Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 8, Agustus 2017 80 KONFLIK SOSIAL WONTEN ANGGITANIPUN BONDAN NUSANTARA (KAJIAN SOSIOLOGI SASTRA) ING NASKAH KETHOPRAK "SAGOPI" SOCIAL CONFLICT IN KETHOPRAK TEXT "SAGOPI" BY BONDAN NUSANTARA (SOCIOLOGY LITERATURE STUDY) Dening: Assa'adatul Kamilah, Prodi Pendidikan Bahasa Jawa, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta Sarining Panaliten Panaliten menika gadhah ancas mratelakaken wujud-wujud konfliksosial, menapa kemawonprakawis ingkang jalari konfliksosial, saha kados pundi cara paraga mungkasi konfliksosial wonten ing salebeting naskah kethoprak "SAGOPI" anggitanipun Bondan Nusantara.Metode panaliten ingkang dipunginakaken inggih menika metode panaliten deskriptif.Sumber data panaliten menika pacelathon ingkang ngandhut konfliksosial ing salebeting naskah kethoprak "SAGOPI". Cara ngempalaken data inggih menika pacelathon ingkang ngandhut unsurkonfliksosial wonten ing naskah kethoprak "SAGOPI" dipunpantha-pantha ginakaken kartu data wujud konflik, prakawis ingkang jalari, saha cara mungkasi konflik. Cara nganalisis data panaliten inggih menika kanthi ginakaken teknik analisis sosiologi sastra. Cara ngesahaken data panaliten kanthi ginakaken cara validitas saha reabilitas.Asiling panaliten ingkang kalebet wujud konfliksosial wonten ing naskah kethoprak "SAGOPI" anggitanipun Bondan Nusantara antawisipun: duka, ngraosi tiyang sanes, beda pamanggih, padudon, meksa, nyindhir, nantang, mangu-mangu, kawratan, saha dora. Prakawis-prakawis ingkang jalari konfliksosial inggih menika: kaancem, protes, judheg, babar cariyos, beda pamanggih, pitenah, boten sarujuk. Dene cara paraga mungkasi konfliksosialinggih menika kanthi cara: ngukuhi dhaerah, nyariosaken kasunyatan, pados katrangan, pidana, musyawarah, selak, perang, nyaguhi pepinginan, saha bela warga. Pamijining tembung: konflik sosial, naskahkethoprak"SAGOPI", sosiologi sastra. Abstact The purpose of research is to discribe what kind of social conflicts, reason of the conflicts, and how to finish the conflicts between the figures atJavanesse Theater Script "SAGOPI" writen by Bondan Nusantara. This research using describe research method. Data source in this research is conversations on the SAGOPI's script which contain social conflicts. Procedure of research data collect by classificationthe social conflict conversations in to kind of social conflicts, reasons of the conflict, and how to finish the conflicts using data card. Procedure analysis research by using sociology of literature analyze method. Procedure of validate research data by using validation and realibity. The result what kind of social conflicts on research SAGOPI's scipt by Bondan Nusantara is angry, talking about each others, different of opinions, quarre, compel, quip, challenge, doubtful, objection, and lying. The reasons of social conflict is threatened, protest, wondered, telling a true story, different of opinion, defamatoty, and disagree. The figure ways to finish the social conflict is defend their area, telling a true story, find an information, punishment, discussion, lying, war, agree, and defending citizens. Keyword : social conflict, "SAGOPI's" Javanesse theater script, sociology of literature. PURWAKA menika gadhah maneka warni aspek ingkang Wonten mapinten-pinten naskah kethoprak kompleks saha gadhah nilai estetika nalika ingkang sampun nate kaserat dening pangripta dipunwaos utawi dipunpentasaken. Aspek misuwur ing tanah Jawi. Naskah-naskah kasebat performance of art saking teks utawi naskah ugi nate dipunpentasaken wonten ing panggung menika wigati sanget dipungatosatennalika wonten nasional saha internasional. Naskah kethoprak ing pasugatan sastra. Pasugatan sastra menika minangka salah satunggaling wujudkarya sastra sami kaliyan seni pertunjukan. Keberhasilan salah
