saha guru basa Jawi ingkang paring validasi media kanthi cara mbiji saha paring pamrayogi babagan media pasinaon ingkang dipundamel. Sanesipun nglampahi kagiyatan validasi, panaliti ugi nguji media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi wonten ing sekolah supados pikantuk tanggepan saking para siswa babagan media. a. Validasi Dosen Ahli Media Validasi ahli media dipunwontenaken supados media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi saged dipunbiji saha pikantuk pamrayogi kanthi wujud seratan. Pambiji saha pamrayogi saking ahli media dipunginakaken minangka sarana revisi media pasinaon menika. Revisi media pasinaon dipunlampahi supados media pasinaon ingkang dipundamel layak dipunginakaken kangge sinau. Validator dosen ahli media wonten ing panaliten inggih menika Bapak Herman Dwi Surjono, Drs., M.Sc., MT., Ph.D. Panjenenganipun minangka dosen ing FT, dosen Program Pascasarjana UNY, saha kaprodi ing Teknologi Pembelajaran S2 Pascasarjana UNY. Bidang ingkang dipunkuwasani inggih menika e-learning, multimedia pembelajaran, saha pembelajaran teknologi informasi. Validasi saking Bapak Herman inggih menika kados makaten. 1) Validasi Kualitas Media dening Ahli Media Wonten ing Bab Tampilan Tabel 9: Asil validasi I kualitas media pasinaon dening ahli media ing bab tampilan No. Pernyataan Kategori Skor 2. Cetha seratanipun S 4
1. Cetha pitedahipun S 4 3. Cetha swantenipun S 4 3. Cetha swantenipun S 4 10. Sae hyperlink ingkang dipunginakaken SS 5 Persentase pasarujukan asil validasi II 84% (Sae Sanget) Saking tabel ing inggil menika, saged dipuntingali asil pambijinipun validator ahli media. Persentase pambijinipun ahli media wonten ing bab tampilan media kamus buku wucalan basa Jawi inggih menika 84%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae sanget. Saking pambiji 6. Trep anggenipun mapanaken tombol S 4 6. Trep anggenipun mapanaken tombol S 4 2. Cetha seratanipun S 4 4. Trep pamilihipun gambar S 4 9. Trep pamilihipun kelir S 4 9. Trep pamilihipun kelir S 4 7. Trep urutan menunipun S 4 7. Trep urutan menunipun S 4 72 tabel salajengipun No. Pernyataan Kategori Skor 10. Sae hyperlink ingkang dipunginakaken S 4 Persentase pasarujukan asil validasi I 80% (Sae) Saking tabel ing inggil menika, saged dipuntingali persentase pasarujukan dening ahli media tahap I wonten ing bab tampilan pikantuk asil 80% ingkang kalebet wonten ing kategori sae. Tabel 10: Asil validasi II kualitas media pasinaon dening ahli media ing bab tampilan No. Pernyataan Kategori Skor 5. Trep pamilihipun warna S 4 5. Trep pamilihipun warna S 4 4. Trep pamilihipun gambar SS 5 8. Trep pamilihipun iringan S 4 8. Trep pamilihipun iringan S 4
73 dosen ahli media saged dipundudut bilih tampilan media nalika validasi II mindhak langkung sae tinimbang nalika validasi I. Saking pambijinipun ahli media ugi saged dipundudut bilih media pasinaon menika saged narik kawigatosan siswa kangge sinau. 2) Validasi Kualitas Media dening Ahli Media Wonten ing Bab Pemrograman Tabel 11: Asil validasi I kualitas media pasinaon dening ahli media ing bab pemrograman No. Pernyataan Kategori Skor 4. Konsisten anggenipun mapanaken papan pencetan S 4 4. Konsisten anggenipun mapanaken papan pencetan S 4 8. Saged narik kawigatosan SS 5 Persentase pasarujukan asil validasi I 82,5% (Sae Sanget) Saking tabel sedasa menika saged dipuntingali persentase pambijinipun media pasinaon dening ahli media wonten ing bab pemrograman tahap I inggih menika 82,5% ingkang kalebet kategori sae sanget. Tabel 12: Asil validasi II kualitas media pasinaon dening ahli media ing bab pemrograman No. Pernyataan Kategori Skor 5. Pepak saha migunani hyperlink ing media SS 5 3. Cetha keliripun S 4 3. Cetha keliripun S 4 6. Trep seratanipun S 4 6. Trep seratanipun S 4 7. Cepet anggenipun dipunginakaken S 4 7. Cepet anggenipun dipunginakaken S 4 2. Cethanipun navigasinipun S 4 2. Cethanipun navigasinipun S 4 5. Pepak saha migunani hyperlink ing media S 4 1. Gampil dipunginakaken S 4 1. Gampil dipunginakaken S 4
8. Saged narik kawigatosan SS 5 Persentase pasarujukan asil validasi II 85% (Sae Sanget) Saking tabel ing inggil menika, saged dipuntingali asil pambijinipun validator ahli media. Persentase pambijinipun ahli media wonten ing bab pemrograman media kamus buku wucalan basa Jawi inggih menika 85%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae sanget Saking validasi tahap kaping setunggal saged dipuntingali bilih pambijinipun dosen ahli media wonten ing bab tampilan saha pemrograman pikantuk persentase pasarujukan 81,1%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae sanget. Saking pambiji ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi menika layak dipunuji kanthi revisi ingkang jumbuh kaliyan pamrayoginipun dosen ahli media. Saking validasi tahap kaping kalih saged dipuntingali bilih persentase pambijinipun dosen ahli media wonten ing bab tampilan saha pemrograman mindhak 3,3 dados 84,4%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae sanget. Saking pambiji ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi menika layak dipunuji kanthi revisi ingkang jumbuh kaliyan pamrayoginipun dosen ahli media. Mindhakipun persentase pambijinipun ahli media saged dipuntingali wonten ing tabel menika. 74 tabel salajengipun No. Pernyataan Kategori Skor
4. Trep pamilihipun gambar 4 5 Bab Tampilan 2. Cetha seratanipun 4 4 9. Trep pamilihipun kelir 4 4 5. Trep pamilihipun warna 4 4 75 Tabel 13: Asil pambijinipun dosen ahli media tahap I saha tahap II No. Pernyataan Tahap I Tahap II 11. Gampil dipunginakaken 4 4 13. Cetha keliripun 4 4 12. Cethanipun navigasinipun 4 4 7. Trep urutan menunipun 4 4 1. Cetha pitedahipun 4 4 3. Cetha swantenipun 4 4 6. Trep anggenipun mapanaken tombol 4 4 8. Trep pamilihipun iringan 4 4 17. Cepet anggenipun dipunginakaken 4 4 18. Saged narik kawigatosan 5 5 Jumlah 73 76 Persentase Pasarujukan 81,1% (Sae Sanget) 84,4% (Sae Sanget) Saking tabel ing inggil menika validasi saking dosen ahli media wonten ing bab tampilan saha pemrograman midhak 3,3%, inggih menika saking persentase pasarujukan 81,1% dados 84,4%. Saking validasi kanthi biji ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih media pasinaon menika layak dipunginakaken kangge sinau basa Jawi mliginipun kangge siswa kelas X semester jangkep wonten ing SMAN 1 Kasihan. Pambijinipun dosen ahli media ingkang kdoa makaten saged dipunandharaken kanthi langkung cetha kados makaten. 15. Pepak saha migunani hyperlink ing media 4 5 16. Trep seratanipun 4 4 14. Konsisten anggenipun mapanaken papan pencetan 4 4 10. Sae hyperlink ingkang dipunginakaken 4 5 Bab Pemrogaman
76 1) Bab Tampilan a) Cetha pitedahipun Wonten ing validasi I saha validasi II, ahli media paring biji sekawan ing aspek cetha pitedahipun kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. kategori ingkang kados makaten nedahaken bilih pitedah wonten ing media kamus buku wucalan basa Jawi saged nggampilaken siswa anggenipun ngginakaken media. Pitedah panganggenipun media kamus buku wucalan basa Jawi dipundamel ringkes, padhet, saha cetha saengga siswa gampil mangertos pitedahipun. Pitedah panganggenipun media pasinaon dipunperang dados kalih, inggih menika pitedah panganggenipun media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi saha pitedah isi media. Pitedah panganggenipun media pasinaon wonten ing media kamus buku wucalan basa Jawi kagungan ancas supados siswa ingkang ngginakaken media boten bingung anggenipun ngginakaken media, mangertos paedahipun hyperlink ingkang cumawis, lan sapiturutipun. Pitedah isi media kagungan ancas supados siswa ingkang ngginakaken media saged maksimal anggenipun ngginakaken media awit wontenipun pitedah sorogan cekakan saha tetenger wonten ing kamus. b) Cetha seratanipun Aspek cetha seratanipun media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi saking validasi I saha II pikantuk biji sekawan. Biji ingkang kados makaten pikantuk persentase 80% ingkang kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun validator, saged dipundudut bilih seratan wonten ing media menika
77 saged dipunwaos kanthi cetha. Seratan wonten ing media ngginaaken aksara ingkang boten neka-neka saha ngginakaken warna ingkang kontras kaliyan keliripun saengga gampil menawi dipunwaos. c) Cethanipun swanten Wonten ing aspek cethanipun swanten media menika validator ahli media paring biji sekawan wonten ing validasi I saha II kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking kategori ingkang kados makaten saged dipundudut bilih swanten ing media menika saged dipunmirengaken kanthi cetha. Swanten ingkang dipunginakaken kangge iringan media menika boten kemresek saha saged narik kawigatosan siswa. d) Trep pamilihipun gambar Saking asil validasi I saha II, saged dipundudut bilih kualitas pamilihipun gambar wonten ing media menika mindhak. Dosen ahli media wonten ing validasi I paring biji sekawan ing aspek menika kanthi persentase 80%. Biji ingkang kados makaten mlebet wonten ing kategori sae. Wonten ing validasi II, ahli media ngowahi pambijinipun dados gangsal kanthi persentase pasarujukan 100%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae sanget. Tambahan gambar wonten ing media menika ingkang ndadosaken pambiji saking ahli media mindhak 20% dados 100%. Bab menika nedahaken bilih pamilihipun gambar sampun trep saha sekeca menawi dipuntingali. Gambar wayang wonten ing media menika ndadosaken media boten kaku saengga saged narik kawigatosanipun siswa kangge sinau ngginakaken media.
78 e) Trep pamilihipun warna Validator ahli media wonten ing validasi I saha II paring biji sekawan inga aspek pamilihipun warna media kamus buku wucalan basa Jawi kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking kategori ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih warna ingkang dipunginakaken wonten ing media menika sampun trep. Warna ingkang dipunpilih kangge kelir minangka warna kanthi saturasi inggil, warna gambaripun minangka warna kanthi gradasi ingkang celak kaliyan keliripun, warna aksara ingkang dipunginakaken kontras kaliyan kelir saha gambaripun saengga cetha menawi dipunwaos. f) Trep anggenipun mapanaken tombol Wonten ing aspek trep anggenipun mapanaken tombol, validator ahli media paring biji sekawan ing validasi I saha II kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun validator wonten ing aspek menika, saged dipundudut billih media menika trep anggenipun mapanaken tombol. Tombol ingkang utami dipunpapanaken wonten ing papan ingkang ketingal, tombol tambahan dipunpapanaken wonten ing sisih-sisihipun kelir saengga boten ganggu materi ingkang dipunbikak. g) Trep urutan menunipun Wonten ing aspek trep urutan menunipun, validator ahli media paring biji sekawan ing validasi I saha II kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun validator wonten
79 ing aspek menika, saged dipundudut bilih anggenipun mapanaken menu wonten ing media sampun trep. Menu wonten ing media kamus buku wucalan basa Jawi inggih menika panduan, ancas, kamus, gladhen, kapustakan, saha medal. Menu-menu wonten ing media menika dipunsusun kanthi nggatosaken ururanipun ngginakaken media pasinaon menika. h) Trep pamilihipun iringan Saking validasi I saha II, validator ahli media paring biji sekawan wonten ing aspek pamilihipun iringan wonten ing media kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun validator ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih iringan wonten ing media pasinaon menika trep amargi iringan wonten ing media menika trep kaliyan pasinaon saha saged narik kawigatosanipun siswa. Iringan ingkang dipunginakaken wonten ing media menika minangka lagu dolanan ingkang sekeca dipunmirengaken saengga saged nentremaken pikiranipun siswa nalika ngginakaken media menika. i) Trep pamilihipun kelir Pamilihipun kelir media wonten ing panaliten menika saking validasi I saha II pikantuk biji sekawan saking validator ahli media kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun validator ahli media saged dipundudut bilih kelir ingkang dipunginakaken wonten ing media trep dipunginakaken sae dipuntingali saha saged narik kawigatosan. Kelir ingkang dipunginakaken dipunrancang supados sekeca menawi dipunginakaken wonten ing media HP.
80 j) Sae hyperlink ingkang dipunginakaken Validator ahli media wonten ing validasi I paring biji sekawan ing aspek sae hyperlink ingkang dipunginakaken kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun validator, saged dipundudut bilih hyperlink ingkang dipuncawisaken sae tampilanipun saha trep antawisipun pencetan kaliyan kaca ingkang dipunkarepaken. Nanging, hyperlink ingkang dipunginakaken wonten ing menu medal langkung prayogi menawi tambah saha dipunleresaken. Sasampunipun revisi babagan hyperlink ing menu medal. Validator ahli media wonten ing validasi II paring biji gangsal ing aspek sae hyperlink ingkang dipunginakaken kanthi persentase 100%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae sanget. Saking pambijinipun validator ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih kualitas media pasinaon kamus buku wucalan menika midhak ing aspek menika. 2) Bab Pemrograman a) Gampil dipunginakaken Aspek gampil dipunginakaken pikantuk biji sekawan saking validator ahli media wonten ing validasi I saha II kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun validator, saged dipundudut bilih media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi gampil dipunginakaken. Media kamus buku wucalan basa Jawi menika boten perlu dipuninstal saengga siswa ingkang ngginakaken media menika kantun mencet icon aplikasi kamus menika.
81 b) Cetha navigasinipun Aspek cetha navigasinipun pikantuk biji sekawan saking validator ahli media wonten ing validasi I saha II kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun validator saged dipundudut bilih navigasi wonten ing media menika cetha saengga boten mbingungaken siswa ingkang ngginakaken. c) Cetha keliripun Aspek cetha keliripun pikantuk biji sekawan saking validator ahli media wonten ing validasi I saha II kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking kategori menika saged dipundudut bilih kelir wonten ing media menika saged dipuntingali kanthi cetha, sekeca, saha boten ngganggu anggenipun ningali seratan. d) Konsisten anggenipun mapanaken papan pencetan Wonten ing aspek konsisten anggenipun mapanaken papan pencetan pikantuk biji sekawan saking validator ahli media wonten ing validasi I saha II kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking kategori menika saged dipundudut bilih papan pencetan wonten ing media menika netep, boten nate owah saengga boten mbingungaken siswa. e) Pepak saha migunani hyperlink ing media Aspek pepak saha migunani hyperlink ing media wonten ing validasi I pikantuk biji sekawan saking ahli media kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun
82 validator, saget dipundudut bilih hyperlink wonten ing media menika sampun cekap saha migunani saengga siswa gampil anggenipun ngginakaken. Nanging, validator ahli media paring pamrayogi bilih langkung prayogi menawi wonten ing menu medal dipunjagkepi kaliyan konfirmasi anggenipun medal. Sasampunipun njangkepi hyperlink wonten ing menu medal, dosen ahli media ugi mindhakaken biji 20% ing aspek menika nalika validasi II dados persentase 100%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae sanget. Saking pambiji ingkang kados makaten saged dipundudut bilih kualitas media pasinaon mindhak wonten ing aspek menika. f) Trep seratanipun Aspek trep seratanipun pikantuk biji sekawan saking validator ahli media nalika validasi I saha II kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun validator, saged dipundudut bilih seratan wonten ing media menika sae amargi ngginakaken jenis aksara ingkang boten neka-neka, ukuran ingkang trep, saha warna ingkang cetha saengga gampil anggenipun maos. g) Cepet anggenipun ngginakaken Wonten ing aspek cepet anggenipun ngginakaken menika validator ahli media paring biji sekawan nalika validasi I saha II kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking kategori menika saged dipundudut bilih proses anggenipun ngginakaken media menika cepet. Media kamus basa buku wucalan basa Jawi menika nalika dipunbikak boten mbetahaken wekdal ingkang kathah, menawi gatos menu
83 wonten ing media menika saged langsung, saha menawi pados tegesipun tembung ingkang dipunkarepaken aksesipun boten dangu. h) Saged narik kawigatosan Wonten ing aspek saged narik kawigatosan validator ahli media nalika validasi I saha II paring biji gangsal kanthi persentase 100%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae sanget. Saking kategori menika saged dipundudut bilih media kamus buku wucalan basa Jawi saged narik kawigatosan siswa supados purun sinau ngginakaken media menika. Pambijinipun Validator ahli media kanthi utuh wonten wolulas aspek, inggih menika cetha pitedahipun, cetha seratanipun, cethanipun swanten, trep pamilihipun gambar, trep pamilihipun warna, trep anggenipun mapanaken tombol, trep urutan menunipun, trep pamilihipun iringan, trep pamilihipun kelir, sae hyperlink ingkang dipunginakaken, gampil dipunginakaken, cetha navigasinipun, cetha keliripun, konsisten anggenipun mapanaken papan pencetan, pepak saha migunani hyperlink ing media, saha saged narik kawigatosan kanthi pambiji ingkang sampun dipunaandharaken saderengipun. Validator ahli media wonten ing panaliten menika boten namung mbiji media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi, nanging ugi paring pamrayogi minangka sarana revisi media ingkang kados makaten. 1) Wonten ing kaca irah-irahan perlu dipunserat identitas mahasiswa supados cetha panganggitipun.
1. Kualitas anggenipun paring panyurung dhateng siswa C 3 84 2) Wonten ing menu medal dipunsukani konfirmasi menapa sampun mantep anggenipun badhe medal saking media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi. b. Validasi Dosen Ahli Materi Validasi ahli materi dipunwontenaken kanthi ancas supados media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi saged dipunbiji saha pikantuk pamrayogi kanthi wujud seratan saking ahli materi. Pambiji saha pamrayogi saking ahli materi ingkang sampun sinerat dipunginakaken minangka sarana revisi media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi. Revisi media pasinaon dipunlampahi supados media pasinaon ingkang dipundamel layak dipunginakaken kangge sinau. Ingkang dados validator ahli materi wonten ing panaliten menika Prof. Dr. Suwarna, M.Pd. minangka Guru Besar ing UNY ingkang ngasta wonten ing Jurusan Pendidikan Basa Jawi. Panjenenganipun ngasta pasinaon basa, kadosta tata basa, tata swara, tata tembung, saha tata ukara basa Jawi. Validasi saking ahli materi dipunlampahi kaping kalih. Asil validasi ingkang kaping pisan kados makaten. 1) Validasi Kualitas Media dening Ahli Media Wonten ing Bab Tampilan Tabel 14: Asil validasi I kualitas media pasinaon dening ahli materi ing bab piwulangan No. Pernyataan Kategori Skor 2. Trep materinipun kaliyan standar kompetensi S 4 3. Trep dipunginakaken kangge sinau S 4 4. Trep materinipun S 4
6. Trep anggenipun ngginakaken ejaan C 3 8. Jumbuhipun soal kaliyan indikator S 4 8. Jumbuhipun soal kaliyan indikator S 4 5. Trep anggenipun ngginakaken basa S 4 5. Trep anggenipun ngginakaken basa S 4 7. Cekap anggenipun maringi gladhen SS 5 2. Trep materinipun kaliyan standar kompetensi S 4 7. Cekap anggenipun maringi gladhen S 4 3. Trep dipunginakaken kangge sinau S 4 85 tabel lanjutan No. Pernyataan Kategori Skor 6. Trep anggenipun ngginakaken ejaan SS 5 4. Trep materinipun S 4 1. Kualitas anggenipun paring panyurung dhateng siswa S 4 9. Basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertos S 4 Persentase pasarujukan asil validasi I 75,5% (Sae) Saking tabel ing inggil menika, saged dipuntingali persentase pasarujukan dening ahli materi tahap I wonten ing bab piwulangan pikantuk asil 75,5% ingkang kalebet wonten ing kategori sae. Tabel 15: Asil validasi II kualitas media pasinaon dening ahli materi ing bab piwulangan No. Pernyataan Kategori Skor 9. Basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertos S 4 Persentase pasarujukan asil validasi II 84,4% (Sae Sanget) Saking tabel ing inggil menika, saged dipuntingali persentase pasarujukan dening ahli materi tahap II wonten ing bab piwulangan. Wonten ing bab menika ahli materi paring biji kanthi persentase 84,4%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae sanget. Saking pambijinipun ahli materi saged dipundudut bilih media menika sampun trep isinipun kaliyan kabetahanipun siswa kangge sinau.
