RELIGIUSITAS ISLAM ING CAKEPAN SEKAR BUGIE ALBUM KELAYUNG-LAYUNG SKRIPSI Dipunanjengaken dhateng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta Minangka Jejangkeping Pandadaran Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan Dening Anisa Elatifah NIM 10205244044 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2014
SESANTI Wong iku kudu ngudi kabecikan, jalaran kabecikan iku sanguning urip. Tidak ada balasan untuk kebaikan selain kebaikan (pula). (QS Ar-Rahmaan: 60) Jangan terlalu merisaukan masa depan, karena Allah telah menunggumu di sana. Baikkanlah diri dan hidupmu hari ini, agar masa depanmu dibaikkan. (Mario Teguh) Kindness in words creates confidence, kindness in thinking creates profoundness, kindness in giving creates love. (Lao Tzu) v
PISUNGSUNG Kanthi kebaking raos sukur dhumateng Allah subkhanahu wata'ala, skripsi menika kula aturaken dhateng tiyang sepuh kula, Ibu Lestari saha Bapak Darmoko, ingkang sampun paring donga pangestu, sarana, saha motivasi kangge ingkang putra. vi
PRAWACANA Alkhamdulillahirabil 'alamin, puji saha sukur panyerat aturaken dhumateng Allah azza wajalla ingkang tansah paring kekiyatan, rahmat, saha pitedahipun saingga panyerat saged mujudaken skripsi kanthi irah-irahan 'Religiusitas Islam ing Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung'. Skripsi menika dipundamel kangge njangkepi sarat anggayuh gelar sarjana pendidikan. Panyerat ngaturaken agunging panuwun dhumateng sedaya pihak ingkang sampun paring pambiyantu saha panyengkuyungipun, awit saking purwaka dumugi paripurnaning skripsi menika. Kanthi tulusing manah panyerat ngaturaken panuwun ingkang tanpa upami dhumateng: 1. Prof. Dr. Zamzani, M.Pd. minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta saha Dr. Suwardi, M.Hum. minangka Pangarsa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring idin kangge nindakaken panaliten menika, 2. Bapak Dr. Suwardi, M.Hum. minangka dosen pembimbing, ingkang sampun paring panjurung, pamrayogi, panyaruwe, saha piwulang tumrap panyerat kanthi sabar sadangunipun nyerat skripsi, saingga skripsi menika saged paripurna kanthi sae, 3. Bapak Hardiyanto, M.Hum, minangka dosen pembimbing akademik ingkang sampun paring bimbingan sadangunipun kula sinanu wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni, 4. Bapak saha Ibu dosen Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah awit sedaya kawruh saha ngilmunipun ingkang mupangat sanget kangge kula, 5. Staff Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah awit sedaya pambiyantunipun, 6. Ustadz Suhari abu Fatih, Lc. minangka guru ngaji kula, awit pitedahipun ingkang sanget migunani kangge rampungipun skripsi menika, vii
DHAFTAR ISI IRAH-IRAHAN... PASARUJUKAN... PANGESAHAN... WEDHARAN ... SESANTI ... PISUNGSUNG ... PRAWACANA ... vii DHAFTAR ISI ... DHAFTAR TABEL ... xii DHAFTAR LAMPIRAN... xiii DHAFTAR SINGKATAN... xiv SARINING PANALITEN ... xv BAB I. PURWAKA... A. Dhasaring Panaliten ... B. Underaning Perkawis ... C. Watesaning Perkawis ... D. Wosing Perkawis ... E. Ancasing Panaliten... F. Paedahing Panaliten ... G. Pangertosan ... ix i ii iii iv v vi ix 1 1 5 6 6 6 7 8
BAB II. GEGARAN TEORI ... A. Hakikat Sastra ... B. Sastra Jawi Gagrag Enggal ... 11 C. Sastra Sekar... 12 D. Religiusitas... 13 E. Islam... 15 F. Religiusitas ing Sastra Jawi ... 17 G. Sekar Bugie Album Kelayung-layung ... 18 H. Dhasar Piwulang Agami Islam ... 20 I. Panaliten Ingkang Jumbuh ... 24 J. Nalaring Pikir... 25 BAB III. CARA PANALITEN... 27 A. Jinising Panaliten ... 27 B. Data saha Sumbering Data ... 28 C. Caranipun Ngempalaken Data... 28 D. Pirantining Panaliten ... 29 E. Caranipun Nganalisis Data ... 30 F. Caranipun Ngesahaken Data ... 31 BAB IV. ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN... 33 A. Asiling Panaliten ... 33 A.1 Dhasaripun Wujud Religiusitas Islam ing Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung kalihan Al-Qur'an utawi Hadits ... 33 B. Pirembagan ... 49 B.1 Pirembagan tumrap Dhasaripun Wujud Religiusitas Islam ingkang wonten x 9 9
salebeting Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung miturut Al-Qur'an utawi Hadits ... 49 B.1.a Kelayung-layung (Kreta Jawa) ... 49 B.1.b Astaghfirullah... 55 B.1.c Apa Abote ... 65 B.1.d Mampir Ngombe... 69 B.1.e Musyrik ... 77 B.1.f Ngolat-Ngolet... 83 B.1.g Rumangsa Dosa... 85 B.1.h Salam ... 94 B.1.i Subkhanallah... 101 B.1.j Subuh... 111 B.1.k Al-Ikhlas ... 117 BAB V. PANUTUP ... 119 A. DUDUTAN... 119 B. IMPLIKASI ... 125 C. PAMRAYOGI ... 126 KAPUSTAKAN... 127 LAMPIRAN... 130 xi
DHAFTAR TABEL Tabel 1 ... 30 Tabel 2 ... 34 Tabel 3 ... 141 xii
DHAFTAR LAMPIRAN LAMPIRAN 1... 131 LAMPIRAN 2... 144 xiii
Kat. J D1-D33 DHAFTAR SINGKATAN : Katrangan : Jumbuh : Data angka 1 dumugi data angka 33 xiv
Religiusitas Islam ing Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung Dening Anisa Elatifah NIM 10205244044 SARINING PANALITEN Ancasing panaliten menika inggih kangge ngandharaken dhasaripun wujud- wujud religiusitas Islam ing cakepan sekar Bugie Album Kelayung-layung dipuntingali saking Kitab Suci Al-Qur'an menapa dene sunnah Nabi Muhammad salallahu 'alaihiwassalam ingkang kawastanan Hadits. Data panaliten inggih menika wujud religiusitas Islam ing cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung ingkang kaserat wonten ing kertu data. Data panaliten dipunkempalaken ngginakaken metode simak catat, kanthi tahap (1) mirengaken Sekar Bugie Album Kelayung-layung kanthi premati, (2) nyerat cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung saking CD ingkang dipunputer, (3) paring tandha dhateng cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung ingkang gayut kalihan wujud religiusitas Islam, (4) nglebetaken data ingkang awujud religiusitas Islam wonten ing kertu data ingkang sampun dipuncawisaken, (5) manggihaken dhasaripun wujud religiusitas Islam wonten ing Al-Qur'an, manawi boten wonten lajeng manggihaken ing Hadits. Data ingkang kapanggihaken lajeng dipunanalisis kanthi teknik analisis deskriptif. Caranipun ngesahaken data ing panaliten menika mawi validitas semantik saha reliabilitas intrarater. Asiling panaliten menika nedahaken bilih wujud religiusitas Islam ingkang wonten salebeting cakepan sekar Bugie Album Kelayung-layung kadosta Gusti Allah Ingkang Murbeng Dumadi, Gusti Allah Maha Tunggal, sangkan paraning dumadi, karyenak tyasing sesami, ngundhuh wohing pakarti, sholat, siyam, tulung tinulung, andhap asor, mampir ngombe, ajining awak gumantung ana ing tumindak, memayu hayuning bawana, saha sanes-sanesipun. Sedaya wujud religiusitas menika nggadhahi dhasar wonten salebeting Al-Qur'an utawi Hadits ingkang minangka dalil naqli sumberipun piwulang agami Islam. xv
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Mawi satunggaling karya sastra, para maos saged pikantuk kalodhangan kangge mangertosi pinten-pinten perkawis pagesangan ingkang dipuncawisaken dening panganggit. Media ingkang dipunginakaken kangge ngandharaken sastra inggih menika basa. Lumantar basa menika para maos saged rena penggalihipun ngantos wonten ingkang hanyut wonten salebeting karya sastra. Lumantar basa menika ugi, para maos saged manggihaken imajinasi, kaendahan, kasunyatan, piwulang, saha paedah wonten salebeting karya sastra. Kanthi makaten karya sastra menika sipatipun multitafsir, gumantung kalihan ingkang paring makna dhateng karya sastra menika piyambak. Wonten panaliten menika, panaliti ngginakaken sastra sekar minangka objek panaliten. Sekar ingkang dipunginakaken inggih menika Sekaripun Bugie ing Album Kelayung-layung. Album Kelayung-layung menika medal nalika taun 2007. Salah satunggaling sekar Bugie ingkang misuwur inggih menika Kelayung-layung (Kreta Jawa). Sekar menika nyariyosaken babagan pemut dhumateng kasedan. Wonten sekar sanesipun ugi ngewrat babagan religiusitas Islam ingkang dipunbektahaken masarakat ing jaman menika. Perangan ingkang kados makaten menika ingkang narik 1
kawigatosan panaliti kangge ngudhari kanthi langkung nengenaken babagan religiusitas Islam. Tiyang gesang menika gadhah kecenderungan kangge nerjang satunggaling pandom. Tuladhanipun kecenderungan kangge nilar sholat 5 wekdal, nilar siyam ramadhan, saha remen damel cidra. Perkawis-perkawis menika dados tuladha wonten ing saperangan cakepan sekar Bugie ing Album Kelayung-layung. Kanthi makaten, panaliti gadhah pangajab supados panaliten dhumateng Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung menika saged dados waosan ingkang saged nuwuhaken kesadaran kangge masarakat Islam ing tanah Jawi, murih tumindak jumbuh kalihan tatacara agami Islam saha subasita masarakat Jawi. Masarakat Jawi ingkang saperangan ageng sampun ngugemi agami Islam menika prayogi gesang jumbuh kalihan tatacara agami Islam. Paugeran agami Islam menika saged dipunpanggihaken wonten ing Al-Qur'an, Hadits, ijma, saha qiyas. Gesang jumbuh kalihan tatacara agami Islam menika wigatos, kados ingkang dipunandharaken wonten ing Al-Qur'an Surat Al- Maaidah (92) ingkang tegesipun makaten, "lan sira padha ndhereka (ta'ata) ing Allah lan Utusane, lan sira padha diati-ati. Dene yen sira padha mlengos, weruha, satemene kewajibane Utusan Ingsun iku mung mratelakake (nekakake) piwulang kang terang." Salah satunggaling religiusitas Islam ing Album Kelayung-layung ingkang jumbuh kalihan piwulang agami Islam wonten ing sekar kanthi irah- irahan Mampir Ngombe, ingkang cakepanipun makaten "sing becik bakal 2
mlebu surga / sing ala mlebu neraka". Cakepan sekar menika nedahaken bilih tumindak becik ingkang dipundhasari kalihan aqidah (kapitadosan) ingkang leres sauger damel tiyang mlebet ing swargi, wondene tumindak ala inggih menika boten pitados dhumateng Allah ta'ala damel tiyang lumebet neraka. Piweling menika ugi wonten ing Al-Qur'an Surat Al-Haj ayat 14 kalihan ayat 4, ingkang tegesipun: "satemene Allah ing tembe bakal nglebokake wong-wong mukmin lan kang padha nindakake kabecikan, padha dilebokake ing suwarga, kang ana bengawane mili ana sangisore wit-witan. Satemene Allah iku nindakake samubarang kang dadi kersane." (Al- Haj: 14) "wis pinasthi syetan iku dadi godha. Sing sapa manut syetan mesthi nasarake marang wong kang manut; lan dituduhake dalan kang anjog marang siksa neraka kang mulad-mulad." (Al-Haj: 4) Kanthi makaten, piweling babagan agami saha moral (sedaya ingkang ngewrat perangan ingkang sae) estu-estu dipuntengenaken ing kabudayan Jawi, kangge kawilujengan ing alam donya dumugi alam akherat. Babagan religiusitas kalebet perangan ingkang estu-estu wigatos, amargi perangan menika gayut kalihan paugeran sesambetan miturut agami. Sesambetan menika ngewrat tigang perkawis, inggih menika sesambetan ing antawisipun tiyang gesang dhumateng Gustinipun, ing antawisipun tiyang gesang dhumateng sesami tiyang gesang, saha ing antawisipun tiyang gesang dhumateng alam. Manawi kajumbuhaken kalihan teori struktur kapribadhen Sigmund Freud, piwulang agami menika minangka super ego ingkang dados pengendali dhumateng tumindak awon. Kanthi makaten religiusitas Islam ingkang katingal wonten ing tumindak saben dintenipun saged jumbuh kalihan gegayuhan masarakat. 3 ing
Panaliti ngginakaken sekar Bugie minangka objek kaji amargi cakepanipun ngewrat babagan religiusitas Islam ingkang jumbuh utawi relevan ing jaman menika. Wonten cakepan menika saged kapanggihaken kados menapa masarakat Jawi anggenipun mangertosi babagan puegeran agami Islam saha kados pundi cara masarakat Jawi anggenipun nindakaken paugeran kasebat. Tiyang ingkang ngugemi agami Islam kedah kagungan tekat ingkang wetah wonten piwulang agami Islam, nindakaken kanthi temen, saha ngupadaya supados dados tiyang Islam ingkang sampurna (kaffah). Sampurna wonten ing ngriki tegesipun mbudidaya nindakaken dhawuh miturut kasagedanipun piyambak saha kedah (wajib) ngupadaya nilar sedaya awisanipun Allah. Cakepan sekar Bugie wonten ing Album Kelayung-layung menika gadhah titikan religiusitas Islam. Tuladhanipun kadosta wonten ing cakepan sekar Bugie kanthi irah-irahan Rumangsa Dosa. Ing cakepan sekar menika wonten reroncening tembung makaten "aja adigung adiguna." Reroncening tembung menika nedahaken bilih tiyang Jawi boten remen dhumateng tumindak gumedhe. Awisan dhumateng tumindak gumedhe menika ugi dipunwulangaken ing Al-Quran Surat Luqman ayat 18. Kajawi saking tuladha ing inggil, taksih kathah tuladha sanesipun ingkang nedahaken bilih cakepan sekar Bugie ing Album Kelayung-layung menika ngewrat babagan religiusitas Islam. Panaliten menika dipuntindakaken kangge mangertosi wujud-wujud religiusitas Islam saha manggihaken dhasaripun wujud religiusitas Islam ing 4
Album Kelayung-layung kalihan paugeran agami Islam ingkang wonten ing Al-Qur'an, Hadits, ijma', saha qiyas. Manawi religiusitas Islam masarakat Jawi menika jumbuh kalihan paugeran agami Islam, pramila panaliten menika ngajak supados mbudidaya anggenipun nindakaken dhawuh kasebat. Wondene manawi wonten perkawis ingkang boten jumbuh kalihan paugeran agami Islam, pramila panaliten menika paring pamanggih supados wangsul dhumateng syariat utawi tatacara agami Islam. B. Underaning Perkawis Pinten-pinten perkawis ingkang kapanggihaken wonten panaliten menika ing antawisipun inggih menika: 1. falsafah gesang tiyang Jawi ingkang wonten salebeting Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung, 2. dhasaripun wujud religiusitas Islam ingkang wonten ing Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung dipuntingali saking sumber utawi dhasar piwulang agami Islam, 3. piwulang saking panganggit ingkang wonten ing salebeting Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung, 4. psikologi panganggit wonten ing Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung- layung, 5. psikologi masarakat Jawi wonten ing Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung, 6. implikasi wujud religiusitas Islam ingkang wonten ing Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung. 5
C. Watesaning Perkawis Wonten ing panaliten tumrap religiusitas Islam ing cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung menika kapanggihaken pinten-pinten perkawis ingkang saged dipunginakaken minangka bahan kajian kangge nindakaken panaliten. Awit underaning perkawis ingkang kapanggihaken ing nginggil sipatipun taksih wiyar, pramila panaliten dipunwatesi wonten babagan dhasaripun wujud religiusitas Islam ing cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung dipuntingali wonten Al-Qur'an menapa dene Hadits, ingkang minangka dhasaring piwulang agami Islam. D. Wosing Perkawis Adhedhasar watesaning perkawis ingkang sampun karantam ing nginggil, pramila saged dipundamel wosipun panaliten kados wonten ing ngandhap menika. 1. Kados pundi dhasaripun wujud religiusitas Islam wonten salebeting Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung miturut Al-Qur'an utawi Hadits? E. Ancasing Panaliten Panaliten babagan religiusitas Islam wonten ing Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung menika gadhah ancas kados wonten ing ngandhap menika: 6
1. ngandharaken dhasaripun wujud religiusitas Islam ingkang wonten ing Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung dipuntingali saking Al- Qur'an utawi Hadits. F. Paedahing Panaliten Panaliten babagan Religiusitas Islam wonten ing Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung menika gadhah paedah teoritik saha paedah praktik. 1. Paedah Teoritik Paedah teoritik panaliten menika, inggih kangge suka wawasan dhumateng masarakat bab wosing sekar anggitanipun Bugie ingkang kathah sesambetanipun kalihan babagan agami Islam. Kajawi menika, saged suka wawasan utawi teori dhumateng panaliten salajengipun ingkang badhe neliti bab religiusitas wonten ing karya sastra, mliginipun karya sastra ingkang wujudipun cakepan sekar. 2. Paedah Praktik Paedah praktik wonten ing panaliten menika inggih menika saged suka pangertosan kangge masarakat tartamtu saha masarakat umum. Ingkang dipunkajengaken masarakat tartamtu inggih menika ustadz saha tiyang ingkang pakaryanipun wonten gegayutanipun kalihan nyekar. Dhumateng ingkang pakaryanipun nyekar, mliginipun nyekar lagu religi menika supados saged mangertosi wosing lagu menika saingga anggenipun nyekaraken lagunipun Bugie saged langkung rumesep ing batos. Wondene kangge ustadz, 7
bab wosing religiusitas Islam wonten ing sekar Bugie Album Kelayung- layung menika saged dados materi anggenipun ngandharaken pengaosan. Salajengipun, panaliten menika ugi wonten paedahipun kangge masarakat umum. Ingkang dipunkajengaken masarakat umum inggih menika para penikmat sekar Bugie. Paedah dhateng masyarakat umum inggih menika, saged suka pangertosan babagan agami Islam ingkang dados pandom anggenipun nglampahi gesang wonten ing alam donya, kangge manggihaken kawilujengan gesang dumugi ing alam akherat. G. Pangertosan Kangge ngawekani pamanggih ingkang beda ing antawisipun para maos kalihan panaliti, pramila kadamel pangertosan. Pangrtosan menika kaajab saged njumbuhaken pamanggih ing antawisipun panaliti saha para maos. Pangertosan menika saged dipuntingali ing ngandhap menika: 1. Religiusitas Religiusitas inggih menika penghayatan tiyang tumrap agaminipun. Penghayatan menika saged dipuntingali saking pamanggihipun, lisanipun, saha tumindakipun. 2. Islam Islam inggih menika satunggaling agami ingkang pitados dhumateng satunggal Gusti inggih menika Allah subkhanahu wata'ala. 3. Sekar Sekar inggih menika satunggaling dasanama tumrap tembang, ingkang reroncening tembungipun ngginakaken basa Jawi. 8
BAB II GEGARAN TEORI A. Hakikat Sastra Miturut etimologi tembungipun, tembung sastra menika asilipun saking tembung sas kalihan tra. Sas gadhah teges 'mulang, maringi pitedah, utawi tatacara'. Wondene tra gadhah teges 'pirantos utawi sarana'. Dados sastra inggih menika pirantos kangge ngandharaken piwulang, buku pitedah utawi buku piwulangan. Cara mulangaken pitedah mawi piranti sastra karaos badhe langkung efektif, amargi sastra menika gadhah kekiyatan magis tartamtu ingkang saged ngenani dhumateng tiyang sanes. Wellek & Warren lumantar Melani (1995: 12) paring cara kangge mangertosi pangertosan sastra, bilih sastra inggih menika namung winates ing "mahakarya" (great books), inggih menika buku-buku ingkang dipunanggep "linuwih". Linuwih wonten ing perkawis menika dipuntingali saking ekspresi sastranipun. Ekspresi wonten ing ngriki gayut kalihan kados pundi panganggit medalaken raos pangraos saha imajinasinipun wonten salebeting karya sastra. Ekspresi sastra ingkang sae utawi saged dipunwastani endah inggih menika ingkang saged nuwuhaken greget saha saged mangaribawani para maos supados nindakaken utawi boten nindakaken satunggaling perkawis. Awit karya sastra menika sipatipun endah, pramila saged dipunginakaken minangka sarana mendoktrin kangge tiyang sanes. Saking Sekaripun Bugie menika saged kapundhut dudutan bilih karya sastra menika 9
endah saha migunani. Kaendahan menika katitik saking reroncening tembungipun, ewadene migunani awit cakepan sekar menika ngewrat piwulang kasaenan utawi moral babagan agami Islam. Saingga sekaripun Bugie menika tuwuh kajawi saged dinikmati ugi saged kapundhut paedahipun. Pamanggih babagan sastra sanesipun dipunandharaken dening Endraswara (2013: 1) piyambakipun ngandharaken bilih karya sastra inggih menika satunggaling wujud saha asiling seni kreatif ingkang minangka bahan komunikasi ing antawisipun pananggit kalihan para maos. Karya sastra menika sanes minangka kawruh eksak. Pramila karya sastra saged nuwuhaken sudut pandang-sudut pandang ingkang enggal saha beda ing antawisipun para maos tumrap karya sastra menika piyambak. Utawi saged dipunwastani bilih karya sastra menika sipatipun multitafsir. Cakepan sekar wonten ing Album Kelayung-layung kagunganipun Ir. Bugiakso utawi ingkang asring dipunsebat Bugie menika saged dipunginakaken kangge manggihaken penafsiran tumrap religiusitas Islam masarakat Jawi ing jaman menika. Inggih kangge mangertosi dumugi pundi masarakatipun ngupadaya nyinau piwulang agami Islam saha kados pundi anggenipun masarakat mbudidaya nindakaken piwulang kasebat minangka ngibadah dhumateng Gustinipun. Saking pangertosan ing nginggil, saged kapanggihaken dudutan bilih sastra inggih menika karya imajinatif ingkang ngewrat babagan moralitas utawi kasaenan ingkang karacik mawi basa kanthi wujud ingkang endah saha saged nuwuhaken makna ingkang beda-beda ing antawisipun para maos. 10
11 Cakepan Sekar Bugie ing Album Kelayung-layung menika kalebet karya sastra, amargi kajawi minangka andharan religiusitas pagesangan satunggaling masarakat ugi gadhah wujud ingkang endah. Cakepan Sekar Bugie ing album Kelayung-layung menika wosipun arupi piwulang kangge ngandharaken penghayatan keberagamaan Islam masarakat ing tanah Jawi. B. Sastra Jawi Gagrag Enggal Saperangan ageng masarakat kagungan karya sastra ingkang dipunpangaribawani dening kabudayan masarakat kasebat. Makaten ugi masarakat Jawi, kagungan kasusastran ingkang mawarni-warni saking gagrag tradhisional dumugi ingkang modern kanthi pinten-pinten jinis ingkang dipunpangaribawani dening kawontenan nalika karya menika medal. Sastra Jawi manawi dipuntingali saking masarakatipun kalebet objek kaji ingkang narik kawigatosan, inggih awit dipuntingali saking wosipun utawi dipuntingali saking gegayutanipun kalihan sastra sanesipun. Miturut JJ Ras wonten ing bukunipun Bunga Rumpai Sastra Jawa Mutakhir (1985: xiii) kairing dening majenging jaman, jinis-jinis sastra gagrag enggal wiwit tuwuh. Kawontenan menika dipunpangaribawani dening budaya ngamanca utaminipun budaya barat. Genre sastra Barat kadosta novel, cerpen (cerkak), saha puisi (geguritan), ingkang sakawit dipunginakaken kangge waosan pribadhi utawi hobi, dereng dangu lumebet wonten ing jagading sastra Jawi. Kanthi unen-unen sastra gagrag enggal ingkang asring dipun-ginakaken kangge nyebataken asil saking sastra modern menika.
