Basa Pedhalangan Ki Sentho Yitno Carito Ing Pagelaran Wayang Purwa Lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa BASA PEDHALANGAN KI SENTHO YITNO CARITO ING PAGELARAN WAYANG PURWA LAKON PENDHAWA MBANGUN BALE PRABA YEKSA Desita Ayu Anggraini, Drs. Udjang Pairin Basir, M.Pd Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya desindhen@yahoo.co.id Abstrak Cecaturan minangka wujud Interaksi ing kauripan, kayata cecaturan kang digunakake dening Dhalang kang nyeritakake lakon wayang. Basa digunakake kanggo sarana komunikasi salahsa wijine yaiku minangka sarana komunikasi antarane dhalang menyang penontone. Ngalokanake carita kasebut nggunakake basa kang pinilih supaya komunikasi antarane dhalang menyang penontone bisa ditampa kanthi gamblang lan becik. Basa kang digunakake ing sajrone nglakokake wayang mesthi wae akeh banget jinise, sakehing jinis basa kuwi disebut Ragam basa.Salah sawijining kang bakal diteliti ana ing kene yaikubasa pedhalangan kang digelar dening Ki Sentho Yitno Carito amarga komunikasine kang variarif banget. Prakara kang dadi undering panliten iki, yaiku (1) wiwit kapan lan ana ing ngendi ki Sentho ngrintis profesi dhalang, (2) Apa wae wujud variasi basa kang digunakake ing pagelaran wayang Ki Sentho sajrone lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa, (3) Tembung (diksi) lan tetembungan (ungkapan) apa wae kang akeh ngrenggani basa pedhalangan ing pagelaran wayang Ki Sentho sajrone lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa, (4) Gaya Bahasa apa wae kang dianggo Ki Dhalang Sentho ing pagelaran wayang sajrone lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa. Panliten kanthi tintingan sosiolinguistik iki mujudake panliten kualitatif deskriptif.Dhata sajrone panliten arupa tembung-tembung lan ukara-ukara kang ngandharake bukti-bukti anane gaya basa kang digunakake dening ki Sentho kang dijupuk saka sumberdhata, yaiku transkrip lakon wayang kulit Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa. Dhata- dhata kasebut diklumpukake kanthi teknik studi kapustakan, pilih, lan cathet. Analisis dhata kang digunakake sajrone panliten yaiku deskriptif. Teori kang digunakake kanggo nganalisis dhata yaiku teori sosiolinguistik. Asil panlitennuduhake wiwit kapan lan ana ing ngendi ki sentho anggone ngrintis profesi ndhalang yaiku wiwit yuswa 20 taun lan gladhen ndhalang wiwit wulan Februari 1974 nganti oktober 1974 kang digulawenthah dening guru asal kraton surakarta kanthi asma Raden Ngabehi Yoso Carito, kajaba kuwi asil panliten iki uga njlentreahake wujudu variasi basa apa wae kang digunakake dening Ki Sentho yaiku variasi basa ngoko, krama, basa indonesia, sulukan, basa kedhaton, lan uga panyandra. Saliyane kuwi ana ing asile panliten kuwi uga ngandharake tembung utawa diksi lan tetembungan utawa ungkapan kang akeh ngrenggani ing basa pedhalangan ki Sentho, diksi kang digunakake yaiku tembung saroja, tembung garba, dasanama lan uga tembung camboran. Kang pungkasan ing asile panliten iki njlentrehake struktur cerita saka lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa, ananging kang dianalisi ana ing kene yaiku struktur pamaragane. Tembung kunci : Profil, Gaya Pedhalangan, Ki Sentho, Lakon Pendhawa Mbangun Bale PrabaYeksa. PURWAKA Landhesan Panliten 1.1 Lelandhesaning Panliten Ki Sentho minangka dhalang wayang kulit asale saka Desa Duri Kecamatan Slahung Kabupaten Ponorogo Jawa Timur. Panjenengane dilahirake ing tengah-tengahe keluwarga seni, anak mbarep saka telung paseduluran kang sakabehe uga nduweni pakaryan dhalang wayang kulit. Ramane uga dhalang wayang kulit kang kondhang ing jamane. Ki Sentho gladhen ndhalang wiwit mentas saka SMA ing Ponorogo, banjur nerusake kursus ing Surakarta kang digulawenthah dening Raden Ngabehi Yoso Carito saka kraton Surakarta lan dadi dhalang kang wasis wiwit taun 1976. Ing panliten iki khusus neliti bab lakon kang diwedhar dening Ki Sentho yaiku lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa. Lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa nyeritakake ngenani lakune para Pendhawa kanggo mbangun Bale Praba Yeksa nanging isih terus nemoni alangan saka para musuh yaiku Duryudana. Duryudana kang nduweni watak durjana, dengki ora bisa muspra lan terus nduweni tujuwan ala marang para Pendhawa. Nalika Prabu Duryudana krungu yen para Pendhawa arep budhal mbangun Bale Praba Yeksa, banjur Prabu Duryudana ngutus Begawan Sangkara Dewa minangka patih buta kang nggawe ontran-ontran nguji sepira gedhene tekade para Pandhawa kanggo mbangun Bale Prab Yeksa, mula ngutus para buta kanggo nggawe sakehing alangan kanggo mbubarake niate para Pendhawa lan mbubrahi Bale Praba Yeksa. 1 Basa kang digunakake dening Ki Sentho ing lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa iku variatif banget, Ki Sentho nggunakake ragam basa ngoko, indonesia, sulukan, basa kedhaton uga panyandra. Pamilihing tembung kang digunakake dening Ki Sentho ing kene uga akeh banget yaiku tembung Saroja, tembung 1
