KAJIAN FILOLOGI SAHA JINISING KATRÊSNAN DHATÊNG GARWA WONTÊN SÊRAT NGÈLMI PANGASIHAN SKRIPSI Dipunajêngakên dhatêng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta minangka Jêjangkêping Pandadaran anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan déning Anton Novi Widayanto NIM 09205244060 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2015
SÊSANTI "Yèn kowé péngin mulya, mulyakna wong tuwamu" (K.H. Anwar Zahid) v v
PISUNGSUNG Linambaran pamuji syukur dhumatêng ngarsanipun Gusti Allah SWT, karya ilmiah mênika kula pisungsungakên dhatêng tiyang sêpuh kula. Maké Samsiyah saha Paké Warji ingkang sampun nggulawênthah kanthi katoging tênaga, béya, saha sih katrêsnan. vi vi
PRAWACANA Panyêrat munjukakên puja-puji syukur Alhamdulillah dhumatêng Allah SWT ingkang sampun mapintên-pintên paring kasarasan, kanikmatan, kabêgjan, saha kabagyan dhatêng panyêrat, saéngga skripsi ingkang asêsirah Kajian Filologi saha Jinising Katrêsnan dhatêng Garwa wontên Sêrat Ngèlmi Pangasihan mênika sagêd kasil kanthi nir ing sambékala. Ing kalodhangan mênika, panyêrat ugi ngaturakên agunging panuwun dhatêng: 1. Bapak Prof. Dr. Zamzani, M.Pd. minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni; 2. Bapak Prof. Dr. Suwardi, M.Hum. minangka pangarsa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring idi kanggé nglampahi panalitèn mênika; 3. Ibu Hesti Mulyani, M. Hum. minangka dosen pembimbing I saha Penasihat Akademik ingkang sampun kêrsa paring bimbingan, piwulang, saha pandonga dhatêng panaliti; saéngga skripsi mênika sagêd dipunpungkasi kanthi saé; 4. Ibu Venny Indria Ekowati, M. Litt. minangka dosen pembimbing II ingkang sampun kêrsa paring bimbingan, wêjangan, tlatos anggènipun nuntun, saha pandonga dhatêng panaliti saéngga skripsi mênika sagêd dipunpungkasi kanthi saé; 5. Bapa-Ibu dosen Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring mawarni-warni kawruh, piwulang, saha wêjangan ingkang murakabi dhatêng panyêrat; 6. Staf Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring pambiyantu administrasi perkuliahan dhatêng panyêrat; 7. Staf Karyawan Fakultas Bahasa dan Seni ingkang sampun paring pambiyantu dhatêng panyêrat; 8. Petugas Perpustakaan Museum Taman Siswa Dewantara Kirti Griya ingkang sampun paring idi dhatêng panyêrat gayut kaliyan panalitèn ing Perpustakaan Museum Taman Siswa Dewantara Kirti Griya; 9. Tiyang sêpuh kêkalih kula ingkang sangêt kula trêsnani; vii vii
PRATÉLAN ISI IRAH-IRAHAN ... PASARAJUKAN ... PANGÊSAHAN ... WÊDHARAN ... SÊSANTI ... PISUNGSUNG ... PRAWACANA ... PRATÉLAN ISI ... PRATÉLAN GAMBAR ... PRATÉLAN TABEL ... PRATÉLAN LAMPIRAN ... PRATÉLAN CEKAKAN ... PANDOM ÉJAAN ... ... SARINING PANALITÈN ... BAB I PURWAKA ... A. Dhasaring Panalitèn ... B. Undêraning Prakawis ... C. Watêsaning Prakawis ... D. Wosing Panalitèn ... E. Ancasipun Panalitèn ... F. Paédahipun Panalitèn ... G. Pangrêtosan ... BAB II GÊGARAN TEORI ... A. Filologi ... B. Objek Panalitèn Filologi ... 1. Naskah ... 2. Teks ... 11 2. Teks ... 11 C. Ancasing Panalitèn Filologi ... ix ix kaca i ii iii iv v vi viii xi xii xiii xiv xv xvi xvii 1 1 4 4 5 5 6 6 8 8 10 12
D. Aliran Filologi ... E. Lampahing Panalitèn Filologi ... 1. Inventarisasi Naskah ... 2. Deskripsi Naskah ... 3. Transliterasi Teks ... 4. Suntingan Teks ... 5. Terjemahan Teks ... 6. Analisis Teks ... F. Katrêsnan ... G. Panalitèn ingkang Jumbuh ... BAB III CARA PANALITÈN ... A. Jinising Panalitèn ... B. Sumber Data Panalitèn ... C. Cara Ngêmpalakên Data ... D. Instrumen Panalitèn ... E. Cara Ngêsahakên Data ... F. Teknik Analisis Data ... BAB IV ASILING PANALITÈN SAHA PANGRÊMBAGIPUN ... A. Inventarisasi Naskah SNP saha Pangrêmbagipun ... B. Deskripsi Naskah ... 1. Asiling Deskripsi Naskah... 2. Pangrêmbagipun Deskripsi Naskah... C. Transliterasi, Suntingan, saha Terjemahan Teks SNP... 1. Pandom Transliterasi Teks SNP... a. Wujuding Aksara Jawa saha Pasanganipun ... b. Aksara Swara ... c. Aksara Murda ... d. Sandhangan Aksara Jawa ... e. Éjaan ... f. Tandha Pamaos ... 2. Pandom Suntingan Teks ... 46 2. Pandom Suntingan Teks ... 46 x x 13 13 14 15 16 17 18 19 19 21 28 28 28 29 31 33 34 35 35 36 36 38 39 40 40 41 41 41 43
3. Pandom Terjemahan Teks ... ... 4. Asiling Transliterasi, Suntingan, saha Terjemahan Teks SNP.... 5. Aparat kritik ... 6. Cathêtan Terjemahan Teks ... 99 6. Cathêtan Terjemahan Teks ... 99 D. Asiling Panalitèn saha Pangrêmbag ... 1. Katrêsnan Jalêr dhatêng Èstri ... 2. Katrêsnan Èstri dhatêng Jalêr ... 111 2. Katrêsnan Èstri dhatêng Jalêr ... 111 BAB V PANUTUP ... A. Dudutan ... B. Pamrayogi ... C. Implikasi ... KAPUSTAKAN ... 123 A. Manuskrip ... B. Pustaka ... C. Internet ... LAMPIRAN ... 125 xi xi 47 48 101 119 119 122 122 123 123 124
Foto 1 Bagan 1 PRATÉLAN GAMBAR : Wujuding aksara mbata sarimbang ... : Lampahing Panalitèn Filologi SNP ... xii xii 12 14
Tabel 1 Tabel 2 Tabel 3 Tabel 4 Tabel 5 Tabel 6 Tabel 7 Tabel 8 Tabel 9 Tabel 10 Tabel 11 Tabel 12 Tabel 13 Tabel 14 Tabel 15 Tabel 16 Tabel 17 Tabel 18 Tabel 19 Tabel 20 Tabel 21 Tabel 22 Tabel 23 PRATÉLAN TABEL : Deskripsi Panalitèn ingkang Jumbuh ... : Kartu Data Deskripsi Naskah ... : Kartu Data Deskripsi Jinising Katrêsnan dhatêng Garwa wontên Teks SNP ... : Asiling Deskripsi Naskah SNP ... : Wujudipun Aksara Jawa saha Pasanganipun ing Teks SNP ... : Panyêrating Aksara Swara ... : Panyêrating Aksara Kapital (Aksara Murda) ... : Panyêrating Sandhangan Swara ... : Panyêrating Aksara Wyanjana ... : Panyêrating Aksara Sandhangan Panyigêging Wanda ... : Panyêrating Fonem ê pêpêt saha é, è taling ... : Panyêrating ha antep ... : Panyêrating ha ampang ... : Panyêrating Aksara Jawa Rangkap ... : Panyêrating Swara (Talingtarung Semu) "o" dados swara "a" : Panyêrating Aksara nya Dados Aksara n ... : Panyêrating Aksara ya Dados Aksara ha ... : Panyêrating Dwilingga ... : Panyêrating Dwipurwa ... : Panyêrating Têtêngêr wontên ing Panyêrating ... : Asiling Transliterasi, Suntingan, saha Terjemahan Teks SNP.. : Aparat Kritik ... : Jinising Katrêsnan dhatêng Garwa ... 101 xiii xiii 21 31 33 36 39 41 41 42 42 42 43 43 44 44 44 45 45 45 46 46 48 94
Lampiran PRATÉLAN LAMPIRAN : Teks Sêrat Ngèlmi Pangasihan ... 125 xiv xiv
SNP No.
PRATÉLAN CEKAKAN
: Sêrat Ngèlmi Pangasihan
: Nomêr xv
xv
PANDOM ÉJAAN Pandom éjaan ingkang dipunginakakên wontên ing karya ilmiah mênika wontên kalih, inggih mênika pandom éjaan kanggé basa Indonésia saha pandom éjaan kanggé basa Jawi. Pandom éjaan basa Indonésia sadayanipun ngginakakên Ejaan Bahasa Indonesia yang Disempurnakan (EYD). Wondéné pandom éjaan basa Jawi sakêdhik radi nyêbal saking Pedoman Umum Éjaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan (Balai Bahasa Yogyakarta, 2006), inggih mênika tandha ê kanggé nyêrat fonem / ǝ / ugêlipun ê kados ing têmbung sagêd "bisa"; tandha é kanggé nyêrat fonem / e / ungêlipun é kados ing têmbung saé "baik"; saha tandha è kanggé nyêrat fonem / æ / ungêlipun è kados ing têmbung wèwèh "memberi". Irah-irahan naskah saha pêthikan-pêthikan abasa Jawi ngginakakên Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan kanggé nggampilakên panyêratipun. Ananging, kanggé aksara e ngginakakên tandha ê kanggé nyêrat fonem / ǝ /, tandha é kanggé nyêrat fonem / e /, ugi ngginakakên tandha è kanggé nyêrat fonem / æ /. Sadaya irah-irahaning buku ingkang kasêrat mawi aksara Latin ingkang ngginakakên éjaan sadèrèngipun EYD, têtêp kasêrat mênapa wontênipun murih têtêp kajagi aslinipun, ugi supados botên nuwuhakên salah tapsir. Kanggé irah- irahaning buku utawi naskah sêratan aksara Jawa kajumbuhakên kaliyan EYD. xvi xvi
Kajian Filologi saha Jinising Katrêsnan dhatêng Garwa wontên Sêrat Ngèlmi Pangasihan Déning: Anton Novi Widayanto NIM 09205244060 SARINING PANALITÈN Ancasipun panalitèn mênika kanggé: (1) ngandharakên inventarisasi naskah SNP (2) ngandharakên kawontênaning naskah Sêrat Ngèlmi Pangasihan, (3) ndamêl transliterasi teks Sêrat Ngèlmi Pangasihan, (4) ndamêl suntingan teks Sêrat Ngèlmi Pangasihan. Salajêngipun, (5) ndamêl terjemahan teks Sêrat Ngèlmi Pangasihan, sarta (6) ngandharakên jinising katrêsnan dhatêng garwa wontên teks Sêrat Ngèlmi Pangasihan. Panalitèn mênika ngginakakên metode panalitèn deskriptif saha metode panalitèn filologi. Metode panalitèn deskriptif dipunginakakên kanggé nggambarakên naskah Sêrat Ngèlmi Pangasihan kanthi objektif. Metode panalitèn filologi dipunginakakên kanggé nggambarakên naskah Sêrat Ngèlmi Pangasihan ingkang kasêrat mawi aksara Jawa cithak. Sumber data panalitèn mênika, naskah Sêrat Ngèlmi Pangasihan koleksi Museum Taman Siswa Dewantara Kirti Griya Yogyakarta. Teknik ngêmpalakên data ing panalitèn mênika ngginakakên lampahing panalitèn filologi, inggih mênika inventarisasi naskah, deskripsi naskah, transliterasi, suntingan, saha terjemahan teks. Analisis data ngginakakên teknik analisis deskriptif. Validitas ingkang dipunginakakên, inggih mênika validitas inggih mênika reliabilitas semantik. Reliabilitas intraratter saha interratter. ingkang dipunginakakên, Asiling panalitèn mênika ngandharakên ênêm bab. Sapisan, kapanggihakên 3 eksemplar naskah kasêrat cithak. Kaping kalih, kawontênan naskah Sêrat Ngèlmi Pangasihan taksih saé, saha sêratanipun taksih sagêd kawaos. Katiga, transliterasi teks Sêrat Ngèlmi Pangasihan dipungarap kanthi ngéwahi sêratan aksara Jawa dhatêng aksara Latin adhêdhasar éjaan ingkang lumampah. Sakawan, suntingan teks ngginakakên metode suntingan teks edisi standar. Gangsal, terjemahan teks dipungarap kanthi ngginakakên metode terjemahan harfiah saha terjemahan isi. Sadaya metode terjemahan kasêbut dipungarap kanthi kontekstual. Wontên terjemahan teks, wontên têmbung-têmbung ingkang wontên cathêtan terjemahan- ipun kanggé nggampilakên nêgêsi têmbung-têmbung ingkang angèl dipun- terjemah-akên kanthi kasêrat alternatif pemahanan-ipun. Ênêm, Sêrat Ngèlmi Pangasihan ngêwrat jinising katrêsnan dhatêng garwa inggih mênika,(1) katrêsnan jalêr dhatêng èstrinipun wontên teks SNP inggih mênika trêsna, ngomahi, ngayani, ngajèni, saha ngéman, saha (2) katrêsnan èstri dhatêng tiyang jalêripun wontên teks SNP inggih mênika bêkti, sumungkêm, mituhu, ngladosi, sêtya, rumêksa, mbiyantu, ngaji-aji, saha sumarah. xvii xvii
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panalitèn Asiling budaya utawi têtilaraning masarakat Jawi wontên ingkang awujud non-fisik mênapa déné fisik, ingkang botên kasêrat utawi kasêrat (Baroroh-Baried, 1985: 9-10). Têtilaraning masarakat Jawi ingkang botên kasêrat mênika awujud candhi, prasasti, papan patilasan, mitos, saha sanès-sanèsipun. Wondéné warisan ingkang awujud sêratan dipunsêbut naskah. Naskah inggih mênika anggitan ingkang sinêrat asta (carik) ingkang taksih asli mênapa déné salinanipun (Darusuprapta, 1984:1). Wondéné miturut Mulyani (2009b: 1) naskah Jawi inggih mênika anggitan ingkang sinêrat asta (carik), ingkang taksih asli mênapa déné salinanipun, ingkang ngêwrat mawarni-warnining kabudayan masarakat ing jaman rumiyin, ingkang kasêrat mawi aksara Jawa, aksara Arab Pégon utawi aksara Latin. Naskah mênika ngêwrat mawarni-warnining bab, inggih mênika bab (1) sejarah, (2) sarasilah, (3) hukum, (4) ringgit, (5) sastra ringgit, (6) sastra, (7) piwulang, (8) Islam, (9), primbon, (10) basa, (11) musik, (12) tari-tarian, (13) adat-istiadat, (14) lain-lain (Behrend, 1999: x; Mulyani, 2009b:2). Saking mapintên-pintên jinising naskah Jawi, wontên sapérangan naskah Jawi ingkang jinisipun kalêbêt naskah piwulang. Salah satunggaling naskah Jawi ingkang ngêwrat bab piwulang inggih mênika Sêrat Ngèlmi Pangasihan (salajêngipun dipunsêrat SNP). SNP kasimpên ing Museum Taman Siswa Dewantara Kirti Griya kanthi kode Bb.1.092. Adhêdhasar sêratan ing samak, SNP kasêrat mawi aksara Jawa cithak kanthi dhapukan gancaran, kacithak ing Kedhiri 1
taun 1931, kaanggit déning R. Poedjahardja saking Surakarta rikala taun 1924. Pérangan mênika adhêdhasar saking teks SNP kados ing ngandhap mênika. Ikêtanipun R. Poedjahardja ing Surakarta. Kala ing taun walandi: 1924 utawi ing taun jawi Jé sinangkalan kata tata raga rupa (1854). Kawêdalakên sarta kasadé déning: Tan Khoen Swie. Kedhiri 1931. Naskah SNP ngêwrat tigang bab. Bab sapisan ngêwrat babaripun ngèlmi pangasihan, kapêrang dados sakawan prakawis, inggih mênika (1) lampah labêt, (2) lampah wèwèh, (3) lampah ngawon, saha (4) lampah sabar. Bab kalih ngêwrat rangkêpanipun pangasihan mawi lampah pangasihan ing sih: (1) ing rêjêki, (2) ing bojo, (3) ing tiyang sêpuh, (4) ing anak, (5) ing sanak-sadhèrèk, (6) ing tangga têpalih, (7) ing kanca, (8) ing mitra, (9) ing bandara utawi lurah, (10) sih ing réncang utawi batur, (11) ing guru, (12) ing murid, (13) ing satru, saha (14) ing sato kéwan. Bab tiga ngêwrat tungguling pangasihan mawi tindak kautamèn sarta nêrangakên ingkang nama: (1) nistha, (2) madya, (3) utami, (4) nisthaning pawèwèh, (5) madyaning pawèwèh, saha (6) utamaning pawèwèh. Pawadan pamilihing SNP dados sumber data panalitèn inggih mênika (1) teks mênika dhapukanipun gancaran, saéngga langkung gampil anggènipun mangrêtosi wosing naskah tinimbang ingkang dhapukan sêkar, (2) teks mênika sinêrat mawi aksara Jawa cithak saéngga gampil dipunwaos, (3) naskah mênika narik kawigatosan awit saking wosipun, inggih mênika mratélakakên lampahing tiyang matêk aji pangasihan sinêratan mantranipun. Panalitèn mênika kaangkah sagêd mangrêtosi jinising katrêsnan dhatêng garwa wontên teks SNP. Jinising katrêsnan dhatêng garwa kasêbut, salajêngipun sagêd dipunginakakên wontên ing gêsang bêbrayan. 2
Wontên ing panalitèn mênika ngandharakên jinising katrêsnan dhatêng garwa wontên teks SNP. Salah satunggaling lampah panalitèn ingkang sagêd nggampilakên anggènipun mangrêtosi isining naskah Jawi, inggih mênika kanthi lampah panalitèn filologi. Filologi inggih mênika satunggaling ngèlmi ingkang gêgayutan kaliyan wohing karya sastra ingkang magêpokan kaliyan bab basa, kasusastran, saha kabudayan (Mulyani, 2009b: 1). Ancasing panalitèn filologi inggih mênika ngêcakakên lampahing panalitèn. Lampahing panalitèn miturut Mulyani (2009b: 4-5), inggih mênika (1) inventarisasi naskah, (2) nêmtokakên naskah ingkang badhé kapilih, (3) deskripsi naskah, (4) maos naskah saking naskah ingkang kapilih, (5) transliterasi, saha (6) terjemahan teks. Lampahing panalitèn mênika kanggé naliti objek panalitèn filologi inggih mênika naskah saha teks. Wontên ing panalitèn mênika, lampahing panalitèn filologi ingkang katindakakên inggih mênika (1) inventarisasi naskah, (2) deskripsi naskah, (3) transliterasi teks (4) suntingan teks, (5) terjemahan teks, saha (6) analisis teks. Lampahing panalitèn filologi mênika kanggé nliti objek panalitèn filologi inggih mênika naskah saha teks ingkang irah-irahanipun SNP. Adhêdhasar andharan ing nginggil, ing panalitèn mênika dipunlampahi panalitèn filologi saha jinising katrêsnan dhatêng garwa wontên teks SNP. Panalitèn mênika kaangkah sagêd mangrêtosi wosing teks SNP saha jinising katrêsnan dhatêng garwa wontên teks SNP. 3
B. Undêraning Prakawis Gêgayutan kaliyan dhasaring panalitèn ing nginggil, nuwuhakên prakawis- prakawis ingkang badhé kaandharakên. Prakawis-prakawis kasêbut kaandharakên wontên ing ngandhap mênika. 1. Warni-warnining naskah Jawi. 2. Prêlunipun inventarisasi naskah SNP. 3. Prêlunipun deskripsi naskah SNP. 4. Prêlunipun transliterasi teks SNP. 5. Prêlunipun suntingan teks SNP. 6. Prêlunipun terjemahan teks SNP. 7. Prêlunipun ngandharakên jinising katrêsnan dhatêng garwa wontên teks SNP. C. Watêsaning Prakawis Ngéngingi kathahipun undêraning prakawis ingkang jumbuh kaliyan panalitèn mênika, pramila panalitèn mênika dipunwatêsi. Wondéné watêsaning prakawis kasêrat ing ngandhap mênika. 1. Inventarisasi naskah SNP. 2. Deskripsi naskah SNP. 3. Transliterasi teks SNP. 4. Suntingan teks SNP. 5. Terjemahan teks SNP. 6. Jinising katrêsnan dhatêng garwa wontên teks SNP. 4
D. Wosing Prakawis Adhêdhasar undêraning prakawis saha watêsaning prakawis sagêd dipundamêl wosing prakawisipun. Wosing prakawis wontên panalitèn mênika katata kados ing ngandhap mênika. 1. Kadospundi inventarisasi naskah SNP? 2. Kadospundi deskripsi naskah SNP? 3. Kadospundi transliterasi teks SNP saha suntingan teks SNP? 4. Kadospundi terjemahan teks SNP? 5. Kadospundi jinising katrêsnan dhatêng garwa wontên teks SNP? E. Ancasipun Panalitèn Ancasipun panalitèn mênika adhêdhasar wosing panalitèn ing nginggil. Wondéné ancasipun panalitèn mênika katata kados ing ngandhap mênika. 1. Ngandharakên inventarisasi naskah SNP. 2. Ngandharakên deskripsi naskah SNP. 3. Ndamêl transliterasi teks SNP saha suntingan teks SNP. 4. Ndamêl terjemahan teks SNP. 5. Ngandharakên jinising katrêsnan dhatêng garwa wontên teks SNP. F. Paédahipun Panalitèn 1. Paédah teoritis Ancasing panalitèn mênika kanggé mangrêtosi wosing teks wontên satunggaling naskah SNP. Awit panalitèn mênika dipunkajêngakên sagêd nambahi 5
6 kontribusi kanggé ngêcakakên ngèlmi filologi. Bab mênika jumbuh kaliyan wosing teks ingkang kawrat ing satunggaling naskah Jawi inggih supados pamaos sagêd langkung gampil anggènipun mahami satunggaling naskah SNP. 2. Paédah praktis a. Asiling transliterasi, suntingan, saha terjemahan teks sagêd nggampilakên pamaos anggènipun maos teks SNP ingkang salajêngipun sagêd dipunpêndhêt piwulangipun. b. Asiling ngrêmbag jisining teks sagêda nambahi informasi jinising katrêsnan wontên SNP. Jinising katrêsnan kasêbut, salajêngipun sagêd dipunginakakên wontên ing gêsang bêbrayan. G. Pangrêtosan 1. Kajian Filologi inggih mênika asiling telaah satunggaling ngèlmi ingkang kawrat wontên naskah Jawi kina ingkang awujud naskah kanthi ngginakakên lampahing panalitèn filologi. Lampahing panalitèn filologi ingkang katindakakên inggih mênika (1) inventarisasi naskah, (2) deskripsi naskah, (3) transliterasi teks, (4) suntingan teks, saha (5) terjemahan teks, lampah salajêngipun inggih mênika analisis teks. 2. Sêrat Ngèlmi Pangasihan (SNP) inggih mênika satunggaling irah-irahan naskah Jawi koleksi Museum Taman Siswa Dewantara Kirti Griya ingkang kasimpên kanthi nomêr kode Bb.1.092. SNP kacithak ing Kediri taun 1931, kaanggit déning R. Poedjahardja saking Surakarta.
3. Katrêsnan katrêsnan dhatêng garwa inggih mênika mulunging manah dhatêng tiyang jalêr utawi tiyang èstri kanthi nêdahakên tumindak saé, sarèh, saha sopan. 7
BAB II GÊGARAN TEORI A. Filologi Filologi inggih mênika ngèlmi bab asiling karya tulis ingkang têmbungipun wiyar, inggih ingkang gayut kaliyan ngèlmi basa, kasusastran, saha kabudayan. Miturut Shipley saha Wagenvoort (lumantar Baroroh-Baried, 1985:1), têmbung filologi mênika aslinipun saking basa Yunani inggih mênika têmbung "philos' têgêsipun "rêmên" saha têmbung "logos" têgêsipun "têmbung". Dhapukaning kalih têmbung dados satunggal têmbung inggih "filologi" lajêng têgêsipun "rêmên têmbung" utawi "rêmên micara" utawi "rêmên budaya". Pamanggih sanèsipun dipunandharakên déning Wagenvoort (lumantar Sulastin-Sutrisno, 1981: 1) ingkang ngandharakên bab filologi bilih filologi asalipun saking basa Yunani "philologia' têgêsipun "rêmên gineman". Kanthi makatên, têgêsipun filologi inggih mênika ngèlmi ingkang kaginakakên kanggé nyinau bab basa, kasusastran, saha kabudayan. Pamanggih sanèsipun dipunandharakên déning Saputra (2008: 79) ingkang ngandharakên pangrêtosan ngèlmi filologi. Miturut Saputra (2008: 79), filologi dumados saking kalih têmbung, inggih mênika têmbung philos ingkang têgêsipun "têmbung" saha logos ingkang têgêsipun "rêmên utawi ngèlmi". Kanthi makatê, têgêsipun filologi inggih mênika ngèlmi ingkang kaginakakên kanggé nyinau bab kabudayan jaman rumiyin adhêdhasar naskah saha teks ingkang kapanggihakên. Wondéné Lubis (2001:16) ngandharakên bilih filologi inggih mênika sêsêrêpan ngéngingi sastra-sastra ingkang têbanipun wiyar ingkang gêgayutan kaliyan ngèlmi basa, kasusastran, saha kabudayan. Filologi inggih mênika disiplin 8
ngèlmi ingkang kaginakakên kanggé nliti kanthi prêmati naskah-naskah klasik saha wosipun. Wondéné Djamaris (2003: 3) ngandharakên bilih "filologi ialah suatu ilmu yang objek penelitiannya berupa naskah-naskah lama". Ngéngingi bab pangrêtosan filologi miturut Djamaris ing nginggil, sagêd dipunpêndhêt dudutanipun bilih filologi inggih mênika salah satunggaling ngèlmi ingkang objek panalitènipun awujud naskah-naskah kina. Ingkang kawastanan naskah, inggih mênika sadaya anggitan ingkang taksih sinêrat mawi tangan (sêratan carik) ingkang taksih asli mênapa déné santunanipun ingkang kasêrat ing ron tal (lontar), dlancang, saha dlancang saking Eropa dumugi jaman samênika wontên naskah ingkang taksih sinêrat tangan (sêratan carik), nanging ugi wontên ingkang sampun sinêrat cithak. Pamanggih sanèsipun dipunandharakên déning Mulyani (2009:1), bilih filologi inggih satunggaling ngèlmi ingkang gêgayutan kaliyan wohing karya tulis ingkang magêpokan kaliyan bab ngèlmi basa, kasusastran, saha kabudayan. Adhêdhasar pangrêtosan ing nginggil sagêd kadudut pangrêtosanipun bilih filologi inggih mênika ngèlmi ingkang dipunginakakên kanggé nyinaoni bab naskah- naskah kina ingkang ancasipun nggandharakên isining teks ingkang kawrat ing salêbêting naskah. Pangrêtosan filologi dipunginakakên ing panalitèn mênika amargi panalitèn mênika nliti naskah kanthi irah-irahan SNP ingkang sinêrat mawi aksara Jawa cithak. Panalitèn mênika nggandharakên wosing teks SNP ingkang gêgayutan kaliyan ngèlmi basa, kasusastran, saha kabudayan. 9
10 B. Objek Panalitèn Filologi Sabên ngèlmi mênika wontên objek panalitènipun piyambak-piyambak. Objek panalitèn filologi awujud anggitan ingkang sinêrat asta utawi carik (manuskrip utawi naskah carik) ingkang ngêwrat asiling pikiran kaliyan pangraosing masarakat minangka asiling budaya jaman rumiyin ingkang awujud naskah kaliyan teks (Baroroh-Baried, 1985: 3). Teks mênika kaperang dados tiga, inggih mênika (1) teks lisan (teks ingkang botên sinêrat), (2) teks naskah (sêratan carik), saha teks cithak (mulyani, 2009: 2-3). Wondéné SNP kalêbêt teks ingkang kasêrat mawi aksara Jawa cithak. Wontên ngèlmi filologi naskah kaliyan teks mênika béda. Wondéné andharaning naskah kaliyan teks kasêrat wontên ing ngandhap mênika. 1. Naskah Naskah miturut Robson (1994: 26), inggih mênika sadaya bahan sêratan carik. Naskah inggih mênika anggitan utawi sêratan ingkang taksih kasêrat mawi tangan (carik), inggih ingkang taksih asli mênapa déné santunanipun (Poerwadarminta lumantar Darusuprapta, 1984: 1). Naskah mênika kalêbêt benda konkret, inggih mênika wontên wujudipun utawi sagêd dipuntingali saha dipuncêpêng. Miturut Sulastin-Sutrisno (1981: 19), naskah inggih mênika têtilaraning lêluhur awujud asiling budaya ingkang ngêwrat bab-bab ingkang gayut kaliyan pagêsanganing bangsa ing jaman rumiyin ingkang kasêrat. Adhêdhasar pangrêtosan ing nginggil sagêd kadudut pangrêtosanipun, bilih naskah inggih mênika sadaya anggitan ingkang arupi sêratan asta (carik) ingkang taksih asli mênapa déné salinanipun. Wondéné naskah cithak inggih mênika sadaya
anggitan ingkang sêratanipun sampun dipuncithak. Saking andharan kasêbut nêdahakên bilih objek panalitèn filologi inggih mênika naskah, ing salêbêting naskah kawrat teks ingkang kêdah dipuntaliti saha dipunandharakên. Wontên ing panalitèn mênika ingkang dados objek panalitènipun inggih mênika naskah SNP. Naskah SNP ingkang dipunginakakên awujud sêratan cithak. 2. Teks Teks miturut Baroroh-Baried (1985: 56), inggih mênika wosing naskah utawi manuskrip, andharan ingkang namung sagêd kaangên-angên kémawon, ingkang asipat abstrak. Sarana kanggé ngandharakên teks wontên warni tiga, inggih mênika (1) awujud lésan kasêbut teks lésan, (2) awujud sêratan carik kasêbut teks naskah sêratan carik, saha (3) awujud sêratan cithak kasêbut teks cithak. Wondéné ngèlmi ingkang kanggé nyinaoni mênapa kémawon ingkang gayut kaliyan teks kasêbut tekstologi. Teks-teks ingkang kaandharakên ing naskah Jawi mênika manéka warni. Naskah Jawi ugi kasêrat mawi aksara ingkang manéka warni. Tuladhanipun wujuding sêratan aksara Jawa ugi manéka warni, miturut Ismaun (1996: 1) kapêrang dados sakawan, ingkang kaandharakên ing ngandhap mênika. a. Mbata sarimbag inggih mênika wujuding aksara Jawa ingkang kasêrat kados déné wujudipun banon, aksara mênika kathah kapanggihakên ing samaking buku saha prasasti. b. Ngêtumbar inggih mênika wujuding aksara Jawa ingkang kasêrat pérangan nginggilipun bundêr kados tumbar. 11
c. Mucuk êri inggih mênika wujuding aksara Jawa ing pérangan nginggil ingkang kasêrat lancip kados déné êri. d. Kombinasi inggih mênika aksara Jawa ingkang wujudipun kados aksara Jawa mbata sarimbag, ngêtumbar, saha mucuk êri. Wujuding aksara Jawa ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat teks SNP wujud aksaranipun mbata sarimbag. Pérangan mênika adhêdhasar saking wujuding aksara Jawanipun kados déné wujudipun banon. Foto 1. Wujuding aksara mbata sarimbag C. Ancasing Panalitèn Filologi Baroroh-Baried (1985:5) ngandharakên bilih ancasing panalitèn filologi kapêrang dados kalih, inggih mênika ancasing panalitèn filologi umum saha ancasing panalitèn filologi khusus. Ancasing panalitèn filologi umum inggih mênika (1) kanggé mangrêtosi kasliling kabudayan bangsa lumantar karya sastra- nipun, (2) kanggé mangrêtosi makna saha fungsi teks, saha (3) kanggé ngandharakên piwulang luhur kabudayan jaman rumiyin. Wondéné ancasing panalitèn filologi khusus, inggih mênika (1) kanggé ndamêl suntingan teks, (2) kanggé mangrêtosi sejarah dumadosipun teks saha pangrémbaganipun. Saking andharan ing nginggil sagêd kadudut bilih ancasipun panalitèn filologi, inggih mênika nggambarakên kawontênaning naskah, ndamêl terjemahan teks naskah, ndamêl suntingan teks, saha ndamêl kritik teks, mangrêtosi kabudayan saking asiling sastra-nipun, mangrêtosi makna tuwin ancasipun teks kanggé 12
13 masarakat. Ancasipun panalitèn filologi ing panalitèn mênika, sagêd ndadosakên naskah SNP sagêd kawaos, ngandharakên kawontênaning naskah SNP, ndamêl transliterasi teks SNP, asiling suntingan sagêd ndadosakên naskah ingkang rêsik saking sêratan ingkang lêpat, saha asiling terjemahan sagêd sarana kanggé mangrêtosi wosing teks tumrap tiyang kathah. D. Aliran Filologi Aliran filologi kapêrang dados kalih, inggih mênika aliran filologi tradisional kaliyan aliran filologi modern. Aliran filologi tradisional inggih mênika aliran filologi ingkang nganggêp varian minangka sêratan ingkang lêpat. Wondéné aliran filologi modern inggih mênika aliran filologi ingkang nganggêp varian sêratan minangka kreatifitas penyalin (Baroroh-Baried, 1994:5). Wontên ing panalitèn mênika dipunginakakên aliran filologi modern. Ancasing lampahing panalitèn filologi modern mênika kanggé ngandharakên wosing teks. Anggènipun ngandharakên wosing teks SNP kajumbuhakên kaliyan ngèlmi basa, kasusastran, saha kabudayan. E. Lampahing Panalitèn Filologi Panalitèn filologi mênika kêdah nindakakên lampahing panalitèn. Lampahing panalitèn filologi inggih mênika (1) inventarisasi naskah, (2) deskripsi naskah, (3) transliterasi teks, (4) suntingan teks, (5) terjemahan teks, saha (6) analisis teks. Lampahing panalitèn filologi ingkang dipuntindakakên wontên ing panalitèn mênika kasêrat lumantar bagan kados ing ngandhap mênika.
