YASAN PEMBANGUNAN PERTANIAN DAN PEDESAAN INDONESIA (YPPPI) SMK HKTI 2 PURWAREJA KLAMPOK Prog/Komp.Keahlian : 1. TKJ 4. TBO 2. TKRO Jl. Raya Purwareja Klampok No.82.B Telp./Fax.(0286) 479141 Banjarnegara 53474 Website : email : hakati02_smk@yahoo.co.id 3. TBSM PEMBELAJARAN DALAM JARINGAN (ONLINE) 2 MATA PELAJARAN : BAHASA JAWA KELAS/ SEMESTER : XI SEMUA GURU PENGAMPU : ARIF HIDAYAT S.Pd MATERI POKOK : TEKS EKSPOSISI Keterangan : 1. Materi wonten ngandhap disinauni lan dipahami. 2. Wacana teks eksposisi irah-irahan Brandal Lokajaya diwaca kanthi cermat 3. Gladhen ( penugasan ) dipun serat wonten dluwang folio banjur bukti fisik dikempalaken menawi sampun mlebet sekolah. 4. Semangat ngiih.... ! A. RINGKASAN MATERI Teks eksposisi yaiku wacana kang njlentrehake utawa medharake sawijining bab kanggo pemaos.Supaya pemaos oleh informasi kang genep babagan sawijining objek ,sabanjure pangerten pamaos isa mundhak.Mula saka iku karangan eksposisi asipat menehi ngerti, ngonceki,aweh pamrayoga ( saran ) ,utawa ngandharake sawijining bab. 1. Bab kang dininformasikna ing karangan /wacana eksposisi awujud: a. Data Fktual b. Sawijining analisis utawa penapsiran obyektif marang saparangkat fakta c. Fakta ngenani pawongan kang gondhelan kenceng marang sawijining kayakinan 2. Eksposisi kudu ngemot parangan - parangan kaya andharan iki a. Njlentrehake panemu, gagasan lan keyakinan b. Mrelokake fakta kang dikuatna utawa dicetakake kang angka ,peta statistik ,grafik c. Mrelokake analisis lan sintesi nalika ngonceki bahan lan fakta d. Ngoleki sumber ide saka : keyakinan. 3. Pathokan panulisan eksposisi a. Eksposisi mung ngupaya kanggo nyethakake utawa njlentrehake sawijining pokok prastawa/persoalan. b. Isi Eksposisi ora duwe karep ngundang reaksi ,ndayani sikap lan panemune pamaos.
c. Gaya eksposisi kudu informatif lan ngyakinake d. Basa eksposisi minangka basa pawarta tanpa rasa subjektif lan emosional. e. Ing eksposisi ,fakta - fakta mung digunakake dadi piranti konkritisasi, maksude gawe rumusan lan kaidah kang dijlentrehake supaya tambah cetha. f. Panulisan eksposisi kudu ngerti prastawa kang diandharake g.Panulisan eksposisi kudu prigel nganalisis prastawa kanthi cetha lan kongkrit 4. Titikane teks Eksposisi a. Ngandharake informasi - informasi b. Cakrik informasine ngajak - ajak c. Andharane cetha lan nganggo basa baku d. Ora meksa kekarepane panulis marang pamaca 5. Setruktur Teks Eksposisi a. Tesis ( Pambuka ) b. Argumentasi ( isi ) c. Penegasan Ulang 6. Ancas Panulisan Teks Eksposisi Ancas teks Eksposisi yaiku kanggo njlentrehake informasi - informasi tinamtu kang narik kawigaten tundhone ngajak pamaca liyane melu maca. Coba gatekna drama tradisional ketoprak kanthi lelakon "Brandhal Lokajaya" iki! Brandhal Lokajaya Jejer 1 Diwiwiti ana ing jero omah. Pak Karto lungguhan ing kursi. Ing sangarepe ana meja lan ana damar ublik. Ing damar ublik iku Pak Karto nylomot rokok. Nuli Nyi Karto mlebu ngomah karo nggawa wedang ing cangkir. Dhipan lan bantal wis ditata apik ing kursi. Nyi Karto : Tak sawang-sawang panjenengan niku kok legok-legok niku wonten napa ta pakne?
