ANALISIS WACANA KRITIS VAN DIJK ING AKUN INSTAGRAM @bijakjawa Siti Muarifah Ahmad 12205244016 SARINING PANALITEN instagram kanthi paradigma kritis model Van Dijk. Ancasing panaliten menika mahyakaken tema saha pesan ingkang kaandhut salebeting wacana ing akun instagram @bijakjawa. Panaliten menika kalebet jinis panaliten kualitatif. Sumber data panaliten inggih menika akun instagram @bijakjawa. Data ingkang dipunginakaken ing panaliten menika awujud wacana Basa Jawi. Data menika dipunteliti kanthi migunakaken metode analisis konten utawi analisis isi kanthi pendekatan wacana kritis model Van Dijk. Analisis wacana kritis Van Dijk menika model analisis wacana kritis mawi kognisi sosial lumantar basa ingkang dipunginakaken ing wacana. Wacana ing akun instagram @bijakjawa dipunkempalaken mawi cara download gambar ingkang ngewrat wacana Basa Jawi saking akun instagram @bijakjawa. Sasampunipun wacana dipunkempalaken, wacana menika tumuli dipunanalisis mawi metode analisis konten. Kangge manggihaken validitas saha reliabilitas data dipunginakaken validitas isi mawi expert judgement sarta reliabilitas intrarater. Panaliten menika ngrembag wacana ing akun Panaliten menika ngasilaken tema saha pesan wacana. Tema ingkang kapanggihaken wonten tiga, inggih menika tema sosial, agama, saha katresnan. Pesan wacana ingkang kapanggihaken gumantung kaliyan wosipun wacana. Pesan ingkang sami utawi meh sami tumuli dipunpantha-pantha satemah nuwuhaken pesan-pesan umum. Pesan umum ingkang kaandhut ing wacana kanthi tema sosial inggih menika saratipun gesang kanthi ayem, mujudaken gegayuhan, tumindak kanthi nggatosaken norma, tumindak kanthi ikhlas, paring penilaian dhateng tiyang sanes, tumindak kanthi andhap asor, saha raos optimis. Wacana kanthi tema agama ngewrat gangsal pesan umum inggih menika nindakaken dhawuhipun Gusti, mujudaken gegayuhan, pasrah dhateng Gusti, waspada, saha raos sokur. Dene wacana kanthi tema katresnan ngewrat tiga pesan umum inggih menika tresna kanthi ikhlas, tumindak becik, saha mujudaken gegayuhan. Pamijining tembung: wacana, analisis wacana kritis, akun instagram
CRITICAL DISCOURSE ANALYSIS by VAN DIJK AT INSTAGRAM'S ACCOUNT @bijakjawa ABSTRACT This research to explain about discourse at instagram's account with the critical paradigm of Van Dijk's method. The purposes of this researh to describe the theme and message of discourse at the instagram's account @bijakjawa. This research is qualitative research. The datas of the research from instagram's account @bijakjawa. The datas are discourse of Javanese language. The datas researched by content analysis method with critical discourse by Van Dijk. Critical discourse analysis by Van Dijk is the method of critical discourse analysis with social kognition from the language are used on the discourse. The discourse at instagram's account @bijakjawa collected by downloaded images contain Javanese discourse from the instagram's account @bijakjawa. After this, the discourse analysised by content analysis method. The validity an reliability diuji with content validity with expert judgement and reliabilitas intrarater. The results of this research are theme and message from the discourse. The themes found are three, social themes, religious themes, and romance themes. Discourse messages found according to the content of the discourse. The same messages are categorized so as to produce the general messages. The general messages in the social discourse are requisite to live peacefully, realize the ambition, act in a manner, act with sincerity, to judgement on others, act with humble, and optimism. The religious discourse contains five general message, they are doing the God's command, realize the ambition, submit to God, alert, and be grateful. The romance discourse contains three general messages, they are love with sincerity, act either, and realize the ambition Keywords: discourse, critical discourse analysis, instagram's account A. Purwaka Salah satunggaling ginanipun basa inggih menika minangka sarana basa, ekspresi satunggaling saged ide, gagasan utawi mahyakaken pamanggih satunggaling bab dhateng tiyang sanes. Tuladha basa minangka sarana ekspresi diri awujud wacana. satuan