PANGANGGENING DWIBASA SALEBETING FILM TENDANGAN DARI LANGIT SKRIPSI Dipunajengaken dhateng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta minangka Jejangkeping Pandadaran Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan dening Melisa Yulianggara NIM 09205241002 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2014
1rb'PASARUJUKANSkripsi kanthi irah-irahan Panganggeniag Fwibasa Salebeting Film TendanganDari Langitmenika sampun pikantuk palilah deningp embimbingkanggedipunuj etaken ing saleb eting p endadaran.Yogyak arta,t 5 April 2014Yogyakart4 t9 April}Al4Pembimbing M.HumIMulyana, M.HumNrP. 19661003 1 992831002*-iiiIIIIIiNrP. 1957t231 198303 2 004
Slaipsi kanthi irah-irahan Panganggening Dwibasa Salebeting Film TendmgmDint LaeW rneinika ssffipltn diptmaldhsaken lng paddaraa $offirtilsangajenging peng$i ing tanggal 9 Mei z0l4 satta dipuntetepaken lulus.;Dswan PengujiJabatanProf, Dr. SurrarnrL M.PdPt$, Mulygp.& M,tI.w!LiDrs. Hardiy-asto,Prof,Dr. Endang NTanggalrE Mei znete !4el 2914tg Mei Z0l4\g Mei 2Al4YogyakartartgMei z0nFalailtas Bahasa dan SeniUniversitas Negeri YogyakrtaTauak asmaM111
IWBDIIARANIngkang tapak asma wonten ing ngandhap menika, kula:Nama : Melisa YulianggaraNIM :09205241002Program Studi : Pendidikan Bahasa JawaFakultas : Bahasa dan Seni Universitas Negeri YogyakartaNgandaraken bilih panaliten menika minangka asiling padamelan kula piyambak.Sapangertosan kula, panaliten menika boten kaisi materi ingkang dipunseratdening tiyang sanes, kajawi namung perangan tertamtu ingkang kula pendhetminangka dhasar panyeratan kanthi nggatosaken tata cara saha paugeranpanyeratan karya ilmiah ingkang umum. Seratan ing wedhararr menika kaseratkanthi saestu. Menawi kabukti wedharan menika boten leres, saestu dados tanggeljawab kula.Yogyakarta,l S April zAVMelisa YulianggaraPanyerat,d41V
SESANTIAlon
alon waton kelakon
PISUNGSUNGKanthi raos sukur dhumateng Allah SWT, karya ilmiah menika kulapisungsungaken dhateng : tiyang sepuh kula, Bapak Soekarno saha Ibu Shofiyatiingkang sampun paring panyengkuyung saha pandonga pangestu.vi
PRAWACANAAlhamdulillah wa Syukurillah konjuk dhumateng Allah SWT ingkangtansah paring lumubering rahmat, barokah, saha hidayah dhateng panyerat,saengga skripsi kanthi irah-irahan "Panganggening Dwibasa Salebeting FilmTendangan Dari Langit" menika saged kaimpun kanthi nir ing sambekala. Skripsimenika kaserat kangge njangkepi salah satunggaling sarat pikantuk gelar sarjanapendidikan.Awit saking pambiyantu kangge nyusun skripsi menika, panyeratngaturaken agunglng panuwun dhateng sedaya ingkang mbiyantu kados kaseratwonten ing ngandhap menika.Bapak Prof. Dr. Zamzani, M.Pd. minangka Dekan Fakultas Bahasa dan SeniUniversitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring idin kangge nyusunskripsi menika.Bapak Dr.Suwardi, M.Hum. minangka pangarsaning Jurusan PendidikanBahasa Daerah ingkang sampun paring wewarah supados skripsi menikasaged dipunrampungaken kanthi lancar.Ibu Prof. Dr. Endang Nurhayati, M.Hum. minangka pembimbing I ingkangsampun paring wewarah kanthi sabar kangge ngrampungaken skripsi kanthilancar.Bapak Mulyana, M.Hum. minangka pembimbing II ingkang sampun paringwewarah kanthi sabar kangge ngrampungaken skripsi kanthi lancar.Ibu Prof, Dr. Suharti, M.Pd. minangka Penasehat Akademik ingkarrg sampunparing naseltat salaminipun sinau ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah.Sedaya dosen Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paringseserepan wonten ing pasinaon kuliah.Para staf admin jurusan saha staf Universitas Negeri Yogyakarta ingkangsampun paring pambiyantu anggenipun proses panyeratan skripsi menikasaengga ndadosaken lancar sadayanipun.l.2.aJ.4.5.7.6.vll
I8. Tiyang sepuh kekalih saha sedaya kulawarga ingkang sampun paringpambiyantu saha donga pangestu9. Aditya Ryan Atma Ardany ingk4ng sampun paring pambiyantu sahasemangat.10. Sedaya kanea Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paringpambiyanfu saha semangat.1 1. Sedaya pihak ingkang boten saged kula sebataken setunggal mbaka setunggal lawit saking pambiyantunipun.Panyeratan skripsi menika taksih gadhah kekirangan. Awit saking menika,panyerat gadhah pangajab supados pamaos paring panyaruwe saha pamrayogikangge nyampurnakaken panaliten rnenika. Panaliten menika mugi-mugi sagedcaos paedah dhateng sedaya ingkang maos.Yogyakarta, I SApril 201 4Melisa Yulianggarapanyerat,q}4vl11
ix WOSING ISI Kaca IRAH-IRAHAN ... i PASARUJUKAN ... ii WEDHARAN ... iv SESANTI ... v PISUNGSUNG ... vi PRAWACANA ... vii WOSING ISI ... ix DAFTAR TABEL ... xi DAFTAR LAMPIRAN ... xii DAFTAR CEKAKAN ... xiii SARINING PANALITEN ... xiv BAB I PURWAKA ... 1 A. Dhasaring Panaliten ... 1 B. Underaning Perkawis ... 5 C. Watesaning Perkawis ... 5 D. Wosing Perkawis ... 5 E. Ancasing Panaliten ... 5 F. Paedahing Panaliten ... 6 G. Pangertosan ... 6 BAB II GEGARANING TEORI A. Pangertosan Sosiolinguistik ... 9 B. Masarakat Tutur ... 10 C. Peranganing Tutur ... 11 D. Kontak Basa ... 13 E. Panganggening Basa ... 15 F. Variasi Basa ... 16
x G. Alih Kode saha Campur Kode... 21 H. Kedwibahasaan ... 25 I. Panaliten Ingkang Jumbuh ... 33 J. Nalaring Pikir ... 35 BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten ... 37 B. Subjek saha Objek Panaliten ... 37 C. Cara Ngempalaken Data ... 38 D. Pirantining Panaliten ... 39 E. Cara Nganalisis Data ... 40 F. Cara Ngesahaken Data ... 40 BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten ... 42 B. Pirembagan ... 53 1. Dwibasa Awujud Campur kode ... 53 a. dwibasa campur kode awujud tembung lingga ... 53 b. dwibasa campur kode awujud tembung andhahan ... 66 c. dwibasa campur kode awujud tembung wancah ... 77 d. dwibasa campur kode awujud tembung rangkep ... 84 e. dwibasa campur kode awujud kelompok tembung ... 89 2. Dwibasa Awujud Alih Kode ... 91 BAB V PANUTUP A. Dudutan ... 99 B. Implikasi ... 100 C. Pamrayogi ... 101 KAPUSTAKAN ... 102 LAMPIRAN ... 105
xi DAFTAR TABEL Kaca Tabel 1 : wujuding kertu data... 40 Tabel 2 : wujud saha fungsi dwibasa salebeting film Tendangan Dari Langit... 42
xii DAFTAR LAMPIRAN Kaca Lampiran1: Analisis wujud saha fungsi panganggening dwibasa salebeting film Tendangan Dari Langit ... 105
xiii DAFTAR CEKAKAN AK : Alih Kode CK : Campur Kode Heu : Heuristik Ima : Imajinatif Ins : Instrumental Int : Interaksional KT : Kelompok tembung Per : Personal Reg : Regulasi Rps : Representasion Tb : Tembung
xiv PANGANGGENING DWIBASA SALEBETING FILM TENDANGAN DARI LANGIT Dening Melisa Yulianggara NIM 09205241002 SARINING PANALITEN Panaliten menika gadhah ancas kangge ngandharaken panganggening dwibasa ing salebeting film Tendangan Dari Langit. Panaliten menika ngandharaken wujud saha fungsinipun dwibasa ing salebeting film Tendangan Dari Langit. Panaliten menika kalebet panaliten deskriptif. Data ing panaliten menika awujud wujud saha fungsinipun dwibasa. Subjek panalitenipun inggih menika film Tendangan Dari Langit. Cara kangge manggihaken data inggih menika kanthi metode simak ingkang dipunjangkepi mawi teknik sadap. Data dipunanalisis kanthi teknik deskriptif inggih menika panaliti ngandharaken wujud saha fungsinipun dwibasa salebeting film Tendangan Dari Langit. Kangge ngesahaken data dipunginakaken validitas saha reliabilitas. Asiling panaliten menika ngandharaken wujud saha fungsinipun dwibasa ing salebeting film Tendangan Dari Langit. Wujud panganggening dwibasa menika awujud alih kode saha campur kode. Alih kode menika arupi klausa, menawi campur kode menika arupi tembung. Tembung menika dipunperang dados gangsal inggih menika tembung lingga, tembung andhahan, tembung wancah, tembung rangkep, saha tembung camboran. Fungsinipun dwibasa salebeting film Tendangan Dari Langit inggih menika fungsi instrumental, fungsi regulasi, fungsi representasion, fungsi interaksional, fungsi personal, fungsi heuristik, saha fungsi imajinatif.
1 BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Manungsa minangka makhluk sosial ingkang mbetahaken sarana kangge nindakaken interaksi dhumateng tiyang sanes. Interaksi sosial menika gayut kaliyan panganggening basa inggih menika kados pundi tiyang migunakaken basa tertamtu saha alasan tertamtu. Basa menika gadhah piguna ingkang wigatos wonten ing masarakat. Basa dipunginakaken kangge piranti komunikasi. Basa dipunginakaken kangge ngandharaken pamanggih, pangraos saha kepinginan supados saged dipunmangertosi dhumateng tiyang sanes. Tiyang ingkang boten nguwaosi basa ingkang dipunginakaken ing masarakat temtunipun badhe ngadhepi reribet ingkang langkung awrat. Wonten masarakat tutur, basa gadhah ragam utawi variasi ingkang dipunginakaken dening masarakat tutur. Adhedhasar sosial, budaya, saha kawontenan, masarakat tutur saged nemtokaken panganggening basa. Panganggening basa boten namung dipuntemtokaken dening babagan linguistik, ananging ugi babagan non linguistik. Babagan non linguistik ingkang wonten gegayutan kaliyan panganggening basa antawisipun babagan sosial saha babagan situasional (Soewita, 1982: 23). Babagan situasi gadhah pangaribawa wonten ing pamilihing tembung ingkang badhe dipunginakaken saha kados pundi anggenipun matur. Babagan sosial ingkang gadhah pangaribawa wonten ing panganggening basa antawisipun yuswa, jinising kelamin, kawontenan ekonomi, saha jabatan.
2 Wonten ing pawicantenan asring kadadosan owahan tingkat tutur utawi ngginakaken basa langkung kathah saking satunggal basa. Tiyang ingkang migunakaken kalih basa utawi langkung kathah kanthi leres kangge piranti komunikasinipun dipunsebat dwibasawan. Wonten ing konteks kedwibasaan menika dipunsebabaken amargi tiyang gampil anggenipun nglampahi campuran basa kanthi ancasipun. Panutur ingkang gadhah maneka warni basa langkung gampil kadadosan campuran basa. Bab menika dipunpanggihi wonten ing ranah basa tuturan langsung utawi komunikasi lisan. Wonten ing masarakat temtunipun saged dipunpanggihi campuran basa ingkang dipuntindakaken kanthi sengaja utawi boten sengaja. Dwibasa boten namung dipunginakaken wonten ing masarakat, ananging dipunginakaken ugi wonten ing kasusastran kadosta novel, cerkak, kethoprak, sandiwara, saha film. Film minangka salah satunggaling hiburan kangge masarakat saged dados media komunikasi kangge nglestantunaken budaya saha basa. Ing jaman samenika, film langkung dipunminati dening masarakat tinimbang hiburan sanesipun. Samenika kathah film ingkang migunakaken setting wonten ing Jawi, boten namung setting papanipun ingkang ngginakaken latar dhaerah Jawi, ananging ugi ngginakaken basa saha kabudayanipun. Salah satunggaling film ingkang migunakaken basa Jawi inggih menika film Tendangan Dari Langit. Film menika migunakaken basa Indonesia minangka basanipun, ananging kapanggihaken basa Jawi mliginipun dialek Jawa Timuran minangka sarana wawanrembag para paraganipun. Salebeting film menika kathah dipunpanggihaken tembung-tembung utawi ukara ingkang ngemu dwibasa.
3 Dwibasa wonten ing film menika kadayan dening kahanan, faktor, saha ingkang maneka warni. Wonten ing pawicantenan kasebat saged kadadosan campuran basa ingkang dipuntindakaken amargi latar belakang ingkang beda-beda saha cenderung ngginakaken basa ingkang dipunanggep saged makili piyambakipun. Gegayutan kaliyan bab kasebat, panaliti menika ngrembag bab panganggening dwibasa ing salebeting film Tendangan Dari Langit. Dwibasa dipunrembag wonten ing panaliten menika amargi dwibasa menika ngginakaken kalih basa saha badhe motret fenomena basa ingkang wonten ing zaman samenika. Film Tendangan Dari Langit menika settingipun wonten ing Bromo, Jawa Timur saha nyariosaken babagan lampahing tiyang ingkang gadhah bakat wonten ing olahraga mliginipun sepakbola. Film kasebat ngginakaken basa Jawi wonten ing saperangan wawan rembag para paraganipun. Salebeting pacelathon film Tendangan Dari Langit menika kathah tembung-tembung ingkang kalebet dwibasa. Film Tendangan Dari Langit menika dipunteliti amargi kapanggihaken wujud saha fungsi dwibasa ingkang maneka warni. Asiling panaliten kaangkah saged nambah wawasan ngelmu linguistik ing wekdal menika. Panganggening dwibasa ing salebeting film Tendangan Dari Langit menika saged dipuntingali saking tuladha pawicantenan ing ngandhap menika Wahyu : "Aku disewa buat main bola untuk memperkuat tim Karang Sari. Kowe datang ya karo Meli." Tuturan "Aku disewa buat main bola untuk memperkuat tim Karang Sari. Kowe datang ya karo Meli." menika salah satunggaling tuladha panganggening dwibasa ing salebeting film Tendangan Dari Langit. Ukara menika
4 dipunginakaken dening Wahyu kangge paring informasi dhumateng Indah menawi piyambakipun badhe main bal wonten tim Karang Sari lajeng Indah dipunprentah kangge ningali. Ukara "Aku disewa buat main bola untuk memperkuat tim Karang Sari. Kowe datang ya karo Meli." menika tuladha dwibasa ingkang ngginakaken kalih basa inggih menika basa Indonesia saha basa Jawi ingkang dipunginakaken kanthi cara gantosan. "Aku disewa buat main bola untuk memperkuat tim Karang Sari" menika ukara saking basa Indonesia lajeng "Kowe datang ya karo Meli" menika ukara saking basa Jawi. Tuladha dwibasa menika asring dipunginakaken wonten ing salebeting film Tendangan Dari Langit. Saking andharan ing nginggil menika, saged dipunpendhet dudutan bilih panganggening dwibasa ing salebeting film Tendangan Dari Langit kadadosan sae kanthi cara sadar utawi boten sadar saha dipundayani kaliyan faktor-faktor tertamtu. Dwibasa dipunrembag wonten ing panaliten menika amargi dwibasa menika ngginakaken kalih basa saha badhe motret fenomena basa ingkang wonten ing zaman samenika. Wonten ing panaliten menika ngginakaken film Tendangan Dari Langit amargi film kasebut ngginakaken kalih basa inggih menika basa Indonesia minangka basanipun saha basa Jawi ingkang nedahaken ciri khas paraganipun. Bab-bab ing nginggil menika ingkang dados dhasaring panaliten ingkang irah-irahanipun panganggening dwibasa ing salebeting film Tendangan Dari Langit.
5 B. Underaning Perkawis Adhedhasar dhasaring panaliten menika, saengga saged dipundudut underaning perkawis. Underaning perkawis inggih menika: 1. basa menapa kemawon ingkang dipunginakaken ing salebeting film Tendangan Dari Langit; 2. wujuding dwibasa ing salebeting film Tendangan Dari Langit; 3. fungsinipun dwibasa ing salebeting film Tendangan Dari Langit. C. Watesaning Perkawis Awit wiyaripun perkawis, saengga panaliti matesi perkawisipun. Watesaning perkawis inggih menika: 1. wujuding dwibasa ing salebeting film Tendangan Dari Langit; 2. fungsinipun dwibasa ing salebeting film Tendangan Dari Langit. D. Wosing Perkawis Adhedhasar watesaning perkawis panaliten, saged dipundudut wosing perkawisipun. Kados ing ngandhap menika. 1. Kados pundi wujuding dwibasa ing salebeting film Tendangan Dari Langit? 2. Kados pundi fungsi dwibasa ing salebeting film Tendangan Dari Langit? E. Ancasing Panaliten Adhedhasar wosing perkawis panaliten, saengga saged dipundudut ancasing panaliten. Ancasing panaliten inggih menika. 1. Kangge ngandharaken wujuding basa ing salebeting film Tendangan Dari Langit.
6 2. Kangge ngandharaken fungsi dwibasa ing salebeting film Tendangan Dari Langit. F. Paedahing Panaliten Panaliten menika dipunkajengaken saged paring paedah kanthi teoretis saha kanthi praktis. Paedahing panaliten inggih menika. 1. Paedah Teoretis Asiling panaliten menika dipunkajengaken saged paring paedah kangge ngrembakaken kawruh saha paring pambiyantu kangge panaliti salajengipun ingkang wonten gegayutanipun kaliyan dwibasa, sarta kangge nambah data panaliten babagan dwibasa. 2. Paedah Praktis Saged nyukani kontribusi kangge pendidikan, supados paraga pendidikan ingkang maos saged mangertosi menapa kemawon wujud saha fungsining dwibasa salebeting film Tendangan Dari Langit. Paedah praktis sanesipun inggih menika saged dados referensi kangge panaliten sanesipun ingkang ngrembag babagan dwibasa. G. Pangertosan Gayut kaliyan irah - irahan panaliten menika, saged kaandharaken pangertosan - pangertosan tembungipun kados ing ngandhap menika. 1. Basa Jawi Basa Jawi inggih menika sarana komunikasi masarakat Jawi. Wonten ing padintenan masarakat kasebat kathah dipunpanggihaken panganggening basa Jawi
7 kanthi sinerat utawi kanthi lisan (Endang Nurhayati lan Siti Mulyani, 2006: 1). Basa Jawi ingkang dipunginakaken salebeting film Tendangan Dari Langit menika basa Jawi dialek Jawa Timur. Katitik saking panganggening tembung koen ingkang tegesipun "panjenengan" 'kamu' saha tembung "Jiancuk". 2. Dwibasa Dwibasa inggih menika sedaya ingkang gegayutan kaliyan panganggening kalih basa utawi kode basa. Bilingualisme utawi kedwibahasaan menika dipunginakaken kangge gontas-gantos basa kanthi maksud dipunmagertosi tiyang sanes. Menawi tiyang ingkang nguwaosi kalih basa saha saged migunakaken kalih basa kasebut kanthi cara gontas-gantos wonten ing komunikasinipun dipunsebat Dwibasawan. 3. Film Tendangan Dari Langit Film minangka salah satunggaling hiburan kangge masarakat saged dados media komunikasi kangge nglestantunaken budaya saha basa. Film Tendangan Dari Langit inggih menika salah satunggaling budaya bangsa minangka wujudipun cipta, rasa, saha karsa priyantun. Film menika gadhah peran ingkang wigatos wonten ing babagan nggula wenthah pambangunan, kadosta ing pambangunan pendidikan, panaliten ngrembakaken ngelmu pengetahuan saha teknologi, sarta panyebaran informasi. Film menika dipunrilis 26 Agustus 2011, produseripun Leo Sutanto saha Hanung Bramantyo minangka sutradaranipun. Salebeting film Tendang Dari Langit minangka paragatama inggih menika Wahyu (Yosie Kristanto), Indah (Maudy Ayunda), Hasan (Agus Kuncoro), Darto
8 (Sujiwo Tejo), Mitro (Jordi Onsu), Purnomo (Joshua Suherman), Meli (Natasha Chairani), Irfan Bachdim saha Kim Kurniawan.
9 BAB II GEGARANING TEORI A. Pangertosan Sosiolinguistik Sosiolinguistik menika saking tembung "sosio" saha "linguistik". Sosio menika sami kaliyan tembung sosial ingkang gadhah teges sesambungan kaliyan masarakat, klompok masarakat saha fungsi-fungsi kemasarakatan. Linguistik inggih menika ngelmu ingkang ngandharaken bab basa mliginipun unsur-unsur basa (fonem, morfem, tembung saha ukara) saha gayut kaliyan unsur-unsur menika (struktur). Sosiolinguistik inggih menika bidang ngelmu ingkang ngrembag basa ingkang wonten gegayutanipun kaliyan panganggening basa ing masarakat (Chaer & Agustina, 2004: 2). Tiyang ing klompok masarakat tansah nindakaken proses sosial ingkang arupi interaksi kaliyan tiyang sanes. Wujuding interaksi kasebut inggih menika komunikasi. Basa inggih menika salah satunggal wujuding piranti komunikasi. Miturut Keraf (2001: 2) basa inggih menika piranti komunikasi arupi simbol bunyi ingkang dipunginakaken dening masarakat saha dipunasilaken saking pirantining micara manungsa ingkang saged dipunwuwuhi kanthi solah bawa. Basa dipunrembag ing seserepan linguistik. Andharanipun Nababan (1984: 1) linguistik inggih menika seserepan ingkang ngrembag babagan hakekat saha titikanipun basa sarta gegayutaning perangan menika minangka dados pirantining manungsa. Pangertosan sosiolinguistik miturut pamanggih para ahli beda-beda. Sosiolinguistik ngrembag kadudukan basa wonten ing sesambungan kaliyan panganggening ing masarakat (Soewita, 1982: 2). Nurhayati (2009: 4)
10 ngandharaken menawi sosiolinguistik menika ngelmu ingkang njlentrehaken basa ingkang dipunginakaken minangka piranti interaksi anggota masarakat wonten ing padintenan saha faktor-faktor sosial ing masarakat tutur. Saking andharan ing inggil saged dipundamel dudutanipun bilih sosiolinguistik inggih menika peranganing linguistik ingkang ngrembag gegayutaning basa saha masarakat. Ingkang dipunrembag ing sosiolinguistik inggih menika panutur, maneka warni basa ingkang dipunginakaken masarakat, lawan tutur, saha ancasing pawicantenan. Objek ing sosiolinguistik inggih menika interaksi sosial, cara anggenipun ngginakaken basa, wujuding basa, sarta variasi basa ingkang lestantun saha dipunuri-uri dening masarakat. B. Masarakat Tutur Masarakat tutur inggih menika tiyang kathah ingkang ngginakaken norma panganggening basa kanthi wicantenan boten kedah sami. Wontenipun tingkatan sosial masarakat tutur Jawi njalari kawontenan maneka warni basa ingkang dipunginakaken. Panganggening variasi basa menika kajumbuhaken kaliyan tiyang ingkang wicantenan. Tiyang ingkang tingkat sosialipun langkung andhap ngginakaken tingkat basa ingkang langkung inggil, inggih menika krama. Wondene tiyang ingkang tingkat sosialipun langkung inggil ngginakaken tingkat basa ingkang langkung andhap, umpaminipun ngoko (Poedjasoedarmo, 1979: 8). Chaer lan Agustina (1995: 36-37) ngandharaken bilih masarakat tutur inggih menika klompok tiyang ingkang gadhah verbal reportoir saha sistem penilaian ingkang sami kaliyan norma-norma panganggening basa ingkang dipunginakaken wonten ing masarakat.
