BASA PISUHAN DIALEK BANYUMAS WONTEN ING LAWAKAN CURANMOR SKRIPSI Dipunaturaken dhateng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta Kangge Njangkepi Sarat Pikantuk Gelar Sarjana Pendidikan dening: Budi Sih Yuliarini NIM 10205244011 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2014
SESANTI Bismillaahirraḫmaanirraḫiim, tansah yakin dhateng kuwaosing Gusti Allah Ingkang Maha Welas Asih (Panyerat) v
PISUNGSUNG Kanthi raos sokur dhumateng Gusti Allah SWT, karya ilmiah menika kula pisungsungaken dhateng tiyang sepuh kula kekalih, Bapak Suwandi Siswo Utomo saha Ibu Siami. Maturnuwun awit raos tresna asihipun, panggulawentahipun, panyengkuyung, saha pandonganipun. vi
PRAWACANA Puji sokur konjuk dhumateng ngarsanipun Gusti Allah SWT ingkang tansah paring kasarasan, rahmat, saha hidayah dhateng panyerat, satemah skripsi kanthi irah-irahan Basa Pisuhan Dialek Banyumas wonten ing Lawakan Curanmor menika saged dipunserat. Skripsi menika dipunserat kangge njangkepi sarat nggayuh gelar sarjana pendidikan. Panyerat ngaturaken agunging panuwun dhateng sedaya pihak ingkang sampun mbiyantu awit saking purwaka dumugi paripurnaning skripsi menika. Kanthi raos ingkang tulus panyerat ngaturaken agunging panuwun dhateng: 1. Bapak Prof. Dr. Rochmat Wahab, MA. M.Pd. minangka Rektor Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring palilah kangge kula sinau wonten ing Universitas Negeri Yogyakarta; 2. Bapak Prof. Dr. Zamzani, M.Pd. minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring panjurung kangge kula sinau wonten ing Fakultas Bahasa dan Seni; 3. Bapak Dr. Suwardi, M.Hum. minangka Pangarsa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring ijin nglampahi panaliten menika; 4. Ibu Siti Mulyani, M.Hum. minangka dosen pembimbing skripsi ingkang sampun paring panjurung, pamrayogi, sarta asihipun satemah skripsi menika saged paripurna kanthi sae; 5. Ibu Avi Meilawati, S.Pd. M.A. minangka dosen pembimbing skripsi ingkang sampun paring panyengkuyung, pamrayogi, saha asihipun sadangunipun kula sinau wonten ing Jurusan Pendidikan Bahsa Daerah menika sarta awit saking bimbinganipun skripsi menika ugi saged paripurna kanthi sae; 6. Bapak Ibu Dosen saha Staf Jurusan Pendidikan Jurusan Pendidikan Bahasa daerah awit sedaya ngelmu ingkang mumpangat sanget kangge kula; 7. Dewan Penguji Tugas Akhir Skripsi ingkang sampun paring pamrayogi saha pitedahipun; vii
WOSING ISI IRAH-IRAHAN ... PASARUJUKAN ... PANGESAHAN... WEDHARAN ... SESANTI ... PISUNGSUNG ... PRAWACANA ... vii WOSING ISI ... DHAPTAR TABEL ... SARINING PANALITEN ... xii DHAPTAR SINGKATAN... xiii BAB I PURWAKA ... A. Dhasaring Panaliten... B. Underaning Perkawis ... C. Watesaning Perkawis ... D. Wosing Perkawis... E. Ancasing Panaliten... F. Paedahing Panaliten ... G. Pangertosan ... BAB II GEGARAN TEORI... A. Sosiolingusitik... B. Variasi Bahasa ... C. Dialek Banyumas ... 13 D. Pisuhan ... 23 1. Wujuding Pisuhan ... 24 2. Referen Pisuhan... 34 ix Kaca i ii iii iv v vi ix xi 1 1 3 4 4 5 5 5 7 7 8
3. Ancas Pisuhan ... 40 E. Konteks Bahasa... 44 F. Humor ... 50 G. Lawakan Curanmor... 52 H. Panaliten ingkang Jumbuh ... 53 BAB III CARA PANALITEN ... 55 A. Jinising Panaliten ... 55 B. Data & Sumber Data ... 55 C. Caranipun Ngempalaken Data ... 57 D. Pirantining Panaliten ... 58 E. Caranipun Nganalisis Data... 61 F. Validitas saha Reliabilitas Data ... 62 BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN ... 64 A. Asiling Panaliten ... 64 B. Pirembagan... 89 1. Pisuhan Awujud Tembung Lingga... 90 2. Pisuhan Awujud Tembung Andhahan ... 119 3. Pisuhan Awujud Frasa... 148 4. Pisuhan Awujud Klausa... 183 BAB V PANUTUP ... 220 A. Dudutan ... 220 B. Implikasi ... 224 C. Pamrayogi ... 224 KAPUSTAKAN... 226 LAMPIRAN ... 228 x
DHAPTAR TABEL Tabel 1: Kartu data... 60 Tabel 2: Wujud, Jinis, Ancas, saha Indikator Pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor ... 65 Tabel 3: Tabel Analisis Wujud, Jinis, Referen, saha Ancas Pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor... 228 xi Kaca
BASA PISUHAN DIALEK BANYUMAS WONTEN ING LAWAKAN CURANMOR Dening Budi Sih Yuliarini NIM 10205244011 SARINING PANALITEN Panaliten menika gadhah ancas kangge ngandharaken basa pisuhan Dialek Banyumas salebeting Lawakan Curanmor. Panaliten menika ngandharaken wujud, referen, saha ancas pisuhan Dialek Banyumas salebeting Lawakan Curanmor. Panaliten menika kalebet panaliten deskriptif. Data ing panaliten awujud tembung, frasa, saha klausa. Sumber datanipun wolulikur MP3(Moving Picture Expert Group Layer-3 Audio) Lawakan Curanmor kanthi irah-irahan: Aku dudu Tukang, Anak Elek, Anak Kelalenan, Anak Nurut maring Mamake, Aslinya Mana, Bakul Utek, Beli Kondom, Berak di Sarung, Biksu Tong, Bupati Curanmor, Cerita Sedih, Dewa Pencabut Nyawa, Dorong-dorongan, Gemblung Nyanyi, Kaki Blewung, Kapal Belanda, Karnaval, Kesasar, Lulusan, Matine Dokter Jantung, Mesin Ketik, Nini Jemu, Nyelang Buku, Password ATM, Peraturan FIFA, Rambu- rambu Lalulintas, THR Teluk Penyu, lan Wong Babaran. Caranipun ngempalaken data inggih menika ngginakaken teknik simak, sadap, lan catat. Data ingkang sampun dipunkempalaken dipunanalisis kanthi deskriptif. Kangge manggihaken validitas data inggih menika ngginakaken triangulasi teori saha validitas semantis wondene anggenipun manggihaken reliabilitas ngginakaken reliabilitas stabilitas. Asiling panaliten menika ngandharaken wujud, referen saha ancas pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor. Wujuding pisuhan ing Lawakan Curanmor inggih menika tembung lingga, tembung andhahan, frasa, saha klausa. Jinising tembung pisuhan ing Lawakan Curanmor inggih menika tembung aran, tembung kahanan saha tembung kriya. Pisuhan awujud tembung lingga aran gadhah referen nama kewan, perangan badhan, saha jinis lelembut. Pisuhan awujud tembung lingga kahanan gadhah referen kahanan tiyang saha perangan badhan. Pisuhan awujud tembung lingga kriya gadhah referen aktivitas tartamtu. Pisuhan awujud tembung andhahan gadhah referen perangan badhan, aktivitas tartamtu, pedamelan, kahanan tiyang, nama barang, jinis lelembut, saha nama dhaharan. Pisuhan awujud frasa aran gadhah referen nama kewan, kahanan tiyang, pedamelan, nama barang, raketing sesambetan, panggenan, saha jinising lelembut. Pisuhan awujud frasa kahanan gadhah referen kahanan tartamtu. Pisuhan awujud klausa kahanan gadhah referen kahanan tiyang saha kahanan tartamtu. Pisuhan awujud klausa kriya gadhah referen nama kewan lan aktivitas tartamtu. Ancas pisuhan salebeting Lawakan Curanmor kangge ngandharaken raos duka, jengkel, kuciwa, getun, gumun, ngina, saha ngandharaken raketing sesambetan. xii
DHAPTAR SINGKATAN A- : ater-ater anuswara Ak : aktivitas tartamtu Ar : aran At : ater-ater Cm : camboran Cmp : campuran Dh : dhaharan Dk : duka Fr : frasa Gm : gumun Gt : getun Jk : jengkel Jl : jinising lelembut K : kahanan/ kahanan tartamtu Kc : kuciwa Kh : kahanan Kl : klausa Kr : kriya Kt : kahanan tiyang Nb : nama barang Ng : ngina Nk : nama kewan No : nomer Pb : perangan badhan Pd : pedamelan Pg : panggenan Pnm : panambang R : rangkep Rs : raketing sesambetan xiii
Ssl : seselan Ta : tembung aran Tl : tembung lingga Tmb : tembung Wc : wancah Wu : wuwuhan xiv
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Basa minangka sarana kangge ngandharaken gagasan, pamanggih, saha raos pangraos dhateng tiyang sanes. Ing jaman samenika, basa ingkang dipunginakaken dening tiyang nem variasinipun langkung kathah. Bab menika amargi wonten ewah-ewahaning jaman ingkang ndadosaken tiyang nem menika gadhah cara piyambak kangge sesambetan kaliyan priyantun sanes. Tiyang nem ingkang asring ngginakaken basa ingkang santai lan akrab, boten kados tiyang sepuh nalika mangendikan kaliyan tiyang sepuh sanes ingkang langkung nggatosaken unggah-ungguhipun. Awit saking menika, gayut kaliyan basa pisuhan, kangge tiyang nem basa pisuhan boten namung dipunginakaken wonten ing kahanan misuh-misuh. Wonten ing kahanan remen, gela, bingung, kaget, lan sanesipun, priyantun samenika asring ngginakaken basa pisuhan ingkang boten semesthinipun. Panganggening basa pisuhan nuwuhaken maneka werni kadadosan, kadosta dukanipun tiyang sanes, gojegan wonten ing bebrayan, saha remenipun tiyang sanes. Basa pisuhan saged nuwuhaken dukanipun tiyang sanes, ananging wonten ing pamanggih sanes pisuhan saged dados pratandha raketipun bebrayan. Basa pisuhan boten namung dipunginakaken wonten ing masarakat, ananging dipunginakaken ugi wonten ing kasusastran kadosta novel, cerkak, 1
kethoprak, film, lan ugi lawakan. Lawakan ingkang migunakaken basa pisuhan inggih menika wonten ing Lawakan Curanmor. Curanmor (Curahan Perasaan dan Humor) inggih menika salah satunggaling acara dhagelan ingkang ngginakaken Dialek Banyumas, wonten ing saluran radio kanthi nama Yes Radio FM 104,2 Cilacap. Acara menika wosipun nyariyosaken cariyos-cariyos ingkang lucu ingkang awujud pacelathon antawisipun para paraga (panutur lan mitra tutur). Wonten ing Curanmor menika wonten mapinten-pinten jinising pacelathon kanthi dialek khas Banyumasan ingkang saged damel gumujeng tiyang ingkang mireng. Para panutur wonten ing Curanmor kathah ingkang ngginakaken pisuhan dhateng mitra lawakipun. Pisuhan ingkang asring dipunginakaken inggih menika gegayutan kaliyan peranganing badan, nama kewan, lan kahanan ingkang kirang ngremenaken. Tuladha pisuhan wonten ing Curanmor inggih menika pacelathon antawisipun Krisdayanti kaliyan garwanipun ingkang asmanipun Anang, kados menika: Anang: "Heh, rika ora usah ngorong-ngorong jajal, kepengin tek gethok lambene apa? Pengen tek kethok lambene apa? Pengen tek petek lambene apa?" Kris : "Kiye pak, nuyun sewu, nyong sih bukane nantang karo rika tapi kowe sing kebangeten lho pak, kowe sing kebangeten." (Sumber: Curanmor, Gemblung nyanyi) Saking pethikan cariyos Curanmor kanthi judul gemblung nyanyi menika saged dipunpanggihaken pisuhan awujud klausa 'tek gethok lambene', 'tek kethok lambene', 'tek petek lambene'. Klausa-klausa wonten nginggil menawi dipunjabaraken saged dipunpanggihaken bilih 'tek kethok', 'tek gethok','tek petek' menika dipunwastani wasesa, lajeng 'lambene' dipunwastani lesan. 2
Pisuhan saking pethikan menika menawi dipungayutaken kaliyan referen pisuhan menika awujud aktivitas tartamtu. Aktivitas ingkang dipunmaksud inggih menika aktivitas saking Anang badhe ngiris ngangge alat utawi ngidek ngangge suku. Aktivitas kasebut dipunjalari amargi Anang mangkel dhateng Krisdayanti satemah medal tembung-tembung ingkang boten sae inggih menika 'tek kethok', 'tek gethok', lan 'tek petek. 'Lambe' menika minangka perangan badan ingkang dipunginakaken kangge ngandharaken tuturan, ananging kanthi pamilihing tembung ingkang kirang sae. Menawi tembung lambe pikantuk panambang mu dipunandharaken nalika misuh menika sampun gadhah raos ingkang kirang sae lan saru. Tembung kethok, tek gethok, lan tek petek, ugi tembung lambe ingkang sampun pikantuk panambang lan dipunandharaken nalika misuh menika sampun gadhah raos ingkang kirang sae lan saru. Saking andharan ingkang sampun kaserat wonten ing inggil, tembung pisuhan menika narik sanget kangge dipuntaliti wujud, referen, lan ancas saking pisuhan kasebut. Pisuhan Curanmor wonten ingkang ngginakaken basa ingkang saru lan kirang sopan sahingga saged damel pamiyarsa gumujeng lan remen kaliyan Lawakan Curanmor. B. Underaning Prekawis Adhedhasar saking dhasaring panaliten menika, saged kapendhet undheraning prekawis babagan pisuhan. Underaning prekawis ing panaliten menika inggih menika: 3 lan
1. wujud basa pisuhan ingkang wonten ing Lawakan Curanmor, 2. referen basa pisuhan ingkang wonten ing Lawakan Curanmor 3. struktur basa ingkang wonten ing Lawakan Curanmor, 4. ancas panganggening pisuhan ingkang wonten Lawakan Curanmor. C. Watesing Prekawis Adhedhasar saking undheraning prekawis menika, saged kapendhet watesing prekawis babagan pisuhan. Watesing prekawis ing panaliten menika inggih menika: 1. wujud basa pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor, 2. referen basa pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor, 3. ancas panganggening basa pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor. D. Wosing Prekawis Adhedhasar saking watesaning prekawis ing nginggil menika, kita saged mendhet wosing prekawis babagan basa pisuhan. Wosing prekawis wonten ing panaliten menika inggih menika: 1. kadospundi wujud basa pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor? 2. punapa kemawon referen basa pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor? 3. punapa kemawon ancas panganggening basa pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor? 4
E. Ancasing Panaliten Adhedhasar saking wosing prekawis ing nginggil menika, kita saged mendhet ancasing panaliten. Ancasing ngawontenaken panaliten menika inggih menika: 1. ngandharaken babagan wujud basa pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor, 2. ngandharaken babagan referen punapa kemawon ingkang dipunginakaken wonten ing Lawakan Curanmor, 3. ngandharaken ancas panganggening pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor. F. Paedahing Panaliten Asiling panaliten menika kaangkah saged suka sumbangan dhateng pangembangan ilmu basa. Kejawi bab menika, panaliten menika saged nambahi ngelmu babagan panaliten ingkang wonten gegayutanipun kaliyan basa mliginipun panganggening tembung pisuhan. Kanthi praktis supados pamaos boten ngginakaken basa pisuhan amargi kirang pantes kangge pegesangan padintenan. G. Pangertosan Irah-irahan panaliten menika inggih menika Basa Pisuhan Dialek Banyumas wonten ing Lawakan Curanmor. Kangge njumbuhaken pamikiran kita dhateng irah-irahan menika, badhe dipunandharaken babagan konsep wonten ing ngandhap menika. 5
6 1. Pisuhan inggih menika saking tembung lingga pisuh ingkang pikantuk panambang -an. Bilih tembung pisuh miturut W.J.S. Poerwadarminto (1939: 494) menika gadhah teges tembung ingkang kasar, utawi tembung ingkang saru. 2. Dialek Banyumas inggih menika variasi basa ingkang titikanipun gadhah tata swanten, tembung (kosa kata), morfologi saha sintaksis ingkang sami( Keraf, 1984:144). Wedhawati dkk. (2005: 17) ngandharaken bilih Dialek Banyumas gadhah kekhasan lingual ingkang kasusun saking kekhasan leksikal, tata swanten, lan struktur gramatika. Dialek Banyumas inggih menika salah satunggaling variasi Basa Jawi ingkang dipunginakaken minangka sarana wawan rembag para panutur wonten ing Lawakan Curanmor. 3. Lawakan inggih menika padamelan ingkang lucu lan saged damel gumujeng tiyang ingkang ningali utawi mirengaken. 4. Curanmor inggih menika salah satunggaling acara dhagelan wonten saluran radio kanthi nama Yes Radio FM 104,2 Cilacap. Acara menika isinipun nyariyosaken cariyos-cariyos ingkang lucu ingkang awujud pacelathon antawisipun panutur kaliyan mitra tururipun. Sumber data ingkang dipunginakaken inggih menika Curanmor ingkang wujudipun sampun Mp3, satemah panaliti boten prelu ngrekam malih.
BAB II GEGARAN TEORI A. Deskripsi Teori Panaliten kanthi irah-irahan Basa Pisuhan Dialek Banyumas wonten ing Lawakan Curanmor kalebet panaliten disiplin ilmu sosiolinguistik. Gegaran teori ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika antawisipun teori-teori sosiolinguistik, variasi basa, Dialek Banyumas, pisuhan, konteks basa, humor, lan Lawakan Curanmor. 1. Sosiolinguistik Tembung sosiolinguistik kasusun saking kalih unsur inggih menika sosio kaliyan linguistik. Linguistik inggih menika ngelmu ingkang ngrembag babagan basa (fonem, morfem, tembung, ukara), struktur, hakekat saha pambentukan unsur-unsur basa. Sosio menika setunggal akar kaliyan sosial, inggih menika babagan ingkang wonten gegayutanipun kaliyan masarakat, kelompok masarakat, saha fungsi-fungsi kemasarakatan. Sosiolinguistik miturut Nababan (1991: 2) salah satunggaling ilmu basa ingkang ngandharaken aspek-aspek masarakat basa, mliginipun maneka warni panganggening basa ing masarakat. Pamanggih saking Nababan sami kaliyan pamanggihipun Chaer & Agustina (2010: 2) ingkang ngandharaken bilih Sosiolinguistik inggih menika bidang ngelmu ingkang ngrembag basa, gegayutan kaliyan panganggening basa ing masarakat. 7
Saking andharan ing inggil Sosiolinguistik saged dipunwastani ngelmu ingkang wonten gegayutanipun kaliyan basa lan masarakat. Sosiolinguistik ngrembag babagan prekawis-prekawis basa ingkang wonten gegayutanipun kaliyan panutur minangka pangangge basa lan minangka perangan saking masarakat. Objek panalitenipun inggih menika antawisipun variasi basa saha bab ingkang ndadosaken pamilihing basa minangka sarana sesambetan ing masarakat. 2. Variasi Basa Miturut pamanggihipun Wardaugh (1986: 22), variasi basa inggih menika cara priyantun ngandharaken unen-unen, tembung, lan titikan gramatikal ingkang dipunsebabaken dening faktor eksternal. Faktor eksternal menika kadosta faktor geografis saha faktor sosial. Tuladhaning variasi basa ingkang dipunsebabaken dening faktor geografis inggih menika dialek. Kangge ngandharaken tembung ana 'wonten' ing Basa Jawi Dialek Banyumas dipunlisanaken [ana] dene ing Basa Jawi dialek Yogyakarta-Surakarta tembung kasebut dipunlisanaken [ɔnɔ]. Dialek Banyumas lan Dialek Yogyakarta-Surakarta minangka wujud saking variasi basa asipat linguistik dipuntingali saking faktor geografis. Wujudipun variasi basa kejawi dipuntemtokaken faktor linguistik dipuntemtokaken kaliyan faktor nonlinguistik. Suwito (1983: 3) ngandharaken menawi variasi basa boten namung dipuntemtokaken dening faktor linguistik, ananging dipuntemtokaken ugi dening faktor nonlingistik. Faktor linguistik menika ngengingi panganggening basa ingkang wonten gayutanipun kaliyan unen-unen, tata wujudipun tembung, tata ukara, saha tata makna. Faktor 8 ugi
nonlinguistik inggih menika ngengingi panganggening basa ingkang wonten gayutanipun kaliyan faktor sosial. Awit saking menika, ingkang ngengingi bab faktor sosial saged dipunpirsani saking yuswa, jinisipun kelamin, pakaryan, pendidikan, status sosial utawi sosial-ekonomi, saha kathah kagiyatan. Gegayutan kaliyan variasi basa ing inggil, Chaer lan Agustina (2004: 62) mbedakaken jinising variasi basa. Jinisipun variasi basa miturut Chaer lan Agustina saged dipunbedakaken saking segi (1) panutur, (2) panganggenipun, (3) keformalan, lan (4) sarana. a) Variasi Basa Saking Segi Panuturipun Chaer lan Agustina (2004: 63-68) variasi basa saking segi panuturipun inggih menika variasi basa ingkang asipat individual. Jinisipun variasi basa saking segi panuturipun saged kaandharaken ing ngandhap menika. 1) Idiolek Idiolek inggih menika tuturanipun priyantun ingkang dipunsebabaken dening faktor fisik saha faktor psikis. Tuladhanipun inggih menika wonten priyantun ingkang ngendikanipunipun lirih ananging cepet, wonten priyantun ingkang ngendikanipunipun sero ananging alon. 2) Dialek/ dialek geografis Dialek/ dialek geografis inggih menika variasi basa wonten ing daerah geografis tartamtu. Dialek Basa Jawi kathah jinisipun, antawisipun Dialek Yogyakarta-Surakarta, Dialek Banyumasan, saha Dialek Jawa Timuran. Tuladha Dialek Basa Jawi inggih menika kangge ngaturaken kulå wonten ing Dialek 9
10 Banyumasan ngginakaken tembung 'inyong' utawi 'nyong', menawi ing dialek Yogyakarta-Surakarta ngginakaken tembung 'aku'. 3) Kronolek utawi dialek temporal Kronolek utawi dialek temporal inggih menika variasi basa ingkang dipunginakaken ing jaman tartamtu. Wujudipun kronolek menika kados dene variasi basa Basa Indonesia wonten ing taun 1930, taun 1950, saha variasi basa ing jaman samenika. Tuladha sanesipun inggih menika Basa Jawi Kina lan Basa Jawi Enggal. 4) Sosiolek/ dialek sosial Sosiolek/ dialek sosial inggih menika variasi basa ingkang dipunsebabaken dening bedanipun kelas sosial panuturipun. Sosiolek taksih saged dipunperang dados maneka warni variasi basa. Perangan menika saged dipunbedakaken adhedhasar tingkat golongan, status, lan kelas sosial panuturipun (akrolek, basilek, vulgar, kokial, slang, jargon, argon, lan kan/ cant). b) Variasi Basa Saking Segi Panganggenipun Chaer lan Agustina (2004: 68) Variasi basa adhedhasar panganggenipun dipunsebut fungsiolek, ragam, utawi register. Register inggih menika ragam ingkang dipunginakaken kangge maksud tartamtu. Basa ingkang dipunginakaken wonten ing bidang militer, kasusastran, jurnalistik, saged dipungolongaken minangka register.
11 c) Variasi Basa Saking Segi Kaformalanipun Miturut pamanggihipun Martin Joos wonten ing Chaer lan Agustina (2004: 70-71) variasi basa adhedhasar kaformalanipun dipunperang dados gangsal, antawisipun ragam frozen, ragam formal, ragam usaha/konsultatif, ragam casual, saha ragam intimate. 1) Gaya/ ragam beku/ frozen Gaya/ ragam beku/ frozen inggih menika ragam ingkang dipunginakaken kangge swasana resmi, saha paugeran ingkang sampun gumathok. 2) Gaya/ ragam resmi/ formal Gaya/ ragam resmi/ formal inggih menika ragam basa ingkang dipunginakaken wonten ing buku pelajaran, rapat dinas, saha layang resmi. Ragam menika dipunsebut ragam standar/ baku ingkang dipunginakaken ing swasana resmi. 3) Gaya/ ragam usaha/ konsultatif Gaya/ ragam usaha/ konsultatif inggih menika ragam basa ingkang dipunginakaken wonten ing pangendikan biasa ing sekolah/ rapat. Ragam menika antawisipun ragam formal lan ragam santai. 4) Gaya/ ragam santai/ casual Gaya/ ragam usaha/ konsultatif inggih menika ragam ingkang dipunginakaken ing swasana santai utawi boten resmi. Tembung-tembung ingkang dipunginakaken kasusun dening unsur dialek.
12 5) Gaya/ ragam akrab/ intimate Gaya/ ragam akrab/ intimate inggih menika ragam ingkang dipunginakaken antawisipun tiyang ingkang kekancan kanthi raket utawi kulawarga. Ragam menika kathah dipunginakaken kode ingkang asipat pribadi. Kode pribadi menika namung dipunmangertosi dening kelompok priyantun ingkang ngginakaken ragam intimate kasebut. d) Variasi Basa Saking Segi Sarana Variasi basa saged dipunpirsani saking segi sarana utawi jalur ingkang dipunginakaken. Variasi basa adhedhasar sarana ingkang dipunginakaken menika saged dipunbedakaken dados ragam lisan saha ragam tulis. Dialek Banyumas wonten ing Lawakan Curanmor menika raket sanget gegayutanipun kaliyan variasi basa. Gegayutan antawisipun variasi kaliyan pisuhan Dialek Banyumas inggih menika. 1) Variasi Basa saking Segi Panutur Panutur saha mitra tutur wonten ing Lawakan Curanmor ngginakaken basa ingkang awujud dialek, mliginipun dialek geografis ingkang awujud Dialek Banyumas. Babagan Dialek Banyumas dipunandharaken wonten sub bab piyambak wonten ing salajengipun. 2) Variasi basa saking segi kaformalanipun Menawi dipuntaliti saking segi kaformalanipun, gaya bahasa ingkang dipunginakaken dening panutur saha mitra tutur wonten ing Lawakan Curanmor mliginipun babagan pisuhanipun menika ngginakaken ragam santai. Basa ragam
13 santai utawi basa ingkang asring dipunginakaken wonten ing padintenan ingkang asring ngginakaken dialek. Basa menika ingkang langkung asring ngginakaken ragam ngoko sanes ragam krama, kadangkala ugi dipun-ginakaken basa ingkang kasar lan saru. Basa kasar lan saru menika ingkang langkung asring dpunginakaken wonten pisuhan Lawakan Curanmor. Sejatosipun basa kasar lan saru menika namung gadhah ancas supados damel pamiarsa saged kahibur lan gumujeng nalika midhangetaken Lawakan Curanmor, boten wonten ancas kangge ngina tiyang utawi niat sanesipun ingkang boten sae. 3) Variasi basa saking segi sarana Variasi basa wonten ing Lawakan Curanmor menika ngginakaken ragam lisan, saking MP3 Lawakan Curanmor. Panaliti saged naliti kanthi cara transkripsi mindah saking ragam lisan dados ragam tulisan. 3. Dialek Banyumas Dialek ing Basa Jawi wonten mapinten-mapinten jinisipun. Tuladhanipun jinisipun inggih menika Dialek Jawa Standar, saha Dialek Banyumas. Saderengipun ngrembag babagan Dialek Banyumas, badhe dipunrembag rumiyin babagan Dialek Standar. Dialek Standar (Dialek Yogyakarta-Surakarta) inggih menika dialek ingkang gadhah tetenger inggih menika: a) gadhah paramasastra; b) wonten karya sastranipun; c) dipun-ginakaken wonten ing kahanan resmi; d) gadhah bausastranipun; e) pusat saking kabudayanipun wonten ing kraton.
Panaliten menika ngrembag basa pisuhan Dialek Banyumas wonten ing Lawakan Curanmor. Wedhawati (2005: 17-20) ngandharaken bilih wewengkon ingkang taksih ngginakaken Basa Jawi Dialek Banyumas dipunginakaken ing wewengkon Karesidenan Banyumas, saperangan Karesidenan Pekalongan, lan saperangan sisih Kilen Karesidenan Kedu. Wates wewengkon panganggening Basa Dialek Banyumas wonten ing sisih Kidul Kilen kaliyan Kabupaten Cilacap, wonten ing sisih Ler Kilen kaliyan Kabupaten Tegal, wonten ing sisih Ler Wetan kaliyan Kabupaten Pekalongan, lan wonten ing sisih Kidul Wetan kaliyan Kabupaten Kebumen. Wedhawati dkk. (2005: 17) ngandharaken bilih Dialek Banyumas gadhah kekhasan lingual ingkang kasusun saking kekhasan leksikal, tata swanten, lan struktur gramatikal. Kekhasan leksikal gadhah tetenger inggih menika wonten saperangan leksem ingkang boten sami kaliyan dialek sanesipun, upaminipun 'budin' kangge nyebut 'tela' ananging wonten ing dialek sanesipun wonten ugi ingkang nyebut 'pohung', 'tela kaspa', utawi 'tela jendral'. Babagan kekhasan fonetis lan kekhasan gramatikal langkung jangkep dipunandharaken wonten ing gandhap menika. a) Kekhasan Tata Swanten Dialek Banyumas Wedhawati dkk. (2005: 17) ngandharaken bilih fonem Dialek Banyumas gadhah kekhasan menawi dipuntandhingaken kaliyan dialek sanesipun. Kekhasan fonem kasebut saged dipunperang dados kalih, inggih menika kekhasan fonem vokal lan kekhasan fonem konsonan. 14
1) Kekhasan Fonem Vokal Vokal-vokal ingkang khas wonten ing Dialek Banyumas inggih menika. (a) Fonem /i/ Fonem /i/ ingkang awujud wanda sigeg dipun-ngendikaaken [i], ananging wonten ing Dialek Standar (Dialek Yogyakarta-Surakarta) dipun-ngendikaaken [I]. (b) Fonem /u/ Fonem /u/ ingkang awujud wanda sigeg dipun-ngendikaaken [u], ananging wonten ing Dialek Standar (Dialek Yogyakarta-Surakarta) dipun-ngendikaaken [U]. (c) Fonem /a/ Fonem /a/ ingkang awujud wanda sigeg dipun-ngendikaaken [a], ananging wonten ing Dialek Standar (Dialek Yogyakarta-Surakarta) dipun-ngendikaaken [ ]. ɔ Tuladha kekhasan fonem vokal kados ing ngandhap menika. Fonem Ortografi Fonetik Tegesipun Dialek Banyumas Dialek Standar /i/ Pitik [pitik] [pitI?] 'pitik' /u/ Abuh [abhuh] [abhUh] 'abuh' /a/ Lara [lara?] [l r ] 'gerah' ɔ ɔ 15
16 Fonem /i/ awujud wanda sigeg ing tembung 'pitik' salebeting Dialek Banyumas dipun-ngendikaaken [i] satemah dipun-ngendikaaken [pitik], ananging wonten ing Dialek Standar, fonem /i/ awujud wanda sigeg dipun-ngendikaaken [I] satemah dipun-ngendikakaken [pitI?] ingkang tegesipun 'pitik'. Fonem /u/ awujud wanda sigeg ing tembung 'abuh' salebeting Dialek Banyumas dipun- ngendikaaken [u] satemah dipun-ngendikakaken [abhuh], ananging wonten ing Dialek Standar fonem /u/ awujud wanda sigeg dipun-ngendikakaken [U], satemah dipun-ngendikakaken [abhUh] ingkang tegesipun 'abuh'. Ingkang pungkasan inggih menika fonem /a/ ingkang awujud wanda sigeg ing tembung 'lara' salebeting Dialek Banyumas dipun-ngendikaaken [a], satemah dipun- ngendikaaken [lara?] ananging wonten ing Dialek Standar fonem /a/ awujud wanda sigeg dipun-ngendikakaken [ ] satemah dipun-ngendikakaken [l r ] ingkang tegesipun 'gerah'. ɔ ɔ ɔ 2) Kekhasan fonem konsonan Dialek Banyumas gadhah kekhasan fonem antawisipun fonem/ b, d, g, k/, lan /?/. Menawi dipuntandhingaken kaliyan Dialek Standar, fonem menika dipun- ngendikaaken [p], [t], [k], [?], lan [Ø] (Wedhawati, 2005: 18). Tuladha kekhasan konsonan kados ing ngandhap menika. Fonem Ortografi Fonetik Tegesipun Dialek Banyumas Dialek Standar /g/ Endhog [ n hog] [ n h k] 'tigan' ǝ ḍ ǝ ḍ ɔ
17 /b/ Abab [abhabh] [abhap] 'obab' /d/ Babat [bhabhad] [bhabhat] 'babat' /k/ Bapak [bhapak] [bhapa?] 'bapak' /?/ Ora [ora?] [ora] 'boten' Fonem /g/ awujud wanda menga ing tembung 'endhog' salebeting Dialek Banyumas dipun-ngendikakaken [g], lan fonem /o/ saderengipun konsonan /g/ dipun-ngendikakaken /o/, satemah tembung 'endhog' dipun-ngendikakaken [ n hog], ananging wonten ing Dialek Standar fonem /g/ awujud wanda menga ǝ dipun-ngendikakaken [k], lan fonem /o/ saderengipun konsonan /g/ dipun- ḍ ngendikakaken [ ] satemah tembung 'endhog' Dialek Jawi Standar dipun- ngendikakaken [ ɔ n h k] ingkang tegesipun 'tigan' ǝ ḍ ɔ Fonem /b/ wonten ing wanda sigeg tembung 'abab' wonten ing Dialek Banyumas dipun-ngendikakaken [bh] satemah tembung 'abab' dipun- ngendikakaken [abhabh] ananging wonten ing Dialek Standar fonem /b/ wonten ing wanda sigeg dipun-ngendikakaken [p] satemah tembung 'abab' wonten Dialek Jawi Standar dipun-ngendikakaken [abhap] ingkang tegesipun 'abab'. Fonem /d/ wonten ing wanda sigeg tembung 'babat' wonten ing Dialek Banyumas dipun-ngendikakaken [d] satemah tembung 'babat' dipun- ngendikaaken [bhabhad] ananging wonten ing Dialek Standar fonem /d/ wonten ing wanda sigeg dipun-ngendikakaken [t], satemah tembung 'babat' wonten Dialek Jawi Standar dipun-ngendikakaken [bhabhat] ingkang tegesipun 'babat'.
Fonem /k/ wonten ing wanda sigeg tembung 'bapak' wonten ing Dialek Banyumas dipun-ngendikaaken [k] satemah tembung 'bapak' dipun-ngendikaaken [bhapak], ananging wonten ing Dialek Standar fonem /k/ wonten ing wanda sigeg dipun-ngendikaaken [?], satemah tembung 'bapak' wonten Dialek jawi Standar dipun-ngendikakaken [bhapa?] ingkang tegesipun 'bapak'. Tembung 'ora' wonten ing Dialek Banyumas dipun-ngendikakaken ngginakaken fonem /?/ wonten ing pungkasan tembung satemah tembung 'ora' dipun-ngendikakaken [ora?], ananging wonten ing Dialek Standar boten wonten fonem /?/ ingkang dipunginakaken wonten ing pungkasaning wanda menga, satemah tembung 'ora' wonten Dialek Jawi Standar dipun-ngendikaaken [ora] ingkang tegesipun 'boten'. 3) Tetenger Silabis Wedhawati dkk. (2005: 18) ngandharaken Silabe (wanda) wonten ing Dialek Banyumas menika gadhah tetenger ingkang langkung panjang menawi dipuntandhingaken kaliyan Dialek Standar, tuladhanipun wonten ngandhap. Ortografi Fonetik Tegesipun Dialek Banyumas Dialek Standar Temenan /t m nan/ /t nan/ 'saestu' Gemiyén Kecipir /gh ǝ /k ǝ miy ǝ ɛ cipir/ n/ /mbhiy ǝ /bhiy n/ ɛ /cipir/ ɛ n/ 'jaman rumiyin' 'kecipir' ǝ 18
19 Kecébong /k ceboŋ/ /cebh ŋ/ 'kecebong' Mlandhingan ǝ /mlan hiŋan/ ɔ /mlan h ŋ/ 'mlandhingan' ḍ ḍ Ӏ Wonten saperangan tembung-tembung ing Dialek Banyumas ingkang langkung panjang menawi dipunbandhingaken kaliyan tembung-tembung ing Dialek Jawi Standar ingkang tegesipun sami. Boten wonten tetenger ingkang pesthi gegayutan kaliyan wanda punapa mawon ingkang saged damel tembung- tembung ing Dialek Banyumas langkung panjang. Basa Dialek Jawi Standar menika bentuk enggal saking tembung-tembung ing Dialek Banyumas ingkang kabentuk amargi wonten ater-ater, seselan, utawi panambangipun ingkang ical/ lebur. Tuladhanipun inggih menika. Tembung /t m nan/ saking Dialek Banyumas gadhah teges ingkang sami ǝ kaliyan tembung /t ǝ nan/ wonten ing Dialek Jawi Standar tegesipun 'saestu'. Tembung /t ǝ nan/ kabentuk saking tembung /t m nan/ kanthi ngicalaken seselan 'em'. ǝ ǝ ǝ Tembung /gh miy n/ Dialek Banyumas gadhah teges ingkang sami kaliyan tembung /mbhiy n/ /bhiy ɛ ǝ n/ wonten ing Dialek Jawi Standar tegesipun jaman rumiyin. Tembung /mbhiy ɛ ɛ n/ kabentuk saking tembung /gh miy n/ kanthi ngicalaken setunggal wanda 'ge' lan nyeselaken 'b' wonten ing antawisipun huruf ɛ ǝ ɛ 'm' lan 'i' dados tembung /mbhiy n/, utawi bentuk sanes kanthi ngicalaken ɛ setunggal wanda 'ge' lan ngicalaken huruf 'm' lajeng nambahi huruf 'b' saderengipun tembung 'iyen' dados /bhiy n/. Kados mekaten ugi kangge tembung-tembung /k cipir/, /k ceboŋ/ ɛ lan /mlan hiŋan/ wonten Dialek ǝ ǝ ḍ
20 Banyumas, lan dados tembung-tembung /cipir/, /cebh ŋ/ lan /mlan h ŋ/ ingkang tegesipun 'kecipir', 'kecebong', lan 'mlandhingan'. ɔ ḍ Ӏ b) Kekhasan Gramatikal Dialek Banyumas Wedhawati dkk (2005: 19) ngandharaken kekhasan gramatikal Dialek Banyumas katingal saking wujud-wujud gramatikal ingkang beda kaliyan dialek sanesipun (beda ugi kaliyan dialek standar). 1) Kekhasan wuwuhan Kekhasan wuwuhan Dialek Banyumas mliginipun wonten ing bentuk {- aken} lan pasif persona II. Panambang -aken wonten ing Dialek Banyumas gadhah korespondensi kaliyan panambang {-aké} wonten ing Dialek Standar, nalika wonten ing wujud verba aktif ugi wonten ing wujud verba pasif. Ortografi Fonetik Tegesipun Dialek Banyumas Dialek Standar Njupukaké [ñjhukutaken] [ñjhpU?ake] 'mendhetaken' Ditukokaké [dituk k n] [dituk ?ake] 'dipuntumbasaken' ɔ ǝ ɔ Kados ingkang sampun dipunandharaken wonten ing nginggil bilih wuwuhan Dialek Banyumas mliginipun wonten ing panambang {-aken} ing wujud [ñjhukutaken] gadhah korespondensi kaliyan panambang {-aké} ing wujud [ñjhpU?ake] wonten ing Dialek Standar ingkang tegesipun mendhetaken. Sami ugi kaliyan wuwuhan Dialek Banyumas mliginipun wonten ing panambang {-aken}
21 ing wujud [dithuk k n] gadhah korespondensi kaliyan panambang {-aké} ing wujud [dituk ɔ ǝ ?ake] wonten ing Dialek Standar ingkang tegesipun ɔ dipuntumbasaken. Kekhasan Dialek Banyumas sanesipun inggih menika kekhasan pasif persona II wonten ing Dialek Banyumas wujudipun ater-ater {di}, ananging menawi wonten ing Dialek Standar ngginakaken ater-ater awujud {kok-}. Ortografi Fonetik Tegesipun Dialek Banyumas Dialek Standar Dijipuk [dhijhukut] [k ?jhupU?] 'dipunpendhet' Dituku [dhituku] [k ɔ ?tuku] 'dipuntumbas' ɔ Kados ingkang sampun dipunandharaken wonten ing nginggil bilih kekhasan pasif persona II wonten ing Dialek Banyumas wujudipun ater-ater {di} ing wujud [dhijhukut], ananging menawi wonten ing Dialek Standar ngginakaken ater-ater awujud {kok-} satemah wujudipun dados [k ?jhupU?] ingkang tegesipun ɔ 'dipunpendhet'. Sami ugi kaliyan persona II wonten ing Dialek Banyumas wujudipun ater-ater {di} wujudipun [dhituku], ananging menawi wonten ing Dialek Standar ngginakaken ater-ater awujud {kok-} satemah wujudipun dados [k ?tuku] ingkang tegesipun 'dipntumbas'. Khusus ing wilayah Pekalongan, panganggening wujud pasif persona II menika wujudipun {kok-}, sami kaliyan ɔ panganggening proklitik Dialek Standar.
