SAPA ARUH BASA JAWI WONTEN ING NOVEL KINANTI ANGGITANIPUN MARGARETH WIDHY PRATIWI Nugrah Tri Hatmoko 10205241038 Sarining Panaliten Panaliten menika gadhah ancas kangge ngandharaken jinising sapa aruh basa Jawi saha bab ingkang ndayani panganggening sapa aruh basa Jawi wonten ing novel Kinanti anggitanipun Margareth Widhy Pratiwi. Panganggening sapa aruh wonten ing novel Kinanti anggitanipun Margareth Widhy Pratiwi menika saged dipundadosaken tuladha panganggenipun sapa aruh basa Jawi wonten ing padintenan. inggih menika panaliten deskriptif. Data panaliten menika awujud tetembungan ingkang nedahaken sapa aruh wonten ing novel Kinanti anggitanipun Margareth Widhy Pratiwi. Sumbering data panaliten menika ngginakaken pawicantenan wonten ing novel Kinanti anggitanipun Margareth Widhy Pratiwi. Pirantining panaliten menika kanthi ngginakakenkartu data.Data dipunkempalaken kanthi cara maos lan nyerat (nyathet). Caranipun nganalisis data menika ngginakaken teknik analisisdeksriptif saha pendekatan sosiolinguistik mliginipun teori SPEAKING saking Dell Hymes. Wondene cara anggenipun ngesahaken data menika kanthi ngginakaken validitas (triangulasi teori) saha reliabilitas (intrarater lan interater). Jinising panaliten ingkang dipunginakaken Asiling panaliten inggih menika: (1) Jinising sapa aruh, ingih menika: (a) sapa aruh namanipun tiyang, (b) pasedherekan, (c) gelar kebangsawanan, (d) gelar saking pawiyatan, (e) jabatan utawi padamelan, (f) pelaku sawijining tumindak, (g) metaforik (paraban), (h) sesulih purusa, (i) tembung religius, saha (k) adjective transposisional. (2) bab ingkang ndayani panganggening sapa aruh, inggih menika: (a) papan lan kawontenan nalika pawicantenan, (b) hubungan panutur kaliyan mitra tutur, jeniskelamin, pangkat, yuswa, drajad, lan status sosial paraga, (c) ancasipun micanten, (d) wujudipun ukara ingkang dipunginakaken, (e) ingkang cara, nada dipunginakaken kangge ngandharaken pawicantenan, (g) trapsila lan unggah- ungguh basa nalika pawicantenan, lan ugi (h) jinisipun wacana ingkang dipunginakaken paraga. lan tumindak nalika panutur micanten, (f) pirantos Pamijining tembung : sapa aruh, basa Jawi, novel Kinanti BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 43
Abstract This research was aimed to describe the types of greeting in the Java language and anything that affected the use of the Java language greeting in the novel Kinanti by Margareth Widhy Pratiwi. The use of greeting in the novel Kinanti by Margareth Widhy Pratiwi can be used as an example of the application of the Java language greeting in daily life. The type of this research was a descriptive research. The data of this research were the greeting words of the Java language in the novel Kinanti by Margareth Widhy Pratiwi. The source of the data used the conversation in the novel Kinanti by Margareth Widhy Pratiwi. The tool or device used in this research was a table of data analysis and supported by the data card. The data were collected by means of reading and writing. The data were analyzed by the descriptive analysis technique and sociolinguistic approaches to the SPEAKING theory by Dell Hymes. The validity of the data was certified by using (triangulation theory) and reliability (intrarater lan interater). The results of this research were: (1) The types of greeting, namely: (a) the greeting of a person's name, (b) the kinship, (c) the title of nobility, (d) the degree of education, (e) the position or the profession, (f) the perpetrator of act, ( g) the metaphorically, (h) personal pronoun, (i) the religious words, and (k) the transpositional adjective. (2) the chapter that affect the use of greeting, there were: (a) the place and situation, (b) the relationship between speaker and listener, (c) the purpose of the conversation, (d) the sentence used, (e) manner, tone and behavior when speak or talk, (f) the tool used to describe the conversation, (g) norms and decency in the conversation, and (h) the type of discourse used. Keywords: greeting,Java language, novel Kinanti A. PURWAKA ingkang dipungginakaken kangge komunikasi antawisipun sasamining tiyang.Kanthi lumantar basa menika ngandharaken manungsa dipunraosaken menapa wohing manah, ngandharaken pamikiran, pamanggihipun tiyang sanesipun.Salah satunggalipun basa kangge dipunggikaken ingkang komunikasi inggih menika basa Jawi. Basa Jawi menika dipungginakaken wonten ing padintenan dening saking masarakat menika ugi dipungginakaken wonten Basa menika pirantos saged ingkang ngandharaken saha dhateng Jawi, kajawi ing bab seni, kados dene seni sastra, lan wayang, Proses sapanunggalanipun. asring komunikasi nalika inggih dipunpanggihaken tiyang menika saweg wawan pangandikan. kethoprak ingkang utawi pawicantenan menika limrahipun kedah wonten kalih perangan, inggih menika kedah wonten penutur kaliyan tutur.Raketipun (keakraban) antawisipun penutur kaliyan mitra tutur menika saged dipuntitik saking pamilihing basa ingkang Wawan pangandikan mitra BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 44
