Ngundhakake Kawasisan Nulis Ukara Tanduk Kanthi Teknik Bursa Kata Siswa Kelas VIII B SMP Negeri Kalidawir Taun Ajaran 2015/2016 Ngundhakake Kawasisan Nulis Ukara Tanduk lan Ukara Tanggap Kanthi Teknik Bursa Kata Siswa Kelas VIII B SMP Negeri 3 Kalidawir Taun Ajaran 2015/ 2016 Indriani, Dr. Surana, S.S., M.Hum Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Abstrak Adhedhasar KTSP ketrampilan nulis Jawa kalebu salah sawijining ketrampilan kang kudu dikuwasani murid. Ketrampilan nulis kang diwulangake marang murid salah sijine yaiku nulis ukara. Panliten iki munjerake ing materi nulis ukara tanduk lan ukara tanggap, kelas VIII B SMP Negeri 3 Kalidawir. Murid kelas VIII B kasebut minangka sumber data ing panliten iki, nduweni kawasisan kang kurang ing babagan nulis ukara tanduk lan ukara tanggap. Panliten iki nggunakake teknik Bursa Kata, yaiku metode kang nggunakake kartu minangka medhiane lan nuntut murid supaya bisa nggawe ukara tanduk lan ukara tanggap. Panliten iki kaperang dadi 2 siklus kanthi sapatemon saben sikluse. Ing saben patemon ana 4 tahapan kang kudu ditindakake, yaiku tahap ngrencanakake kegiatan, nindakake kegiatan, observasi, lan refleksi. Panliten iki nggunakake metode deskriptif kuantitatif lan teknik ngumpulake data nggunakake observasi, tes, lan lembar cathetan kanthi pangolahe data nggunakake metodhe kuantitatif. Pangetrapan modhel piwulangan kooperatif kanthi tehnik bursa kata bisa ngundhakake aktifitas siswa, guru lan ngundhakake asil pasinaon siswa. Paedah ing panliten iki antarane kanggo guru bisa ndandani tehnik pamulangan, kanggo siswa bisa ngundhakake prestasi siswa lan kanggo sekolah bisa ngundhakake kualitas sianu siswa. Asile panliten iki nuduhake yen asile piwulangan murid ing materi nulis ukara tanduk lan ukara tanggap saya ningkat sawise digunakake teknik Bursa Kata. Ing siklus I rata-rata (mean)= 60.68, median = 54.5, lan modus = 62.83 kanthi simpangan deviasi = 11.95. Ing siklus II rata-rata (mean) owah dadi 80.95, median = 86.17, lan modus = 87.64 kanthi simpangan deviasi = 12.2. Kanthi biji katuntasan minimal 70 lan katuntasan kelas kudu nggayuh 80%, ing siklus I ana 14 murid utawa 36.84% kang tuntas, dene 24 murid utawa 63.16% kang durung tuntas. Ing siklus II murid kang tuntas dadi 32 murid utawa 84.21%, dene 6 murid utawa 5.79% durung tuntas. Aktivitase guru ing siklus I mung antuk persentase 57.5%, ing siklus kang pungkasan utawa siklus II persentasine saya ningkat dadi 87.5%. Aktivitase murid ing siklus I mung kasil nggayuh persentase 55%, lan ing siklus II, persentasene saya ningkat dadi 85%. Anane owah-owahan ing asile evaluasi murid sarta aktivitas guru lan murid bisa disimpulake yen teknik Bursa Kata bisa ningkatake kawasisan nulis ukara tanduk lan ukara tanggap murid kelas VIII B SMP Negeri 3 Kalidawir. Kaca kunci : peningkatan, ukara tanduk, tehnik bursa kata PURWAKA Landhesane Panliten tansah dikembangake mutu piwulangane supaya luwih sampurna. Bab iki kudu ditindakake amarga Basa Dhaerah nduweni peran kang cukup penting ing satengahe arus globalisasi Kurikulum Basa Dhaerah ningkatake kanggo kaya jaman saiki. Piwulangan Basa Dhaerah bisa didadekake minangka alat kanggo mbangun jatidhiri manungsa Jawa mligine, supaya ora ilang Jawane. Bisa dideleng saka materi-materi kang diwulangake kang diajab bisa nuwuhake rasa tresna lan mongkog marang kabudayane dhewe saengga bisa nuwuhake generasi kang kuwat lan ora gampang ninggalake utawa nglalekake warisan leluhure. 1
Ngundhakake Kawasisan Nulis Ukara Tanduk Kanthi Teknik Bursa Kata Siswa Kelas VIII B SMP Negeri Kalidawir Taun Ajaran 2015/2016 Kahanan kang dijlentrehake ing dhuwur kudune disadhari dening pihak sekolah. Umume bidhang studi muatan lokal, mligine Basa Dhaerah, kurang oleh kawigaten saka sekolah. Masalah umum kang dumadi ora beda karo sekolahan- sekolahan liyane, yaiku kurange jam piwulangan Basa Dhaerah kang mung 2 x 40 menit seminggu. Bab liya kang uga nuwuhake masalah, yaiku saka pendhidhikan gurune. Saka 3 guru Basa Dhaerah sing lulusan Sarjana Pendhidhikan Basa Dhaerah mung siji, dene liyane saka basa Indonesia. Guru sing saka bidhang basa Jawa utamane mulang kelas 9, dene guru sing dudu saka bidhange mau mulang ing kelas 7 lan sabageyan kelas 8. Dadi siswa ora ngerti salahe ing ngendi lan benere kepriye. Bisa diarani yen metode piwulangan Basa Dhaerah kurang narik kawigaten, kurang nantang, lan kurang nyenengake. Piwulangan Basa Dhaerah, mligine ing materi nulis ukara tanduk nganggo teknik bursa kata. Guru nyiapkake tembung-tembung ana ing kartu wiwit saka jejer, wasesa, lesan lan katrangan. Banjur saben siswa