NILAI MORAL SAJR21(129(/‡ULEGAN·ANGGITANE JAROT SETYONO NILAI MORAL SAJR21(129(/‡ULEGAN·$1**,7$1(-$5276(7<212 TINTINGAN SOSIOLOGI SASTRA Dewi Putri Perdani, Dra. Suwarni, M.Pd. Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Abstrak Novel Ulegan bisa diarani salah siji wedharane pangripta ngenani apa kang kedadeyan sajrone masyarakat Jawa umume. Novel iki patut didadekake panliten amarga sajrone novel ngandhut perangan kang mligi arupa aspek moral, kang bisa didadekake patuladhan ngurip masyarakat Jawa. Saliyane iku, perangan strukturale novel uga kudu ditliti kanggo nyengkuyung panliten ngenani nilai-nilai sajrone novel. Adhedhasar iku, tuwuh telu underan panliten, yaiku kepriye: (1) aspek tematik, (2) paraga lan pamaragan, lan (3) nilai-nilai moral sajrone novel Ulegan anggitane Jarot Setyono. Tujuwane panliten saemper karo underane panliten, yaiku ngandharake: (1) perangan aspek tematik, (2) paraga lan pamaragan, (3) nilai-nilai moral sajrone novel Ulegan anggitane Jarot Setyono. Paedahe panliten yaiku panliten iki diajab supaya bisa: (1) digunakake kanggo nambah wawasan lan nyengkuyung ngrembakane sastra Jawa modern, (2) dadi acuan kanggo nganakake panliten sabanjure minangka bahan pertimbangan kanggo panemu anyar kang luwih kreatif, (3) menehi pangerten marang pamaos ngenani tintingan sosiologi sastra kanggo ngonceki karya sastra lan uga bisa nggampangake anggone pamaos mangerteni isi kang kinandhut sajrone novel Ulegan anggitane Jarot Setyono, (4) dadi materi ajar kanggone para guru, dene marang siswa kanggo nambah kawruh ngenani babagan sastra. Selaras karo tujuwan panlitene panliten nilai moral kalebu panliten kualitatif sing nggunakake tintingan sosiologi sastra. Metode sing digunakake arupa deskriptif analisis, arupa ukara-ukara saka data panliten sing diandharake. Teknik pangumpulan datane nggunakake studi kapustakan, sing digunakake kanggo ngumpulake datane novel. Saliyane iku, kanggo nggayutake kahanane masyarakat supaya bisa nemokake saperangan nilai moral, nggunakake observasi nonpartisipan. lan pendekatan hermeneutika. Pendekatan struktural kanggo nggoleki aspek tematik lan paraga-pamaragan critane novel. Pendekatan sosiologis digunakake kanggo nggoleki kahanan masyarakat sing kalebu nilai moral, sabanjure digayutake karo kahanan sajrone novel. Pendekatan hermeneutika digunakake kanggo nemtokake pamawas teges sing luwih amba saka perangan nilai moral sing gegayutan karo carane urip masyarakat Jawa. Pendekatan sing digunakake yaiku: pendekatan struktural, pendekatan sosiologis, Adhedhasar asile analisis data sing nggunakake tintingan sosiologi sastra, bisa didudut menawa ceritane novel Ulegan ngandhut tema aspek sosial. Nilai moral sing kasil ditemokake sajrone novel, yaiku: Nilai moral kang gegayutan karo awake dhewe yaiku: (1) netepi janji, (2) wicaksana, (3) njunjung dhuwur katresnan, (4) ngakoni kaluputan, (5) amanah, (6) urip prasaja, (7) bisa dipercaya, (8) kukuh, (9) tanggung jawab, (10) wani, (11) ora seneng adu-adu. Nilai moral kang gegayutan antarane umat karo sapepadhane yaiku: (1) tetulung - gotong royong, (2) rasa kurmat, (3) rembugan, (4) menehi pitutur, (5) tresna marang kaluwarga lan sapepadha. Nilai moral kang gegayutan antarane umat karo lingkungan alam, nanging ora dijlentrehake dening pangripta sajrone novel Ulegan. Nilai moral kang gegayutan antarane umat karo Gusti yaiku: (1) pasrah sumarah mring Gusti, (2) rasa syukur. Nilai moral iki diajab supaya bisa dadi patuladhan uripe pamaos. Tembung Wigati: Nilai Moral PURWAKA Landhesane Panliten Kasusastran lan ngrembaka nganti saiki (Hutomo, 1975:20). Genre-genre sastra Jawa modern kang ngrembaka yaiku novel, geguritan, cerita cekak, cerita sambung lan drama. Genre mau kalebu cerita fiksi, ateges ora nyata utawa cerita rekaan. Fiksi kalebu karya imajinatif kang dilandhesi dening asa rumangsa lan tanggung jawab saka bab kreatifitas, minangka karya seni. Mula saka iku, kepriye wae fiksi kalebu sawijine crita kang saliyane nduweni tujuan estetik, uga digunakake kanggo aweh panglipur marang pamaos (Nurgiyantoro, 2007:3). Jawa modern tuwuh Karya sastra kang mujudake pangejawentahan saka kasunyatan panguripane manungsa mijil saka pengalaman lan kawruhane panulis. Panguripan sajrone karya sastra akeh daya pangaribawane marang sawijine kahanan masyarakat kang mijilake karya sastra kasebut. Karya sastra uga mujudake refleksi lan kahanan sakiwa tengene pengarang, mula sastra bisa diwawas dadi sawijine aspek sosial. Aristoteles sajrone Ratna (2012:1) ngandharake yen pengarang ora mung njiplak kasunyatan, nanging minangka proses kreatif pangarang karo gegondhelan marang kanyatan, ngripta samubarang ing kang anyar. Prastawa-prastawa kang dumadi masyarakat uga bisa diudhal sajrone karya sastra. Cundhuk karo Wellek lan Warren (1990:119) kang ngandharake menawa sastra iku kaca benggala lan wujud 1
ekspresi panguripane manungsa senadyan ora kabeh. Mula saka iku, reriptan novel kang kalebu sastra Jawa modern iki ora bakal bisa uwal lan uga ngandharake perkara panguripane masyarakat. Salaras karo andharan babagan aspek sosial masyarakat. Perangan aspek sosial bisa dadi salah sijine tema kaendahan sastra kang digunakake kanggo patuladhane pamaos. Perangan aspek sosial masyarakat kalebu perangan sajrone masyarakat didadekake sumbere karya sastra. Saka kahanan aspek sosial, pangripta medharake solah bawane manungsa. Solah bawane manungsa wujude kayata: saperangan prakara ngenani uripe manungsa sajrone srawung karo awake dhewe, lingkungane lan karo Gustine. sosiologi. Proses sosial Gegayutan karo kautamane nilai moral, ana kalodhangan iki novel Ulegan arep dijlentrehake ing babagan sosiologi sastrane. Miturut Darmono (1978:9), sosiologi sastra yaiku nggayutake pengalaman paraga lan kahanan kang diciptakake pangripta karo asal-usule kahanan mau. Mula sosiologi sastra mawas menawa karya sastra diasilake saka kacabenggalane masyarakat umum. Wong-wong iki nduweni kawigaten luwih tumrap cara-carane panganggit adhedhasar kalungguhan aspek sosial masyarakat, lelandhesan pamikirane masyarakat, kahanan prakara ing urip bebrayan lan jinise pamaos kang dadi sasaran crita. Saka pranyatan mau, panliten kanthi irah-irahan Nilai Moral sajrone Novel Ulegan anggitane Jarot Setyono kudu ditliti kanggo njlentrehake nilai-nilai moral sajrone novel. Nilai-nilai iki ditliti diajab supaya para pamaos bisa methik ala lan apike patuladhan sajrone novel. Underane Panliten Adhedhasar lelandhesan panlitan kang wus diandharake, mula kang dadi underane panliten yaiku: 1) Kepriye perangan aspek tematik sajrone novel Ulegan anggitane Jarot Setyono? 2) Kepriye paraga lan pamaragan sajrone novel Ulegan anggitane Jarot Setyono? 1) Kepriye nilai-nilai moral sajrone novel Ulegan anggitane Jarot Setyono? Tujuwane Panliten Adhedhasar underan panliten ing ndhuwur bisa ditemokake tujuwan panliten kaya ing ngisor iki: 1) Ngandharake perangan aspek tematik sajrone novel Ulegan anggitane Jarot Setyono. 2) Ngandharake paraga lan pamaragan sajrone novel Ulegan anggitane Jarot Setyono. 1) Ngandharake nilai-nilai moral sajrone novel Ulegan anggitane Jarot Setyono. Paedahe Panliten Paedahe panaliten iki, yaiku: 1) Kanggo studi sastra Jawa modern Panliten iki dikarepake bisa nambah wawasan lan nyengkuyung ngrembakane sastra Jawa modern. 2) Kanggo para mahasiswa Panliten iki dikarepake bisa dadi acuan kanggo nganakake panliten sabanjure minangka bahan pertimbangan kanggo panemu anyar kang luwih kreatif. 