STRUKTURALISME GENETIK NOVEL JEMINI ANGGITANIPUN SUPARTO BRATA SKRIPSI Dipunajengaken dhateng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta minangka Jejangkeping Pandadaran Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan dening RycoVendy Amenity NIM. 09205244036 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2014
WEDHARAN Ingkang tandha tangan wonten ing ngandhap menika, kula: Nama : Ryco Vendy Amenity NIM : 09205244036 Program Studi : Pendidikan Bahasa Jawa Fakultas : Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ngandharaken bilih karya ilmiah menika ingkang damel kula piyambak. Ingkang kula mangertosi, wosipun karya ilmiah menika boten dipunserat dening tiyang sanes, kajawi perangan-perangan tartamtu ingkang kula pendhet minangka acuan kanthi adhedhasar tata cara saha etika nyerat karya ilmiah ingkang umum sarta dipunserat wonten kapustakan. Wedharan menika dipunserat kanthi saestu. Menawi samangke wonten kasunyatanipun wedharan menika boten leres, sedayanipun dados tanggel jawab kula pribadi. Yogyakarta, 19 Juni 2014 Panyerat, Ryco Vendy Amenity iv
SESANTI "Orang terkuat bukan mereka yang selalu menang, melainkan yang tetap tegar ketika mereka jatuh." (Kahlil Gibran) v
PISUNGSUNG Linambaran pamuji syukur ing ngarsanipun Gusti Allah SWT. karya ilimiah menika kula aturaken dhateng tiyang sepuh kula ingkang sampun paring panjurung saha donga pangestu. vi
PRAWACANA Alhamdulillahirobbilalamin, ngaturaken raos sokur dhumateng Gusti Allah SWT. ingkang tansah paring rahmat saha hidayahipun dhateng panyerat, satemah skripsi kanthi irah-irahan Strukturalisme Genetik Novel Jemini Anggitanipun Suparto Brata menika saged dipunserat kanthi sae. Skripsi menika dipunserat minangka jejangkeping pandadaran anggayuh gelar sarjana pendidikan. Panyerat ngaturaken agunging panuwun dhateng sedaya pihak ingkang sampun paring pambiyantu saha panyengkuyungipun awit saking purwaka dumugi paripurnaning skripsi menika. Kanthi raos ingkang tulus panyerat ngaturaken agunging panuwun dhateng: 1. Bapak Prof. Dr. Rochmat Wahab, M.Pd. MA. minangka Rektor Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring wekdal kangge sinau wonten ing jurusan menika; 2. Bapak Prof. Dr. Zamzani, M.Pd. minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring kalodhangan anggen kula nyerat skripsi menika; 3. Bapak Dr. Suwardi, M.Hum. minangka Ketua Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring idi kangge nglampahi panaliten menika; 4. Ibu Dra. Sri Harti Widyastuti, M.Hum. minangka dosen pembimbing I ingkang sampun paring panjurung, pamrayogi sarta asihipun satemah skripsi menika saged paripurna kanthi sae; 5. Bapak Drs. Afendy Widayat, M.Phil. minangka dosen pembimbing II ingkang sampun kersa paring bimbingan, wejangan, tlatos anggenipun nuntun, saha pandonga dhateng panaliti saengga skripsi menika saged dipunpungkasi kanthi sae; 6. Ibu Prof. Dr. Endang Nurhayati, M.Hum. minangka dosen pembimbing akademik ingkang tansah paring bimbingan, saha semangatipun nalika kula vii
sinau wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta; 7. Bapak Ibu dosen saha staf jurusan Pendidikan Bahasa Daerah awit sedaya bimbinganipun saha ngelmi ingkang mumpangat dhateng panyerat; 8. Bapak saha ibu ingkang kula tresnani awit sedaya panjurung saha donga pangestunipun; 9. Kanca-kanca Komunitas Rinengga ingkang sampun paring inspirasi ingkang murakabi dhateng panyerat; 10. Kanca-kanca Pendidikan Bahasa Daerah mliginipun kelas G angkatan 2009 sarta sedaya pihak ingkang sampun paring panjurung dhateng panyerat satemah skripsi menika saged paripurna kanthi sae. Anggenipun ndamel skripsi menika dereng saged kawastanan sae, jangkep, saha sampurna. Pramila saking menika sedaya pamrayogi saha panyaruwe ingkang saged ndadosaken langkung sae, jangkep, sampurnaning skripsi menika, tansah katampi kanthi bingahing manah saha kaaturaken agunging panuwun. Mugi-mugi skripsi menika saged murakabi tumrap piwulangan sarta pihak-pihak ingkang mbetahaken panaliten menika. Yogyakarta, 19 Juni 2014 Panyerat, Ryco Vendy Amenity viii saha
WOSING ISI IRAH-IRAHAN ... PASARUJUKAN ... PANGESAHAN... WEDHARAN ... SESANTI ... PISUNGSUNG ... vi PRAWACANA ... vii WOSING ISI ... DAFTAR TABEL ... xii DAFTAR BAGAN ... xiii DAFTAR LAMPIRAN... xiv SARINING PANALITEN ... xv BAB I PURWAKA... A. Dhasaring Panaliten ... B. Underaning Prakawis... C. Watesaning Prakawis... D. Wosing Prakawis... E. Ancasing Panaliten ... F. Paedahing Panaliten ... G. Pangertosan ... BAB II GEGARAN TEORI A. Deskripsi Teori ... 1. Karya Sastra minangka Gambaran Realitas Sosial... 8 1. Karya Sastra minangka Gambaran Realitas Sosial... 8 2. Novel wonten ing Sudut Pandang Strukturalisme Genetik ... 10 3. Strukturalisme Genetik ... 12 4. Fakta Cerita... 15 a. Paraga... 16 ix Kaca i ii iii iv v ix 1 1 4 5 5 5 6 6
b. Latar ... 17 c. Alur... 19 5. Latar Belakang Sosial... 21 6. Biografi ... 22 7. Pandangan Dunia Panganggit ... 23 B. Panaliten ingkang Gayut... 27 BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten... 30 B. Data saha Sumbering Data ... 30 C. Cara Ngempalaken Data ... 31 D. Piranti Panaliten ... 32 E. Cara Nganalisis Data ... 34 F. Cara Ngesahaken Data ... 35 BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten ... 38 1. Fakta Cerita wonten ing Novel Jemini... 39 a. Fakta Cerita arupi Paraga ... 39 b. Fakta Cerita arupi Latar... 44 c. Fakta Cerita arupi Alur... 46 2. Gegambaran Latar Belakang Sosial wonten ing Novel Jemini... 52 3. Pandangan Dunia Suparto Brata wonten ing Novel Jemini... 55 B. Pirembagan ... 61 1. Fakta Cerita wonten ing Novel Jemini... 61 a. Fakta Cerita arupi Paraga ... 61 b. Fakta Cerita arupi Latar... 84 c. Fakta Cerita arupi Alur... 96 2. Realitas ingkang dados Latar Belakang Sosial Novel Jemini... 114 a. Latar Belakang Sosial Suparto Brata... 114 b. Gegambaran Latar Belakang Sejarah wonten ing Novel Jemini ... 118 x
3. Pandangan Dunia Suparto Brata wonten ing Novel Jemini... 130 a. Sikap ing Tradhisi Nikah Peksan ... 131 b. Kepeksa Kedah Pasrah Nampi Pasiksan ... 136 c. Sabar Ngadhepi Pacobaning Gesang ... 139 BAB V PANUTUP A. Dudutan ... 142 B. Pamrayogi ... 143 C. Implikasi ... 144 KAPUSTAKAN... 145 LAMPIRAN ... 146 xi
DAFTAR TABEL Tabel 1: Tabel Fakta Cerita arupi Wataking Paraga wonten ing Novel Jemini ... 40 Tabel 2: Tabel Fakta Cerita arupi Latar wonten ing Novel Jemini... 44 Tabel 3: Tabel Fakta Cerita arupi Alur wonten ing Novel Jemini... 47 Tabel 4: Tabel Gegambaran Latar Belakang Sejarah wonten ing Novel Jemini ... 52 Tabel 5: Tabel Pandangan Dunia Suparto Brata wonten ing Novel Jemini .... 55 xii Kaca
DAFTAR BAGAN Bagan 1: Bagan Fakta Cerita arupi Alur wonten ing Novel Jemini ... 51 xiii Kaca
DAFTAR LAMPIRAN Lampiran 1 : Sinopsis Novel Jemini ... 146 Lampiran 2 : Tabel Kartu Data Fakta Cerita ing Novel Jemini ... 159 xiv Kaca
STRUKTURALISME GENETIK NOVEL JEMINI ANGGITANIPUN SUPARTO BRATA Dening Ryco Vendy Amenity NIM. 09205244036 SARINING PANALITEN Panaliten menika gadhah ancas kangge ngandharaken pandangan dunia Suparto Brata wonten salebeting novel Jemini. Wedharan pandangan dunia dipuntindakaken kangge mangertosi asal lairipun reriptan novel. Pandangan dunia saged dipunmangertosi saking gayutan antawisipun fakta cerita novel Jemini kaliyan latar belakang sosial panganggit, saha latar belakang sosial ingkang kagambaraken wonten salebeting novel Jemini. Sumber data panaliten inggih menika novel Jemini anggitanipun Suparto Brata. Cara ngempalaken data ingkang dipunginakaken kanthi maos-nyerat saha studi kapustakan. Pirantining panaliten ngginakaken kertu data kangge mbiyantu panaliti anggenipun ngempalaken data. Analisis data mawi model dialektik. Validitas ingkang dipunginakaken inggih menika validitas semantis, wondene reliabilitasipun ngginakaken reliabilitas intrarater saha interrater. Asiling panaliten, saha pirembagan ngandharaken bilih: 1) Paraga wonten ing novel Jemini inggih menika Jemini, Emak, Wagiman, Ngadinem, Siti, Urip, Radian, saha Piet Coertszoon. Latar wekdal antawisipun warsa 1836-1950. Latar papan wonten ing tlatah Surabaya, Betawi, saha Batujajar. Latar sosial nedahaken kawontenan tiyang pribumi dados serdhadhu kumpeni, nikah peksan, pergundikan ing tangsi, saha pasiksan dhateng munci utawi nyai. Alur wonten ing novel Jemini ngginakaken alur progresif, inggih menika alur ingkang nedahaken satunggaling prakawis nyebabaken prakawis sanesipun. 2) Latar belakang sosial ingkang kagambaraken wonten ing novel Jemini inggih menika kasangsaraning gesang rikala warsa 1836-1950 nalika lairipun tentara kerajaan Hindhia-Belandha ingkang gadhah nama KNIL (Koninklijke Nederlands Indische Leger). 3) Asal lairipun reriptan novel saged dipunmangertosi saking pandangan dunia panganggit. Suparto Brata ngripta fakta sejarah wonten salebeting novel Jemini. Prastawa sejarah menika dipunginakaken kangge mbangun kawontenan kasunyatanipun, ingkang salajengipun dipungambaraken mawi fakta cerita. Prastawa-prastawa sejarah wonten ing novel Jemini inggih menika kawontenan sosial rikala lairipun tentara KNIL antawisipun warsa 1836-1950, perekrutan serdhadhu kumpeni, nikah peksan antawisipun pegawai kumpeni kaliyan wanita pribumi, budaya pergundikan ing jaman Hindhia-Belandha, saha pasiksan dhateng munci utawi nyai. Gegayutan kaliyan prastawa kasebut, Suparto Brata nedahaken gagasannipun antawisipun inggih menika sikap ing tradhisi nikah peksan, kapeksa kedah pasrah nampi pasiksan, saha sabar ngadhepi pacobaning gesang. Pandangan dunia Suparto Brata kasebut tuwuh saking kawontenan sosial rikala bangsa Indonesia dipunjajah Walandi. xv
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Karya sastra inggih menika seratan ingkang tuwuh kanthi cara imajinatifipunpanganggit. Wosipun karya sastra nggambaraken kasunyatan saha kawontenanipun tiyang gesang.Saben tiyang sejatosipun gadhahprakawis ingkang wujudipunsaged prakawissosial, politik, ekonomi, budaya,religi, saha sanesipun. Lumantar menika panganggit gadhah gagasan ngengingi pengalamangesangipun ingkang sampun kalampahan. Wujudipun gagasan saking panganggit menika saged dipuntliti saking karya sastra ingkang dipunserat, ananging karya sastra menika boten saged dipunandharaken kanthi prasaja, amargi karya ingkang dipunserat menika wonten gayutipun antawisipun struktur karya sastra kaliyan pengalaman gesangipun panganggit. Karya sastra dipunginakaken kangge sarana mratelakaken pengalamanipun panggangit. Ukara, tembung, saha basa ingkang dipunginakaken dening panganggit punika karacik kanthi cariyos ingkang sae,satemahndadosaken raos remen kangge tiyang ingkang maos. Prastawa-prastawa ingkang dipuntuwuhaken panggangit boten namung prastawa ingkang sae kemawon ananging ugi prastawa ingkang awon wonten ing salebeting cariyos. Saking kawontenan nyata ing masarakat menika saged dipundadosaken cariyos wonten ing karya sastra, ing cariyos menika panganggit ngandharaken menapa pamanggihipun dhateng kawontenan menika. 1
2 Karya sastra dipunserat dening panganggit minangka perangan saking masarakat. Prakawis sejarah saha sosial dados salah satunggaling pancadan panganggit anggenipun ngripta karya sastra. Karya sastra saged arupi novel, puisi, cerpen saha kasusastran sanesipun. Miturut andharanipun Saleh Saad (wonten ing Jabrohim, 1994: 5) sastra saged paring pangertosan babagan manungsa saha piwulangdhateng prastawa-prastawa wonten ing pagesangan. Saking menika, hakikat karya sastra gadhahancas ingkang gayut kaliyan prakawis gesang sahapagesangan manungsa. Karya sastra fiksi kadosta buku-buku sastra utawi novel menika wujud karya sastra ingkang gadhah piwulang sosial, politis, religi, etika saha filosofis. Goldmann (wonten ing Endraswara, 2003: 57) ngandharaken bilih karya sastra minangka struktur ingkang gadhah makna menika dados wakilipun pandangan dunia panganggit, boten minangka individu ananging minangka anggota masarakat. Gagasanipun penganggit ingkang wonten ing salebeting karya sastra saha panganggit ingkang minangka anggota masarakat menika narik kawigatosan saking panaliti. Kejawi mekaten, menawi panganggitipun misuwur saha karya sastra ingkang dipunserat sae ugi saged narik kawigatosan saking pamaos sastra saha panaliti sastra. Suparto Brata minangka salah satunggaling sastrawan Indonesia ingkang mliginipun nyerat karya sastra kanthi ngginakaken basa Jawi. Nama jangkepipun Suparto Brata inggih menika Raden Mas Suparto Brata, lair ing Surabaya, Sabtu Legi 23 Pebruari 1932. Suparto Brata minangka panganggit ingkang produktifanggenipun nyerat buku-buku fiksi kanthi basa Jawi ngantos jaman
3 sakmenika. Novel Jawi anggitanipun Suparto Brata sampun kathah, tuladhanipun inggih menika : Kadurakan ing Kidul Dringu, Kelangan Satang, Katresnan Kang Angker, Jemini, Asmarani, Pawestri Telu, Astirin Mbalela, Sanja Sangu Trebela, saha tasih kathah sanget. Warsa 2012 Suparto Brata medalaken novel roman ingkang irah- irahanipun Jemini. Novel Jemininate kapacak wonten ing kalawarti Panjebar Semangad kanthi wujud cerbung. Novel wanita Jawi ingkang dipunmunci utawi dipundadosaken nyai kaliyan tiyang Walandi saha tiyang Jawi piyambak ingkang dados pejabat. Novel menika ugi nyariyosaken kahanan tiyang Jawi nalika jaman Walandi ingkang dados serdhadhu KNIL(Koninklijke NederlandsIndische Leger), utawi ingkang limrah katelah prajurit kumpeni. Tiyang Jawi ingkang bodho, mlarat kesrakat, dipundadosaken prajurit bayaran ingkang dipunperes pagesanganipun.Prajurit menika gesang kaliyan garwa-yoga wonten ing tangsi, dipuncampur kaliyan kulawarga prajurit sanesipun. Jemini minangka paragatama ingkang ngraosaken tumindak menika, dipunmunci kaliyan tiyang Jawi ingkang gadhah pangkat, salajengipun ugi dipunmunci kaliyan Walandi. Suparto Brata paringpandangan dunia ingkang arupi prakawis saha pamanggih lumantar paraga-paraga ingkang cinipta wonten ing novel Jemini. Sanesipun menika, novel Jemini nggambaraken pandangan dunia panganggit babagan prakawismasarakat ingkang sipatipun mirunggan. Kangge nganalisis asal-usul karya sastra gayutipun kaliyan pandangan dunia panganggit ingkang dipunsebutaken lumantarstruktur karya sastra, dipunbetahaken panaliten kanthi
4 pendekatan strukturalisme genetik. Gayutan antawisipun struktur novel kaliyan prakawis-prakawis ingkang kalampahan wonten ing kasunyatan sosial babagan wanita Jawi ingkang dipunmunci saha pandangan dunia panganggit ndadosaken novel Jemini narik kawigatosan kangge dipuntliti. Langkung saking menika, novel menikadereng nate dipuntelitikanthi ngginakaken pendekatan strukturalisme genetik. B. Underaning Prakawis Jumbuh kaliyan irah-irahan panaliten"Strukturalisme Genetik Novel Jemini Anggitanipun Suparto Brata", pramila prakawis ingkang saged tuwuh antawisipun kados ing ngandhap menika. 1. Fakta cerita wonten ing novel Jemini anggitanipun Suparto Brata, 2. Latar Belakang sosial wonten ing novel Jemini anggitanipun Suparto Brata, 3. Pandangan dunia panganggit wonten ing novel Jemini anggitanipun Suparto Brata, 4. Gayutan antawisipun fakta cerita kaliyan kawontenan latar belakang sosial wonten ing novel Jemini, 5. Gayutan antawisipun fakta cerita kaliyan pandangan dunia Suparto Brata wonten ing novel Jemini.
C. Watesaning Prakawis Watesaning prakawis ginanipun kangge pandom supados panaliti fokus anggenipun nindakaken panaliten. Watesaning prakawis trep kaliyan underaning prakawis ing nginggil. Prakawis ingkang dipunwatesi inggih menika. 1. Fakta cerita wonten ing novel Jemini anggitanipun Suparto Brata, 2. Latar belakang sosial wonten ing novel Jemini anggitanipun Suparto Brata, 3. Pandangan dunia panganggit wonten ing novel Jemini anggitanipun Suparto Brata. D. Wosing Prakawis Kanthi watesaning prakawising inggil saged dipunrantam mapinten-pinten wosing prakawis, kados makaten. 1. Kados pundi fakta cerita wonten ing novel Jemini anggitanipun Suparto Brata? 2. Kados pundi latar belakang sosial wonten ing novel Jemini anggitanipun Suparto Brata? 3. Kados pundi pandangan dunia panganggit wonten ing Jeminianggitanipun Suparto Brata? E. Ancasing Panaliten Adhedhasar prakawis ingkang badhe dipunrembag, panaliten menika gadhah ancas. 1. Ngandharaken fakta cerita wonten ing novel Jemini anggitanipun Suparto Brata. 5 novel
6 2. Ngandharaken latar belakang sosial wonten ing novel Jemini anggitanipun Suparto Brata. 3. Ngandharaken pandangan dunia panganggit wonten ing novel Jemini anggitanipun Suparto Brata. F. Paedahing Panaliten Asiling panaliten menika kaajab saged paring paedah dhateng panaliti piyambak saha tiyang sanes. Kanthi teoritis, panaliten menika saged kangge bahan ngembangaken babagan ngetrepaken nliti karya sastra Jawi. Paedah sanesipun, analisis novel Jemini menika saged dados tambahan pangertosankangge panalitisanesipun ingkang remen kaliyan novel- novel anggitanipun Suparto Brata. Kanthi praktis, panaliten menika dipunkajengaken saged paring paedah kangge ngindhakaken daya apresiasi pamaos dhateng panganggit, satemah pamaos saged mangertos menapa ingkang dados kekajenganipun panganggit wonten ing novel Jemini. G. Pangertosan Supados langkung gampilanggenipun mangertosi punapa maksud saking irah-irahan ing panaliten menika, ing ngandhap menika kajlentrehaken istilah- istilah. Novel : jinising karya sastrafiksi ingkang paring gambaran gesangipun para paraga ingkang
Strukturalisme genetik Pandangan duniapangangggit 7 dipunwedharaken wonten reroncening cariyos ingkang wetah. : teorisastra babagan gayutanipun strukturmasarakat kaliyanstruktur karya sastra, saengga anggenipun nliti karya sastra dipunwetahaken gabungan antawisipun unsur intrinsik saha latar belakang sosial kangge nggayuh dudutan babagan pandangan dunia panganggit : ekspresi saha reaksi saking panganggit wonten ing pagesangan.
BAB II GEGARAN TEORI A. Deskripsi Teori 1. Karya Sastra minangka Gambaran Realitas Sosial Sampun kathah pangertosan bab sastra ingkang dipunandharaken dening para tokoh sastra. Miturut ancasipun, karya sastra menika gadhah pangertosan ingkang sami, nanging awit saking menika pangertosan sastra minangka gambaran realitas sosial dipunandharaken kanthi ukara saha basa ingkang beda. Karya sastra minangka samubarang ingkang tuwuh wonten ing pagesangan temtu wujud saha pangertosanipun beda-beda, pramila awit saking menika dipunpadosi panyaruwe saking teori-teori ingkang mujudaken satunggal pangertosan. Miturut Goldmannn (wonten ing Faruk 1999 : 12) karya sastra minangka struktur ingkang tuwuh saking proses sejarah ingkang dinamis, proses strukturasi saha destrukturasi ingkang gesang saha dipunresepi dening masarakat ingkang gayut kaliyan karya sastra. Awit saking proses sejarah ingkang tuwuh ing masarakat menika, karya sastra dipundamel dening panganggit kanthi cara imajinatif satemah saged paring bingah dhateng pamaos sastra (Aminuddin 1987: 37). Fananie (2002: 6) ugi ngandharaken bilih karya sastra minangka karya fiksi ingkang asil saking kreasi adhedhasar emosi ingkang dumadakan ingkang saged nggambaraken aspek estetis ingkang sae ingkang adhedhasar aspek basa saha aspek makna. Dados saking andharan menika, tuwuhipun 8
karya sastra boten uwal saking pagesangan budaya wonten ing sakiwa tengenipun panganggit. Panganggit gadhah kupiya kangge medalaken emosi, penggalih, saha daya imajinasi ingkang dumadakan lumantar karya sastra. Basa ingkang dipunginakaken wonten ing karya sastra menika gadhah makna ingkang boten uwal saking pagesangan masarakat saha minangka perangan saking karya seni. Bab menika sami kaliyan pamanggihipun Wellek saha Waren (1990: 3) ingkang sampun ngandharaken bilih sastra minangka wujud saking pandamelan kreatif saking karya seni. Karya sastra ingkang sae kedah saged paring piwulang marang pamaos. Karya sastra ingkang kados menika nggambaraken prastawa ingkang gayut kaliyan pagesangan manungsa. Miturut andharanipun Saleh Saad (wonten ing Jabrohim, 1994: 5) sastra saged paring pangertosan babagan manungsa, piwulang dhateng prastawa-prastawa wonten ing pagesangan, saha gadhah mupangat kangge pagesangan manungsa saha bangsa. Sastra ugi saged paring pangaribawa ingkang ageng dhateng cara penggalihipun tiyang ngengingi pagesangan, ngengingi becik saha awon, ngengingi leres saha lepat, sarta cara penggalih tiyang dhateng bangsa. Saking andharan ingkang sampun kaserat wonten ing nginggil saged dipunpendhet dudutan bilih karya sastra minangka gambaran realitas sosial inggih menika seratan ingkang kacithak saking proses imajinasi adhedhasar emosi saking panganggit ingkang gesang wonten pagesangan sejarah ingkang dipunlampahi, saha wosipun saged paring piwulang ingkang sae dhateng masarakat pamaos sastra. Tuladhanipun karya sastra ingkang ngewrat babagan 9
ingkang gayut kaliyan masarakatipun ing antawisipun ingkang kalebet jinising novel. 2. Novel wonten ing Sudut Pandang Strukturalisme Genetik Novel minangka jinising karya sastra ingkang sipatipun fiksi saha nggambaraken prakawis pagesangan. Miturut Northotp Frye (wonten ing Wardani 2009: 15) novel inggih menika karya fiksi realistik ingkang miyaraken lelampahan pagesangan ingkang sipatipun khayalan utawi imajinasi saha gadhah ancas kangge mbeta pamaos dhateng donya ingkang maneka warni. Novel ingkang sipatipun imajinatif ngandharaken kanthi cara wetah bab pagesangan paraga. Lampahanipun cariyos kawiwitan saking prakawis ingkang dipunlampahi dening paraga ngantos paripurna. Novel mbetahaken cariyosan ingkang lumantar papan saha wekdal cariyos. Novel minangka gambaran saking pagesangan ingkang nyata nalika novel menika dipunserat. Kajawi mekaten, novel menika gadhah sipat realistis, ngrembaka saking dokumen-dokumen ingkang wujudipun naratif non fiksi ingkang ngrembag prakawis kanthi jangkep. Novel menika saged nuwuhaken pangrembaganing satunggal karakter, kahanan sosial ingkang ruwet, saha mapinten-pinten cariyos ruwet ingkang dumados mapinten-pinten taun kepungkur kanthi jangkep. Nurgiyantoro (2010: 4) ngandharaken bilih novel paring wujud donya imajiner ingkang sampun dipunrantam, donya imajiner menika kadhapuk saking unsur-unsur instrinsik kadosta prastawa, alur utawi plot, paraga, latar, 10
sudut pandang, saha sanesipun ingkang sedaya gadhah sipat imajiner. Bab menika mujudaken bilih novel dipunserat saking struktur instrinsik ingkang wonten ing imajinasi panganggit. Kasunyatan ingkang dipunmangertosi dening panganggit boten langsung dipunserat wonten ing karya sastra, nanging kedah dipunproses kanthi cara kreatif rumiyin. Novel ingkang dipunserat dening panganggit ngandhut bab kasunyatan. Kasunyatan menika mujudaken asil pamanggih saking panganggit dhateng prastawa sosial ingkang dipunlampahi wonten ing pagesangan. Kasunyatan sejarah minangka salah satunggaling prastawa sosial ingkang wonten ing novel, nanging kasunyatan sejarah ingkang wonten menika boten langsung dipungayutaken kaliyan kasunyatan ing donya. Andharan ngengingi bab menika dipuntindakaken adhedhasar pandangan dunia. Awit saking menika kasunyatan ingkang dipunkajengaken inggih menika kasunyatan sosial ingkang adhedhasar pandangan panganggit (Pradopo dkk, 2001: 61). Novel ingkang tuwuh ing masarakat sejatosipun ngemot cariyos ingkang nggambaraken paraga-paraga ing masarakat. Paraga-paraga ingkang wonten ing novel menika dados sarana panganggit kangge medalaken pandanganipun ngengingi pagesangan masarakat ing kasunyatan. Panganggit gadhah daya imajinatif saha kreatif anggenipun nuwuhaken paraga manungsa saha prastawa wonten ing novel menika. Miturut Sayuti (2000: 11) boten dados penggalih bilih manungsa wonten ing masarakat menika dados prakawis ingkang wigatos kangge narik kawigatosan para novelis. Novel 11
12 ingkang nyariyosaken bab pagesangan manungsa menika saged dados piwulang saha tuntunan dhateng pamaos sastra. Pandangan dunia panganggit wonten ing novel menika saged dipunandharaken wonten ing panaliten kanthi cara strukturalisme genetik. 3. Strukturalisme Genetik Strukturalisme genetik minangka salah satunggaling ngelmi wonten ing panaliten sosiologi sastra. Strukturalisme genetik menika teori ingkang dipunandharaken dening kritikus sastra modern saking Prancis inggih menika Lucien Goldmann. Strukturalisme genetik tuwuh amargi wonten raos kirang trep dhateng teori strukturalisme sakderengipun ingkang kajianipun namung wonten ing bab intrinsik, tanpa mirsani bab ekstrinsik wonten ing karya sastra menika. Sami kaliyan pamanggihipun Ratna (2009: 121) Strukturalisme genetik menika adhedhasar penolakan dhateng analisis strukturalisme murni ingkang namung nganalisis bab intrinsik kemawon wonten ing karya sastra tanpa mirsani prakawis-prakawis wonten ing njawi teks menika. Strukturalisme genetik ugi boten sarujuk dhateng basa sastra minangka basa ingkang khas kangge basa sastra. Teori strukturalisme genetik ngandharaken wontenipun pandangan dunia panganggit. Pandangan dunia menika ingkang dados sumbering struktur karya sastra. Karya sastra boten dipunanggep minangka gambaran pagesangan sosial ingkang namung awujud seratan, nanging strukturalisme genetik nggambaraken struktur sosial kanthi cara ngginakaken struktur karya
13 sastra minangka teks ingkang wonten gayutanipun kaliyan struktur sosial (Faruk, 1999: 37). Katrangan wonten ing nginggil paring wedharan bilih strukturalisme genetik gadhah kemajengan, inggih menika saged nggambaraken kawontenan sosial. Sanes mekaten, wonten ing strukturalisme genetik panegesan boten asil saking struktur novel ingkang nedahaken kawontenan sosial. Strukturalisme genetik mliginipun paring pangertosan wonten ing pandangan dunia panganggit minangka asil saking pamanggih saking kawontenan sosial. Goldmann (wonten ing Fananie, 2002: 117) gadhah pamanggih bilih karya sastra boten namung dipunpirsani saking bab intrinsik kemawon, nanging karya sastra menika minangka salah satunggaling sarana kangge nggambaraken kasunyatan pagesangan nalika karya sastra menika dipuntuwuhaken. Panganggit kanthi sadhar menapa boten sampun paring menapa ingkang dados pandangan masarakat. Latar sosial saha struktur wonten ing karya ingkang saklajengipun dipungayutaken menika ingkang dados bab ingknag utama saking teori menika. Saking prakawis menika saged nedahaken pandangan dunia panganggit. Goldmann gadhah watesan bilih karya sastra ingkang saged tumuju konsep strukturalisme genetik menika kedah karya ingkang ageng. Wontenipun watesan menika dados prakawis enggal. Prakawis menika saged dados winates anggenipun ngginakaken teori strukturalisme genetik wonten ing karya sastra Indonesia (Fananie, 2002: 118). Saking andharan menika Goldmann ngandharaken bilih teori strukturalisme genetik saged
dipunginakaken namung wonten ing karya sastra ingkang ageng. Bab menika ndadosaken prakawis, inggih menika dipunwatesi anggenipun ngginakaken teori menika. Gayut kaliyan wontenipun sarat ingkang dipunandharaken dening Goldmann menika, Endraswara (2011: 60) paring panyaruwe bilih karya sastra ageng ingkang dipunanalisis kanthi teori strukturalisme genetik menika saged dipunpinggiraken rumiyin. Wedharan menika dipundhasari amargi karya sastra saged dipunsebut ageng nalika sampun kathah ingkang dipunteliti dening para ahli. Langkung pangertosan strukturalisme genetik saged dipunginakaken wonten ing saben karya sastra ingkang awujud prosa kangge medharaken asal-usuling pangriptan. Karya sastra menika gayut kaliyan masarakat saha sejarah ingkang dados dhasar wontenipun karya sastra, nanging boten sedaya dipungayutaken kaliyan prakawis menika. Miturut Sayuti (2000: 61) dhasaring sejarah, jaman saha sosial masarakat saged paring pangaribawanipun dhateng pangriptaning karya sastra. Bab menika sami kaliyan pamanggihipun Grebstein (wonten ing Damono, 1978: 4) bilih karya sastra boten sedaya saged dipunwastani gambaran kawontenan masarakat nalika karya sastra menika dipunserat. Karya sastra boten saged dipunmangertosi kanthi wetah minangka dipunpisah saking pagesangan utawi kabudayan ingkang dados dhasar wontenipun karya sastra menika. Saking andharan para ahli ing nginggil saged dipunpendhet dudutan bilih strukturalisme genetik nganalisis karya sastra kanthi prakawis genetik 14
utawi asal-usuling karya sastra ingkang gayut kaliyan sosiologis historis ingkang dados dhasar tuwuhipun karya sastra menika saha kedah mirsani unsur intrinsik ingkang awujud fakta cerita ingkang gayutanipun kaliyan strukturalisme genetik saking karya sastra menika. 4. Fakta Cerita Wontenipun karya sastra boten saged dipunpisah saking unsur ekstrinsik ingkang dados dhasar tuwuhipun novel kalawau, satemah antawisipun unsur intrinsik saha ekstrinsik dados unsur ingkang utami anggenipun nuwuhaken karya sastra. Anggenipun nyerat karya sastra utaminipun ingkang awujud gancaran utawi prosa, panganggit kedah nggatosaken fakta cerita, sarana cariyos saha tema. Stanton (wonten ing Nurgiyantoro, 2010: 25) ngandharaken bilih unsur pengembang novel dipunperang dados tiga, inggih menika fakta cerita, sarana cariyos, saha tema. Fakta cerita inggih wonten peranganipun kados dene paraga, latar, saha alur menawi sarana cariyos peranganipun inggih menika irah-irahan, sudut pandang, gaya saha nada. Sedaya perangan wonten ing fakta cerita dipunrantam dados prastawa ingkang badhe dipuncariyosaken wonten ing karya fiksi. Awit saking menika, wonten ing panaliten strukturalisme genetik perangan saking unsur intrinsik ingkang dipunrembag namung ing babagan fakta cerita (paraga, latar, saha alur). Saklajengipun badhe dipunandharaken 15
16 ngengingi fakta cerita ingkang wonten gayutanipun kaliyan panaliten struktur sosial ingkang dados lataripun. a. Paraga Wonten ing panaliten strukturalisme genetik paraga gadhah peran medalaken pandangan dunia panganggit. Sami kaliyan ingkang dipunandharaken dening Goldmann (wonten ing Faruk, 1999: 17) ingkang ngandharaken bilih kupiya kangge nuwuhaken pandangan dunia menika panganggit ngripta paraga-paraga, objek-objek, saha gayut kanthi cara imajiner. Saking andharan menika saged dipunmangertosi bilih gayutan ingkang wonten antawisipun paraga kaliyan paraga, saha paraga kaliyan prakawis wonten ing pagesangan. Saking andharan ing nginggil saged dipunpirsani bilih saking paraga- paraga wonten ing novel menika, pandangan dunia panganggit saha kelompok sosialipun saged dipunmangertosi. Pandangan dunia menika saged dipunpirsani saking karakter, tumindak, saha penggalih-penggalih paraga wonten ing novel kaliyan prakawis-prakawis ingkang dipunlampahi. Karakter saking paraga saged medal menawi paraga menika wonten interaksi kaliyan paraga sanesipun utawi pagesangan wonten ing novel menika. Paraga inggih menika tiyang ingkang dipuntuwuhaken wonten ing karya naratif utawi drama ingkang dening pamaos dipuntegesi gadhah peran sami kaliyan tiyang wonten ing donya ingkang saged dipunmangertosi wonten ing wicantenan saha tindak tanduk paraga wonten ing karya sastra (Abraham wonten ing Nurgiyantoro, 2010: 165). Awit saking menika, wonten ing
panaliten strukturalisme genetik, paraga dados perangan ingkang ewet ingkang saged dados sarana kangge nggambaraken pandangan dunia panganggit. Paraga ingkang dados sarana kangge nggambaraken pandangan dunia panganggit kedah dipunpenggalih. Tegesipun, gayut kaliyan strukturalisme genetik anggenipun nemtokaken paraga langkung saenipun paraga ingkang gadhah prakawisingkang dipungayutaken kaliyan kawontenan sosial, satemah paraga kalawau gadhah kupiya kangge nggayuh piwulang wonten ing masarakat. Sami kaliyan pamanggihipun Goldmann (wonten ing Faruk, 1999: 18) ingkang paring winates bilih wonten ing novel ingkang paraganipun gadhah prakawis menika nglampahi kawontenan sosial ingkang awon saha gadhah kupiya kangge nggayuh piwulang ingkang sahih. Cara kangge nganalisis strukturalisme genetik ingkang utama inggih menika madosi paraga utama minangka hero problematik. Miturut Sayuti (2000: 74) paraga utama saged dipuntemtokaken kanthi tigang cara. Sepisan, paraga menika ingkang kathah gayutanipun kaliyan tema. Kalih, paraga menika ingkang asring gayut kaliyan paraga sanesipun. Tiga, paraga menika ingkang asring dipuncariyosaken wonten ing novel. b. Latar Latar minangka perangan saking karya fiksi ingkang nedahaken wonten ing pundi saha kapan kadadosan wonten ing cariyos kalampahan (Sayuti, 2000: 126). Dados, latar menika saged nggambaraken papan ingkang dados bahan kangge panaliten, wekdal ingkang saged nedahaken petangan 17
18 dinten, wulan, warsa, utawi babagan sejarah ingkang kalampahan wonten ing satunggal cariyos karya fiksi. Gayutanipun kaliyan panaliten strukturalisme genetik, latar wonten ing novel menika gadhah pangaribawa dhateng kawontenan paragatama. Wonten ing latar menika inggih saged nedahaken kapan saha wonten pundi kadadosan-kadadosan ingkang dipunlampahi dening paraga menika. Latar dipunperang dados tigang prakawis, inggih menika latar papan, latar wekdal, saha latar sosial. Tigang prakawis menika gadhah gegayutan. Latar papan inggih menika prakawis ingkang gayutanipun kaliyan prakawis geografis (Sayuti, 2000: 127). Unggah-ungguh, tata nilai, tumindak, wasana, saha prakawis sanesipun wonten ing masarakat ingkang wonten gayutanipun kaliyan paraga dipungambaraken wonten ing papan kadadosan prastawa. Latar wekdal minangka latar ingkang gayut kaliyan prakawis historis saha gayut kaliyan prastawa ingkang kalampahan wonten ing alur. Wonten ing latar wekdal menika wonten gayutanipun antawisipun rantaman prastawa kaliyan marginipun wekdal, satemah ancasing karya fiksi menika saged kagambar kanthi cetha. Latar wekdal wonten ing salebeting novel saged arupi dinten, minggu, wulan, warsa, saha jaman ingkang dados dhasaring cariyos. Latar sosial menika kadadosan ingkang gayutanipun kaliyan tumindak pagesangan sosial saking masarakat wonten ing satunggaling papan ingkang dipuncariyosaken wonten ing karya fiksi (Nurgiyantoro, 2010: 233). Dados, latar sosial menika boten tebih saking tumindak masarakat ingkang sabendintenipun dipunlampahi. Kajawi mekaten, latar sosial inggih gayut
19 kaliyan pakulinan, adat istiadat, pandangan dunia, penggalih, status sosial saha sanesipun ingkang wonten gayutanipun kaliyan spiritual. c. Alur Alur inggih menika aspek ingkang wigatos anggenipun mangertosi wosing karya fiksi. Anggenipun mangertosi karya fiksi dipundhasari saking alur ingkang nedahaken sebab-musababipun (Wardani, 2009: 39). Alur minangka gambaran tindak tanduk para paraga aggenipun ngrampungaken sedaya prakawis wonten ing pagesangan (Nurgiyantoro, 2010: 114). Saking andharan menika saged dipunpendhet dudutan bilih alur minangka prastawa utawi tindak tanduk wonten ing pagesangan manungsa ingkang ngandhut unsur konflik ingkang wonten gayutanipun. Gayutanipun alur kaliyan paraga, Nurgiyantoro (2010: 172) ngandharaken bilih alur saha paraga menika minangka kasunyatan ingkang gadhah sambung rapetipun. Gayutanipun menika ndadosaken alur saha paraga prakawis ingkang wigatos, amargi alur menika kadadosan saking sedaya ingkang dipuntindakaken dening paraga. Alur minangka gambaran saking prakawis-prakawis ingkang wonten gayutanipun kaliyan paraga, kamangka pangertosan dhateng cariyos menika saged dipuntedhahaken kanthi ngginakaken alur. Dipunpirsani saking pangrakitipun prastawa utawi perangan ingkang kadhapuk, alur dipunperang dados kalih, inggih menika alur kronologis utawi progresif, saha alur regresif utawi flash back (Sayuti, 2000: 57). Alur wonten ing novel menika kagolong alur progresif menawi prastawa-prastawa ingkang
dipuncariyosaken menika gadhah sipat miturut runtutipun wekdal wonten ing cariyos. Prastawa ingkang sepisan dipunwiwiti saking prakawis ingkang dados wiwitipun prastawa menika (Nurgiyantoro, 2010: 154). Alur regresif utawi alur flash back runtutipun kadadosan menika sipatipun boten runtut, cariyos boten dipunwiwiti saking ngajeng, nanging saged dipunwiwiti saking tengah utawi pungkasan. Alur minangka cariyos ingkang isinipun runtutan kadadosan ingkang kalampahan, nanging saben kadadosan menika namung dipungayutaken kanthi sebab-akibat. Prastawa ingkang sepisan kadadosan saking prastawa sanesipun utawi prastawa menika ndadosaken prastawa sanesipun (Stanton wonten ing Nurgiyantoro, 2010: 113). Miturut Abrams (wonten Nurgiyantoro, 2010: 142) alur ingkang prasaja menika katata saking perangan wiwit ingkang arupi penokohan, perangan tengah utawi klimaks, saha perangan ingkang pungkasan utawi paripurnanipun. Wonten ing panaliten strukturalisme genetik, wontenipun alur menika dipunkajengaken saged nedahaken paraga wonten ing satunggaling cariyos. Paraga menika saged gesang saking cariyos ingkang dipunlampahi.Wonten ing alur menika lampahan paraga saged dipungambaraken kanthi wujud cara penggalihipun, tumindakipun, saha unggah-ungguhipun wonten pagesangan satemah wontenipun alur menika saged mbiyantu panganggit anggenipun ngandharaken pandangan dunianipun kanthi cara nuwuhaken paraga ingkang nglampahi pinten-pinten prakawis ingkang wigatos. 20 ing ing
21 5. Latar Belakang Sosial Latar belakang gesangipun panganggit asring mangaribawan prakawis ingkang badhe dipunandharaken panganggit. Panganggit minangka anggota masarakat, gesangipun ugi gegayutan kaliyan masarakat, anggenipun ngandharaken pengalamanipun kanthi wujud ingkang imajinatif. Pengalaman panganggit dipungambaraken mawi karya ingkang dipunasilaken. Pengalaman kasebut asalipun saking kawontenan panganggit minangka anggota kelompok sosial tartamtu. Teeuw (wonten ing Endraswara, 2011: 55) ngandharaken bilih penafsiran karya sastra ingkang nguwalaken panganggit minangka ingkang paring makna menika mbebayani, amargi penafsiran kasebut ngurbanaken titikan khas, kapribaden, kekajengan, saha norma-norma ingkang dipuncepeng panganggit kasebut wonten ing salebeting kultur sosial tartamtu. Adhedhasar andharan kalawau saged dipunmangertosi bilih gesangipun panganggit wigatos sanget wonten ing panaliten strukturalisme genetik, amargi panganggit minangka kreator utawi pangripta ingkang ngasilaken karya. Langkung saking mekaten, prakawis menika saged dipunginakaken kangge mangertosi titikan khas, kapribaden, kekajengan, saha norma-norma ingkang panganggit gadhahi ing salebeting kultur sosial tartamtu. Karya sastra mliginipun novel menika nggambaraken kawontenan masarakat ingkang dados seksi jaman (Endraswara, 2011: 89). Panganggit ngupiya nggambaraken jaman, prakawis menika dipunginakaken minangka piranti sambung ginem sastra antawisipun panganggit kaliyan pamaos.