njupuk sakkartu. Supaya bisa dadi ukara tanggap utawa tanduk siswa nggoleki pasangane kartu sing di gawa supaya bisa kasusun dadi ukara, lan bisa diperang kalebu ukara tanduk utawa ukara tanggap. Pambageyan kelas kanggo guru-guru kasebut bisa dimaklumi amarga wis ngliwati tetimbangan kang jero. Kelas 9 diwenehake utawa diwulang dening guru sing bener-bener nduweni background basa dhaerah kanggo ngawekani ujian akhir sekolah. Adhedhasar KTSP, materi Basa Jawa yaiku ngrungokake (mendengarkan), micara (berbicara), maca (membaca), lan nulis (menulis). Sabanjure adhedhasar Standar Kompetensi lan Kompetensi Dasar, materi-materi kang diwenehake sajrone piwulangan basa dhaerah ing SMP Negeri 3 Kalidawir antara liya nulis Jawa, nembang, gawe ukara basa jawa, apresiasi cerkak, guritan, lan sapanunggalane. Materi kang kerep dianggep paling angel dening siswa umume yaiku materi nggawe ukara tanduk. nyakup patang ketrampilan, Materi nulis ukara ngango basa jawa diwulangake kanthi bertahap wiwit kelas VII nganti kelas IX. Nulis ukara ing babagan iki yaiku jinis ukara tanggap lan tanduk. Ana ing ukara iki wasesane duweni ater-ater lan panambang kang kudu diwenehi ana ing tembung kuwi. Bab iki dibuktekake kanthi asil pre test kang diwenehake sadurunge panliten. Asil evaluasi kasebut, kanthi KKM (Kriteria Ketuntasan Minimal) 70, nuduhake yen siswa sing tuntas mung ana 8 saka 38 siswa utawa mung 21% lan rata-rata kelas 45.24. Bab liyane kang uga nyebabake siswa kangelan nguwasani lan mahami materi nulis ukara nganggo basa jawa yaiku siswa kurang bisa nangkep andharan saka guru lan siswa kepara pasif sajrone nampa piwulangan. Cara guru ngandharake materi lumrahe mung ceramah lan menehi tugas kang kudu dikumpulake, nanging ora dibalekake. Cara iki diancas bisaa nuwuhake minat lan semangat siswa kanggo sinau Basa Dhaerah mligine materi nulis ukara tanduk. Teknik iki bakal nuntut siswa luwih aktif, nanging ing swasana kang luwih nyenengake amarga prakteke kaya dolanan. Suyatno (2004:2) ngandharake yen donyaning bocah kuwi donyane bocah dolanan, nanging akeh materi piwulangan kang ora diandharake kanthi dolanan. Panliten iki ditindakake kanggone siswa bocah kang isih seneng dolanan. Panliten iki punjere ana kelas lan ancase kanggo ndandani lan ningkatake mutu piwulangan, mula panliten iki kalebu Penelitian Tindakan Kelas (PTK). PTK iki nduweni irah-irahan Ngundhakake Kawasisan Nulis Ukara tanduk Nganggo Teknik Bursa Kata Siswa Kelas VIII B SMP Negeri 3 Kalidawir Tahun Pelajaran 2015/ 2016. Alasan milih irah-irahan kasebut yaiku kanthi pangajab supaya pangetrapane teknik Bursa Kata sajrone piwulangan Basa Dhaerah mligine babagan nulis ukara tanduk bisa kasil ningkatake kawasisane siswa lan pungkasane nggayuh ketuntasan sinau kanthi optimal. Undherane Masalah Masalah sajrone panliten iki yaiku: 1) Kepriye pangetrapane modhel piwulangan kooperatif kanggo ningkatake asile pasinaon lan aktivitas siswa sajrone piwulangan nulis ukara tanduk? 2) Kepriye pangetrapane teknik Bursa Kata kanggo ningkatake asile pasinaon lan aktivitas siswa sajrone piwulangan nulis ukara tanduk lan tanggap? 2
Ngundhakake Kawasisan Nulis Ukara Tanduk Kanthi Teknik Bursa Kata Siswa Kelas VIII B SMP Negeri Kalidawir Taun Ajaran 2015/2016 3) Kepriye owah-owahane aktivitas guru sajroning ngetrapake teknik Bursa Kata ing piwulangan nulis ukara tanduk? (2).Ngundhakake kompetensi guru sajroning ngawekani masalah pasinaon ing njero lan ing njaba kelas. (3).Ngundhakake modhel, strategi ing saben piwulangan (4).Ngundhakake rasa percaya marang awake Tujuwan Masalah dhewe (rasa percaya diri) tumrape guru. Tujuwane panliten adhedhasar underane panliten kang kaandharake ing ndhuwur, yaiku: 1) Ngandharake pangetrapane modhel piwulangan kooperatif bisa ningkatake pasinaon lan aktifitas siswa sajrone piwulangan ukara tanduk 2) Ngandharake pangetrapane teknik Bursa Kata bisa ningkatake pasinaon lan aktifitas siswa sajrone piwulangan ukara tanduk 3) Ngandharake owah - owahan aktifitas guru sajrone ngetrapake teknik Bursa Kata ing piwulangan nuis ukara tanduk. (5).Ngundhakake makarya bebarengan (kerja sama) ing antarane para guru kanggo ngawekani lan ngudhari masalah pasinaon. Tumrap Siswa (1).Ngundhakake prestasi pasinaone siswa. siswa (2).Ngundhakake kesenange karo piwulangan Basa Jawa Tumrap Sekolah (1).Ngundhakake kualitas pasinaon Basa Jawa ing sekolah kanthi maneka warna modhel lan strategi piwulangan. Hipotesis Tindakan TINTINGAN TEORI Panliten iki dirancang nggunakake rong siklus, saben siklus ditindakake kanthi patang tahap, yaiku tahap ngrencanakake kegiyatan, tahap nindakake