Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) Muh. Jauhari Pendidikan Bahasa Daerah, FBS, UNESA ( ) Abstrak Tradhisi minangka sawijine kabudayan saka asiling daya cipta, rasa, lan karsane manungsa. Salah sawijine wujud kabudayan yaiku Tradhisi Slametan Kelairan Bayi. Sajrone TSKB ana wujude uba rampe lan tata laku kang nduweni makna kang gegayutan karo filsafat Jawa. Ora saben wong paham lan ngerti ngenani makna kang kinandhut sajrone uba rampe lan tata laku. Simbol-simbol kang kinandhut sajrone tradhisi nduweni makna kang luhur gegayutan karo urip bebrayan lan karaktere masyarakat Jawa. Saliyane iku, TSKB uga nduweni piguna saengga tetep diugemi dening masyarakat. Tradhisi kasebut uga mujudake kabudayan kang dinamis lan ngalami owah gingsir. Alasan kasebut narik kawigaten saengga ditindakake panliten iki. Bab kang dadi undering panliten, yaiku (1) kena ngapa masyarakat ing Desa Bediwetan, Kecamatan Bungkal, Kabupaten Ponorogo nindakake TSKB, (2) kepriye wujude tata laku, uba rampe, lan maknane, (3) apa pigunane TSKB, (4) kepriye panemu lan pamawase masyarakat, lan (5) kepriye owah gingsire TSKB. Adhedhasar undering panliten kasebut, mula tujuwane panliten iki yaiku ngandharake lan njlentrehake undering panliten. Dene paedah saka panliten iki yaiku menehi gegambaran ngenani apa kang sinebut ing undering panliten. Kanggo ngudhari apa kang ana ing undering panliten, mula digunakake teori folklor andharane Dananjaja kanggo ngudhari wujude TSKB lan teori hermeneutik Paul Ricoeur kanggo nafsirake makna uba rampe lan tata laku sarta teori Pierce ngenani semiotik kanggo nafsirake simbol kang ana ing TSKB. Kanggo ngudhari pigunane kabudayan digunakake teorine Bascom. Saliyane iku, kanggo nintingi pigunane TSKB mula digunakake teori Merton ngenani fungsi lan disfungsi kabudayan. Sabanjure nggunakake teorine Iser ngenani resepsi lan panemune masyarakat ngenani TSKB. Owah gingsire TSKB bakal diudhari manut andharane Koentjaraningrat ngenani owah-owahane kabudayan. Panliten iki nggunakake ancangan kualitatif. Metodhe lan teknik pangumpulane dhata kang digunakake yaiku observasi, wawancara, dhokumentasi, lan kuesioner. Tata carane ngolah lan nganalisis dhata yaiku nindakake transkrip dhata, nggolongake lan nyocogake dhata karo panliten, ngandharake dhata adhedhasar undering panliten, lan menehi dudutan saka asiling panliten. TSKB ditindakake dening masyarakat jalaran, (1) mujudake tradhisi warisan, (2) mujudake karakter lan sipate masyarakat Jawa, lan (3) slametan minangka sawijining ngibadah. Uba rampene awujud buceng lanang, buceng wadon, jenang abang jenang putih, ingkung, lawuh-lawuhan, iwel-iwel, geneman neptu, lan jajanan pasar. Tata lakune yaiku awujud mendhem ari-ari, gendurenan, kekahan, GLED¶DQ ODQ Q\XNXU UDPEXWH ED\L 8ED UDPSH ODQ WDWD ODNX NDVHEXW QGXZHQL PDNQD NDQJ OXKXU NDQJ disimbolake ing wujud panganan lan tindakan. TSKB nduweni piguna, yaiku (1) minangka sistem proyeksi, (2) sarana pendhidhikan babagan agama, babagan tata krama (karakter pribadi), lan babagan sosial, lan (3) minangka sistem kontrol. Panampane masyarakat ngenani TSKB kaperang dadi loro yaiku masyarakat kang sarujuk lan masyarakat kang ora sarujuk. Saka panampane masyarakat kasebut uga bisa diweruhi fungsi (manifes lan laten) lan disfungsi kabudayan. TSKB ing biyen lan saiki tamtune wis beda jalaran masyarakat minangka panyengkuyunge kabudayan uga wis beda. Beda-bedane iku bisa dideleng ing babagan uba rampe, tata laku, lan piranti panyengkuyunge. Faktor saka njero kang njalari owah gingsire TSKB yaiku discovery lan invention, dene faktor saka njaba yaiku difusi lan akulturasi. Tembung Wigati: tradhisi, slametan, kelairan bayi, uba rampe, tata laku. A. PURWAKA Tradhisi minangka sawijine kabudayan saka asiling daya cipta, rasa, lan karsane manungsa. Salah sawijine wujud kabudayan yaiku Tradhisi Slametan Kelairan Bayi. Tumrape masyarakat Jawa, anggone nindakake tradhisi kasebut uga ora tanpa lelandhesan. Ana bab-bab kang njalari masyarakat Jawa saengga tetep teguh lan ngugemi tradhisi kasebut. Sajrone TSKB ana wujude uba rampe lan tata laku kang nduweni makna kang gegayutan karo filsafat Jawa. Kang dadi perkarane yaiku ora saben wong paham lan ngerti ngenani makna kang kinandhut sajrone uba rampe lan tata laku kasebut. Kamangka, simbol-simbol kang kinandhut sajrone tradhisi nduweni makna kang luhur gegayutan karo urip bebrayan lan karaktere masyarakat Jawa. saka simbol- simbol kasebut uga bisa didadekake bahan piwulang kanggo masyarakat ing urip bebrayan. 1
Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) Salah sawijine alasan saengga masyarakat Jawa tetep ngugemi Tradhisi Slametan Kelairan Bayi yaiku masyarakat isih mandeng yen tradhisi kasebut nduweni piguna. Mula isih dirasa perlu anggone njlentrehake kagunane TSKB sajrone urip bebrayan. Saliyane iku, pamawas lan panemune masyarakat Jawa ngenani TSKB luwih mangerteni uga perlu diandharake supaya pamawase masyarakat marang tradhisine. TSKB mujudake sawijine tradhisi kang dinamis, tegese ngalami owah-owahan. Alasan-alasan kasebut kang dadi undering panliten lan kang dadi landhesan saengga ditindakake panliten iki. Tujuwan saka panliten iki yaiku ngudhari lan njlentrehake apa kang dadi undering panliten kang sinebut ing ndhuwur. Saka panjlentrehan iku, dikarepake bisa nambahi wawasan lan kawruh anyar ngenani TSKB lan tradhisi-tradhisi liyane. Kanthi mangkono, dikarepake masyarakat Jawa bisa luwih mangerteni tradhisine lan mangetreni apa kang kudu ditindakake supaya tradhisi kasebut bisa tetep lestari. Saliyane iku, dikarepake supaya masyarakat Jawa nindakake tradhisi kanthi alasan kang cetha saengga anggone nindakake tradhisi ora mung elon- elon wae tanpa mangerteni landhesane. Kanggo ngudhari apa kang dadi undering panliten, mula digunakake sawijine teori. Kapisan yaiku teori folklor kang diandharake dening Dananjaja kanggo nintingi wujude tradhisi slametan kelairan bayi. Folklor diperang dadi telu, yaiku (1) folklor lisan, (2) folklor setengah lisan, lan (3) folklor dudu lisan. Kapindho yaiku teori hermeneutik Paul Ricoeur kanggo nintingi makna filosofis sajrone tata laku lan uba rampe ing tradhisi sepasaran bayi. Ana telung tahapan kanggo mahami, yaiku kang dumadi saka penghayatan ing simbol-simbol marang panemu ngenani pamikiran saka simbol-simbol, yaiku (1) simbolik utawa anggone mahami saka simbol marang simbol, (2) menehi makna dening simbol sarta nggoleki teges kang pener ngenani makna, (3) tumindak kang filosofis, yaiku ngecakake olah pamikir kanthi simbol minangka panggon wiwitane. nggunakake Saliyane iku uga nggunakake teori semiotik (simbol lan tandha) saka Pierce, yaiku (1) tandha iku dhewe, (2) bab kang ditandhani, lan (3) sawijine tandha anyar kang dumadi ing batine sing nampa. Katelu, panemune Merton ngenani fungsi kabudayan kang dumadi saka fungsi manifest lan fungsi laten. Saliyane iku uga ana disfungsi utawa fungsi negatif kang ora dikarepake saka anane kabudayan. Kapapat yaiku konsep teorine Iser ngenani resepsi sastra kanggo nintingi panemune lan pamawase masyarakat Jawa ngenani tradhisi sepasaran bayi. Teori kasebut kanggo njlentrehake apa kang ditindakake masyarakat marang objek, apa kang ditindakake objek marang masyarakat, lan apa wewatesane masyarakat minangka kang menehi makna (Endraswara, 2008:121). Kalima, yaiku konsep ngenani owah-owahane kabudayan dening Koentjaraningrat lan Sukarman, diperang dadi telung tahapan yaiku tahap selektif, adaptif, lan akulturasi. Dene faktor-faktor kang njalari anane owah-owahan, yaiku faktor intern kayata discovery lan invention, dene faktor ekstern kayata difusi, akulturasi, lan asimilasi. B. METODHE Panliten ngenani Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan, Kecamatan Bungkal, Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Resepsi, lan Owah Gingsir) iki nggunakake ancangan kualitatif. Miturute Bogdan lan Taylor (sajrone Moleong, 2009:4) sawijining paugeran panliten kang ngasilake dhata deskriptif arupa tetembungan kang tinulis utawa lesan saka pawongan lan tata tumindak kang dijlimeti. Informan utama minangka sumber dhata ing panliten iki yaiku Mbah Said (86 taun) lan Mbah Tuminah (85 taun). Kekarone minangka sesepuh ing Desa Bediwetan lan kerep mimpin upacara- Informan upacara ditindakake. taun) panyengkuyung yaiku Mbah Ngadenan minangka tokoh masyarakat sarta kyai kang mimpin sawijining pondhok lan madrasah, kanggo mangerteni pamawase TSKB saka sisih agama mligine agama Islam. Dhata ing panliten iki yaiku awujud dhata lesan, tulisan lan barang. Dhata kang awujud lesan yaiku saka asiling rekaman/cathetan wawancara kang arupa tembung- tembung, ukara, lan wacana saka informan. Dhata tulisan yaiku arupa pethikan-pethikan katrangan saka para ahli kang tinulis ing buku. Dene dhata kang awujud barang yaiku arupa gambar saka asiling dhokumentasine tata laku lan uba rampe upacara tradhisi kelairan bayi. Instrumen panliten bisa digolongake dadi instrumen utama lan instrumen panyengkuyung. Instrumen utama ing panliten iki yaiku panliti dhewe, dene instrumen paugerane wawancara, panyengkuyunge paugerane observasi, lembar pengamatan, lan lembar kuesioner. Piranti panyengkuyunge yaiku buku, pulpen, HP, kamera digital, lan laptop. Tata cara ngumpulake dhata kudu dilakoni kanthi bener lan pener supaya ditemokake dhata kang valid. Mula, kudu digatekake tata carane anggone ngumpulake dhata, yaiku kanthi observasi, wawancara, dhokumentasi, lan kuesioner. iki nggunakake analisis dhata kaya kang Panliten diandharake dening Sudikan (2001:80) yaiku (1) open coding, tegese panliti kudu nggolek variasi dhata saakeh- akeh kang salaras karo panliten kang dilakoni, (2) axial coding, tegese ngurutake dhata saka open coding mau miturut panggolongane, (3) selective coding, tegese panliti nggolongake proses pemeriksaan kategori inti ancangan kualitatif minangka tradhisi kang (67 awujud 2
Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) gayutane karo kategori liyane. Saliyane iku, analisis dhata ing panliten iki uga nggunakake andharan saka Moleong (2009:227-280) ngenani modus analisis dhata, yaiku (1) hermeneutik, minangka wujud lelandhesane filsafat lan minangka modus analisis dhata. Hermeneutik gayutane karo pemaknaan teks. Tujuwane yaiku menehi pemahaman sekabehane, sesambungane pawongan ing sajrone, organisasi, (2) semiotik, kang uga bisa digunakake minangka filosofi apadene modus analisis. Semiotik gegayutan karo makna sajrone tandha lan simbol, (3) narasi lan metafora. Analisis dhata iki mung cukup nggunakake analisis hermeneutik lan semiotik. sawijing analog hermeneutik analisis lan teknologi pawartane, Tata cara nganalisis dhata ing panliten iki bisa bisa tinemu ing sakiwa tengene omah kayata lembayung, janganan, woh-wohan lan liya-liyane. c. Aspek Geografi lor kulon wewatesan karo desa Bajang. Ing desa Bajang ana sawijine Pondhok Pesantren Salafiyah yaiku Chasanul Hidayah. Anane pondhok kasebut melu ndayani marang sakehe tradhisi kang ana ing desa Bediwetan. Unsur- unsur agama Islam sajrone tradhisi saya kenthel jalaran akeh warga desa Bediwetan kang ngangsu kawruh babagan agama ing pondhok Chasanul Hidayah. Saliyane babagan kawruh agama, babagan seni tradhisi uga didayani saka anane Pondhok Pesantren kasebut, kayata barzanji tuladhane, seni kasebut bisa diarani yen lumaku saka pondhok pesantren kasebut marang desa Bediwetan, tegese masyarakat desa Bediwetan ngaweruhi lan bisa GLED¶DQVDNDSRQGKRNNDVHEXW Desa bediwetan wilayah sisih dijlentrehake kaya mangkene. 1) Nindakake transkripsi marang sakabehe dhata asil observasi lan wawancara. 2. Tradhisi Slametan Kelairan Bayi 2) Nggolongake dhata adhedhasar jinise topik panliten kang bakal dianalisis, yaiku alasan ditindakake tradhisi, rampene, makna lan uba filosofine, panemune masyarakat, lan owah gingsire tradhisi. laku tata 3) Nganalisis dhata kang wis digolongake. 4) Menehi dudutan adhedhasar asiling analisis. Slametan yaiku sawijining upacara awujud gendurenan kang dilakoni dening wong kang nduwe hajat kanthi ngundang tangga teparo, nggunakake sawijining uba rampe lan tata laku miturut apa kang dadi hajate. Slametan dumadi saka lan oleh tembung slamet panambang -an, saengga bisa ditegesi nindakake samubarang supaya bisa slamet. a. Jinise Slametan Kelairan Bayi C. ANDHARAN 1. Gayutane Etnografi lan Tradhisi Kahanan etnografi desa Bediwetan kaya nduweni gegayutan karo tradhisi slametan tradhisi, mligine kelairan bayi. Kalorone mujudake sesambungan kang raket saengga salah sijine bisa ndayani marang sijine, uga suwalike. Masyarakat minangka subjek kang nindakake lan mbutuhake tradhisi , dene urip lan matine tradhisi gumantung marang masyarakat. a. Sistem Kapitayan Masyarakat desa Bediwetan akeh kang ngugemi agama Islam, saengga sawernane wujuding tradhisi kang ngrembaka ing bebrayan, sithik akeh tinemu unsur-unsur agama Islam kang mlebu sajrone tradhisi. Unsur-unsur agama Islam nyatane bisa nyawiji karo unsur-unsur tradhisi asli kang didayani dening agama Hindhu. Kayadene tradhisi slametan, lumrahe awujud gendurenan kang sajrone ana dzikir lan donga nganggo basa Arab. b. Sistem Pangupajiwa Sistem pangupajiwa arupa olah tetanen uga tradhisi slametan, ndayani marang pangrembakane mligine slametan sawah. Saliyane iku, masyarakat kang nduweni asiling olah tetanen arupa beras, nyatane ndayani marang anane slametan. Tegese, masyarakat ora kabotan nindakake slametan amarga beras kang dadi bahan utama sajrone slametan iku minangka asiling dhewe lan ora perlu tuku. Uba rampe sajrone slametan ing desa Bediwetan, kecamatan Bungkal, kabupaten Ponorogo, dumadi saka telung jinis, yaiku slametan brokohan, slametan sepasaran, lan slametan selapanan. Sejatine sawise slametan selapanan isih ana slametan-slametan liyane, kayata slametan tedhak siten lan mitoni, nanging ing panliten iki diwatesi mung teka slametan selapanan wae supaya asiling panliten ora lumeber lan luwih tumata. 