dipungginakaken.Mliginipun basa Jawi pamilihing basa ingkang badhe dipunginakaken menika kedah nggatosaken perangan-perangan tartamtu. Perangan-perangan ingkang dados tetimbangan anggenipun milih basa menika tingkat ekonomi, jabatan wonten ing politik, pedamelanipun, alur pasedherekan utawi ing kekerabatan wonten kulawarga, umur, jenis kelamin, papan asalipun mitra tutur lan ugi kawontenan wawan pirembagan. Wonten kadosta nalika pawicantenan antawisipun penutur kaliyan mitra tutur menika temtu kemawon wonten ingkangdipunginakaken sapa aruh kangge nyebat mitra tutur-ipun. aruh Jinising ingkangdipunginakaken ugi beda- beda ingkang ndayanipanganggenipun sapa aruh. panaliten Wonten menika sapa aruh ngginakaken jinising kanthi semantik, amargi masarakat Jawi kathah ngginakaken sapaaruh dipunpendhet saking alur pasedherekan,ananging kathah ugi ingkang ngginakaken sapa aruh ngginakaken nama mitra tutur, gelar kabangsawanan, gelar kasilipun pendidikan, pedamelan utawi profesi, tembung sesulih metaforik utawiparaban, sapa aruh umum saha sapa aruh saking tembung religious lan sapanunggalanipun. ing sapa gumantung bab titikan ingkang saking purusa, Sistem sapa aruh menika boten namung wonten ing pawicantenan bebrayan ageng masarakat Jawi ing padintenan, ananging ugi wonten ing karya sastra ingkang awujud seratan. sastra satunggaling karya Salah ingkang ngewrat sapa aruh inggih BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 menika novel abasa Jawikanthi irah- anggitanipun irahan Margareth Widhy Pratiwi. "Kinanti" ing panaliten menika saged dipuntingali ing ngandhap menika. Wosing prakawis wonten 1. Menapa kemawon jinising sapa aruh basa Jawi wonten ing novel Kinanti anggitanipun Margareth Widhy Pratiwi? 2. Menapa kemawon bab ingkang ndayani panganggenipun sapa aruh basa Jawi wonten ing novel Kinanti anggitanipun Margareth Widhy Pratiwi? B. GEGARAN TEORI 1. Sosiolingistik inggih menika bidang disiplin antar ingkang ngrembag bab basa ingkang wonten kaliyan gayutanipun panganggening basa kasebut wonten ing satunggaling masarakat (Chaer lan Leonie, 2004: 2). Wondene Nurhayati (2009: 3-4) ngandharaken bilih sosiolinguistik menika ngelmu ingkang gegayutan kaliyan pilihan- ingkang pilihan detail nyata dipunginakaken dhumateng masarakat. Satemah ingkang dipunrembag wonten ing sosiolinguistik menika basa lan ugi masarakat ingkang ngginakaken basa kasebut. Sosiolingistik ngelmu basa kanthi ugi (1984: ngandharaken bilih sosiolinguistik menika satunggaling studibab basa ingkang gegayutan kaliyan penutur basa kasebat minangka anggota Pamanggih menika masarakat. pamanggihipun jumbuh ingkang 4) Suwito Nababan 2) kaliyan (1982: 45
ngandharaken bilih sosiolinguistik menika satunggaling studi ngengingi bab sipat-sipat khusus (karakteristik) lan variasi basa, fungsi basa, ing panganggenipun basa wonten ewah-ewahan pawicantenan sipat khusus antawisipun kalawau wonten salebeting masarakat tutur-ipun. saha tigang ing Adhedhasar andharan wonten ing nginggil saged dipunpendhet dudutan menika bilih satunggaling ingkang ngrembag bab basa, masarakat lan ugi gegayutanipun antawisipun basa kaliyan masarakat. Sosiolinguistik menika ngrembag bab kadospundi basa kasebut dipunginakaken dening masarakat tutur tartamtu minangka sarana kangge komunikasi. sosiolinguistik ngelmu Wondene gayutanipun kaliyan sapa aruh, salah satunggaling bidang ingkang dipunrembag wonten ing sosiolinguistik menika panganggenipun sapa aruh. Sapa ingkang aruh menika perangan wigatos wonten ing prastawa tutur amargi sapa aruh kangge nyebat tutur nalika wicantenan. mitra Jinisipun ugi aruh kadospundi anggenipun ngginakaken sapa dipun pangaribawani dening perangan- perangan ing satunggaling masarakat tutur. Awit saking menika