satunggaling pasugatan menika ugi wonten gegayutanipun kaliyan kualitas teks utawi naskah saha sutradara (Endraswara, 2008: 103). Naskah kethoprak minangka salah satunggaling karya sastra menika dipunserat adhedasar saking wujudipun konflik-konfliksosial wonten ing pagesangan saha padintenan. Naskah ingkang berkualitas tamtu boten namung sae saking pamilihan tetembunganipun kemawon, ananging naskahsaged dipunsebat berkualitas menawi cariyosipun saged paring pitutur utawi amanat dhateng pamaos saha pamiarsa pasugatan kethoprak ingkang saged dipuntrepaken wonten ing pagesangan ugi ing padintenanipun. Kados pundi menawi naskah kethoprak dipunangkat dados panaliten sosiologi sastra? Miturut Endraswara (2008: 10-11) panaliten sastra menika wonten paedahipun kangge kemajuansastra menika piyambak saha bab-bab ingkang wigati wonten sakiwa-tengenipun sastra kalawau. Tegesipun inggih menika mekaten nalika sastra kaangkat dados panaliten, wonten mapinten- pinten paedahipun,ingkang kalebet paedah kangge bab kemajuansastra inggih menika saged damel karya sastra menika mawi langkung berkualiatas, bilih paedah bab-bab ingkang wigati wonten ing sakiwa-tengenipun sastra kalawau inggih menika saking segi ekonomi, sosial, budaya, lan sapanunggalanipun. Kados pundi menawi naskah kethoprak "SAGOPI" anggitanipun Bondan Nusantara menika angsal kajian sosiologi sastra? Miturut Endraswara (2012: 29) sastra dipunserat boten namung dipunwaos kemawon, ananging saged dipundadosaken pasugatan. Miturut analogi ing nginggil, naskah kethoprak "SAGOPI" ingkang sarat konfliksosialsaha intrik saged dados Konflik Sosial ing ... Assa'adatul Kamilah 81 sae bilih dipunkaji kanthi cara ilmiah wonten ing panaliten menika. Dipunajab saking wontenipun panaliten konfliksosialing naskah kethoprak "SAGOPI" anggitanipun Bondan Nusantara menika, pamaos saged netrepaken amanat saha nilai moral saking cariyos naskah kalawau wonten ing pagesangan. Miturut Endraswara (2003: 96) karyasastra menika minangka fenomena psikologis.Kados pundi maksudipun?Sastra menika tuwuh saking penggalihipun manungsa utawi panganggit ingkang adhedasar saking prastawa- prastawawonten ing pagesangan. Miturut Sapardi (wonten ing Escarpit, 2005: viii) sastra inggih menika wujud saking kristalisasi kapitadosan, nilai-nilai, saha norma-norma ingkang sampun dipunsaguhi kaliyan masyarakat. Sastra saha ngewrat nilai estetika wonten ing isinipun. Sipatipun ingkang dinamis dadosaken sastra saged berkembang miturut jaman saha era globalisasi. Dramaminangka salah satunggaling wujud karya sastra menika ugi wujud interpretasi perilaku sosial wonten ing padintenan saha lelakonkonsekuensional ingkang dipunbabar kanthi estetis (Endraswara, 2012: 53). Kenging napanaskah drama menika saged kalebetkajian sosiologi sastra?Naskah drama saged kalebet kajian sosiologi sastra amargi naskah drama menika kalebet salah satunggaling karya sastra awujud prosa ingkang wujudipun pacelathon saking kalih paraga utawi langkung.Naskah drama ugi dipunangkat saking babagan sisi sosialwonten ing masyarakat, isinipun ngandhut tuladhaning pagesangan wonten ing padintenan masyarakat kalawau kanthi konflik ingkah kathah ugi
Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 8, Agustus 2017 82 ngasilaken amanat ingkang saged dipuntrepaken sanjang menawi Sentanu badhe dadosaken Ardhani wonten ing pagesangan real. garwa.Ananging Ardhani boten purun lajeng Wonten ing sastra,konflik inggih menika Ardhani dipunrudapeksa dening Sentanu, nanging kadadosan ingkang wigati kangge ngembangaken boten sios amargi Sagopi paring pitulungan kangge plot/alur. Konflik inggih menika salah satunggaling Ardhani. bab ingkang dramatik adhedhasar saking Tetibaning dinten pasrah tampi jabatan tetandingan kalih kakiatan ingkang sami kiat saha Pangeran Pati, Raja Balitung ngempalaken sedaya gambaraken wontening piwalesan aksi (Wellek & rakyan ing Kadipaten.Adiyaksa ingkang boten Werren, 1995: 285). Konflik wonten ing salebeting sarujuk Sentanu dados Pangeran Pati kanthi dramainggih menika prakawis-prakawis ingkang adhedasar paugeran dipunserang kaliyan Asoka. dipuntandhang dening paraga amargi pertentangan Wonten perdebatan ingkang sero ugi atos. Sagopi, watakipun para paraga saha gejolak batin ing jejering abdi ing Kadipaten menika babar cariyos salebeting drama ingkang gadhah wos kangge ingkang leres. Sagopi sanjang bilih ingkang maringi raos wonten ing dramanipun piyambak gadhahi niatan ala kangge nglorobaken Panjalu saha dadosaken drama menika langkung "urip". inggih menika Asoka kaliyan Demung Langse. Dene sinopsis cariyos "SAGOPI" inggih Sentanu ugi nate badhe ngrudapeksa Ardhani, menika Kangge