22 2) Kekhasan reduplikasi Tembung rangkep wonten ing Dialek Banyumas wujudipun dwi lingga, ananging wonten ing Dialek Standar wujudipun dwi purwa lan ugi wonten ingkang ngginakaken dwi ingga (Wedhawati, 2005: 20). Dialek Banyumas Dialek Standar Tegesipun [r ga-r ga] [r r ghn, r gh r gh ] 'regi-regi' ǝ ǝ [luŋa - luŋa] [l ǝ ǝ ǝ luŋ an, luŋ ɔ ǝ - luŋ ɔ ] 'tindakan' ǝ ɔ ɔ Tembung rangkep wonten ing Dialek Banyumas wujudipun dwi lingga kados ing wujud [r ga-r ga], ananging wonten ing Dialek Standar wujudipun dwi ǝ purwa ing wujud [r r ghn], wonten ing Dialek Jawi Standar ugi saged dados ǝ ǝ wujud dwi lingga ingkang wujudipun dados [r ǝ gh r gh ] tegesipun 'regi-regi'. ǝ ɔ ǝ ɔ Sami ugi kaliyan tembung rangkep wonten ing Dialek Banyumas ingkang wujudipun dwi ingga ing tembung [luŋa - luŋa] beda kaliyan ing Dialek Standar ingkang wujudipun dwi purwa wujudipun [l luŋ an], wonten ing Dialek Jawi ǝ Standar ugi saged dados wujud reduplikasi jangkep ingkang wujudipun dados [luŋ luŋ ] tegesipun 'tindakan'. 3) Kekhasan Sintaksis Dialek Banyumas ɔ ɔ Wedhawati dkk. (2005: 20) ngandharaken kekhasan sintaksis Dialek Banyumas saged dipuntingali wonten ing struktur frasa. Kekhasan menika wonten ing frasa posesif. Wonten ing Dialek Banyumas, nomina ingkang dipunlajengaken kaliyan pronominal persona milik tetep dipungandheng kaliyan wujud {-é/ -né},
ananging wonten ing Dialek Standar wujud {-é/ -né} menika saged ical, kejawi ing wujud pemilik inggih menika persona III (kadosta, bapak). Dialek Banyumas Dialek Standar Tegesipun kancané inyong Kancaku 'kanca kula' kancané kowé Kancamu 'kancanipun panjenengan' kancané bapak kancané bapak 'kancanipun bapak' Wonten ing Dialek Banyumas, nomina ingkang dipunlajengaken kaliyan pronominal persona milik tetep dipungandheng kaliyan wujud {-é/ -né} kados ing frasa kancané inyong, ananging wonten ing Dialek Standar wujud {-é/ -né} menika saged ical, kejawi ing wujud pemilik inggih menika persona III satemah wujudipun dados kancaku ingkang tegesipun 'kanca kula'. Sami ugi wonten ing Dialek Banyumas ing frasa 'kancané kowé', nomina ingkang dipunlajengaken kaliyan pronominal persona milik tetep dipungandheng kaliyan wujud {-é/ -né}, ananging wonten ing Dialek Standar wujud {-é/ -né} menika saged ical, kejawi ing wujud pemilik inggih menika persona III satemah wujudipun dados 'kancamu' ingkang tegesipun 'kancanipun panjenengan', ananging nalika wonten frasa 'kancané bapak' ing Dialek Banyumas gadhah wujud ingkang sami ing Dialek Standar ingkang tegesipun 'kancanipun bapak'. Kekhasan-kekhasan Dialek Banyumas menika dados pambeda kaliyan dialek sanesipun, amargi saking kekhasan-kekhasan dialek menika basa ingkang dipunginakaken nalika misuh ugi wonten bedanipun. Ananging boten sedaya basa pisuhan Dialek Banyumas beda kaliyan basa pisuhan dialek sanesipun, 23
upaminipun Dialek Yogyakarta-Surakarta. Saperangan wonten basa-basa ingkang sami ingkang dipunginakaken kaliyan Dialek Banyumas lan Dialek Yogyakarta- Surakarta kangge ngandharaken pisuhan. 4. Pisuhan Tembung pisuh miturut W.J.S. Poerwadarminto (1939: 494) gadhah teges tembung ingkang kasar, utawi tembung ingkang saru. Tembung-tembung kasar inggih menika tembung ingkang boten jumbuh kaliyan tata krama. Tembung- tembung menika dipunginakaken minangka wujuding raos duka, jengkel, utawi getun. Tuladha pisuhan saged dipunpanggihi wonten ukara "Oh la iki yo asu yoan " (Santoso, 2013:13). Ukara menika kalebet pisuhan amargi tembung 'asu' menika gadhah ancas minangka panggantos tiyang ingkang dipunpisuhi. Pisuhan menika kalebet pisuhan awujud tembung lingga ingkang jinisipun tembung aran, lan gadhah referen nama kewan. a) Wujuding Pisuhan Wijana lan Rohmadi (2006:115) ngandharaken bilih wujud pisuhan saged kaperang dados tiga jinis inggih menika pisuhan tembung, pisuhan awujud frasa (kelompok tembung) lan klausa. Jinising pisuhan wonten Basa Indonesia kaliyan Basa Jawi menika sami. Saptomo (2001:21) ngandharake bilih pisuhan abasa Jawi miturut wujudipun menika kaperang dados tiga, inggih menika pisuhan awujud tembung, frasa, lan klausa. 24
1) Pisuhan Awujud Tembung Pisuhan ingkang awujud tembung kaperang dados pisuhan ingkang awujud tembung lingga lan tembung andhahan. Tembung lingga miturut Hadiwidjana (1967: 18) inggih menika tembung ingkang dipunanggep taksih wungkul, ananging sampun luwih saking setunggal kecap. Sami kaliyan Hadiwidjana, Sasangka (2001:34) ngandharaken bilih tembung lingga menika tembung ingkang taksih wetah lan dereng rinaketan wuwuhan punapa-punapa. (a) Pisuhan Awujud Tembung Lingga Sasangka (2001: 34-35) tembung lingga inggih menika tembung ingkang taksih wutuh/ wungkul ingkang dereng rinaketan imbuhan punapa-puanapa. Tembung lingga wonten ingkang wujudipun setunggal wanda, kalih wanda, utawi tigang wanda. Tembung lingga ingkang dumados saking setunggal wanda upaminipun, gong, bom, las, tik, lan cet. Tembung lingga ingkang dumados saking kalih wanda upaminipun, pari, pitik, amben, lan wajan. Bilih tembung lingga ingkang dumados saking tigang wanda upaminipun rekasa, kulina, kapiran, padharan, lan mustaka. Wanda wonten ing Basa Jawi dipunbedaaken dados kalih werni inggih menika wanda menga (suku terbuka) lan wanda sigeg (wanda tertutup). Wanda menga inggih menika jinising wanda ingkang pungkasanipun huruf vokal, wondene menawi pungkasaning wanda awujud konsonan dipunwastani wanda sigeg. 25
(1) Tembung Lingga Jinis Aran Miturut Sasangka (2001: 98) tembung aran utawi kata benda (nomina) inggih menika tembung ingkang ngandharaken namanipun barang utawi menapa mawon ingkang dipun-anggep barang. Pangertosan tembung aran ingkang langkung jangkep miturut Hadiwidjana (1967: 26-27) tembung aran inggih menika tembung ingkang ngandharaken babagan barang, kaperang dados tiga inggih menika, barang kodrat, barang yasan, lan barang pindha. Barang kodrat saged dipunperang dados kalih werni, inggih menika ingkang gesang/ aran sukma (nomina insani) tuladhanipun tiyang, kewan, saha tetuwuhan, wonten ugi barang kodrat ingkang boten gadhah nyawa/ aran tansukma saupamitimbangan, bantal, kasur, sandal, watu, banyu, lan gunung. Tuladha saking barang yasan inggih menika papan, pangan sandhang, piranti, kawruh, pangkat, kabudayan, krabat, lan tunggangan. Barang pindhan inggih menika sedaya bentuk sasanesipun barang ananging lenggahipun wonten papan kados barang, upaminipun wonten ukara menika. "Pak guru mulang nulis, maca, ngambar." Tembung aran wonten ing salebeting ukara ing nginggil lenggahe dados jejer utawi lesan, lan minangka wangsulanipun pitakenan Napa? lan Sinten?. Miturut pamanggihipun Sasangka (2001: 98) babagan tembung aran, tembung aran saged sinambung kaliyan 'dudu/ sanes' lan 'ana/ wonten', ananging boten saged sinambung kaliyan tembung 'ora/ boten'. Tembung aran ugi saged dijembaraken kanthi nuwuhaken tembung 'sing + tembung kahanan' utawi 26
tembung 'sing + tembung kriya. Pamanggihipun Sasangka sami kaliyan pamanggihipun Mulyana (2007: 52) bilih ciri saking tembung aran menika saged sinambung kaliyan 'dudu/ sanes', saged ugi sinambung kaliyan preposisi tuladhanipun ing, saka, menyang. Tuladha pisuhan ingkang kalebet tembung aran inggih menika asu, setan, tai. " O lha iki yo asu yoan! " (Santoso, 2013: 13) Tembung 'asu' wonten ing tuturan menika kalebet ing tembung pisuhan ingkang kalebet tembung lingga amargi tembung menika taksih awujud tembung ingkang wungkul utawi dereng rinaketan imbuhan punapa-punapa. Tembung 'asu' dumados saking kalih wanda inggih menika 'a' lan 'su'. Kalih wanda menika kalebet jinis wanda menga. Tembung 'asu' kalebet jinising tembung aran, amargi saged sinambung kaliyan tembung 'dudu'. Tembung 'asu' menawi dipunsambung kaliyan tembung 'dudu' dados tembung 'dudu asu'. (2)Tembung Kahanan/ sipat Sasangka (2001: 103- 104) ngandharaken tembung sipat (adjektiva) ugi dipunsebut tembung watak utawi kahanan inggih menika tembung ingkang saged ngandharaken kahanan utawi watak saking barang utawi bab. Tembung sifat dipunperang dados kalih inggih menika tembung watak lan tembung kahanan. Sami kaliyan pamanggihipun Mulyana (2007: 60) bilih tembung kahanan inggih 27
menika tembung ingkang saged ngandharaken kahanan barang utawi ingkang dipunbarangaken. Tuladha saking tembung watak inggih menika, drengki, srei, jail, methithil, lan bombongan, dene ingkang kalebet tembung kahanan upaminipun tembung mlarat, sugih, sengsara, mulya, begja, lan cilaka. Tembung sipat gadhah titikan saking tembung-tembungipun ingkang saged sinambung kaliyan tembung luwih, rada, paling, lan banget. Tuladha pisuhan tembung adjektiva inggih menika, edan, gendheng, goblok, lan koplak. Saged dipuntingali wonten ing ukara menika. " Goblok tenan bocah iki." (Saptomo, 2001: 30) Tembung 'goblok' menika kalebet tembung kahanan amargi kangge nerangaken sifatipun lare menika. (b)Tembung Andhahan Tembung andhahan inggih menika tembung ingkang sampun boten wungkul. Tembung menika awujud tembung lingga ingkang sampun dipunrimbag (Hadiwidjana, 1967: 19). Sami ugi pamanggihipun Sasangka babagan tembung andhahan, Sasangka (2001: 36) ngandharaken bilih tembung andhahan menika tembung ingkang sampun owah/ beda saking tembung lingganipun amargi sampun pakentuk wuwuhan. Sasangka ugi ngandharaken bilih tembung andhahan sami mawon kaliyan tembung lingga ingkang sampun dipunrimbag. Miturut Sasangka jinising wuwuhan/ pangrimbag/ afiks Basa Jawi menika wonten sekawan. Pangrimbag wonten Basa Jawi miturut Sasangka inggih menika ater- 28
29 ater, seselan, panambang, lan imbuhan bebarengan/ campuran. Tuladha pisuhan ingkang kalebet wonten ing tembung andhahan inggih menika, bajingan, diancuk, lan mbanyaki. Tuladha menika saged dipunpirsani wonten tembung menika. "Bajingan! " (Saptomo, 2001: 33) Tembung bajingan asalipun saking tembung bajing 'tiyang nakal' utawi 'tiyang ingkang pedamelanipun mlampahaken grobag' ingkang pikantuk panambang -an. Tembung bajing kalebet jinis nomina. Tembung 'bajing' gantos dados 'bajingan' kalebet perubahan ingkang sipatipun infleksional, amargi gantosipun wujud asal boten ndadosaken gantosipun kategori tembung. Tembung andhahan sanesipun wonten ingkang dipunwastani tembung rangkep. Sasangka (2001: 90) ngandharaken bilih tembung rangkep menika kaperang dados tiga, inggih menika dwipurwa, dwilingga, lan dwiwasana. Dwipurwa inggih menika tembung ingkang dumadi saking pangrangkepipun purwa saking tembung lingga. Tembung dwipurwa dipunginakaken kangge damel tembung aran lan tembung kriya. Tuladha saking tembung dwipurwa inggih menika: resik + R dados 'reresik', tuku + R dados 'tetuku', lan sulih + R dados 'sesulih'. Tembung rangkep dwilingga inggih menika tembung lingga ingkang dipunrangkep ( Sasangka: 2001: 92). Wonten malih dwilingga salin swara ingkang lingganipun karangkep kanthi ewah wonten aksara swaranipun. Tuladha saking dwilingga inggih menika; udan-udan, mlaku-mlaku, lan mlayu-mlayu. Bilih tuladha saking dwilingga salin swara inggh menika; udat-udut, bola-bali, lan oka-aku. Jinising tembung rangkep sanesipun inggih menika tembung rangkep
dwiwasana. Dwiwasana miturut Sasangka (2001:94) inggih menika tembung ingkang ngrangkep wanda wekasan utawi pangrangkep wasananipun tembung. Tuladha saking tembung lingga dwiwasana inggih menika, 'cengingak- cenginguk', 'cekakak-cekikik', lan 'cengangas- cengingis'. Wonten malih tembung andhahan ingkang dipunwastani tembung wancah. Tembung wancah inggih menika tembung ingkang sampun boten utuh lan sampun kawancah wonten saperangan lingganipun. Hadiwidjana (1967: 25) ngandharaken bilih tembung wancah dipunginakaken dening tiyang ingkang sampun tepang lan kulina. Tembung camboran inggih menika tembung ingkang kadadosan saking tembung kalih ingkang dipungandheng lan dados tembung enggal ingkang gadhah teges enggal ugi. Sudaryanto wonten ing Endang Nurhayati & Siti Mulyani (2006: 102) ngandharaken salebeting Basa Jawi kapanggihaken 7 cara kangge ngiket tembung camboran, inggih menika (1) kawontenanipun makna enggal ingkang boten saged dipunwangsulaken dhateng makna dasaripun, (2) kasalarasan makna enggal ingkang taksih karambu-rambukkaken dening makna wujud dasaripun, (3) kasalarasan makna saha utawi wujud fonemik antawisipun wujud dasar, (4) kawontenanipun wujud dasar ingkang prakategorial, (5) kawontenanipun wujud dasar ingkang arupi unsur unik, (6) kawontenan wujud penggalan minangka wujud dasar, saha (7) kawontenan wujud onomatopoeia minangka wujud dasar. Tuladha saking tembung camboran inggih menika 'raja lele' ingkang tegesipun dados jinising uwos, semar mendem ingkang tegesipu jinising dhaharan. 30
2) Pisuhan Awujud Frasa Mulyana (2004: 35) ngandharaken frasa inggih menika konstruksi gramatikal ingkang dipundamel saking gabungan kalih tembung utawi langkung ingkang sifatipun sanes predikatif. Kejawi mekaten Soeparno (2003: 81) ngandharaken bilih frasa inggih menika konstruksi gramatikal ingkang kaperang saking kalih tembung utawi langkung, tembung menika kalebet unsur saking klausa lan sanes makna preposisi. Langkung spesifik malih babagan frasa pisuhan wonten ing Basa Jawi, Saptomo (2001: 35) ngandharaken bilih pisuhan Basa Jawi ingkang awujud frasa adedhasar golongan tembung saged kaperang dados kalih, inggih menika frasa nominal lan frasa adjektival. Sasangka (2001: 132) ngandharaken bilih frasa nominal menika frasa ingkang intinipun awujud tembung aran. Tuladha saking frasa nominal inggih menika; payung kertas, klambi anyar, sepatu kulit, lemari kayu jati, rambut dawa ireng, dudu watu, lan dudu gunung. Menawi adjektival/ frasa kahanan miturut pamanggihipun Sasangka (2001: 134) inggih menika frasa ingkang intinipun awujud tembung kahanan utawi tembung watak, tuladhanipun, bagus tenan, seneng banget, lan kuning enom. (a)Pisuhan awujud frasa nominal Tuladha saking pisuhan Basa Jawi ingkang awujud frasa nominal miturut Saptomo (2001: 35-36) antawisipun, setan alas, asem tenan, bajingan tengik, tai asu, lan tai kucing. Tuladha pisuhan ingkang awujud frasa nominal saged dipuntingali wonten ing ukara menika. 31 frasa
"Setan cilik, aja macem-macem yen isih pengin mangan sega!" (Saptomo, 2001: 36) Frasa 'setan cilik' wonten ing ukara nginggil kalebet frasa endosentrik atributif. Frasa kasebut kasusun saking tembung 'setan' ingkang dados pusat/ inti saking frasa kasebut, lan tembung 'cilik' ingkang dados atribut. Tembung 'setan' kalebet kategori tembung nomina. Tembung 'cilik' kalebet kategori tembung adjektiva. Amargi unsur pusatipun kalebet tembung nomina satemah frasa 'setan cilik' kalebet frasa nomina. (b) Pisuhan awujud frasa adjektiva Frasa adjektival inggih menika frasa ingkang pusatipun wonten ing tembung adjektiva. Tuladha saking pisuhan Basa Jawi ingkang awujud frasa adjektival miturut Saptomo (2001: 35-36) antawisipun, edan tenan, goblok tenan, lan rada koplak. Tuladha pisuhan ingkang kalebet frasa adjektival saged dipun tingali wonten ing ukara menika. "Edan tenan. Aku ngimpi dioyak-oyak dening arwahe pitik sing tak beleh." (Saptomo, 2001: 37) Wonten ing frasa 'edan tenan' ingkang dados unsur pusatipun inggih menika tembung 'edan' ingkang kalebet ing kategori adjektiva, lan tembung 'tenan' ingkang dados atribut. Amargi unsur pusatipun kalebet tembung adjektiva satemah frasa kasebut kalebet frasa adjektiva. 32
3) Pisuhan Awujud Klausa Ramlan (1983: 78) ngandharaken bilih klausa inggih menika satuan gramatik ingkang kasusun saking jejer, wasesa, lesan, jejangkep, lan keterangan utawi boten. Sasangka (2001: 136) ngandharaken klausa inggih menika rerangkening tembung ingkang saged ngudhar satunggaling gagasan utawi salah satunggaling bab. Tetenger klausa wonten ing basa lisan miturut Sasangka (2001: 136) inggih menika sakboten-botenipun kedah wonten wasesanipun. Ananging wonten ing basa sinerat, klausa sakboten-botenipun kadadosan saking jejer saha wasesa. Saking pangertosan menika, saged dipunpendhet dudutan bilih ingkang kedah wonten ing konstruksi klausa inggih menika wasesa. Anggenipun nemtokaken pisuhan kalebet klausa menapa boten kedah saged mangertos tetengeripun klausa. Pisuhan ingkang awujud klausa wingkingipun asring dipuntambahi pronominal. Tuladha saking pisuhan ingkang awujud klausa inggih menika, clurit lambemu, matamu suwek, lan kekrek lambemu. Tuladha saged dipuntingali wonten ukara menika. "Macem-macem tak kekrek lambemu sisan". (Santoso, 2013:21) 'Kekrek lambemu' wonten ing ukara menika kalebet klausa. Kekrek menika minangka wasesa lan lambemu menika awujud lesan. Wonten ing tembung menika tembung 'tak kekrek' minangka wasesa ingkang dados ciri klausa ingkang asipat predikatif. 33
b) Referen Pisuhan Miturut Sasangka (2001: 200) makna referensial inggih menika makna ingkang langsung nunjuk dateng tembung ingkang dipunkajengaken, utawi maknanipun wonten gegayutanipuin kaliyan kasunyatan. Makna referensial menika padatan maknanipun sampun mujudaken pasarujukan ing pasrawungan. Tuladhanipun, namanipun perangan badan ingkang ancasipun kangge mlampah dening pasrawungan ing masarakat Jawi sampun gadhah pasarujukan sesarengan kanthi nama sikil/ suku, wonten ing masarakat Melayu gadhah pasarujukan name kaki, dene ing masarakat Sunda perangan badan menika gadhah pasarujukan kanthi nama suku. Gegayutan antawisipun tembung, pikiran/ ide/ konsep, lan referen saged dipuntingali wonten ing gambar menika: (b) pikiran/ ide/ konsep (a) tembung (c) referen Tuladhanipun saged dipuntingali ing ngandhap menika: sarana angkutan ingkang saged mabur montor mabur
Tembung motor mabur mujudaken lambang utawi simbol; sarana angkutan ingkang saged mabur mujudaken pikiran, ide, utawi konsep; bilih gambar mujudaken acuan. Makna referensial ngisarataken babagan makna ingkang langsung nuju dhateng setunggal perangan, upaminipun araning barang, kahanan, proses, tetenger, sipat lsp. Tuladhanipun: nesu. Tembung 'nesu' ingkang dipundadosaken acuan inggih menika kahanan, upaminipun pasuryanipun mrengut, lathinipun menjep, utawi ngginakaken ujaran kanthi nada ingkang inggil. Satemah saged dipunpendhet dudutanipun bilih ingkang dipunwastani referen inggih menika acuan ingkang dipundadosaken lambang utawi simbol kangge sarana ngandharaken pikiran/ ide/ konsep. Pisuhan ing Basa Jawi ingkang ngginakaken referen saged dipuntingali wonten tuladha in ngandhap: "O lha iki yo asu yoan ! " (Santoso, 2013: 13) Kanthi referensial tembung 'asu' gadhah acuan dhateng kewan tartamtu. Wonten ukara ing nginggil tembung 'asu' dening panutur boten dipunginakaken kangge nyebut kewan tartamtu ananging dipunginakaken kangge misuh dhateng tiyang. 'Asu' wonten ing masarakat Jawi dipun-anggep gadhah asosiasi negatif (mliginipun kangge masarakat ingkang agaminipun Islam, asu menika kewan ingkang najis). Miturut Saptomo (2001: 40-43) nalika saweg duka/ nesu, panutur boten mikiraken tegesing tembung-tembung ingkang dipun-ngendikaaken. Pisuhan 35
ingkang dipun-ngendikaaken dening panutur anamung kangge alat nglampiasaken emosi. Wonten ing kadadosan kados mekaten kadadosan penyelewengan nalika nerapaken makna/teges. Tembung 'asu' boten dipunginakaken kangge nyebut namanipun kewan, ananging dipunginakaken kangge nyebut tiyang ingkang saweg dipunpisuhi. Wonten ing babagan menika 'asu' dipunginakaken kanthi metaforis. Tegesipun, celukan 'asu' dening panutur sanes dipunmaksudaken kangge nunjuk kewan asu, ananging dipunginakaken kangge nyebut tiyang/ tiyang. Saged dipunpendhet dudutan bilih referen asu ingkang wiwitanipun ngacu/ nudhuhaken dhateng kewan tartamtu pindah dhateng tiyang/tiyang tartamtu ingkang gadhah sifat kados kewan ingkang dipundadosaken referen. Tiyang ingkang dipunpisuhi menika dipunanggep kados asu ingkang wonten ing masarakat asring dipunsebut kewan ingkang najis lan galak. Wijana lan Rohmadi (2006: 125) ngandharaken wonten wolung referen pisuhan wonten ing basa Indonesia, inggih menika kahanan: kahanan, nama kewan, jinising demit, araning barang, perangan badan/ sarira, kecaketan kaluarga, aktivitas, lan padamelan. Sedaya referen menika saged dipundadosaken sarana pisuhan utawi kangge misuh amargi miturut Wijana lan Rohmadi (2006: 125) wolung referen kalawau gadhah substansi ingkang saged dipundadosaken sasaran pisuhan, inggih menika: 1) babagan ingkang dipunanggep bodho, 36
37 2) bab-bab ingkang boten limrah, 3) babagan ingkang terkutuk lan boten diparengaken dening agami, 4) babagan ingkang boten kabegjan / kacilakan, 5) babagan ingkang damel jijik tumrap tiyang, 6) babagan ingkang dipunanggep ngganggu pagesangan tiyang wonten pangertosan ingkang sajembaripun. Menawi Wijana lan Rohmadi ngandharaken biih referen pisuhan wonten ing basa Indonesia wonten wolung jinis, Saptomo (2001: 39) ngandharaken referen pisuhan ing Basa Jawi wonten kalih welas. Referen pisuhan Basa Jawi miturut Saptomo inggih menika: nama kewan, perangan bada/ sarira, pedamelan, dhaharan, araning barang, tai/ kotoran tiyang lan kewan, kahanan tiyang, etnik/ nagari, kacaketan kaluarga, jinising dhemit, nama tempat utawi dhaerah asal, lan aktivitas tartamtu. Menawi dipuntingali, referen ingkang dipunandharaken dening Wijana lan Rohmadi ingkang cacahipun wolu saged mlebet wonten jinis referen ingkang dipunandharaken dening Saptomo ingkang cacahipun kalihwelas. Panaliti nggabungaken pamanggih saking Wijana lan Rohmadi saha pamanggih saking Saptomo babagan referen pisuhan kangge panaliten babagan jinis lan ancas referen pisuhan Dialek Banyumas wonten ing Lawakan Curanmor. Tamtunipun wonten bedanipun antawisipun Wijana lan Rohmadi saha Saptomo ing panaliten menika. Menawi Wijana lan Rohmadi ngginakaken basa Indonesia kangge jinis pisuhanipun, bilih Saptomo ngginakaken Basa Jawi ingkang saperangan ageng
38 kathah ngginakaken Basa Jawi baku inggih menika dialek Yogyakarta- Surakarta. Pisuhan ingkang dipuntaliti dening panaliti inggih menika pisuhan Basa Jawi wonten ing Dialek Banyumas. Tuladha saking saben jinis referen saged dipuntingali ing ngandhap menika (Saptomo, 2001: 39-71). 1) Tuladha referen nama kewan antawisipun, asu, anjrit, celeng, jangkrik munyuk, kampret, kirik, lan wedhus. Referen kewan ingkang asring dipunginakaken wonten ing pisuhan abasa Jawi inggih menika kewan-kewan ingkang gadhah sifat ala antawisipun hewan ingkang najis miturut agami, kewan ingkang remenipun gelut, kewan ingkang gadhah sipat rakus, saha kewan ingkang njijiki lan reged. 2) Tuladha referen saking perangan badan inggih menika endhasmu, gundulmu, matamu, utekmu, lambemu, matane, dhengkulmu, rupamu, lan silit. Pisuhan Basa Jawi ingkang referenipun nunjuk perangan badan menika tembung- tembung ingkang tabu ingkang kedahipun boten dipunginakaken amargi boten sopan. 3) Tuladha referen padamelan antawisipun bajingan, bajigur, kere, lonthe, gondhes, bajingan, lan maling. Pisuhan Basa Jawi ingkang referenipun nunjuk pedamelan/ profesi tartamtu inggih menika padamelan ingkang sipatipun negatif, pedamelan ingkang boten dipunkajengaken dening sedaya tiyang ingkang sehat jasmani rohaninipun. 4) Tuladha referen dhaharan antawisipun, gembus, asem, lan tela. Pisuhan Basa Jawi ingkang referenipun nunjuk dhateng dhaharan tartamtu inggih menika
39 dhaharan ingkang gizinipun sekedhik sanget ingkang asring dipundhahar dening tiyang padhusunan. 5) Tuladha referen araning barang antawisipun gombal, slompret, lan semprul. Pisuhan Basa Jawi ingkang referenipun nunjuk dhateng araning barang tartamtu menika barang- barang ingkang gadhah sipat negatif. Barang-barang menika boten patosa migunani lan kualitasipun boten sae satemah boten saged dipunmafaataken kados samesthinipun. 6) Tuladha referen kotoran tiyang/ kewan inggih menika tai, telek, lan entut. Pisuhan Basa Jawi ingkang refenipun nunjuk dhateng kotoran tiyang/ kewan inggih menika kotoran tiyang/kewan dipunanggep tembung-tembung ingkang tabu saha njijiki. 7) Tuladha referen kahanan tiyang antawisipun, edan, gendheng, goblok, kenthir, kemplu, koplak, modar, pekok, lan sableng. Pisuhan Basa Jawi ingkang refenipun nunjuk kahanan inggih menika kahanan ingkang gadhah sipat negatif, inggih menika kahanan ingkang boten dipunkajengaken dening sedaya tiyang. 8) Tuladha referen etnik/ nagari inggih menika, cina edan, cina gosong, bule edan, lan landa edan. Pisuhan Basa Jawi ingkang refenipun nunjuk etnik/ nagari inggih menika tiyang ingkang gadhah sipat kikir/ pelit, boten gadhah tata krama, lan tiyang ingkang saremenipun piyambak. 9) Tuladha referen kecaketan kulawarga/ raketing sesambetan antawisipun, bapakmu, kakekane, mbahmu, lan mbokmu. Pisuhan Basa Jawi ingkang
40 refenipun nunjuk kecaketan kulawarga inggih menika dipunginakaken kangge sebutan tiyang ingkang kinurmatan. 10) Tuladha referen setan inggih menika eblis, dhemit, setan, thuyul lsp. Setan ingkang dipundadosaken referen pisuhan Basa Jawi gadhah sifat kejem, upaminipun sipat pembangkang, ngganggu tiyang, nyesataken tiyang lan nyolong/mendhet arta tiyang sanes. 11) Tuladha referen panggenan antawisipun, cah nggunung, lan wong ndesa. Panggenan ingkang dipunginakaken referen pisuhan Basa Jawi inggih menika panggenan ingkang dipunanggep gadhah sipat negatif, upaminipun keterbelakangan lan keterasingan. 12) Tuladha referen aktivitas inggih menika, diancuk, dlogok, dladuk, lan minggata. Aktivitas ingkang dipunginakaken referen pisuhan inggih menika aktivitas ingkang dipunanggep negatif upaminipun aktivitas ingkang dipunharamaken agami, utawi dipunpilih basa ingkang kasar. c) Ancas Saking Pisuhan Miturut Saptomo (2001:72) bilih ancas saking pisuhan inggih menika kangge sarana ngandharaken raos duka, jengkel, getun, kuciwa, gumun, ngina tiyang sanes, ugi kangge nggambaraken raketing sesambetan. Ancas saking pisuhan kaandharaken wonten ing ngandhap menika. 1) Pisuhan Minangka Sarana Kangge Ngandharaken Raos Duka Pisuhan limrahipun dipunginakaken nalika panutur nandhang duka. Duka inggih menika raos kirang mranani amargi angsal perilakon ingkang boten
salimrahipun (Moeliono, 1988: 559). Nalika tiyang nandhang duka tiyang menika boten mikir malih lan saged ngendika kanthi kasar. Ngendika kanthi kasar inggih menika ngendika kanthi ngginakaken tembung-tembung ingkang boten sopan, ngendika ngginakaken tembung-tembung ingkang kotor lan njijiki. Tuladhanipun inggih menika 'asu, bajingan, ndhasmu, setan alas'. Saged dipuntingali wonten ing ukara menika, "Bajigur malah plirak-plirik". Saking tuturan menika panutur nandhang duka amargi dipunpliriki kaliyan tiyang sanes nalika wonten ing bis. 2) Pisuhan Minangka Sarana Kangge Ngandharaken Raos Jengkel Jengkel inggih menika raos ndongkol ing manah dhumateng priyantun sanes amargi dipunapusi utawi dipunremehaken (Moeliono, 1988: 432). Menawi tiyang ngertos bilih piyambakipun dipunapusi dening tiyang sanes ndadosaken tiyang menika jengkel amargi piyambakipun ngraos dipunremehaken dening tiyang sanes. Wujud saking raos jengkel menika dipunandharaken ngginakaken pisuhan. Tuladha saking pisuhan ingkang ngandharaken raos jengkel saged dipuntingali wonten ing tuturan menika. " Asui, dikandhani malah cengengesan" (Saptomo, 2001: 40) Tembung 'asui' minangka tembung kangge ngandharaken raos mangkel panutur amargi piyambakipun ngraos sampun dipunremehaken piyambakipun matur kaliyan tiyang sanes. 41 nalika
3) Pisuhan Minangka Sarana Kangge Ngandharaken Raos Kuciwa Kuciwa inggih menika pangraos boten puas amargi kekajenganipun boten kalaksanan (Moeliono, 1988: 402). Pisuhan Basa Jawi ingkang nggambaraken raos kuciwa tuladhanipun. " Asemi, diwenehi gawean malah ora nggenah. (Saptomo, 2001: 77) Pisuhan 'asemi' wonten ing ukara nginggil dipunginaken dening panutur minangka sarana kangge ngandharaken raos kuciwa amargi pedamelan ingkang dipunlampahi boten kados ingkang dipunkajengaken. 4) Pisuhan Minangka Sarana Kangge Ngandharaken Raos Getun Getun inggih menika pangraos boten sekeca ing manah amargi sampun nglampahi lepat upaminipun nglampahi padamelan ingkang boten sae lan ngraos dosa (Moeliono, 1988: 830). Tuladha pisuhan ingkang ngandharaken raos getun inggih menika. "Jangkrik, jebul salah sing dicekel." (Saptomo, 2001: 79) Pisuhan 'jangkrik' wonten ing ukara nginggil dipunginakaken kangge ngungkapaken raos getun amargi panutur boten sengaja nyepeng astanipun pramuniaga ingkang dipunwastani asta boneka. 5) Pisuhan Minangka Sarana Kangge Ngandharaken Raos Gumun Gumun inggih menika pangraos takjub utawi heran nalika ningali utawi mirengaken bab tartamtu (Moeliono, 1988: 376). Priyantun ingkang ningali bab 42
ingkang aneh utawi kahanan ingkang kirang limrah biasanipun gadhah pangraos gumun. Gumun ugi wonten ingkang kangge ngalem tiyang sanes, kangge ngalem menika kadang kala dipunandharaken kanthi boten sadar ngginakaken tembung pisuhan, kadosta: "Edani, kendel tenan iki." (Saptomo, 2001: 80) Pisuhan 'edani' wonten ing ukara nginggil dipunginakaken kangge ngungkapaken raos gumun nalika panutur ningali tenaga petinju nalika nrima anteman saking lawan. 6) Pisuhan Minangka Sarana Kangge Ngandharaken Raos Ngina Ngina inggih menika ngandhapaken tiyang sanes (Moeliono, 1988: 308). Ngina saged kadadosan amargi wonten raos kirang remen dhateng tiyang sanes lan menapa ingkang dipunandharaken dening tiyang sanes. Pisuhan ingkang ngemot ancas kangge ngina tiyang sanes saged dipuntingali wonten ing tuturan menika. "Cah ndesa memper, kaya ngono wae nggumun." (Saptomo, 2001: 81) Frasa 'cah ndesa' wonten ing ukara nginggil dipunginakaken dening panutur kangge ngina tiyang sanes ingkang dipunanggep tiyang ingkang boten gadhah pengalaman kados tiyang dusun ingkang kirang pendidikan. 43
44 7) Pisuhan Minangka Sarana Kangge Ngandharaken Rumaketing Sesambetan/ Intim Intim inggih menika raos akrab utawi raketing sesambetan wonten ing pagesangan (Moeliono, 1988: 336). Raketing sesambetan menika saged katingal saking ukara ingkang dipunginakaken. Wonten ing kahanan santai asring dipunpanggihaken tembung-tembung pisuhan minangka sarana kangge sesambetan supados langkung akrab antawisipun panutur saha mitra tutur. Bilih kawontenan sampun akrab, panutur saha mitra tuturipun ngraos sampun boten wonten malih bedanipun babagan status sosial. 5. Konteks Basa Konteks basa inggih menika kahanan nalika wonten tuturan. Kahanan ingkang dipunmaksud inggih menika latar belakang saking wontenipun komunikasi saha interaksi antawisipun panutur saha mitra tutur (Mulyana, 2004: 20). Miturut Mulyana (2004: 21) wonten ing pangendikan, konteks menika wigatos sanget. konteks menika kedah dipunpahami antawisipun panutur saha mitra tuturipun. Menika wigatos sanget amargi wonten ing salebeting tuturan, menawi konteksipun boten cetha saged damel beda anggenipun negesi tuturanipun. Tuturan ingkang sami saged nuwuhaken makna ingkang beda menawi dipun-ngendikakaken wonten konteks ingkang beda. Kados tuladha ing ngandhap menika:
"Kae padha rebutan kursi empuk." Tembung menika saged gadhah teges ingkang beda inggih menika. 1) Tiyang ingkang rebutan kursi ingkang empuk menawi dipunlenggahi. 2) Tiyang ingkang rebutan jabatan wonten ing pamarintahan. Miturut Hymes wonten ing Mulyana (2004: 21-22) konteks menika kasusun saking mapinten-pinten aspek wonten salebeting tuturan. Hymes damel akronim kangge ngrembag babagan wujuding konteks. Akronim saking konteks- konteks menika mujudaken tembung SPEAKING. Saben setunggal huruf saking tembung speaking menika gadhah pangertosan kados wonten ing ngandhap menika. a) S~ setting and scene Setting and scene inggih menika latar fisik lan latar psikis (swasana). Setting ngandhut teges panggenan lan wekdal kadadeyan sambung rasa/ komunikasi. Scene menika ngengingi babagan swasana psikologis ingkang taksih wonten gegayutanipun kaliyan prastawa komunikasi. Bedanipun wekdal, panggenan, lan swasana tuturan nyababaken wontenipun variasi basa. Tuladha saking setting saged dipunpanggihaken wonten ing peken kados ukara menika. "Mbah, kangkunge reginipun pinten?" Menika salah satunggaling tuturan ingkang gadhah setting wonten ing peken lan scene ngenyang kangkung. 45
b) P~ participant Participant kasusun saking panutur (sender), mitra tutur (addreser), pamiarsa (audience), lan tiyang ingkang dipunngendikakaken. Gegayutanipun kaliyan babagan menika kadosta, status sosial, tingkat pendidikan, lan yuswa. Gegayutan ingkang dipunsebutaken wonten nginggil menika ugi tumut dados bahan pratimbang kangge panutur nalika ngandharaken tuturanipun. Tuladha saking participant saged kapanggihaken wonten ing tuturan menika. Simbah: "Kalawau sare tabuh pinten Mbah?" Putu: "Jam lima Le". (Santoso, 2013:11 ) Kahanan menika nalika wonten tiyang enem matur kaliyan tiyang sepuh, tiyang enem kalawau ngginakaken basa krama amargi kangge wujud pikurmatan dhumateng tiyang ingkang langkung sepuh, ananging simbah kalawau ngendika kanthi ngginakaken basa ngoko amargi kalih tiyang ingkang langkung enem. c) E~ end End menika awujud kasil ingkang dipunkajengaken (ends in views goal) saha ancas ingkang dipunkajengaken (ends in views of goal). Sedaya panutur ngajengaken kasil tanggapan saking pesan ingkang dipunaturaken kanthi pas kaliyan ancas tuturan menika. Tuladhanipun saged kapanggihaken wonten ing ukara menika. "Kula nyuwun sangu Pak kangge tumbas jajan." 46
Ukara menika nedhahaken bocah ingkang nyuwun sangu dumateng bapakipun ngginakaken basa ingkang sopan lan manis supados dipunparingi sangu. d) A~ act Act kasusun saking wujud pesan (message form) lan wosing pesan (message content). Wosing pesan dipunaturaken kanthi wujud pesan. Wujud pesan ingkang dipunpilih panutur dipuntamtukaken dening wosing pesan ingkang badhe dipunaturaken, babagan menika ingkang namtukaken kasil utawi tanggepan ingkang dipunkajengaken saking mitra tuturipun. Wujud pesan tindak tutur saged awujud. 1) Lokusi Lokusi inggih menika wujuding tindak tutur ingkang gadhah ancas kangge ngandharaken andharan awujud informasi. Tuladha saking lokusi inggih menika. "Wah, hawane sumuk tenan." Ukara wonten nginggil namung ngandharaken biih hawa wonten ing mriku sumuk sanget. Boten wonten ancas sanesipun saking ukara menika. 2) Ilokusi Ilokusi inggih menika tindak tutur ingkang gadhah ancas kangge suka informasi lan ugi kangge nglakokaken setunggal kagiatan. Tuladha saking ilokusi inggih menika. "Wah, hawane sumuk tenan." Ukara 'Wah, hawane sumuk tenan' menika kejawi kangge suka informasi ugi kangge alasan tiyang kasebut kipas-kipas ngginakaken asta. 47
3) Perlokusi Perlokusi inggih menika tindak tutur ingkang pocapanipun gadhah ancas kangge damel tiyang sanes kapengaruh. Efek ingkang dipunjalari saking menika saged dipun-sengaja lan saged amargi boten dipunsengaja. Tuladha saking perlokusi inggih menika. "Wah, hawane sumuk tenan." Menawi ukara menika dipun-ngendikaaken dening majikan nalika wonten ing dalem, lajeng tiyang ingkang dados pambantu wonten ing dalem menika mireng, mesthinipun pambantu mendhetaken kipas angin kangge ndoronipun. Wonten mriki majikan saged mawon boten wonten maksud kangge nyuwun pendhetaken kipas angin dening pambatunipun, saged mawon majikan namung saweg mangendikan piyambak. e) K~ key Key inggih menika nada, solah bawa, swasana, utawa semangat ingkang nedahaken tingkat formalitas pawicantenan. Tuladhanipun nalika tiyang duka menika nada wicantenipun inggil, solah bawanipun kaku, beda kaliyan tiyang ingkang nembe sedih swantenipun lirih, solah bawanipun lungkrah lan swasana ingkang ngandhut raos sedih. f) I~ instrumentalities Instrumentalities kalebet wonten ing sajroningipun chanels (saluran ingkang dipunpilih) lan form of speech (wujud tuturan). Ingkang paling wigatos 48
inggih menika basa minangka sarana tutur lan sedaya ingkang nyengkuyung prastawa tutur. Tuladha saking instrumentalities inggih menika basa tulis ing telegram ingkang cekak, basa seratan novel ingkang nggatosaken tata seratan, utawi basa lisan. g) N~ norms Norms kasusun saking norma interaksi (norm of interaction) lan norma interpretasi (norm of interpretation). Inggih menika aturan utawa sedaya ingkang mageri prastawa tutur. Wonten pangandikan, tiyang kedah ngengeti punapa ingkang pareng dipunandharakenaken, punapa ingkang pantes dipunandharaken, lan punapa ingkang boten pareng dipunandharaken. Tuladhanipun nalika wonten tiyang ingkang sedih boten pareng matur babagan ingkang nambah sedhih tiyang kalawau, kedah saged ngibur manahipun tiyang saweg sedhih. h) G~ genre Genre saged dipuntegesi kanthi register, wujud wacana, ragam basa, lsp. Wujud-wujud panganggening basa menika ingkang salajengipun ngasilaken pambeda wonten basa. Tuladhanipun basa telpon, sms, register irah-irahan kalawarti, wacana pidhato, lan sanesipun, sedayanipun gadhah kekhasan (pambeda) piyambak-piyambak. 49
6. Humor Miturut Sudarmo (2006: 58) "humor (lelucon) adalah suatu kahanan yang secara mental cenderung merangsang orang untuk tertawa". Lawak gadhah ancas supados pamirsa/ pamiarsa saged gumujeng lan remen ing manah kanthi ngandharaken lelucon ingkang narik kawigatosan lan ngandhut raos lucu. Lucu menika kanthi wiyar inggih menika damel tiyang gumujeng lan saged dados panglipur. Wonten ing lawak tingkatan utawa inggil-andhapipun lawak menika saged kaperang dados tiga. Sudarmo (2006: 59) ngandharaken bilih tingkatan saking lawak menika saged kaperang dados tigang gradasi, ingkang awujud (slapstick) kasar, gampil dipunmangertosi, dipunpahami pamirsa/ pamiarsa, wonten ugi plesetan/ parody, ugi wonten olah logika utawi lawakan ingkang kedah saged nganalisa ngginakaken akal. a) Slapstick Slapstick dipunsebut lelucon ingkang kasar. Tuladhanipun inggih menika geguyon kanthi nggebuk mustakanipun tiyang ngginakaken tongkat. Damel tiyang kejengkang amargi kursi ingkang badhe dipunlenggahi dipunpendhet. Utawi lawakan sanes ingkang awujud kasar lan babagan ingkang saru. Lawakan ingkang kados menika gampil sanget kangge damel kemekelen guyon saking pamiarsa utaminipun saking masarakat ingkang gadhah latar pendidikan, sosial, ekonomi tertamtu. Tuladha ingkang gampil kemawon, nalika wonten lawakan tiyang ingkang ngeplak sirah lan misuh-misuh kaliyan mitra tuturipun, lajeng mitra 50
tuturipun ndhagel. Menika kathah pamiarsa ingkang gampil mangertos lan gumujeng. b) Plesetan Plesetan ugi dipunsebut imitation and parody dening tiyang barat. Wonten ing Indonesia ugi asring dipunwastani parodi. Wosing lawakan plesetan inggih menika mlesetaken sedaya ingkang sampun mapan lan popular. Wonten teges politik, lawakan saged dados piranti eskapisme saking kesumpekan kahanan ingkang wonten. Tuladhanipun Rudi ngendika "Wedyan tenan, Gogon diundang Preside SBY kok ora gelem." Lajeng Bayu nyaut "Lha yo wegah, wong jenengku Gogon kok diundang Presiden SBY." c) Olah logika Olah logika inggih menika lawakan ingkang gadhah gaya analisis. Lawakan menika dipunremeni saking masarakat tartamtu, utaminipun saking masarakat ingkang gadhah pendidikan inggil. Tuladha saking lawakan ingkang mbetahaken olah logika inggih menika. Joko inggih menika pemuda saking padusunan ingkang mrantau wonten kutha Jakarta, piyambakipun bingung lan kesesat wonten ing Jakarta. Joko mlampah ngampiri setunggal tiyang ingkang saweg lenggah piyambakan wonten ing halte bus. " Dhek, nuwun sewu kula badhe nyuwun pirsa, gedhung ingkang inggil menika namanipun napa nggih?" Lajeng dipunjawab, "Mulia Tower." Jejaka saking dusun menika bungah sanget. " Asiiik.... Aku wis tekan Monas." 51
52 7. Lawakan Curanmor Curanmor (Curahan Perasaan dan Humor) inggih menika salah satunggaling acara dhagelan ingkang ngginakaken Dialek Banyumas, wonten ing saluran radio kanthi nama Yes Radio FM 104,2 Cilacap. Acara menika isinipun nyariyosaken cariyos-cariyos ingkang lucu ingkang awujud pacelathon antawisipun para paraga (panutur lan mitra tutur). Lawakan Curanmor ngandharaken cariyos-cariyos ingkang entheng ing salabeting masarakat kanthi logat/ dialek Banyumasan ingkang khas sanget. Cariyos-cariyos ingkang sedhih, seneng, duka, lucu, lan medeni sedaya wonten ing Curanmor dipunbungkus kanthi lucu. Kejawi swanten panutur lan mitra tutur ingkang wonten ing Curanmor, ugi wonten swanten sound effect ingkang damel gesang cariyos. Antawisipun swanten tiyang gumujeng, swanten tabuhan kenthong, swanten kecapi, sound effect kahanan wonten griya sakit, sound effect kados kahanan wonten ing terminal, sarta sound effect sanesipun supados cariyosipun langkung katingal gesang. Kejawi swanten sound effect menika wonten ugi swantenipun Kaki Samidi minangka pamaos prolog wonten cariyos wonten ing purwaka, tengahan, lan pungkasan cariyos saben judul cariyos. Panaliten ingkang ngrembag babagan pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor menika langkung asring ngginakaken sound effect tiyang ingkang sami gumujeng. Sound effect tiyang ingkang sami gumujeng dipunginakaken kangge tetenger bilih pisuhan wonten ing Curanmor menika ugi saged damel gumujeng satemah ugi kalebet lawakan.
B. Panaliten ingkang Jumbuh Panaliten ingkang jumbuh inggih menika tesis kanthi irah-irahan Makian dalam Bahasa Jawa dening Sri Wahono Saptomo taun 2001. Panaliten menika mbabar wujuding pisuhan Basa Jawi, referensi pisuhan ing Basa Jawi, saha ancas pisuhan ing Basa Jawi. Panaliten ingkang jumbuh sanesipun inggih menika Pisuhan Wonten ing Lawakan Rabies dening Apriyanto Dwi Santoso taun 2013. Panaliten menika wujud pisuhan Basa Jawi, referensi pisuhan ing Basa Jawi, saha ancas pisuhan ing Basa Jawi. Ingkang pungkasan ngengingi panaliten ingkang jumbuh kaliyan panaliten menika inggih menika kanthi irah-irahan Pisuhan abasa Jawi Salebeting Film Punk In Love dening Vina Inayatul Mauna taun 2013. Panaliten menika ngrembag wujud pisuhan Basa Jawi, saha ancas pisuhan ing Basa Jawi. Asiling panaliten menika ngandharaken bilih pisuhan Basa Jawi menika awujud tembung , frasa, saha klausa. Referen pisuhan Basa Jawi menika wonten kalih welas inggih menika: namaning kewan, padamelan, perangan badan, dhaharan, barang, kotoraning tiyang utawi kewan, kahanan tiyang, etnik lan bangsa, kekerabatan, jenenging lelembut, papan panggonan, lan kagiatan tartamtu. Ancas saking pisuhan Basa Jawi inggih menika ngandharaken raos duka, jengkel, getun, getun, gumun, kangge ngina, lan ngandharaken raos intim. Wonten bab-bab ingkang sami antawisipun skripsi ingkang dados referensi kaliyan panaliten menika inggih menika ngrembag babagan wujud, referen, saha ancas pisuhan Basa Jawi. Bedanipun inggih menika wonten ing 53
subjek panaliten, inggih menika Lawakan Curanmor (Curahan Perasaan dan Humor) ingkang ngginakaken basa Dialek Banyumas, beda kaliyan panaliten Santoso lan Mauna ingkang ngginakaken dialek Yogyakarta-Surakarta. 54
BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Jinising panaliten menika panaliten deskriptif. Inggih menika panaliten ingkang nggambaraken data punapa wontenipun saking tiyang/ prekawis ingkang dipunteliti. Panaliti naliti pisuhan mliginipun babagan wujud, referen, saha ancas saking pisuhan ingkang dipunpanggihaken wonten ing Lawakan Curanmor. B. Data lan Sumber Panaliten Data menika awujud tembung, frasa, utawi klausa pisuhan ingkang wonten salebeting Lawakan Curanmor lajeng dipunandharaken referen lan ancasipun. Sumber data panaliten inggih menika Mp3 Lawakan Curanmor ingkang nyariyosaken cariyos-cariyos ingkang lucu ingkang awujud pacelathon antawisipun para panutur dhumateng mitra tuturipun. Lawakan Curanmor ingkang dipundadosaken objek panaliten menika wonten kathah, kanthi irah-irahan menika. 1. Aku Dudu Tukang. 2. Anak Elek. 3. Anak Kelalenan. 4. Anak Nurut maring Mamake. 5. Aslinya Mana. 55
6. Bakul Utek.
7. Beli Kondom.
8. Berak di Sarung.
9. Biksu Tong.
10. Bupati Curanmor.
11. Cerita Sedih.
12. Dewa Pencabut Nyawa.
13. Dorong
dorongan.
14. Gemblung Nyanyi.
15. Kaki Blewung.
16. Kapal Belanda.
17. Karnaval.
18. Kesasar.
19. Lulusan.
20. Matine Dokter Jantung.
21. Mesin Ketik.
22. Nini Jemu.
23. Nyelang Buku.
24. Password ATM.
25. Peraturan FIFA.
26. Rambu
rambu Lalulintas.
27. THR Teluk Penyu.
28. Wong Babaran.
Wonten ing MP3 Lawakan Curanmor menika kathah dipunpanggihaken pisuhan minangka kajian panaliten. Panaliten menika dipunlampahi wiwit tanggal 1 Februari 2014 dumugi 14 Februari 2014. C. Caranipun Ngempalaken Data Caranipun ngempalaken data wonten ing panaliten menika inggih menika kanthi mirengaken MP3 Lawakan Curanmor saha nggatosaken pisuhan ingkang wonten ing MP3 Lawakan Curanmor. Teknik ngempalaken data ingkang dipunginakaken ing panaliten menika inggih menika teknik simak, sadap, lan catat. Teknik simak ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika kanthi Teknik Simak Bebas Libat Cakap (Sudaryanto, 2001: 135). Teknik menika dipunginakaken kangge madosi data kanthi nyemak panganggening basa ananging panaliti boten tumut ing pangendikan (Sudaryanto, 2001: 135). Panutur sumber data kanthi objektif boten mangertos bilih tuturanipun saweg dipunsadap dening panaliti kangge dipundadosaken data panaliten (Sudaryanto, 2001: 136). Piranti ingkang dipunginakaken wonten ing teknik menika inggih menika panaliti piyambak (Sudaryanto, 2001: 136). Teknik salajengipun ingkang dipunginakaken kangge manggihaken data inggih menika teknik sadap. Sudaryanto (2001:133) ngandharaken bilih teknik sadap menika metode simak ingkang dipunlampahi kanthi nyadap saking wontenipun panggening basa dening setunggal tiyang utawi tiyang kathah. Wonten ing teknik nyemak lan sadap menika panaliti nyadap data awujud lisan 57
saking MP3 Curanmor. Kangge manggihaken data, panaliti mirengaken MP3 Lawakan Curanmor saha nggatosaken kanthi permati satemah panaliti saged manggihaken tembung, frasa, lan klausa ingkang kalebet pisuhan. Menawi teknik simak lan teknik sadap sampun dipunlampahi, salajengipun inggih menika kanthi teknik catat. Teknik catat miturut Kesuma (2007: 45) inggih menika teknik nyaring data kangge nyathet kasilipun nyemak wonten ing kartu data. Caranipun nyathet data wonten ing kartu data salebeting panaliten menika ngginakaken transkripsi ortografis. Transkripsi ortografis menika transkripsi ingkang ngginakaken ejaan. Sedaya ingkang dipunmirengaken saking Lawakan Curanmor dipuncathet lajeng dipunpilah ingkang awujud pisuhan. Kasil saking transkripsi ingkang awujud pisuhan menika dipunlebetaken wonten ing kartu data. Kangge manggihaken wujud pisuhan panaliti njumbuhaken data kaliyan teori ingkang dados dhasar. Kangge manggihaken referen pisuhan panaliti ngayutaken konteks pisuhan kaliyan kahanan wonten ing sakiwa tengenipun jumbuh kaliyan referen kalawau. Menawi sedaya data babagan pisuhan sampun dipunkempalaken salajengipun dipuncathet wonten ing kartu data. D. Pirantining Panaliten Pirantining panaliten wonten ing panaliten menika inggih menika human instrument. Miturut andharan saking Moleong (1998: 19) human instrument dipunginakaken amargi panaliti minangka piranti kangge ngempalaken data. Panaliten menika kalebet human instrument amargi panaliti ingkang nyaring data 58
dumugi narik dudutan saking panaliten kanthi irah-irahan Basa Pisuhan Dialek Banyumas wonten ing Lawakan Curanmor. Nyaring data menika ateges panaliti ingkang ngempalaken, nyamektaaken, milah dados ing perangan-perangan tartamtu (klasifikasi), saha nata data kanthi sistematis (Kesuma, 2007: 29). Supados data ingkang dipunpendhet saged sistematis, panaliti ngginakaken piranti pambiyantu awujud kartu data kangge ngempalaken data. Saking kartu data menika saged dipunginakaken kangge madosi wosing perkawis saking panaliten menika ingkang awujud wujud, referen, saha ancas tembung-tembung pisuhan wonten Lawakan Curanmor. Supados data ingkang dipunpendhet saged sistematis, kartu data dipunjangkepi kaliyan pamilah ingkang awujud sangang perangan inggih menika: 1. nomer data, 2. sumber/ irah-irahan, 3. konteks tuturan, 4. ukara pisuhan, 5. wujud pisuhan, 6. jinising pisuhan, 7. referen pisuhan, 8. teges saking pisuhan, 9. ancas pisuhan. Kartu data menika saged kangge nggampilaken panaliti saha kangge ngecek data ingkang badhe dipunrembag. Tuladha saking kartu data saged dipuntingali wonten ing ngandhap menika. 59
60 Kartu data Nomer 71 Sumber (Data 4, MP3 Curanmor No. 14, Gemblung Nyanyi) Konteks Anang nesu dhateng garwanipun ingkang naminipun Krisdayanti, amargi nembang kemawon ananging boten cetha. Ukara Anang : "heh, rika ora usah ngorong-ngorong jajal, kepengin tek gethok lambene apa? Pengen tek kethok lambene apa? Wujud pisuhan Klausa tek kethok lambene W L Jinising tembung Kriya Tembung 'tek kethok lambene' negesaken lumakuning kahanan. Tembung 'tek kethok lambene' saged dinegatifaken satemah dados tembung 'ora tek kethok lambene'. Referen pisuhan Aktivitas tartamtu 'Tek kethok lambene' gadhah referen inggih menika, Anang badhe ngiris lambenipun Krisdayanti ngangge alat. Teges pisuhan Anang menika kepengin Krisdayanti boten nembang kemawon. Ancas pisuhan Ancas saking pisuhan ingkang awujud tembung 'tek kethok lambemu' menika kangge ngandharaken raos duka.
61 E. Caranipun Nganalisis Data Wonten ing panaliten menika caranipun nganalisis data ingkang dipunginakaken inggih menika teknik deskriptif. Kanthi cara deskriptif panaliti ngandharaken wujud, referen, saha ancas saking pisuhan ingkang dipunpanggihaken wonten ing MP3 Lawakan Curanmor. Wonten kalih tataran kangge nganalisis data ing panaliten menika, inggih menika. 1. Tataran ngempalaken saha nyamektakaken data. Tataran wiwitan inggih menika tataran panaliti kangge ngempalaken saha nyamektakaken data ingkang awujud MP3 Lawakan Curanmor. MP3 Lawakan Curanmor ingkang sampun sumekta dipunsemak kanthi saestu supados pikantuk data ingkang dipunpendhet saged leres. 2. Tataran klasifikasi Tataran klasifikasi dipunlampahaken kanthi piranti pambiyantu ingkang awujud kartu data. Saking kartu data menika saged dipunpanggihaken wujud, referen, saha ancas pisuhan salebeting Lawakan Curanmor. Basa pisuhan ingkang sampun kacathet menika banjur dipunkelompokaken miturut wujudipun ingkang kalebet tembung, frasa, utawi klausa. Salajengipun data ingkang sampun dipunkelompokaken kalawau dipunrembag babagan referen kanthi njumbuhaken kaliyan kahanan wonten ing sakiwa tengening panaliti, banjur dipuntegesi kanthi leksikal. Menawi teges saking pisuhan sampun ngertos, salajengipun dipun- analisis ancasipun. Banjur salajengipun dipunrembag kanthi deskriptif.
