54 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 6, Juni 2017 PEPALI PAGESANGAN TIYANG JAWI WONTEN ING DESA NUNGKULAN KECAMATAN GIRIMARTO KABUPATEN WONOGIRI PEPALI OF LIFE JAVANESE PEOPLE AT NUNGKULAN VILLAGE GIRIMRTO SUB DISTRICT WONOGIRI REGENCY Dening: Andrian Yournanta Ullin Nuha, Prodi Pendidikan Bahasa Jawa, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta Sarining Panaliten Panaliten menika gadhahi ancas kangge ngandharaken (1) mula bukanipun pepali pagesangan tiyang jawi wonten ing Desa Nungkulan Kecamatan Girimarto Kabupaten Wonogiri, (2) jenising pepali wonten ing Desa Nungkulan Kecamatan Girimarto Kabupaten Wonogiri, (3) paedahipun pepali tumrap pagesangan tiyang jawi ing Desa Nungkulan Kecamatan Girimarto Kabupaten Wonogiri. Panaliten menika migunaaken panaliten kualitatif naturalistik. Cara ingkang dipunginakaken kangge ngempalaken data inggih menika kanthi observasi, wawancara, saha dokumentasi. Pirantining ingkang dipunginakaken kangge pangempalan data inggih menika panaliti piyambak ingkang kabiyantu cathetan wawancara, cathetan observasi, cathetan lapangan, tape recorder, saha kamera. Cara ingkang dipunginakaken kangge ngesahaken data inggih menika kanthi triangulasi sumber saha metode. Wondene nganalisis data, cara ingkang dipunginakaken inggih menika ngginakaken analisis induktif. Asiling panaliten ngandharaken bilih (1) mila bukaning pepali wonten ing Desa Nungkulan Kecamatan Girimarto Kabupaten Wonogiri menika awit saking cariyosipun Kyai Ngendran ingkang nandang kapitunan jaran sembrani amargi dipun blithuk ngagem jinewer, (2) wujuding pepali wonten ing Desa Nungkulan Kecamatan Girimarto Kabupaten Wonogiri menika wonten 3 inggih menika (a) boten pareng ngadhahi jaran sembrani, (b) boten pareng lelungan ing dinten setu paing, (c) boten pareng ngunjuk jinewer, (3) paedah saking pepali menika supados masyarakat panyengkuyung menika tebih saking tumindak ingkang boten sae, paring kaslametan saha kesarasan tumrap masyarakat ingkang ngugemi, saha kagem ngelestantunaken budaya. Masyarakat Desa Nungkulan wonten ingakng pitados saha wonten ingkang boten pitados babagan pepali menika. Wonten manekawarna sebab ingkang mangribawani pamanggihipun masyarakat tumrap pepali pagesangan in Desa Nungkulan. Jaman ingkang langkung majeng, nem-neman ingkang langkung pitados babagan ingkang tinemu nalar, saha pendidikan ingkang dadosaken siswa mikir kanthi cara nalar dados salah satunggaling sebab ingkang dadosaken masyarakat boten pitados babagan pepali pagesangan wonten ing Desa Nungkulan Kecamatan Girimarto Kabupaten Wonogiri. Pamijining tembung : pepali, pagesangan, tiyang jawi Abstrack The research aimed to know (1) origin of Pepali Javanese people at Nungkulan village, Girimarto sub district, Wonogiri regency (2) type of pepali at Nungkulan village, Girimarto sub district, Wonogiri regency (3) benefits of pepali at Nungkulan village, Girimarto sub district,Wonogiri regency. The research included qualitative naturalistic. The data was obtained from observation, interview, and documentation. The tool used in this research is the researcher himself, interview notes, observation notes, field notes, tape recorder, camera. Data analysis technique use inductif. Validating the data was done by triangulation of sources and methods. The results of this research suggest that (1) the origin of pepali at nungkulan village, Girimarto sub district, Wonogiri regency from the story kyai ngendran who lost the horse for being cheated by liquor, (2) type of pepali at Nungkulan village, Girimarto sub district, Wonogiri regency is 3 namely (a) can not have a horse (b) can not go on setu paing (c) can not drink liquor. The benefit of the present is that the society is far from bad behavior, provide safety and health to believing people,and the benefits of pepali preserving the culture. Some believe and some do not believe in the pepali. There are various reasons that affect people's thinking about the pepali. The more advanced age, the more believing youth of something rational, and the advanced level of education is the reason why many people do not believe in the Pepali.at Nungkulan village, Girimarto sub district, Wonogiri regency.
PURWAKA Mitos mijil saking warisanipun leluhur ingkang ngrembaka kanthi cara turun-temurun ing masyarakat. Mitos dados kapitadosanipun masyarakat ingkang sakral amargi mitos menika menawi dipunlampahaken saged ndadosaken tiyang tebih saking kacilakan. lajeng menawi boten dipunlampahaken saged ndadosaken kacilakan tumrap pagesangan wonten ing alam donya. Ngrembaka kanthi cara lisan dadosaken mitos menika wonten maneka warna versi. Menika sampun dados titikanipun mitos ananging wonten ugi mintos ingkang boten gadhahi versi sanesipun, sedaya menika gumantung kados pundi cara masyarakat menika anggenipun nampi informasi saking tiyang sanesipun babagan mitos menika.. Pepali dados salah satunggal adat istiadat ingkang taksih ngrembaka dumugi sakmenika. Sedaya menika boten uwal saking masyarakat panyangkuyung ingkang taksih ngelestantunaken warisan leluhur. Pepali menika ngnggadahi dayapangaribawa tumrap pagesangan masyarakat jawi ingkang taksih ngrembaka dumugi sakmenika. Pepali pagesangan wonten ing desa Nungkulan menika kalebet mitos. Mitos ingkang awujud pepali menika dados salah satunggaling paugeran wonten ing masyarakat desa Nungkulan ingkang taksih lestantun dumugi sakmenika. Sakperangan masyarakat menika taksih ajrih menawi badhe nerak pepali menika awit saking maneka warni musibah ingkang saged dipunpanggihi menawi nerak pepali menika. Sejatosipun pepali menika dadosaken lampahing pagesangan ingkang ayem, tentrem lan tebih saking rubeda. Kapitadosan menika saged Pepali Pagesangan Tiyang ... Andrian Yournanta Ullin Nuha 55 dipuntingali saking kawontena pepali wonten ing desa Nungkulan, Kecamatan Girimarto, Kabupaten Wonogiri ingkang taksi ngrembaka dumugi sakmenika. Wonten ing Desa Nungkulan, Kecamatan Girimarto, Kabupaten Wonogiri menika ngnggadahi pepali ingkang gayut kalian pagesangan. Pepali menika dipunjurung kaian carios rakyat ingkang dipunpitadosi minangka cikal bakal wontenipun pepali wonten ing Desa Nungkulan kasebut. Pepali menika taksih sami dipunugemi dumugi sakmenika awit pepali menika nggadahi paedah kagem masyarakat panyengkuyung. Paedah menika saged awujud keselamatan, kesarasan ananging menawi pepali menika dipunterak utawi boten dipunugemi dening masyarakat panyengukyung utawi tiyang tartamtu, pramila masyarakat menika saged pikantuk musibah utawi kacilakan ingkang manekawarna. Sanesipun menika pepali menika minangka peranganipun saking kabudayan, kabufdayan menika dados simbol utawi titiaknipun masyarakat tartamtu pramila pepali menika kedah dipunlestantunaken supados masyarakat menika boten ical saking kabudayanipun piyambak. Pepali menika minangka kapitadosan masyarakat ingkang gayut kalian pagesangan ingkang ngrembaka mawi cara lisan utawi turun temurun. Jenising pepali menika maneka warni, wonten ingkang tinemu nalar sarta wonten ugi ingkang boten tinemu nalar. Bab menika narik kawigatosanipun panaliti kangge neliti bab pepali wonten ing desa Nungkulan, Kecamatan Girimarto, Pepali menika narik kawigatosan amargi saged dipun teliti mawi madosi kasynyatan
