1. Papan Panaliten Panaliten ditindakake ing SMP Kristen 1 Surakarta, kang mapan ing Dalan Abdul Rahman Saleh No.1, Setabelan, Kecamatan Banjarsari, Kutha Surakarta, Jawa Tengah, 57139. Ing sekolah iki panaliti nindakake wawanpangandikan kaliyan guru basa Jawa yakuwi Ibu Doorkas Sri Sugiyani, S.Pd. lan salah siji siswa kelas VIII yaiku Beatricia Nadine Ziliwu. Anggone panaliti nindakake panaliten ana ing ruangan rapor. Ruangan rapor kang digunakake kanggo nindakake wawanpangandikan ambane kaya kelas- kelas kang ana ing SMP Kristen 1 Surakarta. Ruangan mau digunakakake kanggo nyimpen arsip utawa rapor siswa, nanging saliyane kuwi ruang rapor uga biasa digunakake kanggo papan gladhen nalika ana siswa kang arep melu lomba. Panaliti uga nindakake panaliten arupa wawanpangandikan marang ahli basa yaiku Ibu Dr. Atikah Anindyarini, M.Hum. Wawanpangandikan ditindakake lumantar medhia whatsapp amarga ahli basa gadhah jejibahan sanes. tindak tutur direktif, fungsi tindak tutur direktif, lan gayutane tindak tutur A. Asil Panaliten SMP, utamane kanggo kelas VIII semester genep ing KD. 3.4 Menelaah dan menangkap isi dialog. Dhata-dhata kang diandharake dientukake saka asil analisis film cekak Unggah-Ungguh uga transkripsi asil wawanpangandikan kang uwis ditindakake panaliti marang guru mata pelajaran basa Jawa, siswa, lan ahli Basa. BAB IV 33 gandhengane karo punjer perkara panaliten iki. Asil panaliten iki isine wujud direktif sajroning film cekak Unggah-Ungguh karo pasinaon basa Jawa ing Ing bageyan asil panaliten, panaliti ngandharake deskripsi dhata kang ana ASIL PANALITEN LAN ANDHARAN
34 2. Dheskripsi Film Cekak Unggah-Ungguh Film cekak Unggah-Ungguh yakuwi salah siji saka akehe karya kang diunggah ing channel Youtube 8 Productions. Film cekak iki suwene 6 menit 49 dhetik lan diunggah ing Youtube ing tanggal 30 November 2021. Film cekak Unggah-Ungguh dirasa kasil narik kawigatene para pamirsa Youtube amarga film cekak iki uwis diputer ping 7.942 lan entuk akeh komentar positif ing kolom komentar channel Youtube kasebut. Alur crita film cekak iki diserat dening Arfan Agusta kang uga ngrangkep dadi sutradara uga penyunting. Film cekak kasebut diparagakake dening paraga sentral yaiku 4 bocah lanang lan didhukung dening 3 paraga liyane yaiku wong dhiwasa. Basa kang digunakake ing film cekak Unggah-Ungguh yaiku basa Jawa ragam ngoko lugu, ngoko alus, lan krama, nanging panggunaan ragam basa Jawa krama ing film cekak iki ora akeh. Ragam basa krama namung digunakake ing tetembungan cekak nalika paraga utama omong-omongan marang paraga kang luwih tuwa. Basa kang digunakake ing film cekak Unggah-Ungguh dirasa trep karo tata krama amarga ora nggunakake ragam basa kasar saengga patut ditonton dening bocah. Saliyane nggunakake basa kang gampang dimangerteni lan sopan, film cekak iki uga nyuguhake gambar kang apik. Film cekak Unggah-Ungguh nyuguhake pemandangan alam ing desa kanthi kualitas resolusi vidheo kang bisa diarani dhuwur. Film cekak Unggah-Ungguh nyritakake 4 bocah yaiku Reza, Paundra, Angga, lan Alfath kang arep latihan kesenian ing daleme Pak Handhang. Bocah papat mau budhal latihan bebarengan kanthi ngepit onthel. Ing dalan, bocah-bocah mau panggih kaliyan Paklik kang uga ngepit onthel nanging amarga kurang ati-ati Paklik jawah. Reza lan Paundra grapyak nulungi Paklik nanging Angga lan Alfath milih ora nulungi Paklik amarga wedi yen telat anggone latihan lan didukani Pak Handhang. Ora suwe ban pit onthel kang ditumpaki dening Angga lan Alfath kempes saengga bocah loro mau tiba. Reza lan Paundra kang ana ing mburine gage ngewangi lan omong yen bocah loro mau kuwi tiba amarga kuwalat, ora menehi pitulungan marang Paklik.
bocah mau telat latihan nganti sak jam suwene. Ing wiwitan, Pak Handhang duka karo bocah-bocah mau amarga telat anggone latihan, nanging sawise kang ditumpaki Angga lan Alfath gembos bane. Bab mau ndadekake bocah- mangerteni apa kang njalari bocah papat mau telat anggone Pak Handhang 3. Dheskripsi Wujud Tindak Tutur Direktif Sajroning Pacelathon ing Film Cekak Unggah-Ungguh Saka proses analisis dhata kang uwis ditindakake dening panaliti marang film cekak Unggah-Ungguh nggunakake teori tindak tutur direktif dening Ibrahim, dimangerteni yen ana akeh tindak tutur kang kaandhut ing film cekak kuwi. Miturut Ibrahim (1993: 27), tindak tutur direktif yakuwi tuturan kang isine kepinginan lan arep-arepe panutur kang bisa dadi alesane mitra tutur nindakake kagiyatan tartamtu. Saka pacelathon ing film cekak Unggah- Ungguh ditemokake wujud tindak tutur yaiku: c. Panjalukan (Requestives) Tindak tutur panjalukan duweni teges minangka tindakan nalika panutur nuturake tuturan kang isine kepinginan tartamtu (Ibrahim, 1993: 28). Tuturan mau dikarepake supaya mitra tutur nindakake apa kang dadi kepenginane panutur. Ing film cekak Unggah-Ungguh ditemokake 7 tuturan panjalukan (requestives) kang kaya mangekene: (2)Paundra : O iya-iya sik. Mak, kula mangkat riyin. <FCU/2/00:29> (3)Mak : Eh sik sik sik. Pamit ki sing sopan. Salim sik <FCU/3/00:32> (4)Paundra : Kula mangkat riyin. <FCU/4/00:32> suda dukane. Pak Handhang malah nuturi Angga lan Alfath supaya menehi pitulungan marang sapa wae ing wayah apa wae. Sawise dituturi dening Pak 35 Bocah papat mau kudu mlaku tekan daleme Pak Handhang amarga pit kabupaten kang dianakake sesuk. Handhang, bocah papat mau wiwit latihan kanggo pentas kesenian ing
<FCU/7/00:43> mitra tutur kang diajak omong yaiku ibune menehi idin supaya bisa menyang daleme Pak Handhang. Ing kene panutur nyuwun supaya (5)Mak : Iya, ati-ati ya! <FCU/5/00:40> Paundra ing dhata (5). Dheweke nyuwun idin marang ibune amarga arep lunga latihan Konteks: Ing tuturan (7) Alfath teka menyang omahe Paundra 36 lunga nekani latihan dina kuwi. Penanda anane tindak tutur direktif diwenehi garis bawah. Tuturan panjalukan mau di respon positif nyuwun pamit marang Mak e Paundra nanging anggone pamitan Konteks: Tuturan (2) ditujokake paraga Paundra marang Mak e. (7) Alfath : Mak, mangkat riyin. Tos sik! panjalukan ing dhata (2) bisa ditonton saka tetembungan kang (8)Mak : Yen pamit karo wong tuwa kuwi sing sopan ora terus tos ngene iki. <FCU/8/00:44> Gambar 4.2 Adegan Alfath Nyuwun Tos marang Mak dening mitra tutur kang bisa dimangerteni saka tuturan paraga Mak e Gambar 4.1 Adegan Paundra Pamitan marang Mak amarga arep budhal latihan bebarengan. Sadurunge kuwi dheweke
(32)Paundra : Mulane yen ana wong susah kuwi tulungana. Kowe butuh ditulung ta yoan! <FCU/32/02:57> dititiki saka panggunaan penanda kang wujude frasa yaiku muga- arep kang dituturake Paklik marang Gusti dadi tandha walesan saka muga dha dadi wong sukses. (31)Alfath : La aku aja bok tinggal! <FCU/31/02:55> (19)Paklik : Matur nuwun ya Le. Bocah jaman saiki ijik gelem tinulung. Muga- muga. Anggone Paklik duweni kekarepan kaya mau amarga nalika (30)Angga : Gek piye ban ku kempes. Mengko yen telat diseneni Pak Handang. Mosok <FCU/19/01:38> Gambar 4.3 Adegan Paklik Ndongakake Reza lan Paundra 37 kang dituturake dening Alfath, nanging apa kang dadi panjalukane panjalukan/ requestives kang bisa dititiki saka penanda tuturan tos sik Alfath ora bisa keturutan amarga Mak e Paundra ngendika yen pamit duweni kekarepan kang diwujudake ing tuturan. Panutur ing kene Konteks: Dhata (19) kalebu jinis tuturan direktif amarga panutur njaluk tos. Tuturan mau kalebu jinis tindak tutur direktif jinis kabecikan kang uwis ditindakake bocah loro mau. jawah panjenengane ditulungi dening Paundra lan Reza. Pangarep- <FCU/30/02:49> aku nuntun dhewe? yaiku paraga Paklik duweni pangarep-arep marang Gusti kang bisa marang wong kang luwih tuwa kudu sopan yaiku saliman.
(32)Paundra : Mulane yen ana wong susah kuwi tulungana. Kowe butuh ditulung ta yoan! <FCU/32/02:57> (33)Reza : Uwis, uwis. Awake dhewe iki kabeh kanca. Ayo saiki diangkat bareng-bareng. <FCU/33/03:03> Gambar 4.4 Adegan Angga Njaluk Dikancani Nuntun Pit (33)Reza : Uwis, uwis. Awake dhewe iki kabeh kanca. Ayo saiki diangkat bareng-bareng. <FCU/33/03:03> Gambar 4.5 Adegan Alfath Njaluk Supaya Ora Ditinggal saka tuturan mosok aku nuntun dhewe. Tuturan panjalukan dituturake Konteks: Ing dhata (30) Angga duweni panjalukan marang kanca- (31)Alfath : La aku aja bok tinggal! <FCU/31/02:55> onthel, amarga ora gelem nuntun dhewe, Angga njaluk marang kanca- 38 kancane kang bisa dititiki saka panggunaan penanda arupa konteks dening Angga sawise dheweke lan Alfath tiba nalika numpak pit kancane supaya dibaturi nuntun pit onthel. Kanca-kancane gelem mbaturi dheweke nuntun pit onthel tekan daleme Pak Handhang.
gelem mbaturi Alfath mlaku nuntun pit onthel. 39 saka penanda arupa konteks tuturan la aku aja bok tinggal. Alfath Dheweke rumangsa yen apa kang uwis ditindakake sadurunge dudu Konteks: Ing tuturan dhata (37) bisa dimangerteni yen paraga (37) Alfath : Ya uwis aku ngaku salah. Aku njaluk ngapura. <FCU/37/03:45> Gambar 4.6 Adegan Alfath Njaluk Pangapura duweni kepenginan kanggo njaluk pangapura saka kanca-kancane. pit onthel kang ditumpaki gembos ban e. Kanca-kancane yaiku kancane ora ninggalake dheweke kang kudu mlaku nuntun pit, amarga Konteks: Ing dhata (31) paraga kang duweni peran minangka penanda tuturan awujud tembung njaluk. Ing tuturan mau Alfath kanthi ora langsung duweni kepinginan yaiku njaluk supaya kanca- panutur yaiku Alfath, lan paraga kang dadi mitra tutur yaiku Paundra Alfath duweni panjalukan kang bisa dititiki saka panganggone Paundra lan Reza menehi respon positif marang panjalukane yaiku lan Reza. Ing tuturan mau Alfath duweni kepenginan kang bisa dititiki tindakan kang becik.
kesenian kang dianakake ing kabupaten sesuk. Tuturan panjalukan kanggo ngentukake informasi tartamtu (Ibrahim, 1993:30). Saka dhata Konteks: Tuturan ing dhata (60) ditujokake dening paraga Pak latihan bisa ditindakake. (60) Pak Handhang : Ayo latihan! Gladhi bersih kanggo tuturan kang ana ing film cekak Unggah-Ungguh ditemokake ana 8 apa kang dijaluk dening panutur marang mitra tutur luwih cetha yaiku d. Pitakonan (Questions) (11)Angga : Ngapa ta Za kok mandheg? panutur duweni kepinginan supaya mitra tutur kang diajak omong bisa <FCU/11/01:09> Gambar 4.8 Adegan Angga Nakoni Reza sesuk. <FCU/60/05:41> Gambar 4.7 Adegan Pak Handhang Njaluk Bocah-Bocah Kanggo Latihan bisa dititiki saka pannggunaan penanda, yaiku tembung ayo. Ing kene 40 Pitakonan yakuwi panjalukan, nanging sipate luwih khusus amarga gage nyepakake piranti kang arep digunakake kanggo latihan supaya dhata kang kalebu tuturan direktif pitakonan, kang kaya mangkene: Handhang marang bocah-bocah kang arep latihan kanggo acara
nitih pit. Reza ora mangsuli pitakonane Angga kanthi lesan, nanging marang bocah-bocah. Anggone Paklik menehi pitakonan kanggo mandheg anggone ngayuh pit onthel nalika weruh ana Paklik kang uga (13)Paklik : O iya Le. Arep dha nyang ngendi? 41 tindak tutur direktif pitakonan saka anane penanda kang awujud tembung ngapa ing wiwitane ukara. saka pit onthel. Bocah loro mau milih menehi pitulungan tinimbang <FCU/13/01:15> Gambar 4.9 Adegan Paklik Nyuwun Pirsa marang Bocah-Bocah Konteks: Tuturan ing dhata (11) ditujokake dening paraga Angga kang ngandhut pitakonan saka penanda kang wujude frasa nyang ngendi. marang paraga Reza. Dheweke pengin ngerti kena ngapa Reza Konteks: Tuturan ing dhata (13) dituturake dening paraga Paklik mbales aruh-aruhe Paundra lan Reza, nanging bocah loro mau ora nyauri apa kang ditakonake dening Paklik. Dhata (13) kalebu tuturan nganggo tindakan yaiku ngaruh-aruhi Paklik. Tuturan mau kalebu menehi wangsulan marang pitakonane Paklik amarga Paklik jawah
Angga. Ing kene, Reza nakoni Angga kanggo golek informasi kena <FCU/23/02:21> Angga bisa dimangerteni yen anggone Angga tiba yaiku pit kang (23)Reza : Ngapa kok isa tiba? ngapa kok dheweke bisa tiba nalika ngepit onthel. Saka jawabane direktif pitakonan kang bisa dititiki saka panggunaan penanda arupa (27)Paundra : La tenan lo. Kowe kat mau ora sopan karo wong tuwa. <FCU/27/02:34> Gambar 4.11 Adegan Angga Nakoni Paundra tembung ngapa. 42 <FCU/26/02:31> ditumpaki gembos ban e. Tuturan ing dhata (23) kalebu tindak tutur (26)Angga : La ngapa lo? Kowe ngece aku? (25)Paundra : Kowe kuwalat kat mau ora sopan karo wong tuwa! <FCU/25/02:26> (24)Angga : Ban ku gembos. Ujug-ujug tiba. <FCU/24/02:23> Gambar 4.10 Adegan Reza Nakoni Angga Konteks: Tuturan ing dhata (23) dituturake dening Reza marang
dheweke kudu nyurung pit onthel dhewekan. Ing kene, anggone Ing tuturan mau bisa dimangerteni yen Angga ngrasa kabotan yen disebabake polah tingkahe dheweke kang ora ngurmati wong kang wong tuwa. nuntun pit onthel. Pitakonan kang ana ing tuturan (30) bisa dititiki Anane pitakonan ing tuturan dhata (26) dititiki saka penanda awujud sadurunge Paundra ngelikake yen apa kang uwis kedaden kuwi saka panggunaan penanda kang awujud ukara mosok aku nuntun dhewe. Angga takon ora kanggo golek informasi nanging kanthi ora langsung luwih tuwa. Saliyane menehi pitakonan, ing kene uga bisa 43 panutur, lan kanca-kaca liyane duweni peran minangka mitra tutur. (35) Angga : Gara-gara kowe barang ndadak nulungi uwong. <FCU/35/03:38> dheweke njaluk tulung kanca-kancane supaya ngancani mlaku lan (30)Angga : Gek piye ban ku kempes. Mengko yen telat diseneni Pak Handhang. Mosok Konteks: Ing dhata (26) paraga Angga nakoni paraga Paundra. Konteks: Ing dhata (30) paraga Angga duweni peran minangka <FCU/30/02:49> Gambar 4.12 Adegan Angga Nakoni Kanca-Kancane tembung ngapa. Anggone dheweke takon disebabake amarga dimangerteni yen Angga nesu amarga ora bisa nampa apa kang dikandhakake dening Paundra yen dheweke uwis kuwalat marang aku nuntun dhewe?
