Tantri Basa Klas 3
Tantri Basa Hak Cipta © 2016 Tim Penyusun: Rahmat Santosa, S.Pd, MM Dra. Umi Nayirotin Drs. Sunardi Wahyu Widi Wibowo, S.Pd. Editor/Penyelia : Dra. Sri Sulistiani, M.Pd. Drs. Bambang Purnomo, M.S. Drs. Sukarman M.Si. Desain/Lay Out : Latif Nur Hasan, S.Pd, M.Pd Desain/Lay Out cover: Rahmat Santosa, S.Pd. MM Penerbit Isi : Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Timur : x, 143 hal ISBN 978-602-404-016-1 (no.jil.lengkap) ISBN 978-602-404-019-2 (jil. 3) ISBN : 978-602-404-016 -1(no.jil.lengkap) ISBN :978-602-404-019-2(jil.3) Tantri Basa Klas 3 Tantri Basa Klas 3
KATA PENGANTAR KEPALA DINAS PENDIDIKAN PROVINSI JAWA TIMUR dan diterbitkan. Buku ini disusun dengan berpedoman pada Peraturan Gubernur No. 19 Tahun 2014 tentang Mata Pelajaran Bahasa Daerah sebagai Muatan Lokal Wajib di Sekolah/Madrasah. Pergub tersebut memberikan pegangan hukum yang kuat bagi guru-guru untuk melaksanakan dengan sungguh-sungguh pembelajaran Bahasa Daerah. Sebagai tindak lanjut, buku ini disusun untuk menyelesaikan masalah ketiadaan buku ajar seiring dengan terbitnya Pergub dan diharapkan dapat diterima dan digunakan dalam pembelajaran di sekolah/madarasah di wilayah Jawa Timur. Alhamdulillah buku "Tantri Basa" sudah selesai disusun Terima kasih disampaikan kepada tim penyusun yang telah dengan kesungguhan menyelesaikan buku ini. Kerja sama Tim Eksternal sebagai penyusun bersama-sama dengan Tim Internal Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Timur telah mampu menghasilkan karya yang bermanfaat bagi pembentukkan budi pekerti dan karakter generasi muda formal di sekolah/madarasah. lewat jalur pendidikan Kesempurnaan buku ini adalah tujuan dari penyusun dan pengguna buku ini. Akan tetapi, buku ini masih memiliki kekurangan. Karena itu, kritik, saran, dan masukan dari berbagai pihak yang peduli terhadap pelestarian, pengembangan, dan pemertahanan Bahasa Daerah sebagai salah satu budaya bangsa ini sangat diharapkan. ini akan Insya Allah pada kesempatan disempurnakan dengan mengakomodasi masukan dari berbagai pihak. lain buku Surabaya, Agustus 2016 Kepala Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Timur, Dr. Saiful Rachman, MM.,MPd Pembina Utama Madya NIP. 19590503 198503 1 018 Tantri Basa Klas 3 Tantri Basa Klas 3
Atur Sapala Isinipun buku "TantriBasa" punika sampun katitipriksa dening para ahli Basa Jawi saking Universitas Negeri Surabaya (Unesa). Dene panyerating buku sampun dipunadani dening para sutresna sarta alumnus Universitas Negeri Surabaya (Unesa). Isi umumipun sampun katiti priksa dening Drs. Sukarman, M. Si. (Ketua Tim Penyusun Kurikulum Bahasa Daerah Kantor Dinas Pendidikan dan Kebudayaan Provinsi Jawa Timurlan Dosen Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, Program Studi Pendidikan Bahasa dan Sastra Jawa, Fakultas Bahasa dan Seni (FBS), Universitas Negeri Surabaya ). Wondene babagan Kebahasaan (Linguistik), Sastra, lan Metodologi Pembelajaran sampun dipuntitipriksa dening Dra. Sri Sulistiani, M. Pd. (Ketua Jurusan, Dosen Bahasa, Sastra, dan Metodologi Pengajaran saking Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, Program StudiPendidikan Bahasa dan Sastra Jawa, Fakultas Bahasa dan Seni FBS, Universitas Negeri Surabaya -Unesa). Kanthi asil paniti priksa kasebat dipunajab sageda buku "Tantri Basa" punika murakabi kangge srana sinau Basa Jawi tumrapipun para siswa. Kejawi punika, ingajaban ugi sageda mbiyantu para kadang dwija anggenipun memucal saha nggulawenthah siswa-siswinipun ing jagading piwucalan Basa Jawi. Laras kaliyan owah-gingsiripun kurikulum pendhidhikan, buku punika sampun kacundhukaken kaliyan Kurikulum Tingkat Satuan Pendidikan Mulok Bahasa Daerah 2013. Asil paniti priksa nedhahaken bilih isinipun buku punika sampun laras kaliyan kurikulum enggal ingkang dipunginakaken ing sekolah-sekolah wekdal samangke. Isinipun buku punika kabiji sampun dipun serat kanthi lelandhesan Standar Kompetensi Lulusan (SKL), Kompetensi Inti (KI) lan Kompetensi Dasar (KD), sarta ngginakaken paugeran ingkang sampun dipunrantam dening Badan Standar Nasional Pendidikan (BSNP). Mugi-mugi wontenipun buku punika saged mbiyantu para siswa, kadang dwija, lan sutresna Basa Jawi, anggenipun marsudi basa, sastra, lan kabudayan Jawi. Tundhanipun sageda basa, sastra, lan kabudayan Jawi ngrembaka lan lestari. Surabaya, Agustus 2016 Paniti Priksa Drs. Sukarman, M. Si./ Dra. Sri Sulistiani, M.Pd. (Ketua dan Wakil Ketua Tim Penyusun Kurikulum Mulok Bahasa Daerah Kanwil Dinas Pendidikan dan Kebudayaan sis Jawa Timuurrr r r r r 2022222 141444444 Tantri Basa Klas 3
Atur Pangiring Puji syukur konjuk wonten ngarsanipun Gusti Ingkang Maha Kuwaos awit kanthi berkahipun panyerat sampun saged nyekapaken panganggiting buku Basa Jawi "Tantri Basa"aa kangge para siswa Sekolah Dasar ( SD) / Madrasah Tsanawiyah (MI). Perlu kawuninganan, wiwit taun pelajaran 2014/2015, piwucalan Basa Jawi SD/MI sampun ngginakaken kurikulum enggal inggih punika KTSP Mulok Bahasa Daerah 2013. Alelandhesan Peraturan Gubernur No. 19 Tahun 2014 "Mata Pelajaran Bahasa Daerah Sebagai Muatan Lokal Wajib di Sekolah/ Madrasah" kanthi alokasi wekdal 2 (kalih) jam pelajaran saben minggunipun. Kangge njangkepi sarana piwucalan Basa Jawi wonten SD/MI wau, panyerat nganggit buku ajar Basa Jawi "TantriBasa"aa punika. Buku "T"" antri Basa"aa kasiyapaken kangge nyengkuyung kawicaksanan KTSP 2013. Bab punika laras kaliyan Peraturan Menteri Pendidikan No. 64 Tahun 2013, ingkang ngrembag bab Standar Kompetensi Lulusan (SKL), ingkang paring amanat bilih Buku Teks Pelajaran kedah ngginakaken acuan Standar Kompetensi Lulusan (SKL) lan Kompetensi Inti (KI) lan sarta alelandhesan paugeran ingkang sampun dipunsusun dening Badan Standar Nasional Pendidikan (BSNP). Wondene Permendikbud No. 71, Tahun 2013, ingkang ngrembag Buku Teks Pelajaran lan Buku Panduan Guru Untuk Pendidikan Dasar Dan Menengah, ugi paring amanat bilih Buku Teks Pelajaran ingkang dipun-ginakaken ing pawiyatan-pawiyatan kedah sampun kasusun adhedhasar KTSP Mulok Bahasa Daerah Tahun 2013. Ewah-ewahan tumrap buku teks kedah karancang lan kasusun kanthi lelandhesan (berbasis)s teks. Wonten ngriki, teks kawawas minangka perangan basa ingkang nggadhahi makna kontekstual. Lumantar buku punika, siswa kaajab saged ngasilaken lan ngginakaken teks laras kaliyan tujuan lan fungsi sosialipun. Salebetipun piwucalan basa Jawi ingkang alelandhesan teks, pasinaon boten namung sesambetan kaliyan piwucaling teori lan konsep, ananging teks ugi ingkang migunani minangka sumber aktualisasi dhiri tumrap soksintena migunakaken bab wau, ing salebeting konteks sosial budaya akademis. buku "Tantri Basa"aa punika, dipunajab sageda mbiyantu para siswa SD/MI anggenipun ngleluri dalah marsudi Basa Jawi. Kejawi punika, sageda adamel gampil lan lancaripun para kadang dwija anggenipun memucal dalah nggulawenthah para siswa-siswinipun salebeting piwucalan Basa Jawi. Wontenipun Perlu kawuninganan, kajawi alelandhesan teks, pangrakiting buku punika ugi ngginakaken Pendekatan Saintific. Piwucalan alelandhesan teks, mawi c pandom ngrembakakaken babagan (1) Piwucalan basa kawawas saking teks, boten namung kasusun kanthi munjeraken paramasastra utawi ketatabahasaan kemawon. (2) Piwucalan lelandhesan teks minangka pppppppprrororoseseseseseeesss s s pppapapapapaamimimimimmm lil hing bababaaaaasasasasasass gggggg g ngagagagagandnn haraken mamamaaaaaaknknkkkkkk a. (3) bbasasasasssssasaaaaaaaa leelaandndndndndndhehehesasann tettekskskkksksks aasisipapatt Tantri Basa Klas 3
fungsional ingkang ateges boten saged uwal saking konteks ingkang mbabaraken maneka warnining ide, karakter, nilai, sarta ugi idiologipanuturipun, (4) Piwucalan basa lelandhesan teks ugi minangka sarana kangge mangun kawasisan olah pikir tumrap para siswa. ing buku punika arupi teks dheskripsi, palapuran, narasi/carita, eksposisi, eksplanasi, lan sapiturutipun. Wondene pendekatan Saintific ingkang kababar ing buku punika mawi proses sesambetan kaliyan tumindak: Mengamati (Observing), Menanya ingkang (Questioning), Mencoba (Experimenting), Menalar (Associating), Mengkomu- nikasikan (Comunicating), lan Membentuk Jejaring (Networking). Wondene aspek panggulawenthahing patrap ingkang dados punjering piwucalan, inggih punika kanthi nengenaken aspek SikapReligius, Sikap Sosial, Kognitif, lan Psikomotorik. Pambabaripun buku "Tantri Basa"aa kajawi ngandharaken materi, ugi sinartan gladhen (latiyan) kalarasaken kaliyan Kompetensi Dasar lan Indikator ingkang sampun sinerat wonten salabeting silabus. Awit saking punika, dipunajab supados saged nyekapi kangge pangukuring kompetensi minimal, ingkang kedah dipunkuwaosi dening para siswa. Pambabaripun buku ingkang alelandhesan teks punika, kalampahan kanthi cak-cakan: (1) Tahap Pembangunan Konteks, (2) Tahap Pemodelan Teks, (3) Tahap Pembuatan Teks Bersama-sama, lan (4) Tahap Pembuatan Teks Secara Mandiri. Kejawi materi lan gladhen, bu ku punika ugi i dipunjangkepi "bausastra" lan "pepeling" ingkang ngandharaken teges sarta pangenget-enget dateng konsep-konsep inti, ing saben wulangan utawi bab. Kanthi mekaten perangan punika dipunajab sageda njangkepi pangrembagipun materi piwucalan, kejawi ugi Jinising teks ingkang kaandharaken wonten e kangge nambah wawasanipun para siswa. Panyerat sampun mbudidaya murih buku punika saged sampurna, ewa semanten minangka manungsa limrah sarta awit saking winates saha cupeting kawruhipun panyerat, seseratan salebeting buku punika taksih kathah kekiranganipun. Pramila panyaruwe saking pamaos tansah kaantu-antu amrih kangge damel saenipun buku punika. Wusananing atur, mugi-mugi Gusti Ingkang Murbeng Dumadi tansah njangkung lan nyengkuyung pangetrapanipun buku punika tumrap majeng lan lestarinipun piwucalan Basa Jawi. Nuwun. Surabaya, Agustus 2016 Panyerat Tantri Basa Klas 3 Tantri Basa Klas 3 i
Dhaftar isi Sampul ngarep ... .. Sampul njero ... ..... .. Idhentitas ... .... ..... .. Kata Pengantar ... .... ..... ... Atur Sapala ... ..... .. Atur Pangiring ... ... ..... ... vi Dhaftar Isi... ... ..... ... Wulangan 1 Welas Asih marang Kewan lan Tetuwuhan Mbabar Wawasan ... ... ..... .. Pasinaon 1... .... ..... .. Modhel Teks Pinilih ... .... ..... .. Gladhen 1 ... .... ..... .. Gladhen 2 ... .... ..... .. Gladhen 3 ... .... ..... .. Pasinaon 2 Makarya Bebarengan ... ..... .. Gladhen1 ... .... ..... .. Gladhen 2 ... .... ..... .. Pasinaon 3 Makarya Mandhiri ... .... ..... ..... .. ... .. Gladhen 1 ... .... ..... .. Gladhen 2 ... .... ..... .. Gladhen 3 ... .... ..... .. Gladhen Wulangan 1 ... ..... ..... .. Wulangan 2 : Pengalaman kang Nyenengake Mbabar Wawasan ... ... ..... .. Pasinaon 1... .... ... ... .. Tantri Basa Klas 3 i ii iii iv v viii 1 2 6 6 8 11 11 13 14 14 15 15 17 18 20 25 26 27 Kaca vii
Modhel Teks Pinilih ... .... ..... .. Gladhen 1 ... .... ..... .. Gladhen 2 ... .... ..... .. Pasinaon 2 Makarya Bebarengan .... ..... .. Gladhen ... .... ..... .. Pasinaon 3 Makarya Mandhiri ... ..... ... Gladhen ... .... ..... .. Gladhen Wulangan 2 ... ..... ..... .. . Wulangan 3 : Mangsa Mbabar Wawasan ... ... ..... .. Pasinaon 1... .... ..... .. Modhel Teks Pinilih ... .... ..... .. Gladhen 1 ... ..... ... Gladhen 2 ... ..... ... Pasinaon 2 Makarya Bebarengan ... ..... ..... ... Gladhen1 ... ..... ... Gladhen 2 ... ..... ... Pasinaon 3 Makarya Mandhiri ... ..... ... Gladhen 1 ... ..... ... Gladhen 2 ... .... ..... .. Gladhen Wulangan 3 ... ..... ..... .. Wulangan 4 : Donya Saisine Mbabar Wawasan ... ... ..... .. Pasinaon 1... ..... .. Modhel Teks Pinilih ... .... ..... .. Gladhen 1 ... .... ..... .. Gladhen 2 ... .... ..... .. Pasinaon 2 Makarya Bebarengan ... ..... ... Gladhen 1 ... .... ..... .. Gladhen 2 ... .... ..... .. Pasinaon 3 Makarya Mandhiri ... .... ..... ... Gladhen 1 ... ... ..... ... GlGlGlGlGlGlGladadadadaaa heheheheheheennnnnnn 2 22 ... ... ..... ... Kaca viii Tantri Basa Klas 3 27 29 30 32 34 36 36 37 41 42 43 43 44 45 47 47 49 50 50 52 53 57 58 59 59 60 61 62 62 65 67 67 696999
