J J{ -- ::' t- r"*8',- 4 i l' .SIISITAH WAYAl{G PURWA MAWA GABITA JII,ID I Dening S. Padmosoekotjo Kang mbabar CV ,,CITRA JAYA'' Surabaya Cap - capan kaping I- 19?g
ATUlil:l PI.]NI.II'RIT Il4inanghani pamuntlhuting akeh, hang rumangsa hasengsem ,'silsilah l,iayang Purua n.rau)a carita" lzang kapacah sacara maos sesambungan hg kalawarti "Jayabaya", saihi ' sawise didandani basane, di-ongodi apudene dibesut basane dening lzang ngarang, - wis klaleon dibabar dadi buku- Isining buhu ing iilid ihi anggancarahe carita wiwit seiarahinE para Dewa-dewa, caritane nagara ll4ahespati nganti tehan carita Lo- kaF,ala hlawan urut lan jangheP. perlu hita aturahe ing hene, ing buhu ihi isih durung kabeh uhara-uharo hang mesthine perlu nganggo tandha pepet, bisa hita weneii tandha-tandha haya ngono lhi ora liya ialarane, awit isih ananing sewetara pepalang ing pangecapan' Di sjab, yen ora ana pambeng sawiii apa - wetune iilid II, tu- tuge carita iki, bisa tumuli sumusul- Ing pamuii, ttsetune buku iki bisa gawe lipur lan mareme kang kasdu maos. Nuwun- Penerbit.
ATUR PANGIRING. Para nupiksa ingkang minulYa ! Kawuningana, serat-serat ingkang ngewrat caliyos ringgit, isinipun serat satunggal kaliyan satunggalipun asring wonten be- danipun, mandar bedanipi"rr punika tarkadhang ngantos kosok- wangsul. Boten namung cariyos ingkang pinanggih ing serat-serat kemawon ingkang asring beda, dalasan ingkar-rg kocap wonten ing padhalangan, ing panggenan satunggal kaliyan satunggalipun inggih asring wonten bedanipun. T\rladhanipun : L Beda ingkang pinanggih wonten ing serat'serat : 1. Manikmaya a). Miturut serat Paramayoga : Manihmaya = Bathara Guru. IsmaYa = Semar. b). I\{iturut serat Manikmaya '- Manihmayo plrlrika pa- raga kaiih, inggrh punika : Manilz = Bathara Guru, lanMaYa = Semar. c). Miturut serat Kanda t Manihmoya punika paraga satunggal, jinisipun iblis ingkang ugi kawastanan Idaiil. d). Serat Mahabharata : boten wonten paraga nama ManihmaYalan IsmaYa. 2. Bathara K{a a). . Miturut gerat Uttarahanda: Bathara Kala putrani- pun Bathara Brahma. b). Mitirut serat Ariunasasrabahu lsp.: Bathara Kala putranipun Bathara Guru. 3. Lokapala. a). Miturut serai ,Uttarahanda : Lokapala punika se- sebutanilun Dewa 4 ingkang satunggal-satunggal- ipun nguwaosi satunggaling bab, inggih punika : 1 Bathara Indra, ngratoni para dewa. 2 Batharo 11
t2 4. Yama nguwaosi nraka, 3 Bathara Barunq, nguwaosi samodra saisinipun, 4 Bathara Kuwera (Waisra- wana) dewaning kasugihan (rajabrana). b). Miturut serat-setat pahem padhalangan : tokapala namanipun nagari, ratunipun ajejuluk Prabu Wisra- wana utawi Prabu Dhanaraja (Dhanapati), putrani- pun Bagawan Wisrawa patutan kaliyan Dewi Lo- kati. Prabu Wisrawana utawi Dhanaraja (Dhana- pati) punika ingkang dipun-cariyosaken abala b ac ingah, tegesipun wadyabala campuran (campur- anipun wadyabala manungsa kaliyan raseksa). Dewi Sita (Sinta). a). I\4iturut Ramayana abasa Sangsekerta karanganipun Pujangga Walmiki, Dewi Sita sasarnpunipun kabo- yong saking r,angka (Ngalengka) dhateng Ayodya, boten antawis lami lajeng dipun-pegat dening Frabu Ramawiiayo (dipun-singkiraken saking kadhaton). .' Serat Uttarakanda ugi mrabelakaken makaten. b). Miturut serat Ramayana abasa Jawi-kina, Dewi Sita sasampunipun kaboyong saking Langka dhateng Ayodya, tetep dados Prameswari-nipun Prabu Ra' mawijaya, boten diPtm-Pegat. Hanuman. a). Miturut serat [Jttarakanda, sapunika Hanuman tak- sih gesang, sabab miturut serat punika (Uttarakan- da), salaminipun Prabu Rama taksih kocap wonten ing mar-capada,_Hanuman boten i:adhe palas+,ra- Ing jarnan sapunika Prabu, Rama taksih kocap wonten ing marcapada, liripun-: tiyang-tiyang taksih sami ngucapaten - asma lan keagunganipun Prabu Rama, milanipun Flanuman ingglh taksih gesang. Cariyos punika sampun terntu kemawon ingglh badhe pi- nangph wonten ing salebetipun buku punika. b). Miturut sertt Mayanghcra, Hanuman sampun pa- last.a. Palastranipun Hanuman, miturut serat puni- ka, ing jamanipun Prabu Jayabaya ing Kediri.
T. 6. SedanipunPrabuKresnalanpandawa. a). Miturut serat Kalirrtatayq sedanipun pandawa . langkung rumiyin tinim[ang prabu Kresna. Inggih .leres serat punika mratelakaken bilih .eaanip"un Prabu Kresna kaliyan pandawa nunggil sadinten, ing_ gi! punika samidene seda wonten ing salebetipu"n Candhisekar, nanging manjingipun ing Candhisekar - _ lan sedanipun, pandawa langkung rumiltintinim- b). ir'Iiturut Mahabharata, sedanipun habu Kresna langkung rumiyin tinimbang iandnwa. S"d;;u; Prabu Kresna kasebut wonten ing Mosalaparwa (parwa ingkang kaping XVI ing serat Mahabharata); dene sedanipun pandawa kasebut wonten ingpras_ thanikaparwa (parwa ingkang kaping XVII). bang Prabu Kresna. Beda inghang pinanggih wonten ing padhalangan. 1. Antareja. Miturut padhala,rgan Sa/o, Antareja ugr apeparab An_ tasena. Dados, paraga satunggal daioe osma Aol1ft. Nanging miturut padhaiangan Ngayoja, Antareja lan Antasen, p"iit i wonten'wujudipun piyambak-piyambak, kalih_kalihipun sa- midene putranipun Wrekudara, nangilg sanes ibu. Ibunipun Antareja asma Nagagini, ibunipun Antasena asma Urangal,u. 2. plnrkawantrun satriya Mrturut f,adhalangan Sala, panakawanipun satriya ca- !fip* namung3;inggih punika: Semar., Garengtan p-efruf Miturut padhalangan Ngayoja, panakawarripun sahiya won- *1.n,, inggih punika : Semar, Gareng, petruk f* nugtrg. Irrg padhalengan Banyrmas, Bagong diprrn wastani Bawor. Amargi saking beda-bedanipun isinipun serat_serat ing- kang sami ngewrai cariyos ringgrt, swargi prof. Dr. poerbi_ tjaraha wonten ing serar Kapustakan Jawi kaca LB1 mrate- iakaken makaten : i3
L4
..: ,.:,..;.,lii.li,r.|:::a:i-,:-. ,fii.. ,. ,,Kadospundi anggenipun tiyang,.l"*iit. :nlti" tui"g,r"g manawi maos serat-serat wau sarana katandhing-tandhing. Kadospundi mantrftipun dene cariyos Jaryi dipun-c:rmpur __ kaliyan cariyos Arab. Ingkang makaten punika saking ang- genipun badhe ndekek para dewa wonten ing sangandhaping pangageng Islam, para Nabi". Alandhesan katrangan ing ngrnggrl punika, boten nama aneh manawi andharanipun panitra ingkang kawrat ing serat ,,Sarasilah wayang purwa mawa carita" punika satunggal- kalih saged ugi pinanggih wonten bedanipun kaliyan serat- serat sanesipun ingkang sampun nate dipun-waos dening para nupiksa. Panutuping aturipun panitra dhateng para nupiksa : ,,Sugeng maos saha sugeng nyuraos dhateng isinipun serat puniha". Puiworejo, Oktober7979. Panitra S. Padmosoe_kctjo,
PURWAKA. rmbang. uripe manungsa. Kang minangka baboning carita wayarlg purwa Indonesia iku isine layang Ramayana lan Mahabharata, asale saka India. Miturut katrangane wong-wong India, layang Ramayana lan i\4ahabharata iku kalebu buku sejarah, lire : carita kang kamot ing layang loro iku biyen-biyene pancen kalakon temenan ana ing In- dia. Mandar ana kang mratelakake mangkene : 1. Nagara Hastina ing jamane Prabu Bharata sinrlbut nagara pra- tistana, dumunung ana ing sikile pagunungan Himalaya ing sajrone lembah Madya-desa saurute bengawan Gangga lan kali-kati kang nempuri, yaiku kali Jamuna lan Serayu. 2. Nagara Indr_aprastha (Ngamarta, Amarta, yaiku nagarane ha- 3. Nagara Madra (Madraka, Mandraka, Mandaraka, yaiku nagara- bu Yudhisthira) saiki karan Delhi. ne Frabu Salya) saiki karan Madras. 4. Nagara Langka (Ngalengka, yaiku nagarane Rawana) saiki karan nagara Srilangka. Miturut petrrngg sarjana India asma Rttmo PraSad, dumacline Bharatayuddha (paprangane Pandawa lumawan Korawa) saprene wis luwih saka 5.000 taun. sedane Bhisrna (Dewabrata) ing taui: 3137 sadurunge taun Saka, murcane para pandawa ing taun B17g sadurunge taun Saka. Sanilan carita wayang Ihdonesia- kang mina..gka babone la- :yang R-mavana lan Mahabharata: nangrng ora kok banpa Indo- rresia mung nedhak-sung.ging isine buku warna loro ikti. Ora m,ang- kono. Isine buku tvama loro iku d i o I a h dening para winasis Indonesia kang lebda ing babagan kagunan adiJuhung, nganti dadi carita wayang kang luwih dening edi-peni sarta isi pralambang uripe manungsa wiwit sadurunge lair. tumekane tinggal donya. saka -wasise bangsa Indonesia n g o I a h isine buku warna loro iku, wong-wong India dhewe nganti padha pangling, ora ngira babar_ pisan yen carita wayang Indonesia iku salugune g u b a h a n isine layang Ramayana lan Mahabharata. 15
Lakon- carita wayang Indonesia iku ana pirang'pirang puluh warna. Lakon siji karo sijine katone kaya bedq amarga bedapara- ga-paraga kang kocap ing sajroning ca4ta; lan uga beda caritane' Nanging sdlugune su'rasane padha bae, yaiku padhadene nggarrF barake uriping manungsa wiwit sadurunge lair tumekane tinggal donya. Awit saka iku, carita rvayang ing lakon siji karo sijine sok dipepindhakake ,,Kaya ruruh lumatr lan kurebe, dinulu seje rupa- ne, ginigit padha rasane". Ora mung lakone wayang kang isi pralambang. Wong kang nanggap wayani, dhalange, wayange lan kabeh ubarampene uga padha isi pralambang. Mangkene : 1. Wong kang nanggap wayang, pepindhane Hyang Maha- widdhi. 2. Dhalang = Trimurti. 3. Wayang = Para titeh. 4. Kelir = akasa (langit). 5. Debog = bantala (bumi). 6. Blencong = surya-candra lan lintang-lintang. 7. Gamelan = busananing urip, kabutuhaning manungsa (Sandhang-pangan, kasenengan lsp.). . Tumrape manungsa : 1. Wong kang nanggap wayang' pepindhane Sang Hyang ' Atma (Jiwamng manurr$sa)- cipta-esir, ya cipta esiring manungsa. 2. Dhalang 3. Wayang = napsuning manungsa kang pecah dadi pan- ca{riya- 4. Keli' 5. Debo-g = raganing manungsa. 6. Blencong =- ptu-*, (keketeging jantung kang dadi. = angen-angening marlungsa. tqndhaning uriP). 7. Gamelan = kabutuhaning FmBm, kasenengan lsP-). uripe manungsa (Sandhang- $/ondene : 1. Kothak (wadhah utawa papan pasimpenan wayang) = sangkan-paran (sangkane titah lan paraning titah sawise 16
tinggal donya). 2. Gunungan utawa kayon = nggambarake urip. (Kayon, saka tembung : khayun = urip). 3. Cempala = nggambarake jantung. 4. Kepyak = lakuning getih. Lakon kang dicaritakake dening dhalang ana ing pagelaran wayang, emt'rrh lakon apa bae, urut-urutaning carita ajeg padha bae, mangkene : 1. Jejer (pathet nenem) = nggambarake getering cipta. 2. Kadhatonan, Sang Prabu tetemon karo Sang Prameswari, nggambara.l:e manunggale cipta karo rahsa dadi kars4 ya- iku kaisa nedya nganakake turun. 3. Paseban jaba, nggambarake lairing jabang-bayi- 4- Bodholan (budhaling wadyabala), nggambarake polahe bayi. 5. Jejer Sabrangan, nggambarake bayi wis mundhak gedhe (dadi bocah) v,iwit darbe pepenglnan. 6. Perang gagal (perange wadyabala kang kasebut ing ang- ka 1 lumawan wadyabala ing angka 5) durung ana pe' pati, iku nggambarake bocah kang durung diwasa du- rung bisa meper pepenginane ngendhaleni kamurkane. Satebare perang gagal banjrrr gtrfti pathet sdnga. 7. Jejer pandhita dipurruakani gara-gara, bambang (satriya nonoman) ngadhep pandhita, nggambarake bocah wis gedhe, tinarbuka atine kapengin nggilut kawruh ngangsu ngelmu, kanggo sanguning urip ing sabanjure. 8. Adegan ing madyanir,g alas : danawa 3 (lan Togog, 16a- kadhang karo Saraiti;. Aias iku pmlambanging pepe- tu$ (petengtng iti1, danawa 3 rrggambarerke watak ang- kara-murka kang njalari petengrng ati. Sang Bambang kepethuk danawa 3 iku, satemah dadi pancakara kang diarani p€rang kembang, wasanane darrawa 3 iku mati kabeh. Iku nggambarake nonoman (pemudha) kang wi- wit bisa ngerrdhaleni kamttrkane, amarga wis nggilut kawruh ngangsu ngelmu. Salebare perang kembang banjtrr ganti pathet ma- L1
'.,,".:,'... nyura. Tembtmg ,,manyura" ikri:-iiate saka temu-ung , Jawa'kuna ,rma5rura", tegese : merak (araning manuk)' -,. .' -Diarani paihet-,,ma5rura"' (merak), jalaran pathet iky kanggone ing waYah ,,Perak'esuk"' 9. Adegan warna-warna, iku nggambarake ngaurip ngalami lelakon maneka warna, kayata : bungah-susah' mujur- \ojur, begia-cilaka, asor-jaYa lsP' 10. Perang brubuh mawa gendhing sampak, Ratu kang ka- sebut ing jejer sabrangan sawadyabalane teka ing nagara kang kasebut ing jejer kawitan (ing angka 1)' satemah dumadi perang amuk-amukan (perang brubuh)' Wa- sanane wadyabala saka sabrang saratune pisan sirna gempang tumpes-tapis. I\4anawa ratune iku malihane sa- triya utawa malihane putri, banjur badhar dadi rupane kang sajati. Kang mungkasi perang brubuh iku yen ing jamane Pandawa mesttriBhima (\i'rrekudara) yen ing jamane Pra- bu Rama mesthi Hanuman' Bhima lan Hanuman iku sinebut Bayusuta, tegese : anak angin, maksude : angln cilik, yaiku : nap:6 (ambekan)' Tandange Bhima utawa Hanuman sajrone perang brubuh nggambarake napas kang ngukut sakabehe pancadriya nalikane manungsa n galami sekarat (sakaratilmaut)' 1i. Kumpule para Ratu (sarta para rajaputra) kang kasebut ing jejer kawitan (ing angka 1) ngendikakake lega lan mareming panggalih dene ryis bisa mbrastha rubeda' satemah ing *barri,,," bisa ngalami tentrem-ayem' Iku ngEambarake manulgsa tinggal donya kanthi tentrem- (Indc,nesia : meninggal dunia dengan terrang|' arnarga wis kalis lng sawarnaningrubeda'
Andharan ing dhuwur iku salaras karo kang ka- seb.rt ing layang Wedapurwalac pupuh Dhandhanggula lan l\{ijil, mangkene unine i Dhandhanggula. 1. ,,Rasa dadi slireng Hyang" (1) hartati (2), wasitane (3) para i8
2. , 4. 5. 6. 7. hawiswara (4), salwir (5) kang kawuryan (6) habeh, jroning kang buwanagung, hang humlendhang ingkang humrincing, my.ang hutu walang-taga (7), gulma (8) lata (9) lung-lung tarlen muhung rasaning Hyang, ya Hyang Suksma sumingit ing rasa dadi, uriping tribawana. Parandene pilih kang udani (10), nadyan inghang lumaksa mangripta (11.1, tangeh wruh witing lzadaden, dening datan dumunung, ngand6,l ing tyas yen Hyang Sulz'smadi, nartani mring hang ngripta, dene wignyandulu (12), lan aiywora ngganda myarsa, t6mah manghya kumawawa murweng ho- wi, tan lyan sing purb.aning.Hyang (13). Lawan dahat kadOrAng marsudi, wit sidyaning wardata supadya, dadya darsana (.14) in1 t€mbe, ring pra sewaya-sunu (15), kang ngostawa (16) reh wasitadi, dimen saya widada, tyas mnrdawa mardu (17), myang mangka pambirat (18) ha"da (l9),kang supadya ayua andadra mawrddi (20) maweh ruw1ding driya. De hang pinet pindltaning pambudi, pralampim (21) traping halbpasan (22), yasaning Sang pratameng (23) reh, kanang (24) wus st.trurawung (25), maratani sanuswa Jawi, mangka langdn winahya (26), pasamuwan agung, winastanan wayang puru)a, hang rinipta sing carma (27) sato ingukir, inardng. geng Prodangg'1 (28). Wiwarahe pra.porameng hawi (29). wadining rat ye.ha kang winddlur, dhinapur munggwing paramen, dimen tansah dinulu, mring sanggyaning sewaya-siwi (30), marmanta ra- .sakina,; wosing wasitayu (31), ywa kOtungkul anupihsa (32), miweh herup (33) warnqning carrna cinawi- (34), molah neng hOEdliran. Sing karsane KangjOng Sunan Kali, kang mangipta rehing wayang purua, ineka miring u)arnane, wit sahing sarak Ra- sul, yen winangun methoh (35) sinirik, laranganing agama, tinAt|,ph4n mAhruh padha lan sinip€n brahala (36), miu,oh hadya nintbah arco mangran wcrni, tan dadi Islamira. Nangtng emnn yen nora linuri (37), awit iku ydhti caritanyq lbluhur hang ndrahahe, para Nata sadarum (38), satolatah ing I9
8. 10. 11. 12. 13. 20 nusu)a Jawi, trah-tumrah prapteng manghya'(39), sin'g pur' wa ing dangu, manyanta hddah ingandhar, nging ywa hongsi " andrah s arah in g. N ab i, d qdy a riniO t en_E c affn & Mrih car*ma sagung- hang nupehsi (40), sing wasise Sunan Kaliiaga, winor raEa panganggite, sinamar +nyang dhinapur, wOwayangan tinrap ing h1lir, sinolahhen ing dhalang, ri- ntngga pinangng, nawung lahone hawarna, suwadine iku dadi wasitadi, woding hawruh kasiddhan (41)- Purwa-madya --myang wasana titi, racutane (42) prapteng sangkan-paran (43), turut'runtut nora cewet (44), lair-batin hacahup, wus neng wayaig winarneng le|lir, marma ingaran tuhu, ya wayanganing iiwangga (45), wayang, w€wayangan nora siwah'sasolah saplhk nyeplisi (46), tuhu darsana tama' Manghana ta wuryaning wcwardi (47), dhihin sahing ing ia' gat gAhran, winijang siji'sijine, kang nanggap wayang ihu, scjatine Hyang I\{ahawiddhi, kAlir iku aka-sa, d6bog bantala- gung, balenconge surya-candra, de hang daclf dli6dhalig iku TYimurti, wayarlg sanggy aning titah. Kapindhone tumraping sujanmi, kang ananggap wayang Sang Hyang Ahna, k6kelir ang6n'angdne' raga g6d6bogipun, dh6dhalange ihu cipta'sir, balenconge pramana, wayangira napst!, pOncar dadi pancadriya, hang pradangga mangl?a busananing dltri, marmcnt a S ang Hy ang Atma Kang ananggap duk durung ana sir, mosik liana budi pan- culriyo, kang ana mung atma tlhewe, hang ananggap mung minggu (48), tan naruwe tan amahoni, praptane bangun *iiig, wayang pirang- brubuh, $haning ihiar bubarln, kang ananggcp -ani*tg har i anampani, pamitane Ki dha' lang. De:nirarsa umantuk mring panti, pan mangkana purbaning Hyrsng Atma, dennya misik mr:ng ciptane, muhung sapiscn rampung, harcanira wus hasrah maring, Sang llyang rasa' pangraso, mosihing tyas tuhu; saharsane Sang Hyang Cipta, -ata-iyu Hyang Atma mung nguningani, prapteng wehasing gCsang-
14'. Kang waspada pandulzing dumndi, y?ihti lzadi lahune Ki dhalang, duh arsa mulyeng wismane, iya lzudu kapangguh, mqing hang nanggap inglzang njaluhi, lalakon sorenira, dad.i bisa jumbuh, mulih hadya wiwitanya, lah rosakna sagung analz-putu ntarni, rarase kang sabdarja. Katranganing tembung-tembung kang dikurung : 1 Sangkalan taun 1846. 2 Gula, legi, sasmitane ternbang Dhandiranggula. 3 Pitutur, rvewarah. 4 Katon. b Sakabehe. 6 Katon. 7 Sakeh kewan gegremetan lan rumangka:rg. B The- thui.,qlan. 9 Wit rambat. 10 Ora angger wong sumurup. 11 Kang tumindak ngarang. 12 Bisa ndeleng. 18 panguwasaning Tuladha. 15 Sewaya (siwaya) = anak. Sunu = Pangeran. anak. 16 Ngaji-aji ? 17 Alus ngresepake. 18 Kanggo ngrlang- ake. 19 Pangangsa-angsa, kamurkan. 20 Mundhak-mundhak. 21 halambang. 22 Uwal sakzt bebandaning donya. 28 Kang pinunjul (linuwih). 24 Kang (sing). 2b Wis gambuh, wis ku- lina. 26 Diwedharake, dibabar. 27 Lulang.28 Gamelan. 29 Wong kang pinunjul ing babagan ngzuang, pujangga. B0 Se_ waya (siwaya) = anak. Siwi = anak. 31 pitutur (wewarah) becik. 32 Ndeleng. 33 Milu katut. 84 Walutang disungging (dipulas). 35 Raine katon kabeh, madhep mzrngzuep, kosok- baline : (ra.ine) miring. 35 Reca lsp. kang sinembah-sembah. 37 Linuhrrrake, dimulyakake, dilestarekake kanthi pangaji- aji. 38 Kabeh. 39 Turun-tumuiarn tekan saiki. 40 Ndulu. 4l Kalepasan. 42 Ringkesane. 43 Sangkane titah lan parane titah sawise mati. 44 Ora ana'kekurangane, ora gothang. 4E Jiwa lan angga, rokhani lan jasmani. 46 Padha trep. 47. Tegese, "14 Miiil., 1. 2. Kaping telu kang winarneng hawi, rarosing l6lakon, wit Ki dhalang arsa nglahokahe, rehing wayang winarno, ing k6lir, keng ananggap mangsit, numrih lahcnipun. Kahi dhalang dupi uus nangpi, amur:weng l6lakon, d,yan anata saupahartine (1), tan antara habeh wus mirant\ pra_ dangga rinahit, wayange pinanggung (2). 2L
3. Minggwirtg hAfir finrap kanan-hering, gAgunungan manggon' '""ii irayaning kllir ngegla dhewe, ya ingaran kayon hha' i}i i*iiyrn" Ki dhabte linggih, sior balencong mung*uh (3). Balenconge wus murub dum1ling (4), mubyar padha ^ibyor'- oiotoni @ nanOu, sunare, katon c6tha saananing hdlir' Ki dhalang tutmuli, mining amanunghu (6)' Ngesthi lahon hang arca dnghit, ing saratri kono' samantara fil ius hacahup nibeh, datan hewran mring solahing ringgit' sigra amiwiti, prodangga tinalry 6} lawan hdkayon pinusthi (9), linolos lon-alon' nulya Bar€ng iij6, ipo lillahone, upamane lakon Mintaragi, ya ing Suranadi (10), kang kocaP rumuhun (11)' Sang Hyang Indra inghang minangha wit, addging l€lahon' ya sabaniure, kadhatonan myang pweban *aigkino jawi, sabrangan tanapi' aprang gagal laiu' tumuli, sampah tanc4p hayon' Pandhitanan prang h€mbang bali ana ing Kairuiran moneh, aran pajar-ulihan iyeki, lahon kang amulih, lawan jdidriPun- Tan antara kinuhut kang inggit, myang salwir Dirantos, wus tinata den ulihh\n habeh, hali marang asalira nguni, baki dha' leng pwnit, mulYeng wismaniPun' Pulin kari kcng anunggap ringgtt,lir kang kucariyos, ya rnang' kana ihu suwadine, kang dhinapur l\hkon sawdngi, addging ngauip, wiwiting tumuwuh. Ya iniaran purwa'madya tiwin, wusaneng l6lahin, l€lahone ironirg urip kiye, wiwit lair-turnCizantng patt, mgnghene hang wardt, aiwit i6i6riPun. Pathil nOn1m rasaning dumadi, sahing sakarongrory lo: dhatonan yciku t}gpse, rahsa kumpul neng gwagarba wibi' gya'poseban iawi, iku t€g€siPun. Jabang-bayi wus leir neng iaui, Sabrangan kacriyos, bayi uwis tumaighir kcrsane, darbe mosih sabarang lzapengin, prang gagal k ang arti, tumanghaing napsu. Myang mimangun biraining budi, barang kang haraos, ironing 13. 11. 10. 12. 14. 22 4. 5. 6. prapto-ng 8.
15. 16. 17. 18. tyase tan kalawan sareh, isthaning reh bambang.angulati, sa- esthining kapti, tan h€na sinayut (12). Prapteng margi kQpOthuh rasihsi, mangrangsang hrura ngrok, angalangi Sang Bambang harsane, nging Sang Arya mOksa dring mb\k pati, rasiksa ingungsir, ring prang sirna larut. Nanging ileu tan ana pdpati, lire lzang manghono, lag5ta m4m- p€ng habeh kar€pane, pancadriya durung ana gempil, pama puspa lagi, med€m nawung rum-rum (13). I$babar ganda mamrih maratani, lumaruneng ron-ron, sa- bubare prang gagal pathOte, salin sanga prapteng t€ngah w*ngi, hayon malih nlijil, sahddhap dhinaut (14). Gya pandhitan wayah tingah wdngi, lire yuswaniig wong, ya wis tdtgah tuwuh ing wancine, ya ing kono barang hang hinapti, rarase wus salin, san.a awas-emut. 19. Dyan prang hembang u)us ana p4pati, tdg1se lamun wong, wus huwawa nayuti napsune, pan wis wiwit bangkit amateni, pancadriya hang mrih, durlaksaneng halbu- Dupi prapteng wanci lingsir ddngi, rarose ginantos, ingaranan pathit ffnnyurane, lah ing hono upamane.janmi, wus anon- dhang sakit, apCrah ing lampus. Dyan prang sampak fthaning ra"sflhsi, saktng sabrang angroh (15), angrdrayah ngrabaseng prajane, kang wus litmrah 16- I ah o n in g r inggit, W rd ii o d ara d adi, p a mu king prang-p up pth. Riwut ngrampAk marwoseng rosiksi (16), wuru'prang rir\m- pon (17), tan antara buta sirna habeh, tanpa sesa dening Wanciiira'wui prapteng byar Cnjing bubar tanceb hayoq iya ihu kulup uparane, wong- wus'krasa san1it hang s€sah:it, prapteng sakaratil, hat€rak rtndhu (1g). 19. Dyan prang hembang u)us ana p4pati, tdg1se lamun wong, wus huwawa nayuti napsune, pan wis wiwit bangkit amateni, pancadriya hang mrih, durlaksaneng halbu- Dupi prapteng wanci lingsir ddngi, rarose ginantos, ingaranan pathit ffnnyurane, lah ing hono upamane.janmi, wus anon- dhang sakit, apCrah ing lampus. Dyan prang sampak fthaning ra"sflhsi, saktng sabrang angroh (15), angrdrayah ngrabaseng prajane, kang wus litmrah 16- I ah o n in g r inggit, W rd ii o d ara d adi, p a mu king prang-p up pth. Riwut ngrampAk marwoseng rosiksi (16), wuru'prang rir\m- pon (17), tan antara buta sirna habeh, tanpa sesa dening Wanciiira'wui prapteng byar Cnjing bubar tanceb hayoq iya ihu kulup uparane, wong- wus'krasa san1it hang s€sah:it, prapteng sakaratil, hat€rak rtndhu (1g). 20. 21. 22. 23. 24. Gora-godha mrih sosarin1 pati (20), ngmyah angyhroyoh, yen halepyan tan tOkeng hajaten, Brataena hang mungkasi jurit, ya Sung Bayusiwi, tdg€se punihu. Bayusiwi iku anlin cilik:, nungguh angining uong, iya napas wuwus pradikane (21), ya-ing hono jroning saharati!, napas kang mungkasi, mtntng ttmah lampus (22)" 23
Dene path6t pathohaning gdndhing, rarasing ldlagon, haping- tllu siratri saline, sore pathdt n\nlem han lumaris (23), prap' teng t\ngah wdngi, pathdt sanga hulup- -: . - Manyurane wus meh gagat enjing, iku mungguhing wong, ing sajroning urip hita kiye, iya uga pinerang dadi tri, anom atanapi, ing satengah tuwuh. Nulya tuwa ngardpahe pati, ingkang wus hatongton, sayek' tine ya sdlin rarose, pra nungkara (24) wus nampi, larasing hang wardi, manghya Lflng winuwus. Kayon ingkang winangsulan malih, sajatining batos, ya ba' boning hang dumadi kabeh, marmanira sadurunge ringgit, m|tu aneng hdlir, hayon kang rumuhun (25)- Ing sawOngi winLtoklzdn ping tri, wit harya pasAmon, yen lakone ing dumadi hiye, iya nganggo purwa-madya tuwin, uasana hang wardi, miitu urip lampus. Kang murwani rniwah lzang mungkasi, ya mung hhayun kc' yon, gaj|g uwis ana b\bosane, hakang mbarip adhine wuragil, iyta iku urip, neng ngarsa myang pungkur. Katranganing tembung-tembung kang dikurung : 1 Pasadhi- yan (rerenggan, prabot-prabot lsp). 2 Ditata jejer-jejer kiwa tengen ana ing kelir. 3 Pantes banget. 4 Gilap, sumorot, gumebyar. 5 Su- morot, sumdnar. 6 Melengalie cipta, mangesthi kala-wan puja sa- raadi. ? Durnadakan banjur. 8 Ditabuh uyon-uyon ngarepake jejer. 9 Dicekel l0 Suralaya. 11. Dhisik. 12 Dipenggak, dipekak. 13 Gan- da wangi. 14 Dijabut, dicabut. 15 Nempuh- 16 Milara buta. 17 Pe- rang remuk-rinemuk, per_alg amuk-amukan. 18 Njoged karo mla- ku. 19 Ketaman panggodha. 20 Ganggu-gawe ambek-sawenang- wenang suF,aya patine kesasar. 21 Tegese, malmane. 22 Mati- 23 Tumindak. 24 Pxanupiksa: 25 Dhihin, dhisik- 26. 27, 28. s_aydkti 29. 30. 31. Penget. 1. Wayangan (nanggap wayaug) kudune ditindakake ing wayah bengi, wiwit jam 21.00 bekan jam 06.00 esuk (wayah byar). Jam 21.00 - jam 24.00 gendhinge pathet nenem' jam 24.00 ' jam 03.00 pathet sanga, iam 03.00 - jam 06.00 pathet manyu- ra. 24
2. 3. Wong-wong kang.padha nonton wayang kudune rnapane ana ing saburine kelir, alep-arepan karo dhalang, dadi kang kadu- lu dening.wong-wong kang nonton ayang-ayangang rrayang. Manarva caritane wis rampung,- sadurunge tancep kayon, dhalang ngetokake golek, dijogedake. Iku maksude, dhalang prentah alus'marang wong-wong nonton : ,rG o I e k a n a surasane carita kang mentas diandharake". 25
BAB I. PARA DEWA. LayangJayang kang ngemot sarasilahe para dewa, katrangane layang siji karo sijine ora mesthi padha' Tuladhane : I. Adam peputra Sli lan sapanunggalane, Sis peputra Anwas lan Anwar (Nurcahya). Anwas nurunake para manungsa, para Ratu lan para Nabi. Anwar peputra Nurasa, Nurrasa peputra Wenang Lan T\tnggaL Wenang peputra Sambu kang uga sinebut Bathara Guru. Lan sabanjure- Layang Kanda. Manihmaya dipratelakake jinising iblis kang uga sinebut Idaiil. II. LaYangPurwakarida. Adam pep.tra Sis lsp., Sis peputra Anwas lan Anroor (Nur- calrya). Anwar peputra Nurrasa, Nurrasa peputra Wenang, Wenang p"plto Tunggal. Tturggal peputra papat, yaiku : Puguh (Togog)' inggu, g ( Semar), lLanan (Narada), S amb a (Bathara Guru)' f II[. Layang Arjunasasrabahu. . Adam pepuira Srs lsp., Sis peputra Anwas lan Anuror (Nur- cahya), Anwar pepuha Nurrasa, iriurrasa peputra Darmajaka lan Wenang kang uga apeparab Wening dening weninging cahyane' Wenang (Wening) peputra Tunggal, Tunggal peputra Bathara Maya (Semar) lanBathara Manik (Ba*raraGuru)- . IV. Mahabharata Bathqra Brahma peputra : I Marici, 2 Angguas. 3 Atri, 4 Datri, 5 Widatri, 6 Manu, 7 Dharma, 8 Pulastya, 9 Pulaha, 10 Kratu, 11 Stanu, 12 Dahsl,13 Bhregu lsp. Hyang Marici peputra Maharsi Kasyapa (Mahami ng haswar- gan). Hyang Daksa peputra akeh, putrane puhi 50. Putri 50 iku sing 10 kagarwa Bathara Dharma, 27 kagarwa Bathara Candra, 13 kagarwa Maharsi liasYaPa. 26 '
Putri 13 garwane Maharsi Kasyapa. yaiku : 1 Aditi, 2 Diti, 3 Danu, 4 Kala, 5 Dana5ru, 6 Sinhika, 7 Krodha, 8 Prada, 9 Wiswa, 1O Kadru, 11 Kapila, 12 Muni, 13 Winata. Nanging miturut Adiparwa abasa Jawa-kuna, garwane Maharsi Kasyapa ar.a 14, yaiku : 1 Aditi, 2 Diti,S Danu, 4 Aristi, 5 Ana- yusa, 6 Kasa, 7 Surabi, 8 Winata, 9 Kadru, 10 Ira, 11 Tamra, 12 Mregi, 13 Krodhawad,a, L4 Parwa. Adiparwa abasa Jawa-kuna nyebutake : 1 Dewi Aditi peputra aditya rolas. 2 Dewi Diti peputra ditya (jinise raseksa). 3 Dewi Da- nu peputra danawa utawa danuja, uga jinise raseksa (Danuja = lair saka Dewi Danu. Ja = lair). 4 Dewi Aristi peputra widyadara, jinise dewa. 5 Dewi Anayusa pepufua asura, jinise raseksa. (A = ora, du- du. Sura = dewa. Asura = dudu dewa, yaiku jinise raseksa). 6 Dewi Kasa peputra raseksa. 7 Dewi Surabi peputra Rudra sawelas lan lembu. 8 Dewi Winata peputra ratuning manuk kang karan Aruna lan Garudha. 9 Dewi Kadru peputra naga (kayata : Naga Sesa, Naga Basuki, Naga Taksaka lso). 10 Dewi Ira ora kascbut putrane. 11 Dewi Tamra peputra tetuwuhan (wit-witan). 12 Dewi Mregi peputra : pisaca, gana, bhuta, kumbhanda lan putana (kalebu jinise gandarwa, raseksa). 13 Dewi Krodhawasa peputra kenya sapuluh, ana kang a^sma Sarama ditrimakake marang Pulaha (iki sing nurun- ake asu, kayata *, i*g karan Sarameya = tegese ; turune Sara- ma). 14 Dewi Parwa pepuha gandharwa (furu ngidung ing Kain- clran, daCi dudu jinise gendniwo utawa jinise memedi kang awujud raseksa). Kang sinebu',, Ailitya rolas putrarie Dewi Aditi, yaiku :1 Da- tri, 2-Miha, 3 Ariyanarnan, 4 Indra uta*a Sa}ca, 5 Baruna, 6 Ang- sa, ? Waga, 8 Wiwaswat -urawa Surya, 9 Pusa, i0- Sawiti, 11 Twa.stri.l2 Wisnu. Sarasilatre para dewa kang kasebut ing buku-buku padhalaing- an, sirrg akeh-akeh mirib karo kang kasebut ing layang Parama- yc[a. yaiku mangkene : 27
SILSILAH I :; PARA DEWA MITURUT LAYANG PARAMAYOGA. Kabil lep. Aawe (Nurc.hya) Pruemi'e Pama Keakaput s Pritajala Yati AnMt6naga D€wi Tiksna{a6 Cabrryma Anetabogs lsp. Cahrrbuis 3il ea Dewi Sdggui D*i Ssti Devi Saci Heruaya Dewi wimci Dewi Gsgga Hyag Bana Dewi SFoy Dewi Swati Dewi Rmati Rmapawa Ruayadi 6opu Anggaja.li Aji Sakr Ismaya ($8il Mmiknaya (Batie Guru) Dewi Dewi S.ilatsEit S@bu B&i Satya Broa Dewi Sri S.tyawma Wtohspati Indn Bryu Surya Wi!au CedE KureF r@hNoJf X-";o" ! Kqls t=- LQ-Mahaaer: Aloqi S.kn 28 Winata Adi Karpa Xowe Ludm Dam6tuti Dewmjali
1. NABI ADAM. Nabi Adam garwane asma Dewi Kawa, peputra 82, kakung 41 lan putri 41. Putra 82 iku kang B0 miyose loro-loro dhampit (kakung-putri). Sing miyose ora dhampit mung loro, yaiku Sl's Ian Hunun. Sis iku ora miyos saka guwagarbane Dewi Kawa. Rab duma- dine Sis dipratelakake ana ing buri. Ing ngsor iki urut-urutaning miyose para puh.ane Nabi Adam. Sing saangka (sanomer) ana asma loro, ateges miyose dham- pft (kakung-putri); asma kang ngarep kakung, asma kang buri pu- tri- 1. Kabil (Kain) - Alimah. 2. $abil (Abil) - Daminah 3. Israil (Abduilah) - Sarirah. 4. Israwan (Abdurrahman) - Onah. 5. Basradiwan (Abcirrlkaris) - Dayunah. 6. SrS. 7. Yasis - Ngawis. 8. Sesan - Ngais. 9. Yasmiyan - Ramsah. 10. Yanmiyan - Yarusah- 11. Suryan - Siriyat. 12. Amman - Mahas. 13. Kayumarat (Kayumuf,rr) - 14. Akjuja - Makjuja. 15. Lata - Ujya. 16. Harat - llaruti. L7. Danhab (Kawakil) - Danhabah (Khawokhiyah). 18. Bantas (Asmakil) -:: Slntisati (Asmakiyah). 19. Sus (Asmail) - Susiyah 20. Jamrud ( Mdkhail - Jamrudah (Malkiyah). 2L. Ajurut (Tamkail) - Ajmdah (Tamkiyah). 22. Adna (Yahnail ) - Adinah (Yainah). 23. Harna (Harnail) - Harniyah). 24. Salnal - Samiyah. 25. Ngawar! - Ngawiyah. Indunmaras. 29
Mrihkrail --'MrihkriYhh. Ardabbil jArdiyah. Sannail - PaniYah.- . Sujail - PujiYah. Salsail - SalsiYah. Sahnail - SahniYah. SITI HUNUN. Sahalnail - SahalniYah. 35. 36. 3?-. 38. 39. 40. 4L. 42. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. Astail - AstiYatr. Nurail - NuriYah. Nuhkail - NuhkiYah.: Nukail - NukiYah. Sarkail - SarkiYah. Karail - Kariyah. Dujail - Jujiyah. Katail - Katiyah. Arkail - Arkiyah. Para puhane Nabi Ad-am kang padha miyos dhampit iku kahanane yen kakunge rupane bagus, putri dhampitane ayu rupane; manawa kakunge ala rupane, putri dhampitane iya arupa ala. 2. SIS. .-r,o .rric nonrrtir kan Bareng Dewi Kawa wis peputra kaping lima kang saben-t ;aben kunE, 5 lan putri 5, Nabi Adam tuwuh ancasing parrggalih nedya njodhokake putra-putrane. Karsane, putra kakung kang bagus ru- pane nedya dijodhokake karo putra putri kang arupa ala; dene putra kakung kang ala rupane nedya didhaupake karo putra kang endah ing wama. Kanthi cara marr$kono, ora !ral'.al a;ra putra ka- kung kang jejcchoan karo putra putri barengane lair (dhampitane). Nanging karsane Nabi Adam njodhokake kanthi care mangkono iku ora disamjuki dening Dewi Kawa. Karsane Dewi Kawa, putra sing bagus dijodhokake karo putri sing ayu, putra,kang ala dijo- dhokake karo putri kang kuciwa rng wama, supaya bisa satimbang kahananq. Amarga benceng karsa, Nabi Adam karo Dewi Kaw-a banjup padha regejegan. Wasanane Dewi tsawa.ngandika : ,,Late-lare punika sami lair saking guwa-garba kula, milanipun ing babagan p*upu kemawon ingkang gegayutan kaliyan lare-lare punika, iu"',u"rr"rrg kula langkung ageng tinimba'g wewenang jengan- dika". Nabi Adam : ,,Sanajan bocah,bocah iku padha lair saka guwa-galbamu, nanging salugune. kabeh iku anakku; dene kowe 3U
mung minangka dadi wadhahe ". Dewi Kawa ora pracaya marang ngendikane Nabi Adam mangkono iku- Awit saka iku.sakarone banjur padha ngetokake Asrar (rahsa), diwadhahi ing cupu-manik dhewe-dhewe, nuli padha bebarengan nenuwun marang Gusti Allah. Sawise sawa- tara lawase, cupu loro iku padha dibukak bebarengan, dipriksani isine. Rahsa kang dumunung ana ing cupune Nabi Adam agatra bayi, nanging mung awujud ragangan bae; dene rahsa kang dumu- nung ing cupune Dewi Kawa isih ajeg awujud getih. Jalaran saka iku, Dewi Kawa banjur manut-miturut marang karsane Nabi Adam olehe nedya njodhokake para putra. Kocap gatra bayi kang dumunung ing cupune Nabi Adam dumadakan ketiban kudrat iradating Allah, satemah banjur ga- nep saranduning awqke. Kulit-daging, getih, sungsum, bayu lsp. sempurna tanpa kuciwa, tumuli cahya nurbuwah kang dumu- nqng ing larapane Nabi Adam pindhah marang Jabang-bayi iku. Bebarengan karo pirrdhahe cahya nurbuwah iku Nabi Adem an- tuk sasmitf,ning Allah supaya jabang-bayi iku dip&ingi asma S I S. Ing layang Jitapsara, S I S sinebut Sang Hyang Sita. Ora antara suwe dumadakan ana prahara gedhe. CuprrmpiL kabuncang ing prahara, tibane ditampani dcning Malaekat Nga- jajil. SIS, pqtrane Nabi Adam kang angka 6 iku, bareng wis di- wasa, pinaringan jodho widadari dening Gusti Allah, asma Dewi Mulat. Kacarita I\{alae-kat Ngajajil wis ngreti yen tedhak Adart ki- nasihrin deriing Allair, inulane ilheweke darbe pangengkatt iuun- turune bisaa manunggal karo tedhake-Nabi-Adam, supaya bisa nuranake para ratune manuugsa; Awit saka iku anake wadon kang aran Dlajah digawa'menyang padunungane Sis ing Kusni' yanialebari. Safukane ing padunungane Sis, sarana kaseiiene, Ngajajil bisa malihake rupane fiU;atr padha karo Dewi Mulat. Garwane Sis kang salugune, yaiku Dewi Mulat dialing-afingi dening Ngajajil sarana aji-aji kang diarani pangabaran; dene Dlajah kang rupane wis padha karo Dewi Mulat dikaf,onake. 31
Sis, nalika priksa Dewi Mulat pindhan, kinira garwane dhe- we, mulane tumuli sinanggama, satemah nutpah tumurun lan manjing ng talanahane OGan kang apindha 'warna Dewi Mulat'-- Bareng Ngajajii sumurup yen nutpah wis tumurun, Dlajah tu- muli digawa mulih menyang kah5'angane, dene Dewi Mulat iya banjur dikatonake maneh. leke, marengi wayah julungkembang (bareng karo pletheking srengenge), jabang-bayi mbabar hembar, sing siji awujud boyi sampurna, kakung, sijine awujud cahya. Ing dina iku uga mbe- neri wayah julungcaplok (bareng karo suruping srengenge), anake Ngajajil kang aran Dlajah iya nglairake, nanging ora awujud jabang- bayi, mung awujud asrar (rahsa) wamane sumorot' Asrar iku dijupuk dening Ngajajil digawa menyang Kusniyamalebari, kapan- jingake ing, putrane Dewi Mutat kang awujud cahya. Pamore asrar karo cahya iku banjur dadi bayi kakung, nanging isih kalimputan ing cahya kang ora kena ginrayang. Bayi loro iku padha diparingi asma dening ingkang eyang Nabi Adam. Bayi kang laire sampuna pinaringan asma ANWAS, dene kang laire ing sakawit awujud cahya pinaringan asma ANIVAR. 3. KABIL. Kabit i<ang uga apeparab Kain, ptrtrane kakung Nabi Adam kang tuwa dhewe, tindake balget mursal' Ing sakawit Kabil mbangun-turut marang karsane ingkang ralna, gelem dijodhok- ake karg.Daminah kang lair.e barcng karo Abil (Habil). Putri kang miycse bareng karo Kabil yaiku Alimah. hang banget sulistya-ing warna,.wis dijodhokake dening'Nabi' AduT karo Abil (Habil)' Amarga darbe melik marang Alimah kang ayu rt-rpane, Kabil mentata mrajaya Abil. sawise Abil pala.stra, Kabil tumuli jejodho- an karo Alimah, dene Daminah banjur dipegat. Miturut layang Kando, sawise mrajaya Abil (Habil) lan ngalap Alimah, Kabil banjur dadi murice /b,ls kang nga\u Gusti Allah lan ajejuluk Manikmaya. Kabil dikon menyang Bumihaca dening Ma- nikmaya. Ana ing Bumikaca Kabil darbe anak loro, sing siji wacion arun Daliyalz, sijine lanang ** Dabil. Miturut buku iku, Nabi 32
Adam darbe putra a-sma Kalleah wis seda, tilar putra putri siji ape- parab Hapiyah. Pamburine Daliyah kagarwa Nurcahya, dene Ha- piyah dadi sisihane Dabil. 4. ANWAR (NURCAHYA). Layang Paramayoga mratelakake : bareng wis diwasa, Anwas karem ulah ngelmu rasaning agama, dene Anwor sengsem ulah tapa-brata. Anwar prasasat ora kendhat tapa-brata ana ing papan-pang- gonan kang sepi sarnun, kayata ana ing alas, ing gunung utawa ing guwa. Kajaba karem ulah tapa, Arrwar uga seneng alelana njajah jagat. Nalika alelana tekan ing alas Ngambalah (ing Jitapsara sine- but alas Keling ing tanah Indu), Anwar: ketemu karo Malaekat Ngajajil kang memba warra pandh_ita. Anwar puruhita marang Ngajajil, winulang sawamane kasantikan kang njalari ora bisa geseng dening dahana, ora bisa teles dening tirta, bisa mancala putra mancala putri sarta bisa manjing ajur-ajer, bisa mahawan gegana lan bisa ambles ing-bantala. KajaQ-a saka iku Anwar uga wi- nulang sawamaning pangabaran kang kena dienggo nggawa ca- baring kasektening mungsuh. Sawise putus ing iawamane piwu- langrng Ngajajil, Anwar banjur kondur menyang Kusniyamalebari. Kocap Nabi Adam, bareng wis yuswa 990 taun, pa.rrjenengane seda. Adam iku kajaba jumeiieng Nabi uga jumeneng Nata ing Kusniyamalebari. Sasedane Nabi Adam, kang g.rmanti kaprabone yaiku putra kang angka 13, ajejuluk Sultan Kayumutu; dene kang nggenteni kanabeane putra kang angka g: yaiku S1,S. Sedane Nabi Adam agav{e sekeling panggalihe Anwar, ga- gasnne 4angkene : ,,Kangjeng eyang isih bisa-ketaman gerah lan seda, sedane lagi Jmswa 990 warsa. Manawa aku tetrip ugangfio agamane kangieng eymg, aku ia n:esthi isih ketaman i-ng lara lan pati, kaya salumrahing uripe manungsa ana ing donya: Aku kape- ngin kalis ing lara lan luput ing pati". Sawise nggagas mangkono, Anwar banlur lolos saka rng praja, sumedya ngupaya srana bisane kalis ing lara-pati. Bareng tindake tekan :ng sajabaning kikise nagara, Anwar ditemoni dening Ngajajil dijak menyang tanah Lulmat, ing layang Jitapsara diarani tanah 33
Awinda, ing basa Jawa diarani tanah Siluman, kahanane luwih de- ning adhem lan peteng, ora ajeg kesorotan srengenge. Ing tanah Lulmat iku panggonane maolkayat, -1ng layang Jitapsar4 sineput Tirtamarh kamandhanu, tegese banyu panguripan kang metu saka musthikane mendhun g. Satekane ing tanah Lulmat, Ngajajil lan Anwar padha ne- nuwun marang Gusti kang Maha Luhur murih kaleksananing kajate. Ora antara suwe ana mendhung angendhanu kang mijil saka banyune sagara rahmat lan banjur dadi tirramarta kamandhanu' Saki pakone Ngajajil, Anwar ngunjuk lan siram tirtamarta kaman- dhanu. Salebare ngunjuk lan siram, Anwar nedya mundhut tirta- marta kamandhanu, nanging banget kaweken ing panggalih, amar- ga ora darbe wadhah. Anwar tumuli dilungi cupumanik dening Ngajajil, yaiku cupumanik kagungane Nabi Adam lan Dewi Kawa kang ing ngarep dicaritakake kabuncang ing prahara, tibar^e di- tampani dening Nga;ejil. Ing layang Jitapsara cupu iku diarani cupumanik asthagina, tegese : cupu 'sesotya srng nduweni guna utawa sawab lyaffia wolu. Barang kang diisekake ing cupumanik iku ora bisa entek. Sawise cupumanik diiseni tirtamarta kaman- dhanu sakebake dening Anwar, Ngajajil banjur musna' dene An- war tumuli mbanjurake tindake kanthi sangu cupumanik kang wis isi tirtamarta kamandhanu. Tindake Anwar durung sapiraa dohe, dumaciakan priksa wit tanpa godhong (godhonge brindhil). DumaCakan Anwar tampa sasmitaning Allah kang mratelakake yen wit iku aran REWAN, oyode dadi panguripane jagat. Isine jagat kang mati.ing sajabaning pa.sthi, manawa diunglculi oyode wit rewan' nresthi banjtir urip maneh. Anwar trimuli muntihut oyode wit rewan, yen irrg layang Jitapsara diarani LATA MAOSADHI. Dadi ing wektu iku Anwar wis darbe pusaka wzuna telu, yaiku : cupumanik asthagina, tir- tamarta kamandhanu lan lata maosadhi. Barerrg wis kagungan pusaka wama telu iku Anwar nedya kondrrr men]'ang prajane rngkang rama ing Kusniyamalebari. l'Ia- nging Arwar bingung, ora priksa dalane kang anjog irrg Kusniya- malebari, satemah banjur kelunta-lunta tindake tekan ing gunung- gunung lan alas ing ngendi-endi. Ngant: tekan ing jamane Nabi 34
Idris, Anwar isil"r ngalaYa jagat. Ing sawijining dina Anwar ketemu karo Malaekat aran Ngijan lan Ngijaya kang padha tampa bebenduning Allah lan ganti' aran Hamta lan Maruta. Anwar puruhita marang Haruta lan l\{aruta, di- r.l'ulang ing babagan kang njalari mangreti marang basane salial'ehe makluk lsp. Bareng wis putus marang sawamaning piwulange Haruta lan Mamta, Anwar mratelakake kapengin priksa wujude su- warga. Haruta lan Maruta njlomprongake Anwar sarana mratelak- ake yen dununge suwarga iku ana ing tuke (sirahe) kali Nil. Anwar tumuli tindak nedya ngupaya sirahe kali Nil. Kacarita putrane Nabi Adam kang angka 15, yaiku kang ape- parab Lata - Walujya mratapa ana ing sacedhake kali Nil. Anwar puruhita marang Lata - Walujya, diwulang ngelmu kawaspadan kang njalari bisa priksa ing sadurunge'winarah, lire : bisa ngreti marang samubarang kang bakal klakon. Sawise putus ing ngelmu iku, Anwar nerusake tindake tekan ing tuke kali Nil- Dur-adakan Anwar mi.rhanget suwara sing surasane nguwuh marang panjeng- ane. Mungguh kang nguwuh iku salugune Ngajajil memba wama kaki-kaki dumunung ing sajrone geni ing pucaking ardi. ,,Sinten inghang ng::wuh nama hula .?" Mangkono pan- dangune Anwar. V.Iatrgsulane kang nguwuh : ,,Ingsun ihi Gusti hang murbeng buni. W-ruhanira, ya ingan ihi hang hcgungan suaarga lan nraha"- Bareng midhanget wangsulan kaya mangkono, Anwar enggal- enggal mesat tekan ing puncake gunung, banjur sujud lan matur ngrerepa mangkene; ,,Dhuh Pangeran inghang- murblt, - wisesa ja- git toittnipun' ! Mugi wonter.a kapareng paduha harsa ngrentah' shen hamirahai' dhateng kawula, titth paduka fnghan{stklaw- hung kadereng adtbngkapengin sumerep wujudipun suwarga mha Ngajajil nenuwun rnarang Allah pinarengna hisa nganakake pepindhaning suwarga lan nraka. Panuwun Ngajajil jinurungan dening Allah, satemah bisa nganakake sesotya kang isi gegam- baraning suwarga lan nraka, dituduhake marang Anwar. Saka pa- kone Ngajajil, Anwar manjing ing sajroning sesotya. Sawise mrik- sani edi-penining isen-isene suwarga lan wis nguningani kahananing 35