(36)Paundra : Kuwi wajib. Yen mau kowe ora tak (44) Pak Handhang: Iki lagi dha teka kena ngapa? Konteks: Ing dhata (36) Paundra nuturake pitakonan marang <FCU/44/03:41> tulungi terus piye? <FCU/36/03:41> (47) Reza : Anu Pak. Kala wau wonten tiyang jawah kula tulungi rumiyin <FCU/47/04:38> Gambar 4.14 Adegan Pak Handhang Nyuwun Pirsa marang Bocah-Bocah 44 pitakonan kang dituturake, nanging dheweke kepengin Angga tuturan iki Pak Handhang menehi pitakonan marang bocah-bocah ukara yen mau kowe ora tak tulungi terus piye. Ing kene Paundra Angga. Anane pitakonan ing tuturan mau ditiiki saka panggunaan menehi pitakonan marang Angga amarga ora ngurmati lan ora gelem Gambar 4.13 Adegan Paundra Nakoni Angga Konteks: Ing dhata (44) Pak Handhang duweni peran minangka nulungi Paklik nalika jawah. Paundra ora nggoleki informasi saka ngrumangsani yen apa kang uwis ditindakake kuwi ora becik. panutur, lan bocah-bocah duweni peran minangka mitra tutur. Ing
dening panutur kanthi gamblang, nanging panutur duweni kekarepan (57) Pak Handhang: Iya ora cah? <FCU/57/03:41> Tindak tutur direktif prentah ora mujudake apa kang dikarepake kanggo ngentukake informasi babagan apa kang njalari bocah papat kepengin dientukake dening Pak Handhang yaiku persetujuan babagan yen mitra tutur ndadekake apa kang dituturake panutur minangka apa kang uwis dituturake dheweke sadurunge yen dadi bocah kudu bocah-bocah kang dadi mitra tutur. Ing tuturan iki Pak Handhang sopan lan kudu paring pitulungan marang wong kang mbutuhake, ngupaya kanggo nggolek informasi kanthi cara nakoni bocah-bocah. (58) Bocah-Bocah : Inggih Pak. <FCU/58/05:35> Gambar 4.15 Adegan Pak Handhang Nyuwun Pirsa marang Bocah-Bocah Babagan Apa kang Uwis Dikandhakake Sadurunge 45 e. Prentah (Requirements) polahe dhewe. Tuturan (57) kalebu tindak tutur direktif pitakonan saka anane alesan nindakake samubarang. Nalika nuturake prentah, panutur amarga bisa wae apa kang dadi apese Angga lan Alfath disebabake tuturan (44) dititiki saka panggunaan penanda arupa frasa kena ngapa. mau telat anggone teka latihan nganti sak jam suwene. Pitakonan ing penanda kang awujud ukara yaiku iya ora cah. Informasi kang Konteks: Pak Handhang duweni peran minangka panutur, lan
direktif prentah, yaiku: minangka mitra tutur menehi respon positif amarga nindakake apa 46 (1) Reza : Ndra, ayo selak telat! (2) Paundra : O, iya-iya sik. Mak, kula mangkat riyin. <FCU/2/00:29> Gambar 4.16 Adegan Reza Mrentah Paundra Supaya Bisa Cepet Anggone Cepak-Cepak pamitan marang Mak e. Tuturan mau kalebu prentah saka anane tinimbang mitra tutur (Ibrahim, 1993: 31). Saka panaliten kang uwis kang diprentahake dening Reza yaiku kanggo cepak-cepak lan panutur. Ing tuturan kuwi, Reza marani Paundra menyang omahe. Sawise tekan, Reza mrentah Paundra supaya bisa gage cepak-cepak lan pamitan marang Mak e supaya bisa budhal latihan. Paundra penanda kang awujud ukara yaiku ndra, ayo selak telat. Gambar 4.17 Adegan Mak Mrentah Paundra <FCU/1/00:27> (3) Mak : Eh sik sik sik. Pamit ki sing sopan. Salim sik! <FCU/3/00:29> duweni asumsi yen dheweke duweni kadunungan kang luwih dhuwur ditindakake panaliti, ditemokake 12 dhata kang ngandhut tindak tutur Konteks: Ing dhata (1) paraga Reza duweni peran minangka
kadunungan kang luwih dhuwur tinimbah mitra tutur yaiku minangka Minangka mitra tutur, Paundra menehi respon positif saka prentahe kanggo budhal latihan. Penanda tuturan prentah ing dhata (5) dititiki panutur. Ing tuturan kuwi, Mak mrentah Paundra kang nyuwun pamit wong kang luwih tuwa. 47 Konteks: Ing dhata (3) paraga Mak duweni peran minangka tuturan mau bisa dititiki saka penanda awujud frasa salim sik. Ing yaiku paraga Mak, lan mitra tuture yaiku paraga Paundra. Ing tuturan Konteks: Ing dhata (5) kang duweni peran minangka panutur (5) Mak : Iya, ati-ati ya! <FCU/5/00:40> (15) Alfath : Halah, ora usah. Mengko malah diseneni Pak Handang. Mengko malah telat. <FCU/15/01:22> lunga lan mrentah anake supaya ngati-ati anggone ngepit onthel saka panggunaan frasa ati-ati ya. Mak kanthi nindakake tindakan nyalimi Mak e. Prentah kang ana ing daleme Pak Handhang. Mak minangka wong tuwane ngolehake anake (4) Paundra : Kula mangkat riyin. <FCU/4/00:37> Gambar 4.18 Adegan Mak Mrentah Paundra Supaya Ngati-Ati arep latihan kesenian supaya pamitan kanthi sopan yaiku saliman. kene, panutur bisa mrentah mitra tutur amarga panutur duweni (14) Reza : Ayo ditulungi! <FCU/14/01:19> mau Paundra nyuwun pamit marang Mak kanggo budhal latihan ing
Konteks: Ing dhata (14) paraga Paundra duweni peran minangka Angga arep nutuge anggone ngepit menyang daleme Pak Handhang 48 Gambar 4.19 Adegan Reza Mrentah Kanca-Kancane kanggo Nulungi Paklik negatif kanthi nolak apa kang diprentahake dening Reza lan milih pitulungan marang Paklik. Prentah kang ana ing tuturan mau dititiki panutur lan kanca-kancane minangka mitra tutur. Ing tuturan mau supaya ora telat anggone latihan. Anane prentah ing tuturan dhata (18) <FCU/18/01:33> Gambar 4.20 Adegan Alfath Mrentah Reza lan Paundra supaya Nulungi Paklik pit onthel. Ana rong respon saka prentah mau. Alfath nuduhake respon Konteks: Ing dhata (18) paraga kang duweni peran minangka panutur yaiku Alfath. Dheweke mrentah Paundra lan Reza supaya dititiki saka penanda awujud ukara yaiku tulungana ya. saka penanda kang awujud tembung yaiku ayo. nulungi Paklik kang jawah saka pit onthel, nanging dheweke lan (18) Alfath : Tulungana ya! Aku dhisik! Reza mrentah kancane supaya nulungi Paklik kang jawah nalika nitih ndhisiki Reza, lan Paundra menehi respon positif kanthi menehi
yoan! <FCU/32/02:57> Gambar 4.22 Paundra Mrentah Alfath lan Angga Supaya Nulungi Wong Kang Kasusahan 49 Konteks: Ing dhata (21) Paklik duweni peran minangka panutur. nulungi wong kang mbutuhake pitulungan. Paundra nuturake bab mau Konteks: Ing dhata (32) paraga Paundra duweni peran minangka Ing tuturan mau Paklik mrentah Paundra lan Reza supaya ati-ati nuwun ya. <FCU/21/01:48> Gambar 4.21 Adegan Paklik Mrentah Bocah-Bocah Supaya Ngati-Ati mau kalebu tindak tutur direktif requirements saka penanda kang (32) Paundra : Mulane yen ana wong susah kuwi amarga Alfath lan Paundra ora nulungi Paklik kang jawah nalika marang Paundra lan Reza. Anane tindak tutur direktif prentah ing anggone ngepit supaya ora kacilakan kaya dheweke. Dhata tuturan tulungana. Kowe butuh ditulung ta ngepit onthel, nanging nalika bocah loro mau tiba njaluk tulung awujud ukara yaiku padha ngati-ati. (21) Paklik : O iya, ha a. Padha ngati-ati! Matur pautur. Ing tuturan kuwi, dheweke mrentah Alfath lan Angga supaya
50 (38). Ing tuturan kuwi dheweke mrentah Alfath lan Angga supaya bisa tuturan mau bisa dititiki saka penanda awujud ukara yaiku mulane yen ana wong susah kuwi tulungana. ditumpaki Alfath lan Angga. (33) Reza : Uwis, uwis. Awake dhewe iki kabeh kanca. Ayo saiki diangkat bareng- uwong. <FCU/38/03:48> Gambar 4.24 Adegan Reza Mrentah Angga lan Alfath Supaya Sopan menyang Wong Liya panutur. Ing tuturan kang ana ing dhata (33) Reza mrentah kancane supaya ora padu lan kanthi bebarengan ngangkat pit onthel kang bareng. <FCU/33/03:03> Gambar 4.23 Adegan Reza Mrentah Kancane kanggo Ngangkat Pit Bebarengan Anggone Reza nuturake bab mau amarga sadurunge Alfath lan Angga Konteks: Ing dhata (33) paraga Reza duweni peran minangka (38) Reza : Saiki kowe kudu sopan menyang Konteks: Paraga Reza duweni peran minangka panutur ing dhata luwih sopan marang wong liya utamane karo wong kang luwih tuwa.