Basa Pedhalangan Ki Sentho Yitno Carito Ing Pagelaran Wayang Purwa Lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa entar, tembung garba, Dasanama, uga ana ing pilihan basane Ki Sentho kang nggunakake lelewane basa. Paedah nliti panliten iki yaiku ora liya supaya panliti lan pamaos tambah kawruhe lan mangerteni sapa kuwi Ki Sentho, Basa apa kang digunakake dening Ki Sentho sadawane nyeritakake cerita wayang ing lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa, lan uga mangerteni struktur cerita khususe pamaragan ana ing lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa. Basa kang digunakake dening Ki Sentho ana ing kene ora mung basa ngoko. Anane ragam basa kang digunakake iki ora liya amarga wujud variasi basa dhalang Ki Sentho supaya komunikasi marang penontone ora mung monoton nggunakake sa basa nanging uga ana basa liyane supaya katon variatif, mula bab iki narik kawigaten kanggo panliti supaya nliti luwih jero. Sejatine basa kang digunakake ing pagelaran wayang purwa Ki Sentho sajrone lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba tartamtu. Antawacana kang Yeksa nduweni makna ngasilake ragam basa kang beda-beda. Saka sabab kuwi, narik kawigaten panliti kanggo nganakake panliten ngenani Basa Pedhalangan Ki Sentho Yitno Carito Ing Pagelaran Wayang Purwa Sajrone Lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa. Punjering panliten Adhedhasar ing ndhuwur, bisa kadudut masalah aturankang bakal diandharake panliten iki yaiku : (1) Sapa Ki Sentho kuwi? (2) Basa apa wae kang digunakake Ki Sentho nalika medhar lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa? lelandhesaning panaliten (3) Kepriye struktur cerita Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa? Tujuwan Panliten Tujuwan panliten iki yaiku : (1) Kanggo ngandharake sapa Ki Sentho. (2) Njlentrehake basa kang digunakake kanggo medhar lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa. (3) Njlentrehake struktur cerita lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa (1)Pagelaran: Sawijining kagiyatan sajrone pamentasan karya seni marang wong akeh lan ana ing panggonan tartamtu. (2)Watang Kulit :salah sawijining pagelaran wayang kang mbabarake lakon mahabarata utawa ramayana sing wayange digawe saka kulit (3)Lakon : kadadeyan utawa reriptan sing bali dicaritakake kanthi tindak tanduk lumantar golekan/wayang minangka paragane. (4)Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa : Sawijing lakon kang nyeritakake lakuning Para Pandhawa anggone mbangun Bale Praba Yeksa. (5)Ki Sentho Yitno Carito : Salah sawijining Dhalang Wayang Kulit saka Ponorogo Jawa Timur. TINTINGAN KAPUSTAKAN Tintingan Sosiolinguistik Sosiolingistik minangka cabang ngelmu kang nengenake kalungguhane basa kang gegayutan karo panganggone basa sajrone masyarakat. Tegese basa kang wiwitan minangka sistem sosial lan sistem komunikasi, sarta minangka bageyan saka masyarakat lan kabudayan tartamtu (Suwito, 1985:2). Istilah sosiolinguistik nduweni sakehing werna pamikiran lan konsep kang beda Sumarsono (2009:1) ngandharake yen sosiolinguistik yaiku kajian ngenani basa kang gegayutan karo kahanan kemasyarakatan (disinauni dening ngilmu-ngilmu sosial khususe (2002:7) ngandharake yen sosiolinguistik iku minangka cabang ngilmu basa kang gegayutan karo fenomena masyarakat lembaga sosial. Ririn (2011:11) minangka sawijine ngandharake yen wewatesane sosiolinguistik ana telung perangan, yaiku basa, masyarakat, lan gegayutan antarane basa lan masyarakate. Masyarakat lan basa ora bisa dipisahake saka ilmu sosiolinguistik. ilmu sosiologi). Dene Basir Andharan-andharan ing ndhuwur kasebut, bisa didudut yen sosiolinguistik minangika ngimu kang nyinaoni basa lan panganggone basa ing konteks sosial masyarakat, awit sosiolinguistik minangka gayutan antarane ilmu linguistik lan ilmu sosiologi. Paedahing Panliten Panliten iki dikarepake bisa menehi Konsep Bahasa paedah,yaiku : (1) Kanggo nglestarikake utawa nguri-uri kabudayan jawa. Kanggo nambah pamawas babagan kawruh wayang. Kanggo nambah dokumentasi. iku, uga kanggo njembarake Saliyane wawasan utawa nintingi bab-bab kang bisa dirembug lan diwedharake ing panliten iki. (2) (3) (4) Wewatesan Tetembungan Sajrone panliten iki supaya ora uwal lan trep saka konsep kang wis karonce, mula nduwe watesaning panliten yaiku : Kita kabeh mangerteni yen sakabehing wujud tindak tanduk sajrone masyarakat bakal lumpuh yen ora ana basa. Kanthi anane basa minangka alat komunikasi ndadekake saben manungsa kanggo adaptasi karo lingkungan fisik lan sosiale. Ana ing bab iki, paedahe basa kang bisa digunakake yaiku minangka kanggo alat komunikasi lan interaksi sosial. Moeliono (1988:38) ngandharake paedah liyane basa miturut sudut pandang sosiolinguistik, yaiku (1) minangka basa resmi negara utawa resmi dhaerah, (2) minangka basa penggayut kang internasional, (3) amba minangka sarana kanggo tujuwan tartamtu utawa khusus, (4) minangka basa pengantar umum, lan (5) minangka basa kabudayan ing bidhang seni, ilmu lan tekhnologi. ing taraf subnasional lan
Basa Pedhalangan Ki Sentho Yitno Carito Ing Pagelaran Wayang Purwa Lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa Keraf (2001:3) ngandharake paedahe basa bisa saka dasar lan motif tuwuhe basa kasebut. Dasar lan motif tuwuhe basa kuwi garis besare bisa awujud: (1) nuduhake ekspresi, (2) alat komunikasi, (3) alat kanggo nganakake intergrasi lan adaptasi sosial, (4) alat kanggo nganakake kontrol sosial. Samsuri (1994:4) menehi wewatesan ngenani basa. Basa minangka alat kang digunakake kanggo mbentuk pikiran lan prasaan, kapengenan, lan tindak tanduk; alat kang digunakake kanggo ngaruh-ngaruhi; lan basa minangka dasar utama kang paling berurat-berakar saka masyarakat manungsa. Ing ndhuwur wis disebutake sakehing panemu ngenani paedahe basa, saengga bisa kadudut yen basa minangka alat kang digunakake sajrone komunikasi kang bisa nyiptakake maksud, lan tujuwan saka pawongan siji menyang wong liyane utawa ing kauripan sosial tumrap sapadha. Konsep Wayang Kulit Tegese wayang ing artian kang amba sacara harafiah yaiku sawijining wewayangan, yen dideleng saka wujude yaiku sawijining bonekah kang nduweni garan, digawe saka kulit kang dipahat gepeng diwenehi rupa utawa dilukis miturut karaktere saka paraga-paraga kang digambarake. Wujude dhewe kaya wujud manungsa kang alami. Wong bisa ngucapake yen wewayangan saka pagelaran wayang kulit kasebut jelas banget lan kaya- kaya yen diobahake bisa nekakake wewayangan kang urip. Pagelaran wayang kalebu sawijining pagelaran nengenake sipate kang tontonan kang dramatisasi,sawijining drama utawa paragane yaiku para bonekah. Dadi pagelaran wayang minangka tembung