PENYIMPANGAN PRINSIP KERJASAMA WONTEN ING PAGELARAN DRAMA SANGGAR SASTRA JAWA BAJANG KALADETE MAHASISWA JURUSAN PBD FBS UNY TAUN 2010 SKRIPSI Dipunajengaken dhateng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta minangka Jejangkeping Pandadaran Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan Dening : Fluorida Riyanti Wardani NIM 10205241076 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2014
PASARUJT]KAN Skripsi kanthi irah-irahan " Penyimpangan Prinsip Kerjasama wonten ing Pagelaran Drama Sanggar Sastra Jawa Bajang Kaladete Mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY Taun 2010" menika sampun dipunuji awit sampun pikantuk pasarujukan dening doset pembimbing. Yogyakarta,5 Juni 2014 Pembimbing Drs. Mulyana. M. Hum. NIP. 19661003 199203 t A02 ll
PANGESAHAN Skripsi kanthi irah-irahan " Penyimpangan Prinsip Kerj asama wonten ing Pagelaran Drama Sanggar Sastra Jawa Bajang Kaladete Mahasiswa Jurusan PBD FBS WY Taun 2010" menika sampun dipunandharaken ing pandadaran wonten sangajenging Dewan Penguji ing tanggal I Juli 2014 saha dipuntetepaken lulus. DEWAN PENGUII Asma Dr. Suwardi, M. Hum. Jabatan Ketua Penguji Tapak Asma Tanggal r **forya47 l-l-eotv Avi Meilawati, S. Pd. M.A. Selretaris Penguji 8- z- cotv Drs. Afendy Widayat, M. Phil. Penguji I 8- Z-lott1 Drs. Mulyana, M. Hum. Penguji II 8-z- eotq Yogyakarta, lo Juli 2014 Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta . _,,-Dtkan, NIP. 19550505 1980il I 001 ll1
WEDHARAN Ingkang tapak asma wonten ing ngandhap menika, kula: Nama Fluorida Riyanti Wardani NIM t020s24t076 Program Studi Pendidikan Bahasa Jawa Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ngandharaken bilih skripsi menika seratan kula piyambak. Sapangertosan kula, wosing skripsi menika beda kaliyan skripsi ingkang dipunserat dening tiyang sanes, kajawi bab tartamtu ingkang kula pendhet kangge pamanggih dhasar kanthi njumbuhaken tata cara saha etika panyeratipun. Menawi wedharan menika kabukti boten leres, dados tanggel jawab kula piyambak. Yogyakarta,2 Juni2014 Panyerat, @ Fluorida Riyanti Wardani 1V
SESANTI "Kabeh pakaryan bisa dirampungake kanthi niat lan usaha ingkang tenanan" (Panaliti) v
PISUNGSUNG Skripsi menika kula pisungsungaken dhumateng tiyang sepuh kula, Bapak Simbar saha Ibu Suwarni ingkang sampun paring panyengkuyung saha donga pangestu. vi
PRAWACANA Puji syukur konjuk dhumateng Gusti Allah SWT ingkang Maha Asih, ingkang sampun paring rahmat, hidayah saha inayah saengga skripsi kanthi irah- irahan "Penyimpangan Prinsip Kerjasama wonten ing Pagelaran Drama Sanggar Sastra Jawa Bajang Kaladete Mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY Taun 2010" menika saged kaserat. Skripsi menika kaserat kangge njangkepi salah satunggaling sarat pikantuk gelar sarjana pendidikan. Skripsi menika saged rampung anggenipun nyerat amargi awit sampun dipunsengkuyung saking mapinten-pinten pihak. Awit saking menika, panyerat ngaturaken agunging panuwun dhateng: 1. bapak Prof. Dr. Rochmat Wahab, MA.M.Pd. minangka Rektor Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring palilah kangge panyerat sinau wonten ing Universitas Negeri Yogyakarta; 2. bapak Prof. Dr. Zamzani, M. Pd. minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring pambiyantu kangge panyerat sinau wonten ing Fakultas Bahasa dan Seni; 2. bapak Dr. Suwardi, M.Hum. minangka Pangarsa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring palilah kangge panyerat nindakaken panaliten menika; 3. bapak Drs. Mulyana, M. Hum. minangka dosen pembimbing ingkang tansah paring panyengkuyung, pamrayogi kanthi sabar saha premati satemah skripsi menika saged kalampahan kanthi sae; 4. bapak Drs. Hartanto Utomo minangka dosen penasehat akademik ingkang tansah paring pitedah nalika panyerat ngangsu kawruh ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah; 5. bapak Ibu Dosen Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring kawruh mawarni-warni ingkang murakabi saha staf administrasi jurusan PBD ingkang sampun paring pambiyantu babagan administrasi tumrap panyerat; vii
6. bapak, Ibu, saha sedaya kulawarga ingkang sampun paring panyengkuyung, donga saha pambiyantu dhateng panyerat; 7. Lutfi Noorgharry Permadi, Ardina Shofiyah, Desinta siwi, saha Ria Nur Hanifah ingkang tansah paring panyengkuyung saha motivasi saben dintenipun; 8. kanca-kanca Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah 2010, mliginipun kelas B ingkang tansah paring panyengkuyung kangge panyerat sinau wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, saha kelas G ingkang pagelaran dramanipun panyerat dadosaken minangka sun'J:,ering data; 9. sedaya pihak ingkang boten saged panyerat sebataken setunggal mbaka setunggal, ingkang sampun paring donga saha pambiyantu tumrap panyerat saengga skripsi menika saged kalampahan. skripsi menika temtu dereng saged kawastanan sae, jangkep, menapa malih sampurna. Pramila sedaya pamanggih saha panyaruwe ingkang tumuju murih langkung sae, jangkep, saha sampumaning skripsi menika, tansah katampi kanthi bingahing manah saha atur agunging panuwun. Wasana kanthi raos andhap asor panyerat gadhah pangajap mugi-mugi skripsi menika saged murakabi tumrap pamaos saha panyerat. Yogyakarta,2 Jvni 2014 Panyerat, M Fluorida Riyanti Wardani vll1
WOSING ISI IRAH-IRAHAN ... PASARUJUKAN ... PANGESAHAN ... WEDHARAN ... SESANTI ... PISUNGSUNG ... vi PRAWACANA ... vii WOSING ISI ... DHAFTAR TABEL ... xii DHAFTAR LAMPIRAN ... xiii SARINING PANALITEN ... xiv BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten ... B. Underaning Prekawis ... C. Watesaning Prekawis ... D. Wosing Prekawis ... E. Ancasing Panaliten ... F. Paedahing Panaliten ... G. Pangertosan ... BAB II GEGARAN TEORI A. Andharan Teori ... 1. Pragmatik ... 9 1. Pragmatik ... 9 2. Prinsip Kerjasama ... 12 a. Maksim Kuantitas ... 14 b. Maksim Kualitas ... 15 c. Maksim Relevansi ... 16 ix kaca i ii iii iv v ix 1 4 5 5 6 6 7
d. Maksim Pelaksanaan ... 17 3. Penyimpangan Prinsip Kerjasama ... 19 a. Maksim Kuantitas ... 20 b. Maksim Kualitas ... 21 c. Maksim Relevansi ... 23 d. Maksim Pelaksanaan ... 24 4. Paedahing Basa ... 27 5. Pagelaran Drama Bajang Kaladete ... 30 B. Nalaring Pikir ... 33 C. Panaliten ingkang jumbuh ... 34 BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten ... 36 B. Data lan Sumbering Data ... 36 C. Caranipun Ngempalaken Data ... 37 D. Pirantining Panaliten ... 38 E. Caranipun Nganalisis Data ... 39 F. Validitas saha Reliabilitas ... 40 BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten ... 42 B. Pirembagan ... 52 1. Penyimpangan Maksim Kuantitas ... 53 a. Penutur suka kontribusi ingkang langkung ... 53 1) Personal ... 53 2) Direktif ... 56 3) Fatik ... 57 4) Referensial ... 58 5) Imajinatif ... 60 b. Penutur suka kontribusi ingkang kirang ... 61 1) Personal ... 62 x
2) Direktif ... 64 3) Fatik ... 65 4) Referensial ... 66 2. Penyimpangan Maksim Kualitas ... 67 a. Personal ... 68 b. Direktif ... 69 c. Fatik ... 70 d. Referensial ... 71 e. Metalingual ... 74 f. Imajinatif ... 75 3. Penyimpangan Maksim Relevansi ... 77 a. Personal ... 77 b. Direktif ... 84 c. Fatik ... 85 d. Referensial ... 86 e. Imajinatif ... 89 4. Penyimpangan Maksim Pelaksanaan ... 90 a. Personal ... 90 b. Direktif ... 92 c. Referensial ... 95 d. Metalingual ... 98 e. Imajinatif ... 99 BAB V PANUTUP A. Dudutan ... 102 B. Pamrayogi ... 103 C. Implikasi ... 104 KAPUSTAKAN ... 105 LAMPIRAN ... 107 xi
Tabel 1 Tabel 2 DHAFTAR TABEL : Tuladha kertu data ... 38 : Wujud saha paedah penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama kanthi irah-irahan Bajang Kaladete ... 42 xii kaca
DHAFTAR LAMPIRAN Lampiran 1 : Analisis penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama kanthi irah-irahan Bajang Kaladete ... 107 xiii kaca
PENYIMPANGAN PRINSIP KERJASAMA WONTEN ING PAGELARAN DRAMA SANGGAR SASTRA JAWA "BAJANG KALADETE" MAHASISWA JURUSAN PBD FBS UNY TAUN 2010 Fluorida Riyanti Wardani NIM 10205241076 SARINING PANALITEN Panaliten menika gadhah ancas kangge ngandharaken penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama sanggar sastra Jawa Bajang Kaladete mahasiswa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah FBS UNY. Prekawis ingkang dipunrembag wonten ing panaliten inggih menika awujud jinis saha ing pawicantenan para paedahipun panyimpangan prinsip kerjasama paraganipun. Paedahipun panaliten inggih menika kangge nambah seserepan saha suka pamanggih dhumateng pangrembakaning teori-teori pragmatik, mliginipun babagan prinsip kerjasama. Panaliten menika kalebet jinis panaliten deskriptif inggih menika kangge ngandharaken tuturan ingkang nyimpang saking paugeraning prinsip kerjasama. Sumber datanipun inggih menika tuturanipun para paraga ing video pagelaran drama kanthi irah-irahan Bajang Kaladete. Data panaliten kapanggihaken kanthi teknik simak bebas libat cakap (SBLC) saha teknik rekam lan teknik cathet minangka teknik lanjutan. Pirantining panaliten inggih menika panaliti piyambak dipunbiyantu piranti rekam saha kertu data. Validitas ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika inggih menika expert judgement, wondene reliabilitas data ingkang kaginakaken inggih menka reliabilitas stabilitas. Asiling panaliten ingkang kapanggihaken nedahaken wontenipun (1) wujud penyimpangan prinsip kerjasama, saha (2) paedah penyimpangan prinsip kerjasama ing pagelaran drama Bajang Kaladete. Jinisipun penyimpangan prinsip kerjasama awujud penyimpangan maksim kuantitas, maksim kualitas, maksim relevansi, saha maksim pelaksanaan. Wondene paedah penyimpangan ingkang kapanggihaken awujud paedah personal, direktif, fatik, referensial, metalingual, saha imajinatif. Penyimpangan maksim kuantitas ingkang kapanggihaken awujud penutur suka tuturan ingkang kirang saha langkung saking kabetahanipun mitra tutur. Penyimpangan maksim kualitas ingkang kapanggihaken awujud penutur suka tuturan ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Penyimpangan maksim relevansi ing panaliten menika awujud penutur suka tuturan ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tutur. Wondene penyimpangan maksim pelaksanaan ing panaliten menika amargi penutur suka tuturan ingkang ambigu saha boten cetha. xiv
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Basa inggih menika pirantos ingkang dipunginakaken dening manungsa kangge komunikasi. Ancasipun komunikasi kangge ngandharaken pamanggih, panyaruwe, paring panglipur, seserepan saha informasi. Wonten pawicantenan, masarakat ngandharaken tuturan kanthi migatosaken konteks tutur. Kejawi konteks tutur, komunikasi ugi saged kalampahan kanthi sae mawi paugeran-paugeran tertamtu. Herawati (2007: 77) ngandharaken bilih supados pesan kaandharaken kanthi sae dening penutur saha mitra tutur, pramila penutur saha mitra tutur kedah kooperatif. Supados penutur saha mitra tutur saged kooperatif, kekalihipun kedah nindakaken prinsip kerjasama. Prinsip kerjasama dados paugeran ingkang wigati wonten ing pawicantenan amargi prinsp menika dipunbetahaken supados boten wonten salah paham antawisipun penutur. Salah paham ingkang asring kadadosan dipuntuwuhaken amargi informasi ingkang dipunandharaken dening penutur boten jumbuh kaliyan konteks tutur. Prekawis menika saged nuwuhaken salah paham saha pawicantenan boten enggal purna. Prekawis ingkang kados mekaten temtunipun dipunmangaribawani dening penutur ingkang boten nindakaken prinsip kerjasama. Kamangka miturut Nababan (1987: 31) kerjasama dipuntedahaken supados sagd ngginakaken basa kanthi efektif saha efisien. 1 ing saged
Penyimpangan prinsip kerjasama asring kapanggihaken wonten ing gesang padintenan. Miturut Rahardi (2005: 53-57) penyimpangan pinsip kerjasama saged kalampahan amargi penutur suka tuturan ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tutur, tegesipun boten cetha, informasi langkung saha boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Pramila prekawis menika temtunipun saged nuwuhaken kalepatan wonten ing komunikasi. Wujud penyimpangan prinsip kerjasama saged kapanggihaken wonten ing salebeting karya sastra. Salah satunggaling jinis karya sastra Jawa inggih menika drama. Masarakat Jawi asring ngawontenaken pagelaran drama. Kejawi kangge panglipur, drama ugi dipunginakaken kangge paring kawruh babagan pagesangan sosial. Salah satunggaling pagelaran drama inggih menika pagelaran saking sanggar Sastra Jawa mahasiswa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah FBS UNY taun 2010 kanthi irah-irahan Bajang Kaladete. Pagelaran drama kanthi irah-irahan Bajang Kaladete dipunpentasaken dening kelas G. Drama menika adhedhasar mitos saking tlatah Dieng, inggih menika mitos bocah bajang. Bajang Kaladete nyariosaken salah satunggaling lare bajang minangka trah saking Kyai Kaladete, naminipun Biting. Biting purun dipunruwat kanthi sarat tertamtu miturut pangimpenipun. Ananging wonten salah paham, tiyang sepuhipun Biting sumelang bilih putranipun nyuwun palakrami. Kang Gundhil dipundhawuhi madosi lare estri ingkang dipunkajengaken dening Biting. Lare estri menika naminipun Sendangsari. Sendangsari ugi salah nampi maksudipun Biting. 2
Pagelaran drama ingkang dipuntliti wonten ing panaliten menika ngginakaken basa Jawi padintenan. Sanadyan sampun ngginakaken basa Jawi padintenan ingkang leres, ananging penyimpangan prinsip kerjasama boten saged dipunindari. Penyimpangan prinsip kerjasama saged katitik saking cariyosipun piyambak ingkang nyariosaken salah paham antawisipun Biting kaliyan paraga sanesipun. Prekawis menika ingkang dados wosing cariyos. Penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama menika ugi dipunmangaribawani dening proses improvisasi. Miturut Endraswara (2008: 104) improvisasi spontan kadadosan minangka ekspresi seni ingkang boten kanyana saha boten wonten ing script. Improvisasi spontan nuwuhaken para paraga bingung amargi pawicantenan ingkang katindakaken beda kaliyan pawicantenan ingkang sampun dipungladhi saderengipun pentas. Paraga kedah suka respon spontan supados drama menika saged katingal langkung nyata utawi alami. Paraga ingkang boten saged ngimbangi paraga sanesipun saged nuwuhaken komunikasi ingkang boten kooperatif. Pramila improvisasi spontan ingkang kadadosan saged nyebabaken cariyos boten jumbuh kaliyan scriptipun. Prekawis menika saged katingal saking cariyos ingkang langkung ngrembaka. Tuladhanipun penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama Bajang Kaladete inggih menika: Sokayasa : "Bingung? Wonge ora crita pak njaluk apa ngono?" Darmayasa: "Ora. Bocahe ki apa pawitane, apa kekarepane durung ngerti." (DL/13) Konteks : Panik, Biting bocah bajang (putranipun Darmayasa) dereng nyuwun sarat kangge ruwatan. 3
Pirembaganipun: Tuladha wonten ing inggil nyimpang saking paugeran maksim kuantitas (maxim of quantity). Analisis salajengipun badhe kaandharaken wonten ing bab 4, inggih menika bab asiling panaliten saha pirembaganipun. Saking andharan wonten ing inggil, wujuding penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama Bajang Kaladete wigati sanget dipuntliti. Penyimpangan prinsip kerjasama ing pagelaran drama menika kadadosan amargi proses improvisasi spontan para paraganipun. Improvisasi katindakaken supados cariyos pagelaran saged katingal langkung nyata utawi alami saha sae. Kejawi mekaten, improvisasi spontan ugi nuwuhaken pawicantenan ingkang boten kooperatif. B. Underaning Prekawis Adhedhasar dhasaring panaliten ingkang sampun kaandharaken wonten ing inggil, pramila saged dipundudut prekawis-prekawis. Prekawis menika kados ta: 1. jinis ragam basa Jawi ingkang dipunginakaken wonten ing pagelaran drama Sanggar Sastra Jawa mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY 2010 kanthi irah- irahan Bajang Kaladete; 2. prinsip kerjasama wonten ing pragmatik; 3. wujuding penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama Sanggar Sastra Jawa mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY 2010 kanthi irah- irahan Bajang Kaladete; 4
4. paedahipun penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama Sanggar Sastra Jawa mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY 2010 kanthi irah- irahan Bajang Kaladete; 5. dampak penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama Sanggar Sastra Jawa mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY 2010 kanthi irah- irahan Bajang Kaladete. C. Watesaning Prekawis Supados panaliten menika saged kalampahan kanthi tliti, keseluruhan saha mendalam, pramila panaliten langkung mligi ing prekawis-prekawis ingkang wonten gegayutanipun kaliyan penyimpangan prinsip kerjasama kemawon. Prekawis menika saged kaperang dados: 1. wujud penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama Sanggar Sastra Jawa mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY 2010 kanthi irah-irahan Bajang Kaladete; 2. paedahipun penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama Sanggar Sastra Jawa mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY 2010 kanthi irah- irahan Bajang Kaladete. D. Wosing Prekawis Adhedhasar watesaning prekawis wonten ing inggil menika saged dipunpundhut wosing prekawis: 5
6 1. kados pundi wujud penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama Sanggar Sastra Jawa mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY 2010 kanthi irah-irahan Bajang Kaladete? 2. menapa paedahipun penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama Sanggar Sastra Jawa mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY 2010 kanthi irah-irahan Bajang Kaladete? E. Ancasing Panaliten Ancasing panaliten menika inggih menika kangge ngandharaken: 1. wujud penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama Sanggar Sastra Jawa mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY 2010 kanthi irah-irahan Bajang Kaladete; 2. paedahipun penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama Sanggar Sastra Jawa mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY 2010 kanthi irah- irahan Bajang Kaladete. F. Paedahing Panaliten Panaliten menika gadhah paedah dhumateng: 1. paedah praktis Saged suka saha nambah seserepan babagan ilmu pragmatik, mliginipun babagan prinsip kerjasama tumrap sinten kemawon ingkang badhe ngawontenaken pagelaran. Menawi paraga badhe nindakaken improvisasi, panganggening prinsip kerjasama dados prekawis ingkang wigati supados
pawicantenan saged kalampahan kanthi sae saha kooperatif. Ing panaliten menika lumantar wujud penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama Sanggar Sastra Jawa mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY 2010 kanthi irah-irahan Bajang Kaladete. 2. paedah teoritis Saged paring pamanggih dhumateng pangrembakaning teori-teori pragmatik, mliginipun babagan penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama Sanggar Sastra Jawa mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY 2010 kanthi irah-irahan Bajang Kaladete. G. Pangertosan 1. Pragmatik, inggih menika salah satunggaling ilmu basa ingkang ngrembag tegesing ukara wonten ing komunikasi basa adhedhasar kawontenan ing penutur saha mitra tutur. 2. Penyimpangan aspek pragmatik, inggih menika salah sawjining tumindak utawi pawicantenan ingkang nyimpang saking paugeran-paugeran pragmatik. 3. Prinsip kerjasama, inggih menika paugeran wonten ing komunikasi basa supados pawicantenan saged kalampahan kanthi lancar lan pesan saged kaandharaken kanthi sae. 4. Penyimpangan prinsip kerjasama, inggih menika salah satunggaling tumindak utawi pawicantenan ingkang nyimpang saking paugeran-paugeran prinsip kerjasama. 7
5. Paedahipun penyimpangan, inggih menika paedahing tumindak utawi pawicantenan ingkang nyimpang saking paugeran prinsip kerjasama. 6. Sanggar Sastra Jawa, inggih menika salah satunggaling mata kuliah wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah FBS UNY ingkang gadhah ancas supados mahasiswa saged damel pagelaran awujud drama Jawa kathi basa Jawi. 7. Bajang Kaladete, inggih menika irah-irahan pagelaran drama Sanggar Sastra Jawa ingkang cariyosipun adhedhasar mitos bocah bajang saking tlatah Dieng. 8
BAB II GEGARAN TEORI A. Andharan Teori Panaliten kanthi irah-irahan Penyimpangan Prinsip Kerjasama wonten ing Pagelaran Ketoprak Sanggar Sastra Jawa Bajang Kaladete Mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY Taun 2010 kalebet panaliten disiplin ilmu pragmatik. Gegaran teori ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten inggih menika pragmatik, prinsip kerjasama, penyimpangan prinsip kerjasama, paedahipun basa, saha pagelaran drama Bajang Kaladete. 1. Pragmatik Miturut Leech (lumantar Rahardi, 2005: 48) fonologi, sintaksis, saha semantik inggih menika minangka salah satunggaling perangan tata basa utawi gramatika, wondene pragmatik minangka perangan panganggening basa dening penutur. Prekawis ingkang dipunrembag dening pragmatik boten sami kaliyan prekawis ingkang dipunrembag dening ilmu linguistik sanesipun. Pragmatik ngrembag sesambetan antawisipun makna tuturan kaliyan penuturipun. Penutur ingkang ngandharaken tuturan gadhah makna tertamtu tumrap mitra tuturipun. Tanpa kajian ilmu pragmatik, pawicantenan boten badhe kalampahan kanthi sae. Pramila pragmatik gadhah peran ingkang wigati sanget wonten ing pawicantenan. Salajengipun, para ahli linguistik ngandharaken bilih pragmatik lumantar semantik saged manunggal kaliyan tata basa utawi gramatika ingkang kaperang saking fonologi, morfologi, saha sintaksis. Miturut Wijana (1996: 3) makna ingkang dipunrembag dening semantik asipat diakdis. Makna diakdis saged 9
10 katingal saking ukara "Menapa tegesipun X?". Wondene makna ingkang dipunrembag dening pragmatik gadhah sipat ingkang triadis. Makna triadis saged katingal saking ukara "Menapa maksudipun panjenengan ngandharaken X?". Tegesipun X boten adhedhasar kamus, ananging adhedhasar maksudipun penutur ngandharaken X kanthi migatosaken konteks tutur. Miturut Soeparno (2002: 27) pragmatik inggih menika dasanama saking sosiolingistik terapan. Sosiolinguistik terapan inggih menika subdisiplin linguistik ingkang ngrembag kados pundi cak-cakanipun basa wonten ing gesang padintenan. Cak-cakanipun basa wonten ing gesang padintenan menika kedah migatosaken kawontenan, maksud pawicantenan, saha status mitra tuturipun. Parker (lumantar Rahardi, 2005: 48) wonten ing bukunipun Linguistics for Non-Linguists ngandharaken bilih pragmatik inggih menika ilmu basa ingkang ngrembag struktur basa kanthi eksternal, tegesipun kados pundi panganggening basa wonten ing komunikasi. Miturut piyambakipun, pragmatik beda kaliyan ilmu tata basa sanesipun. Ilmu tata basa sanesipun boten kedah dipungayutaken kaliyan konteks (context independent), ananging pragmatik kedah dipungayutaken kaliyan konteks (context dependent). Pragmatik ngrembag tegesing tembung kanthi eksternal. Tembung "pinter" menawi dipunrembag kathi internal ateges "sugih kawruh lan paemu sarta bisa ngecakake" (Atmodjo, 1987: 330). Tembung menika ugi gadhah teges sanesipun, menawi dipunrembag kanthi eksternal gadhah teges ingkang beda, gumantung kaliyan konteksipun. Tuladhanipun: (1) Rama Anak Rama : Kepiye biji ulangan basa Jawamu, Le? : Kula namung pikantuk 95, Pak. : Wah, anakku sing bagus dhewe kok pinter, Le?
(2) Rama Anak Rama : Kepiye biji ulangan basa Jawamu, Le? : Kula namung pikantuk 45, Pak. : Wah, anakku sing bagus dhewe kok pinter, Le? Sesuk ora usah sinau ya, nonton tv terus wae. (Wijana, 1996: 2). Ukara-ukara ing inggil menika, menawi karembag kanthi eksternal gadhah teges ingkang beda. Tembung "pinter" ing pawicantenan (1) tegesipun "sugih kawruh lan paemu sarta bisa ngecakake" (Atmodjo, 1987: 330), amargi tembung menika dipunginakaken kangge damel anakipun bingah amargi anak menika pinter saestu. Tembung "pinter" ing pawicantenan (2) boten gadhah teges "sugih kawruh", anannging tembung menika kangge nglulu anakipun supados sinau amargi miturut konteksipun anak pikantuk biji ingkang awon. Pragmatik gadhah sekawan (4) pangertosan, miturut Yule (1996: 3). Pangertosan-pangertosan pragmatik inggih menika: a. "pragmatics is the study of speaker meaning", pragmatik inggih menika ilmu ingkang ngrembag babagan maksudipun penutur; b. "pragmatics is the study of contextual meaning", pragmatik ngrembag babagan makna kontekstual; c. "pragmatics is the study of how more gets communicated than is said", pragmatik ngrembag babagan kados pundi supados langkung kathah ingkang dipunandharaken tininmbang ingkang dipunpocapaken; d. "pragmatics is the study of the expression of relative distance", pragmatik inggih menika ilmu ingkang ngrembag babagan tetembungan ingkang kaandharaken adhedhasar status sosial penuturipun. Saking maneka warna pamanggih ing inggil, saged kapendhet dudutan bilih pragmatik inggih menika salah satunggaling ilmu basa ingkang ngrembag 11
12 tegesing tembung miturut konteksipun utawi kanthi eksternal. Konteks inggih menika prekawis ingkang mangaribawani tegesing tembung ingkang katampi dening mitra tutur. Jinising konteks saged kaperang dados kalih (Rahardi, 2005: 49) konteks sosial saha konteks sosietal. Konteks sosial tuwuh amargi wontenipun komunikasi manungsa ing bebrayan ageng saha wonten ing kabudayan tertamtu. Wondene konteks sosietal inggih menika konteks ingkang tuwuh amargi pangkat utawi status sosial manungsa wonten ing gesang bebrayan. Prekawis-prekawis ingkang asring kadadosan ing komunikasi gadhah sambung rapetipun kaliyan pragmatik. Ilmu pragmatik ngrembag kados pundi satunggaling masarakat nindakaken komunikasi kanthi basa tertamtu. Kasunyatanipun panganggening basa wonten ing gesang padintenan dipundayani dening faktor-faktor non-basa ingkang awujud kawontenan sosial saha budaya lokal tertamtu. Dhasar kabudayan saha sosial ingkang beda antawisipun penutur saha mitra tutur saged nuwuhaken salah paham nalika komunikasi. Pramila supados komunikasi saged kalampahan kanthi sae, dipunbetahaken prinsip kerjasama. 2. Prinsip Kerjasama Masarakat ing gesang padintenan sami nindakaken pawicantenan kangge ngandharaken pamanggihipun dhumateng mitra tuturipun. Penutur ngandharaken pamanggihipun dhateng mitra tuturipun kanthi pangajab supados mitra tutur saged mangertosi menapa ingkang dipunmaksud penutur. Penutur kedah ngupyakaken supados tuturanipun tansah jumbuh kaliyan konteks, cetha, gampil dipunmangertosi, ringkes (concise), saha tansah jumbuh kaliyan prekawis ingkang
13 dipunrembag (straight forward) (Wijana, 1996: 45). Pramila anggenipun pawicantenan boten mbetahaken wekdal ingkang kathah ateges pawicantenan menika cekap cekak aos, jumbuh kaliyan menapa ingkang dipunrembag, saha boten ambigu. Kanthi mekaten, wonten satunggaling paugeran inggih menika prinsip kerjasama ingkang kedah dipuntindakaken dening penutur saha mitra tutur supados pawicantenan saged kalampahan kanthi sae. Miturut Grice (lumantar Cummings, 2007: 15) kerjasama inggih menika sawijing prinsip ingkang ngrembag rasionalitas kanthi umum utawi limrah, saha rasionalitas pawicantenan kanthi mligi. Kerjasama nuwuhaken kontribusi ingkang cekap tumrap mitra tutur. Miturut Grice (lumantar Nadar, 2009: 24) rantamaning prinsip kerjasama menika kados mekaten: "Make your conversational contribution such as is required, at the stage at which it occurs, by the accepted pupose or direction of the talk exchange in which you are engaged". Andharan menika nedahaken bilih ing salebeting pawicantenan, kontribusi penutur saha mitra tutur kedah dipunjumbuhaken kaliyan kabetahan, maksud, saha ancasing pangandikan. Prinsip kerjasama kaandharaken dening Grice (lumantar Rahardi, 2005: 52) gadhah sekawan (4) perangan, inggih menika maksim kuantitas (maxim of quantity), maksim kualitas (maxm of quality), maksim relevansi (maxim of relevance), saha maxim pelaksanaan (maxim of manner). Andharan salajengipun saged dipuntingali wonten ing ngandhap menika.
14 a. Maksim kuantitas (maxim of quantity) Levinson (1991: 101) ngadharaken bilih maksim kuantitas gadhah kalih paugeran, inggih menika: 1) kadamelana pamanggih ingkang asipat informatif miturut kabetahanipun mitra tutur; 2) sampun damel informasi ingkang langkung kathah saking kabetahanipun mitra tutur. Penutur dipunajab suka informasi ingkang cekap. Informasi winates tumrap menapa ingkang dipunbetahaken dening mitra tutur. Tuladha panganggenipun maksim kuantitas inggih menika: + "Sapa jenengmu?" - "Ani." + "Umahmu ning ngendi?" - "Klaten." + "Wis kerja?" - "Dereng, taksih pados pakaryan." (Wijana, 1996: 47). Adhedhasar pawicantenan ing inggil, paraga (-) sampun nindakaken maksim kuantitas amargi paraga (-) netepi paugeran maksim kuantitas. Paraga (-) namung ngandharaken informasi ingkang dipunbetahaken dening mitra tuturipun. Tuladha maksim kuantitas saged katingal ugi wonten ing ukara: "Muhammad Ali arep tandhing maneh!" (Rahardi, 2005: 54). Ukara menika netepi maksim kuantitas, amargi wosing ukara cetha saha asipat informatif. Sampun cetha bilih Muhammad Ali inggih menika petinju, pramila wonten ing ukara kasebut boten dipunadharaken malih. Saengga ukara menika sampun cetha ateges boten prelu dipuntambahi informasi sanesipun.