51 Konteks: Ing dhata (43) Pak Handhang duweni peran minangka <FCU/42/04:17> Gambar 4.25 Adegan Pak Handhang Mrentah Bocah-Bocah kanggo Mlebu ing Joglo Konteks: Ing dhata (42) kang duweni peran minangka panutur bocah kang lagi tekan daleme supaya mlebu omah kanggo latihan. Ing (43) Pak Handhang: Lungguh kene! <FCU/43/04:20> Gambar 4.26 Adegan Pak Handhang Mrentah Bocah-Bocah Supaya Lungguh ing Joglo saudurunge latihan amarga bocah-bocah mau telat teka latihan sak tuturan mau Pak Handhang kepengin ngajak omong bocah-bocah yaiku Pak Handhang. Ing tuturan iku Pak Handhang mrentah bocah- anane penanda kang awujud tetembungan yaiku ayo-ayo. Paklik nalika jawah. ora pamitan kanthi sopan marang Mak e Paundra lan ora nulungi (42) Pak Handhang: Ayo-ayo rene dhisik! panutur, lan bocah-bocah duweni peran minangka mitra tutur. Ing tuturan mau Pak Handhang mrentah bocah-bocah kang lagi tekan jam suwene. Tuturan mau ngandhut tindak tutur direktif prentah saka
bocah-bocah omongan. Ing tuturan iki Pak Handhang bisa mrentah wong kang luwih tuwa. 52 supaya bisa mangerteni apa klambi kang arep digunakake kanggo (59) Pak Handhang: Yawis, gek dha njajal kaos kana! Larangan bisa dimangerteni minangka prentah kang dituturake dening (Ibrahim, 1993:32). Saka analisis kang uwis ditindakake dening mrentah bocah-bocah lungguh supaya bisa omong-omongan dhisik f. Larangan (Prohibitives) Konteks: Ing dhata (59) kang duweni peran minangka panutur panutur marang mitra tutur supaya ora nindakake tindakan tartamtu direktif prentah kang ana ing tuturan mau dititiki saka anane penanda supaya lungguh ana ing pendhapa omahe, anggone Pak Handhang duweni kadunungan kang luwih dhuwur yaiku minangka pelatih lan bocah supaya njajal kaos kang arep digunakake kanggo pentas sesuk. dititiki saka penggunaan penanda kang awujud ukara yaiku gek dha njajal kaos kana. Anggone Pak Handhang mrentah bocah-bocah kanggo njajal kaos pentas sesuk pas. Anane tindak tutur direktif mrentah ing tuturan mau bocah-bocah mau amarga Pak Handhang mangerteni yen dheweke <FCU/59/05:38> Gambar 4.27 Adegan Pak Handhang Mrentah Bocah-Bocah supaya Njajal Kostum yaiku konteks kang njalari tuturan mau yaiku supaya bisa ngajak yaiku Pak Handhang. Ing tuturan kuwi Pak Handhang mrentah bocah- sadurunge latihan amarga bocah-bocah mau telat latihan. Tindak tutur
Reza nulungi Paklik amarga dheweke keweden yen bakal telat tekan Konteks: Ing dhata (31) Paraga Alfath duweni peran minangka 53 (31) Alfath : La aku aja bok tinggal! usah. panutur. Ing tuturan mau, Alfath nglarang Paundra lan Reza kanggo diseneni Pak Handang. Mengko malah telat. <FCU/15/01:22> Gambar 4.28 Adegan Alfath Menging Paundra lan Reza kanggo Menehi Pitulungan Marang Paklik direktif, yaiku: ing daleme Pak Handhang lan diseneni. Anane tindak tutur direktif panaliti, ditemokake ana loro dhata kang kalebu tuturan tindak tutur larangan ing tuturan mau dititiki saka panggunaan penanda frasa ora Konteks: Ing dhata (15) paraga Alfath duweni peran minangka <FCU/31/02:55> Gambar 4.29 Adegan Alfath Menging Kanca-Kancane kanggo Ninggal Dheweke (15) Alfath : Halah, ora usah. Mengko malah nulungi Paklik kang jawah. Anggone Alfath nglarang Paundra lan panutur. Ing tuturan dhata (31) dheweke nglarang kanca-kancane
g. Menehi Idin (Permissives) panjalukane putrane kanggo pamit budhal latihan menyang daleme Gambar 4.30 Adegan Mak Menehi Idin Paundra kanggo Budhal Latihan tutur permissives kang bisa dititiki saka panggunaan tembung iya 54 direktif permissives, yaiku: Larangan ing tuturan mau dititiki nganggo penanda kang wujude Tindak tutur menehi idin bisa dimangerteni menawa apa kang 1993:32). Ing tuturan kang ana ing sajrone film cekak Unggah- kanggo ninggal dheweke kang kudu nuntun pit onthele kang rusak. tutur duweni kabebasan kanggo nindakake bab tartamtu (Ibrahim, (5) Mak : Iya, ati-ati ya. <FCU/5/00:40> Pak Handhang. Tuturan kang dituturake dening Mak kalebu tindak kancane ngancani dheweke supaya mlaku bebarengan karo nuntun pit. Konteks: Ing tuturan dhata (5) paraga Mak duweni peran Ungguh ditemokake ana 6 tuturan kang kalebu jinis tindak tutur (4) Paundra : Kula mangkat riyin. <FCU/4/00:37> tembung aja. dituturake dening panutur duweni wewaton kang cukup saengga mitra minangka respon positif marang panjalukane putrane. minangka panutur. Ing kene Mak menehi idin marang apa kang dadi Larangan kang dituturake Alfath mau duweni karep supaya kanca-
55 (41) Alfath : Karepmu Za. <FCU/41/03:57> amarga Mak e Paundra ngandhani dheweke yen nalika pamit karo (9) Alfath : Nggih mpun mak. <FCU/9/00:48> nggih mpun ing dhata (9). (40) Reza : Sing nandur kuwi bakale ya ngundhuh. <FCU/41/03:57> Konteks: Ing tuturan (9) Alfath menehi idin marang Mak e bener. Penanda tuturan menehi idin dititiki saka panggunaan frasa Gambar 4.32 Adegan Alfath Menehi Idin marang Reza kanggo Nindakake Apa kang Dikarepake diaturake dening Mak e Paundra amarga dheweke ngrasa kang paling (10)Mak : Cah saiki, kurang sopan santun, dikon salim wae ora gelem. <FCU/10/00:53> Gambar 4.31 Adegan Alfath Menehi Idin marang Mak kanggo Nindakake Apa kang Dikarepake wong tuwa kudu sopan, nanging Alfath ora bisa nampa apa kang (8)Mak : Yen pamit karo wong tuwa kuwi sing sopan ora terus tos ngene iki. <FCU/8/00:44> Paundra kanggo nindakake apa kang dikarepake. Bab mau dijalari
Konteks: Ing dhata 41 paraga Alfath menehi idin marang Reza dhata (41) dititiki saka penanda awujud tembung karepmu. nulungi Paklik kang ndadekake telat latihan, lan Alfath omong yen Angga tiba saka pit onthel. Pak Handhang sarujuk marang apa kang (47)Reza : Anu Pak. Kala wau wonten tiyang jawah kula tulungi rumiyin <FCU/47/04:38> Reza sadurunge yaiku tindakan kang bener lan becik. Anane tuturan dikandhakake dening Reza lan menehi idin marang Reza kanggo kena ngapa kok padha telat anggone teka latihan. Reza omong yen diomongake dening Reza. Anane tindak tutur direktif menehi idin ing 56 (48)Angga : Kala wau sampun kula penging le Pak, selak telat <FCU/48/04:44> Reza menehi kritik marang apa kang uwis ditindakake dening Alfath. (50) Reza : Mau uga padha mboten sopan le Pak kaliyan Mak e Paundra. <FCU/50/04:49> <FCU/51/04:53> Gambar 4.33 Adegan Pak Handhang Menehi Idin marang Reza kanggo Nindakake Apa kang Dianggep Bener kanggo nindakake apa kang dikarepake. Bab mau dijalari amarga (51) Pak Handhang: O ngono ta Za. Awakmu bener! Konteks: Ing tuturan mau Pak Handhang nakoni bocah-bocah nindakake apa kang dianggep bener amarga apa kang ditindakake dheweke nulungi Paklik kang jawah. Angga nyalahke Reza amarga Amarga uwis ngrasa bener, dheweke milih ngetogake apa kang (49)Alfath : Kala wau Angga uga tiba Pak. Ban e kempes. <FCU/49/04:48>
yaiku awakmu bener. kang mbutuhake pitulungan kudu ditulungi dhisik, ora langsung lunga penanda awujud frasa yaiku inggih pak. Saka analisis kang ditindakake dening panaliti, ditemokake ana 13 loro mau tiba amarga polahe dhewe ora perduli marang liyan. Ing tuturan (58) Paundra, Reza, Angga, lan Alfath menehi idin marang mangkene: tuturan kang kalebu tuturan direktif pitutur (advisories) kang kaya anane lan trep kanggo ditindakake mitra tutur (Ibrahim, 1993: 33). (56) Pak Handhang : Kowe tiba mau bisa dadi merga polahmu dhewe, ora perduli karo wong liya. <FCU/56/05:30> (57) Pak Handhang : Iya ora cah? <FCU/57/05:33> menehi idin bisa dititiki saka panggunaan penanda kang awujud frasa Anane tindak tutur direktif menehi idin dititiki karo panggunaan Tuturan advisories yaiku tuturan kang dituturake dening panutur kang h. Pitutur (Advisories) kaya apa kang ditindakake Angga lan Alfath. Bisa wae anggone bocah Konteks: Ing tuturan mau Pak Handhang ngendika yen ana wong 57 dibarengi anane pangandel yen nindakake samubarang kuwi becik Gambar 4.34 Adegan Bocah-Bocah Ngidinake Pak Handhang Percaya marang Dheweke Kabeh (58) Kabeh Bocah : Inggih Pak. <FCU/58/05:35> Pak Handhang kanggo percaya marang dheweke kabeh amarga bocah papat uwis mangerteni babagan apa kang bener lan apa kang salah.
Mak, mangkat riyin. Tos sik! <FCU/7/00:43> (14)Reza : Ayo ditulungi! <FCU/14/01:19> (8) Mak : Yen pamit karo wong tuwa kuwi sing sopan dadi bab kang wigati kanggo Alfath supaya dianggep bocah kak (15) Alfath : Halah, ora usah. Mengko malah diseneni Pak Handang. Mengko malah telat. <FCU/15/01:22> 58 Konteks: Ing tuturan dhata (8), Mak e Paundra minangka panutur sopan ora terus tos ngene iki. menehi tuturan marang Alfath supaya pamit kanthi sopan. Saka ngajeni wong kang luwih tuwa. Anane tindak tutur direktif pitutur ing (17) Reza : Kuwi memang budayane wong Jawa, (16) Angga : Kowe og ndra ndadak ngaruh-aruhi barang! <FCU/16/01:25> Ora mung meneng wae. tuturan mau Mak e Paundra mangerteni yen anggone pamit marang <FCU/8/00:44> Gambar 4.35 Adegan Mak Nuturi Alfath Supaya Pamitan kanthi Sopan wong tuwa kanthi saliman kuwi bab kang becik lan pamit kanthi dhata (8) dititiki saka penanda kang awujud ukara yaiku yen pamit karo wong tuwa kuwi sing sopan ora terus tos ngene iki. yen ketemu uwong kudu aruh-aruh. (7)Alfath : <FCU/17/01:28>
Konteks: Ing tuturan dhata (25) Paundra nuturi Alfath lan Angga Konteks: Ing tuturan dhata (17) Reza menehi pitutur marang kepengin kancane nindakake bab mau. kuwi salah. Kang dikarepake dening Paundra yaiku supaya kancane sadurunge Alfath lan Angga ora naruh-aruhi lan ora gelem menehi 59 Gambar 4.36 Adegan Reza Nuturi Alfath lan Angga Gambar 4.37 Adegan Paundra Nuturi Alfath Amarga Ora Sopan Marang Wong Tuwa karo wong tuwa. <FCU/25/02:26> Alfath lan Angga supaya aruh-aruh yen ketemu wong liya amarga (25) Paundra : Kowe kuwalat! Kat mau ora sopan luwih sopan marang wong kang luwih tuwa. pitulungan marang Paklik. Ing kene, Reza mangerteni yen apa kang amarga ora sopan marang wong tuwa kang ditemoni. Paundra dituturake marang Angga lan Alfath iku bab kang becik, lan dheweke mangerteni apa kang ditindakake dening kancane iku ora becik banjur dheweke ngandhani Alfath lan Angga yen apa kang uwis ditindakake
kancane kang lagi tukaran. Dheweke ngandhakake bab kang becik (27) Paundra : La tenan lo. Kowe kat mau ora 60 Konteks: Ing dhata (29) Reza menehi pitutur marang kanca- kuwi salah. Kang dikarepake dening Paundra yaiku supaya kancane <FCU/27/02:34> Gambar 4.38 Adegan Paundra Nuturi Alfath lan Angga kang Ora Sopan marang Wong Tuwa sopan karo wong tuwa. papat kuwi sak tim. Gambar 4.39 Adegan Reza Nuturi Kanca-Kancane Supaya Ora Tukaran luwih sopan marang wong kang luwih tuwa. Konteks: Ing tuturan dhata (27) Paundra nuturi Alfath lan Angga amarga ora sopan marang wong tuwa kang ditemoni. Paundra mangerteni apa kang ditindakake dening kancane iku ora becik banjur iki sak tim! <FCU/58/05:35> (29) Reza : Uwis, uwis. Aja tukaran! Awakdhewe yakuwi supaya kanca-kancane ora tukaran meneh lan eling yen bocah dheweke ngandhani Alfath lan Angga yen apa kang uwis ditindakake
(33) Reza : Uwis, uwis. Awake dhewe iki kabeh mlaku menyang daleme Pak Handhang sanajan kudu mlaku karo penting digatekake dening Alfath lan Angga. Konteks: Ing dhata (32) Paundra nuturi Alfath lan Angga. ngerti yen kuwi bab kang sejatine kudu ditindakake lan dadi bab kang nuntun pit onthel. nulungi. Anggone Paundra ngandhakake bab mau amarga dheweke Dheweke nuturi kancane supaya nulungi wong kang lagi susah, Konteks: Ing dhata (33) Reza nuturi kanca-kancane yaiku Alfath, kanca. Ayo saiki diangkat bareng- bareng. <FCU/33/03:03> Gambar 4.41 Adegan Reza Nuturi Kanca-Kancane supaya Ngangkat Pit Bebarengan (32) Paundra : Mulane yen ana wong susah kuwi Angga, lan Reza supaya ora tukaran meneh lan nerusake anggone amarga yen lagi kasusahan manungsa butuh wong liya kanggo tulungana. Kowe butuh ditulung ta 61 yoan! <FCU/58/05:35> Gambar 4.40 Adegan Paundra Nuturi Alfath lan Angga supaya Nulungi Wong kang Kasusahan