Salah satunggaling sastra gagrag enggal ingkang dipunasilaken ing jaman menika inggih menika sekar. Ing salebeting sekar menika wonten reroncening tembung ingkang tegesipun dipunsingitaken kanthi endah ingkang kawastanan cakepan. Umumipun anggenipun damel cakepan, panganggit boten ngandharaken kanthi blaka utawi ngginakaken ukara limrah, amargi cakepan menika kalebet jinis puisi. Wondene puisi menika basanipun ngginakaken basa endah, sanes basa limrah. Wosing cakepan sekar menika saged nagndharaken mawarni-warni kahanan, kadosta katresnan, piwulang agami, tata krama, kawontenan ing alam donya, saha sanes-sanesipun. Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung kalebet sastra Jawi gagrag enggal amargi panganggit damel karya sastra menika kanthi wujud puisi saha ngginakaken basa Jawi enggal. Kajawi saking menika, sekar Bugie ing Album Kelayung-layung menika dipun-iringi kanthi gendhing tradhisional saha alat musik modern. Perpaduan kalih jinis alat musik menika ingkang ndadosaken sekaripun Bugie sekeca dipunmirengaken dening masarakat ing jaman menika. C. Sastra Sekar Sastra sekar wonten tradhisi lisan Jawi minangka satunggaling wujud puisi. Sekar menika minangka pirantos kangge medharaken raos pangraos dhumateng seni. Miturut Susantina (2009: v) kathah para pujangga ingkang paring sesorah ugi mawi sekar. Pramila sekar sampun misuwur sanget wonten madyaning bebrayan ageng masarakat Jawi. Adicara nyekar umumipun 12 kathah
dipunginakaken kangge nglelipur dhiri saha medalaken raos pangraos tumrap kawontenan ing sakiwa keringipun. Kajawi saking menika, sekar ugi ngewrat seserepan ingkang arupi tata susila saha paugeran, saingga saged dados sarana minangka sangunipun gesang. Sekar inggih menika wujud basa krama saking tembang ingkang ateges nyanyian utawi lagu. Sastra sekar ngandhut paugeran sastra saha filsafat tartamtu saha ngemu surasa budaya adi luhung. Paugeran menika lajeng kawujudaken wonten salebeting cakepan. Cakepan inggih menika ekspresi pangraosipun panganggit ingkang awujud reroncening tembung ingkang endah. Wonten salebeting cakepan sekar, mliginipun sekar Jawi menika umumipun ngewrat babagan kearifan lokal masarakat Jawi. Cakepan sekaripun Bugie ugi ngandhut perkawis babagan falsafah saha piwulang agami Islam. Falsafah saha piwulang menika dipunsengkuyung dening nilai-nilai saha norma ingkang wonten ing kabudayan Jawi. Nilai-nilai saha norma menika ingkang dipunwastani kearifan lokal gadhahanipun masarakat Jawi. Piwulang babagan agami Islam saha kearifan lokal Jawi menika ingkang saged kapundhut saking wosipun cakepan sekar Bugie ing album Kelayung-layung. D. Religiusitas Miturut Mangunwijaya (1988: 123) religiusitas saha agami (religi) menika panci gayut sanget, sesandhingan, malah kepara saged lebur dados setunggal, ananging sajatosipun kalih tembung menika gadhah makna ingkang beda. Agami menika langkung celak gegayutanipun kalihan lembaga resmi. 13
Wondene religiusitas menika langkung ningali perkawis saking manah, batos, saha kualitas iman satunggaling tiyang tumrap agaminipun. Kanthi makaten religiusitas sipatipun langkung lebet saha langkung wiyar tinimbang agami. Religiusitas dipuntegesi minangka pangraos beriman. Iman menika saged katitik saking pamanggih, lisan, saha tumindak. Religiusitas menika saged dipunwujudaken mawi ngupadaya nyinaoni saha nindakaken piwulang agami. Manawi wonten ing agami Islam, religiusitas menika saged dipunwujudaken mawi maos Al-Qur'an utawi hadits saha nindakaken piwulang ingkang wonten ing salebeting Al-Qur'an utawi Hadits kasebat. Saingga religiusitas menika minangka penghayatan keberagamaan utawi pangraos iman satunggaling tiyang. Pangraos iman menika dipuntingali saking perkawis ingkang lebet saha sipatipun pribadhi. Awit religiusitas menika saged katingal saking pamanggih, manah, saha tumindakipun tiyang. Pramila saged dipunmangertosi saking babagan raos pangraos tuladhanipun raos ajrih, ayem, saha pepenginan kangge celak kalihan Gusti ingkang kawujudaken kanthi ngibadah-ngibadah tartamtu. Wonten ing babagan pamanggih saged kapundhut tuladha bilih tiyang pitados dhumateng Gusti. Wondene wonten babagan tumindak, tuladhanipun sipat mituhu (taqwa), inggih kanthi nindakaken dhawuh saha nebihi awisanipun Pangeran ingkang minangka wujud saking kapitadosan dhumateng Pangeran. 14
15 E. Islam Islam miturut Arifin (1987: 201) inggih menika sumber piwulang ngagesang ingkang asalipun saking wahyu Allah ta'ala. Islam ingkang minangka agami menika paring pitedah babagan kados pundi kedahipun tiyang gesang minangka titahipun Gusti Allah. Gusti Allah ingkang nyiptakaken jagad menika paring dhawuh supados tiyang gesang sami manembah namung dhumateng Panjenenganipun. Kajawi ngrembag babagan gegayutan ing antawisipun tiyang gesang kalihan Allah, agami Islam ugi ngrembag babagan gegayutan ing antawisipun tiyang gesang dhateng sesami tiyang gesang. Salebeting nindakaken gegayutan kasebat, Allah sampun paring pitedah (syari'at) ingkang kedah dipunugemi. Agami Islam inggih menika agami ingkang nedahaken keseimbangan. Keseimbangan menika maknanipun adil utawi sami wonten babagan donya saha akherat kalihan wonten babagan material saha spiritual. Agami Islam ngandharaken bilih sedaya wujud ingkang fakir saha ingkang miskin (manah saha harta) kedah dipungantos wonten ing pagesangan ingkang sarwa cekap saha kathah. Kawontenan tiyang ingkang fakir saha miskin saged ndadosaken tiyang kufur utawi ingkar dhumateng Allah. Pramila agami Islam nedahaken supados tansah ngupadaya kanthi sae. Donya menika dipunibarataken siti ingkang saged dipuntuwuhi menapa kemawon, asilipun saged dipunpanggihaken wonten ing donya menika ugi, saha wonten ing kapanggihaken benjing nalika wonten ing ngalam akherat. Saking andharan menika saged dipunmangertosi bilih Islam
ngandharaken bilih boten wonten asil ingkang tanpa dipunwiwiti kalihan upaya, saingga tiyang badhe pikantuk asil manawi piyambakipun kersa ngupadaya mujudaken gegayuhanipun. Islam boten namung nedahaken piwulang ingkang kebak nilai pendidikan, ananging ugi napakaken kekiyatan rokhaniah ingkang arupi kapitadosan namung dhumateng Allah ta'ala. Kapitadosan babagan piwulang taukhid menika ingkang nuwuhaken kualitas satunggaling pribadi ingkang sae. Kanthi kekiyatan iman ingkang adhedhasar taukhid menika tiyang gesang saged kaangkat drajatipun saha tambah gunggung kamulyanipun. Sakawit dakwah utawi penyebaran agami Islam dipuntindakaken dening Nabi Muhammad salallahu 'alaihiwassalam. Wonten ing dakwahipun, Nabi Muhammad tansah nyepeng kekiyatan kapitadosanipun dhateng taukhid. Kasilipun Nabi Muhammad babagan piwulang taukhid kangge para pendherekipun menika inggih icalipun kapitadosan dhateng perkawis ingkang ghaib ingkang mawujud wonten ing patung utawi berhala-berhala sanesipun. Sipat saha kekiyatan rokhaniah dhateng piwulang taukhid menika ageng, amargi wahyunipun mandhap saking Panjenenganipun Allah ta'ala dhumateng Nabi Muhammad mawi malaikat. Piwulang kados ingkang wonten ing Al-Qur'an Surat Al-Ikhlas ingkang nedahaken bilih Allah Maha Tunggal, satunggaling papan kangge nyenyuwun samubarangipun, boten kagungan putra saha boten pinutrakaken, saha boten wonten menapa kemawon utawi sinten kemawon ingkang saged nandhingi Panjenenganipun, menika minangka wujud ingkang mutlak utawi boten saged ewah babagan Ke-Esaan Allah. 16
17 F. Religiusitas ing Sastra Jawi Mangunwijaya (1982: 11) ngandharaken bilih sajatosipun sedaya sastra menika gadhah sipat religius utawi saged dipunwastani bilih sastra menika tuwuh saking perangan ingkang sipatipun religius, amargi tiyang gesang pitados bilih wonten kekiyatan sanes ingkang langkung ing samubarangipun tinandhingan kalihan kekiyatanipun piyambak. Sastra religius umumipun ngandharaken piwulang babagan ke-Tuhanan. Pramila sastra religius saged dipun-ginakaken kangge sarana mulangaken pitedah salah satunggaling agami tumrap tiyang gesang. Kanthi makaten sastra religius saged dipunginakaken minangka sumber piwulangan ngagesang. Jinis kalihan wujud aspek releigiusitas kathah kalebet wonten ing karya sastra. Sae menika karya sastra ingkang wujudipun prosa menapa dene ingkang wujudipun puisi. Jinis kalihan wujud aspek religiusitas Islam ingkang wonten ing karya sastra menika dipunpangaribawani dening perkawis gesang ingkang wonten sesambetanipun kalihan harkat saha martabat-ipun tiyang gesang. Karya sastra ingkang kathah ngewrat bab religiusitas Islam kathah wonten ing serat ingkang wujudipun tembang macapat. Ananging sareng kalihan pangrembakanipun jaman, wonten salah satunggaling karya sastra modern ingkang wosipun ngrembag religiusitas Islam, inggih menika karya sastra ingkang awujud cakepan sekar sanes macapat. Sekar Bugie Album Kelayung-layung menika kalebet sastra Jawi ingkang ngewrat babagan religiusitas, amargi wonten ing saben sekaripun panganggit nglebetaken tatacara pagesangan tiyang Jawi ingkang ngugemi
agami Islam. Piwulang-piwulang menika gayut kalihan konsep moral masarakat Jawi, saingga sekar menika saged katampi dening masarakat Jawi minangka karya sastra Jawi ingkang ngandharaken piwulang agami Islam. G. Sekar Bugie Album Kelayung-layung Ir. Bugiakso utawi ingkang misuwur kanthi asma Bugie inggih menika salah satunggaling musisi Jawi ingkang sampun medalaken 3 album. Bugie miyos wonten ing Magetan dinten setu pahing tanggal 11 Mei 1963. Bugie misuwur dados musisi menika nalika medalaken album ingkang kapisan. Nalika medalaken album ingkang kaping kalih kanthi irah-irahan Kelayung-layung, Bugie langkung dipuntepangi dening masarakat Jawi. Salajengipun Bugie medalaken album ingkang kaping tiga, album menika ugi album religi kanthi irah-irahan Pitakon Malaikat Munkar Nakir. Album ingkang nomer kalih kanthi irah-irahan Kelayung-layung. Album Kelayung-layung medal nalika taun 2007. Lumantar album menika, Bugie ngajak tiyang sanes supados nggginakaken wekdal gesangipun namung kangge ngibadhah dhumateng Gusti Allah. Wonten ing album Kelayung- layung menika sedaya cakepan sekaripun ngginakaken basa Jawi saha ngewrat bab Islam. Wonten ing salebeting album menika wonten 11 irah-irahan sekar, inggih menika Kelayung-layung (Kereta Jawa), Astaghfirullah, Shubuh, Rumangsa Dosa, Mampir Ngombe, Al-Ikhlas, Salam, Subhanallah, Ngolat- ngolet, Apa Abote, saha Musyrik. Salah satunggaling sekar ingkang misuwur wonten ing album Kelayung-layung inggih menika kanthi irah-irahan Kelayung-layung (Kereto 18
19 Jowo). Sajatosipun sekar menika sanes sekar ingkang enggal, sekar menika kapundhut saking wosipun Serat Centhini anggitanipun Yasadipura II. Wonten ing album menika, cakepan sekar Kelayung-layung dipuntambahi utawi dipunaransemen sekedhik kalihan Bugie. Cakepan wonten ing Sekar Kelayung-layung menika nyariosaken manungsa ingkang badhe seda supados enggal-enggal tobat. Manawi kapundhut dudutanipun, sedaya sekaripun Bugie ing Album Kelayung-layung menika nedahaken piwulang agami Islam. Piwulang menika ngajak supados nindakaken jejibahan tiyang Islam saha nebihi awisan-awisan ing agami Islam. Jejibahan tiyang Islam tuladhanipun sholat gangsal wekdal, maos Al-Qur'an, ngaos, saha sapiturutipun. Wondene awisan-awisanipun inggih menika tumindak adigung adiguna, tumindak sia-sia, tumindak musyrik, saha sapiturutipun. H. Dhasar Piwulang Agami Islam Dhasaripun piwulang agami Islam inggih menika sedaya perangan ingkang dipunginakaken minangka dhasar utawi pandom masarakat anggenipun gesang miturut agami Islam. Dhasar agami Islam menika ngewrat sedaya perangan ingkang nuwuhaken pandom ingkang sipatipun mengikat saha sinten kemawon ingkang nerjang pandom menika badhe pikantuk paukuman. Perkawis ingkang paling wigatos ing piwulang agami Islam inggih menika aqidah (kapitadosan), syariah (tatacara), saha akhlak (tumindak). Allah sampun paring dhasar piwulang agami Islam ingkang kedah dipunestokaken dening masarakat ingkang ngugemi agami Islam. Perkawis
menika kaserat wonten ing Al-Qur'an surat An-Nisaa' ayat 59 ingkang tegesipun: "he wong mukmin kabeh, sira padha ngestokna (ta'ata) marang Allah lan ngestokna marang para utusane Allah sarta wong kang padha nyekel panguwasa (pamerintah) saka sira kabeh. Dene manawa sira padha pasulayan sawijining perkara, sira padha mbalekke perkara mau marang Allah lan para utusane." Miturut ayat ing inggil saben umat Islam kedah mituhu dhumateng Allah mawi wahyunipun inggih menika Al-Qur'an, Hadits, saha kitab- kitabipun ulil amri utawi panguwasa ingkang gadhah panguwaos ingkang arupi ngilmu. Sumber utawi dhasar piwulang agami Islam ingkang sepisan inggih menika Al-Qur'an. Tembung Al-Qur'an miturut basanipun kapundhut saking tembung kriya (fi'il) "qaraä" ingkang tegesipun 'piyambakipun sampun maos'. Pramila lajeng dipuntegesi waosan. Tegesipun supados Al- Qur'an menika dados waosan saha tansah dipunwaos dening tiyang Islam. Tegesipun Al-Qur'an miturut Chalil (1955: 180) inggih menika: Firman Allah yang berdiri sendiri pada Dzat-Nya, yang diturunkan kepada Nabi Muhammad saw dengan bahasa Arab, yang akhirnya tertulis dalam mushaf-mushaf, menjadi beberapa halaman, sehingga menjadi sebuah buku yang besar serta tebal, yang dipindahkan (dinukilkan) kepada kita dengan jalan tertunda-tunda, yang tidak diragui dan tidak akan dapat diingkari lagi kebenarannya. Sumber piwulang agami Islam ingkang sepisan inggih menika Al- Qur'an, menika kedah dipunugemi dening sedaya tiyang Muslim, amargi Al- Qur'an dipunginakaken kangge nyampurnakaken kawontenan Tegesipun Al-Qur'an minangka piwulang ingkang ngandharaken dhawuh saha nedahaken awisan ingkang kedah dipuntindakaen menapa dene dipuntilar dening sedaya umat Muslim. Wontenipun Al-Qur'an menika kangge 20 umat.
dipungatosaken, dipunpundhut piwulangipun ingkang luhur saha dados pitedah kangge tiyang-tiyang ingkang ngabekti dhumateng Allah. Kados ingkang dipunandharaken ing Al-Qur'an surat Al-Israa' ayat 9. "Satemene Qur'an iki nuduhake marang dalan kang luwih bener lan dadi bebungah tumrap wong-wong kang padha mukmin, yaiku wong- wong kang padha nindakake kabecikan, satemene dheweke iku bakal kaparingan ganjaran kang gedhe (yaiku suwarga)." Saking andharan ing nginggil saged kapundhut dudutan bilih Al- Qur'an inggih menika waosan ingkang wosipun firman-firman Allah ta'ala ingkang arupi dhawuh saha awisan supados dipunestokaken dening tiyang ingkang nguemi agami Islam, kangge manggihaken katentreman saha kawilujengan gesang ing donya dumugi akhirat. Awit Al-Qur'an minangka wahyu ingkang mandhap langsung saking Panjenenganipun Allah ta'ala, pramila Al-Qur'an menika boten saged dipuntandhingi kalihan buku menapa dene kitab menapa kemawon. Dhasar piwulang agami Islam ingkang kaping kalih inggih menika hadits. Tembung Al-Hadits miturut basa gadhah pinten-pinten teges, antawisipun inggih menika pangandikan saha pawarta. Hadits ingkang tegesipun pangandikan kados firman Allah wonten ing Al-Qur'an ingkang tegesipun, "Allah iku handhawuhake carita becik kitab Qur'an kang rampak becik. Sarta siji-sijining carita: wewulang, gancaran, pengancam, larangan lan sapanunggalane nganggo dipindhoni utawa dipingteloni." (Az-Zumar: 23). Wondene Hadits ingkang tegesipun pawarta, saged dipuntingali wonten firman Allah wonten ing Al-Qur'an ingkang tegesipun, "(Muhammad), apa sira wis sumurup ceritane Nabi Musa?" (Thaahaa: 9). 21 ing
22 Pangandikanipun Imam Nawawi lumantar Chalil (1955: 206) tegesipun hadits utawi sunnah inggih menika tembung ingkang dipunginakaken kangge nyebataken sedaya perkawis ingkang boten dipunandharaken wonten ing Al-Qur'an. Inggih awit minangka andharan saking Al-Qur'an utawi sanes (cara anggenipun Nabi dhahar, tilem, ngendikan, lsp). Saingga perkawis-perkawis ingkang boten wonten andharanipun ing Al-Qur'an badhe dipunandharaken langkung rijit wonten ing hadits. Pangertosan sanesipun dipunandharaken dening Asy-Syathiby lumantar Chalil (1955: 207) bilih tembung hadits utawi sunnah menika dipunginakaken kangge satunggaling pakaryan utawi tumindak para sahabat Nabi, inggih awit tumindak menika wonten ing Al-Qur'an menapa boten. Amargi sedaya jinis ngibadah kedah nuladha dhumateng ingkang sampun dipuncawisaken wonten ing sunnah. Saking andharan ing inggil saged kapanggihaken dudutan bilih manawi sunnah menika dipunjumbuhaken dados setunggal, pramila wonten hadits utawi sunnah menika kaperang saking sekawan werni. Inggih menika pangandikan, tumindak, pengakuan, saha sunnah saking sahabat Nabi utawi khulafa urrasyidin. Khulafa urrasyidin inggih menika wakil-wakil utawi khalifah ingkang leres saha lurus, piyambakipun minangka waris kepemimpinan Rasulullah sabibaripun Rasul seda. Cara anggenipun nemtokaken khulafa urrasyidin inggih kanthi syura' (wawan rembug). Khulafa urrasyidin kaperang saking Abu Bakar, Umar, Utsman, saha Ali.
23 Dhasar tata cara agami Islam ingkang kaping tiga inggih menika ijma'. Ijma' miturut Chalil (1955: 317) inggih menika pasarujukan saking para ulama ahli ijtihad saking umatipun Nabi Muhammad sasampunipun sedanipun Nabi Muhammad wonten ing satunggaling wekdal kangge perkawis menapa kemawon. Para ulama ndadosaken ijma' minangka hujjah ingkang kedah dipunbekteni sasampunipun Al-Qur'an saha hadits. Kados ingkang dipunandharaken wonten ing ayat menika: "Mengkono uga sira (para ummat Muhammad) padha Ingsun dadekake umat pilihan, supaya ing besuk sira padha neksenana marang manungsa." (Al-Baqarah: 143) Ijma' menika umumipun dipunginakaken kangge satunggaling perkawis ingkang nalika semanten ing jamanipun Nabi dereng wonten. Tuladhanipun tiyang Islam ingkang ngucapaken sugeng dinten Natal dhumateng tiyang Kristen. Ijma' menika lumampah kangge sedaya umat Islam salajengipun Nabi Muhammad dumugi wontenipun ijma' enggal ingkang nggantos ijma' ingkang dangu. Tiyang ingkang saged dados ulama ahli ijma' kedah mumpuni sarat-sarat tartamtu, tuladhanipun mangertos tafsir Al- Qur'an, mangertos hadits, mangertos basa Arab, saha sanes-sanesipun. Saged kapundhut dudutan bilih ijma' inggih menika pasarujukan para ulama ingkang minangka hukum Islam sabibaripun Al-Qur'an saha hadits. Hukum Islam ingkang angka sekawan inggih menika qiyas. Miturut Chalil (1955: 340) tegesipun qiyas inggih menika nggayutaken satunggaling perkawis kalihan perkawis sanesipun babagan hukumipun, amargi kekalih perkawis menika gadhah 'illat (gegayutan) ingkang meh kemawon sami,
24 perkawis menika ugi ndadosaken hukumipun sami. Tuladhanipun inggih menika napza. Wonten ing jaman Nabi Muhammad dereng wonten napza, lajeng napza menika dipunqiyasaken hukumipun kalihan khamr utawi minol, amargi kekalih perkawis menika gadhah bebaya utawi mudharat ingkang meh sami. Saingga saged kapundhut dudutan bilih qiyas inggih menika cara kangge nemtokaken hukum satunggaling perkawis ingkang enggal ngginakaken hukum ingkang sampun wonten. I. Panaliten ingkang Jumbuh Panaliten ingkang gayut kaliyan panaliten menika inggih menika panaliten ingkang dipuntindakaken dening sedherek Indah Puspowati kanthi irah-irahan Religi Jawa dalam Cerita Seh Jangkung Rubrik Cerita Rakyat Majalah Djaka Lodhang taun 2013. Wonten ing panaliten menika, piyambakipun neliti bab wujud-wujud religi Jawi ingkang wonten ing wosing cariyos Seh Jangkung saha kadospundi caranipun ngandharaken wujud-wujud religi Jawa kasebat. Panaliten kasebat jumbuh kalihan panaliten menika, amargi ngandharaken babagan wujud-wujud religi Jawi wonten ing salah satunggaling karya sastra. Ananging beda antawisipun panaliten menika kalihan panaliten kasebat inggih menika babagan subjek panalitenipun. Menawi wonten ing panaliten menika ingkang dados subjek karya sastra awujud Cariyos Seh Jangkung ingkang wonten ing Rubrik Cerita Rakyat Majalah Ddjaka Lodhang, wondene subjek wonten ing panaliten menika
inggih menika Cakepan sekar Bugie ingkang wonten ing salebeting Album Kelayung-layung. Panaliten ingkang jumbuh salajengipun inggih menika panaliten gadhahanipun sedherek Sapdo Haris Wiryanto kanthi irah-irahan Purwakanthi saha Parikan wonten ing Cakepan Campursari Album Pendopo Campursasri 2 Kabupaten Karanganyar taun 2013. Wonten panaliten menika sedherek Sapdo Haris Wiryanto ngandharaken struktur purwakanthi saha parikan, gegayutan gatra sampiran kalihan isi, saha maknanipun purwakanthi kalihan parikan kasebat. Panaliten ingkang dipunlampahi dening sedherek Sapdo Haris Wiryanto jumbuh kalihan panaliten menika amargi sami-sami neliti cakepan sekar. Wondene beda ing antawisipun panaliten ingkang dipunlampahi dening sedherek Sapdo Haris Wiryanto kalihan panaliten menika inggih menika wonten ing babagan kajian-ipun. Manawi panalitenipun sedherek Sapdo Haris Wiryanto neliti bab purwakanthi saha parikan, wondene panaliten menika neliti bab religiusitas Islam. J. Nalaring Pikir Karya sastra lisan Jawa kados sekar Bugie ing Album Kelayung- layung menika kathah ngewrat piwulang babagan moral ingkang migunani tumrap tiyang gesang ing jaman menika. Piwulang ingkang kaandhut ugi taksih jumbuh kalihan kawontenan ing jaman menika. Gayut kalihan religiusitas Islam ing sekar Bugie Album Kelayung-layung, panaliti 25
ngginakaken indikator kangge nganalisis data wonten ing panaliten menika kados ing ngandhap menika: 1. panaliten babagan dhasaripun wujud religiusitas Islam ing cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung wonten Al-Qur'an utawi Hadits. Wondene cara anggenipun nganalisis dhasaripun wujud religiusitas Islam ingkang wonten ing cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung, panaliti ngginakaken metode deskriptif. Pawadan panaliti ngginakaken sekar menika inggih awit sekar menika minangka salah satunggaling karya sastra lisan ingkang ngginakaken basa Jawi saha ngewrat piwulang ngagesang ingkang estu-estu migunani saha jumbuh kalihan kawontenan masarakat ing jaman menika. 26
BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Panaliten babagan religiusitas Islam wonten cakepan sekar Bugie Album Kelayung-layung menika kalebet wonten ing jinis panaliten deskriptif. Panaliten menika ancasipun kangge ngandharaken religiusitas Islam ing jaman menika. Endraswara (2013: 5) ngandharaken bilih titikanipun panaliten deskriptif inggih menika panaliti minangka instrumen kunci ingkang maos kanti teliti tumrap satunggaling karya sastra, ngandharaken asiling panaliten mawi tembung utawi kepara gambar manawi dipunbektahaken, langkung nengenaken proses tinimbang asil amargi sipatipun sastra ingkang multitafsir, analisis kanti cara induktif, saha makna minangka perangan ingkang utami. Panaliten babagan religiusitas Islam ing cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung menika dipunteliti mawi cara deskriptif amargi data ingkang badhe dipunkempalaken arupi reroncening tembung utawi saged dipunwastani cakepan, ingkang ngemot babagan religiusitas Islam ingkang relevan ing jaman menika. Kajawi saking menika, panaliten deskriptif menika dipunginakaken kangge ngudhari gegayutan wujud religiusitas Islam wonten salebeting cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung kalihan Al-Qur'an ingkang minangka dhasaripun piwulang agami Islam ingkang kaping setunggal utawi Hadits ingkang minangka dhasaripun piwulang agami Islam ingkang kaping kalihipun. 27
28 B. Data saha Sumbering Data Panaliten menika fokus kangge ngudhari babagan dhasaripun wujud religiusitas Islam ing cakepan sekar Bugie Album Kelayung-layung miturut Al-Qur'an utawi Hadits. Data panaliten menika inggih menika wujud religiusitas Islam saha dhasaripun wujud religiusitas Islam ingkang sampun kaserat wonten kertu data. Sumber data panaliten menika inggih menika CD sekar Bugie wonten ing Album Kelayung-layung saha cakepan sekar ingkang sampun dipunsalin saking mirengaken CD-nipun Bugie. Sumber data saking CD sekar Bugie ing Album Kelayung-layung menika arupi sumber data lesan. Anggenipun mirengaken CD-nipun Bugie menika dipuntindakaken kanthi dipunambali, supados data ingkang kapanggihaken estu-estu ajeg. Sekar Bugie ing Album Kelayung-layung menika kaperang saking 11 irah-irahan. 11 irah-irahan sekar menika inggih menika Kelayung-layung (Kereto Jowo), Astaghfirullah, Subuh, Rumangsa Dosa, Mampir Ngombe, Al- Ikhlas, Salam, Subhanallah, Ngolat-ngolet, Apa Abote, saha Musyrik. Album menika medal nalika taun 2007. Sekar-sekar menika kapilih minangka sumbering data panaliten amargi sekar menika gadhah tema ingkang religius, ngginakaken basa Jawi, saha cakepan sekaripun ngandharaken religiusitas masarakat Jawi ingkang relevan ing jaman menika. C. Caranipun Ngempalaken Data Data ingkang kapanggihaken wonten panaliten menika inggih menika data lesan, pramila cara ingkang dipunginakaken wonten panaliten
29 menika inggih menika kanti cara simak-catat. Data lesan kasebat inggih menika lagu saking Kaset CD Album Bugie Kelayung-layung. Caranipun ngempalaken data lesan menika inggih kanthi mirengaken kanthi premati CD ingkang dipunputer, lajeng dipuncatet. Salaminipun nyemak sekar menika, panaliti kedah teliti supados data ingkang kapanggihaken estu-estu ajeg. Tata cara anggenipun ngempalaken data, wonten ing panaliten menika inggih menika: 1. mirengaken sekar Bugie Album Kelayung-layung kanthi premati, 2. nyerat cakepan sekar Bugie Album Kelayung-layung saking CD ingkang dipunputer, 3. paring tandha dhateng cakepan sekar Bugie Album Kelayung-layung ingkang gayut kalihan wujud religiusitas Islam, 4. nglebetaken data ingkang awujud religiusitas Islam wonten ing kertu data ingkang sampun dipuncawisaken, 5. manggihaken dhasaripun wujud religiusitas Islam, ingkang sepisan manggihaken wonten ing Al-Qur'an, manawi boten kapanggihaken lajeng manggihaken wonten Hadits, manawi boten kapanggihaken ugi lajeng wonten ijma' saha qiyas. D. Pirantining Panaliten Pirantining panaliten inggih menika sedaya piranti ingkang dipunbetahaken kangge neliti sumbering data. Pirantining panaliten tumrap dhasaripun wujud religiusitas Islam ing Sekar Bugie Album Kelayung-layung menika ngginakaken kertu data. Kertu data dipundamel saderengipun
30 mirengaken Kaset CD sekar Bugie Album Kelayung-layung. Kertu data kasebat saged dipuntingali kados wonten ing ngandhap menika. Tabel 1. Data Dhasaripun Wujud Religiusitas Islam ing Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung Miturut Al-Qur'an utawi Hadits. No. Irah- Wujud Religiusitas Ayat wonten Kat. irahan Islam Al-Qur'an utawi Dalil Sekar wonten Hadits 1. 2. 3. Anggenipun ngempalaken data menika ngginakaken piranti-piranti panyengkuyung sanesipun, kadosta Laptop, kaset CD, buku, saha ballpoint. E. Caranipun Nganalisis Data Panaliti anggenipun nganalisis data wonten ing panaliten menika ngginakaken cara analisis deskriptif. Analisis deskriptif dipuntindakaken kanthi cara manggihaken dhasaripun wujud religiusitas Islam wonten ing cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung wonten salebeting Al-Qur'an utawi Hadits. Lajeng kaandharaken langkung rijit malih wonten ing pirembagan. Tata caranipun analisis deskriptif wonten ing panaliten menika, karantam wonten ing urut-urutan: 1. maringi tandha dhumateng cakepan sekar Bugie Album Kelayung-layung ingkang gayut kalihan wujud religiusitas Islam,
31 2. manggihaken dhasaripun wujud religiusitas Islam, ingkang sepisan manggihaken wonten ing Al-Qur'an, manawi boten kapanggihaken lajeng manggihaken wonten Hadits, manawi boten kapanggihaken ugi lajeng wonten ijma' saha qiyas, 3. nindakaken panaliten babagan dhasaripun wujud religiusitas Islam ing cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung ngginakaken dhasaripun piwulang agami Islam, urut miturut irah-irahan sekar. F. Caranipun Ngesahaken Data Wonten panaliten menika, anggenipun ngesahaken data dipuntindakaken mawi uji validitas saha reliabilitas data. Andharanipun saged dipuntingali wonten ing ngandhap menika. 1. Uji Validitas Uji Validitas dipunginakaken kangge mangertosi kados pundi saenipun cara nganalisis data ingkang dipunginakaken kangge ngandharaken informasi ingkang kaandhut wonten salebeting data. Miturut validitas, keabsahan data dipunpanggihaken kanthi ngginakaken validitas semantik saha nyuwun pirsa dhumateng para ahli. Validitas semantik inggih menika cara kangge ngukur tingkat kesensitifan makna-makna simbolik ingkang gayut kalihan konteks (Endraswara, 2003: 164). Wonten babagan menika titikan religiusitas Islam ingkang wonten ing salebeting Sekar Bugie Album Kelayung-layung dipuntegesi miturut konteks cakepanipun. Tuladhanipun cakepan urip kuwi mung mampir ngombe, tembung mampir ngombe dipuntegesi gesang wonten ngalam donya namung sawetawis
32 wekdal, beda sanget kalihan manawi katandhingaken kalihan pagesangan ing alam akherat. Pagesangan ing alam akherat minangka pagesangan ingkang sajatos, salami-laminipun boten wonten pungkasanipun. Dados mampir ngombe wonten cakepan sekar menika boten dipuntegesi mampir ngunjuk. Pertimbangan ahli inggih menika satunggaling cara kangge manggihaken keabsahan data kanthi nyuwun pirsa dhumateng tiyang ingkang mumpuni wonten bidhangipun. Expert judgement (pertimbangan ahli) ingkang dipunkajengaken inggih menika dosen pembimbing, inggih Dosen Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Universitas Negeri Yogyakarta. Kejawi menika, panaliti ugi nyuwun pirsa dhumateng tiyang ingkang mangertos babagan Agami Islam, inggih menika ustadz Suhari. 2. Uji Reliabilitas Uji reliabilitas data ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika inggih menika uji reliabilitas intrarater. Reliabilitas menika dipunpanggihaken mawi pengkajian data kanthi dipunambali, dumugi kapanggihaken data ingkang tetep. Data ingkang kapanggihaken lajeng dipunteliti miturut watesaning panaliten. Panaliten menika dipunpungkasi manawi data ingkang kapanggihaken sampun ajeg, saingga trep dipunwastani panaliten ilmiah.
BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten Asiling panaliten menika inggih kangge manggihaken wujud religiusitas Islam wonten salebeting cakepan sekar Bugie ing Album Kelayung-layung saha kangge ngandharaken dhasaripun wujud religiusitas Islam ingkang wonten salebeting sekar Bugie Album Kelayung-layung dipuntingali saking Al-Qur'an utawi Hadits. Wujud religiusitas langkung rumiyin kaserat wonten ing kartu data lajeng dhasaripun wujud religiusitas Islam wonten ing Al-Qur'an utawi Hadits karembag langkung rijit wonten ing pirembagan. 1. Dhasaripun Wujud Religiusitas Islam ing Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung kalihan Al-Qur'an utawi Hadits. Wonten ing sub bab menika badhe kaandharaken tabel data wujud religiusitas Islam wonten salebeting cakepan Sekar Bugie Album Kelayung- layung saha dhasaripun wujud religiusitas Islam ing Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung wonten salebeting Al-Qur'an utawi Hadits. Tabel data menika ginanipun kangge nggampilaken panaliti anggenipun nindakaken panaliten salajengipun. Kajawi saking menika tabel data menika ginanipun kangge nggampilaken para maos anggenipun mangertosi kanthi singkat babagan asiling panaliten tumrap dhasaripun wujud religiusitas Islam ing cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung wonten salebeting Al-Qur'an 33 Islam
utawi Hadits minangka dalil naqli dhasaripun paugeran nindakaken pangibadahan miturut agami Islam. Tabel 2. Data dhasaripun Wujud Religiusitas Islam ing Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung miturut Al-Qur'an utawi Hadits. No. 1. Irah-irahan Sekar Kelayung- Wujud Religiusitas Islam Gusti Allah Ayat wonten Al- Qur'an utawi dalil wonten Hadits Ana ing ngendi bae sira layung Ingkang manggon, sira mesthi (Kreta Jawa) Murbeng Dumadi bakal kecandhak dening pati, senajan sira padha ana ing sajeroning gedhong-gedhong kang dhuwur. (An Nisaa': 78) Kineban lawang Tobat iku ora tumrap tobat wong kang nglakoni laku ala pirang-pirang, kang nganti tekan wektu mati lagi matur: "Ing sapunika kawula tobat". Lan ora tumrap wong kang mati kafir. (An-Nisaa': 18) 2. Astagh- Karyenak tyasing Lan menawa sira firullah sesami (Muhammad) nulak wong kang kudu diwenehi mau jalaran perlu arep golek luwih dhisik kanugrahan kang 34 Kat. D1 D2 D3
Tabel lajengipun No. Irah-irahan Sekar Wujud Religiusitas Islam Sangkan paraning dumadi Gusti boten sare Ayat wonten Al- Qur'an utawi dalil wonten Hadits sira arep-arep saka Pangeranira, iku sira mangsulana kanthi pangucap kang becik. (Al-Israa': 28) Para mukmin, padha bektia ing Allah. Kabeh wae padha nggatekna apa sing wis ditindakake kanggo dina sesuk (akherat). Padha bektia ing Allah, satemene Allah iku waspada marang samubarang kang padha sira lakoni. (Al-Hasyr: 18) Allah ora ana Pangeran Kang sinembah kajaba mung panjenenganipun Piyambak kang Sugeng sarta kang jumeneng Pribadi. Allah iku ora nate ngantuk lan sare. (Al-Baqarah: 255) 35 Kat. D4 D5
Tabel Lajengipun No. Irah-irahan Sekar 3. Apa Abote Wujud Religiusitas Islam Ngundhuh wohing pakarti Sholat Ayat wonten Al- Qur'an utawi dalil wonten Hadits Dene wong kang padha percaya ing Allah sarta padha nglakoni kabecikan wong kang mangkono mau padha pikantuk Suwarga. Anggone ana ing Suwarga bakal padha langgeng. (Al-Baqarah: 82). Dene wong kang padha kafir lan padha nggorohake ayat Ingsun, iku kabeh padha nduweni neraka. Wong mau anggone ana ing neraka padha langgeng. (Al-Baqarah: 39) nglakonana sholat, awit sholat iku ngalang- alangi laku hala lan duraka. Eling ing Allah iku (luwih gedhe ganjarane) ngungkuli kabecikan liyane. (Al-'Ankabut: 45) 36 Kat. D6 D7
Tabel Lajengipun No. Irah-irahan Sekar 4. Mampir Ngombe Wujud Religiusitas Islam siyam ramadhan Mampir ngombe Sedaya ingkang kagungan suksma badhe seda kajawi Allah Bekti dhumateng Allah ta'ala Ayat wonten Al- Qur'an utawi dalil wonten Hadits He wong kang padha mukmin sira kabeh diwajibake pasa, kaya para umat sadurungira. Supaya sira kabeh taqwa marang Allah. (Al-Baqarah: 183) Ing dina kiyamat dheweke andeleng kaya- kaya anggone manggon ana ing donya ora liya kajaba mung sasore utawa sakesuk. (An-Nazi'at: 46) Kabeh badhan (awak) iku mesthi bakal nemahi (ngincipi) pati. (Ali-Imran: 185) Ing sabisa-bisa sira padha bektia ing Allah, padha ngrungokna lan nampanana dhawuhing lan parentahe Allah. 37 Kat. D8 D9 D10 D11
Tabel Lajengipun No. Irah-irahan Sekar 5. Musyrik Wujud Religiusitas Islam Mikul dhuwur mendhem jero awisan nindakaken syirik Ayat wonten Al- Qur'an utawi dalil wonten Hadits (At-Taghaabun: 16) Ingsun dhawuh marang manungsa: "Padha ngabektia marang wong tuwa loro. Awit nalika ana sajerone wetengane biyunge nandang reribet saya tuwa wetengane awake sangsaya abot. Sawise lahir jabang bayi anggone nusoni nganti lawas. Panyapihe nganti umur rong tahun. He manungsa, sira padha syukura marang Ingsun lan marang wong tuwanira loro. Ing tembe sira bakal bali seba marang ngersaningsun. (Luqman: 14) (Muhammad) dhawuha: "Sira kabeh padha mreneya, Ingsun wacakake kitab Qur'an, kang mratelakake 38 Kat. D12 D13
Tabel Lajengipun No. Irah-irahan Sekar 6. Ngolat- ngolet Wujud Religiusitas Islam Allah minangka satunggaling Gusti ingkang pantes sinembah Memayu hayuning bawana Sinau kawruh agami (ngaji) Ayat wonten Al- Qur'an utawi dalil wonten Hadits samubarang larangane Pangeranira marang sira". Dhawuhe Allah: "Sira aja padha musyrik, mangeran marang liyane Allah. (Al-An'am: 151) (Muhammad) sira dhawuha: "He wong ahli kitab, sira padha mrenea, ngumpulake kalimah kang 'adil antaraningsun lan antaranira kabeh, yaiku supaya kita kabeh ora manembah kajaba mung marang Allah piyambak (Ali 'Imran: 64) (Muhammad) Ingsun ora ngutus marang sira kajaba dadi rahmat marang alam kabeh. (Al-Anbiyaa: 107) (Muhammad) Sira maca kelawan asmaning Pangeranira kang 39 Kat. D14 D15 D16
Tabel Lajengipun No. Irah-irahan Sekar 7. Rumangsa Dosa Wujud Religiusitas Islam Andhap asor dhawuh tulung tinulung Ayat wonten Al- Qur'an utawi dalil wonten Hadits anitahake. Panjenengane anitahake manungsa saka getih kentel. Maca, lan Pangeranira iku ingkang Maha Mulya. Kang meruhake (carane nulis) nganggo kalam. Kang meruhake marang manungsa, barang kang maune durung weruh. (Al-'Alaq: 1-4) Lan aja mlengosake pipimu marang manungsa jalaran gumedhe, rupa ngremehake. Lan yen lumaku ana ing bumi aja gemblelengan awit Allah ora remen, kang kaya mangkono. (Luqman: 18) Lan sira padha manembaha Allah, lan aja nyekutokake Allah 40 Kat. D17 D18
Tabel Lajengipun No. Irah-irahan Sekar Wujud Religiusitas Islam Kasampurnan namung kagunganipun Allah Tobat Ayat wonten Al- Qur'an utawi dalil wonten Hadits Kelawan barang liyane. Lan padha gawea becik marang wing tuwa loro, lan para sedulurira, lan para bocah yatim, lan para wong miskin, (An- Nisaa': 36) Hiya iku wong kang padha nyingkiri dosa gedhe lan panggawe ala kajaba dosa cilik kang mung sithik. Satemene Allah iku pangapurane gedhe kang nguningani sira. Panjenengane nguningani sira nalika didadekake saka lemah utawa nalika isih ana wetenge biyungmu dadi bayi. Mulane sira aja semuci-suci. Allah nguningani wong kang bekti. (An-Najm: 32) Dene sing sapa tobat, sarta ketara konjem 41 Kat. D19 D20
Tabel Lajengipun No. Irah-irahan Sekar 8. Salam Wujud Religiusitas Islam Tobat kanthi sholat & salaman Ayat wonten Al- Qur'an utawi dalil wonten Hadits nindakake kabecikan, iku tetep wong kang bali marang ngarsane Allah, bakal pikantuk ganjaran suwarga. (Al-Furqaan: 71) Sesungguhnya seorang mukmin yang apabila bertemu dengan mukmin lainnya mengucapkan salam dan mengambil tangannnya untuk berjabat tangan, maka pasti akan gugur dosa- dosa mereka berdua, sebagaimana gugurnya daun dari pohonnya. (Ash-Shahiihah 2/59) muslim.or.id/akhlaq- dan-nasehat/senyum- salaman-dan-salam-html dipunundhuh 9 Juni 2014 pukul 08.49 Saking Anas ra ngendikakaken: Telah datang seorang lelaki 42 Kat. D21
Tabel Lajengipun No. Irah-irahan Sekar Wujud Religiusitas Islam Ayat wonten Al- Qur'an utawi dalil wonten Hadits pada Nabi saw dengan mengatakan: Ya Rasulullah, aku telah melakukan dosa kecil, maka laksanakanlah hukum had (hukum Allah) padaku. Diriwayatkan: Dan masuklah waktu sholat ketika itu, maka orang itu lalu bersholat bersama Rasulullah saw. Maka ketika sholat itu telah selesai, lalu orang itu mengatakan: Ya Rasulullah, aku telah melakukan dosa kecil, maka laksanakanlah hokum Allah kepadaku berdasar Kitab Allah (Qur'an). Nabi mengatakan: Apakah kamu telah menghadiri sholat bersama kami? Orang itu menjawab: Ya. Nabi mengatakan: Allah telah 43 Kat.
Tabel Lajengipun No. Irah-irahan Sekar Wujud Religiusitas Islam Rukun agawe santosa Ing ngarsa sung tuladha Ajining awak gumantung ana Ayat wonten Al- Qur'an utawi dalil wonten Hadits mengampuni kamu. (HR Muslim) wonten Hussein (1987: 251) Satemene para mukmin padha dadi sedulur. Mulane padha ngrukunna sedulurmu loro kang padha pasulayan lan bektia ing Allah supaya oleh asihe. (Al-Hujuraat: 10) Satemene sira iku duwe panutan becik hiya iku Rasulullah (Muhammad), iku becik tumrap wong kang ngarep-ngarep ganjaraning Allah sarta wedi siksaning dina qiyamat. Apadene wong kang akeh elinge ing Allah. (Al-Ahzab: 21) Dene mungguhe Allah sira iku kang aji dhewe, 44 Kat. D22 D23 D24
Tabel Lajengipun No. Irah-irahan Sekar 9. Subkha nallah Wujud Religiusitas Islam ing tumindak Sedaya ingkang wonten ing jagat menika kagunganipun Allah Sumarah wonten ngarsanipun Allah Ayat wonten Al- Qur'an utawi dalil wonten Hadits endi kang banget bektine ing Allah. Satemene Allah iku nguningani samubarang tur wicaksana. (Al- Hujuraat: 13) Yaiku wong-wong kang manawa ketaman bebaya, padha ngucap: "Satemene kabeh iku kagunganing Allah lan kita kabeh bakal padha bali sowan marang Pangerane". (Al- Baqarah: 156) Allah iku pangeran jagad sisih wetan lan sisih kulon, ora ana sesembahan kelawan bener kajaba Allah, sira nyumanggakna samubarang prakara marang Allah. (Al-Muzzammil: 9) 45 Kat. D25 D26
Tabel Lajengipun No. Irah-irahan Sekar Wujud Religiusitas Islam Allah Maha Mirah saha Welas Asih Allah Maha Tunggal (taukhid) Ngibadah dhumateng Allah Ayat wonten Al- Qur'an utawi dalil wonten Hadits Sira aja padha ngrasa apes lan aja padha susah, sira kabeh padha luwih mulya, manawa sira padha mukmin. (Ali-'Imran: 139) Namung dhumateng Paduka kula manembah, lan namung dhumateng Paduka kawula nyuwun pitulungan. (Al-Fatihah: 5) He para manungsa kabeh, sira padha manembaha marang Pangeranira kang wis nitahake ing sira kabeh lan nitahake wong sadurungira kabeh, mesthi sira kabeh padha kalis saka ing siksa marga bekti ing Allah. (Al-Baqarah: 21) 46 Kat. D27 D28 D29
Tabel Lajengipun No. Irah-irahan Sekar 10. Subuh Wujud Religiusitas Islam Sholat dipunwiwiti kanthi wudhu Sholat Ayat wonten Al- Qur'an utawi dalil wonten Hadits Para wong mukmin kabeh. Manawa sira arep padha nglakoni sholat, sira padha masuha rahinira sarta tanganira tumeka ing sikut, lan ngusapa sirahira, apadene masuha sukunira tekan ing kemiri. (Al-Maaidah: 6) (Muhammad) sira macaa kang wis didhawuhake marang sira yaiku kitab sarta nglakonana shalat, awit sholat iku ngalang- alangi laku hala lan durhaka Eling ing Allah iku (luwih gedhe ganjarane) ngungkuli kabecikan liyane. Allah nguningani samubarang kang padha sira lakoni. (Al-'Ankabut: 45) 47 Kat. D30 D31
Tabel Lajengipun No. Irah-irahan Wujud Ayat wonten Al- Sekar Religiusitas Islam Qur'an utawi dalil wonten Hadits Sholat subuh lan ndedegna shalat fajar. Satemene sholat fajar iku disekseni (dening Malaikat rina lan Malaikat wengi). (Al-Israa': 78) 11. Al-Ikhlas Rila ngibadah Awit ingkang asma namung Allah ingkang Maha dhumateng Allah Murah tur Maha Asih. Dhawuha, "Allah iku mung siji". Allah iku kang disuwuni barang kabutuhan. Ora peputra lan ora pinutrakake. Lan ora ana sawiji kang madhani. (Al-Ikhlash: 1-4) Katrangan: Kat. : katrangan data D1-D33 : data 1 dumugi data 33 B. Pirembagan Sabibaripun data kalebetaken wonten asiling panaliten, wonten sub bab menika badhe dipunandharaken langkung lebet babagan panaliten dhumateng dhasaripun wujud religiusitas Islam ingkang wonten 48 Kat. D32 D33 lajeng
salebeting cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung ngginakaken Al- Qur'an utawi Hadits. Pirembagan menika urut kalihan irah-irahan sekar saking kertu data ingkang wonten ing sub bab asiling panaliten. 1. Pirembagan tumrap Dhasaripun Wujud Religiusitas Islam ingkang wonten salebeting Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung kalihan Al-Qur'an utawi Hadits. Sub bab menika badhe ngandharaken kados pundi dhasaripun wujud tingkat keimanan utawi religiusitas Islam masarakat Jawi ingkang wonten ing Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung dipuntingali saking Kitab Suci Al-Qur'an saha sunnah Nabi Muhammad salallahu 'alaihi wassalam ingkang kawastanan Hadits. Asiling panaliten dipunandharaken miturut Irah-irahan sekar. Wosipun pirembagan menika ginanipun kangge paring andharan ingkang langkung cetha. Wondene piremban ingkang langkung rijit saged dipuntingali wonten ngandhap menika. a. Kelayung-layung (Kreta Jawa) (a) Kat. Asil : (D1) Gusti Allah Ingkang Murbeng Dumadi. Cakepan sekaripun: gedhongana kuncenana / yen wis mati mangsa wurunga : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat An-Nisaa' ayat 78. Ana ing ngendi bae sira manggon, sira mesthi bakal kecandhak dening pati, senajan sira padha ana ing sajeroning gedhong- gedhong kang dhuwur. (An-Nisaa': 78) Miturut Ibnu Katsir lumantar Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (1999: 753) tegesipun ayat ing nginggil inggih menika sedaya titah wonten ing pundi kemawon tamtu badhe nemahi seda, boten wonten tiyang ingkang saged lolos saking kasedan. Kados ingkang dipunandharaken wonten ing Al-Qur'an Surat Ar-Rahmaan ayat 26 bilih sedaya ingkang wonten ing donya menika badhe 49
50 sirna. Sebabipun Surat An-Nisaa' ayat 78 mandhap inggih menika nalika wonten saperangan sahabat Rasulullah salallahu 'alaihiwassalam ingkang boten kersa ndherek jihad perang nglawan tiyang kafir. Perkawis menika boten wonten ginanipun, amargi manawi Gusti Allah nggarisaken piyambakipun seda tamtu kemawon piyambakipun badhe seda, inggih awit piyambakipun ndherek jihad utawi boten. Saben tiyang gesang ing ngalam donya tamtu kagungan yuswa ingkang winates. Manawi sampun dugi wanci piyambakipun kapundhut wangsul wonten ngarsanipun Allah ta'ala tamtu kemawon piyambakipun inggih badhe seda. Sinaosa piyambakipun ngupadaya kados pundi kemawon, kalebet kanthi piyambakipun manggen wonten ing gedhung ingkang kiat saha inggil. Unen-unen ingkang jumbuh kalihan perkawis kasebat inggih menika manungsa winenang ngupaya, tan wenang murba wisesa. Tegesipun tiyang gesang namung saged ngupadaya sasaged-saged, ananging Allah ta'ala ingkang nemtokaken asil ing pungkasanipun, amargi Panguwaosipun Allah ta'ala menika boten winates, boten wonten ingkang saged nyegah kersanipun. Tiyang gesang ing ngalam donya kedah tansah emut dhumateng duginipun kasedan, amargi kasedan saged dugi wanci menapa kemawon saha wonten pundi kemawon. Wekdal duginipun kasedan menika boten wonten ingkang mangertos kajawi Allah azza wa jalla, pramila prayogi nebihi perkawis-perkawis ingkang boten migunani kangge pagesangan ing akhirat, supados nalika piyambakipun badhe seda (sakaratul maut) tumindak ingkang saweg dipuntindakaken inggih menika amal sholeh. Manawi tumindak
51 ingkang saweg dipuntindakaken arupi amal sholeh pramila sedanipun insya Allah kalebet seda ingkang wilujeng (khusnul khatimah). Allahu a'lam. Kangge ngadhepi prastawa kasedan ingkang boten saged dipuncegah menika, pramila tiyang Jawi kedah tansah eling saha waspada. Eling tegesipun emut saha mangertosi bilih sedaya tiyang ingkang gesang ing ngalam donya menika badhe wangsul wonten ngarsanipun Allah ta'ala. Pramila piyambakipun kedah tansah ngabekti dhumateng Allah Ingkang Maha Tunggal. Perkawis menika gayut kalihan ideologi sangkan paraning dumadi gadhahanipun masarakat Jawi, ingkang ngandharaken babagan tiyang gesang kaciptakaken dening Allah ta'ala lajeng ing satunggaling wekdal ingkang sampun dipuntemtokaken, piyambakipun ugi badhe wangsul wonten ngarsanipun Allah ta'ala. Waspada, wonten ing kamus Baoesastra Djawa tegesipun awas, kanthi weweka (ngatos-atos), saha waskitha. Tegesipun waspada inggih menika siyaga nyamaptakaken sangu tumrap menapa kemawon kemungkinan ingkang badhe kadadosan. Waspada saged dipunwujudaken wonten ing pangandikan saha tumindak ingkang ngatos-atos, sampun ngantos pangandikan saha tumindak menika nuwuhaken akibat ingkang boten sae. Tiyang Islam mangertos bilih sedaya pangandikan saha tumindak badhe dipunsuwuni tanggeljawabipun wonten ing ngalam akhirat. Pramila kedah tansah ngatos-atos. Saking andharan ing inggil saged kapundhut dudutan bilih wujud religiusitas Islam wonten data kaping 1 (D1) menika gayut kalihan wosipun
Al-Qur'an Surat An-Nisaa' ayat 78. Cakepan sekar D1 menika ngemot babagan ingkang sami kalihan wosipun Al-Qur'an Surat An-Nisaa' ayat 78. Kekalihipun nedahaken bilih tiyang gesang boten saged sumingkir saking kasedan kanthi cara menapa kemawon. Pramila tansah eling saha waspada saged dipunginakaken minangka sarana supados tumindakipun langkung winarah saha kasedanipun saged khusnul khatimah. (b) Kat. Asil : (D2) kineban lawang tobat. Cakepan sekaripun: dhuh Gusti Allah kula nyuwun pangapura / ning sayange wis ora ana guna : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat An-Nisaa' ayat 18. Tobat iku ora tumrap wong kang nglakoni laku ala pirang-pirang, kang nganti tekan wektu mati lagi matur: "Ing sapunika kawula tobat". Lan ora tumrap wong kang mati kafir. (An-Nisaa': 18) Miturut Ibnu Katsir lumantar Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (1999: 671) wosipun Surat An-Nisaa' ayat 18 ing nginggil inggih menika bilih tiyang ingkang seda wonten ing kahanan piyambakipun kafir (nindakaken dosa ingkang kathah, amargi piyambakipun boten ajrih dhumateng Allah), raos getunipun boten wonten paedahipun utawi boten wonten mupangatipun menapa kemawon. Tobatipun tiyang ingkang kafir nalika saweg nandang sakaratul maut boten badhe dipuntampi dening Gusti Allah sinaosa kanthi tebusan ingkang kados menapa kemawon. Ayat ing nginggil dipuntujokaken kangge tiyang-tiyang musyrik (tiyang ingkang nyekutokaken Allah utawi syirik). Gayut kalihan prastawa tobatipun tiyang ingkang kafir, rasulullah ngandharaken lumantar satunggaling hadits ing ngandhap menika: rasulullah shallallahu'alaihi wasallam ngendika, "Sesungguhnya Allah akan menereima tobat seseorang selama ruhnya belum sampai 52
53 ke tenggorokanya". lumantar Ar-Rifa'I (1999: 671) (HR Ahmad, Tirmidzi, saha Ibnu Majah) Pramila tiyang gesang ing alam donya dipundhawuhaken supados tobat wonten ing kawontenan ingkang kados menapa kemawon. Nabi Muhammad salallahu 'alaihiwassalam ugi dipundhawuhaken supados mungkasi sedaya tumindak (amalan) kanthi tobat. Kados ingkang dipunandharaken wonten ing Al-Qur'an Surat An-Nashr ayat 1 dumugi 4 ingkang tegesipun makaten: "Nalika pitulungane Allah lan kemenangan wis teka (karebute Mekah). Sira ndeleng manungsa panthan-panthan padha mlebu Islam agamaning Allah. Mulane sira nyebuta Maha Suci kelawan ing Pangeranira. Sarta nyuwuna pangapura ing Allah. muji Satemene Allah iku kapareng banget ngapura dosa." (An-Nashr: 1- 4). Wis tekan wayahe, unen-unen menika saged ngandharaken kawontenan tiyang ingkang saweg nandang sakaratul maut, tegesipun sampun dugi wanci piyambakipun kapundhut suksmanipun dening malaikat Izrail. Kangge tiyang ingkang kafir, inggih menika tiyang ingkang boten pitados dhumateng Allah saha boten ngestokaken dhawuhipun Allah, tobatipun nalika sakaratul maut boten badhe dipuntampi dening Allah amargi dosanipun sampun kalebet dosa ingkang ageng. Prastawa boten dipuntampinipun tobatipun tiyang kafir menika wonten ing unen-unen Jawi dipunsebat kineban lawang tobat, tegesipun piyambakipun sampun boten pikantuk Pangapuranipun Allah subkhanahu wata'ala malih. Nalika lawang tobat sampun tutup, piyambakipun saweg ndhodhoki, tamtu kemawon perkawis menika sia-sia boten wonten ginanipun.
Pramila tobat kedah dipuntindakaken samenika ugi, sampung ngantos nengga wekdal ing samangke, amargi boten wonten tiyang ingkang mangertos kapan duginipun kasedan. Surat An-Nisaa' ayat 18 ing nginggil nedahaken bilih wigatos sanget tumrap tiyang gesang supados boten nindakaken dosa, utaminipun dosa ingkang ageng kadosta nyekutokaken Allah. Manawi sampun kebacut nindakaken dosa ingkang ageng, pramila prayoginipun enggal-enggal tobat saderengipun telat. Allah remen dhumateng kawulanipun ingkang kersa tobat, langkung remen tinandhingaken kalihan tiyang ingkang manggihaken untanipun ingkang ical wonten ing padang pasir. Perkawis menika dipunandharaken wonten hadits rasulullah lumantar buku Riyadhus Salhihin anggitanipun Imam Nawawi kaca 22 ing ngandhap menika: "Niscayalah Allah itu lebih gembira dengan taubat hamba-Nya ketika ia bertaubat kepada-Nya daripada gembiranya seseorang dari engkau semua yang berada di atas kendaraannya - yang dimaksud adalah untanya - dan berada di suatu tanah yang luas, kemudian menyingkirkan kendaraan itu dari dirinya, sedangkan di situ ada makanan dan minumannya. Orang tadi lalu berputus asa. Kemudian ia mendatangi sebuah pohon terus tidur berbaring di bawah naungannya, sedang hatinya sudah berputus asa sama sekali dari kendaraan tersebut. Tiba-tiba di kala ia berkeadaan sebagaimana di atas itu kendaraannya itu tampak di sisinya, lalu ia mengambil ikatnya. Oleh sebab sangat gembiranya ia maka ia berkata: "Ya Allah Engkau adalah hambaku dan aku adalah tuhanmu." Ia menjadi salah ucapannya karena amat gembiranya." (HR Muslim) wonten Nawawi (2013: 22) Kabagyanipun Allah ta'ala nalika mangertos wonten kawulanipun ingkang tobat menika langkung ageng saking kabagyanipun tiyang ingkang wonten ing cariyos ing nginggil. 54
Saking andharan ing inggil saged dipunmangertosi bilih data angka 2 (D2) menika gayut kalihan wosipun Al-Qur'an Surat An-Nisaa' ayat 18. Data angka 2 (D2) menika minangka religiusitas Islam ingkang dipunpitados dening tiyang Jawi babagan tobatipun tiyang kafir nalika sakaratul maut ingkang boten dipuntampi dening Allah. Kanthi pamanggih bilih tiyang kafir ingkang tobatipun telat menika boten dipuntampi dening Allah ta'ala, pramila kangge tiyang Islam prayogi tansah ngatos-atos tumrap menapa ingkang badhe dipuntindakaken sampun ngantos nyekutokaken Allah, kajawi saking menika prayogi tansah tobat dhumateng Allah ta'ala sasampunipun nidakaken satunggaling perkawis. b. Astaghfirullah (a) Kat. Asil : (D3) karyenak tyasing sesami. Cakepan sekaripun: tansah gawe cidra sapadha-padha uga gawe kuciwa marang wong liya : gayut kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Al-Israa' ayat 28. Lan menawa sira (Muhammad) nulak wong kang kudu diwenehi mau jalaran perlu arep golek luwih dhisik kanugrahan kang sira arep arep saka Pangeranira, iku sira mangsulana kanthi pangucap kang becik. (Al-Israa' 28) Makna Surat Al-Israa' ayat 28 ing nginggil miturut Mujahid saha Ikrimah wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (2000: 51) inggih menika ngandharaken dhawuh dhumateng tiyang ingkang linuwih wonten babagan rejeki supados sodaqoh utawi paring rejeki dhumateng sedherekipun ingkang kekirangan. Manawi piyambakipun dereng saged paring rejeki ing wekdal menika, pramila Allah paring dhawuh supados ngendika kanthi pangandikan ingkang sae. Supados boten damel kuciwa dhumateng sedherekipun kalawau. Wonten kawontenan ingkang kados makaten, tiyang menika kedah ngupadaya 55
pados rejeki (rahmat-ipun) Allah. Saingga ing tembe tiyang menika saged paring rejeki dhumateng sedherekipun ingkang kekirangan. Wonten agami Islam sampun dipunandharaken babagan pangandikan ingkang sae. Manawi boten saged ngendikan ingkang sae, langkung becik manawi mendel kemawon. Rasulullah salallahu 'alaihiwassalam wonten ing buku hadis-hadis muttafaq 'alaih anggitanipun Ahmad Mudjab ngendika, "Barang siapa beriman kepada Allah dan hari akhir, maka hendaklah ia berkata baik atau diam" (HR Bukhari Muslim No 31) wonten Mahalli (2004: 52). Saperangan ageng dosa dipunsebabaken awit pangandikan. Pramila mendel manawi boten saged micara ingkang sae dados satunggaling sarana supados pangandikan boten nuwuhaken dosa saha damel kuciwaning tiyang sanes. Pangandikan ingkang sae kanggenipun tiyang Jawi ingkang kathah- kathahipun kagungan raos pangraos ingkang sensitive estu-estu wigatos, pramila tiyang Jawi dipunsebut nggone semu. Tegesipun pangandikanipun boten eksplisit kados ingkang kawetu wonten ing lisanipun, ananging nggadhahi makna sanes ingkang dipunsingitaken. Awit tiyang Jawi menika nggone semu pramila piyambakipun manawi badhe ngendikan dipunpenggalih rumiyin, bilih pangandikanipun badhe damel kuciwanipun dhumateng tiyang sanes menapa boten. Awit tiyang Jawi menika nggone semu, pramila piyambakipun gadhah pamikiran ingkang tanggap ing sasmita. Tegesipun piyambakipun 56
57 saged mangertosi maknanipun pangandikan utawi tumindakipun saking tiyang sanes ingkang boten eksplisit menika wau. Kanthi raos tanggap kalawu tiyang Jawi saged nemtokaken menapa ingkang kedah dipuntindakaken kanthi trep, jumbuh kalihan menapa ingkang dipunkajengaken dening tiyang ingkang ngendikan. Ing masarakat Jawi wonten ugi unen-unen karyenak tyasing sesami, ingkang tegesipun tansah damel remen dhateng tiyang sanes. Miturut Hadiatmaja (2010: 78) implikasi-nipun saged katingal saking muna (mendel), muni (anggenipun ngendikan), saha makarti (anggenipun tumindak). Kanthi pamanggih ingkang kados makaten pramila tiyang Jawi tansah menggalih rumiyin saderengipun ngendika saha tumindak supados boten damel sakit saha kuciwa manahipun tiyang sanes. Perkawis menika saged dipunjumbuhaken kalihan unen-unen empan papan, ingkang tegesipun piyambakipun saged mangertos kapan wancinipun kedah mendel, ngendika, nindakaken utawi boten nidakaken satunggaling perkawis. Wonten malih unen-unen masarakat Jawi ingkang saged nyegah damel kuciwa manahipun tiyang sanes mawi lisanipun, inggih menika kanthi nengenaken raos andhap asor. Andhap asor tegesipun merendahkan hati kangge ngurmati dhumateng tiyang sanes. Kanthi raos andhap asor menika piyambakipun badhe langkung ngatos-atos anggenipun ngendikan, malah kepara anggenipun ngendikan mesthi ngginakaken waton, boten waton ngendikan.