11 Saking pangertosan ing nginggil menika saged dipunpendhet dudutan menawi masarakat tutur inggih menika klompok panutur ingkang ngginakaken basa kangge pawicantenan kanthi cara piyambak-piyambak utawi cara ingkang beda kangge nedahaken kawontenan maneka warni basa ingkang dipunginakaken kaliyan masarakat panutur sanesipun. C. Peranganing Tutur Interaksi antawisipun panutur saha lawaning panutur kanthi tuturan pokok, wekdal, panggenan saha kawontenan tertamtu dipunsebat peristiwa tutur (Chaer, 2004: 47). Pawicantenan saged dipunsebat peristiwa tutur menawi ngandhut peranganing peristiwa tutur. Dell Hymes (ing Soewito,1982: 29) ngandharaken bab-bab ingkang dados peranganing peristiwa tutur kanthi singkatan SPEAKING. Setting and scene. Setting menika gegayutan kaliyan wekdal saha panggenan tutur, menawi scene menika nedahaken swasana psikologis nalika pawicantenan. Tuladhanipun panggenan wawan pirembagan utawi swasana wawan pirembagan. Participant inggih menika sinten kemawon ingkang gegayutan wonten ing pirembagan, saged pamicara saha pamireng utawi pengirim saha panampi pesan. Mulyana (2009: 21) ngandharaken bilih participant kasusun saking panutur, mitra tutur, sinten ingkang mirengaken saha tiyang-tiyang ingkang nembe dipunwicantenaken. Tuladhanipun ing wawan pirembagan inggih menika sedaya anggota utawi peranganing wawan pirembagan. Tuladha saking participant saged kapanggihaken wonten ing tuturan menika.
12 Melisa: "Mbah, panjenengan sampun dhahar?" Simbah: "Uwis ndhuk.". Kawontenan menika menawi wonten tiyang enem matur kaliyan tiyang sepuh, tiyang enem kalawau ngginakaken basa krama saha simbah kalawau ngendika kanthi ngoko amargi langkung sepuh saha dipunkurmati kaliyan tiyang enem. Ends, ngandharaken maksud saha ancasing panuturan. Mulyana (2009: 21) ngandharaken end menika kasil ingkang dipunajengaken saha ancas ingkang dipunajengaken. Act sequence, paugeranipun saking wujud saha wosing wicantenan. Wujud pawicantenan menika gegayutan kaliyan tetembungan ingkang dipunginakaken. Kados pundi panganggenipun saha gegayutanipun tetembungan ingkang dipunwicantenaken kangge topik pawicantenan. Key, paugeranipun saking wiramaning swanten saha ragaming basa ingkang dipunginakaken nalika ngandharaken pamanggihipun, saha cara anggenipun ngandharaken pamanggih. Tuladhanipun nalika tiyang duka menika nada wicantenipun inggil, solah bawanipun kaku, beda kaliyan tiyang ingkang nembe sedhih swantenipun lirih, solah bawanipun lungkrah saha swasana ingkang ngandhut raos sedih. Instrumentalities, menika piranti ingkang dipunginakaken kangge ngandharaken pamanggih. Tuladhanipun kanthi cara lisan, dipunserat, ngginakaken tilpon, lsp.
13 Norm of information and interpretasion, paugeranipun saking norma utawi pranata ingkang kedah dipuntaati kangge pawicantenan. Tiyang kedah ngengeti punapa ingkang pikantuk dipunaturaken, punapa ingkang pantes dipunaturaken, saha punapa ingkang boten kenging dipunaturaken. Tuladhanipun nalika wonten tiyang ingkang sedhih boten kenging matur babagan ingkang nambah sedhih tiyang menika saha matur punapa ingkang ngicalaken perkawis tiyang kalawau. Genre, saged dipuntegesi kanthi register, wujud wacana, ragam basa, lan sapanunggalanipun. Wujud-wujud panganggening basa menika ingkang salajengipun ngasilaken pambeda wonten basa. Tuladhanipun basa telpon, sms, register irah-irahan kalawarti, wacana pidato, lan sanesipun, piyambak-piyambak gadhah kekhasan (pambeda). Kanthi cara ingkang beda (Fishman ing Suhardi, 2009: 20) ngrantam titikanipun peristiwa tutur mawi ukara "...study of who speak, what language to whom and when" asring dipunwuwuhi ugi mawi "...for what end" utawi "...for what purpose" ingkang tegesipun "sinten ingkang micara, saha kaliyan sinten anggenipun micara, wekdalipun, sarta ancasing tuturan. D. Kontak Basa Basa dipunginakaken tiyang kangge interaksi dhumateng tiyang sanes. Tiyang ingkang dwibahasawan utawi multibahasawan saged migunakaken kalih basa (bilingual) utawi langkung kathah basa (multilingual) menawi nembe komunikasi dhumateng tiyang sanes. Interaksi utawi ndayani saking basa satunggal dhumateng basa sanesipun menika kadadosan wonten ing komunikasi kasebut. Kontak basa saged kadadosan wonten ing pundi kemawon kalebet
14 wonten ing masarakat Jawa ingkang kagungan basa Ibu, inggih menika basa Jawa saha saged tepang kaliyan basa sanes, inggih menika basa Indonesia utawi basa asing. Menawi kalih basa utawi langkung kathah basa ingkang dipunginakaken kanthi gantosan saking panutur ingkang sami, lajeng saged dipunandharaken bilih basa-basa kasebut saling kontak. Kontak basa menika kadadosan wonten ing panutur kanthi cara individual. Kontak basa miturut Mackey (ing Soewito, 1982: 34) inggih menika pangaruh basa satunggal dening basa sanes kanthi langsung utawi boten langsung, saengga ndadosaken owahan basa ingkang kagunganipun ekabasawan. Miturut pangertosan menika kontak basa ingkang kadadosan wonten ing sajroning panutur badhe paring owahan basa kangge individu panutur basa sanes. Panutur ingkang saderengipun ekabasawan lajeng kadadosan kontak basa ndadosaken piyambakipun dwibasawan. Bab menika kadadosan amargi wonten kadayan saking perangan-perangan basa ingkang dipunkontak. Saking saperangan andharan wonten nginggil saged dipuntegesaken bilih kontak basa menika kadadosan menawi wonten kadayan saking kalih utawi langkung kathah basa ingkang dipunginakaken kanthi sesarengan kaliyan panutur ingkang sami. Boten namung menika, kontak basa damel wontenipun panutur ingkang dwibasa saha kadadosan wonten situasi kontak sosial. Kontak basa ngengingi sedaya prastawa akulturasi antawisipun saperangan basa ingkang ndadosaken wontenipun panggantosan panganggening basa kaliyan panutur wonten kontak sosial saha dipunpanggihi wonten kedwibasaan.
15 Kontak basa menika kadadosan wonten ing situasi konteks sosial, inggih menika situasi tiyang nyinau basa kalih ing masarakatipun. Wonten ing situasi kasebut saged dipunbedakaken kayata situasi sinau basa, proses perolehan basa saha tiyang ingkang sinau basa. Wonten ing situasi sinau basa kadadosan kontak basa, proses perolehan basa kalih dipunsebat pendwibahasaan (bilingualisasi) saha tiyang ingkang nyinaoni basa kalih dipunsebat dwibahasawan. Saking andharan kasebut bilih kontak basa menika kadadosan menawi wonten ingkang ndayani saking kalih utawi langkung kathah basa ingkang dipunginakaken kanthi cara sesarengan dening panutur ingkang sami. Sanesipun menika, kontak basa ndadosaken wontenipun panutur ingkang dwibasawan saha kadadosan wonten ing situasi konteks sosial. Kontak basa ngelingkupi sedaya prastawa persentuhan saking mapinten-pinten basa ingkang ndadosaken wontenipun panggantosan pangganggening basa saking panutur wonten ing konteks sosial saha dipunamati saking kedwibahasaan. E. Panganggening Basa Leech (1993: 15) ngandharaken bilih kagiyatan ngengingi panganggening basa kanthi komunikatif kalebet wonten ing bab pragmatik umum. Panganggening basa ingkang dipunginakaken wonten ing komunikasi kanthi umum dipunsebat pragmatik umum. Panganggening basa ingkang beda-beda wonten ing masarakat Cina, India, utawi Amerika menika tuladha-tuladha kajian sosiopragmatik amargi nyariosaken kawontenan-kawontenan sosial ingkang beda-beda. Sanesipun menika, kagiyatan berbasa menika minangka ngaturaken pesan (message) dhumateng tiyang sanes. Kualitas saking kagiyatan berbasa ingkang
16 sae saha pener katingal saking kados pundi caranipun ngaturaken pesan kanthi efektif. Saking andharan wonten ing nginggil menika saged dipunpendhet dudutan bilih panganggening basa inggih menika kados pundi basa menika dipunginakaken, lajeng wonten gayutanipun kaliyan ingkang badhe dipunancasi. Menawi dipungayutaken kaliyan panaliten menika panggangening dwibasa ing salebeting film Tendangan dari Langit sesambetan kaliyan sinten ingkang badhe pawicantenan. F. Variasi Basa Panganggening basa wonten ing masarakat, kanthi wujud utawi makna gadhah pambeda. Wonten ing komunikasi saben tiyang menika gantos ragam basanipun piyambak miturut kabetahan saha ancasipun. Variasi basa inggih menika cara tiyang ngandharaken unen-unen tembung saha titik gramatikal ingkang ndayani dening faktor eksternal. Faktor eksternal menika kayata faktor geografis saha faktor sosial. Kawontenan masarakat ingkang maneka warni ndayani wernining variasi basa. Soewito (1982: 2) ngandharaken menawi variasi basa boten namung dipuntemtokaken dening faktor linguistik, ananging dipuntemtokaken dening faktor nonlinguistik. Faktor linguistik menika ngengingi panganggening basa ingkang wonten gayutanipun kaliyan unen-unen, tata wujudipun tembung, tata ukara, saha tata makna. Faktor nonlinguistik inggih menika ngengingi panganggening basa ingkang wonten gayutanipun kaliyan faktor sosial. Awit saking menika ingkang ngengingi bab faktor sosial saged dipunpirsani saking
17 jinisipun kelamin, yuswanipun, pakaryan, pendidikan, status sosial utawi sosial-ekonomi saha kathah kagiyatan. Miturut Nababan (1984: 15-16) variasi ing masarakat dipundayani dening bab linguistik saha bab nonlinguistik. Bab-bab nonlinguistik ingkang paring daya nalika tiyang ngginakaken basa inggih menika bab sosial saha bab situasional. Bab-bab kasebut saged nuwuhaken variasi basa tegesipun menika bilih wujuding perangan utawi variasi ing basa gadhah pola-pola ingkang sami kados pola umum basa indukipun (Poedjasoedarmo ing Soewito, 1982 : 20). Gayut kaliyan bab nonlinguistik ingkang gadhah daya, Nababan (1984 : 14) ngandharaken bilih sedaya pambeda basa nuwuhaken ragam basa ingkang dipunsebat kanthi nama ingkang beda-beda. Ragam basa ingkang gayut kaliyan panggenan utawi lokasi geografis dipunsebat dialek; ragam basa ingkang gayut kaliyan sosial dipunsebat sosiolek; ragam basa ingkang gayut kaliyan kahanan anggenipun ngginakaken basa utawi tingkat formalitas dipunsebat fungsiolek; saha ragam basa ingkang dipunasilaken dening basa ingkang ewah ingkang gayut kaliyan wekdal dipunsebat basa werna-werni, utawi menawi pambedanipun taksih dipunanggep pambeda ragam ing setunggal basa, kita saged nyebat ragam menika kanthi analog kronolek. Wonten ing ngandhap menika badhe dipunandharaken variasi basa kanthi dhasar bab-bab nonlinguistik miturut paminggihipun Nababan (1984: 14). a. Ragam basa ingkang dipundayani dening bab geografis (Dialek). Dialek inggih menika ragam basa ingkang dipunginakaken ing salah satunggaling wilayah geografis tertamtu. Kawontenaning dialek nyata saha
18 dipunakoni ing salah satunggaling panggenan tertamtu. Dialek inggih menika variasi basa ingkang dipunginakaken dening saklompok anggota masarakat ing panggenan utawi area tertamtu. Dialek basa Jawi kathah jinisipun, antawisipun dialek Yogyakarta-Surakarta, dialek Banyumasan, saha dialek Jawa Timuran. Tuladha dialek inggih menika wonten dialek banyumasan ingkang ngginakaken basa ngapak, dialek basa Jawa Timuran ingkang ngginakaken basa arek, dialek pantura ngginakaken dialek semarangan, saha dialek Jogja-Solo. Wonten ing tlatah Jawa Timuran tembung kowe menika ngginakaken tembung 'koen', ananging wonten ing Banyumasan ngginakaken tembung 'rika'. b. Ragam basa ingkang dipundayani dening bab sosial (sosiolek) Sosiolek inggih menika variasi basa ingkang gayut kaliyan status, golongan, saha kelas sosial panuturipun. Variasi menika gayut kaliyan perkawis panuturipun ingkang asipat pribadi, kadosta: yuswanipun, padamelanipun, kahanan sosial ekonominipun, jinising kelamin, lan sapanunggalanipun. Kanthi dhasar klas sosial panuturipun, Koentjaraningrat (ing Soewita, 1982: 22) merang kelas sosial masarakat Jawi dados sekawan kanthi cara vertikal: wong cilik, wong sudagar, priyayi, saha ndara sarta kanthi cara horizontal wong abangan ugi santri. Tiyang ingkang gadhah kelas sosial ingkang langkung inggil ngginakaken basa ingkang langkung andhap tingkatanipun saha sawalikipun. Variasi basa menika asring dipuntepang kanthi nama undha usuk. Pamanggihipun Chaer (2004: 66- 68) "Gayut kaliyan variasi basa ingkang katiti saking tingkat, golongan, status saha klas sosial panuturipun, asring dipunsebat variasi basa kanthi nama akrolek, basilek, vulgar, slang, kolokial,
19 jargon, argot, saha ken." Akrolek inggih menika variasi sosial ingkang dipunanggep langkung inggil saking variasi sosial sanesipun. Tuladhanipun inggih menika basa Bagongan ingkang khusus dipunginakaken dening para bangsawan wonten ing kalangan kraton Jawa. Basilek inggih menika variasi ingkang dipunanggep langkung andhap gengsinipun, tuladhanipun inggih menika krama ndesa. Vulgar inggih menika variasi sosial ingkang titikanipun dipuntingali saking tiyang ingkang ngginakaken basa inggih menika tiyang ingkang boten gadhah pendidikan, tuladhanipun inggih menika "Bocah goblok banget! Wis dikandhani ping seket ra mudheng-mudhengi." Slang inggih menika variasi sosial ingkang asipat mligi saha wados, tuladhanipun basa dagadu ing Ngayogyakarta saha basa Walikan ing Malang. Kolokial inggih menika variasi sosial ingkang dipunginakaken ing pawicantenan saben dinten, tuladhanipun ndak (tidak), nggo (kanggo), le (thole), saha moh (emoh). Jargon inggih menika variasi sosial ingkang dipunginakaken kawates ing klompok sosial tertamtu, tuladhanipun tembung-tembung ingkang dipunginakaken tukang batu saha tukang bangunan kadosta dipunsipat, dipunekspos, dipunsiku, dipuntimbang, lsp. Argot inggih menika variasi sosial ingkang dipunginakaken kawates ing padamelan tertamtu, tuladhanipun saking basa argot Yogyakarta inggih menika tembung Dab, Bonyon, Sahan, Pisu, saha Bocahe Dhewe. Ken (Inggris =cant) inggih menika variasi sosial tertamtu ingkang dipunginakaken kanthi wirama melas, tuladhanipun basa ingkang dipunginakaken dening tiyang ingkang nyuwun-nyuwun.
20 c. Ragam basa ingkang dipundayani dening bab situasional (fungsiolek) Ragam basa ingkang dipundayani dening bab situasional (fungsiolek) inggih menika ragam basa ingkang gayut kaliyan sarana anggenipun ngginakaken, tingkat kaformalanipun utawi gaya, saha bidang anggenipun ngginakaken (Chaer, 2004: 68). Ragam basa situasional (fungsiolek) dipunrembag ing linguistik etnografi utawi analisis wacana utawi pragmatik. Cak-cakanipun ragam basa inggih menika style utawi wujuding basa nalika dipunginakaken. (Nababan, 1984: 22-23) ngandharaken ragam basa ing masarakat ingkang dipunperang kanthi dhasar formalitasipun inggih menika: 1) ragam beku (frozen) inggih menika ragam ingkang langkung resmi ingkang dipunginakaken wonten ing adicara-adicara ingkang khidmat saha upacara resmi, 2) ragam resmi (formal) inggih menika ragam basa ingkang dipunginakaken ing pidato resmi, rapat dinas, utawi rapat resmi ing salah satunggaling klompok, 3) ragam usaha (consultative) inggih menika ragam ingkang dipunginakaken nalika pawicantenan ing sekolah, perusahaan, lsp 4) ragam santai (casual) inggih menika ragam ingkang dipunginakaken salah satunggaling tiyang kaliyan kanca sanesipun nalika pawicantenan, plesir, olah raga, lsp 5) ragam akrab (intimate) inggih menika ragam basa ingkang dipunginakaken kanthi akrab ing salebeting kulawarga saha kanca ingkang rumaket ingkang boten mbetahaken ukara ingkang lengkap saha cetha nalika micara. d. Ragam basa ingkang dipundayani dening bab wekdalipun (kronolek) Kronolek inggih menika variasi basa ingkang dipunginakaken dening klompok sosial ing wekdal tertamtu (Chaer, 2004: 64). Kronolek dipunsebabaken
21 dening bab kaurutaning wekdal saha mangsa ingkang nyebabaken wujud anggenipun ngginakaken basa beda. Tuladhanipun saking basa Jawi kuna ing mangsa saderengipun akhir Majapait, tuladhanipun inggih menika "Mangakana pawekas sang sawitri sira" (demikian pesan sang sawitri kepadanya), saha saking basa Jawi anyar ing mangsa samenika, tuladhanipun inggih menika "Pak Karno iku mung kagungan putra tiga lanang wadon lanang". G. Alih Kode saha Campur Kode Panganggening kode tertamtu inggih menika konsekuensi ingkang boten saged dipuntilar saking masarakat dwibasa. Saben panutur mliginipun pingin ngimbangi basa ingkang dipunginakaken dening lawan tuturipun. Masarakat ingkang saged wicantenan kanthi dwibasa temtunipun saged nggantos kode ingkang dipunginakaken trep kaliyan kahanan. Masarakat ingkang ngginakaken dwibasa nggantos kode ingkang dipunginakaken kanthi nimbang supados kode ingkang dipunginakaken saged dipunpahami dhumateng lawan tuturipun. Basa-basa ingkang beda kasebut dipunginakaken nalika situasi saha kawontenan tertamtu, saha pilihan panganggening dipunkendalikaken kaliyan lingkungan sosial. Kanthi wontenipun nguwaosi kaprigelan kalih basa, alih kode saha campur kode saged dipunpanggihaken wonten tuturanipun para paraganipun ing film Tendangan Dari Langit. Wonten panaliten menika badhe dipunandharaken wujud alih kode saha campur kode.