15 Informasi saking ukara menika ugi saged katampi kanthi sae dening mitra tuturipun. b. Maksim kualitas (maxim of quality) Levinson (1991: 101) ngandharaken bilih paugeranipun maksim kualitas inggih menika kadamelana tuturan ingkang leres kanthi sarat: 1) sampun ngandharaken informasi ingkang kaanggep lepat dening panjenengan; 2) sampun paring tuturan menawi panjenengan boten gadhah paseksen ingkang cekap. Penutur dipunajab supados saged ngandharaken informasi miturut kasunyatanipun. Kasunyatan menika ugi kedah dipunsengkuyung dening paseksen ingkang cetha. Grice lumantar Nadar (2009: 25) paring gegambaran kados mekaten: Saya mengharapkan kontribusi anda sungguh-sungguh, bukan palsu. Kalau saya memerlukan gula sebagai bahan pembuat kue yang anda minta saya membuatnya, saya tidak mengharapkan anda memberikan garam kepada saya; Kalau saya memerlukan sendok, saya ingin sendok sungguhan, bukan sendok yang terbuat dari karet. Pamanggih ing inggil nedahaken bilih ingkang dipunwastani paring kontribusi kanthi saestu tegesipun inggih menika prekawis ingkang limrah katindakaken dening masarakat saha jumbuh kaliyan kasunyatan. Wondene tuladhanipun maksim kualitas inggih menika: "Ampun nyonto, mangke dak paringi biji E!" (Rahardi, 2005: 55). Konteks: Ngendikanipun dosen tumrap mahasiswanipun nalika tes semesteran. Ukara menika netepi maksim kualitas amargi ukara menika ngandharaken prekawis ingkang kedah katindakaken dening dosen. Dosen nalika mangertosi
mahasiswanipun nyonto, boten badhe paring biji ingkang sae sanadyan asiling tes sampun sae. c. Maksim relevansi (maxim of relevance) Rahardi (2005: 56) ngandharaken bilih paugeran maksim relevansi inggih menika penutur kedah suka tuturan ingkang jumbuh kaliyan konteks. Supados pawicantenan saged kalampahan kanthi sae, penutur saha mitra tutur kedah sami nyengkuyung. Penutur saha mitra tutur dipunajab saged suka informasi ingkang jumbuh utawi relevan tumrap prekawis ingkang dipunrembag. Tuladhanipun maksim relevansi inggih menika: Rama Sugriwa : "Yayi Sugriwa, dak pundhut Anoman kang dadi dutaku." : "Sumangga ing kersa Paduka." Tuturan menika sampun netepi maksim relevansi, amargi menawi dipunpremati Sugriwa sampun cetha paring pamanggih tumrap dhawuhipun Rama. Sugriwa sampun paring tuturan ingkang jumbuh kaliyan konteks tutur. Maksim relevansi ugi ngrembag babagan menapa fokus saha jinising relevansi menika, kados pundi menawi fokus pawicantenan dados beda, kados pundi anggenipun suka pamanggih tumrap fokus pawicantenan ingkang sampun beda, lan sapanunggalanipun (Nababan, 1987: 32). Tuladha maksim relevansi sanesipun kados ta: (+) "Ani, ana telpon kanggo kowe." (-) "Kula saweg wonten ing wingking, Bu." (Wijana, 1996: 49). Wangsulan paraga (-) bilih dipunpremati malih gadhah relevansi kaliyan tuturan paraga (+). Relevansi menika awujud implikasional, tegesipun kanthi 16
17 tersirat. Paraga (+) sampun mangertos bilih Ani utawi paraga (-) boten saged nampi telpon amargi nembe wonten ing wingking. d. Maksim pelaksanaan (maxim of manner) Nababan (1987: 32) ngandharaken bilih maksim pelaksanaan sami kaliyan maksim kerjasama sanesipun, maksim pelaksanaan ugi gadhah paugeran piyambak. Paugeran-paugeranipun maksim pelaksanaan inggih menika: 1) sampun ngantos paring andharan ingkang boten cetha; 2) sampun ngantos ambigu; 3) panjenengan kedah micara kanthi cekak aos (sampun ngginakaken tetembungan ingkang boten dipunbetahaken); 4) panjenengan kedah micara kanthi urut saha jumbuh kaliyan rantamaning prastawa. Penutur saha mitra tutur kedah micara kanthi cetha, langsung kemawon, ateges penutur saha mitra tutur kedah ngandharaken pamanggihipun kanthi cetha trewaca. Tuladhanipun maksim pelaksanaan inggih menika: (x): "Ayo gek ndang dibukak tutup pancine!" (y): "Mangke riyin Mas, tesih benter tutupipun." Tuturan wonten ing inggil menika netepi maksim pelaksanaan. Saged ketingal saking ukara (x) "Ayo gek ndang dibukak tutup pancine", ingkang dipunbikak sampun cetha inggih menika tutup panci. Wondene wangsulanipun (y) "Mangke riyin Mas, tesih benter tutupipun", tuturan menika ugi sampun cetha, ateges ingkang tesih benter inggih menika tutupipun. Wonten ing pawincantenan ing inggil menika antawisipun penutur saha mitra tutur boten micara kanthi
ambigu, menapa ingkang dipunkajengaken penutur sampun kaandharaken kanthi cetha. Maksim pelaksanaan ugi nengenaken paugeran supados penutur saha mitra tutur micara kanthi urut lan jumbuh kaliyan rantamaning kadadosan. Tuladha maksim pelaksanaan: "Saiki dina Minggu lan Bapak numbasaken balon anyar. Balone langsung digoceki Margie, miturute Bapak Margi wis nggoceki kenceng-kenceng. Dumadakan angin maburaken balone tekan wit-witan. Balone njedhor sabubare kena kayu. Margie banjur nangis." (Wijana, 1996: 52). Adhedhasar waosan ing inggil, kadadosan menika kaandharaken kanthi urut. Dipunwiwiti saking "Bapak numbasaken balon" dumugi "Margie nangis amargi balonipun njedhor." Miturut paugeran maksim pelaksanaan, kadadosan menika sampun netepi maksim pelaksanaan amargi rantamaning prastawa sampun urut saha boten dipunwolak-walik. Nababan (1987: 34-35) paring gegambaran ngengingi prinsip kerjasama ingkang sampun dipunandaharaken dening Grice. Prinsip kerjasama ingkang kaperang dados sekawan maksim saged dipungambaraken kados mekaten: 1) maksim kuantitas. Menawi A nembe mbiyantu B ndandosi mobil, B ngajengaken pambiyantunipun A "boten langkung lan boten kirang" saking menapa ingkang dipunbetahaken B. Tuladhanipun, nalika B mbetahaken sekawan sekrup, piyambakipun nedahaken A ugi paring sekawan sekrup, sanes tiga utawi enem; 2) maksim kualitas. Menawi K nembe damel roti kaliyan L, K ngajengaken kontribusi saking L kanthi leres lan boten ngapusi. Tuladhanipun nalika K mbetahaken gendhis, K boten ngajengaken L paring sarem. Mekaten ugi 18
nalika K mbetahaken lenga kangge masak, piyambakipun boten ngajengaken L paring oli sanadyan ta wujudipun lenga kaliyan oli menika sami; 3) maksim relevansi. Nalika P lan Q nembe ndamel lawang, P nedahaken lem kayu. P boten ngajengaken Q paring cat, sanadyan samangke P ugi mbetahaken cat kangge damel lawang; 4) maksim pelaksanaan. R lan S nembe sesarengan nggotong kayu. R paring kode utawi isyarat kanthi cetha trewaca bilih piyambakipun badhe nggeser kayu menika. Pramila, R ngajengaken S supados anggenipun nggeser kayu menika ampun cepet-cepet, ananging kanthi alon-alon dipundhawahaken. Levinson (1991: 102) paring dudutan babagan maksim-maksim kerjasama menika. Maksim-maksim menika nedahaken menapa ingkang dipuntindakaken dening partisipan supados pawicantenan utawi komunikasi saged kalampahan kanthi efisien, rasional, saha sami nyengkuyung. Ingkang kedah dipuntindakaken dening partisipan inggih menika kedah micara kanthi tulus, relevan, cetha, lan ugi paring informasi ingkang cekap jumbuh kaliyan kabetahan. 3. Penyimpangan Prinsip Kerjasama Komunikasi saged kalampahan kanthi cetha bilih penutur saha mitra tutur tansah relevan utawi nyengkuyung anggenipun suka tuturan. Informasi-informasi ingkang kaandharaken kedah jumbuh kaliyan topik utawi konteks pawicantenan. Penutur ngandharaken pamanggihipun kanthi cara menapa kemawon supados mitra tuturipun saged nampi pesen ingkang kawrat wonten ing tuturan menika. Menawi ancasing tuturan boten saged kagayuh, ateges penutur saha mitra tutur 19 boten kedah
sami lepat anggenipun nampi persepsi, pramila prekawis menika kadadosan amargi penutur saha mitra tutur boten nindakaken prinsip kerjasama kanthi sae. Prinsip kerjasama ingkang boten dipuntindakaken kanthi sae inggih menika. a. Maksim kuantitas (maxim of quantity) Herawati (2007: 78) ngandharaken bilih maksim kuantitas gadhah gegayutan kaliyan kuantitas kontribusi saking penutur saha mitra tutur. Maksim kuantitas nedahaken informasi ingkang jumbuh kaliyan kabetahanipun mitra tutur. Informasi ingkang langkung kadhang kala kaanggep sae saha saged damel informasi ingkang langkung jangkep. Ananging prekawis menika boten trep miturut paugeran maksim kuantitas. Maksim kuantitas nengenaken tuturan ingkang cekak aos kemawon. Informasi ingkang langkung kaanggep nyimpang saking maksim kuantitas. Tuladha penyimpangan maksim kuantitas inggih menika: "Muhammad Ali, mantan petinju kelas berat kae arep tandhing maneh!." (Rahardi, 2005: 54). Andharan menika boten efektif amargi penutur saha mitra tutur sampun mangertos bilih Muhammad Ali inggih menika petinju. Ukara "mantan petinju kelas berat" nedahaken informasi ingkang sampun cetha, tuturan menika kaanggep langkung pramila nyimpang saking paugeran maksim kuantitas. Ukara wonten ing inggil menika saged dipunewahi dados ukara ingkang langkung cekak kemawon supados informasi ingkang katampi dening mitra tutur boten langkung. 20
21 Tuladha penyimpangan maksim kuantitas ingkang awujud pawicantenan inggih menika: A : "Sapa jenengmu?" B : "Ani, dalem kula wonten Klaten, Pedan. Kula dereng nyambet damel. Samenika kula taksih pados-pados pakaryan. Kula anak ragil saking gangsal sedherek. Kula nate kuliah wonten UGM, ananging amargi boten gadhah arta kula mandheg anggenipun kuliah." (Wijana, 1996: 47). Penutur B boten kooperatif utawi nyimpang saking paugeran maksim kuantitas. B suka informasi ingkang langkung, saengga kathah informasi ingkang boten dipunbetahaken dening A. Penyimpangan maksim kuantitas ugi saged kadadosan menawi penutur suka informasi ingkang kirang. Informasi ingkang kirang dipunanggep boten jumbuh kaliyan kabetahanipun mitra tutur. Tuladhanipun inggih menika: Sokayasa Darmayasa Biting (DL/19) Konteks : Tiyang sepuhipun Biting penasaran sanget kaliyan pangimpenipun : "Le, terus piye le bocah wadon kuwi mau le cilik anget?" : "Terus kepiye le?" : "Biting...." Biting. Biting dipuntimbali kanca-kancanipun. Biting suka informasi ingkang kirang, boten jumbuh kaliyan kabetahanipun mitra tuturipun. Andharanipun Biting boten informatif amargi piyambakipun boten nglajengaken tuturanipun kanthi jangkep. Pramila mitra tuturipun (tiyang sepuhipun Biting) boten pikantuk informasi ingkang jangkep. b. Maksim kualitas (maxim of quality) Herawati (2007: 80) ngandharaken bilih maksim kualitas gadhah gegayutan kaliyan kualitas kontribusi ingkang kaandharaken dening peserta tuturan. Maksim kualitas nedahaken para peserta tutur supados suka informasi
ingkang jumbuh kaliyan kasunyatan. Pamanggih ingkang kaandharaken dening peserta tutur kedah adhedhasar paseksen ingkang cetha. Miturut Rahardi (2005: 55), penutur asring ngginakaken tuturan ingkang boten ngandharaken pamanggihipun kanthi langsung saha mawi paseksen ingkang boten cetha. Tuturan langsung asring kaanggep tuturan ingkang boten sae utawi boten sopan, ananging miturut paugeran prinsip kerjasama tuturan langsung menika netepi paugeran maksim kualitas. Ateges tuturan langsung menika ngandharaken pamanggih kanthi cetha, kanthi langsung saha boten mawi pralambang. Tuladha penyimpangan maksim kualitas saged katingal saking tuturan: "Sumangga sami nyonto kemawon supados kula gampil anggenipun paring biji panjenengan." (Rahardi, 2005: 55). Konteks: Ngendikanipun dosen tumrap mahasiswanipun nalika tes semesteran. Ukara ing inggil menika nyimpang saking maksim kualitas, amargi maknanipun boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Dosen boten badhe nyumanggakaken mahasiswanipun nyonto nalika tes semesteran menapa malih paring biji ingkang sae. Penyimpangan maksim kualitas saged katitik menawi wonten satunggaling tumindak ingkang boten limrah. Penyimpangan maksim kualitas ugi saged katingal wonten ing tuladha: Guru Andi Guru (Wijana, 1996: 48). : "Andi, menapa ibu kotanipun Bali?" : "Surabaya, Pak." : "Leres, tegesipun ibu kotainipun Jawa Timur Denpasar nggih?" Tuturanipun Guru wonten ing pawicantenan ing inggil boten nindakaken paugeran maksim kualitas. Tuturan menika ugi dipunwastani tuturan ingkang 22
nyimpang saking maksim kualitas. Ukara saking Guru kaandharaken minangka panyaruwe tumrap wangsulanipun Andi ingkang boten mangertos ibu kotanipun Bali. Panganggening tembung "leres" wonten ing tuladha kasebut ugi boten netepi paugeran maksim kualitas. Informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan utawi lepat boten badhe dipunwastani leres. Tembung "leres" wonten ing tuladha menika boten dipunginakaken kanthi trep. Tembung menika kaandharaken kangge nglulu Andi amargi wangsulanipun ingkang lepat. c. Maksim relevansi (maxim of relevance) Rahardi (2005: 56) ngandharaken bilih penyimpangan maksim relevansi saged kadadosan menawi mitra tutur boten paring informasi ingkang jumbuh kaliyan konteks tutur. Miturut Herawati (2007: 83) maksim relevansi nengenaken babagan gegayutanipun tuturan saking para peserta tutur supados pawicantenan saged kalampahan kanthi sae. Pramila penyimpangan maksim relevansi saged nuwuhaken ewahing topik pawicantenan. Penyimpangan maksim relevansi ugi saged kalampahan kanthi ancas tertamtu, antawisipun inggih menika kangge ngandharaken raos boten sarujuk, damel raos humor, damel swasana bungah, lan sanesipun. Tuladhanipun maksim relevansi saged katingal wonten pawicantenan ngandhap menika: Direktur Sekretaris : "Nyuwun ngapunten Bu, mesakake sanget nggih Si Mbah menika." (Rahardi, 2005: 56). : "Gawa rene kabeh berkase, dak teken dhisik." Pawicantenan wonten ing inggil menika boten netepi maksim relevansi. Sekretaris paring tuturan ingkang boten jumbuh kaliyan kabetahanipun Direktur. 23 ing
24 Sekretaris boten nindakaken menapa ingkang dipunkajengaken dening Direktur ananging malah micara sanesipun. Panganggening maksim relevansi wonten ing kasunyatanipun boten kedah tansah dipuntrepaken. Kadhang kala penyimpangan maksim relevansi menika kangge ngandharaken maksud tertamtu tanpa damel cuwa tumrap mitra tutur. Tuladha penyimpangan maksim relevansi sanesipun inggih menika: Roni Dani : "Dan, dolanan bal-balan yuh." : "PR basa Jawamu wis tekan nomer pira? Akeh tenan pitakonane." Wangsulanipun Dani nyimpang saking paugeran maksim relevansi. Penyimpangan menika kadadosan amargi Dani boten purun dolanan bal-balan kaliyan Roni amargi saweg kathah PR. Wangsulan saking Dani boten langsung nedahaken raos ingkang boten sarujuk, ananging ngginakaken ukara sanesipun ingkang boten damel cuwa Roni. d. Maksim pelaksanaan (maxim of manner) Rahardi (2005: 58) ngandharaken bilih penyimpangan maksim pelaksanaan asring kadadosan ing gesang padintenan. Masarakat saha budaya Jawi gadhah pamanggih bilih tuturan ingkang ngginakaken pralambang dipunwastani tuturan ingkang langkung sopan tinimbang tuturan ingkang langsung. Ananging miturut maknanipun, tuturan ingkang ngginakaken pralambang tegesipun boten cetha. Tuturan menika gadhah makna ingkang taksa utawi ambigu, saha boten cetha. Miturut Herawati (2007: 85) maksim pelaksanaan nedahaken penutur supados suka tuturan kanthi cetha. Supados tuturan saged dipunwastani cetha,
25 pramila penutur kedah suka micara kanthi langsung, boten taksa, boten langkung, saha kedah urut. Wonten ing ngandhap menika salah satunggaling tuladha penyimpangan maksim pelaksanaan ingkang suka tuturan kanthi boten langsung. "Samangke menawi sampun wonten ing Gardena, ampun liwat rak b-o-n-e-k-a, nggih!" (Wijana, 1996: 51). Tuturan wonten ing inggil menika boten netepi paugeran maksim pelaksanaan. Penutur ngandharaken tembung "boneka" kanthi dipuneja. Tuturan ingkang dipuneja saged nuwuhaken ketaksaaan ingkang langkung ageng tinimbang tetembungan ingkang boten dipuneja. Cara menika asring dipunginakaken dening ibu supados lare alit boten mangertos maksudipun amargi lare ingkang tesih alit kewetan anggenipun mirengaken tetembungan ingkang dipuneja. Wijana (1996: 51) gadhah pamanggih bilih maksim pelaksanaan nedahaken para penuturipun supados saged menggalihaken tetembungan ingkang dipunginakaken dening mitra tuturipun miturut konteks tutur. Ketaksaan saged tuwuh amargi boten wonten kerjasama antawisipun peserta tutur saengga maksudipun pawicantenan ingkang kalampahan dados boten cetha. Tuladha sanesipun ingkang nyimpang saking paugeraning maksim pelaksanaan inggih menika: Bejo Harno : "Wis." : "Aku njaluk tulung takkon ngukuri, apa gelem?" Bejo Harno : "Gelem pisan ta, wong kancane. Ngukuri apa?" Bejo : "Iki lho, gegerku kok gatel temen." Harno : "Hus, aja sembrana..." (Herawati, 2007: 86). : "Olehmu ajar ukur tanah wis rampung?"
26 Penyimpangan maksim pelaksanaan katindakaken dening Bejo. Prekawis menika katingal saking ukaranipun Bejo "Aku njaluk tulung takkon ngukuri". Ukara menika kalebet ukara ingkang gadhah makna ingkang ambigu utawi boten cetha. Tembung "ukur" wonten ing ukaranipun Bejo ingkang sepisanan "Olehmu ajar ukur tanah wis rampung?" gadhah makna ingkang beda kaliyan tembung "ngukuri" wonten ing ukara "Aku njaluk tulung takkon ngukuri." Tembung "ukur" wonten ing ukara sepisan gadhah makna "piranti kanggo nyumurupi dawa/amba lsp" (Atmodjo, 1987: 408). Salajengipun tembung "ngukuri" adhedhasar saking tembung "kukur" ingkang gadhah makna "garuk-garuk nganggo kuku ing awak ing gatel" (Atmodjo, 1987: 180). Prekawis menika boten jumbuh kaliyan konteks tutur saha nuwuhaken makna ingkang ambigu tumrap Harno, pramila saged dipunwastani bilih Bejo sampun nyimpang saking paugeran maksim pelaksanaan. Saking maneka warna andharan wonten ing inggil, saged dipunpendhet dudutan bilih: 1. penyimpangan maksim kuantitas kadadosan bilih mitra tutur suka informasi ingkang langkung utawi kirang; 2. penyimpangan maksim kualitas kadadosan bilih informasi ingkang dipunandharaken dening mitra tutur boten jumbuh kaliyan kasunyatan saha boten gadhah paseksen ingkang cetha; 3. penyimpangan maksim relevansi kadadosan menawi mitra tutur boten suka informasi ingkang jumbuh kaliyan konteks tuturipun;
4. penyimpangan maksim pelaksanaan kadadosan menawi informasi ingkang dipunandharaken dening mitra tutur boten gadhah teges ingkang cetha utawi gadhah makna ingkang ambigu, taksa. Penyimpangan maksim pelaksanaan ugi tuwuh amargi penutur boten suka tuturan kanthi urut miturut rantamaning prastawa. 4. Paedahing Basa Basa ingkang dipunandharaken dening penutur gadhah paedah tertamtu. Masarakat ngginakaken basa kanthi maksud tertamtu. Wonten ing pagelaran drama, basa ingkang dipunginakaken ugi gadhah paedah tertamtu. Penyimpangan prinsip kerjasama ingkang dipuntuwuhaken dening para paraga gadhah ancas supados basanipun lugas, damel raos humor dhateng pamiyarsa, saha kangge miyaraken konteks. Wonten ing panaliten menika paedah ingkang dipunginakaken inggih menika paedahing basa amargi paedah penyimpangan gadhah paedah ingkang langkung wiyar tinimbang paedahing basa. Paedah penyimpangan sambung rapetipun kaliyan pamiyarsa, inggih menika supados basanipun lugas, damel raos humor dhateng pamiyarsa, saha kangge miyaraken konteks. Wondene paedahing basa langkung nengenaken sesambetanipun penutur kaliyan mitra tutur. Pramila panaliten menika ngginakaken teori paedahing basa amargi langkung trep menawi dipungayutaken kaliyan teori penyimpangan prinsip kerjasama amargi sami-sami ngrembag prekawis ingkang sesambetanipun kaliyan penutur saha mitra tutur. Zamzani (2007: 16) ngandharaken bilih kajian pragmatik gadhah gegayutan kaliyan paedahing basa ingkang utama, inggih menika basa minangka 27
28 pirantos kangge komunikasi. Kajian pragmatik tansah ngrembag prekawis ingkang gadhah gegayutan kaliyan panganggening basa wonten ing masarakat basa, saha ngandharaken kados pundi solah bawanipun masarakat basa nalika nindakaken sosialisasi. Paedahing basa kanthi tradisional kados ta ingkang sampun dipunandharaken dening Zamzani (2007: 35) wonten tiga (3), inggih menika: a. ngandharaken, wujudipun deklaratif, kangge ngandharaken satunggaling prekawis; b. nyuwun pirsa, wujudipun interogatif, kangge nyuwun pirsa dhumateng tiyang sanes; c. atur dhawuh, wujudipun imperatif, kangge ndhawuhi tiyang sanes. Paedahing basa sanesipun ugi kaandharaken dening Chaedar Alwasilah (1985: 27-30). Wondene basa gadhah enem (6) paedah, inggih menika. a. Personal utawi pribadhi Paedah personal dipuwastani ugi emotive utawi affective. Paedah menika nengenaken penutur. Basa ingkang dipunginakaken gadhah paedah kangge ngandharaken emosi utawi ingkang dipunraosaken dening penutur. Prekawis menika nuwuhaken mitra tutur saged mangertos menapa ingkang dipunraosaken dening penuturipun. b. Directive Paedah direktif nengenaken mitra tutur. Ukara ingkang dipunandharaken dening penutur gadhah paedah kangge mangaribawani mitra tutur supados nindakaken salah satunggaling tumindak. Miturut Halliday (lumantar Alwasilah,
29 1985: 27) paedah directive ugi saged dipunwastani instrumental. Tegesipun instrumental inggih menika basa ingkang dipunandharaken dening penutur gadhah paedah supados saged nuwuhaken satunggaling kawontenan ingkang jumbuh kaliyan ingkang dipunkajengaken dening penutur. c. Phatic Basa gadhah paedah ingkang wonten sambung rapetipun kaliyan para penuturipun. Peserta tutur ingkang sami pawicantenan saged ngraketaken pasedherekan saha saged nggambaraken raos tepa slira. Tuturan ingkang gadhah paedah phatic sejatosipun boten kedah dipunwangsuli, andharan menika namung kangge basa basi tinimbang kendel kemawon. Paedah phatic ugi saged dipunwastani interpersonal utawi interactional. d. Referential Paedah ingkang referensial nengenaken topik pawicantenan. Basa minangka pirantos kangge nggambaraken kawontenan, kedadosan saha menapa kemawon ingkang wonten ing pagesangan. Paedah referential ugi dipunwastani cognitive, denotative utawi informative, tegesipun inggih menika tuturan ingkang dipunginakaken jumbuh kaliyan kasunyatan. e. Metalingual Paedah metalingual tegesipun inggih menika basa ingkang gadhah paedah kangge ngandharaken tegesipun satunggaling basa. Tegesipun inggih menika basa minangka objek studi, saha basa ingkang dipunginakaken dening para linguis kangge ngandharaken saha nyinauni ilmu basa.
30 f. Imaginative Paedah ingkang imaginative asring kaginakaken wonten ing cakepan tembang. Ingkang dipuntengenaken namung titi laras, kaendahan, saha swantenipun kemawon. Paedah basa ingkang asipat imaginative ugi saged dipunpanggihaken wonten ing cariyos, dhagelan, saha dongeng. Paedah imaginative ugi saged dipunwastani poetic. Miturut Chaedar Alwasilah (1985: 30) ingkang dados kawigatosanipun paedah imajinatif inggih menika panganggening basa kangge damel remen penutur saha mitra tutur. Basa saged dipunginakaken kangge ngandharaken pamanggih ingkang asipat imajinatif utawi khayal. Paedahing penyimpangan ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika inggih menika paedahing basa ingkang dipunandharaken dening Chaedar Alwasilah. Paedahing basa miturut Chaedar Alwasilah kaperang dados enem (6), menawi dipungayutaken kaliyan paedahipun basa minangka pirantos komunikasi, paedah basa menika sampun langkung mligi, jangkep saha langkung cetha saben peranganipun. 5. Pagelaran Drama Bajang Kaladete Budianta, dkk. (2003: 95) ngandharaken bilih drama inggih menika salah satunggaling jinis karya sastra ingkang nggambaraken pawicantenan kanthi verbal antawisipun para paraga. Sanesipun gadhah pawicantenan ingkang kathah, drama ugi gadhah pandom pagelaran ingkang saged suka gegambaran swasana, papan, saha menapa kemawon ingkang dipuntindakaken dening paraga. Budianta, dkk (2003: 104) ugi ngandharaken bilih pagelaran drama saged adhedhasar saking karya sastra sanesipun, kados ta cerkak, novel, geguritan, utawi
31 tembang. Pagelaran drama kanthi irah-irahan Bajang Kaladete inggih menika pagelaran drama ingkang adhedhasar mitos bocah bajang saking tlatah Dieng. Masarakat Dieng pitados bilih Kyai Kaladete inggih menika priyantun ingkang damel tlatah Dieng. Piyambakipun gadhah sumpah badhe tansah paring titisan awujud rambut gembel lumantar lare alit. Lare ingkang gadhah rambut gembel menika dipunpitados mbeta berkah saking Gusti. Lare bajang kedah dipunruwat supados tansah bagas waras. Ruwatanipun inggih menika nyukur rambut gembel kanthi sarat-sarat tertamtu. Sarat ingkang dipunginakaken awujud pepenginan saking lare menika piyambak ingkang kedah dipunturuti. Pagelaran drama Bajang Kaladete nyariosaken Biting, minangka trahipun Kyai Kaladete, ngimpi lare estri ingkang pinter beksan. Maksudipun Biting, piyambakipun kepengin lare estri menika ingkang beksan ing acara ruwatan. Ananging wonten salah paham antawisipun para paraga. Paraga sanesipun gadhah pamanggih bilih Biting kepengin palakrami kaliyan lare estri menika. Salajengipun salah paham menika nuwuhaken prekawis ingkang nyebabaken Sedangsari boten purun dipundadosaken sarat. Pagelaran ingkang sae inggih menika pagelaran ingkang pawicantenanipun lugas, boten kaku. Supados pawicantenan saged kaandharaken kanthi alami, pramila dipunbetahaken penjiwaan ingkang sae dening para paraga. Kejawi penjiwaan, paraga ugi saged nindakaken improvisasi supados pawicantenanipun boten tansah miturut naskah drama. Endraswara (2008: 104) ngandharaken bilih improvisasi inggih menika letupan jiwa seni saking paraga ingkang saderengipun pentas boten karantam,
32 tegesipun tumindak kreatif kanthi dumadakan. Kreativitas menika boten kaserat wonten ing teks drama. Kreativitas minangka wujud asiling raos kreatif saking para paraga. Sanadyan improvisasi gadhah sipat kreatif, ananging improvisasi menika kedah jumbuh kaliyan cariyos saha kedah tansah endah. Ancasipun para paraga nindakaken proses improvisasi inggih menika supados pagelaran drama saged ketingal langkung nyata. Wonten ing pagelaran drama Bajang Kaladete menika, improvisasi ingkang dumadakan saged nuwuhaken raos bingung tumrap mitra tuturipun. Pramila kadhang kala wangsulan saking mitra tuturipun boten jumbuh kaliyan pitakenan saking penuturipun. Prekawis menika saged nuwuhaken penyimpangan prinsip kerjasama. Budianta, dkk. (2003: 112) gadhah pamanggih bilih drama dipunwastani karya sastra amargi pirantos ingkang dipunginakaken kangge ngandharaken pamanggihipun panganggit inggih menika awujud basa. Basa ingkang dipunginakaken dening panganggit saged maneka warna jinisipun. Basa ingkang dipunginanaken dipundayani saking pinten-pinten faktor, antawisipun pendhidhikan, status sosial, saha yuswanipun paraga wonten ing cariyos drama. Kanthi mekaten, pramila kathah sanget karya sastra drama ingkang ngginakaken basa dialek, basa padintenan, saha basa formal. Panaliten menika nliti pawicantenan wonten ing pagelaran drama kanthi irah-irahan Bajang Kaladete amargi pagelaran drama menika ngginakaken basa Jawi padintenan minangka pirantos komunikasi.