inggih menika Wacana lingual inggil paling ingkang tingkatanipun saha paling jangkep amargi ngewrat satuan lingual sanes ingkang langkung alit inggih menika fonem, morfem, frasa, klausa, saha ukara. diri. Mawi tiyang tembung, ing akun kemawon, antawisipun Akun instagram @bijakjawa. instagram @bijakjawa menika akun instagram gadhahanipun merk kaos oblong khas Jogja, Bijak Jawa. Wacana ingkang wonten ing akun menika awujud gambar utawi desain kaos oblong merk Bijak Jawa. akun Titikanipun wacana instagram @bijakjawa menika panyerat wacana migunakaken tembung-tembung Jawi dipunginakaken asring ingkang nalika wicantenan ing kawontenan tetembungan santai. Ananging endah menika satemah saged kawastanan berbobot. ing Basa rinonce kanthi Wacana saged kapanggihaken pundi kanthi gampil wonten 2
instagram minangka sumber data panaliten awit aplikasi kathah menika dipunginakaken dening para mudha. Saengga dipunajab asil panaliten samangke saged migunani tumrap para mudha mliginipun ingkang migunakaken aplikasi instagram. instagram Dene pamilihing akun @bijakjawa minangka sumber data panaliten, wontenipun awit mapinten-pinten alasan. akun Pamilihing akun instagram @bijakjawa migunakaken Basa Jawi minangka kangge mahyakaken pitutur utawi piwulang dhateng para pamaos lumantar wacana ingkang awujud kata-kata bijak.Alasan ingkang kaping kalih ingkang inggih menika wacana dipun-posting wonten ing akun instagram @bijakjawa menika asil karya saking kreator Bijak Jawa piyambak, utawi posting ulang saking akun sanes. Bab menika dipunbuktikaken mawi wontenipun identitas awujud nama akun ingkang kaserat wonten ing gambar-gambar ingkang ngewrat wacana menika. Saha wacana menika saged kapanggihaken wonten ing akun sanes, amargi akun sanes repost saking akun @bijakjawa. Sepisan, piranti boten repost Mangertosi pesan salebeting gumantung wacana, pamanggih ingkang maos wacana menika. Pramila wonten mapinten-pinten pendekatan utawi sudut pandang analisis wacana, mawi salah satunggalipun ingkang pendekatan dipunwastani analisis wacana kritis. Analisis wacana kritis ancasipun kangge maksud mahyakaken tersembunyi panyerat ing salebeting wacana. temtu tiyang kritis Minangka satunggaling cabang ngelmu basa, analisis wacana kritis temtu ngewrat mapinten-pinten pamanggih saking para ahli ingkang asring dipunwastani model, gaya utawi pendekatan analisis. Salah satunggalipun inggih menika analisis wacana kritis mawi pendekatan ingkang sosial kognisi dipunandharaken dening Teun A. Van Dijk. Analisis wacana kritis Van struktur Dijk menika gayutaken wacana ingkang awujud struktur makro, superstruktur saha struktur mikro wacana kaliyan kognisi utawi pengamatan sosial ingkang jumbuh kaliyan panyeratan wacana. Wacana asalipun saking basa Sansekerta wac/wak/vak ingkang tegesipun berkata, berucap (Douglas, lumantar Mulyana, 2005: 3). Miturut Kamus Baoesastra Djawa seratanipun Poerwadarminta, wacana menika tegesipun gunem, tembung, ujar saha clathu (Poerwadarminta, 1939: 658). Saha miturut asalipun menika tembung wacana tetembungan ujaran. Kedudukan wacana wonten ing basa menika kalebet lingual ingkang paling kompleks lan paling 1). jangkep Tegesipun, wacana menika ngewrat satuan lingual sanesipun ingkang langkung alit, inggih menika fonem, morfem, tembung, frasa, klausa, saha ukara. Pramila ingkang dipunwastani wacana inggih menika satunggaling wujud panganggening basa kanthi jangkep satuan ingkang ngewrat lingual sanes ingkang langkung alit. Satuan ing lingual inggih menika salebeting wacana Tembung wacana utawi satuan 2005: (Mulyana, lingual paling satuan ingkang wonten 3
