PAMILIHE TEMBUNG LAN LELEWANE BASA SAJRONE LIRIK CARITA BASA USING NAWI BKL INAH ANGGITANE ANTARIKSAWAN JUSUF LAN HANI Z. NOOR Tri Nur Meilasari ABSTRAK Crita diarani lirik carita amarga durung tau ana sing kaya mangkene format panulisane. Yen diarani basanan dudu, wangsalan dudu, diarani guritan ya dudu. Yen ing basa Indonesia ana Prosa Liris, formate luwih bebas nanging dudu kaya pada-pada ing parikan. Carita iki yen diarani basanan utawa parikan ya kurang cocog. Jenenge parikan biyasane ana sampiran lan isi, uga bisa mung sak pada. Sawetara tulisan iki ora ana sampirane, uga critane nyambung kaya dene prosa liris. Lelandhesane pamawas kasebut, yaiku sajrone lirik carita tinemu sawijine esensi kaendahan lumantar wewujudan pamile tembung lan tata rakite tembung-tembunge. Lirik carita arang bisa tinemu ing kasustraan kang nggunakake basa maneka warna. Salah sijine lirik carita kang dadi objeke panliti, yaiku lirik carita NAWI BKL INAH. Reriptan sastra kasebut pinilih dening panliti dadi objeke panliten iki kanthi saperangan kaluwihan. Karya iki diripta dening Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor ing taun 2013 kanthi kandel 224 kaca, 112 kaca nggunakake basa Using lan 112 liyane nggunakake basa Indonesia. Underan sajrone panliten iki kaya mangkene. (1) Kepriye wujud pamilihe tembung (diksi) sajrone lirik carita basa Using NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor. (2) Kepriye wujud lelawane basa (gaya bahasa) sajrone lirik carita basa Using NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor. Panliten kang ditindakake kanthi objek lirik carita basa Using NAWI BKL INAH iki asipat kualitatif lan nggunakake pamarekan stilistika. Metode kang digunakake sajrone analisis data, yaiku metode simak minangka cara pamacane reriptan sastra. Datane panliten iki awujud pethikan-pethikan ukara lan uga pustaka. Panliten iki nuduhake asil yen lirik carita NAWI BKL INAH nuduhake pamilihe tembung kang maneka warna, kayata pepindhan, citraan, purwakanthi guru sastra, purwakanthi guru swara, rima pungkasan, tembung camboran, antonim, hiponim, makna denotatif, lan konotatif. Lelewane basa kang tinemu sajrone lirik carita NAWI BKL INAH, kayata lelewane basa asindenton, pleonasme, repetisi, tautologi, simile, personifikasi, paradoks, eufimisme, pararima, apofasis. lan antithesis, A. PURWAKA Bab iki ngemot andharan ngenani lelandhesane panliten, undere panliten, tujuwane panliten, paedahe panlinten, lan wewatesane panliten. Andharane sing luwih jangkep ing ngisor iki. 1. Lelandhesane Panliten Kanggo ngudhari pamilihe tembung lan lelewane lirik carita NAWI BKL INAH anggitane basa Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor. Teori stilistika digunakake kanggo ngonceki pamilihe tembung lan lelewane basa kang onja ing lirik carita kang migunakake basa Using, basa dhaerah kang digunakake dening masyarakat suku Using, suku kang minangka sebageyan saka pendhudhuk Banyuwangi, suku sisane rakyat Blambangan. ing 3. Ancase Panliten Adhedhasar 3. Ancase Panliten Adhedhasar kang wis undhere ditamtokake, prelu diandharake tujuwan panliten kaya ing ngisor iki. 1) 1) Nemokake wujud pamilihe tembung (diksi) sajrone lirik carita basa Using NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor. 2) Nemokake wujud lelewane basa (gaya bahasa) sajrone lirik carita basa Using NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor. 4. Paedahe Panliten Anane panliten iki kaajab bisa menehi paedah kang migunani tumrap pamaos lan panliti dhewe. Paedah panliten iki utamane kaperang dadi loro, yaiku paedah teoretis lan paedah praktis Panliten iki nduweni ancas umum kanggo 2. Underane Panliten Adhedhasar landhesan panliten sing diandharake mau, bisa ditamtokake undhere panliten ing ngisor iki. 1) Kepriye wujud pamilihe tembung (diksi) sajrone lirik carita basa Using NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor? 2) Kepriye wujud lelewane basa (gaya bahasa) sajrone lirik carita basa Using NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor? medharake reroncene tetembungan sajrone lirik carita basa Using NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor kang ngandhut lelewa. Ancas khusus kang dikarepake ing panliten iki ana loro kaya kang disebutake kayata: 1) Nemokake wujud pamilihe tembung (diksi) sajrone lirik carita basa Using NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor. 1
2) Nemokake wujud lelewane basa (gaya bahasa) sajrone lirik carita basa Using NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor. B. TINTINGAN KAPUSTAKAN Bab iki ngemot andharan ngenani tintingan kapustakan sing kaperang dadi panliten saemper, teori- teori kang digunakake panliten, lan landhesan teori. Andharane sing luwih jangkep ana ngisor iki. 1. Panliten Saemper Panliten kapisan sing dianggep saemper ana 5, yaiku: (1) Azizah (2009) Diksi lan Gaya Bahasa Ing Antologi Novel "Tanpa Mripat" anggitane Aming Aminuddin kanthi tintingan Stilistika; (2) Wardana (2012) Pamilihing Tembung lan Lelewane Basa sajroning Antologi Geguritan Kidung saka Bandungan anggitane Tri Puspohardini; (3) Magfiroh (2013) Larasing Tembung lan Tembang sajroning Antologi Campursari Banyuwangi Anggitane Andang C.Y (Tintingan Stilistika); (4) Santoko (2007) Pamilihing Tembung lan Lelewaning Tembung sajroning Geguritan Anggitane Sugeng Wiyadi; lan (5) Maslikatin (2013) Tanda-tanda Budaya Using dalam Lirik carita Nawi BKL Inah: Lokalitas dan Universalitas. Kanthi nandhingake asil panliten ing ndhuwur, tembung lan bisa dititiki bedane panliten pamilihe lelewane basa ing lirik carita NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor karo panliten- panliten iki ngandharake pamilihe tembung lan lelewane basa ing lirik lan nuduhake carita sing migunakake basa Using kabudayan suku Using, suku kang minangka sebageyan saka pendhudhuk Banyuwangi, suku sisane rakyat Blambangan. sadurunge. Bedane yaiku panliten 2. Lirik carita NAWI BKL INAH Satra minangka ekspresi pikiran lan pangrasane manungsa asale saka kanyatan panguripaning masyarakat. Kanyatan iku mau diolah liwat proses kreatif, saengga ngasilake tulisan kang ngandhut unsur kanyatan kang ana. Tulisan kreatif kasebut salah sawijine awujud lirik carita. Carita iki diarani lirik carita amarga durung tau ana sing kaya mangkene format panulisane. Yen diarani basanan dudu, wangsalan dudu, diarani guritan ya dudu. Yen ing basa Indonesia ana Prosa Liris, formate luwih bebas nanging dudu kaya pada-pada ing parikan. Carita iki yen diarani basanan utawa parikan ya kurang cocog. Jenenge parikan biyasane ana sampiran lan isi, uga bisa mung sak pada. Sawetara tulisan iki ora ana sampirane, uga critane nyambung kaya dene prosa liris (Jusuf, 2013:ix). 3. Pamilihe Tembung (Diksi) Diksi yaiku pilihan tembung kang trep lan salaras panggunane kanggo ngungkapake gagasan saengga nuwuhake efek tartamtu kaya kang dikarepake (KBBI, 1990:205). Pamilihe tembung pancen wigati 2 kanggo nguripake ukara saengga kanggo pamilihe tembung kasebut dibutuhake panguwasan kosakata. (2006:24) ngandharake, diksi yaiku minangka sawijine cara kanggo milih tembung kanthi cocog kanggo ndhukung teges kang pangungkapane sawijine ide utawa gagasan tartamtu saka sawijine panulis. Meh saemper karo andharane Keraf, Sudjiman (1993:13) menehi teges ngenani diksi yaiku pilihan leksikal lan cethane swara kang nuwuhake efek- efek tartamtu saka pacelathon ing satengahe masyarakat lan kagiyatan ngripta. Saka andharan sudjiman bisa ditegesi Manawa diksi yaiku reroncene tetembungan kang digunakake dening pangripta supaya anggitane luwih bisa menehi rasa nges, pamantep,lan kaendahan. Keraf trep lan Adhedhasar andharan para sujana ngenani pamilihe tembung (diksi) ing dhuwur, bisa dijupuk dudutan manawa pamilihe tembung yaiku panganggone tetembungan kang trep kang magepokan karo kaendahan basa lan swasana. Sajrone panganggone tetembungan pangripta nduweni kebebasan kanggo milih tetembungan, mula saben pangripta nduweni kekhasan dhewe-dhewe ing reriptane kang iku gumantung saka pendhidhikane, agama, budaya, lan sapanunggalane. a. Pepindhan Pepindhan yaiku unen-unen kang ngemu surasa pepindhan, irib-iriban, emper-emperan. Dapuking ukara pepindhan nganggo tembung kaya, pindha, kadya, kadi, lir, pendah (Padmosoekotjo, 1953:110). b. Citraan Citraan yaiku nggambarake samubarang kang digayutake karo pancadriya. Citraan digunakake karo pangripta kanthi tujuwan supaya asil reriptane bisa nuwuhake kaendahan lan nduweni kekuwatan kang apik. Saka tujuwan iku pangripta nduweni kekarepan supaya pamaos bisa seneng lan nduweni imajinasi karo asil reriptane pangripta. c. Purwakanthi Guru Swara (Asonansi) Purwakanthi guru swara bisa diarani kanthi sesebutan (1953:59) ngandharake manawa purwaknthi guru swara, tegese purwakanthi kang lelandhesan swara vokal. Paugeran swara vokal,yaiku swara vokal kang wis kasebut ing gatra utawa perangane ukara kang ana ing ngarep utawa wiwitan, diruntutake utawa digandheng, disebutake maneh karo gatra utawa perangane ukara ing buri. Bisa didudut, purwakanthi guru swara yaiku salah sawijine lelewane basa kang nduweni wujud swara vokal kang diambali utawa dibolan-baleni ing sawijine tembung utawa ukara kang lumrahe digunakake ana ing lirik carita kanggo nuwuhake efek rasa pangrasa kang nguwatake utawa mbangetake. asonansi. Padmosoekotjo d. Purwakanthi Guru Sastra (Aliterasi) Purwakanthi guru sastra utawa bisa diarani kanthi sesebutan aliterasi. Purwakanthi guru swara, yaiku
swara konsonan kang dibaleni ing wiwitan tembung kanthi runtut utawa urut. Saemper karo pangerten ing dhuwur ngandharake, (Padmosoekotjo, purwakanthi guru swara tegese purwakanthi kang lelandhesan sastra konsonan, yaiku sastra kang arupa konsonan kang wis kasebut ana ing perangane ukara kang ngarep utawa ing perangane ukara kang wiwitan, diruntutake utawa digandheng, disebutake maneh ing perangane ukara ing mburi. Saka andharan iku bisa didudut, purwakanthi guru sastrayaikusalah sawijine jenis lelewane basa kang nduweni wujud swarane sastra kang arupa konsonan kang diambali utawa dibolan-baleni ing sawijine tembung utawa ukara kang lumrah ditemoni sajrone lirik carita. Tuladhane kaya ing ukara 1953:60) e. Rima Pungkasan (Rima Akhir) Yuwana (2000:47) ngandharake, rima pungkasan (rima akhir) yaiku swara kang padha ing buri baris sajak. Adhedhasar panggonan lan sruktur, rima akhir bisa diperang dadi papat, yaiku rima berselang, rima berpasangan, lan rima berpeluk. Ing panliten iki panliti mung bakal ngrembug rima berangkai, rima berselang, lan rima berpasangan. rima berangkai, f. Tembung Rangkep (Reduplikasi) Tembung rangkep (reduplikasi) yaiku proses morfemis kang ngambali wujud dhasar utawa perangane wujud dhasar kasebut (Verhaar, 2010:152). Dene miturut Sasangka (2011:97) ngandharake,manawa reduplikasi ing basa Jawa cacahe ana telu, yaiku dwipurwa, dwilingga, lan dwiwasana. g. Tembung Camboran (Pemajemukan) Tembung camboran utawa kata majemuk (kompositum) yaiku tembung loro utawa luwih kang digandheng dadi siji lan tembung mau dadi tembung anyar kang tegese uga melu anyar. Kang dikarepake teges anyar yaiku ing kene teges mau beda karo teges tembung nalika isih awujud tembung lingga (Sasangka, 2011:105). h. Antonim Antonim yaiku tembung, frase, utawa ukara kang nduwe teges walikan karo tembung, frase, utawa ukara liyane (Sasangka, 2011:205). Tembung kang kalebu antonim ing antarane, yaiku 'dawa-cendhak', 'gampang-angel', lan sapanunggalane. i. Hiponim Hiponim yaiku salah sawijine ilmu kang ana ing relasi makna. Hiponim yaiku tembung kang tegese kaanggep dadi perangane tembung liya, utawa surasane tembung iku ana ing panguasane tembung liya (Sasangka, 2011:211).Tembung 'abang', 'putih', 'biru', 'ijo', lan 'jingga' iku kalebu tembung kang surasane ana ing panguasane tembung 'werna'. 3 j. Makna Denotatif Makna denotatif utawa ing basa jawa kasebut teges wantah.Makna denotatif sinebut uga makna kognitif. Makna kognitif nuduhake anane sesambungan antarane lan gagasan kang ana kasunyatan. Tembung kang ngemu teges kognitif padatan surasane lugas utawa blaka suta, surasane apa anane, lan ora ngemu isbat (Sasangka, 2011:217). ing pikiran utawa konsep teges sanepan utawa k. Makna Konotatif Makna konotatif utawa konotasi ing basa Jawa kasebut teges entar.Makna konotatif nuduhake manawa surasaning tembung utawa surasane frase iku ora kaya ana ing tembung utawa frase kasebut, nanging ana teges liya utawa surasa liya kang melu nempel ing tembung utawa frase iku (Sasangka, 2011:218). 4. Lelewane Basa (Gaya Bahasa) Basa yaiku sistem tanda kang adhedhasar utawa ditentukake miturut pasarujukan (konversi)masyarakat. Senajan kaya mangkono, ananging nalika basa iku digunakake sajrone karya sastra, basa banjur owah miturut aturan basa sajrone sastra. Ya gene pasarujukan basa sastra iku amung pasarujukan tambahan ing antarane aturan-aturan panganggone basa kang wis trep ana sajrone masyarakat saben dinane. Basa sastra iku antarane basa kiasan utawa lelewane basa (symbolic extrapolation) Preminger (sajrone Pradopo, 2002:209). Lelewane basa mujudake cara panganggone basa kanthi mligi kanggo nuwuhake fungsi tartamtu. Sajrone karya sastra efektif mesthi ana fungsi estetik kang nyebabake karya kasebut nduweni nilai seni. Nilai seni sajrone karya sastra tuwuh amarga anane lelewane basa lan fungsi liya kang nyebabake karya sastra dadi luwih endah. Kridalaksana (1983:49-50) ngandharake manawa salah sijine teges lelewane basa kanthi mligi yaiku panganggone ragam basa tartamtu, kanggo nuwuhake efek-efek tartamtu, lan kanthi umum,mujudake sakabehe titikan basa saka sagolonganing panulis sastra. a. Asindenton Lelewane basa kang negesake samubarang tanpa kanthi njlentrehake nggunakake tembung pangiket (Keraf, 2007:131). Jinis lelewane basa kang njlentrehake tetembungan kang tataran maknane padha kanthi runtut nanging tanpa tanpa kata tembung pangiket utawa nggunakake penghubung (Ratna, 2013:443). tetembungan kang urut b. Pleonasme Sawijine lelewane basa kang digunakake kanggo nguntabake tetembungan kang diperlukake luwih akeh tinimbang (Keraf, 2007:131). Pleonasme uga bisa ditegesi lelewane basa sing menehi katrangan marang sawijine tembung kanthi cara diluwih- luwihake, kang sejatine nduweni teges padha (Ratna, 2013:441). sawijine pamikiran