teori sosiolinguistik menika dipunprelokaken wonten ing panaliten sapa aruh menika. inggih lan sapa menika aruh ingkang wonten BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 2. Prastawa tutur tutur Prastawa 2. Prastawa tutur tutur Prastawa (speech event) menika interaksi lampahing linguistik wonten ing satunggaling kanthi langkung ujaran ndherekaken kalih pihak inggih menika panutur saha mitra tutur kanthi satunggal pokok ujaran ing lan kawontenan papan, wekdal, tartamtu (Chaer lan Leonie, 2004: 47). Salajengipun Suwito (1982: 26- 27) ugi ngandharaken bilih prastawa tutur menika prastawa wicantenan mawi sadaya lanperanan bab wonten ing prastawa kasebut. Bab kasebut inggih menika panutur (speaker), mitra (hearer, receiver), pokok wicantenan (topic), wicantenan papan nalika (setting), wicantenan (situation, scene) lan sapanunggalipun. Dados wonten ing prastawa tutur menika kedah wonten ingkang ingkang wicanten tiyang dipun wastani tiyang panutur, ingkang dados mitra tutur saha topik ingkang dipunwicantenaken wonten papan kanthi ing kawontenan Kanthi sosiolinguistik, satunggaling saged pawicantenan dipunwastani prastawa tutur menawi sampun gadhah komponen tutur ingkang jangkep (Chaer lan Leonie, 2004: 48). utawi tutur anggenipun kawontenan satunggaling tartamtu. menika Gayut kaliyan prastawa tutur ing nginggil, Hymes lumantar Suwito (1982: 29) ngandharaken bilih satunggaling prastawa tutur menika kedah wolung gadhah komponen.Komponen-komponen kasebut akronimSPEAKING.Komponen- menika komponenSPEAKING minangka bab-bab ingkang dados dipunwastani kanthi 46
tandha prastawa kedadosanipun tutur. Tandha kasebat inggih menika Setting andScene utawi papan saha wekdal kalampahan pawivantenan, Participants utawi paraganipun, Ends: purpose and goal utawi ancasipun pawicantenan, Act sequences utawi wujud saha isinipun tuturan, Key: tone or spirit utawi cara, nada saha tumindak nalika nglampahi pawicantenan,Intrumentalities utawi pirantos tutur, Norms of interaction interpretation utawi norma and ingkang utawi tatakrama jinising pungkasan Genres utawi wacana. nalika lan 3. Sapa Aruh a) Pangretosan Sapa Aruh Fasold (1997: 1-2) ngandharaken bilih "addres forms are the word speaker use designate the person they are talking to while they are talking to them" ingkang tegesipun sapa aruh menika tetembungan dipunginakakendening ingkang penutur kangge nyebat nyebat mitra tutur-ipun nembe Salajengipun samingendikan. Supardo (1995: 72) mbedakaken antawisipun sapa aruh, salam lan panggilan. aruh menika ingkang perangan asipat tetep ingantawisipun panutur saha kaliyan aruh panganggenipun sageddipunambali makaping-kaping. Wondene manika salam dipunginakaken kangge miwiti interaksi lan pungkasan panggilan menika kangge narik kawigatosan. nalika Sapa saking salam mitra tutur sapa Bronislaw Malinowski lumantar 27) Kartomihardjo ngandharaken bilih ginanipun sapa (1998: aruh menika wonten kalih inggih Phatic satunggal menika Communication ateges tetembungan minangka pratandha ikatan sosial saha ingkang angka kalih minangka pirantos kangge ngontrol interaksi. Suhardi dkk (1985: 10) ngandharaken bilih sapa aruh menika ginanipun kangge nimbali tartamtu supados nampi peran dados mitra tutur utawi maringi reaksi verbal menapa non verbal. ingkang tiyang andharan wonten ing nginggil bilih sapa aruh inggih menika tetembungan tartamtu dipunginakaken ingkang dening penutur nyebat mitra kangge tuturipun. Wonten kalih perangan ingkang wigatos inggih menika paraga utawi participantskaliyan tetembungan sapa aruh. Ingkang inggih participants dipunsebut menika penutur, mitra tutur saha tiyang ingkang dipunrembag wonten Kanthi ing wontenipun aruh menika nedahaken bilih antawisipun panutur kaliyan mitratutur menika gadhah hubungan.Sapa aruh dipunginakaken minangka pratandha ikatan sosial lan dipunginakaken nata interaksi. Dudutanipun saking pawicantenan. sapa b) Jinising Sapa Aruh 17) ngandharaken bilih sapa aruh wonten Jawi menika saged ing Basa titikan adhedhasar dipunperang fonologis, sintaksis wujud, lansemantik. Namung ingkang badhe dipunginakaken ing panaliten menika naming sapa aruh adhedasar titikan semantik. Dipunpilih sapa aruh ingkang adhedasar titikan semantic amargi wonten ing sapa aruh kanthi 47 17) ngandharaken bilih sapa aruh wonten Jawi menika saged ing Basa titikan adhedhasar dipunperang fonologis, sintaksis wujud, lansemantik. Namung ingkang badhe dipunginakaken ing panaliten menika naming sapa aruh adhedasar titikan semantik. Dipunpilih sapa aruh ingkang adhedasar titikan semantic amargi wonten ing sapa aruh kanthi 47 Suhardi dkk (1985:
