KAJIAN FILOLOGI SÅHÅ KAWRUH NGGARAP SANTUN WONTÊN ING RISALATUL MAḤIDH Yeni Rahayuningsih 12205241069 SARINING PANALITÈN Panalitèn mênikå ngêwrat nêm ancas panalitèn. Ancasing panalitèn mênikå kanggé: (1) ngandharakên deskripsi naskah RM, (2) ndamêl transliterasi aksårå Jåwå teks RM, (3) ndamêl transliterasi aksårå Latin teks RM, (4) ndamêl suntingan teks RM, (5) ndamêl terjemahan teks RM, (6) ngandharakên kawruh nggarap santun wontên ing teks RM. Panalitèn mênikå ngginakakên metode panalitèn filologi modern såhå metode panalitèn deskriptif. Metode panalitèn filologi modern dipunginakakên kanggé naliti naskah kanthi irah-irahan Risalatul Maḥidh. Wondéné metode panalitèn deskriptif kanggé nggambarakên teks RM kanthi objektif. Sumber data panalitèn mênikå naskah RM koleksi pribadi-nipun Safitri Lestari (NIM 12205241063, mahasiswa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Universitas Negeri Yogyakarta). Caranipun ngêmpalakên data ngginakakên lampahing panalitèn filologi, inggih mênikå deskripsi naskah, transliterasi teks ing aksårå Jåwå såhå ing aksårå Latin, suntingan teks kanthi ndamêl aparat kritik, såhå terjemahan teks. Cårå analisis data ngginakakên cårå analisis deskriptif. Validitas ingkang kaginakakên inggih mênikå validitas semantik. Reliabilitas ingkang kaginakakên inggih mênikå reliabilitas intrarater såhå interrater. Asiling panalitèn mênikå ngandharakên nêm bab. Kaping sapisan, ngandharakên deskripsi naskah RM ingkang taksih saé, sêratanipun cêthå såhå gampil dipunwaos. Kaping kalih, ndamêl transliterasi teks ing aksårå Jåwå kanthi ngéwahi sêratan aksårå Arab Pégon dhatêng aksårå Jåwå kanthi mênåpå wontênipun såhå dipunjumbuhakên kaliyan pangucapipun. Kaping tigå, ndamêl transliterasi teks ing aksårå Latin ingkang dipungarap kanthi ngéwahi sêratan aksårå Arab Pégon dhatêng aksårå Latin. Kaping sakawan, ndamêl suntingan teks edisi standar, déné sadåyå éwah-éwahan ing suntingan kaandharakên wontên ing aparat kritik. Kaping gangsal, asiling terjemahan teks wontên 6 têmbung ingkang kasêrat ing cathêtan terjemahan. Kaping ênêm, isining teks RM ngandharakên 10 bab inggih mênikå (1) asal-usulipun nggarap santun, (2) hikmah-ipun Gusti Allah maringi nggarap santun dhatêng tiyang èstri, (3) katrangan namanipun nggarap santun såhå kéwan ingkang ngêdalakên rah nggarap santun, (4) wiwitanipun tiyang èstri ngêdalakên rah nggarap santun, (5) prakawis-prakawis nalikå tiyang èstri kaparingan nggarap santun, (6) wêkdal mêdalipun rah nggarap santun såhå wêkdal sucinipun, (7) caranipun mangrêtosi mêdal utawi mampêtipun rah nggarap santun, (8) jinisipun rah nggarap santun, (9) prakawis ingkang kénging dipuntindakakên déning tiyang èstri nalikå nggarap santun, såhå (10) caranipun qadha salat tumrap tiyang èstri ingkang nêmbé nggarap santun. Pamijining têmbung: kajian filologi, kawruh nggarap santun, Risalah Mahidh
Abstract This research contains six research purposes. The purposes of this research are about to: (1) explain the description of RM text, (2) makes the transliteration of Java script from RM text, (3) makes transliteration of Latin script from RM text, (4) makes an editing from RM text, (5) makes text RM translation, (6) explain the science of menstruation in the RM text. This research uses modern philological research methods and descriptive research methods. Modern philological research method used to examine a text entitled Risalatul Maḥidh. While the descriptive method used to describe RM text objectively. Source of the research data is the text of a private collection from Safitri Lestari (NIM 12205241063, students of Department of Region Language Education of Yogyakarta State University). Data collecting technique is using the steps of philological research, namely the description of the manuscript, text transliteration into Javanese and Latin script, text editing by making apparatus of criticism, and the text translation. Data analysis technique is using descriptive analysis method. This research is using semantic validity. This research is also using intraratter and interrater reliability. The results of this research described in six chapters. First, explain the description of the RM text is still in good condition, the writing is clear and also can be easily to