1) Slametan Brokohan Tradhisi slametan kelairan bayi Slametan brokohan umume dileksanakake sawise si jabang bayi lair. Upama si jabang bayi lair ing wektu esuk, mula bengine dileksanani slametan brokohan. Tembung brokohan asale saka tembung basa arab yaiku barokah, tegese ngarepake sawijining barokah. Tembung barokah owah dadi barokahan, banjur owah dadi brokohan. Bab kasebut cundhuk karo katrangan kaya ing ngisor iki. ‡%URNRKDQ NXZL ODN VDND WHPEXQJ EDURNDK Wong iku yen nampa jabang bayi utawa keluargane ana sing nglairake, ateges dheweke iku oleh barokah saking ngarsaning Pangeran. Mula, banjur dianakake slametan barokahan iku mau. Owah dadi brokohan ya amarga saka ilate wong mbiyen, supaya luwih penake, dadine malih EURNRKDQ·6DLG-XQL tegese kulawarga kasebut nampa amanah saka Gusti Pangeran. Amanah kasebut awujud si jabang bayi kang lair. Mula supaya bayi kasebut waras, sehat, lan ados saka bebaya, kulawargane ngleksanani utawa nindakake slametan Kulawarga kang nampa laire putra 3
Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) brokohan kasebut. Saliyane saka asiling wawancara kasebut, uga ana katrangan liya ngenani asale tembung brokohan. Sutrisno Sastro Utomo (2005:17) ngandharake yen tembung brokohan iku asale saka tembung brokoh, tegese yaiku tampah utawa nampan kang digawe saka nam-naman pring. Tampah iku minangka panggonane sesaji slametan ing jaman mbiyen. 2) Slametan Sepasaran Slametan sepasaran asale saka tembung sepasar utawa limang dina sawise si jabang bayi lair. Sepasar ing etung-etungane wong Jawa dumadi saka Pon, Wage, Kliwon, Legi, lan Paing. Ing desa Bediwetan, slametan sepasaran ditindakake sawise si jabang bayi pupak pusere utawa pedhot pusere. Antarane slametan sepasaran lan slametan pupak puser didadekake siji. ‡Sawise pupak pusere si jabang bayi, mula dianakake sepasaran bayi. Yen ing desa kene, XPXPH NDQ \D GLLVL GLED¶DQ QJRQR NDH VLQJ GLED¶DQ ERFDK-bocah enom, sing sepuh lXQJJXKQJUXQJRNDNH· ( Said, 13 Juni 2013) sepasaran bayi kalebu slametan kang paling gedhe lan rame tinimbang slametan brokohan lan slametan selapanan. Kadhang kala, ing slametan sepasaran bayi kasebut uga dibarengi kekahan kanthi shodaqoh mbeleh wedhus, wedhus loro kanggone bayi lanang lan wedhus siji kanggone bayi wadon. Umume sajrone slametan sepasaran kasebut uga diisi DGLFDUD GLED¶L\DK EDU]DQML \DLNX VKRODZDW PDUDQJ 1DEL Muhammad kanthi dilagokake lan dibarengi alat musik tradhisional. Slametan sepasaran bayi uga wektu tumrape wong kang nduwe bayi kanggo nyiyarake utawa nggiyarake marang para undhangan babagan jenenge si jabang bayi. 3) Slametan Selapanan Tradhisi slametan Slametan selapanan bayi, dumadi saka tembung selapan, yaiku pitung sepasar utawa 35 dina. Slametan selapanan uga diarani slametan pagutan. Pagut tegese tumeka (Poerwadarminta, 1939:1417). Slametan selapanan bayi ing Bediwetan salumrahe, yaiku awujud umume kaya gendurenan lan ngundang tangga teparo sacukupe. ing umur selapan dina slametan selapan dina karo kelairan, tandhane ibu lepas saka nifas. Tegese wis nduweni kuwajiban nindakake ngibadah marang Gusti Allah kaya ELDVDQH·6DLG-XQL Selapanan bayi uga minangka tetenger yen ibu si jabang bayi iku wis lepas saka nifas, yaiku getih kang jabang bayi. Kanthi laire si metu kang mbarengi mangkono, yen ibune ngenut agama Islam, kuwajiban ibadah kayata sholat lan pasa kudu wis dileksanani maneh. Slametan selapanan bayi ing kene biasane dileksanakake kanthi prasaja, ora gedhen kaya dene slametan sepasaran bayi. b. Kena Ngapa Masyarakat Nindakake TSKB? bayi iku slametan ditindakake kanthi tanpa alasan. Ana bab-bab kang njalari saengga masyarakat Jawa nindakake slametan kelairan bayi. 1) Tradhisi Warisan Sekabehane kelairan Sakabehe slametan kang ditindakake dening masyarakat Jawa iku isih ana gegayutane karo tradhisi kang digawa agama Hindhu ing jaman mbiyen. Tegese wong Jawa isih ngugemi adat lan tradhisi ing jaman mbiyen minangka sawijining warisan budaya religi kang kudu diuri-uri lan diugemi. ‡Pemahaman kula, adat kebiasaan duk rikala jaman hindhu, lajeng jamane sunan kalijaga, tetep nglakoni tata cara adat hindhu, mung QLDWH GLLVODPDNH L¶WLNDGH &DUDQH NDQMHQJ Sunan Kalijaga anggone dakwah duk rikala jaman biyen yaiku ngleboni adat lan tradhisine wong Jawa. Ora meksa wong Jawa ninggalake adat tradhisi kang sadurunge dienut, nanging kanthi alon-alon ngleboni adat lan tradhisi kasebut kanthi unsur-unsur lan IVODP· piwulangan babagan (Ngadenan, 17 Juni 2013) lan agama Masyarakat Jawa ing jaman mbiyen akeh kang ngenut agama Hindhu. Tumrape agama Hindhu, slametan utawa upacara kanthi sesaji iku mujudake sawijining tumindak ngibadah. Samubarang kang ana gegayutane karo siklus uripe manungsa, mujudake sawijining bab kang wigati, mula dianggep perlu anane upacara utawa slametan kanthi sajen-sajen tartamtu. Ing pungkasane krajan Majapahit lan ing wiwitane krajan Demak, bab kasebut wiwit ana owah-owahan. :DOLVDQJD PLQDQJND NXPSXODQH XODPD NDQJ tanah Jawa mligine, nggiyarake agama Islam kagolong dadi rong pamawas anggone ngadhepi masyarakat Jawa kang isih ngugemi agama Hindhu. Golongan kapisan yaiku golongan kang kepengin nggiyarake agama Islam kanthi teges, ora kecampur agama kang lawas, kudu Islam kang murni. Mula, golongan kasebut nganggep yen adat lan tradhisine wong Jawa kang isih diugemi saka agama sadurunge kudu ditinggalake lan ganti ngenut agama kang anyar, yaiku agama Islam. Golongan kapindho yaiku golongan kang kepengin nggiyarake agama Islam kanthi cara alus, tegese ngleboni adat kang diugemi masyarakat kanthi unsur-unsur Islam. Mula, kaya slametan-slametan kang sadurunge diugemi dening masyarakat iku tetep oleh dilakoni, nanging dileboni unsur-unsur Islam, kayata niyate marang Gusti Allah lan dongane kanthi cara Islam. Warisan kasebut kang isih diugemi dening saperangan akeh masyarakat desa Bediwetan mligine, lan masyarakat Jawa umume. Bab kasebut salaras karo sawijining unen-unene masyarakat Jawa yaiku ‡DMDZDQL marang leluhur, ( Purwadi, 2009: 260). Leluhur mujudake golongan kang kudu dikurmati lan dituladhani dening masyarakat Jawa, kalebu nindakake lan ngugemi apa kang diwarisake. 2) Karakter lan Sipate Masyarakat Jawa ing Alasan kapindho kang njalari masyarakat Jawa nindakake tradhisi slametan kelairan bayi, yaiku sipat lan karaktere pawongan Jawa minangka lan kelompok kang nduweni daya cipta. individu ‡:RQJ-DZDNXZLZLZit mbiyen nganti saiki pinter anggone ngreka-ngreka samubarang. Kayata nalikane kulawargane ana kang 4
Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) nglairake bayi, mangka wong Jawa, kaya ing desa kene, mesthi kudu nglakoni slametan, ya amarga kanggone wong Jawa iku, laire bayi iku mujudake sawijining kanugrahan saking Pengeran, mulane wong Jawa iku ngreka-ngreka anane slametan iku ya mung kanggo nuduhake rasa bungahe nduweni bayi, rasa maturnuwune maring Gusti dene wis menehi dalan kang lancar marang si jabang bayi kuwi· ‡<D QJRQR LNX ZRQJ -DZD VHQHQJ QJUHND- ngreka, uthak-athik mathuk, uthak-athik gathuk neng kabehe samubarang, ora mung neng slametane ED\L· 7XPLQDK MXQL 2013) lan ngalam manungsa marang manungsa sakupenge (horizontal). Isih kalebu wong kang ala yen ngibadah marang Gustine iku mempeng, nanging nyatane sesambungane karo tangga teparone iku ora apik. Mula, ngibadah kudu ditindakake kanthi salaras lan seimbang antarane sesambungan kang asipat vertikal lan kang asipat horizontal. liyane Tumrape masyarakat Jawa utawa masyarakat Jawa kang ngenut agama Islam, sekabehane slametan, kalebu slametan kelairan bayi iku dianggep minangka sawijining ngibadah. Slametan nyatane minangka sarana pasrawungan antarane wong kang nduwe hajat (shohibul bait) lan para undhangan sarta antarane undhangan siji lan sijine. Kanthi pasrawungan kasebut mula bakal njalari wujude masyarakat kang ayem lan tentrem. ing Adhedhasar katrangane Mbah Tuminah ndhuwur, bisa diweruhi yen pawongan Jawa iku nengenake babagan olahing daya cipta. Daya cipta utawa kreatifitas kang diduweni dening saben-saben pawongan, nyatane digunakake dening pawongan Jawa ing babagan anggayuh sesambungan marang ngalam lan sesambungan marang Gusti. Wong Jawa, wiwit mbiyen nganti saiki wis misuwur kanthi sesebutan ‡XWKDN-athik mathuk, uthak DWKLN JDWKXN·. Sesebutan kasebut dudu tanpa alasan yen dideleng saka sakehing produk kreatifitas-e pawongan Jawa ing babagan kabudayan, mligine ing babagan adat lan tradhisi. 3. Wujud Uba Rampe, Tata Laku, lan Maknane TSKB minangka salah sawijine adat tradhisi kang turun tumurun dilakoni ing desa Bediwetan mligine lan masyarakat Jawa umume. TSKB ing panliten iki dionceki lan digayutake miturut filsafat Jawa. Supaya luwih cethane mula sajrone TSKB diperang dadi loro, yaiku wujud uba rampe lan tata lakune. a. Uba Rampe sajrone Tradhisi Slametan Kelairan Bayi Sajrone slametan kelairan bayi ana sawernane sesaji. Anane sesaji iku uga mujudake asil olah daya ciptaning masyarakat Jawa. Sesaji-sesaji sajrone slametan minangka perlambang utawa simbol saka olah pamikire wong Jawa. Olah pikir kasebut mujudake sistem pamikirane wong Jawa kang diwujudake marang panganan sesaji ing slametan, kayata buceng, iwel-iwel, jenang, lan sapanunggalane. Sistem pamikire wong Jawa kang diwujudake marang sesaji (simbolisasi) kasebut uga mujudake karakteristik masyarakat Jawa. Kanthi wujuding sesaji utawa simbol-simbol kasebut, wong Jawa nduweni pangarep-arep supaya simbol kasebut minangka sawijining sarana kanggo cecaturan lan sesambungan antarane manungsa marang ngalam donya, manungsa marang manungsa liyane, lan manungsa marang Gustine. 3) Slametan minangka Ngibadah Sajrone slametan iku ana sawernane sesaji utawa uba rampe kang disiyapake nalikane slametan. Andharane kaya ing ngisor iki. 1) Buceng Lanang Buceng lanang iku buceng kang awujud lancip. Saben ana slametan apa wae, umume buceng lanang utawa buceng kuwat minangka uba rampe utawa sesaji kang mesthi ana. ‡%XFHQJODQDQJ iku ya sega biasa ngono kae, bar didang trus dibentuk buceng, biasane nganggo kukusan leh nyithak. Kukusane dilemeki plastik ben ora kelet. Bucenge banjur diwadhahi leser. sapinggire buceng (Tuminah, 11 Juni 2013) Alasan katelu kang njalari masyarakat Jawa nindakake slametan kelairan bayi yaiku nganggep yen slametan iku minangka sawijing tindakan kang kalebu ngibadah, utamanipun kanggo masyarakat kang ngenut agama Islam. Kaya andharan ing ngisor iki. ‡Slametan kuwi sejatine kan ya kalebu ngibadah, kanthi shodaqoh marang tangga teparo, menehi shodaqoh nyang undangan lan tangga teparo, banjur bebarengan ndonga muji marang pangeran. Iku kabeh sejatine ya lan ngucapake kalebu ngibadah. Dzikir kalimah-kalimah thaiyyibah, banjur ndonga. ,NX NDOHEX QJLEDGDK· 1JDGHQDQ -XQL 2013) Ngibadah iku sejatine ora mung tetumindakan kang asipat sesambungane manungsa marang Gustine (vertikal), nanging uga kang asipat sesambungane Anggone mangun supaya lancip iku biyasane nganggo kukusan kang wujude lancip, banjur njerone dileboni beras kang wis didang mau. Supaya ora kelet ing kukusan, sadurunge dileboni beras kang wis didang, kukusan mau diblonyohi banyu utawa lenga goreng sithik saengga sawise kukusane dicepot, beras kang wis didang iku ora kelet. 2) Buceng Wadon Buceng wadon utawa sega brok iku awujud buceng, nanging ora lancip kaya buceng lanang. Umume, buceng wadon iku mengko jodhone karo ingkung kang diselehake ing ndhuwure buceng wadon. ‡ <HQ EXFHQJ ZDGRQ LNX DQD VLQJ QJDUDQL sega brok, nggawene ya saka sega biasa, diwadhahi leser nanging wujude ora lincip lanang. Mengko ndhuwure kaya buceng ELDVDQH GLZHQHKL LQJNXQJ· 7XPLQDK Juni 2013) 5
Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) Buceng wadon anggone nggawe kaya dene buceng lanang ing ndhuwur, saka beras kang diolahi engga mateng banjur diwangun setengah bunderan. Ing desa Bediwetan, buceng wadon iku digawe rada gedhe amarga diselarasake karo cacahe undhangan slametan, mula biyasane wadhahe bisa tampah utawa leser kang gedhe lan dilemeki nganggo godhong gedhang. 3) Jenang Abang lan Jenang Putih ana paugeran kang trep, saengga lawuh kang kudu ana ing slametan iku bisa maneka werna. ODQ ‡ /DZXK MDQJDQ \D ND\D ELDVDQH mbokmu masak. Ora ana paugerane ngenani lawuh lan jangan kuwi. Ya pokoke kaya lawuh lan jangan sing saben dina diolahi saka WDQGXUDQ NLZD WHQJHQ RPDK· 7XPLQDK Juni 2013) Jenang abang lan jenang putih kerep uga diarani jenang sengkala. Jenang abang digawe saka ketan abang kang diolahi lan dibumboni. Sawise mateng banjur diwadhahi lepek utawa piring. Nanging ana uga kang nggawe jenang abang iku saka sega biyasa kang didang lan dicampuri gula abang saengga ketara abang lan legi banjur diwadhahi. ‡ -HQDQJ DEDQJ \D VDND NHWDQ DEDQJ XWDZD ketan putih ananging dicampur gula klapa abang. Yen jenang putih ya saka beras ketan putih sing diolah. Nanging ana uga kang ketane diselep dhisik. Biasane engko ditambahi santen lan MXUXK· 7XPLQDK Juni 2013) Jenang putih iku digawe saka ketan putih kang diolahi lan dibumboni uyah, gula, lan bawang sacukupe, banjur didang kaya adate. Sawise mateng banjur diwadhahi lepek utawa piring gumantung kang nduwe gawe. Saliyane iku ana uga kang nggawe jenang putih iku saka beras biyasa lan dibumboni lan dimasak nganti mateng banjur diwadhahi. 4) Ingkung Ingkung yaiku pitik kang dibeleh, diolahi lan dimasak banjur dienggo slametan. sajen Lumrahe, pitik kang dipilih kanggo sajen ing slametan yaiku pitik jago kang wis patut. Patut ing kene tegese pitik kang dipilih iku wis dianggep pantes, ora cilik-cilik nemen, lan sekirane cukup yen mengkone dibagi marang para undhangan. sajrone Lawuh kang cumawis ing slametan ing desa Bediwetan lumrahe mujudake lawuh-lawuh kang saben dinane dimasak ing saben omah lan saben kulawarga. Bahan kanggo olahane lawuh iku uga sawernane bahan kang tinemu ing saben dinane kayata tahu, tempe, kenthang, mie, lan sapanunggalane. Wernane lawuh kasebut bisa arupa olahan garing kayata sambel goreng, kering, srondeng, urap, lan liya-liyane. Saliyane iku uga bisa arupa olahan kang nganggo duduh kayata jangan- janganan. 6) Iwel-Iwel Iwel-iwel yaiku sawijine panganan kang digawe saka beras ketan putih kang diselep, didang, lan diwenehi gula abang. ‡ ,ZHO-iwel kuwi digawe saka ketan putih, dikum, diselep, ning ora nganti lembut, rada kasar. Diulet banyu karo parutan klapa sing isih enom, ditambahi uyah, njur dibuntel. Sajane tau krungu yen iwel-iwel iku ana sing iwel-iwel iwel-iwel wadon, lan nanging neng desa kene ya mung siji, iwel- iwel kaya biyasane NXZL·7XPLQDK-XQL 2013) lanang Saka asiling observasi, jinising iwel-iwel iku bisa digolongake dadi loro, yaiku iwel-iwel lanang lan iwel-iwel wadon. Kang sinebut iwel-iwel lanang yaiku iwel-iwel kang wujud anggone mbuntel lancip lan diwenehi gula abang ing sajrone buntelan mau, dene kang diarani iwel-iwel wadon yaiku iwel-iwel kang wujud anggone mbuntel ora lancip utawa papak lan sajrone buntelan ora dicampur gula abang. 7) Geneman Neptu kuning. Luwih apik yen pitik jago. Nanging sejatine ora ana paugerane. Pitik lanang utawa pitik babon ya oleh, gumantung isane sing nduwe hajat. Sing penting wis patut kanggo slaPHWDQ·7XPLQDK-XQL Pitik kang dianggo sajen ing slametan iku sejatine bisa pitik lanang utawa pitik wadon, gumantung kahanan kulawarga kang nduweni hajat. Ning, lumrahe yen kanggo sajen iku pitik jago. Ing slametan, umume ingkung iku disajekake bareng buceng wadon utawa sega brok. 5) Lawuhan lawuh kanggo panjangkepe uba rampe slametan. Kanthi anane lawuh, mula sekabehane sesaji mau bisa dipangan. Lawuh sajrone slametan brokohan lan slametan liyane iku ora Lawuhan yaiku sawernane Uba rampe liyane ing slametan sepasaran bayi kang ora ana ing slametan brokohan yaiku geneman neptu. Paugerane, geneman neptu kasebut diselarasake karo neptune si jabang bayi kang lair. ‡ *HQHPDQ QHSWX NXZL LVLQH \D ND\D geneman gawe lawuh ngono kae. Parutan klapa enom dibumboni dicampur karo tempe, jerowan, apa lamtoro, apa liyane ya ora papa. Cacahe geneman kuwi dipadhakne karo neptune si bayi. Disajekake neng pinggirane buceng ZDGRQ·7XPLQDK-XQL Tuladhane, yen neptune si jabang bayi sepuluh, mula genemane neptu cacahe uga sepuluh. Nanging, antarane sepuluh iku, salah sijine arupa geneman kang ora ana isine utawa kosong. Geneman neptu iku isine lumrahe parutan klapa enom kang dibumboni lan dicampur bahan liyane. Anggone nyajekake ing slametan, lumrahe geneman neptu iku diseleh ing pinggire buceng wadon. 8) Jajanan Pasar 6
Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) Jajanan pasar yaiku awujud sawernane jajan saka pasar tradhisional. Diarani jajana pasar amarga jajanan kasebut akeh-akehe tinemu ing pasar, mligine pasar tradhisional. lanang wedok, padha mara. Nanging yen carane kene, jagonge wong lanang kuwi lak diatur, dadi ben ora tumplek bek mung VDZHQJL·6DLG-XQL013) ‡ -DMDQDQ SDVDU NXZL \D SRNRNH VDZHUQDQH jajan sing asale saka pasar. Sajane iku mung aran wae. Najan ora tuku neng pasar, kadhang ya isa nggawe dhewe neng ngomah. Jajanan pasar ya kayata sing saka woh-wohan, saka buntelan godhong, ya ana sing dibuntel plDVWLN·7XPLQDK-XQL Slametan brokohan sejatine beda panggon uga beda tata carane. Ing panggonan liya, slametan brokohan iku kang nekani utawa ngleksanani yaiku wong wadon, mligine para ibu. Nanging yen ing desa Bediwetan, slametan brokohan lumrahe kang ngleksanani yaiku wong lanang. 2) Slametan Sepasaran Jajanan pasar, adhedhasar asale diperang dadi loro, yaiku kang asale saka woh-wohan lan kang asale saka olahan. Jajanan pasar kang asale saka woh-wohan lan tuladhane sapanunggalane. Dene jajanan pasar kang asale saka olahan, adhedhasar buntele diperang dadi loro, yaiku jajanan pasar kang dibuntel godhong lan kang dibuntel plastik. Jajanan kang dibuntel gegodhongan kayata jongkong, nagasari, arem-arem utawa lemper, mendut, lan sapiturute. Dene jajanan kang dibuntel plastik kayata donat, klepon, cenil, cucur, lan liya-liyane. b. Tata Laku ing Tradhisi Slametan Kelairan Bayi 1) Slametan Brokohan kayata pelem, jeruk, gedhang, ing slametan brokohan, nalikane lair si jabang bayi, mula tata tumindak kang kudu dilakoni yaiku ngrumat si batur bayi utawa ari-ari. Ari-ari kerep diarani batur bayi. Sadurunge mancik ‡ %DWXU ED\L NXZL QDOLNDQH ZLV PHWX EDQMXU dikumbah resik nganggo banyu kang suci, banjur dibuntel kain mori, dilebokne kendhil, diwenehi uyah lan tulisan kalimat Pengeran utawa Syahadat, lan diiqomati, dipendhem ing ngarep omah utawa ngemper omah. Lamun bayine wedok ana lanang ana kiwane omah, kanane omah, banjur diwenehi kembang boreh sandhuwure pendheman lan diwenehi dimar utawa lampu sajroning selapan dina. ing Bisa uga ditambahi dom bolah sandhuwure, tegese supay si bayi bisa lantip lan cerdDVDWLQH·6DLG-XQL13) banjur diadzani lamun bayine Sawise rampung anggone ngrumat ari-ari utawa batur bayi, mula banjur mancik ing tata tumindake nalikane slametan brokohan. Slametan brokohan ing desa Bediwetan kalebu slametan kang prasaja, tegese slametan sacukupe kanthi ngundang teparo, banjur gendurenan. Sawise para undhangan wis teka, mula ing ngarepe para sakabehe uba rampe dicawisake undhangan. tangga ‡ -HQHQJH VODPHWDQ EURNRKDQ NXZL \D ND\D slametan kaya umume kae. Yen bayine wis lair, umume bengine ngono lagek slametan JHQGXUHQDQ· ‡ /HN QHQJ desa kene ya sing slametan wong lanang, yen wong wedok ya mung nyertakne ae, biasane ya tangga teparo karo dulur-GXOXUH· ‡ -DJRQJ ED\L \D NXZL VDEXEDUH ODLUDQ umume para tangga teparo, nom tuwa, Slametan sepasaran bayi kalebu slametan kang paling gedhe tinimbang slametan brokohan apadene slametan selapanan. Ing desa Bediwetan, slametan sepasaran umume digabung karo slametan pupak pusere. Sajrone slametan sepasaran ana adicara GLED¶DQ utawa GLED¶L\DK EDU]DQML, tradhisi nyukur rambute si jabang bayi, kekahan, sarta gendurenan. Undhangane umume kalebu akeh, yaiku sawetara satus undhangan. dianakake sepasaran bayi. Yen ing desa NHQH XPXPH NDQ \D GLLVL GLED¶DQ QJRQR NDH VLQJ GLED¶DQ ERFDK-bocah enom, sing sepuh lungguh ngrungokake. Dene ngko yen pas srokalan, bayine digendhong bapake, trus diubengne ing para undangan, trus dipotong saperangan rambute, dideleh kambil gadhing. Cedhake kambil gadhing, ana lagek Yen gendurenankaya ELDVDQH· 6DLG -XQL 2013) dimare. uwis Sajrone slametan sepasaran, tumrape kulawarga kang wis bisa, slametan kasebut digabung karo kekahan. Mula, wiwit esuk, saperangan tangga teparo mlumpuk saperlu gotong royong mbeleh wedhus utawa wedhus. Dene para ibu-ibu padha rewang kanggo ngolahi lan cawis dhaharan kanggo para undhangan. Daging wedhus kang dibeleh kasebut dibagekake marang undhangan awujud dhaharan ing slametan sepasaran bayi. 3) Slametan Selapanan Tata laku sajrone slametan selapanan bayi iku sejatine slametan brokohan, yaiku saemper karo gendurenan biyasa kang prasaja kanthi ngundang tangga teparo kang lanang sacukupe. Slametan selapanan umume dileksanakake sawise sholat maghrib. c. Makna Uba Rampe lan Tata Laku Makna sajrone uba rampe lan tata laku sajrone slametan kelairan bayi iku gegayutan karo olah pamikire masyarakat Jawa utawa filsafat Jawa. sistem pamikirane pawongan Jawa kasebut luwih nengenake babagan olahing rasa kang tujuwane yaiku kanggo nggayuh kautamaning ngaurip. 1) Makna Uba Rampe a) Buceng Sekabehe slametan iku mesthi ana bucenge. Buceng iku bisa ditegesi minangka sawijining pitutur yen manungsa iku kudu kerep nyebut kang kenceng. Nyebut ing kene tegese eling lan dzikir marang Gusti Pangeran. 7
Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) Anggone nyebut kudu tetep kenceng, tegese istiqomah utawa ora gothang. ‡ 6DZHUQDQH VODPHWDQ LNX PHVWKL DQD EXFHQJH buceng iku nduweni teges minangka pepeling marang manungsa kabeh supaya nyebut sing kenceng. Nyebut iku tegese dzikir utawa eling marang Gusti Pangeran. Sing kenceng tegese ya aja nganti pedhot, aja ngantL NHQGKR· 6DLG Juni 2013) Manungsa minangka titahing Pangeran kudu ngaweruhi papan lan panggonane minangka sawijining titah kang kudu manut lan ngabdi marang Pangerane. Ana sawijine unen-unen Jawa ‡NHWHPX*XVWLLNXODPXQ VLUD WDQVDK HOLQJ· (Yana, 2010: 78). Mula, eling utawa dzikir marang Gusti iku mujudake saijine cara kanggo ketemu marang Gustine. Ketemu ing kene dudu ateges ketemu mripat padhane mripat, nanging ketemu ing teges hakikate, yaiku manungsa ngrasakake tekaning Gusti ing atine. Buceng iku digolongake awujud buceng lanang lan wadon. Bab kasebut minangka simbol utawa perlambang yen ing donya iku sekabehane diciptakake dening Gusti Pangeran kanthi pepasangan. Pepasangan iku bisa uga diarani kosok balene. Lanang lan wadon, urip lan gedhe. Sekabehane iku minangka pepasangan uga kosok balene. Bab kasebut menehi sawijining dudutan yen Gusti Pangeran iku nyiptakake samubarang kanthi jangkep lan kanthi adhil. lan mati, awan lan wengi, cilik ‡ %XFHQJ LNX NDSHUDQJ GDGL ORUR DQD ODQDQJ ana wadon, kuwi ngono gegambaraning samubarang ing ngalam donya iku ana kosok walene, ana pasangane. Ana langit ana bumi, ana pait ana legi. Buceng lanang luwih dhuwur wujude tinimbang buceng wadon, gegambaran kodrate wanita sangisoUH SUL\D· (Said, 13 Juni 2013) Yen dideleng saka wujude, buceng lanang iku wujude luwih dhuwur tinimbang buceng wadon. Iku minangka simbol yen wong lanang nduweni kalungguhan lan tanggung jawab kang luwih dhuwur tinimbang wong wadon. Bab iki ora ateges luwih ngasorake drajade wong wadon, ning yen dibalikake marang kodrat, mula kaya ngono mau kahanane. Kayata ing bale wisma, wong lanang wis kanthi ing sesomahane, ateges nduweni tanggung jawab kang luwih gedhe mligine marang bale wismane. Saka kakuwatan fisik-e, wong lanang uga luwih prakosa tinimbang wong wadon saengga luwih dianggep dhuwur kalungguhane. langsung minangka kepala Wujude buceng lanang yaiku ing sisih ngisor gedhe ning saya mendhuwur saya ing lawuh-lawuhan. Bab sakupenge diwenehi urap kasebut uga ngemu makna filosofi kang luhur gegayutane karo olah pamikire masyarakat Jawa kang disimbolake kanthi wujuding buceng kang kaya mangkono. Kaya andharane Mbah Said ing ngisor iki. lincip lan lan ning saya mendhuwur saya cilik utawa saya sethithik, iku ngono minangka gegambarane urip. Wong ing ngalam donya iku saya dhuwur utawa saya pinter tegese saya mendhuwur digambarake kaya buceng kuwi, cacahe saya sethithik. Buceng bisa uga ditegesi minangka pangarep-areping manungsa, wujude jejeg supaya atine utawa mendhuwur, manahe manungsa kuwi bisa jejeg, bisa lurus marang Gusti Allah. Arahe mendhuwur tegese Gusti Pangeran kuwi luwih dhuwur tinimbang manungsa, dudu ateges Gusti Pangeran iku manggone inJQGXZXU·6DLG-XQL tegese lanang kasebut nduweni teges yen buceng iku minangka gegambaraning urip ing ngalam donya. Sakehing manungsa ing ngalam donya iki digambarake ing wujud wewangunane buceng kasebut, yaiku wong kang pinter, lantip, cerdas iku yen dimodhel tingkatan, saya pinter cacahe saya sithik. Kaya wewangunane buceng kang saya mendhuwur saya lincip. Wujud wewangunane buceng kang jejeg mendhuwur iku minangka simbol yen Gusti iku drajate luwih dhuwur tinimbang manungsa, dudu ateges yen Gusti iku manggone ing ndhuwur utawa ing langit. Mula wujud lincipe buceng iku uga minangka gambaran yen wong kang temen-temen cedhak karo Gusti iku mung sithik, manut tingkatane. Yen tingkatane saya mendhuwur, tegese manungsa kang cedhak karo Gusti iku cacahe saya sethithik. Manungsa kang kepengin luwih cedhak karo Gustine, mula kudu ngliwati tingkatan-tingkatan kang saya mendhuwur iku saya abot lan angel. Wujud wangunane buceng Buceng anggone nyawisake ing slametan mesti diubengi dening urap-urapan lan lawuh-lawuhan. Urap lan lawuh-lawuhan iku asale saka tanduran ing sakupenge omah, minangka lemah, minangka tanduran lan kewan kang urip ing bumi. Mula, anane urap lan lawuh ing sakupenge buceng mujudake gegambaran simbolis, yaiku sesambungan kang asipat horizontal. Yen wujude buceng lincip mendhuwur mujudake karo Gusti, sesambungan horizontal tegese minangka sesambungan karo sepadhane titahing Gusti, yaiku manungsa dhewe ing ngalam donya. lan Sesambungan horizontal uga bisa bisa ditegesi minangka sesambungane manungsa karo ngalam sakupenge, kayata samudra, lemah, gunung, alas, lan sapiturute. Pamikirane masyarakat Jawa kasebut cundhuk karo unen-unen Jawa \DLNX ‡PHPD\X KD\XQLQJ EDZDQD· +DQMDJD OHVWDULQLQJ ngalam lan katentremaning kauripan ing ngalam donya. b) Jenang Abang lan Jenang Putih tanduran kang asale saka vertikal sesambungan sarta kewan tetuwuhan Jenang abang jenang putih kerep uga diarani jenang sengkala. Jenang abang jenang putih mujudake sawijining simbolis kang ngemu pepeling lan gegambaraning asale manungsa saengga minangka uba rampene ing slametan kelairan bayi. Jenang abang lan jenang putih uga mujudake pengarep-arep didohake saka sakehe bebaya lan sengkala. lan ‡ -HQDQJ DEDQJ MHQDQJ SXWLK VLQJ ELDVDQH XJD jenang sengkala kuwi mujudake sinebut pangeling-eling lan gegambaran yen manungsa mbiyen kuwi asale saka werna abang lan putih, 8
Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) werna putih saka bapak, dene werna abang saka ibuk. Supaya didohne saka mala bebaya lan sengkala mula diarani jenang sHQJNDOD· Said, 13 Juni 2013) utawa abang minangka gegambaran saka biyung. Digambarake abang amarga werna abang sesulih saka biyung. Nalikane senggama, mula bakal nyawijekake antarane unsur sperma utawa mani lan unsur getih saka biyung. Getih minangka gegambaran saka kasucening biyung nalika kawitane senggama karo bapa. Mula, jenang putih mujudake gegambarane bapa. Manunggale kekarone mula dadi asale si jabang bayi ing kandhutane biyung, banjur kang lair awujud jabang bayi lan sateruse saengga ngancik diwasa. Jenang simbol Saka anane uba rampe awujud jenang abang lan jenang putih sajrone slametan kelairan bayi, masyarakat Jawa menehi sawijing pepeling marang liyan ngenani asal usuling manungsa. Saliyane iku, anane jenang abang lan jenang putih ing slametan kelairan bayi kanthi simbolis menehi sawijining piwulang ngenani luhure bapa biyung. Masyarakat Jawa, mligine masyarakat kang nglakoni slametan dielingake ngenani kalungguhane bapa biyung. Manungsa kang asale digambarake kanthi jenang abang lan jenang putih, dikarepake luwih ngajeni marang bapa biyung. Utamane marang biyung kang sangang sasi ngandhut kanthi sabar saengga tumekane laire si jabang bayi. c) Ingkung tarung, nduweni sipat gumedhe, seneng seneng nyedhaki pitik wedok lan gonta ganti sing dicedhaki. Sipat-sipat ala kasebut pungkasane muspra nalikane wis dibeleh lan dadi sesaji. kuwi sajane uga dadi pepeling lan gegambaran, saala-alane sipate manungsa, yen wis katekan pati wis ora bisa ngapa- ngapa. Eling pati supaya tumindake ngati-DWL·6DLG-XQL iku wigati Eling marang pati, nyatane minangka sipat lan tumindak kang becik. Kanthi eling marang pati, manungsa bakal tetep tumindak manut paugeraning Gusti. Wong kang eling marang pati, bakal tumindak ngati-ati. Pati iku kalebu babagan kang mesthi, nanging ora ana kang ngerti kapan tekane. Mula, kanthi eling pati, manungsa bakal eling marang Gusti, eling sangkan paraning dumadi, eling yen ing donya iki mung sawetara. pethikan wawancara ing ndhuwur, anane ingkung kang asale saka pitik jago iku minangka pitutur luhur saka masyarakat Jawa kang awujud simbolis, yaiku supaya manungsa ora niru lan nuladhani sipat-sipat alane pitik jago. Sipat ala kayata medok, gumedhe, pamer pikuwatan kanthi tarung, buwang rereged sapanggon-panggon, lan liyane iku ora pantes tiniru. Saliyane iku, pitik jago kalebu jinise kewan kang ora nduwe akal lan pikiran, mung nduweni insting. Mula, tumrape manungsa kang nduweni akal lan pikiran, prayogane ora niru lan nuladhani sipat-sipat alane pitik jago. d) Lawuhan Kapindho, kaya andharan ing Ingkung yaiku sajen sajrone slametan kang asale saka pitik. Ingkung uga ngemu sawijining piwulang kang tumrape masyarakat mbiyen sumirat. mujudake samubarang kang nduweni aji dhuwur, tegese ora saben dina masyarakat Jawa iku bisa ngrasakake iwak pitik. Iwak pitik Sakehe sajrone rampe slametan kelairan bayi panjangkep. Panjangkep tegese lawuh-lawuhan kasebut nduweni fungsi njangkepi uba rampe liyane, utamane uba rampe saka sega supaya bisa dipangan. lawuh-lawuhan kang ana iku minangka uba Ingkung kanggo sajen ing slametan, umume saka pitik jago kang wis pantes, tegese ora cilik-cilik nemen lan ketara cukup yen kanggo para undhangan sajrone slametan. Yen dideleng maneh kanthi tliti, pitik jago iku senengane medok, tegese pitik wedok kang ditemoni mesthi dicedhaki banjur pungkasane dikawini. Saliyane iku, pitik jago nduweni jalu saengga asipat gumedhe lan seneng tarung karo pitik liyane. Sipat-sipat ala kasebut minangka sipat kang diduweni dening jago, dene pitik jago kalebu kewan kang ora nduweni akal lan pikiran. Kanthi anane ingkung kang asale saka pitik jago iku, masyarakat Jawa nggawa sawijing pesen pitutur marang manungsa kabeh. Kapisan, manungsa kudu sadhar lan weruh sarta mahami yen sakehing makhluk kang nduweni nyawa iku bakale mati. Sagumedhe-gumedhene pitik jago nalikane urip, bakale uga nemoni pati. Sabanjure, yen wis mati, nyatane ora bisa tumindak apa-apa kaya ingkung kang saiki dadi sajen ing slametan iki. Pitutur luhur kasebut minangka pepeling tumrape manungsa yen mati iku mesthi. Sakuwat-kuwate wong nalikane urip, yen wis mati ora bisa apa-apa. Mula manungsa kudu eling marang pati saengga ora dadi manungsa kang gumedhe kaya dene sipate si pitik jago. ‡ .DEHK LNX PDX PLQDQJND SDQMDQJNHS ZDH lawuh asil saka ngalam sakupeng, minangka wujuding syukur kanthi olah-olah asiling bumi. Manungsa bisa urip uga krana bahan- bahan kang sumadya ing ngalam donya, ing NLZDWHQJHQHNLWD·6DLG13 Juni 2013) Saliyane minangka panjangkeping uba rampe liyane, lawuh-lawuhan kang arupa urap, jangan, sambel goreng, srondeng, kering, lan liya-liyane iku mujudake simbol saka rasa syukure masyarakat Jawa marang Gustine. Rasa syukur iku diwujudake kanthi uba rampe kang asale saka ngalam donya utawa sakiwa tengene manungsa. Lemah kang gumelar ing jagad raya uga bisa nuwuhake sawernane tetanduran ijo kang uga kanggo kabutuhane manungsa. Mula, kanthi uba rampe lawuh- lawuhan kang ana ing slametan kelairan bayi, masyarakat Jawa menehi gegambaran lan pepeling marang manungsa ngenani kaskayaning ngalam kang wis kudune di syukuri. Gusti Pangeran menehi kaskayaning ngalam lan bisa digunakake dening para manungsa tanpa kudu mbayar marang Gusti. Saliyane iku uga pepeling yen manungsa kudu hanjaga lan saisineiki, kalebu ekosistem-e ngalam. e) Iwel-iwel lan nglestarekake ngalam donya ‡ ,QJNXQJ NXZL DVDOH VDND SLWLN MDJR NDQJ 9
Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) Iwel-iwel minangka uba rampe kang khas saka slametan kelairan bayi. Tegese uba rampe iku ora tinemu ing slametan liyane kayata slametan sawah apadene slametan wong mati. Aran iwel-iwel iku dumadi saka WHPEXQJ DUDE ‡ZDOLZDD OLGD\\D· NDQJ WHJHVH QJDEHNWL marang wong tuwa sakloron. ,ZHO-iwel ‡ tembung Waliwaa lidayya, tegese ngabekti marang wong tuwa loro. Kanthi anane iwel-iwel iku mula nduweni pangarep-arep supaya putra kang lair bisa dadi putra kang ngabekti marang bapa biyunge. Iwel-iwel iku digawe saka ketan, parutan klapa, lan diwenehi jenang abang neng tengahe, iku uga gegambarane asale manungsa saka bapa laQ EL\XQJ·6DLG 13 Juni 2013) iku dumadi saka maksud menehi samubarang kang lumrahe disenengi dening bocah cilik utawa bayi, yaiku jajan. Senajan yen dinalar, ora mungkin yen jajanan pasar iku dipangan dening bayi umur 35 dina. Nanging, bab kasebut minangka laku simbolise masyarakat Jawa marang si jabang bayi, yaiku menehi samubarang kang dadi senengane . ‡ -DMDQDQ SDVDU NXZL QGXZHQL URQJ WHJHV Kapisan yakuwi menehi kawigaten mring jabang bayi kanthi nyajeni jajan. Jajan kuwi lak simbol saka karemenane bocah cilik. Kapindho, pepeling marang kita wigatine pasar. Pasar kuwi penting banget kanggone wong Jawa, kabeh samubarang lan kebutuhan punjere ing pasar, dol tinuku, srawung, nganti barang kang ala punjere ing pasar. Iku pepeOLQJZDH·6DLG-XQL Simbol iwel-iwel sajrone slametan kelairan bayi iku ngemu pangarep-arep saka masyarakat Jawa marang putra kang nembe lair. Pengarep-arep kasebut arupa kepenginan supaya putra kang nembe lair iku bisa dadi putra kang ngabekti marang wong tuwa loro. Pepenginan iku mujudake pepenginan kang prasaja saka wong tuwa, ora neka-neka, mung ngarepake sang putra bisa ngabekti marang dheweke. Mula kudu dieling-eling maneh sawijine unen-unen yaiku ‡ 6XUJD GL %DZDK 7HODSDN Kaki Ibu· :LV GDGL NXZDMLEDQ VDNa putra kanggo ngabekti marang wong tuwa lan piwalese yaiku suwarga. Ning suwalike, yen durhaka marang wong tuwa, mligine marang ibu, tamtune piwalese wis nyata yaiku neraka. f) Geneman Neptu Geneman neptu minangka simbol saka wektu laire si jabang bayi, dietung saka cacah dina lan pasarane. Neptu miturut Suwarni (2011:35) yaiku saben unsur wektu kang nduweni nilai. Mula, dina lan pasarane si jabang bayi iku mujudake samubarang kang wigati. Geneman kang cacahe manut neptune, kuwi nduweni teges supaya wektu laire bayi kuwi bisa dieling-eling. Kanggone wong Jawa, babagan wektu iku dadi bab kang wigati awake dhewe ora oleh banget, mula nyepelekake perkara wektu NDVHEXW·6DLG Juni 2013) Masyarakat Jawa menehi kawigaten kang akeh marang babagan wektu. Wektu kang gandhengane karo papan panggonan, tumrape wong Jawa ora ana kang kosong, tegese ana saijining kekuwatan kang nguwasani wektu lan papan panggonan. Cundhuk karo andharane Cassirer (sajrone Suwarni, 2011:11) yen papan panggonan lan wektu minangka wadhah saka sakehe kanyatan kang diadhepi manungsa. Manungsa ora bakal mangerteni samubarang kang nyata yen ora ndelehake ing wadhah papan panggonan lan wektu. Mula, sajrone slametan kelairan bayi, masyarakat Jawa menehi kawigaten mligine ing babagan wektu lumantar neptune si jabang bayi. g) Jajan Pasar Jajanan pasar kang ana ing slametan selapanan teges yen masyarakat Jawa menehi bayi nduweni kawigaten marang si jabang bayi kang wus ngancik umur 35 dina, yaiku kanthi sesajen jajanan pasar. Iku nduweni Kanthi jajan kasebut, masyarakat Jawa menehi jabang bayi. gambaran aweh kawigaten marang si Saliyane iku, kanthi anane jajanan pasar iku masyarakat Jawa nyoba menehi pancingan supaya si jabang bayi enggal gedhe, yen wis gedhe mula bakal diwenehi jajan- jajan liyane kang luweh akeh. Pancingan iku mujudake laku pangarep-arep marang si jabang bayi supaya enggal gedhe, senajan yen dinalar durung mlebu ing akal, nanging bab kasebut minangka simbolise pengarep-arepe wong Jawa. Pasar yen miturut Poerwadarminta (1939:1474) yaiku papan kang dianggo dol tinuku, yen dideleng lan dijlimeti, nyatane ing pasar iku ora mung ana tumindakan kang becik wae. Sajrone pasar uga ana kang tumindak ala, kayata kang nyopet darbeke liyan, wong dagang kang ngalongi ukurane timbangan, wong dagang kang dagang barang kang ala, wong tuku kang nganggo dhuwit kang ora becik lan ora asli, lan sapiturute. Mula, anane jajanan pasar sajrone slametan selapanan bayi mujudake pepeling marang masyarakat Jawa dhewe supaya nggunakake pasar iku kanthi becik, ora nggunakake pasar kanggo tumindak ala. 2) Makna Tata Laku Sakabehane tata laku utawa samubarang kang ditindakake sajrone slametan kelairan bayi iku nduweni makna utawa teges. Makna utawa teges kasebut yen digayutake karo olah pikire masyarakat Jawa mujudake sawijining piwulang lan pituladhan kang becik sajrone panguripane manungsa. a) Mendhem Ari-Ari Ari-ari minangka bature bayi kang ngiringi laire si bayi. Mula, ari-ari kudu dirumat kanthi cara kang becik. Ari-ari ora bisa urip kaya dene si jabang bayi, mula kudu dipendhem ing lemah. Dipendhem ing lemah nduweni teges yen manungsa iku, kalebu ari-ari, asale saka lemah. Nabi Adam minangka manungsa kawitan, diciptakake saka lemah. Mula, nalikane wis ora nduweni nyawa kudu dibalikake menyang lemah utawa bumi. ‡ 0DQXQJVD LNX DVDOH VDND OHPDK PXOD \HQ mati ya mbalik marang lemah. Disuceni sik, banjur dibungkus mori, kaya dene manungsa lek wis mati. Kendhil kuwi perlambang kanggo penguripan. Wong urip mbutuhake perkakas 10
Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) gerabah. Uyah kuwi, nalikane bayine uripe ya butuh uyah mula bature ya diwenehi. Tulisan kalimat syahadat ya kanggo ngancani bature supaya padha Islame. Dene kembang boreh iku diwenehne ndhuwure pendheman supaya papane dadi wangi, saengga ora ana kewan kang ngrusak papan pendhemane batur bayi kasebut. Kaya kendhil kuwi kadhang kala ya bisa diganti bonggole gedhang, kuwi amrih batur bayinHDQ\HS·6DLG-XQL Sadurunge dipendhem, ari-ari kudu disuceni yaiku kanthi cara didusi, banjur dibuntel kain mori. Tata laku kaya mangkono iku padha dene tata laku nalikane manungsa iku tilar donya. Mula, ari-ari minangka bature bayi dirumat kaya dene manungsa. Bab kasebut nuduhake yen manungsa uga nduweni sikap kang becik kanthi nguwongake ari-ari, senajan dudu wong. Saliyane iku uga wujud aweh pikurmatan marang ari-ari kang wis ngancani si jabang bayi sangang sasi suwene. Ari-ari kang wis dibuntel kain mori banjur diwadhahi kendhil utawa bonggol gedhang. Bab kasebut nduweni maksud pikurmatan marang ari-ari, tegese kanthi diwadhahi kendhil, ngemu makna yen manungsa ing panguripane iku mbutuhake samubarang kang agawe saka gerabah, saengga ari-arine diwadhahake kendhil. Dene bonggol gedhang iku ngemu makna pikurmatan marang ari-ari saengga diwadhahi bonggol gedhang kang ing asipat anyep supaya ari-arine ngrasa pendhemane. tentrem Sawise ari-ari dilebokake ing pendheman, mula diwenehi uyah lan bisa supaya ari-arine anyep ngrasakake sawijining rasa ing donya. Manungsa ing ngalam donya mesthi butuh uyah, mula ari-arine ya diwenehi. Saliyane uyah, uga diwenehi dom bolah, kalimah syahadat, lan liya-liyane kang mujudake simbol pengarep-arepe wong tuwa marang si jabang bayi kang diwakilake marang ari-arine. Sadurunge diurug lemah, mula ari-arine kudu diadzani lan diiqamati, mujudake tata laku kaya kang ditindakake nalikane ngubur mayate manungsa. Bab kasebut nduweni teges supaya si ari-ari iku bisa tentrem ing ngalame kanthi ridhane Gusti Pangeran. ‡ .XZL QJRQR NDQJJR Q\HUWDNQH ZXMXG PHOX bungahe tangga teparo marang tanggane kang lairan, wujud melu senenge wong awit tanggane oleh berkah kanthi laire bayi.·6DLG 13 Juni 2013) Jagong bayi mujudake tata tumindak kang dilakoni dening masyarakat Jawa nalikane tanggane nampa laire bayi. Jagong bayi uga nuduhake yen masyarakat Jawa nduweni rasa kakulawargan lan padha tanggane. Bab kasebut minangka nduweni marang tiniru. Sikap patuladhan kang becik kakulawargan nuduhake yen wong Jawa iku dudu manungsa kang individualis, nanging manungsa kang nduweni sipat sosial kang gedhe marang manungsa liyane. Yen diwawas, tangga teparo iku dudu sapa sapa, ora nduweni sesambungan trah, mangan uga ora menehi, nanging nalikane tanggane nampa laire bayi, tangga liyane melu bungah, malah jagong bayi kanthi gawa gawan rena-rena kaya dene gula, kopi, beras, lan sapanunggalane. Bayi kang lair iku kaya-kaya dadi bayine, padha-padha nduwenine, saengga rasa bungah iku ora mung duweke kulawarga kang nampa laire bayi. Karakter lan sikap kang kaya mangkono iku kang dibutuhake kanggo anggayuh bebrayan kang ayem tentrem. Karakter lan titikan kang miturut Purwadi (2009: 224) diarani karaktere masyarakat padusunan utawa desa. c) Gendurenan lan pantes sawijine upacara kang dilakoni dening masyarakat Jawa kanggo nyuwun marang Gusti Pangerane, nganggo sawijine uba rampe utawa tartamtu. Gendurenan uga diarani kenduren, kendhuren, kondangan, lan liya-liyane. Gendurenan yaiku sesajen ‡ *HQGXUHQDQ NXZL ZRQJ-wong kumpul, dzikir lan ndonga bebarengan apa kang dadi kajate sing nduwe omah. Sadurunge dzikir lan ndonga, diujubne apa wae uba rampe kuwi, apa wae tegese. Kanthi mangkono, wong- wong padha melu ndonga marang Gusti Pangeran. Semono uga uba rampe kuwi ya melu ndongakne apa pepenginane kang nduwHNDMDW·6DLG-XQL laku sabanjure yaiku kanthi menehi kembang boreh ing sandhuwure pendhemane ari-ari. Kanthi mangkono, papan pendhemane ari-ari mambu wangi saengga aman saka kewan kang mangan daging. Saliyane iku nduweni teges yen sajrone urip, manungsa iku seneng marang samubarang kang wangi saengga bature bayi uga diwenehi wangi-wangian. Dene kang pungkasan, kanthi menehi pepadhang arupa ublik apa dene lampu listrik, masyarakat Jawa nduweni pengarep- arep supaya batur bayine tetep padhang ing ngalame saengga bisa lumeber marang si jabang bayi supaya padhang uripe ing ngalam donya. b) Jagong Bayi Tata Jagong bayi yaiku tumekane para tangga teparo lan para kadang saka kulawarga kang nduweni bayi kanthi tujuwan melu nyertakake kelairane si jabang bayi. Saliyane iku jagong bayi uga rasa bungahe para tangga lan para kadang awit ana kulawarga kang nduweni bayi. Gendurenan mujudake tradhisi kang punjere nuduhake tata lakune masyarakat Jawa kang nyuwun marang Gustine. Dadi, gendurenan minangka cara utawa ritual kanggo sesambungan karo Gusti. Manungsa ing ngalam donya mung minangka titah kang mung bisa nyuwun marang Gustine. Gendurenan mung minangka cara kang ditindakake kanggo nyenyuwun marang Gusti. Dzikir kanthi maca kalimat-kalimat thaiyyibah lan dipungkasi kanthi ndonga. Bab kasebut nduweni teges yen sadurunge nyuwun apa kang dikarepake iku kudu eling lan muji kang diwujudake kanthi maca kalimat-kalimat thaiyyibah iku bisa uga diarani ngalembana marang kang disuwuni supaya apa panyuwune bisa kinabul. Tata tumindak mangkono iku menehi piwulang kang becik supaya manungsa iku tumindak kaya mangkono yen nduweni pepenginan. Bisa dibayangake yen manungsa karo manungsa liyane nalikane nduwe pepenginan banjur mung blaka suta wae. Apa maneh yen nalikane nduweni lan muji dhisik. Eling 11
Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) panyuwun marang Gusti Pangeran, kudu luwih alus lan tumata. Mula, sadurunge nuju ing punjere, kudu ngliwati pinggire dhisik, yaiku kanthi eling, muji, lan ngalembana supaya punjere pepenginan bisa kinabul. Gendurenan uga diarani ngepung buceng, tegese nalikane wis didongani, sakabehe uba rampe iku banjur didumne marang para undhangan. Tumindak kasebut kalebu shodaqoh marang wong liya kanthi menehi panganan. Panganan saka uba rampe gendurenan iku kadhang kala dibuntel lan digawa mulih, mula diarani berkat. Tegese berkat utawa berkah (barokah) kanggone kulawargane ing ngomah. Shodaqoh kasebut disadhari apa ora, mujudake metodhe sesrawungan lan nyambung tali paseduluran marang tangga teparone. d) Kekahan WUDGKLVL NDQJ SXQMHUH VDND SLZXODQJH DJDPD ,VODP 6HMDWLQH DTLTDK iku ora kudu ditindakake nalikane sepasaran bayi, ananging gumantung kapan bisane wong tuwane ngekahi putrane. .HNDKDQ XWDZD DTLTDK LNX loro, yen ta wedok mula cukup wedhus siji wae. Kuwi nduweni maksud yen tanggung jawabe wong lanang luwih gedhe tinimbang wong wadon. Kekah ya kalebu VKRGDTRK· (Said, 13 Juni 2013) f) Nyukur Rambute Bayi Nalikane ana sawijining tata laku kang ditindakake marang si jabang bayi, yaiku nyukur rambute si jabang bayi kang wiwitan. Tradhisi nyukur utawa motong rambute si jabang bayi kasebut bareng karo srokalan. slametan sepasaran bayi, Bayi iku ben sehat. Dicukur rambute ya bisa ngedohake saka balak, kanggo tolak balak. Ya kaya wong sunat ngono kae hlo supaya ben lan sehat. Saliyane kuwi ya ben resik thukulane rambut bisa luwih apik. (Said, 13 juni 2013) Tradhisi nyukur rambute si jabang bayi nyatane nduweni tujuwan kanggo tolak balak. Istilah tolak balak kerep digunakake masyarakat kanggo nyebut utawa ngarani samubarang kang ala lan ora becik tumrape wong, kayata bebaya, lan sapanunggalane. Kayata nalikane supitan utaa khitanan, luwih gampang anggone ngresiki tujuwane supaya saengga adoh saka bebaya lan penyakit. Semono uga tradhisi nyukur rambute si jabang bayi, supaya rambute si jabang bayi bisa resik lan gampang diresiki sarta thukul rambut anyar kang luwih apik. sawernane penyakit, 4. Pigunane Tradhisi Slametan Kelairan Bayi laire bayi marang Gusti kanthi shodaqoh, yaiku diwujudake mbeleh wedhus loro tumrape bayi lanang lan siji tunrape bayi wadon, banjur didumne marang tangga teparo. Daging wedhus ing jaman mbiyen kalebu samubarang kang dhuwur ajine saengga ora saben dina wong bisa mangan daging wedhus. Nanging senajan ajine kalebu dhuwur, nduweni wedhus iku isih bisa digayuh dening kabeh golongan masyarakat. Mula, kekahan bisa ditegesi shodaqoh samubarang kang ora saben dina dipangan wong liya utawa samubarang kang nduweni aji. Kanthi shodaqoh daging wedhus, teparone bisa ngrasakake mangan lawuh daging. e) 'LED¶DQ Kekahan iku uga diarani nebus tangga 'LED¶DQ XWDZD GLED¶L\DK EDU]DQML \DLNX sholawatan bebarengan kanthi ditembangake miturut lagu-ODJX WDUWDPWX 'LED¶DQ PLQDQJND VHQL WUDGKLVL NDQJ ditindaNDNH QDOLNDQH VHSDVDUDQ ED\L 1DQJLQJ GLED¶DQ iku uga bisa ditindakake ing acara liyane. Masyarakat Jawa nindakake TSKB tamtune jalaran ana pigunane. Kanggo ngudhari pigunane TSKB mula digunakake teori piguna kang diandharake dening Bascom. a. Sistem Proyeksi Tradhisi Slametan Kelairan Bayi minangka wujud nyata saka angen-angene manungsa. Ide utawa pamikiran kang sadurunge mung ana ing njero sirahe manungsa banjur diproyeksikan marang wujud kang nyata, yaiku anane tradhisi slametan kelairan bayi. ‡6ODPHWDQ ED\L LNX EL\HQ VHMDWLQH PXQJ DQD ing banjur diwujudake ing gendurenan kaya saiki iki. Sejatine kan mung wujud angen-angen, ana kepenginan kepriye anggone mulyakake laire si bayi iku, kepriye anggone ndongakake si bayi iku supaya slamet, kepriye anggone ngrumat si bayi iku amrih waras nganti diwasa, pungkasane ya dadi awujud slametan gendurenan iku· 1JDGHnan, 20 Oktober 2013) angen-angene manungsa, wali kang ditembangake, tujuwane ya mulyakake kanjeng Nabi kanthi pangarep-arep ya mugiya si jabang bayi bisa nuladhani kanjeng Nabi 0XKDPPDG· 6DLG -XQL 2013) XWDZD GLED¶L\DK EDU]DQML NDQWKL sholawatan nduweni tujuwan muji, ndongakake, lan PXO\DNDNH NDQMHQJ 1DEL 0XKDPPDG 'LEDD¶DQ minangka seni tradhisi kang diwarisake para wali sanga. Kanthi lan mulyakake kanjeng Nabi, masyarakat Jawa nduweni pamawas yen kanjeng Nabi uga bakal melu ndongakne marang Gusti lan si jabang bayi bisa nuladhani sipat lan tumindake kanjeng Nabi. 'LED¶DQ tumindak saholawat, muji, ndongakake, Tumrape masyarakat Jawa, laire bayi iku wujud anugrahe Gusti marang manungsa. Mula si jabang bayi uga kudu dijaga lan dirumat kanthi becik. Salah sawijine upaya kang dilakoni dening masyarakat yaiku slametan gendurenan kanthi uba rampe lan tata laku tartamtu. Gendurenan kasebut nduweni tujuwan supaya si jabang bayi bisa slamet lan didohake saka bebaya. Bayi kang ibarate isih resik lan suci kudu dijaga amrih ora digodha dening bangsane lelembut. Kekarepan lan pepenginan marang si jabang bayi kang ana ing pikirane manungsa banjur diproyeksikan utawa diwujudake marang wujude uba rampe lan tata laku sajrone tradhisi slametan kelairan bayi. b. Sarana Pendhidhikan 12
Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) Tradhisi Slametan Kelairan Bayi minangka sarana pendhidhikan tumrape masyarakat dhewe, mligine tumrape para putra. Saka anane tradhisi kasebut, tinemu panggulawenthah ing babagan agama, babagan tata krama (karakter pribadi), lan babagan sosial. 1) Babagan Agama utawa panggulawenthah Tradhisi Slametan Kelairan Bayi mujudake tata tumindak kang ora bisa uwal saka aspek agama. Agama utawa kapitayan kang dienut dening manungsa njalari manungsa nindakake TSKB, jalaran TSKB dianggep minangka sarana kanggo nyedhakake manungsa marang Gustine. ‡6ODPHWDQ NXZL VHMDWLQH NDQ \D kalebu ngibadah, kanthi shodaqoh marang tangga teparo, menehi shodaqoh nyang undangan lan tangga teparo, banjur bebarengan ndonga muji marang pangeran. Iku kabeh sejatine ya kalebu ngibadah. Dzikir lan ngucapake kalimah- kalimah thaiyyibah, banjur ndonga. Iku kalebu ngibadah.·1JDGHQDQ-XQL Sajrone gendurenan tinemu tata laku yaiku arupa dzikiran. Dzikir yaiku ngucapake saperangan kalimat-kalimat saka Al-4XU¶DQ .DQWKL PDQJNRQR manungsa bisa sinau babagan agama saka kang diucapake ing dzikir mau. Saliyane iku, sajrone tata laku GLED¶DQ PDQXQJVD XJD ELVD EODMDU QJHQDQL WDWD FDUDQH sholawat kanggo ngurmati Kanjeng Nabi. Kanthi mangkono, manungsa sithik mbaka sithik bakal nduweni kesadharan kanggo nuladhani apa bae kang ditindakake dening Kanjeng Nabi. lumrahe ngucapake donga kang isine kekarepan lan angen-angene manungsa. Saka tumindak kasebut, manungsa bisa sinau ngenani tata carane anggone ndonga marang Gustine sarta ngetrepake rasa yakin yen Gusti bakal ngijabahi apa panjaluke manungsa lumantar donga kasebut. 