wayang tegese sawijining dolanan boneka kang nekakake wewayangan lan sawijining pagelaran utawa pagelaran wewayangan. dramatik amarga (Soetrisno,2004:9) ngandharake yen jagade wayang nyangkup sajenis teater Jawa tradisional, lan wujud-wujud kang utama kawujud saka (Holt,1976:123-128); jinis Koentjaraningrat, (1984:288-294). Kang kapisan yaiku wayang kulit, jeneng umum kanggo wayang purwa kang wis nduweni umur pirang-pirang abad yaiku sawijining teater wewayangan saka bonekah kulit kang ditatah lan dipahat kang dikenal lan ditresnani ora mung ing pulo Jawa, nanging uga ing pulo Bali lan Lombok sarta ing dhaerah-dhaerah wong Jawa ing wilaah Nuswantara iki. Claire Holt sajrone sakehing Pagelaran wayang ngandhut nilai kauripan luhur kang ning pungkasan cerita lan lakune menangake kabecikan lan ngalahake kadurjanan. Bab kuwi ngajarake yen tindak tanduk becik kang bakale unggul, lan tindak tanduk kang ala bakal nampa kekalahane. Miturut Sri Mulyono (1983:15) wayang dideleng minangka basa simbol saka urip lan kauripan kang nduweni sipat rohaniniah tinimbang lahiriah. Wayang minangka simbol kang ngecakake eksistensi manungsa sajrone gegayutan antarane daya natural karo supernatural. Senajan isi cerita wayang asale saka India kang ana ing dhaerah asale dianggep kedadeyan tenan sajrone jalur mitos, legenda lan sejarah, nanging ing Indonesia cerita-cerita kuwi nyeritakake prilaku watak-watake manungsa sajrone nggayuh tujuwan urip, lair utawa batin kanthi pemahaman cipta rasa karsa. Miturut S Haryanto (1992:22) kanggone wong Jawa, wayang minangka pedhomane wong urip kepriye carane tindak tanduk karo wong liya, kepriye nyadhari hakikate minangka manungsa lan kepriye bisa sesambungan kanthi nggayuh panciptane. METODHE PANLITEN Metodhe panliten yaiku sawijining cara kang wis direncanakake lan bisa dipertanggungjawabake. Ing metodhe panliten iki bakal ngandharake ngenani babagan ancangan panliten, papan panliten, tata carangumpulake data, teknik nganalisis data lan instrumen panliten. Rancangan Panliten Panliten ngenani Basa Pedhalangan Ki Sentho iki nggunakake metodhe deskriptif Yitno Carito kualitatif. Hutomo 2001:85) ngandharake yen panliten kualitatif kang asipat deskriptif yaiku nyathet kanthi teliti sakabehing kedadeyan kang lan diprungu sarta diwaca kanthi sarana dideleng wawanrembug, cathetan lapangan, poto, vidio, dokumen, lan sapanunggalane. (sajroning Sudikan Dene metode kualitatif miturut Furehan (1992:21-22) yaiku prosedhur panliten kang ngasilake data deskriptif, pitutur utawa tulisan lan prilaku kang bisa di amati dening wong-wong iku dhewe. Mula saka panliten iki bisa ngasilake katrangan kang bisa didadekake minangka kawruh ngenani kedadeyan saka panliten. Panliten ngenani Basa Pedhalangan Ki Sentho Yitno Carito Ing Pagelaran Wayang Purwa Sajrone Lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa iki nggunakake metodhe deskriptif kualitatif. Tegese metodhe deskriptif kualitatif miturut Moleong (2002:3) yaiku minangka prosedhur panliten kang ngasilake dhata deskriptif arupa tembung-tembung utawa lisan saka wong-wong lan nilai tanduk sing diamati. Koentjaraningrat (1977:300) ngandharake ing saben usaha ilmiah kang didadekake objek panliten ora bisa disinaoni kabeh, kudu dipilih titikane utawa aspek kang pengin ditliti kang padha karo tujuwan panliten. Obyek panliten ora bisa uwal saka lokasi objek sing arep ditliti. Obyek panliten ora bisa uwal saka lokasi objek kang arep diteliti. Mligine perangan kabudayan, panliten luwih akeh lan luwih tumuju marang papan obyek panliten. 21 Obyek panliten iki arupa sapa kuwi Ki Sentho, Apa basa kang digunakake kanggo medhar lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa, lan struktur cerita lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa. Sumber Dhata lan Dhata Sumber dhata miturut Arikunto (2006:129) minangka subyek saka ngendi dhata bisa diasilake. Sumber data kang awujud manungsa bisa diarani informan. Endraswara (2006:119) ngandharake yen sumber data ing panliten kualitatif budaya ana loro, yaiku manungsa liyane manungsa (non human source). (humansources) lan samubarang 3
Basa Pedhalangan Ki Sentho Yitno Carito Ing Pagelaran Wayang Purwa Lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa Ana ing panliten iki, sumber dhatane yaiku transkrip lakon wayang Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa. Dhata minangka asil panlitene panliti. Miturut Sunarto (2001:130) yaiku katrangan kang diasilake saka sumber dhata. Dhata ing panliten iki arupa basa kang digunakake Ki Sentho kanggo medhar lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa lan Struktur carita lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa. Instrumen Panliten Instrumen panliten ing kene yaiku manungsa kang ora liya panliti dhewe. Panliti minangka sarana kanggo nglumpukake data kang bakal ditliti lan uga kang ngasilake analisis data. Panliti minangka instrumen kunci nduwe gaman sing bisa digunakake kanggo menehi pambiji marang kahanan. Tatacara Nglumpukake Dhata Tatacara nglumpukake dhata ing panliten iki yaiku nggunakake metodhe kualitatif yaiku kanthi teknik observasi, teknik wawancara lan teknik dokumentasi. Tata Cara Analisis Dhata sawise lulus sekolah SMA panjenengane nyinaoni bab wayang kang luwih jero kanthi melu kursus dhalang ing kutha Surakarta. Miturut informan, Panjenengane wiwit gladhen wayang ing Surakarta nalika umur udakara 20 taunan lan digula wenthah dening guru kang nduweni asma Raden Ngabehi Yoso Carito kanga sale saka kraton Surakarta. lan panjenengane kursus ing Surakarta wiwit wulan februari taun 1974 nganti wulan oktober taun 1974 nganti Panjenengane Ki Sentho bisa lanyah lan dadi dalang kang patut dipentasake ing pagelaran. Pungkasane Ki Sentho bisa dadi dhalang lan wiwit nggelar pentas ing pungkasaning taun 1974.Kaya kang dijlentrahake