56 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 6, Juni 2017 sakingkawontenanipun pepali menika ingkang titikanipun. Titikan foklor miturut Danandjaya sakperangan boten tinemu nalar. Narasumber (1984 : 3-4) inggih menika : dipun pendet saking masyarakat Desa Nungkulan, 1. Dipunwarisaken kanthi cara lisan saking Kecamatan Girimarto, Kabupaten Wonogiri generasi satunggal dumugi generasi ingkang gayut kaliyan pepali menika. Desa saklajengipun Nungkulang dados objeng gegulang ilmiah 2. Ngrembaka wonten ing masyarakat ingkang narik kawigatosan wonten ing panaliten panyengkuyung, nggadahi wujud ingkang kanthi irah - irahan Pepali Pagesangan Tiyang ajek lan mbetahaken wedal ingkang dangu. Jawi Wonten ing Desa Nungkulan Kecamatan 3. Folklor menika ngnggadahi mapinten - girimarto Kabupaten wonogiri, pinten versi awit saking ngrembaka kantihi GEGARAN TEORI cara lisan ndadosaken panampinipun tiyang Folklor inggih menika kabudayan wonten satunggal kalian tiyang sanesipun boten sami ing satunggaling kelompok ingkang nggadahi ananging dasaripun folklor menika boten titikan fisik, social lan budaya ingkang boten jelas ewah. pangriptanipun lan dipunlampaaken turun - 4. Asipat anonim, inggih menika temurun mawi cara lisan ugi saget mawi seratan. panganggitipun folklor menika boten Gayutanipun kalih menika, pepali wonten ing dipunmangartosi. Desa Nungkulan menika dipunwarisaken turun - 5. Lumrahipun ngnggadahi pola - pola tartamtu temurun mawi cara lisan amargi pepali menika 6. Foklor gadah paedah wonten pagesangan ngrembaka kanthi pangandikanipun tiyang sepuh masyarakat panyengkuyung kadosta piranti tumrap putrawayahipun. Pramila tiyang ingkng pendidikan mangertos babagan pepali menika namung 7. Asipat pralogis, inggih menika ngnggadahi masyarakat desa Nungkulan ananging nalar ingkang boten umum sakperangan masyarakat sanesipun ugi mangertosi 8. Folklor menika dados kagunganipun pepali menika amargi saking cariyos sederek - masyarakat panyangkuyung kanthi kolektif. sederekipun. Wonten ing jaman sakmenika 9. Foklor lumrahipun nggadahi sipat lugu sampun wonten ingkang mawi seratan ing saenggo katingalipun langkung kasar internet. Dados, pepali menika saged ngrembaka Menawi dipuntingali saking jenisipun dumugi wewengkon sanesipun amargi cara miturut Jan Harold Brunvand menika langkung cepet lan wewengkonipun boten (Danandjaja,1984:21) ngandharaken bilih folklor winates ateges boten namung wonten ing menika kaperang dados tiga, inggih menika: masyarakat desa nungkulan ananging sedaya 1. Folklor lisan ingkang sakestu lisan. Ingkang masyarakat indonsia saged mangartosi pepali kalebu folklor lisan inggih menika (a) bahasa wonten ing Desa Nungkulan menika. rakyat kadosdene logat, sesulih, pangkat Supados saged mbedakaken foklor kalian tradisional, lan title kebangsawanan; (b) kabudayan sanesipun perlu dipum mangartosi pocapan tradisional kadosdene paribasan,
pepatah lan pameo; (c) pitakenan tradisional kadosdene teka - teki; (d) geguritan rakyat kadosdene, parikan, gurindam lan syair. 2. Foklor sakperangan lisan inggih menika folklore ingkang nggadahi unsur lisan lan sanes lisan. Tuladhanipun kapitadosan masyarakat ingkang asring dipunsebut takhayul ingkang kadadosan saking pangandikan ingkang asipat lisan dipunlajengaken mawi gerak isyarat ingkang ngnggadahi makna ghaib. Kadosdene tandha salib dening tiyang Kristen ingkang ngnggadahi kapitadosan bilih tandha salib menika saged njagi raga sakinging makhluk alus. 3. Folklor sanes lisan inggih menika folklor ingkang wujudipun sanes lisan, sanajan cara anggenipun damel mawi lisan. Folklor sanes lisan menika kaperang dados kalih inggih menika; (a) material kadosdene arsitektur rakyat (wujud bangunan griya,lumbung pari), kerajinan tangan, ageman ubarampe adat, dedaharan lan unjukan, jamu; (b) sanes material kadosdene gerak isyarat tradisional, piranti komunikasi rakyat ( kentongan,gendang) lan piranti musik tradisional.. Miturut Minsarwati (2002:18) ngandaharaken bileh mitos menika kadadosan wontin ing jaman rumiyen ingkang ngnggadahi arti saha paedah kangge pagesangan ing jaman sakmenika dumugi jaman saklajengipun. Jumbuh kalian pamanggih menika pepali wonten ing desa Nungkulan menika tuwuh saking kadadosan saking jaman rumiyin ingkang ngnggadahi paedah saengga pepali Pepali Pagesangan Tiyang ... Andrian Yournanta Ullin Nuha 57 menika taksih ngerembaka dumugi jaman sakmenika. Eliade (Minsarwati,2002:27), ngandharaken bilih mitos menika penampilan penciptaan, wontenipun carios ngengingi kadospundi Mula bukanipu satunggaling kadadosan. Mitos menika ngendelaken ngelmu ontology saha ngandharaken realitas minangka kasynyatan ingkang suci, lan kesucian menika kasunyatan ingkang agung. Van Ball (Minsarwati, 2002:35), ngandharaken bilih mitos menika minangka cariyos wonten ing salebeting kerangka religi. Kwruh babagan mitos menika minangka cara anggenipun ngrawuhaken Ingkang Kudus, Ingkang Ilahi mawi paugeran lan basa simbolik. Mawi mitologi saged pikantuk kerangka acuan ingkang saged maringi penglaman anggenipun bebrayan, mawi kerangka acuan menika manungsa saged nata pagesangipun kanti ayem. Endraswara (2010:91) ngandaraken bilih mitos menika saged ngindakaken kapitadosan manungsa tumrap Sang Khalik. Mitos saged nuwuhaken takhayul ingkang ngayawara anangi ugi saged maringi pangartosan ingkang saget tinemu nalar. Babagan menika sami kaliyan mitos pepali wonten ing Desa Nungkulan. Jenisisng pepali wonten ing Desa Nungkulan menika wonten ingkang saged tinemu nalar sarta ugi wonten ingkang boten sagetd tinemu nalar. Wonten masyarakat inking ngugemi kapitadosan babagan pepali menika sarta wonten ugi masyarakat ingkang boteten ngugemi. Sedaya kalawau gumantung piambakipun ingkang baku pepali menika lumrahipun minangka pameling leluhur tumrap putrwayahipun supados boten