nraka, Anwar'miyos saka sesotya, banjur lenggatr makidhuiruh ana, ing ngarepe Ngajajil kang memba warna kaki-kaki. Ngajajil : ,,Heh Anwar, wruhanira ! Ora ana-wuiuding Pa- ngergn, hajaba panienenganingsun. Awit saha sih-hamurahaning- sun marang sira, ingsun nedya manunggal halawan sira,lan ingsun maringahe sesotya slng rsi suwarga - naraha ihi marang sira. Sareh' ne ingsun mcnunggal lawan sira, dadi wuiuding Pangeran ya wus ana sira". Kanthi suka-renaning panggalih Anwar nampani sesotya saka Ngajajil. Yen ing'Jitapsara sesotya iku sinebut Retna Dumilah, sawabe : kang cinipta ana, kang sinedya teka, sarta ndayani ora bisa krasa arip lan ngelih. Saka pamrayogane Ngajajil, Anwar tumuli tindak menyang pulo Dewa. Sapraptane ing pulo Dewa, Anwar mbanjurake olehe mratapa, dumunung ing puncake gunung. Olehe mratapa anut lakuning srengenge, lire : manawa srcngenge ana ing sisih -wetan, tapane Anwar madhep mangetan, yen srengenge hbeneri wayah tengange, tapane Anwar tumenga ing akasa, dene manawa sreng€- nge wiwit lingsir kulon, tapane Anwar madhep mangulon. Won- dene ing wayah bengi, Anwar kungkum ing banyu. Bareng olehe mratapa wis 7 warsa, Anwar sirna salirane manur\gsa, ganti abadan rokhani (baCarr alus) lan salin alan ngadam - makdum, ing'Jitap- sara sinebuL jagat Sunyaruri, tegese alam awang-awung, yaiku alaming jin. Bumi-langit ora katcn, padhatig tanpa rahina, peteng tanpa bengi. Tanpa srengenge, tanpa rernbulan lan lintang-lintang, tanpa keblat, kang ana mung ilapat cahyaning Pangeran kang Ma- hasuci katon murub awama kuning, +bang, ireng, putih, ijo,,serrtt biru. -Naiika sarnana Anwar mar^jing ing alarf, Akhadiyat ngaku- kang murbeng alarn. Sawise 1.0C0 warsa Anwar nyipta Tanqiuliar' ki, tegese unggah:twune tumuwuh, mbabarake wiji. Saciptane An' Kacarita ratunlng jin kang akayangan ing pulo Dewa. ajejuluk Prabu Nurradi pinuju nganglang iagat, dumadakan priksa cahya kang dudu cahyaning surya lan dudu cahyaning rembulan u+,awa Iintang. Cahya dicedhaki dening Prabu Nurradi kanthi banget gu- mun ngunguning panggalih. Bareng wis cedirak, cahya iku nedya 36
ginrayang dening Sang Prabu, ananging ora kena. Cahya bisa tata- jalma, ngaku kang murbeng alam. Prabu Nurradi banjur regejegan karo.,Anwar,. arebut kqwasa, satemah dadi pancakara.' Wasanane Prabu Nurradi kasoran. Dening Prabu Nurradi, Anwar diaturi ju- meneng Ratu ing pulo Dewa ajejiiluk Prabu Nurcahya.lan nggar- wa putrane putri Prabu Nurradi kang asesilih Dewi R i n i, Sawise sawatara lawase jumeneng Ratu ana ing pulo De..a, Prabu Nur- aahya kagungan putra kakung miyos saka Dewi Rini, diparingi asma Nurrasa. Miturut layang Kanda, garwane Anwar (Nurcahya) apeparab Daliyah, putrane putri Sang Kabil, dhaupe ana ing Bunikaca. Yen miturut layang Arjunasasrabahu garwane Nurcahya a.sma Dewi Nurrini, putrane putri ratuning jin Prabu Nurradi Ratu ing pulo Dewani. Salehning ana gegayutane karo carita ing sabanjure, sarasilahe para jin prayoga dipratelakake dhisik. I\Iiturut layang Arjunasasra- bahu, sorasf/ahe para jin kaya kang kacetha ing ngisor iki. 37
38 SILSILAH II.Y SILSTLAHE.PARA JIN CAMPURE KARO PAEA DEII'A . I\{ITURUT LAYANG ARJUNASASRABAHU. JinMuiju Jin Jm Eji. Prb Andajaii (Sri Demta) Prb Wenus (Prb Andalan) P6 Patda Mmis Prb Numdi Rahr ing Devui Prb Ati Ranl ing KGling DwNwini kagmNurcahya Dw Saoti kagwa H. H. Tunggsl Pri, i,awmgin RahI P. Dewata Jin Da amjud RGkatIa (yuyu) Dw Rarati kagmaNuru Jin f,lenak amjud R6katha H,W6neg H. Jin Minegkm amfud R€katha u.ozmua ( H. Triy8Fa H- Canltke.ka Jin Yulrotana amjud R€katha H-i.Imda Dw Dt&nui kagama H. Prb ll-6kathatama nbloe Jin yulro Sdodm Dr Rtkerhgwati k8gwa I{. Tmggal Bh Msya (SaEu) BhMuik(BtrGm) 8tr Bongtok& H.Taoburu H- Kuwen '-al H-Smto H. Bma H.IndE H.Mghyati lI. Bayu H. Si?ab H. Surya H. Wisnu H.Cudn H- Kala H. Yuadipati H- Mghedewa H. Kmajaya Dw Dmmasuti H. Asmea H- Salca ai"_
5. NURRASA_. Miturut layang Pagagray,oga, sawise diyr,asa, Sang.Hyang Nur- rasa diunjuki banyu panguripan dening Sang Hyang Nurcahya, diwulang guna kasantikan nganti putus, dipasrahi cupumanik asthagina isi tirtamarta kamandhanu (banyu panguripan), Retna Dumilah kang isi gambare suwarga lan nraka, Lata mahosadhi kang bisa nguripake makhluk mati ing s:jaban pasthi sarta Pustaka- darya. Mungguh Pustakadarya iku tegese layang kang kinancing ing budi, amantra tanpa su\r,ara, asuwara tanpa sastra, dadi mung sarana cipta'sasmita bae. Pustakadarya iku yasane Sang Hyang Nurcahya, isi pemut lelakone Sang Hyang Nurcahya kang wis kepungkur. Kajaba saka iku Sang Hyang Nurcahya uga masrahake nagara Dewani rnarang Sang Hyang Nurrasa. Sawise masrahake iku kabeh, Sang Hyang Nurcahya banjur manunggal karo Sang Hyang Nurasa.'D.adi, anane Sang Hyang Nurrasa iya anane Sang Hyang Nurcahya.' Ora beda karo ingkang rama, Sang Hyang Nurrasa ugd seng- sem ulah tapa'brata ana ing papan-panggonan kang sepi-sarnun, kayata ana ing madyaning alas, ing puncaking gunung, ing sa- jroning gurya, ing samodra lan ing sadhuwure mega. Miturut layang Paramayoga garwane Sang Hyang Nurrasa apeparab Dewi Sarwati, putrane putri Prabu Rawangin Ratu ing pulo Darma. peputra 3, yaiku : 1. Sang,Supr, tegese : Wening, ajejuluk Sang Hyang Dirmajaka. 2. SangJaji, tegese : Wenang. 3. - Ahyan kakung pinaringan-asma- Sang tlyang Taya, ajejuluk S&r g Hyan g Prarnn nau'isesa. Tembung,,Ahyan" iku tegese : urip asiiat iajatining jin. Yen miturut layang Kanda, garwane Sang Hyang Nu:nasa iku putrane pufui Sang Dabil utawa wayahe Sang.Kabil. Sang Dabil iku patihe Sang Hyang Nurcatrya (habu }Iu-r.cahya) nalika Sang Hyang Nurcahya jumeneng Ratu ana ing Bunikaca. Sang Dabil nggarwa Dewi Hampiyah, peputra dhampit (ioro kakung-putri), kakunge asnn. Bilik, putrine ora kocap asmane, yarku kang ka- garwa Sang Hyang Nurrasa. Nanging yen miturut layang Arjuna- 39
sasrabahu, garwane Sang Hyang Nurrasa asma Dewi Rawati, pu- trane putri ratuning jin habu Rawanging ing pulo Dewata, qpepu' tra loro, yaiku : 1. 2. Sang Hyang Darmajaka. Sang Hyang Wenang, apeparab Sang HyangWening amarga saka bangeting weninge cahyane. Layang Arjunasasrabahu jilid I kaca L2 - 13 tembang As- maradana pada angka 1 - 3 mratelakake mangkene : 1. Mangkana Dewi Rawati, cinarita sampun wawrdt, dupi prapta ing mangsane, mbabar jalu putranira, pdhik hadya hang rama, cahyane w€n€s sumunu, nama Sang Hyang Darmajaka 2. Diwasanira nglanghungi, subrata amatirago, datan winarna lamine, ingho.ng ibu nralih lDatDrat, prapteng mangsane mba- bar, mijil priyaputranipun, pdhik cahyane gumawang: 3. Ramebu sulea tan sipi, sinung nama Sang Hyung Wenang, Sang Hyang Wening peparabe, dene wAninge hang cakya, lu- wih saking kang raha, diwasa sru tapanipun, pan wus pirang- pirang u)arsa. 6. DARMAJAKA. Mlturut carita padhalang4n, Sang i{yang Wening iku dudu peparabe Sang Hyang Vv'€ndIlS, nanging peparabe Sang Hyang Do;'- majaha. Dadi Sang Hyang Wening iku iya Sang Hyang Darmajaha. Sang Hyang \{ening utawa Sang Hyang Darmajaka, kahyang- ane ing Imamayq garw-4ne asma Dewi Sikantii, putrane putri Prabu Silzanda Ratu ing nagara Selakandi. Dewi Sikandi peputra kakung 4 lan putri 1, yaiku :-I- DewiDremani (Darmairi), 2 Hyaig Dre- mana (Darmana), 3 Hyang Tiiyatra;- 4 Hvarig Catutkanaka, 5 Hyang Pancaresi. Dewr Dremani kagar,'/a Sang Hyang Tunggal (mriksanana angka 8), peputra Sang Hyang LuCra (Rudra), Sang Hi:ang Dar- mastuti lan Sang Hyang Dewanjali. Sang Hyang Caturkanaka apepuira lima, yalku : 1 Sang Hyang Kanekaputra (Narada), 2 Sang Hyang Pritanjala, 3 Dewi Tiksnawati, 4 Sang Hyang Caturwarna, 5 Sang Hyang Caturbuja. 40
7. SANG HYANG WENANG. Lay-ang Paramayoga mratelakake, ,baleng Sang Hyang Qarma- jaka, Sang Hyang Wenang lan Sang Hyang Pramanawiseso wis di- wasa, kabeh padha winulang guna-kasantikan dening ingkang rama Sang Hyang Nurrasa nganti putus, banjur padha diunjuki Tirtamar- ta kamandhanu. Sawise mangkono, Sang Hyang Nurrasa banjur masrahake karaton lan kabeh panguwasane marang Sang Hyang Wenang, sarta banjur rurrrunggal dadi siji karo Sang Hyang We- nang. Dadi, anane Sang Hyang Wenang iya anane Sang Hyang Nurrasa. Sawise nampani pasrahe ingkang rama, Sang Hyang Wenang banjur manggalih surznane Pustakadarya, njalari kepencut marang. lelakone ingkang eyang Sang Hyang Nulcahya, satemah banjur sengsem ulah tapa-b;ata. Awit saka iku, Sang Hyang Wenang ban- jur loloi saka praja, ngalaya jagat, saenggon-enggon tarak brata matiraga, ora beda karo ingkang eyang Sang Hyang Nurcahya. W?"anane Sang Hyang Wenang akahyangan ing puncake ardiTung- gal ng pulo Dewa, nyipta kaswargan kang luwih dening endah. Bareng olehe akahyangan ana ing puncake ardi T\rnggal wis 300 taun lawase, pila ratuning jin sakawulane akeh kang padha ngi-. dhep marang Sang Hyang Wenang, nganggep yen Sang Hyang We- nang iku kang murbeng alarn- Kacarita Prcbu Ari Ratu ing Keling, rnidhanget warta yen ing ardi Tunggal ana kang neneka lan nyipta kahyangan kaswargan, ajejuluk Sang HyangWenang sarta ngaku kang murbeng alam. Sang Prabu banget bendu, enggal-enggal rawuh ing pg4cakg ardi Tung- gal ketemu karo Sang-Hyang Wenang. Sulayaning rembug njalari pancakara. Ngantr sawatara suwerie Prabu Ari ngadu gtrna-kasan- tikan lumawan SAng Hyang Wenang, nanging wasanane Sang Prabu kasoran, banjur nungkul sarta ngidhep marang Sang Hyang We- nang. Pufoane putri Prabu Ari kang asesilih Dewi Saoti kagarwa Sang Hyang Wenang, apeputra telu, yaiku : 1 Sang l{yang Thnggal, 2 Sang Hyang Ening, 3 Dewi Yati (Suyati). Ing jamane Sang Hyang Wenang, sing ngratorri sawarnaning makhluk (kalebu r,.ga para jin) yaiku Nabi Suleman. Akeh rahrning jin ing pulo Dewa lan sakiwa-tengene kang padha mtutat ing 47
agurma,'amarga padha ngidhep marang Sang Hyang Wenang. Awit saka iku,'Nabi Suleman dhawuh marang para wadyabala jin ndi- kakake nglurugi para Ratu kang padha murtat iku. Budhale para Wadyabala jin ditindhihi dening senapati Sakar, hgener pulo Dewa. Sapraptane ing pulo Dewa, senapati Sakar sawadyabalane campuh perang lumawan para ratuning jin kang padha murtat ing agama' Wasanane para ratuning jin padha kasoran. Bareng priksa asoring yudane para ratuning jin, Sang Hyang Wenang enggal-enggal matek aji kamayan, tegese kasekten panga- baran kang bisa njalari sirnaning kasektene mungiuh- Amarga ke- taman aji kamayan, senapati Sakar sawadyabalane banjur nglum- pruk tanpa daya, kepeksa padha nungkul marang Sang Hyang We- nang. Panungkule senapati Sakar sawadyabalane ditampa Lrecik dening Sang Hyang Wenang. Senapatr Sakar tumuli di'vulang sa- wamaning guna-kasantikan dening $ang Hyang Wenang nganti pu- tus Sang Hyang Wenang ndangu marang senapati Sakar, apa sababe Nabi Suleman kqk nganti bisa ngratoni jin-setan lan sawamaning kutu-kutu walang atage. Ature senapati Sakar, jalaran Nabi Suleman kagungan singsim maklukatghaib. Sawise midhanget ature senapati Sakar, Sang Hyang Wenang banjur dhawrrh marang senepati iku ndikakake ndhustha singsim mak- lukatghaib kagungane Nabi Suleman. Sarana memba wama Nabi Suleman, Sakar bisa kaleksanan nd-hrlstha singsim maklukatghaib nedya dicaosake marang Saiig Hyang Wgnang- Lakune Sakar ma- hawan gggana. Nalika Sakar ngliwati sadhuwure samodra, Cuma- daJ<an singsim maklukatghaib tiba lan banjur kumelem ing samo' dra. Kanthi ngienthung lar. ati keduwung, Sakar mbanjurak-e abu-re sorvan ma{lng Sang Hyang Wenang. Sapraptarre ing ngiusane Sang Hyang Wenang, Sakq ngaturake sak-rehing dinuta saka wi'inita-'l nganti tekan wekasan ora ara kang kliwatan' Sawhe midhangetake palapurane Sakar, Sang Hyang Wenang lgudarasa manawa pancen ora pinesthi blsa ndarbeni singsim maklukatghaib. Kocap Nabi Suleman, bareng koncatan singsim maklukat- ghaib sugenge :rgalami ptpa sangsara. Ananging jalaran saka ba- ngeting panuwune marang Pangeran, ora antara lawas singsim 42
maidukatghaib bisa kadarbe dening Nabi Suleman maneh, lan wiwit ing wektu iku sugenge Nabi Suleman ora kurang siji apa lan kalis ing samLrekala. Nabi Suleman tampa sasmitaning dewa, manawa kang ndhus- tha singsim maklukatghaib iku senapati Sakar kang banjur ngidhep marang Sang Hyang lVenang. Nabi Suleman banget panuwune marang Pangeran bisaa kalakon ngukum marang Sakar-sakancane. Panuwune Nabi Suleman jinurungan dening Pangeran. Amarga tampa sasmita-dhawuhing Pangeran, Nabi Suleman yasa tumbal awujud rajah pangapesaning jin. Salvise tumbal dadi, Nabi Sulenean dhawuh uiadyabala ndikakake masang tumbal iku ing pulo Dewa sarta ing samodra sacedhake. Sawise tumbal dipasang, let 7 dina banjur keprungu suwara gumleger nggegirisi" samodra kocak mangombak-ombak pindha kinebur. Sawamaning jin padha nan- dhang lara kabeh, pulo Dewa ngalami karusakan gedhe, jalaran banjur pecah dadi pulo cilik+ilik kang cacahe maewu-ewu. Sa.rg Hyang Wenang rumangsa ora kuwawa nanggulangi mukjijate Nabi Suleman, mnlane banjur enggal-enggal jengkar saka kahyangan ing pulo Dewa sakulawargane, ngungsi menyang dhasaring bumi. Let sawatara taun lawase, bareng Nabi Suleman wis seda, Sang Hyang Wenang sakulawargane nedya kondur menyang pulo Dewa, nangrng wurung, marga p':lo iku wis banget rusake. Wa- sanane Sang Hyang Wenang sakulawargane banjur akahyangan ana ing puncake ardi TenWru (Himalaya). Miturut layang Kandq tsang $VanS Wenang darbe kadang tuwa asma Sang Hyang Tfunggal, rupane ala. Dadi Sang Hyang Tunggal iku uga putrane Sang Hyang Nurrasa: Amarga rupane ala- Sang Hyang TunggEI tadhawuhan denihg ingkang rarna supal'a dadi batufe Sang-Hyang Wenang, apeparab Semar. Miturut buku iku: 1. Sang Hyang:We3ang jume4eng Ratii ana. ing gunung Ajrm, . . uripe wong-wong ing kono campu{ karo jim - seran. 2. Gar,nane Sang llyang Wenang putrane |utri Sang Bilik, wa- yahe Sang Dabil utawa buyute Sang Kabil, nangtng asmane ora kasebut. 3. Putrane Sang 43
ruparle ala. 2 Sumb:a (Sambu), atangan papit. ,3 Dewi Sifi yen eara Jawa Dewi Sinta. 4 Dewi Ladi, yen cara Jawa sine- Sang Hyang Wenang olehe kagungan putra atangan papat ya- iku Sang Sumba 'utawa Sambu, amarga kuwalat Sang Hyang Tunggal, jalaran ndhisiki krama. Miturut carita padhalangan, kahyangane Sang Hyarrg Wenang ing Ondarzndirbawana, garwane asma Dewi Saoti, putrane Prabu Ari Ratu ing nagara Keling. Sang Dewi apeputra telu, yaiku : 1 Sang Hyang Tunggal, 2 Sang Hyang Ening, 3 Dewi Suyati (Yati). , 8. SANG HYANG NARADA. Sang Hyan g Narada kavo Bathara Guru, miturut layang Pa- ramayoga, sadulur misan utawa tunggal buyut, yaiku padhidene huyute Sang Nurrasa. Na::ging awune luwih tuwa Sang Hyang Narada, mulane panyebute Bathara Gu.ru rnarang Sang Hyang Narada,,hakang Narada". Miturut layang Purwakanda, Sang [Iyang Narada karo Ba- thara Guru iku kadang nunggal rarna-ibu, nanglng luwih tuwa .Sang Hyang Narada, mulane Bathara Guru nyebut ,,kakang Nara- Ca". Dliturut buku iku, Sang Hyang Tunggal apeprrtra papat, yaillu: 1 Sang Hyang Pugrh (Togog), 2 Sang Hyang Punggung (Semar), 3 Sang Hyang Manan (Narada), 4 Sang Hyang Samba (Bathara Gu- ru). i{iturut layangl\{ahabharata, Sang Hyang Narada putrane Mc- harsi KflsyWa miyos saka garwane Sang Maharsf kang angh .12, yaiku kang asesilih De-wi Muni. Wondene Bathara Guru, inglayang Mahabhar-atao:a ana. Layang Pararnayoga mratelakake, Sang Hyang Cdturkanaka ganvane asma - Dewi Laksmi. Sawise apeputra telu yaiku : Sang Hyalg Narada (Kanekaputra), Sang Hyang Pritanjala iiin Dewi Tiksnawati, Dewi Laksmi banjur kapundhut dening Sang Hyang Jagadnata (Bathara Guru) minangka lelirune Dewi Uma- (Mrik- sanana caritane Bathara Guru angka 12). 44
Amarga ganvane yaiku Dewi Laksmi kapundhut dening Sang Hyang Jagadnata, Sang Hyang Caturkanaka banget nawung prihatin. Sang Dewi kang tuhu musthikaning parl 1vlnudya, tansah katon gawang-gawangan ana ing padoning netra, gumnntung tun- tunging wardaya. Ing sakawit Sang Hyang Caturkanaka ora bisa ngampah wiyoganing panggalih, rumangsa ketaman sewu lara sewu sedhih. Nanging lawas-Iawas banjur mupus, panggalihe bisa sume- leh, sumendhe ing pepesthen. Sang Hyang Caturkanaka wasanane karsa krama maneh, apeputra loro, yaiku Sang Hyang Caturwarna lan Caturbuja. Dadi Sang Hyang Narada kagungan kadang tunggal rama-ibu lo:o (Sang Hyang Pritanjala lan Dewi Tiksnawati), lan kadang tunggal rama seje ibu uga loro (Sang Hyang Caturwama lan Caturbuja). Sang Hyang Kanekaputra (Narada) rnumpuni ing guna-kasan- tikan sarta jaya kawijayan, sengsem mratapa ing samodra, ora bisa teles dening tirta larr ora bisa kumelem ing samodra. Amarga saka genturing tapa-bratane, tejane sumunar katon saka ing Jonggring- slaka, kawuningan dening Sang Hy4ng Jagadnata. Awit saka iku Sang Hyang Jagadnata dhawuh miuang.para dewa, ndikakake niti- priksa samodra barang apa kang mawa teja angujwala kawistara saka ing Jonggringsalaka. Satekane ing samodra, para dewa priksa ana maharsi mbeneri lagi manungku puja samadi. Tanpa ganggu- gawe marang kang lagi tarak brata manungku puja, para dewa enggal-enggal mbalek menyang Suralaya. ngaturi priksa marang Sang Hyang Jagadnata yen ana maharsimratapa ing samodra- ,,Heh para dewa habeh ! Maharci kang lagi mratapa ana ing samodra tumuli timbolgna, herida ing salaizunird v<ira ingsun paringl purba-uwse-sa; manawa maharsi ihu lenggana hena sira 'roda joiso,-yen 'bingga rampungaru I" Mangkono dhawuhe Sang HyahgJagadnata. : . Paru dewa matur sendika, banjur padhir budhal'maneh me' nyang samodra. ,,Heh maharci tapa, uruhanira ! Para dewa habeh iki ngem' ban timbalane Sang Hyang Jagadnata, ndihakahe nimbali sira. Sira kadhawuhan sowan Sang Hyang Jagadnata ing Jonggringslaka saiki uga, bebarengan haro lohune para dewa". Mangkono ngen- 45
dikane para dewa marang sang'taPa Sang Hyang Narada kang nalika sarnana lagi muja samadi nutupi iabatran -hawa sesanga, noleh bae ora marang para dewa; terus pitekur bae. Nganti wola-wali para dewa anggone ndhawuh- ake timbalane Sang Hyang Jaiadnata, nanging babar-pisan ora an- tuk wangsulan saka sang tapa. Suwe-suwe para dewa entek sabare, satemah banjur tumindak kanthi roda-paripaksa. Para dewa padha tumandang bebarengan njunjung sang tapa, nedya digotong bino- loiig menyang ngarsane Sang Hyang Jagadnata. Nanging para dewa ora kuwat ngangkat, mandar salirane sang tapa obah bae ora. Para . dewa padha kaku panggalihe, banjur padha bebarengan ngrubut sang tapa kanthi gegaman maneka warna. Nanging, sanajan dilao- cok sanjata dening para dewa, sang tapa katon ayem bae, nertrsake pitekure. Bareng wis kesel olehe mrawasa marang sa-ng ta'pa' para dewa banjur mbalek menyang Jcnggringslaka sowan ing ngarsane Sang Hyang Jagadnata, ngaturake sak'rehing dinuta. Sawise mi 'dhangetake ature para dewa. sang Hyang Jagadnata tumuli t€dhak piyambak ing samodra kanthi nawung duka- ,,Heh maharsi tapa ! Apa hang dadi gegayuhaniro" dene sira hepati tapa-brata ?! Apa sira hapengin mumpuni ing sawarnaning guna-kasantihan lan hawicaksanan ngangkuli para dewa habeh ?!" Mangkono ngendikane Sang Hyang Jagadnata. Amarga kang lagi mratapa isih meneng bae, tanpa mangsuli maneh : ,,Heh sakecap, Sang Hyan g Jagadnata banjur maharsi tapa, wruhaniraL Nadyan sira ora mblakakake.sedyanira, ingsitn ora'hesamarg., iorong gegayuh.aniro. Srro ihu banget adi- gufg.humlunghuttg darbe .Cipta QupAngin pima1rgeran lng iagatl. - Sedyanira insngkono .ihu tangeh lqtnu.n bisaa hasem\o/4r, qmafgq ya ingsun iki hang binathara ing jagad QnRa sisihan. lVc dyan"sira mratapa nganti 1.000 tlarsa, ingsun tunpg mytaoi sadinq'tangeh lamun sira hka madhani ingsun, ier ingiun it t w* pin:asthi hudu mbawani bawana. Sira kalah tuwa-haro ingsun; dene kang luwih tuwa tinimbang ingsun bumi lan langit sarta cahya kang nglimputi bawana. l'londene fuang tuwa dhewe ora liya mung anane Sang Hycng Wisess". 'ngendika 46
Saparipurnaning pangandikane Sang Hyang Jagadnata, s&g tapa tumuli mudhar tapa, mak gregah banjur ngendika karo gu- muyu latah : ,,Wruhanira ! Ingsun ihi hang apeparab Sang Hyang Narada, iya Sang Hyang Kanekaputra. Sadurunge sira ngbnilikb, ingsun wus sumurup manawa sira ihu Sang Hyang Jagadnata hang mbawani bawana lan pinangeran ing jagat, ratuning paro dewa ha- beh. Nanging manawa kawruhira mung haya kang sira andharake dheh mau, durung hena ingaranan etuhing kawruh bcb sampur- naning urip, Ion durung waspada marang Jatining tunggal, arnarga anane Hynng Wisesa sira anggep hang sepuh dhewe. Mangka nalika anane Hyang Wkesa wus miyarsa swara kadi gentha hekeleng du- meling. Mulane kasinungan pangrungu, ihu dadi tandha yebti yen wis ana kang amengku. Hla hang amengku ihu sapa ?! Lan maneh nalihane isih awang-uwung. bumi-langit durung ana,'apa hang ana ciingi4 lan sapa lt,ang ngamltahe ? ! Yen sira durung sumurup bal bare itangcndihaningsun ihi, duruny den sinebut putus ing budi"- Bareng midhanget pangandikane Sang Hyang Nara& mang- kono iku, Sang Hyang Jagadnata njentung banget panggalihe, amarga ban-iur rumangsa kurang putus ing kawruh, wauna banjur ngendika kanthi basa mardu-mardawa : ,,Kakang Kanekapuha ! Samangke kula saweg rumaos, bilih kula punika salugunipun de- reng putus ing kawruh. Awit saking punika, kakang tetepa dados sepuh, asui:ga seserepan dhateng kula, kadospundi terangipun ing- kang jengandika nge.rdii<akaken kala wau punika, supados adamel padhanging manah kula. Kakang karsaa minggah dhateng kahyang- an, kula pasrahi wewenang ngereh para dewa saha para Ratu ing- kang sampun sami kula wengku, sampun ngantos wonten ingkang m-oangkang dhaten g prentahipun kakang". Rareng midhanget pangandikane Sang llyang Jagadnata miangkono iku, Sang Hyang Kanekapuha banjur mahr kanthi patr-ap kang banget susila inor-raga ; ,,Dhuh SanE Hyong Jagad- nata inghang tuhu mbawani saha binatha,ra ing iagad ! Sahlang- hung atur panuwun suha pamundhi hawula dhateng mdaya dha- wuh-pongandiha paduha. Pun hahang se:ndiha nindahahen dhawuh- timbalan paduka, boten pisan-pisan nedya suwala ing karca pa- duka". 47
Sawise matur mangkono, Sang Hyang Kanekapritia baniur ndherekake Sang Hyang Jagadnata kondur menyang Jonggnng- salaka. Sapraptan=e i"! kat vrrtgan, Sang Hyang KanekaPutra baniur asung sesuluh ing babigan kawruh kang'durung kacakup dening Sang gyang Jagadnata- Ing sabaniure Sang Hyang Kanekaputra tetep dadi pinituwane para dewa lan uga minangka pepatihe Sang Hyang Jagadnata. Miturut carita padhalangan, Sang Hyang Narada akahyangan ing Sidiudaludal, garwane ora tau kocap' trane Sang Hyang Kanekaputra ora lair saka Yu'gu ina' Ujaring kandha, Anila dumadi saka godhong ,,nila" kan! ditemplekake de- ning Bathara Guru ing pengkerane Sang Hyang Narada kanthi di- mantrarri, supaya dadi wanara- Saka mandining mantrane Bathara Guru, godh.ongnila mak jenggeleg dadi wanara, terus ngethapel ing p-engkerane Sang Hyang Narada sarta ngrangkul lungayane' o:1 getem-getem uvrsl Geleme uwal lan banjur mudhun saka pengker- a.re sang Hyang Narada, bareng sang Narada wis karsa ngaket, pu- - tra marang tranara iku. Dening Sang Hyane Narada, wanara iku pinaringan aran ,,Anila", amarga dumadi saka godhong nila' Na- nging carita mangkono iku mesthi bae mung kalebu jinise "pango- Gt-atfr* mathuk,' bae, ora adhedhasar ilmiah, sabab tembung ,,.4.ni1a" iku salugune ateges ,,angin"' 9. SANG HYANG TUNGGATI. Sang Hyang Tunfgal iku putrane Sang liyang Wenang' miyos saka Dewi Sasti. Sawise diwa.sa, ora b-eda karo ingkang rama, Sang Hyang Tunggal uga sendng ngalaya jagad, sengsem tarak brata ma- ' tiraga ing papan-panggonan kang angker-we''rt, ing puncaking aldaka kang kaliwat sonya, utawa ing guwa kang sepi'samun' Miturut layang Parzunayoga, Sang Hyang Tunggal jumeneng Ratu ing nagaxa Keling, ngratoni para jin' Garwane kaprenah sadu- hrr nakdulur dhewe. yaiku kang apeparab Dewi Dremani (Dar- mani), putrane puhi Sang Hyang Darmajaka utawa Sang Hyang' Wening. Sang lrewi apepufoa telu, yaiku : 1 Sang Hyang Darma- 48
dewa (Sang Hyang Budra), 2 Sang Hyang'Dannastuti, 3 Sang Hyang Dewanjali. Bareng wis kagungan putra tebr, Sang Hyang Tunggal nggalih surasane Pustakadarya, satemah banjur priksa yen ingkang eyang Sang Hyang Nurcahya salugune ing sakawit manungsa sajati aba- dan jasmani, lan priksa manawa putra-wayahe Nabi Adam padha dadi kekasihe Gusti rrllah ngratoni ngalam-donya. Sang Hyang Tunggal runrangsa isih kuciwa yen putra-wayahe ora bisa ngratoni ngalam donya. Awit saka iku, Sang Hyarrg Tunggal tuwuh pren- tuling panggalih kapengin bisa apeputra kang abadan jasmani kaya saltrmrahe manungsa ing marcapada, nanging uga kang kawasa abadan rokhani, tegese sing bisa ngilang ora kasatmata ing liyan, supaya bisa ngratom Triloka, ngratoni jagad tetelu, yaiku : jagad ndhuwul, jagad tengah lan jagad ngisor. Kangdiarani jagad'tengah iku marcapada, parameane bangsa kang abadan jasmani; dene ja- gad ndhuwur lan jagad ngisor iku alam Ngadam-makdum, yen layang Jitapsara ngarani jagad Sunyaruri, yaiku alaming jin, para- r{l€rn€ bangsa kang abadan rokhani kabeh. Sawise manggalih mangkono, Sang Hyang Tunggal banjur se- leh kaprabon marang ingkang putra pambayun yaiku Sang Hyang Darmadewa kang uga apeparab Sang Hyang Rudra, tumuli lolos saka praja ateteki ing papan sepi-sonya, nenu-wun marang Hyang Maha Agung murih kaleksananing sedyane. Bareng olehe mratapa wis sawahra rva.rsa lalrzse, Sang Hyang Turrggal antuk parmaning Allah; ratuning Jin kang ajejuluk Sang Hyang Yuyut sowan ing nganiane Sang Hyang Ttrnggal ngaturake pu'r"rane putri kang asesi- lih Dev,'i Rakti. Sang Hyang T\rnggat karsa namfiani Dewi Rakti 12nthi srrka-renanurg panggalih.' Sawrie- kagarwa Sari! Hyang Tunggal sawatani lawase, Dewi Rakti apeputra ora awujud jabang-bayi, nanging awujud kay3 sesotya gedhene sa-airtiga'(sa.endhog), cahyang sumorot mbale' rengi. Bareng nedya diasta dening Sang Hyang Ttnggal, kang apindha sesotya sa-antiga musna padha sanalika. Amarga mmang- sa kacuwan, Sang Hyang T\rnggal banget sekel panggalihe, rnulane L.anjur manungku puja maneges karsane Ingkang Maha Kawasa- Durung sapiraa suwene olehe rrianungku puja, Sang Hyang Tung- ,t9
gd ke;uruhan ingkang rama Sang Hyang [enang, pdring pilvu- lalS ing babagan guna-kasantikan. Bareng Su"g ffvLg irnggA .wiq lebda ing sarrtlarnaning gqra-kasantikan, Sang Hyanl Wenang bariiqr maringake sakabbhing pusakane dewa, yaikr, . i"t ru ou- milah, Lata Mahosadhi lsp. sawise kabeh pusakaning dewa di- tampani dening Sang Hyang Tunggal, Sang Hyang Wenang ban. jur manunggal karo Sang Hyang Tunggal. Ora antara suwe ing alasa katon ana sorot cumlorot ngener dununge Sang Hyang Tunggal. Sorot ditarnpani dening Sang Hyang Tunggal, nuli pinuja dadi manungsa priya loro, padha abadan jasmani kaya salumrahe manungsa ing marcapada- Priya sing siji acahya ireng, sijine acah- ya putih. Sawise mangkono Sang Hyang Tunggal banjur musna. Kacarita bareng priya loro iku wis padha diwasa, banget ke_ wran ing panggalih, amarga padha ora wuninga asaling salirane, lan ora mangreti sapa kang apeputra. Sajrone priya loro iku lagi padha kodheng mikir asal-usure, dumadakan padha miyarsa su- wara tanpa rupa, mangkene : ,,Heh priya saharone, wruhanira ! Ingsun ora kasamaran marang'kodhenging pikirira, mulane ingsun nedya ngendihani marang sira". Nalika midhanget suwara tanpa rupa mangkono iku, priya loro mau banget kagawokan, ngira manavra suwara iku pangan_ dikane kang murbeng jagad. Awit saka iku, priya loro mau eng- gal-enggal padha sujud, banjur padha matur ; ,,Dhuh ingkang murba anises.a ! Kawula kchatih pranyata nzanawi tiiah paduha,,. Swara tanpa rupa : ,,Wruhanirq ingsun iki Sang Hyang Tung- gaL.Iya bener sira saharone titahingsun, nanging toiugin" sira iku ugc putraningsun- Sira hang acahya ireng, putraningsun kang tu- wc, ingsun petedhani jeneng Bathara Ismaya; dene kang ocahya putih putraningsun kang enom, ingsun parin:gt aran BatbaraManik. maya". ,,Heh putraningsun haro pisan ! pidha neksenana, manau(. panienenganingsun iki kahananiro, lan sira saharone sayehti ka hananingsun. Ananging panembahira, tlumunung maraig panje nenganingsur.. Ing ngendi idhepira, cadi hahananingsun iabeh Wondene ingsun ihi bih ana kang menghu. Kang iengku ma rtng ingsun iya hawengku dening ingsun,,. 50
Sawise midhanget pangandika mangkono iku, Bathara Isma- ya lan Bathara Manikmaya ba.njur padha sujud madhep prasasat ing kabeh keblat, nanging Bathara Ismaya karo Bathara Manik- maya rada beda adheping k'eblate. Bathara Ismaya madhep ing keblat sapuluh, yaiku : 1 Purwa (wetan), 2 Nurwitri (lor-kulon), 3 Untara (lor), 4 Narasunya (lor-wetan), b pracima (kulon), 6 Byabya (kidul-wetan), 7 Raksira (kidul),.8 Kaneya (kidut_kulon), 9 Gegaua, (ing dhuwur), 10 Patala (ing ngisor). Bathara Manikmaya mung madhep ing keblat sanga, yaiku : 1 purwa, 2 nurwitri, 3 Untar4 4 narasunya, E pracima,6 byabya, 7 raksira, 8 kaneya, 9 m a d y a (ing tengah, tumuju ing panggon_ ane dhewe). Amarga beda adheping keblate, Bathara Ismaya mundhut priksa marang Bathara $anikmaya, sababe ora tumenga ing akasa lan ora tumungkul ing bantala. Bathara Manikmaya mratelakake, manawa rong warna rku (ing ngisor lan ing dhuwur) wis kawengku ana ing madya (tengah).*) Amarga adheping keblat ora padha, Bathara Ismaya karo Bathara Manikmaya banjur padha regejegan rebut bener. Duma- dakan keprungu pangandikane Sang Hyang Tunggal mangkene : ,,Heh pusysningsun saitarone, padha menengo, aja padh,a rege_ jegcn. Wnilmnirc, salugane sira saharcne padha ber:ere, panga_ dhepira marang heblat kang mentas sira tindahahe iku dorli tandhu- sosmita. Irq tembe si Isnmya bakal darbe anak 10, amargt dhe_ wehe madhep ing heblat 10. Si Manikmaya pinesthi mung darbe anah sanga. amarga dhewehe madhep ing heblat g't- ). Katranganingpangimpun Iayang olehe mratelakake jenenge keblat wama -Paramayoga Kau'i (Jawa-kuna) kurang bener.'Miturirt oudjavaansch- 8- kanthi Nederlsadsch woordenlijsi doot Dr H.H. Juyabol, ienenge kebiat warna 8 ing tembung Jawa-kuna mangkene : 1 purwa (w6tan), i Aisanya utawa Aisani (lor'wetan), 3 uttara _(lo1), 4 Bayabya uta^wa wayawya (lor-kulon), ! fasciml (kulon), 6 Nairiti (kidut-kulon), ? Datsina lnaut), g Agneya (ki- dul-wetan). temburrg 51
' Putra sakarone tumuli padha sujud. Bathara Jsmaya bdnjur ,mah{ 2 ,,Dhuh inghang murba crnbesa ! Paduha amasthi hawula ing tdmbe bsdhe darbe anah 70, mangka haaryla boten gadhah si- sihan. Pawestri pnndi inghang badhe sudi dhateng jasad hawula, jalaran anggen paduha nitahahen dhateng kawula kanthi rupi-- awon tur acahya cemeng. Benten sanget kaliyan pun Manikmaya, warninipun b'agaE tur cahyanipun gumilang, saestu bodhe enggal pihantuh jodho", Sang Hyang Tunggal i ,,rJ, p;ffafiiigsun Ismaya ! Aia pisan- pisan sira darbe pangira manaua ora balzal ana wanita kang gelem dadi sisihanira. Wruhanira, kin@ iagad ihi padha mawi tetimbang- an, kayata : adhem karo panos, ala karo becih,lanang karo wadon lsp. Lan maneh. aja sira nawung sunghawa hang amarga dening ku- ciwaning rupanira, jer ihu harcane hang murbeng.pasthi. Wruhani- ra, cahyanira ireng ihu minangha pratandha manauia ananira ihu I an ggeng in g salaw os-law osel'. Midhanget pangandika mangkono iku, Bathara Ismaya ban- jur enggal-enggal sujud lan mratobat nyuwun pangaksama, amar- ga ngrumangsani ing kaluputane. Sang Hyang Tunggal tumuli nge- tokake Retna Dumilah diusapake ing embun-embunane Bathara Ismayq sanalika sima cahyane ireng Bathara Ismaya, ganti acahya tumeja angenguwung. ,;E; pitraningsun Ismaya ! Samengho cahyanira mancur pin- dha sunaing suryaaandra. fularu ndu'lua ing sajroning kaca paesart (pangilon) iki !" Mangkono ngenoikane Sang Hyang Tunggal, karo ngulungake kaca paesan ditrmpanidening Bathara Ismaya. pathara Ismayi enggal-enggal ndulu iraca paesan, kaget piik- Sa cahyane dhewe ma-ncur pindha errnari4g surya - candrl. ,,Dhuh ingkang murba wnisesa ! Kaparenga kawula nyuu)un priksa, sinten inghang nyantuni cahya kawula dados kados ma- haten panikc ?J" Mangkono ahrre Bathara Ismaya. Sang Hyang Tunggal : ,,,Heh putmningsun Ismalta ! Aturira iku dadi tandha yehti manawa mlugane sira banget hascmaran ma- rang h.awasaningsun. Matga saha iku sira ora ingsun wenangake ngratoni pora manungsa W marcapadq mung ingsun wenangahe 52
ngratoni 7'cgad Sunyarui bae. Manawa sira ngaton ana ing mar- capada mung ingsun wenangahe dodi tuwanEgaw, momong turase arinira si Manihmaya". Bathara Ismaya sujud marambah-rambah, mustakane pra- sasat nganti konjem ing bantala, saka bangeting wedine aynarga kadukan, banjur matur ngrerepa mangk6ne : ,/dhuh Gusti ing- kang murba amisesa jagad ! Samangke kawula sagah ngestokaken kanthi tumemening manah, bilih paduka punika pranyata ingkang Mahahawasa. Panuwun kawula, mugi wontena kaparemg paduka karsa paring pangahsama dhateng sahathahing kalepatan kawuh"- Sang Hyang Tunggal : ,,8, putraningsun Ismaya ! Junju4gen sirahira, tumengaa, sayehti ingsun wus osung pangapura marang si- ra". , Bathara Ismaya ndengengek tumengd, salirane siniram tirta- rnarta kamandhanu denlng Sang Hyang Tunggal karo ngendika : ,,Heh putraningsun Ismaya ! Aja sira prihatin, amarga ing salugane oJcm Sunyaruri iku ora beda karo ngalam donya (marcapada), apa maneh ingsun bakal njurun*i W sabarang panyuwunira. Lha ing samengho sira ingsun patedhani pepqrab warna-wanur, yaiku : Bathara Ismaya, Bathara Tejamaya, Bathara Ismaro. Batha;a Sa- ttara iya Bathara Semar, Bathara Jagadwungku, Sang Hyang Jati- wisesa iyc Sang Hyang Suryakantha". Bathari Ism4ya sujud maneh sa$a ngaturake gunging panu- wun mawantu-wantu. Sanise mangkono, Sang Hyang Tunggal tumuli nimbali pa- westri'jodhone Sang Hyang Ismaya sarqna pinelepg inlcipta--Lct -sakedhep netrq mak i!eg.! Ana wanudya sulistya ing warna ape- parab bewi Sengguri, prapta ngarsane Sang Hy4ng Tungal -rng k*g nalika.samanawis mangejan-antah jumeneng ana ing ngarsme Bathara Ismaya lan Bathara Manikm:,ya. Dewi Senggani iku ka- prenah wayahe Sang'Hyang-I[enang, utawa putrane putri Sing Hyang Ening (Miil.sanana sarasil-atr lr. Dadi yen karo Bathara Is- maya kaprena! nakdulur. ,,8, Senggani ! A,,ja nddehabe keioting panggdlihiro, dene jeneng sira ingsun timbali. Wruhtnira, saha kartaningsu4 aira ryedya ingsun iodhohake karo nak-dulurira dhewe, .yaiku Batlwru 53
ngratoni 1'cgad Sunyanti bae. Manawa sira ngaton ana ing mar- capada mung ingsun wenangake dadi tuwanggaru, momong turase arinira si Manihmaya". Bathara Ismaya sujud marambah-rambah, mustakane pra- sasat nganti konjem ing bantala, saka bangeting wedine aynarga kadukan, banjur matur ngrerepa mangk6ne : ,/dhuh Gusti ing- kang murba amisesa jagod ! Samanghe hawula sagah ngestokaken kanthi tumemening manah, bilih paduha puniha pranyata ingkang Mahahawasa. Panuwun hawula, mugi wontena kapareng paduha karsa paring pangahsama dhateng sahathahing kalepatan kawula". Sang Hyang Tunggal : ,,E, putraningsun Ismaya ! Junjungen sirahira, tumengaa, sayehti ingsun wus asung pangapura marang si- ra". Bathara Ismaya ndengengek tumeng6, salirane sinirem tirta- rnarta kamandhanu denlng Sang Hyang Tunggal karo ngendika : ,,Heh putraningsun Ismaya ! Aia sira prihatin, amarga ing salugune c/am Sunyanni iku ora beda haro ngalam donya (marcapada), apa maneh ingsun bakal njurun1: tng sabarang panyuwunira. Lha ing samengho sira ingsun patedhani pepqrab warna-warr7o, yaihu : Bathara Ismnya, Bathara Tejamaya, Bathara Ismaro, Batha;a Sa- mara iya Bathara Semar, Bathara Jagadwungku, Sang Hyang Jati- uisesa iyc Sang Hyang Suryahantha". Bathara Ismaya sujud maneh sarta ngaturake gur.ging panu- wun mawantu-wantu. . Sawise mangkono, Sang Hyang Tunggal tumuli nimbali pa- wastri'jodhone Sang Hyang Ismaya sarana pineleng ing cipta--Lct salicdhep netla mak ileg ! Ana wanudya sr:listya lng warna'ape- parab 1)ewi Sengguriz pmpta ing ngarsane Sang Hyang Tungal kang natika-samanawiS mangejan-antah jumeneng ana ing ngarslne Bathara Ismaya lan Bathara Manilmaya. Dewi Senggani iku ka. prenah wayahe Sang'Hyang lVenang, utawa putrane puhi Sing Hyang Ening (Miiksanana sarasilatr 11. Dadi yen karo Bathara Is- maya kaprenafr nakdulur. ,,8, Senggani ! A,ja ndadekabe keioting panggdlihirl, dene' jeneng sira ingsun timbali. Wruhanira, saha karsaningsu4 ;ira ryedya ingsun iodhohake karo nak-dulurira dhewe, .yaiku Batlwm 53
Alure Dewi Senggani z ,,Kawula namung sumamh ing har' . --'-- . sa'paduha", i '. Sang Hyang Tunggal banjur ngendika marang Bathara Is' maya : ,,Kulup, putraningsun Ismaya ! Wruhanira, si Senggani iki ingsun patedhahahe marang sira, dadia jodhonira, lan sira tetepa ngratoni jagad Sunyaruri". Miturut padhalangan garwane Ismaya D-ewi Kana-stren. Sawise dingendikani mangkono, Bathara Ismaya banjur diwulang guna-kasantikan dening Sang Hyang Tunggal, nuli di- dhawuhi mangkat mcnyang Sunyaruri anganthi Dewi Senggani. Bathara Ismaya matur sendika, banjur enggal-enggal budhal karo garwane. Ing sapungkure Sang Hyang Jagadwungku (Ismaya),'Bathara Manikmaya matur marang Sang Hyang Ttrnggal : ,,Dhilh inghang murbeng jagad-raya ! Pranyata paduha punika inghang kawasa nitahaken mahhluk sadcya- Kawula wuninga, bilih uonten kawula punika saking pangawasa paduka. Ananging sabab punapa paCuka nitahaken hawula langkung sahing bagus acahya gumilang, nanging boten kaparingan kalangkungan; mangka sih-hamirahan paduka inghang rumentah dhateng hakang Ismaya agengipun tanpa tim: bang". Sang Hyang Ttriiggal : ,,8, putraningsun Manikma3ta ! Aia pisan-pisan darbe pangira yen anggoningsun apeputra ing sira bahal ingsun titahahe bodho. Sira sumurup mannwa ingsun hawosa nganakike hang ora ana sarta-nyirnahake hang wis ana. Lan aia da|rbe panyana mcruwa sih'humurahcningsun kang wus ingsun paringake ftiarang hakangira iku tanpa timbang geiihenq amaiga salugurie ora ana kang nimbangi gedhening sih-hamurahaningsun hani bukat ingsun paingake marmtg sirc. Kahangira mung hawasa ng*torri jagait Sunyamri bae, balik sira bakal kawosa ngrctoniT\i' loka. Lah mara ndulua haca paesan iki, apa kang haton ing sira"' Battrara Manikmaya tumuli mriksani kaca paesan, ing kono saisine jagd kabeh bisa dinulu dening panjenengane. "8, putraningsun Manikmsya ! Apa kang haton ing sira ?!" 54
Mangkono pandangune Sang Hyang Tunggal. Ature Bathara Manikmaya : ,,Puhutlun, saisining iagad pu- 'katingal nilea sadaya. hanya_ta sih-kamirahan paduha inghang rumentah dhateng hawula tanpa timbang agengipun.' Nanging punapa sababipun lz.awula boten saged sumerep wujud paduha, mangha isinipun jagad saged hawula sumerepi sadaya ?!" Sang Hyang Tunggal 1 ,,Mau wus ingsun ngendihahahe, ma- nawa hahananingsun ihi iya hahananira, lan kahananira iya ha- hananingsun. Dadi manaua sira wus sumurup wujudira ana ing haca paesan, iya wus weruh marang wujudingsun". Bathara Manikmaya : ,,Pukulun, pranyata anggen paduha nitahaken kawula saklangkung pinunjul, boten wonten titah sanes- ipun ingkang nyundhul kalongkungan kawula. Kapara nyata sih-ka- mirahari paduha dhateng hawulq tanpa timbang agengipun, amargi boten wonten cacad kawula." Sang Hyang Tunggal : ,,8, putraningsun Manihmaya ! Amar- ga darbe rumangsa tanpa ceda, sira kesihu Sang Murbcng bawcna. Wruhanira, ing tembe sira bakal hasinufigan cacad 4 prakara. Kang dhihin sihilira kang kiwa apus, hapindhone tenggakiru aciri putih (benere aciri belang biru ? Pm), katelune darbe siyung haya dona- wo" haping papate tanganira siwoh dadi papat cacahe". Bareng midharrget pangandikane Sang Hyang Tirnggal mang- kono iku, Bathara Manikmaya banget nawrJng sungkawa, mulills banjur sujud marambah-rambah karo matur ngrerepa nJruwun pangaksama Sang Hyang Turrggal z ,,Putraningsun Manihmaya ! .$a sira prihatin, d-ene siralahal darbe cacul 4-pfakara. Vlrulutniro, ihu dti- di pratandha manau,a aruinira asipat- hawula,:-ianging Eefltipan fuasesaningsun. Manawa sira halis W cedo, daCi oro rut ongx, yen jeneng.hawula, jei haaula ihu hudu kaxndhangan 4 prakam yathu.' lali, apes, murka lan rusak". ,,8, putraningsun Manikamaya ! Sira riarinrca mo,rdng kanane hang murbeng pasthi hang wus ora hena ingowthan maneh. Mana- wa sira bisa narima ing pepasthen kalawan iklas,' iartamtr'bahal antuh nugraha, minangka pangtiiJuring prihatinira. Wujuding nu- 55
graha, hang dhihin kadibyan, yaihu sarupane haluwihan, kawicah' ionon sanilining sam,ubarang, weruh marang ingering iagad, etung 'lahuning surya<andra sapepadhanq wgruh sad.urunge winara! lnq . reh kang durung kalahon, sarta sumurup maran! basane mahhtuh kabeh, ira hasamaran marang sarupane hikmat sawiii-wiii, Kapin' dhone karnayan, yaihu sarupane kasehten, hasantihan, hawidigdan, kailigdayan, hanui,ragan lan iaya-hawiiayan, kateguhan lan katim' bulan, tawa ing wisa, ora geseng dening geni lan ora teles.dening banyu, bisa mancala putra mancala putri, bisa maniing aiur-aier, -' bisi ambles ing bantala ian bisa mahawan ing gegano, bisa ngilang lan ngaton, bisa manuksma ing agal-alus, saulah hridhaning rat ha' beh iawengku, ngatonake hangsarwa ghaib, nyedhahahe hang sar- wa adoh, lan ora hewran marang pambabaring pangabaran lan hedhaping pangidhepan, pasanging pangosihan sarta tanpa ewuh pakeiuh- malih sipaiing samubarang ngowahahe hahanan, ngalih- ahe panggonan, nganakahe kang tan-ana ltin nyirnahake hang wus ana. Katelulze kahuwuszt, yaiku sampurnaning sdrupane hasunya- tan, pamenghune iagad, pamore hawula'gtsti, paniing-suruping p angulahin g hasuhsn t an, p anitisan lan p any akra-m anggiling- p ati i, an".