B. Nalaring Pikir Basa minangka pirantos komunikasi gadhah paugeran-paugeran tertamtu ingkang kedah katindakaken dening penutur saha mitra tutur. Salah satunggaling paugeran wonten ing pawicantenan inggih menika prinsip kerjasama. Prinsip kerjasama katindakaken supados pawicantenan saged kalampahan kanthi lancar saha kooperatif. Miturut andharan teori ing inggil, penyimpangan prinsip kerjasama saged awujud penutur suka informasi ingkang langkung utawi kirang, boten jumbuh kaliyan kasunyatanipun, boten jumbuh kaliyan konteks tutur, saha penutur suka kontribusi ingkang boten cetha. Wondene basa minangka pirantos komunikasi gadhah paedah-paedah tertamtu miturut konteksipun. Wonten ing pagelaran drama Sanggar Sastra Jawa mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY 2010 kanthi irah-irahan Bajang Kaladete, para paraga sami nindakaken proses improvisasi supados pagelaran menika ketingal langkung nyata lan lugas. Improvisasi spontan ingkang katindakaken dening para paraga nyebabaken paraga sanesipun bingung. Paraga ingkang bingung salajengipun boten suka tuturan kanthi kooperatif. Pramila wonten ing pagelaran drama menika asring kadadosan salah paham, ateges prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama Bajang Kaladete boten katindakaken kanthi sae. Panaliten menika gadhah ancas kangge ndeskripsikaken wujud saha paedahipun penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama kanthi irah-irahan Bajang Kaladete. Data ingkang dipunpanggihaken salajengipun dipunklasifikasiaken miturut parameter paugeran prinsip kerjasama miturut Grice saha paedah basa miturut Chaedar Alwasilah. Wondene asiling panaliten inggih 33
menika deskripsi wujuding penyimpangan saha paedah penyimpangan prinsip kerjasama ingkang dipunsebabaken amargi proses improvisasi para paraganipun. C. Panaliten ingkang Jumbuh Panaliten sanes ingkang jumbuh kaliyan panaliten menika inggih menika panalitenipun Sri Maryati taun 2012. Panaliten kanthi irah-irahan "Penyimpangan Prinsip Kerjasama dan Prinsip Kesopanan dalam Acara Humor Dhagelan Basiyo" ngrembag penyimpangan prinsip kerjasama saha prinsip kesopanan. Panaliten menika ugi ngrembag paedahipun penyimpangan prinsip kerjasama saha prinsip kesopanan. Asiling panaliten awujud deskripsi wujud, paedah, saha ancasing penyimpangan prinsip kerjasama saha prinsip kesopanan wonten ing acara Dhagelan Basiyo. Ketaatasasan saha penyimpangan prinsip kerjasama kaperag dados sekawan, inggih menika: 1) maksim kualitas; 2) maksim kuantitas; 3) maksim relevansi; 4) maksim pelaksanaan. Wondene ketaatasasan saha penyimpangan prinsip kesopanan kaperang dados enem, inggih menika: 1) maksim kebijaksanaan; 2) maksim penerimaan; 3) maksim kemurahan; 4) maksim kerendahan hati; 5) maksim kecocokan; 6) maksim kesimpatian. Pambedaning panaliten menika kaliyan panalitenipun Sri Maryati inggih menika sumber saha data panalitenipun. Sumber panalitenipun Sri Maryati awujud video acara Dhagelan Basiyo, wondene panaliten menika awujud video pagelaran drama Bajang Kaladete. Data panalitenipun Sri Maryati inggih menika tuturan ingkang nyimpang saking paugeran prinsip kerjasama saha prinsip 34
35 kesopanan, wondene data panaliten menika awujud tuturan ingkang nyimpang saking paugeran prinsip kerjasama kemawon. Rosa Heri Prasetyawati (2005) ngawontenaken panaliten babagan panganggening prinsip kerjasama wonten ing basa chatting. Panaliten kasebut ngrembag ketaatasasan saha penyimpangan prinsip-prinsip kerjasama saha komponen tutur (SPEAKING) Hymes wonten ing basa chatting. Asiling panaliten kanthi irah-irahan "Penggunaan Prinsip Kerjasama dalam Bahasa Chatting" awujud deskripsi ketaatasasan saha penyimpangan prinsip-prinsip kerjasama saha komponen tutur (SPEAKING) Hymes wonten ing basa chatting. Ketaatasasan saha penyimpangan prinsip kerjasama kaperang dados sekawan, inggih menika: 1) maksim kualitas; 2) maksim kuantitas; 3) maksim relevansi; 4) maksim pelaksanaan. Pambedaning panaliten kasebut kaliyan panaliten menika inggih menika sumber saha asiling panaliten. Sumber panalitenipun Rosa Heri Prasetya inggih menika saking basa chatting, wondene panaliten menika sumberipun saking video pagelaran drama Bajang Kaladete. Asiling panalitenipun Rosa Heri Prasetya inggih menika deskripsi ketaatasasan saha penyimpangan prinsip-prinsip kerjasama saha komponen tutur (SPEAKING) Hymes. Wondene asiling panaliten menika inggih menika wujud saha paedahipun penyimpangan prinsip kerjasama.
BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Panaliten kanthi irah-irahan Penyimpangan Prinsip Kerjasama wonten ing Pagelaran Drama Sanggar Sastra Jawa Bajang Kaladete Mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY Taun 2010 inggih menika minangka panaliten ingkang awujud deskriptif. Moleong (2011: 11) ngandharaken bilih data ingkang dipunkempalaken mawi metode deskriptif awujud tetembungan saha gambar utawi data ingkang boten maujud angka. Tembung deskriptif gadhah teges bilih panaliten menika adhedhasar saking kasunyatan ingkang asring kadadosan utawi fenomena ing pagesanganipun penutur, pramila data ingkang dipunasilaken awujud tetembungan saha ukara basa ingkang jumbuh kaliyan kasunyatanipun. Asiling panaliten kaandharaken kanthi deskriptif amargi panaliti nliti saha ngandharaken prekawis-prekawis ingkang jumbuh kaliyan kasunyatan. Prekawis ingkang dipuntliti inggih menika wujud saha paedahipun penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama Sanggar Sastra Jawa kanthi irah-irahan Bajang Kaladete dening mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY 2010. B. Data lan Sumbering Data Data panaliten menika awujud tuturan ing pawicantenanipun para paraga pagelaran drama Sanggar Sastra Jawa mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY 2010 kanthi irah-irahan Bajang Kaladete ingkang nyimpang saking paugeraning prinsip kerjasama. Sumber data panaliten menika saking video pagelaran drama Sanggar 36
Sastra Jawa mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY 2010 kanthi irah-irahan Bajang Kaladete. Pagelaran drama Bajang Kaladete dipunpilih amargi wosing cariyos ingkang ngrembag salah paham antawisipun Biting kaliyan para sanesipun. Kejawi mekaten, tuturanipun para paraga ugi kathah ingkang nyimpang saking paugeraning prinsip kerjasama. C. Caranipun Ngempalaken Data Panaliten menika ngginakaken metode nyemak. Panaliti nyemak saha ningali video drama Bajang Kaladete, mliginipun mirengaken, ngawigatosaken saha mangertosi tuturan-tuturan wonten ing video. Dipunsebat metode nyemak amargi wujud kagiyatanipun nyemak, kalampahan kanthi nyemak, mliginipun nyemak panganggening basa (Sudaryanto, 1988: 2). Panaliten menika kalampahan kanthi mirengaken rekaman video pagelaran drama Sanggar Sastra Jawa mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY 2010 kanthi irah-irahan Bajang Kaladete. Teknik nyemak ingkang dipunginakaken inggih menika teknik "simak bebas libat cakap" utawi SBLC. Panaliti boten tumut wonten ing pawicantenan. Panaliti ugi boten tumut wonten ing pagelaran drama menika. Panaliti namung dados tiyang ingkang ngawigatosaken tuturan ingkang dipunandharaken dening para paraga wonten ing video drama menika. Tahap salajengipun inggih menika teknik nyathet. Teknik nyathet kalampahan kaping kalih, inggih menika nyatet nalika transkripsi saking video, sarta nyathet nalika wonten ing kertu data. Teknik nyathet kalampahan mliginipun tumrap data ingkang wonten sambung rapetipun kaliyan panaliten, inggih menika 37
38 awujud tuturan ingkang nyimpang saking paugeraning prinsip kerjasama. Salajengipun data dipunserat wonten ing kertu data. Tuladha wujudipun kertu data saged dipuntingali wonten ing ngandhap menika. Tabel 1: Tuladha Kertu Data Nomer data Konteks Tuturan (DL/14) Panik, Biting si anak bajang (putranipun Darmayasa) dereng nyuwun sarat kangge ruwatan. Sokayasa : "Bingung? Wonge ora crita pak njaluk apa ngono?" : "Ora. Bocahe ki apa pawitane, apa kekarepane durung ngerti." Darmayasa Analisis 1. Wangsulanipun Darmayasa paugeran maksim kuantitas. nyimpang saking 2. Penyimpangan menika gadhah paedah referensial. Kertu data kaperang dados sekawan perangan, inggih menika (1) nomer data, (2) konteks, (3) tuturan, (4) analisis. Nomer data inggih menika perangan ingkang ngemu nomer urut data. Perangan konteks ngemu kawontenan nalika pawicantenan menika kalampahan. Perangan tuturan ngemu tuturan saha kontribusi penutur. Perangan analisis ngemu jinising penyimpangan prinsip kerjasama saha paedahipun. D. Pirantining Panaliten Pirantos wonten ing panaliten menika inggih menika tabel indikator data ingkang dipunbiyantu ngginakaken alat tulis sarta kertu data. Panaliti manggihaken data ingkang gadhah sambung rapetipun kaliyan paugeran prinsip kerjasama. Sarat-sarat data ingkang dipunkempalaken salajengipun dipunjumbuhaken kaliyan teori nyimpang saha boten nyimpang adhedhasar teori prinsip kerjasama wonten ing tabel indikator data. Teori ingkang dipunsebat
nyimpang saking paugeran prinsip kerjasama inggih menika bilih tuturanipun para paraga utawi penutur boten netepi paugeran prinsip kerjasama. Salajengipun data ugi dipunjumbuhaken kaliyan teori paedahing basa miturut Chaedar Alwasilah kangge madosi paedah penyimpangan. Kanthi mekaten salajengipun panaliti nyathet tuturan menika woten ing kertu data. Kertu data ngemu perangan nomer data, konteks, tuturan, saha analisis. E. Caranipun Nganalisis Data Cara nganalisis data wonten ing panaliten menika kanthi analisis deskriptif, tegesipun ngandharaken wujud saha paedahipun penyimpangan prinsip kerjasama. Deskripsi penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing video pagelaran drama kanthi irah-irahan Bajang Kaladete dipunpendhet saking parameter nyimpang saha boten nyimpang adhedhasar teori prinsip kerjasama ingkang jumbuh kaliyan pamanggihipun Grice. Wondene deskripsi paedahipun penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing video pagelaran drama kanthi irah- irahan Bajang Kaladete dipunpendhet saking parameter paedahing basa miturut Chaedar Alwasilah. Panaliti ngginakaken piranti ingkang awujud kertu data. Data ingkang sampun dipunkempalaken lan dipuncathet wonten ing kertu data, salajengipun dipunidentifikasi jumbuh kaliyan sarat-sarat ingkang sampun dipuntemtukaken. Asiling analisis kertu data salajengipun dipunanalisis malih miturut wujud penyimpangan saha paedah penyimpanganipun. 39
Cak-cakanipun ngolah data inggih menika. 1. Ngidentifikasi saha nglasifikasi data Adhedhasar asiling transkripsi panaliti pikantuk data sinerat ingkang siap dipuntliti. Proses identifikasi tegesipun paring tandha tumrap pawicantenan utawi tuturan ingkang dipunbetahaken. 2. Nyalin wonten ing kertu data Data ingkang dipunbetahaken sampun cumawis, salajengipun data dipunsalin wonten ing kertu data. 3. Nganalisis kertu data Data menika salajengipun dipunanalisis miturut teori pragmatik prinsip kerjasama saha paedah peyimpanganipun. 4. Mendhet dudutan Perangan ingkang pungkasan inggih menika mendhet dudutan adhedhasar panaliten ingkang sampun kalampahan. Dudutan menika paring wangsulan tumrap wosing prekawis panaliten. F. Validitas saha Reliabilitas Data ingkang dipunpanggihaken dening panaliten menika dipunesahaken kanthi validitas saha reliabilitas. Validitas ingkang dipunginakaken inggih menika ngginakaken expert judgement. Expert judgement ing panaliten menika katindakaken kanthi cara konsultasi utawi wawan pirembagan kaliyan priyantun ingkang ahli ing bidang pragmatik, mliginipun prinsip kerjasama. Ahli ingkang 40
41 dipunkajengaken ing panaliten inggih menika dosen pembimbing. Konsultasi kaliyan dosen pembimbing ancasipun supados pikantuk data ingkang leres. Caranipun ngesahaken data ing panaliten menika ugi ngginakaken reliabilitas. Reliabilitas ingkang dipunginakaken inggih menika reliabilitas stabilitas. Realibilitas inggih menika cara nguji data panaliten kanthi tliti. Reliabilitas stabilitas dipuntindakaken kanthi nliti langkung premati tegesipun madosi kanthi premati prekawis-prekawis ingkang jumbuh kaliyan objek panaliten kanthi ajeg. Nliti ingkang langkung premati saged kalampahan kanthi ningali rekaman video pagelaran drama Sanggar Sastra Jawa mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY 2010 kanthi irah-irahan Bajang Kaladete kanthi makaping- kaping. Kejawi ningali video, panaliti ugi maos data ingkang sami kanthi makaping-kaping pramila panaliti saged pikantuk data ingkang ajeg.
BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten Bab IV menika badhe ngrembag asiling panaliten ingkang awujud deskripsi jinis saha paedahipun tuturan-tuturan wonten ing sumber data ingkang nyimpang saking paugeran prinsip kerjasama. Penyimpangan menika tuwuh amargi proses improvisasi ingkang dipuntindakaken dening para paraga. Pramila wonten ing perangan menika badhe kaandharaken prinsip-prinsip kerjasama menapa kemawon ingkang boten dipuntindakaken dening para paraga. Kanthi mekaten, data dipunpilah miturut jinis penyimpangan prinsipipun. Salajengipun data dipunanalisis miturut paugeran prinsip kerjasama saha paaedahing basa. Data ingkang sampun dipunanalisis salajengipun dipunlebetaken wonten ing tabel analisis. Tabel analisis ngemu perangan wujud penyimpangan, paedahipun penyimpangan, saha indikator. Andharan asiling panaliten saged katingal wonten ing tabel ngadhap menika: Tabel 2: Wujud saha paedah penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing Pagelaran Drama kanthi Irah-irahan Bajang Kaladete No. 1. Wujud Penyimpangan Maksim kuantitas. a. Penutur suka kontribusi ingkang langkung. Paedahipun Penyimpangan Personal. Ngandhar- aken raos kangen. Indikator Kang Gundhil : "Aku bingung aku saiki, kowe neng kene ki ngapa? Aku malah bingung aku, bingung tenan aku. Arep ngapa ndhene?" Yu Jemblung : "Ya kangen ta karo bojoku sing ngganteng dhewe." (DL/25) Konteks : Kang Gundhil bingung ningali garwanipun dugi. 42
No. Wujud Penyimpangan Paedahipun Penyimpangan Ngandhar- aken raos kesel. Direktif. Mangariba- wani mitra tuturipun. Fatik. Nindak- aken kontak basa. 43 Indikator Sokawera : "Apik kuwi ndhuk. Isa nggo tambah pengalaman karo nggo tambah sangu kowe." Sendangsari : "Iya mbok, ning aku ki kesel banget lho mbok." (DL/124) Konteks : Sante, nembe napeni uwos, Sokawera (ibunipun Sendangsari) nyuwun pirsa babagan latihan narinipun. Sokayasa : "Janji ya pak ora dibaleni maneh!." Darmayasa : "Lha iya, masa ya aku mblenjani janjiku dhewe." : "Tenan?" Sokayasa Darmayasa : "Iya tenan bu. Nek ngene iki lak ya keton apik ta bu, tinimbang awake dhewe nesu-nesu terus, iki ditonton wong akeh lak ya ora apik, ora becik, ora ana, ora migunani ngono lah bu. Terus ya dikira tangga teparo ki keluargane dhewe sering padu." (DL/12) Konteks : Darmayasa ngrayu Sokayasa (garwanipun) ingkang nesu. Kang Gundhil : "Aja ngono. Teruske teruske teruske. Jare aku krungu-krungu kowe melu KIR?" Surti Kulinadirabi : "Karya Ilmiah remaja. Ndhisik aku wis tau kuliah ning Basa Jawa." : "Taun pira?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "79." (DL/72) Konteks : Sante, Kang Gundhil nyuwun pirsa kaliyan Surti Kulinadirabi babagan KIR (Karya Ilmiah Remaja).
No. Wujud Penyimpangan b. Penutur suka kontribusi ingkang kirang. Paedahipun Penyimpangan Referensi- al. Ngandhar- aken satunggal- ing objek. Ngandhar- aken prastawa ing sakiwa tengenipun. Imajinatif. Ngandhar- aken tuturan ingkang jumbuh kaliyan imajinasi- nipun. Personal. Ngandhar- aken raos blaka. Ngandhar- aken raos kaget. 44 Indikator Darmayasa : "Ealah, kopi iki bu?" Sokayasa : "Genah ta pak, kok kaya ngono kuwi oli." (DL/1) Konteks :Enjing-enjing, Darmayasa (garwanipun Sokayasa) ngunjuk kopi, sante. Sokayasa : "Bingung? Wonge ora crita pak njaluk apa ngono?" Darmayasa : "Ora. Bocahe ki apa pawitane, apa kekarepane durung ngerti." (DL/14) Konteks : Panik, Biting si anak bajang (putranipun Darmayasa) dereng nyuwun sarat kangge ruwatan. Darmayasa : "Masa ya ora percaya ta bu Sokayasa karo bojone dhewe?" : "Ora percaya. Nek ngene iki carane, aku mbiyen ki gelem dibojo karo Pak Wardi kae." (DL/8) Konteks : Sokayasa nesu kaliyan Darmayasa. Darmayasa : "Lungguh! Aku tak takon, gajihmu apa kok isa ngombe kopiku?" Kang Gundhil : "Huahaha." Yu Jemblung : "Lha iki, ngapurana kowe ngombe kopi ndarane!" Kang Gundhil : "Demi Tuhan!! Hahaha." (DL/117) Konteks : Darmayasa lan Sokayasa dugi kanthi nesu, bingung, saha panik. Kang Gundhil lan Yu Jemblung lenggah wonten siti, Darmayasa lan Sokayasa jumeneng wonten ngajengipun. Sokayasa : "Nek njaluk bojo kepiye ra Yu?" Kang Gundhil lan Yu Jemblung : "Wuaa bojo!" Darmayasa : "Mbayangke kuwi kan,
No. Wujud Penyimpangan 2. Maksim kualitas. Penutur suka kontribusi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Paedahipun Penyimpangan Direktif. Mangariba- wani mitra tutur. Fatik. Nindak- aken kontak basa. Referensi- al. Ngandhar- aken satunggal- ing objek. Personal. Ngandhar- aken raos nesu. 45 Indikator mbayangke! Upama kuwi bakal kedaden ki kepiye? (DL/118) Konteks : Darmayasa lan Sokayasa dugi kanthi nesu, bingung, saha panik. Kang Gundhil lan Yu Jemblung lenggah wonten siti, Darmayasa lan Sokayasa jumeneng wonten ngajengipun. Surti Kulinadirabi : "Wah, Dr. Suwardi. Tepuk tangan, tepuk tangan. Pak Wardi wonten? Ket teng mriki silo e pak." : "Silo ndungkluk!" Kang Gundhil (DL/50) Konteks : Surti Kulinadirabi paring sambutan tumrap Pangarsa Jurusan. Sokayasa : "Le, terus piye le bocah wadon kuwi mau le cilik anget?" Darmayasa : "Terus kepiye le?" Biting (DL/19) Konteks : Tiyang sepuhipun Biting penasaran sanget kaliyan pangimpenipun Biting. Biting dipuntimbali kanca-kancanipun. Surti Kulinadirabi : "Bodho meneh. Tape : "Biting...." ki sewengi isa dadi." Kang Gundhil : "Piye piye piye?" Surti Kulinadirabi : "Lha iya, tape." (DL/68) Konteks : Surti Kulinadirabi paring pamanggih babagan tape. Surti Kulinadirabi : "Saiki mas?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Wooo ngono kuwi : "Sesuk!" nesu mas e." : "Ya teruske." Kang Gundhil (DL/83) Konteks : Surti Kulinadirabi dipunsuwun nembang dening Kang Gundhil.
No. Wujud Penyimpangan Paedahipun Penyimpangan Direktif. Mangariba- wani mitra tutur. Fatik. Nindak- aken kontak basa. Referensi- al. Ngandhar- aken satunggal- ing objek. Ngandhar- aken prastawa ing sakiwa tengenipun. Meta- lingual. Nyinauni satunggalin g basa wonten ing basa sanesipun. 46 Indikator Surti Kulinadirabi : "Pengrawite aja grogi nek ngiringi sindhen ayu ngene iki." : "Ayu? Gagrak ngono." Kang Gundhil (DL/85) Konteks : Surti Kulinadirabi badhe miwiti nembang. Surti Kulinadirabi : "Hahaha. Sugeng enjang, eh kok sugeng enjing." Kang Gundhil : "Ndalu, ndalu." Surti Kulinadirabi : "Sugeng ndalu." (DL/46) Konteks : Surti Kulinadirabilinadirabi dugi, sante. Yu Jemblung : "Emmm... Ki nek didelok seka rambutmu sing klimis ngene iki..." Kang Gundhil : "Ra ketok e kok." Yu Jemblung : "Wis pokokmen iki klimis pak." (DL/26) Konteks : Sante, Yu Jemblung ngrayu garwanipun (Kang Gundhil). Surti Kulinadirabi : "Dienggo." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Mas, iki lighting : "Kuwalik dul!" mati ki mas? Iki lighting mas." : "Kuwalik kuwalik." Kang Gundhil (DL/98) Konteks : Surti Kulinadirabi kewalik anggenipun ngagem sanggul, nutupi mripat. : "Kuwi kepiye kuwi?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Seka latar belakang ki ngiringan wingking, latar belakang." : "Hahaha, terus?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Seka tujuan ki dadi kepituan." : "Kepituan ik." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Tujuh kan pitu." (DL/74)
No. 3. Wujud Penyimpangan Maksim relevansi. Penutur suka kontribusi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tutur. Paedahipun Penyimpangan Imajinatif. Ngandhar- aken tuturan ingkang jumbuh kaliyan imajinasi- nipun. Personal. Ngandhar- aken raos boten pitados. Ngandhar- aken raos kepengin mangertos. 47 Indikator Konteks : Surti Kulinadirabi ngandharaken lelampahanipun nalika nyerat karya ilmiah. Darmayasa : "Wis ta... Anget e bu, Sokayasa mriang pa piye kok ya mblandhang kaya gak duwe rem ngono kuwi." : "Apa? Mblandhang ra duwe rem? Aku kuwi bojomu pak, bojomu! Apa mbok padhake motor? Ana reme, klaksone, oline, kaya ngono kuwi?" Darmayasa : "Bu, bu, mbok ya kuwi oline ditube sekalian ben tambah alus." (DL/7) Konteks : Sokayasa nesu kaliyan Darmayasa. Darmayasa : "Mbok ya wis ta bu. Ora usah kelingan sing biyen- biyen. Lha karepku ki lak ya arep nembang, arep nggo kowe. Ngene iki rungoke ya. Upama sliramu ki kembang melathi bu, lak ya romantis ta?" : "Ngomong apa maneh koe iki pak? Wis aku ki ra percaya karo kowe kuwi." Sokayasa (DL/10) Konteks : Darmayasa ngrayu Sokayasa (garwanipun) ingkang nesu. Surti Kulinadirabi : "Lha iya. Niki para Kang Gundhil pamiyarsa nderek nepangaken nama kula Surti Kulinadirabi." : "Lha terus sing rabi sapa?" Surti Kulinadirabi : "Hah sing rabi ya bapak ibu dosen sing kersa." : "Apa ya tumon?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Hah nek lagi dho mendem."
No. Wujud Penyimpangan Paedahipun Penyimpangan Ngandhar- aken raos sumelang. Ngandhar- aken raos nesu. Ngandhar- aken raos depresi. Direktif. Mangariba- wani mitra tutur. 48 Indikator (DL/48) Konteks : Surti Kulinadirabilinadirabi nepangaken asmanipun piyambak, sante. Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Ho'oh. Ning ya : "Ngono ta?" Kang Gundhil regane diudhunke." : "Weh, bijiku ora metu sesuk." (DL/54) Konteks : Surti Kulinadirabi ngandharaken maknanipun "Di" wonten ing tembung Suwardi. Surti Kulinadirabi : "Ngelmu iku pamonge Kang Gundhil sadina-dina. Halah!" : "Lha kowe iki ya ngapa nembangmu kaya ngono?" Surti Kulinadirabi : "Kowe ki mirang- mirangna aku mas, ya apa ana sindhen ayune ngene diplothok kaya rambutan. Ahh." (DL/91) Konteks : Surti Kulinadirabi dipundukani Kang Gundhil amargi nembangipun boten jumbuh kaliyan tuladhanipun. Dewi Tribuana : "Banjur? Ngapa kowe Sendangsari mlayu tekan tlagaku kene?" : "Kula trima mati dewi, kula trima mati!" (DL/134) Konteks : Ing tlaga Bima, bingung, duka. Sokayasa : "Ting, Biting, Ting.... Owalah pak e, piye pak Biting kuwi anake dhewe ngimpi bocah wadon kuwi ki sapa?" Darmayasa : "Wis ta bu, uwis, uwis... Dianyebke sek, ora usah sumelang." (DL/20) Konteks : Panik, Biting dereng
No. 4. Wujud Penyimpangan Maksim pelaksanaan. Penutur suka kontribusi ingkang boten Paedahipun Penyimpangan Fatik. Nindak- aken kontak basa. Referensi- al. Ngandhar- aken prastawa ing sakiwa tengenipun. Ngandhar- aken sawjining objek. Imajinatif Ngandhar- aken tuturan ingkang jumbuh kaliyan imajinasi- nipun. Personal. Ngandhar- aken raos kepengin mangertos. 49 Indikator ngandhakaen pepenginanipun. Yu Jemblung : "Ati-ati ya kang!" Kang Gundhil : "Dhadhah sayang!" (DL/121) Konteks : Kang Gundhil tindak dhateng Biting Sokayasa desa sebelah kangge sowan kaliyan yu randha (Sokawera). : "Ngimpine Biting, Biting ketemu kalo botah wedok, ayuuuu banget." : "Pak, we sampeyan niku malah ngapa ta? Biting kuwi lho pak, Biting ngimpi wong wedok ayu, kuwi sapa?" Darmayasa : "Iya, aku ya krungu apa sing diandharke Biting. Lak ya Biting kuwi cah lanang bu, lumrah ngimpine bocah wadon kaya bapake biyen." (DL/16) Konteks : Tiyang sepuhipun Biting (Darmayasa saha Sokayasa) penasaran sanget kaliyan pangimpenipun Biting. Yu Jemblung : "Laris ngono kuwi pak?" Kang Gundhil : "Siji neh." (DL/44) Konteks : Kang Gundhil ngandharaken jinising wedhak ingkang kawentar. Yu Jemblung : "Bojone tiba ik malah disokurke ngono ki piye ta karepe?" Kang Gundhil : "Kowe ki ngapa mlayu tekan kene mencilat? ...." (DL/24) Konteks : Yu Jemblung (garwanipun Kang Gundhil) dhawah sasampunipun jejogedan. Surti Kulinadirabi : "Oh nggih, ketok. Lha Kang Gundhil nek iki mas, nek ngrembug bab nama ki aku ana judule mas." : "Judule apa?"
No. Wujud Penyimpangan cetha saha ambigu. Paedahipun Penyimpangan Direktif. Mangariba- wani mitra tutur. Nyuwun pitulung dhumateng mitra tutur. Referensi- al. Ngandhar- aken satunggal- ing objek. 50 Indikator Surti Kulinadirabi : "Ana irah-irahane, Asma Kinarya japa." : "Weeh, sindhen senior." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Woo, aku og." Kang Gundhil : "Lha kuwi kepiye kuwi larah-larahe kepiye gegayutane?" (DL/51) Konteks : Surti Kulinadirabi badhe ngandharaken Asma Kinarya japa. Sokayasa : "Patangatusewu nggo tuku gula, tekan pundi lho pak? Apa ya sewulan tenan ngemut gula?" Darmayasa : "Hayo hayo basane mut- Sokayasa mutan wae, isin iki bu ditonton wong akeh. Arep bahas mut-mutan iki mbok ya mengko bengi ngono kuwi lho bu." : "Gulane pak, gulane sing diemut iki." (DL/4) Konteks : Sokayasa nesu kaliyan Darmayasa (garwanipun) amargi jatah arta saben sasinipun kirang. Sokayasa Darmayasa : "Sek, tak pikir sek. Mas : "Nembang apa pak?" Imam, tulung tulung, lima kuwi lima." (DL/5) Konteks : Darmayasa badhe ngrayu Sokayasa kanthi nembang. Darmayasa : "Terus piye le, le crita?" : "Botahe ola ketok, ning Biting botahe tiliiiik anget." : "Owalah pak, kuwi ki kepiye pak? Ilik anget ilik anget, kuwi ki saru pak, mesthi iki saru anake dhewe." Sokayasa (DL/18) Konteks : Tiyang sepuhipun Biting
No. Wujud Penyimpangan Paedahipun Penyimpangan Ngandhar- aken prastawa ing sakiwa tengenipun. Meta- lingual. Ngandhar- aken seserepan babagan dinten pasaran Jawa. Imajinatif Ngandhar- aken tuturan ingkang jumbuh kaliyan imajinasi- nipun. 51 Indikator (Darmayasa saha Sokayasa) penasaran sanget kaliyan pangimpenipun Biting. Yu Jemblung : "Bojo nek dikandhani ngeyel ki ngene iki senengane." Kang Gundhil : "Lha lha lha piye? Piye?" Yu Jemblung : "Lha jaman semana kan aku wis tau ngomong pak." Kang Gundhil : "Ngomong apa aku ra nggateke." (DL/32) Konteks : Yu Jemblung protes kaliyan Kang Gundhil. Surti Kulinadirabi : "Dordordordor. Iki tela ki sewengi ki isa dadi tape." : "Ngono?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Hah tela, didang, Kang Gundhil ragenana Minggu Kliwon, Senene Legi." : "Minggu Kliwon, Senene Legi?" Surti Kulinadirabi : "Kuwi rumus Jawa kuwi." (DL/69) Konteks : Surti Kulinadirabi paring pamanggih babagan caranipun damel tape. Surti Kulinadirabi : "Oh kewalik. Mbak Wini ki sing pari, Mas Imam sing kentang?" Kang Gundhil : "Ya mbuh kuwi." Surti Kulinadirabi : "Ya, Mbak Wini men ngrembuyung, Mas Imam men kentange akeh. ...." (DL/64) Konteks : Surti Kulinadirabi paring pamanggih babagan tetanduran ing sawah.
52 Adhedhasar tabel panaliten ing inggil, saged kapanggihaken bilih wujud penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama kanthi irah-irahan Bajang Kaladete wonten sekawan jinis. Wujudipun penyimpangan prinsip kerjasama ingkang katindakaken antawisipun inggih menika maksim kuantitas, maksim kualitas, maksim relevansi, saha maksim pelaksanaan. Penyimpangan prinsip kerjasama ingkang katindakaken wonten ing pagelaran drama kanthi irah- irahan Bajang Kaladete ugi gadhah paedah basa ingkang kaperang saking enem jinis, inggih menika paedah personal, direktif, fatik, referensial, metalingual, saha imajinatif. B. Pirembagan Asiling panaliten salajengipun badhe karembag wonten ing bab menika. Miturut asiling panaliten ingkang sampun kalampahan, wonten sekawan jinis wujud penyimpangan prinsip kerjasama ing pagelaran drama Bajang Kaladete. Penyimpangan ingkang katindakaken dening para paraga amargi proses improvisasi ingkang dumadakan. Improvisasi menika mangaribawani para paraga boten suka tuturan ingkang kooperatif. Sanadyan mekaten, improvisasi ugi saged nuwuhaken cariyos ingkang langkung ngrembaka, pawicantenan ingkang langkung luwes, boten kaku, saha katingal langkung alami. Penyimpangan prinsip kerjasama ing pawicantenan ugi boten saged dipunuwalaken saking paedahing basa. Kejawi minangka pirantos komunikasi, basa ugi gadhah paedah tertamtu ingkang langkung mligi. Ing ngandhap menika
53 saged dipuntingali pirembagan babagan wujud saha paedah penyimpangan prinsip kerjasama ing pagelaran drama Bajang Kaladete. 1. Penyimpangan maksim kuantitas Maksim kuantitas gadhah gegayutan kaliyan kuantitas kontribusi saking penutur saha mitra tutur. Maksim kuantitas nedahaken informasi ingkang jumbuh kaliyan kabetahanipun mitra tutur. Miturut asiling panaliten wonten kalih (2) jinis wujud penyimpangan maksim kuantitas, inggih menika peserta tutur suka informasi ingkang langkung saha suka informasi ingkang kirang saking kabetahanipun mitra tutur. Andharan salajengipun badhe karembag wonten ing ngandhap menika. a. Penutur suka kontribusi ingkang langkung Penyimpangan maksim kuantitas mliginipun penutur suka informasi ingkang langkung gadhah gangsal (5) jinis paedah penyimpangan, inggih menika personal, direktif, fatik, referensial, saha imajinatif. Pirembagan salajengipun saged dipuntingali wonten ing ngandhap menika. 1) Personal Jinising paedah personal ing penyimpangan maksim kuantitas mliginipun penutur ingkang suka kontribusi langkung wonten kalih (2) inggih menika kangge ngandharaken raos kangen saha raos kesel. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeran maksim kuantitas saha gadhah paedah personal inggih menika.