dening informan ing dhata DW,No.7 ing ngisor iki : ‡-DPDQ UL\LQ NXOD EODMDU GKDODQJ QLNX VDELEDUH OXOXV SMA woten ing Ponorogo mbak, lajeng kula ndherek kursus ing Surakarta, wektu kuwi guruku saka kraton Yogyakarta. Ana ing kana aku wiwit gladhen ndhalang lan aku uga melu ngrewangi bapak nggarap pakaryan apa wae ingkang sakirane saged tak tandangi,mula kula niki gladhene kang rata-rata dugi 5 taun, kula blajar kalih bapak niku QDPXQJZXODQ· Tatacara nganalisis dhata kang ana ing panliten iki yaiku nggunakake deskriptif kualitatif. Miturut Sudikan (2001:85) deskriptif kualitatif yaiku tatacara ngonceki dhata kanthi nggunakake tetembungan, dudu angka kang bisa menehi katrangan utawa andharan panliten adhedhasar data kang diasilake saka subyek kang ditliti. Sajroning panliten kualitatif, analisis dhata ditindakake wiwit nglumpukake dhata nganti panulisan asile panliten. Kang diandharake Sudikan (2001:80) nganalisis dhata nggunakake telung bab yaiku : (1) Open Coding yaiku panliti golek dhata kang jangkep ngenani kesenia wayang kulit. Axial Coding yaiku panliti merang dhata- dhata kasebut adhedhasar kategori. panliti Coding Selecting nggolongake proses pamriksan kategori inti kang ana gegayutane karo kategori liyane supaya bisa dijupuk dudutan. (2) (3) yaiku ANDHARAN ASIL PANLITEN Basa Pedhalangan Ki Sentho lumrahe, wujud komunikasi yaiku penontone migunakake basa. Basa kang digunakake ing pagelaran wayang kulit kuwi maneka warna. Kayata kang digunakake ing lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa iki. Ki Sentho nduweni ragam basa, pamilihing tembung kang digunakake ing basa pedhalangane. Anane ragam basa iki ditujukake kanggo wong-wong kang beda- beda umpamane antawacana antarane punakawan, cecaturan antarane dhalang marang penontone lan saliya- liyane bakal diandharake ing ngisor iki miturut dhata transkrip wayang kanthi lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa kang wis dinduweni dening panliti. Kaya kaya dhalang marang pagelaran Ragam basa ing pagelarane Ki Sentho Yitno Carito iki wujude ana 6, yaiku migunakake ragam basa ngoko, ragam basa krama, ragam basa Indonesia, sulukan, basa kedhaton lan panyandra . Basa kang dienggo dening Ki Sentho nduweni tujuwan dhewe- dhewe lan ditujokake dening Objek kang beda-beda. Kanggo apa lan kaya apa tujuwane kanggo sapa tuladhane saka saben ragam basa kang digunakake dening Ki Sentho bakal dijlentrehake luwih cetha ing ngisor iki : Ki Sentho Dhalang Wayang Purwa Ana ing bab iki bakal diandharake bab sejarah asal usule pagelaran Ki sentho wiwit jaman biyen nganti anane saiki. Ngrembug bab Dalang Sentho Yitno Carito, Panjenengane dilahirake seket enem taun kepungkur saka ibu kang asmane Yainem, Panjenengane minangka anak dalang kondhang jaman semana kanthi asma Ki Guna Carita. Ki Sentho dilahirake ing saka keluwarga seni. Bakat panjenengane nurun saka kang Bapa wiwit panjenengane saben ndina weruh lan nonton kang Bapa ing sakehing pagelaran kang ngasta wayang kulit dipentasake dening kang Bapa. Wiwit cilik panjenengane wis kulina cekalan wayang kulit kang diajari dening kang Bapa, panjenengane mlebu sekolah umum wiwit cilik lan Ragam Basa Ngoko (1) Antawacana antarane Buta Kaladiyu lan Buta liyane Antawacana antarane Buta Kaladiyu lan Buta liyane yaiku salah sawijining tuladha kang nggunakake ragam basa ngoko ana ing kene. Antawacana antarane buta kaladiyu lan buta liyane kedadeyan ing adegan wayah budhalan. Cecatruran iki isine mung sorak-sorake Buta Kaladiyu marang liyane supaya enggal budhal nyambut gawe kaya kang wis didhawuhi dening iki Begawan Sangkaradewa. nggunakake basa ngoko kang bakal diandharake ing dhata ngisor iki : Ing pamilihane basa
Basa Pedhalangan Ki Sentho Yitno Carito Ing Pagelaran Wayang Purwa Lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa Buta 1 Buta 2 Buta 3 Buta4 ‡3DUD ZDG\D EDODNX DMD QJDQWL DQD NDQJNDUL· ‡.HQH QGKHUHN %HJDZDQ 6DQJNDUD GHZD KHK· ‡$\REXGKDOGKLDMDWXUXZDH· ‡:DKPXPHW· :‡FDNDQFDHQWXN MDWDK FKDD\R EXGKDO ca..golek sandhang pangan cha..najan kepenak lekmu lumban turu. Ayo budhal GLQDLNLFKD· S ‡Ulun bakal nyoba marang sepira tekate para Pandhawa anggone padha bakal mbangun Bale Prabayeksa. Wohing Pandhawa ambangun,ora mung kanggo para Pandhawa nanging,kanggo tumprap para kawula sak negara Ngamarta. Aja dianggep gampang merga pambangune mbutuhake prabeya sing ora sithik. Ya lair ya batin..mula ngger Kaladiyu bakal tak coba sepira anteb tekading SDUDSDQGKDZD· para Buta5 ‡DNX NL NDERWDQ VLUDK NRN OLNDQJJHU WDN ngge ngadeg mesti ambruk..ayo budhal cha.. Buta 6 ‡ZHHHPEXEUDKLLUDPDKRHHHHHQWHQL (DPS,Kc.94) Terjemahan : Buta 1: Para temanku jangan ada yang ada ketinggalan Ayo kesini ikut Begawan Sangkaradewa heh.. Buta 2: Ayo berangkat dhik..jangan tidur saja. Buta 3: Wah pusing.. Buta 4 : aku itu keberatan kepala kok paman..setiap saya pakai berdiri pasti tumbang..ayo berangkat teman. (DPS,Kc.93-94) Terjemahan : S dewaku. Ee Kaladiyu. K S : Hong thethe Ywang Kala Ludra patik raja : ada apa guru, memanggil saya Kaladiyu. : saya bakal mencoba terhadap seberapa besar tekad Pandhawa untuk membangun Bale Prabayeksa. Pandhawa membangun tidak hanya untuk Pandhawa tetapi untuk semua warga Negara Ngastina. Jangan dianggap gampang pembangunannya membutuhkan biaya yang tidak sedikit. Ya lahir ya batin..mangkanya nak Kaladiyu bakal tak coba seberapa besar tekad para pandhawa karena Buta 5: weee...merusak irama..hooee..tunggu.. Miturut dhata transkrip ing ndhuwur nuduhake antawacana antarane para buta kang budhal nyambut gawe, antarane buta siji lan liyane padha sorak-sorak ngejak buta kang liyane supaya ninggalake sakabehe pakaryan lan padha budhal nyambut gawe. Ing ndhuwur nuduhake anane variasi ragam basa ngoko antarane Buta siji lan liyane ing cecaturan para buta wayah budhalan. Basa ngoko ing kene digunakake kanggo mitra