kegiyatan, observasi, lan refleksi. Kanthi telung siklus mau bisa dideleng ningkate aktivitas lan asiling sinau siswa lan bisa digawe hipotesis saka panliten iki, yaiku: 1) Pangetrapane modhel piwulangan kooperatif bisa ningkatake asile pasinaon siswa sajrone piwulangan nulis ukara tanduk. Modhel pembelajaran kang digunakake sajrone panliten iki yaiku modhel pembelajaran kooperatif, dene teknik kang digunakake yaiku teknik Bursa Kata. Kanggo mangerteni ngenani hakikat modhel pembelajaran kooperatif lan teknik Bursa Kata bakal diandharake kaya ing ngisor iki: 2.3.1 Teknik Bursa Kata 2) Pangetrapane modhel piwulangan kooperatif sajrone siswa bisa ningkatake aktivitas piwulangan nulis ukara tanduk. 3) Pangetrapane teknik Bursa Kata ningkatake asile pasinaon piwulangan nulis ukara tanduk. siswa bisa sajrone 4) Pangetrapane bisa ningkatake aktivitas siswa sajrone piwulangan nggawe ukara tanduk. teknik Bursa Kata 5) Pangetrapane bisa ningkatake aktivitas guru sajrone piwulangan nggawe ukara tanduk lan tanggap. teknik Bursa Kata Paedah Panliten Paedah saka panliten iki, yaiku: Tumrap Guru (1).Ndandani/mbeciki pasinaon kang ditindakake ing kelas kang dikemonah (dikelola). salah sawijining ing modhel pembelajaran kooperatif kang dikembangake dening Lorna taun 1994. Tahap-tahap dhasar Curran sajroning teknik iki yaiku: 1) Guru nerangake tujuan piwulang; 2) Guru nyiapake saperangan kartu kang isine lan Teknik Bursa Kata kalebu teknik ing arupa katrangan; tembung jejer, wasesa, lesan 3) Saben murid diwenehi kartu siji; 4) Saben murid nggoleki pasangan sing cocog kanggo kartune saka murid liyane; 5) Saben murid kang bisa nyocogake kartune sadurunge wektune entek bakal diwenehi poin; 6) Sawise sakbabak kartu dikocok maneh supaya saben murid antuk katu sing beda karo sadurunge, ngono sateruse; 7) Dudutan/ panutup ( Suyatno, (2004 : 74-75)) Teknik Bursa Kata iki pangetrape bisa liyane, wae dikombinasi karo metode-metode 3
Ngundhakake Kawasisan Nulis Ukara Tanduk Kanthi Teknik Bursa Kata Siswa Kelas VIII B SMP Negeri Kalidawir Taun Ajaran 2015/2016 utawa bisa dikembangake miturut kaanan ing lapangan. Bab kang bisa dikembangake mau kaya ta, kartu-kartu ora dibagekake saben murid nanging dibentuk klompok-klompok kang anggotane 4-6 murid. Bisa uga dikombinasi karo metode kartu kata, yaiku murid kudu bisa ngurutake tembung- tembung kang ana ing kartu supaya dadi ukara kang trep. Sawise iku dikombinasi karo Bursa Kata kanthi cara murid nggoleki klompok pasangane supaya bisa dadi ukara tanduk. Modhel Piwulangan Kooperatif Modhel piwulangan yaiku sawijining rancangan utawa pola kang digunakake minangka paugeran sajroning ngrancang piwulangan ing kelas. Saben modhel sajroning ngrancang piwulangan kanggo mbantu siswa nggayuh tujuan piwulangan. Modhel piwulangan kang digunakake manut pendekatan piwulangan kang digunakake, kalebu ing jerone yaiku tujuan- 1) kegiyatan tujuan lan piwulangan, piwulangan, pengelolaan kelas (Kardi, S lan Nur sajrone Trianto, 2007:1). ngarahake tahap-tahap piwulangan, lingkungan Teges kang meh padha uga diandharake dening Joyce lan Weil kang dikutip Ai Lestari nduweni 2) panemu yen modhel piwulangan yaiku sawijining rancangan utawa pola kang bisa digunakake kanggo mbentuk kurikulum (rencana piwulangan jangka bahan-bahan piwulangan, lan mbimbing piwulangan ing kelas. Modhel piwulangan bisa didadekake pola pilihan, tegese para guru bisa milih modhel piwulangan sing cocog, selaras, lan efisien kanggo nggayuh tujuan pendhidhikane. kang panjang), ngrancang 3) Piwulangan kooperatif tuwuh saka konsep yen siswa bakal luwih gampang nemokake lan nguwasani materi sing angel yen nyambut gawe bebarengan sajrone klompok lan rembugan karo kancane. Sajroning kelas kooperatif, siswa sinau bareng kang klompok-klompok anggotane antarane 4-6 siswa kang sadrajat nanging heterogen (beda-beda kahanane). Tingkat heterogen mau wiwit saka kapinteran, jinis kelamin lan ras/ suku kang diajab bisa nyambut gawe bebarengan antarane siswa siji lan sijine. Tujuan anane klompok-klompok kasebut yaiku kanggo menehi kalodhangan sakabehing siswa supaya bisa aktif ing sajrone proses piwulangan. karo cilik Nyusun Program Pembelajaran Teknik Bursa Kata iki ana langkah - langkah kang digawe ing sajrone piwulangan. Kaya kang diandharake ing ngisor iki : Cara kerjane Teknik Bursa Kata Teknik Bursa Kata mujudake teknik kang nggunakake kartu. Kartu-kartu kasebut bakal diisi karo lan katrangan. Teknik iki bisa mbantu siswa nggawe ukara tanduk kang trep. tembung jejer, wasesa, lesan Perkakas lan Bahan Perkakas lan bahan kang digunakake yaiku : - - - gunting kertas karton spidol