Cerkak SMA/SMK/MA Layangan Tatas Dening: Margareth Widhy Pratiwi Ngarepake mangsa ketiga ngene iki yen sore angin angin sembribit hawane kekes. Adhem. Mancik sasi kalima, kaya padatan ungsum layangan. Ora neng lapangan, ora neng tegalan, kebak wong padha ngundha layangan. Ora enom, ora bocah, sedheng Mbah Kerta wae ya emoh keri. Uga ora mung bocah lanang. Sri, anake Lik jan wae ya melu peplayon ngoyak layangan tatas. Kamangka Sri kuwi ya wis kliwat prawan. Dadi yen mlayu ya kaya atlit kae, dadi sawangan. Dadi enjeban sing serik. Sri mono bocahe etelan, ora perdulen, ora nggagas kojahe liyan. Arep serik, arep seneng, butuhe ora ngrugekake liyan. "Kowe kuwi cah wedok, Ndhuk. Ora wangun." Ngono panyendhune Lik Jan wadon. "Coba ta, ngono kuwi rak ya ra umum, ta?" bacute meruhi 'sragam dhinese' anake. Kathok cekak, kaos buntung, nyandhang layangan neng gegere nyangking tempolong ukelan benang. "Mbok wis ben, Mbokne, wong ya ora mbebayani," panyaute sing lanang. "Ning rak ya wagu ta, cah kliwat pitulas taun kok kaya bayi wae." Yen wis ngono sing udur banjur wong tuwane, dene Srine wis nggendring lunga. Neng sawah kidul desa wis dienteni 'mungsuhe'. Biasane Sri mangkat karo Tumilah, ponakane. Ning wektu kuwi, Tumilah sing isih klas lima SD lagi les. Wah ya repot, ora ana sing mblendrongke. "Weh prawan kok ngundha layangan," aloke bocah lanang tanggung kang lungguh ndhuwur jok Astrea. "Mengko nek suwek lo," bacute. Dibeda ngono kuwi, Sri mung mlerok. Mamerake mripate loro kang ireng mblalak. Ora keri lambene menjeb. Sing dienjebi ya seneng wae, wong katon tambah manise. Sapa sing ora seneng? "Aku dadi benange gelem, lho." "Crigis!" Galake Sri metu. Muni ngono karo mendelik. Sing digalaki mung ngguyu nyekakak banjur nggeblasake motore. Sri gedumelan ijen karo nyawang gegere sing wis adoh. "Hee! Sri 'Ja galamun...bablas layanganmu!"
Sri kaget krungu pambengoke Mbah Kerta sing ora adoh saka kono. Dheweke gage ngungak mendhuwur. Mendah kagete nalika layangane wis ora kena dislametake maneh. Telat. Benang lan sirukan layangane kalah mungsuh duweke Mbah Kerta. Sri ngathungake kepelan tangane, kang diwales nganggo eletan ilate wong lanang tuwa kuwi. Lucu. Rambute sing putih rada gondrong kabur kena angin. "Mulane yen neng lapangan ki mripate sing awas. Lha wong layangan neng ndhuwur kok sing dimatke kana-kana," kandhane Mbak Kerta karo nyedhaki. Sri mung mecucu. "Asem kecut, rung sida apa-apa wis kalah, kurang ajar tenan kok," kandhane karo ngukel benang. "Ngerti, Mbah, sapa bocah kae mau?" pitakone Sri. Mbah Kerta mesem mbebeda. "Nyaaak.... kok takon. Tak arani nek yangmu. Dudu ta?" Sri bali menjeb. "Huuu...." "Galo, Sri, ana tatasan. Cepet dioyak!" Mripate Sri pendirangan. Ing kadohan layangan kleyang-kleyang katut angin. Trengginas, kaya peri. Sedhela wae Sri wis mencolot mlayu sipat kuping. Mbah Kerta mung gedheg-gedheg. Layangan tatasan kuwi dioyak mlebu pekarangane Pak Carik. Bocah-bocah cilik sing mau padha ngoyak wegah mlebu pekarangane Pak Carik kang akeh kirike gedhe-gedhe. Nanging dudu Sri yen wedi karo kirik. Tenang wae dheweke mlebu. Emane layangan tiba neng uwit. Temangsang pang jambu kluthuk. Piye? Sri lingak-linguk. Sepi. Ben, tekade wong mung arep njupuk layangan wae kok, ora arep nyenyolong. Sri sida nekad. Clingkrik. Clingkrik. Sedhela wae wis methangkring neng pang wit jambu kang lagi ndadi wohe kuwi. Layangan wis kasil diranggeh. Rasane wooow.... Sri kober methik jambu ijo semburat kuning mencutake kuwi. Alon-alon dheweke arep mudhun. Nanging, blaik! Breeet! Apa iki? Kathoke kecangkol pang. Sri mbingungi, kudu kepiye? Genah kathoke mangap je. Arep njaluk tulung sapa? Kringet anyep wiwit nelesi tangane. Mbokmanawa yen ngarepe ana pengilon ngono, dheweke meruhi rai kang pucet ora karuwan. Ndilalah yen arep apes, kirike Pak Carik nyander-nyander. Mesthi wae narik kawigatene sing duwe.