Gladhen Wulangan 4 ... .... ..... ... Uji Kompetensi Akhir Semester... . 71 75 Wulangan 5 : Hemat Energi Mbabar Wawasan ... ... ..... .. Pasinaon 1... ..... ... Modhel Teks Pinilih ... ..... ... Gladhen 1 ... ..... ... Gladhen 2 ... ..... ... Gladhen 3 ... ..... ... Gladhen 4 ... ..... ... Gladhen 5 ... ..... ... Gladhen 6 ... ..... ... Pasinaon 2 Makarya Bebarengan ... ..... .. Gladhen 1 ... ..... ... Gladhen 2 ... ..... ... Pasinaon 3 Makarya Mandhiri ... ..... ... Gladhen 1 ... ..... ... Gladhen 2 ... .... ..... ... Gladhen Wulangan 5 ... .... ..... ... 81 82 83 83 85 86 90 91 92 92 95 97 99 102 102 103 104 109 Wulangan 6 : Dolanan karo Olahraga 110 Mbabar Wawasan ... ... ..... .... Pasinaon 1... ..... .... 110 Modhel Teks Pinilih ... .... ..... .... 110 Gladhen 1 ... .... ..... .... 114 114 Gladhen 2 ... ..... .... 116 Pasinaon 2 Makarya Bebarengan ... ..... .... 116 Gladhen ... .... ..... .... 117 Pasinaon 3 Makarya Mandhiri ... .... ..... ... 117 Gladhen 1 ... ..... .... Gladhen 2 ... ..... .... 118 Gladhen Wulangan 6 ... ..... ..... .... 119 WuWuWuW langan 7 : Pakulinan Becik 121212122222222222 Tantri Basa Klas 3 Kaca ix
Mbabar Wawasan ... ... ..... .... 123 124 Pasinaon 1... ..... .... Modhel Teks Pinilih ... ..... .... 124 Gladhen 1 ... .... ..... .... 125 128 Gladhen 2 ... ..... .... 129 Gladhen 3 ... ..... .... 130 Pasinaon 2 Makarya Bebarengan ... ..... .... 130 Gladhen 1 ... ..... .... 131 Gladhen 2 ... ..... .... 132 Pasinaon 3 Makarya Mandhiri ... ..... ... 132 Gladhen 1 ... ..... .... 130 Gladhen 2 ... ..... .... 133 Gladhen Wulangan 7 ... .... ..... .... 137 Uji Kompetensi Akhir Semester Genap ... . 143 Dhaftar Pustaka ... .... ..... ... Kaca x Tantri Basa Klas 3
WULANGAN 1 WELAS ASIH MARANG KEWAN LAN TETUWUHAN Kompetensi Dasar: 3.1 Mengenal, memahami, dan mengidentifikasi teks cerita secara lisan dan tulis. 4.1 Membaca lancar bentuk teks cerita sederhana dengan memperhatikan pelafalan dan intonasi. Indikator: 3.1.1 Mengidentifikasi unsur-unsur teks cerita 3.1.2 Mengidentifikasi pokok-pokok teks cerita. 3.1.3 Menjelaskan isi teks cerita. 4.1.1 Membaca lancar teks cerita 4.1.2 Mengartikulasikan bunyi bahasa daerah yang dianggap sulit dalam teks cerita Tantri Basa Klas 3 1
2 Mbabar wawasan Kanthi nyemak gambar, Bapak utawa Ibu guru kudu bisa menehi panuntun marang siswa supaya mangerteni jinise kewan, tetuwuhan, sing ana ing alam ndonya lan nuwuhake kasaguhan kanggo ngopeni kewan-kewan ing sakiwa tengene kanthi becik. Semaken tembang ing ngisor iki! Kucingku Telu Kucingku telu Kabeh lemu-lemu Sing siji abang Sing loro klawu Meang meong Takpakani lonthong Atiku seneng Kancaku ndomblong Tantri Basa Klas 3
Dhondhong Apa Salak Dhondhong apa salak Dhuku cilik-cilik Gendhong apa mbecak Mlaku thimik-thimik Adhik ndherek ibu Tindak menyang pasar Ora pareng rewel Ora pareng nakal Mengko ibu rawuh Ngasta oleh-oleh Kacang karo roti Adhik diparingi Coba semaken gambar ing ngisor iki! Tantri Basa Klas 3 3
Sawise koksemak gambar ing dhuwur coba wangsulana pitakon ing ngisor iki! 1. Gambar ing ndhuwur arane kewan apa? 2. Endi sing kalebu kewan galak? 3. Endi sing kalebu kewan ora galak? 4. Aranana jinis kewan sing ana sakiwa tengene omahmu! 5. Kepriye carane asih marang kewan sing ana sakiwa tengenmu? Coba terangna! Semaken gambar ing ngisor iki, banjur garapen prentahe! 1 2 4 Tantri Basa Klas 3
1. Gambar no 1 ing dhuwur critakna! Apa sing lagi ditindakake bocah-bocah? Tulisen panemumu ana papan ngisor iki! ... 2. Gambar no 2 iku foto terasering. Apa tujuwane? Tulisen panemumu ing papan ngisor iki. Yen durung ngerti, nyuwuna pirsa ibu utawa bapak gurumu! ... Tantri Basa Klas 3 5
Pasinaon 1 Modhel Teks Pinilih Ngingu Kucing Anggora Rini saiki wis kelas telu. Saliyane sregep sekolah, dheweke uga sregep ngrewangi wong tuwane. Nalika prei, Rini tansah ngrewangi ibune nyapu lan korah- korah. Kabeh pegawean mau dilakoni kanthi ati seneng tanpa ngresula. Mula, ora mokal menawa bapak lan ibune asih banget marang dheweke. Rini seneng banget marang sakabehe jinis kewan ingon-ingon. Ing omahe dheweke duwe ingon- ingon kucing anggora. Rini asih banget marang kucing ingon-ingone mau. Saben dina kucinge dipakani lan 6 Tantri Basa Klas 3
seminggu pisan uga didusi. Krangkenge uga mesthi diresiki dhewe. Mula, kucing anggorane katon sehat nggemesake banget. Kawruh sapala: ngresula asih nggemesake = lucu ingon-ingon mokal ngrewangi = sambat = seneng banget = klangenan, kasenengan = khayal, ora mungkin = biyantu Kanggo luwih mangerteni isine wacan, wangsulana pitakon ing ngisor iki! 1. Rini saiki kelas pira ? ... 2. Apa sing ditindakake Rini sawise mulih sekolah? ... 3. Rini duwe ingon-ingon sato kewan apa? ... 4. Apa sing ditindakake Rini tumrap ingon-ingone mau? ... 5. Apa sing bisa kotiru saka Rini ing wacan dhuwur? ... Tantri Basa Klas 3 lan 7
Gladhen 1 : Mangerteni Perangane Crita Sakwise nyinau utawa maca wacan, saiki ayo nyinaoni perangan-perangan sajrone crita / wacan. Perangan crita utawa wacan bisa kaperang kaya ing ngisor iki: 1. Tema : punjere utawa underane crita 2. Paraga : wong sing maragakake crita 3. Latar panggonan : panggonan kedadeane crita 4. Latar wektu : kapan kedadeane crita 5. Amanat : pesen utawa tuladha becik sing bisa dijupuk saka isine crita. Tuladha: Wacanen maneh teks "Ngingu Kucing Anggora" banjur delengen katrangan ing ngisor iki! Perangane Wacan Katrangan Tema Welas asih Paraga Rini Latar panggonan Omahe Rini Latar wektu Saben dina (1) Kita kudu sregep ngrewangi Amanat wong tuwa. (2) Welas asih marang wong tuwa lan kewan 8 Tantri Basa Klas 3
Wacanen crita ing ngisor iki! Asal Usul Kutha Surabaya Dhek jaman semana, Baya sing panggone ana kali bengawan lagi golek pangan. Olehe golek pangan ora sengaja nganti tekan pesisir. Ing papan iku, Baya ketemu karo Iwak Sura sing uga lagi golek pangan. Rumangsa keganggu, Iwak Sura banjur ngelingake baya." He...baya...karepmu iki apa? Kowe rak wis duwe papan dhewe. Kena apa kowe golek pangan nganti tekan kene? Apa kowe ora ngerti...yen papan iki isih klebu panguwasaku?" Baya ora kalah banter olehe mbengok," Sura...kowe ngertia. Papanmu ana tengah segara. Dadi kowe ora duwe kuwasa menging aku golek pangan ana kene." Tantri Basa Klas 3 9
Saya suwe olehe bengkerengan saya rame, amarga rumangsa padha benere. Kewan loro mau banjur gelut, perang tanding nganti pirang-pirang dina. Wong-wong sacedhake pesisir sing padha meruhi perang tandhinge Iwak Sura karo Baya mau banjur padha bengok-bengok. "Ana Sura karo Baya... ana Sura karo Baya....ana Sura karo Baya...." Mula suwene- suwe papan panggonan mau banjur karan Surabaya. Sawise kowaca, coba garapen perangane crita kaya tuladha ing ndhuwur! Perangane Wacan Tema Paraga Latar panggonan Latar wektu Amanat Katrangan ... Garapan Omah: Goleko crita liyane bebarengan karo Ibu/Bapakmu, banjur tulisen perangan critane kaya garapan ing ndhuwur mau. 10 Tantri Basa Klas 3
Gladhen 2 : Ayo gawe ukara pitakon Gawea ukara pitakon sing mathuk karo isine crita "Asal Usul " Kutha Surabaya" ing ngarep. Tulisen ukara pitakonmu ana papan ngisor iki! 1. Ukara pitakon: ... Wangsulan: ... 2. Ukara pitakon: ... Wangsulan: ... Gladhen 3 : Ngidhentifikasi Pokok-Pokoke Crita Ayo sepisan maneh wacanen crita "Asal Usul Kutha " Surabaya" ing ngarep, banjur golekana pokok-pokok critane! Tantri Basa Klas 3 11
Paragraf 1: ... Paragraf 2: ... Paragraf 3: ... Paragraf 4: ... Paragraf 5: ... Paragraf 6: ... 12 Tantri Basa Klas 3
Pasinaon 2: Makarya Bebarengan Pasinaon loro iki bakal ngulinakake supaya bocah- bocah bisa sinau bebarengan karo kancane. Mula Ibu utawa Bapak Guru kudu bisa paring wawasan lan bimbingan supaya bocah-bocah bisa nindakake pasinaon iki kanthi rukun lan ati seneng. Semaken crita ing ngisor iki! Rekreasi menyang WBL Dina Minggu Rini lan kanca-kancane sakelas rekreasi menyang WBL. WBL iku manggon ana ing Kabupaten Lamongan. Sadurunge budhal, Rini pamit marang bapak lan ibune. Ora lali Rini nyuwun donga pangestu. Pak Wibawa lan Bu Dewi meling supaya Rini ngati-ati ing papan rekreasi. Tansah nurut apa sing dingendikakake Bapak lan Ibu Guru sing ngampingi. Jam 05.00 Rini lan rombongan wis budhal. Tekan WBL watara jam 08.00. Bocah-bocahhh banget Tantri Basa Klas 3 13
dolanan ana ing papan iku. Akeh banget jinise dolanan kanggo bocah-bocah. Sak liyane menyang pesisir Tanjung Kodok, rombongan uga mampir ing Gua Maharani. Gladhen 1 : Mangsuli Pitakon Wangsula pitakon-pitakon ing ngisor iki! Rembugen bebarengan karo klompokmu! 1. Sapa wae paraga crita sing mentas koksemak? ... 2. Sapa sing arep rekreasi ? ... 3. Pak Wibawa lan Bu Dewi meling apa marang Rini ? ... 4. Rini budhal jam pira ? ... 5. Sapa wae sing ngampingi Rini lan kanca-kancane menyang WBL ? ... Gladhen 2: Gawe teks crita Gawea teks crita ringkes wae bebarengan karo kanca pengalamanmu nalika lelunggggggaaaaan 14 Tantri Basa Klas 3
bebarengan karo kanca-kancamu. Upamane: rekreasi, kemah, kerja bakti, studi lingkungan, lan liya-liyane! Yen ana sing durung kokngerteni, nyuwuna pirsa Ibu utawa Bapak Gurumu! Pasinaon 3: Makarya Mandhiri Pasinaon telu iki bakal nglatih bocah-bocah supaya bisa makarya kanthi mandhiri. Najan mangkono, Ibu utawa Bapak Guru bisa paring bimbingan menawa ana bocah sing durung bisa makarya mandhiri. Gladhen 1: Maca Lancar Teks Crita Wacanen kang setiti wacan ing ngisor iki, gatekna uga lafal lan intonasine! Endahe Alas Mangrove Ing Surabaya Bocah-bocah apa wis ngerti yen ing Kutha Surabaya ana objek wisata kang arupa alas? Wujude yaiku alas mangrove. Endah lo sesawangane! Objek aaaaarupa alas Tantri Basa Klas 3 15
mangrove mau ana loro cacahe, dumunung ing desa Wonorejo lan desa Gunung Anyar. (1) Mangrove Wonorejo Alas mangrove Wonorejo manggon ana pesisir wetan, utawa Pantai Timur Surabaya (Pamurbaya). Sakliyane ) nduweni fungsi minangka bendungan uga dimanfaatake minangka wisata air lan ekowisata. Akeh fasilitas kang bisa a dinikmati ing kene, ing antarane yakuwi restoran apung, prau wisata, stand batik mangrove, menara pantau, sentra kuliner asil laut, lan sapanunggale. Saliyane kuwi uga ana taman rekreasi edukasi kebun bibit Wonorejo. Ing kene adhik-adhik bisa nyinaoni jeneng lan wujude maneka warna tanduran, carane ngramut, lan carane nangkarake. 16 Tantri Basa Klas 3
(2) Mangrove Gunung Anyar Sauntara kuwi, objek wisata alas mangrove Gunung Anyar dununge ora pati adoh saka wisata alas Wonorejo mau. Nalika mlebu area iki, bocah-bocah bisa langsung ndeleng kethele alas mangrove, segara, sarta flora fauna kang apik lan nengsemake. Sadawane gladhag kang nuju alas mangrove mau, bocah-bocah uga bakal ketemu kethek buntut dawa lan maneka spesies manuk. Ing kene bocah-bocah uga bisa melu nandur bibit mangrove lan ngrumat tanduran mangrove mau. Gladhen 2: Mangsuli Pitakon Wangsulana pitakonan-pitakonan ing ngisor adhedhasar wacan ing ndhuwur! (1) Objek wisata alas mangrove ing Kutha Surabaya mapan ana ngendi? ... (2) Apa kang diarani Pamurbaya? ... (3) Apa fungsine alas mangrove? ... Tantri Basa Klas 3 17
(4) Fasilitas apa kang ana ing wisata mangrove Wonorejo? ... (5) Apa sing bisa disinaoni bocah-bocah ing taman rekreasi edukasi kebun bibit Wonorejo? ... (6) Ing sadawane gladhag kang nuju alas mangrove, bocah-bocah ketemu apa? ... (7) Ing alas mangrove Gunung Anyar bocah-bocah uga bisa melu nindakake apa wae? ... (8) Papan wisata apa wae sing ana ing dhaerahmu? ... (9) Apa wae sing bisa koktindakake kanggo njaga karesikan ing papan wisata? ... (10) Nalika ana uwuh (sampah) ing papan wisata utawa ing lingkungan sekolahmu apa sing bakal kotindakake? ... 18 Tantri Basa Klas 3
Gladhen 3: Migatekake Titi Swara Swara [a] Jejeg Lan Swara [a] Miring Swara [a] jejeg yaiku swara [a] sing kaya ing tembung: sapa, kana, raja lsp. Swara [a] miring yaiku swara [a] sing kaya ing tembung: pāpān, pāngān, jārān, kāwāt lsp. tuladha ing ndhuwur, kanthi panuntun utawa Saka bimbingan Ibu lan Bapak Guru, coba golekana tetembungan sing nganggo swara [a] jejeg lan swara [a] miring ing wacan " Endahe Alas Mangrove Ing Surabaya". Tulisen ana tabel ing ngisor iki! No 1 swara [a] jejeg Ana swara [a] miring alas 2 ... 3 ... 4 ... 5 ... 6 ... 7 ... 8 ... 9 ... 10 ... Tantri Basa Klas 3 19