62 Deskriptif inggih menika nggambaraken punapa wosing parembagan inggih menika wujud, referen lan ancas pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor. Dados data menika langkung cetha saha gampil dipunmangertosi. F. Validitas saha Realibilitas Data Kangge madosi data ingkang valid, wonten ing panaliten menika ngginakaken teknik triangulasi teori inggih menika ngginakaken teori minangka dhasar dipunjumbuhaken kaliyan data ingkang sampun dipunpanggihaken. Teori ingkang dipunginakaken inggih menika teori ingkang wonten gegayutanipun kaliyan pisuhan ing Lawakan Curanmor. Panaliti ugi ngginakaken validitas sematis, inggih menika cara negesi data kanthi nggatosaken konteksipun, inggih menika konteks salebeting data ingkang awujud tembung pisuhan ingkang dipuntaliti. Tuladha ingkang saged kapanggihaken saha tuladha saking triangulasi data inggih menika: "Jangkrik, jebul salah sing dicekel." (Saptomo, 2001: 79) Saking tuladha ing inggil dipungayutaken kaliyan teori babagan wujud saking pisuhan menika. Tembung 'jangkrik' menika kalebet tembung lingga. Tembung 'jangkrik' kalebet tembung aran amargi saged dipunpanggihaken wujud negatifipun kanthi tembung' dudu' minangka ciri tembung aran. Salajengipun wonten reliabilitas, reliabilitas menika kangge ngukur kapitadosan saking data ingkang dipunpanggihi. Panaliti ngginakaken reliabilitas stabilitas. Panaliti ningali lan nganalisis data kanthi teliti lan dipunambali satemah
data saged valid. Panaliti ngambali malih nyemak Lawakan Curanmor lan naliti bilih data ingkang kapanggihaken lan dipunserat sami kaliyan data ingkang dipunpanggihi wonten kalodhangan sanes. Wonten ing panaliten menika dipunpangihaken 98 data dipunrembag babagan wujud basa pisuhanipun, referen basa pisuhanipun, saha ancas saking basa pisuhanipun nalika panaliti pados data ingkang kaping sepisan. Salajengipun panaliti ngambali malih wonten ing kalodhangan sanes. Wonten ing kalodhangan sanes jumlah saha jinisipun data panaliten sami kaliyan panaliten saderengipun lan sampun kapanggihaken data ingkang ajeg inggih menika wonten 98 data. 63 ingkang
BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten Perangan menika ngemot asiling panaliten inggih menika wujud, referen saha ancas pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor. Panaliti manggihaken wujud- wujud pisuhan saking Lawakan Curanmor. Saking wujud pisuhan ingkang sampun kapanggihaken menika banjur dipunrembag referenipun kanthi ningali kahanan wonten ing masarakat. Pisuhan ingkang sampun kapanggihaken babagan referenipun lajeng dipunpadosi ancasipun kanthi ningali konteks saking tuturan panutur dhateng mitra tutur lawakipun. Data ingkang ngemot babagan wujud, referen, saha ancas pisuhan asiling panaliten menika lajeng dipunkelompokaken supados langkung gampil dipunanalisis. Data asiling panaliten menika banjur dipunlebetaken wonten ing tabel analisis. Wujud saking data asiling panaliten ngemot wujud, referen, ancas pisuhan saha indikator saking data menika. Asiling panaliten dipunandharaken ing tabel analisis. Tabel analisis asiling panaliten ingkang ngemot wujud, rerefen, ancas pisuhan, saha indikator saking data saged dipuntingali wonten ing tabel 1.0. 64
65 Tabel 1.0 Wujud, Jinis, Referen, Ancas, saha Indikator Pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor. No Wujud Jinis Referen Ancasing Pisuhan 5 Ngandharaken Raos Jengkel Indikator 3 Aran 2 4 Nama Kewan 1 1 Tembung Lingga 6 "Kuwe rambute ditata dhisit, aja kaya landhak." (Data no. 3 MP3 Curanmor no. 4) Wujud tembung lingga= dereng Ngandharaken Raos Kuciwa Ngandharaken Raketing Sesambetan owah saking asalipun - Jinis aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' - Referen nama kewan kanthi wulu kaku lancip-lancip kados eri - Kangge ngandharaken raos jengkel Yugo amargi ajrih lan kuwatos nalika saweg umpetan wonten tiyang ingkang ngertos nalika saweg nyolong kelapa amargi rikmanipun ibunipun ingkang awud-awudan. "Kampret kowe pancen!" (Data 3, MP3 Curanmor no. 7) - Wujud tembung lingga= dereng owah saking asalipun - Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' - Referen bangsa lawa alit - Penjaga apotek kuciwa amargi pacaripun putrane inggih menika Rambo kanyata tiyang ingkang tumbas kondom kaliyan piyambakipun wonten ing apotek. "Biyungku kucrit ya ramaku clurut." (Data 7, MP3 Curanmor no. 21) Wujud tembung lingga= dereng
Tabel salajengipun 1 2 3 4 Perangan Badhan 5 Ngandharaken Raketing Sesambetan Ngandharaken Raos Jengkel 66 6 owah saking asalipun - Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' - Referen bangsa tikus ambunipun langu Kangge ngandharaken raketing sesambetan, amargi tuturan menika ancasipun kangge gojegan antawisipun Ari dhateng bapakipun nalika ibunipun dipunenyek kados kucrit. "Lak Lek Lak Lek..Ngundang sapa kowe? Kelek?" (Data no.5, MP3 Curanmor no. 17) - Wujud tembung lingga= dereng owah saking asalipun - Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' - Referen lekukaning cangklakan - Kangge ngandharaken raketing sesambetan antawisipun Indra kaliyan kanca raketipun. "Nek anu arep ngetokna bol kuwe aja kang cangkem, kang ngisor bae bole gole ngetokna pak!" (Data 1, MP3 Curanmor no. 28) - Wujud tembung lingga= dereng owah saking asalipun - Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' - Referen pungkasaning usus -Kangge ngandharaken raos jengkel suster dhateng tiyang amargi nimbali kanthi swanten sero sanget nalika wonten griya sakit.
Tabel salajengipun 1 2 3 4 Jinis Lelembut Kahanan Kahanan Tiyang 5 Ngandharaken Raos Kuciwa Ngandharaken Raos Duka Ngandharaken Raos Jengkel 67 6 "Oh... belis kowe pancen!" (Data 5, MP3 Curanmor no. 11) - Wujud tembung lingga= dereng owah saking asalipun Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' - Referen jinising lelembut ingkang damel petenging manah - Kangge ngandharaken raos kuciwa kanca-kancanipun Samiran amargi Samiran nembe ngendika bilih kunci kamar hotel ketilaran wonten ing mobil nalika sedayanipun sampun dumugi tingkat 99. "Nyong kon ndandani lampu mburi? Sori, gujis!" (Data 9, MP3 Curanmor no. 1) - Wujud tembung lingga= dereng owah saking asalipun - Jinis tembung kahanan= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' - Referen tiyang kathah ngendika - Kangge ngandharaken raos duka garwa kakung dhateng sisihanipun amargi dipundhawuhi ndandosi lampu. "Aja risik-risikan kaya kuwelah, nyong isin karo ramamu, gobel!" (Data 2, MP3 Curanmor no. 7) - Wujud tembung lingga= dereng owah saking asalipun - Jinis tembung kahanan= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' - Referen tiyang ingkang bodho sanget
Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 Ngandharaken Raos Jengkel Ngandharaken Raketing Sesambetan Kangge Ngina 68 6 Kangge ngandharaken raos jengkelipun Rambo dhateng pacaripun amargi nyaket terus nalika wonten bapakipun. "Inyong wis cekelan kenceng banget, budheg!" (Data 7, MP3 Curanmor no. 22) - Wujud tembung lingga= dereng owah saking asalipun - Jinis tembung kahanan= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen risak talinganipun satemah boten saged mireng - Nini Jemu mangkel dhateng wayahipun amargi dipungleweh nalika dibonceng. "Modyar mbok rika angger dadi bojone inyong?" (Data 2, MP3 Curanmor no. 25) - Wujud tembung lingga= dereng owah saking asalipun - Jinis tembung kahanan= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' - Referen tiyang ingkang sampun Seda - Kangge ngandharaken raketing sesambetan antawisipun garwa kakung dhateng sisihanipun kanthi ndamel peraturan FIFA. Peraturan FIFA( Fenggemar Inti Fiala duniA. "Lurus jalan terus, bodhol!" (Data 5, MP3 Curanmor no. 26) - Wujud tembung lingga= dereng owah saking asalipun - Jinis tembung kahanan= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora'
Tabel salajengipun 1 2 3 4 Perangan Badhan 5 Kangge Ngina Ngandharaken Raos Kuciwa Ngandharaken Raos Kuciwa 69 6 Referen tiyang ingkang boten mudhengan, bodhol menika plesetan saking bodho - Polisi lalulintas maosaken peraturan lalulintas ing plang, saha ngina pangangge margi ingkang nglanggar peraturan lalulintas. "Heh thak buthak!" (Data 1, MP3 Curanmor no. 23) - Wujud tembung lingga= dereng owah saking asalipun - Jinis tembung kahanan= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' - Referen mustaka boten wonten rekmanipun - Sukarni ngina petugas perpustakaan nalika saweg nyisiri mustakanipun ingkang gundhul. "Minggat bae nganah, minggat !" (Data 11, MP3 Curanmor no. 1) - Wujud tembung lingga= dereng owah saking asalipun Jinis tembung kriya= nindakaken pakaryan Referen tindak ngeblas - Garwa estri kuciwa kaliyan garwa kakungipun amargi boten purun mbiyantu punapa-punapa nalika saweg repot ngemong putranipun. "Nyong Jendral, pimpinane rika, kampleng nggawen!" (Data 2, MP3 Curanmor no. 16) - Wujud tembung lingga= dereng owah saking asalipun Jinis tembung kriya= nindakaken pakaryan Referen dipunjotos mustakanipun
Tabel salajengipun 3 1 2 4 2 Tembung Andhahan Ater-Ater Kahanan Perangan Badhan 5 Ngandharaken Raos Jengkel Ngandharaken Raos Jengkel Kangge Ngina 70 6 Jendral kapal Belanda rumaos kuciwa amargi dipunremehaken dening tukang tropong ingkang sejatosipun kakangipun. " Kiye nang njero angkotan kota wis panas, aja gawe tambah panas, reang bae!" (Data 5, MP3 Curanmor no. 2) - Wujud tembung lingga= dereng owah saking asalipun Jinis tembung kriya= nindakaken pakaryan Referen nywanten rame - Sopir angkotan mangkel nalika ningali kenetipun padu kaliyan penumpang. "Cengkeweng ngeneh senggawe!" (Data 1, MP3 Curanmor no. 4) - Wujud tembung lingga= dereng owah saking asalipun Jinis tembung kriya= nindakaken pakaryan Referen ngasta barang ngginakaken asta setunggal sinambi dipunjunjung Kangge ngandharaken raos jengkel ibu dhateng putranipun amargi boten purun mandheg udud. "Ngutek apa ora ya? (Data 8, MP3 Curanmor no. 16)
Ngutek {Ater-ater A-} utek. Jinis tembung kahanan= saged dipunsambung tembung 'ora' dados 'ora ngutek'
Tabel salajengipun 1 2 3 Kriya 4 Perangan Badhan Aktivitas Tartamtu 5 Ngandharaken Raos Duka Ngandharaken Raos Duka Ngandharaken Raos Duka 71 6 Referen lebeting mustaka ingkang dados kempalaning saraf-saraf Pegawe Mercusuar ngina Jendral Kapal Belanda ingkang sampun lepat nalika mercusuar dipunwastani kapal ingkang badhe nabrak kapalipun. "Tenang bae rausah mbacot, nyong bali anu arep adus, arep lunga maning!" (Data 2, MP3 Curanmor no. 21 Mbacot {Ater-ater A-} bacot Jinis tembung kriya= nindakaken pakaryan Referen tutuk, mangendikan - Siska duka dhateng garwanipun amargi didhawuhi "minggat". "Kowe aja ngenyek !" (Data 1, MP3 Curanmor, No. 1) Ngenyek {Ater-ater A-} enyek Jinis tembung kriya= nindhakaken pakaryan Referen ngremehaken tiyang sanes Kangge ngandharaken raos duka garwa estri dhateng sisihanipun amargi swantenipun garwa estri dipunanggep swaten adzan nalika saweg mrentah wungu garwa kakungipun. "Aring ngomong aja ndheplak!" (Data 1, MP3 Curanmor No. 6) Ndheplak {Ater-ater A-} dheplak Jinis tembung kriya= nindhakaken pakaryan Referen mbikak barang kanthi wiyar - "X" duka dhateng bakul utek amargi
Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 Ngandharaken Raos Jengkel Ngandharaken Raos Jengkel Kangge Ngina 72 6 dipunwastani ndherekaken bakul utek. "Aja ngegas gole ngomong!" (Data 2, MP3 Curanmor No. 15) Ngegas {Ater-ater A-} gas Jinis tembung kriya= nindhakaken pakaryan Referen nambahi cepeting lampah kendharaan bermotor Polisi lalulintas mangkel kaliyan Kaki Blewung ingkang nimbali piyambakipun anggota pramuka. " Wis mulai blajaran ndlepus kowe yah?" (Data 4, MP3 Curanmor No. 17) Ndlepus {Ater-ater A-} dlepus Jinis tembung kriya= nindhakaken pakaryan Referen ngendika ingkang boten kasunyatan Bu guru mangkel lan boten pitados kaliyan muridipun ingkang nyuwun ijin pamit wangsul kanthi alesan kangmasipun gerah amargi piyambakipun asring ngapusi. "Anake dhewek sing bektine nangudzubillah ngantik kaya rika, mandan ngaca!" (Data 2, MP3 Curanmor No. 24) Ngaca {Ater-ater A-} kaca Jinis tembung kriya= nindhakaken pakaryan Referen ningali layangan awakipun
Tabel salajengipun 2 1 3 4 5 Pedamelan Kangge Ngina Tembung Andhahan Seselan Kahanan Kahanan Tiyang Ngan- dhar- aken Raos Duka Kriya Aktivitas Tartamtu Ngandh araken Raos Duka 73 6 piyambak wonten pangilon/ kaca Kangge ngina garwa kakungipun amargi pedamelanipun nyolong. "Lha kowe amben wengi nggarong!" (Data 1, MP3 Curanmor No. 24) Nggarong Ater-ater A- garong Jinis tembung kriya= nindhakaken pakaryan Referen mendhet barangipun tiyang kanthi peksa Kangge ngina garwa kakungipun amargi pedamelanipun nyolong. "Laku-lakune rika aja jemotos jajal!" (Data 3, MP3 Curanmor No. 22 Jemotos Jotos - Jinis tembung kahanan= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' em Referen kepenak kangge dipunjotos/ dipunpukul ngginakaken asta kanthi ngepel Kangge ngandharaken raos dukanipun Sukro dhateng Nini Jemu nalika ngertos Nini Jemu "Pateni malah padha, kurang ajar!" (Data 3, MP3 Curanmor No. 19) Pateni en Pati - Jinis tembung kriya= gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen pisahing suksma saking badhan
Tabel salajengipun 1 2 3 4 Tembung Andhahan Panambang Aran Nama Barang Tembung Andhahan Campuran Kriya Aktivitas Tartamtu Tembung Rangkep Kahanan Kahanan Tiyang 5 Kangge Ngina Ngandh araken Raos Jengkel Ngan- dhar- aken Raos Duka 74 6 Bu Guru duka kaliyan murid- muridipun ingkang boten purun anteng saha wonten setunggal murid ingkang ngenyek piyambakipun. "Aja mbaor-mbaor bae jajal yung, wadon tapi telake jan kaya barongan guli nyangar!" (Data 8, MP3 Curanmor No. 1) - Barongan Barong { -an} - Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' - Referen tontonan ingkang wujudipun kewan galak - Garwa kakung ngina garwa estrinipun kados barongan amargi ngendika terus. "Arep nglemboni gurune ya!" (Data 3, MP3 Curanmor No. 17 Nglemboni {Ater-ater A-} lembo {-ni} Jinis tembung kriya= gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen ngendika ingkang boten nyata - Bu Guru jengkel lan boten pitados kaliyan salah setunggal muridipun amargi nate dipunapusi, satemah nalika muridipun ijin wangsul kanthi alesan kangmasipun gerah Bu Guru boten suka ijin. "Mulane dadi Biksu kuwe aja mangas-mangas, ilmune ditularaken aring liane aja kowe thok!" (Data 2, MP3 Curanmor No. 9) Wujud tembung dwi lingga asalipun
Tabel salajengipun 3 1 2 Kriya Tembung Wancah Aran 4 Aktivitas Tartamtu Perangan Badhan 5 Ngan- dhar- aken Raos Duka Ngan- dhar- aken Raos Jengkel Kangge Ngina 75 6 saking tembung lingga 'mangas'. Jinis tembung kahanan= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen tiyang ingkang peretungan sanget Kangge ngandharaken raos duka Dewa kaliyan Biksu Tong amargi Biksu Tong boten purun mangsulaken kitab suci. "Lah yawis lah, bodho-bodhoa lah, sing penting nyong aja mati siki!" (Data 2, MP3 Curanmor No. 12 - Wujud tembung dwi lingga salin swara= asal saking tembung lingga 'bodho' lan pakentuk panambang -a Jinis tembung kriya= gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen dipunpasrahaken dhateng tiyag sanes, sampun boten peduli - Kakine duka amargi Dewa Pencabut Nyawa badhe mendhet nyawanipun, piyambakipun mekso supados yuswanipun dipuntambah malih. "Aja malah muncu-muncu kaya kuwe!" (Data 7, MP3 Curanmor No. 6) Wujud tembung dwi lingga= saking tembung lingga 'muncu' Jinis tembung kriya= gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen ngajengaken tutuk - Kangge ngandharaken raos mangkelipun Bakul Utek amargi sadeyanipun dipunenyek dening tiyang. "Heh thak buthak!" (Data 2, MP3 Curanmor No. 23)
Tabel salajengipun 3 2 1 4 Tembung Camboran Aran Jinis Lelembut 3 Frasa Aran Nama dhaharan 5 Ngan- dhar- aken Raos Duka Ngan- dhar- aken Raos Duka 76 6 Wujud tembung wancah= 'Thak' saking 'Buthak' Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' Referen mustaka ingkang boten wonten rekmanipun Sukarni ngenyek petugas perpus ingkang gundhul nalika saweg sisiran. "Oalah, cepet...cepet thoet, wong mabok gawe masalah bae!" (Data 3, MP3 Curanmor No. 13) - Wujud tembung camboran= gadhah teges ingkang beda saking aslinipun - Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' - Referen jinis lelembut ingkang purun nyolong lare alit - Kangge ngandharakrn raos duka Sandal amargi dipunapusi kaliyan tiyang ingkang nyuwun dipunsurung kanyata nyuwun dipunsurung yun-yunanipun, sanes mobil ingkang macet. "Pancen rika ibarat budin kuwe budin kacel!" (Data 1, MP3 Curanmor No. 22) - Frasa nomina= inti frasa awujud tembung aran - Jinis tembung aran= nerangaken namaning dhaharan - Referen ketela ingkang atos - Kangge ngandharaken raos duka Sukro dhateng Nini Jemu amargi boten purun dipun-ngendikani supados sampun udud amargi saweg gerah lan sampun sepuh.
Tabel salajengipun 3 2 1 4 Nama Kewan 5 Kangge Ngina Kangge Ngina Pedamelan Kangge Ngina 77 6 "Kathing satu, kathing dua, kathing tiga, kiye suara wong apa suara kethek kiye?" (Data 4, MP3 Curanmor No. 16) - Frasa nomina= inti frasa awujud tembung aran - Jinis tembung aran= nerangaken namaning kewan - Referen swanten kewan saking bangsa munyuk - Petugas mercusuar ngenyek swantenipun Jendral Kapal Belanda kados swanten kethek nalika ditelpon dening Jendral Kapal Belanda. "Ndapaa sing ngomong nggantheng apa kepriwe, wong raine rai coro kaya kae koh ngenyek anake inyong!" (Data 3, MP3 Curanmor No. 2 - Frasa nomina= inti frasa awujud tembung aran - Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' - Referen rai kewan bangsa cere kanthi ukuran ageng - Bu penumpang ngina kenet angkotan kota 'rai coro' amargi putranipun sampun dipunenyek kaliyan kenet menika. "Wong kere tuku motor, ubres bakale!" (Data 5, MP3 Curanmor No. 15) - Frasa nomina= inti frasa awujud tembung aran - Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' - Referen tiyang mlarat ingkang ngemis - Polisi lalulintas gumujeng lan ngina Kaki Blewung amargi piyambakipun boten
Tabel salajengipun 1 2 3 4 Kahanan Tiyang 5 Ngandharaken Raos Duka Ngandharaken Raos Duka Ngandharaken Raos Duka 78 6 purun ngurubaken motore ananging badhe nengga lampu lalulintas werninipun gantos biru. "Senajan nyong potongane wong kere, tapi untuk urusan sogok menyogok nyong ora nganggo. (Data 3, MP3 Curanmor No. 26 - Frasa nomina= inti frasa awujud tembung aran - Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' - Referen tiyang mlarat ingkang ngemis - Kangge ngandharaken raos duka polisi lalulintas dhateng tiyang ingkang nglanggar lalu lintas amargi dipunkinten badhe nilang dhateng penggina dalan ingkang nglanggar lalulintas supados saged dhahar eco. "O...Dewa Pencabut Nyawa lengob!" (Data 4, MP3 Curanmor No. 12) - Frasa nomina= inti frasa awujud tembung aran - Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' - Referen Dewa ingkang boten mudhengan - Kangge ngandharaken raos duka kakine amargi Dewa Pencabut Nyawa tetep mendhet nyawanipun kakine sesampunipun wonten perjanjian bilih yuswanipun badhe dipuntambah selangkung taun. "Ooo... bocah sedeng kowe yah!" (Data 2, MP3 Curanmor No. 8) Frasa nomina= inti frasa tembung aran - Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu'
Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 Ngandharaken Raos Getun Kangge Ngina Kangge Ngina Ngandharaken Raos Jengkel 79 6 - Referen lare ingkang radi edan Kangge ngandharaken raos duka "Y" dhateng "X" amargi mbucal hajat wonten ing nginggil klasanipun "Y". "Oalah... guru kenthir!" (Data 1, MP3 Curanmor No. 18) Frasa nomina= inti frasa tembung aran - Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' Referen guru ingkang edan - Kangge ngandharaken raos getun murid dhateng gurunipun amargi Gurunipun suka saran ingkang boten leres dhateng muridipun nalika muridipun kesasar wonten ing alas. "Oalah...duwe bojo, bojo dalo." (Data 3, MP3 Curanmor No. 24) Frasa nomina= inti frasa tembung aran - Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' Referen garwa ingkang sisah mangertos dhateng piwulang - Garwa kakung gemujeng lan ngina garwa estrinipun nalika ngendhika bilih pin ATM tiyang ingkang badhe dipunrampok menika bintang bintang ping enem. "O..buthak kenthir!" (Data 5, MP3 Curanmor No. 23) Frasa nomina= inti frasa tembung aran Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' Referen tiyang edan ingkang mustakanipun boten thukul rambut Sukarni ngina petugas perpustakaan nalika ngertos menawi buku ingkang dipunampilaken Sukarni menika sanes buku waosan ananging buku telpon ingkang namung wonten nomer-nomer telponipun. "Bocah bodho, kae udu maksude angger rambute lurus jalan terus!" (Data 6, MP3 Curanmor No. 26) Frasa nomina= inti frasa tembung aran
Tabel salajengipun 1 2 3 4 Namaning Barang Raketing Sesambetan 5 Ngandharaken Raketing Sesambetan Ngandharaken Raos Jengkel Ngandharaken Raketing Sesambetan 80 6 Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' Referen lare ingkang sisah mangertos menawi dipunwulang - Kangge ngandharaken raos mangkel polisi lalulintas dhateng pelanggar lalulintas amargi tembung lurus wonten ing seratan "LURUS JALAN TERUS" dipunkinten ingkang lurus menika rekmanipun pangangge margi, satemah ingkang kagungan rikma kriting kedah mandheg. "Wo.... Minul semprul!" (Data 7, MP3 Curanmor No. 17) Frasa nomina= inti frasa tembung aran - Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' Referen Minul dipunsamikaken kaliyan jinis taneman mbakau ingkang kualitasipun rendah - Kangge ngandharaken raketing sesambetan antawisipun tebok kaliyan Minul. Tebok bingung amargi ban roda wingking langkung cepet gundhul tinimbang ban roda ngajeng. "Kowe kuwe agi ngomong karo gurune apa karo kakimu?" (Data 1, MP3 Curanmor No. 17) Frasa nomina= inti frasa tembung aran - Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' Referen sebutan kangge tiyang sepuh kakung saking bapak utawi ibu - Kangge ngandharaken raos mangkel guru dhateng salah setunggal muridipun amargi nyuwun ijin wangsul ananging boten ngangge basa ingkang sopan. "Kon cekelan motor malah cekelan grogol, ninimu." (Data 8, MP3 Curanmor No. 22) Frasa nomina= inti frasa tembung aran
Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 Panggenan Ngan- dhar- aken Raos Gumun Ngan- dhar- aken Raos Jengkel Jinising Lelembut Ngandha raken Raos Gumun 81 6 Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu Referen sebutan kangge tiyang sepuh estri saking bapak utawi ibu Kangge ngandharaken raketing sesambetan Sukro dhateng Nini Jemu, Sukro nggeguyu Nni Jemu nalika dhawah saking motor amargi piyambakipun nalika dipunbonceng malah cepengan grogol. "Ki, Kakine, kowe lagi sekarat apa lagi nang aring Pasar Legian, malah enyang-enyangan!" (Data 1, MP3 Curanmor No. 12) Frasa nomina= inti frasa tembung aran - Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu Referen wewengkon kangge dol tinuku barang dagangan wonten dinten pasaran kapisan Kangge ngandharaken raos gumun Dewa Pencabut Nyawa kaliyan kakine amargi kakine nyuwun tambah yuswa lan nyang-nyangan yuswa kaliyan Dewa pencabut Nyawa. "O... angger bocah..bocah SDLB!" (Data 2, MP3 Curanmor No. 17) Frasa nomina= inti frasa tembung aran - Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu Referen lare idiot - Kangge ngandharaken raos mangkel guru dhateng salah setunggal muridipun amargi nyuwun ijin kondur boten ngginakaken basa ingkang sopan lan boten wonten unggah-ungguhipun dhateng tiyang ingkang langkung sepuh. "Kiye-kiye umah wong apa umah setan kiye ya?" (Data 1, MP3 Curanmor No. 13) Frasa nomina= inti frasa tembung aran Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu Referen dalem ingkang katingal wingit kangge manggon roh ala Kanggge ngandharaken raos gumun tiyang ingkang
Tabel salajengipun 1 2 3 Kaha- nan 4 Klausa Kaha- nan 4 Kahanan Tartamtu Kahanan Tiyang 5 Ngan- dhar- aken Raos Kuciwa Ngan- dhar- aken Raos Gumun Ngan- dhar- aken Raos Gumun Kangge Ngina 82 6 mertamu amargi boten wonten ingkang njawab salam wonten dalemipun Sandal Sandil. "Kebangeten banget yakin, wong pati-pati angkotan kotane tek tumpaki kok malah anake nyong dienyek!" (Data 2, MP3 Curanmor No. 2 Frasa adjektiva= inti frasa tembung kahanan - Jinis tembung kahanan= saged dipunnegatif- aken kanthi tembung 'ora' Referen mbangetaken tembung keladhuk sanget - Ibu ingkang nitih angkotan kuciwa dhateng kenet amargi angkotanipun sampun dipuntumpaki ananging malahan putranipun dipunenyek. "Aku jan wis mangkel banget karo kowe." (Data 1, MP3 Curanmor No. 3) Frasa adjektiva= inti frasa tembung kahanan - Jinis tembung kahanan= saged dipunnegatif- aken kanthi tembung 'ora' Referen sengit sanget marang tingkahipun tiyang - Kangge ngandharaken raos gumun bapak dhateng putranipun ingkang taksih alit ananging sampun kesupenan sanget. "Gething banget karo kowe yakin." (Data 2, MP3 Curanmor No. 3) Frasa adjektiva= inti frasa tembung kahanan - Jinis tembung kahanan= saged dipunnegatif- aken kanthi tembung 'ora' Referen sengit sanget marang tingkahipun tiyang - Kangge ngandharaken raos gumun bapak dhateng putranipun ingkang taksih alit sampun kesupenan sanget. "Apa anu untune rika mrongol dadi ora teyeng mingkem?" (Data 1, MP3 Curanmor No. 19) Untune rika = jejer - Mrongol =wasesa - Klausa adjektiva= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora
Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 Ngandharaken Raos Duka Ngandharaken Raos Duka Ngandharaken Raos Duka 83 6 Referen wajanipun tiyang ingkang katingal congat- congat majeng Tembung pisuhan 'untune rika mrongol' dipunginakaken kaliyan murid dhateng Bu Gurunipun amargi Bu Gurunipun ngendika terus. "Ora duwe kuping kowe yah?" (Data 2, MP3 Curanmor No. 20) Ora duwe kuping = wasesa - Kowe yah = jejer - Klausa adjektiva= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen tiyang ingkang risak talinganipun - Kangge ngandharaken raos duka tiyang dhateng kancanipun dokter jantung nalika wonten ing pasarean, kancanipun dokter jantung ingkang saweg layat nggujeng cekakakan. "Ora duwe mata kowe yah?" (Data 3, MP3 Curanmor No. 20) Ora duwe mata = wasesa - Kowe yah = jejer - Klausa adjektiva= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen tiyang ingkang boten saged ningali Kangge ngandharaken raos duka tiyang dhateng kancanipun dokter jantung nalika wonten ing pasarean, kancanipun dokter jantung ingkang saweg layat nggujeng cekakakan. "Nyong ora budheg mas, nyuwun sewu mas." (Data 5, MP3 Curanmor No. 16 Nyong = jejer - Ora budheg = wasesa - Klausa adjektiva= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen tiyang ingkang taksih sehat talinganipun - Pegawe mercusuar duka dhateng Jendral Kamargi dipunpaksa kangge mindhah kapal, amargi Jendral Kapal ngintun bilih mercusuar menika kapal ingkang badhe nabrak kapalipun.
Tabel salajengipun 1 2 3 4 Kahanan Tartamtu 5 Ngan- dharaken Raos Duka Ngan- dharaken Raos Gumun Ngan- dharaken Raos Kuciwa 84 6 "Lambene rika kuwe mambu!" (Data 1, MP3 Curanmor No. 15) Lambene rika = jejer - Kuwe mambu = wasesa - Klausa adjektiva saha saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen lathi ingkang mambet boten eco - Kangge ngandharaken raos duka polisi lalulintas amargi saderengipun piyambakipun ngendika, sampun dipunwastani badhe nilang mitra tuturipun lan ngedalaken sedaya serat-serat kendaraan bermotor. "Pikirane ora beres, ora cetha!" (Data 2, MP3 Curanmor No. 14) Pikirane = jejer - Ora beres = wasesa - Klausa adjektiva= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen tiyang ingkang pikiranipun boten dipuntata kanthi becik Anang gumun dhateng Krisdayanti nalika Anang dipunsuwun kangge ngleresaken gendheng kamangka boten wonten gendheng ingkang mlorot, ananging Krisdayanti malah ngendika supados nglorod-nglorodaken gendhenipun. "Alah gujis, mambu lamis lambemu, kowe sedina ngomong ping 200.000 ora bakal nyong ngandel!" (Data 12, MP3 Curanmor No. 1) Mambu lamis = wasesa - Lambemu = jejer - Klausa adjektiva= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen lathi ingkang becik namung ing lahiripun ananging batinipun ala Kangge ngandharaken raos kuciwa garwa estri dhateng sisihanipun nalika garwa kakung kondur ing dalem lan ngendika badhe tobat.
Tabel salajengipun 3 1 2 4 Kriya Nama Kewan Aktivitas Tartamtu 5 Ngandhar- aken Raos Jengkel Ngandhar- aken Raketing Sesambetan Kangge Ngandhar- aken Raos Kuciwa 85 6 "Rika angger wudele wis madhep ngalor ya ngalor bae!" (Data 2, MP3 Curanmor No. 22) Wudele = jejer - Wis madhep ngalor = wasesa Klausa adjektiva= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen tiyang ingkang pepenginipun kedah keturutan Kangge ngandharaken raos mangkel Sukro dhateng Nini Jemu amargi boten purun dipun- ngendikani sampun udud amargi saweg gerah lan sampun sepuh. "Mak-mamake kuwe anger mlaku mandan cepet jajal, mlaku kaya bulus, engkad- engkod ora gutul-gutul!" (Data 1, MP3 Curanmor No. 27) Mlaku = wasesa - Kaya bulus = lesan - Klausa kriya= gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen tumindak kados kewan eumangkang bangsa penyu ingkang gesang wonten ing dharatan Kangge ngandharaken raketing sesambetan antawisipun garwa kakung kaliyan garwa estrinipun nalika saweg mlampah-mlampah wonten Teluk Penyu. "Ora mikir, buthake thok sing diambani!" (Data 4, MP3 Curanmor No. 23) Buthake thok = jejer - Sing diambani = wasesa - Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen ngambani buthak mustaka ingkang sampun buthak Kangge ngandharaken raos kuciwa Sukarni dhateng petugas perpustakaan amargi
Tabel salajengipun 5 1 2 3 4 Kangge Ngandhar- aken Raos Kuciwa Kangge Ngandhar- aken Raos Kuciwa Kangge Ngandhar- aken Raos Jengkel Ngandhara ken Raos Jengkel 86 6 dipunampili buku telpon kaliyan petugas perpustakaan ingkang isinipun namung nomer-nomer telpon. "Ngapa-ngapa ora gelem kepriwe karepe rika?" (Data 9, MP3 Curanmor No 1) Kepriwe = wasesa - Karepe rika = lesan - Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan - Referen kepengin ngertos punpa ingkang dipunkajengaken mitra tutur Garwa estri kuciwa dhateng garwa kakungipun amargi boten purun mbantu garwa estri napa-napa. "Kowe kuwe lambe wis ora kena diendel, lambene ngathus!" (Data 9, MP3 Curanmor No. 1) Lambene = jejer - Ngathus = wasesa - Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan - Referen tiyang ingkang boten saged dipunpitados - Kangge gandharaken raos kuciwa kakine dhateng Dewa Pencabut amargi Nyawa mblenjani janjinipun bilih badhe nambah yuswanipun selangkung tahun, ananging boten sios. "Ra mendelik rika matane ya?" (Data 6, MP3 Curanmor No. 1) Ra mendelik = wasesa - Rika matane ya = lesan - Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan - Referen boten ngginakaken netranipun kangge ningali - Kangge ngandharaken raos mangkel garwa estri dhateng sisihanipun amargi sampun dipunwastani maringi maem cliring dhateng putranipun. "Lha mulane sing endi? Balang nganggo klapa rika ya." (Data 2, MP3 Curanmor No. 4) - Balang nganggo klapa = wasesa - Rika= lesan - Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan - Referen ngandharaken emosi kanthi mbalang ngginakaken klapa Kangge ngandharaken raos jengkel Yugo dhateng mamakipun amargi suka dhawuh ananging boten cetha.
Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 Ngandharaken Raos Duka Ngandharaken Raos Duka Ngandharaken Raketing Sesambetan Ngandharaken Raketing Sesambetan 87 6 "Rika matane ora melek apa kepriwe?" (Data 1, MP3 Curanmor No. 2) Rika matane = jejer - Ora melek = wasesa - Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan - Referen netra ingkang boten dipunginakaken - Kangge ngandharaken raos duka penumpang angkotan kota dhateng kenet nalika dipuntakeni "ngasta napa" kaliyan kenet angkota kamangka sejatosipun sareng kaliyan putranipun. "Pengen tek kethok lambene apa?" (Data 4, MP3 Curanmor No. 14) Tek kethok = wasesa - Lambene = lesan - Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan - Referen ngiris lathinipun Krisdayanti ngginakaken alat - Kangge ngandharaken raos dukanipun Anang dhateng Krisdayanti amargi Krisdayanti nembang kemawon, satemah Anang ngraos brisik sanget. "Omehi bae kae, tampongi bae lambene!" (Data 6, MP3 Curanmor No. 2) Tampongi bae = wasesa - Lambene = lesan - Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan - Referen dipuntampek lathinipun - Kangge ngandharaken raketing sesambetan nalika supir angkotan kota dipuncritani kaliyan salah setunggal penumpang bilih putranipun dipunenyek dhateng kenet. "Gelem ya ayuh, ora gelem ya tek gered karo tambang!" (Data 3, MP3 Curanmor No. 11) Tek gered = wasesa - Karo tambang = lesan - Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan - Referen dipuntarik ngginakaken tambang kados lembu - Kangge ngandharaken raketing sesambetan "Y" dateng "X" nalika munggah hotel liwat tangga darurat amargi liv hotel saweg risak, dipunandharaken kanthi gumujeng.
Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 Kangge Ngina Ngandharaken Raos Gumun Ngandharaken Raos Gumun 88 6 "Bocah angger gedhene disusoni nang wit randhu kaya (Data 1, MP3 Curanmor No. 5) Disusoni = wasesa - Nang wit randhu = lesan - Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen tiyang ingkang nyusu wit - Tukang fotokopi ngina Dhawijo amargi mesin fotokopi dipunwastani kulkas. "O... rika mbok arep ngenteni nang kene nganti motore manak ora bakal biru lampune." (Data 4, MP3 Curanmor No. 15) Motore = jejer - Manak = wasesa - Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen piranti transportasi rodha kalih ingkang nglairaken putra Kangge ngandharaken raos gumun polisi lalulintas dhateng Kaki Blewung nalika saweg wonten lampu bangjo amargi boten purun nglampahaken motoripun nalika lampu werni ijem saha nengga lampu lalulintas werninipun gantos biru. "Lambene diatur mas, wong lagi ana wog mati koh malah cekakakan!" (Data 1, MP3 Curanmor No. 20) Lambene = jejer - Diatur = wasesa - Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen perangan badhan kangge ngendika didhawuhi dipunteta Kangge ngandharaken raos gumun tiyang ingkang saweg lelayu amargi kancanipun dokter jantung nggujeng sero sanget wonten ing pasarean.
Saking tabel 1.0 saged dipunsumerepi menawi ing Lawakan Curanmor menika dipunpanggihaken pisuhan awujud tembung lingga, tembung andhahan, frasa, saha klausa. Jinisipun pisuhan ingkang awujud tembung lingga salebeting MP3 Lawakan Curanmor kasebut inggih menika tembung lingga aran, lingga kahanan, saha tembung lingga kriya. Jinis pisuhan ingkang awujud tembung andhahan salebeting Lawakan Curanmor kasebut inggih menika tembung andhahan ingkang wujudipun tembung lingga ingkang karaketan ater-ater, karaketan seselan, karaketan panambang, karaketan campuran, wonten ugi tembung rangkep, tembung wancah, saha tembung camboran. Wujud pisuhan sanesipun ingkang kapanggihaken ing Lawakan Curanmor inggih menika pisuhan awujud frasa. Jinis pisuhan ingkang awujud frasa ing Lawakan Curanmor inggih menika frasa aran/ nomina saha frasa kahanan/ adjektiva. Wujud pisuhan sanesipun inggih menika pisuhan awujud klausa ingkang jinisipun klausa kahanan, saha klausa kriya. B. Pirembagan Asiling panaliten salajengipun badhe dipunrembag wonten ing bab menika. Pirembagan pisuhan salebeting Lawakan Curanmor ingkang sepisan ngrembag babagan wujud pisuhan lajeng ngrembag babagan jinising tembung lajeng ngrembag babagan referen ingkang dipungayutaken kaliyan kahanan wonten ing masarakat. Referen pisuhan menika lajeng dipuntegesi kaliyan konteks pisuhan. Teges pisuhan boten saged dipunpisahaken kaliyan referen pisuhan amargi saged nyengkuyung pirembagan babagan referen menika. Ancas pisuhan 89
kapanggihaken kanthi ningali kahanan situasi lan konteksipun. Pirembagan menika dipun-ginakaken kangge manggihaken wujud, referen, saha ancas pisuhan salebeting Lawakan Curanmor. Pirembagan menika dipun-ginakaken kangge manggihaken wujud, referen, saha ancas pisuhan salebeting Lawakan Curanmor saged dipuntingali wonten ing ngandhap menika. 1. Pisuhan Awujud Tembung Lingga Saking asiling panaliten, pisuhan ingkang kalebet tembung lingga wonten ing Lawakan Curanmor menika kaperang dados tiga inggih menika ingkang kalebet tembung aran, kahanan, saha kriya. Saking wujudipun lajeng dipunpadosi referen saha ancas saking pisuhan menika miturut konteks tuturan panutur dhateng mitra tuturipun. Andharanipun dipunrembag ing bab menika. a) Pisuhan Awujud Tembung Lingga Aran Wonten ing pirembagan menika badhe dipunandharaken babagan pisuhan awujud tembung lingga aran wonten ing Lawakan Curanmor. Tembung aran saged katitik kanthi dipunwuwuhi tembung 'dudu' kangge negatifaken. Wonten ing Lawakan Curanmor menika tembung lingga aran gadhah referen namaning kewan, perangan badhan, lan jinising lelembut. Referen ingkang kapanggihaken menika dipuntegesi kanthi kahanan lan konteks tuturan. Saking konteks tuturan menika saged dipuntingali ancas saking pisuhan menika. Pirembagan saged dipuntingali wonten ngandhap menika. 90
91 1) Pisuhan Tembung Lingga Aran Referen Namaning Kewan Pisuhan awujud tembung lingga aran referen namaning kewan kaperang dados tiga inggih menika pisuhan kangge ngandharaken raos jengkel, kuciwa, lan ngandharaken raketing sesambetan. (a)Pisuhan Awujud Tembung Lingga Referen Namaning Kewan kangge Ngandharaken Raos Jengkel Wonten ing Lawakan Curanmor kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung lingga ingkang gadhah referen namaning kewan lan kangge ngandharaken raos jengkel. Pisuhan awujud tembung lingga ingkang gadhah referen namaning kewan kangge ngandharaken raos jengkel saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Yugo ngemutaken ibunipun supados ngleresaken rikmanipun ingkang mawud-mawud (boten rapi) nalika ibunipun saweg umpetan amargi kuwatos wonten tiyang ingkang ngertos nalika Yugo saweg nyolong kelapa. (1)Yugo: "Kuwe rambute ditata dhisit, aja kaya landhak." (Data no. 3 MP3 Curanmor no. 4, Anak Nurut Maring Mamake) Wonten ing tuladha menika kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung 'landhak'. Wonten salebeting tuturan menika tembung 'landhak' kalebet tembung pisuhan amargi menika boten kangge nyebut landhak minangka jinising kewan ananging kangge nyebut mitra tutur inggih menika ibunipun Yugo. Tembung 'landhak' menika kalebet tembung lingga. Tembung 'landhak' menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah lan dereng angsal wuwuhan.
Menawi dipuntingali saking jinising tembung, tembung 'landhak' kalebet tembung aran. Tembung 'landhak' kalebet tembung aran amargi saged dipungandheng kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu landhak' lan boten saged dipungandheng kaliyan tembung 'ora' kados 'ora landhak'. Referen saking pisuhan menika kalebet referen namaning kewan. Acuan saking tembung 'landhak' inggih menika kewan ingkang wulu kaku lancip-lancip kados eri. Wonten ing tuturan menika Yugo mastani mitra tuturipun 'landhak'. Menika sampun beda saking acuan 'landhak' minangka jinising kewan ananging tembung 'landhak' dipuntujokaken kangge mitra tuturipun. Dados wonten ing ukara menika referen saking pisuhan sampun beda tegesipun ananging taksih gadhah gegayutan, bilih rikmanipun mitra tutur dipunsamikaken kaliyan rambut landhak ingkang ngadeg-ngadeg. Menawi dipuntingali kanthi konteks tuturan, tuturan ingkang ngemu pisuhan menika kangge ngandharaken raos jengkel. konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika kangge ngandharaken raos jengkel Yugo dhateng ibunipun amargi rikmanipun ibunipun awud-awudan (boten rapi). Wekdal menika Yugo ajrih lan kuwatos bok bilih wonten tiyang ingkang ngertos nalika piyambakipun saweg nyolong kelapanipun tiyang amargi rikma ingkang awud-awudan menika saged nyebabaken konangan. Kangge ngandharaken raos jengkelipun Yugo dhateng ibunipun satemah Yugo mastani ibunipun kados landhak. 92
(b)Pisuhan Awujud Tembung Lingga Referen Namaning Kewan kangge Ngandharaken Raos Kuciwa Wonten ing Lawakan Curanmor kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung lingga ingkang gadhah referen namaning kewan kangge ngandharaken raos kuciwa. Pisuhan awujud tembung lingga ingkang gadhah referen namaning kewan kangge ngandharaken raos kuciwa saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Rambo konangan dhateng bapakipun pacare amargi bapakipun pacare Rambo menika tiyang ingkang kagungan apotek nalika Rambo tumbas kondom. (2)Penjaga apotek: "Kampret kowe pancen!" (Data 3, MP3 Curanmor no. 7, Beli Kondong) Wonten ing tuladha menika kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung 'kampret'. Tembung 'kampret' kalebet pisuhan amargi kalebet tembung kasar lan referen saking kampret menika dipunanggep ala kaliyan masarakat. Wonten salebeting tuturan menika tembung 'kampret' kalebet tembung pisuhan amargi menika boten kangge nyebut kampret minangka jinis kewan ananging kangge nyebut mitra tutur saking penjaga apotek inggih menika Rambo. Tembung 'kampret' menika kalebet tembung lingga. Tembung 'kampret' menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah lan dereng angsal wuwuhan. Menawi dipuntingali saking jinising tembung, tembung 'kampret' kalebet tembung aran amargi saged dipungandheng kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu kampret' lan boten saged dipungandheng kaliyan tembung 'ora' kados 'ora kampret'. 93
Referen saking pisuhan menika kalebet referen namaning kewan. Acuan saking tembung 'kampret' inggih menika nama kewan bangsa lawa alit. Wonten ing tuturan menika Penjaga Apotek mastani mitra tuturipun 'kampret'. Menika sampun beda saking acuan 'kampret' minangka jinising kewan ananging dipuntujokaken kangge mitra tuturipun. Dados wonten ing ukara menika referen saking pisuhan sampun beda tegesipun. Menawi dipuntingali kanthi konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos kuciwa. Pisuhan menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos kuciwa penjaga apotek dhateng Rambo amargi pacaripun putranipun inggih menika Rambo kanyata tiyang ingkang tumbas kondom kaliyan piyambakipun wonten ing apotek. Penjaga apotek ingkang kuciwa lajeng misuh kanthi nyebut Yugo menika kampret. (c)Pisuhan Awujud Tembung Lingga Referen Namaning Kewan kangge Ngandharaken Raketing Sesambetan Wonten ing Lawakan Curanmor kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung lingga ingkang gadhah referen namaning kewan kangge ngandharaken raketing sesambetan. Pisuhan awujud tembung lingga ingkang gadhah referen namaning kewan kangge ngandharaken raketing sesambetan saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Ari nggleweh bapakipun nalika ibunipun dipunenyek kados kucrit. (3)Ari: "Biyungku kucrit ya ramaku clurut." (Data 7, MP3 Curanmor no. 21, Mesin Ketik) 94
Wonten ing tuladha menika kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung 'clurut'. Tembung 'clurut' kalebet pisuhan amargi referen saking clurut menika dipunanggep ala kaliyan masarakat. Wonten salebeting tuturan menika tembung 'clurut' kalebet tembung pisuhan amargi menika boten kangge nyebut clurut minangka jinis kewan ananging kangge nyebut mitra tutur saking Ari inggih menika bapakipun Ari. Tembung 'clurut' menika kalebet tembung lingga. Tembung 'clurut' menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah lan dereng angsal wuwuhan. Menawi dipuntingali saking jinising tembung, tembung 'clurut' kalebet tembung aran amargi saged dipungandheng kaliyan tembung 'dudu' dados 'dudu clurut' lan boten saged dipungandheng kaliyan tembung 'ora' kados 'ora clurut'. Referen saking pisuhan menika kalebet referen namaning kewan. Acuan saking tembung 'clurut' inggih menika kewan bangsa tikus ingkang ambunipun langu. Wonten ing tuturan menika Ari mastani mitra tuturipun 'clurut'. Menika sampun beda saking acuan 'clurut' minangka jinising kewan ananging dipuntujokaken kangge mitra tuturipun. Dados wonten ing ukara menika referen saking pisuhan sampun beda tegesipun. Menawi dipuntingali kanthi konteks tuturan saking pisuhan menika ngandharaken raketing sesambetan Ari kaliyan bapakipun amargi tuturan menika ancasipun kangge gojegan antawisipun Ari dhateng bapakipun nalika ibunipun dienyek kados kucrit. Tuturan menika dipun-ngendhikaaken sinambi gojekan kangge ngandharaken raketing sesambetan. Awit saking raketing sesambetan 95
antawisipun Ari dhateng bapakipun satemah Ari nyebut bapakipun clurut nalika bapakipun nyebut ibunipun kucrit. 2) Pisuhan Tembung Lingga Aran Referen Perangan Badhan Pisuhan tembung lingga aran referen perangan badhan wonten ing Lawakan Curanmor gadhah ancas kangge ngandharaken raketing sesambetan, lan ngandharake raos jengkel. Pisuhan babagan menika saged dipuntingali wonten ing ngandhap menika. (a)Pisuhan Awujud Tembung Lingga Referen Namaning Kewan kangge Ngandharaken Raketing Sesambetan Wonten ing Lawakan Curanmor kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung lingga ingkang gadhah referen perangan badhan lan kangge ngandharaken raketing sesambetan. Pisuhan awujud tembung lingga ingkang gadhah referen perangan badhann saged kangge ngandharaken raketing sesambetan saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Indra dipuntimbali "Lek" kaliyan kancanipun. (4)Indra: "Lak Lek Lak Lek... Ngundang sapa kowe? Kelek?" (Data no.5, MP3 Curanmor no. 17, Karnaval) Wonten ing tuladha menika kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung 'kelek'. Wonten salebeting tuturan menika tembung 'kelek' kalebet tembung pisuhan amargi menika boten kangge nyebut kelek minangka peranganing badhan ananging kangge ngandharaken bilih Indra boten purun dipunundang 'lek' kaliyan kanca raketipun. 96
97 Tembung 'kelek' menika kalebet tembung lingga. Tembung 'kelek' menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah lan dereng angsal wuwuhan. Menawi dipuntingali saking jinising tembung, tembung 'kelek' kalebet tembung aran. tembung 'kelek' kalebet tembung aran amargi saged dipungandheng kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu kelek' lan boten saged dipungandheng kaliyan tembung 'ora' kados 'ora kelek'. Referen saking pisuhan menika kalebet referen peranganing badhan. Acuan saking tembung 'kelek' inggih menika lekukaning cangklakan. Wonten ing tuturan menika Indra boten purun dipunwastani 'Lek' amargi kados mastani piyambakipun 'kelek". Menawi dipuntingali kanthi konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika boten dipuntegesi salimrahipun ananging dipun-ginakaken kangge ngandharaken raketing sesambetan Indra kaliyan kanca raketipun. Indra ingkang wekdal menika dipundangu 'Lek' kaliyan kancanipun mangsuli kanthi tembung 'kelek' kangge gojekan. (b)Pisuhan Awujud Tembung Lingga Referen Perangan Badhan kangge Ngandharaken Raos Jengkel Wonten ing Lawakan Curanmor kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung lingga ingkang gadhah referen perangan badhan lan kangge ngandharaken raos jengkel. Pisuhan awujud tembung lingga ingkang gadhah referen perangan badhan kangge ngandharaken raos jengkel saged dipuntingali wonten ing pethikan menika.