"He! Ngapa kuwi pethangkringan neng kono?" Tenan ta! Sri kethap-kethip. Kudu kepiye? "Nek arep opek ki nembung. Gilo ngisor okeh!" Sri saya klebus. Ora perduli maneh marang jambu lan layangan, sing kepikir mung piye carane bisa slamet. Bisa uwal saka papan kono tanpa kisinan. Nanging dina kuwi pancen dina apes tenan tumrap Sri. Uisin matikel-tikel nalika ngerteni sapa sing alok neng ngisor kuwi. "Ha....hahahaa....kandhani ra nggugu, suwek tenan, ta?" Sri wis arep nangis. Rasa nikmat nemokake tatasan layangan babarpisan ora bisa karasakake kaya biyasane. Bocah lanang kuwi! Sing mau alok-alok neng kidul sawah, saiki ngguyu kesenengen meruhi dheweke pethangkringan neng wit jambu kanthi kathok suwek. "Gombal! Crigis! Mesthi kowe sing nggawe kabeh iki," kandhane Sri ngawur kadereng rasa isin lan bingung, njalari bocah lanang kuwi saya nyekakak. "Lucu! Suwek-suwek dhewe kok ngarani uwong liya." Bocah kuwi isih ngguyu karo nyawang si Sri sing methangkring. "Njaluk tulung ora, we?" Sri umat-umet. Mangkel. Mongsok kaya ngono kok isih ndadak ditakoni. Sri mangkel banget tenan. Wegah jane, nanging yen ora ditulungi banjur kepiye? "Nya, iki dienggo, lumayan...." kandhane bocah kuwi karo nguncalake sarung. "Aku ora duwe rok, ora duwe kathok." Tanpa omong maneh, sarung gage dienggo banjur kaya bajing. Sri mlorot banter banget. Ora maelu karo sing duwe sarung, kagawa rasa wirang dheweke arep mbladhat mlayu oncat saka papan kono, nanging tangane gage dicandhak. "Ayo takterke mulih, sarungku ndhak ra bali!" "Uuuuhh," Sri mecucu. "Sarungmu mambu," kandhane. "La piyeeee.....sida pa ra?" Sri mithing tangane bocah lanang, kang mbengok kelaran. Bubar kedadean kuwi Sri dadi kapok ngundha layangan, sebab ponakane Pak Carik sing lagi teka saka Lampung kuwi luwih seneng ngajak Sri menyang pengulu. Kapethik saking Antologi Cerkak Lagon Lelakon, taun 2020 127
Cerkak SMP/MTs Suruh Dening Suwardi Endraswara "Dhasar, Suruh gemblung." Nuwun sewu, aku kudu misuh. Lha jeneh, suruh abang iki kurang ajar. " Kon mrambat tembok, malah ngulet. Wedi udan sajake, njur ting klelet neng ngisor. Ora manut tatanan." Sepisan meneh aku kudu nggedumel. Aku eling, suruh abang iku olehe mbibit kudu tuku. Larang, kaya emas. Nalika semana kojahe sing dodol suruh abang neng pasar krempyeng, Pasar Kliwon, isih cemithak nang angen-angenku. " Suruh abang niki khasiate boten ngge nginang. Cukup digodhog, toyane telung gelas, dinggeng ngantos segelas. Njur diunjuk. Sirah puyeng, ati susah malik seneng. Jantung gampang kagetan, karep gampang gumunan, lan ati melang-melang, saged ilang!" Sing dakcathet suruh abang pancen ana khasiate. Ora baen-baen. Mula daktandur. Dakrumat, ngungkuli momong bayi abang. Emane, kon mrambat jian angel. Apa mbendina aku kon ngopeni suruh? Mula seka iku, aku nedya meguru karo pak Dhadhap. Dheweke klebu wong kondhang bab ngupakara suruh. Suruh-suruhe ngrembuyung, dirambatke wis dhadhap. Mula, tekan sprene katelahe pak Dhadhap. Jeneng ndesa. Kluthuk. Dheweke duwe klangenan urip aneh. Lire, saben dina nandur suruh. Mung