Karsaning dewa, Dèwi Sungkawa [Sungka...] Sungkawa ambabar, nanging ora wujud jabang bayi, wujud Kancil bagus rupane. turu ana sangisoring kêkayon, bangêt mêmêlase, raroncaning [2] lakune ora mangkonoa, ora ana gêni tanpa kukus, sanajan saka karsaning Dewa iya nganggo banjur tinundhung. Dèwi Sungkawa nangis mêlas asih. Sêsambate aluwung nuli Kacarita Dèwi Sungkawa rumasa anggarbini tanpa karana. Sarèhning cahya sarta Ing jaman kuna ana pandhita duwe anak wadon isih kênya, aran Dèwi Sungkawa. Kacarita lungane Dèwi Sungkawa katiwang-tiwang, nusup angayam alas, rina pêpadhaning tumitah. Dèwi Sungkawa banjur pamitan marang sang pandhita, sinampurnakake, ananging Dèwi Sungkawa isih kêncêng ora rumasa, sarta pinaringan jalaran, marmane kang putra pinurih prasaja, bokmanawa kêna --- 3 --- anggarbini tanpa karana. Pangandikane sang pandhita mokal bangêt manawa kagancarake. Barêng wus andungkap sangang sasi, Dèwi Sungkawa wus karasa Sungkawa ora rumasa laku cidra, bokmanawa wus karsaning Dewa Linuwih dene angaturake upata akèh-akèh. Sang pandhita [pandhi...] pinulunga Dewaning Jawata, tinimbang urip amêmirang jagad, ora lumrah lawan lêsu, lèrèn sangisoring kêkayon, nuju tanggal purnama wayah sirêp wong, Dèwi [...ta] bangêt dukane, nganti ora karsa ngaku putra marang Dèwi Sungkawa, sarta nanging ora winangsulan. 111 LAYANG KANTHILAN Layang Kanthilan 1 Naskah SDALK Serat Dongeng Anyariyosaken Lelampahanipun Kancil wêngi lumaku. Manawa arêp mangan ramban gêgodhongan kang lêmês, manawa --- 2 --- [...wa] mati konduran, kuwandane musna pinulung ing Jawata. pandhita putrane laku cidra, banjur tinakonanan, [1] mungguh ature Dèwi warnane Dèwi Sungkawa mau amratandhani yèn yêkti anggarbini, panyakrane sang
Pagagan, didhaupake lan anake wadon, besuk Sênèn ngarêp iki gone ningkahake." Cinarita Kancil cilik esuke ana satêngahing alas ingjèn, [3] sarta ora ana kang mundhak gêdhe, watara wus sacêmpe, sabane sêlot adoh, sarta ora bali marang tandurane. Barêng wêruh yèn tandurane kacang êntèk, wus angira yèn dimăngsa agawe kala, pinasang maju pat. pinangan godhongan, pasabane sakiwa têngêning kono. Lawas-lawas saya dikon anyêkêli anake. Juru Pagagan gawe kurungan, Kancil tumuli dikurungi, Juru Juru Pagagan saanake padha andhêlik ngulatake saka kadohan, barêng Kancil têka Kancil, "Yèn kowe ora ngandêl, tontonên awakku iki rak wis diborèhi." --- 5 --- Pagagan bali marang pagagan, Kancile dikon anggawa mulih anake, sarta diwêkas "Kadingarèn Kancil dene kowe ana ing kene." ing kurungan, ciptane ora wurung mati, awit rumasa ora bisa ucul, dadi mung Kang duwe pagagan mau dhudha malarat, jênênge karan Kyai Juru Pagagan, anake panggonane manèh, banjur mêtu saka ngalas, angambah pagagan, akèh tandurane. Asu, "Ora pantês yèn kowe dipèk mantu marang Kyai Juru Gagan." ing khewan, amarga yèn dicolonga ing manungsa amêsthi ana labête, mulane banjur kowe iku Kancil, kaya apa bungahing atimu dene bakal rabi manungsa ayu." --- 4 --- bungah-bungah, sarta angundang anake. Sawuse Kancil diuculi saka ing kala banjur 112 angliwêt kang akèh, esuke Kancil bakal binêlèh ginawe lawuh. Nalika Kancil ana mung siji wadon isih parawan. Juru Pagagan lan anake wadon mau kêrêp anunggoni Kancil, "Iya, mulane aku ana ing kene, amarga arêp dipèk mantu marang Kyai Juru wêruh, tansah lênguk-lênguk, pamanggone ana sangisoring kêkayon, kang Asu bangêt gumune nganti katon sêmune kapingin banjur calathu, "Bêkja têmên arêp mêmăngsa kêjirêt ing kala gulune. Juru Pagagan banjur amlayoni kalawan mupus ing papêsthèn. Kacarita ana asu marani, marang panggonane Kancil, ucape,
Kancil, diincim-incim bakal diwalês, awit rumasa diapusi, nanging ora katêmu. --- 7 --- bungah pangantenan." Asu, "Iya bangêt panarimaku marang kowe, sarta apa sawêkasmu iku bakal yèn watir kang kowatiri apa." --- 6 --- mangan Kancil kang arêp disambêlèh. Asu lumayu nginthar, sumêdya anggolèki gonku wanuh lan Kyai keyong gondhang, Kancil ditakoni sêdyane, wangsulane, "Têkaku ing kene iki arêp Asu bangêt dhangane banjur malêbu ing kurungan, Kancil dipurih mêtu. Sawuse muring bangêt, banjur anjukuk alu ginawe mênthungi asu, sarta ngumpah-umpah Keyong, "Prakara iku wus dadi sênênging atiku dhewe, anake wadon kang wus anggawa gobang, banjur angungkabi kurungan sumêdya 113 Kancil, "Manawa kowe kapengin têmênan, aku dakngalah, têlungane aku, awit [4] sapadhamu, mulane wêkasku dibangêt gonmu ngati-ati, aja katungkul bungah- lumêbua ing kurungan, aku dakmêtu." Lakune Kancil wus saya adoh, nasak-nasak ora karuwan sêdyane, banjur katêmu dakeling-eling lan dakèstokake." --- 8 --- nyêmbêlèh Kancil. Barêng wêruh yèn Kancile ora ana, nanging liru asune ora kêna ginawe bêcik, wus lawas diingu malah malês ala, dene wani-wani asu, bangêt kagète, panarkane Kancile wus dipangan asu. Juru Pagagan muring- Sawuse mangkono Kancil banjur lunga rikatan. Kocapa Kyai Juru Pagagan têka lan takon marang kowe, sabab apa omahmu tansah kogawa ngalor ngidul, paedahe apa, Juru Pagagan lagi saiki, balik kowe gonmu ngèngèr wus lawas bangêt, lah mara Kancil mêtu mêkas marang asu, "Rabi manungsa iku abot sanggane, awit dudu
--- 9 --- lumayu." banyune. Kancil kacêmplung ing kono, arêp mêntas ora bisa, wus nyipta mati, atine banjur digêtak keyong kang ana wetan, ngalor ngidul mangulon iya mangkono, ngantuk turut dalan. Pinuju ngambah pêperenganing gunung. [6] sarta nganti ora mangan ora turu ing sawatara dina, saha sayah sarta aripe nganti yèn lumayu aja nganti langkah saka sawah sakêdhok, yèn langkah dikalahake. ngênês bangêt. Kapinujon ana banthèng ngungak wangan kono, barêng wêruh amarga dakpasthèkake ngribêdi laku." Keyong, "Pangiramu iku kaliru, yèn kowe ora ngandêl, ayo buron, rikat-rikatan prênca, urut pinggir, urut pinggir galênganing sawah. Sabaline Si Kancil têkan ing banjur malumpat sajabaning galêngan sarta lumayu adoh, kapinujon ing kono ana marang Kancil bangêt kagète, banjur takon, "Sababe apa Kancil, dene kowe ana ing nanging ana ing ngêndi-êndi tansah digêtak ing keyong. Yèn lumayu mangetan luwangan." minăngka tohe. Keyong lan Kancil wus padha wasise, nanging keyong janji, Kancil 114 Kancil rumasa kalah ora wêruh yèn dibut keyong akèh, dikira mung sija. [5] Kancil banjur nglumpukake [nglumpuka...] keyong muni ana ing kêdhokan, Kancil kagèt lumayu adoh nganti mêspis-mêmpis, Kancil, "Babo salikur dina, nanging aja tanggung sapa kang kalah mêsthi dimăngsa, ra wêruh yèn ana luwangan kasasaban thukulan sukêt, măngka jêro lan ana saupama kowe duwea omah kaya aku bokmanawa iya kogawa saparanmu." Kancil saguh, sarta banjur arêp wiwit lumayu, dipurih amburu, nanging keyong Kancil, "Yèn aku duwe omah kaya kowe ora niyat dakgawa wira-wiri mangkono, sawah mau banjur dipurih lumayu bakal diburu. Kancil banjur wiwit lumayu arikat, --- 10 --- gondhang sêmaya seje dina, Kancil iya saguh. Sawuse Si Kancil lunga keyong [...ke] kancane akèh, Kancil ora wêruh. Sawuse keyong pêpak kancane ditata
Cinarita banthèng kang ana sajroning luwangan, barêng wus antara ora ana Banthèng nurut bae, barêng Kancil wus ana gêgêre banthèng banjur mancolot mulane aja tanggung yèn lêga atimu aku lilanana milu andhêlik ing kono." Kancil --- 12 --- 115 gêdhe wajib ana ngisor, amarga yèn langit sida rubuh dadi salamêt." kawasane, anggraita kêna ing apus, iku kandhamu samono mau dakanggêp kabêkjan tumraping aku, mêntas saka luwangan, banthèng takon, apa sababe dene Kancil nganggo mêntas wêruh kang dadi sababe, amarga aku durung ngrungu yèn bakal kiyamat, awit saka bêngi lèrèn, yèn awan lumaku. Nalika samana pinuju ana bajul kaplanggrang ana panggonan kang kiwa-kiwa disalasah kabèh, saka bangêting pamuringe marang Banthèng, "Iya bênêr calathumu, sadurunge kowêdharake prêlune aku ora pisan langit nangkêb karo bumi." muguhing [7] aku prêlu bangêt, amarga wruhanamu saiki bakal kiyamat, iya iku incime marang Kancil, manawa katêmu mêsthi bakal diwalês. Banthèng banjur dhangan bae, banthèng ora wêruh yèn diapusi, banjur milu malêbu ing luwangan, saka luwangan, wangsulane Kancil, "Arêp nêrang marang Kangjêng Nabi Suleman, Lakune Kancil wus adoh, ora karuwan sêdyane, munggah mudhun ing gunung, yèn Kancil rikat mancolot marang gêgêre banthèng, calathune, "Rèhning banthèng nurut bae, Kancil banjur lumayu rikat. Kancil, "Ingatase kang ora wêruh ing rêmbug kaya kowe iku ingarani anèh, nanging Kancil, nanging ora bisa katêmu. --- 11 --- anggolèki marang Kancil, nasak alas, angosak-asik garumbul, ing ngêndi banjur mêntas saka ing luwangan, mulat ngiwa nêngên Kancil ora ana katon, saya kiyamate kurang pirang dina, supaya bisa ngati-ati." Banthèng uga ngandêl lan kêncêng panggraitane gênah diapusi dening Kancil, mulane bangêt pangincim-
Kancil, "Yèn kowe durung wêruh aku, utusane Kangjêng Nabi Suleman, jênêngku Wangsulane kalasa amoh, "Hèh bajul kowe wêruha, nalika aku isih anyar dipilala Kancil barêng lakune tutug ing bangawan sumadya ngombe sarta nyabrang, karo nangis, calathune, saupama ana kang nulungi yèn tuwa diaku bapa, yèn ênom ing banyu tansah nangis mêmêlas bangêt. Kancil ing batin amada marang bodhone Calathune bajul marang kalasa amoh, "Kowe apa bisa têtulung marang aku, yèn Raja Kancil, diutus [di...] luwas sarta amoh banjur dikèlèkake bae, ora timbang pisan-pisan karo nalika aku Ana ing kono Kancil wêruh bajul kacêpit dhapuran ori sapinggiring bangawan, wus isih anyar." Kalasa amoh gone kèli wus adoh, bajul kèri dhewe tansah nangis. diaku [di...] marang aku, awakku gêdhe adawa, kapriye gonmu bakal nulungi." dhapuran ori, sapinggiring bangawan, jalaran anyarab wrêgul, nanging kurang nanging ora kaconggah, tansah kalithihan. Bajul, "Kowe iku sapa jênêngmu, gêdhemu mung samrica têka saguh nulungi saka ing ngorèn, bakal kowalês apa." [...aku] sadulur lair batin, sarta ing têmbe bakal winalês bêcik. Bajul gone kacêpit bisa bakal dakaku sadulur sinarawèdi." lawas ora antuk pangan, manawa banyune asat bajul kêpanasên, yèn agung kêlêm --- 13 --- pangati-atine têmahan kablusuk ing dhapuran ori ora bisa mêtu, tansah krugêtan 116 bangêt, aku esuk sore dikêludi banjur disêbari kêmbang, suprandene barêng wus si bajul, dene ora duwe akal kang bisa uwal saka ing kono, banjur calathune --- 14 --- nganti pitung dina, banjur ana kalasa amoh kèli sacêdhaking panggonane bajul. mêngkono, "Hèh bajul, saupama ana kang têtulung marang kowe nganti bisa uwal
[...ncil] ora milu lawan, dadi bajul ora rumasa kapotangan bêcik, mulane barêng iya saguh nyêmbah, nanging Kancil dipurih mudhun. Kancil tumuli mudhun, badane bajul. Bajul banjur mundur sarta ngampêt ambêkan anêtêpi wulange Kancil, [...utus] anganglang jagad." Bajul, "O, iya Raja Kancil, manawa sariramu bisa calathumu iku." Bajul, "Manawa aku goroh aja salamêt sarta cupêta umurku." 117 calathune, "Aku wêruh yèn arêp kopangan, sarta aku iya gêlêm [gê...] [...lêm], ananging jangjiku kowe malanga têngahing bangawan, dakukure dawamu, kadohan, yèn cêdhak-cêdhak manawa kasiku ing Kangjêng Nabi Suleman, bajul ing kêkayon, nanging bajul dipênging ujung mung dipurih nyêmbah bae saka sêmadi ngitung ukurane, barêng ngarêpake têkan ing buntut banjur malumpat ing oncat, wangsulane Kancil sarèhning arêp diujungi bêcik mangkruk-mangkruk ana cilakamu." Bajul miturut banjur malang têngah bangawan kêmput, malah buntute nganti ana ing gisik, Kancil rikat mancolot marang gigire bajul, sarta banjur nguwot sumêdya măngsa aku amburua, dakêntèni." Bajul bangêt gêtun ngungune, rumasa diapusi. agung kowe mundura lan aja ambêkan." Ora antara suwe banyune agung angêlêbi Kancil, "Yèn nyata têmên prasêtyamu iya daktulungi, mêngko yèn banyune wus amarga rumasaku kaya gêdhe dawa awakku, sumêlangku manawa sêsak, bakal dadi anyakêti Kancil arêp cinêkêl, nanging banjur dioncati. Bajul têtakon sababe Kancil rêmbug. Bajul ora wuwuh kasaguhane, mung sumêja ujung kaping têlu, sarta banjur ditakoni wêwalêse bajul amangsuli ora niyat malês, mung kaul ujung kaping têlu. saka pitulunge Kancil, dumèh badane Kancil [Ka...] wasana bisa uwal saka dhapuran ori, ananging ora rumasa yèn luware ing bilai mau dharatan, sarta sêsumbar, "Hèh bajul rêbutên aku, aku Kancil linuwih, lah yèn kowe --- 16 --- --- 17 --- Kancil mangsuli angundhat-undhat nalika bajul sangsara sarta gone wus têtulung --- 15 --- têtulung marang aku, dakaku sadulur ing dunya ngakherat." Kancil, "Apa têmên
tulung, Kancil saguh anulungi sarta kêthèk dipênging kuwatir, nanging Kancil anjaluk godhong jati kang isih ênom. Kêthèk rikat mènèk uwit jati mêthiki Kêthèk bangêt erame ngrungu calathune Kancil, sarta banjur ngasih-asih jaluk Kancil, "Ora apa-apa mung saka bungah lan karêpku dhewe, apa aku kokira wêdi dimăngsa, nanging kêthèk lumayu saparan-paran golèk pangungsèn, mula nganti Kancil, "Lah aku măngsa awèha, wong ora ana prakarane, ora ana dosane, lan arêp dimăngsa, balik kowe pandêlêngku kaya iya mêntas lumayu, iku sababe apa." lawas ora bisa kacandhak [kaca...] gêtih. Ora suwe macan gembong têka takon marang Kancil sarta briga-brigi, wêdi, lah bok wuwuhana macan gembong sapuluh êngkas măngsa aku gimira." --- 19 --- banjur dipurih andhêlik, manawa macan gembong têka dipênging milu caturan, pinggir sêndhang karo mamah godhong jati ênom dadi cangkême katon kaya gubras Kêthèk, "Gonku lumayu iki sumêdya andhêlik, jalaran diburu si macan gembong godhonge kang ênom, banjur digawa mudhun diulungake [diulung...] [...ake] marang Kancil, calathune kêthèk apasrah jiwa raga marang Kancil. Kêthèk 118 lumayu niba tangi." [...ndhak], barêng kêthèk kapêthuk Kancil ditakoni, "Kowe iku genea kêthèk, dene Kancil, "Sababe apa ta kogolèki, apa utang apa ngapusi." manèh si kêthèk iku [i...] Kancil saguh nêmoni ijèn. Sawuse mêngkono Kancil tumuli mangkruk-mangkruk calathune, "Hèh Kancil, ing kene apa ana bêburonku si kêthèk." marang macan gembong, kaya dudu anake si bapa lan si biyung, kathik nganggo --- 18 --- Kancil lakune wus adoh, gênti kacarita macan gembong ambêburu kêthèk, sumêdya Macan gembong, "Prakarane mung arêp dakmăngsa."