fonem, morfem, klausa, saha ukara. a) Unsur wacana tembung, frasa, Unsur wacana miturut Mulyana inggih (2005: 7) wonten kalih menika unsur internal saha unsur eksternal. Unsur internal wacana inggih menika tembung lan ukara, saha teks lan koteks. Tembung saha ukara minangka lingual ingkang wonten ing sangandhapipun wacana menika kalebet unsur pokok wontenipun wacana. Teks menika basa tulis utawi seratan, saha koteks inggih menika teks ingkang sejajar, koordinatif, saha gayut antawis teks setunggal lan sanesipun. Kanthi menika ingkang dipunwastani teks menika awujud seratan. Dene koteks inggih menika gegayutan antawis seratan setunggal lan sanesipun. satuan Miturut Mulyana (2005: 11-24) unsur eksternal wacana menika perangan wacana ingkang wonten ing lingual satuan wacana ingkang kaperang dados gangsal inggih menika implikatur, presuposisi, referensi, inferensi, saha konteks. Implikatur inggih menika maksud ing salebeting ukara. Presuposisi utawi asring dipunwastani 'praanggapan' menika anggapan dasar bab konteks saha kawontenan panganggening basa ingkang dadosaken wujud basa menika gadhah makna kangge pamireng/pamaos. Salebeting wacana ugi asring dipunpanggihaken referensi, inggih menika gegayutan antawis tembung lan benda ingkang dipunrujuk. sajawining ingkang kaandhut Nafsiraken maksud wacana menika saged mawi satunggaling kesimpulan awal, inggih menika proses kangge mangertosi makna wacana ingkang boten sinerat ing wacana. Bab menika ingkang dipunwastani inferensi. Sarta unsur ingkang pungkasan inggih menika inggih konteks wacana. konteks ingkang menika melingkupi wacana. b) Aspek Keutuhan Wacana kawontenan wacana menika wonten kalih, inggih menika kohesi (Mulyana, 2005: 26-30). Kohesi inggih menika kepaduan bentuk ingkang dadosaken ikatan sintaktikal bilih dipuntingali kanthi struktural. Dene koherensi inggih gegayutan antawisipun perangan setunggal lan sanesipun saengga ukara gadhah makna ingkang jangkep. c) Jinis Wacana Aspek keutuhan lan koherensi menika Miturut Mulyana (2005: 47-66) enem wacana kaperang perkawis inggih menika: saking 1. Adhedhasar bentukipun wonten wacana naratif, wacana prosedural, wacana ekspositori, wacana hortatori, wacana dramatik, wacana epistoleri, saha wacana seremonial, 2. Adhedhasar media ingkang dipunginakaken kangge ngandharaken wonten wacana tulis kaliyan wacana lisan, 3. Adhedhasar gunggungipun panutur wonten wacana molog saha wacana dialog, 4. Adhedhasar sifatipun wonten wacana fiksi lan non fiksi, 5. Adhedhasar wosipun wonten politik, sosial, budaya, militer, kriminalitas, wacana ekonomi, hukum olahraga lan kesehatan, sarta 6. Adhedhasar gaya lan ancasipun lan wonten wacana iklan. 4
d) Prinsip Pemahaman Wacana Miturut Mulyana (2005: 70-74) prinsip pemahaman wacana inggih menika prinsip analogi sarta prinsip lokal. Prinsip analogi penafsiran cara mangertosi inggih menika makna wacana kanthi mirsani penggambaran utawi kesepadanan menapa ingkang wonten ing wacana menika. Prinsip penafsiran lokal cara mangertosi inggih menika kanthi mirsani makna wacana konteks ing sakiwatengenipun wacana. e) Analisis Wacana ingkang wonten Analisis wacana inggih menika kajian dhateng satuan bahasa kanthi dipungayutaken konteks wacana menika. Wonten tiga sudut pandang babagan analisis wacana, salah satunggalipun analisis wacana kritis. kangge Ancasipun tersembunyi mahyakaken maksud saking panyerat salebeting wacana. f) Wacana ing Akun Instagram kaliyan @bijakjawa Wacana ingkang dipunpanggihaken wonten ing akun instagram @bijakjawa menika menawi saking dipunpirsani bentukipun kalebet wacana hortatori. Adhedhasar media penyampaian, kalebet wacana tertulis. Adhedhasar kalebet gunggungipun Adhedhasar wacana monolog. sifatipun, kalebet wacana fiksi. Adhedhasar wosipun, kalebet wacana sosial amargi wosipun ngandhut nilai-nilai ingkang migunani tumrap pagesangan ing lingkungan sosial masarakat. panutur, Analisis Wacana Kritis Analisis wacana kritis (AWK) menika satunggaling upaya analisis basa kanthi sudut pandang kritis. Dipunwastani kritis awit analisis wacana menika dipuntindakaken mawi pendekatan mendalam ingkang dipungayutaken kaliyan ilmu-ilmu ingkang jumbuh. a) Karakteristik AWK Titikanipun AWK wonten gangsal, tindakan, inggih menika konteks, historis, kekuasaan, sarta ideologi. Miturut Aliah Darma (2014: wacana 135-136) dipunwastani minangka satunggaling tumindak amargi wacana menika satunggaling bab ingkang gadhah ancas tartamtu saha dipuntindakaken kanthi sadar. Konteks inggih menika ingkang melingkupi kawontenan wacana. Historis inggih menika sejarah minangka daya pangaribawa panyeratan wacana. Kekuasaan inggih menika miturut AWK dominasi satunggaling kelompok minangka bentuk kontrol sosial. Sarta ideologi inggih menika sistem kepercayaan ingkang wonten ing kelompok masarakat. b) Pendekatan AWK saking satunggaling Pendekatan AWK wonten gangsal, inggih menika Pendekatan Bahasa Kritis (Critical Linguistic), Pendekatan (French Discourse Analysis), Pendekatan (Socio Cognitive Kognisi Sosial Approach), Pendekatan Perubahan Sosial Change (Sociocultural Approach), sarta Pendekatan Wacana Historical Sejarah Approach). ingkang dipunginakaken wonten panaliten menika Pendekatan Kognisi Sosial (Socio Approach), pamanggih saking Teun A. Van Dijk. c) AWK Van Dijk Perancis (Discourse Dene Cognitive AWK miturut Van Dijk analisis wacana kanthi menika 5