kuwi. Wong-wong kiwa tengene dha gumun. Merga, yen mung mburu suruh ngono kok nganti bisa nyekolahke anake. "Pak, onten resep napa nggih. Kula daksekolah ngrambatke suruh abang. Jian angel dikon mrambat. Beda kalih suruh-suruh ijo kagungane niku nggih." "Woww, nguwoh eri sampeyan mas. Gelem dolan rene." "Woh eri niku napa Pak, kok malah marahi ngedheg-dhegi." Who eri iku duren. Tegese nggih kadingaren." "Oooo, lha kula pengin nguwoh keningkir maown, dolan mriki." "Eittt, mbales iki. Apa who keningkir Mas?" "Ngerti kula, who keningkir niki aran rukun. Mula kula mriki badhe meguru. Sepele Pak. Carane ngrambatke suruh abang. Kula pun njangan gori, judheg." "Emmm, suruh-suruh iku cen so kana sing ngewoh asem. Angel diluk."
Meneng sedhela, aku. Merga jawabe Pak Dhadhap malah nganggo wangsulan maneh. Ngertiku who asem ki cempaluk. Pak Dhadhap sajake mak greg kesawat tembungku, dakbumboni wangsalan. Sisan gawe. Lha mau dheweke ndadak pamer wangsalan. Ihhh. Dikira aku apa ora bisa. "Jane Mas, suruh iku dicepaki rambatan wae. Suruh sing apik iku mrambat dhewe. Dadi ora merga suruh abang apa ijo, tetep duwe naluri mrambat. Yen suruhku, dakcepaki wit dhadhap kok seneng. Gelem mrambat dhewe. Yen emoh mrambat, iku tegese suruh kemaki." "Ooo, kudu dirambatke wit? La suruh abang kula rambatke tembok kok mbalela." "Wah, mbah biyen kojah. Yen duwe omah aja dipageri tembok. Pagerana mangkok. Aja dipageri pring, pagerana piring. Pagerana wit, ben dhemit dha ora ndulit. Lha wong wae yen wis keletan tembok ya kaco, apa meneh suruh. Panas mrambat nang tembok." Kaya-kaya ana benere kojahe pak Dhadhap iku. Mulane pak Dhadhap wis mbalung sumsum yen ngrembug suruh. Aku ngerti, suruh iku tetuwuhan mistis. Buktine, yen ana sing ketempelan lelembut, suruh cukup digarang njur ditempelke awake. Na sing mari, cespleng. Yen ana manten, ya dha balangan suruh. Jar, suruh iku lumah lan kurepe beda, yen ginigit padha rasane. Mula ora mokal yen pak Dhadhap kumanthil-kanthil marang suruh. "Iki pakaryan sing wis tundha-temundha, seka mbah buyut Mas. Ora bisa daktinggal. Najan mung suruh, ning ngetuk rejeki." "Walah, mitos Pak. Suruh jaman jaman saiki arep dialap apane. Wis ora njamani. Kula nandur suruh abang, amargi kangge jampi." Aku nyoba mancahi gagasane Pak Dhadhap, sing katon aeng. Ora tinemu nalar. Nalar garing. "Ora apa-apa, Mas. Watone, aku ayem atine. Tentrem. Ayem tentrem iku rak neng ati. Ngupakara suruh iki wis luwih seka setengah umur. Yen aku ganti tanduran liya, kayata Gelombang Cinta, malah ora tlaten. Tur regane dhatnyeng. Malah njalari jantungen." Pak Dhadhap nandhesake. Dakpikir-pikir, jane rada mletik penemune Pak Dhadhap iku. Katelah Pak Dhadhap merga suruhe mesthi dirambatke ing wit dhadahp srep. Suruh-suruh iku katon ledhung-ledhung. "Kejaba nggo mrambat suruh, wit dhadhap iki ya kena nggo nambani lelara Mas. Lara panas. Uga kena daknggomakani wedhus. Ya merga godhong dhadhap, gadhuhanku wedhus loro, saiki dadi wolu. Uga merga suruh iki Mas, anakku ana sing mangan pojok sekolahan. Njur saiki wis cekel gawe."