58 Saking andharan ing inggil saged kapundhut dudutan bilih ing antawisipun data angka 3 (D3) kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Al-Israa' ayat 28 menika wonten gegayutanipun. D3 menika dados tuladha saking tumindak ingkang nyimpang saking wosipun Surat Al-Israa' ayat 28. Surat Al-Israa' ayat 28 nedahaken dhawuh supados ngendikan saha tumindak ingkang sae dhumateng sedherek-sedherekipun saingga boten damel kuciwa dhumateng sedherekipun menika. (b) Kat. Asil : (D4) sangkan paraning dumadi. Cakepan sekaripun: kanggo sangu urip / ning alam akherat / dhuh Gusti Allah : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Al-Hasyr: 18. Para mukmin, padha bektia ing Allah. Kabeh wae padha nggatekna apa sing wis ditindakake kanggo dina sesuk (akherat). Padha bektia ing Allah, satemene Allah iku waspada marang samubarang kang padha sira lakoni. (Al-Hasyr: 18) Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (2000: 658), firman Allah ta'ala wonten ing Surat Al-Hasyr ayat 18 ing nginggil minangka dhawuh supados tansah ngabekti (taqwa) dhumateng Allah ta'ala. Bekti wonten ing ngriki tegesipun nindakaken dhawuh saha nilar awisanipun Allah. Salajengipun ugi wonten dhawuh supados mawas dhiri tumrap tumindak ingkang sampun katindakaken ing donya saderengipun dipuntimbang amalipun dening Allah ing akhirat. Ayat ing nginggil ugi nedahaken dhawuh supados mirsani menapa ingkang sampun dipunsamaptakaken ingkang arupi amal shaleh kangge dinten pepanggihan kalihan Allah ta'ala. Sajatosipun Allah subkhanahu wata'ala mangertos tumrap sedaya tumindak saha kawontenan kawulanipun, boten
59 wonten ingkang boten dipunsumurupi, inggih awit menika perkawis ingkang ageng menapa dene perkawis ingkang alit. Tiyang Jawi ingkang ngugemi agami Islam nggadhahi dhasar pamikiran sangkan paraning dumadi. Pamikiran menika ngrembag babagan wiwitanipun tiyang gesang ing ngalam donya saha badhe dhateng pundi tiyang menika sabibaripun seda. Adhedhasar wosipun Al-Qur'an Surat Al-Hasyr ayat 18 ing nginggil, tiyang Islam wonten ing Jawi menika pitados bilih pagesangan ingkang badhe dipuntuju tiyang-tiyang sabibaripun seda inggih menika pagesangan ing ngalam akherat. Kangge nyamaptakaken pagesangan ing ngalam akherat menika pramila tiyang gesang ing ngalam donya prayogi tansah nengenaken perkawis ingkang saged dipunginakaken kangge sangu gesang ing ngalam akherat. Adhedhasar andharan ing inggil, kapanggihaken dudutan bilih sangunipun gesang kangge alam akhirat menika wigatos sanget dipunsamaptakaken ing ngalam donya kanggenipun tiyang Jawi ingkang ngugemi agami Islam. Inggih awit dipunwujudaken kanthi karyenak tyasing sesami 'damel rena panggalihipun tiyang sanes' saha bekti dhumateng Allah supados pikantuk Pangapuranipun Allah. Data angka 4 (D4) ing nginggil nuwuhaken religiusitas Islam arupi sipat bekti (taqwa) dhumateng Panjenenganipun Allah ta'ala minangka sangu kangge gesang ing alam akhirat. (c) Kat. Asil : (D5) Gusti boten sare. Cakepan sekaripun: polahe manungsa Sing Kuwasa Pirsa / ora bakal sare mesia mung sedhela : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Al-Baqarah 255.
60 Allah kajaba mung Panjenenganipun piyambak kang Sugeng sarta kang jumeneng Pribadhi. Allah iku ora nate ngantuk lan sare. (Al-Baqarah 255) ora ana Pangeran Kang sinembah Unen-unen Gusti boten sare kanggenipun masarakat Jawi menika sampun kawentar. Malah kepara unen-unen menika dipunginakaken kangge irah-irahan satunggalipun sekar Jawi. Gusti boten sare, asring ugi dipunginakaken kangge tiyang ingkang saweg nandang musibah, tegesipun bilih piyambakipun gadhah pangajab supados Gusti Allah paring margi (solusi) tumrap menapa ingkang sampun kadadosan tumrap piyambakipun, amargi piyambakipun pitados bilih Gusti Allah boten sare, Gusti Allah mangertos sanget tumrap kawontenan kawulanipun. Inggih awit menika perkawis ingkang ageng menapa dene perkawis ingkang alit. Unen-unen menika maknanipun bilih Gusti Allah tansah mirsani tumindak para kawulanipun saha sedaya ingkang dumados ing ngalam donya. Boten wonten wekdal ingkang luput saking pamawasipun Allah subkhanahu wata'ala. Inggih awit menika perkawis ingkang alit menapa dene perkawis ingkang ageng. Kanthi makaten sedaya tumindak badhe pikantuk ganjaran saking panjenenganipun Allah ta'ala. Inggih awit tumindak sae menapa dene tumindak awon. Tiyang gesang ing ngalam donya menika namung sadherma nglampahi (menjalani dengan ikhlas apa yang telah digariskan Allah), perkawis menika ingkang nuwuhaken raos qonaah (nrima ing pandum). Piyambakipun pitados bilih manawi wonten pacoben ingkang boten ngremenaken, Allah sampun paring solusi kangge piyambakipun, amargi
Allah mangertos kawulanipun ingkang kersa ngupadaya sasaged-saged saha dipunsarengi raos sumarah (tawakal) kangge anggayuh kekajenganipun. Awit Gusti Allah boten sare pramila sedaya tumindak ing ngalam donya menika nggadhahi konsekuensi-nipun, manawi wonten ing Jawi dipunsebat ngundhuh wohing pakarti. Tegesipun tiyang ingkang tumindak sae badhe pikantuk ganjaran kasaenan ugi, wondene tiyang ingkang nindakaken tumindak awon badhe pikantuk ganjaran arupi siksa saking Panjenenganipun Allah ta'ala ugi. Sedaya tumindakipun tiyang gesang ing ngalam donya menika boten luput saking pamawasipun Gusti Allah. "Sing sapa nalika ana donya ngelakoni kabecikan sanajan mung saboboting semut bakal weruh ganjarane. Sing sapa ngelakoni ala, sanajan mung saboboting semut hiya mesthi weruh patrapane." (Az-Zilzaal: 7-8). Al-Qur'an Surat Al-Baqarah ayat 255 ing nginggil ugi asring dipunsebat ayat qursi. Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar- Rifa'I (1999: 424) ayat menika ngandharaken bilih sedayanipun minangka kawula-kawulanipun Allah, kalebet wonten panguwaosipun Allah, saha wonten ing sanginggiling dhawuhipun Allah. Ayat menika ugi ngandharaken bilih Gusti Allah Maha Tunggal. Gusti Allah minangka Dzat ingkang gesang salawasipun, boten badhe seda, saben wekdal tansah mandhegani sedayanipun ingkang wonten ing jagat raya. Sedaya ciptaanipun kagungan hajat dhumateng Allah, tegesipun sedayanipun boten badhe mawujud tanpa dhawuh saking Allah ta'ala. 61
62 Gusti Allah boten nate ngantuk saha sare, tegesipun Panjenenganipun boten nate supe dhumateng titahipun. Panjenenganipun ingkang mandhegani sedaya kadadosan, kalebet tumindakipun para kawulanipun, ugi pirsa dhumateng samubaraang perkawis. Boten wonten perkawis ingkang gaib ingkang boten dipunmangertosi dening Panjenenganipun. Ing antawisipun sipat qayyum-ipun inggih menika boten nate ngantuk menapa dene sare. Allah boten saged mirsani sedaya kawulanipun ingkang gunggungipun udakawis 7 milyar menika manawi Panjenenganipun Allah ta'ala ngraosaken ngantuk saha sare. Saking andharan ing inggil saged kapundhut dudutan bilih data angka 5 (D5) menika minangka makna saking Al-Qur'an Surat Al-Baqarah ayat 255. Gegayutan ing antawisipun D5 kalihan Al-Qur'an Surat Al-Baqarah ayat 255 menika inggih menika kekalihipun sami ngandharaken bilih Allah mangertosi saben tumindak ingkang dipuntindakaken dening tiyang gesang, pramila kedah nebihi perkawis ingkang nuwuhaken dosa. Gusti ora sare, pramila prayogi nyingkiri dalan gawat (Allah mangertos kadadosan ing jagat menika pramila prayogi nebihi perkawis ingkang dipunawisaken dening Allah). Kajawi saking menika, tiyang gesang prayogi tansah emut dhumateng salah satunggalipun sipat Allah inggih menika bashar (Maha Pirsa), supados tansah mengalihaken langkung rumiyin menapa ingkang badhe katindakaken. (d) Kat. Asil : (D6) ngundhuh wohing pakarti. Cakepan sekaripun: eling manungsa ana surga neraka : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Al-Baqarah ayat 82 saha 39.
63 Dene wong kang padha percaya ing Allah sarta padha nglakoni kabecikan wong kang mangkono mau padha pikantuk Suwarga. Anggone ana ing Suwarga bakal padha langgeng. (Al-Baqarah: 82). Dene wong kang padha kafir lan padha nggorohake ayat Ingsun, iku kabeh padha nduweni neraka. Wong mau anggone ana ing neraka padha langgeng. (Al-Baqarah: 39) Swargi saha neraka, kekalihipun minangka papan panggenan kangge tiyang-tiyang ingkang nate gesang ing alam donya. Miturut Ibnu Abbas wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (1999: 160) swargi menika panggenan kangge para kawulanipun Allah ingkang mituhu dhumateng dhawuhipun Allah saha kathah nindakaken kabecikan. Ganjaran utawi pahala menika dipunpikantuk mawi tumindak kesaenan. Ewadene tiyang kafir, ingkang boten ngestokaken dhawuhipun Allah badhe kalebetaken wonten ing neraka salawasipun. Allahu a'lam. Swargi ingkang wonten basa Arabipun 'Al-Jannah' minangka satunggaling papan ing akhirat ingkang kebak kabagyan saha kamulyan. Swargi dipuncawisaken dening Allah kangge tiyang ingkang nalika gesang ing alam donya tansah bekti (taqwa) dhumateng Allah, kanthi nilar sedaya awisanipun Allah saha sasaged-saged nindakaken dhawuhipun Allah, saha tiyang ingkang estu-estu pitados (iman) dhumateng Allah saha Nabi Muhammad saha tumindak kasaenan ingkang dipundhasari raos lila legawa utawi ikhlas karana Allah. Tiyang menika badhe tilar ing swargi salami- laminipun. Neraka, asalipun saking basa Arab 'an-naar' ingkang tegesipun papan ing akhirat ingkang dipunwujudaken kanthi geni ingkang mulad-mulad.
Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (1999: 117) Allah nyawisaken neraka kangge tiyang ingkang kafir (boten pitados dhumateng Allah), kangge tiyang ingkang ingkar dhumateng ayat-ayatipun Allah, tiyang ingkang musyrik (nyembah kajawi dhumateng Allah), tiyang ingkang kathah tumindak dosa ingkang dereng tobat, tiyang ingkang munafik, tiyang ingkang boten kersa ngabekti dhumateng Allah saha awrat anggenipun nindakaken dhawuhipun Allah, kepara malah nindakaken perkawis-perkawis ingkang dipunawisaken dening Allah. Piwales kangge tiyang ingkang mlebet ing neraka inggih menika siksa. Unen-unen masarakat Jawi ngundhuh wohing pakarti, kadya nyengkuyung kapitadosan tumrap kawontenan swargi saha neraka wonten ing alam akhirat. Ngundhuh tegesipun nampi tumrap menapa ingkang sampun dipuntandur, woh tegesipun tetuwuhan awit ingkang umum dipuntandur inggih menika tetuwuhan, wondene pakarti tegesipun tumindak. Saingga tegesipun ngundhuh wohing pakarti ing ngriki inggih menika nampi ganjaran tumrap menapa ingkang sampun katindakaken nalika gesang ing ngalam donya. Tumindak ingkang nedahaken bektinipun dhumateng Allah ta'ala sauger damel piyambakipun kalebet wonten ing swargi, wondene tumindak ingkang nedahaken bilih piyambakipun boten ngestokaken dhawuhipun Allah ta'ala badhe mbeta piyambakipun kalebet wonten ing neraka. Saking andharan ing nginggil, data angka 6 (D6) ing nginggil gayut kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Al-Baqarah ayat 82 saha 39. Kekalihipun ngandharaken ganjaran dhumateng tumindak kesaenan ingkang dipundhasari 64
65 kalihan raos iman menapa dene tumindak awon minangka tumindakipun tiyang kafir badhe dipuntandhu dening piyambakipun, salawasipun boten wonten kendatipun. Aja dumeh, prayogi tansah eling lan waspada. Tiyang gesang wonten ngalam donya menika namung mampir ngombe, sinten kemawon ingkang nindakaken laku becik (iman dhumateng Allah) badhe kalebetaken wonten swargi, wondene ingkang nindakaken laku awon (kafir marang Allah) badhe kalebetaken wonten neraka. Allahu a'lam. c. Apa Abote (a) Kat. Asil : (D7) sholat. cakepan sekaripun: apa abote sholat limang wektu : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Al-'Ankabut: 45. Nglakonana sholat, awit sholat iku ngalang-alangi laku hala lan duraka. (Al-'Ankabut: 45) Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (2000: 734), ayat ing nginggil nedahaken bilih sholat menika nggadhahi kalih hikmah, inggih menika saged dados sarana ingkang nyegah dhiri saking tumindak keji saha munkar. Tumindak keji utawi fahsya' inggih menika kalebet dosa ageng ingkang adzab-ipun boten namung ngenani dhumateng ingkang nindakaken ananging ugi tiyang sanes ing sakiwa keringipun. Tuladhanipun adzab arupi hujan batu ingkang nandang kaumipun Nabi Luth amargi nindakaken homoseksual. Wondene munkar tegesipun sedaya tumindak dosa ingkang nebihaken piyambakipun saking Allah ta'ala. Tuladhanipun ngunjuk minol. Shlolat ingkang dipunkajengaken saged nyegah tumindak ala wonten ing ngriki inggih menika sholat ingkang khusyu, tegesipun anggenipun
66 nindakaken sholat dipunsarengi kalihan raos rila legawa saha mangertosi saben waosan ayat ingkang dipunwaos wonten ing salebeting sholat. Sholat ingkang dipuntindakaken kanthi khusyu menika saged dipunginakaken kangge menyeimbangkan manah, lisan, saha tumindak supados ketiganipun saged dipunginakaken kanthi sae. Wonten ing religiusitas Islam, sholat dipunginakaken minangka laku ingkang saged nyegah dhumanteng tumindak awon. Kanthi laku ingkang ajeg menika, pramila saged nuwuhaken kasekten (kecerdasan spiritual) ingkang minangka tameng dhumateng sedaya tumindak awon. Laku ingkang dipunkajengaken wonten ing ngriki inggih menika sholat ingkang dipundhawuhaken Gusti Allah wonten gangsal wekdal ing saben dintenipun. Nindakaken sholat gangsal wekdal ing saben dintenipun saged dipunibarataken nandur pari jero, tegesipun rila nindakaken perkawis kabecikan (sholat) ingkang ajeg sinaosa asilipun boten langsung kapanggihaken samenika ugi, ananging piyambakipun pitados bilih asilipun saged dipunpikantuk ing tembe wingkingipun, ingkang dereng dipunmangertosi kapan wancinipun. Kanthi nindakaken sholat ingkang khusyu menika saged nebihaken tiyang gesang saking tumindak keji saha munkar, pramila piyambakipun gadhah sangu kangge lumebet wonten ing swarginipun Allah. Amargi tiyang ingkang nebihi tumindak keji saha munkar piyambakipun disibukkan kalihan perkawis-perkawis ingkang sae ingkang dipunridhai dening Allah.
Kanthi makaten saged kapanggihaken gegayutan ing antawisipun data angka 7 (D7) kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Al-'Ankabut ayat 45. Kekalihipun nedahaken bilih sholat gangsal wekdal wajib hukumipun kangge umat Islam ing pundi kemawon. Kalebet umat Islam ing Jawi menika. Sholat minangka tiangipun agami Islam. Kanthi nindakaken sholat, tumindakipun tiyang gesang saged langkung winarah. (b) Kat. Asil : (D8) siyam ramadhan. Cakepan sekaripun: apa abote pasa wulan romadhan : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Al-Baqarah: 183. "He wong kang padha mukmin sira kabeh diwajibake pasa, kaya para umat sadurungira. Supaya sira kabeh taqwa marang Allah." (Al-Baqarah: 183) Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (1999: 286-287) ayat ing inggil nedahaken bilih Allah ndhawuhaken siyam ing wulan ramadhan kangge tiyang ingkang ngugemi agami Islam. Allah ugi sampun ndhawuhaken tiyang-tiyang ing jaman rumiyin supados nindakaken siyam. Pramila umat Muslim samenika kedah nindakaken siyam kanthi temen saha langkung sampurna tininmbang kaum-kaum saderengipun. Kados firman Allah wonten ing Al-Qur'an Surat Al-Maaidah ayat 48, "Jalaran saka iku sira padha balapana ing nindakake kabecikan." Siyam miturut Muhammad Nasib Ar-Rifa'i (1999: 286) inggih menika nahan dhiri pribadi saking nedha, ngunjuk, saha saresmi dipunsarengi kalihan raos rila karana Allah. Siyam saged nuntun tiyang Muslim supados gadhah raos taqwa, awit siyam njagi pribadhi saking tumindak awon. Paedahipun siyam ramadhan inggih menika nglatih raos sabar anggenipun 67
68 nglampahi pagesangan saha nyegah dhiri saking godhanipun setan. Perkawis menika dipunandharaken wonten ing hadits rasulullah salallahu 'alaihi wassalam lumantar Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (1999: 287) ing ngandhap menika: "Wahai para pemuda, barangsiapa di antara kamu sudah mampu memikul beban keluarga, maka kawinlah, dan barangsiapa yang belum mampu maka berpuasalah karena itu merupakan benteng baginya." (HR Bukhari Muslim) wonten Ar-Rifa'I (1999: 287) Siyam, wonten ing kapitadosanipun tiyang Jawi saged dipunginakaken minangka sarana ngunjara setan (nyegah dhiri saking godhanipun setan). Siyam menika dipuntindakaken kanthi cegar dhahar lawan guling, tegesipun ngirangi dhahar ngunjuk, tilem, menapa dene pangandikan saha tumindak ingkang boten migunani. Perkawis menika dipuntindakaken supados piyambakipun gadhah kasekten. Kasekten wonten ing mriki tegesipun kecerdasan spiritual kangge ngalang-alangi piyambakipun saking godhanipun setan ingkang nyebabaken piyambakipun nindakaken tumindak awon. Saking andharan ing inggil, dudutanipun inggih menika bilih salah satunggaling religiusitas Islam ingkang dipunwastani siyam wajib Ramadhan wonten ing data angka 8 jumbuh kalihan wosipun Surat Al-Baqarah ayat 183. Kekalihipun nedahaken bilih umat Muslim dipundhawuhaken supados nindakaken siyam Ramadhan supados pikantuk rahmat-ipun Allah, tebih saking tumindak awon, saha pikantuk maqam (tingkatan) taqwa saking Panjenenganipun Allah subkhanahu wata'ala.
d. Mampir Ngombe (a) Kat. Asil : (D9) mampir ngombe. Cakepan sekaripun: urip kui mung mampir ngombe : (J) jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat An-Nazi'at: 46. Ing dina kiyamat dheweke andeleng kaya-kaya anggone manggon ana ing donya ora liya kajaba mung sasore utawa sakesuk. (An-Nazi'at: 46) Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (2000: 141) ayat menika nedahaken bilih benjing nalika tiyang-tiyang dibangkitkan saking alam kubur lajeng tumuju ing padhang mahsyar, piyambakipun ngraosaken bilih pagesangan ing ngalam donya menika namung sekedhap sanget, ngantos dipunibarataken bilih pagesanganipun nalika wonten ngalam donya namung kadya setunggal enjing utawi setunggal sonten. Allah ta'ala ngandharaken bilih pagesangan ing alam akhirat inggih menika pagesangan ingkang sajatos, wonten ing pagesangan menika sedayanipun sampun lumampah kanthi adil. Manawi pagesangan ing donya taksih campur ing antawisipun kasaenan saha tumindak awon. Wondene pagesangan ing alam akhirat sampun jumbuh miturut menapa ingkang dipuntindakaken nalika wonten ing alam donya. Manawi salaminipun wonten donya sami tumindak kabecikan pramila pagesanganipun ing alam akhirat bedhe ngremenaken. Kosongwangsulipun manawi pagesangan wonten ing donya kathah tumindak dosa, pramila ing alam akhirat badhe nampi siksanipun. Pagesangan ing alam donya ingkang namung sekedhap ingkang dipunandharaken wonten ing Al-Qur'an Surat Al-'Ankabut ayat 64 menika wonten ing unen-unen Jawi asring dipunsebat mampir ngombe. Pramila 69
perkawis ingkang kedah dipuntengenaken inggih menika babagan pagesangan ing akhirat, ananging ugi boten nglirwakaken pagesangan ing donya. Inggih kanthi ngirangi raos tresna tumrap kadonyan ingkang saged damel rereged ing manah, kadosta sipat remen pamer. Saking andharan ing inggil saged kapundhut dudutan bilih ing antawisipun data 9 (D9) kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Al-'Ankabut ayat 64 wonten gegayutanipun. Unen-unen mampir ngombe ingkang wonten ing Jawi menika minangka religiusitas Islam saking wosipun Al-Qur'an Surat Al- 'Ankabut ayat 64. Kekalihipun nedahaken pagesangan ingkang boten langgeng ing alam donya menika. Pramila rugi manawi kalodhangan ingkang boten dangu menika boten dipunginakaken kanthi sae. (b) Kat. Asil : (D10) Sedaya ingkang kagungan suksma badhe seda kajawi Allah. Cakepan sekaripun: yen wis tekan wancine sapa wae bakal dikersakke / ditimbali karo sing Kwasa / ditakoni amalmu ning donya : Qiyamah: 36. jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Ali-Imran: 185 saha Al- Kabeh badhan (awak) iku mesthi bakal nemahi (ngincipi) pati. (Ali-Imran: 185) "Apa manungsa ngira yen bakal ditokake wae" (Al-Qiyamah: 36) Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (1999: 628) Al-Qur'an Surat Ali Imran ayat 185 ing nginggil nedahaken bilih Allah ta'ala paring pawarta bilih sedaya ingkang nggadhahi suksma badhe nemahi kasedan. Namung Panjenenganipun Allah ta'ala ingkang gesang kanthi langgeng, wondene jin saha para manungsa badhe seda, makaten ugi para malaikat. Ayat menika minangka raos bela sungkawa kangge sedaya tiyang, amargi boten wonten setunggal kemawon tiyang ing donya menika ingkang 70
71 gesang langgeng ing donya. Manawi wekdalipun sampun telas, sedaya titah ing donya menika badhe wangsul wonten ngarsanipun Allah ta'ala. Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (2000: 872) ugi ngandharaken wosipun Al-Qiyamah ayat 36 ing nginggil bilih nalika tiyang gesang ing ngalam donya menika tamtu kemawon badhe dipunparingi dhawuh saha awisan dening Gusti Allah. Manawi sampun seda lajeng wonten ing alam kubur badhe dipungesangaken malih tumuju wonten ing alam akhirat. Wondene wonten ing alam akhirat badhe dipunkempalaken wonten ngarsanipun Allah ta'ala kangge dipunsuwuni pirsa babagan tumindakipun nalika wonten ing donya. Pramila gesang ing alam donya prayogi ngatos-atos anggenipun menggalih, ngendikan saha tumindak, amargi sedayanipun badhe dipunsuwuni tanggel jawabipun dening Allah ta'ala. Jalaran satemene pangrungu, pandeleng, lan ati iku kabeh bakal diperiksa kahanane." (Al-Isra': 36) Tiyang gesang ing alam donya menika wonten wekdalipun kapan badhe nemahi seda, manawi wonten ing pamanggihipun tiyang Jawi asring dipunsebat wis wayahe jalma bali mring ayunan. Unen-unen wis wayahe jalma bali mring ayunan wonten ing ngriki tegesipun nedahaken bilih wancinipun tiyang gesang ing ngalam donya sampun telas lajeng piyambakipun kapundhut wangsul wonten ing ngasrsanipun Allah ta'ala, lajeng wonten ing yaumul hisab (hari perhitungan amal) piyambakipun dipunsuwuni tanggel jawab awit tumindakipun nalika ing ngalam donya.