Alfath lan Angga supaya bisa diajeni dening wong liya. (39) Reza : Yen tindak-tandukmu apik sesuk utamane kang luwih tuwa. Ing kene Reza nuturi Alfath lan Angga tindakan kang dikandhakake Reza mau wigati kanggo Alfath lan amarga dheweke ngerti kang dituturake mau bab kang becik lan tindak tanduke bocah loro mau kang kurang ngajeni wong liya 62 kancane amarga dheweke ngerti yen bab mau becik lan wigati marang Angga. uwong.<FCU/38/03:48> wiwit saiki kudu bisa ngajeni wong liya. Anggone Reza nuturi Konteks: Ing tuturan (39) Reza nuturi Alfath lan Angga amarga bakal dihargai wong liya. Konteks: Ing tuturan (38) Reza nuturi Alfath lan Angga supaya (38) Reza : Saiki kowe kudu sopan menyang Gambar 4.42 Adegan Reza Nuturi Alfath lan Angga supaya Sopan menyang Wong Liya <FCU/39/03:52> Gambar 4.43 Adegan Reza Nuturi Alfath lan Angga supaya Duweni Tindak-Tanduk kang Becik
(40) Reza : Sing nandur kuwi bakale ya tindakan kang dikandhakake Reza mau wigati kanggo Alfath lan Konteks: Ing tuturan (40) Reza nuturi Alfath lan Angga amarga amarga dheweke ngerti kang dituturake mau bab kang becik lan utamane kang luwih tuwa. Reza ngandhani yen apa kang uwis tindak tanduke bocah loro mau kang kurang ngajeni wong liya Konteks: Ing dhata (53) Pak Handhang nuturi bocah-bocah Angga. tanduke kuwi sing apik. sapa wae kang mbutuhake amarga kuwi salah siji cirine wong Jawa. supaya kudu sopan marang wong liya lan menehi pitulungan marang 63 ngundhuh. <FCU/40/05:35> (53) Pak Handhang: Ora kenek alesan. Awake dhewe iku <FCU/53/05:05> Gambar 4.45 Adegan Pak Handhang Nuturi Bocah-Bocah supaya Duweni Tindak-Tanduk kang Becik Gambar 4.44 Adegan Reza Nuturi Alfath lan Angga Babagan Sapa kang Nandur Bakale Ngundhuh wong Jawa. Budayane karo tindak koktindakake bakale diundhuh. Ing kene Reza nuturi Alfath lan Angga
ditulungi, aja malah ditinggal lunga. bocah-bocah supaya duweni tindak tanduk kang becik marang wong Konteks: Ing dhata (55) Pak Handhang menehi tuturan marang kang luwih tuwa. Ing tuturan iki Pak Handhang mangerteni yen apa Ing kene Pak Handhang mangerteni yen apa kang dituturake marang bocah-bocah supaya menehi pitulungan marang sapa wae kang marang mangsa tumeka. <FCU/54/05:13> Gambar 4.46 Adegan Pak Handhang Nuturi Bocah-Bocah supaya Nulungi Sapa Wae kang Butuh Bantuan kang dituturake marang bocah-bocah iku bab kang becik lan migunani (55) Pak Handhang: Karo wong tuwa kuwi ya sing sopan. dituturake marang bocah-bocah iku bab kang becik. bocah-bocah iku bab kang becik lan migunani. 64 Konteks: Ing dhata (54) Pak Handhang menehi tuturan marang (54) Pak Handhang: Yen enek wong butuh bantuan ya mbutuhake. Ing kene Pak Handhang mangerteni yen apa kang <FCU/55/05:21> Gambar 4.47 Adegan Pak Handhang Nuturi Bocah-Bocah supaya Sopan marang Wong Tuwa
65 1) Fungsi Njaluk kanthi tumemen Ing film cekak Unggah-Ungguh namung ditemokake siji dhata kang duweni fungsi njaluk kanthi tumemen, yakuwi: (2)Paundra : O iya-iya sik. Mak, kula mangkat riyin. <FCU/2/00:29> (3)Mak : Eh sik sik sik. Pamit ki sing sopan. Salim sik <FCU/3/00:32> (4)Paundra : Kula mangkat riyin. <FCU/4/00:32> (5)Mak : Iya, ati-ati ya! <FCU/5/00:40> Gambar 4.48 Adegan Paundra Njaluk Idin kanthi Tumemen marang Mak Fungsi tindak tutur njaluk kanthi tumemen bisa ditonton ing ukara kapindho ing pacelathon kang ana ing dhata (2). 4. Dheskripsi Fungsi Tindak Tutur Direktif ing Film Cekak Unggah- Ungguh Saka panaliten kang uwis ditindakake dening panaliti, panaliti nemokake ana 15 fungsi saka 6 jinis tindak tutur miturut Ibrahim. Fungsi- fungsi kang ditemokake yaiku: fungsi njaluk kanthi tumemen, njaluk, lan ndonga ing tindak tutur requestives. Fungsi nakoni ing tindak tutur questions. Fungsi mrentah, ngarahake, lan ngomando ing tuturan requirements. Fungsi nglarang ing tuturan prohibitives. Fungsi ngolehake, ngatogake, lan nyarujuki ing tindak tutur permissives. Fungsi nuturi, ngelikake, lan ngusulake ing tindak tutur advisories. Fungsi tindak tutur direktif ing film cekak Unggah-Ungguh dijlentrehake ing andharan ing ngisor iki: a. Fungsi Ing Tindak Tutur Direktif Panjalukan (Requestives)
tuturan kang wujude ukara yaiku mak, kula mangkat riyin. supaya diwenehi idin kanggo lunga latihan menyang daleme Pak 66 sadurunge lunga. Anane fungsi njaluk kanthi tumemen didhasarake penanda Handhang. Paundra minangka bocah nindakake bab kang becik Panutur ing tuturan iki duweni kekarepan njaluk marang ibune 2) Fungsi Njaluk Panaliti nemokake ana papat dhata kang duweni fungsi njaluk. Dhata-dhata mau dijlentrehake ing andharan ing ngisor iki: (7)Alfath : Mak, mangkat riyin. Tos sik! <FCU/7/00:43> (8)Mak : Yen pamit karo wong tuwa kuwi sing sopan ora terus tos ngene iki. <FCU/8/00:44> Gambar 4.49 Adegan Alfath Njaluk Tos marang Mak Fungsi tindak tutur njaluk ditemokake ing dhata (7). Fungsi njaluk ing pacelathon mau bisa dititiki saka penanda kang awujud frasa yaiku tos sik. Ing tuturan dhata (7) panutur duweni panjalukan kang dituturake marang mitra tuture. Ing tuturan mau ana loro panjalukan yaiku njaluk pamit lunga latihan lan panjalukan kanggo nindakake tos. Sanajan duweni rong karep, nanging panjalukane panutur kang paling cetha yaiku kanggo nindakake tos. Apa kang dadi panjalukane panutur, yaiku Alfath dudu panjalukan kang becik amarga amarga dheweke eling marang tata krama kanthi cara njaluk idin
kekarepane panutur kanthi ora langsung supaya dikancani (32)Paundra : Mulane yen ana wong susah kuwi tulungana. Kowe butuh ditulung ta yoan! <FCU/32/02:57> mau entuk respon positif amarga kanca-kancane gelem (33)Reza : Uwis, uwis. Awake dhewe iki kabeh kanca. Ayo saiki diangkat bareng-bareng. <FCU/33/03:03> Gambar 4.50 Adegan Angga Njaluk supaya Ora Ditinggal anggone nuntun pit onthel. Ing tuturan mau, panutur ngrasa Fungsi tindak tutur njaluk uga ditemokake ing dhata (30). 67 (31)Alfath : La aku aja bok tinggal! tuturan mau bisa disawang saka konteks tuturan yaiku dheweke nyuwun pamit ora kanthi salaman nanging kanthi tos. <FCU/31/02:55> (30)Angga : Gek piye ban ku kempes. Mengko yen telat diseneni Pak Handang. Mosok Panutur ing tuturan (30) yaiku Angga. Fungsi njaluk ing ngancani panutur kanggo mlaku nuntun pit. yen bakal diseneni Pak Handhang amarga telat teka latihan luwih tuwa. Becike, Alfath nyuwun pamit karo saliman marang Bab mau kurang patut ditindakake bocah marang uwong kang <FCU/30/02:49> Mak e Paundra. kesenian, mula saka kuwi mau panutur duweni panjalukan supaya dikancani anggone mlaku lan nuntun pit. Panjalukan aku nuntun dhewe? bingung, dheweke ora gelem yen kudu mlaku dhewe lan wedi
(32)Paundra : Mulane yen ana wong susah kuwi tulungana. Kowe butuh ditulung ta yoan! <FCU/32/02:57> kancane ora ninggalake awake kang kudu mlaku lan nuntun pit Fungsi tindak tutur njaluk ditemokake ing dhata (31). Ing (31)Alfath : La aku aja bok tinggal! kuwi mau dheweke njaluk supaya kanca liyane yaiku Reza lan <FCU/31/02:55> panjalukan mau direspon kanthi positif amarga Reza lan Alfath ora gelem mlaku wong loro karo Angga, kang padha- Paundra uga ngancani dheweke lan Angga kanggo mlaku, lan (33)Reza : Uwis, uwis. Awake dhewe iki kabeh kanca. Ayo saiki diangkat bareng-bareng. <FCU/33/03:03> Gambar 4.51 Adegan Alfath Njaluk marang Kanca-Kancane supaya Ora Ditinggal Paundra gelem ngancani dheweke mlaku. 68 dhata mau, Alfath duweni peran minangka panutur. Fungsi wedi yen tekane telat bakal diseneni Pak Handhang, mula saka njaluk bisa dititiki saka konteks tuturane yaiku supaya kanca- padha numpaki pit onthel kang kempes ban e. Dheweke uga onthel amarga ban pit onthel kang ditumpaki kempes. Paraga
apa kang kedaden marang dheweke kuwi bisa disebabake panutur. Anane fungsi panjalukan dititiki saka panggunaan marang Mak e Paundra, ora ngaruh-aruhi Paklik, lan ora Ing tuturan (37) paraga Alfath duweni peran minangka tembung njaluk. Ing kene dheweke duweni panjalukan yaiku ngapura. <FCU/37/03:45> Gambar 4.52 Adegan Alfath Njaluk Pangapura marang Kanca-Kancane (37) Alfath : Ya uwis aku ngaku salah. Aku njaluk ngrasa salah lan rumangsa apa kang uwis ditindakake Panjalukane Alfath mau didhasarake pangaken yen dheweke kang uwis ditindakake, wiwit saka ora sopan nalika pamit polah tingkahe dhewe. supaya diapura dening kancane yaiku Reza lan Paundra. sadurunge dudu bab kang becik. Dheweke rumangsa yen apa 69 nulungi Paklik nalika jawah. Saiki dheweke rumangsa yen
3) Fungsi Ngajak Fungsi tindak tutur direktif kang ana ing film cekak Unggah- Ungguh namung ana siji. Fungsi mau ana ing tuturan: (60) Pak Handhang : Ayo latihan! Gladhi bersih kanggo sesuk. <FCU/60/05:41> Gambar 4.53 Adegan Pak Handhang Ngajak Bocah-Bocah kanggo Latihan Ing dhata (54) Pak Handhang duweni peran minangka panutur. Ing tuturan iki panutur ngajak mitra tutur yaiku bocah-bocah supaya latihan gladhi bersih kanggo pentas sesuk. Fungsi tindak tutur direktif ngajak dititiki saka panggunaan leksikon ayo ing frasa kapisan. Konteks tuturan mau yaiku Pak Handhang ngajak bocah-bocah kanggo nindakake latihan, amarga sesuk bocah-bocah kudu pentas ana ing kabupaten saengga ing dina iku bocah-bocah mau kudu gladhi bersih supaya sesuk bisa nyuguhake kesenian kang apik. Ajakan panutur mau direspon kanthi positif amarga sawise nuturake bab kuwi, mitra tutur langsung nyepakake piranti kang dibutuhake lan miwiti latihan. 4) Fungsi Ndonga Ing film cekak Unggah-Ungguh, fungsi tindak tutur direktif ndonga namung ditemokake ing siji tuturan yaiku ing dhata tuturan (19), kang kaya mangekene: 70
1) Fungsi Nakoni Panaliti nemokake ana 8 tuturan kang ngandhut fungsi tindak tutur direktif nakoni. Tuturan-tuturan kuwi kaya mangkene: dheweke nalika tiba saka pit. b. Fungsi Ing Tindak Tutur Direktif Pitakonan (Questions) dening Reza lan Paundra yaiku ngaruh-aruhi lan ngewangi tuturan mau didhasari tindakan becik kang uwis katindakake njalari tuturan mau yaiku Paklik ndonga kanthi cara ngarep- arep marang Gusti supaya kelakon kekarepane supaya Paundra muga dha dadi wong sukses. <FCU/19/01:38> Gambar 4.54 Adegan Paklik Ndongakake Reza lan Paundra duweni peran minangka panutur yaiku Paklik. Konteks kang fungsi tindak tutur direktif pitakonan, yaiku: 71 panggunaan penanda awujud frasa muga-muga. Paraga kang Saka tuturan kang ana ing film cekak Unggah-Ungguh ditemokake Fungsi tindak tutur direktif ndonga ditititiki saka (19) Paklik : Matur nuwun ya Le. Bocah jaman saiki ijik gelem tinulung. Muga- lan Reza dadi wong kang sukses. Anggone Paklik nuturake
<FCU/11/01:15> Gambar 4.56 Adegan Paklik Nakoni Bocah-Bocah Arep Lunga Menyang Ngendi ngerti yen ning ngarepe ana Paklik dheweke ora ngupaya Angga ndadekake dheweke kudu nakoni Reza kena ngapa kok (13)Paklik : O iya Le. Arep dha nyang ngendi? nakoni Reza bisa disebabake dheweke kurang nggatekake tata Fungsi tindak tutur nakoni ing tuturan (11) bisa dititiki krama, bab mau bisa dimangerteni amarga sanajan dheweke kudu mandheg. dheweke ora ana kang ngedhangi dalan. Anggone Angga ngapa Reza minggir lan mandheg ing dalan, Pramila miturut 72 saka panggunaan penanda awujud tembung ngapa. Panutur ing (11)Angga : Ngapa ta Za kok mandheg? <FCU/11/01:09> Gambar 4.55 Adegan Angga Nakoni Reza Kena Ngapa Mandheg kanggo ngaruh-ngaruhi. Sifat kurang rumangsa kang diduweni tuturan mau yaiku Angga pengin ngentukake informasi kena F
tuturan (13). Fungsi tindak tutur direktif nakoni dititiki saka <FCU/23/02:21> loro yaiku anggone Paklik nakoni bocah-bocah minangka teges. Teges sepisan, Paklik kepengin ngentukake informasi (23)Reza : Ngapa kok isa tiba? sarana kanggo ngaruh-aruhi. kene, anggone Paklik nakoni bocah-bocah bisa duweni rong panggunaan penanda kang wujude frasa nyang ngendi. Ing tuturan (23). Tuturan mau bisa kalebu fungsi tindak tutur Fungsi tindak tutur direktif ditemokake ing dhata bab ing ngendi bocah-bocah mau arep lunga. Teges kaping informasi yen dheweke tiba merga ban e gembos. direktif nakoni amarga panggunaan penanda awujud tembung 73 kepiye bocah mau bisa tiba. Sawise nakoni, Angga menehi ngapa. Ing tuturan mau Reza minangka panutur kepengin ngentukake informasi kena ngapa Alfath lan Angga bisa tiba. Reza nakoni wong loro mau amarga Alfath lan Angga (24)Angga : Ban ku gembos. Ujug-ujug tiba. <FCU/24/02:23> Gambar 4.57 Adegan Reza Nakoni Angga Kena Ngapa Bisa Tiba Fungsi tindak tutur nakoni uga ditemokake ing dhata ndhisiki dheweke kang nyebabake Reza ora mengerteni
