PADA LAN TETENGER LIYA-LIYANE 1. Pada lan tetenger liya-liyane kang kanggo ing sastra Jawa, wujude lan jenenge kaya kang kacetha ing ngisor iki : a. ¥ pfluau/. pada luhur b. ¦ pfmf-. Pada madya c. § pfanDp\, pada andhap d. ¦¡¦ pu/wpf. purwapada e. ¦¢¦ mf-pf. madyapada f. ¦£¦ wsnpf. wasanapada g. ?0? guru ( auge/auge/. ) Guru (uger-uger) h. ?afegHfeg\ ( afaf. ) Adeg-adeg (ada-ada) i. .0. pfpvCk\ pada pancak j. , pfli=s. Pada lingsa k. . pflu=si. Pada lungsi l. ; pfp=kt\, pada pangkat 2. Gunane pada lan tetenger liya-liyane mangkene : a. Pada luhur , unine "mangajapa" kanggo bebukane layang kiriman ing sangarepe satatabasa utawa adangiyahe layang saka bangsa luhur (saka dhedhuwuran, penggedhe utawa wong tuwa). Tuladhane : ¥p[nFozsLmet\, Pandonga slamet,
b. Pada madya, unine uga "mangajapa" trape ana ing sangarepe satatabasa utawa adangiyahe layang kang saka sapadha-padha. Tuladhane : ¦winnÒ|ai=tkLim\, Winantu ing taklim. c. Pada andhap, unine iya "mangajapa", trape ing sangarepe satatabasa utawa adangiyahe layang kang saka andhahan (utawa saka wong enom). Tuladhane: §ai=k=semBhsumu=kem\, Ingkang sembah sumungkem. d. Purwapada, unine "becik" trape ing bebukane layang tembang ing sangarepe pupuh kapisan. Tuladhane : vJ|=,k=jumen_![rnF ¦waut$]i!rnt, ......... (Sekar Sinom. Serat Abimanyu kerem - M. Soekir) Nahen ta gancaring kata, mangka bebukaning tulis, karajan Jenggalaretna, inggih praja Dwarawati, wenang ingucap bilih, nagari panjang apunjung, kang jumeneng Narendra, maha Prabu Arimurti, ajejuluk maha Prabu Padmanaba ..... e. Madyapada, unine mandrawa, tegese "adoh, tangeh ", maksude isih adoh utawa isih tangeh tamate buku utawa carita iku. Trape ing wekasane pupuh manawa arep ganti pupuh liya, kayata ing wekasane pupuh sinom ing ngisor iki arep ganti pupuh Pucung. ...............
fnu=glLku, ... ... rungsiting rerasan iki, den kacakup pamucunging pralampita. Bab ping wolu, amarna sang Pandhusunu, ya sang Dananjaya, nalikane mati ragi, kaya kang muni ing Wiwahajarwa. Iya iku, nora beda nunggal laku, ... f. Wasana pada, unine "iti" tegese "tamat" trape ing wekasaning carita kang sinawung ing tembang . Tuladhane : (Wulangreh tembang Girisa - Sri Pakubuwana IV) Telasing panuratira, sasi Besar ping sangalas, Akad kaliwon taun Dal, Tata guna swareng nata (1735), mangsastha windu Sancaya, wuku Sungsang kang atampa, ya Allah kang luwih wikan, obah osiking kawula. g. Guru utawa "uger-uger", trape ing : sajroning layang kiriman ing sangarepe purwabasa, dadi sawise satatabasa utawa adangiyah. Tuladhane : ... . Sasampunipun ingkang kadya punika, nuwun wiyosipun, ... Ing wiwitane layang carita, layang dongeng lan sapanunggalane kang ora sinawung ing tembang. Tuladhane : e/.bx= dukunWi[sown\ ... Ana ratu lemu banget , utusan nimbali dhukun kang wis misuwur pinter . Bareng dhukun wis sowan ... h. Adeg-adeg utawa ada-ada, trape ing bebukaning ukara , kayata :