Desain lan Carane Nggawe Ing piwulangan konsep utawa materi tartamtu, ora ana sawijining modhel piwulangan kang luwih apik tinimbang modhel piwulangan liyane. Tegese yen arep nggunakake sawijining modhel piwulangan kudu dicocogake dhisik karo konsep utawa materi saengga bisa ningkatake asiling piwulangan, mligine tumrap siswa. Pamilihe tetimbangan- modhel piwulangan kudu ana tetimbangan, kaya ta: materi piwulangan, jam piwulangan, tingkat kognitif siswa, lingkungan pasinaon, lan fasilitas kang dhukung saengga bisa tujuan piwulangan kang dikarepake nggayuh (Trianto, 2007:3). Kertas karton kang ana diguntingi dadi pesagi kang ukurane saperlune amarga ora ana paugeran kang trep. Ing panliten iki kanggo siklus I, kertas karton digawe wangun pesagi kanthi ukuran 10 cm saben sisine. Kanggo siklus II , karton mau digawe ukuran kanthi sadawane tembung kang dienggo. METODE PANLITEN Pamilihe metode panliten kalebu tahap kang penting banget ing sajroning panliten kang bakal katindakake. Metode panliten iku minangka pisau bedhah kanggo nemokake bener lan orane sawijining panliten. Panliten iki gunakake panliten 4
Ngundhakake Kawasisan Nulis Ukara Tanduk Kanthi Teknik Bursa Kata Siswa Kelas VIII B SMP Negeri Kalidawir Taun Ajaran 2015/2016 kuantitatif amarga panliten nggunakake angka, wiwit saka nglumpukake dhata sarta dudutake asil. Panliten iki uga diwenehi tabel, grafik, bagan. Sakliyane arupa angka ing panliten kuantitatif uga ana dhata kang diandharake nganti kualitatif. (Arikunto, (2010 : 27)). Proses panliten bakal luwih gampang ditindakake yen nggunakake metode panliten kang trep amarga wis ana paugerane. Asile panliten kang awujud data-data uga bisa diwedharake minangka tanggung jawab kanthi ilmiah. Sumber Data iki kaperang saka sawenehing sumber, yaiku siswa, guru, lan kolaborator. Siswa Sumber data sajrone panliten Nliti owah-owahane kawasisane siswa ing materi nulis ukara tanduk lan tanggap kang bisa dideleng saka asile tes kang diwenehake lan aktivitas siswa ing proses piwulang. Guru Subjek Panliten sajrone Penelitian Tindakan Kelas iki, yaiku siswa kelas VIII B kang cacahe ana 38 siswa, dumadi saka 16 siswa putri lan 22 siswa putra. Subjek Panliten iki yaiku guru mata pelajaran basa jawa sabenere. Guru ditliti saka tingkat kabisane guru ing pamulangan menehi materi nulis ukara basa jawa yaiku ukara tanduk nganggo teknik piwulang Bursa Kata kang bisa dideleng saka aktivitas guru ing proses piwulang. Guru ing panliten Setting Panliten 1) Kolaborator Setting sajrone panliten iki kaperang dadi panggone panliten, wektu panliten, lan siklus PTK. Kabeh mau bakal kaya diandharake ing ngisor iki: Panggonane Panliten Kolaborator sajrone panliten iki yaiku guru sejawat. Anane kolaborator yaiku minangka sumber data kang bisa ndeleng implementasine PTK kang ditindakake guru apadene siswa sacara komprehensif. Panliten iki ditindakake ing SMP Negeri 3 Kalidawir mligine siswa kelas VIII B kang cacahe ana 38 siswa, dumadi saka 16 siswa putri lan 22 siswa putra. Kelas VIII B dipilih amarga kelas VIII B iki dianggep minangka kelas kang durung bisa nguwasani materi nggawe ukara tanduk. Pamilihe sekolah iki nduweni tujuan kanggo ndandani lan ngapiki proses piwulang, mligine ing piwulang Basa Jawa. Teknik dan Alat Pangumpule Data Teknik Teknik ngumpulake data sajrone panliten iki antara liya tes, observasi, wawancara, lan diskusi. Alat Pangumpule Data Wancine Panliten Panliten ditindakake ing wulan Agustus lan September 2015, semester ganjil tahun 2015/2016. Panliten ditindakake sajrone 2 siklus. Saben siklus sapatemon (2 x 40 menit), kanthi tetimbangan: a) Ing panliten iki siswa kari dituntun bisa nggawe ukara tanduk kanthi nganggo paugeran kang bener; b) Wektu sing winates. Alat ngumpulake data sajrone PTK iki antara liya tes, observasi, wawancara, lan diskusi kaya kang dijlentrehake ing ngisor iki: (1) Tes: nggunakake soal kanggo ngukur asile pasinaone siswa. (2) Observasi: nggunakake lembar observasi kanggo ngukur kepriye aktivitas guru lan siswa sajrone proses piwulang sarta lembar cathetan kang kanggo ditemokake sajrone proses piwulang. nyatheti alangan-alangan Ing panliten tindakan kelas kanthi nggunakake teknik bursa kata iki diajab dadi salah sijine pilihan cara/teknik piwulangan tumrape guru. Kanthi cara iki uga diajab pasinaon Basa Jawa mligine pasinaon sastra dadi nyenengake lan bisa ngundhakake kawasisane siswa nggawe ukara tanduk. (3) Dhiskusi: nggunakake asil observasi aktivitas guru lan siswa. Indikator Kinerja Sajrone PTK iki kang bakal dideleng indikator kinerjane yaiku siswa lan guru. Guru uga 5