kang dikandhakake Paundra marang dheweke iku poyokan Fungsi tindak tutur direktif nakoni ing dhata tuturan (26) <FCU/30/02:49> Gambar 4.59 Adegan Angga Nakoni Kanca-Kancane tembung ngapa. Ing tuturan mau, Angga kepengin kanggo <FCU/26/02:31> mangerteni apa teges satenane saka tuturan kang sadurunge dituturake dening Paundra. Anggona Angga nakonake bab dituturake dening Angga. Tuturan mau ngandhut fungsi marang apa kang uwis kadadeyan tumrap dheweke. (30)Angga : Gek piye ban ku kempes. Mengko yen telat diseneni Pak Handhang. Mosok mau dilandhesi rasa ora seneng, dheweke uga ngrasa yen apa tindak tutur direktif nakoni saka panggunaan penanda awujud (26)Angga : La ngapa lo? Kowe ngece aku? (25)Paundra : Kowe kuwalat kat mau ora sopan karo wong tuwa! <FCU/25/02:26> 74 aku nuntun dhewe? (27)Paundra : La tenan lo. Kowe kat mau ora sopan karo wong tuwa. <FCU/27/02:34> Gambar 4.58 Adegan Angga Nakoni Paundra Babagan Teges Ucapane
Gambar 4.60 Adegan Paundra Nakoni Alfath Kepiye Yen Ora Ditulungi (35)Angga : Gara-gara kowe barang ndadak nulungi uwong. <FCU/35/03:38> (36)Paundra : Kuwi wajib. Yen mau kowe ora tak kang wujude ukara yaiku mosok aku nuntun dhewe. tulungi terus piye? <FCU/36/03:41> mlaku nuntun pit. Anane fungsi nakoni dititiki saka penanda ngandhut pitakonan, nanging teges saka tuturan mau ora mau, fungsi tindak tutur direktif nakoni bisa dititiki saka Anggone Angga nakonake bab mau supaya kanca-kancane nakoni mitra tutur, nanging anggone Paundra takon amarga Panutur ing tuturan dhata (36) yaiku Paundra. Ing tuturan ngrasa mesake marang dheweke lan ngancani Angga kanggo tak tulungi terus piye. Tuturan mau duweni fungsi kanggo nulungi lan ngancani Angga nalika tiba lan kudu nuntun pit. (30) dituturake dening Angga. Sanajan ing tuturan mau panggunaan penanda kang wujude ukara yen mau kowe ora kanggo ngentukake informasi utawa andharan tartamtu. kepingin ngentukake informasi kepiye yen ora ana kang 75 Fungsi tindak tutur direktif nakoni ing dhata tuturan
(57) Pak Handhang: Iya ora cah? <FCU/57/03:41> (44) Pak Handhang: Iki lagi dha teka kena ngapa? amarga tindakan kang uwis ditindakake dening bocah-bocah pitakonane mau, Pak Handhang entuk informasi yen bocah- <FCU/44/03:41> (47) Reza : Anu Pak. Kala wau wonten tiyang jawah kula tulungi rumiyin <FCU/47/04:38> Gambar 4.61 Adegan Pak Handhang Nakoni Bocah-Bocah Kena Ngapa Lagi Teka jawah mau kalebu tindakan kang nglanggar sikap disiplin. Saka saka paggunaan frasa kena ngapa. Pak Handhang kepengin Tuturan ing dhata (44) dituturake dening Pak ngentukake informasi babagan alesane bocah-bocah telat Handhang. Fungsi tindak tutur direktif bisa dimangerteni bocah telat amarga menehi pitulungan marang Paklik kang tindakan kang kudu ditindakake marang bocah-bocah mau, anggone teka latihan nganti sak jam suwene. Bab mau ditakonake Pak Handhang supaya dheweke bisa nentokake 76 (58) Bocah-Bocah : Inggih Pak. <FCU/58/05:35>
kanggo nggulawenthah bocah-bocah supaya mangerteni apa kang kudu ditindakake lan ora nalika ngadhepi wong kang Handhang nakoni bocah-bocah kanggo ngentukake 1) Fungsi Mrentah Ing film cekak Unggah-Ungguh ditemokake ana papat tuturan kang ngandhut fungsi tindak tutur direktif mrentah. Tuturan-tuturan kang ngandhut fungsi mrentah dijlentrehake ana ing ngisor iki: (1) Reza : Ndra, ayo selak telat! <FCU/1/00:27> (2) Paundra : O, iya-iya sik. Mak, kula mangkat riyin. <FCU/2/00:29> 77 Gambar 4.62 Adegan Pak Handhang Nakoni Bocah-Bocah Apa Sarujuk Karo Apa kang Diomongake dituturake. Anggone Pak Handhang takon uga dadi sarana informasi. Informasi kang dikarepake dening Pak Handhang dudu arupa andharan, nanging pasarujukan babagan apa kang luwih tuwa. c. Fungsi Ing Tindak Tutur Direktif Prentah (Requirements) fungsi tindak tutur direktif nakoni. Ing tuturan mau, Pak Tuturan dhata (57) kalebu tuturan kang ngandhut
supaya menehi pitulungan marang Paklik kang jawah latihan kesenian ana ing daleme Pak Handhang. Ing kene, tembung ayo. Ing tuturan mau Reza, minangka panutur <FCU/5/01:33> Gambar 4.64 Adegan Alfath Mrentah Reza lan Paundra supaya Paring Pitulungan Marang Paklik Ing dhata tuturan (18), Alfath duweni peran minangka mrentah Paundra supaya cepet-cepet anggone cepak-cepak 78 Gambar 4.63 Adegan Reza Mrentah Paundra supaya Cepet-Cepet Anggone Cepak-Cepak mrentah lan bisa dititiki saka panggunaan tembung tulungana. Ing kene, Alfath mrentah Paundra lan Reza amarga dheweke lan Angga arep ndhisiki budhal menyang lan metu saka omah supaya bisa cepet budhal lan ora telat Dhata tuturan (1) kalebu tuturan kang ngandhut fungsi cepak-cepak lan pamit marang ibune. Paundra menehi respon positif kanthi cepet-cepet anggone panutur. Tuturan mau kalebu fungsi tindak tutur direktif tindak tutur direktif mrentah, kang bisa dititiki panggunaan (18) Alfath : Tulungana ya! Aku dhisik!
(42) Pak Handhang: Ayo-ayo rene dhisik! <FCU/42/04:17> direktif mrentah. Ing tuturan iku Pak Handhang mrentah Pak Handhang. daleme Pak Handhang. Niate Alfath kanggo ndhisiki mau Gambar 4.66 Adegan Pak Handhang Mrentah Bocah-Bocah supaya Lungguh ing Joglo disawang saka panggunaan frasa ayo-ayo. Ing tuturan mau Gambar 4.65 Adegan Pak Handhang Mrentah Bocah-Bocah supaya Mlebu ing Joglo supaya dheweke ora telat latihan lan ora diseneni dening menyang joglo amarga bocah-bocah mau lagi wae tekan ing 79 Pak Handhang mrentah bocah-bocah supaya mlebu omahe. bocah-bocah kang lagi teka supaya mlebu ing joglo. Titikan fungsi tindak tutur mrentah kang ana ing tuturan mau bisa (43) Pak Handhang: Lungguh kene! <FCU/43/04:20> Tuturan ing dhata (42) kalebu fungsi tindak tutur
panggunaan frasa lungguh kene kang ditutke panggunaan tamu kang lagi wae teka. supaya lungguh ing joglo omahe. Bab mau ditindakake 80 direktif mrentah. Fungsi mrentah bisa dititiki saka tandha seru. Ing tuturan iki, panutur mrentah mitra tutur Dhata tuturan (43) ngandhut fungsi tindak tutur 2) Fungsi Ngarahake Saka sakabehe tuturan kang ana ing film cekak Unggah- Ungguh, panaliti nemokake ana 4 tuturan kang ngandhut tindak tutur direktif ngarahake. Tuturan-tuturan kang ngandhut fugsi ngarahake kaya mangkene: (3) Mak : Eh sik sik sik. Pamit ki sing sopan. Salim sik! <FCU/3/00:29> Gambar 4.67 Adegan Mak Ngarahake Paundra supaya Pamit Kanthi Sopan Ing dhata tuturan (3) Mak e Paundra duweni peran minangka panutur. Tuturan mau kalebu tuturan kang ngandhut fungsi tindak tutur direktif ngarahake, bab kuwi bisa dimangerteni saka penanda kang awujud frasa yaiku salim sik. Panutur ngarahake mitra tutur supaya pamitan kanthi cara kang sopan. Ing kene panutur ngupaya kanggo ngowahi tindakane mitra tutur kang kurang sopan, yaiku pamitan kanthi tos dadi tindakan kang luwih sopan yaiku pamitan kanthi cara saliman. Apa kang diarahake dening amarga mitra tutur kang di ajak omong kuwi minangka
diturut. kanthi selamet lan luput saka bebaya. tuturan mau. Ing tuturan kuwi, Mak e Paundra minangka Gambar 4.68 Adegan Mak Ngarahake Paundra supaya Budhal Latihan kanthi Ngati-Ati daleme Pak Handhang kanthi ngati-ati. Anggone Mak e 81 panutur mau minangka bab kang becik lan patut kanggo (5) Mak : Iya, ati-ati ya! <FCU/5/00:40> panutur ngarahake anake supaya budhal latihan menyang (4) Paundra : Kula mangkat riyin. <FCU/4/00:37> anake ora kacilakan lan tekan ing daleme Pak Handhang Dhata tuturan (5) kalebu tuturan kang ngandhut fungsi Paundra ngarahake anake supaya ngati-ati yaiku supaya tindak tutur direktif ngarahake. Fungsi tindak tutur direktif ngarahake dititiki saka frasa ati-ati ya, kang dadi landhesane
ngati-ati nalika ngepit. Anggone Paklik ngarahake bocah loro fungsi tindak tutur direktif ngarahake. Ing tuturan kuwi direktif ngarahake kang bisa dititiki saka panggunaan ukara minangka mitra tutur. Anane fungsi tindak tutur direktif ing mau kanggo ngati-ati supaya ora tiba kaya dheweke. (59) Pak Handhang: Yawis, gek dha njajal kaos kana! minangka panutur. Tuturan mau ngandhut fungsi tindak tutur Matur nuwun ya. <FCU/21/01:48> Gambar 4.69 Adegan Paklik Ngarahake Paundra lan Reza supaya Ngati-Ati Paklik duweni peran minangka panutur lan Paundra uga Reza Tuturan ing dhata (21) kalebu tuturan kang ngandhut tuturan mau dititiki saka panggunaan penanda awujud ukara (21) Paklik : O iya, ha a. Padha ngati-ati! 82 <FCU/59/05:38> Gambar 4.70 Adegan Pak Handhang Ngarahake Bocah-Bocah supaya Njajal Kostum Ing dhata tuturan (59) Pak Handhang duweni peran padha ngati-ati. Panutur ngarahake Paundra lan Reza supaya
kang arep digunakake kanggo pentas kesenian ing kabupaten gek dha njajal kaos kana. Saka tuturan mau bisa loro mau supaya bisa menyang papan kanggo njajal kaos 3) Fungsi Ngomando Ing tuturan kang ana ing film cekak Unggah-Ungguh ditemokake 2 tuturan kang ngandhut fungsi tindak tutur direktif ngomando yaiku: (14) Reza : Ayo ditulungi! <FCU/14/01:19> (15) Alfath : Halah, ora usah. Mengko malah diseneni Pak Handang. Mengko malah telat. <FCU/15/01:22> Gambar 4.71 Adegan Reza Ngomando Kanca-Kancane supaya Nulungi Paklik Ing tuturan kang ana ing dhata (14), Reza duweni peran minangka panutur. Tuturan mau kalebu tuturan kang ngandhut fungsi tindak tutur direktif ngomando awit saka titikan penanda awujud tembung yaiku ayo ditulungi. Anggone panutur nuturake tuturane kanggo tekanan kang ndadekake mitra tutur nindakake apa kang ditindake, senajan ora kabeh mitra tutur nindakake apa kang dadi karepe dheweke amarga Alfath lan Angga milih ndhisiki lan ora nulungi Paklik. Panutur nuturake tuturan mau amarga dheweke meruhi Paklik tiba nalika numpak pit onthel, saka 83 sesuk. dimangerteni yen anggone Pak Handhang ngarahake bocah
Gambar 4.72 Adegan Reza Ngoamndo Kanca-Kancane kanggo Ngangkat Pit Bebarengan disebabake amarga panutur mangerteni yen kancane yaiku kancane ora nyalahke siji lan liyane, dheweke ngomando bareng-bareng. <FCU/33/03:03> dening Reza. Anane fungsi tindak tutur direktif ngomando Dhata tuturan (33) kalebu tuturan kang ngandhut fungsi 84 panengah saka kadadeyan mau, Reza kandha supaya kanca- kanca-kancane padha nyalahke siji lan liyane. Minangka 4) Fungsi Ngarepake Ing tuturan kang ana ing film cekak Unggah-Ungguh ditemokake 2 dhata kang ngandhut fungsi ngarepake yaiku: (32) Paundra : Mulane yen ana wong susah kuwi tulungana. Kowe butuh ditulung ta yoan! <FCU/32/02:57> (33) Reza : Uwis, uwis. Awake dhewe iki kabeh kanca. Ayo saiki diangkat bareng. Tuturan kang dikandhakake dening panutur mau bisa dititiki saka tetembungan ayo saiki diangkat bareng- supaya kanca-kancane bisa menehi pitulungan marang liyan. kuwi mau panutur duweni rasa mesake lan ngomando kanca-kancane kanggo melu menehi pitulungan. Alfath lan Angga tiba nalika numpak pit onthel, sawise kuwi tindak tutur direktif ngomando. Tuturan mau dituturake
ninggalake Paklik, ora suwe bocah loro mau tiba nalika dikarepake dening Panutur yaiku supaya Alfath lan Angga Dhata tuturan (32) dituturake dening Paundra. Tuturan Alfath lan Angga ora menehi pitulungan lan malah mau kalebu tuturan kang ngandhut fungsi tindak tutur direktif uwong. <FCU/38/03:48> 85 Gambar 4.73 Adegan Paundra Ngandharake Kekarepane Marang Angga lan Alfath menehi pitulungan marang wong susah yaiku Paklik kang yaiku mulane yen ana wong susah kuwi tulungana. Konteks ngepit lan butuh pitulungan saka kanca-kanca liyane. kang dadi dhasare tuturan mau. Ing dhata (32) kang Paundra nuturake bab mau yaiku amarga nalika Paklik tiba Gambar 4.74 Adegan Reza Ngandharake Kekarepane marang Alfath jawah nalika numpak pit amarga nalika kasusahan, mesthi ngarepake. Titikan fungsi tindak tutur direktif ngarepake kang ana ing tuturan mau yaiku saka penanda awujud ukara (38) Reza : Saiki kowe kudu sopan menyang uga butuh pitulungan saka wong liya. Kadadeyan kang njalari