Bathara Manikmaya banget karenan midhanget pangandikane rambah karo matur mangkene _: ,,Dhuh ingkang binathara ing ia- ga,l ! Samangke kawulu mituhu ing sa.dhawuh-pangandlka paduha iaha kawula ta,sah badhe narimah ing sahaparengipun inghang mi.trbeng posthi"- Sang Hyang X\rnggal '- ,,Manaua sira lair-batin narima marang tibaninl pepesthen, tartamtu ing tembq bahal untuk nugraha ge- dhe". Sawise mangkono, Bathara Marrikmaya sinirqq tirtamarti karnandhanu dening sang Hyarig Tunggal, banjur wintilang ka- wignyan 3 prakara kasebut ing dhuwur (kadibyan, kamayan lan katruwusan). sawise putus ing kawignyan 3 prakara iku, tsathara Manikmaya banjur matur mangkene : ,,Puhulur\ sarehning pa' duha sampun amasthi hawula badhe darbe anah 9, ing manghe *tugi wontena kapareng paduka karsa matQ,dhani iodho dhateng 56
hawula". Sang Hyang Tunggal : ,,Tekane iodhonira, samengho du- rang mangsa. Sarehne sira ingsun karxakake mencarake wijine para ratuning manungsa, iya bahal ingsun patedhani iodho ma- nungsa. Ing tembe sira bahal antuk iodho wantdya saka tanah Parasu (Pcrsi ? Pm), tedhafte Bagendha Salatr kang citrane luwih dening endah". Sawise ngendika mangkono, Sang Hyang Tunggal banjur masrahake karatone sarta panguwasane kabeh. Mangkono uga Cupurnanik asthagina, Retna Dumilah, Lata Mahosadhi lan l,trs- takadarya (isi pangeling+ling lelakone Sang Hyang Nurcahya te- kan Sang Hyang Tunggal) uga dipasrahake. Sawise kabeh iku ditampani dening Bathara Manikmaya, Sang Hyang. Tunggal ngandika : ,,Heh putraniigsun Manikmaya ! Samengko sim wus netepi dadi kanyataningsun. Ingsun procaya ing siro. barang sa- ciptanira mesthi dadi, sasedyanira atw,'sakarsorlira teho. Sira ingsun wenangahe ngratoni Ttiloka, mangreh manungq sato kewan lan para jiry w-iwit ing tanah Parasu sapangetan tutug watesing bumi bang wetan". ,,E, putraningsun Manikmaya, wruhanira ! Para leluhurira wiwit saha sang Hyang Nurcahya, Sang Hyang Nurrasa, Sang Hyang Wenang lan ingsun, apadene sim padha kalis W pati. Na- nging para turasira ing tembe-bui bahal pdha kena kg paii kayadene p'epodhane para manun1sa W inarcap,adq lan wus ora hadunungan haunsa kaya ingsun lon sira, apadcru ora bisa haya lelahone para dewa, amdrga wus ora atu manungsa kang hawas tapa Dadi bali kaya mula-bukane ing ngarep, kayo eWngbp Na- bi Aclam lan Sang iiyong Sifa fsrs/ padhe kena ing palastm srta oia kalilan ytga,toyake pangaurasani'ky46 luwih sakc manungso';. Bathara Manikiohya : ,,Dhuh ingh,ang osipa,t ^i* Ctwteng para titah ! Mugi paduia kapdrenga F&vtltaheke.n'sih*awelcan dhateiig so.daya turun kawula, ing salami-lirminipun sageila ka- wasa kados para dewa saha sampun ngantos boien angfuihep dh* teng pwluha." Sang Hyang Tunggal : ,,Putraningsun Manihmayo, w,rutwtte! Kang ingsun ngendikakake iku mau wus pinasthi karcane lung 57
kawasa, ora hena yen den inghedana, amarga ienenging kawula. ileu mung hudu sumarah marang karsaning Gusti. Sarehning sira wus 4adi -hanyataningsun, siia hudu sumuryp- mgn-grpa ingsun ora nunggal hahanan lawan sira, nanging nglimputi ing sira. Kaya updmane hembang, sira rupane ingsun wangine. Yen mungguha madu, sira wujude ingsun manise. Dadi, sira haro ingsun hena ingaranan loroning atunggal. Sarehne habeh'kabeh wus ingsun pasrahalze marang sira, sira sumurupa yen darbe kadang papat padha putrcningsun. Kang dhihin Sang Hyang Darmadewa (Sang Hyang Rudra), nuli Song Hyang Darmastuti, baniur Sang Hyang Dewaniuli, sarta Sang Hyang Jatiwisesa iya hahangira si Ismaya, Kabeh ihu iyi wus hawengku ing sira, karana sira hang ingsun lilani amkesa jagad, minangha tdjaliningsun (Taiali = gegentt,.wlt' jud utawa bleger. Pm). Welingtngsun maran{sira, manawa.ana manungsa embun-embunane maua cahya mancur, haya cahyane surya, - wulan, iku panuhsmane hahangira si Ismaya. Nadyan wong rupa, aja ara sujanani, sapanjaluke turutana, awit - mau ala panjaluhe ihu mesthi wus terang ing panienenganingsun." 'tanpa Bathara l\{anikmaya sujud, banjur matur sendika. Let sake- dhep iretra banjur ana suwara keprungu jumegur kaya ngebeki jagad. Keprungune suwara iku bebarengan karo sirnaning kaca Siaesan, pratandha manawa Sang Hyang Tunggal wus.muksa. Ba- thara Manikmaya kari anggana." Miturut carita padhalangan, Sang Hyang Tunggal akahyangan ing Alangalangkumitir. Garwane, ing sakawit Dewi Dremani, pu- trane puhi Sang Hyang Wening ui;awa Sang Hyang Darrirajaka. Sawise Dewi Dremani apepuha 3, yaiku Sang Hyang Lodra uta-'rva Rudra (Sang Hi'ang Darmaciewa), Sang ilyang Darmastuti-lan De- wanjali, Sang Hyarrg Tunggal banjur nggarwa Dewi Rekathawati, putrane putri Prabu Rekathatarrra ratune para jin ing sirmodra. Dewi Rekathawati mung apeputra sapisan awujud antlga pindha sesotya, sumorot mbalerengi. Wasanane antiga pecah- dadi ma- nungsa telu, yaiku : 1 Sang Hyang Antaga (Togog) kadadean saka kuliting antiga; 2 Sairg Hyang Ismaya (Semar) kadadean saka putihing antrga; 3 Sang Hyang Manikmaya (Bathara Guru) kada- dean saka kuninging antiga. 58
10. SANG HYANG ANTAGA. Sa.rg Hyang Antaga akahyangan ing Sabaluri, garwane ora tau kocap. Layang Purwacarita mratelakake, ana putrane Sang Hyang Tunggal telu, asmane siji-sijine yaiku : Sang Hyang Antaga, Sang Hyang Ismaya lan Sang Hyang Manikmaya. Putra telu iku bagus kabeh, padha tanpa ceda. Ujaring kandha, Sang Hyang Antaga lan Sang Hyang Ismaya padhadene kapengin ing tembe ngratoni para dewa ing Suralaya, nggenteni kalenggahane ingkang rama Sang Hyang Trrnggal. Mar. ga arebut pangurflasa, Sang Hyang Antaga lan Sang Hyang Ismaya padha nganakake pasanggiri ,,ngunfal gunung'!. Sing sapa bisa nguntal lan ngulu gunung, apa dene banjur bisa ngetokake grurung iku metu ing dubure, yaiku kang ing tembe wenang jumeneng Ra- tu ing Suralaya mangreh'para dewa, nggenteni kalenggahane irg: kang rama. Kanthi ngetog kekuwatan lan numplak kadibyan, Sang Hyang Antaga tumuli iumandang njunjung gunung kang kinarya pasang- giri, tumuli diemplok. Nangrng sanajan netrane nganti mlolo-men- delo lan tutuke nganti suwek amba banget, Sang Hyang Antaga ora bisa ngulu gunung iku, mulane gunung.iku banjur diletehake. Wi- wit ing wektu iku sirna kabagusane Sang Hyang Antaga, amarga netrane banjur kaduk amba, tutuke pindha wirvaraning grwa. Sawise gunung diletehake dening Sang Hyang Antaga, Sang Hyang Ismaya tumuli tumandang. Gunung jinunjung dening Sang Hyang=Ismaya, diemplok, nuli diulu mak legender ! Amarga sat-a- geChening kadibyane Sang Hyang Ismaya, k'alako-n bisa qgulu gu- nung ikA kanthi gampang. Anangrng bareng *is nguiu gunung iku, Sang Hyang Ismaya ora bisa ngetokake metu ing dubure. Gu- nung mandtreg ana ing sadhuwuring dubure Sang tiyang Ismayq- Marga saka iku, wiwit naiika samana, boconge Sang Hyang i.s- riraya banjur dadi gaihe banget, njalari sirnaning kabagusane. (Bocong = bokong). Tirrdake Sang Hyang Antaga karo Sang Hyang Ismaya olehe padha gawe pasanggiri iku agawe dukane ingkang rama Sang Hyang 59
Tunggal. Awit saka iku Sang Hyang Antaga lan Sang Hyang Is' maya banjur ditundhung saka Suralaya tumurun menyang mzuca- p"d". ana ine marcapala Sang Hyang Anlaga apeparab T"g-og: dene Sang Hyang Ismaya apeparab Semar' Miturut layang Purwakandha, Togog nalika timure asma Sang Hyang Puguh, dene Semar ing sakawit apeparab Sang Hyang Pung- gung. Sang Hyang Tunggal apeputra priya 4, yaiku : 1 Sang Hyang Puguh, 2 Sang Hyang Punggung, 3 Sang Hyang Manan, 4 Sang Hyang Samba. Ing antarane putra 4 iku kang banget ditresnani dening ingkang rama Sang Hyang Tunggal, yaiku Sang Hyang dening ingkang rama bakal gumanti jumeneng Ratu ana ing Sura- laya ngratoni para dewa. Bab iku njalari merine para putra sing telu, yaiku : Sang Hyang Puguh, Sang Hyang Punggung lan Sang Hyang Manan. Awit saka iku, pul,ra kang telu iku padha kape- ngin mrajayd Sang HYang Samba. Ing sawijining dina Sang Hyang Puguh, Sang Hyang Punggung lan Sang Hyang Manan padha saekapraya ngtcyok Sang Hyang Sarnba. Kanthi ancas nedya diprajaya, Sang Hyang Samba pinra- wasa dening kadange telu. Nanging s4durunge Sang Hyang Samba palastra, panggawe ala kang ditindakake dening kadarrge 3 iku ka- dengangan dening sang Hyang Tunggal. Kantiri panggalih geter amarga ilgrumangsani darbe dosa, Sang Hyang Puguh, Sang llyang Punggung lan Sang Hyang Manan enggal-enggal ngrungkebi padane ingkang ,u-", banjur matur ngrerepa nJruwun pangaksama' Na- ngiqg mung Sang Hyang Manarr dhewe kang pinaringan pangapura' amarga ing salugune dheweke ora seneng tumindak siya kaniyaya mrawasa inarang sang llyzing samba- Gelerne milu mrawasa ma- rang Sang Hyang Samba, amarga Sang Hyang Manan dijak lan di- ojok-o.loki dening Sang Hyang P'rguh lan Sang Hyang Punggung' Saka bangeting dukane Sang Hyat g Tunggal, ntentala nun- dhung Sang Hyang Puguh lan Sang Hyang Punggung saka Suralaya iumurun menyang marcapada- Ana ing marcapada, Sang Hyang Puguh sinebut Togog, dene Sang Hyang Punggung-sinebutSe- mar. 60
Pamburine Sang Hyang Samba gumanti kaprabone ingkang rama jumeneng Ratu ing Suralaya ajejuluk Bathara Guru; dene ', kang minangka patihe sang Hyang Manan apep-arab Bathara Na- r ad a utawa K an ela a p u t ra. 11. SANG HYANG ISMAYA. Layang Paramayoga mratelakake,. Sang Hyang Ismaya putra- - ne sang Hyang Ttrnggar miyos saka Dewi nkti, aln" ou*i nrtti iku putrane putri ratuning jin kang apepar ab Sang Hyang yuyut. Sang Hyang Ismtya kadhawuhan dening ingkang rama, ndikakake ngratoni Sunyaruri sarta nggarwa Dewi Senggani, putrane Sang Hyang Ening, utawa wayahe Sang Hyang Wenang. Sang Hyang Is- maya karo Dewi Senggani iku ketemu nakdulur, sadulur tunggal eyalg, yaiku padha dene wayahe Sang Hyang Wenang. Sang Hyang Ismaya apeputra 10, kabeh miyos saka Dewi Senggani, yaiku : L Sang Hyang Wungkuhan utawa Sang Hyang Bongkokan, 2 Sang Hyang Siwah" B Sang l{yang l{rehaspati, 4 Sang Hyang Yamadipati, b Sang Hyang Surya, 6 Sang Uy"rrg Candra, 7 Sang Hyang,Kuwera, 8 Sang Hyang Tamburu, 9 Sang Hyang Kamajaya, 10 Dewi Sarrranasiti (Darmanastiti ? pm). Ititurut carita padhalangan, Sang Hya,g Ismaya, miyos saka Deu'i Rekathawati, putrane putri prabu Rekathatama, rafuning jin llang akahyangan ing samoCra Kahyangane Sang Hyang Ismaya ing Tejamaya, garwane as- _ma Dewi Kanastn, peputra 10,.kakung g putri 1. Layang Arjuna_ sasrabahu jilial I kaca 18 tembang Dhaadhanggulu-*rrtut"-t tu asmaning para putrane_Sang Hyang Ismaya, didhisiki nyebutake putrane Bathara Guru kang rniyos sakaDewi IJma 5_ cacahe, unine mangkene: 1. Sang Hyang Sambo kang sepuh pribadi, panenggake Sang Bathara Brarna, Sang Hyang Indra panengahe, nulya Bathara B"yu, Sang Hyang Wisnu kang muragili, lan sakiug Dewi Uma, kathah putranipun, dene ta Bathara Maya, cinarita sa- dasa ingkang rumiyin, ran Bathara Bongkokan. : 2. Panenggake Hyang Temburu nuli, Hyang Kuwera nulya ari- 61
nira, Sang Hyang Mahyati narnand, anunten arinipun' Sang Hyang Siwah arine mAift, naFa Bathara Surya;nunten-arini- , p,..r,' ,rr*o" Bathara Candra, arinira Bathara Yamadipati' ' nunten HYang KamajaYa' 3. Dewi Darmanastiti wuragil, jangkep sadasa putreng Hyang Maya, winangsulan caritane, Miturut layang Sejarah wayang purwa babaran Balai Pus- Ismaya kang asma Sang HYang Temboro (Temburu). lan sabanjure' taka, ana Putrane Sang HYang Patuk, wujude kaYa Sang Hyang Sang Hyang Ismaya tumurun ing marcapada apeparab Se- -"r, S"irur.rorta, utawa Badranaya, bebarengan karo miyose Sang Manumayasa' putrane Sang Parikenan' Sang Hyang Ismaya (Semar) Cadi pamclnonging turase Sang Hyang Manikmaya (Ba- ihara Guru) wiwit sat<a Sat'g Manumayasa' terus ing satedhak- turune. :,|2. SANG HYANG MANIKMAYA UTAWA BATHARA GUBU Tembun g, JVI anikrn aya" miturut layan g Parem ay oga' Layang Sejarah Wayang purw:r lan uga miturut carita padhalangan' asmane dewa siji, yaiku kang uga ajejuluk Bathara Gum' Sang Hyang Tri- netra, CaiurUu;a, Nilakantha, Jagadnata, Jagadpratingkah' Ran- mesthigunt. Nangrng rniturut layang Manikmaya lan Arjunasasrabahu' -,$anilrlgaya" iku asmane dewa lbro, yaiku Bathara G-.,r") lan Bathara Maya (Ismaya' Semar)' Won- il"nik f-*it "* *'* a""i. V* rnihr4rt lriiang Kzind3, Manikmava'if1 kang uga sinebut Idajil. Ya Manikmaya kang kasebut ing layang iian-aa itu sing dicaritakake ngajak Sang Nurcahya munggah:me- nyang langit nlanti tekan langit kang kapitu' Ana rng langit kans tapitu Sang Nurcatrya nyuwun di'''r'ejang marang Manikmaya Sang Nurcahi'a tumuii ditepak pasuryane denlg Sang Manikrnaya' sateirafr banjur kantaka- Sajr<'rne kantaka, Sang'Nurcahya dha- dhane dibedhel dening Sang Manikmaya' jeroane diwalik sarta tembung 111inf 62
maksud supaya Sang Nurcahya l_a I i marang kulawargane ing Me- kah. Miturut layang Paramayoga, Sang Hyang Manikmaya utawa Bathara Guru iku ngratoni Triloka, akahyangan ing Argadumilah, titihane aran Lembu Nandini. Garwane kang wiwitan asma Dewi Uma (Umayi), putrane putri Juragan Umaran, trahe Bagendha Saleh. Bathara Guru kagungan putra 5 kang miyos saka Dev,: Uma, y_aiku : 1 Bathara Sambo (Sambu), 2 Bathara Brama, 3 Bathara IndrE, 4 Bathara Bayu, 5 Bathara lVisnu. Kacarita ing sawijining dina Sang Hyang Jagadnata (Bathara Gur.u) nganglang jagad bebarengan karo Dewi Uma, padha nitih Lembu Nandini mahawan gegana. Ing wayah sandyakala tindake Bathara Guru lan Dewi Urna tekan ing sadhuwure sagara saelore tanah Jawa. Dumadakan Bathara Guru ketuwuhan nafsu kapengin saresmi karo Dewi Uma. Adrenging karsane Bathara Guru nedya saresmi wis ora kena sinayutan, nanging Dewi Un a ora karsa nglanggati, arnarga rumaos lingsem yen ta nganti kalakona lam- bang-sari ana ing gigire Lembu )Iandini. Dening Dewi Uma, Ba. thara Guru diaturi nyabarake panggalihe nganti sakondure ingla- hyangan Argadumilah. Nangrng karsane Bathara- Guru wis ora kena dipenggak, mulane Dewi Uma tumuli dicandhak, banjut di pangku. Bareng nedya sinanggama, Dewi Uma nginggati. Bathara Guru wis kebanjur korut hamane. Amarga Dewi Uma hginggati, kamane Bathara Guru banjur tiba ing sagara. Ya kamane Bathara Gum iku kang wasanane banjur dadi Bathara Kala akahyangan ing Nusa Kambangan. (Mriksanana carita angka 21). Nalika Dewi Uma pinangku dening Bdthara Guru nedya si- nanggama; ngrnggati k-aro rrgendika : ,,Dhuh pltngeraL garu-lahi kawula ! Paduka punika satuhu mbaitani bawarra, sinembah- sembah ing sagung tumuwuh. Ema4, dene paduha koh tahsih gampil kawasesa dening rajah-tamah h;ados pambeganing DANA- wA". Saka mandining sabdane Dewi Uma, ing sarralika iku uga Bathara Guru banjur mawa SIYUNG kaya DANAWA. Bathara Guru rumaos kelingseman, eitggal-engga! kondur menyang ka- hyangan. Salawrrhe ing kahyangan Argadumilah, Bathara Guru- 63
banjur ajeluluk Sang Hyang Randhuwana ('Amarga mawa siyung kang gedhene padha karo woh randhuwana ? Pm). Pamburine, aqarga rumaos lingsem darbe-siyung kaya dana; wa lan darbe putra awujud raseksa (yaiku Bathara Kala), Bathara Guru tuwuh dukane m:uang Dewi Uma. Sang Dewi kang dianggep dadi fula-ing panandhang lingsem. Saka bangeting dukane Bathara Gum, nganti mentala milara marang Dewi Uma. Sang Dewi jerit- jerit asesambat. Nalika iku Bathara Guru ngendika :,,Heh Uma ! Sira iku hena sinebut musthilzaning ayu, nanging panieritira ha' y a pangerikrng RASEKSI". Saka mandining sabdane Bathara Gutu, sanalika OLwi Uma salin wama asipat raseksi. Saka bangeting sungkawa lan lingseme, Sang Dewi kang wis awujud raseksi iku banjur ndhoprok nyung- kemi padane Bathara Guru, nyuwun pangaksama karo muwun kelara-lara. ,,Wis ta, [Jma ! Aia itaruna ! Sira narimaa ing karsane hang murbeng pasthi. Sira salin wama rasehsi, nanging mung wadhagira bae, sarta pinesthi bahal dadi iodhone si Kala; dene alusira tetep dadi garwaningsun". Manghono ngendihane Bathara Guru. Ing nalika iku Bathara Guru rumaos keduwung, nutuh ma- rang kliruning tindake dhewe. Sawise manggalih kliruning tindake sal,.'atara suwene, Sang Hyang Jagadnata banjur mahas irlg asepi manungku puja samadi, maneges karsane kang murbeng dumadi. Sandiia sima kamanungsalre Sang Hyang Jagadnata, tetep wus aran ngraga-Suksma, ora ana kang kadulu kajaba mung cahya kang nglimputi ing sakabehe. Sang Jagadnata waspada ing panduJu, priksa gawarig-gawangan yen ingkang uwa Sang Hyang Caturka- naka, puhane Sang. Hyang Darmaja-ka kadange Sang HyangWe-- nang, kagungan ga$va apeparab Dewi Laksmi wis apeputra 3. Sang Dewi banget sulistya ing warna, prasosat kembar lir iambe sinigar karo Dewi Uma nalika durung salin warna raseksi. Dewi Laksmi pineleng ing cipta dening Sang Hyang Jagadnata; let sakedhep netra mak jleg ! Sang Dewi. prapta ing ngarsane Sang Hyang Jagadnata. Deuing Sang Hyang Jagadnata kang nalika sa- niana isih ana. ing sajrone muja samadi, yitmane Dewi Laksmi di- sasmltani pindhah marang wadhage Dewi Uma, lan yitmane Dewi 64
uma pindhah marang wadhage Dewi Lalami. wis karsane Allah Tangala, sasedyane Sang Hyang Jagadnata jinurungan. Sawise Dqryl Ura kang wis asipat Iasghi_liron yitma kqro Dewi Laksmi, 'Sang Hyurrg Jagadnata tumuli -rdhu. samadi, baniur ngeiraim : ,,Heh Lal<smihangwus manuhsma marang hang asipa{rasehsi ! sira ingsun patedhani aran Bathati Durga sarta ingsun tarimahahe marang putraningsun si KaIa dadia iodhonira. Dene siral)makang . wus manuhsmn rnrang Lahsmi, lestaria aran llmayi, tetepa dadi garwaningsun". Kang tampa dhawuh matur sendika. Bathari Durga banjur jengkar menyang Nuswakambangan, kagarwa dening Bathara Kala. Dadi, Sang Hyang Jagadnata samengko nggarwa Dewi Laksmi kangayitma Dewi Uma. Sang Hyang Jagadnata kagungan putra B kang miyos saka Dewi Laksmi, yaiku : 1 Bathara Sakra, 2 Batharu Mahadewa, 3 Bathara Asmira. Dadi, putrane Sang Hyang Jagadnata kabeh ana 9, amarga sadurunge apeputra B iku, panjenengane wis ka_ gungan putra 6 miyos saka Dewi Urna, yaiku : 1 Bathara Sambo, 2 Bathara Brama, 3 Bathara Indra, 4 Bathara Bayu, b Bathara IVisnu, 6 Bathara KaIa. (salugune Bathara Kala iku ora miyos saka Dewi Uma, nanging kadadean saka kama salah). Para prrtrane Sarrg Hl'ang Jagadnata kang miyos saka Dewi Uma., bareng wis diwasa, banjur padha dijodhokakc karo para buyuie Sang Hyang Darrnajaka (Sang Hyang Wening). yaiku (Mriksanana silsilah I) : 1. Bathara Sambo nggarwa-Dewi Susti lan Dewi Swanyalra 2. Rathara Brama nggar*? Dewi Saci, Sarasvrati lan Rarasati 3. Bathara Indra nggarwa Dem Wiranci. 4. Bathara Bayu nggarwa Dewi Sumi. 5. Bathara wisnu nggarwa Dewi srilaksmi, srilaksmita, sn- satyawama lan Niknyata. vJondene Dewi Ratilr" kadange Devri sumi, kagarwa Bathara Karnajaya, putrane Bathara Ismaya. Miturut layang Wedhapurwaka pasal kaping papat pupuh Pangkur, wiwit saka Nabi Adam tumekaning para putrane sang 65
Hyang :Jagadnata' kang cacahe sanga, uga minangka pialambang adeging uripe manungsa. Mangkene unine : 1. Pasal ingkang ping sakawan, Sang Elyang Guru mangkya- ingkang ginupit, uwit murigguh Sang Hyang Guru, mang- kana turutannya, kangj6ng Nabi Adam punika sdsunu, Nabi Sis ya Sang Hyang Sita, Sang Hyang Sita aSsiwi. 2. Sayid Anwar ya Nurcahya, Hyang Nurcahya tumuli a$siwi, Sang Hyang Nurrasa Ssunu, Sang Hyang W6'nang anulya, putra Sang Hyang Tunggal p6putra Hyang Guru, nanging wi- wit Hyang Nurcahya, tGkeng Sang Hyang Tunggal jati' 3. Pan wus nunggal sakahanan, lawan sira Sang Hyang Prasida- jati, wasitane pra linuhung, iku uga minangka, pralampita jum6n6ngira tumuwuh, mangkana pradikanira, lire Adam iku uwit. 4. Iva uwiting dumadya, Sang Hyang Sita iku karsa sajati, t6m' bung Arab winastan k u n, p6putra Hyang Nurcahya, lire karsa nulya babar cahya 6nur, 6nur nuli mun'.'eng rasa, myang pangrasa cipta €sir. 5. Ing kono gya sinung w6nang, nurggal lawan witing sagung kadadin, lawan nata jagadipun, t6g6se wus samapta, wujud ti- tah asipat manungsa tuhu, kang ingak6n waraneng Hyang, myang jum6n6ng insan tramil. Ya sampumaning nranungsa, sumarmant'a sira Sang Hyang Pramesthi, nandhang cacad wa:na catur, t6hggaknya b6lang p6thak, kaping pindho as6siyung pindha diyu, kaping tiga sukunua. apus-p6p6s amar6nd!. Ping pit astanira siwah, dadi papat t-6g6se'wong 4urip, gan6pe dennya tumuwuh, say6kti kasandhangan, p@Gtdnging war- daya awarna catul, ap&-rusak'lali'murka, nora k6na den sing- gahi. Wus dadi busananira, simanira benjang yen prapteng janji' la- mun kang waspadeng rrgelmu, sayGkti banglct mbirat r6ru- wGding budaya kaug patang dhapur, ingulihk0n purwanira, sampuma lir wingi nguni. Marmanta Hyang Jagadnata, ap6putra sEsanga kang pangarsi, aj6juluk Sang Hyang Sambu, ari aran Hyang Brama, gya 9. 8 6. r7 66
Hyang Indra Hyang Bayu nirlya Hyang Wisnu, Hyang Kala Hyang Mahadewa, Hyang Cakra Asmara ragil. . 10. Hyang Sambu.t6g6se.esa, Sang l:Iyang-3rama iku dunuqge- budi,Indra manah dunungipun, Bathara Wisnu rahsa, Bayu nyawa Hyang Kala t6g6se nafsu, Sang Hyang Mahadewa atma, Hyang Cakra cipta sajati. 11. Bathara Asmara cahya, wahanane ana ing badan dadi, ba- bahan hawa sangeku, grananira kalawan, netra karna lesan murat miwah jubur, iya wiwaraning raiii, dadi warananing widhi. 12. Sang Hyang Guru akahyangan, aneng swarga ingaran Sura- nadi, ya ing Guruloka iku, sajatine pramana, guruning wong dumunung neng ut0k kulup, Sang Hyang Indra swarganira, Indraloka den arani. 13. Jatine iku pranawa, kakekating rasa pangrasa 6sir, dumunung aneng j6jantung; kang aran Janaloka, kaswarganing manungsa t6g6se iku, panggonaning rasa mulya, rasa ingkang dadi urip. 14. Neng t6l6nging palandhungan, ingaranan wadi madi lan mani, maningk6m kang kaping catur, jangkdp swarga t6tiga, sajatine mung sawiji kabeh mau, ingaranan toya g&ang, anartani jro- ning dhiri. 15. Sumdrambah Tribawana, Guruloka Indraloke ping kalih, Ja- naloka kaping t-alu, dadi ad6ging g6sang, dhuh sutengsun ra- sakdna trusing kalbu, yen sira wus bisa tampa, sampuma ja- tining urip. 15. Hyang Guru ngasta sanjata, apindha cis sarira tri pinusthi, iku tekading aluyut, pin6nd6ng ywa kalepyarl, Sang Hyang"Guru anggarwa Dyah Uma iku, ad6'grng g6Sang uunawa, kadlrnungan rasa jati. 17. Hyang Guru nitih andaka, sajatine Hyang Atma alritihi, budi lawan-haw-a-nafsu, Sang Hyang Kanekaputra, kahg minangka pGpatihe Sang Hyang Gtuu, teg&e iku pangucap, utusane iasa jati. 18. Akeh yen winameng s6rat, surasanc anane Hyang Pramesthi, tumempele mring tumuwuh, yekti para nungkara, kang wus samya analeni wosing ngelmu, baya nora katambuhan, ma- mrih gambuhing pambudi. 67
13. SANG HYANG JAGADNATA SAKULAWARGA 7 BINUJUNG DABA MAWA WISA. Kacarita let sasasi saka miyose Nabi Ngrso, Sarig Hyang Ja- gadnata (Bathara Guru) kanthi laku siluman tumurun ing padu- .r,rrrg"n" Dewi Maryam didherekake para putrane lima, kapengin wuninga wujude bayi Nabi Ngrsa. Bareng priksa wujude bayi iku acahya gumilang narawung kang mracihnani yen satuhu kekasihing Allah, Sang Hyang Jagadnata banget ing.gumun-ngungune' ngen- dika marang para putra mangkene : ,,Nitik sumunaring cahyane, bayi ihu guna-hasektene ngluwihi ingsun. Nanging ingatase wis umur sasosi, hla hoh durung bisa mlahu, mung lumrah kaya pepa- dhane bayi bae." Sarampunging ngendikane, sanalika sampeyane Sang Hyang Jagadnata tang kiwa banjur apus. Sang Hyang Jagadnata banget kaget panggalihe, rurhasa kena sesikune bayi- Kocap bareng Nabi Ngisa wis diwasa, ginubel dening para sakabat, para pandhita lan para tapa, padha nyuwun supaya Nabi Ngisa karsa nyimakake para dewa kang ngaku Pangeran, kang padha akahyangan ing ardi Tengguru. Nabi Ngisa kapareng mi- nangkani panyuwunan iku, mulane panjenengane banjur ngening- ake cipta, manegcs karsane kang l;iahakawasa. Sanalika sirna ka- manungsane Nabi Ngisa, wis angtaga-suksma, katrima panuwune' sabarang ka:rg;inedya ana, kang cinipta teka- Parrjenengane mun- dhut lempung, diglintir-glintir sarta cinipta bisaa dadi manuk dara. Kabul mukjijate Nabi Ngisa, sanalika lempung dadi manuk dara ri.rawa wisa. mumbul ndedcl gegana ngener puncake ardi TeDggu- ru, hanjriime-ncok:-^rak cegrok ana ing ngarsane Bathara Gtinr' Sang Hyang Jagadnata'ora kasamaran yen Nabi Ngisa nge- tckake mukjijat. awujud manul: dara mawa wisa kanggo nyirnak- ake para dewa.-Awit saka iku panjenengdne tumuli dhawuh ma. reng para putra ndikakake nubruk lan mrajaJa rnanuk dara. Para putra enggal-enggal tumandang bebarengan ngebyuki nubruk ma.- nuk dara, nanging panubruke tanpa gawe, pepindhane kayadene nubruk wewayangan- Manuk dara angambara. Para putra nututi ndedel gegana, nanging ora ana kang bisa ngungkuli abure manuk 68
dara'. Dumadakan cucuk, kuping lan silite manuk dara ngetokake w i s. a kang ampuhe kagila-gil4 njrojos ambyar sumebar kabun- cang,ing maruta; tibane wisa ngenqrri-para dewa. Amatga keliban wisa, para dewa padha sumrepet panorie, satemah ora ina kang kuwawa nyedhaki manuk dara. Manuk dara kekiter akalangan ana ing sadhuwuring kahyangane Sang Hyang Jagadnata, ora kendhat- kendhat ngetokake wisa gumrujug kaya udan disokake saka ge- gana. Amarga kodanan wisa kang panase ngluwihi dahana,'para dewa padha bingung pating bilulung, para widadari padhd wayang- wuyungan lumayu saparan-paran, suwarane pating jlerit asesambat ngaruara. Kanthi panggalih geter Sang HyangJagadnata oncat saka ardi Tengguru sakulawangsane kabeh, tindake ngidul-ngetan mahawan gegana, anjog ing puio kang samengko Ciarani Sumatra, karlg na- lika samana isih gandheng karo pulo Jawa.-Nanging manuk dara tansah ngetrld tindake Sang Hyang Jagadnata= sakulrwangsane. Awit saka iku Sang Hyang JagaCnata tumuli dhawuh marang putra kang pinunjul ing jagad yaiku Bathara Wisnu, ndikakake nyirnak- ake mandk dara. Sadurunge didhar'."ehi dening ingkang rama, salu- gune Bathara \\'isr,ru wis kagungan karsa nedya nyrinakake manuk clara, ananging ajrih ndnisiki karsane ingkang rama. Mulane bareng tampa dhawuhe llgkang rama, Bathara Wisnu tumuli m.usthi san- jata cakra sarta meleng cipta. Lumepase sanjata cakra nenggel ma- nuk dara, sanalika inanuk iku tiba ing imbanging ardi }darapi tanah Padang ing pulo Sumatra. Tibane rnanuk dara nurnuhake gara-gara, suwarane gumleger mahanani geter-pater dhedhet-erawati bina- rung guntur ketug lan ba5ru riwut, jagad peteng ndhedhet leli- mengan. Sasimane gara-gara, jagad katon padhang sumilak kasu- naran soroting surya. Para dewa lan para wid-adari padna [rasa ngelak, mulane padha bilulungan ngupaya banyu. Kocap'.bareng manuk dara tiba, sima sipating kukila, malih warna dadi tlaga wisa kang banyune banget benlnge. Saka banget- ing beninge wisa, tlaga iku nganti katon kinclong-kinclong kaya kaca, dumunung ing imbanging ardi Mirapi. Bareng para Cewa lan para widadari kang padha ngupaya tirta sumurup tlaga iku, pa- dha pating brubut rebut dhrsik nyedhaki tlaga. Sing wis tekan tlaga enggal-enggal padha njegur lan terus nguniuk sacukupe. Nangu,g 69
'kabeli dewadewi kang-ngunjuk banyune'tlaga iku banjur padha tumeka ing seda, amarga kang padha diunjuk iku salugune banyu .mawa wisa.-Sang Hyang Jagadnala-dhewe, jalaran ora kgwawa nahan ngelake, uga milu ngunjuk banyune tlaga, nanging pangun- juke lagi tekan ing tenggak, kang diunjuk tumuli disemprotake, ja*u. ienggake krasa panas kumranyas- Awit saka iku, tenggake sang Hyang Jagadnata banjur aetri belang putih (Benere aciri belang biru ? Pm). Wiwit ing wektu iku Sang Hyang Jagadnata b.anjur apeparab Sang Hyang l'Iilakantha' (Nila = biru' Kantha = gutu). Priksa para dewa-dewi padha palastra amarga ngunjuk banyu tlaga, Sang Hyang Jagadnata nglengger athenger-thenger nganti sa- watara suwene, nanging banjur eling yen kagungan cupumanik isi tirta:narta kamandhanu. Lathine para dewa-dewi kang wis padha palastra ditetesi tirtamarta kamandhanu, sanalika padha urip ma- neh, pating jenggelek kaya wungu saka nendra' Mangkono caritane, miturut kang kasebut ing lziyang Para- mayoga. Yen rniturut layang Tantu Panggelaran, mula-bukane Sang Hyang Jagadnata aciri oelang tenggake, mangkene : Nalika para dewa padha muter gunung Mandara nedya ka- pindhah menyang tanah Jawa, amarga saka bangeting rekasane, ngan'ui padha kasatan (irgelak banget), mulane padha ng'rpaya ba- ny.r- Dumadakan para rlewa' vruninga ana banyrl metu saka Ma- hameru. salugune iku dudu banyu, nanging wisa Kalakuta. Amar- ga saka bangeting ngelake, tanpa taha-taha para dewa padha ngun- j"t *it-u Kalakuta kang kinira hanyu lumrah, satemah blnjur pa- dha palastra. Batharlr Pararneswara (Bathara Guru) uga ngunjuk wisa Kalallrrta iku, nangng amarg4 tenggake.-banjur lca;a panas kumranyas, kang diunjuk enggal-enggal diletgllake. Jalaran pangun- juke wis tekan ing tenggake, Bathara Parameswara banjur mavia ciri belang ireng ing tenggake. wiwit ing wektu iku sang Bathara banjur apeparab Sang Hyang Nilakantha. dening Bathara Parameswara, sanalika malih warna dadi bdnyu p-gu.ip* kang diarani tatwamreta siwambha Banyu panguripan iko diir"k"k" ing kamandalu, dienggo nyiram para dewa Jalaran 70
ketaman tirtamreta,siwambha, para dewa kang wis palastrapadha waluyajati, pating gregah padha tangi kayadene mentas padha nen- Layang Paramayoga mratelakake, saka pulo Sumitra Sang Hyang Jagadnata sarta para pandhereke mbanjurake tindake ma- ngetan, tekan ing tanah Jawa kang nalika samana isih gandheng karo Sumatra lan Bali. Ana ing tanah Jawa Sang Hyang Jagad-. nata leren ing ardi Mahendra (gunung Lawu), yasa: kahyangan endah diarani Argadumilah, sinebut uga Jonggringslaka. Miturut layang Sejarah wayang purwa, sababe Sang Hyang Jagadnata kagungan asta papat, mangkene : Ing sawijining dina Sang Hyang Manikmaya (Bathara Guru) priksa wong sembahyang kanthi nutupake klambine kayadene dienggo kemulan, dadi tangane ora drlebokake ing lengerianing klambine. Sang Hyang Manikmaya ngira yen wong kang lagt sembahyang iku atangan 4, mula-ne banjur nggeguyu. Amarga nggeguyu marang wong kang lagi manembah marang Allah, sana- lika Sang Hyang Jagadneta dhewe banjur mawa asta 4, lan wiwit ing wektu iku panjenengane banjur apeparab Sang Hy""g Caf,.rr- buja. L4. LEMBU NANDINI. Lembu Nandini, titihanc Sang Hyang jagadnata, iku anaidng jin aran Rohpatanam. Mula bukane dadi titihane Sang Hyang Ja- gadnata mangkene : Amarga kapengin pinangeran ing jagad, tembu Nandini mra- tapa ing gunung kang dum,rnrrng ing sakidul-wetane ardi Teng- guru. Ing sawijining dina Sang Hyaug Manikmaya (Bathara Gurrr) priksa teja ngenguwung dumunung ing puncake gunung ing saki- dul-wetane ardi Tengguru. Kanthi gumun-ngungrrning panggalih, Sang Hyang Manikmaya tedhak ing puncak gunung dununge teja iku. Bareng wis cedhak, panjenengane kaget priksa sapi lagi muja samadi. ,,Heh sapi ! Sira ihu sapi apo, denc banget werit awingit se- 7t
munira ?/" Mangkono pandangune Sang Hyang Mdnikmaya' ' . Lembu Nandini kaget semu gumun, dene anh manungsa - -wanuh-wani atetannya tanpa subasita, mulhne wangsulane kanthi sereng-sora z ,,Heh manungsa cubluh gonyak-ganyuk ora weruh ing unggah'ungguh ! Yen sira tambuh marang ingsun, sumurupa, ya ingsun iki kang sinebut pangeraning iagad". Midhanget wangsulan kanthi tetembungan santak kang ba- nget nyangklak mangkono iku, Sang Hyang Manikmaya banget bendu, pangandikall : ,,Heh sapi gemblung hang haduh pengung andaluring ! Sumurupa, hang Pinangeran ing iagad ora ana loro, ngemungake ingsun dhewe, mulane sahabehe dewa, iin, manung- sa sartn sarupane lzutu-Lcutu walang ataga padha nyembah marang ingsun", Lembu Nandini : ,,Sira ihu pranyata manungsa humpra- lzumplmg hang banget adigung gumendhung' Apa ora lzulak war- ta adol prungon yen ingsun ihi pinundhi-pundhi dening para ra- tilning jin lan para ratuning, manungsa ?! Manawa sira tetep mba- guguh ngutha waton maido pdngandihaningsun, tartamtu sira ba- k al h e taman b eb endu nin gsltn " - Mi.lhanget tetembungane Lembu Nandini kang saya pedhes- nggrantes tumanduke ing ati, sang Hyang Manikmaya duka tan sipi, mulane banjur matek kemayan. Jalaran ketaman kemayan, sanalika Lembu Nandini rrdhrochog wel-welan tatrpa ktekat, sa- temah rumangsa kasoran kaprawiran, mulane banjur sujurl ma' rambah-rambah karo matur ngrerepa nyuwun pangapura : ,,Dhuh -ingkang tatuhu Pinangeran ing iasqd ! Kgv:ula nehseni, bilih pa- Cuko. pirunyuta ilrylzang murba amisesaiagad- Samanghe kawula su' marah ing sakarsa, soha sagah badhe tansah ngestohahen-sadaya dhawuh pailuka. Namung hemawon supados saya kandelpianf,el kawula itlih padulza puniha prunyato ingkang- murbeng ba'wano' wontena kapareng padulea harsa paring bukti minangho tandha' yekti". Sang Hyarrg IVlanikmaya " ,,Tandha'yekiine yen ingsun iki pranyata hang Pinsngeran ing iagad lan sira iku kawulo" ingsun wuninga marang asalira, nanging sira ora sum.urup marang asaling- sun. sayehti sira kang laaron Ndndini, asaliro. saha jagad sunyaruri, 72
atnujaningjrn Rohpatar.am. Sedyanira mratapa, amarga kapengin nggayuh bisaa dadi ratuning iagad, Awit saha genturing hasu- .tapanira, sira antuh nugraha bisa tata-ialma sarta baniur darbe ha- piawiran gedhe kang njatari akeh manungsa lan sato-hewan kaig podha ngtdhep marang sira. Nanging harsane hang murbeng pati, mung ingsun hang halilan ngratoni iagad, sira mung diparengahe dadi titih anin gsu n b ae - " Saparipumaning pangandikane Sang Hyang Manikmaya, Lembu Nandini tumuli sujud marambah-rambah, banjur dititihi dening Sang Hyang I\lanikmaya. Wiwit ing wektu iku sampane sato-kewan kang ngidhep marang Lembu Nandini banjur ngidhep mar:mg Sang Hyang Manikmaya, lan panjenengane banjur ajeju- luk Sang Hyang Pasupati. (Pasu = kewan, rajakaya, sapi. Pati = ratu). Sawise nitihi Lembu Nandini sawatara suwene, Sang Hyang Manikmaya tedhak, banjur kondur menyang kahyangan, Lembu Nandini ditinggal. Kocap ing sawijining dina Prabu Japaran lan para Ratu liya- liyane sawadyabalane padha munggah irrg gunung padunungane Lembu Nandini. Ancase para Ratu sawadyabalane iku nedya manembah sarta asesaji marang Pangerane, yaiku Lembu Nandini. Sang Hyang Manikmaya ora kasamaran marzlng karsane para Ratu sawadyabalane iku, mulane enggal-enggal tedhak ing papan- padunungane Lembu Nandini, lan Sang Nandini tumuii diiitihi. Bareng para Raf,.r priksa Pangerane dititihi denir,g manungse, sa- nalika padha njenger athenger-thenger, amarga babar-pisan ora ngira yen Pangerane kena ditunggangl dening manungsa. Sajrone para Ratu sawadyabalane padha kamitenggengen dening bangeting gtrmuf-ngungune, Sang Nandini mojar : ,,Heh Prabu Japatwt slr.rta porq Ratu 'habeh ! Wruhanira, -ya hang nitili ingsun ihi katg sa- tahu Pangeraping iagad, wondene ingsun mung. ngembani bae, mulane sira sawadyabalanira padha manembahd marang puie. nengane"- Sanajan wis diprentahi dening Lembu Nandini nganti kaping ielu, ewadene para Ratu tih padha mangu'mangu, durung ana kang gelem manembah marang Sang Hyang Manikmaya- Awit saka iku Sang Hyang Manikmaya tumuli matek pangabaran. Ba- reng ketaman kemayan, para Ratu padha ndhrodhog wel-welan 73
tanpa daya,-satemah banjur padha mratobat lan*geiem manem- bah marang Sang HYang ManikmaYa - ' Sawise- para Rahr sawadyabalane padha mangidhep kabelr, marang Sang Hyang Manikmaya kaya prentahe Sang Nandini, Sang Hyang Manikmaya banjur kondur menyang kahyangan kan+-hi nitih Sang Nandini. Miturut ujaring kandha, salugune Lembu Nandini ora seneng dadi titihane sang Hyang Manikmaya (Bathara Guru), mulane tan- sah mbudidaya bisane uwal saka panjenengane. wasanane Lembu Nandini nemu akal, kanggo lantaran supaya bisa tumuli uwal saka panguwasane Bathara Guru, kudu ngedu Sang Bathara karo pra- meswari Dewi uma supaya pancakara. sedyane Lembu Nandini kaleksanan, Bathara Guru karo Dewi uma kalakon pasulayan. Nanging wasanane Bathara Guru mangreti, manawa olehe nganti. regejegan karo garwa amarga saka panggawene Lembu Nandini. Awit saka iku, Lembu Nandini banjur disoT-ake dadi kluwung dening Bathara Guru. (Kluwrrng = Indonesia : pelangi). Miturut gugon-tuhon, kluwung sing asirah sapi. It{anawa ana kluwung katon, pratandha sapi Nandini lagi ngombe banyu sagara' sawise kelangan Nandini, ora antara lavras Bathara Guru an- tuk ganti titihan liya awujud sapi lanang, aran Andana (Nandana), anake raseksa Gopatama. Pamlrurine .jeneng ,,Andan3" (Nandana) diganti Andini (Nandini) dening Bathara Guru- (Nandini = sapi wadoir). Miturut Adiparwa (Parwa kapisan ing Mahabharata), Nandini wis tau diparlngake (djgadhuhake) dening Bathara Iswara (sang Hyang Siwah) marang Maharsi Wasistha, supaya Sdng Maharsi bisa nya.mpeti s awamanin g ubaramp ene sesaji. Kaluwihaire Nandini an a rong warna, yaiku :
1. Bisa minangkani sawarnane barang kangawujud ahedtr4haran utawa peni-peni rajapeni kang dikarsakake dening Maharsi Wasistha. 2. Sing sapa ngorrrbe puhar^e Nandini, orl bisa dadi tuwa (tan- sah enom bae ing salawas-lawase),lan umure bisa nganti 1000 warsa.. 74
Nalika Maharaja.Wiswamitra (Ratu ing nagara Nlkunja ? prrr) maratamu ing padhepokane Maharsi Wasistha, disugata dening Sang Maharsi dhedhaharan maneka wama kang sarwa edi-mirasa, sarta -dicaosi peni-peni rajapeni, banget kagawokan, mtithhe bairjur mundhut priksa marang Sang Maharsi mqngkene : ,,Dhuh Sang Maharsi ingkang abandha kasutapan ! Mugi n1luberna samodra pangahsama, kaparenga kawula nyuwun prihsa, sahing pundi pi- nangkanipun dhedhaharan saha peni-peni rajapeni puniha ? ! Ingatasipun dununging padhepohan puniha wonten madyaning wana, paduka hok saged nyugata dhateng hawula barang-barang maneha warni tur sarwa edi mahaten puniha". Sawise diprasajani dening Sang Maharsi pinangkane barang- barang kang kinarya nyugata, Maharaja Wiswamitra sanalika ban- jur tuwuh melike kapengin ndarbeni Nandini. Marang Sang Ma- har:i, Sang Prabu matur, karsaa ngrilakake Nandini, bakal diijoli sapi pirang-pirang kethi. Nanging Sang Maharsi ora ngulungake. Amarga saka bangeting kapengine ndarbeni, mangka disuwun ka- rananing aris Sang Maharsi ora ngrilakake, Nandini nedya direbut dening Prabu Wiswamitra kanthi kaprawiran. Awit saka iku, kan- thi roda paripeksa, Nandini tumuli digered dening Sang Prabu ka- biyantu para wadyabala, dilarakJarak sarta disabeti, maksude ne- dya digawa menyang nagarane. Nanging Nandini budi sarosane, saiernah dhadhung kang curnancang ing gulune banjur pedhot. Sawise ucul saka dhadhunge, Nandini tumrrli ngamuk mobat- mabit, akeh wadyabalane Prabu Wiswamitra kang mati amarga ditujah, dipidak utawa disundhang dening Nandini. Sumurup kan- can'e akeh sing mati; wadyabalane Sang Prabu kang isih 'rrip padha lumayu' nggendrihg sipat kupi:rg, nin ggal gustine. Amarga rumang- sa kesisarr'ryadya, .wasanane-Prabu Wiswamitra dhLrpr jya banjrrr oncat salii padhepokan tanpa pamit marang Sang Maharsi. Kagav.'a saka bangeting lingseme, ing saoncate saka padhe- pckane Maharsi Wasistha, Prabu Wiswamitra ora kondur menyarlg prajane, nangmg banjur mahas ing asepi tarali brata matiraga. - ,,8, dadi salugune hcdibyane Retu haioh haro aiku. Iyo ta, wiwit ing wektu ihi ingsun nedya mratapa sacarane pandhita, su- prya bisa namahahe piwales marang Maharsi Wasistha". Mang- kono panglocitane habu lViswamitra. 75
Jalaran saka gedhene 'dayaning puhane, yaiku njalari ma- nungsa kang ngombe ora bisa dadi tuwa tur umure bisa'nganti 10.000 waISA, Nandini dhinustha dening Wasu wo-lu nedya dipa- srahake marang- manungia mitraning iisihane. (Mriksanana angkd 34 perangan kang nyaritakake Was*wolu). 15. BATHART DURGA. Ing- ngarep wis dipratelakake yen amaJga saka mandining raseksi, lan sawise liron yitma karo Dewi Laksmi, banjur pinaring- an asma Bathari Durga dening sang Bathara; ian ditrimakake marang Bathara Kala minangka garwa.ne' Miturut carita padhalangan, Bathari Durga akahyangan ing alas Setragandamayit, tegese : alas pambuwangan kang ngganda mayit. Setra (pasetran), tegese : papan pambuwangan bangke' Titah kang nedya darbe laku ala, manawa disranani me- muja marang Bathari Durga, adate bisa kaleksanan sedyane, na- nging pamburine iya mesthi banjur ngundhuh wohing pangga- wene. Tuladhane kayata : 1. Calwa,rcra;ig u-arandha ing Girah, bisane kalakon nenung marang wong-wong Daha, amarga memuja marang Bathari Durga. I.{anging wasanane, Calwanarang nggndhuh wohing panggawene, mati dening Empu Baradah' 2. Ing lakon Sembadralarung dicanlakake, Burisrawa kang ba- nget gandrung marang Dewi Sumbadra, mratapa ana ing alas itifitangsraya, .memuja Bathari Durga; nenuwrn supaya bisa kalakorr tefemon karo Dewi Sumbadri'sajrone Arjuna groggl ana ing madyaning alas. sedyane Burisrarva jinurungan dening Sang Bathari, Burisrawa kalakon bisa tetemon karo Dewi Sumbadra. nanging tanpa gegepokan salira. wasanane Burisra- wa ngalami cilaka, nandhang wirang dadi bandan trnawan Pandawa banjur karsa ngapura kaluputane Burisrawa, awit saka pa::niirtane K crawa. wadyabalane Bathari Durga iku jinise para setan-brekasakan 76
wadon kang padha wuda blejed, wujude luwih dening nggegilani, kang minangka panggedhene aran Jurumeya. ' Miturut tay?ng Sudamala, Bathari lJurga wasanane bisa walu- yajati dadi Dewi Uma.maneh, amarga diruwat dening Sahadewa. Mangkene caritane : Sang Hyang Tunggal lan Sang Hyang Wisesa wewadul marang Bathara Guru yen Dewi Uma ora setya marang guru-laki. Bathara Guru duka, Dewi Uma kang banget sulistya ing warna di,SO?-ake dadi raseksi, pinaringan asma Bathari Durga, lan dipangandikani, yen kang bisa ngruwat'Sang Bathari mung warujune Pandawa ya- iku Sang Sadewa. Bathari Durga banjur adedunung ingSetraganda- mayit mangreh para lelembut. Ana widadara loro apeparab Citrasena lan Citranggatia kang atindak muriu:rg susila marang Bathara Guru, nalika Sang Bathara pinuju siram ana ing sendhang bebarengan karo ingkang gartva. Widadara loro iku disotake dening Bathara Guru dddi danawa aran Kalantaka lan Kalanjaya, banjur suwita marang Prabu Duryodana. BarenS miyarsa pawarta manawa Prabu Duryodana antuk sra- ya danawa loro padha surasekti mandraguna, Dewi Kunti banget sunelang sarta bingung panggalihe. Saka bangeting bingunge, Sang Dewi banjur nenepi ana ing lietragandamayit. Bareng olehe nenepi wis sawarara lawase, Sang Dewi kera',-,trhar, Bathari Durga. Marang Dewi Kunti, Sang Bathari'ndangu apa wigatine nenepi ana ing Setragandamayit. Sang Dewi matur, llyuwun patine danawa Kalantaka lan Kalanjaya. Bathari Durga nygguhi, anggere Sang De- wi karsa ngaturake (kurban) wedhus abang siji. Nanging bareng Saag Bathari mai,vi ngarani ,,Sang Sadeu)a", De.v,ti Kunti ora nya-- guhi, banjur enggai-enggal pamiian mundur.. :fng sapungkure Dewi Kunti,'Baihai'i Durga nimbali bre- kasakan wadon aran Kalika, kadhawuhan nututi lan nyurupi Sang Dewi. Amarga kesurupan Kalika, kahanane Dewi Kunti kaya ge- rah owah, mbalek sowatl Bathari Durga maneh, n]'agUhi pamun- dhute Sang Bathari. Sawise nlangkono, Sang Dewi banjur kondur menyang kadhaton. Praptane Dewi Kunti ing kadhaton dipethukake dening para Pandawa kang lagi padha bingung manggalih lan nedya ngupaya 7',i
panjenengane. Tanpa antan-antan Dewi Kgnti mundhut Sang Sa' dewa nedya dicaosake marang .Bathari Durga; yen para kadange ora ngrilakake, bakal disuPatani- Sang Sadewh dilarak dehing Dewi Kunti digawa menyang Setragandamayit, dicaosake marang Bathari Durga. Sawise nya- osake Sang Sadewa, Dewi Kunthi kondur menyang kadhaton, sa- re. Sajrone Dewi Kunti sare, Kalika metu saka anggane Sang Dewi, terus mulih menyang Setragandamayit. Sang Sadewa dle-iut karo wit randhu alas. Kalika teka, saguh ngluwari, anggere Sang Saderva karsa marang Cheweke. Sanajan sang sadewa ora mzrngsuli, tali kang ngemt salirane meksa diuculi dening l(alika. Sawise tali kang ngerut salirane diudhari, Sang Sa- dewa meksa puguh lumuh mituruti panyuwune si Kalika. Kalika nepsu, enggal-enggal nabuh tengara, satemah sa$rarnane kang ngge- gilani padha metu kabeh, kayata : klabang, kalajengking sarta sa- wamane memedi padha teka nggodha S:ng Sadewa, nanging kang digodha ayem bae. Ora antara suwe Bathari Durga miyos, dha- wuh marang Sang Saoewa ndikakake ngruwat salirane, nanging kang didhawuhi matur ora bisa. Sang Bathari duka, Sang Sade- wa diagar-.agari nedya didhahar, nanging kang diagar-agari ayem bae. I(ocap nalika samana Bathara Narada pinuju nganglang jagad. Bareng priksa. Sang Sadeua nedya dimangsa Bathari Purga, mang- ka Sang Sadei':a iku pancen durung mangsane palastra, banjur mak tengkelak, Bathara Narada enggal-enggal mbalek menyang ka- hyangan, dhawuh rnaulng Sang- Hyang Madewa ndikakake ngrebut Sang Sadewa. Nanging Sang Madewa ora wani ngtebut Sang Sade- wa saka panguwasane-Bathari Dorga, mulane baniur ndherel<ake Bathara Narada sowan Bathara Guru. Sawise midhanget ature Bathara Narada, Bathara Guru tu- muli.tedhak menyang Setragandamayii, dhawuh marang Sang Sa - dewa mangkene : ,,Sadewoo ruwaten Bathari Durga ! Irqsun su- murup (maniing) ing saliranira." Barelg Bathara Guru ivis manjing ing salirane Sang Sadewa, Sang Sadewa tumuli matttr marang Bathari : ,,Sang Bathari, padu- 78
ha hawula aturi iumeneng inghang iejeg", $ang Bathari miturut, sanalika iku sirna wujude raseksi, salin w:l.rna dadi hyu maneh, Kabeh kahanane alas uga milu malih sana- lika. Grumbul-grumbul lan bebondhotan padha dadi patamanan asri anglam-lami, sakabehe setan lan memedi padha dadi dewa. Sang Bathari banget panarimane marang Sang Sadewa. Dening Sang Bathari, Sang Sadewa pinaringan asma ,,Sudamala" (tegese : ngresikake rereged), lan kadhawuhan nggarwa Dewi Padapa, pu- trane putri Bagawan Tambrapetra ing padhepokan Prangalas. Sawise ngendikani mangkono marang Sang Sadewa, Bathari Uma tumuli kondur menyang suwarga ingiring Sang Hyang Jagad- nata (Bathara Guru). Wondene Sang Sadewa banjur tindal| me- nyang Prangalas didherekake Semar. 16. BATIL\RA SAMBO. Bathara Sambo (Sambu) putrane Bathara Guru kang pamba- yun, miyos saka Dewi Uma. Kahyangane Bathara Sambo ing Su- welagringging, garwane asma Dewi Astuti, putrane putri Sang Hyang Darmastuii. Putrale Batirara Sambo papat, yaiku : t Ba- thara SamboSa, 2 Bathara Sambawa, 3 Bathara Sambojana, 4 Ba- tirara Sambodana. Bathara Sambodana, putrane Bathara Sambo rigrunake para Ratu ing Lokapala. Dad! para Raiu iku turase Bathara Sambo. kang waruju, ing Lokapala Miturui iayang-Paramayoga, garwane Bathara Sambo ana lo- ro, yaiku : 1. -Peni Susti, putrane Sang Hyang Guruwedha. 2. Dbr',i Swanyaha, putrane Sang Hyang Pancawedha.
Garwa loro iku kabeh wayahe Sang Hyang Pancaresi utawa buyute Sang Hyang Wening (Sang Hyang Darmajaka). Baihara Sambo tau tumun:n ing marcapada jumeneng Ratu ing nagara Mendhangprawa, ajejuluk Prabu Maldewa, patihc asma Acahelasa. 79
. L7. BATHARA BRAMA. '- I Bathara Brama putrane Bathara Guru kang panenggak miyos saka-Dewi''Uma, kahyangane ing Duksintged, garwane ana telu, yaiku : 1. Dewi Saci (ing padhalangan II.B.S : Dewi Wasi), peputra : Maricibrah ma, Naradabrahma. 2. Dewi Saraswati, (peputra : Brahmanasa, Brahmadewa, Brah- manaraja, Brahmanaresi, Brahm anakandha. 3. Dewi Rarasati, peputra : Dewi Brahmani, Dewi Brahmanisri, Dewi Brahmaniyari, Dewi Brahm ani1,odi, Dewi Brahm aniyati, Dewi Dresanala, Dewi Dresawati, Brahmaniskala, Brahma- ' n ityasa, Brah maniyara, Brahmaniyam a, B rahmaniya'"a. Miturut Padhalangan H.B-S. (Himpunan Budaya Strrakarta) Dewi Brahmani kagarwa Prabu Banjaranjali Ratu Ngalengka, Dewi Brahmanisri kagarwa Kagendra Brihawan, titihanc Bathara \\iisnu kang pamburine ajejuluk Prabu Winata ngratoni sawarnane manuk, peputra Sempati lan Jenthayr', Nangin; miturut pakem padhalang- an lakon Ngruna-Ngmni, Kagendra Brihawan ditrimani putrane putri Bathara lVisnu kang asesilih Dewi Kastapi, peputra loro awu- jud antiga (endhog), dipundhut Bathara Guru diparingake marang para gar-ffane Bathara Surya kang asma Ngrrrna lan Ngrrrni, siji se- wang. Pamburine antiga kang dinarbe Dewi Ngruna nctes dadi Kagendra Sempati lan Jenthayu, dele antiga kang dinarbe Dewi Ngruni netes dadi Naga Gumbang lan ula cilik-cilik pirang-pirang. Dewi Dresanaia kagarwa Arjuna peputra Wlsageni. Miturut carita oadhalangan, ana.putrane- Bathara Brama kang apeparab Bambang Bremani nggarrva putrnne putri BatharaWisnu kang asesilih [rewi Srihrrnon, peputra siji asma Parikenan. Sawise peputra siji iku, Bambang Bremani banjur masrahake Dewi, Sri-' hunon marang Bathara Wisnu, wasanane Sang Dewi banjur kagar- wa Bambang Bremana, uga putrane Bathara Brama. Ya Sang Pa- rikenan iku kang numnake Pandawa ian Korawa. Bathara Brama uga sinebut Bathara Agni, <iewaning geni. Sarana kasektene, Bathaia Brama bisa mhrastha samubarang kang agawe rei,uning jagad. Bathara Brama uga dadi senapatine wadya- 80
bala dewa kang aran prajurit Dorandara. ' jumeneng Ratu, yaiku : 1. Ana ing nagara Mendhanggili, ajejuluk prabu Sundha, patihe Bathara Brama kaping pindho tumurun ing marcapada lan
asma Drastha lan Kulamba. 2. Ana ing nagara Mendhangsiwanda, ajejuluk prabu Budawaka, yaiku sawise Ratu ing nagara iku kang ajejultrk prabu Nalya lan patihe asma Siwandakara padha kasoran yuda lumawan Bathara Brama. Miturut Mahabharata, kang dadi senapatine wadyabala dewa dudu Bathara Agni, nanging putrane Bathara Agni kang asma Sekandha, kang uga apeparab : Kartikeya, Agniputra, Mahasena, Guha utawa Badrasena, yaiku kang nggarwa Dewi Dusena. Bathara Agni kang kasebut ing Mahabharata iku putrane Sang Hyang Prajapati uhwa wayahe Sang Hyang Manu, buyute Bathara Brahrna. (Mriksanana Silsilah III). Ya Bathara Agni iku kang mbasmi alas Kandhawa kanthi kabiyantu prabu I(resna sarta Arjuna. Amarga mbiyantu Bathara Agni, Prabu Kresna pinaringan sanjata Cakra Sudarsana, Arjuna pinaringan langkap Gandhiwa sarta endhong (wadhah panah) kang panahe ora bakal bisa entek- entek. 18. BATHARA INDN,A. Bathara Indra uga apeparab Bathara Sakra, putiane Bathara Guru kang pandhadira, miyos saka Dewi Ur:ra. Kahyangane Ba- thara Indra irig Tinj-omaya, garwane asma Dewi Wiyati, p_eputra 8, yaiku : 1 Citrarata,-2 Citi4gana, 3.Citrasena. 4 jayanraka, b Ja- Dewi Tara kagarwa Subali, peputra Anggada. pamburine Dewi Tara banjur kagarwa Prabu Sugriwa. Dewi Tari kagarwa Prabu Dasamuka, peputra Indrajit. Miturut layang Kunjanakarna, ana putrane Bathara indra kang asma Pumawijaya, sarwane asma Dewi Gandawati. . Titihane Bathara Indra gajah aran Aim,wata, sanjatane arair Bajra, uga sinebut sanjata Bledheg, amarga manawa ditamakake 81
: i Layang Mintaraga mratelakdke, nalika Arjuna mratapa ana Bathap Indra ing. wukir Indra\lla apgparaQ Bagawan rawuh ing pratapane Aijuna memba warna brahmana asind Resi Padya. Sang Resi kasoran bintah kawruh karo Bagawan Ciptaning. marang mungsuh swarane kaya bledheg. Ciptaning.,. Bathara Indra tau tumurun ing marcapada jumeneng Ratu ing nagara Mendhanggana, ajejuluk Prabu Sakra, patihe asma Resi Prawa. Miturut Mahabharata, Bathara Indra iku kalebu Dwadaga- dffya (putrane Dewi Aditi kang cacahe 12). Wondene asmane para Aditya 12 (dwadaga), yaiku : 1 Hyang Datri, 2 Hyang Mitra, 3 Flyang Sakra (Indra), 4 Hyang Bharuna, 5 Hyang Angsa, 6 Hyang Waga, ? Hyang Wiwaswat (Bathara Surya), 8 Hyang Pusa, 9 Hyang Sawitri, 10 Hyang Ariyaman, 11 Hyang Twastri, 12 Hyang Wisnu. Miturut padhalangan, karrg ngratoni para dewa Sang Hyang Jagadnata (Bathara Guru), nanging yen miturut Mahabharata kang ngratoni para dewa Bathara Indra, mulane panjcnengane uga sinebut Surapati (Sura = dewa. Pati = ratu). Miturut layang Uttarakanda, Bathara Indra kalebu Caturlokapala (Lokapala 4). Kang sinebut ,,Lokapala" ilru dewa kang nguwasani/ngratoni sa- wijining bab. Wondene kang kalebu Caturlokapala, yaiku : 1 Ba- thara indra, ngratoni para dewa. 2 Bathara Yama, nguwasani nra- ka. 3 Bathara Bharuna ngUwasa:r! banyu (Samoora) saisine. 4 Ba- thara Kuwera (Waisrawana) dewaning Kasugihan (rajabrana). Kahyangane Bathara I-ndra sinebut Kaindran (Indraloka uta- wa Indrabawana), kadhatone diarani Puskaramalini, garw_ane asma Dewi Saci. Sanjatane Bathara Indra kang diarani sanjata Bajra iku mc- wa iingir nenem, kadadean saka balunge Maharsi Dhatica. Sanjata Bajra iku ampuhe kagila-gila, manawa ditamakake marang mung- suh suwarane ngebeki bawana, ngumandhang ing akasa. 19. BATHARA BAYU " Bathara Banytr akahyangan ing Panglawung, garwane asma 82
Dewi. Sumi, putrane putri Sang Hyang Suma. Putrane Bathara Bayu 4, kabeh ririyos saka Dewi Sumi, yaiku : 1 Bathara Sumar- ma, 2 Bathara Sudarma, 3 Bathara Sangkara, 4 Bathara Bismakara. Bathara Bayu iku dewaning angtn. Dewa, manungsa, raseksa lan kewan kang bisa mangreh lakuning ffiglll, diarani golongan darah Bayu. Kang kalebu darah Bayu cacahe ana 9, yaiku : 1 Ba- thara Bayu, 2 Hanuman, 3 Wrekodara, 4 Wil Jajahwreka, 5 Liman Setubanda, 6 Sarpa Nagakuwara, 7 Garudha Mahambira, 8 Baga- wan Mainaka,9 Dewa Ruci. Bathara Bayu, Dewa Ruci, Hanuman lan Wrekodara iku pa- dha akuku Pancanaka lan akampuh poleng'bang'bintulu, minang- ka tandha manawa kabeh iku bisa mangreh Iakuning angin. Wrekodara iku mungguh ing tatalaire putrane Prabu Pandu miyos saka Dewi Kunti. Nanging salugune Wrekodara putrane Bathara Bayu, mulane sinebut Bayuputra. Wondene sababe Ba- thara Bayu apeputra manungsa (Wrekodara) amarga ketarik man- tra panggendaming dewa aran adityahredaya kang winatek dening Dewi Kunti kanthi mangesthi Bathara Bayu. Para Ratu nagara Pancala (Cemnala) iku tedhak-tunrne Ba- thara Bayu. Bathara Bayu tau tumurun ing marcapada jumeneng P"atu ana ing nagara lVlendhanggora, ajejuluk Prabu Bhima, patiire :rsrrra Bo' ma u.tarva Sulisena, purohitane asma Suksrana. Purohita iku pa- ramparaning Ratu kang uga rninangka pujangga sarra Gum kra- ton. 20. BATHARA WISNU. Bathara Ba5ru kan_g kasebut ingdhuwur iku putranb Bathara Guru kang sumendhi (tat3ng riv'.uagil) miyos saka Dewi Oma; wonderre warujune (wuragile) yaiku Bathara Wisnu. Bathara Wisnu uga ajejuluk Bathara Suman, Bathara Ari, Ba- thara Narayana, Bathara Kesawa, Kaiasakti utawa Purusotta:rra. Kahyangane Bathara Wisnu ing Uttarasagar\ mawa patamanan aran Sriwedari. Ya taman Sriwedari iku kang diputer dening Su- kasrana dipindhah menyang nagara Mahespati saka panjaluke Su- 83
mantri; Amarga bisa mindhah taman Sriwedari menyang'Mahes- pati, pangengere Sumantri marang Prabu Arjunasasrabahu kang wis:tdu diwetokake (lan ditm-dhung) bisa ditampa nraneh dening Sang Prabu Garwane Bathara Wisnu telu, Yaiku : 1. Dewi Sri (Srisekar), peputra 3, yaiku : 1 Srigati, 2 Srinanda, 3 Dewi Srinandi. 2. Dewi Sripujayanti, peputra 12, yaiku : 1 Her.ryana, ?Isawa, 3 Bisawa, 4 Isnapurna, 5 Madura, 6 Madudewa, T Madusa- sana, 8 Dewi Srihunon, I Dewi Srihuni, 10 Pujarta, 11 Pa- nonbuja,l2 Sarwedi. 3. Dewi Pretiwi. Kang sinebut ,,krabat Wisnu" iku ana 5, yaiku : 1 Wisnuka- piwara, saka golongan wanara; 2 Wisnungkara, saka golongan ra- seksa; 3 Wisnubadra, saka golongan kewan (manuk);4 Wisnunjali, saka golongan pendhita; 5 Wisnumaya, saka golongan maujud ing lalgit (lintang lsP). Sanjatane Bathara Wisnu awujud Cakra, awangun bunder kang ing sakubenge mawa bedhor sapirang-pirang kang landhepe ngedab-edabi. Titiharre Bathara wisnu ratuning manuk alan Brihawan, di- trimani putri puirane Bathara Wisr,u asesilih Dewi Kastapi, pepu- tra loro awujud antiga (enohog). Antiga kaptrndhut Bathara Guru kaparingake Dewi Ngruna lan Dewi Ngruni siji sewang. Pamburine arrtiga kang pinaringake Dewi Ngruna netes dadi kagendra sempati -lan Jenthayu, kang pinaringake Dewi Ngmni netes dadi nagaGum- bang lan ula ciiik-cilik pi-rang-pirang. Mangkorlo yen miturut pa- kem padhalangan lakon Ngruna-Ngruni. Nanging yen miturut Mahabharata. bab LXVI Sambawaparwa (parwa cilik perangane Adiparwa), Sernpati lan Jenthayu iku ahnajane kagendra Aruna lair saka Dewi Sweni; wondene kagendra Aruna (bapakne Sempati lan Jenthayu) atmajane Maharsi Kasyapa kang patutan saka De- vri Winata. Kasebut ing sajrone lakon Amurwakala, Bathara Wisnu tu' murun ing rnarcapada dadi dhalang asma Kandhabuwana, niya- 84
glrne anm Panjakdhaiangklungkungan lan Saruni (salugune Batha- ra Narada lan Bathara Brama padha namur salira). Bathara Wisnu jumeneng Ratu ing marcapada nganti ka- pihg pindho, yaiku : 1. Ana ing nagara I\{endhangpura ajejuluk Prabu Suman, patihe asma Resi Kosara. 2. Ana ing nagara Mendhangkamulan ajejuluk Prabu Setmata utawa Wisnupati. Ya Prabu Setmata (.Wisnupati) iku kang mrajaya Prabu Watugunung Ratu Gilingwesi, sarana giniles ing kreta apangirid turangga sapta kagungane Bathara Surya, sawise Prabu Watugunung kebedhe cangkrimane dening Ba- thara lVisnu. Wondene cangkrimane Prabu Watugunung ana warna 3, yaiku : 1. Panase apa kang ngungkuli panase-geni ? 2. Akeh endi wong lanang karo wong wadon ? 3. Akeh endi, bayi lair tumekane diwasa, sing mati karo
sing urip ? Pambadhene Bathara Wisnu frtangkene : 1. Sing ngungkuli panase geni yaiku panasing atine ma- nungsa. 2. Akeh wong wadon tinimbang wong lanang. Sabab, sa- najan wujude lanang, yen watake jirih ingah-ingih ivedi getih, ora ',vani ,,berjuang", iku kudu dianggep y/ong u'adon. 3. Akeh sing mati. Sabab, sanajan wujude urip, manawa mati, kudu dianggep rvong rnati. .pikirane 3. Akeh sing mati. Sabab, sanajan wujude urip, manawa mati, kudu dianggep rvong rnati. .pikirane Bathara lA'isnu iku dewa kang seneng memayu ayuning- ba- wana. Saben ing marcapada ana makhluk kan-g awatak;ulig-crrlika murka-candhala kang mahanani retuning ba,vana, utawa njatari rusaking bebrayan agung (masyarakat), Bathara Wisnu tumurun ing marcapada prelu nyimakake makhluk kang awatak mang- kono iku. Wis wola-rvaii Bathara Wisnu tumurun ing marcapada awujud nranungsa utawa kewan, prelu tetulung rumeksa kara- harjaning jagad, kayata : 1. Awujud matsya (iwak), yaiku nalika kitab suci Weda dhi- 85
2. u. 4. 5. 6. l. 8. 86 nustha lan ginawa lumayu manjirrg samodra,dening raseksa Hagagriwa. Kanthi asalira matsya, Bathara Wisnu nututi raseksa Hagagr,iwa -menyang telengiqg .s3lqodra. Raseksa Hagagriwa diprajaya, satemah kitab,suci Weda bisa ketulung- an. Awujud kurma (bulus) kang nyangga gunung Mahameru, yaiku nalika para dewa ngupaya amreta sarana ngebur sa- modra puhan (Ksiramawa) r:ganggo -gunung iku. Gunung Mahameru sinangga dening kurma supaya ora ambles ing samodra. Awujud waraha (celeng, yaiku nalika bumi cinemplungake ing Patala dening asura Hiranyaksana. Kanthi awujud wa- raha, Bathara Wisnu manjing Patala'ngentas lan mulihake dununging bumi. Awujud Narasinga (manungsa singa, manungsa amustaka singa), yaiku nalika jagad retu kerep hura-h'rru dening pang- gawene Hiranyakasipu, asuraraja kang luwih dening sekti mandraguna, nanging awatak angkara-murka siya-kaniyaya, ambek sawenang-wenang. Hiranyakasipu, amarga genturing tapa-bratane, panuwune supaya ora bisa palastra dening ma- nungsa, dening dewa, dening raseksa, dening kewan, dipa- rengake dening Bathara Brahma. Bathara Wisnu kanthi ancas nedya nyirnakake Hiranyakasipu, tumurun ing marcapada awu;ud dudu dewa, dudu manungsa, dudu raseksa, dudu sato-kewan, nalgtng satengah manungsa satengah kewan, yaiku manungsa amustaka singa kang diarani Narasinga, mrajaya asuraraja Hiranyakasipu. Awujud. rvumana (wong bajang) nalika jagad ;etu.-dening panggawene iasura Bali. Wasanane asura Bali paiastra dening \trJumana. Awujud Prabu Rama, prelu nyirnakake Rawana Ratu Nga- leiigka sawadyabalane. Awujud Prabu Kresna, prelu nyirnakake Prabu Duryodhana sakadang Korawa. Awujud Buddha, prelu mbangun agama Hindu, dadi aga:na Buddha.