Analisis dhateng karya sastra prelu mangertosi gesang sosial masarakatipun. Pangertosan menika dipunginakaken kangge mangertosi kadospundi respon panganggit ngengingi lingkunganipun saha kadospundi panganggit ngasilaken karya sastra ingkang gayut kaliyan jamanipun. Panganggit menika gesang wonten ing kelompok sosial tartamtu ingkang gadhah pagesangan ingkang mirunggan. Prakawis-prakawis ingkang kadadosan ing masarakatipun lajeng dipuncawisaken dados gagasan. Gagasan-gagasan menika dipuncawisaken dados karya sastra, tuladhanipun novel. Novel menika dipunginakaken kangge ngringkes menapa kemawon ingkang dados saking kawontenan sosial masarakatipun. 6. Biografi Prakawis utama tuwuhipun karya sastra inggih menika panganggit piyambak. Awit saking menika andharan ngengingi prakawis kapribadhen saha pagesangan panganggit minangka cara ingkang dangu anggenipun nliti sastra (Wellek saha Waren, 1990: 82). Karya sastra sejatosipun nyerat bab pagesanganipun tiyang saha wedharan-wedharan saking panganggit minangka dados kasunyatan. Dados pagesangan panganggit sejatosipun minangka perangan saking panyeratan sejarah (Ratna, 2009: 56). Biografi ngandharaken prakawis ingkang dipunlampahi dening panganggit. Minangka perangan saking masarakat, panganggit kedah saged nggambaraken kasunyatan ing masarakat kanthi cara ingkang kreatif. Panganggit ingkang mekaten saged nuwuhaken karya sastra kanthi ngemot 22
23 prakawis sosial saha politik. Biografi saha strukturalisme genetik menika saged dipungayutaken amargi pamangih-pamanggih saking panganggit menika dipundadosaken pandangan dunia panganggit wonten ing karya sastra. Pandangan dunia kalawau gayutanipun kaliyan prakawis ingkang kalampahan wonten ing pagesangan. Biografi ingkang dipunserat menika awujud dokumen, layang, saha seratan-seratan sanesipun kedah dipungatosaken dening panaliti (Wellek saha Warren, 1990: 83). Pandangan dunia panganggit wonten ing panaliten strukturalisme genetik dados gambaran saking donya sosial sakiwa tengenipun panganggit. Awit saking menika, biografi panganggit dipunginakaken wonten ing panaliten strukturalisme genetik kangge pados informasi ingkang gayutanipun kaliyan pandangan dunia panganggit. 7. Pandangan Dunia Panganggit Karya sastra tuwuh saking asil kreasi panganggit ingkang minangka perangan saking kelompok sosial tartamtu. Karya sastra ingkang dipunasilaken kangge paring penggalih dhateng kahanan sosial ingkang kadadosan wonten ing donyanipun panganggit. Sastra boten namung minangka satunggaling karya ingkang sipatipun imajinatif saha pribadhi, nanging minangka rekaman budaya, satunggaling wujud gagasan tartamtu nalika karya menika dipunripta (Taine, wonten ing Fananie, 2002: 117). Goldmann ngandharaken bilih panganggit boten nedahaken pandanganipun piyambak, nanging piyambakipun nedahaken pandangan dunia satunggaling
24 kelompok sosial. Pandangan kasebut minangka satunggaling gagasan ingkang dipunandharaken kanthi imajinatif (Junus, wonten ing Fananie, 2002: 165). Dados, pandangan ingkang dipuncawisaken wonten ing karya sastra menika dipungayutaken kaliyan struktur intrinsik karya sastra. Lumantar paraga- paraga saha prakawis-prakawis ingkang dipunlampahi menika panganggit minangka wakil saking kelompok masarakat tartamtu paring pandangan ngengingi kadadosan sosial wonten ing masarakatipun. Pandangan dunia minangka wujud saking kawontenan sosial masarakatipun. Panganggit ngetrepaken donyanipun supados subjek saha pagesangan saged selaras (Pradopo, 2001: 1). Wujud menika saged kagambaraken kanthi nyatamawi karya sastra ingkang dipunripta panganggit. Saking mekaten, pandangan dunia minangka gagasan saking respon ngengingi kawontenan sosial ingkang dipuncawisaken ing karya sastra. Pandangan dunia minangka reaksi saking panganggit anggenipun ngraosaken prakawis ingkang kalampahan wonten ing masarakat. Panganggit minangka anggota masarakat gadhah pandangan dunia ingkang sami kaliyan kelompok sosial ingkang nyengkuyung anggenipun nuwuhaken karya sastra (Damono, 1978: 42). Pamanggih menika sami kaliyan pamanggihipun Ratna (2009: 124) ingkang ngandharaken bilih karya sastra menika dados wakil saking kelompok sosial, amargi karya sastra menika isinipun saking penggalih panganggit saha kelompok sosial ingkang nyengkuyung ingkang ngemot prakawis-prakawis ingkang kedadeyan wonten ing masarakat. Dados panganggit menika minangka wakil saking kelompok sosial ingkang paring
25 wedharan bab pandangan dunia saking kelompok sosial ingkang nyengkuyung kalawau. Panganggit wonten ing karya sastra dados juru micara saking kelompok sosial. Karya sastra ingkang nggambaraken kawontenan sosial ing masarakat saged dipunsebut karya ageng, amargi wonten ing karya sastra menika saged paring informasi babagan sejarah saha kasunyatan sosial ingkang gesang wonten ing jamanipun (Hardjana, 1985: 80). Bab menika nedahaken bilih panganggit anggenipun nyerat karya sastra dados juru cariyos saking prakawis-prakawis saha pamanggih saking kelompok sosial tartamtu. Ewah-ewahan ingkang wonten ing masarakat dados prakawis ingkang saged ngewahi isi saking karya sastra. Isi saking karya sastra menika kadadosan saking pamanggihipun panganggit dhateng prakawis-prakawis ingkang wonten ing masarakat. Awit saking menika, karya sastra boten namung dados sarana panglipur, nanging inggih kedah gadhah piwulang tartamtu. Wardani (2009: 47) ngandharaken bilih gayutan antawisipun struktur karya sastra kaliyan struktur sosial sipatipun boten langsung, nanging antawisipun kekalih menika dipundhasari saking pandangan dunia panganggit. Goldmann (wonten ing Damono, 1978: 42) gadhah pamanggih bilih karya sastra ageng menika gadhah fakta estetis. Fakta estetis ngandhut kalih korespondensi. Setunggal, gayutan antawisipun pandangan dunia minangka kasunyatan ingkang dipunlampahi saha alam reriptaning panganggit. Kalih, gayutan antawisipun alam reriptaning panganggit kaliyan sarana kasusastraan
26 tartamtu kadosta sintaksis, gaya, saha citra ingkang dipunbetahaken panganggit wonten ing seratanipun. Damono (1978: 43) ugi paring andharan bilih karya sastra minangka karya estetis wonten ing pandangan strukturalisme genetik gadhah kalih estetis, inggih menika estetis sosiologis saha estetis sastra. Gayutanipun kaliyan estetis sosiologis, strukturalisme genetiknedahaken gayutan antawisipun pandangan dunia kaliyan paraga- paraga sarta prakawis ingkang dipunripta panganggit wonten ing karya sastranipun. Gayutanipun kaliyan estetis sastra, strukturalisme genetik nedahaken gayutan antawisipun alam reriptaning panganggit kaliyan sarana sastra ingkang dipunginakaken panganggit kangge nyerat. Wonten ing panaliten strukturalisme genetik, struktur karya sastra kedah dipungatosaken. Goldmann (wonten ing Endraswara, 2003: 57) ngandharaken, karya sastra minangka struktur ingkang gadhah makna menika makili pandangan dunia (vision du monde) panganggit, boten minangka individu nanging minangka anggota masarakat. Saking mekaten, saged dipunandharaken bilih strukturalisme genetik minangka panaliten sastra ingkang nggayutaken antawisipun struktur sastra kaliyan struktur masarakat mawi pandangan dunia ingkang dipuncawisaken. Saking menika karya sastra boten saged dipunmangertosi kanthi wetah menawi sedaya gesang masarakat ingkang sampun nglairaken karya sastra dipunuwalaken. Pandangan dunia panganggit menika saged dipungambaraken lumantar paraga-paraga wonten ing karya sastra. Paraga ingkang dipunginakaken mliginipun paragatama utawi paraga hero prolematik. Kupiya
ingkang dipunlampahi dening paragatama inggih menika kupiya saking kelompok sosialipun. Paraga sanesipun minangka subjek kolektif ing njawi kelompok sosial paragatama. Penggalih-penggalih paragatama minangka pamanggih saha gagasan panganggit anggenipun nggambaraken kelompok sosial panganggit (Sitepu, 2009: 23). Wonten ing novel Jemini anggitanipun Suparto Brata, tuladhanipun prakawis ingkang dipunlampahi dening paraga Jemini minangka paragatama inggih menika usaha anggenipun nanggepi kelompok sosial panguwasa ingkang mliginipun ndamel kasangsaraning gesang. Saking andharan ing nginggil saged dipunmangertosi bilih kangge nggayuh pandangan dunia kedah wonten perpaduan. Perpaduan menika antawisipun struktur kasrya sastra saha struktur masarakat. Struktur karya sastra inggih menika fakta cerita saha struktur masarakat antawisipun unsur latar belakang panganggit saha latar belakang sosial rikala karya menika dipunripta. Saking perpaduan unsur-unsur kalawau saged dipunmangertosi pandangan dunia, kadospundi panganggit nindakaken cariyos ing salebetipun wonten gagasan saking respon pagesangan. B. Panaliten ingkang Gayut Panaliten ingkang ngginakaken strukturalisme genetik inggih menika panalitenipun Aziz Abdullah ingkang irah-irahanipun "Strukturalisme Genetik Novel Jaring Kalamangga karya Suparto Brata". Fakta cerita arupi paraga, saha latar nggambaraken pagesang sosial politik rikala jaman Agresi Militer 27
28 Belanda I. Asil panaliten ingkang dipunandharaken inggih menika (1) Fakta cerita arupi paraga saha latar nggambaraken gejolak sosial bangsa Indonesia rikala warsa 1966. (2) Latar belakang sejarah ingkang nglairaken novel Jaring Kalamangga inggih menika prastawa Agresi Militer Belanda I rikala warsa 1966. (3) Pandangan dunia panganggit salebeting novel Jaring Kalamangga inggih menika kemerosotan mental individu amargi ego saha bandha donya, gejolak sosial, saha pangginaan unggah-ungguh ingkang sampun boten dipungatosaken malih. Gayutan antawisipun fakta cerita kaliyan pandangan dunia panganggit babagan kawontenan sosial sejarah bangsa Indonesia katingal saking alur saha gambaran latar ingkang dipunlampahi para paraga. Perjuwangan paraga ingkang pados piwulang- piwulang otentik minangka perjuwangan Suparto Brata kaliyan kelompokipun ingkang wonten satengahing kawontenan sosialing donya ingkang piwulang- piwulang kamanungsanipun sampun terdegradasi. Panaliten ingkang dipuntindakaken Hendi Widyatmoko ingkang ira- irahanipun "Kajian Strukturalisme Genetik Novel Nopember Abang karya Suparto Brata" ugi ngginakaken teori strukturalisme genetik. (1) Fakta cerita saha tema salebeting novel Nopember Abang nggambaraken kawontenan sosial ingkang kadadosan ing Surabaya rikala wulan November 1945. (2) Latar belakang sejarah ingkang nglairaken novel Nopember Abang inggih menika prastawa pertempuran 10 Nopember ing Surabaya rikala taun 1945. (3) Pandangan dunia panganggit salebeting novel Nopember Abang inggih menika rela berkorban, nasionalisme, ikhtiar, duka dhateng penghinaan,
takut ancaman. (4) Gayutan antawisipun fakta cerita saha tema kaliyan pandangan dunia panganggit katingal saking gambaran alur saha latar ingkang dipunlampahi paraga hero problematik. Kalih panaliten kalawau sami kaliyan panaliten menika, inggih menika ngginakaken pendekatan strukturalisme genetik. Bedanipun, panaliten menika fokus ing fakta cerita saha pandangan dunia panganggit, saha data panalitenipun inggih menika novel Jemini anggitanipun Suparto Brata. Panaliten ingkang dipuntindakaken Aziz Abdullah saha Hendi Widyatmoko nedahaken bilih panaliten dhateng novel Jemini mawi teori strukturalisme genetik dereng nate dipuntindakaken, saengga saged dipuntliti ngginakaken teori kasebut. 29
BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Panaliten menika minangka panaliten mawi cara strukturalisme genetik. Wonten ing panaliten strukturalisme genetik ingkang ngginakaken novel minangka sumber data panaliten, data ingkang dipunkempalaken minangka data verbal saking pethikan-pethikan ing novel kasebut. Data menika salajengipun dipunanalisis mawi cara deskriptif, saengga panaliten menika ngginakaken panaliten kualitatif. Wonten ing panaliten kualitatif, data ingkang dipunkempalaken minangka data-data deskriptif arupi tembung-tembung. Panaliten dipuntindakaken kangge ngandharaken asal lairipun novel Jemini anggitanipun Suparto Brata. Asal novel saged dipunmangertosi saking pandangan dunia panganggit. Pandangan dunia panganggit saged dipunmangertosi saking latar, paraga, saha alur wonten salebeting novel ingkang dipungayutaken kaliyan kawontenan latar belakang panganggit saha sejarah rikala novel menika dipunripta. B. Data saha Sumbering Data Sumber data wonten ing panaliten menika novel ingkang irah-irahanipun Jemini anggitanipun Suparto Brata. Novel menika dipunwedharaken Penerbit "Narasi" Yogyakarta warsa 2012. Data panaliten menika sedaya ingkang wonten gayutipun kaliyan strukturalisme genetik ing salebeting novel Jemini, buku utawi 30
31 artikel minangka referensi kangge mangertosi latar belakang saha pandangan dunia Suparto Brata. C. Cara Ngempalaken Data Cara ingkang dipunginakaken kangge madosi data wonten ing panaliten ingkang badhe dipuntindakaken inggih menika cara maos-nyerat saha studi kapustakan. Cara maos-nyerat inggih menika cara ingkang dipunginakaken kangge ngasilaken data mawi cara maos kanthi setiti saha dipunambali, salajengipun prakawis-prakawis ingkang dipunraosaken wigatos dipunserat saha dipunkempalaken wonten ing tabel. Anggenipun nindakaken panyeratan, data kedah sampun dipunpilah, inggih menika data-data ingkang boten gayut kaliyan panaliten dipuntilar, nanging data ingkang gayut kaliyan panaliten dipunpsukani tandha supados gampil anggenipun nemtokaken indikator (Endraswara, 2011: 103). Cara studi kapustakan inggih menika sedaya kupiya ingkang dipuntindakaken dening panaliti kangge ngempalaken data saha informasi ingkang gayut kaliyan prakawis ingkang badhe utawi nembe dipunteliti. Data saha informasi menika saged dipunpendhet saking buku-buku, artikel, jurnal, kalawarti, saha sumber seratan ingkang sampun dipuncithak utawi dereng. Cara menika dipunginakaken kangge pados, nemtokaken, saha nelaah buku-buku utawi artikel minangka sumber seratan ingkang dipunwedhar prastawa sosial ingkang ndadosaken tuwuhipun novel Jemini menika. Kejawi mekaten, cara studi
32 kapustakan inggih dipunginakaken kangge ngempalaken pangertosan ngengingi pandangan dunia Suparto Brata. D. Piranti Panaliten Piranti wonten panaliten inggih menika kertu data kangge nggampilaken panaliti minangka ingkang nindakaken panaliten. Pradopo, dkk. (2001: 16) ngandharaken pangertosan babagan bahan ingkang badhe dipuntliti nedahaken pangertosan saha setitinipun panaliti tumrap asilipun panaliten. Saking maos saha pengamatan panaliti dhateng subjek panaliten, saged pikantuk data-data ingkang dipunginakaken ing panaliten. Data kasebut lajeng dipunserat wonten ing kertu data. Kertu data dipunginakaken kangge nggampilaken panaliti saengga panaliten saged dipuntindakaken kanthi sistematis. Data-data ingkang sampun wonten, salajengipun dipunkelompokaken miturut kriteria ingkang trep kaliyan prakawis ingkang dipuntliti kangge nggampilaken analisis saha pirembagan panaliten. Tuladha Kertu Data Fakta Cerita Novel Jemini No Kutipan saking Novel Kaca Katrangan 1. Jemini banjur engkle suwe, mlaku sikil siji, ora tumuju Pasar Turi kaya pakone emake, nanging menggok menyang Stadstuin, gedhong gedhe asal swarane musik. 2 Latar Papan Tuladha Tabel Fakta Cerita arupi Wataking Paraga wonten ing Novel Jemini No Nama Paraga Watak Indikator Data 1. Jemini Bandhel ....."Stt, embuh! Bocah kok bandele eram! Pantes-pantese rak cah lanang sing mbandele kaya kowe ngono kuwi, Jem!" 5
33 Tuladha Tabel Fakta Cerita arupi Latar wonten ing novel Jemini No Latar Katrangan Indikator Data 1. Wekdal 31 Agustus .....marga 31 Agustus, dina wetone Ratu Wilhelmina, serdhadhu kumpeni arep nganakake parade..... esuk tanggal 94 Tuladha Tabel Fakta Cerita arupi Alur wonten ing novel Jemini No Tahap Alur Katrangan Kaca 1. Penyituasian Rikala dolanan kopyok, Jemini priksa menawi badhe dipundhaupaken kaliyan Urip. menika dipunmangertosi Jemini saking Parni. Parni kandha bilih Jemini badhe dipunkramakaken kalih minggu malih. Jemini kaget, piyambakipun boten ngira tumindak tiyang sepuhipun menawi sami mekaten. Kanca-kancanipun nyuraki, sinambi Jemini wangsul sesenggukan nangis. Jemini kapeksa nyaguhi menapa dados kajengipun tiyang sepuh, inggih menika nikah kaliyan Urip ...... Bab dhaup ingkang 53, 54 Tuladha Tabel Gegambaran Latar Belakang Sejarah wonten ing Novel Jemini No Latar Sosial Kaca Indikator Aspek Sejarah 1. Perekrutan Serdhadhu 12 Wong Jawa tulen Warsa 1836 - 1898, perekrutan Kumpeni dadi serdhadhu kumpeni duwe serdhadhu pribumi pangkat dhuwur, bisa dados serdhadhu kumpeni supados basa Landa cas-cis- cus. Kuwi sing oleh masarakat pribumi manggon ing omah boten mbalela saha temtunipun angsal loji ing Kampung Landa. upah. (Baay, 2011: 93)
34 Tuladha Tabel Pandangan Dunia Suparto Brata wonten ing Novel Jemini No 1. Fakta Cerita Paraga: Jemini Latar: Kawonten an masarakat pribumi nalika pembentuk an tentara KNIL Latar Belakang Sosial Perkawinan campur rikala abad antawisipun pegawai kumpeni kaliyan wanita pribumi saha perekrutan masarakat pribumi dados serdhadhu kumpeni Latar Belakang Panganggit Pitepanganip un wartawan kalawarti, ndadosaken panjenengani pun dipuntawani ngurus penerbitan majalah Gapura obrata.blogsp kaliyan Pandangan Dunia Suparto Brata Suparto Brata paring kalih pandangan sikap ing tradhisi nikah peksan inggih menika manut saha mbalela. sejatosipun Jemini boten remen nglampahi bab nikah peksan menika. No Data 55, 79, 83, 84 Alur: Progresif E. Cara Nganalisis Data Cara nganalisis data ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten strukturalisme genetik inggih menika model dialektik (Endraswara, 2011: 61). Cara dialektik wonten ing strukturalisme genetik dipunginakaken wonten ing panaliten sastra kangge medalaken asal-usul ingkang arupi pandangan dunia panganggit kanthi struktur intrinsik ingkang mbangun karya sastra saha struktur ekstrinsik ingkang dados dhasar tuwuhipun karya sastra menika. Saking andharan menika, dados wonten ing panaliten menika nganalisis perangan saking novel, inggih menika unsur intrinsik ingkang wonten ing sajroning novel saha unsur ekstrinsik ingkang dados dhasaring tuwuhipun novel menika. Data ingkang sampun dipunpendhet kanthi cara nyerat data salajengipun dipunidentifikasi miturut kategori ingkang sampun dipuntemtokaken,
35 salajengipun dipuntafsiraken maknanipun kanthi cara nggayutaken antawisipun data kaliyan prakawisipun. Salajengipun asil saking tafsiran pandangan dunia saha struktur sosial historis dipunginakaken kangge mangertosi malih struktur novel Jemini. Miturut Pradopo, dkk (2001: 61) lampahan panaliten mawi cara strukturalisme genetik saged dipuntindakaken kados mekaten: 1. Panaliten kedah dipunwiwiti saking kajian unsur intrinsik sastra ingkang arupi fakta cerita wonten ing salebeting novel ingkang gayut kaliyan data ingkang sampun dipunserat, 2. Mengkaji latar belakang sosial panganggit, amarga panganggit minangka perangan saking masarakat tartamtu, 3. Mengkaji latar belakang sosial saha sejarah ingkang dipunginakaken panganggit kangge nuwuhaken karya sastra. Saking tigang lampahan menika saged dipunmangertosi bilih pandangan dunia panganggit gayut kaliyan fakta cerita, latar belakang panganggit, saha latar belakang sejarah. F. Cara Ngesahaken Data Validitas ing panaliten menika ngginakaken validitas semantis. Ginanipun validitas menika kangge mangertosi tingkat kesensitifan makna simbolik ingkang gayut kaliyan konteks ingkang badhe dipunanalisis (Endraswara, 2011: 164). Reliabilitas ingkang dipunginakaken inggih menika intrarater saha interrater. Reliabilitas intrarater inggih menika mawi cara maos novel Jemini
36 dipuntindakaken kanthi dipunambalisaengga data ingkang sampun wonten boten ewah. Wondene reliabilitas interrater inggih menika dipuntindakaken kanthi cara konsultasi dhateng dosen pembimbing. Tuladha anggenipun ngesahaken data mawi validitas semantis kados ing ngandhap menika. "Jajan maneh?! O, dhapurmu! Mau rak wis entek gethuk rong wungkus esuk-esuk? Saiki jajan maneh?! Weteng apa kowe iki? Kowe mbesuk ki dadi apa, ta, Jem?! Bocah kok olehe ngluthis!" (5) Nalika dipunjiwit Jemini boten nangis, namung ngendika bilih menawi mangke wentisipun medal rahipun malih kados pundi. Emakipun mangertosi babagan menika, dipunpenggalihi menawi Jemini menika sampun kenya. Jemini wangsulan bilih kenya menika kados pundi. Emak tambah mangkel, amargi Jemini wangsulan saha langkung milih dados tiyang jaler tinimbang tiyang estri. Bab kasebut saged katingal saking pethikaning ngandhap menika. "Prawan ki yok apa, se, Mak?" 'Stt, embuh! Bocah kok bandele eram! Pantes-pantese rak cah lanang sing mbandele kaya kowe ngono kuwi, Jem!" "Iya, Mak. Seneng lek aku dadi arek lanang. Nontok jesben gak disengkang-sengkang mbarek arek lanang liyane! Enak, arek lanang! Gak tau dikongkon tuku miri apa laos!" "Huss!!" (6) Data-data ing nginggil kalebet watakipun paragatama Jemini. Data menika dipunpendhet amargi nedahaken watakipun Jemini inggih menika bandel. Data (5) nedahaken watak Jemini kanthi andharan boten langsung utawi katrangan saking panganggit. Wondene data (6) menika nedahaken watak Jemini kanthi andharan langsung utawi saged dipunmangertosi saking pawicantenan
paragatama kaliyan paraga sanesipun. Data-data ingkang sampun katliti kanthi dipunambali kalawau lajeng dipuntafsiraken ngginaaken basanipun piyambak kanthi migatosaken konteksipun. Konteks ingkang dipunkajengaken menika konteks wacana ing cariyos kanthi ningali saking tetembungan, pawicantenan, tindak-tanduk paraganapiun, saha katrangan saking panganggit. Uji reliabilitas dipuntindakaken mawi cara tliti anggenipun maos saha nyerat data-datanipun. Data dipunwaos kanthi dipunambali saengga saged pikantuk data ingkang ajeg kawontenanipun. Salajengipun dipunsuwunaken pirsa dhateng dosen pembimbing kangge nliti data. 37
BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten Kanthi adhedhasar data ingkang dipunpendhet saking sumber data, saged dipunmangertosi gambaran struktur novel ingkang arupi fakta cerita (paraga, latar, saha alur) saking novel Jemini. Data-data ingkang dipunkempalaken lajeng dipunmangertosi saha dipunklasifikasi kanthi setiti. Pangertosan menika dipuntindakaken amargi boten sedaya data dipunginakaken. Namung data-data ingkang wonten gayutipun kaliyan pandangan dunia panganggit ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten strukturalisme genetik. Data struktur novel ingkang arupi fakta cerita menika dipunginakaken kangge ngandharaken pandangan dunia Suparta Brata. Perangan kangge ngandharaken pandangan dunia sanesipun inggih menika latar belakang sosial. Latar belakang sosial menika saged nedahaken karakter saking Suparto Brata. Latar belakang sosial ugi saged paring pambiyantu anggenipun mendhet dudutan pandangan dunia ingkang wonten ing salebeting novel Jemini. Pandangan Suparto Brata boten uwal saking kahanan sosial masarakat. Pangertosan prastawa sejarah ingkang maneka warni menika saged dados gambaran kados pundi Suparto Brata anggenipun nglampahi prastawa sejarah. Asiling panaliten saking data-data ingkang sampun dipunkempalaken, dipuncaosaken kanthi wujud tabel paraga, tabel alur, tabel latar, saha tabel latar belakang sosial ingkang sinerat wonten ing novel Jemini. Tabel-tabel 38
menika gayut kaliyan ancasing panaliten. Data-data ingkang wonten ing tabel saklajengipun dipunandharaken wonten ing bab pirembagan. 1. Fakta Cerita wonten ing Novel Jemini a. Fakta Cerita arupi Paraga Novel Jemini nyariyosaken pagesangan wanita ing jaman Walandi. Rikala jaman samanten drajatipun wanita langkung asor tinimbang priya. Wanita dipunanggep boten saged tumindak kaya dene priya. Wanita menika kaya dene samubarang ingkang saged dipunpilih, dipunregani, lajeng dipunrabi dening para priya. Nalika jaman samanten, saperangan tiyang ngupiya supados tiyang Walandi saged oncad saking nusantara, nanging ugi wonten saperangan tiyang ingkang milih tumut kelompok Walandi dados serdhadhu kumpeni. Serdhadhu Walandi menika gadhah nama KNIL. KNIL menika singkatan saking basa Belandha Koninklijke Nederlands Indische Leger, utawi gadhah teges tentara kerajaan Hindhia-Belandha. Kahanan ingkang dipuncariyosaken wonten ing nginggil sami kaliyan menapa ingkang dipunlampahi dening Jemini minangka paragatama wonten ing novel Jemini. Wiwit alit, Jemini gesang wonten ing tangsi. Kasunyatan menika kadadosan amargi ramanipun Jemini ingkang asmanipun Wagiman dados tentara KNIL. Tentara KNIL menika kedah mboyong kulawarganipun kangge gesang wonten ing ndalem tangsi. Tangsi inggih menika papan ingkang awujud asrama kangge para tentara. Kasunyatan ing tangsi menika ndadosaken kasangsaran ingkang dipunlampahi dening Jemini. Bab kapisan ingkang dados gambaran kasangsaran gesang sajroning novel Jemini inggih 39
menika nikah peksan. Jemini dipunikahaken kanthi cara peksan dening priya ingkang boten dipuntresnani. Saking nikah peksan menika nuwuhaken sipatipun Jemini ingkang mbalela, sanes menika ugi nuwuhaken kahanan ingkang gayut kaliyan paraga tambahan. Paraga tambahan kasebut inggih menika Emak, Wagiman, Ngadinem, Siti, Urip, Radian, saha Piet Coertszoon. Kangge mangertosi paraga-paraga kasebut, ing ngandhap menika badhe kaandharaken wataking para paraga. Data dipunandharaken utawi dipunpanggihaken saking gegambaran langsung. Sanesipun mawi analitik watak para paraga dipuntindakaken mawi boten langsung, utawi adhedhasar saking wicantenan kaliyan paraga sanesipun. Tabel 1. Tabel Fakta Cerita arupi Wataking Paraga wonten ing Novel Jemini No Nama Paraga Watak Indikator 1. Jemini Bandel Penginan mangertos ....."Stt, embuh! Bocah kok bandele eram! Pantes-pantese rak cah lanang sing mbandele kaya kowe ngono kuwi, Jem!" "Kowe aja sok melu blusukan nyang kamare Den Sutras ya!" "Apa se, Mak?" "Cah cilik kok neges-neges! Dituturi wongtuwa ya manut ngono wae!" Jemini kaget. Ana suwara lanang! Dheweke ambegan, ngempet anggone kepengin weruh sapa sing omong-omongan kuwi saya banget...... ...... Lan atine ya kepengin weruh, sapa wong nganggo klambi putih clana biru mau. 40 Data 5 8 15 24
Tabel salajengipun: Tabel Fakta Cerita arupi Wataking Paraga wonten ing Novel Jemini No Nama Paraga Watak Indikator 2. Emak Lingsem Sabar Boten tega Daksiya Nanging Jemini wis nglangi ngadoh. Bali menyang kolah jamban kothakane. Dheweke isin weruh Ngadinem wuda...... .....Jemini ora kuwat maneh. Dheweke mlayu mulih karo kami sesegen. Embuh kena apa, rasane kok isin banget Jemini sing nyawang wong nyapa. Tratap! Raine mbrabak abang, isiiin rasane!..... Saungkure Tuwane, Jemini ora Umbah-umbah, enak-enak. ngepel, reresik omah, nyrebeti kursi, dhipan lan lemari, lagek bisa menyang pasar. Mulih saka pasar mangsak. Urip mono rak ora sateruse nemu apes. Terkadhang anjlog. Terkadhang munggah. Ora beda karo lakune rodha cikar. Saiki alon-alon mudhun, mengko utawa taun mbesuk alon-alon munggah. Mara- mara munggah ya mesthi ora bisa. Jemini ora tega! Jemini ora kuwat ndeleng wong sekarat toh pati anggone arep nglairake anake.... Jemini rekasane Dheweke kamar.... ....Emake Jemini weruh Jemini ngadeg nganjir nonton wong padu. Terus wae diparani lan diciwel. ....Emake saya jengkel. Dandang isih gupak angus arep diisahi, diampirake ing pipine Jemini.... ora tegel nyawang nglarani. ninggal wong menyat 41 Data 17 54 178 88 91 163 171 4 9
Tabel salajengipun: Tabel Fakta Cerita arupi Wataking Paraga wonten ing Novel Jemini No Nama Paraga Watak Indikator 3. Wagiman Sengol Prayoga Emake mara tangan, Jemini dicethot pupune, nanging ora nangis ora sambat..... Emake mangsuli sengol, "Neng apa? Blayangan wae sedina.... "O, terimakasih, ya. Wagiman baek hati." 4. 5. 6. Ngadinem Siti Urip Gampil duka Nanging wektu kuwi Wagiman sajake anggone rembugan wis diajangi mawa sikep keras. Mula ujare sentak,..... "Wis, ta, kowe ki aja melu-melu ngrindhuhi pikirane gendhuk!" panyentake Wagiman.... ..... Ngadinem wis gedhe, susune wis menthek-menthek. Bisa uga kuwi sing arep dipamerake Jemini mau..... ..... Sebab aku dudu wong tangsi sing becik! Anak kolong, hi-hi- hik! Anak jadah! Siti kendel. Ora sida tumuju pavilyune Den Sutras, nanging marani wong gembluntung sing disengguh Oom Slompret. "Ari suda siyang kok tidhur dhi sini gimana, ta?" ujare Siti kenes. Mengkono uga Siti bojone Oom Slompret niliki mboklike, dadi welas weruh kahanane Jemini. Siti welas atine, ngangsek maju karo nundhukake gegere supaya rinanggeh kadinah. Yen sesuk ora klakon turu awor nglungsetake suk seprei, ya emben. Suwe-suwe mesthi klakon. Urip kudu sabar! .....Urip tumindake sanajan kalem, nanging atine gragapan..... Remen pamer Melas Kendel Kumayu Welas sing teka Sabar 42 Data 18 7 60 78 84 18 187 26 26 90 170 64 72
Tabel salajengipun: Tabel Fakta Cerita arupi Wataking Paraga wonten ing Novel Jemini No Nama Paraga Watak Indikator 7. 8. Radian Oom Piet Gemi Kirang grapyak Ambeksiya Ambek darma Boten remen padudon Taberi Wonge gemi. Uripe prasaja. Blanjane akeh tingkahe. Bener kandhane Kadinah. Radian pancen gemi. ora Yen mlaku nyawang ngiwa-nengen. Arang nyapa kanca utawa tangga. .....Rambute dijambak wong teken. sempoyongan, dienggo Wonge menyanyi karo misuh- misuh, karo ngece-ece. Weruh Jemini mbungkuk neng ngarepe arep njupuk clana, sikile munggah, lengene ndhupak wong wedok kuwi. Jemini .....Gladhug, pundhake disurung dlamakan sikile wong lanang nesu kuwi! Awake ndlosor! .....Dene ana Landa kok gelem ngrewangi nggawa barang- barang tekan ing tuggone, klebu luwar biyasa..... Dheweke sajak prihatin tenan ngrungokake critane Siti sing dikojahake dening Jemini marang dheweke. Piet paling benci karo wong padu. Yen ngonangi wong kaya ngono, wonge terus wae diukum sel. Piet Coertszoon adreng muncine...... Piet .....Saking Coertszoon marang Jemini, adreng lan teberi anggone golek marang layang palilah wongtuwane Negara Landa...... gedhe. Ora nguncluk sajake saya anggone mikirake tresnane ing 43 Data 83 87 86 90 94 95 119 156 126 156 172
44 Adhedhasar tabel 1. wonten ing nginggil saged dipunpanggihaken gambaran babagan paragatama saha paraga tambahan wonten ing novel Jemini. Para paraga inggih menika Jemini, Emak, Wagiman, Ngadinem, Siti, Urip, Radian, saha Piet Coertszoon. Jemini dados paragatama ingkang nemtokaken pangrembakanipun cariyos saking wiwit dumugi pungkasan. Paraga tambahan inggih menika Emak, Wagiman, Ngadinem, Siti, Urip, Radian, saha Piet Coertszoon minangka paraga ingkang njurung kawontenan paragatama. b. Fakta Cerita arupi Latar Fakta cerita arupi latar kaperang dados tiga, inggih menika latar wekdal, latar papan, latar sosial, saha latar swasana. Latar wekdal menika ngandharaken babagan kapan prastawa-prastawa ingkang dipuncariyosaken ing salebeting karya sastra fiksi. Latar papan ngandharaken babagan wonten pundi kadadosan prastawa-prastawa ingkang dipuncariyosaken wonten salebeting karya sastra fiksi. Wondene latar sosial ngandharaken babagan prakawis-prakawis ingkang wonten gayutanipun kaliyan pagesangan sosial masarakat ingkang dipuncariyosaken ing karya sastra fiksi. Latar wonten ing novel Jemini saged dipunmangertosi saking tabel ing ngandhap menika. Tabel 2. Tabel Fakta Cerita arupi Latar wonten ing Novel Jemini No Katrangan 1. Wekdal 31 Agustus Latar 2. Papan Surabaya Indikator .....marga esuk tanggal 31 Agustus, dina wetone Ratu Wilhelmina, serdhadhu kumpeni arep nganakake parade..... ......Surabaya sasi Oktober, ketiga ngerak, sumuke eram. Data 94 4
Tabel salajengipun: Tabel Fakta Cerita arupi Latar wonten ing Novel Jemini No 3. Latar Sosial Indikator Lan sanajan urip ing tangsi, ing tengahe kutha Surabaya sing ora kambon sawah,..... Ing Betawi tangsine luwih gedhe. Luwih amba..... Dheweke kudu numpak sepur supaya adoh saka kutha Betawi. Menyang endi? Embuh, anggere oncad saka Betawi. Batujajar. Yen kowe neng tangsi Batujajar takon Kartakusumah..... ....."Teng tangsi Batujajar purun, Pak?"..... Wak Talib biyene iya serdhadhu kumpeni. Wis tau dhines nyang Makasar lan Aceh. Saiki wis arep pensiun, oleh wachtgeld (nganggur oleh bayar ngarepake pensiyun*). Dheweke uga anak kumpeni asli, tegese bapak lan biyunge iya wong- wong tangsi. Wong Jawa tulen dadi serdhadhu kumpeni duwe pangkat dhuwur, bisa basa Landa cas-cis-cus. Kuwi sing oleh manggon ing omah loji ing Kampung Landa. Nikah peksan Saiki dijarake wae emake omong- omong njlentrehake karepe, yakuwi yen kabeh wong tuwa mesthi kepengin anak prawane ndang omah-omah. Kowe ki diwasa durung setaun jagung! Pretikelmu wis kaya wong tuwa wae. Saiki ora prekara kowe seneng apa ora seneng! Kowe ki Isane mung wong wedok. lanang! disenengi oleh Anggepmu wong sakarepmu, lanang?! Katrangan Betawi Batujajar Tiyang pribumi dados serdhadhu kumpeni wong apa kowe seneng 45 Data 19 86 104 48 106 12 23 55 79
Tabel salajengipun: Tabel Fakta Cerita arupi Latar wonten ing Novel Jemini No Latar Katrangan Pergundikan ing tangsi Pasiksan dhateng munci utawi nyai Indikator Nanging kerep wae pembantu- pembantu wadon iki cukup diwasa, durung ana sing ndhedheki, terus didadekake munci dening wong- wong Kampung Landa. Dimunci tegese didadekake babu, yen perlu nginep kono barang, dienggo kanca turu. Lumantar Kadinah, Jemini kerep melu matengan menyang omahe Radian. Radian mono kaya Sutras, oleh omah dhewe neng njaban tangsi,..... Jemini wis ora sambat maneh. wong Rambute sempoyongan, dienggo teken. Wonge menyanyi karo misuh- misuh, karo ngece-ngece. Dijambaki, ditepangi, digeceki, ora sambat, ora mbantah. Ora keduman papan nerangake apa sing kedadean esuk mau! ngeterake dijambak Adhedhasar data ing tabel 2. ing nginggil, saged dipunmangertosi bilih latar wekdal nyariyosaken antawisipun warsa 1836-1950. Latar papan wonten ing tangsi kutha Surabaya, Betawi, saha Batujajar. Latar sosialipun inggih menika tiyang pribumi dados serdhadhu kumpeni, nikah peksan, pergundikan ing tangsi, saha pasiksan dhateng munci utawi nyai. c. Fakta Cerita arupi Alur Alur utawi plot minangka prakawis ingkang wigati wonten salebeting karya sastra fiksi. Prastawa-prastawa ingkang dipunpanggihi para paraga menika saged dipunmangertosi saking gegambaran satunggaling alur. Langkung saking makaten, alur ing salebeting cariyos gadhah fungsi kangge 46 Data 24 75 90 96
47 medharaken sebab-akibat satunggaling cariyos ing novel. Wonten ing panaliten strukturalisme genetik, alur dipunandhraken kangge nggamblangaken kawontenan paraga wonten salebetipun cariyos. Mawi alur, saged kagambaraken lelampahanipun paraga anggenipun menggalih, saha tumindak anggenipun nanggepi prakawis pagesangan saengga mbiyantu panganggit ngandharaken pandangan dunia. Kangge mangertosi gegambaran alur wonten salebeting novel Jemini badhe dipuncawisaken tabel ing ngandhap menika. Tabel 3. Tabel Fakta Cerita arupi Alur wonten ing Novel Jemini No 1. Tahap Alur Penyituasian Katrangan Rikala dolanan kopyok, Jemini priksa menawi badhe dipundhaupaken kaliyan Urip. Bab dhaup menika dipunmangertosi Jemini saking Parni. Parni kandha bilih Jemini kalih badhe dipunkramakaken minggu malih. Jemini kaget, piyambakipun boten ngira menawi tiyang sepuhipun tumindak mekaten. Kanca-kancanipun sami nyuraki, Jemini wangsul sinambi sesenggukan nangis. kapeksa nyaguhi menapa ingkang dados kajengipun tiyang sepuh, inggih menika nikah kaliyan Urip. Sejatosipun Jemini boten tresna dhateng Urip, mila saksampunipun resepsi Jemini boten purun rumaket kaliyan Urip. Saksampunipun acara nikahan menika, Jemini ing tangsinipun Urip. Wanci dalu nalika Urip sare, Jemini gage kesah saking papan menika, medal saking tangsi Sambongan lajeng pados margi ingkang tumuju wonten rumiyin. Urip kaget, ing tangsinipun nalika wungu mangertosi Jemini sampun boten wonten ing papan sare. Sawetara wekdal dipunantu Jemini boten enggal wangsul. Mlampah tigang wulan Urip Jemini dipunboyong wonten Kaca 53, 54, 56, 59, 72, 74
48 Tabel salajengipun: Tabel Fakta Cerita arupi Alur wonten ing Novel Jemini No 2. 3. Tahap Alur Pemunculan Konflik Peningkatan Konflik Katrangan sabar ngentosi Jemini, nanging ingkang dipunentosi boten wangsul. Kapeksa Urip pasrah nguwalaken Jemini. Jemini saha Urip kadadeyan anggenipun pisahan. Saksampunipun pisahan, Jemini tumut tiyang sepuhipun, piyambakipun sampun solah dipunwastani tasih sami kaliyan bocah. bawanipun Sipatipun kamangka dereng piyambakipun sampun diwasa. Saksampunipun pisahan kaliyan Urip, Jemini dados rencang utawi munci wonten ing Kampung Landa. Jemini dados munci menika kawiwitan saking pangajakipun Kadinah. Kadinah menika tiyang tangsi ingkang dipunmunci dening Den Sutras. Kadinah nate ngajak paring dhaharan kangge Den Sutras. Sanesipun bab menika, piyambakipun ugi ngladosi Den Radian. Pakulinan Jemini ingkang asring tumut paring dhaharan wonten ing papanipun Den Radian menika ndadosaken Radian kesengsem dhateng Jemini. Radian ingkang sampun tresna dhateng Jemini saged meniki nyuwun supados Jemini dados Piyambakipun muncinipun. ngaturaken niyatipun menika dhateng Wagiman, ramanipun Jemini. Menawi purun, Jemini bakal dipunboyong menyang Betawi. Jemini siyos dados muncinipun Radian, piyambakipun dipunboyong menyang Betawi. Tumindakipun Radian wonten ing Betawi menawi dipunbandhingaken nalika tasih wonten tiyang ing Surabaya. Radian kalebet ingkang kamangka kaliyan Jemini kemawon awis wicantenan. Jemini asring nampi pasiksan saking Radian. Kahanan menika kalampahan nalika Radian tepang kaliyan ciu. Pasiksan ingkang dipuntampi dening Jemini boten namung pasiksan lair, nanging ugi awujud pasiksan batos saha tumindak ingkang randha, nanging ewah Jemini sanged beda kirang srawung, Kaca 75, 77, 78 86, 87 90, 96, 99, 103 4. Klimaks
Tabel salajengipun: Tabel Fakta Cerita arupi Alur wonten ing Novel Jemini No 5. Tahap Alur Penyelesaian Katrangan ngasoraken. Radian pancen boten enget dhateng tumindakipun amargi ciu menika. Radian ingkang nembe wuru narik utawi njambak rigmanipun Jemini. Rigmanipun Jemini dipuntarik saha dipunginakaken kangge jagan lampahipun Radian ingkang sempoyongan. Sanes menika, Radian ugi ngilokaken Jemini ngangge tetembungan ingkang kasar. Gunemanipun Radian ingkang kasar menika amargi Radian boten lawang dening Jemini. dipunbikakaken Radian ugi nedahi bilih Jemini mlebetaken priya ing griya. Dene sejatosipun ingkang dugi menika Siti. Siti menika tasih sedulur kaliyan Jemini. Radian pancen ambeksiya, Jemini ingkang nembe mbikak stiwel saha sepatunipun nyekethem Radian, kuthubarunipun Jemini, kuthubaru ingkang kangge nutupi payudaranipun menika kasil dipunsuwek. kiyat anggenipun nampi pasiksan menika. Piyambakipun gadhah niyat badhe kesah saking Radian. Niyatipun katindakaken nalika Radian sare. Jemini mundhut kunci kamar ing ngandhap bantalipun Radian saha arta kangge sangu. Jemini waspada supados Radian boten wungu. Jemini bingung kados pundi caranipun mundhut kunci nanging Radian boten wungu. Piyambakipun lajeng mikir. Pungkasanipun, Jemini angsal cara kangge medal saking papanipun Radian. Jemini kesah saking griyanipun Radian. Saking stasiun Pasar Senen tumuju tangsi Batujajar. Wonten ing Batujajar, Jemini mapan Raden ing Kartakusumah. Raden Kartakusumah menika tuanipun Wak Talib sakaluwarga. Setunggal wulan Jemini tumut Wak Talib. Tiyang tindak menyang Batujajar badhe nepangi Jemini saha aken sesarengan menyang tumut wangsul Jemini wangsul menyang Surabaya. sanes wonten nanging Radian Jemini boten ingkang wonten griyanipun Kaca 104, 110, 132, 178, 191 sepuhipun 49
Tabel salajengipun: Tabel Fakta Cerita arupi Alur wonten ing Novel Jemini No Tahap Alur Katrangan Kaca sareng Rama- kaliyan Surabaya biyungipun. Jemini boten siyos krama kaliyan Radian. Wonten ing Surabaya Jemini mapan ing tangsi Bandongan, ing papan menika Jemini kepanggih malih kaliyan Landa Dawa ingkang gadhah nama Piet Coertszoon utawi Oom Piet. Piet kesengsem dhateng Jemini, piyambakipun gadhah niyat badhe ngajak kraman sesarengan. namung mesem, sejatosipun ugi tresna. Piet boten namung dadosaken Jemnini muncinipun, nanging ugi dados garwa ingkang resmi. Niyatipun Piet dipunsarujuki dening tiyang sepuhipun Jemini. Jemini kaliyan Piet kraman wonten ing gereja. Saksampunipun palakrama, Jemini saha Piet dipunpindhah menyang Batujajar. Jemini miyosaken putri ingkang nami Linda, setunggal warsa malih miyosaken adhinipun Linda, saha warsa saklajengipun mekaten malih. Warsa lumampah, Jemini ugi dipuwulang maos- nyerat, Jemini ugi kalampahan tindak menyang Nagari Walandi, tepang kaliyan maratuwanipun. Jemini Adhedhasar data ing tabel 3. saged dipunmangertosi bilih cariyos ing novel Jemini ngginakaken alur progresif. Alur progresif inggih menika alur ingkang nedahaken satunggaling prakawis nyebabaken prakawis sanesipun. Cariyos dipunwiwiti rikala Jemini dolanan kaliyan kanca-kancanipun ing tangsi Bandongan. Konflik tuwuh rikala Jemini dipunnikahaken kaliyan Urip. Jemini boten tresna, lajeng kesah saking papanipun Urip. Saksampunipun kesah Jemini dados randha, dipuntresnani dhateng Radian, Jemini purun dados muncinipun Radian lajeng dipunboyong menyang Betawi. Wonten ing Betawi Jemini namung angsal pasiksas dening Radian. Jemini boten kiyat, 50
lajeng kesah saking piyantun kakung menika. Jemini menyang Batujajar, tumuju menyang papanipun Raden Kartakusumah utawi Wak Talib. Setunggal wulan wonten ing dalemipun Raden Kartakusumah, Jemini wangsul menyang Surabaya. Ringkesaning cariyos, ing Surabaya Jemini dipuntresnani dening Piet Coertszoon. Jemini dados muncinipun Piet, lajeng dipunnikahaken kanthi sah. Tabel ing nginggil saged dipunandharaken mawi bagan ing ngandhap menika. Bagan 1. Bagan Fakta Cerita arupi Alur wonten ing novel Jemini Penyituasian Pemunculan konflik Jemini dipunpeksa tiyang sepuhipun nikah kaliyan Urip, priya ingkang dereng dipuntepangi sakderengipun. Amargi boten tresna, Jemini kaliyan Urip pisahan. Saksampunipun pisahan, Jemini dipuntresnani dening Den Radian. Bab menika kawiwitan saking pangajakipun Kadinah ingkang asring paring dhaharan wonten ing papanipun Radian. Peningkatan konflik Klimaks Wonten ing betawi Jemini namung angsal pasiksan saking Radian. Pasingsanipun awujud pasiksan lair saha batos. Jemini boten kiyat lajeng kesah saking Radian. Jemini dipunmunci Radian, lajeng dipunboyong menyang Betawi. Tumindakipun Radian wonten ing Betawi beda sanged menawi dipunbandhingaken nalika tasih ing Surabaya. Penyelesaian Jemini wangsul menyang Surabaya, kepanggih Oom Piet. Piet tresna dhateng Jemini. Jemini kaliyan Piet nikahan kanthi cara resmi. 51
52 2. Gegambaran Latar Belakang Sosial wonten ing Novel Jemini Latar belakang sosial minangka prastawa nyata ingkang trep kaliyan cariyosipun. Kangge mangertosi latar belakang sosial menika panaliti kedah nggayutaken latar sosial wonten ing novel kaliyan fakta sejarahipun. Saking pandamelan menika lajeng saged pikantuk pangertosan ingkang objektif. Wonten ing asiling panaliten menika saged dipunpanggihi latar belakang sosial ingkang nate kadadosan ing masarakat, mliginipun ingkang kagambaraken salebeting novel Jemini. Prastawa-prastawa kasebut dipunandharaken wonten tabel ing ngandhap menika. Tabel 4. Tabel Gegambaran Latar Belakang Sejarah wonten ing Novel Jemini No 1. Latar Sosial Perekrutan Serdhadhu Kumpeni Kaca Indikator 12 Wak Talib biyene serdhadhu iya tau kumpeni. Wis nyang dhines lan Aceh. Makasar arep wis Saiki pensiun, oleh wachtgeld (nganggur oleh bayar ngarepake pensiyun*). Dheweke uga anak kumpeni asli, tegese bapak lan biyunge iya wong- wong tangsi. Aspek Sejarah Warsa 1836 - 1898, perekrutan serdhadhu pribumi dados serdhadhu kumpeni supados masarakat pribumi boten mbalela saha temtunipun angsal upah. (Baay, 2011: 93) 79 Wong Jawa tulen serdhadhu dadi duwe kumpeni pangkat dhuwur, bisa basa Landa cas-cis- cus. Kuwi sing oleh ing omah manggon loji ing Kampung Landa.