2) Babagan Tata Krama (Karakter Pribadi) Ing pungkasan, saiki mujudake samubarang kang larang ajine, tegese tata krama wis awit dilirwakake lan ditinggal dening manungsa. Kamangka sejatine tata krama mujudake samubarang kang wigati sajrone urip bebrayan. Kanthi tata krama, swasana urip bebrayan bisa tintrim lan adoh saka tukar padu. Tata krama ing jaman santun, unggah ungguh. Sajrone sopan slametan kuwi, kabeh kudu ngecakake tata krama, yen ora ya bakal dadi rasan-rasane masyarakat, ora bakal dikurmati. Slametan bayi bisa dianggo sarana blajar tata krama, kepriye carane ngurmati wong liya, marang sepadhane, marang tuan rumahe, marang kang luwih sepuK·1JDGHQDQ2NWREHU Piwulang ngenani tata krama bisa diweruhi lan sijine, sajrone TSKB. Antarane manungsa siji antarane wong kang nduwe hajat lan undhangan, antarane kang tuwa lan mudha, kabeh kudu ngecakake tata krama. Tata krama kanggone masyarakat Jawa mujudake samubarang kang wigati. Mula, pawongan kang ora ngecakake tata krama sajrone bebrayan, mligine sajrone TSKB, bakal disemoni lan dianggep ora nduweni unggah-ungguh sarta bakal ora dikurmati dening liyan. Tata krama ukara minangka sarana pamangun karakter pribadi supaya mujudake pribadi kang unggul. 3) Babagan Sosial lan sosial, individu kang nduweni sipat-sipat lan titikan kang khas kang beda karo manungsa liyane, lan manungsa minangka makhluk sosial kang ora bisa urip dhewe lan mbutuhake wong liyane. Lumantar TSKB, manungsa diwulangi urip sosial kang kudu srawung karo manungsa liyane. Manungsa minangka makhluk tegese manungsa minangka individu ‡:RQJ NDQJ QGXZHQL ED\L DWHJHV NDQ nduweni hajat utawa nduweni gawe, mesthi wae repot lan ora mungkin ditandangi dhewe, mula ya butuh pambiyantu saka wong liya. Sajrone urip bebrayan iku wajib anggone tulung tinulung lan gotong royong marang wong liya. Mula slametan kuwi bisa kanggo sarana blajar urip bebarengan utawa sosial iku maX·1JDGHQDQ2NWREHU Sajrone urip bebrayan, manungsa kudu nduweni sipat empan papan, tegese kudu bisa ngecakake manungsa minangka individu lan minangka makhluk sosial. Manungsa kudu mangerteni wigatine urip pasrawungan karo liyan. Nalikane tanggane nduwe bayi, tamtune bakal repot samubarange. Tangga teparone kudu siyap yen dijaluki tulung aweh pambiyantu. Piwulang sosial kang kinandhut sajrone TSKB iki kudune diwulangake marang para putra, lanang lan wadon. c. Sistem Kontrol TSKB bisa minangka sarana kanggo ngontrol utawa ngawasi samubarang, wiwit saka kahanan individu, sosial masyarakat, kahanan ekonomi, kahanan agama, lan liya-liyane. ‡<D ELVD ZDH 7UDGKLVL VODPHWDQ ED\L ELVD dianggo ngawasi samubarang ing masyarakat. Kayata babagan urip bebrayan, babagan agami, ekonomi, lan sapiturute. Contone ngene, yen sajrone slametan iku nom-nomane urakan, tegese tata kramane kurang, mula kudu menehi piwulang maneh ngenani tata kramD· 1JDGHQDQ Oktober 2013) sarana ngontrol lan Anane tradhisi slametan bayi iku bisa menehi piguna yaiku minangka sarana kanggo ngawasi kahanan kang ana ing bebrayan. Ana owahe kahanan utawa ana samubarang kang ora lumrah sajrone bebrayan, bisa dikontrol lan diawasi nalikane ana tradhisi slametan bayi utawa liyane. kayata nalikane ana tradhisi slametan kelairan bayi, banjur para nom-noman ora nekani undhangan, ateges mesthi ana samubarang kang ora lumrah, bisa dikontrol, lan bisa digoleki apa tradhisi-tradhisi 13
Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) kang njalari sarta kepriye supaya kahanan masyarakat bisa mbalik tintrim kaya sadurunge. 5. Pamawas (Resepsi) Masyarakat Resepsi utawa pamawase masyarakat ngenani TSKB diudhari minangka gegambaran saka masyarakat ing desa Bediwetan lan masyarakat Jawa. Kanggo mangerteni pamawase masyarakat ngenani tradhisi slametan kelairan bayi, digunakake teori Iser (sajrone Endraswara, 2008: 121) ngenani resepsi sastra. a. Panampane Masyarakat marang TSKB TSKB minangka sawijing kabudayan Jawa bisa ditampa lan bisa ditolak dening masyarakat Jawa dhewe. Senajan kalebu kabudayan Jawa, masyarakat Jawa dhewe kaperang dadi rong golongan anggone nampa TSKB. Ana golongan masyarakat kang nampa lan sarujuk marang TSKB, nanging uga ana golongan kang ora sarujuk lan ora nampa. Supaya luwih cetha bisa dideleng ing tabel 1 kaya ing ngisor iki. Tabel 1 Panampane Masyarakat ngenani TSKB No Umur (th) Panampane Masyarakat ngenani TSKB Sarujuk Ora Sarujuk 2 11 6 19 1 2 3 Jumlah 15-29 32 30-50 28 51 21 81 Manut tabel ing ndhuwur, ora kabeh masyarakat sarujuk lan nampa marang anane TSKB. Saperangan (19 saka 100) wong nyatane ora sarujuk. Dene wong kang sarujuk lan nampa, nduweni panganggep yen TSKB iku wigati lan nduweni piguna. Nanging, ana saperangan responden kang ora sarujuk marang TSKB, nanging sejatine nganggep yen TSKB iku nduweni piguna. Luwih cethane, andharane kaya ing ngisor iki. 1) Masyarakat kang nampa lan sarujuk Masyarakat Jawa mligine masyarakat desa Bediwetan akeh kang kalebu golongane masyarakat kang nampa lan sarujuk marang anane TSKB. ‡ $NHK NDQJ LVLK QJODNRQL VODPHWDQ Eayi, ning ya saperangan ing dhusun Krajan kae ana golongan kang ora gelem. Ya ora salah yen nduweni pamikiran kaya mangkono. Wong kang nglakoni slametan ya ora salah, ning niyate kudu dilurusne tenan. Wong slametan kanggo dzikir lan shodaqoh, dzkir luwih apik tinimbang cangkruk njur rasan- rDVDQ·1JDGHQDQ-XQL Manut asiling angket, akeh masyarakat kang nampa lan sarujuk sarta ngugemi TSKB jalaran isih kalebu tradhisi kang wigati lan dianggep menehi manfaat utawa piguna tumrape masyarakat, yaiku 81 wong saka cacah 100 wong. TSKB dianggep minangka sarana kanggo nggolek keslametan lan sarana muji syukur marang Gusti Pengeran. Masyarakat kang nampa lan sarujuk kalebu masyarakat kang dinamis, tegese masyarakat kang luwes lan elegan sarta ora kaku nalikane nampa sawijining tradhisi. Masyarakat bisa sinau babagan tata krama, sopan santun, unggah ungguh, lan nilai-nilai becik liyane sajrone TSKB. Saliyane iku, kanthi ngugemi tradhisi kang diwarisake dening para leluhur, masyarakat nuduhake kurmat bektine marang para leluhure kang wis sumare. Para leluhur dianggep wong kang wigati jalaran kang mbabat alas saengga wong saiki bisa urip mapan. ‡ VDUXMXN DZLW PHQLND QJOHOXUL NDOXKXUDQLSXQ ingkang jawi. Tansaya kathah budaya ngrawuhi slametan menika, tansaya kathah donga ingkang kaparingaken dhateng jabang bayi·6XSUDSWL$JXVWXV Masyarakat desa Bediwetan nindakake TSKB minangka sarana kanggo nggolek keslametan, mligine keslametane jabang bayi. Kaslametan kasebut diwujudake adat tradhisi slametan kang punjere nyuwun lan ndedonga marang Gusti supaya kinabul apa kang rampe kang akeh-akehe awujud dikarepake. Uba panganan bisa minangka sarana shodakoh lan weweh marang wong liya. Mula saka sakehe manfaat kasebut njalari masyarakat tetep ngugemi lan nindakake TSKB. 2) Masyarakat kang nolak lan ora sarujuk si Masyarakat kang nolak lan ora sarujuk marang anane TSKB ing desa Bediwetan cacahe mung sithik, yaiku 19 wong saka cacah 100 wong. Golongan iki nggayutake perkara tradhisi slametan lan agama, mligine agama Islam. Masyarakat kasebut nduweni alasan yen tradhisi slametan ora ana ing wulangane agama Islam. ‡ 6LQJ RUD VDUXMXN NXZL DODVDQH \D DJDPD Nduweni pamawas yen sajrone agama Islam kuwi ora ana piwulang ngenani slametan bayi. Mula kanggone sing ora setuju kuwi, slametan NOHEX ELG¶DK RUD NHQD GLODNRQL· 1JDGHQDQ 17 Juni 2013) TSKB kalebu tradhisi kang diwarisake saka para leluhur biyen lan isih nduweni gayutan karo agama Hindhu. Tradhisi slametan apadene gendurenan punjere pancen saka agama Hindhu, nanging jamane wali sanga, tradhisi kasebut wiwit diowahi lan dileboni unsur-unsur Islam lan minangka sarana kanggo nggiyarake agama Islam ing tanah Jawa. Mula pancen bener yen tradhisi slametan iku dudu wulangan saka agama Islam. ‡ 2UD VHWXMX MDODUDQ WUDGKisi kuwi ora ana neng ajarane Islam, bisa-bisa malah njalari syirik, ELG¶DK·. ( Suhandoko, 18 Agustus 2013) Masyarakat kang ora sarujuk nduweni alasan yaiku babagan agama utawa kapitayane. Ana kang ngarani yen slametan iku bisa njalari syirik lan kalebu ELG¶DK 6\LULN \DLNX Q\HNXWKRNDNH XWDZD QJDNRQL \HQ Gusti Allah iku ora mung siji. Tumindak menehi sesajen sajrone gendurenan dianggep minangka tumindak syirik jalaran isih ngakoni lan njaluk donga marang saliyane *XVWL 'HQH ELG¶DK PLWXUXW :LNLSHGLD \DLNX ‡SHUEXDWDQ dalam beribadah yang dikerjakan tidak menurut contoh yang sudah ditetapkan, termasuk menambah atau PHQJXUDQJL· ELG¶DK \DLNX WXPLQGDN VDMURQH QJLEDGDK kang ditindakake ora manut tuladha kang wis ditrepake, kalebu nambahi utawa ngurangi). TSKB GLDQJJHS ELG¶DK 14
Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) jalaran kanjeng Nabi ora tau menehi tuladha ngenani slametan. Alasan nolak lan ora sarujuk marang tradhisi slametan mligine slametan kelairan bayi bisa ditampa lan dinalar yen kanggone wong kang ngati-ati lan kepengin nindakake wulangan agama Islam kaya kang ditindakake kanjeng Nabi. Manut asiling angket, alasan liya kang njalari masyarakat nolak lan ora sarujuk marang anane tradhisi slametan yaiku bab beaya. Kanggone masyarakat kang ekonomine kurang, nindakake slametan iku kalebu rekasa banget. Kadhang malah ana kang dibelani nganti utang marang tanggane. Akeh kang kepeksa nindakake tradhisi slametan mung jalaran ora kepenak karo tanggane, wedi yen dirasani wong liya, lan sapanunggalane. Kahanan kasebut kang ndadekake masyarakat ora sarujuk marang tradhisi slametan, mligine slametan kelairan bayi. isih akeh kang nganggep yen kabudayan (tradhisi) nduweni fungsi marang diri pribadi, para mudha, kulawarga kang nduwe hajat, lan masyarakat. Saka cacah 100 responden, 80% luwih kang mangsuli yen TSKB iku nduweni fungsi marang diri pribadi, para mudha, kulawarga kang nduwe hajat, sarta marang masyarakat. Saka cacah kasebut bisa didudut yen saperangan wong kang ora sarujuk marang TSKB uga ana kang mangsuli ngenani fungsi TSKB. Dene disfungsi marang pribadi lan kulawarga kang nduwe hajat nduweni cacah 53 lan 54, lan disfungsi marang para mudha lan masyarakat yaiku ing cacah 48. Angka kasebut menehi dudutan yen masyarakat kang sarujuk uga sadhar lan ngaweruhi yen TSKB iku uga nduweni fungsi negatif. 1) Nilai Fungsi Masyarakat ‡ 7LGDN VHWXMX .RQGLVL HNRQRPL PHQHQJDK NH bawah menjadikan slametan sebuah beban hidup tambahan. Syukuran bayi cukup ala kadarnya pasan ndadekake slametan minangka beban urip tambahan. Syukuran bayi cukup sabisane wae). (Sumiati, 13 Agustus 2013) Slametan bayi mung dianggep beban urip tambahan kang sejatine ora perlu lan malah kalebu urip kang boros. Pancen yen alasan ora sarujuk marang TSKB babagan ekonomi, ya bisa dimaklumi jalaran kahanan ekonomi lan kakuwatane saben wong iku beda-beda. Minangka gantine, masyarakat nduweni panemu yen nalikane bayi lair, cukup disyukuri wae kanthi shodakoh sacukupe lan sakuwate kulawarga kang nduweni bayi, ora brokohan, sawernane kanthi sepasaran, selapanan, lan sapanunggalane. b. Nilai Fungsi lan Disfungsi kang Tinemu sajrone nindakake slametan TSKB TSKB minangka kabudayan kang luhur tamtune ngemot sawernane nilai-nilai kang becik kang nduweni piguna marang panguripane masyarakat Jawa. Nanging, TSKB uga ora bisa uwal saka anane saperangan nilai kang ala kang tinemu sajrone tradhisi kasebut. Merton (sajrone Kaplan, 2002:79) menehi sajrone kabudayan lan disfungsi. Fungsi dumadi saka fungsi manifes lan laten, dene disfungsi mujudake fungsi negatif utawa ala kang sejatine ora dikarepake. andharan yen iku tinemu fungsi Tabel 2 Fungsi lan Disfungsi No Aspek 1 Fungsi tumrap: a. Pribadi b. Para kawula mudha c. Kulawarga kang nduwe hajat d. Masyarakat Cacah 84 85 81 82 2 Disfungsi tumrap: a. Pribadi b. Para kawula mudha c. Kulawarga kang nduwe hajat d. Masyarakat 53 48 54 48 Nilai fungsi utawa fungsi positif kang tinemu sajrone tadhisi slametan kelairan bayi, miturut panemune masyarakat, ing antarane yaiku. a) Tulung Tinulung tulung miturut Poerwadarminta (1939:1900) aweh pambantu (pasumbang, kekuwatan, lsp) marang liyan. Tulung tinulung tegese padha aweh pitulungan. Tulung tinulung kalebu fungsi manifes, yaiku fungsi kang disadhari lan dikarepake. Tulung tinulung minangka nilai becik kang wiwit jaman biyen wis ana lan saya ngrembaka, mligine ing masyarakat desa. Semono uga yen nalikane ana kang nduwe hajat kayata slametan kelairan bayi, nilai tulung tinulung bisa tinemu, utamane saka tangga teparo lan sanak dulur. b) Wulangan Tata Krama Tembung Rerangkene TSKB nyatane bisa minangka sarana kanggo wulangan tata krama. Tata krama utawa sopan santun minangka barang wajib kang kudu ditrepake nalikane ana ing adicara apa wae. Tata krama kudu ditindakake dening saben pawongan, mligine kanggone wong kang luwih enom marang kang luwih tuwa. Piwulang tata krama kasebut kadhang kala ora ketara lan ora disadhari saengga bisa sinebut fungsi laten. Tata krama minangka piwulang kang tanpa disadhari lan ora dadi tujuwan utama sajrone TSKB nanging nyatane ana lan migunani. Tuladhane nalikane laden ngelungake panganan lan dhaharan marang para undhangan, kudu ngetrapake tata krama kang bener. Anggone ngelungake dhaharan kudu ngati-ati lan pener. Anggone ngelungake wedang uga kudu pener. c) Ndongakake Bayine Tujuwan TSKB yaiku ndongakake bayine supaya slamet, ora rewel, lan didohake saka bebaya. Kahanan kang isih bayi uga akeh godhane, kayata rewel, nangis, lan lara-laranen. Mula, kanthi ngundang tangga teparo, kang ndongakake bayi luwih akeh lan luwih mungkin diijabahi dening Gusti. Saliyane iku, sadurunge ndonga biasane ngucapake dzikir bebarengan. Kanthi mangkono sejatine uga menehi manfaat batin kanggone kang dzikir lan ndongakake. Ndongakake si jabang bayi 15
Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) kalebu fungsi manifes, yaiku fungsi kang disadhari lan pancen dikarepake dening masyarakat saka anane TSKB. d) Shodakoh minangka Wujud Syukur Tumrape wong kang nduwe hajat, tradhisi slametan bayi nduweni rong manfaat, yaiku ndongakake si jabang bayi lan uga sarana shodakoh marang wong liya. Shodakoh kang dimaksud yaiku arupa nglumpukake tangga teparo lan pungkasane disuguh maneka werna dhaharan. Kanthi shodakoh, bisa menehi manfaat arupa nyambung tali paseduluran marang masyarakat liya lan sanak dulur.Shodakoh minangka fungsi manifes kang njalari rakete tali paseduluran minangka fungsi laten. Saliyane iku, miturut wulangane agama, kanthi shodakoh bisa nambah dawane umure manungsa, tegese bisa dawa umure utawa umur kang manfaat lan kebak kabecikan sarta barokah. Shodakoh uga minangka wujud syukure kulawarga kang nduwe bayi. e) Pasrawungan kang agawe guyub rukun tepung (Poerwadarminta, 1939:1812). Pasrawungan tegese wor- woran karo wong akeh. TSKB nyatane bisa sarana pasrawungan antarane manungsa siji lan sijine, antara masyarakat siji lan masyarakat liyane. Slametan kanthi ngundang tangga teparo, prangkat desa, lan dulur-dulur adoh mujudake pasrawungan kang bisa agawe guyub rukune masyarakat. TSKB bisa munculake manfaat kang akeh, kayata agawe guyub rukun, ijol pamikiran lan informasi, luwih mangerteni sipat lan wewategane wong liya, lan sapiturute. Pasrawungan sajrone TSKB kalebu fungsi manifes kang tanpa disadhari nyatane nuwuhake fungsi laten, kayata agawe guyub rukun, ijol pamikiran lan informasi, luwih mangerteni sipat lan karaktere wong liya, lan sapanunggalane. 2) Nilai Disfungsi Srawung tegese barung, wis tau Nilai ala mujudake disfungsi kabudayan kang sejatine ora dikarepake. Disfungsi utawa fungsi negatif digambarake kaya nalikane nandur pari, nanging saliyane thukul pari bisa uga thukul suket. Suket minangka gegambarane fungsi negatif kang ora dikarepake. Nilai ala kang sajrone TSKB, miturut panemune masyarakat, ing antarane yaiku. a) Rasan-rasan tinemu Nilai ala kang tinemu sajrone rerangkene TSKB yaiku rasan-rasan. Rasan-rasan yaiku ngomongake alane utawa cacate wong liya. Rasan-rasan iki biasane dilakone dening wong wadon. Sinambi rewang ing pawon, sinambi ngomong ngalor ngidul lan lumrahe mesthi ngomongake alane wong liya lan mbukak cacate wong liya. b) Pamer utawa Jor-joran. Nilai ala kang tinemu saliyane rasan-rasan yaiku sipat pamer lan jor-joran. Pamer miturut Poerwadarminta (1939:1430) (ngumukake) yaiku motongtonake kabagusane utawa barang penganggone. Bab kasebut biasane gegayutan karo status sosial, mligine kang nduweni hajat slametan. Kanggone wong kang kahanan ekonomine dhuwur, biasane anggone nyuguh jajan lan dhaharan iku sarwa enak lan werna-werna. Lumrahe, tangga kang ora trima banjur yen nduwe hajat sabisane ngluwihi tanggane mau. Kahanan kaya mangkono iku sithik akeh uga tinemu sajrone masyarakat. Yen nduweni hajat adhedhasar status sosial lan gengsi, mula ora bakal ana jluntrunge. Mula, kudune mbalik marang niyat lan hajat kang utamane. c) Syirik Anggone nindakake TSKB kudune nduweni niyat kang pener, yaiku niyat ndongakake si jabang bayi lan niyat shodakoh. Niyat ndonga marang Gusti lan dudu marang liyane Gusti. Mula, ora kena nduweni niyat kepeksa amarga ora kepenak yen ora nglakoni banjur dirasani dening wong wong liya, wedi yen disatru masyarakat, liya-liyane. Saperangan masyarakat nganggep yen isih ana sesajen iku mujudake tumindak kang syirik. Mula, niyat ing ati kudu ditata kanthi bener, \DLNX QL\DW NUDQD $OODK WD¶DOD WDQSD DQD PDNVXG V\LULN Niyat kang bener lan pener bakal nggawa kabecikan lan bekah. c. Upaya kanggo Ngleluri TSKB lan Akeh upaya kang bisa ditindakake supaya TSKB isih bisa tetep lestari. Salah sawijine upaya kasebut utamane nduweni sesambungan karo manungsa minangka tradhisi lan matine tradhisi. Urip kang nglakoni gumantung saka manungsane. Ing masyarakat ana golongan tuwa lan golongan mudha. ‡ .XGX DQD NHUMDVDPD NDQJ DSLN DQWDUDQH kawula mudha lan golongane wong sepuh. Sing tuwa ya kudu gelem mbimbing sing enom, sing enom ya kudu ngerti minangka generasi penerus. Kanthi mangkono, Insyaallah tradhisi ELVD WHWHS OHVWDUL· 1JDGHQDQ 6HSWHPEHU 2013) Para nom-noman minangka generasi penerus mujudake unsur kang wigati supaya tradhisi tetep bisa lestari. Semono uga tumrape wong tuwa kang wis wasis babagan tradhisi kudune bisa mbimbing lan menehi pangerten marang generasi mudha ngenani wigatine tradhisi slametan kelairan bayi. Antarane kekarone kudu bisa nduweni komunikasi kang apik saengga pesan kang kinandhut sajrone tradhisi bisa diwedharake. Generasi mudha kudu bisa mahami lan generasi tuwa uga kudu luwih sabar menehi ngerti. Kanthi sesambungan kang apik antara kekarone, mula tradhisi bisa tetep lestari. Saka pamawas kang luwih jembar, tradhisi slametan kelairan bayi minangka sawijing kabudayan nduweni sesambungan kang raket karo masyarakat. Masyarakat lan kabudayan minangka rong perangan saka siji kanyatanpanguripan sosiale manungsa, lan jalaran saka iku kekarone nduweni sesambungan kang raket lan 16
Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) (Sukarman, 2006:37). Mula ora bisa dipisahake masyarakat nduweni peran kang wigati kanggo panguripane lan pangrembakane kabudayan. Masyarakat bakal tetep nglakoni lan nindakake kabudayan yen kabudayan kasebut isih menehi piguna lan dianggep wigati dening masyarakat. kanthi temen-temen amarga rasa ngajeni lan wedi marang tradhisine leluhur iku gedhe banget. ‡ 6ODPHWDQ ED\L LQJ EL\HQ NXZL QDOLNDQH DNX sik cilik, mbahku yen nylameti bayi ya mung saeneke. Tegese ya mung prasaja, ora mewah gedhen kaya saiki·6DLG-XQL 6. Owah Gingsire Tradhisi Slametan Kelairan Bayi TSKB minangka salah sawijine kabudayan saka masyarakat Jawa. mula, tradhisi minangka kabudayan ngalami owah-owahan jalaran kabudayan iku asipat dinamis saengga bisa owah kapangan mangsa. Saliyane iku, masyarakat minangka subjek kang nggunakake tradhisi kasebut tamtune uga nduweni sipat-sipat kreatip saengga menehi panemu-panemu anyar kang dilebokake sajrone TSKB. a. TSKB ing Biyen lan Saiki Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing biyen lan saiki tamtune wis beda. Kanggo mangerteni beda-bedane, mula diwawas saka bab uba rampene, tata lakune, lan piranti kang gegayutan karo slametan. Andharane kaya ing ngisor iki. 1) Uba Rampe Tabel 3 Uba Rampe ing Biyen lan Saiki No 1 2 3 Aspek Ingkung Gedhang setangkep kambil gundhil Jajanan Biyen - Pitik jago Dianggep barang kang aji, ora saben dina bisa mangan Wajib ana Tradhisional Saiki Bisa jago, pitik babon - Barang kang lumrah bisa wis lan dipangan saben dinane Akeh kang wis ora nganggo pitik bisa Modheren jaman biyen disiyapake kanthi temen sadurunge. Kayata ing babagan uba rampe, dina-dina sadurunge wis dicepakake. Pitik slametan kelairan bayi, jago masyarakat Jawa wis golek-golek pitik jago kang bakal dibeleh. Pitik jago mujudake uba rampe kang larang, tegese mung ing wektu-wektu tartamtu wae masyarakat Jawa mbeleh pitik. Mula, TSKB kalebu wektu-wektu kang ditunggu dening masyarakat, amarga kanthi anane slametan mula bakal ngrasakne lan mangan iwak pitik. Bab kasebut didayani dening kahanan ekonomine masyarakat ing jaman biyen kang kalebu isih durung maju kaya saiki. Ing wektu saiki, iwak pitik kaya-kaya bisa dipangan kapan wae sapengine. Slametan kelairan bayi ing tuladhane. Kanggo Uba rampe liyane, kayata sega putih, ing biyen kalebu samubarang kang larang. Padha kaya dene pitik, beras putih ora saben dinane bisa dipangan dening masyarakat. Mula, slametan mujudake adicara kang ditunggu dening wong-wong, mligine bocah-bocah cilik. Slametan ing biyen statuse kaya dene pawiwahan kang agung kang dienteni tekane dening masyarakat. Bocah- ing ngomah ngenteni bapake kang bocah cilik gendurenan lan gawa berkat. Berkat mujudake samubarang kang wigati saengga bocah-bocah seneng banget nalikane bapake mulih lan gawa berkat iku. Senajan samubarange lan tata tindake mung prasaja nanging swasanane beda banget karo saiki. Slametan ing jaman saiki swasanane beda yen ditandhingake karo jaman biyen. Sega putih wis kalebu barang kang umum anane, saben dina bisa tinemu. Kanggone bocah-bocah cilik, anane berkat ya ora spesial kaya ing biyen. Berkat kang digawa mulih malah akeh sing ora kepangan, saengga mubadzir. 4 Sega putih (cucur, nagasari, rangginan, lsp) Lumrahe dibuntel nganggo godhong Durung saben mangan putih tamtu dina sega (roti, lumpia, sosis, lsp) - Dibuntel nganggo plastik/kertas lumrah Wis dipangan saben dinane jaman biyen prasaja banget, kayata cucur, nagasari, rangginan, lan sapiturute. Lumrahe, jinis jajanan ing jaman biyen iku dibuntel mawa godhong gedhang utawa godhong liyane. Saiki, jajanan kang dianggo nyuguh para undhangan wis padha luwih modheren lan mewah. Sawernane roti, sosis, lumpia, lan liyane wis dadi jajanan kang lumrah ing jaman saiki. Akeh-akehe jinis jajanan ing jaman saiki iku nganggo buntel kertas utawa plastik. 2) Tata Laku Jajanan sajrone slametan ing TSKB ing jaman biyen kalebu prasaja banget, tegese anane lan slametan brokohan, selapanan iku ditindakake mung saanane wae. Senajan mangkono, masyarakat nindakake sekabehane slametan sepasaran, Tabel 4 Tata Laku ing Biyen lan Saiki No Aspek 1 Mendhem ari-ari Biyen - Nganggo bonggol gedhang Saiki - Nganggo kendhil 17
Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) 2 3 4 5 Dipadhangi nganggo dimar/ublik/sent hir Jagong bayi Lumrahe melekan tengah nganti wengi Gendurenan Nganggo rapalan Hindhu cara Ana perjangga kang ngujubake 'LED¶DQ Durung ana Kekahan Durung dilakoni lumrah Dipadhangi nganggo lampu listrik Lumrahe mung nganti jam 10 utawa 11 bengi - Nganggo rapalan kalimah Thaiyyibah akeh Wis kang ninggalake tradhisi ngujubake lumrah Wis ditindakake Wis lumrah, malah wajib yen Islam 3 Piranti umum lemek rampe uba Berkat dibuntel godhong gedhang/godho ng jati Durung lumrah nganggo sound system/speaker Undhangan mawa lisan - Durung lumrah nganggo kamera foto rampe, saperangan isih nganggo godhong - Berkat wis diwadhahi cething, steroform, lan kothakan, nanging saperangan isih nganggo godhong Wis lumrah nganggo sound system/speak er Undhangan mawa kertas undhangan Wis lumrah Tata laku sajrone TSKB ing biyen lan saiki uga ngalami owah-owahan. Slametan ing jaman biyen isih kaparibawan dening agama Hindhu, senajan saperangan wong wis ana kang ngenut agama Islam. Rapalan-rapalan kang digunakake nalikane gendurenan uga manut piwulange agama Hindhu. Dene ing saiki, rapalan- rapalan kang digunakake sajrone gendurenan yaiku arupa kalimat-kalimat thaiyyibah lan donga awujud basa Arab. Saliyane iku, sajrone slametan mligine TSKB ing biyen ana tumindak kang diarani ngujubne kang ditindakake dening ujub kang diarani perjangga. Tata tumindak ngujubake ing wayah saiki wis arang banget tinemu. Ing desa Bediwetan, mung tinemu saperangan wae kang isih ana perjanggane. Tata tumindak liyane yaLNX GLED¶DQ QDOLNDQH VHSDVDUDQ ED\L 'LED¶DQ GXUXQJ ana ing slametan sepasaran bayi ing biyen, nanging tinemu ing wayah saiki. 3) Piranti tata nganggo kamera b. Faktor-Faktor kang Njalari Owah Gingsire TSKB Owah-owahan sajrone tradhisi slametan kelairan bayi disebabake dening faktor-faktor, faktor internal apadene faktor eksternal. Andharane kaya ing ngisor iki. 1) Faktor Internal Faktor saka njero utawa internal tegese faktor kang dumadi ing njerone dhewe, yaiku masyarakat. Faktor internal kang njalari owah-owahane tradhisi bisa arupa discovery invention. Discovery yaiku sawijining panemu kanthi ora sengaja, dene invention yaiku minangka asil panemu nanging kanthi upaya lan disengaja (Sukarman, 2006:38). Dene Koentjaraningrat (1990:257) menehi andharan yen discovery bisa dadi invention yen masyarakat wis ngakoni, nampa, lan ngecakake panemu kang anyar kasebut. lan N o 1 2 Tabel 5 Piranti ing Biyen lan Saiki Aspek Biyen Piranti olah- olah/masa k Tradhisional (dandang, kwali, kayu kanggo masak, lsp) Piranti kanggo uba rampe Tampah kanggo wadhah buceng Godhong gedhang/godho ng jati kanggo Saiki Modheren (piranti alumunium, kompor lsp) - Leser/basko gas, m wadhah buceng - Kertas kanggo lemek kanggo nasi uba Sajrone rerangkene TSKB, masyarakat Jawa uga nduweni panemu anyar kang uga dicakake sajroning adicara slametan kelairan bayi. Sawise bayi lair, mula kang kudu ditindakake salah sijine yaiku mendhem ari. Ari-ari kang wujude isih durung kaku, isih kaya jeroan, lan isih lemes njalari masyarakat kudu nduweni panemu. Yen ta mung dibuntel kain mori, rasa-rasane isih kurang pantes. Mula, sawise dibuntel kalin mori, masyarakat Jawa nganggep ari-ari kasebut kudu diwadhahi jaman biyen, kepenginan kasebut samubarang. Ing tumuju marang bonggol gedhang kang dirasa nduweni sipat anyep lan nganyepake. Saliyane iku, masyarakat Jawa luwih seneng nggunakake samubarang saka sakiwa tengene omah. Panemu ngenani ari-ari kang diwadhahi bonggol gedhang iku nyatane bisa nular lan ditampa dening 18
Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) masyarakat akeh. Nganti saiki isih tinemu ari-ari kang diwadhahi bonggol gedhang, senajan ana saperangan masyarakat liyane kang nggunakake kendhil. Tuladha kasebut kalebu faktor kang dumadi saka internal-e masyarakat dhewe. 2) Faktor saka Eksternal Faktor saka njaba utawa eksternal tegese faktor kang dumadi saka sanjabane tradhisi lan masyarakat kang nindakake tradhisi. Njaba ing kene bisa arupa saka masyarakat liya. Faktor eksternal dumadi saka difusi, akulturasi, lan asimilasi. Sajrone TSKB ing desa Bediwetan mujudake proses difusi lan akulturasi. liya lan panggonan kang Salah sijine wujud difusi yaiku panyebaran unsur-unsur kabudayan saka panggonan siji menyang panggonan liya kang digawa dening manungsa-manungsa kang pindhah (Koentjaraningrat, 1990:244). Sajrone TSKB, proses difusi bisa dideleng saka anane tradhisi bayi. Proses migrasi kang diwiwiti saka masyarakat ing desa Bediwetan kang mondhok ing Pondhok Pesantren Salafiyah, kayata Ringinagung Nganjuk, Lirboyo Kedhiri, Tebu Ireng Jombang, lan liya-liyane. Saka pondhok kasebut, masyarakat kang wis kasil sinau banjur mulih ing desa maneh sinambi gawa kanca lan wiwit nggiyarake apa kang dipikolehi saka pondhok. Mula unsur Islam ing desa Bediwetan bisa diarani kenthel lan kuwat, utamane ing dhusun Simo lan Warung. Tradhisi VHQL GLED¶DQ PLQDQJND WXODGKD XQVXU ,VODP NDQJ POHEX sajrone TSKB jalaran saka proses migrasi. iku uga dipangaribawani anane Pondhok Pesantren Salafiyah kang cedhak karo desa Bediwetan, yaiku pondhok Chasanul Hidayah kang dumunung ing desa Bajang, kecamatan Balong. Akeh sesambungan lan sesrawungan kang dumadi jalaran mung tangga desa. Apa maneh yen nepaki ana adicara kang asipat religi, sesambungan antara kekarone saya kenthel. Pondhok Chasanul Hidayah uga minangka panutan, saliyane pondhok-pondhok gedhe liyane ing Jawa Timur. Kayata nalikane nemtokake dina lan tanggal wiwitane pasa lan riyaya, masyarakat desa Bediwetan mung manut saka pengumumane pondhok. Kahanan kasebut ndadekake unsur agama Islam kang kuwat lan kenthel kang mlebu sajrone tradhisi, mligine tradhisi slametan bayi. Kahanan kang kaya mangkono Akulturasi miturut Koentjaraningrat (sajrone Sukarman, 2006:43) yaiku minangka proses sosial kang dumadi yen sawijining kelompok masyarakat kanthi kabudayan tartamtu ketemu karo unsur-unsur saka kabudayan manca lan saya suwe bisa ditampa, nanging ora ngilangi kapribadene kabudayan iku dhewe. Kaya tuladha ing ndhuwur, antarane tradhisi slametan bayi lan iku sejatine mujudake unsur kabudayan loro kang bisa madeg dhewe. TSKB tetep ana WDQSD XQVXU ,VODP GHQH WUDGKLVL VHQL GLED¶DQ XJD ELVD madeg dhewe tanpa mlebu sajrone tradhisi. Nanging, jalaran saka proses akulturasi utawa perpaduan antarane rong kabudayan iku, kekarone bisa dadi siji. Yen diwawas kanthi luwih jeru, sejatine yen dideleng kaya ing jaman saiki, mula tradhisi slametan kang asli iku kalebu kabudayan resipien lan kabudayan saka Islam iku kalebu kabudayan pendonor. Bab kasebut bisa dipahami jalaran iku mayoritas masyarakat kang nindakake tradhisi masyarakat kang ngugemi agama Islam. Sajrone proses akulturasi, wiwitane ing jaman biyen, masyarakat kaperang dadi rong golongan, yaiku golongan enom lan tuwa. Masyarakat golongan enom luwih nduweni sipat tinarbuka marang owah-owahane TSKB, kayata mlebune unsur-unsur Islam. Golongan enom nganggep yen owah-owahan iku luwih apik lan ora ngilangi esensi saka tradhisi. Golongan tuwa kang mligine isih kapangaribawan saka agama Hindhu ing jaman biyen tamtune luwih nduweni sipat kaku. Sipat kaku kasebut njalari golongan tuwa luwih angel nampa owah-owahan sajrone tradhisine. Angel ing kene dudu ateges ora bisa, nanging tetep bisa lan mbutuhake wektu kang suwe. Owah-owahan sajrone proses akulturasi iku sejatine bisa diarani gampang-gampang susah. Tegese, ana perangan kang gampang nampa owah-owahan lan ana perangan kang angel nampa owah-owahan. Owah- owahan kang gampang iku lumrahe awujud owah- luwih gampang owahan kang nduweni piguna tinimbang sadurunge, kayata babagan undangan. Ing biyen, yen ngundhangi masyarakat kanggo supaya teka ing slametan, kudu marani siji-siji lan mawa lesan, nanging kanthi anane cara kang luwih gampang yaiku undhangan kertas, masyarakat bisa nampa amarga dirasa migunani liyane yaiku luwih ringkes. Tuladha babagan berkat. Berkat sawise slametan saiki lumrahe wis diwadhahi cething lan dibuntel kresek, dadi luwih gampang lan ringkes anggone nggawa mulih. Owah- owahan kasebut lumrah lan gampang ditampa jalaran nduweni piguna lan ora ngilangi esensi saka tradhisi slametan. lan lan lumrahe perangan kang nduweni pawongan. Tuladhane kaya owahe kapitayan saka Hindhu marang Islam iku mbutuhake wektu kang suwe lan ngliwati tahap-tahap kang uga suwe. Tradhisi slametan mawa gendurenan uga bisa nuduhake tuladha yen kang gayutan karo kapitayan iku angel diowahi. Nganti saiki, isih tinemu unsur agama Hindhu yaiku awujud gendurenan sarta sajen sajrone gendurenan. Unsur Islam mung bisa lan niyate anggone lakune mlebu marang gendurenan, nanging ora bisa ngilangi wujud lan uba rampene. Dene kang angel, karo gegayutan kapitayane tata Islam kang mlebu 19
Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) c. Unsur Anyar kang Mlebu sajrone TSKB Unsur anyar kang mlebu sajroning TSKB lumrahe mujudake unsur kang nduweni gayutan karo babagan teknologi. Ora bisa diselaki yen owah-owahane jaman anggawa piguna mligine ing babagan teknologi. Masyarakat wis ora perlu kangelan kaya ing jaman biyen. Panemu-panemu bisa para nggampangake pakaryane manungsa. Owah-owahane jaman kasebut akeh sithik pancen kudu dieloni yen ora kepengin diarani masyarakat tradhisional. Nanging diapakne wae mbalike menyang pribadine dhewe-dhewe. ‡ 6DLNL NXZL MDPDQH VDUZD WHNQRORJL -DPDQH nggunakake wis maju, teknologi, kalebu tradhisi. Teknologi ing kasebut wernane akeh banget kayata teknologi mesin, elektronik, kesehatan, lan liya-OL\DQH· (Ngadenan, 1 September 2013) saka nyatane ahli ya akeh-akehe Unsur kang gayutane karo teknologi gampang mlebu sajrone piranti-piranti kang digunakake sajrone rerangkene tradhisi slametan kelairan bayi. Wiwit listrik wis mlebu ing desa-desa, akeh owah-owahan kang bisa dirasakake. Anggone madhangi ari-ari kang dipendhem saiki wis nggunakake lampu listrik. Anggone olah-olah ing pawon, sithik akeh uga njupuk manfaate saka listrik. Semono uga nalikane slametan, ora perlu maneh dipadhangi ublik, ning wis padha nganggo lampu listrik. Yen pengin luwih gumebyar, mula nganggo sound system kang uga nggunakake tenaga saka listrik. Piranti liyane yaiku kang gayutan karo anggone nyajekake uba rampe lan panganan. Asil teknologi kreatif akeh kang digunakake kayata leser utawa nampan kanggo wadhahe uba rampe. Berkat kang biyen diwadhahi godhong gedhang apadene godhong jati wis diganti nganggo cething lan sabangsane. Samir kang biyene saka godhong gedhang kang diiris, saiki wis ana kang awujud kertas plastik lan kari tuku wae. Semono uga wadhahe lawuh, akeh kang wis dicithak saka plastik. Sawernane jajanan kanggo adu wedang, saiki wis akeh kang nggunakake kothakan. Ora kaya biyen kang diwadhahi nampan utawa dibuntel plastik. Jinise jajanan ing jaman saiki uga luwih maneka werna jinise tinimbang ing jaman biyen. Teknologi elektronik uga melu ngramekake lan mlebu sajrone tradhisi slametan bayi. Kamera wis dadi samubarang kang kudu ana nalikane slametan bayi, yaiku kanggo moto rerangkene adicara. Nalikane undhangan slametan, para undhangan wis akeh kang padha ngesaki HP. Kanthi teknologi komunikasi kasebut, anggone ngabari lan ngundhangi sanak dulur kang adoh rinasa luwih gampang lan cepet. Sawijing sesawangan kang ora tinemu ing jaman biyen. kaya-kaya wis ana lan tinemu ing saben-saben desa. Semono uga cara kanggo lairan kari milih cara alami apandene cara operasi (cesar). Ibu kang nglairake uga bisa luwih cepet anggone waras sawise lairan jalaran maneka werna obat kang bisa nyepetake anggone waras bubar lairan. Saliyane iku, sadurunge lair utawa bayi kang isih ana ing kandhutan wis bisa dingerteni jinis klamine kanthi teknologi USG. Kabeh iku minangka saperangan unsur anyar kang mlebu ing tradhisi slametan kelairan bayi lan kang ngenut pangrembakane jaman kang saya maju. D. PANUTUP Ing panutup iki diandharake dudutan saka andharan ing ndhuwur lan pamrayoga. 1. Dudutan TSKB ditindakake dening masyarakat jalaran, (1) mujudake tradhisi warisan, (2) mujudake karakter lan sipate masyarakat Jawa, lan (3) slametan minangka sawijining ngibadah. Uba rampene awujud buceng lanang, buceng wadon, jenang abang jenang putih, ingkung, lawuh-lawuhan, iwel-iwel, geneman neptu, lan jajanan pasar. Tata lakune yaiku awujud mendhem ari-ari, JHQGXUHQDQ NHNDKDQ GLED¶DQ ODQ Q\XNXU UDPEXWH ED\L Uba rampe lan tata laku kasebut nduweni makna kang luhur kang disimbolake ing wujud panganan lan tindakan. TSKB nduweni piguna, yaiku (1) minangka sistem proyeksi, (2) sarana pendhidhikan babagan agama, babagan tata krama (karakter pribadi), lan babagan sosial, lan (3) minangka sistem kontrol. Panampane masyarakat ngenani TSKB kaperang dadi loro yaiku masyarakat kang sarujuk lan masyarakat kang ora sarujuk. Saka panampane masyarakat kasebut uga bisa diweruhi fungsi (manifes lan laten) lan disfungsi kabudayan. TSKB ing biyen lan saiki tamtune wis beda jalaran masyarakat minangka panyengkuyunge kabudayan uga wis beda. Beda-bedane iku bisa dideleng ing babagan uba rampe, tata laku, lan piranti panyengkuyunge. Faktor saka njero kang njalari owah gingsire TSKB yaiku discovery lan invention, dene faktor saka njaba yaiku difusi lan akulturasi. 2. Pamrayoga Tresna bisa tuwuh jalaran saka mangerteni. Jalaran saka tresna, manungsa bisa ngugemi lan melu ngleluri. Semono uga ing tradhisi, kanthi mangerteni apa iku tradhisi slametan kelairan bayi, uba rampe lan tata lakune, sarta makna lan pigunane, manungsa bakal menehi kawigaten kang gedhe. Mangerteni makna lan tumrap piguna minangka piwulang kang becik pamangune kapribaden lan karaktere manungsa mligine minangka manungsa Jawa. Mula, luwih becik ora mung nindakake sawijining tradhisi, nanging uga ngaweruhi njaba njerone ngenani tradhisine iku. Babagan teknologi ing kesehatan uga kalebu unsur anyar kang mlebu. Nalikane lairan bayi, saiki wis akeh kang mara menyang bidan lan rumah sakit. Bidan Urip iku owah. Semono uga masyarakat lan kabudayan kang ora bisa nyilaki owah-owahan. 20
Tradhisi Slametan Kelairan Bayi ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir) jaman kudu disikapi kanthi sipat Pangrembakane wicaksana lan selektif, tegese ora saben samubarang kang anyar iku ditampa, nanging kudu diselarasake karo kapribaden lan karakter minangka masyarakat Jawa lan religi. Tradhisi oleh ngalami owah-owahan, sosial nanging ora ngilangi inti lan esensi saka tradhisi kasebut. Bab kasebut kudune diwulangake marang para mudha tongkat estafet minangka golongan kang nampa kabudayan Jawa. Upacara Adat Jawa. Surabaya: Penerbit Bintang. Utomo, Sutrisno Sastro. 2005. Upacara Daur Hidup Adat Jawa. Semarang: Effhar. Yana MH. 2010. Falsafah dan Pandangan Hidup Orang Jawa. Yogyakarta: Absolut. KAPUSTAKAN Afifuddin. 2009. Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung: Pustaka Setia. Arikunto, Suharsini. 2006. Prosedur Penelitian: Suatu Pendekatan Praktek. Jakarta: Rineka Cipta. Bratawidjaja, Thomas Wiyasa. 1993. Upacara Tradisional Masyarakat Jawa. Jakarta: Pustaka Sinar Harapan. Bakker, JWM. 1984. Filsafat Kebudayaan, Sebuah Pengantar. Yogyakarta: Peberbit Kanisius. Danandjaja, James. 1986. Folklor Indonesia. Jakarta: Pustaka Grafitipers. Endraswara, Suwardi. 2008. Metode Penelitian Sastra. Yogyakarta: Media Pressindo. Herusatoto, Budiono. Yogyakarta: Penerbit Ombak. Koentjaraningrat. 1987. Kebudayaan Jawa, Mentalitas dan Pembangunan. Jakarta: Gramedia. 2008. Simbolisme Jawa. . 1990. Pengantar Ilmu Antropologi. Jakarta: PT. Rineka Cipta. .2005. Pengantar Antropologi: Pokok Pokok Etnografi. Jakarta: PT. Rineka Cipta. Koplan, David & Maners, Albert. A. 2002. Teori Budaya. Terjemahan Landung Simatupang. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Luxemburg, Jan Van. 1992. Pengantar Ilmu Sastra. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama. Moleong, Lexy. J. 2009. Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung: PT Remaja Rosdakarya. Poerwadarminta, WJS. 1939. Bausastra Djawa. Jakarta: J. % :ROWHUV¶8LWJHYHUV DWDu Maatchappij N. V. Groningen. Purwadi. 2009. Filsafat Jawa: Ajaran Hidup yang Berdasarkan Nilai Kebijaksanaan. Yogyakarta: Panji Pustaka. Sudikan, Setya Yuwana. 2001. Metode Penelitian Surabaya: Unesa Unipress Kebudayaan. bekerjasama dengan Citra Wacana. Sukarman. 2006. Pengantar Kebudayaan Jawa. Surabaya. Unesa Uniperss. Sumaryono, E. 1999. Hermeneutik: Sebuah Metode Filsafat. Yogyakarta: Penerbit Kanisius. Suwarni & Widayati, Sri Wahyu. 2011. Dasar-Dasar 21