Studi katalog 1. Inventarisasi Naskah Pengamatan langsung Naskah 2. Deskripsi Naskah Teks Lampahing Panalitèn Filologi tumrap SNP 3. Transliterasi Teks 4. Suntingan Teks Metode transliterasi standar Metode suntingan teks edisi diplomatik Terjemahan harfiah 5. Terjemahan Terjemahan isi Terjemahan bebas 6. Analisis Teks Jinising katrêsnan dhatêng garwa Bagan 1: Lampahing Panalitèn Filologi SNP 1. Inventarisasi Naskah Inventarisasi naskah miturut Djamaris (2002: 11), inggih mênika maos, ndamêl daftar-ipun naskah saprêlu mangrêtosi cacahipun naskah saha wontên ing pundi kémawon naskah kasimpên saha ngandharakên bab nomêr naskah, panyêrating naskah, gunggunging kacanipun utawi teks ing naskah, nama panganggitipun, papan panyimpênaning. Inventarisasi naskah sagêd dipunpadosi lumantar katalogus (studi katalog) perpustakan-perpustakan negeri utawi papan- papan panyimpêning naskah saha nyumurupi piyambak wujuding naskah ing papan panyimpêning naskah. 14
15 2. Deskripsi Naskah Deskripsi naskah miturut Djamaris (1977: 25), inggih mênika ngandharakên deskripsi naskah kanthi têtêmbungan ingkang cêtha ngéngingi naskah ingkang dipuntaliti. Ancasing deskripsi naskah kanggé ngandharakên kawontênaning fisik naskah utawi nonfisik-ipun (teks) naskah ingkang dados sumber data panalitèn kanthi cêtha. Awit saking mênika, anggènipun ngandharakên deskripsi naskah kêdah katindakakên kanthi tliti saha dipunandharakên mênapa wontênipun. Wontên bab-bab ingkang kêdah dipundamêl andharanipun ing salêbêtipun ngandharakên deskripsi naskah. Miturut Darusuprapta (lumantar Mulyani, 2009b: 9-12), bab-bab mênapa kémawon ingkang kêdah dipundamêl andharanipun, urut- urutanipun kaandharakên kados ing ngandhap mênika. a. Papan panyimpêning naskah, wontên pundi, nomêr kodeks-ipun pintên. b. Irah-irahanipun mênapa, kasêrat wontên ing pundi, sêrataning irah-irahan wontên ing salêbêting naskah mênapa ing sajawining naskah. c. Sintên ingkang nyêrat. d. Samak, samaking naskah kadamêl saking mênapa, lajêng kadospundi kawontênanipun samak, rupining samak mênapa, mênapa wontên sêratan, gambar utawi rêrêngganipun. e. Jilidan, kadospundi mênggah jilidanipun, kadospundi kawontênaning jilidanipun taksih kêkah mênapa sampun kêndho. f. Ukuraning naskah kadospundi, ukuran wiyar saha panjangipun pintên, kandêlipun pintên, kathahipun pupuh utawi kacanipun pintên. g. Ukuraning teks kadospundi, ukuran wiyar saha panjangipun pintên, mênapa wontên ingkang kasêrat namug sêpalih, sapratiga, lsp. h. Sêratan, jinising aksara ingkang kaginakakên kanggé nyêrat teks mênapa kémawon, kadospundi mênggah ukuraning aksara, kasêrat miring utawi jêjêg, kandêl mênapa tipis, kasêrat mawi mangsi mênapa recto. i. Kolofon, mênapa wontên kolofon-ipun, mênawi wontên isinipun ngandharakên bab mênapa kémawon, kasêrat déning ingkang kagungan gagasan mênapa tiyang sanès. j. Dhapukan, kadospundi mênggah dhapukakning teks, mênapa kadhapuk kanthi dhapukan gancaran, sêkar, pawincantenan utawi drama mênapa kombinasi.
k. Isi, isining teks mênika jangkêp mênapa kirang, kapunggêl mênapa awujud fragmen, kadospundi mênggah andharan isinipun teks. l. Basa, ngginakakên ragam basa kémawon, kadospundi mênggah basa ingkang dipunginakakên, mênapa inggih wontên basa sanèsipun sinaosa namung cuplikan. m. Cathêtan, mênapa wontên cathêtan ing salêbêting teks ingkang gayutipun kaliyan teks, kadospundi mênggah isi andharaning cathêtan, mênapa wontên cathêtan ing sajawining teks inggih ing pinggiring dlancang, kadospundi mênggah isi andharaning cathêtan. Metode ingkang dipunginakakên ing salêbêting andharan deskripsi naskah SNP inggih mênika metode deskriptif. Sadaya naskah dipunandharakên kanthi pola ingkang sami, inggih mênika irah-irahaning naskah, nomêr naskah, papan panyimpêning naskah, ukuraning naskah, kandêling naskah, samaking naskah, kawontênaning naskah, wosing naskah, jinising naskah, sêrataning teks, saha basaning teks. 3. Transliterasi Teks Transliterasi miturut Robson (1988: 19), inggih mênika "transfererence from one script to another". Andharan Robson kasêbut nêdahakên bilih transliterasi inggih mênika alih tulis sêrataning teks mawi aksara ingkang béda kaliyan aksaraning teks. Miturut Mulyani (2010:70-72), transliterasi wontên kalih warni inggih mênika: metode transliterasi diplomatik saha metode transliterasi standar. Metode transliterasi diplomatik inggih mênika cara anggènipun ndamêl alih tulis sêrataning teks ingkang kasêrat mênapa wontênipun kados déné sêrataning teks- ipun kanthi aksara ingkang béda. Metode transilterasi standar inggih mênika cara anggènipun ndamêl alih tulis sêrataning teks ingkang kasêrat kanthi adhêdhasar 16
éjaan ingkang sampun dipunsampurnakakên utawi Ejaan yang Disempurnakan (EYD) ingkang taksih lumampah. Metode transilterasi ingkang dipunginakakên ing panalitèn mênika metode transliterasi standar. Metode transilterasi standar dipunginakakên supados anggènipun nindakakên panalitèn mênika langkung gampil inggih anggènipun ndamêl suntingan teks SNP. 4. Suntingan Teks Salah satunggaling asiling lampahing panalitèn filologi, inggih mênika ndamêl suntingan teks. Suntingan teks, inggih mênika nyawisakên teks ingkang sampun dipunlêrêsakên saha ngéwahi têmbung-têmbung ingkang lêpat saéngga sampun botên wontên lêpatipun (Darusuprapta, 1984: 4). Miturut Wiryamartana (1990: 30-32), metode suntingan teks wontên kalih, inggih mênika metode suntingan teks edisi diplomatik kaliyan metode suntingan teks edisi standar. Ancasing suntingan teks edisi diplomatik supados pamaos sagêd mangrêtosi isining teks saking naskah sumber. Ancasing suntingan teks edisi standar kanggé nyawisakên naskah kanthi nglêrêsakên éjaaning teks ingkang lêpat saha botên ajêg dipunjumbuhakên adhêdhasar éjaan ingkang lumampah. Metode suntingan teks edisi naskah tunggal wontên kalih warni inggih mênika metode suntingan teks edisi diplomatik saha metode suntingan edisi standar (Baroroh-Baried 1985: 69; Suyami, 2001: 11). Metode suntingan teks edisi diplomatik inggih mênika ngéwahi satunggal naskah kanthi dipuntaliti rumiyin tanpa ngéwahi kawontênanipun. Metode suntingan teks edisi standar inggih 17
mênika ngéwahi naskah kanthi nglêrêsakên têmbung-têmbung ingkang lêpat saha éjaannipun dipungayutakên kaliyan éjaan ingkang taksih lumampah. Suntingan teks wontên panalitèn mênika ngginakakên metode teks edisi standar. Ancasipun ngginakakên metode teks edisi standar inggih mênika supados nggampilakên panalitèn anggènipun ndamêl terjemahan teks SNP. Suntingan teks edisi standar wontên ing panalitèn mênika dipuntindakakên kanthi cara standarisasi éjaan adhêdhasar Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939) saha buku Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan déning Balai Bahasa Yogyakarta (2006). Kajawi adhêdhasar kamus saha buku, suntingan teks edisi standar wontên ing panalitèn mênika ugi dipuntindakakên adhêdhasar pangrêtosaning panaliti saha kontekstual-ing teks. 5. Terjemahan Teks Terjemahan utawi alih basa inggih mênika nggantos basaning teks dhatêng basa sanèsipun. Umpaminipun, basaning teks mênika basa Jawi kagantos basa Indonesia, kanthi pangangkah supados isining teks ugi sagêd dipunmangrêtosi déning tiyang ingkang botên mangrêtos basa Jawi (Mulyani, 2010: 79). Miturut Darusuprapta (lumantar Mulyani, 2009: 28) metode terjemahan mênika caranipun mawarni-warni, nanging sagêd karingkês dados tiga. Tigang cara utawi metode terjemahan mênika kaandharakên ing ngandhap mênika. a. Terjemahan harfiah, inggih mênika ngéwahi basa saking basaning teks kanthi ndamêl terjemahan-ipun sabên têmbung-têmbungipun dipunéwahi dados basa sasaran, nanging taksih miturut urutan ing andharaning teks. 18
b. Terjemahan isi utawi makna inggih mênika ngéwahi basa saking basaning teks kanthi ndamêl terjemahan-ipun sabên têmbung-têmbung ing basa sumber ka- terjemah-akên dados têmbung-têmbung ing basa sasaran ingkang jumbuh. c. Terjemahan bebas, inggih mênika ngéwahi basa saking basaning teks dipun- terjemah-akên dados basa sasaran kanthi mardikaning panggalih adhêdhasar paugêran ingkang gumathok. Terjemahan dipunlampahi kanthi ancas tartamtu. Ancasipun terjemahan inggih mênika (1) nggampilakên anggènipun nliti wosing teks, (2) amrih gampiling pamaos ingkang botên nguwaosi basa teks naskah, mangrêtosi isining naskah, saha (3) kanggé mindhahakên piwulang ing teks saking basaning teks dhatêng basa sasaran. Ing panalitèn mênika terjemahan teks SNP ngginakakên kalih jinis metode terjemahan teks. Kalih metode terjemahan teks ingkang dipunginakakên inggih mênika terjemahan harfiah saha terjemahan isi utawi makna. 6. Analisis Teks Sasampunipun teks SNP dipun-terjemah-akên, lajêng teks kasêbut dipun- analisis. Ancasing analisis teks inggih mênika mbêdhah wosing teks supados nggampilakên anggènipun nindakakên panalitèn inggih sagêd mangrêtos saha sagêd mêndhêt piwulang ingkang saé saking wosing teks mliginipun bab katrêsnan dhatêng garwa. F. Katrêsnan Katrêsnan miturut Fromm (1983: 24-27), inggih mênika nyukani, sanès nampi, saha nyukani mênika prakawis ingkang inggil. Nyukani mênika wigatos 19
sangêt, nanging sanès nyukani bandha. Wondéné miturur Sarlito W. Sarwono (lumantar Raditaryo, 2013) ngandharakên bilih katrêsnan mênika wontên tigang unsur, inggih mênika keterikatan, keintiman, saha kemesraan. Keterikatan inggih mênika raos kapéngin sêsarêngan sadangu-dangunipun. Keintiman inggih mênika wontên adat-adat saha tumindak ingkang nêdahakên bilih antawisipun tiyang kaliyan tiyang sanès botên wontên watêsipun. Kemesraan inggih mênika rasa ingin membelai atau dibelai, rasa kangên kalau tidak bertemu, adanya ungkapan-ungkapan sayang. Tigang prakawis katrêsnan kasêbut sami kiyatipun, saéngga mênawi salah satunggaling unsur katrêsnan mênika botên wontên, mila katrêsnan mênika botên sampurna. Adhêdhasar pangrêtosan ing nginggil sagêd kadudut bilih pangrêtosan katrêsnan inggih mênika raos trêsna ingkang sagêd dipunlampahi kanthi adhêdhasar unsur keteritarikan, keintiman, saha kemesraan. Jinising katrêsnan miturut Erich Fromm (1983:54), inggih mênika (1) katrêsnan dhatêng sanak-kadang, (2) katrêsnan keibuan, (3) katrêsnan erotis, (4) katrêsnan dhatêng awakipun piyambak, saha (5) katrêsnan dhumatêng Gusti. Wondéné jinising katrêsnan miturut Sarlito W. Sarwono (lumantar Raditaryo, 2013), inggih mênika (1) katrêsnan tiyang sêpuh dhatêng putranipun, (2) katrêsnan tiyang jalêr dhatêng tiyang èstri, (3) katrêsnan dhatêng sêsami manungsa, (4) katrêsnan manungsa dhumatêng Gusti, saha (5) katrêsnan manungsa dhatêng lingkungan. Adhêdhasar teori ing nginggil botên sadaya jumbuh kaliyan panalitèn mênika. Mila teori-nipun makatên ingkang dipunginakakên inggih mênika 20
katrêsnan tiyang jalêr dhatêng tiyang èstri. Tiyang jalêr ingkang migatosakên dhatêng tiyang èstri kanthi nêdahakên tumindak saé, sarèh, saha sopan mênika nêdahakên bilih tiyang jalêr mênika gadhah katrêsnan dhatêng tiyang èstri. G. Panalitèn ingkang Jumbuh Panalitèn ingkang jumbuh kaliyan panalitèn Kajian Filologi SNP dipunginakakên kanggé pandom utawi rujukan awit konsep-ipun sami kaliyan panalitèn mênika. Panalitèn ingkang sajinis kaliyan panalitèn mênika, inggih mênika panalitèn "Kajian Filologi saha Isining Teks Sêrat Icip Pati" (Admojo, 2013) saha panalitèn "Kajian Filologi Sêrat Ngèlmi Pangasihan" (Rucitra, 2014). Jumbuhipun antawising panalitèn ingkang dipungarap déning Ghis Nggar Dwi Admojo (2013) saha Dayinta Natya Rucitra (2014) kaliyan panalitèn mênika kaandharakên ing tabel ngandhap mênika. Tabel 1: Deskripsi Panalitèn ingkang Jumbuh No. Prakawis Sêrat Icip Pati Sêrat Ngèlmi Pangasihan SNP 1. Cara Panalitèn Panalitèn Filologi Deskriptif Panalitèn Filologi Deskriptif Panalitèn Filologi Deskriptif 2. Data Panalitèn Naskah Naskah Naskah 3. Objek Panalitèn Sêrat Icip Pati kanthi nomêr kode Bp. 1. 131 SNP kanthi nomêr kode Bp. 1.139 SNP kanthi nomêr kode Bb.1.092 4. Dhapukaning Teks 4. Dhapukaning Teks Gancaran Gancaran 5. Metode Transliterasi Transliterasi Standar Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar 21
Lajêngipun tabel No. Prakawis Sêrat Icip Pati Sêrat Ngèlmi Pangasihan SNP 6. Metode Suntingan 6. Metode Suntingan Metode teks edisi standar 7. Ancasing Panalitèn Ngandharakên isining teks Sêrat Icip Pati Ngandharakên piwulang wontên teks SNP Ngandharakên jinising katrêsnan dhatêng garwa wontên teks SNP Adhêdhasar tabel ing nginggil, pérangan ingkang jumbuh antawisipun panalitèn ingkang dipungarap déning Admojo (2013) kaliyan panalitèn mênika dipuntêdahakên ing cara panalitèn, inggih kanthi cara panalitèn filologi deskriptif. Data panalitèn ingkang sami inggih awujud naskah. Dhapukaning teks sami inggih mênika gancaran. Panalitèn mênika ugi jumbuh kaliyan panalitènipun Rucitra (2014) kanthi irah-irahan "Kajian Filologi Sêrat Ngèlmi Pangasihan". Jumbuhipun panalitèn Rucitra (2014) kaliyan panalitèn mênika kaandharakên kados ing ngandhap mênika. 1. Ngginakakên sumber data panalitèn SNP. 2. Ancasing panalitèn inggih mênika ngandharakên inventarisasi naskah SNP, ngandharakên deskripsi naskah SNP, ndamêl transliterasi teks SNP, ndamêl suntingan teks SNP, ndamêl terjemahan teks SNP, saha ngandharakên piwulang wontên SNP. 3. Metode panalitèn ngginakakên metode panalitèn filologi deskriptif. 4. Wosing ingkang dipunandharakên wontên deskripsi naskah sapérangan sami, amargi sumber data-nipun sami. 22
5. Asiling panalitèn mênika kemungkinan sagêd kapanggihakên têmbung, ukara, mênapa déné isining ingkang sami kaliyan asiling panalitèn Rucitra (2014), kajawi metode ingkang dipunginakakên botên sami. Kemungkinan kasêbut sagêd kapanggihahakên wontên inventarisasi naskah, deskripsi naskah, transliterasi teks, suntingan teks, terjemahan teks, saha isining naskah. Sadaya wau botên dipunsêja, saminipun mênika lantaran sumber data panalitèn Rucitra (2014) kaliyan panalitèn mênika sami, inggih mênika naskah SNP. Wondéné garapan ingkang botên sami kaliyan panalitèn Rucitra (2014), inggih mênika irah-irahan, metode transliterasi, metode suntingan, saha ancasing panalitèn. Garapan ingkang botên sami mênika kaandharakên kados ing ngandhap mênika. 1. Irah-irahan Irah-irahan panalitèn Rucitra (2014) inggih mênika "Kajian Filologi Sêrat Ngèlmi Pangasihan". Wondéné irah-irahan panalitèn mênika "Kajian Filologi saha Jinising Katrêsnan dhatêng Garwa wontên Sêrat Ngèlmi Pangasihan". 2. Transliterasi Metode transliterasi panalitènipun Rucitra (2014) ngginakakên metode transliterasi diplomatik. Transliterasi diplomatik inggih mênika cara anggènipun ndamêl alih tulis sêrataning teks ingkang kasêrat mênapa wontênipun kados déné sêrataning teks-ipun kanthi aksara ingkang béda. Tuladhanipun transliterasi diplomatik wontên panalitènipun Rucitra (2014) kaandharakên kados ing ngandhap mênika. 23
24 ||sêrat ngèlmi pangasiĥhan mřatélakakên lampaĥhipun tiyaŋ matak aji pangasiĥhan dalaĥ mantřannipun iŋgih punika ucap-ucappan iŋ dalêm batos wawaraĥhipun kasoraĥhakên ngantos têraŋ\ punika cêcêppan sakiŋ kawřuĥhipun para linaŋkuŋ iŋ jaman kina\\ ikêttanipun R. Pujahaŕja\ iŋ Surakarta\\ kala iŋ taun walandi: 1924. utawi iŋ taun Jawi :Jé: sinaŋkalan\\ kata\ tata\ raga\ rupa\\ (1845) ||kawêdallakên saŕta kasadé déniŋ: Tan Gun Swi\ iŋ Kêdhiri\\ 1931\\ Wondéné panalitèn mênika ngginakakên metode transliterasi standar. Transilterasi standar inggih mênika cara anggènipun ndamêl alih tulis sêrataning teks ingkang kasêrat kanthi adhêdhasar éjaan ingkang sampun dipunsampurnakakên utawi Ejaan yang Disempurnakan (EYD) ingkang taksih lumampah. Tuladhanipun transliterasi standar wontên panalitèn mênika kaandharakên kados ing ngandhap mênika. Sêrat: Ngèlmi Pangasihan Mratélakakên lampahipun tiyang matak aji pangasihan dalah mantranipun inggih punika ucap-ucapaning dalêm batos wêwarahipun kasorahakên ngantos têrang, punika cêcêpan saking kawruhipun para linangkung ing zaman kina. Ikêtanipun R. Poedjahardja ing Surakarta. Kala ing taun walandi: 1924. Utawi ing taun Jawi Jé sinangkalan kata tata raga rupa. (1854) Kawêdalakên sarta kasadé déning.
Tan Khoen Swie. ing Kadhiri 1931 3. Suntingan Metode suntingan panalitènipun Rucitra (2014) ngginakakên metode suntingan kritis. Metode suntingan kritis inggih mênika metode ingkang mbabar naskah saha ndamêl cathêtan ingkang owah miturut Ejaan yang Disempurnakan (EYD). Tuladhanipun suntingan kritis wontên panalitènipun Rucitra (2014) kaandharakên kados ing ngandhap mênika. ||sêrat ngèlmi pangasihan mřatélakakên lampahipun tiyaŋ matak aji pangasihan dalaĥ mantřanipun iŋgiĥ punika ucap-ucapan iŋ dalêm batos wêwarahipun kasorahakên ngantos têraŋ\ punika cêcêpan sakiŋ kawřuhipun para linaŋkuŋ iŋ jaman kina\\ ikêtanipun R. Pujahaŕja\ iŋ Surakaŕta\\ kala iŋ taun walandi: 1924. utawi iŋ taun jawi :Jé: sinaŋkalan\\ kata\ tata\ raga\ rupa\\ (1845) ||kawêdalakên saŕta kasadé déniŋ: Tan Gun Swi\ iŋ Kêdhiri\\ 1931\\ Wondéné panalitèn mênika ngginakakên metode suntingan teks edisi standar. Suntingan teks edisi standar inggih mênika ngéwahi naskah kanthi nglêrêsakên têmbung-têmbung ingkang lêpat saha éjaannipun dipungayutakên kaliyan éjaan ingkang taksih lumampah. Ancasipun ngginakakên metode teks edisi standar inggih mênika supados nggampilakên panalitèn anggènipun ndamêl terjemahan teks SNP. Wontên panalitèn mênika suntingan teks edisi standar 25
dipungarap kanthi adhêdhasar transliterasi standar, dados asiling suntingan mênika botên sami kaliyan asiling suntingan panalitènipun Rucita (2014) ingkang adhêdhasar transliterasi diplomatik. Tuladhanipun suntingan teks edisi standar wontên panalitèn mênika kaandharakên kados ing ngandhap mênika. Sêrat: Ngèlmi Pangasihan Mratélakakên lampahipun tiyang matak aji pangasihan dalah mantranipun inggih punika ucap-ucapaning dalêm batos wêwarahipun kasorahakên ngantos têrang, punika cêcêpan saking kawruhipun para linangkung ing zaman kina. Ikêtanipun R. Poedjahardja ing Surakarta. Kala ing taun walandi: 1924. Utawi ing taun Jawi Jé sinangkalan kata tata raga rupa. (1854) Kawêdalakên sarta kasadé déning. Tan Khoen Swie. ing Kadhiri 1931 4. Ancasing panalitèn Ancasing panalitènipun Rucitra (2014) ngandharakên bab wosing piwulang sih wontên teks SNP. Wontên 14 piwulang sih ingkang dipunandharakên wontên SNP inggih mênika piwulang sih: (1) ing rêjêki, (2) ing bojo, (3) ing tiyang sêpuh, (4) ing anak, (5) ing sanak-sadhèrèk, (6) ing tangga têpalih, (7) ing kanca, (8) ing mitra, (9) ing bandara utawi lurah, (10) sih ing réncang utawi batur, (11) ing guru, (12) ing murid, (13) ing satru, saha (14) ing sato kéwan. Wondéné panalitèn mênika ngandharakên jinising katrêsnan dhatêng garwa wontên teks SNP. Jinising katrêsnan dhatêng Garwanipun ingkang kawrat ing teks SNP inggih mênika katrêsnan jalêr dhatêng tiyang èstrinipun saha katrêsnan èstri 26
dhatêng tiyang jalêripun. Jinising katrêsnan jalêr dhatêng èstrinipun wontên teks SNP inggih mênika trêsna, ngomahi, ngayani, ngajèni, saha ngéman. Katrêsnan èstri dhatêng tiyang jalêripun wontên teks SNP inggih mênika bêkti, sumungkêm, mituhu, ngladosi, sêtya, rumêksa, biyantu, ngaji-aji, saha sumarah. Saking andharan ing nginggil sagêd dipunpirsani jumbuh kaliyan bédanipun panalitèn Rucitra (2014) kaliyan panalitèn mênika. Panalitèn mênika minangka pengembagan saking panalitènipun Rucitra (2014). 27
BAB III CARA PANALITÈN A. Jinising Panalitèn Panalitèn mênika kalêbêt panalitèn filologi saha panalitèn deskriptif. Miturut Widodo-Muktar (2000: 14) panalitèn deskriptif inggih mênika panalitèn ingkang ancasipun kanggé ngêmpalakên sadaya katrangan ingkang wontên kanthi mênapa wontênipun. Cara panalitèn filologi dipunginakakên amargi objek panalitèn mênika awujud naskah. Panalitèn filologi dipuntêtêpakên kanggé nggarap naskah SNP ingkang dipundadosakên sumber data ing panalitèn mênika. Cara panalitèn filologi ingkang dipunginakakên ing panalitèn mênika kalêbêt panalitèn filologi modern. Adhêdhasar pangrêtosan kasêbut, ancasipun panalitèn deskriptif saha panalitèn filologi ing panalitèn mênika kanggé nggambarakên kawontênaning teks SNP. Teks SNP dipungarap kanthi cara langkah kerja panalitèn filologi. Wondéné cak-cakanipun panalitèn filologi ing panalitèn mênika (1) ndamêl inventarisasi naskah, (2) ndamêl deskripsi naskah, (3) ndamêl transliterasi teks, (4) ndamêl suntingan teks, (5) ndamêl terjemahan, saha (6) analisis teks. B. Sumber data Panalitèn Sumber data panalitèn inggih mênika naskah SNP. Naskah SNP ingkang kasimpên ing Museum Taman Siswa Dewantara Kirti Griya Yogyakarta kanthi nomêr kode Bb.1.092. SNP sinêrat mawi aksara Jawa cithak ngginakakên basa Jawi gagrag énggal. Teks SNP sinêrat kanthi dhapukan gancaran. 28
29 C. Cara Ngêmpalakên Data Teknik anggênipun ngêmpalakên data wontên panalitèn mênika kanthi cara studi kapustakan (maos saha nyathêt) saha studi lapangan (nyumurupi piyambak sumber data naskah wontên ing papan panyimpêning naskah). Wondéné garapaning panalitèn kanggé ngêmpalakên data ngginakakên lampahing panalitèn filologi. Lampahing panalitèn filologi kaandharakên kados ing ngandhap mênika. 1. Inventarisasi naskah Inventarisasi naskah, inggih mênika kanthi ngêmpalakên sadaya naskah sajinis ingkang dipundadosakên sumber panalitèn lajêng dipundhaptar, inggih mênika naskah SNP. Inventarisasi dipungarap kanthi madosi naskah wontên ing katalog. Adhêdhasar katrangan katalog Museum Taman Siswa Dewantara Kirti Griya, naskah SNP kasimpên kanthi kode Bb.1.092. Naskah SNP kanthi kode Bb.1.092 mênika dipunpilih amargi sêratanipun cêtha saha sagêd dipunwaos, kawontênanipun naskah saé, saha gampil dipunmangrêtosi. Inventarisasi naskah dipungarap awit badhé dados dhasar ngandharakên kawontênaning naskah. 2. Deskripsi naskah Sasampunipun nêmtokakên naskah ingkang dipuntliti, salajêngipun inggih mênika ndamêl deskripsi naskah. Deskripsi naskah inggih mênika nggambarakên kanthi cêtha kawontênaning naskah saha teks ingkang dipuntaliti kanthi ngginakakên têtêmbungan. Naskah saha teks ingkang badhé dipuntaliti inggih naskah SNP. Deskripsi naskah SNP badhé dipunandharakên mawi tabel. Deskripsi naskah dipuntindakakên kanggé mangrêtosi andharan ingkang cêtha ngéngingi kawontênaning naskah ingkang dipuntliti. Wondéné ingkang dipunandharakên inggih mênika ngéngingi samaking naskah, irah-irahaning
30 naskah, papan panyimpêning naskah, nomêr kodeks, kawontênaning naskah, jinising bahan naskah, ukuranipun naskah, jinising naskah, isining naskah, wujuding teks, basaning teks, warnining mangsi, wujuding aksara, ukuraning aksara, tapaking nyêrat aksara, saha kathahipun kaca ingkang dipuntliti. 3. Transliterasi teks Wontên panalitèn mênika, metode transilterasi ingkang dipunginakakên inggih mênika metode transliterasi standar. Metode transilterasi inggih mênika ngandharakên teks naskah kanthi nglêrêsakên kalêpatan-kalêpatan ingkang kapanggihakên ing teks kanthi adhêdhasar ejaan yang disempurnakan (EYD) ingkang taksih lumampah. Prakawis-prakawis ingkang prêlu dipungatosakên nalika ndamêl transliterasi SNP, inggih mênika sêrataning wanda (suku kata), éjaan saha sêrataning tandha pamaos. 4. Suntingan teks Metode suntingan teks ingkang dipunginakakên wontên panalitèn mênika inggih mênika suntingan teks edisi standar. Suntingan teks edisi standar dipuntindakakên kanthi cara standarisasi éjaan adhêdhasar Baoesastra Djawa kaanggit déning Poerwadarminta (1939). Suntingan teks katindakakên kanthi nambahi aksara, ngirangi aksara, mênapa déné nggantos aksara. Suntingan teks edisi standar katindakakên kanthi kontekstual. Asiling suntingan teks dipunandharakên awujud tabel, ingkang salajêngipun dipundamêl aparat kritik- ipun. Sasampunipun ndamêl aparat kritik, lajêng dipunandharakên kanthi têtêmbungan ingkang cêtha.