read. Second, create a transliterated text into Javanese script by changing the Arabic script writing Pegon into Javanese originally (according to the text) and adapted to the pronunciation. Third, make a transliterated text into the Latin text by changing Pegon writing Arabic text with Latin text. Fourth, make a standard edition of text editing, while all that changed in the editing are described into apparatus criticism. Fifth, there are six words written of the translation results in the translation notes. Sixth, the contents of the text explains the 10 chapters, there are (1) The origin of menstruation, (2) a lesson God gave menstruation in women, (3) a description of menstruation and animals that secrete menstrual blood, (4) the beginning of women bleed menstruation, (5) problems when women are in their period, (6) when the discharge of menstrual blood and when it is pure, (7) how to notice when the menstrual blood come out and stop, (8) types of menstrual blood, (9) things that can be done by women when menstruating, (10) how to replace the pray for women who are menstruating. Keywords: philology study, the science of menstruation, Risalah Mahidh A. PURWAKA Filologi inggih mênikå ngèlmi ingkang objek panalitènipun arupi naskah kina ingkang gayut kaliyan bab båså, kasusastran, såhå ingkang kabudayan. dipundadosakên data panalitèn inggih mênikå naskah kitab ingkang Maḥidh Risalatul salajêngipun dipunsêrat RM. Naskah Naskah sumber mênikå minångkå koleksi pribadi- nipun Safitri Lestari. Naskah mênikå awujud naskah ingkang kasêrat mawi aksårå Arab Pégon. båså ingkang dipunginakakên inggih mênikå båså Jawi kanthi undhå-usuk kråmå såhå ngoko. cithak Naskah RM dipundadosakên amargi panalitèn sumber ngêwrat kawruh nggarap santun data 4
Islam miturut paugêran ing ingkang sagêd dipuncakakên pagêsangan samênikå, jaman mliginipun kaum wanitå wontên ing masarakat Jawi. Panalitèn ingkang trêp kanggé nliti naskah RM inggih mênikå panalitèn filologi, amargi data ingkang dipuntaliti awujud naskah såhå teks, jumbuh kaliyan objek inggih mênikå naskah såhå teks. Wondéné lampahing panalitèn filologi tumrap naskah RM inggih mênikå deskripsi naskah, transliterasi teks, suntingan teks, terjemahan teks, såhå analisis isi. agami panalitèn filologi B. GÊGARAN TEORI Kajian Filologi Pangrêtosan Filologi Filologi inggih satunggaling ngèlmi ingkang gêgayutan kaliyan ingkang wohing bab magêpokan båså, kabudayan kasusastran, 1). Wondéné Mulyani Baroroh-Baried, pamanggihipun inggih (1985: 1), bilih filologi satunggaling mênikå ngèlmi ngéngingi sastra-sastra wontên têbanipun ingkang pangrêtosan taksih wiyar kalêbêt bab båså, kabudayan. kasusastran, såhå filologi Salajêngipun, pangrêtosan inggih mênikå ngèlmi ingkang kaginakakên kanggé sarånå nyinaoni kabudayan rumiyin mawi naskah kaliyan teks Saputra (2008: 79). Pramilå sagêd dipunpêndhêt inggih dudutanipun, bilih ingkang mênikå dipunginakakên sarånå nyinaoni bab naskah-naskah kinå minångkå têtilaraning lêluhur jaman rumiyin gayut kaliyan bab båså, kasusastran, såhå kabudayan. karya sastra kaliyan såhå (2009: jaman filologi ngèlmi kanggé 5 Ancasing Filologi filologi miturut Djamaris (2002: 9) wontên gangsal. Wondéné ancas kasêbut ing antawisipun kaandharakên kados ing ngandhap mênikå. a. Mentransliterasikan Ancasing panalitèn teks untuk menjaga keaslian teks. b. Menyunting dengan memperhatikan pedoman ejaan yang berlaku. teks Objek Panalitèn Filologi panalitèn filologi kapérang dados kalih. Wondéné objek kasêbut panalitèn kaandharakên kados ing ngandhap mênikå. a. Naskah Objek inggih mênikå anggitan taksih kasêrat mawi tangan utawi carik ingkang taksih déné têdhakanipun (Baroroh-Baried, 1985: miturut 54). (lumantar Poerwadarminta Darusuprapta, 1984: 1) naskah inggih mênikå anggitan ingkang kasêrat mawi tangan ingkang taksih têdhakanipun. asli mênåpå déné Saking ing dipunpêndhêt nginggil inggih dudutanipun, bilih naskah mênikå kabudayan têtilaranipun pårå lêluhur ingkang awujud sêratan ingkang taksih asli mênåpå déné têdhakanipun. Naskah ingkang asli mênåpå Wondéné andharan-andharan sagêd asiling b. Teks Teks miturut Saputra (2008: 5) inggih mênikå wosipun naskah ingkang kaandharakên kanthi båså jumbuh utawi wacana. jinisipun kaliyan Pangrêtosan sanèsipun, teks inggih tåndhå sanèsipun