3) Kanggo para pamaos Panliten iki dikarepake bisa menehi pangerten marang pamaos ngenani tintingan sosiologi sastra lan uga bisa kanggo ngonceki karya sastra nggampangake anggone pamaos mangerteni isi kang kinandhut sajrone novel Ulegan anggitane Jarot Setyono. 4) Kanggo piwulangan sastra Panliten iki dikarepake bisa dadi materi ajar kanggone para guru. Dene marang siswa kanggo nambah kawruh ngenani babagan sastra. Wewatesane Tetembungan 1) Novel yaiku salah sawijine genre sastra Jawa lan kompleks modern. Critane nyuguhake (Nurgiyantoro, 2007:11). Sosiologi sastra yaiku nggayutake pengalamane paraga lan kahanan kang diciptakake pangripta karo asal-usule kahanan mau (Darmono, 1978:9). 3) Pendekatan struktural yaiku pamarekan kang nduweni tujuwan kanggo ngudhari lan ngandharake kanthi tliti, ngenani sesambungane perangan- perangan intrinsik sajrone karya sastra kang padha- padha ngasilake teges (Teeuw, 1988:135). luwih detil luwih rinci, kang prakara luwih 2) 4) Pendekatan sosiologis yaiku lelandhesane saka pamikiran ngenani sastra minangka kacabenggalane masyarakat (Semi, 1989:46). Pendekatan hermeneutika digunakake kanggo njlentrehake tegese basa-basa sajrone crita (Ratna, 2012:45). TINTINGAN KAPUSTAKAN Novel Novel mujudake karangan kang nduweni corak anyar sajrone sastra Jawa. Novel oleh pangaribawa saka sastra barat utamane sastra Walanda kang wiwit mlebu ing Indonesia abad 20-an. Novel kang wiwitan ing kasusastran Jawa modern yaiku Serat Riyanto banjur kasusul novel Sarwanto. Novel-novel kasebut minangka reriptane R.M. Sulardi kang diterbitake Balai Pustaka. Kabeh novel kang wus diterbitake minangka novel-novel kang diterbitake sadurunge Indonesia mardhika. Novel asale saka basa Latin Novellas, kawangun saka tembung novus ateges anyar. Amarga novel yaiku wujud karya sastra kang tuwuh saka karya lan drama (Santosa & sastra Wahyuningtyas, 2010:46). Novel uga ditegesi minangka kaya sastra kang luwih cendhak tinimbang roman, nanging luwih dawa saka cerpen, kang isine ngenani kadadeyan uripe manungsa. liyane kayata puisi Novel minangka salah sijine wujud karya sastra fiksi kang nduweni unsur-unsur pambangun. Unsur-unsur pambangune yaiku unsur ekstrinsik lan unsur intrinsik novel yaiku unsur prastawa, plot, tema, paraga, latar, sudut pandang lan sapiturute unsur ekstrinsik yaiku babagan ekonomi, sosial lan politik. intrinsik. Unsur (Nurgiyantoro, 2007:10). Dene
NILAI MORAL SAJR21(129(/‡ULEGAN·ANGGITANE JAROT SETYONO Sosiologi Sastra Sosiologi yaiku salah sijine jlentrehan obyektif lan ilmiah ngenani manungsa sajrone masyarakat lan ngenani sakabehe perangan kang ana gegayutane karo aspek sosial lan proses sosial. Sastra yaiku lembaga sosial kang nggunakake basa kanggo sarana, lan basa iku dhewe kang digunakake kanggo medharake gambarane urip (Semi, 1989:52). Sosiologi sastra bisa diarani salah siji cabange panliten sastra kang digunakake kanggo mangerteni sastra minangka kacabenggalane masyarakat. Miturut Darmono (1978:9), sosiologi sastra yaiku nggayutake pengalaman paraga lan kahanan kang diciptakake pangripta karo asal-usule kahanan mau. nduweni perangan iki saka njerone crita. sesipatan objektif. Sipat internal tegese Saliyane perangan intrinsik uga ana perangan ekstrinsik. Perangan tema sajrone crita bisa kalebu ekstrinsik, menawa ngerti saka endi temane crita dijupuk. Sajrone crita kang lelandhesane tintingan sosiologi sastra, critane nduweni lelandhesan karo kahanan sajrone masyarakat. Temane crita akeh kang asale saka prastawa- prastawa sajrone masyarakat. Saka tema iki, pangripta lan pamaos bisa nyambungake antara tema sosial karo kahanan masyarakat kang ana saiki. Paraga lan Pamaragan ngrembug ngenani babagan keriye kahanan sajrone masyarakat bisa ngalami owah-owahan. Proses sosial bisa ana sajrone masyarakat menawa saben manungsa nduweni sesambungan sosial karo manungsa liya (Soekanto, 1990:61). Kahanan iki bisa nyebabake sajrone masyarakat nduweni klompok- sajrone urip bebrayan, klompok klompok kabudayan kang ngandhut adat-istiadat lan norma masyarakat tartamtu, klompok lembaga kemasyarakatan lan owah-owahan kahanan sosial masyarakat. Andharan sosiologi sosial Perangan kang paling mligi sajrone sosiologi sastra yaiku kacabenggala. Sastra dianggep ora mung jiplakan kasunyatan, nanging kasunyatan iku wis diwenehi (Endraswara, sajrone 2011:79). Karya masyarakat, ngresepi perangan uripe manungsa sajrone masyarakat, banjur digunakake maneh dening masyarakat. Pangripta ngripta karya sastra nduweni lelandhesan saka kahanan uripe manungsa. Perangan iki banjur diolah maneh dening pangripta, lan diwenehi tafsiran supaya bisa trep karo kahanan kang arep digunakake pangripta. tafsiran utawa pangira-ira sastra kang ngrembaka Paraga sajrone novel Ulegan gegayutan karo wong-wong sajrone crita. Paraga yaiku pawongan kang nduweni sesambungan karo prastawa-prastawa sajrone crita fiksi, saengga prastawa iku bisa dadi crita. Cara- carane pangripta nalika nyritakake kahanane paraga sajrone diarani pamaragan (Aminuddin, 2010:79). Pamaos nalika maca crita kudu ngerti kepriye sipat-sipate paragane crita. Miturut Aminuddin (2010:80- 81), saka carane pangripta nyritakake sipat-sipate paraga bisa didadekake titikan kanggo menehi tetenger tumrap sipate paraga. Saliyane iku, pangripta kadhang kala nuduhake sipate paraga, saka lingkungan uripe paraga, lan carane paraga nganggo busana. Ana kang blaka, nyritakake kepriye solah bawane paraga mau. Pamaos uga bisa nengeri saka monologe paraga, lumrahe sambat ngenani kahanan uripe dhewe. Saliyane iku, saka cara pamikire paraga nangani masalah sajrone crita. Ana kang liya, nalika dialog nengeri ngomongake sipate paraga iku, lan nengeri paraga liya nalika dheweke menehi pamawas marang paraga iku. saka carane paraga Pendekatan Sosiologis Pendekatan Struktural Pendekatan struktural gegayutan karo perangan intrinsik sajrone crita. Kaendahane teks sastra gumantung saka panganggone basa kang khas lan sesambungane perangan-perangan sajrone crita (Endraswara, 2011:51). Pendekatan iki digunakake kanggo nemtokake perangan aspek tematik sajrone novel. Saben karya sastra iku nduweni wewangunan kang jangkep. Sajrone pendekatan iki, karya sastra luwih penting amarga diandharake saka dianggep perangan sajrone unsur intrinsike karya sastra dhewe, tanpa nggayutake karo perangan ekstrinsike crita. tandha utawa Perangan simbol. Miturut kanggo ngandharake struktur sistem tandha sajrone crita, perlu nggunakake kritik struktural, amrih bisa nggoleki tegese tandha-tandha kang sambung-sinambung sajrone crita. intrinsik akeh nggunakake Pradopo (2009:141), Aspek Tematik Novel Pendekatan sosiologis lelandhesane saka pamikiran ngenani sastra minangka kacabenggalane masyarakat. Pendekatan iki luwih ngendelake kahanan sosiale masyarakat. Saka kahanan sosial, pangripta bisa ngasilake crita kanggo pamaos. Sajrone karya sastra, kahanan sosial lan sekabehe kang ana gegayutane karo panggulawentah uripe manungsa, dadi temane crita. Karya sastra dianggep nduweni gegayutan karo masyarakat. Miturut Ratna Miturut Semi (1989:46), (2012:60), sastra nduweni gegayutan karo masyarakat amarga karya sastra diasilake dening pangripta. Pangripta kalebu anggota masyarakat umume. Kang dadi pambeda, yaiku pangripta luwih tanggap lan nduweni pambiji marang sekabehe kahanan sajrone masyarakat. Awit saka iku, pangripta bisa medharake kahanan sosial masyarakat dadi crita. Crita kang wis diasilake, banjur diwaca dening pamaose, kang uga kalebu anggota masyarakat. Karya sastra diasilake saka masyarakat, diolah dening masyarakat banjur dibalekake maneh marang masyarakat. loro, yaiku perangan intrinsik lan perangan ekstrinsik. Perangan intrinsik yaiku perangan-perangan kang mbangun karya sastra saka sajrone crita iku dhewe (Nurgiyantoro, 2007:23). Perangan intrinsik kayata, kedadeyan sajrone novel, plot, penokohan, tema, latar, sudut pandang, basa lan gayane basa. Perangan intrinsik sipate internal lan Perangan sajrone novel ana Pendekatan Hermeneutika Pendekatan hermeneutika sastra dianggep kang paling cedhak gegayutane karo panyangka tumrap agama. Sastra nduweni panyangka marang sabenere pamikiran tumrap pangripta. Karya sastra lan basa kudu 3