22 1. Alih kode Alih kode (code switching) menika salah satunggaling wujud panganggening basa dening dwibasawan. Prastawa alih kode saged awujud alih varian, alih ragam, alih gaya, utawi alih register amargi wonten ing lebetipun kode kawontenan varian mawi saking varian regional, varian kelas sosial, ragam, gaya utawinipun register. Peralihan kasebut saged dipuntingali saking tingkat tata swara, tata tembung, tata wujud, tata kelas utawi tata wacananipun (Soewito, 1982: 68-69). Alih kode inggih menika gejala peralihan panganggening basa ingkang dipunsebabaken owahipun situasi. Alih kode menika boten namung kadadosan wonten ing basa ananging kadadosan wonten ing ragam-ragam utawi gaya-gaya ing satunggal basa. Panganggening basa saking basa resmi kanthi basa boten resmi utawi ragam basa kanthi basa sanes menika ingkang dipunsebat alih kode. Kamarudin (1989: 59) ngandharaken bilih alih kode menika kadadosan wonten ing tingkat tembung, frase, ukara utawi wacana. Soewito (1982: 69) ngandharaken wontenipun kalih jinis alih kode, inggih menika alih kode intern saha alih kode ekstern. Alih kode intern kadadosan menawi prastawa alih kode menika kadadosan saking basa-basa daerah wonten ing basa nasional utawi dialek ing daerah utawi saking ragam saha gaya ingkang wonten ing dialek. Alih kode intern inggih menika alih kode ingkang kalangsungaken saking basanipun piyambak, kadosta basa Indonesia wonten ing basa Jawa utawi sawalikipun. Tuladhanipun alih kode intern inggih menika "Ya tak dongakna muga-muga ora berakhir kaya bapakne. Kejarlah cita-citamu itu Wahyu." Saking tuturan menika alih kode ingkang dipunmaksud saking basa Jawi
23 ing basa Indonesia. Alih kode menika kadadosan menawi Bu Darto paring donga pangestu dhumateng Wahyu. Lajeng menawi alih kode ekstern kadadosan saking basanipun piyambak (salah satunggaling basa utawi ragam ingkang wonten ing verbal repertoire masarakat tuturipun) kaliyan basa sanes. tuladhanipun saking basa Indonesia ing basa asing utawi sawalikipun. Tuladhanipun alih kode ekstern inggih menika "Siap ya Wahyu. One, two, three go!" saking tuturan menika alih kode ingkang dipunmaksud saking basa Indonesia ing basa Inggris inggih menika siap ya Wahyu. One, two, three go! "satu, dua, tiga, mulai!". Alih kode menika kadadosan menawi Wahyu badhe wiwit mlayu. Alih kode saged kadadosan amargi dipundayani saking mapinten-pinten faktor. Nababan (1984: 31-32) ngandharaken bilih dhasaring kadadosanipun alih kode inggih menika wontenipun situasi basa ingkang beda-beda. Bab kasebat dipundayani saking faktor-faktor inggih menika : Pemeran serta (participant) saged awujud panutur, lawan tutur, saha pamireng sanes. Topik pawicantenan, wonten ing topik menika boten namung satunggal topik ananging kathah topik. Situasi tutur, panutur menika saged nyelarasaken pawicantenan kaliyan situasi ingkang wonten. Ancas, ancasipun pawicantenan menika maneka warni. Media, media menika saking media lisan saha media tulis. Ragam basa menika bedanipun wujud basa saha maknanipun ingkang dipunsebabaken saking panutur. 2. Campur kode Campur kode (code-mixing) menika prastawa ingkang kadadosan wonten ing masarakat dwibasa (bilingual) utawi masarakat ingkang multilingual. Nababan
24 (1984: 32) ngandharaken bilih campur kode inggih menika kawontenan basa sanes menawi tiyang menika nyampur kalih utawi langkung kathah basa wonten ing tindakan basa (speech act utawi discourse). Campur kode menika panganggening kalih unsur basa utawi langkung kathah. Wonten ing prastawa campur kode menika kadadosan nglebetaken unsur-unsur basa satunggal ing basa sanes, ananging unsur-unsur menika namung ndukung fungsi. Titikanipun campur kode menika wontenipun kesantaian utawi situasi informal. Wonten ing situasi formal boten asring kadadosan campur kode. Wonten ing Indonesia, campur kode menika asring dipunginakaken kangge pawicantenan, ingkang dipunginakaken inggih menika basa Indonesia saha basa daerah. Menawi ingkang pawicantenan menika tiyang terpelajar, campur kode ingkang kadadosan awujud basa Indonesia (utawi basa daerah) kaliyan basa asing (inggris utawi belanda). Istilah campur kode menika boten sami kaliyan istilah alih kode. Miturut Chaer lan Agustina (2004: 114) kesamaan saking alih kode saha campur kode menika dipunginakaken kalih basa utawi langkung kathah, utawi kalih varian saking basa ing satunggal masarakat tutur. Kathah pangertosan babagan pambeda alih kode saha campur kode, ananging ingkang wonten ing alih kode menika basa utawi ragam basa dipunginakaken taksih gadhah fungsi otonomi piyambak-piyambak ingkang dipuntindakaken kanthi sadar saha sengaja. Menawi campur kode menika kode dasar ingkang dipunginakaken ing prastawa tutur awujud serpihan-serpihan tanpa fungsi.
25 Campur kode menika nggabungaken kalih kode (basa) wonten ing komunikasi ananging lawan micara saged mangertosi menapa ingkang dipunandharaken saking pamicara. Adhedhasar unsur-unsur basa, Soewito (1982: 78) merang campur kode dados mapinten-pinten macem inggih menika penyisipan unsur-unsur ingkang awujud tembung, penyisipan unsur-unsur ingkang awujud frase, penyisipan unsur-unsur ingkang awujud baster, penyisipan unsur-unsur ingkang awujud pangulangan tembung, penyisipan unsur-unsur ingkang awujud ungkapan utawi idiom, penyisipan unsur-unsur ingkang awujud klausa. H. Kedwibahasaan 1. Pangertosan Dwibasa Kedwibahasaan menika sami kaliyan istilah bilingualisme. Saking cara harfiah saged dipunpahami menapa ingkang dipunwastani dwibasa inggih menika panganggening kalih basa utawi kalih kode basa. Wonten pangertosan sanes bilih kedwibahasaan (bilingualisme) dipunginakaken kangge istilah kaprigelan ngginakaken kalih basa. Pangertosan ing nginggil menika sami kaliyan pamanggihipun Erwin kaliyan Ogood (ing Nababan, 1986: 28) ingkang ngginakaken istilah bilingualisme kangge kaprigelan wonten ing kalih basa. Pangertosan menika dereng mbedakaken saking istilah bilingualisme saha bilingualitas. Pangertosan sanesipun babagan bilingualisme dening Mackey (ing Chaer, 1995: 112). Kanthi cara sosiolinguistik, dwibasa tegesipun panganggening kalih basa kanthi cara gontas-gantos saking panutur dhumateng tiyang sanes utawi praktek
26 panganggening basa kanthi cara gontas-gantos saking basa satunggal ing basa sanesipun saking panutur. Istilah bilingualisme utawi dwibasa miturut Nababan, Sri Utari Subyakto (1992) dipunginakaken kangge kalih konsep. Ingkang kaping satunggal, dwibasa adhedhasar kaliyan kaprigelan panganggening kalih basa. Ingkang kaping kalih, adhedhasar kaliyan limrahipun panganggening kalih basa. Saking pangertosan kedwibahasaan saperangan ahli wonten ing nginggil menika bilih bilingualisme utawi kedwibahasaan menika dipunginakaken kangge gontas-gantos basa kanthi maksud dipunmagertosi tiyang sanes. Kedwibahasaan menika kondisi panganggening kalih basa kanthi cara gontas-gantos saking panutur dwibahasaan wonten ing interaksi sosialipun. Dwibasa menika boten namung nguwaosi wonten ing proses ananging wonten ing kondisi saha pakulinan panganggening kalih basa kanthi cara gontas-gantos dening panutur bilingual. Chaer gadhah dudutan bilih bilingualisme menika rentangan berjenjang wiwit saking nguwaosi basa satunggal lajeng mangertosi basa kaping kalih saha dipunlajengaken kaliyan panganggening basa kaping kalih ingkang berjenjang dumugi nguwaosi basa kaping kalih sami saenipun kaliyan nguwaosi basa ingkang kaping satunggal. Tuladhanipun dwibasa saking tuturanipun para paraga ing film Tendangan Dari Langit inggih menika "Aku pamit sek yo le. Kuwi kudamu disana. Sekali lagi selamat atas keberhasilanmu."
27 2. Dwibahasawan Pangertosan dwibahasawan miturut Mackey (ing Chaer, 1995: 112) inggih menika tiyang ingkang migunakaken kalih basa, inggih menika basa satunggal saha basa kaping kalih. Saking pangertosan menika priyantun saged dipunsebat dwibahasawan menawi priyantun menika saged migunakaken kalih basa wonten ing tindak komunikasinipun. Bloomfield (ing Chaer, 1995: 65) ngandharaken menawi dwibahasawan minangka tiyang ingkang saged nguwaosi basa. Tiyang kedah nguwaosi kalih basa supados saged migunakaken kalih basa kasebut. Satunggal, basa ibunipun piyambak utawi basa satunggal (B1), saha basa kalih inggih menika basa sanesipun ingkang dados basa kalihipun (B2). Tiyang ingkang saged migunakaken kalih basa menika dipunsebat tiyang ingkang bilingual (wonten ing basa Indonesia dipunsebat dwibahasawan). Pangertosan sanesipun babagan dwibahasawan inggih menika pambicara ingkang gadhah pakulinan kangge migunakaken kalih basa kanthi cara gontas-gantos. Pangertosan menika sami kaliyan pangertosan saking Hastuti. Dwibahasawan menika priyantun ingkang gadhah kaprigelan migunakaken kalih basa kanthi cara gontas-gantos (Hastuti, 1989: 1). Saking pangertosan ing nginggil menika saged dipunpendhet dudutan bilih dwibahasawan menika tiyang ingkang nguwaosi kalih basa saha saged migunakaken kalih basa kasebut kanthi cara gontas-gantos wonten ing komunikasinipun.
28 3. Wujud Dwibasa Wujud dwibasa saged dipunperangaken dados kalih, wonten wujud tembung saha frasa. Wujud dwibasa badhe dipunandharaken ing ngandhap menika. a. Tembung Tembung miturut Mulyana (2009: 32) inggih menika minangka satuan basa ingkang langkung mandiri, bebas, saha gadhah teges ingkang wutuh saha jangkep. Tembung saged kaperang saking satunggal morfem dipunsebat tembung lingga utawi morfem sederhana. Tembung mujudaken rerangkening swara ingkang kawedhar dening lisan ingkang ngemu teges saha kasumurupan suraosipun (Wibawa dkk, 2004: 1-5). Wujud tembung kaperang dados gangsal, inggih mekaten : 1) Tembung Lingga Tembung lingga inggih menika tembung ingkang taksih wetah utawi tembung ingkang dereng rinaketan wuwuhan menapa kemawon (Wibawa dkk, 2004: 1). Tembung lingga asring dipunsebat tembung wod. Tembung menika dereng ngalami ewah-ewahan saha taksih wungkul. Tuladhanipun inggih menika: bapak, ibu, mulih, piye, makan, tidur, lan sapanunggalipun. 2) Tembung Andhahan Tembung andhahan inggih menika tembung ingkang sampun ewah saking lingganipun amargi rinaketan wuwuhan utawi afiks (Wibawa dkk, 2004: 2).
29 Tembung andhahan ingkang kalebet wonten dwibasa tuladhanipun : jupuken, polahmu, kakimu, gawekna, gundulmu, lan sapanunggalipun. 3) Tembung Rangkep Tembung rangkep ing basa Jawi wonten tigang warni, inggih menika dwipurwa, dwilingga, saha dwiwasana (Wibawa dkk, 2004: 4). Ingkang kawastan tembung dwipurwa menika tembung ingkang kadadosan saking pangrangkeping purwaning lingga utawi pangrangkeping wanda kawitane lingga, tuladhanipun tuku dados tetuku. Dwilingga inggih menika pangulangan kanthi utuh saha boten ngubah makna saking tembung lingganipun, tuladhanipun mlaku-mlaku. Dwiwasana inggih menika pangrangkeping pungkasaning lingga, tuladhanipun celuk dados celuluk. Kathah-kathahipun tembung rangkep ingkang kalebet dwibasa kapanggihaken ing tembung dwilingga. b. Kelompok Tembung Mulyana (2009: 35) ngandharaken frase inggih menika konstruksi gramatikal ingkang dipundamel saking gabungan kalih tembung utawi langkung ingkang asipat non predikatif. Mekaten ugi pamanggihipun Nurhayati (2006: 153) ingkang ngandharaken bilih frase inggih menika gabungan saking kalih tembung utawi langkung ingkang ngisi salah satunggaling paedah sintaksis. Menawi kata majemuk inggih menika gabungan saking kalih tembung ingkang ndadosaken makna ingkang enggal. Tuladhanipun frasa inggih menika sega kuning, gunung njeblug, jangkrik ngengkrik, menawi tuladhanipun kata majemuk inggih menika anak bawang, rumah sakit, lan sapanungalanipun.
30 c. Klausa Klausa inggih menika satuan gramatik ingkang kadadosan saking wasesa, utawi dipunsambung jejer, lesan, pelengkap, saha katrangan, utawi boten (Ramlan, 1983: 78). Pamanggih sanesipun babagan pangertosan klausa inggih menika pamanggihipun Endang Nurhayati saha Siti Mulyani (2006: 149-152). Pamanggih menika ngandharaken bilih klausa inggih menika klompok tembung ingkang ngemot setunggal predikat/wasesa utawi wujud linguistik ingkang kadadosan saking jejer saha wasesa. Klausa dipungolongaken dados 2 jinis, inggih menika klausa bebas saha klausa kaiket. Klausa bebas saged dipunperang dados klausa verbal saha klausa nonverbal, lajeng klausa kaiket saged dipunperang dados klausa nominal, adjektival, saha adverbial. Tuladhanipun klausa inggih menika Aku nulis layang tresna, Adhik nangis, Bapak nembe sare, lan sapanunggalipun. 4. Fungsi Dwibasa Fungsi menika saged dipuntegesaken pangganggening. Awit saking menika fungsi basa saged dipuntegesaken piranti komunikasi tiyang kanthi tulis utawi lisan. Ananging fungsi kasebut sampun ngandhut gangsal fungsi dasar miturut Kinneavy (ing Chaer, 2004: 15) inggih menika expression, information, exploration, persuasion, saha entertainment. Halliday (1973) ngandharaken fungsi dwibasa kados mekaten. a. Fungsi instrumental Fungsi instrumental menika ngasilaken kawontenan tertamtu, saha nyebabaken kadadosan prastawa tertamtu. Fungsi basa menika kangge nindakaken
31 ingkang dipunkarepaken dening panutur. Fungsi instrumental menika dipuntepang kanthi sebatan perintah utawi imperatif minangka padamelan komunikatif ingkang ngasilaken kawontenan tertamtu saha kangge ngandharaken panyuwunan. Fungsi menika saged katingal saking panganggening basa menawi tiyang menika ngutus dhumateng tiyang sanes kanthi cara langsung utawi boten langsung. Tuladhanipun wonten tuturan saking film Tendangan Dari Langit inggih menika "Wahyu, ayo mulih saja." Saking tuturan menika tembung "ayo" dados titikanipun saking fungsi instrumental. b. Fungsi regulasi Fungsi regulasi menika dipuntindakaken panutur kangge ngatur saha ngendalikaken tiyang sanes. Wonten ing babagan menika basa gadhah fungsi dados pengawas, pengendali, saha pengatur prastawa. Tuladhanipun saking film Tendangan Dari Langit inggih menika wonten tuturan "Masih ada harapan le, aja sedhih." c. Fungsi representasion Fungsi representasion menika panganggening basa kangge ngandharaken utawi nyampekaken kasunyatan saha pangertosan, njelasaken sarta nglaporaken. Kanthi ujaran nggambaraken (to represent) kahanan ingkang nyata. Tuladhanipun saking film Tendangan Dari Langit wonten ing tuturan "Le, Pak Gatot ini rajanya taruhan." Saking tuturan menika wonten ancas supados paring informasi dhumateng tiyang sanes, bab menika ingkang dados titikanipun fungsi representasion.
32 d. Fungsi interaksional Fungsi interaksional menika gayutaken reraketan, nyiptakaken rasa pasaduluran, saha nyiptakaken kalajengan komunikasi sosial. Tuladhanipun saking film Tendangan Dari Langit wonten ing tuturan "Ada apa nduk kok teriak?" e. Fungsi personal Fungsi personal menika paring kasempatan kangge pamicara kangge ngandharaken utawi ngekspresikaken raos, emosi, saha pribadi. Wonten ing fungsi menika, basa dipunginakaken kangge nedahaken kapribaden tiyang, saking basa ingkang dipunginakaken tiyang saengga saged dipunmangertosi bilih tiyang menika nembe nandang raos duka, sedhih, seneng, lsp. Tuladhanipun saking film Tendangan Dari Langit wonten ing tuturan menika "Tak sobek cangkemmu." Saking tuturan menika panutur ngandharaken raos duka dhumateng tiyang sanes. f. Fungsi heuristik Fungsi heuristik menika nggayutaken panganggening basa kangge pikantuk pangertosan saha nyinau lingkup basanipun. Fungsi heuristik menika asring dipunandharaken awujud pitakenan-pitakenan ingkang mbetahaken wangsulan. Tuladhanipun inggih menika wonten ing tuturan "Bu, bapak kapan nggih kersa sholat? Kapan dados imam malih?"
33 g. Fungsi imajinatif Fungsi imajinatif menika dipunginakaken kangge ngandharaken pengalih, gagasan, saha pangraos kanthi nyata utawi khayalan (angen-angen). Fungsi menika adatipun awujud karya seni (geguritan, crita, dongeng, guyonan) ingkang dipunginakaken kangge kasenengan panutur saha ingkang mirengaken. Tuladhanipun inggih menika wonten tuturan "Muga-muga ora berakhir kaya bapakne." Saking bab-bab wonten nginggil menika saged dipunpendhet dudutan bilih saben panutur ngajab kasil suraos kangge pesan ingkang dipunandharaken sami kaliyan ancasipun nindakaken tuturan. Ancasipun panutur menika gegayutan kaliyan fungsi-fungsi basa. Ancas ingkang beda nuntut panganggening ingkang beda ugi, saha asiling utawi tanggepan ingkang dipunkarepaken saking lawan tutur ugi beda. Saking observasi data, fungsi basa ingkang kathah dipunginakaken inggih menika fungsi personal, saengga teori ingkang relevan kangge dipunginakaken inggih menika teori fungsi basa miturut Halliday. Fungsi miturut Halliday ingkang jumbuh kaliyan dwibasa inggih menika fungsi instrumental, fungsi regulasi, fungsi representasion, fungsi interaksional, fungsi personal, fungsi heuristik, saha fungsi imajinatif. I. Panaliten ingkang Jumbuh Panaliten ingkang jumbuh saha dipundadosaken acuan wonten panaliten inggih menika panaliten ingkang irah-irahanipun Penggunanaan Dwibahasa Oleh
34 Anak Usia 4 Tahun saking prodi basa jawa FBS UNY (Ari Widiastuti,2009: 74-76). Panganggening basa Jawi wonten ing interaksi kaliyan tiyang sanes amargi basa ibu saha basa Indonesia ingkang dipunginakaken kanthi ancas supados lare sampun kulina pawicantenan kanthi lingkungan ingkang migunakaken basa Indonesia. Ananging fungsi-fungsi ingkang gegayutan kaliyan bab menika inggih fungsi instrumental, fungsi regulatori, fungsi representasional, fungsi interaksional, fungsi personal, fungsi heuristik lan fungsi imajinatif. Fungsi-fungsi menika gegayutan kaliyan padamelan tiyang wonten pawicantenan supados ancasipun komunikasi saged kasampekaken. Panaliten ingkang jumbuh sanesipun inggih menika kanthi irah-irahan Penggunaan Bahasa Jawa Dalam Film Punk In Love garapanipun Fantashia Ardianti taun 2011. Asiling panaliten menika ngandharaken menawi basa ingkang dipunginakaken wonten ing film Punk In Love inggih menika basa Jawi dialek Jawa Timuran ingkang kadayan dening faktor geografis. Panganggening basa Jawa ragam ngoko wonten ing panaliten menika gadhah variasi ingkang ngemu dwibasa. Panaliten ing inggil wonten gegayutanipun kaliyan panaliten ingkang dipuntindakaken. Panaliten ingkang dipuntindakaken menika gadhah irah-irahan Panganggening Dwibasa Salebeting Film Tendangan Dari Langit. Bedanipun inggih menika panaliten ingkang katindakaken kalebet panaliten ingkang langkung spesifik menawi dipunbandingaken kaliyan panaliten-panaliten ing inggil menika. Bab ingkang dipunbabar ing panaliten menika mliginipun wujud saha fungsinipun dwibasa salebeting film Tendangan Dari Langit.
35 J. Nalaring Pikir Panganggening basa inggih menika kados pundi basa menika dipunginakaken saha ancasipun supados dipunmangertosi dhumateng tiyang sanes. Sosiolinguistik inggih menika pirembagan interdisipliner antawisipun linguistik saha sosiologi. Panaliten menika ngginakaken kajian sosiolinguistik ingkang ngandharaken panganggening dwibasa wonten ing salebeting film Tendangan Dari Langit. Menawi badhe ngginakaken basa kedah migatosaken komponen tutur ingkang dados dhasar wicantenan saben dinten. Komponen tutur menika wonten wolu, inggih menika SPEAKING, wiwit saking Setting and Scene, Participant, Ends, Act, Keys, Instrumen, Norm saha Genre. Saking sedaya komponen tutur menika saged ndadosaken tuturan ingkang beda-beda kanthi ngginakaken caranipun piyambak. Menawi mekaten saged kawontenan panganggening dwibasa nalika pawicantenan. Dwibasa inggih menika sedaya ingkang gegayutan kaliyan panganggening kalih basa utawi kode basa. Bilingualisme utawi kedwibahasaan menika dipunginakaken kangge gontas-gantos basa kanthi maksud dipunmagertosi tiyang sanes. Kedwibahasaan menika kondisi panganggening kalih basa kanthi cara gontas-gantos saking panutur dwibahasaan wonten ing interaksi sosialipun. Dwibasa menika boten namung nguwaosi wonten ing proses ananging wonten ing kondisi saha pakulinan panganggening kalih basa kanthi cara gontas-gantos dening panutur bilingual. Dwibasa menika wonten wujud saha fungsinipun ingkang badhe dipunteliti. Wujud dwibasa menika wonten Alih kode saha Campur kode.
36 Fungsinipun dwibasa menika kados fungsinipun basa limrahipun inggih menika fungsi instrumental, fungsi regulasi, fungsi representasion, fungsi interaksional, fungsi personal, fungsi heuristik, saha fungsi imajinatif. Dwibasa ingkang badhe dipunteliti inggih menika dwibasa saking basa Indonesia kaliyan basa Jawi ing salebeting film Tendangan Dari Langit.