53 Tabel salajengipun : Tabel Gegambaran Latar Belakang Sejarah wonten ing Novel Jemini Latar Sosial No 2. Nikah Peksan antawisipun Pegawai Kumpeni kaliyan Wanita Pribumi Kaca 55 79 Indikator Saiki dijarake wae emake omong-omong njlentrehake karepe, yakuwi yen kabeh wong tuwa mesthi anak kepengin ndang prawane omah-omah. Kowe diwasa durung setaun Pretikelmu jagung! wis kaya wong tuwa wae. ora Saiki prekara kowe seneng seneng! apa Kowe ki wong wedok. Isane mung wong disenengi lanang! Anggepmu apa oleh kowe sakarepmu, seneng wong lanang?! ora ki ora Aspek Sejarah Abad 17-18 ing masarakat VOC, perkawinan campur antawisipun pegawai kumpeni kaliyan wanita pribumi dipunanggep tumindak ingkang limrah kangge kemajengan karier. (Baay, 2011: 6) 3. Budaya Pergundikan ing Jaman Hindhia- Belandha 23 Marga ana wong wadone, kerep wong-wong wae mau ngingu babu. Mung dikon umbah- umbah reresik lan omah. Nanging kerep wae pembantu-pembantu cukup iki wadon diwasa, durung ana sing ndhedheki, terus didadekake munci dening wong-wong Landa. Kampung tegese Dimunci didadekake babu, yen perlu nginep kono barang, dienggo kanca turu. 24 Gayutipun kaliyan tentara KNIL, nyai utawi munci menika minangka babu, kanca tilem, bojo, saha sedaya ingkang gayut kaliyan kabetahan serdhadhu ingkang gesang sareng wonten ing pergundikan. (Baay, 2011: 100)
Tabel salajengipun : Tabel Gegambaran Latar Belakang Sejarah wonten ing Novel Jemini No 4. Latar Sosial Pasiksan dhateng Munci utawi Nyai Kaca 90 96 99 Indikator "Athooo, Pedhes rambut....!" ..... Jemini wis ora sambat maneh. Rambute dijambak wong sempoyongan, dienggo teken. Wonge menyanyi karo misuh-misuh, karo ngece-ngece. Deeen!! niki, .... Pantes, ditinggali wong lanang nyang nglebokake kantor liya! wong Layak wani kurangajar! Dibayar pira anggonmu nglonthe iki mau?!" arep Nalika Jemini ngudarake stiwel lan sepatu, kuthubaru kebayake dicekethem Tuwane. Wek! Suwek. Jemini gage nutupi dhadhane, ndhelikake aja nganti susune kamanungsan wong liya. lanang Aspek Sejarah - Pangginaan hak istimewa, kanthi sewenang- wenang; arta, pangkat, saha kulit putih. (Baay, 2011: 60) Anggota militer Hindhia- Belandha asring tumindak cidra saha kirang tata dhateng wanita. (Baay, 2011: 110) Prastawa sejarah wonten ing novel Jemini inggih menika kawontenan masarakat pribumi ing ndalem tangsi nalika tumut saha dados serdhadhu KNIL antawisipun warsa 1836-1950. Prastawa-prastawa ingkang dados latar belakang sejarah antawisipun inggih menika tiyang pribumi ingkang dados serdhadhu kumpeni, nikah peksan antawisipun pegawai kumpeni kaliyan 54
wanita pribumi, budaya pergundikan wonten ing tangsi, saha pasiksan dhateng munci utawi nyai. 3. Pandangan Dunia Suparto Brata wonten ing Novel Jemini Pandangan dunia panganggit minangka sarana kangge mratelakaken asal-usul reriptaning karya novel. Analisis dipuntindakaken kanthi cara perpaduan antawisipun struktur karya sastra saha struktur masarakat. Struktur karya sastra inggih menika fakta cerita saha struktur masarakat antawisipun unsur latar belakang panganggit saha latar belakang sosial rikala karya menika dipunripta. Saking perpaduan unsur-unsur kalawau dipunmangertosi pandangan dunia, kadospundi panganggit nindakaken cariyos ing salebetipun wonten gagasan saking respon pagesangan. Pandangan dunia Suparto Brata dipunpanggihaken mawi analisis fakta cerita, latar belakang sosial, saha latar belakang panganggit. Ing ngandhap menika badhe dipunandharaken tabel pandangan dunia Suparto Brata wonten ing novel Jemini. Tabel 5. Tabel Pandangan Dunia Suparto Brata wonten ing Novel Jemini No 1. Fakta Cerita Paraga: Jemini Latar: Kawontena n masarakat pribumi Latar Belakang Sosial Perkawinan campur rikala abad antawisipun pegawai kumpeni kaliyan wanita Latar Belakang Panganggit Pitepanganip un wartawan kalawarti, ndadosaken panjenengani pun dipuntawani kaliyan Pandangan Dunia Suparto Brata Suparto Brata paring kalih pandangan sikap ing tradhisi nikah peksan inggih menika manut saha mbalela. 55 saged No Data 55, 79, 83, 84
Tabel salajengipun : Tabel Pandangan Dunia Suparto Brata wonten ing Novel Jemini No Fakta Cerita Latar Belakang Sosial Latar Belakang Panganggit Pandangan Dunia Suparto Brata nalika pembentuka n tentara KNIL Alur: Progresif pribumi saha perekrutan masarakat pribumi dados serdhadhu kumpeni ngurus penerbitan majalah Gapura obrata.blogsp Manut : Sikap manut ingkang kagambar ing salebeting novel Jemini inggih menika sikap manut dhateng tiyang sepuh. Suparto Brata nggambaraken Jemini minangka anak ingkang ngabekti dhateng tiyang sepuhipun. Awit alit ngantos diwasa tumut tiyang sepuhipun gesang rekaos ing sndalem tangsi dados kulawarga serdhadhu kumpeni. Kawontenan menika ingkang ndadosaken Jemini manut. Piyambakipun ugi manut nalika dipunjodhohake n kaliyan Urip tiyang ingkang boten dipuntresnani. Sikapipun Jemini ingkang manut dhateng dhawuhipun tiyang sepuh 56 No Data
Tabel salajengipun : Tabel Pandangan Dunia Suparto Brata wonten ing Novel Jemini No Fakta Cerita Latar Belakang Sosial Latar Belakang Panganggit Pandangan Dunia Suparto Brata menika mujudaken tumindak ingkang leres. Piyambakipun boten purun kuwalat amargi wantun kaliyan tiyang sepuhipun. Kamangka sejatosipun Jemini boten remen nglampahi bab nikah peksan menika. 2. Paraga: Jemini Budaya pergundikan ing jaman Rikala jaman penjajahan, Suparto Mbalela: Sikap mbalela saha boten suka ngengingi nikah peksan ugi kagambar lumantar paraga Jemini. Jemini ingkang dipunnikahaken peksan kaliyan priya ingkang dereng nate dipuntepangi saha dipuntresnani saklajengipun kesah saking papanipun priya menika. Sikap pasrah nalika nampi pasiksan ing 57 No Data 90, 96, 99,
Tabel salajengipun : Tabel Pandangan Dunia Suparto Brata wonten ing Novel Jemini No Fakta Cerita Latar: Kawontena n masarakat pribumi nalika pembentuka n tentara KNIL Alur: Progresif Latar Belakang Sosial Hindhia- Belandha saha pasiksan dhateng munci utawi nyai Latar Belakang Panganggit Brata ngraosaken gesang ingkang rekaos amargi sedayanipun tansah kekirangan. (Suwondo, 2006: 149) Pandangan Dunia Suparto Brata salebeting novel Jemini dipuntedahaken lumantar paraga Jemini saha paraga wanita sanesipun. Jemini pasrah anggenipun nampi pasiksan saking Radian. Jemini ingkang asring dipungebuk, dipunsadhuk, dipunpilara kados mekaten namung ndadosaken Jemini pasrah. Sanesipun pasrah nampi pasiksan lair, Jemini ugi pasrah nampi pasiksan batos. Radian ingkang ngilokaken Jemini mawi tetembungan ingkang boten pantes, saha nalika Radian nggrayangi badanipun. Jemini pasrah saha dedonga supados saged kesah saking papanipun Radian. Sikap 58 No Data 188
Tabel salajengipun : Tabel Pandangan Dunia Suparto Brata wonten ing Novel Jemini No 3. Fakta Cerita Paraga: Jemini Latar: Kawontena n masarakat pribumi nalika pembentuka n tentara KNIL Alur: Progresif Latar Belakang Sosial Budaya pergundikan ing Jaman Hindhia- Belandha Latar Belakang Panganggit Suparto Brata ingkang asalipun lare desa lajeng tepang kaliyan panggesanga n tiyang- tiyang ingkang gadhah kuwaos. Rikala samanten, Suparto Brata ugi ningali saha ngraosaken ewah- ewahaning jaman. obrata.blogsp Pandangan Dunia Suparto Brata pasrah sanesipun inggih menika nalika kathah para wanita pribumi ingkang dipunkirim dhateng Tanah Deli, inggih menika tanah kolonisasi ing dhaerah Sumatra. Saben kedah sipat anggenipun nglampahi pagesangan. Sipat menika kagambar lumantar paraga Jemini. Piyambakipun nedahaken sikap sabaripun nalika nampi pacobaning gesang. ngraosaken rekaosipun gesang dados muncinipun Radian. Piyambakipun sabar nalika ngadhepi Radian ingkang remen duka saha remen paring pasiksan. tiyang gadhah sabar sabar Jemini nalika 59 No Data 88, 91
Tabel salajengipun : Tabel Pandangan Dunia Suparto Brata wonten ing Novel Jemini No Fakta Cerita Latar Belakang Sosial Latar Belakang Panganggit Pandangan Dunia Suparto Brata Sanes menika, kedah Jemini ngurusi sedaya kabetahan griya. kanthi Jemini sabar nglampahi menika sedaya, piyambakipun ugi ngempet nepsunipun. Kanepson menika saged dipunmarekaken cara kanthi kanepson, mila Jemini kedah sabar nglampahi pasiksan menika saha boten sesambat. kedah boten Adhedhasar tabel 5 saged dipunmangertosi pandangan dunia Suparto Brata wonten ing novel Jemini. Prastawa sejarah wonten ing salebeting novel Jemini inggih menika perekrutan serdhadhu kumpeni, nikah peksan antawisipun pegawai kumpeni kaliyan wanita pribumi, budaya pergundikan wonten ing tangsi, saha pasiksan dhateng munci utawi nyai. Saking prastawa- prastawa kasebut, Suparto Brata ngandharaken gagasanipun ngengingi kasangsaranipun wanita pribumi nalika gesang ing jaman Walandi lumantar fakta cerita. Kawontenan sosial ingkang mekaten ndadosaken Suparto Brata medharaken gagasanipun kanthi wujud nilai-nilai luhur. Nilai-nilai luhur kasebut gegayutan kaliyan dhiri pribadhi minangka nilai moral amrih 60 No Data
61 manungsa saged nggadhahi tanggel jawab dhateng piyambakipun saha dhateng menapa ingkang dipuntindakaken. B. Pirembagan Adhedhasar tabel-tabel asil panaliten ing nginggil badhe dipunandharaken ngengingi prakawis-prakawis ingkang sampun dipunsebutaken wonten ing tabel. Tabel-tabel ingkang badhe dipunrembag inggih menika fakta cerita (paraga, latar, saha alur), latar belakang sosial, saha pandangan dunia panganggit ingkang kagambar wonten ing novel Jemini. Wedharan saking tabel-tabel menika kangge mangertosi strukturalisme genetik novel Jemini mawi pandangan dunia Suparto Brata. 1. Fakta Cerita wonten ing Novel Jemini Struktralisme genetik minangka satunggaling pendekatan dhateng karya sastra, mliginipun novel. Analisis dipunwiwiti saking analisis struktur novelipun. Adhedhasar asil panaliten ing nginggil, struktur novel ing panaliten menika dipunandharaken mawi fakta cerita ingkang kaperang dados tiga inggih menika paraga, latar, saha alur. a. Fakta Cerita arupi Wataking Paraga Fakta cerita arupi paraga minangka struktur ingkang kaping sepisan badhe dipunrembag. Strukturalisme genetik mbetahaken data mawi para paraga saking novel. Paragatama minangka paraga ingkang kathah mendhet perangan wonten lelampahaning cariyos novel. Paragatama minangka paraga ingkang ndherek njurung makna menapa ingkang badhe dipuncawisaken
62 panganggit. Asiling panaliten ingkang dipunandharaken mawi tabel ing nginggil badhe dipunrembag wonten sub bab menika. Pirembagan adhedhasar tabel wataking paraga ngandharaken bilih minangka paragatama inggih menika Jemini ingkang pikantuk perangan ingkang kathah ing cariyos novel. Paraga sanesipun inggih menika Emak, Wagiman, Ngadinem, Siti, Urip, Radian, Piet Coertszoon. Paraga wonten ing cariyos menika gadhah watak ingkang beda. Watak para paraga ingkang dipuncawisaken wonten ing salebeting novel kasebut saged mbiyantu kangge mangertosi makna ingkang wonten ing salebeting novel. Cara kasebut salajengipun saged dipunginakaken kangge nemtokaken pandangan dunia panganggit. Kangge mangertosi watak para paraga kasebut, badhe dipunrembag ing ngandhap menika. 1) Jemini Paragatama Jemini minangka paraga ingkang pikantuk kathah perangan ing cariyos novel. Minangka paragatama, Jemini ugi nindakaken sambung ginem kaliyan paraga sanesipun, inggih menika Emak, Wagiman, Ngadinem, Siti, Urip, Radian, saha Piet Coertszoon. Watak Jemini miturut tabel 1 inggih menika welas, kirang panggalih, rumaos, kuwatos, saha ajrih. Ing ngandhap menika badhe dipunandharaken wataking Jemini. a) Bandel Watak Jemini inggih menika bandel ingkang katingal saking tabel 1. poin 1. Bandel inggih menika boten cingeng utawi gembeng. Sipat bandel Jemini saged dipunmangertosi rikala piyambakipun wangsul saking tumbas
63 bumbon. Arta turahan kangge blanja dening Jemini dipuntumbasaken jajan. Emakipun mangkel lajeng Jemini dipunjiwit. Bab kasebut saged dipunmangertosi saking pethikan ing ngandhap menika. "Jajan maneh?! O, dhapurmu! Mau rak wis entek gethuk rong wungkus esuk-esuk? Saiki jajan maneh?! Weteng apa kowe iki? Kowe mbesuk ki dadi apa, ta, Jem?! Bocah kok olehe ngluthis!" (Brata, 2012: 5) Nalika dipunjiwit Jemini boten nangis, namung ngendika bilih menawi mangke wentisipun medal rahipun malih kados pundi. Emakipun mangertosi babagan menika, dipunpenggalihi menawi Jemini menika sampun kenya. Jemini wangsulan bilih kenya menika kados pundi. Emak tambah mangkel, amargi Jemini wangsulan saha langkung milih dados priya tinimbang wanita. Bab kasebut saged katingal saking pethikan ing ngandhap menika. "Prawan ki yok apa, se, Mak?" 'Stt, embuh! Bocah kok bandele eram! Pantes-pantese rak cah lanang sing mbandele kaya kowe ngono kuwi, Jem!" "Iya, Mak. Seneng lek aku dadi arek lanang. Nontok jesben gak disengkang-sengkang mbarek arek lanang liyane! Enak, arek lanang! Gak tau dikongkon tuku miri apa laos!" "Huss!!" (Brata, 2012: 5-6) Watak bandel Jemini ingkang asring mangsuli pituturipun Emak menika ugi dipunandharaken panganggit kanthi cetha. Bab menika saged katingal saking pethikan ing ngandhap. "Enak. Aku dijak mlebu ndhuk nggone kamare Den Sutras. Siti klekaran barang ngguk kanthile Den Sutras." "Hus! La Den Sutras, piye? Ora duka?" "Gak nesu-e, Mak. Wak Talib mrana, Den Sutras terus metu nemoni. Aku ya terus metu. Ya iku mau, terus dibisiki Wak Talib, harene aku
kon njaluk dhuwik rong gobang, babahna keduman pembagean daging jaran." "Kowe aja sok melu blusukan nyang kamare Den Sutras, ya!" "Apaa se, Mak?" "Cah cilik kok neges-neges! Dituturi wongtuwa ya manut ngono wae!" (Brata, 2012: 8) Saking pethikan ing nginggil, saged dipunpirsani watak bandelipun Jemini dhateng Emak. Katingal sanget bilih Jemini menika asring mangsuli menapa ingkang dados pamrayoginipun Emak. b) Penginan mangertos Watak Jemini sanesipun inggih menika penginan mangertos. Bab menika saged dipunpirsani saking tabel 1 wonten ing asiling panaliten. Watak Jemini ingkang kajeng sumerep menika dipunmagertosi nalika piyambakipun wonten ing kamar mandhi. Bab menika saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika. Jemini mlebu sawenehe kamar, ucul klambi lan jarit, terus ndhodhok. Nguyuh. Arep nyawik banyu kok aras-arasen. Dadi ya njedhodhok ngono wae. Nganti suwe. Mripate isih wegah melek. Lagi dheleg- dheleg mengkono, ndadak krungu ana wong teka. Sapa adus kari? Sapa surup-surup lagi teka kaya dheweke? Jemini ngadeg, mlaku jinjit marani lawang kolah, nginjen manjaba. Ora katon. "Hik-hik! Mongsok dibarut parut saya manis?" wong sing lagi teka mau ngguyu njegigik. Sajake ora ijen. "Tenan, kok. Ning sesuk maneh aja golek jalaran. Ben, won galak kaya ngana kae diulihke wa!" Jemini kaget. Ana suwara lanang! Dheweke ngempet ambegan, anggone kepengin weruh sapa sing omong-omongan kuwi saya banget. (Brata, 2012: 15) 64
Saking pethikan ing nginggil saged dipupirsani bilih kekajengan Jemini mangertosi sinten ingkang wicantenan menika. Ing ngandhap menika pethikan sanesipun ingkang nedahaken Jemini ingkang penginan mangertos. Sapa wong gemluntung kuwi? Jemini wedi. Nanging dheweke ora gelem kelangan jambu kluthuk codhotan. Lan atine ya kepengin weruh, sapa wong nganggo klambi putih clana biru mau. Bareng pranyata sepi, tanpa seksi, Jemini gage mlaku mlipir-mlipir mlebu pekarangane Den Sutras, menyang sisih mburi, golek codhotan. Ana loro-telu, terus dikremusi pisan. Bareng wis genah ora ana tunggale maneh, dheweke bali menyang pekarangan ngarep. Sunare serngenge saya padhang. Nanging unine slompret ing tangsi durung keprungu. (Brata, 2012: 24) Saking pethikan ing nginggil saged dipunmangertosi bilih Jemini ugi kajengipun sumerep nalika mangertosi wonten tiyang ingkang gemluntung wonten ing ngajeng pavilyunipun Oom Slompret. c) Lingsem Saking tabel 1 wonten ing asiling panaliten ugi saged dipunmangertosi bilih Jemini menika lingsem amargi mirsani menapa ingkang dipuntindakaken dening Ngadinem. Ing ngadhap menika badhe dipunandharaken pethikan watak Jemini ingkang lingsem. Nanging Jemini wis nglangi ngadoh. Bali menyang kolah jamban kothakane. Dheweke isin weruh Ngadinem wuda. Ngadinem wis gedhe, susune wis menthek-menthek. Bisa uga kuwi sing arep dipamerake Jemini mau. Durung kabeh dipamerake. Jemini durung kober nonton sangisore. Jemini keburu isin dhewe ndeleng Ngadinem prawan gedhe wuda. (Brata, 2012: 17-18) Saking pethikan ing nginggil saged dipunmangertosi bilih Jemini lingsem amargi Ngadinem lukar. Jemini gage kesah saking kolah amargi lingsem piyambak menawi mirsani prembayunipun Ngadinem ingkang ageng 65
dipunmitongtonaken. Jemini ugi lingsem nalika kanca-kancanipun nyuraki babagan warta nikahanipun Jemini. Ing ngandhap menika pethikan ingkang nedahaken Jemini lingsem amargi dipunsuraki kanca-kancanipun. "Horeee!!" bocah-bocah liyane banjur padha surak. "Wayangan, ya, Jem?! Yen Pakdhe Wagiman duwe gawe tanggung gedhen!" Disuraki kanca-kanca sapirang-pirang, Jemini ora kuwat maneh. Dheweke mlayu mulih karo kami sesegen. Embuh kena apa, rasane isin banget! Pitakon-pitakonan saka kanca-kancane ora kok diwangsuli. Mlebu seksi tunggone wongtuwane karo gedrag-gedrug. Lawang setengah menga disurung ngeblak, dher!! (Brata, 2012: 54) Pethikan ing nginggil nedahaken bilih Jemini ugi lingsem amargi kanca-kancanipun mangertosi bilih Jemini badhe dipunnikahaken kaliyan Urip dening tiyang sepuhipun. Jemini nikahan kaliyan Urip, nanging boten dangu anggenipun nihakan Jemini kaliyan Urip pisahan. Ing ngandhap menika pethikan ingkang nedahaken bilih Jemini kepanggih malih kaliyan Urip. Kosokbaline nalika saka mulih blanja ing Pasar Padalarang, dheweke diruruhi sawenehe prajurit tangsi Batujajar, suwarane grapyak, "Kok akeh blanjamu, Jem?" Jemini nyawang wong sing nyapa. Tratap! Raine mbrabang abang. Isiiin rasane! Kena apa wong lanang kuwi neng kene?" Jemini ora bisa aweh wangsulan. Mung anggone mlaku disereg rerikatn, karo undang-undang asune sing mapagake dheweke mudhun dhokar, "Item! Item!" (Brata, 2012: 178-179) Pethikan ing nginggil nedahaken bilih Jemini ingkang pisahan kaliyan Urip saha sampun dangu boten kepanggih, piyambakipun kepanggih malih kaliyan Urip ing peken Padalarang nalika wangsul saking blanja. d) Sabar Saking tabel 1. poin 1 wonten ing asiling panaliten ugi saged dipunmangertosi bilih Jemini menika gadhah watak sabar. Sabar inggih 66
menika sabar anggenipun tumandhang saha boten cepak nepsunipun. Watak sabar Jemini menika saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika. Saungkure Tuwane, Jemini ora enak-enak. Umbah-umbah, ngepel, reresik omah, nyrebeti kursi, dhipan lan lemari, lagek bisa menyang pasar. Mulih saka pasar mangsak. Adate jam siji lagi rampung. Bengi dheweke ditakoni Tuwane. "Pira? Lombok pira regane? Mau olehmu tuku menyang wlija apa budhal nyang pasar dhewe?" (Brata, 2012: 88) Saking pethikan ing nginggil, Jemini sabar anggenipun nindakaken sedaya pakaryan saha nyekapi kabetahan ing dalemipun Radian. Enjing ngantos dalu namung ngurusi griya, boten wonten wekdal kangge ngaso. Jemini boten duka saha boten nggresula dhateng Radian, sampun dados pakaryanipun wanita anggenipun ngurusi griya. Jemini ingkang gadhah watak sabar ugi saged dipunpanggihaken wonten pethikan ing ngandhap menika. Jemini saiki raine katon kenceng. Mripate atos. Jungkatan rambute luwih klimis. Pawakane kuru lan keset, kaya ora tau kena siram banyu. Katon tumuwa katimbang umur kang sejatine. Pamawase jembar, pengalaman jero. Dierami Siti mung mesem wae. Ora katon sedhih utawa kebangeten nalangsane. Sipat nrima, ngalah lan prihatin kacetha ing guwayane kang pucet. Mangka satemene pawakane lagi ndendel-ndedele ngrembaka. luwih "Urip mono rak ora sateruse nemu apes. Terkadhang anjlog. Terkadhang munggah. Ora beda karo lakune rodha cikar. Saiki alon-alon mudhun, mengko utawa taun mbesuk alon-alon munggah. Mara-mara munggah ya mesthi ora bisa," ujare Jemini. Malah mituturi. (Brata, 2012: 91) Saking pethikan ing nginggil saged dipunmangertosi bilih watak sabaripun Jemini ingkang asring nindakaken rekaosipun gesang wonten ing dalemipun Radian saha asring nampi pasiksan saking Radian namung saged prihatos ngengingi kasunyatan menika. Jemini percaya bilih saklawasipun 67
gesang menika boten namung tepang kaliyan kesusahan. Gesang menika kadosta rodha cikar ingkang muter, kadhang wonten inggil kadhang wonten ngandhap. e) Boten tega Jemini ugi gadhah watak boten tega, prakawis menika saged katingal saking tabel 1. poin 1 wonten asiling panaliten. Watak boten tega inggih menika raos kuwatos utawi sumelang nalika manggihi prakawis ingkang kamiwelasen. Jemini boten tega mirsani tiyang ingkang nandhang gerah. Kawontenan menika saged dipunpanggihaken saking pethikan ing ngandhap menika. Jemini ora tega! Jemini ora kuwat ndeleng wong sekarat toh pati anggone arep nglairake anake diruda peksa manut karepe wong tuwa rai peteng jlekithut kuwi. Jemini ora ngreti kena apa Kadinah ora diturokake ing tempat tidhur, nanging neng jogan digelari klasa. Apa padha eman yen spreine reged? (Brata, 2012: 163-164) Saking pethikan ing nginggil saged dipunmangertosi bilih Jemini boten tega nalika mirsani Kadinah ingkang badhe babaran. Anggenipun badhe nglairaken, Kadinah dipunruda peksa dening Dhukun bayi saha boten dipunsareaken wonten ing kamar, nanging wonten ing jogan kanthi gelaran klasa. Watak boten tega Jemini sanesipun ugi. Saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika. Jemini ora tegel nyawang rekasane wong nglarani. Dheweke menyat ninggal kamar. Nanging lagi arep mbukak lawang' "Adhuuuuh!!" Keprungu panjerite sing nglarani, bantas cemengkling, ngeres-eresi ati. Jemini merem dhipet, ngempet ambegan, tangane meres hawa. Embuh pira suwene dheweke ngadeg nggejejer mengkono. Nalika melek, noleh memburi, sing katon Kadinah ngrangkul Siti. Dene Den Sutras jengkeng neng sebelahe. Rada ngisor sithik, dhukune lagi repot 68
nampani barang abang....! Jemini gage mlayu mlencing metu saka kamar, ora kuwat nyekseni wetune barang abang mau! (Brata, 2012: 171) Saking pethikan ing nginggil menika Jemini katingal boten tega amargi pirsa kados pundi rekaosipun tiyang ingkang badhe babaran. Mireng swantenipun Kadinah ingkang nandhang gerah menika Jemini sraja boten tega, manapa malih nalika mirsani jabang bayi ingkang nembe mawon medal saking guwa garbanipun Kadinah. 2) Emak Paraga Emak menika minangka tiyang sepuhipun Jemini. Saking tabel 1. poin 2 wonten ing asiling panaliten, ibu menika watakipun daksiya, sengol, saha gemati. Watak Emak ing novel Jemini antawisipun. a) Daksiya Watak Emak ingkang daksiya menika saged dipunpirsani saking tabel 1. poin 2 wonten ing asiling panaliten. Daksiya inggih menika remen milarani ngangge astanipun. Watakipun Emak ingkang daksiya menika saged dipunmagertosi saking pethikan ing ngandhap menika. "Niii!! Jemini! Ayo, mrene! Nang apa neng kono? Endi blanjane? La kok awan ngenthang-enthang ngene lagi balik! Mblayang nyang endi wae kowe mau, heh?!" Emake Jemini weruh Jemini ngadeg nganjir nonton wong padu. Terus wae diparani lan diciwel. (Brata, 2012: 4) Saking pethikan ing nginggil saged dipunmangertosi bilih Emak anggenipun daksiya amargi mangertosi Jemini ingkang dipundhawuhi blanja boten wangsul griya nanging mirsani tiyang ingkang nembe padudon. 69
Watak Emak ingkang daksiya menika langkung dumadi nalika Jemini boten manut dhawuhipun Emak. Watak Jemini ingkang bandel ndadosaken Emak langkung mangkel. Saking pethikan ing ngandhap menika saged dipunmangertosi watakipun Emak ingkang daksiya. "Ayo, gulunga! Gulunga! Takpenthung kowe mengko! Kuwi jarikmu reget! Bocah kok....! Rumangsamu ki, sapa sing kok kon ngumbahi jarikmu?!" Jemini nglesot, sikile mancal-mancal. Emake saya jengkel. Dandang isih gupak angus arep diisahi, diampirake ing pipine Jemini. Jemini gulung koming, terus arep mlayu. Emake trengginas nyandhak jarike Jemini, nanging bocahe ora kecekel. Jarike keplorot digondheli emake, bocahe tetep mberot ucul. Mlayu ngethipleng wuda tanpa jarik! Dhuwit benggol loro iya digawa mlayu. (Brata, 2012: 9) Saking pethikan ing nginggil saged dipunpirsani bilih Emak tumindak daksiya amargi Jemini dipundhawuhi boten manut. Jemini ingkang ndamel mangkel lejeng dipuntapuk ngangge wajan ingkang taksih wonten angusipun. b) Sengol Watak Emak sanesipun inggih menika sengol. Watak Emak ingkang sengol menika saged dipunpirsani saking tabel 1. poin 2 wonten asiling panaliten. sengol inggih menika wirama gineman ingkang sentak sarta kasar . Watak Emak menika dipuntujuaken Jemini. Watak Emak ingkang sengol menika saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika. Jemini Maaak! Kene, mak, njuk dhuwike rong gobang!" teka nyang pawon, ambegaane menggeh-menggeh. "Mak, Emake mangsuli sengol, "Neng apa? Blayangan wae sedina, mulih rengek-rengek njaluk dhuwit! Rumangsamu ki apa?" (Brata, 2012: 7) 70
Saking pethikan ing nginggil saged dipunmangertosi bilih Emak menika ginemanipun sengol. Bab kasebut saged katingal saking cariyos rikala Jemini sedinten wetah dolan lajeng wangsul rengek-rengek nyuwun arta. 3) Wagiman Wagiman menika tiyang sepuhipun Jemini. Panjenenganipun tumut dados serdhadhu kumpeni. Saking tabel 1. poin 3 saged dipunpirsani bilih Wagiman menika watakipun prayogi, ananging gampil duka. Watak Wagiman badhe dipunrembag ing ngandhap menika. a) Prayogi Watak Wagiman ingkang kaping pisan inggih menika prayogi, saged dipunpirsani saking tabel 1. poin 3 wonten asiling panaliten. Prayogi inggih menika tumindak ingkang becik. Watak Wagiman ingkang prayogi menika saged dipunpirsani ing pethikan ngandhap menika. "Landha dhuwur sing diparabi Landa Dawa dening wong tangsi kono, iya melu manthuk-manthuk. Omong cas-cis-cus karo kanca landa liyane. Sawise tamat katog, banjur padha lunga. "Permisi! Permisi!" "Lo, nanti dulu, Tuwan Piet. Misih diambilken unjukan, kok, mau pigi!" "Apa itu? "Suguhan. Nginum. Nginumnya belum!" "O, terimakasih, ya. Wagiman baek hati....!" (Brata, 2102: 60) Saking pethikan ing nginggil saged dipunmangertosi watak Wagiman ingkang prayogi. Bab menika saged dipunmangertosi saking cariyos rikala Piet mampir dhateng griyanipun Wagiman ingkang nembe wonten resepsi nikahanipun Jemini. Boten dangu anggenipun mertamu, Piet sakanca lajeng 71
tindakan. Mangertosi Piet dereng dipunparingi unjukan, Wagiman lajeng ngendika bilih nembe dipunpundhutaken unjukan. b) Gampil duka Wagiman gadhah watak gampil duka, prakawis menika saged dipunpirsani saking tabel 1. poin 3 wonten ing asiling panaliten. Watak Wagiman menika saged dipunmagertosi saking pethikan ing ngandhap menika. "Nanging wektu kuwi Wagiman sajake anggone rembugan wis diajangi mawa sikep keras. Mula ujare sentak, "Ya ben piye?! Den Radian mau ketemu aku, lan omong, sing pokoke takon awakmu. apa gelem kowe dijak nyang Betawi? Den Radian arep dipindhah mrana!" Jemini wis meh ketrucut mbantah. Ora preduli. Nanging wurung omong. Bapake ngotot lan methentheng. Sajake iki kudu diadhepi tenanan. (Brata, 2012: 78) Saking pethikan ing nginggil saged dipunpirsani bilih Wagiman menika duka amargi anggenipun micara boten dipuntanggapi sae dening Jemini. Jemini mangertos nalika Wagiman nembe duka, lajeng piyambakipun boten siyos mbantah. Watak Wagiman ingkang gampil duka menika ugi saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika. "Ha iya, ka, Jeng. Aku iki kak ikin ngongo kae kangga-kangga....!" emake melu urun rembug karo ngubengake susure. Jarene 'isin karo tangga-tangga'. "Wis, ta, kowe ki aja melu-melu ngrindhuhi pikirane gendhuk!" panyentake Wagiman. Ketara yen satemene dheweke ya wegah ngrembug bab Radian. (Brata, 2012: 84) Saking pethikan ing nginggil saged dipunpirsani andharan menawi Sukardiman menika tiyang ingkang gampil duka. Watak menika saged dipunmangertosi saking cariyos rikala garwanipun Wagiman tumut ngrembag 72
babagan Jemini kaliyan Radian. Wagiman boten remen menawi garwanipun tumut ngrembag babagan Radian saha ndadosaken penggalihipun Jemini. Wagiman ugi boten remen ngrembug bab Radian. 4) Ngadinem Paraga salajengipun inggih menika Ngadinem. Ngadinem menika tiyang tangsi ingkang pakaryanipun dados rencang tiyang Walandi. Wataking Ngadinem saged dipunmangertosi saking tabel 1. poin 4 wonten ing asiling panaliten. a) Kemat Watak Ngadinem inggih menika kemat, kemat inggih menika remen nedahaken samubarangipun. Watak Ngadinem menika saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika. Sstt, Jem! Mrenea, dakkandhani. Mlebua mrene lo! Dakduduhi!" Jemini sing wis wuda, ora kakehan gunem, terus nyemplung kolah gedhe. Lali adhem. Terus nglangi kecepak-kecepuk marani panggonane sing ngundang. Njedhule Jemini saka njero banyu kolah. Jemini weruh sing ngundang lagek wuda, rambute modhal-madhul, pipine isih ana barute tatu semu abang, susune......! Jemini durung kober nutugake nlusuri ndeleng luwih mangisor maneh. (Brata, 2012: 17) Ngadinem paring pirsa badanipun ingkang nembe wuda dhateng Jemini. Badanipun ingkang ginuk-ginuk menika ndadosaken Jemini lingsem. Ing ngandhap menika dipuntedahaken pethikanipun. Nanging Jemini wis nglangi ngadoh. Bali menyang kolah jamban kothakane. Dheweke isin weruh Ngadinem wuda. Ngadinem wis gedhe, susune wis menthek-menthek. Bisa uga kuwi sing arep dipamerake Jemini mau. Durung kabeh dipamerake. Jemini durung 73
kober nonton sing sangisore. Jemini keburu isin dhewe ndeleng Ngadinem prawan gedhe wuda. (Brata, 2012: 17-18) Saking pethikan ing nginggil saged dipunmangertosi watak Ngadinem ingkang kemat. Watak kemat menika dipunmangertosi saking cariyos rikala Ngadinem ngundhang Jemini ingkang sami-sami wonten ing kolah. Ngadinem ingkang nembe wuda ngundhang Jemini supados pirsa bilih Ngadinem menika gadhah prembayun ingkang ageng. b) Melas Watak Ngadinem sanesipun inggih menika melas. Watak Ngadinem ingkang melas menika saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika. "O, iya? Ah, aja diundang mrene. Isin aku karo Lik Wagiman. Sebab aku dudu wong tangsi sing becik! Anak kolong, hi-hi-hik! Anak jadah! Nanging kepriye maneh, nasibe wong wadon ki pancen kaya ngene! Gawat, iya, ta? Dadi kethiplake wong lanang. (Brata, 2012: 187). Saking pethikan ing nginggil, saged dipunmangertosi bilih Ngadinem menika tiyang ingkang melas. Ngadinem melas amargi sadhar bilih piyambakipun menika tiyang tangsi ingkang ala, namung anak kolong, anak jadah, saha rencang tiyang Walandi. Watak Ngadinem ingkang melas sanesipun saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika. "Ah, nasibku pancen luwih ala tinimbang wong wadon liyane! Ora ana sing gelem dakiloni. Kowe rak kelingan dakjaluki kacang neng Stadstuin biyen kae? Ya neng kana kae aku dicekel. Dipelet. Saiki arep dikon layar nang Tanah Deli. Eh, ya sapa ngreti, Tanah Deli luwih becik tinimbang Tanah Jawa!" "O, jawane kowe ki kena pelet, ta? La jare wong-wong kae yen dipelet ki mripate dicukili, dienggo dhawet cendhol?" 74
"Alah, Jem. Kuwi rak dienggo medeni bocah, ben ora kluyuran turut lurung! Sing satemene ya kon nyambutgawe neng kebon tembako. Dibayar kontrak. Hi-hik, nanging dhuwur wit kontrake sing sing daktampa wis entek! Kene, Jem, aku utangana! Kowe rak duwe dhuwit, ta? Suk daksauri yen aku wis nampa blanja neng Tanah Deli....! (Brata, 2012: 188) Ngadinem dikirim menyang Tanah Deli dados buruh kontrak ing perkebunan sata. Bayaran kontrak menika sampun dipuntelasakaen dening Kadinah, piyambakipun lajeng nyuwun dhateng Jemini kangge sangu menyang Tanah Deli. 5) Siti Siti menika taksih sedulur kaliyan Jemini. Saking tabel 1. poin 5 wonten ing asiling panaliten, Siti menika watakipun kendel, kenes, saha welas asih. Watak Siti ing novel Jemini antawisipun. a) Kendel Saking tabel 1. poin 5 wonten ing asiling panaliten, watakipun Siti menika kendel. Kendel inggih menika boten ajrih. Pethikan ing ngandhap menika nedahaken watak Siti ingkang boten ajrih. "Emoh, ah! Wedi!" "Ora papa, ora!" Siti kandha ngono karo mlebu pekarangan. Siti kendel. Ora sida tumuju pavilyune Den Sutras, nanging marani wong gemluntung sing disengguh Oom Slompret. Jemini ora enggal ninggal, utawa ngetutake. Mung ndeleng wae. Dheweke weruh Siti jenggeng sacedhake wong gemluntung, terus nggoyog-hoyong. "Oom Slompret! Oom Slompret! Bangun, Oom. Ari suda siyang!" (Brata, 2012: 26) Pethikan ing nginggil nedahaken bilih Siti boten ajrih nalika mangertosi wonten tiyang ingkang gemluntung utawi tetilem. Jemini namung 75
mirsani saking tebih, nanging Siti kendel amargi mangertosi bilih tiyang ingkang tetilem menika Oom Slompret. Siti gage njelaki tiyang menika. b) Kumayu Watak Siti inggih menika kenes, prakawis menika saged dipunpirsani saking tabel 1. poin 5 wonten ing asiling panaliten. Dhateng wanita, kumayu menika solah bawanipun kirang jinem saha kenes. Watak menika saged dipuntingali saking pethikan ing ngandhap menika. "Ari suda siyang kok tidhur dhi sini ini gimana, ta?" ujare Siti kenes. Oom Slompret gedheg-gedheg. "Pusing! Aku punya kepala hoofdpijn!" "O, Oom punya kepala pusing? Dipijet, ya?" (Brata, 2012: 26-27) Saking pethikan ing nginggil saged dipunmangertosi bilih Siti kenes nalika gineman kaliyan Oom Slompret. c) Welas asih Saking tabel 1. poin 5 wonten ing asiling panaliten, Siti gadhah watak ingkang welas asih. Ing ngandhap menika pethikan ingkang nedahaken watak Siti. Mengkono uga Siti, bojone Oom Slompret sing teka niliki mboklike, dadi welas weruh kahanane Jemini. Siti nyipati dhewe Radian teka mendem, njambaki rambute Jemini, malah ndhupaki lempenge Jemini barang. Jemini sing mung nganggo entrok ~ sandhangan rangkepan njero kaya sing dianggo nonik-nonik Walanda. Cetha tenan kelarane lempenge. Dhidhupaki mengkono, marga Jemini mung nganggo entrok tipis mengkono kuwi. Ora sranta Siti banjur mbopong anake sapihan karo nuntun sing wis bisa mlayu, nyingkir saka omahe radian. Tanpa pamit mboklike. (Brata, 2012: 90) Pethikan ing nginggil nyariyosaken bilih nalika Siti mertamu ing griyanipun Jemini manggihi kahananipun Jemini. Kahananipun Jemini 76
ingkang dipunsiksa dening Radian ndadosaken raos welas wonten ing manahipun Siti. Siti mirsani nalika Radian ingkang nembe mendem nyiksa Jemini. Manggihi bab mekaten Siti lajeng wangsul tanpa pamit. Watak Siti ingkang welas sanesipun saged dipunmangertosi nalika Kadinah badhe babaran. Ing ngandhap menika pethikan ingkang nedahaken watakipun Siti ingkang welas. Siti wis jengkeng neng mburine Jemini. Weruh Siti, Kadinah tangane kemlawe kaya arep ngrangkul. Siti welas atine, ngangsek maju karo nundhukake gegere supaya rinanggeh Kadinah. (Brata, 2012: 170) Pethikan ing nginggil nyariyosaken bilih Siti welas nalika mirsani Kadinah ingkah badhe babaran, Siti lajeng paring tetulung dhateng Kadinah. 6) Urip Paraga salajengipun inggih menika Urip. Urip menika serdhadhu tangsi Sambongan. Saking tabel 1. poin 6 wonten ing asiling panaliten, saged dipunmangertosi bilih Urip minangka tiyang Jawi ingkang sabar. Urip gadhah watak sabar nalika nikah kaliyan Jemini. Ing ngandhap menika badhe dipunrembag babagan wataking Urip. a) Sabar Saking tabel 1. poin 6 wonten ing asiling panaliten, Urip gadhah watak sabar. Sabar inggih menika boten cepak nepsunipun. Ing ngandhap menika pethikan ingkang nedahaken watak Urip. Urip kudu sabar. Seprei sing neng tangsine maratuwa kana ora lungset ora apa. Ora dituroni manten sakaro ya ora papa. Wektune turu awor mung cekak. Sawengi rong bengi wis kudu pindhah nyang tangsine urip. Seprei sing neng Tangsi Sambongan kene suwe-suwe rak ya lungset! Wong wis dadi manten, wong loro sakaro arep turu 77
ngendi maneh? Ora wurung turu awor ya mung neng peturon sungsun kuwi. Wektune ora winates. Yen saiki ora bisa, ya sesuk. Yen sesuk ora klakon turu awor nglungsetake seprei, ya suk emben. Suwe-suwe mesthi klakon. Urip kudu sabar! (Brata, 2012: 64) Pethikan ing nginggil nyariyosaken bilih Urip nengga supados Jemini purun anggenipun tilem sesarengan, nanging ingkang dipentengga boten rumaos. Mangertos kawontenan menika, ndadosaken Urip sabar. Ing cariyos sanesipun ugi saged dipunpanggihi pethikan ingkang nedahaken watakipun Urip ingkang sabar. Urip kelingan ujare wong-wong sing pengalaman. Kudu sabar! Lan dheweke gage mencolot, marga Jemini sajak arep nyakot tenan! Satemene atine wis sebel. Mula tanpa niyat nyedhaki Jemini maneh, dheweke terus menek tempat tidhur, turu neng ndhuwur. Ben, bengi kuwi ora susah malem pengantenan, ora papa! Pancen durung akur, kepriye maneh. Urip ngglethak, mlumah, nyawang pyan. Atine meksa ora bisa jenjem. Apa klakon iki mengko tanpa malem pengantenan? Batine njajagi mengisor. Jemini lagi apa kira-kira? Mengko yen sing wadon wis turu kepati, arep diudhuni. Wani ora, ya? Plek! Oh, isih tangi, nyebleki lemut! (Brata, 2012: 68) Pethikan ing nginggil nyariyosaken nalika urip kaliyan Jemini wonten ing peturon saksampunipun boyongan menyang tangsi Sambongan. Urip kajengipun ngraosaken malem penganten, nanging Jemini boten purun, Jemini galak, Jemini wantun dening Urip. 7) Radian Paraga salajengipun inggih menika Radian. Radian menika tiyang Jawi ingkang dados serdhadhu Walandi. Saking tabel 1. poin 7 wonten ing asiling panaliten, saged dipunmangertosi bilih Radian gadhah watak gemi, kirang grapyak, saha ambeksiya. Ing ngandhap menika badhe dipunrembag babagan wataking Radian. 78
a) Gemi Saking tabel 1. poin 7 wonten ing asiling panaliten, Radian gadhah watak ingkang gemi. Ing ngandhap menika pethikan ingkang nedahaken watak Radian. "Ah, kowe ki digolekake dalan urip kepenak ora gelem nglakoni! Dimunci Den Radian tanggung penak uripmu, Jem. Wonge gemi. Uripe prasaja. Blanjane gedhe. Ora akeh tingkahe. Gek sedhela engas dheweke dipindhah nyang Betawi. Kuthane luwih rame tinimbang Surabaya. Gedhung komidhine akeh, enak kowe saben malem Minggu bisa nonton komidhi!" (Brata, 2012: 83) Saking pethikan ing nginggil saged dipunmangertosi bilih Radian menika gemi. Pagesanganipun prasaja, boten neka-neka saha boten kathah tumindakipun. Jemini manggihi watakipun Radian ingkang gemi nalika tumut Radian pindhah menyang Betawi. Ing ngandhap menika pethikan ingkang nedahaken watak Radian ingkang gemi. Bener kandhane Kadinah. Radian pancen gemi. Mula durung suwe anggone manggon neng Betawi wis bisa tuku radio merk Erres. Yen bengi distel klenengan Solo. Lemarine anyar. Wekkere iya anyar, mula sadurunge kebribenan unine slompret wayah esuk, Jemini wis digugah nganggo jam weker. (Brata, 2012: 87) Pethikan ing nginggil nedahaken bilih Jemini percaya bilih Radian menika tiyang ingkang gemi. Nalika dereng dangu anggenipun gesang sesarengan ing Betawi, Radian sampun saged mundhut maneka warni barang kangge omah-omah. 79
b) Kirang grapyak Saking tabel 1. poin 7 wonten ing asiling panaliten, Radian gadhah watak ingkang kirang grapyak. Ing ngandhap menika pethikan ingkang nedahaken watak Radian. Radian neng tangsi Betawi kuwi ora klebu nduweni pangkat dhuwur. Akeh wong Jawa sing pangkate luwih dhuwur, keluwargane luwih akeh, lan umur-umurane luwih tuwa. Marga Radian klebu wong sing batihe sithik, mula oleh omah sing neng tengah. Dene kelakuane radian ora akeh owahe karo dhek ana Surabaya. Yen mlaku nguncluk ora nyawang ngiwa-nengen. Arang nyapa kanca utawa tangga. Uripe kaya jam, theng jam papat, turu awan, theng jam lima tangi, nyemir sepatu lan ngresiki sandhangane dhewe, theng jam enem adus, lungguh utawa makani kucing, theng jam wolu mangan bengi, theng..... ngono sateruse. Arang guyon-guyon utawa omong-omongan isih rumangsa liya, ora akeh karo kancane saomah. Dene Jemini omonge. (Brata, 2012: 86-87) Pethikan ing nginggil nedahaken bilih Radian watakipun kirang grapyak, awis anggenipun gineman kaliyan tiyang sanes, mekaten ugi kaliyan Jemini. c) Ambeksiya Watak Radian sanesipun inggih menika ambeksiya, Ambeksiya inggih menika remen paring pilara dhateng liyan. Ing ngandhap menika pethikan ingkang nedahaken watak Radian. "Athooo, Deeen!! Pedhes niki, rambut....!" "Rambut kok reyap-reyap kaya gendruwo! Sapa sing muruki, methukake wong lanang rambute ora digelung?! Mbahmu Begelen, ya, sing ngajari?! Rambut candhak ngene iki hik, tandha wong wedok sing ora setiya! La, la, hik, laaa tara-bom! Tara-bom! Hik! Raimu kaya..... Jem, hik-hik!" Jemini wis ora sambat maneh. Rambute dijambak wong sempoyongan, dienggo teken. Wonge menyanyi karo misuh-misuh, karo ngece-ngece. (Brata, 2012: 90) 80