ngawontenaken sosial. Kognisi ing panaliten menika mawi analisis teks wacana. Teks menika tigang kaperang struktur struktur makro, inggih menika superstruktur, struktur mikro. Dene panaliten menika neliti setunggal struktur kemawon inggih ingkang struktur makro menika awujud tema wacana. kognisi saking kaliyan d) Tema Wacana Adhedhasar pamanggih saking Van Dijk babagan struktur wacana, tema menika makna umum utawi satunggaling gambaran wacana. Tema ugi meh sami kaliyan wosing wacana ingkang dipuntingali saking sudut pandang ingkang paling struktur umum. Tema wacana ingkang paling ageng saha paling jangkep awit ngewrat struktur wacana sanes ingkang langkung alit inggih menika superstruktur saha struktur mikro wacana. e) Pesan Salebeting Wacana umum kalebet Pesan wacana menika awujud pitutur saking panyerat tumrap para pamaos wacana. Dene pesan wacana menika wonten ingkang sinerat ing wacana saha wonten ingkang boten Pramila sinerat ing wacana. ancasipun panaliten AWK inggih menika panaliti minangka perantara mahyakaken tersembunyi pesan salebeting wacana ingkang kaserat saha panyerat wacana dening pamaos dhumateng katujokaken wacana. 1. Media Sosial Dipunpendhet saking wikipedia.org, ingkang dpunwastani media sosial menika satunggaling media online dipunginakaken kangge berbagi informasi. Klasifikasi media sosial menika kaperang dados enem, salah satunggalipun inggih menika situs jejaring sosial. Mawi situs jejaring sosial menika para pengguna informasi-informasi ngandharaken ingkang nedahaken piyambakipun supados saged dipuntampi dening pengguna Informasi sanesipun. menika saged awujud foto utawi sanesipun. teknologi komunikasi ugi dipuniringi kanthi pangrembakanipun situs-situs media sosial. Salah satunggalipun situs media sosial instagram. Instagram ingkang aplikasi menika dipunginakaken minangka sarana berbagi foto utawi video singkat. Asring ugi salebeting akun instagram wacana. ngewrat menika Tuladhanipun ing akun instagram @bijakjawa. instagram Akun @bijakjawa menika akun instagram gadhahanipun satunggaling salah merk kaos oblong khas Jogja, Bijak Jawa, dipunginakaken minangka sarana promosi produk sarta sarana ngandharaken nilai-nilai pesan-pesan awujud kabudayan ingkang tumrap migunani pagesangan. Pangrembakanipun ingkang B. Cara Panaliten kalebet panaliten kualitatif, inggih menika satunggaling ingkang ngasilaken data deskriptif awujud deskripsi utawi andharan mawi seratan. Kalebet panaliten kualitatif amargi data panaliten awujud basa salebeting wacana. Dene ingkang inggih menika dipunandharaken wosipun wacana. Data panaliten menika awujud wacana Basa Jawi salebeting gambar ingkang dipun- posting wonten ing akun instagram Panaliten menika panaliten 6
@bijakjawa wiwit wulan Januari 2015 dumugi wulan Desember 2015. Sumber data panaliten menika namung setunggal, inggih menika akun instagram @bijakjawa. ngempalaken data panaliten migunakaken cara utawi metode non-interaktif, inggih menika ing dokumentasi. Dokumentasi panaliten menika mawi cara download gambar ingkang ngewrat wacana Basa Jawi saking akun @bijakjawa. instagram Sasampunipun data dipunkempalaken, salajengipun data menika dipunwaos kanthi permati saha dipunserat wonten ing kartu data. Cara panaliten menika awujud human instrument saha kartu data. Human inggih menika peran panaliti wonten ing perencana, panaliten minangka pelaksana, analisis, penafsir data, saha panaliten (Moleong, 121). Piranti panaliten ingkang nomer kalih inggih menika kartu data. Kartu data dipunginakaken minangka piranti panaliten amargi data menika wujud tertulis, saengga betahaken data kartu kangge nyerat sedaya data ingkang