Alfath kuwi ora becik. Ing tuturan (38) Reza duweni peran minangka panutur. luwih tuwa amarga asil saka apa kang ditindakake dening 86 tutur direktif ngarepake. Fungsi kang ana ing tuturan mau supaya Alfath bisa duweni tata krama marang wong kang Tuturan kuwi kalebu tuturan kang ngandhut fungsi tindak bisa diititiki saka konteks tuturane. Ing kene, Reza ngarepake 1) Fungsi Nglarang Saka akehe tuturan kang ana ing film cekak Unggah-Ungguh ditemokake loro tuturan kang ngandhut fungsi nglarang yakuwi: F Fungsi tindak tutur nglarang ing dhata tuturan (15) dituturake dening Alfath. Anane fungsi tindak tutur nglarang bisa dititiki saka panggunaan penanda awujud frasa ora usah. Ing tuturan iki Alfath nglarang Paundra lan Reza kanggo (15) Alfath : Halah, ora usah. Mengko malah diseneni Pak Handang. Mengko malah telat. <FCU/15/01:22> Gambar 4.75 Adegan Alfath Nglarang Reza lan Paundra kanggo Nulungi Paklik 4. Fungsi Ing Tindak Tutur Direktif Larangan (Prohibitives) Larangan yakuwi prentah kang dikandhakake dening panutur marang mitra tutur supaya nindakake tindakan tartamtu (Ibrahim, 1993: 29). Ing tuturan kang ana ing film cekak Unggah-Ungguh ditemokake 1 fungsi tindak tutur larangan yaiku:
nglarang dituduhake saka panggunaan penanda yaiku fungsi tindak tutur direktif nglarang. Ing tuturan mau fungsi amarga dheweke wedi yen bakal telat tekan latihan lan kanggo ninggal dheweke lan kudu ngancani dheweke kang Angga kempes ban. Alfath nglarang kancane kanggo menehi pitulungan yaiku (31) Alfath : La aku aja bok tinggal! 1) Fungsi Ngolehake Saka tuturan kang ana ing film cekak Unggah-Ungguh, ditemokake ana siji tuturan kang ngandhut fungsi tindak tutur direktif ngolehake. Tuturan mau kaya mangkene: diseneni dening Pak Handhang. Nanging apa kang kudu nuntun pit amarga pit kang ditumpaki dheweke lan ditindakake dening Alfath sakjane dudu bab kang becik amarga milih ngalahake tindakan becik kanggo nulungi wong liya, lan milih nindakake kepentingane dhewe. Tuturan ing dhata (31) kalebu tuturan kang ngandhut <FCU/31/02:55> Gambar 4.76 Adegan Alfath Nglarang Kancane kanggo Ninggal Dheweke 87 ngewangi Paklik kang jawah nalika numpak pit. Anggone 5. Fungsi Ing Tindak Tutur Direktif Menehi Idin (Permissives) tembung aja. Ing tuturan mau, Alfath nglarang kancane
Ing tuturan (5) bisa dimangerteni yen paraga Mak e 2) Fungsi Ngatogake Ing tuturan kang ana ing film cekak Unggah-Ungguh ditemokake tuturan kang ngandhut fungsi tindak tutur direktif ngatogakake kang kaya mangkene: (8)Mak : Yen pamit karo wong tuwa kuwi sing sopan ora terus tos ngene iki. <FCU/8/00:44> (9) Alfath : Nggih mpun mak. <FCU/9/00:48> (10)Mak : Cah saiki, kurang sopan santun, dikon salim wae ora gelem. <FCU/10/00:53> Gambar 4.77 Adegan Mak Ngolehake Paundra Budhal Latihan (5) Mak : Iya, ati-ati ya. <FCU/5/00:40> saka panggunaan tembung iya. Ing kene, panutur ngiyakake 88 tuturan kang ngandhut tindak tutur direktif ngolehake, dititiki (4) Paundra : Kula mangkat riyin. <FCU/4/00:37> kancane numpak pit onthel menyang daleme Pak Handhang. Paundra duweni peran minangka panutur. Tuturan mau kalebu idine anake kang arep budhal latihan kesenian karo kanca-
(41) Alfath : Karepmu Za. <FCU/41/03:57> panggunaan frasa nggih mpun. Saka frasa kang digunakake Gambar 4.79 Adegan Alfath Ngatogake Reza panutur mau bisa dimangerteni yen panutur ora perduli lan 89 Gambar 4.78 Adegan Alfath Ngatogake Mak marang apa kang dikandhakake dening paraga Reza sadurunge mau digunakake dening panutur amarga dheweke ora perduli (40) Reza : Sing nandur kuwi bakale ya ngundhuh. <FCU/41/03:57> Fungsi tindak tutur direktif ngatogake bisa dituduhake saka tuturan mau bisa dimangerteni yen Alfath duweni sipat kang tindak tutur direktif ngatogake, kang bisa diititiki saka Tuturan mau kalebu tuturan kang ngandhut fungsi Ing tuturan (41) Alfath duweni peran minangka panutur. ngatogake apa kang dikandhakake dening Mak yaiku supaya pamit kanthi sopan yaiku kanthi cara salaman, nanging saka ora becik yaiku ora duweni tata krama marang wong kang luwih tuwa. panggunaan penanda awujud tembung karepmu. Tembung
3) Fungsi Nyarujuki Ing dhata tuturan kang ana ing film cekak Unggah-Ungguh ditemokake 2 dhata kang ngandhut fungsi nyarujuki kang kaya mangkene: (47)Reza : Anu Pak. Kala wau wonten tiyang jawah kula tulungi rumiyin <FCU/47/04:38> (48)Angga : Kala wau sampun kula penging le Pak, selak telat <FCU/48/04:44> (49)Alfath : Kala wau Angga uga tiba Pak. Ban e kempes. <FCU/49/04:48> (50) Reza : Mau uga padha mboten sopan le Pak kaliyan Mak e Paundra. <FCU/50/04:49> (51) Pak Handhang: O ngono ta Za. Awakmu bener! <FCU/51/04:53> Gambar 4.80 Adegan Pak Handhang Sarujuk marang Reza Ing tuturan kang ana ing dhata (51), Pak Handhang duweni peran minangka panutur. Tuturan mau kalebu tuturan kang ngandhut tindak tutur direktif nyarujuki kang dititiki saka penanda kang wujude ukara awakmu bener. Saka ukara mau bisa dimangerteni yen Pak Handhang sarujuk marang apa kang dikandhakake dening Reza sadurunge. Panutur nyarujuki apa kang dikandhakake dening Reza, amarga apa kang 90 tindak tanduk kang becik bakale diajeni dening wong liya. supaya sopan marang wong liya, amarga nalika bocah duweni
1) Fungsi Nuturi Ing film cekak Unggah-Ungguh ditemokake 10 tuturan kang ngandhut fungsi tindak tutur direktif nuturi. Tuturan-tuturan mau kaya mangkene: (7)Alfath : Mak, mangkat riyin. Tos sik! <FCU/7/00:43> (8) Mak : Yen pamit karo wong tuwa kuwi sing sopan ora terus tos ngene iki. <FCU/8/00:44> bocah yaiku pitakonane Pak Handhang ngenani polah tingkah 91 Tuturan (58) kalebu tuturan kang ngandhut fungsi tindak (56) Pak Handhang : Kowe tiba mau bisa dadi merga polahmu dhewe, ora perduli karo wong liya. <FCU/56/05:30> (57) Pak Handhang : Iya ora cah? <FCU/57/05:33> patut disarujuki. kang kudu ditindakake bocah marang uwong kang luwih tuwa Gambar 4.81 Adegan Bocah-Bocah Sarujuk marang Pak Handhang dijlentrehake dening Reza kuwi minangka bab kang becik lan 6. Fungsi Ing Tindak Tutur Direktif Pitutur (Advisories) tembung inggih. Ing tuturan iki kang disarujuki dening bocah- tutur direktif nyarujuki, kang bisa dititiki saka panggunaan (58) Kabeh Bocah : Inggih Pak. <FCU/58/05:35> bisa diajeni dening liyan. uga kepiye tindak tanduk kang kudu digatekake bocah saengga
pamitan marang wong tuwa kanthi cara kang sopan yaiku kang bener lan sopan. Mak e Paundra nuturi Alfath supaya Mak e Paundra kanthi tuturan kang sopan nanging solah yaiku njaluk tos. Sanajan Alfath uwis nyuwun pamit Marang bisa dititiki saka konteks kang njalari tuturan mau. Ing tuturan (14)Reza : Ayo ditulungi! <FCU/14/01:19> kuwi Mak e Paundra nuturi Alfath bab kepiye anggone pamit (15) Alfath : Halah, ora usah. Mengko malah diseneni Pak Handang. Mengko malah telat. <FCU/15/01:22> kanthi salaman ora kaya apa kang ditindakake dening Alfath bawane kurang trep. (17) Reza : Kuwi memang budayane wong Jawa, Tuturan (8) kalebu tuturan kang ngandhut fungsi tindak 92 Gambar 4.82 Adegan Mak Nuturi Alfath supaya Pamitan kanthi Sopan (16) Angga : Kowe og ndra ndadak ngaruh-aruhi barang! <FCU/16/01:25> Ora mung meneng wae. tutur direktif nuturi. Fungsi nuturi kang ana ing tuturan mau yen ketemu uwong kudu aruh-aruh. <FCU/17/01:28>
apa kang uwis dituturake dening Angga sadurunge kang saka konteks kang njalari tuturan kasebut. Tuturan kang Jawa lan bab mau kudu dikulinake dening bocah supaya dadi kulina ngaruh-aruhi wong liya. dikandhakake dening Reza mau minangka tanggepan marang Awakdhewe iki sak tim! 93 Gambar 4.83 Adegan Reza Nuturi Alfath lan Angga supaya Aruh-Aruh Nalika Ketemu Uwong (29) Reza : Uwis, uwis. Aja tukaran! Tuturan (29) kalebu tuturan kang ngandhut fungsi tindak nyalahke dheweke amarga ngaruh-aruhi Paklik. Ing kene Reza tuturan mau fungsi tindak tutur direktif nuturi bisa dituduhake kang njalari tuturan mau. Ing kene Reza nuturi kanca-kancane tutur direktif nuturi. Anane fungsi nuturi dititiki saka konteks <FCU/29/02:39> Gambar 4.84 Adegan Reza Nuturi Kanca-Kancane supaya Ora Tukaran kang padha tukaran supaya ora tukaran meneh. Ing kene, Reza Dhata tuturan (17) dituturake dening paraga Reza. Ing nuturi Angga yen ngaruh-aruhi kuwi uwis dadi budayane wong
Tuturan kang ana ing dhata (32) dituturake dening ora gelem nulungi Paklik nalika jawah saka pit lan milih tuturan mau Paundra nuturi Alfath supaya menehi pitulungan Paundra. Fungsi nuturi kang ana ing tuturan kuwi bisa uga nuturi kanca-kancane supaya eling yen dheweke kabeh marang wong kang mbutuhake pitulungan amarga yen Handhang. Amarga ora ati-ati anggone ngepit pit kang dheweke susah uga mbutuhake pitulungan saka wong liya. ditumpaki dheweke lan Angga kempes ban e lan ndadekake (32) Paundra : Mulane yen ana wong susah kuwi Anggone Paundra nuturake bab mau amarga sadurunge, Alfath ta yoan! <FCU/32/02:57> Gambar 4.85 Adegan Paundra Nuturi Alfath supaya Menehi Pitulungan marang Wong kang Butuh Ditulungi tulungana. Kowe butuh ditulung dimangerteni saka konteks kang dadi dhasare tuturane. Ing ndhisiki Paundra lan Reza ngepit menyang daleme Pak 94 marang kancane kang mau uwis ditinggal. bocah loro mau tiba. Sawise tiba Alfath uga njaluk pitulungan kuwi sak tim kang kudu kerja bebarengan.
wong liya. Fungsi tindak tutur direktif nuturi ing tuturan mau (39) Reza : Yen tindak-tandukmu apik sesuk bakal dihargai wong liya. <FCU/39/03:52> Gambar 4.87 Adegan Reza Nuturi Alfath supaya Nduweni Tindak-Tanduk kang Becik alfath yen dheweke duweni tindak tanduk kang becik bakale Tuturan (39) ngandhut fungsi tindak tutur direktif nuturi. panutur nuturi Alfath supaya sopan marang wong liya amarga Tuturan (38) dituturake dening Reza. Ing tuturan mau konteks kang dadu dhasar tuturan mau. Ing kene, Reza nuturi entuk balesan yaiku bakal diajeni wong liya. Anggone Reza Fungsi nuturi kang ana ing tuturan kuwi dituduhake saka 95 dheweke nuturi Alfath supaya duweni sikap sopan marang (38) Reza : Saiki kowe kudu sopan menyang uwong.<FCU/38/03:48> Gambar 4.86 Adegan Reza Nuturi Alfath lan Angga supaya Sopan Marang Wong Liya liya. nalika dheweke ora sopan bakale ora diajeni marang wong dititiki saka konteks kang njalari tuturan mau. Ing tuturan kuwi
kang luwih tuwa. kang luwih sopan marang wong kang luwih tuwa. Alfath yen sapa kang nandur bakale ngundhuh, dadi ala lan Tuturan (40) dituturake dening paraga Reza. Tuturan mau nuturi Alfath supaya Alfath gelem ngupaya kanggo duweni iku wong Jawa. Budayane karo <FCU/53/05:05> Gambar 4.89 Adegan Pak Handhang Nuturi Bocah-Bocah supaya Nduweni Tindak-Tanduk kang Becik karo apa kang uwis ditindakake dheweke marang wong liya. ngandhut fungsi tindak tutur direktif nuturi, dititiki saka anane Tuturan mau dikandhakake Reza marang Alfath amarga dheweke uwis nindakake bab kang ora sopan marang wong konteks kang njalari tuturan mau. Ing tuturan iku Reza nuturi 96 (53) Pak Handhang: Ora kenek alesan. Awake dhewe tindak tanduke kuwi sing apik. tindak tanduk kang becik marang wong liya lan duweni sikap (40) Reza : Sing nandur kuwi bakale ya ngundhuh <FCU/40/03:55> Gambar 4.88 Adegan Reza Nuturi Alfath Babagan Sapa kang Nandur Bakal Ngundhuh becike tindakan kang uwis katindakake bakal dibales jumbuh
lunga. <FCU/54/05:13> Gambar 4.90 Adegan Pak Handhang Nuturi Bocah-Bocah supaya Nulungi Uwong kang Butuh Ditulung Anggone Pak Handhang nuturake bab kuwi marang bocah- siji wujud kabudayane wong Jawa kang kudu ditindakake. nalika jawah. Tuturan mau kalebu tuturan kang ngandhut kuwi. Panutur nuturi bocah-bocah yen ora ana alesan kanggo tindak tanduk kang becik marang liyan. bocah supaya dheweke kabeh padha kulina kanggo nindakake Angga lan Alfath ora gelem menehi pitulungan marang Paklik Fungsi nuturi dituduhake saka konteks kang njalari tuturan mau dituturake dening Pak Handhang amarga sadurunge fungsi tindak tutur direktif nuturi, dititiki saka konteks kang ora sopan marang wong liya amarga tindak tanduk iku salah njalari tuturan mau. (54) Pak Handhang: Yen enek wong butuh bantuan ya ditulungi, aja malah ditinggal mau Pak Handhang nuturi bocah-bocah supaya nulungi sapa Tuturan (54) dituturake dening Pak Handhang. Ing tuturan wae kang mbutuhake pitulugan, ora malah ditinggal lunga. Bab 97 Tuturan (53) ngandhut fungsi tindak tutur direktif nuturi.