tomB. Lelara iku panulake luwih gampang sarana ;panjaga, tinimbang sarana tetamba. i. Pada pancak, trape ana ing : Panutuping carita gancaran, mratandhani yen critane wis tamat. Tuladhane : Liding dongeng mangkene : aja ngina marang sapadha-padha. j. Panutuping wasanabasa ing layang kiriman, kayata : ?wsnkwulvuwunW ewhai=swbP[zsÒ|.0. Wasana kawula nyuwun wewahing sawab pangestu. Manawa papane isih ana, pada pancak kena katulis nganti sekebake larikan. Perlu dielingi perangane layang kiriman cara Jawa, yaiku : satatabasa (adangiyah), 2 purwabasa, 3. surasa basa, 4 wasanabasa, 5 titimangsa, 6 peprenahan, 7, tandha tangan. k. Pada lingsa, gunane dienggo misah gatraning gatraning ukara. Yen ing wekasane gatra kang pancene kudu mawa pada lingsa wis ana pangkon, pangkon iku dadi lelirune pada lingsa. Tuladhane Wong urip iku kudu gemi, nastiti lan ngati-ati. ?ajfh[wn\munD[kHork[jn\ Aja dahwen, mundhak ora kajen. l. Pada lungsi, kanggone ana ing wekasaning ukara, dadi dienggo misah ukara. Manawa ing wekasane ukara ana pangkon, dadine pada lungsi mung kari muwuhi pada lingsa utawa pada siji. Tuladhane :
berjuang kufufia=gepW[fon\, Cangkrimane Prabu Watugunung marang Bathara Wisnu mengakene : "Panase apa kang ngungkuli panasing geni?. Akeh endi wong lanang karo wong wadon?". Pambatange Bathara Wisnu : "Panasing ati kang ngungkuli panasing geni. Mesthi luwih akeh wong wadon. Sabab, sanajan wujude lanang, manawa ora wani "berjuang" kudu dianggep wadon." 3. Pada pangkat, gunane werna-werna, kayata : a. Kanggo ngapit-apit angka Jawa b. Kanggo ngelet-eleti kandhane pangripta karo tembung / ukara kang ditirokake dening pangripta, kayata : Marang Wibisana, Dasamuka mratelakake mangkene: "gabus bakal kumelem, watu item kumambang, manawa ingsun nganti kasoran lumawan si Rama" c. Ing saburine tembung "yaiku" utawa "kayata", manawa sawise tembung iku banjur mratelakake bab utawa barang luwih saka loro. Tuladhane : fw. Pandhawa cacahe 5, yaiku : Yudhisthira, Bhima, Arjuna, Nakula, lan Sadewa.
Ulu%ilnLiyliy[n'. Garwane Arjuna akeh , kayata : Dewi Sumbadra, Dewi Srikandhi, Dewi Ulupi lan liya-liyane. d. Ing saburine tembung "mangkene", kayata : Eyang ngendika mangkene:"Ula dhahulu murka banget, yen mangan sarana cangkem lan dubure, iku pepindhane para koreptor e. Kanggo ngelet-eleti tembung utawa bab karo katrangane , supaya gampang dingerteni dingreteni maksude. Tuladhane : s;spuluh,pu/w;wiwtTn\, Nagari pundi kang kaeka adi dasa purwa. Eka marang sawiji, adi : linuwih, dasa : sapuluh, purwa : wiwitan. f. Ing wekasaning gatraning tembang, Manawa tembung ing wiwitaning gatra candhake, pancene (mathuke) kudu dumunung ana ing wekasaning gatra iku. Tuladhane pada pangkat kang dumunung ing wekasane gatra kaping VIII ing tembang Sinom ing ngisor iki : ¦waut$]i!rnt,mi[yosSiniw[k=fsih, aX=ghdmP/kevCn, pintikHi=[so[sot-fi, pepkH[nD/k=n=kil\
sfyamrikelu, k=mu=giW=b-nT[rnF `, (Serat Abimanyu Kerem - M. Soekir) Wau ta Sri Naranata, miyos siniwakeng dasih, alenggah dhampar kencana, pinatik ing sesotyadi, pepak andher kang nangkil, sadaya amarikelu, kang munggwing byantarendra, putra Pangeran Dipati : anom Radyan Samba lelancuring praja.