ditegesi lan diandharake nganti jangkep lan luwih amba saka tegese (Teeuw, 19988:123). Sajrone karya sastra, pendekatan hermeneutika digunakake kanggo njlentrehake tegese basa-basa sajrone crita (Ratna, 2012:45). Sajrone karya sastra, kayata novel, nggunakake basa-basa kang nduweni pesan tartamtu. Sajrone reriptane, pangripta nduweni pesen-pesen kanggo pamaos. Panjenengane ora blaka, nyritakake pesen sajrone crita, nanging dicritakake lumantar basa-basane crita. Pamaos kudu negesi dhewe, apa maksude basa-basa sajrone crita, miturut pamawase dhewe-dhewe. Nilai Miturute Bertens (2011:152), Nilai iku akeh wernane. Tuladhane kaya nilai ekonomis lan nilai estetis. Cethane, nilai didadekake dhasar utawa lendhesan. Nilai biyasane digunakake kanggo nuduhake tembung utawa samubarang kang abstrak. Nilai uga bisa ditegesi minangka lelandhesan kanggo nuduhake kualitas saka sawijine bab kang nduweni paedah tumrap masyarakat. Makna nilai kanthi teoritis terpadu minangka integritas pengalaman dening manungsa kanggo sapedadha kanthi yakin lan bisa dipertanggungjawabake. Nilai Moral Miturut Kenny, moral sajrone crita ditegesi ngenani sawijine pamrayoga kang gegayutan karo ajaran- ajaran moral sajrone crita kanggo pamaos (sajrone Nurgiyantoro, 2007:321). Nilai moral bisa mujudake solah bawane manungsa supaya dadi becik. Kabecikan bisa tuwuh amarga ana sikap batin. Kaya diandharake dening Hadiwardoyo (1990:13), moral sejatine nduweni segi batiniah lan segi lahiriah. Pawongan kang diarani becik yaiku pawongan kang nduweni sipat batin kang becik lan tumindake uga becik. Nilai moral bisa menehi piwulang marang manungsa ngenani wewujudan becik lan ala. Jinis-jinis nilai moral ana maneka warna, salah sijine yen dideleng miturut kang dilakoni manungsa diperang dadi telu yaiku: (a) moral kang gegayutan karo awake dhewe, (b) moral kang gegayutan antarane umat karo sapepadhane lan umat karo lingkungan alam, (c) moral kang gegayutan antarane umat karo Gusti (Nurgiyantoro, 2007:323). Perangan kang ana gegayutane karo nilai moral, kayata sumarah lan rila tumrap samubarang kang dilakoni, gotong royong, tepa slira, sungkan lan rasa kurmat, rukun, sregep uga jujur, iman kang kuwat, prasaja, lembah manah lan eling, sarta syukur lan seneng ngamal, seneng tetulung uga wicaksana. METODHE PANLITEN Ancangan Panliten Panliten iki kalebu panlien kualitatif. Panliten kualitatif digunakake kanggo nliti samubarang kang kahanane isih kaya kasunyatan (Sugiyono, 2008:9). Panliten iki nggunakake metode deskriptif analisis, Pilihan metode deskriptif analisis sajrone panliten iki adhedhasar: pangumpulane data kanthi langsung lan apa anane, anane sesambungan langsung saka panliti karo objek kang arep ditliti, panliti bisa njlentrehake data sacara urut kanthi analisis datane, lan anane panemon babagan tegese crita. Kajaba iku, kanggo mujudake panliten iki uga nggunakake sawetara pendekatan. Pendekatan wiwitan yaiku struktural. Pendekatan iki digunakake kanggo njlentrehake aspek tematik lan paraga-pamaragan sajrone novel. Pendekatan sosiologis nduweni panganggep menawa karya sastra kalebu tiruan saka kahanan kang nyata (Pradotokusumo, 2005:77). Sajrone asile karya saka kahanan masarakat sastra, dianggep sanyatane, menawa critane padha karo kahanan kang didadekake punjere crita. Critane ora ana kang ditambahi lan ora oleh dikurangi isine. tiruan Sumber Dhata Miturut Arikunto (2010:172) sumber dhata sajroning panliten yaiku subjek saka ngendi dhata bisa diantuki. Sumber dhata dibedakake dadi loro yaiku primer lan sekunder (Arikunto. 2010: 128). Ing panliten iki panulis nggunakae novel Ulegan kanggo dhata iki anggitane Jarot Setyono, kang primer. Novel diterbitake dening penerbit Paramarta, jalan KRT. Surenpaten I, Balerejo, Kauman, Tulungagung, Jawa Timur, 108 kaca, diterbitake taun 2015. Dhata Dhata minangka objek kang dikaji. Sajrone ilmu sastra, dhata kang digunakake arupa karya. Minangka dhata formal sajroning panliten iki yaiku tembung-tembung, ukara-ukara, lan wacana (Ratna, 2012:47). Ing panliten iki, dhata kang digunakake arupa dhialog antarane paraga, tembung, ukara, paragrap, antawacana lan solah bawane paraga sajrone novel Ulegan, kang isine ngenani aspek sosial masyarakat. Instrumen Panliten Instrumen panliten mujudake perangan kang digunakake kanggo panliten. Sajrone panliten tumrap novel Ulegan, instrumen panlitene yaiku: 1) Novel Ulegan anggitane Jarot Setyono 2) Perangan saka critane novel Ulegan kang gegayutan karo aspek tematik, paraga lan pamaragan lan nilai moral. 3) Cathetan arupa kertas kang digunakake kanggo nyatheti samubarang sajrone novel kang gegayutan karo perangan underane panliten. 4) Panliti, sajrone nglumpukake dhata gumantung panliti minangka pambiji sawijine nemtokake kahanan samubarang kanggo asil panlitene. amarga lan nduweni kuwasa Teknik Nglumpukake Dhata Kanggo ngonceki nilai moral sajrone novel, teknik dokumentasi pangumpulane data nggunakake utawa studi pustaka. Tahap-tahap sing digunakake sajrone ngumpulake dhata yaiku: kapisan, nduweni novel Ulegan reriptane Jarot Setyono. Kapindo, maca bola-bali (metode novel mau hermeneutika). Katelu, nengeri lan nyathet tetembungan kang dianggep minangka tembung kunci utawa bisa diarani nggunakake sistem tandha. lan mangerteni isine cerita
NILAI MORAL SAJR21(129(/‡ULEGAN·ANGGITANE JAROT SETYONO Teknik Analisis Dhata Analisis data kang digunakake yaiku analisis data kualitatif. Analisis data ngenani novel iki intrinsike crita, banjur lelandhesane saka perangan digayutake karo perangan ekstrinsike crita. Dene carane nganalisis yaiku: 1) Maca lan nyinaoni novel Ulegan anggitane Jarot Setyono 2) Nengeri lan nyatheti (identifikasi) perangan- perangan cerita kang ngemu surasa wigati. 3) Gawe klasifikasi adhedhasar tandha lan cathetan kang digawe selaras karo masalah panliten yaiku nilai moral. 4) Gawe analisis marang data kang wis diklasifikasi nganggo tintingan sosiologi sastra supaya bisa tematik kang digoleki meruhi perangan aspek nganggo pendekatan lan pamaragan kang dijlentrehake miturut perangan intrinsike crita lan nilai morale kang diandharake tegese luwih amba lan digayutake karo kahanan masyarakat kanthi pendekatan hermeneutika. struktural, paraga Tata Cara Panyuguhe Asile Panliten Tata cara nyuguhake asile panliten ditindakake tumrap novel Ulegan. sawise Andharan mau awujud deskripsi ngenani undherane sajrone novel kasebut. gegambarane nilai moral Pungkasane yaiku merang nilai moral dadi telu, yaiku (a) moral kang gegayutan karo awake dhewe, (b) moral kang gegayutan antarane umat karo sapepadhane lan umat karo lingkungan alam, (c) moral kang gegayutan antarane umat karo Gusti. Panliten iki kanthi sistemaika kasusun saka tintingan kapustakan, 3) metodhe panliten, 4) andharan kang isine asile panliten lan 5) panutup kang isine dudutan lan pamrayoga. 