titikan semantic menika langkung saha cetha anggenipun jangkep ngandharaken ngengingi bab sapa aruh menika. Jangkeping andharan bab sapa aruh kanthi titikan semantic kaandharaken wonten ing ngandhap menika. 1) Namanipun Tiyang Sapa aruh ingkang awujud menika tiyang namanipun padatanipun dipunginakaken dening penutur dhateng mitra tutur sampun akrab, yuswanipun ingkang sami utawi langkung andhap. ingkang 2) Nama wonten ing kulawarga pasedherekan utawi (kekerabatan) Sapa jinis pasedherekan menika ngginakaken ing sebatan saking alur wonten ingkang Jinis kulawarga. kathah menika ingkang dipunpanggihaken ing pawicantenan ing masarakat. aruh kanthi sapa paling wonten 3) Gelar Kebangsawanan Wonten ing basa Jawi menika ingkang wonten gelar asalipun satemah kabangsawanan ingkang tetembungan ugi winates dipunginakaken kangge nyebat ingkang gadhah darah biru. Ananging samenika ugi wonten saperangan tembung sapa aruh saking jinis gelar kabangsawanan ingkang boten dipunginakaken kangge nyebat tiyang bangsawan. sapa aruh saking tiyang 4) Gelar saking bangku pendhidhikan Sapa aruh menika ngginakaken gelar ingkang pikantuk wonten BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 ing bangku pendhidikan. Gelar bangku saking asiling pendhidikan ingkang dipunginakaken minangka sapa menika aruh dokter "dokter",amargi menika saged sasampanipun dipunsandhang nglampahi tiyang satunggaling pawiyatan inggih gelar naming menika 5) Jabatan utawi pedamelan Anggenipun 5) Jabatan utawi pedamelan Anggenipun ngginakaken tembung sapa aruh jinis menika ugi asring dipunsarengi kaliyan jinis sapa pesedherekan kados pak saha bu. inggih menika Tuladhanipun jabatan pedamelan utawi lurah, guru, minangka dados bupati, dhukuh, carik, camat. kanthi 6) Pelaku sawijining tumindak Wonten ing masarakat Jawi kathah dipunpanggihaken sapa aruh mawi pedamelan ingkang dipunlampahi mitra tutur. Kejawi utawi pedamelan, kegiatan nembe ingkang dipunlampahi dening mitra tutur dipunginakaken. ugi Tuladha: tiyang ingkang mirsani satunggaling adicara dipunsapa para pamiyarsa, tiyang ingkang nyambut damel dados tukang becak dipuntimbali cak. 6) Pelaku sawijining tumindak Wonten ing masarakat Jawi kathah dipunpanggihaken sapa aruh mawi pedamelan ingkang dipunlampahi mitra tutur. Kejawi utawi pedamelan, kegiatan nembe ingkang dipunlampahi dening mitra tutur dipunginakaken. ugi Tuladha: tiyang ingkang mirsani satunggaling adicara dipunsapa para pamiyarsa, tiyang ingkang nyambut damel dados tukang becak dipuntimbali cak. saged 7) Sapa aruh umum Sapa aruh umum menika ateges tembung ingkang dipunginakaken kangge nyebat ingkang mitra gunggungipun langkung saking satunggal utawi kathah.Tuladha tembung sapa aruh umum menika sapa aruh tutur 48
kados pinisepuh, sedherek-sedherek. 8) Sapa aruh kiasan, metaforik bocah-bocah, para utawi paraban pagesangan Wonten masarakat kathah ngginakaken sapa aruh kanthi jinis paraban. Sapa aruh jinis paraban menika dipunginakaken dening tiyang ingkang sampun akrab. Wujudipun paraban ingkang dipunginakaken dening Jawi menika kadosta tiyang saking nama wayang ingkang dipuntingali saking sipat utawi sanesipun fisikipun. Wujud saged nama kewan, menika kawontenan lan sanesipun. ing Jawi ugi fisik tiyang Supardo (1995) ugi ngandharaken perangan ingkang sami ngengingi jinisipun sapa aruh, ananging wonten ing jinisipun sapa aruh adhedhasar titikan semantik utawi arti menika jinis sanesipun wonten tembung menika inggih persahabatan, tembung religius lan adjektif transposisional. tambahan c) Bab Ingkang Panganggening Sapa Aruh Ndayani Suhardi dkk (1985: 60) wonten ing panalitenipun ugi ngandharaken bilih panganggenipun sapa aruh menika dipunpangaribawani dening saperangan prekawis ingkang wonten gegayutanipun panutur, mitra tutur, saha kawontenan nalika pawicantenan. Tetembungan sapa aruh ingkang dipunginakaken ugi maneka werni.Maneka werninipun sapa menika dipunpangaribawani dening sangang perangan inggih menika. kaliyan aruh BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 a. Kawontenanipun menika Bab gegayutan kaliyan resmi menapa boten resmi nalika pawicantenan. kawontenan b. Etnik Jawi Wonten wonten inggih menika etnik Jawi, etnik