5. Rumusan soal jumbuh kaliyan materi ingkang dipunsinau S 4 Persentase pasarujukan asil validasi I 92% (Sae Sanget) Saking tabel ing inggil menika, saged dipuntingali persentase pasarujukan dening ahli materi. Ahli materi wonten ing bab leresipun isi media paring biji kanthi persentase 92%. Persentase pambijinipun ahli media ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae sanget. Tabel 17: Asil validasi II kualitas media pasinaon dening ahli materi ing bab leresipun isi No. Pernyataan Kategori Skor 5. Rumusan soal jumbuh kaliyan materi ingkang dipunsinau S 4 Persentase pasarujukan asil validasi II 88% (Sae Sanget) Saking tabel ing inggil menika, saged dipuntingali persentase pasarujukan dening ahli materi tahap II wonten ing bab leresipun isi pikantuk asil 88% ingkang kalebet wonten ing kategori sae sanget. 3. Cetha materinipun SS 5 3. Cetha materinipun SS 5 86 2) Validasi Kualitas Media dening Ahli Materi Wonten ing Bab Leresipun Isi Tabel 16: Asil validasi I kualitas media pasinaon dening ahli materi ing bab leresipun isi No. Pernyataan Kategori Skor 4. Anggenipun ngginakaken basa gampil dipunmangertosi S 4 4. Anggenipun ngginakaken basa gampil dipunmangertosi S 4 2. Trep pamilihipun gambar SS 5 1. Trep materi media kaliyan materi sekolah SS 5 1. Trep materi media kaliyan materi sekolah SS 5 2. Trep pamilihipun gambar S 4
8. Jumbuhipun soal kaliyan indikator 4 4 1. Kualitas anggenipun paring panyurung dhateng siswa 3 4 4. Trep materinipun 4 4 3. Trep dipunginakaken kangge sinau 4 4 2. Trep materinipun kaliyan standar kompetensi 4 4 Bab Piwulangan 5. Trep anggenipun ngginakaken basa 4 4 7. Cekap anggenipun maringi gladhen 4 5 10. Trep materi media kaliyan materi sekolah 5 5 6. Trep anggenipun ngginakaken ejaan 3 5 87 Saking validasi tahap I saged dipuntingali bilih pambijinipun dosen ahli materi wonten ing bab piwulangan saha leresipun isi pikantuk persentase pasarujukan 81,4%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae sanget. Saking pambiji ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi menika layak dipunuji kanthi revisi ingkang jumbuh kaliyan pamrayoginipun dosen ahli media. Saking validasi tahap II saged dipuntingali bilih persentase pambijinipun dosen ahli materi wonten ing bab piwulangan saha leresipun isi mindhak dados 84,3%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae sanget. Saking pambiji ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi menika layak dipunuji kanthi revisi ingkang jumbuh kaliyan pamrayoginipun dosen ahli media. Mindhakipun persentase pambijinipun ahli media saged dipuntingali wonten ing tabel menika. Tabel 18: Asil pambijinipun dosen ahli materi tahap I saha tahap II No. Pernyataan Tahap I Tahap II 9. Basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertos 4 4 Bab Leresipun Isi
14. Rumusan soal jumbuh kaliyan materi ingkang dipunsinau 4 4 Jumlah 57 59 Persentase Pasarujukan 81,4% (Sae Sanget) 84,3% (Sae Sanget) Saking tabel ing inggil menika validasi saking dosen ahli materi wonten ing bab piwulangan saha leresipun isi midhak saking persentase 81,4% dados 84,3%. Mindhakipun persentase menika amargi wontenipun revisi media ingkang jumbuh kaliyan pamrayoginipun dosen ahli materi. Saking validasi kasebut, saged dipundudut bilih media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi menika minangka media inofatif ingkang layak dipunginakaken kangge sinau basa Jawi. Pambijinipun dosen ahli materi saged dipunandharaken kanthi langkung cetha kados makaten. 1) Bab Piwulangan a) Kualitas anggenipun paring panyurung dhateng siswa Kualitas anggenipun panyurung dhateng siswa nalika validasi I pikantuk biji tiga kanthi persentase 60%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori cekap. Saking pambijinipun ahli materi, saged dipundudut bilih media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi menika saged narik kawigatosanipun siswa kangge sinau. Dosen ahli materi paring pamrayogi bilih media menika kedah dipunowahi wonten ing menu kamusipun. 13. Anggenipun ngginakaken basa gampil dipunmangertosi 4 4 11. Trep pamilihipun gambar 5 4 12. Cetha materinipun 5 5 88 tabel salajengipun No. Pernyataan Tahap I Tahap II
89 Sasampunipun revisi, dosen ahli materi nalika validasi II paring biji sekawan wonten ing aspek menika kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun ahli materi saged dipundudut bilih sasampunipun revisi media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi, media menika langkung saged narik kawigatosanipun siswa. Saderengipun revisi wonten ing menu kamus, siswa ingkang badhe madosi tembung kedah madosi kanthi alfabetis. Sasampunipun revisi, nalika madosi tembung siswa saged langsung nyerat tembungipun wonten ing kolom goleki. b) Trep materinipun kaliyan Standar Kompetensi Pambijinipun dosen ahli materi wonten ing aspek trep materinipun kaliyan Standar Kompetensi pikantuk biji sekawan nalika validasi I saha II kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun dosen ahli materi saged dipundudut bilih media pasinaon menika isinipun sampun trep kaliyan Standar Kompetensi. Materi wonten ing media kamus buku wucalan basa Jawi ingkang boten nyimpang saking Standar Kompetensi ndadosaken media menika saged dipunginakaken kanthi aman kangge sinau dening para siswa wonten ing dalem utawi sekolah. c) Trep dipunginakaken kangge sinau Wonten ing aspek trep dipunginakaken kangge sinau nalika validasi I saha II pikantuk biji sekawan dening ahli materi kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambiji ingkang kados makaten, sage dipundudut bilih media pasinaon menika trep dipunginakaken kangge sinau siswa SMA kelas X wonten ing SMAN 1 Kasihan,
90 Media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi menika saged damel siswa langkung nguwaosi materi ingkang dipunsinau wonten ing sekolah. d) Trep materinipun Validator ahli materi wonten ing aspek trep materinipun paring biji sekawan nalika validasi I saha II kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun ahli materi ing aspek menika saged dipundudut bilih materi wonten ing media pasinaon menika trep kaliyan kebetahanipun sinau siswa ing sekolah. e) Trep anggenipun ngginakaken basa Aspek trep anggenipun ngginakaken basa pikantuk biji sekawan dening ahli materi nalika validasi I saha II kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun ahli materi saged dipundudut bilih basa ingkang dipunginakaken wonten ing media kamus buku wucalan basa Jawi menika sampun trep. Panganggenipun basa wonten ing media menika boten dipuncampur-campur. Basa ingkang dipunginakaken wonten ing media menika basa Jawi krama ingkang prasaja saengga gampil dipunmangertos dening siswa. f) Trep anggenipun ngginakaken ejaan Aspek trep anggenipun ngginakaken ejaan nalika validasi I pikantuk biji tiga saking ahli materi kanthi persentase 60%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori cekap. Saking pambijinipun ahli materi wonten ing aspek menika, saged dipundudut bilih panganggenipun ejaan wonten ing media
91 menika sampun cekap sae. Dosen ahli materi paring pamrayogi supados tadha wacanipun. Sasampunipun revisi dosen ahli materi paring biji gangsal nalika validasi II wonten ing aspek menika kanthi persentase 100%. Saking pambijinipun ahli materi, saged dipundudut bilih sasampunipun revisi panganggenipun ejaan wonten ing media kamus buku wucalan basa Jawi langkung sae. Ejaan wonten ing media menika nalika revisi sampun dipunjumbuhaken kaliyan ejaan ingkang baku saengga langkung trep menawi media menika dipunginakaken kangge sinau siswa kelas X SMAN 1 Kasihan. g) Cekap anggenipun maringi gladhen Validator ahli materi wonten ing aspek cekap anggenipun maringi gladhen paring biji sekawan nalika validasi I kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun ahli materi, saged dipundudut bilih anggenipun nyawisaken gladhen kangge evaluasi siswa babagan materi pasinaon sampun sae. Ananging, validator ahli materi paring pamrayogi bilih langkung sae menawi wonten ing menu gladhen dipuntambah tampilan wekdal kangge mektoni siswa anggenipun garap gladhen. Sasampunipun revisi, dosen ahli materi paring biji gangsal wonten ing aspek menika kanthi persentase 100%. Saking pambiji ingkang kados makaten saged dipundudut bilih sasampunipun nglampahi revisi media menika langkung sae, mliginipun wonten ing menu gladhen. Wekdal ingkang dipuncawisaken wonten ing media menika damel siswa langkung terstruktur anggenipun garap gladhen saha boten nelasaken wekdal ingkang kathah nalika garap.
92 h) Jumbuhipun soal kaliyan indikator Aspek jumbuh soal kaliyan indikator pikantuk biji sekawan dening ahli materi wonten ing validasi I saha II kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun dosen ahli materi saged dipundudut bilih soal wonten ing menu gladhen sampun jumbuh kaliyan indikator materi pasinaon saengga media menika trep dipunginakaken minangka media kangge mbiyantu siswa anggenipun sinau. i) Basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertos Validator ahli materi nalika validasi I saha II paring biji sekawan wonten ing aspek basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertos kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun ahli materi saged dipundudut bilih basa ingkang dipunginakaken wonten ing media menika gampil dipunmangertos dening siswa amargi basa ingkang dipunginakaken inggih menika basa krama ingkang prasaja kemawon. 2) Bab Leresipun Isi a) Trep materi media kaliyan materi sekolah Aspek trep materi media kaliyan materi sekolah pikantuk biji gangsal saking ahli materi nalika validasi I saha II kanthi persentase 100%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae sanget. Saking pambijinipun ahli materi saged dipundudut bilih materi ingkang dipunginakaken wonten ing media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi jumbuh kaliyan materi ingkang dipunwulangaken wonten ing sekolah. Materi ingkang jumbuh
93 antawisipun materi media kaliyan materi wonten ing sekolah ndadosaken media menika sekeca menawi dipunginakaken kangge sinau para siswa. b) Trep pamilihipun gambar Aspek trep pamilihipun gambar pikantuk biji gangsal nalika validasi I kanthi persentase 100%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae sanget. Ananging, wonten ing validasi II dosen ahli materi paring biji sekawan wonten ing aspek menika kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun dosen ahli materi ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih gambar wonten ing media pasinaon menika kualitasipun madhap nanging taksih kagolong sae. c) Cetha materinipun Validator ahli materi wonten ing aspek cetha materinipun paring biji gangsal nalika validasi I saha II kanthi persentase 100%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae sanget. Saking pambijinipun ahli materi saged dipundudut bilih materi ingkang dipunrantam wonten ing media menika saged dipunsinau kanthi gampil. Media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi minangka media pasinaon ingkang dipunginaken kangge nyengkuyung anggenipun sinau siswa semester jangkep kelas X SMAN 1 Kasihan. d) Anggenipun ngginakaken basa gampil dipunmangertos Validator ahli materi wonten ing aspek anggenipun ngginakaken basa gampil dipunmangertos paring biji sekawan nalika validasi I saha II kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun ahli materi saged dipundudut bilih basa ingkang
94 dipunginakaken wonten ing media kamus basa Jawi minangka basa ingkang gampil dipunmangertos amargi mboten ngginakaken basa ingkang neka-neka. e) Rumusan soal jumbuh kaliyan materi ingkang dipunsinau Aspek rumusan soal jumbuh kaliyan materi ingkang dipunsinau pikantuk biji sekawan dening ahli materi nalika validasi I saha II kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun ahli materi saged dipundudut bilih soal ingkang karantam wonten ing gladhen sampun jumbuh kaliyan materi ingkang dipunsinau dening siswa wonten ing sekolah. Pambijinipun Validator ahli materi kanthi utuh wonten sekawan welas aspek, inggih menika kualitas anggenipun paring panyurung dhateng siswa, trep materinipun kaliyan Standar Kompetensi, trep dipunginakaken kangge sinau, trep materinipun, trep anggenipun ngginakaken basa, trep anggenipun ngginakaken ejaan, cekap anggenipun maringi gladhen, jumbuhipun soal kaliyan indikator, basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertos, trep materi media kaliyan materi sekolah, trep pamilihipun gambar, cetha materinipun, anggenipun ngginakaken basa gampil dipunmangertosi, rumusan soal jumbuh kaliyan materi ingkang dipunsinau. Validator ahli materi wonten ing panaliten menika boten namung mbiji media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi, nanging ugi paring pamrayogi minangka sarana revisi media ingkang kados makaten. 1) madosi tembung kanthi dipunketik langsung, sanes alfabetis; 2) papan suwong dipunisi; 3) dipuntambah scroll;
4. Panganggenipun tembung saha ejaan sampun trep S 4 3. Jumbuhipun media ingkang dipunginakaken kaliyan Standar Kompetensi S 4 2. Materi ingkang dipunginakaken trep kangge siswa kelas X S 4 95 4) ancas dipunringkes; saha 5) menu gladhen dipunsukani wekdal. c. Pambijinipun Kualitas Media Pasinaon dening Guru Basa Jawi Validator ingkang kaping tiga inggih menika guru basa Jawi ingkang dipunwontenaken kanthi ancas supados media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi saged dipunbiji saha pikantuk pamrayogi kanthi wujud seratan. Pambiji saha pamrayogi saking guru basa Jawi ingkang sampun sinerat dipunginakaken minangka sarana revisi media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi. Revisi media pasinaon dipunlampahi supados media pasinaon ingkang dipundamel layak dipunginakaken kangge sinau. Validator wonten ing panaliten inggih menika guru basa Jawi ingkang sampun nglampahi jenjang pendidikan S1. Ibu Fitriyani Astuti, S.Pd. ingkang ngasta basa Jawi wonten ing SMAN 1 Kasihan minangka validatoripun. Panjenenganipun mbiji media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi kados makaten. Tabel 19: Asil validasi guru basa Jawi wonten ing bab panganggenipun materi No. Pernyataan Kategori Skor 5. Basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertos S 4 Persentase pasarujukan 84% (Sae Sanget) 1. Materi ingkang dipunginakaken saged mbiyantu sinau basa Jawi miturut KTSP SS 5
1. Cetha pitedahipun S 4 2. Cetha seratanipun S 4 7. Trep anggenipun milih gambar S 4 3. Keliripun cetha S 4 4. Cetha pambijinipun S 4 Persentase pasarujukan 80% (Sae) Saking tabel ing inggil menika, saged dipuntingali persentase pasarujukan dening guru basa Jawi wonten ing bab tampilan ingkang pikantuk asil 80% ingkang kalebet wonten ing kategori sae. 8. Cepet prosesipun S 4 Persentase pasarujukan 75% (Sae) Saking tabel ing inggil menika, saged dipuntingali persentase pasarujukan dening guru basa Jawi. Guru basa Jawi wonten ing bab tampilan media paring biji kanthi persentase 75%. Persentase pambijinipun guru basa Jawi ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Tabel 21: Asil validasi guru basa Jawi wonten ing bab gladhen/ evaluasi No. Pernyataan Kategori Skor 6. Trep jinis huruf saha ukuran teksipun C 3 1. Cetha pitedah panganggenipun media S 4 96 Saking tabel ing inggil menika, saged dipuntingali persentase pasarujukan dening guru basa Jawi wonten ing bab panganggening materi ingkang pikantuk asil 88% ingkang kalebet wonten ing kategori sae sanget. Tabel 20: Asil validasi guru basa Jawi wonten ing bab tampilan No. Pernyataan Kategori Skor 2. Saged dados panjurung siswa anggenipun sinau basa Jawi S 4 4. Trep anggenipun milih warna C 3 5. Trep menunipun S 4 3. Migunani pituduh leres saha lepatipun S 4
1. Materi ingkang dipunginakaken saged mbiyantu sinau basa Jawi miturut KTSP 5 5. Basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertos 4 Bab Tampilan 6. Cetha pitedah panganggenipun media 4 Bab Panganggenipun Materi 12. Trep anggenipun milih gambar 4 16. Migunani pituduh leres saha lepatipun 4 9. Trep anggenipun milih warna 3 13. Cepet prosesipun 4 Bab Leresipun Isi 97 Validasi saking guru basa Jawi wonten ing bab panganggenipun materi, tampilan, saha evaluasi pikantuk persentase pasarujukan 78,8%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Validator guru basa Jawi ugi ngandharaken wonten ing lembar validasi bilih media kamus buku wucalan basa Jawi saged dipunginakaken wonten ing piwulangan basa Jawi. Saking pambiji saha andharan ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih media menika layak dipunginakaken kangge sinau basa Jawi kanthi revisi ingkang jumbuh kaliyan pamrayoginipun guru basa Jawi. Pambijinipun guru basa Jawi wonten ing bab panganggenipun materi, tampilan, saha evaluasi saged dipuntingali wonten ing tabel menika. Tabel 22: Asil pambijinipun guru basa Jawi No. Pernyataan Skor 14. Cetha pitedahipun 4 2. Materi ingkang dipunginakaken trep kangge siswa kelas X 4 10. Trep menunipun 4 8. Keliripun cetha 4 11. Trep jinis huruf saha ukuran teksipun 3 4. Panganggenipun tembung saha ejaan sampun trep 4 15. Cetha seratanipun 4 3. Jumbuhipun media ingkang dipunginakaken kaliyan Standar Kompetensi 4 7. Saged dados panjurung siswa anggenipun sinau basa Jawi 4
17. Cetha pambijinipun 4 Jumlah 67 Persentase Pasarujukan 78,8% (Sae) Saking tabel ing inggil menika, saged dipuntingali pambijinipun kualitas media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi saking pitulas aspek inggih menika materi ingkang dipunginakaken saged mbiyantu sinau basa Jawi miturut KTSP, materi ingkang dipunginakaken trep kangge siswa kelas X, jumbuhipun media ingkang dipunginakaken kaliyan Standar Kompetensi, panganggenipun tembung saha ejaan sampun trep, basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertos, cetha pitedah panganggenipun media, saged dados panjurung siswa anggenipun sinau basa Jawi, keliripun cetha, trep anggenipun milih warna, trep menunipun, trep jinis huruf saha ukuran teksipun, trep anggenipun milih gambar, cepet prosesipun, cetha pitedahipun, cetha seratanipun, migunani pituduh leres saha lepatipun, saha cetha pambijinipun. Pambijinipun guru basa Jawi wonten ing pitulas aspek menika kanthi langkung cetha dipunandharaken kados makaten. 1) Bab panganggenipun materi a) Materi ingkang dipunginakaken saged mbiyantu sinau basa Jawi miturut KTSP Aspek materi ingkang dipunginakaken saged mbiyantu sinau basa Jawi miturut KTSP pikantuk biji gangsal saking guru basa Jawi kanthi persentase 100%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae sanget. 98 tabel salajengipun No. Pernyataan Skor
99 Pambiji ingkang kados makaten nedahaken bilih materi wonten ing media menika jumbuh kaliyan pasinaon basa Jawi wonten ing SMAN 1 Kasihan saengga saged mbiyantu siswa sinau basa Jawi kanthi trep. b) Materi ingkang dipunginakaken trep kangge siswa kelas X Aspek materi ingkang dipunginakaken trep kangge siswa kelas X pikantuk biji sekawan saking guru basa Jawi kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun guru basa Jawi saged dipundudut bilih materi ingkang dipunpendhet dados pathokanipun damel media trep menawi dipunginakaken kangge siswa kelas X. c) Jumbuhipun media ingkang dipunginakaken kaliyan Standar Kompetensi Aspek jumbuhipun media ingkang dipunginakaken kaliyan Standar Kompetensi pikantuk biji sekawan saking guru basa Jawi kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun guru basa Jawi ingkang kados makaten saged dipundudut bilih materi wonten ing media menika jumbuh kaliyan Standar Kompetensi ingkang dipunginakaken kangge sinau. Standar Kompetensi ingkang dipunginakaken kangge pathokan anggenipun sinau inggih menika Standar Kompetensi maos. d) Panganggenipun tembung saha ejaan sampun trep Aspek panganggenipun tembung saha ejaan sampun trep pikantuk biji sekawan saking guru basa Jawi kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun guru basa Jawi
100 saged dipundudut bilih pamilihipun tembung-tembung saha panyeratipun tembung wonten ing media menika sampun trep. e) Basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertos Aspek basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertos pikantuk biji sekawan saking guru basa Jawi kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun guru basa Jawi saged dipundudut bilih basa ingkang dipunginakaken wonten ing media menika boten mbingungaken siswa. Tetembungan wonten ing media menika minangka tetembungan ingkang praja saengga gampil dipunmangertos. 2) Bab tampilan a) Cetha pitedahipun ngginakaken media Aspek cetha pitedahipun ngginakaken media pikantuk biji sekawan saking guru basa Jawi kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun guru basa Jawi ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih pitedah wonten ing media ketingal cetha saengga gampil dipunmangertos saha nggampilaken siswa anggenipun ngginakaken media. b) Saged dados panjurung siswa anggenipun sinau basa Jawi Aspek saged dados panjurung siswa anggenipun sinau basa Jawi pikantuk biji sekawan saking guru basa Jawi kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun guru basa Jawi ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih media kamus buku wucalan basa Jawi menika saged narik kawigatosanipun siswa. Media menika saged damel
101 siswa langkung gampil anggenipun sinau basa Jawi saengga siswa langkung remen sinau basa Jawi. c) Keliripun cetha Aspek keliripun cetha pikantuk biji sekawan saking guru basa Jawi kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambiji ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih kelir wonten ing media pasinaon menika saged dipuntingali kanthi cetha. Pamilihipun warna saha ukuran sampun trep, boten ganggu antawisipun gambar saha seratan wonten ing media. d) Trep anggenipun milih warna Aspek trep anggenipun milih warna pikantuk biji tiga saking guru basa Jawi kanthi persentase 60%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori cekap. Saking pambijinipun guru basa Jawi saged dipundudut milih warna ingkang dipunginakaken wonten ing media sampun cekap. Miturutipun guru basa Jawi warna media langkung sae dipundamel radi rame. e) Trep menunipun Aspek trep menunipun pikantuk biji sekawan saking guru basa Jawi. Persentase saking guru basa Jawi inggih menika 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun guru basa Jawi ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih menu ingkang dipunginakaken wonten ing media sampuntrep, pepak, saha migunani. Menu wonten ing media kamus buku wucalan basa Jawi inggih menika panduan, ancas, kamus, gladhen,
102 kapustakan, saha medal. Menu wonten ing media menika nggampilaken siswa ingkang ngginakaken media. f) Trep jinisipun saha ukuran teksipun Aspek trep jinisipun saha ukuran teksipun pikantuk biji sekawan saking guru basa Jawi kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun guru basa Jawi, saged dipundudut bilih jinis saha ukuran teks ingkang dipunginakaken wonten ing media menika sampun trep. Aksara ingkang dipunginakaken minangka aksara ingkang boten neka-neka saengga gampil anggenipun maos. g) Trep anggenipun milih gambar Aspek trep anggenipun milih gambar pikantuk biji tiga saking guru basa Jawi kanthi persentase 60%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori cekap. Saking pambiji ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih gambar ing media menika sampun cekap. h) Cepet prosesipun Aspek cepet prosesipun pikantuk biji sekawan saking guru basa Jawi kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun guru basa Jawi, saged dipundudut bilih media proses anggenipun ngginakaken media menika kagolong cepet. Media menika saged dipunginakaken kanthi cepet, wiwit saking mbikak media, ngginakaken menu-menu wonten ing media, dumugi medal saking media. Media ingkang cepet menawi dipunginakaken saged damel siswa remen anggenipun ngginakaken, bab menika ndadosaken siswa boten gampil bosen anggenipun sinau.