c. Repetisi Repetisi yaiku pangulangane swara, tembung utawa saperangan ukara kang dianggep wigati kanggo menehi tekanan sajrone ukara (Keraf, 2007:127). d. Tautologi Perulangan tembung, kelompok tembung, utawa sinonim sing kadhang ora diperlokake (Ratna, 2013:444). e. Simile Perbandingan kang asipat eksplisit. Tegese eksplisit yaiku langsung nyatakake samubarang karo samubarang liyane kang nduweni sipat padha. Kanggo nyatakake sipat eksplisit dibutuhake tembung kaya, padha, lsp (Keraf, 2006:138). f. Personifikasi Personifikasi minangka sawijine wujud kias kang mujudake samubarang utawa konsep abstrak minangka pribadi (person)manusiawi kanthi duweni sipat-sipat kamanungsan (Dick Hartoko, 1986:108). Bisa diandharake manawa lelewane basa Personifikasi iki nggawe gegambaran kang urip saliyane iku menehi pangerten kang genah lan bayangan angan sing konkret. Personifikasi yaiku sawijine lelewane basa pambandhing kang mbandhingake anane samubarang kang mati dadi kaya-kaya urip amarga tata runtuting tetembungan kaiket karo sesipating manungsa (Ratna, 2013:446). g. Paradoks Paradoks yaiku lelewane basa kang arupa ukara pernyataan. Ing sajrone ukara kuwi ana rong perkara sing bertentangan (Ratna, 2013:447). h. Eufimisme Eufimisme yaiku lelewane basa kang nuduhake tembung-tembung kang disawang saru utawa dirasa kasar diganti karo tembung-tembung liyane sing luwih pantes utawa alus (Ratna, 2013:445). i. Pararima Pararima yaiku lelewane basa kang ngambali konsonan wiwitan lan pungkasan sajrone tembung utawa bageyan tembung liyane (Ratna, 2013: 441). j. Antitesis Antitesis yaiku lelewane basa kang nggawe perbandhingan antarane rong antonym (Ratna, 2013:446). k. Apofasis Apofasis yaiku lelewane basa kang nuduhake sing penegesan kanthi cara kaya-kaya nyengkal ditegesake (Ratna, 2013:440). 5. Stilistika Stilistika mujudake cara sastrawan kanggo manipulasi utawa manfaatake unsur kaendahan kang ana ing sajrone basa lan rasa kang diwujudake dening 4 panggunane. Punjer ing sajrone panliten stilistika yaiku (style), yaiku cara kang digunakake dening gaya pamicarautawa panulis kanggo nyatakake maksud kanthi nggunakake basa minangka saranane, style uga bisa ditegesi gaya bahasa (Sudjiman, 1993:2-3). Stilistika miturut Kridalaksana (1982:157) yaiku (1) ilmu kang nyelidiki basa kang digunakake sajrone karya sastra; ilmu interdisipliner antarane linguistik lan ing panliten kasusastran; lelewane basa (gaya basa). Saka pamawas iku bisa ditegesi manawa stilistika yaiku ilmu ngenani gaya bahasa. (2) penerapan linguistik Tujuwan saka titingan stilistika, ngandharake sajrone donyane samubarang kang ana ing samubarang kasusastran, kanggo njlentrehake antarane basa kalawan lan maknane (Wellek lan Warren sajrone Nurgiyantoro, 2007:279). Saliyane iku, uga nduweni tujuwan kanggo nemtokake sepira adohe lan babagan apa wae basa kang digunakake iku nuduhake anggone nyimpang sarta kepriye tandha- tandha linguistik kanggo mujudake efek kang mirunggan (Chapma sajrone Nurgiyantoro, 2007: 279). lumrahe fungsi artistik 6. Lelandhesan Teori Lirik carita minangka karya sastra kang bisa ditintingi kanthi maneka cara, salah sijine yaiku kanthi tintingan stilistika. Mula ing panliten iki bakal dianalisis lirik carita ing lirik carita NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor kanthi tintingan stilistika. Stilistika minangka cara kang digunakake dening pamicara utawa panulis kanggo nyatakake maksud kanthi nggunakake basa minangka saranane, style uga bisa ditegesi gaya bahasa (Sudjiman, 1993:18). Adhedhasar andharan iku, underane stilistika ing panliten iki, kaajab bisaa mangerteni lan nemokake bab-bab kang gegayutan karo pamilihe tembung (diksi) lan lelewane basa (gaya bahasa) ing panliten iki. Ing panliten iki nganalisis pamilihe tembung (diksi) kang migunakake panemune Keraf. Keraf (2006:24) ngandharake, diksi yaiku minangka sawijine cara kanggo milih tembung kanthi teges kang trep lan cocog kanggo ndhukung pangungkapane sawijine ide utawa gagasan tartamtu saka sawijine panulis. Kanggo dianalisis babagan lelewane basa (gaya bahasa), panulis uga nggunakake panemune Sudjiman. Sudjiman (1993:16) ngandharake, lelewane basa (gaya basa) yaiku unsur basa kang ekspresif lan emotif kang ditambahake ing babagan kang netral. Kanthi lelewane basa (gaya bahasa) bisa nudhuhake kekhasane pangripta. Sudjiman uga ngandharake manawa lelewane basa minangka cara migunakake basa sajrone konteks tartamtu dening pawongan tartamtu kanggo maksud tartamtu. C. METODHE PANLITEN Bab iki ngandharake ngenani metodhe panliten sing digunakake ing diandharake metode utawa tata cara kang digunakake kanggo nintingi panliten.
1. Ancangan Panliten Panliten ngenani lirik carita NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor nggunakake metode deskriptif kualitatif. Sudaryanto (1993:62) ngandharake manawa metode deskriptif kualitatif yaiku panliten kang mung adhedhasar kasunyatan-kasunyatan kang kanthi empiris tuwuh lan kedadeyan saka sumbering omongan utawa penutur. Endraswara (2008:5) uga ngandharake manawa titikan paling wigati sajrone panliten kualitatif kang nintingi reripta sastra, yaiku: (1) panliti minangka kunci kang bakal maca kanthi premati sawijining reriptan sastra, (2) panliten ditindhakake kanthi cara deskriptif, tegese diandharake lan dijlentrehake kanthi wujud tetembungan utawa gambaran yen dibutuhake, dudu wujud angka- angka, (3) luwih ngutamakake proses tinimbang asil, fenomena kang amarga sastra mujudake mbutuhake penafsiran, (4) analisis kanthi induktif, (5) makna mujudake babagan kang paling utama. reripta 2. Sumber Dhata lan Dhata Panliten Sumber data kang digunakake sajrone panliten lirik carita NAWI BKL INAH anggitane iki yaiku Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor. Ing lirik carita kasebut ana 6 (enem) bab. Saka 6 (enem) bab kasebut wis bisa makili kanggo njawab ing underane panliten. Lirik carita kasebut kapilih dadi sumber data amarga narik kawigaten panliti lan dianggep onjo kanggo makili panliten iki. Data kang kapilih iku sabanjure diudhari kanthi tintingan stilistika. Data kang digunakake sajrone panliten iki yaiku arupa tembung, frase, klausa lan ukara ing lirik carita NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor kang tumuju marang tintingan stilistika. Banjur kanggo njangkepi sumber data kasebut, data kang wis ana diwaca lan didokumentasikake. 3. Metode lan Teknik Panliten Panliten iki pangecakane asipat kualitatif, kang diwujudake ing sajrone metode simak, amarga data kang dibutuhake diwaca banjur dicathet, digoleki prakara- prakara kang ana ing lirik carita mau. Saliyane metode simak, panliten iki uga nggunakake metode wawancara. Wawancara sing ditindakake dening panliti yaiku wawancara karo panyerate lirik carita NAWI BKL INAH. Metode wawancara ditindakake supaya tembung-tembung basa Using sing ora dimangerteni panliti utawa babagan sing ora dimangerteni sajrone lirik carita mau bisa diweruhi saka panyerat lirik carita NAWI BKL INAH. Sajrone panliten iki ora luput saka tata cara nglumpukake data, tata cara pangolahane data, lan tata cara nulis asil pangolahane data. Kepriye cara-cara kang dilakoni panliti bakal dijlentrehake kaya mengkene. iki Tata cara ngumpulake data migunakake metode simak. Sudaryanto (1993:132) ngandharake, metode simak yaiku metode kang digunakake sajrone panliten basa kanthi cara nyimak panggunane basa ing objek kang bakal ditliti. Teknik ing panliten 5 ngumpulake data iki, yaiku kanthi ing panliten nggunakake metode waca, cathet, lan pustaka. Teknik cathet iki digunakake amarga lirik carita diwaca banjur dipilih teks kang kalebu ing analisis pamilihe tembung (diksi) lan lelewane basa (gaya bahasa). Teknik cathet yaiku nyathet data-data kang wigati (Mahsun, 2005:93). Sawise kabeh mau kalaksanan sabanjure maca buku (telaah pustaka) kang gegayutan karo panliten, mligine babagan stilistika, kang gunane kanggo njangkepi lan nyengkuyung panliten kang wis diandharake. Anane pamacan iku mau supaya anggone nintingi data bisa luwih onjo. iki nggunakake metode deskriptif kualitatif yaiku metode kang ndheskripsekake apa kang dadi data sajrone panliten. Data kang dikarepake yaiku prakara-prakara pamilihe tembung (diksi) lan lelewane basa (gaya bahasa) kang ana ing lirik carita NAWI BKL INAH kang diwedharake kanthi tintingan stilistika. Ing panliten iki ngliwati proses kanthi cara kang beda-beda saben tingkatane utamane tahapane. Panliten 4. Tata Cara Nulis Asile Panliten Kanggo dianalisis panggunane pamilihe tembung (diksi) lan lelewane basa (gaya bahasa) ing sajrone lirik carita NAWI BKL INAH Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor digunakake tintingan stilistika. iki kalaksanan kanthi nengenake pranatan lumrah tumprap sawijining panliten ilmiah. Tata cara nulis asile panliten ana loro, yaiku analisis formal lan informal. Tata cara nulis asile panliten iki yaiku kanthi cara informal atages data kang diandharake kanthi ngunakake tembung-tembung kang lumrah (Sudaryanto, 1993:144-145). Panliten Tata cara nulis asile panliten nuduhake upaya panulis kanggo nyuguhake asil analisis data kang awujud laporan tulisa ngenani apa wae kang diasilake sajrone tembung (diksi) lan panliten, mligine ing pamilihe lelewane basa (gaya bahasa) sajrone lirik carita mau. D. ASILE PANLITEN Bab iki ngemot jlentrehan asile panliten kang arupa tradhisi Suran Agung. Jlentrehane kaperang dadi 6 jinis, yaiku (1) kahanane kutha Madiun, (2) wujude tradhisi Suran Agung, (3) ubarampe lan tata laku sajrone tradhisi Suran Agung, (4) sinkretisme sajrone tradhisi suran agung, (5) pamawase masyarakat marang lan (6) dhiskusine asil panliten. Jlentrehan kang luwih jangkep kaya ing ngisor iki. jlentrehan ngenani tradhisi Suran Agung, 1. Pamilihe Tembung (diksi) Diksi minangka wujud pamilihe tembung kang ditemtokake dening panulis kanthi cara kang trep kanggo nyusun lan ngronce tetembungan. Tembung kang dipilih dening panulis ditindakake kanthi trep lan ati-ati supaya reriptane bisa nduweni nilai estetis. Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor nggunakake diksi ora mung ngutamakake ing makna, nanging uga ing rasa lan
pangrasa kang tuwuh ing jiwane pamaos. Ngenani pamilihe tembung kang digunakake ing sajrone lirik carita NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor, panliti merang dadi suwelas bab sing bakal dirembug, yaiku ngenani pepindhan, citraan, purwakanthi sastra guru (aliterasi), tembung rangkep camboran (pemajemukan),makna denotatif, lan makna konotatif. (asonansi), purwakanthi guru swara rima pungkasan (reduplikasi), (rima akhir), tembung a. Pepindhan Pepindhan yaiku tembung endah kang ngandhut surasa dipindhakake utawa diupamakake. Tembung- tembung iki digunakake kanggo nuwuhake kesan tartamtu marang pamaos utawa lawan tutur. Pepindhan digunakake kanggo ngandharake sawijine makna saka babagan kang dibandingake. Pepindhan umume nggunakake tembung kaya, pindha, lir, kadi, kadya. Wujud pepindhan ing lirik carita NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (1) Udan-udan, mulih sekòlah tetep melaku liwat lòmpòngan. Lurungé sepi, mblayu nung tengah dalan ambi cekakakan. Rambut klepus kluncum kòyò tikus kecemplung pecerèn. Marèk ngothak seragam, ngombé wédang jahé gulò arèn. (Jusuf, 2013:6) Adhedhasar pethikan ing dhuwur wis genah manawa lirik carita anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor nggunakake tembung pepindhan. Ing pethikan (1) lirik carita bisa kawawas manawa ing ukara 'Rambut klepus kluncum kaya tikus kecemplung peceren' panulis nggunakake tembung pepindhan 'kaya'. Saka pethikan kuwi, panulis nggambarake Nawi nalika isih arek cilik sing rambute lagi teles kebes. Kahanan kaya mangkana iku kedadeyan amarga dheweke mulih sekolah nalika udan. Rambut kang teles iku bisa kawawas manawa panulis milih tembung 'klepus kluncum' kang nggambarake kahanan kang tegese teles banget. b. Citraan Citraan yaiku gegambaran pangangen-angen kang tuwuh saka panulis kanggo mbangkitake daya pengangen pemaos kanthi nggunakake gegambaran pangangen-angen (Yuwana,2000:64). 1) Citraan Pandulu Citraan pandulu yaiku gegambaran kang tuwuh saka panca ndriya nalika sesambungan karo pandulu. Panganggone citraan pandulu lirik carita bisa nuwuhake efek ing pangrasane pamaos supaya melu mangerteni kaya kang dirasakake dening panulis. ing 6 Citraan pandulu ing Lirik carita NAWI BKL INAH bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (2) Ngaji ambi Pak Haji Markum, pareg maghrib saben dinò. Hing ulih pati kakèhan muyab, masiyò alif bak tak wis apal. Hang tambeng, sampèk mòtò lèdèp hing bisò- bisò mòcò. Dhung hing disabet penjalin, òjò sampèk diserèwat dhòmpal. (Jusuf, 2013:32) tembung kang nuduhake citraan pandulu yaiku tembung 'mata ledep.' lan 'maca'. Tembung 'ledep' lan 'maca' ing pethikan kuwi minangka tembung 'kaanan' 'lan tembung 'kriya tanduk'. Saka pethikan kuwi, panulis ngajak pamaos supaya mangerteni apa kang dirasakake dening panulis, yaiku sawijine kahanane bocah cilik ngaji sing sinau maca tulisan Arab nang Pak Haji Markum sadurunge magrib saben dina. Yen tambeng lan kakean guyon mengko bisa disabet penjalin utawa disrawat dhumpal. Adhedhasar pethikan (2), 2) Citraan Pangrungu Citraan pangrungu yaiku gegambaran kang kang njlentrehake nyebatake sesambungan karo panca ndriya pangrungu. Panganggone citraan pangrungu sajronelirik carita bisa nuwuhake efek ing pangrasane pamaos supaya bisa ngrasakake apa kang dirasakake dening panulis. utawa swara-swara Citraan pangrungu ing lirik caritaNAWI BKL INAHbisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (3) Mercòn gedhi, didèlèh ring kadòhan, soalé ròdò wedi. Sumbu disumet, ditinggal mblayu sak kuaté. Mercòn mbeledhòs, kertas dhèdhègan nung endi- endi. Kuping kumpleng, mbengung suwe nònò obaté. (Jusuf, 2013:7) 'kuping (3) kumpleng' lan mbengung kasebut nuduhake citraan pangrungu. Saka rong tembung kuwi, panulis ngajak pamaos supaya ngrasakake apa kang dirasakake Nawi lan kanca-kancane, yaiku kahanane kuping sing nganti mbengung amarga swara mercon mbledhos, mula panulis nggambarake manawa swara kang dirungokake ing wektu iku swarane banter banget. Adhedhasar pethikan tembung 3. Citraan Pangambu Citraan pangambu yaiku gegambaran kanthi nggunakake panca ndriya pangambu. Citraan pangambu bisa nuwuhake pangrasane pemaos kaya-kaya ngambu apa kang dirasakake dening panulis. Panganggone citraan pangambu sajronelirik carita bisa nuwuhake efek ing pangrasane pamaos supaya bisa ngrasakake apa kang dirasakake dening panulis.