sampun dipunkempalaken. Piranti instrument pelapor asil 2002: Cara analisis data panaliten migunakaken metode analisis konten mawi pendekatan wacana kritis model Van Dijk. Metode analisis kangge ancasipun konten ngandharaken wosipun wacana. Dene kritis analisis wacana kangge ngandharaken ancasipun maksud salebeting tersembunyi wacana. Analisis wacana kritis model Van Dijk menika titikanipun kanthi wontenipun kognisi sosial. Kognisi sosial ing panaliten menika 7 lumantar ingkang basa dipunginakaken ing wacana. Cara ngesahaken data menika mawi validitas isi kanthi expert judgement sarta reliabilitas intrarater. C. Asiling Panaliten saha Pirembagan 1. Asiling Panaliten ingkang dipunanalisis wonten 50 wacana. Salajengipun, dipunanalisis struktur konteks wacana makro adhedhasar analisis wacana kritis Van Dijk. Struktur makro menika tema wacana. Konteks awujud wacana ingkang dipunteliti inggih menika ingkang pesan-pesan kaandhut ing wacana. Gunggungipun data saha Wacana ing akun instagram @bijakjawa menika kaperang saking tigang tema inggih menika tema katresnan. sosial, Saperangan ageng data menika ngewrat tema sosial, inggih menika wonten 33 wacana. Wacana kanthi tema agama wonten sewelas saha wacana katresnan wonten enem. Pesan-pesan ingkang kapanggihaken ing wacana ugi jumbuh kaliyan tema saha wosipun wacana. Pesan-pesan ingkang sami utawi meh sami tumuli kapantha- pantha saengga nuwuhaken pesan- pesan umum. Satemah setunggal pesan umum ngewrat mapinten- pinten pesan wacana ingkang jumbuh kaliyan wosipun wacana. Pesan salebeting wacana menika awujud pitutur tumrap para mudha supados nglampahi pagesangan kanthi sae. agama lan kanthi tema Pesan umum salebeting wacana sosial wonten pitu, inggih menika ayem, saratipun gesang kanthi tumindak mujudaken gegayuhan, kanthi nggatosaken norma, tumindak
ikhlas, paring penilaian kanthi tumindak sanes, dhateng kanthi andhap asor, raos optimis. Wacana agama ngewrat gangsal pesan umum, inggih menika dhawuhipun Gusti, nindakaken mujudaken pasrah gegayuhan, dhateng Gusti, waspada, sarta raos sokur. Dene wacana kanthi tema katresnan ngewrat tiga pesan umum, inggih menika tresna kanthi ikhlas, tumindak becik, sarta mujudaken gegayuhan. 2. Pirembagan tiyang saha Jumbuh kaliyan watesaning menika panaliten perkawis, ngrembag tema wacana sarta pesan salebeting wacana Tema wacana ingkang inggih kapanggihaken menika tema sosial, agama, saha katresnan. Saking tema menika saben wacana temtu ngewrat pesan ingkang beda antawis wacana setunggal lan sanesipun. Pesan-pesan menika minangka pitutur tumrap para pamaos wacana ing bab pagesangan. a) Tema Sosial tigang Wacana ingkang kalebet ing tema sosial inggih menika wacana ingkang wosipun bab pagesangan ing lingkungan sosial masarakat saha ngewrat bab-bab ingkang gayut sesrawungan manungsa kaliyan minangka makhluk sosial. Wacana kanthi tema sosial gunggungipun paling kathah, inggih menika 33 ingkang ngewrat pitung wacana pesan umum. Pesan umum ingkang kaandhut salebeting wacana sosial saratipun gesang inggih menika kanthi ayem, mujudaken gegayuhan, tumindak kanthi nggatosaken norma, ikhlas, paring tumindak kanthi sanes, tiyang penilaian dhateng tumindak kanthi andhap asor, saha raos optimis. Salebeting pesan umum menika ngewrat pesan-pesan ingkang langkung spesifik gumantung kaliyan wosipun wacana. tuladha wacana kanthi tema sosial inggih menika "Aja padha mabuk kuwasa apa maneh umuk bandha uripmu bisa rekasa (DL no. 06)." Wacana menika ngewrat pesan tumindak amanah lan andhap asor minangka saratipun gesang kanthi ayem sarta kalebet ing pesan umum saratipun gesang kanthi ayem. Salah satunggalipun Salah satunggalipun sarat gesang kanthi ayem inggih menika tumindak amanah saha andhap asor. Amanah nindakaken inggih tanggeljawabipun saestu, boten migunakaken kuwasanipun kangge pados keuntungan pribadi utawi kelompok tartamtu. Dene andhap asor menika tegesipun boten umuk awit kaluwihanipun. Tiyang pamer ingkang kapinteranipun, ingkang kathah bandha boten ngetingalaken bandhanipun, tiyang ingkang gadhah kuwasa boten umuk kuwasanipun, lan sanesipun. menika kanthi pinter boten tiyang "Mabuk kuwasa" ing wacana tegesipun migunakaken menika jabatanipun kanthi kuwasa utawi boten menyimpang samesthinipun. "Aja padha mabuk kuwasa" menika tegesipun para pamaos ampun ngantos migunakaken kuwasanipun kanthi menyimpang saha migunakaken jabatanipun kangge pados keuntungan pribadi utawi kelompok tartamtu kemawon. Pramila kanthi menika pesan ingkang kaandhut ing wacana awujud dhawuh saking panyerat tumrap para pamaos tanggel nindakaken supados jawabipun kanthi samesthinipun. utawi 8