Konteks: Salah setunggal sedherekipun pasien griya sakit nimbali suster kanthi suara sero sanget. (5)Suster: "Nek anu arep ngetokna bol kuwe aja kang cangkem, kang ngisor bae bole gole ngetokna pak!" (Data 1, MP3 Curanmor no. 28, Wong Babaran) Wonten ing tuladha menika kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung 'bol'. Tembung 'bol' kalebet pisuhan amargi kalebet tembung kasar lan referen saking 'bol' menika dipunanggep ala kaliyan masarakat. Wonten salebeting tuturan menika tembung 'bol' kalebet tembung pisuhan amargi menika boten kangge nyebut bol minangka peranganing badhan ananging kangge nyebut caranipun mitra tutur nalika ngendika. Tembung 'bol' menika kalebet tembung lingga. Tembung 'bol' menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah lan dereng angsal wuwuhan. Menawi dipuntingali saking jinising tembung, tembung 'bol' kalebet tembung aran. Tembung 'bol' kalebet tembung aran amargi saged dipungandheng kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu bol' lan boten saged dipungandheng kaliyan tembung 'ora' kados 'ora bol'. Referen saking pisuhan menika kalebet referen peranganing badhan. Acuan saking tembung 'bol' inggih menika pungkasaning usus. Wonten ing tuturan menika Suster nggantos tembung swanten kaliyan tembung 'bol' dhateng setunggal tiyang ingkang nimbali piyambakipun kanthi swanten sero sanget. Babagan menika sampun beda saking acuan 'bol' minangka peranganing badhan ananging dipuntujokaken kangge mitra tuturipun nalika saweg ngendika. Dados wonten ing ukara menika referen saking pisuhan sampun beda tegesipun. 98
Menawi dipuntingali kanthi konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel. Pisuhan menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel suster dhateng tiyang amargi nimbali piyambakipun kanthi swanten sero sanget nalika wonten griya sakit. 3) Pisuhan Tembung Lingga Aran Referen Jinising Lelembut Pisuhan Lawakan Curanmor wonten ingkang awujud tembung lingga jinis aran kanthi referen jinising lelembut namung dipunpanggihaken setunggal jinis inggih menika kangge ngandharaken raos kuciwa. Pisuhan awujud tembung lingga jinis aran kanthi referen jinising lelembut kangge ngandharaken raos kuciwa saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Kunci kamar hotel ketilaran wonten mobil nalika "X" "Y" sampun minggah tangga lantai 99. (6)Kancanipun Samiran: "Oh... belis kowe pancen!" (Data 5, MP3 Curanmor no. 11, Cerita Sedih) Wonten ing tuladha menika kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung lingga inggih menika tembung 'belis'. Tembung 'belis' menika kalebet tembung pisuhan amargi menika boten kangge nyebut belis minangka jinising lelembut ananging kangge nyebut mitra tuturipun inggih menika Samiran ingkang damel susah kanca-kancanipun. Tembung 'belis' menika kalebet tembung ingkang kasar lan referen saking eblis menika wonten ing masarakat dipunanggep ala lan damel petenging manahipun tiyang. 99
100 Menawi dipuntingali saking wujuding tembung, tembung 'belis' menika kalebet tembung lingga. Tembung 'belis' menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah lan dereng angsal wuwuhan. Menawi dipuntingali saking jinising tembung, tembung 'belis' kalebet jinising tembung aran. Tembung 'belis' kalebet jinising tembung aran amargi saged dipunsambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu belis'. Titikan sanesipun inggih menika tembung 'belis' boten saged sinambung kaliyan tembung 'ora'. Referen saking pisuhan 'belis' inggih menika jinising lelembut. Belis menika sami tegesipun kalihan 'setan'. Menawi dipun-gayutaken kaliyan konteks tuturan ing inggil dipun-ginakaken kancanipun Samiran dhateng Samiran kangge ngandharaken raos kuciwa satemah nyebut Samiran 'belis'. Belis wonten ing tuturan menika tegesipun sanes belis kangge nyebut jinising lelembut ingkang gadhah sipat ala ananging kangge ngandharaken raos kuciwa saking kanca- kancanipun Samiran amargi Samiran nembe ngendika bilih kunci kamar hotel ketilaran wonten ing mobil nalika sedayanipun sampun minggah tangga dumugi tingkat 99. Pisuhan menika menawi dipuntingali saking ancasipun inggih menika kangge ngandharaken raos kuciwa. Tuturan ingkang ngemu pisuhan menika dipunandharaken kanca-kancanipun Samiran kangge ngandharaken raos kuciwa dhateng Samiran, satemah nyebut Samiran kanthi nama belis.
101 b) Pisuhan Awujud Tembung Lingga Kahanan Wonten ing pirembagan menika badhe dipunandharaken babagan pisuhan awujud tembung lingga kahanan/ sipat wonten ing Lawakan Curanmor. Wonten ing Lawakan Curanmor menika tembung lingga kahanan gadhah referen kahanan tiyang saha peranganing badhan. Referen ingkang kapanggihaken menika dipuntegesi kanthi kahanan lan konteks tuturan. Saking konteks tuturan menika saged dipuntingali ancas saking pisuhan menika. Pirembagan saged dipuntingali wonten ngandhap menika. 1) Pisuhan Lingga Kahanan Referen Kahanan Tiyang Pisuhan awujud tembung lingga jinis kahanan kanthi referen kahanan tiyang gadhah ancas kangge ngandharaken raos duka, jengkel, raketing sesambetan, lan ngina. Pisuhan awujud tembung lingga jinis kahanan kanthi referen kahanan tiyang gadhah ancas kangge ngandharaken raos duka, jengkel, raketing sesambetan, lan ngina saged dipuntingali wonten ing ngandhap menika. (a)Pisuhan Awujud Tembung Lingga Kahanan Referen Kahanan Tiyang kangge Ngandharaken Raos Duka Wonten ing Lawakan Curanmor kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung lingga kahanan referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan awujud tembung lingga ingkang gadhah referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos duka saged dipuntingali wonten ing pethikan menika.
Konteks: Garwa kakung boten purun nalika dipunsuwun ndandosi listrik kaliyan garwa estri. (7)Garwa kakung: "Nyong kon ndandani lampu mburi? Sori, gujis!" (Data 9, MP3 Curanmor no. 1, Aku Dudu Tukang) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung lingga inggih menika tembung 'gujis'. Tembung gujis menika kalebet tembung pisuhan amargi gujis menika kalebet tembung ingkang kasar lan wonten ing konteks menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka dhateng tiyang sanes. Menawi dipuntingali saking wujuding tembung, tembung 'gujis' menika kalebet tembung lingga. Tembung 'gujis' menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah lan dereng angsal wuwuhan punapa-punapa. Tembung 'gujis' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kahanan. Tembung 'gujis' kalebet tembung kahanan amargi saged sinambung kaliyan 'ora' utawi 'sing' minangka pratanda saking tembung kahanan, kados 'ora gujis' utawi 'sing gujis' lan boten saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu gujis'. Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan sipatipun tiyang. Referen saking 'gujis' menika kathah mangendikan. Wonten ing tuturan menika garwa kakung nyebut garwa estrinipun gujis amargi dipunprentah ndandosi lampu, ndandosi panci, lan ndandosi gendheng, kamangka saderenipun ugi dipundhawuhi ngemong putranipun. Pisuhan menika menawi dipuntingali saking ancasipun inggih menika kangge ngandharaken raos duka. Garwa kakung duka dhateng garwa estrinipun 102
103 amargi dipunprentah ndandosi lampu, pandi, saha gendheng, satemah mastani bilih garwa estrinipun gujis. (b)Pisuhan Awujud Tembung Lingga Kahanan Referen Kahanan Tiyang kangge Ngandharaken Raos Jengkel Kapanggihaken ugi pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor ingkang awujud tembung lingga kahanan kanthi referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos jengkel. Pisuhan awujud tembung lingga ingkang gadhah referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos jengkel saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Pacaripun Rambo caket-caket terus kaliyan Rambo nalika wonten bapakipun pacare Rambo. (8)Rambo: "Aja risik-risikan kaya kuwelah, nyong isin karo ramamu, gobel!" (Data 2, MP3 Curanmor no. 7, Beli Kondong) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung lingga inggih menika tembung 'gobel'. Tembung 'gobel' menika kalebet tembung pisuhan amargi gobel menika kalebet tembung ingkang radi kasar lan wonten ing konteks menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel amargi pacaripun Rambo caket-caket kaliyan Rambo nalika wonten bapakipun pacaripun. Tembung 'gobel' asalipun saking tembung 'goblok' ingkang dipunplesetaken supados langkung alus. Tembung 'gobel' menika kalebet pisuhan awujud tembung lingga. Tembung 'gobel' menika kalebet pisuhan awujud tembung lingga amargi dereng ewah lan dereng angsal wuwuhan punapa-punapa.
104 Tembung 'gobel' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kahanan. Tembung 'gobel' kalebet tembung kahanan amargi saged sinambung kaliyan'ora' utawi' sing' minangka pratanda saking tembung kahanan, kados'ora gobel' utawi 'sing gobel' lan boten saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu gobel'. Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tiyang. Referen saking 'gobel' menika kalebet tembung pisuhan, amargi tembung gobel menika kalebet tembung kasar ingkang wonten ing masarakat dipunanggep kahanan ingkang kirang sae. 'Gobel' menika tegesipun sami kaliyan 'goblok'. 'Gobel' menawi dipuntegesi inggih menika kahanan tiyang ingkang bodho sanget. Wonten ing pisuhan menika Rambo ngendika 'gobel' amargi pacaripun boten tanggep kaliyan kahanan nalika bapakipun pacaripun saweg wonten caketipun ananging pacaripun malah caket-caket kaliyan Rambo, satemah Rambo ngraos isin kaliyan bapakipun pacaripun. Pisuhan menika bilih dipuntingali kanthi ancasipun inggih menika kangge ngandharaken raos jengkel. Rambo jengkel dhateng pacaripun amargi caket-caket terus kaliyan Rambo nalika wonten bapakipun pacaripun Rambo. Pisuhan awujud tembung lingga wonten Lawakan Curanmor kanthi referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos jengkel sanesipun saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Anang brisik nalika Krisdayanti nembang terus amargi swantenipun boten cetha. (9)Anang: "Oalah mubah...mubah, guli mbiayani kowe les vokal, tambah dadi, dadi gemblung!"
105 (Data 1, MP3 Curanmor no. 14, Gemblung Nyanyi) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung lingga inggih menika tembung 'gemblung'. Tembung gemblung menika kalebet tembung pisuhan amargi gemblung menika kalebet tembung ingkang kasar lan wonten ing konteks menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel Anang dhateng Krisdayanti amargi nembang kemala. Menawi dipuntingali saking wujuding tembung, tembung 'gemblung' menika kalebet tembung lingga. Tembung 'gemblung' menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah lan dereng angsal wuwuhan punapa-punapa. Tembung 'gemblung' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kahanan. Tembung 'gemblung' kalebet tembung kahanan amargi saged sinambung kaliyan 'ora' utawi 'sing' minangka pratanda saking tembung kahanan, kados 'ora gemblung' utawi 'sing gemblung' lan boten saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu gemblung'. Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tiyang. Referen saking 'gemblung' menika kalebet tembung pisuhan, amargi tembung gemblung menika kalebet tembung kasar ingkang wonten ing masarakat dipunanggep kahanan ingkang kirang sae. 'Gemblung' gadhah acuan inggih menika kahanan tiyang ingkang boten waras utawi edan. Wonten ing pisuhan menika tembung 'gemblun' dipun-ginakaken Anang kangge nyebut Krisdayanti. Wonten ing tuturan menika sampun boten trep saking acuan gemblung kanthi teges tiyang ingkang boten waras, ananging namung kangge ngandharaken raos jengkel
dhateng Krisdayanti ingkang nembangipun sampun kados tiyang gemblung amargi boten cetha. Pisuhan menika bilih dipuntingali kanthi ancasipun inggih menika kangge ngandharaken raos jengkel Anang dhateng Krisdayanti amargi brisik nembang kemala kamangka menawi nembang syair tembangipun ngawuran sanget amargi dipundamel piyambak. Pisuhan wonten Lawakan Curanmor referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos jengkel sanesipun saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Nini Jemu dipungleweh wayahipun nalika badhe dibonceng nitih motor. (10) Nini Jemu: "Enyong wis cekelan kenceng banget, budheg!" (Data 7, MP3 Curanmor no. 22, Nini Jemu) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung lingga inggih menika tembung 'budheg'. Tembung 'budheg' menika kalebet tembung pisuhan amargi tembung 'budheg' menika boten kangge nyebut 'budheg' minangka kahanan saking mitra tuturipun Nini Jemu. Tembung 'budheg' dipun-ginakaken Nini Jemu kangge ngandharaken raos jengkel amargi dipungleweh kaliyan wayahipun nalika badhe dipunbonceng nitih motor. Menawi dipuntingali saking wujuding tembung, tembung 'budheg' menika kalebet tembung lingga. Tembung 'budheg' menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah lan dereng angsal wuwuhan punapa-punapa. Tembung 'budheg' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kahanan. Tembung 'budheg' kalebet tembung kahanan amargi saged sinambung kaliyan 'ora' utawi 'sing' minangka pratanda saking tembung 106
kahanan, kados 'ora budheg' utawi 'sing budheg' lan boten saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu budheg'. Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tiyang. Budheg menika bilih dipuntegesi inggih menika Salah satunggaling kahanan tiyang ingkang boten saged mireng amargi risak talinganipun. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks tuturan, tuturan ingkang ngemu pisuhan menika dipun-ginakaken Nini Jemu kangge mbudhegaken wayahipun ingkang kasunyatan boten budheg amargi Nini Jemu mangkel. Nini Jemu mangkel nalika piyambakipun sampun munggah wonten jok motor ananging wayahipun taksih taken boten namung kaping kalih kemala punapa sampun munggah, kamangka Nini Jemu sampun mangsuli pitakenanipun. (c)Pisuhan Awujud Tembung Lingga Kahanan Referen Kahanan Tiyang kangge Ngandharaken Raketing Sesambetan Pisuhan Lawakan Curanmor wonten ingkang awujud tembung lingga kahanan kanthi referen kahanan tiyang lan gadhah ancas kangge ngandharaken raketing sesambetan. Pisuhan awujud tembung lingga kahanan kanthi referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raketing sesambetan saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Peraturan FIFA( Fenggemar Inti Fiala duniA) ingkang dipundamel garwa kakung kangge garwa estrinipun kathah sanget lan boten pareng dilanggar. (11) Garwa kakung: "Modyar mbok rika angger dadi bojone inyong?" (Data 2, MP3 Curanmor no. 25, Peraturan FIFA) 107
108 Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung lingga inggih menika tembung 'modyar'. Tembung modyar menika kalebet pisuhan amargi modyar menika kalebet tembung ngoko ingkang kasar. Modyar wonten ing tuturan menika boten kangge nyebut kahanan ingkang salimrahipun ananging dipunginanaken kaliyan garwa kakung dhateng garwa esrinipun kangge ngapokaken garwa estrinipun sinambi gujengan. Menawi dipuntingali saking wujuding tembung, tembung 'modyar' menika kalebet tembung lingga. Tembung 'modyar' menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah lan dereng angsal wuwuhan punapa-punapa. Tembung 'modyar' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kahanan. Tembung 'modyar' kalebet tembung kahanan amargi saged sinambung kaliyan 'ora' utawi 'sing' minangka pratanda saking tembung kahanan, kados'ora modyar' utawi 'sing modyar' lan boten saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu modyar'. Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan saking tiyang. Referen saking 'modyar' menika ngacu saking Salah satunggaling kahanan tiyang ingkang sampun seda. Wonten ing tuturan menika garwa kakung ngendika 'modyar' dhateng garwa estrinipun kangge ngandharaken raketing sesambetan kanthi gojegan antawisipu garwa kakung kaliyan garwa estrinipun. Garwa kakung damel peraturan FIFA(Fenggemar Inti Fiala duniA) ingkang wosipun antawisipun inggih menika garwa estri boten pareng gerah nalika saweg wonten pertandhingan sepak bola, amargi garwa kakungipun boten badhe ngancani dhateng dokter lan boten purun dipunganggu anggenipun ningali bal.
Menawi dipuntingali kanthi konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika ngandharaken raketing sesambetan garwa kakung kaliyan garwa estrinipun amargi dipun-ngendikaaken kanthi gojekan. 'Modyar' wonten ing mriki kangge nggambaraken kahanan garwa estrinipun ingkang boten saged punapa-punapa lan kedah manut dhateng peraturan FIFA ingkang dipundamel garwa kakung, dados 'modyar' sanes ateges sampun seda. (d) Pisuhan Awujud Tembung Lingga Kahanan Referen Kahanan Tiyang kangge Ngandharaken Raos Ngina Pisuhan Lawakan Curanmor wonten ingkang awujud tembung lingga kahanan referen kahanan tiyang ingkang gadhah ancas kangge ngandharaken raos ngina. Pisuhan awujud tembung lingga ingkang gadhah referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos ngina saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Polisi Lalulintas maosaken waosan wonten ing plang peraturan lalulintas nalika wonten tiyang ingkang nglanggar lalulintas. (12) Polisi Lalulintas: "Lurus jalan terus, bodhol." (Data 5, MP3 Curanmor no. 26, Rambu-Rambu Lalulintas.) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung lingga inggih menika tembung 'bodhol'. Tembung bodhol wonten ing Basa Jawi Dialek Banyumas tegesipun barang tartamtu ingkang sampun dangu sanget lan sampun katingal risak. Ananging wonten ing pisuhan Lawakan Curanmor menika tembung bodhol menika plesetan saking tembung bodho, tembung bodhol kalebet pisuhan amargi ngandharaken kahanan tiyang ingkang boten sae. Bodhol wonten ing tuturan menika boten kangge nyebut kahanan 109
ingkang salimrahipun ananging dipun-ancasnaken kaliyan Polisi Lalulintas dhateng tiyang ingkang nglanggar lalulintas. Menawi dipuntingali saking wujuding tembung, tembung 'bodhol' menika kalebet tembung lingga. Tembung 'bodhol' menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah lan dereng angsal wuwuhan. Tembung 'bodhol' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kahanan. Tembung 'bodhol' kalebet tembung kahanan amargi saged sinambung kaliyan 'ora' utawi 'sing' minangka pratanda saking tembung kahanan, kados 'ora bodhol' utawi 'sing bodhol' lan boten saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu bodhol'. Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan saking tiyang. Referen saking 'bodhol' menika ngacu saking Salah satunggaling kahanan tiyang ingkang sisah mangertos dhateng piwulang. Wonten ing tuturan menika Polisi Lalulintas ngendika 'bodhol' dhateng tiyang ingkang nglanggar lalulintas kangge ngina tiyang kasebut amargi piyambakipun lepat anggenipun ngartosaken plang peraturan lalulintas kanthi seratan 'Lurus Jalan Terus'. Seratan 'Lurus Jalan Terus' menika dipuntegesi kaliyan tiyang ingkang nglanggar lalulintas bilih tiyang ingkang rikmanipun kriting boten pareng nerasaken lampah. Sejatosipun tiyang ingkang nglanggar lalulintas menika boten mangertos bilih piyambakipun lepat, ananging kaliyan polisi piyambakipun dipunwastani 'bodhol' amargi boten mudhengan. Menawi dipuntingali kanthi konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika ngandharaken raos ngina. Polisi Lalulintas maosaken waosan wonten ing 110
plang peraturan lalulintas saha ngina pangancas margi ingkang nglanggar peraturan lalulintas kasebut. 2) Pisuhan Lingga Kahanan Referen Perangan Badhan Pisuhan awujud tembung lingga jinis kahanan kanthi referen perangan badhan gadhah ancas kangge ngandharaken raos ngina. Pisuhan awujud tembung lingga jinis kahanan kanthi referen perangan badhan gadhah ancas kangge ngandharaken raos ngina saged dipuntinagli wonten ing pethikan menika. Konteks: Sukarni ningali petugas perpustakaan ingkang gundhul saweg sisiran. (13) Sukarni: "Heh, thak buthak!" (Data 1, MP3 Curanmor no. 23, Nyelang Buku) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung lingga inggih menika tembung 'buthak'. Tembung 'buthak' menika kalebet tembung pisuhan amargi dipunandharaken kangge ngina tiyang sanes. Menawi dipuntingali saking wujuding tembung, tembung 'buthak' menika kalebet tembung lingga. Tembung 'buthak' menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah lan dereng angsal wuwuhan punapa-punapa. Tembung 'buthak' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kahanan. Tembung 'buthak' kalebet tembung kahanan amargi saged sinambung kaliyan 'ora' utawi' sing' minangka pratanda saking tembung kahanan, kados'ora buthak' utawi 'sing buthak' lan boten saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu buthak'. Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tiyang. Referen saking 'buthak' menika kalebet tembung pisuhan, amargi tembung buthak menika 111
nerangaken kahanan tiyang ingkang kirang sae lan dipun-ginakaken kangge ngina tiyang sanes. Buthak menika menawi dipuntegesi inggih menika kahanan saking mustakanipun tiyang tanpa thukul rekmanipun. Pisuhan menika bilih dipuntingali kanthi ancasipun inggih menika kangge ngina tiyang sanes. Sukarni ngina petugas perpustakaan nalika saweg nyisiri mustakanipun ingkang buthak, satemah Sukarni nimbali petugas perpustakaan kanthi nyebut asmanipun buthak. c) Pisuhan Awujud Tembung Lingga Kriya Wonten ing pirembagan menika badhe dipunandharaken babagan pisuhan awujud tembung lingga kriya. Titikan saking tembung kriya inggih menika gadhah pangertosan nindakaken pakaryan. Wonten ing Lawakan Curanmor menika tembung lingga kriya gadhah referen aktivitas tartamtu saha perangan badhan. Referen ingkang kapanggihaken menika dipuntegesi kanthi kahanan lan konteks tuturan. Saking konteks tuturan menika saged dipuntingali ancas saking pisuhan menika. Pirembagan saged dipuntingali wonten ngandhap menika. (a) Pisuhan Awujud Tembung Lingga Kriya Referen Aktivitas Tartamtu kangge Ngandharaken Raos Duka Pisuhan awujud tembung lingga kriya kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos duka saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Swantenipun garwa estri dipunanggep swanten adzan nalika saweg mrentah wungu sisihanipun. 112
113 (14) Garwa estri: "Aja sembrana kowe!" (Data 2, MP3 Curanmor no. 1, Aku Dudu Tukang) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung lingga inggih menika tembung 'sembrana'. Tembung sembrana tegesipun boten gadhah subasita saha boten wonten raos ngurmati kaliyan tiyang sanes. Sembrana wonten ing tuturan kangge nyebut sipatipun tiyang ingkang dipunpisuhi amargi nyebut swantenipun garwa estrinipun kados swanten adzan. Menawi dipuntingali saking wujuding tembung, tembung 'sembrana' menika kalebet tembung lingga. Tembung 'sembrana' menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah lan dereng angsal wuwuhan punapa-punapa. Tembung 'sembrana' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kriya. Tembung 'sembrana' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kriya amargi nindhakaken aktivitas tartamtu. Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan saking tiyang. Referen saking 'sembrana' menika ngacu saking Salah satunggaling sipat tiyang ingkang kirang tumemen, remenipun ngajak guyon. Wonten ing tuturan menika tembung 'sembrana' dipun-ngendikaaken garwa estri dateng sisihanipun amargi swantenipun dipunenyek kados swanten adzan nalika piyambakipun saweg ndhawuhi garwanipun wungu. Menawi dipuntingali kanthi konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika kangge ngandharaken raos duka. Garwa estri duka kaliyan sisihanipun amargi swantenipun nalika saweg ndhawuhi wungu dipunwastani swanten adzan, satemah garwa estri ngendika bilih garwa kakungipun sembrana.
(b) Pisuhan Awujud Tembung Lingga Kriya Referen Aktivitas Tartamtu kangge Ngandharaken Raos Kuciwa Pisuhan awujud tembung lingga kriya kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos getun saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Garwa kakung boten purun mbiyantu napa-napa nalika sisihanipun saweg kathah pedamelan. (15) Garwa estri: "Minggat bae nganah, minggat!" (Data 11, MP3 Curanmor no. 1, Aku Dudu Tukang) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung lingga inggih menika tembung 'minggat'. Tembung minggat tegesipun tindakan ananging ngginakaken basa ingkang kasar sanget. Minggat kalebet tembung pisuhan amargi tembung ingkang kasar lan dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos kuciwa dhateng mitra tutur. Menawi dipuntingali saking wujuding tembung, tembung 'minggat' menika kalebet tembung lingga. Tembung 'minggat' menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah lan dereng angsal wuwuhan punapa-punapa. Tembung 'minggat' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kriya. Tembung 'minggat' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kriya amargi nindhakaken aktivitas tartamtu. Referen saking pisuhan menika inggih menika aktivitas tartamtu. Referen saking 'minggat' menika ngacu saking Salah satunggaling aktivitas tiyang ingkang ateges tindak nggeblas. Menawi dipuntingali saking kahanan wonten ing masarakat tembung menika namung dipun-ginakaken nalika tiyang saweg emosi. Wonten ing tuturan menika tembung 'minggat' dipun-ngendikaaken garwa estri 114
115 dateng sisihanipun amargi kuciwa, piyambakipun boten purun mbiyantu punapa- punapa nalika garwa estri saweg repot ngemong putranipun. Menawi dipuntingali kanthi konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika kangge ngandharaken raos kuciwa. Garwa estri kuciwa kaliyan garwa kakungipun amargi boten purun mbiyantu punapa-punapa nalika saweg repot ngemong putranipun, satemah garwa kakungipun dipundhawuhi 'minggat' kaliyan sisihanipun. Pisuhan tembung lingga kriya wonten Lawakan Curanmor referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos kuciwa sanesipun saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Jendral Kapal Belanda rumaos dipunremehaken kaliyan tukang tropong ingkang sejatosipun kakang kandhung piyambakipun. (16) Tukang tropong: "Nyong Jendral, pimpinane rika, kampleng nggawen!" (Data 2, MP3 Curanmor no. 16, Kapal Belanda) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung lingga inggih menika tembung 'kampleng'. Tembung kampleng kangge ngandharaken aktivitas tartamtu saking tiyang inggih menika mukul pipinipun tiyang sanes ngginakaken asta. Tembung kampleng kalebet tembung pisuhan amargi kalebet tembung ingkang dipunanggep kasar wonten masarakat. Menawi dipuntingali saking wujuding tembung, tembung 'kampleng' menika kalebet tembung lingga. Tembung 'kampleng' menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah lan dereng angsal wuwuhan punapa-punapa. Tembung 'kampleng' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kriya. Tembung 'kampleng' menawi dipuntingali kanthi jinising
116 tembung kalebet tembung kriya amargi nindhakaken aktivitas tartamtu, inggih menika mukul pipinipun tiyang sanes ngginakaken asta. Referen saking pisuhan menika inggih menika aktivitas tartamtu. Referen saking 'kampleng' menika ngacu saking Salah satunggaling aktivitas ingkang kalebet aktivitas ingkang dipuntujokaken dhateng tiyang sanes, kanthi teges njotos mustakanipun tiyang. Referen menika dipundharaken Jendral dhateng tukang tropongipun amargi ngraos getun. Jendral Kapal Belanda sejatosipun rayinipun tukang tropong, ananging nalika saweg wonten kapal Jendral ingkang pangkatipun langkung inggil dipunbandhingaken kaliyan tukang tropong. Tukang tropong boten ngurmati Jendral minangka atasanipun satemah Jendral ngaos kuciwa kaliyan tukang tropong kasebut. Menawi dipuntingali kanthi konteks tuturan, pisuhan menika dipun- ginakaken kangge ngandharaken raos kuciwa. Jendral kapal Belanda rumaos kuciwa amargi dipunandhapaken kaliyan tukang tropong ingkang sejatosipun kakang kandhungipun piyambak. (c) Pisuhan Awujud Tembung Lingga Kriya Referen Aktivitas Tartamtu kangge Ngandharaken Raos Jengkel Pisuhan awujud tembung lingga kriya kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos jengkel saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Sopir angkotan jengkel nalika ningali Kenetipun padu kaliyan penumpang.
117 (17) Sopir: "Kiye nang njero angkotan kota wis panas, aja gawe tambah panas, reang bae!" (Data 5, MP3 Curanmor no. 2, Anak Elek) Wonten ing nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud pisuhan tembung lingga inggih menika 'reang'. Tembung 'reang' kalebet pisuhan amargi dipunandharaken kaliyan tiyang nalika jengkel lan ugi kalebet tembung ingkang kasar. Menawi dipuntingali saking wujuding tembung, tembung 'reang' menika kalebet tembung lingga. Tembung 'reang' menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah lan dereng angsal wuwuhan punapa-punapa. Tembung 'reang' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kriya. Tembung 'reang' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kriya amargi nindhakaken aktivitas tartamtu. Referen saking 'reang' menika sami kaliyan tembung brisik inggih menika nywanten rame. Tembung 'reang' wonten ing mriki namung kangge ngandharaken raos jengkel. Supir angkotan jengkel nalika ningali kenet angkutan padu kaliyan Salah setunggal penumpang, kamangka wonten ing angkotan hawanipun benter sanget. Menawi dipuntingali kanthi konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika ancasipun kangge ngandharaken raos jengkel sopir angkotan nalika ningali kenetipun padu kaliyan penumpang angkot. Pisuhan tembung lingga kriya wonten Lawakan Curanmor referen aktivitar tartamtu kangge ngandharaken raos jengkel sanesipun saged dipuntingali wonten ing pethikan menika.
118 Konteks: Raos jengkel ibu dhateng putranipun amargi boten purun mandheg udud. (18) Ibu: "Cengkeweng ngeneh senggawe!" (Data 1, MP3 Curanmor no. 4, Anak Nurut Maring Mamake) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung lingga inggih menika tembung 'cengkeweng'. Tembung cengkeweng kalebet tembung pisuhan amargi kalebet tembung ingkang kasar menawi dipungayutaken kaliyan konteks wonten pethikan ing nginggil. Tembung cengkeweng wonten ing pisuhan nginggil kalebet basa ingkang kasar amargi dipuntujukaken dhateng tiyang sanes ingkang dipunanggep kados barang nalika saweg emosi. Menawi dipuntingali saking wujuding tembung, tembung 'cengkeweng' menika kalebet tembung lingga. Tembung 'cengkeweng' menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah lan dereng angsal wuwuhan punapa-punapa. Tembung 'cengkeweng' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kriya. Tembung 'cengkeweng' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kriya amargi nindhakaken aktivitas tartamtu inggih menika ngasta barang kanthi cara ngginakaken setunggal asta. Referen saking pisuhan menika inggih menika aktivitas tartamtu. Referen saking 'cengkeweng' menika ngacu saking aktivitas tartamtu saking tiyang inggih menika mbekta barang ngginakaken asta setunggal sinambi dipunjunjung. Referen menika boten trep menawi dipungayutaken kaliyan konteks amargi wonten konteks ingkang dipunmaksud cengkeweng menika dipuntujokaken dhateng tiyang sanes, boten dipuntujokaken dhateng barang utawi kewan. Ibunipun
ngendika bilih putranipun badhe dipuncengkeweng amargi jengkel nalika putranipun boten purun dipun-ngendikani supados mandheg udud. Menawi dipuntingali kanthi konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika kangge ngandharaken raos jengkel. Kangge ngandharaken raos jengkel ibu dhateng putranipun amargi boten purun mandheg udud. 2. Pisuhan Awujud Tembung Andhahan Wonten ing bab menika badhe dipunrembag pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor ingkang kalebet tembung andhahan. Wonten ing Lawakan Curanmor kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung andhahan saking tembung lingga ingkang pikantuk ater-ater, seselan, panambang saha campuran. Wonten ugi tembung andhahan ingkang awujud tembung rangkep, tembung wancah, saha tembung camboran. Pirembagan babagan pisuhan tembung andhahan saged dipuntingali wonten ing bab menika. a) Pisuhan Awujud Tembung Andhahan Ater-Ater Pisuhan Lawakan Curanmor awujud tembung andhahan ater-ater kaperang dados kalih inggih menika kanthi jinis kahanan lan kanthi jinis kriya. Ancas saking pisuhan awujud tembung andhahan ater-ater kahanan ingkang gadhah referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos ngina. salajengipun wonten ugi pisuhan awujud tembung andhahan ater-ater jinis kriya kanthi referen perangan badhan, aktivitas tartamtu, saha pedamelan. Ancas saking pisuhan awujud 119
tembung andhahan jinis kriya inggih menika kangge ngandharaken raos duka, jengkel, saha, ngina. 1) Pisuhan Awujud Tembung Andhahan Ater-Ater Jinis Kahanan Pisuhan awujud tembung andhahan ater-ater jinis kahanan namung dipunpanggihaken setunggal jinis inggih menika kanthi referen perangan badhan kangge ngandharaken raos ngina. Pisuhan awujud tembung andhahan ater-ater jinis kahanan namung dipunpanggihaken setunggal jinis inggih menika kanthi referen perangan badhan kangge ngandharaken raos ngina saged dipuntingali wonten ing pethikan ngandhap menika. Konteks: Pegawe mercusuar ngina Jendral Kapal Belanda nalika ngertos bilih mercusuaripun dipunarani kapal kaliyan piyambakipun. (19) Pegawe mercusuar: "Ngutek apa ora ya?" (Data 8, MP3 Curanmor no. 16, Kapal Belanda) Wonten ing Lawakan Curanmor wonten ugi pisuhan ingkang awujud tembung andhahan ingkang jinisipun tembung kahanan. Ing pethikan nginggil awujud tembung andhahan saking tembung lingga ingkang pikantuk ater-ater. Pisuhan ing nginggil gadhah referen namaning perangan badhan kangge ngandharaken raos ngina. Wonten ing tuladha pisuhan menika kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung andhahan inggih menika tembung 'ngutek'. Tembung 'ngutek' menika kalebet tembung pisuhan amargi tembung ngutek menika kalebet kasar lan wonten ing ukara menika pegawe mercusuar ngece mitra tuturipun inggih menika Jendral Kapal Belanda. 120
121 Menawi dipuntingali saking wujuding tembung, tembung 'ngutek' menika kalebet tembung andhahan. Tembung 'ngutek' menika kalebet tembung andhahan amargi sampun ewah saking asalipun lan sampun pikantuk ater-ater ng- saking tembung lingga 'utek'. Menawi dipuntingali saking jinising tembung, tembung 'ngutek' kalebet tembung kahanan. Tembung 'ngutek' kalebet tembung kahanan amargi saged dipunsambung kanthi tembung 'ora' dados 'ora ngutek' lan tembung 'sing' dados 'sing ngutek'. Titikan sanesipun inggih menika tembung kahanan boten saged dipunsambung kaliyan 'dudu' kados 'dudu ngutek'. Referen saking pisuhan menika inggih menika perangan badhan. Tembung ngutek menika bilih dipuntegesi inggih menika ngginakaken utek, utek piyambak gadhah teges perangan badhan ingkang dipun-ginakaken kangge mikir ingkang dados kempalaning sarap-sarap pangraos. Menawi dipunjumbuhaken kaliyan konteks tuturan menika pisuhan menika sejatosipun kangge ngina Jendral Kapal Belanda ingkang dipunwastani bilih piyambakipun mboten ngginakaken pikiranipun nalika mrentah pegawe mercusuar mindah kapal, amargi jendral sampun kelentu bilih mercusuar dipunanggep kapal. Pisuhan menika dipun-ginakaken pegawe mercusuar ngina Jendral Kapal Belanda ingkang sampun lepat amargi mercusuar dipunwastani kapal ingkang badhe nabrak kapalipun, satemah pegawe mercusuar nyuwun pirsa kaliyan Jendral bilih piyambakipun 'ngutek' punapa boten, ingkang tegesipun ngginakaken pikira punapa boten.
2) Pisuhan Awujud Tembung Andhahan Ater-Ater Jinis Kriya Pisuhan awujud tembung andhahan ater-ater jinis kriya dipunpanggihaken kalih jinis inggih menika kanthi referen perangan badhan, aktivitas tartamtu, lan pedamelan. Pisuhan awujud tembung andhahan ater-ater jinis kriya kanthi referen perangan badhan dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan awujud tembung andhahan ater-ater jinis kriya kanthi referen aktivitas tartamtu dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka, jengkel, lan ngina. Pisuhan awujud tembung andhahan ater-ater jinis kriya kanthi referen pedamelan dipun- ginakaken kangge ngandharaken raos ngina. Pisuhan awujud tembung andhahan ater-ater jinis kriya saged dipuntingali wonten ing ngandhap menika. (a)Pisuhan Awujud Tembung Andhahan Ater-Ater Jinis Kriya Referen Perangan Badhan kangge Ngandharaken Raos Duka Wonten ing Lawakan Curanmor kapanggihaken pisuhan awujud tembung andhahan ater-ater ingkang jinisipun tembung kriya kanthi referen perangan badhan kangge ngandharaken raos duka saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Siska mangsuli garwanipun nalika didhawuhi "minggat" kaliyan garwanipun. (20) Siska: "Tenang bae rausah mbacot, nyong bali anu arep adus, arep lunga maning!" (Data 2, MP3 Curanmor no. 21, Mesin Ketik) Wonten ing Lawakan Curanmor wonten ugi pisuhan ingkang awujud tembung andhahan ingkang jinisipun tembung kriya. Pethikan wonten nginggil 122
kalebet pisuhan awujud tembung andhahan ingkang asalipun saking tembung lingga ingkang pikantuk ater-ater. Pisuhan ing nginggil gadhah referen namaning perangan badhan kangge ngandharaken raos duka. Babagan pisuhan menika saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Wonten ing tuladha nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung andhahan inggih menika tembung 'mbacot'. Tembung 'mbacot' asalipun saking tembung lingga 'bacot' ingkang pikantuk ater-ater -am. Tembung bacot inggih menika basa kasaripun tutuk, ananging tembung 'mbacot' tegesipun ngendika ngangge 'bacot', menika tembung ingkang kasar lan saru. Tembung 'mbacot' menika kalebet tembung pisuhan amargi tembung mbacot menika kalebet kasar lan boten saged dipuntampi wonten ing masarakat, tembung 'mbacot' ugi dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka dhateng tiyang sanes. Wonten ing konteks menika dipun-ginakaken Siska dhateng garwanipun nalika piyambakipun dipundhawuhi 'minggat'. Tembung 'mbacot' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kriya amargi kangge nindhakaken aktivitas tartamtu inggih menika aktivitas mangendikan, ananging tembung mbacot menika kalebet jinis tembung ingkang kasar sanget satemah boten limrah menawi dipun-ginakaken. Referen saking pisuhan menika inggih menika perangan badhan. Tembung mbacot menika bilih dipuntegesi inggih menika ngendika. Bacot ingkang tegesipun tutuk ananging wonten ing basa ingkang kasar sanget. Tembung 'mbacot' boten trep nalika dipun-ginakaken kangge ngendika ing padintenan, 123
ananging biasanipun dipun-ginakaken tiyang nalika saweg duka dhateng tiyang sanes. Pisuhan menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka Siska dhateng garwanipun amargi didhawuhi "minggat" kaliyan garwa kakungipun. (b) Pisuhan Awujud Tembung Andhahan Ater-Ater Jinis Kriya Referen Aktivitas Tartamtu Pisuhan wujud tembung andhahan ater-ater kriya kanthi referen aktivitas tartamtu wonten ing panaliten menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka, jengkel, lan ngina. (1) Pisuhan Awujud Tembung Andhahan Ater-Ater Jinis Kriya Referen Aktivitas Tartamtu kangge Ngandharaken Raos Duka Wonten ing Lawakan Curanmor kapanggihaken pisuhan awujud tembung andhahan ater-ater ingkang jinisipun tembung kriya kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos duka saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Swantenipun garwa estri dipunanggep swanten adzan nalika saweg ndhawuhi garwa kakungipun wungu. (21) Garwa estri: "Kowe aja ngenyek !" (Data 1, MP3 Curanmor, No. 1, Aku Dudu Tukang) Wonten ing tuladha nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung andhahan inggih menika tembung 'ngenyek'. Tembung 'ngenyek' 124
asalipun saking tembung lingga 'enyek' ingkang pikantuk ater-ater -ang. Tembung 'ngenyek' menika kalebet tembung pisuhan amargi tembung ngenyek menika dipun-ginakaken nalika tiyang sawed duka kaliyan tiyang sanes. Wonten ing konteks menika dipun-ginakaken garwa estri dhateng arwa kakung kangge ngandharaken raos duka nalika piyambakipun dipunenyek bilih swantenipun dipunwastani swanten adzan. Tembung 'ngenyek' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kriya. Tembung 'ngenyek' kalebet tembung kriya amargi kangge nindhakaken aktivitas tartamtu inggih menika amargi piyambakipun ngraos dipunenyek kaliyan garwanipun. Referen saking pisuhan menika inggih menika aktivitas tartamtu. Tembung ngenyek menika bilih dipuntegesi inggih menika ngremehaken tiyang sanes. Tembung 'ngenyek' dipun-ginakaken nalika garwa estri ngraos dipunremehaken kaliyan garwa kakungipun bilih swantenipun kados swanten adzan, kamangka swanten adzan menika biasanipun sero lan panjang. Pisuhan wonten tuturan menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan wonten tuturan menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka garwa estri dhateng sisihanipun amargi swantenipun garwa estri dipunenyek swaten adzan nalika saweg mrentah wungu garwa kakungipun. Pisuhan tembung andhahan kriya wonten Lawakan Curanmor referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos duka sanesipun saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: "X" dipunarani kaliyan bakul utek ngetutaken piyambakipun. 125
(22) X: "Aring ngomong aja ndheplak!" (Data 1, MP3 Curanmor No. 6, Bakul Utek) Wonten ing tuladha nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung andhahan inggih menika tembung 'ndheplak'. Tembung 'ndheplak' asalipun saking tembung lingga 'deplak' ingkang pikantuk ater-ater -an. Tembung 'ndheplak' kalebet jinis tembung kriya. Tembung 'ndheplak' kalebet jinis tembung kriya amargi ngandharaken aktivitas saking tiyang. Tembung 'ndheplak' menika kalebet tembung pisuhan amargi tembung ndheplak menika kalebet tembung ingkang kasar lan kangge ngandharaken raos duka. Wonten ing konteks menika dipun-ginakaken "X" dhateng bakul utek kangge ngandharaken raos duka nalika piyambakipun dipunwastani sampun ndherekaken bakul utek. Referen saking pisuhan menika inggih menika aktivitas tartamtu. Tembung 'ndheplak' menika bilih dipuntegesi inggih menika barang ingkang mbikak kanthi wiar. Sejatosipun tembung ndheplak boten trep menawi dipungayutaken wonten ing konteks pacelathon padintenan. Tembung 'ndheplak' wonten ing konteks menika namung kangge ngandharaken raos duka salah setunggal tiyang dhateng bakul utek amargi boten remen nalika piyambakipun dipunwastani ndherek bakul utek. Tiyang ingkang saweg duka menika nganggep tutukipun bakul utek kados barang ingkang mbikak kanthi wiyar. Saking andharan wonten nginggil saged dipunpendhet dudutan bilih pisuhan menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka dhateng bakul utek amargi dipunwastani ndherekaken bakul utek. 126
(2) Pisuhan Awujud Tembung Andhahan Ater-Ater Jinis Kriya Referen Aktivitas Tartamtu kangge Ngandharaken Raos Jengkel Wonten ing Lawakan Curanmor kapanggihaken pisuhan awujud tembung andhahan ater-ater ingkang jinisipun tembung kriya kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos jengkel saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Polisi Lalulintas dipuntimbali kanthi sebutan anggota pramuka kaliyan tiyang ingkang dipuntilang. (23) Polisi Lalulintas: "Aja ngegas gole ngomong!" (Data 2, MP3 Curanmor No. 15, Kaki Blewung) Wonten ing tuladha nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung andhahan inggih menika tembung 'ngegas'. Tembung 'ngegas' asalipun saking tembung lingga 'gas' ingkang pikantuk ater-ater -ang lan sampun pikantuk ewah-ewahan saking ater-ater menika satemah dados tembung 'ngegas' . Tembung 'ngegas' kalebet jinis tembung kriya amargi ngandharaken aktivitas saking tiyang. Tembung 'ngegas' menika kalebet tembung pisuhan amargi tembung ngegas menika kalebet tembung ingkang dipun-ginakaken nalika tiyang nandhang duka, tembung menika ugi kalebet tembung ingkang kasar nalika subjekipun tiyang. Wonten ing konteks menika Polisi Lalulintas duka dhateng Kaki Blewung nalika dipuntilang piyambakipun polisi kasebut kanthi sebutan anggota pramuka awit saking sragamipun ingkang mirip kaliyan sragam pramuka. Referen saking pisuhan menika inggih menika aktivitas tartamtu. Tembung 'ngegas' menika menawi dipuntegesi inggih menika nambahi cepeting lampah kendharaan ingkang mawi mesin, biasanipun nalika ngegas menika mesinipun 127
mungel langkung sero menawi dipunbandhingaken nalika mesin boten saweg dipungas. Tembung 'ngegas' menawi dipungayutaken kaliyan konteks ing pisuhan menika inggih menika tiyang ingkang mangendika, ananging amargi mitra tutur saking tiyang menika boten remen kaliyan tetembungan ingkang dipunandharaken satemah panutur nalika gendika dipunwastani ngegas. Tembung 'ngegas' wonten ing konteks menika namung kangge ngandharaken raos jengkel Polisi Lalulintas dhateng Kaki Blewung nalika saweg dipuntilang. Menawi dipuntingali saking ancasipun, pisuhan menika kangge ngandharaken raos mangkel Polisi Lalulintas dhateng tiyang ingkang dipuntilang amargi tiyang menika nimbali piyambakipun anggota pramuka nalika badhe dipunsuwun pirsa jejangkeping serat ngginakaken motor. Pisuhan tembung andhahan kriya wonten Lawakan Curanmor referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos jengkel sanesipun saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Bu Guru boten pitados nalika Salah setunggal muridipun ijin wangsul kanthi alasan kangmasipun gerah. (24) Bu Guru: "Wis mulai blajaran ndlepus kowe yah?" (Data 4, MP3 Curanmor No. 17, Karnaval) Wonten ing tuladha nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung andhahan inggih menika tembung 'ndlepus'. Tembung 'ndlepus' asalipun saking tembung lingga 'dlepus' ingkang pikantuk ater-ater -an lan sampun pikantuk ewah-ewahan saking ater-ater menika satemah dados tembung 'ndlepus'. 128
Tembung 'ndlepus' kalebet jinis tembung kriya amargi ngandharaken aktivitas saking tiyang. Tembung 'ndlepus' menika kalebet tembung pisuhan amargi tembung ndlepus menika kalebet tembung ingkang dipun-ginakaken nalika boten pitados kaliyan ngendikanipun tiyang sanes, tembung menika ugi kalebet tembung ingkang kasar. Referen saking pisuhan menika inggih menika aktivitas tartamtu. Tembung ndlepus menika menawi dipuntegesi inggih menika tiyang ingkang remenipun ngendika ananging sejatosipun bab ingkang dipun-ngendikaaken boten kasunyatan utawi boten leres. Referen menika dipunandharaken nalika Bu Guru boten pitados kaliyan Salah setunggal muridipun amargi kala wekdal kapengker sampun nate dipunapusi piyambakipun satemah punapa ingkang dipunandharaken murid menika sampun boten dimirengaken. Menawi dipuntingali saking ancasipun, tuturan ingkang ngemu pisuhan menika kangge ngandharaken raos jengkel Bu Guru dhateng muridipun lan boten pitados kaliyan muridipun nalika nyuwun ijin pamit wangsul kanthi alesan kangmasipun gerah amargi piyambakipun asring ngapusi. Kangge ngandharaken raos mangkelipun Bu Guru ngendika bilih muridipun namung 'ndlepus'. (3) Pisuhan Awujud Tembung Andhahan Ater-Ater Jinis Kriya Referen Aktivitas Tartamtu kangge Ngandharaken Raos Ngina Wonten ing Lawakan Curanmor kapanggihaken pisuhan awujud tembung andhahan ater-ater ingkang jinisipun tembung kriya kanthi referen aktivitas 129
tartamtu kangge ngandharaken raos ngina saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Ibunipun boten trima nalika putranipun ingkang manut dipunsamikaken kaliyan bapakipun ingkang pedamelanipun nyolong. (25) Garwa estri: "Anake dhewek sing bektine nangudzubillah ngantik kaya rika, mandan ngaca!" (Data 2, MP3 Curanmor No. 24, Password ATM) Wonten ing tuladha nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung andhahan inggih menika tembung 'ngaca'. Tembung 'ngaca' asalipun saking tembung lingga 'kaca' ingkang pikantuk ater-ater -ang lan sampun pikantuk ewah-ewahan saking wujudipun satemah dados tembung 'ngaca'. Tembung 'ngaca' kalebet jinis tembung kriya amargi ngandharaken aktivitas saking tiyang. Tembung 'ngaca' menika kalebet tembung pisuhan amargi wonten ing konteks ing pethikan nginggil tembung ngaca menika kalebet tembung ingkang dipun-ginakaken kangge ngina tiyang. Referen saking pisuhan menika inggih menika aktivitas tartamtu. Tembung ngaca menika menawi dipuntegesi inggih menika ningali bayangan awakipun piyambak wonten ing bendha ingkang dipunsebut kaca/ pangilon. Wonten ing konteks pisuhan tembung ngaca boten ateges ningali layanganipun piyambak wonten kaca ananging ateges bilih tiyang menika kedah saged rumaos. Garwa estri boten remen nalika garwa kakung ngendika bilih putranipun manut kados bapakipun, lajeng garwa estri ngendika dhateng garwa kakungipun dipundhawuhi supados rumaos amargi watekipun ingkang putra boten sami kaliyan watekipun bapakipun. 130 lan
Menawi dipuntingali saking ancasipun, tuturan ingkang ngemu pisuhan menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos ngina. Tuturan ingkang ngemu pisuhan menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos ngina garwa estri dhtaeng garwa kakungipun ingkang pedamelanipun nyolong, ananging malah ngendika bilih putranipun manut kados bapakipun. (4) Pisuhan Awujud Tembung Andhahan Ater-Ater Jinis Kriya Referen Pedamelan kangge Ngandharaken Raos Ngina Wonten ing Lawakan Curanmor kapanggihaken pisuhan awujud tembung andhahan ater-ater ingkang jinisipun tembung kriya kanthi referen pedamelan kangge ngandharaken raos ngina saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Ibunipun boten trima nalika putranipun ingkang manut dipunsamikaken kaliyan bapakipun ingkang pedamelanipun nyolong. (26) Garwa estri: "Lha kowe amben wengi nggarong!" (Data 1, MP3 Curanmor No. 24, Password ATM) Wonten ing tuladha nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung andhahan inggih menika tembung 'nggarong'. Tembung 'nggarong' asalipun saking tembung lingga 'garong' ingkang pikantuk ater-ater -ang lan sampun pikantuk ewah-ewahan saking wujudipun satemah dados tembung 'nggarong'. Tembung 'nggarong' kalebet jinis tembung kriya amargi ngandharaken aktivitas saking tiyang. Tembung 'nggarong' menika kalebet tembung pisuhan amargi wonten ing konteks ing pethikan nginggil tembung nggarong menika kalebet tembung ingkang dipun-ginakaken kangge ngina tiyang. 131
Referen saking pisuhan menika inggih menika aktivitas tartamtu. Tembung nggarong menika menawi dipuntegesi inggih menika mendhet barangipun tiyang sanes kanthi cara paksa. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks wonten ing pethikan pisuhan nginggil dipunandharaken garwa estri dhateng sisihanipun ingkang pedamelanipun mendhet barangipun tiyang kanthi cara meksa. Garwa estri ngendika "Lha kowe amben wengi nggarong!" dhateng garwanipun amargi saderengipun garwa kakung ngendika bilih putranipun gadhah watek ingkang sae lan manut kados bapakipun. Garwa estri boten remen nalika garwa kakung ngendika bilih putranipun manut kados bapakipun, awit saking menika garwa estri ngenyek garwa kakungipun ingkang pedamelanipun nggarong. Menawi dipuntingali saking ancasipun, tuturan ingkang ngemu pisuhan menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos ngina. Tuturan ingkang ngemu pisuhan menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos ngina garwa estri dhtaeng garwa kakungipun ingkang pedamelanipun nyolong, ananging malah ngendika bilih putranipun manut kados bapakipun. b) Pisuhan Awujud Tembung Andhahan Seselan Pisuhan awujud tembung andhahan seselan wonten ing panaliten menika namung dipunpanggihaken kalih jinis inggih menika jinis kahanan kanthi referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos duka lan tembung andhahan seselan kriya kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos duka. 132
133 1) Pisuhan Awujud Tembung Andhahan Seselan Jinis Kahanan kanthi Referen Kahanan Tiyang kangge Ngandharaken Raos Duka Wonten ing Lawakan Curanmor kapanggihaken pisuhan awujud tembung andhahan seselan ingkang jinisipun tembung kahanan kanthi referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos duka saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Sukro duka nalika mangertos bilih Nini Jemu damel bandhosan amargi Nini Jemu nginten menawi motoripun dipunsade kaliyan piyambakipun. (27) Sukro: "Laku-lakune rika aja jemotos jajal!" (Data 3, MP3 Curanmor No. 22, Nini Jemu) Wonten ing tuladha nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung andhahan seselan inggih menika tembung 'jemotos'. Tembung 'jemotos' asalipun saking tembung lingga 'jotos' ingkang pikantuk seselan em . Tembung 'jemotos' menika kalebet tembung pisuhan amargi wonten ing konteks ing pethikan nginggil tembung jemotos menika kalebet tembung ingkang dipun- ginakaken kangge ngandharaken raos duka dhateng tiyang sanes. Tembung 'jemotos' kalebet tembung kahanan amargi saged dipunsambung kanthi tembung 'ora' dados 'ora jemotos' lan tembung 'sing' dados 'sing jemotos'. Titikan sanesipun inggih menika tembung kahanan boten saged dipunsambung kaliyan 'dudu' kados 'dudu jemotos'. Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tiyang. Tembung jemotos menika menawi dipuntegesi inggih menika damel mangkel kepengin njotos. Tembung jemotos wonten ing konteks beda tegesipun kaliyan referen
134 amargi tembung jemotos wonten ing konteks menika namung kangge ngandharaken raos duka. Raos duka dipunraosaken Sukro dhateng Nini Jemu amargi lelakonipun damel mangkel kemala. Nini Jemu damel bandhosan kangge dipuntumpaki piyambak amargi ngintun bilih motoripun dipunsade Sukro. Sukro duka awit saking lelakon Nini Jemu menika, satemah ngendika bilih punapa ingkang dipunlampahi Nini Jemu menika 'jemotos'. Menawi dipuntingali saking ancasipun, tuturan ingkang ngemu pisuhan menika dipungginakaken kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan menika dipun- ginakaken kangge ngandharaken raos dukanipun Sukro dhateng Nini Jemu nalika ngertos Nini Jemu saweg damel bandhosan. 2) Pisuhan Awujud Tembung Andhahan Seselan Jinis Kriya kanthi Referen Aktivitas Tartamtu kangge Ngandharaken Raos Duka Wonten ing Lawakan Curanmor kapanggihaken pisuhan awujud tembung andhahan seselan ingkang jinisipun tembung kriya kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos duka saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Murid-murid ing kelas boten purun anteng malahan wonten ingkang ngenyek gurunipun nalika saweg dipun-ngendikani kaliyan Bu Guru. (28) Bu Guru: "Pateni malah padha, kurang ajar!" (Data 3, MP3 Curanmor No. 19, Lulusan) Wonten ing tuladha nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung andhahan seselan inggih menika tembung 'pateni'. Tembung 'pateni' asalipun saking tembung lingga 'pati' ingkang pikantuk seselan en . Tembung
135 'pateni' menika kalebet tembung pisuhan amargi wonten ing konteks nginggil, tembung pateni menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka dhateng tiyang sanes. Tembung 'pateni' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kriya amargi nindhakaken aktivitas tartamtu. Tembung 'pateni' ngandharaken aktivitas saking tiyang kangge ngicalaken nyawanipun tiyang. Referen saking pisuhan menika inggih menika aktivitas tartamtu. Tembung pateni menika menawi dipuntegesi pisahing suksma saking badhan. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks, tembung pateni dipunandharaken namung kangge ngandharaken raos duka guru dhateng muridipun. Bu Guru misuh kanthi tembung 'pateni' dhateng murid-muridipun nalika Bu Guru duka kaliyan murid- muridipun ingkang boten purun anteng saha nalika wonten setunggal murid ingkang ngina piyambakipun. Menawi dipuntingali saking ancasipun, pisuhan menika dipunandharaken kangge ngandharaken raos duka. Bu Guru duka kaliyan murid-muridipun ingkang boten purun anteng saha wonten setunggal murid ingkang ngenyek piyambakipun satemah piyambakipun mangkel sanget amargi ngraos bilih piyambakipun boten dipunkurmati satemah nalika Bu Guru emosi misuh kanthi ukara " Pateni malah padha, kurang ajar!" saha supados murid-murid purun anteng. c) Pisuhan Awujud Tembung Andhahan Panambang Pisuhan Lawakan Curanmor awujud tembung andhahan panambang wonten ing panaliten menika namung dipunpanggihaken setunggal jinis inggih
136 menika jinis aran kanthi referen namaning barang kangge ngandharaken raos ngina. Pisuhan awujud tembung andhahan panambang aran kanthi referen namaning barang kangge ngandharaken raos ngina saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Garwa kakung boten purun dipunsuwun ngemong putranipun kaliyan garwa estri. (29) Garwa kakung: "Aja mbaor-mbaor bae jajal yung, wadon tapi telake jan kaya barongan guli nyangar !" (Data 8, MP3 Curanmor No. 1, Aku Dudu Tukang) Wonten ing tuladha nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung andhahan panambang inggih menika tembung 'barongan'. Tembung 'barongan' asalipun saking tembung lingga 'barong' ingkang pikantuk panambang an-. Tembung 'barongan' menika kalebet tembung pisuhan amargi wonten ing konteks ing pethikan nginggil tembung barongan menika dipun- ginakaken kangge ngandharaken raos ngina dhateng tiyang sanes. Tembung 'barongan' kalebet jinising tembung aran amargi saged dipunsambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu barongan'. Titikan sanesipun inggih menika tembung 'barongan' boten saged sinambung kaliyan tembung 'ora'. Referen saking pisuhan menika inggih menika namaning barang. Tembung barongan menika menawi dipuntegesi tontonan awujud tetirong kewan galak. Biasanipun ingkang dados barong menika dipunkrukup bagor lan ngginakaken topeng rai kewan. Nalika wonten ing pertunjukan barong menika dipunlampahaken kaliyan setunggal utawi kalih tiyang, wonten ing bagean
mustakanipun barong dipunlebeti kekalih astanipun tiyang ingkang wonten ing salebetipun supados tutukipun barong saged manga lan nyaplok kanthi wiar. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks tuturan, tembung barongan boten ateges Salah setunggaling piranti kesenian jathilan ananging kangge ngina tiyang amargi tiyang menika ngendika kanthi swanten sero sanget lan manga-manga kewamon, satemah dipunwastani kados barongan. Garwa estri dipunenyek dhateng garwa kakungipun kados barongan nalika garwa estri kanthi swanten ingkang sero nalika ndhawuhi mbiyantu mapinten-pinten pedamelan wonten dalem. Menawi dipuntingali saking ancasipun, pisuhan menika dipunandharaken kangge ngandharaken raos ngina garwa kakung. Pisuhan menika dipunandharaken Garwa kakung dhateng sisihanipun kangge ngandharaken raos ngina garwa estrinipun ngendika terus boten purun meneng. d) Pisuhan Awujud Tembung Andhahan Campuran Pisuhan Lawakan Curanmor awujud tembung andhahan campuran wonten ing panaliten menika namung dipunpanggihaken setunggal jinis inggih menika jinis kriya kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos jengkel. Pisuhan awujud tembung andhahan campuran kriya kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos jengkel saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Bu Guru boten pitados nalika Salah setunggal muridipun ijin wangsul kanthi alasan kangmasipun gerah, amargi saderengipun sampun nate dipunapusi. 137 amargi
138 (30) Bu Guru: "Arep nglemboni gurune ya?" (Data 3, MP3 Curanmor No. 17, Karnaval) Wonten ing tuladha nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung andhahan campuran inggih menika tembung 'nglemboni'. Tembung 'nglemboni' asalipun saking tembung lingga 'lembo' ingkang pikantuk ater-ater ang- lan panambang -ni ingkang sampun ngalami ewah-ewahan. Tembung 'nglemboni' menika kalebet tembung pisuhan amargi wonten ing konteks tembung nglemboni dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel dhateng tiyang sanes. Tembung 'nglemboni' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kriya. Tembung 'nglemboni' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kriya amargi nindhakaken aktivitas tartamtu. Referen saking pisuhan menika inggih menika aktivitas tartamtu. Tembung nglemboni sami kaliyan goroh ingkang tegesipun ngendika boten wonten ing kasunyatan. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks, Bu Guru ngendika dhateng muridipun bilih muridipun ngendika 'nglemboni' kangge ngandharaken raos jengkel lan sampun sampun boten pitados amargi piyambakipun sampun nate dipunapusi. Menawi dipuntingali saking ancasipun, tuturan ingkang ngemu pisuhan menika dipunandharaken kangge ngandharaken raos jengkelipun Bu Guru. Bu Guru boten pitados kaliyan Salah setunggal muridipun amargi nate dipunapusi, satemah nalika muridipun ijin wangsul kanthi alesan kangmasipun gerah Bu Guru boten suka ijin lan dipunwastani 'nglemboni'.