Ngandharaken raos kangen (1) Kang Gundhil : "Aku bingung aku saiki, kowe neng kene ki ngapa? Aku malah bingung aku, bingung tenan aku. Arep ngapa ndhene?" Yu Jemblung : "Ya kangen ta karo bojoku sing ngganteng dhewe." (DL/25) Konteks : Kang Gundhil bingung ningali garwanipun dugi. Nalika semanten Kang Gundhil nembe nguda rasa kaliyan para pengrawit babagan garwanipun, Yu jemblung. Boten dipunnyana, dumadakan Yu Jemblung dugi. Prekawis menika nuwuhaken Kang Gundhil kaget saha bingung. Adhedhasar data (1), andharanipun Yu Jemblung nyimpang saking paugeraning maksim kuantitas. Yu jemblung paring informasi ingkang langkung saking kabetahanipun Kang Gundhil sanadyan informasi menika langkung jangkep. Informasi "...bojoku sing ngganteng dhewe" kaanggep langkung, langkung trep menawi kaandharaken "ya kangen ta karo bojoku" kemawon. Katrangan "...bojoku sing ngganteng dhewe" boten prelu dipunandharaken amargi Kang Gundhil boten mbetahaken informasi menika. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (1) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge ngandharaken raos kangenipun Yu Jemblung tumrap Kang Gundhil. Raos kangen ingkang kaandharaken saged katingal saking pamilihing tembung "kangen" dening Yu Jemblung ingkang ngandharaken emosi utawi raosipun penutur. 54
Ngandharaken raos kesel (2) Sokawera : "Apik kuwi ndhuk. Isa nggo tambah pengalaman karo nggo tambah sangu kowe." : "Iya mbok, ning aku ki kesel banget lho mbok." Sendangsari (DL/124) Konteks : Sante, nembe napeni uwos, Sokawera (biyungipun Sendangsari) nyuwun pirsa babagan latihan narinipun. Data (2) inggih menika pawicantenan antawisipun ibu kaliyan putranipun. Sokawera nyuwun pirsa babagan gladhen beksanipun Sendangsari. Sendangsari remen sanget beksan saha gadhah gegayuhan saged dados penari. Piyambakipun gadhah kalodhangan saged pentas ing adicara ruwatan bajang. Ananging Sendangsari ngraos keselen amargi anggenipun gladhen saben dinten. Adhedhasar data (2), tuturanipun Sendangsari nyimpang saking paugeraning maksim kuantitas. Sendangsari suka informasi ingkang langkung saking kabetahanipun Sokawera sanadyan informasi menika langkung jangkep. Informasi "...ning aku ki kesel banget lho mbok" kaanggep langkung, langkung cekap menawi kaandharaken "iya mbok" kemawon. Katrangan "...ning aku ki kesel banget lho mbok" boten prelu dipunandharaken amargi Sokawera boten mbetahaken informasi menika. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (2) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge ngandharaken raos keselipun Sendangsari amargi gladhen ingkang katindakaken saben dinten. Raos kesel ingkang kaandharaken saged katingal saking pamilihing ukara "kesel banget" dening Sendangsari ingkang ngandharaken emosi utawi raosipun penutur. 55
56 2) Direktif Jinising paedah direktif ing penyimpangan maksim kuantitas mliginipun penutur ingkang suka kontribusi langkung inggih menika kangge mangaribawani mitra tutur. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeran maksim kuantitas saha gadhah paedah direktif inggih menika. (3) Sokayasa Darmayasa Sokayasa Darmayasa : "Janji ya pak ora dibaleni maneh!." : "Lha iya, masa ya aku mblenjani janjiku dhewe." : "Tenan?" : "Iya tenan bu. Nek ngene iki lak ya keton apik ta bu, tinimbang awake dhewe nesu-nesu terus, iki ditonton wong akeh lak ya ora apik, ora becik, ora ana, ora migunani ngono lah bu. Terus ya dikira tangga teparo ki keluargane dhewe sering padu." (DL/12) Konteks : Darmayasa ngrayu Sokayasa (garwanipun) ingkang nesu. Data (3) inggih menika pawicantenan antawisipun Darmayasa kaliyan garwanipun. Sokayasa nesu amargi garwanipun boten ngandharaken raos panuwun sesampunipun dipundamelaken unjukan kopi. Pramila Darmayasa ngrayu garwanipun supados boten nesu malih. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturanipun Darmayasa nyimpang saking paugeraning maksim kuantitas. Darmayasa paring informasi ingkang langkung saking kabetahanipun Sokayasa sanadyan informasi menika langkung jangkep. Informasi "Nek ngene iki lak ya keton apik ta bu, tinimbang awake dhewe nesu-nesu terus, ...." kaanggep langkung, langkung cekap menawi kaandharaken "iya tenan bu" kemawon. Katrangan "Nek ngene iki lak ya keton apik ta bu, tinimbang awake dhewe nesu-nesu terus, ...." boten prelu dipunandharaken amargi Sokawera boten mbetahaken informasi menika.
Miturut data (3), tuturan menika ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge mangaribawani mitra tuturipun. Ukara ingkang dipunandharaken dening Darmayasa gadhah paedah kangge mangaribawani mitra tutur supados nindakaken satunggaling tumindak. Tuturan (3) gadhah ancas supados Sokayasa boten tansah nesu kaliyan Darmayasa, amargi boten sae kangge gesang bebrayan. 3) Fatik Jinising paedah fatik ing penyimpangan maksim kuantitas mliginipun penutur ingkang suka kontribusi langkung inggih menika kangge nindakaken kontak basa. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeran maksim kuantitas saha gadhah paedah fatik inggih menika. (4) Kang Gundhil : "Aja ngono. Teruske teruske teruske. Jare aku krungu- krungu kowe melu KIR?" Surti Kulinadirabi : "Karya Ilmiah remaja. Ndhisik aku wis tau kuliah ning Basa Jawa." : "Taun pira?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "79." (DL/72) Konteks : Sante, Kang Gundhil nyuwun pirsa kaliyan Surti Kulinadirabi babagan KIR (Karya Ilmiah Remaja). Data (4) inggih menika pawicantenan antawisipun Kang Gundhil kaliyan Surti Kulinadirabi. Kekalihipun nembe nyante saha sami geguyon. Kang Gundhil nyuwun pirsa babagan lelampahanipun Surti Kulinadirabi nalika piyambakipun nderek KIR (Karya Ilmiah Remaja). Adhedhasar data (4), andharanipun Surti Kulinadirabi nyimpang saking paugeraning maksim kuantitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang langkung saking kabetahanipun Kang Gundhil sanadyan informasi menika langkung jangkep. Informasi "Karya Ilmiah remaja. Ndhisik aku wis tau kuliah 57
ning Basa Jawa" kaanggep langkung, langkung cekap menawi kaandharaken "iya aku tau melu KIR" kemawon. Katrangan ".... Ndhisik aku wis tau kuliah ning Basa Jawa" boten prelu dipunandharaken amargi Kang Gundhil boten mbetahaken informasi menika. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (4) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika minangka basa basi. Tuturanipun Surti Kulinadirabi boten gadhah ancas kangge paring satunggaling informasi, ananging namung kangge damel kontak basa antawisipun penutur. Kontak basa kadamel supados pawicantenan menika boten enggal purna saha boten kendel kemawon. 4) Referensial Jinising paedah referensial ing penyimpangan maksm kuantitas mliginipun penutur suka kontribusi ingkang langkung wonten kalih (2) inggih menika kangge nggambaraken satunggaling objek saha prastawa ing sakiwa tengenipun penutur. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeran maksim kuantitas saha gadhah paedah referensial inggih menika. Ngandharaken satunggaling objek (5) Darmayasa Sokayasa (DL/1) Konteks : Enjing-enjing, Darmayasa (garwanipun Sokayasa) ngunjuk kopi, : "Ealah, kopi iki bu?" : "Genah ta pak, kok kaya ngono kuwi oli." sante. Nalika semanten Darmayasa dipunsuguh unjukan kopi dening garwanipun, Sokayasa. Swasana enjing menika sante. Adhedhasar data (5), tuturanipun Sokayasa nyimpang saking paugeraning maksim kuantitas. Sokayasa paring informasi ingkang langkung saking kabetahanipun Darmayasa sanadyan informasi 58
menika langkung jangkep. Informasi "...kok kaya ngono kuwi oli" kaanggep langkung, langkung cekap menawi kaandharaken "Inggih pak" kemawon. Katrangan "...kok kaya ngono kuwi oli" boten prelu dipunandharaken amargi Darmayasa boten mbetahaken informasi menika. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (5) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge nggambaraken kawontenan satunggaling objek ingkang dados topik pawicantenan. Objek ingkang dipungambaraken inggih menika unjukan kopi ingkang gadhah warna sami kaliyan oli. Ngandharaken prastawa ing sakiwa tengenipun (6) Sokayasa Darmayasa : "Bingung? Wonge ora crita pak njaluk apa ngono?" : "Ora. Bocahe ki apa pawitane, apa kekarepane durung ngerti." (DL/14) Konteks : Panik, Biting si anak bajang (putranipun Darmayasa) dereng nyuwun sarat kangge ruwatan. Darmayasa kaliyan garwanipun, ngrembag babagan ruwatan bajang putranipun. Biting inggih menika bocah bajang ingkang kedah dipunturuti pepenginanipun. Pepenginan menika samangke dados sarat ingkang kedah katindakaken nalika ruwatan bajang. Tiyang sepuhipun Biting bingung amargi dinten upacara ruwatan sekedhap malih, ananging Biting dereng mangertos menapa ingkang dados pepenginanipun. Adhedhasar data (6), andharanipun Darmayasa nyimpang saking paugeraning maksim kuantitas. Darmayasa paring informasi ingkang langkung saking kabetahanipun Sokayasa sanadyan informasi menika langkung jangkep. Informasi "Bocahe ki apa pawitane, apa kekarepane durung ngerti" kaanggep 59
60 langkung, langkung trep menawi kaandharaken "Ora crita bu" kemawon. Katrangan "Bocahe ki apa pawitane, apa kekarepane durung ngerti" boten prelu dipunandharaken amargi katrangan menika saged dipunwakili dening ukara "ora crita" kemawon. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (6) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge nggambaraken satunggaling prastawa ing sakiwa tengenipun penutur. Prastawa kasebat inggih menika Biting taksih bingung menapa ingkang dados pepenginanipun minangka sarat adicara ruwatan bajang. 5) Imajinatif Jinising paedah imajinatif ing penyimpangan maksm kuantitas mliginipun penutur suka kontribusi ingkang langkung inggih menika kangge ngandharaken pamanggih ingkang jumbuh kaliyan imajinasinipun penutur. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeran maksim kuantitas saha gadhah paedah imajinatif inggih menika. (7) Darmayasa Sokayasa : "Masa ya ora percaya ta bu karo bojone dhewe?" : "Ora percaya. Nek ngene iki carane, aku mbiyen ki gelem dibojo karo pak Wardi kae." (DL/8) Konteks : Sokayasa nesu kaliyan garwanipun, Darmayasa. Darmayasa ngrayu garwanipun ingkang nesu. Ananging rayuanipun boten trep kaliyan manahipun Sokayasa. Pramila Sokayasa saya nesu kaliyan garwanipun saha boten pitados kaliyan ngendikanipun Darmayasa. Adhedhasar data (7), andharanipun Sokayasa nyimpang saking paugeraning maksim kuantitas. Sokayasa paring informasi ingkang langkung saking kabetahanipun Darmayasa sanadyan informasi menika langkung jangkep.
61 Informasi "Ora percaya. Nek ngene iki carane, aku mbiyen ki gelem dibojo karo pak Wardi kae." kaanggep langkung, langkung cekap menawi kaandharaken "aku ora percaya karo njenengan pak" kemawon. Andharan "Nek ngene iki carane, aku mbiyen ki gelem dibojo karo pak Wardi kae" boten prelu dipunandharaken amargi Darmayasa boten mbetahaken informasi menika. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (7) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge ngandharaken pamanggih ingkang asipat imajinatif utawi khayal. Sokayasa ngendika kados mekaten kangge karemenanipun Sokayasa piyambak. Piyambakipun gadhah imajinasi bilih menawi saged palakrami kaliyan pak Wardi, gesangipun boten badhe rekaos kados samenika. b. Penutur suka kontribusi ingkang kirang Penyimpangan maksim kuantitas mliginipun penutur suka kontribusi ingkang kirang saking kabetahanipun mitra tutur gadhah sekawan (4) jinis paedah penyimpangan, inggih menika personal, direktif, fatik, saha referensial. Pirambagan salajengipun saged katingal wonten ing ngandhap menika. 1) Personal Jinising paedah personal ing penyimpangan maksm kuantitas mliginipun penutur suka kontribusi ingkang kirang wonten kalih (2) inggih menika kangge ngandharaken raos blaka saha raos kaget. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeran maksim kuantitas saha gadhah paedah personal inggih menika.
Ngandharaken raos blaka (8) Darmayasa : "Lungguh! Aku tak takon, gajihmu apa kok isa ngombe kopiku?" Kang Gundhil : "Huahaha." Yu Jemblung : "Lha iki, ngapurana kowe ngombe kopi ndarane!" Kang Gundhil : "Demi Tuhan!! Hahaha." (DL/117) Konteks : Darmayasa lan Sokayasa dugi nyuwun pirsa kaliyan Kang Gundhil lan Yu Jemblung kanthi nesu saha bingung, panik. Kang Gundhil lan Yu Jemblung lenggah wonten siti, Darmayasa lan Sokayasa jumeneng wonten ngajengipun. Nalika semanten Darmayasa saha garwanipun badhe nyuwun pitulung kaliyan Kang Gundhil kangge madosi lare estri ingkang dipunmaksud dening Biting. Ananging nalika sampun kepanggih kaliyan Kang Gundhil, Darmayasa klentu anggenipun ngendika. Darmayasa boten ngrembag sarat ruwatanipun Biting, ananging ngrembag unjukan kopi. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, andharanipun Kang Gundhil nyimpang saking paugeraning maksim kuantitas. Kang Gundhil paring informasi ingkang kirang saking kabetahanipun Darmayasa. Informasi "Demi Tuhan!! Hahaha" kaanggep kirang amargi boten mangsuli pitakenanipun Darmayasa kanthi jangkep, langkung jangkep menawi kaandharaken "Demi Tuhan, udu aku sing ngombe". Andharan "Demi Tuhan!! Hahaha" kirang jangkep amargi boten ngemu informasi ingkang dipunbetahaken dening Darmayasa. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (8) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge ngandharaken raos blakanipun Kang Gundhil. Kang Gundhil saestu boten ngunjuk kopinipun Darmayasa. Pramila piyambakipun wantun janji kanthi nyebat asmanipun Gusti. Raos blaka ingkang kaandharaken 62
saged katingal saking pamilihing ukara "Demi Tuhan" dening Kang Gundhill ingkang ngandharaken emosi utawi raosipun penutur. Ngandharaken raos kaget (9) Sokayasa : "Nek njaluk bojo kepiye ra Yu?" Kang Gundhil lan Yu Jemblung : "Wuaa bojo!" Darmayasa : "Mbayangke kuwi kan, mbayangke! Upama kuwi bakal kedaden ki kepiye? (DL/118) Konteks : Darmayasa lan Sokayasa dugi kanthi nesu, bingung, saha panik. Kang Gundhil lan Yu Jemblung lenggah wonten siti, Darmayasa lan Sokayasa jumeneng wonten ngajengipun. Darmayasa saha garwanipun ngrembag babagan sarat ruwatanipun Biting kaliyan baturipun, Kang Gundhil saha Yu Jemblung. Biting sampun gadhah pepenginan kangge ruwatan, ananging pepenginan menika dereng cetha. Salajengipun tiyang sepuh saha baturipun Biting salah nampi ingkang dados pepenginanipun Biting. Tiyang sepuhipun nyuwun pitulung kaliyan Kang Gundhil kangge madosi lare estri ingkang dipunmaksud dening Biting. Adhedhasar data (9), andharanipun Kang Gundhil saha Yu Jemblung nyimpang saking paugeraning maksim kuantitas. Kang Gundhil saha Yu Jemblung paring informasi ingkang kirang saking kabetahanipun Sokayasa. Informasi "Wuaa bojo!" kaanggep kirang amargi boten mangsuli pitakenanipun Sokayasa kanthi jangkep, langkung jangkep menawi kaandharaken "Ya dipunpalakramikaken kemawon ndara" utawi "Ampun ndara, den Biting taksih alit". Andharan "Wuaa bojo!" kirang jangkep amargi boten ngemu informasi ingkang dipunbetahaken dening Sokayasa. 63
Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan menika ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge ngandharaken raos kagetipun Kang Gundhil saha Yu Jemblung. Kekalihipun kaget amargi Biting taksih alit lan dereng mantes menawi nyuwun palakrami. Raos kaget ingkang kaandharaken ugi saged katingal saking pamilihing tembung "wuaa bojo!" dening Yu Jemblung saha Kang Gundhil kanthi dumadakan ingkang ngandharaken emosi utawi raosipun penutur. 2) Direktif Jinising paedah direktif ing penyimpangan maksim kuantitas mliginipun penutur suka kontribusi ingkang kirang inggih menika kangge mangaribawani mitra tutur. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeran maksim kuantitas saha gadhah paedah direktif inggih menika: (10) Surti Kulinadirabi : "Wah, Dr. Suwardi. Tepuk tangan, tepuk tangan. Pak Wardi wonten? Ket teng mriki silo e pak." : "Silo ndungkluk!" Kang Gundhil (DL/50) Konteks : Surti Kulinadirabi atur pakurmatan tumrap Pangarsa Jurusan. Data (10) inggih menika pawicantenan antawisipun Kang Gundhil kaliyan Surti Kulinadirabi. Surti Kulinadirabi atur pambagya awit pagelaran drama menika saged kalampahan. Nalika semanten piyambakipun atur pakurmatan dhumateng pangarsa jurusan ingkang lenggah wonten ing kursi pamiyarsa. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, andharanipun Kang Gundhil nyimpang saking paugeraning maksim kuantitas. Kang Gundhil paring informasi ingkang kirang saking kabetahanipun Surti Kulinadirabi. Informasi "Silo ndungkluk!" kaanggep kirang amargi boten mangsuli pitakenanipun Surti Kulinadirabi kanthi jangkep, langkung jangkep menawi kaandharaken "Pak Wardi 64
65 wonten, nek silo ya ndungkluk". Andharan "Silo ndungkluk!" kirang jangkep amargi boten ngemu informasi ingkang dipunbetahaken dening Surti Kulinadirabi. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (10) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge mangaribawani mitra tuturipun. Ukara ingkang dipunandharaken dening Kang Gundhil gadhah paedah kangge mangaribawani mitra tutur supados nindakaken satunggaling tumindak. Kang Gundhil mangaribawani Surti Kulinadirabi supados ndungkluk anggenipun mirsani pak Suwardi, amargi kawontenanipun peteng. 3) Fatik Jinising paedah fatik ing penyimpangan maksim kuantitas mliginipun penutur suka kontribusi ingkang kirang inggih menika kangge nindakaken kontak basa. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeran maksim kuantitas saha gadhah paedah fatik inggih menika: (11) Sokayasa Darmayasa Biting (DL/19) Konteks : "Le, terus piye le bocah wadon kuwi mau le cilik anget?" : "Terus kepiye le?" : "Biting...." : Tiyang sanget kaliyan pangimpenipun Biting. Biting dereng rampung ngandharaken pangimpenipun ananging sampun ditimbali kanca-kanca. sepuhipun Biting penasaran Nalika semanten tiyang sepuhipun Biting nyuwun pirsa babagan pangimpenipun Biting. Pangimpen menika samangke badhe dados sarat kangge ruwatan bajang. Ananging nalika Biting nembe nyariosaken pangimpenipun, dumadakan Biting dipuntimbali kanca-kancanipun kangge dolan. Pramila andharan ingkang kawedhar dereng purna.
Adhedhasar data (11), tuturanipun Biting nyimpang saking paugeraning maksim kuantitas. Biting suka informasi ingkang kirang saking kabetahanipun tiyang sepuhipun. Informasi "Biting..." kaanggep kirang amargi boten mangsuli pitakenanipun Darmayasa saha Sokayasa kanthi jangkep. Andharan ingkang boten jangkep menika tuwuh amargi Biting boten mungkasi cariyosipun. Tuturan "Biting..." kemawon boten jangkep amargi boten ngemu informasi ingkang dipunbetahaken dening tiyang sepuhipun. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (11) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge basa basi. Tuturanipun Biting boten gadhah ancas kangge suka satunggaling informasi, ananging namung kangge damel kontak basa kaliyan mitra tutur sinambi Biting mlajar dhumateng kanca-kancanipun. Kontak basa kadamel supados pawicantenan menika boten enggal purna saha boten kendel kemawon. Andharan menika ugi boten mbetahaken wangsulan saking mitra tuturipun. 4) Referensial Jinising paedah referensial ing penyimpangan maksim kuantitas mliginipun penutur suka kontribusi ingkang kirang inggih menika kangge ngandharaken satunggaling objek. Pirembaganipun salajengipun inggih menika. (12) Surti Kulinadirabi Kang Gundhil Surti Kulinadirabi (DL/68) Konteks : Surti Kulinadirabi paring pamanggih babagan tape. : "Bodho meneh. Tape ki sewengi isa dadi." : "Piye piye piye?" : "Lha iya, tape." 66
Nalika semanten Kang Gundhil dipunajari dening Surti Kulinadirabi babagan caranipun damel tape. Surti Kulinadirabi paring pamanggih bilih supados tela saged kasil langkung awis pramila kedah dipundamel tape. Adhedhasar data (12), andharanipun Surti Kulinadirabi nyimpang saking paugeraning maksim kuantitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang kirang saking kabetahanipun Kang Gundhil. Informasi "Lha iya, tape." kaanggep kirang amargi boten mangsuli pitakenanipun Kang Gundhil kanthi jangkep, langkung jangkep menawi kaandharaken "Carane telane dikeki ragi". Andharan "Lha iya, tape." kirang jangkep amargi boten ngemu informasi ingkang dipunbetahaken dening Kang Gundhil. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (12) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge nggambaraken satunggaling objek ing sakiwa tengenipun penutur. Objek ingkang saweg dipunrembag dening Kang Gundhil saha Surti Kulinadirabi inggih menika tape. 2. Penyimpangan maksim kualitas Maksim kualitas gadhah gegayutan kaliyan kualitas kontribusi ingkang kaandharaken dening peserta tutur. Maksim kualitas nedahaken para peserta tuturan supados suka informasi ingkang jumbuh kaliyan kasunyatan. Tuturan ingkang kaandharaken dening peserta tutur kedah adhedhasar paseksen ingkang cetha. Miturut asiling panaliten, penyimpangan maksim kualitas kadadosan amargi peserta tutur suka tuturan ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Wondene minangka pawicantenan, tuturan-tuturan menika ugi gadhah enem (6) paedah tertamtu kados ta paedah personal, direktif, fatik, referensal, metalingual, 67
saha imajinatif. Pirembagan salajengipun saged dipuntingali wonten ing ngandhap menika. a. Personal Jinising paedah personal wonten ing penyimpangan maksim kualitas inggih menika kangge ngandharaken raos nesu. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeran maksim kualitas saha gadhah paedah personal inggih menika. (13) Surti Kulinadirabi Kang Gundhil Surti Kulinadirabi Kang Gundhil (DL/83) Konteks : Surti Kulinadirabi dipundhawuhi nembang dening Kang : "Saiki mas?" : "Sesuk!" : "Wooo ngono kuwi nesu mas e." : "Ya teruske." Gundhil. Surti Kulinadirabi ingkang sampun nate kuliah wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah UNY, dipundhawuhi nembang dening Kang Gundhil. Saderengipun Kang Gundhil sampun paring tuladha babagan tembang ingkang kedah dipuntembangaken. Ananging Surti Kulinadirabi tansah ngulur wekdal kangge nembang, pramila Kang Gundhil boten sareh banjur nesu kaliyan Surti Kulinadirabi. Adhedhasar data (13), tuturanipun Kang Gundhil nyimpang saking paugeraning maksim kualitas. Kang Gundhil paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Informasi "Sesuk!" kaanggep boten jumbuh kaliyan kasunyatan amargi informasi menika boten jumbuh kaliyan kersanipun Kang Gundhil. Sejatosipun Kang Gundhil ngersakaken Surti Kulinadirabi supados nembang nalika semanten. Informasi menika langkung trep menawi kaandharaken 68
"Iyo saiki!". Tuturan "Iyo saiki!" langkung trep amargi jumbuh kaliyan kersanipun Kang Gundhil. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (13) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge ngandharaken raos nesunipun Kang Gundhil. Kang Gundhil nesu amargi boten sareh kaliyan tumindakipun Surti Kulinadirabi ingkang tansah ngulur wekdal kangge nembang. Raos nesu ingkang kaandharaken saged katingal saking pamilihing tembung "sesuk" kanthi cara pocapan ingkang inggil dening Kang Gundhil ingkang ngandharaken emosi utawi raosipun penutur. b. Direktif Jinising paedah direktif wonten ing penyimpangan maksim kualitas inggih menika kangge mangaribawani mitra tuturipun. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeran maksim kualitas saha gadhah paedah direktif inggih menika: (14) Surti Kulinadirabi : "Pengrawite aja grogi nek ngiringi sindhen ayu ngene iki." : "Ayu? Gagrak ngono." Kang Gundhil (DL/85) Konteks : Surti Kulinadirabi badhe miwiti nembang. Surti Kulinadirabi dipundhawuhi ngambali nembang amargi nembangipun boten jumbuh kaliyan tuladha saking Kang Gundhil. Nalika Surti Kulinadirabi badhe miwiti nembang ingkang kaping kalih, piyambakipun matur dhumateng para pengrawit supados ampun grogi. Adhedhasar data (14), andharanipun Surti Kulinadirabi nyimpang saking paugeraning maksim kualitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Informasi "Pengrawite aja grogi nek ngiringi sindhen 69
70 ayu ngene iki" kaanggep boten jumbuh kaliyan kasunyatan amargi informasi menika boten jumbuh kaliyan tumindakipun Surti Kulinadirabi minangka tiyang estri. Tiyang estri ingkang ayu kedahipun saged njagi tumindakipun supados tansah ngugemi subasita, lembah manah, alus saha boten bregas kados Surti Kulinadirabi. Informasi menika langkung trep menawi kaandharaken "Pengrawite aja grogi nek ngiringi sindhen nembang". Andharan "Pengrawite aja grogi nek ngiringi sindhen nembang" langkung trep amargi jumbuh kaliyan kasunyatan bilih Surti Kulinadirabi inggih menika sindhen senior. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (14) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge mangaribawani mitra tutur. Ukara ingkang dipunandharaken dening Surti Kulinadirabi gadhah paedah kangge mangaribawani mitra tutur supados nindakaken satunggaling tumindak. Tuturan (14) gadhah ancas supados para pengrawit supados ampun grogi anggenipun nabuh. c. Fatik Jinising paedah fatik wonten ing penyimpangan maksim kualitas inggih menika kangge nindakaken kontak basa. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeran maksim kualitas saha gadhah paedah fatik inggih menika: (15) Surti Kulinadirabi : "Hahaha. Sugeng enjang, eh kok sugeng enjing." : "Ndalu, ndalu." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Sugeng ndalu." (DL/46) Konteks : Surti Kulinadirabi dugi, sante.