menika tegesipun pamer bandha dhateng tiyang sanes. Pramila pesan ingkang kaandhut salebeting pethikan wacana saking menika awujud dhawuh panyerat pamaos supados tumindak kanthi andhap asor kanthi cara boten umuk bandha. Kekalih tumindak menika, "mabuk kuwasa lan umuk bandha", saged nuwuhaken gesang ingkang rekasa ingkang kaandharaken ing wacana kanthi rekasa". Pramila nalika kepengin gesang kanthi ayem kedah nindakaken kanthi tanggeljawabipun samesthinipun saha tansah tumindak amanah. Saha kedah dipunsarengi kaliyan tumindak andhap asor kanthi cara boten umuk bandha. "Umuk bandha" tumrap para "uripmu bisa Tuladha wacana sosial ingkang salajengipun inggih menika "Aja adigang adigung adiguna (DL no. 34)." Wacana menika ngewrat pesan supados pamaos tumindak andhap asor kanthi boten umuk kekuatan awak, jabatan, saha kapinteran sarta kalebet ing pesan umum tumindak kanthi andhap asor. "Adigang" tegesipun umuk kekuataning awak. "Adigung" tegesipun umuk jabatan, kuwasa, pangkat, trah priyagung. tegesipun "Adiguna" umuk kapinteran. Sedaya menika boten pareng katindakaken awit badhe nuwuhaken cecongkrahan. Tiyang ingkang umuk menika saged nebihaken sedherek. Awit sedaya tiyang temtu boten remen kaliyan tiyang ingkang umuk. saha "Aja adigang adigung adiguna" tegesipun para pamaos menika boten supados dipunemutaken gadhah watak umuk tigang perkawis inggih menika kekuataning awak, jabatan, saha kapinteran. ing b) Tema Agama Wacana ingkang kalebet ing tema agama menika wacana ingkang wosipun ngrembag bab gegayutan minangka manungsa antawis makhlukipun Gusti Allah kaliyan Gusti minangka pencipta. Wacana kanthi tema agama gunggungipun ingkang wonten sewelas wacana ngewrat gangsal pesan umum. Pesan- pesan umum ingkang kaandhut ing inggih menika wacana dhawuhipun Gusti, nindakaken mujudaken pasrah gegayuhan, dhateng Gusti, waspada, sarta raos sokur. Salebeting pesan umum menika ugi ngewrat pesan-pesan ingkang spesifik langkung gumantung kaliyan wosipun wacana. tuladha wacana kanthi tema agama inggih menika "Eling urip eling Gusti eling mati (DL no. 18)." Wacana menika ngewrat pesan supados para pamaos tansah nindakaken dhawuhipun Gusti sarta kalebet ing pesan umum nindakaken dhawuhipun Gusti. agama Salah satunggalipun Salah satunggaling dhawuhipun Gusti inggih menika ibadah. Kanthi menika tembung ing wacana menika "eling" tegesipun tansah emut. "Eling urip" maksudipun tansah emut menapa ancas saha ginanipun gesang ing donya, inggih menika manembah dhateng Gusti. "Eling urip" ugi emut saged dipuntegesi donya wekdalipun ingkang asring kasebat urip mung mampir ngombe. Tegesipun gesang ing donya namung sekedhap sanget kados dene tiyang pinarak satunggaling papan saperlu ngunjuk. tansah ing saha gesang sekedhap ing Awit gesang ingkang sekedhap menika ugi kedah "eling Gusti". 9
Tegesipun tansah emut nindakaken Salah dhawuhipun satunggalipun mawi ibadah. Wonten ing gesang ingkang sekedhap menika ugi kedah "eling mati". Tegesipun kedah emut bilih wekdalipun kondur dhateng ngarsanipun Gusti menika saged kapan kemawon tanpa wonten mangertosi tiyang wekdalipun. kangge nyamektakaken sowan kita dhateng Gusti menika kedah mawi cara "eling Gusti", inggih menika nindakaken dhawuhipun Gusti. Gusti. ingkang Pramila Pramila wosipun wacana ing inggil inggih menika tiyang gesang kedah emut dhateng tigang perkawis, inggih menika emut ginanipun gesang, emut dhawuhipun Gusti, sarta emut bilih wekdalipun kondur dhateng ngarsanipun Gusti saged tanpa kapan kemawon sinten dipunmangertosi kemawon. Kanthi menika para pamaos kedah tansah nindakaken dhawuhipun Gusti minangka bentuk tumindak ingkang nedahaken bilih piyambakipun kesupen tigang perkawis menika. dhateng Bab menika minangka pesan salebeting wacana ing inggil. dening boten agama ingkang salajengipun