37 BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Jinising panaliten ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten inggih menika panaliten deskriptif. Miturut Sudaryanto (1988: 62) panaliten deskriptif inggih menika panaliten ingkang ngandharaken asiling panaliten kanthi menapa wontenipun. Panaliten deskriptif inggih menika panaliten ingkang datanipun awujud tembung-tembung, gambar sanes angka. Wonten ing panaliten menika data ingkang sampun pikantuk lajeng dipuntelaah satunggal mbaka satunggal. Panaliten menika badhe ngandharaken dwibasa ingkang dipunginakaken wonten ing salebeting film Tendangan Dari Langit. Ancasing panaliten inggih menika kangge ngandharaken wujud panganggening dwibasa saha fungsinipun dwibasa ing film Tendangan Dari Langit. B. Subjek saha Objek Panaliten Subjek panaliten inggih menika film Tendangan Dari Langit. Data wonten ing panaliten menika kapanggihaken awujud tembung, tembung camboran, saha klausa ingkang dipunginakaken minangka sarana wawan rembang para paraga film minangka sumbering data ing panaliten inggih menika film Tendangan Dari Langit. Film Tendangan Dari Langit dipunrilis 26 Agustus 2011, ingkang produseripun Leo Sutanto saha Hanung Bramantyo minangka sutradaranipun. Salebeting film Tendang Dari Langit minangka paragatama inggih menika Wahyu (Yosie Kristanto), Indah (Maudy Ayunda), Hasan (Agus Kuncoro), Darto
38 (Sujiwo Tejo), Mitro (Jordi Onsu), Purnomo (Joshua Suherman), Meli (Natasha Chairani), Irfan Bachdim saha Kim Kurniawan. Salebeting film Tendangan Dari Langit, paraganipun langkung kathah ngginakaken basa Indonesia ananging wonten ing film kasebut paraganipun migunakaken basa Jawi dialek Jawa Timur. Wonten pinten-pinten ukara ingkang dipunseseli kaliyan basa Inggris utawi sanesipun salebeting pawicantenanipun. Ingkang dados kawigatosan, salebeting film kasebat kathah dipunpanggihaken dwibasa ingkang dados kajianing panaliten menika. Objek panaliten inggih menika basa ingkang dipunginakaken dening paraga. Panaliten menika dipunfokusaken wonten ing perkawis panganggening dwibasa salebeting film Tendangan Dari Langit saha fungsi dwibasa ingkang dipunginakaken. C. Cara Ngempalaken Data Cara ngempalaken data ing panaliten menika ngginakaken metode simak. Dipunsebat metode simak awit dipunlampahi mawi cara nyemak tuturanipun paraga wonten ing film Tendangan Dari Langit. Anggenipun ngginakaken metode simak dipunjangkepi ugi mawi teknik sadap inggih menika mirengaken panganggening dwibasa ingkang dipunginakaken dening paraga. Teknik sadap ingkang dipunginakaken inggih menika teknik simak bebas libat cakap inggih menika nyemak saha migatosaken tuturan salebeting film Tendangan Dari Langit. Teknik simak bebas libat cakap, panaliti namung nggatosaken pawicantenan ingkang dipunandharaken dening paraga ing film Tendangan Dari
39 Langit. Teknik menika dipunginakaken kangge mangertosi wujuding dwibasa ing salebeting film Tendangan Dari Langit. Cara anggenipun ngempalaken data dipunlajengaken kanthi cara nyathet. Saking asiling proses nyemak tuturan ingkang kalebet dwibasa, data saha konteks pawicantenan dipuncatet ing kertu data. Cara nyathet data gadah ancas supados langkung gampil anggenipun nganalisis data. D. Pirantining Panaliten Adhedhasar teknik ngempalaken data ing nginggil, pirantining panaliten ingkang dipunginakaken inggih menika tabel analisis ingkang kabantu dening kertu data saha panaliti piyambak. Kertu data dipunginakaken kangge nyerat data ingkang sampun dipunpanggihaken, bilih tabel analisis dipunginakaken kangge nglebetaken data saking kertu data. Piranti sanesipun inggih menika panaliti piyambak utawi human instrument. Miturut pamanggihipun Moleong (1998: 19), human instrument dipunginakaken amargi panaliti minangka piranti kangge ngempalaken data. Panaliti nganalisis bab fungsining dwibasa ingkang dipunandharaken dening paraga film Tendangan Dari Langit. Caranipun inggih menika panaliti mangertosi konteks tuturanipun, lajeng dipungayutaken kaliyan wujud dwibasa ingkang dipunandharaken. Panaliti saged mendhet dudutan fungsining dwibasa ingkang dipunandharaken dening paraga saking asiling analisis konteks. Asiling panaliten lajeng dipunserat ing kertu cathet data supados gampil anggenipun nganalisis data. Wujuding kertu data ingkang dipunginakaken kados ing ngandhap menika.
E. Cara Nganalisis Data Cara nganalisis data ingkang dipunginakaken inggih menika cara deskriptif. Panaliti ngandharaken wujud saha fungsining dwibasa ing salebeting film Tendangan Dari Langit. Cara nganalisis data ingkang wonten ing panaliten saged dipuntingali wonten ing ngandhap menika. 1. Kategorisasi, inggih menika data dipunpantha-pantha saha dipunidentifikasi adhedhasar wujud dwibasa ing salebeting film Tendangan Dari Langit. 2. Wujud dwibasa dipungayutaken kaliyan konteks pawicantenanipun kangge nganalisis fungsinipun dwibasa ing salebeting film Tendangan Dari Langit. 3. Tabulasi, inggih menika ngandharaken data ingkang dipuntliti wonten ing tabel. 4. Ngandharaken asiling nganalisis data lajeng saking asiling menika saged dipunpendhet dudutanipun. F. Cara Ngesahaken Data Anggenipun nemtokaken kangge ngukur data ing panaliten menika migunakaken uji validitas saha uji reliabilitas. Uji validitas data dipuntindakaken kanthi migunakaken validitas triangulasi teori. Triangulasi teori inggih menika Konteks Bu Darto ngutus Wahyu supados enggal cepet Ukara Bu Darto: "Wahyu, ayo cepat. Bapaknya sudah muring-muring aja nungguin kamu." 40 Tabel 1. wujuding kertu data No. 8 Fungsi dwibasa Fungsi instrumental, ngandharaken Bu Darto ngutus Wahyu supados enggal cepet amargi bapakipun sampun muring-muring. Wujud dwibasa BI ke BJ dipuntingali kanthi panganggening tembung "muring-muring"
41 cara ngesahaken data kanthi cara njumbuhaken data kaliyan teori ingkang dipunginakaken. Ancasipun kangge ngecek saha mbandhingaken data-data ingkang sampun kapanggihaken. Teori ingkang dipunginakaken kangge validitas data migunakaken teori morfologi, teori sintaksis, saha teori semantik. Triangulasi teori morfologi dipunginakaken kangge nemtokaken validitas data ingkang gegayutan kaliyan wujudipun dwibasa inggih menika tembung. Triangulasi teori sintaksis menika dipunginakaken kangge nemtokaken validitas data ingkang gegayutan kaliyan wujud tembung camboran (kelompok tembung), klausa, saha ukara. Menawi triangulasi teori semantik dipunginakaken kangge nemtokaken validitas data ingkang gegayutan kaliyan tegesing dwibasa. Reliabilitas wonten ing panaliten menika ngginakaken uji reliabilitas stabilitas. Reliabilitas stabilitas dipuntindakaken kanthi ningali malih film Tendangan Dari Langit menika, mliginipun perangan ingkang dados data panaliten. Data ingkang sampun dipunpanggihaken menika dipunambali, menapa dipunjumbuhaken malih kaliyan filmipun supados dipunasilaken data ingkang valid.
1 2 3 4 5 6 42 BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGANIPUN Adhedhasar wosing perkawis saha ancasing panaliten, perangan menika badhe ngandharaken asiling panaliten bab panganggening dwibasa salebeting film Tendangan Dari Langit. Panaliten menika ngasilaken wujud saha fungsi panganggening dwibasa salebeting film Tendangan dari Langit. A. Asiling Panaliten Adhedhasar data ingkang kapanggihaken dening panaliti, badhe kaandharaken wujuding saha fungsinipun dwibasa salebeting film Tendangan Dari Langit. Langkung cetha malih kaandharaken ing ngandhap menika. Tabel 2. Wujud saha Fungsi Dwibasa Salebeting Film Tendangan Dari Langit. No Wujud Dwibasa Fungsi Dwibasa Data Indikator Konstruk Morfologis Konstruk Basa 1. Tembung Lingga Campur Kode Jawa ing Indonesia Instrumental Hasan: "Tidak usah cerewet, iki sepatumu dipakai!" (data no 21) - Iki = tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. - Campur kode Jawa ing Indonesia ingkang titikanipun tembung "iki". - Fungsi instrumental amargi paring prentah dhumateng tiyang sanes titikanipun saking tembung "dipakai" saha wonten tanda pentung (!).
Personal Darto: "Iya..biar kamu tidak goblok seperti bapakmu!" (data no 34) - Goblok = tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. - Campur kode Jawa ing Indonesia ingkang titikanipun saking tembung "goblok". - Fungsi personal amargi ngandharaken raos dukanipun dhumateng tiyang sanes. 43 Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 Regulasi Hasan: "Wahyu, kowe sudah janji sama aku buat main disini sampai habis." (data no 30) - Kowe = tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. - Campur kode Jawa ing Indonesia ingkang titikanipun tembung "kowe". - Fungsi regulasi amargi ngemutaken dhumateng tiyang sanes. Representasion Hasan: "Jangan menantang taruhan kalau gak duwe jaminan." (data no 36) - Duwe = tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. - Campur kode Jawa ing Indonesia ingkang titikanipun saking tembung "duwe". - Fungsi representasion amargi ngandharaken informasi dhumateng tiyang sanes.
Personal Orang desa: "To, selamat ya. Anake ketrima di Persema. Pancen hebat." (data no 56) - Hebat = tembung lingga. - Campur kode Indonesia ing Jawa. - Fungsi personal amargi paring Heuristik Darto: "Ngapa Yu kerumah Pak Kades?" (data no 5) - Ngapa = tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. - Campur kode Jawa ing Indonesia. - Fungsi heuristik amargi paring pitakenan dhumateng tiyang sanes saha mbetahaken wangsulan. 44 Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 Interaksional Gatot: "Kalau kalah piye?" (data no 11) - Piye = tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. - Campur kode Jawa ing Indonesia. - Fungsi interaksional amargi paring pitakenan dhumateng tiyang sanes. Campur Kode Indonesia Ing Jawa Representasion Hasan: "Koen duwe bakat gedhe." (data no 43) - Bakat = tembung lingga. - Campur Kode Indonesia ing Jawa saking titikanipun tembung "bakat". - Fungsi representasion amargi paring informasi dhumateng tiyang sanes.
simpati dhumateng tiyang sanes. 2. Tembung Andhahan Campur kode Jawa ing Indonesia Instrumental Darto: "Ayo Yu jupuken bolamu itu." (data no 27) - Jupuken = tembung andhahan saking tembung jupuk + en. - Campur kode Jawa ing Indonesia. - Fungsi instrumental amargi paring prentah dhumateng tiyang sanes saking titikanipun tembung ayo. Regulasi Darto: "Jangan dikira bapak ndak tahu polahmu tiap pagi." (data no 9) - Polahmu = tembung andhahan saking tembung polah + mu. - Campur kode Jawa ing Indonesia. - Fungsi regulasi amargi ngemutaken dhumateng tiyang sanes. Representasion Gatot: "Hasan, kamu yang bakal jadi seksine." (data no 35) - Seksine = tembung andhahan saking tembung seksi + ne. 45 Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 Interaksional Indah: "Kapan mulih ya si Wahyu?" (data no 47) - Kapan = tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. - Campur kode Indonesia ing Jawa saking tembung "kapan". - Fungsi interaksional amargi paring pitakenan dhumateng tiyang sanes.
46 Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 Campur kode Jawa ing Indonesia. - Fungsi representasion amargi paring informasi dhumateng tiyang sanes. Personal Darto: "Tak sobek cangkemmu!" (data no 12) - Cangkemmu = tembung andhahan saking tembung cangkem + mu. - Campur kode Jawa ing Indonesia. - Fungsi personal amargi ngandharaken raos dukanipun dhumateng tiyang sanes. Personal Meli: "Sayang, sayang gundulmu!" (data no 15) - Gundulmu = tembung andhahan saking tembung gundul + mu. - Campur kode Jawa ing Indonesia - Fungsi personal amargi ngandharaken raos jengkel dhumateng tiyang sanes. Campur Kode Indonesia ing Jawa Heuristik Darto: "Ngliat koen? Ngliat ora matamu?" (data no 29) - Matamu = tembung andhahan saking tembung mata + mu. - Campur kode Indonesia ing Jawa. - Fungsi heuristik amargi paring pitakenan ingkang mbetahaken wangsulan.
Heuristik Bu Darto: "Piye le? Apa? Alhamdulilah le kamu diterima." (data no 55) - Diterima = tembung andhahan saking tembung di + terima. - Campur kode Indonesia ing Jawa. - Fungsi heuristik amargi paring pitakenan dhumateng tiyang sanes saha mbetahaken wangsulan. 47 Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 Imajinatif Darto: "Muga-muga ora berakhir kaya bapakne." (data no 16) - Berakhir = tembung andhahan saking tembung ber + akhir. - Campur Kode Indonesia ing Jawa. - Fungsi imajinatif amargi paring pangarep-arep dhumateng tiyang sanes. 3. Tembung Wancah Campur Kode Jawa ing Indonesia Instrumental Hasan: "Bikinin aku kopi, biar ndak ketahuan bapakmu." (data no 19) - Ndak = tembung wancah saking tembung lingga tidak. - Campur kode Jawa ing Indonesia. - Fungsi instrumental amargi ngutus dhumateng tiyang sanes. Regulasi Hasan: "Masih ada harapan le, jangan sedih kayak gitu." (data no 31) - Le = tembung wancah saking tembung lingga Thole. - Campur kode Jawa ing Indonesia.
48 Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 Fungsi regulasi amargi paring pitutur dhumateng tiyang sanes. Representasion Hasan: "Le, pak Gatot ini rajanya taruhan." (data no 3) - Le = tembung wancah saking tembung lingga Thole. - Campur kode Jawa ing Indonesia. - Fungsi representasion amargi paring informasi dhumateng tiyang sanes. Representasion Pak Gatot: "Aku pamit sek ya le. Kuwi kudamu disana." (data no 50) - Sek = tembung wancah saking tembung lingga dhisek. - Campur kode Jawa ing Indonesia. - Fungsi representasion amargi paring informasi dhumateng tiyang sanes. Interaksional Pak Gatot: "Salam nggo bapakmu, dulu bapakmu kaya koen." (data 51) - Nggo = tembung wancah saking tembung lingga kanggo. - Campur kode Jawa ing Indonesia. - Fungsi interaksional amargi nyiptakaken reraketan utawi paseduluran. Heuristik Pak Susilo: "Ada apa Nduk kok teriak?" (data no 14) - Nduk = tembung wancah saking tembung lingga Genduk.
49 Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 Campur kode Jawa ing Indonesia. - Fungsi heuristik amargi paring pitakenan dhumateng tiyang sanes. 4. Tembung Rangkep Campur Kode Jawa ing Indonesia Representasion Darto: "Pergi subuh, pulang mindhik-mindhik kaya maling." (data no 10) - Mindhik-mindhik =tembung rangkep ingkang dipunambali wicantenanipun saha boten saged wangsul ing asalipun. - Campur kode Jawa ing Indonesia. - Fungsi representasion amargi negesaken perkawis. Campur Kode Indonesia ing Jawa Representasion Hasan: "Gak usah jauh-jauh saka langit pak, di desa tetangga aja ada pemain hebat." (data no 49) - Jauh-jauh = tembung rangkep saking tembung lingga "jauh" ingkang dipunambali wicantenanipun. - Campur kode Indonesia ing Jawa. - Fungsi representasion amargi paring informasi dhumateng tiyang sanes. Interaksional Wahyu: "Kowe ora kenapa-kenapa dik?" (data no 26) - Kenapa-kenapa = tembung rangkep saking tembung lingga "kenapa" ingkang dipunambali wicantenanipun.
Campur kode Indonesia ing Jawa. - Fungsi interaksional amargi paring pitakenan dhumateng tiyang sanes. 5. Tembung Camboran Campur Kode Indonesia ing Jawa Instrumental Darto: "Diem koen, anak bawang! Koen ra ngerti apa-apa. Ayo mulih!" (data no 33) - Anak bawang = kelompok tembung amargi kapancak saking kalih tembung ingkang gadhah teges enggal nalika tembung menika dipundadosaken setunggal. - Campur kode Indonesia ing Jawa. - Fungsi instrumental amargi ngajak tiyang sanes saking titikanipun tembung "ayo". Campur Kode Jawa ing Indonesia Representasion Wahyu: "Ah Pak lik ini, ak kan cuma wong ndeso." (data no 37) - Wong ndeso = kelompok tembung amargi kapancak saking kalih tembung ingkang gadhah teges enggal nalika tembung menika dipundadosaken setunggal. - Campur kode Jawa ing Indonesia. - Fungsi representasion amargi negesaken perkawis 50 Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6
51 Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 dhumateng tiyang sanes. 6. Klausa Alih Kode Jawa-Indonesia Instrumental Darto: "Wahyu..ayo mulih saja daripada disini." (data no 4) - Alih kode basa Jawi - basa Indonesia saking kalih klausa = Wahyu ayo mulih saja saha daripada disini. - Fungsi instrumental amargi ngajak dhumateng tiyang sanes saking titikanipun tembung "ayo". Heuristik Wahyu: "Pur, Mitro nang endi?" Purnomo: "Kae lagi gemes-gemesan karo Meli." Wahyu: "Apa itu gemes-gemesan Pur?" Purnomo: "Itu lho kayak cicak saat bulan purnama." Wahyu: "Kamu aneh-aneh saja." (data no 60) - Alih kode basa Jawi - basa Indonesia saking tuturanipun Wahyu. - Fungsi heuristik amargi fungsi menika gadhah ancas paring pitakenan saha mbetahaken wangsulan. Alih Kode Indonesia-Jawa Instrumental Bu Darto: "Wahyu, ayo cepat. Bapaknya sudah muring-muring nungguin kamu." (data no 8) - Alih kode basa Indonesia - basa Jawi saking klausa, Wahyu ayo cepat saha bapaknya sudah muring-muring nungguin kamu. - Fungsi instrumental
Saking data ing nginggil, saged dipuntingali wujuding dwibasa salebeting film Tendangan Dari Langit menika awujud campur kode saha alih kode. Fungsinipun dwibasa ingkang dipunpanggihi ing salebeting film Tendangan Dari amargi ngajak dhumateng tiyang sanes titikanipun saking tembung "ayo". Representasion Wahyu: "Indah, aku cuma mau ngasih tahu kalau nanti sore aku ada pertandingan di desa Karang Sari." Indah: "Karang Sari? Ngapain kamu main disana?" Wahyu: "Aku disewa buat main bola, memperkuat tim. Kowe datang ya karo Meli." (data no 28) - Alih kode basa Indonesia - basa Jawi saking tuturanipun Wahyu. - Fungsi representasion amargi paring informasi dhumateng tiyang sanes. 52 Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 Personal Darto: "Sudah cukup koen njejelin mimpi ke anakku, San." Hasan: "Anakmu beda sama kamu, To!" Darto: "Prek!! Mulutmu ndak pernah berubah. Bocah ora urus." (data no 42) - Alih kode basa Indonesia - basa Jawi saking tuturanipun Pak Darto. - Fungsi personal amargi ngandharaken raos duka dhumateng tiyang sanes.
53 Langit inggih menika fungsi instrumental, regulasi, representasion, interaksional, heuristik, personal saha imajinatif. B. Pirembaganipun Wonten ing bab menika badhe dipunandharaken pirembagan saking asiling panaliten ingkang sampun dipunandharaken saderengipun. Saking asiling panaliten, adhedhasar tabel wujuding saha fungsinipun dwibasa salebeting film Tendangan Dari Langit kapanggihaken dwibasa awujud alih kode saha campur kode saha fungsinipun dwibasa, langkung cetha badhe kaandharaken ing pirembagan ngandhap menika. 1. Dwibasa Awujud Campur Kode Dwibasa awujud campur kode menika titikanipun saged dipunperang dados gangsal wujud tembung inggih menika tembung lingga, tembung andhahan, tembung wancah, tembung rangkep saha frasa utawi kelompok tembung. Dwibasa awujud campur kode badhe dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. a. Dwibasa Campur Kode Awujud Tembung Lingga Dwibasa ingkang awujud tembung lingga saged dipunpanggihaken fungsi instrumental, fungsi regulasi, fungsi representasion, fungsi interaksional, fungsi personal saha fungsi heuristik. Andharanipun saged dipunwaos ing ngandhap menika.
54 1) Dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi instrumental. Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi instrumental ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (1) Hasan: "Tidak usah cerewet, iki sepatumu dipakai!" (data no 21) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Hasan saha Wahyu. Wahyu mlayu-mlayu amargi sampun telat anggenipun tanding bal lajeng Hasan maringi sepatu kangge Wahyu supados dipunangge. Saking data ing inggil menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Jawa ing Indonesia amargi saking basa Indonesia ingkang dipunseseli basa Jawi inggih menika tembung "iki". Tembung "iki" menika kalebet wujud dwibasa amargi tembung "iki" menika tembung saking basa Jawi ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia, ingkang kedhahipun panutur migunakaken tembung ini. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "iki" kalebet dwibasa. Tembung "iki" menawi dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet dwibasa campur kode awujud tembung lingga. Tembung "iki" kalebet tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun saha boten saged dipunrimbag malih. Menawi dipuntingali saking kalenggahan wonten ukara, tembung "iki" menika dipunginakaken dados katrangan. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan dwibasa menika dipunandharaken kalebet fungsi instrumental. Gayut kaliyan konteksipun, bilih Wahyu mlayu-mlayu amargi sampun telat anggenipun tanding bal lajeng Hasan maringi sepatu kangge Wahyu supados dipunangge. Panandha ingkang
55 ngandharaken tuturan menika kalebet fungsi instrumental inggih menika tuturanipun Hasan ingkang maringi sepatu kangge Wahyu supados dipunangge. Ingkang dados titikanipun menika fungsi instrumental wonten ing tembung "dipakai" saha wontenipun tandha pentung (tanda seru). 2) Dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi regulasi Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi regulasi ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (2) Hasan: "Wahyu, kowe sudah janji sama aku buat main disini sampai habis." (data no 30) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Hasan saha Wahyu. Hasan ngelingaken babagan janjinipun Wahyu menawi badhe main kangge tim Karang Sari. Saking data ing inggil menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Jawa ing Indonesia amargi basa utaminipun basa Indonesia ingkang dipunseseli kaliyan basa Jawi ingkang titikanipun wonten ing tembung "kowe". Saking Tembung "kowe" menika kalebet wujud dwibasa amargi tembung "kowe" menika tembung saking basa Jawi ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia, ingkang kedhahipun panutur migunakaken tembung kamu. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "kowe" kalebet dwibasa. Tembung "kowe" menawi dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet dwibasa campur kode awujud tembung lingga. Tembung "kowe" kalebet tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. Menawi dipuntingali
56 saking kalenggahan wonten ukara, tembung "kowe" menika dipunginakaken dados jejer. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan dwibasa menika dipunandharaken kalebet fungsi regulasi. Gayut kaliyan konteksipun, Hasan ingkang ngemutaken janjinipun Wahyu ingkang badhe main bal. Titikanipun menawi kalebet fungsi regulasi inggih menika amargi ngemutaken dhumateng tiyang sanes saking tuturan "kowe sudah janji sama aku." 3) Dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi representasion Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi representasion ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (3) Pemuda kampung: "Anak sampean hebat pak Darto." (data no 7) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Pemuda kampung saha Pak Darto. Pemuda kampung ingkang nembe mlampah-mlampah kepanggih Pak Darto lajeng maringi informasi dhumateng Pak darto babagan Wahyu putranipun. Saking data ing inggil menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Jawa ing Indonesia amargi saking basa Indonesia ingkang dipunseseli kaliyan basa Jawi ingkang titikanipun wonten ing tembung "sampean". Tembung "sampean" menika kalebet wujud dwibasa amargi tembung "sampean" menika tembung saking basa Jawi ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia, ingkang kedhahipun panutur migunakaken tembung kamu. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "sampean" kalebet dwibasa.