Citraan pangambu ing Lirik caritaNAWI BKL INAHbisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (4) Dikòngkòn Emak tuku kerupuk, tukuké duwé asu. Ati kemesud, awak gemeter, pas asuné tekò. Sikil diambus tapi kerònò meneng baén, ambi asu digeningnò. Gadhug umah, ngilangi najisé sikil diumbah ping pitu. (Jusuf, 2013:23) Pethikan (4), tembung 'diambus' ingpethikan 'Sikil diambus tapi kerana meneng bain, ambi asu digeningna' nuduhake citraan pangambu. Saka ukara kuwi, panulis ngajak pamaos ngrasakake apa kang dirasakake Nawi, yaiku ngrasakake kahanan sikile sing lagi diambus asu nanging malah dijarna amarga wedi lan supaya ora dicokot. Nalika wis tekan omah, dheweke ngilaki najise kanthi diumbah ping pitu. Citraan pangambu iki nduweni tujuwan menehi efek supaya apa kang dituwuhake dening panulis bisaa dirasakake dening pamaos lan menehi panguatan marang rasa, mligine rasa kang tuwuh saka salah sawijine panca ndriya yaiku pangambu. 4. Citraan Solah Bawa Citraan pandulu yaiku gegambaran kang tuwuh saka obahe panca ndriya nalika sesambungan karo solah bawa. Panganggone citraan pandulu ing lirik carita bisa nuwuhake efek ing pangrasane pamaos supaya melu mangerteni kaya kang dirasakake dening panulis. Citraan pandulu ing Lirik caritaNAWI BKL INAHbisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (5) Duwé pitik jago, yò digèndhòng nung endi-endi. Gòlèt musuh nawi ketemu pitik jago tanggané. Pitik tablukan diantèni sampèk kalah salah siji. Mblayu keciran, dhung ketemu diuwèl hang duwè. (Jusuf, 2013: 12) Adhedhasar pethikan (5), tembung 'digendhong', 'tablukan' lan 'mblayu keciran' nuduhake citraan solah bawa. Saka pethikan kuwi, panulis ngajak pamaos supaya ngrasakake apa kang lagi dirasakake, yaiku ngrasakake kahanan nalika cilikane Nawi dheweke nggendhong pitik digawa nang endi-endi, nablukake pitike karo pitike tanggane, banjur mlayu amarga diweruhi karo sing duwe pitik. Citraan solah bawa iki nduweni tujuwan menehi efek supaya apa kang dituwuhake dening panulis bisaa dirasakake dening pamaos lan menehi panguatan marang rasa, mligine rasa kang tuwuh saka solah bawane manungsa. 7 5. Citraan Pangecap Citraan pangecap yaiku gegambaran kang tuwuh saka panca ndriya nalika sesambungan karo pangecap. Panganggone citraan pandulu lirik carita bisa nuwuhake efek ing pangrasane pamaos supaya melu mangerteni kaya kang dirasakake dening panulis. ing Citraan pandulu ing Lirik caritaNAWI BKL INAHbisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (6) Puòsòan akèh diadòl buah belòngkak ring pinggir dalan. Diserut diendòhi ès, abang mbranang wernò setrupé. Ombénan paling pas bukò, dienggo takjil seru temenan. Dhung melaku mulih tuku belòngkak, gendhing apalané: ... (Jusuf, 2013:10) Adhedhasar pethikan (6), tembung 'ombenan' ing ukara 'Ombenan paling pas buka, dienggo takjil seru temenan' nuduhake citraan pangecap. Saka pethikan kuwi, panulis ngajak pamaos supaya ngrasakake apa kang lagi dirasakake Nawi nalika wayah ulan pasa, yaiku ngrasakake segere belongkak yen wayah buka pasa. Belongkak akeh didol ing pinggire dalan. Belongkak diserut diwenehi es lan strup abang mbranang, rasane seger tenan. Citraan pangecap iki nduweni tujuwan menehi efek supaya apa kang dituwuhake dening panulis bisaa dirasakake dening pamaos lan menehi panguwatan marang rasa, mligine rasa kang tuwuh saka salah sawijine panca ndriya yaiku pangecap. c. Purwakanthi Guru Swara (Asonansi) Purwakanthi guru swara utawa bisa diarani asonansi. Purwakanthi guru swara yaiku purwakanthi kang lelandhesan swara vokal. Paugeran swara yaiku swara kang wis kasebut ing gatra utawa perangane ukara kang ana ing ngarep utawa wiwitan, diruntutake utawa digandheng, disebutake maneh karo gatra utawa perangane ukara ing buri. 1) Purwakanthi Guru Swara Fonem /a/ a)Purwakanthi Guru Swara Fonem /a/Alofon [a] Wujud purwakanthi guru swara fonem /a/ [a] ing lirik carita NAWI BKL INAHbisa kawawas saka pethikan ngisor iki. (7) Pareg Taman Blambangan ònò Gesora né pisan. Panggònan artis-artis lokal utòwò tekò ibukòta manggung. Panggòn pèntas seni budaya, lan acara final pertandhingan. Pòli, nyanyi, pilem, téater, angklung, kuntulan, gandrung. (Jusuf, 2013:4)
Adhedhasar pethikan ing ndhuwur nuduhake anane purwakanthi guru swara fonem /a/ kang ana ing lirik carita anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor. Pethikan (7), tembung kang nuduhake purwakanthi guru swara fonem /a/ alofon [a] yaiku tembung 'parek', 'taman', 'pisan', 'panggonan', 'artis', 'lokal', 'utawa', 'teka', 'ibukota', 'final', 'manggung', 'pertandhingan', 'angklung', 'kuntulan', lan 'gandrung'. Panulis nggunakake tembung 'Blambangan' tinimbang tembung 'Banyuwangi' kaajab bisa luwih nuwuhake rasa pangrasa kang beda ing reriptane. Saka pethikan kuwi, panulis menehi pamawas marang pamaos ngenani gegambaran pentas apa wae sing ana ing Gesora Blambangan, yaiku ana nyanyi, teater, angklung, kuntulan, lan gandrung. Gesora Blambangan panggone ana ing cedhake Taman Blambangan. 'Blambangan', 'gesora', 'ana', 'lan', 'pentas', 'acara', 'nyanyi', 'teater', b) Purwakanthi Guru Swara Fonem /a/Alofon [A] Wujud purwakanthi guru swara fonem /a/ [A] ing lirik carita NAWI BKL INAHbisa kawawas saka pethikan ngisor iki. (8) Dhung rainò magih bisò pisan main bòm-bòman. Karbit banyu dicampur ditutup òmplòng, òjò hang berek. Òmplòng disumet, ati-ati bisò mencelat hing kakaruan. Mulò nyumete kudu ambi jajang dòwò hing kathik mareg. (Jusuf, 2013: 7) ing dhuwur nuduhake anane purwakanthi guru swara fonem/a/ alofon [A] kang INAHanggitane ana Antariksawan Jusuf lan Hani Z.Noor. Pethikan (8), tembung kang nuduhake purwakanthi guru swara fonem /a/ alofon [A] yaiku tembung 'raina', 'bisa', 'aja', 'mula', lan 'dawa'nuduhake purwakanthi guru swara fonem/a/ alofon [A]. Panulis nggambarake surasane Nawi lan kanca-kancane sing lagi dolanan bom-boman wayah awan. Bom-boman digawe saka karbit lan banyu diwadhahi omplong. Banjur omplong disumet karo pring dawa supaya yen omplonge mencelat ora kena ing tangan. Panulis nggunakake tembung'raina' tinimbang tembung 'awan'kaajab bisa luwih nuwuhake rasa pangrasa kang luwih jeru ing reriptane. Adhedhasar pethikan ing lirik carita NAWI BKL 2) Purwakanthi Guru Swara Fonem /i/ a) Purwakanthi Guru Swara Fonem /i/ Alofon [i] Wujud purwakanthi guru swara fonem /i/ alofon [i] ing lirik carita NAWI BKL INAH bisa kawawas sakapethikan ngisor iki. (9) Mancing welut ring kali cilik pareg mesjid Al- Hadi. 8 Bòndhò palesan semèster, umpané cacing hang gedhi. Ulih welut sak gòrèngan dirijigi ring banyu mili. Dhung ònòkuning-kuning kemambang liwat yò ati-ati. (Jusuf,, 2013:12) nuduhake purwakanthi guru swara fonem /i/ alofon [i] yaiku bisa kawawas saka tembung 'kali', 'gedhi', 'dirijigi' 'mili', 'liwat', lan 'ati-ati'. Pamilihe tetembungan kang nunggal swara fonem /i/ alofon [i] nuwuhake rasa pamantep lan nges kanggo nggambarake kahanan kali ing cedhake mesjid Al-Hadi. Saka pethikan kuwi panulis menehi pamawas marang pamaos ngenani gegambaran jaman cilike Nawi sing senengane mincing welut kanthi umpane cacing gedhi ing cedhake mesjid Al-Hadi. Oleh welut sak gorengan diresiki ing banyu mili. Pethikan (9), tembung kang b) Purwakanthi Guru Swara Fonem /i/ Alofon [I] Wujud purwakanthi guru swara fonem /i/ alofon [I] ing lirik carita NAWI BKL INAH bisa kawawas sakapethikan ngisor iki. (10) Ring selempitan wòh gedhang, paceké ònò Emprit nyisih. Arep njiret, gòlèt ganjur, kawat dibunderi diendòh pucuké. Kawaté dijahitnò kain ròdò dòwò kòyò kaos kaki putih. Wis kejiret, diwadhahi gedebòg, suarané. (Jusuf, 2013:29) jempritan nuduhake purwakanthi guru swara fonem /i/ alofon [I] yaiku bisa kawawas saka tembung 'ring', 'emprit', 'nyisih', 'kain', lan 'putih'. Saka pethikan kuwi panulis menehi pamawas marang pamaos ngenani kahanane Nawi nalika isih bocah dolan ing kebonan njiret manuk emprit karo kancane. Manuk emprit asringe nylempit ing slempitane wit gedhang. Nawi njiret nggunakake singgek sing diwenehi kawan lan kain. Menawa wis kejiret, manuk emprite diwadhahi debog. Pethikan (10), tembung kang c. Purwakanthi Guru Swara Fonem /i/ Alofon [ai] Wujud purwakanthi guru swara fonem /i/ alofon [ai] ing lirik carita NAWI BKL INAH bisa kawawas sakapethikan ngisor iki. (11) Suraté Inah kòyò bledhèk nyamber hing ònò udan. Isun hing paham òmòngan paran hang gadhug nung yané iki. ... (Jusuf,2013:91) nuduhake purwakanthi guru swara fonem /i/ alofon [ai] yaiku bisa Pethikan (11), tembung kang
kawawas saka tembung 'iki. Ing basa Using nduweni sistem fonologi diftongisasi, saengga tembung 'iki' diwaca /ikai/. Pamilihe tembung kang nunggal swara fonem /ai/ nuwuhake rasa pamantep lan nges kanggo nggambarake surasa mbangetake. Saka pethikan iki panulis menehi pamawas marang pamaos yen surate Inah sing diwaca Nawi kaya bledheg nyamber-nyamber ora ana udan. Nawi ngrasakake kahanan kaya mangkono amarga dheweke ora paham apa sing ditulis Inah ing surate kuwi. 3) Purwakanthi Guru SwaraFonem/u/ a) Purwakanthi Guru SwaraFonem/u/Alofon [u] Wujud purwakanthi guru swara fonem /u/ alofon [u] ing lirik carita NAWI BKL INAH bisa kawawas saka kaya ing pethikan ngisor iki. (12) Tembung blater, kulit hang bisò tuku mung laré gedhòngan. Tembung kampung, tembung plastik yò tukuné urunan. ... (Jusuf, 2013:4) Pethikan (12), tembung 'tuku' lan 'urunan' nuduhake purwakanthi guru swara fonem /u/ alofon [u]. Pamilihe tetembungan kang nunggal swara fonem /u/ alofon [u] ing ukara kasebut bisa nuwuhake rasa nges kanggo nuduhake pangrasane panulis. Saka pethikan kuwi, panulis menehi pamawas marang pamaos manawa ing cilikane Nawi isih akeh dolanan sing garai bisa guyub rukun karo kancane, kayata bal-balan. Bal apik saka kulit sing bisa tuku mung bocah gedhongan. Bocah kampong ya bisane tuku bal sing biyasa kanthi cara urunan. Jaman saiki beda karo jaman biyen, bocah cilik saiki cekelane wis gadget kang nyebabake angel srawung karo wong liya. b) Purwakanthi Guru SwaraFonem /u/ Alofon [U] Wujud purwakanthi guru swara fonem /u/ alofon [U] ing lirik carita NAWI BKL INAH bisa kawawas saka kaya ing pethikan ngisor iki. (13) ... Durung mlebu kelas melibeng ulung kòyò wòng mabuk. Mung tekò kadòhan tulih-tulihan, ati legò wis kecaruk. (Jusuf, 2013:51) 'ulung', kecaruk'nuduhake 'mabuk', purwakanthi guru swara fonem /u/ alofon [U]. Saka pethikan kuwi, panulis menehi pamawas marang pamaos nalika Nawi ceblok tresna karo Inah. Ing sekolahan, sadurunge mlebu kelas, Nawi ngubengi sekolahan nganti kaya wong mabuk supaya bisa kepethuk Inah. Yen wis Pethikan (13), tembung lan 'durung', 'mung', 'tulih', 9 kepethuk mung sawang-swanagan wae bisa gawe atine seneng. c) Purwakanthi Guru SwaraFonem/u/Alofon [au] Wujud purwakanthi guru swara fonem /u/ alofon [au] ing lirik carita NAWI BKL INAH bisa kawawas saka kaya ing pethikan ngisor iki. (14) ... Ngarep balesané, dhung ènget dadi gemuyu. Wayahé pelajaran wis ngantèni kapan dhung metu. (Jusuf, 2013:54) ròdò 'gemuyu',lan 'metu'nuduhake purwakanthi guru swara fonem /u/ alofon [au]. Ing basa Using fonem /u/ uga ngalami proses diftongisasi. Dadi 'gemuyu' bisa diwaca 'gemuyau' nalika posisine ana ing pungkasane ukara. Saka pethikan iki panulis menehi pamawas marang pamaos ngenani gegambaran nalika Nawi ceblok tresna karo Inah gawanane pengin ketemu karo Inah saben dina. Pethikan (14), tembung tembung 4) Purwakanthi Guru Swara Fonem /e/ a) Purwakanthi Guru Swara Fonem /e/ Alofon [e] Wujud purwakanthi guru swara fonem /e/ alofon [e] ing lirik carita NAWI BKL INAH bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (15) Dhung duwé jangkrik wanènan, mòngkòg rasané ati. Kòyò-kòyòné awak dhèwèk hang menang tokaran. ... Dhung wis kalah, dijantur sunguté makené wanènan. (Jusuf, 2013:12) (15), bisa kawawas 'kaya-kayane', manawa 'sungute', lan 'makene'nunggal swara fonem /e/ alofon [e]. Swara fonem /e/ alofon [e ] ing pethikan kuwi, bisa nuwuhake rasa kaendahan lan kekhasane panulis. Saka pethikan kuwi, panulis menehi pamawas marang pamaos nalika Nawi jangkrik rasa atine mongkog, nanging yen wis kalah jangkrike banjur dijantur sungute supaya wanenan. Adhedhasar pethikan tembung 'duwe', 'rasane', lagi menang adu b) Purwakanthi Guru Swara Fonem /e/ Alofon [ε] Wujud purwakanthi guru swara fonem /e/ alofon [ε] ing lirik carita NAWI BKL INAH bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (16) ... Sadhèng siji, pal singidanan, sadhèng dienggo jèg-jègan. Syukur ònò penjalin, cindhek dòwò, bisò main pathil léléan. loro