Ki Karto watuk-watuk banjur sumaur Ki Karto : Bune-bune. Jan jane anggonku legok-legok iki rak mikirne bocah-bocah sing nyambutgawe ngeculne dhuwit. Sing tak sumelangake kuwi, aja-aja wong sing diutangi dhuwit kuwi, wong sing kontrak, dudu penduduk tetep ngono lo bune. Njur wong sing kontrak mau lunga. Yen ngono kuwi sing rugi sapa? Rak ya awake dhewe ta bune. Nyi Karto : Panjenengan pun was sumelang. Bocah-bocah niku anggone nyambut damel sae kok pakne. : Tenan pa piye? Ki Karto : Estu menika Nyi Karto : Buktine apa? Ki Karto Nyi Karto : Wonten!!! Nyi Karto banjur mlebu senthong Ki Karto Nyi Karto Pak Karto dilungi kotak isi mas rajabrana Iki sing tahun iki? : Ki Karto Inggih, taun kepengker sampun kula caosne panjenengan. : Nyi Karto Iki berleyane iki. Iki emas lempengan. Bukune-bukune, iki wis kok cathet : Ki Karto neng buku! : Pengin ngerti aku. Yen ana untunge kuwi aku melu seneng. : Hla meniko njenengan persani rumiyin. Nyi Karto Ki Karto Nyi Karto Ki Karto Nyi Karto Ki Karto : Sampun-sampun! Sedaya sampun. Iki jambrut, jambrut Kolombia? : : Menawi kula mboten titen. : Sapi-sapi, iki sapi Bangkok iki. : Ngremenaken ta? : Ya...ya... Kaya ngene iki rak nyenengake. Tegese olehe nyambut gawe iki ana asile. Ujuk-ujuk ana wong dhodhok-dhodhok banter. Ki Karto lan Nyi Karto keweden. Raja branane banjur didelikake neng ngisor (klasa) ing dipan kono. Wong sakloron katon keweden. Jebul kang dhodok- dhodok karo bengak-bengok mau sawijine perampok kanthi sikep gegamane landhep. Glati lan pedang. Nyi Karto dibanda dening perampok. : Mas-masanmu endi ?! Perampok Ki Karto : Kula boten gadhah napa- napa den. Ki Karto didugang nganti tiba. Perampok : Kok wehne apa ora? Tega karo bojomu? Yen ra kokwehne tak pateni kowe...!! Ki Karto Ki Karto terus dipulasara, saperangan perampok nggledhah omah. Perampok Salah siji perampok ngunus gaman arep dibacokne ing Ki Karto. Ki Karto keweden. Perampok : Estu, kula boten gadah napa-napa dipateni dipejahi kula nggih purun. : Mas-masan neng ngendi ?! : Kowe omong apa? Kowe ora nduwe mas-masan. Apa kowe pengin tak pateni.
Ki Karto Perampok Ki Karto Perampok Ki/Nyi Karto : Kula nyuwun gesang. : Kowe njaluk urip ? : Nggih? Niku bojo kula pun dinapak-napakne niku! : Kowe tak uripi, nanging kowe tak elekne. Kowe aja lapur neng Tuban! Upama kowe lapur tanpa guna. Merga ngertenana, aku Raden Said putra raja Tuban. Ha...ha...Wis cah ayo metu!!! : Tulung - tulung! Bandhaku entek. Tulung!!!!! Jejer 2 Kedadeane ing tengah dalan, ana salah sawijineng wong desa Brondong kepethuk rombongan punggawa praja. Wong Brondong Punggawa praja Wong Brondong : Tulung - tulung!!!!! : Sapa kowe tatu arang kranjang? : Kula menika tiyang Brondong. Nyuwun sewu sinuwun, papan kula menika desa Brondong. Papan kula menika ketaman kraman, ngantos banda donya kula menika dipun rampok. Tiyang jaler sami dipun pejahi, dene para wanita menika dipun noda paripaksa. Adhuh sinuwun kula nyuwun pangayoman. Punggawa praja : Aku nayaka praja ing Tuban, wajib ngayomi marang kowe, kamangka Brondong wilayah Tuban. Banjur