utawi mênikå wosing ingkang manuskrip, namung sagêd dipunangên-angên kémawon, asipat abstrak (Baroroh- Baried, 1985: 56). Saking andharan- andharan sagêd dipunpêndhêt dudutanipun, bilih teks mênikå namung asipat abstrak, dipunmangrêtosi nanging wosipun. naskah andharan ing nginggil sagêd 1. Aliran Filologi Aliran mênikå kapérang dados kalih inggih mênikå, aliran aliran modern (Baroroh-Baried, 1985: 2). Aliran filologi tradisional mênikå mligi naliti naskah ingkang risak. Wondéné ing panalitèn mênikå ngginakakên aliran filologi modern. Aliran mênikå mligi kaginakakên kanggé sarånå nindakakên panalitèn teks, kanthi mangrêtosi terjemahan nglêrêsakên teks, sêrataning têmbung ingkang botên jumbuh kaliyan ingkang gumathok, såhå nggayutakên isining teks kaliyan ngèlmi sanèsipun. filologi tradisional såhå isining ejaan Lampahing Panalitèn Filologi Lampahing panalitèn filologi tumrap teks RM wontên ênêm. Lampahing panalitèn kasêbut inggih naskah, deskripsi mênikå transliterasi teks dhatêng aksårå Jåwå såhå aksårå Latin, suntingan teks kanthi ndamêl aparat kritik, terjemahan teks, såhå analisis isi. Kawruh Nggarap Santun inggih mênikå sêsêrêpan, ngèlmi (Poerwadarminta, 1939: 195). Wondéné nggarap santun utawi haid rah ingkang mêdal saking parjinipun sampun wêkdal wanitå manawi Kawruh inggih mênikå 6 baligh ("Uwaidah, 2008: 72). Saking andharan-andharan kasêbut sagêd dipunpêndhêt bilih kawruh nggarap santun utawi haid inggih mênikå ngèlmi ngéngingi rah ingkang mêdal saking parjinipun wanitå nalikå sampun baligh inggih minångka kodrating wanitå saking Gusti Allah. dudutanipun, Religi Masarakat Jawi Masarakat Jawi mênikå sadèrèngipun agami, sampun gadhah kapitadosan inggih mênikå animisme såhå dinamisme. Paham animisme såhå dinamisme masarakat Jawi ing jaman rumiyin ingkang nuwuhakên tradisi-tradisi, kalêbêt upacårå ritual. samênikå, jaman sapérangan agêng masarakat Jawi sampun ngrasuk agami. Ananging, ngrasuk ingkang masarakat kapitadosan agami Islam, Katolik, såhå Kristên taksih kapérang malih dados kalih golongan inggih mênikå sartå golongan penganut murni kêjawèn utawi abangan (Sarjana, 2009: Penganut murni nindakakên gêsangipun adhêdhasar agaminipun. Wondéné paugêran golongan kêjawèn utawi abangan cårå gêsang taksih nindakakên sadåyå kebatinan, ingkang dipuntindakakên kaliyan golongan abangan mênikå minångkå lêlampahan nyakêtakên kanggé såhå kawulå dipunjumbuhakên kaliyan paugêran agami ingkang dipunpitados. ngrasuk Ing 65). Ananging, dhatêng Gusti Tradisi Nggarap Santun Masarakat Jawi ing Tradisi Jawi mênikå wontên antawipun ing mawarni-warni, inggih mênikå tåtå upåcårå ingkang
gayut kaliyan daur hidup manungså, tilar inggih saking donyå. Salah satunggaling upåcåra ingkang nalikå dipuntindakakên inggih mênikå upåcårå remaja tarapan (Sarjana, 2009: 99). Upåcårå mênikå dipuntindakakên dhatêng laré èstri ingkang nêmbé nggarap santun ingkang kaping sapisanan. lair dumugi Aksårå Arab Pégon Wontên panalitèn ingkang mênikå, dipunginakakên objek panalitèn kasêrat mawi aksårå Arab Pégon. Aksårå Arab Pégon inggih aksårå Arab Hija"iyah mênikå ingkang aksaranipun dipunjumbuhakên kaliyan têmbung- Jawi kanthi têmbung nambahi tåndha-tandhå, upaminipun cêcêk, shakel, såhå harakat ingkang ingkang béda sampun wontên (Mulyani, 2009: 6). ing naskah dados ing båså kaliyan harakat Panalitèn ingkang Jumbuh ingkang sajinis kaliyan panalitèn mênikå wontên kalih. Panalitèn kasêbut inggih mênikå panalitènipun Anton Novi Widayanto (2015) kanthi irah-irahan "Kajian Filologi Jinising Katrêsnan dhatêng Garwå wontên Sêrat Ngèlmi Pangasihan" såhå panalitènipun Meinaksi Anggini Arum Sari (2015) kanthi irah-irahan "Adabing Wanita Miturut Kitab Al- Mar"ah Aṣ Ṣalihah". Panalitèn såhå C. CÅRÅ PANALITÈN Jinising Panalitèn Panalitèn mênikå kalêbêt såhå filologi modern panalitèn panalitèn deskriptif. Panalitèn deskriptif dipunginakakên kanthi ancas kanggé ngêmpalakên sadåyå ngéngingi katrangan såhå kawontênanipun ngandharakên nggarap santun ingkang wontên ing teks RM wontênipun. kanthi Wondéné panalitèn filologi modern dipunginakakên kanggé naliti naskah RM kanthi lampahing panalitèn filologi modern. naskah kawruh mênåpå Sumber Data Panalitèn Sumber data ing panalitèn mênikå inggih naskah RM ingkang dipunanggit déning Kyai Masruhan ingkang Ihsan. ing dipundadosakên sumber data panalitèn mênikå inggih koleksi pribadi-nipun Safitri Lestari (NIM 12205241063, mahasiswa Jurusan Daerah Pendidikan Universitas Negeri Yogyakarta). Teks RM kasêrat mawi aksårå Arab såhå aksårå Arab Pégon cithak såhå kanthi dhapukan gancaran. Basaning teks inggih mênikå båså Jawi kanthi undhå-usuk kråmå såhå ngoko. Naskah RM Bahasa Caranipun Ngêmpalakên Data ngêmpalakên data ing panalitèn mênikå kanthi cårå studi kapustakan. Wondéné kanggé nggarap panalitèn mênikå, kanthi lampahing panalitèn filologi, ing ingkang kaandharakên kados ngandhap mênikå. 