(Jusuf, 2013:2) (16), bisa kawawas manawa tembung 'sadheng', lan 'jeg-jegan' nunggal swara fonem /e/ alofon [ε]. Saka pethikan kuwi, panulis menehi pamawas marang pamaos Manawa jaman cilikane Nawi dheweke dolanan 'jeg-jegan' karo kanca-kancane nggunakake wit palem utawa cagak listrik sing ana ing kono. Yen ana penjalin bisa uga dolanan pathil lelean. Adhedhasar pethikan c. Purwakanthi Guru Swara Fonem /e/ Alofon [ə] Wujud purwakanthi guru swara fonem e alofon / ə / ing lirik carita NAWI BKL INAH bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (17) ... Isun ndhèpròk, kepingin ndileng sòpò hang paling cepet. Selat hang wulu putih nyelempit nung suwiwi tengen kiwò. Hang kelawu arané Paul, Gambir wernòné sòklat kòyò sepet. (Jusuf, 2013:4) Adhedhasar pethikan (17), tembung 'ndileng', 'kelawu', 'cepet', 'wernane', lan 'sepet' nuduhake purwakanthi guru swara fonem /e/ alofon [ə]. Panulis nggunakake tembung 'kepingin' nduweni tujuwan kanggo nggambarake manawa swara kang dirungokake nuduhake surasane Nawi sing lagi ndelok andhukan dara lan penasaran sapa sing paling cepet. Dene tembung 'nyelempit' diruntutake karo tembung 'tengen' minangka kanggo nggambarake manawa tembung mau bisa nuduhake yen selat wulu putih kuwi nylempit nang suwiwi sisih tengen. 'selat', 'nyelempit', 'tengen', 5) Purwakanthi Guru Swara Fonem /o/ a) Purwakanthi Guru Swara Fonem /o/ Alofon [o] Wujud purwakanthi guru swara fonem /o/ alofon [o] ing lirik carita NAWI BKL INAH bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (18) Wit gedhang loro jèjèran kenèng dienggo olahraga sempòròt. ... (Jusuf, 2013:27) ing tembung 'loro', 'dinggo', lan 'olahraga' nuduhake purwakanthi guru swara fonem/o/ alofon [o]. Saka pethikan kuwi panulis nggambarake ana wit gedhang loro sing bisa digunakake bocah-bocah kanggo olahraga semporot. Pethikan (18), bisa kawawas manawa b) Purwakanthi Guru Swara Fonem /o/ alofon [O] Wujud purwakanthi guru swara fonem /o/ alofon [O] ing lirik carita NAWI BKL INAH bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (19) Marèk isak paceké dikòngkòn tuku jajan pareg prapatan. Hang adòl Wak Ròkak ngadhep mèjò jajan ambi mbecucu. Òjò sampèk ngòmòng pindho dhung arep tuku jajan. (Jusuf, 2013: 31) ing tembung 'dikongkon', 'adol', lan 'ngomong' nuduhake purwakanthi guru swara fonem /o/ alofon [O]. Panulis nggambarake kahanan nalika Nawi dikongkon tuku jajan nang warung Wak Rokak. Yen tuku nang warunge Wak Rokak ora oleh ngambali ngomong ping pindha, supaya ora diomongi "yen kesusu muliha wae ora usah tuku!". Pethikan (19), bisa kawawas manawa d. Purwakanthi Guru Sastra (Aliterasi) Purwakanthi guru sastra uga bisa diarani aliterasi. Purwakanthi guru sastra yaiku purwakanthi kang lelandhesan sastra fonem, yaiku fonem kang wis kasebut ana ing perangane ukara kang ngerep utawa ing perangane ukara kang wiwitan, diruntutake utawa digandheng, disebutake maneh ing perangane ukara ing buri. Wujud purwakanthi guru sastra ing lirik carita NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor katon ing pethikan ngisor iki. 1) Purwakanthi Guru Sastra Fonem /b/ a) Purwakanthi Guru Sastra Fonem /b/ Alofon [b] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /b/ alofon [b] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (20) Buru ngarti dhung bòsò inggris ònò kònsèp: kapan. Kata kerjané bédò dhung madhang saiki ambi soré. Madhang késuk bédò ambi madhang kapanané. ... (Jusuf, 2013:35) tembung kang nuduhake purwakanthi guru sastra fonem/b/ alofon [b] yaiku ing tembung 'buru', 'basa, 'beda', lan 'ambi'. Tetembungan kasebut nuduhake kahanan kang durung tau. Bisa kawawas ing pethikan kuwi panulis malah nuduhake rasa kang nyenengake. Saka pethikan kuwi, panulis menehi pamawas marang pamaos ngenani gegambaran Nawi sing lagi ngerti kepriye tata basa ing basa Inggris. Ing basa Inggris ana konsep 'kapan', mangan saiki beda karo mangan winginane' Adhedhasar pethikan (20), b) Purwakanthi Guru Sastra fonem /b/ alofon [by] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /b/ alofon [by] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. 10
(21) Upacara Baròng Ider Bumi nung désò Kemirèn wis kesuwur. Diterusnaken selametan dèsò, hing cumò nggawé jenang. Abang tanggo wernò paran, hang dipépé cumpu kasur. ... (Jusuf, 2013:40) nuduhake purwakanthi guru sastra fonem/b/ alofon [by] yaiku tembung 'barong'. Swara fonem /b/ alofon [by] ing tembung ing pethikan diwaca [byarong] amarga tembung iki nuduhake proses fonologi palatalisasi. Panulis nggunakake tembung 'barong' mau kanggo nggambarake jinis upaca adat sing ana ing Banyuwangi. Saliyane Barong Ider Bumi, upacara liyane yaiku Pethik Laut, Seblang, lsp. Upacara Barong Ider Bumi nang desa Kemiren wis kesuwur. Banjur diterusake slametan desa sing ora mung nggawe jenang. Akeh abang-abang dipepe ing dalan, pranyata kuwi kasure wong Using ing desa Kemiren. Pethikan (21) tembung kang 'barong' kang ana 2) Purwakanthi Guru Sastra Fonem /d/ a) Purwakanthi Guru Sastra Fonem /d/Alofon [d] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /d/ alofon [d] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (22) Dadi dhung arep ndileng gandrung, kudu ring désò liyò. Wòng pòdhò maju, gandrungé mundur mèh jempalikan. Ndileng Aljin, kemekel ndileng endhas dikepròki galaran. Hing sampèk jam ròlas, lèdèp hing bisò dibukak sithik belòkò. (Jusuf, 2013: 40) tembung kang nuduhake purwakanthi guru sastra fonem/d/ alofon [d] yaiku ing tembung 'dadi', 'ndileng', 'gandrung', 'kudu', 'desa', 'mundur', 'dikeproki', 'ledep', lan 'dibukak'. Tetembungan kasebut nuduhake pakaryane manungsa. Saka pethikan kuwi, panulis menehi pamawas marang pamaos ngenani gegambaran kepriye desane Nawi ngenani kesenian gandrung. Ing desane Nawi ora oleh ana wong nanggap gandrung. Dadi yen pengin ndelok gandrung ya ing desa liya. Saliyane kesenian gandrung ing pethikan iki uga kasebut ngenani kesenian Aljin, yaiku kesenian maca lontaran sing jaman biyen misuwur saka Banyuwangi, nanging saiki wis ora ana. Adhedhasar pethikan (22), b) Purwakanthi Guru Sastra Fonem /d/ Alofon [dy] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /d/ alofon [dy] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (23) ... Siji-siji, disuwèk setengah dhuwur ngingsòr dicubles semat. Dadi kiling munyeng-munyer kòyò kiling pesawat. (Jusuf, 2013:27) tembung kang nuduhake purwakanthi guru sastra fonem/d/ alofon [dy] yaiku ing tembung 'dadi'. Tembung kasebut nuduhake tembung guru sastra fonem /d/ alofon [dy] sing ngalami proses fonologi palatalisasi, mula tembung 'dadi' diwaca [dyadi] ing basa Using. Saka pethikan kuwi, panulis menehi pamawas marang pamaos ngenani gegambaran kepriye carane nggawe dolanan kiling sing bisa munyer kaya kilinge kapal mabur. Kiling utawa kitiran bisa digawe saka godhong sing disuwek lan dironce supaya bisa munyer yen katerak angin. Adhedhasar pethikan (23), 3) Purwakanthi Guru Sastra Fonem /dh/ a) Purwakanthi Guru Sastra Fonem /dh/Alofon [dh] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /dh/ alofon [dh] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (24) Masiyò gedigu hing bisò gandhòlané nyòwò. Kelendi éndané, sisik melik kudhangan atinisun. ... (Jusuf, 2013:68) lali ambi Inah tembung 'gandholane' Saka pethikan (24), sastra kang nunggal nuduhake purwakanthi guru fonem/dh/ alofon [dh]. Saka pethikan kuwi panulis menehi pamawas marang pamaos ngenani kahanane Nawi kang lagi kapang marang kadang kinasihe, yaiku gandholan nyawane Inah. b. Purwakanthi Guru Sastra fonem /dh/ alofon [dhy] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /dh/ alofon [dhy] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (25) ... Apak isun mbukak peracangan. Wis kecaruk ambi Inah kudhangané ati. (Jusuf, 2013:100) tembung 'kudhangane' Saka pethikan (25), nuduhake purwakanthi guru sastra kang nunggal fonem/dh/ alofon [dhy]. Swara fonem /dh/ alofon [dhy] minangka swara kang duwe surasa abot lan dawa. Bisa kawawas manawa panulis nggunakake tembung kang nunggal swara /dh/ alofon [dhy] kanggo ngandharake kahanan posisine Inah ing atine Nawi, yaiku Inah dadi kudhangan atine Nawi. 11
4) Purwakanthi Guru Sastra Fonem /j/ a) Purwakanthi Guru Sastra Fonem /j/Alofon [j] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /j/ alofon [j] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (26) Aran jajang dudu mung siji gunané. Dienggo patròl, tulup, ganjur, palesan lan sak macemé. ... (Jusuf, 2013:16). Saka pethikan (26), tembung 'ganjur' nuduhake purwakanthi guru sastra kang nunggal fonem/j/ alofon [j]. Saka pethikan kuwi panulis menehi pamawas marang pamaos gegambaran samubarang kang bisa dinggo dolanan nalika Nawi isih cilik. Sing jenenge jajang ora among siji gunane, bisa dinggo patrol, tulup, ganjur, palesan, lsp. b. Purwakanthi Guru Sastra Fonem /j/ Alofon [jy] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /j/ alofon [jy] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (27) Ring Lateng hing ulih ònò tòntònan nggantung gòng. Gedigu jaré wòng tuwèk-tuwèk, makené hing kuwalat. ... (Jusuf, 2013:40) Saka pethikan (27), tembung 'jare' nuduhake purwakanthi guru sastra kang nunggal fonem/j/ alofon [jy]. Bisa kawawas manawa panulis nggunakake tembung kang nunggal swara /j/ alofon [jy] kanggo ngandharake kahanan kang kedadeyan antarane wong siji karo liyane. Swara fonem /j/ alofon [jy] uga minangka fonem kang ngalami proses fonologi palatalisasi, saengga tembung 'jare' diwaca [jyare] ing basa Using. Saka pethikan kuwi panulis menehi pamawas marang pamaos gegambaran yen ing desa Lateng ora oleh ana gong sing digantung. Ngono iku amarga jarene wong tuwa-tuwa supaya ora kuwalat. 5) Purwakanthi Guru Sastra fonem /g/ a) Purwakanthi Guru Sastra Fonem /g/ Alofon [g] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /g/ alofon [g] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (28) ... Manòl-manòl gòlèt gawéan, nyèkèr hing nganggo sandhal. Banyuwangi kòyò disirep wektu, hing ònò hang kurang. (Jusuf, 2013:97) Saka pethikan lan (28), 'nganggo' nuduhake purwakanthi guru sastra kang tembung 'golet' nunggal fonem/g/ alofon [g]. Bisa kawawas manawa panulis nggunakake tembung kang nunggal swara /g/ alofon [g] kanggo ngandharake tembung kriya. Saka pethikan kuwi panulis menehi pamawas marang pamaos gegambaran nalika Nawi mulih nang omahe sawise teka Negara Landa. Miturut dheweke Banyuwangi isih tetep kaya disirep wektu, ora ana sing kurang masiya wis ditinggal pirangane taun. b) Purwakanthi Guru Sastra fonem /g/ alofon [gy] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /g/ alofon [gy] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (29) Marèk pesawat gadhug ring Ngurah Rai Dènpasar Bali. Kisuké melaku, kari mung pirang jam sampèk Gilimanuk. ... (Jusuf, 2013:97) Saka pethikan (29), tembung 'gadug' nuduhake purwakanthi guru sastra kang nunggal fonem/g/ alofon [gy]. Swara fonem /g/ alofon [gy] uga minangka fonem kang ngalami proses fonologi palatalisasi, saengga tembung 'gadhug' diwaca [gyadug] ing basa Using. Ing basa Jawa tembung 'gadug' nduweni teges 'teka'. Saka pethikan kuwi panulis menehi pamawas marang pamaos gegambaran nalika Nawi wis tekan bandara Ngurah Rai Denpasar Bali sing tegese mung kari sedhilut maneh dheweke tekan omah. 6) Purwakanthi Guru Sastra Fonem /m/ a) Purwakanthi Guru Sastra fonem /m/ alofon [m] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /m/ alofon [m] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (30) Rasané legò nòmpò balesan tekò Inah. Temuné magih percòyò gòk kabèh iku mung salah tòmpò. ... (Jusuf, 2013:93) (30), tembung kang Adhedhasar pethikan nuduhake purwakanthi guru sastra kang nunggal fonem/m/ alofon [m] yaiku bisa kawawas ing tembung 'nampa', 'temune', 'magih', 'mung', lan 'tampa'.Saka pethikan kuwi, pamilihe tetembungan kang nunggal fonem /m/ alofon [m]wis trep, yaiku bisa kawawas manawa saka pethikan iku panulis nggambarake kahanan kang nglegakake. Inah percaya yen Nawi ora nglakoni bab sing aneh-aneh nalika dheweke kuliyah ing luar negri. b) Purwakanthi Guru Sastra fonem /m/ alofon [m] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /m/ alofon [m] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. 12