Pethikan ing nginggil nyariyosaken nalika Radian ingkang nembe mabuk. Jemini dipunpilara, dipunjambak rigmanipun amargi boten Radian boten gage dipunbikaken lawang. Watak Radian ingkang ambeksiya saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika. "Aku rak wis kandha! Nyampirke kaya ngene iki genah yen ora bener!" Omong ngono mau karo getem-getem. Weruh Jemini mbungkuk neng ngarepe arep njupuk clana, sikile munggah, ndhupak lengene wong wedok kuwi. "Hih! Kowe! Wong kok ora ngati-ati babarpisan!" Sing didhupak tiba kelumah, ngentepi pengaron isah-isahan. Byor! Pengaron pecah, banyune wutah. Jemini gage krengkang-krengkang ngadeg. Clana setlikan isih dislametake supaya ora kegrujug banyu, disangga tangan loro. "La iya, rak pecah ta! Ooo, kowe ki wisss!! Byayakan wae! Huh! Rasakna! Luwe-luwe, kesel-kesel, kok disuguhi pretingkah kaya ngono! Matik dening aku, kowe!" (Brata, 2012: 94) Saking pethikan ing nginggil saged dipunmangertosi bilih Radian watakipun ambeksiya, remen paring pasiksan dhateng Jemini. Nalika Jemini mundhut sandhangan ingkang tiba, sukunipun Radian minggah lajeng Jemini dipunpilara, Jemini tiba gelangsaran. 8) Piet Coertszoon Piet Coertszoon utawi Oom Piet utawi Landa Dawa. Piet menika tiyang Walandi ingkang gadhah pangkat kopral. Saking tabel 1. poin 8 wonten ing asiling panaliten, Piet gadhah watak ambek darma, boten remen padudon, saha taberi. Ing ngandhap menika badhe dipunrembag babagan wataking Piet. 81
a) Ambek darma Watak Piet inggih menika ambek darma. Ambek darma inggih menika welasan utawi remen tetulung. Watak Piet menika saged dipunmangertosi saking pethikan ing ngandhap menika. Dicablek mengkono kuwi, Landa Dawa rumangsa seneng. Banjur melu ngangkatake koper-koper sing ana cedhake Jemini. Jemini uga gage nututi mbungkuk njupuk kopere. La! Padha mbungkuke, cekel- cekelan tangan. Sanajan sorote lampu gas ing pinggir lurung ora patia terang, nanging cukup dienggo ngrasakake esem kang padha pepandengan. "Sudah, Oom. Ini saya saja nyang bawa." Sidane Oom Piet oleh barang kang ora patia gedhe, kreneng lan kranjang isi panganan. Wagiman sakeluwargane dieterake nganti tekan seksine. Padha gupuh anggone ngacarani Landa Dawa. Dene ana landa kok gelem ngrewangi nggawa barang-barang tekan ing tunggone, klebu luwar biyasa. (Brata, 2012: 118-119) Pethikan ing nginggil nyariyosaken bilih Piet paring tetulung dhateng Jemini sakaluwarga nalika dugi saking Batujajar. Ing cariyos sanesipun ugi saged dipunpanggihi pethikan ingkang nedahaken watakipun Piet ingkang ambek darma menika. Piet Coertszoon sajake saya adreng anggone mikirake muncine. Dheweke babarpisan ora marem karo manggute Jemini esuk kuwi. Dheweke sajak prihatin tenan ngrungokake critane Siti sing dikojahake dening Jemini marang dheweke. Awan sadurunge mulih dhines, Piet mampir Gatotan, marani pendheta. Anggone marani pendheta gita-gita, supaya bab dheweke lan Jemini kuwi enggal beres. Enggal bisa maremake atine Jemini, sing ateges iya maremake atine dhewe. (Brata, 2012: 156) Pethikan ing nginggil nyariyosaken nalika Piet mirengaken cariyos babagan Siti ingkang dipunngendikaaken Jemini. Saking cariyos babagan Siti menika Piet gadhah kekajengan badhe tindak menyang pendheta supados bab gegayutanipun kaliyan Jemini enggal-enggal resmi. 82
b) Boten remen padudon Saking tabel 1. poin 8 wonten ing asiling panaliten, Piet gadhah watak boten remen padudon. Ing ngandhap menika pethikan ingkang nedahaken watak Piet. Pancen Piet Dawa kuwi kondhang kerenge. Yen oleh tugas ngontrol kamare para prajurit ing tangsi, endi sing konangan jorok utawa reged, terus wae kepala somahe kapatrapan paukuman abot. Dikon mbubuti suket plataran tangsi sasore bendhe! Apa maneh yen ketemon ana wong padu. Piet paling benci karo wong padu. Yen ngonangi wong kaya ngono, wonge terus wae diukum sel. (Brata, 2012: 126) Pethikan ing nginggil nedahaken bilih sanajan Piet menika galak nanging piyambakipun boten remen padudon, menapa malih madosi tiyang ingkang nembe padudon c) Taberi Saking tabel 1. poin 8 wonten ing asiling panaliten, watak Piet sanesipun inggih menika taberi. Ing ngandhap menika pethikan ingkang nedahaken watak Piet. Karo tengah taun manggon saomah karo Piet Coertszoon ing loji Kampung landa Jemini disebut munci. Lumrahe disebut "dinyai Landa" utawa 'Nyaine Landa". Tangga masyarakat Jawa ing tangsi wis nyebut "Ndara Nyonyah". Saking tresnane Piet Coertszoon marang Jemini, adreng lan taberi anggone golek layang palilah marang wongtuwane ing negara landa supaya diidini nikahan karo wong wadon bumiputra Hindia Walanda, sidane Sinyo landa kuwi diparengake oleh sakremen nikahan karo Jemini ing greja. (Brata, 2012: 172) Saking pethikan ing nginggil saged dipunmangertosi bilih Piet watakipun taberi. Piet taberi nalika gadhah kekajengan badhe pados layang palilah menyang negara Walandi. 83
84 b. Fakta Cerita arupi Latar Cariyos ing novel gadhah sambet rapetipun kaliyan latar wekdal, papan, saha sosial. Latar inggih menika landas tumpu, nuju ing pangertosan papan, wekdal, saha lingkungan sosial kadadosan prastawa-prastawa ingkang dipuncariyosaken. Latar ingkang dipunpanggihaken ing novel Jemini antawisipun latar papan, latar wekdal, saha latar sosial. Latar papan inggih pangertosan papan utawi lokasi, latar wekdal inggih pangertosan wekdal gayutanipun kaliyan pitakenan "kapan", saha latar sosial inggih pangertosan prakawis-prakawis ingkang wonten gayutanipun kaliyan pagesangan sosial masarakat ing salebeting karya fiksi. Analisis latar langkung dipunfokusaken ing prakawis-prakawis babagan kasunyatan sosial. Analisis dhateng latar saking tabel 2 wonten ing novel Jemini saged njurung kangge nemtokaken pandangan dunia panganggit. Adhedhasar tabel 2 wonten ing novel Jemini dipunpanggihi data- data fakta cerita arupi latar. Sasampunipun nindakaken panaliten kaliyan analisis salebeting novel, saged dipunpanggihi tiga perangan latar, inggih menika latar wekdal, latar papan, saha latar sosial. Latar menika saged njurung panaliten kangge mangertosi pandangan dunia Suparto Brata. Latar wonten salebeting novel Jemini badhe dipunrembag ing ngandhap menika. 1) Latar Wekdal Latar wekdal ing novel Jemini inggih menika antawisipun abad 18-19, prakawis menika saged dipunpirsani saking tabel 2. poin 1 wonten ing asiling panaliten. Latar wekdal ing novel menika namung dipunpanggihi satunggal
85 latar wekdal ingkang dipunsebutaken kanthi implisit, inggih menika dipunserat tanggal saha wulanipun kanthi kahanan nalika tentara KNIL mlebet ing nuswantara. Latar wekdal salebeting novel Jemini saged dipunpanggihi saking pethikan ing ngandhap menika. Saungkure Siti, Jemini sengkut anggone dadek geni kanggo setlika. Wingi wis dipesen karo Tuwane kon nyetlika klambi dhines pameran, marga sesuk tanggal 31 Agustus, dina wetone Ratu Wilhelmina, serdhadhu kumpeni arep nganakake parade. Iki mau disambi-sambi nemoni dhayoh anggone umbah-umbah rada kasep, garinge iya kasep. Nyetlikane uga banjur mundur. (Brata, 2012: 93-94) Pethikan ing nginggil nyariyosaken kawontenan ing tanggal 31 Agustus nalika ambal warsanipun Ratu Wilhelmina, kinten-kinten antawisipun warsa 1836-1950. Rikala samanten kathah prastawa ngengingi masarakat pribumi, antawisipun inggih menika tiyang pribumi ingkang dados serdhadhu KNIL, saha budaya pergundikan ing jaman Hindhia-Belandha. 2) Latar Papan Latar papan ingkang saged dipunpanggihi ing novel Jemini inggih menika ing tlatah Jawi, prakawis menika wonten ing tabel 2. poin 2 saking asiling panaliten. Latar papan kasebut badhe dipunandharaken ing ngandhap menika. a) Surabaya Salah satunggalipun latar papan ingkang dipunsebutaken ing tabel 2. poin 2 saking asiling panaliten inggih menika kutha Surabaya. Surabaya minangka salahsatunggaling kutha ingkang dados pusat serdhadhu-serdhadhu
kumpeni kempal saha gesang. Ing ngandhap menika pethikan ingkang ngandharaken kutha Surabaya. Wis awan nalika dheweke mulih menyang tangsi. sanajan kuru aking awake, kringete dleweran ing pipi lan bathuke, mlakune sok mlayu- mlayu karo mlumpat-mlumpat, tingkahe katon trincing mbedhigas kaya Buta Cakil. Surabaya sasi Oktober, ketiga ngerak, sumuke eram. Apa maneh Jemini, kulina dolan tlengsengan, panasan, awak kuru-kuru ya bisa wae metu kringete. (Brata, 2012: 4) Saking pethikan ing nginggil saged dipunmangertosi bilih kutha Surabaya nalika wulan Oktober utawi mangsa ketiga kahananipun benter. Anak para serdhadhu sami dolanan wonten ing njawi tangsi. Amargi gesang wonten ing kutha, kamangka anak para serdhadhu pribumi ingkang tumut kumpeni menika boten ngraosaken suwasana desa ingkang ayem saha tentrem. Andharan babagan kutha Surabaya ugi saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika. Jemini adate ora tau turu awan, sore-sore pancen wis turu. Adhik- adhike ya gampang turu sore. kari wongtuwane sing padha tangi. Emake nginang, bapake yen pinuju ora jaga utawa patroli, rokokan klobot klembak karo omong-omong. Padatan sing diomongake crita- crita nalika ana padesan. Critane kaum pamili lan kabar-kabar anyar saka kampung. Kuwi wae ora tau kentekan warta. Upama dibalen- balenana, Jemini ya seneng wae ngrungokkake karo liyer-liyer ngantuk. Urip ing padesan kang mengkono mau wujud dongengan thok kanggone bocah-bocah tangsi barakane Jemini, marga satemene bocah-bocah mau ora tau nglakoni. Lan sanajan urip ing tangsi, ing tengahe kutha Surabaya sing ora kambon sawah, kahanan desa Jenar-Bagelan sapiturute kuwi kabeh isih gumantung cetha urip ing bebrayane wong-wong tangsi kono. (Brata, 2012: 19) Pethikan ing nginggil ngandharaken bilih kutha Surabaya menika dados papan panggenan kangge para serdhadhu kumpeni. Ing tengahing kutha 86
87 wonten tangsi minangka papan kangge para serdhadhu saha kulawarganipun gesang. b) Betawi Latar papan salajengipun inggih menika Betawi ingkang katingal saking tabel 2. poin 2 wonten ing asiling panaliten. Betawi menika satunggaling kutha ing dhaerah Jawa Barat utawi Banten. Rikala jaman samanten Betawi menika kutha ingkang langkung majeng tinimbang kutha Surabaya. Nalika Jemini dados muncinipun Radian, Jemini dipunboyong menyang Betawi. Radian dipunpindhah dhines saking Surabaya menyang Betawi. Prakawis menika saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika. Ing Betawi tangsine luwih gedhe. Luwih amba. Omahe ora wujud los- losan, nanging kopel-kopel. Sawuwung mung dienggo loro utawa telung keluwarga. Saben omah ora mung dumadi sakamar, nanging genep nganggo pawon, kakus, jedhing. Cekake bisa urip ijen tanpa ketemu tangga. Ora perlu mangsak campur neng los pawon. Wondene kahanane isih akeh sing padha karo tangsi liya-liyane. Omah-omah mau jlentrek-jlentrek sapirang-pirang, sipageri kupeng nganggo pager kawat eri. Saben esuk umun-umun, rada awan, bedhug, sore lan bengi, wong diatur sarana slompret. Urip rasane disingget-singget wektune. Radian neng tangsi Betawi kuwi ora klebu nduwe pangkat dhuwur. Akeh wong Jawa sing pangkate luwih dhuwur, keluwargane luwih akeh, lan umur-umurane luwih tuwa. Marga Radian klebu wong sing batihe sithik, mula oleh omah sing neng tengah. (Brata, 2012: 86) Saking pethikan ing nginggil saged dipunmagertosi bilih tangsi ing kutha Betawi langkung ageng tinimbang tangsi ing kutha Surabaya. Gesang ing tangsi Betawi boten sami kaliyan ing Surabaya, ing betawi saged gesang piyambak, ateges setunggal kulawarga angsal setunggal papan kangge omah-
omah, boten campur kaliyan kulawarga sanesipun ing setunggal papan, nanging pakulinan nalika ing tangsi Betawi sami kaliyan ing Surabaya, enjing ngantos dalu tiyang menika anggenipun tumandang karya dipunatur dening suwanten slompret. c) Batujajar Latar papan sanesipun saking tabel 2. poin 2 wonten ing asiling panaliten inggih menika Batujajar. Batujajar menika minangka dhusun ing dhaerah Sundha. Wonten ing cariyos Jemini, Batujajar minangka papan dalemipun Raden Kartakusumah, amargi tasih sedulur, Wak Talib kaliyan garwa tumut gesang ing dalemipun Raden Kartakusumah. Kawontenan Batujajar saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika. "Lo, Wak Talib ki bakale sida balik ndhuk Priyangan tah?" "La sedulur-sedurul wis padha ngarep-arep tekaku. Kapan-kapan pensiyun, Wak Talib balia menyang dhangkane!" "Pundi, Wak Talib, dhusune?" "Batujajar. Yen kowe neng tangsi Batujajar takon Kartakusumah, ngono mesthi diterake. Ora adoh saka stasiun Padalarang. (Brata, 2012: 48) Saking pethikan ing nginggil saged dipuncariyosaken rikala Wak Talib paring warta kangge Jemini. Wak Talib gadhah kekajengan nalika pensiyun saking serdhadhu badhe wangsul menyang Batujajar. Jemini dipunparingi pirsa menawi piyambakipun dolan menyang Batujajar dipunsuwun madosi kemawon dalemipun Kartakusumah, papanipun boten tebih saking stasiun Padalarang. Ing ngandhap menika wonten pethikan ingkang ngandharaken kawontenan dhaerah Batujajar. 88
Mudhun ing stasiun Padalarang wis sore. mudhune marga dikongkon dening kondhekture, jare stasiun tujuane Jemini ya kono kuwi, manut unine karcis. Padalarang. Mudhun saka sepur, metu saka stasiun, Jemini terus nyedhaki dhokar. "Teng tangsi Batujajar purun, Pak?" "Ke maha, neng?" pitakone kusir dhokar. Alus. "Tangsi Batujajar." Ora disengaja Jemini mangsuli apa sing ditakokake kusir. Kusir dhokar sajake ngreti karepe. Jemini terus numpak. Dhokar terus mlaku mrana. Kaya neng Salatiga, dalane ora rata, omah-omah ora ngadeg ing pekarangan kang warata, lan ing kana-kana katon gunung pating jenggeleg. Jemini kelingan dhek isih cilik, cilik banget, bapake wis dadi kumpeni, nanging ora manggon ing tangsi. Nyewa omah ing njaban tangsi. Nalika kuwi rasane seneng. Uripe ora direh karo unine slompret. Nanging sawise kuwi, dheweke dadi bocah tangsi. Wirama tangsi ora tau luput saka sentik-sentik napase. Apa sabanjure dheweke bisa luput saka wirama tangsi maneh? Apa Batujajar iki mengko aweh kalonggaran dhatenge uripe? (Brata, 2012: 106) Saking pethikan ing nginggil cariyosipun rikala Jemini mandhap ing stasiun Padalarang, lajeng badhe dhateng tangsi Batujajar nitih dhokar. Mangertosi kahananipun dhaerah Batujajar ngengetaken Jemini nalika alit wonten ing Salatiga. Gesang ingkang bingah, boten diatur kaliyan swantenipun slompret. Menika ingkang dados kekajenganipun Jemini menawi gesang wonten ing Batujajar. 3) Latar Sosial Latar sosial menika prakawis-prakawis ingkang wonten gayutanipun kaliyan pagesangan sosial masarakat wonten ing satunggaling papan ingkang dipuncariyosaken salebeting karya sastra fiksi. Ing tabel tabel 2. poin 3 saking asiling panaliten novel Jemini nyariyosaken kawontenan tiyang pribumi ingkang gesang ing ndalem tangsi antawisipun abad 18-19 nalika tentara 89
90 KNIL wonten ing nuswantara. Rikala samanten kathah tiyang pribumi ingkang dados tentara kumpeni. Ing ndalem tangsi ugi kathah prakawis ingkang dipuntindakaken, kaya dene budaya pergundikan saha pasiksan ing ndalem tangsi. Prakawis-prakawis kalawau badhe dipunandharaken ing ngandhap menika. a) Tiyang Pribumi ingkang dados Serdhadhu Kumpeni Ing tabel 2. poin 3 saking asiling panaliten dipuncariyosaken bilih tiyang pribumi kathah ingkang dados serdhadhu kumpeni. Prakawis kasebut saged dipunpirsani ing tabel 2. poin 3, wonten ing asiling panaliten. Kawontenan kasebut saged dipunmangertosi saking pethikan ing ngandhap menika. Wak Talib biyene iya serdhadhu kumpeni. Wis tau dhines nyang Makasar lan Aceh. Saiki wis arep pensiun, oleh wachtgeld (nganggur oleh bayar ngarepake pensiyun*). Dheweke uga anak kumpeni asli, tegese bapak lan biyunge iya wong-wong tangsi. Wiwit cilik urip neng tangsi, pindhah saka kutha nyang kutha liya. Rada ngowahi saka padatan, Talib kawin karo wong wadon njaban tangsi. kawin karo wong Sundha, asal Batujajar. Kanggone Wak Talib, sawise kawin karo anake wong tani Sundha kuwi mlebu donya anyar. Marga maratuwane sugih sawah lan duwe blumbang iwak. Kuwi bedane karo wongtuwane Jemini utawa Siti. Wongtuwane Jemini, Wagiman, anak turune wong tani ing Desa Jenar, Purworejo Kedu. Uga akeh wong- wong dhaerah Purworejo lan Bagelan asale wong tani, padha teken kontrak dadi serdhadhu kumpeni. Mengkono uga wongtuwane Jemini, mlebu tangsi sawise jejodhoan. Mula akeh wong- wong masyarakate tangsi kono sing duwe gegayutan keluwarga ing kampung, kaya dene emake Jemini karo emake Siti. (Brata, 2012: 12) Pethikan ing nginggil ngandharaken bilih kathah tiyang pribumi ingkang dados serdhadhu kumpeni menika amargi turunan saking kulawarganipun, ateges bapak saha ibunipun ugi gesang wonten ing tangsi,
mekaten ugi Wak Talib. Kathah tiyang ingkang asalipun saking kulawarga tani ingkang tumut dados serhadhu, tuladhanipun tiyang-tiyang saking Purworejo saha Begelan, mekaten ugi tiyang sepuhipun Jemini saha Siti. Prakawis tiyang pribumi ingkang dados serhadhu kumpeni sanesipun saged dipunmangertosi saking pethikan ing ngandhap menika. Cara Landane serdhadhu Jawa sing pangkate dhuwur, yen lagi omong karo wong Landa sing tenan, iya cas-cis-cus. Jemini kenal karo wong- wong Kampung Landa kono, sanajan mung kenal weruh, ora tau omong-omong. Ana sing jenenge Sinyo Harlih, Tuwan Panroppel, Oom Slompret, Landa Dawa. Wong tangsi sakepenake yen nyebut utawa marabi jenenge wong-wong kulit putih kuwi. Dene sing wong Jawa tulen dadi serdhadhu kumpeni duwe pangkat dhuwur, bisa basa landa cas-cis-cus. Kuwi sing oleh manggon ing omah loji ing Kampung Landa. (Brata, 2012: 23) Pethikan ing nginggil ngandharaken bilih tiyang Jawi asli ingkang dados serdhadhu kumpeni saha gadhah pangkat ingkang langkung inggil menika angsal griya loji ing Kampung Landa. Dados tiyang Jawi ingkang boten gadhah pangkat inggil utawi namung prajurit gesangipun wonten ing ndalem tangsi. b) Nikah Peksan Ing tabel 2. poin 3 saking asiling panaliten dipusebutaken bilih kathah wanita pribumi ingkang nglampahi nikah peksan nalika gesang ing ndalem tangsi. Prakawis kasebut saged dipunpirsani ing tabel 2. poin 3, wonten ing asiling panaliten. Kawontenan kasebut saged dipunmangertosi saking pethikan ing ngandhap menika. Mau brontak-brontak. Saiki dijarake wae emake omong-omong njlentrehake karepe, yakuwi yen kabeh wongtuwa mesthi kepengin anak prawane ndang omah-omah. Manut critane, wong lanang sing 91
bakal dadi bojone ki gagah. Wis patang taun dadi serdhadhu. Wis weruh Jemini barang. (Brata, 2012: 55-56) Jemini badhe dipunnikahaken kaliyan serdhadhu kumpeni ingkang dereng dipuntepangi. Jemini namung saged nyaguhi menapa ingkang dados kekajengipun tiyang sepuh. Gesang rekaos nalika samanten dados dhasaring tiyang sepuh anggenipun njodhohaken putrinipun kaliyan priya ingkang dipunanggep gadhah gesang ingkang linuwih. Pethikan ing ngandhap ugi nedahaken bilih anak wanita nalika gesang ing jaman penjajahan kedah nyaguhi nalika dipunnikahaken peksan dening tiyang sepuhipun. "Omongmu! Kowe ki diwasa durung setaun jagung! Pretikelmu wis kaya wong tuwa wae. Saiki ora prekara kowe seneng apa ora seneng! Kowe ki wong wedok. Isane mung disenengi wong lanang! Anggepmu apa kowe oleh sakarepmu, seneng wong lanang?!" (Brata, 2012: 79) Pethikan ing nginggil ngandharaken bilih anak menika boten saged mbantah menapa ingkang dados kekajenganipun tiyang sepuh. Jemini ingkang mangsuli bilih piyambakipun boten tresna dhateng priya ingkang badhe dados garwanipun namung dipundukani kaliyan tiyang sepuhipun. Tiyang sepuhipun ngendika bilih jejodhoan menika boten prakawis tresna menapa boten, nanging anak kedah manut marang pilihanipun tiyang sepuh amargi tiyang sepuh sampun milih kanthi sae kangge anakipun, sanajan pilihan saking tiyang sepuh menika boten sami kaliyan menapa ingkang dipunraosaken dening anak. 92
93 c) Pergundikan ing Tangsi Pergundikan ing tangsi minangka prastawa sejarah ingkang dipunsebutaken ing cariyos. Prastawa menika saged dipunpirsani saking tabel 2. poin 3 wonten ing asil panaliten. Latar sosial menika ngandharaken pergundikan ing tangsi. Prastawa kasebut saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika. Marga ora ana wong wadone, kerep wae wong-wong mau ngingu babu. Mung dikon umbah-umbah lan reresik omah. Babu kuwi teka yen esuk, mulih jam telu awan yen ndara tuwane wis rampung mangan awan. Babu siji sok ngopeni Landa loro telu. Yen babu-babu wis padha mulih, kampung Landa kono sepi. Banjur ana Landa sing rumangsa isih repot ngurusi omah, njaluk tulung wong-wong tangsi. adate sing dijaluki tulung wong wadon-wadon, marga mung dikon ngopeni omah. Sing kerep nulungi ya bocah-bocah dhara anake prajurit-prajurit tangsi, marga wong-wong kang mengkono ora ngrusuhi wong jejodhoan. Nanging kerep wae pembantu-pembantu wadon iki cukup diwasa, durung ana sing ndhedheki, terus didadekake munci dening wong-wong Kampung Landa. Dimunci tegese didadekake babu, yen perlu nginep kono barang, dienggo kanca turu. (Brata, 2012: 23-24) Rikala samanten kathah serdhadhu ingkang gesang piyambak wonten ing Kampung Landa. Serdhadhu menika asring nyuwun tulung dhateng tiyang tangsi kangge ngruwat griyanipun. Adatipun ingkang paring tetulung menika wanita ingkang tasih kenya, amargi namung dados rencang kangge reresik griya saha ngracik dhaharan kangge tuwan serdhadhu. Nanging rencang-rencang menika ugi wonten ingkang dipundadosaken munci utawi gundhik, inggih menika dados rencang saha kanca tilem. Jemini ugi dados munci lumantar Kadinah. Pawarta babagan Jemini ingkang dados munci menika saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika.
Wondene nalika Kadinah ngundurake piring direwangi cah prawan dhuwur, rambute moreh-moreh, gelungane ora tau singset, dheweke nyathet uga ing atine. Kancane Kadinah kuwi manis! Liya dina bocah wadon kuwi ngewangi Kadinah maneh. Atine Radian nratap. Ethok-ethoke lawang kamar ditutup, mapan turu, nanging nutupe lawang ora dirapeti. Saka celahe lawang kuwi dheweke nginceng lan nguping. Bocahe sing diinceng ora krasa. Bocahe guyon karo kadinah. Satemene isih cilik. Isih enom banget. Nanging dedege sing dhuwur, lan dhadhane sing mlenthu marahi katon seger. Seger kanggone sawangan mripat lanang. Onder Letnan kuwi nibakake awake ing peturon. Mikir. Pikirane kecanthol payudarane kancane Kadinah sing ngladeni tata mangan kuwi! Dhadhane kuru aking, nanging susune kok olehe menthek-menthek, yen digawe nyambutgawe obah miyar-miyur, minthal-minthul. Kira-kira ora dikutangi. Isih cilik, durung nganggo kutang. Iiih, atine Radian lanang greget-greget ing peturon. (Brata, 2012: 76-77) Lumantar Kadinah, Jemini asring tumut nyaosaken dhaharan menyang dalemipun Radian. Radian gadhah pangkat pembantu letnan, dados gesang wonten ing Kampung Landa. Jemini menika wanita ingkang tasih alit, nanging dedegipun ingkang inggil saha jaja ingkang mlenthu ndadosaken Radian kesengsem. Penggalihipun Radian kecanthol dhateng payudaranipun Jemini ingkang miyar-miyur ingkang boten dipunkutangi nalika nyambutdamel. d) Pasiksan dhateng Munci utawi Nyai Pasiksan asring dipuntampi para munci utawi nyai. Prakawis menika saged dipunpirsani saking tabel 2. poin 3 wonten asiling panaliten. Latar sosial ing cariyos menika ngandharaken pasiksan ingkang dipuntampi munci, saged dipunmangertosi saking pethikan ing ngandhap menika. "Athooo, Deeen!! Pedhes niki, rambut....!" "Rambut kok reyap-reyap kaya gendruwo! Sapa sing muruki, methukake wong lanang rambute ora digelung?! Mbahmu Begelan, 94
95 ya, sing ngajari?! Rambut candhak ngene iki hik, tandha wong wedok sing ora setiya! La, la, hik, laaa tara-bom! Tara-bom! Hik! Raimu kaya..... Jem, hik-hik!" Jemini wis ora sambat maneh. Rambute dijambak wong sempoyongan, dienggo teken. Wonge menyanyi karo misuh-misuh, karo ngece-ece. (Brata, 2012: 90) Jemini menika muncinipun Radian. Radian asring paring pasiksan dhateng Jemini. Nalika Radian wangsul mangertosi rigmanipun Jemini boten dipuntata, Radian mana nembe mendem, langsung kemawon Jemini dipunsiksa, Radian maratangan, rigmanipun Jemini dipunjambak, dipundadosaken teken. Jemini boten sambat malih amargi ngladosi tiyang ingkang nembe mendem menika boten wonten asilipun. Prakawis pasiksan ingkang dipuntampi Jemini sanesipun saged dipunmangertosi saking pethikan ing ngandhap menika. Radian ngumbar kanepsone. Jemini mung bisa jerit-jerit karo mbrebes mili. Ora nangis gero-gero, mung njerit yen krasa lara. Malah bareng wis rada suwe kena ajar, ora sambat babarpisan. Dijambaki, ditepangi, digeceki, ora sambat, ora mbantah. Ora keduman papan nerangake apa sing kedadean esuk mau! Nalika wusanane Radian banjur leyeh-leyeh neng kursi males. Nalika kuwi Jemini bali daden geni setlika, clana sing kena reged ditelesi, dikuconi, terus disetlika maneh. Kanthi luh dleweran ing pipi, nangis ora mbrengengeng nangis, Jemini ikhtiyar nggaringake clana, ben sesuk kena dianggo Radian melu parade. Radian mau ngancam, yen ngantia clanane ora garing lan resik, aja takon dosa, sesuk Jemini sida diethet- ethet, dijejuwing. Lan adate Radian ora lali karo ancamane! (Brata, 2012: 96-97) Jemini angsal pasiksan malih saking Radian. Radian boten gadhah rasa welas dhateng Jemini. Amargi asring angsal pasiksan, Jemini boten sambat, boten wantun mbalela. Radian ngancem menawi clana ingkang badhe kangge
parade boten garing Jemini badhe dipunsiksa malih, adatipun Radian boten nate lingsem kalih ancemanipun. Saking katrangan-katrangan ing nginggil saged dipunpendhet dudutanipun bilih katrangan-katrangan menika nyariyosaken kawontenan rikala tentara KNIL mlebet ing Indonesia. Rikala samanten kathah tiyang pribumi ingkang tumut dados tentara kumpeni, budaya pergundikan ugi kathah katindakaken ing ndalem tangsi, sanes menika, tiyang pribumi mliginipun wanita ingkang dados munci asri nampi pasiksan saking tuwanipun, pasiksan menika saged awujud pasiksan lair saha pasiksan batos. c. Fakta Cerita arupi Alur Adhedhasar tabel 3 saged dipunpanggihi fakta cerita arupi alur wonten salebeting novel Jemini. Saking tabel menika saged dipunmangertosi bilih cariyos menika ngginakaken alur progresif. Prastawa-prastawa ingkang dipunpanggihi paragatama kaperang dados gangsal tahapan, inggih menika penyituasian, pemunculan konflik, peningkatan konflik, klimaks, lajeng dipunpungkasi penyelesaian. Cariyos dipunwiwiti rikala Parni, salah sawijining kancanipun Jemini manggihi Jemini nembe dolanan kalih kanca-kancanipun. Parni ngalokaken Jemini bilih sampun boten pantes dolanan kopyok kalih kanca-kancanipun amargi piyambakipun sampun diwasa. Kalih minggu malih Jemini badhe dados manten. Lelakon kasebut saged dipuntingali saking pethikan ing ngandhap menika. 96
Ing sawijining dina, Jemini karo kanca-kancane main kopyok neng ngisor wit pelem mburi tangsi. Parni teka nggendhong adhine karo didulang. Weruh Jemini melu kopyok, terus nyaru, "E, Jem! Koen iku gak idhep esin. Wis gedhe ngono kok isih melu kopyok. Rong minggu maneng koen lak dadi manten-a, kathik gak eling mbarek gerangmu! Jeeem-Jem!" (Brata, 2012: 53-54) Jemini dolanan saha priksa menawi badhe dipunnikahaken dening tiyang. Bab nikahan menika dipunmangertosi Jemini saking pangandikanipun Parni. Parni ngendika bilih Jemini badhe dipunnikahaken kalih minggu malih. Jemini kaget mireng kandhanipun Parni menika. Jemini boten ngira bilih tiyang sepuhipun badhe nindakaken bab menika. Kanca-kancanipun sami nyuraki Jemini. Jemini ingkang lingsem amargi dipunsuraki kanca- kancanipun, menyat mlayu wangsul sinambi sesenggukan nangis. Jemini ngraosaken menawi tiyang sepuhipun sampun boten blaka dhateng piyambakipun. Sawijining dinten, Wagiman angsal tugas patroli. Piyambakipun dipuntugasaken sesarengan kaliyan Urip. Urip ngertos bilih Wagiman menika ramanipun Jemini. Kekalihipun sami gineman kanthi akrab. Anggenipun gineman ngantos ngrembag bab mantenan. Urip gadhah niyat badhe ngajak tiyang sepuhipun dhateng griyanipun Wagiman kanthi ancas nglamar Jemini. Wagiman sampun ngraos cocog kaliyan priya kasebut. Piyambakipun lajeng nyariyosaken gineman nalika kaliyan Urip menika dhateng garwanipun. Kekalihipun nampi panglamaripun Urip tanpa dipunmangertosi dening Jemini. Jemini kapeksa nyaguhi kekajenganipun tiyang sepuh. 97
Jemini kaliyan Urip siyos dipunikahaken. Acara nikahan dipundamel ageng. Dangunipun setunggal minggu acara mantenan menika dipungelar. Acara mantenan langkung sumarak nalika dipuntanggapaken ringgit saha tayuban. Dene tiyang satangsi tumut rerewang ing acara ageng menika. Temanten kekalih lengkah sesandhingan. Dene para tamu sami nyalami manten menika. Sedaya tiyang bingah manahipun, nanging boten kangge Jemini. Sejatosipun, Jemi boten purun nikah kaliyan Urip. Saksampunipun manten manggihi tamu, kekalihipun mlebet kamar kangge istirahat. Jemini tasih dereng purun tilem sapapan kaliyan Urip. Kahanan menika saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika Sajrone didandani cara manten, dheweke ora gelem turu, mung lungguh wae. Sok-sok yen ngantuk banget dheweke ya ngglundhung ing klasa sing digelar ing ngarep peturon. Kuwi wae ora yen wayah bengi. Sok-sok wayah esuk, sok-sok wayah mangan awan, nalikane dhayoh-dhayoh akeh sing padha kepengin weruh mantene. Yen wis ngglundhung ngono, manten lanang mung bisa nyodhorake bantal. Jemini isih durung gelem omong-omong karo manten lanang! (Brata, 2012: 58-59) Nikahan antawisipun Jemini kaliyan Urip boten linandhesan tresna. Mila, ndadosaken Jemini boten purun rumaket kaliyan Urip. Awit saking acara mantenan, piyambakipun namung lenggah ing klasa. Jemini tumindak menika supados Urip boten nyelaki. Saksampunipun acara mantenan, Jemini dipunboyong menyang tangsinipun Urip ing Sambongan. Piyambakipun tasih dereng purun celak kaliyan Urip. Pinten-pinten cara dipunginakaken Jemini supados Urip boten saged nyelaki. 98
Urip sampun sayah sanged. Piyambakipun sawetara tilem, lajeng wungu glagapan nalika slompret mungel pitandha wanci apel enjing. Nalika menika Urip langsung enget dhateng Jemini. Urip kaget sanget nalika mangertosi Jemini boten wonten ing papan peturon. Urip gadhah penggalih bilih Jemini sampun wungu saha nembe wonten ing wingking. Sawetara wekdal dipunantu Jemini boteng enggal wangsul. Pranyata Jemini lumajeng medal saking kamar wanci enjing sakderengipun tiyang tangsi sami wungu. Jemini tangi sadurunge akeh wong tangi. Apel esuk lagi wae dislompreti. Sikile jinjit, ngempet ambegan. Lawang dibukak, ora nyuwara, dienep maneh, dheweke wis neng njaba kamar. Parane ngiwa. Omahe wuwungan dawa. Jemini tekan ing pucuk seksi, ora ana sing ngonangi. Saiki jangkahe ora perlu jinjit. Ora perlu alon-alon. Mlayu ya kena. Suketan sing diambah ngebun, dlamakan sikile dadi resik, teles. Sing diparani pager eri sing paling cedhak karo seksi tunggone. Pagere kawat eri, rapet. Digoleki sing rada kendho. Jarit dicincingake, sadhengkul luwih sithik, sikil kiwa mlangkah, tangan kiwa nyekel kawat sing luwih dhuwur, diunggahake, sirah dibrobosake, brosot, iiittt!! Klambi kebayak pernah geger kecanthol! Atine saya kesusu. (Brata, 2012: 72-73) Jemini rumaos wonten kesempatan nalika Urip sare. Piyambakipun sampun niyat badhe medal saking tangsi Sambongan menika. Wanci enjing piyambakipun ngupados mbikak lawang kamaripun. Menika katindakaken supados Urip boten wungu. Pranyata cara menika manjur. Jemini kasil medal saking kamar menika. Dugi njawi kamar, Jemini pados margi medal ingkang tumuju ing papan asalipun. Jemini boten ngertos margi menyang tangsi Bandongan, nanging piyambakipun runut ril sepur ngantos dumugi Pasar Turi. Dumugi papan menika, piyambakipun sampun ngertos margi ingang tumuji menyang tangsinipun. 99
100 Udakara tigang wulan Urip sabar ngentosi Jemini wangsul, nanging ingkang dipunentosi boten enggal wangsul. Kapeksa Urip mangsulaken sandhangani sisihanipun menika menyang marasepuhipun. Piyambakipun pasrah nguwalaken Jemini. Prakawis menika saged katingal saking pethikan ing ngandhap menika. Urip saya adoh karo donyane Jemini. Wasana dheweke kudu pindhah kamar sing luwih cilik maneh, peturone ora sungsun, lan dianggep bujangan. Sandhangane Jemini sing dhisike diopeni, kepeksa diterake menyang wongtuwane. (Brata, 2012: 74) Jemini saha Urip kadadeyan anggenipun pisahan. Saksampunipun pisahan, Urip dipunpindhah saking kamar tangsinipun. Piyambakipun wangsul menyang kamar kangge serdhadhu ingkang dereng rabi. Dene Jemini tumut tiyang sepuhipun malih. Jemini sampun dipunwastani randha, nanging solah bawanipun tasih sami kaliyan bocah. Sipatipun dereng ewah kamangka sampun diwasa. Enjing umum-umum Jemini sampun medal pados codhotan jambu ing Kampung landa. Yuswanipun ingkang samsaya tambah, saged ngewahi sekedhik saya sekedhik sipatipun Jemini ingkang nakal. Sakmenika Jemini sampun purun dipunkengken blanja. Rasukanipun adhi-adhinipun dipunumbahi, kala-kala ugi ndulang adhinipun ingkang alit. Pemunculan konflik saged dipunmangertosi nalika kathah wanita ing tangsi dados rencang utawi munci wonten ing Kampung Landa. Wanita ingkang asring dipunsuwunaken dados rencang inggih menika wanita ingkang sampun cekap diwasa. Wanita ingkang dereng gadhah sisihan asring dipundadosaken gundhik kaliyan tiyang-tiyang ing Kampung Landa. Menawi
sampun dipundadosaken munci, wanita menika kedah purun ngladosi tuwanipun saha nginep dados kanca sare. Nasibipun Jemini ugi sami kaliyan wanita tangsi sanesipun ingkang dados rencang ing Kampung Landa. Sejatosipun, Jemini boten purun dados rencang ing Kampung landa. Nanging piyambakipun boten kepenak dhateng tangga-tangginipun ing tangsi ingkang asring rerasan bab Jemini mantenan sepasar sampun bibar kaliyan Urip. Jemini dados gundhik kawiwitan saking pangajakipun Kadinah. Kadinah menika tiyang tangsi ingkang dipunmunci dening Den Sutras. Kadinah nate ngajak Jemini nalika nyinyapaken dhaharan kangge Den Sutras. Sanesipun Den Sutras, piyambakipun ugi dipunpercaya kangge ngladosi Den Radian. Kahanan menika saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika. Lumantar Kadinah, Jemini kerep melu ngeterake matengan menyang omahe Radian. Radian mono kaya Sutras, oleh omah dhewe neng njaban tangsi, marga pangkate wis pembantu letnan. (Brata, 2012: 75) Pethikan ing nginggil neranganken bab larah-larahanipun Jemini mlebet ing donyanipun gundhik. Pakulinanipun Jemini ingkang asring tumut paring dhaharan menyang papanipun Den Radian menika ndadosaken priya menika kepencut dhateng Jemini. Jemini ingkang sampun diwasa pancen katingal somorot. Pawakanipun saged ndadosaken gregeting jiwa tiyang kakung nalika nyawang Jemini. Samanten ugi Radian ingkang kecanthol manahipun dhateng Jemini. Jemini kaget nalika sawijine sore diundang bapake dikon lungguh neng kursi mangan. Yen bapake mertingkah mengkono kuwi adate ana prekara kang wigati. 101
"Ngene, Ndhuk. Kowe ki apa kerep dolan neng nggone Den Radian?" Wagiman terus narap. (Brata, 2012: 77) Radian ingkang sampun kecanthol manahipun dhateng Jemini menika nyuwun supados Jemini saged dados gundhikipun. Radian ngaturaken niyatipun menika dhateng Wagiman, ramanipun Jemini. Menawi purun dipunmunci, Jemini bakal dipunboyong menyang Betawi. Wagiman lajeng ngaturaken niyatipun Radian dhateng Jemini. "Priye, Jem? Iki mau Den Radian nakokake kowe maneh. Jare budhale nyang Betawi abis bulan iki. Kowe gelem melu ora?" (Brata, 2012: 84) Peningkatan konflik ing cariyos Jemini kawiwitan nalika Jemini dados muncinipun Radian saha dipunboyong menyang Betawi. Tumindakipun Radian ing Betawi beda sanget menawi dipunbandhingaken kaliyan nalika tasih wonten ing Surabaya. Ing Surabaya, radian kalebet tiyang ingkang sekethik anggenipun gineman, kamangka gineman kalih Jemini ugi jarang. Prakawis menika saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika. Radian neng tangsi Betawi kuwi ora klebu nduweni pangkat dhuwur. Akeh wong Jawa sing pangkate luwih dhuwur, keluwargane luwih akeh, lan umur-umurane luwih tuwa. Marga Radian klebu wong sing batihe sithik, mula oleh omah sing neng tengah. Dene kelakuane Radian ora akeh owahe karo dhek ana Surabaya. Yen mlaku nguncluk ora nyawang ngiwa-nengen. Arang nyapa kanca utawa tangga. Urip kaya jam, theng jam papat, turu awan, turu awan, theng jam lima tangi, nyemir sepatu lan ngresiki sandhangane dhewe, theng jam enem adus, lungguh utawa makani kucing, theng jam wolu mangan bengi, theng..... ngono seteruse. Arang guyon-guyon utawa omong-omongan karo kancane saomah. Dene Jemini isih rumangsa liya, ora akeh omonge. (Brata, 2012: 86-87) Radian kalebet tiyang ingkang kirang grapyak kalih tanggi tepalih. Piyambakipun langkung remen pados hiburan piyambak tinimbang srawung 102
kalih tangginipun. Radian menika tiyang ingkang disiplin. Kagiyatanipun sampun dipunatur saben jamipun. Dangu anggenipun Jemini tumut Radian, Jemini dereng saged tepang kaliyan Radian amargi tuwanipun menika awis anggenipun wicantenan. Jemini asring angsal pasiksan saking Radian. Kahanan menika kadadeyan nalika Radian tepang kaliyan ciu. Pasiksan ingkang tinuju dhateng Jemini boten namung pasiksan lair kemawon. Sanesipun pasiksan lair, Jemini ugi asring dipunhina kaliyan Radian. Pasiksan ingkang kados mekaten dipunwastani pasiksan batos. Jemini ugi nampi tumindak ingkang kirang kepenak sanesipun, inggih menika ngelecehaken. Radian asring nyiksa Jemini saksampunipun tepang kaliyan ciu. Wanci dalu Radian remen lelungan. Menawi sampun mekaten, Radian mesthi wangsul wuru. Radian ugi nate boten langsung wangsul menyang griya nalika wuru. Radian wangsul wanci dalu sempoyongan saha misuh-misuh. Jemini dipunsiksa. "Athooo, Deeen!! Pedhes niki, rambut....!" "Rambut kok reyap-reyap kaya gendruwo! Sapa sing muruki, methukake wong lanang rambute ora digelung?! Mbahmu Begelaen ya, sing ngajari?! Rambut candhak ngene iki hik, tandha wong wedok sing ora setiya! La, la, hik, laaa tara-bom! Tara-bom! Hik! Raimu kaya..... Jem, hik-hik!" Jemini wis ora sambat maneh. Rambute dijambak wong sempoyongan, dienggo teken. Wonge menyanyi karo misuh-misuh, karo ngece-ngece. (Brata, 2012: 90) Saking pethikan ing inggil saged dipunpirsani tumindakipun Radian ingkang nyiksa Jemini. Radian boten emut kaliyan tumindakipun amargi 103
104 kapengaruh dening ciu. Piyambakipun ingkang nembe wuru narik rigmanipun Jemini kiyat-kiyat utawi njambak. Rigmanipun Jemini dipuntarik saha dipunangge teken Radian ingkang nembe sempoyongan menika. Tumindak ingkang kasar kados mekaten menika kalebet pasiksan lair. Jemini asring nampi pasiksan dening Radian. Kajaba pasiksan lair, Jemini ugi nampi pasiksan batos. Jemini asring dipunhina saha dilokaken ngangge tembung ingkang kasar. Tembung-tembung kasar menika boten pantes dipunmirengaken tiyang sanes. Tembung-tembung kasar menika saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika. "O, kowe saiki wis duwe dhuwit, ya? Saka sapa? Saka wong iki, ya, wong sing mrene iki mau?! Pantes, ditinggali wong lanang nyang kantor nglebokake wong lanang liya! Layak wani kurangajar! Dibayar pira anggonmu nglonthe iki mau?!" (Brata, 2012: 96) Rikala samanten, Radian manggihi cangkir bekas kopi ing pengaron sisih ngandhap. Panduganipun Radian, Jemini mesthi sampun wantun mlebetaken priya ing griya. Radian sampun muntab dhateng Jemini. Dene sejatosipun ingkang dugi menyang griyanipun Radian menika Siti. Siti menika tasih sedulur kaliyan Jemini. Radian boten pracaya menawi ingkang dugi menika Siti, amargi kala wingi Siti sampun dolan ing griyanipun. Radian lajeng ngumbar kanepsonipun dhateng Jemini. Radian ngumbar kanepsone. Jemini mung bisa jerit-jerit karo mbrebes mili. Ora nangis gero-gero, mung njerit yen krasa lara. Malah bareng wis rada suwe kena ajar, ora sambat, ora mbantah. Ora keduman papan nerangake apa sing kedadean esuk mau! (Brata, 2012: 96) Jemini boten kiyat nglampahi pagesangan ingkang mekaten. Piyambakipun gadhah niyat badhe medal saking papanipun Radian.