1. Deskripsi naskah Sasampunipun Anggènipun naskah lajêng ngandharakên katamtoakên, kawontênaning ingkang dipuntaliti kanthi cêthå. Deskripsi naskah RM badhé dipunandharakên mawi tabel ingkang dipunwastani salajêngipun kartu data, dipunandharakên mawi paparan utawi uraian. 2. Transliterasi teks naskah malih 7
ingkang kalih. Wondéné katindakakên transliterasi inggih mênikå transliterasi teks RM dhatêng metode aksårå transliterasi diplomatik såhå dhatêng aksårå kanthi metode transliterasi diplomatik såha metode transliterasi standar. 3. Suntingan teks kanthi Ndamêl Transliterasi teks teks kasêbut kanthi Jåwå Latin Aparat Kritik Metode teks ingkang ing panalitèn mênikå inggih suntingan teks edisi standar. Asiling suntingan teks dipunandharakên awujud tabel, lajêng dipundamêl aparat kritik-ipun salajêngipun ingkang dipunandharakên kanthi têtêmbungan ingkang cêthå. 4. Terjemahan teks suntingan dipunginakakên Metode terjemahan ingkang dipunginakakên ing panalitèn mênikå kanthi tigang metode inggih mênikå metode terjemahan harfiah, metode terjemahan isi utawi makna, metode kanthi terjemahan kontekstual. Sasanèsipun mênikå terjemahan tumrap têtêmbungan ing båså Arab kanthi nyuwun pirså Jurusan mahasiswa dhatêng Pendidikan Daerah Bahasa Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun nggêgulang ngèlmi mênikå båså (NIM Muhammad 12205241023, Pondhok Pesantren Assalafiyyah Mlangi Nogotirto Gamping Sleman) såhå (NIM Arini Nur Pondhok 12205241053, Pesantren Hasyim Yogyakarta). Pirantosing Panalitèn bebas såhå Arab inggih Soleh santri Hidayati santri Wahid Pirantosing panalitèn ingkang dipunginakakên ing panalitèn mênikå inggih awujud kartu data. Kartu data dipunginakakên kanggé nyêrat data- data saking asiling maos såhå ningali piyambak naskah RM supados nggampilakên lampahing panalitèn. Caranipun Analisis Data Cårå analisis data ingkang dipunginakakên ing panalitèn mênikå analisis inggih mênikå deskriptif. Wondéné lampahipun analisis deskriptif miturut Kaelan (2005: 69-70) inggih mênikå reduksi data, klasifikasi data, display data, penafsiran såhå interpretasi. cårå Caranipun Ngêsahakên Data ingkang Uji dipunginakakên inggih mênikå validitas semantik. Wondéné uji reliabilitas dipuntindakakên kanthi reliabilitas såhå reliabilitas interrater. validitas intrarater D. ASILING PANALITÈN SÅHÅ PANGRÊMBAGIPUN Deskripsi Naskah RM Kawontênaning naskah RM taksih saé, warni dlancangipun taksih rêsik, nanging warni samakipun sampun radi rêgêd, sêratanipun cêthå ngginakakê mangsi warni cêmêng dipunwaos. såhå gampil taksih Lêmbaraning naskah ugi jangkêp, botên wontên ingkang ical mênåpå déné risak. Cacahipun kåcå ingkang dipuntaliti wontên 47 kåcå. Naskah RM dipunsêrat déning Kyai ing Berumbung, Masruhan Ihsan Demak. Wondéné katrangan ngéngingi umur naskah RM botên sinêrat teks kitab mênikå. ing salêbêting Naskah RM kalêbêt naskah Islam amargi ngandharakên kawruh ngéngingi nggarap santun miturut 8
agami Islam. Naskah RM awujud naskah cithak, ingkang kasêrat mawi aksårå Arab Pégon. Basaning teks RM ngginakakên båså Jawi gagrag Énggal, kanthi undhå-usuk kråmå såhå ngoko. Wondéné dhapukaning teks inggih mênikå gancaran. Asiling Suntingan Teks RM Transliterasi Transliterasi såhå ingkang mênikå katindakakên transliterasi teks RM dhatêng aksårå Jåwå såhå aksårå Latin. Transliterasi Jåwå teks metode katindakakên såhå transliterasi dipunjumbuhakên kaliyan pangucapipun. Wondéné tulådhå asiling transliterasi teks RM dhatêng aksårå Jåwå kaandharakên wontên ing ngandhap mênikå. teks inggih aksårå dhatêng kanthi diplomatik Teks RM Asiling Transliterasi Teks RM dhatêng Aksårå Jåwå transliterasi teks RM dhatêng