Cina, etnik sanes Jawi saha etnik asing. aruh Sapa ingkangdipunginakaken antawisipun tigang etnik menika ugi beda. ing masarakat tigang etnik c. Kekerabatan Pasedherekan Bab menika gegayutan kaliyan hubungan pasedherekan wonten ing ing kulawarga. Wonten ingkang kulawarga sapa aruh dipunginakaken menika dipuntemtokaken kaliyan posisi, peran, lan statusipun wonten ing Tembung systemkekerabatan. sapa ingkang dipunginakaken menika kedah leres dhateng ingkang gadhah pasedherekan, alur kadosta simbok, pakne saha bune. utawi aruh tiyang d. Raketipun mitra tutur Anggenipun ngginakaken sapa dipunpangaribawani aruh dening raketipun antawisipun penutur kaliyan mitra nglampahi tutur.Nalika tiyang wicantenan akrab ingkang padatanipun dipunginakaken basa mawi santai, kadosta mas, dhik saha mbok. penutur kaliyan ugi sepinten kaliyan utawi raket ingkang ragam 49
e. Status social status Inggil ing masarakat tiyang wonten menika kadhangkala dipuntemtokaken dening jabatan wonten ing masarakat, instansi pamarentah, utawi pedamelan sanesipun. lan andhapipun f. Yuswa Yuswa menika saged kangge nemtokaken sapa aruh ingkang ipunginakaken.Saderengipun nyebat mitra tuturipun panutur nginten-kinten kedah tuturipun menapa sepantaran, sepuh langkung menapa langkung enem. saged mitra g. Jenis kelamin Bab seks utawi kelamin menika saged dipunginakaken kangge nemtokaken jinising sapa aruh ingkang dipunginakaken.Jenis kelamin kakung menapa estri menika ingkang ndayani anggenipun milih sapa trep. Tiyang aruh ingkang gadhah jenis kelamin jaler saged dipunsapa kanthi sebatan mas, le, kang saha pak. Wondene tiyang ingkang gadhah jenis saged dipunsapa kanthi sebatan mbak, bus saha nduk. dados bab ingkang kelamin estri h. Status perkawinan tepang Tiyang kaliyan inggih menika nama ingkang pikantuk krama. sasampunipun Padatanipun ingkang sampun krama menika badhe pikantuk tartamtu tuturipun.Kadosta saking mitra den nganten saha nyonya. Jawi menika sepuh nama tiyang sapa aruh BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 i. Papan asalipun panutur kaliyan mitra tutur Saking pundi mitra tutur menika saged dados pangaribawa dhateng panganggenipun sapa aruh amargi kadangkala papan ingkang ngginakaken sapa aruh ingkang ingkang beda. Tiyang asal utawi mapanipun wonten ingkang gadhah status ndhesa temtu kemawon sosial andhap nampi sapa aruh mbok, kakang, tuwa. Wondene saha mbok tiyang asal ingkang utawimapanipun wonten kutha nampi sapa aruh kadosta om, tante, mama saha papa. wonten 4. Novel Abrams (lumantar Nurgiyantoro, 2007: bilih tembung novel asalipun saking Basa Italia "novella" ingkang tegesipun "satunggaling barang enggal ingkang alit" dipuntegesi minangka "cariyos cekak awujud prosa". Novel kalebet karya sastra enggal menawi dipuntandingaken kaliyan wujud sanesipun kadosta geguritan lan drama. Novel inggih menika karangan awujud prosa ingkang panjang sarta ngawrat cariyos pagesangan setunggal tiyang kaliyan tiyang ing sakiwa tengenipun kanthi nengenaken watak saha sipat paraganipun. 9) ngandharaken salajengipun sastra Miturut Semi (1988: 32) novel minangka wujud kasustraan ingkang dipuntegesi saged suka konsentrasi langkung ingkang pagesangan tegas.Novel nggambaraken babagan satunggaling ingkang ing masarakat kedadosan wonten tartamtu, satemah novel boten saged perkawis 50
dipunpisahaken saking kawontenan masarakat. ahli saged wonten dipunpendhet dudutan bilih novel inggih menika salah satunggaling karya sastra awujud prosa ingkang panjang, ngemot cariyos pagesangan tiyang kaliyan tiyang sane sing sakiwa tengenipun kanthi watak saha sipat paraga. Miturut andharan para ing nginggil, Salajengipun panaliten menika wonten inggih menika panalitenipun Wakidi (2007) kanthi irah-irahan "Jenis dan Fungsi Sapaan dalam Pertunjukkan Wayang Purwa Yogyakarta LakonPetruk Dadi Ratu Oleh Dalang Ki Hadi Sugito". Saha panalitenipun irah- Nofi Andari (2014) kanthi irahan "Sapa Aruh Basa Jawi Cerkak Wonten Kalawarti Djaka Lodang Wedalan Wulan September-Desember 2013". ingkang jumbuh, Gagrag ing Rubrik C. CARA PANALITEN menika kalebet panaliten deskriptif.Panaliten deskriptif dipunginakaken kangge mratelakaken utawi mahyakaken panalitenkanthi menapa asiling kanthi wontenipun objektif.Sudaryanto (1988: 22)ngandharaken panaliten deskriptif inggih menika panaliten kangge ingkangdipunginakaken ngandharaken panaliten subyek utawi prekawisingkang dipuntaliti