,.... Miturgt kapracayan" *o.g-wbrg Hindu,Sathara Wisnu bakal manjanma maneh apeparab Kalki (Kalkin utawa Kalengki), prelu riredharake agarna anyar. Para Ratu wiratha lan Pandawa - Korawa iku tedhak-turune Bathara Wisnu. Milurut layang Bhomakawya, anp putrane Bathara Wisnu kang asma Dharmadewa, garvyane asma Dewi Yadnyawati. sang Dhaimadewa nitis marang Samba, Dewi Yadnyawati manjanma kasoran perang lumawan Bhoma, Dewi Yadnyawati banjur kagar- wa dening Bhoma. Pamburine Bhoma kasoran lumawan Prabu Kresna, mulane Dewi Yadnyawati bisa kagarwa Samba' Miturut Mahabharata, Bathara Wisnu putr'ane Maharsi Kasya- pa kang miyos saka Dewi Aditi, dadi kalebu Dwadacaditya (Adi- iya tZi, wayatre Sang Hyang Daksa, buyute Bathara Brahma' irr*"r," Bathara Wisnu asma Dewi Parwati, titihane ana warna loro, yaiku : 1. Kreta kang gedhene sagunung anakan, afangfuid sing' k! 2. Garudha, awujud manuk kang gedhene kagila-gila' putrane Ir.,Iaharsi Kasyapa kang miyos'saka Dewi wiryala. Dadi, Ga- ruda karo Bathara Wisnu iku kadang tunggol bcpc seje ibu' Uga kada:rg nak-dulur (tunggal'eYmg)' sabab padiradene *ay"t e Sang Hyang Daksa' Lan uga kadang misan 11"g*A buyut), sabab padhadene buyute Bathara Brahma' (Mriksa- nusiran Bathara Kala. panii"eii,i *iru-r layang iku (yaiku SILSILAH III) dipra..e- lakake. Mangkene : 87
/ SILSILAH lll: / PARA DEVI'A I\{ITURI.JT I\{AH ABHARATA. Mahci KEYSPa BRAHMA Dewi Laksi Jm s6mbrui Widatri Bathu Datri W€haspati Dhma Kms Ra€ksa, woara, Yatca, kine. Soa Ham Singa" u40, bruweg, 6u. B&i Sulm (Rdsi KawY4 Bisi Usc). 8&iCyawa PelValikilYa RAiUma Aditya 1016 Rldra saw6lu Risi Ricika &Gsi ( ) Jmadagni R&i ( ) RuaPmu Brahmea, 8udw4 apga P@ ditya (Hira' nyakaipu lsP.) Tmburu lsP. Pmduwa WidtruEma Desi lllottama Rahu lp Deri Xesini Pan huta Nmdha Putretre 8keh, mjude krya Bathm Yua Nagsa, Naga BNki' NagB Tsfaalo lsP' KagodnAma X4a.inGndha 21. BATHAB.A KALA. Bathara Kala akahyangan ing Selarna;rgumpeng' garwane as- ma Dewi Kali utawa Bathari Durga, peputra 5, yaiku : 1 Kala- yuwana, 2 Kalagutama, 3 Siwahjaya, 4 Kartineya, 5 Dewi Kila- yuwati. 88
Mitirrut'layang Paramayqgq'B+hara Kala iku kadadean saka kama salah, mangkene caritane : Nalika Bathara Guru nganglang jagad bebarengan kars Dewi Uma nitih Nandini,pithhwan gegana, bareng tekan ing sadhuwure sagara ing saelore tanah Jawa, tuwuh karsane Bathara Guru nedya saresmi karo Dewi Uma. Nanging Dewi Uma ora karsa nglang$ati, amarga rumaos lingserir lambang-sari ana ing ggrre Nandini. Sa- najan mangkonoa, amarga saka derenging panggalihe Bathara Gu- ru, Sang Delvi meksa dicandhak banjur dipangku. Nanging bareng nedya sinanggama, Dewi Uma tumuli ngoncati. Bathara Guru kang wis kebanjur korut kamane, bareng dioncati dening Sang Dewi, kamane banjur tiba ing sagara. Sawise korut kamane, Ba- thara Guru (sarta Dewi Uma) banjur kondur menyang kahyang- ane. Kocap kama salah kang tiba ing sagara banjur murub, saya - suwe urube saya gedhe, saya ngalad-alad prasasat sundhul awiyat, satemah agawe gara-gara,.swara gora gumita geterpater dhedhet erawati, sumuke gara-gara tekan ing Suralaya, agawe B,egere par-a dewadewi, widada:a-widadari lan apsara-apsari. Awit saka iku Bathara Guru dhawuh marang para dewa ndikakake padha tu- murun rnentang marcapada, niti-priksa sabab kang njalari tuwuhe gan-gara. Satekane para dewa ing samodra, sawise. priksa geni murub mangalad-alad kang mahanani gara-gara, para dewa ban- jur padha korrdur menyang kahyangan ngaturi wuninga marang Sang Hyang Jagadnata. ,,Heh para dewa kabeh, wruhanira ! Kang katon murub mu- lad-mulaci itu salugrrne kama salah, muldne enggal tibanana sa- 'wamane sanjat.a supaya tunuli sirna"- Mangkorro dhawuhe Ba- thara Guru sawlse midhangetake palapuran-e p4ra de,va Para dewa tumuli bali menyang samodra maneh'kanthi san- jata maneka wama. Satekane ing samodra, para:dewa bebarengan ngebyuki kama salah kanthi namakake sanjata maneka warna. Kabeh sanjata kang dilepasake dening para dewa sima, nanging urubing dahana babar-pisan ora rnendha, mandar saya mangalad- alad sundhul av.'iyat. Bareng sanjatane para dewa wis entek di- lepasake kabeh, geni kang saya mulad-mulad iku blmjur ditogake 89
bae, Ahehe,- bareng geni iku dienengake bae, urube saya'suwe banjur saya cilik, wasanane banjur mak pet, sirep babar-pisan' Nanging sasireping geni, banjur. katon ana raseksa'kang gedhene kagila-gila ngrenggep sawamaning sanjata kang dhek mau dile- pasake dening para dewa. Ra-seksa ngoyak para dewa karo nyu- wara gumleger ngumandhang ing akasa. Saka bangeting giris- mirise, para dewa padha lumayu nggendring sipat liupingr Il€- dya bali menyang kahyangan nyuwun pangayoman marang Sang Hyang Jagadnata. Playune para dewe, tansah ingelud dening ra- seksa. Satekane ing ngarsane Sang Hyang Jagadnata, kanthi gugup wel-welan para dewa matur. yen dahana malih wama danawa kang gedhene kagila-gila, ngoyak para dewa. Sarampunging ature, para dewa banjur padha ndhetik ana ing saburine sang Hyang Jagadnata kanthi rasa wedi. Let sakedhep netra danawa pruptu ing ngarsane Sang Hyang Jagadnata, banjur atetanya, swarane gumleger agawe getere kang padha miyarsa : ,,Heh dewa cilik menthilz hang mawa cahya guma- wang agilang-gilang i Sfro iku sapa, dene wani lungguh ana ing ngarep dhewe saiak ora darbe rasa wedi marang ahu ?". Kanthi ayem apolatan tajem Bathara Gunt ngendrka:.,,Wruh- anira ! Ingsun iki tatuning jagad, lan iya ingsun ilei hang pina' ngeran dening sagung tumuw"h, ieiuluhingsun Sang Hyang Jagad' nata". Danawa ; ,,We hla, tuwas kebeneran ! Manawa sira pranyata hang pinangeran ing jagad, tdrtamtu wuninga marang hang ayoga ahu. Marc tuduhna, sapa sudarmaku ?!" " Bnthara Guru : ;Sarehne ingsun irang murba-wisesa iagad, mesthi nguningani kabeh hang dumadi ifg iagad lan ya nguningani hang ayiga ing sira. Ananging sumurttpa, manawa sira hapengin nEreti sudarmanira, saranane sira kudu ngabehti marang ingsun. Yen orc manghono, tangeh lamun sira.bisa hetemu haro sudarma' iiia". Dalawa ngestokake ngendikane Sang Hyang Jagadnata. sa- jrone tumungkul ngaras pad'ane Sang Hyang Jagadnata, rambut lan athi-athine danawa dipagas dening Sang Hyang Jagadnata. 90
Amarga kaget, danawa tumuli tumenga. Thel, thel, bles ! Lagl bae tumenga, danawa ditugel pucuking siyunge dening Sang Hyang Jagadnrila, tumuli ilate cinubles lanja- ta, upase muncrat sumamburat metu saka ing tutuke kang pindha wiwaraning guwa ambane. Sawise mangkono, danawa iku banjur dieeulake. Mak kedheprek ! Danawa ndheprok tanpa daya, sirna ba- yuning angga. t Siyung sarta upase (wisane) danawa iku tinunggalake dadi siji dening Sang Hyang Jagadnata, banjur cinipta dadi Curiga (keris). Keris kang dumadi saka siyunge danawa cinampur upase (wisane) kang metu saka ilate, ingaranan Kalanadhah, tegese : kang dienggo nadhah dening Bathara Kala. (Nadhah = mangan, tumrap danawa : mbadhog utawa mangsa). Awit saka'iku wong kang nantang su- dukan utawa pancakara sarana keris, diparibasakake, ,,Ngudang siyurrge Bathara Kala". (Kasebut ing Jitapsara, siSrunge danawa kang tengen dadi sanjata Kunte, siyunge kang kiwa dadi jemparing Pasupati). Sawise mangkono, Sang Hyang Jagadnata banjur ngendika : ,,Heh danawa, wruhanira ! Salugune iya ingsun iki hang ayoga ing sira. Samengho sira ingsun patedhani aran Bathara Kzla, amarga tumitahira ana ing marcapada mbeneri wayah candhik - kala. (Woyah : canChikhalc, candhih-ala utuwa sandhyaizala = wayah ngarepahe suruping srengenge). Sira ingsun paringi papan-pad.u- nungan ana ing Nusakambangan, lan sira bahal ingsun paringi pe- pancen hang minaTpgka dadi memangsaniral'. Bathara Kala ngestokake dhawuhe Sang ttyafrg Jagadnata, tumuli mangkat mer-lyang Nusakambangan. (Iditurut layang Para- mayoga, Nusakambangan uga sinebut Nusapawinihan utawa Nu- satembini, saiki diarani pulo Karimun'Jawa, durlunge ana krg saelore tanah Jawa). Mungguh kang pinesthi dadi memangsane Bathara Kala ya- iku bocah utawa manur:.gsa sing yen miturut gugon-tuhon kudu dl-uwat sarana tlitanggapake wayang lakon Amurwakala, kayata : 1. Bocah ontang-anting, yaiku anak kang mung siji thil. 9l
2. Kembang sapasang' anak loro wadon kabeh'' 3. Uger-uger lawang, anak loro lanang kabeh' 4. Sendhang kaapit pancuran' anak telq panggulune wa- don. 5. Pancuran kaapit ing sendhang, anak telu panggulune la- nang. 6; Sarimpi, anak PaPat wadon kabeh' 7. Saramba, anak papat lanang kabeh' 8. Pandawa, anak lima lanang kabeh' Lan liyaliyane' At,a maneh kang minangka dadi memangsane Bathara Kala, kayata : 1. Wung memipis nganti nugelake gandhik utawa mecah- a-ke pipidan kang dienggo memipis' 2. Wong adang nganti ngrubuhake dandang kang lagi di- enggo adang ana ing luweng' thara Brahma, kasebut ana ing ukara kang unine mangkene : ,,Sang Hyang Kalanak (Kala + anak) Sang Hyang Brahma' pra- siddha sumangharang jagat". Tegese : Sang Hyang Kala putrane Seng Hyang Brahma, pranyata (inisqs'rrr) dadi pangleburing ja- gat. Miturut layang Mayangkara, patine Hanuma-'r amarga perang tandhing lumawan Bathara Kala kang memba warna ratuning da- nawa ajejuluk Prabu Yaksadewa. Miturut Illosaiaparwd (parwa xJt rn:g t.yat g Mahabharata), ngarcpake sirnane bangsa Yadu llrn bangsa Wresni (praja Man- aLa ta" Dwarawati), saben bengi Bathara l(ala ngaton ana ing laladan praja Dwarawati awarna madungsa kang wujude banget ngg"girit:i. Kajaba saka iku, para wanudya bangsa Yadawa padha yen Baihara Kala prapta ing nagara Dwarawati, mangsa "vuplu" *orrg-*ot g bangsa Yadawa nganti tumpes-tapis tanpa sisa' Bathara Kala kaping pindho tumurun ing marcapada lan jumeneng Ratu, Yaiku : 92 '
1. Ana ing nagara Mendhargsiwanda ajejuluk 'Piabu Balya, patihe asma Srwandakara. Ya habu.Balya lan Patih Si- -, wandakara iku kang kasor4n perang lumawan Prabu Bu- 2. dawaka panjanman" g"[n"r, B4ama. Ana ing naguua Selahurna- ajejuluk Prabu Yaksadewa utawa Kaladewa. Ya Prabu Yaksadewa iku kang miturut layang Mayangkara mrajaya Hanuman. (Mriksanana carita angka 51). 22. BATHABA SURYA. Bathara Surya uga ajejuluh Sang Hyang l{iwaswat utawa Sang Hyang Martandha, kahyangane ing Ekacakra. garwane loro yaiku Dewi Ngruna lan Dewi Ngruni. Miturut pakem padhalangan, Dewi Ngruna lan Dewi Ngruni pinaringan antiga ni;i dening Bathara Guru. Antiga iku pinang- kane saka Dewi Kastapi, yaiku putrane putri Bathara Wisnu kang ditrimakake marang kagendra Brihawan, titihane Bathara Wisnu. Antila kang diparingake marang. Ngruna pamburine netes dadi kagendra Sempati lan Jenthayu, kang kaparingake marang Dewi Ngruni netes dadi naga Gumbang lan ula cilik-cilik sapirang- pirang. Nangrng miturut Mahabharata, titihane Bathara Wisnu iktr kagendra kang sinebut Garudha, wujude ya kaya Garudha lam- bangng nagzua R.I. kae. Garudha darbe kadang wredha aran Aru- na. nagendra Garudha lan Aruna i-ku atmajane Maharsi Kasyapa saka Dewi Winata. Mangkene cari-tane : Dewi Winata matur rnarang Mahan;i Kasyapa ,,kapengrn ap€putra", mulane Sang Dewi pinaringan antiga loio dening Sang Maharsi. Antiga (endhog) loro ikir diopeni dening Sang Dewi kan- thi surti angati-ati, dienteni netese. Bareng wis dienteni sawatara lawase antiga loro iku ora netes, antiga sing siji dipecah derring Sang Dewi. Isine aniiga wis dadi manuk kang gedhene kagila-gila, nanglng sikile durung sampurna. Ya manuk iku kang sinebut Amna. Amarga dipecah dening ibune ing sadurunge wayahe ne- tes, Aruna muring-muring lan nyupatani marang ibune (Dewi 93
Winata), kandhane : ,,Kangieng ibu ! Awit sahing paharti paduha, hawula nandhang cacad jasmani ing salami'laminipun, inggih puniha boten saged gadhah suku sampuma. Jalaran sahing-pu. ntka, ing tembe ibu badhe dadoi rencang'tumbasanipun hadang piyambak ingleang apeparab Dewi Kadru. Kula weling wantos' wantos, sampun ngantos ibu mecah tigan ingkang hantun satunggal puniha, supados netes piyambah. Inggih tetesanipun tigan puniha inghang ing tembe badhe mardikahaken kangieng ibu sahing ang- genipun dados rencang tumbasan". Sawise kandha mangkono, Aruna banjur mabur ngener sre- ngenge. Ya Sang Aruna iku kang ngaling-alingi soroting srengenge ing salawas-lawase, supaya tibaning sorote ing bumi aja kebangeten panase. Antiga sing sijine ora antara lawas netes dadi manuk kang plndha prabata gedhene, sempuma wewijanganing awake. Ya ma- nuk iku kang sinebut Garudha kang pamburine bisa mardikakake ibune saka olehe dadi batur-tukon- Lan ya Sang Garudha iku kang pamburine dadi titihane Bathara Wisnu. Kadange wredha Sang Garudha yaiku Sang Aruna nggarwa Dewi Sweni, peputrd Sempati lan Jenihayu. Dewi Kadru, kadange Dewi Winata tunggal rama-ibu, uga kaga:wa Mahars; Kasyapa. Sang Dewi pinaringan antiga dening Sang l,Iaharst. Pamburine antiga iku netes dadi naga pirang-pirang, kayata : Naga Sesa (ing padhalangan sinebut Anantabt,ga), Naga Basuki, Naga Taksa lsP. Miturut-earita padhalangan, Bathara Surya putrane Bathara tsmaya-(Semar). 'Iitihane aw,riud kreta apangirid turarigga sapta. Ya kretane Bathara Surya iku kang Cening Bathara Wisnu dieng- go nggiles Prabu Watugunung Ratu ing Gilingwesi nganti tt meka ing Seda, sawise kebedhe cangkrimane Sang Prabu. (Mriksanana carita angka 20). Putrane Bathara Surya kang kerep kocap ana ing padhalang- an mung loro, yaiku : 1. Sang Hyang Rawiatmaja, Yaiku kang nurunake para Ratu ing Mahespati. 94
Z. . Sang Karna, miyos saka Dewi Kunf,r. Yen miturut L{ahabharata, Bathara Surya iku putrane Mahar- si Kasyapa kang miyos saka Dewi Aditi. Sang Dewi apeputra 12, yaiku kang sinebut Dwadagaditya (aditya 12, mriksanana carita angka 1B). Tembung ,,aditya" ateges : putrane Aditi, tedhake Aditi, salaras karo tegese : Pandawa putrane Pandu, yadawa turune Yadu, Ditya turune Dewi Diti, Danawa trahe Dewi Danu Isp. Kajaba Karna, putrane Bathara Surya kang kocap ana ing Mahabharata isih ana maneh, yaiku Bathara Yama lan Dewi Tapa- ti. Sababe Dewi Kunti nganti apeputra Karna patutan karo Ba- thara Surya, mangkene : Jalaran aleladi marang ,Bagawan Durwasa, Dewi Kunti pi- r:aringan manha panggendaming dewa aran Adityahredaya dening Sang Bagawan. Am:rga kapengin mangreti kaluwihane mantra Aditvahredaya, nuju ing sawijining dina, wayah rina, Sang Dewi nyoba matek, mantra iku, satemah kerawuhan Bithara Surya. Jalaran t€temon karo Bathara Surya, Dewi Kunti r:ggarbini, lan bareng tekan leke, Sang Dewi nglairake jabang-bayi. Ya Jabang- bayi iku kang pamburinc sinebut Karna. Dewi Tapati kagarwa Prabu Samwarana (Sambarana), peputra Prabu Kuru. Tedhak-turune Prabu Kuru diarani Korawa. Bisane Prabu Samwarana kaleksanan nggarwa Dewi Tapati, sarana minta sra]'a marang Mahafi Wasistha, diaturi nglamarake Sang Dewi. ya Malarsi. Wasistha. kang munfgbh menyang Srrralaya sowan Bathara Surya, n5ruwun Dewi Tapati minangka garwane Prabu Samwzuana. 23. BATHARA YAMA. Miturut Mahabharata, Bathara Yama putrane Bathara Surya. Sabha (kadhaton) kagungane Bathara Yama kang nggawe Bathara ,Wiiwaharmo, yaiku Dewa kang ahli ing babagan bangunan. Sabha utawa kadhatone Bathara Yama bisa ngolah-ngalih dununge mi- turut karsane kang kagungan. 95
Miturut carita padhalangan, Bathara Yama utawa Yamadipati iku putrane Bathara Ibmaya (Semar), kahyangane ing Argadu- milah, garwane asma -Dewi Mumpuni. Panjenengane- iku. dewa trang ngiwasdni nraka' wenang njabut nyawane oara titih ing marcapada lan nyemplungake ing kawah Candradimuka' 'Bathara Yama iku wujuding pasuryane kaya raseksa, mracih- nani yen panjenengane iku dewa kang awatak mentalan' Akeh wong kang pracaya, manawa wong lara sumurup/ke- rawuhan Bathara Yama, pratandha wis cepak patine' 24. BATHARA KIj'WERA. Batlrara Kuwera ur.awa Bathara Waisrawana, miturut layang Paramayogd putrane Bathara Ismaya (se;nar), miturut Mahabha- rata putrane Bathard Pulastya, miturut layang Uttarakanda pu- trane sang wisrawa, miturut carita padhalangan uga putrane sang Wisrawa. Layang Uttarakanda mratelakake, Bagawan Bharadwaja nri- makake putrane putri marang sang wisrawa. Miturut carita padha- langan sang wisrawa iku sawijining Resi, garwane asma Dewi Lo- hati putrane putri Prabu I-okawana Ratu ing Lokapala, peputra waisrawana. Sang wlsrawa karo Dewi Lokati iku padhadene te- dhake Bathara Guru turun kaping 9, utawa tedhake Bathara Sarn- bo turun kaping 8. (Mriksanana silsilah Lokapala)' Asma waisrawana iku srng maringi Battrara Brahma. Nalika rnentas mlyose, jabang-bayi difiwuhi Bithara Brahma, kasebut i:rg Ut'Uaiakanda Sang-B4tharqngendika mangkene : ' . ,,Ihe puyuthi hta ya, si'Wisrawa mara salnina ning bapany'a, toui samplah -te rupanya lawan yayahnyo, matangyan sf lvaisra- wana ngaraiz ike puyutku?1 Tegese : Buyutingsun iki bapakne aran Wisrawa, lan rupane padha plek karr.r bapakne, mulane si Waisrawana jenenge buyutingsua iki. Bareng wis diwasa, Sang lVaisrawana banget sengsem ulah tapa. Genturing tapane Sang Waisrawana agawe katenaning pang- gatihe Bathara Brahma, nganti sang Bathara karsa rawuh ing 96
. pratapa'e.. Nalika. didangu dening Bathara Brahma-;,n]ruwun nugraha apa", ature Sang Waisrawana mangkene : " ---sojar Hyang mami, y-an haria Eamnya bhatara ri pinahang hulun, humwa juga pintan ra puyut bhtatara : .kalokapalan mwang kadhanapalan ya tihang anugraha rahadyan sanghulun,,. Tegese hurang'luwih manghene : ,,pukurun, pepindhen-hawula ! Manawi wonten hapareng paduha badhe maringi ganjaran dhateng hawula, makaten panyuwun kawura : Kawuri pinir"ngro.dados ratuning jagad (Lohapala) saha aadoi aewaning iasugihai,,. Wangsulane Bathara Brahma mangkene : ,,Udu mangkana pwa kaharepta, astwakenangkwa tbka pi nalakunta. Indra Yama Baruna ktang Iokapala kapat [.ami. Aku ta gantyananta kapat ing lokapala. Mr;ang niha'tang wimana makangaran si Puspaka, ya tiki wahananta, yatanyan pada lawan dewati". Tegesq : ,,Adhuh ! Manghono ti sedyinira. In-g- sun parengake panyuwunira ihu. Kang apanghat Lihapala ihu Bathara Indra, Bathara Yama, Bathara Baruni, papate iaro ing- sun. sira nggentenana ingsun apanghat Lokapaia 4. Lan hreta ihi arane si Puspaha, minangha titihan-ira, ,u[oyo sira pa- dha horo deu)a". angha Sawise ngendika mangkono lan maringi kreta aran pus- paka marang Sang Waisrawana, Bathara Brahma barrjur kondur menyang kahyangane ing Brahmaloka, dene Sang Waisrawana banjur sowan narang ingkang rama yaiku Resi Wisrawa . -Pudil jagaC), yaiku : - 1. Bathara Lidra, ratuning'para deiia. wiwit ing wektu iku kang sinebut Lokapala (ratuning : 2, Bathara Yama, ratuning naraka (kang nguwasani nraka). 3. Bathara Baruna, ratuning banyu'saisin"ir"t"ri;;-;;._ dra saisine). 4. Bathara Waisrawana (Kuwe.ia), ngratoni para gandar..va, kinara lan yaksa, lan dadi a"*""i"g kasrigi[an (ra;a- brana). Marang ingkang rama, Sang \[aisrawrrna matur yen wis antuk nugrahar:e Bathara Brahma, nanglng Sang Bathara ora dhawuh 97
kudu adedunung ana ing ngendi' Ingkang rama Resi Wisrawa ngendika : "Kulup Wisrawuna' wruhanira ! tns r,unii (Niatencha)-ana. hadhaton kencana pinatik manik nawa retna g"*'"'"" aJwi ahti bangunan yaihu Bathara ' i i*"nrr*r. P,aoi' ioinot o" Langk a hav a kahv angane Bathara sa- Indra. Duh ing nu'o, kadhaton ihu ihu suwung ialaran wady abalanu. N*eini''o*n"sno -hadhaton para rasehsa padha Tuio tin" Langha pindhah menyang dha- bangeting wedine marang Bathara Wis' saring pratala, o^o'go- 'iho nu. Sira prayoga oinaunu'go ing hadhaton Langha kaig banget rni'- t o'i o* tu b ah al ngalami suka-rena "' e n d ah'p eni onet o*-i:o;i' Sang Waisrawana ngestokake dha-wuhe ingkang rama' Sawise ngabekti marang i"gku"J t"*-u' Su:* Waisrawana tumuli nitih kre- ta Puspaka ngener i"Jnit"" Langka' Amarga kreta si Puspaka-iku bisa ngambah sawarnaning panggonan kang dikersakake dening i, tr, ,il.rii"g p[yr.n"-tuya keplasing cipta' sadhela bae i""g San! Waisrawana wis tekan ing kadhaton Langka' -- . iid-unun1i.ytuning.-msek^sa " "i,rt Bareng Sang \Vaisrawana wis adedunung ing kadhaton Lang- ka. akeh banget yaksa, gandarwa }an kinara kang padha adedunung ing laladan Langka' taUetr padha ngratu marang Sang Waisrawana' Dhek biyen Larrgka iku lladhauone raseksa kinarl'asa telu sa- sadulu(, atmajane S""i S*'tuqa' yaiku : 1 Malyawan' 2 Mali' 3 Su' 'mali. Amarga watakJ kang banget angkara-murka' raseksa kina' wasa telu iku kapengin ngit*u'ani Suralaya' mulane banjur lela wanan karo Bathara iV;t""' Wasanane Malyawan lan Mali fralastrz w-ondene surr\di sarra para wadyabala ra ;"#;;;;;wtSnu; rasatala (dhasar Uumii, oi' *""i adedunring ing Langka mandit amat'ga wedi marang Bathara Wisnu' Sang Sumali darbe atmaja kenya asesilih Kaikabi (ing pz dhalangan sinebut Sukesi)' ditrimakake marang Resi Wicrawe peputra papat, yaiku : 1 Dagamukha' 2 Kumbhakarna' 3 Qu: a WiUtti'*a' Bareng putra 4 iku wis diwasa' rtgre iurrut t saka iku, Dagamukha iggugat (Indonesia : menuntut) kadhatc ",- 98
Langk4 marang Sang VJaisrawana. Saka pamrayogane Resi Wigrawa, Sang,Waisrawani. jengkar saka kadhaton Langka slenyang wukir Kailasa, dicliierex:l;{.,para yaksai gandarwa lan para kinara. Kreta si Puspaka kat:.r'!'i:t' ti."ring Dagamukha. Ing dhuwur wis dipratelakake yen nriir-rlt'i 'i'i;,'.;,i";.,i:iia. ',''i4s- ii .r,:{ , ia Sang Waisrawana (Bathara Kuwera) ii<r-t a'r.n:e,iiirr iii,i r tya; dene Bathara-Pulastya iktr puti,ait llatltar., 1...'.;:, '',, timur, Sang Waisrawana iku lulut irangci. ltl;ri;:-:-- i''|r ' ' Bathara hajapati, mulane ora tau ntiiretek ii,gr:il:r ; , : Pulastya, ing salawase tansah ndherel< ingliat.ig oy;::::i agawe ora renanin_g panggalihe Biitl-rl.:ra Pu!1..:,:'. kani supaya ingkang rama aja nganii ltcbarii,ii ,i wana sawise diwasa nyaosi putt'i 1'aksr; i',';,}'si, '. .' : rama, yaiku : '
1. Dewi Puspakata, patnbtt'ritlr: apt'1;,; , :, Krrmbhakama. 2. Dewi Raka, peputra ,iitarrp-ii. 5,.',rllii: i.. , nakha. 3. Dewi Malini, peputra Wibhisana.. Dadi, miturut Mahabharata, Sa-tiq llarsraiv.-,ril :'.': ,'- tunggal oapa seje ibu karo Dagamul<ha, Kunrbira;';:r;'-,2. :.. ,:. r Kara lart Wibhisana. Daqamukha lsn Ki^urbliri u6;f i;:,,r;ii.i bapa seje ibu karo Kara, Qurnana.k-ha ia;r \fibi,isa.lr':. i',..,i.'. '., panakha uga kadang tunggal-bapaseie ibu k:.rr-; \r,:ibi,i::;.:r:, Ing sabanjure Sang \i/aisr:awana (Batllzu zr - i'. r.,-.'., ; ' , - r.::p akhyangan ing lvukir Kailasa, tetep ngratoni pat'a 1'.rksa. ,"l,ili ina lan kinara; tetep jumeneng dewaning kasugihafl (ri :a i r, 211,1; i. i,ilr- burine, kreta si Puspaka bisa bali dinarbe Sang \Vais.arvana r:iai,ch, yaiku sawise perang gedhe ing Langka (Dagamukha 5211;4dvet.1:1.:116 sima dening Ramawijaya). 25. BATHARA XAtr{.". Bathara Kama kang uga sinebut Faihara I(ar.,i, r an ing Cakrakembang, garrvane asna i.-'e.^-i i:;:''r.ii .' ''1.: I t') :.ii1., .,. 21- . i 't'- ,l(l
Miturut layang Paramayoga lan carita:padhakingan;Bathara habharata, -Buth*u Kama putrane 'Bathara -Dharma- (Mriksanana silsilah I!). Para dewa iku padha bisa ketam.an ing lara, nanging ora bisa tumeka ing seda, amarga padha ngunjuk amreta' (A = ora' Mreta = mati. Amreta = kalis ing pati, ora ketaman pati)' Nanging mitu- Bathara Kamajaya tumeka ing seda kobar dening geni kang metu saka netrane Bathara Guru kang angka telu' Mangkene caritane : Nalika Bathara buru pinuju ateteki manungku puja samadi' Suralaya ketekan Asuraraja Prabu Nilarudraka sawadyabalane' nedya ngendhih panguwasane para dewa' Miturut kapracayane .Bathara Kamajaya, mung Bathara Guru kang kuwawa nang- tujuv" ngangkah bilane Baihara Guru tumuli rirudhar tapa, sarana linepasan jemparing Pancawisaya' Bareng ketaman jemparing Pancawisaya kang linepasake Ce- g" mudhar tapa. Nanging sawise mudhar tapa, Batha:a Guru "r,rt auta tan sipi marang Bathara Kamajaya' Saka bangeting dukane mulad-mulad. Geni iku ngobong Bathara Kamajaya nganti dadi lan sedane. Dewi Ratih bareng midhanget kakunge seda' enggal-enggal tindak mgnyang papan dununging sedane' Sapraptane S,a1S Dewi ing panggonan imrg dih-rju, geni kang yis siren mumb "rnarY-h' 'r.irU" toion kaya astane Batlry {amalya ngawe-.aY r'edva ngrangkul'maiang Sang Dewi. D"T Ratih kang pa"::" kapengin q-IU Lur*g kakung, enggal-enggal nggebytlr i3g dahana, seda' ' -'.'r' 26. BATHARA DHARMA. Mitruut Mahabharata, Batfiara Dharma iku putrane Sang Hyang Atri uiawa wayatre Bathara Brahma'(mriksanana silsilah III). Garwane 10, kabeh putrane putri Sang HJrng Daksa' 100
':':r '5f,iig Hiimg Daksa kagungair.putraiputri,S0; sing.2? kagarwa - Bathara Candra, 13 kagarwa Maharsi Kasyapa, 10 kagarwa Bathara Dharma. Asmane kang kagarwa Bathara_:Dharrna, yaiku : l-Dewi. Kirti, 2 Dewi Laksmi, 3 Dewi Areti, 4 Dewi Mada, b Dewi pusthi, 6 Dewi Srada, 7 Dewi Kriya, 8 Dewi Budi, 9 Dewi Lajja,l0 Dewi Mati. Para putrane Battrara Dharma kang miyos saka garwa 10 iku ora tau kocap. Yudhisthira pambayuning Pandawa, salugune-pu- trane Bathara Dharma. Nalika Dewi Kunti matek mantra Adi- - tyahredaya kang sapisanan saka dhawuhe Prabu Pandu, Sang Dewi karo mangesthi Bathara Dharma. Amarga ketarik mantra panggendaming dewa. Adityahredaya. Bathara Dharma tedhak ing marcapada tetemon karo Dewi Kunti, satemah Sang Dewi nggarbini kang pamburine mbabar putra pinaringan asma Yu- dhisthira. Sang Widura, putrane Maharsi Wiyasa kang - mijil saka wanita darah sudra, iku panjanmane Bathara Dharma. Wondene sababe Bathara Dharma m'anjanma ing marcapada dadi Widura, amarga saka dayaning SOT kang dingendikakake para Resi kang padha mrinani Bagawan Animandawya. Mangkene caritane : Nalika Bagawan Animandawya nglakoni monabrata (tapa mbisu), ing sawijining dina 6ia maling nggawa barang oleh-olehane maling lumebu ing padhepokane Bagawan Animandawya. Ora an- tara suwe wadyabalane Sang Prabu kang nglacak playune maling mau i;eka ing ngarsane Bagawan Animandawya,-nyuwun priksa marang Sang Bagawan, menyang ngendi playuning maling. Mes- thi bae Sang Bagawan ora marigsuli, amarga lag: nglakoni thpa - mbisu.. lVady'abalane Sang lta6u kang nglacak piaytrne m4irig tumu[ lumebu ing padhepokane Bagawan Animandawya, nitiprik- sa isine pad[qiokan..-lt/.asanane maiinqe ketemu, qingidan ana ' ing sangisorint pabarelane Sang Bagawan. Maling disikep lan diban- da, diaturake marang Sang Prabu. Karampungane, rnaling iku di- tibani ukum kisas (ukum pati). Bagawar, Animandawya kena ing dakwa mbiyantu dur;ana. Sang Bagawan dicekel (Indonesia : ditangkap) diaturake manmg Sang Prabu, diadili. Putusane, Bagawan Animandawya ditibani 101
paukuman saranaiitancebi lembing silite. Amarga saka gedhening tapa-bratane, sanajan dubure ditancebi lembing nganti jero, Sang Bagawan ora-tumeka ing seda. Kocap para Resi laitrane Bagawan Animandawya kang mi- yarsa warta yen sang Bagawan tampa paukuman dicubles lem- bing dubure, enggal-enggal padha tilik lan nakokake sababe, dene Sang Bagawan kok nganti tampa paukuman kang kaya mangkono abote. sang Bagawan mratelakake, jalaran ora mraduli marang ma- ling kang lumebu ing padhepokane, lan ora mangsuli pitakone wadyabalane sang Prabu, amarga nalika silnana pinuju nglakoni tapa mbisu. sawise midhangetake katrangane sang Bagawan, oara Resi tumuli nemoni sang Prabu. Kabeh ngendikane Bagawan Animandawya diaturake maiang sang Prabu, wasanane sang Prabu banjur dhawuh marang wadya, ndikakake ngluwari sang Bagav,'an. Lembing kang wis sawatara dina tumanceb ing dubure Sang Ba- gawan, didudut dening wadya utusane Sang Prabu, nanging ora bisa lolos, mulane banjur ditugcl. Dadi Bagawan Animandawya durung luwar saka ing panandhang. Para Resi mitrane sang Ba- gawim padha matek mantra papasanghara, yaiku mantra pa'nu- laking bebaya, wasanane pucuke lembing kang isih ana ing sajro- ning salirane sang Bagawan banjur metu liwat ing embun-embun- ane. Sawise Bagawan Animandawya luwar saka ing panandhang, para Resi tumuli munggah menyang suralaya sowan Bathara Dhal- ma, nyuwun priksa sababe Bagawan Animandawya rr$anti ngalami panandhang sing abote tanpa pePindhan, Pangandikane Sathar,a Dharma :,,Kawunin gana, p-ara mahar- si ! K'rla boten kesamaran dhateng tindak-tandrtkipun par-a titah a_geng-aiit ing niarcapada. Nalika taksih alit, Bagawan Animan- dawya kerep dolanan kinjeng iranthi dipun:sunduk silitipun. Ku'la prrrrik" dewaning kaadilan, wajib rurneksa supados ,,hrikum kar- ma" tumindak ing samesthinipun- Bagawan Animandawy\ nga- la:ni panandhang dipun<ubles lembing duburipun, jalaran ngun- .dhuh wohing pandamelipun nalika taksih alit. salugunipun pancen inggrh kula inekang netepaken Sang Bagawan kedah ngalami pa- nandhang makaten punika, Nanging tumindakipun lumaptar pu- tusaning pangadilanipun sang Prabu. Dados, sang Prabu namung L02
minangka lantaran tumindaking ukuman, bab pepesthening pa: nandhang, kula ingkang nemtokaken miturut,rhukum karma". . Para Resi : ,,Pukulun; hawuningana ! Miturut wewa-ruh $uci (agami), lare alit inghang umuripun hirang sahing 14 taun, manawi tumindah lepat, dereng henging dipun-patrapi pauhuman, sabab lare dereng diwas. puniha dereng saged mbedahaken awon-sae lan leres-lepat. Dados, paduha puniha ndhawahi paukuman dhateng titah inghang pancenipun boten samesthinipun dipun-patrapi pau- hunun. ,,Hukunr karma" punika boten namung hangge para titah, nanging ugi tumrap para Jewa. Paduha inggih hedah ngundhuh wohing pandamel paduha. Amargi paduha atindab lepat, ndha-. wahi paukuman dhateng titah inghang boten samesthinipun hedah dipun-patrapi pauhuman, paduha badhe manjanma ing marcapada dados tiyang pincang, lair sahing guwagarbaning wanita darah su- dra". Ya amarga SO'I kang dingendikakake denhg fara Resi iku kang njalari Bathara Dh,arma manjama ing marcapada dadi Widu- ra. Miturut Adiparwa abasa Jawa-kuna, Sang Widura panjanm:re Bathara Yama, arnarga kang di.SoT-ake dening para Resi iya Ba- thara Yama. Mangkene ngendikane Resi ing parwa iku : . ,,Kamung Hyang Yama ! Alparvastu dairat dosa Sang Animan- dawya, dantdngdanda rr.ahabham irikang rare, tan yogya tibane danda irikang rare yan turur.g kinahanan ing hid€p hala - hayu. Mangke pwa kita dumanda tan sayogya da{rdan. Manglanma ta kita manusa, mebwa pudra, ateher pincanga kita". Tegese kurang- luwih pangkene : ,,Puhulun, Bathara Yama ! AIit sanget'(bofen s-iiintena) doscnipun Sang .Animandawyq (rtangtng) padlka dhuwahi pauhuman sahlangkung awrat.lare punika. Lare ingkang deieng mangretos dhateng aw.on - sae, boten samebthinipun dipun- ukum Paduka ngukum dhateng lare ingkang pancenipun boten kedah dipun-ukum (Awit saking puniha) paduka badhe manjanma dados runungsa, (lumantar) ibu darching sudra, tur samparan pa- duha pincang". Sabanjure ukara candhake unine mangkerre : ,,Janma Sang Hyang Yama kagapa (aksara ,,c" mawa corek 103,
ngisor), Sang Widurai sira meb-wa':gudrayoni (aksara' "c?l-'mawa eorek ngisor)". Tegese z',,Sang'Hyang Yama manianmd'dening so+, ktaitsran tair saha) ibu darsh sudra hang luhur ing i;l;;;; budi". 27. BATHARA ASWAN _ ASWIN. Ing basa Jawa-kuna sinebut Agwinodewa (aksara "c" mawa corek ngisor), tegese : dewa kembar, ing tembung Jawa-anyar si- nebut Bathara Aswan-Aswin' tharatBrahma kang waruju asma Sang Hyang Daksa, putrane putri kang 13 kagarwa Maharsi Kasyapa' Putri 13 iku kang sepuh dhe- Dewi Aditi, peputra dwadacaditya (Aditya 12 )' Putra we 12 iku kang angka 10-asma Sang Hyang Sawitri nggarwa Dewi Tastri, peputra Bathara Aswan - Aswin' '-asma Bathara Aswan-Aswin iku dewa kang ahli nenamhani, dadi kena sinebut dokter (dhukun)' Titah ing marcapada kang wis tau diusadani dening gaihJra Aswin kayata Brahmana Uparnanyu siswane Resi Ayodadomya' Mangkene caritane : Brahmana Upamanyu diChawuhi angon sapi wadon karo pedhcte dening gumne yaiku Resi Ayodadomya Saben-angon' pepriman, oleh-olehane dipangan' Tindake i-lp***yu "vu*Ui Upu-"tty, mangkono iku diluputake dening gurune' lan di- niendikani manlkene : ,,(Jpamanytt, t4ruhanamu Siswa kang tihu bek{i marang'Gunt, 3,en pepiman' oleh-olehane dipisuitg' s un gah e m @r'dn g gu i'dne ". ' Upamanyu pituhu marang Guru, oleh-olehane pepriman dica- osake marang- Resi Ayodadomy"' Nnn gi"g b anjur peprimll m aneh' oleh-o'lahane dipangan dhewe. Cara manghono'iku uga diluputake dening gurule; nrulane banjur leren olehe pepriman' Wondene kang minanfka pangane banjur nusu sapi wadon kang diengon' Patrap -rntkono iku uga diluputake dening gurune (Resi Ayo- dadomya), sabab dianggep ngombe puhan kagungane Guru' Upa- *"ny,--".i ngombe puhan Sarana nusu sapi, banjur mung ndilati to4
ngisor), Sang Widurai sira nieb-wa'.gudrayoni (aksara',,ci'^ mawa corek ngrsor)". Tegese :' ;,Sang'Hyang Yama manianma'dening hetdman fiT, (ala4taran-lair saha) ibu darah sudra hang luhur ing budi". 27. BATHARA ASWAN _ ASWIN. Ing basa Jawa-kuna sinebut Agwinodewa (aksara ,,c" mawa eorek ngisor), tegese : dewa kembar, ing tembung Jawa-anyar si- nebut Bathara Aswan-Aswin. Asal-usule Bathara Aswan-Aswin mangkene : Putrane :Ba- thara'Brahma kang waruju asma Sang Hyang Daksa, putrane putri kang 13 kagarwa Maharsi Kasyapa. Putri 13 iku kang sepuh dhe- we asma Dewi Aditi, peputra dwadacaditya (Aditya 12 ). Putra 12 iku kang angka 10 asma Sang Hyang Sawitri nggarwa Dewi Tastri, peputra Bathara Aswan - Aswin. Bathara Aswan-Aswin iku dewa kang ahli nenamhani, dadi kena sinebut dokter (dhukun). Titah ing marcapada kang wis tau diusadani dening Baihara Aswin kayata Brahmana Uparnanyu siswane Resi Ayodadomya. Mangkene caritane : Brahmana Upamanyu diChawuhi angon sapi wadon karo pedhete dening gurune yaiku Eesi Ayodadomya Saben angon, Upamanyu nyambi pepriman, oleh-olehane dipangan. Tindake Upamanyu mangkono iku diluputake dening gurune, lan di- ngendikani. mangkene : ,,Upamanyu, wruhanamu Siswa hang tuhu bek{i marang Guta, 3ten pepriman- oleh-olehane dipisung- sun gake marang gui'dng ". Upamanyu pituhu marang Guru, oleh-olbhane pepriman dica- osake marang Resi Ayodadomya. Nanging banjur pepriman maneh, oleh-diahane dipangan dhewe. Cara mangkono'iku uga diluputake dening gurule; nrulane banjur leren olehe pepriman. Wondene kang minangka pangane banjur nusu sapi wadoi; kang diengon. Patrap mangkono iku uga diluputake dening gurune (Resi Ayo- daComya), sabab dianggep ngombe puhan kagungane Guru- Upa- manyu mari ngombe puhan sarana nusu sapi, baniur mung ndilati 104
umpruk puhan ing lambene pedhet, manawa pedhet iku pinuju nusu biyunge. Patrap mangkono iku meksa isih diluputake dening gurune, amarga dianggep-ngurangi pangane pedhet. Jalaran mangan_ lan/utawa ngombe apa bae tansah diluputake dening gurune, Upa- manyu banjur ora wani memangan lan ngombe apa-apa maneh. Sanajan mangkonoa, amarga saka bangeting setya-tuhu marang Guru, Upamanyu saben dina isih tetep ajeg ngengon sapi lan. pe- dhete gurune. Ing sawijining dina Upamanyu angon menyang alas. Jalaran ora kuwawa nahan ngelih lan ngelake wis'sawatara dina ora ma- ngan lan ora ngombe, Upamanyu kepeksa mangan godhong arka (tembunge Latin : aschlepias gigantia). Godhorig arka iku mawa racun kang ampuhe kagila-gila. Amarga kepanduk racune godhong arka, sanalika mripate Upamanyu banjur w u t a, satemah lakune banjur mamak-mumuk, wasanane kecemplung ing luwangan jero, ora bisa mentas ing dharatan rnaneh. Kocap Resi Ayodadomya, ing wayah sandyakala kaget priksa sapi lan pedhete mulih tanpa pangon, Upamanyu ora katon, Sang Resi tumuli tindak menyang alas, nggoleki Upamanyu. Sapraptane ing madyaning alas, sawise nggoleki Upamanyu sawatara suwene ora ketemu, Sang Resi banjur nguwuh-uwuh sora : ,,[)pamanyu, Upamnnyu ! Ana ngendi houte ?!" Upamanyr : ,,Wonten ngribi, pak Guru. Dalem nandhang wuta dadakan, iajeng hecemplung luwangan, boten saged ming- gah ing dharatan". Resi Ayodadomya tumuli nyedhaki luwangan. Sawise di- unggahake dening Sang Maharsi menyang dharatan, Upamanyu banjur nyaritakake lelakone saka wiwitan tekan wekasan. ,,Mangesthia Bathara Air-uin, lan manembaha ing sajro,fiing batin, supaya panjenengane kepareng riwuh ing'heni nguiadani mnrang kou)e". Mangkono dhauuhe Resi Ayodadomya. Upamanyu mituhu dhawuhing Guru, enggal-enggal manung- ku puja samadi mangesthi Bathara Aswin. Jleg ! Tanpa kawruhan sangkane, Bathara Aswin rawuh ju- meneng ing sacedhake Resi Ayodadomya, tumuli ngusadani'Upa- 105
t:! manyu. Mak byar ! Bareng diusap dening Bathara"zA.swiri, sanalika n--u'ane Upamauyu rvaluyajati kaya wingi nguni. --- -i(,.1:,.1;:i iilili rrgusadani; Bathara Aswin uga bisa ngenomake til.,i-r i..ii,ir, wis kaduk ylls\l'a. Kang wis tau dienomake dening l-r11i;;1; j: ri"'!'r,it-) kayzil.a l,laharsi Cyawana, putrane Maliarsi Bhregu, k;,, .' { ,rrtlg:}h |,aro t\laharsi Ramapara.su. Mangkene caritane : ., .,i li:,i(iiiirr.1,:i lntt.l',iie putri Prabu Saryati, kagarwa Cya- i..,:i.f,. '.,;r i.tii,l.1.. \lri;sti'3, iiclherihepok ing madyaning alas ce- i ' li, .rria r...iririijtli iii;ia iie"^.'i Sukat-rnya mbeneri lagi sesuci ana ilr...-:ri::ti,rr iir'r'a\.','irhail llathala Aswin sekarone (Aswan- 1,,,,,i. ,;.',i', i, i-r 'r'oilii i':aselya:le Sang Dewi marang kakunge' i,:'i; :-'iiiii.i:.,,,, t'n{ialt it-tQ warna ! Sapa aranirc, ngendi pi- ,. ..,...,.,:,., it.r; i'ir-!:.1i?(, :irr: :'ttttttg Cheue bae ana ing madyaning ,:.r,... ;.:..,.!i:.: \t.r..,,A tt,ii'tigl?ei;t Si'.pine ?/" Mangkono pandangune i)i t; :" i: l<- r :\:..',! \'t; ina ltaiaula ;r,1p Suhar-nya, rabinipun 1,,it.; .: i i '. n:.\:,iit1 irtgitung adhedhepoh ing sacelal?ipun tlaga I I i.J t.. ..:,- '..-'.r-r'.i,:, .,,1:,...'!1r : ,.(-), titangkono, ta ! Iya, iya ! Ingsun wis r.-...i,,':;,. ,riu .;i;r ,l"lle,s, L.'-.'aiL{''il', btlhncna i'-ang wis kaduk (). riii:t [)tioi. tn"melas tetnen sira huwi ! Ingatase sira -,,{{-((.i,.r. ittg t^,,irnc tur la1i ne(llteng turnaruna, hlu koiz tll(riiud'\,a "rriisi-i'u kap;,t;itta iLrahmantt kL;riuh.Jirlst{ro. O, wanudya utama ! Eman te- rneri'endaiiitzf! sttwarnanira, dene sira hepehsa laki priya tuwa hang wis bru 5isa aguu,e pantarcntira. Nini, becik tinggalen bae guru' lck.ira. -baitjr" t n Lililia' deu', lzenbcr ihi silah'siji, dadia gurlrlLki' rtiru, iail lantttt bahal agawb pcmarenting atiniia". Lewi Sukatlllya : ,,Puhulun, kawuningana ! Nadyan guru-lalhi kawula s0rttoun hadulz uredha, nanging hawula sahlanghung! tres. na .lhateng panienei'tga)iiputt. Kawula sampun boten badhe tuino- lilr dltateng [.tr4r11 srrnt, ngarltngahen satunggal hemawon, inggih fulai,arsi C),aut:na lttt;tika. Kawula saklanglzung tresna dhateng Sang lliahai>i. tnilutipm't tansth badhe tctep. nladhep mantep ct1 gi:ot lz ui o ti a t e iatii ll h at c ng p ani ene n ganip un " - I tlii
' 1 'Batharatils.win : ,,Nini Dewi, wruh.anira,! Ingsun sakloron'iki' dhukuning para dewa. Ingsun bisc ngenomahe manungsa kang vlis ' kaduk *rgdho, nggawi kuwat wong han-g wis- ora bisa ngglawat, lan bisa nggawe bagas fiurnungsa hang rupane ora pecus. Iululane nini, tumuli undangen mrene guruJahinira, bakal ingsun enomahe nganti padha karo ieiaha hang lagi umur 17 warsa, supaya bisa aga- we pamareming atinira". Dewi Sukannya ma[ur send.ika, banjur kondur menyang pa' dhepokan. Sawise mratelakake ngendikane Bathara Aswin, Sang Dewi tumuli ngaturi Maharsi Cyawana tindak menyang satepining tlaga.-sapraptane ing ngarsane Bathara Aswin, Sang Maharsi di- aturi slulup ing tlaga. Bareng Maharsi Cyawana wis ambyur ing ba- nyu, Bathara Aswin sakembaran tumuli nututi Sang Maharsi, telu- telune padha. silem ing tlaga. Ora antara suwe telu pisan padha mancungul bebarengan, banjur padha munggah menyang dharatan- Telu-telurre rupane padha baguse, padha mancoronging cahyane, padha dedeg pladege, padha enome' padha ing sakabehe' Telu iku ana siji kang ngendika marang Dev.'i Sukannya : ,,Lah marc nini Dewi, priya kang nedheng tumaruna telu iki pilihen salah-siii, endi hang nedya sira dadehahe guru'lakinira". Bareng priksa priya telu nedheng tumaruna kembar ing rupa lan padhadene bagus njenthara tanpa ceda, Dewi Sukannya ru- oraripa ewuh-aya ing pamilih. Sang Dewi tumuli muja samadi nu- tupi babahar hawa sesanga, satemah banjur bisa priksa cetha netra-batine Sang Dewi, wuninga endi sing sajatine Maharsi Cle- wana, guru-lakine kang banget ditresnani. Mulane bareng milih, pamilihe ora kliru.
Ilangrnglsipat ri'redha dadi nedheng tumaryna, sfrnaning ru- pa:-ala.dadi bagus njenthara; szrlira kang pra.sasat wis -ora bisa nggla- v;at dadi rnahh kuwat, agawe suka-renaning panggalihe Maharsi Cyawana sarta nrareming panggalihe Dewi Sukannya Sawise nga- turatre panuwun marimg Bathara Aswin, Sang Maharsi banjur kon- dur menyang padhepokan didherehake Dewi Sukannya. 28. SANG HYANG ANANTABOGA. Dliturut.Mahabharata, Anantaboga (Naga Sesa) iku putrane :,, 10?
' it''l.; '' ': ';.+ \"' " ' i' '' ' ' ' \':': " ',,Maharsi Kaiyapa kang miyos saka Dewi Kadru. ?utrane:Dewi .iKattru iku akeh bangeL kabeh awujud ula (naga), kayata : 1 Naga Sesa (Anantaboga),' 2.Naga Basuki,- 3 Naga prawata, 4 NagaTaksa; ka, 5 Naga Elapatra lan liyaliyane isih akeh banget. ' Ilaga Sesa (Anantaboga) sengsem ulah tapa-brata. Olehe mra- tapa pindhah-pindhah, kayata ana ing ardi Gandara, ardi Wadari, ardi Gohkama, ing alas Puskara, banjur ing ardi flimawat. Gen- turing kasutaparie Sang Hyang fu*tlqqga ndadekake karenaning panggalihe Bathara Brahma. Ing sawijining dina Bathara Brahma rawuh ing pratapane Hyang Anantaboga, ngendika mangkene : ,,Putunings;un Anan- taboga ! Sengsemira laku tapa agawe suha-renaningsun. Mara sa- jarwaa, anggonira tapalbrata iku kanggo nggayuh apa ?!" Ature Sang Hyang Anantaboga : ,,Puhulun, kawuningana ! Anggen hawuln mratapa p.unika, kajawi hangge nggayuh katen- trema4 hawula kapengin darbe lelabetan sae dhateng sesamining agesang". Bathara Brahma : ,,Putuningsun Nagosesa ! Ingsun banget hacaryan midlranget aturira, anggonira kapengin najehake dhiri kanggo pepadhaning ngaurip. Prayogane anggonira najehake dhi- rinira, enggonen gawe karaharianing sagung dumadi. E, putuning- sun ! Sira sumurup dhewe, jagad iki durung santosa af,ege, tansah gonjang-ganjing bae- Mcnawa sira pranyata kapengin gawe kara- harjaning sagung dumadi, jagad iki sdngganen, supaya santoisa adege". Naga Sesa .' ,,Dhuh pepundhening sagung dymados ! Kawtla .sendiha ngestokahen dhawuh paduka. Mugi woniena hcpareng pa- duha tumunfena karsa numpangaken jagad puniha ing sirah ka- u)ula". . Bathara.,Brahma : ,,,Heh Naga Sesa ! Manjinga ing dhasaing pretalo, jagul iki bakal benghah hanggo Calaryira. Wruhanira Naga Sesc / Amarga sira huwawa nyangga bdwana, mula sira bahal an- tuh nugXaha hang gedhene tanpa upatna". Na.ga Sesa tumuli ambies ing lemah ngarrbah ing papan karrg ben-gkatr menyang dhasaring pratala, tumuli wiwit nyangga bumi 1U8
., kirng kita enggoni iki. j ,, 'r r' Miturut iarita padhalangan, asal-usule Anantaboga mang- kene : Dewi Suyati kagarwa Anantawasesa Anantadewa Anantanaga nggarwa Dewi Wasu Nagatahala Anantaboga nggarwa Dewi Supr6ti Nagagini kagarwa Wr6kodara f, **ro "ggarwa Devi Ganggi Sarig Hyang A;rantaboga a'kahyanganing Sap taplttala, tegese lapi-sing burni kang kaping pilru Saniijan dununge ana ing sajroning bumi, :kahyangan- ing Saptapr.atala iku'.endirhe padha bae. karo Kaindran. Ga:wane Sang Hylng Anantaboga asma Dewi Supreti; pepu- tra Nagagini lan Nagatatn.ala. lJagagini kagarwa Wrekodara pepu- ha Antareja Sang Hyang Anantaboga iku darbe aji-aji Kawastrawam kang njalari bisa mancala warna manungsa- Wungsungane Sang Hyang Anantaboga kasinungan daya gha- 109
t' i-U:rtarig banget ngedab-edabi Ing carita lakon Sumbailralaning Antareia -ngupaya bapa ing lumahing bumi di- miatelakak", t gawani wlungsunganintl ey'ange, mulane dhewe-ke ora'bisa teles aening banyu lan ora bisa karasa panas dening gdni. Bareng wis sa- watara lawase olehe.mubeng-mubeng ana ing lumahing bumi ngu- paya sudarma, lakune Antareja tekan ing bengawan Gangga' Du- madakan Antareja sumurup layon kumambang kendhang ing bengawan Ganggar.nangrng ora ngret! manawa kendhanging layon iku saparane tansah dietutake dening Gathutkaca salid ing gegana' Nalika samana Gathutkaca karo Antareja durung tepung, Cadi iya padhadene durung ngreti yen kadang tunggal bapa seje ibu' Layon kang keli.iku ora liya layone Dewi Sumbadra' Kanthi maksud supaya kena ditakoni dgnunge kasatriyan Jodhipati, La- yon diuripake dening Antareja- Nahgng bareng layon wis urip maneh, Antareja lagi bae nedya atetanya, dumadakan dijlogi Ga' thutkaca saka ing gegana, amarga dikira nedya ganggu-gawe ma- rang layone sumbadra. Antareja cancut tali wanda lumawan kro- dhane Gathutkaca, nangmg banjur dipisali dening Dewi sumbadra. Ya arrarga perang lumawan Gathtitklca iku kang njalari Antareja banjur ketemu karo baPa. "titu 29. BATIIARA BARUNA. Bathara Baruna (Tttaruna) miturut layang -Param ay oga putrane Dewi Gangga, wayatre Sang Hyang Heramaya, buyute Sang Hyang Ening (Mriksanana silsildh I). Nanging miturut Mahabharata, Ba- thara Baruna putrane Maha:si -Kasyapa kang miyo-s saka Dewi Aditi (dadi kalebu dwadacaditya =, Aditya 12). Wondene Dewi Aditi iku putrane Sang t{yang l)aksa, utawa wayahe Bathera Brah- ma. (Mriksanana silsilah III). Layar.g-layang pakem padhalanga4, ora ana kang ngandharake asal-usule Bathara Baruna. . -kaleiu ,Layang Utt-arakanda mratelakake, Bathara Baruna dewa kang Caturlokapala (Lokapala 4: Indra, Yama, Baruna Kuwe- ra). Bathara Baruna nguwasani alaming banyu saisine, kahyangane ing dhasaring sr,modra. Garrvane sing sok kocap a^sma Dewi Diwi lan Dewi Mitra' Putrane sing kacrita mung loro, padha kasusra ing jagad, yaiku : 110
f. Urt.rri :Kasyqarga4, apeparab fr{afrarsi agr"iyu: S$e-Uatt harsi iki, hang rrdhahar dagtnge Asura Watapi, ng!4iu\ bI- nyune samodra nganti asat, ngendhakake' ardi Windyd- iirpaya ora sundhul tangit, lan kang. ngesbtake .Prabu Nahusa, njalari Sang Prabu kejengkang saka Suralaya.