(31) ... Ndileng Ancòl, keròsò kòyò boom cumò nònò gudhangé. Sangking kangené, hang didileng yò mung Banyuwangi. (Jusuf, 2013:97) tembung 'cuma' nuduhake purwakanthi guru sastra kangnunggal fonem/m/ alofon [m]. guru sastra fonem /m/ alofon [m] minangka swara kang nuwuhake rasa kaendahan lan rasa nges ing reriptane. Saka pethikan kuwi, nggambarake manawa Nawi mulih saka Negara Landa amarga masa studi-ne wis rampung. Dheweke numpak kapal mabur lan ndelok Ancol kaya boom sing ora ana gudhange. Adhedhasar pethikan (31), c) Purwakanthi Guru Sastra Fonem /m/ Alofon [my] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /m/ alofon [my] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (32) ... Makené weruh wòng hang hun sir iku sòpò. Hun wòcò hun bòlan balèni magih kòyò hing percòyò. (Jusuf, 2013:82) Saka pethikan (32), tembung 'makene' nuduhake purwakanthi guru sastra kang nunggal fonem/m/ alofon [my]. Swara fonem /m/ alofon [my] uga minangka fonem kang ngalami proses fonologi palatalisasi, saengga tembung 'makene' diwaca [myakene] ing basa Using. Ing basa Jawa tembung 'makene' nduweni teges 'mulane'. Saka pethikan kuwi panulis menehi pamawas marang pamaos gegambaran sejatine sing ana ing atine Nawi iku ya mung Inah. 7) Purwakanthi Guru Sastra fonem /n/ a) Purwakanthi Guru Sastra fonem /n/ alofon [n] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /n/ alofon [n] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (33) ... Hun wòcò maning, hun balèni èdhèng-èdhèng. Nawi tah ònò hang salah ring isiné surat. (Jusuf, 2013:67) tembung 'hun', 'isine'nuduhake 'maning', purwakanthi guru swara fonem /n/ alofon [n]. Panulis nggunakake tetembungan kang nunggal swara fonem /n/ alofon [n] bisa nuwuh rasa pamantep, yaiku swara /n/ alofon [n] kasebut bisa nuduhake surasane Nawi nalika maca surate Inah. Diwaca alon-alon supaya ora ana sing kliwatan isi surate. Adhedhasar pethikan 'nawi', (33), lan 'baleni', b) Purwakanthi Guru Sastra fonem /n/ alofon [n] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /n/ alofon [n] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (34) ... Cumpu wurung, nggawé ramé, enòm tuwèk jak akèhan. Pas dinò kemerdekaan Indonésia, dhèmò gedhi- gedhian. (Jusuf, 2013:73) 'dina' nuduhake purwakanthi guru sastra kang nunggal fonem/n/ alofon [n]. guru sastra fonem /n/ alofon [n]minangka swara kang nuwuhake rasa kaendahan lan rasa nges ing reriptane. Saka pethikan kuwi, panulis nggambarake pas dina kamardikan Indonesia, akeh wong turunane RMS (Republik Maluku Selatan) sing ana ing Landa padha dhemo gedhi-gedhian. Adhedhasar pethikan (34), tembung c. Purwakanthi Guru Sastra fonem /n/ alofon [ny] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /n/ alofon [ny] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (35) Wayah dalu ambi ndileng sunaré ulan. Lungguh jak lòròn ring pelataran. ... (Jusuf, 2013:102) Saka pethikan (35), tembung 'sunare' nuduhake purwakanthi guru sastra kang nunggal fonem/n/ alofon [ny]. Bisa kawawas manawa panulis nggunakake frase 'sunare ulan' kang nunggal swara /n/ alofon [ny] kanggo ngandharake kahanan wayah dalu. Swara fonem /n/ alofon [ny] uga minangka fonem kang ngalami proses fonologi palatalisasi, saengga tembung 'sunare' diwaca [sunarye] ing basa Using. Saka pethikan iki, panulis menehi pamawas marang pamaos yen ing pungkasane crita, Nawi karo Inah urip bareng wong loro. 8) Purwakanthi Guru Sastra fonem /ny/ a) Purwakanthi Guru Sastra fonem /ny/ alofon [ny] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /ny/ alofon [ny] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (36) ... Dhung magih tabel, iku arané kòyò ulò marani penthung. Penjògò masjid, Man Sadli, apan hing nyiwing, nyerimpung. (Jusuf, 2013:8) Adhedhasar pethikan (36), tembung 'nyiwing' lan 'nyerimpung' nuduhake purwakanthi guru swara fonem /ny/ alofon [ny]. Panulisnggunakake tetembungan 13
kang nunggal swara fonem /ny/ alofon [ny] bisa nuwuh rasa pamantep kang mbangetake surasa. Panulis nggunakake tembung 'nyiwing' lan 'nyerimpung'nduweni tujuwan kanggo nggambarake manawa ing jaman cilikane Nawi, bocah sing nakal bakalan diciwing utawa disrimpung. Yen isih during bisa maca nanging tetep nakal padha wae kaya ula marani penthung. b) Purwakanthi Guru Sastra fonem /ny/ alofon [nyy] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /ny/ alofon [nyy] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (37) Menyang Singaraja liwat dalanan pinggir segòrò. Pinggir-pinggiré akèh wòng nandur anggur cemeng. (Jusuf, 2013:60) 'menyang' Saka pethikan (37), nuduhake purwakanthi guru sastra kang nunggal fonem/ny/ alofon [nyy]. Swara fonem /ny/alofon [nyy] uga minangka fonem kang ngalami proses fonologi palatalisasi, saengga tembung 'menyang' diwaca luwih abot dadi [menyyang] ing basa Using. Saka pethikan iki panulis menehi pamawas marang pamaos menawa Nawi menyang Singaraja Bali kanggo marani dulure liwat dalanan pinggir segara sing akeh wong nandur anggur ireng.. tembung 9) Purwakanthi Guru Sastra fonem /ng/ a) Purwakanthi Guru Sastra fonem /ng/ alofon [ng] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /ng/ alofon [ng] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (38) Nung lemah akèh bòlòngan ring endi-endi. Hang ròdò gedhi sak jempòlan biasané umah gangsir. ... (Jusuf, 2013:12) Adhedhasar pethikan (38), tembung 'nung', lan 'gangsir' nuduhake 'bolongan', 'ring', 'hang', purwakanthi guru swara fonem /ng/ alofon [ng]. Panulis nggunakake tetembungan kuwi amarga nduweni tujuwan kanggo nggambarake manawa bolongan img lemah sing rada gedhi iku biyasane isine gangsir. Gangsir yen bengi bisa ngesir ngetokake swara. b) Purwakanthi Guru Sastra fonem /ng/ alofon [ng] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /ng/ alofon [ng] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (39) Puòsòan kadhang main tembung bengi hang aran bola api. Tembungé bòtò dibunderaken, dikum lengò gas ròng bengi. ... (Jusuf, 2013:10) tembung 'lenga' nuduhake purwakanthi guru sastra kang nunggal fonem/ng/ alofon [ng]. Guru sastra fonem /ng/ alofon [ng] minangka swara kang nuwuhake rasa kaendahan lan rasa nges ing reriptane. Saka pethikan kuwi, nggambarake manawa bola api iku digawe saka bata dibunderake wujude, banjur dikum lenga gas rong wengi. Adhedhasar pethikan (39), c) Purwakanthi Guru Sastra fonem /ng/ alofon [ngy] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /ng/ alofon [ngy] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (40) Inah tekò, klambi lengen dilinting, rambuté sak pundhak. Ròdò gering, tapi magih ayu kòyò bengèn hun tinggal ngétan. ... (Jusuf, 2013:69) Saka pethikan (40), tembung 'bengen' nuduhake purwakanthi guru sastra kang nunggal fonem/ng/ alofon [ngy]. Bisa kawawas manawa panulis nggunakake tembung kang nunggal swara /ng/ alofon [ngy] kanggo ngandharake kahanan kang kedadeyan. Swara fonem /ng/ alofon [ngy] uga minangka fonem kang ngalami proses fonologi palatalisasi, saengga tembung 'bengen' diwaca [bengyen] ing basa Using. Ing basa Jawa tembung 'bengen'padha kaya tembung'biyen'. Saka pethikan kuwi panulis menehi pamawas marang pamaos gegambaran nalika Nawi ketemu Inah sawise ora ketemu pirangane taun. Inah tetep ayu masiya rada kuru. 10) Purwakanthi Guru Sastra fonem /r/ a) Purwakanthi Guru Sastra fonem /r/ alofon [r] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /r/ alofon [r] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (41) Suraté Inah kòyò banyu nyumber ring tengah alas. Marèk melaku adòh, gòròkan garing hing nemu banyu. ... (Jusuf, 2013:65) Adhedhasar pethikan (41), tembung 'nyumber', lan 'garing' nuduhake 'ring', 'marek', 'gorokan', purwakanthi guru swara fonem /r/ alofon [r]. Panulis nggunakake tetembungan kuwi amarga nduweni tujuwan kanggo nggambarake manawa surate Inah kaya tamba kanggone Nawi. Kaya banyu sing nyumber ing tengah alas. b) Purwakanthi Guru Sastra fonem /r/ alofon [r] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /r/ alofon [r] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. 14
(42) ... Percòyò ambi niat apik rikò, mugò-mugòdadi janji hang diridhòi. Hun jògò masiyò sepirò suwéné nak hun antèni. (Jusuf, 2013:65) Adhedhasar pethikan (42), tembung 'sepira' nuduhake purwakanthi guru sastra kang nunggal fonem/r/ alofon [r]. guru sastra fonem /r/ alofon [r] minangka swara kang nuwuhake rasa kaendahan lan rasa nges ing reriptane. Saka pethikan kuwi, panulis nggambarake manawa Nawi lan Inah ora preduli karo wektu sing misahake kekarone. Inah percaya yen niyat apike Nawi mesthi diridhoi. c) Purwakanthi Guru Sastra fonem /r/ alofon [ry] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /r/ alofon [ry] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (43) Jajané Wak Ròkak akeh, ònò lanun, lupis, lak- lak, ketan kirip. Dibungkus gòdhòng, diurapi kelòpò, diuwuri gulò Jòwò. ... (Jusuf, 2013:31) Saka pethikan (43), tembung 'diurapi' nuduhake purwakanthi guru sastra kang nunggal fonem/r/ alofon [ry]. Swara fonem /r/ alofon [ry] uga minangka fonem kang ngalami proses fonologi palatalisasi, saengga tembung 'diurapi' diwaca [diurapi] ing basa Using. Ing basa Jawa tembung 'diurapi' nduweni teges padha, amung cara ngucapake sing beda. Saka pethikan kuwi panulis menehi pamawas marang pamaos gegambaran jajan sing didol Wak Rokak akeh maceme, ana lanun, lupis, lak-lak, lan ketan kirip. Jajanan kuwi mau banjur dibungkus godhong gedhang, diurapi klapa, lan diwuri gula Jawa nalika ana sing tuku. 11) Purwakanthi Guru Sastra fonem /l/ a) Purwakanthi Guru Sastra fonem /l/ alofon [l] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /l/ alofon [l] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (44) Jajang tulup lencir dhuwur, yò dienggo nulup mulané. Peluruné kacang ijo, disimpen ring cangkem bek idu. ... (Jusuf, 2013:12) Adhedhasar pethikan (44), tembung 'tulup', 'alat', 'palesan', 'dipilih', lan 'mlengkung' nuduhake purwakanthi guru sastra fonem /l/ alofon [l]. Saka pethikan ing ndhuwur, panulis menehi pamawas marang pamaos yen jamane Nawi ish bocah dheweke dolanan jajang utawa pring kanggo tulup-tulupan sing plurune nganggo kacang ijo. Pluru kacang ijo kasebut disimpen ing njero cangkem sadurunge ditulupake. b) Purwakanthi Guru Sastra fonem /l/ alofon [l] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /l/ alofon [l] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (45) ... Òmplòng disumet, ati-ati bisò mencelat hing kakaruan. Mulò nyumete kudu ambi jajang dòwò hing kathik mareg. (Jusuf, 2013:7) tembung 'mula' nuduhake purwakanthi guru sastra kangnunggal fonem/l/ alofon [l]. Guru sastra fonem /l/ alofon [l] minangka swara kang nuwuhake rasa kaendahan lan rasa nges ing reriptane. Saka pethikan kuwi, nggambarake manawa Nawi uga seneng dolanan mercon. Akeh jinise mercon sing dienggo Nawi dolanan. Mercon saka omplong nyumete kudu nggawe pring dawa amarga bisa mencelat lan mbebayani sing dolanan. Adhedhasar pethikan (45), c) Purwakanthi Guru Sastra fonem /l/ alofon [ly] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /l/ alofon [ly] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (46) ... Panggòn pèntas seni budaya, lan acara final pertandhingan. Pòli, nyanyi, pilem, téater, angklung, kuntulan, gandrung. (Jusuf, 2013:4) 'kuntulan' nuduhake purwakanthi guru sastra kang nunggal fonem /l/ alofon [ly]. Swara fonem /l/ alofon [ly] uga minangka fonem kang ngalami proses fonologi palatalisasi, saengga tembung 'kuntulan' diwaca [kuntulyan] ing basa Using. Saka pethikan ing ndhuwur, panulis menehi pamawas marang pamaos ngenani kesenian apa wae sing bisa tampil ing Gesibu Blambangan. Salah sijine yaiku kuntulan. Kuntulan yaiku jenenge kesenian tradhisional Banyuwangi kang pirantine rebana lan gamelan kesenian dhaerah Banyuwangi, lan ana wong sing nari. Saka pethikan (46), tembung 12) Purwakanthi Guru Sastra fonem /w/ a) Purwakanthi Guru Sastra fonem /w/ alofon [w] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /w/ alofon [w] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. 15