72 Becik ketitik ala ketara, unen-unen menika saged dipunginakaken minangka sarana kangge nyamaptakaken pitakenan malaikatipun Allah ta'ala nalika wonten ing alam kubur. Tegesipun becik ketitik ala ketara tegesipun inggih menika bilih sedaya tumindak, inggih awit tumindak sae menapa dene tumindak awon tamtu kemawon dipunmangertosi dening Allah, manawi sampun dipunmangertosi lajeng badhe dipunparingi ganjaran dening Allah. Tumindak becik badhe pikantuk ganjaran arupi kabagyan saha kamulyan wondene tumindak awon badhe pikantuk ganjaran ingkang arupi siksa. Saking andharan ing nginggil saged kapanggihaken dudutan bilih wosipun Al-Qur'an Surat Ali-Imran ayat 185 saha Al-Qiyamah ayat 36 jumbuh kalihan unen-unen wis teka wayahe jalma bali mring ayunan kados ingkang kaserat wonten cakepan sekar Bugie ing data angka 10 (D10). Kekalihipun nedahaken babagan pemut dhumateng kasedan, supados tiyang ingkang gesang ing alam donya menika nyamaptakaken samudayanipun kangge gesangipun ing alam akhirat. (c) Kat. Asil : (D11) bekti dhumateng Allah. Cakepan sekaripun: dhawuhe sing Kuwasa : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat At-Taghaabun: 16. tindakna "Ing sabisa-bisa sira padha bektia ing Allah, padha ngrungokna lan nampanana dhawuhing lan parentahe Allah." (At-Taghaabun: 16) Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (2000: 726), Surat At-Taghaabun ayat 16 menika ndhawuhaken tiyang gesang supados ngabekti dhumateng Allah miturut kesagedanipun piyambak. Saperangan ahli tafsir ngandharaken bilih Surat At-Taghaabun ayat 16 menika
73 minangka naskh (yang menghapuskan) ayat ingkang wonten ing Surat Ali- Imran ayat 102, ingkang tegesipun: "He wong mukmin kabeh. Sira padha bektiya ing Allah, klawan sejatining bekti, lan sira aja padha mati, kajaba mati Islam." (Ali-Imran ayat 102). Ibnu Abi Hatim ngandharaken saking Sa'id bin Jubair wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (2000: 726) ngengingi firman Allah ing nginggil, piyambakipun ngendikakaken bilih sasampunipun Surat Ali Imran ayat 102 menika mandhap, tiyang-tiyang sami gencar anggenipun ngibadah nindakaken amal kasaenan. Tiyang-tiyang sami nindakaken shalat ngantos sukunipun abuh saha palarapanipun sakit. Pramila Allah azza wa jalla medalaken Surat At-Taghaabun ayat 16 minangka ruksah (keringanan) kangge tiyang Muslim. Surat At-Taghaabun ayat 16 menika paring dhawuh dhumateng manungsa supados ngupadaya sasaged-saged supados nindakaken dhawuhipun Allah saha Nabi Muhammad, sampun ngantos mbangkang. Sampun ngantos lancang dhumateng Allah ta'ala saha Nabi Muhammad salallahu 'alaihi wassalam, sampun ngantos nilar perkawis ingkang kedah (wajib) dipuntindakaken, saha sampun pisan-pisan wantun nerjang menapa ingkang kedah dipuntilar. Kedah dipunenget bilih Gusti Allah paring dhawuh sampun dipunjumbuhaken kalihan kabisanipun tiyang gesang. "Allah ora kersa meksa marang sawijining badan, kajaba mung sak kuwate." (Al- Baqarah: 286) Anggenipun titah nindakaken dhawuhipun Gusti Allah prayoginipun dipunjumbuhaken kalihan kekiyatanipun, saingga piyambakipun boten rumaos
kawratan anggenipun nindakaken dhawuhipun Allah. Manawi babagan awisan, tiyang gesang kedah nilar awisan-awisanipun Allah. Sedaya awisanipun Allah temtu kemawon nuwuhaken mudharat utawi bebaya manawi dipunterjang, pramila wonten ing babagan menika tiyang gesang estu- estu kedah nebihi tumindak ingkang awon. Manawi tiyang gesang saged nindakaken dhawuh saha nebihi awisanipun Allah, piyambakipun dipunsebat Muslim ingkang bekti utawi taqwa dhumateng Allah. Implikasi saking ayat ing inggil kanggenipun tiyang Jawi ingkang ngugemi agami Islam inggih menika kanthi mituhu dhumateng Allah ta'ala. Tegesipun nindakaken perkawis ingkang dipundhawuhaken dening Allah saha nebihi sedaya perkawis-perkawis ingkang nuwuhaken bebaya saha dukanipun Gusti Allah. Anggenipun nindakaken dhawuhipun Gusti Allah prayogi dipunjumbuhaken kalihan kekiyatanipun piyambak, boten kedah ngaya wara awit agami Islam menika gampil saha Allah remen dhumateng perkawis agami ingkang gampil. "Keparenge Allah supaya gampanga anggonira padha nindakake, lan ora gawe rekasa" (Al-Baqarah: 185) Saking andharan ing nginggil saged kapanggihaken dudutan bilih ing antawisipun data angka 11 kalihan wosipun Surat At-Taghaabun ayat 16 wonten gegayutanipun. Kekalihipun ngandharaken bilih sedaya tumindak tiyang gesang ing ngalam donya menika dipuntingali dening Allah kangge dipuntemtokaken papan gesangipun benjing ing ngalam akhirat, pramila kangge tiyang ingkang taksih gesang ing ngalam donya prayogi tansah emut 74
75 dhumateng Allah saha tansah mituhu nindakakeken dhawuhipun Allah subkhanahu wata'ala. (d) Kat. Asil : (D12) mikul dhuwur mendhem jero. Cakepan sekaripun: bektia karo wong tuwa : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Luqman: 14. "Ingsun dhawuh marang manungsa: "Padha ngabektia marang wong tuwa loro. Awit nalika ana sajerone wetengane biyunge nandang reribet saya tuwa wetengane awake sangsaya abot. Sawise lahir jabang bayi anggone nusoni nganti lawas. Panyapihe nganti umur rong tahun. He manungsa, sira padha syukura marang Ingsun lan marang wong tuwanira loro. Ing tembe sira bakal bali seba marang ngersaningsun." (Luqman: 14) Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (2000: 790) ayat ing nginggil nedahaken supados tumindak becik kalihan ibu saha bapak. Allah ta'ala asring ndhawuhaken supados bekti dhumateng Panjenenganipun Allah ta'ala dipunsarengi kalihan tumindak sae dhumateng ibu saha bapak saha tansah enget dhumateng ibu ingkang sampun sisah anggenipun ngandhut saha ngrumat putranipun. Awit wigatosipun tumindak sae dhumateng tiyang sepuh kekalih menika, Allah ndhawuhaken dhumateng para putra supados tumindak ingkang sae dhumateng ibu saha bapak sinaosa tiyang sepuh kekalih menika musyrik, ananging manawi tiyang sepuh kekalih ndhawuhaken supados nyekutokaken Allah, ingkang putra kedah nampik kanthi cara ingkang sae. Birrul Walidaini inggih menika ihsan utawi tumindak ingkang sae saha ngabekti dhumateng tiyang sepuh kekalih kanthi nindakaken dhawuhipun ingkang boten nerjang tatacara (syari'at) agami Islam. Cara ngabekti dhumateng kekalihipun inggih menika kanthi matur ingkang sae saha boten
damel kuciwa, tansah damel bombong tiyang sepuh, saha paring pambiyantu dhumateng tiyang sepuh kekalih. Rasulullah salallahu 'alaihiwassalam ngendika wonten satunggaling hadits ingkang wonten ing buku hadis-hadis muttafaq 'alaih anggitanipun Ahmad Mudjab: "Seseorang datang kepada Rasulullah salallahu 'alaihiwassalam 'Wahai Rasulullah, kepada siapakah aku harus dan berkata, berbakti pertama kali?' Nabi saw menjawab, 'Ibumu!' Dan orang tersebut kembali bertanya, 'Kemudian siapa lagi?' Nabi saw menjawab, 'Ibumu!' Orang tersebut bertanya kembali, 'Kemudian siapa lagi?' Beliau menjawab, 'Ibumu.' Orang tersebut bertanya kembali, 'Kemudian siapa lagi?' Nabi saw menjawab, 'Kemudian ayahmu'."(Muttafaq 'alaih 1502) wonten Mahalli (2004: 547) Hadits ing inggil nedahaken bilih raos bekti dhumateng ibu, kedah tikel kaping tiga dipuntandingaken kalihan raos tresna dhumateng bapak. Nabi salallahu 'alaihiwassalam nyebataken tembung ibu ambal kaping tiga, wondene tembung bapak namung kaping setunggal. Perkawis menika saged dipunmangertosi, amargi ibu ngraosaken awrat anggenipun ngandhut, nglairaken, nyusoni, saha ngrumat putranipun. Tigang perkawis menika namung dipungadhahi dening ibu. Pramila bekti saha kurmat dhumateng ibu langkung dipuntengenaken tinimbang bapak, ananging bapak ugi kedah dipunkurmati, amargi tanpa kekalihipun gesang para putra boten saged karaos sampurna. Wonten ing Jawi, dhawuh ngabekti dhumateng tiyang sepuh kekalih ugi dipunwulangaken mawi unen-unen mikul dhuwur mendhem jero. Unen- unen menika ndhawuhaken dhumateng para putra supados tansah damel 76 ing
bombongipun tiyang sepuh kekalih, inggih kanthi tumindak ingkang sae ing pundi kemawon papan, saingga boten damel awon namanipun tiyang sepuh. Anak polah bapa kepradhah, unen-unen menika ingkang ndhawuhaken dhumateng para putra supados boten tumindak awon, amargi manawi masarakat mangertos bilih piyambakipun tumindak awon, tiyang sepuhipun ugi katingal awon naminipun. Pramila ingkang putra kedah saged njagi naminipun tiyang sepuh kekalih. Saking andharan ing inggil, saged dipunpundhut dudutan bilih data angka 12 (D12) menika gayut saha jumbuh kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Luqman ayat 14. Kekalihipun nedahaken bilih mituhu dhumateng Gusti Allah kados wonten religiusitas Islam ing D12 dipuntambah kalihan bekti dhumateng tiyang sepuh kekalih saged dados sarana mlebet wonten swargi, satunggaling cara bekti dhumateng tiyang sepuh inggih kanthi mikul dhuwur mendhem jero, tegesipun tansah tumindak becik, supados damel bombing manahipun tiyang sepuh. e. Musyrik (a) Kat. Asil : (D13) awisan nindakaken syirik. Cakepan sekaripun: aja padha nyembah marang berhala / wit-witan / watu gedhe / wulan / srengenge / lan sapanunggalane : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Al-An'am: 151. (Muhammad) dhawuha: "Sira kabeh padha mreneya, Ingsun wacakake kitab Qur'an, kang mratelakake samubarang larangane Pangeranira marang sira". Dhawuhe Allah: "Sira aja padha musyrik, mangeran marang liyane Allah. (Al-An'am: 151) Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (1999: 313) tafsir saking ayat ing nginggil inggih menika bilih Allah ta'ala paring 77
firman dhumateng Nabi Muhammad salallahu 'alaihi wassalam kangge kaum musyrik supados boten nyekutokaken Allah ta'ala kalihan samubarang perkawis. Wonten ing shahih Muslim lumantar Muhammad Nasib Ar-Rifa'i (2001: 224) saking Ibnu Mas'ud, rasulullah ngendika: "Barangsiapa meninggal sedang dia tidak menyektukan sesuatu dengan Allah, maka dia akan masuk surga." (HR Muslim) Musyrik inggih menika tiyang ingkang nindakaken syirik. Syirik kalebet saageng-agengipun dosa ingkanng dipuntindakaken dening kawula dhumateng Gustinipun ingkang sampun nyiptakaken piyambakipun saha paring pinten-pinten kanugrahan dhumateng piyambakipun. Allah ta'ala paring wahyu supados nebihi tumindak syirik: "Sira nyaritakna Lukman nalikane mulang lan mituturi marang anake: 'Anakku kowe aja pisan-pisan mangro tingal anggonmu mangeran ing Allah, awit mangro tingal iku duraka gedhe'." (Luqman: 13) Awit agengipun dosa syirik, pramila Allah mandhapaken ayat ingkang tegesipun: "Satemene Allah iku ora bakal ngapura menawa Panjenengane nganti disekutokake, nanging Panjenengane ngapura saliyane kang mangkono marang wong-wong kang dadi keparenge kersane. Dene sapa kang nyekutokake marang Allah, iku satemene dheweke iku tumindak dosa kang gedhe." (An-Nisaa': 48) Makaten menggah paukuman ingkang Allah cawisaken kangge tiyang musyrik, inggih menika tiyang ingkang nyekutokaken Allah, wondene tumindakipun kasebut syirik. Salah satunggaling tuladha syirik dhumateng Allah inggih menika nyembah dhumateng berhala, tetuwuhan, sela ageng, 78
wulan, saha surya. Tiyang ingkang nindakaken syirik menika pitados bilih berhala, tetuwuhan, sela ageng, wulan, saha srengenge saged maringi menapa kemawon ingkang dipunkajengaken. Berhala inggih menika samubarang perkawis ingkang dipunsembah, dipunpuja, dipunkurmati, saha dipundamel dening manungsa piyambak, tuladhanipun patung. Wonten saperangan masarakat Islam ing Jawi ingkang boten pitados dhumateng kadigdayan, kajawi kadigdayanipun Allah ta'ala. Tiyang ingkang makaten boten kersa nyenyuwun dhumateng sela, tetuwuhan, gunung, segara, saha sanes-sanesipun. Tiyang ingkang makaten namung nyuwun saha ndedonga dhumateng Allah ta'ala. Amargi piyambakipun mangertos bilih sedaya berhala menika minangka pirantos mati ingkang ora obah. Manawi berhala menika kemawon boten saged ewah saking papanipun (obah), kados pundi berhala kalawau saged paring pitulungan tumrap tiyang gesang. Pramila tiyang menika namung nyuwun tulung dhumateng Gusti Allah Ingkang Maha Kuwaos kemawon. Saking andharan menika, saged kapundhut dudutan bilih gegayutan ing antawisipun data angka 13 (D13) kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Lukman ayat 13. Kekalihipun nedahaken dhumateng para umat Islam supados nebihi tumindak syirik utawi nyekutokaken Allah, Gusti ingkang sampun paring pagesangan dhumateng sedaya titah ing ngalam donya. Awit dosa syirik menika ageng sanget. Ing mangka Pangeraan menika namung setunggal inggih menika Gusti Allah Ingkang Maha Tunggal, boten wonten Pangeran kajawi Panjenenganipun. 79
80 (b) Kat. Asil : (D14) Allah minangka satunggaling Gusti ingkang pantes sinembah. Cakepan sekaripun: nyembaha mung sawiji Gusti Kang Suci Gusti Allah / laailaaha illallaah / ora ana Gusti kajaba Allah : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Ali Imran: 64. (Muhammad) sira dhawuha: "He wong ahli kitab, sira padha mrenea, ngumpulake kalimah kang 'adil antaraningsun lan antaranira kabeh, yaiku supaya kita kabeh ora manembah kajaba mung marang Allah piyambak. (Ali 'Imran: 64) Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (1999: 528) ayat ing inggil dipuntujokaken dhumateng Ahlulkitab ing kaumipun Yahudi, Nasrani, saha para kawulanipun. Ukara ingkang dipunkajengaken inggih menika ukara ingkang sampurna. Sampurna wonten ing ngriki tegesipun, 'ingkang sami, ingkang adil, saha imbang ing antawisipun umat Muslim, Kristen, saha Yahudi'. Ukara menika dipuntegesi bilih boten wonten samubarang perkawis ingkang pantes dipunsembah kajawi Allah, Allah boten saged dipunsekutokaken kalihan menapa kemawon, inggih awit arupi berhala, patung, geni, saha sanes-sanesipun. Menika perkawis ingkang dipunandharaken kangge sedaya Rasul utusanipun Allah supados dipunwulangaken dhumateng umatipun. "lan yekti temen Ingsun uga wis ngutus Rasul, Ingsun kersakake memulang marang siji-sijining umat mengkene: 'Sira padha manembaha ing Allah lan padha ngedohana (nyingkirana) pengajaking setan.'" (An-Nahl: 36). Tiyang Islam wonten ing Jawi pitados dhumateng Gusti Allah Ingkang Maha Tunggal saha Gusti Allah Ingkang Maha Suci. Maha Tunggal tegesipun setunggal-setunggalipun ingkang jumeneng minangka Pangeran kangge sedaya jagat, wondene Maha Suci tegesipun Panjenenganipun Gusti Allah subkhanahu wata'ala boten nate tumindak lepat angenipun mandhegani
81 jagat raya menika. Perkawis menika ingkang dados aqidah-ipun tiyang Islam. Tiyang Islam namung manembah dhumateng Gusti Allah, kanthi nindakaken ibadah ingkang dipundhawuhaken. Miturut Endraswara wonten bukunipun Mistik Kejawen, pangibadahan ingkang ajeg dhumateng Panjenenganipun Allah ta'ala menika ingkang nuwuhaken parek. Parek inggih menika perkawis ingkang saged nuwuhaken raos tentrem ing manah. Saking andharan ing inggil, saged kapundhut dudutan bilih data angka 14 ingkang ndhawuhaken titah supados manembah namung dhumateng Gusti Allah gayut kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Ali Imran ayat 64. Manembah namung dhumateng Gusti Allah Ingkang Maha Tunggal ingkang dipuntindakaken dening tiyang Jawi menika minangka religiusitas Islam saking wosipun Al-Qur'an Surat Ali Imran ayat 64. (c) Kat. Asil : Muhammad utusan Allah : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Al-Anbiyaa: 107. (D15) memayu hayuning bawana. Cakepan sekar: lan (Muhammad) Ingsun ora ngutus marang sira kajaba dadi rahmat marang alam kabeh. (Al-Anbiyaa: 107) Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (2000: 333) tembung lil 'alamin tegesipun rahmat (kasih sayang) kangge sedaya alam. Sinten kemawon ingkang ngestokaken dhawuhipun pramila piyambakipun pikantuk katentreman ing donya dumugi akhirat. Wondene kangge ingkang boten ngestokaken dhawuhipun Nabi, piyambakipun kalebet tiyang ingkang rugi donya akhirat. Ngestokaken dhawuhipun tegesipun nindakaken sunnahipun utawi ingkang dipunsebat hadits.
82 Nabi Muhammad wonten ing masarakat Jawi dipuntepang kagungan tumindak ingkang jumbuh kalihan unen-unen berbudi bawa leksana. Tegesipun Nabi Muhammad minangka pemimpin umat Islam ingkang kagungan kawibawan awit pangandikan saha tumindakipun jumbuh utawi boten congkah, saingga piyambakipun nggadhahi kharisma utawi kawibawan. Kangge tiyang ingkang ngestokaken dhawuhipun saged pikantuk kawilujengan, kabagyan, saha kamulyan. Piyambakipun pikantuk gelar rahmatan lil 'alamin utawi memayu hayuning bawana menika amargi piyambakipun anggenipun ngendika tansah damel rena penggalihipun tiyang ingkang mirengaken, amargi menapa ingkang dipunngendikakaken minangka wahyu kangge kawilujengan umat ing donya dumugi akhirat. Tumindakipun ugi prasaja, pramila tiyang ingkang mirsani saged sengsem dipundamel awit akhlak-ipun. Saking andharan ing inggil, saged kapundhut dudutan bilih wosipun data angka 15 (D15) gayut kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Al-Anbiyaa ayat 107. Gegayutanipun wonten ing raos pracaya bilih Nabi Muhammad minangka guru sejati ingkang dipunutus dening Allah ta'ala, pramila tiyang gesang prayogi ngestokaken dhawuhipun saha nuladha tumrap menapa ingkang sampun dipuntindakaken dening Rasulullah. Wonten ing agami Islam Nabi Muhammad saw pikantuk gelar rahmatan lil 'alamin (rahmat kangge sedaya alam), ingkang wonten ing Jawi dipunsebat memayu hayuning bawana.
f. Ngolat Ngolet (a) Kat. Asil : (D16) sinau kawruh agami. Cakepan sekaripun: ayo padha tindak ngaji : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Al-'Alaq: 1-4. (Muhammad) Sira maca kelawan asmaning Pangeranira kang anitahake. Panjenengane anitahake manungsa saka getih kentel. Maca, lan Pangeranira iku ingkang Maha Mulya. Kang meruhake (carane nulis) nganggo kalam. Kang meruhake marang manungsa, barang kang maune durung weruh. (Al-'Alaq 1-5) Al-Qur'an surat Al-'Alaq ayat 1 dumugi 5 menika minangka ayat kaping setunggal ingkang mandhap dhumateng Nabi Muhammad mawi malaikat Jibril saking Panjenenganipun Allah ta'ala. Ayat menika minangka rahmat ingkang purwa kangge para kawulanipun. Miturtut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (2000: 1010) ayat menika ngemot piweling babagan cikal bakal tiyang gesang kaciptakaken ing donya saking ludira ingkang kenthel (segumpal darah). Kajawi saking menika, ing antawisipun sipat asihipun Gusti Allah, inggih menika piyambakipun ngandharaken dhumateng tiyang gesang tumrap menapa ingkang dereng dipunmangertosi. Kanthi makaten Allah sampun mulyakaken piyambakipun (tiyang gesang) mawi ngilmu. Ngilmu menika ingkang ndadosaken tiyang langkung mulya tinandhingaken kalihan makhluk Allah sanesipun. Al-Qur'an Surat Al-'Alaq ayat 1 dumugi 5 nedahaken wigatosipun ngudi kawruh kanthi cara menapa kemawon, salah satunggalipun inggih kanthi maos (iqra'), inggih awit kawruh babagan agami menapa dene babagan donya. Kawruh agami kangge kawilujengan ing donya dumugi akhirat, wondene kawruh kadonyan kangge sarana anggayuh gegayuhan. Umat Islam 83
kedah dados umat ingkang wasis wonten ing samubarangipun. Amargi Allah badhe ngangkat derajatipun tiyang ingkang kagungan kawruh, salah satunggal saking titikanipun piyambakipun dipunremeni dening masarakat. Kados ingkang dipunandharaken wonten ing Al-Qur'an surat Al-Mujadalah ayat 11 ingkang tegesipun, Allah bakal junjung para wong mukmin sarta junjung derajate wong kang padha sinau kaweruh. (Al-Mujadalah: 11) Wonten ing Serat Wedhatama anggitanipun Pakubuwono IV Pupuh Pangkur ing cakepan sekar pungkasanipun kaserat reroncening tembung agama ageing aji. Tegesipun, agami dados perangan ingkang paling wigatos wonten ing pagesangan tiyang Jawi, inggih menika minangka ageman utawi rasukan ingkang saged njagi piyambakipun saking bebaya. Ageman wonten ing ngriki tegesipun perkawis ingkang njagi badan jasmani saha rokhani saking sedaya jinis sesakit, inggih awit sakit badan menapa dene sakit manah. Religiusitas dhumateng agami menika ingkang nemtokaken tiyang kasebut mulya menapa asor. Tiyang ingkang ngugemi agaminipun kanthi sae tamtu kemawon piyambakipun nyinau kawruh babagan agami kanthi temen, lajeng piyambakipun mujudaken kawruhipun wonten ing tumindak saben dintenipun minangka pangibadahanipun dhumateng Allah ta'ala. Tiyang ingkang makaten menika ingkang ngginakaken agami minangka sarana kangge ngangkat drajat piyambakipun. Saking andharan ing inggil, dudutanipun inggih menika data angka 16 (D16) gayut kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Al-'Alaq ayat 1 dumugi 5. 84
Kekalihipun nedahaken bilih nindakaken tumindak ingkang sae menika langkung prayogi tinandhingan nindakaken tumindak ingkang boten wonten paedahipun, tuladhanipun tumindak ingkang sae inggih menika ngaji, kanthi ngaji piyambakipun saged pikantuk ngilmu ingkang migunani, kajawi menika drajatipun ugi badhe dipunangkat dening Allah ta'ala, amargi wonten ing Al- Qur'an Surat Al-Mujadalah ayat 11 dipunandharaken bilih Allah badhe ngangkat drajatipun tiyang-tiyang ingkang kersa sinau kawruh, inggih kawruh agami menapa dene kawruh kadonyan. Piwulang agami menika minangka kawruh ingkang estu-estu wigatos, awit agami menika ingkang ndadosaken satunggaling tiyang saged wilujeng ing donya dumugi akhirat. Awit wigatosipun agami pramila wonten cakepan sekar Pangkur kaserat reroncening tembung agama ageing aji, ingkang tegesipun agama minangka panjagi tumrap tiyang gesang. Piwulang babagan kadonyan ugi wigatos kangge sangunipun gesang ing ngalam donya. g. Rumangsa Dosa (a) Kat. Asil : (D17) andhap asor. Cakepan sekaripun: mula aja adigung adiguna : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Luqman: 18. Lan aja mlengosake pipimu marang manungsa jalaran gumedhe, rupa ngremehake. Lan yen lumaku ana ing bumi aja gemblelengan awit Allah ora remen, kang kaya mangkono. (Luqman: 18) Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (2000: 792), ayat ing nginggil nedahaken bilih Allah ngawisaken tumindak gumedhe saha ngasoraken tiyang sanes. Ingkang dipunwastani gumedhe wonten ing ngriki miturut Rasulullah wonten ing hadits riwayat Al-Hafizh ath-Thabrani 85
inggih menika ngasoraken dhumateng perkawis ingkang trep (kebenaran) saha ngasoraken dhumateng tiyang sanes. Wondene maknanipun tembung lumaku wonten ayat ing nginggil inggih menika nalika lumampah menapa dene nitih kendaraan. Manawi saweg lumampah lajeng sakiwa tengenipun wonten tiyang ingkang saweg lenggahan, pramila becikipun aruh-aruh, supados boten kalebet tiyang ingkang gumedhe. Tumindak gumedhe menika minangka satunggaling wujud ngina saha rumaos piyambakipun langkung tinandhingaken tiyang sanes. Nalika wicantenan tuladhanipun, prayogi madhepaken sedaya badan dhumateng tiyang ingkang dipunajak wicantenan. Wicantenan utawi komunikasi ingkang etis saged nuwuhaken asil ingkang langkung positip. Kajawi saking menika ingkang dipuntuladhakaken dening Rasulullah nalika wicantenan inggih menika kanthi pasuryan ingkang ngremenaken, gumuyu, saha boten nigas wawan ginemipun tiyang sanes, saha mirengaken kanthi wetah. Wonten ing unen-unenipun tiyang Jawi, tumindak gumedhe menika asring dipunsebat adigang adigung adiguna. Tumindak menika kedah estu- estu dipuntilar, amargi Allah boten remen dhumateng perkawis menika. Piwulang supados nebihi tumindak adigang adigung adiguna menika kaserat wonten ing Serat Wulang Reh anggitanipun Pakubuwana IV, wonten ing pupuh gambuh, sekaripun wonten ing ngandhap menika. (4) ana pocapanipun adiguna adigang adigung pan adigang kidang adigung pan esthi adiguna ula iku telu pisan mati sampyuh 86
87 (5) si kidang umbagipun angandelken kebat lumpatipun pan si gajah ngandelken geng ainggil ula ngandelken iku mandine kalamun nyakot (6) iku umpamanipun aja ngandelken sira iku suteng nata iya sapa ingkang wani iku ambege wong digung (7) adiguna puniku ngandelaken kapinteranipun samubarang kabisan dipundheweki sapa pinter kaya ingsun tugging prana ora enjoh (8) ambek adigang iku ngandelaken kasuranipun para tantang candhala anyenyampahi tinemenan ora pecus satemah dadi geguyon Tegesipun sekar gambuh pada 4 ing inggil inggih menika; wonten satunggaling cariyos, babagan adiguna adigang adigung, kidang minangka pralambang adigang wondene esthi minangka pralambang adigung, adiguna pralambangipun sawer, tetiganipun mati sampyuh. Kalajengaken tegesipun pada 5 inggih menika; watakipun kidang ingkang gumedhe awit kebatipun anggenipun mlumpat, wondene esthi gumedhe awit badanipun ingkang inggil saha ageng, lajeng sawer ingkang gumedhe awit racun ingkang dipunwedalaken mawi ilatipun, ketiga sipat ing nginggil kasunyatan saged ngasoraken piyambakipun. Adigung inggih menika gumedhe awit ageng badanipun. Ibaratipun tumindak adigung inggih menika esthi ingkang ngendelaken badanipun, ananging sajatosipun piyambakipun kalah kalihan semut manawi semut
88 menika mlebet ing talinganipun. Pramila badan ingkang ageng menika boten saged dados jaminan bilih piyambakipun linuwih ing samubarangipun, amargi mesthi kemawon wonten perkawis ingkang alit ingkang saged damel piyambakipun lingsem. Tuladhanipun sipat adiguna (gumedhe awit kapinteranipun anggenipun ngendikan) inggih menika tiyang ingkang rumaos piyambakipun paling pinter saha mangertosi sedayanipun, boten wonten tiyag sanes ingkang saged nandhingi kapinteranipun, nalika semanten piyambakipun kasuwun nindakaken satunggaling pakarya, ananging piyambakipun boten saged ngrampungaken menapa dene paring solusi, perkawis ingkang kados makaten ingkang saged ngasoraken piyambakipun. Tuladhanipun sipat adigang inggih menika tiyang ingkang gumedhe awit kalincahanipun, ananging satunggaling wekdal piyambakipun boten kasil anggenipun bermanufer kangge mameraken kalincahanipun kalawau, amargi piyambakipun gagal pungkasanipun namung dados olok-olokan masarakat. Perkawis ingkang kados makaten tamtu kemawon saged ngasoraken dhumateng piyambakipun. Saking andharan menika saged kapundhut dudutan bilih wosipun data angka 17 menika wonten gegayutanipun kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Luqman ayat 18. Kekalihipun ngandharalen bilih Allah boten remen dhumateng tiyang ingkang nggadhahi sipat gumedhe, amargi sajatosipun tiyang gesang menika ringkih saha kathah damel dosa, pramila prayogi dados tiyang ingkang prasaja. Aja dumeh awit sedaya ingkang dados gadhahanipun
89 ingkang ndadosaken kabagyan, amargi sedaya kabagyan ingkang dipunraosaken boten ical saking restu masarakat ing sakiwa keringipun. (b) Kat. Asil : (D18) tulung tinulung. Cakepan sekaripun: bocah yatim piatu tulungana : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat An-Nisaa': 36 Lan sira padha manembaha Allah, lan aja nyekutokake Allah Kelawan barang liyane. Lan padha gawea becik marang wing tuwa loro, lan para sedulurira, lan para bocah yatim, lan para wong miskin, (An-Nisaa': 36) Saking Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (1999: 648) ayat ing nginggil nedahaken bilih Allah ta'ala ndhawuhaken supados tumindak becik kalihan lare yatim. Kenging menapa kedah tumindak becik saha nedahaken sipat santun, amargi lare yatim menika sampun kicalan tiyang sepuhipun ingkang umumipun mandhegani sedaya kabektahan saha paring nafkah dhateng piyambakipun. Pramila kalihan lare yatim kedah nedahaken raos tresna saha asih. Lare yatim inggih menika lare ingkang boten kagungan bapak, saingga anggenipun nyekapi kabektahanipun piyambakipun radi kawratan. Pramila wonten agami Islam ndhawuhaken supados urip tulung tinulung, paring pambiyantu dhumateng tiyang sanes, utaminipun lare yatim. Tiyang Jawi ingkang paring pitulungan dipundhasari raos tepa selira, tamtu kemawon saged ngraosaken kados pundi awratipun pagesangan lare ingkang dipuntilar bapakipun. Pramila prayogi paring pambiyantu dhumateng lare yatim kasebut, supados saged ngentheng-enthengi gesangipun.
90 Saking andharan ing nginggil saged kapundhut dudutan bilih data 18 (D18) gayut kalihan wosipun Al-Qur'an Surat An-Nisaa' ayat 2. Kekalihipun ndhawuhaken supados gesang tulung tinulung, inggih kanthi paring pambiyantu dhumateng lare yatim kanthi sae. Sae wonten ing mriki tegesipun boten tumindak dzalim dhumateng piyambakipun. Kangge lare yatim ingkang sampun diwasa, dipundhawuhaken supados dipunpisahaken bandhanipun saking bandha tiyang ingkang dados tiyang sepuh asuhipun. (c) Kat. Asil : (D19) kasampurnan namung kagunganipun Allah. cakepan sekaripun: ra ana manungsa sing sempurna / ra ana manungsa ora duwe dosa : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat An-Najm: 32. Hiya iku wong kang padha nyingkiri dosa gedhe lan panggawe ala kajaba dosa cilik kang mung sithik. Satemene Allah iku pangapurane gedhe kang nguningani sira. Panjenengane nguningani sira nalika dadekake saka lemah utawa nalika isih ana wetenge biyungmu dadi bayi. Mulane sira aja semuci-suci. Allah nguningani wong kang bekti. (An-Najm: 32) Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (2000: 513) ayat ing nginggil ngandharaken bilih tiyang-tiyang ingkang tumindak becik inggih menika tiyang ingkang nebihi dosa-dosa ingkang ageng saha tumindak keji. Manawi ing antawisipun wonten ingkang nate tumindak dosa ingkang alit, Allah ta'ala badhe paring pangapura dhumateng piyambakipun. Perkawis menika nedahaken bilih sedaya tiyang mesthi nate nindakaken dosa, inggih awit dosa alit menapa dene dosa ingkang ageng. Ananging Allah badhe paring Pangaputen dhumateng tiyang ingkang nebihi dosa-dosa ageng, sinaosa piyambakipun gadhah dosa alit.
Allah ta'ala langkung mangertos kawontenan kawulanipun. Nalika kawula dipunciptakaken, piyambakipun gadhah sipat lemah saha loyo kangge nindakaken dhawuhipun Allah, kathah perkawis ingkang nyengkuyung kangge nindakaken perkawis ingkang dipunawisaken saha boten wonten alangan ingkang kiat ingkang nebihaken piyambakipun saking tumindak dosa. Sipat lemah menika katingal nalika Panjenenganipun nyiptakaken titah saking siti nalika wonten padharan ibunipun. Perkawis menika badhe tansah wonten ing manahipun saben tiyang gesang. Pramila Allah paring rahmat dhumateng kawulanipun ingkang tansah pados ridha-nipun Allah ta'ala kanthi tumindak kesaenan. Bisa rumangsa, minangka unen-unen ingkang kedah dipungadhahi dening saben tiyang Islam. Tegesipun unen-unen bisa rumangsa wonten ing ngriki inggih menika mawas dhiri utawi saged mangertosi kawontenan piyambakipun minangka tiyang ingkang ringkih saha boten luput saking dosa. Manawi tiyang sampun kasil nggadhahi raos bisa rumangsa piyambakipun badhe langkung mangertosi kekirangan piyambakipun, boten kangge dipungetuni, ananging kangge manggihaken kaluwihanipun ngginakaken kaluwihan menika kangge nindakaken kesaenan kanthi maksimal. Saking andharan ing nginggil saged kapundhut dudutan bilih data angka 19 (D19) menika jumbuh kalihan wosipun Al-Qur'an Surat An-Najm ayat 32. Kasunyatanipun tiyang Jawi ugi bisa rumangsa kangge mangertosi kawontenan psikologi-nipun, bilih tiyang gesang boten luput saking tumindak 91 lajeng
dosa, ananging piyambakipun kedah ngupadaya estu-estu kangge nilar awisan- awisanipun Allah saha ngupadaya sasaged-saged supados nindakaken dhawuhipun Allah. (d) Kat. Asil : (D20) tobat. Cakepan sekaripun: ra ana manungsa sing sampurna / ra ana manungsa ora duwe dosa / mula padha enggal tobata / mumpung durung ditimbali karo sing Kuwasa : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Al-Furqaan: 71. "Dene sing sapa tobat, sarta ketara konjem nindakake kabecikan, iku tetep wong kang bali marang ngarsane Allah, bakal pikantuk ganjaran suwarga." (Al-Furqaan: 71) Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (1999: 671) ayat ing nginggil nedahaken bilih rahmat-ipun Allah menika cekap kangge sedaya kawulanipun. Sinten kemawon ingkang tobat dhumateng Allah ta'ala kanthi nyuwun pangapunten saha boten nindakaken perkwis ingkang dipuntobati malih, tamtu kemawon Panjenenganipun Allah ta'ala badhe paring pangapunten dhumateng piyambakipun, sinaosa dosanipun kathah. Saratipun tobat miturut Abdullah bin Nuh (1986: 52-53) inggih menika: a. Nilar dosa kanthi azam (tekat) ingkang estu-estu, tegesipun piyambakipun boten badhe ngambali nindakaken tumindak dosa ingkang sampun katindakaken malih. b. Bilih dosa ingkang nate dipuntindakaken menika kedah dipungantos kanthi tumindak ingkang sae. c. Kedah nilar tumindak dosa menika dipundhasari kalihan raos ajrih dhumateng Allah ta'ala. Manawi sampun tobat saha gadhah tekat kangge nilar tumindak awon, lajeng dipunsarengi kanthi tumindak sae amargi tumindak sae saged nggantos tumindak awon. Tegesipun dosa saged dipunicali kanthi amal 92
93 kesaenan. Kados firman Allah wonten ing Surat Hud ayat 114 ingkang tegesipun: "Satemene kebecikan iku bisa nyirnakaken barang kang ala. Kang mangkono iku dadia pepeling marang wong kang padha tampa pepeling." Tobat menika kedah enggal-enggal dipuntindakaken, menapa malih kangge tiyang ingkang boten pitados dhumateng Gusti Allah, amargi manawi dumugi wekdal sakaratul maut tiyang menika dereng tobat, tobatipun boten badhe dipuntampi dening Allah swt. Rasulullah shallallahu'alaihi wasallam lumantar Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (1999: 671) nate ngendika: "Sesungguhnya Allah akan menereima tobat seseorang selama ruhnya belum sampai ke tenggorokanya." (HR Ahmad, Tirmidzi, saha Ibnu Majah) Masarakat Islam ing Jawi kagungan unen-unen ingkang jumbuh kalihan dhawuh nindakaken tobat, unen-unenipun inggih menika sapa salah seleh, tegespun sinten kemawon tiyang ingkang nate nindakaken tumindak ingkang lepat, prayogi enggal-enggal mungkasi (nyelehake) tumindak menika. Umumipun tiyang Islam nalika tobat piyambakipun ngucapaken istighfar 'astaghfirullah hal'adzim', ngantos ngraosaken hening, heneng, henong. Hening, heneng, henong tegesipun mendel, anteng, saha temtrem. Ukara istighfar miturut Musthafa Sa'id Khan (2002: 5) tegesipun inggih menika nyuwun dhumateng Gusti Allah ingkang Maha Mirah saha Asih supados dosa- dosanipun dipunsirnakaken. Saking andharan ing inggil, dudutanipun inggih menika bilih data angka 20 (D20) jumbuh kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Al-Furqaan ayat 71.