103 3) Bab evaluasi/ gladhen a) Cetha pitedahipun Aspek cetha pitedahipun pikantuk biji sekawan saking guru basa Jawi kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun guru basa Jawi ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih pitedah wonten ing media kamus buku wucalan basa Jawi saged nggampilaken siswa anggenipun ngginakaken media. Pitedah wonten ing media kamus buku wucalan basa Jawi dipunserat ngginakaken basa krama ingkang prasaja saengga siswa gampil anggenipun mangertos pitedah wonten ing media. b) Cetha seratanipun Aspek cetha seratanipun pikantuk biji sekawan saking guru basa Jawi kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun guru basa Jawi, saged dipundudut bilih seratan ingkang dipunginakaken wonten ing media menika boten mbingungaken siswa anggenipun maos. Seratan wonten ing media menika ngginakaken jinis aksara ingkang boten neka-neka, warna ingkang kontras kaliyan keliripun, saha ukuran ingkang trep saengga seratan wonten ing media saged gampil ketingal. c) Migunani pitedah leres utawi lepat Aspek migunani pitedah leres utawi lepat pikantuk biji sekawan saking guru basa Jawi kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambijinipun guru basa Jawi ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih wontenipun pitedah leres utawi lepat wangsulan
104 wonten ing gladhen migunani sanget. Pitedah kala wau damel siswa mangertos bilih wangsulanipun siswa wonten ing gladhen sampun leres menapa dereng. d) Cetha pambijinipun Aspek cetha pambijinipun pikantuk biji sekawan saking guru basa Jawi kanthi persentase 80%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae. Saking pambiji ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih pambijinipun gladhen wonten ing media menika cetha. Pambijinipun gladhen wonten ing media menika ngginakaken cara pambiji ingkang sampun karangkum wonten ing RPP lajeng biji saking gladhen saged dipuntingali langsung wonten ing pungkasan gladhen. Pambijinipun guru basa Jawi kanthi utuh wonten pitulas aspek, inggih menika materi ingkang dipunginakaken saged mbiyantu sinau basa Jawi miturut KTSP, materi ingkang dipunginakaken trep kangge siswa kelas X, jumbuhipun media ingkang dipunginakaken kaliyan Standar Kompetensi, Panganggenipun tembung saha ejaan sampun trep, basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertos, cetha pitedahipun ngginakaken media, saged dados panjurung siswa anggenipun sinau basa Jawi, keliripun cetha, trep anggenipun milih warna, trep menunipun, trep jinisipun saha ukuran teksipun, trep anggenipun milih gambar, cepet prosesipun, cetha pitedahipun, cetha seratanipun, migunani pitedah leres utawi lepat, saha cetha pambijinipun. Guru basa Jawi wonten ing panaliten menika boten namung mbiji media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi, nanging ugi paring pamrayogi minangka sarana revisi media ingkang kados makaten. 1) Pitedah wonten ing menu gladhen dipuntambah tandha pakon (!);
1 Agil Tri Wibowo 5 5 5 4 4 4 5 105 2) Tembung ingkang klentu dipunleresaken. d. Panguji ingkang Winates dening Para Siswa 1) Angket tanggepan siswa Uji coba ingkang winates dening para siswa dipunlampahi nalika dosen validasi ahli materi saha dosen validasi ahli media sami sarujuk bilih media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi layak dipunuji cobaaken kanthi revisi. Salajengipun, media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi ingkang badhe dipunuji dipunbiji langkung rumiyin dening guru basa Jawi. Uji coba media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi dipunlampahi wonten ing SMA N 1 Kasihan ingkang mapan ing Jln. Bugisan Selatan Tirtonirmolo Kasihan Bantul. Subjek panaliten inggih menika siswa kelas X. MIA 1 kanthi cacah sangalikur siswa. Nalika nguji, panaliti tumindak dados guru kangge ngontrol kagiyatan sinau materi ingkang dipunteliti. Sasampunipun kagiyatan uji coba kalampahan, siswa dipunutus ngisi angket tanggepan media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi. Tanggepan siswa babagan media pasinaon menika kaperang dados tigang, inggih menika panganggenipun media, kemandirian, saha penyajian media. Tanggepan siswa babagan media saged dipuntingali wonten ing tabel kados makaten. Tabel 23: Tanggepan siswa babagan panganggenipun media No. Nama Siswa Skor wonten ing pernyataan kaping: 4 Anisya Arum Kumalasari 4 4 4 4 4 4 4 3 Andi Muhammad Al-Fayet 5 5 4 5 5 5 5 2 Amarulloh Anggoro Bekti 5 5 5 4 4 4 5 1 2 3 4 5 6 7
20 Laksmi Suryaning Nastiti 5 5 5 4 4 4 5 11 Dina Ullistiya 5 4 3 3 4 5 4 12 Etik Novitasari 5 5 5 5 5 4 5 26 Richard Yulian 4 5 4 3 4 4 4 9 Bima Budi Perdana Putra 5 5 4 5 3 5 4 29 Safa Annisa Novianti 5 5 4 4 5 4 3 25 Nur Irhambagda Prihatna 3 4 4 5 5 5 5 14 Fatikha Putri Lidya 5 5 5 5 5 5 5 15 Hananta Wira Putra 5 5 5 4 5 5 5 24 Nur Alia Shinta Dewi 5 5 4 5 5 5 5 13 Faras Wira Andita 5 5 5 4 4 4 4 10 Clara Andita Dwi Putri W 5 5 5 5 4 4 5 16 Hikmah Nidaul Husna 4 5 4 3 3 5 4 21 Mentari Ayu Satiti 5 5 5 4 4 4 5 Jumlah 140 141 133 125 123 127 135 28 Rizaldi Arif Widiatma 5 5 5 5 5 4 5 18 Kania 5 5 5 5 4 4 5 23 Nia Saraswati 5 5 5 4 4 4 5 17 Julivan Nur Ahmad Sidiq 5 5 5 4 5 5 5 8 Bernadeta Winona Lalita R. 5 5 5 4 4 4 5 106 tabel salajengipun No. Nama Siswa Skor wonten ing pernyataan kaping: Saking tabel tanggepan siswa babagan panganggenipun media wonten ing inggil menika, saged dipuntingali persentase tanggepan siswa wonten ing bab menika ingkang pikantuk asil persentase 91%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sarujuk sanget. Saking pambiji ingkang kados makaten saged dipundudut bilih siswa remen ngginakaken media menika. 6 Apriandi Vinjay Pradana 5 5 5 4 4 4 5 1 2 3 4 5 6 7 22 Mutiara Dian Purnaningsih 5 4 4 4 3 4 4 7 Arsita Devi Amsari 5 5 5 4 5 5 5 5 Anjanetta Nadya Pasha 5 5 5 5 3 4 5 27 Rizal Setiawan 5 5 4 5 5 5 5 19 Krisensia Rena Devania 5 5 5 5 4 4 5 Persentase tanggepan siswa wonten ing bab panganggenipun media inggih menika 91% kanthi kategori sarujuk sanget
8 Bernadeta Winona Lalita R. 4 4 2 4 5 29 Safa Annisa Novianti 3 3 3 4 5 25 Nur Irhambagda Prihatna 4 4 4 5 3 2 Amarulloh Anggoro Bekti 4 4 2 4 5 23 Nia Saraswati 4 4 2 4 5 9 Bima Budi Perdana Putra 5 5 5 4 5 5 Anjanetta Nadya Pasha 5 5 3 4 3 13 Faras Wira Andita 4 4 4 5 5 19 Krisensia Rena Devania 5 5 3 4 3 1 2 3 4 5 3 Andi Muhammad Al-Fayet 5 4 4 5 4 21 Mentari Ayu Satiti 4 4 2 4 5 17 Julivan Nur Ahmad Sidiq 4 4 4 5 4 20 Laksmi Suryaning Nastiti 4 4 2 4 5 24 Nur Alia Shinta Dewi 5 4 4 5 4 14 Fatikha Putri Lidya 5 5 5 5 5 22 Mutiara Dian Purnaningsih 4 4 2 4 5 28 Rizaldi Arif Widiatma 5 5 5 5 4 26 Richard Yulian 4 5 4 4 4 107 Tabel 24: Tanggepan siswa babagan kemandirian No. Nama Siswa Skor wonten ing pernyataan kaping: 4 Anisya Arum Kumalasari 4 4 3 4 4 7 Arsita Devi Amsari 4 4 4 5 4 6 Apriandi Vinjay Pradana 4 4 2 4 5 11 Dina Ullistiya 3 4 5 4 3 Persentase tanggepan siswa wonten ing bab kemandirian inggih menika 83% kanthi kategori sarujuk sanget 15 Hananta Wira Putra 4 4 4 5 4 16 Hikmah Nidaul Husna 5 3 5 3 4 1 Agil Tri Wibowo 4 4 2 4 5 Jumlah 125 123 101 126 125 12 Etik Novitasari 5 5 5 5 5 10 Clara Andita Dwi Putri W 5 5 3 4 3 18 Kania 4 5 4 4 5 Saking tabel ing inggil menika, saged dipuntingali persentase tanggepan dening para siswa. Siswa kelas X. MIA 1 wonten ing bab kemandirian paring biji kanthi 27 Rizal Setiawan 5 4 4 5 4
6 Apriandi Vinjay Pradana 4 4 5 5 5 5 4 3 Persentase tanggepan siswa wonten ing bab penyajian media inggih menika 86% kanthi kategori sarujuk sanget 27 Rizal Setiawan 5 3 4 3 5 4 5 5 28 Rizaldi Arif Widiatma 5 5 5 4 5 5 5 5 21 Mentari Ayu Satiti 4 4 5 5 5 5 4 3 2 Amarulloh Anggoro B. 4 4 5 5 5 5 4 3 26 Richard Yulian 4 4 3 4 5 4 4 4 12 Etik Novitasari 5 5 5 5 5 5 5 5 3 Andi M. Al-Fayet 5 4 4 5 4 4 5 5 13 Faras Wira Andita 4 4 5 5 4 4 3 2 20 Laksmi Suryaning Nastiti 4 4 5 5 5 5 4 3 9 Bima Budi Perdana Putra 5 4 5 3 2 4 5 4 4 Anisya Arum Kumalasari 4 4 4 4 4 4 4 3 1 Agil Tri Wibowo 4 4 5 5 5 5 4 3 29 Safa Annisa Novianti 5 4 4 4 3 3 5 4 8 Bernadeta Winona L. R. 4 4 5 5 5 5 4 3 16 Hikmah Nidaul Husna 3 4 3 4 5 4 2 3 19 Krisensia Rena Devania 5 5 5 3 5 4 3 5 24 Nur Alia Shinta Dewi 5 3 4 3 5 4 5 5 1 2 3 4 5 6 7 8 10 Clara Andita Dwi P. W. 5 5 5 3 5 4 3 5 15 Hananta Wira Putra 4 4 4 4 4 5 4 5 14 Fatikha Putri Lidya 5 5 5 5 5 5 5 5 5 Anjanetta Nadya Pasha 5 5 5 3 5 4 3 5 22 Mutiara Dian P. 4 4 5 5 5 5 4 3 17 Julivan Nur Ahmad Sidiq 4 4 4 4 4 5 4 5 7 Arsita Devi Amsari 4 4 4 4 4 5 4 5 11 Dina Ullistiya 5 4 5 3 3 4 5 3 Jumlah 128 119 131 123 132 131 120 115 18 Kania 5 4 5 5 5 5 5 5 108 persentase 83%. Persentase tanggepan siswa ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sarujuk sanget. Tabel 25: Tanggepan siswa babagan penyajian media No. Nama Siswa Skor wonten ing pernyataan kaping: 25 Nur Irhambagda Prihatna 4 3 3 5 5 5 4 3 23 Nia Saraswati 4 4 5 5 5 5 4 3
11 Dina Ullistiya 85 5 Anjanetta Nadya Pasha 95 2 Amarulloh Anggoro Bekti 75 10 Clara Andita Dwi Putri W 95 3 Andi Muhammad Al-Fayet 90 4 Anisya Arum Kumalasari 75 8 Bernadeta Winona Lalita R. 75 109 Saking tabel ing inggil menika, saged dipuntingali persentase tanggepan siswa wonten ing bab kemandirian ingkang pikantuk asil 86% ingkang kalebet wonten ing kategori sarujuk sanget. Saking pambijinipun siswa ingkang kados makate, saged dipundudut bilih media kamus buku wucalan basa Jawi menika dipuncawisaken kanthi sae, saengga saged narik kawigatosanipun siswa. 2) Data asil evaluasi siswa Evaluasi ingkang dipunlajengaken dhateng para siswa gadhah ancas kangge ngukur panguwaosipun materi ingkang dipunrembag ngginakaken media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi dening para siswa. Gladhen ingkang dipungarap dening siswa cacahipun kalih dasa soal kanthi wujud pilihan ingkang mapan wonten ing menu gladhen. Sasampunipun mangsuli pitakenan wonten ing gladhen, kanthi otomatis siswa saged mangertos bijinipun. Biji siswa saking mangsuli pitakenan wonten ing gladhen saged dipuntingali wonten ing tabel menika. Tabel 26: Biji siswa saking mangsuli gladhen No. Nama Siswa Biji 1 Agil Tri Wibowo 95 7 Arsita Devi Amsari 80 9 Bima Budi Perdana Putra 80 12 Etik Novitasari 65 6 Apriandi Vinjay Pradana 100
Saking tabel ketuntasan siswa nalika mangsuli gladhen ing inggil menika saged dipuntingali bilih 82,8% bijinipun siswa langkung tinimbang KKM. Saking bijinipun siswa ingkang kados makaten, saged dipundudut bilih panguwaosipun materi dening para siswa ngginakaken media menika kalebet wonten ing kategori sae sanget. Saking asil evaluasi ingkang kados makaten ugi saged dipundudut bilih media menika sae saha layak dipunginakaken kangge sinau basa Jawi siswa wonten ing sekolah. Kanthi ngginakaken media menika dipunajab siswa langkung gampil anggenipun sinau. 26 Richard Yulian 95 17 Julivan Nur Ahmad Sidiq 50 27 Rizal Setiawan 75 28 Rizaldi Arif Widiatma 95 14 Fatikha Putri Lidya 85 16 Hikmah Nidaul Husna 80 18 Kania 80 24 Nur Alia Shinta Dewi 50 25 Nur Irhambagda Prihatna 90 Jumlah 2360 19 Krisensia Rena Devania 90 15 Hananta Wira Putra 90 110 tabel salajengipun No. Nama Siswa Biji 22 Mutiara Dian Purnaningsih 60 29 Safa Annisa Novianti 85 13 Faras Wira Andita 90 20 Laksmi Suryaning Nastiti 75 23 Nia Saraswati 95 Tabel 27: Ketuntasan Siswa nalika mangsuli gladhen KKM Jumlah Siswa Persentase < 75 5 17,2% 21 Mentari Ayu Satiti 65 ≥ 75 24 82,8%
111 B. Revisi Media Pasinaon Adhedhasar asil validasi saking ahli media saha ahli materi, pambijinipun guru basa Jawi, saha panguji ingkang winates dening para siswa, panaliti pikantuk pamrayogi kangge revisi media supados media menika layak dipunginakaken kangge sinau. Pamrayogi minangka sarana revisi media kados makaten. 1. Dosen Ahli Media Sanesipun mbiji media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi, validator ahli media ugi paring pamrayogi minangka sarana revisi media menika. Pamrayogi saking dosen ahli media dipunwujudaken kanthi revisi ingkang kados makaten. a. Bab Tampilan 1) Wonten ing Kaca Irah-Irahan Perlu Dipunserat Identitas Mahasiswa Gambar VII: Gambar kaca irah-irahan saderengipun revisi Gambar VIII: Gambar kaca irah-irahan sasampunipun revisi
Gambar IX: Gambar menu medal saderengipun revisi Gambar X: Gambar menu medal sasampunipun revisi Validator ahli media ngendika bilih langkung sae menawi saderengipun medal saking media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi dipunsukani pitakenan bilih sampun mantep menapa dereng badhe medal saking media menika. Saderengipun revisi, ing menu medal namung wonten kelir kanthi seratan 112 Validator ahli media paring pamrayogi bilih wonten ing kaca irah-irahan langkung sae menawi dipuntambah identitas pangaggitipun media. Saderengipun revisi, wonten ing kaca irah-irahan namung wonten nama media, sasaran media, pencetan swanten, hyperlink wonten ing menu, saha hyperlink kangge miwiti kemawon. Sasampunipun revisi wonten ing kaca irah-irahan dipuntambah identitas ingkang damel. b. Bab Pemrograman 1) Wonten ing Menu Medal Dipunsukani Konfirmasi
113 matur nuwun awit kawigatosanipun lajeng media menika pejah. Sasampunipun revisi, saderengipun mlebet kelir kanthi seratan matur nuwun awit kawigatosanipun wonten pitakenan bilih menapa panjenengan sampun leres badhe medal. Menawi dipunpilih boten, media pasinaon menika boten pejah. Menawi milih inggih medal kelir kanthi seratan matur nuwun awit kawigatosanipun, lajeng pejah. 2. Dosen Ahli Materi Sanesipun mbiji media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi, validator ahli materi ugi paring pamrayogi minangka sarana revisi media menika. Pamrayogi saking dosen ahli materi dipunwujudaken kanthi revisi ingkang kados makaten. a. Bab Piwulangan 1) Papan Suwong Dipunisi Gambar XIII: Gambar media saderengipun revisi Gambar XIV: Gambar media sasampunipun revisi
Gambar XVII: Gambar menu ancas saderengipun revisi Gambar XVIII: Gambar menu ancas sasampunipun revisi Validator ahli materi paring pamrayogi bilih menu ancas langkung sae menawi dipunringkes. Saderengipun revisi, menu ancas dipundamel dados ukara-ukara utuh wonten ing paragraf. Sasampunipun revisi, ancasipun media dipunserat kanthi ngginakaken nomer saengga gampil anggenipun maos. 3) Dipuntambah Scroll Validator ahli materi paring pamrayogi bilih langkung sae menawi wonten ing menu panduan saha ancas dipunsukani scroll. Saderengipun revisi, wonten ing menu panduan saha ancas media boten wonten scrollipun saengga menawi badhe 114 Validator ahli materi paring pamrayogi bilih kelir media menika kathah ingkang lowong, langkung sae menawi dipunisi. Saderengipun revisi, wonten papan ing kelir ingkang kosong. Sasampunipun revisi dipunisi kaliyan gambar wayang. Gambar wayang dipunpilih kangge ngisi papan suwung amargi wayang minangka salah satunggalipun ciri khas tiyang Jawi. 2) Ancas Dipunringkes
Gambar XV: Gambar menu panduan saderengipun revisi Gambar XVI: Gambar menu panduan sasampunipun revisi b. Bab Leresipun Isi 1) Madosi Tembung kanthi Dipunketik Langsung, Sanes Alfabetis Validator ahli materi wonten ing bab laresipun isi paring pamrayogi bilih langkung sae menawi wonten ing menu kamus, caranipun madosi tembung boten namung kanthi nyerat aksara wasananipun, nanging saged dipunpadosi kanthi nyerat tembung-tembungipun kanthi utuh. Saderengipun revisi, caranipun madosi tembung kanthi nyerat aksara wasananipun tembung kemawon. Sasampunipun revisi, tembung wonten ing media saged dipunpadosi kanthi nyerat aksara-aksara tembung kanthi pepak. 115 maos ing andhapipun kedah nggeser kelir ngginakaken driji menawi ngginakaken media tauchscreen utawi kedah klik ping kalih lajeng dipunadhapaken menawi wonten laptop. Sasampunipun revisi, wonten ing menu panduan saha ancas dipunparingi scroll saengga menawi badhe maos ing andhapipun kantun nggeret scroll.
Gambar XI: Gambar menu kamus saderengipun revisi Gambar XII: Gambar menu kamus sasampunipun revisi 2) Menu Gladhen Dipunsukani Wekdal Gambar XIX: Gambar menu gladhen saderengipun revisi Gambar XX: Gambar menu gladhen sasampunipun revisi Validator ahli materi paring pamrayogi bilih langkung sae menawi wonten ing menu gladhen dipunparingi wekdal. Saderengipun revisi, menu gladhen boten dipunsukani wekdal. Sasampunipun revisi, menu gladhen dipunparingi wekdal. 116
117 3. Guru Basa Jawi Sanesipun mbiji media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi, guru basa Jawi ugi paring pamrayogi minangka sarana revisi media saha perangkat kangge mulang. Pamrayogi saking guru basa Jawi dipunwujudaken kanthi revisi ingkang kados makaten. a. Bab Panganggenipun Materi Guru basa Jawi Wonten ing bab panganggenipun materi boten paring pamrayogi kangge revisi media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi. Bab menika dipunlampahi amargi materi wonten ing media menika sampun jumbuh saha trep menawi dipunginakaken kangge sinau basa Jawi siswa kelas X semester jangkep wonten ing SMAN 1 Kasihan. b. Bab Tampilan Guru basa Jawi wontening bab tampilan ugi boten paring pamrayogi kangge revisi media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi. Bab menika dipunlampahi amargi media menika tampilanipun sampun sae. Tampilan saking media menika saged dipuntingali kanthi cetha saha saged narik kawigatosanipun siswa kangge sinau ngginakaken media menika. c. Bab Evaluasi/ Gladhen 1) Pitedah wonten ing menu gladhen dipuntambah tandha pakon (!) Guru basa Jawi wonten ing panaliten menika paring pamrayogi bilih wonten ing menu gladhen, pitedahipun dipunsukani tandha pakon. Saderengipun revisi, wonten ing pitedah anggenipun garap gladhen boten wonten tandha pakon.
118 Sasampunipun revisi, pitedah menika dipungantos ukara ingkang langkung trep saha wonten tandha penthungipun amargi ukara menika kalebet ukara pakon. Gambar XXI: Gambar pitedah gladhen saderengipun revisi Gambar XXII: Gambar pitedah gladhen sasampunipun revisi 2) Tembung ingkang klentu dipunleresaken Gambar XXIII: Gambar pitakenan gladhen no. 2 saderengipun revisi Gambar XXIII: Gambar pitakenan gladhen no. 2 saderengipun revisi
119 Guru basa Jawi paring pamrayogi babagan isinipun media inggih menika tembung ingkang klentu anggenipun nyerat kedahipun dipunleresaken. Saderengipun revisi, wonten tembung-tembung ingkang klentu panyeratipun. Sasampunipun revisi, tembung ingkang klentu sampun dipunleresaken. C. Damel Pungkasan Media Pasinaon Adhedhasar biji validasi ahli media, ahli materi, guru basa Jawi, saha tanggepan siswa, saged dipuntingali kualitas media pasinaon ingkang dipundamel. Pambijinipun Dosen ahli media wonten ing panaliten menika kaperang dados wolulas aspek. Aspek ingkang dipunbiji inggih menika cetha pitedahipun, cetha seratanipun, cethanipun swanten, trep pamilihipun gambar, trep pamilihipun warna, trep anggenipun mapanaken tombol, trep urutan menunipun, trep pamilihipun iringan, trep pamilihipun kelir, sae hyperlink ingkang dipunginakaken, gampil dipunginakaken, cetha navigasinipun, cetha keliripun, konsisten anggenipun mapanaken papan pencetan, pepak saha migunani hyperlink ing media, saha saged narik kawigatosan. Pambiji saking dosen ahli media dipundadosaken salah satunggalipun pathokan bilih media kamus buku wucalan basa Jawi layak dipunginakaken. Pambijinipun dosen ahli media dipunlampahi kalih tahap. Biji pungkasan saking ahli media wonten ing panaliten menika mlebet wonten ing kategori sae sanget kanthi persentase pasarujukan 84,4%. Saking pambijinipun validator ahli media saged dipundudut bilih media kamus buku wucalan basa Jawi minangka media ingkang inofatif, kagungan tampilan saha pemrograman ingkang sae. Media kamus buku wucalan basa Jawi saged dipunginakaken kanthi gampil
120 kangge sinau, saged narik kawigatosanipun siswa, saged dipunginakaken minangka media pasinaon mandiri wonten ing sekolah saha media pasinaon mandiri wonten ing dalem. Pambijinipun dosen ahli materi wonten ing panaliten menika kaperang dados sekawanwelas aspek. Aspek ingkang dipunbiji inggih menika kualitas anggenipun paring panyurung dhateng siswa, trep materinipun kaliyan standar kompetensi, trep dipunginakaken kangge sinau, trep materinipun, trep anggenipun ngginakaken basa, trep anggenipun ngginakaken ejaan, cekap anggenipun maringi gladhen, jumbuhipun soal kaliyan indikator, basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertos, trep materi media kaliyan materi sekolah, trep pamilihipun gambar, cetha materinipun, anggenipun ngginakaken basa gampil dipunmangertos, rumusan soal jumbuh kaliyan materi ingkang dipunsinau. Pambiji saking dosen ahli materi dipundadosaken salah satunggalipun pathokan bilih media kamus buku wucalan basa Jawi layak dipunginakaken. Pambijinipun dosen ahli materi dipunlampahi kalih tahap. Biji pungkasan saking ahli media wonten ing panaliten menika mlebet wonten ing kategori sae sanget kanthi persentase pasarujukan 84,3%. Saking pambijinipun validator ahli materi saged dipundudut bilih media kamus buku wucalan basa Jawi minangka media ingkang trep dipunginakaken wonten ing pasinaon basa Jawi, saged narik kawigatosan siswa, saha saged nggampilaken siswa anggenipun sinau. Pambijinipun guru basa Jawi wonten ing panaliten menika kaperang dados pitulas aspek. Aspek ingkang dipunbiji inggih menika materi ingkang dipunginakaken saged mbiyantu sinau basa Jawi miturut KTSP, materi ingkang
121 dipunginakaken trep kangge siswa kelas X, jumbuhipun media ingkang dipunginakaken kaliyan Standar Kompetensi, Panganggenipun tembung saha ejaan sampun trep, basa ingkang dipunginakaken gampil dipunmangertos, cetha pitedahipun ngginakaken media, saged dados panjurung siswa anggenipun sinau basa Jawi, keliripun cetha, trep anggenipun milih warna, trep menunipun, trep jinisipun saha ukuran teksipun, trep anggenipun milih gambar, cepet prosesipun, cetha pitedahipun, cetha seratanipun, migunani pitedah leres utawi lepat, saha cetha pambijinipun. Pambiji saking guru basa Jawi dipundadosaken salah satunggalipun pathokan bilih media kamus buku wucalan basa Jawi layak dipunginakaken. Pambijinipun guru basa Jawi wonten ing panaliten menikamlebet wonten ing kategori sae kanthi persentase pasarujukan 78,8%. Saking pambijinipun guru basa Jawi saged dipundudut bilih media kamus buku wucalan basa Jawi minangka media ingkang inofatif, materi wonten ing media jumbuh kaliyan Standar Kompetensi, sae tampilanipun. Menu gladhen wonten ing media ingkang jumbuh kaliyan Standar Kompetensi minangka sarana evaluasi ingkang efektif. Asil tanggepan siswa kanthi utuh inggih menika mlebet wonten ing kategori 87%. Siswa ketingal reman saha semangat nalika ngginakaken media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi. Saking evaluasi, 82,8% siswa bijinipun langkung tinimbang KKM ing sekolah. Bab menika ngandharaken bilih media pasinaon saged mbiyantu siswa nguwaosi materi ingkang dipunwulangaken wonten ing sekolah. Asil ingkang kados makaten jumbuh kaliyan andharanipun Padmo (2004: 423) bilih media pasinaon ingkang sae inggih menika media
122 ingkang jumbuh kaliyan karakteristik saha saged damel siswa nggayuh kompetensi miturut kurikulum. Tabel 28: Asil pungkasan pambijinipun kualitas media pasinaon saha tanggepan siswa babagan media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi No. Pambiji Kualitas Media Pasinaon Persentase Pasarujukan Kategori 3. Guru Basa Jawi 78,8% Sae 2. Dosen Ahli Materi 84,3% Sae Sanget 1. Dosen Ahli Media 84,4% Sae Sanget 4. Tanggepan Siswa Kelas X 87% Sarujuk Sanget Prosentase Pasarujukan 87% Sae Sanget Adhedhasar asil pambijinipun kualitas media pasinaon ingkang smpun kalampahan saged dipundudut bilih media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi minangka media ingkang layak dipunginakaken kangge sinau basa Jawi. D. Langkung Kirangipun Media Pasinaon Kamus Buku Wucalan Basa Jawi Saben media pasinaon ingkang dipundamel tamtu kemawon wonten langkung kirangipun. Media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi ugi kagungan kalangkungan ugi kakirangan, inggih menika kados makaten. 1. Langkungipun Media Pasinaon Kamus buku wucalan Basa Jawi a. Media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi dipundamel kanthi nggatosaken karakteristik siswa. Media menika dipundamel kanthi njumbuhaken kaliyan kasagedan saha kawontenanipun siswa. b. Tampilan media menika saged narik kawigatosan, siswa remen sinau ngginakaken media menika. Bab menika saged dipunbukikaken saking biji evaluasi siswa.