kados menapa wontenipun.Data ingkang dipuntalitimenika sapa aruh wonten ing novel kanthi irah-irahan "Kinanti" anggitanipun Margareth Widhy Pratiwi, pramila panaliten kangge gadhahancas menika Panaliten utawi bilih BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 mratelakaken panaliten ngengingi bab jinis saha babingkang ndayani panganggenipun sapa aruh basa Jawi. asiling Cara ngempalaken data ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika kanthi cara maos lan nyerat (nyathet). Kanthi cara maos, panaliti maos novel Kinanti menika kanthi premati lan tliti. Pirantining panaliten ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika ngginakaken kartu data. Kartu data menikaminangka kangge pambiyantu pirantos ngecek saha ngempalaken dataingkang sampun dipunpanggihaken. ing panaliten menika caranipun nganalisis data ingkang dipunginakaken inggih menika kanthi teknik deskriptif. kangge ngandharaken jinising sapa aruh basa Jawi ingkang ndayani panganggenipun sapa aruh basa Jawi kanthi menapa wontenipun. Analisis kasebut dipunlampahaken kanthi cara damel klasifikasi data dhateng jinising sapa aruh. Salajengipun ugi pendekatan dipunginakaken sosiolinguistik mliginipun teori SPEAKING saking Dell Hymes kangge ngandharaken bab ingkang ndayani panganggenipun sapa aruh. Kangge madosi data ingkang valid, wonten menika ingpanaliten ngginakaken teknik triangulasi teori lanvaliditas semantic. Salajengipun data dipunuji realibilitas ingkang ancasipun kangge naliti malih data ingkang sampun valid amrih dados leres.Ujirealibilitas konsisten saha arupi saha reabilitas interrater. Wonten lan bab reabilitas intrarater 51
D. ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN Asiling panaliten Sapa Aruh Basa Jawi Wonten novel Kinanti Anggitanipun Margareth Widhy Pratiwi" menika gadhah ancas kangge ngandharaken jinising sapa aruh saha manggihaken bab ingkang ndayani panganggenipun sapa aruh. ing ngandhap menika Wonten kapanggihaken mapinten-pinten jinising sapa aruh, inggih menika. 1. Namanipun tiyang. Konteks: Eyang Pana minangka nyuwun Eyangipun Anjani, marang Anjani supados boten ngrembag prakawis sanes "Iya an, kuwi bisa dipikir mengko, sing baku saiki ngrukti bapakmu (DL no.178/K/58) dhisik". ing nginggil menika sapa aruh kanthi jinis nama dipunginakaken dening Eyang Pana ingkang Yuswanipun sepuh. temtunipun Wondene ingkang dados mitra tuturipun menika Anjani Satemah nyapa aruh namung ngginakaken nama menika limrah kemawon tumrap ingkang tiyang yuswanipun langkung enem. Cara nama anggenipun pelesapan menika boten wonten paugeran tartamtu, namung ananging variasi bebas kemawon. Kados data angka (1) menika anggenipun pelesapan kanthi ngicali wanda perangan wingking (an), nama inggih menika jangkepipun Anjani. Saking ukara wonten sampun 2. Pasedherekan ingkang makna). mawi (asli saha perluasan BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 Konteks : Pak Jarwo taken marang putranipun amargi bali sekolah kasep. (2)"kok nganti sore, Ndhuk?" (DL no.16/K/19) (2) menika Tuturan sapa aruhingkang nedahaken dipungginakaken Pak Jarwo dhateng putrinipun wonten ing dalem. Sapa ingkang dipunggonakaken inggih menika saking "ndhuk" tembung "gendhuk" ingkang dipunicali wanda perangan ngajengipun. data aruh 3. Gelar kebangsawanan. Konteks: Pak Jarwo taken marang sisihane, menapa taksih emut bab nate prakawis dipungendikaken. ingkang "Jeng Yul ora kelingan kandhaku?" (DL no.9/K/14) ing nginggil menika Jeng saking ingkang diajeng tembung limrahdipunginakaken kangge ingkang gadhah tiyang nyebat jenis saha kelamin yuswanipun langkung enem lan saestu kalebet kulawarga ugi bangsawan, danguning dangu tembung Jeng menika sampun kathah dipungginakaken wonten ing masarakat umum. Sapa aruh wonten estri 4. Gelar saking pawiyatan taken Konteks: Eyang Pana dhateng inggih putranipung, menika Pak Jarwo bilih badhe nimbali dokter. Ngaturi Dokter, Jar?" (DL no.114/K/40) Tembung dokter menika gelar akademik sarjana kangge 52
