CRITA WAYANG BIMA BUNGKUS Dening: Rina Purwasih, S.Pd.
APA IKU WAYANG? Wayang asale saka tembung Ma-Hyang kang tegese tumuju marang Hyang (Gusti). Ana uga kang ngandharake yen wayang iku wewayangan/bayangan, bab iki kanthi lelandhesan wayang iku gambarane uripe manungsa. Crita wayang kang ana tlatah Jawa mligine sumbere saka crita Mahabharata lan Ra mayana, nanging ora winates ing pakem wae, crita bisa uga nglakonake crita cara ngan (gubahan). Wayang dadi salah sijine asil karya budaya kang wus mbalung sumsum ing Indone sia. Wayang ing nuswantara uga didadekake sarana kanggo dakwah agama islam. Wayang kulit diakoni dening UNESCO minangka kabudayan kang nengsemake lan duweke Indonesia kang ditetepake tangal 7 Nopember 2003. wayang kulit ditetepa ke minangka sawijining warisan kang endah lan berharga (Masterpiece
APA IKU WAYANG? Wayang yaiku sawijining wujud seni pagelaran kang awujud drama. Wayang akeh banget jinise, kaya dene wayang golek kang kegawe saka kayu, ana wayang kulit, ana wayang klithik kagawe saka kayu, wayang beber kang Digambar ana ing kertas utawa kulit, lan sakpiturute. Sumbere crita saka Ramayana lan Mahabharata, crita-crita menak, crita panji, sair- sair satriya (kepahlawanan) utawa kreasi anyar kang nyritakake prastawa- prastawa anyar. Sakliyane kuwi, wayang uga ana kang sinebut wayang wong, kang diparagakake de ning uwong, lan wis ana wiwit abad kaping-18. Ing masarakat Jawa, crita wayang kuwi ngemot pitutur luhur sing bisa dituladhani kayata watak ksatriyan, kasetyan, katresnan, kabecikan, welas asih lan religi. Pitutur luhur mau bisa ditrapake tumrap generasi mudha lan masarakat ing kahanan saiki.
Piranti ing Pagelaran Wayang Kulit Wayang kulit : minangka gegambarane manungsa Debog : gegambarane bumi minangka papan padunungane titahing Gusti Kelir : kelir iku nggambarake langit utawa akasa Blencong : blencong iku gegambarane surya utawa srengenge, rem bulan lan lintang Cempala : minangka gegambaran sasmitaning urip, ana wiwitan mesthi ana pungkasan Kothak : kothak minangka gegambaran sangkan paran Keprak : gegambaran ilining getih utawa banyu Kayon : kayon minangka gegambaran gunung, alas, geni, angin, ba nyu utawa segara Gamelan : minangka gegambaran mobah mosiking jagad saisine Pangaribawane japa mantra : gonta-gantining swasana
kothak Kelir
Blencong Debog
Cempala Keprak
Kayon Gamelan
Crita wayang kalebu salah sijining karya sastra, mula nduweni unsur pembangun yaiku unsur intrinsik lan ekstrinsik Unsur Intrinsik 1) Tema 2) Paraga lan watake 3) Alur utawa lakune crita 4) Latar utawa setting 5) Pitutur utawa amanat 6) Punjering crita (sudut pan dang) Unsur Ekstrinsik 1) Nilai Moral 2) Nilai sosial 3) Nilai adat/ tradhisi 4) Nilai agama 5) Nilai kepahlawanan adil, 6) Jujur, tanggung jawab lan Ngabdi mring negara
UNSUR INTRINSIK 1) Tema kuwi underan/ punjeraning/ dhasare crita. Tema ngemot babagan ide utawa gagasan kang njalari dumadine crita kuwi. Tuladhane tema kayata ka tresnan, kabudayan, lan paprangan. 2) Alur utawa lakune crita yaiku lakune cerita utawa urut-urutane cerita. Alur ing crita wayang ana 3 (telu) yaiku: Maju utawa progresif, yen anggone cerita saka kaanan urut saka biyen nganti tekan saiki. Mundur utawa flashback, yen anggone cerita saka kaanan saiki terus ngan dharake kaanan kang kepungkur. Campuran, ing alur diandharake bab ngenalake para paraga, konflik/ prekarane para paraga lan kepriye para paraga ngrampungke prakarane
3) Paraga lan watake Paraga biyasane awujud manungsa, bisa uga kewan utawa piranti ing sakiwa tengene kan g dipindha manungsa. Paraga kuwi kang ndadekake alur rinipta. Amarga kanthi paraga, alur bisa kadadeyan. Tingkah polahe paraga bisa ndadekake konflik. Miturut watake, paraga kaperang dadi telung jinis yaiku : • Paraga utama utawa protagonis nuduhake paraga kang apik bebudene/ tingkah lakune, di gambarake sawijining pawongan kang jujur, menthi benere, lan apikan. Paraga mungsuh utawa antagonis nuduhake paraga kang elek bebudene, sawijining paraga kang musuhi paraga protagonis Paraga tambahan uatawa tritagonis nuduhake paraga panengah utawa kang nggawe rukun e paraga protagonis lan antagonis Watak kuwi nggambarake sipat kang diduweni paraga siji lan sijine ing sajroning crita. Ing crita, paraga ora mung nduweni sipat kang apik nanging uga ana kang nduweni sipat al a. Watak lan paraga ora bisa dipisahke, amarga pawongan kang jenenge paraga mesti an duweni sipat kang kenenge watak saengga bisa kanggo nguripake paraga. Tuladha watak ing paraga crita, kayata: apikan, seneng tetulung, seneng ngresula, pasrah bongkokan, manu tan, lan liya-liyane.