139 e) Pisuhan Awujud Tembung Rangkep Pisuhan Lawakan Curanmor awujud tembung rangkep. Pisuhan ingkang awujud tembung rangkep wonten ing panaliten menika dipunpanggihaken kalih jinis inggih menika pisuhan awujud tembung rangkep jinis kahanan lan pisuhan tembung rangkep jinis kriya. 1) Pisuhan Awujud Tembung Rangkep Kahanan Wonten ing panaliten menika pisuhan ingkang awujud tembung rangkep jinis kahanan namung dipunpanggihaken setunggal jinis inggih menika pisuhan tembung rangkep kahanan kanthi referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan awujud tembung rangkep kahanan kanthi referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos duka saged dipuntingali ing pethikan menika. Konteks: Dewa paring dhawuh supados Biksu Tong pados murid kangge mangsulaken kitab suci menyang Kilen amargi Biksu Tong boten purun dipundhawuhi mangsulaken. (31) Dewa: "Mulane dadi Biksu kuwe aja mangas-mangas, ilmune ditularaken aring liane aja kowe thok!" (Data 2, MP3 Curanmor No. 9, Biksu Tong) Wonten ing tuladha nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung rangkep inggih menika tembung 'mangas-mangas'. Tembung 'mangas- mangas' asalipun saking tembung lingga 'mangas' ingkang gadhah dasa nama kaliyan tembung 'isab' utawi 'pelit'. Tembung 'mangas-mangas' menika kalebet tembung pisuhan amargi wonten ing konteks tembung mangas-mangas dipun-ginakaken kangge
ngandharaken raos duka dhateng tiyang sanes. Wonten ing konteks tembung pisuhan dipun-ginakaken Dewa dhateng Bikso Tong. Tembung 'mangas-mangas' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kahanan. Tembung 'mangas-mangas' kalebet tembung kahanan amargi saged sinambung kaliyan 'ora' utawi 'sing' minangka pratanda saking tembung kahanan, kados 'ora mangas-mangas' utawi 'sing mangas-mangas' lan boten saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu mangas-mangas'. Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tiyang. Tembung 'mangas-mangas' ingkang asalipun saking tembung 'mangas' utawi sami panger tosanipun kaliyan tembung 'isab' ingkang ateges tiyang ingkang peretungan sanget nalika paring barang utawi punapa kewamon dhateng tiyang sanes. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks, tembung 'mangas-mangas' ingkang dipunandharaken dewa dhateng Biksu Tong ingkang ateges bilih piyambakipun boten purun mbagikaken ilmunipun dhateng tiyang sanes amargi boten gadhah murid satemah piyambakipun dipundhawuhi dhateng dewa supados damel saimbara kangge dipundadosaken murid ingkang saged mangsulaken kitab suci dhateng Kilen (Negeri Barat ). Menawi dipuntingali saking ancasipun, tuturan ingkang ngemu pisuhan menika dipunandharaken kangge ngandharaken raos dukanipun Dewa. Pisuhan wonten ing konteks menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka Dewa kaliyan Biksu Tong amargi Biksu Tong boten gadhah murid satemah nalika Biksu Tong dipundhawuh kangge mangsulaken kitab suci menyang Kilen piyambakipun boten purun. 140
141 2) Pisuhan Awujud Tembung Rangkep Kriya Wonten ing panaliten menika pisuhan ingkang awujud tembung rangkep jinis kriya dipunpanggihaken setunggal jinis referen inggih menika referen aktivitas tartamtu lan kalih jinis ancas. Ancasipun inggih menika kangge ngandharaken raos duka saha kangge ngandharaken raos jengkel. (a) Pisuhan Tembung Rangkep Kriya kanthi Referen Aktivitas Tartamtu kangge Ngandharaken Raos Duka Pisuhan awujud tembung rangkep kriya kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos duka saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Kakine nyuwun tambah umur selangkung taun dhateng Dewa Pencabut Nyawa nalika Dewa Pencabut Nyawa badhe mendhet nyawanipun kakine. (32) Kakine: "Lah yawis lah, bodho-bodhoa lah, sing penting nyong aja mati siki!" (Data 2, MP3 Curanmor No. 12, Dewa Pencabut Nyawa) Wonten ing tuladha nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung rangkep inggih menika tembung 'bodho-bodhoha'. Tembung 'bodho- bodhoha' asalipun saking tembung lingga 'bodho' ingkang dipunrangkep saha kadhapukan panambang -a. Tembung 'bodho-bodhoha' menika kalebet tembung pisuhan amargi wonten ing konteks tembung bodho-bodhoha dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka dhateng tiyang sanes. Menawi dipungayutaken kaliyan
konteks tembung bodho-bodhoha minangka tembung pisuhan ingkang dipun- ginakaken Kakine dhateng Dewa Pencabut Nyawa. Tembung 'bodho-bodhoha' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kriya. Tembung 'bodho-bodhoha' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kriya amargi nindhakaken aktivitas tartamtu. Referen saking pisuhan menika inggih menika aktivitas tartamtu. Tembung 'bodho' piyambak ateges boten gadhah ngelmu utawi boten mangertos babagan bab tartamtu. Tembung 'bodhoa' ateges masrahaken sedayanipun. Awit saking menika tembung 'bodho-bodhoa' saged dipuntegesi sampun boten peduli lan masrahaken sedayanipun kaliyan tiyang ingkang langkung paham babagan tartamtu. Tembung 'bodho' kalebet jinis tembung kahanan, ananging tembung 'bodho-bodhoha' kalebet jinis tembung kriya. Tembung 'bodho-bodhoha' ingkang dipunandharaken kakine dhateng Dewa Pencabut Nyawa gadhah teges menawi piyambakipun boten ngurus punapa kemala ngengingi bilih Dewa Pencabut Nyawa badhe mendhet suksmanipun, ananging kakine tetep nyuwun supados yuswanipun dipuntambah malih. Awit saking panyuwunan kakine dhateng Dewa Pencabut Nyawa menika piyambakipun dipunjanjeni bilih yuswanipun badhe dipuntambah selangkung taun ananging piyambakipun kedah mbayar arta sewu rupiah dhateng Dewa Pencabut Nyawa. Menawi dipuntingali saking ancasipun, tuturan ingkang ngemu pisuhan menika dipunandharaken kangge ngandharaken raos dukanipun kakine dhateng Dewa Pencabut Nyawa. Pisuhan wonten ing konteks menika dipun-ginakaken 142
kangge ngandharaken raos duka kakine dhateng Dewa Pencabut Nyawa amargi Dewa Pencabut Nyawa badhe mendhet nyawanipun, satemah nyuwun supados yuswanipun dipuntambah malih. (b) Pisuhan Awujud Tembung Rangkep Kriya kanthi Referen Aktivitas Tartamtu kangge Ngandharaken Raos Jengkel Pisuhan awujud tembung rangkep kriya kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos jengkel saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Bakul utek jengkel amargi dagangan utekipun dienyek tiyang. (33) Bakul utek: "Aja malah muncu-muncu kaya kuwe!" (Data 7, MP3 Curanmor No. 6, Bakul Utek) Wonten ing tuladha nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung rangkep. Pisuhan ingkang awujud tembung rangkep inggih menika tembung 'muncu-muncu' ingkang asalipun saking tembung lingga 'muncu'. Tembung 'muncu-muncu' kalebet tembung andhahan. Tembung 'muncu- muncu' kalebet tembung andhahan amargi sampun ewah saking lingganipun, inggih menika sampun dipunrangkep lan dados tembung dwi lingga. Tembung 'muncu-muncu' menika kalebet tembung pisuhan amargi wonten ing konteks tembung 'muncu-muncu' dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos mangkel dhateng tiyang sanes. Wonten ing konteks tembung pisuhan dipun-ginakaken bakul utek dhateng tiyang ingkang badhe tumbas utek. 143
144 Tembung 'muncu-muncu' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kriya. Tembung 'muncu-muncu' menawi dipuntingali kanthi jinising tembung kalebet tembung kriya amargi nindhakaken aktivitas tartamtu. Pisuhan menika gadhah referen inggih menika aktivitas tartamtu. Tembung 'muncu-muncu' gadhah acuan inggih menika tutuk minangka perangan badhan ingkang dipun-ngajeng-ngajengaken. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks, tembung muncu-muncu dipuntegesi boten ateges tutukipun ingkang dipun-ngajeng-ngajengaken ananging namung kangge ngandharaken raos jengkel bakul utek dhateng ingkang ngenyek sadean utekipun. Menawi dipuntingali saking ancasipun, tuturan ingkang ngemu pisuhan menika dipunandharaken kangge ngandharaken raos jengkel. Pisuhan wonten ing konteks menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel amargi sadeyanipun dipunenyek kaliyan tiyang. f) Pisuhan Awujud Tembung Wancah Wonten ing panaliten menika ugi kapanggihaken pisuhan Lawakan Curanmor ingkang awujud tembung wancah. Tembung wancah kalebet tembung andhahan amargi sampuh ewah saking asalipun. Pisuhan Lawakan Curanmor awujud tembung wancah wonten ing panaliten menika namung dipunpanggihaken setunggal jinis inggih menika jinis aran kanthi referen perangan badhan kangge ngandharaken raos ngina. Pisuhan awujud tembung wancah jinis aran kanthi referen perangan badhan kangge ngandharaken raos ngina saged dipuntingali wonten ing pethikan menika.
145 Konteks: Sukarni nimbali petugas perpustakaan ingkang gundhul nalika gundhuipun saweg dipunsisiri. (34) Sukarni: "Heh, thak buthak!" (Data 2, MP3 Curanmor No. 23, Nyelang Buku) Wonten ing ukara ing inggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung wancah. Pisuhan ingkang awujud tembung wancah inggih menika tembung 'thak'. Tembung wancah 'thak' menika asalipun saking tembung 'buthak'. Tembung 'thak' kalebet tembung pisuhan amargi dipun-ginakaken kangge ngina tiyang sanes. Wonten ing tuturan menika tembung 'thak' boten kangge nyebut kahanan saking perangan badhan anaging kangge nyebut mitra tuturipun. Tembung wancahan 'thak' menika kalebet tembung andhahan amargi sampun boten wutuh lan sampun ewah saking wujud asalipun. Tembung wancahan 'thak' menika saking tembung lingga 'buthak' ingkang dipunwancah ing ngajengipun. Tembung 'thak' wonten ing konteks menika kalebet tembung aran. Tembung 'thak' wonten ing konteks menika kalebet tembung aran amargi dipun- ginakaken kangge nyebut namaning tiyang saha saged dipun-negatifaken kanthi ater-ater dudu dados 'dudu thak'(sanes buthak) lan boten saged dipunsambung kaliyan tembung 'ora' lan 'ora tak' (boten buthak) amargi tembung 'thak' boten dipun-ginakaken kangge ngandharaken kahanan tiyang. Pisuhan menika gadhah referen namaning perangan badhan. Tembung 'thak' menika ngacu saking salah satunggaling kahanan tiyang ingkang mustakanipun boten thukul rekma. Tembung 'thak' wonten ing konteks pisuhan
dipun-ginakaken kangge nyebut lan ngina mitra tuturipun awit saking kahanan piyambakipun ingkang buthak. Miturut konteks pisuhan menika ancasipun kangge ngandharaken raos ngina Sukarni dhateng petugas perpustakaan ingkang gundhul nalika saweg sisiran, wonten ing kasunyatan mustaka ingkang gundhul sejatosipun boten prelu dipunsisiri amargi boten wonten rikmanipun ingkang badhe dipunsisiri. g) Pisuhan Awujud Tembung Camboran Wonten ing panaliten pisuhan Lawakan Curanmor ugi kapanggihaken pisuhan tembung andhahan ingkang awujud tembung camboran. Pisuhan ingkang awujud tembung camboran wonten ing Lawakan Curanmor namung kapanggihaken setunggal jinis. Inggih pisuhan tembung aran kanthi referen jinising lelembut kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan tembung camboran aran kanthi referen jinising lelembut kangge ngandharaken raos duka saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Sandhal dipunsuwun ndorong yun-yunan kaliyan tiyang ingkang mabok, kamangka Sandal ngintun bilih piyambakipun dipunsuwun ndhorong mobil mogok. (35) Sandal: "Oalah, cepet...cepet thoet, wong mabok gawe masalah bae!" (Data 3, MP3 Curanmor No. 13, Dorong-dorongan) Wonten ing tuladha ing nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud tembung camboran inggih menika tembung 'cepet thoet'. Tembung 'cepet thoet' menika kalebet pisuhan amargi karaos kasar lan dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka dhateng tiyang sanes. 146
Tembung 'cepet thoet' menika kalebet wujud tembung andhahan. Tembung 'cepet thoet' menika kalebet tembung andhahan amargi sampun boten wutuh lan sampun ewah saking asalipun. Tembung 'cepet thoet' kalebet tembung camboran. Tembung 'cepet thoet' kalebet tembung camboran amargi menika gadhah susunan ingkang unik lan bilih dipuntegesi tembung camboran menika sampun gadhah teges ingkang beda. Tembung pisuhan menika kalebet jinis aran. Tembung pisuhan menika kalebet jinis aran amargi acuanipun saking namaning lelembut saha tembung menika saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu'. Referen saking pisuhan menika inggih menika jinising lelembut. Tembung 'cepet thoet' menika ngacu saking Salah satunggaling jinis lelembut ingkang naminipun cepet, cepet menika gadhah mitos bilih purun nyolong lare alit lajeng dipunselong lan dipunparingaken wonten wit asem ing pasarean. Acuan teges 'cepet' menika boten wonten gegayutanipun kaliyan tembung 'cepet thoet' tegesipun ingkang dipun-ginakaken kangge misuh, tembung cepet thoet wonten ing konteks ateges tiyang ingkang ala sanget, tembung menika dipunandharaken Sandal dhateng mitra tuturipun nalika piyambakipun ngraos sampun kapusan. Sandal dipunsuwuni tulung kaliyan tiyang ingkang saweg mabok kangge ndhorong, sandal nginten bilih piyambakipun dipunsuwuni tulung kangge ndhorong mobil punapa motor ingkang macet, nalika Sandal sampun purun medal lan niat mbiyantu kanyata dipunsuwun ndhorong yun-yunan kaliyan tiyang ingkanag mabok. Kangge ngandharaken raos duka Sandal dhateng mitra tuturipun 147
amargi amargi sampun ngraos bilih piyambakipun dipunapusi piyambakipun nyebut mitra tuturipun 'cepet thoet'. Miturut konteks pisuhan menika ancasipun kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan menika ancasipun kangge ngandharaken raos duka Sandal amargi dipunapusi kaliyan tiyang ingkang mabok kangge ndhorong, kanyata Sandal dipunsuwun ndorong yun-yunan, sanes dipunsuwun kangge ndhorong mobil. 3. Pisuhan Awujud Frasa Wonten ing babagan menika badhe karembag pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor ingkang awujud frasa. Jinising frasa ingkang kapanggihaken wonten ing panaliten menika wonten kalih jinis inggih menika frasa nominal kalihan frasa adjektiva. Frasa nomina inggih menika frasa ingkang intinipun awujud tembung aran. Frasa adjektiva inggih menika frasa ingkang intinipun kalebet ing tembung kahanan. Pirembagan salajengipun saged dipuntingali wonten ing bab menika. a) Pisuhan Awujud Frasa Aran Frasa aran utawi frasa nomina inggih menika frasa ingkang gadhah inti awujud tembung aran utawi bakunipun awujud tembung aran. Tetenger saking tembung aran inggih menika tembung ingkang saged sinambung kaliyan tembung 'dudu' lan boten saged sinambung kaliyan tembung 'ora' lan tembung 'sing'. Wonten ing Lawakan Curanmor kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa aran ingkang gadhah referen nama dhaharan, namaning kewan, perangan 148
badhan, pedamelan saha kahanan tiyang. Salajengipun ancas saking pisuhan frasa aran saged dipuntingali kanthi konteks tuturanipun. Ancas pisuhan ingkang awujud frasa aran wonten ing Lawakan Curanmor menika inggih menika kangge ngandharaken raos ngina, duka, raketing sesambetan, getun, lan jengkel. Pirembagan babagan pisuhan Lawakan Curanmor ingkang awujud frasa ingkang langkung jangkep saged dipuntingali wonten ing bab menika. 1) Pisuhan Frasa Aran kanthi Referen Nama Dhaharan kangge Ngandharaken Raos Ngina Wonten ing panaliten menika pisuhan ingkang awujud frasa aran kanthi Referen namaning dhaharan dipunpanggihaken setunggal jinis inggih menika ingkang dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos ngina. Pisuhan awujud frasa aran kanthi referen namaning dhaharan kangge ngandharaken raos ngina saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Sukro ngina Nini Jemu amargi Nini Jemu ngeyel nalika dipunkandhani supados boten udud terus amargi saweg gerah lan sampuh sepuh. (36) Sukro: "Pancen rika ibarat budin kuwe budin kacel!" (Data 1, MP3 Curanmor No. 22, Nini Jemu) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika tembung 'budin kacel'. Frasa 'budin kacel' menika kalebet pisuhan amargi wonten ing tuturan menika boten kangge nyebut budin ingkang atos ananging kangge ngandharaken raos ngina dhateng tiyang sanes Wonten ing ukara kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika tembung 'budin kacel'. Tembung 'budin kacel' menika kalebet frasa 149
nomina amargi inti frasa menika jinisipun tembung aran ingkang saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu budin' lan boten saged dipunsambung kaliyan 'ora' dados 'ora budin'. Sejatosipun menawi dipungayutaken kaliyan konteks pisuhan 'budin kacel' dipun-ginakaken kangge ngandharaken kahanan tiyang ingkang ngeyelan. Referen saking pisuhan menika inggih menika namaning dhaharan. Tembung 'budin kacel' menika ngacu saking salah satunggaling jinis dhaharan inggih menika jinising pala pendhem inggih menika ketela ingkang jinisipun boten sae amargi boten mempur/ atos nalika dipundhahar. Wonten ing konteks pisuhan menika tembung 'budin kacel' boten ateges salimrahipun ananging ngandharaken sifatipun tiyang ingkang sekersanipun piyambak utawi ngeyelan menawi dipunkandhani. Nini Jemu ingkang boten purun dipunkandhani supados boten udud malih kaliyan Sukro boten purun manut, satemah Sukro ngina Nini Jemu kados budin kacel. Miturut konteks pisuhan menika ancasipun kangge ngandharaken raos ngina. Nini Jemu boten purun dipunkandhani supados boten udud malih amargi sampun sepuh lan sampun sering gerah satemah Nini Jemu dipunina kados budin kacel. 2) Pisuhan Awujud Frasa Aran Referen Namaning Kewan Wonten ing panaliten menika pisuhan ingkang awujud frasa aran kanthi Referen namaning kewan dipunpanggihaken setunggal jinis inggih menika ingkang dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos ngina. Pisuhan awujud frasa 150
151 aran kanthi referen namaning kewan kangge ngandharaken raos ngina saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Petugas mercusuar ngenyek swantenipun Jendral Kapal Belanda nalika Jendral telpon amargi swantenipun pedhot-pedhot. (37) Pegawe mercusuar: "Kathing satu, kathing dua, kathing tiga, kiye suara wong apa suara kethek kiye?" (Data 4, MP3 Curanmor No. 16, Kapal Belanda) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika tembung 'suara kethek'. Frasa 'suara kethek' menika kalebet pisuhan amargi wonten ing tuturan menika boten kangge nyebut 'suara kethek' minangka swanten kewan ananging kangge nyebut swantenipun Jendral Kapal Belanda. Wonten ing ukara kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika tembung 'suara kethek'. Tembung 'suara kethek' menika kalebet frasa nomina amargi inti frasa menika jinisipun tembung aran ingkang saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu suara' lan boten saged dipunsambung kaliyan 'ora' dados 'ora suara'. Referen saking pisuhan menika inggih menika namaning kewan. Ingkang saged dados acuan saking referen menika swanten kewan bangsa munyuk. Referen saking 'suara kethek' menika kalebet tembung pisuhan amargi menika boten kange nyebut suara kethek minangka swanten saking jinising kewan ananging kangge ngina swantenipun mitra tutur saking pegawe mercusuar. Teges saking pisuhan menika menawi dipuntingali kanthi leksikal inggih menika swanten kewan ingkang mungelipun kakakkukukuk. Nanging bilih
dipungayutaken kaliyan konteks tuturan menika teges saking suara kethek menika dipuntegesi swanten ingkang boten cetha saking Jendral Kapal Belanda nalika telpon kaliyan pegawe mercusuar. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan frasa suara kethek menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos ngina. Petugas mercusuar ngenyek swantenipun Jendral Kapal Belanda kados swanten kethek nalika ditelpon kaliyan Jendral Kapal Belanda amargi swantenipun boten cetha, amargi sinyalipun boten sae. Pisuhan awujud frasa aran kanthi referen namaning kewan kangge ngandharaken raos ngina saged dipuntingali wonten ing pethikan menika.. Konteks: Ibu penumpang angkotan boten tampi nalika putranipun dipunenyek- enyek kaliyan kenet. (38) Ibu penumpang: "Ndapaa sing ngomong nggantheng apa kepriwe, wong raine rai coro kaya kae koh ngenyek anake inyong!" (Data 3, MP3 Curanmor No. 2, Anak Elek) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika tembung 'rai coro'. Frasa 'rai coro' menika kalebet pisuhan amargi karaos saru lan kasar saha wonten ing tuturan menika boten kangge nyebut rai coro minangka namaning kewan ananging kangge nyebut mitra tuturipun. Wonten ing ukara kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika tembung 'rai coro'. Tembung 'rai coro' menika kalebet frasa nomina amargi inti frasa menika jinisipun tembung aran ingkang saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu rai' lan boten saged dipunsambung kaliyan 'ora' dados 'ora rai'. 152
Referen saking pisuhan menika inggih menika namaning kewan. Ingkang saged dados acuan saking pisuhan inggih menika rai kewan bangsa cere kanthi ukuran ageng. Referen saking 'rai coro' menika kalebet tembung pisuhan amargi menika boten kange nyebut rai coro minangka rai saking jinising kewan ananging kangge ngina pasuryan mitra tuturipun ingkang ala. Ibu penumpang angkotan kota ngina kenet angkotan kota bilih pasuryanipun kados 'rai coro' amargi kenet menika sampun ngenyek putranipun ibu penumpang menika. Kangge ngandharaken raos emosi menika pasuryanipun kenet dipunwastani 'rai coro' amargi menika langkung ala menawi dipunsamikake kaliyan tembung ingkang dipunadharaken kenet kangge ngeyek putranipun. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika, frasa rai coro menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos ngina. Bu penumpang mbales ngina kenet angkotan kota 'rai coro' amargi putranipun sampun dipunenyek kaliyan kenet menika. 3) Pisuhan Awujud Frasa Aran Referen Pedamelan Wonten ing panaliten menika pisuhan ingkang awujud frasa aran kanthi referen perangan badhan namung dipunpanggihaken kalih jinis inggih menika ingkang dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos ngina lan ingkang dipun- ginakaken kangge ngandharaken raos duka. 153
154 (a) Pisuhan Awujud Frasa Aran kanthi Referen Pedamelan kangge Ngandharaken Raos Ngina Pisuhan awujud frasa aran kanthi referen pedamelan kangge ngandharaken raos ngina saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Kaki Blewung boten purun ngurubaken motoripun nalika lampu bangjo sampun werni ijem, ananging ngendikanipun badhe dipunurubaken nalika lampu lalulintas gantos werni biru. (39) Polisi Lalulintas: "Wong kere tuku motor, ubres bakale!" (Data 5, MP3 Curanmor No. 15, Kaki Blewung) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika tembung 'wong kere'. Frasa 'wong kere' menika kalebet pisuhan amargi karaos kasar saha wonten ing tuturan menika dipun-ginakaken kangge saran ngina dhateng mitra tuturipun Polisi Lalulintas inggih menika Kaki Blewung. Wonten ing ukara kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika tembung 'wong kere'. Tembung 'wong kere' menika kalebet frasa nomina amargi inti frasa menika jinisipun tembung aran ingkang saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu wong' lan boten saged dipunsambung kaliyan 'ora' dados 'ora wong'. Referen saking pisuhan menika inggih menika pedamelan. Ingkang saged dados acuan saking referen menika inggih menika tiyang mlarat ingkang pedamelanipun ngemis. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks menika tembung 'wong kere' dipun-ginakaken minangka wujud kangge ngandharaken raos ngina dhateng tiyang sanes. Polisi lalu lintas ngina Kaki Blewung nalika mandheg
155 wonten lampu bangjo, amargi piyambakipun boten purun ngurubaken motoripun nalika lampu lalulintas sampun werni ijem, amargi Kaki Blewung nengga lampu lalulintasipun murub warna favoritipun inggih menika biru, awit saking menika Polisi Lalulintas ngina Kaki Blewung 'wong kere' ingkang boten pantes gadhah motor amargi boten ngertos peraturan lalulintas. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika frasa wong kere menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos ngina. Polisi Lalulintas gumujeng lan ngina Kaki Blewung amargi piyambakipun boten purun ngurubaken motore ananging badhe nengga lampu lalulintas werninopun gantos biru. (b) Pisuhan Awujud Frasa Aran kanthi Referen Pedamelan kangge Ngandharaken Raos Duka Pisuhan awujud frasa aran kanthi referen pedamelan kangge ngandharaken raos duka saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Polisi Lalulintas dipunkinten badhe nilang dhateng pengancas dalaningkang nglanggar lalulintas. (40) Polisi Lalulintas: "Senajan nyong potongane wong kere, tapi untuk urusan sogok menyogok nyong ora nganggo." (Data 3, MP3 Curanmor No. 26, Rambu-rambu Lalulintas) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika tembung 'wong kere'. Frasa 'wong kere' menika kalebet pisuhan amargi karaos kasar saha wonten ing tuturan menika dipun-ginakaken kangge sarana ngandharaken raos duka Polisi Lalulintas dhateng mitra tuturipun.
156 Wonten ing ukara kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika tembung 'wong kere'. Tembung 'wong kere' menika kalebet frasa nomina amargi inti frasa menika jinisipun tembung aran ingkang saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu wong' lan boten saged dipunsambung kaliyan 'ora' dados 'ora wong'. Referen saking pisuhan menika inggih menika pedamelan. Ingkang saged dados acuan saking referen menika inggih menika tiyang mlarat ingkang pedamelanipun ngemis. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks menika frasa 'wong kere' dipun-ginakaken minangka wujud kangge ngandharaken raos lalulintas. Polisi lalu lintas duka dhateng mitra tuturipun amargi piyambakipun ngraos dipunina bilih piyambakipun nilang supados pikantuk arta supados saged dhahar dhaharan eco. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika frasa wong kere menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan kasebut dipun- ginakaken kangge ngandharaken raos duka Polisi Lalulintas dhateng tiyang ingkang nglanggar lalu lintas amargi dipunkinten badhe nilang lan nyuwun arta dhateng pelanggar lalulintas supados saged dhahar eco. 4) Pisuhan Awujud Frasa Aran kanthi Referen Kahanan Tiyang Wonten ing panaliten menika pisuhan ingkang awujud frasa aran kanthi Referen kahanan tiyang dipunpanggihaken gangsal jinis inggih menika ingkang dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka, raketing sesambetan, getun, ngina, lan jengkel.
(a) Pisuhan Awujud Frasa Aran kanthi Referen Kahanan Tiyang kangge Ngandharaken Raos Duka Pisuhan awujud frasa aran kanthi referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos duka saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Dewa Pencabut Nyawa tetep mendhet nyawanipun kakine sesampunipun wonten perjanjian bilih yuswanipun dipuntambah selangkung taun, amargi kakine operasi plastik satemah Dewa pencabut nyawa boten ngertos menawi menika kakine. (41) Kakine: "O...Dewa Pencabut Nyawa lengob!" (Data 4, MP3 Curanmor No. 12, Dewa Pencabut Nyawa) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika 'Dewa Pencabut Nyawa Lengob'. Referen saking 'Dewa Pencabut Nyawa Lengob' menika kahanan tiyang. 'Dewa Pencabut Nyawa Lengob' kalebet tembung pisuhan amargi tembung Dewa Pencabut Nyawa Lengob menika kalebet kasar lan konteksipun kangge ngandharaken raos duka kakine dhateng Dewa Pencabut Nyawa. Wonten ing ukara kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika tembung 'Dewa Pencabut Nyawa Lengob'. Frasa 'Dewa Pencabut Nyawa Lengob' menika kalebet frasa nomina amargi inti frasa menika jinisipun tembung aran ingkang saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu Dewa Pencabut Nyawa' lan boten saged dipunsambung kaliyan 'ora' dados 'ora Dewa Pencabut Nyawa'. Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tiyang. Ingkang saged dados acuan saking tembung lengob minangka referen menika inggih 157
menika tiyang ingkang boten cerdas, planga plongo lan boten pinter. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks menika frasa 'Dewa Pencabut Nyawa Lengob' dipun-ginakaken minangka wujud kangge ngandharaken raos duka Kakine dhateng Dewa Pencabut Nyawa. Kakine duka dhateng mitra tuturipun amargi Dewa Pencabut Nyawa mendhet nyawanipun bibar piyambakipun dipunjanjeni bilih yuswanipun badhe dipuntambah selangkung tahun kaliyan Dewa Pencabut Nyawa. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika frasa Dewa Pencabut Nyawa Lengob menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan menika dipunandharaken kangge ngandharaken raos duka kakine amargi Dewa Pencabut Nyawa tetep mendhet nyawanipun kakine sesampunipun wonten perjanjian bilih yuswanipun badhe dipuntambah selangkung taun, ananging amargi kakine operasi plastik satemah Dewa pencabut nyawa boten ngertos menawi menika kakine. Pisuhan awujud frasa aran kanthi Referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos duka sanesipun saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: "X" mbucal hajat wonten klasanipun "Y" nalika saweg tahlilan. (42) Kakine: "O...Bocah sedeng!" (Data 2, MP3 Curanmor No. 8, Berak di Sarung) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika 'bocah sedeng'. Referen saking 'bocah sedeng' menika kahanan tiyang. 'Bocah sedeng' kalebet tembung pisuhan amargi frasa 'bocah 158
sedeng' menika kalebet kasar lan konteksipun kangge ngandharaken raos duka "X" dhateng "Y". Wonten ing ukara kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika frasa 'bocah sedeng'. Frasa 'bocah sedeng' menika kalebet frasa nomina amargi inti frasa menika jinisipun tembung aran ingkang saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu bocah' lan boten saged dipunsambung kaliyan 'ora' dados 'ora bocah'. Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tiyang. Ingkang saged dados acuan saking frasa bocah sedeng inggih menika tiyang ingkang radi gemblung utawi pikirane boten waras. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks menika frasa 'bocah sedeng' boten ateges bilih lare menika gemlung wonten teges ingkang kasunyatan ananging namung dipun-ginakaken minangka wujud kangge ngandharaken raos duka "X" dhateng "Y" amargi piyambakipun mbucal hajat wonten ing klasanipun "Y" awit saking boten saged nahan medalipun. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika frasa bocah sedeng menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan menika dipunandharaken kangge ngandharaken raos duka "Y" dhateng "X" amargi mbucal hajat wonten ing nginggil klasanipun "Y". (b) Pisuhan Awujud Frasa Aran kanthi Referen Kahanan Tiyang kangge Ngandharaken Raos Getun Pisuhan awujud frasa aran kanthi referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos getun saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. 159
160 Konteks: Sang Guru paring saran ingkang boten leres dhateng muridipun nalika muridipun kesasar wonten ing alas lan kepanggih kaliyan grombolan suku primitif, ananging malahan dipundhawuhi mbalang suku primitif ngangge watu. (43) Murid: "Oalah... guru kenthir!" (Data 1, MP3 Curanmor No. 18, Kesasar) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika 'guru kenthir'. Referen saking frasa 'Guru kenthir' inggih menika kahanan tiyang. Frasa 'guru kenthir' kalebet tembung pisuhan amargi frasa 'guru kenthir' menika karaos kasar, wonten konteks menika frasa guru kenthir dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos getun murid dhateng gurunipun. Wonten ing ukara menika kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika frasa 'guru kenthir'. Frasa 'guru kenthir' menika kalebet frasa nomina amargi inti frasa menika jinisipun tembung aran ingkang saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu guru' lan boten saged dipunsambung kaliyan 'ora' dados 'ora guru'. Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tiyang. Ingkang saged dados acuan saking tembung kenthir inggih menika kahanan tiyang ingkang edan. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks, frasa guru kenthir dipun- ginakaken kanthi metaforis, inggih menika guru ingkang gadhah watek boten salimrahipun amargi muridipun boten dipunbiyantu nalika nyuwun pambiyantu saking kaum primitif ananging malahan dipundhawuhi supados mbalang watu
dhateng suku primitif. Nalika muridipun manut kaliyan gurunipun, sedaya suku primitif nyerang dhateng murid. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika frasa 'guru kenthir' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos getun. Pisuhan menika kangge ngandharaken raos getun murid ingkang manut dhateng gurunipun amargi gurunipun suka saran ingkang boten leres dhateng muridipun nalika muridipun kesasar wonten ing alas lan wonten grombolan suku primitif, piyambakipun dipundhawuhi mbalang watu dhateng mustakanipun suku primitif ngangge watu, nalika pamrayogi menika dipunlampahi sedaya suku primitif mbalik nyerang piyambakipun. (c) Pisuhan Awujud Frasa Aran kanthi Referen Kahanan Tiyang kangge Ngandharaken Raos Ngina Konteks: Garwa putra gemujeng nalika garwa estri ngendhika bilih pin ATM tiyang ingkang badhe dipunrampok menika bintang bintang ping enem. (44) Garwa kakung: "Oalah...duwe bojo, bojo dalo." (Data 3, MP3 Curanmor No. 24, Pasword ATM) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika 'bojo dalo'. Referen saking frasa 'bojo dalo' inggih menika kahanan tiyang. Frasa 'bojo dalo' kalebet tembung pisuhan amargi frasa 'bojo dalo' menika karaos kasar, wonten konteks menika frasa bojo dalo dipun- ginakaken kangge ngandharaken raos ngina garwa kakung dhateng estrinipun. Wonten ing ukara menika kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika frasa 'bojo dalo'. Frasa 'bojo dalo' menika kalebet frasa nomina 161
162 amargi inti frasa menika jinisipun tembung aran ingkang saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu bojo' lan boten saged dipunsambung kaliyan 'ora' dados 'ora bojo'. Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tiyang. Ingkang saged dados acuan saking tembung dalo inggih menika kahanan tiyang ingkang boten gadhah ngelmu utawi boten pinter ananging kanthi basa ingkang kasar. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks, frasa bojo dalo dipun-ginakaken kaliyan garwa kakung dhateng sisihanipun nalika garwa estrinipun gadhah niat badhe mendhet artanipun tiyang wonten ing ATM. kanthi cara ngintip nalika tiyang ingkang badhe dipuncolong artanipun nglebetaken PIN, garwa estri ngendika dhateng garwa kakungipun bilih password ATM tiyang menika bintang bintang kaping enem. Garwa kakung gumujeng lan ngina garwa estrinipun amargi ngendika bilih passwordipun bintang-bintang, kamangka sedaya password menawi dipunlebetaken mesti medalipun bintang sedaya. Awit saking menika garwa estri dipunenyek 'bojo dalo' kaliyan garwa kakungipun. Miturut konteks tuturaningkang ngemu pisuhan menika frasa bojo dalo menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos getun. Pisuhan menika kangge ngandharaken raos getun murid ingkang manut dhateng gurunipun amargi gurunipun suka saran ingkang boten leres dhateng muridipun nalika muridipun kesasar wonten ing alas lan wonten grombolan suku primitif, piyambakipun dipundhawuhi mbalang watu dhateng mustakanipun suku primitif ngangge watu, nalika pamrayogi menika dipunlampahi sedaya suku primitif mbalik nyerang piyambakipun.