5. Terjemahan teks Terjemahan ing panalitèn mênika nggantos basaning teks dhatêng basa sanèsipun inggih mênika basa Indonesia. Terjemahan ingkang dipunginakakên ing panalitèn mênika ngginakakên metode terjemahan harfiah saha terjemahan isi utawi makna. Terjemahan harfiah inggih ngéwahi basaning teks SNP ka- terjemahah-akên dhatêng basa sasaran (basa Indonesia). Manawi terjemahan teks SNP botên sagêd dipun-terjemah-akên kanthi harfiah, lajêng têmbung-têmbung wontên teks SNP dipungarap kanthi terjemahan isi. Terjemahan harfiah saha terjemahan isi ing panalitèn mênika adhêdhasar têgês kanthi kontekstual. D. Instrumen Panalitèn Instrumen panalitèn wontên panalitèn mênika awujud kartu data. Kartu data kasêbut dipunginakakên kanggé nyathêt data-data saking asiling maos saha nyumurupi piyambak teks SNP. Kartu data ingkang dipunginakakên kanggé nyathêt data ingkang kasêrat wontên teks SNP, salajêngipun data-ipun dipunkêlompokakên kajumbuhakên kaliyan panalitèn mênika. Kartu data kasêbut dipunginakakên kanggé nyathêt kawontênaning naskah saha deskripsi katrêsnan teks SNP. Kartu data ingkang dipunginakakên ing panalitèn kaandharakên kados ing ngandhap mênika. a. Kartu data ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat deskripsi naskah SNP Tabel 2: Kartu Data Deskripsi Naskah No. 1. Papan Panyimpêning naskah 2. Nomor kodeks Irah-irahan 3. Katrangan Naskah SNP 31
Lajêngipun tabel No. Katrangan a. Wontên ing pundi kémawon, wontên ing kaca pintên? b. Adhêdhasar katrangan wontên teks utawi katalog? 4. Sintên ingkang nyêrat, kapan dipunsêrat, ing pundi kasêrat 5. Kawontênaning naskah 6. Jinising bahan naskah 7. Cacahing pada sabên sakaca 8. Kandêling Naskah 9. Ukuraning Naskah umum panjang saha wiyar 10. Ukuraning naskah khusus (ingkang dipuntaliti) 11. Ukuraning margins naskah khusus (ingkang dipuntaliti) a. Nginggil b. Ngandhap c. Kiwa d. Têngên 12. Wosing Naskah (satunggal mênapa kempalan saking mapintên-pintên teks) 13. Jinising Naskah (piwulang mênapa sanèsipun) 14. Wujudipun teks (gancaran mênapa sêkar) 15. Samaking Naskah (warni mênapa, wujudipun kadospundi, kawontênanipun kadospundi, kandamêl saking mênapa) 16. Jinisipun aksara naskah kadospundi? 17. Nomêring sabên kacaning teks (wontên ing pundi, warni mênapa, kalêbêt jinising aksara ingkang mênapa) 18. Ukuraning aksara (agêng, cêkapan, sêdêngan, alit) Naskah SNP 32
33 Lajêngipun tabel No. 19. Sikaping aksara (jêjêg, miring manêngên, mênapa miring mangiwa) Katrangan Naskah SNP 20. Tapaking sêratanipun (kandêl mênapa tipis) 21. Warninipun mangsi 22. Basaning teks (ngginakakên basa Jawi énggal, Kawi, Jawi Kina) 23. Cacahing kaca naskah ingkang dipuntaliti 24. Wujuding aksara (ngêtumbar, mucuk êri, mbata sarimbag, kombinasi) b. Kartu data ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat deskripsi jinising katrêsnan wontên teks SNP Tabel 3: Kartu Data Deskripsi Jinising Katrêsnan dhatêng Garwa wontên Teks SNP No. Kaca Nomêr Data Asiling Transliterasi Asiling Terjemahan E. Cara Ngêsahakên Data Cara ngêsahakên data ingkang dipunginakakên wontên panalitèn mênika, inggih mênika validitas data saha reliabilitas data. Uji validitas data ingkang dipunginakakên inggih mênika validitas semantik. Panalitèn mênika ngginakakên validitas semantik, amargi sumber data-ipun awujud têtêmbungan, klompoking têmbung, saha ukara ingkang kasêrat wontên SNP kanthi dhapukan gancaran. Salajêngipun, uji reliabilitas ingkang dipunginakakên, inggih mênika reliabilitas intrarater saha reliabilitas interrater. Reliabilitas intrarater
34 dipunginakakên kanggé pados data ingkang sami kanthi cara maos teks ingkang dados objek panalitèn kanthi dipunambal-ambali. Teknik interrater ugi dipuntindakakên kanthi pados têtimbanganing verifikasi pakar, inggih mênika dhatêng dosen ingkang mumpuni ing bidang filologi, inggih mênika dosen pembimbing. F. Teknik Analisis Data Teknik analisis data ingkang dipunginakakên wontên panalitèn mênika teknik analisis deskriptif. Mumpangatipun analisis deskriptif inggih mênika kanggé penafsiran ingkang dipunandharakên kanthi deskriptif, ingkang wujudipun andharan-andharan utawi gambaran-gambaran saking asiling panalitèn saha pangrêmbagipun. Teknik analisis kasêbut dipunpilih amargi panalitèn mênika kanggé nggambarakên teks SNP. Lampahing analisis data SNP wontên panalitèn mênika inggih mênika pengkategorian, pengklsifikasian, penginterpretasian, saha pendeskripsian. Pengkategorian data dipuntindakakên kanthi cara telaah data kanthi premati. Salajêngipun, data ingkang sampun kêmpal dipundamêl klasifikasi-ipun kanthi cara dipunsêrat wontên tabel. Wondéné wujud klasifikasi data kasêbut adhêdhasar jinisipun katrêsnan. Salajêngipun, asiling klasifikasi dipundamêl interpretasi-ipun kajumbuhakên kaliyan konteks-ipun. Wontên panalitèn mênika interpretasi-ipun awujud andharan-andharan ingkang gêgayutan kaliyan bab katrêsnan ingkang kawrat wontên SNP. Ingkang pungkasan, kadamêl pendeskripsian inggih mênika ndamêl andharanipun utawi ngrêmbag data kanthi deskriptif.
BAB IV ASILING PANALITÈN SAHA PANGRÊMBAGIPUN A. Inventarisasi Naskah SNP saha Pangrêmbagipun Inventarisasi naskah SNP ing panalitèn mênika dipungarap kanthi studi katalog saha nyumurupi piyambak kawontênaning naskah. Studi katalog dipungarap kanthi madosi kawontênaning naskah ngginakakên katalog. Katalog ingkang dipunginakakên kanggé studi katalog inggih mênika, katalog ing Indonesia, mliginipun katalog ing Jawi. Saking asiling inventarisasi naskah SNP kapanggihakên tigang eksemplar naskah SNP. Adhêdhasar studi katalog wontên ing Perpustakaan Museum Taman Siswa Kirti Griya naskah SNP kapanggihakên kalih eksemplar naskah NSP. Naskah SNP kasimpên kanthi 1) nomêr kode Bb.1.092 saha 2) nomêr kode Bb. 1.139 (Tim Penyusun, 2009). Naskah SNP ugi sagêd kapanggihakên wontên ing katalog Descriptive Catalogue of The Javanese Manuscripts and Printed Books In The Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta kanthi nomêr 14338 (Girardet, 1983: 124). Wontên ing panalitèn mênika, naskah ingkang kaginakakên minangka objek panalitèn inggih mênika naskah SNP koleksi Perpustakaan Museum Taman Siswa Kirti Griya kanthi nomêr kode Bb.1.092. Dhasaring pamilihaning naskah SNP koleksi Perpustakaan Kirti Griya Taman Siswa Yogyakarta kanthi nomêr kode Bb.1.092, inggih mênika amargi papan panyimpêning naskah ingkang cêlak kaliyan panaliti, sêratanipun cêtha saha sagêd dipunwaos, saha kawontênanipun naskah saé saha wèntah. 35
Saking asiling nyumurupi kawontênaning naskah SNP kanthi langsung, naskah SNP koleksi Perpustakaan Kirti Griya Taman Siswa Yogyakarta taksih saé kawontênanipun. Sanajan wontên bolong-bolong alit wontên ing pérangan kaca- kacanipun, nanging sêratanipun taksih sagêd dipunwaos. Naskah SNP dipunsamaki dlancang karton kandêl ingkang warnirnipun coklat. Dlancang ingkang kanggé nyêrat teks inggih mênika dlancang HVS. Teks SNP sinêrat mawi basa Jawi, aksara Jawa. Jinisipun aksara Jawa inggih mênika mbata sarimbag. B. Deskripsi Naskah 1. Asiling Deskripsi Naskah Deskripsi naskah ngêwrat andharan kawontênaning naskah ingkang dipuntliti, inggih naskah SNP, mawi têtêmbungan ingkang cêtha. Ancasing deskripsi naskah inggih mênika ngandharakên kawontênaning naskah SNP. Wondéné kawontênaning naskah kaandharakên ing ngandhap mênika. Tabel 4: Asiling Deskripsi Naskah SNP Katrangan No. 1. Papan nyimpêning Naskah SNP Museum Taman Siswa Dewantara Kirti Griya naskah 2. Nomêr kodeks Irah-irahan 3. 4. Sintên ingkang nyêrat, kapan dipunsêrat, wontên ing pundi kasêrat 5. Kawontênaning naskah Bb.1.092 Sêrat Ngèlmi Pangasihan a. irah-irahan naskah SNP kapanggihakên wontên samak ngajêng. b. Adhêdhasar katrangan wontên teks. Adhêdhasar katrangan wontên teks kapanggihakên katrangan bilih ingkang nyêrat inggih R. Poedjahardja saking Surakarta, kacithak wontên ing Kediri taun 1931. Jilidanipun sampun risak, sapérangan dlancang sampun thèthèl saha wontên ingkang bolong. Sapérangan teks botên sagêd kawaos. 36
Lajêngipun tabel No. 6. Jinising bahan naskah 7. Cacahipun larik sabên Katrangan sakaca 8. Kandêling Naskah 9. Ukuraning Naskah umum wiyar saha panjangipun 10. Ukuraning naskah khusus (ingkang dipuntliti) 11. Ukuraning margins naskah khusus (ingkang dipuntliti) a. Nginggil b. Ngandhap c. Kiwa d. Têngên 11. Ukuraning margins naskah khusus (ingkang dipuntliti) a. Nginggil b. Ngandhap c. Kiwa d. Têngên 12. Wosing Naskah 13. Jinising Naskah 14. Dhapukaning teks 15. Samaking Naskah 16. Jinisipun aksara naskah 17. Nomêring sabên kacaning teks 18. Ukuraning aksara 19. Sikaping aksara 20. Tapaking mangsi 21. Warninipun mangsi 37 Naskah SNP Dlancang local Cacahipun larik sabên sakaca wontên 20 larik, kajawi kaca 36 namung 13 larik amargi minangka pungkasaning teks 0,7 cm utawi wontên 36 kaca. wiyar : 15 cm panjangipun : 21,5 cm Wiyaripun : 11,3 cm Panjangipun :17 cm 2,5 2,5 ............ ............ ............ ............ ............ ............ ............ ............ 2,2 2 2 2,2 2 2 Margin Nginggil Ngandhap 2 cm 2 cm Kiwa 2,2 cm Têngên Naskah mênika ngêwrat satunggal teks Piwulang Naskah mênika kadhapuk gancaran Warni samak : coklat Bahan samak : karton Kawontênanipun naskah: samak naskah dipunsamaki plastik bening, botên wontên sêratan ing samaking naskah. Naskah mênika sinêrat mawi aksara Jawa cithak Sabên kaca dipunsêrat mawi angka Arab mapan ing satengahing dlancang iring nginggil, mawi tinta warni cêmêng. Ukuraning aksara cêkapan 0,5 cm x 0,3 cm. Kasêrat jêjêg Tapaking mangsi tipis Cêmêng Iring kiwa 2,5 cm Iring têngên 2,5 cm 2 cm 2,2 cm 2 cm
Lajêngipun tabel No. 22. Basaning teks Katrangan 23. Cacahing kaca naskah ingkang dipuntliti 24. Wujuding aksara Naskah SNP Ngginakên basa Jawi gagrag énggal, ragamipun krama alus. 36 kaca Mbata sarimbag 2. Pangrêmbagipun Deskripsi Naskah Tabel deskripsi naskah SNP ing nginggil ngandharakên asiling deskripsi naskah saha teks SNP. Naskah SNP minangka salah satunggaling naskah koleksi Museum Taman Siswa Dewantara Kirti Griya. Irah-irahaning naskah kasêbut kapanggihakên ing samak njawi naskah SNP. Adhêdhasar katrangan ing salêbêting teks saha katrangan ing katalog, kapanggihakên katrangan bilih ingkang nyêrat naskah SNP inggih R. Poedjahardja saking Surakarta, kacithak wontên ing Kediri taun 1931. Umumipun kawontênaning naskah sadaya taksih saé. Nanging wontên lembar-lembar tartamtu ingkang bolong saha nyêbal saking samakipun. Kaca 1 dumugi 7 bolong, wiyaripun 1mm saha panjangipun 1,2mm wontên ing sisih kiwa tengah naskah. Kaca 17 dumugi 29 bolong, wiyaripun 1mm saha panjangipun 1,6mm wontên ing sisih têngên ngandhap naskah. Kaca 23 dumugi 36 bolong, wiyaripun 1mm saha panjangipun 2,4 mm wontên ing sisih kiwa ngandhap naskah. Teks SNP kalêbêt jinis naskah piwulang. Teks SNP sinêrat mawi aksara Jawa cithak. Wujudipun aksara inggih mênika mbata sarimbag. Ukuraning aksara cêkapan, kanthi panjang 0,5 cm saha wiyaripun 0,3 cm. Warninipun mangsi ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat teks warni cêmêng. Teks SNP sinêrat mawi dhapukan gancaran. 38
39 Panomêran sabên kaca dipunsêrat mawi angka Arab mapan ing satêngahing dlancang iring nginggil. Kasêrat mawi mangsi warni cêmêng. Cacahing kaca naskah ingkang dipuntliti wontên 36 kaca. Basaning teks ingkang dipunginakakên, inggih mênika basa Jawi gagrag énggal, ragamipun krama alus. C. Transliterasi, Suntingan, saha Terjemahan Teks SNP 1. Pandom Transliterasi Teks SNP Pandom transliterasi wontên panalitèn mênika dipunginakakên kanggé nêgêsi asiling transliterasi teks SNP. Wondéné pandom transilterasi teks SNP kaandharakên wontên ing ngandhap mênika. a. Wujuding Aksara Jawa saha Pasanganipun Tabel 5: Wujudipun aksara Jawa saha pasanganipun wontên ing teks SNP Aksara Wujud Pasangan Tuladha Transliterasi Terjemahan ha .... utami utama na ........ anak anak ca ....... sakéca enak, nyaman ra ....... paréntah perintah ka ......... sakit sakit da ....... kêdah harus ta ........ utawi atau
Lajêngipun tabel Aksara Wujud Pasangan sa .... wa ....... la ........ pa ..... dha ........ ja ....... ya
nya
ma
.......
ga
......
ba
......
tha
......
nga
......
Tuladha Transliterasi
sabar wusana
labêt pamèr
dhatêng lajêng
tiyang kanyatan
ipun manah
prayogi batos
kathah ngina
Terjemah
an sabar akhir
jasa, berkorban memper
tunjukkan datang
terus orang
kenyataan nya hati
sebaiknya batin
banyak menghina
41 b. Aksara Swara Aksara swara mênika sajatosipun namung wontên gangsal, inggih mênika A, É, I, O, U (Darusuprapta, 2002:13). Ing ngandhap mênika wujuding aksara swara ing naskah SNP. Tabel 6: Panyêrating aksara swara Nama Wujud A Tuladha Transliterasi Terjemahan Allah Allah (Tuhan) I ing dalêm gaib di alam gaib c. Aksara Murda Aksara murda mênika cacahipun wontên pitung aksara inggih mênika Na, Ka, Ta, Sa, Pa, Ga, Ba (Darusuprapta, 2002:11). Aksara murda dipunginakakên kanggé nyêrat nama, têmbung saking têmbung saking manca negara, saha tandha pakurmatan. Déné wujudipun aksara murda wontên teks SNP makatên. Tabel 7: Panyêrating aksara kapital (aksara murda) Aksara Wujud Ta Tuladha Transliterasi Terjemahan Tan Khoen Swie Tan Khoen Swie Sa Tan Khoen Swie Tan Koen Swie Pa Pangéran Allah d. Sandhangan Aksara Jawa Jinisipun sandhangan aksara Jawa cacahipun wontên sakawan, inggih mênika sandhangan swara, sandhangan wyanjana, sandhangan panyigêg wanda, saha sandhangan pangkon (Padmosoekotjo, 1989: 17-19). Wondéné sandhangan
aksara Jawa ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat teks SNP kaandharakên ing ngandhap mênika. Tabel 8: Panyêrating sandhangan swara Aksara Wujud Tuladha Transliterasi Terjemahan wulu bilih kalau, jika ......... taling ...... pamèr mempertunjuk- kan taling tarung batos batin pêpêt têdha makan suku ........ ....... utawi atau Tabel 9: Panyêrating Aksara Wyanjana Aksara Wujud Tuladha Transliterasi Terjemahan cakra prayogi sebaiknya keret krêtas kertas pengkal madya tengah panjing la mlarat miskin Tabel 10: Panyêrating aksara sandhangan panyigêging wanda Aksara Wujud Tuladha Transliterasi Terjemahan pangkon sakit sakit 42
Lajêngipun tabel Aksara Wujud Tuladha Transliterasi Terjemahan cecak tiyang orang ........ layar ......... pamèr mempertunjuk- kan wigyan wèwèh memberi ..... e. Éjaan 1) Panyêrating fonem ê pêpêt saha é, è taling Tabel 11: Panyêrating fonem ê pêpêt saha é, è taling Tuladha Transliterasi Terjemahan sêpuh tua sakéca enak pamèr mempertunjukkan 2) Panyêrating aksara ha kapêrang dados kalih jinis, inggih mênika aksara ha antep saha ha ampang (Padmosoekotjo, 1989:55). a) Panyêrating ha antep Tabel 12: Panyêrating ha antep Tuladha Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar Terjemahan saha saha dan mituhu mituhu menurut 43
b) Panyêrating ha ampang Tabel 13: Panyêrating ha ampang Tuladha Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar Terjemahan hanak anak anak hutami utami utama hèstri èstri perempuan 3) Panyêrating aksara Jawa rangkap Tabel 14: Panyêrating aksara Jawa rangkap Tuladha Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar Terjemahan gaIbbing gaibing gaib kahuntungngan kauntungan keuntungan 4) Aturan Panyêrating aksara Jawa jaman rumiyin a) Panyêrating swara (taling tarung semu) "o" dados swara "a" Tabel 15: Panyêrating swara (taling tarung semu) "o" dados swara "a" Tuladha Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar Terjemahan konca kanca teman tongga tangga tetangga 44
b) Panyêrating aksara nya dados aksara n Tabel 16: Panyêrating aksara nya dados aksara n Tuladha Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar janyji janji banyjir banjir c) Panyêrating aksara ya dados aksara ha Tabel 17: Panyêrating aksara ya dados aksara ha Tuladha Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar èstriya èstria laréya laréa 5) Panyêrating Têmbung Rangkep a) Têmbung Dwilingga Tabel 18:Panyêrating dwilingga Tuladha Transliterasi pangajêng-ajêng warni-warni kaéman-éman Terjemahan janji banjir Terjemahan istri-istri anak-anak Terjemahan harapan bermacam- macam disayang-sayang 45
46 b) Têmbung Dwipurwa Tabel 19: Panyêrating dwipurwa Tuladha Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar Terjemahan wawarah wêwarah ajaran dudugi dêdugi dipertim- bangkan jojodhowan jêjodhoan perjodohan f. Tandha Pamaos Tabel 20: Panyêrating têtêngêr wontên ing Panyêrating Tandha Waos Wujud Katrangan adêg-adêg wujuding tandha ing wiwiting paragraf pada lingsa pada lungsi kanggé misah ukara satunggal kaliyan ukara sanèsipun wujuding tandha ing pungkasaning paragraf 2. Pandom Suntingan Teks Pandom suntingan inggih mênika ngandharakên ngéngingi tandha-tandha ingkang dipunsêrat kanggé nglêrêsakên têmbung-têmbung ingkang botên trêp kaliyan paugêran panyêrating aksara Jawa kanthi adhêdhasar kamus inggih mênika Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939). Tandha-tandha wontên suntingan teks dipunginakakên kanggé ngadharakên pérangan-pérangan ingkang dipun-sunting.
47 Tandha-tandha ingkang dipunginakakên wontên suntingan teks inggih mênika kasêrat ing ngandhap mênika. 1) <....> = dipunginakakên kanggé waosan ingkang dipuntambah 2) [...] = dipunginakakên kanggé ngirangi aksara utawi têmbung 3) (...) = dipunginakakên kanggé nggantos aksara 4) Katrangan wontên aparat kritik ngginakakên angka Arab ingkang wontên sisih nginggil têngên (...1, ...2,...3..., lan sapanunggalanipun). Mênawi têmbung ingkang dipun-sunting sami, nomêripun ugi sami kaliyan têmbung sadèrèngipun. 3. Pandom Terjemahan Terjemahan ing panalitèn mênika nggantos basaning teks dhatêng basa sanèsipun inggih mênika basa Indonesia. Terjemahan ingkang dipunginakakên ing panalitèn mênika ngginakakên metode terjemahan harfiah, saha terjemahan isi utawi makna. Terjemahan harfiah inggih mênika ngéwahi basaning teks SNP ka- terjemahah-akên dhatêng basa sasaran (basa Indonesia). Mênawi terjemahan teks SNP botên sagêd dipun-terjemah-akên kanthi harfiah, lajêng têmbung-têmbung wontên teks SNP dipungarap kanthi terjemahan isi utawi makna. Terjemahan harfiah saha terjemahan isi utawi makna ing panalitèn mênika dipunginakakên adhêdhasar têgêsing kontekstual. Wondéné asiling transliterasi, suntingan, saha terjemahan teks SNP kaandharakên ing ngandhap mênika. 4. Asiling Transliterasi, Suntingan saha Terjemahan Teks
4. Asiling Transliterasi, Suntingan, saha Terjemahan Teks SNP Tabel 21: Asiling Transliterasi, Suntingan, saha Terjemahan Teks SNP Asiling Transliterasi Standar Sêrat: Ngèlmi Pangasihan Mratélakakên lampahipun tiyang matak aji pangasihan dalah mantranipun inggih punika ucap- ucapaning dalêm batos wêwarahipun kasorahakên ngantos têrang, punika cêcêpan saking kawruhipun para linangkung ing zaman kina. Ikêtanipun R. Poedjahardja ing Surakarta. Kala ing taun walandi: 1924. Utawi ing taun Jawi Jé sinangkalan kata tata raga rupa. (1854) Kawêdalakên sarta kasadé déning. Tan Khoen Swie. ing Kedhiri 1931. Asiling Suntingan Teks Sêrat: Ngèlmi Pangasihan Mratélakakên lampahipun tiyang matak aji pangasihan dalah mantranipun inggih punika ucap-ucapaning dalêm batos wêwarahipun kasorahakên ngantos têrang, punika cêcêpan saking kawruhipun para linangkung ing zaman kina. Ikêtanipun R. Poedjahardja ing Surakarta. Kala ing taun walandi: 1924. Utawi ing taun jawi Jé sinangkalan kata tata raga rupa. (1854) Kawêdalakên sarta kasadé déning: Tan Khoen Swie. Kedhiri 1931. [-3-] Isinipun Sêrat punika. Bêbuka I Babaripun Ngèlmi Pangasihan mawi mantra sarta lampah. [-3-] Isinipun Sêrat punika: Bêbuka I. Babaripun Ngèlmi Pangasihan mawi mantra sarta lampah: 1. Lampah labêt 2. Lampah wèwèh 3. Lampah ngawon 4. Lampah sabar 1. Lampah labêt 2. Lampah wèwèh 3. Lampah ngawon 4. Lampah sabar Asiling Tejemahan Sêrat: Ngèlmi Pangasihan Menerangkan cara orang dalam menerapkan do'a cinta kasih yaitu dengan mengucapkan di dalam hati ajaran/penjelasan hingga jelas, buku ini merupakan serapan dari pengetahuan orang-orang pandai pada zaman dahulu. Ditulis oleh R. Poedjahardja di Surakarta. Pada tahun Belanda:1924 atau dalam tahun Jawa Je kata tata raga rupa. (1854) Diterbitkan dan dijual oleh: Tan Khoen Swie. di Kediri 1931. Isi dari buku ini. Kata pengantar I. Uraian ilmu cinta kasih dengan do'a serta caranya. 1. Cara berkorban 2. Cara memberi 3. Cara mengalah 4. Cara bersabar/lapang dada 48 Katrangan Kaca: samak irah- irahan Kaca: 3 Paragraf: 1
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar II. Rangkêpanipun pangasihan mawi lampah pangasihan ing sih. 1. Sih ing rêjêki 2. Sih ing bojo 3. Sih ing tiyang sêpuh 4. Sih ing anak 5. Sih ing sanak-sadhèrèk 6. Sih ing tangga têpalih 7. Sih ing kanca 8. Sih ing mitra 9. Sih ing bandara utawi lurah 10. Sih ing réncang utawi batur [-4-] 11. Sih ing guru 12. Sih ing murid 13. Sih ing satru 14. Sih ing sato kéwan III. Tungguling pangasihan mawi tindak kautamèn sarta nêrangakên ingkang nama. 1. Nistha 2. Madya 3. Utami Asiling Suntingan Teks II. Rangkêpanipun pangasihan mawi lampah pangasihan ing sih: 1. Sih ing rijêki 2. Sih ing bojo 3. Sih ing tiyang sêpuh 4. Sih ing anak 5. Sih ing sanak sêdhèrèk 6. Sih ing tangga têpalih 7. Sih ing kanca 8. Sih ing mitra 9. Sih ing bandara utawi lurah 10. Sih ing réncang utawi batur [-4-] 11. Sih ing guru 12. Sih ing murid 13. Sih ing satru 14. Sih ing sato kéwan III. Tungguling pangasihan. mawi tindak kautamèn sarta nêrangakên ingkang nama: 1. Nistha 2. Madya 3. Utami Asiling Tejemahan II. Sarana cinta kasih dengan cara cinta kasih yang tulus. 1. Cinta pada rejeki 2. Cinta pada suami/istri 3. Cinta pada orang tua/ayah ibu 4. Cinta pada anak/putra 5. Cinta pada sanak-saudara 6. Cinta pada tetangga sekitar 7. Cinta pada teman 8. Cinta pada kenalan 9. Cinta pada atasan/perangkat desa 6. Cinta pada tetangga sekitar 7. Cinta pada teman 8. Cinta pada kenalan 9. Cinta pada atasan/perangkat desa 10. Cinta pada pembantu 11. Cinta pada guru 12. Cinta pada murid 13. Cinta pada musuh 14. Cinta pada binatang III. Kemuliaan cinta kasih dengan berbuat kebaikan dan penjelasan yang dimaksud dengan. 1. Nistha 2. Madya 3. Utama 49 Katrangan Kaca: 3 Paragraf: 1 Kaca: 4 Paragraf: 3
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar 4. Nisthaning pawèwèh 5. Madyaning pawèwèh 6. Utamaning pawèwèh [-5-] Bêbuka Sampun kalaki nama kina wontên- ipun kawruh ingkang winastan: Ngèlmi Pangasihan punika tumrap sarawunganing agêsang pancèn kaanggêp musthikaning kawruh ingkang pêng-pêngan sangêt, amargi sagêd ambombongakên manah, sarta kénging kanggé anggên damêl samubarang ingkang kinajêngakên janji dipunlampahi kalayan têmên- têmên, sarta katindakakên kalayan têtêp, punapa ingkang sinêdya saèstu kasêmbadan. Langkung malih kapusthi kanthi pangèsthi inggih sêtijap sayêktos, sagêd nuwuhakên éloking pangraos, warni awon katingal saé, patrap kaku katingal kèwês, têmbung kaku katingal lêmês. Sêsaminipun ingkang makatên wau mugi sampun kagalih gaībing kawruh, Asiling Suntingan Teks 4. Nisthaning pawèwèh 5. Madyaning pawèwèh 6. Utamaning pawèwèh [-5-] Bêbuka Sampun kalaki nama kina wontên- ipun kawruh ingkang winastan: Ngèlmi Pangasihan punika tumrap sarawunganing ngagêsang pancèn kaanggêp musthikaning kawruh ingkang pêng-pêngan sangêt, amargi sagêd ambombongakên manah, sarta kénging kanggé anggên damêl samubarang ingkang kinajêngakên janji dipunlampahi kalayan têmên- têmên, sarta katindakakên kalayan têtêp, punapa ingkang sinêdya saèstu kasêmbadan. Langkung malih kapusthi kanthi pangèsthi inggih sêtija(b)1 sayêktos, sagêd nuwuhakên éloking pangraos, warni awon katingal saé, patrap kaku katingal kèwês, têmbung kaku katingal lêmês. Sêsaminipun ingkang makatên wau mugi sampun kagalih gaibing kawruh Asiling Tejemahan 4. Pemberian nistha 5. Pemberian madya 6. Pemberian utama Kata pengantar Sudah sejak dahulu kala terdapat pengetahuan yang disebut: ilmu cinta kasih itu bagi hubungan antar- manusia memang dianggap ajaran yang paling istimewa, karena dapat membesarkan hati, dan dapat membuat apapun yang dilakukan menjadi lebih yakin, apapun yang dikehendaki akan terkabul. Terlebih dilakukan dengan sepenuh hati tentu sungguh manjur, dapat menimbulkan perasaan aneh/ajaib, rupa jelek tampak menjadi bagus, tingkah laku kaku kelihatan lemah gemulai, tutur kata kasar terasa halus, dan sebagainya. Demikian tadi semoga jangan terpikirkan keajaiban ilmu, 50 Katrangan Kaca: 5 Paragraf: 4
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar bab kamandénipun ngèlmi pangasihan dhasar botên oncat saking nalaripun, mila kalampahan kula ngarang Sêrat punika, supados sami kauningan wosing suraosipun, sarta kénging kayêktosakên sarana lampah, ing ngriku badhé kababar kanyatanipun, wusana among makatên atur kula kanthi puji pangajab mugi angsala sawabipun para linangkung ingkang nuwuhakên Ngèlmi Pangasihan punika. Juru ngarang P. Ing nginggil punika citranipun Radèn Pujaharja ing Surakarta priyantunipun mardika ingkang amarsudi kasusastran jawi sarta kawruh batos. Pangarangipun Sêrat Ngèlmi Pangasihan punika, tuwin Sêrat 2 sanèsipun kathah ingkang sampun kawêdalakên déning toko buku. Tan Khoen Swie, ing Kadhiri Asiling Suntingan Teks bab kamadénipun Ngèlmi pangasihan dhasar botên oncat saking nalaripun, mila kalampahan kula ngarang Sêrat punika, supados sami kauningan wosing suraosipun, sarta kénging kayêktosakên sarana lampah, ing ngriku badhé kababar kanyatanipun, wusana among makatên atur kula kanthi puji pangajab mugi angsala sawabipun para linangkung ingkang nuwuhakên Ngèlmi Pangasihan punika. Juru ngarang P. Ing nginggil punika citranipun Radèn Pujaharja ing Surakarta priyantunipun mardika ingkang amarsudi kasusastran jawi sarta kawruh batos, pangarangipun Sêrat Ngèlmi Pangasihan punika, tuwin Sêrat 2 sanèsipun kathah ingkang sampun kawêdalakên déning toko buku: Tan Khoen Swie, ing Kadhiri Asiling Tejemahan hal mujarabnya ilmu cinta kasih dasar tidak lepas dari pemikiran/penalaran,maka terlaksana saya mengarang buku ini, supaya diketahui isi maksudnya/artinya, dan dapat/boleh dibuktikan dengan cara, di situ akan terbukti kenyataannya, akhir kata hanya demikian yang saya sampaikan disertai do'a harapan mudah- mudahan mendapatkan berkah para cerdik-pandai yang menghasilkan Ilmu Cinta kasih ini. Pengarang P. Di atas itu foto Raden Pujaraharja di Surakarta orang yang bebas dan peduli terhadap kesusastraan Jawa serta pengetahuan batin, pengarang buku Cinta kasih ini. Beserta buku- bukunya yang lain telah banyak yang sudah diterbitkan oleh toko buku. Tan Khoen Swie, ing Kadhiri 51 Katrangan Kaca: 6 Paragraf: 5