GLADHEN WULANGAN 1 Wacanen sing tliti! Ngingu Kucing Anggora Rini saiki wis kelas telu. Saliyane sregep sekolah, dheweke uga sregep ngrewangi wong tuwane. Nalika prei, Rini tansah ngrewangi ibune nyapu lan korah-korah. Kabeh pegawean mau dilakoni kanthi ati seneng tanpa ngresula. Mula, ora mokal menawa bapak lan ibune asih banget marang dheweke. Rini seneng banget marang sakabehe jinis kewan ingon-ingon. Ing omahe dheweke duwe ingon-ingon kucing anggora. Rini asih banget marang kucing ingon-ingone mau. Saben dina kucinge dipakani lan seminggu pisan uga didusi. Krangkenge uga mesthi diresiki dhewe. Mula, kucing anggorane katon sehat lan nggemesake banget. I. Wangsulana pitakon ing ngisor iki kanthi milih salah siji wangsulan sing bener! 1. Wacan ing ndhuwur irah irahane .... A. Ngingu kucing Anggora B. Ngingu Kucing Anggora CCCCCCC.. nnnnnnggggggiiinngggggguuuuuuu aaaaaaaaannnnnnnnngggggora 20 Tantri Basa Klas 3
2. Sing saiki kelas telu yaiku .... A. Rini B. Ririn C. Siti 3. Sawise mulih sekolah sing ditindakake Rini .... A. ngrewangi ibuke B. turu C. dolan 4. Ing omah Rini nduweni open-open .... A. kucing anggora B. pitik walik C. kelinci ireng 5. Panggonan kanggo ngingu kucing diarani .... A. kandhang B. kurungan C. krangkeng 6. Ing ngisor iki sing klebu kewan galak yaiku.... A. kucing B. macan C. kidang 7. Sing kalebu kewan ingon-ingon .... A. gajah B. macan C. kucing Tantri Basa Klas 3 21
8. Yen matur karo Bapak utawa Ibu Guru becike kudu nganggo basa .... A. ngoko lugu B. ngoko alus C. krama alus 9. Simbah durung teka. Tembung teka krama aluse .... A. rawuh B. dhateng C. dugi 10. Astane adhik lara. Astane benere .... A. sikil B. tangan C. kuping 11. Adhik sare ing kamar. Ukara ing ngarep sing bener .... A. Adhik turu ing kamar. B. Adhik tilem ing kamar. C. Adhik tilem wonten kamar. 12. Ibu tuku sayuran. Ukara kasebut yen diowahi dadi krama alus .... A. Ibu mundhut sayuran B. Ibu tumbas sayuran. C. IIIIIIIIbbbbuuuuuuu mmmmmmmuuuuuuunnnnnndhut sayur. 22 Tantri Basa Klas 3
13. Bapak numpaksepur. numpakbenere .... A. nitih B. munggah C. numpak 14. Yen bocah-bocah ketemu karo bapak/ibu guru, wajibe.... A. mblayu B. nyapa aruh C. meneng 15. "Akeh cara kanggo ngramuttetuwuhan lan sato kewan" tembung ngramut tegese .... A. ngopeni B. ngrusak C. nulung II. Jangkepana ukara ing ngisor iki nganggo tembung sing mathuk! 1. Jinise kewan ingon-ingon sing ana sakiwa tengenmu tuladhane yaiku ..... 2. Kang bisa koktindakake kanggo ngopeni kewan ingon kk ingon umpamane .... g 3. Simbah gerah weteng, weteng krama inggile .... 4. Gunane basa krama ing padinan, yaiku .... Tantri Basa Klas 3 23
5. Tulisen tuladhane tembung mawa swara [a] jejeg lan swara [a] miring .... Tembung swara [a] jejeg Tembung swara [a] miring ... 24 Tantri Basa Klas 3
WULANGAN 2 PENGALAMAN KANG NYENENGAKE Kompetensi Dasar: 3.2 Mengenal, memahami, dan mengidentifikasi informasi dari teks laporan hasil observasi secara lisan dan tulis. 4.2 Menyusun dan menyampaikan teks laporan sederhana hasil observasi secara lisan dan tulis. Indikator: 3.2.1 Menjelaskan struktur teks laporan hasil observasi sederhana Menjelaskan jenis-jenis laporan hasil observasi sederhana. Menjelaskan isi teks laporan hasil observasi sederhana. 3.2.2
3.2.3 4.2.1 4.2.2 4.2.3 Menyusun kerangka laporan hasil observasi Menyusun berdasarkan kerangkanya. Membacakan teks laporan hasil observasi. teks laporan hasil observasi Tantri Basa Klas 3 25
Mbabar wawasan Coba gatekna gambar ing ngisor iki, banjur aranana apa sing ditindakne! ... 26 Tantri Basa Klas 3
Pasinaon:1 Modhel Teks Pinilih Wacanen sing tliti! Plesir Menyang Pantai Popoh Dina Minggu, tanggal 7 Agustus 2016 kepungkur Rini, Bima, Pak Wibawa, lan Bu Dewi tindak plesir menyang Pantai Popoh. Pantai popoh iku manggon ana ing tlatah Kabupaten Tulungagung. Salah sijine kabupaten ing Jawa Timur. Budhal saka daleme simbah jam 06.00. watara jam 07.00 Pak Wibawa sakulawarga wis tekan pinggire segara. Bu Dewi banjur menyang lokettttttttt..... KKKKKKKKKaaaaaaaarcisssssss mmuuuurrrrrrraaaaaaahhhhhhh Tantri Basa Klas 3 27
banget. Mung Rp 3000,00 saben wong. Sakwise nyekel karcis, kabeh banjur mudhun saka mobil, tumuju menyang pendhapa sing manggon persis sapinggire segara. Pendhapane gedhe tur resik. Hawane rada adhem, amarga angin segara kang sumribit. Rini banjur ngejak Bima mlaku ngetan, menyang panggonan pelelangan iwak. Wah... ana prau sing lagi mbongkar iwak olehe njaring saka segara. Iwake akeh banget lan werna-werna. Ana sing gedhe lan ana uga sing cilik. Seneng rasane ndeleng para nelayan ngusung asil kerjane. Bocah loro nyata kesengsem ndeleng kahanan iku. Nyata Indonesia iki pancen sugih. Ora krasa wis jam telu sore. Pak Wibawa banjur nimbali Rini lan Bima supaya padha tata-tata. Jam setengah papat banjur budhal mulih. Kawruh sapala: Kepungkur = wingi, yang lalu = dolan, rekreasi Plesir = wewengkon, wilayah Tlatah = teka ing Tekan Tumuju = menuju Pendhapa = bale, papan kanggo pertemuan Sumribit Njaring Kesengsem = kayungyun, terpesona = sumilir = golek iwak nganggo jaring 28 Tantri Basa Klas 3
Gladhen 1: Mangsuli Pitakon Wangsulana pitakon ing ngisor iki! 1. Apa irah-irahane wacan ing ndhuwur? ... 2. Sapa sing plesir? ... 3. Ana tlatah ngendi papan plesir iku? ... 4. Kapan olehe padha plesir? ... 5. Jam pira olehe budhal saka daleme simbah? ... 6. Sadurunge mlebu pantai kudu tuku apa? ... 7. Sawise mudhun mobil, padha tumuju menyang ngendi? ... 8. Pira regane karcis saben wong? ... 9. Apa sing narik kawigatene Rini karo Bima ing papan plesir mau? ... 10. Jam pira olehe padha mulih? ... Tantri Basa Klas 3 29
Gladhen 2: Struktur lan Isi Laporan Asil Observasi Wacan ing ndhuwur nyritakake kepriye paraga utama yaiku Rini meruhi lan nyemak/ngobservasi maneka warna kedadeyan utawa prastawa ing Pantai Popoh. Adhedhasar asile observasi mau, Rini banjur nulis lapuran. Rewangana Rini nerusake lapuran asil observasine ing ngisor iki! Yen wis rampung banjur wacanen ana ngarep kelas! Lapuran Asil Observasi Pantai Popoh Papan observasi Wektu pengamatan Obyek sing diobservasi Pengamat Asile Observasi No. Wektu : 1. Pengamatan 07.00 : Pantai Popoh : Minggu, 7 Agustus 2016 : TPI : Rini Sing Diobservasi Loket karcis Regane karcis AAsile Observasi 2. 07.10 Pendhapa mung Rp 3000,00 Gedhe lan resik 3. 4. 07. 30 15.00 TPI ... 30 Tantri Basa Klas 3
Pengalaman Pribadi Saben bocah mesthi nduweni pengalaman. Pengalaman bisa dibedakake dadi loro: a. Pengalaman sing nyenengake : Pengalaman sing isine kedadeyan- kedadeyan nengsemake (nyenengake) Tuladha: plesiran ing telaga, melu kegiatan pramuka, dolanan, karo kanca, lan sapanunggale. b. Pengalaman sing nrenyuhake: Pengalaman sing isine kedadeyan- kedadeyan sing gawe susahe ati (nyedhihake) Tuladha : tiba saka sepedha, ora dadi juara kelas, nandang lara, lan sapanunggale. bab saiki Bocah-bocah, pengalaman pribadi saka pengalamanmu dhewe sing nengsemake (menyenangkan). Tulisen nganggo ukaramu dhewe! coba gawea teks Tantri Basa Klas 3 31
Pasinaon 2: Makarya Bebarengan Pasinaon loro iki bakal ngejak bocah-bocah makarya kanthi bebarengan. Mula tugasmu saiki, nulisa laporan sederhana asil observasi bebarengan karo klompokmu! Sakdurunge tumandang, coba wacanen teks ing ngisor iki! Teknik Nyusun Teks Asil Observasi Laporan sederhana (prasaja) yaiku wujud informasi tulis sing menehi pawarta penting ngenani sawijining kadadeyan utawa kegiatan. Bab-bab kang kudu digatekake nalika nulis laporan sederhana yaiku: 1. Objektif : bab sing dilaporake kudu bener-bener dilakoni. 2. Jangkep: Isine laporan kudu jangkep kaya kang didhawuhke Bapak/Ibu Guru. 3. Tepat Waktu: olehe nglumpukne laporan kudu cundhuk karo wektu kang wus disepakati. 4. Narik Kawigaten: panyusune laporan kudu rapi lan narik kawigatene wong liya, supaya padha gelem maca laporan kegiatan mau. 32 Tantri Basa Klas 3
Tuladha Laporan Observasi Prasaja (Sederhana)a LAPORAN KEGIATAN Jeneng Kegiatan: Mengeti HUT Kemerdekaan RI Wektu Kegiatan : 13-14 Agustus 2015 Papan Panggonan: Lapangan sekolah Guru Pembimbing: Bp. Wildan, M.Pd Tabel Laporan Kegiatan: No Kegiatan Sing Asile Kegiatan Dilakoni 1 Lomba ngempit Bocah-bocah kelas 1 bisa plembungan nindakake kanthi trengginas. Kabeh padha seneng lan semangat 2 Lomba nglebokake Bocah-bocah kelas 2 bisa paku menyang nindakake kanthi dhisiplin, gendul bisa urut antri ora ana sing rebutan 3 Lomba mangan Bocah-bocah kelas 3 bisa krupuk nindakake kanthi sportif. Tantri Basa Klas 3 33
4 Lomba balapan Kanthi nindakake gendera bebarengan kegiatan kasebut bocah-bocah kelas 4 bisa ningkatake kerjasama sajroning kelompok. 5 Lomba balapan Bocah-bocah kelas 5 bisa karung nindakake kanthi sportif. Gladhen: Isi Teks Asil Observasi Kanthi panuntun (bimbingan) saka Ibu/Bapak Guru, gawea laporan prasaja (sederhana)a ngenani kegiatan kang ana ing lingkungan sekolahmu. Umpamane: kerja bakti, rekreasi, dolanan bareng, lan sapanunggalane. Garapen bebarengan karo klompokmu ana format sing wis cumepak ing ngisor iki! LAPORAN KEGIATAN Jeneng Kegiatan: ... Wektu Kegiatan : ... Papan Panggonan: ... Guru ... 34 Tantri Basa Klas 3
TTaaa TTaabbbbbbeeeeeeelllll No Kegiatan Sing Asile Kegiatan Dilakoni 1 ... 2 ... 3 ... 4 ... 5 ... Pasinaon 3: Makarya Mandhiri Ing pasinaon telu iki bocah-bocah bakal makarya kanthi mandiri. Bocah-bocah kudu nindakkkkkaaaakkkeeeeee kabbbbbbbbeeeeeehhh Tantri Basa Klas 3 35
Menawa ana sing durung ngerti, nyuwuna pirsa Ibu utawa Bapak gurumu! Gladhen: Maca Teks Laporan Asil Observasi Teks laporan asil observasi sing wis kokgarap karo klompokmu mau wacanen ana ngarep kelas gentenan karo kancamu. Bocah-bocah kudu nyemak nalika kancane maca supaya bisa menehi panemu.Nalika maca aja lali gatekna lafal lan intonasine. 36 Tantri Basa Klas 3
GLADHEN WULANGAN 2 Semaken wacan ing ngisor iki! Kawah Ijen Rikala liburan akhir taun kapungkur, Rini lan Bima diajak bapake plesiran. Ndilalah sing dipilih yaiku objb ek wisata alam Kawah Ijen. Kawah Ijen iku manggon ing dataran tinggiIjen, mlebu tlatah Kabupaten Banyuwangi lan Kabupaten Bondowoso, Jawa Timur. Kawah ijen mujudake obyek wisata kawah sing wis dadi tlaga (danau) ing tengahe gunung sing amba banget. Banyune werna ijo, endah dinulu. Tantri Basa Klas 3 37
Kanggone Rini lan Bima, plesiran menyang objb ek wisata Kawah Ijen iki mujudake pengalaman kang nyenengake lan ora bisa dilalekake. Sadalan-dalan bocah loro bisa nyawang kaendahaning alam. Ijone tetuwuhan lan gunungan kang endah. Sawise tekan kawah ijen, Rini lan Bima kaget. Jebule sing plesiran ing kono ora mung wisatawan dhomestik. Wisatawan saka manca negara uga akeh sing mrana. Pancen kawah Ijen mujudake salah sijine objek wisata unggulan ing Jawa Timur. I. Wangsulana pitakon ing ngisor iki kanthi milih salah siji wangsulan sing bener! 1. Manut wacan kasebut, sing diajak plesiran yaiku.... A. Rini lan Bima B. Ririn lan Bima C. Rini lan Rudi 2. Olehe plesiran menyang .... A. Tlaga Sarangan B. Tlaga Ngebel C. Kawah Ijen 3. Kawah Ijen manggon ing tlatah .... A. Magetan B. lan Bondowoso CCCCCCC...C PPPoonnoorrrrooooooggggggoo 38 Tantri Basa Klas 3
4. Kaendahaning Kawah Ijen ing antarane nduweni banyu werna .... A. abang B. biru C. ijo 5. Saliyane wisatawan domestik, kawah ijen uga ditekani wisatawan saka.... A. luar negeri B. manca negara C. turis 6. Rini lan Bima diajak bapake plesiran. Tembung n plesiran tegese .... A. dolan B. rekreasi C. preian 7. Kepriye pangrasane Rini lan Bima diajak plesiran bapake? A. seneng banget B. susah C. trenyuh 8. Pengalaman sing dialami Rini lan Bima klebu pengalaman sing .... A. nrenyuhake B. nyenengake Tantri Basa Klas 3 39
C. nyusahke 9. Nalika nyusun laporan observasi kudu ..... A. objektif/ apa anane kaya sing dialami B. asal-asalan wae C. ora nggatekake wektu 10. Nalika arep mlebu papan wisata kudu tuku .... A. kwitansi B. nota C. karcis II. Wangsulana pitakon ing ngisor iki! 1. Sebutna papan wisata sing nate koparani! 2. Sebutna perangan sing kudu ana ing laporan observasi! 3. Yen nulis/nyusun laporan observasi kudu kepriye? 4. Owahana dadi basa krama alus: a. Ibu nganggo klambi abang. b. Bapak ndelok bal-balan. 5. Owahana dadi basa ngoko: a. Adhik dereng wangsul. b. Mbak Rini tumbas es degan 40 Tantri Basa Klas 3