Pisuhan awujud frasa nomina kanthi referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos ngina sanesipun saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Sukarni ngina petugas perpustakaan nalika dipungujeng kaliyan petugas perpustakaan nalika ngertos menawi buku ingkang dipunampilaken Sukarni menika buku telpon. (45) Sukarni: "O..buthak kenthir! (Data 5, MP3 Curanmor No. 23, Nyelang Buku) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika 'buthak kenthir'. Referen saking frasa 'buthak kenthir' inggih menika kahanan tiyang. Frasa 'buthak kenthir' kalebet tembung pisuhan amargi frasa 'buthak kenthir' menika karaos kasar, wonten konteks menika frasa buthak kenthir dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos ngina Sukarni dhateng petugas perpustakaan. Wonten ing ukara menika kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika frasa 'buthak kenthir'. Frasa 'buthak kenthir' menika kalebet frasa nomina amargi inti frasa menika jinisipun tembung aran ingkang saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu buthak' lan boten saged dipunsambung kaliyan 'ora' dados 'ora buthak'. Tembung buthak kalebet jinising aran amargi dipun-ginakaken kangge nyebut tiyang. Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tiyang. Ingkang saged dados acuan saking tembung kenthir inggih menika kahanan tiyang ingkang edan. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks, tembung kenthir dipuntegesi kanthi metaforis nalika petugas perpustakaan ngampilaken buku telpon dhateng 163
Sukarni nalika Sukarni nyuwun ngampil buku waosan ingkang sae. Nalika Sukarni ngertos bilih buku ingkang dipunampilaken kaliyan petugas perputakaan menika buku ingkang isinipun namung angka-angka kemala Sukarni ngraos mangkel satemah Sukarni ngina petugas perpustakaan kanthi sebutan 'buthak kenthir'. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika frasa 'buthak kenthir' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos ngina. Pisuhan menika dipunandharaken Sukarni dhateng petugas perpustakaan kangge ngandharaken raos ngina nalika dipungumujeng kanthi nalika ngertos menawi buku ingkang dipunampilaken Sukarni menika sanes buku waosan ananging buku telpon ingkang namung wonten nomer-nomer telponipun. (d) Pisuhan Awujud Frasa Aran kanthi Referen Kahanan Tiyang kangge Ngandharaken Raos Jengkel Pisuhan awujud frasa aran kanthi referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos jengkel saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Tembung 'lurus' wonten ing seratan "Lurus Jalan Terus" lepat anggenipun ngartosaken, amargi dipunkinten ingkang lurus menika rikmanipun pangangge dalan, satemah ingkang kagungan rikma kriting kedah mandheg. (46) Polisi Lalulintas: "Bocah bodho, kae udu maksude angger rambute lurus jalan terus!" (Data 6, MP3 Curanmor No. 26, Rambu-rambu Lalulintas) 164
Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika 'bocah bodho'. Referen saking frasa 'bocah bodho' inggih menika kahanan tiyang. Frasa 'bocah bodho' kalebet tembung pisuhan amargi frasa 'bocah bodho' menika karaos kasar menawi dipunmirengaken, wonten konteks menika frasa bocah bodho dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel Polisi Lalulintas dhateng tiyang ingkang nglanggar rambu-rambu lalulintas. Wonten ing ukara menika kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika frasa 'bocah bodho'. Frasa 'bocah bodho' menika kalebet frasa nomina amargi inti frasa menika jinisipun tembung aran ingkang saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu bocah' lan boten saged dipunsambung kaliyan 'ora' dados 'ora bocah'. Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tiyang. Ingkang saged dados acuan saking tembung bodho inggih menika kahanan tiyang ingkang sisah mangertosipun marang piwulang. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks, tembung bodho dipuntegesi kanthi metaforis inggih menika nalika Polisi Lalulintas ngertos kenging menapa tiyang ingkang dipuntilang menika nglanggar rambu-rambu dalan. Rambu-rambu dalaningkang seratanipun "Lurus Jalan Terus" dipuntegesi bilih tembung lurus menika ateges rekma, satemah sedaya tiyang ingkang kagungan rikma kriting kedah mandheg lan boten pareng nglajengaken lampahipun. Polisi Lalulintas ingkang tembe mangertos bilih tiyang menika boten paham rambu-rambu lalulintas lajeng polisi gumujeng lan gumun 165
wonten tiyang ingkang kados mekaten, amargi saking gumunipun polisi ngendika bilih mitra tuturipun 'bocah bodho'. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika frasa bocah bodho menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun. Pisuhan menika dipunandharaken Polisi Lalulintas dhateng tiyang ingkang nglanggar lalulintas amargi lepat anggenipun ngartosaken tembung 'lurus'. Tembung lurus wonten ing seratan "Lurus Jalan Terus" lepat anggenipun ngartosaken, amargi dipunkinten ingkang lurus menika rikmanipun pangangge dalan, satemah ingkang kagungan rikma kriting kedah mandheg. 5) Pisuhan Awujud Frasa Aran kanthi Referen Namaning Barang Wonten ing panaliten menika badhe dipunandharaken pisuhan ingkang awujud frasa aran kanthi referen namaning barang namung dipunpanggihaken setunggal jinis inggih menika ingkang dipun-ginakaken kangge ngandharaken raketing sesambetan. Pisuhan ingkang awujud frasa aran kanthi referen namaning barang namung dipunpanggihaken setunggal jinis inggih menika ingkang dipun- ginakaken kangge ngandharaken raketing sesambetan saged dipuntingai wonten ing pethikan menika. Konteks: Tebok bingung amargi ban rodha wingking langkung cepet gundhul menawi dipunbandhingaken kaliyan ban rodha ngajeng, ngendikanipun Minul amargi ban rodha wingkin mumet mikir caranipun nututi ban rodha ngajeng amargi boten nate saged. (47) Tebok: "Wo.... Minul semprul!" (Data 7, MP3 Curanmor No. 17, Karnaval) 166
Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika 'Minul semprul'. Referen saking 'Minul semprul' menika kahanan tiyang. 'Minul semprul' kalebet tembung pisuhan amargi frasa 'Minul semprul' menika kalebet frasa ingkang kasar, ananging wonten konteks menika frasa Minul semprul namung kangge ngandharaken raketing sesambetan antawisipun Tebok kaliyan Minul nalika saweg gojegan. Wonten ing ukara menika kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika frasa 'Minul semprul'. Frasa 'Minul semprul' menika kalebet frasa nomina amargi inti frasa menika jinisipun tembung aran ingkang saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu Minul' lan boten saged dipunsambung kaliyan 'ora' dados 'ora Minul'. Referen saking pisuhan menika inggih menika namaning barang. Ingkang saged dados acuan saking semprul inggih menika jinising taneman tembakau ingkang kualitasipun andhap. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks tembung semprul dipun-ginakaken kanthi metaforis, inggih menika pirembagan ingkang boten wonten wosipun sami kaliyan barang ingkang boten wonten ancasipun inggih menika tembako kanthi kualitas ingkang andhap. Tebok nganggep Minul semprul nalika piyambakipun nyuwun pirsa kenging menapa ban rodha ngajeng langkung cepet gundhul dipunbandingaken kaliyan ban rodha ngajeng, lajeng Minul mangsuli pitaketan bilih ban rodha wingking saben dinten mikir supados saged nututi ban rodha ngajeng ananging boten nate saged nututi, satemah ban rodha wingking langkung cepet mikir. Punapa ingkang dipunandharaken kaliyan Minul dipunanggep boten mlebet ing nalar amargi panci namung dipun-ginakaken 167
kangge gojegan minangka ngandharaken raketing sesambetan antawisipun Tebok kaliyan Minul. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika frasa Minul semprul menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raketing sesambetan. Pisuhan awujud frasa 'Minul semprul' dipun-ginakaken kangge ngandharaken raketing sesambetan antawisipun Tebok kaliyan Minul. Tebok bingung amargi ban rodha wingking langkung cepet gundhul tinimbang ban rodha ngajeng, ngendikanipun Minul amargi ban rodha wingking mumet mikir caranipun nututi ban rodha ngajeng boten nate saged. 6) Pisuhan Awujud Frasa Aran kanthi Referen Raketing Sesambetan Wonten ing panaliten menika badhe dipunandharaken pisuhan ingkang awujud frasa aran kanthi referen raketing sesambetan. Pisuhan ingkang awujud frasa aran kanthi referen raketing sesambetan dipunpanggihaken kalih jinis, inggih menika ingkang dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel lan kangge ngandharaken raketing sesambetan. (a) Pisuhan Awujud Frasa Aran kanthi Referen Raketing Sesambetan kangge Ngandharaken Raos Jengkel Pisuhan awujud frasa aran kanthi referen raketing sesambetan kangge ngandharaken raos jengkel saged dipuntingai wonten ing pethikan menika. Konteks: Salah setunggal murid pamit wangsul dhateng Bu Guru nalika saweg pelajaran, ananging nalika matur boten ngangge basa ingkang sopan. 168
(48) Bu Guru:"Kowe kuwe agi ngomong karo gurune apa karo kakimu?" (Data 1, MP3 Curanmor No. 17, Karnaval) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika 'kakimu'. Referen saking frasa 'kakimu' inggih menika raketing sesambetan. Frasa 'kakimu' kalebet tembung pisuhan amargi 'kakimu' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel dhateng tiyang sanes. Wonten ing ukara menika kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika frasa 'kakimu'. Frasa 'kakimu' menika kalebet frasa nomina amargi inti frasa menika jinisipun tembung aran ingkang saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu kaki' lan boten saged dipunsambung kaliyan 'ora' dados 'ora kaki'. Frasa 'kakimu' asalipun saking tembung 'kaki' lan pikantuk klitika -mu kanthi teges kagunganipun/ makna milik. Referen saking pisuhan menika inggih menika raketing sesambetan. Ingkang saged dados acuan saking frasa kakimu inggih menika tembung/ istilah raketing sesambetan ingkang dipun-ginakaken kangge nyebut tiyang sepuh kakung saking bapak utawi ibu ego. Ananging istilah raketing sesambetan menika gadhah Referen ingkang dipunnegatifaken menawi dipun-ginakaken wonten ing wujud pisuhan, inggih menika minangka wujud kangge ngenyek tiyang. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks, frasa 'kakine' dipun-ginakaken minangka wujud saking emosi Bu Guru kangge ngandharaken raos jengkelipun dhateng Salah setunggal murid amargi boten ngendika kanthi sopan nalika nyuwun ijin pamit. Pisuhan 'kakimu' wonten ing ukara kasebut dipun-ginakaken kanthi metaforis. Tegesipun, salah setunggal murid ingkang ngendika kanthi boten sopan boten 169 frasa
170 wonten tata kramanipun nalika nyuwun ijin pamit dhateng gurunipun dipunsamikaken nalika ngendika kaliyan simbahipun piyambak. Wonten ing babagan menika ateges nalika ngendika kaliyan simbahipun piyambak ananging sanes dipuntegesi ngendika kaliyan tiyang ingkang langkung sepuh ananging wonten ing konteks menika ateges ngendika kaliyan tiyang ingkang sampun akrab satemah ngginakaken basa ingkang boten ngginakaken unggah ungguh. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika frasa 'kakimu' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel. Pisuhan awuju frasa 'kakimu' dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel guru dhateng Salah setunggal muridipun amargi nyuwun ijin kondur ananging basa ingkang dipun- ginakaken boten wonten unggah-ungguhipun. (b) Pisuhan Awujud Frasa Aran kanthi Referen Raketing Sesambetan kangge Ngandharaken Raketing Sesambetan Pisuhan awujud frasa aran kanthi referen raketing sesambetan kangge ngandharaken raketing sesambetan saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Nini Jemu dhawah lan digeguyu kaliyan Sukro amargi cepengan grogol nalika dipunbonceng nitih motor. (49) Sukro: "Kon cekelan motor malah cekelan grogol, ninimu...." (Data 8, MP3 Curanmor No. 22, Nini Jemu) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika 'ninimu'. Referen saking frasa 'ninimu' inggih menika raketing sesambetan. Frasa 'ninimu' kalebet tembung pisuhan amargi frasa
171 'ninimu' menika karaos kasar ananging menika ugi dipun-ginakaken kangge ngandharaken raketing sesambetan dhateng mitra tuturipun. Wonten ing ukara menika kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa, inggih menika frasa 'ninimu'. Frasa 'ninimu' menika kalebet frasa nomina amargi inti frasa menika jinisipun tembung aran ingkang saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu nini' lan boten saged dipunsambung kaliyan 'ora' dados 'ora nini'. Frasa 'ninimu' asalipun saking tembung 'nini' lan pikantuk klitika -mu kanthi teges kagunganipun/ makna milik. Referen saking pisuhan menika inggih menika raketing sesambetan. Ingkang saged dados acuan saking frasa ninimu inggih menika tembung/ istilah raketing sesambetan ingkang dipun-ginakaken kangge nyebut tiyang sepuh estri saking bapak utawi ibu ego. Ananging istilah raketing sesambetan menika gadhah referen ingkang dipunnegatifaken menawi dipun-ginakaken wonten ing wujud pisuhan, inggih menika minangka wujud kangge ngandharaken raosipun tiyang. Menawi dipun-gayutaken kaliyan konteks, frasa 'ninine' dipun-ginakaken minangka wujud andharan saking wayah dhateng simbahipun, inggih menika Sukro dhateng Nini Jemu kangge ngandharaken raketing sesambetan antawis kekalihipun. Nalika Sukro mbonceng Nini Jemu nitih motor badhe wonten dalemipun Pak Mantri, Nini Jemu dipundhawuhi cepengan, ananging nalika sampun dumugi ing dalemipun Pak Mantri Sukro kaget amargi Nini Jemu dhawah saking motor. Kanyata Nini Jemu dhawah wonten ing margi. Ngendikanipun Nini Jemu piyambakipun ugi sampun cepengan ananging cepengan grogol. Nalika
172 ngertos bilih Nini Jemu dhawah amargi cepengan grogol Sukro lajeng gumujeng lan ngendika "Kon cekelan motor malah cekelan grogol, ninimu...." Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika frasa 'ninimu' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raketing sesambetan. Pisuhan awujud frasa 'ninimu' dipun-ginakaken kangge ngandharaken raketing sesambetan antawisipun wayah kaliyan simbahipun utawi antawisipun Sukro kaliyan Nini Jemu nalika Nini Jemu dhawah saking motor malah dipungujeng amargi piyambakipun nalika dipunbonceng boten cepengan motor ananging malah cepengan grogol. 7) Pisuhan Awujud Frasa Aran kanthi Referen Panggenan Wonten ing panaliten menika badhe dipunandharaken pisuhan ingkang awujud frasa aran kanthi referen panggenan. Pisuhan ingkang awujud frasa aran kanthi referen panggenan dipunpanggihaken kalih jinis, inggih menika ingkang dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun lan kangge ngandharaken raos jengkel. (a) Pisuhan Ingkang Awujud Frasa Aran kanthi Referen Panggenan kangge Ngandharaken Raos Gumun Pisuhan ingkang awujud frasa aran kanthi referen panggenan kangge ngandharaken raos gumun saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Kakine enyang-enyangan yuswa kaliyan Dewa Pencabut Nyawa nalika nyawanipun kakine badhe dipunpendhet.
173 (50) Dewa Pencabut Nyawa: "Ki, Kakine, kowe lagi sekarat apa lagi nang aring Pasar Legian, malah enyang-enyangan!" (Data 1, MP3 Curanmor No. 12, Dewa Pencabut Nyawa) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika 'Pasar Legian'. Referen saking frasa 'Pasar Legian' inggih menika namaning panggenan. Frasa 'Pasar Legian' kalebet pisuhan amargi frasa 'Pasar Legian' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun. Frasa 'Pasar Legian' menika kalebet frasa nomina amargi inti frasa menika jinisipun tembung aran ingkang saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu pasar' lan boten saged dipunsambung kaliyan 'ora' dados 'ora pasar'. Referen saking pisuhan menika inggih menika namaning panggenan. Ingkang saged dados acuan saking frasa 'Pasar Legian' inggih menika wewengkon ingkang dipun-ginakaken kangge dol tinuku barang-barang dagangan wonten dinten pasaran ingkang kapisan. Ananging frasa 'Pasar Legian' wonten ing konteks pisuhan dipun-ginakaken kanthi metaforis. Frasa 'Pasar Legian' wonten ing konteks pisuhan dipuntegesi kahanan ingkang rame nalika kakine enyang-enyangan nyuwun tambahan yuswa kaliyan Dewa Pencabut Nyawa. Dewa Pencabut Nyawa gumun dhateng mitra tuturipun ingkang sampun sepuh ananging nalika badhe dipunpendhet nyawanipun taksih nyuwun tambahan yuswa selangkung utawi satus seket tahun malih, lajeng Dewa Pencabut Nyawa puru badhe nambahi yuswanipu selangkung tahun malih kanthi walesan arta sewu Rupiah. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika frasa 'Pasar Legian' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun Dewa
Pencabut Nyawa kaliyan kakine amargi kakine nyuwun tambah yuswa lan nyang- nyangan yuswa kaliyan Dewa Pencabut Nyawa kados kahanan nalika wonten ing peken. (b) Pisuhan Ingkang Awujud Frasa Aran kanthi Referen Panggenan kangge Ngandharaken Raos Jengkel Pisuhan ingkang awujud frasa aran kanthi referen panggenan kangge ngandharaken raos jengkel saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Salah setunggal murid pamit dhateng bu guru badhe wangsul ananging nalika matur boten ngangge basa ingkang sopan lan boten ngginakaken unggah-ungguh ingkang sae. (51) Bu Guru: "O... angger bocah..bocah SDLB!" (Data 2, MP3 Curanmor No. 17, Karnaval) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika 'bocah SDLB'. Referen saking frasa 'bocah SDLB' inggih menika namaning panggenan. Frasa 'Bocah SDLB' kalebet pisuhan amargi frasa 'bocah SDLB' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel. Frasa 'bocah SDLB' menika kalebet frasa nomina amargi inti frasa menika jinisipun tembung aran ingkang saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu bocah' lan boten saged dipunsambung kaliyan 'ora' dados 'ora bocah'. Referen saking pisuhan menika inggih menika namaning panggenan. Ingkang saged dados acuan saking tembung 'SDLB' inggih menika cekakan saking Sekolah Dasar Luar Biasa inggih menika sekolah ingkang dipun-ginakaken kaliyan lare ingkang gadhah keterbelakangan mental. Frasa 'bocah SDLB' 174
wonten ing konteks pisuhan dipun-ginakaken kanthi metaforis. Frasa 'bocah SDLB' wonten ing konteks pisuhan dipuntegesi lare ingkang boten gadhah nalar ingkang sae, satemah boten gadhah unggah-ungguh kaliyan tiyang ingkang langkung sepuh ingkang kedahipun dipunkurmati. Nalika Salah setunggal muridipun nyuwun ijin pamit nginakaken basa ingkang boten sopan lan boten ngangge unggah-ungguh Bu Guru ngraos mangkel lan mastani bilih lare menika 'bocah SDLB'. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika frasa 'bocah SDLB' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel. Pisuhan ingkang wujud frasa 'bocah SDLB' menika dipun-ginakaken ngandharaken raos jengkel guru dhateng salah setunggal muridipun amargi nalika nyuwun ijin kondur boten ngginakaken basa ingkang sopan lan boten wonten unggah-ungguhipun dhateng tiyang ingkang langkung sepuh. 8) Pisuhan Awujud Frasa Aran kanthi Referen Jinising Lelembut Wonten ing panaliten menika badhe dipunandharaken pisuhan ingkang awujud frasa aran kanthi referen jinising lelembut. Pisuhan ingkang awujud frasa aran kanthi referen jinising lelembut namung kapanggihaken setunggal jinis, inggih menika ingkang dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun. Pisuhan ingkang awujud frasa aran kanthi referen jinising lelembut namung kapanggihaken setunggal jinis, inggih menika ingkang dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. 175 kangge
Konteks: Tiyang ingkang mertamu wonten dalemipun Sandal lan Sandil ngraos gumun amargi salamipun kaping kathah boten wonten ingkang njawab. (52) Tamu: "Kiye-kiye umah wong apa umah setan kiye ya?" (Data 1, MP3 Curanmor No. 13, Dorong-dorong) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika 'umah setan'. Referen ingkang dipun-ginakaken wonten ing pisuhan inggih menika jinising lelembut. Tembung 'setan' wonten ing frasa 'umah setan' kalebet pisuhan amargi sipatipun setan ingkang dipunandharaken kangge nyebut mitra tuturipun lan dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun. Frasa 'umah setan' menika kalebet frasa nomina amargi inti frasa menika jinisipun tembung aran ingkang saged sinambung kanthi tembung 'dudu' dados 'dudu umah' lan boten saged dipunsambung kaliyan 'ora' dados 'ora umah'. Referen saking pisuhan menika inggih menika jinising lelembut. Ingkang saged dados acuan saking tembung 'setan' inggih menika jinising lelembut ingkang gadhah sipat kangge damel tiyang gesang wonten ing dalaningkang sesat. Ananging frasa umah setan wonten ing konteks pisuhan dipun-ginakaken kanthi metaforis. Frasa 'umah setan' wonten ing konteks pisuhan dipuntegesi dalem ingkang sepen, wingit lan kangge manggen roh-roh alus. Pisuhan menika menawi dipuntegesi kanthi metaforis lan dipungayutaken kaliyan konteks ateges dalem ingkang sepen sanget kados boten wonten tiyang ingkang manggeni amargi nalika tiyang mertamu lan suka salam kaping kathah tetep mala boten wonten ingkang mangsuli. 176 jahat
Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika frasa 'umah setan' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun. Pisuhan ingkang wujud frasa 'umah setan' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken gumun tiyang ingkang mertamu amargi boten wonten ingkang njawab salam wonten dalemipun Sandal Sandil. b) Pisuhan Awujud Frasa Kahanan Frasa kahanan utawi frasa adjektiva inggih menika frasa ingkang gadhah inti awujud tembung kahanan utawi bakunipun awujud tembung kahanan. Tetenger saking tembung kahanan inggih menika saged sinambung kaliyan tembung 'ora' utawi 'sing', lan boten saged sinambung kaliyan tembung 'dudu'. Wonten ing Lawakan Curanmor kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa kahanan namung dipunpanggihaken setunggal jinis inggih menika ingkang gadhah Referen kahanan tartamtu. Salajengipun ancas saking pisuhan frasa kahanan saged dipuntingali kanthi konteks tuturanipun. Ancasipun pisuhan ingkang awujud frasa kahanan wonten ing Lawakan Curanmor menika inggih menika kangge ngandharaken raos kuciwa lan gumun. Pirembagan babagan pisuhan Lawakan Curanmor ingkang awujud frasa kahanan ingkang langkung jangkep saged dipuntingali wonten ing bab menika. 1) Pisuhan Awujud Frasa Kahanan kanthi Referen Kahanan Tartamtu Pisuhan awujud frasa jinis kahanan kanthi referen kahanan tartamtu dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos kuciwa lan gumun. Pisuhan awujud 177
178 frasa jinis kahanan kanthi referen kahanan tartamtu dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos kuciwa lan gumun saged dipuntingali ing ngandhp menika. (a)Pisuhan Awujud Frasa Kahanan kanthi Referen Kahanan Tartamtu Kangge Ngandharaken Raos Kuciwa. Pisuhan awujud frasa kahanan kanthi referen kahanan tartamtu kangge ngandharaken raos kuciwa saged dipuntingali wonten ing pethikan data menika. Konteks: Kenet angkotan kota ngenyek putranipun ibu penumpang bilih pasuryanipun elek sanget. (53) Ibu penumpang: "Kebangeten banget yakin, wong pati-pati angkotan kotane tek tumpaki kok malah anake nyong dienyek !" (Data 2, MP3 Curanmor No. 2, Anak Elek) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika tembung 'kebangeten banget'. Referen saking 'kebangeten banget' menika kalebet tembung pisuhan amargi tembung kebangeten banget menika dipun-ginakaken tiyang dhateng mitra tuturipun kangge ngandharaken raos kuciwa. Frasa 'kebangeten banget' menawi dipuntingali kanthi jinisipun kalebet frasa kahanan. Frasa 'kebangeten banget' kalebet frasa kahanan amargi tembung intinipun awujud tembung kahanan. Inti saking frasa menika inggih tembung 'kebangeten' lan minangka tembung kahanan 'kebangeten' saged dipunsambung kanthi tembung'ora' dados 'ora kebangeten' lan boten saged dipunsambung kaliyan tembung 'dudu' dados 'dudu kebangeten'.
Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tertamtu. Tembung kebangeten gadhah acuan keladhuk/ kebablasen sanget. Kebangeten bilih dipunsambung kaliyan banget ndadosaken makna sanget dados kahanan ingkang sampun ala taksih dipunsangetaken. Wonten ing konteks tuturan menika ibu penumpang angkotan ngendika bilih kenetipun kebangeten amargi piyambakipun kuciwa nalika ngraos bilih piyambakipun sampun milih angkotan menika ananging malahan putranipun dipunenyek. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan awujud frasa 'kebangeten banget' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos kuciwa. Pisuhan awujud frasa 'kebangeten banget' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos kuciwa ibu ingkang nitih angkotan dhateng kenet amargi angkotanipun sampun dipuntumpaki ananging malahan putranipun dipunenyek putra ingkang pasuryanipun elek sanget. (b)Pisuhan Awujud Frasa Kahanan kanthi Referen Kahanan Tartamtu kangge Ngandharaken Raos Gumun Pisuhan awujud frasa kahanan kanthi referen kahanan tartamtu kangge ngandharaken raos gumun saged dipuntingali wonten ing pethikan data menika. Konteks: Bapak ingkang gumun kaliyan putranipun piyambak amargi putranipun kesupenan sanget. (54) Bapak: "Aku jan wis mangkel banget karo kowe." (Data 1, MP3 Curanmor No. 3, Anak Kelalen) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika tembung 'mangkel banget'. Referen saking 'mangkel banget' 179
180 menika kalebet tembung pisuhan amargi tembung mangkel banget menika dipun- ginakaken tiyang dhateng mitra tuturipun kangge ngandharaken raos jengkelipun. Frasa 'mangkel banget' menawi dipuntingali kanthi jinisipun kalebet frasa kahanan. Frasa 'mangkel banget' kalebet frasa kahanan amargi tembung intinipun awujud tembung kahanan. Inti saking frasa menika inggih tembung 'mangkel' lan minangka tembung kahanan 'mangkel' saged dipunsambung kanthi tembung'ora' dados 'ora mangkel' lan boten saged dipunsambung kaliyan tembung 'dudu' dados 'dudu mangkel'. Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tertamtu. Tembung mangkel gadhah acuan inggih menika raos sengit marang pratingkahipun tiyang. Wonten ing konteks tuturan menika frasa 'mangkel banget' boten dipun- ginakaken salimrahipun ananging namung dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun bapak dhateng putranipun ingkang taksih alit ananging sampun kesupenan sanget kados tiyang ingkang sampun sepuh. Wonten ing konteks tuturan menika frasa 'mangkel banget' amargi gumun dhateng putranipun amargi saben dinten mesthi wonten ingkang kesupen. Ingkang sepisan piyambakipun dipundukani kaliyan Guru IPS amargi kesupen nalika dipuntakeni letak Pulau Kalimantan. Ingkang kaping kalih piyambakipun sekolah kesupen boten ngasta buku gambar, buku halus, setip, bolpoin, lan potelot. Ingkang kaping tiga nalika sedaya perlengkapan sampun dipunsiapaken lan boten kesupen malih kanyata piyambakipun kesupen boten ngagem clana nalika badhe tindak sekolah. Ingkang pungkasan inggih menika nalika sedaya perlengkapan sampun dipuncaosaken, PR
ugi sampun dipungarap, sampun ngagem sragam lengkap lan badhe tindak sekolah kanyata dinten menika Dinten Minggu. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan awujud frasa 'mangkel banget' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun. Pisuhan awujud frasa 'mangkel banget' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun bapak dhateng putranipun ingkang taksih alit ananging sampun kesupenan sanget. Pisuhan ingkang awujud frasa adjektiva kanthi referen kahanan tartamtu kangge ngandharaken raos gumun sanesipun saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Bapak ingkang gumun kaliyan putranipun piyambak amargi putranipun kesupenan sanget. (55) Bapak: "Gething banget karo kowe yakin." (Data 2, MP3 Curanmor No. 3, Anak Kelalen) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan ingkang awujud frasa inggih menika tembung 'gething banget'. Referen saking 'gething banget' menika kalebet tembung pisuhan amargi tembung gething banget menika dipun- ginakaken tiyang dhateng mitra tuturipun kangge ngandharaken raos jengkelipun. Frasa 'gething banget' menawi dipuntingali kanthi jinisipun kalebet kahanan. Frasa 'gething banget' kalebet frasa kahanan amargi tembung intinipun awujud tembung kahanan. Inti saking frasa menika inggih tembung 'gething' lan minangka tembung kahanan 'gething' saged dipunsambung kanthi tembung'ora' dados 'ora gething' lan boten saged dipunsambung kaliyan tembung 'dudu' dados 'dudu gething'. 181 frasa
182 Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tartamtu. Tembung mangkel gadhah acuan inggih menika raos gregeten utawi gemes dhateng tiyang sanes ananging langkung ngacu dhateng perangan ingkang boten dipunremeni kaliyan panutur ingkang dipunlampahi kaliyan mitra tutur. Tembung gething menawi dipunsambung kaliyan tembung banget ndadosaken makna sanget, inggih menika raos gregetan ingkang dipunraosaken kanthi sanget dhateng tiyang sanes amargi punapa ingkang dipunlampahi mitra tutur boten pas ing manahipun panutur. Wonten ing konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan menika, frasa 'gething banget' boten dipun-ginakaken salumrahipun ananging namung dipun- ginakaken kangge ngandharaken raos gumun bapak dhateng putranipun ingkang taksih alit ananging sampun kesupenan sanget kados tiyang ingkang sampun sepuh. Wonten ing konteks tuturan menika frasa 'gething banget' dipunandharaken bapak dhateng putranipun amargi gumun dhateng putranipun nalika saben dinten mesthi wonten babagan ingkang kesupen. Ingkang sepisan piyambakipun dipundukani kaliyan Guru IPS amargi kesupen nalika dipuntakeni letak Pulau Kalimantan. Ingkang kaping kalih piyambakipun sekolah kesupen boten ngasta buku gambar, buku halus, setip, bolpoin, lan potelot. Ingkang kaping tiga nalika sedaya perlengkapan sampun dipunsiapaken lan boten kesupen malih kanyata piyambakipun kesupen boten ngagem clana nalika badhe tindak sekolah. Ingkang pungkasan inggih menika nalika sedaya perlengkapan sampun dipuncaosaken, PR ugi sampun dipungarap, sampun ngagem sragam lengkap lan badhe tindak sekolah kanyata dinten menika Dinten Minggu.
183 Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan awujud frasa 'gething banget' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun. Pisuhan awujud frasa 'gething banget' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun bapak dhateng putranipun ingkang taksih alit ananging sampun kesupenan sanget. 4. Pisuhan Awujud Klausa Pisuhan awujud klausa wonten ing Lawakan Curanmor kalebet klausa basa lisan, satemah ingkang kedah wonten ing kontruksi klausa menika inggih menika wasesa. Wonten ing Lawakan Curanmor menika kapanggihaken pisuhan awujud klausa ingkang jinisipun kahanan kanthi referen kahanan tiyang, saha kahanan tartamtu. Wonten ugi pisuhan awujud klausa ingkang jinisipun kriya kanthi referen nama kewan saha aktivitas tartamtu. Ancas pisuhan ingkang awujud klausa wonten ing pisuhan Lawakan Curanmor inggih menika kangge ngandharaken raos ngina, duka, gumun, getun, jengkel, lan raketing sesambetan. (a) Pisuhan Awujud Klausa Kahanan Wonten ing Lawakan Curanmor menika kapanggihaken pisuhan awujud klausa ingkang jinisipun kahanan kanthi referen kahanan tiyang saha kahanan tartamtu. 1) Pisuhan Awujud Klausa Kahanan kanthi Referen Kahanan Tiyang Pisuhan awujud klausa kahanan kanthi referen kahanan tiyang dipunperang dados tigang jinis saking ancasipun, inggih menika kangge ngandharaken raos ngina, duka lan gumun.
(a) Pisuhan Awujud Klausa Kahanan kanthi Referen Kahanan Tiyang kangge Ngandharaken Raos Ngina Pisuhan awujud klausa kahanan kanthi referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos ngina saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Salah setunggal murid wonten kelas ngina Bu Gurunipun amargi ngendika terus boten wonten mandhegipun. (56) Murid: "Apa anu untune rika mrongol dadi ora teyeng mingkem?" (Data 1, MP3 Curanmor No. 19, Lulusan) Wonten ing tuladha pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan inggih menika 'untune rika mrongol'. Klausa 'untune rika mrongol' kalebet pisuhan amargi klausa menika minangka kahanan saking perangan badhan tiyang ingkang kirang sampurna lan kangge sarana ngina tiyang sanes. Pisuhan 'untune rika mrongol' saged kalebet pisuhan ingkang awujud klausa amargi tembung untune rika menika minangka jejer lan tembung mrongol minangka wasesa. Klausa 'untune rika mrongol' kalebet jinis klausa kahanan amargi inti saking wasesanipun ssged rinaketan kaliyan tembung 'sing' dados 'sing mrongol'. Untune rika mrongol J W Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tiyang. Referen saking 'untune rika mrongol' menika nedhahaken bilih acuan saking pisuhan menika inggih kahanan tiyang saking wujudipun peranganing badan inggih menika waja ingkang katingal congat-congat majeng satemah katingal kirang sampurna. Wonten ing konteks tuturan klausa 'untune rika mrongol' dipun- ginakaken kangge ngina mitra tuturipun. Salah setunggal murid ngendika dhateng 184
gurunipun bilih wajanipun mrongol kangge ngina gurunipun amargi gurunipun ngendika werni-werni nalika para siswa saweg dangdutan sabibaripun pengumuman lulusan. (b) Pisuhan Awujud Klausa Kahanan kanthi Referen Kahanan Tiyang kangge Ngandharaken Raos Duka Pisuhan awujud klausa kahanan kanthi referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos duka saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Wonten ing pasarean, kancanipun dokter jantung ingkang saweg layat nggujeng cekakakan. (57) Tiyang layat: "Ora duwe kuping kowe yah?" (Data 2, MP3 Curanmor No. 20, Matine Dokter Jantung) Wonten ing tuladha pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan inggih menika 'ora duwe kuping kowe yah?'. Klausa 'ora duwe kuping kowe yah?' kalebet pisuhan amargi klausa menika kalebet kasar menawi dipunandharaken dhateng mitra tuturipun lan ugi amargi klausa menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka dhateng mitra tuturipun. Klausa 'ora duwe kuping kowe yah?' kalebet jinis klausa kahanan amargi inti saking klausa nerangaken kahanan tiyang, lan saged rinaketan tembung 'sing' dados 'sing ora duwe kuping' . Pisuhan 'ora duwe kuping rika yah?' saged kalebet pisuhan ingkang awujud klausa amargi 'ora duwe kuping' minangka wasesa' lan tembung 'kowe ya' minangka jejer. Ora duwe kuping kowe ya W J 185
186 Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tiyang. Referen saking 'ora duwe kuping kowe yah' menika nedhahaken bilih acuan saking pisuhan menika inggih kahanan tiyang saking wujudipun peranganing badan inggih menika talingan ingkang boten wonten satemah boten saged mirengaken. Wonten ing konteks tuturan, referen ora duwe kuping dipuntegesi kanthi metaforis, inggih menika boten ateges bilih mitra tuturipun cacat amargi boten gadhah talingan lan boten ugi dipuntegesi bilih mitra tuturipun budheg ananging kangge wujud pitakenan punapa mitra tutur sampun boten saged mirengaken lan ngurmati tiyang sanes. Pitakenan menika dipuntujokaken amargi nalika wonten ing pasareanipun Dokter Jantung, salah setunggal kancanipun boten mirengaken donga ingkang saweg dipunwaosaken ananging malahan nggujeng cekakakan. Kancanipun dokter jantung menika nggujeng amargi wonten sanginggilipun pasareanipun menika dipunsukani patung wujud jantung kangge tetenger bilih piyambakipun kala taksih gesang dados dokter jantung. Kancanipun dokter jantung menika ugi nyambut damel dados dokter lan dados dokter kulit dan kelamin. Awit saking menika piyambakipun nggujeng sero sanget amargi mbayangaken menawi piyambakipun seda punapa wonten ing nginggil pasareaniun ugi dipunsukani patung ingkang awujud kelamin. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan awujud klausa 'ora duwe kuping kowe ya' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan awujud klausa 'ora duwe kuping kowe ya' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka tiyang dhateng kancanipun dokter jantung nalika
wonten ing pasarean amargi kancanipun dokter jantung ingkang saweg layat nggujeng cekakakan. Pisuhan ingkang awujud klausa kahanan kanthi referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos duka sanesipun saged dipuntigali wonten ing pethikan menika. Konteks: Wonten ing pasarean, kancanipun dokter jantung ingkang saweg layat nggujeng cekakakan. (58) Tiyang layat: "Ora duwe mata kowe yah?" (Data 3, MP3 Curanmor No. 20, Matine Dokter Jantung) Wonten ing tuladha pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan inggih menika 'ora duwe mata kowe yah?'. Klausa 'ora duwe mata kowe yah?' kalebet pisuhan amargi klausa menika kalebet kasar menawi dipunandharaken dhateng mitra tuturipun lan ugi amargi klausa menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka dhateng mitra tuturipun. Klausa 'ora duwe mata kowe yah?' kalebet jinis klausa kahanan amargi inti saking klausa menika nerangaken kahanan tiyang lan saged rinaketan kaliyan tembung 'sing' dados 'sing ora duwe mata'. Pisuhan 'ora duwe mata kowe yah?' saged kalebet pisuhan ingkang awujud klausa amargi 'ora duwe mata' minangka wasesa' lan tembung 'kowe ya' minangka jejer. Ora duwe mata kowe ya W J Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tiyang. Referen saking 'ora duwe mata kowe yah?' menika nedhahaken bilih acuan saking pisuhan menika inggih kahanan tiyang saking wujudipun peranganing badan 187
188 inggih menika netra ingkang boten wonten utawi saged ugi dipuntegesi wuta. Wonten ing konteks tuturan, referen klausa 'ora duwe mata kowe ya' dipuntegesi kanthi metaforis, inggih menika boten ateges bilih mitra tuturipun cacat amargi boten gadhah talingan lan boten ugi dipuntegesi bilih mitra tuturipun wuta ananging kangge wujud pitakenan punapa mitra tutur sampun boten saged ningali lan ngurmati tiyang sanes. Pitakenan menika dipuntujoaken amargi nalika wonten ing pasareanipun Dokter Jantung salah setunggal kancanipun boten saged ningali kahanan ingkang saweg sedih ananging malahan nggujeng cekakakan. Kancanipun dokter jantung menika nggujeng amargi wonten sanginggilipun pasareanipun menika dipunsukani patung wujud jantung kangge tetenger bilih piyambakipun nalika taksih gesang dados dokter jantung. Kancanipun dokter jantung menika ugi nyambut damel dados dokter lan dados dokter kulit dan kelamin. Awit saking menika piyambakipun nggujeng sero sanget amargi mbayangaken menawi piyambakipun seda punapa wonten ing nginggil pasareanipun ugi dipunsukani patung ingkang awujud kelamin. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan awujud klausa 'ora duwe mata kowe ya' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan awujud klausa 'ora duwe mata kowe ya' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka tiyang dhateng kancanipun dokter jantung nalika wonten ing pasarean amargi kancanipun dokter jantung ingkang saweg layat nggujeng cekakakan.
Pisuhan ingkang awujud klausa kahanan kanthi referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos duka sanesipun saged dipuntigali wonten ing pethikan menika. Konteks: Petugas mercusuar duka dhateng Jendral Kapal Belanda amargi dipundhawuhi mindah kapal ingkang sejatosipun sanes kapal ananging mercusuar. (59) Pegawe mercusuar: "Nyong ora budheg mas, nyuwun sewu mas." (Data 5, MP3 Curanmor No. 16, Kapal Belanda) Wonten ing tuladha pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan inggih menika 'nyong ora budheg'. Klausa 'nyong ora budheg' kalebet pisuhan amargi klausa menika karaos kasar menawi dipunandharaken dhateng mitra tuturipun lan ugi amargi klausa menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka dhateng mitra tuturipun. Klausa 'nyong ora budheg' kalebet jinis klausa kahanan amargi inti saking klausa menika nerangaken kahanan tiyang lan saged dipunnegatifaken kanthi tembung 'ora' dados 'ora ora budheg' ingkang tegesipun 'budheg'. Pisuhan 'nyong ora budheg' saged kalebet pisuhan ingkang awujud klausa amargi 'nyong' minangka jejer lan tembung 'ora budheg' minangka wasesa. Nyong ora budheg J W Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tiyang. Referen saking 'nyong ora budheg' menika nedhahaken bilih acuan saking pisuhan menika inggih kahanan tiyang ingkang sampun boten saged mirengaken. Wonten ing konteks tuturan referen nyong ora budheg dipuntegesi kanthi metaforis, inggih 189
menika boten ateges bilih mitra tuturipun boten saged mireng ananging namung kangge ngandharaken raos dukanipun pegawe mercusuar dhateng Jendral Kapal amargi dipunpaksa kangge mindhah kapal, amargi Jendral Kapal ngintun bilih mercusuar menika kapal ingkang badhe nabrak kapalipun. Jendral Kapal ngendika kaliyan pegawe mercusuar kaping kathah amargi dipunkinten boten mireng swantenipun wonten ing telpon. Miturut konteks saking pisuhan awujud klausa 'onyong ora budheg' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan awujud klausa 'onyong ora budheg' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka pegawe mercusuar dhateng Jendral Kapal amargi dipuntelpon lan ngendika kaping kathah bilih kapalipun kedah dipunpindah, amargi Jendral Kapal ngintun bilih mercusuar menika kapal ingkang badhe nabrak kapalipun. Pisuhan ingkang awujud klausa kahanan kanthi referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos duka sanesipun saged dipuntigali wonten ing pethikan menika. Konteks: Wonten setunggal tiyang ingkang dipunendheg kaliyan pak polisi nalika nitih motor amargi ngginakaken gigi setunggal terus, ananging tiyang kasebut malah ngendika saha ngintun bilih polisi menika badhe nilang piyambakipun, satemah SIM, STNK, BPKBnipun dipundalaken sedaya. (60) Polisi Lalulintas: "Lambene rika kuwe mambu!" (Data 1, MP3 Curanmor No. 15, Kaki Blewung) Wonten ing tuladha pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan inggih menika 'lambene rika kuwe mambu'. Klausa 'lambene rika kuwe mambu' kalebet pisuhan amargi klausa menika karaos kasar menawi dipunandharaken dhateng 190
191 mitra tuturipun lan ugi amargi klausa menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka dhateng mitra tuturipun. Klausa 'lambene rika kuwe mambu' kalebet jinis klausa kahanan amargi inti saking klausa nerangaken kahanan tiyang lan saged sinambung kaliyan tembung 'ora' dados 'ora mambu' utawi sinambung tembung 'sing' dados 'sing mambu'. Pisuhan 'lambene rika kuwe mambu' saged kalebet pisuhan ingkang awujud klausa amargi 'lambene rika' minangka jejer lan tembung kuwe mambu' minangka wasesa. Lambene rika kuwe mambu J W Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tiyang. Referen saking 'lambene rika kuwe mambu' menika nedhahaken bilih acuan saking pisuhan menika inggih kahanan tiyang saking wujudipun peranganing badan inggih menika lathi ingkang gadhah mambu boten eco satemah saged ngganggu tiyang sanes. Wonten ing konteks tuturan referen lambene rika kuwe mambu dipuntegesi kanthi metaforis, inggih menika boten ateges bilih lathinipun mitra tutur mambu, ananging namung kangge ngandharaken raos duka Polisi Lalulintas dhateng mitra tuturipun. Polisi Lalulintas duka dhateng mitra tuturipun nalika wonten ing margi ningali tiyang ingkang nitih motor ngginakaken gigi setunggal terus, satemah swantenipun brisik sanget. Tiyang ingkang nitih motor ngginakaken gigi setunggal menika dipunsuwun mandheg kaliyan pak polisi. Saderengipun Polisi Lalulintas ngendika kenging menapa tiyang menika didhawuhi mandheg, tiyang kasebut sampun nginten bilih pak polisi badhe nilang piyambakipun. Satemah tiyang ingkang dipunendheg polisi menika langsung
192 ngendika kathah sanget sinambi ngedalaken SIM, STNK, BPKB ingkang dipunfotokopi 18 lembar. Kamangka Polisi Lalulintas ngendheg tiyang menika namung badhe ngandhani supados boten ngginakaken gigi setunggal terus nalika nitih motor amargi swantenipun boten sekeco ing talingan. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan awujud klausa 'lambene rika kuwe mambu' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan awujud klausa 'lambene rika kuwe mambu' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka Polisi Lalulintas amargi saderengipun piyambakipun ngendika, sampun dipunwastani badhe nilang mitra tuturipun lan ngedalaken sedaya serat-serat kendaraan bermotor, kamangka Polisi Lalulintas namung badhe ngandhani supados boten ngginakaken gigi setunggal terus nalika nitih motor. (c) Pisuhan Awujud Klausa Kahanan kanthi Referen Kahanan Tiyang kangge Ngandharaken Raos Gumun Pisuhan awujud klausa kahanan kanthi referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos gumun saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Anang gumun nalika dipundhawuhi mbeneraken gendheng kaliyan Krisdayanti, kamangka boten wonten gendheng ingkang mlorod, lajeng Anang didhawuhi kangge nglorod-nglorodaken gendhengipun rumiyin. (61) Anang: "Pikirane ora beres, ora cetha!" (Data 2, MP3 Curanmor No. 14, Gemblung Nyanyi) Wonten ing tuladha pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan inggih menika 'pikirane ora beres'. Klausa 'pikirane ora beres' kalebet pisuhan amargi
193 klausa menika karaos kasar menawi dipunandharaken dhateng mitra tuturipun lan ugi amargi klausa menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun dhateng mitra tuturipun. Klausa 'pikirane ora beres' kalebet jinis klausa kahanan amargi inti saking klausa menika nerangaken kahanan tiyang lan saged sinambung kaliyan tembung 'sing' dados 'sing ora beres' utawi sinambung tembung 'ora' dados 'ora ora beres' ateges 'beres'. Pisuhan 'pikirane ora beres' saged kalebet pisuhan ingkang awujud klausa amargi 'pikirane' minangka jejer lan tembung 'ora beres' minangka wasesa. Pikirane ora beres J W Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tiyang. Referen saking 'pikirane ora beres' menika nedhahaken bilih acuan saking pisuhan menika inggih kahanan saking tiyang ingkang boten leres utawi radi gemblung. Wonten ing konteks tuturan referen pikirane ora beres dipuntegesi kanthi metaforis, inggih menika boten ateges bilih mitra tuturipun gemblung, ananging dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun Anang dhateng Krisdayanti. Anang gumun dhateng Krisdayanti amargi Anang dipundhawuhi nglorodaken gendheng ingkang taksih leres wonten ing nginggil, lajeng dipundhawuhi supados ngleresaken gendheng menika malih. Awit saking menika Anang ngraos gumun kaliyan Krisdayanti satemah ngendika bilih pikiranipun boten beres. Miturut konteks saking pisuhan awujud klausa 'pikirane ora beres' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun. Pisuhan awujud klausa 'pikirane ora beres' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken gumun Anang
194 dhateng Krisdayanti nalika Anang dipunsuwun kangge ngleresaken gendheng kamangka boten wonten gendheng ingkang mlorod, ananging Krisdayanti malah ngendika supados nglorod-nglorodaken gendhenipun. 2) Pisuhan Awujud Klausa Kahanan kanthi Referen Kahanan Tartamtu Pisuhan awujud klausa kahanan kanthi referen kahanan tartamtu dipunperang dados kalih jinis saking ancasipun, inggih menika kangge ngandharaken raos kuciwa lan jengkel. (a) Pisuhan Awujud Klausa Kahanan kanthi Referen Kahanan Tartamtu kangge Ngandharaken Raos Kuciwa Pisuhan awujud klausa kahanan kanthi referen kahanan tartamtu kanngandharaken raos kuciwa saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Garwa estri boten pitados dhateng garwanipun nalika kondur ing dalem lan ngendika badhe tobat. (62) Garwa estri: "Alah gujis, mambu lamis lambemu, kowe sedina ngomong ping 200.000 ora bakal nyong ngandel!" (Data 12, MP3 Curanmor No. 1, Aku Dudu Tukang) Wonten ing tuladha pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan inggih menika 'mambu lamis lambemu'. Klausa 'mambu lamis lambemu' kalebet pisuhan amargi klausa menika karaos kasar menawi dipunandharaken dhateng mitra tuturipun lan ugi amargi klausa menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos kuciwa dhateng mitra tuturipun.
Klausa 'mambu lamis lambemu' kalebet jinis klausa kahanan ingkang nerangaken kahanan tiyang lan inti saking klausa saged sinambung tembung 'ora' dados 'ora mambu lamis' ugi saged sinambung kaliyan tembung 'sing' dados ' sing mambu lamis'. Pisuhan 'mambu lamis lambemu' saged kalebet pisuhan ingkang awujud klausa amargi 'mambu lamis' minangka wasesa lan tembung 'lambemu' minangka jejer. Mambu lamis lambemu W J Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tiyang. Referen saking 'mambu lamis lambemu' wonten konteks dipuntegesi kanthi metaforis, inggih menika boten ateges lambe ingkang mambu lamis, amargi tembung lambe lamis ateges asring ngapusi, namung wonten tetembunganipun kemala ingkang becik ananging batosipun ala. Wonten ing konteks tuturan referen 'mambu lamis lambemu' dipuntegesi bilih mitra tutur asring ngapusi lan boten saged dipunendel. Garwa estri mastani lathinipun garwa kakungipun mambu lamis nalika garwa kakungipun kondur ing dalem lan ngendika badhe tobat. Garwa estri sampun kadung kuciwa kaliyan garwanipun amargi boten nate purun mbiyantu piyambakipun nalika saweg repot ngemong putranipun lan ugi boten purun mbiyantu pedamelan sanes. Nalika wonten dalem piyambakipun namung sare terus, satemah garwa estri mangkel. Nalika garwa kakung kondur lan ngendika badhe tobat lan nyuwun pangapura garwa estri sampun kadhung kuciwa satemah mastani bilih lathinipun mambu lamis. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan awujud klausa 'mambu lamis lambemu' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos kuciwa. 195
196 Pisuhan awujud klausa 'mambu lamis lambemu' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos kuciwa garwa estri dhateng sisihanipun nalika garwa kakung kondur ing dalem lan ngendika badhe tobat. (b) Pisuhan Awujud Klausa Kahanan kanthi Referen Kahanan Tartamtu kangge Ngandharaken Raos Jengkel Pisuhan awujud klausa kahanan kanthi referen kahanan tartamtu kanngandharaken raos jengkel saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Nini Jemu ngeyel nalika dipun-ngendikani kaliyan Sukro supados boten udud terus amargi saweg gerah lan sampuh sepuh. (63) Sukro: "Rika angger wudele wis madhep ngalor ya ngalor bae!" (Data 2, MP3 Curanmor No. 22, Nini Jemu) Wonten ing tuladha pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan inggih menika 'wudele wis madhep ngalor'. Klausa 'wudele wis madhep ngalor' kalebet pisuhan amargi klausa menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel panutur dhateng mitra tutur. Klausa 'wudele wis madhep ngalor' kalebet jinis klausa kahanan amargi inti saking klausa nerangaken kahanan tartamtu lan inti saking klausa menika saged sinambung kaliyan tembung 'ora' dados 'ora madhep Ngalor' ugi saged sinambung kaliyan tembung 'sing' dados ' sing madhep Ngalor' utawi'sing wis madhep Ngalor'. Pisuhan 'wudele wis madhep ngalor' saged kalebet pisuhan ingkang awujud klausa amargi 'wudele' minangka jejer lan tembung 'wis madhep ngalor' minangka wasesa.