Ngundhakake Kawasisan Nulis Ukara Tanduk Kanthi Teknik Bursa Kata Siswa Kelas VIII B SMP Negeri Kalidawir Taun Ajaran 2015/2016 diamati amarga minangka fasilitator kang uga nduweni pengaruh tumrap kinerjane siswa. 1) Siswa 2) sing bijine 70 mendhuwur dianggep tuntas, dene yen bijine sangisore 70 tegese durung tuntas. Tuntase Piwulang Kelas (1) Tes: rata-rata bijine tes kang diwenehake saben pungkasaning siklus. (2) Observasi: nliti aktivitase siswa sajrone piwulang ing kelas. Tuntase Piwulang Kelas dietung kanthi cara ngetung persentase siswa sing tuntas lan sing ora tuntas. Adhedhasar kurikulum, asil tuntase kelas kudu nggayuh 80% siswa sing antuk biji 70. 2) Guru (1) Mean utawa biji rata-rata, dietung (1) Dokumentasi: lembar presensi siswa. (2) Observasi: asile observasi aktivitase guru sajrone proses piwulang. kanthi rumus: x = u + i N fd
(Sudjana lan Pangolahe Data Data kang diklumpukake ing saben kegiatan observasi saka saben siklus panliten diolah kanthi deskriptif nggunakake statistik deskriptif yaiku nganggo teknik persentase kanggo ing kegiatan ndeleng asil kang wis digayuh piwulang kang ditindakake. Pambiji Proses Asile Piwulang Ibrahim, 2007:132) Katrangan: x = biji rata-rata u = titik tengah kelas interval, ana ing deviasi nol i ∑fd= jumlah saka frekuensi ping deviasi N = cacahe siswa = interval Tujuan dianakake pambiji yaiku kanggo meruhi apa murid wis utawa durung nguwasani sawijining kompetensi dasar tartamtu. Tahap-tahap kang ditindakake sajroning pambiji, yaiku: Interpretasi Tes Asile Piwulang Interpretasi tes asile piwulang (2) Median yaiku biji tengah-tengah utawa skor lan 50% kang mbatesi 50% sandhuwure sangisore, dietung kanthi rumus: 2/1 1) x~ = L1 + i ( n ( fmed f ) (Sudjana kaperang dadi: 1) Tuntase Piwulang Saben Siswa SMP Negeri 3 Kalidawir nduweni paugeran tuntas orane siswa ing piwulang kanthi dhasar KTSP nggunakake PAP (Penilaian Acuan Patokan) yaiku siswa dianggep tuntas yen bisa nggayuh 70% saka indikator kang pengin digayuh. Kanthi skor maksimal 100, Kriteria lan Ibrahim, 2007:133) Katrangan: x~ = median L1 = wates ngisor kelas median i (∑f)1 = interval = jumlah frekuensi kelas sangisore kelas median Ketuntasan Minimal (KKM), yaiku 70 100 fmed = frekuensi kelas median (3) Modus yaiku skor kang paling akeh diduweni x100% = 70% utawa biji 70. dening siswa lan dietung kanthi rumus: Biji saben siswa kaetung kanthi persentase: Skor kang digayuh Biji = x 100% (Arikunto, 2006:236)
fm xˆ = fm fb L1 fb fm (Sudjana lan Ibrahim, 2007:134) fa + i Skor maksimal Persentase kasebut makili biji kang satemene digayuh siswa. Adhedhasar KKM, siswa L1 i Katrangan: = wates ngisor kelas median = interval fm = frekuensine modus 6
fb fa Ngundhakake Kawasisan Nulis Ukara Tanduk Kanthi Teknik Bursa Kata Siswa Kelas VIII B SMP Negeri Kalidawir Taun Ajaran 2015/2016 = frekuensi ing rentangan skor satingkat sangisore rentangan frekuensi modus skor = sandhuwure rentangan frekuensi modus frekuensi ing rentangan satingkat (4) Simpangan deviasi yaiku ukuran keragaman utawa sebarane biji kang dietung kanthi rumus: 2 2fd n fd n lan Ibrahim, 2007:137) Katrangan: Sd i n fd
Sd = i (Sudjana = Simpangan deviasi = interval = jumlah siswa = jumlah saka frekuensi ping deviasi Siklus 1 Siklus I ing PTK iki kaperang saka 4 tahap kegiatan kang kudu ditindakake, yaiku tahap ngrencanakake kegiatan piwulang, tahap nindakake kegiatan piwulang, tahap observasi, lan refleksi. Siswa nyinaoni jinis-jinise ukara basa jawa Siklus II siklus kang ditindakake adhedhasar asile refleksi ing siklus sadurunge (siklus II) kanthi tahap kang padha kaya siklus I lan siklus II. Siklus katelu minangka Bahasan Panliten Bahasan panliten iki ngandharake asil panliten ing siklus I nganti siklus II. Asil panliten bakal diandharake ana ing tabel rekapitulasi siklus I nganti siklus II. Saka asil aktivitas siswa, ketrampilan guru lan asil pasinaon : 3.7.2 Interpretasi Lembar Observasi observasi dening pengamat kang ngawasi lan ndeleng sarta menehi biji aktivitas guru lan siswa sasuwene proses piwulangan. Konversi Biji Lembar diisi Konversi biji kang ditetepake dening SMP Rekapitulasi Asile Pangolahe Data Evaluasi Siklus I nganti Siklus II Data rekapitulasi asile pangolahe data evaluasi ing siklus I nganti siklus II dituduhake kaya ing tabel, yaiku: Negeri 3 Kalidawir, yaiku: Rekapitulasi Asile Evaluasi Murid Interpretasi Lembar Observasi P = f N x 100% NO JENENG ASILENG PANLITEN SIKLUS Katrangan: P = persentase frekuensi kedadeyan kang tuwuh sajroning piwulang f = akehe aktivitas siswa kang tuwuh sajroning piwulang N = cacahe sakabehing aktivitas (Indarti, 2008:26) Interpretasi Data Asile Observasi Aktivitas Guru P = f N x 100% (Indarti, 2008:26) Katrangan: P = persentase frekuensi kedadeyan kang tuwuh sajroning piwulang f = akehe aktivitas guru kang tuwuh sajroning piwulang N = cacahe sakabehing aktivitas 1. Ahmad Buchori 2. Ahmad Hafidzudin T 3. A. Mukhtar Shidiq AG 4. Akhmad Elvandi DF 5. Anis Ratri Septiani 6. Ardiansyah G. 7. Dani Prasetya 8. Dedy Alfian 9. Denna Fefnaldi S 10. Devri Erna Wahyuni 11. Dia Rusana 12. Dwi Istighfani 13. Eka Aprilianti 14. Erin Nur Ardhiyanti 15. Erlinda Suci Rahayu 16. Frederrik Woydill I 63 34 67 46 80 45 29 67 28 65 80 67 63 70 72 78 II 78 55 87 66 94 90 72 87 56 90 97 86 90 92 98 96 Prosedur Panliten 7