123 c. Media menika saged dipunginakaken minangka sarana sinau piyambak, media menika saged dipunginakaken piyambak wonten ing sekolah saha wonten dalem. Kalangkungan media ingkang kados makaten jumbuh kaliyan andharanipun Sadiman (1986:10) bilih media pasinaon ingkang nyaluraken pesen boten namung dipunginakaken dening guru, nanging ugi langkung prayogi saged dipunginakaken dening siswa piyambak d. Media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi kanthi wujud CD (Compact Disk) saged dipunginakaken wonten ing komputer ingkang boten kagungan aplikasi flash player. e. Media kamus buku wucalan basa Jawi ugi saged dipunginakaken wonten ing HP (handphone) android kanthi pambiyantunipun aplikasi flash player saha smartSWF. 2. Kirangipun Media Pasinaon Kamus Buku Wucalan Basa Jawi a. Media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi namung saged dipunginakaken wonten ing sekolah ingkang gadhah fasilitas komputer kemawon. b. Media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi namung saged dipunginakaken wonten ing komputer saha HP android kemawon saengga tiyang ingkang ngginakaken media menika kedah kagungan saha saged ngginakaken komputer utawi HP android. c. Media kamus buku wucalan basa Jawi minangka media pambiyantu tambahan wonten ing proses sinau saha mulang. Media menika boten saged
124 ngandharaken materi kanthi jangkep. Media menika namung saged mbiyantu siswa langkung gampil anggenipun sinau materi.
125 BAB V PANUTUP A. Dudutan Panaliten ingkang dipunlamahi inggih menika research and development (RnD) media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi kanthi ngginakaken aplikasi Adobe Flash Professional CS5. Tahap damel media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi inggih menika tahap analisis, tahap damel rantaman media pasinaon, tahap damel media pasinaon, tahap validasi saha nguji media pasinaon, sarta damel pungkasan media pasinaon. Tahap validasi dipunlampahi dening dosen ahli media, dosen ahli materi, saha guru basa Jawi saengga media pasinaon menika layak dipunujicoba wonten ing sekolah. Kualitas media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi saking ahli media pikantuk persentase pasarujukan 84,4% ingkang kalebet wonten ing kategori sae sanget. Kualitas media pasinaon menika pikantuk persentase 84,3% saking dosen ahli materi ingkang kalebet wonten ing kategori sae sanget. Guru basa Jawi wonten ing panaliten menika paring biji kanthi persentase 78,8% ingkang kalebet wonten ing kategori sae. Sasampunipun media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi dipunvalidasi, panaliti nglampahi ujicoba ingkang winates wonten sekolah. Saking uji coba ingkang kalampahan, panaliti pikantuk biji tanggepan saking siswa kanthi persentase 87% ingkang mlebet wonten ing kategori sarujuk sanget Cacahipun pambiji kualitas media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi adhedhasar validasi dening dosen ahli media, ahli materi, guru basa Jawi, saha
126 panguji ingkang winates wonten ing sekolah pikantuk persentase 87%. Persentase ingkang kados makaten kalebet wonten ing kategori sae sanget. Nalika nglampahi uji coba ingkang winates wonten ing sekolah, panaliti ngawontenaken evaluasi dhateng para siswa. Evaluasi ingkang dipunlajengaken gadhah ancas kangge ngukur panguwaosipun materi ingkang dipunrembag ngginakaken media kamus menika. Saking data evaluasi siswa, panaliti pikantuk 82,8% siswa ingkang bijinipun langkung tinimbang KKM (Kriteria Ketuntasan Minimal) wonten ing sekolahipun. Asil evaluasi ingkang kados makaten minangka pathokan bilih media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi minangka media pasinaon ingkang layak dipunginakaken kangge sinau amargi saged mbiyantu siswa anggenipun nguwaosi materi ingkang dipunsinau wonten ing sekolah. B. Implikasi Media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi saged dipunginakaken minangka inovasi pasinaon siswa kelas X semester jangkep mliginipun ing SMAN 1 Kasihan kanthi wujud media pasinaon interktif ngginakaken aplikasi Adobe Flash Professional CS5. Media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi menika saged mbiyantu siswa anggenipun nguwaosi materi wonten ing pasinaon basa Jawi kanthi langkung sae. Media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi menika minangka media pasinaon ingkang saged dipunginakaken piyambak-piyambak ngginakaken media komputer utawi HP saengga gampil anggenipun ngginakaken.
127 C. Pamrayogi Adhedhasar asilipun panaliten, saged dipunrantam pamrayogi kados makaten. 1. Siswa saged sinau piyambak ngginakaken media pasinaon kamus buku wucalan basa Jawi supados saged mindhakaken panguwaosipun materi ingkang dipunsinau wonten ing sekolah. 2. Guru saged ngginakaken media menika minangka sarana mulang basa Jawi wonten ing sekolah. 3. Perlu damel media pasinaon ingkang langkung interktif kangge sinau, mliginipun basa Jawi. 4. Media pasinaon menika perlu dipundamel malih kanthi cara nambah jumlah tembung-tembungipun.
. Diunduh pada tanggal 19 Desember 2012. Padmo, Dewi. 2004. Teknologi Pengajaran. Jakarta: Pusat Teknogi Komunikasi dan Informasi Pendidikan. Permen diknas RI. 2005. Peraturan Menteri Pendidikan Nasional Republik Indonesia Nomor 11 Tahun 2005 tentang Buku Teks Pelajaran. Jakarta: Departemen Pendidikan Nasional Poerwadarminta, W. J. S., 1939. Baoesastra Djawa. Batavia. J. B. Wolters Uitgevers. Maatschappij. Sadiman, Arif. S. 1986. Media Pendidikan: Pengertian, Pengembangan, dan Pemanfaatannya. Jakarta: Rajawali Press. Sugiyono. 2012. Metode Penelitian Kuantitatif Kualitatif dan R&D. Bandung: Alfabeta. 128 KAPUSTAKAN Arsyad, Azhar. 2011. Media Pembelajaran. Jakarta: Rajawali Press. Astuti, Fitriyani. 2012. LKS: Lestari. Yogyakarta: Asna Litera. Borg R. Walter saha Meredith D. Gall. 1983. Educational Research An Introduction. New York: Longman Inc. Dinas Pendidikan, Pemuda, dan Olahraga. 2010. Kurikulum Muatan Lokal Standar Kompetensi dan Kompetensi Dasar Mata Pelajaran Bahasa, Sastra, dan Budaya Jawa untuk SMA/ MA dan SMK. Yogyakarta: Pemprov DIY. Fakultas Bahasa dan Seni. 2010. Panduan Tugas Akhir. Yogyakarta: FBS UNY. Gagne, Robert M. saha Leslie J. Briggs. 1916. Principles of Instructional Design. New York: Holt, Rinehart and Winsaton. Indriana, Dina. 2011. Ragam Alat Bantu Media Pengajaran. Yogyakarta: Diva Press. Lestari, Budi. 2002. Pengembangan Kamus Multimedia Bahasa Inggris-Bahasa Indonesia untuk Anak-Anak. Skripsi. Yogyakarta: Program Studi Pendidikan Teknik Elektro, Fakultas Teknik, UNY Madcoms. 2012. Kupas Tuntas Adobe Flash Professional CS5. Yogyakarta: Andi. Nuraeni, Nani. 2007. "Verbal & Nonverbal Comm",
129 Tim Andromeda. 2009. Pedoman Umum Ejaan Bahasa Indonesia yang Disempurnakan (EYD): Disertai Uraian tentang Gaya Bahasa atau Majas. Yogyakarta: Anromeda Publishing. Tim Penyusun Kamus Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. 2007. Kamus Besar Bahasa Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka. Wahana Komputer. 2010. Adobe Flash CS5 untuk Membuat Animasi Kartun. Yogyakarta: Andi.
Lampiran 1 1. Kurikulum Pasinaon Basa Jawi 2. Rencana Pelaksanaan Pembelajaran (RPP)
133 RENCANA PELAKSANAAN PEMBELAJARAN (RPP) Nama Sekolah : SMA N 1 Kasihan Mata Pelajaran : Bahasa Jawa Kelas : X Semester : Genap Alokasi Waktu : 2 x 45 menit Standar Kompetensi : Membaca 7. Mampu menganalisis berbagai wacana sastra dan seni dalam kerangka budaya Jawa. Kompetensi Dasar : 7.2 Memahami ajaran moral cerita wayang. Indikator : 1. mengartikan makna kata-kata sulit, 2. menceritakan isi teks bacaan, dan 3. menguraikan nilai budi pekerti yang terdapat dalam teks bacaan. A. Tujuan Pembelajaran Setelah mengikuti pembelajaran diharapkan siswa dapat : 1. mengartikan kata-kata sukar dalam berita dengan benar, 2. menceritakan isi teks dengan baik, dan 3. menguraikan nilai budi pekerti yang terdapat dalam teks bacaan dengan benar. B. Karakter Pendidikan Apresiatif, analisis, cermat dan tanggung jawab. C. Materi pembelajaran Wacana Sang Hyang Narada Sang Hyang Narada karo Batara Guru iku kadang tunggal rama-ibu, nanging luwih tuwa Sang Hyang Narada, mula Bathara Guru nyebut "Bathara Narada". Sang Hyang Kaneka Putra iku mumpuni ing guna kasantikan sarta jaya kawijayan, sengsem mratapa ing samodra. Amarga genturing tapa bratane, tejane sumunar katon saka jroning Salaka, kawuninga dening Sang Hyang Jagadnata banjur dhawuh marang para Dewa, niti priksa samodra barang apa kang mawa teja kawistara saka jroning Salaka. Satekane ing samodra, para Dewa priksa ana maharsi mbeneri lagi manungku puja samadi. Para Dewa banjur ngaturi priksa marang Sang Hyang Jagadnata yen ana maharsi mrata ing samodra.
134 Para Dewa kadhawuhan nimbali maharsi kang lagi martapa ing samodra lan diparingi purba wasesa, yen puguh diroda paksa yen kena dirampungi. Sang Hyang Narada nalika semana lagi samadi nutupi babahan hawa sanga datan keguh dening ature para Dewa. Para Dewa banjur ngruda peksa njunjung Sang Hyang Narada nedya binoyong marang ngarsane Sang Hyang Jagadnata, nanging padha ora kuwat ngangkat. Satemah para Dewa ngrubut nganggo gegaman maneka warna, nanging kang tapa ora keguh tetep ayem jenjem neruske tapane. Sawuse padha kesel banjur para Dewa bali menyang Jonggring Salaka sowan Sang Hyang Jagadnata. Sawuse midhangetake ature para Dewa, nuli Sang Hyang Jagadnata tedhak piyambak ing samodra kanthi nawung duka. "Heh... Maharsi tapa! Apa kang dadi gegayuhanira, dene sira kepati tapa brata? Apa sira kepingin mumpuni ing sawernaning guna kasantikan lan kawicaksanan ngungkuli para Dewa kabeh?" Mangkono ngendikane Sang Hyang Jagadnata. Amarga sing lagi tapa isih meneng wae tanpa mangsuli sakecap, sang Hyang Jagadnata banjur ngendika maneh: "Heh... Maharsi tapa wruhanira! Nadyan sira ora mblakekake sedyamu, ingsun ora samara marang gegayuhanira, sira iku banget adhigung kumalangkung darbe cipta kepengih pinangeran ing jagad. Sedyanira mangkono iku tangeh lamun bisaa kasembadan, amarga ya ingsun iki kang binathara ing jagad tanpa sisihan. Nadyan sira martapa nganti 1000 warsa, ingsun tanpa mratapa sedina, tangeh lamun sira bisa madhani ingsun, jer ingsun iki wis pinasthi kudu mbawani bawana. Sira kalah tuwa tinimbang ingsun, bumi langit sarta cahya kang nglimputi bawana. Wondene kang tuwa dhewe ora liya mung anane Sang Hyang Wisesa. Saparipurnaning ngendikane Sang Hyang Jagadnata, Sang Tapa nuli mudhar tapa, mak gregah banjur gumuyu latah: "Wruhanira! Ingsun iki peparab Sang Hyang Narada, iya Sang Hyang Kaneka Putra. Sadurunge sira ngendika, ingsun wis sumurup menawa sira iku Sang Hyang Jagadnata kang mbawani bawana lan pinangeran ing Jagad, ratuning para Dewa kabeh. Nanging yen kawruhanira mung kaya kang sira kandhakake mau, durung kena ingaranan entuk ing kawruh bab kasampurnaning urip lan durung waspadha marang jatining tunggal amarga anane Hyang Wisesa sira anggep kang sepuh dhewe. Mangka nalika anane Hyang Wisesa wus miyarsa swara kadi gentha kekeleng dumeling. Mulane, kasinungan prangrungu iku dadi tandha yekti yen wis ana kang amengku. Lha kang
Kegiatan inti Eksplorasi - Guru meminta salah satu siswa membacakan wacana 35 menit Kegiatan awal 1. Guru memulai pelajaran dengan berdoa 2. Guru menanyakan kehadiran siswa (presensi) 5 menit 135 amengku iku sapa? Lan maneh nalika isih awang uwung bumi langit durung ana, sapa kang ana dhingin, sapa kang nganakake? Yen sira durung sumurup iku ateges durung putus ing budi." Bareng midhanget pangandikane Sang Hyang Narada kang mangkono iku, Sang Hyang Jagadnata getun banget penggalihe amarga banjur rumangsa durung putus kawruhe. Lan wasanan kanthi basa mardumardawa ngendika: "Kakang Kanekaputra! Samangku kula rumaos dereng putus ing kawruh. Pramila kakang tetepa dados sesepuh, asunga seserepan dhateng kula. Kakang kersaa minggah dhateng kahyangan kula pasrahi wewenang ngereh para Dewa lan para ratu." Bareng midhanget ngendikane Sang Hyang Jagadnata mangkono, Sang Hyang Narada banjur matur kanthi patrap susila anor raga: "Dhuh Sang Hyang Jagadnata, sakalangkung atur panuwun saha pamudhi kawula dhateng sedaya dhawuh pangandika Paduka. Pun kakang sendika nindakaken dhawuh timbalan Paduka, boten pisan-pisan ing karsa suwala." Sawise iku Sang Hyang Narada banjur ndherekake Sang Hyang Jagadnata kondur menyang Jonggring Salaka. Sajroning mandhegani Sang Hyang Narada tansah ngagem gegebengan yaiku aweh patuladhan sing becik, ora mung dhawuh nanging uga kersa bebarengan nambut karya lan aweh panjurung panyengkuyung marang sing padha dierehake marih padha gumregah ngayahi pakaryan kang dadi kuwajibane. (Sempulur No. 07, II, 2003 dening Ki Brewok Lumerjati) D. Metode Pembelajaran 1. Metode unjuk kerja yaitu ketika siswa mengerjakan soal 2. Metode diskusi yaitu ketika membahas hasil mengerjakan soal E. Langkah-langkah Pembelajaran I. Kegiatan tatap muka pertemuan pertama Tahap Pembelajaran Bentuk Kegiatan (Operasional) Alokasi Waktu
Kegiatan inti Eksplorasi Guru meminta siswa menjelaskan kembali materi minggu sebelumnya. Elaborasi 1. Siswa diberi kesempatan untuk bertanya tentang hal-hal yang belum dipahami sesuai dengan materi yang dipelajari. 2. Siswa mengerjakan soal pilihan ganda secara individu. Konfirmasi Guru bersama dengan siswa membahas jawaban soal yang telah dikerjakan. 35 menit 136 tabel lanjutan Tahap Pembelajaran Bentuk Kegiatan (Operasional) Alokasi Waktu Elaborasi 1. Siswa diberi kesempatan untuk bertanya tentang kata-kata yang sukar dalam wacana 2. Secara individu, siswa mengerjakan soal pilihan gandha yang ada Konfirmasi - Guru bersama dengan siswa membahas jawaban soal yang telah dikerjakan Kegiatan akhir 1. Guru menyampaikan tugas kepada siswa 2. Guru menutup kegiatan pembelajaran dengan berdoa 5 menit II. Kegiatan tatap muka pertemuan kedua Tahap Pembelajaran Bentuk Kegiatan (Operasional) Alokasi Waktu Kegiatan awal 1. Guru memulai pelajaran dengan berdoa. 2. Guru menanyakan kehadiran siswa (presensi). 5 menit F. Alat, Media, dan Sumber Belajar 1. Alat : kamus basa Jawi dan LKS. 2. Media : komputer (lab.komputer), media presentasi (LCD dan proyektor). 3. Sumber belajar: - Astuti, Fitriyani. 2012. Lestari. Bantul: ASNA Litera Kegiatan akhir Guru menutup kegiatan pembelajaran dengan berdoa. 5 menit
ne sumunar katon saka jroning Salaka. Tembung teja wonten ing ukara menika sami tegesipun kaliyan ... a. cahya c. sumber e. raga b. awake d. nutupi 4. Para Dewa priksa ana maharsi maharsi kang lagi martapa ing samodra lan dipunparingi purba wasesa. Tembung nimbali wonten ing ukara menika sami tegesipun kaliyan ... ing guna kasantikan sarta jaya kawijayan. Tembung mumpuni wonten ing ukara menika sami tegesipun kaliyan ... a. duwe elmu kang akeh c. duwe karep e. ora entek-entek b. sregep d. ora kesed 3. Teja mbeneri lagi manengku puja samadi. Tembung maharsi wonten ing ukara menika sami tegesipun kaliyan ... a. manungsa c. golongane Dewa e. raja b. ksatiya d. pandhita 5. Para Dewa kadhawuhan nimbali 137 G. Penilaian 1. Teknik penilaian : tes tertulis 2. Bentuk : pilihan ganda 3. Instrumen : Gladhen soal pilihan 1. Sang Hyang Narada karo Bathara Guru iku kadang tunggal rama-ibu. Tembung kadang wonten ing ukara menika sami tegesipun kaliyan ... a. kanca c. duwe e. batir b. sedulur d. padha 2. Sang Hyang Kaneka Putra iku mumpuni
138 a. meksa c. marani e. nyeret b. ngakon d. nyeluk 6. Para Dewa kadhawuhan nimbali maharsi kang lagi martapa ing samodra lan diparingi purba wasesa, yen puguh njunjung Sang Hyang Narada nedya binoyong marang ngarsane Sang Hyang Jagadnata. Tembung ngruda peksa wonten ing ukara menika sami tegesipun kaliyan ... a. ngajak c. meksa e. ngejurke wae b. nggulingake d. ngakon 9. Sang Hyang Narada nedya binoyong marang ngarsane Sang Hyang Jagadnata tedhak piyambak ing samodra kanthi nawung duka. Tembung nuli wonten ing ukara menika sami tegesipun kaliyan ... hawa sanga datan keguh dening ature para Dewa. Tembung babahan wonten ing ukara menika sami tegesipun kaliyan ... a. klambi c. bolongan e. jiwa b. sirah d. awak 8. Para Dewa banjur ngruda peksa Sang Hyang Jagadnata. Tembung ngarsane wonten ing ukara menika sami tegesipun kaliyan ... a. ngarepe c. sedulure e. panggonane b. omahe d. tamune 10. Nuli diroda paksa yen kena dirampungi. Tembung puguh wonten ing ukara menika sami tegesipun kaliyan ... a. nyembadani c. ora nurut e. nganyeli b. gelem d. obah 7. Sang Hyang Narada nalika semana lagi samadi nutupi babahan
139 a. banjur c. gawe e. karepe b. mulane d. nesu 11. Sang Hyang Kaneka Putra iku mumpuni ing guna kasantikan sarta jaya kawijayan, sengsem mratapa ing samodra. Saking ukara menika saged dipundudut bilih Sang Hyang Kaneka Putra sekti mandraguna amargi ... a. wus gawan c. nurut e. seneng tapa b. pinter d. sinau terus 12. Amarga genturing tapa bratane, tejane sumunar katon saka jroning Salaka. Tejanipun Sang Hyang Narada katon saking jroning Salaka amargi ... a. tapa brata c. duwe kasantikan e. narik kawigatosan b. sekti mandraguna d. mempeng anggenipun nglampahi tapa 13. Nadyan sira martapa nganti 1000 warsa, ingsun tanpa mratapa sedina, tangeh lamun sira bisa madhani ingsun. Saking ukara menika saged dipundudut bilih ... a. pandita bisa ngungkuli Sang Hyang Jagadnata b. pandita ora bisa ngungkuli Sang Hyang Jagadnata c. kabeh uwong bisa dadi sekti d. pandita luwih unggul mbangane Sang Hyang Jagadnata e. Sang Hyang Jagadnata paling tuwa 14. Nalika anane Hyang Wisesa wus miyarsa swara kadi gentha kekeleng dumeling. Saking ukara menika saged dipundudut bilih ... a. swara kadi gentha kekeleng wus ana kawit biyen b. swara kadi gentha kekeleng iku apik c. swara kadi gentha kekeleng digawe Hyang Wisesa
140 d. Hyang Wisesa paling tuwa e. Sang Hyang Jagadnata paling tuwa 15. Sang Hyang Jagadnata getun banget penggalihe amarga banjur rumangsa durung putus kawruhe. Saking ukara menika saged dipundudut bilih Sang Hyang Jagadnata ... a. pinter dhewe c. kudu sinau e. rumangsa elmune kurang b. ora ana tadhinge d. kudu diurmati 16. Sawise iku Sang Hyang Narada banjur ndherekake Sang Hyang Jagadnata kondur menyang Jonggring Salaka. Saking ukara menika saged dipundudut bilih ... a. Sang Hyang Narada ngganteni Sang Hyang Jagadnata b. Sang Hyang Jagadnata melu tapa c. Sang Hyang Narada ngeterke Sang Hyang Jagadnata bali d. Sang Hyang Narada dadi ratu e. Sang Hyang Jagadnata pindhah ing Jongring Salaka 17. Sang Hyang Narada tansah ngagem gegebengan. Saking ukara menika Sang Hyang Narada ... a. nganggo prinsip c. gegojekan e. nyindir b. ngendikan d. paring wejangan 18. Sang Hyang Kaneka Putra iku mumpuni ing guna kasantikan sarta jaya kawijayan, sengsem mratapa ing samodra. Nilai budi pakarti saking ukara menika menawi dipunjumbuhaken kangge siswa inggih menika ... a. mratapa ing samodra gawe pinter b. dadi siswa kudu mumpuni ing guna kasantikan c. siswa kang pinter iku nyengsemake
2. a. duwe elmu kang akeh 1 12. d. duwe 1 10. a. banjur 1 20. c. bali 1 total 1 10 total 2 10 7. c. bolongan 1 17. d. weruh 1 9. a. ngarepe 1 19. a. nyata 1 1. b. sedulur 1 11. c. midhun 1 3. a. cahya 1 13. b. kowe 1 5. d. nyeluk 1 15. a. rampung 1 141 d. yen pingin pinter aja sregep sinau e. yen pingin pinter kudu sregep sinau 19. Nadyan sira martapa nganti 1000 warsa, ingsun tanpa mratapa sedina, tangeh lamun sira bisa madhani ingsun. Sipat ingkang boten pikantuk dipundadosaken tuladha wonten ing ukara menika yaiku ... a. sombong c. prihatin e. galak b. seneng tapa d. kesed 20. Menawa dadi pemimpin aja mung dhawuh nanging uga kersa bebarengan nambut karya lan aweh panjurung panyengkuyung marang sing padha dierehake. Patuladhan kang becik saking ukara menika yaiku ... a. pemimpin oleh akon d. pemimpin kudu legawa b. pemimpin oleh ngatur e. pemimpin kudu sareh c. pemimpin iku kudu nuladhani 4. Kunci jawaban dan penskoran : Penilaian Aspek Kognitif Gladhen soal pilihan No. Jawaban Skor No. Jawaban Skor 6. c. ora nurut 1 16. c. jenenge 1 4. d. pandhita 1 14. a. aku 1 8. c. meksa 1 18. a. krungu 1
x 10 Penilaian Aspek Afektif No. Pertanyaan Skor 5. Etika/ sopan santun - sopan = 4 - cukup sopan = 3 - kurang sopan = 2 - tidak sopan = 0 4 Jumlah skor maksimal 20 Kriteria penilaian : 16-20 poin = AB 4. Kedisiplinan - disiplin = 4 - cukup disiplin = 3 - kurang disiplin = 2 - tidak disiplin = 1 4 2. Kesiapan menerima pelajaran - siap = 4 - cukup siap = 2 - tidak siap = 1 4 1. Kehadiran - hadir = 4 - tidak hadir = 0 4 3. Keaktifan bertanya maupun menjawab - aktif bertanya dan menjawab = 4 - cukup aktif bertanya dan menjawab = 3 - kurang aktif bertanya dan menjawab = 2 - tidak bertanya dan menjawab = 1 4 142 Total skor keseluruhan: total 1+ total 2= 20 Kriteria penskoran : - menjawab dengan benar = 1 - menjawab dengan salah = 0 Nilai maksimal =
4. Keaktifan dalam KBM - aktif = 4 - cukup aktif = 3 - kurang aktif = 2 - tidak aktif = 1 4 2. Pelaksanaan KBM - bertanggungjawab = 4 - cukup bertanggungjawab = 3 - kurang bertanggungjawab = 2 - tidak bertanggungjawab = 1 4 1. Persiapan KBM - siap = 4 - cukup siap = 3 - kurang siap = 2 - tidak siap = 1 4 5. Cara menanggapi pertanyaan - baik = 4 - cukup baik = 3 - kurang baik = 2 - tidak baik = 1 4 Jumlah skor maksimal 20 143 10-15 poin = B 6-10 poin = C < 6 poin = K Penilaian Aspek Psikomotorik No. Pertanyaan Skor 3. Kemampuan menggunakan uggah-ungguh - baik = 4 - cukup baik = 3 - kurang baik = 2 - tidak baik = 1 4
NIP 19830622 200903 2 010 NIM 09205241008 Dewi Pangestu Said 144 Kriteria penilaian : 16-20 poin = AB 10-15 poin = B 6-10 poin = C < 6 poin = K Yogyakarta, 20 Agustus 2013 Mengetahui, Guru Pembimbing Mahasiswa Fitriyani Astuti, S.Pd.