UNSUR INTRINSIK 4) Latar utawa setting yaiku perangan kang nuduhake/nerangake papan/pang gonan, wektu, lan swasana/ kahanan kelakone kedadeyan ing crita iku. a.Latar papan/ panggonan nggambarake ana ngendi wae kedadeyan crita kasebut, kayata kraton, taman, alas, lsp. b.Latar wektu ngandarake kapan kadadeyane crita kasebut, bisa nuduhake dina, jam, lan wayah. c. Latar swasana utawa kahanan nggambarake swasana utawa kahanan kan ing sajroning crita kayata sedhih, seneng, kuwatir, nelangsa, g dumadi tegang, lsp. 5) Pitutur utawa pesan (amanat) yaiku pesen kang arep di aturake dening pangripta marang pamaos, utawa pesen apa kang sinandhi utawa kapetik ing crita iku. Amanat kuwi ngemot piwulang becik.
NILAI ING CRITA WAYANG Saben karya sastra ngemu nilai-nilai/pitutur- pitutur luhur kang ana paedahe tumrap para maos. Pitutur-pitutur iku asifat aweh pendidikan sarta nggugah atine pamaca kayadene nilai moral, nilai adat, nilai agama uga nilai kepahlawanan. 1) Nilai Moral Nilai moral bisa menehi piwulang marang manungsa ngenani wewujudan becik lan ala. Perangan kang ana gegayutane karo budi pekerti (akhlak), sikap, lan klakuan (apik rila tumrap samubarang kang dilakoni, utawa elek) kayata pasrah sumarah kang kuwat, sungkan tepa slira, prasaja, lembah manah lan eling, sarta syukur lan seneng ngamal, seneng tetulung uga wicaksana. lan lan rasa kurmat, sregep uga jujur, iman 2) Nilai Sosial Nilai sosial yaiku nilai kang ana kaitane karo norma panguripane masyarakat kayata, gotong royong, tenggang rasa, seneng tetulung. Lumrahe digambarake hubungan antarane paraga siji karo paraga liyane.
NILAI ING CRITA WAYANG 3) Nilai adat/ tradisi Adat uga bisa sinebut tradhisi tegese tatacaraning urip kang wus dadi tumindak saben dina sarta turun-tumurun ing sajroning masyarakat. Tatacara urip utawa paugeraning ngaurip kang anglimputi adat istiadat, tradisi, keyakinan, pandanganing ngaurip, lan cara mikir. 4) Nilai Agama Religi utawa kepercayan ngemu kayakinane manungsa kang tumuju marang sifat-sifat norma sarta ajaran religi. lan upacara iku minangka pangrekadayane manungsa kanggo mangerteni Pangeran/Allah, babagan alam gaib, Tatacara ritual Gusti Allahe, dewa-dewa, utawa makhluk-makhluk alus kang urip ing ngalam gaib. sakabehing nilai, 5) Nilai Kepahlawanan Pahlawan bisa sinebut minangka wong kang wani ngurbanake jiwa raga, arta barana kanggo ambelani negarane. Saka tembung pahlawan tuwuh sifat kang duwe rasa wani marang sapa wae wong kang bakal angrusak nagara, nusa, lan bangsane. Warga negara kudu bisa ambela marang nusa bangsane. Pahlawan duwe rasa andarbeni, duwe lan kudu ambela kanthi wutahing rah kang pungkasan.
MAHABHARATA Crita ing antarane Pandhawa lan Kurawa
RAMAYANA Critane Rama lan Shinta