4) Gawe analisis marang data kang wis diklasifikasi nganggo tintingan sosiologi sastra supaya bisa tematik kang digoleki meruhi perangan aspek nganggo pendekatan lan pamaragan kang dijlentrehake miturut perangan intrinsike crita lan nilai morale kang diandharake tegese luwih amba lan digayutake karo kahanan masyarakat kanthi pendekatan hermeneutika. struktural, paraga Tata Cara Panyuguhe Asile Panliten Tata cara nyuguhake asile panliten ditindakake tumrap novel Ulegan. sawise Andharan mau awujud deskripsi ngenani undherane sajrone novel kasebut. gegambarane nilai moral Pungkasane yaiku merang nilai moral dadi telu, yaiku (a) moral kang gegayutan karo awake dhewe, (b) moral kang gegayutan antarane umat karo sapepadhane lan umat karo lingkungan alam, (c) moral kang gegayutan antarane umat karo Gusti. Panliten iki kanthi sistemaika kasusun saka tintingan kapustakan, 3) metodhe panliten, 4) andharan kang isine asile panliten lan 5) panutup kang isine dudutan lan pamrayoga. limang bab, yaiku 1) purwaka, 2) ‡.RN ND\D 3XULQDK0HQJNRJHN· ‡%D\LQH <X 3XU PDOLQJ·6HW\RQR Cuplikan iku miwiti konflik kang satemene sajrone crita novel Ulegan. Kedadeyan kang ora ngepenakake yaiku dicolonge bayine Yu Purinah. Kabeh wong padha mbengok njaluk tulung kanggo nguber malinge. para tangga sakupenge gotong royong nggoleki bayi kang ilang. Strategi kang digawe sinambi mlaku ora ngasilake. Nganti parak esuk sing lagi nguber maling bali ngglenthung. Kabeh padha nggumun, amarga nembe bubar dijagongi kok malah kemalingan. Tuwuh pitakonan ing antarane warga masyarakat, digawe apa nyolongi bayi-bayi iku. Salah sawijine panemu ngenani pitakon mau yaiku kanggo nggayuh kabegjan ing alam ndonya. VDND SDQJJRQDQH <X LODQJ GLFRORQJ ‡*DQGD NXZL ZLV JHQDK \HQ VDODK, gene kowe ngerti dhewe anggere bubar mulih jagong, bayi-bayi ajeg LODQJ·6HW\RQR Gegayutan karo panemu mau, Saliman ngarani yen mbah Ganda, simbahe kakung Rossie iku maling bayine. Kabeh mau amarga sawise wong tuwa iku mulih mesthi keprungu swara pating jlerit njaluk tulung. Bukti liya kang diajukake yaiku kamar sengkerane simbahe. Saliyane iku kahanane simbahe kang isih tetep awet nom nalika umure meh saabad. ‡6HMDWLQH NDPDU NXZL RUD GDNQJJR nyimpen donya brana kaya apa kang wis tau mbok rungu. Uga ora kanggo ngingu kang senengane nyedhot getihe bayi-bayi abang. Kowe ngerti dhewe apa LVLQH"·6HW\RQR kewan bekasakan ngrenggani kamar kene. Sing siji isi MLVLPH VLPEDKPX SXWUL· 6HW\RQR 2015:86) ANDHARAN LAN ASIL PANLITEN Aspek Tematik sajrone Novel Wedharane bab aspek tematik sesambungan karo tema sajrone crita. Tema minangka lelandhesane crita, nduweni kalungguhan kang mirunggan tumrap salah sijine asil karya sastra. Tema sajrone crita sesambungan karo perangan strukture crita, kanthi tema sakehe prastawa bisa sambung-sinambung. ‡3D OLEXU NRZH /H NRN NOD\DSDQ 6LPEDK NHQH"· WHNDQ isih tekaku. Lageyane mbagekake pancet urakan (Setyono, 2015:1) Pranyatan iku nuduhake Rossie kang nembe teka ing daleme simbahe kakung saperlu sambang. Salumrahe anak utawa putu kang ora sangomah karo simbahe ora bisa sabendina tetepungan. Adate amarga anake lan putune wis nduweni kagiyatan dhewe-dhewe, kayata makarya utawa sekolah. Banjur ndadekake wayah liburan kanggo sambang. Yen mung bisa sambang nalika wayah liburan biyasane putu utawa keluarga nginep. SDSDQ ‡6DSD VLQJ QMDOXN WXOXQJ 3DN"· pitakone Rossie sinambi mbarengi mlakune Pak Jayus lan Mirin Miturut cuplikan iku bisa dideleng kepriye simbahe kakung Rossie ngandharake isine kamar iki dicubriyani sengkerane. Kamar kang sasuwene nyimpen donya brana kang mbejaji, yen ora ngono kanggo ngingu kewan bekasakane kang ngokopi getihe bayi-bayi sasuwene iki. Isi kang sabenere yaiku pethi mati cacahe loro. Barang kang sejatine ora ana ajine. Salah siji pethi iku ana isine. Isine yaiku jisime simbahe putri Rossie. Sasuwene limalas taun kaloro pethi iku ngrenggani kamar sengkeran iku. Wektu kang ora sedhilut kanggone wong-wong salumrahe. LVLK FLOLN ‡1DOLND NXZL PEDKPX iki kang banget. Mung mbahmu dipercaya dening tuan Nakamura njaga anane gudhang mas picis rajabrana kang disingidake ing guwa kae. Nganti mbesuke yen kahanan wis bali aman, tuan Nakamura bakal bali mrene lan njupuki bandhane kang disingidake ing papan kene. Dakenteni nganti tuan Nakamura ora teka-teka. Malah saiki kang teka balane Saliman Godheg. seprene, pranyata 5
Sajake dheweke nemu peta guwa rahasia ngenani guwa kene. Embuh VDNDVDSD·6HW\ono, 2015:89) Cuplikan pranyatane simbahe iku saya narik kawigatene Rossie. Dheweke banjur nggayutake siji mbaka siji kedadeyan kang wis kelakon. Saka wiwitan, Saliman Godheg saya suwe saya ngerti yen sejatine kang kajibah njaga panggonan iku pranyata simbahe kakung. Senajan anggone ngerti ora isa dibuktekake dening dheweke. Bisane mung mitenah simbahe kanthi nyolongi bayi-bayi abang kanggo dipateni. Kareben simbahe digethingi dening wong-wong kampung. Terus simbah gelem mbukak kamar sengkerane lan meruhi kahanan sajrone kamar. Saka pranyatan-pranyatan mau, bisa didudut menawa aspek tematik kang gegayutan karo temane crita, ngrembug babagan aspek sosial. Sajrone critane novel akeh crita-crita kang gegayutan karo kahanan masyarakat Jawa umume. Jenenge paraga lan pamaragane nuduhake menawa pangripta pancen ngangkat kahanan uripe manungsa Jawa. Temane sinirat, amarga pangripta sengaja ngrembakakake tema aspek sosial sajrone crita. Paraga lan Pamaragan sajrone Novel 1) Rossie Ing wiwitan crita, pangripta nyritakake kahanane paraga utama aran Rossie lumantar monologe. Ing cuplikan sajrone novel iki dicritakake yen Rossie iku putu kang wigati marang simbahe kakung. ‡6HSL ODQ PERWHQ NDQJJH NXOD PERWHQ wonten bentenipun kok, Kung. Ingkang baken kula saged nyuda kangen kula GKDWHQJ 6HW\RQR SDQMHQHQJDQ· 2015:2) Pranyatan kang bisa nyengkuyung pamawase panliti yen Rossie iku putu kang tresna banget marang simbahe kakung bisa dideleng kanthi cuplikan iku. Rossie nuduhake yen tresna banget marang simbahe. Ora perduli kepriye kahanan omah simbahe kakung kang sepi ora ana hiburan babar pisan. Pancen niyate mrana kanggo sambang marang simbahe kakung saperlu nyuda kangen. Dudu perkara bosen karo uripe ing kutha banjur golek hiburan menyang desane simbahe. Mula sepi lan orane kahanan ing desane simbahe kakung ora ana dadi masalah. 2) Simbah Kakung Simbah Kakung minangka paraga tambahan lan kalebu paraga protagonis. Piyambake mujudake simbah kang nresnani putune kanthi emoh nggiring putune marang bab kang mbebayani. Mula sakabehe reruwetane bakale dirampungake dhewe. Piyambake kang uga diundang Mbah Ganda iki simbah kakunge Rossie. Jebul simbah kang ketoke acuh bae karo tumindakku sasuwene aku neng kene, nduweni kawigaten ngenani hubunganku karo Ningsih. (Setyono, 2015:59) Cuplikan pranyatan saka Rossie iku nuduhake yen simbahe uga wigati marang putune. Kawigaten kang beda kaya cuplikan sadurunge. Rossie kang lagi nandang kasmaran ora nyana yen simbahe uga mangerteni bab iku. Pangrasane, yen simbahe iku acuh ngenani bab iku. Jebule uga mangerteni, malah simbahe uga ora nglarang Rossie anggone ngayahi lelabuhane. Bab kaya ngono bisa ditemoni sajrone urip bebrayan. Kadhang kala ana putra kang ora kumawani crita marang wong tuwane ngenani crita katresnane. Ana uga putra kang pancen ora gelem blaka. Nanging sing jenenge wong tuwa mesthi nduweni pangrasa kang lantip marang putrane. Tanpa putrane mau crita, wong tuwa bisa ngrasakake. Apa iku rasa susah utawa rasa bungah. 