aksårå Latin katindakakên metode transliterasi diplomatik såha metode transliterasi Metode transliterasi diplomatik dipunginakakên kanggé ndamêl alih tumrap sêrataning tulis ingkang kasêrat têmbung-têmbung Salajêngipun, kanthi standar. teks ngginakakên båså Arab, ancasipun njagi inggih mênikå kesrakalan teks, amargi teks ingkang kasêrat kanthi båså Arab umumipun inggih mênikå waosan Quran, hadis, kitab kuning, såhå pangandikanipun ulåmå. kanggé metode transliterasi standar dipunginakakên kanggé alih tulis sêrataning aksårå ingkang kasêrat kanthi têmbung- têmbung båså Jawi. Salajêngipun, têmbung-tembung ingkang kalêbêt kekhasan teks ing salêbêtipun teks RM kasêrat kanthi cithak kandêl. Wondéné transliterasi katindakakên, lampah salajêngipun inggih mênikå ndamêl suntingan teks teks edisi RM kanthi suntingan RM teks standar. katindakakên kanthi njumbuhakên têtêmbungan ing salêbêting teks RM taksih kaliyan lumampah adhêdhasar Baoesastra Djawa 1939), (Poerwadarminta, Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan (Balai Bahasa Yogyakarta, 2006), kaliyan såhå konteks-ipun, nanging têtêp njagi kekhasan teks RM mênikå. Asiling suntingan teks RM nêdahakên bilih wontên 58 têmbung dipun-sunting. ingkang asiling tulådhå Wondéné transliterasi teks RM standar dhatêng aksårå Latin såhå asiling kaandharakên suntingan-ipun lumantar tabel kados ing ngandhap mênikå. Sasampunipun Suntingan ejaan ingkang dipunjumbuhakên teks kêdah Tabel 1: Asiling Transliterasi såhå Suntingan Teks RM Asiling Transliterasi 9
[kåcå 3] wontên Sumawånå manawi ingkang lêpatipun pinanggih punikå kitab kêrsåå pårå pêmaos nglêrêsaké utawi nimang kaliyan kitab pundi sanès mundhut ingkang kénging kitå damêl ngukumi. Asiling Suntingan [kåcå 3] wontên Sumawånå manawi lêpatipun pinanggih ingkang punikå kitab kêrsåå pårå pêmaos nglêrêsaké utawi n<gl>im<b>ang2 kaliyan kitab sanès m{ê}ndh{ê}t3 pundi ingkang kénging kitå damêl ngukumi. teks mênikå kaandharakên wontên ing aparat kritik. Aparat kritik mênikå ngandharakên éwah- éwahaning suntingan ingkang arupi nambahi, ngirangi, såhå nggantos aksårå utawi têmbung. Aparat kritik wontên panalitèn mênikå ngginakakån tåndhå-tåndhå tartamtu kanggé ngandharakên éwah-éwahan ing ing ngandhap mênikå. 1) {...} tåndhå mênikå minångkå tåndhå kanggé nggantos aksårå, 2) <...> tåndhå mênikå minångkå tåndhå kanggé nambahi aksårå, Salajêngipun suntingan sadåyå ing salêbêting teks, kados 3) /.../ tåndhå mênikå minångkå tåndhå kanggé ngirangi aksårå, 4) anggènipun nyêrat nomêr ing sabên aparat kritik ngginakakên ångkå Arab ingkang kasêrat mawi aksårå Latin (1..., 2 ..., 3 ..., 4..., lsp). Wondéné tulådhå éwah-éwahan ing salêbêting ingkang kaandharakên wontên ing aparat kritik inggih kados ing ngandhap mênikå. teks RM 1. m{ê}ndh{ê}t Têmbung mundhut têgêsipun tuku (Poerwadarminta, 1939: 325). Ananging, têmbung mundhut mênikå botên jumbuh kaliyan konteks ukårå ing teks RM, pramilå aksårå u ing têmbung mundhut dipungantos aksårå ê, satêmah dados têmbung mêndhêt ingkang têgêsipun njupuk (Poerwadarminta, 1939: 307). Asiling Terjemahan såhå Cathêtan Terjemahan Teks RM 1. Asiling Terjemahan Teks RM RM dipuntindakakên kanthi ndamêl alih båså sabên têmbung ing teks RM saking båså Jawi dhatêng båså Indonesia. Terjemahan teks RM ing ngginakakên panalitèn mênikå metode harfiah, utawi makna, terjemahan terjemahan bebas, såhå kanthi kontekstual. Wondéné, terjemahan tumrap têtêmbungan ing båså Arab dhatêng kanthi mahasiswa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Universitas Negeri Yogyakarta sampun nggêgulang ngèlmi båså Arab inggih (NIM mênikå Muhammad Soleh 12205241023, Pondhok Pesantren Assalafiyyah Mlangi Nogotirto Gamping Sleman) såhå (NIM Arini Nur Pondhok 12205241053, Hasyim Pesantren tulådhå Yogyakarta). Wondéné asiling RM kaandharakên wontên tabel kados ing ngandhap mênikå. Terjemahan teks terjemahan isi nyuwun pirså ingkang santri Hidayati santri Wahid terjemahan teks Tabel 2: Asiling Terjemahan Teks RM 10