sapa sing milara kowe lan abdi-abdimu kabeh. Wong Brondong Punggawa praja Wong Brondong Punggawa praja : Nun inggih, ingkang milara kula sakaluarga ing Brondong...... : Sing ngrampok , mbegal, kacu sapa ? : : Raden Said? Ora ngira yen Raden Panji, putra dalem tumindak murang Inggih menika, andhahanipun Raden Said. tata kaya mengkono iki trus piye. Prajurit : Prayogine tiyang menika dipun beta dhateng panti usada, supados tatunipun punika enggal saras. Punggawa praja Ora dinyana-nyana rombongan rampok kepethuk gapruk karo rombongan nayaka praja saka Tuban. Para perampok katon murang tata/gumuyu jegagakkan ora karu-karuan. Perampok : Prajurit, yen ngono iki gawanen ing panti usada!! : Sajake awake dhewe ketemu karo nayaka praja. Ayo deloken sandhang pengagone sarwa emas. Yen awake dhewe isa mbegal nayaka praja iki, mbok menawa anake dhewe pitung turunan wis kecukupan ha haha.... : Cukup! aja kok bacutne anggonmu sesongahan. Aku ngerti, kowe ngguyu Punggawa praja Perampok Punggawa praja cekak-cekak iki mesti kowe begal. Seneng mbegal duweke liyan. Iya-iya. : : Ya kowe kuwi sing tak goleki arep tak rangket. Tak gawa menyang Tuban, tak lebokne pakunjaran. Perampok : Kowe durung ngerti sapa brandale Lokajaya he... Yen kowe bisa ngrangket aku, ayo jajalen. Cah ayo dikroyok!!! Wusana perampok lan nayaka praja saka Tuban padha pasulayan kaya dene peperangan.
Jejer 3 Bupati Tuban ngenekake pasewakan ngrembug Brandal Lokajaya. Ya ngrembuk Raden Said, ing pasewakan iki garwa prameswari, putri-putri, patih, senopati lan prajurit padha ngumpul. Prameswari : Menawi njenengan dalem duka perkawis ingkang putra. Putra njenengan punika namung kalih .ingkang mbajeng Raden Said ingkang ragil putra njenengan Rasawulan. Coba ta sang adipati, njenengan sampun kesesa dhahar aturipun para kawula, ing mangkenipun badhe mecahaken kaluwarga adipati ing Tuban Njeng Adipati... Patih : Mekaten. Miturut pelaporanipun para telik sandi lan para kawula ing kabupaten Tuban. Raden Said punika malah sampun nglumpati lima ingkang dados larangane negri. Bupati Tuban Patih Bupati Tuban Patih Bupati Tuban : Said kuwi??? : Malah nembe-nembe punika, Panjenengan nali pirsa, dening Merok Arok, Merok Arok punika rak gadhah damel mantu ngrabekaken anakipun. Dumadak sakbibaripun subuh, sak bibaripun rame-rame, ing wanci subuh menika wonten putri ical. Lajeng para warga ngoyak maling, sapa sing wani maling temanten putri menika, ingkang maling temanten putri menika kecepeng, nanging sedaya ingkang ngoyak maling punika boten wantun menapa- menapa! : Sebab apa? : : Raden Said? Ora ngira yen Raden Panji, putra dalem tumindak murang tata Inggih menika, andhahanipun Raden Said. kaya mengkono iki trus piye. Patih : Sebabipun ingkang wani nyolong temanten putri menika ingkang putra piyambak Raden Mas Said. Pramila lajeng bab menika kula pasrahne panjenengan Kanjeng Bupati ing Tuban. Senopati manembah banjur matur Senopati : Kejawi punika kanjeng, keparenga ingkang abdi manyuk nyuwun sih pangapunten, sesambatan kaliyan atinipun ndara patih dhumateng