Lampiran 2 1. Flowchart Media Pasinaon 2. Naskah Media Pasinaon 3. Isi kamus 4. Cara Ngginakaken Media Pasinaon 5. Tampilan Media Pasinaon Kamus Buku Pelajaran Basa Jawi
9 gladhen panduan 8 13 17 10 4 3 18 11 wiwit Panganggenipun Media kamus 12 1 7 14 145 Flowchart Media Pasinaon 19 kapustakan 16 medal Katrangan Isi Media wiwit gladhen 2 ancas biji 15 6 boten 5 20 inggih
Pilihan menu: panduan ancas kamus gladhen kapustakan medal Pambuka: Kamus Buku Pelajaran Basa Jawi Kangge siswa kelas X Semester Jangkep SMAN 1 Kasihan wiwit 146 Naskah Media Isi Bentuk Menu panduan, panganggenipun media: Media pasinaon kamus pelajar basa Jawi saged dipunginakaken kanthi cara kados makaten. 1. Tampilan media pasinaon dipunwaos kanthi permati. 2. Wonten ing layar, sampun dipuncawisaken Wonten ing menu panduan wonten menu sanesipun: Panganggenipun Media Katrangan Isi Media
147 tabel salajengipun Isi Bentuk menu ingkang saged dipunpilih kanthi cara dipunpencet. 3. Panganggenipun kamus pelajar basa Jawi wonten ing menu kamus, saged dipunlampahi kanthi cara nyerat tembung ingkang dipunkersakaken wonten ing papan ingkang sampun dipuncawisaken, lajeng klik tombol padosi. 4. Menawi sampun milih menu ingkang dipunkarepaken, panjenengan saged balik malih wonten ing kaca utami, kaca saderengipun, utawi wonten ing kaca salajengipun (menawi wonten) ngginakaken hyperlink ingkang sampun dipuncawisaken, kados makaten. = balik wonten kaca saderengipun = balik wonten kaca utami Menu Panduan, Katrangan Isi Media: Kamus pelajar basa Jawi menika dipunjangkepi kaliyan cekakan saha cara anggenipun maos supados boten klentu menawi badhe madosi tegesipun tembung. 1. Sorogan cekakan (A) Arab k. krama (M) mlayu ki. krama inggil (S) Sansekerta kn. krama-ngoko (W) Wlanda (Belanda) kw. kawi ak. arang kanggone n. ngoko engg. enggon-enggonan ptj. pacelathon 2. Tetenger a. tandha (<...>) Tandha <...> dipunginakaken kangge nyerat aksara a, i, u, e supados anggenipun madosi tembung boten klentu. Panganggenipun tandha menika tuladhanipun kadosta menawi badhe nyerat tembung jejer saged dipunserat <jèjèr> 'cerak' saha <jêjêr> 'wiwit pagelaran'. b. tandha titik koma (;) tandha menika dipunginakaken kangge misahaken tegesipun tembung ingkang langkung saking setunggal, kadosta
Isinipun Kamus: *wonten ing lampiran Ancasipun: Media pasinaon kamus pelajar basa Jawi dipundamel kanthi ancas supados siswa remen sinau tembung-tembung Jawi saengga siswa langkung nguwaosi tembung-tembung Jawi. Panguwaosipun tembung-tembung Jawi dening para siswa dipunajab saged nyengkuyung sinau siswa mliginipun wonten ing standar kompetensi maos kangge siswa kelas X wonten ing semester jangkep, tahun akademik 2012/ 2013. Kanthi ngginakaken media menika dipunajab siswa langkung gampil anggenipun mangertos isinipun seratan ing pasinaon saengga materi saged dipuntampi kanthi sae. 148 tabel salajengipun Isi Bentuk Gladhen: Wangsulana pitakenan ing gladhen menika kanthi cara mencet wangsulanipun! Wiwit Isinipun Gladhen: *wonten ing lampiran Biji: cacahipun soal : 10 wangsulan leres : tembung sekar gadhah pangertosan kembang saha tembang.
Kapustakan: Astuti, fitriyani. 2012. Lestari: LKS Basa Jawi kangge SMA/MA Kelas X Semester Genep. Bantul: Asna Litera Mulyono, Slamet. 2008. Kamus Pepak Basa Jawa. Jakarta: PT. Buku Kita. Poerwadarminta, W. J. S., 1939. Baoesastra Djawa. Batavia. J. B. Wolters Uitgevers. Maatschappij. Sudarmanto. 2011. Kamus Lengkap Bahasa 149 tabel salajengipun Isi Bentuk wangsulan lepat : panjenengan pikantuk biji dipunambali
Konfirmasi Medal: Menapa sampun mantep badhe medal saking media pasinaon kamus buku pelajaran menika? inggih boten Medal: Matur nuwun awit kawigatosanipun 150 tabel salajengipun Jawa (Jawa-Indonesia, Indonesia-Jawa). Semarang: Widya Karya.
151 Isi Kamus aba : kn. nyuwara, mrentah abab : (A) kn. hawa saka lambe; diababi: didamu abad : kn. jaman kang suwene satus taun abah-abah : kn. piranti, prabot abahan : kn. prabot sarta bebakaling omah adani : kn. diwiwiti, dianyaki adhedhasar : <adhêdhasar> (tl. dhasar) kn. kanthi dhasar, kanthi pathokan adhi : kn. sedulur kang luwih enom adi : kw. linuwih, becik adibusana : <adibusånå> kw. klambi sing apik (bener) adicara : <adicårå> engg.kn. acara adigang : kn.ak. ngendelke kakuwatane adiguna : <adigunå> kn.ak. ngendelke kapinterane adigung : kn.ak. ngendelke kaluhurane adil : (A) kn. ora pilih asih adipati : (S) kw.ratu aditya : <adityå> (S) kw. srengenge ageman : <agêman> k. klambi, kang diagem, kang dinggo ageng : <agêng> k. 1.gedhe,ora cilik; 2.akeh bayune agni : kw. geni agul-agul : kw. gegedhong, andel-andel, sing diandelke agung : kw. gedhe ajeg : <ajêg> kn. tetap; gaweyane, ora tau ganti ajer : <ajèr> kn. leleh, luluh dadi cuwer (merga dipanasi) aji : 1.kn. dedongan kanggo ngetokake kaluwihan; 2.n. rega; 3.kw. ratu; 4.(A)engg.kn. kaji ajur : kn. rusak banget, ancur, remuk aking : kn. garing aksara : <aksårå> (S)kn. tulisan kang nggambarake swara aldaka : <aldåkå> (S) kw. gunung alih : n. ganti panggonan alit : k. cilik alus : kn. 1 ora kasar; 2 rata; 3 ora ketok amarga : <amargå> n. sebab, jalaran, awit amargi : k. sebab, jalaran, awit ambal warsa : <ambal warså> kn. ulang tahun ambal : kn. 1. pancadan utawa undhak-undhakan munggah kapal; 2. ping, kaping; 3. bola-bali ambeg : <ambêg> kn. duweni sipat ambu : n. mambu, apa kang dirasakke saka irung amis : kn. ambu kaya dene ambune iwak loh among : 1.kw. momong; 2.kw. nunggu; 3.engg. bancakan amrih : kw. supaya
152 amuk : engg. 1. ditempuh ora nggagas apa-apa; 2. ngamuk-ngamuk; 3. aluwung andhap : k. cendhek, ora dhuwur, ngisor andhapan : k. celeng, babi ing alas andhap-asor : kn. trep anggone ngajeni awake dhewe (ora gemedhe) andhar : kn. panjlentrehan babagan tetamtu anggep : (anggêp) kn. duwe gagasan, direngkuh kaya, dikanggokake, diajeni anggit : kn. gagasan, tulisan anggitan : n. tulisan, karangan anggunge : <anggungé> munine perkutut angkara : <angkårå> kw. murka, kudu nduweni anom : n. enom, durung tuwa anor raga : <anor raga> kw. andhap asor, trep anggone ngajeni awake dhewe, ora gemedhe, ora rumangsa apik dhewe antawis : k. 1. let, sela-sela ing barang loro; 2. kira-kira anteng : <antêng> kn. ora kakèhan polah antep : <antêp> kn. setya tuhu, tetep ngegemi panemune antu : kw. 1.memedi; 2.mati; 3.tunggu antuk : kn. oleh aos : kn. mentes, akeh isine apadene : <åpådéné> engg. apa meneh apunten : <apuntên> k. ngapunten, njaluk ngapura apus : kn. ngapusi, ora ngomong kang nyata, goroh aran : n. jeneng, asma, barang kang ana wujude arsa : <arså> kw. kersa, ngarep arta : <artå> k. dhuwit asma : <asmå> ki. jeneng asrep : <asrêp> k. adem asring : <asring> k. sering, bola-bali asta : <astå> ki. tangan asung : kw. menehi, weweh atos : kn. ora empuk, nyerikake atur : kn. apa kang dikandhakake awak : kn. badan awang uwung : awang-awang aweh : <awèh> n. 1.oleh dipek; 2.menehi awet : <awèt> ora ndang entek awis : k. 1. arang; 2.larang awit : kn. 1.wiwit; 2.jalaran, disebabake awrat : k. angel, abot ayun : kw. ngarep babad : kn. 1. crita kang wis kelakon; 2. ditegori babag : kn. tanding babagan : kn. bab utawa perkawis, ngengingi salah sawijining perkara
153 babahan hawa sanga : <babahan håwå sångå> kn. colongan cacah sanga ing raganing manungsa babahan : kn. bolong babar : kn. dadi akeh babas : engg.kn. ngerti-ngerti terus bablas : kn. 1.ilang saka pandelengan; 2.wis adoh; 3.maju terus; babo : kn. wani babon : kn. pitik wedok badheg : <badhêg> n. mambu kang ora enak, wis bosok bagas : kn. ora lara bajra : <bajrå> (S)kw. 1. inten; 2. tombak kang pathile lima; 3. bledheg bakal : n. 1.apa kanga rep dingo; 2.calon; 3.pacangan; 4.isih anyaran, durung dadi; 5.rajangan godhong awar-awar; 6. arep bakuh : kn. 1.ora gampang rusak; 2.pengkuh atine bala : <bålå> 1.(S)kw. karosan, kakuwatan; 2.kn. prajurit kang melu perang; 3.wuku kang kaping selawe balung sungsum : n. kekarepané kendho kenceng balung : kn. rangkaning kewan bancakan : engg.kn. slametan kanthi cara bagi-bagi sega kuning bandha : <båndhå> kn. 1.kasugihan; 2.pawitan; 3.barang-barang kanggo gawe omah bangga : <bånggå> kn. ora nurut, angel, nglawan banjur : n. bubar kuwi, terus bar kuwi bapa : <båpå> kn. wong tuwa lanang barat : engg.kn. angin kang banter bareng : <barêng> engg. kn. nglakoni tumindak ana ing wektu kang padha barep : <barêp> ptj. wiwitan, anak kang dilairke dhisik dhewe, anak kaping pisan bathang : kn. bangke bathuk : kn. peranganing endhas kang ngarep batin : n. kang ora bisa disawang mata batos : k. batin, kang ana ing ati batur : kn. 1.pendhapa kang luwih dhuwur tinimbang lemah sarta kang digawe bata lan dilepa; 2.bata lepan sangganing gedheg; 3.wong kang melu wong liya baut : kn. pinter bawa : <båwå> (S)kw. 1.kaanan, sipat; 2.uni, swara bawana : <bawånå> (S)kw. 1.omah, panggonan; 2.jagad bebrayan : <bêbrayan> bebarengan bebrayan : <bêbrayan> bebarengan becik : <bêcik> n. apik, ora ana cacate beda : <bédå> kn. 1.digawe mangkel; 2.ana kacekke; 3.ora padha bedhah : <bêdhah> kn. 1.jebol; 2.dikalahake musuh begal : <bégal> kn. preman beksa : <bêkså> ki. njoged bekta : <bêktå> k. gawa
154 bekti : <bêkti> kn. 1.pakurmatan; 2.paweweh marang wong kang pangkate luwih dhuwur; 3.sungkem banget bener : <bênêr> n. 1.trep; 2.ora salah, ora kleru; 3.ora menceng; 4.tenanan; 5.mula pancen nyata bengkah : <bêngkah> kn. sigar mbegah bengkas : <bêngkas> kw. rampung, sirna, ilang bersih desa : <bêrsih déså> slametan sabubaré panèn besut : <bêsut> kn. dielus lan dilemesake nganggo lading; 2.disletika; 3.diowahi lan digawe luwih apik beya : <béyå> engg.kn.ak. ragad bibar : k. 1.bubar; 2.sauwise kuwi bibrah : k. bubrah, rusak sarta padha copot, rusak, ana perangan kang ucul bidhal : k. mangkat bini : engg. bojo, garwa binoyong : (tl. boyong) kn. diboyong, dipindhah ana ing panggonan liya binudaya : <binudåyå> kn. diusahakake biyantu : engg.kn. gelem nulung, ngewangi, mbantu blaka : <blåkå> kn. kandha kang sabenere blantik : kn. tukang adol utawa ngedolke kewan blebekan : <blèbèkan> kn. 1.tipis, lelembaran; 2.mili ngiwa nengen blencong : <bléncong> kn. lampu kanggo madhangi wayang blenjani : <blénjani> kn. ora nglakoni janjine, ngingkari, ora nepati blereng : <blêrêng> ora kena ndelok kanthi cetha borong : kn. dituku kabeh boyong : kn. digawa lunga menyang panggonan liya brasta : <brastå> (S) kw. 1.prasetya; 2.tapa, pasa brata : <bråtå> (S)kw. 1.prasetya; 2.tapa, pasa brayat : kn. sanak sedulur ing omah brengengeng : <brêngêngêng> kn. nywara kaya brengenge tawon, nangis terus bubar : 1.wis rampung; 2.padha pepisahan; 3. sawise bubrah : n. rusak sarta padha copot bucal : k. buwang, dioncalake amarga wis ora kanggo budhal : n. mangkat budheg : <budhêg> kn. ora iso ngrungokke bumbung : kn. tugelane pring saeros utawa luwih bungah : n. seneng cacah : kn. 1.wilangan, kehing samubarang; 2.wong tani kang wenang melu ndarbeni sarta garap sawah cagak : kn. kayu utawa pring dingo nyangga cahya : <cahyå> (S)kn. 1.warnaning sorot; 2.kamulyan cak : kn. carané nggarap, garapan cakepan : <cakêpan> kn. cakupan caket : <cakêt> kn. cerak cakra : <cåkrå> (S)kw. 1.bunderan, rodha, gaman wujud bunderan sing pinggire lancip; 2.tetenger, titikane barang cakrik : kn.ptj. rupa, rai, wanguning praen
155 candhak : kn. 1.terusane; 2.nyekel candra : <cåndrå> (S)kw. 1.bangsane lintang alih kang sumunar padhang; 2.sasi; 3.crita kahanan kang maujud pepindhan canggah : kn. simbahe simbah cangkem : <cangkêm> kn. perangane awak kang digunakake kanggo mangan utawa kanggo ngomong cangkriman : kn. bedhekan caping : kn. piranti kanggo nutupi sirah sing digawe saka anyaman pring cariyos : k. cerita cawis : kn. siap, sedya, wis tumata cekak : <cêkak> kn. ora dawa cekap : <cêkap> k. cukup cekel : <cêkêl> n. goceki, gondheli ceker : <cèkèr> kn. sikil ayam lan manuk cempala : <cêmpålå> kn. kayu ana penthole kanggo ngeprak wayang cempurit : <cêmpurit> kn. garan wayang, piranti kanggo nyekeli wayang cencang : kn. ditali cendhek : <cêndhèk> engg. ora dhuwur cengkorongan : <cêngkorongan> kn. dipetha sadurunge dadi, digawe kerangkane dhisik centhong : <cènthong> engg.kn. enthong, balung tepak cepak : <cêpak> kn. wis cedhak cepakake : <cêpakaké> n. siapake cepeng : <cêpêng> k. digoceki, digondheli cepet : <cêpêt> (M)engg. rikat, banter cerak : <cêrak> engg.kn. cedhak ceret : <cèrèt> kn. prabot dhapur kanggo nggodhog banyu cerkak : <cêrkak> cerita kang cendhak cetha : <cêthå> kn. weca, terang banget cethek : <cèthèk> kn. ora jero cidra : <cidrå> (S)kn. 1.ora setya, ora nuhoni janji; 2.pangapus-apus; 3.luput cinancang : kn. ditaleni, dicencang cineker : <cinèkèr> (tl. ceker) kn. diceker, dieker-eker nganggo sikile ayam cipta : <ciptå> kn. gagasan, pangangen-angen, gambaran ana ing angen-angen cocog : kn. 1.rujuk, ora sulaya; 2.ora gèsèh; 3.ora geseh petungane; 4.dicubles nganggo barang lancip colong : kn. njupuk duwekke uwong tanpa nembung, maling condhok : kn. 1.ketemu, gathuk, cocog; 2.pondhok cubriya : <cubriyå> kn. curiga cukat : kn. trengginas, sarwa rikat tandang tandukke cukong : kn. bandar, wong kang gaweyane tuku barang kang ora bener cumondhok : kn. mondhok, ana ing pondhok dados : k. dadi, mujud saka sing ora ana, uwis rampung dahana : <dahånå> (S) kw. geni
156 dahwen : <dahwèn> kn. seneng nyruwe, cawe-cawe, nyeluk dalah : kn. sarta, karo dalan : n. papan kanggo lewat dalem : <dalêm> ki. omah dalu : k. bengi, wayah antarane sore karo esuk damel : <damêl> k. gawe darbe : <darbé> engg.kn. duwe, apa-apa sing diduweni daru : kn. bangsane lintang alih kang sumunar padhang dasanama : <dåsånåmå> sinonim, jeneng liya datan : kw. ora daya : <dåyå> kn. kakuwatan ing barang deksiya : <dêksiyå> kn. siya-siya deleng : <dêlêng> engg.n. delok, tonton dene : <déné> kn. 1.amarga; 2.ananging dening : <déning> engg.ptj. 1.amarga saka; 2.sing gawe; 3.olèh dereng : <dèrèng> k. durung, isih kurang karo mangsane sing dituju dhahar : ki. mangan, nedha, nedhi dhalang : kn. wong kang nglakokake saha crita wayang dhapuk : kn. 1.ditata sarta dirancang; 2.diwenehi gawean dhateng : <dhatêng> k. marang, tumuju ing, teka, menyang dhaup : kn. jodho karo, wis jejodhoan dhawuh : engg.kn. mrentah, ngakon wong liya nglakoni pakaryan dhemen : <dhêmên> n. seneng sarta asih dhingin : engg.n. dhisik dhodhog : kn. nggebug (lawang, lsp.) dhumateng : <dhumatêng> (tl. dhateng) k. marang, tumuju ing, teka, menyang dhuwur : n. 1.ora cendhek, dawa ukuran awake; 2.luhur dibetheti : <dibèthèti> (tl. bethet) kn. ditembak terus dijupuki jeroane (usus, lsp.) dicocog : (tl.cocog) kn. dicublesi, disunduk-sunduk dierehake : <diêrèhaké> (tl. reh) kn. diprentah, dikon, didhawuhi dikepyakake : <dikêpyakaké> (tl. kepyak) 1.ptj. diumumake; 2.dipitongtonake (ana ing pagelaran wayang); 3.digiyarake kanthi sumuwa (babagan pangkat) dipesthekake : <dipêsthèkaké> (tl. pesthi) kn. ditentukake, ora mungkin ora diprangguli : (tl. pranggul) kn. ora sengaja weruh dipuneling : <dipunéling> (tl. eling) n. ora dilalèkaké dipuntatah : (tl. tatah) kn. dibolong nganggo tatah direwangi : <diréwangi> (tl. rewang) n. dibelan-belani ditandhu : (tl. tandhu) engg. digadhe ing sawetara taun ditatah : (tl. tatah) kn. dibolong nganggo tatah ditundhung : (tl. tundhung) kn. dikon lunga diwasa : <diwåså> wis gedhe, wis omah-omah diyan : kn. piranti sing bisa gawe padhang dom : kn. jarum, piranti kanggo njait domblong : engg.kn. mlongo marga gumun
157 donga : <dongå> (A)kn. tetembungan kanggo gusti kang maha kuwaos donya : <donyå> (A)kn. 1.jagad; 2.barang-barang kasugihan dora : <dorå> k. goroh, kandha sing ora nyata, ngapusi driji : kn. geglitaning tangan dudu : n. ora, beda duduh : kn. banyuning woh-wohan,banyune jangan dudut : kn. dicabut metu, ditarik dudutan : (tl. dudut) kn. apa kang iso dipethil saka tulisan dugi : k. tekan, tutug duka : <dukå> ki. 1.nesu; 2.ora ngerti dumados : (tl. dados) engg. dadi dumateng : <dumatêng> (tl. dhateng) kanggo, marang dumeh : <dumèh> kn. mung merga dumeling : <dumêling> kn. katon cetha wela-wela, katon cetha banget dumugi : (tl. dugi) k. tekan dur : (S)kw. ala, elek duta : <dutå> (S)kw. kongkonan dwija : <dwijå> (S)kw. pendhita, guru ebah : <ébah> k. owah saka kaanan meneng edi peni : <èdi pèni> èndah, becik edi : <èdi> kn. sarwa becik elar : <êlar> 1.digawe supaya luwih amba; 2.wulu ing suwiwi; 3.suwiwine kupu; 4. garis saka puser menyang kubeng; 5.rujining rodha eling : <éling> n. 1.pikirane pulih kaya sadurunge; 2.ngerti meneh marang perkara sing wis lawas; 3.ora lali; 4.ngrumangsani elmi : <èlmi> k. ilmu, èlmu elok : kn. nyimpang saka kaanan kang lumrah eman : <éman> kn. owel banget, sayang banget, mesakake menawa kadaden sing ora-ora emut : <émut> engg. 1.pikirane pulih kaya sadurunge; 2.ngerti meneh marang perkara sing wis lawas; 3.ora lali; 4.ngrumangsani endah : <éndah> kw. apik, ayu, kepenak disawang enem : <ênèm> k.ptj. enom, durung tuwa enggal : k. 1.anyar, ora lawas, durung tau dingo utawa tau dingo sedhilit; 2.gek ending, ndang cepet enggen : <ênggèn> k. enggon, papan kang dipanggoni enggon : <ênggon> n. papan kang dipanggoni enjang : ngg.k. wayah esok enjing : <énjing> k. enjang, wayah esuk, wayah ngarepake srengenge mlethek nganti kurang luwih jam sanga esthi : <èsthi> kw. 1.maksud, niyat; 2.gajah etang : <ètang> k. etung, cara kang digunakake kanggo ngerti cacahe barang ethes : <èthès> engg.ptj.ks. iso ethok-ethok : <éthok-éthok> kn. ora tenanan, pawadan