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar [-7-] I Babaripun ngèlmi pangasihan Pangasihan punika pêrlunipun supados angsal sih saking sadhéngah sarawunganipun jalêra èstria, larêya tuwin tiyang asêpuh, punapa déné tiyang sanès bangsa, sadaya wau sami kaudi sihipun awit tiyang ingkang dipunsihi ing Pangéran. Déné tiyang dipunsihi ing Pangéran, jinurung punapa ingkang dados sêdyanipun punika kalêbêt kawruh watak ingkang sagêd nuwuhakên rêntahing kawêlasan tuwin nyantosakakên tancêbing katrêsnan, kénging winastan anggayuh wahyunipun kalakuan, déné lampahipun wontên kawan prakawis kapratélakakên kados ing ngandhap punika. 1. Lampah labêt Labêt pandamêlan ingkang andadosakên kapirênaning liyan sarta ingkang kinintên botên wontên pakèwêdipun kados ta, tumut damêl Asiling Suntingan Teks [-7-] I Babaripun Ngèlmi pangasihan Pangasihan punika pêrlunipun supados angsal sih saking sadhéngah sarawunganipun jalêra èstria, larêa tuwin tiyang ngasêpuh, punapa déné tiyang sanès bangsa, sadaya wau sami kaudi sihipun awit tiyang ingkang dipunsihi ing Pangéran, déné tiyang dipunsihi ing Pangéran, jinurung punapa ingkang dados sêdyanipun punika kalêbêt kawruh watak ingkang sagêd nuwuhakên rêntahing kawêlasan tuwin nyantosakakên tancêbing katrêsnan, kénging winastan anggayuh wahyunipun kalakuan, déné lampahipun wontên kawan prakawis kapratélakakên dados ing ngandhap punika. 1. Lampah labêt Labêt pandamêlan ingkang andadosakên kapirênaning liyan sarta ingkang kinintên botên wontên pakèwêdipun Kados ta. tumut damêl kamayaran, Asiling Tejemahan I Uraian ilmu cinta kasih Cinta kasih itu bertujuannya untuk mendapatkan cinta dari semua hubungan antara laki-laki perempuan, anak-anak dan orang tua, maupun bangsa lain, semua tadi diupayakan cintanya, semua itu orang yang dicintai Tuhan. Sedangkan orang yang dicintai Tuhan dikabulkan semua yang dikehendakinya termasuk ilmu tabiat yang dapat menimbulkan rasa kasihan dan memperkuat rasa cinta, bisa dikatakan menggapai wahyu tingkah-laku, sedangkan caranya ada empat macam, dijelaskan seperti di bawah ini. 1. Cara berkorban Berkorban perbuatan yang menjadikan kepuasan orang lain dan yang dikira tidak merepotkan misalnya, ikut membuat 52 Katrangan Kaca: 7 Paragraf: 6 Kaca: 7 Paragraf: 7
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar kamayaran, kauntungan, kabingahan sêsaminipun, nanging botên pisan-pisan gadhah pangajêng-ajêng pituwas, punapa déné amrih katarimah agêng- ipun kaulêmbana. Lêlabêtan ingkang makatên wau manjing dados lampah. [8] Tiyang nglampahi labêting liyan punika sajatosipun prasêsat anglabêti dhatêng badanipun piyambak langkung malih bilih labêt prihatos tuwin pamikir, tumrap dhatêng tiyang ingkang sawêg nandhang sakit, sarta karibêdaning manah saya langkung déning prayogi. Awit lajêng katingal sangêt patilasanipun punika sagêd narik kaèngêtan ingkang tanpa kêndhat. Wêkasan nancêbakên katrênan dumugi ing lahir batos. Salêbêting anglampahi lêlabêt mawi ngucapakên mantra ing dalêm batos makatên. Asiling Suntingan Teks kauntungan, kabingahan, sêsaminipun, nanging botên pisan-pisan gadhah pangajêng-ajêng pituwas, punapa déné amrih katarimah agêng-ipun kaulêmbana. Lêlabêtan ingkang makatên wau manjing dados lampah. [8] Tiyang nglampahi labêting liyan punika sajatosipun prasêsat anglabêti dhatêng badanipun piyambak langkung malih bilih labêt prihatos tuwin pamikir, tumrap dhatêng tiyang ingkang sawêg nandhang sakit, sarta karibêdaning manah saya langkung déning prayogi. Awit lajêng katingal sangêt patilasanipun punika sagêd narik kaèngêtan ingkang tanpa kêndhat. Wêkasan nancêbakên katrê
2nan dumugi ing lahir batos. Salêbêting anglampahi lêlabêt mawi ngucapakên mantra ing dalêm batos makatên. Asiling Tejemahan kemudahaan, keuntungan, kebahagiaan dan seba-ainya, tetapi sama sekali tidak mempunyai harapan mengenai imbalan, apalagi supaya mendapat sanjungan. Pengorbanan yang demikian tersebut melekat menjadi kebiasaan. Seseorang melakukan pengorbanan bagi orang lain itu sebenarnya boleh dikatakan berkorban kesedihan/kesusahan dan perasaan, bagi orang yang sedang menderita, dan kerepotan hati lebih dari baik. Sebab luka terlihat sangat membekas di hati itu dapat menyebabkan kenangan tanpa henti. Akhirnya tertanam kecintaan lahir batin. Dalam melaksanakan berkorban dengan mengucapkan mantra di dalam hati demikian. 53 Katrangan Kaca: 8 Paragraf: 8 Kaca: 8 Paragraf: 9
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar "manumara karya yoga, gandarwa mrih kamata, nguni wèh sumata, lêgawa puling parana, wragad" 2. Lampah wèwèh Sêsagêd-sagêd prayogi wèwèh sandhang têdha sakuwasanipun dhatêng sêsaminipun ngagêsang ingkang nuju kasingkringan punika migunani sagêd langkung malih bilih sandhang têdhanipun piyambak namung cumpèn wusana lajêng mikawon dipunpilalah kasukakakên dhatêng ingkang katalangson tuwin suka sandhang dhatêng ingkang sawêg karikuhan panganggé, punapa déné nutupi kawirangan punika saya langkung déning utami, têgêsipun ngrén[9]tahakên kawêlasan kanthi éklasing manah, tamtu badhé angsal wangsulan botêna angsal kalaliranipun inggih angsal kabatosanipun. Kawêlasan wau ing wingking badhé tumuwuh wangsul dhatêng ingkang nanêm kawêlasan, Asiling Suntingan Teks "manumara karya yoga, gandarwa mrih kamata, nguni wèh sumata, lêgawa puling parana, wragad" 2. Lampah wèwèh Sêsagêd-sagêd prayogi wèwèh sandhang têdha sakuwasanipun dhatêng sêsaminipun ngagêsang ingkang nuju kasingkringan punika migunani sagêd langkung malih bilih sandhang têdhanipun piyambak namung cumpen wusana lajêng mikawon dipunpilalah kasukakakên dhatêng ingkang katalangson tuwin suka sandhang dhatêng ingkang sawêg karikuhan panganggé, punapa déné nutupi kawirangan punika saya langkung déning utami, têtêsipun ngrén[9]tahakên kawêlasan kanthi éklasing manah, tamtu badhé angsal wangsulan botêna angsal kalaliranipun inggih angsal kabatosanipun. Kawêlasan wau ing wingking badhé tumuwuh wangsul dhatêng ingkang nanêm kawêlasan, Asiling Tejemahan "manumara karya yoga, gandarwa mrih kamata, nguni wèh sumata, lêgawa puling parana, wragad" 2. Cara memberi Sedapat mungkin sebaiknya memberi "sandhang pangan" semampunya kepada sesama yang sedang kekurangan akan sangat berguna lebih baik lagi bila sandang pangannya sendiri hanya pas-pasan saja, akhirnya kemudian lebih baik apabila diberikan kepada yang menderita dan memberi pakaiaan kepada yang sedang tidak memliliki pakaian layak, apa lagi menutup rasa kasihan yang tulus ikhlas, tentu akan mendapatkan balasan kalau bukan lahiriah atau batiniah. Belas kasihan tersebut dikemudian hari akan timbul kembali kepada yang menanam belas kasihan, 54 Katrangan Kaca: 8 Paragraf: 10
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar wangsulipun malah tikêl matikêl, ingkang makatên wau mila sami dipunpracaya maring Allah. Mila bêbudén saé sami kaikêt déning para linangkung kanggé piwulang, punika awit saking yêktinipun. Prakawis wèwèh sanadyan namung andhawahakên kasaénan éwa déné botên gampil. Sabab pambêkanipun manungsa warni-warni, saèstu botên kénging kawangku, mila kêdah kapapanakên êmpanipun supados mapan ngantos angsal pangintên: mêngku, ngina, pamèr tuwin sumugih. Dados mawi dipunpadosi larasipun katunjukakên dhatêng kabubuhaning liyan ingkang sawêg kapriatosakên botên kapitulungakên botên butuh. Sêdya ingkang matatên wau pancèn- ipun sampun lênggah, ingkang dipunwèwèhi tiyang ingkang kacingkrangan tuwin mitulungi tiyang ingkang karibudan éwadéné wontên sawèwèhing ambêkan Asiling Suntingan Teks wangsulipun malah tikêl matikêl, ingkang makatên wau mila sami dipunpracaya maring Allah. Mila bêbudén saé sami kaikêt déning para linangkung kanggé piwulang, punika awit saking yêktinipun. Prakawis wèwèh sanadyan namung andhawahakên kasaénan éwa déné botên gampil. Sabab pambêkanipun manungsa warni-warni, saèstu botên kénging kawangku, mila kêdah kapapanakên êmpanipun supados mapan ngantos angsal pangintên: mêngku, ngina, pamèr tuwin sumugih. Dados mawi dipunpadosi larasipun katunjukakên dhatêng kabubuhaning liyan ingkang sawêg kapriatosakên botên kapitulungakên botên butuh. sêdya ingkang ma(k)3atên wau pancènipun sampun lênggah, ingkang dipunwêwêhi tiyang ingkang kacingkrangan tuwin mitulungi tiyang ingkang karibudan éwa déné wontên sawêwêhing ambêkan Asiling Tejemahan bahkan kembalinya berlipat ganda, yang demikian itu memang diyakini oleh Tuhan. Maka watak baik dikarang oleh cerdik pandai untuk pendidikan, itu alasan yang sebenarnya Soal memberi meskipun hanya berbuat kebaikan, walau demikian tidak mudah/gampang. Sebab perilaku manusia beraneka ragam, benar-benar tidak mudah ditebak, maka harus melihat situasi supaya tepat sasaran: merangkul, menghina, sombong dan sok kaya. Jadi dengan mengusahakan tepat sasaran. Niat yang demikian itu sesungguhnya sudah tepat/pas, yang diberikan adalah orang yang sedang serba kekurangan dan menolong orang yang kerepotan, bila terdapat orang sombong yang sombong mengetahui hal itu, tetapi berakibat perbuatan luhur, yaitu seseorang yang kaya yang telah pantas, 55 Katrangan Kaca: 9 Paragraf: 11
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar ingkang nyurupani punika, nanging damêl nandhênging kautaman, [10] inggih punika satunggaling tiyang sugih ingkang sampun mungguh, kuwawi damêl kadarman sarta pantês dipuntêdhani pitulungan para butuh. Nanging tiyang sugih wau purunipun wèwèh utawi mitulungi ing liyan namung dhatêng satunggaling prakawis ingkang sampun katêtêpakên piyambak, inggih punika samangsa wontên tiyang ingkang manggih kasangsaran agêng utawi kabilahan, kados ta. kabêsmèn, kabênan, kêkampakan, kabègalan sêsaminipun punika sawêg purun mitulungi. Bilih namung ribêd tipis-tipisan kémawon, saèstu botên dipunpitulungi. Langkung malih ribêd ingkang kandêl-kandêlan saya sangêt mingkuh, sêbab punika namung prakawis kabutuhan, déné prakawis kabilahén. Asiling Suntingan Teks ingkang nyurupani punika, nanging damêl nandhênging kautaman, [10] inggih punika satunggaling tiyang sugih ingkang sampun munguh, kuwawi damêl kadarman sarta pantês dipuntêdhani pitulungan para butuh. Nanging tiyang sugih wau purunipun wèwèh utawi mitulungi ing liyan namung dhatêng satunggaling prakawis ingkang sampun katêtêpakên piyambak, inggih punika samangsa wontên tiyang ingkang manggih kasangsaran agêng utawi kabilahan, Kados ta. kabêsmèn, kabênan, kêkampakan, kabègalan sêsaminipun punika sawêg purun mitulungi. Bilih namung ribêd tipis- tipisan kémawon, saèstu botên dipunpitulungi. Langkung malih ribêd ingkang kandêl-kandêlan saya sangêt mingkuh, sêbab punika namung prakawis kabutuhan, déné prakawis kabilahén. Asiling Tejemahan mampu berbuat kebaikan dan patut dimintai pertolongan oleh orang yang membutuhkan. Tetapi orang yang kaya tersebut mau memberi atau menolong orang lain hanya kepada suatu hal yang telah ditentukan sendiri, yaitu apabila ada orang yang sedang terkena musibah besar, atau kecelakaan, misalnya kebakaran, kebanjiran, digarong, dibegal dan sejenisnya baru dia sudi menolong. Bila hanya kerepotan kecil saja, benar-benar tidak dibantu. Terlebih lagi kerepotan yang besar-basar maka akan menghindarinya, sebab itu hanya perkara kebutuhan, bukan perkara kecelakaan. 56 Katrangan Kaca: 9 Paragraf: 12
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar Mangka ingkang nama kabutuhan punika, agênga alita ribêdipun dhatêng manah sami kémawon têka ingkang dipunpitulungi namung tiyang ingkang manggih bilahi agêng kémawon. Awit saking wontên pambêkan ingkang makatên wau lajêng wontên tuwuh ing pamanggih makatên. Kula pilih botên angsal pitulungan tinimbang kaliyan manggih kasangsaran agêng, kados ta. kabêsmèn, kakecon [11] dipunlamêng pandung. Sêsaminipun sanajan botên angsal pitulungan janji wilujêng kala sampun narimah. Malah saking pangintên kula, tiyang sugih ingkang gadhah pambêkan kados ing nginggil wau, bok manawi dèrèng naté nglampahi têtulung ingkang mêdal saking niyatipun piyambak nitik ingkang sampun ginêlar, sanajan katêmbung bok manawi mêksa awrat mulungipun Asiling Suntingan Teks Mangka ingkang nama kabutuhan punika, agênga alita ribêdipun dhatêng manah sami kémawon têka ingkang dipunpitulungi namung tiyang ingkang manggih bilahi agêng kémawon. Awit saking wontên pambêkan ingkang makatên wau lajêng wontên tuwuh ing pamanggih makatên. Kula pilih botên angsal pitulungan tinimbang kaliyan manggih kasangsaran agêng, Kados ta kabêsmèn, kakecon [11] dipunlamêng pandung, sêsaminipun sanajan botên angsal pitulungan janji wilujêng kala sampun narimah. Malah saking pangintên kula, tiyang sugih ingkang gadhah pambêkan kados ing nginggil wau, bok manawi dèrèng naté nlampahi têtulung ingkang mêdal saking niyatipun piyambak nitik ingkang sampun ginêlar, sanajan katêmbung bok manawi mêksa awrat mulungipun Asiling Tejemahan Pada hal yang namanya kebutuhan itu, besar atau kecil bagi perasaan sama saja yang ditolong hanya orang yang membutuhkan saja. Sebab dengan adanya sifat yang demikian tadi, kemudian akan timbul pendap at yang seperti itu. Saya lebih baik tidak mendapat bantuan daripada menderita kesusahan berat, misalnya: kebakaran, kecu, dibabat pedang maling, dan sejenisnya walaupun tidak mendapat bantuan asal selamat sudah tidak masalah. Bahkan dari pendapat saya, orang kaya yang mempunyai tabiat seperti yang disebutkan di atas, mungkin belum pernah memberi bantuan yang berasal dari kesadaran sendiri, dilihat dari yang telah dilaksanakan, meskipun dijawab mungkin merasa keberatan menolongnya, 57 Katrangan Kaca: 10 Paragraf: 13 Kaca: 10 Paragraf: 14 Kaca: 10 Paragraf: 15 Kaca: 11 Paragraf: 16
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar kalakuan ingkang makatên wau mugi sampun ngantos wontên tunggilipun malih, éwa déné inggih lowung, tinimbang kaliyan botên wontên ingkang purun malih mitulungi ing kabilahan. tiyang ingkang nêdya anggayuh kautaman punika botên mawi nancakakên ing kasaénan kathaha sakêdhika katingal utawi botên tanpa kamanah. Sampun malih dhatêng sarawunganipun ingkang limrah, botêna dipunsaéni bok inggih dhatêng ingkang nganggêp satru mêksa lêpat, mikawon dhatêng ingkang kinintên lêrês, ingkang kapêlêng namung anggènipun nêdya nucèkakên sêsangkêring cipta, sarta nglampahi wèwèh. Déné lampah wèwèh wau botên pilih sugih miskin. Janji wèwèh inggih dados lampah. Salêbêtipun wèwèh mawi ngucapakên mantra ing dalêm batos makatên. Asiling Suntingan Teks kalakuan ingkang makatên wau mugi sampun ngantos wontên tunggilipun malih, éwa déné inggih lowung, tinimbang kaliyan botên wontên ingkang purun malih mitulungi ing kabilahan tiyang ingkang nêdya anggayuh kautaman punika botên mawi nancakakên ing kasaénan kathaha sakêdhika katingal utawi botên tanpa kamanah. Sampun malih dhatêng sarawunganipun ingkang limrah, botêna dipunsaéni bok inggih dhatêng ingkang nganggêp satru mêksa lêpat, mikawon dhatêng ingkang kinintên lêrês, ingkang kapêlêng namung anggènipun nêdya nucèkakên sêsangkêring cipta, sarta nglampahi wèwèh. Déné lampah wèwèh wau botên pilih sugih miskin. Janji wèwèh inggih dados lampah. Salêbêtipun wèwèh mawi ngucapakên mantra ing dalêm batos makatên. Asiling Tejemahan yang semacam itu mudah-mudahan jangan sampai ada yang meniru, walau demikian masih lebih baik, daripada tidak ada yang mau memberi bantuan pada kecelakaan. orang yang berniat mendapatkan kebaikan tidak dengan menggunakan kebaikan banyak atau sedikitnya akan kelihatan tanpa terpikirkan. Jangankan pada hubungan biasa, tentu berbuat kebaikan, meskipun kepada yang dianggap betul, yang dipikirkan hanya berniat untuk mensucikan kendala harapan baik, dan melakukan pemberian tersebut tidak memandang kaya atau miskin. Asal memberi atau mencari cara dalam memberikan dengan mengucapkan mantra di dalam hati demikian. 58 Katrangan Kaca: 11 Paragraf: 17
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar [12 ] "manu mara sung barana, tan darwa mrih ras wasih, lêgawa puling parana, pragad" 3. Lampah ngawon Manawi saruwungan nuju nanggori sulaya ing pamanggih ingkang suraosipun rêbat pakantuking rajabrana, rêbat unggul lêrêsing basa, rêbat unggul saéning pratingkah tuwin rêbat unggul kajuwuraning nama, punika kêdah mikawon awit ingkang makatên wau damêl lêganipun ingkang dipunkawoni. Karêmbag kadospundi saupami pangawonipun ngantos kasagêtên kados ta. 1) Ngawon prakawis raja-brana ingka ngantos pangaos sadasa wau utawi langkung, punapa botên damêl kapintunan ingkang agêng, sarta punapa botên dados têtuhanipun sanak-sadhèrèk kathah. Asiling Suntingan Teks [12 ] "manu mara sung barana, tan darwa mrih ras wasih, lêgawa puling parana, pragad" 3. Lampah ngawon Manawi saruwungan nuju nanggori sulaya ing pamanggih ingkang suraosipun rêbat pakantuking rajabrana, rêbat unggul lêrêsing basa, rêbat unggul saéning pratingkah tuwin rêbat unggul kajuwuraning nama, punika kêdah mikawon awit ingkang makatên wau damêl lêganipun ingkang dipun(g)4awoni. Karêmbag kadospundi saupami pangawonipun ngantos kasagê(d)5ên kados ta. 1) Ngawon prakawis raja-brana ingka<ng>6 ngantos pangaos sadasa wau utawi langkung, punapa botên damêl kapintunan ingkang agêng, sarta punapa botên dados têtuhanipun sanak-sadhèrèk kathah. Asiling Tejemahan "manu mara sung barana, tan darwa mrih ras wasih, lêgawa puling parana, pragad" 3. Cara mengalah Bila bergaul kebetulan terbentur selisih pendapat yang maksudnya berebut mendapatkan harta benda, berebut kebenaran pendapat, berebut kebaikan perbuatan dan berebut terkenalnya nama, harus mengalah sebab yang semacam itu membuat kepuasan sehingga keterlaluan misalnya. 1) Mengalah hal harta benda yang berharga sampai sepuluh ribu atau lebih, apakah tidak berakibat kerugian yang besar, dan apakah tidak menyebabkan celaan banyak sanak saudara. 59 Katrangan Kaca: 12 Paragraf: 18 Kaca: 12 Paragraf: 19
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar 2) Ngawon lêrêsing basa wontên lêbêting pangadilan punapa botên nama lêpat sarta punapa botên manggih siksa. 3) Ngawon saéning patrap wontên ing pasamuwan botên purun ngêcokakên ulahing tata krama, narimah nganggé pratingkahipun piyambak, dados namung sasêkécanipun, punapa botên nama diksura, sarta punapa botên angsal sêsikuninga kathah. [13] 4) Ngawon têtingaling nama, narimah kasilêp botên kocap ngantos botên kêcacah manungsa, liripun botên purun guyuban, sumêlang bilih dipunbubuhi sêsanggêman, kados ingkang sampun dados rukuning ngakathah, punapa botên prasasat ngalèr wirangipun piyambak, déné têka botên purun ngêngkoki kamanungsanipun, mangka misuwuring asma punika ingkang limrah kaudi sangêt saking pêrlunipun ngantos kalêbêt ing bêbasan. Asiling Suntingan Teks 2) Ngawon lêrêsing basa wontên lêbêting pangadilan punapa botên nama lêpat sarta punapa botên manggih siksa. 3) Ngawon saéning patrap wontên ing pasamuwan botên purun ngêcokakên ulahing tata krama, narimah nganggé pratingkahipun piyambak, dados namung sasêkécanipun, punapa botên nama diksura, sarta punapa botên angsal sêsikuninga kathah. [13] 4) Ngawon têtingaling nama, narimah kasilêp botên kocap ngantos botên kêcacah manungsa, Asiling Tejemahan 2) Mengalah kebenaran pendapat dalam pengadilan, apakah tidak berarti salah dan apakah tidak mendapatkan hukuman. 3) Mengalah kebaikan sikap pada pertemuan tidak mau menerapkan tata karma, melainkan menggunakan kebiasaan sendiri yang tidak baik, jadi seenak sendiri, apakah tidak berarti asusila, dan tidak mendapatkan cela dari banyak orang. 4) Mengalah kemashuran nama, menyerah terbenam tidak dibicarakan sehingga tidak mau berkumpul, kawatir kalau-kalau diberi tanggung jawab, seperti yang telah menjadi kesepakatan orang banyak, apakah tidak berarti membuat malu diri sendiri, mengapa tidak mau mengakui kemanusiaanya, padahal terkenalnya nama pada gaībnya diusahakan dari sangat perlunya sehingga menjadi peribahasa. 2) Mengalah kebenaran pendapat dalam pengadilan, apakah tidak berarti salah dan apakah tidak mendapatkan hukuman. 3) Mengalah kebaikan sikap pada pertemuan tidak mau menerapkan tata karma, melainkan menggunakan kebiasaan sendiri yang tidak baik, jadi seenak sendiri, apakah tidak berarti asusila, dan tidak mendapatkan cela dari banyak orang. 4) Mengalah kemashuran nama, menyerah terbenam tidak dibicarakan sehingga tidak mau berkumpul, kawatir kalau-kalau diberi tanggung jawab, seperti yang telah menjadi kesepakatan orang banyak, apakah tidak berarti membuat malu diri sendiri, mengapa tidak mau mengakui kemanusiaanya, padahal terkenalnya nama pada gaībnya diusahakan dari sangat perlunya sehingga menjadi peribahasa. 60 Katrangan
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar "pêjahipun sima tilar carma (wêwucal) pêjahipun manungsa tilar asma (nama)" punapa barang-barang kêdah ngawon. Rêmbag ing nginggil punika kados- kados wontên lêrêsipun nanging kauningana, sakathahing tindak kêdah botên tilar dugi tuwin pama tawis, rêmbag wau bok manawi namung kêsupén kémawon awit purwanipun nêdya nglampahi suraos- ipun ngèlmi pangasihan, dados pangawon sadaya wau amrih rêntah- ing wêlas-asih tuwin katrêsnan. Wusana pangawonipun têka badhé kasirnakakên malah nêdya ngongasakên kacubriyan, ingkang makakên punika punapa kalèntu, tur sakathahing pangawon wau manawi karaosakên langkung-langkung sangking ambujêng pêrlunipun piyambak, makatên tumrap mandhêsing pamikir. Asiling Suntingan Teks "pêjahipun sima tilar carma (wêwucal) pêjahipun manungsa tilar asma (nama)" punapa barang-barang kêdah ngawon. Rêmbag ing nginggil punika kados- kados wontên lêrêsipun nanging kauningana, sakathahing tindak kêdah botên tilar dugi tuwin pama tawis, rêmbag wau bok manawi namung kêsupén kémawon awit purwanipun nêdya nglampahi suraos- ipun ngèlmi pangasihan, dados pangawon sadaya wau amrih rêntah- ing wêlas-asih tuwin katrêsnan. Wusana pangawonipun têka badhé kasirnakakên malah nêdya ngongasakên kacubriyan, ingkang maka(t)7ên punika punapa kalèntu, tur sakathahing pangawon wau manawi karaosakên langkung- langkung sa[ng]8king ambujêng pêrlunipun piyambak, makatên tumrap mandhêsing pamikir. Asiling Tejemahan "pêjahipun sima tilar carma (wêwucal) pêjahipun manungsa tilar asma (nama)" Apakah apapun harus mengalah. Pembicaraan di atas tersebut kiranya ada benarnya, tetapi harap dimengerti, semua perbuatan jangan meninggalkan tenggang rasa dan norma, jadi semua mengalah supaya akhirnya menjadi belas kasih dan cinta kasih. Akhirnya sifat mengalah akan dimusnahkan, bahkan akan menimbulkan prasangka, yang demikian itu apakah keliru, sedangkan semua sifat mengalah tersebut apabila direnungkan terlebih lagi karena mengejar kepentingan diri pribadi, demikianlah bagi mendalamya gagasan. 61 Katrangan Kaca: 13 Paragraf: 20
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar [14] Ngawon raja-brana, ngawon lêrêsing basa, ngawon saéning pratingkah, tuwin ngawon kajuwaraning nama, punika dados ngamaling batos tansah koningan ing dalêm gaib. Bilih taksih ngêkahi kados pangrêmbag ing nginggil bok- manawi sarawunganing manungsa badhé botên oncat saking darêdah rêbat paédah, punika dédé nêdyanipun tiyang nindakakên ngèlmi pangasihan, mila anggayuh wahyu lasing kalakuan punika pancèn awrat sayêktos, kêdah agêng panarimahipun kanthi kêncêng pamandhêngipun ing ngriku sawêg sagêd kasêmbadan punapa langkung sinêdya wondéné ngawon wau ugi mawi mantra, kaucapakên ing dalêm batos makatên. "manu mara makandhah, tan darwa mrih yoga luning linukita, nguni wèh mènjaya baya, lêgawa puling parana, pragad" Asiling Suntingan Teks [14] Ngawon raja-brana, ngawon lêrêsing basa, ngawon saéning pratingkah, tuwin ngawon kajuwaraning nama, punika dados ngamaling batos tansah koningan ing dalêm gaib. Bilih taksih ngêkahi kados pangrêmbag ing nginggil bok- manawi sarawunganing manungsa badhé botên oncat saking darêdah rêbat paédah, punika dédé nêdyanipun tiyang nindakakên ngèlmi pangasihan, mila anggayuh wahyu lasing kalakuan punika pancèn awrat sayêktos, kêdah agêng panarimahipun kanthi kêncêng pamandhêngipun ing ngriku sawêg sagêd kasêmbadan punapa langkung sinêdya wondéné ngawon wau ugi mawi mantra, kaucapakên ing dalêm batos makatên. "manu mara makandhah, tan darwa mrih yoga luning linukita, nguni wèh mènjaya baya, lêgawa puling parana, pragad" Asiling Tejemahan Mengalah harta benda, me-ngalah benarnya pendapat, mengalah baiknya perbuatan, dan mengalah tenarnya nama, itu menjadi amal batin selalu diketahui di dalam misteri/gaīb. Kalau masih mempertahankan seperti pembicaraan di atas kemunginan pergaulan manusia tidak akan lepas dari keributan memperebutkan petunjuk, ini bukan tujuan orang melaksanakan ilmu cinta kasih, maka meraih wahyu inti perbuatan tersebut memang sangat berat, harus lapang dada dengan sekuat tenaga mengamatinya, di situ baru dapat tercapai apa yang dimaksud, sedangkan mengalah tersebut juga dengan mantra, diucapkan dalam hati, demikian. "manu mara makandhah, tan darwa mrih yoga luning linukita, nguni wèh mènjaya baya, lêgawa puling parana, pragad" 62 Katrangan Kaca: 14 Paragraf: 20
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar 4. Lampah sabar Nêdya nandukakên darana sarta nyirnakakên karuntikan punika agêng sangêt pigunanipun sanadyan tumrap ingkang kaanggêp lêpat inggih kabirat awit tanduking karuntikan sagêd angrênggêngakên kawangsan, bilih sabar darana sagêd mupulakên pamor[-15-]ing cipta, têmah campah sami sarasa, wiwit mêpêti karuntikan mawi mantra, kaucapakên ing dalêm batos makatên. "manu mara nisa angkara, dadya ringsa wenyah wanda, tan darwa darana tan nyinyiwo tan migêna, bing len tang darwa moga, tang ciptaka lêgawa puling parana, pragad" Lampah kawan prakawis wau kêdah sangêt kaèngêt-èngêt kanthi ngapilakên sarana, salêbêtipun ngucap ing batos mawi mêgêng napas ngantos satêlasing puja mantra, Asiling Suntingan Teks 4. Lampah sabar Nêdya nandukakên darana sarta nyirnakakên karuntikan punika agêng sangêt pigunanipun sanadyan tumrap ingkang kaanggêp lêpat inggih kabirat awit tanduking karuntikan sagêd angrênggêngakên kawangsan, bilih sabar darana sagêd mupulakên pamor[-15-]ing cipta, têmah campah sami sarasa, wiwit mêpêti karuntikan mawi mantra, kaucapakên ing dalêm batos makatên. "manu mara nisa angkara, dadya ringsa wenyah wanda, tan darwa darana tan nyinyiwo tan migêna, bing len tang darwa moga, tang ciptaka lêgawa puling parana, pragad" Asiling Tejemahan 4. Cara bersabar Bermaksud melaksanakan kesabaran dan menghilangkan kemarahan itu sangat besar manfaatnya walaupun bagi yang dianggap salah juga dihapus sebab terkena kemarahan dapat menjauhkan persaudaraan, apabila sangat sabar dapat menyatukan macam-macam harapan, akhirnya hambar rasanya, mulai menutupi kemarahan dengan mantra diucapkan dalam hati demikian. "manu mara nisa angkara, dadya ringsa wenyah wanda, tan darwa darana tan nyinyiwo tan migêna, bing len tang darwa moga, tang ciptaka lêgawa puling parana, pragad" Empat hal cara tersebut harus selalu diingat-ingat dengan mengahafalkan, sewaktu mengucap dalam hati dengan menahan napas sampai selesai puja mantra, 4. Cara bersabar Bermaksud melaksanakan kesabaran dan menghilangkan kemarahan itu sangat besar manfaatnya walaupun bagi yang dianggap salah juga dihapus sebab terkena kemarahan dapat menjauhkan persaudaraan, apabila sangat sabar dapat menyatukan macam-macam harapan, akhirnya hambar rasanya, mulai menutupi kemarahan dengan mantra diucapkan dalam hati demikian. "manu mara nisa angkara, dadya ringsa wenyah wanda, tan darwa darana tan nyinyiwo tan migêna, bing len tang darwa moga, tang ciptaka lêgawa puling parana, pragad" Empat hal cara tersebut harus selalu diingat-ingat dengan mengahafalkan, sewaktu mengucap dalam hati dengan menahan napas sampai selesai puja mantra, 63 Katrangan Kaca: 14 Paragraf: 21 Kaca: 15 Paragraf: 22