2. Maharsi Wasistha, Maharsi marcapada kang kineringan dening para dewa lan para raja, kang ginadhuhan Lembu Nandini dening Bathara Iswara, kang ngesotake lVasu wolu manjanma ing marcapada, kang pininta sraya dening Prabu Sembarana munggah menyang Suralaya scwan Bathara Surya nglama Dewi Tapati. Mosalaparwa mratelakake, ing sasedane.Prabu Kresna, tr?g&- ra Dwarawati kinelem tirta dening Bathara Baruna nganti dadi samodra. Bathara Bamna sok asung pitulung utawa pamrayoga macmg titah ing marcapada, kayata : 1. Natika Maharsi Ricika (ramane Maharsi Jamadagni utawa eyange Maharsi Ramaparasu) nglamar Dewi Satyawati puM- ne putri Prabu Gadhi Ratu ing praja iianyakawya, dipundhuti bebana i'uda 1.000 kang ules abang lan kupinge kang sasisih padha awarna ireng. Bisane Sang Mahatlsi ngleksanani bebana iku arnarga saka pitulungarte Batirara Baruna. 2. Naiika Rafnawrjaya ngirid wadyabala wsnera nedya ngrabasa Langka (Ngalengka), bareng tekan ing pasisir, tindake kan- dheg dening kepalangan samodra. Ramawijaya dirawuhi Ba- thaga Baruna, dipqringl pamrayoga supaya dhawuh Nambak samodra magng para wadyabala wanara, kanthi dipandhegani dening gegedhuging wanara ar-an Nala kang wi'riasis ing baba- garr bangunan (putrane Bathara Hashi utawa Bathara Wiswa- kai'Ea). Pamrayogane Bathara Bantrra diestokake dening Ra: mawijaya, samodrd kalakon ditambak dening para wanara, njalari Ramawijaya sawadyabalane bisa kaleksanan tekan ing 111
. . ., -,., , ,, :i. 'ii'r : ':' :''-.' t' . I , '_ 30. BATHARA SAKRA, BATHARA MAHADEWA'r.AN '. .r, BATHARA ASMARA. ! Yen ing Mahabharata, Bathara Sakra iku peparirbe Bathara In- dra, Bathara Mahadewa jejuluke Bathara Siwah utawa Bathara Sangkara. Nanging ing padhalangan, dewa telu iku kabeh putrane Bathara Guru, miyos saka Dewi Umaranti. Yen miturut.layang Paramayoga, ibune Bathara Sakra, Bathara Maha,lewa lan Bathara Asmara asma Dewi Laksmi. Kahyangan Bathara Sakra ing Jongruent, Bathara Mahadewa ing Argapura, Bathara Asmara ing Mayaretna. 31. BATHARA GANESA. Bathara Ganesa (Ganesya) iku dewaning kawruh, kahyangane ing Glugutinatar. Miturut layang Smaradahana karyane Empu Dharmaja, Ba- thara Ganesa il:u putrane Bathara Guru miyos saka Dewi Uma, nanging ora kasebut ana ing silsilah. Bathara Ganesa iku dewa kang asalira lan amustaka gajah. Layang Smaradahana mratelak- ake, sababe Bathara Ganesa asalira lan amustaka mangkono, mangkene: Nalika Bathara Guru pinuju mratapa, Suralaya ketekan mung- suh, yaik-u P-rabu Nilamdraka sawadyabalane. Miturut kayakinane Bathara Kamajaya, kajaba B.athara Guru, ora ana kang kuwawa lumawan krodhane Prabu Nilarudraka. Awit saka iku, Bathara Guru kang nalika samana lagi manungku puja, linepasan jempa- ring -Pancawisaya dening Bathara (am njaya. - Gregah ! Arirarga ketamur jemparing PanCawisaya, Bathara Guru sanalika wungu lan mudhar tapa" nanging banjur duka tan, sipi rnararrg Bathara Kapajaya. Sarana netrane.kang angka telu, Bathara Kamajaya pinandeng mantheleng dening Bathara Guru. Bathara Kanajaya kobar salirane dening geni murub mangalad- alad kang metu saka netrane Bathara Guru, dadi lan s.edane. Ba- thari Ratih midhanget kakunge seda kobar, enggal-enggal sowan ing padunungane Bathara Gum. Saka kaparenge Sang Bathara, bareng Dewi Ratih pmph, geni mubal maneh, urubing geni katon 112
kaya astane Bathara Kamajaya ngawe-awe Dewi Ratih. SangDetsi i tumuli nggebyur ing geni, dadi lan sedane. Para dewa padha-matur ngrerepa maran$ Bathara Si*ah (Ba-' thara Guru), karsaa padng pangaksama lan nguripake manetr ma- rang Bathara Kamajaya.lan Dewi Ratih. Nangrhg Sang Bathara ora nayogyani. Karsane Sang Bathara, Bathara Kamajaya dumgnunga ing atine para priya, Dewi Ratih ing atine para wanita, supaya p:ua manungsa bisa enggal bebrinahan. Sawise agawe kobaring salirane Bathara Kamajayasarta Dewi Ratih nganti padha tumeka ing seda, Bathara Siwah (Bathara Gu- ru) banjur kondur menyang kahyangan, pepasihan karo ingkang garwa Dewi Umc. Para dewa, bareng midhanget Bathara Siwah wis l:ondur ing kahyangan, padha mrelokake sowan. Dewi Uma na- lika samdna lagi nggarbini, nalika priksa gajah titihane Bathara Indra kang gedhene kagila-gila, amarga saka wedine, banjur nje- rit sora. Bareng tekan ing titi-wancine, Dewi Uma mbabar pupu- tra mijil priya, salira lan mustaka kaya dirada, pinaringan asma Ganesa (Ganesya). Ya bayi Ganesa iku kang wzrsanane bisa nga-' sorake yudane Prabu Nilarudraka kang nedya nggawe karang.abang Suralaya. Miturut katrangan kang kasebut ing wiwitane aaiparri kang ngripta Nlahabharaia Maharsi Wiyasa, kang dadi'panitrane (juru-tulise) Bathara Ganesa. 32. DEWA BUCI. Dewa Ruci akihyailgan irg Telengsamodra. Xapriye silsilahe Dewa Ruci, ora ana buku kangngandharakc. l Derila Euci up sinebut Denra Bajang, jalaran saka bangete ciliking salirane. Anehe, szmajan saliraire Dewa Ruei kena darani ciiik menthik, nangrng guwagarbarie ora sesak dilcboni Wrekodara kang banget gedhe-dhuwur salirane. Bareng wis ana ing sajrone guwagarbane Dewa Ruci, Wrekodara banget gumun-ngungune priksa ing sajrone salirane Dewa Ruci isi srengenge, rembulan, lintang-lintang lan jagad saisine kabeh. : 113
Manawa dicundhukake karo ngelmu ghnib, Wrekodara man- jing ing guwagarbane Dewa Ruci iku salaras karo unine isbat,wa- r"frgku manjing curiga". Ya ing wektu iku W5qk9@ra antlke we- jangan ngelmu ghaib saka Dewa Ruci. Canta lakon Dewa Ruci iku bangunan saka carita kang kdmot ing Mahabharata, yaiku caritane Maharsi Markandheya, darahe Ma- harsi Bhregu. Maharsi Markandheya manjing ing guwagarbane bocah cilik (wong bajang). Ana ing guwagarbane bocah cilik iku Sang Manarsi priksa jagad kang kahanane padha karo jagad kang gumelar jembar iki, mawa kali sapirang-pi-rang, gunung-gunung, tlaga-tlaga, rawa-rawa lan liya-liyane. Kajaba saka iku, Sang Ma- harsi uga priksa srengenge, rembulan lan lintangJintang kang so- rote katon pating glebyar anelahi. Miturut layang Wedhapurwaka pupuh SINOM, carita lakon Dewa Ruci iku pralambange manungsa mangsah samadi. Mang- kene unine : 1. T6lase kang pralampita, sasmiteng Sri Harimurti, pasal sapta anggupita, suraseng srat Dewa Ruci, ya Wr6kodara nguni, rikalane angg6guru, marang Pandhita Durna, aminta kang tir- ta wdning, iya iku sasmita mangsah samadya. 2. T6gtse Pandhita Durna, Yaiku s6dyaning kapti, awit Sdya- ning wardaya, iya dadi guntnacii, iku pituduh jati, atas saking tekad, barang karya kang kinapti, a',,ma tuhu, tshima t6g€se nadyan uwis ana s6dyanirrg wardaya. 3. Lamuq nora kanthi tekad, utawa tan den lakoni, kabeh kar- kating parasdya, sayOktine nora dadi,. pama arsa samadi, arsa wruh ing nyatanipun, kahanan jro samadya, nanging:uthik angayoni, ydkti nora ',vruh rao&ne kang sanyata 4. Wit gawat kaliwat-liwat, luwih rungsit luwih wGrit, marmanra Pandhita Durna, dennya tuduh Bayusiwi, dennya mrih toya suci, tin6datrken dunungpun, neng wana Tikbrasar-a, kapr& nah neng soring wukir, Candramuka iya ing Gandarnadsna. 5. Pinurih anrlhungkaran?., anane kang wukir-wukir, wit nggone kang tirtamarta, neng guwa ngisoring wukir, luwih jro luwih wingrt, pilih janma kang sumurup, yaiku pradikany4 Tik- brasara kang wanadri, wana alas lire p6pGt6nging nala. 114
15. 16. t7. 18. 19. 20. 21. 22. 116 Sang Bayusunu,l pamit kadan{e satr: mU6t pati, inarmaiita papat, mldsat kinipatken sami, pradikane -sira sang sudira :" brata. Wus datan kewran denira, mrih sirna r6ncaneng kapti, golong- gilig tekadira, tan pisan n0dya ngunduri, kdnc6ng-adr6ng pa- ngesthi, tan tolih ing ngarsa pungkur, puwara Wrdkodara, anggObyur ing jalanidhi, lire iku iya pangrasaning cipta' Wus kukut mar:jing pranawa, parandene ana maning, ban- cana kang luwih arda, kang bangGt ambObayani, yeku naga 'gGng prapti, nj6ngg€r6ng saengga gunung' malang-malang ku- mambang, neng luhuring jalanidhi, kakarsana mangkrak nga- kak makikikan. Wr6kodara duk tumingal, mzlras tyase k6k6s tis-tis, ngrasa yen n6mu b6baya, ingkang luwih mb€bayani, nging reh s0kunging kapti, sanadyan tumGkeng lampus, wus tan guming,sir ing tyas, pasrah mring kang murbeng pasthi, sigra tadhah ngaglah panggah ambr6gagah. Wawang ri sang llagaraja, sak6dhap wus prapteng ngarsi, kruraya manaut sigra, mring sira Sang Bayusiwi, mul6t suku kekalih, arsa ambanting mrih r"rbuh, nanging Sang Wr6ko- dara, panggah santosa tan kongkih, naga krodha angga ginu- b6d sadaya. K€mput puput prapteng jangga, Wr6kodara tan bisosik, saka- la eng6t manawa, datrbe wasiyat pr6mati, pancanaka k6kalih, dyan cinubl€saken gupuh, naga gdng kapidhara, uwal saking Bayusiwi, tan antara Nagendra t6rus palastra. Iku lire jro pranawa, duk durung tum6keng fuit g, 6'ning t6- i6ngrng prana$Ia, ya paksih-ana kang dadi' baniana ngg6- girisi, kang mrih badhari:rg pan6kung dene ta ingkang dadya" yaiku s6r0ngng kapti, nglumpuk t€mah mahanani uwasing Marmanta iineka naga' goraya angg6girisi, nanging reh sang h?su brata, uwase wus den sayuti, tantara sima dadi, bangkit neng Gning ing ngriku, ginarr.bar Wr6kodara manjing t€- l0nging jatadri, apuwara tinG'monan Dewa Bajang. J8juluk Sang Marbudyengrat, iya Sang Hyang Dewa Ruci, t6-
'in:)
23. 24. 25. 26. 'g6se',iku:pang)asa, patAnon lan atma jati, tantara Bayuiiwi, manjing mring jro garbanipun, Sang Dewa Ruci yeka, panga- sa Wus manjing maring, jroning atma warangka manjing curi- ga. Sirna kang rasa paigr:rsa, wus jum6n6ng 6n6'ng €rring, nanglng n6ng - ning jroning g6'sang, durung n6ng - ning kang sajati, marmanta Bimasuci, duk arsa katr6m neng ngriku, Dewa Ruci tan suka, mangsuli ,,Kulup tan k€ni, lamun durung prapteng jamane antaha". Dene neng jro guwagarbd, Wr6kodara aningali, ponang cahya neka wama, wus nora pr6lu pinikir, marga iku kang dadi, ka- kekating hiwa-napsu, kukut neng jro pranawa, katingal ma- neka wami, nging wus mari nora padha angrancana. Malah maweh sdngs6ming tyas; sabarang ingkang kaeksi, mung karya lam-laming driya, nangrng yen- sajroning pati, neng kono korup maring, cahya kang asri narawung, tah wun tibeng b6baya, sasar tan mulya satiti, yen neng jroning pa- n6kung tan dadi apa. Marmanta Sang Wrdkodara, aneng kono t6nh6m aring, dene wus tanpa r6ncana, t6las pradikaning tulis, kang marna Dewa Ruci, dhuhdhuh babo sewayengsun, rasakna jroning driya, rungsiiing r6rasan ik!, Cen kacakup pamucunging pralarnpi- ta. 33. HYANG"ATUK LAN HYANG TEMBCRO. Hyang Tcmboro (Tembuni; Tamburu) kme_but ing silsilah l lan Il, putrane Sang Hyang Ismaya (Semar). Nafiging rniturut -Maharsi Mahabharata, Hyang- Temboro (Tamburu) iku puharre Kasyapa kang miyos saka Dewi Wisv;a. Dadi, wayatre Sang Hyang Daksa, utawa buyute Bathara Brahma (Mriksanana sil-.- srlah III). Hyang Patuk uga puhane Sang Hyang Ismaya (Semar). na- nging ora kasebut ing silsilah. Hyang Patuk karo Hyang Temboro iku GANDHEK SAKEMBARAN, gandheke Bathara Guru. Gan- dhek iku abdining Ratu kang pagaweane nglantarake dhawuh, LLl
cacahe mesthi loro (sakembaran). Yen ing kalangan militer, gan- dhek sakembaran iku mirib karo ordonnans, tarkadhang pake- ' capane digawe cara Jawa,redenas';, mulane ing thnah kajawan ana tembung,rRedenas ing Slompretan". 34. WASU WOLU (ASTABASU). Wasu wolu utawa Astabasu iku uga jinise dewa, putrane Ba- thara Prajapati, utawa wayahe Bathara Manu, utawa buyute Ba- thara Brahma. (Mriksanana Silsilah IV). Asmane Wasu woiu, siji-sijine yaiku : 1 Bathara Dara, 2 Ba- thara Dmwa, 3 Bathara Soma (Candrama), 4 Bathara Aha, 5 Ba- thara Anala (Agxi), 6 Bathara Anila, 7 Bathara Pratyasa, 8 Bathara P.rabasa (Dvahu). Ing ngisor iki silsilahe Wasu wolu (Astabasu). Bathara Prajapati garwane 5, yaiku : I Dewi Drumah peputra Wasu 2 : Bathara Dara lan Bathara Druwa.II Dewi Swasah peputra Wasu 2 : Bathara Soma (Candrama) Ian Bathara Anila (Bathara Swasana). III Dewi Bata peputra Wasu 1 : Bathara Aha- IV Dewi Sandilya peputra Wasu 1 : Bathara Anala (Bathara Agni utawa Ba- thara Hutasa4a). V Dewi Prabata peputra Wasu 2 : Bathara Pratya- sa lan Bathara Prabasa (Dyahu). Mahabharata ora nyebutake garwane kabeh Wasu, nanging ka- beh Wasu disebutake putrane, yaiku : 1 Bathara Dara peputra Drawina lan Hutahawyaha. 2 Bathara Druwa peputra Bathara Ka- la. 3 Bathar.a -Soma (Candrama) peputra Warcas. Sang Warcas nggarwa Dewi*Manghar4 peputra Sisira, P1ala, Ramana. 4 Bathara Aha peputra .Iyo_'ui, Sanra, Santa lan Muni. 5 Bathara Anala (Agni, Hutasana) feputra Sang Kumara kang ugd apeparab Kartikeyq awit ginulawenthah dening Dewi Kretika lsp. Kadange Sang Kar- tikeya 3, yaiku : Sangka, Wisangka lan Negameya. 6 Bathara Anila (Bathara Swasana) pepuha Manojawa lan Awijhatagati rniyos saka Dewi Siwah. ? Rathara Pratyasa pepuha Resi Dewala. Sang Resi Dewala apeputra Hyang Wrehaspati lan putra. putri siji (ora kocap asmane). I Bathara Prabasa (Dyahu) nggarwa kadange putri Hyang Wrehaspati peputra Bathara Wiswakarma, dewa kang ahli ing babagan bangunan (ahli tehnik) kang nggawe suyasa padu- 118
nungane para d6wa lan lrreta-kreta kaswargan. (Kadhaton Langka utawa Ngalengka iku uga gavreane Bathara Wiswakarma). ., Ing ngigor.iki silsilahe Wasu wolu (Astabasu). SISILAH IV : ASTABASU (WASU WOLU). Bathe Bmhma Jamsembmi Bathm W€haspati Put6tya Ras6ksa" wmara" Ya-tsa, kinu. Kaa Sma Singa, n:ca4 bruwag,n. Ham R6si Sukla (kei Krya, PuWalikilya Uwa). Deri Aditi lsp. Uma Ricika oo*i"a $--PflJl Uut*r.y*r{ Juadagni F,uaprc (Pmuma). llisratama Battrm Kala Sma(Cudrua Wrhn*d ..Wrc f,lac_iaEi Awijn-atag:ti Jyoti Katilqia '119
. Wasu wolu (Astabasu) ik' wis tau nianjinma kabeh ing'inir- capada, awit saka dayaning SOT kang dingendikakake Maharsi Wasistha. Mangkene caritane :
Maharsi Wasistha kagungan Lembu Nandini peparinge (ga- dhuhan) Bathara'Iswara. Ing sawijining dina Wasu wolu sagilrwane padha aleledhang ana ing marcapada, mriksani asrining alas' Bareng olehe ameng- ameng mriksani kaendahaning alas tekan ing padhepokane Ma- harsi Wasistha, para lYasu lan guuwane padha priksa Lembu Nan- dini. Bathara Prabasa (Dyahu), yaiku Wasu kang angka wolu (kang timur dhewe), ngendika marang Sarwane mangkene : ,,Nandini kagungane *ta/naii Wasistha iki, kaluwihane ana uarna loro, yaihu ,opfroi : bka nganakake sawarnaning dhedhaharan lan uniuhan ,i*o p"ntpeni raiapeni kang dikarsahahe dening Sang MaharsL Kapin'dho': Manungsa hang ngombe puhane Nandini ora bisa da- di tuwa, enom terus ing salawas-lautase, tur umure bisa nganti 10.000 u)arsa". Bareng midhanget kasiyating puhane Nandini kang banget ngedab-edabi, garwane Wasu Prabasa banjur matur : ,,Pakulun, 'hawuningana ! Wonten ing marcapada kawula darbe mitra sinara- wedi nama Deut Jiwati. Kowula kapengin sanget sageda Sang De- wi hasinungan umur ngantos 10.000 warsa, supodos anggen ka- wula memitran hciiyan piyambchipun saged katog. Awit saking puniha, panyuwun kawula, mugt wontena hapareng paduha kar' -* nsolop (nclhustha) Nandini punika, badhe hawuia suhakahen ilhaing- Dewi,Jiwati, supadg piyambakipun saged ngombe pu- 'han!pun'|. : Arnatga sinurung dening panggatih kasok tresila, Wasu Prabasa ([vairq) karsa minangkani panyuwuning garwa. Arvit saka iku Wasu Prabasa tumuli ngajak kadange pitu ndhustha Nandini, nedya .lipasrahake m?lrang Dewi Jiwati. Nangiug karsane para Wasu nChustha Nandini ora kaletksanan, jalaran konangan dening kang kagungan- Para Wasu padha di-SoT-ake bakal manjanrira ing marcapada dadi manungsa dening Maharsi Wasistha. Wasu wolu padha matur ngrerepa nyuwun pangaksama 720 :'
maraqg.Maharsi Wasistha, utawa padha.nyuwun kaenthengan aja nganti lawas olehe dadi manungsa ana ing mareapada. Pangre- repane para.Wasu,_ denu_rg Sang Maharsi diwangsuli mangkene : .,,Jengandiha ihghang 7 boten lami dados manuhgsa wonten'ing marcapada, jalaran dosa jengandika boten agmg. Namung Sang Prabasa hemawon inghang badhe lami manjanma ing marcapada, aait punika ingkang dosanipun ageng piyambah, ajah-ajah ndhus- ta Nandini, kangge mituruti panyuwuning garwa2'. SOT-e MaharCI Wasistha katemahan temenan, para Wasu padha manjanma ing rnarcapada hlantaran dadi putrane Prabu Santanu, miyos saka Prameswari Dewi Gangga. Sang Dewi saben taun peputra siji, miyos kakung. Nanging saben Dewi Gangga pe- putra, jabang-bayi tumuli dibuwang dening Sang Dewi ing'benga- wan Gangga dina iku uga. Mangkono iku nganti puha kang angka pitu. Bareng peputra kang kaping wolune, Dewi Gangga seda kun- U*'6.(seda nalika nglairake putra), nanging jabaag-bayi lestari urip. Ya jabang-bayi iku kang pamburine sinebut Dewahrata uta- wa Resi Bhisma, panjanmane Wasu Dyahu utawa Prabasa. Resi Bhisma iku yuswane dawa banget. Miyose barakan traro Maharsi Wiyasa (Abhiyasa), sedane ana ing sajrone Bharatayuddha. Mitumt Adiparwa abasa Jawa-kuna, Wasu wolu iku putrane Bathara Dharma. Bab iku kacetha ana ing ukara kang uninc mang- kene : ,,Hana Sang Astabasu ngaran ira, dewatdnak Sang Hyang Dhanna, patunggalan i ngarairira Sang Dhara, Sang Dhruwa, Sang Soma, Sang Apah, Sang Anila, Sang Anala" Sang hat5langga, Sang habhasa". Tegese .: ,,Ana kang sinebut Aslabosu (Wasu wo- tu); bara dewata putrcne Scng liyang Dhanna, oimane siji-sijine yaiku : Sang Dhard, Scng Dht{twa, - - - - - - : - lan +baqjrlre. Asma- asmane (ejaannya) rada beda karo kang kaseUtlt ing dhuwur. 35. BATHARA KARTIKEYA. Bathara Kartikeya, Mahasenapatine wa<iyabala riewa, uga ajejuluk Sekandha, Mahasenq Guhq Agniputrq Badrasenq gar- wane asma Dewi Dusena, putrane puhi Bathara Prajapati. tzl
Asal-usule Bathara Kartikeya, mriksananh silsilah IV. Won- dene dumadine Bathara Kartikeya, mangkene caritane : ' Kacarita para dewa tansah pzidha memungsuhan karo paia asura. Saben-saben perang, para dewa mesthi kasoran, njalari prihatine Bathara Indra. Awit saka iku Sang Bathara mratapa ana ing pagunungan Manasa, supaya samangsa dumadi peperangan ma- neh bisa ngasorake para asura. Sajrone lagi ngeningake cipta, Ba- thara Indra miyarsa swara sesambate wanudya mangkene ; ,,Sapa sing bisa asung pitulung marang aku, ahu gelem diiodhohahe karo priya sapa bae"- Bathara lndra mudhar tapa, nuli lumayu ngener pinangkaning Swzrrzr; wasana priksa wanudya lagi rinodapaksa dening Asuraraja Prabu Kesin. Kanthi maksud nedya ngrebut wanudya kang rinoda- parsa, Bathara Indra pancakara lumawan Sang Asuraraja. Wasan- ane Sang Asuraraja keplayu, lan Bathara Indra tumuli nyedhaki wanudya mau. ,,Sira iku sapa, lan kapriye mula-buhane dene nganti tehan ing leene ?" Mangkono pandangune Bathara Indra. Wanudya : ,,Pukulun, kawuningana ! Kawula putrinipun Sang Hyang Praiapati, nama kawula pun Dusena. Dumugi kawula ing papan punika, jalaran kadhustha dening Asuraraja hala wau punilza. Pukulun, manawi wonten hapcreng padukg wontena harsa paduha niodhohaken ,bcwula lzalil;an priyt inglzang teguh timbul sekti manciraguna, ingkang setya bahti dhateng Bathara Brahmo. saha inghang saged ngasornken para dewa, para asura, yaksa, raseh- sa, manun_gsa, datiya ian_para nagq. Dalasan.paduha piyambah ugi kasoran, iarta temah hcwula punika sggeda hiangrdh Ttibawana". Midhanget ature w'anudya mangkono iku; Bathaia Ind:a legeg ing panggalih, pangudasmarane : ,,We, hla ! Kegedhe,n pang- gayuh temen wanudya ikt ! Midera ing Tribawdna, mangsa anaa priya hang hahanane haya' - - - - - -". Durung nganti rampung pangudasmarane Bathara Indra, du- madakan panjenengane priksa Hyang Bagaskara jumedhul saka sa- i,urining ardi Windya; or4. antara zuwe Hyang Candra katon man- L22
jing ing dewaning,rina, nuli Hyang Agni lumebu ing kalangane Hyang Bagaskara lan Hyang Candra. Sawise terang pamriksane marang-bab iku, Bathara Indra tumuli nganthi Dewi Dusena mung- gah ihg kretanedya sowan Bathara Brahma: ,,Puhulun, sinten priya linanghung inghang pantes dadex io- dhonipun wanudya punika ?" Mangkono ature Bathara Indrama- rang Bathara Brahma. Bathara Brahma : ,,Heh-Indra,-wruhanira ! Kumpule Surya- Candra - ASni bakal nialari laire piya pinuniul .ing 1'ribawana sarta dadi senapatine para dewa wadyabalanira. Ya priya ihu hang bakal menglzu st Dusena". Sawise midhanget sabdane Bathara Brahma, Bathara Indra banjur nganthi Dewi Dusena manggihi Resi 7 kadhawuhan nggawe sesaji, dipandhegani Maharsi Wasistha. Bareng geni sesaji wis mu- rub, Bathara Adbuta (Anala, Pawaka, Agni) oncat saka kalangane Bathara Surya lan Candra manjing ing sajrone geni sesaji. Sapari- purnaning sesaji, Bathara Agni miyos saka geni sesaji, priksa para garwane Resi 7 kang banget sulistya irrg wama. Bathara Pawaka (Agni) kandhuhan brangta, wasanane banjur nandhang gandrung- gandrung kapirangu marang para garwane Resi 7 iku. Kanggo pang- iipuring brangtane kang saya ngranuhi, Bathara Agni banjur ade- dunung ing madyaning alas Citrarata. Kacarita Dewi Swata putrane putri Sang Hyang Daksa, banget gandrun-g rurrang Bathara Adbuta (Agni), rranging durung kapa- dhan ing sih- Sang Dewi piksa yen Bathara Agni gandrung maftmg garwane para -Resi. Amarga sinurung ing panggalih gandrung, Dewi Swata mancala wama Dewi Siwbh garwane Resi Anggira, L,anjur iindak menyang alas Citrarata ner-nord Bathara Agr:i. Bathara Pa- waka-banget suka-rena kerawuhan garwani,rg Resi kang banget diimpi-impi. Sarehning sakarone padhadene nawung gandrung, Bathara'Agni karo Dewi Swata kang memba l{urna Dewi Siwah' tumuli padha ngleksanani napsune asmar& Sawise kaleksanan sedyane, Dewi Swata banjur mancala rilama manuk, nuli mabur, mencok Lng satepine sendhang Keneana kang dumunung ing pun- cake ardi Pethak. IVianine Bathara Agni dicemplu;igake ing sen- dhang Kencaira. iu(angkono ing sahanjure, sarana mancala wama 123
garwEne para Resi genti-genti, Dewi Swata saben dina lambang- sari karo Bathara Agni, lan sarampunge lambang sari, Sang Dewi mesthi tumuli maricala warna peksi lan banjur mabur menyang sendhang Kencana nyemplungake manine Bathara Agni. Nanging Dewi Swata mmangsa ora bisa mancala warna Dewi Arundati garwane Maharsi Wasistha, arnarga saka bangeting setya-tuhu lan baktine Sang Dewi marang kakunge. Dadi, Dewi Swata mttng bisa memba wama garwane Resi 6, mulane ya mung kaping 6 olehe lambang-sari karo Bathara Agni, lan uga kaping 6 olehe nyem- plungake mdni ing sendhang Kencana. Bareng wis tekan ing titi-wancine, mani-mani kang dicem- plungake ing sendhang Kencana dening Dewi Swata dadi bayi priya kang wis ngasta jemparing pamunahing Asura -l'ripura Bayi priya iku mawa mustaka 6, netra L2, kama 12, asta L2, sampeyan 12, nanging mung asalira 1 lan ajangga l-. Mustaka 6 iku sing siji wujude kayd sirah wedhus. Ya bayi priya iku kang pam- burine dadi I\{ahasenapati Suralaya kang luwih dening teguh-tim- , 'bul sekti mandraguna, apeparab Bathara Kartikeya, Sekandha, Guha, Mahasena, Badrasena, Agniputra. Ing sawijining dina Sang Sekandha (Kartikeya) nggereng sora nganti ngoregake Tribawana, agawe giris-mirise para dew4 para manungsa-, paia naga lan sagunging kutu-kufu walang ataga- Naga Citra larr Eralvata, arnarga saka bangeting kagete nganti nggronjal, banjur metu saka'Nagaloka ngener pinangkaning swnra Bareng cedhak kgo Sang Sekandha Naga Citra lan Erawata tumtili di . saut lan tems dicekel ing t4ng*ar.kiwa-i;engen, n!ji. Naga-loro iku dadi sanjatane Bathara Selandha ing salawas-lawase- Astand tsatharh Sekanriha 12 iku kang 2 ngasia Naga Citra lan Erawata, p ngasta cempuliirg gedhe, 1 ngasta sanjata pinetha jago acengger abang, -2 ngasta kalasangka (Slompret saka sumpil samo' dra); wondene asta liya:liyane ana sing dgasta trisula' gada, nang- gala, kunta utawa alugora Manawa pirruju k-rodha, Agniputra kang apeparab Iiartikeya ilan musus astane loro kang njatari anate prahara gedhe sing kuwawa mbuncang sawarnane barang kang katrajang. Nitik sesipatan lan kaluwihat,e Sahg Agniputra Kar- tikeya, kaya ora angel nglebur Tribawana. 124
jata Bajra, Sang Sekandha nandhang kanin, butul jajane terus tem-- bus ing walikate, nanging ora njalari sedane. Dumadakan saka ing tatune Sang Sekandha, ana prajurit metu asikep'sanjala gada kang gedhene kagila-gila, mrepeki Bathara Indra. Ya prajurit iku kang sinebut Wisika. Amarga kawasesa dening panggalih giris-miris pi- narpekan Wisika karo ngagagi gada, Bathara Indra gugup pang- galihe, banjur nungkul lrrarang Sang Sekandha, pangandikane : ,,Dhuh Sang pinunjut ing jagad ! Sarehne ingsun wis rumangsa hasoran lumnwan sira, Suralaya ingsun pasrahlahe- Sira iumenenga Surapati, ngayoffwna para dewa. (Sura : dewa. Pcti = ratu. Sura- pati = ratuning dewa)". Sekandha : ,,Puhulun, anggen padulza masrahahen Suralaya, amargi paduka hawasesa panggalih giis-miris mriksani hasehten saha huwanen kawula- Nanging hawuningana ! Ratu punika boten cehap namung abandha kasehten saha huwanen. Mar'awi Ratu anggenipun nt, anata praja namang alandhesan haselzten lan lzu- u)anen, para lzawula purunipun manut-miturut amargi hawasesa raos ajrih. Nagari katingalipun inggih tentrem, nanging tentremi- pun tentrem - tintrim, scnes tentrem-jenjern. Ingkang wigatos, ratu puniha kedah ambele utami saha washitha, supados suyudipun para leawula lair-batos, nagari tata-tentrem sayektos. Awit sahing puniha puhulun, paduha prayogi lestantuna jumeneng Surapati. Wondene hawula, manawi wonten kapareng paduka, namung lea- pe.ngin rumehsa dharnpar paditha sarana kasekten saha kuu,anen hawula". Bathara Indra : ,,8, Sekandha ! Aturira ihu mraciltnani lu- huring budinira lan agunging jiwanira. Maizawa sira lair-batin wis = rila orq haaengin rygratoni Suralay'a, ingsun m;tund parnraycga- nira, anggere sira nyaguhi dodf Mahasenapati manggedheni wa- dyabala dewa". Sekandha : ,,Pukulun, lair-batos hawula rila-legawa paduha lestantun ngratoni para dewa. Kawula prasetya nedya mbrastha sadaya lelethehing bumi gelah-gelahing jagad ingkang ganggu-dc- mel tata:tentreming praja saha ndamel sangsaranipun para lea- u)ula". Sawise midhanget prasetyane Sang SekanCira, Bathara Indra ngalungake sangsangan senapati prajurit dewa,' gaweane Bathara 126
Wiswakarma, ing janggane Sang. Sekandha, nuli Bathara Rudra maringake kabeh panguwasane. Amarga nampa panguwasa saka Bathara Rudla, Sang Sekandha sok-- sin-elgt putrane Bathara Rudra. Sang Sekandha (Mahasena, Kartikeya, Guha, Badrasena, Agniputra) Mahasenapatine prajurit dewa, agem-agemane sarvua jingga, rnanawa mangsah yuda nitih kreta mawa dludag kang pun- caking dhandhane aciri pepethan jago 4bang, tinon saka mandrawa kaya ubaling dahana samwartaka (geni kiyamat kang mbrastha ja- gat). Sarana pineleng ing cipta, Bathara Indra nimbali Dewi Duse' na, yaiku wanudya kang rinebut saka regemane Asuraraja Kesin' dhek bi5,en. Bareng wis prapta, Dewi Dusena didhaupake karo Ba- thara Kartikeya (Sekandha). 36. CINGKARABALA LAN BALAUPATA. Cingkarabala lan Balaupata iku dewa loro asipat raseksa hernbar ing rupa lan abusana padha, putrane raseksa Gopatama, kadange Lembu Nandini titihane Sang Hyang Jagadnata. Kanthi asanjata gada kang gedhene kagila-gila, Cingkarabala lan Balaupata njaga lawang Suralaya.kang diarani lawang Sela- inatangkep, yaiku lawang saka sela ('.vatu) kang bisa tumangkep (turnutup) dhewe. Manawa ana titah ing marcapada tanpa idin kang absah kumawani nedya ma:rjing Suralaya, Cingkarabala lan Balaupata wenang ngalang-alangl lan mbalekake. Manawa kang didhawuhi bali ora mraduli, mesthi banjur dikroyok dening Cing- karabala karo Baiaupata. Yen perange cingkarabala lan Balaupata kasoran, igpuli lumayu ngaturi pnksa marang Batbara Gunr, de. ne lawang'selamatangkep banjur tumutup dhewe. Sawise Sela- matangkep tumutup,.manawa titah kang saka marcapada iku. bisa mbukak, iya bisa kaleksandn sedyane manjing Suralaya- 37. BATHARA ANGGAJALI. Bathara anggajali iku putrane Bathara Ramadi utawa Batha- ra Ramayadi, dene Bathara Ramadi iku putrane Bathara Rama- prawa, wayahe Sang Hyang Ening, utawa buyute Sang Hyang Wenang. Bathara Anggajali ngganva Dewi Sakka putrane putri L27
Prabu Sarkil Ratu ing, iragara Najran, peputra Jaka Sangkala uta- wa Aji Saka. (Mriksanana silsilah I). Bathara Anggajali tan grtt a.a Rlmadi iku dewa kang pa-' karyane nggawe gegaman kanggo para dewa, mulane sakarone uga sinebut Empu, yaiku Empu Ramadi lan Empu Anggajali. Amarga dianggep gedhe lelabuhane, Empu Anggajali ginanjar na- gara Surati dening Sang Hyang Jagadnata, banjur jumeneng Ratu ing nagara iku ajejuluk Prabu lwaksa. Nalika Sang Hyang Jagadnata keplayu saka puncake ardi Tengguru linud manuk dara mawa wisa, kang dumadine saka mukjijate Nabi Ngisa, tindake ngidul-ngetan. Bareng tekan ing Bali, Sang Hyang Jagadnata inbalek mangulon, leren ana ing pu- lo Jawa ing puncake wukir l\{ahetrdra kang saiki diarani tsunung Lawu. Ana ing puncake gunung Mahendra Sang Hyang Jagad- nata yasa kahyangan kaya ing puncake ardi lTengguru, diarani kahyangan Argadumi lah u tawa Jonggringsiaka. Prabu lwaksa, bareng midhanget pawarla yen Sang Hyang JagaCnata jengkar saka puncake wukir Tengguru akahyangan ing ardi Mahendra, tumuli masrahake nagara Surati marang ingkang putra (Aji Saka), banjur dadi dewa maneh nusul Sang Hyang Jaqadnata. Sapraptane ing kahyangan Argadumilah, Empu Ang- gajali (Prabu h,.'aksa) didhawuhi dening Sang Hyang Jagadnata, ndikakake gawe gegarnan maneh bebarengan karo Empu RamaCi ana ing puncake gunung Candramuka kang saiki cliarani ardi I\,lrapi. Kocap Aji Saka, sawise sawatara taun jumeneng Ratu guman- ti kaprabone ingkang rarna, nagarane dibroki dening mungsuh. Aji Saka keplayu, lolos salta kadhaton Surati manjing alas. -Ana ing madyaning alas, Aji Saka ditemoni dening ingkang rama Empu Anggajali, didhawuhi mratapa ana ing pulo Jawa. 38. WIDADART. Asmane para widadari akeh kang kasebut, ana ing layang Mahabharata utawa in6 layang-layang liyane, nanging ora dipra- teiakake asal-usule. 128
Para widadari kang kasebut ing Mahabharata sing cetha sil- silahe, kayata i I. Putrane putii Bathara Biahma; yaiku : 1 Dewi Urwasi, 2 De- wi Purwaciti, 3 Dewi Sahajanya, 4 Dewi Menaka, 5 Dewi Wiswaci,6 Dewi Gretaci, 7 Dewi Laksmi. II. Putrane putri Sang Hyang Daksa kang kagarwa Maharsi Ka- syapa 13 cacahe (Mriksanana silsilah III). III. Putrane putri Sang Hyang Daksa kang kagarwa Bathara Dhar- ma l-0. (Mriksanana carita angka 26). ry. Dewi Tapati, putrane putri Bathara Surya, kagarwa Prabu Samwarama (Sambarama). V. Dewi Arusi, putrane putri Sang Hyang Manu, kagarwa lr{a- harsi Cyawana. Para widadari kang ora kasebut sarasilahe, kayata-: 1 Bathari Parwati, garwane Bathara Wisnu. 2 Bathai Saci, garwan'e Bathara Indra. 3 Para garwane Bathara Prajapati, yaiku kang apeputra Wa- su 8 (Mriksanana carita angka 34). 4 Dewi Siwah, garwane Wasu Anila (Swasana),lsp. Tarkadhang ana widadari kang dipratelakake sarasilahe (asale), nanging ora disebutake asmane, kayata : 1 Garwane bang Hyang Daksa, mung dipratelakake mijil saka racikan sampeyane kiwa Bathara Brahrr,a- 2 Ganvane \4/asu kang angka 8 (Wasu Pra- basa utawa Dyahu) mung dipratelakake kadange Wrehaspati 1pu- trane Maharsi Dewala, wayahe Wasu Pratyasa). Miturut carita padhalangan, musthikane para widadari iku 7, yaiku : 1 -Dewi Supraba, 2,Dewi Tilottarna (Jawa- cacahe anyar : W-ilutama),3 Dewi Warsiki, 4 Dewi.Gagarmayang, S Dewi Iiim-irim, 6,Dewi $qrendr-a,.7 Dewi Tunjungbiru; (Dewi lrim-irim uga. sinebut Dem Lengleng Mulat). Ya widadari 7 iku kang nggo- dha Arjuna nalika uratapa ana ing wukir Indrakila apeparab Ba- gawan Ciptaning (Mintaraga), saka dhawuhe Bathara Indra. Manawa ing niarcapada ana titrh kang Cikuwatirake dening dewa, kinira bakal ngunggahi Suralaya ngrebut panguwasaning delva, lumrahe digodha dening widadari saka dhawuhe Bathara Indra (yen ing padhaiangan saka dhawuhe Batlrara Guru), murih 'ana t29
ora kaleksananing sedyane. Kayata : 1. Asuraraja sundha lan upasundha (putrane Asuraraja Nikum- ' ' ba, wayahti Prahrada utawa buyute Asuraraja'Iliranyakasipu, ya canggahe Dewi Diti utawa warenge Sang Hyang Daksa, ya kaprenah udheg'udlieg karo Bathara Brahma), digodha widadari Dewi Tilottama saka dhawuhe Bathara Indrq amar- ga nedya ngrabasa Suralaya. Wasanane Sundha lan Upasundha mati sampyuh amarga rebutan Dewi Tilottama. 2- Prabu wiswamitra Ratu praja Nikunja, sawise ora kaleksanan sedyane kapengin ngrebut Nandini kang dipiyara dening Ma- harsi wasistha (mriksanana carita angka 14), banjur mratapa. Amarga kinira kapengin nguwasani Suralaya, ginodha dening widadari Deu'i l\'{enaka saka dhawuhe Sang Hyang Surapati (Indra.) Amarga nggodha Prabu Wiswamitra, Dewi tr{enaka nggarbini, mbabar putri kang diopeni dening Maharsi Kanwa sintrng asma Sakuntala. Ya Dewi Sakuntala ikrr kang pam- burine kagarwa Prabu Dusmanta, apeputra Rharata' Tirah ing marcapada (man'lngsa. wanara utarva raseksa) ana kang ditrimani widadari dening dewa, kayata : 1 Resi Gotama di- trimani Dewi \4lindradi, 2 Subali ditrimani Der'r'i Tara (pamburir:e banjur kagarrva Prabu sugriwa), 3 Dasamuka ditrimani Dewi Tari, 4 Kumbakar.na ditrimani Dewi Iiiswarri, 5 wibisana ditrimani De- wi Triwati, 6 Indrajit ditrimani Dewi Indrarum, 7 Seta (rajapu"ra Wirattra) ditrimani Dewi Kanekawati. Widadari kang alaku murang kasusilan, ana kang amarga di- SOTake dening Resi banjur malih warna awujud kewan utawa ba- rang, nangiog wasanarre iya banjur ruwat awujud widadafr maneh, kayata : 1. Dewi Adrika awujud iwak, ruwate awujud witiadari maneh, bareng wis nglairake bayi dhampit amarga nguntal mani (ka- rnane) Prabu Wasu. Ya bayi dhamprt kang dilairake Dewi Adrika iku kang pamburine asma Prabu Matsyapati (Ratu Wiratha) lan Dcrv! Durgandini (Gandawati, Sayojanagandi, Satyawati), kang yen ing padhalangan sinebut Rara Amis' Dewi Durgandini (Rara Amis) ing sakawit kagarwa Sang Parasara peputra Sang Wiyasa (Abiyasa); pamburine kagarwa 130
Prabu Santanu, peputra Sang Citragada lan Wicitrawirya. 2. Dewi Windradi, garwane Resi Gotama, sawise apeputra telu yaiku Dewi Anjani, Subdi 1an Sugriwa,:tindake kang murang kasusilan karo Bathara Surya kepriksan (dingreteni) dening kakunge (Resi Gotama). Awit saka iku Dewi Windradi disab- dakake.dadi TUGU dening Sang Resi, Ian T\rgu iku banjur diuncalake dening sang Resi tiba ing madyaning alas laladan nagara Langka (Ngalengka). Pamburine, bareng ing Langka ana perang gedhe, T\rgu iku dadi gegamane Patih Anila (pa- tihe Prabu sugriwa), diangkat lan dikeprukake ing dhadhane Patih Prahastha. Patih Prahastha sanalika palastra, lan Tugu badhar dadi widadari Dewi lVindradi, banjur kondur menyang Kaindmn. 3. Dewi Tilottama (Wilutama) awujud Jaran sembiani. Natit<a Bambang Kumbayana saka Atasangin menyang Pancala, ne- dya ketemu karo mitrane kang wis jumeneng Ratu yaiku Pra- bu Drupada, lakune kepalangan samodra. Sang Bambang pasanggiri : ,,Sf;eg sapa Lisa nyabrangahe alzu tekan hg pasi- sire praja Pancala, yen WADON dadi bojohu, yen lanang dadi mitraku sinarawedi". Lagi bae rampung olehe ngucapake pasanggiri, dumadakan mak jleg ! Ana jaran sembraai WADON niyup saka awang-awang' banjur ngadeg karo mbengingeL-mber,gingeh ana ing sangarepe Sang Bambang. Jaran WADON tumuli D'TTUNGGANGI dening bambang Kumbayana, ngener nagara Pancala' Bareng wis niyup ana ing pasisire nagara Pancala, jaran sembrani nglairake bayi kang pamburine +inebut Aswatama- Bayi diemban dening Sane.Kul; Loy*'u. Amarga -ktrwatir manawa biyi ngant=i diarani ,,pak jaran"- ciening wong.wong kang kepethuk aira ing dalan, jarar, sembrani ,likon lunga dening sang Kumbayana. Nanging jar-an Selnbrani we- t*^tu'1, tumtintur tut'wuri bae' gah pisah karo Sang ?T!*g' amarga ruErangsa wis dadi bojoue. Awit saka iku, jaran sembrani- tunruli dijemparing dening sang Kumbayana, sanalika badhar dadi widadari Dewi wilutama, banjur kondur mcnJ ang suralaya. ake dening manungsa (resi). Nanging kosok-baline, manungsa kang 131
murang kasusilari utawa ora netepi janji, uga bisa nemu cilaka de- ning SOT-e widadari. Tuladhane : Ing lakbn .st*tu dijejuwing" dicaritakake : samba gerah ngengleng, amarga gandrung-gandrung kapirangu marang Dewi Agnyanawati, prameswarine Prabu Bomantara Ratu ing Trajutris- na. Sajrone Samba lagi ngalamun manggalih Dewi Agnyanawati lan ngupaya reka bisane kalakon tetemon karo Sang Dewi' duma- dakan kerawuhan widadari Dewi wilutama(Tilottama). Tanpa ka- wruhan sangkane, ujug-ujug Sang Dewi jumeneng ana ing ngarsane Samba, banjur ngenilika saguh njujugake menyang nagata Tlaju- trisna, anggere Sang Samba tindake tansah ana ing ngarep lan ba- bar-pisan ora kena noleh mamburi' Sawise Samba mratelakake ,rsaguh ngestokake" ngendikane Dewi Wilutama, sakatcne banjur manjing ing urung-urung sajro- ning bumi kang minangka dalane menyang nagara Trajutrisna' Tindake samba ana ing ngarep, Dewi wilutama tut uuri. Dutila- dakan mak byar ! Samb: kaget lan gumun, amarga ujug-ujug priksa sorot gumebyar madhangi dalan (urung-urung ing sajroning tumi), pinanghane saka buri- Amarga kapengin priksa barang apa sing .sumorot madhangi marga, Samba tumuli nolih mamburi' Saya banget gumun-ngu,rg,r.r" Samba, bareng prilisa widadari De- wi wilutama salirane NGLEGENA (wuda blejed), luwihluwih na- lika ptiksa yen kang sumorot madhangi marga iku badhonge sang Dewi. (Badhong = pawestren, pawadonan, Indonesia : alat vitat/ kelarnin wanita). tan sipi. Supitutt, amarga Sang Dewi banget kelingseman' -Kapin' dhone, amarga piwelinge (ngendikane) ora diestokake' Amarga ;;l;-;""t"tirig iutane, Dewi Wilutama ngendika mangkene ,,Jengandiha nemk piweling huta. Awit sahing punika, manghe wonten ing tamcn TTajutrisna, ing sclebetipu.n iengandika saweg pepasiian kaliyan Oewii agnyanawati. badhe keprihsah habu Bo' -mint,ra ingkang njalari jengandiha dumugi ing seda dipun-ieiu' wing". ' 132 :
39. TIBTA AMRETA. Tirta = banyu. A.= ora. Mreta = mati. Tirta amreta = banyu kang njalati ora kbna ing pati, kang marakake kalis ing phti, lu. mrahe diarani banyu pangufipan. Para dewa padha kalis ing pati, amarga ngunjuk tirta amreta. Bisa ketaman ing lara, nangrng ora bisa nganti tumeka ing palastra. Nanging miturut layang Smaradahana, Bathara Kamajaya (lan Dewi Ratih) turneka ing seda, amarga kobar dening dahana kang mijil saka netrane Bathara Guru kang angka telu. (lt{riksanana ca- rita angka 25). Miturut Adiparwa ing perangan Samudramanthana, tirta amreta iku pinangkane saka Ksirirrnawa, tegese saka samodra puhan. Tembung ,,ksiramawa" = ksira (puhan) * amawa (samu- dra) = samodra puhan. Panjupuke tirta amreta, sarana samodra puhan iku dikebur (diudhak, diadhuk, sing ngebur para sura lan asura (para dewa lan daitya), kang dienggo ngebur gunung Man- danr saka puio Sangka kang ing jaman saiki diarani nagara Srilang- ka. Sing mbedhol gunuug Mandara saka pulo Sangka lan nggawa menyang Ksirarnawa yaiku Sang Naga Sesa (Anantanaga). Sawise ana ing Ksiramawa, gunung Mandaia disangga dening Akupa (ra- tunirg bulus), supaya ora ambles ing samodra. Kanggo cekelane para dewa lan para daiiya kang nedya ngebur Ksirunawa, gu- nung Manda,ra iku kudu didokoki cekelan; wondene l..ang mi. nqngka cekelane para dewa lan daitya yaiku pethit lan sirahe Naga Basuki. Naga Basuki nggubed puncake gunung Mandara, ban- jur pethite dienggo cekelan para dewa, sirahe dienggo cekelan pa- ra daitya. Supaya gunung-J\Iandara iku adege tansah_jejeg, cra moyag-mayig iun or{ bisa mumbul, kudu mawa tetindht}1.-Won- dene iang minangka tetindhihe, Bathara Indra lenggah ana ing puncaiie. Sa$dse samekta ing sakabehe, para dewa kang ngasta pethite Naga Bas.rki lan para daiEa kang nyekeli sirahe, banjur padha geniigenti narik, sa.temah gunllng l\tfandara iku obah ngiwa-ne- ngen, njalari banyune samodra puhan iku kocak rnawalikan. Ba- reng olehe ngebur wis sawatara suwene, para dewa lan para daitya padha entek kekuwatane. Bisane rnbanjurake pangebure, sawise 133
a padha'diiseni kekuwatan dening Bathara -Nara;'and'(Wisnu)' Ora antara suwe ana rembulan asorot sewu metu saka dhasaring sa- modra, diiringake Bathau Lalami mangagem sarya putih. Let sa-- kedhep netra, ketungka wetuning soma unjukane para dewa (ji- nising anggur), banjur kesusul jumedhule jaran sembrani aran Uccahihsrzwa mawa ules putih mulus, tumuli Kastubamani (ma- nik Kastuba) kang wasanane banjur kagem sangsangan Bathara Narayana Bathari Laksmi, unjukan soma lan jaran Ucchaihsrawa, sawise jumedhul saka samodra tumuli musna, manjing ing kaswar- gan. Ing sapungkure kabeh iku, ora autara suwe ketungka miyose Bathara Dhanwantari ngasta swetakamandhalu (bokor putih) isi TIRTA AMRETA. Bareng para daitya sumump Bathara Dhan- wantari ngasta srvetakamandhalu isi tirta a-rrreta, banjur padha surak mawurahan karo kandha sora '- ,,HLA IKU BAGEANKU"' Let sakedhep netra ketungka jumedhule dirada kang gedhene kagila-gila, vaiku kang sinebut gajah Airawata, kang banjur dadi titihane Bathara Indra. Pangebure Ksirarnawa isih ditemsake. wasanane ana wisa Kalakuta metu saka dhasaring samodra. saka pamrayogane Bathara Brahma, kanggo ngayomi kang padha nge- bur samodra puhan, Bathara l\4aheswara (Bathara Siwah) tumuli ngunjuk wisa Kalakuta iku. nanging pangunjuke mung tekar, ing jangga, mulane janggane Bathara Siwah aciri belang biru. Wiu'it ing wektu iku Bathara Siwah banjur uga apeparab Hyang Nilakan- tha. (Nila = biru. Kantha = gulu). Baieng . wis ora ana maneh kang metu saka samodra' para dewa lan-daitya padla leren pangebure, lan gunung Mandara tu- muli dibalekake menyang padturungane sakawit (ing pulo Sang- ka). Para dewa padha kecuwan panggalihe, amarga trrta amreta kadarbe dening para daitya. Bathara Wisnu banget pambudidayane bisane ngrebut swetakamandhalu kang isi tirta amreta saka re- gemane para daitya. Sawise ngulir budi sawatara suwene' Bathara Wisnu banjur mancala warna wanudya kang banget endah ing warna, tumuli nyedhaki para daitya ngrevepa minta Swetakaman- dhalu kang isi tirta amreta. Jalaran para daitya padha kasmaran t34
1narang sulistyaning rsamane wanudya iku, sirna wewekane, sdte- mah Swetakamandhalu kang isi tirta amreta diulungake. Sawise nampani Swetakamindhalu, wanudya ayu iku tumuli lumayu, lan banjur malih wama Bathara Wisnu. Para daitya kro- dha, enggal padha nyandha\ sanjataning ayuda, tumuli ngoyak Bathara Wisnu. Bareng playune Bathara Wisnu wis tekan ing pa- dunungane para dewa, tumuli mbalek didhcrekake para dewa me- thukake krodhane para daitya. Let sakedhep netra, para dewa rvis campuh perang lumawan para daitya, wasasane para daitya ka- soran; Swetakamandhdlu kang isi tirta amreta tetep kaclarbe de- ning para dewa. Miturut layarrg Paramayoga, banyu panguripan iku jenenge Tirtarnarta kamandhanu, asale saka musthikane mendhung ing ta- rrah Lulmat (Indonesia : kutgp utara). Nalika Sang Hyang Nur- cahya dijak Malaekat Ngajajil menyang tanah Lulmat, satekane ing papan kang sinedya, sakarune padha melengake panuwun marang Gusti Allah. Panuwune ketrima, ora antara suwe ana men- dhung angerrdhanu rrretu banyune panguripan satca uwabe sagara rahmat. Sawise ngunjuk saprelune, Sang Hyang Nurcahya banjur mundhut banyu panguripan iku winadhahan ing cupumanik. Pam- burine cupumanik kang isi tirtamarta kamandhanu iku dadi pu- saka kang dinarbe dening tedhak-turune 'Sang Hyang Nurcahya nganti tumekane Sang Hyang Jagadnata (Bathara Guru). Miturut buku Tantu Panggelara-n, banyu panguripan iku jenenge Tatwamreta siwambha, tegese : banyu sqci tuking urip. Miturut buku iku, Tatwamreta siwambha iku ing sakawit awu- jud wisa kalakuta lcang banget mandine. (Mriksanana carita aleka 13)-, ._ .4O. RAHIJ. jinlsing sura, nanging asura. (A = ora, dudu. = clurlu dewa, kalebu jinise raseksa, daitya Rahu iku dudu Sura = dewa. Asura utawa danawa). , Rahu karo Bathara Wisnu, kaprenah kadang trlnggal rama seje ibu. Padhadene putiane Maharsi Kasyapa, nanglng Rahu mi' 135
yos saka Dewi Sinhika, Bathara Wisnu miyos.saka Dewi Aditi. Uga kadang tunggal. eymg, padhadene wayahg.Qurrg Hyan-q Daksa. Lan uga kadang-funggal buyut, padha'dene buyute Pathara Brah- ma. (Mriksanana silsilah III). Oewi Sinhika peputra 4, yaiku : 1 Sucandra, 2 Candrahantri, 3 Candrapramardana, 4 Rahu. Rahu iku banget sengit ngigit-igit marang Bathara Surya (de- waning srengenge) lan marang Bath"rq Soma (dewaning rembulan). Awit saka iku, Srengenge lan Rembulan kerep diuntal dbning Ra- hu, njalari anane grahana. Wondene mula-bukane Rahu sengit ngigit-igit marang dewaning rembulan lan srengenge, mangkene : Nalika para dewa lagi padha ngunjuk tirta amreto, Rahu memba warna dewa, banjur momor sambu karo para dcwa, milu ngombe tiria amreta. Sajrone Rahu lagi ngombe tirta amreta, ke- prik:an dening Bathara Surya lan Bathara Soma. Bab iku dilapor- ake deniiig dewa loro mau marang Bathara Wisnu. Kanthi kebat-. cukat prasa.sat kilat, Bathara \Visnu tumuli amusthi sanjata cakra ditamakake marang Rahu. Thel ! Amarga ketenggel sanjata cakla, janggane Rahu tugel tigas J,ancing. Nanglng ing welrtu iku, tirta amreta kang diombe wis tekan ing tenggakc Rahu, Dadi endhase Rahu wis kalis ing pati. Gembunge Rahu tiba ing bantala, swarane gumebrug pindha gunung jugrtrg. Wondene endhase kang prasasai sagunung anakan gedhene, banjur nglayang ing awang-awang, ngoyak-oyak rem- bulan lan srengenge. -Manawa srengenge utawa rembuian nganti kecandhak dioyak Rahu, mesthi banjur diuntal, njalari anane grahana. Miturut gugon-tuhon, gembunge Rahu iku sawise tiba ing lemah banjur dadi lesung. Awit saka iku, manawa pinuju ant grahaua srengenge utawa rembulan, wong-wong padha nabuh lesung. Miturut kapracayane wong-wong, iiabuh lesung wola- wali iku padha bae karo nggebugr gembunge Rahu. Amarga gem- bunge digebugi, sirahe Rahu banjur mumet meb-meta-n, sateinah enggal-enggal ngletehake re;nbulan utawa srengenge kang diuntal. 136
. . Suralaya, tfgese : padunungane dewa, tembunge liya : sura- pada, suraloka, kahyangan, kadewatan, tarkadhang ditem bungake kaswargan. :;1..-, 41. SURALAYA. Miturut buku-buku Hindu, kayata Mahabharata, Uttarakan- da lsp, sing ngratoni para dewa Bathara Indra. Tembung ,,indra" banjur ateges ,rratu", kayata : Surendra = sura (dewa) + indra = ratuning dewa. Kagendra = kaga (manuk) + indra = ratuning ma- nuk. Raseksendra = raseksa + indra = ratuning raseksa. Kapindra = kapi (kethek) + indra = ratuning kethek. Kawindra = ratune/te- tunggule para Kawi (pujangga) = pujangga pinunjul. Bathara Indra uga sinebut Surapati = sura (dewa) + pati (ratu) = ratuning dewa. Miturut cauita Jawa lan/utawa padhalilgil, kang ngratoni Suralaya mangreh dewa-dewi bathara-bathari, widadara-widadari, apsara-apsari, paia Wasu, para Gana lsp. yarku Bathara Guru, kang uga ajejuluk : Hyang Pramesthiguru, Hyang Jagadpratingkah, Ja- gadnata, Kalawisaya, Caturbuja, Trinetra, Randhuwana, Nilakan- tha lsp. Kang minangka pepatih ing Suralaya Bathara Narada (Per- dana Menteri), kang minangka para Nayaka (para menteri) putra- putrane Bathara Guru 9 cacahe (Mriksanar:a silsilah I lan carita angka 12), kang mirrangka Menteri Pertahanan (Mahasenapatining wadyabala) yaiku Bathara Brama, mangreh wadyabala dewa kang diarani Dorandara; kang minangka Gandhek sakembaran (Ordon- nans) Hyang Patuk lan Hyang Temboro. Suralaya iku jembar banget, perang-perangane.ana kang di- arani : l-Jonggringslaka kahyangane BatharaGuru, 2 Uttarasagara (yen ing -Mahabharata sinebut Bentuka) kahy-aqgand tsathara W-is- nu, 3 Dukqinageni kahlzangane Bhthara Brama, 4 Tejadaya ka- hyangane Bathara Isrnaya (Semar), 5 Sabalud kahyangane Bathara Antaga (Togog), 6 Ekacakra'kahyangane Bathara Surya, 7 fuga- dumilah kahyangane Bathara Yama, 8 Cakrakembang kahyangane Bathara l(amajaya, 9 Suwelagnngging kahyangane Bathara Sambo, 10 finjomaya ka.hyangane Batliara Indra, 11 Panglawung ka- hyangane Batiiara Bayu, i2 Jongmen: kahvangane Bathara Sakra, 13 Selarnangumpeng kahyangane Bathara Kala, 14 Argapura ka- L37
hyangan'e Bathara Mahadewa, 15 Mayarehra kahyangane Bathara Asmara, 16 Glugutinatar katryangane Bathara Ganesya. Barang-barang irig Suralaya, kayata : 1 Selamatangkep lawang ing Suralaya, 2 Jamurdipa gunung ing Suralaya, 3 Candradimuka kawahe gunung Jamurdipa, 4 Endhut Blegedaba lahare kawah Candradimuka, 5 Bale Marcukundha papan pasewakan manawa Bathara Guru miyos siniwaka, 6 Repatkep:rnasan glanggang pa- prangan Suralaya, 7 Paparjawarna alun-alun Suralaya, 8. Dewan- daru lan Wijayandaru arane wit ing alun-alun Suralaya (Pepin- dhane yen ing I\{arcapada wringin-kurung sakembaran). 9 Lo- kananta gamelan ing Suralaya, 10 Mandhalasana papan suka-suka parisuka para dewa (Indonesia : tempat ber-recreatie), 1"1 Ucchaih- srawa jaran sembrani ing Suralaya, 12 Nandini arane sapi wadon titihane Bathara Guru, 13,-Airawata arane gajah titihane Bathara .Indra, 14 Nandana arane taman ing Suralaya. 42. ASTABRATA. Asta = wolu. Brata = laku, tindak, tanduk, ulah, tip62L-1"rr- duk. Astabrata = laku rvama wolu- Laku warna wolu iku kudu ti- nulad lan ditindakake dening Ratu, yaiku lakune dewa wolu : 1 Bathara Indra, 2 Bathara Yama, 3 Bathara Surya, 4 Bathara Can- dra, 5 Bathara Anila (Bathara Bayu, dewanihg angin), 6 Bathara I/,uwera, 7 Bathara Baruna, 8 tsathara Agni Astabrata iku piiuture Ramawijaya marang Wibhisana, na- lika Wibhisana dijumenen$ake Ratu Ngalengka ing sasedane Pra- bu Dasarhuka. Malsude supaya nagara-Ngalengka bisa tata-ten- trem karta.raharja,.Wibhisana olehe ngasta pusai'aning praja di- dhawuhi nulad tin:dake dewa woiu kasebu! ing dhu-wur. Ivlang- ken e n ge'ndikarr e Rarirawijaya m aran g Wibhisana : 1. Bratane Sang Hyang Indrq panjenengane paring udan, qga-we segering jagad. Iku tirunen, lire : kehe (gedhene) dananira rnarang para kawula, di kaya tibaniirg banyu udan ing jagad. 2. Tinriake Bathala Yama nyiksa manungsa kang tumindak dosa. Iku tuladen, lire : Pidananen para kawulanira kang padha alaku ala. 138
3. 4. 5. 6. 7. 8. Bathara Surya ora'kendhat-kendhat p4ngisepe banyu, kanthi alon, ora tau kesusu. Laku mangkono iku tuladeri, lire : sa- barang pakarti utawa tiridak-tandukira aja kanthi kesu.su agrusa-grusu. Alon, nanging kudu bisa kalakon. Bathara Candra tansah katon manis nyenengake, sorote ngre- sepake. Tindak-tandukira di bisa mranani atine para kawula; tetembunganira sing arum 3manis, kanthi polatan sumeh ngresepake. Ngajenana marang para wredha lan para pan- dhita. Pan itipriksanira marang watak-wantu lan tindak-tanduke para kawulan;ra, tansah nganggoa cara kang alus, aja nganti nga- tarani. I\,langkono iku bratane Bathara Bayu. Dhahar - ngunjuk kang dikarsakake, ngagem-agem sarwa be- cik Jan ngadl lan busana, iku bratane Bathara Kuwera. Bathara Baruna-ngrenggep sanjata nagapasa mawa wisa kang ampuhe kagila-giia, kanggo mbrastha durjana. Tuladen tin- dake Bathara Baruna, sirnakna para durjana kang agawe re- tuning-praja. Bathara Agni pambrasthane mungsuh tanpa pilih-pilih; kabeh kang asipat mungsuh, gedhe cilik tuwa-enom, disirnakake sa- rana ubaling dahanane. Tirunen tindake Bathara Agni mang- kono iku, Iire : wengis - wentalanira mara-ng pamngmuka di kaya sipating Cahana. 139
BAB II. II{AHESP.ATI. Para Silsilahe : Ratu I\{ahespati iku tedhake Bathara Surya. Mangkene SILSILAH V. MAHESPATI V Silg Hymg Tunggal Pmbu He*iYa Pnbu !(alaFirye Gotama Sugriwa Io Pnbu Arjunawijrya (Arjuna- t*l*")-*-*o, , Subali Anggada
':.i .' 43. ,;. ARJUNAWIJAYA (AEJUNASASRABAHU). : .. Nagara Mahespati, ing buku-buku abasa Jawa-kuna kayata Uttarakahda, Arjunawijaya lsp. sinebut Mahismati. Para Ratu Mahespati lan kabeh kang kacetha ing silsilah V tedhak-turune Bathara Surya. Ratu Mahespati kang wiwitan ajejuluk Prabu Her- riya, kang kapindho Prabu Kartawirya, kang kaping telu utawa kang wekasan Prabu Arjunawijaya utawa Prabu Arjunasasrabahu. Prabu Arjunawijaya ajejuluk Arjunasasrabahu, amarga ma- nawa pinuj:r tiwikrama Abahu sewu. (Sasra, Jawa-kuna : sahasra = sewu). Tembung ,,tiwilzrama" asline ,,triwikrama", miturut Oudjavaansch - Nederlandsche woordenlijst door Dr. H.H. Juyn- boll, ateges : de Drieschredige, Indonesia : yang berlanghak tiga (Wisnu). Dadi, Triwikrama iku jejuluke Bathara Wisnu. Ujaring kandha, mulane Bathard lVisnu ajejuluk Triwikrama, amarga pan- jencngane bisa ngubengi jagad nganli kemput temu-gelang mung sarana njangkah kaping telu. Nanging ing jaman saiki, tembung ,,triwikrama" mingsed pakecapane dadi,rtiwikrama", lumrahe ditegcsi : malih rerupan tang nggegirisi banget (amarga nepsu), kayata malih awujud raseiksa kang gedhene kagila-gila. Arjunawijaya wayahe Prabu Herriya utawa putrane 'Prabu Kartawirya, sawise diwasf,, didhawuiri nambut silaning akrama riening ingkang rama ora karsa, mulane banjur diiundhung. Ar- junawijaya oncat saka praja, ngumbara., wasanane banjur mra- tapa ana ing guwa Ringinputih. Amarga saka bangeting genhrre kasutapane Arjunarvijaya, manawa ana makhluk kang liwat ing sadhuwure guwa Ringinputih, mesthi tiba lan kapidhara, I{ocap Prabu Dasamuka nglamar DerTi Citranglange4ir putra- ne putri Citrawirya Ratu ing Tunjungpura, dipundhuti pepang- g1l muitaha pandhita sgu,u dening Sang Dewi. Awit saka iku, Dasamuka dhawuh marang. abdi kinasihe,.kang apeparab Yaksa- muka, ndikakake ngupaya mustaka pandhita sewu kehe: . Yat(samuka manjing alas nedya nekani kabeh padhepokln lan pratapan, ancase nedya nigasi jangguns pa1r pandhita, dikum- pulake mustakane. Kang tlitekani dhisik Che*e -pratapane Baga- wan Jumanten. Bareng n'edya nocok murdaner'Bagawan Juman- ---i.- -.'i ' 141
ten, Yaksamuka linawan dening putrane Sang Bagawan k4ng ape' parab Bambang Kartanadi, satemah dadi pancakara. trVasanane Yaksamuka ngucira ing yuda, mablr ngoncati mungsdhe, nanging' terus dioyak dening Bambang Kartanadi' Bareng abure tekan ing sadhuwure guwa Ringinputih, dumadakan makbrug ! Yaksamuka tiba kapidhara ana ing sangareping lawang guwa- Gumebruging tibane Yaksamuka agawe kejoting panggalihe rajaputra Arjunawija- ya, satemah Sang rajaputra mudhar tapa, banjur mriksani lawang- ing guwa. Bareng priksa raseksa kapidhara njrebabah ana ing sa- ngareping lawang guwa, tumuli diusadani. Sawise eling purwa- duksina, Yaksamuka banjur suwita marang sang Arjunawijaya' Let sakedhep netra, mak jleg ! Barnbang Kartanadi tumurun saka gagana, ngadeg ana ing ngarsane Sang Arjunawijaya. Kanthi patrap kang banget susila anor-raga, Bambang Kartanadi nyuwun' karsaa Sang Arjunawijaya masrahake Yaksamuka marang dheweke' Amarga Arjunawijaya ora karsa minangkani panyuwune Bambang Kartanadi, njalari tuwuhe regejegan kang banjur dadi peperangan. Wasanane Bambang Kartanadi kasoran, banjur suwita marang Ar- junawijaya. Amarga padhadene suwita marang Sang Arjunawijay4 Bambang Kartanadi kepeksa urip rukun lan nyamout-gawe beba- rengan karo Yaksamuka, sanajan ing batin banget pangigit-igite mzrrang dheweke. Amarga miotrangct saka aiure Yaksamuka, Sang Arjunawi- jaya mangreti endahing warnane Dewi Citranglangeni. Awit saka iku, Sang Arjunawijaya hanjur tindak menyang praja Tunjung- pura nedya rtglamar Sang Dewi, didherekake Yaksamuka lan Bam- hang Kartanadi. Ana ing nagam Tunjungpura, tuwuh maneh pangigit-igite Bambang Kartanadi malang Yaksamuka.'Tanpa diwuningani Sang Arjunawijaya, Yaksamuka pihrawasa dening Bambang . Kartanadi, diperung kupinge, banjur dikon mtilih menyang Ngalengka- Kanthi kuthah ludira, Yaksamu}:a mulih meiiyang Ngalerrg- ka, marak Prabtt Dasamuka. Wasanane Yaksamuka diprajaya de- ning gustine dhewe, amarga diutus ora bisa- oleh gawe. Panglamare Sang Arjunawijaya marang Dewi Citranglangeni ditampa becik dening Sang Dewi sarta Prabu Citrawirya. Dhaupe 142