Kancil, "Lah dêlêngên dhewe ing sêndhang iki rak ana êndhas macan gonku Macan gembong, "Apa têmên kowe sabên dina mangan macan siji-siji." siji-siji. Yèn kowe ora ngandêl, aku mau mêntas mangan, lah iki cangkêmku isih kuping. Kancil nguwuh-uwuh akon bali, yèn ora gêlêm bali amêsthi bakal pinalêcit 119 macan, iya iku wayanganing êndhase dhewe, nanging dinyana êndhas macan Kancil, "Sanajan aku cilik, nanging ora pisan wêgah marang kang gêdhe dhuwur --- 21 --- măngka arêp kopangan, lah aku măngsa parênga, yèn kowe mêksa sabudimu Satêkane ngarêpe Kancil katon bangêt wêdine, sarta andhêrodhog, Kancil takon --- 20 --- mungsuh kang kaya aku, gêdhe dhuwur, siyung akuku, lah bok ana sapuluh kowe ambuwang, jalaran êndhase aku ora doyan." kang nganti kacandhak, aluwung yèn gêlêm bali bakal diapura. Macan gembong Macan gembong bangêt maras ing atine banjur anginguk sêndhang wêruh êndhas [...ku] rak baturku, nanging minggat, wus lawas dakgolèki lagi katêmu saiki, Macan gembong, "Hèh Kancil têka kumaki têmên, gêdhemu mung satêngu arêp sarta anodhi kang dadi karêpe macan gembong, sumêdya rukun apa ora, saure kaya kowe. Yèn kowe durung wêruh aku iki sabên dina mangan macan, tadhahku gubras gêtih, nanging isih kurang mulane aku pancèn sumêdya golèk macan manèh, têmênan kaya kandhane Kancil, macan gembong banjur anggiwar lumayu sipat saka mirising atine nganti malupuh banjur bali, sumêdya anjaluk pangapura. dadi têkamu kabênêran, prasasat kopunjung." măngsa anggawêra bamku kiwa." daksêmbadani." --- 22 --- macan gembong
gembong. Buntute macan gembong banjur digandhèng karo buntute kêthèk, --- 23 --- diuculi gone gandhengan buntute. Kêthèk pakewuh pikire, wasana katêmuning dhêmênane ana panggonan cêdhak desa, macan kudu marang têngah alas [a...] Kancil. Wangsulane Kancil, anggêre macan gembong ora goroh iya tinarima, nguwuh-uwuh saka ngisor ing têmbe kêthèk saturun-turune dadia mangsaning gembong bangêt muringe-muring [8] ngrungu kandhane kêthèk kang sawantahe 120 disaut, nanging indha, disaut manèh rambah-rambah tansah indha bae, suwe-suwe bangêt gone arêp rukun, malah sumêdya têluk sarta prasêtya têmên-têmên marang diundang marang ngarêpe Kancil, diwawuhake sarta dipurih mêmitran lan macan macan gembong marang si kêthèk, dene miturut sapakone Kancil, kêthèk banjur Kacarita lakune macan gembong karo kêthèk saparan-parane tansah gandhengan, nanging sabên taun angladèkna macan siji-siji, minăngka panganane Kancil, sarta andhêdhês marang kêthèk, dipurih pasaja, apa têmên sabên dina Kancil mangan diparentahi rukun karo kêthèk. Macan gembong miturut bae, kêthèk banjur macan gembong tumuli bali marang panggonane Kancil, nanging Kancil wus ora pamitan. [...las], arêp nguculi buntute wêdi marang wêkase Kancil. Macan gembong banjur mau, sarèhning nalika iku Kancil ora ana ing kono, dadi joging pamuring-muringe minăngka tăndha yèn wus têmên rukun, sawuse digandhèng kukuh nuli padha --- 24 --- macan, saure kêthèk, manawa ana kang kêna iya bêkjane macan, sawuse mangkono ana, mulane banjur diupaya marang ing ngêndi-êndi, amarga macan gembong isih [...kat] mènèk wit-witan, macan gembong ora bisa nututi, bangêt gêtune, mung macan siji-siji, manawa kêthèk ora balaka bakal dipatèni, dene yèn balaka bakal pikire kudu balaka, kêthèk banjur kăndha sawantahe bab gêlare Kancil. Macan gone gandhengan buntute uwal, kêthèk rikat [ri...] bangêt muring-muring sarta pangincim-incime marang Kancil. dadi manawa arêp padha mêmangan tansah sulaya ing pikir, amarga kêthèk
laki, dene gonmu bêlihan ana sudhung ora ana kang nunggoni têka mamêlas --- 26 --- sudhungku." tunggu." Kancil, "Kawruhamu aku diutus Gusti Kangjêng Nabi Suleman, mariksani Kacarita lakune Kancil wus lawas kalunta-lunta, anuju lumêbu ing garumbul wêruh Cèlèng, "Mung sawêlas." Cèlèng, "Lah iya sukur sèwu, yèn mêngkono gonku kawêlas asih iku bakal olèh --- 25 --- cèlèng wadon lagi bêlihan karo gênjike akèh ana ing sudhunge, dene lanangane wus têmên." Cèlèng, "Iya Kancil, lakiku wus mati dipangan macan gembong, mulane ênggonku 121 ngaku anak bae, amarga aku ora duwe anak dhewe, kowe aja sumêlang dakrewangi manak ora ana kang nunggoni, mungguh kowe ana prêlumu apadene têka mati dipangan macan. Kancil anjujug sangarêping sudhung banjur takon marang padha kasusahan." Kancil, "Iya mêngkono, mungguh gênjikmu kabèh Kancil, "Dene kok akèh têmên, iya bangêt sukurku yèn kowe lila aku mung milu pitulungan." sajroning alas, lan diutus têtulung marang sarupaning sato kewan ing alas kang cèlèng, mungguh ucape. pira." Kancil, "Hèh cèlèng, apa kowe ora duwe
antara suwe cèlèng têka, ananging bingung dene sudhunge ora ana, wasana manèh papat, sakarine banjur disasabi godhong, ora suwe cèlèng têka, Kancil api- Saungkure cèlèng, gênjike dipatèni siji dening Kancil, banjur disèlèhake ngisor 122 [...lèng] tumuli lunga golèk pangan manèh, saungkure cèlèng gênjike iya dipatèni kang nangis, dadi atine Kancil ayêm. Barêng cèlèng wêruh anake mati manèh papat, ngupaya pangan kaya ing sabêne, gênjike kang kari papat banjur dipatèni kabèh, manèh, mung mêkas bae. Yèn anake padha nangis, Kancil dipurih nasabi godhong sumurup yèn wus bubrah tilas diobrak-abrik, anake papat isih nanging wus padha batine muring-muring, nanging saka pintêre wangsulane Kancil, nganti ora katara apa sababe ngantuk ora gêlêm turu, saure iya saka têmên-têmêne gone nunggu rewa milu gêtun bangêt. Cèlèng wus narima sarta prajangji ing têmbe yèn salamêt Cèlèng bangêt bungah sarta adhêm ing atine, banjur pamitan golèk pangan, Kancil Kancil ditakoni saure ora wêruh, sasuwene iya isih ganêp sapuluh. Kancil rewa- katuwèr, saungkure cèlèng gênjike dipatèni manèh loro, kari wolu banjur padha api turu sarta kagèt têkane cèlèng, ditakoni sababe turu, saure rèhning anake ora ana bisa gêdhe bakal papat edhang bae. Cèlèng [Cè...] dhewe, barêng cèlèng têka anake mung kari sapuluh, takon marang Kancil sababe --- 28 --- mati [ma...] dikon kari nunggu gênjike, diwêkas aja nganti lunga-lunga yèn cèlèng durung nyana yèn ana kang mati, amarga Kancil ana ing jaba bae. Cèlèng wus narima, mulih, Kancil saguh kalawan adhangan, cèlèng tumuli lunga ngupaya pangan. sudhunge diobrak-abrik, kaya dirusak ing macan, Kancil enggal lunga, sawuse anake, barêng cèlèng lumêbu sudhung kagèt dene anake kari wolu, kang loro mati. --- 27 --- rumasane wus bêkjane, ora dadi ngapa. Cèlèng banjur pamitan ngupaya pangan yèn nganiaya, sarta nganti andadèkake panarimane cèlèng. Kacarita cèlèng lunga apa anake mati siji, saure Kancil ora wêruh lan ora disasabi godhong katuwèr. Barêng cèlèng têka, Kancil api-api ngantuk, tinakonan
Kancil, "Lah iku êmbuh sababe, nanging pangiraku dhewe jalaran kasusu gone diobrak-abrik ing macan, mêsthi anake padha dipangan. Cèlèng bangêt muring- dipikir gampang, Cèlèng, "Nututa bae Kancil dakpatèni, kowe apa ora rumasa cidra marang aku, sarta [...ti]. Mulane cèlèng anggraita yèn saka panganiayane Kancil, amarga saupama daya, dadi mung buru uripku dhewe, banjur lumayu mrene iki, ngiras ngêntèni Cèlèng, "Yèn nyata si macan gembong kang matèni iya gene anakku ora dipangan --- 29 --- Kancil, "Ya gene cèlèng kathik nganggo nubruk, apa kowe mêndêm gadhung, kok Cèlèng, "Kathik nganggo takon dosa, sing matèni anakku apa dudu kowe." sing gênah dhisik." Kancil kagèt banjur milar, calathune. Kancil saka sayah sarta aripe ngantuk ana sangisoring uwit bêndha sacêdhake Kancil, "Lah arêp kopatèni dosaku apa, kogampang-gampang, lah bok iya takon amburu aku, bokmanawa pangarahe si macan aku arêp dipangan dhisik, anakmu 123 --- 30 --- sisan." anganiaya marang anakku." ngobrak-abrik sudhungmu iku si macan gembong, sarèhning aku rumasa kurang muring sarta pangincim-incime marang Kancil, banjur digolèki, sumêdya diwalês, Kancil, "O, kaliru surup têmênan si cèlèng, wruhanamu sing matèni anakmu sarta nanging nganti têlung dina durung katêmu. kowe." wangan kang jêro, ora wêruh têkane cèlèng, barêng arêp ditubruk saka ing buri, lali mênyang aku."
wong ora bisa lumayu. Ewadene yèn kowe ora ngandêl kandhaku kang sawantahe, saka wêdiku. Ewadene sarèhning kowe adrêng lan saka brêsnaku [9] marang kowe, kajungkêl banjur mati. Kancil banjur ngumbara, tutug têngah alas lèrèn ana sangisor wit cangkring, ora suwe macan gembong têka, Kancil, "Hèh macan, matamu apa ora wêruh yèn aku lagi piniji dening Gusti Cèlèng, "Iya saingêr-ingêre kowe dakanggo liru anakku, aku ora wêruh sapa-sapa." iya bêkjan ênggonku nglilani nabuh gong iku, anggêre aku ora wêruh, dadi yèn aku Kancil, "Kajaba ta yèn mung kobandhani nekat mêngkono, iya apa sakarêpmu, --- 31 --- wangan, patenana dhisik, aku mono gampang masa mlayua." Cèlèng tumuli iya sakarêpmu, masa bodhoa kang paring urip." Macan, "Apa gong iku bisa muni sêru, aku kapengin karungu unine, bok ya lilanana nginguk wangan, anyatakake kandhane Kancil, nanging banjur dijongkongake, dakpatèni." nanging aja tanggung kojurku, sadulurku kang ana wangan ing kono, patenana 124 Kangjêng Nabi Suleman, angrêksa kagungane gong kang kodêlêng gumandhul ana Kancil, "O, aku wêdi bangêt, aku dhewe iya kapengin nabuh nanging dakampêt Kancil tumuli pamit lunga wêkase aja nganti gong tinabuh yèn gone [go...] --- 32 --- pisan, awit yèn daktinggal mati dhisik, bakal mêmêlas bangêt, iku lo ana sajroning daktabuhe sapisan bae." --- 33 --- didukani gampang gonku sumaur, lan manèh aja tanggung gonmu nabuh kayangên ing êpang iku." supaya aku bisa karungu saka kadohan." calathune marang Si Kancil, "Kowe iku cidra bangêt, ora kêna ora saiki mêsthi
grusa-grusu, lah bok takon warta dhisik, gonku lawas ora katêmu kowe iku rak lagi 125 Suleman. kagungane gamêlan. Lah rungokna kang ana ing dhuwurku iki." Banthèng barêng pangrintihe, Kancil kaduga ngulungake, anggêre mung sadhela, nanging Gênti cinarita banthèng gone ngupaya Kancil wus lawas durung katêmu. Saka anabuh gong, kang satêmêne tala tawon. Ing sanalika tawon ngrumpyung lan takon, calathune, "Lo kowe banthèng, apa padha slamêtan bae." ngantupi awak lan êndhase macan, anggagilani ngarungu panggêrone macan ing apus, barêng wus bisa uwal saka ing tiwas, macan banjur nututi, Si Kancil sumêdya dipatèni. nglakoni ayahane Gusti Kangjêng Nabi Suleman, aku dikarsakake nunggu bangêt kapengine nganggo sadhela. Kancil api-api wêdi ngulungake, jalaran ngisor wit-witan sinambi ngantuk, lan ora adoh saka panggonane kono ana ula sawa panganggone manawa Kancil wus lunga adoh, supaya aja anêmu dukane Nabi --- 35 --- sirna muring-muringe marang Kancil, sarta nêmbung nyilih sabuk nagasarpa, awit ing guwa. Anuju sawiji dina bisa katêmu marang Kancil, mangkruk-mangkruk ing [...ne] lunga durung adoh. Barêng Kancil wus ora katon, macan gembong kasusu Banthèng, "Hèh Kancil juru ngapusi, ora wurung kowe daksêmpal-sêmpal ngalêkêr, barêng banthèng têka Kancil kagèt anjola, nanging banjur andhingini [daksê...] ngrungu kandhane Kancil sarta ngrungu swaraning pring gumêrot dening kanginan, paningsête, lah iku dêlêngên lan jênênge nagasarpa, lan dikakake angrêksa gumuling ing lêmah saka larane diantup ing tawon akèh. Macan anggraita yèn kêna bangêting panganta-antane nganti ngosak-asik garumbul, ngubêngi alas, lumêbu kagungane Kangjêng Nabi sarta akèh rêgane. Ewadene sarèhning banthèng bangêt [...mpal-sêmpal]." Kancil, "Apa têgêse calathumu iku, wong dibagèkake kobanjur --- 34 ---
Gênti cinarita manèh, macan gembong gone ngupaya Kancil kalunta-lunta lakune, ambrengkal sabuk sarpa, kapanujon ula sawa anglilir, banjur nyaut marang wêdhus kang mawa sungu. Macan gembong sumêdya mêksa, nanging wêdhus isih [...mbong] lan wêdhus prucul banjur padha ngupaya babênêran, ora suwe tutug nanging wêdhus prucul ora gêlêm, amarga kang pinasthi dadi panganing macan iku gone mangsuli, Kancil malah anggêtak-gêtak. Macan lan wêdhus saka gugupe nuju sawiji dina kapêthukan wêdhus prucul, sumêdya dimăngsa, jalaran wong --- 36 --- marang mênjangan lanang, wêdhus yèn durung bali sungune ora kaduga dipangan, dikon anggolèki sungune, saure macan mungguh sungune si wêdhus dititipake 126 yèn dipêksa ngajak golèk babênêran. Macan gembong [ge...] dirungu. Tinêmuning rêmbug, wêdhus kang sumaur dhisik, têmbunge, "Mulane aku --- 37 --- wêdhus padha wêdi anggugah, tansah diya-diniya. Kancil barêng nglilir api-api dakbênêri." têka ing ngarêpamu arêp takon, sapa jênêngmu lan apa lungguhmu." banthèng, pinulêt awake ora bisa polah, bangêt prihatine rumasa tansah diapusi ngarêpe Kancil kang lagi ngantuk ana sangisoring wit waringin, nanging macan lan tuwa-tuwane wêdhus prucul, padha kapotangan marang wong tuwa-tuwane macan, Sawuse mangkono Kancil tumuli lunga, barêng wus adoh, banthèng banjur bangêt sudhike, [10] dadi ya dipangan anggêre wus duwe sungu, macan gembong sumaur barêng, nanging iya malah disêntak-sêntak dene sumaur barêng ora gênah dening Kancil. kagèt, sarta api-api nêpsu dene dibribini. Macan lan wêdhus isih diya-diniya irèn Kancil, "Yèn kowe takon marang aku, iya aku iki raja Kancil, utusane Kangjêng Kancil, "Iku prakara apa dene macan padu karo wêdhus, lah iya tutugna, mêngko Wêdhus, "Aku iki sumêdya anjaluk adil." Nabi Suleman."