wicara kang saumuran nuduhake yen pawongan kasebut wis nduweni keraketan. Dhata ing ndhuwur nuduhake yen basa ngoko ing kene digunakake para wadya bala para buta amarga pawongan kasebut minangka wong kang nduweni sesambungan minangka kekancan raket, uga nuduhake yen kahanan status sosiale padha. Ragam Basa Krama (1) Antawacana Buta Kaladiyu marang Begawan Sangkaradewa Ragam basa krama kang ana ing tuladha sepisanan yaiku digunakake ing antarane Buta Kaladiyu lan Begawan Sangkaradewa. Ana ing kene cecaturane ing wayah budhalan. Cecaturan kang nuduhake printah marang Kaladiyu supaya ngoyak para buta liyane supaya enggal budhal nyoba tekade para pendhawa kang bakal mbangun bale praba yeksa. Basa krama ing kene digunkake dening Buta Kaladiyu marang Sangkaradewa kaya kang dituduhake ing dhata ngisor iki : S K ‡+RQJ WKHWKH <ZDQJ .DOD /XGUD SDWLN UDMD GHZDNXHH.DOD'L\X· ‡:RQWHQ SDQJDQGLND LQJNDQJ DGKDZXK penemban,amiji dhateng putra siswa paduka NXODSXQ.DOD'L\X· Miturut dhata ana ing ndhuwur nuduhake yen antawacana antarane Buta Kaladiyu marang Begawan Sangkara dewa kang ngrembug niat ala yaiku nggawe wong liya supaya gelem ngrusak niate para pendhawa. Bab iki diandharake nalika ana ing adegan budhalan, Kang katuduhake saka dhata ing ndhuwur kuwi yaiku nggunakake basa krama antarane Buta Kaladiyu marang Begawan Sangkara dewa. Tujuwan nggunakake basa krama ing kene ditujokake marang Begawan Sangkara dewa amarga basa krama kanggo ngurmati Begawan Sangkara dewa minangka gurune Buta Kaladiyu. Basa krama ing kene digunakake supaya guneman katon luwih sopan lan alus. Ragam Basa Indonesia (1) Antawecana Wayang Golek Antawacana salah sawijining karakter wayang golek kang karakter nyepur minangka salah sawijining wayang kang nggunakake ragam indonesia. cecaturan ana ing kene yaiku minangka wujud komunikasi antarane wayang kasebt marang penonoton kang cerita kahanane yen ning ndonya iki paribasan ora mangan ora apa-apa sing penting ngrokok. Bab kuwi diandharake nggunakake basa indonesia kaya kang katulis ing dhata ngisor iki : basa ...rokokke 76 kopi sepuluh gelas..lahh...tidak makan tidak apa-apa waton merokok..gerrr mbokmuu..rombongan ini yang suka merokok saya hitung ada tujuh orang. Pak Teguh, Agus, Pak Jito, Pak Su, Pak Marsad.. (DPS,Kc.95) ing ndhuwur kasebut salah sawijining wujud cecaturane wayang golek kang ngudarasa kahanane kang nyeritakake ngrokok kuwi bab Pethikan dhata 5
Basa Pedhalangan Ki Sentho Yitno Carito Ing Pagelaran Wayang Purwa Lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa kang paling penak dilakoni, paribasan ora mangan ora apa-apa sing penting ana rokok. Bab iki diunekake dening karakter wayang golek iki nalika ing adegan budhalan. Ana ing pethikan gunemane wayang golek marang para penonton ing ndhuwur iki nggunakake basa Indonesia. Basa indonesi ing kene digunakake kanggo wujud komunikasi lawakan kang dicampur karo basa jawa. Panggunaane basa Indonesia ing kene supaya kemasane katon luwih moderen dicundhukake karo wayang kang dilakokake yaiku wayang golek kang nglakokake lawakan. adimu si Arjuna ingkang kudu ngupaya %UDWDVHQD· :‡PHQJNRQR$EL\DVDNDNHNNXL\D· $ ‡VUDQD NDSLQJ WHOX ZHGL PDOHOD PDSDQH DQD ing gunung Candramuka anakmu lanang si Ontoreja ingkang kudu tumandang wis Werkudara. Ora ana dhawuh maneh gage enggal tindakna ngger putuku bocah JDJDK· (DPS,Kc.93) Terjemahan : Ragam Sulukan 1) Suluk ada-ada arep budhalan Suluk ada-ada arep budhalan digunakake kanggo ngiringi budhalan para oaraga wayang. Suluk iki digunakake dhalang minangka wujud iringan kanggo para wayange lan nduweni sipat kereng, ganas lan nesu. Anane ragam sulukan digunakake ing kene bakal diandharake ing dhata ngisor iki : maweh gincanging gandrung, sabarang kadulu duh ari sunitra tan aya alis,,hoongg....risang W :Abiyasa kakekku, kesinilah didiklah aku, harus bagaimana yang harus aku lakukan. A: Dara..bale praba yeksa itu peninggalan pukulun Hyang Bathara Indra yang dulu di Wisamarta nak..dari guru bale praba yeksa harus digantikan dengan kayu jati blendok wulung dedeg sembur yang ada di alas jati rokeh. Kamu cucuku Werkudara yang harus mengupayakan. Dan gandik sela cemani yang harus menjadi ganti opak bale praba yeksa itu berada di kailangan Suralaya adikmu Arjuna yang harus mengupayakan Brastasena. Terjemahan : Bumi berputar, langit berkelap kelip terlihat dikelopak mata, Sang Prabu Rama jatuh cinta, semua terlihat , dhuh adhikku anaknya Dewi ari sunitra, semua seisi hutan melihatku Ana ing ndhuwur minangka pethikan kang nuduhake ragam suluk kang digunakake ing sajrone lakon pendhawa mbangun bale praba yeksa, suluk ing kene digunakake lan digunakake ing wayah sereng/nesu lan kaget. Suluk iki minangka tembang nalika Prabu Rama gandrung marang Dewi Sinta. ing wayah arep budhalan Ragam Basa Kedhaton (1) Antawacana antarane Werkudara Abiyasa Antawacana antarane Werkudara lan Abiyasa ing kene minangka salah sawijining tuladha kang nuduhake anane ragam basa kedhaton digunakake. Basa Abiyasa kanggo Werkudara ing kene nuduhake yen tugas kanggo ndandani bale praba yeksa kudu ditindakake kanthi bareng-bareng lan bagi tugas lan nggunakake basa kedhaton kaya kang ana ing dhata ngisor iki : lan W : begitukah Abiyasa kakekku..iya. A :Dan yang ketiga pasir malela yang berada di gunung Candramuka anakmu laki-laki si Ontorejo yang harus bertindak Werkudara. Tidak ada suruhan lagi, cepat lakukan nak cucuku anak gagah. Dhata ing ndhuwur ngandharake antawacana Abiyasa marang Werkudara kudu kepriye kang kudu ditindakake dening werkudara tumrap dhawuh saka Abiyasa. Variasi basa kang digunakake ana ing dhata ing ndhwur yaiku basa kedhaton,miturut dhata ing ndhuwur bisa kadudut yen gunane basa kedhaton ing kene digunakake yaiku amarga pancen basa kedhaton dienggo kanggo para panduduk keraton, ana ing antawacana antarane Buta Kaladiyu lan