Ngundhakake Kawasisan Nulis Ukara Tanduk Kanthi Teknik Bursa Kata Siswa Kelas VIII B SMP Negeri Kalidawir Taun Ajaran 2015/2016 17. Herdika Afiant B Ika Agustin 18. Intan Utami Zaharah 19. 20. Ismi Rifatul Fadillah 21. Maulida Tri Andita F 22. M.. Eka Kurniawan P 23. Mochammad Nizar B 24. Moh. Baida 25. Moh. Damar K 26. Mohammad Iqbal F 27. Nawangsih A 28. Nora Firmanda 29. Pradana Al Jauhar 30. Rizal Kurniawan 31. Rizal Kurniawan P 32. Roudhotun Nashiroh 33. Sidik Hidayanto 34. Singgih Misbakul A 35. Sri Endang Wahyuni 36. Umi Masruroh 37. Verly Bagus K 38. Wahyu Febri F 59 82 67 56 59 64 35 58 64 27 71 61 70 70 64 84 82 71 25 78 78 29 85 90 87 68 71 76 71 70 78 56 83 90 70 88 81 97 94 71 55 91 78 74 iki uga ateges yen tehnik pembelajaran Bursa Kata kang dienggo bisa ningkatake kawasisane murid nulis ukara tanduk. Owah-owahan bijine murid saka siklus I nganti siklus II digambarake ing grafik ngisor iki Grafik Asile Pangolahe Data Evaluasi Murid 100 80 60 40 20 i j i B 0 Siswa Siklus II asile pangolahe data evaluasi kang digarap dening murid nuduhake anane owah-owahan kang cukup apik. Ing siklus I rata-rata (mean)= 60.68, median = 54.5, lan modus = 62.83 kanthi simpangan deviasi = 11.95. Ing siklus II rata-rata (mean) owah dadi 80.95, median = 86.17, lan modus = 87.64 kanthi simpangan deviasi = 12.2. Rekapitulasi Grafik Mean, Median, Modus lan Simpangan Deviasi (Sd) Siklus I nganti Siklus II Adhedhasar tabel rekapitulasi kasebut, kanthi biji katuntasan minimal 70, ing siklus I ana 100 14 murid utawa 14 38 x100% = 36.84% kang tuntas, 50 24 38 durung tuntas. Ing siklus II murid kang tuntas dadi dene 24 murid utawa x100% = 63.16% kang 0 Siklus I Siklus II Mean Median 32 murid utawa 32 38 x100% = 84.21%, dene 6 Modus Sd murid utawa 6 38 x100% = 15.79% durung tuntas. 4.4.1 Rekapitulasi Asile Pangolahe Data Aktivitas Guru saka Siklus I nganti Siklus II Saka data kasebut bisa disimpulake yen asile pangolahe data evaluasi piwulang nulis ukara tanduk lan tanggap bisa owah dadi saya apik. Bab 8
Ngundhakake Kawasisan Nulis Ukara Tanduk Kanthi Teknik Bursa Kata Siswa Kelas VIII B SMP Negeri Kalidawir Taun Ajaran 2015/2016 Rekapitulasi asile pangolahe data observasi aktivitas guru bisa dideleng ing tabel iki: pembelajaran Bursa Kata ing piwulang nulis aksara tanduk lan ukara tanggap bisa dideleng ing grafik: Tabel 4.10 Grafik 4.5 Rekapitulasi Asile Pangolahe Data Grafik Asile Pangolahe Data Aktivitas Guru Observasi Aktivitas Guru No. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Deskripsi Swarane dirungokake kanthi jelas Guru piwulang Guru piwulang Guru nindakake piwulang adhedhasar RPP Guru mbimbing murid sajrone piwulang Guru mbagi kanggo ngetrapake Bursa Kata Guru sajrone nindakake Bursa Kata Guru ngendhalekake kelas tehnik sajrone nindakake Bursa Kata Guru nyiptakake sing nyenengake Guru mbantu nindakake refleksi Jumlah Rata-rata guru bisa tujuane nerangake nerangake materi kelompok tehnik ngarahake murid tehnik interaksi murid Siklus I 75 II 100 75 75 75 75 75 75 70 100 75 100 80 100 70 75 80 100 80 75 100 i j i B 0 1 2 3 4 5 6 7 8 910 Siklus I Siklus II Rekapitulasi Asile Pangolahe Data Aktivitas Murid saka Siklus I nganti Siklus II Rekapitulasi asile pangolahe data observasi aktivitas murid dideleng ing tabel iki: Rekapitulasi Asile Pangolahe Data Aktivitas Murid 775 875 77.5 87.5 asile pangolahe data observasi aktivitas guru ing proses piwulang nuduhake anane owah-owahan kang luwih apik, yaiku ing siklus I rata-ratane mung 77.5%, lan siklus II dadi saya apik yaiku 87.5%. anane owah-owahan kasebut nuduhake yen guru nduweni usaha kanggo ndandani lan ngapiki kualitas piwulange. Katuntasan owah-owahane teknik aktivitas guru Adhedhasar rekapitulasi 1. 2. 3. 4. Deskripsi Murid mangerteni tujuan piwulang duwe Murid marang apa diandharake guru gampang Murid mangerteni instruksi saka guru Murid nindakake instruksi guru sajrone ngetrapake bursa kata wigati sing I 60 70 50 60 Siklus II 75 100 75 75 sajrone pangetrapane 9