panjenengan. Katemben punika kula ndenangi piyambak, tiyang Brondong ingkang rojah-rajeh, dipilara ing durjana juti. Tiyang-tiyang Brondong sami ajrih mboten wani dhateng putra dalem mas Said. Sebab sedaya kalawan pratelanipun judi menapa kemawon, menika saking putra panjenengan piyambak, pun Mas Said. Tumenggung : Malah ing kalenggahan punika sampun dugi Ngerek. Ing kademangan Ngerek nembe dipun gegeraken maling, kentong titir wonten wetan, wonten kilen maling. Sedaya bebaon kademangan Ngerek sami matur, menawi pandheganipun sedaya maling punika mboten sanes nggih Raden Said, putra panjenengan dalem kanjeng adipati. Rasawulan : Nanging nyuwun sewu kanjeng Rama. Sampun ndhahar kanthi wantah aturipun sedaya nayaka. Dipun talisih langkung rumiyin, mbok menawi paman
patih saha paman tumenggung nika rumaos serik sanget dhateng kang mas Said, Rama. : Menenga ya nak!! : Nanging Rama... : Wis-wis ! Bupati Tuban Rasawulan Bupati Tuban Ngomong karo prameswari Bupati Tuban : Kowe krungu dhewe, ora mung siji loro sing matur ing ngarsaku. Aku iki adipati mandhegani kabeh kawula ing Tuban padha manut. Anakmu Said kok mrojol solahe guru kuwi piye??? ta bu...??? Prameswari : Kanjeng Adipati, ingkang kula suwun sageda sareh lan sabar penggalihe panjenengan. Jalaran panjenengan kagungn putra Said, Said punika sampun ngancik dewasa menawi ta panjenengan duka kaki ingkang putra, mangga dipun timbali ingkang putra. Bupati Tuban Prajurit Bupati Tuban Prajurit Ora suwe Said marak sowan ing Ramane kanthi sembah sungkem Bupati Tuban Said : Ah... Kowe kuwi ngono. Saben saben aku ndukani Said kowe mbela. Prajurit!! : : Said timbalana ! : Sendika dhawuh. Inggih. : Kowe wis nggadhang? Lagi ngapa kowe? : Netepi kewajiban gladhen, olah guna raga para magang enggal. Sageda magang enggal menika saged ndherek mbebethengi katentremanipun kadipaten Tuban Rama.... : Gladhen, apa kowe ngluyur?? Bupati Tuban Ngadek saka palenggahan nyedheki Said Bupati Tuban : Said kowe aja mbodho wong tuwa ya kaki..... Sawangen bapak iki umure wus anguk-anguk kubure. Upama srengenge ngono adoh saka pletheke. Chedak karo surute. Mbesuk sing tak gala-gala dadi Adipati Tuban ora liya kejaba kowe! Nanging Said, tumindakmu aleman, nglengserake asmane Adipati ing Tuban, kowe wani nglakoni 5 lima. Coba, neng Merak Urak kowe ngglandhang temanten, neng Ngerek mandhegani para maling, kowe neng kademangan Brondong mandhegani wong judi, iya!!! Prameswari Said : Sareh-sareh njeng dipati : Nyuwun sewu. Sampun kesesa paring duka, kanjeng Rama ndakwa kula ingkang mekaten, awit saking aturipun sinten?! Bupati Tuban : Kowe aja takon sapa sing wadul Said! Rama iki midhangatake para sandi sing wis gumathok. Said anaku ngger. Bocah bagus. Yen kowe ora tumindak sokur, nanging yen kowe tumindak lerenana ya ngger, mesakna Rama. Krungu Said....!!! Said Bupati Tuban : Rama kula mboten ngrumaosi tumindak ingkang mekaten. : Said? Kowe isik selak??? Pira kawula sing jerit-jerit merga polahmu sing ora pener, nek kowe ra ngakoni tumindakmu Said. Kelangan anak siji aku ora getun.