"Lhadalah." Aku kaya katut iline tembung Pak Dhadhap. Ning daktahan. Terus kebak pitakon. Cekel gawe apa anake, wong mung seka dhadhap lan suruh sing nggo ngragati. "Ya pangestune Mas. Anakku loro, siji kerja neng nggon sing dha nyekeli koruptor. Iku mbarepku. Adhine lanang, makarya neng Departemen Perdagangan." "Gandrik!" Batinku. Jebul ana sing kerja neng KPK ta anake Pak Dhadhap. Wah biyen mbahku ya sok ndongeng nganggo si Naya, si Dhadhap, lan si Waru nggawa nasib dhewe-dhewe. Welhadalah. Kok jebul peng-pengan Pak Dhadhap. Apa wae, jebul yen ditenani anggone mbudidaya kok ana paedahe. "Awas Pak, putra njenengan yen kerja neng KPK. Akeh terror, diokehi dongane!" Aku nyoba ngelikke, sisan ngrogoh atine Pak Dhadhap. "Aman mas. Aku yen nandur suruh wis dakmantrani. Mula anakku kerja neng KPK wis luwih limang taun, seger waras. Mung sepele kerjane, dodol winih suruh putih." "Ssssttt..., ora guyon Pak. Aku butuh, mantramu. Ben suruhku gelem diatur." "Cukup cekak. Suruh ijo ora bodho, mrambata aja loyo." Cukup cekak dongane. Ning kok ora nyebut suruh abang. Mula aku kudu takon. Sapa ngerti ana mantrane uga. Ateges donga lan mantra iku wigati. Mula dakwanekake takon. "Yen suruh abang ya ana, Cekak. Suruh abang dadiya rewang, mrambata aja sumelang." Pak Dhadhap kandha ngono., sinambi ngacungke jempole. Kaya nyasmitani aku, kon nyoba mantra iku. Aku isih penasaran. Ora mung mantrane suruh. Ning uga putrane Pak Dhadhap sing mbarep kok dodol suruh putih neng KPK lan sing ragil kerjane dadi apa kok neng Departemen Perdagangan. Hebat. "Ragilku, dodol suruh ireng." Ngono Pak Dhadhap blaka. Dakdhedhes pitakon sing luwih adoh, malah ngadhepi aku. Kon meneng. Mula, aku trima pamit. Najan isih nggembol pitakon jero. Rumangsaku, kok urip iki dinggo dolanan suruh. Ihhh!* Kapethik saking Djoko Lodang No. 50, taun 2019
Cerkak SD/MI Dongeng Cangkriman Dening Sri Adi Harjono Dhek jaman kuna ana tukang gawe reca kayu, jenenge Citrakara. Wektu semana, reca kayu utawa reca watu digunakake minangka sarana kanggo puja bakti. Sejene kuwi uga kanggo pasren kang dipapanake neng paregolan, patamanan, apadene ing jeron omah. Nuju sawijining dina Citrakara lunga menyang alas sumedya golek kayu sing gedhe, arep digawe reca putri ayu. Kocape ana alas kono Citrakara weruh wit randhu kuning. Gajege wit kuwi rungkad merga katrajang angin lesus. Deleging wite gedhe. Tepak banget yen digawe reca. Saora-orane bisa sadedege manungsa. Sabacute kanthi titi, permati, sabar lan tlaten Citrakara banjur tumandang gawe. Mawa piranti kapak cilik lan tatah kuku (tatah wangun plengkung) saka maneka ukuran, dheweke ngentha-entha bleger wujude widadari. Temahan udakara sesasi reca putri ayu bisa dirampungke kanthi sampurna. Bareng wis digosok godhong rempelas dimen alus, recu kasebut katon endah nengsemake. Dhasar kayu randhu kuning sing lumrah kanggo gawe warangka keris iku wernane kuning, satemah reca putri ayu mau katon ayu kuning merak ati. Lebar kuwi, Citrakara