58 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 6, Juni 2017 nglampahaken menapa ingkang dipun larang ingkang ndadosaken kacilakan tumrap supados slamet wonten ing alam donya. panganggiti pepali menika. Saking andharan kalawau ingkang Pepali saged awujud pocapan sarta saged dipunwastani mitos menika kadadosan wonten ing awujud tetumindakan. Pepali ingkang awujud jaman rumiyen ingkang nyariosaken Mula pocapan inggih menika larangan mocapaken bukanipu kapitadosan masyarakat ingkang asipat tembung - tembung tartamtu ingkang lumrahipun religi. Mitos boten namong ngamot babagan kawontenan pepali menika wonten ing papan ingkang asipat takhayul ananging mitos ugi saget ingkang dipunsakralaken, angker, lan papan maringi pangartosan ingkang saged tinemu nalar. ingkang penting. Pepali ingkang awujud Mitos menika dados paugeran masyarakat ingkang tetumindakan inggih menika larangan kangge taksih nyengkuyung supados gesang wonten ing nglampahaken satungaling tumindak tartamtu, alamdonya menika tansah ayem lan tentrem. tuladhanipun larangan tetindakan wonten ning Kasunyatanipun wonten sakperangan masyarakat dina setu pahing. Jumbuh kaliyan andharan ingkang taksih sami pitados mitos ananging boten menika pepali wonten ing Desa Nungkulan sekedik ugi masyarakat ingkang sampun boten menika kalebu pepali ingkang awujud tumindakan pitados mitos amargi pepali menika Paring larangan dumateng Miturut Endraswara (2006:176) pepali masyarakat ingkang awujud tumindakan tartamtu. inggi menika kadadosan wonten ing jaman Miturut Darmasugita (1962:43) Jenisipun rumiyen ingkang boten sae ingkang nggadahi pepali menika wonten kalih inggih menika pepali ancas supados pengalaman wonten ing jaman ingkang dipuntoaken dumateng putrawayahipun rumiyen menika boten dipunambali kaliyan putra saha pepali ingkang katujokaken dumateng wayahipun. Miturut poerwadarminto (1939: 459) masyarakat umum. Jumboh kaliyan andharan pepali inggih menika larangan saking tiyang menika pepali wonten ing Desa Nungkulan sepuh turun - temurun. Tembung pepali menika Menika kalebu pepali ingkang katujokaken asalipun saking tembung pali ingkang ngnggadahi dhumateng putrawayahipun amargi pepali menika teges larangan. Pramila pepali menika asring dipunwarisaken dening masyarakat Desa dipunsebat larangan. Prabowo (2004:3) ugi Nungkulan kanthi turun-temurun. Mula bukanipu ngandharaken bilih pepali menika piwulang luhur pepali menika saking cariyosipun ingkang asipat sakral supados pepali menika salahsatunggaling Abdi Dalem kraton Surakarta dipunugemi dening masyarakat panyengkuyung. ingkang asmanipun Kyai Ngendran. Wontenipun Dados pepali menika warisan saking leluhur pepali menika ndadosaken masyarakat ngatos-atos inking awujud wejangan utawi larangan kagem tumrap menapa ingang badhe dipuntindakaken putrawayahipun supados putrawayahipun boten supados boten nerak pepali menika. Amargi ngambali menapa ingkang sampun menawi nerak pepali menika saged nemahi dipuntindakaken dening panganggit pepali kacilakan tumrap tiyang ingkang nerak. Sejatosipun pepali menika ngandharaken bab bab
ingkang sae lan migunani tumrap masyarakat panyangkuyung, namung kadang-kala wonten sakperangan saking peranganipun pepali menika ingkang boten tinemu nalar ananging sedaya wau dados kapitadosanipun masyarakat panyengkuyung bilih pepali menika babagan ingkang sakral lan kedah dipunugemi Sedaya pepali menika kedah dipunlampahaken amargi miturut kapitadosan masyarakat, pepali menika menawi boten dipunlampahaken saged nuwuhaken kacilakan. Wonten ing salebeting pepali menika ngemot nilai - nilai ingkang luhur ingkang ndadosaken masyarkat panyangkuyung tansah eling lan waspada. Pepali saged dados paugeran tumrap tiyang ingkang pitados babagan pepali ananging pepali ugi saged dados bab ingkang sepele lan boten wonten paedahipun tumrap tiyang ingkang boten pitados babagan pepali menika. Sanesipun menika pepali menika minangka peranganipun kabudayan saengga masyarakat kedah ngelestantunakn dumugi putrawayahipun supados pepali menika boten ical. CARA PANALITEN Panaliten Kebudayaan kanthi irah - irahan Pepali Wonten ing Pagesangan tiyang Jawi Desa Nungkulan Kecamatan Girimarto Kabupaten Wonogiri menika migunaaken panaliten kualitatif. Panaliten kualitatif inggih menika panaliten ingkang mujudaken data deskriptif arupi tembung tembung saking obyek ingkang dipunteliti ( Moleong,2002:3). Dados, ingkang dipunlampahaken panaliti wonten ing panaiten kualitatif inggih menika paring suka kwruh saking fenomena ingkang dipunteliti kathi cara deskriptif. Pepali Pagesangan Tiyang ... Andrian Yournanta Ullin Nuha 59 Naturalistik inggih menika metode panaliten ingkang nggadahi sifat natural, menapa wontenipun tanpa rekayasa ( Nasution, 2003: 18). Pramila panaliten menika kalampahaken kanthi menapawontenipu tanpa dipunowahi. Sedaya data ingkang sampun dipun kempalaken menika kaandharaken kanthi cara dekriptif jumbuh kaliyan kasynyatanipun. Dados Panaliten kualitatif naturalistik inggih menika panaliten ingkang tanpa rekayasa ingkang awujud data deskriptif arupi tembung - tembung. Panaliten menika badhe katidakaken wonten ing Desa Nungkulan Kecamatan Girimarto Kabupaten Wonogiri. Wedal anggenipun nglampahaken panaliten menika dipun jumbuhaken kaliyan narasumber awit kesibukan narasumber ingkang boten sami. Sumber data panaliten menika saking katranganipun masyarakat Desa Nungkulan ingkang takseh nglampahaken pepali dumugi sakmenika. Saking jumlah masyarakat ingkang ageng lajeng dipun temtokaken narasumber ingkang ngnggadahi sarat narasumber ingkang sae inggih menika. 1. Sesepuh desa 2. Pamong desa 3. Juru kunci makam 4. Masyarakat Sumber data utawi informan ing nginggil menika sampun jumbuh kaliyan sarat informan. Informan menika kedah taksih nglampahaken pepali, yuswanipun sampun diwasa, sehat jasmani saha rohani, ngnggadahi sifat netral, tokoh masyarakat lan ngnggadahi kwruh babagan pepali wonten ing Dusun Nungkulan.