Bupati Tuban ngunus pusaka arep ditamakne ing Said. Prameswari lan Rasawulan bebarengan njerit nggondheli sang adipati, sakala pada tangisan Raden Said mlayu saka pasewakan Prameswari Bupati Tuban Prameswari : Rama? Kenging punapa badhe mejahi ingkang putra? : : Menawa katemahan pejah Said estu panjenengan sinten ingkang kecalan!!! Isin aku Kula, kula ingkang kecalan kanjeng!!!! Bupati Tuban Patih : Anu kakang patih, pancene keladuk sapa ngerti Said iku bisa nglereni tumindake. Nanging saka korban sing wis tumpuk-matumpuk, atiku dadi cupet. Aku iki pangayoman, yen kabeh para kawula manut dhawuhku kok anakku dhewe tumindak ngono??? Inggih-inggih njeng adipati. Kula mboten maido dhateng sempaling penggalih panjenengan lan dukane penggalih panjenengan. Nanging kula aturi enget, punika putra panjenengan, calon bupati, salengser panjenengan. Putra panjenengan ingkang gedhe pangestuti. Mas Said punika ingkang gedhe anglenggahi dhampar kencana, ing kadipaten Tuban punika, kanjeng adipati. : Bupati Tuban : Kakang patih iya mengkana kakang tumenggung, mula golekana separan lakune si Said, pipilen supaya gelem kondur ing kadipaten Tuban. Tumenggung Bupati Tuban : Nun inggih njeng adipati. : Wis aja nangis ngono lo bune. Jejer 4 Sunan Bonang lagi tindakan ing satengahe marga, diendheg tindake dening Raden Said, nedya dibegal. Raden Said Sunan Bonang mungkur banjur mlaku ngedohi Said Raden Said : Yen kowe ngeman nyawamu tinggalen tekenmu sing lapis emas iku! : He kowe nyepelekke marang aku. Yen teken iki ora kok lungne aku, tak tugel gulumu. Sunan Bonang Raden Said Sunan Bonang : Kowe mbutuhke teken iki ? : Aku butuh teken iki mergo ana emase. : Emase mung sethithik ora ana regane, yen kowe pengin luwih akeh kae sawangen! Sunan Bonang nudingi woh aren. Raden Said Said arep menek wit aren, sedya njupuk emas. Raden Said : Oh...emas : Mandheg, kowe adol sulap, kae dudu mas. Kowe aja mbarang sulap neng Sunan Bonang Raden Said Sunan Bonang ngarepe brandal Lokajaya. : O......Lokajaya iku kowe ta? : He eh. : Lokajaya kowe kena kandha mengkono nanging kuwi jeneng kowe nyimpen diri pribadi, Said !! Sunan Bonang nggetak.
Raden Said : Aja mandheng aku kowe!!! mripatmu mblerengi aku, aja kok pandheng aku sulap, sapa kowe, dene kowe ngerti marang aku. Sunan Bonang Raden Said Said sungkem ana pepadane. Sunan Bonang Raden Said Sunan Bonang Raden Said Sunan Bonang Raden Said : Aku Mahdum Ibrahim, para santri - santriku ngarani aku Sunan Bonang. : O.......Kanjeng Sunan Bonang : Yen kowe mbutuhake teken, nya gawanen ! : Mboten. : Apa meneh Said, ora papa yen iki kok butuhke. : Mboten. Nyuwun gunge pangaksami. : Genea kok tumungkul marang aku ? : Karana panjenengan salah satunggale waliyyullah ing tanah Jawi. Dosa menapa ingkang kula sandhang, Kanjeng Sunan samenika sanes emas ingkang kula betahaken nanging kula pengin uwal saking sedaya lelampahan menika Kanjeng Sunan, kula sampun mboten kiyat. Kula tumindak mekaten jalaran kepeksa ing kahanan. Kula mbrandhal, main, ngacu, lan sapiturute. Krana kula boten saged, lan boten kiyat nyawang kahanan Tuban, ingkang mboten adil, kathah para panggawa, kathah para nayaka ingkang boten jujur. Kula tumindak ngaten menika kangge mitulungi dhateng tiyang-tiyang ingkang mbetahaken. Kula maling kula ngrampok, kula nyolong gadhahane liyan saperlu kangge mitulungi dhateng kawula ingkang kasisahanlan ingkang kasiksa. Sunan Bonang Raden Said Sunan Bonang : Said, sakabehe tumindakmu kuwi satemene kowe kuwi manungsa nanging ora diuwongake dening wong kiwa tengenmu. Mula banjur kowe tumindak kejem wengis jalaran kowe manungsa sing ora diuwongke mau. Sawise kowe ketemu klawan aku, taktuding mau apa? Kae wit aren kang uwoh kolang-kaling. Wis sak mesthine kowe kudu leren kudu eling, jumbuh karo wit aren kang uwoh kolang kaling. lerenana pakertimu kang kebak kadurhakan. : Napa saged ? : Elinga marang kautaman. Jalaran yen pakertimu sing kaya mengkene iki mbok terus terusne, banget gawe rugine diri pribadhimu dhewe. Said kowe ngerti?? tenane kowe kuwi dudu turunane wong mikat manuk ngundhuh kroto, nanging kusuma rembesing madu upama kowe tak bukak lelakon kang sak tenane ngenani magepokan karo uripmu kepriye? apa kowe bisa nerima? Raden Said : Dangu anggen kula nganti-anti kapingin mangertos, sinten sejatosipun kula menika lan kenging punapa kula menika tansah nggadhahi raos mboten sekeca. Dhateng swasana-swasana ingkang mboten adil ing Tuban, pramila Kanjeng Sunan, menawi ta panjenengan kersa mbukak sinten sejatosipun kula, kula remen sanget lan gunging panuwun ingkang kula aturaken.