Begawan Sangkaladewa minangka cecaturan kang panggonane nuduhake ana ing sawijining keraton, mula basa kedhaton digunakake kanggo cecaturan saklorone. Tembung Camboran (1) Cecaturan Wayang Golek $ ‡'DUDEDOH SUDED \HNVD LNX WLODUDQH SXNXOXQ Hyang Bathara Indra ingkang duk nalika ing Wisamarta semana ngratoni ngger..saka guru bale praba yeksa kudu kaganti nganggo kayu jati kang blendok wulung dedeg sembur mapan ning alas jati rokeh.Sira putuku Werkudara sing kudu angupaya.Dene gandik sela cemani ingkang kudu dadi gantining opak bale praba yeksa iku dununge ana ing kailangan Suralaya jim Dhata sepisanan kang nuduhake yen anane tembung camboran digunakake yaiku antawacana antarane buta kang ngejak buta liyane supaya enggal budhal nindakake gawe kaya kang katuduhake ing dhata ngisor iki : ‡FDNDQFDHQWXN MDWDK FKDD\R EXGKDO ca..golek sandhang pangan FKD· (DPS,Kc.94). Terjemahan :
Basa Pedhalangan Ki Sentho Yitno Carito Ing Pagelaran Wayang Purwa Lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa Teman...ayo dapat jatah teman..ayo berangkat teman..mencari makan teman. Dhata kang katuduhake ing ndhuwur iki minangka antawacana buta siji menyang buta liyane kang sorak-sorak ngejak budhal tandang gawe, caturan kasebut unine ana ing wayah budhalan. tembung camboran ukara kang nuduhake yen digunakake yaiku ana tembung sandhang ing pangan kang wis digaris ngisore supaya luwih cetha anggone nitiki. Ing dhata ndhuwur iki nuduhake yen nyeritakake kalakuwan Sangkara Dewa minangka pendhita buta kang ora nduwe sopan santun, ananging ana ing dhata ing ndhuwur ki dhalang nggunakake basa kang ora umum digunakake ing basa sabendinane yaiku nungkak krama. Nungkak krama ing kene kalebu ungkapan utawa tetembungan kang tegese ora gelem basa. Struktur Cerita Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa (Pamaragan) (1) Abiyasa Tembung Saroja ‡3DUDwadya balaku DMDQJDQWLDQDNDQJNDUL· (DPS,Kc.94) Terjemahan : Para temanku jangan sampai ada yang tertinggal Dhata ing nduwur nuduhake pethikan cecaturane antarane para buta kang nggawe dhawuh marang buta liyane supaya budhal tanpa ana sing keri, ing dhuwur minangka pethikan antara buta ing wanci budhalan. Tembung saroja digunakake ing ndhuwur katuduhake ing tembung kang wis digaris ing ngisore. Tembung Garba Paraga kapisan yaiku Abiyasa minangka kakek saka para Pendhawa. Ing lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa, Abiyasa kalebu paraga utama protagonis, kang akeh paring pambiyantu marang para putu lan buyute cara apa kang kudu dilakokake supaya kasil anggone mbangun bale praba yeksa saengga akeh pamaragane sing becik. Pamaragan saka Abiyasa, yaiku : (1) Wicaksana Sajrone mejang putu-putune, Abiyasa kalebu wong kang banget wicaksana. Abiyasa nggulang kudu kepriye cara kang ditindakake kanggo mlakune pambangune Bale Praba Yeksa amarga sakabehe kuwi mbutuhake ragad kang ora sethithik. Bab kawicaksanane Abiyasa ana ing lakon iki katuduhake ing pethikan ngisor iki : (DPS,Kc.102) Terjemahan : Narendra dari mana siapa yang panggilannya Dhata ing nduwur minangka tetembungan kang dipocapake dening Durna kang nalika kuwi lagi cecaturan sengit karo Sangkara Dewa ing adega wayah ada-ada greget saut. Tembung garba digunakake ana dhata ing ndhuwur katuduhake lewat tembung kang digaris ngisor yaiku narendra saka tembung nara+indra. Dasanama ‡wana dadi alas, alas GDGLZDQD· Ana ing dhata ndhuwur kasebut minangka salah sawijining pethikan kang dijupuk saka gunemane Durna kang sanalika kuwi dadi panengah akuring pandhawa lan kurawa. Ing dhata ndhuwur kasebut nuduhake nggunakake dasanama yaiku anane lan wana kang nduweni pangerten padha nanging wujude ana ing tembung liya. tembung alas Tetembungan/ Ungkapan (1) Nungkak Kaduwara Nungkak kaduwara yaiku kalebu tembung ungkapan kang digunakake ing dhata ngisor iki. Nungkak kaduwara ing kene nduweni pangerten ora gelem basa, panganggone luwih gamblang ing dhata ngisor iki tembung iki bakal diandharake ‡WHNDQH ZLV RUD QJDQJJR VXEDVLWDQXQJNDN NUDPDOXQJJXKHQ\LQJNXUNDURDNX· Kedatangannya tidak ada sopan santun, tidak mau bahasa baik dan duduk membelakangiku. (DPS,Kc.102) $%‡+HHNDNLSXWXNXQJJHU:HUNXGDUD Jeneng sira jo nimbrung marang prihatining putuku si Yudhistira,sabab nggone bakal miwiti hambangun bale praba sanyatane mbutuhake sarat sarana kang ora JDPSDQJ:HUNXGDUD·'36.F yeksa kang Pethikan ing ndhuwur minangka bukti yen Abiyasa nduweni sipat wicaksana amarga nggatekake kahanan kanthi becik lan weruh tumindak apa kang kudu dilakoni supaya dadi becike. Saliyane pethikan ana ing ndhuwur, Abiyasa uga nuduhake kawicaksanane kanggo mbagi tugas kanggo para putune supaya nggolek lan nyiyapake sakabehe kang dibutuhake kanggo mbangun bale Praba Yeksa. (2) Werkudara Paraga kaloro yaiku Werkudara, Werkudara ana ing lakon iki minangka pangenggak para Pendhawa, wong kang gedhe banget perane kanggo nglancarake pambangune Bale Praba Yeksa. Ana ing lakon iki uga Werkudara minangka paraga kang kalebu protagonis amarga tumindake kang becik, pamaragan Werkudara bakal diandharake ana ing ngisor iki : (1) Manut Werkudara minangka salah sawijine Pendhawa lima kang gagah perkasa kang nduweni julukan liya yaiku Bima. Dideleng saka sipate kang tegas lan wani, ananging Werkudara uga kalebu paraga kang manut marang dhawuh. Utamane marang dhawuh kang ngutus kabecikan, kayata dhawuh saka Abiyasa kang diwenenake marang dheweke ing pethikan ngisor iki : 7