60 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 6, Juni 2017 Cara panaliti anggenipun pados data Analisis data dipunlampahaken wonten ing panaliten menika dipunlampahaken saksampunipun data saking panaliten wonten ing kanthi cara langsung wonten ing masyarakat, lapangan menika sampun kakempalaken. Data panaliti ugi kedah pinter berbaur utawi serawung ingkang sampun dikempalaken kalawau kaliyan masyarakat supados anggenipun pados salajengipun dipunanalisis mawi cara induktif. data menika saged maksimal. Jumbuk kaliyan Ingkang dipunwastani indujtif inggih menika menapa ingkang dipunandharaken Endraswara analisis data kanthi spesifik dados unit - unit (2003:60) bilih silahturahmi kaliyan subyek ingkang saklajengipun dipunkelompokaken mawi panaliten menika awrat sanget. Amargi menawi kategorisasi (Muhadjir,2000:149). Analisis folklor ingkang dipunteliti menika gayut kaliyan induktif ngnggadahi ancas supados data ingkang kapitadosan ingkang sipatipun rahasia menika sampun dipunkempalaken menika dados langkung boten saged kaungkap kanthi maksimal. Saengga jelas. Lajeng ingkang dipunwastani kategorisasi silahturahmi kaliyan subyek panaliti menika awrat inggih menika upaya panaliti anggenipun mantha sanget amargi silahturahmi kaliyan subyek - mantha unit data supados lagkung jelas panaliten menika nemtokaken hasiling panaliten. (Endraswara,2003:215). Saksampunipun panaliti wonten ing masyarakat Dados cara analisih data wonten ing salajengipun teknik ingkang dipunginaaken panaliten minika kaping setunggal inggih menika kangge pados data inggih menika mawi inventarisasi utawi ngempalaken sedaya data Observasi, Wawancara saha Dokumentasi. saking asilipun observasi. Ingkang nomer kalih Kangge nglampahaken panaliten menika inggih menika Klasifikasi utawi pengelompokan panaliti dados instrument ingkang paling wigati. data saking asilipun wawancara. Ingkang Amargi panaliten naturalistic menika panaliten pungkasan inggih menka inferensi utawi damel ingkang ngandharaken fenomena budaya wonten dudutan saking asiling interprestasi ingkang ing daera tartamtu. Panaliten naturalistic panaliten sampun kalampahaken. ingkang mendeskripsikan fenomena kabudayan Ngesahaken data dipunagem kangge pramila Panaliti kedah menyesuaikan tumrap nyocockaken leres manapa botenipun data menika fenomena budaya wonten ing satunggaling wonten salebeting panaliten. Cara anggenipun daerah. Panaliti ingkang damel rencana, pados ngesahaken data wonten ing panaliten menika data, ngempalaken data, nganalisis, nafsiraken migunaaken triangulasi. Miturut Endraswara saha ingkang damel laporan asiling panaliten. (2011:107), ingkang dipunwastani triangulasi Piranti sanesipun ingkang dipunbetahaken inggih inggih menika upaya klarifikasi data mawi menika piranti - piranti ingkang saged mbiyantu manekawarna sumber. Triangulasi dipunlampahi panaliti anggenipun pados data. Piranti - piranti mawi pados data sanes minangka pembanding. menika antawisipun cathetan wawancara, cathetan Triangulasi ingkang kaginaaken wonteni observasi, cathetan lapangan,tape recorder, lan ing panaliten menika migunaaken triangulasi kamera. sumber lan metode. Miturut Endraswara
(2006:110) triangulasi sumber inggih menika pados data saking mapinten-pinten sumber ingkang gegayutan kaliyan obyek kajian. Triangulasi sumber menika dipunlampahaken kanthi pados data tambahan saking informan sanesipun kangge mangartosi menapa mawon informasi ingkang sami kanthi cara mbandingaken data saking informan kaliyan data saking masyarakat umum. ASILING PANALITEN Desa Nungkulan inggih menikia desa inggak kalebu wewengkon kecamatan Girimarto kabupaten wonogiri. Watesan sisih ler saing Desa Nungkulan inggih menika Desa Gemawang Kecamatan Girimarto, lajeng ingkang sisih wetan menika Desa Giriyasa Kecamatan Jatipurno, lajeng ingkang sisih kidul menika Desa Jatinom Kecamatan Sidoharjo, ningkang pungkasan sisih kilen inggih menika Desa Jendi Kecamatan GIrimarto. Desa Nungkulan menika kalebu wewengkon kanthi dataran ingkang inggil kanthi gadhah wiyar 275.2945 ha. Wiyaripun wewengkon Desa Nungkulan menika kaperang dados pemukiman 90.2845 ha, sabin 156. 7875 ha, tegal 15.5720 ha, pasarean 2. 0000 ha, saha sanesipun 10. 0000 ha. Desa Nungkulan menika nggadahi 7 dusun inggih menika Dusun Nungkulan, Dusun Ngricik, Dusun Jaten, Dusun Gembol lor, Dusun Gembol Kidul, Gempolan, Suruh. Cacahipun Rukun Warga wonten ing Desa Nungkulan Menika Wonten 28 RT. Dusun Nungkulan 3 RT, Dusun Ngricik 4 RT, Dusun Jaten 8 RT, Dusun Gembol Lor 3 RT, DUsun Gembol Kidul 3 RT, Dusun Gempolan 3 RT, Dusun Suruh 4 RT. Pepali Pagesangan Tiyang ... Andrian Yournanta Ullin Nuha 61 Masyarakat wonten ing Desa Nungkulan menika mayoritas padamelanipun petani saha buruh tani awit saking wiyaripun sabin. Suku ingkang wonten ing salebeting Desa Nungkulan menika namung wonten satunggal inggih menika suku jawa. Pramila masyarakat menika taksih sami ngugemi lan pitados babagan pepali menika sinaoso masyarakat Desa Nungkulan menika nggadahi kapitadosan agama ingkang werni werni. Pepali lan agama menika saged mlampah sareng sareng awit saking kesadaranipun masyarakat Desa Nungkulan ngengingi kabudayan ingang kedah dipun lestantunaken. Kabudayan menia dados titikanipun satunggaling masyarakat ingkang gadhah nilai-nilai tartamtu. Mila bukanipun Pepali Pagesangan wonten ing Desa Nungkulan menika