sing kalah ambalèkna sungune si wêdhus, aku kang nêksèni." Gênti kacarita, manuk darès rêmbug besanan karo manuk bêluk, manuk bêluk urun wêdhus, barêng macan wus lumayu mangetan, si wêdhus dikon lumayu ngulon, pangincim-incime marang Kancil, sarta marang wêdhus. Kancil api-api kagèt sarta anyêntak, amarga pangitunge godhong cangkring kisruh, --- 38 --- lanang, nanging isih pradondi bab tukon. Manuk darès anjaluk tukon desa suwung, Macan ing batin bungah ngrungu pangadilane Si Kancil mangkono, dene wêdhus Macan, "Iya têmên, nanging saiki sungune si wêdhus dititipake marang mênjangan dudu ênggone, mêsthi dadi panganaku, lan manèh wong tuwa-tuwane padha padha ngupaya babênêran, tutug panggonane Kancil kang Kancil, "Yèn mêngkono padha bênêre padha lupute, lah saiki pangadilaku, kowe lagi ana sangisoring cangkring, nuju milang godhonge. Satêkane manuk loro mau 127 Wêdhus, "Aku iki anggolèki sungu, gonku ana ngalas wus satêngah sasi, sungu iya disaguhi nanging disêmayani besuk jaman akir manuk darès ora narima, banjur Kancil banjur ngatag marang macan, dipurih malayu mangetan, supaya diburu si --- 39 --- kapotangan marang wong tuwa-tuwaku." bangêt prihatine, amarga rumasa mêsthi kalah, mulane anjaluk sarèh sawatara, durung katêmu, wasana aku arêp dipangan si macan iki, măngka kang gawa sunguku iya dhèwèke." barêng nolèh si wêdhus ora nututi, rikat bali, sarta graita kêna ing apus, bangêt Wêdhus, "Iya bênêr, aku ora selak, anggêre sunguku dibalèkake." dadi ora têmu-tinêmu, Kancil tumuli lunga, kocapa macan palayune wus adoh, lanang, dene gone si wêdhus arêp dakpangan iku jalaran saba têngah alas, pancèn kandhane bakal andadèkake dukane Kangjêng Nabi Suleman, manuk bêluk anjaluk padha buronna, yèn si wêdhus sing kalah iya dipangana si macan, dene yèn si macan
apa lêlakone. Macan banjur angandhakake gone uga diapusi Si Kancil, katêmuning Kancil dikon ngitung wowohan liyane bae, Kancil banjur lunga, reka-reka kambi 128 [...ra] pitung dina wêruh marang Si Kancil, tumuli diparani. Kancil rikat lumayu, muring-muring. Saungkure Kancil, kêbo danu miwiti pangitunge woh waringin, waringin, ora wurung dadi dukane Kangjêng Nabi Suleman, calathune kêbo danu sapa kang kari bakal diukum pati. Aku iki mau lagi milang durung rampung banjur angambah alas jurang pèrèng. Kancil, gone bakal besanan dipurih murungake, amarga bakal gawe sangaring barêng wus sayah nuli lèrèn ana ngisor waringin, api-api ngitung wohe. Satêkane nanging sabên lagi olèh sawatara iji tumuli ana angin, dadi tansah kisruh bae, nganti --- 40 --- ngrungu warta, wruhanamu aku iki diutus Kangjêng Nabi Suleman, angundhangi kêbo danu Kancil api-api kagèt banjur anyrêngêni, dene ngisruhi pangitunge woh pitung dina pamilange ora olèh gawe, bangêt prihatine, banjur lênguk-lênguk ngisor sakèhing buron alas padha dikakake ngitung sarupaning wowohan ing alas kabèh, --- 41 --- gêgodhongan ora marêm, antara [anta...] pangapura, sarta banjur amratelakake prêlune anjaluk adil bab sulayaning rêmbug nagara, sarta anake bakal ora karuwan rupane, andadèkake dukane Kangjêng Nabi rêmbug banjur padha ngupaya marang Si Kancil, nganti sawatara dina ora katêmu. gone bakal babesanan karo manuk darès mau. Wangsulan utawa pangadilane koregoni, kowe mêsthi katêmpuh." Kêbo danu bangêt wêdine, sarta saguh waringin, kasaru têkane macan gembong, kêbo danu ditakoni prêlune pasaja bae katêmpuh ngitungake, Suleman, manuk loro banjur padha tinundhung mulih, Kancil tumuli lunga sumadya mangan Kancil Wangsulane Kancil, "Kowe iku kêbo danu baya ora marang buron alas kabèh. Karsane Kangjêng Nabi bakal têdhak marang alas, Kacarita kêbo danu sumadya golèk mangsan sato kewan, amarga mangan
mêngko bêngi ana banjir gêdhe, jagad kinêlêm kabèh." Kacarita lakune Kancil wus kalunta-lunta, nuli kaprêgok ula lanang malang ana ing prayogane kang daklakoni." Kancil, "Yèn kowe nurut pratikêlku, mulêda wit waringin iki, mêngko daktalèni Kancil, "Pratikêlku gulumu talènana pênjalin, nuli gantungên pang waringin." Buta gumandhul panging waringin, dadi kaya ginantung ora bisa oncat, tansah kronjalan, nganti kagèt mênjangane uwal, barêng buta nolèh wêruh Si Kancil banjur ora wêruh yèn diapusi, dadi nurut bae, gulune ditalèni pênjalin sigaran, banjur mênjangan, sawuse kacandhak banjur digawa marang sangisoring wit waringin, ngati-ati, awit bakal kiyamat." Suleman, dikakake ngundhangi marang sarupaning buron alas, padha didhawuhi pratikêl." dalan, gêdhene sapucang, kêrêp mêmăngsa buron alas. Kancil lumayu sacêdhaking 129 ula lanang rewa-rewa ora wêruh, banjur sinaut dening ula. Kancil milar, Kancil sumurup bangêt wêlas [wê...] Kangjêng Nabi Suleman, jênêngku raja Kancil, dikakake nganglang jagad, amarga calathune, "Lo, ula mono ora dhêngêr warta, wruhanamu aku diutus Kangjêng Nabi supaya kukuh, nadyan ana kiyamat ora bisa katut." Ula rikat mulêt uwit waringin, [...las] marang mênjangan, sumêdya têtulung. Buta banjur ginêtak saka ing buri, Buta, "Lah yèn têmên, mungguh kang kaya aku iki kapriye, muga ana pitulungmu --- 42 --- Ula, "Apa têmên Kancil kandhamu iku, yèn têmên aku tulungana rêmbug, kapriye banjur ditalèni dening Kancil, Kancil tumuli lunga karo sêsumbar. --- 43 --- angrangsang, Kancil milar, calathune, "Hèh buta, wruhanamu aku utusane Ing alas kono ana buta gêdhe bangêt, gawene mêmăngsa buron alas, nuju amburu
--- 46 --- macan, apadene ula. Wangsulane Kancil, "Dene têka bungahe [bungah...] kandhan-kinandhan mangkono banjur padha ajak-ajak anggolèki Si Kancil, watara tumuli lunga kambi nolèh-nolèh, kêbo danu pinuju obah banjur diandhêgi dening gampang-gampang enak têmên larase, dumèh kowe padha santosa, lah bok kok lakune, kêbo danu lan macan sarta ula padha rêmbugan minggat bae, amarga padha --- 44 --- ambagèkake marang buron tatêlu mau. Kêbo danu amangsuli, yèn têkane mung sumêdya măngsa marang Si Kancil, amarga wus angapusi marang kêbo danu sarta mau, nanging padha dipênging lunga-lunga, nunggonana bathang buta bae. Kancil 130 Nabi. Kancil saguh seba Kangjêng Nabi nyuwunake pangapura marang buron tatêlu kayadene kêbo danu lan si macan kang wus padha anglakoni diapusi. Sawuse satêngah sasi katêmu pinuju ana ngisor waringin, Kancil andhingini takon sarta pisan arêp lunga, mung alihan bae jalaran sayah, sawuse Kancil tumuli ambanjurake tumuli diparani sarta ditakoni sababe, ula nyaritakake sawantahe yèn saka pratikêle [...e]. Kacarita kêbo danu lan macan kang padha anggolèki marang Si Kancil, wus lawas durung katêmu, nalika iku wêruh ula mulêd uwit waringin, sarta ditalèni, sumêlang yèn sida diukum kayadene Si Kancil sarta disrêngêni amarga dikira arêp lunga, wangsulane kêbo danu ora suwe-suwe mati saka polahe dhewe. Kancil sêsumbar akèh-akèh sarta bangêt Kancil. Kêbo danu banjur kăndha yèn kang mangkono iku diapusi dening Si Kancil, Suleman, kayadene buta kang bathange isih gumandhul iki. Kêbo danu macan sarta ula padha maras atine ngrungu kandhane Si Kancil sarta nonton bathang buta kang --- 45 --- isih gumandhul, banjur padha ngasih-asih aja nganti kêna ing dêdukane Kangjêng coba, ora wurung kowe bakal padha diukum dening gustiku Kangjêng Nabi
--- 48 --- măngsa [măng...] laku. Si Kancil sumêdya mangkat anglurug ijèn marang sabrang nanging wulune si rumasa kalah cukat, banjur nantang adu kadigdayan, Si Kancil tumuli dikabruk, angambang, barêng wêruh marang Si Kancil banjur anyarap, sumêdya măngsa, wulune padha nunjêm ing kadêbok ora bisa uwal, banjur têluk. Sawuse si landhak tumuli tangi, tinêmuning pamikire sumêdya ngupaya rewang, banjur lumaku tutug bangêt, banjur turu ana ngisor carême. Satêngahe turu olèh wisik, yèn bakal ana têmu-tinêmu karo Kancil. Kancil milar sarta calathu, "Kowe iku arêp apa, ujug-ujug banjur anyarap, lah aku mungsuh saka ing sabrang, bêburon akèh sarta gêdhe-gêdhe, mupung durung têka sumêlang sarta ora wêdi, wêkasan sulaya karo Si Kancil, banjur padha nyoba ngadu kandhêg ora bisa nyabrang, Kancil kewuhan pikire. Ora antara suwe ana bajul mungsuh bêburon saka tanah sabrang, nanging wangsulane si landhak ora pisan kaprawiran, rikat-rikatan palayune. Si Kancil tumuli malayu, ngisoring gunung kapêthuk landhak. Sawuse padha takon-tinakonan jênênge sarta watara ana pitung puluh kajaba kang ênom. Sawuse padha andum salamêt puji diuwalake saka ing kadêbok dening Si Kancil, banjur padha rêmbugan kapenaking dipujèkake, Kancil tumuli mangkat ngalor ngulon, satêkane pinggiring sagara mungsuh mau, Si Kancil winarah andhisikana mênyang tanah sabrang. Kancil kagèt Kacarita lakune Kancil wus satêngah sasi, tutug papèrènging gunung karasa arip buta kang bathange katon gumandhul, golonging rêmbug sida padha minggat ora si landhak kang amburu, nanging ora [11] bisa kacandhak, wêkasan si landhak nanging indha nusup dhapuran gêdhang. Barêng si landhak angabruk manèh [...sa] dhangana, lagia aku gêlêm, măngsa êntèka iwakku kowe pangan ijèn." 131 landhak dijaluk ginawe gêgaman. Si landhak nurut bae, wulune banjur dibubuti bage-binage, Kancil banjur angandhakake prêlune, prakara bakal têkaning --- 47 ---
nurut bae banjur jèjèr lêlajuran nganti tutug pinggiring tanah sabrang. Kancil tumuli kancamu samono iku pêpakna kabèh." Kacarita lakune Kancil ana ing tanah sabrang kalunta-lunta, sumêdya anggolèki dene gêdhemu mung samono." sarupaning buron alas ing tanah sabrang kabèh. Kancil tumuli katêmu banthèng lan bangsaku dhewe-dhewe, kaya ta: panggêdhening banthèng, panggêdhening kêbo --- 50 --- [12] iya dakuntal babar pisan bae. diwilang aja nganti ana kang kèri, yèn kurang cacahe bokmanawa ora êntèk. Bajul mau, pamurihe Si Kancil, banjur dikon jèjèr lêlajuran adu buntut, amarga bakal gêdhe-gêdhe bae, dene kang cilik ora dakitung." Kancil, "Iya bajul aku pasrah awakku panganên, nanging sarèhne dakpêsthèkake padha bangêt pangungune kêna diapusi kabèh. lan orane ênggonku măngsa kowe, aja takon manèh, lah bok anaa patbêlas êkas sapi sarta kêbo, ditakoni dening Si Kancil wangsulane, "Aku iki panggêdhening ora êntèk, mulane aku kudu takon dhisik, kancamu kabèh pira." Bajul tumuli anglumpukake kancane, sawuse nglumpuk ana sapinggiring sagara Bajul, "Nututa bae Kancil, wus papêsthènmu dadi panganku, dene prakara êntèk utawa [uta...] [...wa] panggêdhening sapi. Gonku padha kêkumpulan iki prêlu ngrêmbug bakal Bajul, "Kancaku lanang wadon kabèh patang atus patang puluh lima, iku kang nguwot gigire bajul, api-api ngitung, sawuse tutug sapinggiring dharatan sabrang Kancil, "Lah iku sêdhêngan, bokmanawa bisa êntèk mangan awakku, mara 132 Kancil rikat malumpat marang pêntasan, sarta sêsumbar akèh. Bajul ora bisa nututi, --- 49 --- panglurugku marang tanah Jawa, balik kowe iku buron apa, pinangkamu ngêndi,