(47) Wayah udan énak diajak kòncò nang kebònan sawiné. Njabut sawi ròng wit, wis cukup dienggo sak bakaran. ... (Jusuf, 2013:6) Adhedhasar pethikan (47), tembung 'wayah', 'sawi', 'wis', lan 'wit' nuduhake purwakanthi guru swara fonem /w/ alofon [w]. Saka pethikan kuwi panulis menehi pamawas marang pamaos Nawi udan yen ora udan- udanan, dheweke mbakar sawi karo kanca-kancame. Sawi rong wit saka kebonan kancane wis cukup dienggo sak bakaran. b) Purwakanthi Guru Sastra fonem /w/ alofon [w] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /w/ alofon [w] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (48) ... Laré akèh ulò-ulòan, selòdòr bisò milu laré wòlu. Hing ònò lemah garing, wayah udan magih bisò memengan. (Jusuf, 2013:3) tembung 'wolu' nuduhake purwakanthi guru sastra kang nunggal fonem /w/ alofon [w]. Guru sastra fonem /w/ alofon [w] minangka swara kang nuwuhake rasa kaendahan lan rasa nges ing reriptane. Saka pethikan kuwi, nggambarake manawa sing bisa dolanan selodor bocah wolu. Selodor yaiku sawijine jinis dolanan bocah-bocah(Ali. 1995:375). Papan panggonan selodor ana ing lemah utawa pelataran. Adhedhasar pethikan (48), c) Purwakanthi Guru Sastra fonem /w/ alofon [wy] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /w/ alofon [wy] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (49) Ònò pisan kòncò hang digawani segò. Hing kathik jangan iwaké krupuk klèthèk. ... (Jusuf, 2013:25) Saka pethikan (49), tembung 'iwake' nuduhake purwakanthi guru sastra kang nunggal fonem/w/ alofon [wy]. Swara fonem /w/ alofon [wy] minangka fonem kang fonologi palatalisasi, saengga uga ngalami proses tembung 'iwake' diwaca [iwyake] ing basa Using. Ing pethikan kuwi panulis nggambarake nalika jaman sekolah Nawi digawani bontrot. Ana kancane sing mung digawani sega lan lawuhe mung krupuk klethek, ora nganggo iwak. 13) Purwakanthi Guru Sastra fonem /y/ a) Purwakanthi Guru Sastra fonem /y/ alofon [y] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /y/ alofon [y] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (50) Masiyò wis ònò balesan kabar tekò Inah. Sepréné rasané atinisun magih keròntò-ròntò. ... (Jusuf, 2013:87) Adhedhasar pethikan (50), tembung 'masiya' nuduhake purwakanthi guru swara fonem /y/ alofon [y]. Panulis nggunakake tetembungan kuwi amarga nduweni tujuwan kanggo nggambarake manawa atine Nawi isih keranta-ranta masiya wis maca surate Inah. Nawi isih during biyasa ing negarane wong lan adoh saka sisihan atine yaiku Inah. b) Purwakanthi Guru Sastra fonem /y/ alofon [y] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /y/ alofon [y] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (51) Layangan anèh yòrò sak pinteré hang gawé, sak ònòne kréasi. Ònò Gathòt Kòcò miber ambi selèndhangé, ònò kapal api. ... (Jusuf, 2013:39) tembung pethikan 'yara'nuduhake purwakanthi guru sastra kang nunggal fonem /y/ alofon [y]. Guru sastra fonem /y/ alofon [y] minangka swara kang nuwuhake rasa kaendahan lan rasa nges ing reriptane. Saka pethikan kuwi, nggambarake maneka warnane jinise layangan. Ana layangan Gathot Kaca, ana kapal api, sakpintere sing nggawe kreasine. Adhedhasar (51), c) Purwakanthi Guru Sastra fonem /y/ alofon [yy] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /y/ alofon [yy] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (52) ... Damèn dicampur uyah, makené sapi rahap mangan. Ònò kedhòkané subur. (Jusuf, 2013:20) lebihé, diòbòng ring sawah, makené Saka pethikan (52), tembung 'uyah' nuduhake purwakanthi guru sastra kang nunggal fonem/y/ alofon [yy]. Swara fonem /y/ alofon [yy] minangka swara kang duwe surasa abot lan dawa. Bisa kawawas manawa panulis nggunakake tembung kang nunggal swara /y/ [yy] kanggo ngandharake kahanan kang alofon kedadeyan. Swara fonem /y/ alofon [yy] uga minangka fonem kang ngalami proses fonologi palatalisasi, saengga tembung 'uyah' diwaca [uyyah] ing basa Using. Saka pethikan kuwi panulis menehi pamawas marang pamaos menawa yen damen sisane pari iku ana gunane. Damen bisa dienggo makani sawi kanthi damen iku mau 16
dicampur uyah supaya sapi mangane rahap. Saliyane kuwi damen uga bisa kanggo nyuburake tetanduran. 14) Purwakanthi Guru Sastra fonem /h/ a) Purwakanthi Guru Sastra fonem /h/ alofon [h] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /h/ 14) Purwakanthi Guru Sastra fonem /h/ a) Purwakanthi Guru Sastra fonem /h/ alofon [h] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /h/ alofon [h] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (53) ... Hun wòcò maning, hun balèni èdhèng-èdhèng. Nawi tah ònò hang salah ring isiné surat. (Jusuf, 2013:67) Adhedhasar pethikan (53), tembung 'hun', 'hang', 'tah', lan 'salah' nuduhake purwakanthi guru [h]. Panulis nggunakake swara tetembungan kuwi amarganduweni tujuwan kanggo nggambarake manawa surate Inah diwaca Nawi kaping bolak-balik supaya ora ana sing salah utawa kliwatan. /h/ alofon fonem 15) Purwakanthi Guru Sastra fonem /k/ Guru sastra fonem /k/ mung nduweni sak alofon, yaiku guru sastra fonem /k/ alofon [k]. a) Purwakanthi Guru Sastra fonem /k/ alofon [k] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /k/ alofon [k] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (54) Pamitan apak emak sedhilut, kudu balik maning nung Bali. Sedinò ròng dinò, kabèh surat-surat kudu hun urusi. ... (Jusuf, 2013:69) 'apak, 'emak', 'kudu', balik', lan 'kabeh'nuduhake purwakanthi guru swara fonem /k/ alofon [k]. Panulis nggunakake tetembungan kuwi amarga nduweni tujuwan kanggo nggambarake manawa Nawi ngurusi surat-surate sing dibutuhake kanggo kuliyah ing Landa. Adhedhasar pethikan (54), tembung 16) Purwakanthi Guru Sastra Fonem /p/ a) Purwakanthi Guru Sastra Fonem /p/ Alofon [p] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /p/ alofon [p] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (55) ... Wòng pantomimé api-api dadi patung ngadeg hing obah. Sak awaké, tòpiné, klambiné dicèt pòdhò kabèh kari betah. (Jusuf, 2013:71) tembung pethikan 'pantomime', 'api-api', 'patung', 'topine', lan 'padha' nuduhake purwakanthi guru swara fonem /p/ alofon [p]. Adhedhasar (55), 17) Purwakanthi Guru Sastra Fonem /t/ a) Purwakanthi Guru Sastra Fonem /t/Alofon [t] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /t/ alofon [t] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (56) Tambah walangen temenan. Sònggò uang hing keròsò mòtò hing ndileng paran-paran. ... (Jusuf, 2013:95) suwi, isun tambah sering mòtò Adhedhasar pethikan (56), tembung 'tambah', 'mata' lan 'temenan' nuduhake purwakanthi guru swara fonem /t/ alofon [t]. Panulis nggunakake tetembungan kuwi amarga nduweni tujuwan kanggo nggambarake kahanane Nawi sing tambah asring mata walangen amarga dheweke kepikiran Inah. 18) Purwakanthi Guru Sastra Fonem /s/ a) Purwakanthi Guru Sastra Fonem /s/ Alofon [s] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /s/ alofon [s] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (57) ... Suwi-suwi julukan nung Amérika dadi Yankees. Sebutan hang sakjané artiné yò wòng Lòndò. (Jusuf, 2013:73) tembung 'suwi', 'sakjane', lan 'sebutan' nuduhake purwakanthi guru swara [s]. Panulis nggunakake tetembungan kuwi amarga nduweni tujuwan kanggo nggambarake katrangan wektu. Suwe-suwe sesebutan nang Amerika dadi Yankes. Sebutan sing saktemene tegese ya wong Landa. Adhedhasar pethikan (57), fonem /s/ alofon 19) Purwakanthi Guru Sastra Fonem /th/ a) Purwakanthi Guru Sastra Fonem /th/Alofon [th] Wujud purwakanthi guru sastra kang arupa fonem /l/ alofon [ly] bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (58) ... Mung iki dalan mburi makené Apaké bisò hun yakinaken. Mergò lawang ngarep hang hun thòthòk hing dibukakaken. (Jusuf, 2013:94) Adhedhasar pethikan (58), tembung 'thothok'ing ukara 'merga lawang ngarep sing tak thothok hing 17
dibukakaken' nuduhake purwakanthi guru swara fonem /th/ alofon [th]. Panulis nggunakake tembung kuwi amarganduweni tembung kriya, yaiku nawi nothok omahe Inah. Nothok ing kene tegese Nawi nglaksanakake tradhisi mlayokaken supaya bapake Inah bisa aweh restu. tujuwan kanggo nuduhake e. Rima Pungkasan (Rima Akhir) Rima Pungkasan yaiku wujud swara kang padha, kang dipungkasi nganggo aksara swara ing sajrone gatra kang beda nanging runtut. Tujuwane nggunakake rima yaiku supaya unsur basa kang digunakake luwih bisa dirasakake lan menehi unsur kaendahan lan bisa luwih nggambarake kahanan lan rasa pangrasane panulis kang diandharake ing sajrone lirik carita. 1) Rima Berangkai Rima berangkai yaiku swara kang padha saben pungkasane gatra. Wujud rima berangkai ing lirik carita NAWI BKL INAH bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (59) Mung temungkul, hing sanggup mandheg isun nung sebelahé. Hing ònò suòròné hang biso nyanyi, hing kewetu òmòngané. Hang kerungu mung suòrò mbesesegen, Inah nahan tangisé. Yané kòyò kepingin meluk, arep nggandhòli isun saklawasé. Isun hing tegò ndileng gandhòlan ati kilangan pidekan sikilé. Gusti mugiyò hing ònò kedadenan paran-paran ambi yané. (Jusuf, 2013: 69). Adhedhasar pethikan (59) bisa kawawas manawa ing pada kasebut nuduhake rima berangkai kang nunggal swara fonem /e/ alofon [E] ing pungkasane gatra, yaiku ing 'tangise', 'lawase', 'sikile', lan 'dheweke'. Pamilihe tetembungan kang mujudake rima ing pethikan kuwi, bisa nuwuhake rasa nges lan pamantep kanggo nuduhake rasa abote ngeculake wong sing ditresnani lunga adoh.Panulis nggunakake tembung 'sandhinge' ing pethikan kuwi nduweni tegese ing sisihe, dene tembung 'sikile' nduweni teges yen Nawi ora gelem Inah kelangan pidekankane yaiku wong sing ditresnani. Saka pethikan kuwi, panulis menehi pamawas marang pamaos manawa Nawi sakjane ora tega ninggal Inah ing tanah Jawa, nanging amarga dheweke mikir ngenani masa dhepane karo Inah, Nawi tetep budhal. tembung 'sandhinge', 'omongane', 2) Rima Berselang Rima berselang yaiku swara kang padha ing pungkasane gatra kang ganjil lan pungkasane gatra kang genep. Wujud rima berselang ing lirik carita NAWI BKL INAH bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (60) Wis ròdò suwi kepingin ngòmòng nung laréné. Òmòngan kesandhet ring gòròkan hing bisò kewetu. Hun tulis baén ring kertas putih hun selipnò ring bukuné. Diterimò apik, ditudhungò atinisun yò hing tatu. (Jusuf, 2013:49) rima