saking salahsatunggaling Abdi Dalem kratos Surakarta inggih menika Kyai Ngendran. Kyai Ngendran menika nggadahi titihan jaran sembrani ingkang mlajaripun santer pramila Kyai Ngendran sowan dhateng kraton menika rawuhipun paling enggal piyambak. Menapa ingkang dipungadhahi Kyai Ngendran menika dadosaken raos iri tumrap tiyang ingkang mersani jaran menika. Pramila wonten ing sawijining dinten Kyai Ngendran dipuntipu kanthi cara dipun paring jenewer. Jenewer menika salah satunggaling unjukan ingkang ngamot alcohol. Dados unjukan menika saged dadosaken tiyang ilang kesadaranipun. Kyai Ngendran menika dipunbujuk kanthi manekawarna cara lajeng pungkasanipun Kyai Ngendran menika purun ngunjuk jenewer ingkang sampun dipuncawisaken kraton. Pungkasanipun Kyuai Ngedran menika sampun ilang kesadaranipun lajeng jaran ingkang dados
62 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 6, Juni 2017 gadahanipun dipun lintu kaliyan jaran biasa dadosaken jaran sembrai kagnganipun Kyai ingkang gadhah werni ingkang sami inggih Ngendran ical dipunlintu tiyang sanes. Dumugi menika werni pethak. Enjingipun Kyai Ngendran sakmenika dinten setu paing taksih dados dinten namung bias pasrah kaliyan menapa ingkang ingkang sakral kangge tindakan tumrap dipunalami menika . Kyai Ngendran ngraosaken masyarakat Desa Nungkulan. kuciwa saha getun tumrap piyambakipun ingkang Pepali babagan tindakan ing dinten setu sampun ngunjuk jenewer ngantos kelangan jaran paing menika taksih sami dipun ugem wonten ing gadahanipun. Pungkasanipun Kyai Ngendran masyarakat Desa Nungkulan ananging wonten ugi Wangsul dateng griyanipun kanthi nitih Jaran ingkang sampun natih nerak pepali menika. Kados ingkang sampun dilintu kalawau. Wonten ing menapa ingkang dipuncariyosaken bapak Sudar satengahing alas cemethinipun Kyai Ngendran bilih piyambakipun natih tindhak dateng peken dhawah lajeng tuwuh wit pring ingkang kaliyan garwanipun badhe blonjo kagem sakmenika dipunwastani PRING BUNGKUS. ngawontenaken arisan wonten ing dalemipun. Papanipun Pring bungkus menika wonten ing Sejatosipun tindakipun Bapak Sudar dateng pasar dusun Gembol lor Desa Nungkulan. menika boten wonten kadadosan ningkang aneh Saksampunipun makaten kyai Ngendran ananging saksampunipun dumugi griya tigan Nglajengaken lampahipun nitih jaran menika ingkang dipuntumbas kaliyan garwanipun pak ananging dereng dugi dateng griyanipun jaran sudar menika pecah sedanten. Prastawa menika menika sampun seda amarga dipun peksa mlajar menawi dipunpadosi seababipun kanthi nalar, kados jaran sembrani ananging tetep boten saged kathah sanget ingkang dados sebabipun ananging mlajar kados dene jaran sembrani pramila jaran menawi dipungayutaaken kaliyan pepali ing Desa menika sampun boten kiyat lan punkasanipun Nungkulan tamtu wonten gayutanipun. Bilih jaran menika seda. Saklajengipun jaran menika lelungan wonten ing dinten setu paing menika dipunkubur kanthi sae wonten ing mriku lan dipun boten sae amargi saged nuwuhaken musibah, lan paring nama pasarean Kyai Ageng Gedhong kacilakan tumrap tiyang ingkang nerak pepali Nungkulan. Saksampunipun menika Kyai menika Ngendran ngendika kaliyan Masyarakat Desa Cariyos sanesipun Bapak Supri nalika Nungkulan bilih putra wayah Desa Nungkulan badhe tindhak dhateng pasar klewer badhe pados menika sampun ngantos nunjuk jenewer, boten sragam kagem pengajia. Ananging dereng ngantos pareng ngingu jaran werni pethak, saha boten dumugi pasar klewer piyambakipun sampun pareng tetindakan wonten ing dinten setui paing. dawah wonten ing Dusun ndawung Desa wates Dinten setu paing menika tindhakipun kamangka dusun ndawung menika boten tebih Kyai Ngendran sowan dateng Kraton saperlu kaliyan griyanipun ateges pak supri menika ngrawuhi adicara Pasewakan Agung. Ingkang anggenipun mlampah menika dereng tebih. saklajengipun ngawontenaken adicara psamuan Bejanipu piyambakipun boten ngantos dipun beta ingkang dadosaken Kyai Ngendran mendem lan dateng rumah sakit amargi dhawahipun wonten
ing sabin. Dhawahipun pak supri menika jalaran saking salang simpang kaliyan mobil ananging masyarakat nungkulan pitados bilih prastawa menika wonten gayotanipun kaliyan dinten setu paing bilih dinten setu paing menika dinten ingkang sakral kangge tetindakan. Menapa ingkang dipun lampahi pak supri menika boten ateges boten pitados babagan pepali menika ananging piyambakipun sampun kepepet amargi sagedipun tindakan wonten ing dinten menika. Cariyos sanesipun Bapak Sukimin ingkang badhe tindak dateng peken rikala taksih dados blantik mendha. Pekenipun woten ing Kecamatan Jatisrana ingkang asring dipunsebat pasar paing. Pak sukimin menika tindak saking griyanipun dateng peken nitih sepeda motor wonten ing Desa Sudimoro ban motoripun bocor lajeng dipun tembel saksampunipun menika pak sukimin nglajengaken tindak dateng peken ananging wonten ing Desa Panderejo ban motoripun bocor malih ananging wonten ing mriku boten wonten tembel ban ingkang bikak pramila motoripun pak sukimin dipundorong ngantos dumugi bengkel, saksampunipun dipun tembel pak sukiin nglajengaken malih dateng peken ananging ban motoripon bocor malih wonten ing Desa Pandean. Dados pak sukimin menika nembel ban ngantos kaping tiga, saksampunipun ngoten pak sukimin nembe sadar menawi dinten menika setu paing lajeng motoripun menika dipun tembel lajeng wangsul dateng griyanipun kanti slamet Jenewer menika