3) Pak Jayus Pak Jayus minangka tangga siji-sijiine simbahe kakung Rossie. Paraga Pak Jayus kalebu paraga tambahan. Anane paraga Pak Jayus ing kene dadi panengah ing sawetara konflik sajrone crita. Paraga Pak Jayus nduweni watak kang becik, mula dheweke kalebu paraga protagonis. Saka wiwitan bisa dideleng yen Pak Jayus kalebu wong tuwa kang seneng menehi pitutur pitutur becik. ‡$NX NL GXGX DSD-apamu, Le. Uga dudu sedulure simbahmu kae. Wong liya! Ing kene aku mung kadidene tanggane simbahmu sing paling cedhak! Ning aku isa ngregani lan lungguh ing posisiku kadidene tangga kang sabenere. Tegese, aku ora melu ngurusi anane kamar sengkeran kae. Yen kowe takon perkara NDPDU NDH DNX RUD QJHUWL MDZDQH· 6HW\RQR 2015:7) Kawicaksanane Pak Jayus uga bisa dideleng saka cuplikan ing ndhuwur. Pak Jayus kadidene tangga bisa mangerteni kalungguhane. Dheweke ora melu ngurusi gaweyane simbahe Rossie. Pak Jayus mangerteni batesane minangka tanggane simbahe Rossie. ora nate melu cawe-cawe yen ora ana perlune. Wong bakale urip tentrem tetanggan anggere wong kuwi ora ngurusi masalahe tanggane. Kaya Pak Jayus kang muung gelem melu-melu yen pancen diperlukake. Kanthi kaya mangkono, anggone tetanggan ora bakale ana gegeran. Antarane wong siji lan sijine kang tetanggan bisa lungguh ing papane dhewe-dhewe. Genti-genten jagan-jinagan wiwit keamanan nganti kinurmatan amrihe uripe antarane tangga ora katutan rasa iren ana pikirane. 4) Mirin Mirin yaiku bocah eS-Dhe anake Pak Jayus, tangga siji-sijine simbahe kakung Rossie. Paraga Mirin kalebu paraga tambahan. Gegayutane Mirin lan paraga utama aran Rossie iku kadidene wis dianggep kangmase dhewe. Iku kabeh amarga mung Mirin kang dadi kancane Rossie sasuwene Rossie nyambangi simbahe kakung. Miturut andharane pangripta sajrone crita novel, paraga Mirin kalebu paraga protagonis. ‡<DWHUXVEDOL0DV&DKQGHVDkaya aku ngene iki njur arepe nyang ndi klayapan bengi-bengi? Yen ora nggarap pe-er ya terus teve na tlaten adohe. Kathik kelurahan, ra turu. Arepe nonton
NILAI MORAL SAJR21(129(/‡ULEGAN·ANGGITANE JAROT SETYONO (Setyono, 2015:10-11) Pranyatane Mirin ing ndhuwur iku nuduhake yen dheweke kalebu bocah kang ora neka-neka. Miturute, dheweke mung bocah ndesa. Apa kang ditindakake nalika wengi ya mung nggarap pe-er banjur turu. Ora tau klayapan wengi-wengi. Senajan ta arepe klayapan iku mung nonton teve ing kelurahan, nanging panggonan teve kang mung ana ing kalurahan ndadekake Mirin wegah. Bocah ndesa kaya Mirin pancen lumrah yen ora tau neka-neka. Amarga fasilitas ing desane uga ora nyengkuyung. Desa panggonane omahe Mirin ngono kalebu padesan banget. Sela ing antara ngomah siji lan sijine uga adoh. Ora nggumun yen omahe Mirin saka kalurahan uga adoh. Mula tinimbang mlaku adoh nerak wengi, dheweke pilih mulih. Durung karoan mesthi ana kancane. Senajan ora mbebayani, nanging kahanane kang tintrim nalika wengi uga dadi alangan. ‡$NXRUDQGXZHQLNDUHSQHND-neka, Le. Mung ketang tresnaku karo mbahmu putri wae. Mbiyen nalika aku lan mbahmu putri isih mudha nate prasetya yen mengkone bakal budhal bareng menyang pemakaman diterake putu- putuku. Saka wasiate mbahmu putri nalika arep ngajal, aku supaya mboyong jisime maneh menyang omah sawise wong-wong kampung kene EXEDUROHKHQJXEXUPEDKPXSXWUL · (Setyono, 2015:86) Pranyatan iku nuduhake kepriye Mbah Ganda ngugemi sisihane. Piyambake sedya nglakoni bab kang sejatine nerak paugeran. Ora ketang kanthi alesan katresnane. Mula piyambake nglakoni tanpa diweruhi sapa wae kalebu putra-putrane. Senajan wong kang dijanjeni wis luwih dhisik ngajal, ora ateges janji mau luntur wajibe. janjine marang almarhumah iku kanthi dhedhemitan 5) Saliman Godheg Paraga tambahan sabanjure yaiku Saliman Godheg. Saliman Godheg minangka paraga kang nduweni sipat antagonis. Dicritakake sajrone novel Ulegan yen Saliman Godheg mono anak buahe Toni. Kalorone nindakake bab kadurjanan ing sawijine desa. Kanthi ngakali masyarakat sakupenge dheweke meh kasil ngolehake samubarang kang dadi incerane. ‡+H *DQGD NHSDUDW 0HWXD DMD PXQJ ndekem wae ana senthong kang ambune badheg kuwi. Yen ra gelem PHWX EDNDO GDNRERQJ RPDKPX· (Setyono, 2015:26) Pranyatan iku nuduhake sipat kasare Saliman Godheg. Anggone ngundang Mbah Ganda kanthi diwenehi embel-embelan keparat. Mula Mbah Ganda iku yuswane beda adoh karo dheweke. Kayadene pawongan kang ora nduweni tata krama, dheweke nerusake cecaturane kang kasar.. Tetembungan kang kasar saka tuturane Saliman Godheg nuduhake yen dheweke iku dudu pawongan kang becik. Kaya kang bisa dideleng ing kasunyatan, senajan ora kabeh pawongan kang cecaturane kasar iku wong ala. Nilai Moral Sajrone novel Ulegan, akeh nilai-nilai moral kang gegayutan karo kasunyatane masyarakat Jawa. Nilai moral kang ana bakal diperang dadi telu, yaiku : (a) moral kang gegayutan karo awake dhewe, (b) moral kang gegayutan antarane umat karo sapepadhane lan umat karo lingkungan alam, (c) moral kang gegayutan antarane umat karo Gusti. 2) Wicaksana Wicaksana yaiku sugih weweka anggone tutur lan tumindak adhedhasar pengalaman lan kawruhane (KBBI). Pawongan kang nduweni wewatekan wicaksana, sajrone nindakake urip mesthi nduweni pamikiran kang tliti. Dheweke ora bakal nindakake samubarang kanthi grusa-grusu, nanging sekabehe akibat wis dipikirake sadurunge tumindak (Endraswara, 2011:28-29). ‡$ZHW QRP ODQ FHSHW WXZD NXZL VLQJ ngatur dudu kita, Kang. Uga dudu krana ilmu iblis sing mentas mbok kandhakake kuwi. Mbah Ganda nganti seprene isih diparingi ethes kahanane Gusti kang murbeng dumadi. Aja sithik- sithik wong kang nduweni kaluwihan njur disengguh nggilut ilmu-ilmu kang ora nggenah. Aku ki tanggane Mbah Gandakang caket dhewe, Kang. Tangga ya anak kang wajib njaga lan ngrumat wong tuwa kaya Mbah Ganda kae. Ning njur aja disengguh aku melu cawe-cawe ngenani urusane Mbah *DQGD·6HW\RQR, 2015:27) Pranyatan iki nuduhake menawa sajrone novel Ulegan, paraga aran Pak sipat kawicaksanan. Sipat iki dibutuhake nalika urip bebrayan sajrone masyarakat, mligine nalika ngadhepi sawijine prekara. Kanggo mrantasi prekara kang ana, ora bisa kanthi grusa-grusu lan sakarepe dhewe. Sekabehe perlu dipikir kanthi tliti lan wicaksana. Amrih masalahe bisa dipungkasi lan ora nuwuhake masalah liya. Jayus, nduweni Nilai Moral kang Gegayutan Karo Awake Dhewe 1) Janji tetembungan kang nuduhake kesanggupan kanggo nindakake sawijine prekara. Netepi janji ateges nduweni upaya kanggo nuhoni janjine marang sakabehe pawongan kang wis dijanjeniing dina tembe (Dr.Marzuki, M.Ag). Janji yaiku 3) Njunjung Dhuwur Katresnan. Kabeh pawongan nduweni rasa tresna asih iku jiwane. Gumantung kepriye pawongan sajrone ngrumat Rossie, panjenengane mujudake pribadi kang keras, nanging sanjabane iku simbah uga kalebu pawongan kang njunjung ndhuwur katresnan. karesnane. Kalebu simbahe 7