Wudele wis madhep ngalor J W Referen saking pisuhan menika inggih menika kahanan tartamtu. Referen saking 'wudele wis madhep ngalor' wonten konteks dipuntegesi kanthi metaforis, inggih menika boten ateges wudelipun tiyang madhep ngaler, ananging klausa menika ateges tiyang ingkang menawi sampun gadhah pepenginan kedah keturutan lan sedaya ingkang dipunngendikaaken tiyang sanes dipunpitados. Sukro ngendika dhateng Nini Jemu supados piyambakipun boten udud malih amargi saweg gerah lan ugi amargi piyambakipun sampun sepuh, ananging Nini Jemu malah ngendika bilih piyambakipun langkung milih boten dhahar dipunbadhing boten udud malih. Saking pacelathon kekalihipun Sukro mangkel dhateng Nini Jemu satemah ngendika bilih wudele sampun madhep Ngaler sampun boten saged digantos madhep Ngidul. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan awujud klausa 'wudele wis madhep ngalor' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel. Pisuhan awujud klausa 'wudele wis madhep Ngalor' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel Sukro dhateng Nini Jemu amargi boten purun dipun-ngendikani supados boten udud amargi saweg gerah lan sampun sepuh ananging Nini Jemu malah ngeyel. (b) Pisuhan Awujud Klausa Kriya Wonten ing Lawakan Curanmor menika kapanggihaken pisuhan awujud klausa ingkang jinisipun kriya kanthi referen nama kewan saha aktivitas tartamtu. 197 boten
1) Pisuhan Awujud Klausa Kriya kanthi Referen Nama Kewan Pisuhan awujud klausa kriya kanthi referen nama kewan namung dipunpanggihaken setunggal jinis inggih menika pisuhan kangge ngandharaken raketing sesambetan. Pisuhan awujud klausa kriya kanthi nama kewan kangge ngandharaken raketing sesambetan saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Nalika garwa kakung kailyan garwa estri mlampah-mlampah wonten ing Teluk Penyu, garwa estri mlampahipun ketilaran wonten wingking. (64) Garwa kakung: "Mak-mamake kuwe anger mlaku mandan cepet jajal, mlaku kaya bulus, engkad-engkod ora gutul-gutul!" (Data 1, MP3 Curanmor No. 27, THR) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan inggih menika 'mlaku kaya bulus' kalebet klausa. Klausa 'mlaku kaya bulus' kalebet pisuhan amargi dipun-ginakaken kangge ngandharaken raketing sesambetan kaliyan tiyang sanes. Wonten ing pisuhan menika kewan bulus ingkang mlampahipun alon sanget sanget dipunsamiaken kaliyan cara mlampahipun mitra tutur, satemah pisuhan menika kalebet jinis klausa kriya. Pisuhan 'mlaku kaya bulus' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa. Wonten ing klausa menika tembung 'mlaku' menika minangka wasesa lan tembung 'kaya bulus' minangka lesan. Mlaku kaya bulus W L Referen saking pisuhan menika inggih menika namaning kewan. Referen saking 'mlaku kaya bulus' menika nedhahaken bilih acuan saking pisuhan menika 198
199 caranipun mlampah kados kewan rumangkang bangsanipun penyu ingkang gesang wonten dharat. Wonten ing konteks menika tiyang ingkang dipunsamikaken kaliyan mlampahipun bulus inggih menika mamake/ garwa estri. Garwa kakung ngendika dhateng garwa estrinipun menawi mlampah kados bulus nalika saweg mlamp-mlampah wonten ing Teluk Penyu, tembung menika dipunandharaken sanes kangge ngina ananging namung kangge ngandharaken raketing sesambetan antawis kekalihipun amargi dipunandharaken kanthi gojegan. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan awujud klausa 'mlakune kaya bulus' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raketing sesambetan. Pisuhan awujud klausa 'mlakune kaya bulus' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raketing sesambetan antawisipun garwa kakung kaliyan garwa estrinipun nalika saweg mlampah-mlampah wonten Teluk Penyu amargi dipunandharaken kaliyan gojegan. 2) Pisuhan Awujud Klausa Kriya kanthi Referen Aktivitas Tartamtu Pisuhan awujud klausa kriya kanthi referen aktivitas tartamtu dipunpanggihaken enem jinis inggih menika pisuhan kangge ngandharaken raos kuciwa, jengkel, duka, raketing sesambetan, ngina, lan gumun. (a) Pisuhan Awujud Klausa Kriya kanthi Referen Aktivitas Tartamtu kangge Ngandharaken Raos Kuciwa Pisuhan awujud klausa kriya kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos kuciwa saged dipuntingali wonten ing pethikan menika.
Konteks: Sukarni kuciwa nalika ngertos bilih buku ingkang dipunampili petugas perpustakaan kanyata buku telpon ingkang isinipun namung nomer- nomer telpon. (65) Sukarni: "Ora mikir, buthake thok sing diambani!" (Data 4, MP3 Curanmor No. 23, Nyelang Buku) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken pisuhan awujud klausa' buthake thok sing diambani'. Klausa 'buthake thok sing diambani' kalebet pisuhan amargi tembung 'buthak' menika kalebet tembung ingkang gadhah raos kasar nalika katuju donten ing tiyang sanes, menapa malih tembung buthak taksih dipuntambahi kanthi tembung 'diambani' ateges nyangetaken buthakipun. Kejawi menika klausa 'buthake thok sing diambani' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa kriya amargi ngandharaken aktivitas tartamtu inggih menika nambahi wiyar buthak menika. Pisuhan menika namung dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos kuciwa dhateng mitra tutur. Pisuhan 'buthake thok sing diambani' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa amargi tembung 'buthake thok' menika minangka jejer lan tembung 'sing diambani' minangka wasesa. Buthake thok sing diambani J W Referen saking pisuhan menika inggih menika aktivitas tartamtu. Referen saking 'buthake thok sing diambani' menika nedhahaken bilih acuan saking klausa menika ngandharaken saking aktivitas ingkang dipunlampahi kaliyan tiyang ingkang sampun buthak kangge damel langkung wiar buthakipun. Wonten ing konteks tuturan klausa menika dipuntegesi kanthi metaforis inggih menika 200
201 boten dipuntegesi salimrahipun ananging ateges bilih mitra tuturipun nyambut damelipun ngawuran. Sukarni getun kaliyan petugas perpustakaan amargi nalika Sukarni ngampil buku wonten ing perpustakaan malahan dipunampili buku telpon ingkang lebetipun namung angka-angka. Kangge ngandharaken raos getun menika Sukarni ngenyek petugas perpustakaan kanthi ngendika bilih 'buthake thok sing diambani'. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan awujud klausa 'buthake thok sing diambani' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos kuciwa. Pisuhan awujud klausa 'buthake thok sing diambani' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos kuciwa Sukarni dhateng petugas perpustakaan amargi dipunampili buku telpon kaliyan petugas perpustakaan ingkang isinipun namung nomer-nomer telpon. Pisuhan awujud klausa kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos kuciwa sanesipun saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Garwa putra boten purun mbiyantu garwa estri punapa-punapa nalika garwa estrinipun saweg kathah pedamelan wonten dalem. (66) Garwa estri: "Ngapa-ngapa ora gelem kepriwe karepe rika?" (Data 9, MP3 Curanmor No. 1, Aku Dudu Tukang) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken tembung pisuhan awujud pitakenan. Pisuhan menika wujudipun klausa' kepriwe karepe rika?'. Klausa 'kepriwe karepe rika?' kalebet pisuhan amargi dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos kuciwa dhateng mitra tutur.
Klausa 'kepriwe karepe rika?' kalebet klausa kriya. Klausa 'kepriwe karepe rika?' kalebet klausa kriya amargi kangge ngandharaken aktivitas tartamtu ingkang dipunkajengaken dipunkajengaken kaliyan mitra tuturipun. Pisuhan 'kepriwe karepe rika' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa amargi tembung 'kepriwe' menika minangka wasesa lan tembung 'karepe rika' minangka lesan. Kepriwe karepe rika W L Referen saking pisuhan menika inggih menika aktivitas tartamtu. Referen saking 'kepriwe karepe rika' menika salah setunggal pisuhan ingkang wujudipun pitakenan nalika emosi ingkang tegesipun nyuwun pirsa kados pundi ingkang dipunkajengaken mitra tutur. Wonten ing konteks pisuhan awujud klausa 'kepriwe karepe rika' menika dipuntujokaken dhateng mitra tuturipun amargi raos getunipun panutur. Garwa estri minangka panutur getun dhateng sisihanipun amargi boten nate purun mbiyantu sedaya pedamelan wonten ing dalem, dipunsuwun ngemong putranipun boten purun, dipunsuwun ndandosi lampu boten purun, dipunsuwun ndandosi panci ugi boten purun, dipunsuwun ndandosi sanesipun ugi boten nateendheng punapa malih, malahan mangsuli bilih piyambakipun sanes tukang lampu, sanes tukang panci, lan sanes tukang ngleresaken gendheng. Garwa estri ngraos kuciwa kaliyan sisihanipun nalika boten purun paring pambiyantu sedaya pedamelan wonten dalem. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan awujud klausa 'kepriwe karepe rika' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos kuciwa. Pisuhan awujud klausa 'kepriwe karepe rika' menika dipun-ginakaken kangge 202
ngandharaken raos kuciwa dhateng garwa kakungipun amargi boten purun mbantu garwa estri napa-napa, malahan menawi dipunsuwun tulung malah mangsuli bilih piyambakipun sanes tukang. Pisuhan awujud klausa kanthi referen tartamtu kangge ngandharaken raos kuciwa sanesipun saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Kakine seda ketabrak trek nalika badhe dolan wonten alun-alun, sedinten bibaripun Dewa Pencabut Nyawa njanjeni bilih yuswanipun badhe dipuntambah selangkung tahun malih. (67) Kakine: "Kowe kuwe lambe wis ora kena diendel, lambene ngathus!" (Data 9, MP3 Curanmor No. 1, Aku Dudu Tukang) Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken tembung pisuhan awujud klausa' lambene ngathus'. Klausa 'lambene ngathus' kalebet pisuhan amargi karaos kasar lan ugi amargi dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos getun dhateng mitra tutur. 'Lambene ngathus' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa amargi tembung 'lambene' menika minangka jejer lan tembung 'ngathus' minangka wasesa. Lambene ngathus J W 'Lambene ngathus' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa jinis kriya. 'Lambene ngathus' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa jinis kriya amargi intinipun klausa inggih menika tembung 'ngathus' tegesipun ngendika, ananging ngendika ingkang boten saged dipunpitados. 203
204 Referen saking pisuhan menika inggih menika aktivitas tartamtu. 'Lambene ngathus' menika Salah setunggal pisuhan ingkang tegesipun tiyang ingkang ngendikanipun boten saged dipercaya. Wonten ing konteks pisuhan awujud klausa 'lambene ngathus' menika dipuntujokaken dhateng mitra tuturipun amargi raos getunipun panutur. Kakine getun nalika Dewa Pencabut Nyawa nyabut nyawanipun sabibaripun dipunjanjeni bilih nyawane badhe dipuntamba selangkung tahun kaliyan Dewa Pencabut Nyawa. Nyatanipun tembe sedinten awit saking dinten kakine dipunjanjeni kaliyan Dewa menika, nalika kakine badhe dolan dhateng alun-alun malah ketabrak trek. Wekdal menika Dewa Pencabut Nyawa rawuh malih kepanggih kakine, lan gumun amargi dipundukani kaliyan kakine. Sejatosipun Dewa Pencabut Nyawa boten mblanjeni janjinipun ananging piyambakipun boten ngertos bilih tiyang ingkang dipunpendhet nyawane menika kakine ingkang sampun oprasi plastik satemah Dewa Pencabut Nyawa pangling. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan awujud klausa 'lambene ngathus' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos kuciwa. Pisuhan awujud klausa 'lambene ngathus' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos kuciwa kakine dhateng Dewa Pencabut Nyawa amargi Dewa Pencabut Nyawa mblenjani janjinipun bilih badhe nambah yuswanipun selangkung tahun, ananging malah kakine tembe dinten ingkang kapisan sampun ketabrak trek satemah seda awit saking pelantaran menika.
205 (b)Pisuhan Awujud Klausa Kriya kanthi Referen Aktivitas Tartamtu kangge Ngandharaken Raos Jengkel Pisuhan awujud klausa kriya kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos jengkel saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Garwa estri jengkel nalika dipunarani maringi dhahar cliring dhateng putranipun kaliyan garwa kakungipun. (68) Kakine: "Ra ra mendelik rika matane ya ya?" (Data 6, MP3 Curanmor No. 1, Aku Dudu Tukang) Klausa 'ra mendelik rika matane ya' kalebet pisuhan ingkang wujudipun klausa pitakenan. Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken tembung pisuhan awujud klausa' ra mendelik rika matane ya'. Klausa 'ra mendelik rika matane ya' kalebet pisuhan ingkang wujudipun klausa pitakenan ingkang karaos kasar lan ugi amargi dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel dhateng mitra tutur. 'Ra mendelik rika matane ya' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa amargi tembung 'ra mendelik' menika minangka wasesa lan tembung 'rika matane ya' minangka lesan. Ra mendelik rika matane ya W L 'Ra mendelik rika matane ya' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa jinis kriya. 'Ra mendelik rika matane ya' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa jinis kriya amargi intinipun klausa inggih menika tembung 'ra mendelik' tegesipun mboten ningali ingkang ngandharaken jinising aktivitas saking tiyang. Referen saking pisuhan menika inggih menika aktivitas tartamtu. 'Ra mendelik rika matane ya' menika Salah setunggal pisuhan ingkang tegesipun
206 boten ngginakaken netranipun kangge ningali ingkang dipuntujokaken dhateng mitra tutur. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks, klausa menika dipun- ginakaken garwa estri dhateng garwa kakung nalika garwa kakung ngendika bilih putranipun dipunparingi dhahar cliring, satemah swantenipun nalika nangis sero banget kados swanten cliring, kamangka piyambakipun ningali menawi garwa estrinipun saweg nyusoni putranipun ingkang taksih bayi. Amargi garwa kakung ngendika kados mekaten, garwa estri jengkel dhateng garwa kakungipun. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan awujud klausa 'ra mendelik rika matane ya' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel. Pisuhan awujud klausa pitakenan 'ra mendelik rika matane ya' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel garwa estri dhateng sisihanipun amargi sampun dipunwastani maringi dhahar cliring dhateng putranipun satemah swantenipun kados cliring nalika nangis, kamangka garwa kakung ugi ningali bilih garwa estrinipun saweg nyusoni. Pisuhan awujud klausa kanyhi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos jengkel sanesipun saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Yugo dipundhawuhi nyolong krambil wonten wit krambilipun tanggane kaliyan mamakipun ananging dhawuhipun boten cetha. (69) Yugo: "Lha mulane sing endi? Balang nganggo klapa rika ya." (Data 2, MP3 Curanmor No. 4, Anak Nurut Maring Mamake) 'Balang nganggo klapa rika ' kalebet pisuhan ingkang wujudipun klausa. Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken tembung pisuhan awujud klausa
207 'balang nganggo klapa rika'. Klausa 'balang nganggo klapa rika ' kalebet pisuhan amargi dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel dhateng mitra tutur. 'Balang nganggo klapa rika' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa amargi tembung 'balang nganggo klapa' menika minangka wasesa lan tembung 'rika' minangka lesan. Balang nganggo klapa rika W L 'Balang nganggo klapa rika' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa jinis kriya. 'Balang nganggo klapa rika' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa jinis kriya amargi intinipun klausa inggih menika tembung 'balang nganggo klapa' mliginipun wonten ing tembung 'balang' ngandharaken aktivitas saking tiyang. Referen saking pisuhan menika inggih menika aktivitas tartamtu. Referen klausa 'balang nganggo klapa rika ' menika Salah setunggal pisuhan ingkang gadhah teges salatenipun, ateges makna dipuntegesi kanthi teges denotatif. Klausa menika dipun-ginakaken Yugo dhateng mitra tuturipun kangge ngandharaken raos mangkel. Yugo mangkel dhateng mamake nalika Yugo dipundhawuhi nyolong klapa, amargi nalika Yugo sampun menek dumugi nginggil nalika piyambakipun nyuwun pirsa dhateng mamakipun klapa ingkang pundi ingkang badhe dipunpet, mamake ngendika bilih klapa ingkang kedah dipunpetik ingkang majeng ngaler, amargi ngendikanipun Yugo bilih klapa menika majeng nginggil boten wonten ingkang majeng ngaler. Yugo mangkel dhateng mamakipun nalika wonten nginggil saweg methik klapa, satemah badhe mbalang mamake ngginakaken klapa.
Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan awujud klausa 'balang nganggo klapa rika' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel. Pisuhan awujud klausa pitakenan 'balang nganggo klapa rika ' menika dipun- ginakaken kangge ngandharaken raos jengkel Yugo dhateng mamakipun amargi suka dhawuh methik klapa ananging boten cetha. (c)Pisuhan Awujud Klausa Kriya kanthi Referen Aktivitas Tartamtu kangge Ngandharaken Raos Duka Pisuhan awujud klausa kriya kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos duka saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Ibu penumpang angkotan kota nalika sareng kaliyan putranipun dipuntakeni "ngasta napa" kaliyan kenet angkotan kota, kamangka piyambakipun sareng kaliyan putranipun. (70) Ibu penumpang: "Rika matane ora melek apa kepriwe?" (Data 1, MP3 Curanmor No. 2, Anak Elek) 'Rika matane ora melek' kalebet pisuhan ingkang wujudipun klausa. Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken tembung pisuhan awujud klausa 'rika matane ora melek'. Klausa 'rika matane ora melek' kalebet pisuhan amargi karaos kasar lan ugi dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka dhateng mitra tutur. 'Rika matane ora melek' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa amargi tembung 'rika mate' menika minangka jejer lan tembung 'ora melek' minangka wasesa. 208
Rika matane ora melek J W 'Rika matane ora melek' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa jinis kriya. 'Rika matane ora melek' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa jinis kriya amargi intinipun klausa inggih menika tembung 'ora melek' ngandharaken aktivitas saking tiyang ingkang boten mbikak netranipun utawi tegesipun boten ningali. Referen saking pisuhan menika inggih menika aktivitas tartamtu. Referen klausa 'rika matane ora melek' menika perangan badhan awujud netra ingkang boten dipunbikak. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks, klausa menika ipuntegesi kanthi metaforis inggih menika ateges tiyang ingkang boten ningali. Ibu penumpang angkotan umum duka dhateng kenet angkotan amargi kenet angkotan ingkang ngendika "kuwe rika nggawa apa?" kamangka menika kaliyan putranipun. Lajeng kenet angkotan ngenyek bilih lare menika lare ingkang paling elek ingkang nate dipunpanggihi seumur-umur. Awit saking menika ibu penumpang duka sanget kaliyan kenet angkotan kota menika. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan awujud klausa 'rika matane ora melek' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan awujud klausa pitakenan 'rika matane ora melek' menika dipun- ginakaken kangge ngandharaken raos duka penumpang angkotan kota dhateng kenet nalika dipuntakeni "Kuwe rika nggawa apa?" kaliyan kenet angkota kamangka sejatosipun sareng kaliyan putranipun. Pisuhan awujud klausa kriyan kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos duka sanesipun saged dipuntingali wonten pethikan menika. 209
Konteks: Anang nesu dhateng Krisdayanti, amargi nembang kemala ananging swantenipun boten cetha. (71) Anang: "Pengen tek kethok lambene apa?" (Data 4, MP3 Curanmor No. 14, Gemblung Nyanyi) 'Tek kethok lambene' kalebet pisuhan ingkang wujudipun klausa ingkang jinisipun kriya amargi tembung 'tek kethok lambene' negesaken lumakuning kahanan lan saged dinegatifaken satemah dados tembung 'ora tek kethok lambene' Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken tembung pisuhan awujud klausa 'tek kethok lambene'. Klausa 'tek kethok lambene' kalebet pisuhan amargi karaos kasar lan ugi dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka dhateng mitra tutur. 'Tek kethok lambene' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa amargi tembung 'tek kethok' menika minangka wasesa lan tembung 'lambene' minangka lesan. Tek kethok lambene W L 'Tek kethok lambene' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa jinis kriya. 'Tek kethok lambene' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa jinis kriya amargi intinipun klausa inggih menika tembung 'tek kethok' kangge ngandharaken aktivitas tiyang dhateng mitra tuturipun. Referen saking pisuhan 'tek kethok lambene' menika inggih menika aktivitas tartamtu. Referen kasebut ateges bilih Anang badhe ngiris lathinipun Krisdayanti ngangge alat. Klausa menika boten dipuntegesi salimrahipun 210
211 ananging dipunandharaken Anang dhateng Krisdayanti namung kangge ngandharaken raos duka supados Krisdayanti boten nembang kemala. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan awujud klausa 'tek kethok lambene' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan awujud klausa pitakenan 'tek kethok lambene' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka Anang dhateng Krisdayanti amargi Krisdayanti nembang kemala, satemah Anang ngraos brisik sanget. (d)Pisuhan Awujud Klausa Kriya kanthi Referen Aktivitas Tartamtu kangge Ngandharaken Raketing Sesambetan Pisuhan awujud klausa kriya kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raketing sesambetan saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks:Supir angkotan dipuncritani kaliyan ibu penumpang menawi piyambakipun saweg mangkel dhateng kenet angkotan amargi putranipun dipundhawuhi mbucal wonten ing wadhah uwuh. (72) Supir angkotan: "Omeih bae kae, tampongi bae lambene !" (Data 6, MP3 Curanmor No. 2, Anak Elek) 'Tampongi bae lambene' kalebet pisuhan ingkang wujudipun klausa ingkang jinisipun kriya. Pisuhan menika kalebet klausa kriya amargi tembung 'tampongi bae lambene' negesaken nindhakaken pakaryan. Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken tembung pisuhan awujud klausa 'tampongi bae lambene'. Klausa 'tampongi bae lambene' kalebet pisuhan amargi karaos kasar lan ugi dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos duka dhateng mitra tutur.
'Tampongi bae lambene' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa amargi tembung 'rika mate' menika minangka jejer lan tembung 'ora melek' minangka wasesa. Tampongi bae lambene W L 'Tampongi bae lambene' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa jinis kriya. 'Tampongi bae lambene' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa jinis kriya amargi intinipun klausa inggih menika tembung 'tampongi' kangge ngandharaken aktivitas tiyang dhateng mitra tuturipun. Referen saking pisuhan 'tampongi bae lambene' menika inggih menika aktivitas tartamtu. Referen kasebut ateges bilih penumpang angkotan dipundhawuhi mukul athinipun kenet angkotan. Tiyang ingkang ndhawuhi inggih menika supir angkotanipun, piyambakipun ngendika kados mekaten dhateng ibu penumpang kangge ngadharaken raketing sesambetan antawisipun sopir kaliyan penumpang supados ngraos dipunbela. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan awujud klausa 'tampongi bae lambene' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raketing sesambetan. Pisuhan awujud klausa pitakenan 'tampongi bae lambene' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raketing sesambetan supir angkotan kota kaliyan penumpangipun nalika supir angkotan kota dipuncritani kaliyan Salah setunggal penumpang bilih putranipun sampun dipunenyek dhateng kenet. 212
213 Pisuhan awujud klausa kriya kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raketing sesambetan sanesipun saged dipuntingali wonten pethikan menika. Konteks: "Y" ngajak "X" munggah lewat tangga darurat amargi lif hotel risak, ananging "X" ingkang sukunipun pengkrang malah nyuwun dipungendhong kaliyan "Y". (73) "Y" : "Gelem ya ayuh, ora gelem ya tek gered karo tambang!" (Data 3, MP3 Curanmor No. 11, Cerita Sedih) 'Tek gered karo tambang' kalebet pisuhan ingkang wujudipun klausa ingkang jinisipun kriya. Pisuhan menika kalebet klausa kriya amargi tembung 'tek gered karo tambang' negesaken nindhakaken pakaryan. Wonten ing pethikan nginggil kapanggihaken tembung pisuhan awujud klausa 'tek gered karo tambang'. Klausa 'tek gered karo tambang' kalebet pisuhan amargi karaos kasar, karaos kasar amargi biasanipun ingkang dipungered kaliyan tambang menika lembu, ananging wonten ing konteks menika dipun-ginakaken kangge dipuntujokaken dhaten tiyang. salajengipun ugi kalebet pisuhan amargi dipun- ginakaken kangge ngandharaken raketing sesambetan kaliyan tiyang sanes. 'Tek gered karo tambang' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa amargi tembung 'tek gered' menika minangka wasesa lan tembung 'karo tambang' minangka lesan. Tek gered karo tambang W L 'Tek gered karo tambang' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa jinis kriya. 'Tek gered karo tambang' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa jinis
214 kriya amargi intinipun klausa inggih menika tembung 'tek gered' kangge ngandharaken aktivitas tiyang dhateng mitra tuturipun. Referen saking pisuhan 'tek gered karo tambang' menika aktivitas tartamtu. Referen kasebut ateges bilih "X" badhe dipungered ngginakaken tambang kados kewan lembu kaliyan "Y". Menawi dipungayutaken kaliyan konteks, klausa pisuhan menika boten dipuntegesi salimrahipun ananging dipuntegesi bilih "X" kedah purun minggah wonten kamar hotel lantai 99 liwat tangga amargi lif hotelipun risak. Sejatosipun "X" boten purun minggah liwat tangga amargi sukunipun pengkrang, lan piyambakipun nyuwun dipungendhong kaliyan "Y". "Y" ingkang sampun akrab sanget kaliyan "X" ngajak nglewehi "X" bilih piyambakipun badhe dipungered menawi boten purun minggah tangga piyambak. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan awujud klausa 'tek gered karo tambang' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raketing sesambetan. Pisuhan awujud klausa pitakenan 'tek gered karo tambang' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raketing sesambetan "Y" dateng "X" nalika "X" nyuwun gendhog dhateng "Y" kangge minggah hotel lante 99 liwat tangga darurat amargi lif hotel saweg risak. (e)Pisuhan Awujud Klausa Kriya kanthi Referen Aktivitas Tartamtu kangge Ngandharaken Raos Ngina Pisuhan awujud klausa kriya kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos ngina saged dipuntingali wonten ing pethikan menika.
Konteks:Tukang fotokopin ngenyek Dhawijo amargi mesin fotokopi dipunwastani kulkas. (74) Tukang fotokopi: "Bocah angger gedhene disusoni nang wit randhu kaya kuwe kasile kuwe." (Data 1, MP3 Curanmor No. 5, Aslinya mana) 'Disusoni nang wit randhu' kalebet pisuhan ingkang wujudipun klausa kanthi jinis kriya. Pisuhan menika kalebet klausa kriya amargi tembung 'disusoni nang wit randhu' negesaken lumakuning kahanan. Klausa 'disusoni nang wit randhu' kalebet pisuhan amargi dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos ngina dhateng mitra tutur. 'Disusoni nang wit randhu' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa amargi tembung 'disusoni' menika minangka wasesa lan tembung 'nang wit randhu' minangka lesan. Disusoni nang wit randhu W L 'Disusoni nang wit randhu' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa jinis kriya. 'Disusoni nang wit randhu' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa jinis kriya amargi intinipun klausa inggih menika tembung 'disusoni' kangge ngandharaken aktivitas tiyang dhateng mitra tuturipun. Referen saking pisuhan 'disusoni nang wit randhu' menika aktivitas tartamtu. Referen kasebut tegesipun dipunagenaken wonten ing alas satemah ASI nipun saking wit randhu. Amargi dipunwastani dipunsusoni kaliyan wit randhu, kanthi implisit tegesipun tiyang menika tiyang ingkang bodho amargi ASI saking ibu panci saged damel pinter ingkang putra. Nalika dipungayutaken kaliyan 215
konteks, pisuhan awujud klausa 'disusoni nang wit randhu' tegesipun tiyang ingkang bodho amargi mastani mesin fotokopi menika kulkas. Miturut konteks tuturang ingkang ngemu pisuhan awujud klausa 'disusoni nang wit randhu' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos ngina dhateng mitra tutur. Pisuhan awujud klausa pitakenan 'disusoni nang wit randhu' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos ngina tukang fotokopi dhateng Dhawijo ingkang mastani mesin fotokopi kanthi sebutan kulkas. (f) Pisuhan Awujud Klausa Kriya kanthi Referen Aktivitas Tartamtu kangge Ngandharaken Raos Gumun Pisuhan awujud klausa kriya kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos gumun saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Kaki Blewung boten purun ngurubaken motoripun nalika lampu bangjo sampun werni ijem, ananging ngendikanipun badhe dipunurubaken nalika lampu lalulintas gantos werni biru. (75) Polisi Lalulintas: "O... rika mbok arep ngenteni nang kene nganti motore manak ora bakal biru lampune." (Data 4, MP3 Curanmor No. 15, Kaki Blewung) 'Motore manak' kalebet pisuhan ingkang wujudipun klausa kanthi jinis kriya. Pisuhan menika kalebet klausa kriya amargi tembung 'motore manak' negesaken lumakuning kahanan. Klausa 'motore manak' kalebet pisuhan amargi dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun dhateng mitra tutur. 'Motore manak' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa amargi tembung 'motore' menika minangka jejer lan tembung 'manak' minangka wasesa. Motore manak J W 216
'Motore manak' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa jinis kriya. 'Motore manak' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa jinis kriya amargi intinipun klausa inggih menika tembung 'manak' kangge ngandharaken Salah setunggaling jinis aktivitas inggih menika ngedalaken anak. Referen saking pisuhan 'motore manak' menika aktivitas tartamtu. Referen kasebut tegesipun piranti transportasi kanthi roda kalih ingkang saged gadhah putra. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks pisuhan, tembung klausa'motore manak' boten ateges salimrahipun amargi boten mungkin motor saged kagungan putra, ananging klausa menika ateges babagan ingkang mokal menawi lampu bangjo murubipun werni biru. Polisi Lalulintas gumun kaliyan Kaki Blewung nalika wonten ing prapatan bangjo boten purun nglampahaken motoripun saderengipun warna favoritipun murub inggih menika werni biru. Miturut konteks tuturan ingkang ngemu pisuhan awujud klausa 'motore manak' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun dhateng mitra tutur. Pisuhan awujud klausa pitakenan 'motore manak' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun Polisi Lalulintas dhateng Kaki Blewung nalika saweg wonten lampu bangjo amargi boten purun nglampahaken motoripun nalika lampu werni ijem saha nengga lampu lalulintas werninipun gantos biru. Pisuhan awujud klausa kriya kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos gumun sanesipun saged dipuntingali wonten ing pethikan menika. Konteks: Wonten ing pasarean, kancanipun dokter jantung ingkang saweg layat nggujeng cekakakan. 217
(76) Tiyang lelayu: "Lambene diatur mas, wong lagi ana wong mati koh malah cekakakan!" (Data 1, MP3 Curanmor No. 20, Matine Dokter Jantung) 'Lambene diatur' kalebet pisuhan ingkang wujudipun klausa kanthi jinis kriya. Pisuhan menika kalebet klausa kriya amargi tembung 'lambene diatur' negesaken lumakuning kahanan. Klausa 'lambene diatur' kalebet pisuhan amargi dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun dhateng mitra tutur. 'Lambene diatur' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa amargi tembung 'lambene' menika minangka jejer lan tembung 'diatur' minangka wasesa. Lambene diatur J W 'Lambene diatur' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa jinis kriya. 'Lambene diatur' kalebet pisuhan ingkang awujud klausa jinis kriya amargi intinipun klausa inggih menika tembung 'diatur' kangge ngandharaken Salah setunggaling jinis aktivitas tiyang ingkang dipuntujokaken kangge mitra tuturipun. Referen saking pisuhan 'lambene diatur' inggih menika aktivitas tartamtu. Referen kasebut tegesipun peranganing badhan ingkang dipun-ginakaken kangge ngendika dipundhawuhi supados dipunteta dipunpranata. Menawi dipungayutaken kaliyan konteks, klausa menika boten dipuntegesi salimrahipun ananging dipuntegesi ngendikanipun ingkang kedah dipunteta, ngendikanipun kedah ngertos papan saha kahanan. Tiyang ingkang saweg lelayu gumun dhateng Salah setunggal kancanipun almarhum ingkang ugi dados dokter, amargi kancanipun almarhum nggujeng cekakakan wonten ing pasarean nalika kahanan saweg sedhih. Tiyang ingkang lelayu sami gumun dhateng kancanipun almarhum 218
219 menika, amargi boten ngertos kahanan ingkang saweg sedhih malahan nggujeng cekakakan. Miturut konteks tuturang ingkang ngemu pisuhan awujud klausa 'lambene diatur' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun dhateng mitra tutur. Pisuhan awujud klausa pitakenan 'lambene diatur' menika dipun-ginakaken kangge ngandharaken raos gumun tiyang ingkang saweg lelayu amargi kancanipun dokter jantung nggujeng sero sanget wonten ing pasarean.
BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhedhasar asiling panaliten saha pirembagan pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor, saged dipunpendhet dudutan. Dudutan ingkang dipunpanggihaken menika gayut kaliyan wujud, referen, saha ancas pisuhan ing Lawakan Curanmor. Dudutan kaandharaken wonten ing ngandhap menika. 1. Pisuhan Awujud Tembung Lingga Pisuhan salebeting Lawakan Curanmor ingkang awujud tembung lingga kaperang dados tembung aran, kahanan, saha tembung kriya. Pisuhan tembung lingga aran gadhah referen nama kewan, perangan badhan, lan jinis lelembut. Pisuhan tembung lingga aran kanthi referen nama kewan ancasipun kangge ngandharaken raos jengkel, kuciwa, lan raketing sesambetan. Pisuhan tembung lingga aran kanthi referen perangan badhan ancasipun kangge ngandharaken raketing sesambetan lan raos jengkel. Pisuhan tembung lingga aran kanthi referen jinising lelembut ancasipun kangge ngandharaken raos kuciwa. Pisuhan tembung lingga kahanan gadhah referen kahanan tiyang saha perangan badhan. Pisuhan tembung lingga kahanan kanthi referen kahanan tiyang ancasipun kangge ngandharaken raos duka, jengkel, raketing sesambetan, saha ngina. Pisuhan tembung lingga kahanan kanthi referen perangan badhan ancasipun kangge ngandharaken raos ngina. Salajengipun pisuhan tembung lingga kriya gadhah referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos duka, kuciwa, saha jengkel. 220
221 2. Pisuhan Awujud Tembung Andhahan Pisuhan salebeting Lawakan Curanmor ingkang awujud tembung andhahan kaperang dados tembung andhahan ater-ater, andhahan seselan, andhahan panambang, andhahan campuran, tembung rangkep, tembung wancah, lan tembung camboran. Pisuhan awujud tembung andhahan ater-ater. Pisuhan awujud tembung andhahan ater-ater jinisipun wonten kalih inggih menika tembung kahanan lan tembung kriya. Pisuhan awujud tembung andhahan ater-ater jinis kahanan gadhah referen perangan badhan kangge ngina tiyang. Pisuhan awujud tembung andhahan ater-ater jinis kriya gadhah referen perangan badhan saha aktivitas tartamtu. Pisuhan awujud tembung andhahan ater-ater jinis kriya kanthi referen perangan badhan ancasipun kangge ngandharake raos duka. Pisuhan awujud tembung andhahan ater-ater jinis kanthi referen aktivitas tartamtu ancasipun kangge ngandharaken raos duka, jengkel, lan ngina. Pisuhan awujud tembung andhahan seselan. Pisuhan awujud tembung andhahan seselan jinisipun tembung kahanan lan kriya. Pisuhan awujud tembung andhahan seselan ingkang jinisipun tembung kahanan gadhah referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan awujud tembung andhahan seselan ingkang jinisipun tembung kriya gadhah referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan awujud tembung andhahan panambang. Pisuhan awujud tembung andhahan panambang namung dipunpanggihaken setunggal jinis, inggih menika
222 jinis tembung tembung aran. Pisuhan awujud tembung andhahan panambang aran gadhah referen nama barang ancasipun kangge ngina. Pisuhan awujud tembung andhahan campuran. Pisuhan awujud tembung andhahan campuran dipunpanggihaken setunggal jinis inggih menika jinis kriya. Pisuhan awujud tembung andhahan campuran kriya gadhah referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos jengkel. Pisuhan awujud tembung rangkep. Pisuhan awujud tembung rangkep dipunpanggihaken kalih jinis inggih menika jinis kahanan lan kriya. Pisuhan awujud tembung rangkep kahanan gadhah referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan awujud tembung rangkep kriya gadhah referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos duka lan raos jengkel. Pisuhan awujud tembung wancah. Pisuhan awujud tembung wancah namung dipunpanggihaken setunggal jinis inggih menika jinis aran. Pisuhan awujud tembung wancah jinis aran gadhah referen perangan badhan kangge ngandharaken raos ngina. Pisuhan awujud tembung camboran. Pisuhan awujud tembung camboran namung dipanggihaken setunggal jinis inggih menika jinis aran. Pisuhan awujud tembung camboran jinis aran gadhah referen jinis lelembut saha nama dhaharan. Pisuhan awujud tembung camboran aran kanthi referen jinis lelembut dipunginakaken kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan awujud tembung camboran aran kanthi referen nama dhaharan kangge ngandharaken raos ngina.
3. Pisuhan Awujud Frasa Pisuhan salebeting Lawakan Curanmor ingkang awujud dipunpanggihaken kalih jinis inggih menika jinis frasa aran lan frasa kahanan. Pisuhan awujud frasa aran gadhah referen nama dhaharan, nama kewan, pedamelan, kahanan tiyang, nama barang, raketing sesambetan, panggenan, lan jinis lelembut. Pisuhan awujud frasa aran kanthi referen nama dhaharan kangge ngandharaken raos duka. Pisuhan awujud frasa aran kanthi referen nama kewan kangge ngandharaken raos ngina. Pisuhan awujud frasa aran kanthi referen pedamelan kangge ngandharaken raos ngina lan raos duka. Pisuhan awujud frasa aran kanthi referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos duka, getun, ngina, lan jengkel. Pisuhan awujud frasa aran kanthi referen nama barang kangge ngandharaken raketing sesambetan. Pisuhan awujud frasa aran kanthi referen raketing sesambetan kangge ngandharaken raos jengkel lan raketing sesambetan. Pisuhan awujud frasa aran kanthi referen panggenan kangge ngandharaken raos gumun lan raos jengkel. Pisuhan awujud frasa aran kanthi referen jinis lelembut kangge ngandharaken raos gumun. Pisuhan awujud frasa jinis kahanan. Pisuhan awujud frasa jinis kahanan gadhah referen kahanan tartamtu kangge ngandharaken raos kuciwa lan raos gumun. 4. Pisuhan Awujud Klausa Pisuhan salebeting Lawakan Curanmor ingkang awujud dipunpanggihaken kalih jinis inggih menika jinis klausa kahanan lan klausa kriya. Pisuhan awujud klausa kahanan. Pisuhan awujud klausa kahanan gadhah referen 223 frasa klausa
kahanan tiyang lan kahanan tartamtu. Pisuhan awujud klausa kahanan kanthi referen kahanan tiyang kangge ngandharaken raos ngina, duka, lan gumun. Pisuhan awujud klausa kahanan kanthi referen kahanan tartamtu kangge ngandaraken raos kuciwa lan raos jengkel. Pisuhan awujud klausa kriya. Pisuhan awujud klausa kriya gadhah referen nama kewan lan aktivitas tartamtu. Pisuhan awujud klausa kriya kanthi referen nama kewan kangge ngandharaken raketing sesambetan. Pisuhan awujud klausa kriya kanthi referen aktivitas tartamtu kangge ngandharaken raos kuciwa, raos jengkel, raos duka, raketing sesambetan, kangge ngina, lan raos gumun. B. Implikasi Panaliten menika ngrembag babagan pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor. Asiling panaliten menika kapanggihaken pinten- pinten wujud, referen saha ancas saking pisuhan wonten ing konteks lawakan. Panaliten menika dipunkajengaken saged kangge mangertos babagan ragam basa mliginipun babagan basa pisuhan ingkang kedah dipunicali wonten ing pagesangan padintenan. Panaliten menika ugi saged dados referensi kangge panaliten sanesipun ngengingi babagan sosiolinguistik, mliginipun basa pisuhan wonten ing Dialek Banyumas. C. Pamrayogi Adhedhasar asiling implikasi panaliten wonten ing inggil, panaliti badhe ngandharaken pamrayogi. Pamrayogi kasebut inggih menika. 224
1. Asiling panaliten menika ngandharaken babagan wujud, referen, saha ancas pisuhan wonten ing Lawakan Curanmor. Panaliten menika minangka kajian sosiolinguistik saged dipun-ginakaken kangge sinau babagan ragam bahasa mliginipun basa pisuhan wonten ing Dialek Banyumas. Menawi sampun mangertos basa pisuhan menika, dipunkajengaken pamaos saged ngicalaken basa pisuhan ing pagesangan padintenan lan nggantos basa pisuhan kaliyan basa ingkang langkung sae. 2. Panaliten ingkang ngrembag babagan pisuhan ingkang dipunanggep saru salebeting masarakat taksih kathah ingkang saged dipuntaliti. Mliginipun kangge mahasiswa supados saged naliti babagan sanes saking pisuhan kados dampak sosial saking panganggening basa pisuhan ing masarakat. 225
226 KAPUSTAKAN Chaer, A dan Agustina, L. 2010. Sosiolinguistik Perkenalan Awal. Jakarta: PT. Rineka Cipta. 2004. Sosiolinguistik Perkenalan Awal. Jakarta: PT. Rineka Cipta. Hadiwidjana, R.D.S. 1967. Tata-Sastra. Yogyakarta: U.P. Indonesia. Mauna, Vina. 2013. Pisuhan Abasa Jawa Salebeting Film Punk In Love. Skripsi S1. Yogyakarta: Universitas Negeri Yogyakarta. Moeliono, Anton M. 1988. Kamus Besar Bahasa Indonesia. Cetakan Pertama. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Republik Indonesia. Moleong, Lexy, J. 1998. Metode Penelitian Kualitatif. Bandung: Rosdakarya. Mulyana. 2007. Morfologi Bahasa Jawa. Yogyakarta: Kanwa Publisher. 2004. Linguistik Umum. Yogyakarta: Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Nababan. 1991. Sosiolinguistik Suatu Pengantar. Jakarta: PT Gramedia Pustaka Utama. Nurhayati, Endang. 2009. Sosiolinguistik. Kajian Kode Tutur dalam Wayang Kulit. Yogyakarta:Kanwa Publisher. Nurhidayati, E & Mulyani, S. 2006. Linguistik Bahasa Jawa. Yogyakarta: Bagaskara. Poerwadarminta, WJS .1939. Baoesartra Djawa. Batavia: J.B Wolters Uitgevers Maatshappij. Ramlan. 1983. Ilmu Bahasa Indonesia Sintaksis. Yogyakarta: Karyono. Santoso, A.D. 2013. Pisuhan Wonten ing Lawakan Rabies. SkripsiS1. Yogyakarta: Universitas Negeri Yogyakarta. Saptomo, S.W. 2001. Makian dalam Bahasa Jawa. TesisS2. Yogyakarta: Program Pasca Sarjana Universitas Negeri Gajah Mada. Sasangka, Sry Satriya Tjatur Wisnu. 2001. Paramasastra Gagrag Anyar Basa Jawa. Jakarta: Yayasan Paramalingua.