rajaputra arjunawijaya karo Dewi Citranglangeni unu i.rg kadhaton Tunjungpura, kinurmatan dening para- tamu maewu-ewu, ingayu- bagya aening parh Ratu, binrekahan dening para brahmtrna. Let sawatara dina sawise winiwaha, Sang Arjunawijaya kon- dur menyang Mahespati mboyong Dewi Citranglangeni, dicllterek- ake Bambang Kartanadi sarta wadyabala Tunjungpura sabregadd. Sapraptane ing kadhaton I\{ahespati, Sang Arjunawijaya dijume- nengake Ratu gumanti kaprabone ingkang rama, ajejuluk Prabu Arjunawijay&, Ya Prabu Arjunasasrabahu. Durung sapiraa lawase jumenenge Ratu Sang Arjunasasra- bahu, ing sawijining dina Bathara Narada rawuh ing kadhaton Mahespati. Marang Sang Prabu, Bathara Narada ngendikani mang- kene : ,,Kahi Prabu, wruhanira ! Dewi Citrawati putri lfiagade panjanmane Dewi Sri, samengko wis diuasa. Amarga saka endah- ing u)arnene, akeh bonget Ratu manca praja kang padha nga' yunahe marang Dewi Citrauati, nanging ora ana hang panglamare diiampa becik dening Sang D"wi. Para Ratu hang wis padha di' tampik dening Sang Dewi, podha narimo, padha mupus yen Sang Dewi ihu ora pinesthi dadi jatukramane. Mung ana Ratu siji ya' ihu Prabu Darmawasesa Ratu ing nagara Widarba, kabare pong' lamare durung diwangsuli dening Prabu Citragoda hadange taruna Sang Dewi, tiitampa lan orane. Salugune panglamare Prabu Dar- mawssesa uga uis ditampih dening Dewi Citrausati, nanging amur' ga Ratu ihu abanditabandhu sugih wadyabala, Prabu Citragoda u,edi ngettdiha terus-terang maranE panjenengane. Kanthi samu' dana nedyambujuk Sang Dewi harsaa kqboyong menyang praia Widarba, Prabu Citragada asung pamrayoga marurrS,-Prahu Dar- inau)osesd, supaya mahuwon dhisik ana ing tapei:wutesing ryagarq, :ngenteni mulunging panggalihe Sang Dewi. Samangsa Sang Dewi wis mulung paiggalihe, bahal enggal+nggal dhowanahe menyang pakuwon. Salugune, olehe Prabu Citragada ngendiha maighono ilzu, mung mindngha dienggo ngulur wektu, hanggo ngenteni mbokmanawa ana pambiyantu wadyabala saka nagara liya. Awit -saha iku, kahi habu, wcdyabalanira herigna menyang Magada, mbiyantua perang Prabu Citragada iumawan Prabu Datmawasesa. Manawa arutrga saka pambiyantunira, Prabu Darmawasesa sawa'
dyabalane bisa asor ing Yuda, Dewi mulunging panggalihe marang sira"' Citrawati mesthi bamqang -* Saparipumaning pangandikane, Bathara Narada banjur kon- dur menyang kahyangan Ondarandirbawana' Ing sapungkure Bathara Narada, Sumantri putrane Resi Suwandageni sowan ing kadhaton Mahespati' kanthi anc;'s nedya ngawula (ngenger) -uo,g Prabu Arjunasasrabahu' Sawise sedyane ,,iu*,rtu diiampa, Sumaritri nyaguhi dadi wewakile Sang Prabu perang Prabu Citragada, lumawan Prabu Darmawasesa -ily*t, sawadyabalane. ,,Yay! Sumantri ! Sarehning dadi wewahilingsun'. sira ma- ngorigoo kang padha learo busananingsun' Sira nedya ingsun pa' rr:ng,-Lr*rra kaprabon inya lzang ingsun agem ihi"' Mangkono ngendikane Prabu Arjunasasrabahu' Sawise ngrasuk busana kaprabon' wujud lan rupane Suman- tri banjur katon jumbu-h k-qro P'abu Arjunasasrabahu' bebasan kaya jambe sinigar' ,,Yayi Sumantri, wruhanira ! Warna loro pakaryan abot hang ,iro iyohi, minangka wewakilingsun' Sapisan : sira hudu bisa nyir- naltain prabu Darmupasesa. .Kapinrlho : Samangsa mungsuh wis 'ii*o. *onnu,a hena kanthi kaiana'r'ing aris' Dewi Citrawati bo- *,"nyang Mahespati, dadia sisihaningsun' BuChalira me- ;;;;"; "ryioii tutoeoio nsirtd wadyabala Mahespati' ingsun hantheni sena- ioiiZ, yirnu :-Prabu Kilinegapati,.habu Suryaketu' habu Can- arr*"i"- lan Prabu Wisabaira, nanging sira hang'minqaSla"Mth'- ,"rrup"ti". IViangkono wellasaning lhawuhe Prabu Arjupasasra- bahu. Sawise matur sendika sarta nyuwun pangestu marang Sang hcspati menyang nagara Magada' Bareng btapta ing ldladan praja Maiada, sawise trlantri Tampingan atur priksa marang ha'bu Citra gadl, Sang Prabu tumuli dhawuh marang Patih Sembada' ndikak- ake "methuk barisan I\{ahesPati' praptane sumantri sawadyabalane ditampa kanthi paqyung- gu-ny.rrrggu dening Prabu Citragada' Sawise Sumantri mratelakake
dhawuhe,Prabu drjunasasrabahu; P.rabu Citragada'ngandharakb pepanggile Dewi Citrawati rong prakara, yaiku : I Nyuwun sirnane Prabu.Darmawasesa. II -Nyuwun maru dhomas. (Dhci = io. Mas = 400. Dhomas = 400 x 2 = 800). Pepanggile Dewi Citrawati disaguhi dening Sumantri. Sawise mangkono, Prabu Citragada banjur dhawuh marang Patih Sem- bada, ndikakake ndherekake Sumantri sawadyabalane menyang p4!q_won ing sajaban kutha. Kocap Prabu Darmawasesa kang makuwon ana ing tapel- wates Magada - Widarba, sawise ngenteni sawatara dina ora ana utusane Prabu Citragada masrahake Dewi Citrawati, banjur rem- bugan karo Patih Godhadarma, Prabu Darmapati, Prabu Rodha- banu lan Prabu Rodrapaksa, kapriye prayogane laku. Pepuntoning rembug, Dewi Citrawati nedya direbut karananing perang. Awit saka iku, wadyabala Widarba didhawuhi sikep gegamaning ayuda. - Sawise samekta, kanthi ditindhihi Prabu Darmawasesa dhewe mi- nangka Mahasenapati, wadyabala Widarba budhal nedyii ngrabasa praja Magada, lakune ing samarga-marga tansah njarah-rayah raja- darbeke para kawula Bansan wadyabala Widarba dipethukake prajurit Mahespati ana ing jaba kutha ditindhii.i Sumantri, Prabu Kalinggapati, Sur-' yaketu, Car,draketu sarta Wisabajra, bebarengan karo wadyabala I\Iag.ada tinir.dhihan Prabu.Citragada lan Patih Sembada. Carnpuhe perang banget nggegirisi, asilih ungkih, genti unggul genti kelin- dhih. , _ Sajrone wadyabala rong goloqgan iku padha perang rergm- pon, dumadaiian kadange Prabu Darmawasesa kang apeparab Pra- bu Jonggirupaksa Ratu ing Jonggarba, prapta n$rid wadyabala,- nrambul prajqrit Mahespati lan Magada saka gegana. Gegedhuge wadyabala .Ionggarba ana pi(u, yaiku : Amonggarba, Kalapra- BmBu, Kalaranu, Mamangmurka, Amongmurka, Bajobararrg lan Lilrdhusrenggi. Amarga kepeksa lumawan mungsuh kang nemnuh saka gegana sarta dharatan, wadyabfla Mahespati lrrr Magada ngalami kerepotan. "Sadhela bae akeh lwadyabala Mahespati lan Magada kang tumeka ing tiwas, pinrawhsa mungsuh saka gegana lan dha- L45
ratan. Kang isih urip, bareng sumurup karicane akeh kang mati, padha lumayu asar-s-aran ngupaya pandhelikan Bareng pritsa wadyabalane bubar pating slebar ngungsi urip dhewedhewe, Mahasenapati Sumantri nguwuh sora masinganada : ,,Heh prajuit Mahespati lan Magada kabeh ! Anggonira padha ngucira ing yuda ihu dadi tandha-yehti ora setyanira marang sum- pahira pibadi. Naliha lutnebu dadi praiurit, sira wis sumpah han- thi sineksen Gusti, saguh netepi watalzing praiurit wiro,tama, yailtu ,,wedi wirang, wani mati". Tinimbattg mati mringkus, luwih be- cik mati mbregagah, Tinimbang ngucira ing yuda, luwih becik a' jur-luluh lumawan mungsuh. Sumurupa ! Praiurit kang netepi ma- rang sumpahe hang wis diucapake, unggul ing yuda apa liasambut madyaning rana, padhadene ngalami mulyu Manawa unggul ing yuda, uripe ing'Eabaniure nemu mulya, tampa pangqii-aii saka na- gara lan hinurmatan de,ing para hawula (rahyat). Manawa hasam- but madyaning rana amargt ngantepi pambegan ,,wedi wirang, wani mati", antuk hamulyan fug delahan, pinulung ing Jauata, di- parengake adedunung ing Aribauana. Ko\olz-baline praiurit hang ,,wani wirang, wedi mati", kang tinggal glanggang acolong playu amarga giris-mirb marang mungsuhe, sanajan uripa, mesthi aji go- dhong jati aking, tur matine ing tembe baltal sinihsa riening Batha' ra Yanta, dicemplungalze ing kawah Candradimuka. Perar"g, mati utaua tnenang, unane mung nyengkahahe hamulycne prajurit. Awit saha iku, prajurit tansah nyenyadhang anane perang. Utanru lqn huncarane prajurit, manaua mati gna ing madyaning paprang- an. Ala dulune, manawa praiurit mati ana ing paturor,. Mati ing madyaning rana, iku idham-idhamane pmjurii wirotamlr amarga bab ihu dadi dedalane munggah suwur1a humpui ltaro para deu)o". Ngrungu. pangandikane Mahasbnapatine mangkoiro iku, pare prajurit Mahespati lan Magada kang wis padha lumayu, tumuli pa dha bali menyang pabaratan, lumawan mungsuh maneh, manda: samengko panempuhe malzlng mungsuh katon luwih gumregu nggegirisi. . tr Cra kocap ramening per4ng ing sabanjure. Gancanging carita wadyabala Mahespati lan Magada wasanane unggul ing yuda. Prabr Darmawasesa lan para wadyabala Widarba, apadene Prabu Jongiru 1 ne
paksa sarta wadyabala Jonggarba, simagempang tumpes-tapis tan- pa sisa. : Saparipumaning perang; Sumantri ngumpulake para putri \Vi- darba lan Jonggarba, bakal kanggo minangkani pepanggile Dewi citrawati. sarehning bareng dikumpurake cacahe putri nagara loro iku durung ana dhomas, sumantri tumuli utusan prabu Kaling- gapati ndikakake ngganepi kekurangane, sarana nyuwun putri I\{a- hespati rnararig P*abu Arjunasasrabahu. Bareng wis diwuwuhi putri saka Mahespati nganti gunggunge kabeh ganep dhomas, para putri iku tumuli diirid sumantri menyang taman Magada, dipasrahake marang Dewi citrawati minangka sasrahan, putri dhomas ditampa dening sang Dewi kanthi.panggarih suka-rena amarwata - suta. Esuke Dewi Citrawati sarta putri dhomas diboyong dening sumantri menyang Mahespati, didh-erekake wadyabala Mahespati lan'Magada. Bareng lakune tekan ing sekethenging kutha Mahes- pati, barisan tumuli diabani ,,mandheg" dening sumanhi. para rva- dyabala didhawuhi gawe pasanggrahan kangg<l ngaso para putri, lan tinanggenah gawe pakuwon kagem para Ratu sawadyabalane. sawise pasanggrahan lan pakuwon drdi, sumantri nuli miji utusan _ ngaturake nawala marang prabu Arjunasasrabahu. wondene ;u- rasane nEwala, sapisan : sumantri ngaturi priksa marang sang pra- bu yen Dewi citrawati u'is diboyong, samerrgko lagi ngaso ana i,g sakethenging krtha. Ka.pindho : mrnangka pakurmaianing piso- wane putri Magada, lan mudh kuncaraning asrnane Sang prabu olehe nambut silaning akrarna, sang prabu diaturi tedhak ing seke- theng kanthi samekta nedya nyalirani perang; dene kang:bakal - ngladosi perang iyaSumantri dhewe. h2pi"g telu :--rnu*" S*g fratu ora karsa rniyos nyalirani pei'ang, Dewi citravrati nedya di- kukuhi ora nedya di-caosake marang Sang habu. . ,,Yayi Sumnntri nedya nodhi haprawiran lan tzadibyaning_ sun "- Mangkono pangandikane sang prabu salebare o,"o, ,i*ul*-. Sumantri. sawise ngrasuk busana kaprajuritan, sang prabu banjur tin- dak menyang sekethenge kutha, didherekake abdi sawatara. Kala- kon sumantri tandhing tyas-a iumawan gustine pribadi. sakarone, Sang Prabu lan Sumani;ri, padhadene ngetog kasudiran numplak L47
taAiUyan kanuragan, ngetokake sawarnaning pangabaran, sarta padhadene namakake sanjata kaswatgan, mulane nganti suwe pe- range ora ana kang kasoran. Sang Prabu banget pangudine murih bisane mikut Sumantri, nedya dikapokake. Nanging.amarga tan- dange Sumantri banget kebat-cukat trengginas-trampil, bebasan cukat kadya kilat kesit pindha thathit, angel bisane Sang Prabu mikut marang dheweke. Diimadakan mak jenggeleg ! Sang Prabu tiwikrama awujud danawa kang gedhene kagila-gila, abahu sasra. Kabeh as- tane kang cacahe sewu iku padha ngrenggep sanjata maneka warna lang banget nggegirisi. Bareng ndulu kahanane Sang Prabu kaya mangkono iku, sanalika Sumantri sirna bayuning angga, larut- mirut kasudirane. Nalika nedya dicandhak dening Sang Prabu, Su- mantri enggal-enggal kumureb ing bantala nyungkemi samparane karo matur ngrerepa nyuwun pangaksama, satemah Sang Prabu tumuli lilih dukane, lan banjur ngracut tiwikramane. ,,Yayi Sumantri ! Sawise sira nodhi haprawiran lan kadibya- ningsun, samengko genti sira ingsun coba. Wruhanira ! Ingsun isih bisa nampa pasuwitanira, manau)a sira bisa muter taman Sriwe- dari ing wukir Untara, haboyong menyang lLaltespati. Samengho sira ingsun tundhung lan ora ingsun parengahe bali menyan9 Ma- hespatir'sadurunge sira bisa ntuter taman Sriwedari". IVlangkcno n ge ndikane Prabu Aljr r na-sasrabah u. Kanthi panggalih nalangsa keranta-ranta nggetuni pakarti karrg mentas dilakoni, sawise nyembah, Sumantri tumuli oncat saka ngarsaneSang Prabu. Ing sapungkure Sumantri, Sang Prabu ngarruhi Dewr Citravrati liondur menyang dhatulaya, ginarebeg putri dhomas sarta ingurung-urung wadyabala Mahespati lan Ma- gada. Ama:ga saka pitulunganing adhine kang apeparab Sukasrana, Sumantri .bisa ngleksanani dhawuh-pundhutane Frabu Arjunawi- jaya. Sukasrana, buta bajang kadange taruna Sumantri kang dha- pure ala tanpa rupa, iku kang muter taman Sriwedari saka wukir Untara, dipindhah menyang Mahespati. Geleme Sukasrana mitu- lungi Sumantri muter taman Sriwedari, amarga kadange wredha iku nyaguhi kanthi prajanji, samangsa taman Sriwedari wis dumu' rurrg Ena ing Mahespati, Sukasrana bakal dikenakake milu suwita
Nanging, ora biyen ora saiki, rrrun.,r,pu it<u manawa,i#_la"rUe g".', gayuhan, mangka mbutuhake pitulunganing liyan, wah-l,twis ta, muluk-mu,luk janjine marang wong kang lagi dibutuliarte pitulung- ane,--tarkadhahg manda, ,g".rggo dibarting! sumpali birang. Na- ngrng, samangsa gegayuhane wis kaleksanan, wo ! sing akeh-akeh banjrir lali marang sakabehe janji kang wis diucapake. Mulane wong kang waspada lan sugih weleka, ora gampang pracaya ma- rangjanjine sapa bae. Eman, Sumantri ora ngelingi-.marang kabecikan. Sawise ta- man Sriwedari dumunnng ana ing Mahespati, Sutnantri cidra ing janji. Sukasrana ora dikenakake milu suwita Prabu Arjunasasra- bahu. Amarga Sukasrana meksa kudu milu, banjur diagagi san;ata Cakra dening Sumantri; maksude mung kanggo memedeni, supa- ya adhine aja tansah tut wuri. Nanging embuh jalaran kapriye, sanjata Cakra lumepas temenan, ngenani Sukasrana tiadi lan pa- tine.. Sumantri enggallenggal mlayoni layone Sukasrana, nedya dirungkebi, nanging layon tumuli musna. Samusnane layon, Su- mantri midhanget swara : ,,Kakang Sumantri ! Ing tembe pama- lesku marang howe, samangsa howe perang-tandhing lumawan ratuning raseksa". Pasuwitane Sumantri ditampa maneh dening prabu Arjuna- sasrabahu, mandar banjur sinengkakake ing aluhur, winisudha jumeneng Patih IVlahespaii kanthi asma PATIH SUWAJ.\DA 44. PATTH SUWANDA SEDA, PRABU ARJUNASASRABAHU LUMAWAN DASAMUKA. Ing sawijining Cina Prabu Aijuhasasrabahu sarta p"r" g**a ' tihdak cangkrerna menyang muwarane .bengawan Gangga, didhe- rekake Patih Suwanda lan para wadyabala. Bareng wis ana ing muwarane bengawan Gangga, Sang habu ngresakake siram bcba- rengan karo pa{a garwa. Sadurunge wiwit siram, Sang prabu dha- wuh marang Patih Suwanda, ndikakake. njaga bengawan supaya ajeg iiine,lan aja nganti ana pangganggu gawe saka sapa bae. Sajrone Prabu Arjunasasrabahu siram alelumban bebarengan karc para garwa, Prabu Dasamuka prapta ing bengawan Gangga kepara adoh saka muwala, didherekake para wadyabala raseksa. 149
Kanthi ancas nedya ngganggu ilining 1an5ru, Dasamuka nyem- plung, banjul sare malang bengawan, satemah banyune bengawan munggah ngluberi'dharatdn, mung sathithik kang mili menyang muwara. Bareng priksa muwarane bengawan Gingga prasasat meh asat, Patih Suwanda enggal-enggal niti-priksa sababe, tindak nu- rut bengawan mandhuwur (mudhik), wasana priksa raseksa kang gedhene ].agrlu-gtlqr- turu malang ing bangawan Gangga. Raseksa ditendhang dening Patih Suwanda, kesingsal-kontal tiba ing dha- ratan. Gregah ! Dasamuka wungu, banjur nyander Patih Suwan- da, satemah dadi pancakara. Nganti suwe perange Patih Suwanda Iumawan Dasamuka, tansah cengkah-cinengkah, jangkah-jinangkah, bithi-binithi, ten- dhang-tinendhang, ora ana kang kasoran. Ing semu Dasamuka rada kuwalahqn nyembadani krodhane Patih Suwanda. Sajrone lagi perang-tandhin g rok-bandawala-pati, dumadakan Patih Suwanda kaya priksa klebating Sukasrana. Sanalika Patih Suwanda kelingan murrang unining suwara kang kapiyarsa nalika Sukasrana palastra ketaman sanjata Cakra, satemah pa::ggalihe Patih Suwancia pepes padha sanalika, salirane lemes lir linolosan bebalunge, sima kekuwatane. Awit saka iku, Patih Suwanda ban- jur kena pinikut <ienlrg Dasamuka, tumuli dicakot janggane. Sa- jrone Dasamrtka rryakot jangganing mungsuhe, siyunge kepanjing- an suksmane Sukasrana. Ya suksmane Sukasrana iku kang njalari sedane Patih Suwanda. Bareng Patih-suwanda seda, wadyabala Mahespati ana kang tumuli lumayu. menyang muwata, ngaturi priksa marang Prabu Arjunawijaya, Sang Prabu enggal-enggal mentas menyang dharat- an, tumuli ngrasuk busana.'kaprajuritan- Sawise samekta, Prabu Arjunasasrabahu banjur mrepeki Prabu Dasamuka karo ngiwa lar,gkap. Perange Prabu Arjunawijaya lumawan Dasamuka banget nggegirisi, pepindhane' kaya campuhe macan gembong iumawan singabarong. Wa.sanane Prabu Dasamuka kelindhih, kena pinikut dening Sang Arjunawijaya. Sawise pinusara (dibanda)' Dasamuka banjur digawa menyang kadhaton Iviahespati, ditawan- Ora antara suwe Resi Wisrawa ramh' nyuwunake pangapura Prabu Desa- 160
muka marang Prabu Arjunawijaya. Let sakedhep netra, mak jreg { Bathara Narada tumurun saka'antariksa hemoni plabu Arjunawi- ,,,Kahi Prabu Arjunasasrabahu ! wruhanira, praptantingsun ilei ngemban dhawuh-timbalane Bathara Gunt. siri oia dipareng- ahe mrajaya Dasamuha, amarga Ratu Ngarengka ihu samengho durung tekan ing mangsa-kara hudu parastra. Irrurane apuranen lupute Dasamuka, tumuli' luwarana /" Mahgkono ngendikane Bathara Narada, banjur musna kondur menyang Suralaya. Dhawuhe Bathara Guru kang lumantar Bathara Narada diestokake dening prabu Arjunawijaya, tali kang musara prabu D.xamuka tumuli .diudhari. sawise diluwari, prabu Dasamuka enggal-enggal oncat saka ngarsane prabu Arjunasasrabahu kanthi lingseming panggalih. Ing sasedane patih Suwanda, Bambang Kartanadi sineng- kakake ing aluhur dadi Patih Mahespati. Carita kang njhlari habu Arjunasasra pancakara l,-,mawan Dasamuka kang kasebut ing dhuwur iku, ana bedane karo kang kamot ing uttarakanda- yen miturut uttarakanda, jalarane sang Arjunawijaya perang lumawan Dasamuka mangkene : Sawise ngasorake yudane Ratu Haranya (Anaranya), Rawani banjur menyang nagara Mahismati, nedya nglurug! darahe prabu su-waretah kang ajejuluk prabu Arjunasasrabahu- Bareng lakune wadyabala Ngalengka tekan ing satepine kali Nannada, diabani, ,,niandheg" dening Dasamuka.- para wadyabala didhawuhi ng+s dhisik, lan padha didhawuhi adus ing kali Narmada. (Narmaaa i- iku arane ka!i. Ihg jaman saih tembunS,nirnada,'ateges : kali)- Kacarita nalika samana prabu Arjunawijaya mbeneri lagi si- ram alelumban ana ing muwarane kali Namrada, bebarengan karo para garwa. Sang Prabu kapengin priksa, sapira t<etuwataling ba_ hune karrg cacahe sewu iku, mulane panjenengane banjur ngJrrrg_ ake salira ing rrruwarane kali Narmada. Jalaran kepalangan bahune sang Prabu sewu, kali Narmada kaya dibendung, banyune ora bisa mili tekan samodra- suwe-suwe. banyune kali Narmada luber nge. lebi dharatan, dalasan papan sing dienggo ngaso prabu Dasamuka, 151
kans dununge adoh iaka muwarq uga kebanjiian, Prabu Dasamuka JU"io"f, ;ul""g raselisa loro aran Sula lan6arana, ndikikake niti- rmada banjur banjir gedhe: priksa sabab=sababe kang njalari kali Na Raseksa suka lan sarana tumuli mangkat niti-priksa kali, la- kune milir (mangisor manut ilining banyu)' Bareng lakune tekan ing muwara, raseksa loro iku ssmrrrup cetha, apa kang njalari banyune'kali Narmada munggah menyang dharatan' Suka lan Sa- rana enggal-enggal bali, ngaturi piiksa marang Sang Dasamuka' : Dasamuka krodira, enggal-enggal tindak menyang muwara' didhe- rekake wadyabalane. Sapraptane ing muwarao Dasamuka nyedhaki ,,Heh wadya' wadyabala ir'Iahespati, banjur ngendika mangkene bala Mahism.ojU noUnn.gnggal matura marang gustimu si Arjuna- sasrabahu, yen ingsun ratuning para raseksa hapengin perang lu- mau)an dheuteke". - " ,,O, mangkono sedyamu, Rawana ?! Bagus !! Nangingmana- wa kowe wuclhu tandhing, ora prelu howc adol huwanen nantang perang gustihu Prabu Arjunwasrabahu, sadurunge howe bisa nga' 'sorahi yudahu. Ivlaiua bebarengan haro habeh wadyabalc:nu, ora- orane daktinggat mlayu". Mangkono wangsulane wadyabala Mal hismati. Rawana kaya diububi, tunuli ndhawuhi wadyabalane ngraba,sa wa- dyabala Mahismati. Amarga karoban lawan, sadhela bae wadya- uau naarrisrnafi wis akeh banget kalonge. Pirang-pirang wadyabala Mahismati-kang d.isaut terus diuntal-malang utawa dijejuwing banjur dinrangsa- dening raseksa. Arnarga SUis-mir11-{ytu t1-cane akeh k4ng sirna binadhog raseksa, wadyabala Mahismati kang isih urip padha mlayu nggendrir.g ngupaya pandhelikan, akeh-qga lsng nyemplung' :Narmada nyedhaki gustine nJruwun pangayo- man. banjur ngrasuk busana kaprajuritan, tumuli methukake krodhaning mungsutr karo ngiwa langkap, asta kanan ngasta gada' Bareng wis cedh-ak, galla disawatake tumuju marang wadlabala raseksa. Ti- baning gada agawe gegering wadyabalane Rawan4 padha lumayu ' lK'
bubar pating slebar saparan-paran, kang ketenggel tibaning gada padha palastra. Raseksa si Suka, Sarand, Mahodarh, Dumraksa lan liyaJiyane uga padha lumay-u nggendring sipat kuping, giris- miris ndulu tandhange Prabu Arjunadasrabahu. Patih Prahastha pepulih, methukake krodhane Sang Arjuna- sasra kanthi musthi gada gung kagila-gila. Bareng gada iku dile- pasake, katop murub mubal dahana ana ing gegana, nanging ban- jur sumyur dadi awu, amarga jinemparing dehing Prabu Arjuna- sasrabahu. Sang Prabu nglepasi gada, tibane gada nenggel jajarie-- Patih Prahastha,,satemah Patih iku tiba kantaka. Bareng priksa patihe kapidhara, Rawana tumuli mrepeki Sang Arjunawijaya karo ngundha. gada. Perange Wingrntibahu lumawan Sahasrabahu agawe giris-mirise ftang padha ndulu, pe- pindhane kaya tempuking samodra karo samodra, pindtra tumem- puhe gunung padha gunung, utawa kaya campuhe Bathara Rudra lun:awan Bathara Kala. (Wingsatibahu = abahu 20, yaiku Rawana. Sahasrabahu = abahu 1.00C, yaiku Arjunawijaya). Sawise campuh perang sawatara suwene, Dasamuka kelimpe, kena ginada jajane dening Sahasrabahu nganti ambal kaping telu, satemah banjur sempoyongan, wasanane ambruk ing bantala. Bareng priksa mung- suhe tanpa daya, Sang Arjunawijaya tumuli mundhut pusara (tali), Dasamuka dibanda. Kocap kang tiba kantaka, Patih Prahastha wis eling purwa- duksina. Bareng priksa Dasamrrka pinusara, enggai-enggal prentah seleh sanjata marang wadyabala raseksa, banjur gegancangan ma- rak ing ngarsane Prabu Arjunawijaya. Sawis-e nyembah marang Sang Prabu, Patih Prahastha matur ngrerepa, nyuwunake panga-_ pura kaluputane Rawana. Nanging ature Patih Prahastha ora di- paelu dening Sang Prabu. Rawana digawa menyang kadhaton Ma- - hismati, ditawan. Kacarita ana wadya raseksa kang lumayu menyang Langka (Ngalengka), ngaturi priksa marang Bagawan Pulasfyx mana\Ma Rawana tinawan Cening Prabu Ar3unawijaya. Kagawa saka ba- ngeting tresnane marang ingkang u'ayah. Bagawan Pulastya eng- gal-enggal tindak menyang kadhaton Mahismati. Sapraptane ing kadhaton, sawise ma;rgalembana sarta ngluhurake asmane Prabu 153
Arjunawijaya, kanthi patrap kang banget susila anoiiaga Bagawau Puiastya nyuwunake pangapura kaluputane Rawana' Saka wasise nanitukake basa mardumardtrwa, waqanane lilih ' Sang Bagawan dukane Prabu Arjunawijaya, banjur karsa ngapura lan ngluwari Dasamuka.
Layang IVlahabharata nyaritakake Prabu Arjunawijaya man g- kene : Narendra bangsa Hehaya sinebut Prabu Arjunasasrabahu' tegese : Prabu A:juna kang abahu sewu' Sang Prabu antuk nugraha kreta kencana kaswargan saka Bathara Dhatatreya. Kreta kaswar- ning sing nitihi: Amarga rumangsa jumeneng Ratu Agung binathara tur sura- sekti rnandraguna, Prabu Arjunawijaya banget olehe nyenyamah marang para d.ewa, para brahmapa lan para tapa' Tindake sawe- nang-wenang, siya-kaniyaya, ngedir-edirake gedhening pangu- bu Arjunasasrabah'-t saputra-sentanane' Ing sawijining dina Prabu Arjunasasrabahu rawuh ing padhe- pokane Maharsi Jamadagni. Nalika samana para putrane Sang Ma- harsi yaiku : Sang Rumawan, Sang Suscna, Sang Wasu' Sang Wiswawasu ian Sang Rarr.aparasu pinuju nlellyang alas ngupaya kayu-bong lan wowohan. Darli, Illaharsi Jamadagni tanpa kanthi ana ing padhePokan. Rawuhe Prabu Arjunasasrabahu ing padhepokan ditampa kanthi pangaji-aji dening Maharsi Jamadagni, sinugata wowohan maneka- *"*u. Sanajan marlgkouoa, Sang Prabu meksa mentala atindak murang krhma. Sapi-puhan kagungane Sang Mahai'si dL bradhat dening v'radyabaia l\lahismati, saka dhawuhe Sang Prabu' Ora antara suwe putrane Maharsi Jamadagni kang waruju' iurrg. rrg*ii manjing ing padhepokan, wis dicrita'ni yen sapi ingkang rama aiUi"ahat dening wadyabaia N{al'risma1i ;;; saka dhawuhing ratune. Kanthi ngiwa langkap kang gedhene ka- Lrfru. S*"ng wis meh ketututan, watara mung kari sapambalang 154
dohe, Ratir Mahismati-diudani jemparing kang ampuhe kepati- pati dening Sang Maharsi. Bahune Sang Prabu kang cacahe sevru, tatas-rantas padha tiba ing bantala. --. -:. _ .. Prabu Arjunasasrabahu seda dening Maharsi . parasurama tanpa lu;nawan ing yuda. 45. SUMANTRI LAN SUKASRANA. Sumantri lan Sukasrana ora tinemu ana ing buku-buku Hin- du. Jeneng loro iku mung kocap ana ing carita Jawa (Indonesia). Sumantri lan Sukasrana putrane Maharsi Suwandagni ing padhepokan Ardi Sekar. Sanajan kadang tunggal. yayah-rena tur padhadene priya, wujud lan rupane Sumantri karo Sukasrana adoh banget sungsate. Sumantri bagus-respati, mandraguna prawira-sekti, limpad pasanging grahita, mulane dadi panjang-kidunging para kenya. Akeh kenya sulistya ing ..r'arna kang padha ngunggah-unggahi, nanglng Sumantri adoh panggalihe marang wanudya, amarga pe- lenging ciptane mung marang babagan kaprawiran, kadigdayan- kanuragan lan aji jaya.kawijayan. Awit saka iku, Sumantri kaduk sengsem [iarang teteki muja samadi. Saka genturing kasutapane, Sumantri pinaringan sanjata kaswargan dening Jawata, sanjata awujud Cakra pangrurah in g parangmuka. Sukasrana, kadange Sumantri tunggal yayah-rena, rupane lu- wih dening kuciwa. Mulane nalika mentas lair saka guwagarba, amarga ingkang rama"banget lingsem panggalihe darbe atmaji ke- bak ceda, Sukasrana dibuwang ing alas kang angkere kepatipati. bebasan jalma mara mati,-satc maia mati. Ancise Maharsi Suwan- dagni mbuwang bayi Sukasrana ing alas pangalap4n kang banget mbebayani, supaya bayi iku tumuli -mati. Nanging Sukasrana ora mati, sanajan nganti pirang-pirang puluh taun ana- ing madya- niag alas pangalapan tur tanpa kanthr. Nganti tumekane diwasa, Sukasrana ora mundhak gedhe, wujude ajeg cilik bae. Amarya wujude pancen liaya raseksa, mangka awake cilik-menthik, Su- kasrana banjur sinebut BUTA BAJANG. Wewijanganing awake Sukasrana sarwa mawa ceda (cacad). 155
Kulite pating prilhut njeruk purut, warnane irerig kaya minangsi' Untune pating cringih ngeri pandhan, siyunge mawa wisa kang -na-g?r.- Irtin ge tem pak, abath u k- banyak' . ni and in e- n gl uwih i wisanirn g Pundhake brojol, rambute abang tur arang. Gigire wungkuk tur wusu, bokonge nyanthik, lakune pekoh, wetenge bekel, wudele bodong. Wis ta, cekak-cukupe 'rujude Sukasrana iku saruning saru, alaning ala. Mbokmanawa pantes sinebttt ratuning ala; prasa- sat sawamaning ala ngumpul dadi siji ana ing awake Sukasrana' Amarga wiwit bayi pisah karo yayah-wibi dibuwang ing alas kang wingite kepati-pati, iku manjing dadi tapa-bratane, kang njalari Sukasrana kasinungan kaluwihan kang banget ngedab- edabi. sekti mandraguna- bisa napak jumantar4 bisa manjing ajur- ajer, granane kaduk landhep panggandane, siyunge mawa wisa kang ampuhe ngungkuli wisaning naga. Awit saka iku, sawarnaning lelembut kayata para brekasakan, janggitan, banaspati, thong- thongsot lan liya-liyane padha ngratu marangSukasrana' Sukasrana banget kasok tresna marang Sumantri. Sabon ka- ngen marang kadange wredha iku, Sukasrana teka ing pratapane ingkang rama I\faharsi Survandagni ing Ardi Seker, wayah bengi, mulihe menyang padunungane ngarepake gagat-rahina, dadi lunga- tekane Sukasrana ora kawruhan ing akeh. I\ilulane mangkono, amarga dheweke ngminangsani alaning rupane, a.;a nga.nti aga\re lingseming palggalihe ingkang rarna lan kadange wredha' Ing ngarep wis dipratelakake, manawa amarga kumawani nodhi kaprawiran lan kadibyane gu6ti, sumantri ditundhung de- ni:ng Prabu Arjunasasrabahu, lan ord dipa:engake teka m-aneh ing Mahespati, sadurunge -bisa muter ta.marr_ sriwedari. $umantri ru-- mangsa kepuhrngan laku, lan darbe panyana, manawa dhaumhe sang Prabu kudu bisa muter taman iku inung minangka srana Qi- enggo nampik Pasuwitane. Saoncate saka Mahespati, Sumantri banjur manjing alas' Dheweke wis muntu tekad, ora nedya mulih menyang padhe- pokalie ingkang rama, suka-rila palastra ana ing madyaning alas' Kocap Sukasrana banget oneng manlng kadange wredha, mulane ing wayah bengi prapta ing padhepokane ingkang rama' Bareng ngreti yen kadange wredha ora ana, sukasrana turnuli 156
nyuwun priksa marang ingkang rama; Sawise dingendikani yen Sumantri lagi menyang Mahespati nedya suwita marang prabu . ArjunawijaYa, Sukasrana banjur pamitan nedya nusul. Lakune Sukasrana kaliwat rikat kaya dibalangake. Sawise lumaku sawatara suwene, Sukasrana tekan ing alas gledhegan, dumadakan mambu gandaning manungsa. Tuk-ing ganda diupaya, ketemu, jebul manungsa kang iku kadange rvredha, lagi lenggah pitekur semu nawung sungkawa. Sawise rerangkulan sawa. tara suu,ene, Sumantri tumuli nyaritakake lelakone saka wiwitan tekan wekasan ora ana kang kliwatan. 'ngganda ,,Banjur hapriye kakang ? Apa hou,e bna nglehsanani dha- ruuhing gusti muter taman Sriwedari ? !" Mangkono pitakone Sukasrana, saparipurnaning kandhane kadange wredha. Sumantri : ,,lVis, Suhasrana, ora prelu tahon. Kapriye bisa- hu nglehsanani pamundhute sang Prabu hang banget ane.h-nyleneh manghono iku ! Mulane banget susahing atihu. Kajaba susah, ahu rumangsa wirang, dene mung nedya suruita marang Rgtu bae hoh ora bisa halehsanan. Awit salza iku, wruhanamu surzasrann ! Ahu aluwung mati ana ing sajroning alas ilei, ora nedya mulih me- nyang padhepolzan Ardi Selzar". Sukasrana : ,,Ora biyen ora saiki, saben hecuuan atimu, ora lzalehsanan kang sinedva, lzowe banjur nedya ngraru antaka. Ban- jur endi itulzung, tandha-yehtine haluwikcnmu, manaua ngono bae ora bka ? ! Mulane lzahang, aja soh nglalehake kadang taruna, lunga tanpa wewarta. Amarga rumangsa wis seleti mandraguna sugih hqluuihar- ruarna-u)arna, lunga menyarry praja tanpa ajalz- ajalz hadang taruna. Toging endon,- muter taman siuetlo.ri bce ,,Apu kou'e bisa, Suhasrana ?!,, Mangkono pitakorte Sumantri kanthi kesusu kapengin tumuli mangreti. Sukasrana : ,,Bisa bae, manawa ana prelune',, Sumantri : ,,Adhuh alhihu, adhiku ! Manawa koue pancen bisa, aleu tulungana ! Aku posrah pati-urip marang kowe, mangsg b odhoa kaleksonaning dhawuhe gustihu". 157
Sukasrana : ,,Kalaang Sumantri ! Kagawa saka bangetku lza' soh' tresna marfrng howe, ahu ora bisa llohtinggal suwe. Manawa suwitamu ditampa maneh .dening Prabu' Ariunasosrabahi, mes' thine kowe baniur ora tau hetemu haro ahu- Ora tau hetemu karo kowe, ingatase chu dadi panandhang gedhe". Sumantri : ,,Baniur harepmu hapriYe ? Sukasrana ; ,,Manghene, hakang ! Aku hapengin tansah hum- pul lzaro kowe ing salawas-lawase. Mulane gelemhu mindhah taman Sriwedari menyang Mahespati, mung yen kowe ngenakahe aku milu suwita Sang Prabu, supaya aku banjur ora tau pisah suwe haro kowe", Sumantri : 'Dhuh adhiku, adhihu ! Kanthi terusing ati ahu prajanji, bahal ngenahahe kowe milu suwita ana ing Mahespati". Suhasrana : ,,Kakang Sumantri, sumurupa ! Wuhir Untara ihu durnunung ana ing hahyangan Utarasagara, yaiku hahyangane Ba' thara Wisnu. Dadi, taman Sriwedari ihu ka-gungane Bathara Wisnu, dumodine sarana cipta. Pantes bae Prabu Arjunasasrabahu mun- dhut tumurune taman Sriwedari, amar4a taman ihu pancen ha- gungane pribadi, ier Sang Prabu ihu panuksmane Bathara Wisnu. Wis bakcng, aja hesuwen, enggal nungganga ing gigirku kene, nuli merema, bahal dahgawa mabur ment-ang wukir Untara. Ahu hu- watir, manaua fuowe ora ngeremahe netra, sajrone dahgawrt ma- bur; amarga singunen banjur tiba. Aia pisan-pisan meleh, swlu- runge dakabani". Sawise Sumantri nunggang ing gigiring adlline, Sukasrana banjur mabur ngener wukir Untara, rikating abure pad-ha karo ke- claping cipta; Bebasan ,yen nginanga durung'aba4g, idua durrtng asat", abure Sukasrana wis tekan ing wukir Untara. ,,Wis kahang, ngelekna netra !" IViangkono kandhane Su- kasrana. Mak byar ! Suma.ntri melek, banget gumun-ngungun sumu- rup taman kang banget endah-asri anglam-lami. Sukasrana : ,,Kahang Sumantri, sumurupa ! Sarehning du- madine taman iki sarana cipt4 anggonku mindhah menyang Ma- 1trQ
hespati uga hudu srdna cipta. Kahang, howe manjinga ing pan- tisari ihi, sarea, ineben lawange. Taman ihi tumuli arep dahpindhah menyang Mahespati". (Pantisari: omah ing satengahe patamanan). Sawise Sumanhi manjing ing pantisari, Sukasrana tumuli ma- nungku puja samadi, nutupi babahan hawa sesanga. Ora antara suwe banjur keprungu suwara jumegur nggegirisi, pratandha ta- man Sriwedari wis dumunung ana ing Mahespati. ,,Kahang Sumantri, saiki metua /" Mangkono prentahe Su- kasrana. Sumantri tumuli metu saka pantisari. Bareng sumurup yen taman Sriwedari wis dumunung ana ing Mahespati, amarwatasuta bungahe Sumantri. Para kawula ing Mahespati banget kagawokan, padha pating brengok alok ,,ana taman tiban". Prabu Arjunasasrabahu wis nduga, manawa tibane taman Sri- wedari ing Mahespati, amarga diputer dening Sumantri. Kanthi di- dherekake Prameswari Dewi Citrawati sarta Citranglangeni lan pa- ra rraru dhomas, Sang Prabu niti-priksa kahan:ne taman Sriwedari. Kocap Sumantri, bareng ngreti yen Sang habu wis rawuh ing taman bebarengan karo para garwa, enggal-enggal kandha marang Sukasrana : ,,8, adhihu Sukosrana, sumurupa ! Prabu Ajunawijaya' sarta para garoa wis wiwit mrihsa kahanane taman ik:i. Prayogane kowe lungaa dhisik, nruliha menydng alas pwiununganmu- Besuh, manuwa wis karuwan anggonku suwita, kowe bahal dahparani, uta- wa saora-orane aku bahal honghonan methuh howe. Ing wektu ihi, inanawq kowe katon ana ing sajronb taman Sriwedari, bisa uga su- witahu banjur ora ditampa maneh dening Sang Pro,bu. Mbokmana- wa panggalihe Sang Prabu banjur lingsem nampa.suwitaku, ontorge aku darbe kadang awujud buta bajanglS Sukasr ana : ,,Kahang Sutmaniri ! Janjimu hang wis hewetu maiang ahu durung heletan din'a, mokal yen bowe wis lali. Apa howe nedyc cidra ing ubaya ? ! Manawa kowe isin ngaku kadang ahu, annrga nipahu ala tanpa rupa, ruis ta, aku ahunen panaha- wanmu. Utawa sakarepmu hono olehmu ngahu marung ohu, ang- gere aku tetep dikenahake milu". Amarga ora gelem lunga, Sukasrana banjur diagagr sanjata 159
Cikra. Maksude Sumantri olehe ngag i4,-Era€t, mung supaya Su- kasrana wedi, banjur gelem.bali.-Nanging Sukasrana meksa ora gelem bali, mandar banjur kandha mangkene : ,,Kakaig Sum'antri'! Mara tibahna saniatamu iku. Tin'imbang aku hopeksa kudu bali, aluwung mati hetiban sanjata Cakra. Alzu rumangsa ora betah urip suu)e-suu)e, manau,a hudu pisah learo howe. Wis samesthine howe nguntapahe yitmane kadang taruna lzang wuiude ala tanpa rupa". Amarga ngira yen Sang Prabu sapandhereke wis arla ing sa- cedhake, Sumantri guSup atine, nja.lari sanjata Cakra lumepas temenan. Lumepase sanjata Cakra ngenani janggane Sukasrana, tigas pancing. l\{ustakane Sukasrana tiba ing bantala, bebarengan karo ambruking gembunge. Bareng sumurup Sukasrana palastra, Sumantri enggal-enggal mlayoni, iayone adhine nedya dirungkebi: Nanging layon tumuli musna, lan samusnane layon, banjur ana suwara kapiyarsa : ,,Ka- kang Sumantri, wruhanamu ! Ing tembe pamalesltu marang kowe, m anaw a h o w e p eran gt andh in g lumaw an rase ksar a1 a ". . Arvit saka iku, nalika perang-tandhing lumawan Prabu Dasa- ynuka, Sumantri (Patih Suwanda) palastra, amarga janggane dica- kot dening mungsuhe kang siyunge kepanjingan yitmane Sukasra- na. (Mriksanana carita angka 44). 46. RAMAPARASU. Meharsi Ramaparasu utawa Parastrama uga apeparab Jama- - dagni, -nunggak-semi asrnane ingkang rama; lan-uga apeparab Ra- - mabhargawa, tegese : R.ama tedhake Bhregu. (Yen Ramaraghawa = Rama tedhake Dewi Raghu, yaiku Ramawijaya). Padhcpokane ing Sambiharja Miturut carita Jawa utawa padhaiangan, Ramaparasu putrane Jamadagni, wayahe Wisageni,. buyute Dewasana, trahe Bathara Is- maya. (Mriksanana Silsilah V : Mahespati). Miturut Mahabharata, Maharsi Parasurarna (Ramaparasu) trahe Maharsi Bhregu, mulane apeparab Ramabhargawa. Gam- blange mangiiene : 16(.|
1. Maharsi Bhregu putrane Bathara Brahma, nggarwa Dewi pulo_ ma peputra Cyawana (Cwawana). 2. I\taharsi Cyawa.na nggarwa Dewi Sukanya, peputra Urwa. 3. Maharsi Urwa garwhne ord kocap, peputra Ricika. 4. I\{aharsi Ricika nggarwa Dewi Satyawati, peputra Jamadagni. 5. Maharsi Jamadagni nggarwa Dewi Renuka, peputra b, yaiku : 1 Sang Rumawan, 2 Sang Susena, B Sang Wasu, 4 Sang Wiswawasrr, 5 IVlaharsi Ramaparasu. Dadi, Ramapa:asu iku putrane Maharsi Jamadagni kang waruju. Tembung ,,parasu" tegese kapak utawa kampak, arane ge- gaman jinise wadung. Ramaparasu, tegese : Rama kang asanjata pa- rasu (kampak). Nanging sanjatane Maharsi Ramaparasu ora mung ,,parasu" bae, uga asanjata warastra (jemparing), mandar gedhe- ning langkape Sang Mahaisi arang kang madhani. Ramaparasu ateges : Rama kang asanjata parasu (kampak), salaras i.aro carita kang ngandharake ,,Ramaparasu mrajaya ing- kang ibu sararur sanjata Darasu (l:ampak)". Mangkene caritarre : Ibune Parasurama yaiku Dewi Renuka, ora setya marang kakunge, yaiku Maharsi Jamadagni. Sanajan wis apeputra b, Sang Dewi isih melik marang priya liya. Ing sawijining dina Dewi Renuka rrgresakake siram ing nar- mada (kali). Nalika samana Prabu Citrarata Ratu Martikawata pi- nuju siram ing narmada, fiebarerrgan karo para garwane. Bareng Dewi Renuka priksa suwamane Prabu Citrarata kang pranyata ba- gus-respati njenthara, Sang Dewi b-gat kasmaran. Jalaran gan- druige rriarang Prabu Citraiata saya suwe saya ngranuhi, Dewi Re- nuka ora kuwawa lgendhaleni hhrdan:ng napsr-asmarane, mulane- Sang Dewi banjur asung sas:niia marang Sang prabu saruu:ta ma,sang liring karo woia-wali ngincangake alise. Suwe-suwe Sang prabu tanggap ing sasmita, lan tumuli nglanggati karsane Sang Dewi. Dewi Renuka kalakon dijamah dening prabu Citrarata ana ing narmacia. Sawise katog olehe lambang-sari karo prabu.Citrarata, pang- galihe Dewi Renuka rumangsa kalegan (marem), tumuli mentas ing dharaian, banjur kondur meny.utg padhepokan. Nanging bareng 161
wis meh tekan padhepokan, panggalihe Sang Dewi geter, gagasaqe mangkene : ,,Manau)a anggqnhu lahu sedheng lambqng'sari haro Prabu Citrarata nganti-ketitilz dening Sang Maharsi, adhuh ! Seh dadi apa awahhu !" I\{aharsi Jamadagni iku sidik paningale, ora kasamaran marang tindake Dewi Renuka kang murang kasusilan. Awit saka iku, Sang Mai.arsi tumuli nimbali putrane 5 pisan, didhawuhi nguntapake ibune menyang yamani. (Yanrani = nraka). Ananging putra kang pambayun, kang panenggak, kang pandhadha lan kang sumendhi (kakang ragil), padha ora ngestokake dhawuhe Sang Maharsi, amarga padha ora mentala mrajaya ibune dhewe. Awit saka iktr, putrane kang papat mau banjur di-SOT-ake ,,sima akal-budine" dening Sang Maharsi. Sawise ngesotake putrane 4, Maharsi Jamadagni turnuli dha- wuh marang pufane waruju yaiku Maharsi Ramaparasu, ndikak-. ake mrajaya ibune. I\{aharsi Parasurama matur sendika, tumuli ngasta purasu, ditamakake marang ingkang ibu. Thel ! sanalika janggane Dewi Renuka tigas pancing. Sasedane Dewi Renuka, Ir{aharsi Jamadagni ngendika : ,,Ku- lup, putraningsun Parasurama, kang tuhu mituhu marang dha- wuhe bapc ! Sira wus ngcyahi ockcryan abot kang agawe leganing panggalihingsun. Awit saka ihu kulup. sabarang.panyuutunira ma- 'ranj-ingsui, bakal ingsun parengake. Mara matura hulup, sira dar' be panyuwun apa marang ingsun". Parasurama : ,;Dhuh kangieng rama, pepundhen kawula ! Mugi wontena hcpareng poduka izarsa nglehsanani panyuwurt hawula nem prahawia, inggih puniha : I Kangieng ibu sage.da'tu- muntert sugeng malih. II Kawula sageda tumunten hesupen ang- gen hawula mrajaya dhateng hangieng ibu. !il Tindah hawula iageda halis ing dosa. IV Para sadhereh hawula iahawo.n pi. san, sageda kosinungan aha!-budi malih hados wingi-uni. V Sam- pun ngantos uonten satriya inghang kuwataa nyembadani hrociha hawula. VI Sage,la kaaula kosinungan umur panjang"- Maharsi Jamadagni : ,,Kabeh panyuwunira iku ingsun pa- ren gahe, muga k alahona". Ing panutuping caita angka 44 mratelakake, yen Pra.bu Ar- 762
junasasrabahu seda dening l\Iaharsi Ramaparasu. Sedai,re Sang Prabu agawe mrinane para putra-sentana ing Mahismati; Para Pu. tra-sentanane Sang Prabu padha bebarengan tika ing padhepokane - Maharsi Jamaddgni. Nalika samana Sang Maharsi pinuju tanpa kanthi ana ing padhepokan, jalaran putra-putrane lagi padha man- jing alas ngupaya kayu-bakar lan wowohan. Maharsi Jamadagni dikroyok dening para putra-sentanane Prabu Arjunawijaya. Sawi- se Sang Maharsi sed3, para satriya kang ngroyok tumuli padha kondur menyang praja. Ing sapungkure para satriya, Maharsi Parasurama kondur irrg padhepokan. Banget kejoting panggalihe Sang Maharsi, nalika priksa ingkang rama seda, layone njrebabah ndhepani bantala, akutah ludira. Layone ingkang rama dirungkebi karo muwun, panggalihe banget karerantan. Sawise.lilih sungkawane, Maharsi Parasurama banjur ngrukti layone ingkang rama, kanthi dibiyantu para brahniana sarta para tapa. Layone Maharsi Jamadagni sineleh ing pancaka, tumuli dibasmi. Sajrone geni kang kinarya mbasmi ingkang rama mumb mangalad-alad prasasat sundhul awiyat, Sang Parasurama ngendika : ,,Sedan" itangieng rama amarga dikro- yolz pam satriya. Aku hudu males uhum marang para satriya. Ahu prosetya, nedya numpes satriya salumahing bantala". Saparipumar.ing parrgruktine layon, Matarsi Parasulama, brahmana kang apambegan satriya tur sura-sekti mandraguna, banjur asikep sanjata nedya mbrastha satriya sajagad. Kang dira- wuhi dhisik dhewe kadhaton Mahismati. Kabeh satriya para puha- sentanane nLUu Arju nasasrabahJ disirnakake ngdnti tumpes-tapis. Saka bangeting nasfitine, aja nganti'kuiang resik pambraslhane para satri-va puha-sentanane h-abu Arjunatiijaya, Maharsi Ra maparasu ngahti kaping telu olehe ngutrengr nagara.Mahismati,lan ing sadalan-dalan prasasat tanpa kendhat wola-wali. mrajaya satriya. _ .' : Shwise satriya ing Mahismati tumpes-tapis tanpa sisa, Mahar- si Parasurama banjur wiwit nyimakake satriya liyaliyane. Maharsi Ramaparasu nganti ambal kaping pitu olehe.ngubengi jagad, mbrastha satriya saindenging bawana. Bareng wis nyirnakake sa- triya sajagad, Maharsi Parasuranra banjur gawe sesaji ana ing.Sa- maqtapancaka (ing laladan Kurusetra), lan gawe tlaga llma kanggo 163
pasiramane para pitri leluhure Sang Maharsi. Sesajine Sang Ma- harsi agawe suka-renane para dewa. Para-pitri, kayata-.:-Maharsi Bhregu, Cyawdna, Urwa, Ricika lan Maharsi Jamadrigni padha ngaton, kabeh padha mangalembana marang Maharsi Parasurama. Miturut Adiparwa abasa Jawa-kuna, tlaga lima kasebut ing d.huwur, dumadi saka getihe para satriya kang diprajaya dening Maharsi Parasurama. Sawise para satriya sajagad sirna dening krodhane Maharsi Parasurama, p&a puki warandhane satriya padha minta nugraha marang para brahmana, supaya bisa apeputra. Ya turune para putri karo para brahmana iku kang njaiari ing marcapada banjur ana golongan satriya maneh. Pamburine banjur ana satriya kang bsa ngasorake yudane I\{aharsi Parasurama, yaiku SANG RAMA kang'uga -apeparab Eamadewa, Ramabadra, Ramawijay4 Ragha- wa utawa Raghuputra, putrane Prabu Dasarata Ratu ing Ayodya, miyos saka Prarrreswari Dewi Raghu. Mangkene caritane : Sawise Sang Rama dhaup karo Der'.'i Sita (Sinta) putrane pu- tri Prabu Janaka Ratu ing Mithiladhiraja (tegese : Maharaja Mithi- la), bareng wis sawatara dina ana ing kadhaton Wideha (kutha- lirajane nagara Mithila), b*j.rr kondur menyang Ayodya mboyong Dewi sinta, difuid Prabu Dasarata sarta didherekake wadyabala sa- bregada. Sang Rama panjanmane Bathara }larayana, ana ing dalau diadhang dening Maharsi Parasurama , ,,Heh Dosarataputra ! Manawa sira pranyata satriya wirotama sura-sekti mandraguna, mara tampanana langhap sarta waras- trqningsun ihi. Ya sanicta.iki kang ingsun enggo mbrastha satriya sqiasad. Manawa. sira Vra kuwawa menthang langhapingsun iki, mesthi sirna deningiryqsun 1. Mangkono ngendikane Maharsi Parasurama karo ngulungake watastra salangkape. Midhanget panantange Sang Maharsi mangkono iku, Sang Ramabadra jaja-bang mawinga-winga, netra andik angatirah, imba tepung, ideir mangada-ada, waja gathik kumedud padoning laihi' wairastra salangkape ditampani dening sang Ramadewa. sawise 'warastra pinasang ing sendheng, langkap pinenthang kanthi gam' pang, suwarane gumerot ngumandhang ing awang-awang' Amarga 164
i pinenthang dening sang Rama, langkap sarta warastrane Maharsi . Pafasurama wimbuh ampuh, gumeroting suwarane langkap maha- nani gara-gara : birmi gonjang-ganjing, wukir,,noyrg-.uyig, ,*o- dra kocak mawalikan pindha kinebur, langit t"tap:t etup, ndaru sarta teluh bajra katon pating clorot ngebeki akasa. Karo ngasta langkap kang isih pinenthang, Sang Ramabadra ngendika : ,,Heh brahmana hang tibudi satiya ! Aja dumeh wis bisa numpes satriya saindenging bawana, sira ana ing saenggon- enggon banjur hadaluru.ng humlunghung adol gendhung, sesum_ bar maciya+iya. Mara dulunen, apa leang haton' ana ing saliraning- sun". Maharsi Parasurama tumuli tumoreh marang salirane sang Ilama. Bairget kaget lan gumun-ngunSrn priksa maujud wama- warrla, kayata : para Aditya, Bathara Agni, para pitri, gandarwa, yaksa, Resi kaswargan, para Walikilya, sanjata maneka i""-u, .r- modra, tlaga, narmada, sawarnanlng Weda, Upanishad lan purana, padha dumunung ana ing salirane Sang Rama. warastra dilepasake dening sang Raghawa ngenani salirare Maharsi Ramabhargawa, nanging banjur bali menyang astane Sang Rama maneh. Amarga ketaman jemparinge dhewe, Sang Maharsi tiba kapidhara. sawise elirrg purwaduksina, sang Ma- harsi tumuli lenggah ana ing ngarsane sang Raghawa kanthi ge- tering panggahh. ,,Heh Parasurama ! Manawa sira durung bosen urip, enggal lungaa, dedununga ana ing wuhir Mahend,ra,,. Mangkono ngeu_ dikane Sang Ramabadra. Ka.rthi panggalih lingsem, {aharsi parasurama cricat.saka ngarsane. sang Ramabadra ngener '.vukir Mahendra. saurise sawa-. iara l:wase adhedhepok ing wukif Mahendra, sairg Maharsi kera- wuhan para leluhure, yaiku Maharsi Cyawanq.Urwa, Ricika lan I\{aharsi Jamadagni, padha ngendikani mangkene : ,,Kulup, Ra- maparasu ! Tincahira humawani nodid marung sang Rtmiwijaya ihu banget kliru, aturga panjenengane ihu panjan^on" Bathcm wisnu. Ingsun ora hasqnuran marang sirnaning hasehtenira lan pepesing panggalihira. Kulup, manaua sira hapengin baline ha_ sehten lan kasudiranira, siramn ing narmada suci wadusara.wruh- 165
ani,ra, ing sacedhahing etuke narmada Wadusara, ana papan sucl hang diaran Dhiplodh a, tilas.pratapane leluhurira L[gtharsi Shregu. Jatiran haprabaian dening kramate Dhiptodha, sing sapa adui ing narmada wadusara, sirna uwas-sumelanging atine, ilang rasa giis-mirise, putih hasudiran lan kasehtene' Ya ana ing Dhiptodha "ihu leluhuia Maharsi BhregA duh ing huna olehe tarah brata m.atiraga pirang'pirang wa$o' nganti antule nugrahaning Jawata"' Maharsi Parasurama ngestokake dhawuhe para leluhure' Temenan,. baretrg wis siram ana ing narmada Wadusara, kasekten lan kasudirane Sang Maharsi bisa pulih kadi wingi-uni' yata Sang Dewabrata (Bhisma)' Sang Dewabrata iku banget di- gu"a*"gi dening Dewi.Amba, mulane menyang ngendi bae tin- dake Sang Dewabrata, Sang Dewi tansah tumuntur tut wuri' Na- wi Amba, sang Maharsi dhawuh marang sang Bhisma, v'dikakake nggarwa San$ Dewi. Nanging, Sang Bhisma kang wis pratigaya rr"ay" nglakoni brahmacari ing salawas-lawase (wadat), mesthi bae ora ngestokake marang dhawuhing gurune. sulayaning rem- bug, njalari Sang Bhisma pancakara lumawan Sang Maharsi' wa- ,*L" Sang Maharsi kasoran' Wiwit ing wektu iku' Maharsi Parasurarna ora karsa dlsrrrvitani dening golongan satriya' 47. RESI GOTAMA. dhepokane Rcsi Gotarna irg Grastrna, {umunung ing puncake wukii sukendra. Garwane sang Resi widadari asma Dewi winilra- di, peputra telu, yaiku : i Den-i Anjtri,2 Strball, 3 Sugriwa Kanthi pawadan nedya tetinjo para mitrane widadari, Dewi Windradi kerep nyuwun pamit marang kakunge (Resi Gotalna) tindak menyang Kairdran- Tanpa kagrngan pangga'lih sujana uta- wa sangga-nrnggl, SanB Resi tansah nglilani pamite Sang Dewi' ,,Menyang Kaindran tetinjo para uidadan", iku mung pa- . ivadan kang digawe'gawe bae, kanggo nutupi maksude Sang De- wi kang salugune. Sajatine, tindake Dewi Windradi menyang Su-
,'ralaya, prblu,tetemon lan pepasihan karo Bathara Surya ana ing kahyangan Ekacakra. Ing sawijining'dina Subali-Sugriwa priksa Dewi Anjani do- lanan cupu-manik. Amarga ngira manawa cupu-manik kang dinar-' be mbakyune iku a,qale saka peparinge sang Resi, Subali-Sugriwa banjur nyuwun cupu kang kaya mangkono iku marang ingkang rama. Amarga Sang Resi ora rumangsa maringi cupu marang De- wi Anjani, mesthi bae ora bisa ngleksanani panyuwune Sugriwa- Subali. Cupu dolanane Dewi Anjani dipundhut dening Sang Resi, dipriksani. Banget kejoting panggalihe Sang Resi, bareng priksa wujude cupu-manik luwih dening endah-peni sumorot anelahi. Saya kejot maneh panggalihe Sang Resi, bareng tutupe dibukak, ing jero cupu iku katon ana jagad saisine, pepak dalasan srenge- nge, rembulan lan lintang-lintang, kilat-thathit lan mega, obar- abir teja-wangkawa lan sapanunggalane. Kaj:ba saka iku, cupu- manik iku mawa ciri ,,Bathara Surya". M4rang Dew*. Anjani Sang Resi ndangu, saka ngendi pi- nangkane cupu iku. Amarga wangsulane Sang Dewi saka ing- kang ibu, Resi Gotama tumuli dhawuh nimbali Dewi Windradi. Sawise marak, Dewi Windradi didangu dening Sang Resi, saka sa- pa pinangkane cupu-manik dolanane Anjani. Sanajan didang,-r nganti kaping telu, Dewi Wrndradi tansah mbisu, ora karsa matur prasaja pinangkane cupu mau. Resi Gotama duka, Dewi Windradi disotake dadi TUGU Layang Arjunasasrabahu jij.id I kaca 6 pupuh Pangkur, mra- telakake ngendikane Resj Gotama mangkene :- f. Sang Parrdhita sru ngandika : ,,El Windradi kaya ngapa si- rehi,. "tdha min\ng tan suiltaur; pii6rpii0i*aruna, wddi-w1di apa kang dodi ruadimu.", kang garwa maksih kamna, sak6cap datan nahuri. 2. Ttneter sinelak-selak, ingP.ang ganva maksih rlatan nahuri. Sang Pandhita langkung b6ndu, asru dennya ngandika, ilarrg kabeh tr6snane mring garwanipun, dadya muwrs anupata : ,,Eh bOcih t|m|n Windradi". 3. ,,Sun tahoni kaping tigo, ngasokak}n mbisu b'ae tanpa ngling, 167
mCn4ng-mAnAng haya TUGU, kagyat kang putra tetiga, mu-' lat ing ibunireki. TUGU malihane Dewi Windradi tumuli dijunjung dening Sang Resi, banjur disawatake sakayange.' Tugu nglayang ing awang- awang, wasanane tiba ing madyaning alas laladan praja Ngalengka' TUGU iku ing tembe, manawa ing Ngalengka ana perang ge- dhe, bakal ruwat lan malih wama widadari Dewi Windradi maneh, amarga kinarya sanjata wanara yaiku sang Anila (Patihe Prabu Sugriwa), dikepntkake ing dhadhane Prahastha (Patih ing Ngaleng- ka). Sawise nyawatake tugu malihane Dewi Windradi, Resi Gota- ma ngendikt : ,,Heh putraningsun habeh !! Wruhaniro, samengho ' -cupu - manik iki uga nedya ingsun sriwatake, sira padha nututana tibane. Sing sapa dhisik dhewe tehan ing papan tibane, yaihu kang wentang ndarbeni cuPu-manik ihi". Bareng cupu disawatake dening Sang Resi, tutupe pisah karo babone (perangan sjng ngisor) Babone cupu tiba ing praja Ayodya dadi tlaga Nirmala, dene tutupe tiba ing madyaning alas dadi tlaga Sumala. (Nirmala = tanpa cacad, suci. Sumala = cacad gedhe, banget ora suci). .l Dewi Anjani lan Sugqiwa-Subali padha lumayu ngener pang- gonan tibane cupu. Playune subali tekan ing tlaga Sumala dhisik dhewe. Amarga ngira manawa cupu tiba ing sajrone tlaga Sumala Subali turnuli nyemplung, ba-njur silem nggogohi tiaga' Let sake- dhep netra pla5rune-sugriwa rrga tei<an ing tlaga -Siumala, lan uga - b4njur rry-emplung ing banyu nedya ngupaya cupu. Nalika Subali- Sugnwa bebarengan mancungul ing }urnahing banyu,' padhadene banget kagete, amarga padhadene sumurup wannra kang gedhene padha'karo mhnungsa. Wanara iku ora liya ya Subali-sugriwa dhe' we. Amarga ke[aman banyune tlaga Sumala, Subali-Sugriwa kang ing sakarvit bagus-njenthara, banjur padha malih warna wanara. Subalisugriwa kang wis padha awujud wanara, pa<iha tantang- tinantang, satemah banjur perang. Ngretine Subali-Sugriwa yen salirane wis malih wanara, bareng padha asesumbar maeiya-ciya kanthi -mratelakake jenenge dhewe-dhewe. sakarone uga banjur 168
ngreti yen salugune perang lumawan kadange dhewe. Kanthi mu- pus pepesthening Jawata, sakarone banjur padha mentas saka tla - ga Sumala Or_a antara suwe playune Dewi Anjani uga tekan ing saterpine tlaga Sumala. Bareng wuninga wanara loro kang gedhene padha karo manungsa, Dewi Anjani njerit karo mbalek, nanging banjur diurvuh dening wanara loro iku, lan dijarwani yen salugune wa- nara sakarone iku malihane kadange dhewe. Sawise ilang wedine, Dewi Anjani banjur nyedhak ing sapinggirc tlaga Sumala. Amarga salirane banget sumuke, Dewi Anjani tumuli nyawuh banyune tlaga Sumalo, dienggo suryan (raup) sarta mijiki asta lan sam- parane. Amarga ketaman banyune tlaga Sumala, njalari pasuryan, asta lan samparane Dewi Anjani banjur awujud kaya rai, tangan lan samparan wanara. Anjani, Subali lan Sugriwa padha mulih menyang padhe- pokan, nyuwun diruwat wujude wanara marang ingkang rama. ,,Sira padha mratapoa, supaya antuh nugrahaning'Jawata. Anjani tapaa nyatthuka ana ing f/ogc Madirdq Subali tapaa nga- long ana ing wukir Sunyapringga, Sugriwa tapaa ngidang ona ing aluse wuhir Sunyapringga". Mangkono dhawuhe Resi Gotama. (Nyanthuka = kaya canthuka. Canthuka = kodhok). Anjani, Subali lan Sugriwa padha ngestokake dhawuh, tu- nruii padha mangkat meny,rng panggonarr karrg dingendikakake dening ingkang rama.