--- 52 --- sasi Sura dipurih malêbu sajroning kutha. Kancil sumêdya andhisiki lumêbu ora pisan kêlar anandhingi, jalaran ora timbang gêdhene, sarèhning panggêdhening padha miturut sapangrèhe Kancil. Panggêdhening buron têtêlu banjur dikon warak, banthèng, kêbo danu, sapi, mênjangan, sênuk, mèmrèng macan, blêgêdaba anglumpukake [anglumpu...] [...kake] kancane dhewe-dhewe, bakal diajak anglurug marang nagara Mêsir, tinuduhake mau, dipênging sida nglurug marang tanah Jawa, amarga dipêsthèkake sarta warak. Sawuse takon-tinakon saprêlune, sarta sawuse Kancil angamandaka banjur padha manut sapangrèhe Kancil, sarta Kancil tumuli angandhakake sêdyane yèn buron alas tanah Jawa gêdhe-gêdhe bangêt, timbang karo wulune kang sarta unta, kabèh sakancane padha pating janggêlêg angêbaki alas, Kancil bangêt --- 51 --- buron têtêlu mau kaluhuran sabdane Si Kancil sarta padha giris anyipta gêdhe- Suleman." Kancil banjur anuduhake wulu landhak kang ginawa, sarta mratelakake, [...sudha] marang si gajah, didadèkake wadana, kawênangake nindakake bakal ambêdhah nagara Mêsir, amarga ratu ing Mêsir kagungan putri ayu, ing jagad Kancil tumuli diiring lumaku marang têngah alas. Ana ing kono panggêdhening paprentahan, sarta diwêkas lèrèh ana sajabaning nagara Mêsir. Besuk dina Kêmis, pêpundhèning buron alas tanah Jawa, sarta minăngka utusane Kangjêng Nabi kayadene gêlare marang panggêdhene buron tatêlu mau, gajah lan warak, uga sajroning kutha, kalawan laku sandi, prêlu anitik kèh sathithiking mungsuh. buron têlu mau dikon lèrèn, Kancil anutugake lakune, tumuli katêmu karo gajah bungahe, sarta banjur marentahake ngulawisudha [ngulawi...] panggêdhening buron alas banjur angundhangi kancane dhewe-dhewe, kaya ta Kancil, "Aku iki jêjuluk raja Kancil, pinangkaku saka tanah Jawa, iya aku kang dadi 133 gêdhene buron alas tanah Jawa, mulane banjur padha anjêrum sarta amratelakake tanpa timbang, sapa kang olèh gawe bakal dadi jatukramane. Gajah sarta
--- 54 --- Ratu ing Mêsir, "Inggih anak prabu, kados botên lêpat karsanipun anak prabu, ratu ing Mêsir ambagèkake marang raja Basunănda banjur imbalan pangandika. kêmbang utawa wowohan sasênênge. angadhaton, kang padha sewaka bubaran. nanging sapunika mugi kasabarna rumiyin, anak prabu kula aturi ngaso wontên ing marang nagara Mêsir mau, amarga padha nglamar putrine ratu Mêsir, kang pêparap Gajahranu lan para punggawa sapadhane, sawuse Prabu Basunănda, "Sowan kula ing rama prabu badhe suwita amunakawan, ngêbun- inya sapanunggalane. Sawuse Rêtna Sêtyapraba lumêbu ing yasa kambang mung 134 Nuju sawiji dina, ratu ing Mêsir sinewaka ing pagêlaran, amanggihi Raja ratu ing Mêsir, banjur pamit ngaso ing pasanggrahan, ratu ing Mêsir kondur Prabu Basunănda, pêpatihe jênêng Bajobarang. Dene gone para ratu anglurug Gênti cinarita nagara ing Mêsir, lagi katêkan mungsuh para ratu sèwu nagara Basunănda, pêpak upacarane, kang cakêt ana ing ngarsane Sang Prabu Kyai Patih êbun enjing anjêjawah sontên, anglamar sang raja putri ing Mêsir, manawi wontên pundhutanipun rama prabu, rajabrana ingkang adi-adi, kula sandika angladosi." kadhèrèkake êmban sawiji, para parêkan liyane banjur padha ngêngundhuh pasanggrahan." Prabu Basunănda bangêt lêganing panggalihe mirêng kasaguhane sabalane padha asikêp gaman, kang dadi pangarêping para ratu, raja ing Kobansah dados karsa, dene mawi ambêkta wadyabala kathah." Rêtna Sêtyapraba, ayu tanpa timbang, prasasat widadari ing swarga. Kacarita Rêtna Sêtyapraba pinuju tindak ing patamanan arsa siram, kairing êmban --- 53 --- Ratu ing Mêsir, "Rawuhipun anak Prabu wontên ing nagari Mêsir punapa ingkang
kaupamèkake patamanan ing kaswargan, pêpak sarta pelak têtanêmane." Barêng 135 kacandhak. Sarèhning Kancil kinêpung-kêpung nganti suwe ora bisa kacandhak, kacandhak. Barêng sang raja putri anguningani rupane Kancil bangêt rêmêne, dijênêngi dhewe dening sang raja putri, ananging êmban Jêlamprang sakancane Êmban Jêlamprang sakancane banjur padha tumandang angarah kacêkêle Si Kancil, diaturake mau, panggalihe yèn sang raja putri dhewe kang nyêkêl amêsthi --- 55 --- --- 56 --- Kancil ing nalika iku lakune tutug ing patamanan kono, têkane ing wayah wêngi, gandaning kakêmbangan kang bisa nyumrahake lêsahing sarira, sarta anyipta, wadon, digiring supaya cêdhak uwit nagasari. amirêngake ature êmban Jêlamprang, banjur tindak marang panggonan kang mau nganti katok budine mêksa ora bisa kacandhak, sang raja putri tumuli dhawuh sangisoring nagasari, Kancil tumuli cinêgat lan kinêpung-kêpung dening para têdhak ing patamanan, bangêt kapengine wêruh warnane, banjur agawe gêlar, padha bangêt gumune, amarga padha durung wêruh jênênge bêburon kang "Mendah kang darbe patamanan, baya ayu rupane, iki tamanan adi kêna kacandhak bakal diaturake sang putri, ananging ora bisa kacêkêl, polahe Kancil arah bisane kacêkêl, nanging aja nganti andadèkake patine Si Kancil, diirih-iriha wêruh yèn akèh wong banjur angandika marang êmban Jêlamprang sakancane, didhawuhi padha ngarah- bae, amarga sang raja putri bangêt marmane marang Si Kancil. angaton sinambi mangan gêgodhongan, ana pinggir sagaran, nanging api-api ora Kancil wêruh ana wong wadon akèh, wus anyipta yèn raja putri ing Mêsir kang ora ana kang wêruh, banjur lèrèn ngisor pandhan, bangêt ênyêse atine angrasakake tansah ambêbeda, pangarahe aja nganti kêmba kang sumêdya nyêkêl, nanging aja wadon. Barêng êmban Jêlamprang sakancane para wadon wêruh marang Si Kancil, gawe kala, êmban Jêlamprang tumuli anglêksanani. Sawuse dadi banjur dipasang êmban Jêlamprang banjur lapur marang sang raja putri. Sawuse sang raja putri mêngkono. Kancil banjur diburu êmban Jêlamprang, sumêdya dicêkêl, yèn
tumuli sang rêtna dhewe kang nguculi kala. Kancil amiturut bae. Barêng gulune --- 58 --- Kancil, mungguh asale sarta kang anak-anak, dene tutug nagara Mêsir, ature Kancil, anganglang jagad, anggèn kawula dumugi ing ngriki sumêdya badhe ngombe toya, marang buron Kancil, ature êmban Jêlamprang durung tau wêruh, pangrasane pandêlikan." Pangandikane sang rêtna ora sumêdya ngukum, sarta Kancil banjur ana ing buri, karsane supaya aja nganti katon, osiking atine Kancil, "Dene kok 136 Jêlamprang, Kancil indha, tumuli kalane Rêtna Sêtyapraba diêthungake sarta "Kawula punika utusanipun Gusti Kangjêng Nabi Suleman, dipun dhawahi mugi sampun katarik, mangke gulu kula pêdhot." Barêng sang rêtna mirêng ngarah-arah aja nganti ningsêti gulune Kancil, bokmanawa andadèkake patine, êmban Jêlamprang nuli tumandang sumêdya nguculi nanging Kancil jola-jola, padha tutug ngarsane sang rêtna, banjur padha dinangu apa wus ana kang tau wêruh, ing kala." Kancil tumuli anyêdhak, sirahe banjur diêthungi kala dening êmban disangèni dening sang rêtna, "Manawa Kancil iki [i...] Kancil iku kaya warêgul. Kancil anyauri, "Basa warêgul iku rak sadulure babi." Jêlamprang sakancane, padha dikakake ngrungokake calathune Kancil. Sawuse amargi sangêt kapengin kawula, botên sumêrêp bilih lajêng dipun talikung kadêrêng têmên, putri ayu iki gone ngarah marang awakku, lah bok iya dakmalêbu rêtna, nuli disingsêti, êmban Jêlamprang dikakake nyêkêl, nanging didhawahi cinandhak, sumêdya diuculi taline, Kancil matur, "Adhuh gusti dene sakit têmên, --- 57 --- Rêtna Sêtyapraba uga ayasa kala, ginawe saka ing sutra kuning, sarta banjur mapan makatên, kados tiyang dosa pêjah, gulu kawula dipun tangsuli kêkah, ngantos bisa tata janma." Kancil angaturake jênênge, sang rêtna banjur nimbali êmban calathune Kancil, bangêt kagèting panggalihe, pangandikane, "Iki buron apa têka Kancil ngrungu pangandikane sang rêtna atine ayêm, banjur narajang kalane sang [...ki] tumuli kêna ing kalaku, kaulku dakkarsakake linggih jèjèr karo aku." Barêng Êmban Jêlamprang kagèt nganti mundur. Sang rêtna tumuli andangu marang
diuculi. Sang rêtna mundhut pangapurane Kancil, amarga ora sumêrêp yèn utusane Sang rêtna angalêmbana dhatêng Kancil, sarta dhawah dhatêng êmban Jêlamprang, wicantênipun, "Kula sampeyan petangi, dene sêdya kula botên badhe laki, Kancil, "Sêtya punika têgêsipun têmên, praba têgêsipun sumorot, mênggah Kancil, "Niku salamêtane jangan jantung, kalih pitik jambul." pikantukipun dhatêng tiyang ayu ingkang sumorot cahyanipun, wondene --- 59 --- dikakakên pitakèn dhatêng Kancil. Êmban Jêlamprang angèstokakên pitakèn Kangjêng [Kang...] --- 60 --- sarèhning sampun sêpuh, amung kalisa ing sêsakit, sarta sampun ngantos kangelan, Sang rêtna, "Lah isarate apa Kancil, mara pratelakna." [...jêng] Nabi Suleman, pangandikane sang rêtna, "Manawa nyata kowe utusane Kancil, "Punika gampil kemawon gusti, ananging wontên isaratipun." Kancil, "Isaratipun juwadah pêkên, sêkar konyoh, lisah wangi, pisang êmas, garwa, dados condhong sami têmênipun, watakipun sugih arta, sugih putra sarta Sang rêtna, "Upama kaya aku iki, jênêngku Sêtyapraba, iku sapa jodhoku." wondene tiyang badhe lakirabi punika dipun petangi saking namanipun lare jalêr rabi, iku kang bêcik petangane kapriye." rajabrana." Kangjêng Nabi, apa kowe wêruh ing petangan, upama ana uwong arêp laki utawa jarwanipun, têmên sumorot, jodhonipun kêdah kakung ingkang linangkung, têmên-têmên [13] dhatêng ing 137 akalihan èstri." mênggah nama kula alit pun Sakijah."