‡8SDPD *XV /XUDK RUD Q\DUXMXNL hubunganmu mbek putrane, kowe yarasah nemen-nemen. Pancen ya wis kaya ngono kuwi tumindake alam katresnan senajan kowe ngotot kaya apa bae, yen sing jenenge jodho ora nyandhiing awakmu ora bakal katresnanmu kang mbok labuhi medhot tali katresnan liyane bakal bkal mikolehi. Ora kuwi katresnanmu kang mbok labuhi medhot tali katresnan liyane kang wis ana ing anggamu bakal mupangati tumrap awakmu. Awit karesnan mono saka siji ngurip kudu lan ngrembuyungke katresnan liyane kang ZLV PERN LNL· (Setyono, 2015:59-60) Kabeh mau lelandhesan amarga manungsa urip mbutuhake katresnan. Amarga katresnan ora mung kanggo lawan jinis, nanging uga karo sapepadhane. Katresnan marang kaluwarga, tetangga, wong kang luwih tuwa lan luwih enom. Bab kang cetha, katresnan kang tuwuh anyar ora oleh mateni katresnan kang sadurunge wis ana. Katresnan kang nembe tuwuh malah kudu nyengkuyung ngrembakane katresnan sadurunge. ngresula sijiine bisa ODNRQL VHODZDVH 4) Ngakoni Kaluputan Luput iku duweke manungsa. Sakabehe manungsa urip ora bisa uwal saka kaluputan. Nanging ora sateruse manungsa nindakake kaluputan. Ana wektu ing ngendi manungsa bakale sadhar tumrap kaluputane lan ngupaya amrih dadi manungsa kang luwih becik. Bakune dudu nalika nindakake kaluputan mau, nanging nyadhari kaluputane, gelem ngakoni kanthi njaluk pangapura lan ngupaya amrih ora mbaleni kaluputane maneh. ‡'DGL WXDQ 1DNDPXUD NXZL PEL\HQH penjajah, ta? Kowe ngerti saka ngendi? ‡$NX RUD QJHUWL EDEar pisan kok, Ros. Sapa sejatine Tuan Nakamura kuwi kang sabenere. Mbiyen nalika dheweke kandha menyang aku, dheweke crita yen pegaweyane mung nelayan nyambi dagang. Lan barang-barang kuwi saka asile dedagangan banjur disingidake LQJNHQH· ‡<DVHSXUDQHZae sing gedhe menyang mbahmu Kung, Le. Pancen mbahmu iki ZRQJ EXWD KXUXI EOHMHG· 6HW\RQR 2015:90) Simbah uga ora isin ngakoni salahe yen miturute dheweke njaluk lan sepura.Kanggone pawongan kang dijaluki pangapura uga kudu nduweni ati kang jembar amrih bisa menehi pangapura kanthi ikhlas. Sajrone urip bebrayan ora bisa sakepenake dhewe, amarga wong ing ndonya ora bisa urip dhewe. Butuh toleransi sajrone urip bebarengan. Manungsa kang ora bisa uwal saka kaluputan kudu bisa lan gelem ngakoni kaluputane nalika nindakake luput. Wong liyane kang dadi korban kaluputane uga kudu gelem ngapura. iku salah uga gelem 5) Amanah Amanah yaiku sawijine bab kang dipercayakake marang wong liya (KBBI). Anggone nindakake amanah mau uga kanthi dhasar iklas lan tanggung jawab. SDQJHVWX EHUNDK ‡3LNDQWXN panjenengan, sedaya sami wilujeng, .XQJ /DQ PHQLND WLWLSDQ VDNLQJ LEX· tembungku rada grothelan sinambi ransel. tansganku (Setyono, 2015:2) Cuplikan iku nuduhake kepriye sipat amanah kang diduweni Rossie. Rossie ngaturake titipane ibune menyang simbahe kakung tanpa ngelongi isi titipan kasebut. Senajan ing dalan titipan iku mau dielong karo Rossie, simbahe ora bakal weruh. Nanging prekara kaya mangkono ora ditindakake dening Rossie. iwut ndhudhahi 6) Urip Prasaja Sajrone nilai moral ana piwulangan urip prasaja lan ora boros. Prasaja yaiku ora diluwih- luwihake (KBBI). Urip prasaja kang dikarepake ing kene yaiku urip apa anane, tanpa nuduhake bandha sing diduweni. ‡<D WHUXV EDOL 0DV &DK QGHVD ND\D aku ngene iki njur arepe nyang ndi ora klayapan nggarap pe-er ya terus turu. Arepe nonton teve na kelurahan, ra tlaten adohe. Kathik ndadak ngunggahi 6HW\RQR SHUHQJ JXPXN SLVDQ· 2015:10-11) Urip prasaja sabanjure dijlentrehake kanthi kahanan uripe Mirin. Dheweke ora tau klayapan senajan mung kanggo ndelok tipi. Bubar sembahyang saka mushola dheweke langsung mulih. Kabeh mau ditindakake amarga kahanan omahe kang adoh saka kelurahan. Mula sabubare sembahyang dheweke langsung mulih, yen ora ngerjakake pe-er Mirin langsung turu. bengi-bengi? Yen 7) Bisa dipercaya anggepan utawa keyakinan menawa sawijine bab mau nyata anane (KBBI). Bab kapercayan gegayutane karo amanat lan tanggung jawab. Pawongan kang tanggung jawab mesthi bakale oleh amanat. Bisa dipercaya ateges isih cilik Nalika kuwi, mbahmu iki kang banget. Mung mbah-mu dipercaya dening tuan Nakamura njaga anane gudhang mas picis rajabrana kang disingidake iing guwa kae. Nganti mbesuke yen kahanan wis bali aman, tuan Nakamura bakal bali mrene lan njupuki bandhane kang disingidake kene. Dakenteni nganti seprene, pranyata eka-teka. tuan Nakamura (Setyono, 2015:89) Pranyatan iku uga nuduhake kepriye simbah njaga kapercayan saka wong liya. Senanjan marang ing papan ora
NILAI MORAL SAJR21(129(/‡ULEGAN·ANGGITANE JAROT SETYONO pawongan kang ora ditepungi. Simbah ora gelem khianat marang pawongan kang wus percaya marang piyambake. Senajan kudu ngenteni suwi anggone netepi janjine mau, simbah kukuh njaga ora preduli yen nyawane dadi taruhane. Kabeh mau amarga simbah wis dipercaya lan ora gelem ngrusak kapercayane wong kang wis percaya marang piyambake. 8) Kukuh teguh pendirian. Ora gampang diojok-ojoki dening liyan. Senajan diiming- iming sawijine bab. Ora gampang kena pangaruh yen ora mangerteni dhewe kahanan kang sabenere. Ing kene ditegesi ‡5D VXGL DNX \HQ RUD QJJHQDK WXMXZDQH· ‡6DSD NRZH KH" &RED VHEXWQDMHQHQJPX·6HW\RQR Rossie pancen wani nantang balik, nanging dheweke kalah bala. Awake uga kalah rosa. Rossie dhewean ngadhepi wong nem cacahe. Kabeh ngupeng pernahe ngadeg. Dheweke dikroyok nganti senggoyoran arep tiba. Sidane bengi iku Rossie dikroyok kanthi purwaduksina lan sesuk esuke digotong wong-wong kampung diterake mulih menyang omahe simbahe kakung. 11) Ora Seneng Adu-Adu Senadyan aku dhewe pisan kang minangka putune mesthi bakal dipecut gegere nganti babak belur. Aku nalika isih cilik uga wis tau dipecut simbah nalika kumawani nginjen njeron kamar kuwi... (Setyono, 2015:3) Pranyatan iku nuduhake kepriye simbahe Rossie anggone njaga rahasiane kamar sengkerane. Ora ana pawongan kang oleh mangerteni isine kamar kang disengker kasebut. Kalebu Pak Jayus tangga siji-sijine kang sasuwene wis urip bebarengan kadidene tangga. Semono uga Rossie minangka putune dhewe. Watak kukuhe paraga simbah kakung bisa dideleng kanthi tekade simbahe njaga kamar sengkerane. Yen perlu, Rossie bakale ditundhung yen kumawani nyatroni kamar sengkeran mau. simbah uga ora mikir pindho senajan nyawane sing dadi taruhane. 9) Tanggung jawab Tanggung jawab yaiku nanggung sakabehe kalebu yen ana alane utawa pakewuhe (Atmojo, 1996:381). Tanggung iku mbutuhake kesadharane manungsa ngenani tindak tanduk lan pituture kang disengaja apa ora disengaja. jawab Orang seneng adu-adu kalbeu sipat becik. Pawongan kang ora seneng adu-adu mujudake pawongan kang ora seneng cawe-cawe urusane wong liya, nanging uga ora seneng urusane dicampuri. Ora seneng adu-adu ing kene uga nduweni teges ora seneng nyritakake alane wong marang liyan. ‡6LPEDKPX NXZL ZRQJ DQWHQJ /H 5D tau gelem nyebarake isyu-isyu kang bisa nyengsarakake wong liya, senajan wong liya mau tansah ngerah cilakane dheweke umpamane. Karo aku dhewe, umpama aku ora ngonangi kedadeyan kuwi, mesthi ra bakal dheweke blaka. Kanthi dhasar kuwi, mbaka sethithik aku njur rumangsa wajib njaga anane NDPDU VHQJNHUDQH VLPEDKPX NXZL· (Setyono, 2015:48-49) Cuplikan sabanjure yaiku katrangan saka Pak kakung. kepriye Jayus Diandharake yen simbahe kakung iku kalebu pawongan kang ora seneng adu-adu. Apamaneh yen aduane iku mau malah nggawe sengsarane wong liya. Senajan wong mau wis ngerah cilakane dhewe. Simbahe pilih meneng. kapribadhene simbahe VLQJ ‡-D WHPEXQJNX QJ\DNLQDNH WDQJJXQJ· Mirin. Niyatku bengi iki pancen kepengin mangerteni kahanane njeon kamar sengkerane simbah. (Setyono, 2015:12) Saka cuplikan sajrone novel bisa dideleng yen amrih bisa menuhi rasa pengin weruhe, Rossie sedya tanggung tumindakke. Dheweke ngyakinake Mirin kang keweden. Rossie ngrumangsani apa akibat kang bakal ditampa nalika nindakake gaweyan mau. Kanthi pamikiran sadurunge, Rossie wis saguh nrima apa wae kang bakal ditampa nalika kedadeyan iku mau konangan simbah kakunge. Ing kene wis bisa diarani yen Rossie iku pawongan kang nduweni tanggung jawab. Senajan tumindake mau kalebu tumindak ala, nanging dheweke wis siyap nampa sekabehe akibate. VDPDU 0HQJNR DNX jawab marang 10) Wani Wani yaiku nduweni kewanen utawa ora jirih (Darminto, 2011:191). Pawongan kang nduweni sipat wani atine bakale mantep lan nduweni rasa percaya marang awake dhewe sajrone ngadhepi sawijine bebaya utawa kahanan kang angel. Nilai Moral kang Gegayutan Antarane Umat Karo Sapepadhane lan Umat Karo Lingkungan alam Nilai moral kang gegayutan antarane umat karo sapepadhane lan umat karo lingkungan alam yaiku piwulang ngenani nuwuhake kesadharan anggone tumindak becik marang sapepadha lan marang alam. Tumindak becik marang sapepadha bisa diwiwiti saka antarane anggota kaluwarga. Wong tuwa marang anak lan suwalike. Banjur tambah amba marang kanca, tangga teparo lan sapiturute. Nilai Moral kang Gegayutan Antarane Umat Karo Sapepadhane Nilai moral kang gegayutan antarane umat karo sapepadhane nuwuhake piwulang kesadharan anggone tumindak becik marang sapepadha. Kanthi tumindak becik umat bakale antuk piwales kang becik uga saka sapepadhane. Tumindak becik kudune wis diwulangake marang anak wiwit cilik. Amarga bocah cilik isih gampang nrima samubarang kang diwulangake. Mula kanthi nduweni kebiyasaan tumindak becik wiwit cilik, anak bakale dadi wong becik. Tumindak becik ora mung kanggo pawongan kang wis tetepungan. Kanggone yaiku ngenani 9
pawongan sing durung nate tepungan uga kudune bisa tumindak becik, amrih nambah kanca syukur-syukur bisa dadi kaluwarga. 1) Tetulung - Gotong Royong Tetulung saka tembung tulung kang tegese aweh pambiyantu (Atmojo, 1996:399). VLQJ POD\X ND NXORQ ‡+RRRHHH langsung saka ngalor. Papagen ndhuwur. Wonge mlayu liwat pinggir DODV SLQXV VLVLK ORU NDH· .HSUXQJX swara wong bengok-bengok saka wetan rada ngisor. (Setyono, 2015:21) Cuplikan iku nuduhake masyarakat kang lagi gotong royong nggoleki bayine Yu Purinah kang ilang. Ora bisa nggoleki bayi yen mung siji, bisaa mbutuhake wektu kang ora sedhilut. Mula ditindakake kanthi gotong royong amrih bisa cepet ketemu bayi lan malinge. Nalika ana tangga kang lagi nandhang susah, wis lumrahe para tangga teparo, masyarakat sakupenge padha gotong royong ngewangi. 2) Rasa Kurmat Rasa kurmat bisa ditujukake marang pamimpin utawa sapepadha kang wis apa durung ditepungi supaya kapribadene awake dhewe bisa kurmat marang kapribadene wong liya (sajrone Suseno, 2003:65). ‡$NXNLGXGXDSD-apamu, Le. Uga dudu sedulure simbahmu kae. Wong liya! Ing kene aku mung kadidene tanggane simbahmu sing paling cedhak! Ning aku isa ngregani lan lungguh ing posisiku kadidene tangga kang sabenere. Tegese, aku ora melu ngurusi anane kamar sengkeran simbahmu kae. Yen kowe takon perkara kamar kae, aku ora ngerti MDZDQH·6HW\RQR Pacelanthon iki ngandharake menawa Pak Jayus negesake marang Rossie yen dheweke mung lungguh ing kalungguhan samesthine kadidene tanggane simbahe. Ora gelem melu-melu ngurusi bab kang dudu urusane. Kahanan kaya mangkono pancen dibutuhake sajrone urip bebrayan amrih urip bebrayan bisa adem ayem. 3) Rembugan Rembugan utawa musyawarah yaiku kagiyatan kanggo ngrembuk sawijine babagan utawa perkara kanggo kanggo ngrampungake prakara iku. nggoleki solusi utawa cara ‡6DUHK GKLVLN \D Kang. Coba ta ana perkara dirembug sing becik sing sareh! Pak Jayus ngarih-arih sing nembe kobong atine. (Setyono, 2015:26) Cuplikan iku ngandharake Pak Jayus kang ngarih-rih wong dhemo ing ngarep omahe simbahe Rossie. kanthi prekara lan sebabe kang durung cetha, wong-wong mau sarujuk ngobong omahe Mbah Ganda lan nggawa pyambake menyang bale desa. Kamangka durung ceha kepriye larah-larahane. Mula Pak Jayus ngajak para warga kanggo rembugan amrih cetha sekabehe. Ora sakarepe dhewe anggone pengin ngobong omahe wong. 4) Menehi Pitutur Pitutur iku pangeling-eling, nasehat-menasehati. Wong Jawa kebak ing pitutur. Akeh pitutur ngenani bebrayan sajrone masyarakat Jawa. Pitutur kang becik kang bisa nggawe uripe manungsa iku ayem lan entrem. ‡'KDSXUPX NXZL MD Gibaleni maneh tumindak sing ora nduweni tata krama ngono kuwi. Yen kowe arep muruki Mirin, wurukana sing apik-apik wae. Eman-eman bocah kae isih lugu. Yen mbok wuruki tata krama sing nggenah, bakal rumasuk menyang jiwane kang suci. Senadyan cah nggunung, yen tata kramane katon QJJXQXQJHWD"· (Setyono, 2015:20) Cuplikan iku nuduhake Pak Jayus kang menehi pitutur marang Rossie. Pitutur kang diwenehake Pak Jayus tetembungan kang kasar. Kamangka tetembungan kang kasar biyasane angel dimangerteni. Bisa-bisa ndadekake salah pangerten. Senajan nggawe tetembungan kasar, Rossie isih bisa mangerteni apa kang dikarepake Pak Jayus. Rossie mangerteni yen ing suwalike tetembungan kasar iku ngemu pitutur luhur. jangkep rak ora iku nggunakake 5) Tresna Marang Kaluwaga lan Sapepadha Rasa tresna iku wujud pangrasa kang positip. Kabeh pawongan mesthi nduweni rasa tresna. Rasa tresna iku ora mung kanggo lawan jinis wae. Kayata tresna marang kaluwarga, tresna marang kanca utawa tresna marang sapepadha. ‡1\XZXQ QJDSXQWHQ .XQJ Sedaya kalawau kula lampahi awit kadereng raos tresna kula dhateng panjenengan. Awit enjang wau wonten ontran-ontran kang meh nuwuhake ELODKLQLSXQ SL\DPEDN· (Setyono, 2015:31) Pranyatan iki nuduhake rasa tresnane Rossie marang simbahe. Apa bae bakal dilakokake kanggo pawongan kang ditresnani. Senajan kadhang kudu nekad nerak paugeran. Semono uga Rossie. Dheweke nerak paugeran saka simbahe kakung kang ora ngijini dheweke mbukak kamar sengkeran. Mula ngendikane simbahe, yen wis titi wancine Rossie bakale weruh apa isine kamar sengkeran iku. kemawon VLPEDK Nilai Moral kang Gegayutan Antarane Umat Karo Lingkungan Alam Nilai moral kang gegayutan antarane umat karo lingkungan alam yaiku piwulang ngenani nuwuhake kesadharan anggone tumindak becik marang lingkungan alam. Umat dudu makhluk kang dripita dening Gusti dhewe. Umat ana sajrone ndonya kanggo urip bebarengan tanpa mbeda-mbedakake liyane. Umat bakale luwih nduweni makna yen umat iku mau bisa urip ing satengahe lingkungan alame. Mula umat nduweni kewajiban kanggo njaga lingkungn alame. Aja nganti
NILAI MORAL SAJR21(129(/‡ULEGAN·ANGGITANE JAROT SETYONO lingkungan alam mau rusak amarga sifat eleke umat. Sajrone crita novel Ulegan, bab kang ngandharake gegayutan antarane umat lan lingkungan alam ora dicritakake dening pangripta. Mula panliti ora bisa menehi gambaran kang cetha ngenani gegayutan antarane umat lan lingkungan alam sajrone crita novel Ulegan iki. Nilai Moral kang Gegayutan Antarane Umat Karo Gusti Nilai moral antarane umat lan Gusti iki mligine kanggo umat sing percaya marang Gusti kang nggawe uripe. Umat kang isih nduweni agama. Umat yen nduweni agama bakale percaya yen kabeh kang ditindakake ing ngalam ndonya bakale oleh piwales lan ana pertanggung jawabane. Saben pawongan nduweni hak kanggo milih agama amrih bisa luwih cedhek marang Gusti kang dipercaya. Anggone percaya marang Gusti mau nuwuhake pedhoman urip kanthi dhasaran agama. 