Niyatipun menika dipuntindakaken nalika Radian sare. Astanipun Jemini dipunlebetaken ing ngandhap bantalipun Radian kangge mendhet kunci kamar. Jemini ugi badhe mendhet arta kangge sangu medal. Jemini kedah waspada saha ngatos-atos supados Radian boten wungu. Kahanan menika saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika. Dibukak, dijupuk dhuwit ringgitane loro. Isine dhuwit kricik akeh. Antep. Ringgitan loro sing dienthit ditaleni neng pucuk stagene. Isi dhuwit turahe dibundheli ing kantong, ora diowah-owah maneh. Terus dibalekake neng ngisor bantal. Jemini menyat, niyate wis golong. Dheweke marani lawang. Diulir, ora bisa. Dikunci. Kuncine neng ngisor kasur! Jemini nyawang mendhuwur. Tembok kamar kuwi mung singgetan ruwangan, mendhuwure ora nganti notog pyan. Bisa dipenek. Jarite dicincingake, ancik-ancik kursi, munggah menyang ndhuwur benet. Rasane dhuwur banget. Nginguk menyang njaban kamar. Nggandhuli tembok, ketheker-ketheker menek munggah, tekan ndhuwur banjur anjlog ing meja dhahar njaban kamar. Dhengkule rada babak, kebarut tembok. Ora papa. Cepetan dheweke mudhun. Minggat sing saiki diniyati tenan. (Brata, 2012: 103) Jemini nglampahi cara mekaten supados saged medal saking papanipun Radian. Kamar sengaja dipunkunci dening Radian. Dene kuncinipun dipunsimpen ing ngandhap kasur. Jemini bingung kados pundi caranipun supados saged mendhet kunci menika tanpa nyebabaken Radian wungu. Jemini pados cara ingkang pas kangge medal saking papan menika. Pungkasanipun, Jemini angsal cara kangge medal saking kamar menika. Jemini kadadeyan anggenipun medal saking papanipun Radian. Nanging nalika sampun wonten ing njawi pager tangsi, Jemini bingung badhe tindak menyang pundi. Nalika mireng suwantenipun sepur, Jemini gadhah penggalih badhe kesah ingkang tebih saking Betawi. Jemini mlampah tumuju asal suwantenipun sepur menika. Lmapahanipun dumugi stasiun Pasar Senen. 105
106 Jemini lajeng tumbas karcis, nanging tasih bingung badhe tindak menyang pundi. Piyambakipun lajeng emut ngendikanipun Wak Talib. Menawi menyang Padalarang Jemini dipundhawuhi tumuju tangsi Batujajar, lajeng mampir wonten dalemipun Raden Kartakusumah, Wak Talib gesang wonten mriku. Langsung kemawon Jemini tumbas karcis ingkang tumuju ing Padalarang. Kahanan menika saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika. "Ke mane, Neng?" "Nggih niku wau." "Tujuannya mane, tujuannye?" "Oo, anu. Padalarang! Padalarang ada, ya?" Kaya dielingake uwong, jenenge kutha kuwi mara-mara kumecap ing lambe. Dheweke kelingan, jenenge kuwi biyen wis tau cemanthel banget ing atine. Rumangsane apik ngono. Saiki, sawise dheweke nyebut, atine plong, padhang. "Batujajar. Yen kowe neng takon Kartakusumah, ngono mesthi diterake. Ora adoh saka stasiun Padalarang!" Saiki apa sing wis tau dirungu biyen, bisa diucapake kanthi apal. Padalarang, kutha kuwi sing kudu dituju. (Brata, 2012: 105) tangsi batujajar, Setunggal wulan Jemini tumut Wak Talib ing dalemipun Raden Kartakusumah. Piyambakipun ketingal krasan. Raden Kartakusumah saha tiyang ingkang wonten ing mriku ugi ketingal bingah nalika Jemini tumut ing dalemipun Raden Kartakusumah. Namung margi basanipun Jemini boten ngertos, radi rekasa menawi imbal wicara. Garwanipun Wak Talib ingkang asring dados jurubasa. Wagiman sarta garwanipun nusul menyang Batujajar. Rawuhipun Wagiman menika kangge nepangi Jemini. Dumugi dalemipun Raden
Kartakusumah, Wagiman sarta garwa langsung dipunsambut dening Jemini. Jemini bingah nalika nepangi tiyang sepuhipun. Nanging Wagiman langsung ndukani Jemini amargi saben dipunikahaken kesah. Wagiman rumaos lingsem saha kuwatos bilih menika dados watakipun Jemini. "Ooo, bocah! Gawe geger wae ra uwis-uwis! Sakarepmu dhewe, kowe, ya Jem!" sentake Wagiman. "Alaaah, Bapak iki!" "Sabar, ta, Pake! Wong neng omahe wong kok mara-mara gawe bendrong!" "La ya wong kebacut tenan, kok, bocah iki! Ping pira wae gawe isine wongtuwa! Bocah kok dikawinake mlayu, dikawinake mlayu! Kowe ki mbesuk dadi apa, yen ngono terus wae, Jem?" 'Disabar, Pak. Mesthine bocahe rak ya duwe duga dhewe, wong wis gedhe. Coba engko ditakoni sing teteg, sing tuwas. (Brata, 2012: 114- 115) Jemini dipundukani dening Wagiman. Dipunajak wangsul menyang Surabaya. Jemini ingkang rumiyin penculatan, ingkang kala wau tasih ringas anggenipun mapag tiyang sepuhipun, sakmenika dipundukani ramanipun namung saged tumungkul. Sakmenika sampun diwasa temenan. Solah- bawanipun tumuwa. Manahipun sampun tumuwa, tumunggul menawi nembe dipundukani. Tiyang sepuhipun sejatosipun ugi gumun. Jemini sakmenika sampun owah temenan, penggalihipun tata, polatanipun ugi jenjem. Tiyang sepuhipun ugi gadhah pangajeng-ajeng dhateng wategipun Jemini. Sepur ingkang dugi saking Kutoarjo, mlebet Surabaya sampun dalu. Jemini kaliyan tiyang sepuhipun pados dhokar kangge wangsul menyang tangsi. Dumugi ngajeng tangsi penumpang sami mandhap. Lampu gas ing 107
pinggir margi nyoroti dhokar ingkang nembe mandheg radi tebih saking ngajeng tangsi menika. Wagiman lapur dhateng penjaga tangsi, wangsul malih ngrewangi kulawarganipun mbeta barang ingkang cacahipun radi kathah. Oom Piet ingkang nembe tugas njagi tangsi nyelaki Jemini. Oom Piet emut kala samanten Jemini nembe nikahan. Jemini inggih boten pangling kalih Landa Dawa menika. Piyambakipun kelingan dipuninguk Oom Piet saking jendhela. Jemini kemendel nyablek lengenipun Oom Piet. Dicablek mekaten, Oom Piet rumaos bingah lajeng tumut ngrewangi ngangkati koper- koper ingkang wonten celakipun Jemini. Jemini ugi gage nututi mendhet koperipun. Sami-sami mbungkuk, cepeng-cepengan asta. Sanajan sorotipun lampu gas ing pinggir margi boten patiya terang, nanging cekap kangge ngraosaken esem ingkang sami pepandengan. Oom Piet angsal barang ingkang boten patiya ageng, kreneng saha kranjang isi jajanan. Wagiman sakulawarga dipuneteraken ngantos dumugi seksinipun. Wonten ing mriku Oom Piet asring nglirik Jemini. Jemini ugi krasa nalika dilirik, mesem-mesem nanggepi panyawangipun Oom Piet ingkang manahipun becik menika. Oom Piet penasaran dhateng Jemini, menapa piyambakipun tetep wonten tangsi menika terus. "Situ apa terus....? Piet takon "Terus apa, Tuwan?" "Terus ada disini?" "Ya mesthi, ta. Jemini mesthi ikut sama Bapak Wagiman," Jemini omong karo ngguyu. Saka rumangsane, omonge Landa Dawa lucu. (Brata, 2012: 119) 108
109 Oom Piet tambah tresna dhateng Jemini. Nalika boten tugas njagi tangsi, Jemini dipunajak mirsani sirkus. Niyatipun Oom Piet menika dipunaturaken dhateng Wagiman saha garwanipun amargi Jemini boten wonten ing griya. Wagiman nggumun, mekaten ugi Semi, garwanipun Wagiman. Prakawis pangajakipun Oom Piet dhateng Jemini nonton sirkus saged dipunpirsani saking pethikan ing ngandhap menika. "O, itu perkara tidak penting. Ora penting. Ngene. Iki Piet punya karcis sirkus dua. Apa oleh ini Piet ngajak itu Jemini nonton sirkus?" Wagiman mlompong. Semi mandheg anggone mamah kinange. (Brata, 2012: 131) Oom Piet ngajak Jemini mirsani sirkus. Semi paring palilah dhumateng Oom Piet. Sanesipun ngajak Jemini nonton sirkus, Oom Piet gadhah niyat badhe nglamar Jemini. Nanging Oom Piet bingung anggenipun ngandharaken bab menika. Semi mangertos menapa ingkang dipunkajengaken dening Oom Piet. Semi bingah menawi wonten priya ingkang badhe nglamar putrinipun, inggih menika Jemini. Nanging Jemini tasih bingung, piyambakipun rumaos dados wanita ingkang ala. Kaping kalih Jemini kesah saking priya nalika dipunajak omah-omah. Jemini dados ginemanipun tanggi tepalih. Sakmenika Oom Piet ugi ngajak Jemini nikahan, boten namung dados munci nanging nikah resmi. Saiki ana wong lanang maneh! Ngajak seneng-seneng. Ya lanang sing wis dikenal ing tangsine kono uga. Gek sing saiki seje bangsa! Wong lanang bangsa landa sing atine lagi kisruh ditinggal Nonik Marie! Apa mengko Jemini ora mung dadi papan pengungsen thok? Jemini saiki senajan umure isih enom, rasane jinja srawung karo wong lanang! Wong lanang-lanang dadi conto sing muncul ing atine nalika kuwi, Bapake Raji, Urip, Sutras, Radian, sarimin, Oom Slompret, lan paling
buncit Oom Piet! Kabeh wong lanang mau ora ana sing klebu pilihane. Terus wong lanang sing kepriye sing dikepengini? Sing diangkah bisa dadi jodhone? Kena apa ora ana wong lanang kaya bapake utawa Wak Talib? Kena apa Jemini laire kasep timen, ora sajodho karo Wak Talib wae? (Barat, 2012: 134) Prakawis menika ndadosaken penggalihipun Jemini jonjing. Kathah priya ingkang dados penggalihipun Jemini, awis saking tiyang ingkang ngajak bebingah, gambaran pagesangan saking ramanipun saha Wak Talib, tiyang ingkang asring paring pasiksan, sakmenika wonten toyang sanes bangsa ingkang ngajak nikah, boten namung dados munci nanging ugi nikah resmi. Sedaya priya ing penggalihipun Jemini boten wonten ingkang dados pilihanipun, namung Wak Talib ingkang dados pangajeng-ajengipun Jemini menawi benjang jejodhoan kalih priya. Nanging kaping kalih, Jemini kedah nuruti menapa ingkang dados kekajenganipun tiyang sepuh. Wanita jaman semana boten saged mbantah, boten saged milih, ugi tiyang sepuhipun boten kiyat anggenipun mirengaken rerasanipun tanggi tepalih bab Jemini ingkang bola-bali nikah nanging kesah. Jemini namung nglampahi menapa ingkang dados garising pagesangan. Piyambakipun nuruti menapa ingkang dados kekajenganipun tiyang sepuh. Jemini manggihi pagesangan ingkang enggal nalika gesang kaliyan Oom Piet. Kahanan menika saged dipunpirsani saking petikan ing ngandhap menika Urip ing Kampung Landa pancen ngalami zaman anyar tenan. Nanging sing geseh tenan pancen Tuwan Coertszoon! Beda karo Den Sutras. Lan beda banget karo Den Radian. Sing genah Landa Dawa ora tau mambu alkohol. Ora sukak ndem-ndeman. Lan yen dina Minggu, kerep nekani greja neng Ba Keslametan, Gatotan. Jemini ora mung dadi juru mangsak utawa umbah-umbah sandhangane Oom Piet, nanging iya sore ora ana gawe, mung lungguhan wong loro, 110
111 Coertszoon kerep crita bab awake. Wektu-wektu kang kaya mengkono paling disenengi dening Jemini. (Brata, 2012: 142) Oom Piet samsaya tresna dhateng Jemini. Pandhangan tiyang sanes dhateng Jemini ugi ewah. Nanging kontrakipun Oom Piet ingkang dados serdhadhu ing Nuswantara badhe rampung. Menawi telas kontrakipun, Oom Piet bakal wangsul menyang negara asalipun, inggih menika menyang Walandi. Bab menika ingkang ndadosaken penggalih antawisipun Oom Piet kaliyan Jemini. Oom Piet adreng saha taberi anggenipun pados layang palilah dhateng tiyang sepuhipun ing negari Walandi. Kalih tengah warsa anggenipun gesang sesarengan, Oom Piet kaliyan Jemini angsl palilah saking ting sepuhipun Piet saha pangangengipun militer, kekalihipun nikah resmi menyang greja. Jemini ugi angsal nama saking kulawarganipun Oom Piet, piyambakipun dipunwastani Mevrouw Coerszoon. Saksampunipun nikahan, Piet kaliyan Jemini pados griya sanes. Angsal griya pethak ing kampung Gatotan, boten tebih saking greja. Saksampunipun pindhah Jemini rumaos gesang ingkang temenan. Saged kekancan kaliyang tanggi tepalih, boten ngraosaken rekasanipun gesang wonten ing ndalem tangsi. Urip ing Gatotan, kumpul karo wong-wong sing ora nyambutgawe dadi prajurit, tetanggan karo wong sing beda banget panguripane, pancen penak. Saben sore yen Piet nganggur, padatan ngajak bojone mlaku-mlaku. Marga durung duwe momongan, mlaku-mlaku bebarengan menyang Blawuran utawa Tunjungan, leha-leha, pancen nyenengake atine. (Brata, 2012: 174) Oom Piet saha Jemini anggenipun manggen ing Gatotan boten dangu. Piet dipunpindhah dhines menyang Batujajar. Jemini ugi tumut Piet pindhah
menyang Batujajar. Jemini bingah nalika piyambakipun saha Piet dipunpindhah menyang Batujajar. Ing mrika wonten Wak Talib, pamanipun Jemini ingkang dipuntresnani. Wonten malih tiyang ingkang dipunremenken Jemini menawi saged kepangging, inggih menika Sarimin, nanging Sarimin sampun pindhah dhines. Kahanan menika saged dipunpirsani saking petikan ing ngandhap menika. Manggon ing sewan omah Gatotan pranyata ora suwe. Ketungka dipindhah dhines menyang Batujajar! Piet lan Jemini nyewa omah setengah tembok, ora adoh saka omahe Wak Talib. Jemini seneng atine marga dadi tangga maneh karo Wak Talib. Lan gage ninggalake Surabaya, ora mangan bakmi neng pasuketan Stadstuin maneh, lan sing paling seneng ora ketemu karo wong wadon klambi abang pupuran lero-lero kae. Ana maneh sing disenengi pindhah Batujajar kuwi. Kuwi karo Sarimin! Seneng merga dheweke arep pamer, bisa kawin dadi bojone Landa. (Brata, 2012: 178) Ing Batujajar Jemini lairan. Putri ingkang sepisan dipunnamani Linda, nama ingkang dados pangajeng-ajengipun Piet. Oom Piet saha Jemini bingah manahipun, nanging anggenipun anmpi bebingah menika boten dangu, kontrak dhinesipun Oom Piet sampun telas, Piet enggal wangsul menyang negari asalipun. Piet ngajak Jemini saha Linda menyang negari Walandi, nanging Jemini boten purun. Siyosipun namung Piet ingkang bidhal menyang negari Walandi. Jemini saha Linda namung ngeteraken dumugi pelabuhan Tanjungpriuk. Piet boten ayem, nanging piyambakipun janji dhateng Jemini. "Aku mung sedhela, neng kana. Aku enggal kontrak maneh, kontrak kanggo salawase pindhah mrene! Titenana. Catheten tembungku. Entenana. Aku arep kontrak mrene maneh!" Bola-bali kuwi sing diomongke. Karo, "Engko dhuwit blanjaku dakkirimake mrene! Kanggo Linda, kanggo kowe! Voor jullie allemaal!" (Brata, 2012: 182) 112
113 Wak Talib nampai layang saking Piet. Langsung kemawon layang menika dipunparingaken Jemini, amargi Jemini boten saged maos kamangka Wak Talib piyambak ingkang maos. Isi layang menika warta menawi badhe wangsul menyang Jawi setunggal wulan malih. Jemini bingah, samanten ugi Wak Talib. Ing dinten kapalipun dugi, Jemini kalih Linda menyang pelabuhan, nengga duginipun kapal Oranje van Oostenrijk. Jemini wonten ing pelabuhan sareng kaliyan ramanipun. Nalika samanten Wagiman dipunpindhah ing Betawi, mila saged tumut anggenipun methuk Piet. Kapal Oranje van Oostenrijk dugi. Kapal menika mepet ing pelataran pelabuhan. Kathah tiyang ing pinggiran kapal celak jendhela, nanging Oom Piet boten ketingal. Jemini boten ical pangawasanipun, mekaten ugi Wagiman saha garwa ugi tumut ngawasi, nanging boten kepanggih. Andha kangge minggah-mandhap penumpang sampun gumelar. Tiyang-tiyang ingkang mapag sami ngawe-awe saha nyebut namanipun ingkang dipunpapag. Jemini namung ngawasi kemawon, nanging nalika samanten wonten tiyang Walandi ingkang ngundhang Jemini. "Jimmi! Jimmi!" Ana Walanda mlayu wis tekan jogane plabuhan. Mlayu terus wae marani wong bumiputra, wong sing menganggo cara Jawa. Ora mlayu menyang panggone Nyonyah-nyonyah sing nganggo sayak lan payung motha, apa dene Tuwan-tuwan sing nganggo jas lan clana putih. Nanging nyang nggone Jemini sing nganggo jarik parangkusuma, kebayake abang sutra. Nglumpuk cedhak Wagiman lanang wadon, kang uga menganggo cara Jawa. Dene Linda sing dianggon-anggoni sayak putih, mekrok ngisor. Walanda mau terus wae marani Jemini, marani Linda. Jemini dirangkul, diarasi, dibopong-bopong. Bali diselehake, terus ngrebut Linda saka gendhongane oma. Diambungi,
114 dikekep-kekep, ora preduli bocahe nangis kroncalan! Wedi girap-girap dirangkul Landa rakseksa. (Brata, 2012: 190-191) Tiyang Walandi ingkang ngundhang saha nepangi Jemini inggih menika Piet Coertszoon, tiyang ingkang dipuntengga duginipun. Piet boten ingkar dhateng janjinipun, saklajengipun Jemini bakal gesang kaliyan Piet saklawase, miturut adat saha agamanipun Piet. Mlampahipun warsa, Jemini nglairaken adhinipun Linda, Jemini ugi dipunwulang maos saha nyerat. Jemini kelakon tindak menyang negari Walandi, kepanggih kaliyan marasepuhipun. Jemini saklawasipun gesang kaliyan Piet Coertszoon. 2. Realitas ingkang dados Latar Belakang Sosial Novel Jemini a. Latar Belakang Sosial Suparto Brata Saking blog Suparto Brata ingkang alamat webipun Minggu, 19 Januari 2014 jam 14.20) saged dipunmangertosi bilih Raden Mas Suparto Brata putra saking Raden Suratman saha Bandara Raden Ajeng Jembawati lair ing Surabaya dinten Sebtu Legi tanggal 27 Februari 1932. Yuswa 6 wulan, pisah kaliyan ramanipun amargi ramanipun boten gadhah pandamelan saha boten gadhah dalem. Panjenenganipun lajeng pindhah dhateng Surakarta kaliyan Ibu. Ing Surakarta, Suparta Brata mapan wonten dalem pamanipun inggih menika Kanjeng Pangeran Hariya Jayadiningrat. Saking warsa 1935 dumugi 1937 panjenenganipun gesang ing dalem kraton kaliyan ibu.
Warsa 1937, Suparto Brata pindhah dhateng Pasar Kebo, Sragen ndherek sedherek saking ramanipun. Warsa 1938, ibu pikantuk warisan ing Kedunglumbu, Surakarta saking simbahipun R. M. Ng. Wirosaroyo. Warisan menika lajeng dipunsade dhateng rayinipun, artanipun lajeng dipunginakaken kangge tumbas pekarangan ing sandhingipun dalem ingkang dipunenggeni kaliyan Wiryopuspito saking sedherek ramanipun supados langkung caket kaliyan kulawarga ramanipun. Suparto Brata mlebet sekolah ing Sekolah Angka Loro ing Sragen Wetan. Ibu ndamel griya petak-petak lajeng dipunsewakaken satunggal petak kalih sen sabendintenipun. Arta kangge gesang menika namung saking sewa dalem kalawau. Rikala 1940, budhe Wiryopuspito pindhah dhateng Pati, saengga Suparto Brata kaliyan ibunipun mapan ing dalem Pasar Kebo piyambakan. Ibunipun boten gadhah pandamelan menapa-menapa, namung saking sewa dalemipun petak kalawau, ananging kathah ingkang nyewa menika boten mbayar. Ibunipun ngantos sade warisanipun. Warsa 1941, kepireng menawi badhe wonten perang, ibunipun lajeng ajrih, menawi badhe pindhah dhateng Surakarta boten saged amargi Suparto Brata sampun sekolah. Ibunipun lajeng pados pandamelan dados pembantu ing dalemipun Wongsonegoro, Bupati Sragen. Suparto Brata lajeng tumut ibunipun mapan ing dalemipun bupati. Wonten ing ngriku ketingal ewahan gesangipun Suparto Brata. Suparto Brata ingkang asalipun lare desa lajeng tepang kaliyan pagesangan tiyang-tiyang ingkang gesang mapan saha gadhah 115
kuwaos. Rikala samanten, Suparto Brata ugi ningali saha ngraosaken ewah- ewahaning jaman. Sasampunipun Jepang mlebet, kawontenan ing kabupaten dados kaco, ibunipun boten krasan malih, ibunipun lajeng tindak dhateng Surabaya. Ing Surabaya ibunipun dados pembantu tumut ing dalemipun Bandara Raden Ajeng Sarwosri mapan ing Gading Kulon. Saking sekolah Sragen rikala kelas 4, Suparto Brata lajeng pindah sekolah ing Jalan Mundu Surabaya. Rikala warsa 1945, ramanipun tilar donya wonten ing Probolinggo. Nopember 1945 Surabaya digempur Inggris, Suparto Brata kaliyan ibu ngungsi dhateng Probolinggo nusul kakangipun Soewondo. Suparto Brata mlebet SMP ing Probolinggo rikala jaman Republik (warsa 1945-1947). 1947 Probolinggo dipunkuwasani Walanda, Suparto Brata ngungsi dhateng Sragen ing Pasar Kebo ndherek Budhe Wiryopuspito. Ibu dhateng Sidoarjo, Soewondo dhateng Surabaya. Warsa 1948 Soewondo pikantuk pandamelan ing Surabaya lajeng ibu saha Suparto Brata pindhah dhateng Surabaya malih. Suparto Brata sekolah ing Middelbare School kelas 2 lulus warsa 1950. Rikala 1950 RI pikantuk kedaulatan, Soewondo pikantuk beasiswa saking Philips dhateng Eindhoven, ibunipun kondur dhateng Surakarta, Suparto Brata kedah paripurna anggenipun sekolah saha kedah ngangge beyanipun piyambak. Suparto Brata dados loper kalawarti Djawa Pos kangge pelanggan ing tlatah Ampel. Lulus SMP Suparto Brata nusul ibunipun dhateng Solo. Suparto Brata nglajengaken sekolah ing SMA Katholik St. Joseph (1951-1952). Asil saking pandamelan ibunipun boten nyekapi kangge 116
gesang, Suparto Brata lajeng nitih sepeda dhateng Surabaya. Wonten Surabaya Suparto Brata nyambut damel ing RS Kelami Jl. Dr. Sutomo, pandamelanipun mriksa rah para pasien. Warsa 1952 wonten lowongan dados operator teleprinte, saha dipuntampi lajeng kursus setunggal taun dipuntampi dados pegawai tetep ing Kantor Telegrap Jl. Niaga 1 Surabaya. Sadanginipun dados karyawan kantor telegrap Suparto Brata nyerat seratan ing sela-selaning pandamelanipun. Suparto Brata nyerat cariyos kangge kalawarti saha ariwarti. Pagesanganipun Suparto Brata lajeng ewah. Gajinipun boten namung saking dados karyawan telegrap, panjenenganipun ugi asring nampi honor saking nyerat ing media massa, antawisipun Aneka, Mimbar Indonesia, Siasat, Kusah Tanah Air. Seratan Suparto Brata menika babagan olahraga, politik, hukum, panglipur, saha cerpen. Nyambut damel 7 taun minangka teleprinter, Suparto Brata pikantuk tawaran pandamelan ing Perusahaan Dagang Negara Djaya Bhakti. Perusahaan kasebut minangka perusahaan pemerintah ingkang nyade Semen Gresik saha penyalur kain rampasan perang Jepang. Gesangipun dados makmur awit saking nyambut damel ing perusahaan kasebut. Suparto Brata boten nate nilar remenanipun ngripta cariyos. Asring pitepangan kaliyan tiyang-tiyang ing kalawarti ndadosaken nama panjenenganipun cepet misuwur. Warsa 1967 wonten ewahan politik ing negara Indonesia. Rikala rezim Orde Baru wonten politisasi dhateng perusahaan-perusahaan dagang negara, boten kejaba Perusahaan Dagang Djaya Bhakti. Suparto Brata kaliyan garwanipun medal saking perusahaan kasebut. Arta pesangon dipunginakaken 117
118 kangge tumbas lemah ing caketing kontrakanipun. Saben dinten Suparto Brata nyerat cariyos. Seratanipun dipunkirim dhateng CV Gema Solo. Pitepanganipun kaliyan wartawan kalawarti, ndadosaken panjenenganipun dipuntawani ngurus penerbitan majalah Gapura. Saking warsa 1968, Suparto Brata nyambut damel minangka pengelola ariwarti Gapura ingkang mapan ing kantor Wali Kota Surabaya. Warsa 1969 Suparto Brata dados calon pegawai, taun 1971 piyambakipun dados pegawai tetep ing bagian humas. Panjenenganipun nyambut damel ing ngriku ngantos pensiun taun 1988. Sasampunipun pensiun Suparto Brata nyambut damel ing redaksi Jawa Anyar lajeng medal ing taun 1993. Karya-karyanipun pajeng saha dipunterbitaken dados cariyos sambung ing kalawarti-kalawarti. Suparto Brata boten nyambut damel malih, panjenenganipun tetep nyerat cariyos saha dados panganggit ingkang misuwur. b. Gegambaran Latar Belakang Sejarah wonten ing Novel Jemini Prastawa sosial ing masarakat asring dados bahan panganggit kangge nyerat satunggaling novel. Karya sastra mliginipun novel menika nggambaraken kawontenan masarakat ingkang dados seksi jaman (Endraswara, 2011: 89). Panganggit ngupiya nggambaraken jaman, prakawis menika dipunginakaken minangka piranti komunikasi sastra antawisipun panganggit kaliyan pamaos. Satunggaling novel tuwuh saking kawontenan prastawa-prastawa sejarah ing saindenging masarakat.
Prastawa sejarah utawi prakawis ing saindenging masarakat saged dipundadosaken objek kangge ngripta satunggaling karya sastra. Salah satunggalipun inggih menika novel Jemini, Suparto Brata mirsani kawontenan rakyat pribumi rikala tentara KNIL lair ing nuswantara minangka objek rikala ngripta novel kasebut. Fakta cerita arupi paraga, latar, saha alur ugi mangaribawani dhateng cariyos kasebut. Mliginipun latar sosial ingkang nggambaraken kawontenan rakyat pribumi sengsara saha awrat anggenipun nglampahi gesang ing ndalem tangsi. Awit saking menika novel Jemini ugi tuwuh saking daya imajinasi panganggit ingkang ningali kasunyatan sosial ingkang dipungambaraken rikala ndamel novel kasebut. Prakawis wonten salebeting novel Jemini kaliyan prakawis rikala paska kamardikan gadhah kesejajaran. Kesejajaran kasebut dipunpirsani saking prakawis wonten salebeting novel kaliyan sejarah Indonesia mliginipun kawontenan tiyang Jawi jaman rumiyin nalika tumut saha dados serdhadhu KNIL taun 1836-1950. Rikala samanten kawontenan masarakat pribumi mliginipun masarakat ing ndalem tangsi awrat sanget. Prakawis ingkang kadadosan ing tangsi-tangsi utawi barak tentara menika dipunginakaken kangge bahan anggenipun Suparto Brata ngripta satunggaling karya sastra novel inggih menika novel Jemini. Gambaran latar belakang sejarah wonten ing tabel 4 saking cariyos novel Jemini badhe karembag ing ngandhap menika. 119 saged
120 1) Perekrutan Serdhadhu Kumpeni Saking tabel 4. poin 1 wonten ing asiling panaliten, prastawa sejarah ingkang dados latar belakang novel Jemini inggih menika pembentukan tentara KNIL. Baay (2011: 90) ngandharaken bilih abad 19 Walandi ngawontenaken politik ekspansi ingkang majibaken tanah-tanah ing njawi pulo Jawi wonten ing salebeting panguwasan kolonial. Prakawis menika ndadosaken Walandi ndamel organisasi ketentaraan enggal kangge Hindhia- Belandha, inggih menika Oost-Indische Leger (Tentara India Timur). Warsa 1836 awit saking perintahipun Raja Willem I tentara menika angsal gelar "Koninklijk" (milik kerajaan). Nanging sabendintenipun, gelar menika boten dipunginakaken ngantos kinten-kinten setunggal abad. Ing warsa 1933, nalika Hendrik Colijn ingkang nate daos perwira ing Oost-Indische Leger dados Perdana Menteri, kanthi resmi organisasi ketentaraan menika dipunparinginama Koninklijk Nederlands Indisch Leger (KNIL). KNIL wonten ing panguwasanipun penjajah. Amargi wonten larangan saking konstitusional bab pengiriman dhinas wajib militer menyang dhaerah koloni, kamangka serdhadhu-serdhadhunipun dipunpendhet utawi dipunrekrut saking masarakat pribumi. Masarakat pribumi ingkang nglamar dadhos serdhadhu kumpeni kathahipun priya kanthi ancas angsal tunjangan saha pagesangan ingkang layak. Miturut Baay (2011: 93) warsa 1836-1898, perekrutan serdhadhu pribumi dados tentara kolonial supados masarakat pribumi boten mbalela saha temtunipun angsal upah. Ing ngandhap menika
121 pethikan ingkang nedahaken tiyang pribumi ingkang dados serdhadhu kumpeni. Wak Talib biyene iya serdhadhu kumpeni. Wis tau dhines nyang Makasar lan Aceh. Saiki wis arep pensiun, oleh wachtgeld (nganggur oleh bayar ngarepake pensiyun*). Dheweke uga anak kumpeni asli, tegese bapak lan biyunge iya wong-wong tangsi asli, tegese bapak lan biyunge iya wong-wong tangsi. Wiwit cilik urip neng tangsi, pindhah saka kutha nyang kutha liya. (Brata, 2012: 12) Pethikan ing nginggil menika nyariyosaken Wak Talib minangka serdhadhu kumpeni. Rama saha ibunipun ingkang sami gesang ing ndalem tangsi ndadosaken Wak Talib ugi tumut dados serdhadhu kumpeni. Wak Talib nate dhines menyang njawi pulo Jawi, kaya dene menyang kutha Makasar saha Aceh. Wak Talib sampun boten dhines, dados namung nengga wancinipun pensiyun. Kala samanten, tiyang pribumi ingkang dados serdhadhu dipuntugasaken menyang dhaerah-dhaerah kolonial, dhaerah- dhaerah ingkang nembe perang lawan pemberontakan. Tiyang pribumi ingkang dados serdhadhu kthahipun saking kulawarga tani semana uga tiyang sepuhipun Jemini. Wongtuwane Jemini, Wagiman, anak turune wong tani ing Desa Jenar, Purworejo kedu. Uga akeh wong-wong dhaerah Purworejo lan Bagelan asale wong tani, padha teken kontrak dadi serdhadhu kumpeni. (Brata, 2012: 12) Pethikan ing nginggil nedahaken bilih Desa Jenar saha Bagelan ing novel Jemini minangga gegambaran sejarah. Kathah masarakatipun ingkang dados serdhadhu kumpeni. Serdhadhu-serdhadhu pribumi menika mapan ing satunggal tangsi utawi barak tentara. Serdhadhu pribumi ugi wonten ingkang mapan ing Kampung Landa. Ing ngandhap menika wonten pethikan bilih
tiyang pribumi ingkang dados serdhadhu kumpeni mapan ing Kampung Landa. Cara Landane serdhadhu Jawa sing pangkate dhuwur, yen lagi omong karo wong Landa sing tenan, iya cas-cis-cus. Jemini kenal karo wong- wong Kampung Landa kono, sanajan mung kenal weruh, ora tau omong-omongan. Ana sing jenenge Sinyo Harlih, Tuwan Panroppel, Oom Slompret, Landa Dawa. Wong tangsi sakepenake yen nyebut utawa marabi jenenge wong-wong kulit putih kuwi. Dene sing wong Jawa tulen, ora akeh cacahe, kepetung sing aran Den Sutras. Wong Jawa tulen dadi serdhadhu kumpeni duwe pangkat dhuwur, bisa basa Landa cas-cis-cus. Kuwi sing oleh manggon ing omah loji ing Kampung Landa. (Brata, 2012: 23) Pethikan ing nginggil nedahaken bilih serdhadhu pribumi ingkang mapan ing Kampun Landa ingggih menika tiyang pribumi ingkang gadhah pangkat inggil kemawon ingkang saged mapan ing Kampung Landa, sanesipun menika namung tiyang Walandi asli ingkang mapan wonten ing mriku. 2) Nikah Peksan antawisipun Pegawai Kumpeni kaliyan Wanita Pribumi Masarakat VOC ing Hindhia-Belandha nalika abad 17-18 kathah ingkang gegayutan kanthi cara jejodhoan saha kekuawasan. Baay (2011: 6) ngandharaken bilih sampun dados prakawis ingkang limrah menawi kathah tiyang Walandi ing dhaerah jajahan ingkang njodhohaken putrinipun ingkang mliginipun tasih enem saha kenya. Bab nikah peksan menika dados awrat amargi miturut undang-undang ingkang wonten, garwa estri menapa dene tunangan saged dados pewaris tunggal. Prakawis menika ndadosaken randha enem utawi tunangan ingkang dipuntilar donya dening priyanipun dodos pasangan idheal menawi dipunikah. 122
Nikah peksan antawisipun pegawai kumpeni kaliyan wanita pribumi mliginipun dipunlampahi dening wanita kanthi raos pasrah. Wanita pribumi ingkang dipunjodhohaken menika boten saged nolak menapa ingkang dados kekajenganipun tiyang sepuh. Bab nikahan boten namung dipuntindakaken dening pegawai ingkang gadhah pangkat inggil, nanging ugi pegawai biyasa saha serdhadhu. Pegawai biyasa saha serdhadhu menika para priya ingkang asalipun boten namung saking Eropa nanging ugi saking pribumi. Ing ngandhap menika saged dipunpirsani pethikan ingkang nedahaken nikah peksan antawisipun Jemini minangka wanita pribumi kaliyan Urip ingkang dados serdhadhu kumpeni. Mau brontak-brontak. Saiki dijarake wae emake omong-omong njlentrehake karepe, yakuwi yen kabeh wongtuwa mesthi kepengin anak prawane ndang omah-omah. Manut critane emake, wong lanang sing bakal dadi bojone ki gagah. wis patang taun dadi serdhadhu. Wis weruh Jemini barang. (Brata, 2012: 55-56) Pethikan ing nginggil nyariyosaken nalika Jemini dipunjodhohaken kaliyan Urip. Urip menika tiyang pribumi ingkang dados serdhadhu kumpeni. Anggenipun dados serdhadhu sampun sekawan warsa. Piyambakipun ugi sampun ngertos Jemini saha tepang kaliyan pak Wagiman, ramanipun Jemini. Jemini boten tresna dhateng Urip, mila Jemini boten purun dipunnikahaken kaliyan Urip. Kodiran (lumantar Koentjaraningrat, 1981: 332) ngandharaken bilih nikah peksan inggih menika nikahan antawisipun priya kaliyan wanita kanthi kekajenganipun tiyang sepuh. Nikahan ingkang adhedhasar rasa boten tresna kathahipun boten langgeng, mekaten ugi nikahan ingkang dipunlampahi 123
dening wanita enem jaman rumiyin. Bab pisahan wonten ing nikah peksan saged njalari kathah wanita ingkang nglampahi nikah malih ngantos pinten- pinten kemawon. Baay (2011: 7) ngandharaken bilih sampun kathah tuladha ngengingi wanita ingkang langkung saking setunggal anggenipun nikahan kaliyan pegawai ingkang gadhah pangkat inggil. Bab menika saged gegayutan kaliyan yuswa antawisipun wanita kaliyan priya ingkang jarakipun tebih, saha jejodonan adhedhasar raos boten tresna. Nanging tiyang sepuh tasih purun njodhohaken putrinipun kanthi cara peksan. Prakawis menika saged dipunmangertosi saking pethikan ing ngandhap menika. "Pikiren ta, Ndhuk. Wongtuwamu ki sajane isin, kowe bubar karo Urip. Kae cah apik, lo, Ndhuk. Saiki Den Radian ngrepake kowe, sanajan mung dadi munci. Tegese ya ngancani kumpul turu barang, kaya wong kawinan. Lan gage dipindhah menyang Betawi, lepas adoh saka wongtuwamu. Priye? Wani kowe kumpul wong lanang ijen lan piah adoh karo wongtuwamu?" (Brata, 2012: 79) Pethikan ing nginggil nedahaken bilih tiyang sepuhipun Jemini lingsem nalika Jemini pisahan kaliyan Urip. Saksampunipun pisahan randhanipun Jemini wonten ingkang nembung. Radian ingkang gadhah pangkat langgung inggil tinimbang Urip ngandharaken niyatipun menika dhateng tiyang sepuhipun Jemini. Jemini boten dipunikah kanthi cara resmi, nanging namung dipundadosaken munci. Tiyang sepuhipun ngaturaken niyat menika dhateng Jemini supados piyambakipun saged omah-omah malih, boten dados rerasaning tanggi telapih. 124
125 3) Budaya Pergundikan ing Jaman Hindhia-Belandha Baay (2011: 21) ngandharaken bilih nalika abad 19, jumlah pergundikan ing Hindhia-Belandha samsaya kathah. Ngantos warsa 1860, bab menika tasih dipunumpetaken amargi mliginipun kadadeyan antawisipun majikan kaliyan rencangipun. Nalika 1860-an saha 1870-an budaya pergundikan antar ras samsaya cetha katingal, samsaya nyebar saha wonten wujud pergundikan ingkang enggal. Antawisipun 1870 saha 1880 kathah priya Eropa ingkang mlebet ing koloni Hindhia-Belandha. Para priya menika kathahipun tasih lajang. Nalika samanten wanita Eropa ingkang gabung ing koloni cacahipun boten imbang kaliyan priya Eropa. Awit saking menika kathah priya Eropa ingkang pados wanita pribumi lumantar budaya pergundikan. Baay (2011: 23) ugi ngandharaken bilih kangge priya Eropa ingkang nembe mlebet ing koloni boten dipunparengaken ngawontenaken nikahan kanthi resmi. Bab menika minangka prinsip ingkang wonten ing nilai saha norma kolonial. Saksampunipun 1870, pergundikan ingkang dipunanggep langkung gampil, langgung murah, boten wonten aturan ingkang awrat tinimbang nikah resmi samsaya kathah masarakat Eropa ingkang nindakaken budaya pergundikan ing ndalem koloni. Ing ndalem koloni menika saged dipunpanggihi pegawai rendah, juru serat, tukang kebun, tuan toko, residen,hakim saha anggota Raad van Indie ingkang gesang kaliyan nyai. Budaya pergundikan boten naming ing masarakat sipil Hindhia-Belandha, nanging ugi wonten ing tangsi-tangsi serdhadhu kumpeni saha perkebunan ing
koloni. Abad 19, pergundikan antar ras sampun dados sistem kolonial ageng ingkang boten saged dipunpisahaken saking masarakat ing Hindhia-Belandha. Prakawis menika saged dipunmangertosi saking pethikan ing ngandhap menika. Marga ora ana wong wadone, kerep wae wong-wong mau ngingu babu. Mung dikon umbah-umbah lan reresik omah. Babu kuwi teka yen esuk, mulih jam telu awan yen ndara tuwane wis rampung mangan awan. Babu siji sok ngopeni Landa loro telu. Yen babu-babu wis padha mulih, Kampung Landa kono sepi. Banjur ana Landa sing rumangsa isih repot ngurusi omah, njaluk tulung wong-wong tangsi. Adate sing dijaluki tulung wong wadon-wadon, marga mung dikon ngopeni omah. Sing kerep nulungi ya bocah-bocah dhara anake prajurit-prajurit tangsi, marga wong-wong kang mengkono ora ngrusuhi wong jejodhoan. Nanging kerep wae pembantu-pembantu wadon iki cukup diwasa, during ana sing ndhedheki, terus didadekake munci dening wong-wong Kampung Landa. Dimunci tegese didadekake babu, yen perlu nginep kono barang dienggo kanca turu. (Brata, 2012: 23-24) Pethikan ing nginggil nedahaken bilih wanita pribumi ingkang paring tetulung ing Kampung Landa kathah ingkang tasih kenya. Tugasipun paring dhaharan dhateng tuwanipun, reresik griya, saha menapa kemawon ingkang wonten gayutipun kaliyan juru rawat griya. Nanging kathah wanita pribumi menika ingkang dipundadosaken nyai utawi munci dening tuwanipun. Munci saha nyai sejatosipun sami. Miturut Baay (2011: 58) tembung "nyai" utawi "nyahi" asalipun saking basa Bali. Tembung menika sejatosipun boten gadhah konotasi ingkang negatif, nanging abad 17 tembung menika dipunginakaken nalika para wanita Bali dados budhak saha gundhikipun tiyang-tiyang Eropa ing jaman VOC. Ing ndalem tangsi-tangsi kumpeni, para nyai asring dipunsebut kanthi nama munci. Munci minangka plesetan saking tembung 126
127 monje ingkang tegesipun "mulut kecil". Munci minangka karakter verbal ingkang dados gambaran wanita pribumi ingkang saged nglajengaken gesang ing ndalem masarakat serdhadhu kumpeni. Dados nyai saha munci menika sejatosipun namung rencang, nanging ugi wonten ingkang dipundadosaken kanca tilem, kangge nuruti kabetahan seksual para priya lajang menika. 4) Pasiksan dhateng Munci utawi Nyai Baay (2011: 60) ngandharaken bilih nyai boten gadhah hak menapa kemawon, dados sang nyai menika ugi boten angsal perlindungan saking tumindak ingkang asor saking tuwanipun. Tuwan saking nyai menika ngginakaken hak istimewa kanthi sewenang-wenang. Hak istimewa menika arupi arta, pangkat, saha kulit putih. Kathah tuwan kumpeni ingkang ngleresaken bilih para priya kedah tumindak kasar saha boten luhur dhateng masarakat pribumi. Menawi gayutipun kaliyan tumindak seksual, para tiyang Eropa namung nindakaken tumindak menika kanthi penggalih ingkang reged, boten wonten bedanipun kaliyan kewan ingkang nembe nindakaken tumindak seksualipun. Ing ngandhap menika saged dipunpirsani pethikan ingkang nedahaken kawontenan ngengingi pasiksan dhateng nyai. "Athooo, Deeen!! Pedhes niki, rambut....!" "Rambut kok reyap-reyap kaya gendruwo! Sapa sing muruki, methukake wong lanang rambute ora digelung?! Mbahmu Begelan, ya, sing ngajari?! Rambut candhak ngene iki hik, tandha wong wedok sing ora setiya! La, la, hik, laaa tara-bom! Tara-bom! Hik! Raimu kaya..... Jem, hik-hik!" Jemini wis ora sambat maneh. Rambute dijambak wong sempoyongan, dienggo teken. Wonge menyanyi karo misuh- misuh, karo ngece-ece. (Brata, 2012: 90)
128 Ing cariyos novel Jemini, Jemini dados muncinipun Radian. Radian boten tiyang Eropa, namung tiyang Jawi ingkang gadhah pangkat inggil. Radian asring tumindak asor dhateng Jemini. Jemini angsal pasiksan saking Radian, boten namung pasiksan lair nanging ugi pasiksan batos. Pasiksan lair saged awujud tumindak ingkang sengaja paring pilara dhateng munci, menawi pasiksan batos saged arupi tetembungan ingkang boten kepenak dipunmirengaken utawi boten trep kaliyan kahanan. Ing ngandhap menika saged dipunpirsani pasiksan batos ingkang dipuntampi dening munci saking tuwanipun. "O, kowe saiki wis duwe dhuwit, ya? Saka sapa? Saka wong iki, ya, wong sing mrene iki mau?! Pantes, ditinggali wong lanang nyang kantor nglebokake wong lanang liya! Layak wani kurangajar! Dibayar pira anggonmu nglonthe iki mau?!" ujare karo nuding- nuding cangkir sing ana leletheke kopi ing antarane pengaron kang pecah. "Karo sapa kowe mau?! Karo sapa?! Cangkir apik-apik metu kabeh, gek nganggo kopi barang kuwi! Rumangsamu Ndara Nyonyah, kowe, ya?!" (Brata, 2012: 96) Pethikan ing nginggil nedahaken bilih kathah para tuwan ingkang tumindak asor dhateng muncinipun. Tumindak ala dhateng para nyai minangka warta ingkang asring medal ing kalawarti-kalawarti nalika jaman samanten. Kaya dene warta ingkang dipunpanggihaken ing Bataviaasch Nieuwsblad nalika 9 Maret 1898. Warta menika ngengingi nyai ingkang nyariyosaken kahanan dhateng tanggi-tepalih babakan pasiksan ingkang asring dipuntindakaken priya Eropa ingkang dados tuwanipun. Nalika tuwanipun mireng bab menika, para priya Eropa ngambali malih nyiksa nyai kalawau kanthi nepsu. Ing kalawarti-kalawarti Indies medal cariyos-cariyos
cekak kanthi pasiksan dhateng para nyai pribumi minangka tema utami. Cariyos mekaten sampun limrah, ingkang cetha inggih menika wirama anggenipun micara ingkang boten prihatos, malah katingal remen nalika ngilokaken. Bab menika dipunanggep prakawis ingkang limrah ing masarakat, boten dados tumindak ingkang kriminal (Baay, 2011: 61). Tumindak ala saha tanpa perlindungan dipuntampi nyai kanthi ancaman. Sabenwekdal sang nyai saged nampi pasiksan saking tuwanipun menawi boten nindakaken menapa ingkang dados kekajenganipun tuwan menika. Nalika ngancam, tuwan saking nyai boten lepat anggenipun tumindak nglecehaken. Tumindak nglecehaken menika sring dipuntampi dening nyai kanthi awujud pelecehan seksual. Sang nyai namung saged nampi pasiksan saha pelecehan menika kanthi ikhlas. Jemini methukake. Radian ambruk ing kursi males, sepatu, kaos lan stiwele diuculi dening Jemini. "Tarabom-tara-bom! Je bent van Begelen, een kind van Kariyobandhol, ha-ha-hik! Je bent lief maar kemayu! Je bent zo swiet, zo blank, kulite ireng kaya silit dandang kok zo blank! Heh, awas yen kowe nglebokake wong lanang maneh, hik! Ra sida dakkawin neng greja"! Nalika Jemini arep ngudarake stiwel lan sepatu, kuthubaru kebayake dicekethem Tuwane. Wek! Suwek! Jemini gage nutupi dhadhane, ndhelikake susune aja nganti kamanungsan wong liya. (Brata, 2012: 98-99) Saking kawontenan menika saged dipunpanggihaken bilih anggota serdhadhu kumpeni ingkang gadhah pangkat inggil asring tumindak asor dhateng nyainipun. Tumindak asor menika saged awujud pasiksan lair, pasiksan batos saha tumindak pelecehan seksual. Para nyai ingkang gesang mlarat, susah ing kampung, boten wonten pilihan sanes. Gesang tumut tiyang 129
130 Eropa saha serdhadhu kumpeni boten dados prakawis sanadyan sengsara anggenipun nampi pasiksan. 3. Pandangan Dunia Suparto Brata wonten ing Novel Jemini Pandangan dunia minangka sarana kangge nedahaken asal satunggaling novel. Sarana kasebut dipunginakaken wonten ing panaliten strukturalisme genetik. Pandangan dunia minangka panyaruwe panganggit dhateng prakawis-prakawis sosial ingkang dipunraosaken kelompok sosial panganggit. Panganggit minangka tiyang ingkang dados perangan satunggaling masarakat suka panyaruwe dhateng prastawa-prastawa ingkang kadadosan (Endraswara, 2011: 57). Suparto Brata minangka panganggit sastra Jawa ingkang ngripta novel Jemini rikala warsa 1967 kanthi wujud cerbung lajeng dipunterbitaken kanthi wujud novel warsa 2012. Cariyos ing salebeting novel kasebut minangka gambaran saking pandangan dunia ingkang dipuncawisaken ing fakta cerita. Asiling panaliten saking analisis novel Jemini. Adhedhasar panaliten ingkang dipuntindakaken, wonten pandangan Suparto Brata ingkang paring panyaruwe dhateng prastawa-prastawa sejarah saha kasangsaraning gesang wanita pribumi rikala jaman pembentukan tentara KNIL. Pandangan dunia Suparto Brata ngengingi nilai-nilai luhur saking kasangsaraning gesang saged dipuntingali saking tabel 5, antawisispun inggih menika tradhisi nikah peksan, pasrah, saha sabar. Ing ngandhap menika badhe dipunrembag pandangan dunia Suparto Brata adhedhasar tabel kasebut.