tiyang ingkang sampun lulus ujian wonten ing perguruan tinggi. 5. Jabatan utawi padamelan. Konteks: Pak Jarwo taken marang sisihanipun prakawis bab samenika piyambakipun sampun dados sisihanipun pimpinan utawi bos wonten ing perusahaan ageng. "Apa Jeng Yulia ora ngrasake yen saiki dadi bojon pimpinan?(DL no.337/K/94) Tuturan data pawicantenan ing nginggil menika wonten panganggenipun nedahaken tembung sapa aruh dhateng tiyang ingkang jabatan gadhah pedamelan paling inggil wonten perusahaan-ipun. kantorutawi Tembung aruh sapa pimpinanmenika dipunginakaken kangge nyapa aruh tiyang ingkang mandegani wonten kantor utawi asring dipunsebut bos. 6. Pelaku sawijining tumindak. Konteks: Anjani padudon kaliyan Yulia minangka ibu kwalonipun ingkang boten preduli kaliyan nuruti namung bapakipun, kesukanipun piyambak. Sundel, kluyuran nendi kowe he?.." (DL no.210/K/62) jinising sapa aruh jinis pelaku sawijining ingkang tumindak dipunpanggihaken inggih menika tembung Tembung sundel. sundel menika tegesipun wanita ingkang padamelanipun kirang pelacur. Kados sae sundel tembung ingkang ing nginggil menika dipunginakaken dening Anjani dhateng Yulia utawi sapa dipunginakaken aruh BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 minangka kwalonipun sajatosipun ananging piyambakipun boten remen Yulia datos ibunipun, amargi Yulia menika wanita malam lan ugi yuswanipun kirang langkung sami kaliyan Anjani. ibu 7. metaforik/ paraban. Konteks: Lik Semi nyraiyosaken marang Kinanti bilih putranipun ingkang nama kelik menika bocah ingkang nakal kanthi sebutan mbeling. "eh, bocah mbeling niku, mbak" (DL no.408/K/165) Jinising sapa aruh awujud metaforik utawi paraban ingkang dipunpanggihaken inggih menika tembung mbeling.Paraban kasebat dipunginakaken dening kangge satunggaling nyebut bocah taksih nakal awrat dipunkandhani bilih tumindake nakal. Pramila wonten nginggil ing paraban kasebat dipunginakaken kangge nyebat putranipun Lik semi nalika taksih alit rumiyin nakal, playon wonten ing lebet dalemipun bendaranipun. tiyang ingkang pawicantenan 8. Sesulih purusa. Konteks: Yulia matur sahan taken marang Pak Jarwo minagga garwanipun bab panjenengipun sami nate enem. "Panjenengan kaya durung nate dadi cah enom lho Mas." (DL no.15/K/15) ing nginggil menika sesulih ing kalebet wonten Saking madyama wujudipun padatanipun tembung Data purusa. 53
sesulih ingkang dipunginakaken menika ugi beda kados tembung ingkang ngginakaken "kowe" Jawi ngoko. Wondene basa "sampeyan", tembung "panjenengan", "sliramu" menika kalebet basa Jawi krama inggil. tembung Kados ing panjenengan nginggil ingkang dipunginakaken kangge micanten kaliyan tiyang langkung sepuh saha ingkang tiyang dipunkurmati ingkang inggih menika micanten kaliyan kangmasipun utawi garwanipun. lan tumrap data 9. Tembung religious. Konteks: Pak Pana ngendika dhateng nak Imam bilih sedaya menika kagunganipun gusti Allah, kita namung saged nampa kanthi sumarah. "Gusti Allah wis ngersakke nak.Anane kita mung sumarah". (DL no.233/K/68) Adhedhasar panaliten asiling menika saged dipunpanggihaken sapa aruh kanthi jinis tembung religius.Tembung religus menika wonten gegayutanipun kaliyan agami kapitadosanipun tiyang. Kados data angka (10) menika dipunginakaken Pak Pana kangge nyebat kanthi sebatan ateges Gusti Allah Gustinipun tiyang kapitadosan ingkang agami Islam. utawi ingkang (tuhan) nganut 10. Adjective transposisional. Boy Konteks: dhemenanipun Yulia marang yulia. "Hallo,..yang". no.340/K/96) minangka tilpun (DL BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 Sapa aruh kanthi jinis adjektif transposisional menika arupi sipat tembung ingkang transposisi.Kados nglampahi ngingil menika ing data kedadosan saking tembung sipat nglampahi sayang saged transposisi minangka dipunginakaken sapa aruh kangge tembung nalika tutur nyebat mitra ateges kanthi pawicantenan tiyang ingkang dipuntresnani.Panganggenipun jinis menika sapa aruh dipunginakaken padatanipun dening tiyang ingkang sampun akrab. Tuturan wonten ing nginggil dipunwicantenaken dening Boy dhateng Yulia minangka ingkang tiyang dipuntresnani. Satemah kangge nedahaken bilih piyambakipun menika tresna kaliyan Yulia lajeng anggenipun nyapa aruh ngginakaken tembung yang. ingkang satemah ugi kapanggihaken bab ingkang ndayani panganggening sapa aruh wonten ing anggitanipun novel Margareth Widhy Pratiwi, ingkang kaandharaken wonten ing ngandhap menika. 1. Papan, papanipun inggih menika ing ndalem Nitipuran, Salajengipun Kinanti wonten Salon, Rumah sakit. 2. Hubungan Penutur kaliyan mitra tutur gegayutan kaliyan jenis kelamin, yuswa, status sosial paraga. 3. Ancasipun micanten,inggih menika nyuwun pirsa, paring paring dhawuh, wejangan, paring wangsulan, pangajak, nyuwun idin lan sanesipun. 54