Surti Kulinadirabi mlebet wonten ing babak menika. Piyambakipun lan Kang Gundhil minangka sulih sarira saking kelas G atur pambagya dhumateng para dosen saha pamiyarsa. Adhedhasar data (15), andharanipun Surti Kulinadirabi nyimpang saking paugeraning maksim kualitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Informasi "... Sugeng enjang, eh kok sugeng enjing" kaanggep boten jumbuh kaliyan kasunyatan amargi informasi menika boten jumbuh kaliyan kawontenan ingkang sampun dalu. Informasi menika langkung trep menawi kaandharaken "Sugeng dalu para pamiyarsa". Andharan "Sugeng dalu para pamiyarsa" langkung trep amargi jumbuh kaliyan kasunyatan bilih kawontenan nalika semanten cetha sampun dalu. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (15) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika minangka basa basi. Tuturanipun Surti Kulinadirabi boten gadhah ancas kangge paring satunggaling informasi, ananging namung kangge damel kontak basa kaliyan pamiyarsa. Kontak basa kadamel kangge nedahaken subasita mliginipun atur salam dhumateng tiyang sanes. d. Referensial Jinising paedah referensial wonten ing penyimpangan maksim kualitas inggih menika kangge ngandharaken satunggaling objek saha kangge ngandharaken satunggaling kawontenan utawi prastawa wonten ing sakiwa tengenipun penutur. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeran maksim kualitas saha gadhah paedah referensial inggih menika. 71
Ngandharaken satunggaling objek (16) Yu Jemblung : "Emmm... Ki nek didelok seka rambutmu sing klimis ngene iki..." Kang Gundhil : "Ra ketok e kok." Yu Jemblung : "Wis pokokmen iki klimis pak." (DL/26) Konteks : Sante, Yu Jemblung ngrayu garwanipun (Kang Gundhil). Kawontenan nalika semanten sante, dumadakan Yu Jemblung garwanipun Kang Gundhil dugi. Piyambakipun ngrayu Kang Gundhil supados dipunparingi arta amargi wedhakipun telas. Adhedhasar data (16), tuturanipun Yu Jemblung nyimpang saking paugeraning maksim kualitas. Yu Jemblung paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Informasi "... Ki nek didelok seka rambutmu sing klimis ngene iki..." kaanggep boten jumbuh kaliyan kasunyatan amargi informasi menika boten jumbuh kaliyan kawontenanipun Kang Gundhil. Informasi menika boten gadhah paseksen ingkang cetha amargi Kang Gundhil ngagem blangkon. Informasi menika langkung trep menawi kaandharaken "nek didelok seka rambutmu sing ireng ngene iki". Andharan "nek didelok seka rambutmu sing ireng ngene iki" langkung trep amargi jumbuh kaliyan remanipun Kang Gundhil ingkang gadhah warni cemeng. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (16) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge nggambaraken kawontenan satunggaling objek ingkang dados topik pawicantenan. Objek ingkang dipungambaraken inggih menika wujuding remanipun Kang Gundhil ingkang klimis. 72
Ngandharaken prastawa wonten ing sakiwa tengenipun penutur (17) Surti Kulinadirabi Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Dienggo." : "Kuwalik dul!" : "Mas, iki lighting mati ki mas? Iki lighting mas." : "Kuwalik kuwalik." Kang Gundhil (DL/98) Konteks : Surti Kulinadirabi kewalik anggenipun ngagem sanggul, nutupi mripat. Paraga Surti Kulinadirabi ingkang sejatosipun dipunperanaken dening tiyang jaler, ngagem blangkon. Sanggulipun ingkang jinisipun wig dipuncopot. Piyambakipun nabuh kendhang, ananging swantenipun beda. Pramila Surti Kulinadirabi nesu kaliyan Kang Gundhil. Kang Gundhil ngraos lepat tumrap Surti Kulinadirabi banjur maringi sanggulipun malih. Salajengipun sanggul menika dipunagem piyambak dening Surti Kulinadirabi ananging kuwalik. Adhedhasar data (17), tuturanipun Surti Kulinadirabi nyimpang saking paugeraning maksim kualitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Informasi "Mas, iki lighting mati ki mas? Iki lighting mas" kaanggep boten jumbuh kaliyan kasunyatan amargi informasi menika boten jumbuh kaliyan kawontenan wekdal semanten. Informasi menika boten jumbuh kaliyan kasunyatan amargi Surti Kulinadirabi ngagem sanggul kanthi kuwalik, pramila mripatipun ketutupan sanggul. Informasi menika langkung trep menawi kaandharaken "Mas, anggonku nganggo sanggul wis bener durung mas?". Andharan "Mas, anggonku nganggo sanggul wis bener durung mas?" langkung trep amargi jumbuh kaliyan kawontenan wekdal semanten inggih menika Surti Kulinadirabi nembe ngagem sanggul. 73
Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (17) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge ngandharaken prastawa wonten ing sakiwa tengenipun penutur, inggih menika kangge ngandharaken lighting ingkang pejah nuwuhaken kawontenan ingkang peteng. e. Metalingual Jinising paedah metalingual wonten ing penyimpangan maksim kualitas inggih menika kangge nyinauni satunggaling basa wonten ing basa sanesipun. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeran maksim kualitas saha gadhah paedah metalingual inggih menika. (18) Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Seka latar belakang ki ngiringan wingking, latar : "Kuwi kepiye kuwi?" belakang." Kang Gundhil : "Hahaha, terus?" Surti Kulinadirabi : "Seka tujuan ki dadi kepituan." : "Kepituan ik." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Tujuh kan pitu." (DL/74) Konteks : Surti Kulinadirabi ngandharaken lelampahanipun nalika nyerat karya ilmiah. Kang Gundhil nyuwun pirsa babagan lelampahanipun Surti Kulinadirabi nalika nderek KIR (Karya Ilmiah Remaja). Surti Kulinadirabi ngandharaken tata cara anggenipun nyerat karya ilmiah kanthi basa Jawa. Adhedhasar data (18), andharanipun Surti Kulinadirabi nyimpang saking paugeraning maksim kualitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang lepat saha boten jumbuh kaliyan ilmu basa. Informasi "latar belakang ki ngiringan wingking" saha "tujuan ki kepituan" kaanggep boten jumbuh kaliyan kasunyatan amargi informasi menika lepat. Surti Kulinadirabi namung ngewahi tetembungan 74
75 saking basa Indonesia dados basa Jawa tanpa ngawigatosaken tegesipun. Informasi menika langkung trep menawi dipunewahi dados "latar belakang ki dhasaring panaliten" saha "tujuan ki ancasing panaliten". Andharan "latar belakang ki dhasaring panaliten" saha "tujuan ki ancasing panaliten" langkung trep amargi jumbuh kaliyan tata basa ingkang kaginakaken wonten ing paugeran karya ilmiah. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (18) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge nyinauni satunggaling basa wonten ing basa sanesipun. Mitra tutur saged mangertos tetembungan tertamtu wonten ing basa sanesipun. f. Imajinatif Jinising paedah imajinatif wonten ing penyimpangan maksim kualitas inggih menika kangge ngandharaken pamanggih ingkang jumbuh kaliyan imajinasinipun penutur. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeran maksim kualitas saha gadhah paedah imajinatif inggih menika: (19) Darmayasa Sokayasa Darmayasa : "Wis ta... Anget e bu, mriang pa piye kok ya mblandhang kaya gak duwe rem ngono kuwi." : "Apa? Mblandhang ra duwe rem? Aku kuwi bojomu pak, bojomu! Apa mbok padhake motor? Ana reme, klaksone, oline, kaya ngono kuwi?" : "Bu, bu, mbok ya kuwi oline ditube sekalian ben tambah alus." (DL/7) Konteks : Sokayasa nesu kaliyan Darmayasa. Data (19) inggih menika pawicantenan antawisipun Darmayasa kaliyan garwanipun. Sokayasa nesu amargi garwanipun boten ngandharaken raos
76 panuwun sesampunipun dipundamelaken unjukan kopi. Pramila Darmayasa ngrayu garwanipun supados boten nesu malih. Ananging rayuanipun Darmayasa boten trep ing manahipun Sokayasa, pramila Sokayasa saya nesu kaliyan garwanipun. Adhedhasar data (19), andharanipun Darmayasa nyimpang saking paugeraning maksim kualitas. Darmayasa paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan saha boten gadhah paseksen ingkang cetha. Informasi "... Anget e bu, mriang pa piye kok ya mblandhang kaya gak duwe rem ngono kuwi" saha "... mbok ya kuwi oline ditube sekalian ben tambah alus" kaanggep boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Darmayasa ngupamiaken Sokayasa kados motor ingkang prelu dipunservis. Darmayasa ugi ngandharaken "Anget e bu, mriang pa piye kok ya mblandhang...". Informasi menika boten gadhah paseksen ingkang cetha, boten wonten gegayutanipun antawisipun priyantun ingkang gerah kaliyan mblandhang. Informasi menika langkung trep menawi dipunewahi dados "Bu e kenging napa kok tansah nesu-nesu?" saha "Mbok sampun ta bu, ampun nesu malih". Andharan "Bu e kenging napa kok tansah nesu-nesu?" saha "Mbok sampun ta bu, ampun nesu malih" langkung trep amargi jumbuh kaliyan kasunyatan saha lagkung limrah. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (19) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge ngandharaken pamanggih ingkang asipat imajinatif utawi khayal. Darmayasa ngendika kados mekaten kangge karemenanipun Darmayasa piyambak. Sokayasa ingkang tansah nesu saha remen
padudon dipunupamiaken kados motor ingkang kedah dipunservis amargi swantenipun sampun boten sekeca. 3. Penyimpangan maksim relevansi Maksim relevansi nengenaken babagan gegayutanipun tuturan saking para peserta tutur supados pawicantenan saged kalampahan kanthi sae. Pramila penyimpangan maksim relevansi saged damel ewahing topik pawicantenan. Penyimpangan maksim relevansi ugi saged kalampahan kanthi ancas tertamtu, antawisipun inggih menika kangge ngandharaken raos boten sarujuk, damel raos humor, damel swasana bungah, lan sanesipun. Miturut asiling panaliten, penyimpangan maksim relevansi kadadosan amargi penutur suka informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tutur. Wondene minangka pawicantenan, tuturan-tuturan menika ugi gadhah gangsal (5) paedah tertamtu kados ta paedah personal, direktif, fatik, referensial, saha imajinatif. Andharan salajengipun badhe karembag wonten ing ngandhap menika. a. Personal Jinising paedah personal wonten gangsal (5) inggih menika kangge ngandharaken raos boten pitados, pengin mangertos, sumelang, nesu, boten sarujuk, saha raos depresi. Pirembagan salajengipun inggih menika. Ngandharaken raos boten pitados (20) Darmayasa Sokayasa : "Mbok ya wis ta bu. Ora usah kelingan sing biyen-biyen. Lha karepku ki lak ya arep nembang, arep nggo kowe. Ngene iki rungoke ya. Upama sliramu ki kembang melathi bu, lak ya romantis ta?" : "Ngomong apa maneh koe iki pak? Wis aku ki ra percaya karo kowe kuwi." (DL/10) Konteks : Darmayasa ngrayu Sokayasa (garwanipun) ingkang nesu. 77
Data (20) inggih menika pawicantenan antawisipun Darmayasa kaliyan garwanipun. Sokayasa nesu amargi garwanipun boten ngandharaken raos panuwun sesampunipun dipundamelaken unjukan kopi. Darmayasa ngrayu garwanipun, ananging rayuan menika boten trep kaliyan manahipun Sokayasa. Pramila piyambakipun banjur boten pitados malih kaliyan pangandikanipun Darmayasa. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, andharanipun Sokayasa nyimpang saking paugeraning maksim relevansi. Sokayasa paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tutur. Informasi "Ngomong apa maneh koe iki pak? Wis aku ki ra percaya karo kowe kuwi" kaanggep boten jumbuh kaliyan konteks tutur amargi informasi menika saged ngewahi topik tuturan. Tuturan menika ugi boten jumbuh kaliyan andharanipun Darmayasa amargi boten saged mangsuli pitakenanipun Darmayasa. Informasi menika langkung trep menawi dipunewahi dados "Ora romantis, padhake kuburan po eneng kembange". Andharan "Ora romantis, padhake kuburan po eneng kembange" langkung trep amargi jumbuh kaliyan konteks tutur. Informasi menika ugi saged paring kontribusi ingkang sami, inggih menika saged mangsuli pitakenanipun Darmaysa saha gadhah teges ingkang sami kaliyan maksudipun Sokayasa. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (20) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge ngandharaken raos boten pitadosipun Sokayasa tumrap Darmayasa. Raos boten pitados ingkang kaandharaken saged katingal saking pamilihing ukara "... aku ki ra percaya karo kowe kuwi' dening Sokayasa ingkang ngandharaken emosi utawi raosipun penutur. Sokayasa boten pitados 78
malih kaliyan garwanipun amargi rayuan ingkang kaandharaken dening Darmayasa boten damel bungah manahipun. Ngandharaken raos kepengin mangertos (21) Surti Kulinadirabi : "Lha iya. Niki para pamiyarsa nderek nepangaken nama kula Surti Kulinadirabi." : "Lha terus sing rabi sapa?" : "Hah sing rabi ya bapak ibu dosen sing kersa." : "Apa ya tumon?" : "Hah nek lagi dho mendem." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi Kang Gundhil Surti Kulinadirabi (DL/48) Konteks : Surti Kulinadirabilinadirabi nepangaken asmanipun piyambak, sante. Nalika semanten paraga Surti Kulinadirabi nembe mlebet panggung. Piyambakipun dipundhawuhi nepangaken asmanipun dening Kang Gundhil. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, andharanipun Kang Gundhil nyimpang saking paugeraning maksim relevansi. Kang Gundhil paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tutur. Tuturan "Lha terus sing rabi sapa?" kaanggep boten jumbuh kaliyan konteks tutur amargi andharan menika saged ngewahi topik tuturan. Tuturan menika ugi boten jumbuh kaliyan andharanipun Surti Kulinadirabi ingkang ngrembag asma, wondene Kang Gundhil paring kontribusi ingkang boten gadhah sambung rapetipun kaliyan asma menika. Kontribusi menika langkung trep menawi dipunewahi dados "Oh jenenge Surti Kulinadirabi". Andharan "Oh jenenge Surti Kulinadirabi" langkung trep amargi jumbuh kaliyan konteks tutur. Tuturan menika ugi saged paring kontribusi ingkang gadhah sambung rapetipun kaliyan andharanipun Surti Kulinadirabi, inggih menika kangge nyethakaken asmanipun Surti Kulinadirabi. 79
Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (21) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge ngandharaken raos kepengin mangertosipun Kang Gundhil tumrap satunggaling tembung ingkang ambigu. Raos kepengin mangertos ingkang kaandharaken saged katingal saking pamilihing jinis ukara pitakenan dening Kang Gundhil ingkang ngandharaken emosi utawi raosipun penutur. Sesampunipun mireng asmanipun Surti Kulinadirabi, Kang Gundhil kepengin mangertos sinten ingkang rabi amargi wonten tembung "rabi" ing asma menika. Ngandharaken raos sumelang (22) Kang Gundhil Surti Kulinadirabi Kang Gundhil (DL/54) Konteks : Surti Kulinadirabi ngandharaken maknanipun "Di" wonten ing : "Ngono ta?" : "Ho'oh. Ning ya regane diudhunke." : "Weh, bijiku ora metu sesuk." tembung Suwardi. Surti Kulinadirabi kaliyan Kang Gundhil nembe wicantenan babagan asma kinarya japa. Nalika semanten asma ingkang dipunrembag inggih menika asmanipun dosen Dr. Suwardi. Kajaba minangka dosen, Dr. Suwardi ugi panganggit buku ingkang asring dipunginakaken wonten ing kuliahipun. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, andharanipun Kang Gundhil nyimpang saking paugeraning maksim relevansi. Kang Gundhil paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tutur. Tuturan "Weh, bijiku ora metu sesuk" kaanggep boten jumbuh kaliyan konteks tutur amargi informasi menika saged ngewahi topik tuturan. Tuturan menika ugi boten jumbuh kaliyan andharanipun Surti Kulinadirabi amargi boten paring kontribusi ingkang trep. Informasi menika langkung trep menawi dipunewahi dados "Diudhunke ben 80
mahasiswane iso tuku bukune kabeh". Tuturan "Diudhunke ben mahasiswane iso tuku bukune kabeh" langkung trep amargi jumbuh kaliyan konteks tutur. Informasi menika ugi saged paring kontribusi ingkang asipat sarujuk kaliyan pamanggihipun Surti Kulinadirabi. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (22) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge ngandharaken raos sumelangipun paraga Kang Gundhil tumrap biji mata kuliah sanggar menika. Raos sumelang ingkang kaandharaken saged katingal saking pamilihing jinis ukara dening Kang Gundhil ingkang ngandharaken emosi utawi raosipun penutur. Kang Gundhil sumelang bilih biji kuliahipun badhe boten medal. Raos sumelang menika tuwuh amargi piyambakipun saha Surti Kulinadirabi sampun ngrembag babagan reginipun buku ingkang awis kanthi jalaran asma kinarya japa. Ngandharaken raos nesu (23) Surti Kulinadirabi Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Ngelmu iku pamonge sadina-dina. Halah!" : "Lha kowe iki ya ngapa nembangmu kaya ngono?" : "Kowe ki mirang-mirangna aku mas, ya apa ana sindhen ayune ngene diplothok kaya rambutan. Ahh." (DL/91) Konteks : Surti Kulinadirabi dipundukani Kang Gundhil amargi nembangipun boten jumbuh kaliyan tuladhanipun. Surti Kulinadirabi ingkang sampun nate kuliah wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah UNY, dipundhawuhi nembang dening Kang Gundhil. Saderengipun Kang Gundhil sampun paring tuladha babagan tembang ingkang kedah dipuntembangaken. Ananging Surti Kulinadirabi boten nembang miturut 81
tuladha menika pramila Kang Gundhil nesu salajengipun nyopot sanggulipun Surti Kulinadirabi. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, andharanipun Surti Kulinadirabi nyimpang saking paugeraning maksim relevansi. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tutur. Informasi "Kowe ki mirang-mirangna aku mas, ya apa ana sindhen ayune ngene diplothok kaya rambutan ..." kaanggep boten jumbuh kaliyan konteks tutur amargi informasi menika saged ngewahi topik tuturan. Tuturan menika ugi boten saged mangsuli pitakenan saking Kang Gundhil. Informasi menika langkung trep menawi dipunewahi dados "Aku ora bisa nirukena tembangmu mau mas". Andharan "Aku ora bisa nirukena tembangmu mau mas" langkung trep amargi jumbuh kaliyan konteks tutur. Informasi menika ugi saged mangsuli pitakenanipun Kang Gundhil, saha gadhah gegayutan kaliyan andharnaipun Kang Gundhil. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (23) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge ngandharaken raos nesunipun Surti Kulinadirabi tumrap Kang Gundhil. Raos nesu ingkang kaandharaken saged katingal saking pocapanipun kanthi nada inggil dening Surti Kulinadirabi ingkang ngandharaken emosi utawi raosipun penutur.Surti Kulinadirabi nesu kaliyan Kang Gundhil amargi sampun dipundamel wirang ing ngajengipun pamiyarsa. Surti Kulinadirabi wirang amargi sanggulipun dipuncopot kanthi dumadakan dening Kang Gundhil. Ngandharaken raos depresi (24) Dewi Tribuana Sendangsari (DL/134) Konteks : Ing tlaga Bima, bingung, duka. : "Banjur? Ngapa kowe mlayu tekan tlagaku kene?" : "Kula trima mati dewi, kula trima mati!" 82
Data (24) inggih menika pawicantenan antawisipun Dewi Tribuana kaliyan Sendangsari. Sendangsari dipunpeksa palakrami kaliyan Biting dening Sokawera saha Kang Gundhil. Ananging piyambakipun boten purun banjur mlajar dumugi tlaga Bima. Sendangsari gadhah pamanggih bilih langkung becik mati tinimbang dados garwanipun Biting. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, andharanipun Sendangsari nyimpang saking paugeraning maksim relevansi. Sendangsari paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tutur. Tuturan "Kula trima mati dewi, kula trima mati!" kaanggep boten jumbuh kaliyan konteks tutur amargi tuturan menika saged ngewahi topik pawicantenan. Tuturan menika ugi boten jumbuh kaliyan tuturanipun Dewi Tribuana amargi boten saged mangsuli pitakenanipun Dewi Tribuana. Tuturan menika langkung trep menawi dipunewahi dados "Aku mlayu tekan kene amarga aku dipeksa rabi, Dewi". Tuturan "Aku mlayu tekan kene amarga aku dipeksa rabi, Dewi" langkung trep amargi jumbuh kaliyan konteks tutur. Tuturan menika ugi saged paring wangsulan dhumateng pitakenanipun Dewi Tribuana. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (24) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge ngandharaken raos depresinipun Sendangsari tumrap kawontenan ingkang boten jumbuh kaliyan pangajabipun. Raos depresi ingkang kaandharaken saged katingal saking pamilihing ukara "kula trima mati" dening Sendangsari ingkang ngandharaken emosi utawi raosipun penutur. Sendangsari ingkang dipunpeksa palakrami ngraos depresi, pramila piyambakipun 83
mlajar dumugi tlaga Bima. Wonten ing tlaga menika, piyambakipun ugi gadhah pamanggih langkung becik mati tinimbang palakrami kaliyan Biting. b. Direktif Jinising paedah direktif wonten ing penyimpangan maksim relevansi inggih menika kangge mangaribawani mitra tutur. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeran maksim relevansi saha gadhah paedah direktif inggih menika. (25) Sokayasa Darmayasa : "Ting, Biting, Ting.... Owalah pak e, piye pak Biting kuwi anake dhewe ngimpi bocah wadon kuwi ki sapa?" : "Wis ta bu, uwis, uwis... Dianyebke sek, ora usah sumelang." (DL/20) Konteks : Panik, Biting dereng ngandharaken pepenginanipun. Data (26) inggih menika pawicantenan antawisipun Darmayasa kaliyan garwanipun. Biting si bocah bajang sampun mangertos menapa ingkang dados pepenginganipun kangge ruwatan. Salajengipun piyambakipun nyariosaken pangimpen menika kaliyan tiyang sepuhipun. Nalika semanten dumadakan Biting dipuntimbali dening kanca-kancanipun. Biting langkung milih dolan kaliyan kanca-kancanipun tinimbang nglajengaken cariyos pangimpenipun. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, andharanipun Darmayasa nyimpang saking paugeraning maksim relevansi. Darmayasa paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. Tuturan "Wis ta bu, uwis, uwis... Dianyebke sek, ora usah sumelang." kaanggep boten jumbuh kaliyan konteks tuturan amargi tuturan menika saged ngewahi topik pawicantenan. Tuturan menika ugi boten jumbuh kaliyan andharanipun Sokayasa amargi boten saged 84
mangsuli pitakenanipun Sokayasa. Tuturan menika langkung trep menawi dipunewahi dados "Aku ya ora ngerti bocah wadon kuwi sapa, Bu.". Tuturan "Aku ya ora ngerti bocah wadon kuwi sapa, Bu." langkung trep amargi jumbuh kaliyan konteks tuturan. Miturut data ingkang kapanggihaken, ukara (25) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge mangaribawani mitra tutur. Ukara ingkang dipunandharaken dening Darmayasa gadhah paedah kangge mangaribawani mitra tutur supados nindakaken satunggaling tumindak. Darmayasa paring pamanggih supados Sokayasa boten sumelang amargi sampun dados prekawis ingkang limrah bilih lare jaler ngimpi lare estri. c. Fatik Jinising paedah fatik ing penyimpangan maksim relevansi inggih menika kangge nindakaken kontak basa. Pirembagan salajengipun saged dipuntingali wonten ing ngandhap menika. Nindakaken kontak basa (26) Yu Jemblung : "Ati-ati ya kang!" Kang Gundhil : "Dhadhah sayang!" (DL/121) Konteks : Kang Gundhil tindak dhateng desa sebelah kangge sowan kaliyan yu randha (Sokawera). Kang Gundhil dipunutus Darmayasa supados tindak dhateng dalemipun Sokawera. Salajengipun Kang Gundhil pamit kaliyan garwanipun. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, andharanipun Kang Gundhil nyimpang saking paugeraning maksim relevansi. Kang Gundhil paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tutur. Tuturan "Dhadhah sayang!" kaanggep boten 85
86 jumbuh kaliyan konteks tutur amargi tuturan menika saged ngewahi topik pawicantenan. Tuturan menika ugi boten jumbuh kaliyan tuturanipun Yu Jemblung amargi boten paring kontribusi ingkang trep. Tuturan menika langkung trep menawi dipunewahi dados "Iya sayang.". Tuturan "Iya sayang." langkung trep amargi jumbuh kaliyan konteks tuturan saha saged paring kontribusi ingkang trep tumrap tuturanipun Yu Jemblung.. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (26) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika minangka basa basi. Tuturanipun Kang Gundhil boten gadhah ancas kangge paring satunggaling informasi, ananging namung kangge damel kontak basa tumrap garwanipun.Tuturan menika ugi boten prelu dipunwangsuli. Kang Gundhil ingkang badhe tindak, limrah menawi piyambakipun pamit kaliyan garwanipun. d. Referensial Jinising paedah referensial wonten ing penyimpangan maksim relevansi wonten kalih (2) inggih menika kangge ngandharaken sawijing prastawa saha objek ing sakiwa tengenipun penutur. Pirembagan salajengipun ingkang langkung jangkep saged katingal wonten ing ngandhap menika. Ngandharaken prastawa ing sakiwa tengenipun penutur (27) Biting : "Ngimpine Biting, Biting ketemu kalo botah wedok, ayuuuu banget." : "Pak, we sampeyan niku malah ngapa ta? Biting kuwi lho pak, Biting ngimpi wong wedok ayu, kuwi sapa?" Darmayasa : "Iya, aku ya krungu apa sing diandharke Biting. Lak ya Biting kuwi cah lanang bu, lumrah ngimpine bocah wadon kaya bapake biyen." Sokayasa (DL/16) Konteks : Tiyang sepuhipun Biting (Darmayasa saha Sokayasa) penasaran sanget kaliyan pangimpenipun Biting.
87 Nalika semanten Sokayasa kaliyan Darmayasa nyuwun pirsa babagan pangimpenipun Biting. Sokayasa sumelang tumrap babagan lare estri menika, wondene Darmayasa gadhah pamanggih piyambak ingkang beda kaliyan garwanipun. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, andharanipun Darmayasa nyimpang saking paugeraning maksim relevansi. Daramayasa paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. Tuturan "Iya, aku ya krungu apa sing diandharke Biting. Lak ya Biting kuwi cah lanang bu, lumrah ngimpine bocah wadon kaya bapake biyen." kaanggep boten jumbuh kaliyan konteks tuturan amargi tuturan menika saged ngewahi topik pawicantenan. Tuturan menika ugi boten jumbuh kaliyan tuturanipun Sokayasa amargi boten saged mangsuli pitakenanipun Sokayasa. Tuturan menika langkung trep menawi dipunewahi dados "Aku ora ngerti sapa wong wedok kuwi bu.". Tuturan "Aku ora ngerti sapa wong wedok kuwi bu." langkung trep amargi jumbuh kaliyan konteks tuturan saha saged mangsuli pitakenanipun Sokayasa. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (27) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge nggambaraken satunggaling prastawa ing sakiwa tengenipun penutur. Prastawa kasebat inggih menika babagan pangimpenipun biting. Darmayasa ngandharaken bilih pangimpenipun Biting menika limrah kadadosan amargi Biting lare jaler ingkang remen lare estri.
88 Kangge ngandharaken satunggaling objek (28) Yu Jemblung : "Laris ngono kuwi pak?" Kang Gundhil : "Siji neh." (DL/44) Konteks : Kang Gundhil ngandharaken jinising wedhak ingkang kawentar. Nalika semanten Yu Jemblung nyuwun arta kaliyan Kang Gundhil kangge tumbas wedhak. Ananging Kang Gundhil boten gadhah arta, pramila Yu Jemblung dipunjajeni badhe dipuntumbasaken wedhak import samangke. Salajengipun Kang Gundhil ngandharaken jinising wedhak ingkang kawentar. Adhedhasar data (28), andharanipun Kang Gundhil nyimpang saking paugeraning maksim relevansi. Kang Gundhil paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. Tuturan "Siji neh." kaanggep boten jumbuh kaliyan konteks tuturan amargi tuturan menika saged ngewahi topik pawicantenan. Tuturan menika ugi boten jumbuh kaliyan tuturanipun Yu Jemblung amargi boten paring kontribusi ingkang trep. Tuturan menika langkung trep menawi dipunewahi dados "Ya laris banget iki.". Tuturan "Ya laris banget iki." langkung trep amargi jumbuh kaliyan konteks tuturan saha saged paring kontribusi ingkang trep tumrap pitakenanipun Yu Jemblung. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan menika ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge nggambaraken kawontenan satunggaling objek ingkang dados topik pawicantenan. Objek ingkang dipungambaraken inggih menika wedhak. Kang Gundhil ngandharaken jinising wedhak import ingkang kawentar. Jinising wedhak menika boten namung setunggal kemawon.
89 e. Imajinatif Jinising paedah imajinatif wonten ing penyimpangan maksim relevansi inggih menika kangge ngandharaken pamanggih ingkang jumbuh kaliyan imajinasinipun penutur. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeraning maksim relevansi saha gahdhah paedah imajinatif inggih menika: (29) Yu Jemblung : "Bojone tiba ik malah disokurke ngono ki piye ta karepe?" Kang Gundhil : "Kowe ki ngapa mlayu tekan kene mencilat? ...." (DL/24) Konteks : Yu sasampunipun jejogedan. Jemblung (garwanipun Kang Gundhil) dhawah Nalika semanten Kang Gundhil nembe nguda rasa kaliyan pengrawti. Dumadakan garwanipun dugi. Salajengipun kekalihipun sami jejogedan. Pungkasan Yu Jemblung dhawah. Piyambakipun nyuwun pitulung dhumateng garwanipun supados dipunbiyantu jengkar. Adhedhasar data (29), andharanipun Kang Gundhil nyimpang saking paugeraning maksim relevansi. Kang Gundhil paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. Tuturan "Kowe ki ngapa mlayu tekan kene mencilat?" kaanggep boten jumbuh kaliyan konteks tuturan amargi tuturan menika saged ngewahi topik pawicantenan. Tuturan menika ugi boten jumbuh kaliyan tuturanipun Yu Jemblung amargi boten paring kontribusi ingkang trep. Tuturan menika langkung trep menawi dipunewahi dados "Aku wegah nulungi kowe sing lenjehan ngono kuwi.". Tuturan "Aku wegah nulungi kowe sing lenjehan ngono kuwi." langkung trep amargi jumbuh kaliyan konteks tuturan saha saged paring kontribusi ingkang trep dhumateng pitakenanipun Yu Jemblung.