57 Tembung "sampean" menawi dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet dwibasa campur kode awujud tembung lingga. Tembung "sampean" kalebet tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. Menawi dipuntingali saking kalenggahan wonten ukara, tembung "sampean" menika dipunginakaken dados lesan. Saking konteks tutur data tuturan menika kapanggihaken menawi data menika kalebet fungsi representasion amargi data tuturan menika gadhah ancas paring informasi dhumateng tiyang sanes. Panandha ingkang ngandharaken data tuturan menika kalebet fungsi representasion inggih menika nalika Pemuda kampung ngandharaken informasi babagan Wahyu dhumateng pak Darto. 4) Dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi representasion Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi representasion ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (4) Hasan: " Koen duwe bakat gedhe." (data no 43) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Hasan saha Wahyu. Hasan ingkang nembe paring informasi dhumateng Wahyu menawi Wahyu menika gadhah bakat ingkang gedhe. Saking data ing inggil menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Indonesia ing Jawa amargi saking basa Jawi ingkang dipunseseli basa Indonesia ingkang titikanipun wonten ing tembung "bakat". Tembung "bakat" menika kalebet wujud dwibasa amargi tembung "bakat" menika tembung saking basa
58 Indonesia ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Jawi. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "bakat" kalebet dwibasa. Tembung "bakat" menawi dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet dwibasa campur kode awujud tembung lingga. Tembung "bakat" kalebet tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. Menawi dipuntingali saking kalenggahan wonten ukara, tembung "bakat" menika dipunginakaken dados lesan. Saking konteks tutur data tuturan menika dipunpanggihaken menawi data menika kalebet fungsi representasion amargi data tuturan menika gadhah ancas paring informasi dhumateng tiyang sanes. Panandha ingkang ngandharaken data tuturan menika kalebet fungsi representasion inggih menika nalika Hasan ngandharaken informasi dhumateng Wahyu menawi Wahyu menika gadhah bakat ingkang gedhe. 5) Dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi representasion Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi representasion ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (5) Hasan: "Jangan menantang taruhan kalau gak duwe jaminan." (data no 36) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Hasan saha Wahyu. Hasan ingkang nembe paring informasi dhumateng Wahyu. Saking data ing inggil menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Jawa ing Indonesia amargi saking basa Indonesia ingkang dipunseseli kaliyan basa Jawi
59 ingkang titikanipun wonten ing tembung "duwe". Tembung "duwe" menika kalebet wujud dwibasa amargi tembung "duwe" menika tembung saking basa Jawi ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia, ingkang kedhahipun panutur migunakaken tembung punya. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "duwe" kalebet dwibasa. Tembung "duwe" menawi dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet dwibasa campur kode awujud tembung lingga. Tembung "duwe" kalebet tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. Menawi dipuntingali saking kalenggahan wonten ukara, tembung "bakat" menika dipunginakaken dados katrangan. Saking konteks tutur data tuturan menika dipunpanggihaken menawi data menika kalebet fungsi representasion amargi data tuturan menika gadhah ancas paring informasi dhumateng tiyang sanes. Panandha ingkang ngandharaken data tuturan menika kalebet fungsi representasion inggih menika nalika Hasan ngandharaken informasi dhumateng Wahyu. 6) Dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi personal Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi personal ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (6) Darto: "Iya..biar kamu tidak goblok seperti bapakmu!" (data no 34) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Wahyu saha Hasan nembe pawincantenan, lajeng Pak Darto ngandharaken raos duka dhumateng Wahyu.
60 Saking data ing inggil menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Jawa ing Indonesia saking basa Indonesia ingkang dipunseseli kaliyan basa Jawi ingkang titikanipun wonten ing tembung "goblok". Tembung "goblok" menika kalebet dwibasa amargi "goblok" menika tembung saking basa Jawi ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia, ingkang kedhahipun panutur migunakaken tembung bodoh. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "goblok" kalebet dwibasa. Tembung "goblok" menawi dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet dwibasa campur kode awujud tembung lingga. Tembung "goblok" menika kalebet dwibasa tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. Menawi dipuntingali saking kalenggahan wonten ukara tembung "goblok" dipunginakaken dados katrangan. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan dwibasa menika kalebet fungsi personal. Gayut kaliyan konteksipun, Hasan saha Wahyu ingkang nembe pawicantenan babagan bal-balan lajeng Pak Darto ingkang boten remen bal-balan ngandharaken raos duka dhumateng Wahyu. Wonten tuturan menika ingkang dados panandha tuturan menika kalebet fungsi personal inggih menika tuturanipun Pak Darto ingkang ngandharaken raos dukanipun. 7) Dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi personal Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi personal ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika.
61 (7) Orang desa: "To, selamat ya. Anake ketrima di Persema. Pancen Hebat." (data no 56) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun tiyang desa saha pak Darto. Tiyang desa ingkang nembe dodolan kaliyan pak Darto lajeg ngandharaken raos simpatinipun amargi Wahyu sampun dipunterima Persema. Saking data ing inggil menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Indonesia ing Jawa amargi saking basa Jawi ingkang dipunseseli kaliyan basa Indonesia ingkang titikanipun wonten ing tembung "hebat". Tembung "hebat" menika kalebet dwibasa amargi "hebat" menika tembung saking basa Indonesia ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Jawi. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "hebat" kalebet dwibasa. Tembung "hebat" menawi dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet dwibasa campur kode awujud tembung lingga. Tembung "hebat" menika kalebet dwibasa tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. Menawi dipuntingali saking kalenggahan wonten ukara tembung "hebat" dipunginakaken dados katrangan. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan dwibasa menika kalebet fungsi personal. Gayut kaliyan konteksipun, tiyang desa ingkang paring simpatinipun dhumateng pak Darto amargi Wahyu sampun dipunterima wonten ing Persema. Wonten tuturan menika ingkang dados panandha tuturan menika kalebet fungsi personal inggih menika tuturanipun tiyang desa ingkang ngandharaken raos simpatinipun.
62 8) Dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi interaksional Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi interaksional ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (8) Gatot: "Kalau kalah piye?" (data no 11) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun pak Gatot saha Wahyu. Pak Gatot ingkang taksih bingung amargi panyuwunipun Wahyu lajeng maringi pitakenan dhumateng Wahyu. Saking data ing inggil menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Jawa ing Indonesia amargi saking basa Indonesia ingkang dipunseseli basa Jawi ingkang titikanipun wonten ing tembung "piye". Tembung "piye" menika kalebet dwibasa amargi "piye" menika tembung saking basa Jawi ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia, ingkang kedhahipun panutur migunakaken tembung bagaimana. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "piye" kalebet dwibasa. Tembung "piye" menawi dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet dwibasa campur kode awujud tembung lingga. Tembung "piye" kalebet dwibasa tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. Menawi dipuntingali saking kalenggahan wonten ukara tembung "piye" dipunginakaken dados tembung pitakon ingkang ndamel tuturan menika dados tuturan pitakenan. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan dwibasa menika dipunandharaken kalebet fungsi interaksional. Gayut kaliyan konteksipun, Pak Gatot ingkang taksih bingung amargi panyuwunipun Wahyu lajeng maringi
63 pitakenan dhumateng Wahyu. Panandha ingkang ngandharaken tuturan menika kalebet fungsi interaksional inggih menika Pak Gatot ingkang paring pitakenan dhumateng Wahyu. Paring pitakenan dhumateng tiyang sanes saha wontenipun tanda tanya menika titikanipun saking fungsi interaksional. 9) Dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi interaksional Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi interaksional ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (9) Indah: "Kapan mulih ya si Wahyu?" (data no 47) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Indah saha Purnomo. Indah ingkang nembe bingung kawontenanipun Wahyu lajeng nyuwun pirsa dhumateng Purnomo babagan Wahyu. Saking data ing inggil menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Indonesia ing Jawa amargi saking basa Jawi ingkang dipunseseli kaliyan basa Indonesia ingkang titikanipun wonten ing tembung "kapan". Tembung "kapan" menika kalebet dwibasa amargi "kapan" menika tembung saking basa Indonesia ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Jawi. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "kapan" kalebet dwibasa. Tembung "kapan" menawi dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet dwibasa campur kode awujud tembung lingga. Tembung "kapan" kalebet dwibasa tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. Menawi dipuntingali saking kalenggahan wonten ukara tembung "kapan" dipunginakaken dados tembung pitakon ingkang ndamel tuturan menika dados tuturan pitakenan.
64 Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan dwibasa menika dipunandharaken kalebet fungsi interaksional. Gayut kaliyan konteksipun, Indah ingkang nyuwun pirsa dhumateng Purnomo babagan wangsulipun Wahyu saking Malang. Panandha ingkang ngandharaken tuturan menika kalebet fungsi interaksional inggih menika Indah ingkang paring pitakenan dhumateng Purnomo. Paring pitakenan dhumateng tiyang sanes menika titikanipun saking fungsi interaksional. 10) Dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi heuristik Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi heuristik ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (10) Darto: "Ngapa Yu kerumah Pak Kades?" (data no 5) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Wahyu saha Pak Darto. Wahyu ingkang paring ajakan dhumateng pak Darto lajeng pak Darto mangsuli saha paring pitakenan. Saking data ing inggil menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Jawa ing Indonesia amargi saking basa Indonesia ingkang dipunseseli kaliyan basa Jawa ingkang titikanipun wonten ing tembung "ngapa". Tembung "ngapa" menika kalebet dwibasa amargi "ngapa" menika tembung saking basa Jawi ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia, ingkang kedhahipun panutur migunakaken tembung ngapain. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "ngapa" kalebet dwibasa.
65 Tembung "ngapa" menawi dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet dwibasa campur kode awujud tembung lingga. Tembung "ngapa" kalebet dwibasa tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. Menawi dipuntingali saking kalenggahan wonten ukara tembung "ngopo" dipunginakaken dados ukara pitakon ingkang dadosaken tuturan menika dados tuturan pitakenan. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan dwibasa menika dipunandharaken kalebet fungsi heuristik. Gayut kaliyan konteksipun, Pak Darto ingkang paring pitakenan dhumateng Wahyu lajeng Wahyu mangsuli pitakenanipun Pak Darto. Wonten tuturan menika ingkang dados panandha tuturan menika kalebet fungsi heuristik wonten ing tuturan pitakenanipun Pak Darto ingkang teras-terasan saha mbetahaken wangsulan. 11) Dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi heuristik Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung lingga ingkang gadhah fungsi heuristik ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (11) Wh: "Bu, bapak kapan arep sholat? Kapan jadi imam buat kita?" (data no 17) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Wahyu saha Bu Darto. Wahyu ingkang nyuwun pirsa dhumateng Bu Darto ingkang pitakenan kasebut dipunwangsuli dening Bu Darto. Saking data ing inggil menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Jawa ing Indonesia amargi saking basa Indonesia ingkang dipunseseli kaliyan basa Jawi ingkang titikanipun wonten ing tembung "arep". Tembung "arep" menika kalebet
66 dwibasa amargi "arep" menika tembung saking basa Jawi ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia, ingkang kedhahipun panutur migunakaken tembung mau. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "arep" kalebet dwibasa. Tembung "arep" menawi dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet dwibasa campur kode awujud tembung lingga. Tembung "arep" kalebet dwibasa tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. Menawi dipuntingali saking kalenggahan wonten ukara tembung "arep" dipunginakaken dados katrangan. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan dwibasa menika dipunandharaken kalebet fungsi heuristik. Gayut kaliyan konteksipun, Wahyu ingkang nyuwun pirsa dhumateng Bu Darto babagan bapakipun. Wonten tuturan menika ingkang dados panandha tuturan menika kalebet fungsi heuristik wonten ing tuturan pitakenanipun Wahyu ingkang teras-terasan saha mbetahaken wangsulan. b. Dwibasa Campur Kode Awujud Tembung Andhahan Miturut pamanggihipun Sudaryanto (1991: 18), pandhapuking tembung salebeting basa Jawi, tembung andhahan kaperang dados 3 proses morfologis. Proses morfologis kasebat inggih menika : afiksasi, reduplikasi, saha komposisi utawi majemuk. Ananging salebeting panganggening dwibasa namung saged dipunpanggihaken satunggal jinis, jinisipun panganggening dwibasa awujud tembung ingkang ngangge wuwuhan. Dwibasa ingkang awujud tembung andhahan wonten panganggening dwibasa salebeting film Tendangan Dari Langit menika kapanggihaken fungsi
67 inggih menika fungsi instrumental, fungsi regulasi, fungsi representasion, fungsi personal, fungsi heuristik, saha fungsi imajinatif. Andharanipun saged dipunwaos wonten ing ngandhap menika. 1) Dwibasa tembung andhahan ingkang gadhah fungsi instrumental Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung andhahan ingkang gadhah fungsi instrumental ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (1) Darto: "Ayo Yu jupuken bolamu itu." (data no 27) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Pak Darto saha Wahyu. Pak Darto ngutus Wahyu kangge mendhet bal ingkang wonten ing mburi wit. Saking data ing inggil menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Jawa ing Indonesia amargi saking basa Indonesia ingkang dipunseseli kaliyan basa Jawi ingkang titikanipun wonten ing tembung "jupuken". Tembung "jupuken" menika kalebet dwibasa amargi "jupuken" menika tembung saking basa Jawa ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia, ingkang kedhahipun panutur migunakaken tembung ambillah. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "jupuken" kalebet dwibasa. Saking konstruk morfologisipun, tembung "jupuken" menika kalebet tembung andhahan. Bab menika katingal saking wujudipun tembung lingga "jupuk" ingkang angsal panambang -en dados jupuk + -en = jupuken. Menawi dipuntingali saking kalenggahan wonten ukara tembung "jupuken" dipunginakaken dados wasesa amargi wonten ujaran menika dipunginakaken
68 dados ngandharaken bab menapa ingkang badhe dipunlampahi saha dados ukara pakon (kalimat perintah). Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan dwibasa menika dipunandharaken kalebet fungsi instrumental. Gayut kaliyan konteksipun inggih menika Pak Darto ngutus Wahyu mendhet bal ingkang wonten ing wingkingipun wit. Tuturan menika kalebet fungsi instrumental amargi ngutus tiyang sanes utawi dados ukara pakon. Ingkang dados titikanipun fungsi instrumental menika saking tembung "jupuken" -en menika dados fungsi instrumental. 2) Dwibasa tembung andhahan ingkang gadhah fungsi regulasi Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung andhahan ingkang gadhah fungsi regulasi ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (2) Darto: "Jangan dikira bapak ndak tahu polahmu tiap pagi." (data no 9) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Pak Darto saha Wahyu. Pak Darto ingkang nembe ngemutaken tumindhakipun Wahyu. Saking data ing inggil menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Jawa ing Indonesia amargi saking basa Indonesia ingkang dipunseseli kaliyan basa Jawi ingkang titikanipun wonten ing tembung "polahmu". Tembung "polahmu" menika kalebet dwibasa amargi "polahmu" menika tembung saking basa Jawa ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia, ingkang kedhahipun panutur migunakaken tembung tingkahmu. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "polahmu" kalebet dwibasa.
69 Tembung "polahmu" menika dipuntinggali saking konstruk morfologisipun kalebet tembung andhahan. Bab menika katingal saking wujudipun tembung lingga "polah" ingkang angsal panambang -mu dados polah + -mu = polahmu. Menawi dipuntingali saking kalenggahan wonten ukara tembung "polahmu" dipunginakaken dados wasesa amargi wonten ujaran menika dipunginakaken dados ngandharaken bab menapa ingkang badhe dipunlampahi. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan dwibasa menika dipunandharaken kalebet fungsi regulasi. Gayut kaliyan konteksipun inggih menika Pak Darto ingkang nembe ngemutaken tumindhakipun Wahyu. Tuturan menika kalebet fungsi regulasi amargi ngemutaken dhumateng tiyang sanes. Ingkang dados titikanipun fungsi regulasi inggih menika saking tembung "Jangan". 3) Dwibasa tembung andhahan ingkang gadhah fungsi representasion Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung andhahan ingkang gadhah fungsi representasion ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (3) Hasan: "Kakimu jiancuk tenan le." (data no 1) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Hasan saha Wahyu. Wahyu ingkang nembe dolanan bal lajeng Hasan negesaken menawi samparanipun Wahyu kangge dolanan bal apik tenan. Saking data ing inggil menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Jawa ing Indonesia amargi saking basa Indonesia ingkang dipunseseli kaliyan basa Jawi ingkang titikanipun wonten ing tembung "kakimu". Tembung "kakimu" kalebet
70 dwibasa amargi "kakimu" menika tembung saking basa Indonesia ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Jawa, ingkang kedhahipun panutur migunakaken tembung sikilmu. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "kakimu" kalebet dwibasa. Tembung "kakimu" menika dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet tembung andhahan. Bab menika katingal saking wujudipun tembung lingga "kaki" ingkang angsal panambang -mu dados kaki + -mu = kakimu. Menawi dipuntingali saking kalenggahan wonten ukara tembung "kakimu" dipunginakaken dados jejer amargi wonten ujaran menika dipunginakaken dados ngandharaken sinten ingkang badhe nglampahi. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan menika ngemu fungsi representasion. Gayut kaliyan konteksipun inggih menika Wahyu ingkang nembe dolanan bal lajeng Hasan negesaken menawi samparanipun Wahyu kangge dolanan bal apik tenan. Tuturan menika kalebet fungsi representasion amargi negesaken utawi maringi informasi dhumateng tiyang sanes. 4) Dwibasa tembung andhahan ingkang gadhah fungsi representasion Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung andhahan ingkang gadhah fungsi representasion ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (4) Gatot: "Hasan, kamu yang bakal jadi seksine." (data no 35) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Pak Gatot saha Hasan. Pak Gatot maringi informasi dhumateng Hasan supados Hasan dados seksine menawi Wahyu bakal main bal ing tim karang Sari.
71 Saking data ing inggil menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Jawa ing Indonesia amargi saking basa Indonesia ingkang dipunseseli kaliyan basa Jawi ingkang titikanipun wonten ing tembung "seksine". Tembung "seksine" kalebet dwibasa amargi "seksine" menika tembung saking basa Jawa ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia, ingkang kedhahipun panutur migunakaken tembung saksinya. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "seksine" kalebet dwibasa. Tembung "seksine" menika dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet tembung andhahan. Bab menika katingal saking wujudipun tembung lingga "seksi" ingkang angsal panambang -ne dados seksi + -ne = seksine. Menawi dipuntingali saking kalenggahan wonten ukara tembung "seksine" dipunginakaken dados wasesa amargi wonten ujaran menika dipunginakaken dados menapa ingkang badhe dipunlampahi. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan menika ngemu fungsi representasion. Gayut kaliyan konteksipun inggih menika Pak Gatot ingkang maringi informasi dhumateng Hasan kangge dados seksinipun Wahyu. Tuturan menika kalebet fungsi representasion amargi negesaken utawi maringi informasi dhumateng tiyang sanes. 5) Dwibasa tembung andhahan ingkang gadhah fungsi personal Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung andhahan ingkang gadhah fungsi personal ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika.
72 (5) Darto: "Tak sobek cangkemmu!" (data no 12) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Darto, Hasan saha Wahyu. Pak Darto ngekspresikaken menawi piyambakipun sampun duka sanget amargi tumindhakipun Hasan. Saking data ing inggil menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Jawa ing Indonesia amargi saking basa Indonesia ingkang dipunseseli kaliyan basa Jawi ingkang titikanipun wonten ing tembung "cangkemmu". Tembung "cangkemmu" menika kalebet dwibasa amargi "cangkemmu" menika tembung saking basa Jawi ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia, ingkang kedhahipun panutur migunakaken tembung mulutmu. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "cangkemmu" kalebet dwibasa. Tembung "cangkemmu" menika dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet tembung andhahan. Bab menika katingal saking wujudipun tembung lingga "cangkem" ingkang angsal panambang -mu dados cangkem + -mu = cangkemmu. Tembung "cangkemmu" wonten tuturan menika menawi dipuntingali saking kalenggahanipun wonten tuturan menika dados jejer amargi wonten ujaran menika dipunginakaken dados ngandharaken sinten ingkang badhe nglampahi. Menawi dipuntingali saking konteks tuturanipun, tuturan menika kalebet fungsi personal. Gayut kaliyan konteksipun inggih menika Darto ingkang ngandharaken raos dukanipun dhumateng tumindhakipun Hasan. Tuturan menika kalebet fungsi personal amargi wonten tuturan menika Darto ingkang
73 ngekspresikaken raos duka. Ngandharaken raos duka menika kalebet wujud saking fungsi personal. 6) Dwibasa tembung andhahan ingkang gadhah fungsi personal Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung andhahan ingkang gadhah fungsi personal ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (6) Meli: "Sayang, sayang gundulmu!" (data no 15) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Meli saha Purnomo. Purnomo ingkang nembe nggodani Meli lajeng meli dados jengkel dhumateng Purnomo. Saking data ing inggil menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Jawa ing Indonesia amargi saking basa Indonesia ingkang dipunseseli kaliyan basa Jawi ingkang titikanipun wonten ing tembung "gundulmu". Tembung "gundulmu" menika kalebet dwibasa amargi "gundulmu" menika tembung saking basa Jawi ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia, ingkang kedhahipun panutur migunakaken tembung kepalamu. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "gundulmu" kalebet dwibasa. Tembung "gundulmu" menika dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet tembung andhahan. Bab menika katingal saking wujudipun tembung lingga "gundul" ingkang angsal panambang -mu dados gundul + -mu = gundulmu. Tembung "gundulmu" wonten tuturan menika menawi dipuntingali saking kalenggahanipun wonten tuturan menika dados lesan amargi wonten tuturan menika tembung "gundulmu" dipundadosaken bab ingkang dipunlampahi.