WULANGAN 3 MANGSA Kompetensi Dasar: 3.3 Mengenal, memahami, dan mengidentifikasi informasi dari teks lisan tentang kondisi alam dalam bentuk cerita. 4.3 Menyampaikan teks lisan tentang kondisi alam dalam bentuk cerita. Indikator: 3.3.1 Mengidentifikasi istilah-istilah cuaca dan musim dalam teks cerita. 3.3.2 Menjelaskan istilah-istilah cuaca dan musim dalam teks cerita. 4.3.1 Menulis cerita tentang kondisi alam. 4.3.2 Menceritakan kondisi alam secara lisan. Tantri Basa Klas 3 41
Mbabar wawasan Coba setitekna gambar ing ngisor iki! Gambar 1r 1 Gamba Gambar 2 ... Sawise nyemak gambar ing ndhuwur, wangsulana pitakon ing ngisor iki! 1. Critakna isine gambar nomer 1! 2. Critakna isine gambar nomer 2! 3. Gambar nomer 1 nggambarake mangsa apa? 4. Gambar nomer 2 nggambarake mangsa apa? 5. Kedadean apa wae sing bisa dumadi saka gambar 1 lan gambar 2? 42 Tantri Basa Klas 3
Pasinaon 1 Modhel Teks Pinilih Ing pasinaon siji iki Ibu utawa Bapak Guru bisa paring dhawuh supaya bocah-bocah gentenan maca teks sing ana gandhenge karo mangsa. Uga paring arahan supaya bocah- bocah gelem nyemak nalika kancane lagi maca. Semaken kanthi setiti teks sing sing diwacakake kancamu iki! Kudhung Ujungan Dina Senin jam kira-kira 12.00 Bima lan kanca-kancane wis rampung olehe sinau ing sekolah. Nalika mulih bebarengan karo kancane sing jenenge Rino, dumadakan udan riiwwisss-riwiiissssssss... ssssssaaiki Tantri Basa Klas 3 43
mangsa rendheng, mula sawayah-wayah bisa udan tanpa dinyana. Amarga udane saya deres, Bima nyoba nggoleki payunge. Sawise tas dibukak, payung sing digoleki jebule kari ing omah. Tujune bocah loro mau ketemu Pak Sura, tangga cedhak omahe sing lagi ngarit. Pirsa ana bocah cilik kudanan, Pak Sura banjur mecokake godhong gedhang sing pancen urip sakiwa tengena dalan desa mau. Rino age-age nampani ujungan sing diparingi Pak Sura, banjur digawe kudhungan karo Bima. Sanajan tetep kodanan, Bima lan Rino seneng banget kudhungan godhong gedhang mau nganti tekan omah. Gladhen 1 : Mangerteni Isine Crita Wangsulana kanthi patitis ! 1. Apa irah-irahane wacan ing ndhuwur? ... 2. Sapa sing mulih sekolah? ... 3. Sapa sing kudanan? ... 44 Tantri Basa Klas 3
4. Apa sebabe sawayah-wayah udan? ... 5. Apa sing ditindakake Bima nalika dumadakan udan? ... 6. Apa sing digoleki Bima ana? ... 7. Bocah loro mau banjur ketemu sapa? ... 8. Pawongan mau menehi pitulungan apa? ... 9. Apa sing dirasakake Bima lan Rino nalika payungan godhong gedhang najan tetep kudanan? ... 10. Tuladha becik apa sing bisa kokjupuk saka wacan ing ndhuwur? ... Gladhen 2 : Ayo Gawe Ukara Pitakon Semaken sepisan maneh gambar ing nnnggggggggisoooooooorrrrr iiiikkkkkkkiiiiiii,, bbbbbbbaaaaaaannnnnnnjjjjjjjur Tantri Basa Klas 3 45
gawea ukara pitakon sing mathuk karo isine gambar! Ukara pitakonku: 1... 2... 3... Ukara pitakonku: 1... 2... 3... 46 Tantri Basa Klas 3
Pasinaon 2: Makarya Bebarengan Kanthi panuntune (bimbingan) guru, bocah-bocah nggoleki tembung-tembung sing durung dingerteni tegese ing wacan " Kudhung Ujungan". Sawise ketemu banjur bebarengan negesi tembung-tembung kasebut kanthi cara mbukak bausastra Jawa utawa pepak Basa Jawa. Gladhen 1 : Istilah-Istilah Sajerone Mangsa Tulisen tembung-tembung sajrone wacan "Kudhung Ujungan" ing ngarep sing durung kokngerteni tegese ana papan sing wis cumepak, banjur golekana tegese kanthi cara mbukak bau sastra utawa pepak basa jawa. Garapen bebarengan karo kanca saklompokmu! Yen ana sing ora kokngerteni, nyuwuna pirsa marang Bapak utawa Ibu Gurumu. No. Tembung Tegese tembung 1 Tantri Basa Klas 3 47
2 3 4 5 6 7 8 9 10 Arep udan iku mesthi ana tandha-tandhane. Coba tulisen apa wae tandha-tandhane arep udan! Garapen bebarengan karo klompokmu! Tandha-tandhane arep udan: 1... 2... 3... 4... 5... 48 Tantri Basa Klas 3
Gladhen 2: Tetuwuhan lan Mangsane Yen ngrembug mangsa, ana becike menawa bocah- bocah mangerteni arane mangsa. Ana mangsa rendheng lan ana mangsa ketiga. Bocah-bocah, ayo saiki sinau bab tetuwuhan sing ana gandhenge karo mangsa rendheng lan mangsa ketiga. Coba rembugen bebarengan karo klompokmu, tetuwuhan apa kang bisa urip ing mangsa rendheng lan tetuwuhan apa kang bisa urip ing mangsa ketiga. Tulisen ana papan sing wis cumepak. Yen wis rampung, wacanen ing ngarep kelas supaya klompok liyane bisa menehi panemu! No. Jinise tetuwuhan ing mangsa rendheng Jinise tetuwuhan ing mangsa ketiga 1 2 3 4 5 Tantri Basa Klas 3 49
Pasinaon 3: Ayo Makarya Mandhiri Bocah-bocah, sawise makarya bebarengan, ayo saiki padha makarya mandhiri. Kabeh kudu mbudidaya kepriye carane bisa ngrampungake gladhen-gladhene. Menawa ana sing durung kokngerteni, nyuwuna pirsa Ibu utawa Bapak Gurumu. Gladhen 1: Nulis Crita Bab Alam Semaken crita bab kondisi alam ing ngisor iki, minangka tuladha. Sabanjure coba nulisa crita saka kedadeyan sing nate kokweruhi sing ana gandhenge karo mangsa. Wacanen sing tliti! Mangsa Mangsa rendheng padha karo mangsa udan. Adate meh saben dina udan. Kadhang kala malah nganti pirang- pirang dina udane ora terang-terang. Yen kedadeyane kaya mangkono, bakal bisa nuwuhake banjir, lemah jugrug lan 50 Tantri Basa Klas 3
Akeh kapitunan menawa wis katerak banjir. Omah rusak, tetuwuhan rusak, kewan-kewan akeh sing mati. Malah kadhang kala uga ana wong sing dadi kurban nganti tumakaning pati. Mula kabeh wae kudu padha ngati-ati. Aja mbuwak resek utawa uwuh sakepenake dhewe. Supaya yen mangsa rendheng, ora nuwuhake banjir. Semono uga menawa wayahe mangsa ketiga. Yen ora ngati-ati, uga bisa nuwuhake maneka warna bencana. Upamane, yen akeh wit-witan gedhe sing ditebang, bakal akeh sumber sing asat, panas sing kaliwat-liwat, larang banyu, lan akeh tetanduran sing mati. S ... Tantri Basa Klas 3 51
PEPELING JENENGE MANGSA 1. Bedhiding : Tengah-tengahing mangsa ketiga, yen wayah esuk adhem banget 2. Ketiga : Mangsa terang, ora ana udan 3. Labuh : Mangsa ngarepake rendheng 4. Mareng : Mangsa ngarepake ketiga (bakda rendheng) Gladhen 2: Nyritakake Bab Kondisi Alam Crita sing koktulis mau, saiki critakna ing ngarep kelas. Yen durung apal karo isi critane, bocah-bocah pareng nggawa buku. Lakonana gentenan karo kanca sakelasmu. Bocah-bocah kudu nyemak nalika kancane crita, supaya bisa menehi panemu. 52 Tantri Basa Klas 3
GLADHEN WULANGAN 3 Wacanen sing tliti! Mangsa Ketiga Mangsa ketiga kadhang kala dirasakake abot banget dening masyarakat. Akeh wong sing kangelan golek banyu resik. Sumur-sumur padha asat. Saliyane iku para tani padha bingung amarga sawahe padha nela. Saluran irigasi garing ora ana iline banyu babar pisan. Tetuwuhan kaya dene palawija, padha mati amarga ora kumanan banyu. Mula kanggo ngawekani kahanan kasebut, pemerintah mbangun bendungan utawa wadhuk. Bendungan sing ana ing wewengkon Jawa Timur upamane wadhuk Karang Kates ing Malang, Wadhuk Pondhok ing Ngawi, lan Wadhuk Selareja ing Ngantang. Wadhuk- wadhuk mau minangka tandhon banyukanggo ngawekani tekane mangsa ketiga. Tantri Basa Klas 3 53
Sakliyane iku, masyarakat uga kudu bisa melu njaga lestarine lingkungan. Aja sakepanake dhewe nebang wit- witan. Program "Satu Orang Satu Pohon" ayo ditindakake. nn Amarga wit-witan iku gedhe banget mupangate tumrap panguripan. Sakliyane ngasilake oksigen, wit-witan uga bisa nyengkerem lemah supaya ora nganti longsor yen keglontor banyu udan. Wit-witan uga bisa nyimpen banyu, supaya nalika mangsa ketiga ora nganti larang banyu. I. Wangsulana pitakon ing ngisor iki kanthi milih salah sijine wangsulan sing bener! 1. Wacan ing dhuwur irah-irahane .... A. Mangsa Rendheng B. Mangsa Ketiga C. Ketiga Dawa 2. Nalika mangsa ketiga akeh warga sing .... A. kangelan golek banyu resik. B. angel golek pangan. C. kena bencana pageblug 3. Tetuwuhan sing mati nalika mangsa ketiga upamane .... A. palawija B. pari C. 54 Tantri Basa Klas 3
4. Sing ditindakake pemerintah kanggo ngawekani tekane mangsa ketiga yaiku .... A. menehi bantuan banyu B. menehi sembako masyarakat C. nggawe wadhuk 5. Wadhuk Pondhok dumunung ing wewengkon .... A. Kediri B. Ngawi C. Malang 6. Sing bisa ditindakake masyarakat kanggo nanggulangi larang banyu .... A. njaga lestarine lingkungan lan nandur wit-witan B. ora mbuwang rereged ing gorong-gorong C. nebangi wit-witan ing alas 7. Saiki mangsa ketiga mula larang banyu resik. Mangsa ketiga kosok baline.... A. mangsa rendheng B. mangsa bedhidhing C. mangsa panen 8. Ing ngisor iki sing ora kalebu mupangate wit-witan yaiku .... A. nyegah udan B. ngasilake oksigen Tantri Basa Klas 3 55
C. nyengkerem lemah 9. Bapak gugur gunung ngresiki gorong-gorong. gugur gunungtegese .... A. gotong royong B. munggah gunung C. mlaku-mlaku 10. Bapak ngangsu banyu ing sendhang. banyukrama inggile .... A. toya B. latu C. siti II. Wangsulana pitakon ing ngisor iki! 1. Sebutna 3 wae tetuwuhan sing bisa urip ing mangsa ketiga! ... 2. Kadadean apa wae sing bisa dumadi nalika mangsa rendheng? ... 3. Apa sing bisa kotindakake kanggo nanggulangi banjir nalika mangsa rendheng? ... 4. Apa wae mupangate wit-witan tumrap panguripan? ... 555555. AAApppppppaaaaaaa wadhuk? 56 Tantri Basa Klas 3
WULANGAN 4 DONYA SAISINE Kompetensi Dasar: 3.4 Mengenal, memahami, dan mengidentifikasi teks puisi tentang alam semesta dan penampakannya dengan bantuan guru secara lisan dan tulis. 4.4 Membaca indah teks puisi tentang alam semesta dan penampakannya. Indikator: 3.4.1 Menjelaskan pengertian puisi 3.4.2 Mengidentifikasi ciri-ciri puisi 3.4.3 Menjelaskan isi puisi 4.4.1 Menulis puisi sederhana 4.4.2 Membaca indah teks puisi 4.4.3 Menanggapi pembacaan puisi teman Tantri Basa Klas 3 57
Mbabar wawasan Coba gatekna gambar ing ngisor iki, banjur critakna apa sing ditindakne! Papan kanggo nulis crita! ... Apa kowe nate maca geguritan? Apa irah-irahane geguritan sing kokwaca? Apa kowe nate nulis geguritan? Apa irah-irahane geguritan sing koktulis? 58 Tantri Basa Klas 3
Pasinaon:1 Modhel Teks Pinilih Geguritan yaiku iketaning basa kang memper syair utawa puisi. Mula ana sing ngarani menawa geguritan iku syair utawa puisi Jawa gagrag anyar. Menawa piwulangan Bahasa Indonesia geguritan uga diarani puisi. Mula bisa disimpulake, menawa geguritan iku puisi sing pirantine nganggo basa Jawa Ing wulangan iki bocah-bocah bakal nyinau geguritan kang nyritakake bab donya saisine. Coba semaken gambar lan geguritan ing ngisor iki! i Tantri Basa Klas 3 ing 599 59
Endahing Bumiku anggitane: Jeng Kitut Delengen kae kanca Tegal sawah sing amba Kebak tetuwuhan kang subur Nyata Indonesia negri kang makmur Ayo padha dijaga Aja ninggal prayitna Dimen lestari lingkunganira Aja nganti getun mburi Ilang musna tanpa sisa Endahing bumi mung kari crita Gladhen 1: Pangertene Geguritan Sawise maca andharan lan geguritan ing nduwur, saiki wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki! 1. Apa geguritan iku? ... 2. Geguritan iku yen ana wulangan bahasa Indonesia diarani apa? ... 3. Apa irah-irahane geguritan ing ndhuwur? ... 60 Tantri Basa Klas 3
4. Geguritan ing ndhuwur anggitane sapa? ... 5. Tembung anggitan nduweni teges apa? ... Gladhen 2: Ciri-Cirine Geguritan Geguritan iku nduweni ciri-ciri tartamtu. Ciri-cirine geguritan bakal kababar ing ngisor iki: 1. Ora kaiket dening pathokan kang gumathok 2. Migunakake tembung- tembung pilihan utawa diksi 3. Cacahe larik (gatra) saben sapada (bait) ora katemtokake 4. Cacahe pada (bait) bebas 5. Pungkasane larik, unine bebas 6. Isine mentes lan ngamot piwulang becik 7. Trakadhang nggunakake purwakanthi basa, swara, lan sastra Tantri Basa Klas 3 61