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar manawi têtêp mantêp lêlambaran lampah makatên, sakathahipun ingkang sami sarajungan kalampah dados sudara, carêm marêm rumaos botên sagêd pisah salaminipun jalêra, èstria, sihipun sami kémawon. II Rangkêpaning Pangasihan Rangkêpan pangasihan punika kathah sangêt lampahipun pakantukipun inggih kathah sangêt nanging botên mawi ngucapa- [-16-] kên mantra, namung kêdah mituhu ing piwulang, punika sampun nyêkapi kanggé nuwuhakên rumêntahing sih, kados ta. 1. Sih ing rêjêki, kêdah dipunsucèni. 2. Sih ing bojo, kêdah dipuntrêsnani sarta kaéman-éman. 3. Sih ing tiyang sêpuh, kêdah dipungumantosi sarta dipunaji-aji. Asiling Suntingan Teks manawi têtêp mantêp lêlambaran lampah makatên, sakathahipun ingkang sami sarajungan kalampah dados sudara, carêm marêm rumaos botên sagêd pisah salaminipun jalêra, èstria, sihipun sami kémawon. II Rangkêpaning Pangasihan Rangkêpan pangasihan punika kathah sangêt lampahipun pakantukipun inggih kathah sangêt nanging botên mawi ngucapa- [-16-] kên mantra, namung kêdah mituhu ing piwulang, punika sampun nyêkapi kanggé nuwuhakên rumêntahing sih, kados ta. 1. Sih ing rêjêki, kêdah dipunsucèni. 2. Sih ing bojo, kêdah dipuntrêsnani sarta kaéman-éman. 3. Sih ing tiyang sêpuh, kêdah dipungumantosi sarta dipunaji-aji. Asiling Tejemahan apabila tetap mantab disertai cara demikian, semua yang akan mencelakakan berubah menjadi saudara, menyatu puas merasa tidak dapat berpisah selamanya laki-laki, perempuan, cintanya sama saja. II Lambaran Cinta Kasih Lembaran cinta kasih banyak sekali cara dalam pemanfaatannya juga sangat banyak, tetapi dengan mengucapkan mantra, tetapi harus taat petunjuk, demikian sudah memadai untuk menimbulkan jatuhnya rasa sayang, misalnya. 1. Rasa sayang pada rejeki, harus disucikan. 2. Rasa sayang pada sami/istri harus dicintai dan disayang. 3. Rasa sayang pada orang tua, sangat disayang dihormati. 64 Katrangan Kaca: 15 Paragraf: 23
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar 4. Sih ing anak, kêdah kaupakara sarta kaêmong. 5. Sih ing sanak-sadhèrèk, kêdah rumakêt pangrêngkuhipun. 6. Sih ing tangga têpalih, kêdah dipunsumêrêpi watak tuwin lagéyanipun. 7. Sih kanca, kêdah dipunlabêti éman èwêdipun. 8. Sih mitra, kêdah dipunrojongi ingkang ngantos condhong. 9. Sih ing bandara utawi lurah, 10. Sih ing réncang utawi batur, kêdah kêrêp kabalabur. 11. Sih ing guru, kêdah dipunpituhu saha kêrêp kapisungsung. 12. Sih ing murid, kêdah dipununggar-unggar kapindha anak. 13. Sih ing satru utawi mêngsah, kêdah dipunkawoni ingkang ngantos wawuh. Asiling Suntingan Teks 4. Sih ing anak, kêdah kaupakara sarta kaêmong. 5. Sih ing sanak-sadhèrèk, kêdah rumakêt pangrêngkuhipun. 6. Sih ing tangga têpalih, kêdah dipunsumêrêpi watak tuwin lagéyanipun. 7. Sih kanca, kêdah dipunlabêti éman èwêdipun. 8. Sih mitra, kêdah dipunrojongi ingkang ngantos condhong. 9. Sih ing bandara utawi lurah, kêdah dipunladosi sapantêsipun amrih kalêgan. 8. Sih mitra, kêdah dipunrojongi ingkang ngantos condhong. 9. Sih ing bandara utawi lurah, kêdah dipunladosi sapantêsipun amrih kalêgan. 10. Sih ing réncang utawi batur, kêdah kêrêp kabalabur. 11. Sih ing guru, kêdah dipunpituhu saha kêrêp kapisungsung. 12. Sih ing murid, kêdah dipununggar-unggar kapindha anak. 13. Sih ing satru utawi mêngsah, kêdah dipunkawoni ingkang ngantos wawuh. Asiling Tejemahan 4. Rasa sayang pada anak harus diperhatikan dan diasuh. 5. Rasa sayang pada sanak saudara, harus akrab terhadapnya. 6. Rasa sayang pada tetangga sekitar, harus dipahami sifat dan tabiatnya. 7. Rasa sayang pada teman, harus dibela kesulitannya. 8. Rasa sayang pada kenalan, harus dirujuki sehingga senang 9. Rasa sayang pada atasan/perangkat desa, harus dilayani sepantasnya supaya berkenan. 10. Rasa sayang pada pembantu, harus sering diperhatiakan. 11. Rasa sayang pada guru, harus dipatuhi dan sering diberi pisungsung. 12. Rasa sayang pada murid, harus dibombong dianggap sebagai anak kandung. 13. Rasa sayang pada musuh, harus mengalah sehingga akur. 65 Katrangan
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar 14. Sih ing sato kéwan, kêdah dipun- opèni ingkang ngantos gambuh. [-17-]udharanipun kapratélakakên kados ing ngandhap punika. 1. Sih ing rêjêki Saking cariyosipun para sêpuh, tumrap kawruh kabatosan, rêjêki punika inggih anggadhahi kalulutan dhatêng ingkang kadunungan rêjêki, nanging kêdah dipunsucèni, mênggah anggènipun nucèni makatên. Saratipun tiyang nglulutakên rêjêki punika, wontên tigang lampah. Asiling Suntingan Teks 15. Sih ing sato kéwan, kêdah dipun- opèni ingkang ngantos gambuh. [-17-]udharanipun kapratélakakên kados ing ngandhap punika. 2. Sih ing rêjêki Saking cariyosipun para sêpuh, tumrap kawruh kabatosan, rêjêki punika inggih anggadhahi kalulutan dhatêng ingkang kadunungan rêjêki, nanging kêdah dipunsucèni, mênggah anggènipun nucèni makatên. Saratipun tiyang nglulutakên rêjêki punika, wontên tigang lampah. Sapisan, samangsa angsal rêjêki kêdah kaêlong sawatawis long- longan wau lajêng kadarmakakên dhatêng tiyang ingkang kacingkrangan rêjêki. Kacariyos sabên dintên angsalipun rêjêki saya mindhak saya mindhak, rêjêki ingkang botên dipunsucèni, upaminipun kados déné toya 2. Sih ing rêjêki Saking cariyosipun para sêpuh, tumrap kawruh kabatosan, rêjêki punika inggih anggadhahi kalulutan dhatêng ingkang kadunungan rêjêki, nanging kêdah dipunsucèni, mênggah anggènipun nucèni makatên. Saratipun tiyang nglulutakên rêjêki punika, wontên tigang lampah. Sapisan, samangsa angsal rêjêki kêdah kaêlong sawatawis long- longan wau lajêng kadarmakakên dhatêng tiyang ingkang kacingkrangan rêjêki. Kacariyos sabên dintên angsalipun rêjêki saya mindhak saya mindhak, rêjêki ingkang botên dipunsucèni, upaminipun kados déné toya Asiling Tejemahan 14. Rasa sayang pada binatang, harus disayang hingga jinak. Penjelasannya seperti di bawah ini. 1. Kasih sayang pada rejeki Dari cerita orang-orang tua terhadap ilmu kebatinan, rejeki juga mempunyai kecocokan pada yang mendapatkan rejeki, tetapi harus disucikan, sedangkan menyucikannya begini. Syarat orang supaya disayangi rejeki ada tiga cara. Pertama, ketika mendapatkan rejeki harus dikurangi sebagian, kemudian diberikan kepada mereka yang kekurangan/membutuhkan. Alkisah setiap hari rejeki yang didapatkan akan semakin bertambah-tambah, yang tidak disucikan dimisalkan seperti air 66 Katrangan Kaca: 17 Paragraf: 24 Kaca: 17 Paragraf: 25 Kaca: 17 Paragraf: 26 Kaca: 17 Paragraf: 27
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar ingkang kabêbêg inggih punika bêndungan ingkang tanpa bêdhahan dangu-dangu sagêd kénging sambékala, kalampahan dhadhal kasêrang ing banjir, ing wêkasan botên ngukup. Kaping kalih samangsa angsal rêjêki malih kêdah kaêlong sawatawis, long-longan wau lajêng kasimpên ingkang primpên kanthi kapaksa, salêbêtipun salapan dintên botên kénging ka[-18-]êlong-êlong. Bilih sampun langkung wêwangên inggih kénging kanggé sakajêngipun rêjêki wau sagêd dados wijining kasugihan. Wondéné bilih angsal rêjêki wujud barang ingkang botên kénging kasimpên dangu, punika kêdah kaurupakên dados rêjêki ingkang kiyat. Upaminipun angsal rêjêki wujud jênang, kêdah kaurupakên dados kajêng, punapa mêrang, punapa ron. Asiling Suntingan Teks ingkang kabêbêg inggih punika bêndungan ingkang tanpa bêdhahan dangu-dangu sagêd kénging sambékala, kalampahan dhadhal kasêrang ing banjir, ing wêkasan botên ngukup. Kaping kalih samangsa angsal rêjêki malih kêdah kaêlong sawatawis, long-longan wau lajêng kasimpên ingkang primpên kanthi kapaksa, salêbêtipun salapan dintên botên kénging ka[-18-]êlong-êlong. Bilih sampun langkung wêwangên inggih kénging kanggé sakajêngipun rêjêki wau sagêd dados wijining kasugihan. Wondéné bilih angsal rêjêki wujud barang ingkang botên kénging kasimpên dangu, punika kêdah kaurupakên dados rêjêki ingkang kiyat. Upaminipun angsal rêjêki wujud jênang, kêdah kaurupakên dados kajêng, punapa mêrang, punapa ron. Asiling Tejemahan yang dibendung, yaitu bendungan tanpa pembuangan, lama-kelamaan terkena bahaya, terjadi jebol atau bedah. karena banjir, yang akhirnya tidak dimiliki sama sekali. Kedua, ketika mendapatkan rejeki lagi harus diambil sebagian, kemudian disimpan yang tersembunyi dengan paksa, selama tiga puluh lima hari tidak boleh diambil barang sedikitpun. Bila sudah lebih dari batasan, boleh diambil sesuka hatinya. Rejeki tersebut dapat menjadi benih kekayaan. Apabila mendapatkan rejeki berupa barang yang tidak dapat disimpan lama, harus ditukar dengan rejeki yang tahan lama. Misalkan mendapatkan rejeki berwujud bubur, harus ditukar dengan kayu, atau tangkai padi, atau daun. 67 Katrangan Kaca: 17 Paragraf: 28
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar Ingkang sakintên kuwawi kasimpên ngantos dangu. Punika sagêd dados tuntunan mênthêl saha anjalari botên boros dhatêng rêjêki. Kaping tiga, samangsa angsal rêjêki malih kêdah kaêlong sawatawis, long-longan wau lajêng katêngkarakên tumrap panggaotan utawi pangupa jiwa, katindakakên piyambak punapa kapitadosakên ing liyan punika sampun dados ngamaling lair batos. Manawi têmên-têmên pangrêksanipun dhatêng raja-brana sarta katindakakên kados wêwarah punika, saèstu linulutan ing rêjêki, sagêd dados bandha ingkang andêrbala. [-19-]2. Sih ing bojo Bêbojoan punika sami sih-sinihan tumrapipun tiyang jalêr dhatêng ingkang èstri kêdah anggadhahi tancêb. Asiling Suntingan Teks Ingkang sakintên kuwawi kasimpên ngantos dangu. Punika sagêd dados tuntunan mênthêl saha anjalari botên boros dhatêng rêjêki. Kaping tiga, samangsa angsal rêjêki malih kêdah kaêlong sawatawis, long-longan wau lajêng katêngkarakên tumrap panggaotan utawi pangupa jiwa, katindakakên piyambak punapa kapitadosakên ing liyan punika sampun dados ngamaling lair batos. Manawi têmên-têmên pangrêksanipun dhatêng raja-brana sarta katindakakên kados wêwarah punika, saèstu linulutan ing rêjêki, sagêd dados bandha ingkang andêrbala. [-19-]2. Sih ing bojo Bêbojoan punika sami sih-sinihan tumrapipun tiyang jalêr dhatêng ingkang èstri kêdah anggadhahi tancêb. Asiling Tejemahan Yang kira-kira tahan lama disimpan. Itu dapat menjadi tuntunan menabung dan menyebabkan tidak boros terhadap rejeki. Ketiga, ketika medapatkan rejeki lagi harus dikurangi, kemudian dikembangkan bagi pekerjaa atau pencari nafkah, dilakukan sendiri atau dipercayakan orang lain, itu sudah menjadi amal lahir batin. Kalau bersungguh-sungguh menjaganya, harta benda dan dilakukan seperti petunjuk tersebut, tentu disayangi rejeki sehingga dapat menjadi harta yang melimpah. 2. Kasih sayang pada istri/suami Pernikahan harus saling cinta- mencintai bagi lelaki terhadap istri harus memiliki tanggung jawab. 68 Katrangan Kaca: 18 Paragraf: 29 Kaca: 18 Paragraf: 30 Kaca: 19 Paragraf: 31
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar 1. Trêsna, liripun: manah gathuk 2. Ngomahi, liripun: mrênahakên panggénan sapirantosipun ingkang kalayan pantês, supados sampun ngantos katingal saru, sagêda malah katingal samuwa kamanungsanipun. 3. Ngayani, liripun: nyukani kaya inggih punika nyukani sarana minangka sandhang têdhanipun pawèstri, utaminipun ingkang nyêkapi, supados saya ngagêngakên antêping jêjodhoan. Asiling Suntingan Teks 1. Trêsna, liripun: manah gathuk tuwin mathuk awit badan kêkalih prasasat dados tunggal, dados kêdah ngulinakakên pamoring kalakuan ingkang prayogi, nyondhongakên raosing cipta, sarta ngruntutakên larasing sêdya, supados salaminipun sa(m)9pu ngantos pêdhot. Awit tiyang jêjodhoan punika manawi ngantos pêpisahan sêjatosipun nguciwakakên ing kamanungsan. 1. Trêsna, liripun: manah gathuk tuwin mathuk awit badan kêkalih prasasat dados tunggal, dados kêdah ngulinakakên pamoring kalakuan ingkang prayogi, nyondhongakên raosing cipta, sarta ngruntutakên larasing sêdya, supados salaminipun sa(m)9pu ngantos pêdhot. Awit tiyang jêjodhoan punika manawi ngantos pêpisahan sêjatosipun nguciwakakên ing kamanungsan. 2. Ngomahi, liripun: mrênahakên panggénan sapirantosipun ingkang kalayan pantês, supados sampun ngantos katingal saru, sagêda malah katingal samuwa kamanungsanipun. 3. Ngayani, liripun: nyukani kaya inggih punika nyukani sarana minangka sandhang têdhanipun pawèstri, utaminipun ingkang nyêkapi, supados saya ngagêngakên antêping jêjodhoan. Asiling Tejemahan 1. Mencintai, artinya: hati bertemu dan cocok, sebab dua tubuh seakan-akan menyatu, jadi harus membiasakan cocoknya tindakan yang baik, rujuknya cipta rasa dan menyelaraskan kebaikan tujuan, supaya selamanya jangan sampai putus, sebab bila sampai pernikahan itu putus, sebenarnya mengecewakan rasa kemanusiaan. 2. Bertempat tinggal, artinya: mengatur tempat dengan perabotannya yang serasi, supaya jangan sampai kelihatan kurang bagus, sedapat mungkin tampak lebih mewah. 3. Menafkahi, artinya: memberi penghasilan yaitu memberikan pakaian dan makan istri, sebaiknya mencukupi, supaya makin membesarkan kemantapan berumah tangga/perjodohan. 69 Katrangan
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar 4. Ngajèni, liripun: ngurmati, inggih punika botên ngrèmèhakên dhatêng pawèstri, botên ngina, botên sawiyah-wiyah, tuwin botên sawênang-wênang. 5. Ngéman, liripun: rumêksa. [-20-]a. Rumêksa kasarasanipun b. Rumêksa kawiranganipun c. Rumêksa kasisahanipun d. Rumêksa kalêpatanipun e. Rumêksa kapitunanipun f. Rumêksa kasangsaranipun Makatên malih mardi ing kasaénan inggih punika mulang muruk supados tiyang èstri ngrêtos dhatêng suraos, sarta sagêd anglampahi ing pangrèh, punapa déné sumêrêping kuwajiban dados tiyang èstri saya mindhak kawruhipun rumaos bilih sampun anggadhahi guru laki, makatên pangangkahipun tiyang jalêr dhatêng ingkang èstri. Asiling Suntingan Teks 4. Ngajèni, liripun: ngurmati, inggih punika botên ngrèmèhakên dhatêng pawèstri, botên ngina, botên sawiyah-wiyah, tuwin botên sawênang-wênang. 5. Ngéman, liripun: rumêksa. [-20-]a. Rumêksa kasarasanipun b. Rumêksa kawiranganipun c. Rumêksa kasisahanipun d. Rumêksa kalêpatanipun e. Rumêksa kapitunanipun f. Rumêksa kasangsaranipun Makatên malih mardi ing kasaénan inggih punika mulang muruk supados tiyang èstri ngrêtos dhatêng suraos, sarta sagêd anglampahi ing pangrèh, punapa déné sumêrêping kuwajiban dados tiyang èstri saya mindhak kawruhipun rumaos bilih sampun anggadhahi guru laki, makatên pangangkahipun tiyang jalêr dhatêng ingkang èstri. Asiling Tejemahan 4. Menghormati, artinya: yaitu tidak merendahkan pada istri, tidak menghina, tidak semena-mena dan tidak sok kuasa. 5. Menyayangi, artinya: menjaga. a. Menjaga : kesehatannya b. Menjaga : rasa malunya c. Menjaga : kesedihannya d. Menjaga : kesalahannya e. Menjaga : kekurangannya f. Menjaga : kesengsaraannya Demikian juga berusaha pada kebaikan yaitu mendidik supaya istri tahu perasaan dan dapat melaksanakan perintah dan baru tahu kewajiban sebagai istri. Makin bertambah pengetahuannya merasa bahwa sudah memiliki suami, demikian harapan suami pada istrinya. 70 Katrangan Kaca: 20 Paragraf: 32
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar Tumrapipun tiyang èstri dhatêng ingkang jalêr, ugi kêdah anggadhahi tancêb. 1. Bêkti, liripun: nêmbah utawi tansah damêl kasaénan tiyang jalêr kapundhi-pundhi kapindha dhustri utawi kaangêp guru awit laki punika lêlintuning rama ibu. 2. Sumungkêm, liripun: mantêp botên ginggang pangrèh ingkang utami, sarta botên mangroh ing tingal, kajawi namung mêlêng sawiji dhatêng lakinipun. 3. Mituhu, liripun: tumêmên, inggih punika ngèstoaka[-21-]kên ing paréntah ngèngêt-èngêt ing piwêlang, tuwin mundhi-mundhi ing piwulang, punapa déné tansah nandukakên ulat manis, têmbung aris, patrap rèh, sêsaminipun. 4. Ngladosi, liripun: nglampahi pangrèh inggih punika tumindak punapa paréntah ing kakung kalayan pantês, têgêsipun pantêsipun lampahi tiyang èstri, botên manèk krambil. Asiling Suntingan Teks Tumrapipun tiyang èstri dhatêng ingkang jalêr, ugi kêdah anggadhahi tancêb. 1. Bêkti, liripun: nêmbah utawi tansah damêl kasaénan tiyang jalêr kapundhi- pundhi kapindha dhustri utawi kaangêp guru awit laki punika lêlintuning rama ibu. 2. Sumungkêm, liripun: mantêp botên ginggang pangrèh ingkang utami, sarta botên mangroh ing tingal, kajawi namung mêlêng sawiji dhatêng lakinipun. 3. Mituhu, liripun: tumêmên, inggih punika ngèstoaka[-21-]kên ing paréntah ngèngêt-èngêt ing piwêl(i)10ng, tuwin mundhi-mundhi ing piwulang, punapa déné tansah nandukakên ulat manis, têmbung aris, patrap rèh, sêsaminipun. 4. Ngladosi, liripun: nglampahi pangrèh inggih punika tumindak punapa paréntah ing kakung kalayan pantês, têgêsipun pantêsipun lampahi tiyang èstri, botên manèk krambil. Asiling Tejemahan Bagi istri kepada suami juga harus mempunyai tanggung jawab. 1. Berbakti, artinya: hormat ialah selalu berbuat kebaikan, suami sangat dihormati diumpamakan atau dianggap pengganti ayah ibu. 2. Menghormati, artinya mantab tidak ragu pada peraturan yang baik, dan tidak menduakan pandangan, selain hanya pada suami. 3. Patuh, artinya : sungguh-sungguh, yaitu melakukan perintah, mengingat-ingat pesan, sikap, aturan dan sebagainya. 4. Melayani, artinya : melaksanakan aturan yakni bertindak atas perintah suami dengan pantas, maksudnya pantas sebagai seorang perempuan, tidak memanjat pohon kelapa. 71 Katrangan Kaca: 20 Paragraf: 33
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar 5. Sêtya, liripun: têmên inggih punika wantah, lugu, tuwin pasaja utawi botên bêbèngèsan tuwin botên lêlèmèran punapa déné botên dora cara. 6. Rumêksa, liripun: anjagi karikuhaning kakung ngênêp wados, botên calak lancang sêsaminipun. 7. Biyantu, liripun: rêréncangan saha conggahipun punapa ingkang kados kapakên tuwin wrastaning kakung, kêdah dipunlabêti. 8. Ngaji-aji, liripun: mundhi-mundhi sarta ngluhurakên ing kakung, punapa déné botên mêngku inggih punika botên ngrumiyini karsaning laki. 9. Sumarah, liripun: manut miturut pangrèhing prayogi, inggih botên marêngkang pranataning kakung, dados nama gadhah iman têgêsipun kapracayan. Samangké tumrap èstri, kêdah rukun, liripun: nunggi[-22-]l sêdya ingkang sami panrimahipun, Asiling Suntingan Teks 5. Sêtya, liripun: têmên inggih punika wantah, lugu, tuwin pasaja utawi botên bêbèngèsan tuwin botên lêlèmèran punapa déné botên dora cara. 6. Rumêksa, liripun: anjagi karikuhaning kakung ngênê(b)11 wados, botên calak lancang sêsaminipun. 7. Biyantu, liripun: rêréncangan saha conggahipun punapa ingkang kados kapakên tuwin wrastaning kakung, kêdah dipunlabêti. 8. Ngaji-aji, liripun: mundhi-mundhi sarta ngluhurakên ing kakung, punapa déné botên mêngku inggih punika botên ngrumiyini karsaning laki. 9. Sumarah, liripun: manut miturut pangrèhing prayogi, inggih botên marêngkang pranataning kakung, dados nama gadhah iman têgêsipun kapracayan. Samangké tumrap èstri, kêdah rukun, liripun: nunggi[-22-]l sêdya ingkang sami panrimahipun, Asiling Tejemahan 5. Setia, artinya : tidak dusta, yaitu apa adanya dan sederhana atau tidak selingkuh apalagi berbohong. 6. Menjaga, artinya : menjaga hal- hal yang dapat menimbulkan rasa malu suami, menyimpan rahasia, tidak berbuat sekehendak hati sendiri. 7. Membantu, artinya : menolong sesuai kemampuan atas perintah suami dan membela kesulitannya 8. Menghargai, artinya : sangat menghormati dan menjunjung tinggi suami dan tidak mendahuluhi kehendaknya. 9. Berserah diri, artinya : selalu menuruti perintah baik, tidak boleh tidak menurut aturan suami, jadi berarti mempunyai keyakinan. Kemudian sebagai istri, harus rukun, artinya satu tekad atau tujuan saling memahami, 72 Katrangan Kaca: 21 Paragraf: 34
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar guyub sami tumandangipun iyêg sami pangkatipun, sayuk sarêng cakipun makatên sapiturutipun, punika jêjodhoan ingkang nama gotong-royong. 3. Sih ing tiyang sêpuh Kakang, bakyu, bapa-biyung, kaki- nini, sapanginggil punika pama tiyang sêpuh, kêdah dipunajèni sarta dipungumatosi, inggih punika dipunsadhiyani papaning palinggihan ingkang sakéca, prênah, rêsik, sarta êmpuk. Dipunladosi têdha ingkang dados condhongipun. Momol lêgi, gurih, sadyan botên kathah janji miraos punapa déné unjukan tiyang sêpuh, sarta malih dipunsadiyani prênahing rêrêp utawi pangaso ingkang sakéca, papan rêsik, primpên, angêt tuwin êmpuk, pintên banggi mawi kasuran tuwin kêmul, anggènipun angladosi sadaya wau sampun ngantos nandukakên têmbung ngoso, Asiling Suntingan Teks guyub sami tumandangipun iyêg sami pangkatipun, sayuk sarêng cakipun makatên sapiturutipun, punika jêjodhoan ingkang nama gotong-royong. 3. Sih ing tiyang sêpuh Kakang, bakyu, bapa-biyung, kaki- nini, sapanginggil punika pama tiyang sêpuh, kêdah dipunajèni sarta dipungumatosi, inggih punika dipunsadhiyani papaning palinggihan ingkang sakéca, prênah, rêsik, sarta êmpuk. Dipunladosi têdha ingkang dados condhongipun. Momol lêgi, gurih, sadyan botên kathah janji miraos punapa déné unjukan tiyang sêpuh, sarta malih dipunsadiyani prênahing rêrêp utawi pangaso ingkang sakéca, papan rêsik, primpên, angêt tuwin êmpuk, pintên banggi mawi kasuran tuwin kêmul, anggènipun angladosi sadaya wau sampun ngantos nandukakên têmbung ngoso, Asiling Tejemahan akur bersama-sama bekerjasama derajatnya, seia-sekata pelaksanaannya, ini pernikahan yang serasi. 3. Kasih Sayang pada orang tua Kakak laki-laki atau perempuan, ayah-ibu, kakek-nenek, dan yang lain harus dihormati dan disayangi, yaitu dengan disediakan tempat duduk yang enak, nyaman, pas, bersih, dan empuk,. Dilayani makan-makanan sesuai seleranya. Lunak, manis, gurih, meskipun tidak banyak tetapi nikmat, dan minuman orang tua, dan lagi disediakan tempat istirahat yang nyaman, bersih, tersembunyi, hangat dan empuk, lebih baik dengan kasur dan selimut. Cara melayani semua tadi janan sampai dengan ucapan membentak, atau kasar, 73 Katrangan Kaca: 22 Paragraf: 35
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar utawi kasar, punapa déné patrap diksara, dados kêdah dipunurmati sarta kaaji-aji, ing ngriku iku tiyang sêpuh rumaos dados pêpundhèn tamtu lulus pangèstu-nipun, sarta mintir puji pandonga-nipun dhatêng ingkang mêmundhi. [-23-] 4. Sih ing anak Anak jalêra èstria, kêdah tansah kagulawênthah sarta karêksa wilujêngipun punapa déné kapardi ing kasaénan supados kathah sêsêrêpipun kados ta. 1. karêksa kasarasanipun sarana kasumêrêpakên barang tindak ingkang andadosakên panyakit, inggih punika rêsahing têtêdhan kaladuking karêmênan tuwin kêngêring pratingkah, mila kêdah dipungêgulung rêsikan, dipun- gêgulung anggadhahana dêdugi tuwin prayogi tumrap samubarang tindak tuwin pangatos-atos ing pangangkah, Asiling Suntingan Teks utawi kasar, punapa déné patrap diksara, dados kêdah dipunurmati sarta kaaji-aji, ing ngriku iku tiyang sêpuh rumaos dados pêpundhèn tamtu lulus pangèstu-nipun, sarta mintir puji pandonga-nipun dhatêng ingkang mêmundhi. [-23-] 4. Sih ing anak Anak jalêra èstria, kêdah tansah kagulawênthah sarta karêksa wilujêngipun punapa déné kapardi ing kasaénan supados kathah sêsêrêpipun kados ta. 1. karêksa kasarasanipun sarana kasumêrêpakên barang tindak ingkang andadosakên panyakit, inggih punika rêsahing têtêdhan kaladuking karêmênan tuwin kêngêring pratingkah, mila kêdah dipungêgulung rêsikan, dipun- gêgulung anggadhahana dêdugi tuwin prayogi tumrap samubarang tindak tuwin pangatos-atos ing pangangkah, Asiling Tejemahan apalagi tindakan tidak sopan, jadi harus dihormati dan dijunjung tinggi. Dengan demikian orang tua merasa menjadi orang yang sangat dihormati, tentu tidak henti rasa restunya dan mengalir terus do'anya kepada yang sangat menghormatinya. 4. kasih sayang kepada anak Anak laki-laki atau perempuan harus selalu diasuh dan dijaga keselamatannya dan lagi diusahakan pada hal-hal yang baik, supaya banyak pengetahuannya, misalnya. 1. Dijaga kesehatannya dengan ditunjukkan barang-barang yang tidak menimbulkan penyakit, yaitu cerobohnya makanan, kegemaran yang kelewat batas dan berbeloknya tingkah laku, maka harus dibiasakan menjaga kebersihan, dibiasakan memiliki tenggang rasa bagi segala tindakan dan berhati-hati melangkah, 74 Katrangan Kaca: 23 Paragraf: 36
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar sudapos sampun ngantos manggih sisah sabab saking kalèntu ing patrap. 2. karêksa têdhanipun sarana kaajêngakên wancining panêdha tuwin takêring tadhah punapa déné kasumêrêpakên wontênipun têdha jalaran saking pamêdaling pandamêlan, supados ing wingking anggadhahana pangangkah sampun ngantos kasêpênan rêjêki ingkang kanggé sadhiyan têdha sadintên- dintên dumugi salaminipun. 3. karêksa sandhangipun, sarana kasumêrêpakên panggarap tuwin pangruktining panganggé, kêdah kaêmi-êmi sarta kauwèt-uwèt supados botên ganas énggal risak awit san- dhangan punika tumraping ngagêsang pêrlu sangêt kanggé nasabi saruning [-24-] badan sêsagêd-sagêd anak punika dipunsadhiyani sandhangan ingkang rangkêp-rangkêp supados mêwahi ajining kamanungsan. Asiling Suntingan Teks sudapos sampun ngantos manggih sisah sabab saking kalèntu ing patrap. 2. karêksa têdhanipun sarana kaajêngakên wancining panêdha tuwin takêring tadhah punapa déné kasumêrêpakên wontênipun têdha jalaran saking pamêdaling pandamêlan, supados ing wingking anggadhahana pangangkah sampun ngantos kasêpênan rêjêki ingkang kanggé sadhiyan têdha sadintên- dintên dumugi salaminipun. 3. karêksa sandhangipun, sarana kasumêrêpakên panggarap tuwin pangruktining panganggé, kêdah kaêmi-êmi sarta kauwèt-uwèt supados botên ganas énggal risak awit san- dhangan punika tumraping ngagêsang pêrlu sangêt kanggé nasabi saruning [-24-] badan sêsagêd-sagêd anak punika dipunsadhiyani sandhangan ingkang rangkêp-rangkêp supados mêwahi ajining kamanungsan. Asiling Tejemahan agar jangan sampai mengalami penyesalan karena salah langkah. 2. Dijaga makannya dengan ditetapkan waktunya makan dan porsinya dan juga diberi tahu asal- usul pembuatan atau pengolahannya supaya kelak kemudian hari mempunyai gagasan jangan sampai kekosongan rejeki sebagai persediaan makan waktu berikutnya. 3. Dijaga busanya, dengan diberi tahu pembuatan dan merawatnya, harus hati-hati supaya tahan lama tidak lekas rusak, sebab pakaian merupakan hal yang sangat penting untuk menutup aurat. Sedapat mungkin anak disediakan pakaian ganti, supaya dapat menambah derajat kemanusiaanya. 75 Katrangan
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar 5. karêksa kabingahanipun sarana kaêmong sarta dipunladosi sawatawis, nanging kêdah kadugi- dugi sampun ngantos kalajêng tansah mangun kabingahan, supados sampun ngantos kêsupèn dhatêng apêsing manungsa, tuwin éwuh gingsiring jaman. Manawi anak manggih kalêpatan barang ingkang dèrèng naté dipunpumêrêpi inggih dipunngapura, nanging kêdah kapurih nglampahi tumrap ingkang dèrèng naté dipunsumêrêpi pigunanipun. Supados sampun ngantos kalolongan pakantuk, panggulawênthah makatên wau andadosakên atul dhatêng kalakuan saé, ing wêkasan anak wau sagêd gêsang piyambak kalayan pantês sinawang. 5. kabombongakên manahipun sarana unggar-unggar sarta kaangkas-angkas sêsagêd-sagêd anak dipunsadhiyani karêmênanipun ingkang kalayan saking kacupêtan, Asiling Suntingan Teks 5. karêksa kabingahanipun sarana kaêmong sarta dipunladosi sawatawis, nanging kêdah kadugi- dugi sampun ngantos kalajêng tansah mangun kabingahan, supados sampun ngantos kêsupèn dhatêng apêsing manungsa, tuwin éwuh gingsiring jaman. Manawi anak manggih kalêpatan barang ingkang dèrèng naté dipunpumêrêpi inggih dipunngapura, nanging kêdah kapurih nglampahi tumrap ingkang dèrèng naté dipunsumêrêpi pigunanipun. Supados sampun ngantos kalolongan pakantuk, panggulawênthah makatên wau andadosakên atul dhatêng kalakuan saé, ing wêkasan anak wau sagêd gêsang piyambak kalayan pantês sinawang. 5. kabombongakên manahipun sarana unggar-unggar sarta kaangkas-angkas sêsagêd-sagêd anak dipunsadhiyani karêmênanipun ingkang kalayan saking kacupêtan, Asiling Tejemahan 5. Dijaga perasaan senangnya dengan cara diasuh dan dilayani sekedarnya, tetapi harus dengan perkiraan jangan sampai terlanjur selalu menimbulkan kegirangan, supaya jangan sampai lupa pada keapesan manusia, dan perbuatan alam. Bilamana anak melakukan kesalahan sesuatu yang belum pernah diketahui sebaiknya dimaafkan, tetapi harus supaya melakukan bagi yang belum pernah dimengerti kegunaanya. Supaya jangan sampai salah sasaran. Pendidikan seperti tersebut dapat menjadi kebiasaan sifat baik, dan pada akhirnya dapat hidup mandiri dengan wajar. 5. Dibesarkan hatinya dengan cara disanjung-sanjung dan diharapkan sedapat mungkin anak disediakan kegemarannya yang karena kekurangannya, 76 Katrangan