90 Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (29) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge ngandharaken pamanggih ingkang asipat imajinatif utawi khayal. Kang Gundhil ngendika kados mekaten kangge karemenanipun piyambak. Wonten ing imajinasinipun Kang Gundhil, prastawa ingkang kadadosan boten jumbuh kaliyan kasunyatanipun. Sejatosipun Yu Jemblung namung dhawah kanthi alon kemawon boten mencilat kados ingkang dipunandharaken dening Kang Gundhil. 4. Penyimpangan maksim pelaksanaan Maksim pelaksanaan nedahaken penutur supados suka tuturan kanthi cetha. Supados tuturan saged dipunwastani cetha, pramila penutur kedah suka tuturan kanthi langsung, boten taksa, boten langkung, saha kedah urut. Miturut asiling panaliten, penyimpangan maksim pelaksanaan kadadosan amargi penutur suka tuturan ingkang ingkang boten cetha saha ambigu. Wondene minangka pawicantenan, tuturan-tuturan menika ugi gadhah gangsal (5) paedah tertamtu kados ta paedah personal, direktif, referensial, metalingual, saha imajinatif . Pirembagan salajengipun ingkang langkung jangkep saged katingal wonten ing ngandhap menika. a. Personal Jinising paedah personal wonten ing penyimpangan maksim pelaksanaan inggih menika kangge ngandharaken raos kepengin mangertos. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeran maksim pelaksanaan saha gadhah paedah personal inggih menika:
91 (30) Surti Kulinadirabi : "Oh nggih, ketok. Lha nek iki mas, nek ngrembug bab nama ki aku ana judule mas." : "Judule apa?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Ana irah-irahane, Asma Kinarya japa." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Woo, aku og." Kang Gundhil : "Weeh, sindhen senior." : "Lha kuwi kepiye kuwi gegayutane?" larah-larahe kepiye (DL/51) Konteks : Surti Kulinadirabi badhe ngandharaken asma kinarya japa. Nalika semanten Kang Gundhil kaliyan Surti Kulinadirabi badhe ngrembag asmanipun dosen-dosen Jurusan Pendidikan Basa Daerah. Asma menika dipunrembag kanthi kinarya japa. Adhedhasar data (30), andharanipun Kang Gundhil nyimpang saking paugeraning maksim pelaksanaan. Kang Gundhil paring tuturan ingkang boten cetha. Tuturan "Lha kuwi kepiye kuwi larah-larahe kepiye gegayutane?" boten ngandharaken gegayutan menapa ingkang dipunkajengaken Kang Gundhil. Pramila tegesipun dados boten cetha. Saged dipunwastani kados mekaten amargi gegayutan ingkang dipunkajengaken Kang Gundhil saged dipuntegesi kanthi maneka warna teges. Supados tuturan menika boten nyimpang saking paugeraning maksim pelaksanaan, pramila saged dipunewahi dados "Tuladhane asma kinarya japa kepiye kuwi?". Tuturan "Tuladhane asma kinarya japa kepiye kuwi?" saged ngandharaken maksudipun Kang Gundhil kanthi langkung cetha.. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (30) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge ngandharaken raos kepengin mangertosipun Kang Gundhil tumrap babagan asma kinarya japa. Raos kepengin mangertos ingkang kaandharaken saged katingal saking pamilihing jinis tembung pitakenan dening
Kang Gundhil ingkang ngandharaken emosi utawi raosipun penutur.Kang Gundhil kepengin mangertos kados pundi gegayutanipun antawisipun asma kaliyan kinarya japa. b. Direktif Jinising paedah direktif wonten ing penyimpangan maksim pelaksanaan inggih menika kangge mangaribawani mitra tutur saha kangge nyuwun pitulung dhumateng mitra tutur. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeran maksim pelaksanaan saha gadhah paedah direktif inggih menika: Mangaribawani mitra tutur (31) Sokayasa : "Patangatus ewu nggo tuku gula, tekan pundi lho pak? Apa ya sewulan tenan ngemut gula?" : "Hayo hayo basane mut-mutan wae, isin iki bu ditonton wong akeh. Arep bahas mut-mutan iki mbok ya mengko bengi ngono kuwi lho bu." : "Gulane pak, gulane sing diemut iki." Darmayasa Sokayasa (DL/4) Konteks : Sokayasa nesu kaliyan Darmayasa (garwanipun) amargi jatah arta saben sasinipun kirang. Nalika semanten Sokayasa nembe nguda rasa kaliyan garwaipun. Piyambakipun nesu amargi Darmayasa boten remen kaliyan unjukan kopi ingkang sampun dipundamelaken. Darmayasa boten remen amargi unjukan kopi menika kirang legi. Salajengipun Sokayasa ngandharaken bilih jatah arta saben sasinipun kirang kangge tumbas gendhis. Adhedhasar data (31), andharanipun Darmayasa nyimpang saking paugeraning maksim pelaksanaan. Darmayasa paring informasi ingkang taksa utawi ambigu. Informasi "Hayo hayo basane mut-mutan wae, isin iki bu ditonton 92
wong akeh. Arep bahas mut-mutan iki mbok ya mengko bengi ..." gadhah teges ingkang boten cetha. Ketaksaan saged katingal ing tembung "ngemut gula" ingkang dipunkajengaken Sokayasa kaliyan tembung "mut-mutan" ingkang dipunkajengaken Darmayasa. Sejatosipun tembung-tembung menika gadhah teges ingkang sami inggih menika saking tembung "mut" ingkang gadhah teges "ingkem ing cangkem" (Atmodjo, 1987: 231). Ingkang nuwuhaken ketaksaan inggih menika objek ingkang dimut. Objek ingkang dipunkajengaken dening Darmayasa boten kaandharaken kanthi cetha, pramila tuturan menika gadhah teges ingkang ambigu. Supados tuturan menika boten nyimpang saking paugeraning maksim pelaksanaan, pramila saged dipunewahi dados "Ya ora gur ngemut gula bu, ngemut watu ya isa ben awet." Tuturan "Ya ora gur ngemut gula bu, ngemut watu ya isa ben awet." boten namung nindakaken paugeraning maksim pelaksanaan, tuturan menika ugi tesih saged damel raos humor dhumateng pamiyarsa. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (31) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge mangaribawani mitra tutur. Ukara ingkang dipunandharaken dening Darmayasa gadhah paedah kangge mangaribawani mitra tutur supados nindakaken satunggaling tumindak. Tuturan (31) gadhah ancas supados Sokayasa boten ngrembag bab menika ing sangajenipun pamiyarsa amargi piyambakipun kawirangan. 93
94 Nyuwun pitulung dhumateng mitra tutur (32) Sokayasa Darmayasa : "Sek, tak pikir sek. Mas Imam, tulung tulung, lima kuwi : "Nembang apa pak?" lima." (DL/5) Konteks : Darmayasa badhe ngrayu Sokayasa kanthi nembang. Pawicantenan (32) katindakaken dening Darmayasa kaliyan garwanipun. Enjing-enjing Darmayasa sampun dipundamelaken unjukan kopi dening Sokayasa. Piyambakipun bungah sanget, salajengipun badhe ngalem garwanipun kanthi nembang. Pramila Darmayasa ndhawuhi pengrawit supados nabuh balungan 'ma' kangge ngecek titi laras. Adhedhasar data (32), andharanipun Darmayasa nyimpang saking paugeraning maksim pelaksanaan. Darmayasa paring informasi ingkang ambigu. Informasi "... Mas Imam, tulung tulung, lima kuwi lima" gadhah teges ingkang boten cetha. Tuturan menika boten ngandharaken tegesing tembung "lima" kanthi cetha. Pramila ingkang dipunkajengaken Darmayasa tegesipun dados boten cetha. Saged dipunwastani kados mekaten amargi tembung "lima" ingkang dipunkajengaken Darmayasa saged dipuntegesi kanthi maneka warna teges. Supados tuturan menika boten nyimpang saking paugeraning maksim pelaksanaan, pramila saged dipunewahi dados "Mas Imam, tulung balungan 'ma' ditabuh". Tuturan "Mas Imam, tulung balungan 'ma' ditabuh" saged ngandharaken maksudipun Darmayasa kanthi langkung cetha. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (32) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge nyuwun pitulung dhumateng mitra tutur. Ukara ingkang dipunandharaken dening Darmayasa gadhah paedah kangge
95 mangaribawani mitra tutur supados nindakaken satunggaling tumindak inggih menika kangge suka pitulung dhumateng piyambakipun. Darmayasa nyuwun tulung kaliyan mas Imam si pengrawit supados nabuh balungan kanthi titi laras "ma". c. Referensial Jinising paedah referensial wonten ing penyimpangan maksim pelaksanaan inggih menika kangge ngandharaken satunggaling objek saha kangge ngandharaken prastawa ing sakiwa tengenipun penutur. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeran maksim pelaksanaan saha gadhah paedah referensial inggih menika: Ngandharaken satunggaling objek (33) Darmayasa Biting Sokayasa : "Terus piye le, le crita?" : "Botahe ola ketok, ning botahe tiliiiik anget." : "Owalah pak, kuwi ki kepiye pak? Ilik anget ilik anget, kuwi ki saru pak, mesthi iki saru anake dhewe." (DL/18) Konteks : Tiyang sepuhipun Biting (Darmayasa saha Sokayasa) penasaran sanget kaliyan pangimpenipun Biting. Pawicantenan (33) katindakaken dening Darmayasa, Sokayasa, saha putranipun. Tiyang sepuhipun Biting ndhawuhi Biting supados purun nyariyosaken pangimpenipun. Kekalihipun kepengin mangertos sanget amargi pangimpenipun Biting menika ingkang badhe dados sarat kangge ruwatan. Wondene dinten ruwatan samput mepet. Adhedhasar data (33), tuturanipun Biting nyimpang saking paugeraning maksim pelaksanaan. Biting suka informasi ingkang ambigu. Informasi "..., ning botahe tiliiiik anget" gadhah teges ingkang boten cetha. Tembung "anget" ingkang
96 dipunkajengaken Biting inggih menika tembung "banget". Wondene teges ingkang dipuntampi Sokayasa inggih menika "anget". Tuturan menika boten kaandharaken kanthi leres amargi Biting tesih alit saha celad. Prekawis menika ingkang nuwuhaken penyimpangan maksim pelaksanaan amargi tegesing tembung "anget" dados ambigu. Supados tuturan menika boten nyimpang saking paugeraning maksim pelaksanaan, pramila saged dipunewahi dados "Botahe ola ketok, ning botahe tiliiiik lik". Tuturan "Botahe ola ketok, ning botahe tiliiiik lik" gadhah teges ingkang sami kaliyan tuturanipun Biting, inggih menika kangge ngandharaken lare ingkang alit sanget ananging tanpa teges sanesipun ingkang ambigu. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (33) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge ngandharaken satunggaling objek ingkang dados topik pawicantenan. Objek ingkang dipunkajengaken Biting inggih menika lare estri ingkang alit sanget wonten ing pangimpenipun. Sanadyan piyambakipun boten ningali kanthi cetha, ananging Biting tansah saged nggambaraken kados pundi titikaning lare estri menika. Ngandharaken prastawa ing sakiwa tengenipun penutur (34) Yu Jemblung : "Bojo nek dikandhani ngeyel ki ngene iki senengane." Kang Gundhil : "Lha lha lha piye? Piye?" Yu Jemblung : "Lha jaman semana kan aku wis tau ngomong pak." Kang Gundhil : "Ngomong apa aku ra nggateke." (DL/32) Konteks : Yu Jemblung protes kaliyan Kang Gundhil. Pawicantenan (34) katindakaken dening Kang Gundhil kaliyan garwanipun. Yu Jemblung nyuwun arta kaliyan Kang Gundhil kangge tumbas
97 wedhak, ananging Kang gundhil boten gadhah arta. Pramila Yu Jemblung tansah nesu lajeng gadhah pamanggih bilih sabin ingkang boten ngasilaken arta kathah menika amargi Kang Gundhil ngeyel kaliyan garwanipun. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturanipun Yu Jemblung nyimpang saking paugeraning maksim pelaksanaan. Yu Jemblung paring informasi ingkang ambigu. Tuturan "Lha jaman semana kan aku wis tau ngomong pak" gadhah maksud ingkang boten cetha. "jaman semana" ingkang dipunkajengaken Yu Jemblung gadhah sipat ingkang tesih umum amargi tembung "semana" saged dipuntegesi kanthi maneka warna teges. Wondene tuturan "aku wis tau ngomong" ugi boten gadhah maksud ingkang cetha. Tembung "ngomong" ingkang dipunkajengaken Yu Jemblung saged dipuntegesi dados micara menapa kemawon ingkang gegayutanipun kaliyan arta, wedhak, sabin, utawi menapa kemawon ingkang sipatipun tesih umum. Tuturan menika dipunwatani ambigu saged katitik saking tuturanipun Kang Gundhil ingkang nggambaraken raos bingung tumrap pangandikanipun Yu Jemblung. Supados tuturan menika boten nyimpang saking paugeraning maksim pelaksanaan, pramila saged dipunewahi dados "Aku wis tau ngomong yen sawah kuwi aja ditanduri pari tok". Tuturan "Aku wis tau ngomong yen sawah kuwi aja ditanduri pari tok" gadhah maksud ingkang cetha saha langsung, pramila tuturan menika boten badhe damel Kang Gundhil bingung. Miturut data (34), tuturan menika ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge nggambaraken satunggaling prastawa ing sakiwa tengenipun penutur sanadyan prastawa menika sampun kalampahan pinten-pinten wekdal
98 kapungkur. Yu Jemblung ngandharaken prastawa nalika piyambakipun paring pamanggih dhumateng garwanipun, ananging Kang Gundhil boten nampi pamanggih menika. d. Metalingual Jinising paedah metalingual wonten ing penyimpangan maksim pelaksanaan inggih menika kangge ngandharaken seserepan babagan dinten pasaran Jawa. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeran maksim pelaksanaan saha gadhah paedah metalingual inggih menika: (35) Surti Kulinadirabi : "Dordordordor. Iki tela ki sewengi ki isa dadi tape." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Hah tela, didang, ragenana Minggu Kliwon, Senene : "Ngono?" Legi." : "Minggu Kliwon, Senene Legi?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Kuwi rumus Jawa kuwi." (DL/69) Konteks : Surti Kulinadirabi paring pamanggih babagan caranipun damel tape. Pawicantenan (35) katindakaken dening Surti Kulinadirabi saha Kang Gundhil. Kang Gundhil nguda rasa kaliyan Surti Kulinadirabi babagan pamanggihipun Yu Jemblung bilih sabinipun kedah dipuntanduri pari kaliyan kentang. Ananging Surti Kulinadirabi paring pamanggih sanesipun. Piyambakipun ngandharaken bilih sabin menika kedah dipuntanduri pari, kentang, saha tela. Surti Kulinadirabi gadhah pamanggih bilih tela menawi dipundamel tape badhe ngasilaken arta langkung kathah. Salajengipun piyambakipun ugi ngandharaken caranipun damel tape.
99 Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, tuturanipun Surti Kulinadirabi nyimpang saking paugeraning maksim pelaksanaan. Surti Kulinadirabi paring tuturan ingkang ambigu. Tuturan "... ragenana Minggu Kliwon, Senene Legi" gadhah teges ingkang boten cetha. Tembung "Senene Legi" ingkang dipunkajengaken Surti Kulinadirabi gadhah teges ingkang beda kaliyan panampinipun Kang Gundhil. Miturut Surti Kulinadirabi tembung "legi" tegesipun inggih menika "arane dina pasaran kang kapisan" (Atmodjo, 1987: 192). Wondene tembung "legi" ingkang dipuntampi Kang Gundhil gadhah teges "rasa kaya dene rasane gula" (Atmodjo, 1987: 192). Surti Kulinadirabi paring tuturan ingkang ambigu menika kanthi dipunsengaja supados damel Kang Gundhil bingung pramila saged damel raos humor dening pamiyarsa. Supados tuturan menika boten nyimpang saking paugeraning maksim pelaksanaan, pramila saged dipunewahi dados "Hah tela, didang, ragenana Minggu Kliwon, Senen Legi, Rebo Pahing, Kemis Pon, Jumat Wage lan sapiturute". Tuturan menika langkung cetha amargi ngandharaken nama-nama dina pasaran Jawa kanthi langsung. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan menika ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge ngandharaken seserepan babagan dinten pasaran Jawa salajengipun pasaran Kliwon. e. Imajinatif Jinising paedah imajinatif wonten ing penyimpangan maksim pelaksanaan inggih menika kangge suka tuturan miturut imajinasinipun penutur. Adhedhasar
data ingkang kapanggihaken, tuturan ingkang nyimpang saking paugeran maksim pelaksanaan saha gadhah paedah imajinatif inggih menika: (36) Surti Kulinadirabi Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Oh kewalik. Mbak Wini ki sing pari, Mas Imam sing kentang?" : "Ya mbuh kuwi." : "Ya, Mbak Wini men ngrembuyung, Mas Imam men kentange akeh. ...." (DL/64) Konteks : Surti Kulinadirabi paring pamanggih babagan tetanduran ing sawah. Pawicantenan (36) katindakaken dening Surti Kulinadirabi saha Kang Gundhil. Kang Gundhil nguda rasa kaliyan Surti Kulinadirabi babagan pamanggihipun Yu Jemblung bilih sabinipun kedah dipuntanduri pari kaliyan kentang. Pramila Surti Kulinadirabi paring gambaran supados anggenipun mbayangaken tetuwuhan menika langkung gampil. Adhedhasar data ingkang kapanggihaken, andharanipun Surti Kulinadirabi nyimpang saking paugeraning maksim pelaksanaan. Surti Kulinadirabi paring tuturan ingkang ambigu. Tuturan "Ya, Mbak Wini men ngrembuyung, Mas Imam men kentange akeh. ...." gadhah teges ingkang boten cetha. Miturut Atmodjo (1987: 348) tembung "ngrembuyung" gadhah teges "ngrembaka, akeh godhonge". Tembung menika boten trep menawi dipunpacangaken kaliyan "Mbak Wini". Pramila ukara "Mbak Wini men ngrembuyung" ingkang dipunkajengaken penutur boten gadhah teges ingkang sejatosipun. Wondene ukara "Mas Imam men kentange akeh" tegesipun ugi boten cetha. Menawi tegesing tembung "kentang" inggih menika "araning tetuwuhan", pramila boten wonten gegayutanipun antawisipun sabin, kentang, saha mas Imam miturut konteks tuturipun. Saking 100
101 prekawis-prekawis menika saged katingal bilih tuturanipn Surti Kulinadirabi gadhah teges ingkang ambigu. Supados tuturan menika boten nyimpang saking paugeraning maksim pelaksanaan, pramila saged dipunewahi dados "Upamane panggonane mbak Wini kae ditanduri pari, terus panggonane mas Imam ditanduri kentang". Tuturan "Upamane panggonane mbak Wini kae ditanduri pari, terus panggonane mas Imam ditanduri kentang" saged ngandharaken maksudipun Surti Kulinadirabi kanthi langkung cetha. Miturut data ingkang kapanggihaken, tuturan (36) ugi gadhah paedah tertamtu inggih menika kangge ngandharaken pamanggih ingkang asipat imajinatif utawi khayal. Surti Kulinadirabi ngendika kados mekaten kangge karemenanipun piyambak. Surti Kulinadirabi paring pamanggih ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan, pramila tuturan menika dipunwastani gadhah paedah imajinatif.
BAB V PANUTUP A. Dudutan Jumbuh kaliyan ancasing panaliten inggih menika kangge ngandharaken wujud saha paedah penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pagelaran drama Sanggar Sastra Jawa mahasiswa Jurusan PBD FBS UNY 2010 kanthi irah-irahan Bajang Kaladete, pramila saged dipunpundhut dudutan: 1. Wujud penyimpangan prinsip kerjasama ingkang kapanggihaken ing pagelaran drama Bajang Kaladete wonten sekawan, inggih menika penyimpangan maksim kuantitas, maksim kualitas, maksim relevansi, saha maksim pelaksanaan. Penyimpangan maksim kuantitas tuwuh amargi penutur suka tuturan ingkang langkung saha suka tuturan ingkang kirang saking kabetahanipun mitra tutur. Penyimpangan maksim kualitas tuwuh amargi penutur suka tuturan ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Penyimpangan maksim relevansi tuwuh amargi penutur suka tuturan ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tutur. Wondene penyimpangan maksim pelaksanaan ugi tuwuh amargi penutur suka tuturan ingkang boten cetha saha ambigu. 2. Paedahipun penyimpangan prinsip kerjasama ingkang kapanggihaken ing pagelaran drama Bajang Kaladete wonten enem, inggih menika paedah personal, direktif, fatik, referensial, metalingual, saha imajinatif. Paedah personal ingkang kapanggihaken inggih menika kangge ngandharaken raos kangen, kesel, nesu, depresi, boten pitados, kepengin mangertos, saha 102
103 sumelang. Paedah direktif ing pagelaran menika kangge mangaribawani mitra tutur saha kangge nyuwun pitulung. Paedah fatik kangge nindakaken kontak basa. Paedah referensial kangge ngandharaken satunggaling objek saha prastawa ing sakiwa tengenipun penutur. Paedah metalingual kangge nyinauni satunggaling basa ing basa sanesipun saha kangge suka seserepan babagan dinten pasaran Jawa. Ingkang pungkasan inggih menika paedah paedah imajinatif kangge ngandharaken pamanggih ingkang jumbuh kaliyan imajinasinipun penutur. B. Pamrayogi Adhedhasar dudutan wonten ing nginggil, pamrayogi saking panaliti inggih menika: 1. Asiling panaliten saged dipunginakaken kangge referensi babagan prinsip kerjasama mliginipun tumrap masarakat. Masarakat basa kedah tansah migatosaken prinsip kerjasama supados pawicantenan saged kooperatif. 2. Asiling panaliten ugi saged dipundadosaken tuladha penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing piwulangan ilmu pragmatik. 3. Panaliti salajengipun saged ngrembag babagan komponen tutur (SPEAKING) wonten ing panaliten menika.
C. Implikasi Asiling panaliten menika kapanggihaken wujud saha paedahing penyimpangan prinsip kerjasama wonten ing pawicantenan pagelaran drama. Pramila panaliten menika dipunajab saged kangge pirantos sinau babagan ilmu pragmatik, mliginipun prinsip kerjasama ingkang kedah dipuntindakaken ing pawicantenan. Panaliten menika ugi saged dados referensi kangge panaliten salajengipun ingkang gadhah sambung rapetipun kaliyan ilmu pragmatik, mliginipun prinsip kerjasama. 104
KAPUSTAKAN Alwasilah, A. Chaedar. 1985. Sosiologi Bahasa. Bandung: Angkasa. Atmodjo, S. Prawiro. 1987. Bausastra Jawa. Surabaya: Yayasan Djojo Bojo. Budianta, Melani, Ida Sundari Husen, Manneke Budiman, dan Ibnu Wahyudi. 2003. Membaca Sastra; Pengantar Memahami Sastra untuk Perguruan Tinggi. Magelang: IndonesiaTera. Cummings, Louise. 2007. Pragmatik Sebuah Perspektif Multidisipliner (Editor: Abdul Syukur Ibrahim). Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Endraswara, Suwardi. 2008. Sanggar Sastra; Wadah Pembelajaran dan Pengembangan Sastra. Yogyakarta: Ramadhan Press. Herawati. 2007. Wacana Humor dalam Bahasa Jawa. Yogyakarta: Balai Bahasa. Levinson, Stephen C. 1991. Pragmatics. Cambridge: Cambridge University Press. Maryati, Sri. 2012. "Penyimpangan Prinsip Kerjasama dan Prinsip Kesopanan dalam Acara Humor Dhagelan Basiyo". Skripsi. Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta. Moleong, lexy. J. 2011. Metodologi Penelitian Kualitatif; Edisi Revisi. Bandung: PT. Remadja Rosdakarya. Nababan, P.W.J. 1987. Ilmu Pragmatik (Teori dan Penerepannya). Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Nadar, F.X. 2009. Pragmatik dan Penelitian Pragmatik. Yogyakarta: Graha Ilmu. Prasetyawati, Rosa Heri. 2005. "Penggunaan Prinsip Kerjasama dalam Bahasa Chatting". Skripsi. Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta. Rahardi, Kunjana R. 2005. Pragmatik, Kesatuan Imperatif bahasa Indonesia. Jakarta: Erlangga. Sudaryanto. 1988. Metodologi Linguistik Bagian Kedua; Metode dan Aneka Teknik Pengumpulan Data. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. Soeparno. 2002. Dasar-dasar Linguistik Umum. Yogyakarta: Tiara Wacana Yogya. Tim Penyusun. 2012. Panduan Tugas Akhir. Yogyakarta: Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta 105
Wijana, I. Dewa Putu. 1996. Dasar-dasar Pragmatik. Yogyakarta: Andi. Yule, George. 1996. Pragmatics (Editor: H.G. Widdowson). Oxford: Oxford University Press. Zamzani. 2007. Kajian Sosiopragmatik. Yogyakarta: Cipta Pustaka. 106
Lampiran 1 Analisis Penyimpangan Prinsip Kerjasama wonten ing Pagelaran Drama kanthi Irah-irahan Bajang Kaladete No. 1. Wujud Penyimpangan Maksim kuantitas. Sokayasa paring informasi ingkang linuwih. Paedahipun Penyimpangan Referensial. Sokayasa ngandharaken wujuding kopi ingkang jumbuh kaliyan kasunyatan. Indikator Darmayasa Sokayasa (DL/1) Konteks :Enjing-enjing, Darmayasa (garwanipun Sokayasa) ngunjuk : "Ealah, kopi iki bu?" : "Genah ta pak, kok kaya ngono kuwi oli." kopi, sante. 2. Maksim kualitas. Darmayasa paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Imajinatif. Darmayasa ngandharaken raosipun kopi miturut imajinasinipun piyambak.. Sokayasa Darmayasa (DL/2) Konteks : Enjing-enjing, Darmayasa (garwanipun Sokayasa) ngunjuk : "Pripun ta pak rasane?" : "Masa kopi kok legine kaya bratawali bu." kopi, sante. 3. Maksim relevansi. Darmayasa boten paring informasi ingkang jumbuh kaliyan pawicantenan. Direktif. Darmayasa paring pamanggih supados saged managaribawani Sokayasa. Sokayasa Darmayasa : "Bratawali, bratawali piye?" : "Kepiye ta kok rasane ngene iki nyatane? Ngene ngene bu, iki sing disuguhi kopi lak ya bojomu dhewe ta? Upama iki bu, ana tamu teka rene, suguhi kopi ngene iki rasane. Adhuh... Ora ya isin keluargane dhewe iki." (DL/3) Konteks : Enjing-enjing, Darmayasa (garwanipun Sokayasa) ngunjuk kopi, sante. 107
Tabel salajengipun No. 4. Maksim pelaksanaan. Wujud Penyimpangan Darmayasa paring informasi ingkang tegesipun ambigu. 5. Maksim pelaksanaan. Darmayasa boten paring informasi ingkang boten cetha, menapanipun ingkang lima. 6. Maksim kualitas. Sokayasa paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan saha boten gadhah paseksen ingkang cetha. Paedahipun Penyimpangan Direktif. Darmayasa paring pamanggih supados saged managaribawani Sokayasa. Direktif. Darmayasa paring andharan kangge nyuwun pitulung dhumateng pengrawit. Personal. Sokayasa paring andharan minangka wujud raos nesunipun tumrap Darmayasa. 108 Indikator Sokayasa : "Patangatusewu nggo tuku gula, tekan pundi lho pak? Apa ya sewulan tenan ngemut gula?" : "Hayo hayo basane mut-mutan wae, isin iki bu ditonton wong akeh. Arep bahas mut-mutan iki mbok ya mengko bengi ngono kuwi lho bu." : "Gulane pak, gulane sing diemut iki." Darmayasa Sokayasa (DL/4) Konteks : Sokayasa nesu kaliyan Darmayasa (garwanipun) amargi jatah arta saben sasinipun kirang. : "Nembang apa pak?" : "Sek, tak pikir sek. Mas Imam, tulung tulung, lima kuwi lima." Sokayasa Darmayasa (DL/5) Konteks : Darmayasa badhe ngrayu Sokayasa kanthi nembang. Darmayasa : "Oh cocok, trep. Ehem... Check sound, check sound. Upama sirahmu pecah, melasi...." : "Pak, sampeyan niku lho. Tutuke ki ra dijaga. Duwe tutuk ora disekolahke kaya ngono kuwi. Sampeyan niku napa wis bosen duwe bojo kaya aku? Wis bosen apa?" Sokayasa (DL/6) Konteks : Sokayasa nesu kaliyan Darmayasa.
Tabel salajengipun No. 7. Maksim kualitas. Wujud Penyimpangan Darmayasa paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan saha boten gadhah paseksen ingkang cetha. 8. Maksim kuantitas. Sokayasa paring informasi ingkang linuwih. 9. Maksim kuantitas. Sokayasa paring informasi ingkang linuwih. 10. Maksim relevansi. Sokayasa paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. Paedahipun Penyimpangan Imajinatif. Darmayasa paring informasi ingkang jumbuh kaliyan imajinasinipun piyambak. Imajinatif. Sokayasa paring informasi ingkang jumbuh kaliyan imajinasinipun piyambak. Imajinatif. Sokayasa paring informasi ingkang jumbuh kaliyan imajinasinipun piyambak. Personal. Sokayasa paring andharan minangka wujud raos boten pitados malih kaliyan Darmayasa. 109 Indikator Darmayasa Sokayasa Darmayasa : "Wis ta... Anget e bu, mriang pa piye kok ya mblandhang kaya gak duwe rem ngono kuwi." : "Apa? Mblandhang ra duwe rem? Aku kuwi bojomu pak, bojomu! Apa mbok padhake motor? Ana reme, klaksone, oline, kaya ngono kuwi?" : "Bu, bu, mbok ya kuwi oline ditube sekalian ben tambah alus." (DL/7) Konteks : Sokayasa nesu kaliyan Darmayasa. Darmayasa Sokayasa : "Masa ya ora percaya ta bu karo bojone dhewe?" : "Ora percaya. Nek ngene iki carane, aku mbiyen ki gelem dibojo karo Pak Wardi kae." (DL/8) Konteks : Sokayasa nesu kaliyan Darmayasa. Darmayasa Sokayasa : "Heh, sapa maning? Dhuh...." : "Pak Wardi. Pak Wardi dosen UNY. Wis mesthi uripku iki mulya, ora kaya kowe kuwi. Duwe bojo ora mbejaji kaya ngono kuwi." (DL/9) Konteks : Sokayasa nesu kaliyan Darmayasa. Darmayasa : "Mbok ya wis ta bu. Ora usah kelingan sing biyen- biyen. Lha karepku ki lak ya arep nembang, arep nggo kowe. Ngene iki rungoke ya. Upama sliramu ki kembang melathi bu, lak ya romantis ta?" : "Ngomong apa maneh koe iki pak? Wis aku ki ra percaya karo kowe kuwi." Sokayasa
Tabel salajengipun No. Wujud Penyimpangan 11. Maksim relevansi. Darmayasa paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 12. Maksim kuantitas. Darmayasa paring andharan ingkang linuwih. 13. Maksim relevansi. Darmayasa paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. Paedahipun Penyimpangan Direktif. Darmayasa paring andharan kangge mangaribawani Sokayasa. Direktif. Darmayasa paring andharan kangge mangaribawani Sokayasa. Referensial. Darmayasa ngandharaken prastawa ingkang kadadosan miturut kasunyatanipun. 110 Indikator (DL/10) Konteks : Darmayasa ngrayu Sokayasa (garwanipun) ingkang nesu. Sokayasa : "Sampeyan niku ngomong apa ta pak? Ngomong apa?" : "Eee... Wis ta. Ra sah nesu-nesu terus ta bu." Darmayasa (DL/11) Konteks : Darmayasa ngrayu Sokayasa (garwanipun) ingkang nesu. : "Janji ya pak ora dibaleni maneh!." Sokayasa : "Lha iya, masa ya aku mblenjani janjiku dhewe." Darmayasa : "Tenan?" Sokayasa : "Iya tenan bu. Nek ngene iki lak ya keton apik ta Darmayasa bu, tinimbang awake dhewe nesu-nesu terus, iki ditonton wong akeh lak ya ora apik, ora becik, ora ana, ora migunani ngono lah bu. Terus ya dikira tangga teparo ki keluargane dhewe sering padu." (DL/12) Konteks : Darmayasa ngrayu Sokayasa (garwanipun) ingkang nesu. : "Masa lho pak, Biting kuwi pak, rong dina engkas Sokayasa kuwi eneng ruwatan bajang. Gek Biting ki durung njaluk sarat apa-apa ki piye pak?" : "Mulane kuwi bu, mau bengi Biting lak ya ketemu karo aku, ndongeng karo aku, ning ya Bitinge lagi bingung." Darmayasa (DL/13) Konteks : Panik, Biting si anak bajang (putranipun Darmayasa) dereng nyuwun sarat kangge ruwatan.
Tabel salajengipun No. 14. Maksim kuantitas. Wujud Penyimpangan Darmayasa paring informasi ingkang linuwih. 15. Maksim kualitas. Sokayasa paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan saha boten gadhah paseksen ingkang cetha. 16. Maksim relevansi. Darmayasa paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. Paedahipun Penyimpangan Referensial. Darmayasa ngandharaken kahananipun Biting miturut kasunyatan. Imajinatif. Sokayasa paring informasi ingkang jumbuh kaliyan imajinasinipun piyambak. Referensial. Darmayasa ngandharaken kahananipun Biting ingkang lumrah kadadosan. 111 Indikator Sokayasa Darmayasa : "Bingung? Wonge ora crita pak njaluk apa ngono?" : "Ora. Bocahe ki apa pawitane, apa kekarepane durung ngerti." (DL/14) Konteks : Panik, Biting si anak bajang (putranipun Darmayasa) dereng nyuwun sarat kangge ruwatan. Darmayasa Sokayasa Darmayasa Sokayasa : "Iki jebule sing nembang ki anake dhewe si Biting bu." : "Walah, swarane gandhang tenan ya pak?" : "Kaya bapake ta bu?" : "Swaramu ki mbeker kaya jaran. Le, Biting, mriki le." (DL/15) Konteks : Biting nembe medal saking kamar sinambi nembang. Biting : "Ngimpine Biting, Biting ketemu kalo botah wedok, ayuuuu banget." : "Pak, we sampeyan niku malah ngapa ta? Biting kuwi lho pak, Biting ngimpi wong wedok ayu, kuwi sapa?" : "Iya, aku ya krungu apa sing diandharke Biting. Lak ya Biting kuwi cah lanang bu, lumrah ngimpine bocah wadon kaya bapake biyen." Sokayasa Darmayasa (DL/16) Konteks : Tiyang sepuhipun Biting (Darmayasa saha Sokayasa) penasaran sanget kaliyan pangimpenipun Biting.
Tabel salajengipun No. 17. Maksim relevansi. Wujud Penyimpangan Darmayasa paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 18. Maksim pelaksanaan. Biting paring informasi ingkang boten ambigu amargi pangocapanipun boten cetha. 19. Maksim kuantitas. Biting paring informasi ingkang kirang, boten jangkep. Paedahipun Penyimpangan Personal. Darmayasa gadhah raos kepengin mangertos. Referensial. Biting ngandharaken kahananipun lare estri miturut pangimpenipun. Fatik. Kaprigelanipun Biting nalika komunikasi nindakaken kontak basa. 112 Indikator : "Sapa kuwi pak? Sapa?" : "Terus piye le, le crita?" Sokayasa Darmayasa (DL/17) Konteks : Tiyang sepuhipun Biting (Darmayasa saha Sokayasa) penasaran sanget kaliyan pangimpenipun Biting. Darmayasa Biting Sokayasa : "Terus piye le, le crita?" : "Botahe ola ketok, ning botahe tiliiiik anget." : "Owalah pak, kuwi ki kepiye pak? Ilik anget ilik anget, kuwi ki saru pak, mesthi iki saru anake dhewe." (DL/18) Konteks : Tiyang sepuhipun Biting (Darmayasa saha Sokayasa) penasaran sanget kaliyan pangimpenipun Biting. Sokayasa : "Le, terus piye le bocah wadon kuwi mau le cilik anget?" : "Terus kepiye le?" : "Biting...." Darmayasa Biting (DL/19) Konteks : Tiyang sepuhipun Biting penasaran sanget kaliyan pangimpenipun Biting. Biting dereng rampung ngandharaken pangimpenipun ananging sampun ditimbali kanca-kanca.