Asiling Suntingan Sumawånå manawi wontên ingkang pinanggih lêpatipun punikå kitab pêmaos nglêrêsaké utawi n<gl>im<b>ang2 kaliyan kitab sanès m{ê}ndh{ê}t3 pundi ingkang kénging kitå damêl ngukumi. kêrsåå pårå Asiling Terjemahan Selain itu, apabila ada yang menemukan kesalahan dalam kitab pembaca ini, membenarkan atau membandingkan isinya dengan kitab lain, mengambil mana yang dapat kita gunakan untuk aturan hukum. sudilah para 2. Cathêtan Terjemahan Teks RM Têtêmbungan ingkang angèl lajêng dipun-terjemah-akên, ing cathêtan dipuncathêt wontên terjemahan. Têmbung-têmbung ingkang kasêrat wontên ing cathêtan terjemahan mênikå wontên ênêm têmbung, inggih mênikå têmbung Ingsun, Gusti, Kanjeng, anu, Pangéran, såhå sirå. Pangrêmbaging Kawruh Nggarap Santun wontên ing Teks RM mênikå ngandharakên nggarap santun ingkang wontên ing teks RM. Wondéné tulådhå kawruh nggarap santun ingkang wontên ing teks RM mênikå kaandharakên kados ing ngandhap mênikå. Panalitèn kawruh 1. Hikmah-ipun Gusti Allah SWT santun maringi nggarap dhatêng tiyang èstri ingkang dipuntêtêpakên déning Gusti Allah têmtu wontên SWT mênikå prakawis paédahipun, Sabên prakawis kalêbêt nggarap ingkang santun kaparingakên dhatêng tiyang éstri. Wondéné paédahipun Gusti Allah SWT maringi bêbêktan nggarap santun dhatêng tiyang éstri kawrat wontên ing teks RM kåcå 9-11, kados ingkang kaandharakên ing pêthikan ngandhap mênikå. Sumawånå Allah ndadosakên bêbêktan ḥaidh punikå botên barang alit utawi sakêdhik ngatên botên. Ing mriki prêlu kulå têrangakên sêtêngahé kémawon: 1. sarèhning tiyang èstri punikå têmbé badhé ngrimat ing kêkotoran anaké ingkang bayi abang lan najis-najisipun, milå Allah Ta"ala maringi latihan ḥaidh, (bêlajaran) supados èstri wau sagêd têgêl prigêl botên sok gigu utawi gilå ngrimat laré bayi, lan ngrêtos ngumbah rupi 2. sarèhning èstri wau akiré tamtu sabab nampi kêsanggupan, nampi maskawiné sampun saking sasat jalêré, milå sanggup nampi kotorané jalêré rupi mani ingkang anggikuni, tiyang èstri mångkå prêlu kapurih nglatih kêtêgêlan, kêprigêlan dhatêng sadayané sipat kotor, lan sagêdå istri punikå ahli bêbêrsih dhatêng saliné (sandhangané) ingkang jalêr, tur sagêdå ngantos sêngit dhatêng kêkêmprohan lajêng manawi pênganggéné jalêré kêtingal rêgêd, kapurih nyopot badhé dipuncuci lan sagêdå istri mênikå rêmên kêbêrsihan dhatêng panggènané panganggéné lan têdhanané. 3. sarèhning èstri wau botên ingkang kêparingan mani 11
sagêd kêmpal dados adon-adon ing bahanipun widhungan wêtêngan, milå maninipun si jalêr ingkang sagêd kêmpêl dados widhungan, mênikå agêng sagêdipun mindhak mêdal sabab dagingé, dipunparingi têdhan rupi gêtih ḥaidh. 4. Gusti Allah mojudaké tiyang èstri ugi sampun dipunparingi watêk isinan (rikuhan), nanging èstri wau kapêkså mênang håwå rêmênané ngathah-ngathahaké kêkésahan kémawon, milå lajêng cêgah dipunparingi ingkang ndadosaké rikuhipun mêdal, ḥaidh ingkang nyiprati bokong tamtu dados wêgah badhé mlampah- mlampah. gêtih rupi napsuné 5. ḥaidh mênikå kénging kanggé akir ngalamatipun têtêngêr baligh. 6. ḥaidh mênikå kénging kanggé têtêngêr ngalamatipun duginé "iddah, 7. ḥaidh mênikå kénging kanggé tlanakan têtêngêr kothongé saking wêtêngan, 8. sagêd ndadosakên sêbab awèté kêtrêsnan, sabab anggènipun sami nahan si jalêr lan si èstri salêbêté ḥaidh mênikå kados ngantèn énggal ingkang badhé dipunkêmpalakên, (9-11). Terjemahan-ipun, Adapun Allah menjadikan bawaan haid itu bukan barang kecil atau sedikit itu tidak. Di sini perlu saya terangkan setengahnya saja: 1. karena perempuan itu besok akan merawat kotoran anaknya yang masih bayi dan najis- najisnya, maka Allah Ta"ala memberikan latihan (pembelajaran) berupa haid, supaya istri tadi dapat terampil takut tidak risih atau dan merawat dan bayi, anak mengerti mencuci, 2. karena pada akhirnya istri itu tentu menerima kesanggupan, sebab menerima maskawin dari suaminya, yaitu sanggup menerima kotoran suaminya berupa air mani yang menjijikkan. Oleh karena itu, perempuan disuruh melatih keterampilan akan semua sifat kotor, dan jadilah istri itu ahli bersih-bersih akan pakaian suaminya, dan juga menjadi benci akan kejorokan sampai jika yang dipakai suaminya terlihat kotor, disuruh untuk melepas untuk dicuci, dan juga itu suka akan jadilah kebersihan tempatnya, pakaiannya, dan makanannya. 3. karena istri itu tidak diberikan air mani yang dapat bercampur menjadi bahannya hamil di perut, maka air mani sang suami yang dapat membeku dan menjadi hamil ini, dapat menjadi semakin besar dan keluar karena dagingnya diberikan makanan berupa darah haid. istri sudah 4. Gusti Allah menciptakan perempuan sudah diberikan watak pemalu, tetapi istri itu terpaksa memenangkan hawa nafsunya yaitu sukanya memperbanyak bepergian saja. Oleh karena itu, lalu diberikan larangan yang menjadikannya tidak enak untuk keluar, yaitu juga 12