Soeparno. 2003. Dasar-Dasar Linguistik. Yogyakarta: Mitra Gama Widya. Soewito.1983. Pengantar Awal Sosiolinguistik. Teori dan Problem. Surakarta: Henary Offset. Sudarmo, Darminto. 2006. How to Be A Good Comedian Mau Dong Jadi Pelawak. Jakarta: Kombat. Sudaryanto. 2001. Metode dan Aneka Teknik Analisis Bahasa. Yogyakarta: Duta Wacana University Press. 1990. Menguak Fungsi Hakiki Bahasa. Yogyakarta: Duta Wacana University Press. Tim Tugas Akhir Skripsi Jurusan. 2013. Panduan Tugas Akhir. Yogyakarta: Fakultas Bahasa dan Seni UNY. 2012. Suplemen Panduan Penulisan Tugas Akhir Skripsi Yogyakarta: Fakultas Bahasa dan Seni UNY. (TAS). Wardhaugh, Ronald. 1986. An Introduction to Sociolinguistict. Oxford: Basil Blackwell. Wedhawati dkk. 2005. Tata Bahasa Jawa Mutakhir. Yogyakarta: Kanisius. Wijana, I Dewa Putu, dan Muhammad Rohmadi. 2008. Semantik Teori dan Analisis. Surakarta: Yuma Pustaka. 227
Tabel Analisis Wujud , Referen, saha Fungsi Pisuhan Salebeting Lawakan Curanmor No Konteks Data Wujud tmb t t a l f r k l a r k h k r Jinis w u r w c c m 1 1 2 Yugo ngelingaken ibunipun supados ngleresaken rekmanipun amargi kuwatos wonten ingkang ngertos nalika saweg nyolong kelapanipun tiyang. 3 "Kuwe rambute ditata dhisit, aja kaya landhak." 4 5 6 7 8 9 √ √ 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 2 Rambo konangan dhateng bapakipun pacaripun amargi bapakipun pacaripun Rambo ingkang kagungan apotek nalika Rambo tumbas kondom. "Kampret kowe pancen!" √ √ n k 1 5 √ √ p b 1 6 j l 1 7 Referen a k k t d h k 1 8 1 9 2 0 2 1 p d 2 2 n b 2 3 r s 2 4 p g 2 5 d k 2 6 j k 2 7 √ Ancas g g k m t c 2 8 2 9 3 0 √ n g 3 1 r s 3 2 Katrangan 33 Data 3 MP3 Curanmor 4 Wujud tembung lingga= dereng owah saking asalipun. Jinis aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' Referen nama kewan kanthi wulu kaku lancip-lancip kados eri Kangge ngandharaken raos jengkel Yugo amargi ajrih lan kuwatos nalika saweg umpetan wonten tiyang ingkang ngertos nalika saweg nyolong kelapa amargi rikmanipun ibunipun ingkang awud-awudan. Data 3, MP3 Curanmor 7 Tembung lingga dereng owah saking asalipun Tembung aran amargi saged karaketan 'dudu' Referen kewan bangsa lawa alit Penjaga apotek kuciwa amargi pacaripun putrane inggih menika Rambo kanyata tiyang ingkang tumbas kondom kaliyan piyambakipun wonten ing apotek
Tabel salajengipun 1 2 3 Ari nggleweh Bapakipun amargi Ibunipun dienyek kados kucrit. 4 Indra dipuntimbali "Lek" dening kancanipun. 3 "Biyungku kucrit ya ramaku clurut." "Lak Lek Lak Lek..Ngun- dang sapa kowe? Kelek?" 4 5 6 7 8 9 √ √ √ √ 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 √ 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 √ 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 √ 33 Data 7, MP3 Curanmor no. 21 Tembung lingga amargi dereng ewah saking asalipun Tembung aran amargi saged karaketan 'dudu' Referen bangsa tikus ambunipun langu Kangge ngandharaken raketing sesambetan, amargi tuturan menika ancasipun kangge gojegan antawisipun Ari dhateng bapakipun nalika ibunipun dipunenyek kados kucrit. √ Data 7, MP3 Curanmor no 17 Wujud tembung lingga= dereng owah saking asalipun Jinis tembung aran= boten saged sinambung kaliyan 'ora', ananging saged karaketan 'dudu' Referen lekukaning cangklakan Kangge ngandharaken raketing sesambetan antawisipun Indra kaliyan kanca raketipun. 229
Tabel salajengipun 1 5 Salah setunggal saking pengunjung griya sakit nimbali suster kanthi suara ingkang soro sanget. 6 Kunci kamar hotel ketilaran wonten mobil nalika sampun minggah tangga lantai 99. 2 "Nek anu arep ngetokna bol kuwe aja kang cangkem, kang ngisor bae bole gole ngetokna pak!" "Oh... belis kowe pancen!" 3 4 5 6 7 8 9 10 √ √ √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 √ √ 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 √ 2 8 √ 2 9 3 0 3 1 3 2 33 Data 1, MP3 Curanmor 28 Tembung lingga= dereng owah saking asalipun tembung aran= saged karaketan 'dudu'
Referen saking peranganing badhan pungkasaning usus Kangge ngandharaken raos jengkel suster dhateng tiyang amargi nimbali kanthi suanten sero sanget nalika wonten griya sakit. Data 5, MP3 Curanmor 11 Tembung lingga= dereng owah saking asalipun Tembung aran= saged karaketan 'dudu' Referen setaningkan damel petenging manah tiyang Kangge ngandharaken raos kuciwa kanca-kancanipun Samiran amargiSamiran nembe ngendika bilih kunci kamar hotel ketilaran nalika sedayanipun sampun dumugi lantai 99. 230
Tabel salajengipun 1 2 7 Garwa kakung boten purun nalika dipunsuwun ndandosi listrik kaliyan garwa estrinipun kanthi alasan bilih piyambakipun sanes tukang listrik. 8 Pacaripun Rambo caket-caket terus kaliyan Rambo nalika wonten bapakipun pacaripun Rambo. 3 "Nyong kon ndandani lampu mburi? Sori, gujis!" "Aja risik- risikan kaya kuwelah, nyong isin karo ramamu, gobel!" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ √ 10 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 √ √ 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ 2 7 √ 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 33 Data 9, MP3 Curanmor 1 Tembung lingga= dereng owah saking asalipun Tembung kahanan= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen tiyang ingkang kathah ngendika Kangge ngandharaken raos duka garwa kakung dhateng garwa estrinipun amargi boten purun dipundhawuhi ndandosi lampu. Data 2, MP3 Curanmor 7 Tembung lingga= dereng owah saking asalipun Tembung kahanan= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen bodho sanget Ngandharaken raos jengkelipun Rambo dhateng pacaripun amargi nyaket terus kaliyan Rambo nalika wonten bapakipun pacaripun. 231
Tabel salajengipun 1 2 9 Anang brisik nalika Krisdayanti nembang terus lan swantenipun boten cetha. 10 Nini Jemu dipungleweh wayahipun nalika badhe dibonceng nitih motor. 11 Peraturan FIFA( Fenggemar Inti Fiala duniA) ingkang dipundamel garwa kakung kangge garwa estrinipun kathah sanget lan boten pareng 3 "Oalah mubah...muba h guli mbiayani kowe les vokal, tambah dadi, dadi gemblung!" "Enyong wis cekelan kenceng banget, budheg!" "Modyar mbok rika angger dadi bojone inyong?" 4 5 6 7 8 0 10 √ √ √ √ √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 √ √ √ 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 √ √ 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 33 Data 1, MP3 Curanmor 14 Tembung lingga= dereng owah saking asalipun Tembung kahanan= saged dipunnegatif- aken kanthi tembung 'ora' Referen tiyang edan Kangge ngandharaken raos Anang mangkel dhateng Krisdayanti amargi brisik, Kridayanti nembang terus. Data 7, MP3 Curanmor 22 Tembung lingga= dereng owah saking asalipun Tembung kahanan= saged dipunnegatif- aken kanthi tembung 'ora' Referen risak talinganipun satemah boten saged mireng Nini Jemu mangkel dhateng wayahipun amargi dipungleweh nalika badhe dibonceng nitih motor wayahipun. √ Data 2, MP3 Curanmor 25 Tembung lingga= dereng owah saking asalipun Tembung kahanan= saged dipunnegatif- aken kanthi tembung 'ora' Referen seda Garwa kakung gojek nalika 232
1 12 13 2 dilanggar. Polisi lalulintas maosaken waosan wonten ing plang Sukarni ningali petugas perpustakaan ingkang gundhul saweg sisiran. 3 "Lurus jalan terus, bodhol!" "Heh thak buthak!" 4 5 6 7 8 0 10 √ √ √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 √ 1 7 1 8 1 9 2 0 √ 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 √ 3 2 33 piyambakipun damel Peraturan FIFA( Fenggemar Inti Fiala duniA) inggih menika peraturan ingkang dipundamel garwa kakung lan kedah dipunlampahi kaliyan garwa estrinipun nalika saweg mriksani bola ing TV. √ Data 5, MP3 Curanmor 26 Tembung lingga= dereng owah saking asalipun Tembung kahanan= saged dipunnegatif- aken kanthi tembung 'ora' Referen saking tembung bodho tegesipun sisah mangertos dhateng piwulang Polisi lalulintas maosaken waosan wonten ing plang peraturan lalulintas saha ngina pangangge margi ingkang nglanggar peraturan lalulintas. Data 1, MP3 Curanmor 23 Tembung lingga= dereng owah saking asalipun Tembung kahanan= saged dipunnegatif- aken kanthi tembung 'ora' Referen mustaka tanpa thukulan rekma Sukarni ngina petugas perpustakaan nalika saweg nyisiri mustakanipun ingkang gundhul 233
Tabel salajengipun 1 2 14 Swantenipun garwa estri dipunanggep swaten adzan nalika saweg mrentah wungu garwa kakung. 15 Garwa kakung boten purun suka pambiyamtu punapa-punapa dhateng garwa estrinipun. 3 "Aja sembrana kowe !" "Minggat bae nganah, minggat !" 4 5 6 7 8 0 √ √ 1 0 √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 √ √ 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ 2 7 2 8 √ 2 9 3 0 3 1 3 2 33 Data 2, MP3 Curanmor 1 Tembung lingga= dereng owah saking asalipun Tembung kriya= nindakaken pakaryan Referen ngajak geguyon, kirang tumemen Garwa estri duka kaliyan garwa kakungipun amargi swantenipun nalika saweg mrentah wungu dipunanggep swaten adzan Data 11, MP3 Curanmor Tembung lingga= dereng owah saking asalipun Tembung kriya= nindakaken pakaryan Referen tindak nggeblas Garwa estri kuciwa kaliyan garwa kakungipun amargi boten purun mbiyantu punapa-punapa nalika saweg repot ngemong putranipun. 234
Tabel salajengipun 1 2 16 Jendral Kapal Belanda rumaos dipunremehaken dening tukang tropong ingkang sejatosipun kakang kandhung piyambakipun. 17 Sopir angkotan ningali kenetipun padu kaliyan penumpang 18 Mamake jengkel dhateng putranipun amargi boten purun mandheg ngrokok. 3 Nyong Jendral, pimpinane rika, kampleng nggawen!" "Kiye nang njero angkotan kota wis panas, aja gawe tambah panas, reang bae!" "Cengkeweng ngeneh senggawe!" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ 1 0 √ √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 √ √ √ 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 √ √ 2 8 √ 2 9 3 0 3 1 3 2 33 Data 2, MP3 Curanmor 16 Tembung lingga= dereng owah saking asalipun Tembung kriya= nindakaken pakaryan Referen dipunjotos mustakanipun Jendral kapal Belanda rumaos kuciwa amargi dipunremehaken dening tukang tropong ingkang sejatosipun kakang kandhung piyambakipun. Data 5, MP3 Curanmor 2 Tembung lingga= dereng owah saking asalipun Tembung kriya= nindakaken pakaryan Referen nywanten rame Sopir angkotan mangkel nalika ningali Kenetipun padu kaliyan penumpang. Data 1, MP3 Curanmor 4 Tembung lingga= dereng owah saking asalipun Tembung kriya= nindakaken pakaryan Referen dipunjunjung ngginakaken asta setunggal Kangge ngandharaken raos jengkel ibu dhateng putranipun amargi boten purun mandheg udud. 235
Tabel salajengipun 1 2 19 Anang brisik nalika Krisdayanti nembang terus amargi swantenipun boten cetha. 20 Mercusuar dipunarani kapal dening Jendral Kapal Belanda. 21 Siska mangsuli garwanipun nalika didhawuhi "minggat" dening garwanipun. 3 "Modod bae hawane jan!" "Ngutek apa ora ya?" "Tenang bae rausah mbacot, nyong bali anu arep adus, arep lunga maning!" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ √ 1 0 √ √ 1 1 √ √ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 √ √ 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 √ 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ 2 7 √ 2 8 2 9 3 0 3 1 √ 3 2 33 Data 5, MP3 Curanmor 14 Tembung lingga amargi dereng owah saking asalipun Tembung kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan. Referen medal tambah panjang Anang jengkel kaliyan Krisdayanti nalika Krisdayanti nembang terus. Data 8, MP3 Curanmor 16 Ng + utek. Jinis tembung kahanan= saged dipunsambung tembung 'ora' dados 'ora ngutek' Referen lebetig mustaka ingkang dados kempalaning sarap-sarap pangraos Pegawe Mercusuar ngina Jendral Kapal Belanda ingkang sampun lepat amargi mercusuar dipunwastani kapal ingkang badhe nabrak kapalipun. Data 2, MP3 Curanmor 21 Am + bacot Jinis tembung kriya= nindakaken pakaryan Referen tutuk Siska duka dhateng garwanipun amargi didhawuhi "minggat". 236
Tabel salajengipun 1 2 22 Swantenipun garwa estri dipunanggep swaten adzan nalika saweg mrentah wungu garwa kakung. 23 "X" dipunarani ngetutaken bakul utek. 24 Polisi Lalulintas dipuntimbali anggota pramuka 3 "Kowe aja ngenyek!" "Aring ngomong aja ndeplak!" "Aja ngegas gole ngomong!" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ 1 0 √ √ √ 1 1 √ √ √ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 √ √ √ 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ √ 2 7 √ 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 33 Data 1, MP3 Curanmor 1 Ng + enyek Tembung kriya= nindhakaken pakaryan Referen dipunremehaken Kangge ngandharaken raos duka garwa estri dhateng sisihanipun amargi swantenipun garwa estri dipunanggep swaten adzan nalika saweg mrentah wungu garwa kakungipun. Data 1, MP3 Curanmor 6 An + deplak Tembung kriya= nindhakaken pakaryan Referen mbikak kanthi wiyar "X" duka dhateng bakul utek amargi dipunwastani ndherekaken bakul utek. Data 2, MP3 Curanmor 15 Ang + gas Tembung kriya= nindhakaken pakaryan Referen nambah tenaga anggenipun nitih motor Polisi lalulintas mangkel kaliyan Kaki Blewung ingkang nimbali piyambakipun anggota pramuka. 237
Tabel salajengipun 1 2 25 Bu Guru boten percaya nalika salah setunggal muridipun ijin wangsul kanthi alasan kangmasipun gerah. 26 Ibunipun boten trima menawi putranipun ingkang manut dipunsamikaken kaliyan bapakipun. 27 Ibunipun boten trima menawi putranipun ingkang manut dipunsamikaken kaliyan bapakipun. 3 "Wis mulai blajaran ndlepus kowe yah?" "Anake dhewek sing bektine nangudzubilla h ngantik kaya rika, mandan ngaca!" "Lha kowe amben wengi nggarong!" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ 1 0 √ √ √ 1 1 √ √ √ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 √ √ 2 2 √ 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 √ 2 8 2 9 3 0 3 1 √ √ 3 2 33 Data 4, MP3 Curanmor 17 An+ dlepus Tembung kriya= nindhakaken pakaryan Referen ngendika ingkang boten kasunyatan Bu guru mangkel lan boten pitados kaliyan muridipun ingkang nyuwun ijin pamit wangsul kanthi alesan kangmasipun gerah amargi piyambakipun asring ngapusi Data 2, MP3 Curanmor 24 Ang+ kaca Tembung kriya= nindhakaken pakaryan Referen piranti kangge ngaca/ pangilon Kangge ngina garwa kakungipun amargi pedamelanipun nyolong. Data 1, MP3 Curanmor 24 Ang+ garong Tembung kriya= nindhakaken pakaryan Referen mendhet barangipun tiyang kanthi paksa Kangge ngina garwa kakungipun amargi pedamelanipun nyolong. 238
Tabel salajengipun 1 2 28 Sukro ngertos Nini Jemu damel bandhosan, Nini Jemu nginten menawi motoripun dipunsade kaliyan putranipun, Sukro. 29 Garwa kakung boten purun dipunsuwun ngemong putranipun dening garwa estri. 3 "Laku-lakune rika aja jemotos jajal!" "Aja mbaor- mbaor bae jajal yung, wadon tapi telake jan kaya barongan guli nyangar!" "Pateni malah padha, kurang ajar!" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ √ √ 1 0 √ 1 1 √ √ √ 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 √ 2 1 √ 2 2 2 3 √ 2 4 2 5 2 6 √ √ 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 √ 3 2 33 Data 3, MP3 Curanmor 22 em Jotos + Tembung kahanan= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen kepengin njotos Kangge ngandharaken raos dukanipun Sukro dhateng Nini Jemu nalika ngertos Nini Jemu saweg damel bandhosan. Data 8, MP3 Curanmor 1 Barong + an Tembung aran= saged karaketan 'dudu' Data 8, MP3 Curanmor 1 Barong + an Tembung aran= saged karaketan 'dudu' Referen tontonan wujudipun tetironing kewan galak Garwa kakung ngina garwa estrinipun kados barongan amargi ngendika terus. Data 3, MP3 Curanmor 19 en Pati + Tembung kriya= gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen pisahing suksma saking badan Bu Guru duka kaliyan muridipun ingkang boten purun anteng saha wonten setunggal murid ingkang ngenyek piyambakipun. 239
Tabel salajengipun 1 2 31 Bu Guru boten pitados nalika salah setunggal muridipun ijin wangsul kanthi alasan bilih kangmasipun gerah. 32 Dewa paring dhawuh supados Biksu Tong pados murid kangge mangsulaken kitab suci menyang Kilen. 33 Kakine nyuwun tambah umur selangkung taun dhateng Dewa Pencabut Nyawa nalika badhe mendhet nyawanipun. 3 "Arep nglemboni gurune ya?" "Mulane dadi Biksu kuwe aja mangas- mangas, ilmune ditularaken aring liane aja kowe thok." "Lah yawis lah, bodho- bodhoha lah, sing penting nyong aja mati siki!" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ √ 1 0 √ √ 1 1 √ √ 1 2 √ √ 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 √ 2 1 √ √ 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ √ 2 7 √ 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 33 Data 3, MP3 Curanmor 19 Ang + lembo + ni Tembung kriya= gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen ngendika ingkang boten kasunyatan Bu Guru boten pitados kaliyan salah setunggal muridipun amargi nate dipunapusi, satemah nalika muridipun ijin wangsul kanthi alesan kangmasipun gerah Bu Guru boten suka ijin. Data 2, MP3 Curanmor 9 Tembung dwi lingga asalipun saking tembung lingga 'mangas'. Tembung kahanan= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen sipat rakus Kangge ngandharaken raos duka Dewa kaliyan Biksu Tong amargi Biksu Tong boten purun mangsulaken kitab suci. Data 2, MP3 Curanmor 12 Tembung dwi lingga salin swara= asal saking tembung lingga 'bodho' lan pakentuk panambang -a Tembung kriya= gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen masrahaken samubarang dhateng sanesipun Kakine duka amargi dewa pencabut nyawa badhe mendhet nyawanipun, 240
Tabel salajengipun 1 2 34 Bakul utek jengkel amargi dagangan utekipun dienyek tiyang. 35 Sukarni nimbali petugas perpustakaan ingkang gundhul lan saweg sisiran. 36 Sandhal dipunsuwun ndorong yun- yunan dening tiyang ingkang mabok sanes ndhorong mobil mogok. 3 "Aja malah muncu- muncu kaya kuwe!" "Heh thak buthak!" "Oalah, cepet...cepet thoet, wong mabok gawe masalah bae!" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ √ √ 1 0 √ 1 1 1 2 √ 1 3 √ 1 4 √ 1 5 1 6 √ 1 7 √ 1 8 1 9 2 0 2 1 √ 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ 2 7 √ 2 8 2 9 3 0 3 1 √ 3 2 33 piyambakipun nyuwun supados yuswanipun dipuntambah malih. Data 7, MP3 Curanmor 6 Tembung dwi lingga= saking tembung lingga 'muncu' Tembung kriya= gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen ngajengaken tutukipun Kangge ngandharaken raos mangkelipun Bakul Utek amargi sadeyanipun dipunenyek dening tiyang. Data 2, MP3 Curanmor 23 Tembung wancah= 'Thak' saking 'Buthak' Tembung aran= saged karaketan 'dudu' Referen ndangu tiyang ingkang mustakanipun tanpa thukulan rekma Sukarni ngenyek petugas perpus ingkang gundhul nalika saweg sisiran. Data 3, MP3 Curanmor No. 13) Data 3, MP3 Curanmor 13 Tembung camboran= gadhah teges ingkang beda saking aslinipun Tembung aran= saged karaketan 'dudu' Referen jinising lelembut ingkang purun mendhet lare alit Kangge ngandharakrn raos duka Sandal amargi 241
Tabel salajengipun 1 2 37 Nini Jemu ngeyel nalika dipunkandhani supados boten udud terus amargi saweg gerah lan sampuh sepuh. 38 Petugas mercusuar ngenyek Jendral Kapal Belanda nalika Jendral kapal telpon amargi swantenipun putus-putus. 3 "Pancen rika ibarat budi kuwe budin kacel!" "Kathing satu, kathing dua, kathing tiga, kiye suara wong apa suara kethek kiye?" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ √ 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 √ 1 5 √ 1 6 1 7 1 8 √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 √ 3 2 33 dipunapusi kaliyan tiyang ingkang mabok kangge ndhorong, kanyata Sandal dipunsuwun ndorong yun- yunan, sanes dipunsuwun kangge ndhorong mobil. Data 1, MP3 Curanmor 22 Tembung camboran= gadhah teges ingkang beda saking aslinipun Tembung aran= nerangaken namaning dhaharan Referen nama dhaharan. Kangge ngandharaken raos duka Sukro dhateng Nini Jemu amargi boten purun dipun-ngendikani supados sampun udud amargi saweg gerah lan sampun sepuh Data 4, MP3 Curanmor 16 Frasa nomina= inti frasa awujud tembung aran Tembung aran= nerangaken namaning kewan Referen swanten kewan bangsa munyuk Petugas mercusuar ngenyek swantenipun Jendral Kapal Belanda kados swanten kethek nalika ditelpon dening Jendral Kapal Belanda. 242
Tabel salajengipun 1 2 39 Ibu penumpang boten tampi menawi putranipun dipunenyek- enyek. 40 Tukang fotokopi mangkel amargi Dhawijo lepat anggenipun negesi nalika tukang fotokopi nyuwun pirsa "fotokopi pinten". 41 Sukarni dipungeguyu kaliyan petugas perpustakaan nalika ngertos menawi buku ingkang dipunampilaken Sukarni menika buku telpon. 3 "Ndapaa sing ngomong nggantheng apa kepriwe, wong raine rai coro kaya kae koh ngenyek anake inyong!" "Heh, rai cumplung! Nyong takon udu regane, nyong takon arep difotokopi pirang lembar." "O..buthak kenthir!" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ √ √ √ 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 √ 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 √ 2 1 2 2 2 3 √ 2 4 2 5 2 6 2 7 √ 2 8 2 9 3 0 3 1 √ √ 3 2 33 Data 3, MP3 Curanmor 2 Frasa nomina= inti frasa awujud tembung aran Tembung aran= saged karaketan 'dudu' Referen rai kewan bangsa cere kanthi ukuran ageng Bu penumpang ngina kenet angkotan kota 'rai coro' amargi putranipun sampun dipunenyek kaliyan kenet menika. Data 1, MP3 Curanmor 5 Frasa nomina= inti frasa awujud tembung aran Tembung aran = saged karaketan 'dudu'. Referen klapa ingkang dhawah nalika taksih alit amargi dipunpangan ama Tukang fotokopi mangkel amargi Dhawijo lepat anggenipun negesi nalika tukang fotokopi nyuwun pirsa "fotokopi pinten". Data 5, MP3 Curanmor 23 Frasa nomina= inti frasa tembung aran Tembung aran= saged karaketan 'dudu' Referen tiyang buthak ingkang edan Sukarni ngina petugas perpustakaan nalika ngertos menawi buku ingkang dipunampilaken Sukarni 243
Tabel salajengipun 1 2 42 Motoripun Kaki Blewung badhe mlampah nalika lampu lalulintas sampun gantos werni biru. 43 Polisi lalulintas dipunkinten badhe nilang dhateng penggina dalan ingkang nglanggar lalulintas. 3 "Wong kere tuku motor, ubres bakale!" "Senajan nyong potongane wong kere, tapi untuk urusan sogok menyogok nyong ora nganggo." 4 5 6 7 8 0 √ √ √ √ 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 √ √ 2 3 2 4 2 5 2 6 √ 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 √ 3 2 33 menika sanes buku waosan ananging buku telpon ingkang namung wonten nomer-nomer telponipun. Data 5, MP3 Curanmor 15 Frasa nomina= inti frasa awujud tembung aran Tembung aran= saged karaketan 'dudu' Referen tiyang mlarat ingkang peamelanipun ngemis Polisi lalulintas gumujeng lan ngina Kaki Blewung amargi piyambakipun boten purun ngurubaken motore ananging badhe nengga lampu lalulintas werninipun gantos biru. Data 3, Mp3 Curanmor 26 Frasa nomina= inti frasa awujud tembung aran Tembung aran= saged karaketan 'dudu' Referen mlarat ingkang pedamelanipun ngemis Kangge ngandharaken raos duka polisi lalulintas dhateng tiyang ingkang nglanggar lalu lintas amargi dipunkinten badhe nilang dhateng pelanggarlalulintas supados saged dhahar eco. 244
Tabel salajengipun 1 2 44 Dewa Pencabut Nyawa tetep mundhut nyawanipun kakine sesampunipun wonten perjanjian bilih yuswanipun dipuntambah selangkung taun amargi kakine operasi plastik satemah Dewa pencabut nyawa boten ngertos menawi menika kakine. 45 Tebok bingung amargi ban roda wingking langkung cepet gundhul tinimbang ban roda ngajeng, ngendikanipun Minul amargi ban roda wingkin mumet mikir carane nututi ban roda ngajeng boten nate saged. 3 "O...Dewa Pencabut Nyawa lengob!" "Wo.... Minul semprul!" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ √ 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 √ √ 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 33 Data 4, MP3Curanmor 12 Frasa nomina= inti frasa awujud tembung aran Tembung aran= saged karaketan 'dudu' Referen dewa ingkang planga plongo boten dhongan Kangge ngandharaken raos duka kakine amargi Dewa Pencabut Nyawa tetep mendhet nyawanipun kakine sesampunipun wonten perjanjian bilih yuswanipun badhe dipuntambah selangkung taun, ananging amargi kakine operasi plastik satemah Dewa pencabut nyawa boten ngertos menawi menika kakine. √ Data 7, MP3 Curanmor 17 Frasa nomina= inti frasa tembung aran Tembung aran= saged karaketan 'dudu' Referen Minul dipunsamikaken kaliyan tembakau kanthi kualitas ingkang paling awon Kangge ngandharaken raketing sesambetan antawisipun Tebok kaliyan Minul. Tebok bingung amargi ban roda wingking langkung cepet gundhul tinimbang ban roda ngajeng, ngendikanipun Minul amargi ban roda wingkin mumet 245
Tabel salajengipun 1 2 46 47 Gurune paring saran ingkang boten leres dhateng muridipun nalika muridipun kesasar wonten ing segerombolan kaum primitif, inggih menika dipundhawuhi mbalang kepala suku primitif ngangge watu. Garwa putra gemujeng nalika garwa estri ngendhika bilih pin ATM tiyang ingkang badhe dipunrampok menika bintang bintang ping enem. 48 Tembung 'lurus' wonten ing seratan "LURUS JALAN TERUS" lepat anggenipun 3 "Oalah... guru kenthir!" "Oalah...duwe bojo, bojo dalo." "Bocah bodho, kae udu maksude angger rambute lurus 4 5 6 7 8 0 √ √ √ √ v √ 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 √ √ √ 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 √ 2 8 2 9 √ 3 0 3 1 √ 3 2 33 mikir carane nututi ban roda ngajeng boten nate saged. Data 1, MP3 Curanmor 18 Frasa nomina= inti frasa tembung aran Tembung aran= saged karaketan 'dudu' Referen guru ingkang edan Kangge ngandharaken raos getun murid dhateng gurunipun amargi Gurunipun suka saran ingkang boten leres dhateng muridipun nalika muridipun kesasar wonten ing alas. Data 3, MP3 Curanmor 24 Frasa nomina= inti frasa tembung aran Tembung aran= saged karaketan 'dudu' Referen garwa ingkang sisah mangertosipun dhateng piwulang Garwa kakung gemujeng lan ngina garwa estrinipun nalika ngendhika bilih pin ATM tiyang ingkang badhe dipunrampok menika bintang bintang ping enem. Data 6, MP3 Curanmor 26 Frasa nomina= inti frasa tembung aran Tembung aran= saged karaketan 246
Tabel salajengipun 1 2 ngartosaken, amargi dipunkinten ingkang lurus menika rikmanipun pangangge dalan, satemah ingkang kagungan rikma kriting kedah mandheg.. 49 Salah setunggal murid pamit wangsul ananging nalika matur boten ngangge basa ingkang sopan. 50 Nini Jemu dhawah lan dipungeguyu kaliyan Sukro amargi cepengan 3 jalan terus!" "Kowe kuwe agi ngomong karo gurune apa karo kakimu?" "Kon cekelan motor malah cekelan grogol, ninimu!" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ √ 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 √ √ 2 5 2 6 2 7 √ 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 33 'dudu' Referen lare ingkang sisah mangertos dhateng piwulang Kangge ngandharaken raos mangkel polisi lalulintas dhateng tiyang ingkang nglanggar lalulintas amargi lepat anggenipun ngartosaken tembung 'lurus'. Tembung lurus wonten ing seratan "LURUS JALAN TERUS" lepat anggenipun ngartosaken, amargi dipunkinten ingkang lurus menika rekmanipun pangangge dalan, satemah ingkang kagungan rikma kriting kedah mandheg. Data 1, Mp3 Curanmor 17 Frasa nomina= inti frasa tembung aran Tembung aran= saged karaketan 'dudu' Referen sebutan kangge tiyang saking sepuh kakung saking bapak utawi ibu Kangge ngandharaken raos mangkel guru dhateng salah setunggal muridipun amargi nyuwun ijin wangsul ananging boten ngangge basa ingkang sopan. √ Data 8, MP3 Curanmor 22 Frasa nomina= inti frasa tembung aran Tembung aran= saged karaketan 247
Tabel salajengipun 1 2 grogol nalika dipunbonceng nitih motor. 51 Kakine enyang- enyangan lan nyuwun dipuntambahi selangkung tahun yuswanipun kaliyan Dewa Pencabut Nyawa. 52 Nalika salam boten wonten ingkang njawab, tiyang ingkang salam gumun. 3 "Ki, Kakine, kowe lagi sekarat apa lagi nang aring Pasar Legian, malah enyang- enyangan!" "Kiye-kiye umah wong apa umah setan kiye ya?" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ √ 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 √ 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 √ 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 √ √ 3 1 3 2 33 'dudu' Referen sebutan kangge tiyang sepuh estri saking bapak utawi ibu Kangge ngandharaken raketing sesambetan Sukro dhateng Nini Jemu, Sukro nggeguyu Nni Jemu nalika dhawah saking motor amargi piyambakipun nalika dipunbonceng malah cepengan grogol. Data 1, MP3 Curanmor 12 Frasa nomina= inti frasa tembung aran Tembung aran= saged karaketan 'dudu Referen wewengkon kangge dol tinuku barang dagangan wonten ing dinten pasaran kapisan Kangge ngandharaken raos gumun Dewa Pencabut Nyawa kaliyan kakine amargi kakine nyuwun tambah yuswa lan nyang-nyangan yuswa kaliyan Dewa pencabut Nyawa. Data 1, MP3 Curanmor 13 Frasa nomina= inti frasa tembung aran Tembung aran= saged karaketan 'dudu Referen dalem ingkang katingal wingit kangge manggen rol awon Kanggge ngandharaken raos gumun tiyang ingkang mertamu amargi 248
Tabel salajengipun 1 2 53 Salah setunggal murid pamit wangsul ananging nalika matur boten ngangge basa ingkang sopan lan boten ngginakaken unggah-ungguh ingkang leres. 54 Kenet angkotan kota ngenyek putranipun ibu penumpang menika elek sanget. 55 Bapakipun gumun kaliyan putranipunamargi gadhah putra ingkang 3 "O...angger bocah...bo- cah SDLB!" "Kebangeten banget yakin, wong pati-pati angkotan kotane tek tumpaki kok malah anake nyong dienyek!" "Aku jan wis mangkel banget karo kowe." 4 5 6 7 8 0 √ √ √ √ √ √ 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 √ √ 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 √ 2 6 2 7 √ 2 8 √ 2 9 3 0 √ 3 1 3 2 33 boten wonten ingkang njawab salam wonten dalemipun Sandal Sandil. Data 2, MP3 Curanmor 17 Frasa nomina= inti frasa tembung aran Tembung aran= saged karaketan 'dudu Referen sekolah lare idiot Kangge ngandharaken raos mangkel guru dhateng salah setunggal muridipun amargi nyuwun ijin kondur boten ngginakaken basa ingkang sopan lan boten wonten unggah-ungguhipun dhateng tiyang ingkang langkung sepuh. Data 2, MP3 Curanmor 2 Frasa adjektiva= inti frasa tembung kahanan Tembung kahanan= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen mbangetaken tembung kebablasen sanget Ibu ingkang nitih angkotan kuciwa dhateng kenet amargi angkotanipun sampun dipuntumpaki ananging malahan putranipun dipunenyek.
Data 1, MP3 Curanmor 3 Frasa adjektiva= inti frasa tembung kahanan Tembung kahanan= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 249
Tabel salajengipun 1 2 kesupenan sanget. 56 Bapakipun gumun kaliyan putranipunamargi gadhah putra ingkang kesupenan sanget. 57 "X' mbucal hajat wonten klasanipun "Y" nalika saweg tahlilan. 3 "Gething banget karo kowe yakin." "Oo... bocah sedeng kowe yah!" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ √ 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 √ 2 0 √ 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ 2 7 2 8 2 9 3 0 √ 3 1 3 2 33 'ora' Referen sengit kaliyan pratingkahipun tiyang Kangge ngandharaken raos gumun bapak dhateng putranipun ingkang taksih alit ananging sampun kesupenan sanget. Data 2, MP3 Curanmor 3 Frasa adjektiva=inti frasa tembung kahanan Tembung kahanan= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen sengit kaliyan pratingkahipun tiyang Kangge ngandharaken raos gumun bapak dhateng putranipun ingkang taksih alit sampun kesupenan sanget. Data 2, MP Curanmor 8 Frasa nomina= inti frasa tembung aran Tembung aran= saged karaketan 'dudu' Referen tiyang radi edan Kangge ngandharaken raos duka "Y" dhateng "X" amargi mbucal hajat wonten ing nginggil klasanipun "Y". 250
Tabel salajengipun 1 2 58 Salah setunggal murid ngenyek Bu Gurunipun amargi ngendika terus. 59 Wonten ing pasarean, kancanipun dokter jangtung ingkang profesinipun ugi dokter nggujeng cekakakan nalika saweg wonten ing layat. 60 Wonten ing pasarean, kancanipun dokter jangtung ingkang 3 "Apa anu untune rika mrongol dadi ora bisa meneng?" "Ora duwe kuping kowe yah?" "Ora duwe mata kowe yah?" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ √ √ √ 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 √ √ √ 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ √ 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 √ 3 2 33 Data 1, MP3 Curanmor 19 Untune rika = jejer Mrongol =wasesa Klausa adjektiva= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen waja ingkang katingal congat-congat majeng Tembung pisuhan 'untune rika mrongol' dipunginakaken kaliyan murid dhateng Bu Gurunipun amargi Bu Gurunipun ngendika terus. Data 2, Mp3 Curanmor 20 Ora duwe kuping = wasesa Kowe yah = jejer Klausa adjektiva= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen tiyang ingkang boten gadhah talingan kangge mirengaken Kangge ngandharaken raos duka tiyang dhateng kancanipun dokter jantung nalika wonten ing pasarean, kancanipun dokter jantung ingkang saweg layat nggujeng cekakakan. Data 3, MP3 Curanmor 20 Ora duwe mata = wasesa Kowe yah = jejer 251
Tabel salajengipun 1 2 profesinipun ugi dokter nggujeng cekakakan nalika saweg layat. 61 62 Anang gumun nalika Krisdayangti ndhawuhi ngleresaken gendheng, kamangka boten wonten gendheng ingkang mlorot, lan malah dipundhawuhi nglrorotaken gendheng- gendhengipun rumiyin. Petugas mercusuar duka dhateng Jendral Kapal Belanda amargi dipunprentah mindah kapal 3 "Pikirane ora beres, ora cetha!" "Nyong ora budheg mas, nyuwun sewu mas." 4 5 6 7 8 0 √ √ √ √ 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 √ √ 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ 2 7 2 8 2 9 3 0 √ 3 1 3 2 33 Klausa adjektiva= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen tiyang ingkang boten kagungan perangan badhan kangge mriksani Kangge ngandharaken raos duka tiyang dhateng kancanipun dokter jantung nalika wonten ing pasarean, kancanipun dokter jangtung ingkang saweg layat nggujeng cekakakan. Data 2, MP3 Curanmor 14 Pikirane = jejer Ora beres = wasesa Klausa adjektiva= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen pikiran ingkang boten leres Anang gumun dhateng Krisdayanti nalika Anang dipunsuwun kangge ngleresaken gendheng kamangka boten wonten gendheng ingkang mlorot, ananging Krisdayanti malah ngendika supados nglorod- nglorodaken gendhengipun. Data 5, Mp3 Curanmor 16 Nyong = jejer Ora budheg = wasesa Klausa adjektiva= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen kahanan tiyang ingkang 252
Tabel salajengipun 1 2 ingkang sejatosipun mercusuar. 63 Garwa estri boten pitados dhateng garwanipun nalika kondur ing dalem lan ngendika badhe tobat. 64 Garwa estri boten pitados dhateng garwanipun nalika kondur ing dalem lan ngendika badhe tobat. 3 "Alah gujis, mambu lamis lambemu, kowe sedina ngomong ping 200.000 ora bakal nyong ngandel !" "Lambene rika kuwe mambu!" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ √ 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 √ √ 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ 2 7 2 8 √ 2 9 3 0 3 1 3 2 33 risak talinganipun Pegawe mercusuar duka dhateng Jendral Kamargi dipunpaksa kangge mindhah kapal, amargi Jendral Kapal ngintun bilih mercusuar menika kapal ingkang badhe nabrak kapalipun. Data 12, MP3 Curanmor 1 Mambu lamis = wasesa Lambemu = jejer Klausa adjektiva= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen lathi ingkang pinter anggenipun geguneman Kangge ngandharaken raos kuciwa garwa estri dhateng sisihanipun nalika garwa kakung kondur ing dalem lan ngendika badhe tobat. Data 1, MP3 Curanmor 15 Lambene rika = jejer Kuwe mambu = wasesa Klausa adjektiva saha saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen pinggiraning tutuk ingkang mambet Kangge ngandharaken raos duka polisi lalulintas amargi saderengipun piyambakipun ngendika, sampun dipunwastani badhe nilang. 253
Tabel salajengipun 1 2 65 Nini Jemu ngeyel nalika dipunkandhani supados boten udud terus amargi saweg gerah lan sampuh sepuh. 66 Garwa kakung kaliyan garwa estri mlampah- mlampah wonten ing Teluk Penyu ananging garwa estrinipun 67 Sukarni dipunampili buku telpon kaliyan petugas perpustakaan ingkang isinipun namung nomer- nomer telpon. 3 "Rika angger wudele wis madhep ngalor ya ngalor bae!" "Mak-mamake kuwe anger mlaku mandan cepet jajal, mlaku kaya bulus, engkad- engkod ora tekan-tekan" "Ora mikir, buthake thok sing diambani!" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ √ 1 0 √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 √ 1 6 1 7 1 8 1 9 √ 2 0 2 1 √ 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 √ 2 8 √ 2 9 3 0 3 1 3 2 33 Data 2, MP3 Curanmor 22 Wudele = jejer Wis madhep ngalor = wasesa Klausa adjektiva= saged dipunnegatif-aken kanthi tembung 'ora' Referen underan wonten padhaharan ingkang madhep Ngaler Kangge ngandharaken raos mangkel Sukro dhateng Nini Jemu amargi boten purun dipun-ngendikani sampun udud amargi saweg gerah lan sampun sepuh √ Data 1, MP3 Cranmor 27 Mlaku = wasesa Kaya bulus = lesan Klausa kriya= gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen mlampah kados kewan ingkang rumangkang kados penyu ingkang urip wonten dharatan Ngandharaken raketing sesambetan antawisipun garwa kakun kaliyan sisihanipun nalika saweg gojegan. Data 4, MP3 Curanmor 23 Buthake thok = jejer Sing diambani = wasesa Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen nambahi buthak mustaka ingkang sampun boten thukul rikmanipun. 254
Tabel salajengipun 1 2 68 Garwa estri dipuwastani maringi dhahar cliring dhateng putranipun kaliyan garwa kakungipun. 69 Garwa estri jengkel dhateng garwa kakungipun amagi boten purun mbantu napa-napa nalika garwa estrinipun saweg kathah pedamelan wonten ing dalem. 3 "Ra mendelik rika matane ya?" "Ngapa-ngapa ora gelem kepriwe karepe rika?" 4 5 6 7 8 0 √ √ 1 0 √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 √ √ 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 √ 2 8 √ 2 9 3 0 3 1 3 2 33 Kangge ngandharaken raos kuciwa Sukarni dhateng petugas perpustakaan amargi dipunampili buku telpon kaliyan petugas perpustakaan ingkang isinipun namung nomer-nomer telpon. Data 6, MP3 Curanmor 1 Ra mendelik = wasesa Rika matane ya = lesan Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen netranipun boten dipunbikak wiyar Kangge ngandharaken raos mangkel garwa estri dhateng sisihanipun amargi sampun dipunwastani maringi maem cliring dhateng putranipun. Data 9, MP3 Curanmor 1 Kepriwe = wasesa Karepe rika = lesan Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen nyuwun pirsa kekarepanipun tiyang Garwa estri kuciwa dhateng garwa kakungipun amargi boten purun mbantu garwa estri napa-napa. 255
Tabel salajengipun 1 2 70 Ibu penumpang kuciwa amargi sampun nitih angkotan kota menika amargi nalika sareng kaliyan putranipun dipuntakeni "ngasta napa" kaliyan kenet angkota. 71 Supir angkotan dipuncritani dening ibu penumpang menawi putranipun dipundhawuhi mbucal wonten ing wadhah sampah kaliyan kenet. 72 Yugo dipundhawuhi methik klapa kaliyan mamakipun ananging dhawuhipun boten 3 "Rika matane ora melek apa kepriwe?" "Omeih bae kae, tampongi bae lambene!" "Lha mulane sing endi? Balang nganggo klapa rika ya." 4 5 6 7 8 0 √ √ √ 1 0 √ √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 √ √ √ 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ 2 7 √ 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 33 Data 1, MP3 Curanmor 2 Rika matane = jejer Ora melek = wasesa Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen aktivitas tartamtu Kangge ngandharaken raos duka penumpang angkotan kota dhatengkenet nalika dipuntakeni "ngasta napa" kaliyan kenet angkota kamangka sejatosipun sareng kaliyan putranipun. √ Data 6, MP3 Curanmor 2 Tampongi bae = wasesa Lambene = lesan Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen mukul lathi ngginakaken asta Kangge ngandharaken raketing sesambetan nalika supir angkotan kota dipuncritani kaliyan salah setunggal penumpang bilih putranipun dipunenyek dhateng kenet. Data 2, MP3 Curanmor 4 Balang nganggo klapa = wasesa Rika= lesan Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen dipunbalang ngginakaken 256
Tabel salajengipun 1 cetha klapa ingkang kedah dipunpethik. 73 Mesin fotokopi dipunwastani kulkas kaliyan Dhawijo. 74 Tukang fotokopi dipunprotes keawisen kaliyan Dhawijo amagi Dhawijo mbayar tigang ngewu kangge fotokopianipun. 75 Dhawijo nyuwun pirsa "asline" kanthi teges berkas aslinipun, ananging kaliyan tukang fotokopi dipunkinten alamat asalipun piyambakipun. 2 "Bocah angger gedhene disusoni nang wit randhu kaya kuwe kasile kuwe." "Matane mendelik jajal, mesin fotokopine inyong kiye esih ana bandrole, bandrole selikur juta." "Klakon tek gorok gulune kawus." 3 4 5 6 7 8 9 √ √ √ 1 0 √ √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 √ √ √ 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ 2 7 √ 2 8 2 9 3 0 3 1 √ 3 2 Klapa Kangge ngandharaken raos jengkel Yugo dhateng mamakipun amargi suka dhawuh ananging boten cetha. Data 1, MP3 Curanmor No. 5 Disusoni = wasesa Nang wit randhu = lesan Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen dipunsusoni wonte wit ingkang ngedalaken kapuk Tukang fotokopi ngina Dhawijo amargi mesin fotokopi dipunwastani kulkas. Data 3, MP3 Curanmor 5 Matane = jejer Mendelik = wasesa. Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan. Referen mbikak netra kanthi wiyar Tukang fotokopi duka kaliyan tiyang ingkang tembe motokopi amargi ngendika bilih reginipun keawisen. Data 4, MP3 Curanmor 5 Tek gorok = wasesa. Gulune = lesan Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan. Referen gulunipun dipunsembeleh ngginakaken gorok Kangge ngandharaken raos 33 257
Tabel salajengipun 1 2 piyambakipun. 76 Grobak kagunganipun "X" ingkang dipunpendhet kaliyan bakul utek dipunarani bandhosan. 77 Bakul utek dipuntakeni kaliyan "X" punapa kagungan utek punapa boten. 78 Bakul utek dipununekaken " Bakul utek tapi ora duwe utek". 3 "Kuwe aja pecicilan lambene!" "Kuwe malah gari ngutek- ngutekna nyong!" "Cangkeme dicangar!" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ 1 0 √ √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 √ √ √ 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ √ 2 7 √ 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 33 jengkelipun Dhawijo dhateng tukang fotokopi amargi nalika Dhawijo nyuwun pirsa "asline" kanthi teges berkas aslinipun, ananging kaliyan tukang fotokopi dipunkinten alamat asalipun piyambakipun. Data 2, MP3 Curanmor 6 Pecicilan = wasesa Lambene = lesan Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan. Referen lathi ingkang boten saged meneng Kangge ngandharaken raos jengkel "X" dhateng "Y" amarg grobak kagunganipun "X" ingkang dipunpendhet kaliyan bakul utek dipunarani bandhosan. Data 3, MP3 Curanmor 6 Ngutek-ngutekna = wasesa Nyong = lesan Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen didhawuhi ngginakaken utek Ngandharaken raos Data 6, MP3 Curanmor 6 Cangkeme = jejer Dicangar = wasesa Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan 258
Tabel salajengipun 1 2 79 Bakul utek jengkel amargi dagangan utekipun dienyek tiyang. 80 Penjaga apotek dipunenyek menawi dhahar boten mlebet padhaharan ananging mlebet wonten mustaka. 3 "Aja malah ngegas kuwe lambene!" "Heh, kowe aja macem- macem nanag kene jajal, pengen tek sembeleh apa kowe?" 4 5 6 7 8 0 √ √ 1 0 √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 √ √ 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ 2 7 √ 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 33 Referen tutuk ingkang dipunbikak kanthi peksa perlu badhe diombeni jamu Kangge ngandharaken raos dukanipun bakul utek dhateng tiyang amargi dipununekaken " Bakul utek tapi ora duwe utek". dukanipun bakul utek dhateng "X" Data 8, MP3 Curanmor 6 Ngegas = wasesa Kuwe lambene = lesan Referen nambahi soro swantenipun Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Kangge ngandharaken raos mangkel bakul utek amargi dagangan utekipun dienyek tiyang. Data 1, MP3 Curanmor 7 Tek sembeleh = wasesa Apa kowe = lesan Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen dipunpejahi kanthi cara ngiris jangganipun Kangge ngandharaken raos dukanipun Penjaga apotek amargi dipunenyek menawi piyambakipun dhahar boten mlebet padhaharan ananging mlebet wonten mustaka. 259
Tabel salajengipun 1 2 81 "X" boten pareng ngasta wangsul klasa ingkang dipunlenggahi. Sejatosipun "X" sampun berak wonten sarung 82 Biksu Tong dipuntimbali " Tong Tong Tong" kaliyan Dewa. 83 "X" duka amargi dipunece pengkrang kaliyan "Y". 3 "Siki arep tek endhogi nang nyong!" "Aja sekarepe dhewek rika nek ngundang!" "Pengen tek krangkeng biyunge?" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ 1 0 √ √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 √ √ √ 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 √ √ √ 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 33 Data 1, MP3 Curanmor 8 Tek endhogi = wasesa Nang nyong = lesan Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen ngeeki tiyang Kangge ngandharaken raos mangkel "X" dhateng "Y" amargi "X" boten pareng ngasta wangsul klasa ingkang dipunlenggahi. Sejatosipun "X" sampun mbucal hajat wonten sarung satemah klasanipun "Y" tumut kotor. Data 1, MP3 Curanmor 9 Sekarepe dhewek = wasesa Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen nglakoni sedaya ingkang dipunremeni lan boten peduli kaliyan tiyang sanes Kangge ngandharaken raos mangkel Biksu Tong dhateng Dewa amargi dipuntimbali " Tong Tong Tong" Data 2, MP3 Curanmor 11 Tek krangkeng = wasesa Biyunge = lesan Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen ibunipun dipunlebetaken kunjara 260
Tabel salajengipun 1 2 84 "Y" ngajak "X" munggah lewat tangga darurat amargi lif hotel rusak, ananging "X" malah nyuwun gendhong kaliyan "Y". 85 Kakine kuciwa kaliyan Dewa Pencabut Nyawa amargi mblenjani janji 3 "Gelem ya ayuh, ora gelem ya tek gered karo tambang!" "Kowe kuwe lambe wis ora kena diendel, lambene ngathus!" 4 5 6 7 8 0 √ √ 1 0 √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 √ √ 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 √ 2 9 3 0 3 1 3 2 √ 33 Kangge ngandharaken raos dukanipun "X" dhateng kancanipun amargi dipunenyek pengkrang. Data 3, MP3 Curanmor 11 Tek gered = wasesa Karo tambang = lesan Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen dipuntarik ngginakaken tambang Kangge ngandharaken raketing sesambetan "Y" dateng "X" nalika munggah hotel liwat tangga darurat amargi liv hotel saweg rusak, dipunandharaken kanthi gumujeng. Data 9, MP3 Curanmor no. 1 Lambene = jejer Ngathus = wasesa Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen tiyang ingkang boten saged dipunpitados Kangge gandharaken raos kuciwa kakine dhateng Dewa Pencabut amargi Nyawa mblenjani janjinipun bilih badhe nambah yuswanipun selangkung tahun, ananging boten sios. 261
Tabel salajengipun 1 2 86 Tiyang ingkang mertamu boten trima nalika boten pareng mertamu kaliyan ingkang. 87 Krisdayanti boten remen menawi Anang protes nalika Krisdayanti saweg nembang. 88 Anang duka amargi Krisdayanti ngendika bilih Anang boten nate ngurmati nalika Krisdayanti saweg nembang. 3 "Tek tampongi cangkeme apa ngeneh!" "Tek jejeli cacing ya kawus!" "Pengen tek kethok lambene apa?" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ 1 0 √ √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 √ √ √ 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ √ 2 7 √ 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 33 Data 6, MP3 Curanmor 2 Tampongi bae = wasesa Lambene = lesan Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen diunpukul tutukipun ngginakake asta Kangge ngandharaken raketing sesambetan nalika supir angkotan kota dipuncritani kaliyan salah setunggal penumpang bilih putranipun dipunenyek dhateng kenet Data 3, MP3 Curanmor 14 Tek jejeli = wasesa Cacing = lesan Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan. Referen dipunpaksa ndhahar cacing Kangge ngandharaken raos Krisdayanti dhateng Anang amargi Anang ngendika werni-werni nalika krisdyanti nembang. Data 4, MP3 Curanmor 14 Tek kethok = wasesa Lambene = lesan Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen dipuntugel lathinipun Kangge ngandharaken raos 262
Tabel salajengipun 1 2 89 Polisi Lalulintas dipunece kados anggota pramuka dening pelanggar lalulintas ingkang dipuntilang. 90 Pangangge motor dipunomong kaliyan Polisi Lalulitas amargi boten purun ngurubaken motoripun lan nengga lampu lalulintas dumugi werninipun biru. 91 Tukang tropong males pisuhanipun Jendral Kapal 3 "Pisan maning kowe ngomong nyong anggota pramuka, kepruk kowe nang nyong!" "O... rika mbok arep ngenteni nang kene nganti motore manak ora bakal biru lampune." "Kampleng, biyungmu tek pateni Ndan!" 4 5 6 7 8 0 √ √ √ 1 0 √ √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 √ √ √ 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ √ 2 7 2 8 2 9 3 0 √ 3 1 3 2 33 dukanipun Anang dhateng Krisdayanti amargi Data 3, MP3 Curanmor 15 Kepruk kowe = wasesa Nang nyong = lesan Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen dipunthuthuk ngginakaken barang ingkang atos Kangge ngandharaken raos duka polisi lalulintas amargi dipunenyek kados anggota pramuka dening pelanggar lalulintas ingkang dipuntilang. Data 4, MP3 Curanmor 15 Motore = jejer Manak = wasesa Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen motoripun gadhah anak Kangge ngandharaken raos gumun polisi lalulintas dhateng Kaki Blewung nalika saweg wonten lampu bangjo amargi boten purun nglampahaken motoripun nalika lampu werni ijem saha nengga lampu lalulintas werninipun gantos biru. Data 3, MP3 Curanmor 16 Biyungmu = jejer Tek pateni = wasesa Klausa kriya amargi gadhah teges 263
Tabel salajengipun 1 2 Belanda. 92 Petugas mercusuar mangkel dhateng Jendral Kapal Belanda amargi mercusuar dipunkinten kapal lan dipundhawuhi mindhah kapalipun. 93 Minul ajrih mbok menawi dipundukani kaliyan Bosipun amargi saweg nyambut damel dipunsambi cariyos, ananging Tebok malah 3 "Heh wong Belanda, mandan melek sendhing mulane matane ya, mandan dijembreng sendhing matane, kiye mercusuar!" "Eh Bok... kowe lambene kepengin tek sewek-sewek apa kepriwe kowe?" 4 5 6 7 8 0 √ √ 1 0 √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 √ √ 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ 2 7 √ 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 33 nindhakaken pakaryan Referen misahaken suksmanipun ibunipun Kangge ngandharaken raos duka tukang tropong amargi dipunpisuh kaliyan jendral Kapal Belanda. Data 7, MP3 Curanmor 16 Dijembreng sendhing = wasesa Matane = lesan Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen bikak netra ngginakaken asta supados boten nglunthung Kangge ngandharaken raos jengkel petugas mercusuar dhateng Jendral kapal Belanda amargi mercusuaripun dipunkinten kapal satemah petugas mercusuar dipundhawuhi menggokaken mercusuar ingkang dipunkinten kapal. Data 6, MP3 Curanmor 17 Lambene = jejer Kepengin tek sewek-sewek = wasesa Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen lathinipun dipuntarik ngginakaken asta satemah 264
Tabel salajengipun 1 2 ngendika soro sanget. 94 Bu Guru duka amargi dipunece mrongol kaliyan salah setunggal muridipun nalika saweg ngasta wonten ing kelas 95 Wonten ing pasarean, kancanipun almarhum ingkang pedamelanipun ugi dados dokter nggujeng cekakakan nalika ningali wonten patung wuhud jantung wonten sanginggiling pasareannipun dokter jantung. 3 "Kowe kepengin tek sepiti maning apa kepriwe kowe? " "Lambene diatur mas, wong lagi ana wog mati koh malah cekakakan!" 4 5 6 7 8 0 √ √ 1 0 √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 √ √ 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ 2 7 2 8 2 9 3 0 √ 3 1 3 2 33 kaperang dados pinten-pinten perangan Kangge ngandharaken raos dukanipun Minul dhateng Tebok amargi Tebok ngendikanipun sero sanget lan ajrih bok menawi dipundukani kaliyan juraganipun. Data 2, MP3 Curanmor 19 Tek sepiti maning = wasesa Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen aktivitas tartamtu Kangge ngandharaken raos duka bu guru dhateng salah setunggal muridipun amargi dipunenyek wajanipun mrongol. Data 1, MP3 Curanmor 20 Lambene = jejer Diatur = wasesa Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen lathinipun dipundhawuhi supados dapunteta Kangge ngandharaken raos gumun tiyang ingkang saweg lelayu amargi kancanipun dokter jantung nggujeng sero sanget wonten ing pasarean. 265
Tabel salajengipun 1 2 96 Nini Jemu dipungleweh wayahipun nalika badhe dibonceng nitih motor. 97 Petugas perpustakaan dipundangu "buthak" kaliyan Sukarni. 98 Wonten pangangge dalan ingkang boten manut peraturan lalulintas lan ngeyel nalika dipunkandhani kaliyan polisi lalulintas. 3 "Tek tampong kowe nang nyong!" "Tek kepret kowe lambene!" "Ora tau diwaraih tata krama nang aring gurune kowe ya?" 4 5 6 7 8 √ √ √ 0 1 0 √ √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 √ √ √ 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 √ 2 7 √ √ 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 33 Data 6, MP3 Curanmor 22 Tek tampong kowe = wasesa Nang nyong = jejer Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen nampok pasuryanipun tiyang Kangge ngandharaken raos jengkel Petugas Perpustakaan amargi dipundangu 'buthak' kaliyan Sukarni. Data 3, MP3 Curanmor 23 Tek kepret = wasesa Kowe lambene = lesan Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen njotos lathi Kangge ngandharaken raos jengkel Petugas Perpustakaan amargi dipundangu 'buthak' kaliyan Sukarni. Data 4, MP3 Curanmor 26 Ora tau diwaraih = wasesa Tata krama = lesan Klausa kriya amargi gadhah teges nindhakaken pakaryan Referen boten nate dipunwulang tata krama Kangge ngandharaken raos jengkel polisi lalulintas dhateng tiyang ingkang nglanggar lalulintas. 266