Pasinaon 2: Makarya Bebarengan Ing pasinaon loro iki, bocah-bocah bakal makarya bebarengan karo kanca saklompoke. Bakal nyinaoni bab isine geguritan lan carane nulis geguritan. Gladhen 1: Isine Geguritan Nalika nulis geguritan, panggurit utawa panganggit mesthi nduwe tujuan tartamtu. Supaya bisa mangerteni isine geguritan, mula bocah-bocah kudu gelem maca kanthi setiti sakabehing tembung sajroning geguritan. Kanthi mangerteni isine geguritan, kaajab bocah- bocah bisa nindakake utawa ngecakake piwulang becik sajroning geguritan mau ing omah utawa ing sekolah. Kanggo mangerteni isine geguritan, bocah-bocah kudu nggatekake sawernane pranatan. Pranatan mau bisa nggampangake bocah-bocah mangerteni isine utawa amanat kang dumunung sajroning geguritan. Pranatan kang kudu digatekne kanggo mangerteni isine geguritan yaiku: 1111111...11.. 62 Tantri Basa Klas 3
2. Pamacane geguritan, urut sapada sapada 3. Kudu permati saben negesi tembung 4. Nemtokake apa kang dicritakake ing saben padane 5. Nyawijekake bab-bab kang dicritakake, pamikir utawa /gagasan utama ing saben pada supaya dadi crita kang utuh lan gampang dimangerteni. Sawise mangerteni kepriye carane nggoleki geguritan, coba semaken maneh geguritan ing ngisor iki, banjur garapen prentahe. Taman Sekolahku anggitane: Jeng Kitut Kae taman sekolahku Kebak kembang maneka warna Endah lan asri dinulu Ayo kanca padha dijaga Tantri Basa Klas 3 isine 63
Kembang mawar, kembang melathi Kemuning, puring, lan soka Openana sing gemati Aja nganti padha lena Delengen kae kupu gajahe Mabur ngalor, ngidul ngetan banjur ngulon Ngisep sarine kembang ing taman Leledhang sajak gegojekan Suka-suka aneng taman Wacanen geguritan ing nduwur sepisan maneh, banjur wangsulana pitakon ing ngisor iki! 1. Apa irah-irahane geguritan ing ndhuwur? ... 2. Geguritan ing ndhuwur ana pirang pada? ... 3. Pira cacahe gatra ing pada kapisan? ... 4. Pira cacahe gatra ing pada kapindho? ... 5. Pira cacahe gatra ing pada ketelu? ... 64 Tantri Basa Klas 3
6. Openana kanthi gemati! Gatra kasebut maksude apa? ... 7. Apa sing dicritakake geguritan ing ndhuwur? ... Gladhen 2: Ayo Nulis Geguritan Bocah-bocah, ayo bebarengan blajar nulis geguritan! Nulis geguritan bisa nikelake kreativitas. Kejaba iku, kanthi nulis geguritan bocah-bocah bisa mangerteni kahanan sing ana ing satengahe masyarakat. Tundhone ing pungkasane pasinaon, bocah-bocah bisa njupuk amanat sing becik lan nyingkiri tumindak ala. Supaya bisa dadi geguritan langkah-langkah sing kududitindakake yaiku: 1. Nemtokake tema 2. Nemtokake irah-irahan 3. Nemokake gagasan baku 4. Ngronce tembung supaya katon endah lan kepenak dirasakake (bisa ndeleng ing bausastra / pepak basa) Tantri Basa Klas 3 65
Tuladha : Bocah-bocah arep gawe geguritan kanthi tema bencana alam. Bencana alam kuwi rupa-rupa, bisa banjir, gunung mbledhos, lindhu. Pilih salah siji, ateges wis dadi tema sing spesifik. Umpamane "banjir". Gawea ukara sing ana gandheng cenenge karo "banjir" mau, kaya dene: 1. Apa sing nyebabake banjir. 2. Kepriye kedadeane. 3. Kepriye akibate. 4. Apa hikmah kang bisa disinau saka kedadean banjir mau. Sawise mangerteni cara-carane nulis geguritan, kanthi panuntun utawa bimbingane Ibu utawa Bapak guru, coba nulisa geguritan nganggo basamu dhewe. Temane ngenani "Mangsa" bisa kahanan ing mangsa rendheng, bisa uga kahanan ing mangsa ketiga. Yen wis rampung, banjur wacanen ing ngarepe guru lan kanca-kancamu. 66 Tantri Basa Klas 3
Pasinaon 3: Makarya Mandhiri Gladhen 1: Ayo Maca Geguritan Maca geguritan beda banget karo maca reriptan gancaran. Nalika maca geguritan para siswa kudu bisa narik kawigatene para pamiyarsa. Kanggo narik kawigaten mau, ana bab-bab sing kudu digatekake. Perangan sing kudu digatekake supaya olehe maca geguritan bisa becik yaiku: 1. Cendhek dhuwure swara (intonasi) 2. Wiramaning ukara. (irama) 3. Andheganing tetembungan lan ukara (jeda) 4. Owah osike pasuryan lan obahe awak (mimik lan k Pantomimik/ ekspresi ) Setitekna geguritan ing ngisor iki, wacanen sajroning batin banjur wacanen kanthi ekspresi ing ngarepe Bapak utawa Ibu Gurumu supaya oleh komentar! Tantri Basa Klas 3 67
68 Sekolahanku... Panggonan anggonku golek ilmu Sekolahanku... Diwulang dening Bapak-Ibu Guru Sekolahanku... Sinau, maca buku Ing Panggonan iki Aku diajari supaya karo wong tuwaku kudu bekti Ing panggonan iki Aku diajari marang kanca aja srei Diparingi PR kanggo gladhen Kanggo sangu urip ing tengahing bebrayan Aku percaya... Sanajan abot kudu dilakoni Kabeh mau kanggo kepentingan pribadi kareben ngesuk dadi wong kang aji miguna tumprap bangsa lan nagari kapethik: Tantri Basa Klas 3
Gladhen 2: Nanggepi Pamacane Geguritan Kanggo nanggepi tata carane kancamu sing wis maju, kanca liyane kudu melu nyemak kanthi permati. Kabeh mau nduweni ancas kanca-kanca kabeh bisa nanggepi kanthi becik. Perangan kang kudu ditanggepi antarane : 1. Vokal: cetha orane anggone maca lan bener orane anggone ngucap tetembungan sajroning geguritan. 2. Intonasi: bener orane anggone medhot tetembungan. 3. Ekspresi: obah gingsire pasuryan (mimik wajah) lan hh obahing raga. Kanthi bimbingan Ibu utawa Bapak guru, coba bijinen penampilane kanca sabangkumu. Sawise kok biji kumpulke marang gurumu! Daptar Garapan Jenenge kancaku : ... Nomer Absen : ... Kelas : ... Tantri Basa Klas 3 69
Perangan Vokal Intonasi Ekspresi Total Katerangan: 1. Kurang 2. Cukup 3. Becik 70 1 2 3 Tantri Basa Klas 3
GLADHEN WULANGAN 4 Coba setitekna reriptan geguritan iki: Kembang Mlathi (R. Widiyati) Daksebar kembang mlathi Ing Taman Makam Pahlawan Kusuma Bangsa kang sejati Luhku tumetes... tes... netesi bumi Aku rumangsa dosa Durung bisa melu labuh negara Amung sekar mlathi iki Tandha setya lan janji Bakal melu napak suci Labuh nagri alelandhesan ati suci Dadi pepenget Agustus iki dina mulya lan suci I. Wangsulana pitakon ing ngisor iki kanthi milih salah sijine wangsulan sing bener! 1. Geguritan kasebut anggitane R.Widyattttiiiii..... Tantri Basa Klas 3 71
Anggitane tegese .... A. karangane B. sing maca C. sing nembang 2. Papan panggonan kanggo nyarekake para pahlawan diarani .... A. pasarean B. prapen C. taman makam pahlawan 3. Kembang sing disebar ing taman makam pahlawan arupa kembang .... A. mlathi B. menur C. mawar 4. Luhku tumetes ...tes...nelesi bumi. Ukara ing ngarep nggambarake wong sing lagi .... A. ngguyu B. nangis C. nesu 5. Geguritan uga diarani .... A. parikan B. puisi Jawa C. 72 Tantri Basa Klas 3
6. Sing sepisanan kudu ditindakake nalika arep nulis geguritan yaiku .... A. nemtokake irah-irahan B. nemtokake bakune gagasan C. nemtokake tema 7. Dawa cendhake swara nalika maca geguritan diarani .... A. irama B. intonasi C. ekpresi 8. Sikap sing becik nalika ana kancane maca geguritan .... A. gojegan B. nyemak kanthi permati C. omong dhewe 9. Bu Guru maca geguritan ing kelas. tembung maca kudune sing bener .... A. nyerat B. maos C. nyungging 10. Sing bisa kok tindakake kanggo ngisi kamardikan yaiku .... A. sregep sinau supaya mbesok dadi wong sing migunani B. mbuwang reged ing plataran sekoooooolllllllaaaaaaahhhhhh Tantri Basa Klas 3 73
C. ngrusak tetuwuhan ing pekarangan II. Wangsulana pitakon ing ngisor iki! 1. Apa sing koweruhi ngenani geguritan? 2. Sebutna apa wae paugerane geguritan? 3. Apa wae perangan kang kudu disetitekna nalika arep nulis geguritan? 4. Apa wae perangan kang kudu digatekna supaya maca geguritan bisa becik ? 5. Semaken gambar ing ngisor iki! Coba gawea geguritan nganggo basamu dhewe ngenani gambar ini! 74 Tantri Basa Klas 3
UJI KOMPETENSI AKHIR SEMESTER Wacanen teks ing ngisor iki! Dolan Bareng Rini lan Kunthi bocahe pancen sregep sinau. Sing disinaone ora mung piwulangan ing sekolahan, nanging uga nyinau bab lingkungan. Nyawang kaendahaning alam lan moto mujudake kasenengane Rini lan Kunthi. Dina minggu Rini, Kunthi, lan kanca-kancane dolan menyang sawah karo nyangking tustel. Sawahe katon ijo royo-royo. Tandurane pari wiwit njebul. Para kadang tani sengkud ngopeni sawahe supaya asil panenane akeh. Ana sing lagi matun, uga ana sing lagi ngrabuk. Rini sakancane seneng atine. Bocah-bocah muji syukur marang Gusti Kang Maha Agung dene pinaringan kanugrahan bumi saisine kang endah lan subur. I. Wangsulana pitakon ing ngisor iki kanthi milih salah siji wangsulan sing bener! 1. Tokoh utama wacan ing ndhuwur yaiku .... A. Pak Wibowo Tantri Basa Klas 3 75
76 B. Kunthi C. Rini 2. Rini dadi bocah pinter tandhane .... A. saben ulangan bijine elek B. saben akhir semester dadi juara kelas C. ora tau nggarap PR 3. Wong tuwane Rini asmane .... A. Pak Bowo lan Bu Dewi B. Pak Rudi lan Bu Dewi C. Pak Bowo lan Bu Rani 4. Rini nduweni kanca akeh amarga .... A. ring njajakne B. ora sombong C. dadi juara kelas 5. Tumindake Rini sing becik amarga saka panggulawenthahe pak Wibowo lan bu Dewi. gulawenthahtegese .... A. contoane B. alemane C. dhidhikane 6. Papan panggonan kanggo ngingu raja kaya diarani .... A. glodhogan B. gedhogan CCCCCCC.. Tantri Basa Klas 3
7. Sing klebu kewan raja kaya, kajaba .... A. gajah B. kebo C. sapi 8. Papan wisata sing kanggo nanggulangi banjir rob diarani .... A. alas mangrove B. bendungan C. pesisir 9. Papan wisata Kawah Ijen manggong ing tlatah .... A.Magetan B. Banyuwangi lan Bondowoso C.Ponorogo 10. Saliyane wisatawan dhomestik, Kawah Ijen uga ditekani wisatawan saka mancanegara. manca negarategese .... A. njaban rangkah B. luar negri C. dalam negeri 11. Sadurunge mlebu papan wisata, para wisatawan kudu tuku .... A. kwitansi B. tiket Tantri Basa Klas 3 77
78 C. karcis 12. Laporan sing disusun adhedasar kegiatan nyemak prastawa utawa kadadean diarani .... A. laporan observasi B. laporan dheskripsi C. laporan prasaja 13. Nalika nyusun laporan observasi kudu .... A. objektif B. molor C. prasaja 14. Bapak mangan sega thiwul. Ukara kasebut manawa l diowahi dadi krama alus .... A. Bapak dhahar sekul thiwul. B. Bapak nedha sekul thiwul C. Bapak maem sekul. 15.Adhik dereng kondur. Ukara r ing ngarep sing bener .... A. Adhik durung wangsul. B. Adhik durung kondur. C. Adhik dereng wangsul 16. Pranata mangsa ing Indonesia bisa kaperang dadi loro yaiku mangsa ... A. gugur lan rendheng BBB.. lllaaaaaaaannnnnnnn rrrrrrrrreeeeeeeeennnnndheng Tantri Basa Klas 3
C. pageblug lan ketiga 17. Nalika ana banjir bandhang ing sawijining dhaerah, salah siji sing bisa dilakoni .... A. menehi bantuan arupa sandhang, pangan B. nyawang saka media televisi C. amung meneng ora peduli 18. Tetuwuhan sing klebu jinise palawija .... A. kates B. jagung C. pari 19. Bapak gugur gunung ngresiki gorong-gorong. gugur gunungtegese .... A. gotong royong B. munggah gunung C. mlaku-mlaku 20. Bener orane anggone medhot tetembungan nalika maca geguritan diarani .... A. ekspresi B. intonasi C. vokal Tantri Basa Klas 3 79
II. Wangsulana pitakon ing ngisor iki! 1. Tulisen perangane crita utawa wacan sing kok mangerteni! 2. Sebutna gunane basa krama ing padinan! 3. Sebutna papan wisata ing dhaerahmu! 4. Sebutna apa sing kudu ditindakake yen arep nulis geguritan! 5. Ukara ing ngisor iki owahana dadi krama inggil: a. Simbah lara untu. b. Ibu tuku gula ing toko. c. Pakdhe teka saka Surabaya. 80 Tantri Basa Klas 3
WULANGAN 5 HEMAT ENERGI Kompetensi Dasar 3.5 Mengenal, memahami, dan mengidentifikasi kata dan kalimat untuk menulis karangan sederhana sesuai kaidah. Indikator: 3.5.1 Mengidentifikasi jenis kata. 3.5.2 Mengidentifikasi jenis kalimat. 3.5.3 Mengidentifikasi pola kalimat. 3.5.4 Menganalisis penggunaan kata dalam kalimat. 3.5.5 Menganalisis penggunaan kalimat dalam paragraf Kompetensi Dasar 4.5 Merangkai kalimat menjadi karangan sederhana sesuai kaidah. Tantri Basa Klas 3 81
82 Mbabar wawasan Tantri Basa Klas 3
Gatekna gambar ing dhuwur, banjur wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki! 1. Apa bocah-bocah tau weruh gambar kang kaya ing ndhuwur ? 2. Apa sing kokngerteni ngenani gambar-gambar iku ? 3. Kandhakna, miturut panemumu gambar-gambar iku gambar apa! 4. Pasinaon apa sing bisa kokjupuk saka gambar k gambar ing ndhuwur ? Pasinaon:1 Modhel Teks Pinilih Bocah-bocah ing pasinaon iki bakal nyemak wacan sing mawa tema irit energi, diajab bocah-bocah bisa mangerteni pentinge energi tumrap manungsa. Energi kuwi bisa entek yen ora diopeni. Kanggo njaga supaya energi ora gampang entek kita kabeh kudu mbudidaya supaya energi tetep lestari. Carane yaiku kudu irit energi. Kanggo mangerteni carane ngirit energi, ayo padha nyemak wacccaaaaaan nggggggggisor iki. Tantri Basa Klas 3 83