a. Sikap ing Tradhisi Nikah Peksan Saking tabel 5, saged dipunmangertosi gagasanipun Suparto Brata ngengingi sikap anggenipun nanggepi tradhisi nikah peksan. Suparto Brata paring kalih pandangan ngengingi nikah peksan. Ingkang setunggal manut dhateng tiyang sepuh nalika dipunnikahaken peksan. Manut miturut Sudarmanto (2009: 189) inggih menika mujudaken tumindak patuh, nurut, saha boten nglawan perintah. Sikap manut ingkang kagambar ing salebeting novel Jemini inggih menika sikap manut dhateng tiyang sepuh. Suparto Brata nggambaraken Jemini minangka anak ingkang ngabekti dhateng tiyang sepuhipun. Awit alit ngantos diwasa tumut tiyang sepuhipun gesang rekaos ing ndalem tangsi dados kulawarga serdhadhu kumpeni. Kawontenan menika ingkang ndadosaken Jemini manut. Piyambakipun ugi manut nalika dipunjodhohaken kaliyan tiyang ingkang boten dipuntresnani. Sikapipun Jemini ingkang manut dhateng dhawuhipun tiyang sepuh menika mujudaken tumindak ingkang leres. Piyambakipun boten purun kuwalat amargi wantun kaliyan tiyang sepuhipun. Kamangka sejatosipun Jemini boten remen nglampahi bab nikah peksan menika. Bab nikah peksan ing masarakat Jawi mujudaken salah satunggaling adat. Kathah tiyang sepuh ingkang nikahaken putrinipun kaliyan priya pilihan, semana ugi sakwalikipun. Nikah cara menika mliginipun boten linandhesan tresna ing antawisipun tiyang ingkang nembe dipunjodhohaken. Kahanan kados mekaten sampun limrah saha kathah dipunpanggihi nalika jaman semanten. Tiyang Jawi kalasemanten tasih ngugemi sanget dhateng adat 131
menika. Saben tiyang sepuh mesthi madosaken jodho ingkang sae kangge putra-putrinipun. Penggalih ingkang kados mekaten supados anak ingkang dipunikahaken menika saged gesang kanthi kepenak. Kekajenganipun tiyang sepuh anggenipun njodhohaken putra- putrinipun supados saged antuk pasangan ingkang sae saha boten salah pilih. Boten wonten tiyang sepuh ingkang kepengin putra-putrinipun gesang awrat. Minangka anak ingkang ngabekti dhateng tiyang sepuhipun kedah purun nurut kaliyandhawuhipun tiyang sepuhipun. Kalasemanten, wanita boten wantun nulak dipunjodhohaken dening tiyang sepuhipun. Kamangka ugi wonten saperangan anak ingkang boten nurut kaliyan pilihanipun tiyang sepuh. Ing novel Jemini Suparto Brata ngandharaken bab nikah peksan. Bab menika gayut kaliyan prastawa pernikahan campur nalika abad 17-18an antawisipun pegawai kumpeni asli Eropa utawi priya pribumi ingkang makarya dhateng Walandi kaliyan wanita pribumi. Wanita pribumi boten saged nolak menawi dipunjodhohaken kaliyan pegawai kumpeni. Ing ngandhap menika pethikan satunggaling kadadeyan nalika wanita pribumi ingkang manut nalika dipunnikahaken tiyang sepuhipun kaliyan serdhadhu kumpeni. "Ngenge, Gem. Kowe kaiki kak kis giyasa. Oa kangkes kakangar kao agi-agingu ngangeh. Kageh kong kua ngeski kekenging angak krawane nggah ongah-ongah. Mau brontak-brontak. Saiki dijarake wae emake omong-omong njlentrehake karepa, yakuwi yen kabeh wongtuwa mesthi kepengin anak prawane ndang omah-omah. Manut critane emake, wong lanang sing bakal dadi bojone ki gagah. Wis patang taun dadi serdhadhu. (Brata, 2012: 55-56) 132
Pethikan ing nginggil nedahaken bilih tiyang sepuh nindakaken nikah peksan dhateng putrinipun amargi rumaos nggadhahi anak menika. Anak ingkang dados hakipun tiyang sepuh saged nglampahi menapa kemawon miturut kekajenganipun. Sanes menika, ing dhaerah-dhaerah, alasan ekonomi dados alasan ingkang kathah dipunpanggihi kenging menapa tiyang sepuh njodhohaken putrinipun. Sanadyan manut anggenipun nindakaken nikah peksan, nanging jejodhohan ingkang adhedhasar raos boten saling tresna saged ndadosaken pepisahan. Nanging nalika jaman rumiyin mliginipun wonten ing masarakat Jawi, nikah cara peksan sampun limrah. Kulawarga ingkang gadhah anak estri mliginipun remen menawi jejodhoan kaliyan priya ingkang dados pegawai utawi priya terpandang. Sanajan wanitanipun boten tresna, nanging kedah nindakaken menapa ingkang dados kekajenganipun tiyang sepuh menika. Menawi anggenipun nikahan mangke pisahan, anak estri saged dipunnikahaken malih kaliyan priya terpandang sanesipun, amargi anak estri menika saged ndugikaken pagesangan ingkang langkung sae. Ing ngandhap menika pethikan ingkang nedahaken sikap manut anak dhateng tiyang sepuhipun nalika badhe dipunikahaken malih. "Pikiren ta, Ndhuk. Wongtuwamu ki sajane isin, kowe bubar karo Urip. Kae cah apik, lo, Ndhuk. Saiki Den Radian ngarepake kowe, sanajan mung dadi munci. Tegese ya ngancani kumpul turu barang, kaya wong kawinan. Lan gage dipindhah menyang Betawi, lepas adoh saka wongtuwamu. Priye? Wani kowe kumpul wong lanang ijen lan piah adoh karo wongtuwamu?" (Brata, 2012: 79) "Ah, kowe ki digolekake dalan urip kepenak ora gelem nglakoni! Dimunci Den Radian tanggung penak uripmu, Jem. Wonge gemi. Uripe prasaja. Blanjane gedhe. Ora akeh tingkahe. Gek sedhela engkas dheweke dipindahah nyang Betawi. Kuthane luwih rame tinimbang 133
Surabaya. Gedhung komidhine akeh, enak kowe saben malem Minggu bisa nonton komidhi!" (Brata, 2012: 83) Yen nari atine dhewe, satemene dheweke wegah srawung karo Radian. Nanging ngrungokake omonge tangga-teparo lan kanca- kancane, anggone ngelem yen radian kuwi sugih, gemi, mesthine cocog karo karep atine Jemini, atine dadi goreh. Apa Jemini ki kepengin urip bareng wong sugih? Utawa apa jejodhoan kuwi kanggo golek pasugihan? Atine tetep emoh. Nanging anggone wurung jejodhoan karo Urip ya dadi rerasan ing tangsi, mbuktekake yen anggone kemantenan mung dienggo golek pasugihan. Ewuh banget! Nolak Radian, terus mbaleni urip karo Urip ki kok ya saru timen. Kamangka wongtuwane kebacut oleh bathi akeh marga ngawinake dheweke wingi kuwi! (Brata, 2012: 83-84) Lumantar paragatama Jemini, Suparto Brata paring pandangan babagan sikap manut anak wanita nalika dipunnikahaken peksa dening tiyaang sepuhipun. Boten sedaya anak purun saha saged nglampahi. Wonten ingkang remen saha boten nalika dipunjodhohaken dening tiyang sepuhipun. Kamangka, jaman sakmenika anak sampun gadhah hak piyambak kangge nemtokaken menapa ingkang badhe dipuntindakaken. Nanging, menika sedaya boten uwal saking pangawasanipun tiyang sepuh. Bab nikah peksan utawi jejodhoan saged dipunpanggihi ing masarakat. Saperangan tiyang sepuh njodhohaken putrinipun ingkang tasih alit. Anak ingkang sakmesthinipun antuk pendhidhikan ing sekolahan, nanging kedah mupus kekajenganipun menika amargi dipunjodhohaken dening tiyang sepuhipun. Anak kapeksa nyaguhi menapa ingkang dados kekajenganipun tiyang sepuh amargi boten pengin dipunwastani durhaka. Kahanan menika sami kemawon mendhet hak-hakipun anak kangge antuk pendhidhikan, kabebasan kangge dolanan saha hak-hak sanesipun. 134
135 Tiyang sepuh nindakaken nikah peksan dhateng putrinipun amargi rumaos nggadhahi anak menika. Anak ingkang dados hakipun tiyang sepuh saged nglampahi menapa kemawon miturut kekajenganipun. Sanes menika, ing dhaerah-dhaerah, alasan ekonomi dados alasan ingkang kathah dipunpanggihi kenging menapa tiyang sepuh njodhohaken putrinipun. Ingkang kekalih, Suparto Brata paring pandangan ngengingi nikah peksan ugi lumantar paraga Jemini ingkang mbalela utawi boten suka nalika dipunnikahaken peksan menika. Sikap Jemini ingkang mbalela menika saged dipunpirsani ing ngandhap menika nalika piyambakipun saksampunipun dipunnikahaken peksa kaliyan Urip dipunboyong menyang tangsi Sambongan. Wonten ing mriku Jemini kaliyan urip boten akur, wanci dalu nalika Urip sare Jemini kesah saking papan menika, lajeng piyambakipun wangsul menyang griyanipun. Sidane Jemini bali menyang nggone wongtuwane maneh. Dhisike Urip sabar. Wongtuwane Jemini lan sapa wae ya nuturi supaya sabar dhisik. Nyatreni wong kaya Jemini pancen kudu sabar. Dene wongtuwane Jemini ya arep ikhtiyar nuturi yen satemene Jemini kudu manggon neng Sambongan. Urip bebarengan karo bojone, Urip. Nanging dienteni sesasi, rong sasi, telung sasi, Jemini panggah wae ora diterake menyang Sambongan. Bocahe ora gelem. Esuk umum-umum wis metu saka kamar, terus mlayu-mlayu golek codhotan jambu neng Kampung Landa. (Brata, 2012: 74) Tumindak nikah peksan dhateng anak mliginipun ingkang tasih enem saged ndadosaken kathah prakawis. Prakawis-prakawis menika dipunsebabaken umur saha dereng siyap nglampahi anggenipun bebojoan. Saking prakawis-prakawis ingkang asring dipuntepangi menika wonten
136 ingkang ndadosaken pepisahan. Bocah enem dereng gadhah penggalih ingkang diwasa. Piyambakipun namung nindakaken samubarang ingkang sipatipun seneng-seneng, dolanan, sekolah, saha donyanipun anak-anak. Bocah ingkang dereng siyap nglampahi bebojoan bakal ndadosaken samubarang ingkang mbebayani kangge gesangipun. b. Kepeksa Kedah Pasrah Nampi Pasiksan Sanesipun ngrembag babagan nikah peksan, novel Jemini ugi ngrembag babagan pergundikan. Miturut Poerwadarminta (1939: 155) gundhik inggih menika seliripun bangsa manca, utawi tiyang pribumi ingkang dipunpundhut dening tiyang manca. Dene miturut Suparto Barata, gundhik menika wanita ingkang gesang tumut Walandi utawi tiyang Jawi ingkang gadhah panggat ingkang inggil. Tegesipun, wanita menika dipundadosaken rencang ugi dipundadosaken kanca tilem dening tuwanipun. Budaya pergundikan sumebar wonten ing tangsi-tangsi serdhadhu kumpeni. Ing ndalem tangsi, satunggal bangsal saged dipungesangi kathah serdhadhu. Para serdhadhu tilem ing inggilipun dhipan sareng kaliyan garwa utawi rencangipun. Tanpa tutup, para serdhadhu bercumbu saha berhubungan seksual ing ngajenngipun sedaya tiyang. Sanesipun ing tangsi, budaya pergundikan ugi wonten ing kampung-kampung Landa, inggih menika kampungipun para priya Eropa saha tiyang Jawi ingkang gadhah panggat ingkang inggil. Para priya menika kathah ingkang tasih lajang kamangka kangge ngurus saha nyekapi kabetahan omah saha seksual kathah ingkang ngginakaken jasa para wanita pribumi.
Gundhik ugi dipunwastani munci utawi nyai. Wanita pribumi milih dados nyai amargi kajengipun gesang ingkang kepenak. Para wanita pribumi menika milih dipundadosaken nyai tinimbang dipunikah dening tiyang Jawi ingkang ekonominipun biyasa-biyasa kemawon. Nanging boten sedaya nyai utawi rencang menika pagesanganipun kepenak. Saperangan nyai asring nampi pasiksan ingkang dipuntindakaken dening tuwanipun. Para wanita pribumi namung saged pasrah nalika nampi pasiksan kasebut. Ing ngandhap menika badhe dipuncawisaken pethikan ingkang ngandharaken satunggaling paraga ingkang tansah pasrah nalika dipunsiksa dening tuwanipun. "Rambut kok reyap-reyap kaya gendruwo! Sapa sing muruki, methukake wong lanang rambute ora digelung?! Mbahmu Begelaen ya, sing ngajari?! Rambut candhak ngene iki hik, tandha wong wedok sing ora setiya! La, la, hik, laaa tara-bom! Tara-bom! Hik! Raimu kaya..... Jem, hik-hik!" Jemini wis ora sambat maneh. Rambute dijambak wong sempoyongan, dienggo teken. Wonge menyanyi karo misuh- misuh, karo ngece-ngece. (Brata, 2012: 90) Radian ngumbar kanepsone. Jemini mung bisa jerit-jerit karo mbrebes mili. Ora nangis gero-gero, mung njerit yen krasa lara. Malah bareng wis rada suwe kena ajar, ora sambat babarpisan. Dijambaki, ditepangi, digeceki, ora sambat, ora mbantah. Ora keduman papan nerangake apa sing kedadean esuk mau! (Brata, 2012: 96) Nalika Jemini arep ngudarake stiwel lan sepatu, kuthubaru kebayake dicekethem Tuwane. Wek! Suwek. Jemini gage nutupi dhadhane, ndhelikake susune aja nganti kamanungsan wong liya. (Brata, 2012: 99) Sikap pasrah salebeting novel Jemini dipuntedahaken lumantar paraga Jemini. Jemini pasrah anggenipun nampi pasiksan saking Radian. Jemini ingkang asring dipungebuk, dipunsadhuk, dipunpilara kados mekaten namung 137
ndadosaken Jemini pasrah. Sanesipun pasrah nampi pasiksan lair, Jemini ugi pasrah nampi pasiksan batos. Radian ingkang ngilokaken Jemini mawi tetembungan ingkang boten pantes, saha nalika Radian nggrayangi badanipun. Jemini pasrah saha dedonga supados saged kesah saking papanipun Radian. Suparto Brata paring pandangan bilih kemlaratan pribumi dados prakawis ingkang utami. Kahanan menika ingkang ndadosaken para wanita pribumi mlebet ing donyanipun gundhik. Tipis sanged antawisipun perbudakan kaliyan pelacuran ingkang dipunhalalaken. Dipunhalalaken amargi nalika abab 17-18 kathah para priya pendhatang saking Eropa ingkang mbetahaken wanita kangge ngruwat griya saha nyekapi kabetahan seksual. Nalika samanten namung wanita pribumi ingkang wonten. Para wanita pribumi pasrah nalika dipundadosaken rencang utawi nyai dening priya menika. Sanesipun budaya pergundikan ing tangsi, pengiriman tiyang Jawi dhateng Tanah Deli ugi saged dados gambaran sikap pasrah saking wanita pribumi. Tanah Deli inggih menika dhaerah kolonisasi ing pesisir wetan Sumatra (Baay, 2011: 129). Tiyang Jawi ingkang tindak menyang Tanah Deli menikas tiyang ingkang dipunkontrak dados rencang kangge nyambutdamel ing tanah perkebunan tembako. "Ah, nasibku pancen luwih ala tinimbang wong wadon liyane! Ora ana sing gelem dakiloni. Kowe rak isih kelingan dakjaluki kacang neng Stadstuin biyen kae? Ya neng kae aku dicekel. Dipelet. Saiki arep dikon layar nang Tanah Deli. Eh, ya sapa ngreti, Tanah Deli luwih becik tinimbang Tanah Jawa!" (Brata, 2012: 188) 138
Lumantar paraga wanita sanes Suparto Brata paring pandangan ngengingi sikap pasrah saking wanita pribumi. Wanita ingkang gesangipun langkung asor dipunkirim menyang dhaerah perkebunan ing tanah seberang pulo Jawi. Wonten ing tanah perkebunan inggih menika Tanah Deli, para wanita pribumi dipundadosaken rencang kangge nyambutdamel ing mriku. Baay (2011: 129) ngandharaken bilih nalika 1860-an, wonten kelompok masarakat perintis ing Deli ingkang anggotanipun para pengusaha Eropa, pegawai perkebunan, saha buruh kontrak Asia ingkang priya saha wanita. Kathah buruh utawi rencang wanita ingkang boten jarang dipunpeksa gesang wonten ing pergundikan kaliyan priya Eropa ing Tanah Deli. Para wanita menika namung saged pasrah. Gesang ing Tanah Deli kanyata ugi sami kaliyan ing Tanah Jawi. c. Sabar Ngadhepi Pacobaning Gesang Saben tiyang kedah gadhah sipat sabar anggenipun nglampahi pagesangan. Miturut Poerwadarminta (1937: 536) sabar inggih menika boten cepak nepsunipun. Suparto Brata paring pandangan ngengingi sipat sabar menika lumantar paraga Jemini. Piyambakipun nedahaken sikap sabaripun Jemini nalika nampi pacobaning gesang. Jemini ngraosaken rekaosipun gesang nalika dados muncinipun Radian. Piyambakipun sabar nalika ngadhepi Radian ingkang remen duka saha remen paring pasiksan. Sanes menika, Jemini kedah ngurusi sedaya kabetahan griya. Jemini kanthi sabar nglampahi menika sedaya, piyambakipun ugi kedah ngempet nepsunipun. Kanepson 139
140 menika boten saged dipunmarekaken kanthi cara kanepson, mila Jemini kedah sabar nglampahi pasiksan menika saha boten sesambat. Saungkure Tuwane, Jemini ora enak-enak. Umbah-umbah, ngepel, reresik omah, nyrebeti kursi, dhipan lan lemari, lagek bisa menyang pasar. Mulih saka pasar mangsak. Adate jam siji lagi rampung. Bengi dheweke ditakoni Tuwane. "Pira? Lombok pira regane? Mau olehmu tuku menyang wlija apa budhal nyang pasar dhewe?" (Brata, 2012: 88) Jemini saiki raine katon kenceng. Mripate atos. Jungkatan rambute luwih klimis. Pawakane kuru lan keset, kaya ora tau kena siram banyu. Katon tumuwa katimbang umur kang sejatine. Pamawase jembar, pengalaman jero. Dierami Siti mung mesem wae. Ora katon sedhih utawa kebangeten nalangsane. Sipat nrima, ngalah lan prihatin kacetha ing guwayane kang pucet. Mangka satemene pawakane lagi ndendel-ndedele ngrembaka. luwih "Urip mono rak ora sateruse nemu apes. Terkadhang anjlog. Terkadhang munggah. Ora beda karo lakune rodha cikar. Saiki alon-alon mudhun, mengko utawa taun mbesuk alon-alon munggah. Mara-mara munggah ya mesthi ora bisa," ujare Jemini. Malah mituturi. (Brata, 2012: 91) Miturut pandangan Suparto Brata, bab pasiksan dhateng nyai utawi rewang mujudaken prakawis ingkang limrah dipunpanggihi. Pasiksan menika saged dipuntindakaken tuwan dhateng rencangipun amargi jaman semanten boten wonten larangan ingkang ngatur ngengingi bab panyiksan menika. Menawi kesah saking tuwanipun, para nyai menika ajrih. Kesah saking tuwanipun menika wonten resikonipun. Nyai ingkang kesah utawi minggat saking tuwanipun gesangipun saged langkung rekasa menawi ngantos kecekel malih. Nyai ingkang asring dipunsiksa dening tuwanipun boten saged tumindak menapa-menapa kajaba sabar. Piyambakipun ajrih boten antuk padamelan sanes. Kahanan menika saged kadadeyan amargi tingkat pendhidhikanipun rencang utawi nyai menika tasih kirang. Wonten
141 saperangan nyai ingkang boten kiyat ngadhepi tumindak pasiksan ingkang dipuntidakaken dening tuwanipun. Nyai menika milih kesah saking griya tuwanipun. Nanging jaman sakmenika sampun wonten aturan bab pasiksan dhateng wanita mliginipun kangge para rencang. Undang-Undang perlindungan dhateng rencang menika kaajab saged ngirangi saha mbrastha tumindak pasiksan.
BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhedhasar asiling panaliten saha pirembagan saking panaliten strukturalisme genetik novel Jemini anggitanipun Suparto Brata, saged dipunpendhet dudutan antawisipun. 1. Fakta cerita wonten ing novel Jemini kaperang dados tiga, inggih menika paraga, latar, saha alur. Fakta cerita paraga kaperang dados kalih, inggih menika paragatama saha paraga tambahan. Paragatama wonten ing novel Jemini inggih menika Jemini, wondene paraga tambahan inggih menika Emak, Wagiman, Ngadinem, Siti, Urip, Radian, saha Piet Coertszoon. Fakta cerita latar wonten ing novel kaperang dados tiga, inggih menika latar wekdal, latar papan, saha latar sosial. Latar wekdal wonten ing novel Jemini inggih menika antawisipun warsa 1836-1950. Latar papan ingkang dipunpanggihaken inggih menika Surabaya, Betawi, saha Batujajar. Latar sosial ingkang dipunpanggihaken wonten ing novel inggih menika tiyang pribumi dados serdhadhu kumpeni, nikah peksan, pergundikan ing tangsi, saha pasiksan dhateng munci utawi nyai. Fakta cerita alur ingkang dipunginakaken inggih menika alur progresif. Alur progresif inggih menika alur ingkang nedahaken satunggaling prekawis nyebabaken prekawis sanesipun. 2. Latar belakang sosial ingkang kagambaraken wonten ing novel Jemini inggih menika kasangsaranipun gesang rikala warsa 1836-1950 nalika lairipun tentara kerajaan Hindhia-Belandha ingkang gadhah nama KNIL (Koninklijke 142
143 Nederlands Indische Leger). Prastawa sejarah kasebut inggih menika perekrutan serdhadhu kumpeni, nikah peksan antawisipun pegawai kumpeni kaliyan wanita pribumi, budaya pergundikan ing jaman Hindhia-Belandha, saha pasiksan dhateng munci utawi nyai. Kawontenan sosial kasebut inggih menika kasangsaraning tiyang pribumi rikala jaman jajahan. Latar belakang sosial kasebut paring pangaribawa tumrap cariyos novel Jemini. 3. Pandangan dunia Suparto Brata inggih menika sikap ing tradhisi nikah peksan, kapeksa kedah pasrah nampi pasiksan, saha sabar ngadhepi pacobaning gesang. Kawontenan menika nedahaken kasangsaraning gesang rikala jaman Hindhia- Belandha. Wujud utawa tumindak ingkang nedahaken gegambaran kasangsaraning gesang miturut pandangan Suparto Brata antawisipun inggih menika bab nikah peksan, dipundadosaken gundhik, saha pasiksan dhateng munci utawi nyai. Bab nikah peksan, Suparto Brata ngandharaken bilih nikah peksan menika mujudaken salah satunggaling adat. Anak kedah manut kaliyan jodho pilihanipun tiyang sepuh. Pandangan Suparto Brata ngengingi gundhik inggih menika tiyang ingkang dados selir tiyang Walandi. Dene bab pasiksan dhateng munci utawi nyai mujudaken samubarang ingkang limrah dipuntampi. Tuwan gadhah panguwasan mutlak dhateng muncinipun. B. Pamrayogi Saking asiling panaliten babagan pandangan dunia Suparto Brata wonten ing novel Jemini, pamrayogi saking panaliti babagan panaliten menika antawisipun.
1. Kangge pamaos, dipunkajengaken panaliten menika saged nambah pangertosan ngengingi asal reriptan novel mliginipun tumrap karya sastra Jawi. Langkung saking makaten, pamaos dipunkajengaken saged mendhet bab ingkang becik saking pandangan dunia ingkang dipuncawisaken Suparto Brata minangka pangripta sastra saha wakil saking masarakatipun mawi novel Jemini. 2. Kangge panaliti sastra, dipunkajengaken panaliten menika saged nambah pangertosan babagan cara nliti karya sastra mliginipun novel ingkang ngginakaken teori strukturalisme genetik. Kangge panaliten salajengipun, novel-novel reriptan Suparto Brata saged dipuntliti kanthi panaliten sanesipun. C. Implikasi Panaliten menika ngrembag babagan strukturalisme genetik novel Jemini anggitanipun Suparto Brata. Panaliten menika dipunkajengakensaged paring pangaribawa dhateng pangrembakaning struktur novel saha asal lairipun novel menika, ugi saged mbabar nilai-nilai moral pagesangan wonten ing novel Jeminianggitanipun Suparto Brata ingkang saged ndadosaken langkung tresna dhateng karya sastra Jawi. 144
KAPUSTAKAN Abdullah, Aziz. 2012. Strukturalisme Genetik Novel Jaring Kalamangga karya Suparto Brata. FBS UNY. Aminuddin. 1991. Pengantar Apresiasi Karya sastra. Bandung: Sinar baru. Baay, Reggie. 2010. Nyai & Pergundikan di Hindia Belanda. Jakarta: Komunitas Bambu. Brata, Suparto. 2010. Suparto Brata. ada-dinetecyclo.html. Dipunundhuh dinten Minggu, 19 Januari 2014 jam 14.20 WIB. ____________. 2012. Jemini. Yogyakarta: Narasi. Damono, Sapardi Djoko. 1978. Sosiologi Suatu pengantar. Jakarta: Depdikbud. Endraswara, Suwardi. 2003. Metodologi Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Widyatama. ____________. 2011. Metodologi Penelitian Sastra (Eds. Revisi). Yogyakarta. CAPS. ____________. 2008. Pengantar Pengkajian Sastra.Yogyakarta. Sewon Press. Fananie, Zainuddin. 2002. Telaah Sastra. Surakarta. Muhammadiyah University Press. Faruk. 1999. Pengantar Sosiologi Sastra. Yogyakarta. Pustaka Pelajar. Hardjana, Andre. 1985. Kritik Sastra Sebuah Pengantar. Jakarta: PT. Gramedia. Jabrohim, dkk. 1994. Metodologi Penenlitian Sastra. Yogyakarta: PT. Hanindita Graha Widya. Koentjaraningrat. 1981. Manusia dan Kebudayaan di Indonesia. Yogyakarta: Penerbit Djambatan. Nurgiyantoro, Burhan. 2010. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. Poerwadarminta. 1939. Baoesastra Djawa. Groningen-Batavia: J. B. Wolters. 145
Pradopo, Rachmat Djoko, dkk. 2001. Metodologi Penelitian Sastra.Yogyakarta: Hanindita Graha Widya. Ratna, Nyoman Kutha. 2009. Teori, metode, dan Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Sayuti, Suminto A. 2000. Berkenalan dengan Prosa Fiksi. Yogyakarta Gama Media. Sitepu, Gustaf. 2009. Strukturalisme Genetik Asmaraloka. Tesis. Medan. Sekolah Pascasarjana Universitas Sumatera Utara. Sudarmanto. 2009. Kamus Lengkap Bahasa Jawa. Semarang: Widya Karya. Wardani, Eko Nugraheni. 2009. Makna Totalitas dalam Karya Sastra. Surakarta: LPP UNS & UNS Press. Widyatmoko, Hendi. 2012. Kajian Strukturalisme Genetik Novel Nopember Abang karya Suparto Brata. FBS UNY. Wellek, Rene dan Austin Warren. 1990. Teori Kesusastraan. (diterjemahkan oleh Mesahai Budianta). Jakarta: Gramedia. 146
LAMPIRAN I SINOPSIS NOVEL JEMINI Jemini menika anak kolong ingkang gesang ing tangsi nalika jaman kolonial. Jemini anak saking tiyang pribumi ingkang tumut Walandi dados serdhadhu perang kerajaan Hindhia-Belandha KNIL (Koninklijke Nederlands Indische Leger) Wagiman kaliyan Semi. Sami kaliyan serdhadhu sanesipun, Wagiman sakaluwarga gesang ing tangsi angsal kam.ar ingkang alit. Mlebet- medal lumantar konten satunggal. Ngajengipun los panjang, padatan dados reged amargi dipunparingi rak piring kangge nyimpen barang-barang sabendinten. Kamar menika isi papan tilem sungsun satunggal, meja alit ingkang dipunginakaken dhaharan kaliyan kursi kalih, saha lemari sandhangan. Menawi gadhah barang langkung kathah kamar menika dados langkung rupeg. Kajawi kamar menika kangge tilem, menawi badhe siram, mangsak, saha wonten kaperluwan sanesipun dipunparingi papan bawera. Menawi siram papanipun dados satunggal, ageng dipunsingset-singset. Mangsak wonten ing pawon ageng. Dene mlebet-medal saking pekarangan tangsi lumantar gardhu penjagan. Langkung jam sedasa dalu kedah ngangge idin. Ing sawijining dinten, Jemini kaliyan kanca-kanca dolanan kopyok ing ngandhapipun wit pelem wingking tangsi. Parni dugi kaliyan nggendhong adhinipun. Mangertosi Jemini ingkang tumut dolanan, lajeng piyambakipun nyuwanten, "E, Jem! Sampeyan menika boten lingsem ta. Sampun gerang mekaten kok tasih tumut dolanan kopyok. Kalih minggu malih sampeyan lak dados manten ta, menapa boten emut kaliyan gerangipun! Jeeem-Jem!" 146
147 Jemini ngrampungi anggenipun dolanan kopyok. Tumenga nyawang Parni. Jemini boten ngira bilih tiyang sepuhipun badhe nindakaken bab menika. Kanca-kancanipun sami nyuraki Jemini. Jemini ingkang lingsem amargi dipunsuraki kanca-kancanipun, menyat mlajeng wangsul sinambi sesenggukan nangis. Jemini ngraosaken menawi tiyang sepuhipun sampun boten blaka tumrap piyambakipun. Sawijining dinten, Wagiman angsal tugas patroli. Piyambakipun dipuntugasaken sesarengan kaliyan Urip. Urip ngertos bilih Wagiman menika ramanipun Jemini. Kekalihipun sami gineman kanthi akrab. Anggenipun gineman ngantos ngrembag bab mantenan. Urip gadhah niyat badhe ngajak tiyang sepuhipun dhateng griyanipun Wagiman kanthi ancas nglamar Jemini. Wagiman sampun raos cocog kaliyan priya kasebut. Piyambakipun lajeng nyariyosaken gineman nalika kaliyan Urip menika dhateng garwanipun. Kekalihipun nampi panglamaripun Urip tanpa dipunmangertosi dening Jemini. Jemini kapeksa nyaguhi kekajenganipun tiyang sepuh. Jemini kaliyan Urip siyos dipunikahaken. Acara nikahan dipundamel ageng. Dangunipun setunggal minggu acara mantenan menika dipungelar. Acara mantenan langkung sumarak nalika dipuntanggapaken ringgit saha tayuban. Dene tiyang satangsi tumut rerewang ing acara ageng menika. Temanten kekalih lengkah sesandhingan. Dene para tamu sami nyalami manten menika. Sedaya tiyang bingah manahipun, nanging boten kangge Jemini. Sejatosipun, Jemi boten purun nikah kaliyan Urip. Saksampunipun manten manggihi tamu, kekalihipun
148 mlebet kamar kangge istirahat. Jemini tasih dereng purun tilem sapapan kaliyan Urip. Nikahan antawisipun Jemini kaliyan Urip boten linandhesan tresna. Mila, ndadosaken Jemini boten purun rumaket kaliyan Urip. Awit saking acara mantenan, piyambakipun namung lenggah ing klasa. Jemini tumindak menika supados Urip boten nyelaki. Saksampunipun acara mantenan, Jemini dipunboyong menyang tangsinipun Urip ing Sambongan. Jemini tasih dereng purun celak kaliyan Urip. Pinten-pinten cara dipunginakaken Jemini supados Urip boten saged nyelaki. Urip sampun sayah sanged. Piyambakipun sawetara tilem, lajeng wungu glagapan nalika slompret mungel pitandha wanci apel enjing. Urip langsung enget dhateng Jemini. Urip kaget sanget nalika mangertosi Jemini boten wonten ing papan peturon. Urip gadhah penggalih bilih Jemini sampun wungu saha nembe wonten ing wingking. Sawetara wekdal dipunantu Jemini boteng enggal wangsul. Pranyata Jemini lumajeng medal saking kamar wanci enjing sakderengipun tiyang tangsi sami wungu. Jemini rumaos wonten kesempatan nalika Urip sare. Piyambakipun sampun niyat badhe medal saking tangsi Sambongan menika. Wanci enjing piyambakipun ngupados mbikak lawang kamaripun. Menika katindakaken supados Urip boten wungu. Pranyata cara menika manjur. Jemini kasil medal saking kamar menika. Dugi njawi kamar, Jemini pados margi medal ingkang tumuju ing papan asalipun. Jemini boten ngertos margi menyang tangsi Bandongan, nanging piyambakipun runut ril sepur ngantos dumugi Pasar Turi.
149 Dumugi papan menika, piyambakipun sampun ngertos margi ingang tumuji menyang tangsinipun. Udakara tigang wulan Urip sabar ngentosi Jemini wangsul, nanging ingkang dipunentosi boten enggal wangsul. Kapeksa Urip mangsulaken sandhangani sisihanipun menika menyang marasepuhipun. Piyambakipun pasrah nguwalaken Jemini. Jemini saha Urip kadadeyan anggenipun pisahan. Saksampunipun pisahan, Urip dipunpindhah saking kamar tangsinipun. Piyambakipun wangsul menyang kamar kangge serdhadhu ingkang dereng rabi. Dene Jemini tumut tiyang sepuhipun malih. Jemini sampun dipunwastani randha, nanging solah bawanipun tasih sami kaliyan bocah. Sipatipun dereng ewah kamangka sampun diwasa. Enjing umum-umum jemini sampun medal pados codhotan jambu ing Kampung landa. Yuswanipun ingkang samsaya tambah, saged ngewahi sekedhik saya sekedhik sipatipun jemini ingkang nakal. Sakmenika Jemini sampun purun dipunkengken blanja. Rasukanipun adhi- adhinipun dipunumbahi, kala-kala ugi ndulang adhinipun ingkang alit. Nasibipun Jemini ugi sami kaliyan wanita tangsi sanesipun. Salsampunipun pisahan kaliyan Urip, Jemini dados rencang ing Kampung Landa. Sejatosipun, Jemini boten purun dados rencang ing Kampung Landa. Nanging piyambakipun boten kepenak dhateng tangga-tangginipun ing tangsi ingkang asring rerasan bab Jemini mantenan sepasar sampun bibar kaliyan Urip. Jemini dados rencang utawi gundhik kawiwitan saking pangajakipun Kadinah. Kadinah menika tiyang tangsi ingkang dipunmunci dening Den Sutras. Kadinah nate
ngajak Jemini nalika nyinyapaken dhaharan kangge Den Sutras. Sanesipun Den Sutras, piyambakipun ugi dipunpercaya kangge ngladosi Den Radian. Pakulinanipun Jemini ingkang asring tumut paring dhaharan menyang papanipun Den Radian menika ndadosaken priya menika kepencut dhateng Jemini. Jemini ingkang sampun diwasa pancen katingal somorot. Pawakanipun saged ndadosaken gregeting jiwa tiyang kakung nalika nyawang Jemini. Samanten ugi Radian ingkang kecanthol manahipun dhateng Jemini. Radian ingkang sampun kecanthol manahipun dhateng Jemini menika nyuwun supados Jemini saged dados gundhikipun. Radian ngaturaken niyatipun menika dhateng Wagiman, ramanipun Jemini. Menawi purun dipunmunci, Jemini bakal dipunboyong menyang Betawi. Wagiman lajeng ngaturaken niyatipun Radian dhateng Jemini. Jemini dados muncinipun Radian saha dipunboyong menyang Betawi. Tumindakipun Radian ing Betawi beda sanget menawi dipunbandhingaken kaliyan nalika tasih wonten ing Surabaya. Ing Surabaya, radian kalebet tiyang ingkang sekethik anggenipun gineman, kamangka gineman kalih Jemini ugi jarang. Radian kalebet tiyang ingkang kirang grapyak kalih tanggi tepalih. Piyambakipun langkung remen pados hiburan piyambak tinimbang srawung kalih tangginipun. Radian menika tiyang ingkang disiplin. Kagiyatanipun sampun dipunatur saben jamipun. Dangu anggenipun Jemini tumut Radian, Jemini dereng saged tepang kaliyan Radian amargi tuwanipun menika awis anggenipun wicantenan. 150
Jemini asring angsal pasiksan saking Radian. Kahanan menika kadadeyan nalika Radian tepang kaliyan ciu. Pasiksan ingkang tinuju dhateng Jemini boten namung pasiksan lair kemawon. Sanesipun pasiksan lair, Jemini ugi asring dipunhina kaliyan Radian. Pasiksan ingkang kados mekaten dipunwastani pasiksan batos. Jemini ugi nampi tumindak ingkang kirang kepenak sanesipun, inggih menika ngelecehaken. Radian asring nyiksa Jemini saksampunipun tepang kaliyan ciu. Wanci dalu Radian remen lelungan. Menawi sampun mekaten, Radian mesthi wangsul wuru. Radian ugi nate boten langsung wangsul menyang griya nalika wuru. Radian wangsul wanci dalu sempoyongan saha misuh-misuh. Jemini dipunsiksa. Radian boten emut kaliyan tumindakipun amargi kapengaruh dening ciu. Piyambakipun ingkang nembe wuru narik rigmanipun Jemini kiyat-kiyat utawi njambak. Rigmanipun Jemini dipuntarik saha dipunangge teken Radian ingkang nembe sempoyongan menika. Jemini asring nampi pasiksan dening Radian. Kajaba pasiksan lair, Jemini ugi nampi pasiksan batos. Jemini asring dipunhina saha dilokaken ngangge tembung ingkang kasar. Rikala samanten, Radian manggihi cangkir bekas kopi ing pengaron sisih ngandhap. Panduganipun Radian, Jemini mesthi sampun wantun mlebetaken tiyang jaler ing griya. Radian sampun muntab dhateng Jemini. Dene sejatosipun ingkang dugi menyang griyanipun Radian menika Siti. Siti menika tasih sedulur kaliyan Jemini. Radian boten pracaya menawi ingkang dugi menika Siti, amargi kala wingi Siti sampun dolan ing griyanipun. Radian lajeng ngumbar kanepsonipun dhateng Jemini. 151
152 Jemini boten kiyat nglampahi pagesangan ingkang mekaten. Piyambakipun gadhah niyat badhe medal saking papanipun Radian. Niyatipun menika dipuntindakaken nalika Radian sare. Astanipun Jemini dipunlebetaken ing ngandhap bantalipun Radian kangge mendhet kunci kamar. Jemini ugi badhe mendhet arta kangge sangu medal. Jemini kedah waspada saha ngatos-atos supados Radian boten wungu. Jemini nglampahi cara mekaten supados saged medal saking papanipun Radian. Kamar sengaja dipunkunci dening Radian. Dene kuncinipun dipunsimpen ing ngandhap kasur. Jemini bingung kados pundi caranipun supados saged mendhet kunci menika tanpa nyebabaken Radian wungu. Jemini pados cara ingkang pas kangge medal saking papan menika. Pungkasanipun, Jemini angsal cara kangge medal saking kamar menika. Jemini kadadeyan anggenipun medal saking papanipun Radian. Nanging nalika sampun wonten ing njawi pager tangsi, Jemini bingung badhe tindak menyang pundi. Nalika mireng suwantenipun sepur, Jemini gadhah penggalih badhe kesah ingkang tebih saking Betawi. Jemini mlampah tumuju asal suwantenipun sepur menika. Lmapahanipun dumugi stasiun Pasar Senen. Jemini lajeng tumbas karcis, nanging tasih bingung badhe tindak menyang pundi. Piyambakipun lajeng emut ngendikanipun Wak Talib. Menawi menyang Padalarang Jemini dipundhawuhi tumuju tangsi Batujajar, lajeng mampir wonten dalemipun Raden Kartakusumah, Wak Talib gesang wonten mriku. Langsung kemawon Jemini tumbas karcis ingkang tumuju ing Padalarang. Setunggal wulan Jemini tumut Wak Talib ing dalemipun Raden Kartakusumah. Piyambakipun ketingal krasan. Raden Kartakusumah saha tiyang ingkang wonten ing mriku ugi
153 ketingal bingah nalika Jemini tumut ing dalemipun Raden Kartakusumah. Namung margi basanipun Jemini boten ngertos, radi rekasa menawi imbal wicara. Garwanipun Wak Talib ingkang asring dados jurubasa. Wagiman sarta garwanipun nusul menyang Batujajar. Rawuhipun Wagiman menika kangge nepangi Jemini. Dumugi dalemipun Raden Kartakusumah, Wagiman sarta garwa langsung dipunsambut dening Jemini. Jemini bingah nalika nepangi tiyang sepuhipun. Nanging Wagiman langsung ndukani Jemini amargi saben dipunikahaken kesah. Wagiman rumaos lingsem saha kuwatos bilih menika dados watakipun Jemini. Jemini dipundukani dening Wagiman, dipunajak wangsul menyang Surabaya. Jemini ingkang rumiyin penculatan, ingkang kala wau tasih ringas anggenipun mapag tiyang sepuhipun, sakmenika dipundukani ramanipun namung saged tumungkul. Sakmenika sampun diwasa temenan. Solah-bawanipun tumuwa. Manahipun sampun tumuwa, tumunggul menawi nembe dipundukani. Tiyang sepuhipun sejatosipun ugi gumun. Jemini sakmenika sampun owah temenan, penggalihipun tata, polatanipun ugi jenjem. Tiyang sepuhipun ugi gadhah pangajeng-ajeng tumrap wategipun Jemini. Sepur ingkang dugi saking Kutoarjo, mlebet Surabaya sampun dalu. Jemini kaliyan tiyang sepuhipun pados dhokar kangge wangsul menyang tangsi. Dumugi ngajeng tangsi penumpang sami mandhap. Lampu gas ing pinggir margi nyoroti dhokar ingkang nembe mandheg radi tebih saking ngajeng tangsi menika. Wagiman lapur dhateng penjaga tangsi, wangsul malih ngrewangi kulawarganipun mbeta barang ingkang cacahipun radi kathah.
Oom Piet ingkang nembe tugas njagi tangsi nyelaki Jemini. Oom Piet emut kala samanten Jemini nembe nikahan. Jemini inggih boten pangling kalih Landa Dawa menika. Piyambakipun kelingan dipuninguk Oom Piet saking jendhela. Jemini kemendel nyablek lengenipun Oom Piet. Dicablek mekaten, Oom Piet rumaos bingah lajeng tumut ngrewangi ngangkati koper-koper ingkang wonten celakipun Jemini. Jemini ugi gage nututi mendhet koperipun. Sami-sami mbungkuk, cepeng-cepengan asta. Sanajan sorotipun lampu gas ing pinggir margi boten patiya terang, nanging cekap kangge ngraosaken esem ingkang sami pepandengan. Oom Piet angsal barang ingkang boten patiya ageng, kreneng saha kranjang isi jajanan. Wagiman sakulawarga dipuneteraken ngantos dumugi seksinipun. Wonten ing mriku Oom Piet asring nglirik Jemini. Jemini ugi krasa nalika dilirik, mesem-mesem nanggepi panyawangipun Oom Piet ingkang manahipun becik menika. Oom Piet penasaran dhateng Jemini, menapa piyambakipun tetep wonten tangsi menika terus. Nalika boten tugas njagi tangsi, Jemini dipunajak mirsani sirkus. Niyatipun Oom Piet menika dipunaturaken dhateng Wagiman saha garwanipun margi Jemini boten wonten ing griya. Wagiman nggumun, mekaten ugi Semi, garwanipun Wagiman. Semi paring palilah dhumateng Oom Piet. Sanesipun ngajak Jemini nonton sirkus, Oom Piet gadhah niyat badhe nglamar Jemini. Nanging Oom Piet bingung anggenipun ngandharaken bab menika. Semi mangertos menapa ingkang dipunkajengaken dening Oom Piet. Semi bingah menawi wonten priya ingkang badhe nglamar putrinipun, inggih menika Jemini. Nanging Jemini tasih bingung, piyambakipun rumaos dados tiyang estri ingkang 154
155 ala. Kaping kalih Jemini kesah saking tiyang jaler nalika dipunajak omah-omah. Jemini dados ginemanipun tanggi tepalih. Sakmenika Oom Piet ugi ngajak Jemini nikahan, boten namung dados munci nanging nikah resmi. Prakawis menika ndadosaken penggalihipun Jemini jonjing. Kathah priya ingkang dados penggalihipun Jemini, awis saking tiyang ingkang ngajak bebingah, gambaran pagesangan saking ramanipun saha Wak Talib, tiyang ingkang asring paring pasiksan, sakmenika wonten toyang sanes bangsa ingkang ngajak nikah, boten namung dados munci nanging ugi nikah resmi. Sedaya priya ing penggalihipun Jemini boten wonten ingkang dados pilihanipun, namung Wak Talib ingkang dados pangajeng-ajengipun Jemini menawi benjang jejodhonan kalih priya. Nanging kaping kalih, Jemini kedah nuruti menapa ingkang dados kekajenganipun tiyang sepuh. Wanita jaman semana boten saged mbantah, boten saged milih, ugi tiyang sepuhipun boten kiyat anggenipun mirengaken rerasanipun tanggi tepalih bab Jemini ingkang bola-bali nikah nanging kesah. Jemini namung nglampahi menapa ingkang dados garising pagesangan. Piyambakipun nuruti menapa ingkang dados kekajenganipun tiyang sepuh. Jemini manggihi pagesangan ingkang enggal nalika gesang kaliyan Oom Piet. Oom Piet samsaya tresna dhateng Jemini. Pandhangan tiyang sanes dhateng Jemini ugi ewah. Nanging kontrakipun Oom Piet ingkang dados serdhadhu ing Nuswantara badhe rampung. Menawi telas kontrakipun, Oom Piet bakal wangsul menyang negara asalipun, inggih menika menyang Walandi. Bab menika ingkang ndadosaken penggalih antawisipun Oom Piet kaliyan Jemini.
156 Oom Piet adreng saha taberi anggenipun pados layang palilah dhateng tiyang sepuhipun ing negari Walandi. Kalih tengah warsa anggenipun gesang sesarengan, Oom Piet kaliyan Jemini angsl palilah saking ting sepuhipun Piet saha pangangengipun militer, kekalihipun nikah resmi menyang greja. Jemini ugi angsal nama saking kulawarganipun Oom Piet, piyambakipun dipunwastani Mevrouw Coerszoon. Saksampunipun nikahan, Piet kaliyan Jemini pados griya sanes. Angsal griya pethak ing kampung Gatotan, boten tebih saking greja. Saksampunipun pindhah Jemini rumaos gesang ingkang temenan. Saged kekancan kaliyang tanggi tepalih, boten ngraosaken rekasanipun gesang wonten ing ndalem tangsi. Oom Piet saha Jemini anggenipun manggen ing Gatotan boten dangu. Piet dipunpindhah dhines menyang Batujajar. Jemini ugi tumut Piet pindhah menyang Batujajar. Jemini bingah nalika piyambakipun saha Piet dipunpindhah menyang Batujajar. Ing mrika wonten Wak Talib, pamanipun Jemini ingkang dipuntresnani. Wonten malih tiyang ingkang dipunremenken Jemini menawi saged kepangging, inggih menika Sarimin, nanging Sarimin sampun pindhah dhines. Ing Batujajar Jemini lairan. Putri ingkang sepisan dipunnamani Linda, nama ingkang dados pangajeng-ajengipun Piet. Oom Piet saha Jemini bingah manahipun, nanging anggenipun anmpi bebingah menika boten dangu, kontrak dhinesipun Oom Piet sampun telas, Piet enggal wangsul menyang negari asalipun. Piet ngajak Jemini saha Linda menyang negari Walandi, nanging Jemini boten purun. Siyosipun namung Piet ingkang bidhal menyang negari Walandi.