Basa Pedhalangan Ki Sentho Yitno Carito Ing Pagelaran Wayang Purwa Lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa (1) W :Abiyaksa kakekku,..mara gage gulangen, srana kepriye sing kudu tindakake. (DPS.Kc.93) aku tak batin..mula ngger Kaladiyu bakal tak coba WHNDGLQJ SDUD SDQGKDZD· VHSLUD DQWHE (DPS.Kc.93) Pethikan saka dhata ing ndhuwur minangka bukti yen Werkudara kalebu paraga kang manut senadyan wong kang wani lan ora nduwe wedi marang mungsuh sapa wae. Pethikan ing ndhuwur nuduhake yen Werkudara isih butuh gegulang saka Abiyasa bab apa kang kudu digatekake kanggo mbiyantu pambangune Bale Praba Yeksa. Saliyane pethikan ing ndhuwur, uga ana pethikan kang nuduhake yen sipate Werkudara pancen manut karo apa sing sekirane kanggo kabecikan. Antareja Paraga katelu yaiku Antareja kang kalebu paraga becik amarga uga paring pambiyantu marang lakune Pendhawa kanggo mbangun Bale Praba Yeksa. Antareja yaiku putra Werkudara kang nduweni sipat becik uga kang nduweni tugas nggoleki wedhi malela. Pamaragan Antasena yaiku (1) Tanggung Jawab Antareja kalebu wong kang tanggung jawan kang melu njaga katentremane Negara Ngamarta saka para mungsuh sebab bakal ngrusak pambangune Bale Praba Yeksa, ing kene Antareja uga kautus nggolek sarana kanggo nggolek wedi malela lan masrahake negara Ngamarta marang adhine supaya ora kena pangrusake para mungsuh. Bab kuwi katuduhake ana ing pethikan ngisor iki : $17 ‡+L\DPXOD NDQJ LNX PDQJVD bodhoha negara Ngamarta aja nganti ana mungsuh kang bakal ngrusak EDOH· pambaQJXQH marang (DPS.Kc.108) ing pethikan ndhuwur kasebut bukti Ana jawab melu njaga tanggung minangka Antareja katentremane negara Ngamarta, sebab Antareja ora bisa njaga dhewe amarga dheweke uga antuk dhawuh supaya golek wedhi malela kanggo sarana mbangun Bale Praba Yeksa. Begawan Sangkaradewa Paraga kepapat ing lakon iki yaiku Begawan Sangkaradewa. paraga Sangkaradewa minangka antagonis kang nduweniu sipat ala. Dheweke mungsuh para Pendhawa amarga nyoba ngrusak pambangune Bale Praba Yeksa. Pamaragan Begawan Sangkaradewa yaiku : (1) Durjana Sangkara Dewa minangka buta kang nduweni niyat ala yaiku nggawe alangan kanggo para Pandhawa supaya ora bisa mbangun bale praba yeksa, bab sipat kadurjanan dening Begawan dinduweni Sangkaradewa katuduhake ana ing pethikan ngisor iki : kang %6 ‡8OXQ EDNDO Q\RED PDUDQJ VHSLUD tekate para Pandhawa anggone padha bakal mbangun Bale Prabayeksa. Wohing para Pandhawa ambangun,ora mung kanggo para tumprap para Pandhawa nanging,kanggo kawula sak negara alam ndonya ngamarta. Aja dianggep pambangune mbutuhake prabeya sing ora sithik. Ya lair ya gampang merga Pethikan ing ndhuwur minangka bukti kang nuduhake yen niyat kang ala kanggo nguji tekade para Pendhawa kanggo mbangun bale Praba Yeksa kanthi cara kang ala. Prabu Duryudana Paraga kelima yaiku Prabu Duryudana kang kalebu paraga antagonis. Prabu Duryudana uga nduweni sipat angkara murka kang asale saka aruh-aruhi Sengkuni kang wiwit biyen nduweni sipat licik. Pamaragane Prabu Duryudana yaiku : Iri Dengki (1) Salah sawijining sipat angkara murka kang ana ing Prabu Duryudana yaiku iri dengki. Dheweke meri banget marang Pendhawa kang mengko bakale kondhang kaloka yen bisa kasil mbangun bale Praba Yeksa kang katuduhake ing pethikan ngisor iki : '< ‡.DZRQWHQDQLSXQ .DGDQJ NXOD Pandhawa badhe anggenipun mbangun Bale Prabayeksa. Kaka prabu,kula rumaos meri ingatasipun negari Ngamarta punika namung negari negari Ngastina nanging,asmanipun saya kumbul kondhang kaloka ing bawana. Kanugrahan saking dewa mboten kendhat tansah saking tumaruntun. Ngendra dumadosing Prahastha,ugi saget nganakaken sesaji suci nami Swsaji Raja Suya,lan malih kanugrahan dhampar Maesa Ndanu,kanugrahan payung Tunggul Naga,pendhak tahun saya kathah nalendra manca ingkang sami teluk ngayom dhateng Prabu Puntadewa. Dhuh kak prabu, yen ngantos kedlarung-dlarung dangu sangsayaning dangu negari Ngastina badhe kasilep kaliyan kuncarane negari Ngamarta. Mila kaka prabu kula rawuhaken dinten mangke mboten sanes wontena keparenging ndadra galih kaluhurane negari Ngamarta,paduka dinten mangke kula dherekaken anggagalaken bale ingkang dipun adani Prabayeksa dening kadang-kadang kula para 3DQGKDZD·'36.F-99) pang carangipun kaduwara,saya Wiwit negari pandhawa sampun ngantos pambangune Pethikan ing ndhuwur minangka bukti sipate Duryudana kang meri marang kondhange para Pendhawa. Mula saka kuwi, dheweke nduweni niyat kang ala banget yaiku kepriye carane ngrusak pembangune Bale Praba Yeksa. Kepriye cara apa wae bakal dilakoni supaya Prabu Duryudana bisa mbubrahi niyate para Pendhawa. Sengkuni Paraga angka enem kang dadi paraga antagonis ing kene yaiku Sengkuni. Sengkuni minangka paraga
Basa Pedhalangan Ki Sentho Yitno Carito Ing Pagelaran Wayang Purwa Lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa kang nduweni ati ala, licik lan seneng ngedu wong liya supaya dadi ala uga. Pamaragan Sengkuni yaiku : (1) Adu Domba Wis dadi wewatekane sengkuni yaiku seneng ngedu antarane wong siji lan liyane supaya ora ana keraketan. Kaya kang dilakoni dening Sengkuni marang Duryudana supaya tetep memungsuhan karo para Pandhawa kaya kang dituduhake ing dhata ngisor iki : 6 ‡3DQGKDZD .XUDZD SXQLND GLSXQ NRGUDWDNHQ kedah memengsahan. Kedah mboten rukun sabab, Pandhawa Kurawa punika dipun taleni kaliyan kodrat. Kodrating jagad mbenjing punika wonten perang ageng nama Baratayuda Jaya Binangun. Mangka Barata Yuda Jaya Binangun punika perangipun Pandhawa lan Kurawa. Lanek mbenjing punika wonten perang gegempuran Pandhawa lan Kurawa kenging napa kok sakpunika bribik-bribik ndandosi kerukunan punika rak mboten enten damelipun ngger. Pramila nyumanggakaken paduka ngger anggenipun Q\DULUDQL·'36.F anak prabu Sipat alane Sengkuni yaiku dituduhake ing pethikan ndhuwur iki yaiku seneng ngedu domba antarane Pandhawa karo Kurawa supaya ora raket gayutane. Kamangka Duryudana nalika kuwi entuk wejangan saka Durna supaya enggal raket sesambungan karo para kurawa amarga padha-padha tunggal guru, nanging Sengkuni ana ing kono kasil ngumbah utege Prabu Duryudana supaya tetep mungsuhan karo Pandhawa. PANUTUP Dudutan Basa Pedhalangan Ki Sentho Yitno Carito Ing Pagelaran Wayang Purwa Sajrone Lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa kang