Implikasi religiusitas Islam saking ayat menika minangka sarana panglebur dosa inggih menika kanthi dzikir ingkang dipuntindakaken sabibaripun nindakaken sholat saha saged ugi wonten ing wanci menapa kemawon. Tansah tobat saha nyuwun pangapunten paedahipun kangge pados dalan padhang saha nglebur dosa ingkang kadhang kala boten dipunmangertosi katindakaken dening tiyang gesang. h. Salam (a) Kat. Asil : (D21) tobat. Cakepan sekaripun: yen wis rampung sholat tindakna salam-salaman / muga lebur dosa-dosane / marang umat lan marang Gustine : jumbuh kalihan hadits ing ngandhap menika. Sesungguhnya seorang mukmin yang apabila bertemu dengan mukmin lainnya mengucapkan salam dan mengambil tangannnya untuk berjabat tangan, maka pasti akan gugur dosa-dosa mereka berdua, sebagaimana gugurnya daun dari pohonnya (Ash-Shahiihah 2/59) html dipunundhuh 9 Juni 2014, pukul 08.49 Salaman kalihan sesami tiyang Islam nalika pepanggihan minangka perkawis ingkang dipuntindakaken dening Nabi Muhammad salallahu'alaihi wassalam. Nalika pepanggihan kalian sedherek utawi kancanipun tamtu kemawon kita ngajak salaman saha ngucapaken salam. Kathah kautamanipun manawi tiyang Muslim nindakaken perkawis menika, ing antawisipun inggih menika nuwuhaken raos guyub rukun saha saged ngicalaken dosa-dosanipun, manawi salaman dipuntindakaken kanthi manah ingkang lila legawa. Perkawis menika ingkang dipunngendikaaken wonten ing data 28 bilih salaman saged ngicalaken dosa ing antawisipun tiyang ingkang nindakaken. 94
95 Salaman menika boten kedah dipuntindakaken manawi sabibaripun sholat, amargi perkawis menika boten wonten tata caranipun ing agami Islam, ananging salaman sae dipuntindakaken nalika pepanggihan kalihan sedherekipun. Allah badhe paring pangapuranipun dhumateng tiyang ingkang sabibaripun tumindak dosa lajeng piyambakipun tobat saha nindakaken kabecikan, dipunsarengi kalihan raos getun saha tekat supados boten nindakaken dosa malih. Allah ngedalaken firman ingkang tegesipun: Lan maneh sira padha nindakna sholat ana kawiwitan lan wekasane rina (wayah esuk lan sore), lan wengi. Satemene kebecikan iku bisa nyirnakake barang kang ala. Kang mangkono iku dadia pepeling marang wong kang padha tampa pepeling. (Hud: 114) Saking Anas ra: Telah datang seorang lelaki pada Nabi saw dengan mengatakan: Ya Rasulullah, aku telah melakukan dosa kecil, maka laksanakanlah hukum had (hukum Allah) padaku. Diriwayatkan: Dan masuklah waktu sholat ketika itu, maka orang itu lalu bersholat bersama Rasulullah saw. Maka ketika sholat itu telah selesai, lalu orang itu mengatakan: Ya Rasulullah, aku telah melakukan dosa kecil, maka laksanakanlah hukum Allah kepadaku berdasar Kitab Allah (Qur'an). Nabi mengatakan: Apakah kamu telah menghadiri sholat bersama kami? Orang itu menjawab: Ya. Nabi mengatakan: Allah telah mengampuni kamu. (HR Muslim) wonten Hussein (1987: 251) Saking andharan ing inggil saged kapundhut dudutan bilih nindakaken sholat sabibaripun tumindak awon saged dipunginakaken minangka sarana panglebur dosa dhumateng Allah subkhanahu wata'ala, kados ingkang dipunandharaken wonten ing Al-Qur'an surat Hud ayat 114 saha hadits ing nginggil. Wondene kangge nglebur dosa ing antawisipun tiyang gesang kalihan sedherekipun, saged kanthi sami-sami nyuwun pangapunten saha nindakaken salaman nalika pepanggihan.
(b) Kat. Asil : (D22) rukun agawe santosa. Cakepan sekaripun: ora pareng musuh-musuhan / ora pareng gontok-gontokan / ora pareng fitnah- fitnahan / ora pareng ece-ecean : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Al-Hujuraat: 10. Satemene para mukmin padha dadi sedulur. Mulane padha ngrukunna sedulurmu loro kang padha pasulayan lan bektia Allah supaya oleh asihe. (Al-Hujuraat: 10) Miturut Ibnu Katsir lumantar Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (2000: 428) ayat ing nginggil ngandharaken dhawuh supados damel rukun tiyang Islam ingkang saweg nemahi pasulayan kalihan sedherekipun. Menika perkawis ingkang dipundhawuhaken nalika wonten satunggaling pasulayan, amargi sajatosipun tiyang-tiyang mukmin menika sedherek, wondene dhasaripun pasedherekan inggih menika sami wonten ing perkawis aqidah (kapitadosan). Ayat menika nedahaken bilih ukhuwah (pasedherekan) tiyang Islam kedah kiyat. Pramila manawi wonten sedherekipun ingkang saweg padudon, kedah dipundamel supados rukun malih, amargi umumipun pasedherekan dipunsarengi kalihan raos tresna saha asih. Wonten ing ayat salajengipun dipunandharaken supados gadhah raos taqwa dhumateng Allah ta'ala supados pikantuk tresna saha asihipun Gusti Allah. Raos taqwa kedah dipundadosaken gegaran minangka nindakaken ishlah (damel rukun ing antawisipun tiyang ingkang nandang pasulayan) saha sedaya perkawis. Tegesipun, tiyang ingkang nindakaken ishlah kedah jumbuh kalihan paugeran wonten ing Al-Qur'an utawi hadits saha kedah adil, boten tumindak dzalim saha emban cindhe emban siladan (pilih kasih). Kanthi makaten piyambakipun sedaya pikantuk rahmat-ipun Allah ta'ala. 96
97 Wonten ing madyaning bebrayan ageng masarakat Jawi, kadhang kala kapanggihaken wonten tiyang sasami agami Islam ingkang padudon, tegesipun saweg boten rukun. Perkawis menika limrah amargi ing antawisipun tiyang gesang gadhah pinten-pinten perkawis ingkang beda, saking kasunyatan menika pramila kadhang kala saged nuwuhaken pasulayan. Ananging tamtu kemawon perkawis pasulayan menika kedah dipuncegah, supados nuwuhaken pagesangan ingkang tentrem. Tiyang Jawi gadhah unen-unen crah agawe bubrah, tegesipun tiyang ingkang saweg pasulayan saged dadosaken raos pasedherekanipun ical, saingga sampun boten preduli malih dhumateng sedherekipun. Kathah-kathahipun masarakat Jawi boten remen dhumateng pasulayan menapa dene padudon, amargi tiyang Jawi menika papanipun tiyang ingkang remen dhumateng katentreman batos, kados unen-unen rukun agawe santosa, pramila anggenipun nindakaken satunggaling perkawis piyambakipun tansah ngatos-atos, supados boten damel tiyang sanes kuciwa. Tiyang Jawi ugi kagungan raos sensitif, raos menika ingkang ndadosaken tumindakipun tiyang Jawi langkung lembah manah andhap asor, ateges boten gumedhe, saingga dipunremeni kalihan sedherekipun. Saking andharan ing nginggil saged kapundhut dudutan bilih data angka 22 menika wonten gegayutanipun kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Al- Hujuraat ayat 10. Kekalihipun nedahaken bilih tiyang Islam kedah nebihi sedaya perkawis crah ingkang saged nuwuhaken bubrah ing antawisipun
masarakat, supados kacipta pagesangan masarakat ingkang tata titi tentrem, amargi sajatosipun tiyang mukmin menika sedherek. (c) Kat. Asil : (D23) ing ngarsa sung tuladha. Cakepan sekaripun: ora pareng musuh-musuhan / ora pareng gontok-gontokan / umat Islam kudune bisa dadi teladan : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Al-Ahzab: 21. Satemene sira iku duwe panutan becik hiya iku Rasulullah tumrap wong kang ngarep-ngarep (Muhammad), ganjaraning Allah sarta wedi siksaning dina qiyamat. Apadene wong kang akeh elinge ing Allah. (Al-Ahzab: 21) iku becik Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (2000: 841), ayat ing nginggil ngemutaken dhumateng tiyang Islam, bilih umat Muslim kagungan tuladha ingkang sae saking Nabi Muhammad salallahu 'alaihi wassalam. Nabi Muhammad minangka tiyang ingkang paling sae pangandikan saha tumindakipun, piyambakipun ugi kagungan sipat maksum, tegesipun boten kagungan dosa. Manawi kagungan gegayuhan supados dados mukmin ingkang sae, prayogi nuladha dhumateng Nabi Muhammad salallahu 'alaihi wassalam ingkang saged kapanggihaken saking hadits utawi tarikh (sejarah) Nabi Muhammad salallahu 'alaihi wassalam. Manawi tiyang Islam sampun kagungan tuladha tiyang ingkang paling sae inggih menika Nabi Muhammad salallahu 'alaihi wassalam, pramila tumindakipun tiyang Islam ugi kedah saged dados tuladha ingkang sae kangge sedaya umat. Ing ngarsa sung tuladha, tiyang Islam kedah saged wonten ngajengan dados tuladha ing babagan kesaenan. Supados saged dados tuladha, tamtu kemawon sedaya tumindakipun kedah katata jumbuh kalihan paugeran ingkang lumampah, inggih awit paugeran agami Islam menapa dene 98
99 kearifan lokal gadhahanipun tiyang Jawi ingkang saged dipuntingali saking serat-serat. Kanthi makaten tumindakipun saben dinten patut tinuladha dening tiyang sanes. Saking andharan ing nginggil saged kapanggihaken dudutan bilih data 23 (D23) wonten gegayutanipun kalihan Al-Qur'an Surat Al-Ahzab ayat 21. Al-Qur'an Surat Al-Ahzab ayat 21 nedahaken bilih Nabi Muhammad salallahu 'alaihi wassalam minangka tiyang ingkang pantes tinuladha awit paling sae tumindakipun, perkawis tumindakipun Nabi menika ugi kedah dipuntuladha dening tiyang Islam ingkang tresna dhumateng panjenenganipun. Rawe-rawe rantas malang-malang putung, kados pundi kemawon tiyang Jawi saged dados tuladha ing babagan kesaenan amargi piyambakipun nuladha dhumateng Nabi Muhammad salallahu 'alaihi wassalam minangka tiyang ingkang paling sae akhlak-ipun. (d) Kat. Asil : (D24) ajining awak gumantung ana ing tumindak. Cakepan sekaripun: sugih mlarat ing ngarsa Allah iku padha wae : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Al-Hujuraat: 13. Dene mungguhe Allah sira iku kang aji dhewe, hendi kang banget bektine ing Allah. Satemene Allah iku nguningani samubarang tur wicaksana. (Al-Hujuraat: 13) Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (2000: 437) ayat ing nginggil nedahaken bilih tiyang ingkang paling sae wonten ngarsanipun Allah ta'ala inggih menika tiyang ingkang paling bekti utawi mituhu dhumateng Allah ta'ala saha dhumateng Rasulullah salallahu 'alaihi wassalam. Raos bekti menika dipunwujudaken mawi amal sholeh ingkang dipundhasari kalihan raos iman, rila legawa (ikhlas), saha nuladha
100 tatacaranipun Nabi Muhammad. Allah ta'ala boten ningali kawulanipun saking kathahipun bandha ingkang dipungadhahi menapa dene saking suku bangsanipun, ananging saking bektinipun dhumateng Panjenenganipun Allah ta'ala. Kanthi makaten, tiyang wonten ing tlatah pundi kemawon gadhah kalodhangan ingkang sami anggenipun pikantuk gelar tiyang ingkang paling sae wonten ngarsanipun Allah ta'ala. Ayat ing nginggil gadhah makna ingkang jumbuh kalihan unen-unen masarakat Jawi inggih menika ajining dhiri gumantung wonten ing lathi, ajining raga gumantung wonten ing busana, saha ajinipun awak (badan) gumantung wonten ing tumindak. Unen-unen menika tegesipun bilih tiyang dipunkurmati awit karana pangandikanipun, busananipun, saha tumindakipun. Tigang perkawis menika ingkang ndadosaken tiyang katingal sae menapa dene katingal awon ing masarakat saha ing ngarsanipun Allah ta'ala. Pangandikan ingkang dipunkajengaken saged ndadosaken tiyang dipunurmati inggih menika pangandikan ingkang migunani, tegesipun pangandikanipun tansah damel tiyang ingkang mirengaken ngraosaken remen. Manawi boten saged ngendika ingkang sae pramila prayoginipun kendel, supados boten damel wirang piyambakipun saha kuciwa manahipun tiyang sanes. Tiyang ingkang ngendikan tanpa dipunpenggalih rumiyin badhe ndadosaken piyambakipun boten dipunurmati, awit pangandikanipun boten saged dipunsuwuni tanggeljawabipun.
Busana ingkang dipunkajengaken wonten ing unen-unen ajinipun raga gumantung wonten ing busana inggih menika agami, agama ageming aji. Manawi agami dipunginakaken minangka busananipun tiyang gesang, pramila piyambakipun badhe njagi busananipun supados boten risak, awit reginipun agami menika boten saged kaetang mawi etangan angka. Tiyang ingkang ngregani dhirinipun mawi nindakaken piwulang agami sasaged-saged badhe njagi supados busananipun boten katingal awon. Busana ingkang arupi agami menika ugi dipunginakaken wonten ing samudayanipun, piyambakipun estu-estu manunggal kalihan agaminipun, utawi saged dipunwastani bilih religiusitas agaminipun katingal wonten ing sedaya tumindakipun. Masarakat Jawi ugi paring raos kurmat dhumateng tiyang sanes boten dipuntingali saking kathahipun bandha ingkang dipungadhahi, ugi sanes saking papan (suku bangsa) piyambakipun, ananging saking tumindak ingkang dipundhasari kalihan kawruh agami, menika ingkang ndadosaken tiyang dipunurmati dening tiyang sanes saha gadhah pangkat ingkang paling sae wonten ngarsanipun Allah ta'ala, kados ingkang dipunandharaken wonten ing Al-Qur'an Surat Al-Hujuraat ayat 13 ing nginggil. Gegayutan ing antawisipun Al-Qur'an Surat Al-Hujuraat ayat 13 kalihan data angka 24 bilih sedaya tiyang menika sami, ingkang mbedakaken inggih menika taqwanipun dhumateng Allah ta'ala. i. Subkhanallah (a) Kat. jagat menika ingkang wonten kagunganipun Allah. cakepan sekaripun: lair urip mati kagungane / jodho lan rejeki kagungane : (D25) Sedaya ing 101
102 Asil : (J) jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Al-Baqarah: 156. Yaiku wong-wong kang manawa ketaman bebaya, padha ngucap: "Satemene kabeh iku kagunganing Allah lan kita kabeh bakal padha bali sowan marang Pangerane". (Al-Baqarah: 156) Adhedhasar pamanggihipun Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (1999: 256), maknanipun tembung "Satemene kabeh iku kagunganing Allah lan kita kabeh bakal padha bali sowan marang Pangerane" inggih menika sedaya kadadosan ing pagesangan menika sampun dados kersanipun Allah, Panjenenganipun nindakaken menapa kemawon ingkang dados kersanipun. Tiyang gesang wonten ing alam donya namung sadherma nglampahi, tiyang gesang boten gadhah milik dhumateng jiwa saha bandha sekedhik kemawon, kalebet wancinipun lair, wekdal gesang ing alam donya, jodho, rejeki, saha wancinipun seda. Pramila manawi Panjenenganipun Allah ta'ala paring pacoben dhumateng kawulanipun, menika minangka kersanipun Gusti Ingkang Maha Wikan dhumateng kagunganipun, boten prayogi dipun-protes. Tembung bebaya wonten ayat ing nginggil tegesipun inggih menika sedaya perkawis ingkang damel manah boten sekeca utawi boten ngraosaken katentreman. Tiyang ingkang sabar (dipunandharaken wonten ayat 155) manawi ketaman bebaya piyambakipun badhe ngucapaken "innalillahi wainnailaihi raji'uun", ingkang tegesipun bilih sedaya menika kagunganipun Allah ta'ala saha sedaya titah badhe wangsul wonten ngarsanipun Allah ta'ala. Tiyang gesang dipunwastani sampurna anggenipun ngabdi dhumateng Allah manawi piyambakipun menggalihaken bilih sedaya pacoben
103 ingkang nandang piyambakipun, asalipun saking Gusti ingkang kagungan jiwanipun, Gusti Allah. Panjenenganipun langkung ageng tresnanipun dhumateng kawulanipun tinandhingaken kalihan tresnanipun kawula dhumateng dhirinipun piyambak. Pramila manawi ketaman bebaya, tumindak ingkang kedah dipuntindakaken inggih menika lila legawa, ngucapaken syukur awit sampun dipunparingi perkawis ingkang langkung sae tinimbang kalihan kersanipun piyambak. Kados ingkang dipunandharaken wonten ing Al-Qur'an Surat Al-Baqarah ayat 216. lan terkadhang barang ingkang sira gethingi iku malah becik tumrap sira. Lan terkadhang barang kang sira senengi siji perkara, malahperkara iku ala tumrap sira kabeh. Allah iku ngudadeni, dene sira padha ora weruh. (Al-Qur'an Surat Al-Baqarah ayat 216) Kajawi kawula minangka kagunganipun Allah ta'ala, piyambakipun ugi badhe wangsul wonten ngarsanipun Allah wonten ing dinten kiamat. Lajeng saben kawula badhe dipunparingi ganjaran jumbuh kalihan tumindakipun nalika wonten donya. Manawi kawula menika sabar namung ngajengaken ganjaran saking Allah, pramila piyambakipun pikantuk ganjaran ingkang wetah saking Allah. Wondene tiyang ingkang tansah nggersula manawi dipunparingi pacoben saking Allah, pramila piyambakipun namung pikantuk keluhan, pacoben, saha ical ganjaranipun. Mangertos bilih sedaya titah minangka kagunganipun Allah saha badhe wangsul wonten ngarsanipun, menika minangka sebab utami ingkang saged nuwuhaken raos sabar saha qonaah (nrima ing pandum), manawi wonten ing Jawi pagesangan ing donya menika dipunwastani sadherma nglampahi garising Gusti Allah.
104 Siji pesthi, loro jodho, telu tibaning wahyu, papat kodrat, lima bandha, minangka unen-unen gadhahanipun tiyang Jawi ingkang jumbuh kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Al-Baqarah ayat 216. Bilih sedaya ingkang wonten ing pagesanganipun tiyang ing alam donya menika estu-estu namung kagunganipun Gusti Allah, awit menika takdir, jodho, rejeki, utawi wancinipun seda. Pramila gesang ing ngalam donya kedah dipunginakaken sasae-saenipun supados nalika sedayanipun dipunpundhut dening Allah, tiyang menika sampun samapta ing sedayanipun. Saking andharan ing nginggil saged kapanggihaken dudutan bilih ing antawisipun data angka 25 (D25) kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Al- Baqarah ayat 216 menika wonten gegayutanipun. Kekalihipun nedahaken bilih sedaya ingkang dipungadhahi dening tiyang gesang menika kagunganipun Allah ta'ala. Tiyang gesang minangka kawulanipun namung saged sadherma nglampahi pepesthinipun Gusti Allah. Manawi pagesangan tiyang ing ngalam donya dipundhasari kalihan pangertosan bilih sedayanipun menika kagunganipun Allah, pramila piyambakipun badhe ngraosaken tentrem anggenipun gesang, amargi piyambakipun pitados bilih rejeki sampun dipuncawisaken dening Allah kangge para kawulanipun ingkang kersa ngupadaya. (b) Kat. Asil : (D26) sumarah (tawakal). Cakepan sekaripun: ing ngarsane kita pasrah ing ngarsane kita nyembah : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Al-Muzzammil: 9. Allah iku pangeran jagad sisih wetan lan sisih kulon, ora ana sesembahan kelawan bener kajaba Allah, sira nyumanggakna samubarang prakara marang Allah. (Al-Muzzammil: 9)
Ayat ing nginggil wonten gegayutanipun kalihan data angka 26 ing nginggil. Adhedhasar pamanggihipun Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (2000: 843), tiyang Islam kedah pitados dhumateng Gusti Allah ingkang mandhegani sedaya kadadosan ing jagad menika, wiwit saking enjing (wanci medalipun surya saking sisih wetan) dumugi maghrib (wanci wangsulipun surya wonten sisih kilen), prayogi masrahaken sedaya padamelanipun namung dhumateng Allah ta'ala. Allah ingkang nyiptakaken sedaya ingkang wonten ing jagat menika, Allah ugi ingkang mandhegani sedayanipun saged lumampah kanthi sae. Wontenipun prastawa siyang saha ratri menika awit kersanipun Allah subkhanahu wata'ala. Kangge mandhegani sedaya ingkang wonten ing jagat raya menika kemawon Allah ta'ala saged nindakaken, menapa malih mandhegani urusan kawulanipun ingkang alit. Tamtu kemawon Allah ingkang paling mangertos dhumateng kawontenan kawulanipun, pramila pasrah sumarah marang Panjenenganipun Allah ta'ala dados tindak tanduk ingkang trep supados anggenipun nglampahi pagesangan saged tansah ngraosaken katentreman saha manggihaken kawilujengan ing donya dumugi akhirat. Pasrah sumarah (tawakal) saha manembah (ngibadah) dhumateng Gusti Allah badhe nuwuhaken perkawis-perkawis ingkang nentremaken manah, amargi kanthi celak (enget) dhumateng Gusti Allah manah saged ngraosaken katentreman. Kados wonten ing firmanipun, "Den elinga, kanthi eling marang Allah iku bisa nentremke lan ngantengake ati". (Ar-Ra'd: 28) 105
106 Saking andharan ing nginggil, dudutanipun inggih menika bilih wosipun data angka 26 (D26) menika jumbuh kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Al-Muzzammil ayat 9. Gegayutan ing antawisipun inggih menika kekalihipun nedahaken supados tiyang gesang ing alam donya menika masrahaken sedaya perkawis (tawakal) saha manembah namung dhumateng Allah ta'ala ingkang akarya jagat. Miturut Endraswara (2011: 6) manembah wonten ing ngriki tegesipun boten namung nyembah, ananging ugi ngabekti, setya tuhu, rila, saha pitados kanthi sepenuh hati. Kanthi makaten mugi-mugi manahipun saged ngraosaken raos tentrem ingkang tanpa umpami. (c) Kat. Asil : (D27) Allah Maha Mirah saha Welas Asih. Cakepan sekaripun: aja padha bingung yen lagi susah / amung marang Gusti kita pasrah : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Ali-'Imran: 139. Sira aja padha ngrasa apes lan aja padha susah, sira kabeh padha luwih mulya, manawa sira padha mukmin. (Ali-'Imran: 139) Tiyang ingkang mukmin (pitados dhumateng Allah ta'ala) menika drajat wonten ngarsanipun Gusti Allah langkung inggil tinimbang tiyang ingkang kafir. Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (1999: 588) ayat ing nginggil minangka motivasi kangge para tiyang mukmin ingkang saweg nandang pacoben, saingga piyambakipun ngraosaken sisah. Tiyang ingkang ngakunipun pitados dhumateng Allah ta'ala, piyambakipun badhe dipuncobi dening Allah kangge mangertosi kados pundi saha dumugi pundi raos iman-ipun dhumateng Allah ta'ala. Kados ingkang dipunandharaken wonten ing Al-Qur'an Surat Al-Ankabut ayat 2 dumugi 3 ingkang tegesipun saged dipuntingali wonten ing ngandhap menika.
Apa para manungsa duwe pangira menawa wis ngucap: "ingsun percaya ing Allah lan marang Rasul", iku banjur ditogake bae, tanpa diparingi coba (dinyatakaken keimanane kang wis diucapke mau)? Para umat ing jaman kuna sadurunge umat Muhammad iki wis padha Ingsun paring coba. Allah banjur wuninga marang wong kang padha temen anggone iman lan wong kang padha goroh anggone iman. (Al-Ankabut: 2-3) Ngandharaken bilih kula menika iman dhumateng Allah ta'ala saha Rasul menika minangka perkawis ingkang gampil saha kathah tiyang ingkang saged ngucapaken ukara syahadat menika. Ananging manawi dipunsuwuni tanggel jawab saking pangandikanipun, menika ingkang langkung awrat, amargi piyambakipun kedah tumindak jumbuh kalihan tatacara agami Islam. Allah badhe paring pacoben dhumateng tiyang ingkang ngakunipun iman, kangge mangertosi tiyang ingkang estu-estu iman utawi boten. Pacoben saking Panjeneganipun Allah ta'ala, menika minangka tandha tresnanipun Allah dhumateng para kawulanipun. Amargi kawulanipun ingkang saged lulus saking pacoben menika pikantuk ganjaran saha drajat ingkang langkung inggil wonten ngarsanipun Allah. Pacoben menika saged ingkang arupi karemenan saha saged ingkang arupi musibah. Kekalihipun saged ndadosaken tiyang langkung inggil drajatipun ing ngarsanipun Allah manawi piyambakipun saged nglampahi pacoben menika kanthi Kosokwangsulipun, paacoben menika saged ndadosaken tiyang asor manawi piyambakipun boten saged nglampahi pacoben menika kanthi sae. Pagesangan ing alam donya menika saged owah gingsir, manawi tiyang Jawi ngibarataken kados cakra manggilingan, tansah mubeng, wonten wancinipun piyambakipun ngraosaken remen saha wonten wancinipun 107 raos sae.