Jemini saha Linda namung ngeteraken dumugi pelabuhan Tanjungpriuk. Piet boten ayem, nanging piyambakipun janji dhateng Jemini. Wak Talib nampai layang saking Piet. Langsung kemawon layang menika dipunparingaken Jemini, amargi Jemini boten saged maos kamangka Wak Talib piyambak ingkang maos. Isi layang menika warta menawi badhe wangsul menyang Jawi setunggal wulan malih. Jemini bingah, samanten ugi Wak Talib. Ing dinten kapalipun dugi, Jemini kalih Linda menyang pelabuhan, nengga duginipun kapal Oranje van Oostenrijk. Jemini wonten ing pelabuhan sareng kaliyan ramanipun. Nalika samanten Wagiman dipunpindhah ing Betawi, mila saged tumut anggenipun methuk Piet. Kapal Oranje van Oostenrijk dugi. Kapal menika mepet ing pelataran pelabuhan. Kathah tiyang ing pinggiran kapal celak jendhela, nanging Oom Piet boten ketingal. Jemini boten ical pangawasanipun, mekaten ugi Wagiman saha garwa ugi tumut ngawasi, nanging boten kepanggih. Andha kangge minggah- mandhap penumpang sampun gumelar. Tiyang-tiyang ingkang mapag sami ngawe-awe saha nyebut namanipun ingkang dipunpapag. Jemini namung ngawasi kemawon, nanging nalika samanten wonten tiyang Walandi ingkang ngundhang Jemini. Tiyang Walandi ingkang ngundhang saha nepangi Jemini inggih menika Piet Coertszoon, tiyang ingkang dipuntengga duginipun. Piet boten ingkar dhateng janjinipun, saklajengipun Jemini bakal gesang kaliyan Piet saklawase, miturut adat saha agamanipun Piet. Mlampahipun warsa, Jemini nglairaken adhinipun Linda, Jemini ugi dipunwulang maos saha nyerat. Jemini kelakon 157
tindak menyang negari Walandi, kepanggih kaliyan marasepuhipun. Jemini saklawasipun gesang kaliyan Piet Coertszoon. 158
LAMPIRAN II Tabel Kertu Data Fakta Cerita Novel Jemini No 1. 2. 3. 4. 5. Kutipan saking Novel Jemini banjur engkle suwe, mlaku sikil siji, ora tumuju Pasar Turi kaya pakone emake, nanging menggok menyang Stadstuin, gedhong gedhe asal swarane musik. Nanging Jemini sing dielokake, ora preduli. Selak kepengin weruh stambul, apa tontonan liya. Kepengin weruh sing padha ditonton lan dirubung, tontonan sing ditabuhi nganggo jesben (=jazz band*), yakuwi musik Landa sing tabuhane nganggo trompet lan drum, sing 'trojing- suwarane ditirokake trojing'. Wis awan nalika dheweke mulih menyang tangsi. Sanajan kuru aking awake, kringete dleweran ing pipi lan bathuke, mlakune sok mlayu-mlayu mlumpat-mlumpat, tingkahe katon trincing mbedhigas kaya Buta Cakil. Surabaya sasi Oktober, ketiga ngerak, sumuke eram. "Jamput! Anak lonthe kowe, ya?! Ora sae ngemplang lombokmu! Kaya kok ora ngerti kowe anake sapa! Pari neng kampungku sik lumbungan, dakkandhani, Ndhuk! "Wong pari neng lumbung wis diuyangake kok didhaku. Karo dene yen sugih sawah, nang apa dilampu teken serdhadhu! Prek, seh!" Wong wadon sing nggawa parut menyat saka olehe marut krambil, terus marani mungsuhe. Pipine mungsuhe terus diasap parut, hruut! Sing diparut nyoba nulak, nanging ora bisa, kalah kuwat lan kalah trampil. Dadi mung "Tulung! Tulung! bisa bengok-bengok. Adhuh, pipiku! Pipiku getihen, hih-hih-hih!" Geger! Pawon umum ing tengahe tangsi kuwi dadi rame. Kono kuwi pancen panggonan wong-wong tangsi padha masak, wong satangsi dadi siji. Wondene silih-silihan adate nuduhake bumbu mangsak sing jalaran pancakara. karukunan, sok dadi Wedok padha wedok. Maklum, neng tangsi, ilat Jawa karo 6. 159 Kaca 2 2 3 3 4 4 Katrangan Latar Papan Watak Jemini Latar Wekdal Latar Sosial Latar Sosial Latar Papan, Latar Sosial
Tabel salajengipun No 7. 8. 9. Kutipan saking Novel masak, cuci-cuci lan mepe-mepe, dadi siji neng panggonan kang wis sumediya ing kono. Sarehne padha weruh sing dimangsak lan carane mbumboni, kerep wae eleke liyan dikonangi lan dikojahake marang wong liyane. Suwe-suwe mesthi wae sing dirasani krasa lan ora kepenak atine, banjur padha ngumbar suwara. Ora sithik sing kedadean nganti thuthuk-thuthukan irus utawa uleg- uleg, apa dene siram-siraman banyu lombok. Perkakas pawon dadi gaman. Kaya awan kuwi, parut diasapake pipi. "Niii!! Jemini! Ayo, mrene! Nang apa neng awan kono? Endi blanjane? La kok lagi balik! ngenthang-ngenthang ngene Mblayang nyang endi wae kowe mau, heh?!" Emake Jemini weruh Jemini ngadeg nganjir nonton wong padu. Terus wae diparani lan diciwel. "Adhuh, mak! Kapok! Kapok, Mak! Ampun. Ojok dijewit bokongku, Mak! Iyung-iyung- iyung! Lara, Mak. Larruuaa!!" "Nontok! tontonan? Kurangajar! Cah cilik nonton wong padu! Dienteni sauwen-uwen ora teka-teka, ana wong padu ditonton! Endi brambang karo laose? Mangsane wis rampung, lagek teka! Pira iki mau?" "Sebenggol." "La kok sebenggol, ki! Ya kelarangen, kowe ki! Nggonne Bu Talib kono rak rong sen oleh! La endi susuke?" "Atho, atho, Mak. Iya, Mak! Ojok njewit nggone pupu tengenku, Mak! Atho-tho-tho! Dhuh, larane, Rek! Getihen maneh iki, gak?!" "Apa?!" pitakone emake samu kaget weruh banyu abang dleweran saka pupune Jemini, perangan pupu kang mentas dijiwit. "Borokku kok Adhuuuh!" "Wudun? Ana wudunmu neng bokong, ta? Huh, dakkira.... Dakkira kowe wis prawan, Jem! Kaget, aku." "Prawan ki yok apa se Mak? "Stt, embuh! Bocah kok bandele eram! Ndeleng! Apa jewit ngono, lhe, Mak! 10. Kaca 4 5 5 5 160 Katrangan Latar Sosial, Watak Emak Latar Wekdal, Latar Sosial Watak Emak Watak Jemini
Tabel salajengipun No 11. 12. 13. 14. 15. 16. Kutipan saking Novel Pantes-pantese rak cah lanang sing mbandele kaya kowe ngono kuwi, Jem!" Sing akeh-akeh, wong sing manggon ing tangsi kono asal saka Jawa Tengah. Klebu wongtuwane wongtuwane Jemini, asal saka Purworejo, Kedu. "La, rak tenan, ta! Jemini! Priye, ngene iki?! Kawanen! Nyang endi cah kene mau?" pambengoke emake. "Wis trompet ngene durung mateng mangsakanku! Toblas tenan, kok, bocah iki! Tujune ora ngenteni blanjane Jemini!" "La ya kuwi. Adhikmu Jemini. Dikongkon blanja nyang Pasar Turi balike awane ngudubilah! Saiki wis slompret, janganku durung mateng." "Niku wau kalih Siti teng Kampung Landa." "Bocah ora kena diajak nyambutgawe sapita- pita, kok, kuwi!" "La enggih tasih alit, yen Jemini niku, lik. Wong Siti sing dipendhet dados munci mawon nggih tesih seneng jirak, kok." "La iya pancen isish cilik. Nanging wong adhike ya akeh , karepku ki ya melu ewang- ewang neng pawon, rak ngono. Ing kampunge asal kana, pakne Siti isih kaprenah keponakane emake Jemini. Nanging umur-umurane luwih tuwa. Malah kawine iya dhisik pakne Siti, mulane Siti ya luwih tuwa katimbang Jemini. "Lo, Siti ki sidane dimunci karo Den Sutras, apa?" "Nggih kirangan lare niku. Dhisike nggih mung seneng dolanan gatheng napa bekelan ngoten teng plesteran lojine Den Sytras mrika. Sajake kok kerep diutus-utus kalih Den Sutrase. Srebet-srebet pit napa resik-resik jogan." Wong wadon-wadon liyane sing urip neng tangsi kono iya wis padha tata-tata ngangkut pangane nyang kamar seksi tunggone dhewe- dhewe. Sega lan iwak padha dimangsak neng pawon umum kono, yen wis rampung matengah perkakase diangkut menyang kamare dhewe-dhewe. 17. Kaca 6 6 6 6 7 7 7 161 Katrangan Latar Papan Latar Sosial Latar Papan Latar Sosial Latar Sosial Latar Sosial Latar Sosial, Latar Papan
Tabel salajengipun No 18. 19. 20. 21. 22. 23. Kutipan saking Novel teka nyang pawon, ambegane Jemini menggeh-menggeh. "Mak, Maaak! Kene, Mak, njuk dhuwike rong gobang!" apa? Emake mangsuli Blayangan wae sedina, mulih rengek-rengek njaluk dhuwit! Rumangsamu ki apa?" "Anu, Mak. Ana jaran pincang iki mau. Wak Talib njawil aku, kon njaluk dhuwik rong gobang. Harene lek jaran pincang ngono iku mesthi dibeleh. Daginge engkuk mesthi tawa diedum. Mesthi engkuk ana wong daging jaran, Mak. Wak Talib wis ndhuk nggone Den Sutras, nakokna bab jaran pincang maeng. Lek dibeleh, Wak Talib gelem mborong. Kene urunan." "Kowe mau neng endi wae, huh?!" emake isih ngomong sengol. "Dolin ngguk lojine Den Sutras." "Siti neng kana?" "Enak. Aku dijak mleu ndhuk nggone kamare Den Sutras. Siti klekaran barang ngguk kanthile Den Sutras." "Hus! La Den Sutras, piye? Ora duka?" "Gak nesu-e, Mak. Wak Talib mrana, Den Sutras metu nemoni. Aku terus metu. Ya iku mau, terus dibisiki Wak Talib, harene aku kon njaluk dhuwik rong gobang, bahna keduman pembagean daginge jaran." "Kowe aja sok melu blusukan nyang kamare Den Sutras ya!" "Apa se, Mak?" "Cah wongtuwa ya manut ngono wae!" "Wenehna Wak Talib saiki, lo, ya. Aja slewengan nyang endi-endi! Yen ilang kowe ra sida mangan iwak jaran! Karo tukokna kinang, Mbakoku wis entek." Emake Jemini njupuk kanthong sing dislempetake ing udele, terus menehake dhuwit benggol loro. "Ayo, bantaha maneh! Bocah kok ngegkel! Budhala mrana!" "Emoh! Opahe dhesik, hayo! Janji! Oleh tah, enggak?" "Heh, bocah kok ~ hiihh!! Kowe! Reweeell wae!" sengol, "Neng cilik kok neges-neges! Dituturi 24. Kaca 7 8 8 8 8 8-9 9 162 Katrangan Latar Papan, Watak Emak Watak Wak Talib, Latar Sosial Watak Emak, Latar Papan Watak Den Sutras Watak Jemini Latar Sosial Watak Jemini
Tabel salajengipun No 25. 26. 27. 28. 29. Kutipan saking Novel "Atho, athothotho...! Kapok, Mak!! Hi-hi! Emoh, emoh!" "Ayo, gulunga! Gulunga! Tak penthung kowe mengko! Kuwi jarikmu reget! Bocah kok...! Rumangsamu ki, sapa sing kok kon ngumbahi jarikmu?!" Jemini nglesot, sikile mancal-mancal. Emake saya jengkel. Dandang isih gupak angus arep diisahi, diampirake ing pipine Jemini. Jemini gulung koming, terus arep mlayu. Emake trengginas nyandhak jarike Jemini. Jemini gulung koming, terus arep mlayu. Emake trengginas nyandhak jarike Jemini, bocahe tetep mberot ucul. Mlayu ngethipleng wuda tanpa jarik! Dhuwit bengol loro iya digawa mlayu. Emake ora preduli maneh. Jarik dilempit terus nutugake anggone ringkes-ringkes abrag pawon, karo gumremen. "Bapake arep teka, kathik gae godha wae!" Kaya emake Siti mau, barang-barang sing gedhe lan baskom wadhah sega ditumpangake ing cethik, barang-barang regedan dicangking tangan tengen. Emake Jemini kari dhewe metu saka pawon umum Adhik-adhike Jemini dolanan dhewe karo kanca-kancane. Ora tau diemong. Weruh emak teka, gita-gita anggone mapakage. "Lha, segane mateng, dhug-jeng! Segane mateng! Bapak wis mau, Mak, teka. Kae lagi neng sumur." Nalika ketemu bojone, sing lanang takon, "Kok kasep?" "la ya Si Jemini! Ngewangi kaya tai besu ngono!" "Aku rak wis kandha. Aja nggantungake Jemini!" "La gene, Sireng kae, luwih cilik timbang Jemini. Kok pinter ngewangi emake!' "Pancen ora padha! Jemini kae pancen cah wareg gebuk, kurang mangane. Mulane kuru njengginggris!" "Ah, yo ora! Yen ora mbandel ya mongsok dakpilara, wong sing manak ya aku, olehe ngetokake ya nglarani barang, thik!" 30. Kaca 9 9 9-10 10 10 10 163 Katrangan Watak Emak Watak Emak Latar Papan Latar Sosial Watak Emak, Watak Sireng Watak Jemini
Tabel salajengipun No Kutipan saking Novel 31. 32. 33. "Endi saiki bocahe?" "Ya amblas! Amblas ra jarikan iki mau!" "Hara ya! La ya ngono kuwi! Rak ya saru! Wis majaputri ngono, lunga ra jarikan!" bapake gemremeng. Nanging ya banjur lungguh neng kursi ngadhep meja cilik. Emake nata panganan kang mentas wae dimatengi. Kaya serdhadhu kumpeni liyane, Wagiman saanak sabojo urip ing tangsi kono oleh kamar sacumpleng. Mlebu-metu liwat lawang siji. Ngarepane los dawa, padatan dadi reged marga diwenehi paga utawa rak piring kanggo nyimpen barang-barang bedinan. Kamar kuwi isi tempat tidhur sungsun siji, meja cilik sing dienggo mangan karo kursine loro, lan lemari sandhangan. Yen duwe barang luwih akeh maneh, umpamane pit, kamare dadi luwih rupeg. Sing genah wong ki tambah anak. Dhek isih jaka, yen dadi kumpeni, entuk kamar kang luwih cilik, tempat tidhure ora sungsun. Yen wis kawin, bisa mboyong bojone menyang tunggon kang anyar, luwih amba lan oleh kongsen tempat tidhur sungsun. ........ Mengkono uga bab bayaran. Bayarane serdhadhu kumpeni pribumi mono akeh. Luwih akeh tinimbang juru tulis kabupaten. Sedina setali, dicadhong saben sepuluh dina. Nanging wiwit jaka nganti anak-anak pira wae, bayarane ya ajeg samono. Kajaba yen munggah pangkat. Nanging munggah pangkat kuwi sewu siji. Adate prajurit pribumi wiwit mlebu nganti besuk mai neng tangsi apa pensiun, pangkate ora munggah-munggah. Tetep prajurit wae. Paling banter bisa munggah pangkat nganti sersan. Kuwi wis dhuwur banget. Kajaba kamar kanggo turu kuwi, yen arep adus, mangsak, lan ana keperluan liyane diwenehi panggonan bawera. Adus jedhinge dadi siji, gedhe, disingget-singget. Umbah- umbah sandhangan ya neng kono. Mangsak neng pawon gedhe. Dene mlebu-metu saka 34. Kaca 10 10-11 11 11 164 Katrangan Watak Wagiman, Latar Sosial Latar Papan Latar sosial Latar sosial
Tabel salajengipun No 35. 36. 37. 38. 39. Kutipan saking Novel pekarangan tangsi liwat gardhu penjagan. Kliwat jam sepuluh bengi kudu nganggo idin. Rampung mangan awan, adhik-adhike Jemini wis dolan maneh. "Menyang endi Jemini kok durung katon?" pitakone bapake. "Iki mau dakkongkon tuku kinang nyang nggone Wak Talib, kok ora mulih." "Rak ya lunga wuda iki mau, ta?" Make Jemini manthuk karo kukut-kukut lawuh didokok neng ajang. Jangan sringkot, ditumpuk neng meja cilik kono uga. "Lo, Wak Talib! Mangga, mangga. Tanggal pira, ta, iki, kok...!? E, iya Tanggal selawe. Beneran, telat mangan niki wau. Dereng leyeh-leyeh. Cah-cah mau neng endi, mbokn? Kene cukur pisan!" Wak Talib iya serdhadhu kumpeni. Wis tau dhines nyang Makasar lan Aceh. Saiki wis arep pensiun, oleh wachtgeld (nganggur oleh bayar ngarepake pensiyun*. Dheweke uga anak kumpeni asli, tegese bapak lan biyunge iya wong-wong tangsi. Rada ngowahi saka padatan, Talib kawin karo wong wadon njaban tangsi. Kawin karo wong Sundha asal Batujajar. Kanggone Wak Talib, sawise kawin karo anake wong tani Sundha kuwi mlebu donya anyar. Marga maratuwane sugih sawah lan duwe blumbang iwak. Wongtuwane Jemini, Wagiman, anak turune wong tani ing Desa Jenar, Purworejo Kedu. Uga akeh wong-wong dhaerah Purworejo lan Bagelan asale wong tani, padha teken kontrak dadi serdhadhu kumpeni. ....... Wong Sundha kuwi mlebu tangsi ora mung ngladeni sing lanang sarana olah-olah lan ngubengake blanjane sing lanang, nanging ya gelem dodolan utawa dedagangan. Nalika dipindhah menyang Salatiga, peraturan tangsi ing kana ora ngolehake wong tangsi dedagangan kaya ngono. Mula Talib sakeluwarga golek idin manggon ing njaba tepung tangsi. Ing kono dheweke wiwit Wagiman sakeluwarga, sanajan dhinese kacek lan 40. Kaca 11-12 12 12 12 12-13 13 165 Katrangan Latar Sosial Latar Wekdal Latar Sosial Latar Sosial Latar Papan, Latar Sosial Latar Papan, Latar Sosial
Tabel salajengipun No 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. Kutipan saking Novel sepuluh taun, nanging bisa dadi tepungan kang rumaket. Malah nalika ing Salatiga kuwi Wagiman iya urip ing njaban tangsi. Bebas antri adus, bebas jor-joran mangsak enak karo tanggane. "Niku wau putrane mrika," ujare bapake Jemini nalika dicukur Wak Talib. Wiwit ngarepake pensiun iki Wak Talib nyambi dadi tukang cukur, mlebu tangsi nyukuri para prajurit gentenan. Wagiman kena giliran saben tanggal selawe. "Kok dangu mboten enten dum-duman, nggih, Mas Sersan?" "Adate sasi Agustus, tanggap warsane Ratu Taun Wilhelmina, kepungkur oleh sardences karo kain plekat, rak iya, ta?" Nganti sore Jemini ora katon. Emake wiwit bingung. Nalika nyadhong bagean daging jaran, jarene Wak Talib wadon, Jemini wis mulih mau-mau. "Nyang endi wae, ta, bocah iki!" gemremenge emake. Jemini tangi, terus mlayu menyang kamar mandhi. Sing disebut kamar mandhi, kanggo bapak-bapak karo keluwargane ora padha. Bapak-bapak kaum priya ing sisih wetan. Wong wadon-wadon karo bocah-bocah ing sisih kulon. Jemini mlebu kamar mandhi nalika kamar kono wis sepi. Wiwit asar mau adate kolah kono rame. Emak-emak lan anak-anake padha rame-rame adus bareng. Jemini kaget. Ana suwara lanang! Dheweke ngempet ambegan, anggone kepengin weruh sapa sing omong-omongan kuwi saya banget. "La kowe mengko bisa metu, ta, Mas?" "Dak pamit main sekak neng nggone Oom Slompret." theng, ya? Yen kenthong "Jam sanga penjagan ditabuh, aku budhal mrene. Kowe aja kasep." "Tenan, ya. Aja lali. Saiki dak mulih dhisik. Kowe arep adus?" "Iya." akeh dum-duman. Kaca 13 14 14 15 15 15 16 166 Katrangan Latar Sosial Latar Sosial Watak Emak Latar Papan Latar Sosial Watak Jemini Latar Sosial
Tabel salajengipun No Kutipan saking Novel 48. 49. 50. 51. "Aku melu mlebu, ya?" "Ssstt!! Aja saiki, ah, isih padhang. Sapa ngreti, ana wong sing kasep adus maneh. Blai awake dhewe, konangan!" Jemini ngenteni. Ngenteni nganti wong wadon mau gebyur. Lagi dheweke nyuwara, ethok-ethok lagi teka. Suwarane dibantas- bantasake. "Sapa kuwi?!" pitakon wong wadon mau. "Kuk! Kono sapa? Wangsulane Jemini sajak ora ngreti. "Jemini kuwi, ya? Ka endi, Jem, yah mene lagi adus?' "Ka nggone Den Sutras. Nontok dibeleh," wangsulane goroh. "E, wong jaran wis diedum mau! Goroh kowe. Ngeterke Siti, ya?" Jemini sing wis wuda, ora kakehan gunem, terus nyemplung kolah gedhe. Lali adhem. Terus nglangi kecepak-kecepuk marani panggonane sing ngundang. Njedule Jemini saka njero banyu kolah. Jemini weruh sing ngundang lagek wuda, rambute modhal- madhul, pipine isih ana barute tatu semu abang, Jemini durung kober nutugake nlusuri ndeleng luwih mangisor maneh Nanging Jemini wis nglangi ngadoh. Bali menyang kolah jamban kothakane. Dheweke isin weruh Ngadinem wuda. Ngadinem wis gedhe, susune wis menthek-menthek. Bisa uga kuwi sing arep dipamerake Jemini mau. Durung kabeh dipamerake. Jemini durung kober nonton sing sangisore. Jemini keburu isin dhewe ndeleng Ngadinem prawan gedhe wuda. Tanpa omong liya maneh, panganan sing digegem adhike terus direbut. Kena, cepetan diemplok. Adhike bengok-bengok nangis! "Jeminiiii! Biyasah, bocah kuwi! Blayangan sedina ora katon, yen nungul nggoda adhike! Kowe ki priwe, Jem karepmu?" ta pambengoke emake." Ayo, baleke, rotine adhike!" jaran susune...! 52. 53. Emake mara tangan, Jemini dicethot pupune, 18 Kaca 16 17 17-18 18 18 167 Katrangan Watak Jemini Watak Jemini Watak Ngadinem, Watak Jemini Watak Jemini Watak Emak, Watak Jemini Watak Emak
Tabel salajengipun No 54. 55. Kutipan saking Novel nanging ora nangis ora sambat. Mringis thok. Ndadekake saya mangkele Si Mak. "Huh, kowe! Sedina dina wareg ajar bocah iki!" Jemini adate ora tau turu awan, sore-sore pancen wis turu. Adhik-adhike ya gampang turu sore. kari wongtuwane sing padha tangi. Emake nginang, bapake yen pinuju ora jaga utawa patroli, rokokan klobot klembak karo omong-omong. Padatan sing diomongake crita-crita nalika ana padesan. Critane kaum pamili lan kabar-kabar anyar saka kampung. Kuwi wae ora tau kentekan warta. Upama dibalen-balenana, Jemini ya seneng wae ngrungokake karo liyer-liyer ngantuk. Urip ing padesan kang mengkono mau wujud dongengan thok kanggone bocah-bocah tangsi barakane Jemini, marga satemane bocah- bocah mau ora tau nglakoni. Lan sanajan urip ing tangsi, ing tengahe kutha Surabaya sing ora kambon sawah, kahanan desa Jenar- Bagelen isih gumawang cetha urip ing bebrayane wong- wong tangsi kono. Omong-omong wektu sore ngono kuwi luwih gayeng yen bapake Siti mertamu. Utawa prajurit liyane ing tangsi kono kang asal saka Bagelen apa dene Purworejo. Swasanane dadi saya mambu padesan. Basa Jawa asline metu kabeh. Padha ing kelingan nalika kampunge dhewe-dhewe. Lan marga kerep diomongake, wong-wong mau padha ora kepaten obor, padha ngreti larah-larahe pamiline. Jemini eling wiramane. Ana rasa ndhongkol ing atine. Oh, iya, cah lanang sing ngusir dheweke mau! Embuh bocah kampung ngendi kuwi mau. Jarene bocah-bocah mau, bocah disebut 'arek'. Embuh arek kampung endi iku mau! "Awas, koen, dakgasak!" ngontog-ngontoge atine Jemini nalika samono. Nggeget lambe, drijine nyekethem kaya arep antem-anteman. Ora sengaja dheweke wis ngomong ngnaggo basa Surabaya, basane 'arek-arek' mau. Jemini ora mangsuli. Gambaran ing pikirane sapiturute kuwi kabeh isih urip dadi tani 56. Kaca 19 20 20 168 Katrangan Latar Sosial, Latar Papan Watak Jemini, Latar Sosial Watak Jemini,
Tabel salajengipun No 57. 58. 59. Kutipan saking Novel buyar. Emake ganti klambi apik. Genah yen arep lunga. Jemini diinguk, gage merem dhipet. Ethok-ethok turu. Emake marem. Jarike Jemini sing nyingkap, dibenerake. Sajake emake kuwi ya sayang marang dheweke. Let karotengah jam Jemini bali. Krenggosan. Dheweke ora tau lunga bengi ijen. Apa maneh mlayu-mlayu mengkono. Rasane awak ora karu-karuwan, adhem-panas, gemeter, jantunge gledheg-gledhug. Lagi sepisan kuwi dheweke ngalami kang kaya mengkono. Ngalami mlayu bengi, lan nyekseni barang aneh, lelakon aneh. Atine tansah tap-tapan. Ora merga wedi konangan wongtuwane utawa mulih kari katimbang emake. Nanging hawa bengi rada nggreges, awak panas kabeh. "Jane yen mau genah Om Slompret, ben melu dhokare kene ora papa. Ning wong aku wedi mengko gek mung madha rupa, dadi ya dakempet. Mesakake lo, wong gloyoran kaya ngana. Mesthine sesuk dheweke ora dhines esuk, ya, Pak? "Lali aku, sapa dhines slompret isuk." Esuk umum-umum sadurunge trompet esuk muni, Jemini wis tangi. Dheweke gatalan mlayu menyang kolah. Nguyu, terus raup. Banjur mlayu menyang ngisor pelem mburi tangsi. Kene ana wite pelem bapang, wite dhuwur, angel penek-penekane. Kajaba wite pancen lempeng ngejejer, ora ana pange sing cendhek, wite akeh semute. Rong dina kepungkur, Jemini oleh codhotan pelem neng ngisor wit kono. Saiki dipruput, mbokmenawa oleh codhotan maneh. Kancane ngerti bab iki akeh, nanging mesthi wae padha wegah mruput dhisik-dhisikkan tangi esuk. Kira-kira mung Jemini sing duwe akal tangi esuk golek codhotan ngono. Emane esuk kuwi ora ana codhotan pelem. Jemini nutugake golek codhotan menyang Kampung Landa, yakuwi loji gedhe dalah pavilyune, sing madeg dadi pagere tangsi sisih kidul lan wetan. 60. 61. Racake sing manggon wong landa pangkate 22-23 Kaca 21 22 22 22 169 Katrangan Watak Emak Watak Jemini Watak Emak, Watak Wagiman Latar Papan, Latar Sosial Latar papan Latar Sosial
Tabel salajengipun No 62. 63. 64. 65. Kutipan saking Novel ora ana sing prajurit biyasa utawa krocuk, kulite putih-putih, irunge mancung-mancung. Ora ana sing duwe nyonyah. Mengkono uga wong Jawa sing manggon neng Kampung Landa kono, racake bujangan. Beda karo prajurit kumpeni Jawa sing manggon ing tangsi, sanajan seksi tunggone ciyut, oleh nggawa keluwargane, ya bojone, ya anake. Wong Jawa tulen dadi serdhadhu kumpeni duwe pangkat dhuwur, bisa basa landa cas- cis-cus. Kuwi sing oleh manggon ing omah loji ing Kampung Landa Marga ora ana wong wadone, kerep wae wong-wong mau ngingu babu. Mung dikon umbah-umbah lan reresik omah. Babu kuwi teka yen esuk, mulih jam telu awan yen ndara tuwane wis rampung mangan awan. Babu siji sok geopeni Landa loro telu. Yen babu-babu wis padha mulih, kampung Landa kono sepi. Banjur ana Landa sing rumangsa isih repot ngurusi omah, njaluk tulung wong wadon- wadon, marga mung dikon ngopeni omah. Sing kerep nulungi ya bocah-bocah dhara anake prajurit-prajurit tangsi, marga wong- wong kang mengkono ora ngrusuhi wong jejodhoan. Nanging kerep wae pembantu- pembantu wadon iki cukup diwasa, durung ana sing ndhedheki, terus didadekake munci dening wong-wong kampung Landa. Dimunci tegese didadekake babu, yen perlu nginep kono barang, dienggo kanca turu. Jemini pekarangan esuk kuwi mlebu Kampung Landa, perlune mung luru codhotan jambu kluthuk. Ing pekarangan mburine pavilyune Den Sutras ana wite jambu gedhe. Mrono playune Jemini esuk kuwi. Sapa wong gemluntung kuwi? Jemini wedi. Nanging dheweke ora gelem kelangan jambu kluthuk codhotan. Lan atine ya kepengin weruh, sapa wong nganggo klambi putih clana biru mau. Nalika ngliwati lawang pekarangan ngarep pavilyun, Jemini ora lali nglirik wong gemblung ing pavilyune Oom Slompret mau. Isih panggah. Wonge durung obah. Wonge 66. Kaca 23 23-24 24 24 24-25 170 Katrangan Latar Sosial Latar Sosial Latar Papan, Latar Wekdal Watak Jemini Watak Jemini
Tabel salajengipun No 67. 68. 69. 70. 71. Kutipan saking Novel sepaton, Sepatune kaku, nyekungkung. Mengko gek sing nganggo sepatu wong mati? Mrinding githoke Jemini. Mrinding kabeh kulite jemini. Terus gage mlayu ngoncati panggonan kono. "Heh! Kaget aku! Ka ngendi, Lik?!" Jemini uga ora kurang kagete. Mripate mlolo nyawang sing ditabrak. Cangkeme mangap, arep mbengok. "ka ngendi, Lik, isuk-isuk!?" wong mau mbaleni kandha. Sing aruh-aruh kuwi Siti. Ngundang Jemini 'Lik', sanajan umur-umurane lima-enem taun luwih tuwa katimbang Jemini. Awune pancen tuwa Jemini. "Ka telek jambu. Pena, Yu?" jemini gatalan mangsuli. Suwarane isih ndhredheg. Jemini ngundang Siti kadhung kulina 'Yu'. Nalika cilik biyen durung ngreti lereh-lerehe kluwargane, jemini wis tepung karo Siti. Cah wadon kang luwih gedhe katimbang dheweke, mula diundang 'Yu'. Siti kendel Ora sida tumuju pavilyune Den Sutras, nanging marani wong gembluntung sing disengguh Oom Slompret. "Ari suda siyang kok tidhur dhi sini gimana, ta?" ujare Siti kenes. Oom Slompret gedheg-gedheg. "pusing! Aku punya kepala hoofdpijn!" "O, Oom punya kepala pusing? Dipijet, ya?" "Ini, ya. Kowe tolong, bukak itu pintu. Aku mau wandelen!" "O, genahe saya disuruh ngengake lawang? Mana kuncine?" Oom Slompret terus ngulungake. Sing diacungake saka rogohan sak dudu kunci, nanging tangan nyekethem, driji jempolane diblusukake ing antarane driji penuding driji nyekethem sing disodhorke menyang ngarepe Siti, Siti ngguyu mlengah karo nyablek tangan driji nyekethem kuwi disingkirake saka ngarepe. Ngguyune Siti karo sajak ngreti karepe tangan sing nyekethem dicablek kuwi rogoh-rogoh sak, lan penengah. Weruh 72. Dienteni Jemini sawatara suwene. Ora ana 27 Kaca 25 25 26 26-27 27 171 Katrangan Watak Siti, Latar sosial Latar Sosial Watak Siti Watak Siti Watak Oom Slompret Watak Jemini
Tabel salajengipun No 73. 74. 75. 76. 77. Kutipan saking Novel sing aton metu. Siti iya ora metu-metu. Srengengene mlethak. Bang-bang raina. Jemini ora sabar. Terus bali mulih. tanggal nemlikur, Sesasi sepisan, saben serdadhu kompeni sing wis omah-omah nampa rangsum bahan pangan. Beras, gula, uyah, iwak asin. Kadhang-kadhang lenga, kayu pawon, sabun cuci iya didumi. Cacahe ora mesthi. Yen wayah rangsuman ngono, sawise appel jam lima esuk, serdhadhu- serdhadhu mau padha baris jejer-jejer neng fourier. Rangsuman pangan ngono kuwi ora kena mung numpuk kartu utawa diwakilake wong liya. Kudu kepala keluwargane dhewe. Dadi keluwargane sing isuk-isuk wis padha antri, ya ora bisa oleh mbanduman rangsuman yen kepala keluwargane ora teka dhewe. "meneng! Yen ora, dak jiwit lo!" "Jiwiten, gak wedi!" Ditantang mangkono mau nom-noman kuwi dadi jengkel atine. Jemini dicandhak! Luput! Bocahe endha. Kanca-kanca barakane Jemini wis weruh, melu seneng weruh tandange Jemini. "O, Arek lanang jancukan, ya ngana ika!" Si Jemini mleruk. Ethok-ethok isin banget. Nanging ing batin, dheweke satemene mbayangake kedadean ing kolah padusan mau bengi. Lan mlebune Siti karo Oom Slompret nyang kamar mau esuk. Wong lanang karo pepet-pepetan, wong awake wadon ngrasa sesenggolan. Mara-mara dheweke wadon! Kulite mrinding, jantunge nratap. "Niki wau Oom Slompret rak nyuwun mawi nikahan. Langgih carane dospundi, mung manut kula." 'La yen nikahan cara Jawa, beneran saiki sasine Mulud. Siti apa ta neptune? Septu Legi, ya? La kuwi digoleke dina Rebo. Sik, saiki Senen Pon. Rebone Kliwon. Rebone Paing wae," Wagiman lanang banjur urun rembug. Yen bab golek dina ngono kuwi, Wagiman pancen klebu pinter. Adate cocok dienggo trengginas Jemini Kaca 28 29 30 32 39 172 Katrangan Latar Sosial Latar Sosial Watak Jemini Watak Jemini Latar sosial
Tabel salajengipun No Kutipan saking Novel 78. 79. 80. 81. 82. lelaku. Atine seneng ngijen, sanajan kancane akeh. Dheweke ora tau lowong, melu obrok, koyak, bag-sodor, cirak, sondhah-mandhah, cekake dolanan entrong-entrongan. Nanging yen gatheng, slenthingan karet, macanan, dheweke wegah. Luwih seneng mlayu-mlayu nirokake sepur ndhas ireng, nyarug-nyarug lemah, utawa engkle neng ngisor pelem ijenan. Yen ijen, bisa ngumbar gagasan ngambra-ambra. Sok-sok rengeng- rengeng. Ledhek-ledhek ngono adate nglakonake crita Andhe-andhe Lumut utawa kethek Ogleng, tembangane akeh sing saru. La kuwi sing kerep ditirokake lan gampang diapali. Yen ora ana wong sing weruh, kadhang-kadhang tangane kumlawe, nirokake ledhek yen nyekel sampur. Njoget. Karo nembang-nembang nirokake sing nggerongi ledheke, "Warunge dhoyong ngulon, ledheke njaluk kelon! Ya ngono, ya ngono!" Lan sing mengkono dadi uripe bocah-bocah ing tangsi kono kabeh. Nganti kondhang, bocah tangsi seneng kerengan, ora lanange ora wedoke. Ing sawijining dina, Jemini dolanan ijen ing urung-urung mburi tangsi. Dheweke nyekeli iwak wader sing lumban langen ing banyu kalen. Banyune ulese biru buthek. Nalika nyincingake jarite arep ngrubyuk banyu, weruh kentole dleweran banyu ules abang! Dheweke kaget lan gumun. Kena apa ulese abang? Banyu ing kentol diusapi. La kok ndlewer maneh. Mangka dheweke ora nyiprat-nyiprat banyu kalen maneh. "Korengan? Adate kowe nyimpen koreng neng bokong. Durung mari tenan..?" "Nggak, ki! Anu, ki, Mak. Getihen gak merga-e koreng. Getehe metu saka njero weteng. nyebutake Liwat...(dheweke pawadonane)." "Huss! Aja sok nyebut ngono iku maneh! Ora ilok!" "Lho, la yok apa se, lek gak oleh disebut. Lak bangsane Kaca 41 41 42 42 44-45 173 Katrangan Watak Jemini, Latar Sosial Latar Sosial Latar Sosial Watak Jemini Latar Sosial
Tabel salajengipun No Kutipan saking Novel 83. jenenge ancen lak tor...!" "Jem! Meneng!" disebut!" "La anu-e, Mak. Getehe metu saka 'sing gak oleh daksebut' tor... 'sing gak oleh daksebutke jenenge iku' metu getehe ngene iki, Mak!" ujare Jemini karo pringisan melas asih. 'Oh! Suker, ta, kowe kuwi jawane? Ladalah! Wis prawan tenan kowe saiki. Tingkahmu sing rada sareh! "Prawan iku yok apa, se, Mak? Biyek ika aku ya wis tau disebut prawan mbarek Emak. Sakniki diarani prawan maneh!" "Prawan ki kowe wis diwasa. Wis dudu bocah cilik maneh. Mula tingkahmu ki rada alus sithik. Kowe wis prawan, ki tegese wis akil baliq. Tandhane ya suker kuwi." "Iki engkuk ya isok mari, tah, Mak?" "Mari. Nangisng watara sesasi pisan kowe mengkono maneh." "Wah, gak enak, ya, dadi arek wedok iku. Lek arek lanang yok apa, Mak? Gak metu getehe koyok ngene, ya, mak?" "Wong lanang yen arep diwasa ya disunat. Pucuke planangan dikethok. Lara! Padha wae!" sentake emake. "Aja 84. 85. "Huss!! Diinceng apamu?! Karepmu dhewe! Wis gek ganti, kowe ki. Sesuk dakdusi banyu kembang setaman. Telesan ngono wae." "La apa didusi barang? Nggarahi apa, se?" "Ya karo bancakan sithik. Tuku jajan pasar. Ala-ala kae kowe isih putune wong sugih pari, Jem. Ngene-ngene ya mesthi dibancaki barang. Ben slamet. Ben cepak rejekine, cepak jatukramane!" "Wis, cep! Aja kakehan omong! Gaweanku isih sadhabreg. Sesuk esuk bapakmu ben lunga menyang Pasar Turi golek beras. Kudune kajaba bancakan, untumu kudu dipangur." "Dipangur ki dikapakna, Mak?" "Dipapake. Dikikir. Nanging wong kene ora ana tukang pangur, ya mbesuk wae yen mulih menyang Jenar." Kaca 45 45 46 174 Katrangan Latar Sosial Latar Sosial Latar Sosial
Tabel salajengipun No 86. 87. 88. 89. 90. Kutipan saking Novel Ing dina Jumuwah Pon let patang dina saka kadadean kuwi, kamare Wagiman rame. Wagiman klebu wong kasembadan ing kampunge, mula krungu anak prawane wiwit nggarapsari, iya banjur didusi, dibancaki, didandani apik. "La sedulur-sedulur wis padha ngarep-arep tekaku. Kapan-kapan pensiyun, Wak Talib balia menyang dhangkane!" "Pundi, Wak Talib, dhusune?" 'Batujajar. Yen kowe neng tangsi Batujajar takon Kartakusumah, ngono mesthi diterke. Ora adoh saka stasiun Padalarang." "Rak ana punggawa PTT (jawatan Pos, Telepon, Telegrap*) sung njupuk layang iki saka bis-bisan ing wayah esuk. Disuraki kanca-kanca sapirang-pirang, jemini ora kuwat maneh. Dheweke mlayu mulih karo kami sesegen. Embuh kena apa, rasane kok isin banget!Pitakon-pitakonan saka kanca- kancane ora diwangsuli. Mlebu seksi tunggone wongtuwane karo gedrag-gedrug. Lawang setengah menga disurung ngeblak, dher!! Jemini ora mangsuli. Tangise saya ndadra, sesunggruke saya banget saya banget, gegere nganti hoyak-hoyak. Dheweke ora tau oleh elus-elus kaya wektu kuwi. Tangane emake rasane nyenengake. Jebul emake ki ya tresna marang dheweke! Wis suwe banget rasane tangane emake ora tau nggrayan sirahe, grayangan katresnan. Biyen, dhek Sum isih bayek, Jemini kelingan gawene dielus-elus emake. Nanging bareng adhik-adhike lair lan luwih kerep disiwel, saya gedhe Jemini diunek-unekake, dikongkon lan disentaki katimbang dielem lan dielus-elus. Aneh, awan kuwi, nalika atine lagi anyel, emake namakake tangane kanthi gemati! Gawe ayome atine Jemini. Sanajan tanpa nari Jemini, Wagiman lanang wadon wis nampa panglamare Urip. Malah Wagiman layang menyang kampung, nakokake yen neptu Senen Paing apa cocog yen dijodhokake karo cah wadon 91. terus kirim Kaca 46 48 48 54 55 56 175 Katrangan Latar Wekdal, Watak Wagiman Latar Papan Latar Sosial Watak Jemini Watak Emak Latar Sosial
Tabel salajengipun No 92. 93. 94. 95. Kutipan saking Novel sing neptune Rebo Legi. Upama cocog, dina apa sing becik dienggo dhaupan. Wagiman duwe wong sing ngreti nggathuk-nggathukake dina ngono kuwi neng kampunge. Emake Jemini kongkonan tangga teparone, ana sing disambati golek bokor, golek sewan wayang kulit, golek dhalang lan wiyagane, ana sing dipatah golek sapi belehan, lan koki dalah peladen, biyada klawan sinoman. Kabeh wis dipasrah-pasrahake marang tangga- teparone ing tangsi kono. Mantene Jemini oleh Urip saka Tangsi Sambongan, ditanggapake wayang lulang saka Sala sajrone patang bengi. Telung bengi tutuge dianakake tayuban. Wong satangsi melu upyeg, melu duwe gawe kabeh. Ora mung wong Jawane, dalah Landa-landane sing manggon neng Kampung Landa, padha melu repot ngatur patroli, piket lan liburan. Kanca-kanca para serdhadhu tangsi liya, kaya ta Tangsi Dinaya, tangsi Gatotan, Tangsi Wonokromo, kabeh diulemi. "Zo lief! Maar te jong, niet waar?" ujare Land dhuwur sing nginguk saka jendhela. Sing dijak omong-omong durung katon, isih miyak-miyak wong sing kebak neng ngarep jendhela. "Oh, baguuus!" Landa anyar sing muncul neng jendhela banjur omong. "Mari! Mari Tuwan Piet! Mari, masuka!" Wagiman ngacarani dhayoh istimewa kuwi dikon mlebu menyang kamare manten. Landa dhuwur sing diparani Landa Dawa dening wong tangsi kono, iya banjur melu manthuk-manthuk. Omong cas-cis-cus karo kanca Landa liyane. Sawise tamat katog, banjur padha lunga. "Permisi! Permisi!" "Lo, nanti dulu, Tuwan Piet. Misih diambilken unjukan kok, mau pigi!" "Apa itu?" "Suguhan. Nginum. Nginumannya belum!" 'O, terimakasih, ya. Wagiman baek hati...!" Ing sisihe kuwadhe, Emake Jemini ngadhep bokor sing ditutup. Dhayoh-dhayoh wadon adate teka mung sedhela. Teka terus antri 96. Kaca 57 58 60 60 61 176 Katrangan Latar Sosial Latar Sosial Latar Papan Watak Wagiman Latar Sosial
Tabel salajengipun No Kutipan saking Novel 97. 98. sing gentenan mlebu dilungguhake kuwadhe. Gentenan nyalami sarana tabikan tangan karo Emake jemini. Sawise ngucapake slamet lan aweh restu marang sing dadi manten, dhayoh mau banjur nyemplungake dhuwit kelip utawa talen ing bokor kang ditutup mau. Sawise ngono, banjur metu, mulih. Dhayoh lanang adate luwih suwe anggone njagong. Apa maneh nalike ana tayuban. lungguh ngupengi Dhayoh papan pagebyangan utawa pagelaran. Ana ledhek papat, sing telu saka Sala, sing siji saka Cerme, wondene yen nembang bisa cocok.Yen gendhing mandheg, ledhek-ledhek mau marani para dhayoh karo nggawa baki. Ing baki ana sampur lempitan, karo wiski ing gelas sloki. Baki diunjukake marang dhayoh lanang. Dhayoh lanang oleh nampik. Yen wong lanang gelem nampani gelas wiski, diombe, tegese lamarane ledhek ditampa. Sampure lempitan dening si ledhek banjur dijereng ing pundhake dhayoh lanang mau. Dhayoh sing nampa lamaran ngrogoh dhuwit, diselehake ing baki karo ngabani gendhing apa sing arep dijaluk kanggo ngiringi jogede. Menehake dhuwit kuwi, yen wis padha mabuk, ora kok diselehake ing baki, nanging kerep wae diselehake ing njero kembene si ledhek karo grayang-grayang susune si ledhek. Yen wis wayah lingsir kulon, dhayoh-dhayoh wadon wis arang katon, dhayoh-dhayoh lanang raine wis padha abang marga ngombe tuwak utawa wiski, aturan-aturan joged wis ora genah. Ledhek siji sok dikaroni, yen wayah gong ditabuh, dhayoh-dhayoh mendem kuwi ora isin-isin ngambung pipine ledhek ing papan pagebyangan. Ing kono saya muyeg anggone padha tayuban. Malah yen wis padha mabuk tenan, ora mung ngambung, nanging uga ngekep-ngekep ledheke. Wong lanang sing paling kendel utawa sing paling kuwasa marga olehe nyumbang dhuwit cukup akeh, adate sing ngamploki ledhek adhep-adhepan nonton manten ing lanang padha lan dikalungake Kaca 62 62-63 177 Katrangan Latar Sosial Latar Sosial
Tabel salajengipun No 99. 100. 101. Kutipan saking Novel adu arep, dene wong lanang liyane padha surak-surak anggone ngamploki ledhek wadon dikon saya wani, lanang wadon malah rerangkulan ing pagebyangan kuwi padha disurung-surung mengarep, supaya ngarepe bokong padha diadu genjot-genjotan. "Wis bengi. Kono gak ngantuk?" pitakone diambali. "Lek awak pena ngantuk ya turua dhewek apaka! La apa ndadak ngajak-ajak? Thik juwehe! Turah cangkem, Jemini nyuwara sengak. "Engko nusula, ya?' "Nosul mbahe Sangkil, tah? Ga sudi!" Urip kudu sabar. Seprei sing neng tangsine maratuwa kana ora lungset ora papa. Ora dituroni manten sakaro ya ora papa. Wektune turu awor mung cekak. Sawengi rong bengi wis kudu pindhah nyang tangsine Urip. Seprei sing neng Tangsi Sambongan kene suwe- suwe rak ya lungset! Wong wis dadi manten, wong loro sakaro arep turu ngendi maneh. Ora wurung turu awor ya mung neng peturon sungsun kuwi. Wektune ora winates. Yen saiki ora bisa, ya sesuk. Yen sesuk ora klakon turu awor nglungsetake seprei, ya suk emben. Suwe-suwe mesthi klakon. Urip kudu sabar! Jemini ngadeg. Uwet mbukaki peniti, mbukak klambi kebayane. Sing lanang nyawang wae. Sanajan Jemini balungane pawakan dhuwur lencir, klebu nyekingkring, lengene dawa, nanging cagak kembene saiki wis mendhosol. Mendhosol legek thukul, durung menthek. Saiki Jemini manten wedok uwet nguculi kendhit setagene sing dawane enem meter, terus digulung. Pancen isih dhere cilik, awak nglegena kembene rada keplorot ora ndang dibenerake utawa ditutupi, isih ora pati duwe isin kamanungsan liyan. Dilabuhi nggulung kendhit setagene dhisik. Ora gupuh. "Kathik takon-takon barang! Madhepa rana, aku arep salin jarik! Sumuke eram!" Urip manut. Nanging malah kebeneran, ing sing ngarepe ana pengilon, dadi apa ngububi, supaya bokonge wong tah?" 102. Kaca 64 64 65 66 178 Katrangan Watak Jemini Watak Urip Watak Jemini Watak Urip
Tabel salajengipun No 103. Kutipan saking Novel ditindakake Jemini kawruhan kabeh. Jarit gantine wis dicepakake, dijereng karo ngadeg,mara-mara mak sing nemplek awak nglumpruk mangisor. Jemini age-age ngubetake jarike gantine, sret, sret, wis nganggo jarik anyar gantine. 'Uwis?" Urip api-api takon. "Heh! Aja mengko dhisik!" Urip kaku, ora wani mengo. Nanging saka pengilon dheweke weruh Jemini rampung ubet-ubet jarik, diubet setagen, mbenakake kutang, banjur ndhudhahi klambi kebayak antine, terus dienggo. Lengene sing gilig ketutupan. "Uwis?" Urip takon-takon maneh. "Heh! Kok kesusu, dakjewer kuping pena engkuk! Madhepa mrana! Nanging Urip weruh yen Jemini wis rampung olehe salin penganggo, terus mapan turu ing dhipan ngisor. Sentak-sentake mung gertak sambel. Diayem-ayem, nanging meksa ora ayem. Atine sanajan tumindake kalem, nanging atine gragapan. Dheweke metu, arep takon tangga kiwa utawa tengen. Tangga anyar, marga seksine ya seksi anyar. Sing ditepungi mung Yu Atun. srut, jarik isih jempalikan. Urip 104. 105. lagi mususi beras neng sumur Emboke kompan. Klambine anyar, olehe gawe ya nalika Jemini arep dadi manten. Nganggo gelang lan kalung. Emake saiki sugih! Jemini kerep melu Lumantar kadinah, ngeterake matengan menyang omahe Radian. Radian mono kaya Sutras, oleh omah dhewe neng njaban tangsi, marga pangkate wis pembantu letnan. Prajurit Jawa sing disebut melu KNIL (Koninklije Nederland Indiesche Leger = Tentara Kolonial Hindia Walanda, sing nganti jaman saprene uga lumrah banget disebut 'tentara kumpeni'*)sing pangkate dhuwur, luwih saka sersan, oleh papan ing omah loji Kampung Landa. Ora manggon campur karo prajurit sing pangkate rendhahan sing oleh manggon ing seksi sacumpleng Kaca 72 73 75 179 Katrangan Watak Urip Latar Papan Latar Sosial