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar sabab cuwaning manah punika sagêd nuntuni ngalokroning kêkajêngan, sabên kêkajêngan punika ngalokro pandamêlipun inggih kêndho wêkasan badhé kuciwa gêsangipun mila kêdah katétah amrih [-25-] majêng kamanungsanipun supados sapangayomanipun tiyang sêpuh. 5. sih ing sanak-sadhèrèk Sanak-sadhèrèk punika sêsagêd- sagêd kêdah kêrêp pasrawungan supados sampun ngantos rênggang sangêt-sangêt. Manawi sampun pisah ênggèn bilih kêdah dipundhatêngi punapa dipundhatêngakên, déné manawi têbih dunungipun prayogi botên kêndhat ngabarakên kawilujênganipun, sarana kintun sêrat punapa kêngkênan awit manawi kadangon tanpa sambêt ing pamikir, sagêd ugi kêsupén awit saking kataliban ing pêrlu sanès-sanèsipun bêbasan ngantos kapatén obor. Sanak-sadhèrèk punika kêdah kaangêp kados déné awak piyambak, Asiling Suntingan Teks sabab cuwaning manah punika sagêd nuntuni ngalokroning kêkajêngan, sabên kêkajêngan punika ngalokro pandamêlipun inggih kêndho wêkasan badhé kuciwa gêsangipun mila kêdah katétah amrih [-25-] majêng kamanungsanipun supados sapangayomanipun tiyang sêpuh. 5. sih ing sanak-sadhèrèk Sanak-sadhèrèk punika sêsagêd- sagêd kêdah kêrêp pasrawungan supados sampun ngantos rênggang sangêt-sangêt. Manawi sampun pisah ênggèn bilih kêdah dipundhatêngi punapa dipundhatêngakên, déné manawi têbih dunungipun prayogi botên kêndhat ngabarakên kawilujênganipun, sarana kintun sêrat punapa kêngkênan awit manawi kadangon tanpa sambêt ing pamikir, sagêd ugi kêsupén awit saking kataliban ing pêrlu sanès-sanèsipun bêbasan ngantos kapatén obor. Sanak-sadhèrèk punika kêdah kaangêp kados déné awak piyambak, Asiling Tejemahan sebab perasaan kecewa dapat berakibat patah semangat, bila kemauannya kurang semangat, pelaksanaannya juga kendor, akhirnya menimbulkan kekecewaan dalam hidupnya. Maka harus dituntun supaya semangat kemanusiaannya atas naungan orang tua. 5. kasih Sayang pada Sanak-saudara Sanak-saudara sedapat mungkin harus sering bergaul supaya jangan sampai retak. Kalau sudah berjauhan tempat tinggalnya sebaiknya saling berkunjung mengunjungi atau saling mengundang, sedangkan bila tempat tinggalnya sangat jauh sebaiknya jangan putus saling mengabarkan keselamatan masing-masing dengan berkirim surat, menyuruh seseorang, sebab jika kelamaan tidak sering berhubungan, bisa jadi lupa karena kesibukan urusan macam-macam, diibaratkan "kepatan obor". Sanak- saudara tersebut harus dianggap sebagai diri sendiri, 77 Katrangan Kaca: 25 Paragraf: 37
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar manawi gadhah kêkajêngan kêdah kabiyantu samarwatinipun,botên pisan-pisan nandukakên ambêk éwa tuwin kumlêwa. Punapa déné angkuh tuwin tumambah, sugiha, mlarata, agênga, alita, kêdah dipunakên bilih taksih kulit daging. Sanak-sadhèrèk kêdah dipunmurinini sarta kaawratakên sapantêsipun sanadyan dhumawah ing awon utawi dados tiyang awon pisan. Inggih kêdah kaakên awit ngakên sanak-sadhèrèk dhatêng tiyang awon punika bo[-26- ]tên ngasorakên bêbudén, malah bilih ngakên sanak-sadhèrèk dhatêng tiyang sugih utawi bangsa agêng, punika têrkadhang kèngi raosing batos kirang sakéca. 6. sih ing tangga têpalih Tangga têpalih punika prasasat sanak-sadhèrèk mila kêdah dipunsupêkêtakên pitêpanganipun, sarta dipunsumêrêpi watak lagéyanipun, Asiling Suntingan Teks manawi gadhah kêkajêngan kêdah kabiyantu samarwatinipun,botên pisan-pisan nandukakên ambêk éwa tuwin kumlêwa. Punapa déné angkuh tuwin tumambah, sugiha, mlarata, agênga, alita, kêdah dipunakên bilih taksih kulit daging. Sanak-sadhèrèk kêdah dipunmurinini sarta kaawratakên sapantêsipun sanadyan dhumawah ing awon utawi dados tiyang awon pisan. Inggih kêdah kaakên awit ngakên sanak-sadhèrèk dhatêng tiyang awon punika bo[-26- ]tên ngasorakên bêbudén, malah bilih ngakên sanak-sadhèrèk dhatêng tiyang sugih utawi bangsa agêng, punika têrkadhang kèngi raosing batos kirang sakéca. 6. sih ing tangga têpalih Tangga têpalih punika prasasat sanak-sadhèrèk mila kêdah dipunsupêkêtakên pitêpanganipun, sarta dipunsumêrêpi watak lagéyanipun, Asiling Tejemahan jika mempunyai keperluan harus dibantu semampunya, jangan sekali- kali memperlihatkan sifat angkuh dan congkak. Apalagi sombong dan sifat kurang terpuji lainnya. Kaya, melarat, dewasa, anak-anak, tua muda harus diakui jika masih ada hubungan darah. Sanak-saudara harus dibela dan dititik-beratkan walaupun ternyata kurang baik atau memang ternyata jelek sekali pun. Harus diakui sebagai sanak saudara, sebab mengakui kerabat pada orang kurang baik tidak akan merendahkan martabatnya, bahkan sebaliknya. Jika hanya mengakui yang kaya raya atau berkedudukan tinggi, ada kalanya dirasa kuranag enak. 6. kasih sayang pada tetangga Tetangga sekitar boleh disamakan dengan Sanak-saudara maka harus dipererat pergaulannya dan diketahui sifat-sifatnya supaya dapat tetap menjaga keakraban bertetangga, 78 Katrangan Kaca: 26 Paragraf: 38
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar supados sagêd nêtêpi rukuning têtanggan, awit tangga punika bilih rakêt sarta condhong, kénging kaajak oyak-oyak tumraping kabutuhan. Têrkadhang malah kénging tinantun- tantun kaajak têtimbangan prakawis éman èwêd gadhah damêl tuwin sanès-sanèsipun sagêd andadosakên kamayaraning agêsang. Pintên banggi sambêt prakawis pagêsangan punika saya langkung déning prayogi. Mênggah pitêpanganipun botên susah mawi mawang agêng alit, tuwin sugih miskin, nanging inggih sampun ngantos tilar tindaking tata krama. Bilih wontên padudoning pamanggih botên pêrlu cêcongkrahan cêngil cinêmil, cantên- cinantên sêsaminipun ingkang rumaos lêrês prayogi ngagêngakên pangapura, ingkang rumaos lêpat prayogi ngakêni lêpatipun anggènipun têtanggan punika botên namung sakêdhap Asiling Suntingan Teks supados sagêd nêtêpi rukuning têtanggan, awit tangga punika bilih rakêt sarta condhong, kénging kaajak oyak-oyak tumraping kabutuhan. Têrkadhang malah kénging tinantun- tantun kaajak têtimbangan prakawis éman èwêd gadhah damêl tuwin sanès-sanèsipun sagêd andadosakên kamayaraning agêsang. Pintên banggi sambêt prakawis pagêsangan punika saya langkung déning prayogi. Mênggah pitêpanganipun botên susah mawi mawang agêng alit, tuwin sugih miskin, nanging inggih sampun ngantos tilar tindaking tata krama. Bilih wontên padudoning pamanggih botên pêrlu cêcongkrahan cêngil cinêmil, cantên- cinantên sêsaminipun ingkang rumaos lêrês prayogi ngagêngakên pangapura, ingkang rumaos lêpat prayogi ngakêni lêpatipun anggènipun têtanggan punika botên namung sakêdhap Asiling Tejemahan sebab tetangga tersebut bila akrab dan sesuai dapat diajak bermusyawarah tentang keperluan bersama. Ada kalanya dapat juga untuk dimintai pertimbangan tentang seseorang yang akan punya hajat dan yang lain dapat menjadikan kemudahan kehidupan. Lebih-lebih hubungan dengan kehidupan sangat baik sekali. Sedangkan perkenalannya tidak perlu memandang tua muda, kaya miskin, tetapi jangan sampai meninggalkan tata susila jika ada debat pendapat jangan sampai terjadi pertengkaran, jelek-menjekekkan, saling mencela, yang merasa benar sebaiknya memaafkan, yang merasa salah sebaiknya menyadari kekilafannya, sebab kehidupan bertetangga tidak 79 Katrangan
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar ké[-27-]mawon mila sami kaangkah lulus saé salaminipun. 7. Sih ing kanca Kanca punika dados pikuwating lampah, sarta ngêncêngakên santosaning sêdya, awit sami nyanggi pandamêlan punapa ingkang katindakakên suwita kêkésahan bêt- linabêtan. Manawi wontên kènthèripun kêdah dipunwakili, manawi wontên pakèwêdipun kêdah dipunlabêti, manawi kawratên kêdah dipunréncangi, makatên sapiturutipun. Supados sampun ngantos nuwuhakên darêdah cêngil- cinêngil, jalaran saking botên sih ing damêl sagêda lulus salaminipun sêsarêngan gêsang kalayan rêksa- rumêksa. 8. sih ing mitra Mitra punika pitêpangan ingkang sampun saé sangêt awit saking saé pangrêngkuhipun ngantos ngungkuli sêdhèrèk nunggil wêlat, Asiling Suntingan Teks ké[-27-]mawon mila sami kaangkah lulus saé salaminipun. 7. Sih ing kanca Kanca punika dados pikuwating lampah, sarta ngêncêngakên santosaning sêdya, awit sami nyanggi pandamêlan punapa ingkang katindakakên suwita kêkésahan bêt- linabêtan. Manawi wontên kènthèripun kêdah dipunwakili, manawi wontên pakèwêdipun kêdah dipunlabêti, manawi kawratên kêdah dipunréncangi, makatên sapiturutipun. Supados sampun ngantos nuwuhakên darêdah cêngil- cinêngil, jalaran saking botên sih ing damêl sagêda lulus salaminipun sêsarêngan gêsang kalayan rêksa- rumêksa. 8. sih ing mitra Mitra punika pitêpangan ingkang sampun saé sangêt awit saking saé pangrêngkuhipun ngantos ngungkuli sêdhèrèk nunggil wêlat, Asiling Tejemahan sekejab, maka saling berusaha supaya lestari selamanya. 7. Kasih sayang pada kawan Kawan merupakan penguat semangat dan memperkuat tekad, dan saling menopang pekerjaan, apa saja yang dilakukan ketika berpergian saling membantu. Bila ada ketertinggalannya harus diwakili, jika ada kesulitan harus dibantu, apabila merasa berat harus dibantu, demikian dan sebagainya. Supaya jangan sampai menimbulkan keributan cela-mencela karena memang tidak sayang pada pekerjaan sedapat mungkin lestari selamanya bersama-sama hidup dengan saling menjaga. 8. kasih sayang pada mitra Mitra adalah kenalan yang sudah sangat baik, karenanya dianggap melebihi saudara kandung, 80 Katrangan Kaca: 27 Paragraf: 39 Kaca: 27 Paragraf: 40
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar mila kêdah dipunrojongi ingkang ngantos condhong, sarta anjumbuhakên pamanggih ingkang ngantos gambuh sampun malih gadhah sêdya ingkang tumrap botêna dipunbiyantu. Sanadyan gadhah sêdyaning botên mikantuki mêksa kabiyantu, jalaran saking sampun sami kalêbêting manah. Ingkang makatên wau kénging winastan [-28-] mitra darma inggih punika ingkang nama sêdhèrèk sabaya pêjah. 9. sih ing bandara utawi lurah Lurah punika minangka bandaranipun ingkang dados sor- soran kêdah dipunladosi ingkang ngantos kalêgan, inggih punika botên kapaibên sapa ngandikanipun, katulad saha dipunyêktosi ingkang dados lagon lagéyanipun, katurut saparéntahipun kadhèrèk saka wasanipun punapa déné dipunlampahi sapakênipun sampun ngantos nyalayani ing pangrèh, Asiling Suntingan Teks mila kêdah dipunrojongi ingkang ngantos condhong, sarta anjumbuhakên pamanggih ingkang ngantos gambuh sampun malih gadhah sêdya ingkang tumrap botêna dipunbiyantu. Sanadyan gadhah sêdyaning botên mikantuki mêksa kabiyantu, jalaran saking sampun sami kalêbêting manah. Ingkang makatên wau kénging winastan [-28-] mitra darma inggih punika ingkang nama sêdhèrèk sabaya pêjah. 9. sih ing bandara utawi lurah Lurah punika minangka bandaranipun ingkang dados sor- soran kêdah dipunladosi ingkang ngantos kalêgan, inggih punika botên kapaibên sapa ngandikanipun, katulad saha dipunyêktosi ingkang dados lagon lagéyanipun, katurut saparéntahipun kadhèrèk saka wasanipun punapa déné dipunlampahi sapakênipun sampun ngantos nyalayani ing pangrèh, Asiling Tejemahan maka harus diakui sampai akrab dan menyatukan pendapat sehingga cocok jangan sampai mempunyai niat yang baik tidak dibantu. Walaupun niat tersebut kurang bermanfaat terpaksa dibantu, sebab sudah terlanjur seia- sekata. Yang demikian dapat disebut mitra sejati yaitu saudara sehidup- semati. 9. kasih sayang pada atasan atau pimpinan Pemimpin merupakan atasan, yang sebagai bawahan harus dilayani sehingga puas, yaitu tidak ragu-ragu, apa yang dikatakan ditiru dan diyakini, yang jadi kebiasaan apa yang diperintahkan dilaksanakan semampunya, disuruh apapun ditaati jangan sampai mengecewakan, 81 Katrangan Kaca: 28 Paragraf: 41
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar ingkang malih bilih sagêd anglampahi punapa ingkang andadosakên kacondonganipun, punika saya kapirênanaana sangêt, jalaran saking kaladosan ingkang dados kaparêngipun manawi ngantos marêngkang ing pangrèh, punika jugar anggènipun dados sor-soran. Ing wêkasan ngrisakakên wajibing pasuwitan awit lurah utawi bandara punika sagêd anjalari minggah tuwin mloroting pangkat, punapa ingkang dados dhawuhipun kêdah kaèstokakên sarta dipunsungkêmi, lah makatên wajibing tiyang anglurah, wêkasan lurah sagêd angrêntahakên katrêsanipun sarta nganggêp kanca dhatêng sor-soranipun. [-29-] 10. sih ing réncang utawi batur Réncang utawi batur punika minangka pikuwat saha dados pirantosing bandara, kautus samubarang tumrap ingkang andadosakên kamayaran tumrap bahu suku, Asiling Suntingan Teks ingkang malih bilih sagêd anglampahi punapa ingkang andadosakên kacondonganipun, punika saya kapirênanaana sangêt, jalaran saking kaladosan ingkang dados kaparêngipun manawi ngantos marêngkang ing pangrèh, punika jugar anggènipun dados sor-soran. Ing wêkasan ngrisakakên wajibing pasuwitan awit lurah utawi bandara punika sagêd anjalari minggah tuwin mloroting pangkat, punapa ingkang dados dhawuhipun kêdah kaèstokakên sarta dipunsungkêmi, lah makatên wajibing tiyang anglurah, wêkasan lurah sagêd angrêntahakên katrêsanipun sarta nganggêp kanca dhatêng sor-soranipun. [-29-] 10. sih ing réncang utawi batur Réncang utawi batur punika minangka pikuwat saha dados pirantosing bandara, kautus samubarang tumrap ingkang andadosakên kamayaran tumrap bahu suku, Asiling Tejemahan apalagi bila dapat melaksanakan apapun yang menjadikan kecocokannya itu makin menggembirakan sekali. Sebab dilayani yang menjadi kegemarannya, bila sampai tidak menuruti perintah, maka bisa dikatakan gagal sebagai bawahan. Dan bisa merusak tanggung jawab pengabdian, karena pemimpin atau atasan dapat menaikan atau menurunkan pangkat. Apa yang menjadi perintah pimpinan harus ditaati dan dihormati. Demikianlah kewajiban sebagai bawahan terhadap pimpinan. Akhirnya pimpinan dapat menjatuhkan rasa kasihannya dan menganggap bawahan sebagai teman. 10. kasih sayang pada pembantu/budak Pembantu sebagai penguat dan sarana atasan, disuruh apapun yang menjadikan kemudahan bagi kaki dan tangan, 82 Katrangan Kaca: 29 Paragraf: 42
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar pintên banggi pamikir. Mila réncang kêdah dipunsumêrêpi, inggih punika dipuntuwuki têdha, dipunwêtahi sandhang sarta karêksa kasarasanipun punapa déné kabingahakên sawatawis, supados anggadhahana krasan pamanggènipun kajawi sandhang têdha ugi ingkang karêp kaparingan pituwas sagêda anggadhahi raos muwah-muwah, ing wêkasan mantêpa suwitanipun. 11. sih ing guru Guru punika minangka lêlintuning tiyang sêpuh, nuntun dhatêng kawilu- jêngan nêdahakên margi ingkang jujur, saka pratikêl ingkang sakéca, sarta suka sêsêrêpan ingkang lêrês, mila kêdah dipunbêktèni sarta kapundhi-pundhi. Dipunanggêp sapiwulangipun dipunèstokakên dhawuhipun dipunlampahi sapakènipun sarta kadhèrèk sapangrèhipun, punapa déné kapisungsung sapantêsipun, Asiling Suntingan Teks pintên banggi pamikir. Mila réncang kêdah dipunsumêrêpi, inggih punika dipuntuwuki têdha, dipunwêtahi sandhang sarta karêksa kasarasanipun punapa déné kabingahakên sawatawis, supados anggadhahana krasan pamanggènipun kajawi sandhang têdha ugi ingkang karêp kaparingan pituwas sagêda anggadhahi raos muwah-muwah, ing wêkasan mantêpa suwitanipun. 11. sih ing guru Guru punika minangka lêlintuning tiyang sêpuh, nuntun dhatêng kawilu- jêngan nêdahakên margi ingkang jujur, saka pratikêl ingkang sakéca, sarta suka sêsêrêpan ingkang lêrês, mila kêdah dipunbêktèni sarta kapundhi-pundhi. Dipunanggêp sapiwulangipun dipunèstokakên dhawuhipun dipunlampahi sapakènipun sarta kadhèrèk sapangrèhipun, punapa déné kapisungsung sapantêsipun, Asiling Tejemahan juga pikiran. Makanya pembantu harus dipaha-mi (kebutuhannya), yaitu diberi makan yang cukup, pakaian yang pantas, dijaga kesehatannya dan disenang- senangkan secukupnya, supaya merasa tenteram, nyaman tinggalnya, kecuali sandang pangan juga sering diberi imbalan, agar memiliki rasa senang, dan akhirnya merasa mantab mengabdinya. 11. kasih sayang pada guru Guru yaitu sebagai pengganti orang tua, membimbing keselamatan, menunjukkan jalan kejujuran dari petunjuk yang benar dan dari pengetahuan yang benar, maka guru harus ditaati dan dihormati. Semua ajarannya dilaksanakan, dikerjakan semua perintahnya, menuruti perintahnya dan diberi imbalan sepantasnya. 83 Katrangan Kaca: 29 Paragraf: 43
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar sabab guru punika sagêd madhangakên manah pêtêng, mudhari nalar ingkang ruwêt[-30-] sarta ambirat ing karibêtan, mila wajib dipunsungkêmi. Sintên ingkang botên mituhu pangrahing guru, andadosakên wêwalaking ngagêsang. Tiyang karêksa ing guru prasasat kajangkung ing jawata. 12. sih ing murid Murid punika upami dipunkados déné calon dadosan ingkang udi. Mila kêdah dipungulawênthah sarta dipunbadhéni ingkang prayogi, supados dados sabarang ingkang langkung déning pangaji. Mênggah anggènipun anggulawênthah sarta ambadhéni kathah warninipun, mila panétahipun inggih kêdah talatos, sampun ngantos kêmba, kaanggêpa kados déné putra wayah piyambak. 1. Kaêmong, 2. Kabinggahakên sawatawis, 3. Katakêr dêdung- kapipun, 4. Kaangkah mêmpêngipun budi kawruh, Asiling Suntingan Teks sabab guru punika sagêd madhangakên manah pêtêng, mudhari nalar ingkang ruwêt[-30-] sarta ambirat ing karibêtan, mila wajib dipunsungkêmi. Sintên ingkang botên mituhu pangrahing guru, andadosakên wêwalaking ngagêsang. Tiyang karêksa ing guru prasasat kajangkung ing jawata. 12. sih ing murid Murid punika upami dipunkados déné calon dadosan ingkang udi. Mila kêdah dipungulawênthah sarta dipunbadhéni ingkang prayogi, supados dados sabarang ingkang langkung déning pangaji. Mênggah anggènipun anggulawênthah sarta ambadhéni kathah warninipun, mila pa(r)12étahipun inggih kêdah talatos, sampun ngantos kêmba, kaanggêpa kados déné putra wayah piyambak. 1. Kaêmong, 2. Kabinggahakên sawatawis, 3. Katakêr dêdung- kapipun, 4. Kaangkah mêmpêngipun budi kawruh, Asiling Tejemahan Karena guru dapat menjernihkan hati yang sedang gelap, mengurai pikiran yang kusut serta dapat memberikan jalan untuk mengatasi masalah, maka guru wajib dihormati. Siapapun yang tidak taat saran guru, dapat menjadikan petaka dalam hidupnya. Siapapun yang dijaga guru berarti dia dilindingi oleh malaikat. 12. kasih sayang pada murid Murid dapat diibaratkan sebagai bakalan yang bagus sekali. Maka murid harus dididik dan dipola yang layak supaya menjadi sesuatu yang lebih berharga. Adapun mendidik murid dan memola murid banyak macamnya, maka membimbingnya harus ulet, jangan sampai setengah- setengah. Anggaplah seperti anak cucu sendiri. 1. Diasuh, 2. Dibuat gembira secukupnya, 3. Dilihat kurang atau lebihnya, 4. Diusahakan kegigihan akal budi pengetahuannya, 84 Katrangan Kaca: 30 Paragraf: 44
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar 5. Kasumêrêpakên barang ingkang saé-saé, 6. Dipuncariyosi lêlampahan awon saé, ingkang saé kaalêm, ingkang awon kacacad,7. Kapardi kasrêgêpan rêsikan, tata, wijang, cêtha, 8. Dipuntuntuni wanthèn supados botên calingus, 9. Kapardi têmên, 10. Katuntun anggadhahana adat ingkang ajêg, 11. Ka[-31-]tuntun sumangkir saking watak kumawani, calak lancang tuwin calandhakan, 12. Dipungulang patrap sarèh sarta alus, punapa déné linggih antêng, 13. Dipuntuntuni andhap asor, taklim inggih punika nindakakên tata krama tuwin unggah-ungguh, 14. Dipuntuntuni anggadhahana budi loma, nanging sampun ngantos lèrwèh utawi ngêbrêh, 15. Dipunsumêrêpakên pètang, nastiti, gêmi, tuwin ngati-ati, nanging sampun ngantos kaajêng dados cêthil, 16. Dipungêgulang patitis inggih punika samubarang botên awuran, Asiling Suntingan Teks 5. Kasumêrêpakên barang ingkang saé-saé, 6. Dipuncariyosi lêlampahan awon saé, ingkang saé kaalêm, ingkang awon kacacad,7. Kapardi kasrêgêpan rêsikan, tata, wijang, cêtha, 8. Dipuntuntuni wanthèn supados botên calingus, 9. Kapardi têmên, 10. Katuntun anggadhahana adat ingkang ajêg, 11. Ka[-31-]tuntun sumangkir saking watak kumawani, calak lancang tuwin calandhakan, 12. Dipungulang patrap sarèh sarta alus, punapa déné linggih antêng, 13. Dipuntuntuni andhap asor, taklim inggih punika nindakakên tata krama tuwin unggah-ungguh, 14. Dipuntuntuni anggadhahana budi loma, nanging sampun ngantos lèrwèh utawi ngêbrêh, 15. Dipunsumêrêpakên pètang, nastiti, gêmi, tuwin ngati-ati, nanging sampun ngantos kaajêng dados cêthil, 16. Dipungêgulang patitis inggih punika samubarang botên awuran, Asiling Tejemahan 5. Ditunjukkan pada sesuatu barang yang bagus-bagus, baik dan benar, 6. Diceritakan perbuatan baik buruk, yang baik disanjung, yang jelek dicela, 7. Diusahakan rajin bersih- bersih, teratur, rinci, dan jelas, 8. Dianjurkan pemberani supaya tidak pemalu, 9. Diusahakan jujur, 10. Memiliki kebiasaan yang tetap, 11. Dididik menghindari dari sifat sok berani, mendahului pembicaraan, mendahului perintah dan suka pegang-pegang, 12. Dilatih sifat sabar, halus, dan duduk tenang, 13. Dididik rendah hati, hormat yaitu melaksanakan sopan santun, 14. Dididik memiliki sifat dermawan, tetapi jangan sampai kurang hati-hati waktu melektakan sesuatu atau pemboros, 15. Diberi tahu perhitungan, cermat, hemat, dan kehati-hatian, tetapi jangan sampai bersifat pelit, 16. Dididik tepat sasaran, yaitu sesuatunya jangan sembarangan, 85 Katrangan
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar mungêl-mungêl kêdah têtêp sarta tètès kalayan nyatanipun ninggali kêdah pramana, mirêngakên kêdah angling, makatên sapiturutipun. 13. sih ing satru Satru punika mêngsah, sagêd dados sambékalaning lampah, tuwin rindhuning sêtya, mila kêdah dipunkawoni ingkang ngantos sirêp ungaling karuntikan, dipunwawuh ingkang ngantos pundhuh, dipunkumpuli ingkang ngantos gambuh, sarta mawi dhasar manah rahayu, supados sirna labêting sangga runggi, sampun ngantos rumaos taksih dados andhêng- andhênging sarawungan. 14. sih ing sato kéwan Sato kéwan punika kénging kabingah, kêdah dipuno[-32-]pèni ingkang dados têdhanipun dipun-sumêrêpi watakipun ingkang ngantos gambuh. Asiling Suntingan Teks mungêl-mungêl kêdah têtêp sarta tètès kalayan nyatanipun ninggali kêdah pramana, mirêngakên kêdah angling, makatên sapiturutipun. 13. sih ing satru Satru punika mêngsah, sagêd dados sambékalaning lampah, tuwin rindhuning sêtya, mila kêdah dipunkawoni ingkang ngantos sirêp ungaling karuntikan, dipunwawuh ingkang ngantos pundhuh, dipunkumpuli ingkang ngantos gambuh, sarta mawi dhasar manah rahayu, supados sirna labêting sangga runggi, sampun ngantos rumaos taksih dados andhêng- andhênging sarawungan. 14. sih ing sato kéwan Sato kéwan punika kénging kabingah, kêdah dipuno[-32-]pèni ingkang dados têdhanipun dipun-sumêrêpi watakipun ingkang ngantos gambuh. Asiling Tejemahan kata-katanya sesuai kenyataan, melihat harus cermat, mendengarkan harus jelas, demikian seterusnya. 13. kasih sayang pada seteru Seteru sama dengan musuh, dapat menjadi penghambat tujuan dan pengganggu tekad, maka harus mengalah sampai mengendap timbulnya amarah, disapa sampai melunak, digauli sehingga akrab dan dengan didasari hati yang teduh supaya lenyap bekas-bekas praduga negatif, jangan sampai masih menjadi tahi lalat pergaulan. 14. kasih sayang pada binatang Binatang juga dapat merasa gembira, harus diurus akan kebutuhannya yang menjadi makanannya, diketahui sifatnya sehingga menjadi jinak. 86 Katrangan Kaca: 31 Paragraf: 45 Kaca: 31 Paragraf: 46
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar Mênggah anggènipun nyumêrêpi sarana anyêktosi solah bawanipun sêdintên-dintên karaosakên sagadunging pamanggih. Sampun ngantos kaaru biru, supados sato wau botên gêntos munasika dhatêng ingkang ganggu-ganggu. Cêkakipun dipunlulutakên ingkang ngantos jilma, nanging inggih sampun tilar kaprayitnan. III. Tungguling Pangasihan Sakathah ing sêdya manawi karaosakên ingkang sayêktos saèstu wontên tundha-tundhanipun nistha, madya, tuwin utami. Punika pêpangkataning tindak ingkang kanthi pamikir. Katêranganipun makatên. 1. Ingkang winastan tindak nistha, punika sawarnining tindak ingkang andadosakên asor darajating kamanungsan, kados ta. utang, sêlang, anjajaluk, culika sêsaminipun ngantos andadosakên karibêdaning liyan. Asiling Suntingan Teks Mênggah anggènipun nyumêrêpi sarana anyêktosi solah bawanipun sêdintên-dintên karaosakên sagadunging pamanggih. Sampun ngantos kaaru biru, supados sato wau botên gêntos munasika dhatêng ingkang ganggu-ganggu. Cêkakipun dipunlulutakên ingkang ngantos jilma, nanging inggih sampun tilar kaprayitnan. III. Tungguling Pangasihan Sakathah ing sêdya manawi karaosakên ingkang sayêktos saèstu wontên tundha-tundhanipun nistha, madya, tuwin utami. Punika pêpangkataning tindak ingkang kanthi pamikir. Katêranganipun makatên. 1. Ingkang winastan tindak nistha, punika sawarnining tindak ingkang andadosakên asor darajating kamanungsan, kados ta. utang, sêlang, anjajaluk, culika sêsaminipun ngantos andadosakên karibêdaning liyan. Asiling Tejemahan Sedangkan untuk mengetahui dengan cara mencermati tabiatnya tiap harinya diperhatikan semampunya. Jangan sampai diganggu supaya binatang tersebut jangan sampai berang atau marah kepada yang mengganggu. Singkatnya binatang harus disayang sehingga menjadi jinak, tetapi jangan sampai meninggalkan kewaspadaan. III Puncak Kasih Sayang Semua keinginan bila diperhatiakan atau dirasakan dengan sungguh- sungguh ternyata terdapat unsur, nistha, madya dan utama. Berikut tingkatan-tingkatan perbuatan dengan pikiran. Berikut keterangannya. 1. maksud perbuatan nistha, yaitu semua perbuatan yang berakibat merendahkan martabat atau derajat manusia, misalnya, hutang, pinjam- meminjam, minta-meminta, curang, dan sebagainya sehingga mengakibatkan kesusahan orang lain. 87 Katrangan Kaca: 32 Paragraf: 47