jenising unjukan ingkang ngamot alcohol utawi saged dipunwastani minuman keras. Jenewer menika ingkang dadosaken Kyai ngendran boten sadar lan kesupen sedayanipun ngantos nandhang kapitunan jaran Pepali Pagesangan Tiyang ... Andrian Yournanta Ullin Nuha 63 sembrani kagunganipun. Senajan pepali ngunjuk jenewer menika sampun umum wonten ing sedaya masyaraka ananging menawi ngunjuk jenewer wonten ing Desa nungkulan menika gadah akibat ingkang langkung ageng. Kados ingkang dipunandharaken dening narasumber bilih Desa nungkulan menika boten nampi tiyang ingkang omben-ombenan, pramila menawi wonten tiyang ingkang ngunjuk jenewer lajeng medal ing desa Nungkulan menika mesti nemahi kacilakan, kacilakan menika werni-werni wujudipun saged dhawah, lan saged ugi tiyang ingkang ngunjuk jenewer menika boten saged kundur dumugi griyanipun. Dados tiyang menika boten saged medal saking Desa Nungkulan. Wonten ing Desa Nungkulan menika natih wonten prastawa ingkang gayut kaliyan pepali menika. Miturut ingkang dipuncariosaken informan bilih wonten nem-neman ingkang omben-omben lajeng nem-neman menika wangsul medal Desa Nungkulan, dumugi dusun nungkulan nem-neman kalawau namung mubengi dususn mawon lan boten saged medal saking dusun nungkulan. Pungkasanipun wonten salahsawijining masyarakat ingkang mangartosi menawi wonten tiyang ingkang boten saged medal saking dusun awit saking suwanten motoripun, saklajengipun nem-neman kalawau dipuntuntun dumugi griyanipun. Cariyos sanesipun Bapak kasiko tukang ojek sidoarjo ingkang ngeterne penumpang tiyang nungkulan tabuh kalih enjing, tukang ojeng menika kathah ingkang ngunjuk ciu ananging boten ngantos mendem, ciu menika namung kagem ngurangi raos asrep nalika narik ojek wonten ing wanci dalu. Saksampunipun ngeterne
64 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 6, Juni 2017 penumpang piyambaikpun bade bali dhateng kaliyan jaran biasa. Prastawa menika ingkang pangkalan, ananging pak kasiko wonten mriku dadosaken Kyai ngendran duka ngantos bingung boteng saged medal saking Desa piyambakipun gadah pangipat-ipat utawi pepali nungkulan, piyambakipun namung mubengi dumateng masyarakat Desa Nungkulan. Desakemawon. Bejanipun pa warso menika Masyarakat pitados bilih menawi ngingu utawi mireng suwanten motoripun pak kasika, nitih jaran ingkang werni pethak menika saged pungkasanipun pak kasika menika dipun tuntun nuwuhaken perkawis, musibah, lan kacilakan. kaliyan pak warso dateng pankalan ojek. Dumugi sakmenika boten wonten tiyang Cariyos sanesipun suwargi Mbah Dogol ingkang wantun nginggu lan nitih jaran ingakng menawi badhe ndalang wonten ing Nungkulan, warni prthak amargi masyarakat sami pitados cariyosipun yaganipun boten pitados babagan babagan pepali, sanesipun menika masyarakat pepali menika lajeng nyobi ngunjuk jenewer, sampun boten sami migunaaken jaran kangge dados sakderengipun dumugi nungkulan para yag tindakan amargi jaman ingkang langkung majeng menika sampun ngunjuk jenewer lajeng lan regi jaran ingkang awis pramila masyarakat saksampuniun dumugi mbelik ngekongan mobil langkung remen migunaaken piranti transportasi para yogo lan dhalang menika dawah. moderen kangge tindakan Pungkasanipun para penumpang ingkang dhawah Ananging sampun natih wonten prastawa menika ipun beta dateng rumah sakit ananging ingkang gayut kaliyan pepali menika. Cariyos sakperangan tiyang ingkang dados korban menika dipunpundhut saking amdharanipun kecelakaan menika boten saged dipunslametaken. informan , kinten-kinten lebaran gangsal taun Jaran menika ingkang dados titihanipun kepungkur wonten ing lapangan Nungkulan Kyai Ngendran kangge tindak dhateng pundi ngawontenaken hiburan. Adicara Hiburan menika kemawon. Rikala semanten jaran menika ugi ruting dipunwontenaken saben taun inggih menika ingkang dados titihanipun Kyai Ngendran kangge kalih dinten saksampunipun shalat idul fitri. sowan dhateng kraton. Jaran kagungnipun Kyai Wonten kesenian reog lan dangdut saha kathah Ngendran menika jaran sembrani ingkang saged wahana rekreasi kagem sintenkemawon ingkang mlajar kanthi santer kados dene saged miber saha rawuh ing adicara menika. Rikala semanten Bapak gadhahi wulu ingkang werni pethak. Jaran menika Sunar menika nyewa andhong kangge sarana ugi ingkang nuwuhaken perkawis deneng Kyai hiburan kanthi dipunsewakaken dumateng Ngendran. Perkawis menika saking tiyang masyarakat ingkang pingin nitih andhong. ingkang serik tumrap menapa ingkang Ananging nalika wonten tiyang ingkang badhe dipungadhahi Kyai Ngendran inggih menika jaran nitih andhong menika jaranipun ngamuk boten sembrani, kanthi pengen nggadahi menapa saged dipun atur, amargi jaran menika saged ingkang dipungadhahi Kyai ngendran tiyang nyilakani tiyang ingkang nitih pungkasanipun menika mbujuk Kyai ngendran omben-omben lan Andhong menika boten cios dipunsewakaken akhiripun jaran meika dipun pendet lan dipun lintu dumateng masyarakat lajeng dipunkonduraken