supados didhapuk pangeran pati Sagopi ingkang dados seksi. Panjalu menika dening Raja Balitung, raden Sentanu(putra tiri aslinipun dereng seda. Nalika dipunguwang saking raja) nglampahi lelampahan ingkang ala. wonten ing jurang dening prajuritipun Demung Raden Sentanu kaliyan sang Ibu, Dyah Asoka saha Langse, Sagopi paring pitulungan dhateng Panjalu. Demung Langse damel rancangan kangge Sedaya fakta sampun dipunbabar dening nglorobaken Raden Panjalu (putra kandhung Raja Sagopi wonten ing ngarsanipun Raja Balitung. Balitung ingkang badhe dipunsukani gelar Sanadyan namung jejering abdi, Sagopi gadhahi Pangeran Pati). Sentanu saha Ibudamel cariyos sipat ingkang becik, inggih menika jujur. sandhiwara bilih wonten ing satunggaling dinten Salajengipun Sentanu, Asoka kaliyan Demung Dyah Asoka dipunrudapeksa Panjalu wonten ing Langse dipunpidana lan Panjalu dados Pangeran Keputren. Cariyos kalawau didamel supados pati. Panjalu dipuntangkep ugi disedani supados Sentanu dados calon Pangeran Pati tunggal. CARA PANALITEN Mangertosi cariyos ing nginggil, Raja Balitung Jinising Panaliten duka lajeng mrintahaken mahamentri kangge Panaliten konfliksosialwonten ing naskah ngranjab Panjalu. Cekakipun cariyos Panjalu kethoprak "SAGOPI" anggitanipun Bondan dipuntangkep lajeng dipunguwang wonten ing Nusantara menika migunakaken metode panaliten jurang. Ardhani, adhikipun Panjalu sedhih deskriptif. Miturut Ratna (2007: 39) metode mangertosi kabar bilih Panjalu sampun seda. analisis deskriptif inggih menika metode ingkang Sentanu ingkang nandhang tresna dhateng Ardhani dipunginakaken kanthi cara nganalisis saha
menguraikan data kangge gambaraken kados pundi objek ingkang dipunteliti dados pusat kawigatosanipun panaliten. Panaliten menika ugi kalebet panaliten kualitatif, panaliten kualitatif inggih menika panaliten ingkang ancasipun ngandharaken fenomena babagan menapa kemawon ingkang dipunlampahi dening subjek panaliten kanthi holistik ngangge cara deskripsi tetembungan ugi basa wonten satunggaling konteks khusus ingkang alamiah (Moleong, 2005: 6). Data saha Sumber Data Panaliten deskriptif kualitatif wonten ing panaliten menika, panaliti badhe nganalisis wujud- wujud konfliksosial, mratelakaken data prakawis- prakawis menapa kemawon ingkang jalari paraga damel konflik, ugi caranipun paraga mungkasi konfliksosial kalawau kanthi sumber data saking pacelathon ingkang ngandhut konflik, prakawis ingkang jalari konflik, saha cara praga mungkasi konflik wonten ing salabeting naskah kethoprak "SAGOPI" anggitanipun Bondan Nusantara. Cara Ngempalaken Data Cara ngempalaken data inggih menika maos naskah saha nyerat data ingkang gayut. Maos dipuntindakaken kanthi titi saha kritis babagan ukara wonten ing wicantenan para paraga supados data ingkang kapendhet saged jumbuh kaliyan wosing panaliten. Cara Nganalisis Data Cara nganalisis data inggih menika kanthi cara deskriptif. Data dipunandharaken kanthi awujud tetembungan saha ukara. Caranipun ngesahaken data menika kanthi caravaliditas saha reabilitas. Validitas ingkang dipunginakaken inggih menika validitas semantis.Validitas semantis inggih menika kangge ngukur tingkat Konflik Sosial ing ... Assa'adatul Kamilah 83 kesensitifanmakna simbolik ingkang gayut kaliyan kontekskaryasastra ingkang dipunanalisis (Zuchdi, 1993: 75).Validitas semantisdipunginakaken kangge mengamati kemungkinandata wonten ing naskah kethoprak "SAGOPI" ingkang ngandhut makna simbolik. Salajengipun data ingkang sampun kapendhet ugi dipunsuwunaken pirsa dhateng ahli utawi Dosen Pembimbing. Reabilitas ingkang dipunginakaken menika reabilitas intrarater. Cara menika kanthi maosnaskah kethoprak "SAGOPI"dipunambali supados pikantuk data ingkang ajeg. Reabilitas intrarater menika dipuntindakaken kanthi cara ngrembag asiling data panaliten kaliyan panaliti sanesipun. Panaliti sanesipun wonten ing ngriki inggih menika Dosen Pembimbing utawi saged panaliti ingkang neliti babagan kajian sosiologi sastra. ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN Ingkang badhe dipunandharaken wonten ing asiling panaliten inggih menika wujudipun konflik sosial, prakawis-prakawis ingkang jalari konflik, saha kados pundi cara paraga mungkasi konflik wonten ing salebeting naskah kethoprak "SAGOPI" anggitanipun Bondan Nusantara. Wujudipun konflikinggih menika: duka, ngraosi tiyang sanes, beda pamnggih, padudon, meksa, nyindhir, nantang, mangu-mangu, kawratan, saha dora. a. Duka Konflik duka menika konflik ingkang damel nepsu muring utawa nesu ingkang dipunsebabaken dening paraga sanesipun ingkang damel kahanan utawa prastawa ingkang boten jumbuh kaliyan pamanggih utawi kapenginan paraga ingkang
Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 8, Agustus 2017 84 gayut. Duka kalebet konflik sosial amargi duka caranipun mungkasi inggih menika warga Watu menika salah satunggaling tuladha saking konflik Sigar badhe ngukuhi Watu Sigar. individu (konflik ingkang kapandhegani dening Wujud konflik duka antawisipun Asoka saha kalih tiyang ingkang gadhah kawigatosan utawi Sagopi katitik saking wicantenanipun Asoka kabutuhan ingkang beda). ingkang "Sagopi! Jejermu ki ming abdi! Gedibal Para paraga ingkang nandhang konflik duka pitulikur! Dibayar pira dene kowe wani candhuk wonten ing salebeting naskah kethoprak lawung perkaraku! Apa kowe lali nek dhuwit "SAGOPI" inggih menika: antawisipun Balitung kuwi bisa njalari uwong wuta marang bebener?!" dhateng Panjalu amargi Panjalu sampun wantun (SAGOPI bab VIII no.18-19). Dukanipun murang tata dhateng Balitung. Duka antawisipun Asokadipunjalairi saking Asoka boten trima Warga Watu Sigar dhateng Langse amargi menawi piyambakipun ditudhuh mitenah amargi Sinuwun Balitung dikinten boten adil dhateng boten wonten seksinipun. Cara mungkasi konflik rakyat, saha antawisipun Asoka dhateng Sagopi kasebat inggih menika Sagopi kaliyan Ardhani amargi Sagopi sampun wantun candhuk lawung dados seksi saha babar cariyos ing jumenengan. prakawisipun Asoka. Konflik duka, prakawis b. Ngraosi Tiyang Sanes ingkang jalari konflik duka, saha cara mungkasi Konflik menika kajalaran nalika paraga konflik duka saking paraga-paraga kalawau badhe nyekseni prastawa utawi kahanan ingkang dipunandharaken wonten ing ngandhap menika: kalampahan saha ingkang nate dipunpirasani Wujud konflik duka antawisipun Balitung piyambak lajeng dipuncariyosaken dhateng paraga dhateng Panjalu katitik saking wicantenanipun sanesipun (menceritakan kembali dening paraga Balitung "Kurangajar!Panjalu wani murang tata sanes). Konflik ngraosi tiyang sanes menika marang aku! Atase kowe kuwi ibune kuwalon, kok kalebet konflik sosial amargi ngraosi tiyang sanes dadi tegel arep ngrudapeksa!" (SAGOPI bab I menika salah satunggaling tuladhanipun no.11). dukanipun Balitung kajalaran amargi konflikindividual(konflik ingkang kapandhegani wusananipun Asoka dipunculi Panjalu saha badhe dening kalih tiyang ingkang gadhah kawigatosan dipunrudapeksa, saha caranipun mungkasi konflik utawi kabutuhan ingkang beda). inggih menika Balitung paring dhawuh marang Para paraga ingkang nandhang konflik ngraosi Mahamentri supados ngukum Panjalu. tiyang sanes wonten ing salebeting naskah Wujud konflik duka antawisipun warga Watu kethoprak "SAGOPI" antawisipun Sagopi dhateng Sigar dhateng Langse katitik saking Asoka nalika badhe ngraosi Asoka, Adiyaksa wicantenanipun warga Watu Sigar ingkang dhateng Balitung amargi Adhiyaksa judheg "Waaaaah,,,, kok ngono! Piye iki? (SAGOPI bab kaliyan Balitung, Sagopi dhateng Balitung nalika IV no.33-34). Dukanipun para warga menika badhe babar cariyos, saha Panjalu dhateng dipunjalari lantaran warga Watu Sigar protes bilih Balitung nalika Panjalu badhe babar cariyos. Watu Sigar badhe dipundamel pasanggrahan, Konflik ngraosi tiyang sanes, prakawis ingkang jalari konflik ngraosi tiyang sanes, saha cara
mungkasi konflik ngraosi tiyang sanes saking paraga-paraga kalawau badhe dipunandharaken wonten ing ngandhap menika: Wujud konflik ngraosi tiyang sanes antawisipun Sagopi saha Asoka katitik saking wicantenanipun Sagopi ingkang "Punten dalem sewu Sinuwun. Kula badhe matur. Nalika kula wonten regol kula semerep... (DURUNG RAMPUNG) (SAGOPI bab I no.12). Ngraosinipun Sagopi menika dipunjalari nalika Sagopi badhe nyariosaken cariyos ingkang kasunyatanipun, Cara mungkasi konflik inggih menika Asoka medhot wicantenanipun Sagopi amargi ajrih menawi rekadayanipun kebabar. Wujud konflik ngraosi tiyang sanes kanthi paraga Adiyaksa katitik saking wicantenanipun Adiyaksa ingkang "Aku ki judheg ngrasakke kahanan Sri Galuh. Bareng Ingkang Sinuwun mundhut garwa Dyah Asoka, kahanane dadi ora karu-karuwan. Apa wae panyuwune mesthi dituruti. Mara pikiren,ing atase aku iki Jeksanegara, lha kok didhawuhi mandhegani bangun pesanggrahan neng pesisir Watu Sigar. (SAGOPI. Bab V no.38). ngraosinipun Adiyaksa dhateng Balitung menika dipunjalari nalika Adiyaksa judheg kaliyan kahanan Sri Galuh ingkang dados boten karu-karuan. Cara mungkasi konflik kasebat ngangge cara Adiyaksa pados katrangan saking rewangipun babagan Watu Sigar. Wujud konflik ngraosi tiyang sanes antawisipun Sagopi dhateng Balitung katitik saking wicantenanipun Sagopi ingkang "Kula mboten betah arta. Nanging kula kepengin babaring leres sarta adil. Jalaran kula ngertos piyambak nalika Dyah Asoka lan Demung Konflik Sosial ing ... Assa'adatul Kamilah 85 Langse damel rancangan nglorobaken Nararya Panjalu. Boten namung menika, Sinuwun, Kula ugi dipunutus nimbali putra dalem supados mlebet keputren saktemah Nararya Panjalu kelampahan dipunanggep lepat. Punten dalem sewu. Sinaosa kula jejering abdi, nanging kula taksih saged bedakaken sinten ingkang leres lan sinten ingkang lepat. Kula ugi sagah dados seksi menawi Nararya Panjalu boten lepat. Meri Ingkang lepat garwa Dalem Dyah Asoka saha Demung Langse". Ngraosinipun Sagopi kajalaran nalika Sagopi kepengin babaring cariyos leres saha adil, cara mungkasi inggih menika Sagopi nyariosaken bilih Asoka, Langse, saha Sentanu sampun ngrekadaya lelampahan. Wujud konflik ngraosi tiyang sanes antawisipun Panjalu dhateng Balitung katitik saking wicantenanipun Panjalu ingkang "Injih Rama! Nalika semanten kula dipunlimpe Demung Langse! Rehne dipunkinten sampun pejah raga kula dipunbucal wonten jurang. Tujunipun kemawon wonten Sagopi ingkang milujengaken kula! (SAGOPI bab VIII no.26-27). Ngraosinipun Panjalu menika kajalaran Panjalu babar kasunyatan bilih Sagopi ingkang dados seksi Panjalu dipunpitenah. Wondene cara mungkasi konflik kasebat inggih menika Adiyaksa nyuwunaken pidananipun Asoka, Langse saha Sentanu kanthi adhedasar adeg-adeg. c. Beda Pamanggih Wujud konflik beda pamanggih inggih menika kahanan nalika pamanggihipun paraga setunggal saha sanesipun menika beda utawi pamanggihipun paraga boten sami utawi boten trep utawi boten sarujuk kaliyan pamanggihipun paraga sanesipun saha kaliyan kahanan ingkang sejatosipun. Beda
Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 8, Agustus 2017 86 pamanggih menika saged jalari para paraga debat. nganggep aku sedulurmu. Patine kadangmu tuwa Beda pamanggih cetha kalebet konflik sosial aja kok getuni. ...Panjalu pancen luput. Ora amargi beda pamanggih menika salah satunggaling ming luput marang ibu, ning uga nerak tuladha saking konflik individu (konflik ingkang paugeran lan budi luhur.".Beda pamanggihipun kapandhegani dening kalih tiyang ingkang gadhah Ardhani kajalaran nalika Sentanu nudhuh Panjalu kawigatosan utawi kabutuhan ingkang beda). sampun tumindak nistha, cara mungkasi inggih Para paraga ingkang nandhang beda menika Ardhani boten percaya lelampahan pamanggih wonten ing salebeting naskah ingkang kacariyosaken dening Sentanu kethoprak "SAGOPI" antawisipun: Mahamentri sakderengipun diputus jaksanegara. dhateng Balitung nalika Mahamentri boten sarujuk Wujud konflik beda pamanggih antawisipun kaliyan pamanggihipun Balitung, Ardhani dhateng Adiyaksa dhateng Balitung katitik saking Sentanu nalika Ardhani boten sarujuk kaliyan wicantenanipun Adiyaksa ingkang "Kula ingkang pandakwanipun Sentanu, saha Adiyaksa dhateng boten sarujuk!". Beda pamanggihipun Balitung nalika Adiyaksa boten sarujuk Sentanu Adiyaksakajalaran nalika Adiyaksa boten sarujuk jumeneng pangeran pati. Konflik beda pamanggih, menawi Sentanu dados pangeran pati, cara prakawis ingkang jalari konflik beda pamanggih, mungkasinipun inggih menika Adiyaksa saha cara mungkasi konflik beda pamanggih saking ngandharaken paugeran ingkang dados paraga-paraga kalawau badhe dipunandharaken landhesanipun boten sarujuk. wonten ing ngandhap menika: d. Padudon Wujud konflik beda pamanggih antawisuipun Padudon menika wicantenan paraga setunggal Mahamentri dhateng Balitung katitik saking kaliyan sanesipun ingkang sami-sami boten trima wicantenanipun