terus mulih saperlu golek kanca kanggo nggawa bali reca kasebut. Sapungkure Citrakara, Walija kabener liwat dalan kono. Walijo iku bakul sandhangan: jarit, klambi, kain apadene slendhang pathola (sutra), setagen, suwal, udheng, lan sapanunggalane. Nanging bareng weruh wujude reca ayu mau, dheweke malih mlongok. Ora mantra-mantra yen satemene mung kayu. "Biyuh-biyuh..., reca kayu kuwi olehe kaya putri sekar kedhaton," pangudarasane Walija. "Ehh, hmmm..., mendah kaya ngapa olehe tambah ayu lamun reca kayu iki tak anggoni sandhangan temenan." Reca putri ayu terus dianggoni jarit kanthi corak bathik kang mungguh, setagen werna ijo lumut, kemben kain pathola ijo gadhung lan uncal pathola werna ijo pupus. Wah! Reca kayu mau jan saya wuwuh imbuh ayune. Bareng wis rumangsa marem, Walija banjur gleyah-gleyah neruske laku ngiderake dagangan menyang desa-ngadesa.
Sapungkure Walija, ganti tapak Para, si bakul priasan saka mas inten uga tumeka ing papan kono. Dupi nyumurupi reca kayu putri ayu kang ngelok-eloki kuwi sanalika dheweke banjur nahan lakune. Mandheg njegreg saking gumune. "Wow! Takkira putri sekar kedhaton jebul mung reca kayu sing disandhangi kaya menungsa," aloke Para sajak kaget. "Weh weh weh..., upama anggon-anggone diganepi priasan mas inten, mendah eba undhaking kasulistyane, ya?!" Temenan. Reca putri ayu kang wis disandhangi Walija terus dianggoni priasan mas inten: cundhuk, anting, kalung ulur manik-manik, kalung cekak mas inten, bros, gelang, ali-ali. Sawuse dipantes lan dipernah-pernahke tata-terape, reca putri ayu mau jan saya memincut tenan karana wis ganep sandhang penganggo sarta uparengganing salirane. Rampung kuwi si Para banjur mbacutke laku kambi glegas-gleges seneng. Sauntara kuwi ana Dewa kang lagi nganglang jagad. Nanging bareng nyumurupi wujude reca putri ayu sing katon merak ati mau, piyambake banjur kawetu panyuwune, "Dhuh Gusti Kang Maha Kuwaos, mugi wontena kepareng paduka paring nyawa dhateng reca kayu putri ayu menika murih saget gesang kados jalma menungsa." Kanyata tumus panyuwune Dewa mau. Sanalika reca kayu putri ayu urip. Sang Dewa rumaos rena ing penggalih terus mbacutake nganglang jagad maneh. Embuh kono uripe reca putri ayu kanggo ing sateruse, mung dipasrahake marang Kang Murbeng Gesang. Kacarita let sedhela Citrakara, Walija, lan Para teka ing papan kono maneh. Nanging bareng weruh reca putri ayu urip tur ganep sandhang penganggo sarta uparengganing salirane, katelune wong mau nuli rebutan andhaku. Sapa kang wenang andarbeni. Tundhane terus dadi regejegan. Udreg. Siji lan sijine njaluk menang lan emoh dikalahke. Sedhenge reca kayu putri ayu sing urip kasebut ora bisa omong lan nggenah-genahke marang sapa kang kudu diantepi lan disuwitani. Saiki, hayo coba dibadhe cangkriman iki. Apa alesane Citrakara, Walija, lan Para anggone ngukuhi yen reca kayu putri ayu kuwi kudu dadi duweke? Banjur kepiye pungkasane crita iki???* Kapethik saking Djoko Lodang No. 46, taun 2019