Tabel salajengipun No. 20. Maksim relevansi. Wujud Penyimpangan Darmayasa paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 21. Maksim relevansi. Darmayasa paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 22. Maksim kuantitas. Darmayasa paring informasi ingkang linuwih. 23. Maksim kuantitas. Kang Gundhil paring informasi ingkang linuwih. Paedahipun Penyimpangan Direktif. Darmayasa mangaribawani Sokayasa supados boten sumelang. Direktif. Darmayasa mangaribawani Sokayasa supados nyuwun pirsa kaliyan Kang Gundhil. Referensial. Darmayasa paring pamanggih tumrap sawijining prastawa. Referensial. Kang Gundhil ngandharaken prastawa miturut kasunyatanipun. 113 Indikator Sokayasa Darmayasa : "Ting, Biting, Ting.... Owalah pak e, piye pak Biting kuwi anake dhewe ngimpi bocah wadon kuwi ki sapa?" : "Wis ta bu, uwis, uwis... Dianyebke sek, ora usah sumelang." (DL/20) Konteks : Panik, Biting dereng ngandharaken pepenginanipun. Sokayasa : "Ning sapa pak? Sapa bocah wadon kuwi pinter njoged kaya ngono kuwi?" : "Wis, wis, tinimbang awake dhewe bingung ngene iki ta, luwih becik awake dhewe njaluk tulung karo Kang Gundhil." Darmayasa (DL/21) Konteks : Panik, Biting dereng ngandharaken pepenginanipun. Sokayasa Darmayasa : "Njaluk tulung karo Kang Gundhil?" : "Iya, mbok menawa Kang Gundhil ki ngerti apa sing dikarepke Biting kepiye." (DL/22) Konteks : Panik, Darmayasa saha Sokayasa dereng mangertos pepenginanipun Biting. Kang Gundhil : "..., aku ra arak ngandhani. Lha kudune lak ya aku lagi arep nyang kene ki arep nguda rasa karo kowe." : "Lha piye?" Pengrawit Kang Gundhil : "Lha kudune nek bojo tekan ngumah, lumrahe ki ya dicepaki wedang, panganan, pa apa ngono lho! Wong bojo tekan ngumah, epret epret epret kula nuwun
Tabel salajengipun No. Wujud Penyimpangan 24. Maksim relevansi. Kang Gundhil paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 25. Maksim kuantitas. Yu Jemblung paring informasi ingkang linuwih. 26. Maksim kualitas. Yu Jemblung paring andharan ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatanipun. Paedahipun Penyimpangan Imajinatif Kang Gundhil paring andharan miturut imajinasinipun piyambak. Personal. Yu Jemblung ngandharaken raos kangen kaiyan garwanipun. Referensial. Yu Jemblung ngandharaken kahanan ing sakiwa tengenipun. 114 Indikator mbok... Tekan ngumah ora disediani apa-apa. Tekan kana ming njaluk apa? Dhuwit? Hyung halah... Ngasi tobat aku. Lha nek kon kaya juraganku ngono penak! Ongkang-ongkang, neng ngumah mung kari esuk-esuk ngombe kopi ...." (DL/23) Konteks : Kang Gundhil nguda rasa bilih Yu Jemblung asring nyuwun arta. Yu Jemblung : "Bojone tiba ik malah disokurke ngono ki piye ta karepe?" Kang Gundhil : "Kowe ki ngapa mlayu tekan kene mencilat? ...." (DL/24) Konteks : Yu Jemblung (garwanipun Kang Gundhil) dhawah sasampunipun jejogedan. Kang Gundhil : "Aku bingung aku saiki, kowe neng kene ki ngapa? Aku malah bingung aku, bingung tenan aku. Arep ngapa ndhene?" Yu Jemblung : "Ya kangen ta karo bojoku sing ngganteng dhewe." (DL/25) Konteks : Kang Gundhil bingung ningali garwanipun dugi. Yu Jemblung : "Emmm... Ki nek didelok seka rambutmu sing klimis ngene iki..." Kang Gundhil : "Ra ketok e kok." Yu Jemblung : "Wis pokokmen iki klimis pak." (DL/26)
Tabel salajengipun No. Wujud Penyimpangan 27. Maksim kualitas. Kang Gundhil paring informasi ingkang boten lumrah kadadosan, boten saged dipunjumbuhaken kaliyan paseksen ingkang cetha. 28. Maksim kualitas. Yu Jemblung paring andharan ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatanipun. 29. Maksim relevansi. Yu Jemblung paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 30. Maksim relevansi. Kang Gundhil paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. Paedahipun Penyimpangan Imajinatif. Kang Gundhil ngandharaken informasi miturut imajinasinipun piyambak. Imajinatif. Yu Jemblung paring informasi miturut imajinasinipun piyambak. Imajinatif. Yu Jemblung paring informasi miturut imajinasinipun piyambak. Direktif. Kang Gundhil mangaribawani Yu Jemblung supados mirengaken kanthi permati. 115 Indikator Konteks : Sante, Yu Jemblung ngrayu garwanipun (Kang Gundhil). Yu Jemblung : "Kaya pak Suwarna." Kang Gundhil : "Sugeng rawuh para tamu ingkang satuhu kinurmatan, mangga para tamu sesarengan icip-icip temanten putri. Terus apa maneh? Apa maneh?" (DL/27) Konteks : Sante, Yu Jemblung ngrayu garwanipun (Kang Gundhil). Yu Jemblung : "Terus ki ngene iki pak, nek didelok seka kulitmu sing putih tur alus ki..." Kang Gundhil : "Putih... Putih..." (DL/28) Konteks : Sante, Yu Jemblung ngrayu garwanipun (Kang Gundhil). Kang Gundhil : "Kok wigati? Aku malah bingung, apa kok wigati?" Yu Jemblung : "Lha nek didelok seka pawakanmu sing gedhe dhuwur terus gagah perkasa ngono kuwi, kaya pak Hardiyanto." (DL/29) Konteks : Sante, Yu Jemblung ngrayu garwanipun (Kang Gundhil). Yu Jemblung : "Lha bingungmu ngapa pak?" Kang Gundhil : "Ngene ngene ngene." (DL/30) Konteks : Sante, Kang Gundhil bingung tumrap tumindakipun Yu Jemblung.
Tabel salajengipun No. 31. Maksim relevansi. Wujud Penyimpangan Kang Gundhil paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 32. Maksim pelaksanaan. Yu Jemblung paring informasi ingkang boten cetha, ambigu, boten dipunandharaken nate micara menapa. 33. Maksim pelaksanaan. Yu Jemblung paring informasi ingkang boten cetha, ambigu. Paedahipun Penyimpangan Imajinatif. Kang Gundhil paring informasi miturut imajinasinipun piyambak. Referensial. Yu Jemblung ngandharaken prastawa miturut kasunyatanipun. Referensial. Yu Jemblung ngandharaken pamanggihipun tumrap sawijining objek. 116 Indikator Yu Jemblung : "Ya... Jan jane ki, dhuwitku entek pak, aku meh nyilih tuku wedhak!!" Kang Gundhil : "Iki le mantes ki lho! Kopokku dha meler." (DL/31) Konteks : Yu Jemblung nyuwun arta kaliyan Kang Gundhil. Yu Jemblung : "Bojo nek dikandhani ngeyel ki ngene iki senengane." Kang Gundhil : "Lha lha lha piye? Piye?" Yu Jemblung : "Lha jaman semana kan aku wis tau ngomong pak." Kang Gundhil : "Ngomong apa aku ra nggateke." (DL/32) Konteks : Yu Jemblung protes kaliyan Kang Gundhil. Yu Jemblung : "Sawahmu kae dipara dadi loro." Kang Gundhil : "Para dadi loro." Yu Jemblung : "Ho'oh, sing tengen kuwi pari." Kang Gundhil : "Sing tengen pari." Yu Jemblung : "Terus sing kiwa kuwi kentang pak." Kang Gundhil : "Sing kiwa kentang." (DL/33) Konteks : Yu Jemblung paring pamanggih babagan tanduran ing sawah.
Tabel salajengipun No. 34. Maksim kuantitas Wujud Penyimpangan Yu Jemblung paring informasi ingkang kirang.. 35. Maksim pelaksanaan. Pitakenanipun Kang Gundhil boten cetha, menapanipun ingkang wonten pundi boten dipunandharaken. 36. Maksim relevansi. Yu Jemblung paring informasi ingang boten jumbuh kaliyan pawicantenan. 37. Maksim kualitas. Yu Jemblung paring pamanggih ingkang boten saged dipunbuktekake kanthi paseksen. Paedahipun Penyimpangan Referensial. Yu Jemblung ngandharaken sawijining prastawa. Personal. Kang Gundhil gadhah raos kepengin mangertos. Referensial. Yu Jemblung ngandharaken pamanggihipun tumrap sawijining prastawa. Imajinatif. Yu Jemblung ngandharaken pamanggihipun miturut imajinasinipun piyambak. 117 Indikator Kang Gundhil : "Lha kuwi gegayutane apa?" Yu Jemblung : "Lha iki menurut ilmu sing tak pelajari pas kuliah biyen ki ngene iki." (DL/34) Konteks : Yu Jemblung paring pamanggih babagan tanduran ing sawah. Kang Gundhil : "Kowe, kowe eneng ngendi?" Yu Jemblung : "Kuliahku ning Fakultas Ilmu Pertanian." (DL/35) Konteks : Kang Gundhil nyuwun pirsa babagan kuliahipun Yu Jemblung. Kang Gundhil : "Lha gegayutane ilmu kewerengan karo kentang- kentang mau apa?" Yu Jemblung : "Ki ngene pak, miturut ilmu sing tak pelajari kae mau nek pari kuwi samangsa-mangsa isa gagal panen pak." (DL/36) Konteks : Yu Jemblung ngandharaken pamanggihipun babagan tetanduran. Kang Gundhil : "Sek sek sek, balenana balenana balenana. Baleni baleni baleni! Aku rung mat, aku rung mat. Rung mat aku." Yu Jemblung : "Samangsa-mangsa katokmu suwek, kentangmu metu kan isa nggo tuku kentang pak, eh katok pak."
Tabel salajengipun No. Wujud Penyimpangan 38. Maksm kuantitas. Yu Jemblung paring informasi ingkang linuwih. 39. Maksim kuantitas. Yu Jemblung paring informasi ingkang linuwih. 40. Maksim kuantitas. Kang Gundhil paring pamanggih ingkang linuwih. Paedahipun Penyimpangan Referensial. Yu Jemlung paring pamanggih tumrap sawijining prastawa. Referensial. Yu Jemlung paring pamanggih tumrap sawijining prastawa. Referensial. Kangge ngandharaken pamanggih babagan prastawa ingkang kadadosan. 118 Indikator (DL/37) Konteks : Yu Jemblung ngandharaken pamanggihipun babagan tetanduran. Kang Gundhil : "Kowe iki lho! Kowe ki tau skripsi ora ta?" Yu Jemblung : "Tau lha pak, wong aku lulus." (DL/38) Konteks : Yu Jemblung dipundukani dening Kang Gundhil amargi lepat. Kang Gundhil : "Lha ya lulus, lulus. Skripsimu tuku po kowe ki ra dhong EYD?" Yu Jemblung : "Ya nek nggarap skripsi mesthi dhong pak." (DL/39) Konteks : Yu Jemblung dipundukani dening Kang Gundhil amargi lepat. Kang Gundhil : "Ngene lho sing bener." Yu Jemblung : "Piye piye?" Kang Gundhil : "Samangsa-mangsa katokmu suwek, panenan kentangmu metu, kena dienggo tuku katok. Aah... Aku sing ra sekolah, gur sekolah kelas enem SD pinter og." (DL/40) Konteks : Yu Jemblung dipundukani dening Kang Gundhil amargi lepat.
Tabel salajengipun No. 41. Maksim kuantitas. Wujud Penyimpangan Kang Gundhil paring pamanggih ingkang linuwih. 42. Maksim relevansi. Kang Gundhil paring informasi ingkang boten jumbuh kaliya konteks tuturan. 43. Maksim kualitas. Kang Gundhil paring pamanggih ingkang boten saged dipunbuktekake kanthi paseksen. 44. Maksim relevansi. Kang Gundhil paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. Paedahipun Penyimpangan Referensial. Kangge ngandharaken pamanggih babagan prastawa ingkang kadadosan. Imajinatif. Kang Gundhil paring informasi miturut imajinasinipun piyambak. Imajinatif. Kang Gundhil paring informasi miturut imajinasinipun piyambak. Referensial. Kangge ngandharaken pamanggih babagan salah sawijining jinis wedhak. 119 Indikator Yu Jemblung : "Ya aku wis tak akoni nek aku salah. Tapi nek aku mbok tukokne wedhak kan aku tambah ayu ta pak?" Kang Gundhil : "Iya tak tukokne. Ning aku, gandheng aku rung nduwe dhuwit..." Yu Jemblung : "Ho'oh." Kang Gundhil : "Aku tak neng kuta kana sek." (DL/41) Konteks : Yu Jemblung nyuwun arta kangge tumbas wedhak. Yu Jemblung : "Ho'oh, saiki?" Kang Gundhil : "Nggolet, mengko nek entuk dhuwit, kowe arep njaluk bedhak apa saiki?" (DL/42) Konteks : Yu Jemblung nyuwun arta kangge tumbas wedhak. Kang Gundhil : "Iki neng nggon Demak ya ana." Yu Jemblung : "Apa kuwi?" Kang Gundhil : "Terus neng nggon ilmu Sansekerta ya ana." Yu Jemblung : "Apa?" Kang Gundhil : "Fa'ainan." (DL/43) Konteks : Kang Gundhil ngandharaken jinising wedhak ingkang kawentar. Yu Jemblung : "Laris ngono kuwi pak?" Kang Gundhil : "Siji neh." (DL/44) Konteks : Kang Gundhil ngandharaken jinising wedhak ingkang kawentar.
Tabel salajengipun No. 45. Maksim pelaksanaan. Wujud Penyimpangan Andharanipun Yu Jemblung boten cetha. 46. Maksim kualitas. Tuturanipun Surti Kulinadirabi boten jumbuh kaliyan kasunyatan. 47. Maksim kualitas. Kang Gundhil paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Paedahipun Penyimpangan Direktif. Yu Jemblung mangaribawani Kang Gundhil supados semangat kerja. Fatik. Kaprigelanipun Surti Kulinadirabi nalika komunikasi nindakaken kontak basa. Imajinatif. Kang Gundhil paring informasi miturut imajinasinipun piyambak. 120 Indikator Yu Jemblung Kang Gundhil Yu Jemblung : "Ya wis nek ngono, aku siki tak bali sek, momong den Biting ya pak." : "Iya, kowe selak nyepet-nyepeti sawanganku neng kene karo pamiyarsa lho." : "Kowe sing semangat le kerja ben mangan nggo dhewe." (DL/45) Konteks : Yu jemblung pamitan badhe momong Biting. Surti Kulinadirabi : "Hahaha. Sugeng enjang, eh kok sugeng enjing." : "Ndalu, ndalu." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Sugeng ndalu." (DL/46) Konteks : Surti Kulinadirabilinadirabi dugi, sante. Surti Kulinadirabi : "Ndalu! Sugeng ndalu para pamiyarsa ingkang Kang Gundhil kula urmati. Sugeng ndalu mas." : "Nuwun sewu para pamiyarsa saha para dosen ingkang kawula urmati sanget. Mekaten, niki kok tulisane teng mriki sindhen kinyis-kinyis kelas telu SD, muride Dhe Waljinah, kok sing metu Grandong?" (DL/47) Konteks : Surti Kulinadirabilinadirabi dugi, sante.
Tabel salajengipun No. 48. Maksim relevansi. Wujud Penyimpangan Kang Gundhil paring pamanggih ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 49. Maksim relevansi. Surti Kulinadirabi paring pamanggih ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 50. Maksim kuantitas. Kang Gundhil paring pamanggih ingkang kirang. Paedahipun Penyimpangan Personal. Kang Gundhil gadhah raos kepengin mangertos. Personal. Surti Kulinadirabi gadhah raos kepengin mangertos. Direktif. Kang Gundhil mangaribawani Surti Kulinadirabi supados ndungkluk. 121 Indikator Surti Kulinadirabi : "Lha iya. Niki para pamiyarsa nderek nepangaken nama kula Surti Kulinadirabi." : "Lha terus sing rabi sapa?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Hah sing rabi ya bapak ibu dosen sing kersa." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Hah nek lagi dho mendem." (DL/48) Konteks : Surti Kulinadirabilinadirabi nepangaken asmanipun : "Apa ya tumon?" piyambak, sante. Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Sing nganake Jurusan." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Sing nganake Jurusan? Jurusan nganak?" (DL/49) Konteks : Sante, Surti Kulinadirabi nyuwun pirsa babagan pagelaran : "Pertunjukan sing nganake Jurusan." : "PBD ho'oh ta?" menika. Surti Kulinadirabi : "Wah, Dr. Suwardi. Tepuk tangan, tepuk tangan. Pak Wardi wonten? Ket teng mriki silo e pak." : "Silo ndungkluk!" Kang Gundhil (DL/50) Konteks : Surti Kulinadirabi paring sambutan tumrap Pangarsa Jurusan.
Tabel salajengipun No. 51. Maksim pelaksanaan. Kang Gundhil paring pamanggih ingkang boten cetha amargi boten dipunaharaken gegayutan menapa. Wujud Penyimpangan 52. Maksim kualitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan, boten wonten paseksenipun. 53. Maksim kuantitas. Surti paring pamanggih ingkang linuwih. Paedahipun Penyimpangan Personal. Kang Gundhil gadhah raos kepengin mangertos. Imajinatif. Surti Kulinadirabi ngandharaken informasi miturut imajinasinipun piyambak. Direktif. Surti Kulinadirabi mangaribawani sawijining tiyang sanes ingkang netepaken reganipun buku. 122 Indikator Surti Kulinadirabi : "Oh nggih, ketok. Lha nek iki mas, nek ngrembug bab nama ki aku ana judule mas." : "Judule apa?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Ana irah-irahane, Asma Kinarya japa." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Woo, aku og." Kang Gundhil : "Weeh, sindhen senior." : "Lha kuwi kepiye kuwi larah-larahe kepiye gegayutane?" (DL/51) Konteks : Surti Kulinadirabi badhe ngandharaken Asma Kinarya japa. : "Heh, udu Miss iki udu Miss." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "MOS, udu Miss ya MOS." (DL/52) Konteks : Surti Kulinadirabi dhadhah-dhadhah ing panggung. Surti Kulinadirabi : "Su-War-Di. Ditumbas bukune men supaya pinter. Maksude ki nek, Pak Wardi ki nek nggawe buku ki mesthi isine bermanfaat." : "Ngono ta?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Ho'oh. Ning ya regane diudhunke." (DL/53) Konteks : Surti Kulinadirabi ngandharaken maknanipun "Di" wonten ing tembung Suwardi.
Tabel salajengipun No. 54. Maksim relevansi. Wujud Penyimpangan Kang Gundhil paring pamanggih ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 55. Maksim relevansi. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 56. Maksim relevansi. Kang Gundhil paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. Paedahipun Penyimpangan Personal. Kang Gundhil ngandharaken raos sumelang. Direktif. Surti Kulinadirabi mangaribawani Kang Gundhil. Referensial. Kang Gundhil ngandharaken prastawa ingkang jumbuh kaliyan kasunyatan. 123 Indikator Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Ho'oh. Ning ya regane diudhunke." Kang Gundhil (DL/54) Konteks : Surti Kulinadirabi ngandharaken maknanipun "Di" wonten : "Ngono ta?" : "Weh, bijiku ora metu sesuk." ing tembung Suwardi. Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Ora, metu metu le." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Nek kowe ora metu, didhodhog-dhodhog gek mesthi metu. Pak biji, ngono." : "Weh, bijiku ora metu sesuk." : "Lha saiki..." (DL/55) Konteks : Surti Kulinadirabi ngandharaken maknanipun "Di" wonten ing tembung Suwardi. Surti Kulinadirabi : "Saiki yang dituakan utawa sesepuh Jurusan." Kang Gundhil : "Sesepuh Jurusan. Profesor Dr. Suharti." Surti Kulinadirabi : "Profesor Dr. Suharti. Mas niki pisan neh, wonten tiyange boten nggih?" : "Ora papa, kita kan friend." Kang Gundhil (DL/56) Konteks : Surti Kulinadirabi badhe mbahas asmanipun dosen Prof. Dr. Suharti.
Tabel salajengipun No. 57. Maksim pelaksaaan. Wujud Penyimpangan Surti Kulinadirabi paring pamanggih ingkang boten cetha, ambigu, menapanipun Pak Wardi ingkang dibahas. 58. Maksim pelaksanaan. Surti Kulinadirabi ngandharaken informasi ingkang ambigu, menapanipun mahasiswa ingkang cerah boten dipunandharaken. 59. Maksim kuantitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang kirang. 60. Maksim Pelaksanaan. Surti Kulinadirabi paring pamanggih ingkang boten cetha, pinten cacahipun, menapa ingkang kathah ugi boten kaandharaken kanthi Paedahipun Penyimpangan Direktif. Surti Kulinadirabi ngandharaken pamanggih supados mbahas asmanipun Bu Suharti ugi. Imajinatif. Surti Kulinadirabi ngandharaken pamanggih jumbuh kaliyan imajinasinipun. Referensial. Yu Jemblung ngandharaken sawjining objek (tegesipun asma). Direktif. Surti Kulinadirabi ngandharaken pamanggihipun kangge mangaribawani tiyang sanes. 124 Indikator Surti Kulinadirabi : "Ora adil nek mung Pak Wardi tok sing dibahas." : "Lha iya." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Bu Suharti ya kudu dibahas merga Asma Kinarya japa." (DL/57) Konteks : Surti Kulinadirabi badhe mbahas asmanipun dosen Prof. Dr. Suharti. Surti Kulinadirabi : "Hari-harinya membuat cerah para mahasiswanya." : "Heh sing cerah kono ora usah nggoleki ngisor." Kang Gundhil (DL/58) Konteks : Surti Kulinadirabi mbahas asmanipun dosen Prof. Dr. Suharti. Kang Gundhil : "Saiki sitok meneh, 'Ti'." Surti Kulinadirabi : "Su-Har-Ti, 'Ti' iki apik meneh ki mas." (DL/59) Konteks : Surti Kulinadirabi mbahas asmanipun dosen Prof. Dr. Suharti. Surti Kulinadirabi : "Ning ya aja akeh-akeh. Maksude ki saling pengertian." Kang Gundhil : "Kuwi ya bener." Surti Kulinadirabi : "Tercipta antar mahasiswa dan dosen, kekeluargaan. Ngono maksude." (DL/60)
Tabel salajengipun No. Wujud Penyimpangan cetha. 61. Maksim relevansi. Kang Gundhil boten paring informasi ingkang jumbuh kaliyan konteks tuturan. 62. Maksim relevansi. Kang Gundhil boten paring informasi ingkang jumbuh kaliyan konteks tuturan. 63. Maksim pelaksanaan. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang ambigu, menapanipun ingkang kentang lan pari boten dipunandharaken kanthi cetha. Paedahipun Penyimpangan Referensial. Kang Gundhil ngandharaken prastawa ingkang jumbuh kaliyan kasunyatan. Referensial. Kang Gundhil paring informasi tumrap sawijining prastawa. Metalingual. Kang Gundhil paring pamanggih kangge ngandharaken babagan sawah. 125 Indikator Konteks : Surti Kulinadirabi mbahas asmanipun dosen Prof. Dr. Suharti. Surti Kulinadirabi : "Njaluk apa dheknen ki?" Kang Gundhil : "Mau ki rak urusane antarane kentang karo pari." (DL/61) Konteks : Surti Kulinadirabi nyuwun pirsa babagan Yu Jemblung. Surti Kulinadirabi : "Saiki aku mau krungu-krungu ki, njenengan ki bar padudon karo bojomu ki." : "Ho'oh e." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Njaluk kentang? Eh njaluk kentang." Kang Gundhil : "Sawah kae ngono lho. Wedhak Pon, larah- larahe kuwi dikonbagi loro." (DL/62) Konteks : Surti Kulinadirabi nyuwun pirsa babagan Yu Jemblung. Surti Kulinadirabi : "Nyaranke men pari, eh parine meneh." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Sawahe kuwi dipara loro. Gek sing kana nggen : "Sawahe." Mbak Wini sing ngegong ki kentang, Mas Imam ki pari, ..." (DL/63) Konteks : Surti Kulinadirabi nyuwun pirsa babagan Yu Jemblung.
Tabel salajengipun No. 64. Maksim pelaksanaan. Wujud Penyimpangan Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang ambigu, menapanipun ingkang ngrembuyung. 65. Maksim relevansi. Surti Kulinadirabi paring pamanggih ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 66. Maksim kuantitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang linuwih. Paedahipun Penyimpangan Imajinatif. Surti Kulinadirabi ngandharaken pamanggih miturut imajinasinipun piyambak. Direktif. Surti Kulinadirabi paring pamanggih kangge mangaribawani Kang Gundhil. Referensial. Surti Kulinadirabi paring pamanggih tumrap sawijining objek. 126 Indikator Surti Kulinadirabi : "Oh kewalik. Mbak Wini ki sing pari, Mas Imam sing kentang?" : "Ya mbuh kuwi." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Ya, Mbak Wini men ngrembuyung, Mas Imam men kentange akeh. ...." (DL/64) Konteks : Surti Kulinadirabi paring pamanggih babagan tetanduran ing sawah. Surti Kulinadirabi : "Ya, Mbak Wini men ngrembuyung, Mas Imam men kentange akeh. Sing kana durung." : "Sapa?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Wooo, nek mung tandur loro ki dhuwit ki tekane pira? Sithik. ..." (DL/65) Konteks : Surti Kulinadirabi paring pamanggih babagan tetanduran ing sawah. Surti Kulinadirabi : "Kowe wong bodho ngono kuwi mas, iki nuwun sewu pangapunten iki." Kang Gundhil : "Kok bodho ig piye ta?" Surti Kulinadirabi : "Mas e ki bodho. Tela ki supaya larang, dhuwite akeh, dadeke tape." (DL/66) Konteks : Surti Kulinadirabi paring pamanggih babagan tetanduran ing sawah.
Tabel salajengipun No. 67. Maksim kualitas. Wujud Penyimpangan Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan, boten gadhah pasesksen ingkang leres. 68. Maksim kuantitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang kirang. 69. Maksim pelaksanaan. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang boten cetha, tembung "legi" gadhah makna ingkang ambigu. 70. Maksim kuantitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang linuwih. Paedahipun Penyimpangan Imajinatif. Surti Kulinadirabi paring informasi miturut imajinasinipun piyambak. Referensial. Surti Kulinadirabi paring informasi babagan tape. Metalingual. Surti Kulinadirabi paring seserepan babagan dinten pasaran Jawa. Referensial. Surti Kulinadirabi paring informasi babagan caranipun damel tape. 127 Indikator Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Bodho meneh. Tape ki sewengi isa dadi." (DL/67) Konteks : Surti Kulinadirabi paring pamanggih babagan tape. : "Tape sepasar ki ya lagi bisa didol." Surti Kulinadirabi : "Bodho meneh. Tape ki sewengi isa dadi." Kang Gundhil : "Piye piye piye?" Surti Kulinadirabi : "Lha iya, tape." (DL/68) Konteks : Surti Kulinadirabi paring pamanggih babagan tape. Surti Kulinadirabi : "Dordordordor. Iki tela ki sewengi ki isa dadi tape." : "Ngono?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Hah tela, didang, ragenana Minggu Kliwon, Senene Legi." : "Minggu Kliwon, Senene Legi?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Kuwi rumus Jawa kuwi." (DL/69) Konteks : Surti Kulinadirabi paring pamanggih babagan caranipun damel tape. Kang Gundhil : "Nah, sek sing tak tekoke siji. Sing legi ki Senene apa tapene?" Surti Kulinadirabi : "Aku ra ngomong telane, aku ngomong Senen Kang Gundhil ki Legi." : "Oh berarti aku suthut meneh."
Tabel salajengipun No. Wujud Penyimpangan 71. Maksim relevansi. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 72. Maksim kuantitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang linuwih. Paedahipun Penyimpangan Personal. Surti Kulinadirabi paring pamanggih kangge ngandharaken raos penasaran. Fatik. Kaprigelanipun Surti Kulinadirabi nalika komunikasi nindakaken kontak basa. 128 Indikator Surti Kulinadirabi : "Ya bodho, dilomboni kok sindhen senior. Gatel." (DL/70) Konteks : Surti Kulinadirabi paring pamanggih babagan caranipun Kang Gundhil damel tape. : "Aku krungu-krungu jere kowe biyen tau melu KIR?" Surti Kulinadirabi : "Oh iya, aku ndhisik melu KIR. Kirno apa Kirman?" : "Aja seru-seru kuwi DPLku!" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Oh iya ding, lali mas. Ngapura mas." (DL/71) Konteks : Sante, Kang Gundhil nyuwun pirsa kaliyan Surti Kulinadirabi babagan KIR (Karya Ilmiah Remaja). Kang Gundhil : "Aja ngono. Teruske teruske teruske. Jare aku krungu-krungu kowe melu KIR?" Surti Kulinadirabi : "Karya Ilmiah remaja. Ndhisik aku wis tau kuliah ning Basa Jawa." : "Taun pira?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "79." (DL/72) Konteks : Sante, Kang Gundhil nyuwun pirsa kaliyan Surti Kulinadirabi babagan KIR (Karya Ilmiah Remaja).
Tabel salajengipun No. 73. Maksim kualitas. Wujud Penyimpangan Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan, boten gadhah paseksen ingkang cetha. 74. Maksim kualitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan, boten gadhah paseksen ingkang cetha. 75. Maksim kualitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan, boten gadhah paseksen ingkang cetha. Paedahipun Penyimpangan Imajinatif. Surti Kulinadirabi paring informasi miturut imajinasinipun piyambak. Metalingual. Surti Kulinadirabi paring andharan babagan seserepan basa. Imajinatif. Surti Kulinadirabi paring informasi miturut imajinasinipun piyambak, boten jumbuh kaliyan kasunyatan. 129 Indikator Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Lha aku ngedhegke bata dhewe." Kang Gundhil (DL/73) Konteks : Kang Gundhil nyuwun pirsa babagan taun kuliahipun Surti : "79? 91 lagi lair og, mbrojol ngono og." : "Weeeeeh." Kulinadirabi. Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Seka latar belakang ki ngiringan wingking, : "Kuwi kepiye kuwi?" latar belakang." : "Hahaha, terus?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Seka tujuan ki dadi kepituan." Kang Gundhil : "Kepituan ik." Surti Kulinadirabi : "Tujuh kan pitu." (DL/74) Konteks : Surti Kulinadirabi ngandharaken lelampahanipun nalika nyerat karya ilmiah. Surti Kulinadirabi : "Iya. Dadine ora heran nek saiki mahasiswa Basa Jawa ki kon nulis skripsi nganggo Basa Jawa." : "Oh iya." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Sing nyiptake aku og." Kang Gundhil (DL/75) Konteks : Surti Kulinadirabi ngandharaken lelampahanipun nalika : "Elok berarti. Sindhen senior!" nyerat karya ilmiah.
Tabel salajengipun No. 76. Maksim kualitas. Wujud Penyimpangan Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan, boten gadhah paseksen ingkang cetha. 77. Maksim kualitas. Surti Kulinadirabi saha Kang Gundhil paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan, boten gadhah paseksen ingkang cetha. 78. Maksim kualitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan, boten gadhah paseksen ingkang cetha. Paedahipun Penyimpangan Imajinatif. Surti Kulinadirabi paring informasi miturut imajinasinipun piyambak, boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Imajinatif. Surti Kulinadirabi paring informasi miturut imajinasinipun piyambak, boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Imajinatif. Surti Kulinadirabi paring informasi miturut imajinasinipun piyambak, boten jumbuh kaliyan kasunyatan. 130 Indikator Surti Kulinadirabi : "Iki terbukti mas, nek manusia dalam reproduksi ki bisa menggunakan stek." : "Lho? Manungsa padhake stek ki lho!" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Lha iya, mulakno maca. Manusia ki yang ditanam bukan bijinya, tapi batangnya." : "Bener." Kang Gundhil (DL/76) Konteks : Surti Kulinadirabi ngandharaken lelampahanipun nalika nyerat karya ilmiah. Surti Kulinadirabi : "Lha IPKmu mesthi 1 tekan 2,5." Kang Gundhil : "Lha kuwi larah-larahe kepiye kok isa kowe nemtoke kaya ngono kuwi?" Surti Kulinadirabi : "Nek 1 tekan 2,5 nek diundang..." Kang Gundhil : "Hey, hallo coy!" Surti Kulinadirabi : "Hallo coy. Nek 2,5 tekan 3,5 mesthi Hallo bro." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Tapi nek 3,5 meng ndhuwur ki inggih." (DL/77) Konteks : Kang Gundhil saha Surti Kulinadirabi ngrembag titikaning : "Hallo Bro." tiyang miturut IPKnipun. Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Ya rapapa, Basa Jawa." (DL/78) Konteks : Kang Gundhil saha Surti Kulinadirabi ngrembag titikaning : "Ming sithik, kok pelit men?" tiyang miturut IPKnipun.