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar 2. Ingkang winastan tindak madya, punika sawarnining tindak ingkang andadosakên mayaring kamanungsan, inggih punika ingkang sagêd gêgantosan bantu binantu ing sêdya, kados ta. purun utang, purun po[-33-]tang, purun nyambut purun disambuti, purun nênêdha, purun dipuntêdhani, utawi wèwèh, makatên sapiturutipun nanging manawi purun culika purun dipunculikani, punika dédé tindak ingkang madya, taksih kalêbêt tindak nistha. 3. Ingkang winastan tindak utami, punika sawarnining tindak ingkang sagêd nuwuhakên katrêsnan tansah damêl kamayaran sarta kabingggahan liyan, punapa déné ambirat ing karibêdan Kados ta. wèwèh, labêt, mitulungi, sêsaminipun ngantos kénging kabasakakên rêkasamu tak réwangi nyangga, kapénak kuréwangana ngrasakaké, Asiling Suntingan Teks 2. Ingkang winastan tindak madya, punika sawarnining tindak ingkang andadosakên mayaring kamanungsan, inggih punika ingkang sagêd gêgantosan bantu binantu ing sêdya, kados ta. purun utang, purun po[-33- ]tang, purun nyambut purun disambuti, purun nênêdha, purun dipuntêdhani, utawi wèwèh, makatên sapiturutipun nanging manawi purun culika purun dipunculikani, punika dédé tindak ingkang madya, taksih kalêbêt tindak nistha. 3. Ingkang winastan tindak utami, punika sawarnining tindak ingkang sagêd nuwuhakên katrêsnan tansah damêl kamayaran sarta kabingggahan liyan, punapa déné ambirat ing karibêdan Kados ta. wèwèh, labêt, mitulungi, sêsaminipun ngantos kénging kabasakakên rêkasamu tak réwangi nyangga, kapénak kuréwangana ngrasakaké, Asiling Tejemahan 2. maksud perbuatan madya, yaitu semua perbuatan yang menyebabkan kemudahan rasa kemanusiaan, yaitu yang dapat saling menolong atau tenggang rasa, misalnya, mau hutang, mau dihutangi, mau pinjam, mau meminjami, sudi minta, sudi dimintai demikian seterusnya. Tetapi jika mau berbuat curang, mau dicurangi, itu bukan perbuatan madya, melainkan termasuk perbuatan nistha. 3. maksud perbuatan utama, yaitu semua perbuatan yang dapat menimbulkan kasih sayang selalu membuat kemudahan dan kese- nangan orang lain dan memberantas kesusahan, antara lain: memberi, membela, membantu, dan sebagainya, sehingga dapat dikatakan: kesusahanmu saya turut menanggung, enakku kamu ikut merasakan, 88 Katrangan
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar lah makatên ingkang winastan ambêk utami. Dados sadaya tindak tamtu wontên nistha madya tuwin utaminipun. Sanadyan tindaking pawèwèh ugi mawi nistha madya tuwin utami, gênahipun makatên. I. Nisthaning pawèwèh, punika tiyang wèwèh ingkang kasakséakên ing liyan, kados upaminipun pun suta nyukakakên barang darbékipun dhatêng pulêya, mawi kasakséakên ing liyan têmbungipun pun suta dhatêng liyan, mugi sampéyan sakseni, dhuwung kula punika kula saksèkakên dhatêng pulêya punika, tanpa saêsêrêpan punapa-punapa, namung la[-34-] bêtsaking katrêsnan kula saksekakên kalayan lêga lila ing lahir batos, sah dados sagadhahanipun pulêya, kula badhé botên ngucap ngraosi, Asiling Suntingan Teks lah makatên ingkang winastan ambêk utami. Dados sadaya tindak tamtu wontên nistha madya tuwin utaminipun. Sanadyan tindaking pawèwèh ugi mawi nistha madya tuwin utami, gênahipun makatên. I. Nisthaning pawèwèh, punika tiyang wèwèh ingkang kasakséakên ing liyan, kados upaminipun pun suta nyukakakên barang darbékipun dhatêng pulêya, mawi kasakséakên ing liyan têmbungipun pun suta dhatêng liyan, mugi sampéyan sakseni, dhuwung kula punika kula saksèkakên dhatêng pulêya punika, tanpa saêsêrêpan punapa-punapa, namung la[-34-] bêtsaking katrêsnan kula saksekakên kalayan lêga lila ing lahir batos, sah dados sagadhahanipun pulêya, kula badhé botên ngucap ngraosi, Asiling Tejemahan beginilah yang disebut sifat utama. Jadi semua perbuatan tentu ada unsur: nistha, madya, dan utama. Walaupun tindakan memberi juga ada nistha, madya, dan utama, berikut penjeasannya. I. Nistha memberi, yaitu seseorang memberi yang disaksikan pada orang lain, jadi misalnya si Suta memberi-kan barang miliknya kepada si Leya dengan disaksikan pada seseorang, kata si Suta kepada seseorang agar kamu menjadi saksi, kerisku ini aku berikan kepada si Leya tanpa maksud apa-apa, hanya karena rasa kasih sayang, maka saya berikan dengan tulus ikhlas lahir batin, sah menjadi milik si Leya. Saya tidak akan mengatakan kepada orang lain, 89 Katrangan Kaca: 33 Paragraf: 48
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar punapa déné sêdya ngucik malih. Pawèwèh makatên punika kapancènipun sampun prayogi sangêt, éwa déné taksih winastan wèwèh ingkang nistha, déné ngantos kasumêrêpan ing liyan. II. Madyaning pawèwèh, punika tiyang wèwèh ingkang ngantos botên kasumêrêpan ing liyan kados upaminipun pun dhadhap sumêdya wèwèh dhatêng waru, jalaran pun waru katinggal kamlaratan pun dhadhap tumuntên mara tamu dhatêng panggénanipun pun waru sarêng sampun pinanggih lajêng sami salaman. Salêbêtipun salaman, pun dhadhap anggêgêm arta krêtas rêgi F.25. kasêsêlakên dhatêng tanganipun waru, punika kanggé tulak kamlaratan pun waru andhêku nélakakên ing panuwun, Asiling Suntingan Teks punapa déné sêdya ngucik malih. Pawèwèh makatên punika kapancènipun sampun prayogi sangêt, éwa déné taksih winastan wèwèh ingkang nistha, déné ngantos kasumêrêpan ing liyan. II. Madyaning pawèwèh, punika tiyang wèwèh ingkang ngantos botên kasumêrêpan ing liyan kados upaminipun pun dhadhap sumêdya wèwèh dhatêng waru, jalaran pun waru katinggal kamlaratan pun dhadhap tumuntên mara tamu dhatêng panggénanipun pun waru sarêng sampun pinanggih lajêng sami salaman. Salêbêtipun salaman, pun dhadhap anggêgêm arta krêtas rêgi F.25. kasêsêlakên dhatêng tanganipun waru, punika kanggé tulak kamlaratan pun waru andhêku nélakakên ing panuwun, Asiling Tejemahan apalagi bermaksud meminta kembali. Pemberian demikian sebenarnya sudah bagus sekali, tetapi masih disebut pemberian yang nistha, sebab sampai disuruh menyaksikan orang lain. II. pemberian madya, yaitu seseorang memberikan sesuatu kepada orang lain yang tidak diketahui oleh memberikan kepada si Waru, karena si Waru dipandang oleh si Dadap dianggap melarat, lalu datang bertamu kerumah si Waru, setelah bertamu lalu bersalam- salaman. Waktu bersalaman, si Dadap menggenggap uang kertas nilai F.25 diberikan kepada si Waru sebagai penolakan kemlaratan si Waru, dia menyatakan terima kasih, 90 Katrangan
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar dados botên wontên liyanipun tiyang ingkang sumêrêp kajawi namung ingkang wèwèh kaliyan ingkang dipunwèwèhi. Lah makatên ingkang winastan madyaning pawèwèh. III. Utamining pawèwèh, punika tiyang wèwèh ingkang ngantos botên kasumêrêpan ing sintên- sintên, sanadyan ingkang dipun- wèwèhi panggih botên sagêd sumêrêp upaminipun makatên. [-35-]Pun A kintun arta dhatêng pun B wujud wang krêtas, kabungkus ing sêrat A tèkên rêgi F. 10.000 (krêtas nyewu sadasa lêmbar) nanging pakintunan wau botên mawi têkên wantah, têmbungipun A dhatêng pun B makatên. Kula pun Sutama, nêdya kintun arta dhatêng sampéyan F.10.000 punika kula sukakakên balaka dhatêng ing sampéyan, Asiling Suntingan Teks dados botên wontên liyanipun tiyang ingkang sumêrêp kajawi namung ingkang wèwèh kaliyan ingkang dipunwèwèhi. Lah makatên ingkang winastan madyaning pawèwèh. III. Utamining pawèwèh, punika tiyang wèwèh ingkang ngantos botên kasumêrêpan ing sintên- sintên, sanadyan ingkang dipun- wèwèhi panggih botên sagêd sumêrêp upaminipun makatên. [-35-]Pun A kintun arta dhatêng pun B wujud wang krêtas, kabungkus ing sêrat A tèkên rêgi F. 10.000 (krêtas nyewu sadasa lêmbar) nanging pakintunan wau botên mawi têkên wantah, têmbungipun A dhatêng pun B makatên. Kula pun Sutama, nêdya kintun arta dhatêng sampéyan F.10.000 punika kula sukakakên balaka dhatêng ing sampéyan, Asiling Tejemahan jadi tak seorang pun mengetahui kecuali yang memberi dan yang menerima. Demikianlah yang disebut pemberian madya. III. pemberian utama, yaitu seseorang memberikan sesuatu kepada orang lain yang tidak diketahui oleh siapa-siapa, walaupun yang diberipun tidak mengetahui sama sekali, misalnya begini. Si A mengirim uang kepada si B berupa uang kertas, dibungkus kertas oleh A tertulis senilai F.10.000,- (kertas ribuan sepuluh lembar) tetapi pengirim tadi tidak tertulis nama sebenarnya, kata si A kepada si B demikian. Si Sutama, kirim uang kepada anda F.10.000,- ini saya berikan khusus kepada anda 91 Katrangan Kaca: 35 Paragraf: 49 Kaca: 35 Paragraf: 50
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar kalayan lêga lila ing lahir batos, kénging sampéyan anggé sakarsa- karsa sampéyan, grek, tèkên Sutama. Pun B, sarêng nampeni sêrat isi arta F.10.000 sarta ninggali ingkang kintun tèkên Sutama, saha langkung malêngak déné dèrèng têpang kaliyan pun Sutama, têka dipunkintuni arta samantên kathahipun dipunèngêt-èngêt mêksa dèrèng kaèngêtan, Sutama iku sapa. Ing wêkasan namung sagêd anggagas têgêsipun Sutama, su: luwih, tama: bêcik, dadi Sutama, têgêsé: luwih bêcik. Iku apa wèwèhé wong kang luwih bêcik pangalihé. Yèn mangkono iya sêmbah nuwun, lah makatên ingkang nama utamining pawèwèh. Makatên bilih bab ambêk utami, punika kénging kanggé anyêbarakên têbaning ngèlmi pangasihan, manawi manungsa sampun pu[-36-] run Asiling Suntingan Teks kalayan lêga lila ing lahir batos, kénging sampéyan anggé sakarsa- karsa sampéyan, grek, tèkên Sutama. Pun B, sarêng nampeni sêrat isi arta F.10.000 sarta ninggali ingkang kintun tèkên Sutama, saha langkung malêngak déné dèrèng têpang kaliyan pun Sutama, têka dipunkintuni arta samantên kathahipun dipunèngêt-èngêt mêksa dèrèng kaèngêtan, Sutama iku sapa. Ing wêkasan namung sagêd anggagas têgêsipun Sutama, su: luwih, tama: bêcik, dadi Sutama, têgêsé: luwih bêcik. Iku apa wèwèhé wong kang luwih bêcik pangalihé. Yèn mangkono iya sêmbah nuwun, lah makatên ingkang nama utamining pawèwèh. Makatên bilih bab ambêk utami, punika kénging kanggé anyêbarakên têbaning ngèlmi pangasihan, manawi manungsa sampun pu[-36-] run Asiling Tejemahan dengan tulus ikhlas lahir batin, boleh anda pergunakan sesuka hati. Sekian. Ttd. Sutama. Si B setelah menerima surat berisi uang F10.000,- dan melihat yang mengirim tanda tangan Sutama, dan sangat heran karena belum kenal dengan Sutama, mengapa dikirimi uang sebanyak ini, diingat-ingat tetap tidak diketahui si Sutama itu siapa. Pada akhirnya hanya dapat menduga arti su-ta-ma, Su berarti sangat, Tama berarti sangat baik atau baik sekali. Apakah ini pemberian orang yang baik sekali hatinya. Bila demikian sangat terima kasih. Demikianlah yang dinamakan pemberian utama. Demikan jika hal sifat utama ini dapat untuk menyebar luaskan ilmu cinta kasih, apabila manusia sudah mau 92 Katrangan Kaca: 35 Paragraf: 51 Kaca: 35 Paragraf: 52 Kaca: 35 Paragraf: 53
Lajengipun tabel Asiling Transliterasi Standar anglênggahi ambêk utami, sampun malih sakathahipun ingkang sarawungan botên sami asih. Sanadyan tiyang ing ngrika-ngrika ingkang botêna bên ajêng, namung sarawungan saking pawartos kémawon mêksa katarik sih katrêsnanipun labêt gandaning asma sampun misuwur amrik wangi arum ngambar sumêbaring jagad, bêbudén makatên wau kénging kanggé ngangkah sih ing sadhéngah wiwit tiyang ngandhap tiyang tênggahan tuwin bangsa luhur dumugi sato kéwan sami asih sadaya ngantos sagêd kinasihan déning jawata. Ing wusana among samantên têtungguling Ngèlmi pangasihan ingkang ngrampungi. Titi tamating pangripta tinêngêran tanggal kaping 6 wulan Ramlan ing warsa Jé, sinangkalan: uni gati ngèsthi Sidi. 1854. Asiling Suntingan Teks anglênggahi ambêk utami, sampun malih sakathahipun ingkang sarawungan botên sami asih. Sanadyan tiyang ing ngrika-ngrika ingkang botêna bên ajêng, namung sarawungan saking pawartos kémawon mêksa katarik sih katrêsnanipun labêt gandaning asma sampun misuwur amrik wangi arum ngambar sumêbaring jagad, bêbudén makatên wau kénging kanggé ngangkah sih ing sadhéngah wiwit tiyang ngandhap tiyang tênggahan tuwin bangsa luhur dumugi sato kéwan sami asih sadaya ngantos sagêd kinasihan déning jawata. Ing wusana among samantên têtungguling Ngèlmi pangasihan ingkang ngrampungi. Titi tamating pangripta tinêngêran tanggal kaping 6 wulan Ramlan ing warsa Jé, sinangkalan: uni gati ngèsthi Sidi. 1854. Asiling Tejemahan memahami sifat utama, jangankan semua yang sering bergaul tentu saja semuanya kasih sayang. Meskipun orang-orang entah berantah yang tidak pernah bertemu muka, tetapi kenal dari berita, terpaksa tertarik kasih sayang, karena namanya sudah tersohor keseluruh penjuru dunia. Sifat demikian tadi dapat untuk meraih kasih sayang setiap orang dari orang-orang masyarakat biasa, orang-orang menengah dan masyarakat atas sampai binatang pun semua kasih sayang sampai disayang oleh malaikat. Pada akhirnya hanya demikian sekian sepucuk ilmu cinta kasih yang mengakhiri. Penulisan berakhir (tamat) pada tanggal 6 bulan Ramelan/Ramadan/ Puasa tahun Je, sengkalan Uni Gati Ngesthi Sidi. 1854. 93 Katrangan Kaca: 36 Paragraf: 54 Kaca: 36 Paragraf: 55
94 5. Aparat kritik Aparat kritik wontên panalitèn mênika minangka cathêtan andharan saking suntingan SNP. Aparat kritik ngandharakên sadaya wujuding éwah-éwahaning teks ingkang arupi nambahi aksara utawi têmbung, nyuda aksara utawi têmbung, saha nggantos aksara utawi têmbung wontên teks SNP. Wujuding éwah-éwahan teks kasêbut kapêndhêt saking SNP. Aparat Kritik kaandharakên ing ngandhap mênika. Tabel 22: Aparat Kritik Prakawis Sadèrèngipun Dipun-sunting Suntingan Asilipun Suntingan Katrangan 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 sêtijap katrênan matatên dipunkawoni kasagêtên ingka makakên sangking sanpun piwêlang ngênêp sêtija(b)1 katrê
2nan ma(k)3atên dipun(g)4awoni kasagê(d)5ên ingka<ng>6 maka(t)7ên sa[ng]8king sa(m)9pun piwêl(i)10ng ngênê(b)11 sêtijab katrêsnan makatên dipungawoni kasagêdên ingkang makatên saking sampun piwêling ngênêb kaca: 5 larik: 8 kaca: 8 larik: 8 kaca: 9 larik: 17 kaca: 12 larik: 8 kaca: 12 larik: 9 kaca: 12 larik: 11 kaca: 13 larik: 18 kaca: 13 larik: 19 kaca: 19 larik: 8 kaca: 21 larik: 1 kaca: 21 larik: 11 kaca: 30 larik: 10 12 panétahipun pa(r)13étahipun parétahipun
Aparat kritik minangka wujuding éwah-éwahan ingkang arupi nambahi aksara utawi têmbung, nyuda aksara utawi têmbung, saha nggantos aksara utawi têmbung wontên teks SNP. Wondéné pirêmbagan aparat kritik wontên suntingan teks SNP kaandharakên wontên ngandhap mênika. 1) sêtija(b)1 (kaca:5, larik: 8) Prakawis 1, aksara p ingkang kasêrat wontên têmbung sêtijap dipungantos kaliyan aksara b, saéngga têmbungipun dados sêtijab. Adhêdhasar kamus Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939) têmbung sêtijap botên kapanggihakên têgêsipun. Têmbung sêtijab têgêsipun mandi, mustajab (Poerwadarminta, 1939: 560). Wondéné wontên teks-ipun kasêrat. ...Langkung malih kapusthi kanthi pangèsthi inggih sêtijap sêtija(b)1 sayêktos, sagêd nuwuhakên éloking pangraos, warni awon katingal saé, patrap kaku katingal kèwês, têmbung kaku katingal lêmês. 2) katrê
2nan (kaca: 8, larik: 8) Prakawis 2, têmbung katrênan katambahakên aksara s, saéngga têmbungipun dados katrêsnan. Panambahan aksara kasêbut, kajumbuhakên kaliyan konteks ukaranipun. Têmbung katrêsnan, asalipun saking têmbung (ka-) + (trêsna) + (-an). Têmbung trêsna têgêsipun asih, mulunging ati marang liyan (tanpa hawa-nafsu) (Poerwadarminta, 1939: 620). Adhêdhasar kamus Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939) têmbung trêna têgêsipun sukêt (Poerwadarminta, 1939: 620). Pramila, têmbung katrênan dipun-sunting dados katrêsnan supados jumbuh kaliyan konteks ukaranipun. Wondéné wontên teks-ipun kasêrat. ...Wêkasan nancêbakên katrê
2nan dumugi ing lahir batos. 95
96 3) ma(k)3atên (kaca: 9, larik: 17) Prakawis 3, aksara t ingkang kasêrat wontên têmbung matatên dipungantos kaliyan aksara k, saéngga têmbungipun dados makatên. Têmbung makatên têgêsipun mangkênê, mangkono (Poerwadarminta, 1939: 287), wondéné têmbung matatên botên wontên têgêsipun. Wondéné pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. ...Sêdya ingkang ma(k)3atên wau pancènipun sampun lênggah, ingkang dipunwêwêhi tiyang ingkang kacingkrangan tuwin mitulungi tiyang ingkang karibudan éwa déné wontên sawêwêhing ambêkan ingkang nyurupani punika,.. 4) dipun(g)4awoni (kaca: 12, larik: 8) Prakawis 4, aksara k ingkang kasêrat wontên têmbung dipunkawoni dipungantos kaliyan aksara g, saéngga têmbungipun dados dipungawoni. Têmbung dipungawoni, asalipun saking têmbung (dipun-) + (ng) + (awon) + (-i). Têmbung awon têgêsipun ala (Poerwadarminta, 1939: 23). Adhêdhasar kamus Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939) têmbung kawon botên kapanggihakên wontên kamus kasêbut. Wondéné pêthikanipun kados ing ngandhapmênika. Manawi saruwungan nuju nanggori sulaya ing pamanggih ingkang suraosipun rêbat pakantuking raja brana, rêbat unggul lêrêsing basa, rêbat unggul saéning pratingkah tuwin rêbat unggul kajuwuraning nama, punika kêdah mikawon awit ingkang makatên wau damêl lêganipun ingkang dipun(g)4awoni. 5) kasagê(d)5an (kaca: 12, larik: 9) Prakawis 5, aksara t ingkang kasêrat wontên têmbung kasagêtên dipungantos kaliyan aksara d, saéngga têmbungipun dados kasagêdan. Têmbung kasagêdan, asalipun saking têmbung (ka-) + (sagêd) + (-an). Têmbung sagêd têgêsipun bisa (Poerwadarminta, 1939: 538). Adhêdhasar kamus Baoesastra
97 Djawa (Poerwadarminta, 1939) têmbung sagêt" botên kapanggihakên wontên kamus kasêbut. Wondéné pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. ...Karêmbag kados pundi saupami pangawonipun ngantos kasagê(d)5ên kadosta: 6) ingka<ng>6 (kaca: 12, larik: 11) Prakawis 6, têmbung ingka katambahakên aksara ng, saéngga têmbungipun dados ingkang. Têmbung ingkang têgêsipun sing, kang (Poerwadarminta, 1939: 172). Adhêdhasar kamus Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939) têmbung ingka botên wontên têgêsipun. Wondéné pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. ...Ngawon prakawis raja brana ingka<ng>6 ngantos pangaos sadasa wau utawi langkung, punapa botên damêl kapintunan ingkang agêng, sarta punapa botên dados têtuhanipun sanak sêdhèrèk kathah. 7) maka(t)7ên (kaca: 13, larik: 18) Prakawis 7, aksara k ingkang kasêrat wontên têmbung makakên dipungantos kaliyan aksara t, saéngga têmbungipun dados makatên. Têmbung makatên têgêsipun mangkênê, mangkono (Poerwadarminta, 1939: 287), wondéné têmbung makakên botên wontên têgêsipun. Wondéné pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. ...Wusana pangawonipun ngongasakên kacubriyan, ingkang maka(t)7ên punika punapa kalèntu,... têka badhé kasirnakakên malah nêdya 8) sa[ng]8king (kaca: 12, larik: 19) Prakawis 8, têmbung sangking dipunkiranangi aksara ng, saéngga têmbungipun dados saking. Adhêdhasar kamus Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939) têmbung sangking botên wontên têgêsipun. Wondéné
98 têmbung saking têgêsipun saka (Poerwadarminta, 1939: 539). Wondéné pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. ...tur sakathahing pangawon wau manawi karaosakên langkung-langkung sa[ng]8king ambujêng pêrlunipun piyambak, makatên tumrap mandhêsing pamikir... 9) sa(m)9pun (kaca: 19, larik: 8) Prakawis 9, aksara n ingkang kasêrat wontên têmbung sanpun dipungantos kaliyan aksara m, saéngga têmbungipun dados sampun. Têmbung sampun têgêsipun wis, uwis (Poerwadarminta, 1939: 543). Adhêdhasar kamus Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939) têmbung sanpun botên kapanggihakên wontên kamus kasêbut. Wondéné pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. ...sarta ngruntutakên larasing sêdya, supados salaminipun sa(m)8pun ngantos pêdhot... 10) piwêl(i)10ng (kaca: 21, larik: 1) Prakawis 10, aksara a ingkang kasêrat wontên têmbung piwêlang dipungantos kaliyan aksara i, saéngga têmbungipun dados piwêling. Têmbung piwêling têgêsipun wêling, wêlingan (Poerwadarminta, 1939: 495). Adhêdhasar kamus Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939) têmbung piwêlang botên kapanggihakên wontên kamus kasêbut. Wondéné pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. ...Mituhu, ing paréntah ngèngêt-èngêt ing piwêl(i)10ng, tuwin muNdhi-muNdhi ing piwulang,... liripun: tumêmên, inggih punika ngèstoaka[-21-]kên 11) ngênê(b)11 (kaca: 21, larik: 11) Prakawis 11, aksara p ingkang kasêrat wontên têmbung ngênêp dipungantos kaliyan aksara b, saéngga têmbungipun dados ngênêb. Têmbung ngênêb têgêsipun njarehake supaya mênêb, njarehake ati (supaya mari napsu)
(Poerwadarminta, 1939: 393), wondéné têmbung ngênêp botên wontên têgêsipun. Wondéné pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. ...Rumêksa, liripun: anjagi karikuhaning kakung ngênê(b)11 wados, botên calak lancang sêsaminipun... 12) pa(r)12étahipun (kaca: 30, larik: 10) Prakawis 12, aksara n ingkang kasêrat wontên têmbung panétahipun dipungantos kaliyan aksara r, saéngga têmbungipun dados parétahipun. Têmbung dipunngawoni, asalipun saking têmbung (parétah) + (-ipun). Têmbung parétah têgêsipun dhawuh, pakon (Poerwadarminta, 1939: 472), wondéné têmbung panétah botên wontên têgêsipun. Wondéné pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. ...mila pa(r)12étahipun inggih kêdah talatos, sampun ngantos kêmba, kaanggêpa kados déné putra wayah piyambak... 6. Cathêtan Terjemahan Terjemahan teks SNP mênika wontên têmbung-têmbung tartamtu ingkang dipun-terjemah-akên dhatêng basa Indonesia, amargi botên trêp kaliyan têgêsing têmbung miturut Baoesastra Djawa saha botên trêp kaliyan konteks ukaranipun. Têmbung-têmbung ingkang botên trêp kaliyan konteks ukaranipun dipuncathêt saha kaandharakên wontên alternatif terjemahan kanggé mangêrtosi têgêsipun têmbung mênika. Pirêmbagan cathêtan terjemahan teks SNP kaandharakên ing ngandhap mênika. a. Pangéran Pangéran inggih mênika "Gusti, bêndara, sêbutaning darah (Poerwadarminta, 1939: 468). Têmbung pangéran wontên teks mênika dipun- terjemah-akên "Gusti". Têgêsipun wontên basa Indonesia inggih mênika "Tuhan". 99 luhur"
100 b. Suta, Pulêya, Dhadhap, saha Waru Suta, pulêya, dhadhap, saha waru inggih mênika kanggé nyêbut utawi sêsêbutaning tiyang ingkang dèréng mangêrtos namanipun (Padmosoekotjo, 1967: 137). Suta, pulêya, Dhadhap, saha Waru dipunanggé nalika jaman Walandi. c. Tèkên Tèkên inggih mênika tapak asma, nulis tapak asma (Poerwadarminta, 1939: 596). Têgêsipun wontên basa Indonesia inggih mênika "tanda tangan". Têmbung nginggil mênika botên trêp mênawi dipunjumbuhakên kaliyan konteks ukaranipun, satêmah wontên teks mênika tèkên ka-terjemah-akên "tertulis'. Konteks ukara ingkang kasêrat ing teks SNP inggih mênika "kabungkus ing sêrat A tèkên rêgi F. 10.000" terjemahan-ipun "dibungkus Surat A tertulis senilai F.10.000". d. F F, inggih mênika lambang saking Florin (guldhen). Florin, inggih mênika satuan mata uang ingkang dipunanggé nalika jaman Walandi lambang.html ) e. Jawata Jawata inggih mênika "dewa" (Poerwadarminta, 1939: 83). Têgêsipun wontên basa Indonesia inggih mênika "dewa'. Têmbung nginggil botên trêp mênawi dipunjumbuhakên kaliyan konteks ukaranipun, satêmah wontên teks mênika jawata ka-terjemah-akên "malaikat'. Konteks ukara ingkang kasêrat ing teks SNP inggih mênika "Tiyang karêksa ing guru prasasat kajangkung ing jawata" terjemahan-ipun "Siapapun yang dijaga guru berarti dia dilindingi oleh malaikat'
101 D. Asiling Panalitèn saha Pangrêmbagan SNP kalêbêt satunggaling naskah ingkang ngêwrat bab piwulang. Piwulang ingkang kawrat inggih mênika mratélakakên lampahing tiyang matêk aji pangasihan sinêratan mantranipun. Panalitèn mênika kaangkah sagêd mangrêtosi jinising katrêsnan dhatêng garwa wontên teks SNP. Jinising katrêsnan dhatêng garwa kasêbut, salajêngipun sagêd dipunginakakên wontên ing gêsang bêbrayan. Jinising katrêsnan dhatêng garwa kasêbut dipunsêrat ing tabel. Jinising katrêsnan dhatêng garwa ingkang dipunsêrat wontên tabel, salajêngipun dipunandharakên wontên bab pangrêmbagan. Wondéné tabel jinising katrêsnan dhatêng garwa wontên teks SNP kaandharakên ing ngandhap mênika. Tabel 23: Jinising Katrêsnan dhatêng Garwa No. Kaca 1. 19 Nomêr Data A1 Asiling Transliterasi trêsna, liripun: manah gathuk tuwin mathuk awit badan kêkalih prasasat dados tunggal Asiling Terjemahan mencintai, artinya: hati bertemu dan cocok, sebab dua tubuh seakan-akan menyatu 2. 19 A2 ngomahi, liripun: mrênahakên panggénan sapirantosipun ingkang kalayan pantês, supados sampun ngantos katingal saru, sagêda malah katingal samuwa kamanungsanipun. bertempat tinggal, artinya: mengatur tempat dengan perabotannya yang serasi, supaya jangan sampai kelihatan kurang bagus, sedapat mungkin tampak lebih mewah. 3. 19 A3 ngayani, liripun: nyukani kaya inggih punika nyukani sarana minangka sandhang têdhanipun pawèstri, utaminipun ingkang nyêkapi, supados saya ngagêngakên antêping jêjodhoan. menafkahi, artinya: memberi penghasilan yaitu memberikan pakaian dan makan istri, sebaiknya mencukupi, supaya makin membesarkan kemantapan berumah tangga/perjodohan.
Lajêngipun tabel No. Kaca 4. 19 Nomêr Data A4 5. 19 A5 6. 20 A6 7. 20 A7 8. 20 A8 Asiling Transliterasi ngajèni, liripun: ngurmati, inggih punika botên ngrèmèhakên dhatêng pawèstri, botên ngina, botên sawiyah- wiyah, tuwin botên sawênang-wênang. ngéman, liripun: rumêksa. a. rumêksa kasarasanipun b. rumêksa kawiranganipun c. rumêksa kasisahanipun d. rumêksa kalêpatanipun e. rumêksa kapitunanipun f. rumêksa kasangsaranipun 1. Bêkti, liripun: nêmbah utawi tansah damêl kasaénan tiyang jalêr kapundhi-pundhi kapindha dhustri utawi kaangêp guru awit laki punika lêlintuning rama ibu. 2. Sumungkêm, liripun: mantêp botên ginggang pangrèh ingkang utami, sarta botên mangroh ing tingal, kajawi namung mêlêng sawiji dhatêng lakinipun. 3. Mituhu, liripun: tumêmên, inggih punika ngèstoakakên ing paréntah ngèngêt-èngêt ing piwêlang, tuwin mundhi-mundhi ing piwulang. 102 Asiling Terjemahan menghormati, artinya: yaitu tidak merendahkan pada istri, tidak menghina, tidak semena- mena dan tidak sok kuasa. menyayangi, artinya: menjaga. a. menjaga kesehatannya b. menjaga: rasa malunya c. menjaga: kesedihannya d. menjaga: kesalahannya e. menjaga: kekurangan- nya f. menjaga: kesengsaraannya 1. Berbakti, artinya: hormat ialah selalu berbuat kebaikan, suami sangat dihormati diumpamakan atau dianggap pengganti ayah ibu. 2. Menghormati, artinya mantab tidak ragu pada peraturan yang baik, dan tidak menduakan pandangan, selain hanya pada suami. 3. Patuh, artinya : sungguh-sungguh, yaitu melakukan perintah, mengingat-ingat pesan, sikap, aturan dan sebagainya.
Lajêngipun tabel No. Kaca 9. 21 Nomêr Data A9 10. 21 A10 11. 21 A11 12. 21 A12 13. 21 A13 14. 21 A14 Asiling Transliterasi 4. Ngladosi, liripun: nglampahi pangrèh inggih punika tumindak punapa paréntah ing kakung kalayan pantês, têgêsipun pantêsipun lampahi tiyang èstri, botên manèk krambil 5. Sêtya, liripun: têmên inggih punika wantah, lugu, tuwin pasaja utawi botên bêbèngèsan tuwin botên lêlèmèran punapa déné botên dora cara. 6. Rumêksa, liripun: anjagi karikuhaning kakung ngênêp wados, botên calak lancang sêsaminipun. 7. Biyantu, liripun: rêréncangan saha conggahipun punapa ingkang kados kapakên tuwin wrastaning kakung, kêdah dipunlabêti. 8. Ngaji-aji, liripun: mundhi-mundhi sarta ngluhurakên ing kakung, punapa déné botên mêngku inggih punika botên ngrumiyini karsaning laki. 9. Sumarah, liripun: manut miturut pangrèhing prayogi, inggih botên marêngkang pranataning kakung, dados nama gadhah iman têgêsipun kapracayan. 103 Asiling Terjemahan 4. Melayani, artinya : melksanakan aturan yakni bertindak atas perintah suami dengan pantas, maksudnya pantas sebagai seorang perempuan, tidak memanjat pohon kelapa. 5. Setia, artinya : tidak dusta, yaitu apa adanya dan sederhana atau tidak selingkuh apalagi berbohong. 6. Menjaga, artinya : menjaga hal-hal yang dapat menimbulkan rasa malu suami, menyimpan rahasia, tidak berbuat sekehendak hati sendiri. 7. Membantu, artinya : menolong sesuai kemampuan atas perintah suami dan membela kesulitannya 8. Menghargai, artinya : sangat menghormati dan menjunjung tinggi suami dan tidak mendahuluhi kehendaknya 9. Berserah diri, artinya : selalu menuruti perintah baik, tidak boleh tidak menurut aturan suami, jadi berarti mempunyai keyakinan.