Wacanen kanthi patitis ! LISTRIK MLEBU DESA Rini lan Bima atine seneng banget. Omahe lagi bae dipasang instalasi listrik. Pancen ing desane lagi ana program "Listrik Masuk Desa". Sadurunge ana program "Listrik Masuk Desa", kanggo sarana madhangi omahe mung nganggo ublik, senthir, lan teplok. Saiki Rini lan Bima sregep sinau. Lampu kang padhang nuwuhake semangat anggone sinau. Rini sing saiki kelas 3 SD lan Bima adhine kelas 2 SD padha pintere. Saben jam 18:30 nganti jam 20:00 bocah loro padha sinau. Rini lan Bimo saben sinau dikancani bapak lan ibune . Pak Wibawa lan bu Dewi ajeg ndhawuhi marang Rini lan Bimo supaya irit listrik. Saben bubar sinau ora lali mateni lampu. Mateni lampu sing ora kanggo wis dadi pakulinaaannnnne RRRRRRRiiiiiiinnnnni lan Bima. Bocah loro tansah eling welinge bbbbbaaaaappppppaaaakkk iibbuunnneeeeee.. 84 Tantri Basa Klas 3
Weling kang wis rumaket iku kalebu uga program pamarintah kang ngajak masyarakat supaya "Hemat Energi". Kawruh Sapala senthir/ublik = diyan cilik nganggo sumbu teplok = diyan, lampu sing dicantholake ing tembok nuwuhake = ndadekake weling = wekas, diweling= diwekas ajeg = tansah bola-bali, tetep ora owah rumaket = cedhak banget, rukun banget Gladhen 1: Nyemak Teks Bocah-bocah, sawise maca wacan "Listrik Mlebu Desa" wangsulana pitakon- pitakon ngisor iki kanthi patitis! 1. Apa sebabe atine Rini karo Bima seneng banget? ... 2. Piranti apa sing kanggo madhangi wektu sinau nalika desane durung ana program "Listrik Masuk Desa" ? ... Tantri Basa Klas 3 85
3. Rini lan Bima saiki kelas pira? ... 4. Jam pira bocah loro iku padha sinau? ... 5. Apa welinge ibune sing wis rumaket ana ing atine Rini lan Bima? ... Gladhen 2: Ngidhentifikasi Jinise Tembung Pasinaon iki bakal ngrembug bab jinise tembung. Ing pasinaon iki bocah-bocah diajab mangerteni jinis-jinise
tembung. Supaya luwih cetha utawa jelas ayo gatekna tuladha ing andharan ngisor iki! Tuladha: Saiki / Rini / lan/ Bima/ sregep / sinau. saiki = tembung katrangan (kata keterangan) Rini = tembung aran (kata benda) lan = tembung panggandheng (kata sambung) Bima = tembung aran (kata benda) sregep = tembung kahanan (kata sifat) sinau ======= kriya (kata kerja) 86 Tantri Basa Klas 3
Gatekna katrangan ing ngisor iki ! Tembung aran lan tembung kriya Miturut jinise, tembung iku bisa kaperang dadi papat, yaiku tembung aran, tembung kriya, tembung kahanan, lan tembung katrangan. Ing pasinaon iki bocah-bocah bakal sinau bab tembung aran lan tembung kriya. Tembung aran yaiku tembung kang magepokan karo samubarang, bisa barang kang kasat mata apadene barang kang ora kasat mata. Supaya luwih gamblang, gatekna tuladha tembung aran ing ngisor iki : omah kursi Siti meja angin lan sapanunggalane Tembung Kriya yaiku tembung nelakake tumindak utawa nindakake pakaryan, proses lan kahanan sing ora mujudake sipat. Tuladha tembung kriya : macul ngombe Tantri Basa Klas 3 87
88 mabur kramas nulis nggambar adus lan sapanunggalane Sawise mangerteni bab tembung aran lan tembung kriya, coba golekana tembung-tembung ing wacan dhuwur iku sing kagolong tembung aran lan tembung kriya! No TEMBUNG ARAN TEMBUNG KRIYA 1 listrik mlebu 2 ... 3 ... 4 ... 5 ... 6 ... 7 ... 8 ... 9 ... 10 ... Tantri Basa Klas 3
Ukara andharan, ukara pitakon lan ukara pakon Gatekna katrangan ing ngisor iki ! Ukara andharan yaiku ukara kang isine menehi katrangan marang wong sin diajak guneman utawa won kang maca. Ukara andharan dipungkasi nganggo tandha titik. Tuladha : Wingi Pak Bupati ngresmekake KUD Tani Mulya. Saben taun murid kelas VI piknik menyang Bali. Ukara Pitakon yaiku ukara kang isine njaluk katrangan marang wong sin diajak guneman utawa won kang maca. Ukara pitakon dipungkasi nganggo tandha pitakon (?). Tuladha : Sapa sing nyapu latar iku? Jam pira Rini budhal sekolah? Ukara Pakon yaiku ukara kang isine mrntah marang wong sing diajak guneman utawa won kang maca. Ukara pakon dipungkasi nganggo tandha prentah (!). Tuladha : Garapen piakon nomer telu, lima lan pitu ! Layang iki aturna Pak RT ! Tantri Basa Klas 3 89
Gladhen 3: Migunakake Ukara Andharan Bocah-bocah, sawise nyinaoni bab jinise tembung ayo genti sinau bab ukara andharan. Supaya gampang anggonmu sinau bab ukara andharan, semaken tuladha ukara ngisor iki! 1. Rini lan Bima sregep sinau. 2. Saben bubar sinau ora lali mateni lampu kang kanggo sinau. 3. Rini lan Bima eling welinge bapak ibune. 4. Omahe Rini wis padhang. 5. Program pamarintah ngajak masyarakat supaya Jangkepana ukara ing ngisor iki supaya dadi ukara andharan! 1... tuku buku ing ... 2. Dina, Rini lan Siti ... buku crita ing ... 3. Sabubare ... Bima ajeg mateni ... 4. Pak Wibawa ngancani Bima ... 5. Bima lan kanca-kancane ... ing lapangan. 6. Desane Rini ... sawise ana listrik. 7. Rini lan ... saben sinau ... bapak lan ibune . 8. Irit ... kuwi penting banget. 9999999... MMMMMMMaasssuuuuuuukkkkkkk DDDDDDessssssaaaaaaaaa ana ... 90 Tantri Basa Klas 3
10. Bocah-bocah ... sawise ana listrik. Gladhen 4 : Migunakake Ukara Pitakon Gatekna tuladha iki! 1. Sapa sing mundhut lampu? 2. Kowe tuku apa? 3. Kapan adhimu teka? 4. Kepriye carane ngurupne kompor gas? 5. Ana ngendi ibumu? Gawea ukara pitakon kanthi ngiseni ceceg-ceceg ngisor iki! 1... jenenge adhimu? 2. Pira ... buku tulismu? 3. Kapan kowe ... ? 4. Sapa sing tuku ... ? 5. Olehmu nyeleh tas ... ? 6... kok kowe nganti tiba? 7... bobote beras kuwi? 8. Bu Dewi mundhut kain ... ? 9. Jajan kuwi regane ... ? 10... adhimu wis mangan? Tantri Basa Klas 3 91
Gladhen 5 : Migunakake Ukara Pakon Gatekna tuladha iki! 1. Nulisa sing apik! 2. Latare saponana! 3. Kancamu wenehana jajan! 4. Aku sesuk gawakna dhondhong! 5. Sepedhane umbahen! Gawea ukara pakon kaya tuladha ing dhuwur! 1... 2... 3... 4... 5... 92 Tantri Basa Klas 3
Gladhen 6 : Nulis Ukara Nganggo Pola Jejer- Wasesa-Lesan Gatekna tuladha! 1. Rini nulis karangan. Rini = jejer nulis = wasesa karangan = lesan 2. Bima gawe layangan. Bima = jejer gawe = wasesa layangan = lesan Gawea ukara kang nganggo pola jejer - wasesa - lesan, sabanjure udhalen manut dhapukane! 1... Jejere = ... Wasesane = ... Lesane = ... Tantri Basa Klas 3 93
2... Jejere = ... Wasesane = ... Lesane = ... 3... Jejere = ... Wasesane = ... Lesane = ... 4... Jejere = ... Wasesane = ... Lesane = ... 5... Jejere = ... Wasesane = ... Lesane = ... 94 Tantri Basa Klas 3
Cathetan: Kepriye carane nggoleki jejer, wasesa, lesan, lan katrangan ana ing sajroning ukara ? Carane nggoleki mangkene : 1. Nggoleki jejere , kanthi nggoleki jawaban pitakonan sapa utawa apa. 2. Nggoleki wasesane, kanthi nggoleki jawaban pitakonan lagi apa utawa kepriye. 3. Nggoleki lesan. Lesan mapan ana ing burine wasesa. (nanging ana uga ukara kang ora ana lesane) 4. Nggoleki katrangan. Katrangan iku perangane ukara kang menehi katrangan tambahan ngenani samubarang kang diandharake ana ing ukara. Upamane menehi katrangan ngenani wektu utawa panggonan. Tuladha : Sapiku mangan suket ing kandhang. Jejer = sapa sing mangan suket ? sapi Wasesa = lagi apa sapine ? mangan Lesan = mangan apa sapine? suket Katrangan = ing ngendi olehe mangan suket? ing kandhang Tantri Basa Klas 3 95
Pasinaon 2: Makarya Bebarengan Ing pasinaon loro bocah-bocah bakal sinau bebarengan kepriye carane nulis karangan. Kareben ora kangelan ayo sinau gawe karangan bebarengan karo kanca saklompok. Coba nglumpuka manut klompokmu sing wis ana, sabanjure wacan ngisor iki semaken bebarengan kanthi premati! BENDUNGAN KARANGKATES 96 Tantri Basa Klas 3
Wektu iku Bu Guru nerangake ngenani Energi. Bu Guru ndangu marang bocah-bocah ngenani papan wisata kang tau ditekani. Bocah-bocah wangsulane werna-werna, ing antarane : Kenjeran, Watudodol, Tlaga Sarangan, Jatim Park, WBL, Pantai Klayar, Gunung Bromo, Guwa Maharani, Guwa Gong, Pantai Papuma, Pulau Merah, Bendungan Karangkates, lan sapanunggalane. Bu Guru dhawuh menawa ana papan wisata kang saliyane endah uga bisa ngasilake sumber energi. Papan wisata mau ing antarane bendungan Karangkates. Bu Guru miwiti ngandharake ngenani Bendungan Karangkates. Bendungan Karangkates sejatine jenenge Bendungan Ir. Sutami. Diarani bendungan Karangkates amarga mapan ana ing Desa Karangkates, Kecamatan Sumberpucung Kabupaten Malang Jawa Timur. Saka kutha Malang arah ngidul ngulon udakara 35 km. Bendungan iki dibangun pamarintah rikala tahun 1975-1977 minangka "Pembangkit Listrik Tenaga Air (PLTA)". Bendungan Karangkates sumber banyune saka Kali Brantas. Tantri Basa Klas 3 97
Kawruh Sapala 1. ndangu 2. papan 3. ngandharake 4. sejatine 5. udakara = takon = panggonan = nerangake = satemene = kira-kira, watara 6. rikala = nalika Gladhen 1 : Nggenepi Wacan Bocah-bocah, wacan kang irah-rahane "Bendungan Karangkates" ing ndhuwur wacanen sepisan maneh, banjur jangkepana wacan ing ngisor iki nganggo tembung sing mathuk! Bendungan Karangkates Wektu iku Bu Guru ... ngenani Energi. Bu Guru ... marang bocah-bocah ngenani ... kang tau ditekani. Bocah-bocah ... werna- werna, ... : Kenjeran, Watudodol, Tlaga Sarangan, Jatim Park, WBL, Pantai Klayar, Gunung Bromo, Guwa Maharani, Guwa Gong, Pantai Papuma, Pulau Merah, 98 Tantri Basa Klas 3
Bu Guru ... ngenani papan wisata kang saliyane ... uga ngasilake ... , yaiku ... Bu Guru miwiti ... ngenani Bendungan Karangkates. Bendungan Karangkates sejatine jenenge ... Diarani bendungan Karangkates amarga ... ana ing Desa Karangkates, Kecamatan Sumberpucung Kabupaten Malang Jawa Timur. Saka kutha Malang ... udakara 35 Km. Bendungan iki dibangun Pamarintah rikala tahun 1975-1977 kanggo nggawe "Pembangkit Listrik Tenaga Air (PLTA)". Bendungan Karangkates ... saka Kali Brantas. Gladhen 2 : Ngarang Bebarengan Menawa arep nulis karangan/ crita supaya bisa runtut luwih dhisik kudu gawe cengkorongane (kerangka karangan). Cengkorongan iku bisa arupa tulisan, bisa uga arupa gambar. Ana ing pasinaon iki ayo sinau nulis karangan kanthi cengkorongan arupa gambar. Tuladha : Tantri Basa Klas 3 99
Gatekna gambar ing ngisor iki ! Lebaran Ngadhepi lebaran kendharaan ing dalan ora tau sepi, malah kepara macet. Kabeh pada arep bali menyang desane saperlu sowan marang wong tuwa, sungkem nyuwun pangapura sakabehing dosane. Surti kancaku sadesa ing tlatah Kediri, wingenane crita olehe bali saka Jakarta rekasa banget. Ana ing dalan macete ora karuan, nganti padha kentekan bensin. Mobil- mobil padha dddiisi nganggo bensin "kemasan" kang regane 100 Tantri Basa Klas 3
luwih larang. Amarga kahanan, arepa regane luwih larang ya tetep dituku. Saka pengalaman mau Surti duwe panemu menawa nggunakake kendharaan pribadi ing wayah lebaran pancen rekasa tenan. Surti mesakake nyawang bapake anggone nyetir. Mula luwih kepenak nggunakake kendharaan umum supaya ora mbuwang-mbuwang energi, ora kesel, uga ora mbuwang bensin. Manut panemune Surti kendharaan umum kang kepenak, bebas saka macet, lan murah yaiku sepur. Ora butuh konsentrasi nyetir, nggone longgar, lan aman. Pokoke numpak sepur bisa dadi alternatip sing bisa dicoba. Hemat energi, aman, lan bebas macet. Bocah-bocah, saiki ayo sinau bebarengan nulis karangan ing klompoke dhewe-dhewe. Gambar ngisor iki semaken sing premati, sabanjure gawea karangan manut gambar kanthi urut! Tantri Basa Klas 3 101
102 ... Tantri Basa Klas 3
Pasinaon 3: Makarya Mandhiri Mandhiri kuwi klebu sipat sing becik. Mandhiri tegese ora gumantung marang wong liya. Bocah-bocah, wiwit cilik kudu blajar mandhiri. Ing pasinaon iki bocah-bocah bakal dilatih utawa digladhi makarya kanthi mandhiri. Ayo saiki sinau nulis karangan kanthi mandhiri. Gladhen 1 : Nulis Cengkorongan Karangan Gatekna gambar ing ngisor iki ! Bocah-bocah, ayo gawea ukara adhedasar gambar ing ndhuwur supaya dadi cengkorongan karangan! 1. Kompor gas ... 2. Kompor sumbu ... Tantri Basa Klas 3 103
3. Masak nganggo ... Gladhen 2 : Ngarang Adhedhasar Cengkorongan Ing pasinaon iki bocah-bocah bakal sinau nulis karangan kanthi mandhiri. Coba gatekna prentah ing ngisor iki! 1. Urut-urutan gambar sing wis diowahi wujud ukara ing dhuwur iku semaken sing permati. 2. Gawea karangan manut cengkorongan sing wis kotulis. 3. Tulisen critamu mau dadi karangan kang wutuh. 4. Wacanen critamu iku ana ing ngarep kelas! 104 Tantri Basa Klas 3