berselang. Bisa kawawas manawa tembung 'larene', lan 'bukune'nunggal swara ing pungkasane gatra ganjil, dene tembung 'kewetu' lan 'tatu' nunggal swara fonem /u/ alofon [u] ing pungkasane gatra genep. Pamilihe tetembungan kang mujudake rima ing pethikan kuwi, bisa nuwuhake rasa nges kanggo nuduhake pangrasane wong kang nandang kangen.Saka pethikan kuwi, panulis menehi pamawas marang pamaos ngenani Nawi sing lagi bingung kepriye ngomong yen dheweke tresna marang Inah. Adhedhasar pethikan (60) nuduhake fonem /e/ alofon [e] 3) Rima Berpasangan Rima berpasangan yaiku swara kang padha ing pungkasane gatra kang kapisan karo pungkasane swara ing gatra kang kapindho lan pungkasane swara gatra kang katelu padha karo pungkasane swara ing gatra kang kapapat. Wujud rima berpasangan ing lirik carita NAWI BKL INAH bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (61) Inah dadi juara keloro sak mariné melbu babak final. Isun seru girangé ambi kòncò-kòncò milu kincal- kincal. Hun antèni Inah nerimò piala, terus mudhun panggung. Ati keròsò mòngkòg mbelendhung. (Jusuf, 2013:55) rasané dhòdhò ròdò rima berpasangan kang bisa kawawas manawa ing tembung 'final' ing pungkasane gatra kapisan lan kapindho, dene tembung 'panggung' lan 'mbelendhung' nunggal swarafonem /ng/ ing pungkasane gatra katelu lan kapapat. Pamilihe tetembungan kang mujudake rima ing pethikan kuwi, nuwuhake rasa nges kanggo ngandharake rasa seneng lan bungah. Saka pethikan kasebut, panulis menehi pamawas marang pamaos manawa Inah dadi juwara kaloro lan Nawi melu bungah banget atine. Adhedhasar pethikan (61) nuduhake lan 'kincal' nunggal swara fonem /l/ f. Tembung Rangkep Tembung rangkep (reduplikasi) yaiku proses morfemis kang ngambali wujud dhasar utawa perangane wujud dhasar kasebut. Tembung rangkep (reduplikasi) telu, yaiku dwilingga, ing basa Jawa cacahe ana dwipurwa,lan dwiwasana. Ing lirik carita NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor bisa kawawas kaya ngisor iki. 18
1) Dwilingga kang dirangkep. Parangkepe tembung lingga iki ana kang karangkep wutuh lan ana kang karangkep mawa owah- owahan swara. Dwilingga yaiku tembung lingga a) Dwilingga Wutuh Dwilingga wutuh yaiku tembung lingga kang tanpa ana owah-owahan apa-apa. karangkep wutuh Tembung lingga kang dirangkep padatan ngemu teges (a) akeh (pluralitas), (b) mbangetake surasa (penekanan), (c) sanadyan (pengandaian), lan /utawa (d) tansah utawa bola-bali (kebiasaan). Wujud tembung dwilingga wutuh ing lirik carita NAWI BKL INAH bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (62) ... Bisòné mung mangu-mangu ambalan. Ndileng kancané sirat-siratan banyu udan, getem-getem. ... (Jusuf, 2013:6) ring ambal- Pethikan (62), tembung 'getem-getem' kalebu 'getem-getem' tembung dwilingga wutuh.Tembung kadadeyan saka tembung lingga 'getem'. Saka pethikan kuwi, tembung 'getem-getem' nduweni teges 'gregeten banget'. Saka pethikan kuwi, panulis nggambarake kahanane Nawi gregeten banget ndelok kanca-kancane udan-udanan. Nawi ora bisa melu udan-udanan amarga awake lara. Adhedhasar pethikan (131), tembung 'mati-mati' tembung dwilingga wutuh. Tembung 'mati- kalebu mati'ing pethikan kuwi kedadeyan saka tembung lingga 'mati'. Ing pethikan kuwi, tembung 'mati-mati' nduweni teges 'ora mati-mati'. Saka pethikan kuwi, panulis nggambarake sawijine dolanan sing jenenge bola api. Bola api saka bata kang dikum lenga gas angel matine sawise disumeti geni. 2) Dwipurwa Dwipurwa yaiku tembung kang dumadi saka utawa tembung pangrangkepe pangrangkepe tembung (Sasangka,2011:97). Tembung dwipurwa inglirik carita NAWI BKL INAHanggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (63) purwane wanda lingga kawitane Kòlò-kòlò dijak laré wadòn menganan dòdòl- dòdòlan. Lengò kletik digawé diremeti tangan. Kenthel kòyò lengò, gòdhòng remetan disaring saputangan. Wis bersih, dicinthungi kòyò wòng dòdòl lengò temenanan. tekò gòdhòng waru, (Jusuf, 2013:29) Pethikan (63), tembung 'temenanan' kalebu tembung dwipurwa. Tembung 'temenanan' kedadeyan saka tembung lingga 'tenan' kang oleh panambang [-an], dening tembung 'temenanan' nduweni tegese 'tenan banget'. Saka pethikan kuwi, nggambarake manawa lenga klentik sing digawe saka remetan godhong waru iku kaya temenan wujude. Dolanan dodol-dodolan kanggone bocah cilik bisa marakake dheweke guyub rukun karo kanca- kancane. g. Tembung Camboran (Pemajemukan) Tembung camboran utawa kata majemuk (kompositum) yaiku tembung loro utawa luwih kang digandheng dadi siji lan tembung mau dadi tembung anyar kang tegese uga melu anyar. Wujud tembung camboran ing lirik carita NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (64) ... Saiki dienggo tembung, kesuk dienggo poli jak akehan. Poli kampong, hang net e teka 'rumput jepang' sambungan. (Jusuf, 2013 :4) jepang' nuduhake tembung camboran kang tegese 'tali'. Tembung 'rumput jepang' manawa diudal saka tembung 'rumput' kang tegese 'suket' lan tembung 'jepang' kang tegese 'negara Jepang'. Pethikan (64), tembung 'rumput h. Antonim (Kosok Balen) Antonim yaiku tembung, frase, utawa ukara kang nduwe teges walikan karo tembung, frase, utawa ukara liyane (Sasangka, 2011:205). Wujud antonim kang ana ing sajrone lirik carita NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor kaya pethikan ing ngisor iki. (65) ... Segara hang ndrawasi, nguripi, mateni, wayah raina peteng. Gunung subur, sumbere banyu mili, ono Ijen, ono Raung. (Jusuf, 2013:2) Adhedhasar pethikan (65) tembung 'nguripi' nduweni antonim tembung 'mateni'. Saka pethikan kuwi, panulis nggambarake kahanane Banyuwangi. Diuripi lan dipateni tegese segara diupamakake kaya lampu sing nerangi kutha Banyuwangi nalika srengenge njumbul ing brang wetan lan klelep ing brang kulon. i. Hiponim 19
Hiponim yaiku tembung kang tegese kaanggep dadi perangane tembung liya, utawa surasane tembung iku ana liya (Sasangka, 2011:211). ing panguasane tembung Wujud hiponim kang ana ing sajronelirik carita NAWI BKL INAHkaya pethikan ing ngisor iki. (66) Sekolahan kadhang kedayohan lalare SD teko Bali. Tugas dibagi ana hang nggowo keloso, bantal tah guling. ... (Jusuf, 2013:22) Pethikan (66), tembung 'kelasa', 'bantal', lan tembung 'samubarang 'guling' yaiku hiponim saka ing turu'. Saka kanggo perangane hiponim 'samubarang kanggo turu' nuduhake manawa panulis nggambarakepiranti apa wae sing digawa nalika ana dhayoh saka sekolahan adoh lan nginep ing sekolanane Nawi. tetembungan kang kalebu j. Makna Denotatif Tembung kang ngemu teges denotatif padatan surasane lugas utawa blaka suta, surasane apa anane, lan isbat (Sasangka, ora ngemu 2011:217). teges sanepan utawa Wujud makna denotatif ing sajrone lirik carita NAWI BKL INAH bisa kawawas kaya ing pathikan ngisor iki. (67) Ring sekòlahan, lalaré tau pròtès meléncur sak kelas. Mulih sulungan gòlèt rujak nung pareg stasiun lawas. Protes poalé kelas Èkonomi. Diuwèl kepala sekòlah pòdò temungkul hing ònò muni. (Jusuf, 2013:55) Adhedhasar IPA diwani pelajaran nggambarake pethikan manawa panulisnuduhake Nawi lan kanca-kancane tau mbolos amarga kelas IPA diwenehi pelajaran Ekonomi sing sejating pelajarane bocah ing kelas IPS. Dheweke lan kanca-kancane metu saka kelas dhisikan, ora nganti kelas buyar. Banjur dheweke lan kanca-kancane diseneni karo kepala sekolah. (67), k. Makna Konotatif Makna konotatif nuduhake manawa surasaning tembung utawa surasane frase iku ora kaya ana ing tembung utawa frase kasebut, nanging ana teges liya utawa surasa liya kang melu nempel ing tembung utawa frase iku (Sasangka, 2011:218). Makna konotasi ing sajrone lirik carita NAWI BKL INAH bisa disawang ing pethikan ngisor iki. (68) Sepréné isun wis kenal ambi Inah, kembang Biskalan. Kòyòné laréné magih dhèwèk, durung duwé sir- siran. ... (Jusuf, 2013:48) (68) bisa kawawas manawa tembung 'kembang Biskalan' ing pethikan kuwi nduweni teges konotasi'wong kang ayu rupane ing desa Biskalan'. Saka pethikan kuwi, panulis nggambarake wong kang rupane ayu, yaiku Inah. Andhedhaser pethikan 2. Lelewane Basa (Gaya Bahasa) Lelewane basa (gaya bahasa) yaiku cara khase panulis kanggo mandharake pikiran lan pangrasane nalika iku, stylepanulis bisa ngripta. Saka bahasa) dimangerteni. Lelewane uga nuwuhake efek tartamtu sajrone lirik carita, saengga nuwuhake daya imajinasi pamaos kanggo mbayangake kahanan kang ana ing sajrone lirik carita. Ing kene bakal njlentrehake style (gaya basa) sajrone lirik carita NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor. lelewane basa basa(gaya a. BasaAsindenton Basa Asindenton yaiku basa kangnegesake samubarang kanthi njlentrehake tetembungan kang urut tanpa pangiket. Wujud tembung panganggone basa Asindenton ing sajrone lirik carita NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (69) Udan, ngothak seluar, kelambi, mbangkang nggunakake udan-udanan. Udan deres bòrò énak, akèh banyu dienggo sirat- siratan. Ngeruk lemah, ngeruk pasir, dienggo bentuk- bentukan. ... (Jusuf, 2013:5) Adhedhasar pethikan ing dhuwur katon anane lelewane basa Asindenton. Pethikan (69), ukara 'Udan, ngothak seluar, kelambi, mbangkang udan-udanan.Udan deres sirat- siratan.Ngeruk lemah, ngeruk pasir, dienggo bentuk- bentukan.' nuduhake basa Asindenton. Ukara kasebut bisa diarani nggunakake basa Asindenton amarga ing ukara siji lan sabanjure ora nggunakake tembung pangiket utawa penghubung. Ing pethikan ukara kasebut, panulis menehi pamawas marang pamaos manawa yen wayahe udan enak dienggo udan-udanan. Kanggone bocah cilik yen wis krungu udan, banjur ndang-ndang mbukak klambi lan metu saka omah udan-udanan. Saliyane dolanan banyu udan kanggo sirat-siratan, bocah cilik uga bisa dolanan ngeruk lemah. bara enak, akeh banyu dienggo b. Basa Pleonasme Basa Pleonasme yaiku basa kang digunakake kanggo nguntabake tetembungan kang ora diperlukake tinimbang sawijine pamikiran. Wujud luwih akeh 20
panganggone basa Pleonasme ing sajrone lirik carita NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (70) Marèk temencògan tekò pager wesi, sandal loro dienggo gol. Sut sulung, kalah ngothak kaòsé, menang milih panggòné. ... (Jusuf, 2013:3) Adhedhasar pethikan ing dhuwur katon anane lelewane basa (gaya basa) Pleonasme. Pethikan (70), ukara 'Marek temencogan teka pager wesi, sandal loro dienggo gol' nuduhake basa Pleonasme. Ing ukara kasebut, tembung 'sandhal loro' minangka tembung sing wis pasti. Sing jenengesandhal wis mesthi loro utawa sak pasang. Saka pethikan ukara kasebut, panulis menehi pamawas marang pamaos manawa sakwisa pencolotan liwat pager, Nawi lan kanca-kancane bal-balan. c. Basa Repetisi Basa Repetisi yaiku sawijine jinis lelewane basa kang mbaleni tembung sajrone ukara kanthi bola-bali supaya nambahi paneges marang sawijine tembung. Wujud panganggone basa Repetisi ing sajrone lirik carita NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (71) Main tembung sing tau ndileng papan panggònan. Ring gang, ring lurung, ring lataré sekòlahan, ring taman. ... (Jusuf, 2013:3) Adhedhasar pethikan ing dhuwur katon anane lelewane basa (gaya basa) Repetisi. Pethikan (71), ukara 'Ring gang, ring lurung, ring latare sekolahan, ring taman.' nuduhake basa Repetisi. Saka ukara kasebut, tembung 'ring' minangka tembung kang ajeg diambali. Ing pethikan ukara kasebut, panulis menehi pamawas marang pamaos manawa jaman cilikane Nawi, bocah- bocah bisa dolanan ing endi-endi. Bisa dolanan nang gang, nang latare sekolah, utawa ing dalanan amarga jaman biyen durung akeh kendharaan. Beda karo jaman saiki, bocah-bocah wiwit cilik wis dicekeli gadget. Mulane jaman saiki arang bocah sing gumbulan karo kancane, utamane bocah ing kutha gedhe. d. Basa Tautologi Basa Tautologiperulangan tembung, kelompok tembung utawa sinonim sing kadhang ora diperlokake. Wujud panganggone basa Tautologi