158 ewah : <éwah> k. owah, ganti gabah : kn. las-lasaning pari, wosing pari sadurunge dadi beras, beras kang durung dionceki gada : <gådå> penthong cendhak gadhah : k. 1.duwé, kagungan; 2.sugih; 3.mangku wewenang gadhing : kn. siyunge gajah gaduk : kn. tekan, iso ngranggeh, iso njupuk gage : <gagé> engg.ptj. gek endang, cepet gagrag : kn. cara kang wis lumrah gajul : kn. nendhang nganggo pucuk sikil gala : <gålå> kn. 1.atos; 2.senapati ing prang galih : ki. ati, prasaan gaman : n. 1.piranti kanggo nglawan; 2.piranti kanggo nyambut gawe gamel : <gamêl> kn. wong kang ngopeni jaran gampang : n. ora angel gancar : kn. urut-urutaning lelakon gancaran : kn. tulisan sing kasusun saka ukara dudu tembang ganti : n. 1.alihan; 2.ganti gantos : k. 1.alihan; 2.ganti garan : kn. kayu lan sapiturute piranti kanggo nyekeli garwa : <garwå> ki. bojo, sisihaning wong jejodhoan gatek : <gatèk> perduli, ora kena disepèlèkaké gati : n. 1.perlu, penting; 2.tenanan gatra : <gåtrå> (S) kn. 1.awak; 2.perangan/ bagian ukara sing wis madeg gayuh : <gayuh> kn. ngranggeh, ngarah prakara sing luhur gebyar : <gêbyar> kn. sorot satleraman, kendhahan kang katon ing lair gedhe : <gêdhé> n. 1.ora cilik; 2.akeh bayune gegala : <gêgålå> (tl. gala) kn. gala gegaman : <gêgaman> (tl. gaman) n. 1.piranti kanggo nglawan; 2.piranti kanggo nyambut gawe gegayutan : <gêgayutan> (tl. gayut) kn. gandheng ceneng, hubungan gegebengan : <gêgêbêngan> (tl. gebeng) kn. prinsip, wewengkon, golongan gegem : <gêgêm> kn. 1.kepelan tangan; 2.tekeman tangan geger : <gègèr> kn. 1.rame banget, rebut banget; 2.padu geger : <gêgêr> kn. perangane awak sing bagian mburi geguritan : <gêguritan> (tl. gurit) kn. tembang sing wujude mung purwakanthi gelar : <gêlar> kn. njereng, njembreng, dianakeke, digawe dadi ana gemati : <gêmati> n. apikan gentha kekeleng : <gêntha kêkêlèng> kw. gentha cilik kanggo tengara semedhi gentha : <gênthå> kn. 1.kalung sapi; 2.tuku lemah ing kuburan gentur tapa : <gêntur tåpå> kn. mempeng anggone nglakoni gentur : <gêntur> kn. nyawa gemludhug gentenan gerah : <gêrah> ki. 1.gludhug, swara sing gemludhug; 2.sumuk, panas; 3.lara
159 gesang : <gêsang> k. urip geseh : <gèsèh> kn. sulaya, ora cocog, beda getak : <gêtak> kn. swara kang seru saka lambe getun : <gêtun> kn. kaduwung merga kelangan gina : <ginå> k. paedah, manfaat giyar : kn. 1.gelar; 2.undang giyaran : (tl. giyar) kn. pagelaran giyat : kn. semangat, rajin gladhe : <gladhé> engg. ajar utawa nglatih gladhen : <gladhèn> engg. ajar utawa nglatih gladhi : engg. ajar utawa nglatih golek : <golèk> n. 1.pepethaning wong sing digawe kayu; 2.ngupaya supaya bisa oleh gondhang : kn. 1.telak, gorokan; 2.tetuwuhan, keyong gedhe goroh : n. dora, kandha sing ora nyata, ngapusi grana : <grånå> ki. irung grapyak : kn. seneng aruh-aruh graut : <graut> kn. ngrauk utawa nyuwek nganggo kuku gregah : <grégah> kn. tangi ndadak banjur njenggelek greged : <grêgêd> kn. kamempengan, deranging ati greges : <grêgês> kn. 1.krasa adhem amarga lara utawa arep lara; 2.lemah kang kacampuran krikil greget : <grêgêt> kn. kamempengan, deranging ati gremeng : <grêmêng> kn. 1.ngomong alon-alon; 2.ngomongke eleke wong liya greneng-greneng : <grênêng-grênêng> kn. ngomog alon tur ora cetha grengseng : <grêngsêng> kn. tenanan anggone nglakoni pakaryan, semangat gresah : <grêsah> kn. ngresula, sambat, nggrundel gronjal : kn. obah-obah marai arep tiba grusa-grusu : kn. sarwa kasar lan kesusu gubed : <gubêd> kn. mbulet, tumali ningseti gudel : <gudèl>kn. anak kebo gugah : kn. nggawe supaya tangi gugu : n. dipercaya, diturut gujeng : <gujêng> kn. cekel gulang : kn. nyinau gumanti : (tl. ganti) n. ganti gumathok : (tl. gathok) kn. wis netep gumregah : <gumrégah> (tl. gregah) kn. tangi ndadak banjur njenggelek gumuyu : (tl. guyu) kn. ngguyu guna : <gunå> n. paedah, manfaat gunem : <gunêm> n. omongan gurit : kw. tulisan tatahan, kidung, tembang guru gatra : <guru gåtrå> cacahing gatra saben sapadha guru lagu : kn. tibane swara ing saben pungkasaning pada guru swara : <guru swårå> kw. purwakanthi sing nunggal swara
160 guru wilangan : kn. cacahing wanda ing padaning tembang macapat guru : kn. 1.wong kang mulang muruk ing pamulangan; 2.paugeran utawa wewaton harsa : <harså> k. bungah, seneng hawa : <håwå> kn 1.gas kang ngebaki jagad; 2.kepinginan ing ati hompimpah : kn. dolanan kocokan kanthi srana ngobahake tangan Hyang : k. sesebutane dewa imbang : kn. bobote padha inggil : <inggil> k. 1.dhuwur, ora cendhek, dawa ukuran awake; 2.luhur ingong : kw. aku ingsun : n. aku, -ku ipuk : engg.kn. 1.bakul sing dodoalan barang bekas; 2.diklompokake irah-irahan : kn. ak. judhul irama : <iråmå> kn. wirama ireng : <irêng> warna kang kaya warnane areng jabang bayi : kn. bayi kang lagi wae dilairake jago : n. 1.ayam lanang; 2.wong kang dipercaya ana ing pamilihan; 3.wong kang menangan jaka : <jåkå> kn. bocah lanang sing durung rabi jalar : kn. nyebabake jalaran : kn. amarga jangka : <jångkå> pepesthening lelakon jangkep : <jangkêp> k. pepak, genep, ora kurang, pas jarak : kn. arane uwit, wit jarak jarwa : <jarwå> kn. katerangan tegesing tembung kawi jati : (S)kn. nyata, tulen jatmika : <jatmikå> kn. anteng, tansah nganggo tata trapsila anggoné tumindak jebul : <jêbul> kn. tibake jegur : <jêgur> kn. mlebu ing banyu jejer : <jêjêr> kn. wiwit pagelaran jejer : <jèjèr> n. cerak, sebelahan, sampingan jejuluk : <jêjuluk> kn. dijenengi jeneng : <jênêng> n. nama, asma jenes : <jênês> kn. bècèk, reged jenggirat : <jênggirat> kn. ngerti-ngerti tangi, kaget jengkel : <jèngkèl> kn. nesu, ora seneng jenjem : <jênjêm> kn. ayem lan tentrem jenthit : <jênthit> kn. njenthar nanging mung sithik jer : <jêr> kn. mula mengkono, pancen, jalaran mengkono, amarga kaya ngono jibles : <jiblês> kn. rupane padha plek jiblok : n. tiba jirih : kn. wedèn, ora wani jiwit : kn. dipijit nganggo pucuk driji
161 jladren : <jladrèn> kn. jèr-jèran tepung dinggo gawe roti utawa panganan liya jlagra : <jlågrå> 1.kn. tukang gawe krajinan saka watu; 2.ki. banyu kenthel kang metu saka gulu pas lagi watuk jodho : kn. 1.cocog, bisa gathuk; 2.kang dadi rakitane; 3.rakitan lanang wadon; 4.nunggal karep, padha karepe judheg : <judhêg> kn. wis ora bisa mikir jumeneng : <jumênêng> ki. 1.ngadek; 2.dadi raja utawa ratu junjung : kn. 1.ngumbulake mendhuwur, diangkat; 2.ngunggahake pangkat; 3.ngurmati; 4.ngalembana, diomongake apike kaandharake : <kaandharaké> (tl. andhar) kn. dijlentrehake, diterangake kaandharna : <kaandharnå> (tl. andhar) kn. jlèntrèhna, terangna kabuktekake : <kabuktèkaké> (tl. bukti) kn. bisa menehi bukti, bisa gawe supaya percaya kaca : <kåcå> kn. 1.halaman; 2.piranti kanggo ngilo utawa ndelok awake dhewe kacithak : (tl. cithak) kn. kagawe, katulis kadang konang : kn. gelem ngakoni sedulur menawa sugih kadang : kn. sedulur kadhapuk : (tl. dhapuk) kn. dipasrahi kadhaupake : <kadhaupaké> (tl. dhaup) kn. diningkahaké kaduk : engg.ak. 1.kakehan, keluwihan; 2.kebangetan kagunan : kn. 1.kesenian; 2.paedah, manfaat kahanan : kn. keadaan kahuripan : (tl. urip) n. ing sajroning urip kaiket : <kaikêt> (tl. iket) kw. 1.ditali; 2.dikarang, dianggit kajeng : <kajêng> k. karep, kang dipinginaké, sing dimaksud kajibah : kn.ak. kepopoh, kewajiban kaki : kn. 1.embah lanang; 2.panyebut kanggo wong enom sing disayang banget kala : <kålå> k. 1.wektu, mangsa, wayah; 2.ala, elek; 3.bangsane buto, demit; 4. kewan ngentup; 5. jiret manuk kalarasake : <kalarasaké> (tl. laras) kn. dicocogaké kalawan : k.ak. karo, lan kalebet : <kalêbêt> (tl. lebet) k. mlebu kalebu : <kalêbu> (tl. lebu) n. 1.kebacut mlebu, mlebu ora dijarag; 2.kapétung, kagolong ing; 3.dianggep kaya kalis : kn. 1.ora bisa teles, ora bisa campur; 2.ora pasha kalodhangan : (tl. lodhang) kn. sempet, duwé wektu kamot : n. ana ing njerone, amot kandha : <kåndhå> n. ngomong, matur kandhakake : <kaandharaké> (tl. kandha) n. omongake kanthi : kn. 1.binarengan, bareng; 2.nganggo kanuragan : kw. kedhotan, katosan (ora mempan ing gaman) kapetang : <kapétang> (tl. etang) k. kaetung, dieting kaping : k. ping, sing ke-
162 kapitayan : (tl. pitaya) k. kapercayan, apa kang dipercaya kapribaden : <kapribadèn> (tl. pribadi) kw. babagan madeg dhewe, pribadi kapungkur : kn. wis kelakon, biyen karakit : (tl. rakit) k. ditata, dipasang kareben : <karêbèn> (tl. karep) n. supaya bisa karep : <karêp> n. kajeng, karsa, niyat nindakake pakaryan, maksud karipta : <kariptå> (tl. ripta) kw. nulis, nganggit, ngarang karsa : <karså> ki. karep, kajeng, niyat nindakake pakaryan, maksud karya : <karyå> k. gaweyan kas : 1.engg.ptj. cukat lan gagah; 2.engg. mentas, lagi wae; 3.kw. temen-temen; 4.engg.ptj. kothak; 5.(W)kn. panyimpenan dhuwit kasantikan : (tl. santika) kw. kadigdayan, pinter oleh gegaman ing perang kasarasan : (tl. saras) k. kawarasan, kuwarasan, kaséhatan kasebat : <kasêbat> kn. kasebut kasebatna : <kasêbatnå> (tl. sebat) kn. sebutna kasekarna : <kasêkarnå> (tl. sekar) k. tembangna, nyanyekna kasembadan : <kasêmbadan> (tl. sembada) kn. kalaksanan kasil : kn. 1.hasil, pametu; 2.kasembadan, kalaksanan kasilep : <kasilêp> (tl. silep) kn. 1.amles ing banyu; 2.ora katut dieting; 3.dilalekake; 4.wis ora dinggo kasmaran : (tl. asmara) kn. lagi nandang tresna, lagi seneng marang wong liya katamakake : <katamakaké> (tl. tamat) kn. diempakake, dikenakake kathah : k. akeh kathik : kn. 1.karo; 2.ngrawat jaran katindakna : <katindaknå> (tl. tindak) k. dilakoni katitik : (tl. titik) kn. 1.konangan; 2.wis dicap katon : n. ketok, iso didelok kawastanan : (tl. wasta) diceluk, diundang, disebut kawigaten : <kawigatèn> (tl. wigati) n. perhatian, gatekake kawijayan : (tl. wijaya) (S) kw. kasekten kawistara : <kawistårå> (tl. wistara) kw. ketara, ketok cetho kawontenan : <kawontênan> (tl. wonten) k. kahanan, keadhaan kawruh : kn. elmu kawula : <kawulå> kn. 1.batur, abdi; 2.aku; 3.rakyat kawuningan : (tl. uninga) engg. ketok, bisa disawang kaya : <kåyå> n. 1.meh padha karo; 2.rumangsaku kayadene : <kåyådéné> n. kaya, padha karo kayata : <kåyåtå> n. contone, tuladhane kebes : <kêbês> kn. teles banget saka ndhuwur nganti ngisor kebul : <kêbul> kn. kukusing barang sing kobong, keluk keceblung : <kêcêblung> (tl. ceblung) kn. tiba ing banyu kecebur : <kêcêbur> (tl. cebur) kn. tiba ing bayu kecegur : <kêcêgur> (tl. cegur) kn. tiba ing banyu keceh : <kêcèh> kn. dolanan banyu kecrek : <kêcrèk> 1.ptj. pepindhan ing swara, tumamaning gamelan; 2.engg.ak. disosoh; 3.kn. blenggu
163 kedah : <kêdah> k. kudu dilakoni, ora oleh ora kedangon : <kêdangon> (tl. dangu) k. kesuwèn, kaladuk suwéne kedhana-kedhini : <kêndhånå-kêndhini> seduluran lanang wadon kedhawahan : <kêdhawahan> (tl. dhawah) k. 1.kena barang saka ndhuwur; 2.oleh, pikantuk kedhep : <kêdhèp> kn. merem melèk matane kedhuk : <kêdhuk> kn. 1.énthong, sendhok sega; 2.keruk, dijupuk saka bagian paling ndhuwur; 3.balung kebo sing dinggo wadhah minyak klenthik keduwung : <kêduwung> (tl. dhuwung) kn. getun amarga kelakon sing wis dilakoni keguh : <kêguh> kn. nggape, ngubris kejaba : <kêjåbå> n. saliyane, ora ketut dirembug kejawi : <kêjawi> k. saliyane, ora katut dirembug keladuk : <kêladuk> (tl. laduk) kn. kakehan, rada banget kelir : <kêlir> kn. 1.pager bata; 2.layar putih kanggo nampani wayang kempel : <kêmpêl> kn. kumpul kraket kendel : <kêndêl> kn. wani, ora jirih, ora wedèn; (kèndêl) kn. 1.ora nyuwara; 2.ora obah; 3.lèrèn; 4.meneng waé kendhat : <kêndhat> kn. pedhot-pedhot kenging menapa : <kénging mênåpå> k. merga apak kenging : <kénging> k. 1.ora mlèsèt, kena senjata; 2.oleh dinggo kepara : <kêpårå> kn.ak. 1.rada; 2.malah kepati : <kêpati> n. tenanan, banget-banget keplok ora tombok : <kêplok ora tombok> melu seneng-seneng ora melu ngragati keplok : <kêplok> kn. nangkupake tangan nganti metu swara plok-plok, cocok keprak : <kêprak> kn. kepyak ing gamelan kepranan : <kêpranan> kw. pangrasa, ati kepungkur : <kêpungkur> n. wis kliwat kepyak : <kêpyak> engg.ak. rericikane gamelan kersa : <kêrså> ki. gelem, purun, ora lenggana, manut, arep kethok : <kêthok> n. tugel, ditugel keweleh : <kêwêlèh> (tl. weleh) kn. konangan anggone ngapusi kinaya : <kinåyå> (tl. kaya) kn. 1.meh padha karo; 2.rumangsaku kiyat : k. kuat, rosa kiyeng : <kiyêng> kn. 1.awake kenceng lan kuwat; 2.semangat klangenan : <klangênan> kn. selir, kesenengan klangsrah : kn. kumlembrèh ngambah lemah klawu : kn. warna kaya warnaning awu klebet : <klêbêt> k. 1.kebacut mlebu, mlebu ora dijarag; 2.kapétung, kagolong ing; 3.dianggep kaya klebon : <klêbon> n. ana kang mlebu tanpa pamit klebu : <klêbu> (tl. lebu) k. 1.kebacut mlebu, mlebu ora dijarag; 2.kapétung, kagolong ing; 3.dianggep kaya
164 kleru : <kléru> n. salah ora bener klintu : k. kleru, salah, ora bener kluron : kn. keguguran kober : <kobêr> kn. duwe wektu kanggo nindakake pakaryan kokop : kn. diombe kanthi cara lambene dicemplungake konang : kn. kewan kang bisa ngetokake cahya saka awake kondhang : kn. terkenal, misuwur, akeh sing ngerti kondur : ki. bali kongsi jambul wanen : <kongsi jambul wanèn> nganti tuwa banget kongsi : 1.ptj.n. nganti, tekan; 2.kn. pakumpulan dhagang kontal : kn. mental kopen : <kopèn> kn. diingu kanthi apik kotang : kn. 1.entrok; 2.klambi tanpa lengen krama : <karma> ki. 1.pratingkah, pratab; 2.watak, sipat; 3.tembung pakurmatan; 4.bojo kraman : kn. wong kang nglawan utawa mbaléla marang nagara krasa : <kråså> n. bisa ngrasakake kreketi : <krèkèti> kn. dicokoti sithik-sithik kridha : <kridhå> (S)kw. 1.tumindak; 2.pagawean; 3.dolanan, seneng-seneng krincing : kn. pepindhan swarane dhuwit krocok : engg.ptj. kroyok, disunduki wong akeh, ditembaki wong akeh krungu : n. bisa ngerti swara kang dirungokake kulina : <kulinå> (S)kw.ak. wis sering dilakoni nganti ora iso ditinggalake kumalungkung : <kumålungkung> kn. ambeg luhur, luwih kumrincing : (tl. krincing) kn. swarane dhuwit kupeng : <kupêng> kn. 1.sekitar, sakiwa tengene; 2.dikepung, meh gathuk pucukke kuwagang : kn. kelar, keconggah, bisa nindakake, kuwat, duwe daya kanggo nglakoni pakaryan kuwalat : kn. kena ing walat kuwanda : <kuwåndå> kw. awak, bangke kuwasa : <kuwåså> kn. kakuwatan, kawenangan kuwat : n. duwe daya kanggo nglakoni pakaryan kuwawa : <kuwåwå> w. kuwat kuwawi : k. kuwat labet : <labêt> k. gawe jasa sarana melu nandang lara lapa labuh : <labuh> 1.kw. tiba, runtuh, rusak; 2.n. gawe jasa sarana melu nandang lara lapa lairan : kn. babaran, ngetokake anak saka weteng laku : n. 1.obah maju nganggo sikil; 2.tumindak; 3.lelungan; 4.kuwajiban nindakake ajahan kraton; 4.seserik; 5.payu; 6.cara laladan : kn. 1.tlatah, papan, dhaerah; 2.solah tingkah lambar : kn. lemek lambe : <lambé> n. 1.pinggir cangkem; 3.pinggi cangkir lamis : kn. mung njabane sing apik, njerone ora
165 lampah : k. 1.obah maju nganggo sikil; 2.tumindak; 3.lelungan; 4.kuwajiban nindakake ajahan kraton; 4.seserik; 5.payu; 6.cara lampahan : (tl. lampah) k. lakon landhesan : <landhêsan> (tl. landhes) kn. ganjelan, sanggan, barang kanggo lemek langkung : k. 1.luwih; 2.mlaku ing; 3.banget lantip : kn. pinter larik : kn. deretan latah : kw. 1.ngguyu kanthi seru; 2.nirokake omongan utawa tingkahe wong liya kanthi ora sengaja lawan : k.ak. karo, lan lawas : n. ora anyar, wis suwe, jaman biyen lebu : <lêbu> n. 1.mlebu ning njero, ngakon maring njero; 2.awu, abu lekas : <lêkas> kn. anyak nggarap, miwiti nggarap lelagon : <lêlagon> n. lagu lempuyang : <lêmpuyang> kn. tanduran sing iso digawe jamu lestantun : <lêstantun> k. lestari lestari : <lêstari> kn. ajeg, ora ana sing béda limpe : <limpé> kn. nggebukake gaman marang wong sing lagi lena limrah : k. lumrah, biasa linambaran : (tl. lambar) kn. lemekan, dilambari, dilambari lincak : kn. kursi anyaman kanggo lungguh lingsem : <lingsêm> k. isin, rasa rikuh, diisin-isin lingsir : kn. uwis miring lintang : kn. bintang, barang kang cacahe akeh tur katon sumorot ing langit nalika wengi lir : kw. 1.pindha, kaya dene; 2.karep, tegesing tembung; 3.kaanan kang sejati lirih : kn. ora banter, alon-alon lodhang : kn. sempet, duwé wektu lugu : kn. 1.apa anane, ora digawe-gawe,ora ditambah lan disuda; 2.aturan kang baku luhung : kw. luhur, linuwih lumrah : n. 1.ana ing endi-endi, ora aneh, ora nyleneh, biasa wae; 2.ora cethil lungkrah : kn. krasa kesel lan males amarga isih lara luntur : kn. 1.kegawa banyu; 2.ilang luput : n. 1.salah, kliru; 2.ora kena; 3.nandang cilaka; 4.kurang beja; 5.kalis ing-.. lurug : kn. teka ing panggone musuh, nekani musuh lurung : kn. dalan cilik sing jeblog luwes : <luwès> kn. ora kaku mabur : <mabur> kn. munggah maring ndhuwur tanpa ngambah apa-apa madeg : <madêg> kn. 1.ngadek; 2.dadi raja utawa ratu madhangi : (tl. padhang) kn. gawe supaya dadi padhang madhani : (tl. padha) n. gawe awake dhewe padha karo wong liya
166 madya : <madyå> k. tengah maesa : <maêså> ki. kebo magepokan : <magêpokan> kn. gegayutan karo magrok : kn. 1.ngadek; 2.mandhek thok magrong-magrong : kn. gedhe lan dhuwur (omah) mahanani : kw. nyasmitani, nerangake yen maharsi : kw. pendhita luhur majeng : <majêng> k. 1.mlaku maju; 2.mundhak-mundhak; 3.seneng nyambut gawe makantar-kantar : kw. murub mubyar-mubyar makili : (tl. wakil) (A)kn. ngganteni pakaryane wong liya mambu : n. 1.ngetokake ambu sing ora enak; 2.ngrasakake ambu sing ora enak; 3.bosok manabda : <manabdå> clatu, gunem, ngendikan, omongan mandhegani : <mandêngi> (tl. pandhega) kw. mimpin mandraguna : <måndrågunå> kw. wasis (digdaya) banget mangalad-alad : kn. mbulat-mbulat mangerteni : <mangêrtèni> (tl. ngerti) n. ngerti mangertos : <mangêrtos> k. ngerti mangga : <månggå> 1.kw.gelem; 2.k. ayo; 3.k. enya, ngulungake barang supaya ditampa, mara; 3.kn.ak. tegel; 4.menawa; 5.engg.ak. pelem; 6.kewan kang bisa gawe sawang sikile wolu manggala : <manggålå> (S)kw. 1.beja, berkah; 2.bebukaning sembahyang; 3.pamimpin ing perang manggilingan : kw. mubeng, urip matundha-tundha manggon : n. ngomah, mapan ing mangke : <mangké> k. mengko, sedhilit meneh mangke : <mangké> k. mengko, sedhilit meneh mangsa : <mångså> kn. wektu, musim mangsuli : k. njawab manjing : kw. mlebu, wis mlebu mantheng : <manthêng> kn. narik kenceng mantu : kn. 1.bojone anak; 2.duwe gawe ngomah-ngomahake anake manunggal : kn. dadi siji manungku puja : <manungku pujå> engg.kn. semedi, tapa manut : kn. nurut, ora nolak, gelem maos : k. maca mapan : kn. 1.milih papan; 2.manggon ana ing papan kang kepenak marang : n. 1.tumuju ing; 2.namakaké parang mardawa : <mardåwå> (S)kw. lemes, alus, lembut, sareh, nyenengake mardika : <mardikå> kn. ora kaiket ing apa-apa, bebas matur : k. ngomong marang wong liya kang luwih tuwa mawi : k.ak. 1.nggawa; 2.nganggo; 3.amarga mbabar : nyaritakaké mbajeng : <mbajêng> k. anak kang dilairke dhisik dhewe mbalela : <mbalélå> kn. ora nurut karo aturan