GLADHEN WULANGAN 5 Wacanen kang permati ! ARENG BATHOK Bathok klapa iku cangkange klapa sing atos kang manggon sajerone sepet. Bathok iku akeh gunane. Bisa kanggo bahan maneka warna kerajinan, bahan warna, kanggo manggang/masak, lan liya liyane. Kanggo manggang/masak bisa langsung nganggo bathok kang garing, bisa uga nganggoooo sing wiss Tantri Basa Klas 3 105
diolah dadi areng. Menawa kanggo manggang sate, iwak bakar, pitik, lan sapanunggalane umume nganggo bathok sing wis diolah dadi areng. Gawe areng bathok iku carane kaya mangkene : 1. Nyiapake bathok klapa sing wis garing. 2. Nyiapake drum sing wis dibolongi ngisore cacah 8 bolongan. 3. Bathok ditata ana ing drum kira-kira seprapat drum 4. Bathok diobong nganti murub kabeh 5. Yen wis murub kabeh, bathok sing isih, dilebokake maneh seprapat drum, yen wis murub, dilebokake maneh bathok sing isih seprapat drum. Ngono sateruse. 6. Sawise kobong kabeh, drum ditutup nganggo plat wesi sing diteploki lendhut (tanah liat) supaya keluke ora metu kabeh, yen keluke kabeh metu /akeh arenge ora dadi nanging dadi awu. 7. Areng sing wis dadi siap digunakake. Areng salah sawijine sarana kanggo nyengkuyung program hemat energi, usaha gawe areng iki uga bisa kanggo nambah pengasilan kulawarga. Wangsulana kanthi milih wangsulan kang paling bener! 1. Kang diarani bathok yaiku .... AAAA. KKKKuuulliitttttteeeeee kkkkkkklapppppppppaaaaaaaaa bisa kanggoooo ggggawe keset 106 Tantri Basa Klas 3
B. Banyune klapa kang rasane legi kemrenyes C. Cangkange klapa kang atos sajerone sepet 2. Bathok sing dienggo manggang umume bathok sing wis diolah dadi .... A. sepet B. areng C. kawul 3. Bathok sing arep diolah becike bathok sing .... A. garing B. anyar C. teles 4. Wadhah sing kudu disiapake kanggo gawe areng bathok yaiku .... A. dandang sing gedhe B. kukusan ukuran gedhe C. drum sing wis dibolongi ngisore 5. Usaha gawe areng bathok saliyane bisa nambahi pengasilan kulawarga uga bisa nyengkuyung program pemerintah bab .... A. kesehatan B. pendidikan C. hemat energi Tantri Basa Klas 3 107
108 6. Saben isuk Sumiati nyapu latar. Tembung ing ukara iku kang kagolong tembung kriya yaiku .... A. Sumiati B. nyapu C. latar 7. Sapa sing saben isuk mbantu ibune nyapu ? Ukara iku kagolong ukara .... A. pakon B. andharan C. pitakon 8. Ukara ing ngisor iki kang kagolong ukara pakon yaiku .... A. Sapa jenenge adhimu ? B. Bendungan Sutami mapan ing Desa Karangkates Kecamatan Sumberpucung Kabupaten Malang. C. Tulung aku jupukna sapu ing ngarep lawang kae ! 9. Fitri tuku roti ing pasar. Jejere ukara iku .... A. Fitri B. tuku C. roti 10. Kucingku nggondhol tikus ing ngisor lemari. Wasesane ukara iku .... A. nggondhol BBBBBBB.. tttttttiiiiiiikkkkkuuussssssss Tantri Basa Klas 3
C. lemari Wangsulana pitakon ing ngisor iki kanthi gamblang ! 1. Adhiku ngetung bebek ing kali. Lesane ukara iku ................. 2. Wingi Juminta nyekeli meri. Katrangane ukara iku ........... 3. Sesok Bu Guru arep tindak menyang Jakarta. Ukara iku kagolong ukara ........ 4. Sapa sing arep tindak Jakarta ? Ukara iku kagolong ukara ........ 5. Gawea crita sing urut kanthi nggatekake gambar ing ngisor iki ! Tantri Basa Klas 3 109
WULANGAN 6 DOLANAN KARO OLAHRAGA Kompetensi Dasar 3.6 Mengenal dan memahami tembang dolanan. Indikator: 3.6.1 Menyebutkan contoh tembang dolanan. 3.6.2 Menjelaskan arti kata sulit dalam tembang dolanan. 3.6.3 Menjelaskan isi tembang dolanan. Kompetensi Dasar 4.6 Melagukan tembang dolanan. Indikator: 4.6.1 Melagukan tembang dolanan. Mbabar wawasan iingggggg ! 110 Tantri Basa Klas 3
1. Apa kang ditindakake bocah-bocah ana ing gambar dhuwur iku ? 2. Critaa pengalamanmu sing memper kaya ing gambar iku ! 3. Kanthi bimbingan guru, gawea klompok banjur tindakna kaya kang ditindakake bocah ing gambar iku. Pasinaon:1 Modhel Teks Pinilih Bocah-bocah, kowe kabeh mesthi wis padha pinter nembang. Apa maneh tembang dolanan. Ngisor iki ana wacan lan tembang dolanan. Semaken, banjur tembangna bebarengan. Luwih becik mirengna dhisik tuladha saka Bapak utawa Ibu Gurumu. TEMBANG DOLANAN Tembang dolanan yaiku salah sawijining jinis tembang Jawa kang kaiket, kang ditembangake sinambi dolanan. Tantri Basa Klas 3 111
Tuladha tembang dolanan : Menthog-menthog Lepetan Jamuran Cublak-cublak suweng Onthong-onthong bolong Gundhul-gundhul pacul Jaranan Kupu kuwi Pitik tukung Lan sapanunggalane Gatekna tembang dolanan ing ngisor iki, sabanjure tembangna bebarengan! MENTHOG-MENTHOG Menthog-menthog takkandhani Mung rupamu angisin-isini Mbok ya aja ngetok ana kandhang bae Enak-enak ngorok ora nyambut gawe Menthog-menthog mung lakumu Megal-megol gawe guyu 112 Tantri Basa Klas 3
Tembang ing dhuwur ayo padha disemak sing temenan. Mbokmanawa ana tetembungan kang angel dimangerteni ayo padha ditegesi bebarengan. Wenehana tandha tembung kang angel, banjur golekana tegese. Carane mangkene : No Tembung angel Tegese 1 angisin-isini gawe isin 2 ngetok bisa disawang 3 kandhang papan panggonane kewan ingon 4 lakumu anggonmu mlaku 5 gawe guyu marai/ ndadekake wong padha ngguyu Kanthi mangerteni tegese tetembungan kang ana ing tembang, tembang mau bisa dimangerteni isine sarana ngowahi tetembungane dadi ukara prasaja sing biasa utawa umum dienggo. Tembang dolanan mau menawa diowahi tetembungane dadi ukara prasaja sing umum dienggo dadine kaya mangkene : Tantri Basa Klas 3 113
Menthog-Menthog Menthog, kowe tak kandhani ya Rupamu iku elek, ora pantes disawang lan ngisin-isini Luwih becik ana kandhang bae Mapana ing kandhang turua sing kepenak Menthog iku anggonmu mlaku lucu Megal megol marai wong padha ngguyu Menawa wis diowahi tetembungane dadi ukara prasaja tembang menthog-menthog ing dhuwur bisa dimangerteni isine (pesen sing bisa dijupuk), yaiku mujudake pasemon, menawa dadi wong iku aja kesed, kudu sregep nyambut gawe supaya ora ngisin-isini. Gladhen 1: Nyemak teks Wangsulana pitakon ing ngisor iki adhedhasar tembang "Menthog-Menthog" ing dhuwur! 1. Kewan apa kang dicritakake ing tembang dhuwur ? ... 2. Supaya ora ketok eleke banjur dikongkon apa ? ... 114 Tantri Basa Klas 3
3. Ana ing kandhang menthog dikongkon apa ? ... 4. Apa sebabe kok mlakune ketok lucu ? ... 5. Apa isine/pesen ing tembang dolanan Menthog- Menthog mau ? ... Gladhen 2: Teges lan Isine Tembang Dolanan Gatekna tembang dolanan ing ngisor iki ! Padhang Bulan g Yo prakanca dolanan ing njaba Yo prakanca dolanan ing njaba Padhang mbulan padhange g g ykaya rina Rembulane kang ngawe-awe g g Ngelikake aja turu sore-sore. g j Sakwise kosemak tembang dolanan "Padhang Bulan" ing ndhuwur, banjur rampungna garapan ing ngisor iki! 1. Golekana tembung-tembung sing angel banjur diskusekna tegese karo Tantri Basa Klas 3 115
No Tembung angel Tegese 1 2 3 4 5 2. Nalika padhang bulan, sapa sing dijak dolanan ? ... 3. Kepriye kahanan ing wengi iku ? ... 4. Rembulan sing ngawe-awe iku ngelingake apa ? ... 5. Apa isine tembang dolanan Padhang Bulan iku ? ... Pasinaon 2: Makarya Bebarengan Saiki ayo padha bebarengan nembangake tembang dolanan nniirrrroookkkaakkkkkkkeeeeeee sssssssssaaaka Bapak utawa Ibu Gurumu. 116 Tantri Basa Klas 3
Gundhul-Gundhul Pacul Gundhul-gundhul pacul-cul gembelengan Nyunggi-nyunggi wakul-kul gembelengan Wakul ngglempang segane dadi salatar Wakul ngglempang segane dadi salatar Gladhen : Nembang Bebarengan 1. Tembangna tembang Gundhul-Gundhul Pacul bebarengan sakelas, salah siji majua kanggo ngabani supaya nembange bisa bareng tanpa dituntun Bapak utawa Ibu Guru. 2. Gawea klompok, saben klompok bocah lima utawa enem banjur tembangna tembang Gundhul-Gundhul Pacul ana ing latar sekolahan sinambi diparagakake. Pasinaon 3: Makarya Mandhiri Gladhen 1 : Cakepan tembang ing ngisor iki apalna! Tantri Basa Klas 3 117
1. Kidang Talun Kidang talun Mangan kacang talun Mil-kethemil mil-kethemil Si kidang mangan lembayung Gajah belang Saka tanah plembang nuk-renggunuk nuk- renggunuk si gajah ... Tikus buntunge duwe anak buntung cit-cit cuwit cit-cit cuwit si tikus saba ing lumbung 2. Kupu Kuwi Kupu kuwi takincupe Mung abure ngewuhake Ngalor ngidul ngetan bali ngulon Mrana mrene mung saparan- paran SSSSSSSaaaaappppaaaaaa bbbbbbbiiiiiiissaaaaaa 118 Tantri Basa Klas 3
Mentas menclok ceprek Banjur mabur kleper Gladhen 2 : Nembangake Tembang Bocah-bocah, sawise tembang ing dhuwur kokapalake pilihen salah siji, banjur tembangna ing ngarep kelas kanthi diparagakake. Tantri Basa Klas 3 119
GLADHEN WULANGAN 6 Pilihen jawaban ing ngisor iki kang bener! 1. Lepetan, Jamuran, Jaranan, Pitik tukung iku golongane tembang .... A. campursari B. dolanan C. guyonan 2. Tembang ing ngisor iki kang isine pasemon supaya ora kesed yaiku .... A. Cublak-cublak Suweng B. Gundhul-gundhul pacul D. Menthog-menthog 3. Tembang kang isine ngandhani supaya ora kumalungkung (sombong) ana ing tembang .... A. Onthong-onthong Bolong B. Cublak-Cublak Suweng C. Gundhul-Gundhul Pacul 4. Ana ing tembang Menthog-menthog, Si Menthok dikandhani supaya ora ketok lan ngisin-isini, dikongkon turu ana ing .... AAAAAAA.. BBBBBBB.. 120 Tantri Basa Klas 3
C. tegalan 5. Ing tembang Menthog-Menthog, lakune menthog .... A. megal-megol B. cepet banget C. ora rikat 6. Tembang Padhang Bulan iku ajak-ajak dolanan ana ing wayah .... A. esuk B. sore C. bengi 7. Ing tembang Gundhul-gundhul pacul, bocah sing gundhul ana ing tembang iku nyunggi .... A. wakul B. panci C. dandang 8. Ing tembang Gundhul-Gundhul Pacul, sing dadi salatar iku .... A. wakul B. sega C. beras 9. Tembang dolanan iku mesthine olehe nembang karo .... A. turu B. sinau Tantri Basa Klas 3 121
C. dolanan 10. Enak-enak ngorok ana kandhang wae. Kandhang iku papane .... A. sinau bocah cilik B. kewan ingon C. dolanan bocah cilik Jawaben pitakon ing ngisor iki kanthi gamblang ! 1. Tembang Menthog-menthog iku isine pasemon supaya wong iku ora.... 2. Tembang dolanan yaiku salah siji jenising tembang Jawa, kang ditembangake sinambi .... 3. Menthog-menthog mung lakumu megal-megol gawe guyu. Tembung lakumu ing ukara iku tegese .... 4. Si Gundhul, ana ing tembang Gundhul-gundhul pacul- cul, olehe nyunggi wakul karo .... 5. Ana ing tembang Padhang Bulan, kaya-kaya Si Rembulan ngajak bocah-bocah .... 122 Tantri Basa Klas 3
WULANGAN 7 PAKULINAN BECIK Kompetensi Dasar 3.7 Mengenal dan memahami semua bentuk aksara legena Indikator: 3.7.1 Menyebutkan aksara legena 3.7.2 Menulis bentuk aksara legena Kompetensi Dasar 4.7 Menulis kata dengan aksara legenasesuai dengan kaidah. Indikator: 4.7.1 Menulis kata dengan aksara legena 4.7.2 Mengubah kata beraksara legenake dalam aksara Latin. Tantri Basa Klas 3 123
Mbabar wawasan Wangsulana pitakon iki kanthi nggatekake gambar ing dhuwur ! 1. Apa panemumu ngenani gambar-gambar ing dhuwur ? 2. Tuladha apik apa sing bisa kokjupuk kang ana ing saben gambar ? 3. Critakna panemumu marang kancamu ngenani saben gambar iku ! 124 Tantri Basa Klas 3
Pasinaon 1: Modhel Teks Pinilih Wacanen kanthi patitis ! BUDHAL SEKOLAH Dina iki dina Senin, jam lima esuk Rini wis tangi. Rini ora lali penggawean padinane yaiku nyapu jogan. Mau bengi Rini wis nyiapake buku kanggo pelajaran dina Senin iki. Buku disiapake Rini mau bengi sawise sinau. Nyapu jogan kanggone Rini saliyane mbiyantu Ibune uga bisa kanggo olah raga sadurunge adus. Jogan resik, awak sehat, kemrimringet, banjur adus. Awak krasa seger, nganggo sragam sekolah sing wis disiapake Bu Dewi ya Ibune Rini. Saiki Rini wis katon rapi siap budhal sekolah, nanging isih siji sing kudu ditindakake yaiku sarapppppppaaaaaaannnnnnn..... SSSSSSaaaaaaaarrrrrrraaapan ugga Tantri Basa Klas 3 125
wis cumepak ana ing meja. Ora kesuwen ini tumuju meja saperlu sarapan. Sanajan mung lawuh tempe karo tahu, Rini tansah ngucap syukur marang Gusti Allah. Sabena arep maem Rini ora lali miwiti kanthi ndonga. Rini anggone maem cepet, mulane cepet rampung. Piring sing tilas kanggo maem digawa menyang papan korah-korah. Ora krasa jam tembok wis nuduhake jam enem luwih limolas menit. Jam yah mono iku Rini kudu enggal budha sekolah. Mulane Rni banjur nemoni Bapak Ibune saperlu pamitan, salim lan nyuwun donga pangestu Bapak Ibune. Rini budhal sekolah kanthi ati seneng, awak sehat lan seger. Gladhen 1: Nyemak teks ing ngisor Wangsulana pitakon nggatekake wacan "Budhal Sekolah". iki kanthi 1. Jam pira Rini olehe tangi ? ... 2. Apa penggaweane Rini saben dinane sawise tangi ? ... 3. Sawise sinau, apa kang ditindakake Rini ? ... 126 Tantri Basa Klas 3