48. ANJANI. Anjani tapa nyanthuka ndhepepes ana ing dhainpenge tlagd Madiicia. Cra mangan,-yen-ora ana kleyang tib-a ing pangkone. Ora ngombe, yen ora ana ebun tumetes ing lambene. Tapane Anjani nganti pirang-pirang taun, salirane nggagng aking. Kogap Bathara Guru pinuju nganglang jagad, tindake nitih Nandini ngambah jumantara, liwat ing sadhuwure tlaga Madir- Ca. Bareng priksa wanudya kang lagi mratapa ana ing dham- pengug tlaga, Bathara Guru banget kamiwelasen. Sang Battrara 169
ngupaya sinom (godhong asem kang isih nom), diuncalake me ry*g tlaga Madirda, tiba ing pangkone Anjani' Sinom binukti aening Anjani. .Amarga,rybukti sinom peparinge Bathara Guru' Anjani ngjarbini, *asanat e mbabar putra priya awarna wan:rra Ujaring kandha, sarehning kang njalari Anjani nggarbini amalga mbukti ,,sinom", putrane banjur sinung peparab Anoman' sing ana jeneng Hanuman, yaiku putrane Bathara Maruta (dewa- ning angin) kang miyos saka Dewi Kesari' 49. SUBALI. Subati tapa ngalong a\a ing wukir Sunyapringga, gumantung nganti lunglit, padharane prasasat kraket karo wit' Amalga ka- plb"*r., dening surnuking tapane Subali, kewan-kewan alas padh-4. ora kuwat manggon ing sacedhake wit kang dienggo tapa' padhJ sumingkir adoh. Bareng olehe mratapa gumantung ing Lpanging wreksa wis pirang-pirang warsa, Subali antuk nugrahaning Jawata, pinaringan aji Pancasona, yaiku aji kang njalari kalis ing pati. Ing sawijining dina Frabu Dasamuka lelana napak jumantara. Bareng abure ana ing sadkruwuie wukir Sunyapringga, Cumadakan mak brug ! Dasamuka tiba ing bantala lan kapidhara, salirane gumlethak ana ing sangisor wreksa kang dienggo mratapa Subali' Amarga kaget dening suwara gumebrug pindha gunung jugrug'' subali nclgh _mangisor; Bareng wu*inga ana raseksa njrebabah ndhepani lemah, subali f,urnuli turnururr. Faseksa kang kapidhara diusadani, satemah waluyajati. Nanging sawise eling purrva-duk' sina, Dasamuka banjur-sulaya ing rembug karo.subali, amarga'sa- karone padhadene ngaku pinunjut dhewe ing sajagat-rat. Dasarnu- ka manclar ngelikake marang Srrbali, supaya aja mbaniurake olehe mratapa. Sabab, sanajan mratapaa pirang-pirang ewu warsa tanpa gura, ora bakal bisa nyundhul kasektene Dasamuka kang pancen wis pinesthi dening Jawata kudu p;nunjul dhewe ing sajagad' Layang Lokapala yasan Purubayan, ing pupuh Pangkur' 1?0
mratelakake sesumbare Dasamuka lan Subali mangkene : , ' 1. Duk miyarsa krodha Prabu Dasamuka, denira wre Subali, - . sQdy? nglqwihana, lawan isining jagad, nudingi asru dennya ngling, kagila-gila, si monyet ingkang pinrih. 2. Dene kudu lumilhur dhewe neng jagad, kaprawiraning jurit, kathek av€lathak, kum6thak tharuthukan, tan wruh kanis- thanireki, eh wre wruhanta, Buminata sun iki. 3. Ing Ngal6ngka yekang kasumbageng jagad, mandra prakosa sakti, wis munyuk wuk6na, s6dyamu tanpa karya, kyatingrat tan ana kalih, amung Rawana, punjul dhewe neng bumi. 4. Diyu-ditya manungsa sanajan dewa, nora k6na nimbangi, gu- naku ring aprang, m6ngko monyet ngalunyat, paksa linuwih neng bumi, lah kalah6na, wukku ring aprang dhingin. 5. Duk miyarsa Subali mad6g krodhanya, sugal dennya nahuri, lah apa lingira, dene kabina-bina, amb6kmu angl6luwihi, ndhasmu tan kaprah, buta gridhe:,ging bumi. 6. Sining;agad apa sira cihewe ingkang, sineren guna-sakti, bu- ta palawija, mig6na wong atapa, yen sira_.kudu ajurit, lah tdkak6na, budimu sun k6mbari Perange Subali lumawan Dasamuka prasasat ngoregake ba- wana. Gegrumb ulan lan bebondhotar ing alas Sunyapringga bo- sah-basih. wii-witan kang cilik-cilik padha rubuh kabarubuh. paJlglng wreksa.kang gedhe-gedhe padha sempal kaparapai keha- jang krodha:re Subali lan Dasamuka. Ora antara suwe, arnarga ketaman candrasane Dasamuka, Subati nggeblag ing bantala, pa- lastra. Nangrng let sakedhep netra, mak gregah ! Subali nleng- gelek, unip maneh, tumuli.ndugang Dasamuka nganti kephsat adoh. Srrbali wola-wali pdlastra ketaman canCrasa. Narlging sa- ben ngemasi, let sakedhep- netra, Subali mak gregah tangi, binjur mrawasa marang Dasamuka. Suwe-suwe Dasamuka tuvruh gagasane mangkene : ,,Sibali. darbe aii-aji hang njalari dhewehe luput ing pati- Mendah senenging panggalihingsun, ffwnawa ingsun ruiuweni ajiaji lzaya hang ho- darbe Subali. Prayogane ingsun nunghul bae, lan banjur suwita marang dheuche, mbohmanawa ing tembe ana welase Subuli, ge- lem menehi aji-aji kang njalari ingsun bisa kalis ing pati". !77
Panungkule Da.samuka lan kapengine suwit4 ditampa becik dening SuUali. Bareng olehe suwita wis sawatara-warsa' Dlamuk-a diaku mitra sinarawedi dening subali, lan banjur pinaringan aji: Sawise tampa aji Pancasona, Dasamuka banjur kondur menyang Ngalengka kanthi p an ggalih suka ain arwatasu ta' Ing sawijining dina Bathara Narada rawuh ing Sunyapringga' ake nanggulangi krodhane Prabu Mahesasura katu ing Guwakis- Patih Lembrrsura-Jathasura kang nedya ngrabasa kendha, Suralaya, amarga ditampik panglamare widadari Dewi Tara' Ma- nawa Subali bisa ngasoiake yudane Asura telu iku' Dewi Tara bakal ditrimakake maftIng dheweke' sarta Paminta-srayane Bathara- Narada disaguhi dening Subali' Ing sapungkure Bathara Narada, Subali banjur ngupa-yl Su- griwa. g*"t g wis ke',emu, Sugriwa dijaki Subali nglurugi Prabu ilIahe.asura ing Guwakiskendha. Saprapta:re ing lawange Guwakis- kendha, Subali weling mangkene : ,,Yayi Sugriwa ! Ahu dhewe kang nedya maniing l'ng Guwa. Sira jogaa ana in'g iaba, maspadah- no,ipomengko kang mili metu ing lawanging Guwa Manau'a kang miti metu ing lawanging Guaa getih awama abang, pratandhc chu kang menang perl,ng, Dene manawa hang mili getih awama pyffi: plraiandha iioneku hetindhih. iawangilry Guwa ihi enggal-enggal 'tutupen siig nganti rapet banget". Sawise weling mangkono, Subali tumuli manjing ing Guwa' dene Sugrnwa kari ana ing jaba' Sapraptane rng jero guY;, Subali sumurup Pralu Mahesasura lagi. padha kepati nendra' t]aqasale Subali.: 'fiem' tan para putit puh'mungs,uh hang ligi hepqti nendla, padha.bae haro mrawasa hu' 'narpa (binghe, mayit). Dudu wataking satriya uirotamq'manawa ai" *iii"r, Moh|oruro, Lembusura lan Jathasura, sairone lcgi iino *"iati nendra. Mulane becik dakgugahe Asura telu ihi". Sawise nggagas mangkono, Subali tumuli nggejug bantala karo mere'-"i" luwih dening sora, suwat'ane ngumandhang ke- prungu ing sajaban Guwa. " 112
Gregatr ! Amarga kiget dening pamerene Subali, Prabu Ma- hesasura sarta patihe loro paclha patirig jenggelek bebarengan ta- ngi, Bareng. sumurup wanAra- malang-kadhak. ana ing sacedhake, Asura telu pisan padha nempuh bebarengan. Sanajan dikrubut telu, Subali baUar-pisan ora ngedhap pang- galihe. Ora antara suwe, Jatha.sura kena pinikut dening Subali, banjur. pinrawasa, mati padna sanalika. Sapatine Jathasura, Subali dienggo unclang dening Mahesa- sura karo Lembusura. Disundhang lan diumbuiake dening Mahe- sasura, tibane ditampani ing Sungu dening Lembusura; banjur disundhang lan diumbulake dening Lembusura, tibane ditampani dening Mahesasura. Saben ketaman sungune Mahesasura utawa Lembuiura; Subali mesthi ngemasi, nanging tumuli mak gregah njenggelek tangi, banjur nempuh marang mungsuh. Amarga Subali saben ngemasi mesthi tumuli waluyajati, su- we-suwe Mahesasura lan Lembusura rumangsa kesel awake, sa- temah banjur kendho panempuhe marang mungsuhe. Bareng pi- nuju lena, Mahesasura lan [,embusura keqa bebarengan dicekel janggane dening Subali, banjur diedu kumba. Sakarone pecah si- rahe, uteke muncrat, getihe -sumamburat. Getihe Mahesasura lan Lembusura mili menyang wiwaraning Guwa, wamane abang-putih, amarga kecampulan ukk. ,,Kakang Subati mati sampyuh haro mungsuh /" Mangkono panglocitane Sugriwa, bareng sumurup getih kang mili awarna abang-putih. Lawang Guwa tumuli ditutup dening Sugriwa ngang- go watu itgm sagajah gedhene. Sawise nutup lawanging Guwa, Sugriwa banjur munggah me- nyang Suralaya, ngaturi priksll marang Jawata, manawa kaoarrge wredha mati sampyuh lumawan mungsqh. ,,Sarehne Subali polastra, mati sampyuh k;aro Asura mung- suhe para dewa, nugrahane Jawota yaihu widadcri Dew! Tara kang pancene hudu ditrimahahe mardng Subali, wis samesthine yen banjur diparingake marang hadange, yaihu Sugriwa". Mangkono ngendikane Sang HSrang Jagadnata, sawise midhar.getake pala- purane Sugriwa. 173
nyang marcapada bebarengan karb Dewi Tara' kaget wuninga sajroning Guwa dadi peteng dadakan' Gagasane' ma"ngke.,e ; ,-,sugriwa lahu cidra ! sing nialari saironing Guwa dadi petelng ndhedhet manghene iki, mesthi amarga lawanging Guwa di- tutup dening Sugriwa, hanthi maksud supaya ahu nemu cilaha"' Subali lumaku grumutan upt sapinggiring Guwa, karo gagap- gagap ngupaya wilvara (lalvang), suwe-suwe bisa ketemu' Watu item kang nutupi lawanging Guwa ditendhang dening Subali' sulnyur dadi,sawalang-walang. Sametune saka Guwa' Sub:li banjur babfas menyang suralaya. Durung sapirla dohe, subali kepethuk sugriwa kang ing sadalan-dalan tinsah pepasihan karo Dewi Tara. ,,Tampanana, ya iki ukumane wong alalzu ci'lra !". Mangkono kandhane Subali karo mbithi Sugriwa' Sugriwa tiba glangsaran ana,, ing bantala, nanging tumuli grmregah tangi, banjur males mrawasa marang Subali, satemah banjur dumadi perang-tandhing rok-bandawala-pati kang banget nggegirisi. Wasanane Sugriwa kasoran' kepeksa ngulungake Dewi Tara marang kadange wredha. Bel_.arengen karo Dewi Tara, subali bali menyang Guwakis- kendha. Ing sabanjure, subali adedunung ing Guwakiskeirdha' mbanjurake olehe tapa-brata, diladeni dening Dewi Tara' ora antara lawas Tara nggarbini. Bareng wis tekan leke, Dewi Tara- mbab* putra priya awujud wanara, sinung aran Anggada' 50. SUGRTWA. Sugriwa wasanane jumeneng Ratu,' ngratoni para wanara, .aje- juluk Prabu Sugriwa. Nangrng sanajan bisa jumeneng Ratu, wiwit pisah karo Dewi Tara, Sugriwa nrmangsa ngalami sangsara. Amar- ga saka banget gandrunge marang Dewi Tara, Sugriwa kerep trga- lamun, tansah ton - tonen marang Sang Dewi. Marang Subali, Su- griwa banget ngigit-igite, tansah ngui,aya reka bisane mrajaya ma- rang kadange wredha. 174
Ing sawijining.dina Sugriwa kerawuhan B_athara Narada, pa-- ring priksa manawa kang bisa ngasorake yudane Subali, ora ana !.iye kaiaUa mu'ng qatriyl.wgotama kang apeparab Eamawijaya. Ing sapungkure Bathara Narada, Sugriwa dhawuh marang Hanuman, ndikakake ngupaya Ramawijaya. Hanuma:r matur san- dika, banjur mangkat napak jumantara. Ana ing jumantara, Hanu- man lingak-linguk maspadakake kabeh keblat, dumadakan sumu- rup teja ma:rther sasada lanang kang dununge kaprenah ana ing sadhuwure wukii fleksyamuka. Ilanuman nglayang menyang wuklr Reksyamuka, wasana wuninga satriya loro lagi lenggah nga- sokake salira ana ing sangisore wreksa. Satriya iki hirahu hang apeparab Ramawijaya". Mangkono Hanuman karo niyup menyang bantala, mrepeki satriya sakloron. Ana ing sandiwara Langenwanaran, imbal wacanane Rama- wijaya karo Hanuman dipratelakake sarana tembang Pangkur, mangkene : - 1. (Ramawijaya) ; ,,Bagea wanara seta, saitraptamu ana ing ngarsa mami", (Hanuman) : ,,Ki sanak inggih kasuwun, sab- da inghang rumbntah". (Ramawijaya) : ,,Eh wanara sun tan- nya sapa aranmu, lan sapa ingkang piputra". (Hanuman) : ,,Yen andangu dhat€ng hami". 2- ,,Kawula Bambung Sdnggana, Prabancana nggih- Ramadayo,- pati, Anjani hang darbe sunu, wangsul teja lchsana, Raden halih sintdn kang sinambat ing ntm ?" (Ramawijaya) ;,,Yen sira tannya maring uang, ingsun Ramawijaya4i?'. -- Sawise eetha manarva satriya iku pranyafa kairg'apeparab Ramawijaya, Hanuman banjur matur sariana tembang Dhandhang- gula, mangkene : (Hanuman) : ,,KalArAxn-pinanggih neng ngrih!; prapta hula ingutus Ifapindra, habu Srigriwa tAngrane, ngatui Sang ahulun". (Ramawijaya) : ,,Ana apa ngaturi matni". (Hanuman) : ,,Marmcne ingatumn, kinen mbenglias mungsuh, inggih pftnah kdangira, hgng jijuluh Scng MaharAsi Subali, wit arAbatcn gunDa". ---- Lan saban;ure. L75
Gancanging -canta Sang Ramawijaya tumuli tindak me-. nyang padunungane Sugriwa, didherekake Laksmana lan .Hanu- *urr.'B"r".g wis ketemu karo Sugriwa, Sang Ramawijayapininta- sraya diaturi mrajaya Subali- Sang Ramawijaya saguh' Panjeneng- ane dhawuh marang Sufrwa, ndikakake nantang perang Subali' Mengko, sajrone perang tandhing lumawan Sugriwa, Subali nedya diprajaya dening Sang Ramawijaya sarana linepasan jemparing Guwiwiiayo. (Jemparing iku jenenge sing a'li GUHYAWIJAYA' mriksanana Ramayana abasa Jawa:kuna kaca 273 sloka angka 13' Guhya = ghaib. Wijaya = kamenangan. Guhyawijaya = kamenang- an ghaib. Indonesia : kemenangan yang dirahasiakan ? Pm)' Kocap kang ana ing sajrone Guwakiskendha, Subali mbeneri lagi imbai wacana karo Dewi Tara. Ana ing sandiwara Langen- *r.r*r, wawan-sabdane subali karo sang Dewi.dipratelaltake sa- rana tembang Asmaradana, mangkene : 1. (Dewi Tara) : ,,Kawula matur Sang Yogi, wau dalu hula nen- " ,,Eh ta nimos dra, supdna sahlangkung auon". (Snbali) ngimpi apa, tutura den balaka, mara jarwaa maring sun, aywa n ganggo w alan g'driY a". 2. (Dewi Tara) : ,,Iiggih makatin Sang Ycgi, ironing Guwa ka- iirgolan, hados wonten baniir gpdhe, sarta amili ludiro" umbn laian paduha, lon pun Anggada puniku, samy'l hA!6m kam- bangkambang". 3. ,.Amba lan Anggadn sami, sagpd mintas ing dharatan, na- mung paduha hemawon, ingkang trus tan kawistaro, tambuh wasananira". (Subali) :'.-,,Impen hdkimbanging turu, aylua h-agagas ing driya". Lagi bae ramPung olehe imbal madakan 'Subali miYaPa suwarane lawanging guwa, rrantang Perang. evacana karo Dewi Tara, ilu- Sugriwa mere-mere ana ing Mak bradhat ! Subali tumuli lumayu menyang lawang Guv"a, nedya ngetoni yutla. sugriwa ditendhang, kontal nganti sawa- tara dhepa dohe. Gregah ! sugriwa tumuli tangi nyander subali, satemah Nanjur dumadi perang tandhing kang banget nggegirisi. Sang Ramawijaya wis sawatara suwene nyamektakake jem- 176
paring Guhyawijaya pinasang ing sendhenging langkape. Nangirrg jemparing ora dilepas-lepasake, amarga panjenenga.ru fii"r njenger kamitenggengen ndulu kang lagi pancakara. ., Sugriwa katon kuwalahen nanggulangi krodhane Subali, tan- dange saya kendho, wasana banjur lumayu nyedhaki Sang Rama- wijaya. ,,Adhuh Gusti, Gusti ! Kadospundi dene paduha cidra ing janji ?! Kawula ngontos satengah pejoh lumawan hakang Subali ngestohahen dhawuh poduha, nanging paduka jebul cidra ing ubaya. Punapa darunanipun, dene paduha boten karsa nglepasi jemparing dhateng kakang Subali ?/" Mangkono ature Sugriwa. Ramawijaya : ,,Yayi Sugriwa ! Aja kaduh ati hejeron parurm- pa. Wruha;zira yayi, anggoningsun ora tutnuli nglepasahe jemparing ilii, amarga panggalihingsun mangu-mangu bareng ndulu haharwne Subali kembar ing rupa haro siya. Supaya ingsun bisa mbed.akake Subali karo sira, prayogane sira nganggoa tetenger janur kr ning, banjuy mangsaha yuda maneh". Sugriwa ngestokake dhawuhe Sang Ramawijaya. Sawise ate- tenger janur kuning, Sugriwa mangsah yuda maneh lumawan ka- dange wredha. Sajrone lagi ungkih-ingungkih karo Sugriwa, Subali linepasan jemparing Guhyawijaya dening Sang Ramawijaya, kena pranajane terus tembus ing walikate. Subali nggeblag ing bantala, terus palastra. Pancasona-ne sirna kasiyate, mulane Subali ora bisa waluyajati. Sasimane Subali, $qgnwa nggarwa Dewi Tara maneh, lan ban- jur angadhaton ing Guwakiskendha, mangreh wadyabala wlr.tra- mayuta-yuta. Patihe a-crna A-nila, kang minangka senapati:ning wa- dyabala Hanuman, kang minangka parampara'Kapi J€mbaqaii. .f,.Vondene kang minangka Prabu Anom (Pangeranpati kang ing tem- be gumanti jumeneng Ratu) yaiku Anggada Prabu Sugriwa ruma.ngsa kapotangan kabecikan gedhe [anget marang Sang Ramawijaya. Mulane, kajaba nggawekake pasang- grahan Sang Ramawijaya ana ing gunung It{alyawan, Sugriwa kelair prasetyane, sguh Iabuh jiwa-raga marang panjenengane kar*6go ngluwarake Dewi Sinta, sarana ngrabasa Ngalengka, nyirnakake L77
Prabu Dasamuka sawadyabalane. - 51. HANUMAN. Miturut carita padhalangan, Hanuman (Anoman) kang uga apeparab Bambang Senggana, Prabancana. Ramadayapati, pal- wagaseta, Kapiwara, Wanaraseta lan Mayangkara (yaiku sawise tuu'a lan mbegawan), iku putrane Bathara Guru kang miyos saka Dewi Anjani. Padunungane Anoman ing Kendhalisada, garwane loro, yaiku : 1 Dewi Urangayu (Urangrayung), putrane putri Ba- gawan Mintuna ing padhepokan satepine bengawan Wailu, pe- putra Ttigangga. 2 Dewi Purwati, putrane putri Bagawan purwa- pada ing padhepokan Andongsumawi, peprrtra Bambang'purwa- ganthi. _ .A^noman pinundhut putra-angkat dening Bathara Bayu, mulane kalebu darah Bayu. Kang kalebu darah Ba5ru utawa ,,ka- dang tunggal 8a5ru" cacahe ana sanga : 1 Bathara Bayu, 2 Hanu- man (Anoman), 3 Wrekodara (Bhima), 4 Wil Jajahwreka, 5 Ba-" gawan Maenaka, 6 Liman Setubanda. Z Dewa Ruci,. g Garudha Mahambira, 9 Naga Kuwara. Kadang tunggal Bayu iku bisa- mangreh lakuning angin, mulane bisa lumaku rikat banget. Miturut carita Rama ing Madura lan Yogyalearta kang alan- dhesan layang Kanila, Anoman putrane Prabu Rama kang mi- yos salra Dewi Sinta. Bab iku uga kasebut ana ing layang Kapus- takan Jawi Kaca 132 yasane swargi hof. Dr. poerbacaraka, mang- kene unine : ,,[nggih cariyos R"rq" saking_ serat Kanda punika ingkang lajeng dados cariyos Rama ing Madura saha Ngayojakarta ingkang nyariyosaken yen: Dewi Sinta punika putranipun prabu Dasamuka, Sang Anonian putranipun prabu Rama kaliyan Dewi. Sinta.-------,'. Miiurut la5rang Mahabharata, Hanurran putrane Bathara Maruta utawa Sang Hyang Pawana, mrrlane apeparab Maruti,, Marutasuia, Pawanasuta, kang ateges : darahe/putrane Bathara Maruta utawa Sang Hyang Pawana, dewaning angin. (Maruta = pawan4 b"yu, samirana, sindhung, angn). Anoman (Hanuman) iku gedhe banget lelabuhane tumrap 178
tata-tentreming jagad. Ing jamane Prabu Rama, Anoman dadi ' I\lahasenapatine wadyabala wanara ngrabasa praja Ngalengka. Wiwit ing salebare perang Ngalgngka; dening Prabu Rama, Ano- man tinanggenah njaga suhsmane Dasamuka, Kumbakarna, In- drajid lan Prahastha kang padha kinunjara wesi ana ing Kendha- lisada, aja nganti ucul, mundhak agawe retuning jagad. Kala- kala, manawa Anoman pinuju kurang weweka, suksma 4 iku pa- dha ucul (metu) saka gedhong wesi, njalari anane ontran-ontran ing jagad, kayata kang kasebut ana ing sajrone canta lakofi-Su- mong lan lakon Swargabandhang. Anoman iku yuswane dawa banget. I\'Iiyose (Laire) kira- kira barakan karo Prabu Rama; sedane, miturut layang Mayang- kara, ing jamane Prabu Jayabaya ing Kediii. Miturut layang Mayangkara, Anoman nganti rumangsa bosen urip ana ing marcapada, amarga saka bangeting dawane umure. Awit saka iku, Anoman sumengka pangawak braja, munggah menyang Suralaya sowan Sang Hyang Jagadnata, nyu- wun supaya diparengake enggal palastra. Wangsulane Sang Hyang Jagadnata : ,,Heh Anoman, wruha- nira ! Sira ihu tinitah dadi PR AJURIT wirotama sura-sahti man- draguna, haloha ing Tribawana. Utamane prajurit, matine kudu alantaran perang, dadi.iya hudu ana ing rnadyaning paprangan. Dudu prajurit utamn, manaua mati ana ing paturon sajroning wismnne dhewe, alantaran lara lumrah. Wruhanira, Anoman ! Sanajan lelabuhanira marang dewa lan tumrap marcapada wis tanpa timbang gedhene, dewa durung marengake sira palastra, sadurunge sira darbe lelabuhan sapisan engkas, yaiku malahra- mnkahe para putrane Prabu Sriwahana ing prajo Yauasti{ra, ,ih*p karo para putri putrane Prabu Jayabaya ing praja Mamenaog (Ke- diri)i'. Sa,wise ngrungu dhawuh-pangandikane Sang Hyang Jagadra- ta mangkono iki, Bagawan Mayangkara (Anoman) tumuli madal pasilan, banjur tumurun menyang marcapada meneh. Sang Baga- wan ora kondur menyang padhepokan Kendhalisada, nanging bablas menyang praja Yawastina, sowa-n Prabu Sriwahana. Sa- wise Bagawan Mayangkara mratelakake kapreluane kang gegayuian 179
karo dhawuhe dewa, Prabu Sriwahana banget- suka amarwata - suta. Sakd kadhaton Yawastina, Bagalvan l\'layangkara banjur soWan Prabu Jayabdya infi kadhatotr I\lamenang, nglamar putri telu putrane Sang Prabr.t, yaiku : 1 De$'i Pramesthi,.,? Dewi Pra- muni, 3 Dewi Sasanti, nedya didhaupake karo rajaptttra ir:g Ya- wastina kang cacahe uga telu, yaiku : 1 Sahg Astraclarma, 2 Sang !\'idayana, 3 Sang Jayakirana. Prabu Jayabaya -duatng nganti maringi u'angsttlan marang panglamare Bagawan IVIal,angkara, kesant sowalle Prabu Yaksade- rva dumrojok taulla lalapatr. l)raptane l'rabu Yaksadewa uga ngla- rnar putri ing I\lamenang telu ltisan. i\lidhattgel ature panglamar lo- ro iku, Prabu Jayabaya banget kalvekert ir-rg par-rggalih, rttmaos ewuhaya olehe nedya paring tvangsulan, mulane nganti tri pandu- rat Sang Prabu ora ngendika. Pepuntone. Prailu Jayallaya asllng pamrayoga marang Bagawan l{ayatrgkara lan Prallr-t Yal<saclewa. ndikakake nga-du tyasa tandhing yuda. Sapa kang utrggul ing yr,r- da, yaiku kang bakal ditampa panglamare. Bagawan IVlayangkara lar Prabu Yaksader,'a paclha sarnekta ing yuda, banjur padha perang tanclhirtg ana ing alun-alutr I\1a- menang. (Kediri). \\'asanane Bagawan X{ayangkara palastra, ke- taman gadane Prabu Yaksaderva kang geclhene kagila-gila. Bareng priksa Bagawan i\{ayangkara palastra, Prabu Jaya- baya banget murirra panggalihe. Prabu Yaksadewa tumuli line- pasan jemparing. Bareng ketaman jemparinge -Prabu jayabaya, Prabu Yaksadewa badhar ctadi BATHARA KALA; banjur musna Irrg sarnusnane Prabu Yaksadewa (Bathara Kala), para raja- , putra Yawastina yaiku Sang Astradarma, Widayana lan Jayakira- na padha prapta, sowan Prabu Jayabaya. Sang Astradarnia didha' upake karo Dewi Pramesthi, Sang Widayana karo Dewi Pramuni, lan Sang Jayakirana karo Dewi Sasanti. Mangkono kurangJuwih surasaning carita kang kasebut ing layang I\,layangkara. Nanging miturut layang urip, durung palastra, sabab Ltiturahandc, Hanuman saiki isih antuk nugraha/sawab-pangestune 180
Baihara Rama sing surasane mangkene : Salawase asmane Bathara Rama isih kocap ana ing marcapada, Hanuman ora bakal palastra. iku (Uttarakanda), ing-salebaie perang Miturut buku gedhe Ngalengka, sawise Sang Ramawijaya mboyong Dewi Sinta me- nyang Ayodya lan jumeneng Nata binathara, Hanuman darbe pa- nyuwun kang diparengake dening Sang Ramawijaya. Mangkene unine ukara ing buku iku : 181
/(2t z kawula (abdi padrr Tegese kurang-luwih mangkene : "Gusti' paduka Srimaha- ha) pui Hanun oi ngaturaken sembah .dhateng -ageng sih-wilasanipun srimaharaia dhateng ,ojoi sohtonghung hawula. Boien aonteii pcnguyoman sar:esipurt inghang hauulc ajeng-aietzg, namung Saig Prabu ingkang kawula cnggep (soged) iaol*r-t pi*oru*irg niaiah' i'\ugi lestantuna nugrahanipun Sang Prabu Dhateng kawula- ,'salaminipun cariyos Rama taksih ke- pireng wonten ng donya l" inggih sarnanten puniha sageda la' miniig gesang hawula, sampun ngantos darbe raos huwatos wiah' kai,iryan, haagung,an- sahu haluhuranipun ,*it rinng Srimaharaia". ",Ja3,cning (Wangsuiane'Sang Ramawijaya) " ,'Dhuh Hanuman' mang- hono ta idham-irtham.inira. Ivlara piyarsahno pangandihaningsun iki : Aia sumelang atinira, wancra minulya ! sabab salawase iagad tetelu (Tribawuna) isih ana, carita Rama ora bakal sirna. Tegese : 182
mung ing tembe manawa tekan'ing wehasaning jaman; sirnane. Iiluga kalakona sira darbe umur dawa hanthi waras-wiris seger- Kang gegayutan karo dawaning umure Hanuman, IUahabha- rata mratelakake mangkene : Ing saparipurnane perang gedhe Ngalengka, Sang Rama ban_ jur kondur menyang praja Kosala (Ayodya) mboyong Dewi Sin- ta, didherekake Wibhisan4 Prabu Sugr:iwa sarta para rvadyabala wanara. Mesthi bae Hanuman iya milu ndherekake menyang Ayodya. Sawise Sang Rama jumeneng Ratu Agung Binathara, lvibhisana lan Prabu sugriwa sawadyabalane diparengake kondur menyang prajane dhewedhewe. Sadumnge ndherekake kondure Prabu Sugriwa menyang Kiskindha (ing padhalangan sinebut : Guwakiskendha), Hanuman matur mangkene ;narang prabu Ra- ma ; ,,Dhuh Nata Binathara ! Mugi wontena kapareng paduha harsa paring nugraha umur paniang dhateng kawula. Ing salamini- pun kamisuwuran paduka tchsih hocap wonten ing marcapad,a, hawula sageda tahsih lestantun gesang, supados saged mireng pa_ ngalemb ananipun tet iy ang dhateng paduka". . Prabu'Rama : ,,fya, iya Hanuman, panyuuunira ingsun pa_ rengahe". Ing jaman saiki, asmane/kamis,rwurane Prabu Rama isih ko- cap ana ing madyaning bebrayan agung (masyarakat). Dadi, alan- dhesan unine layang Uttarakanda lan Mahabharata, Hanuman saiki isih urip. Mahabharata mratelakakc, Prabu Rama jumenenge Ratu ana ing Ayodva lawase nganti sawelas ewu uarsit, banjur muksa Wi- wit ing'samuksane Prabu Rama, Hanuman adedunung ing wukir Gandamadana kanthi ngalami begia ian mulya (berbahagia) ing salawase. 52. HANUMAN CARMA WARNA.WARNA MARANG BIIIMA. Miturut l\{ahabharata bab 14b Tirtayatraparwa, nalika pan- 183
dawa lelana brdta, bareng tindake tekan ing tilas pratapand Resi Nara lan Resi Narayana (yaiku kang manjanma dadi Arjuna lan -. Kresna), ketemp,uh ing-prahara gedhe. -Dumadakan aRa kembang tunjung kaswhrgan tiba ing ngarsane Dewi Krestra (Drupadi). Tunjung kaswargan iku mavt'a angkup servu, prabane sumorot pindha. sunaring surya, rvarllane ecli-peni anglam-lami, gandane kaduk rvangi. Tunjung iku <liptrndhut clening Sang Dewi, dituduh- ake rnarang Sar-rg Bhima karo ngendika : ,,Sutnangga Sang Bhima, lzula uturi mriltsar,i seltar inghang sahlanghung eloh punika. Iimun dene tunjung inghang saltlong,ltrutg etli-peni puniha sanlpun saua' tawis radi alunt llendah seneng hula, manawi Sang Bhima harsa nmdosahen tunjung ltasLuargorz ingkang clereng alum, henging lzula angge angsal-angsal samangsa ntantuh dhateng wana Kamya- ka". Sang Bhirna kang kali-. ing panggalih rvegah. ora tau rumang- sa sayah, sepi iug u'atak strugkatr latr arao-arasen. tur ora tart dar- be rasa r,,'edi, barerrg midhatrget ngendikane Dewi Kresna, tu- muli nrangkat r-redya ngupaya ttrujung kasnargan. Tindake mung- gah gunung (gunung Gandamadatra ? Pm), ngliwati alas gerotan, nrajang gegrumbulan, nasak bebondhotan. Sanajan matrgkonoa, amarga mawa prabawa angin, rikating tin.lake Bhima kaya diba- langake, saterrah sr\'3r3n€ pal)all-l)anggoltan kang diamtrah, kang katrajang ut.arva sirrg disasak keprungu ltangeL uqgegirisi. Kocap kang adhechepok ing gunut-rg Garrdarnada'ra kang Iagi diunggahi derring Bhima, kang kaloka ing jagad Bagawan I{a- numan, bareng miyarsa su\4ara kang banget nggegirisi, wis priksa manawa iku swaraning lakune Bhima nedya, murrggalr menyarlg kaswargan. Saka- bangete r'-tmeksa maran* kaslarnetane Bhlma, Bagarvan Hanuman enggal-enggal api-api sare maiang ing rlalan kang bakal diliwati Bhima :nenyang kaswaigan. I\{aksude Hanu: man api-api sare malang ing tengah dalan, kanggo ngalang-alangi Bhirr,a aja nganti tindake tcrus rrgliwati rlalan iku, amarga ban- jure cialan iku ora kena diambah ing titah kang isih kelepetan dosa. Sajrone api-api sare, I{anuman tansah ar,gob klakepan, buntute kopat-kapit lan sadhela dijentharake mandhuu,ur, sa temah wujucle buntut iku banjur kaya cagak sesaji. Kajaba iku, Hanuman tansah gereng-gereng, swarane gumleger pindha galu- 184
dhug, lan.wola-wali nyabetake buntute ing lernah, satemah bu- mine sadhela-sadhela oreg kaya ana lindhu, njalari.akeh watu ged he-gedhe padha kesingsal-kontal,, lemah-lem ah_ . p adh a _ lon gsor, mulane ing kukubane gunung GANDAI\{ADANA suwarane ke- pru?gu luwih dening rame. Sanajan Bhima iku ora tau darbe rasa ulap lan wedi, ewa- dene bareng ngnlngu swara kang tuk-e saka panggawene Hanu- man, githoke meksa.rada mrinding. Amarga kapengin ngreti apa kang nuwuhake swara nggegirisi iku, Bhima karo mbanjurake tindake ngobrak-abrik rerungkudan lan gegrumbulan, tl,asana priksa w a n a r a s e t a kanggedhene kagila-gila, ldgi turuma- lang ing dalan ana ing sadhuwure sela gilang. Amarga salirane Hanuman sumorot mbalerengi, Bhima ora bisa priksa cetha rve- wijanganing salirane. Kanthi panggalih gumun-ngurrlun Bhima nyedhaki wanara seta iku karo nggereng, suwarane kaya gluclhug ing ma.ngsa rendheng. N{idhanget panggerenge Bhima Bagawan Hanu;nan mesem- penclhem karo ngelekake netra sadhela, batrjur merem maneh, nuli ngendika : ,,8, manungsa ! Ifibok aja nganahahe suuara sing ngeget-egeti titah lagi tttru hepati. Yen ndulu polatanirq siro ihu trahing kusuma, dadi ya mesthi ngreti marang pambegan utoma. Beda haro ahu jinising kewan, sepi ing hauruh hautam,tn. Bonget aneh-nyleneh, sira hang wis darbe luwruh ah.eh, hla holz kih ge- lem nindahalze panggarue dudu hang nganggu titalt lagi turu. Ki- rahu, anggonira darbe t-indale hliru iha ora amarga sira lzurang ngelmu, nanging.amarga kagawa saha watakira hang durung sira lara-<ake k.aro hautaman. l[ara prasajaa, sira ihu sapa, lan darbe ancas apa ? !." Bhima : ,,Sumurupa, aku ihi Panenggah Pidawa, jeneng- ku Bhima. Aricoshu nedya ngupayc tunjung haswargan ngtnti bisa oleh. Embuh ana ing ngendi mengho olehet'. Hanurnan mesem, pangandikane :,,O, ngono ta ! Dadi sira ihu kang apeparab Bhima, satriya hang banget kalok-haloko ha- jar,"apriya. Wruhanira Bhima ! Titah hang isih bisa hetaman pati, mung kena ngambah dalan tekan hene iki. Dalan banjure ihi, ba- nget wingit-werit gawat lzeliwat-liwat, bebasan janma mara mati, 181-r
sato mnra mati. Bhima, ahu asung pamrayoga, aja ngambah dalan banjure dalan ihi, becilz sira balia. Yen sira mehsa mbacut, mesthi ;'' -'. bakalcilaha". i, Bhima : ,,Cilaha lan orane ihu, rah dudu urusanmu, tanggung' anku dhewe. Wis, tumuli sumingkira, aja turu malang ana ing dalan, makewuhi wong arep liuat. Yen howe ora tumuli suming- hir, apo ng,enteni dahtendlrung ?!". Hanuman : ,,Aja hesusu nepsu manglzono ta, Bhima. Wruha' nira, aleu ilei salugune lagi lara, lara tuwa prasosat wis ora bisa ngglawat. Yen sira ntehsa nedya ntbacut ngambah teruse dalan il?i, ahu njalult tulung, awalzku junjungen, pinggirna. Wondene manaua sira wegah dahjaluhi tulung, ya uwis, awahhu lumpatana bae". Bhima : ,,Ngluntpati awahing liyan, sirihan iltgatase ahu, sa' bab patrap mangkono iku, hasusilan ora ngenakahe. Sattpama aku gelema, mesthi bisa nglumpati kowe hanthi gampang. Sumurupu ! Aitu ilti bisa nglumpati barang hang dhuwur lan amba, haya Sang II A N U M A N anggone nglumpati samodra". Midhanget ngendikane Bhima mangkono iku, Bagawan Ha- numan api-api gumun karo manthuk-manthuk, pangandikane : ,,O, ngona, ta ! Bhirr,n, sira ngendikahake Hnnuman bisa nglum- pati samorlro. Mhoh o.ku critanana, Hanurnan ihu sapa ?!" Bhima : ,,Sumurupa, Hanuman ihu salugune lzadcnghu dhe- we, amarga padhtdene putrane Bathara Mamta hang sarwa sam- purna ing sahabehe. Hanuman Mahosenapatine Prabu Ramq na- lihu haqtus ntenyen{ Lan-gk (Ngalengha), nglumpati samodro kang ambane 100 yojana. Amarga Hanu,ncn ihu lmdanghu, mes- ihi bae ing babagan kosehten, kaprawiran, hanurigan lan santo- saning budi iya padha karo aku. Mulane saupama Hanuman di- edu haro aku, ya embuh bae sapa kang halah. Sawise lzowe ngru- ngu leandhahu, mesthine koae prlcata yen ahu ora bahal rehasa lefi ta nyaLuatahe au;ahmu. Mulane t:imuli sumingkira. Yen ho- u)e ora enggal sumingkir, oteges kowe nedya nyoba haprawiran- hu. Manawa mcnghono, sida halahon dak-untapake menyang hahyangan Bathara Yama kowe". 186
Bagawan Hanuman ora kasamaran yen Sang Bhima lagi men- dem ing babagan kadigdayan, kanuraghn, kadibyan lan kaprawiran, pangandikane. : -,,Dhuh Bhima, ya sing gedhe bae pangapuianira marang aku. Sarehne ahu prasasat ora bisa ngglaaat, amarga saha bangeting tuwg tur mbeneri larg yen sira mehsa nedya mba- cut ngambah dalan r&1, buntutku bae gereden, supaya sira banjur bisa liwat hanthi hapenak". Bhima kang banget ngendel-endelake karosane, ngira manawa wanara seta iku pancen wis sirna temenan kaprawiran lan keku- watane. ,,Munyuk heparat haleehan uni ! Mengko yen buntut wis dah- cekel, banjur dakbethote bae supaya cepot pisah karo gembunge, dadi nyawane banjur oncat menyang Yumani". Mangkono gagas- ane Bhima k4ro nyedhaki rvanara seta. Kanthi patrap kang banget ngremehake, Bhima ngasta bun- tute Hanuman sar3na asta kiwa tur pangastane mung sarana jempol lan panuduh, kathik karo mesem pisan. Saka pangirane, buntut iku ora sapiraa abote, ora prelu dijunjung kanthi ngetog karosan. Nanging uyatane, bareng ngangkat, Bhima rumangsa ora kuwat, mulane pangastane lan pangangkate banjur dirosani. Buntut di- asta sarana asta loro, banjur diangkat, nanging meksa ora kangkat. Bhima krodhq buntute Hanuman dijunjung karo nggereng, ne- trane mantheleng. Saka bangeting mathenthenge olehe njunjrrng buniute Hantiman, Bhima riwene nganti gumrobycs, samparane ambles nganti tekan ing jengkune, parandene buntute Hanuman ineksa ora kangkat, rnandar cbah bae ora. Sawise tita ora kuwat ngaf,lt<at buntute Hanuman, Bhima ngira manawa $.ranara seta iku dudu titah kang sabaene, rnulane- banjur mat geanepek ! Bhima tumuli ienggah kanthi patrap kang banget susila anor-raga ana ing ngarsane Hanuman, asta ngapuran- cang, tumungkul amarikelu, muka pindha konjem ing bantala, banjur matur ngrerepa : ,,Dhuh wanaramja'sudibya ! Muga sing ge- dhe bae pangapurdmu inarong habeh galap-gangsuling tindak-tan- duhhu. Samengho ahtt teluk marang leowe, mula lilangna ahu man-' jing dadi siswainu. Amarga sinurung dening rosa hapengin ngreti, aku lilanana nyuwun prihsa, mungguh salugune kowe ihu sapa ?! 187
Apa dewa mangeiawantah, wanararaia salia Suralaya, apa Gandar- wyraja awuiud wanaraseta ?!"