nuduhake sikap sopan marang Mak e Paundra lan Paklik. supaya bocah-bocah kuwi duweni sopan santun marang wong 98 Gambar 4.91 Adegan Pak Handhang Nuturi Bocah-Bocah supaya Sopan Marang Wong Tuwa Anane fungsi kasebut bisa dimangerteni saka konteks kang 2) Fungsi Ngelikake Ing tuturan kang ana ing film cekak Unggah-Ungguh namung ditemokake loro tuturan kang ngandhut fungsi ngelikake kang kaya mangekene: (25) Paundra : Kowe kuwalat! Kat mau ora sopan karo wong tuwa. <FCU/25/02:26> Gambar 4.92 Adegan Paundra Ngelikake Angga bocah-bocah amarga sadurunge Angga lan Alfath ora (55) Pak Handhang: Karo wong tuwa kuwi ya sing kang luwih tuwa. Bab kuwi dituturake dening panutur marang Tuturan (55) ngandhut fungsi tindak tutur direktif nuturi. njalari tuturan kuwi. Ing tuturan mau Pak Handhang ngarepake sopan. <FCU/55/05:21>
Tuturan (27) kalebu tuturan kang ngandhut fungsi Ing tuturan kuwi, Paundra ngelikake Angga yen dheweke uwis ngelikake. Ing tuturan kuwi, Paundra minangka panutur (27) Paundra : La tenan lo. Kowe kat mau ora 3) Fungsi Ngusulake Ing film cekak Unggah-Ungguh ditemokake siji tuturan kang ngandhut fungsi ngusulake kang kaya mangkene: (33) Reza : Uwis, uwis. Awake dhewe iki kabeh kanca. Ayo saiki diangkat bareng-bareng. <FCU/33/03:03> direktif ngelikake saka konteks kang dadi dhasare tuturan mau. <FCU/27/02:34> Gambar 4.93 Adegan Paundra Ngelikake Angga Amarga Ora Sopan marang Wong Tuwa Tuturan mau kalebu tuturan kang ngandhut fungsi tindak tutur Ing tuturan (25) Paundra duweni peran minangka panutur. wong kang luwih tuwa. Anggone Angga nuturake bab mau Paklik kang jawah. sopan karo wong tuwa. kanggo ngelike Angga yen apa kang uwis ditindakake kat mau konteks kang njalari tuturan kuwi. 99 kuwalat marang Paklik. Sadurunge Angga ora gelem ngewangi ora sopan. Fungsi ngelikake ing tuturan mau bisa dititiki saka ngelikake Angga kang ora duweni sikap sopan santun marang
4) Dheskripsi Gayutane Film Cekak Unggah-Ungguh karo Pasinaon ing SMP Ing panaliten iki panaliti nliti tindak tutur kang ana ing film cekak Unggah-Ungguh. Anggone panaliti milih film cekak minangka objek panaliten didhasarake marang perkara kang ana ing pasinaon basa Jawa tingkat SMP, utamane ing pasinaon KD. 3.4 Kelas VIII Semester 2 yaiku Menelaah dan menangkap isi dialog. Perkara kang ana ing sajrone pasinaon iki yaiku panggunaan materi ajar kang mung sithik lan kurang variatif, yaiku namung nggunakake buku paket utawa buku crita. Materi ajar kaya mangkono kurang narik kawigaten lan nyebabake siswa bosen, amarga materi ajar arupa wacan buku biasane dawa lan basa kang digunakake ana ing buku-buku crita biasane nggunakake basa Jawa ragam krama kang ndadekake siswa kangelan kanggo mangerteni apa teges lan wos crita kang diwaca. Pramila, siswa kudu bisa nggayuh apa kang dadi 100 Gambar 4.94 Adegan Reza Ngusulake supaya Ngangkat Pit Bebarengan diangkat bareng-bareng. Kang dadi dhasare Reza nuturake bab mau yaiku tibane Angga lan Alfath nalika ujug-uju pit onthel tiba. kang ditumpaki kempes ban e kang nggawe bocah loro kuwi ngangkat pit kang ditumpaki Angga lan Alfath bebarengan. Tuturan ing dhata (33) dituturake dening paraga Reza. Ing Fungsi ngusulake mau bisa dititiki saka anane ukara ayo saiki tuturan mau dheweke ngusulake marang kanca-kancane supaya
S.Pd. kang ditindakake ing SMP Kristen 1 Surakarta kanthi ancas pepanthan. Saben pepanthan ngrembug apa wosing pacelathon 101 Panaliti nindakake wawanpangandikan marang guru basa kaya nggunakake radhio, nanging amarga ing jaman saiki Ibu Doorkas uga ngandharake kepiye carane mucal pasinaon ing KD. Menelaah dan menangkap isi dialog. Ibu Doorkas kang uwis diwaca sadurunge. Sawise para siswa rembugan, siswa a. Asil Wawanpangandikan karo Guru Basa Jawa SMP wawanpangandikan mau kaya mangkene: menangkap isi dialog, panaliti nindakake wawanpangandikan marang ngentukake materi ajar tambahan uga samsaya akeh kayata google, kang uwis diwaca. Sawise maca, kelas dipantha dadi pirang-pirang ngendika yen pisanan para siswa didhawuhi maca pacelathon sekolah. kanggo nindakake konfirmasi gayutan film cekak Unggah-Ungguh ancas pasinaon supaya pasinaon ing kelas bisa kasil. Kanggo mangerteni Youtube, utawa ing perpustakaan kang ana ing njero lan njaba dhisik. Pacelathon kang diwaca dening para siswa dientukake saka Menawa ing jaman dhisik, materi tambahan kang digunakake Jawa SMP Kristen 1 Surakarta yaiku Ibu Doorkas Sri Sugiyani, mau ora mung pisan, nanging kudu dibaleni nganti ping loro utawa karo pasinaon ing SMP. Saka wawanpangandikan kang uwis modul kang didamel dening guru. Anggone siswa maca pacelathon ditindakake, Ibu Doorkas ngandharake anggone panjenengane mucal pasinaon basa Jawa manut kaliyan perkembangan teknologi. teknologi uwis ngrembaka medhia kang digunakake kanggo telu supaya siswa mangerteni apa teges lan wos saka pacelathon kanggo pasinaon nggunakake medhia kang ana ing jaman kuwi siswa kelas VIII SMP, guru basa Jawa SMP, lan ahli basa. Asil kepiye gayutane film cekak Unggah-Ungguh karo pasinaon menelaah dan
sekolah, nanging kanggo ngatasi perkara mau Ibu Doorkas kahanane siswa kang ana ing sekolah kuwi. Perkara sanes kang nemokake buku crita abasa Jawa kang ana ing perpustakaan Ing wiwitan wawanpangandikan, panaliti nyumanggakake Panaliti uga nyuwun pirsa menapa siswa kudu mangerteni ngarepe. Amarga pasinaon kang diwulangake ngandhut pacelathon, tinulung, kepiye anggone pamitan, uga siswa diajak supaya wani 102 sarat bab pitutur luhur, tata krama, nilai karakter kayata tulung- uga biasa ndamel pacelathon piyambak kang dijumbuhake karo kang ana ing pacelathon. siswa supaya ngalihake crita mau dadi basa Jawa. Panjenengane narasumber supaya mirsani film cekak Unggah-Ungguh. Miturut nggunakake metodhe role playing supaya bisa meragakake paraga basa Jawa dadi samsaya angel. Guru kudu pados wacan utawa Nalika panaliti nyuwun pirsa babagan apa wae kang dadi ngoko kang luwih gampang dimangerteni dening siswa. ngginakaken buku crita basa Indonesia kang ana banjur ndhawuhi kendala nalika mucal pasinaon babagan menelaah dan menangkap ngandharake asil rembugan ing kelompok ing pasinaon minggu materi ajar tambahan liyane kang nggunakake basa Jawa ragam kulina nggunakake basa Jawa kang ndadekake mucal pasinaon Ungguh yaiku crita kang nyata kaya apa kang ana ing masarakat. Ibu Doorkas uga ngendika yen ing film cekak Unggah-Ungguh isi dialog Ibu Doorkas mangsuli menawa angel banget anggone diandharake dening Ibu Doorkas yaiku siswa jaman saiki ora Ibu Doorkas ngginakaken metodhe pasinaon khusus yaiku kanthi wujud tindak tutur direktif ing sajroning film cekak Unggah- Ibu Doorkas, crita kang disuguhake ana ing film cekak Unggah- lan bisa ngakoni kaluputan kang uwis ditindakake. Ungguh, Ibu Doorkas ngendika menawa tindak tutur direktif kang
Nalika panaliti takon bab materi ajar apa wae kang Jawa. Dheweke seneng marang pasinaon basa Jawa amarga uga ngrasa bosen yen guru namung nggunakake materi ajar kang dheweke ora kulina nggunakake basa Jawa krama. Kanggo ngatasi ana ing sajroning film mau kudu dimangerteni dening siswa supaya VIII SMP ing SMP Kristen 1 Surakarta. Narasumber kang dipilih 103 pacelathon, dheweke ngomong yen pasinaon kuwi kalebu pasinaon dheweke memduweni kawigaten marang aksara Jawa, nanging kudu dituladha saka film cekak Unggah-Ungguh. siswa mangerteni kanthi tumemen apa kang dadi karep tuturan ing Panaliti nindakake wawanpangandikan marang siswa kelas dilesanake dening guru, lan vidheo. Sanajan mangkono, dheweke wujude wacan, dheweke seneng yen diwenehi materi ajar arupa ajar kang digunakake guru biasane saka buku dongeng, crita kang perkara mau biasane dheweke nyuwun pirsa marang wong tuwane basa krama. Nalika ditakoni babagan pasinaon mangerteni wosing nggunakake basa krama. vidheo. utawa rembugan karo kancane sakelas kang luwih kulina kang ana ing film cekak, siswa bisa ngecakake apa bab becik kang nalika sinau pasinaon basa Jawa amarga ora lancar nggunakake film cekak mau. Sawise siswa mangerteni apa karep saka tuturan basa Jawa kang ora pati angel, dheweke mung ngrasa kangelan yen 1 Surakarta. Dheweke ngandharake yen seneng karo pasinaon basa kandha yen gurune ora mung menehi materi saka modul. Materi b. Asil Wawanpangandikan karo Siswa Kelas VIII SMP dheweke uga ngandhakake yen kadhangkala ngrasa kangelan kudu nggawe pacelathon kang ana paraga wong tuwa amarga yaiku Beatricia Nadine Kirana Ziliwu, siswa kelas 8A SMP Kristen digunakake ing pasinaon mangerteni wosing pacelathon dheweke
messenger. Wawanpangandikan kang ditindakake panaliti marang mangerteni wosing pacelathon. Dheweke ngandhakake yen film Beatrice kalebu siswa kang seneng nonton film cekak abasa komplit, ana basa Jawa ngoko nanging uga ana kang krama. digunakake minangka materi ajar tambahan kanggo pasinaon Ing wiwitan Ibu Atikah ngandharake menawa film cekak cekak abasa Jawa saka medhia Instagram lan Youtube. Dheweke Wawanpangandikan ditindakake marang ahli basa, yaiku abasa Jawa kuwi salah siji medhia kang bisa dianalisis basane saka mangerteni leksikon-leksikon anyar kang bisa dienggo seserepan. ahli basa duweni ancas kanggo ngonfirmasi gayutan film cekak 104 cekak Unggah-Ungguh narik kawigaten lan basa kang digunakake wawanpangandikan marang Ibu Atikah lumantar medhia whatsapp Sawise Beatrice nonton film cekak Unggah-Ungguh kang moral. Basa kang digunakake uga luwih nggatekake aturan ing prodi Pendidikan Bahasa Indonesia lan Pendidikan Bahasa dimangerteni saben tembunge amarga anane subtitle. Unggah-Ungguh karo pasinaon ing SMP. sadurunge wawanpangandikan diwiwiti, Ibu Atikah ngendika kandha yen film cekak abasa Jawa ngandhut nilai urip lan nilai Ibu Dr. Atikah Anindyarini, S.S., M.Hum. Ibu Atikah yaiku Dosen Jawa ing Fakultas Keguruan lan Ilmu Pendidikan Universitas nonton film cekak abasa Jawa amarga saka film mau dheweke bisa Jawa. Biasane dheweke nyemak lan nonton vidheo utawa film panggunaan basa Jawa. Beatrice omong yen dheweke seneng sisih tindak tutur direktif. Saka film kang diputerake panaliti Sebelas Maret Surakarta. Anggone panaliti nindakake diputerake dening panaliti dheweke seneng yen film cekak kuwi Dheweke uga omong yen film cekak mau luwih gampang c. Asil Wawanpangandikan karo Ahli Basa
Atikah uga ngendika menawa film cekak Unggah-Ungguh kuwi pacelathon bisa narik kawigatosan lan ngundhakake motivasi siswa 105 kanggo nyinauni bab isi pacelathon abasa Jawa. jumbuh karo ancas pasinaon, akurat, mutakhir, narik kawigatosan, mupangat saka film cekak Unggah-Ungguh kanggo pasinaon direktif kang ana ing tuturan film cekak mau perlu dimangerteni ing film cekak Unggah-Ungguh uga ora ngandhut unsur kekerasan 1. Wujud Tindak Tutur Direktif Sajroning Pacelathon ing Film Cekak Unggah-Ungguh Saka asil kajian kang uwis ditindakake dening panaliti, bisa dimangerteni yen ing tuturan kang ana ing film cekak Unggah-Ungguh kaamot tindak tutur direktif. Wujud tindak tutur direktif kang ditemokake ing film cekak Unggah-Ungguh cacahe ana 48 dhata. Ing tabel 4.1 dijlentrehake wujud lan cacahe tuturan kang ngandhut tindak tutur direktif. alternatif materi ajar. Alesane film cekak mau bisa digunakake tingkatan SMP. Ibu Atikah uga ngandharake menawa tindak tutur Unggah-Ungguh bisa digunaake kanggo pasinaon mangerteni isi B. Pirembagan mangerteni isi pacelathon, Ibu Atikah ngendika menawa film cekak dening guru lan siswa. Bab kuwi disebabake panggunaan tindak menawa film cekak Unggah-Ungguh bisa digunaake minangka pacelathon, kaya kang ana ing KD 3.4 kelas VIII semester 2 lan ngundhakake motivasi siswa kanggo sinau. Saliyane kuwi mau cekak Unggah-Ungguh dadi film cekak kang narik kawigaten. Ibu utawa SARA. Nalika panaliti nyuwun pirsa nyuwun pirsa babagan tutur ing film cekak Unggah-Ungguh kanggo pasinaon bab wosing minangka materi ajar alternatif yaiku saka kriteria kang kudu digatekake yaiku bisa nyuguhake pasinaon kanthi menarik, lan film