angundhangi para wadyabalane angrakit gêgamaning pêrang sarta pacak baris punggawa santana sapanunggalane, kang rinêmbug prakara putri ing Mêsir, dene kewan mau. Sang rêtna bangêt gêtêring panggalihe, banjur utusan êmban Gênti cinarita kang wus lawas ana ing pasanggrahan, Ratu Sèwunagara, Prabu [...tu] ing Mêsir giris panggalihe. Para ratu wus padha condhong, banjur nanging rêmbug mangkono iku Prabu Basunănda ora condhong, kêncênging ing ngarsane Ratu Mêsir kang pinuju lênggah lan ingkang garwa. Sang prabu gêtêr Basunănda, kang dadi pangarêping para ratu, nuju sinewaka, para ratu pêpak, para karsane sumêdya pacak baris sajabaning kutha, supaya ratu [ra...] marang kaputrèn, Kancil ora kêna pisah, diasihi bangêt, dikarsakake dhèrèk dhahar, wus lawas pangantine durung ana katrangan kang dadi karsane ratu ing Mêsir. panggalihe, banjur adhêdhawah marang kyai patih, dikakake ngundhangi [ngu...] --- 61 --- Kêmis tanggal kaping salawe, sasi Sura, iku sang rêtna diaturi munjuk marang Jêlamprang, ngunjuki uninga marang kang rama, êmban Jêlamprang tumuli marak katêkan mungsuh sato kewan, gêdhe-gêdhe, anggêgirisi, dene têkane besuk dina andongani, barêng wus rampung sarta wus padha mangan, sang rêtna kondur nyalamêtake kaya pituture Kancil. Sawuse pêpak olah-olahane, Kancil dikakake --- 62 --- ingkang rama. Dene wêruhe Si Kancil, nalika liwat ing alas, ngrungu rêmbuge sato sajabaning kutha, arame swarane. Sawuse padha takon kabèh, banjur padha didhawuhi dening sang rêtna, Sang rêtna banjur adhawah marang para inya para êmban sapanunggalane padha yèn turu ana ing dagane sang rêtna. 138 Rêmbuge para ratu mau, prayoga disebani manèh, diantêp kang dadi karsane, dikakake takon sarta mratelakake kajate dhewe-dhewe. Kocapa Rêtna Sêtyapraba, nuju lênggah palataraning kaputrèn, diadhêp para êmban sapanunggalane, Kancil matur marang sang rêtna, yèn nagara ing Mêsir bakal
mungsuh, bakal jinodhokake lan sang rêtna. Kyai patih tumuli mangkat marang ratu sawadyabalane padha angêdum bandhangan, sarta banjur kasukan. kabèh. Sawuse pêpak gêgaman sarta têngaraning pêrang banjur budhal marang tinamtu, banjur padha budhal marang sajroning kutha. Barêng tutug têpis iringing --- 65 --- buron alas kang mati. Prabu Basunănda tandhing lan gajah, nanging gajah kasoran, banjur tinitihan. Buron alas liyane kang padha kacandhak uga banjur dadi titihane para ratu lan para tumênggung. Barêng sinaput ing bêngi pêrang padha lèrèn, para Kacarita kang ana ing alas, gajah warak, macan, jêjawi, banthèng sarta kêbo danu, imbal pangandika, pramèswari aningali marang Si Kancil, banjur andangu marang sênuk mèmrèng blêgêdobo, sawuse têka ing măngsa dina tanggal sasi kang wus [...ndhangi] marang para ratu kang ana pasanggrahan, sapa kang bisa ngundurake 139 kutha, dipapagake para wadyane Ratu Sèwunagara, banjur pêrang rame, wataking --- 63 --- sarta banjur animbali pêpatihe, dikakake ngundhangi para ratu sarta wadyabala buron alas binendrongan binêdhilan, rinampok, para ratu padha ngawaki prang, banthèng lan kêbo danu padha kasoran, sarta akèh ora giris, malah riwut pangamuke. Wadyabala cilik-cilik padha giris lumayu, nuli pasanggrahane para ratu, sawuse katêmu lan Prabu Basunănda banjur andhawahake ora karsa krama. Sasuwene timbalane sang prabu ing Mêsir. Prabu Basunănda anyagahi ngundurake mungsuh, marang sang rêtna, andhawahake timbalane sang prabu, nanging ature sang rêtna --- 64 --- sang rêtna. Sawuse diaturake mulabukane sarta bab bisane calathu, Kancil sang rêtna, Pramèswari angèstokake. Sarawuhe ing kaputrèn banjur angandika sajabaning kutha. Sêtyapraba ora karsa palakrama, tumuli garwane diutus anari sarta maripih marang Kacarita ratu ing Mêsir bangêt prihatining panggalihe, jalaran putrane Rêtna
mugi sampun andasosakên pakèwêdipun ing panggalih dalêm, prakawis punika para ratu tatêlu, apa anurut ujare Si Kancil, apa anggugu pikire [pi...] rujuk, banjur mundur tanpa pamit, para ratu têlu mau iya banjur padha pamit andangu prakara gone Prabu Basunănda amapagake mungsuh, durung tutug Anggêndari. Sebane ratu papat mau padha ngaturi uninga yèn mungsuh buron alas kang unggul ing jurit inggih kadhaupakên akalihan putra dalêm sang rêtna. Esuke sang prabu miyos ing sitinggil, diadhêp dening para punggawa pangandikane katungka sebane Prabu Basunănda, kanthi ratu tatêlu, aran Prabu Prabu ing Mêsir gidhuh panggalihe dene Sang Rêtna Sêtyapraba dadi rêbutan para --- 66 --- bisa angadili. Prabu ing Mêsir tumuli ngandika marang para ratu papat, mungguh gone bisa tata janma, sang prabu rêsêp panggalihe marang Si Kancil. wus padha kasoran, sarta nyuwun tumuline kadhaupake lan Rêtna Sêtyapraba. ngarsane sang prabu banjur dinangu asal sarta sêdyane, ature saka tanah Jawa, Basundara, Prabu Anggêndaru, lan Prabu sumêdya suwita marang sang prabu ing Mêsir. Awit saka bêciking rupane sarta Anggêndaru iya padha condhong mangkono, mung Prabu Basunănda kang ora ratu papat kang padha ngaku angundurake mungsuh, Kancil anyundhul atur, "Gusti, [...kire] dhewe. Wangsulane Prabu Basundara rujuk rêmbuge Si Kancil, amarga Para ratu papat mirêng ature Si Kancil padha bangêt erame dene bisa tata janma lan sapanunggalane pêpak, kang cakêt ing ngarsane Kyai Patih Gajahbaun. Sang prabu 140 mundur. gampil kemawon, para ratu sakawan punika lajêng kaabêna pêrang tandhing, pundi wong padha duwe karêp, iya êndi kang olèh gawe. Prabu Anggêndari lan Prabu --- 67 --- pinundhut dening pramèswari banjur ginawa marak marang sang prabu. Satêkane kang dadi ature Si Kancil mau apa padha condhong. Prabu Basunănda anari marang
Basundara kasoran. kadhèrèkake dening pêpatihe, sawuse padha mêtu ing paprangan sarta wus sumbar- 141 paprangan. Prabu Basunănda miyos ing payudan, nitih gajah ngasta bindi sarta sinumbaran banjur wiwit gada-ginada sarta tangkis-tinangkis tamèng waja manèh, Kobatsah Prabu Basunănda, sapa kang sumêdya mondhong Rêtna Sêtyapraba, lah Barêng wus kêsaput ing wêngi kang pêrang padha lèrèn ing pasanggrahan sarta papagna kaprawiranku." Tumuli pinapagake dening Prabu Anggêndaru, nitih kuda Bêngine para ratu padha kasukan ana ing pasanggrahane dhewe-dhewe, esuke Basunănda kêna jinunjung dening Prabu Anggêndara [15] tumuli binanting sarta angasta gada. Sawuse arêp-arêpan, sarta sumbar-sinumbaran, nuli wiwit gada- miranti sapraboting pêrang sêsumbar anguwuh-uwuh mungsuh, "Iki ratu ing Prabu Anggêndaru, tamènge [ta...] amêpakake gêgaman sarta têngaraning pêrang, banjur padha budhal mêtu ing --- 69 --- waja, nganti sadina durung ana kang kasoran, nanging nalika pêrang gajah titihane Anggêndaru banjur gada-ginada tangkis-tinangkis, nanging ora suwe Prabu gada-ginada tangkis-tinangkis tamèng waja, saka bangêt sêruning panggadane [...mènge] kyai patih nganti pêcah, sarta kyai patih kêna ing gada nganti mati rêmuk. ginada, tangkis-tinangkis tamèng nanging gadane padha tugêl, tumuli salin pêdhang-pinêdhang, durung nganti ana banjur diuncalake tiba adoh. Patihe Prabu Basunănda barêng wêruh yèn ratune Prabu Basunănda ambrug [14] kêna ing gada êndhase banjur mati ing ênggon. Prabu Anggêndaru sêsumbar anguwuh-uwuh, tumuli Prabu Basundara lumawan --- 68 --- kang kataton banjur padha sèlèh pêdhang, tumuli junjung-jinunjung. Prabu kasukan sasênênge, esuke padha miranti pêrang manèh. Prabu Basunănda nganggo kasoran, banjur mangsah ing paprangan, lumawan marang Prabu Anggêndaru, maju ing paprangan. Sawuse arêp-arêpan sarta sumbar-sinumbar lan Prabu
Prabu Anggêndari tumuli mangsah ing paprangan, tindak dharat, lumawan marang bab têkane Si Kancil, ana kang calathu saupama Si Kancil dadia duwèkke bakal andhingini, tumuli Prabu Anggêndaru andhingini mupuh gada, tinadhahan tamèng ana prakarane apa dene kowe arêp lunga, manawa ana kang kok karêpake utawa tinangkis tamèng waja, nanging nganti sadina durung ana kang kasoran, awit padha Gênti cinarita, putri ing Mêsir Rêtna Sêtyapraba, nuju lênggah sajroning kadhaton, sowan sang prabu ing Mêsir, nganti sawatara dina ora bali, sumêlanging panggalihe sang rêtna, bokmanawa Si Kancil pinatenan, marmane sang rêtna nganti ora dhahar disêmbêlèh. Kancil anjujug ngarsane sang rêtna, Kancil bangêt andadèkake bangêt prihatining panggalihe, jalaran Si Kancil pinundhut dening kang ibu ginawa Anggêndari pinurih anggada dhisik, nanging ora karsa, amarga dudu watake waja. Prabu Anggêndari ora obah astane, tumuli malês anggada, tinadhahan tamèng angenggar-enggar panggalihe. gonmu linggih dikêpara ngarêp, amarga bangêt kangênku marang kowe, Sang Rêtna bangêt kagèting panggalihe, pangandikane, "Dhuh Kancil kêkasihku, rênaning panggalihe sang rêtna, pangandikane, "Dhuh Kancil kalangênaku, marang sang putri, "Dhuh gusti kawula nyuwun pamit kesah saking ngarsa dalêm." ana kakurangane gonku gêmatèni marang kowe, lah matura, aku mêsthi bakal pangrasane atiku kaya kok tinggal pitung taun." Sawuse Kancil maju tumuli matur prawirane. Barêng wus kasaput ing wêngi nagasari, dèn adhêp para êmban inya sapanunggalane, karsane sang rêtna ora sare, tumuli sang rRêtna tindak marang patamanan, lênggah sangisoring Ora antara suwe Si Kancil têka, para inya para êmban padha gunêman pating kalêsik tumuli padha ngaso masanggrahan sarta kasukan sasênênge. --- 71 --- 142 --- 70 --- Prabu Anggêndaru, sawuse arêp-arêpan sarta sumbar-sinumbaran, Prabu waja, Prabu Anggêndaru uga ora obah astane, banjur gênti gada-ginada tangkis-
[...mi] sagêd angundurakên mêngsah buron wana, lajêng sami nyuwun kadhaupakên kalihan panjênêngan dalêm. Sarèhning ratu sakawan wau sami andhawahakên panantun dhumatêng para ratu sakawan, enggalipun para ratu wau dening bangêt wêdine, "Kawula botên pisan wicantên utawi sumêdya nyêmbêlèh aturmu, kaya apa gonmu ngadili." Ature Kancil, "Wontên ratu sakawan sami sowan kadhawuhan pêrang tandhing, pundi ingkang unggul piyambak juritipun, inggih [...sujèni] aku măngsa parênga." Atur wangsulane êmban Wungu kambi nangis punika ingkang badhe tampi ganjaran, kadhaupakên kalihan panjênêngan dalêm. Kancil, pangandikane, "Lah sabab apa Êmban Wungu, dene kêkasihku Si Kancil sarta nujèni kasih dalêm bagus Kancil, inggih lêrês kawula wicantên badhe nujèni Unjuk kawula mangkatên wau kangjêng rama dalêm kaparêng sangêt, tumuntên sagêd andhawuhakên [16] pangadilan." Sang rêtna bangêt rênaning panggalihe --- 72 --- --- 73 --- ngakên angsal damêl piyambak-piyambak, kangjêng rama dalêm botên sagêd arêp kosêmbêlèh sarta kosujèni [ko...] "Milanipun kawula lami wontên ing ngarsanipun kangjêng rama dalêm, amargi Pangandikane Sang Rêtna, "Lah uwis Kancil aja kopikir, balik gonmu seba ing angrampungi, tumuntên kawula sumundhul atur, para ratu sakawan wau sami dipun karsakakên angadili drêdahipun para ratu, jalaran kangjêng rama dalêm botên bisa ngadili drêdahe para ratu, sapa kang muruk marang kowe, mara tutugna inggih sami sandika." Sawuse tutug ature Si Kancil banjur didhawuhi mêmangan dipun sujèni dening nyai êmban ingkang majêng mangetan punika." Sang rêtna ngarsane rama prabu dene nganti lawas, karsane rama prabu apa. Ature Kancil, ayam." Para êmban inya padha gumuyu ngrungu ature êmban Wungu. 143 anglêgani atimu." Ature Kancil, "Milanipun kawula nyuwun pamit kesah, amargi ing kangjêng rama dalêm, sarta ngakên sami [sa...] saking marasipun manah kawula, awit kawula badhe dipun sêmbêlèh sarta lajêng bangêt dukane, banjur andangu marang êmban Wungu kang diaturake dening Si mirêng ature Si Kancil, pangandikane, "Lah dene pintêr têmên kowe iku Kancil,
rêmuk, angênani Prabu sinawatake tiba adoh, Prabu Anggêndari sêsumbar anguwuh-uwuh. kêna ing gada, nanging ora obah, rikat malês ambindi. Prabu Anggêndaru nangkis warêgul, barêng ana ing kadhaton [kadha...] --- 74 --- gêdhang mas loro, manggis siji, ature wus warêg. Êmban Jêlamprang malengos ewa tandhing. Sawuse arêp-arêpan, Prabu Anggêndari masangakên tamèng waja, banjur kalêsikan iku anggusah sêmut. Baskara putung. Prabu Baskara nuli nyandhak pêdhang sinabêtake, tinangkis ing nanging didhawuhi ngati-ati, Kancil banjur mêtu. andhisiki mupuh gada tinangkis ing gadane Sang Prabu Anggêndari, gadane Prabu 144 --- 75 --- wowohan dhaharane sang rêtna, Kancil tumuli mangan, nanging mung êntèk sumaput, banjur cinandhak sinawatake tiba adoh. Sawuse kasaput ing wêngi para tamèng waja, saka sêruning panggitike, tamèng waja kang ginawe nangkis nganti [...ton] mangan gêdhang êmas isih mêksa ngadi-adi, tur nalika ana ngalas gêgamaning pêrang. Prabu Anggêndaru wus maju ing papan sarta sêsumbar Anggêndaru nganti sumaput, banjur cinandhak dening Prabu Anggêndari gada lan tamèng waja. Sawuse arêp-arêpan lan Prabu Anggêndari, Prabu Baskara gada uga putung. Prabu Baskara winalês sinampe ing gada kêna pilingane nganti marang Si Kancil, nolèh kambi calathu nyanyêngit, "Kancil anak babi, sadulure si Kacarita Prabu Anggêndaru lan Prabu Anggêndari, esuke padha miranti êmban Jêlamprang mulane nolèh, amarga buwang sêpah, dene gone calathu Prabu Baskara, ratu ing Yakyukum, banjur narambul lumawan ing pêrang, angasta ginada dening Prabu Anggêndaru, tamèng waja sigar marapat, Prabu Anggêndari nguwuh-uwuh, tumuli Prabu Anggêndari mapagake manèh, nutugake gone pêrang Kancil tumuli pamitan arêp mêtu nonton kang padha pêrang, sang rêtna kaparêng, panganane woh ingas." Kancil anggraita yèn dicatur ala, banjur takon, wangsulane