74 Menawi dipuntingali saking konteks tuturanipun, tuturan menika kalebet fungsi personal. Gayut kaliyan konteksipun inggih menika Meli ingkang ngandharaken raos jengkelipun dhumateng Purnomo amargi dipungodani. Tuturan menika kalebet fungsi personal amargi wonten tuturan menika Meli ngandharaken raos jengkel. Ngandharaken raos jengkel menika kalebet wujud saking fungsi personal. 7) Dwibasa tembung andhahan ingkang gadhah fungsi heuristik Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung andhahan ingkang gadhah fungsi heuristik ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (7) Darto: "Ngliat koen? Ngliat ora matamu?" (data no 29) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Pak Darto saha Wahyu. Pak Darto ingkang nembe duka amargi Wahyu dolanan bal lajeng paring pitakenan dhumateng Wahyu. Saking data ing inggil menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Indonesia ing Jawa amargi saking basa Jawi ingkang dipunseseli kaliyan basa Indonesia ingkang titikanipun wonten ing tembung "matamu". Tembung "matamu" menika kalebet dwibasa amargi "matamu" menika tembung saking basa Indonesia ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Jawi. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "matamu" kalebet dwibasa. Tembung "matamu" menika dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet tembung andhahan. Bab menika katingal saking wujudipun saking tembung lingga "mata" ingkang angsal panambang -mu dados mata + -mu =
75 matamu. Tembung "matamu" wonten tuturan menika dipuntingali saking kalenggahanipun wonten tuturan menika dados wasesa. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan dwibasa menika dipunandharaken kalebet fungsi heuristik. Gayut kaliyan konteksipun, Pak Darto ingkang nyuwun pirsa dhumateng Wahyu amargi sampun duka. Wonten tuturan menika ingkang dados panandha tuturan menika kalebet fungsi heuristik wonten ing tuturan pitakenanipun pak Darto ingkang paring pitakenan saha mbetahaken wangsulan. 8) Dwibasa tembung andhahan ingkang gadhah fungsi heuristik Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung andhahan ingkang gadhah fungsi heuristik ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (8) Bu Darto: "Piye le? Apa? Alhamdulilah le kamu diterima." (data no 55) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Bu Darto saha Wahyu. Bu Darto ingkang bingah lajeng paring pitakenan dhumateng Wahyu. Saking data ing inggil menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Indonesia ing Jawa amargi saking basa Jawi ingkang dipunseseli kaliyan basa Indonesia ingkang titikanipun wonten ing tembung "diterima". Tembung "diterima" menika kalebet dwibasa amargi "diterima" menika tembung saking basa Indonesia ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Jawi. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "diterima" kalebet dwibasa.
76 Tembung "diterima" menika dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet tembung andhahan. Bab menika katingal saking wujudipun saking tembung lingga "terima" ingkang angsal ater-ater di- dados di- + terima = diterima. Tembung "diterima" wonten tuturan menika dipuntingali saking kalenggahanipun wonten tuturan menika dados lesan. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan dwibasa menika dipunandharaken kalebet fungsi heuristik. Gayut kaliyan konteksipun, Bu Darto ingkang nyuwun pirsa dhumateng Wahyu amargi pikanthuk kabar seneng. Wonten tuturan menika ingkang dados panandha tuturan menika kalebet fungsi heuristik wonten ing tuturan pitakenanipun Bu Darto ingkang paring pitakenan saha mbetahaken wangsulan. 9) Dwibasa tembung andhahan ingkang gadhah fungsi imajinatif Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung andhahan ingkang gadhah fungsi imajinatif ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (9) Darto: "Muga-muga ora berakhir kaya bapakne." (data no 16) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Pak Darto saha Bu Darto. Pak Darto ingkang nembe lelenggahan wonten ngarep omah lajeng Bu Darto maringi pirsa menawi Wahyu dados pemain bal lajeng Pak Darto paring pangarep-arep dhumateng Wahyu. Saking data ing inggil menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Indonesia ing Jawa amargi saking basa Jawi ingkang dipunseseli kaliyan basa Indonesia ingkang titikanipun wonten ing tembung "berakhir". Tembung
77 "berakhir" menika kalebet dwibasa amargi "berakhir" menika tembung saking basa Indonesia ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Jawa. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "berakhir" kalebet dwibasa. Tembung "berakhir" menika dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet tembung andhahan. Bab menika katingal saking wujudipun saking tembung lingga "akhir" ingkang angsal ater-ater ber- dados ber- + akhir = berakhir. Tembung "berakhir" wonten tuturan menika dipuntingali saking ancasipun dipunginakaken kangge ngandharaken ingkang taksih arupi angen-angen. Dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan menika kalebet fungsi imajinatif. Tembung "berakhir" kasebat dipunandharaken nalika Pak Darto damel pangangen-angen supados Wahyu nasibipun boten sami kaliyan bapakipun. Tuturan menika kalebet fungsi imajinatif amargi wonten tuturan menika paring pangangen-angenan dhumateng Wahyu. Tuturan ingkang taksih pangangen-angen menika kalebet wujud saking fungsi imajinatif. c. Dwibasa Campur Kode Awujud Tembung Wancah Dwibasa ingkang awujud tembung wancah saged dipunpanggihaken fungsi inggih menika fungsi instrumental, fungsi regulasi, fungsi representasion, fungsi interaksional, saha fungsi heuristik. Andharanipun saged dipunwaos wonten ing ngandhap menika.
78 1) Dwibasa tembung wancah ingkang gadhah fungsi instrumental Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung wancah ingkang gadhah fungsi instrumental ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (1) Hasan: "Bikinin aku kopi, biar ndak ketahuan bapakmu." (data no 19) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Hasan saha Wahyu. Hasan nyuwun dipundamelaken kopi kaliyan Wahyu ingkang nembe dodolan supados pak Darto boten curiga dhumateng piyambakipun. Saking data ing inggil menika ngemu wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode ingkang titikanipun wonten ing tembung "ndak". Tembung "ndak" menika saking basa Indonesia ingkang kadayan saking basa Jawi saengga dados basa Jawi ingkang tegesipun boten utawi sanes. Tembung "ndak" menika kalebet dwibasa amargi "ndak" menika tembung saking basa Jawi ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia, ingkang kedhahipun panutur migunakaken tembung tidak utawi nggak. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "ndak" kalebet dwibasa. Saking konstruk morfologisipun, tembung "ndak" menika wujudipun kalebet dwibasa tembung wancahan. Tembung "ndak" kalebet tembung wancahan amargi ngicali tembung lingga kangge nyekakaken pocapanipun saking tembung lingga "tidak" ingkang kadayan saking basa Jawi dados "ndak". Tembung "ndak" wonten tuturan menika menawi dipuntingali saking kalenggahanipun wonten tuturan, tembung "ndak" gadhah ancas kangge ngandharaken katrangan. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan menika kalebet fungsi instrumental. Tembung "ndak" kasebat dipunandharaken nalika Hasan
79 ngutus dipundamelaken kopi kaliyan Wahyu supados Pak Darto boten curiga kaliyan Hasan. Tuturan menika kalebet fungsi instrumental amargi wonten tuturan menika Hasan ngutus dipundamelaken kopi kaliyan Wahyu. Ngutus dhumateng tiyang sanes menika kalebet wujud saking fungsi instrumental saking tembung "bikinin". 2) Dwibasa tembung wancah ingkang gadhah fungsi regulasi Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung wancah ingkang gadhah fungsi regulasi ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (2) Hasan: "Masih ada harapan le, jangan sedih kayak gitu." (data no 31) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Hasan saha Wahyu. Wahyu ingkang nandang sedhih amargi boten saged dolanan bal malih lajeng Hasan maringi pitutur dhumateng Wahyu. Saking data ing inggil menika ngemu wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Jawa ing Indonesia amargi saking basa Indonesia ingkang dipunseseli kaliyan basa Jawi ingkang titikanipun wonten ing tembung "le". Tembung "le" menika kalebet dwibasa amargi "le" menika tembung saking basa Jawi ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "le" kalebet dwibasa. Saking konstruk morfologisipun, tembung "le" menika wujudipun kalebet dwibasa tembung wancahan. Tembung "le" kalebet tembung wancahan amargi ngicali tembung lingga kangge nyekakaken pocapanipun saking tembung lingga "thole". Tembung "le" wonten tuturan menika menawi dipuntingali saking
80 kalenggahanipun wonten tuturan, tembung "le" gadhah ancas kangge ngandharaken jejer. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan menika kalebet fungsi regulasi. Tembung "le" kasebat dipunandharaken nalika Hasan maringi pitutur dhumateng Wahyu ingkang nembe nandang sedhih. Tuturan menika kalebet fungsi regulasi amargi wonten tuturan menika Hasan maringi pitutur dhumateng Wahyu. Paring pitutur dhumateng tiyang sanes menika kalebet wujud saking fungsi regulasi. 3) Dwibasa tembung wancah ingkang gadhah fungsi representasion Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung wancah ingkang gadhah fungsi representasion ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (3) Hasan: "Le, Pak Gatot ini rajanya taruhan." (data no 3) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Hasan saha Wahyu. Hasan ingkang paring informasi dhumateng Wahyu bilih Pak Gatot menika rajanipun taruhan dados kedhah atos-atos. Saking data ing inggil menika ngemu wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Jawa ing Indonesia amargi saking basa Indonesia ingkang dipunseseli kaliyan basa Jawi ingkang titikanipun wonten ing tembung "le". Tembung "le" menika kalebet dwibasa amargi "le" menika tembung saking basa Jawi ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "le" kalebet dwibasa.
81 Saking konstruk morfologisipun, tembung "le" menika wujudipun kalebet dwibasa tembung wancahan. Tembung "le" kalebet tembung wancahan amargi ngicali tembung lingga kangge nyekakaken pocapanipun saking tembung lingga "thole". Tembung "le" wonten tuturan menika menawi dipuntingali saking kalenggahanipun wonten tuturan, tembung "le" gadhah ancas kangge ngandharaken jejer. Dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan menika kalebet fungsi representasion. Tembung "le" kasebat dipunandharaken nalika Hasan negesaken utawi maringi informasi dhumateng Wahyu menawi pak Gatot menika rajanipun taruhan. Tuturan menika kalebet fungsi representasion amargi wonten tuturan menika Hasan negesaken utawi paring informasi dhumateng Wahyu. Negesaken utawi paring informasi dhumateng tiyang sanes menika kalebet wujud saking fungsi representasion. 4) Dwibasa tembung wancah ingkang gadhah fungsi representasion Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung wancah ingkang gadhah fungsi representasion ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (4) Pak Gatot: "Aku pamit sek ya le. Kuwi kudamu disana." (data no 50) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Hasan saha Pak Gatot. Pak Gatot ingkang badhe wangsul lajeng pamitan saha ngandharaken informasi dhumateng Wahyu. Saking data ing inggil menika ngemu wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode ingkang titikanipun wonten ing tembung "sek". Tembung "sek" menika kalebet dwibasa amargi "sek" menika tembung saking basa
82 Jawi ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "sek" kalebet dwibasa. Saking konstruk morfologisipun, tembung "sek" menika wujudipun kalebet dwibasa tembung wancahan. Tembung "sek" kalebet tembung wancahan amargi ngicali tembung lingga kangge nyekakaken pocapanipun saking tembung lingga "dhisek". Tembung "sek" wonten tuturan menika menawi dipuntingali saking kalenggahanipun wonten tuturan, tembung "sek" gadhah ancas kangge ngandharaken lesan. Dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan menika kalebet fungsi representasion. Tembung "sek" kasebat dipunandharaken nalika Pak Gatot negesaken utawi maringi informasi dhumateng Wahyu menawi jaranipun pak Gatot ingkang kangge Wahyu wonten ing mriku lajeng pak Gatot badhe pamitan. Tuturan menika kalebet fungsi representasion amargi wonten tuturan menika pak Gatot negesaken utawi paring informasi dhumateng Wahyu. Negesaken utawi paring informasi dhumateng tiyang sanes menika kalebet wujud saking fungsi representasion. 5) Dwibasa tembung wancah ingkang gadhah fungsi interaksional Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung wancah ingkang gadhah fungsi interaksional ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (5) Pak Gatot: "Salam nggo bapakmu, dulu bapakmu koyo koen." (data no 51) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun pak Gatot saha Wahyu. Pak Gatot ingkang nembe pawicantenan kaliyan Wahyu lajeng nyiptakaken reraketan amargi paring salam kangge bapakipun Wahyu.
83 Saking data ing inggil menika ngemu wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Jawa ing Indonesia amargi saking basa Indonesia ingkang dipunseseli kaliyan basa Jawi ingkang titikanipun wonten ing tembung "nggo". Tembung "nggo" menika kalebet dwibasa amargi "nggo" menika tembung saking basa Jawi ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "nggo" kalebet dwibasa. Tembung "nggo" menawi dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet dwibasa tembung wancahan. Tembung "nggo" kalebet tembung wancahan amargi ngicali tembung lingga kangge nyekakaken pocapanipun saking tembung lingga "kanggo". Tembung "nggo" wonten tuturan menika menawi dipuntingali saking kalenggahanipun wonten tuturan, tembung "nggo" gadhah ancas kangge ngandharaken wasesa. Tembung "nggo" kasebat dipunandharaken nalika Pak Gatot ngandharaken salam kangge bapakipun Wahyu, raos menika nyiptakaken reraketan. Tuturan menika kalebet fungsi interaksional amargi wonten tuturan pak Gatot menika nyiptakaken reraketan paseduluran. 6) Dwibasa tembung wancah ingkang gadhah fungsi heuristik Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung wancah ingkang gadhah fungsi heuristik ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (6) Pak Susilo: "Ada apa Nduk kok teriak?" (data no 14)
84 Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Pak Susilo saha Indah. Indah ingkang nembe bikak jendela lajeng wonten Wahyu saengga Indah dados kaget lan gembor, lajeng Pak Susilo paring pitakenan dhumateng Indah. Saking data ing inggil menika ngemu wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode ingkang titikanipun wonten ing tembung "nduk". Tembung "nduk" menika kalebet dwibasa amargi "nduk" menika tembung saking basa Jawi ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "nduk" kalebet dwibasa. Tembung "nduk" menawi dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet dwibasa tembung wancahan. Tembung "nduk" kalebet tembung wancahan amargi ngicali tembung lingga kangge nyekakaken pocapanipun saking tembung lingga "genduk". Tembung "nduk" wonten tuturan menika menawi dipuntingali saking kalenggahanipun wonten tuturan, tembung "nduk" gadhah ancas kangge ngandharaken jejer. Tembung "nduk" kasebat dipunandharaken nalika Pak Susilo paring pitakenan dhumateng Indah kenging menapa piyambakipun njerit. Tuturan menika kalebet fungsi heuristik amargi wonten tuturan menika Pak Susilo paring pitakenan dhumateng Indah. Paring pitakenan dhumateng tiyang sanes menika kalebet wujud saking fungsi heuristik. d. Dwibasa Campur Kode Awujud Tembung Rangkep Dwibasa ingkang awujud tembung rangkep saged dipunpanggihaken fungsi inggih menika fungsi representasion saha fungsi interaksional. Andharan
85 ngengingi dwibasa awujud tembung rangkep saged dipuntingali ing ngandhap menika. 1) Dwibasa tembung rangkep ingkang gadhah fungsi representasion Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung rangkep ingkang gadhah fungsi representasion ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (1) Darto: "Pergi subuh, pulang mindhik-mindhik kaya maling." (data no 10) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Pak Darto saha Wahyu. Pak Darto negesaken perkawis tumindhakipun Wahyu menapa piyambakipun wangsul omah mindik-mindik. Saking data ing inggil menika ngemu wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Jawa ing Indonesia amargi saking basa Indonesia ingkang dipunseseli kaliyan basa Jawi ingkang titikanipun wonten ing tembung "mindhik-mindhik". Tembung "mindhik-mindhik" menika kalebet dwibasa amargi "mindhik-mindhik" menika tembung saking basa Jawi ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia, ingkang kedhahipun panutur migunakaken tembung sembunyi-sembunyi. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "mindhik-mindhik" kalebet dwibasa. Tembung "mindhik-mindhik" miturut teori linguistik tradisional kalebet dwibasa tembung rangkep amargi tembung "mindhik-mindhik" menika boten saged wangsul ing tembung asalipun amargi tembung mindhik boten kalebet basa baku saha dados tembung rangkep semu kadosta tembung ager-ager, undur-undur, lan sapanungalanipun. Tembung "mindhik-mindhik" wonten tuturan menika
86 menawi dipuntingali saking kalenggahanipun wonten tuturan, tembung "mindhik-mindhik" gadhah ancas kangge ngandharaken wasesa. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan menika kalebet fungsi representasion. Tembung "mindhik-mindhik" kasebat dipunandharaken nalika Pak Darto negesaken perkawis tumindhakipun Wahyu. Tuturan menika kalebet fungsi representasion amargi wonten tuturan menika Pak Darto negesaken tumindhakipun Wahyu. Negesaken tiyang sanes menika kalebet wujud saking fungsi representasion. 2) Dwibasa tembung rangkep ingkang gadhah fungsi representasion Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung rangkep ingkang gadhah fungsi representasion ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (2) Hasan: "Gak usah jauh-jauh saka langit pak, di desa tetangga aja ada pemain hebat." (data no 49) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Pak Gatot saha Hasan. Pak Gatot ingkang nembe bingung amargi tim pemain kirang lajeng Hasan maringi informasi menawi wonten pemain saking Hasan. Saking data ing inggil menika ngemu wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode ingkang titikanipun wonten ing tembung "jauh-jauh". Tembung "jauh-jauh" menika kalebet dwibasa amargi "jauh-jauh" menika tembung saking basa Indonesia ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Jawi. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "jauh-jauh" menika kalebet dwibasa.
87 Tembung "jauh-jauh" menawi dipuntingali saking wujudipun tembung kalebet dwibasa tembung rangkep. Tembung "jauh-jauh" kalebet tembung rangkep dwilingga inggih menika pangulangan kanthi cara wutuh saha boten ngubah makna saking lingganipun saha dipunwangsuli pocapanipun inggih menika tembung "jauh". Tembung menika kalebet tembung rangkep amargi boten saged wangsul wonten ing konstrukipun. Tembung "jauh-jauh" wonten tuturan menika menawi dipuntingali saking kalenggahanipun wonten tuturan, tembung "jauh-jauh" gadhah ancas kangge ngandharaken katrangan. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan menika kalebet fungsi representasion. Tembung "jauh-jauh" kasebat dipunandharaken nalika Hasan maringi informasi dhumateng pak Gatot menawi piyambakipun gadhah pemain ingkang hebat. Tuturan menika kalebet fungsi representasion amargi wonten tuturan menika Hasan ngandharaken informasi dhumateng pak Gatot. Ngandharaken informasi dhumateng tiyang sanes menika kalebet wujud saking fungsi representasion. 3) Dwibasa tembung rangkep ingkang gadhah fungsi interaksional Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud tembung rangkep ingkang gadhah fungsi interaksional ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (3) Wahyu: "Kowe ora kenapa-kenapa dik?" (data no 26) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Wahyu saha Brandon. Wahyu ingkang nembe mlampah kaliyan kanca-kanca ningali bocah cilik ingkang dipunroyok lajeng Wahyu nyuwun pirsa dhumateng Brandon.
88 Saking data ing inggil menika ngemu wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode. Data menika kalebet campur kode Indonesia ing Jawa amargi saking basa Jawi ingkang dipunseseli kaliyan basa Indonesia ingkang titikanipun wonten ing tembung "kenapa-kenapa". Tembung "kenapa-kenapa" menika kalebet dwibasa amargi "kenapa-kenapa" menika tembung saking basa Indonesia ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Jawi, ingkang kedhahipun panutur migunakaken tembung kepiye. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "kenapa-kenapa" kalebet dwibasa. Tembung "kenapa-kenapa" menawi dipuntingali saking konstruk morfologisipun kalebet dwibasa tembung rangkep. Tembung "kenapa-kenapa" kalebet tembung rangkep mliginipun dwilingga salin swara inggih menika pangulangan kanthi cara wutuh saha boten ngubah makna saking lingganipun saha dipunwangsuli pocapanipun inggih menika tembung "kenapa". Tembung menika kalebet tembung rangkep amargi boten saged wangsul wonten ing konstrukipun. Tembung "kenapa-kenapa" wonten tuturan menika menawi dipuntingali saking kalenggahanipun wonten tuturan, tembung "kenapa-kenapa" gadhah ancas kangge ngandharaken katrangan saha ukara kangge pitakenan. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan menika kalebet fungsi interaksional. Tembung "kenapa-kenapa" kasebat dipunandharaken nalika Wahyu ingkang ningali bocah cilik dipunroyok lajeng nyuwun pirsa dhumateng bocah kasebat. Tuturan menika kalebet fungsi interaksional amargi wonten tuturan menika Wahyu nyuwun pirsa dhumateng Brandon. Nyuwun pirsa dhumateng tiyang sanes menika kalebet wujud saking fungsi interaksional.