Mahamentri ingkang "Punten lajeng saking padudon menika saged nuwuhaken ndalem sewu. Menapa ngendikanipun Sang emosi saha saged damel tumindak ingkang ala Prabu menika mboten keladuk? Wawasan kula, (tuladhanipun perang, pejah-pejahan, mutung, lsp). perkawis menika prayogi dipuntlesih. Ugi dipun Padudon menika kalebet konflik sosial amargi penggalih panjang. Sebab Nararya Panjalu padudon menika salah satunggaling tuladha saking menika putranipun Ingkang Sinuwun konflikindividual(konflik ingkang kapandhegani piyambak.".Beda pamanggihipun Mahamentri dening kalih tiyang ingkang gadhah kawigatosan kalajaran nalika Mahamentri boten sarujuk utawi kabutuhan ingkang beda). menawi Panjalu ngrudapeksa sang ibu. Cara Para paraga ingkang nandhang padudon mungkasi konflik kasebat inggih menika Prabu wonten ing salebeting naskah kethoprak Balitung duka lajeng dhawuh marang Mahamentri "SAGOPI" antawisipun: Panjalu dhateng Gagak supados paring paukuman dhateng Panjalu. Ijo, Gagak Ireng, Gagak Biru, saha Gagak Jenar, Wujud konflik beda pamanggih antawisipun Langse dhateng Panjalu nalika badhe ngranket Ardhani dhateng Sentanu katitik saking Panjalu, Sentanu dhateng Panjalu nalika wicantenanipun Ardhani ingkang "Nek kowe isih dipunconangi badhe ngrudapeksa Ardhani, ugi
Adiyaksa dhateng Langse saha Asoka nalika piyambakipun ditudhuh mitenah. Konflik padudon, prakawis ingkang jalari konflik padudon, saha cara mungkasi konflik padudon saking paraga-paraga kalawau badhe dipunandharaken wonten ing ngandhap menika: Wujud konflik padudon antawisipun Panjalu kaliyan para prajurit katitik saking wicantenanipun Panjalu ingkang "He, prajurit Singgela! Apa karepmu ngoyak playuku?!".Padudon kalajaran nalika Panjalu mlayu dipunoyak para prajurit, wondene cara mungkasinipun inggih menika Panjalu perang nglawan para prajurit. Wujud konflik padudon antawisipun Langse kaliyan Panjalu katitik saking wicantenanipun Langse ingkang "Aku ngerti! Kowe Nararya Panjalu, putrane Sang Prabu Balitung!.... Lan aku, Demung Langse, sing nampa prentah kudu ngrangket lan ngukum pati kowe!". Padudon kajalaran nalika Langse badhe ngranjab Panjalu saha paring paukuman amargi Panjalu sampun tumindak nistha marang Asoka. Cara mungkasi konflik kasebat kanthi cara perang, lajeng Panjalu kalah perang kaliyan Langse lajeng jisimipun dipunbuwang wonten ing jurang. Wujud konflik padudon antawisipun Sentanu kaliyan Panjalu katitik saking wicantenanipun Sentanu ingkang "Kurangajar! Kowe wani ngegol- goli karepku! Sapa kowe?!". Padudon kajalaran nalika Panjalu ngonangi Sentanu badhe ngrudapeksa Ardhani, cara mungkasinipun Panjalu perang kaliyan Sentanu lajeng sentanu mlayu. Konflik padudon antawisipun Adiyaksa dhateng Langse saha Asoka menika katitik saking wicantenanipun Langse ingkang "Sinuwun! Unjuk Konflik Sosial ing ... Assa'adatul Kamilah 87 aturipun Adiyaksa mboten leres! Ugi namung wewaton dhemen sengitipun piyambak! (SAGOPI bab VIII no.07)". padudon menika kajalaran nalika Adiyaksa boten trima menawi piyambakipun ditudhuh mitenah. Cara mungkasinipun inggih menika Adiyaksa ngandharaken cariyos ingkang leres. e. Meksa Meksa menika salah satunggaling kahanan paraga lawan kedah nurut marang parentah, panggalih, pamanggih, kapinginan, saha nepsu saking paraga sanesipun. Meksa menika kalebet konfliksosial amargi meksa menika salah satunggaling tuladha saking konflik individu (konflikingkang kapandhegani dening kalih tiyang ingkang gadhah kawigatosan utawi kabutuhan ingkang beda). Para paraga ingkang nandhang konflik meksa wonten ing salebeting naskah kethoprak "SAGOPI" antawisipun: Sentanu dhateng Ardhani nalika Ardhani boten purun dipunpundhut garwa. Konflikmeksa, prakawis ingkang jalari konflikmeksa, saha cara mungkasi konflikmeksa saking paraga-paraga kalawau badhe dipunandharaken wonten ing ngandhap menika: Wujud konflik meksa antawisipun Sentanu saha Ardhani menika katitik saking wicantenanipun Ardhani ingkang "Tresna ora isa dipeksa . (SAGOPI bab III no.11-18). Meksa menika kajalaran nalika Sentanu badhe mundhut garwa Ardhani ananging Ardhani boten saguh dipunpundhut garwa kanthi adhedhasar Sentanu menika taksih sedherekipun Ardhani. Cara mungkasi konflik kasebat Sentanu ngucap sumpah badhe dadosaken Ardhani garwanipun.
Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 8, Agustus 2017 88 Konflik meksa antawisipun Sentanu saha adiling saking jaksanegara, Panjalu boten Ardhani katitik saking wicantenanipun Ardhani tumindak nistha marang Asoka. Cara ingkang "Emoh!.... Aku emoh nuruti karepmu!" mungkasinipun inggih menika Panjalu nyuwun Meksa menika kajalaran nalika Ardhani kekeh dipunsowanaken dhateng Sinuwun kaliyan Sagopi boten purun dados garwanipun Sentanu. Cara saha Ardhani ingkang dados seksi. mungkasi inggih menika Sentanu badhe g. Nantang ngrudapeksa Ardhani. Nantang menika salah satunggaling konflik f. Nyindhir ingkang tegesipun inggih menika diajak kerengan, Wujud konflik nyindhir inggih menika salah perang, lsp. Nantang menika saged dipunjalari satunggaling kahanan wonten pundi paraga saking raos boten trimanipun paraga amargi mratelakaken bilih tumindakipun paraga sanesipun dipunece, dipunrendahaken, utawi diolok-olok, lsp. lepat, boten trep, utawi boten jumbuh kaliyan Nantang kalebet konflik sosial amargi nantang kahanan kasunyatanipun. Nyindhir menika ugi menika ugi salah satunggaling tuladha saking saged kalebet woten ing wicantenan paraga konflikindividu (konflik ingkang kapandhegani ingkang ngrendahaken drajat paraga sanesipun dening kalih tiyang ingkang gadhah kawigatosan kanthi maksud ingkang tersirat. Nyindhir menika utawi kabutuhan ingkang beda). kalebet konflik sosial amargi nyindhir menika salah Para paraga ingkang nandhang konflik nantang satunggaling tuladha saking konflik individu wonten ing salebeting naskah kethoprak (konflik ingkang kapandhegani dening kalih tiyang "SAGOPI" antawisipun inggih menika: Warga ingkang gadhah kawigatosan utawi kabutuhan Watu Sigar dhateng Langse nalika badhe ngukuhi ingkang beda). Watu Sigar. Konflik nantang, prakawis ingkang Para paraga ingkang nandhang konflik jalari konflik nantang, saha cara mungkasi konflik nyindhir wonten ing salebeting naskah kethoprak nantang saking paraga-paraga kalawau badhe "SAGOPI" antawisipun inggih menika: Panjalu dipunandharaken wonten ing ngandhap menika: dhateng Adiyaksa nalika pados adil. Konflik Wujud konflik nantang antawisipun warga nyindhir, prakawis ingkang jalari konflik nyindhir, Watu Sigar kaliyan Langse menika katitik saking saha cara mungkasi konflik nyindhir saking paraga- wicantenanipun pawa warga ingkang "Rampungi paraga kalawau badhe dipunandharaken wonten wae! ... Tempiling wae ben klenger!!! (SAGOPI ing ngandhap menika: bab IV no 50-54).". nantang menika kajalaran Konflik nyindhir antawisipun Panjalu kaliyan nalika Langse ngraos dipuntantang warga, cara Adiyaksa katitik saking wicantenanipun Panjalu mungkasinipun warga dipunoyak dening ingkang "Aku kepengin golek adil! Minangka prajuritipun Langse. Jeksanegara kuwajibanmu belani wong sing h. Mangu-mangu bener, ngukum sing tumindak salah! (SAGOPI Mangu-mangu inggih menika kahanan bilih bab VII no.14-15). Nyindhir kalawau kajalaran manahipun utawi pramayoginipun paraga taksih saking Panjalu boten salah, Panjalu nyuwun gojag-gajeg, utawi taksih bingung penggalihipun.