Saking tabel ing nginggil, sagêd dipuntingali jinising katrêsnan dhatêng garwa. Katrêsnan dhatêng garwa sagêd kalampahan mênawi sampun krama antawisipun tiyang jalêr kaliyan tiyang èstri. Krama miturut Undang-undang nomêr 1 taun 1974 inggih mênika pangikêt lair batos antawisipun tiyang jalêr kaliyan tiyang èstri dados garwa-èstri kanthi ancas dados kulawarga ingkang kêbak katrêsnan, èstri sih-sinisihan saha dados kulawarga langgêng adhêdhasar Gusti Ingkang Maha Esa. Tiyang krama nglampahi urip bêbrayan botên salaminipun rukun, kêbak katrêsnan saha éca sakéca, nanging wontên prakawis-prakawis ingkang sagêd njalari perceraian. Prakawis-prakawis mênika manêka warna, antawisipun botên rukun anggènipun nglampahi urip bêbrayan, kados déné kirang katrêsnan saha kirang tanggêl jawab dhatêng garwanipun. Panalitèn mênika kaangkah sagêd dados pandom mênawi badhé krama supados anggènipun nglampahi urip bêbrayan kêbak katrêsnan, rukun saha langgêng. Pandom katrêsnan dhatêng èstri mênika kawrat wontên teks SNP, wontên teks SNP katrêsnan dhatêng èstri dipunpérang dados kalih inggih mênika katrêsnan tiyang jalêr dhatêng èstrinipun saha katrêsnan èstri dhatêng garwanipun. Wondéné andharanipun kapratélakakên ing ngandhap mênika. 1. Katrêsnan Jalêr dhatêng Èstri Jinising katrêsnan jalêr dhatêng èstrinipun wontên teks SNP inggih mênika trêsna, ngomahi, ngayani, ngajèni, saha ngéman. Andharanipun kapratélakakên ing ngandhap mênika. 104
105 a. Trêsna Trêsna inggih mênika manahipun gathuk saha mathuk awit badan kêkalih prasasat dados tunggal. Pêthikan teks SNP kados ing ngandhap mênika. Trêsna, liripun: manah gathuk tuwin mathuk awit badan kêkalih prasasat dados tunggal, dados kêdah ngulinakakên pamoring kalakuan ingkang prayogi, nyondhongakên raosing cipta, sarta ngruntutakên larasing sêdya, supados salaminipun sampun ngantos pêdhot. Awit tiyang jêjodhoan punika mênawi ngantos pêpisahan sêjatosipun nguciwakakên ing kamanungsan.(19;A1) Terjemahan-ipun, Mencintai, artinya: hati bertemu menjadi satu dan cocok, sebab dua manusia berbeda jenis kelamin menjadi satu dan menyatu, jadi harus membiasakan dengan tindakan yang baik, cipta rasa dan menyelaraskan tujuan, supaya selamanya bahagia jangan sampai bercerai, sebab bila sampai pernikahan itu putus, sebenarnya mengecewakan. Trêsna mênika dipungambarakên kaliyan suruh mênawi wontên panggihing têmantèn ingkang ngêmu têgês lumah kalawan murêp sami raosnipun, ginêgêt tunggal raosnipun. Awit trêsna mênika raos pangraosnipun nyawiji, antawisipun raos kaliyan tumindak sami, nêdahakên raos trêsna kaliyan garwanipun. Tuladhanipun mênawi pawicantênan kaliyan garwanipun kanthi swantên ingkang sarèh. Prakawis mênika jumbuh kaliyan Undang-undang perkawinan nomêr 1 taun 1974 pasal 33 inggih mênika "Suami-istri wajib saling cinta mencintai...". Dhawuhipun Allah SWT kawrat ing Qur'an Surat Ar Rum ayat 21. Terjemahan Indonesia-nipun ngandhap mênika. "Dan dijadikan-Nya di antaramu rasa kasih dan sayang". (Departemen Agama RI, 1998:324) Saking terjemahan Qur'an Surat Ar-Rum ayat 21 nginggil mênika jumbuh kaliyan teks SNP bilih tiyang jalêr kaliyan tiyang èstri mênika kêdah sih-sinisihan adhêdhasar raos trêsna. Salajêngipun raos trêsna mênika kêdah dipunjagi sarêng-
sarêng, amargi trêsna mênika dadosakên kulawarga harmonis, rukun saha langgêng. Raos trêsna mênawi botên dipunjagi saèstu samangké sagêd njalari perceraian. Perceraian mênika dados awisan ingkang kêdah dipunkiwakakên amargi sagêd dados kuciwa kulawarga sanèsipun saha masarakat. Perceraian wontên masarakat sagêd njalari sanksi sosial. b. Ngomahi Ngomahi têgêsipun tiyang jalêr kêdah mrênahakên papan panggènan ingkang pantes. Pêthikanipun teks SNP kados ing ngandhap mênika. Ngomahi, liripun: mrênahakên panggènan sapirantosipun ingkang kalayan pantês, supados sampun ngantos katingal saru, sagêda malah katingal samuwa kamanungsanipun. (19; A2) Terjemahan-ipun, Bertempat tinggal, artinya: memberikan tempat tinggal dan perabotannya, jangan sampai kelihatan kurang bagus, sedapat mungkin tampak lebih menarik. Ngomahi mênika jêjibahanipun tiyang jalêr dhatêng garwanipun, inggih mênika nyukani papan panggènan ingkang saé. Dhawuhipun Allah SWT kawrat ing Qur'an Surat At-Thalaq ayat 6 Terjemahan Indonesia-nipun ngandhap mênika. "Tempatkanlah mereka (para isteri) dimana kamu bertempat tinggal menurut kemampuanmu" (Departemen Agama RI, 1998: 446) Terjemahan Qur'an Surat At-Thalaq ayat 6 ing nginggil gathuk kaliyan teks SNP bilih tiyang jalêr supados mapanakên garwanipun wontên papan ingkang saé miturut kemampuan-nipun ingkang jalêr. Papan mênika kalêbêt kabêtahan pokok, inggih mênika panggonan kanggé mapan ingkang wujudipun griya. Anggènipun pados papan kanggé ndamêl griya mênika prayoginipun ingkang strategis, Ancasipun supados anggènipun nglampahi pagêsangan sagêd ayem 106
tentrem. Bab mênika ugi jumbuh kaliyan Undang-undang perkawinan nomêr 1 taun 1974 pasal 32, inggih mênika "suami-istri harus mempunyai tempat kediaman yang tetap". Satêmah ngomahi wontên teks SNP dipuntingali saking Qur'an Surat At- Thalaq ayat 6 saha Undang-undang Perkawinan inggih mênika ngomahi mênika jêjibahanipun tiyang jalêr nanging miturut kemampuan-nipun, anggènipun mapanakên èstrinipun wontên papan ingkang saé wujidipun griya. Papan mênika padunungan ingkang dipundunungi kaliyan kulawarganipun kanggé sarana pagêsangan saha kanggé nggulawêntah putranipun. Pramila wontên unèn-unèn "Rumahku surgaku" têgêsipun griya mênika papan panggènan ingkang aman, nyaman saha éndah. c. Ngayani Ngayani inggih mênika nyukani kaya kados ta sandhang, têdha lan sapanunggalanipun. Ngayani têgêsipun maringi nafkah inggih mênika nyêkapi kabêtahan èstrinipun saha kulawarganipun. Pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. Ngayani, liripun: nyukani kaya inggih punika nyukani sarana minangka sandhang têdhanipun pawèstri, utaminipun ingkang nyêkapi, supados saya ngagêngakên antêping jêjodhoan. (19; A3) Terjemahan-ipun, Menafkahi, artinya: memberikan nafkah yaitu memberikan pakaian, makanan dan sebaiknya mencukupi, supaya semakin memberikan kemantapan dalam berumah tangga. Ngayani mênika jêjibahanipun tiyang jalêr dhatêng èstrinipun, inggih mênika budi daya pados nafkah kanggé nyêkapi kabêtahan kulawarganipun. 107
Kajumbuhakên kaliyan Undang-undang Perkawinan nomêr 1 taun 1974 pasal 34. Pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. "Suami wajib melindungi isterinya dan memberikan segala sesuatu keperluan hidup berumah tangga sesuai dengan kemampuannya" Ngayani kalêbêt kabêtahan pokok tiyang gêsang inggih mênika pangan saha sandhang. Pangan mênika dados sarananing ngaurip arupi sêga, lêlawuhan lan sapanunggalanipun. Pangan mênika dipunpadosi kanthi cara budi daya makarya mila wontên Jawi unèn-unènipun kados ta pados pangupa jiwa saha ora obah ora mamah. Unèn-unèn mênika nêdahakên tiyang mênika kêdah budi daya makarya pados pangan. Sandhang mênika sarana kanggé nutupi badan arupi rasukan sapanunggalanipun. Para winasis ngêndika "Ajining raga saka busana", busana mênika kalêbêt sandhangan kanggé kaéndahan badan saha simbol tiyang ingkang luhur. Kajumbuhakên kaliyan ajaran agama Islam, Gusti Allah berfirman ing Al Qur'an Surat Al Baqarah ayat 233. Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênika. "dan kewajipan ayah memberi makan dan pakaian kepada para ibu dengan cara yang makruf. Seseorang tidak dibebani melainkan menurut kadar kesanggupannya" (Departemen Agama RI, 1998: 29) Satêmah ngayani mênika tiyang èstri dipunparingi nafkah kaliyan garwanipun inggih mênika arupi sandhang, pangan saha arta. Kanthi sarana mênika kulawarganipun sagêd lêstantun saha makmur. Tiyang jalêr ingkang pados kayanipun lajêng ingkang èstri ingkang ngêcakakên kaya mênika. Anggènipun ngêcakakên kaya kanggé sandhang sasagêdipun ingkang prasaja saha ingkang pantês. 108 lan
d. Ngajèni Ngajèni inggih mênika ngurmati dhatêng èstrinipun botên ngrèmèhakên dhatêng pawèstri, botên ngina, botên sawiyah-wiyah, tuwin botên sawênang- wênang. Manungsa mênika botên sampurna, samantên ugi kaliyan tiyang èstri ugi botên sampurna. Tiyang jalêr kêdah sagêd mangrêtosi bab mênika satêmah tiyang jalêr sagêd ngajèni èstrinipun. Pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. Ngajèni, liripun: ngurmati, inggih punika botên ngrèmèhakên dhatêng pawèstri, botên ngina, botên sawiyah-wiyah, tuwin botên sawênang- wênang. (19; A4) Terjemahan-ipun, Menghormati, artinya: yaitu menghina, tidak semena-mena dan tidak sok kuasa. tidak merendahkan pada istri, Tiyang jalêr mênika kêdah sagêd ngajèni kaliyan èstrinipun, botên dipunparêngakên ngina tuwin sawiyah-wiyah. Tiyang èstri mênawi sampun krama mênika dados tanggèljawabipun ingkang jalêr. Tiyang jalêr kaliyan garwanipun kanthi cara ingkang saé. Tiyang jalêr kaliyan tiyang èstri kêdah urmat saha ngurmati. Kajumbuhakên kaliyan Undang-undang nomêr 1 taun 1974 pasal 33. Pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. "Suami istri wajib saling cinta mencintai, hormat menghormati, setia dan memberi bantuan lahir-batin yang satu kepada yang lainnya". Tiyang jalêr mênika pêmimpin kulawarganipun, dados panutan kulawarganipun anggènipun ngadêpi èstrinipun kanthi cara-cara ingkang prayogi. Tuladhanipun kados ta ngiwakakên padu nalika béda kêkarêpan, mênawi wontên prakawis-prakawis ingkang wigati dipunrêmbag sarêng-sarêng saha ngajèni mênapa pamanggihipun èstrinipun. Kajumbuhakên kaliyan ajaran agama Islam, 109 tidak
Gusti Allah berfirman ing Al Qur'an Surat Al-Isra ayat 23. Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênika. "Para lelaki adalah pemimpin bagi para wanita" (Departemen Agama RI, 1998: 227). e. Ngéman Ngéman têgêsipun tiyang jalêr kêdah rumêksa dhatêng èstrinipun. Rumêksa inggih mênika njagi kawiranganipun, kasisahanipin, kalêpatanipun, kapitunanipun, saha kasangsaranipun. Pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. Ngéman, liripun: rumêksa. (19; A5) Terjemahan-ipun, Menyayangi, artinya: menjaga. Ngéman miturut teks SNP nginggil mênika njagi èstrinipun saking kawiranganipun, kasisahanipin, kalêpatanipun, kapitunanipun kasangsaranipun. Tiyang mênika têbih saking sampurna sêmantên ugi kaliyan èstrinipun katah kakiranganipun saha tiyang mênika botên salaminipun lêrês, pramila tiyang jalêr kêdah mangêrtosi bab mênika. Bab mênika sampun dipunmangrêtosi samangké anggènipun memperlakukan èstrinipun kanthi cara- cara ingkang saé. Kajumbuhakên kaliyan Undang-undang nomêr 1 taun 1974 pasal 34. Pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. "suami wajib melindungi isterinya dan memberikan segala sesuatu keperluan hidup berumah tangga sesuai dengan kemampuannya". Tiyang èstri mênika dados tanggêl jawab tiyang jalêr dadosipun tiyang jalêr mênika dados pangayomipun ingkang tansah ngayomi kulawarganipun. satêmah samangké dados kulawarga ingkang têbih saking piala saha saking tumindak kirang prayogi. Njagi mênika botên namung lairipun nanging ugi ngantos 110 saha
batosipun. Bab mênika jumbuh kaliyan ajaran agama Islam, Gusti Allah berfirman ing Al Qur'an Surat An Nisa ayat 31. Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênika. "Laki-laki (suami) itu pelindung bagi perempuan (istri), karena Allah telah melebihkan sebagian mereka lain (perempuan), dan karena mereka (laki-laki) telah memberikan nafkah dari hartanya" (Departemen Agama RI, 1998: 66). (laki-laki) atas sebagian yang 2. Katrêsnan Èstri dhatêng Jalêr Jinising katrêsnan èstri dhatêng tiyang jalêripun wontên teks SNP inggih mênika bêkti, sumungkêm, mituhu, ngladosi, sêtya, rumêksa, biyantu, ngaji-aji, saha sumarah. Wondéné andharanipun kapratélakakên ngandhap mênika. a. Bêkti Bêkti mênika tiyang èstri kêdah nêmbah utawi tansah ndamêl kasaénan tiyang jalêr saha kaanggêp guru awit laki punika lêlintuning rama-ibu. Bêkti mênika manut utawi taat marang tiyang jalêripun, anggènipun taat kaliyan tiyang jalêripun tansah ndamêl kasaénan. Pêthikanipun wontên teks SNP kados ing ngandhap mênika. Bêkti, liripun: nêmbah utawi tansah ndamêl kasaénan tiyang jalêr kapundhi-pundhi kapindha dhustri utawi kaangêp guru awit laki punika lêlintuning rama ibu. (20; A6) Terjemahan-ipun, Berbakti, artinya: hormat ialah selalu berbuat kebaikan, suami sangat dihormati diumpamakan atau dianggap pengganti ayah ibu. Tiyang èstri kaliyan tiyang jalêripun anggènipun bêkti manut teks SNP nginggil inggih mênika nêmbah utawi ndamêl kasaénan marang tiyang jalêripun. Tiyang jalêripun èstu dipunurmati amargi tiyang jalêripun mênika lêlintuning rama-ibu. 111
112 Bêkti kaliyan tiyang jalêripun mênika kêrsa nampi mênapa wontênipun ingkang sampun dipunparingakên tiyang jalêripun, kêrsa mirêngakên sadaya pitêdah-pitêdah tiyang jalêripun saha taat marang tiyang jalêripun. Satêmah bêkti mênika sagêd dipunwastani taat marang tiyang jalêripun. Tuladhanipun nggugu mênapa ingkang dipunngêdikakakên tiyang jalêripun, mênawi tiyang jalêripun wangsul saking nyambut ndamêl dipunsambut kanthi cara dipundamêlakên unjukan. Prakawis mênika jumbuh wontên Undang-undang Perkawinan nomêr 1 taun 1974 pasal 33 inggih mênika "...hormat menghormati, setia dan memberi bantuan lahir batin yang satu kepada yang lainnya". Satêmah bêkti wontên teks SNP mênawi dipuntingali saking Undang- undang Perkawinan mênika jumbuh, bilih tiyang èstri mênika urmat dhatêng garwanipun saha tiyang jalêr mênika ugi sagêd urmat kaliyan èstrinipun. b. Sumungkêm Sumungkêm mênika tiyang èstri kêdah mantêp botên ginggang pangrèh ingkang utami, sarta botên mangroh ing tingal, kajawi namung mêlêng sawiji dhatêng lakinipun. Têgêsipun tiyang èstri mênawi sampun krama panggalihipun mantêp kaliyan garwanipun, botên wontên priya sanêsipun garwanipun. Pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. Sumungkêm, liripun: mantêp botên ginggang pangrèh ingkang utami, sarta botên mangroh ing tingal, kajawi namung mêlêng sawiji dhatêng lakinipun. (20; A7) Terjemahan-ipun, Sangat hormat, artinya mantab tidak ragu pada peraturan yang baik, dan tidak menduakan pandangan, selain hanya pada suami. Saking pêthikan ing nginggil tiyang èstri mênawi sampun krama nêmtokakên guru lakinipun kêdah mantêp saèstu lair batos. Bab mênika jumbuh
113 kaliyan konsep "trêsna mênika wuta", têgêsipun ingkang wuta sanês paninggalipun nanging panggalihipun inggih mênika botên wontên priya sanêsipun kajawi garwanipun. Tiyang èstri botên kêgilut kaliyan gumêbyaring kadonyan saha namung nurut hawa nafsunipun. Tuladhanipun garwanipun mênika botên bagus pasuryanipun, wontên priya sanês ingkang langkung bagus pasuryanipun. Panggiri godha makatên mênika ingkang kêdah dipunkiwakakên. Satêmah sumungkên mênika mantêp panggalihipun kaliyan tiyang jalêripun saha botên mangroh tingal kaliyan priya sanèsipun. Prakawis mênika mênawi dipunjumbuhakên kaliyan ajaran agama Islam, Gusti Allah berfirman ing Al Qur'an Surat An Nisa ayat 34. Terjemahan- ipun kados ing ngandhap mênika. "Sebab itu maka wanita yang saleh, ialah yang taat kepada Allah lagi memelihara diri ketika suaminya tidak ada, oleh karena Allah telah memelihara (mereka)" (Departemen Agama RI, 1998: 66). c. Mituhu Mituhu mênika tiyang èstri kêdah ngèstokakên ing paréntah, ngèngêt-èngêt ing piwêlang, saha mundhi-mundhi ing piwulang. Ugi tansah nanduakên ulat manis, têmbung aris, saha patrap rèh. Têgêsipun mituhu mênika patuh, taat saha sêtya kaliyan garwanipun. Pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. Mituhu, liripun: tumêmên, inggih punika ngèstoaka[-21-]kên ing paréntah ngèngêt-èngêt ing piwêlang, tuwin mundhi-mundhi ing piwulang, punapa déné tansah nandukakên ulat manis, têmbung aris, patrap rèh, sêsaminipun. (20; A8) Terjemahan-ipun, Patuh, artinya : sungguh-sungguh, yaitu melakukan perintah, mengingat- ingat pesan, sikap, aturan dan sebagainya.
114 Saking pêthikan teks SNP ing nginggil mituhu marang garwanipun tiyang èstri mênawi dipundhawuhi dipuntindakakên kanthi saèstu. Sadaya paréntah, piwulang dipuneling-eling saha dipunlampahai. Mênawi paréntahipun mênika nindakakên ala, paréntah mênika sagêd botên dipunlampahi. Wujudipun mituhu patrapipun dhatêng tiyang jalêripun nyêngsêmakên, ulatipun manis saha têmbungipun saé, sarèh saha ruruh. Tuladhanipun tiyang jalêripun botên marêngakên ngrasuk busana sarwa gumêbyar, bab mênika kêdah dipunlampahi amargi mênika saé. d. Ngladosi Ngladosi mênika tiyang èstri kêdah nglampahi tumindak mênapa paréntahipun tiyang jalêr. Têgêsipun ngladosi mênika nglampahi sadaya paréntah garwanipun minangka paréntah ingkang saé saha botên kliwat watês. Anggènipun nglampahi paréntah mênika kanthi suka ing tyas. Pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. Ngladosi, liripun: nglampahi pangrèh inggih punika tumindak punapa paréntah ing kakung kalayan pantês, têgêsipun pantêsipun lampahi tiyang èstri, botên manèk krambil. (21; A9) Terjemahan-ipun, Melayani, artinya : melaksanakan aturan yakni bertindak atas perintah suami dengan pantas, maksudnya pantas sebagai seorang perempuan, tidak memanjat pohon kelapa. Saking pêthikan teks SNP ing nginggil ngladosi mênika tiyang èstri nglampahi sadaya paréntah garwanipun, tiyang èstri mênika kêrsa dipunparéntah kaliyan garwanipun. Ngladosi mênika ngladosi lair saha batin, mênawi wontên kabudayan Jawi mênika masak, macak saha manak.
Masak mênika tiyang èstri kêdah prigêl ndamêl dhaharan, nyaosakên dhaharan saha tumbas jangan uatawi sayuran. Macak mênika dandan anggènipun dandan namung kanggé garwanipun. Dandan botên namung aspek lairipun nanging ugi aspek batinipun inggih mênika nganggé tumindak ingkang bêcik. Manak mênika ngladosi garwanipun arupi sarêsmi inggih mênika nurunakên wiji suci dados putra. Satêmah ngladosi mênika nglampahi sadaya paréntah garwanipun ingkang saé, ngladosi mênika macak, masak saha manask mênawi wontên kabudayan Jawi. e. Sêtya Sêtya mênika tiyang èstri kêdah têmên. Têgêsipun tiyang èstri kêdah wantah, lugu, saha prasaja utawi botên bêbèngèsan, lêlèmèran, saha botên dora cara. Têgêsipun sêtya mênika sêtya marang garwanipun saha tindak tandukipun saé. Pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. Sêtya, liripun: têmên inggih punika wantah, lugu, tuwin pasaja utawi botên bêbèngèsan tuwin botên lêlèmèran punapa déné botên dora cara. (21; A10) Terjemahan-ipun, Setia, artinya : tidak dusta, yaitu apa adanya dan sederhana atau tidak selingkuh apalagi berbohong. Saking pêthikan teks SNP ing nginggil bilih tiyang èstri mênika kêdah solah bawanipun prasaja, mênapa wontênipun saha botên tumindak ala. Tiyang èstri mênika kêdah mênapa wontênipun, botên nutup-nutupi mênawi wontên prakawis-prakawis ingkang wigati. f. Rumêksa Rumêksa tiyang èstri kêdah anjagi karingkuhaning kakung, ngênêp wados saha botên calak lancang. Têgêsipun rumêksa mênika sagêd jagi wadi utawi 115
rahasia kulawarganipun. Wadi mênika bab prêmana saha sagêd anjalari fitnah, mila mênika tiyang èstri kêdah sagêd jagi mênika. Pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. Rumêksa, liripun: anjagi karikuhaning kakung ngênêp wados, botên calak lancang sêsaminipun. (21; A11) Terjemahan-ipun, Menjaga, artinya : menjaga hal-hal yang dapat menimbulkan rasa malu suami, menyimpan rahasia, tidak berbuat sekehendak hati sendiri. Saking pêthikan teks SNP ing nginggil bilih tiyang èstri kêdah sagêd njagi wadi saking kulawarganipun. Wadi mênika sipatipun rahasia ingkang nyumêrêpi namung tiyang jalêr kaliyan èstrinipun saha gusti Allah. Wadi samangké sagêd nimbulakên fitnah saha sagêd nimbulakên kulawarganipun botên rukun. Pramila tiyang èstri mênika kêdah sagêd njagi wadi saking kulawarganipun. g. Biyantu Biyantu tiyang èstri kêdah rêréncangan saha conggahipun mênapa ingkang kados kapakên tuwin wrastaning kakung kêdah dipunlabêti. Biyantu têgêsipun ngêwangi tiyang jalêripun. Pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. Biyantu, liripun: rêréncangan saha conggahipun punapa ingkang kados kapakên tuwin wrastaning kakung, kêdah dipunlabêti. (21; A12) Terjemahan-ipun, Membantu, artinya : menolong sesuai kemampuan atas perintah suami dan membela kesulitannya Saking pêthikan teks SNP ing nginggil bilih tiyang èstri sasagêdipun biyantu guru lakinipun. Têgêsipun tiyang èstri mênika anggènipun biyantu guru lakinipun kêdah wontên pasarujukan garwanipun, mênawi garwanipun botên sarujuk botên dipunlampahi. 116
117 Biyantu wontên mriki têgêsipun makarya pados arta, pados arta mênika jêjibahanipun tiyang jalêr. Tiyang èstri anggènipun biyantu guru lakinipun namung samadya kêmawon saha angsal pasarujukan kaliyan garwanipun. Jaman samênika kathah para èstri ingkang makarya pados arta nanging ampun kêsupèn bilih tiyang èstri mênika botên wajib pados kaya saha tansah ngurmati ingkang kakung. h. Ngaji-aji Ngaji-aji tiyang èstri mênika kêdah mundhi-mundhi sarta ngluhurakên ing kakung, punapa déné botên mêngku inggih punika botên ngrumiyini karsaning laki. Ngaji-aji mênika prinsip ngunggulakên kulawarganipun kanthi cara ngluhurakên garwanipun. Pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. Ngaji-aji, liripun: mundhi-mundhi sarta ngluhurakên ing kakung, punapa déné botên mêngku inggih punika botên ngrumiyini karsaning laki. (21; A13) Terjemahan-ipun, Menghargai, artinya : sangat menghormati dan menjunjung tinggi suami dan tidak mendahuluhi kehendaknya. Saking pêthikan ing nginggil bilih tiyang èstri mênika ngurmati èstu kaliyan garwanipun, mênapa paréntahipun dipunlampahi saha mundhi-mundhi tiyang jalêripun. Tuladhanipun tiyang èstri tansah midhangêtakên ngêndikanipun garwanipun saha njagi hak garwanipun sanadyan garwanipun botên wibawa, kirang kawruhipun saha botên nandhingakên tiyang jalêripun kaliyan priya sanèsipun. Tiyang èstri makatên mênika ingkang ngaji-aji kaliyan garwnipun têgêsipun ngunggulakên garwanipun saha ngluhurakên garwanipun. Tiyang èstri mênika kawastanan èstri ingkang solihah.
i. Sumarah Sumarah tiyang èstri mênika kêdah manut miturut pangrèhing prayogi, inggih mênika botên marêngkang pranataning kakung, dados nama gadhah iman utawi kapitadosan. Sumarah mênika tiyang èstri manut kaliyan garwanipun kanthi gêgêbêngan kapitadosan bilih tiyang jalêripun mênika saé, nêdahakên èstrinipun mênika kagungan kapitadosan. Pêthikanipun kados ing ngandhap mênika. Sumarah, liripun: manut miturut pangrèhing prayogi, inggih botên marêngkang pranataning kakung, dados nama gadhah iman têgêsipun kapracayan. (21; A14) Terjemahan-ipun, Berserah diri, artinya : selalu menuruti perintah baik, tidak boleh tidak menurut aturan suami, jadi berarti mempunyai keyakinan. Kemudian sebagai istri, harus rukun, artinya satu tekad atau tujuan saling memahami. Saking pêthikan teks SNP ing nginggil bilih tiyang èstri mênika nglampahi sadaya paréntahipun garwanipun kanthi prayogi. Tiyang èstri mênika botên parêng bantah mênapa ingkang dipundawuhakên tiyang jalêripun. Tiyang èstri ugi kêdah guyub rukun kaliyan garwanipun saha kaliyan kulawarga sanèsipun. Supados samangké dados kulawarga ingkang rukun. 118
BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhêdhasar pangrêmbaging naskah saha teks SNP ing bab IV, sagêd dipunpêndhêt dudutanipun. Wondéné dudutanipun ingkang kaandharakên kados ing ngandhap mênika. 1. Inventarisasi naskah SNP Inventarisasi naskah SNP ing panalitèn mênika dipungarap kanthi studi katalog saha nyumurupi piyambak kawontênaning naskah. Saking asiling inventarisasi naskah SNP kapanggihakên tigang eksemplar naskah SNP. Adhêdhasar studi katalog wontên ing Perpustakaan Museum Taman Siswa Dewantara Kirti Griya naskah SNP kapanggihakên wontên kalih eksemplar naskah NSP. Naskah SNP sapisan kasimpên kanthi, 1) nomêr kode Bb.1.092 saha 2) nomêr kode Bb.1.139 (Tim Penyusun, 2009). Naskah SNP ugi sagêd kapanggihakên wontên ing katalog Descriptive Catalogue of The Javanese Manuscripts and Printed Books In The Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta kanthi nomêr 14338 (Girardet, 1983: 124). Wontên ing panalitèn mênika, naskah ingkang kaginakakên minangka objek panalitèn inggih mênika naskah SNP kanthi nomêr kode Bb.1.092. Dhasaring pamilihaning naskah SNP kanthi nomêr kode Bb.1.092, inggih mênika amargi papan panyimpêning naskah ingkang cêlak kaliyan panaliti, sêratanipun cêtha saha sagêd dipunwaos, saha kawontênanipun naskah saé saha wèntah. 119
2. Deskripsi naskah SNP Naskah SNP salah satunggaling naskah koleksi Museum Taman Siswa Dewantara Kirti Griya kanthi kode Bb.1.092 (Tim Penyusun, 2009). Teks SNP sinêrat kanthi dhapukan gancaran. Teks SNP kasêrat mawi aksara Jawa cithak, wujuding aksara mbata sarimbag. Adhêdhasar katrangan ing salêbêting teks saha katrangan ing katalog, kapanggihakên katrangan bilih ingkang nyêrat naskah SNP inggih mênika R. Poedjahardja saking Surakarta, kacithak wontên ing Kediri taun 1931. 3. Transliterasi Teks saha Suntingan Teks SNP Metode transliterasi teks ingkang dipunginakakên ing panalitèn mênika metode transliterasi standar. Metode transilterasi standar inggih mênika cara anggênipun ndamêl alih tulis sêrataning teks ingkang kasêrat kanthi adhêdhasar éjaan ingkang sampun dipunsampurnakakên utawi Ejaan yang Disempurnakan (EYD) ingkang taksih lumampah. Metode suntingan teks ingkang dipunginakakên wontên panalitèn mênika inggih mênika suntingan teks edisi standar. Ancasipun ngginakakên metode teks edisi standar inggih mênika supados nggampilakên panalitèn anggènipun ndamêl terjemahan teks SNP. Suntingan teks edisi standar dipuntindakakên kanthi cara standarisasi éjaan adhêdhasar Baoesastra Djawa kaanggit déning Poerwadarminta (1939). Suntingan teks katindakakên kanthi nambahi aksara, ngirangi aksara, mênapa déné nggantos aksara. Suntingan teks edisi standar katindakakên kanthi kontekstual. Asiling suntingan teks dipunandharakên awujud tabel, ingkang 120
121 salajêngipun dipundamêl aparat kritik-ipun. Sasampunipun ndamêl aparat kritik, lajêng dipunandharakên kanthi têtêmbungan ingkang cêtha. 4. Terjemahan Teks SNP Metode Terjemahan ingkang dipunginakakên ing panalitèn mênika ngginakakên metode terjemahan harfiah saha terjemahan isi utawi makna. Kalih metode mênika dipuntindhakakên amargi teks ingkang dipunalihbasakakên botên sagêd namung ngginakakên salah satunggaling metode terjemahan. Dados, proses ndamêl alih basaning teks kajumbuhakên kaliyan metode-nipun. Terjemahan harfiah inggih ngéwahi basaning teks SNP ka-terjemah-akên dhatêng basa sasaran (basa Indonesia). Manawi terjemahan teks SNP botên sagêd dipun-terjemah-akên kanthi harfiah, lajêng têmbung-têmbung wontên teks SNP dipungarap kanthi terjemahan isi utawi makna. Terjemahan harfiah saha terjemahan isi ing panalitèn mênika adhêdhasar têgês kanthi kontekstual. 5. Jinising Katrêsnan dhatêng Garwanipun wontên SNP Jinising katrêsnan dhatêng Garwanipun ingkang kawrat ing teks SNP inggih menika katrêsnan jalêr dhatêng tiyang èstrinipun saha katrêsnan èstri dhatêng tiyang jalêripun. Jinising katrêsnan jalêr dhatêng èstrinipun wontên teks SNP inggih mênika trêsna, ngomahi, ngayani, ngajèni, saha ngéman. Katrêsnan èstri dhatêng tiyang jalêripun wontên teks SNP inggih mênika bêkti, sumungkêm, mituhu, ngladosi, sêtya, rumêksa, biyantu, ngaji-aji, saha sumarah.
122 B. Pamrayogi Adhêdhasar panalitèn teks SNP wontên pamrayogi ingkang prêlu dipunandharakên. Pamrayogi kasêbut kaandharakên kados ing ing ngandhap mênika. 1. Panalitèn mênika winatês ing panalitèn filologi saha jinising katrêsnan. Ing samangké, kaangkah para panaliti sanèsipun sagêd nglajêngakên panalitèn kanthi sumber data naskah SNP adhadhasar ngèlmi sanèsipun, tuladhanipun bab basa, bab sastra, bab budaya mênapa déné bab sanèsipun. 2. Panalitèn naskah-naskah ajinis piwulang Jawi taksih prêlu dipuntindakakên kanggé nglestantunakên isining naskah saha piwulang ing salêbêting naskah ingkang taksih sagêd dipunjumbuhakên ing pagêsangan masarakat samênika. C. Implikasi Adhêdhasar asiling panalitèn saha pangrêmbaging naskah saha teks SNP wontên implikasi-nipun. Wondéné implikasi panalitèn mênika kaandharakên makatên. 1. Asiling deskripsi naskah, transliterasi, suntingan, parafrase, saha terjemahan minangka pandom saking cak-cakanipun metode panalitèn filologi sagêd kanggé mbêdhah naskah Jawi mliginipun naskah SNP ingkang salajêngipun sagêd dipunpêndhêt isinipun. 2. Asiling panalitèn mênika tumrap pamaos umum, piwulang ingkang kawrat ing SNP taksih jumbuh kaliyan kawontênan ing jaman samênika, saéngga sagêd dipunginakakên wontên ing gêsang bêbrayan.
KAPUSTAKAN A. Manuskrip Poedjahardja, Raden. 1931. Serat Ngelmi Pangasihan. Kediri: Boekhandel Tan Khoen Swie. B. Pustaka Admojo, Ghis Nggar Dwi. 2013. Kajian Filologi saha Isining Teks Serat Icip Pati. Skripsi S1. Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Baroroh-Baried, Siti, dkk. 1985. Pengantar Teori Filologi. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Darusuprapta. 2002. Pedoman Penulisan Aksara Jawa. Yogyakarta: Yayasan Pustaka Nusatama. ___________. 1984. "Beberapa Masalah Kebahasaan dalam Penelitian Naskah". Widyaparwa No.26 Oktober. Yogyakarta: Balai Penelitian Bahasa Departemen P&K. Djamaris, Edwar. 2002. Metode Penelitian Filologi. Jakarta: CV Manasco. ___________. 1997. Filologi dan Cara Kerja Penelitian Filologi. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. Fromm, Erich. 1983. Seni Mencinta. Jakarta: Sinar Harapan. Girardet, Nikolaus. 1983. Descriptive Catalogue of the Javanese Manuscripts and Printed Book in the Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta. Wiesbeden: Franz Steiner Verlag GMBH. Ismaun, Banis. 1996. "Mengenal Ragam Bahasa Jawa dan Perkembangannya". Makalah dalam Kongres Bahasa Jawa II di Batu, Malang. Lubis, Nabilah. 1996. Naskah, Teks dan Metode Penelitian Filologi. Jakarta: Forum Kajian Bahasa dan Sastra Arab Fakultas Adab IAIN Syarif Hidayatullah. Mulyani, Hesti. 2010. Komprehensi Tulis Jawa. Gegaran Mata Kuliah Komprehensi Tulis Jawa. Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. 123
Mulyani, Hesti. 2009a. Teori Pengkajian Filologi. Diktat (untuk Kalangan Terbatas) Mata Kuliah Filologi Jawa pada Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. . 2009b. Membaca Manuskrip Jawa. Gegaran Mata Kuliah Membaca Manuskrip Lanjut. Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Moeljadi. 2009. Kamus Kecil Jawa-Indonesia. Klaten: CV Sahabat. Poerwadarminta.W.J.S. 1939. Baoesastra Djawa. Groningen, Batavia: J.B Wolters' Uitgevers-Maatschappij N.V. Robson, Stuart. O.1994. Prinsip-prinsip Filologi Indonesia. Jakarta: RUL. Rucitra, Dayinta Natya 2014. Kajian Filologi Serat Ngelmi Pangasihan. Skripsi S1. Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Saputra, Karsono. 2008. Pengantar Filologi Jawa. Jakarta: Wedatama Widya Sastra. Sulastin-Sutrisno. 1981. Relevansi Studi Filologi. Pidato Pengukuhan Jabatan Guru Besar dalam Ilmu Filologi pada Fakultas Sastra Universitas Gadjah Mada. Yogyakarta: Liberty. Suroto. 1984. Pelestarian Naskah Lama dan Penyebarannya dalam Catatan Ringkas tentang Transliterasi, Terjemahan dan Saduran. Paper persyaratan Mata Kuliah Metode Kritik Teks, S2 Universitas Gadjah Mada. Suyami. 2001. Serat Cariyos Dewi Sri dalam Perbandingan. Yogyakarta: Kepel Press. Widodo-Mukhtar. 2000. Konstruksi ke Arah Penelitian Deskriptif. Yogyakarta: Avyrouz. Wiryamartana, I Kuntara. 1990. Arjunawiwāha: Transformasi Teks Jawa Kuna Lewat Tanggapan dan Penciptaan di Lingkungan Sastra Jawa. Yogyakarta: Duta Wacana University Press. 3. Internet Raditaryo. Kasih", Dipun- download tanggal 11 November 2013. 2013. "Pengertian Cinta 124
LAMPIRAN 125