89 e. Dwibasa Campur Kode Awujud Kelompok Tembung Dwibasa ingkang awujud kelompok tembung saged dipunpanggihaken kalih fungsi inggih menika fungsi instrumental saha fungsi representasion. Andharan ngengingi dwibasa awujud kelompok tembung saged dipuntingali saha dipunwaos ing ngandhap menika. 1) Dwibasa awujud kelompok tembung ingkang gadhah fungsi instrumental Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud kelompok tembung ingkang gadhah fungsi instrumental ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (1) Darto: "Diem koen, anak bawang! Koen ra ngerti apa-apa. Ayo mulih!" (data no 33) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Pak Darto saha Wahyu. Pak Darto ingkang nembe nandang duka lajeng ngajak Wahyu wangsul. Saking data ing inggil menika ngemu dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten ing tembung "anak bawang". Tembung "anak bawang" menika kalebet dwibasa amargi "anak bawang" menika tembung saking basa Indonesia ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Jawi, ingkang kedhahipun panutur migunakaken tembung bocah cilik. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "anak bawang" kalebet dwibasa. Menawi dipuntingali saking konstruk morfologisipun tembung "anak bawang" menika kalebet tembung camboran. Tembung "anak bawang" kalebet kelompok tembung utawi tembung camboran amargi gabungan saking kalih tembung ingkang nedahaken makna enggal. Tembung menika kapancak saking tembung "anak" inggih tembung lingga saha tembung "bawang" inggih tembung
90 lingga lajeng "anak bawang" menika tegesipun bocah cilik ingkang dereng mangertos menapa-menapa. Tembung "anak bawang" wonten tuturan menika menawi dipuntingali saking kalenggahanipun wonten tuturan, tembung "anak bawang" gadhah ancas kangge ngandharaken katrangan. Dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan menika kalebet fungsi instrumental. Tembung "anak bawang" kasebat dipunandharaken nalika Pak Darto nembe nandang raos duka lajeng ngajak wangsul dhumateng Wahyu. Tuturan menika kalebet fungsi instrumental amargi wonten tuturan menika Pak Darto ngajak wangsul dhumateng Wahyu. Titikanipun wonten ing tembung "ayo". 2) Dwibasa awujud kelompok tembung utawi frasa ingkang gadhah fungsi representasion Gayut kaliyan wujud saha fungsinipun dwibasa awujud kelompok tembung ingkang gadhah fungsi representasion ingkang kapanggihaken ing panaliten menika, tuladhanipun kados menika. (2) Wahyu: "Ah Pak lik ini, aku kan cuma wong ndeso." (data no 37) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Hasan saha Wahyu. Wahyu paring pirsa dhumateng Hasan menawi piyambakipun tiyang ndeso dados boten sami kaliyan pemain Timnas. Saking data ing inggil menika ngemu dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten ing tembung "wong ndeso". Data menika kalebet campur kode Jawa ing Indonesia saking basa Indonesia ingkang dipunseseli kaliyan basa Jawi. Tembung "wong ndeso" menika kalebet dwibasa amargi "wong ndeso" menika tembung saking basa Jawi ingkang dipunginakaken sinambung kaliyan basa Indonesia, ingkang kedhahipun panutur migunakaken tembung
91 orang desa. Bab menika ingkang nyebabaken tembung "wong ndeso" kalebet dwibasa. Menawi dipuntingali saking konstruk morfologisipun tembung "wong ndeso" menika kalebet tembung camboran. Tembung "wong ndeso" kalebet kelompok tembung utawi tembung camboran amargi gabungan saking kalih tembung ingkang nedahaken makna enggal. Tembung menika kapancak saking tembung "wong" inggih tembung lingga saha tembung "ndeso" inggih tembung lingga lajeng "wong ndeso" menika tegesipun tiyang ingkang saking desa. Tembung "wong ndeso" wonten tuturan menika menawi dipuntingali saking kalenggahanipun wonten tuturan gadhah ancas kangge ngandharaken katrangan. Menawi dpuntingali saking konteks tuturipun, tuturan menika kalebet fungsi representasion. Tembung "wong ndeso" kasebat dipunandharaken nalika Wahyu paring informasi dhumateng lik Hasan menawi piyambakipun menika wong ndeso boten sami kaliyan pemain Timnas. Tuturan menika kalebet fungsi representasion amargi wonten tuturan menika Wahyu paring infromasi dhumateng lik Hasan. Paring informasi dhateng tiyang sanes menika kalebet wujud saking fungsi representasion. 2. Dwibasa Awujud Alih Kode Dwibasa awujud alih kode menika saged dipunpanggihaken satunggal bahasan inggih menika klausa. Dwibasa ingkang awujud klausa saged dipunpanggihaken sekawan jinis fungsi, inggih menika fungsi instrumental,
92 fungsi representasion, fungsi personal, saha fungsi heuristik. Andharanipun saged dipunwaos ing ngandhap menika. a. Dwibasa awujud alih kode ingkang gadhah fungsi instrumental Salajengipun ing ngandhap menika badhe kaandharaken dwibasa awujud alih kode ingkang gadhah fungsi instrumental ingkang saged dipuntingali ing ngandhap menika. (1) Darto: "Wahyu..ayo mulih saja daripada disini." (data no 4) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Pak Darto saha Wahyu. Pak Darto saha Wahyu ingkang nembe wonten ing griyanipun Pak Kades lajeng ngajak Wahyu wangsul ing griyanipun. Wonten data tuturan menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet alih kode ingkang titikanipun wonten tuturanipun Pak Darto ingkang ngemu kalih klausa. Ingkang klausa kaping satunggal inggih menika Wahyu ayo mulih saja, lajeng klausa kaping kalih inggih menika daripada disini. Wonten ing tuturan menika ngemu kalih basa saking basa Jawi - basa Indonesia ingkang dipunginakaken gantosan. Tuturanipun Pak Darto menika kapanggihaken kalih klausa ingkang basanipun beda, ingkang Wahyu ayo mulih saja menika saking basa Jawa, salajengipun klausa daripada disini menika saking basa Indonesia. Bab menika ingkang nyebabaken data tuturan menika kalebet dwibasa. Saking konstruk morfologisipun, tembung "mulih" menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. Menawi dipuntingali saking kalenggahan wonten ukara tembung "mulih" dipunginakaken dados wasesa
93 amargi wonten ujaran menika dipunginakaken dados ngandharaken bab menapa ingkang badhe dipunlampahi. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan dwibasa menika dipunandharaken kalebet fungsi instrumental. Gayut kaliyan konteksipun inggih menika Pak Darto ingkang ngajak Wahyu wangsul saking griyanipun Pak Kades. Tuturan menika kalebet fungsi instrumental amargi ngajak dhumateng tiyang sanes saking titikanipun tembung "ayo". b. Dwibasa awujud alih kode ingkang gadhah fungsi instrumental Salajengipun ing ngandhap menika badhe kaandharaken dwibasa awujud alih kode ingkang gadhah fungsi instrumental ingkang saged dipuntingali ing ngandhap menika. (2) Bu Darto: "Wahyu, ayo cepat. Bapaknya sudah muring-muring nungguin kamu." (data no 8) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Bu Darto saha Wahyu. Bu Darto ingkang ngutus Wahyu supados enggal cepet amargi sampun dipuntengga kaliyan bapakipun. Wonten data tuturan menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet alih kode ingkang titikanipun wonten tuturanipun Bu Darto ingkang ngemu kalih klausa. Ingkang klausa kaping satunggal inggih menika Wahyu ayo cepat, lajeng klausa kaping kalih inggih menika bapaknya sudah muring-muring nungguin kamu. Wonten ing tuturan menika ngemu kalih basa saking basa Indonesia - basa Jawi ingkang dipunginakaken gantosan. Tuturanipun Bu Darto menika kapanggihaken kalih klausa ingkang basanipun beda, ingkang Wahyu ayo cepat menika saking basa Indonesia, salajengipun
94 klausa bapaknya sudah muring-muring nungguin kamu menika saking basa Jawi. Bab menika ingkang nyebabaken data tuturan menika kalebet dwibasa. Saking konstruk morfologisipun, tembung "muring-muring" menika kalebet tembung rangkep saking tembung lingga muring ingkang dipunambali pocapanipun. Menawi dipuntingali saking kalenggahan wonten ukara tembung "muring-muring" dipunginakaken dados wasesa amargi wonten ujaran menika dipunginakaken dados ngandharaken bab menapa ingkang badhe dipunlampahi. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, tuturan dwibasa menika dipunandharaken kalebet fungsi instrumental. Gayut kaliyan konteksipun inggih menika Bu Darto ingkang ngutus Wahyu supados enggal cepet amargi bapakipun sampun muring-muring nunggu Wahyu. Tuturan menika kalebet fungsi instrumental amargi ngutus dhumateng tiyang sanes saking titikanipun tembung "ayo". c. Dwibasa awujud alih kode ingkang gadhah fungsi representasion Salajengipun ing ngandhap menika badhe kaandharaken dwibasa awujud alih kode ingkang gadhah fungsi representasion ingkang saged dipuntingali ing ngandhap menika. (3) Wahyu: "Indah, aku cuma mau ngasih tahu kalau nanti sore aku ada pertandingan di desa Karang Sari." Indah: "Karang Sari? Ngapain kamu main disana?" Wahyu: "Aku disewa buat main bola, memperkuat tim. Kowe datang ya karo Meli." (data no 28) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Wahyu saha Indah. Wahyu ingkang nembe pawicantenan kaliyan Indah lajeng paring informasi menawi Wahyu badhe main bal wonten desa Karang Sari.
95 Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud alih kode ingkang titikanipun wonten tuturanipun Wahyu ingkang ngemu kalih basa inggih menika basa Indonesia saha basa Jawi ingkang dipunginakaken kanthi gantosan. Data tuturan Wahyu "Aku disewa buat main bola memperkuat tim" menika perangan ingkang saking basa Indonesia, salajenganipun "Kowe datang ya karo Meli" menika perangan ingkang saking basa Jawi. Bab menika ingkang nyebabaken data tuturan menika kalebet dwibasa. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, data tuturan menika kalebet fungsi representasion amargi data tuturan menika ngemu fungsi paring informasi dhumateng tiyang sanes. Wonten data tuturan menika Wahyu paring pirsa dhumateng Indah menawi Wahyu badhe main bal wonten ing desa Karang Sari lajeng Indah dipunningali kaliyan Meli. d. Dwibasa awujud alih kode ingkang gadhah fungsi personal Salajengipun ing ngandhap menika badhe kaandharaken dwibasa awujud alih kode ingkang gadhah fungsi personal ingkang saged dipuntingali ing ngandhap menika. (4) Darto: "Sudah cukup koen njejelin mimpi ke anakku, San." Hasan: "Anakmu beda sama kamu, To!" Darto: "Prek!! Mulutmu ndak pernah berubah. Bocah ora urus." (data no 42) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Darto saha Hasan. Darto ingkang nembe duka lajeng ngandharaken raos duka dhumateng Hasan menawi Hasan menika sampun dadosaken wahyu asring dolanan bal. Wonten data tuturan menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet alih kode ingkang titikanipun wonten tuturanipun Pak
96 Darto. Tuturanipun pak Darto "Prek!!Mulutmu ndak pernah berubah. Bocah ora urus." ingkang ngemu kalih basa inggih menika basa Jawi saha basa Indonesia ingkang dipunginakaken gantosan. Tuturan Darto wonten ing inggil menika kapanggihaken kalih klausa ingkang basanipun beda ingkang "Mulutmu ndak pernah berubah" menika saking basa Indonesia lajeng perangan "Bocah ora urus" menika saking basa Jawi. Bab menika ingkang nyebabaken data tuturan menika kalebet dwibasa. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, data tuturan menika kalebet fungsi personal, amargi data tuturan menika ngandharaken raos dukanipun tiyang dhumateng tiyang sanes. Wonten tuturan menika Pak Darto ngandharaken raos duka dhumateng Hasan menawi Hasan menika sampun ndadosaken Wahyu dolanan bal. e. Dwibasa awujud alih kode ingkang gadhah fungsi personal Salajengipun ing ngandhap menika badhe kaandharaken dwibasa awujud alih kode ingkang gadhah fungsi personal ingkang saged dipuntingali ing ngandhap menika. (5) Darto: "Bapaknya nyari duit sampai modiar, anaknya malah dolanan bola." (data no 6) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Pak Darto saha Wahyu. Pak Darto ingkang sampun duka lajeng ngandharaken raos dukanipun dhumateng Wahyu amargi wahyu dolanan bal. Wonten data tuturan menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet alih kode ingkang titikanipun wonten tuturanipun Pak Darto. Tuturanipun pak Darto "bapaknya nyari duit sampai modiar, anaknya
97 malah dolanan bola" ingkang ngemu kalih basa inggih menika basa Indonesia saha basa Jawi ingkang dipunginakaken gantosan. Tuturanipun Pak Darto wonten ing inggil menika kapanggihaken kalih klausa ingkang basanipun beda ingkang "Bapaknya nyari duit sampai modiar" menika saking basa Indonesia lajeng perangan "Anaknya malah dolanan bola" menika saking basa Jawi. Bab menika ingkang nyebabaken data tuturan menika kalebet dwibasa. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, data tuturan menika kalebet fungsi personal, amargi data tuturan menika ngandharaken raos dukanipun tiyang dhumateng tiyang sanes. Wonten tuturan menika Pak Darto ngandharaken raos duka dhumateng Wahyu. f. Dwibasa awujud alih kode ingkang gadhah fungsi heuristik Salajengipun ing ngandhap menika badhe kaandharaken dwibasa awujud alih kode ingkang gadhah fungsi heuristik ingkang saged dipuntingali ing ngandhap menika. (6) Wahyu: "Pur, Mitro nang endi?" Purnomo: "Kae lagi gemes-gemesan karo Meli." Wahyu: "Apa itu gemes-gemesan Pur?" Purnomo: "Itu lho kayak cicak saat bulan purnama." Wahyu: "Kamu aneh-aneh saja." (data no 60) Konteks: kutipan pawicantenan antawisipun Wahyu saha Purnomo. Wahyu ingkang nembe bingung madosi Mitro lajeng nyuwun pirsa dhumateng Purnomo, wonten ing pawicantenan menika Purnomo lajeng mangsuli pitakenanipun Wahyu. Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud alih kode ingkang titikanipun wonten tuturanipun Wahyu ingkang ngemu kalih basa inggih menika basa Jawi saha basa Indonesia ingkang dipunginakaken kanthi gantosan.
98 Data tuturan Wahyu "Apa itu gemes-gemesan Pur?" saha "Kamu itu aneh-aneh saja" menika perangan ingkang saking basa Indonesia, salajengipun "Pur, Mitro nang endi?" menika perangan ingkang saking basa Jawi. Bab menika ingkang nyebabaken data tuturan menika kalebet dwibasa. Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, data tuturan menika kalebet fungsi heuristik, amargi data tuturan menika paring pitakenan dhumateng tiyang sanes saha mbetahaken wangsulan. Wonten tuturan menika Wahyu paring pitakenan dhumateng Purnomo babagan Mitro wonten ing pundi. Paring pitakenan dhumateng tiyang sanes menika titikanipun saking fungsi heuristik.
99 BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhedhasar asiling panaliten saha pirembaganipun ngengingi panganggening dwibasa salebeting film Tendangan Dari Langit saged dipunpendhet dudutan ing ngandhap menika. 1. Wujud dwibasa salebeting film Tendangan Dari Langit dipunpanggihaken inggih menika awujud campur kode saha alih kode. Campur kode awujud tembung lingga gadhah fungsi instrumental, fungsi regulasi, fungsi representasion, fungsi personal, fungsi interaksional, saha fungsi heuristik. Campur kode tembung andhahan kapanggihaken fungsi instrumental, fungsi regulasi, fungsi representasion, fungsi personal, fungsi heuristik, saha fungsi imajinatif. Campur kode awujud tembung wancah kapanggihaken fungsi instrumental, fungsi regulasi, fungsi representasion, fungsi interaksional, saha fungsi heuristik. Campur kode awujud tembung rangkep kapanggihakaen fungsi representasion saha fungsi interaksional. Campur kode awujud tembung camboran saged kapanggihaken fungsi instrumental saha fungsi representasion. Menawi ingkang alih kode menika awujud ewah-ewahan basa wonten klausa. Alih kode saged kapanggihaken fungsi instrumental, fungsi representasion, fungsi personal saha fungsi heuristik. 2. Fungsi dwibasa salebeting film Tendangan Dari Langit inggih menika fungsi instrumental kangge paring utusan utawi paring ajakan dhumateng tiyang sanes, fungsi regulasi kangge ngemutaken dhumateng tiyang sanes, fungsi
100 representasion kangge maringi informasi dhumateng tiyang sanes, fungsi interasional menika kangge nyiptakaken reraketan utawi paring pitakenan, fungsi personal menika kangge ngandharaken raosipun panutur dhumateng tiyang sanes, fungsi heuristik menika kangge paring pitakenan dhmateng tiyang sanes ingkang mbetahaken wangsulan, saha fungsi imajinatif menika kangge ngandharaken pangangen-angen dhumateng tiyang sanes. 3. Film Tendangan Dari Langit menika dipunginakaken wonten ing panaliten amargi ngginakaken kalih basa inggih menika basa Indonesia minangka basanipun, ananging kapanggihaken basa Jawi mliginipun dialek Jawa Timuran minangka sarana wawanrembag para paraganipun saha kangge nedahaken menawi paraganipun menika tiyang Jawi saha badhe motret fenomena basa ingkang wonten ing zaman samenika. B. Implikasi Adhedhasar asiling panaliten ingkang kapanggihaken wonten ing panaliten menika, wonten implikasi inggih menika panaliten ngrembag panganggening dwibasa salebeting film Tendangan Dari Langit. Salebeting panaliten menika dipunpanggihaken mapinten-pinten wujud saha fungsi dwibasa ingkang dipunginakaken dening para paraganipun. Panaliten menika dipunkajengaken saged nyukani kontribusi kangge pendidikan, supados paraga pendidikan ingkang maos saged mangertos menapa kemawon wujud saha fungsinipun dwibasa salebeting film Tendangan Dari Langit. Kangge mahasiswa Pendidikan Basa Jawa FBS UNY, asiling panaliten menika saged dipundadosaken acuan kangge ngelmu bab dwibasa. Kangge Panali,
101 asiling panaliten menika ugi saged dados referensi kangge panaliten sanesipun babagan dwibasa. C. Pamrayogi Pamrayogi adhedhasar dudutan saha implikasi ingkang sampun dipunandharaken, panaliti saged paring pamrayogi ing ngandhap menika: 1. Panganggening dwibasa salebeting film Tendangan Dari Langit menika taksih saged dipunrembag malih, amargi taksih kathah kekirangan wonten ing panaliten menika. 2. Panaliten tumrap Panganggening dwibasa menika namung ngandharaken wujud saha fungsi dwibasa kanthi deskriptif. Awit saking menika, kedah dipunandharaken malih panaliten ingkang sanesipun kanthi ngginakaken analisis ingkang sami utawi beda.
102 KAPUSTAKAN Alwasilah, Chaedar. 1985. Sosiologi Bahasa. Bandung : Angkasa. Bungin, Burhan. 2012. Analisis Data Penelitian Kualitatif. Jakarta: Rajawali pers. Chaer, Abdul. 2007. Kajian Bahasa: Struktur Internal, Pemakaian, dan Pembelajaran. Jakarta : Rineka Cipta. ____________ dan Agustina, Leonie. 2004. Soiolinguistik Perkenalan Awal. Jakarta : Rineka Cipta. Halliday dan Hasan, Ruqaiya. 2004. Bahasa, Konteks, dan Teks Aspek-aspek dalam Pandangan Semiotik Sosial. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Hastuti P.H. 1989. Sekitar Analisis Kesalahan Berbahasa Indonesia. Yogyakarta: PT Mitra Gama Widya. Kamarudin. 1989. Kedwibahasaan dan Pendidikan Dwibahasa (Pengantar). Jakarta: Depaeteman Pendidikan dan Kebudayaan Direktorat Jendral Pendidikan Tinggi Pengembangan. Kartamihardja, S. 1988. Bahasa Cermin Kehidupan Masyarakat. Jakarta: Depdikbud. Keraf, Gorys. 2001. Komposisi: Sebuah Pengantar kemahiran. Flores: Nusa Indah. Leech, Geoffrey. 1993. Prinsip-prinsip Pragmatik. Jakarta: PT Gramedia Pustaka Utama. Mahsun. 2007. Metode Penelitian Bahasa: tahapan strategi, metode, dan tekniknya. Jakarta: PT Raja Grafindo Persada. Moleong, Lexy J. 1998. Metode Penelitian Kualitatif. Bandung: Rosdakarya. Mulyana. 2009. Linguistik Umum. Yogyakarta : Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. M.S, Prof. Dr. Mahsun. 2005. Metode Penelitian Bahasa. Jakarta : Rajawali Pers. Nababan.P.W.J. 1984. Sosiolinguistik: Suatu Pengantar. Jakarta: PT Gramedia. Nababan. 1992. Survey Kedwibahasaan di Indonesia. Jakarta: Depdikbud. Nurhayati, Endang. 2009. Sosiolinguistik. Kajian Kode Tutur dalam Wayang Kulit. Yogyakarta: Kanwa Publisher.
103 Nurhayati, Endang, dan Siti Mulyani. 2006. Linguistik Bahasa Jawa: Fonologi, Morfologi, Sintaksis, dan Semantik. Yogyakarta: Bagaskara. Ohoiwutul, Paul. 2002. Sosiolinguistik: Memahami bahasa dalam Konteks Masyarakat dan Kebudayaan. Jakarta: Kesaint. Poedjasoedarmo, S. 1979. Tingkat Tutur Bahasa Jawi. Jakarta Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Indonesia. Rahardi, R. Kunjana. 2002. Sosiolinguistik, Kode, dan Alih Kode. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Setiyanto, Aryo Bimo. 2007. Parama Sastra Bahasa Jawa. Yogyakarta: Panji Pustaka. Soewito. 1982. Pengantar Awal, Sosiolinguistik Teori dan Problematika. Surakarta: Henary Offset Surakarta. Sudaryanto. 1988. Metode Linguistik Bagian Pertama Ke Arah Memahami Metode Linguistik. Yogyakarta: Duta Wacana University Press. Suhardi, Basuki. 2009. Pedoman Penelitian Sosiolinguistik. Jakarta: Pusat Bahasa Departemen Pendidikan Nasional. Sumarsono, dan Paina Partana. 2002. Sosilolinguistik. Yogyakarta : SABDA dan Pustaka Pelajar. Suwandi, Sarwiji. 2008. Serbalinguistik (mengupas berbagai praktik bebahasa). Surakarta: LPP UNS dan UNS Press. Wibawa, Sutrisna dkk. 2004. Buku Pegangan Kuliah Mata Pelajaran Bahasa Jawa. Yogyakarta : Pendidikan Sekolah Dasar Fakultas Ilmu Pendidikan Universitas Negeri Yogyakarta.
Tabel 3.0 Analisis wujud saha fungsi panganggening dwibasa ing salebeting film Tendangan Dari Langit.NoDataWuitrd DwibasaFunesi ooKakimu.f iancuk tenan le."{{wonten data tuturan menikakapanggihaken wujud dwibasasaking konstruk basanLipunkalebet carhpur kode ingkangtitikanipun wonten temlbung'kakimu' saking basa Indonesiaingkang kacampur kaliyantembung saking basa Jawi. 'Dipuntingali saking kon,vtrukmorfologis, tembung'kakimu'menika kalebet temlbungandhahan , saking temlbunglingga kaki ingkang angsalpanambang *mu.Menawi dipuntingali sakingkonteks tutur, data mernikangemu fungsi representasionamargi tuturan menika gadhahangas ngahdharakerr/ maringiinformasi dhumateng ti,yangs&Res.