ngarsane sang prabu, para punggawa sapanunggalane pêpak angadhêp, kasaru ratu padha masanggrahan, sarta kang padha kasor ing pêrang padha bangêt muring- --- 77 --- --- 76 --- kemawon." tumuli sumundhul atur marang ratu ing Mêsir, "Gusti, aturipun Prabu Basunănda dhatêng Prabu Anggêndari, ugi kasoran malih, unjuk kawula punika sawantahipun Ature Prabu Basunănda, "Kula rama prabu ingkang unggul ing pêrang." Kancil rawuhe Prabu Basunănda kang angandhut runtik ing panggalihe, sarta sêmu Basunănda, Si Kancil disuwun marang ratu ing Mêsir. banjur matur marang ratu ing Mêsir, "Rama prabu aturipun Kancil punika mugi [...ndari]. Tumuntên wontên malih ratu ing Yakyukum, Prabu Baskara, lumawan punika dados jodhonipun nini putri." [...n] adhêp ing para wadon, pêpak upacaraning kaprabon. Kyai patih cakêt ing "Kadospundi anak prabu pawartosipun ing paprangan, sintên ingkang unggul." Basunănda kalihan Prabu Basundara sami kasor dening Prabu Anggêndaru. Dene punika botên sayêktinipun, kala wingi kawula sumêrêp ingkang unggul pêrangipun Prabu Basunănda bangêt duka sajroning panggalih, mirêng ature Si Kancil mau, lingsêm dene kasor pêrange. Sawuse lênggah satata, ratu ing Mêsir angandika, Prabu Anggêndaru wau lajêng kasor dening Prabu Anggêndari [Anggê...] wangsul karsanipun rama prabu piyambak kadospundi." Pangandikane ratu ing muringe marang Si Kancil, dene bisa gawe prakara gêdhe. karsane Prabu Mêsir, "Panggalih kula inggih botên ewah, sintên ingkang unggul ing paprangan 145 Kacarita esuke ratu ing Mêsir miyos ing Sitinggil, dèn [dè...] sampun kagalih, awit kewan punika botên kenging kaangge wêwatoning rêmbag, Prabu Anggêndari, nanging sapunika taksih andumugèkakên pêrang kalihan Ratu Sèwunagari, wondene ingkang sampun kasoran ing jurit ratu sakawan. Prabu
ora kêna, jalaran rikat pamilare, malah Prabu Basunănda nganti krungkêb, dadi kancane dhewe, wasana palayune Si Kancil anjujug pasanggrahane Prabu kaplayu sarta nandhang tatu, dene Si Kancil enak-enak lumayu sumêdya lumêbu 146 ing kadhaton. Prabu Basunănda saya angrêdatin, dene balane padha sangsara Sang Rêtna Sêtyapraba lagi lênggah ing kaputrèn, dèn adhêp para wadon, êmban [...ndari] sawadyabalane padha sumurup marang wadyabalane Prabu Basunănda padha têka sikêp gaman, panarkane linurugan, banjur pinapagake, têmah padha tumandang sarta padha sikêp gaman, Kancil kinêpung-kêpung nanging mêksa ora --- 79 --- jalaran gone amburu marang Si Kancil. manawa ijèn ginalih ora bisa kacêkêl. Prabu Basunănda banjur angundhangi wadyabalane, padha didhawuhi nyêkêl Si Kancil, wadyabalane enggal padha pangănta-antane marang Si Kancil, dene bangêt gone mêjanani. Konduripun Prabu kacandhak, awit banjur milar marang sajabaning baris, suprandene isih mêksa Anggêndari [Anggê...] Basunănda Kancil tumuli nututi, sarta banjur anglancangi kambi lincak-lincak. Jêlamprang cakêt ing ngarsane sang putri, pangandikane sang Rêtna, "Êmban, apa sangsaya mundhak dukane, nanging banjur pinupus, ora karsa nubruk manèh, awit pêrang jalaran saka kaliru panêmune. Wadyabalane Prabu Basunănda akèh kang kowe ngrungu para ratu kang pêrang tandhing iku sapa kang unggul, lan sapa kang --- 78 --- kasoran, apadene kêkasihku Si Kancil wus têlung dina iki ora ana têka." Ature dioyak-oyak, dikêpung-kêpung, saparane Si Kancil tansah binuru saka mêmpênge para wadyabala kang amburu sarta saka rikate Si Kancil. Para wadyabala mau Prabu Basunănda [Basu...] Anggêndari kang pinuju lênggah dèn adhêp para wadyabalane. Barêng Prabu Prabu Basunănda bangêt kewraning panggalihe, tumuli pamit mundur, sarta bangêt [...nănda] sangsaya bangêt panasing panggalihe, Kancil banjur tinubruk, nanging nganti padha tubruk-tinubruk, tunggang-tinunggangan, sarta gêlut-ginêlutan
ing jaba bangêt karănta-rantane, tansah brêbês mêlês turut dalan, osiking atine, "Iya duka marang aku nganti sêrêng mangkene barêng kagungan kêkasih Si Kancil, 147 rêtna rêngu panggalihe marang êmban Jêlamprang dene matur mangkono ananging mulane kowe saiki daktundhung, aku wus ora karsa ngabdèkake." Êmban pêjahi dening para raja, jalaran anggènipun sagêd [sagê...] [...d] adamèl prakawis andadosakên karisakanipun para ratu sabalanipun." Sang mundhut rajabrana sapanunggalane bae gêthing bangêt marang Kancil, dadi aku sumêlang bokmanawa kowe sumêdya rêtna. Kancil dikarsakake jajar lênggahe sang rêtna, sarta dinangu pawartane ing andumugèkakên kawula ningali ingkang sami pêrang, sakalangkung andadosakên isih urip, mau aturmu wis mati, yèn mêngkono kowe iku kandhutamu pancèn [...l], măngka saupama Si Kancil mati amêsthi dakbelani, saka bangêting trêsnaku, sêkêling panggalihe, jalaran gone kasoran ing pêrang, saupama sang rêtna mung dukane marang aku bangêt têmên, nganti ora karsa dakkawulani, besuk apa aku bisa malês marang Si Kancil, kang bisa gawe jalaraning cilakaku. "Wasana kêncênging --- 80 --- talah gustiku sang rêtna, gonku ngêmong wiwit timur nganti diwasa, durung tau ngarah gawe patine Si Kancil [Kanci...] --- 81 --- Kacarita Prabu Basunănda lagi lênggah ing pasanggrahan, sang prabu bangêt durung nganti kawêtu dukane kasaru têkane Kancil, andadèkake suka pirênane sang bingahipun manah kawula." Sang Rêtna anutugake dukane marang êmban jaba, dene Kancil nganti sawatara dina ora lumêbu ing kaputrèn. Ature Kancil, pikire êmban Jêlamprang mung sumêdya suwita marang Prabu Basunănda. "Anggèn kawula ngantos lami botên marak ing ngarsa dalêm punika jalaran êmban Jêlamprang, "Saking pamanah kawula pun Kancil kados sampun dipun Jêlamprang pangandikane, "Hèh êmban Jêlamprang dene iki kêkasihku Si Kancil Jêlamprang tumungkul anangis, sarta banjur pamitan mundur palarasan, satêkane
baya diutus dening sang rêtna." Êmban Jêlamprang matur prêmbeyan, "Adhuh mêsthi bakal kalakon, sarèhning anane prakara pêrang tandhing mau awit saka Basunănda, "Iya êmban, ingsun iya karsa ngabdèkake marang sira, anggêre sira dados, Kancil tumuntên panjênêngan dalêm suwun dhatêng Sang Prabu ing Mêsir, kadugi kemawon, amargi ngandêlakên kêbat cikat măndragunanipun." Prabu [...lihe], karsa anglaksanani ature êmban Jêlamprang. --- 83 --- pun Kancil." Prabu Basunănda bangêt rênaning panggalihe mirêng kasaguhane [...e] êmban Jêlamprang, "Mênggah karsa dalêm ingkang makatên punika pamanah "Panjênêngan dalêm ayasa jala sutra ingkang alus botên katawis, bilih sampun kawula gampil, saha kawula sanggêm angangkah utawi biyantu murih pêjahipun panggawene Si Kancil, marmane Prabu Basunănda tansah bangêt panganta-antane, êmban Jêlamprang, pangandikane, "Sawuse sira saguh mungguh pratikêl utawa pangarah sira kapriye murih kalakon patine si Kancil." Ature êmban Jêlamprang, Basunănda saya bingah panggalihe [pangga...] prabu kagèt banjur angandika, "Hèh êmban apa prêlunira têka ing ngarsaningsun, pinuju miyos ing Sitinggil, amêsthi Kancil ngadhêp, adat watakipun Kancil inggih panjênêngan dalêm sowana piyambak dhatêng sang prabu ing Mêsir, manawi manawi prayogi têmbungipun, amêsthi dipun paringakên, mênggah patrapipun sapa kang bisa biyantoni ngarah patine Si Kancil, bakal gêdhe ganjarane. Durung dalêm, amargi kawula dipun tundhung dening gusti kawula Sang Rêtna Sêtyapraba, gusti, sowan kawula ing ngarsa dalêm punika sumêdya suwita ing panjênêngan --- 84 --- saguh angarah patine Si Kancil, dene yèn bisa kalakon karsaningsun kang antara suwe gone lênggah Prabu Basunănda kasaru têkane êmban Jêlamprang, sang mangkono mau, bakal gêdhe ganjaraningsun marang sira." Ature [Atur...] 148 wondene prakawisipun jalaran saking wêwadulipun Kancil." Pangandikane Prabu --- 82 ---
Para êmban inya padha marak, Kancil tumuli nyuwun pamit sumêdya ngadhêp ing 149 Ature Prabu Basunănda, "Mênggah ingkang sami prang tandhing taksih rame, Gênti cinarita, Sang Rêtna Sêtyapraba lagi lênggah ing kaputrèn, dèn adhêp êmban prabu, Kancil punika sanès kagungan kula piyambak, ingkang gadhah putra kula Basunănda. Sasampunipun tinumbas lajêng dipun angge mawrat badan kawula ijèn, parêng botên parênga inggih kula suwun." Wangsulane prabu ing Mêsir, "Anak --- 85 --- wangsul anggèn kula sowan ing ngarsa prabu punika, badhe nyuwun pun Kancil, dikramasi sarta linulur dene sang rêtna, êmban saroja sakancane padha caos busana adus, awit sariraku rada lêsah." Sang rêtna tumuli siram, Kancil uga andhèrèk adus, jumujug sawingkinge sang prabu ing Mêsir kang lagi sinewaka ana ing Sitinggil. rasakake, angur ayo padha Sang Rêtnaningpura." Prabu Basunănda isih kêncêng ature, "Sanajan kagunganipun anglilani, nanging didhawuhi ora kalilan suwe-suwe. Kancil tumuli mêtu banjur sang putri, nanging adêrêng panyuwun kawula, amargi sangêt kapengin kula dening sang prabu ing Mêsir, "Kadospundi anak prabu pawartosipun ingkang sami Jêlamprang katingal asade baita prabot jêne sêsotya, panyadenipun dhatêng Prabu saha lajêng kalampahakên wontên ing sagantên, panjênêngan dalêm lajêng nusul Ora antara suwe Prabu Basunănda rawuh, sawuse lênggah satata, banjur diandikani pratandhani [17] yèn sihku marang kowe têrus ing lair batin, lah wis aja kok inya sapanunggalane, Kancil uga ngadhêp cakêt sang rêtna, banjur angaturake sarta caos gagănda. Sang rêtna sawuse rampung gone siram jamas, tumuli salin impène, "Gusti, kawula angunjuki uninga, kala wau dalu kawula supêna, êmban prang tandhing sintên ingkang èstu angsal damêl. kawula lajêng nglilir, mênggah ingkang makatên punika kadospundi agêm-agêman, agêgănda arum-arum, ngore rema, Kancil ngadhêp cakêt sang rêtna. ngarsane sang prabu ing Mêsir, amarga wus sawatara dina ora sowan. Sang Rêtna wahananipun." Pangandikane sang rêtna, "Impènmu kang mangkono iku mung --- 86 --- kawula, ingkang dhèrèkakên amung abdi èstri satunggal. Sawêg dumugi samantên
ati. Sarèhning panggalihe Prabu Basunănda yèn Si Kancil dicêkêl ijèn amêsthi ora [...ringin], barêng binuru manèh iya banjur oncat rikat, sarta banjur tansah mêmanas Basunănda enggal anututi. Prabu ing Mêsir nuli kondur angadhaton kalayan sêkêl kacêpênga dening anak prabu piyambak." Ature Prabu Basunănda saguh, barêng nanging panyuwun kawula manawi kawula dipun suwun dening Prabu Basunănda banjur lumayu rikatan. Sawuse adoh tumuli lèrèn angêntèni ngisor waringin [wa...] [...l] banjur tinari dening sang prabu ing Mêsir bab gone disuwun dening Prabu panggalihe prakara Si Kancil. aja ana ngarsane sang ratu ing Mêsir, Si Kancil kaya dèn mamaha têkan balunge. ngingah, sanajan mundhuta lintu rajabrana ingkang adi-adi, sajung saprau kula --- 87 --- wadyabalane, padha didhawuhi ngêpung-ngêpung marang Si Kancil. Êmban Prabu Basunănda sangsaya bangêt panasing panggalihe marang Si Kancil, saupama 150 dipun cêpênga piyambak." Ratu ing Mêsir mèsêm, pangandikane, "Anak prabu, --- 88 --- Mêsir, Kancil [Kanci...] Basunănda. Ature Kancil, "Kawula sandika sarta nyumanggakakên sakarsa dalêm, sagah anyaosi." Ratu ing Mêsir kawêkèn panggalihe, Kancil tumuli maju lungguhe, Kancil ngrungu kasaguhane Prabu Basunănda, banjur andhingini mêtu, Prabu warahe kudu prayitna supaya aja nganti luput, amarga manawa luput sapisan kula sampun parêng pamundhutipun anak prabu punika, nanging Kancil mugi Kacarita wêtune Si Kancil mau banjur mandhêk angêntèni Prabu Basunănda, barêng wus katon, Kancil tumuli lumaku saenak-enake nanging barêng ditututi Jêlamprang tumuli matur, Prabu Basunănda diaturi masang jala sutra, nanging amêsthi Si Kancil banjur kanji. Prabu Basunănda tumuli angasta jala sutra, nunggal kacandhak, marmane banjur kondur masanggrahan, angundhangi para panggonane para punggawa kang padha ngêpung. Prabu Basunănda tumuli notol atur manèh ngantêp kang dadi karsane ratu ing
badane kaya tanpa bayu, barêng kang ngêpung saya ngangsêg, Kancil bangêt --- 90 --- marase atine, salawase tumitah durung tau maras atine kaya wêktu iku, Kancil banjur ginawa marang pasanggrahane Prabu Basunănda. Para wadyabalane nyawamu." Prabu Basunănda banjur andhawuhake marang patihe, angandikakake kidul, sisih kulon sarta sisih êlor, banjur padha angrampita. Dene Prabu Basunănda Rêtna Sêtyapraba. Kaya mangkana sêsambate Si Kancil, "Dhuh gustiku mugi wêwalêsku, aja takon dosa, aku biyèn kok wirang-wirangake ana ngarsane prabu gawe pagantungan, dhuwure sakira ngungkuli waringin, taline kang dawa. Sawuse jalane sutra, pangandikane Prabu Basunănda, "Hèh Kancil, iki sandhangên ing batin banjur pasrah sumendhe ing pêpasthèning Gusti Allah. Prabu Basunănda padha rame bungah-bungah dene Kancil wus kacêkêl. Êmban mung wêkasku kowe aja [a...] Prabu Basunănda bangêt sukaning panggalihe, jala sutra tinarik saya ningsêti, Si 151 kantuna mukti wibawa, kawula amit pêjah, jalaran kenging paeka, awit saking pandamêlipun êmban Jêlamprang. Dhuh sang prabu ing Mêsir mugi lulusa calathu, "Lah sandhangên wêwalêsku marang kowe Kancil, ora wurung ilang Jêlamprang nyuwun lilah ngluwari punagine kêplok jokong [18] kaping pitu, sarta pamanggone ana sisih wetan, ampingan para punggawa, dadi Si Kancil ora wêruh. pamêngkunipun dhatêng nagari ing Mêsir. rampung panggawene, Si Kancil banjur ditalèni sarta kinèrèk mandhuwur dalah Kocapa Si Kancil, ing nalika iku awake karasa lêsu batine ngungun dene kadingarèn Barêng Si Kancil malumpat, banjur dibarêngi jala sutra, badane kêna ora bisa obah. ing Mêsir." Saure Si Kancil, "Iya aku ora selak sarta ora suminggah kok patèni, --- 91 --- --- 89 --- Kancil saya ora bisa obah, ing batin bangêt panangise, kang sinambat amung Sang Prabu Basunănda nyasmitani marang para wadyabalane kang ngêpung ana sisih