108 piyambakipun nandang sisah. Kekalihipun minangka pepesthen kangge sedaya kawulanipun Allah. Pramila nalika sisah boten prelu dipunpenggalih kanthi temen, ananging ingkang wigati kedah sabar. Tegesipun kiyat dhumateng sedaya kemawon pacoben saha boten putus asa, kiyat iman-ipun, saha sugih kawruh. Makaten ugi manawi saweg ngraosaken remen, boten prayogi ngantos kesupen dhumateng Allah ingkang sampun paring kanugrahan, prayoginipun tansah ngucapaken syukur dhumateng Allah. Saking andharan ing nginggil saged kapundhut dudutan bilih data angka 27 menika jumbuh kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Al-Muzzammil ayat 9. Kekalihipun nedahaken bilih pacoben menika minangka perkawis ingkang mesthi kemawon nandang saben tiyang gesang. Kangge ngadhepi pacoben menika dipunbektahaken raos iman saha kawruh babagan agami saha kadonyan ingkang cekap supados saged nglampahi pacoben kanthi sae. (d) Kat. Asil : nyuwun tulunga amung marang sing Kuwasa / aja marang liyane : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Al-Fatihah: 5. (D28) Allah Maha Tunggal. cakepan sekaripun: padha Namung dhumateng Paduka kula manembah, dhumateng Paduka kawula nyuwun pitulungan. (Al-Fatihah: 5) lan namung Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (1999: 62) tembung na'budu wonten ing Surat Al-Fatihah ayat 5 dipunpundhut saking tembung 'ibadah, ingkang tegesipun mituhu ingkang tuwuh amargi pangraos dhumateng Allah Ingkang Maha Agung, minangka Gusti ingkang dipunsembah, amargi raos pitados bilih Allah kagungan panguwaosan ingkang mutlak dhumateng piyambakipun dipunsarengi raos tresna saha pangajeng-
109 ngajeng dhumateng Panjenenganipun. Ing ayat menika wonten dhawuh bilih boten kepareng ngibadah kajawi dhumateng Allah ta'ala. Miturut ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (1999: 62) tembung nasta'iin (nyuwun pitulungan), dipunpundhut saking tembung isti'anah, ingkang tegesipun ngajeng-ngajeng pitulungan kangge mungkasi satunggaling padamelan ingkang piyambakipun boten saged ngrampungaken piyambak. Ing ayat menika wonten ayat ingkang nedahaken obat minangka penyakit ingkang gumantung dhumateng kajawi Allah, ugi obat dhumateng penyakit riya' (pamer) saha 'ujub (gumedhe). Satunggaling kawula boten saged nindakaken ngibadah kanthi sampurna tanpa pambiyantu saking Allah ta'ala saha pasrah (tawakal) wonten ngasranipun Allah. Ayat ing nginggil nedahaken bilih tiyang gesang menika estu-estu lemah kangge mandhegani dhirinipun piyambak, saingga dipundhawuhaken supados nyuwun pitulunganipun Allah ta'ala. Miturut ayat menika ugi bilih ngibadah saha nyuwun pitulunganipun Allah minangka sarana pikatuk kabagyan saha kamulyan, saha tebih saking perkawis ingkang awon. Tumindak dipunwastani ngibadah manawi jumbuh kalihan piwulangipun Rasulullah saha lila legawa awit karana Allah ta'ala. Saking andharan ing nginggil saged kapundhut dudutan bilih data angka 28 menika gayut kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Al-Fatihah ayat 5. Kekalihipun ndhawuhaken tiyang gesang supados tansah pasrah sumarah (tawakal) dhumateng Panjenenganipun Allah ta'ala. Tawakal wonten ing mriki tegesipun ngupadaya sasaged-saged miturut kabisan lajeng masrahaken
110 sedayanipun namung dhumateng Gusti Allah, amargi manungsa winenang ngupaya, tan wenang murba wasesa, ingkang tegesipun tiyang gesang namung saged ngupadaya, ananging asilipun dipuntemtokaken dening Allah. (e) Kat. : (D29) Ngibadah dhumateng Allah . Cakepan sekaripun: padha nyembah lan sujuda amung marang sing Kuwasa / aja marang liyane Asil : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Al-Baqarah: 21. sira padha manembaha marang He para manungsa kabeh, Pangeranira kang wis nitahake ing sira kabeh lan nitahake wong sadurungira kabeh, mesthi sira kabeh padha kalis saka ing siksa marga bekti ing Allah. (Al-Baqarah: 21) Adhedhasar tafsir Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar- Rifa'I (1999: 91) ayat menika minangka dhawuhipun Allah dhumateng kaum kafir saha munafik supados ngibadah dhumateng Panjenenganipun Allah ta'ala ingkang sampun paring pinten-pinten nikmat, supados sami ajrih saha boten nyimpang saking tatacara agami Islam. Allah ta'ala sampun nyiptakaken piyambakipun ingkang saderengipun dereng wonten, Allah ugi ingkang nyiptakaken tiyang-tiyang saderengipun piyambakipun. Tembung 'marga bekti ing Allah' tegesipun bilih manawi kawulanipun ngibadah (nyembah sujud) namung dhumateng Allah tegesipun piyambakipun sampun njagi dhirinipun saking siksanipun Gusti Allah. Sinten kemawon ingkang bekti dhumateng Panjenenganipun Allah ta'ala kanthi sae, dipunwastani tiyang ingkang taqwa, tiyang-tiyang ingkang taqwa (bekti) dhumateng Allah badhe katebihaken saking siksanipun Allah. Kanggenipun tiyang Islam bilih Gusti Allah menika namung sawiji, tegesipun namung Gusti Allah Maha Tunggal, boten wonten Pangeran
111 sanesipun ingkang pantes dipunsembah kajawi Allah. Pramila sedaya pangibadahan ingkang dipuntindakaken namung dipuntujokaken kangge Panjenenganipun Gusti Allah saha dipundhasari kalihan raos iman dhumateng Allah subkhanahu wata'ala. Saking andharan ing nginggil saged kapundhut dudutan bilih data angka 29 (D29) ing nginggil gayut kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Al- Baqarah ayat 21. Gegayutanipun wonten ing babagan dhawuh supados manembah saha ngabekti (taqwa) namung dhumateng Panjenenganipun Allah ta'ala ingkang sampun nyiptakaken piyambakipun, supados katebihaken saking siksanipun Allah ta'ala. j. Subuh (a) Kat. : (D30) sholat dipunwiwiti kanthi wudhu. cakepan sekaripun: sholat krungu adan subuh lha kok mapan turu / kudune enggal diwiwiti njupuk banyu Asil tindak wudhu : jumbuh kalihan Al-Qur'an Al-Maaidah: 6. Para wong mukmin kabeh. Manawa sira arep padha nglakoni sholat, sira padha masuha rahinira sarta tanganira tumeka ing sikut, lan ngusapa sirahira, apadene masuha sukunira tekan ing kemiri. (Al- Maaidah: 6) Dhawuh wudhu dipunandharaken wonten ing Al-Qur'an Surat Al- Maaidah ayat 6. Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (1999: 40) ayat ing nginggil nedahaken manawi tiyang menika saweg wonten ing kahanan berhadas utawi wungu saking sare, piyambakipun dipundhawuhaken supados nindakaken wudhu saderengipun sholat. Ayat menika nedahaken bilih wudhu menika wajib kangge tiyang ingkang berhadas, ananging sunnah kangge tiyang ingkang taksih suci. Tatacara
112 ingkang langkung jangkepiupun saged kapanggihaken ing hadits Nabi Muhammad. Wondene urut-urutanipun wudhu saking Rasulullah saged dipuntingali wonten ing Abdullah (Tanpa taun: 8) ing ngandhap menika. Manawi satunggaling tiyang Muslim badhe wudhu, perkawis ingkang sepisan dipuntindakaken inggih menika niat wonten ing manah lajeng maos waosan basmalah, miturut sabda Rasulullah: "Tidak sempurna wudhu' seseorang yang tidak membaca basmalah." (HR Ahmad) wonten ing Zuhaili (2010: 141) a. Lajeng dipunsunnahaken nyucekaken kekalih astanipun ambal kaping tiga, b. Berkumur-kumur, c. Istinsyaq, istinsyar inggih menika medalaken, inggih menika nglebetaken toya wonten ing grana, lajeng d. Ngusap pasuryan, saking pangkal tuwuhipun rambut dumugi dagu utawi athi-athi, e. Ngusap astanipun dumugi ing sikut, f. Ngusap mustaka saha kekalih talingan kaping sepisan, g. Ngusap kekalih suku dumugi kemiri. Awit dhawuh supados nindakaken wudu menika pramila tiyang gesang sampun ngantos gadhah raos semuci suci, amargi sajatosipun piyambakipun kathah kalepatanipun, pramila saben dinten tiyang dipundhawuhaken supados nindakaken sholat ingkang dipunwiwiti kanthi nindakaken wudu. Wudu saha sholat wonten ing mriki minangka tumindak ingkang saged ngeningaken manah saha nyucekaken badanipun tiyang ingkang nindakaken. Saking andharan ing nginggil saged kapundhut dudutan bilih data angka 30 (D30) menika gayut kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Al-Maaidah ayat 6. Kekalihipun ngandharaken bilih saderengipun sholat ukumipun wajib
113 wudhu (sesuci) kangge tiyang ingkang berhadas, ananging sunnah kangge tiyang ingkang taksih suci. Wudhu saged damel badhan wonten ing kawontenan suci saha saged njagi piyambakipun saking tumindak dosa, amargi piyambakipun taksih wonten ing kawontenan suci. (b) Kat. : (D31) sholat. cakepan sekaripun: sholat subuh iku perlu / kaya luhur asar maghrib isya' / wajib hukume Asil : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Al-'Ankabut: 45. (Muhammad) sira macaa kang wis didhawuhake marang sira yaiku kitab sarta nglakonana shalat, awit sholat iku ngalang-alangi laku hala lan durhaka. Eling ing Allah iku (luwih gedhe ganjarane) ngungkuli kabecikan liyane. Allah nguningani samubarang kang padha sira lakoni. (Al-'Ankabut: 45) Adhedhasar tafsir Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar- Rifa'I (2000: 734) ayat ing nginggil nedahaken bilih paedahipun sholat inggih menika saged nyegah dhumateng tumindak keji saha munkar. Tegesipun sholat saged dados tameng utawi sarana pengendalian diri ingkang ampuh saking tumindak awon saha nyengkuyung piyambakipun supados nebihi perkawis-perkawis ingkang awon. Manawi sampun nindakaken sholat, piyambakipun badhe ngupadaya sasaged-saged supados sholatipun boten sia- sia, amargi sholat menika minangka tiangipun agami Islam. Tegesipun tiyang ingkang nindakaken sholat kanthi sae, tumindakipun ugi saged dipunwastani sae. Wondene tiyang ingkang sholatipun namung formalitas, pramila tumindakipun ugi taksih wonten ingkang belok saking paugeran agami Islam. Awit wigatosipun sholat pramila rasulullah salallahu 'alaihi wassalam ngandharaken wonten satunggaling hadits bilih:
"Barangsiapa menjaganya maka ia akan memiliki cahaya, bukti, dan keselamatan pada hari kiamat nanti. Sedangkan yang tidak menjaganya maka tidak akan memiliki cahaya, bukti, dan keselamatan pada hari itu ia akan dikumpulkan itu. Pada hari bersama Fir'aun, Qarun, Haman, dan Ubay bin Khalaf." (HR Ahmad 2/169) wonten Syamsuddin (2007: 31) Tiyang ingkang njagi sholat tegesipun boten nindakaken sholat ing pungkasaning wekdal saha nebihi tumindak awon ingkang saged ngicalaken paedah saha ganjaranipun sholat. Sholat wajib menika kedah ajeg dipuntindakaken gangsal wekdal wonten ing saben dintenipun, perkawis menika minangka panembahing kawula dhumateng Gustinipun. Tiyang Islam ing pundi kemawon, kalebet tiyang Islam ing tanah Jawi tansah manembah dhumateng Gusti Allah salah satunggalipun kanthi nindakaken sholat wajib gangsal wekdal. Anggenipun nindakaken sholat prayogi kanthi sabar, amargi saged nuwuhaken ganjaran ingkang subur kangge pagesanganipun ing alam akhirat. Saking andharan ing nginggil, saged kapanggihaken dudutan bilih data angka 31 ing nginggil gayut kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Al- 'Ankabut ayat 45. Keklaihipun nedahaken wigatosipun nindakaken sholat wajib gangsal wekdal, minangka implikasi saking unen-unen sabar subur. Tiyang ingkang sabar nindakaken sholat kanthi khusyu' nalika wonten ing donya, badhe nemahi pagesangan ingkang subur kabagyan saha kamulyan wonten ing alam akhirat. (c) Kat. Asil : (D32) sholat subuh. cakepan sekaripun: tangi subuh iku sehat / uga disayangi malaikat / lancar padhang rejekine / jembar lan landhep pikire : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Al-Israa': 78 114
lan ndedegna shalat fajar. Satemene sholat fajar iku disekseni (dening Malaikat rina lan Malaikat wengi). (Al-Israa': 78) Miturut Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (2000: 84), wosipun ayat ing nginggil inggih menika bilih Allah ta'ala paring firman dhumateng rasulullah saha ndhawuhaken supados nindakaken sholat wajib gangsal wekdal wonten ing wekdalipun, kalebet ugi sholat subuh. Sholat subuh menika dipunsekseni dening malaikat rina saha malaikat dalu. Kados hadits riwayat Bukhari saha Muslim menika: "Malaikat siang dan malaikat malam silih berganti menjumpai mereka yang berkumpul dalam sholat subuh dan sholat asar. Para malaikat malam naik. Kemudian Tuhan bertanya, sedang Dia lebih terhadapmu, 'Bagaimana keadaan hamba-hamba-Ku mengetahui saat kamu tinggalkan?' mereka menjawab, 'Kami menemui mereka tengah mengerjakan sholat dan Kami meninggalkan mereka tengah mengerjakan sholat pula.'" (Muttafaq 'alaih) wonten Ar-Rifa'I (2000: 86) Saking Surat Al-Israa' ayat 78 ing nginggil saged dipunmangertsoi bilih wigatosipun wungu nalika subuh lajeng nindakaken sholat subuh. Ingkang kaping pisan, sholat subuh menika saged mbikak rejeki ingkang berkah. Tegesipun, kangge sinten kemawon inngkang wungu ing wekdal subuh lajeng nindakaken sholat subuh piyambakipun kalebet tiyang-tiyang ingkang bekti dhumateng Allah. Allah ugi badhe nggampilaken sedaya urusanipun. Saking perkawis psikologi, tiyang ingkang wungu nalika subuh ugi saged ngraosaken manah ingkang langkung semangat, saingga anggenipun nindakaken pakaryan saged langkung sae. Sholat subuh saged dados ukuran bilih satunggaling tiyang menika bekti dhumateng Panjenenganipun Allah ta'ala. Wonten ing satunggaling 115
116 hadits riwayat Ahmad rasulullah salallahu 'alaihi wassalam ngendika: "Sesungguhnya sholat yang dirasa paling berat oleh orang-orang munafik adalah sholat isya' dan sholat fajar (shubuh). Seandainya mereka tahu pahala yang ada pada keduanya niscaya mereka akan mendatangi keduanya walau dengan merangkak." (HR Ahmad 2/424) lumantar Syamsuddin (2007: 51) Sholat subuh boten namung jaminan kangge tiyang ingkang nindakaken badhe tebih saking siksa neraka, ananging ugi minangka ancaman kangge tiyang ingkang nilar sholat subuh. Sholat subuh karaos awrat katindakaken amargi wekdal menika panci wekdal ingkang sekeca kangge tilem, ananging sholat subuh menika kagungan ganjaran ingkang ageng wonten ngarsanipun Allah ta'ala. Perkawis sholat subuh menika gayut kalihan unen-unenipun tiyang Jawi aja lali lara lapa, tegesipun ngibadah dhumateng Allah menika dipunsarengi kalihan pengorbanan, salah satunggalipun inggih kanthi cegah guling, tegesipun wungu sinaosa wancinipun sekeca kangge tilem. Ananging Allah sampun nyawisaken ganjaran kangge tiyang ingkang nindakaken sholat subuh. Saking andharan ing nginggil saged kapanggihaken gegayutan ing antawisipun data angka 39 kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Al-Isra' ayat 78. Kekalihipun nedahaken bilih sholat subuh menika nggadhahi kathah kautaman. Kautaman menika ing antawisipun saged mbikak rejeki, saged nuwuhaken raos semangat, saha saged ganjaranipun ingkang kathah inggih menika katebihaken saking siksa geni neraka. Pramila sampun ngantos nilar sholat subuh menapa dene sholat wajib gangsal wekdal sanesipun.
117 k. Al-Ikhlas (a) Kat. Asil : (D33) rila ngibadah namung dhumateng Allah ta'ala. Cakepan sekaripun: bismillahirrakhaman nirrakhim / qulhuallahu ahad / allahussamad / lam yalid wa lam yulad wa lam yaqullahu kufuwan ahad / al-ikhlas ana ing kitab suci Al-Qur'an kudu diyakini : jumbuh kalihan Al-Qur'an Surat Al-Ikhlash: 1-4. Awit ingkang asma Allah ingkang Maha Murah tur Maha Asih. Dhawuha, "Allah iku mung siji". Allah iku kang disuwuni barang kabutuhan. Ora peputra lan ora pinutrakake. Lan ora ana sawiji kang madhani. (Al-Ikhlash: 1-4) Miturut Tafsir Ibnu Katsir wonten ing Muhammad Nasib Ar-Rifa'I (2000: 1074), dipunandharaken mawi hadits saking Tirmidzi bilih Nabi Muhammad nate dipusuwuni pirsa dening kaum musyrik babagan nasab-ipun Allah, lajeng Allah ngedalaken firmanipun: "Dhawuha, "Allah iku mung siji". Allah iku kang disuwuni barang kabutuhan. Ora peputra lan ora pinutrakake. Lan ora ana sawiji kang madhani." Tirmidzi nambahaken kanthi ngendika bilih Allah boten kagungan putra saha boten pinutrakaken, boten wonten samubarang ingkang dipunlairaken Panjenenganipun saha boten wonten samubarang ingkang pejah kajawi nilar warisan. Wondene Allah boten nate badhe seda saha boten badhe nilar warisan. Wosipun Al-Ikhlas inggih menika dhawuh dhumateng Nabi Muhammad saha kawulanipun supados pitados bilih boten wonten samubarang perkawis ingkang sami kalihan Panjenenganipun Allah ta'ala. Allah minangka papan kangge nyenyuwun saha ndedonga, piyambakipun boten saged sirna. Allah menika boten kagungan putra saha boten pinutrakaken, tegesipun para kawula boten saged nyekutokaken
Panjenenganipun kalihan menapa kemawon. Boten wonten samubarang perkawis ingkang sami kalihan Allah, ing babagan asma, sipat, saha tumindak. Surat Al-Ikhlas sami kalihan sepertiga Al-Qur'an, perkawis menika dipunandharaken wonten ing satunggaling hadits Nabi. Abu Sa'id al-Khudri ngendika bilih Nabi saw ngendika: "Adakah di antara kalian yang tidak mampu untuk membaca sepertiga Al-Qur'an dalam semalam?" Para sahabatpun merasa keberatan dan berkata: "Siapa yang kuat melaksanakan itu hai Rasulullah?" Rasulullah pun menjawab: "Allahu al-samad (surat al-ikhlas) sama seperti sepertiga Al-Qur'an. (HR. Bukhari) wonten ing Ar-Rifa'I (2000: 1075) Awit saking kasaenan ingkang kaandhut wonten ing Surat Al-Ikhlas menika pramila perkawis menika kadeah dipuntrapaken wonten ing pagesangan saben dintenipun. Inggih menika kanthi ngibadah dhumateng Allah kanthi lila legawaning manah (ikhlas). Saking andharan menika pramila religiusitas Islam ingkang kaandhut ing data angka 33 (D33) sami kalihan wosipun Al-Qur'an Surat Al-Ikhlash ayat 1 dumugi 4, kekalihipun nedahaken bilih Allah Maha Tunggal, namung Allah subkhanahu wata'ala minangka dzat ingkang pantes sinembah. 118
BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhedhasar asiling panaliten saha pirembagan wonten ing cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung menika saged kapundhut dudutan bilih karya sastra cakepan sekar Bugie Album Kelayung-layung menika nggadhahi titikan religiusitas Islam Jawi. Religiusitas Islam Jawi menika gayut kalihan wosipun Al-Qur'an utawi Hadits ingkang minangka dhasaripun piwulang agami Islam. Wondene dhasaripun wujud religiusitas Islam Jawi ingkang wonten ing salebeting cakepan sekar Bugie Album Kelayung-layung dipuntingali saking Al- Qur'an utawi Hadits sampun kaserat kados wonten ing ngandhap menika. 1. Kelayung-layung a. Gusti Allah Ingkang Murbeng Dumadi, gegayutanipun kalihan QS An Nisaa' 78 (Ana ing ngendi bae sira manggon, sira mesthi bakal kecandhak dening pati, senajan sira padha ana ing sajeroning gedhong-gedhong kang dhuwur) b. Kineban lawang tobat, gegayutanipun kalihan QS An-Nisaa' 18 (Tobat iku ora tumrap wong kang nglakoni laku ala pirang-pirang, kang nganti tekan wektu mati lagi matur: "Ing sapunika kawula tobat". Lan ora tumrap wong kang mati kafir) 2. Astaghfirullah a. Karyenak tyasing sesami, gegayutanipun kalihan QS Al-Israa' 28 (Lan menawa sira (Muhammad) nulak wong kang kudu diwenehi mau jalaran 119
perlu arep golek luwih dhisik kanugrahan kang sira arep-arep saka Pangeranira, iku sira mangsulana kanthi pangucap kang becik) b. Sangkan paraning dumadi, gegayutanipun kalihan QS Al-Hasyr 18 (Para mukmin, padha bektia ing Allah. Kabeh wae padha nggatekna apa sing wis ditindakake kanggo dina sesuk (akherat). Padha bektia ing Allah, satemene Allah iku waspada marang samubarang kang padha sira lakoni) c. Gusti boten sare, gegayutanipun kalihan QS Al-Baqarah 255 (Allah ora ana Pangeran Kang sinembah kajaba mung panjenenganipun Piyambak kang Sugeng sarta kang jumeneng Pribadi. Allah iku ora nate ngantuk lan sare) d. Ngundhuh wohing pakarti, gegayutanipun kalihan QS Al-Baqarah 82 saha QS Al-Baqarah 38 (Dene wong kang padha percaya ing Allah sarta padha nglakoni kabecikan wong kang mangkono mau padha pikantuk Suwarga. Anggone ana ing Suwarga bakal padha langgeng) saha (Dene wong kang padha kafir lan padha nggorohake ayat Ingsun, iku kabeh padha nduweni neraka. Wong mau anggone ana ing neraka padha langgeng) 3. Apa Abote a. Sholat, gegayutanipun kalihan QS Al-'Ankabut 45 (nglakonana sholat, awit sholat iku ngalang-alangi laku hala lan duraka. Eling ing Allah iku (luwih gedhe ganjarane) ngungkuli kabecikan liyane) b. Siyam ramadhan, gegayutanipun kalihan QS Al-Baqarah 183 (He wong kang padha mukmin sira kabeh diwajibake pasa, kaya para umat sadurungira. Supaya sira kabeh taqwa marang Allah) 4. Mampir Ngombe a. Mampir ngombe, gegayutanipun kalihan QS An-Nazi'at: 46 (Ing dina kiyamat dheweke andeleng kaya-kaya anggone manggon ana ing donya ora liya kajaba mung sasore utawa sakesuk. 120
121 b. Sedaya ingkang kagungan suksma badhe seda kajawi Allah, gegayutanipun kalihan QS Ali Imran 185 saha QS Al-Qiyamah 36 (Kabeh badhan (awak) iku mesthi bakal nemahi (ngincipi) pati) saha (Apa manungsa ngira yen bakal ditokake wae) c. Bekti (taqwa) dhumateng Allah, gegayutanipun kalihan QS At-Taghaabun 16 (Ing sabisa-bisa sira padha bektia ing Allah, padha ngrungokna lan nampanana dhawuhing lan parentahe Allah) d. Mikul dhuwur mendhem jero, gegayutanipun kalihan QS Luqman 14 (Ingsun dhawuh marang manungsa: (Padha ngabektia marang wong tuwa loro. Awit nalika ana sajerone wetengane biyunge nandang reribet saya tuwa wetengane awake sangsaya abot. Sawise lahir jabang bayi anggone nusoni nganti lawas. Panyapihe nganti umur rong tahun. He manungsa, sira padha syukura marang Ingsun lan marang wong tuwanira loro. Ing tembe sira bakal bali seba marang ngersaningsun) 5. Musyrik a. Awisan nindakaken syirik, gegayutanipun kalihan QS Al-An'am 151 ((Muhammad) dhawuha: "Sira kabeh padha mreneya, Ingsun wacakake kitab Qur'an, kang mratelakake samubarang larangane Pangeranira marang sira". Dhawuhe Allah: "Sira aja padha musyrik, mangeran marang liyane Allah) b. Allah minangka satunggaling Gusti ingkang pantes sinembah (tauhid), gegayutanipun kalihan QS Ali 'Imran 64 ((Muhammad) sira dhawuha: "He wong ahli kitab, sira padha mrenea, ngumpulake kalimah kang 'adil antaraningsun lan antaranira kabeh, yaiku supaya kita kabeh ora manembah kajaba mung marang Allah piyambak)
c. Memayu hayuning bawana, gegayutanipun kalihan QS Al-Anbiyaa 107 ((Muhammad) Ingsun ora ngutus marang sira kajaba dadi rahmat marang alam kabeh) 6. Ngolat-ngolet a. Sinau kawruh agami, gegayutanipun kalihan QS Al-'Alaq 1-4 ((Muhammad) Sira maca kelawan asmaning Pangeranira kang anitahake. Panjenengane anitahake manungsa saka getih kenthel. Maca, lan Pangeranira iku ingkang Maha Mulya. Kang meruhake (carane nulis) nganggo kalam. Kang meruhake marang manungsa, barang kang maune durung weruh) 7. Rumangsa Dosa a. Andhap asor, gegayutanipun kalihan QS Luqman 18 (Lan aja mlengosake pipimu marang manungsa jalaran gumedhe, rupa ngremehake. Lan yen lumaku ana ing bumi aja gemblelengan awit Allah ora remen, kang kaya mangkono) b. Tulung tinulung, gegayutanipun kalihan QS An-Nisaa 36 (Lan sira padha manembaha Allah, lan aja nyekutokake Allah Kelawan barang liyane. Lan padha gawea becik marang wing tuwa loro, lan para sedulurira, lan para bocah yatim, lan para wong miskin) c. Kasampurnan namung kagunganipun Allah, gegayutanipun kalihan QS An- Najm 32 (Hiya iku wong kang padha nyingkiri dosa gedhe lan panggawe ala kajaba dosa cilik kang mung sithik. Satemene Allah iku pangapurane gedhe kang nguningani sira. Panjenengane nguningani sira nalika didadekake saka lemah utawa nalika isih ana wetenge biyungmu dadi bayi. Mulane sira aja semuci-suci. Allah nguningani wong kang bekti) 122
123 d. Tobat, gegayutanipun kalihan wosipun QS Al-Furqaan 71 (Dene sing sapa tobat, sarta ketara konjem nindakake kabecikan, iku tetep wong kang bali marang ngarsane Allah, bakal pikantuk ganjaran suwarga) 8. Salam a. Tobat, gegayutanipun kalihan hadits menika Sesungguhnya seorang mukmin yang apabila bertemu dengan mukmin lainnya mengucapkan salam dan mengambil tangannnya untuk berjabat tangan, maka pasti akan gugur dosa- dosa mereka berdua, sebagaimana gugurnya daun dari pohonnya (Ash- Shahiihah 2/59) salam-html dipunundhuh 9 Juni 2014 pukul 08.49 saha Saking Anas ra ngendikakaken: Telah datang seorang lelaki pada Nabi saw dengan mengatakan: Ya Rasulullah, aku telah melakukan dosa kecil, maka laksanakanlah hukum had (hukum Allah) padaku. Diriwayatkan: Dan masuklah waktu sholat ketika itu, maka orang itu lalu bersholat bersama Rasulullah saw. Maka ketika sholat itu telah selesai, lalu orang itu mengatakan: Ya Rasulullah, aku telah melakukan dosa kecil, maka laksanakanlah hokum Allah kepadaku berdasar Kitab Allah (Qur'an). Nabi mengatakan: Apakah kamu telah menghadiri sholat bersama kami? Orang itu menjawab: Ya. Nabi mengatakan: Allah telah mengampuni kamu. (HR Muslim) wonten Hussein (1987: 251) b. Rukun agawe santosa, gegayutanipun kalihan wosipun QS Al-Hujuraat 10 (Satemene para mukmin padha dadi sedulur. Mulane padha ngrukunna sedulurmu loro kang padha pasulayan lan bektia ing Allah supaya oleh asihe) c. Ing ngarsa sung tuladha, gegayutanipun kalihan QS Al-Ahzab 21 (Satemene sira iku duwe panutan becik hiya iku Rasulullah (Muhammad), iku becik tumrap wong kang ngarep-ngarep ganjaraning Allah sarta wedi siksaning dina qiyamat. Apadene wong kang akeh elinge ing Allah)
d. Ajining awak gumantung ana ing tumindak, gegayutanipun kalihan QS Al- Hujuraat 13 (Dene mungguhe Allah sira iku kang aji dhewe, hendi kang banget bektine ing Allah. Satemene Allah iku nguningani samubarang tur wicaksana) 9. Subkhanallah a. Sedaya ingkang wonten ing jagat menika kagunganipun Allah, gegayutanipun kalihan wosipun QS Al-Baqarah 156 (Yaiku wong-wong kang manawa ketaman bebaya, padha ngucap: "Satemene kabeh iku kagunganing Allah lan kita kabeh bakal padha bali sowan marang Pangerane") b. sumarah (tawakal) dhumateng Allah, gegayutanipun kalihan wosipun QS Al- Muzzammil 9 (Allah iku pangeran jagad sisih wetan lan sisih kulon, ora ana sesembahan kelawan bener kajaba Allah, sira nyumanggakna samubarang prakara marang Allah) c. Bilih Allah Maha Mirah saha Welas Asih, gegayutanipun kalihan wosipun QS Ali-'Imran 139 (Sira aja padha ngrasa apes lan aja padha susah, sira kabeh padha luwih mulya, manawa sira padha mukmin) d. Allah Maha Tunggal, gegayutanipun kalihan QS Al-Fatihah 5 (Namung dhumateng Paduka kula manembah, lan namung dhumateng Paduka kawula nyuwun pitulungan) e. Ngibadah dhumateng Allah , gegayutanipun kalihan QS Al-Baqarah 21 (He para manungsa kabeh, sira padha manembaha marang Pangeranira kang wis nitahake ing sira kabeh lan nitahake wong sadurungira kabeh, mesthi sira kabeh padha kalis saka ing siksa marga bekti ing Allah) 10. Subuh a. Sholat dipunwiwiti kanthi wudhu, gegayutanipun kalihan QS Al-Maaidah 6 (Para wong mukmin kabeh. Manawa sira arep padha nglakoni sholat, sira 124
125 padha masuha rahinira sarta tanganira tumeka ing sikut, lan ngusapa sirahira, apadene masuha sukunira tekan ing kemiri) b. Sholat, gegayutanipun kalihan QS Al-'Ankabut 45 ((Muhammad) sira macaa kang wis didhawuhake marang sira yaiku kitab sarta nglakonana shalat, awit sholat iku ngalang-alangi laku hala lan durhaka Eling ing Allah iku (luwih gedhe ganjarane) ngungkuli kabecikan liyane. Allah nguningani samubarang kang padha sira lakoni) c. Sholat subuh, gegayutanipun kalihan QS Al-Israa' 78 (lan ndedegna shalat fajar. Satemene sholat fajar iku disekseni (dening Malaikat rina lan Malaikat wengi)) 11. Al-Ikhlas a. Rila ngibadah namung dhumateng Allah ta'ala, gegayutanipun kalihan wosipun QS Al-Ikhlash 1-4 (Awit ingkang asma Allah ingkang Maha Murah tur Maha Asih. Dhawuha, "Allah iku mung siji". Allah iku kang disuwuni barang kabutuhan. Ora peputra lan ora pinutrakake. Lan ora ana sawiji kang madhani) B. Implikasi Panaliten dhumateng wujud religiusitas Islam Jawi ingkang wonten ing salebeting cakepan sekar Bugie album Kelayung-layung ingkang jumbuh kalihan wosipun Al-Qur'an saha hadits saged dipunbudidaya supados nuwuhaken pagesangan masarakat ingkang madani. Religiusitas Islam Jawi ingkang wonten ing salebeting cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung inggih minangka nilai-nilai ingkang relevan kalihan pagesangan masarakat ing jaman menika.