Hanuman : ,,O adhiku, adhihu ! Wruhanira, salugune ahuihi '
hadangira pribadi. Ya ahu ilei hang aran Hanuman, hang dhek mau sira ngendihalzake tau nglumpati samodra hang ambane satus yojana. Aleu atmajane Bathara Maruta mijil saha Dewi Kesari. Dadi kadangtunggal bayu seje ibu haro sira. Wruhanira yayi Bhi' ma ! Tfumitahe para wanaradibya ing marcapada, minangha kan- thine Prabu Sugiwa hang pinintasraya Prabu Rama, ngrebut bali- ning garwane sarana ngrabosa praia Langka, nyirnahake Rawana sawadyabalane". .Sawise ngendika mangkono, Bagawan Hanuman banjur nyri- takake lelakone Sang Rama, wiwit rajaputra iku ditundhung ing- kang rama, nganti kondure saka Langka (Ngalengka), banjur ju- meneng Nata binathara ana inq Ayodya. Satamate carita Rama, Bagawan Hanuman banjur ngandharake kahanan jaman warna 4, yaiku : 1 Kretayuga (jaman Kreta), 2 Traitayuga (jaman Tirta), 3 Dwapara5,uga fiaman Dupara), 4 Kaliyuga (jaman Kali). Dening Bagawan Hanuman, diandharake yen kahanane ja- man : 1. 2. Kr3tayuga : saben wong lebda ing babagan agama, kautaman wutuh sampuma. Ora ana panggawe aia. Cara dol-tinuku ya cra ain. Durung ana Samaweda, Regweda lan Yajurweda, kang dienggo waton mung Weda siji, agamane wong-wong mung sawama, yaiku nedya manunggalake pribadine karo Bathpga Brahma. Kabeh pakaryan mung ditindakake sarana cipta. Kang siirebut kautaman mung_sewarna, yaiku korban marang idgad (masyarakat). Lelara ora ana. Rasa sedhih, ka- nepson, watak adigung-gumendhung, tindak apus-krama. lan paracidra, laku tapa, rasa wedi, pananciharlg (penderitaan), watak angkara-murka lan pangangsa-angsa, melik darbeking liyan, kabeh iku ora ana lara brahmana, satriya, waisya lan sudra padira mungkul netepi dharm:ne dherve-dhewe. Traitayuga : wiwit ana sesaji, wong-wong kantiri tumemen olehe ngrungkebi agama, netepi tata-cara sesaji. Kautaman su- da saprapat, dadi kari telung-prapat, Iire : ing jaman Tirta vvis 188
fina lalini:ala. 'Wong ala 'kehe lagi saprapat,rsing utama telung- $rapat. Bareng *u,"r., sesaji,*banjur*" "J" manembah -w_arna-warrla, ana kang szutana tapa-brata lan dedana. Bangsa- wama 4 (brahmana, satriyd., waisya lan sudra) padha netepi maftmg dharmane dhewedhewe 3. Dwapara5ruga : kautaman suda maneh saprapat, dadi kari sa- paro. (Wong-wong kang awatak ala saparo, kang apambegan utama iya saparo Pm). Weda pecah dadi 4 (Samaweda, Reg- yeda, Yajurweda, Atharwaweda Pm). Wong-wong ana kang kapengin nyakup Weda dpisan, ana kang mung Weda B, ana maneh kang mung Weda 2 utawa l, mandar ana kang babar- pisan ora sumurup marang Weda. Wong-wong.akeh kang ke_ tuwuhan watak murka, nanglng kang sengsem ulah tapa lan ngegungake dana iya isih akeh. Wong-wong kang santosa ing babagan katemenan mung sathithik. Mangka manawa ma- nungsa nganti koncatan kautaman, mesthi banjur gedhe ang- kara-murka lan pangangsa-angsane, lan akeh panandhange. 4- Kaliyuga : kautaman mung'kari.saprapat. (Wong-wong kang apambegan utama:mung saprapa! kang awatak ala telung_ prapat). Wong-wong akeh kang atindak sasar-belasar, ora nga_ koni anane Pangeran. Sakabehing Weda lan angger-anggering kautaman, apadene sesaji lan sarananing fanemba"h padha. kesilep. lVatak kesed, gampang muring, .seiing-surup lan sa_ pepadhane saya ngambra-a'nbra. Wong-wong puanu wedi nan- dhang kamlaratan. Jariran iku saya tuwq kautamane wong_ wong saya suda. Sudaning kautaman, mahanani saya ,rg."b- dar.e panggawe ala, satemah wong-wong (masyaratatl g-- _ pangnandhangkarusakan. - Sawise Hanumait rampung oiehe irgandharake kahanane ja- man 4 wama, Bhima n]ruwun dituduhi wujuqg Hanuman DaIiL tiwikraura nglumpati samodra, Ing sakawit ora karsa mlnangkani panJru.,vune Bhima. amarga dianggep ora ana prelune nyumuupi kahanan kang wis cra njaman. Nanging jalaran Bhima adreng panpwune, wasanaile Hanugran banjur miturut. 'Hanuman l-. Sawise matek mantra sakedhep netra, dumadakan mak j6ng - 189
g6'16g ! Hanuman tiwikrama, gedhening salirane dadi Sagunung Windya, tur katon sumorot mbalerengi. Amarga saka bangeting gedhene Hanuman sawise tiwikrama, nganti saindenging alas kono kebekan salirane. ,,Yayi Bhima ! Mara dulunen yayi, ya haya manghene iki wu' judhu naliha ahu nglumnati samodra hang ambane satus yojana"- Mangkono ngendikane Hanuman marang Bhima. Bhima kang ing salalvase duruug tau darbe rasa wedi, paran- dene bareng priksa u'ttjude l{anutnan nalika tiwikrama, sanalika wuluning salirane njegrig, githoke matrgkirig, amarga saka giris-mi- rise. Pangandikane : ,,Wis, hahang Hanuman, wis culzup. Sarehne wis tamat panduluhu marang hawujudanrnu, tumuli racuten ti- wilzrumamu, baliu dadi cilik moneh haya dhelz mau. Alzu selah ora kuwat ndulu' hahanane saliramu hanS, mancorong pindha srengenge ing wayah tengange". Sawise Hanuman ngracut tirvikramane, Bhima banjur matur nr.ingkene : ,,Kaleang Hanumun ! Aleu pracaya yen lzakang mes- thi bisa ngasoralze yudane.Rawana sa>enapatine kabeh, sanajatz hakang Hanuman olehe"lumatuan tanpa gegaman pisan". Hanuman : ,,O, iya yayi Bhima ! Rawana ora bahal kuwawa nadhohi yudaku, mnnghono uga para senapatine. Nanging aku cra hena tinggal hasusilan, yayi ! Manawa aku. kang lumawan lan mrajaya Raociia, loh rak nyuremahe kamisuwuraning gustihu l' , Bathara Rama. Mulane bareng gustiku mangsah yuda ayun-ayunan karo Rawana, aku mandar banjur mundur. Manawa aku nganti mbiyantu gustiku milu mrcwasa utawa mihut Rowana, ilzu ahu aran mtliarrg-krame, sobab, mongkcno iku rah ateges ahu hurang praca),a inarang kadibyane Batltara Rama". Bhirna : ,,Iyo kahang, bener banget ngendihamu. Kasusilan' ihu pancen jero banget surasane". Hanuma;: : ,,Yayi Ehim.a ! Sarehne wis hapara suu)c ang- gonira ngoso ana ing hene, prayogane mbanjurna laku, nanging aja ngambah dalan ihi. Mbaleha dhisik tehan pictelon hang wis sira liu,tti mau. Dudu dalan iki hang kudu sira s*6t^, nanging dalan sijine hang mangun protelon haro dalan iki. Wruhanira yayi ! Tunjung haswargan kcng sira upaya ilzu jenenge hang salugune 190
tunjung Sugandika. 'Wondene tunjung Sugandiha ihu mung tu- wuh ana ing tlaga ing madyaning alase-witkir Kelasa. Wis yayi, ka- ria raharja, muga-rytu_ga bisaa tumuli antuh lgang sirzr,.upaya". Sawise ngendika mangkono, Bagawan Ilanuman tumuli mus- na, dene Bhima banjur nemsake tindake ngambah dalan kang di tuduhake dening Bagawan Hanuman. Wasanane Bhima kaleksanan sedyane, bisa antuk tunjung Sugandika kang dikarsakake. 53. TRIGANGGA. Trigangga iku putrane Hanuman, ibune asma Dewi Urangayu. Sadurunge kagarwa Hanuman, Dewi Urangayu kagarwa prabu Da- samuka, apeputra siji yaiku kang apeparab Pratalamaryam (Kun- talamar5iam ) utawa Bukbis. Wiwit cilik Trigangga ndherek ibune ana ing Kandhatrumi, kumpul karo Pratal:rmaryam (Bukbis). I\{arang Tnganggq pra- talamaryarn mratelakake, yen dheweke iku uga putrane prabu -.Dasamuka. Kandhane katalamaryam mangkono iku, dipracaya dening Trigangga. Awit saka iku, saben hatalamaryam menyang Ngalengka sowan Prabu Dasamuka, Tngangga mesthi milu, sate- mah saya lawas saya kandel kapracayane Trigangga yen prabu Dasamuka iku sudarmane. T:igangga babar-pisan ora ngira, rna- navra sttdarmane kang salugune adhedhepok.ana ing Kendhalis2fln. Nalika lagi rame-ramene perang gedhe Ngalengka, pratala- maryam lan Trigangga didhawuhi dening P.rabu Dasamuka,- ndikak- ake mrajay-a Sang Rama lan Laksman_a ing pasanggfahan.Suwe- Iagiri, ing wayah bengi. Kang tampa dhawuh maiur.qendika, tu- Kocap Wibisana, kadange taruira Prabu Dasamuka kang wis rnbalik ngiloni Prabu Rama lumawan kadange wredha, pranyata banget sidik pandulune, wis priksa manawa pasanggrahan Suwe- lagiri ing wengi iku bakal klebon maling aguna. Awit saka iku, Wibisana ngaturi pamrayoga marang Sang Rama - r aksmana, karsaa ing v.'engi iku sakarone sare ana ing sajrone pethi kang cinancang ing buntute Hanuman. Sang Rama - Laksmana karsa ndhahar atur pamrayogane Wibisana. 191
Praptane erit.tu*uryam lan Trigangga ing pasanggrahan Suwelagiri, ing wayah lingsir wengi. Sawise matek aji sirep, Tli- gangga banjur manjing ing pasanggrahan, dene Pratalamaryary nja- ga ana ing ngarep lawan-g. Amarga ketaman aji sirep, kabeh kang ana ing sajrone pasang- grahan padha turu kepati, rnulane kahanane banget sepi. Awit saka iku, Trigangga bisa niti-priksa kahanan ing sajrone pasanggrahan tanpa rasa was-sumelang, ngupaya Sang Rama-Laksmana. Nanging sanajan sajrone pasanggrahan vr.is dititi-priksa kanthi njlimet ba- nget, kang diupaya Trigangga meksa ora ketemu. ,,Lo, kok aneh temen ! Ranta-I-altsn'tana kok ora ana. Apa satriya loro ihu ora sare ana ing pasanggraltan hene ?/"N{angkono panglocitane Trigangga karo Iingak-linguk. Dumadakan Ttigangga sumunrp pethi gedhe hanget cinan- cang ing buntute rvanara-seta kang olehe turu sendhean sai'a. ,,Ilei pethi nyala-wudi. l[bolzntonaua Ranta-Lalesmana olehe sare ndhelik ana ing sajrone pethi iki". I\{angkono gagasane Tri- gangga. Sawise nggagas mangkono, Trigangga tumuli wiwit ng..rculi buntute 'lranara seta kang cumancang ing pethi. Saucule buntut, pethi tumuli dipanggul dening Trigangga, digawa metu karo nyuware sora ,,IIeh para wadyabala ruGnara leabeh ! Aja aloh belangan ! Tangia, tututana alzu !". Gregah, gregah, gregah ! lVibhisana, Sugriwa. Fianuman sarta kabeh wadyabala wanara padha pating jenggblek tangi, amarga kaget dening pambengoke Trigangga. Hanuman, tiareng ndulu pethi kang cinancang ing buntute wis ora ana, banget gugup pang- galihe. Blas ! Hanuman 'netu saka pasanggrahan, ngoyak n:aling aguna. Ora. antara guwe playune Trigangga ketututan Hanuman, satemah baniur dumadi perang tandhing, Trigangga lumawan Ha- nun)an. Sajrone Trigangga ungkih-ingungkih karo Hanuman. pe- thr kang isi Rama-Laksnana digawa lumayu Pratalamaryarn me- nyang Kandhabumi, dilebokake ing kunjara wesi. Perange Trigangga lumawan Hanuman nganti ndungkap ga- gat-rahina durung ana kang kasoran. 792
' ,,Lo, lo, to I Na ,gono, aja'itgonot! Kliru ngger, ittiru tin- dahira iku !" Mangkono paDguwuhe Bathara Narada karo tumu- run saka antariksa.' :. Amarga kesaru rarvuhe Bathara Narada, sing tandhing ayuda leren padha sanalika. Hanuman lan Trigangga genti-genti nyung_ kemi padane Bathara Narada. . ,,E, Hanuman, wruhanira ! Kang sira lawrn ing yucla ilzu sa- lugune sutanira pribadi si rriganggo, patutan salza rabinira si Urangayu, mulane Tligangga kembar ing rupa lzaro sira". ,,Heh Trigangga, piyarsahna pangandilzaningsun ! Santajan lumawan sudarma, sira kalis ing dosq amarga anggonira atindok . kliru ihu, awit saha durung mangretiniro, lan jalaran sira dibli- thuk dening Pratalamaryam lan Dasamuha. Mung bae saiki sirq mangretia yin Hanumatl ilzu salugune sudnrmanirg lan Dasamu- ka ihu sajatine mungsuhira". Sawise ngendika mangkono, Bathara Narada banjur musna- Ing sapungkure Bathara Na'ada, Trigangga tumuli ngabekti marang Hanuman, banjur pamitan nedya ngrebut pethi kang di_ gawa lumayu dening Pratalamaryam menj'ang Kandhabumi- Sapraptane ing Kandhabumi, dhisike Trigangga mrajaya prota- lamaryam,. banjur mbukak pakunjaran wesi. pethi kang isi Sang Rama-Laksmana dipanggul denir:g Trigangg4 dibalekake menyang pasanggrahan Suwelagiri, dipasrahake rnarang. I{anuman. \Viu it ing wekiu iku Trigangga kumpul karo wadyabala wanara ana ing p asan ggrah an Suwelagiri. 54. PURWAGANT.EI , Bambang Purwaganthiatmajane Hanuman pat-rrtan karc Dewi Purwati, putrane putri Bagawan purwapada ing padhepokan r\n_ dongsumawi. Bambang Pu^vaganthi nganti tumekanc diwasa du- rung tau sumurup sudarma, arnarga wiwit cilik ndherek :ngkane eyang ana ing padhepokan Andongsumawi. Ana ing pagelaran wayang purwa lakon DASAGRIWA Cipra- telakake, Bambang Purwaganrhi pamitan marang ingkang eyang 19:3
nedya ,rngupaya sudarma". Sawise Bagawan Purwapada mratelak' pk9 yen sudarmane apeparab Hanuman adhedhepoking Kendhali sada, Bdmbang Purwaganthi'tumuli budhal saka Andongsumawi didherekake panakawan telu, yaiku Semar, Gareng lan Petruk' Sarvise lumaku sawatara suwene, Bambang Purwaganthi te- kan ing natsara Purwacarita. Nalika samana ing nagara iku pinuju ana perang geclhe, yaiku perange wadyabala Purwacarita lumawan Panciawa sawadyabalane kanthi dibiyantu dening Prabu Kresna' Wadyabala Pandawa keseser yudane, amarga ora ana kang kqwawa nunanirrgi krodhane Patih ing Purwacarita kang apeparab Dasa- grrwa. Bambang Purrvaganthi ketemu karo Prabu Kresna' Marang Prabu Kresna, Sang Bambang nyuwun priksa dalan kang menyang Kendhalisada- Prabu Kresna saguh' tuduh dalan, manawa sang *u. Pu*i.rlasrayane Prabu Kresnr disaguhi dening Bambang Pur- waganthi. Sawise cancut taliwanda, Sang Bambang banjur methuk- iku asor ing yuda lan tumeka ing palastra' Bareng priksa patihe palastra, Prabu Dewakusuma Ratu ing Purwacarita ngamuk punggtlng sura tan taha nirbaya ninvikara' nan$ng wasananc kascran ing yuda linawan dening Nakula' su- mendhining Pandawa. Prabu Dewakusuma badhar dadi sahadewa, warujuning Pandawa. Saparipurnaning perang, Bambang Purwaganthi mbanjurake lakune ngambah dalan kang dituduhake deni!-g Prabu Kresna' wasanar_re sang Barnbang bisa tekan ing Kendhalisada ketemu karo sudarma. 55. RESI SUKBA. Silsilah IV rratelakake Maharsi Bhregu apeputra loro' Res dang tunggal rar,ra seje ibu. Resi Cyawana miyos saka Dewi Pulo ma, Resi Sukra saka Dewi Kawi Ing sabanjure, Resi Cyawana a'pe Sukra apeputrr putra Resi Urwa, miyos saka Dewi Sukanya; []esi 194
Dewi Dewayani, nanging asmzme ibune ora.kasebuL ' t Resi'Sukra utawa Resi Usanas. uga afeparab Resi Kawya, sa- bab miyos saka Dewi Kawi. Tarkadhang sinebu! Resi Bhargawao sabab putrane Maharsi Bhregu. Resi Sukra iku paramparane Asuraraja Prabu Wresaparwan, dene paramparane para dewa nalika sa:nana asma Resi Wrehaspati, putrane Mahani Anggira (Anggims). Wiwit jaman kuna mula, para (dewa) tansah memungsuhan karo para asura (ditya, raseksa, danawa). Saben-saben peran& pa- ra sura kasoran, para asura unggul ing yuda Mulane mangkono', amarga paramparane para asura yaiku Resi Sukra darbe aji SANJI- WANI, yaiku aji kang njalari Sang Resi bisa ngurlpake asura mati ing sajaban pasthi. Nanging para;nparane pa:a sura, Resi Wrehas- pati, ora kagungan aji Sanjiwani. Arvit saka iku, para dewa ngaturi pamrayoga marang Sang Kaca, putrane Resi Wrehaspati, karsa suu,ita manjing dadi siswane Resi Sukra, kanthi ancas supaya bi- sa ndarbeni aji Sanjiwani. Pamrayogane para dewa dilakoni de- ning Sang Kaca. Praptane Sang Kaca ing padhepokane Resi Sukra lan sedyane manjing dadi siswa, ditampa becik dening Sang Resi. Sajrone dadi siswane Resi Sukra, Sang Kaca nglakoni brahmacari. Pakaryane ing sadina-dinane, nganti tekar, wayah sandyakala, ngengon sapi- sapine Resi Sukra, dene tampane piwulang saka Sang Resi ing wa- yah bengi. Dewi Dewayani, putrane putri Sang Resi, wayahe lagi ne- dheng birahi. I\,larang Sang Kaca, Dewi_Dewayani banget tresna. Manawa pinuju tctemon k'aro Sang Kaca, Sang Dewi rengeng-re- ngeng kekidungan, sarta miraga kang agawe panujuning panggalihe' Sang Kaca. Ing pangangkah, supaya Sang Kaca katetangia pang- galihe tresna marang Sang Dewi,lan banj_ur kewiyos pangandikane karsa mundhut garwa. Kacarita para asura suwe-suwe ngreti, yen mairsude Sang Ka- ca suwita marang Resi Sulca, nedya ngarah aji Sanjiwani ka- guneane Sang Resi. Awit saka iku, para ilsura bangct pangrgit igite marang Sang Kaca. Amarga rumelsa aja nganti aji Sanjiwani oiwejangake marang Sang Kaca, para asura tansah mbudidaya bi- ) 195
sane nuajaya Sang Ka9a. Ing sawijining dina pinuju Sang Kaca lagi angon sapi ana ing alas, ujug-ujug -mak BBdug ! ana asura saw4tara teka,.mrawasa Sang Kaca nganti palastra, kunarpane dicacah-cacah, dipakakake macan lan asu ajag. Dewi Dewayani kang saben sore ngarep-arep mulihe Sang Kaca, ing dina iku wayah sandyakala, kaget priksa sapi-sapine Sang Resi padha mulih dhewe, tanpa digiring dening pangone. Sang Dewi enggal-enggal ngaturi priksa marang ingkang rama. Sawise tampa palapurane Dewi Dervayani, Resi Sukra tumuli matek aji Sanjiwani, banjur ngendika : ,,E, Kaca ! Kowe enggal muliha !". Ora antara suwe, mak jedhul ! Sang Kaca teka kanthi \t'aras- wiris seger-buger, ora kurang siji a1ta. I\'lulane mangkolto, amarga bareng Sang Resi matek aji sanjirvani, wadhttk sarta u'etenge ma- can lan asu ajag kang'mangsa daginge Sang Kaca bedhah padha sa- nalika; dagingdaginge Sang Kaca patlha tuntunl ttanjur ttrip maneh. Let sawatara dina saka kadadean ing dhuwur iku, Sang Ka- ca pinintasraya dening Devvi Dervayani, ndikakake methikake kembang ing patamanan. Sajrone lagi methiki kembang, Sang Kaca dilimpe dcning asura, dipedhang janggane saka buri, tigas pancir:g. I(unarpane Sang l(aca .lidlieplok trganti ajur, bar:jur di- buwang Lng samodra. Nanging wasanane Sang Kaca iya urip ma' neh denirrg dayane aji Sanjiw'ani kang winatek dening Sang Re- si. Ng_anti kqprng telu Sang Kaca diprajaya dening asura. Kang kari dhewe, sawise diprajaya, kunarpane Sang Kaca banjurdi- obong ngairti. dadi aum; awu iku dicampurake ing unjukan, banjur dicaosahe marang Resi Strkra. Sang Resi ngunjuk unjukan mawa campuran awu iku t:npa panggalih sangga-rulrggi. Dewi Dewayani olehe ngenteni mulihe Sang Kaca nganti cengklungen. Bareng wis dienteni nganti si-irun srengenge Sang Kaca ora mulil:, Sa-ng Dewi banjur ngaturi priksa marang Sang Resi. Pangandikane Sang Resi : ,,Nini, wruhanira ! Si Kaca ka- 196
dangira nahdalur. putrane kahang:Resi Wrehaspati, *iatine wis tumeka ing alaming pati. Iya 6isa sf Kaca uip maneh dening da- yaning ajiningsun Saniiwani, nangtng iawise uip, ora wirungiya bahal diprajaya dening asura maneh. MulLne becih padha diril;k- ake bae patine sil{aca". . Ngmngu ngendikane ingkang rama' mangkono iku, Dewi Dewayani muwun, ature : ,,Kangieng. ramo, manawi paduha sampun boten karsa nggesangaken kahangmas Kaca malih kawula haparenga nyuwun pamit badhe belo, mbelani kahang- mas Kaca. Kawuningana kangjeng rama ! Salugunipun, kawula sahlanghung tresna dhateng hahangmas Kaca". Midhanget ature Sang Dewi ,,badhe bela", Resi Sukra banget gugup panggalihe (Inggris : Panic). Wasanane Sang Resi karsa ne- dya nguripake Sang Kaca maneh. Sawise matelr aji Sanjiwanr, Sang Resi ngendika ; ,,8, Kaca, aja hesuwen, tumuli fekaa ing ngar' saningsun !". Tanpa kanyana-nyana, dumadakan Resi Sukra midhanget suv/ara saka sajroning padharane : ,,Dhfuh bapa Guru, pepun- dhen kawula ! Kawuningana, kawula wonten ing salebeting pa- dharan paduha. Kawula sahlangkung aiih badhe medal uhing padharan paduha, jalaran wedal kawula temtu badhc nialari seda paduha, ingkang ateges hawula mrajaya dhateng bapa Gu- ru. Kawula suha-rila <lumugi ing pejah, tinimbcng dados ialaroning sedanipun Bapa Guru, sonajan boten kanthi njarag". Ir{idhanget ature Sang Kaca saka qajroning padharane, Resi Sukra kejolbange! panggalihe, tumuli ndangu hapriye muls-buha- ne, dene dheweke nga-ni! dumunung ana ing sajroning paCharane- Sawise Sang Kaca ngaturake mula:bukanc, Resi Slrkra ngudarasa mangkene : ,,Manawa si Kaca metu saka guwagarbaningsun ban- jur njatari sedaningsun, salugune dudu dhewehe hang nandhang dosa, nanging para asura hang njalari si Koca baniur dumunung ana ing xjroning padharaningsun. Wo, pranyata ala banget wa- tahe para asura ! Ingatase iigsun becihi saprana-saprene, ingsun gelem dadi paramparane, iganti saben perang lumawan para dewq para asum mesthi menange, hla koh haya mangkene piwalese pa- ra osura marang ingsun. Apa ora luwih becih para osura ingsun L97
tinggal bae ?!". marang kang ana ing sajroning padharane : ,,E, putraiingsun Kaca,"wruhinira ! Salugune ingsun ora kasamaran manawa sira <larbe panganghah bisane ndarbeni aji saniiwani. samengho se- dyaniri iiu bakat halehsanan. Ingsun balzal tumuli meiang aii ianiiwani nurang sira. Sawise aii Saniiwani ingsun weiangahe ma- rang sira, Ian maga sira tansah ngelingana yen atmajaningsun nini Deiayani banget kaduk tresna marang sira' Welingingsun, sawise aji Sonjiwani sira tampani, tumuli metua saka guwagarbaningsun' b anj ur n gu rip na k unarp anin gsun "' aji Sanjiwani marang Sang Kaca' Sararnpunging pamejange Sang Resi, ora antara suwe banjur mak jedhul ! Sang Kaca metu saka ira. Sarana matek aji Sanjiwani kang mentas ditampa, Sang Kaca tumuli nguripake kunarpane Resi Sulrra' Sang Kaca sawise tampa aji Sanjirvani saka Resi Sukra, let sawatara dina banjur pamitan marang sang Resi, nedya mulih menyang Suralaya. Sang Resi wis marengake, nanging lagi bae arep mangkat, Sang Kaca diendheg dening Dewi Dewayani' ngen- dika mangk ene : ,,Dhuh kahangmas Kaca ! sarana mriksani tin' dah-tandih, nutna-muni saha wiraga hula sqben hula pepanggihan haliyan jengandiha, temtunipun jengandika boten badhe hasa- it otins krenteging manah kula. Dhuh hahangmas Kaca ! ^oion Kaparenga hula,-natur-Prnsaia dhateng jengcndiha' Saluganipun' manah kau,ula sthlangkun_g kandhuhan brangla dhateng iengan' diho" hapengin tansah tuinantur tat Uuri aleladi dhcteng padttlea, B ab' p uiika, wingi-wingi dereng kula lairaken'dhate ng ie ngandih a, sabai jengandiha saweg netepi prasetya brahmaccrya. Sarehning sam\nghe hapengin iengandiho ndorbeni aii saniiwani sampun ka' lehsanin saha sampun luu'ar saking prasetya, mugi wontena ka' parengipun hakangmns Kaca karsa tnahyakahen katresnan dlia' 'teng iita, sarana nggarwa hulu hanthi cara inghang utarni"' atmajanipun Guru hula ingkang kedah kula pundhi-pundhi, hados 19E
pamundhi-mundhit kula dhateng rami iengsndika. Nama mumng lirama, manawi priya ngantos ngrabi dha,teng wanudya inghang datlos Wpundheaipun- Awit spbing puniha,' n'uwun sewii.,' mugt sampun hirang ing pamengku, hula boten saged ndherek karsa jengandilea". Dewi Dewayani : ,,O, haktangmas Kaca, hau,uningana ! Mana- wi jengandiha lair-batos boten fi.arsa sayektos nggarwa hula ing- fuqry tuwuh sahing panyuwun kulq aji Sanjiwani ingkang sampun hadarbe dening jengandiha temtu badhe sirna hhasiyatipun". Sang Kaca : ,,Yayi Dewi Deu'ayani, kawuningana ! Anggen kula boten sageri minanghani lzarsa jengandihq boten akcrgi jengandika huciwa ing warni, boten. ltfenggah ing rupi, jengandiha awis ingkang nyameni, saestu boten nguciwani. Ajrih hula ngrabi jengandihc, awit jengandiha puniha pepundheiz lzula. Sanajan alasan kula anggen kula boten kedugi minangkani karsa jengandiha punilza sahlanghung maton, ewa mahaten jengandiiza ndhawahi SOT dha{eng hula. Tetelanipun kewiyosipun SOT jengandiha pu- nilza namung amargi sinurung panggalih duka, jalaran boten halegan, boten tuwuh saking raos netepi Euwajiban, Awit sahing puniha, SOT jengandiha puniha njalari ing salamimpun boten ba- dhe wonten Ftesi inghang karsa ngebun+bun enjing njejawah son- ten dhateng jengandika- Kala wau jengandiha r,gendiha, bitih aii Sanjiacni badhe sirna hhaiyatipun- Mugi tetepo kados ngendiba jengandiha puniha- Nanging rnanawi aji punika hula wejangaken dhateng ngosane$, dadosa langhung ageng khasiyatipun". _ Sawise ngendika mg,ngkono, Sang Kaca banjur mangkat me. nyang Suralaya. Sot-e Sang Kaca klakon temenan. Ora ana Resi kang nglanior Dewi Dewaynni. Pamburine Sang Dewi kagarwa Prabu Yay"1r, po putra Sang Yadu lan Sang Turwasu. 199
Miturut carita BAB III. LOKAPALA.T padhalangan, silsilahe para Ratu Lokapala kaya kang kacetha ngisor iki. SILSILAH VI : LOKAPALA DIGATHUKAKE KAll,O NGALENGKA. " BATTIARA CUBU De;i BrEEei Ded Brfuuirati JitiEurti Bnhnuo.kmdha GAt*bsJe utrBr R&i Wailth8 R&i Pulrthr J6trn08li Mdi Pnlrr Pulrm PnbuSE li R&ipatua Prtih Pnhsttr Deri Suksi Wiffia Wisserra KATRANGAN. 1. 2. Lokapala, nriturut cariia Jawa (Indonesia) araning nagara' falg f-un1e- neng Ratu tedhak turune Bathara Guru. Nanging miturui buku-buku kayata Mahabharata ian Utarakanda, Lokapala iku anning asli pangkaie dewa 4, yaiku : Bathara Indra, Bathara Yama' Bathara Ba' runa lan Bathara Kuwera. (Mriksanana bab iki ing perangan buri)' Resi trYasistha kang kacetha ing silsilah [.okapala, dudu Resi wasistha kang kasebut ana ing carita angka 34 Wasu wolu. dudu. Resi l[asistha kang kasebut ing carita angka 34 iku putrane Bathara Baruna. Indu, 200
i: .''tii:a.i r,',- i.i: j . b6.;:j.grSIfWISRAWA. i- :1, . ' Garwane jaka-rara_Resi Wisrawa yaiku Dewi Lokati, putrane putri Prabu t'.okawana Ratu ing l,bkapirla" apeputra kakung siji, sinung asma Wisrawana. Resi Wsrawa jumeneng Ratu ing Lokapala gumanti kapra- bone ingkang rama marasepuh, ajejuluk Prabu Wisrawa' Nangtng bareng l4'israwana wis diwasq Prabu Wisrawana seleh. kaprabon marzmg ingkangputra iku, nuli mbanjurake mratapa (mbagawan). Sanajan wis jumeneng narendra, Prabu' Wisrawana kang uga ajejuluk Prabu Danapati utawa Dartaraja, durung nambut silaning akrama- Ing sawijining dina Prabu Wisrawana midhanget pawarta. manawa Prabu Sumali Ratu Ngalengka ngedegake sayembara, kanggo malakraniakake putrahe putri kang apeparab Dewi Sukesi- Surasane sayembara : sing sapa bisa ngasorake yudane senapati Ngalengka kang apeparib Arya Jambumangli, bakal didhaupake karo Dewi Sukesi. Prabu Wisrawana wis muntu tekad nedya ngleboni sayembara Ngalengka, mulane dha'.'.'uh mepak wadyabala marang Patih Ba- nendra. Sawise samekta,lagi bae nedya budhat menyang praja Ngl- lengka, durrr.adal:an Sang Prabtr kerawuhan ingkang rarrra Resi \f israwa. Resi Wisrawa menggak karsane ingkang putra. Sarrg Resi mra- yogakake Prabu Wisrawana tumuli nambut-silaning akrama, na- nging ora nayo$yani yen olehe krama kanthi karananing'pancaka- ra. Karsane Sang- Resi, Dewi Sukesi supaya disuwun kanthi ka- rananing aris. Sang Resi sagutr ngiamarake Sang Dewi, szuana so- u'an Prabu Srrmali. Prabu Danaraja ndherek karsarle ingkang rama. Aw:t saka iku, Sang ftabu tumuli dhawuh marang Patih Banendra, ndikakake. mbubarake wadyabala, ora sida budhal menyang Ngalengka. Resi Wisrawa tindak menyang praja Ngalengka sowan Prabu Suma,li, nglamar Dewi Sukesi, nedya didhaupake karo Prabr-t Da- napati. Tindake Sang Resi tanpa kanthi, prelune mbokmanawa panglamare ditampik, ora ana wong sing ngreti. 201
Praptane Resi Wisrawa ing Ngalengka anjog ing taman Arga- suka. Nalika samana Prabu Sumali mbeneri lagi ngenggar-enggar panjgalih-ana ing sajrone-taman, bebarengan karo para garwa kla- Bareng priksa Resi l\:israwa rawuh, Prabu Sumali gugup- "gunln. grlrr*rlan methukake. Sang Resi diclherekake menyang Pantisari' ii"t,rri pinarak ing dhampar rukmi. (Pantisari = omah ing satengah- ing patamanan. Rukmi = mas)- ,,Kahang Bagaian ! Wlnten harsa paduha badhe dharuuh punapa 'dhatenj kawula, dene padulta ngantos keraya-raya rawuh ing ta- man Argasuka ?! Bingahing manah hawula ing dinten puniha ha- dos hedhawahan ndaru, jalaran herawuhan paduha. sajeg'jumleg herawuhan hahang Bagawan". Midhanget pangandikane Prabu Sttmalt mangkono iku' Resi wisrawa rumangsa antuk marga olehe nedya ngendikakake sedyane. sawise sang Resi ngendikakake kapreluane, Prabu sumali banjur ngendika ,-,,Kah.ong Bagawan, mugi ndadosalzen ing l;aruuningan ! iuluron paduha pun Sukesi punika sampun wola-uali helair prase- tyanipui mahaten.. ,,Ora nedya namb_ut-silaning ohranta, nlanaua iurung ptttus ing sawarrtaning sastra' Sanaian santanghe piyambab- iptm sampun mangretos dhateng sastra mcneha wami, tahsih wott' ten satunggal inghang dereng dipun-mangtet<tsi, inggih ouitiito ,,sastrajendra hayuningr-at"' Pulunan paduha boten badhe pu- ,lu, no*but silaning ikro*o, sanajan ngantos dumugi nini-nini' ltunlngrat". Kaiawi purirt, kahang Bagawan, yYgi kaqlunginga -nc !:wonten- pepalang ingllang ngalang,alangi ingatasipliil pun sulzsesi inggii paniia kaprenah nah-dherekipun pun sulrcsi piyambak, lisnoig op"po,ib {ambumangli, atrnaianipun suruar- 'gi haka,ng Malyawan. Sclugunipun Jambumangli hapengin ngra- "bt pun Sulr"sr, milanipun ngedegahen sayembara utawi pasang- gr;. prtyn ingkang kapengin ngrabi pulunan paduka pun Sulzesi' "tangeh lamun sagedipun lealehsanan, manawi boten saged nga' s orahen Y u daniP un Jambumangli"' 202
Itesi \\'israwa' :,,,Yayi Prab'u ;!-,Itd ghan g' ndadosatain' gtmun' ngunguning manah hulq dene .nini Dewi hok humedah-kedah nguningani ,,.Sastrajendra hayuningr.at". Geh sinten i\ghang ma- . rahi piyambahipun mbebana aneh-nyleneh mahaten p:uniha ?!! Kawuningana, yayi Prabu ! Sastrajendra hayuningrat punika-arc- wadosing bawana inghang sinengber dening Sang Hyang Jagad' nata, milanipun pilih janma inghang uninga. Sanaian Pandhita li. nanghung, tangeh uninga b-ab puniko, manawi dereng bontos ing hawruh. Sastrajendr'a iayaningrat punika inggit'Wgilipun leawruh, mulya-mulyanipun gegebengan. Sato'kewan inghang mireng ungelipun Sastraiendra hayuningrat, manawi peiah yit' manipun saged hetrimah, manunggil haliyan nyawanipun manuny- sa'wonten iig delahan. Tl'ang inghang wuninga lan saged nya' hup wardinipun Sastraicndra hayuningrat, manawi palastro, suh- smanipun ngalami mulyo, saged manunggil kaliyan Jau)ata". Midhanget ngendikane Resi Wisrawa.mangkono iku, kate' tangi panggalihe Prabu Sumali, kapengin nguningani wardine ,,Sas- trajendra hayuningrat". Awit saka iku, banget pillgrerepane Sartg Prabu marang Sang Resi, karsaa mejang wardine sastra iku- Resi Wisrawa : ,,Yayi Prabu, hawuningana ! Sastra.iendra ha' yuningrat pangruwating raseksa - diyu, boten kenging kawedhar wonten ing sadhengah panggenan, ngemungahen wonten ing sa- Ieb eting sanggar palanggatan" - Prabu Sumali tumuii dhawuh marang abdi, ndikakake ngre . siki sanggar palanggatan lan nyamektakakae sawamaning ubaram- pe. Sawise samekta, Prabu Sumali tumuli manjing ing sanggar pa- langgatan be6arengan karo R'esi l8israwa. L.lganti sirwe p-amejange- -F.esi Wisraw:l maiang Sang Prabu. Sawise paripuma, sakarone mi- yos "aka sanggar palanggatan, tindak mcnyang taman. Ka'.vistara ing netra, Sang Prabu banget suka-rena, sajak kalegan ing panggal*t priksa wardine Sastrajendra hayuningrat, yaiku sastra cetha uger- ing aurip, kang njalari patitising pati sampumaning .kamuksarr. Resi \\'israwa sarta Prabu Sumali padha pinalak maneh ing pantisari, nuii Sang Prabu dhawuh marang abdi ndikakake nimbali Dewi Sukesi. Sawise Sang Dewi marak, Prabu Sumali ngendika aris : ,,Nin i, wruhanira ! Idharn'id'har,unira kapengin uninga war' 203
dine ,,Sasiaiendra hayuningrat, bakal halehsanan. amarga mengho belngtt1ira bahal wineiang bab ihu dening Resi Wisrawa ana ing sa- j;'oning.tamgn. -Welingingsun marang .s.ira nini, aja sira darbe rasa ewuh-pakewuh inarang Song Resi, panienengane anggepen lzaya wong-tuwanira dhewe. Wruhanira'-nini ! Salugune penjenengane ihu iung sadrema clatli utusaning putrane, yailtu Prabu Wisrawana; Ratu ing Laltapala hang banget sura'sehti mandraguna, bagus- respati nedheng taruna tur isih jalza. Rawuhe'Resi lVisraua ing Ngalertglta prelu nglamar sira, nedya didhaupahe lnro Prabu wlsrawana. sang Resi mengleo bengi bakal nglehsanani bebananira, yailzu mejang marang siru wardine sastraiendra ha3tunirzgrat. Ponta nini, aja darbe rasa ewuh-pahewuh marang calon maratuwanira, sajrone sira winejang Sastraiendra hayuningrat clening paniencng ane". Dewi Suke si : ,,Kautula nuuun inggih rama Prabu. kawula sendih a ngestokah en dhaw uh p angan dilea p aduha". Prabu Sumali banjur kondur ngadhaton; dene Dewi Sukesi lan Resi Wisrawa isih kari ana it,g taman Argasuka, lenggah ing pantisa;'i. Kocap nalika Resi lVisrawa medharake warcline ,,sastrajen- dra hayuningrat'i marang Sang Danawaraja Ngalengka (Prabu Su- arali), ing nrarcapada Luv.,uh gara'gara gora reh kagiri-glr{, sumul;e gara-gara tekan ing Stiralaya, pindha nggonjingake Jorrggringslaka' Bathara Guru ora kasamaran marang sairab kang njalari tuwuhe gara-g:ua, mulane kanthi nawung duka, Sang Bathara tumuli te' dhak ing taman Arga^suka, didherekake Bathari Uma. Rawuhe Sang. BatharaBathari ing taman l\rgasuka ing wayah bengi, mbeneri: Resi Wigrawa lag: n:ejang Sastrajendra marang Dewi Sukesi. Kan- thi ancas nanciukake panggodha, Bathara Guru manjing ing sali- rane Resi Wisrawa, Bathari Uma manjing ing salirane Dewi Sukesi, satemah Resi Wisrawa lan Dewi Sukesi padhadene ketuwuhan panggelih kasmaran, lire : Resi Wisrawa kasmaran marang Dewi Sukesi, Sar,g Dewi kandhuhan brangta m,uang Resi Wisrawa. A',vit sa-ka :ku, Sang Resi karo Sang Dewi banjur padha apulang'resrni. Saparipumao.:-e pulang-csnara, sakarcne lagi rumangsa manawa kena ing ccbaning Jawata. Ing sabanjure nganti sawatara dina su- 204
u'ene, Sang Resi lan Sang Dewi padha pepasihan. tansahr.ana ing taman Solah-tingkahe- Resi \4'israwa sarta Dewi Sukesi, kapiyina dening Prabu Sumali, ndadekake gumun-ngungunind., panggalihe. Wasanane Sang Prabu mupus pepesthening Jawata. Nanging Sang Arya Jambumangli, bareng ngmngu pawarta pakar- tine Resi \"'israwa karo Dewi Sukesi, sanalika krodha tan sipi, eng- gal-enggal manjing ing tam:rn Argasuka karo sesumbar maciya-ciya Midhanget sesumbare Arya Jambumangli, lir tinCpak mukane Re. si Wisrawa. Sawise pamitan marang ingkang garwa, Besi Wisrawa' tumuli miyos saka pantisari, nedya methukake krodhane Arya Jambumangli. Perange Resi il/israwa lumawan Arya Jambumangli hnget nggegirisi, padhadene ngetokake pangabaran wama-warna. Na- nging wasanane Arya Jambumangli palastra ketaman jemparinge Resi Wisrawa. Ing sasedane Arya Jambumangli, Resi Wisrawa dipethuk de. ning ingkang garwa Dewi Sukesi, banjur gegandhengan asta man-. jing ing pantisari. Rina-wengi Sang.Resi kar'o Sang Dewi tansah ana ing pantisari, pijer ulah raras harasihan. 57. . PRABU IryISRAT.IJANA. Prabu Wisrawana Ratu Lokapala, uga ajejuluk Prabu Daq& raja., iya Prabu Danapati, pifitre apeparab Banen4ra. Sang Prabu abala bacir,rgatr. tegese darbe wa<iyabala semplranr yaiku wadya llala raseksa karo v,'adyabala manungsa, padha -lxavJa senapati dhewedhewe. Senapatine wadyabala raseksa papst, yaiku : 1 Gohmuka, 2 Rukrnuka, 3 Gurmuka, 4 Wisnungkara. Senapatiire wadyabala manungsa uga papat, yaiku : 1 Citrajaya, 2 Citrasu- dirga, 3 Citragana, 4 Citraiakti. Kreta titihane Prabu Wisrawana pinatik manik nawa retra, arane wimana Puspaka, apangirid turangga wolu. Wimana Puspaka iku peparinge Jawata. (Wimana = kreta). Sanjatane Prabu Wisra wana kunta Ba.swara lan jemparing maneka warna. 2A5
Pawarta manawa Dew Sukesi wis kagarwa Resi Wisrawa' ora mung keprungu ana sajrone laladan nagara Ngalengka, nanging wis .sumebar kawentar- tekan. ing marlca- praja, Prabu Wisrawana uga wis miyarsa yen ingkang rama atindak cidra. Resi Wisrawa atindak cidra marang putra, amarga ancase i.Rg sakawit, olehe tindak menyang Ngalengka, prelu nglamar Dewi Sukesi nedya kapundhut putra-mantu, didhaupake karo Prabu Wisrawana- Na- ngmg togtng en{on, Dewi Sukesi jebul kagarwa Ccning Sang Resi dhewe. Cidraning tindake Resi Wisrawa agawe krodhaning panggalihe ingkang putra Prabu Wisrawana- Awit saka iku, Prabu Wisrawana banjur mepak wadyabala, nedya ngrabasa praja Ngalengka sarta nedya ngrebut Dewi Sukesi, sarana mrajaya ingkang rama Resi Wisrawa. Anteping tekade Sang Prabu mangkono iku, alandhesan kapracayan mangkene : sanajan sudarma, manawa awatak can- dhala atindak cidra marang putra, putra kena midana. Sawise wad;'abala samekta sagegamaning ayuda, Patih Banen- rtra dhawuh nembang tengara, minangka sasmita budhaling waclya- bala. (Nembang tengara = -nabuh tengara, sing ditabuh lumrahe bendhe). Barisan wadyabala yaksa budhal dhisik. dadi lakune ana ing ngarsane Prabu Wisrawana, tinindhihan senapati papat. Kano minangka cucuking bans tinindhihan Gohvnuka lan Rukmuka, nuli sinamhungan barisan kang tinindhihan Gummuka lan Wis' nungkara. I;kune wadyabala manungsa ana ing sawurine Prabu Wisrawana, uga tinindhihan senapati papat, yaiku : Citrajaya' Citrasudirga, Citrasakti lan Citragana- Kang minangka panutuping barisan (kang ana ing buri dhewe) Citrayuda lan Citracapa' sa- tny d he mb ar in g ru p a-n gedh an gkrag llru n ggwln g ratan gga. Bareng lakune tekan irrg tepis-wiringing piaja Ngalengka, barisan wadyabala Lokapala dialang-alangi dening wadya raseksa kang njaga tapel-watesing nagara, tinindhihan dening I\{arica, sa- temah dadi pancakara. Amarga karoban lawan, wadyabala Nga- lengka kasoran- Marica mlayu menyang kadhaton Ngalengka, nga- turi priksa marang Prabu Sumali yen ana mungsuh teka saka na- gara Lokapala, lakuning barisaire rnurrgsuh wis ngliwati tapel-wa- tesing praja. 206
I ,,,1 enggal-enggal nim bali Mintriigna lan'liya-liyanb.para' gegediiurieils 'wadyabala, didhawuhi mepak'wadyabala; irpinerang dadi'rong ' bregada. Kang sdbregda kidhawuhan nempuh-mungsuh ana ing sajaban kutha, kang sabregada pacak-baris ana ing sakubenge dha- tulaya. Ora kacarita ramening campuhe wadyabala Ngalengka luma- wan wadyabala Lokapala. lng sakawit perange wadyabala Ngaleng- ka tansah unggul; akeh wadyabala Lokapala kang palastra. Nanging bareng Prabu \\iisrawana nyalirani perang, w-adyabala Ngalengka keseser, kepeksa ngrrnduri pangangsege wadyabala Lokapala. Undure wadyabala Ngalengka nenangi aclrenging panggalihe Resi lVisrawa nedya nyalirani perang. Sawise cancut taliwanda, Sang Resi tumuli mangsah yuda. Bareng priksa ingkang rama nyalirani perang, dukane Prabu Wisrawana kaya diububi. Sang PraQu banget ora sranta panggalihe, kumudu-kudu enggai bisa midana marang ingkang rama. Awit saka iku, wadyabalane tumuli diabani ,,sumisih'. Wadyabala Lokapala piyak ngiwa-nengen, satemah Prabu Wisrawana banjur aJrun-aJrun- an karo ingkang rama. Bapa awatak slingkuh, kepatuh nletuh atindak rusuh !" Mangkono panguman-umane Prabu liUisraurana marang ingkang ra- ma, banjur nglepasake jemparing dahana. Sang Resi prayitna, eng- gal:enggal nglepasake Barunistrso rninangka panulaking jemparing dahana. Nganti suwe perange Resi Wisrawa lumawan ingkang putra Prabu Danaraja (Wisrawana), padha ngadu.t],asa arebut prabarva,i padhadene ngetokake aji karr.ayan lan 'pangabaran. Suwe-sur*,e Prabu Danaraja entek saimre, kapengin tumuli mungkasi'yuda. Aw:t saka iku, Sang Prabu banjur ngetokake sanjata paniungkas, yaiku Kunta Baswara. Bareng priksa ingkang putra ngasta saniata Kunta Baswara, Resi Wisrawa enggal-enggal ngeremake netra, oanggalihe pasrah-sumarah marang kang murheng bawana wis nyipta inanawa bakal tumuli palastra ketamau Kunta Baswara. Dumadakan mak jleg ! Bathara Narada tumumn saka antarik sa, nyandhak Kunta Baswara kang diasta dening Prabu lVisrawana 20i
karo ngend ika: ,,Lo, aia'ta aia !.Na kahi Prabu,'aia'! Sira iku lee' *',r-,'parihudu atindak dudu' ndurusi io nsiu" arsni b idi -:ari!a- nedy a rw aiay a sudarma:'.N ady an silih salah a- sQlahe su-- dor*o, putra ira kena midana. Apa maneh nganti nedya mraiaya *oroog bapa, saya ora ndacleltake heparenging dewa' Sanaian'sau- pioioiu sidannanira trima nedya sira praiaya, dewa ora bahal 'trimc. Paribasane,,Trimaa sing nglakoni, mangsa trinraa sing 'no- modg". Wruhanira hahi PrabuJ Nadyan sanjatanira Kunta Baswara ,luring nganti lumepas .*ho astanliit .sirr t'is binendon ing deua, ,*orgo ngagagi saniata marang liya ihu lelebu panggawe do*' apa *onih mnrang sudarma- fifanghono uga tindaleirc rebutan g:rrwa lzaro sudarmn, iya ora ndadeiahe heparenging dewa' Awit salta ihu kaki Prabu, hesluruning tindahira rong warna mau, nialari pirajanira Lohapala ing tembe bakal rinusah dening leadangira 'cthiwe, yaihu atmajanc sLtdannanira hang miyos saha putri Nga- lenglca". 'hebanltr, i,Koki prabu Danaraja ! prayogane sira tumuli mundura saka rananggana, ngegltngna tapa-brato. nalangsaa marang Jawata' nyu' ,o rno-pongopira h eslurunin g tindahira marang sudarma"' Sawise ngenrlika mangkono, Bathara Narada banjur musna' f)e:re Prabu \\'israwatra, ing 'sapungkure Bathara Narada' banjur nyembali ingkane rama Resi \tisrawa saka ing kreta Puspaka' ban- rekake pa:a wadYal:ala. Dewi Sukesi lestari apepl;6 papdt, 1'aiku : rraka, 4 trVibisana. dadi garwane Resi Wisrawa. Sang Dewi 1 Dasamuka, 2 Kumbakarna, 3=Sarpaka- S,abdane Bathara Narada kalak'on temenan' Pamburine praja Lokapala rinusak dening Dasamuka' habu Wisrawana- pinulung dening Jawata, wasanana banjur asalira dewa peparub Buthara Wisraiana ntawa Bathara Kuwera, dewaning kasugihan utawa ra- jabrana. (l.4riksanana silsilah \\'ayang purwa ma$Ia carita jilid II bat' IV)' 208
I\fiturut layang Uttarakanda, Sang Wisrawa kapundhut putra- mantu dening bagawan Bharadwaja, didhaupake karo putrane pu- tri kanq isih kenya. Ya putrane putri Sang Bagawan iku kang ape- putra Sang Wisrawana. Dadi, mitumt Uttarakanda, Sang Eilfa- wana iku wayahe Bagawan Bharadwaja, dudu wayahe Prabu Loka- pala kaya kang kasebut ing rihuwur. Nalilia'mentas miyos saka guwagarbaning ibu, jabang - bayi iVisrawana dirarvuhi Bathara 'Brahma. Sang Bathara ngendika mangkene :,,Buyutingsun ihi bapahearcn Wisrawa, lan rupane pa' dha jibles (padha trep) haro bapalze. Mulane buyutingsun ihi. ing' sun paingi jeneng Wisrawana" Wiwit timur Sang Wisrawana sengsem ulah tapa. Barengolehe tarak brata wis ?-000 ulalsa, Sang \l'israwana kerawuhan Bathara Brahma, didherekaki, Bathara Indra lsp. Bathara Brahma ngendika mangkene : ,,BuStutingsun pahlawan kang sengsem ulah tapa'brata. Banget suha-renaningsun ndulu genturing hasutapanira. Mulane, sira ingsun parengahe darbe panyuwun marang ingsun ing saharsa- nira. Panyuwunira baltal ingsun lehsanani, supaya seneng atinira". Ature Sang lYisrawana manghene : frlB,++r, lr-^4 209
Tegese kurang-luwih mangkene :- ,,Pt,hulun, manawi wontert sih-wilasa Bathara dhateng hawu' la, mnkaten inghang dipunsuruun dening buyut paduha : halo- hapalan lan hadhanapalan mugi datiosa nugraha paduha dhateng kawula". (Lolzapala -- ratuning jagad, panuntuning jagad, pangon- ing jagad. Dhanapala = ratuning rajabrana, dewaning kasugihan' dewanir:g rajabrana). (Wangsulane Bathara Brahma) : ,,Arlhuh, mangl?ono ta idharwidhamaniro. Ingsun parengahe panyuwunira ihu. Indra, yama lan Baruna ihu kang apanghat LOKAPAL A, papate lzaro ingsun, Ingsun gentenana, sira dadia LOKAPAL A klng angka pipat. Lan hreta iki ienenge sf Puspaka, minanglza titihanira, su-- -piya sira- padha haro dewata. Wy w buyut, (karia baiuki), ing' 'sun nedya lzondur menyang hahyariganingsutz"' (Brahmaloka- = jagading Bathara Brahma). Dddi, miturut Uttarakanda, Lokapala iku dudu araning na- gara, nanging araning pangkate dewa. Derva kang apangkat Loka- pala ana papat, yaiku : 1. Bathara Indra, ratuning para dewa, 2. Bathara Yama, ratuning nraka (Dewa kang nguwasani nraka). 3. Bathara Baruna., ratuning sarnodra (banyu) .samine. (Delva ( 210 ei/
kang nguwasani banyu saisine). :.i.'i Ti, 4. Bathara Wisrawana (Kuwera) dewaning kasugihan lan raja- brana. Sawise panJruwune diparengake dening Bathara Brahma, Sang Wisrawana banjur kondur menyang padhepokane ingkang rama Itesi Wisrawa. Sang \Yisrarvana matur mangkene : ,,Kangjeng ra- . nta, hawuningaha ! Anggen lzaruula tapa-brata sampun leetrimah, sampun pinaringan nugraha dening Bathara Brahma. Nanging Sang B at h ara b o t e n n ge nd t lz ah ah e n p ap an- p an g ge n an .i n gh a n g m inanglt a padinungan hawula. Awit sahing punika kangjeng rama, kapa- renga hawula nyuwun prilzsa dhateng paduha, nagari pundi ing- kang prayogi hawula enggeni ?!". Wangsulane ingkang rama (Resi lVisrawa)' : ,,Kulup, putra- ningsun Wisrawana ! Samenglzo sira prayoga adedununga ing pura LANGKA (Ing paihalangan sinebut : Ngalengha). Wruhaniro hulup ! Pura Langka ihu yasane Bathara Wiswakarma, dewa hang. lebda ing babagan teknik (bangunan). Endahe pura Langha padha haro lzahyangane Eilhara Indra. Ing jaman kutw, pura Langha ihu wis tau dilenggafti Danawa:aja telu, yaiku : Scng Malyawan, Sang lr,Iali, /an Sorzg Sumali sawaCyabalane.para rosehsa. Pancen, Bathara Wiswakarma olehe yasa hadhaton Langka ihu saha pcnyu- uune Danawaraja telu iku. Dununge pura Langka ana ing puncahe gunung Tlikutha ing sacedhake wulzir Parwata, satepine smodra Kidul. fiIaksude : samodra kang dumunung ing sahidule India).' Sang frIalyawan lan lvlaii sirna dening Bathara Ari (Wisnu). Sa- mengko mung kari Sang Sumali hang isih urip- N-anging amqrga wedi marang Bathara Wisnu. Sang Sumali ora wani nglenggahi pum lai"gha, ndhelih anq ing pratala sawadyabalane rasehsa. Daiti, y.iki pura Langha ora ana sing nglenggahi. Ora anb papan lzang prayoga dadi padununganiro, saliyane pum Langkat'. Saparipumaning pangandikane ingkang rama Sang Wisrawana tumrrli madal pasilan, banjur nitih kreta Puspaka budhal menyang pura Langka. Amarga kreta Puspaka bisa ngambah -sawarnane panggonan kang dikarsakake dening sing nitihi, Sang Wisr4wana bisa tekan ing pura Langka kanthi garnpang. Bareng Sang Wisra- wana wis leuggah ana ing pura Langka, akeh banget yaksa-gandar- n'a kang padha milu adedunung ana ing kana, padha ngratu marang ?11
Saug \\'israrvatra. Kocap Qrqg lrf"li dSrbe Putra .gutri isih kenya^apeparab ;";;i; ;arL" wavah kang sajajar kahanane karo Sang Wisrawana' Dewi Kaikasi ditrimakake marang Resi Wisrawa' Amarga kagarwa Resi i\:israrva, Sang Kaikasi apeputra papat' yaiku : 1 Dacamukha' 2 Kumbhakanta, s Raseksi Surpanakha' 4 \Vibhisana' (Surpa- n akfra, in g paclLralan gan'sinebu t : Sarpakan Bareug para putrane Resi \l'israwa kang miyos saka Dewi Kaikasi u,is padha diwasa, ngreti (ngrungu) manawa pura Langka iku salugune darbeking leluhLe' Awit saka iku' Sang Dacamukha nggugat (Indonesia : menuntut) marang Sang Wisrawana supaya masrahake pura Langka marang dheweke' "k4 t Amarga pura Langka digugat dening kadange taruna seje ibu tunggal .rriu,-S"ng Wisrawana nJruwun pamrayoga marang ingkang iu.,g wirrr*a:la kadhawuhan oncat saka pura Langka pindhah me- ;;;g wukir Kelasa, supaya aja nganti pasulayan karo kadang' Sang Wisrawana ngestokake pamrayogane ingkang rama' Ana ing wukir Kelasa, Sang Wisrawana yasa kadhaton endah ana ing sa- tepine narmada suci Mandakini' Ing sapungkure Sang \Yisrawana sawadyabalane' pura Lang- 'arektu iku jumenenge Rattr Dacamukha ana ing nagara Langka' Mangkono kurangJuwih caritane Wisrawa lan Wisrawana miturut layang Ultarakanda' Ir{iturilt l\{ahabharata, Silsilalie Wisrawa lan $Jisrawana ora padha karo kang kasebut ing padhalangan' lan tya ora padha karo kang kocap ing layang Uttarakanda' Mangkene : Bathara Prajapati peputra guthuiu Pulastya' Bathara Pulastya apeputra loro, yaiku Wisrawa lan Wisrawana' Dadi' miturut Mahabharata' Sang \r/israwana dutiu putrane Resi Wisrawa, nanging kadange taruna tunggal YaYah-rena' Wiwit timur mula, Sang l"'israwana (Kuwera) ndherek ing- kang eyang Bathara Prajapati' Pancen Sang Wisrawana luwih lulut marang ingkai-ig eyang tinimbang marang ingkang rama Bathara 212
Pulastya. Mangkono iku agawe ora renaning panggalihe Bathara Pulastya. Kanggo ngawekani aja nganti ingkang rama kebanjur duka kang bisa uga njalari kewiyosing SOT, Sang Wisrawana nyaosi pisungsung putri raseksi telu marang ingkang rama Bathara Pulastya, yaiku : 1. Dewi Puspakata, peputra Rawana (Dacamukha) lan Kumbha- karna. 2- Dewi Raka, peputra -dhampit yaiku Kara lan Surpanakha. 3- Dewi Malili, peputra Wibhisana. Tekan kene, Silsilah Wayang purwa mawa carita jilid I SI- GEG, nyandhak jilid II. 213
ISI BUKU Ature Penerbit Atur Pangiring Puru.aka Bab. I. 1. 2. o. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. Para Dewa Nabi Adam Sis Kabil Anlvar (Nurcahya) Nurrasa Darmajaka...... Sang Hyang lVenang Sang Hyang Narada Sang Hyang Tunggal Sang Hya,ig Antaga Sang Hyang Ismaya Sang Hyang Manikmaya utawa Bathara Guru Sang l{yang Jagadnata Sakulawarga Binujung Dara inarl'a wisa . 14. Lembu Nanclini 15. BathariD.urga 16. Bathara Sambo 17: Bathara Brama ....;. 19. Bathara Bayu 20. Bathara Wisnu 27. Bathara Kala . 22. Bathara Surya 23. Bathara Yama . . t. . . ._. . . . . . .. .. . I 11 15 26 29 30 32 33 39 40 4L 44 48 59 61 62 68 7\ 76 79 80 81 82 83 88 93 95 215
. 24. 25. ..: .26. 27. 28. 2,9. 30-_ 31. D.)oL. oo. 34. 35. 36. or. 38. 39. Bathara Kuwera Bathara Kama .. .. BatEara Dharina Bathara Aswatr - Aswin .-': . ' ' 'Sang Hyang Anantaboga Bathara Baruna Bathara Sakra, Asmara Bathara Ganesa .'."": Dewa Ruci. Ilyang Patuk lan l{yang'Ternboro iVa;u wolu (Asiabasu) Bathara KartikeYa Cingkarabala lan BalauPata Bathara Anggajali tVidadari Tirta Amreta Rahu Bathara lt'Iahader.r'a lan Bathara 40. 4L. 42. Bab.II. 43. 44. Suralaya Astabrara lMahespati Arjunawijaya (Arjunasasrabal'ru) Patih Suwanda Seda, Prabu Ariunasasrabahu -ltrmawalr Dasamuka Suurantri lan Sukasrana . . Ramaparasu Resi Gotama . .. Anjani Subali 4ro. 46. . 47. 48. 49. Sugriwa 50. 51. Hanuman . . 216 o o 10, 10 10' 11t 11: 11; 11', 111 12) t2' t2', 12t 13[ 135 13i 13t L4i 147 749 155 160 166 169 170 L74 178
t, Ii t b -f t t l 52. 53. 54. 55. Bab. III. 56. .57. 58. ta warna-warna marang Bima . . Hanuman Cari Trigangga . . . Purwaganthi Resi Sukra Lokapala Resi lVisrawa Prabu Wisrawalla Wisralva lan Wisran'ana miturut carita liya 183 191 193 194 200 20t 205 209 2L1
6. Tikbra pradikanya susah, sara l6landh6p kang arti, rirulane ki- nen anasak, tdg6se yen arsa mamrih; ndungkap samadi 6ning, . nyirnakna p6t6nging kalbu, myang salw_iring duhkita, kang landh6p jangkaning kapti, den birata aywa kacekra ing driya. 7. Lamun wus kaya mangkana, nulya kinen ndhungkar wukir, Candramuka kalihira, ing Gandamadana ardi, iku t6g&e la- gi, miwiti traping man€kung, kar6pe Candramuka, ya wukir araning rai, iya iku wiwaraning pancadriya. 8. Dununge kinont6'n6na, dayaning kama pangaksi, myang da- yaning grana lesan, t6range mangkene kaki, karna ywa karya myarsi, saniskara kang karungu, netra aywa tuminggal, sa- warnane kang kaeksi, lesan m6n6ng aywa kinarya ngandika. 9. Yen wus mangkana anulya, mar6k mring ngisoring wukir, Gandamadana artinya, t6'l6nging pangambu kaki, lire kinen ningali, pucuking garana iku, mand6ng lakuning napas, aywa worsuh dipun-aring, lah ing kono kaki sira den prayitna. 10. Praptane kang pambancana, kang aneng jro guwa wukir, iku lire Bratasena, kinrubut ing ditya kalih, Rukmaka kang sawiji, Rukmakala kalihipun, t6gGse napsu-hawa, tansah ka- iingal kaliling, neng sajroning m6'n6ng ang6ningk6n cipta. 11. Nanging yen sira w6rrtala, santosa tan mobah-mosik, say6kti sakGdhap sirna, t6gdse Sang Bayusiwi, wus bangkit mamrih pati, nira sang ditya dwi rvau, purr/ara tan antara, Sang l{yang Indra - Bayu prapti, sung wasiH yen mrih kasiddhar,ing s& dya. 72. Hyang Indra lire pangrasa, iya narendraning dhiri, Hyang Bayu t6'g6se napas, iya t6'tiining urip, katGpe kang siy6kti, pangrasanira wris luhth, nunggat lakuning napas,.iire Sang samaai lagi, prapteng c6'ng6ng parrgrasane tan lumaksa. 13. Durung k6l6m mring f\ranawa, *sqga sang mamrih &iog, badhar denira samadya, mula durung antuk kardi, wit sa- . king kurang 6ning, kurang tekad lan tuwajuh, iku tire Sang Sen4 durung n6mu toya w6ning, apuTrara bali mulltr mring nagara. L4. Takon maneh marang Duma, enggone kang barryu suci, t6- g6se.sang m6su brata, ngambali samadi maning, nekadmang- 115
Ing sawijining dina Sang Sekandha {Kartikeya) jumeneng ana ing puncake gunung, banjur nggereng, netrane 12 pisan man- theleng mandeng sawriining .papan.- Sawise ngggre.ng:- Sang Se- kandha banjur menthang langkan kang wis pinasangan jemparing diincengake kang ardi Krunca kang dianggep atmajane ardi Hi' mawan. Bareng ketaman jemparinge Sang Sekandha, sanali- k a ardi Krunca sigar dadi loro. Ardi Krunca asesambat nga- ruhara, nanging om dipraduli dening Sang Sekandha Sawise nyigar ardi Krunca, Sang pinunjul ing jagait Bathara Kartikeya banjur nglkal gada kang gedhene kagila-gila disawatake ardi Pethak, sanalika puncake ardi iku ju$tg. Amarga saka banget- ing giris-mirise marang Sang Sekandh4 ardi Krunca lan ardi Pethak bebarengari musna karo gunung liyaliyane. Bareng kabeh gunung musna, bumi rumangsa sima uparenggane, mulane ban- jur matur ngrerepa marang Sang Sekandha kresaa mbalekake ka- beh gunung kang wis onya. Amarga kamiwelasen harang bumi, Sang Sekandha tumuli muja samadi. Jleg, jleg, jleg ! Sajrone Sang Sekandha isih'muja samadi, gunung-gunung kang wis musna padha bari pating jenggeleg nga- deg ana ing papane lawas. Amarga kaluwihane kang..banget ngedabcdabi, akeh dewa- dewi, widadara-widadari lan apsa:a-apsari kang padha ngayom ma- rang Sang Sekandha, nganti agawe wa^s-sumelange Bathara Indra, nguwatirake yen Sang Sekandha ing tembe bakal ngrebut pangu- wasa ing Suralaya ngratoni para dewa. Awit saka iku, tuwuh.an- case Bathara Indra nedya nyir-naklrke Sang Sekandha. Kalakon Bathara lndra- sawadyabalane carnpuh perang lu- mawa.n Sang Sekandha sarta para. dewa kang padha setya marang panjenengene. Sajroire raradyabalane Bathara Indra karo rradya- balan-e Sang Kartilieya (Sekandha) padha asilih-ungkih genti ung- gul geriti kelindhih,'Bathara Agni dumadakan manjing ing paba- ratan, barrjur tiwikrama. Sanalika iku saka tutuke Bathara Agni metu genine mumb manlalad-alad nyalad kabeh keblat, nempuh wadyabalane Bathara Indra. Wadyabala dewa bubar, padha luma- yu saparan-paran ngupaya pandhelikan. Bathara Indra kang wis kesisan wadya tumuli mrepeki Sang Sekandha, banjur namakake sanjata Bajra. Jalaran ketaman san- 725