3. Hasan: "Le, Pak Gatot ini rajanya taruhan." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode kanthi titikanipun wonten tembung "le" saking basa Jawi ingkang kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. 2. Pemuda kampung: "Bakal disenengi Pak Kades tuh." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kelebet campur kode kanthi titikanipun wonten tembung "disenengi" saking basa Jawi ingkang kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Saking konstruk morfologis, tembung "disenengi" menika kalebet tembung andhahan saking tembung lingga "seneng" angsal ater-ater di- saha panambang -i. - Dipunpanggihi wonten konteks tutur, fungsi dwibasa ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi instrumental. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
4. Darto: "Wahyu..ayo mulih saja daripada disini." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet alih kode kanthi titikanipun wonten kalih klausa saking basa Jawi-basa Indonesia. - Saking konstruk morfologis tembung "mulih" menika kalebet tembung lingga. - Menawi dipuntingali saking konteks tutur, fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi instrumental ingkang titikanipun saking tembung "ayo". Menawi dipuntingali saking konstruk morfologis, tembung "le" menika kalebet tembung wancah saking tembung lingga "thole". - Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika kalebet fungsi representasion amargi paring informasi. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
6. Darto: "Bapaknya nyari duit sampai modiar, anaknya malah dolanan bola." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud alih kode kanthi titikanipun wonten kalih klausa saking basa Indonesia-basa Jawi. - Saking konstruk morfologis, tembung "dolanan" menika kalebet tembung andhahan amargi angsal panambang -an Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 5. Darto: "Ngopo Yu kerumah Pak Kades?" √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode kanthi titikanipun tembung "ngopo" saking basa Jawi ingkang kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Saking konstruk morfologis, tembung "ngopo" menika kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah saking aslinipun. - Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi heuristik amargi paring pitakenan ingkang mbetahaken wangsulan.
Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 saking tembung lingga dolan. - Menawi dipuntinggali saking konteks tutur, fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi personal amargi ngandharaken raos duka dhumateng tiyang sanes. 7. Pemuda kampung: "Anak sampean hebat Pak Darto." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet campur kode kanthi titikanipun wonten tembung "sampean" saking basa Jawi ingkang kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Saking konstruk morfologis, tembung "sampean" menika kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah saking aslinipun. - Dipunpanggihi saking konteks tuturipun, fungsi dwibasa ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi representasion amargi maringi informasi dhumateng tiyang sanes.
8. Bu Darto: "Wahyu, ayo cepat. Bapaknya sudah muring-muring nungguin kamu." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken wujud dwibasa saking konstruk basanipun kalebet alih kode kanthi titikanipun wonten kalih klausa saking basa Indonesia-basa Jawi. - Dipuntingali saking konstruk morfologis, tembung "muring-muring" menika kalebet tembung rangkep saking tembung lingga muring ingkang dipunambali wicantenanipun. - Saking konteks tutur menika dipunpanggihi fungsi dwibasa inggih menika kalebet fungsi instrumental amargi ngutus tiyang sanes. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 9. Darto: "Jangan dikira bapak ndak tahu polahmu tiap pagi." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "polahmu" saking basa Jawi ingkang kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia.
10. Darto: "Pergi subuh, pulang mindhik-mindhik kaya maling." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "mindhik-mindhik" saking basa Jawi ingkang kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Tembung "mindhik-mindhik" menika miturut teori linguistik tradisonal kalebet tembung rangkep semu (dwilingga semu) amargi boten saged wangsul wonten konstrukipun. Saking konstruk morfologis, tembung "polahmu" menika wujud tembung andhahan saking tembung lingga "polah" ingkang angsal panambang -mu. - Dipuntingali saking konteks tuturipun data menika ngemu fungsi regulasi amargi ngemutaken tiyang sanes. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
Menawi dipuntingali saking konteks tutur, fungsi ingkang dipunpanggihi inggih menika fungsi representasion amargi negesaken perkawis. 11. Gatot: "Kalau kalah piye?" √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode kanthi titikanipun wonten tembung "piye" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Dipuntingali saking konstruk morfologis, tembung "piye" menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. - Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, fungsi ingkang dipunpanggihi inggih menika fungsi interaksional. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 12. Darto: "Tak sobek cangkemmu!" √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode kanthi titikanipun wonten tembung "cangkemmu" saking basa Jawi ingkang
dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Saking konstruk morfologis, tembung "cangkemmu" menika kalebet tembung andhahan saking tembung lingga "cangkem" saha panambang -mu. - Saking konteks tuturipun saged dipunpanggihi fungsi dwibasa inggih menika fungsi personal. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 13. Pemuda kampung: "Sejak kamu belikan kuda bapakmu kelihatan sumringah." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode kanthi titikanipun wonten tembung "sumringah" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Saking konstruk morfologis, tembung"sumringah" menika kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah saking aslinipun.
Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, fungsi dwibasa wonten ing wicantenan menika kalebet fungsi representasion. 14. Pak Susilo: "Ada apa Nduk kok teriak?" √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode kanthi titikanipun wonten tembung "Nduk" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Dipuntingali saking konstruk morfologis, tembung "Nduk" menika kalebet tembung wancah saking tembung Genduk. - Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, fungsi dwibasa ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi interaksional. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
16. Darto: "Muga-muga ora berakhir kaya bapakne." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode kanthi titikanipun wonten tembung "berakhir" saking basa Indonesia ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Jawi. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15. Meli: "Sayang, sayang gundulmu!" √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode kanthi titikanipun wonten tembung "gundulmu" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Dipuntingali saking wujudipun tembung, "gundulmu" menika kalebet tembung andhahan saking tembung lingga "gundul" ingkang angsal panambang -mu. - Saking konteks tuturipun, fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi personal.
Saking wujudipun tembung, "berakhir" menika kalebet tembung andhahan saking tembung lingga "akhir" ingkang angsal ater-ater ber- wonten ing basa Indonesia. - Dipuntingali saking konteks tuturipun, fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi imajinatif amargi paring pangarep-arep dhumateng tiyang sanes. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 17. Wahyu: "Bu, bapak kapan arep sholat? Kapan jadi imam buat kita?" √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "arep" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Dipuntingali saking konstruk morfologis, tembung "arep" menika kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah aslinipun. - Saking konteks tuturipun, fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi heuristik.
19. Hasan: "Bikinin aku kopi, biar ndak ketahuan bapakmu." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa ingkang awujud campur kode kanthi titikanipun wonten tembung "ndak". Tembung "ndak" menika sejatosipun saking tembung basa Indonesia inggih menika tembung tidak ananging wonten proses pangirangan basa saengga ewah dados "ndak". - Saking konstruk morfologis, tembung "ndak" menika kalebet wonten ing tembung wancah Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 18. Wahyu: "Piye Pur? Sudah di catat?" √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "piye" saking basa Jawi dipunginakaken kacampur kaliyan tembung basa Indonesia. - Saking konstruk morfologis, tembung "piye" menika kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah aslinipun. - Saking konteks tuturipun, fungsi ingkang dipunpanggihaken inggih menika fungsi heuristik.
21. Hasan: "Tidak usah cerewet, iki sepatumu dipakai!" √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang 20. Gatot: "Apa kowe ndak punya uang buat beli sepatu? √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa ingkang awujud campur kode kanthi titikanipun wonten tembung "opo" lan "kowe" ingkang dipuncampur kaliyan tembung basa Indonesia. - Saking konstruk morfologis, tembung "apa" lan "kowe" menika kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah saking aslinipun. - Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika ngemu fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi interaksional. saking tembung tidak ingkang dicekakaken pocapanipun. - Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika ngemu fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi instrumental. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
titikanipun wonten tembung "iki" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Saking konstruk morfologis, tembung "iki" menika kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah saking aslinipun. - Dipuntingali saking konteks tuturipun, fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi instrumental. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 22. Gatot: "Benar sampean cuma modal ganteng saja." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "sampean" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Saking wujudipun tembung, "sampean" menika kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah saking aslinipun. - Dipuntingali saking konteks tuturipun, fungsi ingkang
23. Gatot: "Kuwi kudamu disana ambil saja." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "kuwi" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Saking wujudipun tembung, "kuwi" menika kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah aslinipun. - Dipuntingali saking konteks tuturipun, fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi representasion amargi paring informasi. dipunginakaken inggih menika fungsi representasion amargi ngandharaken informasi dhumateng tiyang sanes. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 24. Darto: "Mulutmu iku tidak pernah berubah dari dulu sampai sekarang." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "iku" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur
kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Saking konstruk morfologis, tembung "iku" menika kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah saking aslinipun. - Dipuntingali saking konteks tuturipun, fungsi ingkang dipunpanggihaken inggih menika fungsi representasion amargi paring informasi dhumateng tiyang sanes. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 25. Anak kampung: "Heh bocah, kowe si Brandon anaknya Timo kan? Timo pelatih Persema? √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "kowe" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Saking konstruk morfologis, tembung "kowe" menika kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah saking aslinipun. - Saking konteks tuturipun, fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi heuristik.
27. Darto: "Ayo Yu jupuken bolamu itu." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "jupuken" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Saking konstruk morfologis, tembung "jupuken" menika Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 26. Wahyu: "Kowe ora kenapa-kenapa dik?" √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "kenapa-kenapa" saking basa Indonesia ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Jawi. - Saking wujudipun tembung, "kenapa-kenapa" kalebet tembung rangkep saking tembung lingga kenapa ingkang dipunambali wicantenanipun. - Saking konteks tuturipun, fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi interaksional.
kalebet tembung andhahan saking tembung lingga "jupuk" ingkang angsal panambang -en. - Dipuntingali saking konteks tuturipun, fungsi ingkang dipunpanggihaken inggih menika fungsi instrumental amargi ngutus tiyang sanes. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 29. Darto: "Ngliat koen? Ngliat ora matamu?" √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung 28. Wahyu: "Indah, aku cuma mau ngasih tahu kalau nanti sore aku ada pertandingan di desa Karang Sari." Indah: "Karang Sari? Ngapain kamu main disana?" Wahyu: "Aku disewa buat main bola, memperkuat tim. Kowe datang ya karo Meli." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken wujud dwibasa ingkang kalebet alih kode titikanipun wonten kalih klausa saking basa Indonesia-basa Jawi ingkang dipunginakaken gantosan. - Data tuturan menika ngemu fungsi representasional amargi data tuturan menika ngemu fungsi paring informasi. Wonten data tuturan menika Wahyu maringi informasi dhumateng Indah menawi piyambakipun badhe dolanan bal.
30. Hasan: "Wahyu, kowe sudah janji sama aku buat main disini sampai habis." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "kowe" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung basa Indonesia. - Saking konstruk morfologis, tembung "kowe" menika kalebet tembung lingga ingkang asring dipunginakaken ingkang tegesipun kamu. "matamu" saking basa Indonesia ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung basa Jawi. - Saking wujudipun tembung, tembung "matamu" menika kalebet tembung andhahan amargi angsal panambang -mu saking tembung lingga mata. - Dipuntingali saking konteks tuturipun, fungsi ingkang dipunpanggihaken inggih menika fungsi heuristik. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
32. Darto: "Lihat hasilnya! Setelah aku yang kowe tipu sekarang anakku." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "kowe" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. Dipuntingali saking konteks tuturipun, fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi regulasi. 31. Hasan: "Masih ada harapan le, jangan sedih kayak gitu." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "le" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Tembung "le" menika kalebet tembung wancah saking tembung lingga "thole". - Dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika ngemu fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi regulasi. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
Saking konstruk morfologis, tembung "kowe" menika kalebet tembung lingga amargi tembung menika dereng ewah aslinipun. - Dipuntingali saking konteks tuturipun data menika ngemu fungsi representasion. 33. Darto: "Diem koen, anak bawang! Koen ra ngerti apa-apa. Ayo mulih!" √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud alih kode kanthi titikanipun wonten tigang klausa saking basa Indonesia-basa Jawi. - Saking wujudipun tembung, tembung "anak bawang" menika kalebet kelompok tembung amargi kapancak saking kalih tembung ingkang gadhah teges enggal nalika tembung menika dipundadosaken setunggal. - Saking konteks tutur, fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi instrumental titikanipun saking tembung "Ayo". 34. Darto: "Iya..biar kamu tidak goblok seperti bapakmu!" √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode kanthi titikanipun Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
35. Gatot: "Hasan, kamu yang bakal jadi seksine." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode kanthi titikanipun wonten tembung "seksine" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Dipuntingali saking wujud tembung, tembung "seksine" menika kalebet tembung andhahan amargi sampun angsal panambang -ne saking tembung lingga "seksi". Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 wonten tembung "goblok" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Saking wujud tembung, tembung "goblok" menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. Dipuntingali saking konteks tutur, fungsi ingkang dipunginakaken wonten ing ujaran menika fungsi personal.
Dipuntingali saking konteks tuturipun, fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi representasion. 37. Wahyu: "Ah Pak lik ini, ak kan cuma wong ndeso." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "wong ndeso" saking basa Jawi ingkang kacampur kaliyan 36. Hasan: "Jangan menantang taruhan kalau gak duwe jaminan." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode kanthi titikanipun wonten tembung "duwe" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Menawi dipuntingali saking wujudipun tembung, tembung "duwe" menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. - Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika kalebet fungsi representasion amargi paring informasi. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
tembung saking basa Indonesia. - Dipuntingali saking wujud tembung, tembung "wong ndeso" menika kalebet kelompok tembung amargi kapancak saking kalih tembung ingkang gadhah teges enggal nalika tembung menika dipundadosaken setunggal. - Menawi dipuntingali saking konteks tutur, fungsi ingkang dipunpanggihaken inggih menika fungsi representasion amargi ngandharaken informasi. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 38. Darto: "Bapaknya golek duit sampai modiar, anaknya malah mainan bola. Jiancuk!!" √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud alih kode kanthi titikanipun wonten kalih klausa saking basa Jawi-basa Indonesia. - Saking konstruk morfologis, tembung "golek" saha "modiar" menika kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah aslinipun. - Menawi dipuntinggali saking konteks tutur, fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi personal amargi
39. Darto: "Itu balesan buat anak yang melawan orang tua. Ngerti koen?" √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode titikanipun wonten tembung "ngerti" saha tembung "koen" saking basa Jawi ingkang kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Saking konstruk morfologis, tembung "ngerti" menika kalebet tembung andhahan ingkang angsal ater-ater -ng saking tembung lingga "reti". - Tembung "koen" menika kalebet variasi basa ingkang asring dipunginakaken dening masarakat Jawa Timur ingkang tegesipun "kowe" - Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, data tuturan menika ngemu fungsi regulasi. 40. Darto: "Ndak ada cerita bola di rumah ini dari sekarang sampai bapakmu mati!" √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa ingkang awujud campur kode kanthi titikanipun wonten tembung "ndak". Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 ngandharaken raos duka dhumateng tiyang sanes.
Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Saking konstruk morfologis, tembung "ndak" menika kalebet tembung wancah saking tembung basa Indonesia "tidak". - Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika ngemu fungsi representasion amargi tuturan menika gadhah ancas maringi informasi dhumateng tiyang sanes. 41. Hasan: "Heh, perjanjian kita kemarin gak kayak gitu le, jangan lancang." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode kanthi titikanipun wonten tembung "le" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Saking konstruk morfologis, tembung "le" menika kalebet tembung wancah saking tembung lingga "thole" saha asring dipunginakaken kangge nyebut anak lanang. - Dipuntingali saking konteks tuturipun, fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika
42. Darto: "Sudah cukup koen njejelin mimpi ke anakku, San." Hasan: "Anakmu beda sama kamu, To!" Darto: "Prek!! Mulutmu ndak pernah berubah. Bocah ora urus." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud alih kode ingkang titikanipun wonten tuturanipun Darto ingkang ngemu kalih basa inggih menika basa Jawi saha basa Indonesia ingkang dipunginakaken gantosan. - Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun data tuturan menika ngemu fungsi personal. fungsi regulasi amargi ujaran menika gadhah ancas ndukani tiyang sanes. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 43. Hasan: "Koen duwe bakat gedhe." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode kanthi titikanipun wonten tembung "bakat" saking basa Indonesia ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Jawi. - Saking konstruk morfologis, tembung "bakat" menika kalebet tembung lingga saking basa Indonesia ingkang dereng ewah saking aslinipun.
45. Hasan: "Wahyu, aja sedih kayak gitu." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, fungsi ingkang dipunginakaken menika fungsi representasion amargi maringi informasi dhumateng tiyang sanes. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 44. Meli: "Kamu tahu ndak Wahyu ke Malang berapa hari? Ngapa wae disana? √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa ingkang awujud campur kode kanthi titikanipun wonten tembung "ngapa" saha "wae" saking basa Jawi ingkang dipuncampur kaliyan basa Indonesia. - Saking konstruk morfologis, tembung "ngapa" saha "wae" menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah saking aslinipun. - Menawi dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika ngemu fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi heuristik.
46. Penjual: "Pak, sampean masih lama disini ndak?" √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "sampean" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Menawi dipuntingali saking konstruk morfologis, tembung "sampean" menika kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah saking aslinipun. "aja" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Menawi dipuntingali saking konstruk morfologis, tembung "aja" kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah saking aslinipun. - Dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika ngemu fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi regulasi. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
48. Mitro: "Wahyu melu latihan sepakbola nang PERSEMA." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika ngemu fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi interaksional. 47. Indah: "Kapan mulih ya si Wahyu?" √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "kapan" saking basa Indonesia ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Jawi. - Menawi dipuntingali saking konstruk morfologis, tembung "kapan" kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah saking aslinipun. - Dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika ngemu fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi interaksional.
"melu" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Menawi dipuntingali saking konstruk morfologis, tembung "melu" kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah saking aslinipun. - Dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika ngemu fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi representasion. 49. Hasan: "Gak usah jauh-jauh saka langit pak, di desa tetangga aja ada pemain hebat." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "jauh-jauh" saking basa Indonesia ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Jawi. - Menawi dipuntingali saking konstruk morfologis, tembung "jauh-jauh" kalebet tembung rangkep saking tembung lingga Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
50. Pak Gatot: "Aku pamit sek ya le. Kuwi kudamu disana." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud alih kode kanthi titikanipun wonten kalih klausa saking basa Jawi-basa Indonesia. - Saking konstruk morfologis, tembung "sek" saha "le" menika kalebet tembung wancah saking tembung lingga "dhisek" saha "thole". - Menawi dipuntinggali saking konteks tutur, fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi regulasi amargi ngemutaken tiyang sanes. 51. Pak Gatot: "Salam nggo bapakmu, dulu bapakmu kaya koen." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "nggo" saking basa Jawi ingkang "jauh" ingkang dipunambali wicantenanipun. - Dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika ngemu fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi representasion. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
52. Anak: "Ngerti ra kalau bapakmu tu payah." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode titikanipun wonten tembung "kalau" saha "payah" saking basa Indoensia ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Jawi. - Menawi dipuntingali saking konstruk morfologis, tembung "kalau" kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah saking aslinipun. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Menawi dipuntingali saking konstruk morfologis, tembung "nggo" kalebet tembung wancah saking tembung lingga "kanggo". - Dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika ngemu fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi interaksional amargi nyiptakaken raos paseduluran.
Dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika ngemu fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi representasion. 53. Bu Darto: "Sudah bilang bapakmu durung le?" √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "durung" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Menawi dipuntingali saking konstruk morfologis, tembung "durung" kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah saking aslinipun. - Dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika ngemu fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi heuristik. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 54. Hasan: "Saya Hasan pelatih Wahyu coach, bakatnya gedhe." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "gedhe" saking basa Jawi
55. Bu Darto: "Piye le? Apa? Alhamdulilah le kamu diterima." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "diterima" saking basa Indonesia ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Jawi. - Menawi dipuntingali saking konstruk morfologis, tembung "diterima" kalebet tembung andhahan saking tembung lingga terima ingkang angsal ater-ater di-. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Menawi dipuntingali saking konstruk morfologis, tembung "gedhe" kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah saking aslinipun. - Dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika ngemu fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi representasion.
57. Mitro: "Carane aku iki lagi bikin puisi kanggo Meli." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung Dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika ngemu fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi heuristik. Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 56. Orang desa: "To, selamat ya. Anake ketrima di Persema. Pancen Hebat." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "hebat" saking basa Indonesia ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Jawi. - Menawi dipuntingali saking konstruk morfologis, tembung "hebat" kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah saking aslinipun. - Dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika ngemu fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi personal amargi paring simpati dhumateng tiyang sanes.
58. Meli: "Trus iki rumahnya Wahyu sing endi Pur?" √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "rumahnya" saking basa Indonesia ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Jawi. - Menawi dipuntingali saking konstruk morfologis, tembung Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 "bikin" saking basa Indonesia ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Jawi. - Menawi dipuntingali saking konstruk morfologis, tembung "bikin" kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah saking aslinipun. - Dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika ngemu fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi representasion amargi gadhah ancas ngandharaken informasi dhumateng tiyang sanes.
"rumahnya" kalebet tembung andhahan saking tembung lingga "rumah" ingkang angsal panambang -nya. - Dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika ngemu fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi heuristik amargi fungsi menika maringi pitakenan dhumateng tiyang sanes saha mbetahaken wangsulan. 59. Indah: "Aku wingi beli buku kesehatan karo Hendro." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud campur kode ingkang titikanipun wonten tembung "wingi" saking basa Jawi ingkang dipunginakaken kacampur kaliyan tembung saking basa Indonesia. - Menawi dipuntingali saking konstruk morfologis, tembung "wingi" kalebet tembung lingga ingkang dereng ewah saking aslinipun. - Dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika ngemu Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
Tabel Salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi representasion amargi gadhah ancas ngandharaken informasi dhumateng tiyang sanes. 60. Wahyu: "Pur, Mitro nang endi?" Purnomo: "Kae lagi gemes-gemesan karo Meli." Wahyu: "Apa itu gemes-gemesan Pur?" Purnomo: "Itu lho kayak cicak saat bulan purnama." Wahyu: "Kamu aneh-aneh saja." √ √ √ - Wonten data tuturan menika kapanggihaken dwibasa awujud alih kode ingkang titikanipun saking tuturanipun Wahyu. Tuturanipun Wahyu menika wonten tigang klausa, klausa kaping setunggal kapanggihaken basa Jawi lajeng tuturanipun kaping kalih saha tiga ngginakaken basa Indonesia. - Dipuntingali saking konteks tuturipun, data menika ngemu fungsi ingkang dipunginakaken inggih menika fungsi heuristik amargi fungsi menika gadhah ancas paring pitakenan saha mbetahaken wangsulan.