inggih menika "Tenangna pikirmu ayemna atimu Gusti Allah mboten sare (DL no. 21)." Wacana menika ngewrat pesan supados pamaos Tansah pitados bilih Gusti mangertos ingkang sae tumrap makhlukipun sarta kalebet ing pesan umum pasrah dhateng Gusti. Tuladha wacana "Tenangna pikirmu" tegesipun dhawuh tumrap para pamaos supados tansah menggalih kanthi tenang. "Ayemna atimu" tegesipun dhawuh supados tumrap manahipun tansah dipundamel ayem. para pamaos Kekalih perintah menika nedahaken bilih wacana menika katujokaken dhateng tiyang ingkang manggihaken ing perkawis Saengga pagesanganipun. piyambakipun kedah menggalih perkawis menika kanthi tenang lan ayem supados raosing manah ugi "Gusti Allah langkung mboten sare" tegesipun pepeling bilih Gusti Allah tansah mangertos punapa kemawon ingkang kadadosan ing donya saengga Gusti Allah tansah mangertos bab ingkang paling sae tumrap makhlukipun. Kanthi menika pesan ingkang kaandhut ing wacana menika awujud dhawuh supados para pamaos masrahaken sedaya perkawis dhateng Gusti awit Gusti tansah paring bab ingkang paling sedaya sae makhlukipun. c) Tema Katresnan ingkang awrat sekeca. tumrap Wacana ingkang kalebet ing tema inggih menika wacana ingkang wosipun ngrembag bab raos tresna satunggaling tiyang dhateng tiyang sanes. Wacana kanthi tema katresnan gunggungipun paling sekedhik, inggih menika wonten enem wacana ingkang ngewrat tiga pesan umum. Pesan-pesan umum ingkang kaandhut salebeting wacana kanthi tema katresnan inggih menika tresna kanthi ikhlas, tumindak becik, sarta gegayuhan. Salebeting pesan umum menika ugi ingkang pesan-pesan ngewrat langkung spesifik gumantung kaliyan wosipun wacana. katresnan mujudaken tuladha wacana kanthi tema katresnan inggih menika "Tresnane biyungmu tekane ati saka tanpa pamrih kejaba welase Gusti (DL no. 50)." Wacana menika ngewrat pesan Salah satunggalipun lair tekane pati 10
supados para pamaos tresna dhateng ibu kanthi ikhlas sarta kalebet ing pesan umum tresna kanthi ikhlas. "Tresnane biyungmu tekane ati" menika tegesipun tresnanipun ibu ikhlas asalipun saking sajroning ati. "Saka lair tekane pati" tegesipun wiwit putranipun miyos dumugi sedanipun. "Tanpa pamrih kejaba welase Gusti" tegesipun tanpa nyuwun piwales punapa kemawon saking putranipun kajawi nyuwun piwales saking Gusti Allah awujud welas asih saking Gusti sakulawarga, ibu inggih menika bapak saha para putranipun. Adhedhasar wosipun pesan wacana, saged ingkang kapendhet inggih menika paring piwales dhateng ibu awujud tresna ingkang tanpa pamrih, kados dene tresnanipun para putranipun. tulus tresnanipun tumrap ibu dhateng Tuladha wacana kanthi tema katresnan salajengipun inggih menika "Yen tresna ora mung njaga rupane nanging uga njaga uripe tetep ning dalan Gustine (DL no. 19)." Wacana menika ngewrat nalika pesan njagi nandhang boten tumindakipun melanggar norma sarta kalebet ing pesan umum tumindak becik. ingkang supados pamaos tansah tresna supados agama "Yen tresna ora mung njaga rupane", tegesipun pepeling tumrap tresna ingkang nandhang tiyang supados njagi namung kasampurnan fisik utawi pasuryan tansah narik kemawon kawigatosanipun ingkang dipuntresnani. "Nanging uga njaga uripe tetep ning dalan Gustine", tegesipun tiyang menika ugi kedah tansah njagi tumindakipun supados boten supados tiyang tansah tumindak adhedhasar ajaran agama saha boten melanggar ajaran agama dados ingkang kapitadosanipun. Kanthi menika saged kapendhet pesan saking wacana inggih menika tiyang ingkang nandhang tresna kedah njagi tumindakipun tansah tumindak ingkang becik saha boten melanggar norma agama. ingkang supados D. Panutup Adhedhasar asiling panaliten saha pirembagan ingkang sampun saged dipuntindakaken, dipunpendhet dudutan bilih panaliten menika ngasilaken kalih perkawis inggih menika tema saha pesan salebeting wacana. Tema ingkang kapanggihaken wonten tiga, inggih menika tema sosial, agama, saha katresnan. Tema wacana ing akun ingkang instagram @bijakjawa paling kathah inggih menika tema sosial ingkang gunggungipun wonten ingkang 33 wacana. Sarta paling sekedhik inggih menika tema ingkang gunggungipun katresnan Adhedhasar enem wacana. ingkang tema gunggungipun saged kapendhet kapanggihaken, dudutan akun pengelola bilih instagram @bijakjawa mliginipun panyerat wacana gadhah ancas paring pesan babagan perkawis- perkawis ingkang migunani tumrap pagesangan manungsa minangka makhluk sosial. Pesan menika katujokaken dhateng para pengguna aplikasi instagram mliginipun para instagram akun followers @bijakjawa. Pesan-pesan dipunandharaken mawi wacana basa instagram Jawi @bijakjawa. tema salebeting akun 11