Sunan Bonang : Said, yen mengko wis kelakon tak bukak sejarah uripmu aja rumangsa nduwe gedhe atimu, nanging syukura marang Gusti kang maha kuasa. Adipati Wilwatikta lan Dewi Candrawati ing Tuban iku mung nggedhekne kowe. Wiwit parang lan dipinterake, mula kowe wajib mbales budi kabecikan marang adipati ing Tuban Wilwalitikta. Ning saktenane kowe kuwi isih trah luhur ngersa dalem ingkang sinuwun Prabu Brawijaya iku tenane sudarmamu salut. jabang bayi kowe diupakara digedhekake Raden Said Sunan Bonang : Nun inggih. : Nah saka kuwi, jumbuh kowe ketemu klawan aku dak wenehi hal wit aren lan woh kolang kaling kang dadi mas picis raja brana. Nganti kowe bakal anggayuh kahanane kolang kaling. Tumindake kaya ngono kuwi kowe bakal bisa nglereni pakartimu jalaran dak deleng saka sinaring lan cahyaning sariramu, kowe patut dadi sunabi makna sing tegese wohing pambudi kabeh mau bakal dadi sawiji marang kowe minangka dadi wali pinutup Said. Raden Said : Kanjeng Sunan punapa menika mboten kalangkung awrat. Menapa saged krana kula sampun asring tumindak awon. Tangan kula sampun makaping kaping milara tiyang, mejahi tiyang wisuh getih manungsa. Mbok menawi mboten wonten dalem malik kanggenipun saking martobat. Sunan Bonang Raden Said : Rungokna ya! Wong sing kasebut kopi kae ngenteni cawange pamartobat. Dheweke isih menang manggon ana ing suwarga mbesuk ing alam pangrantunan. Dosamu pindhane abang kaya glugu, bisa putih memplak kaya salju yen ngerteni lawange pamartobat. Mula tobata mumpung kowe durung kebacut, banget rekasa dosamu yen kebacut bacut tumindak kaya ngono Said. Inggih. Menawi ta tasih saged dipun bilasi tumindak kula ingkang lepat, wiwit samenika ugi kula pasrah jiwa raga. Kados pundi sagedipun kula nebusi dosa-dosa ingkang sampun kula tindakaken. : Sunan Bonang Raden Said Sunan Bonang : Sranane kowe kudu mbangun miturut kang dadi dhawuhku. : : Kae ana pinggir kali, mertapaa lan semedia ana kana papan dunung sing cedhak nggonmu semedi bakal tak encepi teken iki. Aja jugar yen dudu aku sing njugarake. Inggih. Raden Said : Menawi ngaten ngestokaken dhawuh pangandika panjenengan, kaparenga kula nindakaken wajib. Sunan Bonang : Gawanen iki ! Sing ngati ati. Muga muga Said kasembadan apa kang dadi sedyamu. Kowe bisa ngilangake coba ing atimu! Sauntara iku Rasawulan teka. Rasawulan nggoleki kakangmase yaiku Raden Mas Said.