167 mbanyaki : n. klabakan, kasusahan nganti bingung mbarang : kn. ditempuh ora nggagas apa-apa mbawani : ptj. nguwasani, mengkoni mbedhah : <mbêdhah> kn. dikalahaké musuh mbobot : kn. hamil, ngandhut, ana bayi ing wetengé mbudidaya : <mbudidåyå> kn. ngrekadaya, usaha mbuktekake : <mbuktèkaké> kn. menehi bukti, gawe supaya percaya medhot : <mêdhot> kn. tugel, gawe tugel mega : <mégå> kn. kumpulaning uwap ing awing-awang warnané putih meguru : <mêguru> kn. ngangsu kawruh marang guru, sinau marang guru mekar : <mêkar> kn. 1.mundhak gedhe; 2.megar melas : <mêlas> kn. mesakake banget melu : <mèlu> n. ora gelem ditinggal menawi : k. menawa, mbok menawa, yèn mendhem : <mêndhêm> n. 1.nyimpen ing ati; 2.nyimpen ing jero lemah menggah : <mênggah> k. mungguh, sumpama mengku : <mêngku> kn. duwé karep mentar : <méntar> kw. lunga mentes : <mêntês> kn. ana isine menyang : <mênyang> n. mangkat, lunga mepaki : <mêpaki> ngganepake, digawe dadi pepak mepet : <mèpèt> n. 1.cedhak banget; 2.wis diirit-irit banget merem : <mêrêm> kn. 1.mripate ditutup; 2.ora gelem mikir seduluré mergi : <mêrgi> k. 1.dalan, papan kanggo lewat; 2.amarga meri : <mêri> anak banyak meri : <mèri> kn. iri, kepengen luwih saka liyané merti dhusun : <mêrti dhusun> kn. bersih desa mesem : <mèsêm> (tl. pesthi) kn. ngguyu kang ora kawedhar, ngguyu ora kétok untuné mesthi : <mêsthi> kn. wis temtu, ora mungkin ora meta : <mêtå> kw. nepsu banget micara : <micårå> n. ngomong, ngendika midhangetaken : <midhangêtaké> (tl. pidhanget) ki. ngrungokake, nggatekake migunani : (tl. guna) n. ana gunané, duwe paedah mijil : 1.metu; 2.tembang macapat mikul : n. nggawa nganggo pikulan mila : <milå> k. mula, makané minangka : <minångkå> kn. 1.dienggo; 2.dadi minggah : k. saka ngisor pinuju ndhuwur mingkuh : kn.ak. nedya nyingkiri kawajibane, ngemohi kawajibane mireng : <mirêng> k. krungu miris : kn. wedi sarta sumelang miturut : kn. manut miyarsa : <miyarså> kw. 1.krungu; 2.weruh, nonton mligi : kn. 1.kusus, ora umum; 2.tulèn, ora kecampuran; 3.ora ana liyané
168 mokal : (A)kn. 1.ora ana tenanan, ora bisa kelakon; 2.ora ketemu ing nalar mongkog : kn. gedhe atine, mantep mori : kn. kain putih kanggo mbungkus mayit mothol : kn. gawe supaya pothole, gawe supaya tugel mratapa : <mratåpå> (tl. tapa) kn. nglakoni tapa mratelakake : <mratélakaké> (tl. pratela) k. ngendikakaké, nuduhake, ndudui, ngawehi ngerti mratelakaken : <mratélakakên> (tl. pratela) ki. menehi ngerti, ngandhani mrawasa : <mrawåså> kw. nempuh, meksa, ngrusak mriksani : kn. nonton, nyawang mudhar : kn.ak. ngudhari, udhar, ucul saka tatanane muksa : <mukså> kw. mati ilang karo ragané mulat : 1.engg.kn. nyawang, ndelok; 2.kw. inten mumet : <mumêt> kn. nggliyeng, krasa buyer anggone nyawang mumpangat : k. manfaat mumpuni : kn. duwe elmu kang akeh mumur : kn. ajur, remuk babar pisan mundhak : n. munggah, tambah mundhut : ki. njupuk mungguh : kn. 1.manggon; 2.pantes banget; 3.saumpama mungkur : kn. minger, ora madhep, wis kliwat muput : kn. ngentek, sedina murka : <murkå> kw. nesu banget muspra : <musprå> kn. ora ana gunané mustaka : <muståkå> ki. sirah, peranganing awak sing mapan ing dhuwur nadyan : ptj. ngandharake nek perkara kang dibahas iku ora lumrah, luwih tinimbang kang biyasane namakake : <namakaké> kn. ngenakake nambut : kw. nampani, nyekel nampa : <nåmpå> n. nrima nata : <nåtå> kn. 1.ngrakit, masang; 2.ratu natas : kn. medhot nate : <naté> k. tau ngalami, pernah nawung : kn.ak. 1.ngumpulake; 2.nata ukara; 3.mangsuli, njawab nayogyani : sepakat ndhelik : <ndhêlik> kn. umpetan supaya ora ketok ndherek : <ndhèrèk> engg.ki. 1.melu; 2.njarah; 3.miturut ndherekake : <ndèrèkaké> k. ngeterke, ngancani nganti tekan panggone nedya : <nêdyå> kn. sumudya, niyat nengsemake : <nêngsêmaké> kn. njalari sengseming ati nenutuh : <nênutuh> engg. nyeneni amarga kleru tindak tanduke nepsu : <nêpsu> kn. 1.derenging ati; 2.nesu nepungake : <nêpungaké> (tl. tepung) n nemokake, gawe supaya bisa ketemu netra : <nétrå> k. mripat, mata, perangane awak kanggo ndelok barang ngadhepi : <ngadhêpi> kn. nglawan ngagem : <ngagêm> ki. nganggo, nggunakaké
169 ngandhap : k. ing ngisor ngandhut : kn. meteng, mbobot ngasta : <ngastå> ki. 1. nggawa; 2.ngajar ngayahi : engg.kn. nindakake pakaryan ngebruki : <ngêbruki> n. nibani ngel : <ngèl> kw. sayah, kesel, rekasa ngelak : <ngêlak> kn. kepingin ngombe ngemu : <ngêmu> kn. duwèni isi ngendhaleni : <ngêndhalèni> (tl. kendhali) kn. ngetrepi kendhali, ngatur ngendhih : <ngêndhih> kw. ngalahake ngendika : <ngêndikå> ki. ngomong marang wong liya kang luwih cilik ngenteni : <ngêntèni> n. nunggu ngereh : <ngêrèh> kn. mrentah, ngakon, dhawuh nggegulang : <nggêgulang> kn. nyinau ngiras pantes : <ngiras pantês> engg. disambi, sisan ngiras : kn. 1.nugel; 2.nindakake bebarengan, nglakoni pakaryan bareng-bareng; 3.jajan dipangan ing panggone ngoncati : (tl. oncat) kn. nyingkiri, ngindhar, luput ngoyak : (tl. oyak) kn. mburu ngudi : kn. ngupaya supaya oleh sing dikarepake ngunandika : <ngunandikå> (ngendika) ki. ngomong marang wong liya kang luwih cilik ngungkuli : kn. nglangkahi, luwih tinimbang liyané nguri-uri : k. nglestarikake nimbali : (tl. timbal) k. nyeluk, akon teka nindakake : <nindakaké> (tl. tindak) k. nglakoni pakaryan ningali : k. nonton nir : kw. 1.ilang; 2.tanpa nirokake : <nirokaké> (tl. tiru) kn. digawe supaya padha karo sing ditiru niteni : <nitèni> kn. digatekake tenanan banjur dieling-eling nitipriksa : <nitiprikså> kn. mriksa niyaga : <niyågå> k. wong kang nabuh gamelan njalari : (tl. jalar) kn. nyebabake nora : n.ak. ora nrajang : kn. nubruk, nyerang nresnani : <nrêsnani> (tl. tresna) kn. nyenengi antarane lanang lan wadon nuhoni : (tl. tuhu) kn. tuhu, setya marang nuli : n. enggal, banjur, terus nunjang : kn. nubruk, nrajang nunten : <nuntên> k. nuli, enggal, banjur nunut : kn. mèlu numpak nurun : n. niru, nyonto nggoné wong liya nurut : n. manut, ora mbaléla nuwuhake : <nuwuhaké> (tl. tuwuh) kn. gawe supaya bisa thukul nyamber : <nyambêr> (tl. samber) kn. nyaut, njupuk kanthi cepet banget, njaluk kanhi cepet bange
170 nyana : <nyånå> kn. ngira nyaosi : (tl. caos) engg.ptj. 1.tungguk; 2.sowan marang dhedhuwurane nyare : <nyaré> (tl. sare) ki. turu ing omah, nginep nyata : <nyåtå> kn. tenanan, ora ngapusi, terang banget, genah banget nyawang : (tl. sawang) kn. 1.delok, tonton; 2.omahe kewan temangga nyedhakake : <nyêdhakaké> (tl. cedhak) n. gawe supaya cerak nyekel : <nyêkêl> (tl. cekel) n. nggoceki, nggondheli nyemak : <nyêmak> (tl. semak) kn. ngrungokaké kanthi tenanan anggoné wong liya ngomong nyengkuyung : <nyêngkuyung> (tl. sengkuyung) k. mèlu ngéwangi, ndhukung nyirep : <nyirêp> (tl. sirep) kn. digawe sareh, digawe supaya ora panas (geger, rame, lsp.) nyuda : <nyudå> (tl. suda) kn. nggawe supaya luwih sithik tinimbang biasane nyumurupi : (tl. sumurup) n. nemoni, ndelok obah : n. owah saka kaanan meneng oncat : kn. luput saka ontran-ontran : kn. sing gawé rebut open : <opèn> kn. seneng ngrumati barang-barang sing ora dienggo owah gingsir : owah, malih, dadi beda owah : n. 1.malih, wis ganti; 2.obah; 3.édan, lara pikiré pacelathon : <pacêlathon> n. omongan padatan : kn. biasané padha : <pådhå> n. ora béda padhang : kn. 1.cètha, jelas; 2.resik, ora semrawut padhepokan : <padhépokan> kw. papan patapan, panggonan kanggo tapa pados : k. golèk, ngupaya supaya bisa oleh paedah : <paédah> k. guna, gina, manfaat pagelaran : <pagêlaran> (tl. gelar) tontonan pakem : <pakêm> kn. crita padhalangan pakulinan : (tl. kulina) kw. kabiyasan, gaweyan kang wis sering dilakoni nganti ora bisa ditinggalake palang : kn. kayu utawa cagak liya kanggo ngalang-alangi supaya ora mlebu utawa metu pamanggih : (tl. panggih) k. panemu pamrayogi : (tl. prayogi) k. saran pana : <pånå> kw. ilang, entek pandhega : <pandhégå> kw. leleurah, kepala pandherek : <pandhèrèk> kn. pangiring, wong kang ngeterke, wong kang ndherekake panemu : <panêmu> (tl. temu) kn. pendhapat, sing dingertèni pangajab : kn. pangarep-arep, muga-muga bisa pangarsa : <pangarså> (tl. arsa) kn. kang dikarepake, kang dipengini panggah : engg.kn. ora owah, kukuh panggedhe : <panggêdhé> (tl. gedhe) kn. wong kang dhuwur pangkate panggesangan : <panggêsangan> (tl. gesang) k. panguripan
171 panggih : k. ketemu panglipur : kn. gawé ati ora nelangsa menèh, gawe seneng pangrasa : <pangråså> (tl. rasa) n. 1.anggone ngrasakake; 2.pangira, panemu pangreh : <pangrèh> kn. cara ngrampungi wong kang gawe perkara, kang mimpin pakumpulan pangrembag : <pangrêmbag> (tl. rembag) k. rembugan, omongan pangrungu : (tl. krungu) n. bisa ngerti swara kang dirungokake panjurung : kn. 1.pandonga; 2.sumbangan panyaruwe : <panyaruwé> kn. kritik papan : kn. panggonan paraga : <parågå> kn. wong kang maragani carito, lakon, wong kang nglakokake awake dadi wong kang diceritakake ing pagelaran paran : kw. penering mlaku menyang ing pareng : <parêng> k. olèh paribasan : kn. tembung utawa ukara kang tegese wantah duwe pepindhan parikan : kn. pantun kang isine ana rong (loro) ukara paring : ki. mènèhi, wèwèh, ngekèki paripurna : <paripurnå> (S)kw. 1.utuh, genep; 2.rampung; 3.mari pasemon : <pasêmon> kn. 1.wanguning rai; 2.solah tingkah pasrah : kn. 1.menehake apa-apa marang; 2.ngalah; 3.wis ora bisa nglawan pati : n. misah antarane sukma karo awak, mati patitis : kn. cetha lan terang, diamatake tenanan patrap : kn. 1.solah tingkah; 2.cara anggone nggarap; 3.cak-cakan anggone nganggo; 4.wiwit nglakoni pakaryan paugeran : <paugêran> (tl. uger) kn. pathokan, aturan pawarta : <pawartå> n. berita pawartos : k. berita pawicantenan : <pawicantênan> k. omongan pawitan : kn. duwit lan sapiturute kang dingo dodolan pawiyatan : kw. pamulangan, sekolahan pecut : <pêcut> kn. sabuk sing garané dawa kanggo nyabet pedhot : <pêdhot> kn. tugel, gawe tugel penget : <pèngêt> kn. peling, sing eling marang penggalih : <pênggalih> (tl. galih) ki. 1.jantung; 2.ati; 3.pangrasa pengrawit : <pêngrawit> kn. wong kang nabuh gamelan pepak : <pêpak> kn. kabeh ana peparab : <pêparab> kn.ak. jeneng, diwenehi jeneng pepasih : <pêpasih> kn. kang disenengi, kang ditresnani, kang disayangi pepundhen : <pêpundhèn> (tl. pundhen) kn. barang kang disembah-sembah perangan : <pérangan> kn. bagian pesthi : <pêsthi> kn. wis temtu, ora mungkin ora pethi : <pêthi> kn. kothak kanggo nyimpen barang pethuk : <pèthuk> k. ketemu, njemput picis : engg.kn. diukum mati kanthi cara diiris sithik-sithik pidhanget : <pidhangêt> ki. ngrungokake,nggatekake piji : kn. dikon nindakake sawijining gaweyan
172 pikantuk : k. oleh, angsal pinangeran : <pinangéran> (tl. pangeran) pangeran, bendara pinasthi : wis mesthi, ora mungkin ora pinilih : kn. kang dipilih piranti : n. prabot, ubarampé, barang kang digunakaké pirantos : k. piranti, prabot, ubarampé, barang kang digunakaké pireng : <pirêng> k. krungu pitados : k. percaya pitajeng : <pitajêng> k. percaya pitaken : <pitakèn> k. pitakon, njaluk ngerti babagan salah stunggaling perkara pitakon : n. njaluk ngerti babagan salah stunggaling perkara pitaya : <pitåyå> n. percaya pitutur : kn. piwulang kabecikan piweling : <piwêling> kn. diwanti-wanti, dikandani piwulang : kn. petunjuk, wulangan, nasihat, pituduh piyambak : k. dhewe, ora ana kancane pocapan : kn. omongan polatan : kn. wujuding rai poma : <pomå> kn.ak. kongkon supaya ati-ati pothol : kn. tugel praja : <pråjå> kw. kraton, krajaan, Negara pramila : <pramilå> (tl. mila) k. mula, makane pranggul : <pranggul> kn. ora sengaja weruh prasaja : <prasåjå> kn. biasa wae, ora aneh-aneh, ora gebyar-gebyar pratela : <pratélå> kn.ak menehi ngerti, ngandhani prayitna : <prayitnå> kn. waspada lan ngati-ati prayoga : <prayogå> n. panglimbang kang becik prayogi : k. panglimbang kang becik prekara : <prêkårå> ptj. prakara, masalah prekawis : <prêkawis> k. masalah prelu : <prêlu> kn.ak perlu, butuh premati : <prêmati> kn. tliti, ngati-ati prigel : <prigêl> kn. trampil priksa : <prikså> kn. ditonton kanthi tenanan priyagung : k. priyayi gedhé, wong kang duwé kuwasa puguh : kn. teguh, kukuh, ora gelem miturut pulih : kn. bali kaya sadurunge pundhen : <pundhèn> kn. barang kang disembah-sembah pundhut : ki. 1.jupuk; 2.tuku; 3.jaluk; 4.mati pungkas : kn. keri dhewe, mburi dhewe, rampung punthes : <punthês> ptj. entek babar pisan, wis ora ana sisane puput : kn. 1.tekan keri dhewe, entek; 2.wis ucul tali pusere bayi purba wasesa : <purbå waséså> kw. saka wiwitan nganti pungkasan purba : <purbå> kw. wiwitan, kuna purwakanthi : <purwåkanthi> kn. tetembungan kang padha swarane
173 pusaka : <pusåkå> kn. barang warisan sing diaji-aji puser : <pusêr> kn. udel putra : <putrå> ki. anak, kang dilairké putus : <putus> kn. 1.pedhot; 2.wis rampung, wis tamat; 3.wis ditetepake racak : kn.sing lumrah raga : <rågå> kn. awak rahajeng : <rahajêng> k. slamet, beja, luput ing kacilakan rahayu : n. slamet, beja, luput ing kacilakan raka : <råkå> ki. mas rama : <råmå> ki. bapak rancag : kn. 1.cepet rampung; 2.pincang raos : k. rasa rasa : <råså> n. kang dirasakake nalika barang nempel ing ilat (asin, pedhes, lsp.); 2.kang dirasakake ana ing awak (seneng, nesu, lsp) raseksa : <rasêkså> kn. buta raseksi : <rasêksi> kn. rasaksa wedok rasuk : kn. mlebu redi : <rêdi> k. gunung regeng : <rêgêng> kn. katon akeh wonge rembag : <rêmbag> k. rembug, diomongké, dibahas rembaka : <rêmbåkå> kn. majuning rembug : <rêmbug> n. omong, bahas remen : <rêmên> k. seneng rencang : <réncang> k. batur, wong kang melu wong liya rengat : <rêngat> kn. benthet rengka : <rêngkå> kn. benthet arep bengkah renteng : <renting> kn. rengka, rengat, benthet resi : <rêsi> kn. pandhita, brahmana rewang : <réwang> n. batur, wong kang melu wong liya rikat : kn. enggal, banter rina : <rinå> n. wayah awan rinasa : <rinåså> n. apa kang dirasakake ringgit : k. wayang ringkesan : <ringkêsan> (tl. ringkes) kn. tulisan kang isine mung sing penting-penting thok, dudutan, intine tulisan ripta : <riptå> kw. gagasan roda : <rodå> kn. tindak tumindak kanthi meksa, peksa rubeda : <rubédå> kn. pakewuh, alangan ruda peksa : <rudå pêkså> kw. dipeksa, ora oleh ora ruket : <rukêt> kn. raket banget, dikekep kenceng banget rumangsa : <rumångså> n. 1.krasa; 2.ngaku salah rumiyin : k. dhisik 1.ngluwihi tinimbang liyane; 2.wiwitan; 3.biyen, wektu kang wis kepungkur suwe rungu : n. nggatekake, ngrungokake, bisa ngerti swara kang dirungokake runtut : urut rupa : <rupå> n. 1.rai; 2.wujud; 3.jinis
174 ruruh : engg.kn. 1.wanguning praèn sarèh; 2.digolèki; 3.jatmika, anteng ruwatan : (tl. ruwat) slametan kanggo ngilangi rereged ruwet : <ruwêt> kn. 1.benang bundhet; 2.kisruh; 3.bingung saderma : <sadêrmå> kn. mung sae : <saé> k. apik, ora èlèk saengga : <saénggå> engg.kn. dadi saged : <sagêd> k. bisa, pinter sakecap : <sakêcap> kn. mung sakecapan lambe, sithik banget le mangsuli sakral : kn. suci salaka : <salåkå> kn. logam werna putih kanggo gawe dhuwit salawase : <salawasé> (tl. lawas) n. tekan sesuk, terus-terusan nganti rusak samar : kn. 1.kawatir; 2. ora ketok cetha samara : <samara> (S)kw. perang sambet : <sambêt> k. sambung, gandheng, ana sesambetane sambung rapet : <sambung rapêt> n. gandheng ceneng, hubungan sambung : n. gandheng, ana sesambetane, ana gandheng cenenge samodra : <samodrå> kw. segara, laut sampun : <sampun> k. uwis, wis tau ditindakake samubarang : n. sakabèhé, kabeh samun : kn. 1.sepi, ora rame; 2.ora ketok, ora ketara; 3.ora berkat sandhang : kn. klambi sandhing : kn. cerak karo santer : <santêr> kn. 1.banter anggone mili banyu; 2.tenanan anggone nyambut gawe; 3.banget santosa : <santoså> kn. kukuh, panggah, ora owah sapandurat : kw. sakedepan, ngerti-ngerti saras : k. sehat sare : <saré> ki. turu sareh : <sarèh> kn. sabar, ora kesusu sareng : <sarêng> k. nglakoni tumindak ana ing wektu kang padha sarira : <sarirå> ki. awak sarwa : <sarwå> kn. kabeh-kabehe sasat : kn. 1.meh padha karo; 2.aja sing satemah : <satêmah> kn. ing wasanane, tundhone satriya : <satriyå> kn. prajurid kang gagah prakosa saut : kn. disamber kanthi cepet sawalang-walang : kn. ajur, remuk babar pisan sawang : kn. 1.delok, tonton; 2.omahe kewan temangga saweneh : <sawênèh> engg.kn. 1.ing sawetara, ana; 2.liyane; 3.nerangake sing ora cetha jenenge; 4.sakabehe sawetara : <sawêtårå> n. sementara sawetawis : <sawêtawis> k. sawetara, sementara sawiji : n. mung siji ora ana liyane sayah : kn. kesel sebat : <sêbat> k. sebut sebel : <sêbêl> kn. ora gangsar, siyal
175 seda konduran : <sédå konduran> ki. mati nalika nglairake seda : <sédå> ki. mati, ora urip meneh sedasa : <sêdåså> k. sepuluh sedaya : <sêdåyå> kn. kabèh, ora ana sing ora katut sedherek : <sêdhèrèk> k. sedulur sedya : <sêdyå> kn. niyat sega : <sêgå> n. beras kang wis dimasak saengga iso dipangan seganten : <sêgantên> k. laut segara : <sêgårå> n. laut sekar : <sêkar> kn. 1.kembang; 2.tembang, lagu sekeca : <sêkécå> k. krasa seneng, ora rekasa, kepenak sekti mandraguna : <sêkti måndrågunå> kw. sakti banget sekti : <sêkti> kw. sakti, duwe keluwihan ngungkuli kodrat semak : <sêmak> kn. ngrungokaké kanthi tenanan anggoné wong liya ngomong sembada : <sêmbådå> kn. 1.cocog, pantes; 2.dipepaki; 3.dilawan; 4.dilakoni kepinginane sempulur : <sêmpulur> kn. gangsar, enggal ketemu sing sinedya senajan : <sénajan> kn. meskipun sengar : <sêngar> kn. ambu kang sumegrag, mambu banget sengguh : <sêngguh> kn. dhiri, duwe ambek kaya sengkud : <sêngkud> kn. kalawan rerikatan sarta mempeng sengsem : <sêngsêm> kw. seneng marang sepa : <sêpå> kn. ora ana rasane sepet : <sêpêt> 1.k. rasa kang kaya sawo mentah; 2.k. ngantuk banget; 3.kn. kulit klapa serat : <sêrat> k. 1.urating kayu; 2.layang, surat; 3.tulis serep : <sêrêp> k. mlebu, manjing mlebu sesambungan : <sêsambungan> (tl. sambung) n. gegandhengan, hubungan sethithik : <sêthithik> n. ora akeh, mung sithik sigra : <sigrå> 1.kw. rikat, cepet-cepet, banjur; 2.ki. waing sikil : n. perangane awak sing ngisor dhewe, perangane awak kanggo mlaku sinandhang : (tl. sandhang) kn. kang dinggo ing awak sindhem : <sindhêm> engg. disimpen ing jero ati sindhen : <sindhèn> kn. wong kang nembangake tembang sinebut : <sinêbut> (tl. sebut) kn. kang disebut sinengker : <sinèngkêr> dipageri singkir : kn. dilungani, diedohi, digawe adoh, diemohi, ora gelem cerak-cerak siningit : kn. didhelikake, diumpetake sinten :<sintên> k. sapa sinuwun : kn. panjenengan ratu sira : <sirå> engg. kowé sirah : k. endhas, mustaka, peranganing awak sirep : <sirêp> kn. sareh, mari panase (geger, rame, lsp.)