Religiusitas kasebat saged dipunwujudaken wonten ing pagesangan saben dintenpun. C. Pamrayogi 1. Kangge tiyang Jawi ingkang ngugemi agami Islam, prayogi anggenipun gesang jumbuh kalihan tatacara agami Islam. 2. Panaliten dhumateng religiusitas Islam Jawi menika saged dipunlajengaken wonten ing panaliten salajengipun kanthi langkung rijit malih utawi saged dipunteliti saking perangan sanesipun kadosta implikasi wujud religiusitas Islam Jawi ing cakepan sekar Bugie album Kelayung-layung ing masarakat samenika. 3. Kangge para maos, asiling panaliten menika nedahaken bilih norma-norma saha pitedah ingkang dipungadhahi dening masarakat Jawi kathah ingkang jumbuh kalihan piwulang agami Islam. 4. Kangge tiyang ingkang padamelanipun nyekaraken tembang (sekar), prayogi nyekaraken sekar-sekar ingkang wosipun babagan piwulang kasaenan. 126
KAPUSTAKAN Abdullah. 1986. Menuju Mukmin Sejati. Bogor: Fenomena. Abdullah, Syeikh. Tanpa taun. Shifat Wudhu' Nabi saw. Solo: At-Tibyan. Adnan, Mohammad. 1993. Tafsir Al-Qur'an Suci (Basa Jawi). Bandung: Alma'arif. Arifin, 1987. Menguak Misteri Agama-Agama Besar. Jakarta: Golden Terayon Press. Ar-Rifa'i, Muhammad Nasib. 2000. Ringkasan Tafsir Ibnu Katsir Jilid 4 Surah Ash-Shaaffaat - an-Naas. Jakaarta: Gema Insani. ________________________. 2000. Ringkasan Tafsir Ibnu Katsir Jilid 3 Surah Al-Isra'-Yaasin. Jakarta: Gema Insani. ________________________. 1999. Ringkasan Tafsir Ibnu Katsir Jilid 2 Surah Al-Maaidah - An-Nahl. Jakarta: Gema Insani Press. ________________________. 1999. Ringkasan Tafsir Ibnu Katsir Jilid 1. Jakarta: Gema Insani Press. Atmosuwito, Subijantoro. 1989. Perihal Sastra dan Religiusitas dalam Sastra. Bandung: CV Sinar Baru. Bahreisj, Hussein. 1987. Himpunan Hadits Shahih Muslim. Surabaya: Al-Ikhlas. Budianta, Melani. 1995. Teori Kesusastraan. Jakarta: Gramedia. Chalil, Moenawar. 1955. Kembali Kepada Al-Qur'an dan As-Sunnah. Jakarta: Bulan Bintang. Djoyosuroto, Kinayati. 2006. Analisis Teks Sastra dan Pengajarannya. Yogyakarta: Pustaka. Endraswara, Suwardi. 2013. Metode Penelitian Sastra Epistemologi, Model, Teori, dan Aplikasi. Yogyakarta: CAPS (Center for Academic Publishing Service) 127
__________________. 2011. Kebatinan Jawa dan Jagad Mistik Kejawen. Yogyakarta: Lembu Jawa. __________________. 2006. Mistik Kejawen (Sinkretisme, Simbolisme, dan Sufisme dalam Budaya Spiritual Jawa). Yogyakarta: Narasi. __________________. 2003. Metode Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Widyatama. Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. 2012. Panduan Tugas Akhir. FBS UNY. Ghunaim, Hani Saad. 2008. Hidup Bahagia Mati Masuk Surga. Solo: Aqwam. Herusatoto, Budiono. 1987. Simbolisme dalam budaya Jawa. Yogyakarta: Hanindita. J.J. RAS. 1985. Bunga Rampai Sastra Jawa Mutakhir. Jakarta: Grafiti Pers. Khan, Musthafa Sa'id. 2002. Taubat. Solo: Al-Qawam. Mahalli, Ahmad Mudjab. 2004. Hadis-hadis Muttafaq 'Alaih Bagian Ibadat. Jakarta: Kencana. _____________________. 2004. Hadis-hadis Muttafaq 'Alaih Bagian Munakahat & Mu'amalat. Jakarta: Kencana. Mangunwijaya, Y.B. 1982. Sastra dan Religiusitas. Jakarta: Sinar Harapan. ________________. 1988. Sastra dan Religiositas. Yogyakarta: Kanisius. Muhammad, Buya H & Alfis Chaniago. 2012. Indeks Hadits dan Syarah (Tematik dan Alfabetis). Jakarta: CV. Alfonso Pratama. Nawawi, Imam. 2013. Terjemahan Riyadhus Shalihin Jilid I. Yogyakarta: Hikmah Ahlussunnah. Poerwadarminta, W.J.S. 1939. Baoesastra Djawa. Batavia: J.B. Wolters Uitgevers Maatschappij N.V. Groningen. 128
Puspowati, Indah. 2012. Religi Jawa dalam Cerita Seh Jangkung Rubrik Cerita Rakyat Majalah Djaka Lodhang. Skripsi S1. Yogyakarta: Program Pendidikan Bahasa Jawa FBS UNY. Sudrajat, Enang dkk. 2007. Syaamil Al-Qur'an. Bogor: Sygma. Supardi Djoko Damono. 2001. Ikhtisar Pengembangan Sastra Jawa Modern. Yogyakarta: Kalika Press. Susantina, Sukatmi. 2009. Tembang Macapat. Yogyakarta: Panji Pusaka. Syamsuddin, Muhammad. 2007. Dosa-Dosa Besar. Solo: Pustaka Arafah. Wiryanto, Sapdo Haris. 2013. Purwakanthi Saha Parikan Wonten Ing Cakepan Campursari Album "Pendopo Campursari 2 Kabupaten Karanganyar". Skripsi S1. Yogyakarta: Program Pendidikan Bahasa Jawa FBS UNY. Yayasan Majlis Tafsir Al-Qur'an. 2008. Kumpulan Brosur Ahad Pagi Tahun 2008. Solo: MTA. Zuhaili, Wahab. 2010. Fiqih Iman Syafi'i. Jakarta: Almahira. 482746002723 dipundundhuh nalika tanggal 14 April 2014 wanci jam 10.35. dipunundhuh nalika tanggal 17 Maret 2014 wanci jam 07.21. dipunundhuh 9 Juni 2014 pukul 08.49. jadi-agama-terbesar-di-dunia dipunundhuh nalika tanggal 27 Februari 2014 wanci jam 16.47. 129
Lampiran 1 Cakepan Sekar-Sekaripun Bugie ing Album Kelayung-layung Kelayung-layung (Kreta Jawa) Panyekar Panata iringan : Donny Chanis Putra kalihan Gotre : Bugiakso ana tangis kelayung-layung tangise wong kang wedi mati gedhongana kuncenana yen wis mati mangsa wurunga ditumpakke kreta jawa rodhane rodha manungsa ditutupi ambyang-ambyang disirami banyune kembang dhuh Gusti Allah kula nyuwun pangapura ning sayange wis ora ana guna ditumpakke kreta jawa rodhane rodha manungsa ditutupi ambyang-ambyang disirami banyune kembang dhuh Gusti Allah kula nyuwun pangapura ning sayange wis ora ana guna Astaghfirullah Panyekar Panata iringan : Donny Chanis Putra kalihan Gotre : Bugiakso melas temen wong kuwi lumakune abot tumapak ing bumi rumangsa kebak dosa urip ning donya kaya ra ana guna tansah gawe cidra sapadha-padha 130
uga gawe kuciwa marang wong liya apa sing Kuwasa paring pangapura kanggo sangu urip ning alam akhirat dhuh Gusti Allah urip mung sepisan mula aja padha gawe dedosan polahe manungsa Sing Kwasa pirsa ora bakal sare masia mung sadhela aja gawe dosa ning alam donya eling manungsa ana surga neraka ana surga neraka mohon ampun Tuhan Engkau Ya Rabbi astaghfirullah hal'adzim mohon ampun Tuhan Engkau Ya Allah astaghfirullah hal'adzim mohon ampun Tuhan Engkau Ya Rabbi astaghfirullah hal'adzim mohon ampun Tuhan Engkau Ya Allah urip mung sepisan mula aja padha gawe dedosan Apa Abote Panyekar Panata iringan : Donny Chanis Putra kalihan Gotre : Bugiakso wektu kanggo kerja ana kanggo dolan uga ana nanging wektune sholat ngaku ra ana ngakune awake kuwat ngakune awake sehat nanging yen wulan pasa ngaku larane kumat apa abote sholat limang wektu yen kuwi wis dadi kwajibanmu apa abote pasa wulan ramadhan 131
yen kuwi wis dhawuhe sing Kwasa wektu kanggo kerja ana kanggo dolan uga ana nanging wektune sholat ngaku ra ana ngakune awake kuwat ngakune awake sehat nanging yen wulan pasa ngaku larane kumat apa abote sholat limang wektu yen kuwi wis dadi kwajibanmu apa abote pasa wulan ramadhan yen kuwi wis dhawuhe sing Kwasa apa abote sholat limang wektu yen kuwi wis dadi kwajibanmu apa abote pasa wulan ramadhan yen kuwi wis dhawuhe sing Kwasa wektu kanggo kerja ana kanggo dolan uga ana kudune wektu sholat ya uga ana Mampir Ngombe Panyekar Panata iringan : Donny Chanis Putra kalihan Gotre : Bugiakso urip kuwi mung mampir ngombe ora bakal urip salawase apa wae sing ana ning donya kabeh kuwi bakale sirna yen wis tekan wancine sapa wae bakal dikersakke 132
ditimbali karo sing Kwasa ditakoni amalmu ning donya sing becik bakal mlebu surga sing ala mlebu neraka mula kabeh kowe manungsa dha elinga urip kuwi mung mampir ngombe ora bakal urip salawase apa wae sing ana ning donya kabeh kuwi bakale sirna yen wis tekan titi wancine sapa wae bakal dikersakke ditimbali karo sing Kwasa ditakoni amalmu ning donya sing becik bakal mlebu surga sing ala mlebu neraka mula kabeh kowe manungsa dha elinga tindakna dhawuhe Sing Kwasa bektia karo wong tuwa iku kabeh bisa dadi srana mlebu surga urip kuwi mung mampir ngombe ora bakal urip selawase apa wae sing ana ning donya kabeh kuwi bakale sirna Musyrik Panyekar Panata iringan : Donny Chanis Putra kalihan Gotre : Bugiakso aja padha nyembah marang berhala wit-witan watu gedhe wulan srengenge lan sapanunggalane 133
iku ora becik kasebut musyrik nyembaha mung sawiji Gusti Kang Suci Gusti Allah laailaha ilallah ora ana Gusti kajaba Allah lan Muhammad utusan Allah aja padha nyembah marang berhala wit-witan watu gedhe wulan srengenge lan sapanunggalane iku ora becik kasebut musyrik nyembaha mung sawiji Gusti Kang Suci Gusti Allah laailaha ilallah ora ana Gusti kajaba Allah lan Muhammad utusan Allah laailaha ilallah laailaha ilallah laailaha ilallah muhammadur rasulullah laailaha ilallah ora ana Gusti kajaba Allah lan Muhammad utusan Allah laailaha ilallah laailaha ilallah laailaha ilallah muhammadur rasulullah Ngolat-ngolet Panyekar Panata iringan : Donny Chanis Putra kalihan Gotre : Bugiakso thingak-thinguk plonga plongo nglamun wae thelak-thelik ora ana kancane denger adzan kagak mau pergi sholat 134
· bulan ramadhan kagak mau puase buat ape ngolat
-ngolet elo tidur aje e... lebih baik ayo kerje jangan lupa sholatnye kanggo apa wira
-wiri ra ana gunane luwih becik ayo padha tindak ngaji denger adzan kagak mau pergi sholat e bulan ramadha kagak mau pause buat ape ngolat
-ngolet elo tidur aje e... lebih baik ayo kerje jangan lupa sholatnye kanggo apa wira
-wiri ra ana gunane luwih becik ayo padha tindak ngaji Rumangsa Dosa Panyekar Panata iringan : Donny Chanis Putra kalihan Gotre : Bugiakso rumangsa dosa lumrahe manungsa mula aja adigung adiguna bocah yatim piatu tulungana iku dhawuhe sing Kuwasa rumangsa dosa lumrahe manungsa mula aja tumindak sia
-sia tulung tinulung iku utama mengko Gusti Allah paring tresna ra ana manungsa sing sampurna ra ana manungsa ora duwe dosa mula padha enggal tobata mumpung durung ditimbali karo sing Kuwasa 135
rumangsa dosa lumrahe manungsa mula aja sia-sia bocah yatim piatu tulungana iku dhawuhe sing Kuwasa ra ana manungsa sing sampurna ra ana manungsa ora duwe dosa mula padha enggal tobata mumpung durung ditimbali karo sing Kuwasa Salam Panyekar Panata iringan : Donny Chanis Putra kalihan Gotre : Bugiakso salallahu 'ala Muhammad salallahu 'alaihi wassallim salallahu 'ala Muhammad salallahu 'alaihi wassallim sedulurku yen wis rampung sholat tindakna salam-salaman muga lebur dosa-dosane marang umat lan marang Gustine ora pareng musuh-musuhan ora pareng gontok-gontokan umat Islam kudune bisa dadi teladan ora pareng fitnah-fitnahan ora pareng ece-ecean sugih mlarat ing ngarsa Allah iku padha wae salallahu 'ala Muhammad salallahu 'alaihi wassallim salallahu 'ala Muhammad salallahu 'alaihi wassallim 136
sedulurku yen wis rampung sholat tindakna salam-salaman muga lebur dosa-dosane marang umat lan marang gustine ora pareng musuh-musuhan ora pareng gontok-gontokan umat Islam kudune bisa dadi teladan ora pareng fitnah-fitnahan ora pareng ece-ecean sugih mlarat ing ngarsa allah iku padha wae ora pareng musuh-musuhan ora pareng gontok-gontokan umat Islam kudune bisa dadi teladan ora pareng fitnah-fitnahan ora pareng ece-ecean sugih mlarat ing ngarsa allah iku padha wae salallahu 'ala Muhammad salallahu 'alaihi wassallim salallahu 'ala Muhammad salallahu 'alaihi wassallim Subkhanallah Panyekar Panata iringan : Donny Chanis Putra kalihan Gotre : Bugiakso lair urip mati kagungane jodho lan rejeki kagungane ing ngarsane kita pasrah ing ngarsane kita nyembah aja padha bingung yen lagi susah 137
amung marang Gusti kita pasrah nangisa yen kudu nangis tetesna ning sajadah padha nyuwun tulunga amung marang sing Kuwasa aja marang liyane amung marang Gusti Allah padha nyembah lan sujuda amung marang sing kuwasa aja marang liyane amung marang Gusti Allah Maha Suci lair urip mati kagungane jodho lan rejeki kagungane ing ngarsane kita pasrah ing ngarsane kita nyembah aja padha bingung yen lagi susah amung marang Gusti kita pasrah nangisa yen kudu nangis tetesna ning sajadah padha nyuwun tulunga amung marang sing Kuwasa aja marang liyane amung marang Gusti Allah Subuh Panyekar Panata iringan : Donny Chanis Putra kalihan Gotre : Bugiakso mesakake temen wong kuwi krungu adzan subuh lha kok mapan turu 138
kudune enggal tindak sholat diwiwiti jupuk banyu wudhu sholat subuh iku perlu kaya luhur asar maghrib isya' wajib hukume sholat subuh iku sehat uga disayangi malaikat lancar padhang rejekine jembar lan landhep pikire asolatu khairumminannaum sholat kuwi luwih utama tinimbang sira turu Al-Ikhlas Panyekar Panata iringan : Donny Chanis Putra kalihan Gotre : Bugiakso bismillahirahman nirrahim qulhuallahu ahad allahussamad lamyalid walam yulad walam yaqullahu qufuwan ahad Al-Ikhlas ana ing kitab suci Al-Qur'an kudu diyakini diwaca kanthi tulusing ati men bisa nentremke ati bismillahirahman nirrahim qulhuallahu ahad allahussamad lamyalid walam yulad walam yaqullahu qufuwan ahad bismillahirahman nirrahim qulhuallahu ahad allahussamad lamyalid walam yulad walam yaqullahu qufuwan ahad 139
Al-Ikhlas ana ing kitab suci Al-Qur'an kudu diyakini diwaca kanthi tulusing ati men bisa nentremke ati Al-Ikhlas ana ing kitab suci Al-Qur'an kudu diyakini diwaca kanthi tulusing ati men bisa nentremke ati Al-Ikhlas ana ing kitab suci Al-Qur'an kudu diyakini diwaca kanthi tulusing ati men bisa nentremke ati 140
Lampiran 2 Tabel 3. Analisis Dhasaripun Wujud Religiuaitas Islam ing Cakepan Sekar Bugie Album Kelayung-layung kalihan Al-Qur'an utawi Hadits. No. Irah-irahan Sekar Wujud Religiusitas Islam Ayat utawi Dalil Indikator 1. Kreta Jawa Gusti Allah Ingkang Ana ing ngendi bae sira manggon, gedhongana kuncenana / yen Murbeng Dumadi sira mesthi bakal kecandhak wis mati mangsa wurunga dening pati, senajan sira padha ana ing sajeroning gedhong-gedhong kang dhuwur. (An Nisaa'[4]: 78) Kineban lawang tobat Tobat iku ora tumrap wong kang ditutupi ambyang-ambyang / nglakoni laku ala pirang-pirang, disirami banyune kembang / kang nganti tekan wektu mati lagi dhuh Gusti Allah kula matur: "Ing sapunika kawula nyuwun pangapura / ning tobat". Lan ora tumrap wong kang sayange wis ora ana guna mati kafir. (An-Nisaa' [4]: 18) 2. Astaghfirullah Karyenak tyasing sesami Lan menawa sira (Muhammad) tansah gawe cidra sapadha- nulak wong kang kudu diwenehi padha / uga gawe kuciwa mau jalaran perlu arep golek luwih marang wong liya dhisik kanugrahan kang sira arep- 141 Kat. D1 D2 D3
No. Irah-irahan Sekar Wujud Religiusitas Islam Jawi sangkan paraning dumadi Gusti Allah boten sare arep Ayat utawi Dalil saka Pangeranira, iku sira mangsulana kanthi pangucap kang becik. (Al-Israa': 28) Para mukmin, padha bektia ing Allah. Kabeh wae padha nggatekna apa sing wis ditindakake kanggo dina sesuk (akherat). Padha bektia ing Allah, satemene Allah iku waspada marang samubarang kang padha sira lakoni. (Al- Hasyr: 18) Allah ora ana Pangeran Kang sinembah kajaba mung Panjenenganipun piyambak kang Sugeng sarta kang jumeneng Pribadhi. Allah iku 142 Indikator kanggo sangu urip ning alam akherat / dhuh Gusti Allah polahe manungsa Sing Kuwasa Pirsa / ora bakal sare mesia mung sedhela Kat. D4 D5
No. 3. Irah-irahan Sekar Apa Abote Wujud Religiusitas Islam Jawi ngundhuh wohing pakarti Sholat siyam romadhan ora nate ngantuk lan sare. Ayat utawi Dalil (Al-Baqarah 255) Dene wong kang padha percaya ing Allah sarta padha nglakoni kabecikan wong kang mangkono mau padha pikantuk Suwarga. Anggone ana ing Suwarga bakal padha langgeng. (Al-Baqarah: 82). Dene wong kang padha kafir lan padha nggorohake ayat Ingsun, iku kabeh padha nduweni neraka. Wong mau anggone ana ing neraka padha langgeng. (Al- Baqarah: 39) Nglakonana sholat, awit sholat iku ngalang-alangi laku ala lan duraka. (Al-'Ankabut: 45) "He wong kang padha mukmin sira kabeh diwajibake pasa, kaya para umat sadurungira. Supaya 143 Indikator eling manungsa ana surga neraka apa abote sholat limang wektu apa abote pasa wulan romadhan Kat. D6 D7 D8
No. Irah-irahan Sekar 4. Mampir Ngombe Wujud Religiusitas Islam Jawi Mampir ngombe Sedaya ingkang kagungan suksma badhe seda kajawi Allah. Bekti dhumateng Allah Mikul dhuwur mendhem jero Ayat utawi Dalil sira kabeh taqwa marang Allah." (Al-Baqarah: 183) Ing dina kiyamat dheweke andeleng kaya-kaya anggone manggon ana ing donya ora liya kajaba mung sasore utawa sakesuk. (An-Nazi'at: 46) Kabeh badhan (awak) iku mesthi bakal nemahi (ngincipi) pati. (Ali-Imran: 185) "Apa manungsa ngira yen bakal ditokake wae" (Al-Qiyamah: 36) "Ing sabisa-bisa sira padha bektia ing Allah, padha ngrungokna lan nampanana dhawuhing lan parentahe Allah." (At-Taghaabun: 16) "Ingsun dhawuh marang manungsa: "Padha ngabektia marang wong tuwa loro. Awit 144 Indikator urip kui mung mampir ngombe yen wis tekan wancine sapa wae bakal dikersakke ditimbali karo sing Kwasa / ditakoni amalmu ning donya tindakna dhawuhe sing Kuwasa bektia karo wong tuwa / Kat. D9 D10 D11 D12
No. Irah-irahan Sekar 5. Musyrik Wujud Religiusitas Islam Jawi Awisan nindakaken syirik Allah minangka satunggaling Gusti ingkang pantes sinembah Ayat utawi Dalil nalika ana sajerone wetengane biyunge nandang reribet saya tuwa wetengane awake sangsaya abot. Sawise lahir jabang bayi anggone nusoni nganti lawas. Panyapihe nganti umur rong tahun. (Muhammad) dhawuha: "Sira kabeh padha mreneya, Ingsun wacakake kitab Qur'an, kang mratelakake samubarang larangane Pangeranira marang sira". Dhawuhe Allah: "Sira aja padha musyrik, mangeran marang liyane Allah. (Al- An'am: 151) (Muhammad) sira dhawuha: "He wong ahli kitab, sira padha mrenea, ngumpulake kalimah kang 'adil antaraningsun lan 145 Indikator aja padha nyembah marang berhala / wit-witan / watu gedhe / wulan / srengenge / lan sapanunggalane nyembaha mung sawiji Gusti Kang Suci Gusti Allah / laailaaha illallaah / ora ana Gusti kajaba Allah Kat. D13 D14
No. Irah-irahan Sekar 6. Ngolat- ngolet Wujud Religiusitas Islam Jawi memayu hayuning bawana Sinau kawruh agami (ngaji) Ayat utawi Dalil antaranira kabeh, yaiku supaya kita kabeh ora manembah kajaba mung marang Allah piyambak. (Ali 'Imran: 64) (Muhammad) Ingsun ora ngutus marang sira kajaba dadi rahmat marang alam kabeh. (Al- Anbiyaa: 107) (Muhammad) Sira maca kelawan asmaning Pangeranira kang anitahake. Panjenengane anitahake manungsa saka getih kentel. Maca, lan Pangeranira iku ingkang Maha Mulya. Kang meruhake (carane nulis) nganggo kalam. Kang meruhake marang manungsa, barang kang maune durung weruh. (Al-'Alaq 1-5) 146 Indikator lan Muhammad Allah ayo padha tindak ngaji utusan Kat. D15 D16
No. Irah-irahan Sekar 7. Rumangsa Dosa Wujud Religiusitas Islam Jawi andhap asor tulung tinulung Kasampurnan kagunganipun Allah namung Ayat utawi Dalil Lan aja mlengosake pipimu marang manungsa jalaran gumedhe, rupa ngremehake. Lan yen lumaku ana ing bumi aja gemblelengan awit Allah ora remen, kang kaya mangkono. (Luqman: 18) Lan sira padha manembaha Allah, lan aja nyekutokake Allah Kelawan barang liyane. Lan padha gawea becik marang wing tuwa loro, lan para sedulurira, lan para bocah yatim, lan para wong miskin, (An-Nisaa': 36) Hiya iku wong kang padha nyingkiri dosa gedhe lan panggawe ala kajaba dosa cilik kang mung sithik. Satemene Allah iku pangapurane gedhe kang nguningani sira. 147 Indikator mula aja adigung adiguna bocah yatim piatu tulungana ra sing ana manungsa sempurna / ra ana manungsa ora duwe dosa Kat. D17 D18 D19
No. Irah-irahan Sekar Wujud Religiusitas Islam Jawi Tobat Tobat nindakaken salaman kanthi sholat saha Panjenengane Ayat utawi Dalil nguningani sira nalika dadekake saka lemah utawa nalika isih ana wetenge biyungmu dadi bayi. Mulane sira aja semuci- suci. Allah nguningani wong kang bekti. (An-Najm: 32) "Dene sing sapa tobat, sarta ketara konjem nindakake kabecikan, iku tetep wong kang bali marang ngarsane Allah, bakal pikantuk ganjaran suwarga." (Al-Furqaan: 71) Sesungguhnya seorang mukmin yang apabila bertemu dengan mukmin lainnya mengucapkan salam dan mengambil tangannnya untuk berjabat tangan, maka pasti akan gugur dosa-dosa mereka berdua, 148 Indikator mula padha enggal tobata / mumpung durung ditimbali karo sing Kuwasa yen wis rampung sholat tindakna salam-salaman / muga lebur dosa-dosane / marang umat lan marang Gustine Kat. D20 D21
No. Irah-irahan Sekar Wujud Religiusitas Islam Jawi sebagaimana gugurnyaa daun Ayat utawi Dalil dari pohonnya (Ash-Shahiihah 2/59) muslim.or.id/akhlaq-dan- nasehat/senyum-salaman-dan- salam-html dipunundhuh 9 Juni 2014, pukul 08.49 Saking Anas ra: Telah datang seorang lelaki pada Nabi saw dengan mengatakan: Ya Rasulullah, aku telah melakukan dosa kecil, maka laksanakanlah hukum had (hukum Allah) padaku. Diriwayatkan: Dan masuklah waktu sholat ketika itu, maka orang itu lalu bersholat bersama Rasulullah saw. Maka ketika sholat itu telah selesai, lalu orang itu mengatakan: Ya Rasulullah, aku telah melakukan dosa kecil, maka laksanakanlah hukum Allah kepadaku berdasar 149 Indikator Kat.
No. Irah-irahan Sekar Wujud Religiusitas Islam Jawi rukun agawe santosa Ing ngarsa sung tuladha Kitab Allah (Qur'an). Nabi Ayat utawi Dalil mengatakan: Apakah kamu telah menghadiri sholat bersama kami? Orang itu menjawab: Ya. Nabi mengatakan: Allah telah mengampuni kamu. (HR Muslim) wonten Hussein (1987: 251) Satemene para mukmin padha dadi sedulur. Mulane padha ngrukunna sedulurmu loro kang padha pasulayan lan bektia Allah supaya oleh asihe. (Al- Hujuraat: 10) Satemene sira iku duwe panutan becik hiya iku Rasulullah (Muhammad), iku becik tumrap wong kang ngarep-ngarep ganjaraning Allah sarta wedi siksaning dina qiyamat. Apadene wong kang akeh elinge ing 150 Indikator ora pareng musuh-musuhan / ora pareng gontok-gontokan / ora pareng fitnah-fitnahan / ora pareng ece-ecean ora pareng musuh-musuhan / ora pareng gontok-gontokan / umat Islam kudune bisa dadi teladan Kat. D22 D23
No. 9. Irah-irahan Sekar Wujud Religiusitas Islam Jawi ajining awak gumantung ana ing tumindak subkhanallah Sedaya ingkang wonten ing jagat menika kagunganipun Allah sumarah (tawakal) Allah. (Al-Ahzab: 21) Ayat utawi Dalil Dene mungguhe Allah sira iku kang aji dhewe, hendi kang banget bektine ing Allah. Satemene Allah iku nguningani samubarang tur wicaksana. (Al- Hujuraat: 13) Yaiku wong-wong kang manawa ketaman bebaya, padha ngucap: "Satemene kabeh iku kagunganing Allah lan kita kabeh bakal padha bali sowan marang Pangerane". (Al- Baqarah: 156) Allah iku pangeran jagad sisih wetan lan sisih kulon, ora ana sesembahan kelawan bener kajaba Allah, sira nyumanggakna samubarang prakara marang Allah. (Al- 151 Indikator sugih mlarat ing ngarsa Allah iku padha wae lair urip mati kagungane / jodho lan rejeki kagungane ing ngarsane kita pasrah ing ngarsane kita nyembah Kat. D24 D25 D26
No. Irah-irahan Sekar Wujud Religiusitas Islam Jawi Allah Maha Mirah saha Welas Asih Taukhid Ngibadah dhumateng Allah Muzzammil: 9) Ayat utawi Dalil Sira aja padha ngrasa apes lan aja padha susah, sira kabeh padha luwih mulya, manawa sira padha mukmin. (Ali-'Imran: 139) Namung dhumateng Paduka kula manembah, lan namung dhumateng Paduka kawula nyuwun pitulungan. (Al-Fatihah: 5) He para manungsa kabeh, sira padha manembaha marang Pangeranira kang wis nitahake ing sira kabeh lan nitahake wong sadurungira kabeh, mesthi sira kabeh padha kalis saka ing siksa marga bekti ing Allah. (Al- Baqarah: 21) 152 Indikator aja padha bingung yen lagi susah / amung marang Gusti kita pasrah padha nyuwun tulunga amung marang sing Kuwasa / aja marang liyane padha nyembah lan sujuda amung marang sing Kuwasa / aja marang liyane Kat. D27 D28 D29
10. No. Subuh Irah-irahan Sekar Sholat dipunwiwiti kanthi wudhu Para wong mukmin kabeh. Manawa sira arep padha nglakoni sholat, sira padha masuha rahinira sarta tanganira Wujud Religiusitas Islam Jawi Ayat utawi Dalil tumeka ing sikut, lan ngusapa sirahira, apadene masuha sukunira tekan ing kemiri. (Al- Maaidah: 6) Sholat (Muhammad) sira macaa kang wis didhawuhake marang sira yaiku kitab sarta nglakonana sholat, awit sholat iku ngalang- alangi laku hala lan durhaka. Eling ing Allah iku (luwih gedhe ganjarane) ngungkuli kabecikan liyane. Allah nguningani samubarang kang padha sira lakoni. (Al-'Ankabut: 45) Sholat subuh lan ndedegna sholat fajar. Satemene sholat fajar iku disekseni (dening Malaikat rina 153 krungu adan subuh lha kok mapan turu / kudune enggal tindak sholat diwiwiti njupuk banyu wudhu Indikator sholat subuh iku perlu / kaya luhur asar maghrib isya' / wajib hukume tangi subuh iku sehat / uga disayangi malaikat / lancar padhang rejekine / jembar lan D30 Kat. D31 D32
11. Al-Ikhlas Rila dhumateng Allah ta'ala ngibadah namung No. Irah-irahan Sekar Wujud Religiusitas Islam Jawi Katrangan: Kat. : Katrangan D1-D33 : data angka 1 dumugi data angka 33 lan Malaikat wengi). (Al-Israa': 78) Awit ingkang asma Allah ingkang Maha Murah tur Maha Asih. Ayat utawi Dalil Dhawuha, "Allah iku mung siji". Allah iku kang disuwuni barang kabutuhan. Ora peputra lan ora pinutrakake. Lan ora ana sawiji kang madhani. (Al-Ikhlash: 1-4) 154 landhep pikire bismillahirrakhaman nirrakhim / qulhuallahu ahad Indikator / allahussamad / lam yalid wa lam yulad wa lam yaqullahu kufuwan ahad / al-ikhlas ana ing kitab suci Al-Qur'an kudu diyakini D33 Kat.