Manut marang andharan cacah wujud tindak tutur direktif kang ana 26% (Questions) Menehi Idin Tabel 4.1 Cacahe Wujud Tindak Tutur Direktif Sajroning Pacelathon ing cekak iki, panyerat naskah duweni kepinginan supaya pamirsa bisa entuk 8 (Requestives) 47 100% Wujud (Advisories) Tindak Tutur Direktif Pitutur 13 Cacah yaiku wujud tuturan larangan (prohibitives). Sithike panggunaan tuturan 4% 106 (Requirements) Dhata tuturan kang duweni cacah lan persentase kang paling sithik Larangan Panjalukan 12 7 11% 27% Ungguh duweni peran kanggo menehi pitutur marang pamirsane. Ing film yen film cekak mau duweni peran kanggo menehi pesen positif marang Persentase nindakake kagiyatan saben dinane. (Prohibitives) 17% (Permissives) ing pacelathon ing film cekak Unggah-Ungguh, bisa dimangerteni yen iki nuduhake yen tuturan kang ana ing pacelathon film cekak Unggah- Prentah ngulinakake njaga tata krama lan tindak tanduk marang sapa wae nalika dhata wujud tuturan direktif pitutur (advisories) dadi dhata kang paling 15% akeh ditemokake kanthi cacah 13 dhata utawa 27% saka sakabehe dhata. Film Cekak Unggah-Ungguh Jumlah pesen lan sinau babagan apa kang becik uga kudu ditiru, kayata 2 Pitakonan 5 larangan ing tuturan kang ana ing film cekak Unggah-Ungguh nuduhake Akehe tuturan kang ngandhut pitutur ing tuturan kang ana ing film cekak
nanging ing panaliten kuwi objek kang ditliti yaiku film dawa kanthi irah- lan Helmie nggunakake teori tindak tutur direktif miturut Yule (1996) lan beda karo panaliten kang uwis ditindakake sadurunge. Bedane bisa ing panaliten iki yaiku film cekak. Ing panaliten kang uwis ditindakake kang ditliti dening Latifah, dkk beda karo apa kang ditliti dening panaliti irahan Surga yang Tak Dirindukan 2 karya Hanung Bramantyo. Objek Panaliten sajinis uga nate ditindakake dening Wijaya lan Helmie (2018) uga ngrembag babagan tindak tutur direktif kang ana ing film, 107 ditemokake ing panaliten mau beda karo wujud tuturan direktif kang anane kepinginan kanggo nglarang apa kang ditindakake. karo apa kang ditemokake panaliti. Ing panaliten kang ditindakake dening cekak Unggah-Ungguh, lan ndadekake jumlah mau dadi persentase pamirsane bab apa kang becik lan kudu ditindakake ing urip padinan tanpa ditemokake dening panaliti. Ing panaliten iki, panaliti uga ngitung ping tutur direktif mau padha kaya apa kang ditemokake dening panaliti ing Fault in Our Stars Movie Script. Panaliten mau padha-padha ngrembag panaliten iki. uga nggunakake teori tindak tutur miturut Ibrahim (1993). Ing panaliten tindak tutur direktif sajroning film, nanging film kang digunakake yaiku commands, orders, request, lan suggestions. Wujud tuturan kang panaliti nggunakake teori miturut Ibrahim (1993). Saka andharan ing dhuwur bisa dimangerteni yen panaliten iki (2019) kanthi irah-irahan an Analysis of Directive Speech Acts in The mau ditemokake ana 6 wujud tindak tutur direktif. Anane 6 wujud tindak ditonton saka panggunaan objek, teori kang digunakake, uga dhata kang ditemokake dening panaliti amarga panggunaan teori kang beda. Wijaya Wijaya lan Helmie ditemokake ana 4 wujud tindak tutur direktif yaiku film dawa. Wujud tuturan kang ditemokake ana ing panaliten mau beda pira wae wujud tindak tutur direktif muncul ing tuturan kang ana ing film Panaliten kang uwis ditindakake sadurunge dening Latifah, dkk
108 saengga bisa dimangerteni yen panaliten iki luwih nyata lan tenanan anane. 2. Fungsi Tindak Tutur Direktif ing Film Cekak Unggah-Ungguh Pirembagan babagan fungsi tindak tutur direktif ing film cekak Unggah-Ungguh nggunakake teori kang padha kaya apa kang uwis dirembag ing bagean 1, yaiku nggunakake tori saka Ibrahim (1993: 27-33). Dhata kang ngandhut fungsi tindak tutur direktif kang ditemokake ana ing film cekak mau cacahe ana 48 dhata. Ing tabel 4.2 dijlentrehake cacah lan persentase anane dhata fungsi tindak tutur direktif. Tabel 4.2 Cacahe Fungsi Tindak Tutur Direktif Sajroning Pacelathon ing Film Cekak Unggah-Ungguh Tindak Tutur Direktif Fungsi Cacah Persentase Panjalukan (Requestives) Njaluk kanthi tumemen 1 2% Njaluk 4 9% Ndonga 1 2% Ngajak 1 2% Pitakonan (Questions) Nakoni 8 17% Prentah (Requirements) Mrentah 4 9% Ngarahake 4 9% Ngomando 2 4% Ngarepake 2 4% Larangan (Prohibitives) Nglarang 2 4% Menehi Idin (Permissives) Ngolehake 1 2% Ngatogake 2 4% Nyarujuki 2 4% Pitutur (Advisories) Nuturi 10 22% Ngelikake 2 4% Ngusulake 1 2% Jumlah 48 100%
109 panalitu. Fungsi tuturan kang paling akeh yaiku fungsi nuturi kang Panaliten kang ana gayutane karo panaliten iki nate ditindakake Direktif dan Ekspresif pada Dialog Film Surga yang Tak Dirindukan dimangerteni yen ana 16 fungsi tuturan direktif kang ditemokake dening persentasene 22% lan cacahe ana 10 dhata. Akehe dhata kang nduweni nuduhake persentase akehe fungsi tindak tutur direktif kang ditemokake panaliten mau luwih sithik tinimbang fungsi kang ditemokake dening Panaliten babagan fungsi tindak tutur direktif uga nate ditindakake Indonesia Is Not Like Singapore". Ing panaliten mau ditemokake 6 fungsi pesen utawa amanat babagan apa kang becik lan kudune ditindakake ing panaliti ing panaliten iki kang cacahe 16 fungsi. Ing panaliten mau uga ora panaliti. urip padinan. Ing kene, panutur ora meksa mitra tutur utawa pamirsa film minangka nasehat utawa pitutur kang becik anane. Unggah-Ungguh luwih akeh tuturan kang nduweni ancas kanggo menehi dening Prawita lan Utomo (2020) kanthi irah-irahan "Analysis of Directive ing tuturan kang ana ing film cekak Unggah-Ungguh saengga bisa kanggo nindakake apa kang uwis dikandhakake nanging panutur duweni fungsi tuturan nuturi disebabake saka pacelathon kang ana ing film cekak tindak tutur direktif kaya mrentah, ngakon, njaluk, ndhesek, nyaranake, pangandel yen samubarang kang dikandhakake dening panutur kuwi Sutradara Kuntz Agus dan Skenario Pembelajarannya di Kelas XI SMA". Speech Acts in Mata Najwa Youtube Channel Because of Corona: Why Saka sampel dhata kang uwis dijlentrehake ana ing tabel 4.2 bisa Bedane panaliten kuwi karo panaliten kang ditindakake dening panaliti dawa lan ing panaliten iki panaliten ditindakake marang film cekak. Bab dening Kurniati, dkk (2018) kang irah-irahane "Analisis Tindak Tutur lan menehi aba-aba. Fungsi tindak tutur direktif kang ditemokake ing dimangerteni yen panaliten mau ora padha karo apa kang ditliti dening yaiku objek kang digunakake, panaliten mau nggunakake objek arupa film
lan panaliten sadurunge yaiku anane perbedaan objek panaliten, lan persentase sampel dhata kang ngandhut fungsi tindak tutur direktif tuturan ora dietung persentasene saengga ora bisa dimangerteni kanthi persentase sampel dhata kang ngandhut fungsi tuturan direktif. Anane ditindakake dening panaliti yaiku sampel dhata kang ngandhut fungsi 110 ndadekake panaliten iki luwih nyata lan jangkep. 3. Gayutane Film Cekak Unggah-Ungguh karo Pasinaon ing SMP Film Cekak Unggah-Ungguh duweni gayutan karo pasinaon ing SMP. Andharan mau uga ana gegandhengane karo apa kang dijabarake dening Greene lan Petty (Ing Kosasih, 2021: 45) yen materi ajar kang becik kudu jumbuh karo 10 kriteria yaiku: narik kawigatene siswa, menehi motivasi, ngemot ilustrasi kang narik kawigatosan, dijumbuhake marang aspek linguistik lan kabisane siswa nggunakake materi ajar, ana gayutane karo pasinaon liyane, kudu bisa ngerangsang aktivitas pribadhi, asipat teges, nduweni sudut pandhang kang cetha, duweni panegesan bab nilai- nilai, lan nggatekake perbedaan saben individu. Wawanpangandikan kang uwis ditindakake marang guru basa Jawa, siswa, lan ahli basa bisa digunakake minangka bukti yen film cekak Unggah-Ungguh trep karo kriteria materi ajar kang becik. Film cekak mau cocog karo kriteria materi ajar bisa narik kawigatene siswa kang bisa dibuktekake saka wawanpangandikan kang ditindakake marang siswa kelas VIII SMP Kristen 1 yaiku siswa ngrasa bosen yen materi ajar kang digunakake namung arupa wacan. Kanthi nggunakake materi ajar arupa ditindakake. Ing panaliten mau, analisis kang ditindakake yaiku tindak panaliten sadurunge kang ana gegayutane. Kang mbedakake panaliten iki tutur direktif lan ekspresif, nanging ing panaliten iki namung tindak tutur direktif. Bab liyane kang mbedakake panaliten mau lan panaliten kang kang beda saka panaliten mau lan panaliten iki yaiku analisis kang angka akehe tuturan ing film kang ngandhut fungsi tindak tutur. Saka andharan mau bisa dimangerteni yen panaliten iki beda karo
tuturan kang asale saka pacelathon antarane paraga siji lan paraga liyane. dadi materi ajar tambahan amarga trep karo karakteristik dijumbuhake Ungguh bisa didadekake materi ajar tambahan amarga dirasa bisa tambahan amarga jumbuh karo karakteristik materi ajar yaiku ana kang uwis ditindakake marang siswa yen panggunaan basa jawa ragam kudu mbukak medhia Youtube banjur nulisake kata kunci, kang penting Film cekak Unggah-Ungguh bisa digunakake minangka materi ajar Film cekak iki uga gampang diakses dening siswa amarga siswa namung ngakoni kaluputan kang uwis ditindakake. Film iki uga bisa digunakake siswa. Ahli basa uga ngendika menawa film cekak Unggah-Ungguh bisa nduweni sambungan internet lan piranti elektronik kayata handphone ajar yaiku menehi motivasi, kang dibuktekake saka wawanpangandikan utawa agama. ana ing pasinaon kang ana unsur sikap kayata mata pelajaran PPKN, BK, menarik lan bisa narik kawigatene siswa nanging uga jumbuh karo ancas marang aspek linguistik lan kabisane siswa nggunakake materi ajar kang motivasi siswa kanggo mangerteni leksikon-leksikon kang sadurunge gayutane karo pasinaon liyane. Film cekak iki ngandhut pitutur luhur, nilai tata krama, nilai karakter kayata tulung tinulung, sopan santun, lan durung dimangerteni. Ahli basa ngandharake menawa film cekak Unggah- vidheo utawa kaya film cekak Unggah-Ungguh luwih narik kawigatosane didadekake materi ajar tambahan amarga bisa nyuguhake pasinaon kanthi dibuktekake saka fakta yen ing film cekak Unggah-Ungguh ngandhut akeh krama lan ngoko ing film cekak Unggah-Ungguh bisa ngundhakake ngundhakake motivasi siswa kanggo sinau. utawa laptop. Film cekak Unggah-Ungguh uga cocog karo karakteristik materi Alesan liyane kang njalari geneya film cekak Unggah-Ungguh bisa pasinaon sarta mutakhir. 111
saben siswa kanthi panggunaan subtitle saengga nggampangake siswa pandhang kang cetha. Kang dibuktekake saka asil wawanpangandikan Film cekak Unggah-Ungguh jumbuh karo karakteristik materi ajar Saliyane karakteristik kabeh mau, film cekak Unggah-Ungguh uga cocog karo karakteristik materi ajar yaiku asipat teges lan nduweni sudut yaiku nggatekake perbedaan saben individu. Kang dibuktekake saka tuturan kang ana ing film cekak Unggah-Ungguh ana kang nggunakake beda-beda bisa didadekake tuladha kanggo siswa supaya bisa mangerteni endi sifat kang bakale luhur. Film cekak iki uga nggatekake kabutuhan basa ngoko, nanging uga ana kang nggunakake basa krama. Anane kang ora biasa nggunakake basa Jawa minangka basa beda. Ana paraga kang protagonis, tritagonis, lan antagonis. Sifat kang aktivitas kanggo awake yaiku kanggo nggoleki apa teges saka tembung- iku ngandhut nilai-nilai moral kayadene tulung tinulung, njaga tata krama, nilai-nilai becik. saka asil wawanpangandikan kang ditindakake marang siswa SMP yen ajar yaiku kudu bisa ngerangsang aktivitas pribadhi kang bisa dibuktekake lan wani ngakoni kaluputan. Nilai-nilai mau bisa didadekake alesan kena ajar yaiku duweni panegesan bab nilai-nilai. Bab mau bisa dibuktekake marang guru menawa film cekak iki jumbuh karo urip padinan kang tembung kang durung dimangerteni tegese. 112 sabenere. Miturut Ibu Doorkas, tuturan lan sajian gambar ing film cekak anane paraga ing film cekak Unggah-Ungguh kang duweni sifat kang Film cekak Unggah-Ungguh uga cocog karo karakteristik materi Film cekak Unggah-Ungguh uga cocog karo karakteristik materi Unggah-Ungguh kuwi nyata lan ora digawe-gawe. panggunaan basa krama ing film cekak iki bisa ndadekake siswa nduweni saka asil wawanpangandikan marang guru lan siswa yen ing film cekak ngapa film cekak Unggah-Ungguh dadi materi ajar kang sugih babagan