Ngundhakake Kawasisan Nulis Ukara Tanduk Kanthi Teknik Bursa Kata Siswa Kelas VIII B SMP Negeri Kalidawir Taun Ajaran 2015/2016 5. 6. 7. 8. 9. Murid bareng sajrone kelompok Murid ngajokake pitakon marang guru Murid sajrone piwulang duwe motivasi Murid sajrone ngetrapake bursa kata Murid nggarap tugas sing diwenehake nyambut gawe duwe motivasi 65 75 60 70 75 10. Murid nindakake refleksi Jumlah Rata-rata 50 600 60 asile pangolahe data observasi aktivitas murid kang ditindakake nuduhake anane owah-owahan kang cukup apik. Owah-owahan kasebut, yaiku saka siklus I rata-ratane 60%, ing siklus II mundhak maneh dadi 85%. Anane owah-owahan biji rata-rata dadi luwih apik kasebut nuduhake yen murid aktif sajrone proses piwulang. Adhedhasar rekapitulasi lan 100 100 75 100 75 75 850 85 Alangan-alangan kang ditemokake sajrone proses piwulang wiwit siklus I nganti siklus II, yaiku: (1). (2). Alangan kang ditemokake ing siklus I, yaiku: 1) Guru kurang bisa nguwasani kelas; 2) Instruksi saka guru kurang dimangerteni lan kurang dipahami dening murid saengga kelas dadi rame; 3) Murid ing mburi gampang kang keganggu karo swasana jaba kelas lan ngomong dhewe karo murid kang ana ing jaba mau; 5) Guru kurang tegas saengga murid akeh kang sakarepe dhewe; 6) Guru kurang bisa mbantu murid nindakake praktek metode pembelajaran kang dienggo; lan 7) Guru kurang bisa ngatur wektu saengga wektu piwulang kurang proporsional. Ing siklus II alangan saya suda, yaiku: 1) Kelas akehe amarga rame banget tehnik pitakonan nalika pangetrapane pembelajaran Bursa Kata; lan 2) Anane semangat saka murid sajrone nyambut gawe bareng klompoke nggarap soal-soal kang diwenehake. lungguh ing pangetrapane tehnik pembelajaran Bursa Kata ing piwulang nulis ukara tanduk bisa dideleng ing grafik ngisor iki: Katuntasane aktivitasi murid Saka rekapitulasi asile panliten kasebut bisa disimpulake yen tehnik pembelajaran Bursa Kata bisa ningkatake kawasisane murid ing materi nulis ukara tanduk lan ningkatake aktivitas guru lan murid sajrone proses piwulang. Grafik Asile Pangolahe Data Observasi i j i B Aktivitas Murid 100 0 12345678910 Panliten iki nudhuhake yen menehi asil kang mupangati tumrap guru lan siswa. Piwulangan kang monoton nggawe siswa ora bisa wigati marang piwulangan basa Jawa. Amarga sakliyane basane sing angel dipahami uga metodhe lan modhel piwulangan kang nggawe siswa padha bosen. Dadi asil piwulangan akeh kang oleh biji kang ing sajrone KKM. Siklus I Siklus II 4.4.2 Rekapitulasi Alangan-Alangan Siklus I nganti Siklus II saka Modhel piwulangan kang variasi bisa nuwuhake gregete siswa ing sajrone piwulangan. Kaya ing panliten iki panliti nganggo tehnik bursa kata kanggo variasi ing piwulangan kang diajab bisa nuwuhake kreatifitase siswa. Kabeh mau bisa kabuktenake yen ing panliten iki dianakake akehe rong siklus. 10
Ngundhakake Kawasisan Nulis Ukara Tanduk Kanthi Teknik Bursa Kata Siswa Kelas VIII B SMP Negeri Kalidawir Taun Ajaran 2015/2016 Asile evaluasi murid sawise pangetrapane teknik Bursa Kata ing piwulangan nulis ukara tanduk nuduhake anane owah-owahan kang cukup apik. Ing saben siklus bijine rata-rata murid ningkat saya apik lan kasil nggayuh biji sandhuwure KKM kang ditemtokake dening SMP Negeri 3 Kalidawir, yaiku 70. Ing siklus I biji rata-rata (mean)= 60.68, median = 54.5, lan modus = 62.83 kanthi simpangan deviasi = 11.95. Ing siklus II rata-rata (mean) owah dadi 80.95, median = 86.17, lan modus = 87.64 kanthi simpangan deviasi = 12.2. nemokake mean (biji rata-rata), median (biji tengah-tengah), modus (biji kang kerep muncul), la Sd (simpangan deviasi). Saka sakabehing data kasebut, bisa disimpulake: Asile Evaluasi Murid Asile evaluasi murid sawise pangetrapane teknik Bursa Kata ing piwulangan nulis ukara tanduk nuduhake anane owah-owahan kang cukup apik. Ing saben siklus bijine rata-rata murid ningkat saya apik lan kasil nggayuh biji sandhuwure KKM kang ditemtokake dening SMP Negeri 3 Kalidawir, yaiku 70. Kanthi biji katuntasan minimal 70 lan katuntasan kelas kudu nggayuh 80%, ing siklus I ana 14 murid utawa 36.84% kang tuntas, Saka asil kasebut, bisa dideleng yen ing siklus II wis kasil nggayuh katuntasan kelas luwih saka 80%, mula panliten dipungkasi ing siklus II. Saka asil kang dipikolehi bisa diweruhi yen ing sajrone piwulangan ana variasi modhel lan metodhe kang digunakake ing sajrone piwulangan bisa ningkatake sile piwulangan. Amarga siswa akeh kang ora bosen lan nduweni rasa penasaran saka bab kang diwulangake. Mula siswa dadi kreatif lan gampang nampa apa kang disampekake dening guru. Ing siklus I biji rata-rata (mean)= 60.68, median = 54.5, lan modus = 62.83 kanthi simpangan deviasi = 11.95. Ing siklus II rata-rata (mean) owah dadi 80.95, median = 86.17, lan modus = 87.64 kanthi simpangan deviasi = 12.2. Kanthi biji katuntasan minimal 70 lan katuntasan kelas kudu nggayuh 80%, ing siklus I ana 14 murid utawa 36.84% kang tuntas, dene 24 murid utawa 63.16% kang durung tuntas. Ing siklus II murid kang tuntas dadi 32 murid utawa 84.21%, dene 6 murid utawa 5.79% durung tuntas. Saka asil kasebut, bisa dideleng yen ing siklus II wis kasil nggayuh katuntasan kelas luwih saka 80%, mula panliten dipungkasi ing siklus II. Asile Observasi Aktivitas Guru PANUTUP Simpulan irah-irahan Ngundhakake Kawasisan Nulis Ukara tanduk Kanthi Teknik Bursa Kata Siswa Kelas VIII B SMP Negeri 3 Kalidawir Taun Ajaran 2015/2016 iki kalebu PTK (Panelitian Tindakan Kelas). Panliten iki kaperang dadi rong siklus lan saben sikluse ditindakake kanthi sapatemon. Proses piwulangan ing saben patemon ngetrapake teknik bursa kata kanthi urutan langkah-langkah kang beda. Panliten kanthi Saben siklus ana sawenehing data kang diolah kanthi cara tartamtu, kaya ta asile evaluasi murid, asile observasi aktivitas guru lan murid, sarta cathetan alangan-alangan kang ditemokake sasuwene proses piwulangan. Saka data asile evaluasi murid ana sawenehing data kang diolah statistik deskriptif kang pungkasane kanthi sajrone piwulangan nulis ukara tanduk nganggo teknik Bursa Kata ningkat terus wiwit saka siklus I nganti siklus II. Bab iki mbuktekake anane upaya panaliti kang uga minangka guru kanggo ndandani carane mulang lan ngandharake materi supaya luwih gampang diterima murid ing pangetrapane teknik Bursa Kata. Asile observasi aktivitas guru ing siklus I mung antuk persentase 57,5%, tegese biji rata-ratane 57.5 kang ana ing rentangan 54-59 utawa "cukup" lan isih adoh saka KKM 70. Ing siklus kang pungkasan utawa siklus II persentasine saya ningkat dadi 87.5% utawa biji rata-ratane 87.5. Biji kasebut ana ing rentangan 86-100 kang tegese kalebu "apik banget". Aktivitas guru bisa saya ningkat amarga anane upaya ndandani saka asile refleksi saben sikluse kang ditindakake bareng kanca sejawat. Asile observasi kasebut, yaiku 11
Ngundhakake Kawasisan Nulis Ukara Tanduk Kanthi Teknik Bursa Kata Siswa Kelas VIII B SMP Negeri Kalidawir Taun Ajaran 2015/2016 Asile Observasi Aktivitas Murid Padhadene karo asile observasi aktivitas guru, asile observasi aktivitas murid uga saya ningkat. Bab iki nuduhake yen murid saya nduweni motivasi sasuwene proses piwulangan nulis ukara tanduk nganggo teknik Bursa Kata. Saliyane iku, murid uga luwih aktif sajrone proses piwulangan. Arikunto, Suharsimi. 2007. Dasar-Dasar Evaluasi Pendidikan. Edisi Revisi. Jakarta: Rineka Cipta Basir, Udjang Pr. M. 1997. Sintaksis, Model Analisis Kalimat Bahasa Jawa. Surabaya: University Press Asile observasi aktivitas murid, yaiku ing siklus I mung kasil nggayuh persentase 60% kang tegese biji rata-ratane uga 60. Biji iki kalebu ing rentangan 54-69 kang tegese "cukup" lan isih adoh saka KKM 70. Ing siklus II, persentasene saya ningkat dadi 85% utawa nggayuh biji rata-rata 85. Asil iki kalebu ing rentangan 70-85 kang kalebu "apik". Sawenehing kekurangan kang dumadi ing saben sikluse didadekake refleksi saengga bisa ndandani ing siklus sabanjure. Ibrahim, Muslimin, dkk. 2000. Pembelajaran Kooperatif. Surabaya: University Press Indarti, Titik. 2008. Penelitian Tindakan Kelas dan Penulisan Ilmiah. Surabaya: University Press Sudjana, Nana dan Ibrahim. 2007. Penelitian dan Penilaian Pendidikan. Bandung: Sinar Baru Algesindo Pamrayoga Susilo. 2007. Panduan Penelitian Tindakan Kelas. Yogyakarta: Pustaka Book Publisher Adhedhasar data asile panliten kang wis ditindakake ing SMP Negeri 3 Kalidawir, mligine ing kelas VIII B bisa disimpulake yen teknik Bursa Kata bisa didadekake modhel alternatif ing materi piwulangan nulis ukara tanduk. Mula saka iku, panulis nduweni saran supaya guru bisa milih lan nggunakake metode kang trep ing saben materi piwulangan. Panganggone metode kang trep bisa ningkatake kawasisane murid saengga bisa nggayuh tujuan piwulangan kang dikarepake. Suyatno. 2004. Teknik Pembelajaran Bahasa dan Sastra. Surabaya: Penerbit SIC 2007a. Model-model Pembelajaran Trianto. Inovatif Berorientasi Konstruktivistik. Jakarta: Prestasi Pelajar Publisher Trianto. 2007b. Model Pembelajaran Terpadu. Jakarta: Prestasi Pelajar Publisher KAPUSTAKAN Kunandar. 2008. Langkah Mudah Penelitian Tindakan Kelas. Jakarta: PT Raja Grafindo Persada Arikunto, Suharsimi. 2006. Prosedur Penelitian Suatu Pedekatan Praktik. Jakarta: Rineka Cipta 12