A. Nemokake Isi utawa Makna "tersurat"saka Drama Sawijining drama digelar dadi sawenehe tontonan iku mesthi ana tujuwan (motivasi). Lumrahe tujuan yaiku aweh kaca benggala, kaca pangilon, marang wong kang mersani amrih bisa oleh pengalaman kang becik kanggo sangu urip ing bebrayan. Maknane, isine utawa piwulang luhur kang kinandhut ing tontonan drama mau kudu digoleki saka kedadeyan-kedadeyan lan saka kang dirembug dening paragane. Kang kaya mangkene iki diarani nggoleki makna sing katon (tersurat). Tuladhane : Sunan Bonang : Nah saka kuwi, jumbuh kowe ketemu klawan aku dak wenehi kae wit aren lan woh kolang-kaling kang dadi mas picis raja brana. Nganti kowe bakal nggayuh kahanane kolang-kaling tumindakmu kaya ngono kuwi kowe bakal bisa nglereni pakartimu. Saka tuladha cuplikan wawan pangandikan Sunan Bonang lan Raden Said mau ditemokake piwulang luhur, yaiku : 1. Kita kabeh manungsa iki kudu bisa nglereni tumindak ala. 2. Gelem nglereni tumindak ala iku tegese bisa eling marang bebener atawa tumindak kang apik. 3. Eling lan gelem nglereni tumindak ala iku luwih aji ketimbang oleh emas picis raja brana. B. Nggoleki Piwulangan Luhur kang Sinamur (tersirat) ing Sajroning Drama Nggoleki piwulangan luhur kang sinamur ing sajroning drama iku diwiwiti kanthi ngoleki sarta nemokake apa kang ana ing sajroning drama (konteks) saha nggandhengake karo kang ana sajabane naskah/teks drama (diluar konteks). Mula saka iku nggoleki piwulang luhur kang sinawur (tersirat) iku mbutuhake tajeme ati/lantipe ati jalaran piwulung luhur mau ora disebutake kanthi trawaca (jelas) ing naskah drama. Tuladhane : Sunan Bonang : Nah saka kuwi, jumbuh kowe ketemu klawan aku dak wenehi kae wit aren lan woh kolang-kaling kang dadi mas picis raja brana. Nganti kowe bakal nggayuh kahanane kolang-kaling tumindakmu kaya ngono kuwi kowe bakal bisa nglereni pakartimu. Saka cuplikan mau piwulang kang sinamur (tersirat), yaiku: 1) Jane sadar (insaf), bisa nglereni tumindak ala iku butuh bantuane wong liya kang arupa pitutur utawa nasihat. 2) Ora ana telate wong kang kepengin mertobat. 3) Wong ala durung mesti yen ala seteruse, isih ana wektu kanggo ndandani urip yen gelem tobat. C. Sambung Rapete Isi/maknane Drama Brandhal Lokajaya Karo Bebrayan Jaman Saiki Lelakone manungsa wiwit jaman biyen nganti jaman saiki iku prasasat mung mubeng/munyer kaya dene cakra panggilingan (kaya dene roda kang mlaku). Mula kang dumadi ing jaman biyen, bisa uga dumadi ing jaman saiki. Kang mangkene iku njalari apa kang ana lelakon crita ing drama ya banjur cocog (relevan) karo kahanan jaman saiki.
Tuladha ing drama : Raden Said : ............"Kula tumindak mekaten jalaran kapeksa ing kahanan. Kula brandhal, ngecu lan sapiturute, krana kula mboten saged lan mboten kiyat nyawang kahanan Tuban ingkang mboten adil. Kathah para Punggawa, kathah para nayaka ingkang mboten jujur". Cuplikan ature Raden Said marang Sunan Bonang iku ana sambung rapete (relevan) karo kahanan ing jaman saiki ing wektu iki, ing Indonesia uga isih akeh pejabat sing korupsi, akeh wong sing kelah (nuntut) keadilan, nanging keadilan isih angel digayuh. Gladhen piwulang ( Penugasan ) 1. Diwaca lan dicermati babagan isi/makna,piwulang luhur,lan sambung rapete isi/makna Drama Brandal Lokajaya karo bebrayan jaman saiki. 2. Padosi tuladhane babagan isi/makna,piwulang luhur,lan sambung rapete isi/makna Drama Brandal Lokajaya karo bebrayan jaman saiki kang ana ing wacana ing inggil. Didamel persis kaya tulaha wonten inggil.