1) Pasrah Sumarah mring Gusti Pasrah yaiku masrahake sekabehe asile upaya kang bisa dilakokake. Pasrah sumarah mring Gusti yaiku masrahake sakabehe lelakon kang dialami sajrone uripe marang Gusti, tamtune samarine umat mau ngupaya marih kepenginane bisa kawujud. ‡*XVWL $OODK VLQJ EDNDO PDOHV 1LQJ Kesalahane Saliman Godheg sing nyatroni aku bakal nampa piwales GKHZH VDND *XVWL $OODK · 6HW\RQR 2015:50) Pranyatan iku nuduhake yen paraga Rossie kalebu paraga kang pasrah. Bisa dideleng yen Rossie mujudake pawongan kang isih percaya arang kuwasane Gustine. Kedadeyan iku kalebu pacoban uripe Rossie. Rossie percaya yen Saliman bakale nampa piwales dhewe saka Gusti Allah amarga tumindake. Amarga Saliman wis nyatroni Rossie kanthi aran-aran kang ora cetha jluntrunge. . Tumindak becik bakale oleh piwales kang becik, semono uga tumindak ala bakale oleh piwales kang ala. 2) Rasa Syukur Rasa syukur yaiku rasa ing ngendi manungsa tansah konjuk syukur marang Gustine. Khairaz (sajrone suyadi,2008:1) negesi yen syukur yaiku ngakoni marang Gusti sing menehi nikmat. mangkono. Malah simbah tetep njaga kapercayane wong kang percaya marang piyambake. PANUTUP Dudutan 1) Perangan aspek tematik sajrone novel Ulegan gegayutan karo temane crita, ngrembug babagan aspek sosial. Sajrone critane novel akeh crita-crita kang gegayutan karo kahanan masyarakat Jawa umume. Jenenge paraga lan pamaragane nuduhake menawa pangripta pancen ngangkat kahanan uripe manungsa Jawa. Temane sinirat, amarga pangripta sengaja ngrembakakake tema aspek sosial sajrone crita. Alur kang gegayutan karo temane crita diandharake pangripta nggunakake alur campuran, amaraga sajrone ana kahanan lan prastawa kang dicritake kanthi urut, nanging satengahe crita uga nyritakake kahanan wiwitan. Temane Ulegan ngenani bisa ditemtokake nalika wis nemtokake alur lan setting. Pendekatan kang digunakake kanggo nemtokake aspek tematik yaiku lan pendekatan struktural. tema aspek sosial. Temane paraga-pamaragan 2) Paraga lan pamaragan sajrone novel cukup jelas. Pangripta nyritakake pamaraga sajrone novel kanthi blaka. Saka omong-omongane antar paraga utawa andharan ngenani sipate paraga, pamaos wis bisa ngerti pamaragane saben paraga. Kaya dene pamaragan, pangripta uga nyritakake paraga kanthi blaka. salaras karo andharan iki, bisa didudut menawa paraga gegayutan karo pawongan, jeneng, klompok lan liyane. Pamaragan gegayuan karo watak-watake paraga. Paraga sajrone panliten diperang dadi loro miturut sudut pandang lan tinjauan pamaos, yaiku paraga utama lan paraga tambahan. Paraga utama dicritakake pangripta nganti pungkasane crita lan owah-owahan uripe. Paraga utama sajrone novel Ulegan yaiku Rossie. tambahan yaiku paraga kang nduweni Paraga tumrap kahanane paraga utama. sesambungan Paraga tambahan sajrone novel Ulegan yaiku simbah kakung, Pak Jayus, Mirin, lan Saliman Godheg. Pendekatan kang digunakake kanggo nemtokake paraga-pamaragan yaiku pendekatan struktural, kaya dene nemtokake aspek tematike novel. ‡ 0EDK *DQGD QJDQWL VHSUHQH LVLK diparingi ethes kahanane, kuwi mung saka kanugrahane Gusti kang murbeng GXPDGL·6HWyono, 2015:27) Cuplikan iku ngandharake kepriye kahanane Mbah Ganda kang dijlentrehake Pak Jayus. Wong liya yen ndeleng sepisanan bisa ora percaya yen yuswane simbah kang meh saabad iku isih nduweni rambut ireng meles. Kahanan awake uga isih sehat ora kurang siji-sijia. Beda adoh kaya pawongan liya kang umure sapantaran. Rasa syukure simbah dituduhake kanthi tumindak becik. Kayata ora gelem ngrepoti anake dhewe, amarga piyambake rumangsa isa nindakake sakabehe pakarya dhewe. Simbah kakung uga ora ngladeni pitenah-pitenah kang unine piyambake nggilut ilmu iblis amrih bisa kaya 3) Nilai sajrone panliten gegayutan karo perangan sipat becik kang ngrembaka sajrone masyarakat yaiku Nilai noral saben manungsa. Moral bisa digunakake kanggo ukuran becik-alane solah bawane saben manungsa. Nilai moral diperang dadi telu, yaiku: (a) moral kang gegayutan karo awake dhewe, (b) moral kang gegayutan antarane umat karo sapepadhane lan lingkungan alam, (c) moral kang umat karo gegayutan antarane umat karo Gusti. Nilai moral kang gegayutan antarane umat karo awake dhewe yaiku: (1) netepi janji, (2) wicaksana, (3) njunjung dhuwur karesnan, (4) ngakoni kaluputan, (5) amanah, (6) urip prasaja, (7) bisa dipercaya, (8) kukuh, (9) tanggung jawab, (10) wani, (11) ora 11
seneng adu-adu. Nilai moral kang gegayutan antarane umat karo sapepadhane yaiku: (1) tetulung - gotong royong, (2) rasa kurmat, (3) rembugan, (4) menehi pitutur, (5) tresna marang kaluwarga lan sapepadha. Nilai didaktis kang gegayutan antarane umat karo lingkungan alam ora dijlentrehake dening pangripta. Nilai didaktis kang gegayutan antarane manungsa karo Gusti yaiku: (1) pasrah sumarah mring Gusti, (2) rasa syukur. 5.2 Panyaru Adhedhasar asile panliten lan analisis data kang wis dilaksanakake, ana saperangan saran kang ditujokake kanggo pamaos: 1) Perangan aspek tematik lan paraga-pamaragan bisa dienggo pamaos mangerteni runtute critane novel. 2) Saka asile panliten, lan nilai didaktis sajrone novel bisa digunakake patuladhan kanggo uripe pamaos. 3) Novel iki kudu digoleki sipat becike, sateruse kanggo patuladhan urip lan sipat ala kanggo piwarah urip mengkone supaya ora nindakake urip kang kliru. Nilai-nilai sajrone panliten bisa digunakake kanggo obyek sabanjure, supaya panliten iki luwih jangkep lan luwih sampurna. KAPUSTAKAN KAPUSTAKAN Aminuddin, 2010. Pengantar Karya Sastra. Bandung: PT. Sinar Baru Arikunto, Suharsimi. 2010. Prosedur Penelitian Suatu Pendekatan Praktik. Jakarta: Rineka Cipta Atmojo, S. Prawiro. 1996. Bausastra Jawa Cap-capan Bertens, K. 2011. Etika. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama Darmono, Sapardi Djoko. 1978. Sosiologi Sastra Sebuah Pengantar ringkas. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Darminto, dkk. 2010. Kamus Besar Bausastra Jawa. Surakarta: Penerbit Kharisma Endraswara, Suwardi. 2011. Metode Penelitian Sastra, Epistimologi, Model, Teori Dan Aplikasi. Yogyakarta: CAPS Hadiwardoyo, Purwa. 1990. Moral dan Masalahnya. Yogyakarta: Kanisius Hardjana, Andre. 1994. Kritik Sastra Sebuah Pengantar. Jakarta: Gramedia Pustaka Tama Haricahyono, Dimensi-Dimensi 1995. Pendidikan Moral. Semarang: IKIP Semarang Press Cheppy. Hutomo, Suripan Sadi. 1975. Telaah Kesusastraan Jawa dan Modern. Pengembangan Bahasa Jakarta: Pusat Pembinaan Moleong, Lexy J. 2005. Metode Penelitian Kualitatif. Bandung: PT Remaja Rosdakarya Nurgiyantoro, Burhan. 2007. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta:.University Press Pradopo, Rachmat Djoko dkk. 2009. Metodologi Penelitian Sastra. Yogyakarta: PT. Hanindita Graha Widia Pradotokusumo, Partini Sardjono. 2005. Pengkajian Sastra. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama Raharjo, Agung S. 2009. Buku Kantong Sosiologi SMA IPS. Yogyakarta: Pustaka Widyatama Ratna, Nyoman Kutha. 2012. Teori, Metode, dan Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar Santosa, Heru Wijaya dan Sri Wahyuningtyas. 2010. Pengantar Apresiasi Sastra. surakarta: Yuma Pustaka Semi, Atar. 1989. Kritik Sasta. Bandung: Angkasa Setyono, Jarot. 2015. Ulegan. Tulungagung: Paramarta Soekanto, Soerjono. 1990. Sosiologi Suatu Pengantar. Jakarta: Rajagrafindo Persada Sugiyono, 2008. Metode Penelitian Kuantitatif Kualitatif dan R&D. Bandung: Alfabeta Suseno, Franz Magnis. 2010. Etika Dasar Masalah- Masalah Pokook Filsafat Moral Yogyakarta: KANISIUS Suyadi. 2008. Membuka Pintu Rejeki dengan Sujud Syukur. Yogyakarta: Mitra Pustaka Teeuw, A. 1988. Sastera dan Ilmu Sastera. Bandung: Pustaka Jaya Wellek, Rene lan Austin Warren. 1990. Teori Kesusastraan. Jakarta: Gramedia Inernet : Marzuki- 20Janji.pdf. Diakses pada tanggal 19 Agustus 2015, pukul 22.45
NILAI MORAL SAJR21(129(/‡ULEGAN·ANGGITANE JAROT SETYONO Diakses tanggal 19 Agustus 2015, jam 23.05 Diakses tanggal 19 Agustus 2015, jam 23.40 Diakses tanggal 20 Agustus 2015, jam 00.10 Diakses tanggal 20 Agustus 2015, jam 00.30 Diakses tanggal 20 Agustus 2015, jam 00.50 Diakses tanggal 20 Agustus 2015, jam 01.15 Diakses tanggal 20 Agustus 2015, jam 01.40 Diakses tanggal 20 Agustus 2015, jam 02.05 Diakses tanggal 20 Agustus 2015, jam 02.15 13