Para paraga ingkang nandhang konflik mangu-mangu wonten ing salebeting naskah kethoprak "SAGOPI" antawisipun inggih menika: Balitung dhateng Asoka nalika mangu-mangu jumenengaken Sentanu dados pangeran pati. Konflikmangu-mangu, prakawis ingkang jalari konflikmangu-mangu, saha cara mungkasi konflikmangu-mangu saking paraga-paraga kalawau badhe dipunandharaken wonten ing ngandhap menika: Konflik mangu-mangu antawisipun Balitung kaliyan Asoka katitik saking wicantenanipun Asoka ingkang "Yen sampun priksa,... kenging menapa taksih mangu-mangu? Menapa panyuwun kula angel? Rak boten ta? Tiyang panguwaos wonten astanipun Kangmas! (SAGOPI bab VI no.01-03). Mangu-mangu menika kajalaran nalika menapa ingkang dipunkersakaken Asoka saged dados prekawis ageng, cara mungkasi inggih menika Balitung nyaguhi kepenginanipun Asoka. i. Kawratan Kawratan inggih menika kahanan paraga ingkang boten gampil nampi kahanan. Para paraga ingkang nandhang konflik kawratan wonten ing salebeting naskah kethoprak "SAGOPI" antawisipun inggih menika: Ki Buyut dhateng Adiyaksa nalika kawratan warga Watu Sigar badhe dipungusur. Konflikkawratan, prakawis ingkang jalari konflikkawratan, saha cara mungkasi konflikkawratan saking paraga-paraga kalawau badhe dipunandharaken wonten ing ngandhap menika: Wujud konflik kawratan antawisipun Ki Buyut saha wong-wong katitik saking wicantenanipun Ki Buyut ingkang "Kula badhe ndumugekaken suwantening para sanak, Konflik Sosial ing ... Assa'adatul Kamilah 89 ingkang sami kawratan menawi Watu Sigar dipundadosaken pesanggrahan....Rak ya ngono ta?(SAGOPI. Bab V 55-57). Kawratan kajalaran nalika para warga saha Ki Buyut kawratan menawi sios dipungusur saking Watu Sigar. Cara mungkasi konflik menika kanthi cara Adiyaksa bela warga Watu Sigar. j. Dora Dora kalebet salah satunggaling konfliksosial. Dora inggih menika kahanan paraga ingkang goroh, boten sanjang kados kasunyatanipun. Dora sami kaliyan ngapusi. Para paraga ingkang nandhang konflik dora wonten ing salebeting naskah kethoprak "SAGOPI" antawisipun inggih menika: Sentanu dhateng Balitung nalika Sentanu selak saking tumindakipun. Konflikdora, prakawis ingkang jalari konflikdora, saha cara mungkasi konflikdora saking paraga-paraga kalawau badhe dipunandharaken wonten ing ngandhap menika: Wujud konflik dora antawisipun Sentanu kaliyan Panjalu katitik saking wicantenanipun Sentanu ingkang " boten Rama! boten! Kula boten tumindak menapa-menapa! Estu menika Rama! (SAGOPI bab VIII no.21-22). Dora kajalaran nalika Sentanu selak boten tumindak nistha, cara mungkasinipun inggih menika Panjalu babar cariyos lelampahanipun Sentanu. DUDUTAN SAHA PAMRAYOGI Adhedasar asiling panaliten saha pirembagan babagan konfliksosial ing naskah kethoprak "SAGOPI" anggitanipun Bondan Nusantara menika saged dipunpendhet dudutanipun. Dudutan ingkang kapendhet inggih menika: 1. Wujud konfliksosialwonten ing naskah kethoprak "SAGOPI" anggitanipun Bondan
Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 8, Agustus 2017 90 Nusantara inggih menika: duka, ngraosi tiyang "SAGOPI" kemawon, panaliti salajengipun saged sanes, beda pamanggih, padudon, meksa, ngrembag latar belakang sosial paraga wonten ing nyindhir, nantang, mangu-mangu, kawratan, naskah utawi babagan nilai moral ingkang saged saha dora. kapendhet wonten ing naskah. 2. Prakawis-prakawis ingkang jalari konflik Panaliten menika kalebet panaliten ingkang sosial wonten ing naskah kethoprak ngrembag naskah kethoprak kanthi fokus sosiologi "SAGOPI" anggitanipun Bondan Nusantara sastra. Panaliti salajengipun saged ngrembag inggih menika: kaancem, protes, judheg, babar naskah krthoprak menika kanthi fokus basa lan cariyos, beda pamanggih, pitenah, boten sapanunggalanipun. sarujuk. 3. Cara mungkasi konflik sosial wonten ing naskah kethoprak "SAGOPI" anggitanipun KAPUSTAKAN Bondan Nusantara inggih menika kanthi cara: Endraswara, Suwardi. 2003. Metodologi Penelitian ngukuhi dhaerah, nyariosaken kasunyatan, Sastra. Yogyakarta: Pustaka Widyautama. Endraswara, Suwardi. 2008. Sanggar Sastra. pados katrangan, pidana, musyawarah, selak, Yogyakarta: Ramadhan Press. perang, nyaguhi pepinginan, saha bela warga. Endraswara, Suwardi. 2012. Teori Pengkajian Sosiologi Sastra. UNY Press: Yogyakarta. Adhedhasar asiling panaliten saha Escarpit, Robert. 2005. Sosiologi Sastra. Jakarta: pirembagan KonflikSosial wonten ing Naskah Yayasan Obor. Kethoprak "SAGOPI" anggitanipun Bondan Nusantara, wonten mapinten-pinten perkawis Moleong, Lexy J. 2005. Metodologi Penelitian Kualitatif Edisi Revisi. Bandung: PT. Remaja Rosdakarya. ingkang kedah dipungatosaken inggih menika Panaliten menika namung ngrembag babagan Wellek, Rene, dkk. Teori Kasusasteraan. Jakarta: wujud konfliksosial, perkawis ingkang jalari PT. Gramedia Pustaka Utama. konfliksosial, saha kados pundi cara paraga mungkasi konflik kasebat. Panaliti salajengipun Zuchdi, Damaryati. 1993. Panduan Penelitian Analisis Konten. Yogyakarta: Lembaga Penelitian IKIP Yogyakarta. saged ngrembag konflik-konflik sanesipun. Panaliten menika namung fokus kaliyan wujud konfliksosial wonten ing naskah kethoprak