176 sisih : kn. mapan ana ing samping sisihan : kn. 1.tetimbangan; 2.bojo; 3.kang ana ing sampinge siyung : kn. taring solah : kn. 1.obahe awak; 2.tindak tanduk sora : <sorå> kn. sero, banter anggone ngomong sowan : ki. madhep marang wong kang luwih dhuwur pangkate suda : <sudå> kn. dadi luwih sithik tinimbang sadurunge, kurang sukma : <sukmå> 1.kn. roh; 2.kw. alus, lembut sulap : kn. 1.ora bisa katon cetha amarga blereng; 2.tontonan kathi kaprigelan sumeleh : <sumèlèh> (tl. seleh) kn. 1.dumunung ing lumah; 2.wis lega atine sumilak : (tl. silak) kn. resik sumisih, resik padhang sumpel : <sumpêl> kn. apa-apa kang dinggo nutupi bolongan (kuping, lsp) sumunar : (tl. sunar) kw. sumorot, metu cahyane sumurup : (tl. surup) n. 1.mlebu ing; 2.weruh; 3.dianggep dadi sun : kw. aku sunat : engg.kn. dibeleh, ditugel sungging : k. gambar nganggo pola sungut : kn. 1.apa-apa sing dawa njengat; 2.rambut ing endhase gangsir kanggo piranti ngrasakake; 3.ganthilaning sarining kembang supitan : kn. dalan sing ciyut; 2.segara antarane pulo-polo; 3.tetakan suraos : (tl. raos) k. rasa surjan : engg.kn. klambi tradhisionale wong jawa susila : <susilå> (S)kw. apik budine, apik tumindake suwala : <suwålå> kw. ora manut, nglawan suwe : <suwé> n. ora sedhela suwita : <suwitå> kn. ngabdi swara : <swårå> n. unen-unen asil saka tutuk nalika guneman swasana : <swasånå> kw. hawa tancep kayon : <tancêp kayon> nancepaké gunungan tandang : kn. garap tangeh : <tangèh> kn. 1.isih adoh antarane, isih suwe; 2.mokal tansah : kn. sering, terus, tetep tapa : <tåpå> kn. lunga menyang papan kang sepi kanggo golek elmu tata krama : <tåtå kråmå> kn. unggah ungguh, adab tedhak : <têdhak> ki. turun, mudhun tedhas : <têdhas> kn. mempan senjata, iso ditugel teges : <têgês> kn. arti, maksud teja : <téjå> kn. cahya, sorot, kluwung tekan : <têkan> kn. wis ana ing panggonan sing dituju tembang : <têmbang> kn. lagu jawa kang ana aturane tembe : <têmbé> kn. lagi wae tembung : <têmbung> n. kata temu : <têmu> n. kepethuk, ketemu tenger : <têngêr> kn. tandha tepung : <têpung> n. ketemu, gathuk
177 tetingalan : <têtingalan> (tl. tingal) ki. tontonan tetulung : <têtulung> (tl. tulung) kn. biyantu uwong liya timbal : ki. 1.diundhang, dikon teka; 2.tundha-tundha tindak : ki. lunga, ditinggal panggonane, ora ana ing omah, mlaku menyang ing tinemu : <tinêmu> (tl. temu) n. ketemu tirakat : kn. 1.ngurangi, nglakoni sesirik; 2.ziarah ing pasarean tiru : kn. kaya, gawe supaya padha karo titi : kn. digatekake kanthi tenanan titikan : (tl. titi) kn. tandha tiwas : kn. 1.nemoni kacilakan; 2.ora kebeneran, ora kedadeyan; 3.tanpa guna tiyang : kn. uwong tlatah : kn. dhaerah, papan, panggonan tlusur : kn. digrayangi amarga nggoleki, digoleki kanthi ngati-ati trajang : kn. 1.diserang; 2.obah; 3.caraning panindak; 4.nglanggar larangan; 5.dilewati terus trengginas : <trêngginas> kn. cukat sarta gampil trenyuh : <trênyuh> kn. 1.remuk; 2.susah atine, lagi nandang sungkawa trep : <trêp> kn. cocog, pas tresna : <trêsnå> kn. seneng antarane lanang lan wadon tuban : kw. grojogan tuhu : kn. setya marang tuladha : <tulådhå> k. conto tumama : <tumåmå> kn. kena, lumebu tumekaning : <tumêkaning> (tl. teka) n. tekaning tumindak : (tl. tindak) kn. nglakoni pakaryan tumiyup : kn. cumlorot banter tumrap : kn. kanggo tumuju : kn. nuju marang, tujuane ing tumuli : n. cepet-cepet, banjur tumurun : n. medhun tundhone : <tundhoné> n. tandhane, kang dadi tandha, katitik saka tundhung : kn. kon lunga tunggal : k. mung siji thok tuwa : <tuwå> n. 1.umure wis akeh; 2.wis mateng tuwuh : kn. thukul, tumbuh ubarampe : <ubårampé> kn. 1.panganen lan lelawuhan sing diwenehke marang wong kang luwih dhuwur pangakte nalika nandang gawe; 2.apa-apa sing klebu prabot utawa kaperluan ucap : kn. metune omongan\ udi : kn. ngupaya supaya oleh sing dikarepake ukara : <ukårå> n. rerangkéning tembung kang ngemu teges, kalimat ulat : kn. rai umuk : kn. unggul, ngajeni awake undher : <undhêr> kn. tansah ing panggonane ora obah-obah
178 undheran : <undhêran> kang dadi alasan, latar belakang uninga : <uningå> ki. weruh uran-uran : kn. tembang kanggo ura-ura ura-ura : <urå-urå> kn. tetembangan kanthi sero utawa banter urip : n. ora mati utama : <utåmå> (S) kw. becik, apik, luwih tinimbang liyane utami : k. becik, apik, luwih tinimbang liyane utawa : <utåwå> n. yèn ora ya... utawi : k. utawa, yèn ora ya... utun : engg.ptj. tenanan anggone nyambut gawe utusan : kn. wong kang diutus, wong kang dikongkon uwal : kn. ucul, pisah wacucal : kn. lulang kulit wadhah : kn. panggonan nyimpen barang wadya : <wadyå> kn. pasukan, prajurit wadyabala : <wadyåbålå> kn. anggotaning pasukan, prajurid wanci : k. wektu wanda : <wåndå> kn. perangane tembung sing muni sakecap wangsulana : <wangsulånå> (tl. wangsulan) k. jawaben, wenehana jawaban wani : n. ora wedi wantah : kn. ora dicampur, lumrah waosan : k. tulisan kang isiné bisa didudut warah : kn. pitutur, pitudhu warangka : <warångkå> kn. sarung keris, adhah keris waras : n. 1.mari, sehat, ora lara; 2.ora edan warsa : <warså> ki. taun wasana : <wasånå> kn. keri dhewe, pungkasan, buri dhewe wasesa : <waséså> kw. duwe menang, pungkasan wasis : kn. piter waskitha : <waskithå> kw. awas, bisa weruh maring perkara kang ora cetha watak : kn. sipat wates : <watês> kn. bates, batas wedal : <wêdal> k. 1.watu; 2.wetu wegah : <wêgah> kn. males, ora gelem wegig : <wêgig> kn. wasis, trampil weling : <wêling> kn. 1.dikandani, diwanti-wanti; 2.jinise ula wening : <wêning> kn. bening wentar : <wêntar> kn. kondhang, akeh sing ngerti werna : <wêrnå> n. warna weruh : <wêruh> n. bisa ndelok, nyawang, nonton weteng : <wêtêng> kn. padharan, perangane awak kang dadi dunungane wadhuk lan usus wetu : <wêtu> k. saka njero metu ing njaba wewarah : <wêwarah> (tl. warah) kn. pitutur, pitudhuh weweh : <wèwèh> n. menehi wewengkon : <wêwêngkon> kn. tlatah, dhaérah, wilayah
179 wewujudan : <wêwujudan> (tl. wujud) kn. wujud wicaksana : <wicaksånå> (S)kn. awas, waskita, bisa nggunakake budi pakartine kang bener wicara : <wicårå> (S)kn. guneman, omongan, rembugan wigati : n. 1.penting, perlu banget wigatos : k. penting, perlu banget wijaya : <wijåyå> (S)kw. 1.kamenangan; 2. kasekten winasis : <winasis> kn. wong pinter wingit : <wingit> kn. kramat, duwe wibawa wiraga : <wirågå> kn. obahing awak wirama : <wiråmå> kn. duweni irama wiraos : kn. wirasa, surasa, karep, omongan, ngandharake pangrasa wirasa : <wiråså> n. surasa, karep, omongan, ngandharake pangrasa wiwit : kn. dhisik dhewe, dianyaki, dimulai wiyar : k. amba, ora ciut wiyos : ki. wetu wondene : <wondéné> k. ana dene wonten : <wontên> k. ana wos : kn. isi, wiji wosing gati : kn. intiné rembug wragad : kn. béya wruh : kw. weruh wukir : kw. gunung wuku : kn. 1.klenteng kang isine kapas; 2.glintiran, pringkelan; 3.ros-rosaning uwit pring; 4.wektu kang suwene 7 dina wuninga : <wuningå> engg. weruh wus : n. uwis, wis ditindakake wusana : <wusånå> engg.kn. keri dhewe, buri dhewe, pungkasan yekti : <yêkti> n. nyata, terang, tenanan yuswa : <yuswå> k. umur yuwana : <yuwånå> kn. slamet, rahayu, tulus zabur : <zabur> (A)kn. kitab suci tulisane nabi sulaiman zaetun : <zaetun> (A)kn. minyak zaetun zamrut : <zamrut> (A)kn. inten warnane ijo ziarah : (A)kn. menyang papan suci
4. Sasampunipun kaca windows medal, klik CD Drive klik kiwa kaping kalih ing file kamus buku pelajaran basa Jawi.exe. Sasampunipun dipunklik, panjenengan mlebet wonten ing samak media kamus buku pelajaran basa Jawi. 5. Wonten ing samak media pasinaon, klik tembung wiwit kangge mlebet wonten ing menu utami media. 179 CARA ANGGENIPUN NGGINAKAKEN MEDIA PASINAON KAMUS BUKU PELAJARAN BASA JAWI A. Ngginakaken Media Komputer: 1. Komputer dipunuripaken 2. CD media pasinaon buku pelajaran basa Jawi dipunlebetaken wonten ing VCD player 3. Klik tengen wonten ing menu start Open Windows Explorer
180 6. Wonten ing menu utami media panjengan saged milih menu ingkang sampun dipuncawisaken. Menawi badhe wangsul dhateng menu utami, panjenengan saged klik gambar omah ing kelir media. 7. Kangge miwiti ngginakaken media menika, langkung prayogi menawi mlebet wonten ing menu panduan rumiyin supados saged mangertos cara anggenipun ngginakaken media saha cara anggenipun maos tegesipun tembung wonten ing kamus. 8. Mlebet wonten ing menu ancas supados saged mangertos ancasipun media pasinaon menika dipundamel. 9. Salajengipun, mlebet wonten ing menu kamus kangge madosi tembung-tembung ingkang dipunkarepaken. Cara anggenipun madosii tembung inggih menika ngetik tembung ingkang dipunpadosi ing papan ingkang sampun dipuncawisaken ngginakaken keyboard, lajeng klik enter. 10. Sasampunipun sinau ngginakaken menu kamus, panjenengan saged nguji panguwaosipun materi kanthi cara klik menu gladhen. Bibar maos pitedah anggenipun nggarap gladhen klik tembung wiwit saengga latian saged dipunwiwiti. Pilih wangsulan ingkang dipunraos leres lajeng dipunklik wangsulan ingkang dipunpilih. Wonten ing menu menika dipuncawisaken wekdal anggenipun nggarap soal, dados ampun dangu-dangu anggenipun mangsuli. Menawi sampun rampung anggenipun mangsuli, biji anggenipun nggarap gladhen saged langsung dipuntingali wonten kelir. Menawi badhe ngambali malih klik dipunambali. 11. Bibar menu gladhen wonten menu kapustakan ingkang ngemot referensi isi media menika. 12. Menawi badhe medal, saged klik menu medal. Menawi leres badhe medal klik inggih, menawi boten sios medal klik boten. B. Ngginakaken Media HP Android: 1. Komputer dipunuripaken 2. CD media pasinaon buku pelajaran basa Jawi dipunlebetaken wonten ing VCD player
8. HP dipunuripaken. 9. Instal Smart SWF Player.apk saha adobe flash player.apk ingkang sampun dipuncopy wonten ing HP. Aplikasi menika saged ugi dipuninstal saking android market. Kagiyatan instal menika namung kalampahan kaping pisan. 10. Sasampunipun dipunnstal, klik kamus buku pelajaran basa Jawi.swf ingkang sampun dipuncopy. Bibar dipun klik panjenengan mlebet wonten ing samak media kamus buku pelajaran basa Jawi. 11. Wonten ing samak media pasinaon, klik tembung wiwit kangge mlebet wonten ing menu utami media. 7. Sasampunipun kaca windows medal, klik CD Drive klik tengen lajeng pilih copy wonten ing kamus buku pelajaran basa Jawi.swf, Smart SWF Player.apk, saha adobe flash player.apk. sasampunipun dipuncopy, klik tengen pilih paste wonten ing Drive HP. 181 3. Klik tengen wonten ing menu start Open Windows Explorer 4. 5. 6.
182 12. Wonten ing menu utami media panjengan saged milih menu ingkang sampun dipuncawisaken. Menawi badhe wangsul dhateng menu utami, panjenengan saged klik gambar omah ing kelir media. 13. Kangge miwiti ngginakaken media menika, langkung prayogi menawi mlebet wonten ing menu panduan rumiyin supados saged mangertos cara anggenipun ngginakaken media saha cara anggenipun maos tegesipun tembung wonten ing kamus. 14. Mlebet wonten ing menu ancas supados saged mangertos ancasipun media pasinaon menika dipundamel. 15. Salajengipun, mlebet wonten ing menu kamus kangge madosi tembung-tembung ingkang dipunkarepaken. Cara anggenipun madosii tembung inggih menika ngetik tembung ingkang dipunpadosi ing papan ingkang sampun dipuncawisaken ngginakaken keyboard, lajeng klik enter. 16. Sasampunipun sinau ngginakaken menu kamus, panjenengan saged nguji panguwaosipun materi kanthi cara klik menu gladhen. Bibar maos pitedah anggenipun nggarap gladhen klik tembung wiwit saengga latian saged dipunwiwiti. Pilih wangsulan ingkang dipunraos leres lajeng dipunklik wangsulan ingkang dipunpilih. Wonten ing menu menika dipuncawisaken wekdal anggenipun nggarap soal, dados ampun dangu-dangu anggenipun mangsuli. Menawi sampun rampung anggenipun mangsuli, biji anggenipun nggarap gladhen saged langsung dipuntingali wonten kelir. Menawi badhe ngambali malih klik dipunambali. 17. Bibar menu gladhen wonten menu kapustakan ingkang ngemot referensi isi media menika. 18. Menawi badhe medal, saged klik menu medal. Menawi leres badhe medal klik inggih, menawi boten sios medal klik boten.
layer 1 layer 2 layer 3 layer 4 183 Tampilan Media Pasinaon Kamus Buku Pelajaran Basa Jawi
184 layer 5 layer 6 layer 7 layer 8
185 layer 9 layer 10 layer 11 layer 12
Lampiran 3 1. Asil Pambijinipun Dosen Ahli Media 2. Asil Pambijinipun Dosen Ahli Materi 3. Asil Pambijinipun Guru Bahasa Jawi 4. Asil Pambijinipun Tanggepan Siswa 5. Tabel Asil Tanggapan Siswa saking Sedaya Aspek
3 Andi M. A. 5 5 4 5 5 5 5 5 4 4 5 4 5 4 4 5 4 4 5 5 8 BernadetaW.L.R. 5 5 5 4 4 4 5 4 4 2 4 5 4 4 5 5 5 5 4 3 11 Dina Ullistiya 5 4 3 3 4 5 4 3 4 5 4 3 5 4 5 3 3 4 5 3 12 Etik Novitasari 5 5 5 5 5 4 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 14 Fatikha Putri L. 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 7 Arsita Devi A. 5 5 5 4 5 5 5 4 4 4 5 4 4 4 4 4 4 5 4 5 4 Anisya Arum K.4 4 4 4 4 4 4 4 4 3 4 4 4 4 4 4 4 4 4 3 1 Agil Tri W. 5 5 5 4 4 4 5 4 4 2 4 5 4 4 5 5 5 5 4 3 9 Bima Budi P. P. 5 5 4 5 3 5 4 5 5 5 4 5 5 4 5 3 2 4 5 4 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 10 Clara A.D.P. W.5 5 5 5 4 4 5 5 5 3 4 3 5 5 5 3 5 4 3 5 2 Amarulloh A.B. 5 5 5 4 4 4 5 4 4 2 4 5 4 4 5 5 5 5 4 3 13 Faras Wira A. 5 5 5 4 4 4 4 4 4 4 5 5 4 4 5 5 4 4 3 2 285 Tabel Asil Angket Tanggepan Siswa saking Sedaya Aspek No. Nama Siswa Skor indikator kaping: 15 Hananta Wira P.5 5 5 4 5 5 5 4 4 4 5 4 4 4 4 4 4 5 4 5 16 Hikmah N. H. 4 5 4 3 3 5 4 5 3 5 3 4 3 4 3 4 5 4 2 3 5 Anjanetta N. P. 5 5 5 5 3 4 5 5 5 3 4 3 5 5 5 3 5 4 3 5 6 Apriandi V. P. 5 5 5 4 4 4 5 4 4 2 4 5 4 4 5 5 5 5 4 3
21 Mentari Ayu S. 5 5 5 4 4 4 5 4 4 2 4 5 4 4 5 5 5 5 4 3 17 Julivan N. A. S. 5 5 5 4 5 5 5 4 4 4 5 4 4 4 4 4 4 5 4 5 26 Richard Yulian 4 5 4 3 4 4 4 4 5 4 4 4 4 4 3 4 5 4 4 4 Persentase 96% 97% 92% 86% 85% 88% 93% 86% 85% 70% 87% 86% 88% 82% 90% 85% 91% 90% 83% 79% 25 Nur I. P. 3 4 4 5 5 5 4 4 4 4 5 3 4 3 3 5 5 5 4 3 19 Krisensia R. D. 5 5 5 5 4 4 5 5 5 3 4 3 5 5 5 3 5 4 3 5 Jumlah Persentase Sedaya Aspek Inggih Menika 87% ingkang mlebet wonten ing kategori sarujuk sanget 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 23 Nia Saraswati 5 5 5 4 4 4 5 4 4 2 4 5 4 4 5 5 5 5 4 3 Jumlah 140 141 133 125 123 127 135 125 123 101 126 125 128 119 131 123 132 131 120 115 286 tabel saljengipun No. Nama Siswa Skor indikator kaping: 22 Mutiara Dian P. 5 4 4 4 3 4 4 4 4 2 4 5 4 4 5 5 5 5 4 3 29 Safa Annisa N. 5 5 4 4 5 4 3 3 3 3 4 5 5 4 4 4 3 3 5 4 20 Laksmi S. N. 5 5 5 4 4 4 5 4 4 2 4 5 4 4 5 5 5 5 4 3 18 Kania 5 5 5 5 4 4 5 4 5 4 4 5 5 4 5 5 5 5 5 5 27 Rizal Setiawan 5 5 4 5 5 5 5 5 4 4 5 4 5 3 4 3 5 4 5 5 24 Nur Alia S. D. 5 5 4 5 5 5 5 5 4 4 5 4 5 3 4 3 5 4 5 5 28 Rizaldi Arif W. 5 5 5 5 5 4 5 5 5 5 5 4 5 5 5 4 5 5 5 5
Lampiran 4 1. Serat Pasarujukan Nglampahi Panaliten 2. Serat Ijin Panaliten saking Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah 3. Serat Ijin Panaliten saking Fakultas Bahasa dan Seni 4. Serat Ijin Panaliten saking SETDA 5. Serat Ijin Panaliten saking BAPPEDA 6. Serat Ijin Panaliten saking SMAN 1 Kasihan 7. Dokumentasi Panaliten
289
290
291
292
Dokumentasi Panaliten Panaliti Nyawisaken Papan Panaliten Panaliti Ngandharaken Materi saha Maringi Pirsa Caranipun Ngginakaken Media Pasinaon Kamus Buku Pelajaran Basa Jawi 293
Siswa Nggatosaken Andharanipun Panaliti Siswa X. MIA 1 Sinau Ngginakaken Media Pasinaon Kamus Buku Pelajaran Basa Jawi 294
Siswa Sinau Ngginakaken Media Pasinaon Kamus Buku Pelajaran Basa Jawi 295