dening tiyang ingkang kagungan jaran menika. Sejatosipun bapak sunar menika sanes tiyang Nungkulan ananging piyambakipun mundhut garwa tiyang Nungkulan. Saksampunipun prastawa kalawau mbah sudar ngendika kaliyan bapak sunar bilih jaran ingkang werni pethak menika boten angsal wonten ing Desa Nungkulan Pepali menika mijil wonten ing masyarakat boten tanpa paedah. Paedah menika dados salah satunggaling sebab masyarakat ing Desa Nungkulan taksih ngugemi babagan pepali menika. Dumugi sakmenika pepali menika taksih lestantun wonten salebeting masyarakat panyengkuyung awit saking pepali menika cara kangge ngelestantunaken budaya saha ngamot paedah kangge masyarakat panyengkuyung. Paedah menika antaisipun Paeda Spiritual saha paedah kangge ngelestantunaken budaya. Paedah spiritual menika paedah ingkang gayaut kaliyan kapitadosan masyarakat panyengkuyung. Paedah ingkag wonten ing salebeting pepali pagesangan Desa Nungkulan menika antawisipun. 1. supados masyarakat panyengkuyung menika tebih saking tumindak ingkang boten sae, amargi tumindak ingkang boten saemenika saged nuwuhaken kacilakan. 2. pepali ugi saged paring kaslametan saha kesarasan tumrap masyarakat ingkang ngugemi. Adat ingang dipunwarisaken turun- temurun minangka peranganipun kabudayan. Kabudayan ingkang awujud pepali menika taksih sami dipunugemi dening masyarakat Desa Nungkulan. Boten namung ngugemi ananging Pepali Pagesangan Tiyang ... Andrian Yournanta Ullin Nuha 65 masyarakat ugi sami pitados babagan pepali menika. 1. Kabudayan ingkang awujud Pepali menika supados dados titikanipun masyarakat dusun Nungkulan Kecamatan Girimarto Kabupaten Wonogiri. 2. Menika minangka cara masyarakat panyengkuyung kangge ngelestantunaken budaya ingkang dipunwarisaken turun- temurun wonten ing Desa Nungkulan supados budaya ingkang awujud pepali menika saged lestantun dumugi putrawayahipun. Kanthi cara makaten putrawayahipun saged mersani babagan pepali menika lan ugi ngugemi supados gesang wonten ing alam donya menika tansah pinaringan keslamatan. Pramila dumugi sakmenika pepali pagesangan wonten ing Desa Nungkulan taksih dados paugeran tumrap masyarakat panyengkuyung. DUDUTAN Saking asiling panaliten saha pirembakan tumrap perkawis wonten ing pepali pagesangan tiyang jawi ingkang sampun kalaksanaaken wonten ing Desa Nungkulan, Desa Nungkulan Kecamatan Girimarto Kabupaten wonogiri ingkang sampun dipun andharaken wonten ing nginggil menika. Pramila saged dipundamel dudutan wonten ing ngandhap menika : 1. Pepali pagesangan tiyang jawi wonten ing Desa Nungkulan menika adhedasar saking cariyos ingkang ngrembaka wonten ing Desa Nungkulan. Pepali menika dipundawuhaken Kyai Ngendran saksampunipun ngubur jaran ingadipun titih, pepali menika paring gambara bilih Kyai Ngendran menika getun tumrap tumindakipun
66 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 6, Juni 2017 ingkang dadosaken jaranipun dipunlintu kaliyan boteng ngeparengaken jaran menika dipun tiyang ingkang iri. Pepali menika kagem paring pundhut kaliyan raja. Saksampunipun menika kyai pangemut-emut supados putra wayahipun boten ngendran lajeng kundur kanthi raos kuwatos nglampahi menapa ingkang samun dipunlampahi amargi boten saged nyaguhi menapa ingkang Kyai Ngendran ingkang dadosaken kacilakan. dados pamundhutanipun raja. Wonten ing dinten Kacariyosaken wonten ing jaman kraton Surakarta sanesipun inggih menika dinten setu paing, kraton Nungkulan menika kalebet wonten menika ngawontenaken pasewakan agung, wewengkonipun Kadipaten Mangkunegaran pasewakan agung menika dipunlajengaken ingkang Rajanipun Kangjeng Gusti Pangeran kaliyan pasamuan perjamuan sedaya Abdi Dalem Adipati Arya Mangkunegara I utawi asring lan Sentana Dalem. Wonten ing perjamuan dipunsebat Pangeran Sambernyawa. Wonten salah menika dipuncawisken maneka warna dedaharan satunggaling abdi dalem kraton Surakarta ingkang lan unjukan saha wonten ugi tari-tarian. Saking asmanipun Kyai Ngendran utawi asring maneka warna dedaharan lan unjukan kala wa dipunsebat Mbah Ageng dening masyarakat Desa wonten salahsawijining unjukan ingkang Nungkulan. Kyai ngendran menika saben sowan naminipu Jenewer. Jenewer menika unjukan dhateng kraton duginipun rumyin piyambak ingkang saged dadosaken tiyang mendem. Amargi amargi titihanipun kyai ngendran menika jaran unjukan menika ujukan ingkang wonten alcohol. sembrani. Jaran menika dipunwastani jaran Saksampunipun pasewakan agung menika sembrani amargi lampahipun santer kados dene paripurna saklajengipun dipunwiwiti adicara saged miber . Jaran sembrani menika gadah wulu perjamuan kanthi dipunpentasaken tari - tarian. ingkang werninipun pethak. Kasektenipun jaran Saklajengipun dipundidangaken maneka wara sembrani kagunganipun Kyai Ngendran menika dedahara saha unjukan boten kesupen ugi jenewer. ngrembaka ngantos dumugi salebeting kraton. Wonten ing mriku Kyai Ngendran ugi Pramil raja ngantos mireng menawi wonten salah dipunparingi jenewer, amargi sampun larut satunggaling abdi dalem ingkang kagungan jaran kaliyan suasana lan tari-tarian kyai Ngendran sembrani. Saksampunipun raja mireng lajeng kyai boten sadar sampun nelasaken mapinten pinten Ngendran dipun dhawuhi sowan dahateng raja. gelas jenewer, saksampunipun makaten Kyai Wonten ing mriku raja mundhut pirsa saking Ngendran lajeng boten sadar amargi sampun pundi asal-usulipun jaran sembrani kagunganipun kathah jenewer ingkang sampun dipununjuk. kyai Ngendran menika. Lajeng kyai Ngendran Benjingipun Kyai Ngendran wungu lajeng badhe wangsulan bilih jaran sembrani menika kondur dhateng dalemipun, nalika mlampah warisanipun saking simbah rikala semanten, dateng jaranipun, lampahipun Kyai Ngendran saking pundi angsalipun jaran sembrani menika menika sempoyongan amargi taksih ngraosaken kyai Ngendran boten pirsa. Saksampunipun mumet amargi jenewer ingkang dipununjuk menika raja badhe mundhut jaran menika kanthi kalawau dalu. Saksampunipun menika Kyai imbalan ingkang ageng ananging kyai Ngendran Ngendran lajeng kondur nitih jaranipun. Boten