Tabel salajengipun No. 79. Maksm kuantitas. Wujud Penyimpangan Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang linuwih. 80. Maksm kuantitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang linuwih. 81. Maksim relevansi. Surti Kulinadirabi paring andharan ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. Paedahipun Penyimpangan Referensial. Surti Kulinadirabi ngandharaken perkawis ingkang wonten ing sakiwa tengenipun, sampun kadadosan. Referensial. Surti Kulinadirabi ngandharaken perkawis ingkang wonten ing sakiwa tengenipun, jumbuh kaliyan kasunyatan. Direktif. Surti Kulinadirabi mangaribawani Kang Gundhil. 131 Indikator Surti Kulinadirabi : "Aku sindhen senior." Kang Gundhil : "Nek sindhen senior ki mesthi biyen tau diajari tembang ta nek wis tau sekolah neng kene?" Surti Kulinadirabi : "Oh iya ndhisik. Aku ndhisik kuliah karo Pak Afendi." (DL/79) Konteks : Kang Gundhil nyuwun pirsa babagan lelampahan nembangipun Surti Kulinadirabi. Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Macapat." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Gampang nek macapat. Macapat ki ana : "Kudune ki wis bisa nembang macapat." : "Isa kuwi kudune." sewelas, seka Megatruh tekan Durma." : "Wis, kuwi ra sah diurus." Kang Gundhil (DL/80) Konteks : Kang Gundhil nyuwun pirsa babagan lelampahan nembangipun Surti Kulinadirabi. : "Jajal tes, tes!" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Diaturke sek." (DL/81) Konteks : Surti Kulinadirabi dipunsuwun nembang dening Kang Gundhil.
Tabel salajengipun No. 82. Maksim pelaksanaan. Surti Kulinadirabi ngandharaken pamanggih ingkang boten cetha, menapanipun ingkang dipunlewek boten dipunandharaken kanthi cetha. Wujud Penyimpangan 83. Maksim kualitas. Kang Gundhil paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan. 84. Maksim kualitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan. 85. Maksim kualitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Paedahipun Penyimpangan Imajinatif. Surti Kulinadirabi paring pamanggih miturut imajinasinipun piyambak. Personal. Kang Gundhil ngandharaken raos getem tumrap Surti Kulinadirabi. Imajinatif. Surti Kulinadirabi paring informasi miturut imajinasinipun piyambak, boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Direktif. Surti Kulinadirabi mangaribawani para pengrawit. 132 Indikator Surti Kulinadirabi : "Mas Imam, nek njenengan saged nyenengke kula mangke tak lewek wonten wingking." : "Apane sing dilewek?" Kang Gundhil (DL/82) Konteks : Surti Kulinadirabi nyuwun dipunkendhangi Mas Imam (pengrawit). Surti Kulinadirabi : "Saiki mas?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Wooo ngono kuwi nesu mas e." Kang Gundhil : "Ya teruske." (DL/83) Konteks : Surti Kulinadirabi dipunsuwun nembang dening Kang : "Sesuk!" Gundhil. Surti Kulinadirabi : "Mangke mampir teng nggene kula tak paringi kolak sandhal." : "Padhake spons." Kang Gundhil (DL/84) Konteks : Surti Kulinadirabi paring bebingah kangge Mas Imam (pengrawit) menawi saged nyenengake piyambakipun. Surti Kulinadirabi : "Pengrawite aja grogi nek ngiringi sindhen ayu ngene iki." : "Ayu? Gagrak ngono." Kang Gundhil (DL/85) Konteks : Surti Kulinadirabi badhe miwiti nembang.
Tabel salajengipun No. 86. Maksim relevansi. Wujud Penyimpangan Surti Kulinadirabi paring andharan ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 87. Maksim pelaksanaan. Surti Kulinadirabi paring pamanggih ingkang ambigu, boten dipunandharaken ting-tingan menika tegesipun menapa. 88. Maksim relevansi. Surti Kulinadirabi paring pamanggih ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 89. Maksim relevansi. Kang Gundhil paring pamanggih ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. Paedahipun Penyimpangan Referensial. Surti Kulinadirabi paring pamanggih tumrap sawijining prastawa. Metalingual. Wangsulanipun Surti Kulinadirabi kangge ngandharaken ting-tingan kaping pinten. Imajinasi. Ingkang dipuntengenaken namung titi laras saha kaendahan. Direktif. Kang Gundhil mangaribawani Surti Kulinadirabi. 133 Indikator Surti Kulinadirabi : "Baleni meneh, tak njikuk nada. Yo! Ahaa." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Sindhen senior ki wis profesional." (DL/86) Konteks : Surti Kulinadirabi badhe miwiti nembang. Surti Kulinadirabi : "Sindhen senior ki wis profesional." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Ora perlu njaluk ting-tingan ping lima." (DL/87) Konteks : Surti Kulinadirabi badhe miwiti nembang. : "Lehmu njikuk nada kaya ngono?" : "Oh iya." Surti Kulinadirabi : "Ora perlu njaluk ting-tingan ping lima." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Poma apa, upama sirahmu..." (DL/88) Konteks : Surti Kulinadirabi nyindir tembangipun Darmayasa : "Elok, kok ngono? Wis ora perlu ya?" (majikanipun Kang Gundhil). Surti Kulinadirabi : "Ya sing penting ora ngombe kopi. Esuk-esuk Kang Gundhil ngombe kopi, apa?" : "Kuwi nek tok omongke kabeh aku ora nduwe jadwal." (DL/89) Konteks : Surti Kulinadirabi nyindir Darmayasa (majikanipun Kang Gundhil).
Tabel salajengipun No. 90. Maksim kualitas. Wujud Penyimpangan Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan. 91. Maksim relevansi. Surti Kulinadirabi paring pamanggih ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 92. Maksim kualitas. Kang Gundhil paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Paedahipun Penyimpangan Imajinatif. Surti Kulinadirabi paring informasi miturut imajinasinipun piyambak. Personal. Surti Kulinadirabi ngadharaken raos nesunipun. Imajinatif. Kang Gundhil paring informasi miturut imajinasinipun piyambak. 134 Indikator Surti Kulinadirabi : "Ora krungu juraganmu, tenang wae mau wis tak bingkem nganggo kelek." : "Uwis ta, gek uwis, gek nembangna!" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Iya iya." (DL/90) Konteks : Surti Kulinadirabi nyindir Darmayasa (majikanipun Kang Gundhil). Surti Kulinadirabi : "Ngelmu iku pamonge sadina-dina. Halah!" Kang Gundhil : "Lha kowe iki ya ngapa nembangmu kaya ngono?" Surti Kulinadirabi : "Kowe ki mirang-mirangna aku mas, ya apa ana sindhen ayune ngene diplothok kaya rambutan. Ahh." (DL/91) Konteks : Surti Kulinadirabi dipundukani Kang Gundhil amargi nembangipun boten jumbuh kaliyan tuladhanipun. Surti Kulinadirabi : "Ya aku jukuke anu, blangkon." : "Blangkone." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Ya, blangkone nguntal dhewe." Kang Gundhil : "Wong blangkone elok, blangkon sekti og. Dinggo mas e." (DL/92) Konteks : Surti Kulinadirabi dipuparingi blangkon dening pengrawit kanthi dipununcalaken.
Tabel salajengipun No. 93. Maksim relevansi. Wujud Penyimpangan Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan, boten jumbuh kaliyan pitakenanipun Kang Gundhil. 94. Maksim relevansi. Pengrawit paring kontribusi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 95. Maksim relevansi. Surti Kulinadirabi paring andharan ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. Paedahipun Penyimpangan Referensial. Surti Kulinadirabi ngandharaken perkkawis ingkang sampun kadadosan ing sakiwa tengenipun. Imajinatif. Pengrawit paring kontribusi miturut imajinasinipun piyambak. Direktif. Surti Kulinadirabi mangaribawani Kang Gundhil supados boten ngintip. 135 Indikator Surti Kulinadirabi : "Aku ki mau ya arep njagong ya angel batinku ngluruske iki lho, nylempat nylempit nylempat nylempit." : "Apane sing nylempit?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Lha iki Mbak Sindhene njaluk bareng anu mbak Surti mangga bareng, mengkin sekedhap niki lho dereng lurus. Aku wis tau njagong ki mrekekek, mules, mules aku mas. Sek mas, wo katoku ilang!" (DL/93) Konteks : Surti Kulinadirabi ndandosi jarikipun. : "Sabar." Kang Gundhil Pengrawit : (nyetel swara adzan). Surti Kulinadirabi : " Heh ora adzan! Kowe ki piye?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Ora sing peran, ora sing kae, padha pithuke!" (DL/94) Konteks : Sasampunipun Kang Gundhil nuthuk kentongan, wonten : "Ora adzan! Ora saur!" swara adzan. Surti Kulinadirabi : "Aah, kowe sing nuthuk wargane kumpule sithik. Aku sing ngundang, rong RT bubar kabeh." : "Ya mangga. Eh, ora dithuthuk sek." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Piye?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Sek tak cincing sek no. Aja ngintip lho, isin : "Dielus-elus sek." aku nek bocor."
Tabel salajengipun No. Wujud Penyimpangan 96. Maksim kuantitas. Kang Gundhil paring informasi ingkang linuwh. 97. Maksim pelaksanaan. Kang Gundhil paring informasi ingkang ambigu, boten cetha. 98. Maksim kualitas. Surti Kulinadirabi ngandharaken perkawis ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Paedahipun Penyimpangan Referensial. Surti Kulinadirabi paring pamanggih tumrap sawijining objek. Direktif. Kang Gundhil mangaribawani Surti Kulinadirabi. Referensial. Surti Kulinadirabi ngandharaken kahanan ingkang kadadosan ing sakiwa tengenipun. 136 Indikator (DL/95) Konteks : Surti Kulinadirabi gentosan nuthuk kentongan kaliyan Kang Gundhil. Surti Kulinadirabi : "Wah, ayu meneh aku mas?" Kang Gundhil (DL/96) Konteks : Surti Kulinadirabi ngagem sanggul. Surti Kulinadirabi : "Sesuk anake 15. Ngeneh arep dienggo wae ora : "Ho'oh sindhen senior ki ya ayu." isa!" : "Lha kowe ki mbingungi kuwi og." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Sing arep ndhisik sing endi?" Kang Gundhil : "Iki di anu." Surti Kulinadirabi : "Aja ditarike kabeh!" (DL/97) Konteks : Surti Kulinadirabi ngagem sanggul, ndandosi jarikipun. Surti Kulinadirabi : "Dienggo." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Mas, iki lighting mati ki mas? Iki lighting : "Kuwalik dul!" mas." : "Kuwalik kuwalik." Kang Gundhil (DL/98) Konteks : Surti Kulinadirabi kewalik anggenipun ngagem sanggul, nutupi mripat.
Tabel salajengipun No. 99. Maksim kualitas. Surti Kulinadirabi ngandharaken pamanggih ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Wujud Penyimpangan 100. Maksim kualitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang lepat. 101. Maksim relevansi. Kang Gundhil paring adharan ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 102. Maksim kualitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang lepat. Paedahipun Penyimpangan Imajinasi. Surti Kulinadirabi paring pamanggih miturut imajinasinipun piyambak. Imajinasi. Surti Kulinadirabi paring pamanggih miturut imajinasinipun piyambak. Fatik. Kaprigelanipun Kang Gundhil nalika komunikasi nindakaken kontak basa. Imajinasi. Surti Kulinadirabi paring pamanggih miturut imajinasinipun piyambak. 137 Indikator Surti Kulinadirabi : "Owalah iya iki, tlethonge nganu." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Iya tlethonge nang ngarep lali. Nah kaya ngene : "Sing pener!" kaya Puntadewa." (DL/99) Konteks : Surti Kulinadirabi kewalik anggenipun ngagem sanggul, sanggulipun wonten ing bathuk. Surti Kulinadirabi : "Brimob! Saya adalah komandan klepon!" Kang Gundhil (DL/100) Konteks : Surti Kulinadirabi paring tuladha dados komandan pleton. Surti Kulinadirabi : "Salah terus ki piye mas?" Kang Gundhil (DL/101) Konteks : Surti Kulinadirabi paring tuladha dados komandan pleton : "Pleton!" : "Yawis saiki." ingkang lepat. Surti Kulinadirabi : "Saya brimob, saya adalah komandan apa?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Pleton, ayo semuanya masuk dalam basiran!" Kang Gundhil (DL/102) Konteks : Surti Kulinadirabi paring tuladha dados komandan pleton. : "Pleton." : "Barisan!"
Tabel salajengipun No. 103. Maksim kualitas. Wujud Penyimpangan Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang lepat. 104. Maksim kualitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang lepat. 105. Maksim relevansi. Surti Kulinadirabi paring andharan ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 106. Maksim relevansi. Surti Kulinadirabi paring kontribusi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. Paedahipun Penyimpangan Imajinasi. Surti Kulinadirabi paring pamanggih miturut imajinasinipun piyambak. Imajinasi. Surti Kulinadirabi paring pamanggih miturut imajinasinipun piyambak. Imajinasi. Surti Kulinadirabi paring pamanggih miturut imajinasinipun piyambak. Referensial. Surti Kulinadirabi paring kontribusi ingkang nedahaken kahanan objek, inggih menika dhadha palsunipun menceng. 138 Indikator Surti Kulinadirabi : "Anu jalan di tempat! Jalan di tempat basa Jawane apa mas? Oh, mlaku neng papan. Aku ki mbukak kamus anu Mbahmusastra ki lho." : "Bausastra." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Ora ana Bausastra, ki salah terus ki. 79 ndhisik ki Mbahmusastra...." (DL/103) Konteks : Surti Kulinadirabi paring tuladha dados komandan pleton. Surti Kulinadirabi : "Aku kaya pasukan anu apa praon, apa? Kraton!" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Iya pasukan karton." Kang Gundhil (DL/104) Konteks : Surti Kulinadirabi paring tuladha dados prajurit kraton. Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Nah ngene iki kan ketok ayu meneh. Kakang?" (DL/105) Konteks : Surti Kulinadirabi ngangge sanggul malih, nyepeng kipas : "Kraton." : "Kraton!" : "Wah uwis, iki dienggo sing bener." sesarengan kaliyan Kang Gundhil, romantis. Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Bukti tresna." (ndandosi dhadha palsunipun) Kang Gundhil (DL/106) Konteks : Surti Kulinadirabi nyepeng kipas sesarengan kaliyan Kang Gundhil, Surti Kulinadirabi ndandosi dhadhanipun ingkang palsu. : "Bukti napa?" : "Hehehe. Aja aja ajaaa!"
Tabel salajengipun No. 107. Maksim kualitas. Wujud Penyimpangan Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan. 108. Maksim pelaksanaan. Surti Kulinadirabi ngandharaken informasi kanthi boten urut. 109. Maksim kuantitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang linuwih. 110. Maksim kualitas. Surti Kulinadirabi paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan kasunyatan. Paedahipun Penyimpangan Imajinasi. Surti Kulinadirabi paring pamanggih miturut imajinasinipun piyambak. Metalingual. Surti Kulinadirabi ngandharaken pamanggih ingkang kangge ngandharaken pesen saking Dhe Waljinah. Referensial. Surti Kulinadirabi paring informasi miturut kasunyatan. Metalingual. Surti Kulinadirabi ngandharaken pamanggih ingkang kangge ngandharaken pesen saking Dhe Waljinah. 139 Indikator Kang Gundhil : "Ana sindhen kok koplake kaya ngene! Heh heh heh! Aku trima ngene iki wae lah." Surti Kulinadirabi : "Iki tak delok sapa ngerti ana kodhok. ...." (DL/107) Konteks : Surti Kulinadirabi ndandosi dhadhanipun ingkang palsu. Surti Kulinadirabi : "Pisan nggo ngayahi para kanca, para kadang kelas G sing lagi apa iki nglestantunke budaya Jawa, tepuk tangan sek! Sing kaping telu iki mas, iki." Kang Gundhil : "Apa meneh apa meneh?" Surti Kulinadirabi : "Apik acarane, bermutu walaupun biayane akeh!" (DL/108) Konteks : Surti Kulinadirabi ngandharaken pesenan saking Dhe Waljinah kanthi boten urut. Kang Gundhil : "Dadi ada budget ta?" Surti Kulinadirabi : "Ho'oh, sinaosa biayane kuwi akeh. ...." (DL/109) Konteks : Surti Kulinadirabi ngandharaken pesenan saking Dhe Waljinah. Surti Kulinadirabi : "Sing kaping telu ana meneh mas." : "Oh papat?" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Hah? Telu! Telu kowe iki." (DL/110) Konteks : Surti Kulinadirabi ngandharaken pesenan saking Dhe Waljinah kanthi boten urut amargi etunganipun lepat.
Tabel salajengipun No. 111. Maksim pelaksanaan. Wujud Penyimpangan Surti Kulinadirabi paring andharan ingkang boten cetha, boten wonten tegesipun. 112. Maksim relevansi. Surti Kulinadirabi paring andharan ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 113. Maksim relevansi. Surti Kulinadirabi paring andharan ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. Paedahipun Penyimpangan Metalingual. Surti Kulinadirabi ngandharaken pamanggih ingkang kangge ngandharaken pesen saking Dhe Waljinah. Referensial. Surti Kulinadirabi paring kontribusi tumrap objek. Direktif. Surti Kulinadirabi mangaribawani para pamiyarsa. 140 Indikator Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Ana artine. Nek ketol kecantol mata mrebes : "Artine?" mili, nek mata kecantol ketol ora mrebes mili." (DL/111) Konteks : Surti Kulinadirabi ngandharaken pesenan saking Dhe Waljinah. Surti Kulinadirabi : "Aku og. Eh gandheng wis wengi." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Aku tak balik sek." Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Ho'oh tak kukut sek. Ki tak benake." (DL/112) Konteks : Saderengipun wangsul, Surti Kulinadirabi ndandosi : "Iya?" : "Kukut?" dhadhanipun ingkang palsu malih. : "Ehh, uwis ora usah ndemok-ndemok meneh!" Kang Gundhil Surti Kulinadirabi : "Ora, tak mbenake iki. Anu nuwun sewu kula pamit riyin. Bilih wonten klenta klentuning atur kula nyuwun pangapunten. Mangke menawi wonten sewu kalihewu nggih mangga wonten mrika." (DL/113) Konteks : Saderengipun wangsul, Surti Kulinadirabi ndandosi dhadhanipun ingkang palsu malih.
Tabel salajengipun No. 114. Maksim relevansi. Wujud Penyimpangan Kang Gundhil paring pamanggih ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 115. Maksim kuantitas. Yu Jemblung paring informasi ingkang kirang. 116. Maksim relevansi. Yu Jemblung paring pamanggih ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 117. Maksim kuantitas. Kang Gundhil paring informasi ingkang kirang. Paedahipun Penyimpangan Direktif Andharanipun Kang Gundhil mangaribawani Yu Jemblung supados lenggah. Fatik. Andharanipun Yu Jemblung nggambaraken kaprigelan komunikasi basa. Personal. Yu Jemblung ngandharaken raos penasaran. Personal. Kang Gundhil ngandharaken raos jujur. 141 Indikator Yu Jemblung Kang Gundhil (DL/114) Konteks : Panik, Yu Jemblung (garwanipun Kang Gundhil) dugi : "Paaakk!!!" : "Yaaa! Lingguh! Lingguh!" kanthi mlajar. Kang Gundhil Yu Jemblung (DL/115) Konteks : Panik, Yu Jemblung (garwanipun Kang Gundhil) sampun : "Piye piye piye?" : "Aku ndek mau pas mau." lenggah. Kang Gundhil Yu Jemblung : "Ana apa meneh?" : "Owalah kowe ki janeh kowe ki ngapa ta pak?" (DL/116) Konteks : Panik, Yu Jemblung (garwanipun Kang Gundhil) sampun lenggah. Darmayasa : "Lungguh! Aku tak takon, gajihmu apa kok isa ngombe kopiku?" : "Huahaha." : "Lha iki, ngapurana kowe ngombe kopi ndarane!" : "Demi Tuhan!! Hahaha." Kang Gundhil Yu Jemblung Kang Gundhil (DL/117) Konteks : Darmayasa lan Sokayasa dugi nyuwun pirsa kaliyan Kang Gundhil lan Yu Jemblung kanthi nesu saha bingung, panik.
Tabel salajengipun No. 118. Maksim kuantitas. Wujud Penyimpangan Kang Gundhil saha Yu Jemblung ngandharaken informasi ingkang kirang. 119. Maksim kuantitas. Yu Jemblung paring informasi ingkang linuwih. 120. Maksim relevansi. Darmayasa paring pamanggih ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. Paedahipun Penyimpangan Personal. Kang Gundhil saha Yu Jemblung ngandharaken raos kaget. Referensial. Yu Jemblung paring informasi babagan objek miturut kasunyatan. Referensial. Darmayasa paring pamanggih tumrap sawijining prastawa. 142 Indikator : "Nek njaluk bojo kepiye ra Yu?" : "Wuaa bojo!" Sokayasa Kang Gundhil lan Yu Jemblung Darmayasa : "Mbayangke kuwi kan, mbayangke! Upama kuwi bakal kedaden ki kepiye? (DL/118) Konteks : Darmayasa lan Sokayasa dugi nyuwun pirsa kaliyan Kang Gundhil lan Yu Jemblung kanthi nesu saha bingung, panik. Kang Gundhil lan Yu Jemblung lenggah wonten siti, Darmayasa lan Sokayasa jumeneng wonten ngajengipun. Sokayasa : "Sampeyan kenal ora? Sampeyan kenal ora karo wong wedok ayu neng desa kene sing pinter nari?" : "Ngerti ora kowe kang? Ngerti ora?" : "Endang pak!" Darmayasa Yu Jemblung (DL/119) Konteks : Darmayasa lan Sokayasa dugi nyuwun pirsa kaliyan Kang Gundhil lan Yu Jemblung kanthi bingung, panik. Kang Gundhil lan Yu Jemblung lenggah wonten siti, Darmayasa lan Sokayasa jumeneng wonten ngajengipun. Sokayasa Darmayasa : "Pak, kowe iki kok malah kenal karo Yu randha barang ki ngapa ta pak?" : "Eh ora bu. Lha ya bener sing diomongke karo kang gundhil iki." (DL/120) Konteks : Sokayasa curiga kaliyan Darmayasa amargi Darmayasa tepang kaliyana randha desa sebelah.
Tabel salajengipun No. 121. Maksim relevansi. Wujud Penyimpangan Kang Gundhil paring andharan ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 122. Maksim kuantitas. Darmayasa paring informasi ingknag linuwih. 123. Maksim kuantitas. Sendangsari paring informasi ingknag linuwih. Paedahipun Penyimpangan Fatik. Andharanipun Kang Gundhil namung kangge kontak basa kemawon. Referensial. Darmayasa paring pamanggih tumrap sawijining prastawa. Referensial. Sendangsari ngandharaken prastawa ing sakiwa tengenipun. 143 Indikator Yu Jemblung Kang Gundhil (DL/121) Konteks : Kang Gundhil tindak dhateng desa sebelah kangge sowan : "Ati-ati ya kang!" : "Dhadhah sayang!" kaliyan yu randha (Sokawera). Sokayasa Darmayasa : "Pak! Aku ki bojomu masa ora dijak kowe iki pak?" : "Lha iya, durung rampung aku bu. Maksude lak ya sampeyan yu, terus sliramu bu, karo aku nggoleki Biting tekan saiki dolan ya durung ketemu." (DL/122) Konteks : Sokayasa protes kaliyan Darmayasa amargi boten dipunajak madosi Biting. Sokawera Sendangsari : "Piye lehmu latihan nari? Wis tekan ngendi?" : "Halah halah mbok, wong lagi wae latihan mendhak kok mbok, dadi ya durung isa mbok." (DL/123) Konteks : Sante, napeni uwos, Sokawera (ibunipun Sendangsari) nyuwun pirsa babagan latihan narinipun.
Tabel salajengipun No. 124. Maksim kuantitas. Sendangsari paring informasi ingknag linuwih. Wujud Penyimpangan 125. Maksim kuantitas. Sendangsari paring informasi ingknag linuwih. 126. Maksim relevansi. Sendangsari paring andharan ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. Paedahipun Penyimpangan Personal. Sendangsari ngandharaken raos kesel. Personal. Sendangsari ngandharaken raos kesel. Personal. Sendangsari ngandharaken raos penasaran. 144 Indikator Sokawera Sendangsari : "Apik kuwi nduk. Isa nggo tambah pengalaman karo nggo tambah sangu kowe." : "Iya mbok, ning aku ki kesel banget lho mbok." (DL/124) Konteks : Sante, napeni uwos, Sokawera (ibunipun Sendangsari) nyuwun pirsa babagan latihan narinipun. Sokawera Sendangsari : "Kesel?" : "Ho'oh mbok. Lha wong latihane ki saben dina lho. Mulih ki saben bengi kae mbok. Awaku ki keju tenan mbok." (DL/125) Konteks : Sante, napeni uwos, Sokawera (ibunipun Sendangsari) nyuwun pirsa babagan latihan narinipun. Sokawera Sendangsari : "Ealah nduk, ya jenenge latihan ya mesthi kesel. Ning ra ya kuwi wis dadi cita-citamu pengen dadi penari?" : "iya mbok, dongake wae. Si mbok nonton aku ta?" (DL/126) Konteks : Sante, napeni uwos, Sokawera (ibunipun Sendangsari) nyuwun pirsa babagan latihan narinipun.
Tabel salajengipun No. 127. Maksim relevansi. Sendangsari paring andharan ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. Wujud Penyimpangan 128. Maksim relevansi. Sokawera paring andharan ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 129. Maksim relevansi. Sendangsari paring andharan ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 130. Maksim kuantitas. Kang Gundhil paring informasi ingkang linuwih. Paedahipun Penyimpangan Referensial. Sendangsari ngandharaken prastawa ingkang kadadosan wonten ing sakiwa tengenipun. Fatik. Kaprigelanipun Sokawera nalika komunikasi nindakaken kontak basa. Personal. Sendangsari ngandharaken raos boten sarujuk saha penasaran tumrap pamanggihipun Kang Gundhil. Direktif. Kang Gundhil mangaribawani Sendangsari saha Sokawera. 145 Indikator Sokawera : "Owalah ndhuk piye iki berase si mbok dho mawut kabeh?" : "Lha kang Gundhil ki lho, ngomong wae." Sendangsari (DL/127) Konteks : Panik, Kang Gundhil dipunthuthuk kaliyan tampah dening Sokawera. Kang Gundhil Sokawera (DL/128) Konteks : Kang Gundhil panik sanget. Kang Gundhil : "Lha aku ki iki campur bingung, campur bawur." : "Yawis kang, saiki lungguha sik." : "Kowe wegah? Yen kowe wegah desa iki bakal kena bebendu! Dhong ora?!" : "Ngapa kudu aku kang? Ngapa?" Sendangsari (DL/129) Konteks : Panik, duka. Sendangsari boten purun dipundadosaken sarat. Sendangsari Kang Gundhil : "Ngapa kudu aku kang? Ngapa?" : "Den Biting kae bocah bajang! Kowe barang yu! Pokoke perkara iki, anakmu gelem ora gelem kudu gelem! Yen ora gelem, awas kowe! Awas kowe! Titenana!!" (DL/130) Konteks : Panik, duka. Sendangsari boten purun dipundadosaken sarat. Kang Gundhil nesu lan tansah meksa Sendangsari.
Tabel salajengipun No. 131. Maksim relevansi. Wujud Penyimpangan Sokawera paring andharan ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 132. Maksim relevansi. Sendangsari paring pamanggih ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 133. Maksim kuantitas. Dewi Tribuana paring informasi ngkang linuwih. 134. Maksim relevansi. Sendangsari paring pamanggih ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 135. Maksim kuantitas. Dewi Tribuana paring informasi ngkang linuwih. Paedahipun Penyimpangan Direktif. Sokawera mangaribawani Sendangsari. Personal. Sendangsari ngandharaken raos penasaran. Fatik. Dewi Tribuana nindakaken kontak basa kanthi nepangaken asmanipun. Personal. Sendangsari ngandharaken raos depresi. Direktif. Dewi Tribuana mangaribawani Sendangsari. 146 Indikator Sendangsari Sokawera : "Aku trima mati wae mbok! Aku trima mati!" : "Sendangsari!! Nduk, apa kowe tega ninggalke simbokmu iki?...." (DL/131) Konteks : Panik, duka. Sendangsari boten purun dipundadosaken sarat. Dewi Tribuana Sendangsari (DL/132) Konteks : Ing tlaga Bima, bingung, duka. : "Cah ayu, lagi ngapa kowe ana kene?" : "Sapa sira?" Sendangsari Dewi Tribuana : "Sapa sira?" : "Kang pranyata, aku titising Sang Hyang Dewi Tribuana sing mbaureksa ana tlaga Bima kene. ..." (DL/133) Konteks : Ing tlaga Bima, bingung, duka. Dewi Tribuana : "Banjur? Ngapa kowe mlayu tekan tlagaku kene?" : "Kula trima mati dewi, kula trima mati!" Sendangsari (DL/134) Konteks : Ing tlaga Bima, bingung, duka. Sendangsari Dewi Tribuana : "Nanging kula boten saguh dewi." : "Kabeh iki wis dadi pepesthening seka Gusti nduk, sejatine kowe kudu ngerti bocah bajang
Tabel salajengipun No. Wujud Penyimpangan 136. Maksim kuantitas. Dewi Tribuana paring informasi ngkang linuwih. 137. Maksim kuantitas. Sokawera paring informasi ngkang linuwih. Paedahipun Penyimpangan Direktif. Dewi Tribuana mangaribawani Sendangsari. Direktif. Sokawera mangaribawani Sendangsari. 147 Indikator kuwi beda seka bocah liyan. Bocah bajang kuwi sakral, titisan, keturunan seka Kaladete. Kabeh kang dadi panjaluke kuwi wis wajibe dituruti. Yen ora dituruti, bakal nggawa .........." (DL/135) Konteks : Ing tlaga Bima, bingung, duka. Sendangsari Dewi Tribuana : "Kula boten ngertos dewi, kula boten mudheng." : "Ana mangsane kowe bakal ngerti cah ayu. Ana mangsane bocah bajang kuwi kang bakal crita marang awakmu. Apa kang sejatine dikarepake seka kowe cah ayu. Aku ora bisa crita luwih akeh meneh. Saiki buangna niat elekmu adoh- adoh. Kowe ora ana gunane yen kowe mati ana tlagaku kene! Wis saiki muliha! Balia!" (DL/136) Konteks : Ing tlaga Bima, bingung, duka. Sendangsari : "Ora mbok, ben aku wae sing mati mbok. Ben aku wae!" : "Ora nduk, ora! Yen kowe mati, si mbok ya melu mati!" Sokawera (DL/137) Konteks : Ing tlaga Bima, bingung, duka.
Tabel salajengipun No. 138. Maksim relevansi. Wujud Penyimpangan Kyai Kaladete paring informasi ingkang boten jumbuh kaliyan konteks tuturan. 139. Maksim kuantitas. Kyai Kaladete paring informasi ngkang linuwih. Paedahipun Penyimpangan Fatik. Kaprigelanipun Kyai Kaladete nalika komunikasi nindakaken kontak basa. Direktif. Kyai Kaladete mangaribawani Sendangsari. 148 Indikator Kyai kaladete Sendangsari Kyai kaladete (DL/138) Konteks : Ing tlaga Bima, bingung, duka. Sendangsari Kyai kaladete Sendangsari Kyai kaladete : "Sendangsari!" : "Sapa kowe?" : "Sendangsari, hooo." : "Sapa kowe?" : "Aku Kyai Kaladete." : "Ka Kaladete?" : "Iya. Aku kang mbaureksa, kang nguwasanai tlatah Dieng kene. Aku mrene nyilih ragane bocah bajang iki yaiku Biting. Ndhuk putuku Sendangsari, panampamu kang kaya mengkana sejatine kuwi ora pener. Apa kang dikarepake marang bocah bajang iki yaiku kowe mung dijaluk dadi kanca kanggo dolan saben dina. Dadi panampamu kang kaya mangkana mau pranyata luput. Kajaba seka kuwi kowe tak dhapuk kanggo njoged ing upacara bajang kang bakal tumeka ..." (DL/139) Konteks : Ing tlaga Bima, bingung, duka.