152 mênênga, yèn prakara bakal patiku ora susah kok gêtuni. Aku wis wêruh yèn patiku sintên ingkang kagêm kalangênan." Para punggawa kang ngrungu sêsambate Kancil, pangandikane, "Apa sababe sira nganggo nangis, apa kapengin dakgantung Kancil, nuli dhawuh angudhunake Si Kancil saka pagantungan. Sawuse mudhun iki saka panggawemu, mulane mau kowe kaul kêplok jokong, kaping [ka...] sang raja putri ing kadhaton, alit mila kawula êmong, wasana sapunika pisah." Si Kancil, calathune Kancil, "Kang kok tangisi apa êmban Jêlamprang wus angandikakake nuguri Si Kancil ana sangisoring pagantungan. Si Kancil sawêngi Prabu Basunănda banjur andhawuhake anarik Si Kancil marang sadhuwuring [...ping] pitu. Prabu Basunănda duka gone êmban Jêlamprang nangisi marang Si pisan." Ature êmban Jêlamprang, "Anggèn kawula nangis punika kèngêtan dhatêng banjur didhawuhi ngudhunake, sawuse diladèkake ing ngarsane sang prabu, Si Kancil banjur disungkêmi dening êmban Jêlamprang sarta ditangisi, Prabu --- 92 --- nangis, panggalihe Prabu Basunănda saupama Si Kancil ora dipatèni amêsthi para pagantungan. Sawuse kalakon banjur angundhangi para punggawane, padha Basunănda bangêt dukane mirêng kakêndêlan sarta nyanyêngite calathune Si dipatèni, aja suwe-suwe pinilara. Sajroning nangis kang disambat mung Sang Rêtna grusu polahmu, dumèh mondhong putri ayu polahmu aja kaya bajag." Prabu --- 93 --- Kancil padha bangêt angrêsing atine, nganti padha milu Mêsir, mugi akilaka pawartos, manawi kula dipun gantung sarta dipun barisi, mugi banjur digêbugi dening Prabu Basunănda, Si Kancil bangêt panangise, jaluk tumuli karêbata mupung dèrèng pêjah. Manawi benjing-enjing sampun kalajêng pêjah marang sang putri, bangêt angêrês ing atine sarta banjur anangis ngrungkêbi marang [...ja] girang-girang gumuyu gonmu arêp mondhong sang putri, sarta aja grusa- Basunănda bangêt dukane. Êmban Jêlamprang ditundhung lunga. Salungane êmban Sêtyapraba. Êmban Jêlamprang barêng ngrungu sêsambate Kancil, kelingan wadyabalane padha kêna pangaribawane Si Kancil, bakal padha wêlas asih. Kancil bangêt sêsambat sarta panangise, "Dhuh gustiku sang raja putri, sêkaring kadhaton
kesukên, sarta Kancil amêkas manawa Prabu Basunănda katêmu lan sang putri Tamat Katêdhak dening Radèn Mas Dayat Mukadam Natasêputra, Samarasika palakrama padha atut runtut ginanjar ing kawibawan. angrêntahake waspa saka bangêt kagungane panggalih wêlas marang Si Kancil. patine. Si Kancil anangis sarta masrahake patine. Prabu Basunănda banjur --- 94 --- anyandhak marang Si Kancil, sinabêt pêdhang gulune tugêl, gêtihe putih nyiprat Sang Rêtna bangêt angrêdatin, barêng midhangêt yèn kalangênane Kancil 153 Si Kancil wus aja mandhêk tumolèh, mung madhêpa marang __________ yèn sang rêtna kèlingan ora bisa anyabili sêkêling panggalihe, asring banjur 1897. Aku lair kaping 26 Juli 1880 taun Wawu. dibisa momong, aja grusa-grusu, dene yèn sang putri takon marang Si Kancil, mugi marang garwane sarta bisa anglipur sêkêling [sê...] Pakualaman, kaping 25 Sapar Sênèn Pon taun Alip ăngka 1827 utawi kaping 26 Juli nanging gêtihe putih wus manjing karakêt ing wadanane Prabu Basunănda. kinaniaya dening Prabu Basunănda. Solah bawane Kancil tansah agawang-gawang, Jêlamprang, Prabu Basunănda banjur narik pêdhang, sarta ngandika, "Hèh Kancil, marang wadanane Prabu Basunănda. Sang prabu kagèt angusapi wadanane, dilêlipura aja nganti sang putri susah panggalihe. Pangandikane Prabu Basunănda banjur kadhaupake antuk raja putri ing Mêsir. Raja Anggêndari bangêt trêsnane Sabubare para raja padha pêrang tandhing, Raja Anggêndari kang unggul jurite --- 95 --- sandhangên wêwalêsku iki." Saure Kancil sêmaya sadhela êkas, amarga isih [...kêling] panggalihe samasa kèlingan marang kalangênane Si Kancil, ênggone
155 Layang Kanthilan 2 Layang Idin Nyusun Skripsi
156 Layang Kanthilan 3 Layang Panyuwunan Idin Marang Dekan Universitas
157 Layang Kanthilan 4 Layang Panyuwunan Idin Panaliten Marang Kepala Sekolah
158 Layang Kanthilan 5 Layang Panyuwunan Idin Njupuk Dhata Panaliten
159 Layang Kanthilan 6 Layang Katrangan Rampung Nglakoni Panaliten
160 Layang Kanthilan 7 Cathetan Lapangan Asil Wawanrembug Guru ASIL WAWANREMBUG GURU Wektu : Jumat, 10 Februari 2023 Informan : Wawancara Guru Bahasa Jawa (Jami Setyaningsih, S.Pd.) Papan Panalitem : SMP Negeri 19 Purworejo 1. Kados pundi metodhe pasinaon Basa Jawa mligine babagan crita rakyat kanthi jinis fabel? Wangsulan: Yen Ibu, metodhe sing trep kanggo mulangake crita rakyat jinis fabel iku luwih kepenak nggunakake alat peraga supaya nggampangake anggone crita. Sing keloro, gandheng saiki wis jaman sosial media, bocah kon mbukak YouTube. Ning kono lhak akeh crita-crita kaya mangkono. 2. Punapa alangan ingkang Ibu prangguhi sawekdal nindakaken crita rakyat kanthi jinis fabel? Wangsulan: Ora ana. Sing penting gurune kompeten. Menawa gurune kompeten, bisa ngolah materi supaya kepenak ditampa lan pasinaon bisa dilakoni kanthi becik. 3. Miturut panjenengan, kados pundi crita rakyat kanthi jinis fabel ingkang jumbuh dipunginakaken wonten ing pasinaon? Wangsulan: Tak kira kabeh cocok. Mung wae gurune kudu bisa ngolah kuwi mau supaya saka crita iku bisa dijupuk pelajaran utawa patuladhan becik kanggo para siswa. Kayadene crita Kancil kuwi, jane lhak isine mung babagan ngapusi wae, ning yen ditlesik saka sudut pandang sing beda, oh jebul yen wong ngapusi kuwi mengko bakal nemoni cilaka, ngono... Dadi, pancen kudu pinter-pinter anggone ngolah materi.
161 4. Fabel ingkang kados menapa ingkang sampun nate dipunginakaken nalika pasinaon crita crita rakyat? Wangsulan: Ana, judhule Blekok karo Iwak. 5. Menapa saderengipun panjenengan nate pirsa Serat Dongeng Anyariyosaken lelampahanipun Kancil Ibu? Wangsulan: Iya wis tau krungu, ning Ibu ora paham keseluruhan. Ning mesthi kabeh wong oaham cerita kuwi. Crita kuwi lhak jinise akeh, berseri, mula isa ngasi dijenengi serat Kancil. 6. Miturut Ibu menapa sadaya narasi utawi teks ing salebeting SDALK saged dipunpahami kanthi gampil Ibu? Wangsulan: Gampang... iku ukarane lhak gampang dipahami, nanging yen kanggo cah SMP kudu ana pendampingan. Miturut Ibu cocok-cocok wae, ning ya kuwi gurune kudu pinter anggone menyajikan materi. Kudu ana pendampingan, lan bisa njlentrehake tetembungan sing dirasa angel. Sanadyan serat iki kalebu serat sing gampang basane, nanging saperangan ana basa-basa sastra sing prelu dijlentrehake maknane. 7. Miturut panjenengan ngenani wigatinipun para siswa mangertosi konteks ing salebeting crita fabel menika kados pundi? Wangsulan: Ya penting, konteks iku lhak dalan kanggone awak dhewe kanggo mangerteni makna tulisan. Menawa wis ngerti konteks sing ana ning teks lhak ya bakal ngerti maksude. Apameneh crita Kancil. Basane gampang, otomatis maknane ya gampang.
162 8. Miturut panjenengan nilai pendidikan karakter ingkang kamot wonten ing salebetipun SDALK menika menapa kemawon Ibu? Wangsulan: Wah lha akeh, meh kabeh genre kancil iku duwe nilai pendidikan karakter. Kaya kancil karo Asu kuwi, Asu kuwi kan diiming-imingi kon mlebu kendhang merga arep dirabikke karo anake petani. Lha kuwi lhak ya nilai, yaiku yen dadi wong aja gampang kena imingi-iming. 9. Menapa nilai pendidikan karakter menika saged dados patuladhan tumrap para siswa Ibu? Wangsulan: Ya sangat bisa ta... 10. Miturut panjenengan wigatinipun nilai pendidikan karakter ingkang kedah dipunugemi dening para siswa lumantar karya sastra mliginipun crita rakyat menika punapa Bu? Wangsulan: Wah sing penting iku kanggo menehi tuladha sing nyata lumantar prilaku. Ning nggon crita Kancil kuwi lhak isine prilaku-prilaku kabeh. Embuh iku sing prilaku elek utawa prilaku sing apik. Ning kabeh mau lhak penting... Ning, mbalik maneh ning perkara sing mau, gurune kudu prigel le ngolah crita, supaya bisa ngarahake endi nilai sing apik lan kudu diconto, lan endi sing ora perlu diconto. 11. Miturut panjenengan, menapa crita dongeng kancil menika saged damel kapustakan utawi referensi tumrap siswa SMP? Wangsulan: Wah ya bisa banget. Saka SD nganti SD iku bisa nganggo crita kaya mangkono kuwi. Merga critane lhak disajikan dengan sante. Iku penting, supaya siswa ya gampang memahami critane kuwi. 12. Menapa analisis kontekstual lan nilai pendidikan karakter ing salebetipun serat dongeng kancil menika saged dipunginakaken minangka bahan
163 pasinaon wonten ing SMP mlibiginpun ing kelas VII Ibu? Lajeng menapa lelandhesanipun? Wangsulan: Sangat bisa. Cah kelas VII kuwi lhak sipate isih kaya cah SD, dadi seneng karo crita-crita entheng sing imajinatif kaya ngono kuwi. Dadi, ya isih relevan banget, nanging saperangan tembung ana sing rada angel sebab nggunakake ragam tembung kasusastran mula guru kudu bisa menyajikan kanthi becik lan bisa menehi andharan babagan tembung-tembung kang kalebu angel mau. 13. Miturut panjenengan, menapa serat dongeng kancil menika jumbuh kaliyan bahan piwulangan utawi bahan ajar kurikulum merdeka elemen menyimak dan membaca karya sastra kanthi wujud dongeng? Wangsulan: Nek bagi Saya relevan banget. Merga crita-crita kaya ngono kuwi lhak bisa disajikan kanggo video, lha kuwi lhak relevan. Utawa bisa uga critane mau diwacakke gurune supaya para siswa bisa nyimak. Semono uga ana ning elemen membaca, siswa dikei wacan fabel iku lhak ya jumbuh karo elemen membaca. Dadi, miturut Ibu serat kancil kuwi jumbuh yen digunakake minangka pasinaon.
1. Pasinaon apa sing wis tau kolakoni? Wangsulan: Nulis aksara Jawa, menerjemahkan tulisan Jawa ke latin, cerita dongeng, maca aksara Jawa, tembang gambuh. 1. Apa Apa wis tau nyinau babagan cerita rakyat? Wangsulan: Sampun. 1. Cerita rakyat apa jinis apa sing wis tau kocawa? Wangsulan: Dongeng, legenda, fabel, sage, mite. 4. Crita kasebut saka ngendi? (internet, buku, utawa sumber liyane) Wangsulan: Buku lan internet. 5. Apa para siswa ngerti babagan cerita rakyat kanthi jinis fabel? Wangsulan: Cerita sing nyeritakake kewan utawa pemerane kewan. 6. Miturut Menawa wis tau maca crita fabel, judhule apa? Wangsulan: Uwis, kancil dan buaya. 7. Miturut panemumu, crita fabel kang bisa narik kawigaten iku kaya apa? Wangsulan: Tokohnya harus banyak, menceritakan tentang hal-hal yang bisa menumbuhkan karakter baik untuk yang membaca. 8. Saka crita kasebut apa bisa mangerteni isine kanthi jangkep? 164 Layang Kanthilan 8 Cathetan Lapangan Asil Wawanrembag Siswa ASIL WAWANREMBAG SISWA 1 Wektu : 10 Februari 2023 Informan : Dilla Viorenica Amandya (VII D) Papan Panalitem : SMP Negeri 19 Purworejo
165 Wangsulan: Bisa, kancil kang ngapusi buaya lan kancil nyebrang kali, buaya dadi jembatane. 9. Miturut panemumu, crita rakyat iku kalebu materi sing angel apa ora? Wangsulan: Mboten. 10. Menawa crita fabel kanthi irah-irahan Dongeng Kancil apa wis tau kowaca? Menawa durung, coba wacanen luwih dhisik! (disediyakake crita kancil). Saka crita kang wis kowaca, apa sing ora komangerteni? Wangsulan: Terjemahane. Ana sing ora ngerti. 11. Miturutmu, dongeng kancil iki bisa digunakake minangka bahan ajar/materi pasinaon apa ora? Alesane apa? Wangsulan: Bisa, amarga bisa ngajarake ben ora dadi wong licik.
166 ASIL WAWANREMBAG SISWA 2 Wektu : 10 Februari 2023 Informan : Mita Dwi Lestari (VII D) Papan Panalitem : SMP Negeri 19 Purworejo 1. Pasinaon apa sing wis tau kolakoni? Wangsulan: Nulis aksara Jawa, membaca, aksara Jawa, crita dongeng, tembang gambuh. 2. Apa wis tau nyinau babagan cerita rakyat? Wangsulan: Sampun. 3. Cerita rakyat apa jinis apa sing wis tau kocawa? Wangsulan: Dongeng, legenda, fabel, sage, mite. 4. Crita kasebut saka ngendi? (internet, buku, utawa sumber liyane) Wangsulan: Buku 5. Apa para siswa ngerti babagan cerita rakyat kanthi jinis fabel? Wangsulan: Cerita kang nyeritakake para kewan. 6. Menawa wis tau maca crita fabel, judhule apa? Wangsulan: Kancil lan buaya. 7. Miturut panemumu, crita fabel kang bisa narik kawigaten iku kaya apa? Wangsulan: Ceritane kudu ndueni tokoh akeh lan menehi amanat kang apik/bisa ditiru. 8. Saka crita kasebut apa bisa mangerteni isine kanthi jangkep? Wangsulan: Kancil iku nyebrang kali, buayane dadi dalan utawa jembatan.
167 9. Miturut panemumu, crita rakyat iku kalebu materi sing angel apa ora? Wangsulan: Angel, kadhang ora ngerti maksude. 10. Menawa crita fabel kanthi irah-irahan Dongeng Kancil apa wis tau kowaca? Menawa durung, coba wacanen luwih dhisik! (disediyakake crita kancil). Saka crita kang wis kowaca, apa sing ora komangerteni? Wangsulan: Ana tembung sing ora ngerti. 11. Miturutmu, dongeng kancil iki bisa digunakake minangka bahan ajar/materi pasinaon apa ora? Alesane apa? Wangsulan: Saget, amarga bisa dadi pelajaran kang becik lan bisa numbuhake rasa semangat.