akun ngewrat instagram @bijakjawa pesan ingkang beda gumantung wosipun wacana. Pramila sedaya pesan menika tumuli dipunpantha- pantha saengga mujudaken pesan- pesan umum. Pesan umum inggih menika pesan minangka gabungan pesan mapinten-pinten saking ingkang wosipun sami utawi meh sami. Saben wacana ing tema sosial ingkang gunggungipun wonten 33 wacana menika kaperang saking saperangan pesan umum wacana. Pesan umum ingkang kapanggihaken inggih menika saratipun gesang kanthi ayem, mujudaken gegayuhan, tumindak kanthi nggatosaken norma, ikhlas, paring tumindak kanthi penilaian dhateng sanes, tiyang tumindak kanthi andhap asor, saha raos optimis. Wacana kanthi tema agama ingkang gunggungipun wonten sewelas wacana ugi kaperang saking gangsal pesan umum, inggih menika pesan bab nindakaken dhawuhipun Gusti, mujudaken gegayuhan, pasrah dhateng Gusti, waspada, saha raos ingkang pungkasan, sokur. Dene tema ingkang gunggungipun enem wacana ngewrat tigang pesan umum inggih menika tresna kanthi ikhlas, tumindak becik, saha mujudaken gegayuhan. Wacana kanthi katresnan Saben pesan umum ingkang ngewrat menika kasebataken ingkang pesan mapinten-pinten langkung gumantung spesifik wosipun wacana. Saengga wacana setunggal lan sanesipun boten temtu ngewrat sami. Adhedhasar pesan-pesan menika saged kapendhet dudutan bilih instagram wacana pesan ingkang ing akun @bijakjawa ngewrat pesan-pesan tumrap migunani ingkang pagesangan. Pesan umum ingkang sami ing sedaya tema inggih menika upaya mujudaken pesan gegayuhan. Kanthi menika saged dipunmangertosi panyerat gadhah ancas paring pesan supados tansah pamaos wacana para nindakaken kangge mujudaken gegayuhanipun ing bab pagesangan sosial, spiritual utawi agama menapa dene bab sih katresnan dhateng tiyang sanes. bab bilih upaya Adhedhasar asiling panaliten, pirembagan saha andharan-andharan ing inggil saged kapendhet dudutan bilih wacana ing akun instagram @bijakjawa menika ngewrat pesan- tumrap ingkang migunani pesan pagesangan. Pesan ingkang kaandhut ugi tema sarta wosipun wacana. Kanthi menika saged dipunmangertosi bilih panyerat gadhah ancas paring pesan ingkang migunani tumrap pagesangan saking aspek sosial, agama, saha katresnan. Pesan katujokaken dhumateng para pengguna aplikasi instagram umumipun sarta para instagram akun followers @bijakjawa khususipun. jumbuh kaliyan menika E. Kapustakan Arikunto, Suharsimi. 1992. Prosedur Penelitian: Suatu Pendekatan Praktik. Jakarta: PT Rineka Cipta. Danesi, Marcel. 2010. Pengantar Memahami Semiotika Media. A. oleh Diterjemahkan Gunawan Admiranto. Yogyakarta: Jalasutra Darma, Yoce Aliah. 2014. Analisis Dalam Wacana Kritis 12
Multiperspektif. Bandung: PT Refika Aditama. 1980. Dijk, Teun A. Van. An Macrostructures: of Interdisciplinary Structures in Global Interaction, and Discourse, Cognition. Jersey: Lawrence Erlbaum Associates, Publishers. Study New Djajasudarma, T. Fatimah. 2012. Pragmatik. dan Wacana Bandung: PT Refika Aditama. Eriyanto. 2001. Analisis Wacana Teks LkiS Pengantar Analisis Media. Yogyakarta: Yogyakarta. a-sosial 28 November 2015 pada pukul 19:40 diakses pada diakses 28 gram November 2015 pada pukul 20:03 pada Jorgensen, Marianne W. Dan Louise J. Phillips. 2007. Analisis Wacana: Teori dan Metode. Imam Diterjemahkan Suyitno, Lilik Suyitno, Suwarna. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. oleh Moleong, Lexy J. 2002. Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung: PT Remaja Rosdakarya. Mulyana. 2005. Kajian Wacana, Teori, Metode dan Aplikasi Prinsip-prinsip Analisis Wacana. Yogyakarta: Tiara Wacana. Poerwadarminta, W.J.S. 1939. Baoesastra Djawa. Groningen: Batavia Schiffrin, Deborah. 2001. The Discourse of Handbook Analysis. Oxford: Blackwell Publishers Ltd. Sugiyono. 2014. Statistika Untuk Penelitian. Bandung: Alfabeta. 13