4. Apa sing ditindakake Rini sadurunge lan sawise sarapan ? ... 5. Apa sing ditindakake Rini sadurunge budhal sekolah? ... Gatekna wacan ing ngisor iki ! AJISAKA Prabu Dewatacengkar Ratu ing Medhangkamulan. Prabu Dewatacengkar seneng dhahar daging wong. Mula wong-wong ing Medhangkamulan padha susah atine. Padha wedi yen didhahar Dewatacengkar. Nalika rakyat padha susah, teka satriya bagus kang aran Ajisaka. Ajisaka mertamu marang Mbok Randha. Mbok Randha crita kedadean ing Negara Medhangkamulan. Ajisaka trenyuh atine. Ajisaka duwe abdi loro cacahe kang aran Dora lan Sembada. Dora lan Sembada ditinggal ana ing Pulo Majethi. Wong loro mau didhawuhi njaga keris. Ajisaka weling marang Dora lan Sembada. 1. Dora lan Sembada ora kepareng nusul yen ora ditimbali. Tantri Basa Klas 3 127
2. Kerise ora kapareng diwenehake sapa bae kajaba Ajisaka dhewe. Sawijining dina, Ajisaka nemoni Dewatacengkar. Ajisaka saguh didhahar Dewatacengkar, nanging duwe panyuwun, yaiku nyuwun lemah saambane ikete. Dewatacengkar nyaguhi. Ajisaka njereng ikete. Jebul ikete amba banget. Ambane nganti tekan segara kidul. Dewatacengkar ngetutake. Nalika tekan sapinggire segara kidul, Dewatacengkar kecemplung segara. Dewatacengkar badhar dadi baya putih. Banjur Ajisaka diwisudha dadi ratu ing Medhangkamulan. Ajisaka ngutus Duga lan Prayoga nusul Dora lan Sembada. Ing dalan wong loro iku kepethuk Dora. Dora banjur ngajak nusul Ajisaka. Sembada ora gelem amarga ora ditimbali Ajisaka. Dora njaluk kerise. Sembada ora ngulungake, amarga dudu Ajisaka dhewe kang njupuk. Wusanane Dora lan Sembada padha pasulayan. Dora lan sembada perang tandhing. Loro-lorone tumekaning pati. Kanggo pangeling-eling lelakon iku, Ajisaka nganggit aksara Jawa cacahe rong puluh. Aksara jawa rong puluh iku mangkene: HHHHHaaa nnaaaaaa ccccccaaa rrraaaaaaa kkkkkkkkkaaaaaaaaa,,, tegese ana utusan 128 Tantri Basa Klas 3
Da ta sa wa la, tegese padha pasulayan Pa dha ja ya nya, tegese padha digdayane (kuwate) Ma ga ba tha nga, tegese padha matine Gladhen 2: Mangsuli Pitakon Wangsulana pitakon ngisor iki! 1. Sapa jenenge ratu kang seneng mangan daging wong? ... 2. Sapa kang bisa nulung rakyat kang nandhang susah iku? ... 3. Kanthi cara apa anggone nulung? ... 4. Satriya sing bisa nulung iku banjur winisuda dadi apa ? ... 5. Kepriye crita dumadine aksara Jawa ? ... AKSARA JAWA (DENTAWYANJANA) ha= na= ca= ra= ka= Tantri Basa Klas 3 129
da= ta= sa= wa= la= pa= = dha ja= ya= y = n nya = ma ga= ba= = tha = nga Tuladha panulisan nganggo aksara Jawa : No AKSARA LATIN AKSARA JAWA 1 Dara 2 Lara 3 Sanga 4 Lawa 5 Kaca mata 130 Tantri Basa Klas 3
Gladhen 3: Nulis nganggo aksara Jawa Tulisen nanggo aksara Jawa ! No AKSARA LATIN AKSARA JAWA 1 Gada ............ 2 Padha ............ 3 Sapa ............ 4 Dawa ............ 5 Cara ............ Pasinaon 2: Makarya Bebarengan Gladhen 1: Ngowahi aksara Jawa dadi Aksara Latin Bocah-bocah, gawea klompok kang anggotane bocah 3 - 5. Sabanjure semaken tulisan aksara jawa ngisor iki! Owahana nganggo aksara latin! Tantri Basa Klas 3 131
132 1 2 3 4 5 6 7 8 ... Tantri Basa Klas 3
9 ... 10 ... Gladhen 2: Salinen Nganggo Aksara Jawa No AKSARA LATIN AKSARA JAWA 1 kara sanga ... 2 nata bata ... 3 dara ngaca ... 4 basa jawa ... 5 jaka lara mata ... Tantri Basa Klas 3 133
Pasinaon 3: Makarya Mandhiri Gladhen 1: Nyalin Ukara Isenana kothak sing durung ana tulisane ing ngisor iki ! No AKSARA LATIN AKSARA JAWA ... 1 ... 2 Nagara mawa tata ... 3 ... 4 ... 5 gara gara kara 134 Tantri Basa Klas 3
GLADHEN WULANGAN 7 Pilihen jawaban ing ngisor iki kang bener! 1. Miturut wacan Ajisaka, Ratu kang senenge dhahar daginge wong yaiku .... A. Dewatacengkar B. Cakraningrat C. Prabu Siliwangi 2. Piranti kanggo ukuran lemah sing disuwun Ajisaka marang ratu kang seneng dhahar daginge wong yaiku .... A. caping B. sewek C. iket 3. Abdine Ajisaka kang bekti nganti tumekaning pati ana loro yaiku .... A. Dora lan Sembada B. Duga lan Prayoga C. Sabdopalon lan Nayagenggong 4. Sawise kasil oleh lemah saambane sing disuwun lan Ratu sing seneng dhahar daging wong kalah, Ajisaka A diwisuda dadiratu ing .... Tantri Basa Klas 3 135
136 A. Blambangan B. Medhangkamulan C. Mandura 5. Ratu sing seneng dhahar daging wong wusanane kecemplung ana ing segara banjur badhar (malih rupa) dadi .... A. Kethek Putih B. Baya Putih C. Ula Putih 6. Kanggo nusul abdine cacah loro kang bekti marang A Ajisaka, Ajisaka utusan pawongan loro, yaiku .... A. Topan lan Lesus B. Sabdapalon lan Nayagenggong C. Duga lan Prayoga 7. Wektu Dora njaluk kerise Ajisaka marang Sembada ora diparingake amarga .... A. Dora ora sekti B. Dudu Ajisaka dhewe C. Pingin gelut karo Dora 8. Dora lan Sembada perang tandhing, perang tandhing iku wusanane sing menang .... A. Dora B. SSSSemmmmmbbbbbbbaaada CC.. mmmmaattttttttiiiiiiiii Tantri Basa Klas 3
9. Kanggo pangeling-eling Ajisaka nganggit aksara Jawa kang cacahe ana .... A. Limolas B. Rongpuluh C. Nemlikur 10. Aksara ha na ca ra ka, miturut wacan iku tegese .... A. Ana cakra B. Ana utusan C. Ana pasulayan 11. Aksara ma ga ba tha nga, miturut wacan iku tegese .... A.Padha sektine B.Padha ngabdine C.Padha matine 12. Aksara Jawa legena kena uga diarani .... A. Dentayanjana B. Aksara sembada C. Aksara prayoga 13. Gajayana yen ditulis nganggo aksara Jawa .... A. Tantri Basa Klas 3 137
B. C. 14. Yen ditulis nganggo aksara latin .... A.Gamping lima B. Gamalama C. Majalana 15. Warok Jagaraga iku saka Ponorogo. Jagaraga yen ditulis nganggo aksara Jawa .... A. B. C. b. Tulisen nganggo aksara jawa! 1. Aja mara rana 2. Kala wanara saba 3. jaka lara lapa 4. para paraga 5. ana wara wara 138 Tantri Basa Klas 3
UJI KOMPETENSI AKHIR SEMESTER GENAP Wacanen kang patitis ! g p Gambar kapethik saka : ya-tiga-di-dunia-kereta-jalan
kalau.html SEPUR AMBARAWA Sepur ana ing gambar dhuwur iku mesthi wae beda karo sepur sing umum ditumpaki ing jaman saiki. Pancen sepur iku kagolong sepur sing wis kuno. Sepur iku anane ing Museum KA Ambarawa. Sanadyan tuwa nanging tetep isa mlaku kanggo rekreasi. Mlakune saka Museum KA Ambarawa tumuju Stasiun Tuntang kang adohe 6 KM. Tantri Basa Klas 3 139
Kanggo nglakokake sepur iki ora nggunakake solar kaya sepur saiki, nanging nganggo bonggol kayu jati sing diobong kanggo manasi supaya ngasilake uap sing panase nganti 6000 kanggo nglakokake sepur iki. ... ... . Pilihen jawaban ing ngisor iki kang bener! 1. Miturut wacan ing dhuwur sepur kang kuna iku anane ana ing ... . A. Setasiun Gubeng B. Museum KA Ambarawa C. Setasiun Banyuwangi 2. Bahan bakar sepur iku mau nggunakake ... . A. Solar B. Bonggol kayu jati D. Pertamax 3. Sepur kang ana ing wacan iku mung mlaku saka ... . bolak balik. A. Museum KA Ambarawa tekan Stasiun Tuntang B. Stasiun Banyuwangi tekan stasiun Gubeng C. Stasiun Gubeng tekan stasiun Tugu Yogyakarta 4. Fitri nyapu kelas saben Rebo. Tembung ing ukara iku kaaaannnnnnnngggggg kkkaaaaaaagggggggooolong tembung kriya yaiku ... . AA. FFiiitttttrrrrrriiiiii 140 Tantri Basa Klas 3
B. nyapu C. kelas 5. Kowe mau adus jam pira ? Ukara iku kagolong ukara .... A. pakon B. andharan C. pitakon 6. Ukara ing ngisor iki kang kagolong ukara pakon yaiku .... A. Aku tukokna sega rawon ya! B. Bendungan iku taun wingi jebol. C. Apa kowe wingi sida menyang Surabaya ? 7. Darman mangan bakso ing pasar. Jejere ukara iku .... A. Darman B. magan C. bakso 8. Mas Joni makani iwak ing blumbang. Wasesane ukara iku .... A. makani B. iwak C. ing blumbang 9. Tembang kang isine ngandhani supaya ora kumalungkung (sombong) ana ing ................ Tantri Basa Klas 3 141
142 A. Onthong-onthong Bolong B. Cublak-cublak Suweng C. Gundhul-gundhul Pacul 10. Ana ing tembang Menthog-menthog, Si Menthok dikandhani supaya ora ketok lan ngisin-isini, dikongkon turu ana ing .... A. Plataran B. kandhang C. tegalan 11. Tembang Padhang Bulan iku ajak-ajak dolanan ana ing wayah .... A. esuk B. sore C. bengi 12. Padhang mbulan padhange kaya rina. Rina tegese .... g p g y g A. sore B. awan C. bengi 13. Ing tembang Padhang Bulan, ana ukara : Ngelingake aja turu sore-sore. Sapa sing ngelingake supaya ora turu sore-sore ? A. kanca-kanca B. bbbbapppppaaaaaaakkkkk ibu DD.. rreeemmmmmmbbbbbbuullaann Tantri Basa Klas 3
14. Tembang dolanan iku mesthine olehe nembang karo .... A. turu B. sinau C. dolanan 15. Pak Marto kagungan kandhang, nanging durung kanggo. Kandhang iku papane .... A. dodolan B. turu kewan ingon C. dolanan bocah cilik 16. Miturut crita Ajisaka, Ratu kang senenge dhahar daginge wong yaiku .... A. Dewatacengkar B. Cakraningrat D. Prabu Siliwangi 17. Aksara Jawa kang cacahe ana .... A. limolas B. rongpuluh D. nemlikur 18. Aksara Jawa legena kena uga diarani .... A. dentayanjana B. aksara sembada D. aksara prayoga Tantri Basa Klas 3 143
19. Warok Jagaraga iku saka Ponorogo. Jagaraga yen ditulis nganggo aksara Jawa ... . A. B. C. 20. Yen ditulis nganggo aksara latin ... . A. gayajana B. nagajaya C. gajayana Wangsulana pitakon ing ngisor iki kanthi gamblang ! 1. Aku ngarit suket ing sawah. Lesane ukara iku ... . 2. Sapa sing arep tindak Jakarta ? Ukara iku kagolong ukara ... . 3. Crita apa kang ana gandhengane aksara jawa ? 4. yen ditulis latin ... 5. Tulisna tembang dolanan sing paling koksenengi ! 144 Tantri Basa Klas 3
Daftar Pustaka spres Abikusna, 1996. Widya Basa. Surabaya: Ek Atmodjo, S. Prawira, 1996. Bausastra Jawa. Surabaya: Yayasan Djojo Bojo. a Basuki, Widodo. 2004. Medhitasi Alang-Alang KumpulanGeguritan. a Sidoarjo: Sanggar Zuhra Gupita Jatirahayu, Warih dan Margono Notopertomo. Pakartitama:Wayang Sebagai Sumber Pendidikan Budi Pekerti.Klaten: CV Sahabat. Tim. 1948. Karti Basa. Jakarta: Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan a Keboedajaan. Kementrian Pendidikan Nasional. 2011. Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan. Yogyakarta: Balai Bahasa n Mangunsuwito, S.A. 2002.Kamus Bahasa Jawa, Jawa-Indonesia. Bandung: CV. YramaWidya. Mardimin, Yohanes. 1987. Sekitar Tembang Macapat. Sala: Satya Watjana. Ngafenan, Mohammad. 1995. Paribasan, Bebasan, lan Saloka. Solo: CV t Aneka. Nurgiyantoro, Burhan. 2000. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Padmosoekotjo, S, 1982. Wewaton Panulise Basa Jawa Nganggo Aksara Jawa. Surabaya: PT. Citra Jaya Murti. a ______ 1953. Ngerengan Kasusastra DJawa. Jogjakarta: Hien Hoo Sing. Poerwadarminta, W.J.S. 1939. Baoesastra DJawa. Batavia:J.B. Wolter Prawirodihardjo, S. 1980. Burat Sari. Surabaya: CV Citra Jaya. PT. Pancaran Semangat Jaya. 1997. Kalawarti Minggon Basa Jawa a Panjebar Semangat. Surabaya: PT. Percetak t an Panyebar Semangat. Saryono, Djoko. 2011. Sosok Budaya Jawa:Rekonstruksi Normatif Idealistis. Malang: Aditya Media Publishing. Sasangka Sry Tjatur Wisnu. 2011. Bunyi-bunyi Distingtif Bahasa Jawa.Yogyakarta: Elmatera Publishing. ______ 2011. Paramasastra Gagrag Anyar Basa Jawa. Jakarta :Yayasan Paramadina. ______ 2010. Unggah-Ungguh Bahasa Jawa. Jakarta: Yayasan Paramalingua. Sawali. 2005. Bahasa dan Sastra Indonesia untuk SMP/MTs Kelas VIII. Yogyakarta: PT Citra Parama Aji. Sudaryanto (ed). 1991. Tata Bahasa Baku Bahasa Jawa. Yogyakarta: Duta a Wacana University Press. Sudaryanto & Pranowo (ed.). 2001. Kamus Pepak Basa Jawa. Yogyakarta: badan Pekerja Kongres Bahasa Jawa. Sulchan. 1991. Serial Protokoler Contoh Praktis Pembawa Acara dan Pidato. Surabaya: Mekar. Suwardi. 1983. Warisan Geguritan Macapat. Jakarta: PN. Balai Pustaka. t W it Warsito, S. S Mardi. M di 1978. 1978 Kamus Jawa Kuna (Kawi) K J K (K I dddd i ..... EnEnEEEEE de Flores: E d Fl NuNuNuNuNuNuNusasasasasasasa Indddddahahahaaaa . Tantri Basa Klas 3 145
CATATAN ... 146 Tantri Basa Klas 3
CATATAN ... Tantri Basa Klas 3 147
CATATAN ... 148 Tantri Basa Klas 3
CATATAN ... Tantri Basa Klas 3 149
CATATAN ... 150 Tantri Basa Klas 3