168 ASIL WAWANREMBAG SISWA 3 Wektu : 10 Februari 2023 Informan : Amanda Khairina Putri (VII B) Papan Panalitem : SMP Negeri 19 Purworejo 1. Pasinaon apa sing wis tau kolakoni? Wangsulan: Cerita rakyat, aksara Jawa, tembang gambuh. 2. Apa wis tau nyinau babagan cerita rakyat? Wangsulan: Sampun. 3. Cerita rakyat apa jinis apa sing wis tau kocawa? Wangsulan: Dongeng, legenda, fabel, sage, mite. 4. Crita kasebut saka ngendi? (internet, buku, utawa sumber liyane) Wangsulan: Buku 5. Apa para siswa ngerti babagan cerita rakyat kanthi jinis fabel? Wangsulan: Nggih, ngerti. 6. Menawa wis tau maca crita fabel, judhule apa? Wangsulan: Si kancil lan keyong. 7. Miturut panemumu, crita fabel kang bisa narik kawigaten iku kaya apa? Wangsulan: Tokohe kudu akeh lan akeh nyeritakake keseruan lan kesenengan. 8. Saka crita kasebut apa bisa mangerteni isine kanthi jangkep? Wangsulan: Ora ngerti banget. 9. Miturut panemumu, crita rakyat iku kalebu materi sing angel apa ora? Wangsulan: Ora
169 10. Menawa crita fabel kanthi irah-irahan Dongeng Kancil apa wis tau kowaca? Menawa durung, coba wacanen luwih dhisik! (disediyakake crita kancil). Saka crita kang wis kowaca, apa sing ora komangerteni? Wangsulan: Apik, gampang dipahami. 11. Miturutmu, dongeng kancil iki bisa digunakake minangka bahan ajar/materi pasinaon apa ora? Alesane apa? Wangsulan: Bisa, amarga akeh pituture luhur saka cerita iku.
1. Pasinaon apa sing wis tau kolakoni? Wangsulan: Sesorah, cerita rakyat, tembang gambuh. 2. Apa wis tau nyinau babagan cerita rakyat? Wangsulan: Sampun. 3. Cerita rakyat apa jinis apa sing wis tau kocawa? Wangsulan: Legenda, fabel. 4. Crita kasebut saka ngendi? (internet, buku, utawa sumber liyane) Wangsulan: Buku. 5. Apa para siswa ngerti babagan cerita rakyat kanthi jinis fabel? Wangsulan: Ngerti. 6. Menawa wis tau maca crita fabel, judhule apa? Wangsulan: Si kancil lan keyong. 7. Miturut panemumu, crita fabel kang bisa narik kawigaten iku kaya apa? Wangsulan: Akeh nyeritakake keseruan, keajaiaban, lan fantasi. 8. Saka crita kasebut apa bisa mangerteni isine kanthi jangkep? Wangsulan: Ngerti. 9. Miturut panemumu, crita rakyat iku kalebu materi sing angel apa ora? Wangsulan: Boten. 170 ASIL WAWANREMBAG SISWA 4 Wektu : 10 Februari 2023 Informan : Fitri Sefia Rahasti (VII B) Papan Panalitem : SMP Negeri 19 Purworejo
171 10. Menawa crita fabel kanthi irah-irahan Dongeng Kancil apa wis tau kowaca? Menawa durung, coba wacanen luwih dhisik! (disediyakake crita kancil). Saka crita kang wis kowaca, apa sing ora komangerteni? Wangsulan: Makna kata. 11. Miturutmu, dongeng kancil iki bisa digunakake minangka bahan ajar/materi pasinaon apa ora? Alesane apa? Wangsulan: Bisa, amarga akeh pitutur saka cerita kasebut.
172 ASIL WAWANREMBAG SISWA 5 Wektu : 10 Februari 2023 Informan : Verna Shiffa'un N. (VII A) Papan Panalitem : SMP Negeri 19 Purworejo 1. Pasinaon apa sing wis tau kolakoni? Wangsulan: Cerita rakyat, tembang gambuh, aksara Jawa 2. Apa wis tau nyinau babagan cerita rakyat? Wangsulan: Sampun. 3. Cerita rakyat apa jinis apa sing wis tau kocawa? Wangsulan: Jenis legenda. 4. Crita kasebut saka ngendi? (internet, buku, utawa sumber liyane) Wangsulan: Buku. 5. Apa para siswa ngerti babagan cerita rakyat kanthi jinis fabel? Wangsulan: Ngertos. 6. Menawa wis tau maca crita fabel, judhule apa? Wangsulan: Kancil lan keyong. 7. Miturut panemumu, crita fabel kang bisa narik kawigaten iku kaya apa? Wangsulan: Ingkang jelas isinipun. 8. Saka crita kasebut apa bisa mangerteni isine kanthi jangkep? Wangsulan: Saged. 9. Miturut panemumu, crita rakyat iku kalebu materi sing angel apa ora? Wangsulan: Boten.
173 10. Menawa crita fabel kanthi irah-irahan Dongeng Kancil apa wis tau kowaca? Menawa durung, coba wacanen luwih dhisik! (disediyakake crita kancil). Saka crita kang wis kowaca, apa sing ora komangerteni? Wangsulan: Maksude. 11. Miturutmu, dongeng kancil iki bisa digunakake minangka bahan ajar/materi pasinaon apa ora? Alesane apa? Wangsulan: Bisa, amargi wonten amanat cerita ingkang saged ditiru ing kehidupan nyata.
1. Pasinaon apa sing wis tau kolakoni? Wangsulan: Cerita rakyat, aksara Jawa, tembang gambuh 2. Apa wis tau nyinau babagan cerita rakyat? Wangsulan: Sampun. 3. Cerita rakyat apa jinis apa sing wis tau kocawa? Wangsulan: Legenda. 4. Crita kasebut saka ngendi? (internet, buku, utawa sumber liyane) Wangsulan: Buku. 5. Apa para siswa ngerti babagan cerita rakyat kanthi jinis fabel? Wangsulan: Ngertos. 6. Menawa wis tau maca crita fabel, judhule apa? Wangsulan: Kancil lan keyong. 7. Miturut panemumu, crita fabel kang bisa narik kawigaten iku kaya apa? Wangsulan: Ingkang jelas isinipun. 8. Saka crita kasebut apa bisa mangerteni isine kanthi jangkep? Wangsulan: Saged. 9. Miturut panemumu, crita rakyat iku kalebu materi sing angel apa ora? Wangsulan: Boten. 174 ASIL WAWANREMBAG SISWA 6 Wektu : 10 Februari 2023 Informan : Silvia Nurfany Rahayu (VII A) Papan Panalitem : SMP Negeri 19 Purworejo
175 10. Menawa crita fabel kanthi irah-irahan Dongeng Kancil apa wis tau kowaca? Menawa durung, coba wacanen luwih dhisik! (disediyakake crita kancil). Saka crita kang wis kowaca, apa sing ora komangerteni? Wangsulan: Amanat cerita. 11. Miturutmu, dongeng kancil iki bisa digunakake minangka bahan ajar/materi pasinaon apa ora? Alesane apa? Wangsulan: Saget, amargi wonten amanat cerit ingkang saged ditiru ing kehidupan nyata.
1. Pasinaon apa sing wis tau kolakoni? Wangsulan: Cerita rakyat, sesorah, aksara Jawa. 2. Apa wis tau nyinau babagan cerita rakyat? Wangsulan: Sampun, mbahas jenise, contone. 3. Cerita rakyat apa jinis apa sing wis tau kocawa? Wangsulan: Dongeng, fabel, sage, mite, legenda. 4. Crita kasebut saka ngendi? (internet, buku, utawa sumber liyane) Wangsulan: Saking buku. 5. Apa para siswa ngerti babagan cerita rakyat kanthi jinis fabel? Wangsulan: Cerita fabel yaiku cerita kang nyeritakake babagan kewan. 6. Menawa wis tau maca crita fabel, judhule apa? Wangsulan: Cerita fabel kang sampun kula waos menika cerita kancil lan buaya. 7. Miturut panemumu, crita fabel kang bisa narik kawigaten iku kaya apa? Wangsulan: Ingkang rukun, boten berkelahi. 8. Saka crita kasebut apa bisa mangerteni isine kanthi jangkep? Wangsulan: Nggih, gampil tembungipun. 9. Miturut panemumu, crita rakyat iku kalebu materi sing angel apa ora? Wangsulan: Mboten. 176 ASIL WAWANREMBAG SISWA 7 Wektu : 10 Februari 2023 Informan : Fitt Nur Lailatul Ma'firoh (VII E) Papan Panalitem : SMP Negeri 19 Purworejo
177 10. Menawa crita fabel kanthi irah-irahan Dongeng Kancil apa wis tau kowaca? Menawa durung, coba wacanen luwih dhisik! (disediyakake crita kancil). Saka crita kang wis kowaca, apa sing ora komangerteni? Wangsulan: Boten wonten. 11. Miturutmu, dongeng kancil iki bisa digunakake minangka bahan ajar/materi pasinaon apa ora? Alesane apa? Wangsulan: Nggih, amarg bisa kajupuk tumindak kang apik.
178 ASIL WAWANREMBAG SISWA 8 Wektu : 10 Februari 2023 Informan : Rahmah Auliya (VII F) Papan Panalitem : SMP Negeri 19 Purworejo 1. Pasinaon apa sing wis tau kolakoni? Wangsulan: Nulis aksara jawa, cerita dongeng 2. Apa wis tau nyinau babagan cerita rakyat? Wangsulan: Sampun. 3. Cerita rakyat apa jinis apa sing wis tau kocawa? Wangsulan: Legenda, fabel, dongeng. 4. Crita kasebut saka ngendi? (internet, buku, utawa sumber liyane) Wangsulan: Buku. 5. Apa para siswa ngerti babagan cerita rakyat kanthi jinis fabel? Wangsulan: Nggih, ngerti. 6. Menawa wis tau maca crita fabel, judhule apa? Wangsulan: Kancil lan baya. 7. Miturut panemumu, crita fabel kang bisa narik kawigaten iku kaya apa? Wangsulan: Judul sing menarik, tokoh-tokoh sing menarik. 8. Saka crita kasebut apa bisa mangerteni isine kanthi jangkep? Wangsulan: Bisa. 9. Miturut panemumu, crita rakyat iku kalebu materi sing angel apa ora? Wangsulan: Lumayan angel. Kadhang-kadhang ora ngerti maksude.
179 10. Menawa crita fabel kanthi irah-irahan Dongeng Kancil apa wis tau kowaca? Menawa durung, coba wacanen luwih dhisik! (disediyakake crita kancil). Saka crita kang wis kowaca, apa sing ora komangerteni? Wangsulan: Sebagian tembung. 11. Miturutmu, dongeng kancil iki bisa digunakake minangka bahan ajar/materi pasinaon apa ora? Alesane apa? Wangsulan: Bisa, mergane ceritane menarik diwaca lan akeh informasi saka dongeng si kancil.
180 ASIL WAWANREMBAG SISWA 9 Wektu : 10 Februari 2023 Informan : Dinni Nur Marsella (VII F) Papan Panalitem : SMP Negeri 19 Purworejo 1. Pasinaon apa sing wis tau kolakoni? Wangsulan: Nulis aksara jawa, cerita dongeng 2. Apa wis tau nyinau babagan cerita rakyat? Wangsulan: Sampun. 3. Cerita rakyat apa jinis apa sing wis tau kocawa? Wangsulan: Legenda, fabel, dongeng. 4. Crita kasebut saka ngendi? (internet, buku, utawa sumber liyane) Wangsulan: Buku. 5. Apa para siswa ngerti babagan cerita rakyat kanthi jinis fabel? Wangsulan: Iya, ngerti. 6. Menawa wis tau maca crita fabel, judhule apa? Wangsulan: Si kancil. 7. Miturut panemumu, crita fabel kang bisa narik kawigaten iku kaya apa? Wangsulan: Judul sing apik. 8. Saka crita kasebut apa bisa mangerteni isine kanthi jangkep? Wangsulan: Bisa. 9. Miturut panemumu, crita rakyat iku kalebu materi sing angel apa ora? Wangsulan: Ora.
181 10. Menawa crita fabel kanthi irah-irahan Dongeng Kancil apa wis tau kowaca? Menawa durung, coba wacanen luwih dhisik! (disediyakake crita kancil). Saka crita kang wis kowaca, apa sing ora komangerteni? Wangsulan: Arti kata. 11. Miturutmu, dongeng kancil iki bisa digunakake minangka bahan ajar/materi pasinaon apa ora? Alesane apa? Wangsulan: Bisa, mergane menarik, apik diwaca, akeh informasi saka dongeng kancil lan akeh maknane.
182 Layang Kanthilan 9 Cathetan Lapangan Asil Wawanrembag Ahli Basa ASIL WAWANREMBAG Wektu : Jemuah, 10 Maret 2023 (13.00 - 13.30 WIB) Informan : Wawancara Ahli Basa (Favorita Kurwidaria, S.S., M.Hum.) Papan : Prodi Pendidikan Bahasa Jawa 1. Kados pundi pamanggih panjenengan ngengingi Serat Dongèng Anyariyosaken Lelampahanipun Kancil, punapa basanipun gampil dipunpahami? Wangsulan: Inggih saperangan kathah basanaipun gampil dipunpahami, ananging wonten saperangan ugi ingkang radi awrat amargi basa ingkang dipunginakaken punika ragam basa sastra. 2. Miturut panjenengan, menawi kula kaji kanthi kanthi analisis kontekstual wacana punapa saged? Wangsulan: Sejatosipun sedaya jinis wacana punika saged dipunanalisis kanthi tintingan wacana. Punapa malih kados serat punika, tamtu saged. 3. Estunipun kados pundi wigatosipun analisis kontekstual wacana ing salebeting wacana? Wangsulan: Nggih penting sanget kangge mangertosi makna saking satunggaling wacana kanthi jangkep. Bab punika wigati jalaran kanthi mangertosi makna wacana kanthi jangkep, saged mangertosi wos utawi isi saking wacana punika. 4. Miturut panjenengan, punapa saged menawi asil analisis kontekstual wacana menika kangge ndudut nilai pendidikan karakter ingkang wonten ing salebeting serat kasebut?
183 Wangsulan: Saged, menawi sampun mangertosi maknanipun kanthi jangkep kala wau tamtunipun saget mangertosi piwulang punapa mawon ingkang wonten ing satunggalingw wacana. 5. Menapa Dongèng Anyariyosaken Lelampahanipun Kancil menika jumbuh menawi dipunginakaken minangka bahan pasinaon ing SMP wonten ing Kurikulum Merdeka ing Fase D, inggih menika membaca teks karya sastra ingkang awujud crita rakyat kanthi jinis fabel? Wangsulan: Menawi ningali kurikulum merdeka punika, tamtunipun saged. Ananging kados ingkang samun kula aturaken kala wau, wonten saperangan tembung ingkang radi awrat pramila kedah wonten pendampingan lan guru ugi kedah kreatif anggenipun menyajikan materi punika. 6. Kados pundi pamanggih Ibu, ngengingi lelandhesan utawi kriteria anggenipun milih bahan ajar sastra ingkang dipunginakaken minangka bahan pasinaon basa Jawa ing sekolah? Wangsulan: Tamtu kathah, miturut Ibu ingkang baken punika jinis sastranipun kedah jumbuh. Tegesipun, jumbuh marang kawruh siswa. Salajengipun kedah jumbuh kaliyan kawontenan sosial lan kultural ing masyarakat. Kejawi punika, ugi boten kepareng serat ingkang lekoh, ngemot kekerasan, lan ingkang sipatipun radikal. 7. Menapa serat kasebut saged dados salah satunggalipun referensi bahan pasinaon basa Jawa mliginipun ing Kurikulum Merdeka, inggih menika materi crita rakyat kanthi jinis fabel? Wangsulan: Tamtunipun saged, awit ing sekolahan punika sumber materinipun lumrahipun namung saking buku utawi internet kemawon.
184 Layang Kanthilan 10 Berita Acara Wawanrembag
Wawanrembag karo guru basa Jawa SMP N 19 Purworejo, Ibu Jami Setyaningsih, SPd. Wawanrembag karo siswa kelas VII SMP Negeri 19 Purworejo Wawanrembag karo ahli Basa, Ibu Favorita Kurwidaria, S.S., M.Hum. 193 Layang Kanthilan 11 Dokumentasi Wawanrembag