berupa yang mengotori pantatnya dan tentu menjadikan malas untuk jalan- jalan. darah haid 5. haid itu untuk menandakan akhir balig, 6. haid itu untuk menandakan datangnya masa idah (masa tunggu belum boleh menikah bagi wanita yang berpisah dengan suaminya, baik karena ditinggal bercerai maupun mati), 7. haid itu untuk menandakan kosongnya rahim, 8. dapat menjadikan penyebab awetnya kasih sayang, sebab dalam menahan akan sang suami dan sang istri selama haid itu seperti pengantin baru yang akan dikumpulkan. ing Pêthikan nginggil ngandharakên bilih, Gusti Allah SWT mênikå maringi nggarap santun dhatêng èstri wontên tiyang paédahipun, inggih mênika: 1) sabên-sabên nggarap santun parjinipun tiyang èstri mênikå ngêdalakên rah ingkang rêgêd, pramilå prakawis mênikå sagêd katêgêlan, kanggé sadayané kaprigêlan dhatêng istri sipat kotor, punikå tumrap ahli prakawis ingkang rêgêd amargi tiyang èstri punikå ing têmbé putranipun badhé ingkang taksih bayi såhå najis- najisipun, supados èstri wau sagêd têgêl prigêl botên sok gigu utawi gilå anggènipun ngrimat laré bayi. Sasanèsipun mênikå ugi sagêd prigêl anggènipun rêrêsik panggènan, gladhèn lan sagêdå rêrêsik ngrimat samangké agêman, såhå têdhananipun ing salêbêtipun gêsang bêbrayan. 2) tiyang èstri mênikå biyasanipun ngathah-ngathahakên rêmên lajêng kakésahan, dipunparingi bêbêktan ingkang ndadosakên rikuh anggènipun badhé mêdal saking griyanipun. rah Bêbêktan mênikå ngggarap santun ingkang nyiprati bokong, mênikå prakawis ndadosakên raos ingkang botên sakécå anggènipun tiyang éstri mênikå mlampah- badhé mlampah. Dados, tiyang èstri mênikå sagêd ngirangi kêkêsahan ingkang botên wigatos. milå rupi 3) nggarap santun mênikå minångkå têtêngêr wiwitanipun baligh. Prakawis mênikå jumbuh kaliyan andharan mênika, bilih nggarap mênikå santun inggih saking satunggaling pérangan ngalamat baligh, manawi sampun wiwit baligh tiyang ésti mênikå sampun wajib nindakakên salat, siyam, såhå kuwajiban sanès minångkå umat Islam (Ardani, 2011: 13-14). tiyang tumrap 4) nggarap santun mênikå kanggé têtêngêr duginipun wêkdal "iddah (wêkdal nênggå dèrèng angsal èstri kråmå saking ingkang garwanipun, pisahan mênåpå déné dipuntilar sédå). Wêkdalipun inggih mênikå dipunétang kaping tigå saking anggènipun tiyang èstri mênikå nggarap santun, kados andharan ing ngandhap mênikå. (istri) "Dia beriddah (menunggu) selama tiga kali masa Ibnu Majah). "iddah haid." (HR. pisah amargi 13
5) nggarap santun mênikå kanggé têtêngêr bilih, tiyang èstri mênikå botên nêmbé wawrat, amargi tiyang ingkang nêmbé wawrat mênikå botên ngêdalakên rah nggarap santun. Nalikå tiyang èstri mênikå wawrat, Gusti Allah SWT ndadosakên rah mênikå têtêdhan kanggé bayi dados ingkang wontên ing rahim-ipun tiyang èstri mênikå. Awit saking ingkang tiyang èstri makatên nêmbé wawrat botên nglampahi nggarap ("Uwaidah, 2008:72). 6) Salêbêtipun santun, botên èstri mênikå tiyang kénging déning dipunjimak garwanipun. Prakawis mênikå sampun dipunandharakên wontên ing Al Quran, kados ing ngandhap mênikå. nggarap santun "karena itu, hendaklah kalian menjauhkan diri (menyetubuhi) dari mereka pada waktu dan janganlah kalian mendekati mereka, sebelum mereka benar-benar suci." (QS. Al- Baqarah: 222). haid èstri Ayat Al Quran ing nginggil nêdahakên bilih, tiyang èstri ingkang nêmbé nggarap santun mênikå botên kénging déning dipunjimak garwanipun, såhå kêdah dipuntênggå dumugi suci saèstu manawi badhé dipunjimak. Wêkdal kanggé nênggå mênikå, têgêsipun kakalihipun kêdah sabar nahan håwå napsunipun. Prakawis mênikå sagêd ndadosakên awètipun katrêsnan, amargi wontên ing teks RM, mênikå kados mantén dipunupaméakên énggal ingkang kêdah nahan håwå èstrinipun mênikå prakawis 14 napsunipun dumugi sah anggènipun pålåkråmå. Dados, wêkdal mênikå sampun inggih wêkdal dipuntênggå-têngga kaliyan tiyang èstri såhå garwanipun. ingkang E. Panutup Dudutan 1. Deskripsi naskah RM Kawontênaning naskah RM taksih saé, sêratanipun cêthå såhå gampil dipunwaos. Naskah RM awujud kanthi dhapukan gancaran ingkang kasêrat ngginakakên aksårå Arab Pégon. Båså ingkang dipunginakakên inggih mênikå båså Jawi kanthi undhå-usuk kråmå såhå ngoko sartå ngêwrat kawruh ngéngingi nggarap santun miturut agami Islam. 