4. Wujuding ingkang inggih menika dipunginakaken, ukara pitakon, pakon, pangajak, panyuwun, cariyos, pangajab. 5. Cara, nadalan tumindak nalika panutur micanten, inggih menika kanthi raos duhka, bungah, utawi mawi swanten andhap lan inggil. 6. Pirantos ingkang dipunginakaken ngandharaken inggih menika ukara kangge pawicantenan, pawicantenan ingkang sinerat. 7. Trapsila lan unggah-ungguh basa, inggih menika trapsila. 8. Jinisipun wacana, inggih menika ngginakaken basa padintenan saha donga. E. PANUTUP 1. Dudutan asiling pirembagan panaliten sapa aruh basa Jawi wonten ing novel anggitanipun Margareth Widhy Pratiwi saged dipunpendhet dudutan wonten ing ngandhap menika. Adhdhasar saking kaliyan Kinanti a. Jinising ingkang ing dipunginakaken wonten anggitanipun novel Kinanti Pratiwi Margareth Widhy menika wonten 10 (sedasa) jinis. Jinising sapa aruh ingkang inggih menika kapanggihaken tiyang, sapa aruh namanipun gelar pasedherekan, saking kebangsawanan,gelar pawiyatan, utawi jabatan padamelan, pelaku sawijining tumindak, metaforik (paraban), sesulih purusa, tembung religius, sahaadjective transposisional. ingkang sapa aruh b. Bab ndayani panganggenipun sapa aruh basa Jawi wonten ing novel Kinanti BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 anggitanipun Margareth Widhy Pratiwi menika ngginakaken teori SPEAKING saking Dell Hymes. ingkang ndayani kasebut Bab saha inggih menika kawontenan nalika nglampahi pawicantenan menika resmi menapa boten resmi, paraga ingkang nglampahi pawicantenan kalebet yuswa, drajad utawi status sosial, pedamelan lan ugi jenis kelamin, ancasipun pawicantenan, ukara saha isinipun tuturan, nada anggenipun lan cara ingkang pawicantenan, pirantos kangge dipunginakaken ngandharaken wosing tuturan, bab tatakrama utawi norma ingkang dados watesing pawicantenan saha ingkang pungkasan jinising wacana ingkang dipunginakaken kangge ngandharaken satunggaling tuturan. papan ugi 2. Pamrayogi Adhedhasar asiling panaliten ing wonten kedah saha pirembagan wonten panaliten pamrayogi dipungatosaken inggih menika. menika, ingkang a.Panaliten namung menika ngrembag bab jinising sapa aruh saha ndayani panganggenipun sapa aruh basa Jawi ingkang kawrat wonten ing anggitanipun novel Margareth Widhy Pratiwi, satemah taksih dipunprelukaken langkung ingkang panaliten detail. bab ingkang Kinanti b.Panaliten menika namung winates salabeting novel wonten Kinanti anggitanipun Margareth Widhy Pratiwi, satemah kangge ingkang remen kaliyan tiyang prelu taksih basa dipunwontenaken panaliten sanes ing 55
kanthi bidang kajian ingkang beda lan ugi objek panalitenipun ingkang sanes ugi. KAPUSTAKAN Andari. 2014. Sapa Aruh Basa Jawi Wonten Ing Rubrik Cerkak Kalawarti Djaka Lodang Wedalan Wulan September- Desember 2013. Yogyakarta:Universitas Negeri Yogyakarta. Chaer, A dan Leonie Agustina.2004. Sosiolinguistik Perkenalan Awal. Jakarta: PT. Rineka Cipta. Fasold, The Sociolinguistics of Language. Oxford: Blackwell Publisher Ltd. Ralph. 1997. Hymes, Dell. 1976. Foundation in Sociolinguistics. Philadelphia: University of Pennsylvania Press Kartomihardjo, 1988. Soeseno. Bahasa Cermin Kehidupan Masyarakat. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Direktorat Jenderal Pendidikan Tinggi Proyek Pengembangan Lembaga Pendidikan Tenaga Kependidikan. Kridalaksana, Harimurti. 1982. Dinamika Tutur Sapa dalam Bahasa Indonesia. Jakarta: Bhatara Karya Aksara ____________________. 1974. Fungsi Bahasa dan Sikap Bahasa. Flores:Penerbit Nusa Indah. P.W.J. 1974. Fungsi Bahasa dan Sikap Bahasa. Flores:Penerbit Nusa Indah. P.W.J. 1984. Sosiolinguistik Suatu Pengantar. Jakarta: Gramedia BENING Volume 5, Nomor 2, Maret 2016 Nurhayati, 2009. Endang. Sosiolinguistik Kajian Kode Tutur dalam Wayang Kulit. Yogyakarta: Kanwa Publisher Nurgiyantoro, Burhan. 2007. Teori Fiksi. Universitas Pengkajian Yogyakarta: Gajah Mada Press. Semi, Attar. 1988. Anatomi Sastra. Padang: Angkasa Raya. Suhardi, dkk. 1985. Sistem Sapaan Bahasa Jawa. Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Daerah Istimewa Yogyakarta. Sistem Sapaan dalam Bahasa Jawa Dialek Banyumas. Program Pasca Sarjana Universitas Gadjah Mada. Supardo, Susilo. 1995. Suwito. 1982. Pengantar Awal Sosiolinguistik Teori dan Problema. Surakarta: Henary Offset Wakidi, 2007.Jenis dan Fungsi Sapaan dalam Pertunjukan Wayang Purwa Gagrag Yogyakarta Lakon Petruk Dadi Ratu oleh Dalang Ki Hadi Sugito. Yogyakarta: Universitas Negeri Yogyakarta. 56