dangu nitih jaranipun Kyai Ngendran ngraosaken wonten ingkang beda kaliyan jaranipu. mlajaripun jaran menika boten santer malih sinaosa sampun dipunpeksa ananging jaran menika boten saged mlajar kados jaran sembrani kagunganipun. Saksampunipun makaten Kyai Ngendran lajeng sadar bilih jaranipun menika sampun dipunlintu kaliyan jaran biasa ingkang gadah werni lan wujud ingkang sami. Kanthi raos kuciwa, duka, lan ugi badan ingkang lemes Kyai Ngendran nglajengaken lampahipun kanthi enggal-engalan. Ananging amargi jaran menika sanes jaran sembrani dados mlajaripun boten santer malih. Pramila Kyai Ngendran anggenipun melampah nitih jaran menika ngatos mapinten-pinten jam dereng dumugi griyanipun. Dumui wanci dalu Kyai Ngendran taksih wonten ing saktengahing wana kanthi margi ingkang awrat. Nalika badhe nyebrang kretek Nungkulan cemetinipun Kyai Ngendran dawah wonten ing sakkilenipun kali. Cemethi menika tuwuh dados wit pring ingkang lebat . Wit pring menika dipunparingi asma "Pring Bungkus". Saksampunipun menika Kai Ngendran Nglajengaken lampahipun kanthi badan ingkang sampun lemes amargi sampun dangu nggenipun mlampah ananging dereng dumugi wonten ing griyanipun. Jaran ingkang dipuntitih Kyai Ngendran menika ugi ngraosaken kesel amargi jarak ingkang ditempuh sampun tebih kanthi medan ingkang awrat. Ananging Kyai Ngendran tetep nglajengaken lampahipun nitih jaran kanthi meksa jaranipun kangge mlajar supados engal dumugi griyanipun. Kamangka radosan ingkang badhe dipunlewati boten gampil. Pramila boten dangu jaran ingkang dipuntitih kyai Ngendran menika sampun boten kiat malih. Pepali Pagesangan Tiyang ... Andrian Yournanta Ullin Nuha 67 Pungkasanipun jaran menika seda sakderengipun dumugi griya. Kyai Ngendra rumaos gadhai kelepatan amargi sampun ngunjuk jenewer ngatos mendem lan pungkasanipun kelangan jaran sembrani gadahanipun. Pungkasanipun jaran menika dipunkubur kanthi sae kaliyan Kyai Ngendran lan dipunbiyantu masyarakat setempat. Lajeng makam menika dipunsukani cungkup ingkang dipundamel saking kayu jati. Cungkup menika dipun damel minangka pakurmatan tumrap jaran ingkang dipuntitih Kyai Ngendran ngantos seda. Saklajengipun makam menika dipunsukani nama "KYAI AGENG GEDHONG NUNGKULAN". Saksampunipun ngubur jaranmenika Kyai Ngendran lajeng ngempalaken masyarakat ingkang wonten ing sakkiwa tengenipun makam. Saksampunipun masyarakat sami ngempal sedaya Kyai Ngendran ngendika kaliyan masyarakat ingkang isinipu. Putra wayah masyarakat desa nungkulan menika 1) sampun ngantos tindhakan ing dinten setu paing, 2) sampun ngantos ngunjuk jenewer, 3) sampun ngantos ngingu lan nitih jaran ingkang werni pethak. Pepali utawi ipat-ipat Kyai Ngendran menika amargi saking kuciwaning Kyai Ngendran tumrap tumindak pyambakipun ingkang sampun kena goda ngunjuk jenewer lan dadosaken piyambakipun mendem ngantos kelangan jaran sembrani gakungnipu 2. Jenisipun Pepali wonten ing Desa menika taksih sami dipunugemi dening masyarakat panyengkuyung. Sedaya jenising pepali ingkang ngrembaka wonten ing Desa Nungkulan menika antawisipun a. Boten angsal ngunjuk jenewer
68 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 6, Juni 2017 b. Boten angsal ngingu jaran ingkang werni pethak Endraswara, 2003. Metodologi Penelitian Kebudayaan. Yogyakarta: UGM Press. Suwardi. c. Boten pareng lelungan ing dinten setu paing : d. Paedah sakiking pepali pagesangan ing Desa ________. 2006. Metode, Teori, Teknik Penelitian Kebudayaan. Nungkulan menika antawisipun paedah Spiritual inggih menika saged paring Yogyakarta: Pustaka Widyatama. _________. 2009. Metode Penelitian Folklor. keselamatan saha kesarasan tumrap Yogyakarta: Media masyarakat panyengkuyung. Lajengpepali menika minangka warisan budaya turun- Pressindo. _________. 2010. Folklor Jawa. Yogyakarta: temurun ingkang kedah dipun lestantunaken Penaku. deneng masyarakat panyengkuyung. Kanthi _________. 2010. Falsafah Hidup Jawa. ngugemi lan pitados babagan pepali menika Yogyakarta: Cakrawala. budaya ingkang dipunwarisaken turun- temurun tumrap masyarakat panyengkuyung Minsarwati, Wisnu. 2002. Mitos Merapi dan Kearifan Ekologi. Yogyakarta: Kreasi Wacana. menika saged kajagi lan lestantun dumugi jaman saklajengipun saengga putra wayahipun Moleong, Lexy. 2002. Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung: Remaja Rosda Karya. saged mersani babagan pepali menika supados gesang wonten ing alam donya menika tansah Mudhajir, N. 2000. Metode Penelitian Kualitatif Edisi IV. Yogyakarta: Rake Sarasin pinaringan keselametan saha kesarasan. Nasution, S. 2003. Metode Penelitian Naturalistik Kualitatif. Bandung: Tarsito. KAPUSTAKAN Bogdan, Robert saha Steven J. Taylor. 1992. Pengantar Metode Penelitian Kualitatif. oleh Arief Furchan. Diterjemahkan Surabaya: Usaha Nasional. Poerwadarminta, W. J. S. 1939. Baoesastra Djawa. Groningen, Batavia: J. B. Wolters Uitgevers. Maatscappij. Sukardi. 2006. Penelitian Kualitatif-Naturalistik dalam Pendidikan. Yogyakarta: Penerbit Usaha Keluarga. Danandjaja, James P. 1994. Folklor Indonesia: Ilmu, Arsip, Dongeng, dan lainlain. Jakarta : PT. Temprint. Darmasugita, 1962. Serat Pepali Ki Ageng Sela. Surabaya: Djojobojo.