2. Transliterasi naskah cithak, teks såhå Suntingan teks RM Transliterasi teks RM ingkang katindakakên mênikå inggih transliterasi teks RM ing aksårå Jåwå kanthi transliterasi diplomatik, déné transliterasi teks RM ing aksårå Latin kanthi metode transliterasi diplomatik såhå metode transliterasi standar. Sasampunipun lajêng katindakakên transliterasi, suntingan teks kanthi metode edisi standar. 3. Terjemahan teks RM metode ing Terjemahan ngginakakên panalitèn mênikå harfiah, metode utawi makna, terjemahan såhå kanthi terjemahan bebas, kontekstual. Wondéné têmbung- têmbung ingkang botên sagêd ka- lajêng terjemah-akên dipunandharakên cathêtan terjemahan. 4. Kawruh teks RM terjemahan isi ing nggarap santun wontên ing teks RM
Teks RM ngêwrat kawruh ngéngingi nggarap santun miturut agami Islam. Kawruh kasêbut, inggih mênikå bab asal-usulipun nggarap santun, hikmah-ipun Gusti Allah maringi nggarap santun dhatêng tiyang èstri, katrangan namanipun nggarap santun såhå kéwan ingkang santun, ngêdalakên wiwitanipun tiyang èstri ngêdalakên santun, prakawis- rah nggarap èstri tiyang prakawis kaparingan nggarap santun, wêkdal mêdalipun rah nggarap santun såhå wêkdal caranipun mangrêtosi mêdal utawi mampêtipun rah nggarap santun, jinisipun rah nggarap santun, prakawis ingkang kénging dipuntindakakên déning tiyang èstri nalikå nggarap santun, såhå caranipun qadha salat tumrap tiyang èstri ingkang nêmbé nggarap santun. rah nggarap nalikå sucinipun, Implikasi 1. Tumrap lingkungan perguruan ing Jurusan tinggi mliginipun Pendidikan Bahasa Daerah, lampahing filologi ingkang sampun katindakakên sagêd ing panalitèn mênikå dipuncakakên ing wontên panalitèn naskah Jawi sanèsipun. 2. Tumrap pamaos umum, kawruh såhå piwulang bab nggarap santun ingkang kawrat ing RM taksih kaliyan jumbuh kawontênan ing jaman samênikå, satêmah sagêd dipunginakakên wontên ing gêsang bêbrayan. panalitèn Pamrayogi 1. Panalitèn mênikå winatês ing panalitèn filologi såhå kawruh pramilå santun, nggarap sanèsipun panaliti kaangkah 15 sagêd panalitèn tumrap teks RM kajumbuhakên kaliyan bab båså, sastrå, budåyå mênåpå déné bab sanèsipun. 2. Panalitèn naskah-naskah Jawi taksih prêlu dipuntindakakên kanggé nglêstantunakên isining naskah såhå piwulang wontên salêbêting naskah Jawi ingkang taksih sagêd dipunjumbuhakên ing pagêsangan masarakat samênikå. nindakakên Kapustakan 1. Naskah Ihsan, Masruhan. tanpa tahun. Risalatul Maḥidh. 2. Pustaka Anggini Arum Sari, Meinaksi. 2015. Adabing Wanitå Miturut Kitab Al-Mar"ah Aṣ-ṣalihah. Skripsi S1. Bahasa Pendidikan Jurusan Fakultas Bahasa dan Daerah Seni Negeri Universitas Yogyakarta. Balai Bahasa Yogyakarta. 2006. Pedoman Umum Ejaan Bahasa yang Jawa Huruf Yogyakarta: Disempurnakan. Kanisius. Latin Baroroh-Baried, Siti, dkk. 1985. Pengantar Teori Filologi. Jakarta: dan Pusat Bahasa Pengembangan dan Departemen Kebudayaan. Pembinaan Pendidikan Darusuprapta. "Beberapa dalam Naskah". 26 Oktober. Yogyakarta: Balai Bahasa Penelitian 1984. Masalah Kebahasaan Penelitian Widyaparwa Nomor
Departemen dan Kebudayaan. Pendidikan Djamaris, Edwar. 2002. Metode Penelitian Filologi. Jakarta: CV Manasco. Hadiatmaja, Sarjana dan Kuswa Endah. 2009. Pranata Sosial dalam Jawa. Masyarakat Yogyakarta: Grafika Indah. Kaelan. 2005. Metode Penelitian Filsafat. Kualitatif Yogyakarta: Paradigma. Bidang Mulyani, Hesti. 2009. Membaca Manuskrip Jawa 2. Gegaran Membaca Mata Jurusan Manuskrip Daerah Pendidikan Fakultas Bahasa Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Kuliah Lanjut. Bahasa dan Poerwadarminta. W.J.S. 1939. Baoesastra Djawa. Groningen, Batavia: J.B Wolters" Uitgevers- Maatschappij N.V. Karsono 1939. Baoesastra Djawa. Groningen, Batavia: J.B Wolters" Uitgevers- Maatschappij N.V. Karsono 2008. Pengantar Filologi Jawa. Jakarta: Wedatama Widya Sastra. H. "Uwaidah, Kamil Syaikh Muhammad. 2008. Fiqih Wanita. Al- Jakarta: Pustaka Kautsar. Widayanto, Anton Novi. 2015. Jinising Kajian Filologi Katrêsnan dhatêng Garwå såhå wontên Sêrat Ngèlmi Pangasihan. Skripsi S1. Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. 16