ing sajrone lirik carita NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (72) Marèk tembung, rambut kelumus kepus keringet. Kaos kebles, ngantèni garing lungguh-lungguhan ring suket. ... (Jusuf, 2013:4) Adhedhasar pethikan ing dhuwur katon anane lelewane basa (gaya basa) Tautologi. Pethikan (72), ukara 'Marek tembung, rambut kelumus kepus keringet' nuduhake basa Tautologi. Saka ukara kasebut, tembung 'kelumus kepus keringet' minangka frasa kang nduweni teges teles banget. Saka ukara kasebut, panulis menehi pamawas marang pamaos menawa sawise dolanan, rambut bisa teles banget amarga akehe kringet. e. Basa Simile Simileyaikuperbandingan kang asipat eksplisit. Tegese eksplisit yaiku langsung nyatakake samubarang karo samubarang liyane kang nduweni sipat padha. Kanggo nyatakake sipat eksplisit dibutuhake tembung kaya, padha, lsp. Wujud panganggone basa Simile ing INAH anggitane sajrone Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. lirik carita NAWI BKL (73) ... Ndileng kancané sirat-siratan banyu udan, getem-getem. Awak ngelépruk kòyò pitik kadhemen, tangan nyekethem. (Jusuf, 2013:6) Adhedhasar pethikan ing dhuwur katon anane lelewane basa (gaya basa) simile. Pethikan (73), ukara 'Awak ngelepruk tangan kaya pitik ukara nyekethem'nuduhake kasebut,klausa'awak ngelepruk kaya pitik kadhemen' nduweni teges awak sing kadhemen banget nganti kaya pitik kadhemen. Frasa 'kaya pitik' nuduhake basa Simile amarga nggunakake tembung 'kaya'. Ing pethikan ukara kasebut, panulis menehi pamawas marang pamaos yen awake Nawi lagi lara, dheweke kadhemen banget. kadhemen, Saka basa Simile. f. Basa Personifikasi Basa Personifikasi yaiku sawijine lelewane basa pambandhing kang mbandhingake anane samubarang kang mati dadi kaya-kaya urip amarga tata runtuting tetembungan kaiket karo sesipating manungsa. Wujud panganggone basa Personifikasi ing sajrone lirik carita NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (74) ... Suòròklòmpen kemelethak tekò kadòhan kòyò gendhingan. Cumpu santri Lateng maukò, sertò pareg, langsung bubaran. (Jusuf, 2013:24) 21
Pethikan (74), ukara 'Suara klompen kemelethak kaya gendhingan' nuduhake basa teka personifikasi.Bisa tembung 'gendhingan' minangka tembung kriya kang nduweni teges minangka nggambarake solah bawane lambe, kang nuduhake kahanane manungsa manawa lagi ngetokake swara saka pita suara. Saka pethikan ukara kuwi, tembung 'klompen' diupamakake kaya dening manungsa kang bisa gendhingan. Ing pethikan kuwi panulis nggambarake swara klompen sing kemlethak swarane amarga digawe saka kayu. kadohan kawawas manawa g. Basa Paradoks Basa Paradoks yaiku lelewane basa kang arupa ukara pernyataan. Ing sajrone ukara kuwi ana rong perkara sing bertentangan. Wujud panganggone basa Paradoks ing sajrone lirik carita NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (75) ... Bòlòngan gedhi ring ngarep, hang cilik dienggo nyumet. Pòkòké jemedòr ati dhemen, hing ònò hang nyamah. (Jusuf, 2013:6) Adhedhasar pethikan ing dhuwur katon anane lelewane basa (gaya basa) personifikasi. Pethikan (75), ukara 'bolongan gedhi ring ngarep, hang cilik dienggo nyumet' nuduhake basa Paradoks. Saka ukara kasebut, tembung 'gedhi' lan tembung 'cilik' minangka tembung kosok balen. Ing pethikan ukara kasebut, panulis menehi pamawas marang pamaos ngenani bageyane blanggur. Bolongan gedhi ing sisih ngarep lan sing cilik dienggo nyumet ing bageyan mburi. h. Basa Eufimisme Basa Eufimisme yaiku lelewane basa kang nuduhake tembung-tembung kang disawang saru utawa dirasa kasar diganti karo tembung-tembung liyane sing luwih pantes utawa alus. Wujud panganggone basa Eufimisme ing sajrone lirik carita NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. (76) ... Ulih welut sak gòrèngan dirijigi ring banyu mili. Dhung ònòkuning-kuning kemambang liwat yò ati-ati. (Jusuf, 2013:12) Adhedhasar pethikan ing dhuwur katon anane lelewane basa (gaya basa) personifikasi. Pethikan (76), ukara 'dhung ana kuning-kuning kemambang liwat ya ati- ati' nuduhake basa Eufimisme. Saka ukara kasebut, tembung kang tembung dialusake supaya ora saru. Tembung asebut nduweni teges 'kuning-kuning' minangka 'tai'.Ing pethikan ukara kasebut, panulis menehi pamawas marang pamaos manawa yen ing kali ana kuning-kuning kemambang liwat iku kudu ati-ati supaya ora kena tai. i. Basa Pararima lelewane basa kang lan pungkasan sajrone ngambali konsonan wiwitan tembung utawa bageyan liyane. Wujud panganggone basa Pararima ing sajrone lirik carita NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. Basa Pararima yaiku tembung (77) Diliwatnò dalan munggah, kòyò jamping, dhuwur-dhuwuran. Ngeliwati watu zig-zag, wis kòyò lomba ring lapangan. (Jusuf, 2013:14) Adhedhasar pethikan ing dhuwur katon anane lelewane basa (gaya basa) personifikasi. Pethikan (77), ukara 'Ngeliwati watu zig-zag, wis kaya lomba ring lapangan' nuduhake basa Pararima. Saka ukara kasebut, tembung 'zig-zag' minangka tembung kang nduweni teges menggak-menggok. Ing pethikan ukara kasebut, panulis menehi pamawas marang pamaos manawa Nawi dolanan jamping ing dalan menggak-menggok wis kaya lomba temenanan. j. Basa Antitesis Basa Antitesis yaiku lelewane basa kang nggawe antonim. Wujud perbandhingan rong panganggone basa Antitesis ing sajrone lirik carita NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. antarane (78) ... Dibakar diwòlak-walik ring pawòn hang ròdò gedhi geniné. Masiyò matengé gòsòng tapi wuindhul rasané. (Jusuf, 2013:17) Adhedhasar pethikan ing dhuwur katon anane lelewane basa (gaya basa) Antitesis. Pethikan (78), ukara rasane.' 'Masiya matenge gosong nuduhake basa Antitesis. Ing pethikan ukara kasebut, panulis menehi pamawas marang pamaos manawa sawi sing dibong kegosongen tetep nduweni rasa sing enak. tapi wuindhul k. Basa Apofasis lelewane basa kang nuduhake penegesan kanthi cara kaya-kaya nyengkal sing ing ditegesake. Wujud panganggone basa Apofasis INAH anggitane sajrone Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor bisa kawawas kaya ing pethikan ngisor iki. Basa Apofasis yaiku lirik carita NAWI BKL (79) Paling ènjòng pas usum buah usum kepundhung. 22
Ònò hang abang ònò hang putih rasané manis sithik seru kecuté. (Jusuf, 2013:17) Adhedhasar pethikan ing dhuwur katon anane lelewane basa Apofasis. Pethikan (79), ukara 'ana hang abang ana hang putih rasane manis sithik seru kecute' nuduhake basa Apofasis. Saka ukara kasebut, frase'manis sithik'lan 'seru kecute' minangka frase sing nyengkal siji karo sijine. Ing pethikan ukara kasebut, panulis menehi pamawas marang pamaos manawa yen usum buwah, kanggone Nawi sing paling enak iku buah kepundhung. Sanajan ta rasane kecut nanging isih ana legine sithik. E. DUDUTAN 1) Dudutan Adhedhasar analisis kang wis dilakokake marang prosa lirik NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor bisa didudut ngenani pamilih tembung (diksi) lan lelewane basa (gaya bahasa) ing antarane yaiku. Pamilihe tembung (diksi) kang onjo digunakake ing prosa lirik NAWI BKL INAH yaiku, pepindhan, citraan lan kang gegayutan karo pamerange basa, yaiku tembung camboran, tembung rangkep, relasi makna, makna denotatif, lan makna konotatif. Saka pamilihe tetembungan kang digunakake panulis, akeh migunakake tetembungan kang alamiyah, tetembungan kang kapilih akeh kang nggambarake kabudayan suku Using Banyuwangi, mligine papan dununge panulis. Saliyane iku, panulis nggambarake kahanane paraga Nawi wiwit cilik nganti dheweke omah-omah lewat karyane. (gaya bahasa) kang onjo digunakake ing guritane yaiku rima, rima ing panliten iki keperang dadi asonansi, aliterasi lan rima pungkasan (rima akhir). Saka panganggone rima ing prosa lirik NAWI BKL INAH bisa nuwuhake kaendahan, rasa nges, lan pamantep kanggo nuduhake sawijine surasa utawa kahanan kang nyenengake utawa ora nyenengake. Kanggo nuwuhake rasa kaendahan, rasa nges, lan rasa pamantep ing prosa lirik iku panulis nuduhake kekhasane panulis, yaiku kanthi nggunakake tetembungan kang ngandhut maneka warna alofon sing ana ing basa Using. Saliyane iku panulis uga nggunakake repetisi, basa antropomorfasis, fabel, pleonasme, lelewa basa sapanunggalane. Lelewane basa lan Saka pamilihe tembung (diksi) lan lelewane basa (gaya bahasa) kang tinemu ing prosa lirike Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor, bisa kawawas manawa tetembungan kang kapilih bisa nuwuhake kaendahan, rasa nges, pamantep, lan nuduhake kekhasane panulis lewat basa-basa kang kapilih. Ing prosa lirike, panulis akeh nggunakake tetembungan kang wis lumrah digunakake dening masyarakat Using. Panganggone tetembungan kang lumrah kasebut bisa luwih gampang anggone negesi ngenani pituduh, pitutur, lan ngenani gegambaran kang ing bumi Blambangan. Gegambaran bumi ana Blambangan ing antarane yaiku ngenani perkara budaya Using, basa Using, lan masyarakat Using. 2) Pamrayoga Kanthi maca isi prosa lirik sajrone prosa lirik NAWI BKL INAH kaajab pamaos bisa mangerteni lan bisa kekhasan basa kang digunakake panulis mangertani dhaerah ing Banyuwangi, mligine papan panggonane panulis. Dadi luwih prayogane manawa pamaos uga bisa njupuk paedah saka prosa lirik kang wis kaserat ing prosa lirik NAWI BKL INAH. gegambaran kahanan Panliten iki pancen isih adoh saka kasampurnan amarga mung diwatesi ing unsur pamilihe tembung (diksi) lan lelewane basa (gaya bahasa) ing sajrone prosa lirik NAWI BKL INAH anggitane Antariksawan Jusuf lan Hani Z. Noor. Ing prosa lirik NAWI BKL INAH sejatine isih bisa ditliti utawa dianakake panliten liya, yaiku bisa ing tintingan sosiologi sastra, psikologi sastra kang bisa nambah khasanah ing ilmu basa mligine ing Pendhidhikan Bahasa Dhaerah 23
KAPUSTAKAN Ali, Hasan. 1995. Tata Bahasa Baku Bahasa Using. Banyuwangi: Pemda Kab. Dati II Banyuwangi. 2002. Kamus Bahasa Daerah Using-Indonesia. Banyuwangi: Pemerintahan Kabupaten Banyuwangi. Aminuddin. 2010. Penganter Apresiasi Karya Sastra. Bandung: Sinar Baru Algensindo. Arifin, E. Zaenal dan H. M. Junaiyah. 2009. Morfologi Edisi Kedua. Jakarta: PT Gramedia Widiasarana Indonesia Arikunto, Suharsimin. 1998. Prosedur Penelitian: Suatu Pendekatan Praktek. Jakarta: PT. Rineka Cipta. Chaer, Abdul. 2009. Pengantar Semantik Bahasa Indonesia. Jakarta: PT Rineka Cipta. Djajasudarma, Fatimah. T. 1993. Semantik 1 Pengantar ke arah Ilmu Makna. Bandung: PT Eresco. Endraswara, Suwardi. 2008. Metodologi Penelitian Sastra. Yogyakarta: Med Press Jalil, Dianie Abdul. 1990. Teori dan Periodisasi Puisi Indonesia. Bandung: Remaja Rosdakarya. Jusuf, Antariksawan dan Zaini. Noor. 2013. Nawi BKL Inah. Jakarta: Republika penerbit. Keraf. Gorys. 2006. Diksi dan Gaya Bahasa, Komposisi lanjutan 1. Jakarta: PT Gramedia pustaka Utama. Oka. I.G.N dan Suparno. 1994. Linguistik Umum. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Padmosoekotjo, S. 1953. Ngengrengan Kasusastran Djawa. Yogyakarta: Soejadi. Pradopo, Rachmat Djoko. 2005. Pengkajian Puisi. Jakarta: Gadjah Mada University Preess. Ratna, Nyoman Kutha. 2009. Stilistika Kajian Puitika Bahasa, Sastra, dan Budaya. Yogyakarta: Pustaka Pelajar Sasangka, Sry Satriya Tjatur Wisnu. 2011. Paramasastra Gagrag Anyar Basa Jawa. Jakarta: Yayasan Paramalingua Sudaryanto. 1993. Metode dan Aneka Tekhnik Analisi Bahasa. Yogyakarta: Duta Wacana University Press 154 Sudjiman, Panuti. 1993. Bunga Rampai Stilistika. Pustaka Umum Grafity. Teeuw. A. 1984. Sastra dan Ilmu sastra. Jakarta: PT Girimukti Pasaka. Verhaar. J. W. M. 2010. Asas-Asas Linguistik Umum. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Wellek, Rene dan Austin Warren. 1993. Teori Kasusastran. Jakarta: PT Gramedia Pustaka Utama. Yuwana, Setya, dkk. 2000. Pendekatan Stilistika dalam Puisi Jawa Modern Dialek Using. Jakarta: Departemen Pendidikan Nasional. . 2