ditintingi kanthi tintingan sosiolinguistik ngandharake ngenani wiwit kapan lan ana ing ngendi Ki Sentho wiwit ngrintis profesi dhalang, variasi basa kang digunakake dening Ki Sentho, tetembungan kang akeh ngrenggani ing basa pedhalangan Ki Sentho, lan gaya basa kang digunakake dening Ki Sentho sajrone Lakon Ki Sentho Yitno Carit Sajrone Lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa. Panliten irah-irahan kanthi lan tembung Variasi-variasi basa kang disebut ragam basa ana ing pagelaran Ki Sentho Yitno Carito iki wujude ana 6, yaiku migunakake basa ngoko, basa krama, basa lan Indonesia, sulukan, basa kedhaton panyandra . Basa kang dienggo dening Ki Sentho lan ditujokake nduweni dening Objek kang beda-beda. tujuwan dhewe-dhewe Saliyane nggunakake variasi basa, Ki Sentho uga nggunakake tembung lan tetembungan ing basa pedhalangan, kang akeh ngrenggani tembung utawa diksi kang digunakake dening Ki sentho ana ing kene ana papat, yaiku nggunakake tembung saroja, tembung camboran, dasanama, uga tembung garba. Saliyane kuwi uga nggunakake tetembungan utawa ungkapan kang digunakake minangka makna kias sajrone cecaturan sadawane lakon. Ana ing sub bab pungkasan diandharake struktur cerita Ki Sentho ing pagelaran wayang kulit ing lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa. Akeh ana iki bab kang dijlentrehake yaiku mung bab pamaragane, pamaragan kang mandegani ing lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba yeksa iki kalebu rong jinis yaiku Paraga Protagonis yaiku Abiyasa, Werkudara, Antasena lan Paraga Antagonis yaiku Sengkuni, Duryudana lan Begawan Sangkaradewa. Pamrayoga ing struktur cerita Ing panliten iki, panliti nyoba ngonceki lan nyuguhake sawijine Basa Pedhalangan wayang purwa Ki Sentho Yitno Carito sajrone lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa. Asil panliten kang ngonceki gaya pagelaran Ki Sentho kaya mangkono dikarepake tumrap pamaos iki diajab bisa nambahi kawruh ngenani variasi basa, ing tembung lan tetembungan uga gaya basa donyaning pewayangan. Tumrap piwulangan, panliten iki diajab bisa menehi sumbangan materi apresiasi mligine ing bab apresiasi pewayangan. Panliti ngrumangsani panliten iki isih adoh saka kasampurnan, Mula pitedah kang asipat mbangun supaya luwih becik kanggo nyampurnaake lan panliti nduweni pangarep-arep amrih panliti liyane bisa nyampurnakake lan njangkepi panliten ing donyaning pewayangan. Ki Sentho wiwit gladhen ndhalang wiwit panjenengane ing Surakarta nalika umur udakara 20 taunan lan digula wenthah dening guru kang nduweni asma Raden Ngabehi Yoso Carito kang asale saka kraton Surakarta. lan panjenengane taun 1974 wulan kursus februari nganti oktober taun 1974 nganti Panjenengane Ki Sentho bisa lanyah lan dadi dalang kang patut dipentasake ing pagelaran. Pungkasane Ki Sentho bisa dadi dhalang lan wiwit nggelar pentas wiwit pungkasaning taun 1974. ing Surakarta wiwit KAPUSTAKAN Basir, Udjang Pr. M. 2001. Sosiolinguistik pengantar Tintingan tindak Berbahasa (konsep, teori, model pendekatan, dan fakta berbahasa). Surabaya: Press UNESA. Basir, Udjang Pr.M. 2011. Ketrampilan Menulis : (Pengantar Teori dan Praktik). Surabaya Bintang Surabaya Sajrone pagelaran wayang kulit dening Ki sentho kang ana ing lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa, Ki sentho nggunakake variasi basa kang digunakake ing cecaturan sadawane lakon. Chaer, Abdul, Leonie Agustina. 2004. Sosiolinguistik Perkenalan Awal. Jakarta: PT. Rineka Cipta. Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. 2001. Kamus Besar Bahasa Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka. 87 9
Basa Pedhalangan Ki Sentho Yitno Carito Ing Pagelaran Wayang Purwa Lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa Keraf, Gorys. 2001. Komposisi. Semarang:Nusa Indah. . 2008. Diksi dan Gaya Bahasa. Jakarta: PT. Gramedia Pustaka Utama. Moeliono, Anton. M dan Soenjono Djarjawijaja. 1988. Tata Bahasa Baku Bahasa Indonesia. Jakarta: Depdikbud. Poerwadarminta, W.J.S. 1937. Baoesastra Djawi. Samsuri. 1994. Analisis Wacana. Malang: IKIP Malang. Sasangka, Sry Satriya Tjatur Wisnu. 2004. Unggah- Ungguh Basa Jawa. Jakarta : Paramalingua Sudarmanto, Drs. 2011. Kamus Lengkap Bahasa Jawa. Semarang: Widya Karya. Sumarsono. 2004. Sosiolinguistik. Yogyakarta: Sabda. Soetrisno,Drs.2004. Wayang Sebagai Ungkapan Filsafat Jawa. Yogyakarta : Adita Pressindoesti Padmosoekotjo,S. 1953. Ngrengrengan Kasusastran Djawa. Surakarta Tarigan. 2009. Pengajaran Gaya Bahasa. Bandung: Angkasa. Yaqin, Nur Ainul. 2004. Diksi dan Gaya Bahasa Pemberitaan Majalah Tempo Edisi 1 Maret- 4 April 2004 Kajian Semantik. Universitas Negeri Surabaya: Skripsi. majas-dan-contohnya.html? (diunduh tanggal 20 Juli 2014. Jam 20.00WIB). dan-contohnya.html? (diundhuh tanggal 19 Juli 2014. Jam 07.00 WIB). (diundhuh tanggal 04 Juli 2014. Jam 08.00 WIB). bahasa-komunikasi.html? (diundhuh tanggal 08 Juli 2014. Jam 09.00 WIB).
Basa Pedhalangan Ki Sentho Yitno Carito Ing Pagelaran Wayang Purwa Lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa KACA PASARUJUKAN Skripsi dening NIM Irah- irahan : Desita Ayu Anggraini : 10020114014 : ·Basa Pedhalangan Ki Sentho Yitno Carito Ing Pagelaran Wayang Purwa Sajrone Lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa· Jurnal iki kasarujukan lan murwat kanggo diunggah ing internet. Surabaya, 20 Agustus 2014 Pembimbing, Prof.Dr. Udjang Pairin Basir,M.Pd NIP. 195706101984031003 ... 11
Basa Pedhalangan Ki Sentho Yitno Carito Ing Pagelaran Wayang Purwa Lakon Pendhawa Mbangun Bale Praba Yeksa ‡BASA PEDHALANGAN KI SENTHO YITNO CARITO ING PAGELARAN WAYANG PURWA LAKON PEN'+$:$0%$1*81%$/(35$%$<(.6$· E- JURNAL Dening : Desita Ayu Anggraini NIM : 102114014 / 2010 A JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAN SASTRA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI SURABAYA 2014