Tabel salajengipun No Kutipan saking Novel 106. 107. 108. njerone tangsi. Pancen. Saya suwe, pamore Jemini saya katon sumorot. Raine mangar-mangar, rambute sing arang teles moreh-moreh ndadekake manise. Mripate tetep kocak, pandirangan, nanging dhadhane sing mbrenjul lan bokonge sing nyedhit, nyuda rongehe tindak-tanduke. Yen ngguyu, yen mesem, wis beda karo sadurunge kawin. Ora lidok yen akeh jaka sing saya kepencut. Atine Radian nratap. Ethok-ethoke lawang kamar ditutup, mapan turu, nanging nutupe lawang ora dirapeti. Saka celahe lawang kuwi dheweke nginceng lan nguping. Bocahe sing diinceng ora krasa. Bocahe guyon karo Kadinah. Satemene isih cilik . Isih enom banget. Nanging dedege sing dhuwur, lan dhadhane sing mlenthu marahi katon seger. Seger kanggone sawangan mripat lanang. Onder Letnan kuwi nibakake awake ing peturon. Mikir. kecanthol payudarane kancane Kadinah sing ngladeni tata mangan kuwi! Dhadhane kuru aking, nanging susune kok olehe menthek-menthek, yen digawe nyambutgawe obah miyar- ora miyaur, minthal-minthul. Kira-kira dikutangi. Isih cilik, durung nganggo kutang. Iiih, atine Radian lanang greget-greget ing peturon kamar. Jemini kaget nalika sawijine sore diundang bapake dikon lungguh neng kursi mangan. Yen bapake mertingkah mengkono kuwi adate ana prekara kang wigati. "Ngene, Nduk. Kowe ki apa kerep dolan neng nggone Den Radian?" Wagiman terus narap. Jemini ora ngira babarpisan anggone ngrewangi Kadinah nata ambeng neng omahe Radian dadi rembuge wong tuwane. "Ancene tau, Pak. Tapine gak kerep. Iku, Pak. Onok gaene apa, se? "La kowe ya kenal karo Den Radian?" "Gak, iku. Onok barange sing ilang se? Pitakone Jemini. Dheweke pancen wis blusukan mlebu omah kono. Dikancani kadinah. Nanging nalika kuwi Radian dhines, isih Pikirane 180 Kaca Katrangan 76 Latar Sosial 76-77 Watak Radian 77 Watak Jemini
Tabel salajengipun No Kutipan saking Novel 109. 110. 111. omahe suwung. "Dieriki apa dilerik ya babahna! Gak kalong ae" Jemini motong. Tangkepe ya arep mutung. Nanging wektu kuwi Wagiman sajake anggone rembugan wis diajangi mawa sikep keras. Mula ujare sentak, " Ya ben piye?! Den Radian mau ketemu aku, lan omong, sing pokoke takon awakmu. Apa gelem kowe dijak nyang Betawi? Den Radian arep dipindhah mrana!" Jemini wis meh ketrucut mbantah. Ora preduli. Nanging wurug omong. Bapake ngotot lan methentheng. Sajake iki kudu diadhepi tenanan. "La Bapak, yok apa, Pak? Den Radian iku temene sapa, se?" "Sapa priye? Ya wong kae!" "Beke bapak ngreti, dheknen Demang Wates apa Panewu Sentolo?' "Demang Pancal-panggung, apa?! Panewu Sontoloyo apa? Umure wis tuwa. Dheweke ki jare wong Klampok kebumen kana. Mula omongane rada kagok yen ngomong cara Jawa. Beda yen lagek ngomong 'ngapak'. Nyong ra ngretih! Barange ya nora dikapak- kapakna wong nangka thok....!" Jemini njegigis. Apane sing nang kathok? Bapak ki saru!" "Nangka thok, karepku barange sing diedol wong bakulan kuwi wowohan mung nangka wae, ora ana barang dagangan liyane. Ucapane 'nangka thok'. Dudu barang apa sing neng kathok! Kowe ki...?!" Pirang-pirang dina sawise rembugan kuwi, Jemini katon saya tuwa. Atine lan pekertine. Wis ora katon blayangan ora karuwan tegese, emoh dolanan karo kanca-kanca sabarakane yen ora sinambi momong adhine sing wuragil. Dheweke iya ora ngewangi Kadinah neng omahe Den Sutras sing sok nyambi laden menyang omahe Den Radian barang. Luwih seneng ngewangi emake. Ana wae sing isah-isah, ya umbah-umbah, dicekel. Ya reresik kamar, malah yen sore sawise iku anake Kaca 78 81 82 181 Katrangan Watak Wagiman Latar Sosial Watak Jemini
Tabel salajengipun No 112. 113. Kutipan saking Novel slompret appel Jemini katon gelem dondom sandhangane adhike sing bedhah-bedhah. Cekake klakuane Jemini malik grembyang, saka clelekan lan pethakilan dadi anteng lan jinem! "Anggak kowe, Jem! Saiki ra tau ngetok!" Kadinah tau ngmpiri Jemini, diajak menyang Kampung Landa. Jemini mesem. Dalah omonge owah, dadi larang! "Jare aku saiki wis gedhe, lhe? Engkuk Sinyo Dhokur Landa Dawa mundhak nglamar aku, lek aku blayangan sliweran ndhuk kampung kana!" Kadinah ngguyu cekakaan. "Kemayumu, Jem! Tuwan Piet mono wis duwe tunangan neng negarane kana. Mongsok gelem karo wong Jawa ngene iki!?" "Ah, kowe ki digolekake dalan urip kepenak ora gelem nglakoni! Dimunci Den Radian tanggung penak uripmu, Jem. Wonge gemi. Uripe prasaja. Blanjane gedhe. Ora akeh tingkahe. Gek sedhela engkas dheweke dipindah nyang Betawi. Enak kowe, Jem, yen klakon dijak nyang Betawi. Kuthane luwih rame timbang Surabaya. Gedhung komidhine akeh, enak kowe saben malem Minggu bisa nonton komidhi!' "Ha iya, ka, Jeng.Aku iki kak ikin ngongo kae urun kangga-kangga.....!" rembug karo ngubengake susure. Jarene 'isin karo tangga-tangga'. "Wis, ta, kowe ki aja melu-melu ngrindhuhi pikirane gendhuk!" panyentake Wagiman. Ketara yen satemene dheweke ya wegah ngrembug bab Radian. "Ngatange kageng-kageng kenge ya kugu ngrengguk kui!" "la yok apa, tah, Pak?" SI Jemini gage megat omonge emake. Padatan yen wis rembugan lan bapake banjur bab Radian, emak pethenthengan. Emake mung judheg mikirake rasa-pangrasane seneng digremengi tangga-teparo marga sugih saka anggone duwe gawe. Nanging nyopot kalunge tukon asil sumbangan anggone duwe gawe emake melu 114. dhewe. Ora Kaca 83 84 84 182 Katrangan Watak Radian Watak Wagiman Watak Emak
Tabel salajengipun No Kutipan saking Novel 115. 116. 117. 118. 119. ngawinake Jemini, ya eman, wegah. "Heh! Wis, aja ngomong!" ujare bapake Jemini sentak. "Lo, rak bener, ta, Pake?!" "Wis? Wis kok pikir tenan, Ndhuk? Wagiman omong sareh, ora preduli omongane bojone. "Wong udakara limalas taun luwih tuwa timbang kowe lo, Den Radian kuwi." Ing Betawi tangsine luwih gedhe. Luwih amba. Omahe ora wujud los-losan, nanging kopel-kopel. Sawuwung mung dienggo loro utawa telung keluwarga. Saben omah ora mung dumadi sakamar, nanging genep nganggo pawon, kakus, jedhing. Cekake bisa urip ijen tanpa ketemu tangga. Dene kelakuane Radian ora akeh owahe karo dhek ana Surabaya. Yenmlaku nguncluk ora nyawang ngiwa-nengen. Arang nyapa kanca utawa tangga. Uripe kaya jam, theng jam papat, turu awan, theng jam lima tgi, snyemir sepatu lan ngresiki sandhangane dhewe, theng lungguh utawa makani jam enem adus, kucing, jam wolu mangan bengi, theng..... ngono sateruse. Arang guyon-guyon utawa omong-omongan karo kancane saomah. Dene Jemini isih rumangsa liya, ora akeh omonge. Bener kandhane Kadinah. Radian pancen gemi. Mula durung suwe anggone manggon neng Betawi wis bisa tuku radio merk Erres. Yen bengi distel klenengan Solo. Lemarine anyar. Wekkere iya anyar, mula sadurunge kebribenan unine slompret wayah esuk, Jemini wis digugah nganggo jam wekker. Nanging rekasa kanggone Jemini. Esuk-esuk dheweke kudu wis tangi. Nggodhog wedang. Sarapan esuk kudu wis rampung jam pitu sadurunge Radian budhal menyang markas. Kaya dhek aneng Surabaya, Radian tetep diseleh ing babagan administrasi. Mlebu jam setengah wolu, mulih jam telu utawa setengah papat sore. Arang neng omah. Mengkono yen Radian mulih ora mendem. Blanja sadina-dina diurus. Nanging kang iya owah maneh. mengkono suwe-suwe theng 120. 183 Kaca Katrangan 85 Watak Wagiman 86 Latar Papan 86-87 Watak Radian 87 Watak Radian 87 Latar Sosial 89 Latar Sosial
Tabel salajengipun No 121. 122. Kutipan saking Novel Radian kenal ciu. Terus kerep lunga bengi, mulih mendem. Malah kerep wae theng jam papat ora terus mulih menyang omah. Mengko jam wolu bengi teka sempoyongan karo misuh-misuh. Ambune kaa tape ketan, nanging luwih sengak. Thok-thok-thok! "Jem! Jemini! Bukak!! Jejeg ndhasmu pisan yen ora gelem ngengani lawang. Hik! Wong desa ora ngreti ndesane! Hik! Dhapurmu kaya..... Jem!" Dhok-dhok- dhok! "Enggih, Den!! Ke riyiin!!" "Kowe ki Ngorok wae, ya! Byangane!' Ceklek. Lawang dibukak. "Raimu ora ayu! Tunggu omah mung micek wae! Hiihh, kowe!" "Athooo, Deeen!! Pedhes niki, rambut....!" "Rambut kok reyep-reyep kaya gendruwo! Sapa sing muruki, methukake wong lanang rambute ora digelung?! Mbahmu Begelan, ya, sing ngajari?! Rambut candhak ngene iki hik, tandha wong wedok sing ora setiya! La, la, hik, laaa tara-bom! Tara-bom! Hik! Raimu kaya..... Jem, hik-hik!" Jemini wis ora sambat maneh. Rambute dijambak wong sempoyongan, dienggo teken. Wonge menyanyi karo misuh-misuh, karo ngece-ece. Mengkono uga Siti bojone Oom Slompret sing teka niliki mboklike, dadi welas weruh kahanane Jemini. Siti nyipati dhewe Radian teka mendem, njambaki rambute Jemini, malah ndhupaki lempenge Jemini barang. sing mung nganggo entrok ~ Jemini sandhangan rangkepan njero kaya sing dianggo nonik-nonik Walanda. Cetha tenan kelarane lempenge didhupaki mengkono, marga Jemini mung nganggo entrok tipis mengkono kuwi. Ora sranta Siti banjur mbopong anake sapihan karo nuntun sing wis bisa mlayu, nyingkir saka omahe Radian. Tanpa pamit mboklike. "Ih! Aku ya ora cocog, ngono kuwi. Wong jarikan, ya kotangan, susune Jawa. Ya tunggu omah mung ngo-hik! 123. 184 Kaca Katrangan 89-90 Watak Radian 90 Watak Siti 91 Watak Sri
Tabel salajengipun No 124. 125. Kutipan saking Novel dibungkus sing seret singset, ora katon gliyar- gliyur-gliyur aya ngono. Sokur kebayakan. Ora awak wadon diumbar ndlondeng kaya mengkono kuwi. Kajaba disawang nggilani, mungguh aku ya isin banget, awakku wuda disawang wong lanang akeh sing padha liwat ngarep omah...!" ra "ApaTuwanmu nyandhang tiru-tiru cara Landa ngene?" "Rak. Sanajan wong Landa, Tuwanku ora tau nglaruhi aku anggonku tansah nyandhang jarikan, kotangan, Jare nganggo tapih aku saya nggemesake. Yen ngajak campur turu, hi-hi-hi, jarene miyak nganggo tapihku apa perjuwangan, hi-hi-hi, ora gampang, ana senine, marakake nepsune saya mudal-mudal! Yen kecekel apa kedekep, jare nglegakake marga sakakasile perjuwangane, hi-hi-hik." 'Oo, trondholo! Mulane Yu Siti cindhile mbrudhul...!" "Iya, yake, ya? Wong ora bosen-bosen ki, saben-saben mesthi ngono...!" Sangkure Siti, Jemini sengkut anggone dadek geni kanggo setlika. Wingi wis dipesen karo Tuwane kon nyetlika klambi dhines pameran, marga esuk tanggal 31 Agustus, dina wetone Ratu Wilhelmina, serdhadhu kumpeni arep nganakake parade. "Aku rak wis kandha! Nyampirke kaya ngene iki genah yen ora bener!" Omong ngono mau karo getem-getem. Weruh Jemini mbungkuk neng ngarepe arep njupuk clana, sikile munggah, ndhupak lengene wong wedok kuwi. "Hih! Kowe! Wong kok ora ngat-ati babarpisan!" tau kowe ngakon lan kebayakan. nyingkap kuwi 126. ...... "Jemini!!" pambengoke Radian kaya setan kesurupan. Jemini kaget. Tumoleh. "mrene!" Mripate wong mendelik. Suwarane bantas. Jemini nyedhak, terus dicandhak rambute, ngono wae. Dijambak, digeret menyang lanang kuwi Kaca 92 93-94 94 185 Katrangan Latar Sosial Latar Wekdal Watak Radian
Tabel salajengipun No Kutipan saking Novel 127. 128. 129. 130. cedhak pengaron pecah. "Delengen! Apa kuwi?!" Radian ngumbar kanepsone. Jemini mung bisa jerit-jerit karo mbrebes mili. Ora nangis gero-gero, mung njerit yen krasa lara. Malah bareng wis rada suwe kena ajar, ora sambat babarpisan. Dijambaki, ditepangi, digeceki, ora sambat, ora mbantah. Ora keduman papan nerangake apa sing kedadean esuk mau! Wondene sadurunge slompret muni, Jemini wis klethekan gawe wedang. Roti sega utawa roti tawar wis diirisi, dicepakake ing meja makan. Diirisi kulite, dileleti mertega, terus diirisake keju utawa ham kanggo isine roti. Yen esuk ngono kuwi, Radian mesthi ngombe kopi susu. Repote lengganane susu sing teka saben esuk, kerep kasep, ora nututi jame. Tekane kawanen. Mula susu blek-blekan gambar nyonyah landa ya wis gelem. Esuk kuwi Radian budhal esuk. Arang-arang melu baris marga umure pancen wis ora enom maneh. Lan gaweane ing babagan tulis-tulis. Nanging esuk kuwi dheweke kudu melu parade. Jam enem esuk Radian wis ngumpul ing karo kanca-kancane Waterlooplein. Jemini ibut mangsak neng pawon. Dheweke ngreti, bubar baris ing dina gedhe ngono mesthi terus pista, mangan- mangan lan ngombe-ngombe. Radian mesthi ora mangan panganan pasugatan pesta, nanging ngombe bir lan jenewer sakatoge. Mengko mulih mendem! Yen mendeme ora patia banget, padatan gelem mangan dhisik. Yen banget, teka mung misuh-misuh utawa nyiksa muncine, lagi nggeblag turu. "Jeeem!! Maem-maem-maem!" sing nyuwara. Jemini gage nyedhak, ndhedhel kuthubarune. Tangane wong lanang kuwi digrayangake payudara wadone langsung ngrogoh njero kotange, kaya biyung ngeloni bayine. "Ssh- ssh-ssh," karo mengkono pembisike Jemini marang sing turu supaya Radian bali angler maneh. esuk umun-umun lan melu baris turu Kaca 96 67 98 102 186 Katrangan Watak Jemini Latar Sosial Latar Sosial, Latar Wekdal Watak Jemini
Tabel salajengipun No Kutipan saking Novel 131. 132. 133. 134. grayang-grayang Radian tangane, ngrasa marem, banjur lerem. Jemini unjal ambegan dawa, sabar, ora ngowahi apa sing dumadi. Kutange dijarake mbledheh dirogohi lanang, kaya patrape biyung sing temenan kae. Metu saka omah wis parak esuk. Nanging tekan njaban pager tangsi, dheweke bingung. Arep lunga menyang endi? Kutha Betawi sedhela maneh wis padhang njingglang, sadho-sadho pating sliwer, wong-wong mlaku lakune rerikatan. Jemini nyangking tase, klonthang-klanthung ora karuwan tujuane. Arep menyang Meester Cornelis, menyang nggone Siti, mesthi enggal kesusul. Tuwane mesthi bisa nggoleki tangsine Siti. Arep menyang Surabaya, menyang wongtuwane, numpak apa? Bareng krungu thuwite sepur, pikirane kaya digugah. Dheweke kudu numpak sepur supaya adoh saka kutha Betawi. Menyang endi? Embuh, anggere oncad saka Betawi. Pluwite jas-juse dirungokake saka ngendi arahe. Lan Jemini mlaku mrana, marani penere sepur. Sawise diurut, lakune tekan stasiun Pasar Senen. Kahanane sepi mamring. Alon-alon dheweke nyedhaki lawang, arep mlebu. Diendhek sing jaga lawang. Mudhun ing stasiun Padalarang wis sore. mudhune marga dening kondhekture, jare stasiun tujuane Jemini ya kono kuwi, manut unine karcis. Padalarang. Mudhun saka sepur, metu saka stasiun, Jemini terus nyedhaki dhokar. Sabanjure Jemini diajak munggah liwat undhak-undhakan. Setengahe bungah marga ketemu Wak Talib lanang-wadon, wong sing disengguh prasasat sedulur, sing disengguh bisa dadi pangayoman atine saka anggone keplayu-playu. Setengahe Jemini eram marang kahanan sakiwa-tengene. Omah sing dienggoni Wak Talib kuwi panggonane ana dhuwur, pernah sandhuwure lurung. Mula yen arep mrono kudu ngliwati undhak-undhakan sing dirogoh tangan ditilingake, sepur dikongkon Kaca 103 104 106 109 187 Katrangan Watak Jemini Latar Papan Latar Papan Watak Jemini, Latar Papan
Tabel salajengipun No 135. 136. 137. Kutipan saking Novel kang akeh cacahe. Bareng tekan ndhuwur, jemini saya eram weruh omah kang latare amba ngilak-ilak, ditanduri kekembangan manekawarna. Omahe gedhe kaya omahe asistenan, nganggo pendhapa joglo barang. Apa kuwi omahe Wak Talib dhewe? Wak Talib ngajak Jemini mlebu pendhapa. Ing pendhapa ana priyayi kakung sepuh, lenggah kursi males karo nyetheti perkutut. Wak talib lanang mundhuk-mundhuk, Jemini liwat kepeksa melu mundhuk-mundhuk, tengah pendhapa. Dene Wak Talib wadon sajak matur kanthi andhap-asor marang priyayi kakung mau. Jemini ora ngerti basane, mung keprungune kok alus ngono wae. Wak Talib wadon pancen kondhang alus basane nalika neng tangsi biyen. "Nggone mrene iki rak pamit sing ndadekake wongtuwane. La kuwi gorehing atiku. Daklilani manggon kene, aku mengko gek keluputan. Wongtuwane ki becik banget, kok, karo Wakmu Talib." Wis meh sesasi Jemini neng daleme Raden Kartakusuma. Bocahe katon krasan. Raden Kartakusumah lan wayah-wayahe sing ana kono katone ya seneng diiloni Jemini. Mung marga basane Jemini ora ngreti, rada rekasa yen imbal wicara. Wak Talib wadon sing kerep dadi jurubasa. Putra-putrane Raden Kartakusumah padha ana ing Bandung, mung ana wayahe loro sing ndherek eyange neng Batujajar. Wayah kuwi wis padha sekolah, klas pitu lan klas lima HIS (Hollandsch Inlands School = SD*). Cah-cah samono seneng-senenge padha dolan. Ora mreduli kahanan omah. Mula saben dinane omah gedhe kuwi katon sepi mamring. Wak Talib sajodho, iya ora duwe anak cilik. Gek panggonane oleh omah wuwung mencar saka dalem gedhe. Sing rada marakake katon urip ing omah gedhe kuwi ya mung suwarane manuk perkutut, lan pating tlusur ingon-ingon asu. Asune ana telu, arang jegog, senengane guyon uber-uberan neng plataran. ora 138. "Lo, criyose wingi nika Dhik Jemini king 112 Kaca 109-110 111 113 188 Katrangan Latar Papan, Latar Sosial Watak Wak Talib wadon Latar Sosial Watak Sarimin
Tabel salajengipun No Kutipan saking Novel 139. 140. Betawi?" "Mula kuwi. Aku ki biyen tepung rak dhek ana Salatiga terus kumpul maneh neng Surabaya. La iki kok jare kandha dikawin karo Den Radian, nyang Betawi......" "Lo, yen ngoten pun emah-emah, nggih?" Sarimin sajak cuwa. "La ya embuh, kuwi ta. Kisruh ngono, pikiranku. Jare wis diboyong Den Radian nyang Betawi, nanging jare durung diajak kawin neng greja. Den Radian kuwi wong Kristen. Dadi, yen wis ngladeni turu durung digawa nyang greja kuwi tegese dimunci." "Aku mono wis ngreti lan maklum, ra perlu takon-takon! Sing dak kuwatirake ki rak yen dadi watak! Yen wong wedok watake kaya ngono rak persasat mbeset raine wongtuwane! Ngerti kowe, Ndhuk?" Jemini sing biyen gawene penculatan, sing dhek mau isih ringas mapagake wongtuwane, saiki disrengeni bapake bisane mung tumungkul. Saiki wis diwasa tenan. Solah- tingkahe tumuwa. tumuwa. Atine wis Tumungkul yen disrengeni. "La mongsok wong-wong sadesa dikirimi layang, ngundhat-undhat jare Jemini saiki gawene turu karo wong lanang liya. Kaya ngono kuwi ditulis neng layange sing tumeka menyang Kartadama. Kurangajar tenan, kok. Wong saJenar ngerti kabeh! La ya tujune, embahmu ki wong duwe pri, Jem! Neng kampung isih kajen keringan! Layang pitenah kaya ngono mangsa madala! Nanging sik daknepsoni kuwi ora prekara kuwi. Kowe kuwi, kowe kuwi sing kudu ngreti, yen wategmu wis dicireni uwong! Ya saiki ora madal. Ning yen ping pindho, ping telu kowe nglakoni minggat maneh, bandha sugih neng kampung mangsa ora kontala! Yen wirang mulih neng kampung, bapak- emakmu iki dadi apa njagakake pensiunan kumpeni?! Takona Wak Talib iki, pira pensiune! Apa cukup dienggo urip mangsa tuwa?" diboyong lurahe, nyang Kaca 115 115-116 189 Katrangan Watak Jemini Watak Wagiman
Tabel salajengipun No 141. 142. Kutipan saking Novel "Iya, wis! Iya, wis! Aku gelem mulih. Ning Bapak ora ta, aku neng Surabaya maneh?" "La piye-piyea kae kowe ya anakku, Jem. Anak polah bapa kepradhah, paribasane. Gupake awu panas ya dakrasakake, nanging ngguwang awune ya mesthi ora. Nanging iki ya aja kok enggo pakulinan. Marenana lo, Jem, marenana polahmu lan klakuanmu kang mbegidhak kuwi!" omonge Wagiman gemes. "La enggih ngoten rak kula seneng, Pak!" ujare Jemini kelegan. Yen dhong kelegan karo Bapak lan Emake sok basa, gek basane ya sok apik. Saiki dheweke kelegan marga rumangsa dibelani wongtuwane. Jemini ya ora pangling karo Landa Dawa. Dheweke kelingan diinguk Landa Dawa saka jendhela. Dielokake ayu, Jemini klewes- klewes kecipuhan, kemendel nyablek lengene Landa Dawa,"Ah, Oom Piet ini, ana wae!" Dicablek mengkono kuwi, Landa Dawa rumangsa seneng. Banjur melu ngangkatake koper-koper sing ana cedhake Jemini. Jemini uga gage nututi mbungkuk njupuk kopere. La! Padha mbungkuke, cekel-cekelan tangan. Sanajan sorote lampu gas ing pinggir lurung ora patia terang, nanging cukup dienggo ngrasakake esem kang padha pepandengan. 'Sudah, Oom. Ini saya saja nyang bawa." Sidane Oom Piet oleh barang kang ora patia gedhe, kreneng lan kranjang isi panganan. Wagiman sakeluwargane dieterake nganti anggone tekan ngacarani Landa Dawa. Dene ana Landa kok gelem ngrewangi nggawa barang-barang tekan ing tuggone, klebu luwar biyasa. isin seksine. Padha gupuh 143. ...... "Dingaren timen, akeh omonge. Semanak tanggape. Adate rak ora ngono, ta, Pak?" "La, ya, embuh. Prasaku Oom Piet ki klebu Landa sing kereng. Arang omong. Ulate suntrut." Kaca 117 118-119 119-120 190 Katrangan Watak Jemini, Latar Sosial Latar Sosial Watak Oom Piet
Tabel salajengipun No 144. 145. 146. 147. 148. Kutipan saking Novel Sore-sore sumuke eram. Wong-wong lagi appel. Trompet asyar lagi wae keprungu. Ing kantin sepi. 'Kantin', wong Jawa yen ngarani 'Kamtin'. Jemini wis ngratengi wedang, lan sedhiya es. Padatan bubar appel kantin diserbu serdhadhu saka Kampung landa. "Alah, wong njaga kantin kok ngilo-ngilo terus wae. Digoleki nang ngarep sepi. Sapa sing nunggu? Lawang kene kok menga. jebul sing nunggu Dakleboni alon-alon, lawang. Lagek ndhelik wedhak pupur apa? Kok ora nyekel rembugan? Brai, ya?" "Alah, alah, ora! Sapa sing dibraeni! Anu, sajake kok klilipen. Mripatku sing kiwa iki sajak klebon idep. Emak lagi njupuk gorengan krupuk iki mau. Eh, Yu kadinah. Aneng perlu apa, nganti lali takon." Kadhinah rumangsa salah yen dhong Jemini crita prekara Radian sing butarepana setengah mati, kejem, lan sukak ngrangketan. Mula dheweke ndhingkluk, ngiling-ilingi etikete botol ciyu. "Aku ora nyana babarpisan yen Den Radian kaya ngono sikepe marang kowe. Prasaku biyen kae wong dheweke ki ya jaka, sanajan rada tuwa. Gek kowe randha lanjar. Dadi ya cocok!" Pancen Piet Dawa kuwi kondhang kerenge. Yen oleh tugas ngontrol kamare para prajurit ing tangsi, endi sing konangan jorok utawa reged, terus wae kepala somahe kapatrapan paukuman abot. Dikon mbubuti suket plataran tangsi sasore bendhe! Apa maneh yen ketemon ana wong padu. Piet paling benci karo wong padu. Yen ngonangi wong kaya ngono, wonge terus wae diukum sel. Jemini pancen durung reresik. Ora klamben. Mung entrokan thok (entrok = rok rangkepan njero sing ndhuwure mung tekan dhadha, ngiras nutupi penthile susu*). Pakulinan nyandhang entrokan thok ngono kuwi wis wiwit dikulinakake nalike neng Betawi ngladeni Den Radian. Den Radian sing ngojok-ojoki lan ngolehi, marga kang kaya mangkono uga dilakoni dening para nyonyah- amping-amping 191 Kaca Katrangan 120 Latar Wekdal, Latar Papan 120-121 Watak Jemini 122 Watak Kadinah 126 Watak Oom Piet 127 Latar Sosial
Tabel salajengipun No Kutipan saking Novel 149. 150. nyonyah lan nonik-nonik bangsa Walanda. Diparani lan disawang Kopral Landa Dawa sing terus nyawang lan nyedhaki dheweke, jemini sajak ora wedi, ora rumangsa salah utawa dosa. Uga ora isin. Ora ngreti isin, sanajan isih entrokan thok, awake durung ditutupi sandhangan brukut, pundhak lan dhadhane katon mlempu nglegena. Marga tangane loro pisan uwet masang cemara, sikute kang ligan uga suwe ana cedhak kuping, perangan awake kang mlempu nglegena sangsaya katon sumlohe. Pundhake kang blundhus, susune mlenthu lan lengene kang montok katon ngegla banget. Jemini ora lengen, susu mlenthu, ngreti yen sikut, pundhak lan keleke disawang dening mripat siwer, disawangdiematake kanthi sumengkane ati. Mripat siwer, mripat lanang. Mripate Landa Dawa. Simboke sing tansah maoni yen Jemini ketrucut ngomong Suroboyoan, "His! Kowe wis gedhe diwasa, aja ngomong celelekan kaya cah Pecindhilan ngono!" Pecindhilan sakjane jenenge kampung ing Surabaya, papane ora adoh saka tangsi, ana pasare lan omah pegadheane sing kerep disaba wong wadon tangsi, mula Wagiman wadon ya ngreti lagehane wong kampung kono. Wong-wong Surabaya cekek. Nanging rumangsane Jemini, Pecindhilan dikira cindhil anake tikus. Dadi yen ngomong Suroboyoan ngono dicacad ala dening simboke dikira kaya cindhile tikus. Jemini anggone lekoh banget ngomong Suroboyoan ngono wiwit cilik mula, dikira kaya ngono kuwi elek, eleke kaya cindhile tikus. Saiki Jemini wis dhiwasa, dadi aja ngomong elek kaya dhek isih cilik, mundhak kaya cindhile tikus. "Kuwi rak biyen! Saiki ki dheweke wis diwasa. Wis tau dimuncu Den Radian. Tegese wis duwe pikiran dhewe. Kuwasa marang awake dhewe! Rungokna, ta, omonge wae wis malih ora kaya jaman bocahe neng Surabaya kene biyen. Wis tau kawin barang. Wis tenan 151. Kaca 127 128 132 192 Katrangan Watak Jemini Latar papan Watak Jemini
Tabel salajengipun No Kutipan saking Novel 152. 153. 154. 155. diwasa!" Oom Piet ngajak dheweke lungan kiya-kiya! Nonton rak kiya-kiya! Kepriye rembuge wong satangsi mengko? Jemini randha tangsi Surabaya menyang tangsi Betawi marga dimunci dening wong lanang tuwa. Mlayu! Minggat! Mberot saka Betawi. Bali nyang tangsi Surabaya. Kabeh wong satangsi Surabaya mesthi ngreti riwayate randha lanjar kuwi! Riwayate Si Jemini! Wong wadon lecekan! Saiki dheweke dijak lunga dolan karo Landa Dawa! Saya katon leceke. Rak iya? Gampangan salin wong lanang! Satemene kesalahan kuwi ora saka dheweke. Jemini ora nduweni ati seneng minggat saka wong lanang. Mung biyen kae sing sepisan pisah minggat saka bojone dadi randha pancen merga dheweke isih cilik, durung pantes wamuh wong lanang. Lan kaping pindhone anggone mlayu mberot minggat marga ora kuwat nampani siksan kang kaya ngana kae! "Kowe ki ora salin tapih?" emake takon. Rada mangkel weruh sikepe Jemini sing maune ora endang-endang, ora thak-thek, ora tata, semu kurangajar kaya ngono mau. Saiki bocahe biyayakan nabyak-nabyak! Yen pancen gelem dijak, mbok mau ora susah lelewa! Yen keslepek ngono kuwi, jare sing salah wongtuwane! Kanthi kesusu Jemini njupuk pupur rong pringkil. Pupur sing diedol pringkil-pringkil kaya upane sega nanging garing, dijupuk rong pringkil, didokok ing epek-epek tangan sisih kiwa, terus ditetesi banyu, diuyek nganti pupur pringkilan dadi leleran campur karo banyune, terus diraupake raine. Diratakake. Karo ngratakake wedhak pupur leleran nyemeg-nyemeg ngono mau Jemini nyawang Oom Piet sing ngenteni neng ngarep lawang. Guwayane sumringah. Solahe giras. Piet ya nyawang karo mesem-mesem. Nanging percuma mikir ruwet-ruwet. Dhonge ngedhong, Jemini ya kudu nuruti karepe sirkus lanjar lunga pindhah ka 156. Kaca 134 134 137 138 141 193 Katrangan Latar Sosial Watak Jemini Watak Emak Latar Sosial Latar Sosial
Tabel salajengipun No 157. 158. 159. Kutipan saking Novel wongtuwa. Wong wadon ora wenang milih. Malah melu wongtuwane iki uga ora wenang nulak! Ya priye maneh saderma dadi wadon. betah Karo ngrungokake rerasane tangga. Urip ing Kampung Landa pancen ngalami zaman anyar tenan. Nanging sing geseh tenan pancen Tuwan Coertszoon! Beda karo Den Sutras. Lan beda banget karo Den Radian. Sing genah Landa Dawa ora tau mambu alkohol. Ora sukak ndem-ndeman. Lan yen Minggu, kerep nekani greja neng Bala Keslametan, Gatotan. "Apa tukang lampune menara ki mesthi mlarat?" "Itu orang punya gawean, lumrahnya mesti begitu. Mlarat. Makanya isin. Saking isine ketemu karo wong liya, ketemu wong sing bisa urip salumrah, ike punya Papa mau idhp nyisih di tengah itu lautan. En aku, anak taun wis pembarep, wiwit umur ikke punya mbiyantu cari orangtuwa. Dadi kuli prau. Ngemot sayur digawa menyang pasar. Mangka yen mangsa adhem, adheme njekut. Aku tetep kudu ngeterake sayuran. Budhale esuk umum- umum, tekane sok nganti bengi tengah wengi. Bengine Negara Landa sok ora peteng kaya ing kene. Lan opahku mung setalen, selawe sen terus dakcaosake ikke punya Mama. Libure mung yen Natalan lan Taun Anyar." Saben esuk, Jemini mesthi tangi luwih esuk tinimbang Piet. Isah-isah, nggodhog wedang, ngirisi roti, terus nyekel kumbahan. Wayah Piet budhal dhines, sarapan esuk wis cemawis. Sapungkure Piet, ana wae sing dicandhak. Nyapu jogan lan latar. Nyrebeti prabote omah. Mangsak. Yen krungu theng- theng jam gandhul muni ping rolas ngono, atine dadi gugup. Rumangsane durung tutug anggone tandang gawe, jebul kok wis bedhug. Angge wis bedhug, apa dheweke mengko nututi tandang gawe rampung sadurunge Piet mulih? dene emake selak ora rolas idhup sama seminggu. Namun dhuwit Kaca 142 143-144 145 194 Katrangan Latar Sosial Latar Sosial Watak Jemini
Tabel salajengipun No 160. 161. 162. Kutipan saking Novel Weruh Jemini gupuh, Piet kang lungguh ing kursi gumun. Jemini terus nyelehake srandhal, lan wiwit nguculi tali sepatune Piet. Raine ndhingkluk. "Hee! Kowe nangis?! Wat is er?" panyapane Piet. "O, wis rampung, kok. Wis rampung kabeh. Ora papa!" "Apa sing wis rampung?" "Sope isih panas. Ning wis mateng, kok." "La kathik? Kena apa nangis?" Jemini ora mangsuli. Ngrampungake nguculi stiwel, terus nggawa sepatune Piet mlebu kamar. Piet nyawang. Terus nganggo sandhal, nututi mlebu kamar. 'jimmi! Waarom, Jimmi? Kom maar zeggen! Kena apa, ta, Jimmi, omonga!" "Kena apa kowe mau kok sajak wedi? Kena apa mung ngono wae kok labuhi nangis? Aku rak ora tau kongkon kowe reresik omah nganti nyiksa awakmu?" omonge Piet terus- terusan. "La wong..... yen neng nggone Den Sutras, Yu Siti kae yen nyepaki sop kudu anget. Gek Den Radian, yen weruh kumbahan isih teles mangka wis sore, cepak muringe! Aku ya wedi kok aneh! Pengalaman, ngono!" "Hm! Kowe kok ayu sing akon sapa, ta? Ujare Piet semu gregeten. Wong wadon kok kaya inten ngono pamore. Nyambutgawene ora duwe udel!" Akir wulan Piet Coertszoon mulih nggegem dhuwit bayaran. Tekan ngomah, neng ngarepe Jemini, dhuwit mau dibruke neng ngarepe wong wadon kuwi. Jemini mlenggong. "Iki dhuwit blanjaku kabeh. Ya cukup- cukupna kanggo butuhe rumahtangga," ujare Piet. Jemini isih kami tenggengen. "Kanggo apa iki? Wat voor?" "Kanggo dhewe. Iki blanjaku kabeh." Saiki sing pokok Jemini wis ora wedi-wedi njeplak nyauti gunemane basa Walanda. sing pokok manut ajarane Piet Kuwi ngurusi rumahtanggane awake 163. Kaca 146 147 148 148 195 Katrangan Watak Oom Piet Watak Jemini Latar Sosial Watak Jemini
Tabel salajengipun No Kutipan saking Novel 164. 165. 166. 167. lan Coertszoon. Antara Piet Coertszoon Jemini kuwi ora ana bedane tingkat drajate dadi manungsa, kuwi bisa dilacak saka anggone padha guneman basa Walanda. "Alah, ya, ngene-ngene iki! Pangestune, ya waras-waras wae. Priye, Yu, kabare kono? Rak ya padha keslametan, ta?" Jemini tetep nuhoni unggah-ungguhe. Sanajan mesthine marang Siti manut awune dhewe kudune ngundang 'Nak', nanging kulinane wiwit cilik ngundang 'Yu'. Manut umur Siti pancen luwih tuwa katimbang Jemini. Dene Siti, wiwit biyen pancen wis kulina ngundang 'Lil' marang Jemini, wiwit ngreti yen awune pancen mengkono, nuhoni undang-undangan tata cara keluwarga Jawa. Kuwi ora kaya padatan. Piet Coertszoon wis mulang-muruk marang ing sesrawungan bale somahe, angger wiwitan lan pungkasan ketemu kudu atur salam, ketemu kudu atur salam, lan pungkasan ketemu kudu pamitan. Piet Coertszoon sajake saya adreng anggone mikirake muncine. Dheweke babarpisan ora marem karo manggute Jemini esuk kuwi. Dheweke sajak prihatin tenan ngrungokake critane Siti sing dikojahake dening Jemini marang dheweke. Awan sadurunge mulih dhines, Piet mampir Gatotan, marani pendheta. Anggon marani pendheta gita-gita, supaya bab dheweke lan Jemini kuwi enggal beres. "Arme Jimmi! Kowe ngreti, Jimmi. Aku mau mentas nemoni pandheta Paasman, nyang Gatotan." "Lo, apa ta dina iki? Ora Minggu. Kok mrana?" "Pancen ora wayahe sembahyang misa. Aku perlu ngrembug bab kowe lan aku. Aku njaluk dinikahake karo kowe." Jemini meneng. Dheweke ngreti, menenge Piet iki mau mesthi ana gegayutane karo putusane Sang Pendheta. Putusan kang nguciwani. "Weet je wat?" Jemini, Kaca 151 152-153 156 157 196 Katrangan Latar Sosial Latar Sosial Watak Oom Piet Watak Jemini
Tabel salajengipun No 168. 169. 170. Kutipan saking Novel Jemini ndhingkluk, melu bela sungkawa. Nanging manut pandulune Piet, Jemini alus tenan prasaane mretingkah mangkono kuwi. "Sajane aku kepengin weruh piye yen Yu Siti ketemu karo Den Sutras. Sutresna lawas." 'Ah, kowe ki kok ya aneh. La wong genah Den Sutras wis ngepek kowe ngono. Mengko yen bali seneng karo Yu Siti, repot kowe!" "Alah, ngepek apa? Nyatane sok-sok isih ngrasani Yu Siti. Atine isih durung uwal saka katresnane lawas. Ben, yen arep ndhemeni Yu Siti aku yo oleh kok, angger aku ora dibuwang." Piet Coertszoon sajake ya nayogyani Jemini tetulung. Mula sawise pamitan, jemini terus metu omah. Menyang omahe Sutras, niliki Kadinah. Neng kono ketemu dhukun bayi, wonge wis tuwa. Raine pating jlekithut, mripate mlolong, ora gampang mesem. Jemini rada giris nemoni dhukun bayi kuwi. Nanging ya kepeksa takon, kepriye mungguh kahanane Kadinah. "Tiyang niku kekathahen polah, Ndara Nyonyah. Wong dados tiyang estri niku sangga runggine nggih yen gadhah anak ngeten niki. Nglarani niku mesthi. Mula mboten sae nangis klepekan kados niki, yen wayahe ajeng babaran.!" Jemini nyoba ngarih-arih cara liya. Nanging kadinah panggah njaluk tekane Siti. Molat- molet, bekah-bekuh, sambat-sambat, nanging yen wis surut larane, nakokake Siti. Jemini kaya ora kuwat-kuwata nyawang polahe wong nglarani kuwi. Nggumunake dene wong-wong liyane kok ya ora ana sing tandang nyoba ngarih-arih, utawa ikhtiyar priye bisane rada suda anggone kadinah nglarani. Kabeh mung masrahake marang dhukun bayi. Kamangka dhukun bayine kasare jamak. Yen kadinah polah-polah, sikile dipethanthangake, digujer. Wong sing ngrasa dudu dhukun bayi padha nyingkir, lan kandha blaka yen pancen dudu dharahe dhukun bayi mesthi ora tegel ngupakara wong nglarani kaya mengkono. Kaca 162 162-163 163 197 Katrangan Watak Kadinah Latar Papan, Watak Jemini Latar Sosial
Tabel salajengipun No 171. 172. 173. 174. Kutipan saking Novel Jemini ora tega! Jemini ora kuwat ndeleng wong sekarat toh pati anggone arep nglairake anake diruda peksa manut karepe wong tuwa rai peteng jlekithut kuwi. Jemini ora ngreti kena apa kadinah ora diturokake ing tempat tidhur, nanging neng jogan digelari klasa. Apa padha eman yen spreine reged? 'E, priye ta ya zaman saiki ki? Aku rak ora mudheng! Wong kelaran arep nglairake, la kok ditekakake marune!" kumecape sawenehe wong tuwa. "Mbokmenawa ya ngene iki yen zaman wis arep kiamat, Yu. Wong nom-noman nggugu karepe dhewe, ora rujuk karo wong tuwa sing wis nglakoni urip dawa! Ngene iki ayake sing diarani wiwitane kebo nusu gudel!" "Ah, nanging kiraku ya ora prayoga. Mbok coba dikandhani, Ndara Nyonya kae! Katimbang, mengko nekakake brahala!" "Ee! Aku ki? Kok kon nyang gone Den Sutras? Blaik, kowe ki, Lik! La gek raiku we dakdokok neng endi, ta, Lik?!" "Lo, ya ben neng kono wae, Yu! Kowe ki ora marani Den Sutras, nanging nentremake atine Yu Kadinah!" "Kok isa ki, lo! Ketemu pirang perkara?" "Alah, mbok aja kaku-kaku nemen, ta, Yu! Ayo, ta, wong sing ngeterake aku, kok! Ora- ora yen Den Sutras srengen utawa Kadinah berok-berok!" "Kowe ki kok aneh, ta, Lik/ la aku ki rak ya..... piye jenenge kuwi?! Wong biyen daadi muncine Den Sutras wurung marga dicanthol Tuwan Slompret. La kok saiki bareng aku dikipatake Tuwanu, kok wani-wani nyedhaki den Sutras maneh? Gek saiki wayahe muncine den Sutras nglarani ngene! La rak piye unine uwong mengko?!" Tekan panggonane Sutras, wong isih akeh sing padha ngrubung wong nglarani. Ora neng njero kamar, nanging mung nggrombol neng ngarep lawang! Ora nymbutgawe apa-apa! Ora owah karo dhek ditinggal Jemini. Siti wis jengkeng neng mburine Jemini. Weruh Siti, Kadinah tangane kemlawe kaya 175. 198 Kaca Katrangan 163-164 Watak jemini 166 Latar Sosial 167 Watak Siti 169 Latar Papan 170-171 Watak Siti
Tabel salajengipun No 176. 177. Kutipan saking Novel arep ngrangkul. Siti welas atine, ngangsek maju karo nundhukake gegere supaya rinanggeh kadinah. "Yu Siti. Den Sutras isih tresna karo kowe, Yu." "Aja mikir kang mengkono, Nah. Awakmu isih ora kepenak." "Kowe uripa neng kene maneh, ya, Yu. Awor aku!" "Mbok mbesuk wae rembugan ngono. Saiki priye rasane wetengmu? Sisih endi sing lara? Aja akeh-akeh polah lan omong dhisik. Ngumpulake tenaga." Jemini ora tegel nyawang rekasane wong nglarani. Dheweke menyat ninggal kamar. lawang, Nanging lagi "Adhuuuuh!" Keprungu sing nglarani, bantas cemengkling, ngeres-eresi ati. Jemini merem dhipet, ngempet ambega, tangane meres hawa. Embuh pira suwene dheweke ngadeg nggejejer mengkono. Nalika melek, noleh memburi, sing katon Kadinah ngrangkul Siti. Dene Den Sutras jengkeng neng sebelahe. Rada ngisor sithik, dhukune lagi repot nampani barang abang....! jemini gage mlayu mlencing metu saka kamar, ora kuwat nyekseni wetune barang abang mau! Karo tengah taun manggon saomah karo Piet Coertszoon ing loji Kampung Landa Jemini disebut munci. Lumrahe disebut "dinyai landa" utawa "Nyaine Landa". Tangga tangsi wis nyebut masyarakat Jawa ing tresnane Piet "Ndara Nyonyah". Saking Coertszoon marang Jemini, adreng lan teberi anggone golek layang palilah marang wongtuwane ing Negara Landa supaya diidini nikahan karo wong wadon bumiputra Hindia Walanda, kuwi diparengake oleh sakremen nikahan karo Jemini ing greja. Tumrape wong agama, Jemini iya resmi dadi Mevrouw Coertszoon. Lagi oleh palilah saka panggedhene militer sawise karo tengah taun dadi nyaine Landa, lan oleh layang palilah saka wongtuwane Piet Coertszoon. Terus diparengake dhaup ing arep mbukak panjerite sidane Sinyo Landa Kaca 171 172 199 Katrangan Watak Jemini Latar Sosial, Latar Papan, Watak Oom Piet
Tabel salajengipun No Kutipan saking Novel 178. 179. 180. Greja Gatotan. "Saiki! Uncalna kembangmu menyang wong- wong kuwi!" bisike penganten lanang. Sakjane sadurunge nglakoni kuwi, Jemini wis dikandhani dening calon penganten lanang, kepriye anggone ngemban kembang lan dikapakake. Bongkokan kembang gradiul diuncalke munggah. Ceblok dadi rayahan. Para kerabat tangsi padha royokan mbeburu bongkokan kembang mau. Kajaba kuwi omongane Jemini wis lantip lan teteh banget nganggo basa Walanda. Basa Walanda kuwi ora mbedakake basa krama karo ngoko. Ora mbedakake Jemini kuwi wong Jawa kudu omong krama yen caturan karo Piet sing wong Landa. Urip nang Gatotan, kumpul karo wong-wong prajurit, sing tetanggan karo wong sing beda banget panguripane, pancen penak. Saben sore yen Piet nganggur, padatan ngajak bobjone duwe mlaku-mlaku. Marga momongan, bebarengan mlaku-mlaku menyang Blawuran utawa Tunjungan, leha- leha, pancen nyenengake atine. "Jem! Aku tukokna kacang, Jem!" Jemini nyawang wong sing nyapa aruh dheweke. Wong wadon, klambine abang, lambene bengesan abang, pupure melok- melok. Kacetha saka sunare damar kang ora adoh saka panggonane padha sesapan. Rasane risi ana wong kaya ngono kok ngundang njangar wae marang dheweke. Wong tangsi saiki ngundang Jemini Ndara Nyonyah. Ora wani nyapa aruh njangkar. Padha ngajeni banget marang Jemini. Wong wadon klambi abang pupuran lero-lero iki wis njangkar, ndadak klakuane ora ngajeni babar pisan marang Jemini. Jemini gragapan tenan! Ning ya diempet tenan tratape nesune, aja nganti wutah. Luwih becik dipencerengi dhisik rupane, disetitekake dhisik sapa wong kuwi. Manggon ing sewan omah Gatotan pranyata suwe. Ketungka dipindhah dhines ora ora nyambutgawe dadi durung 181. 200 Kaca Katrangan 173 Latar Sosial 173-174 Latar Sosial 176-177 Watak Jemini 178 Latar Sosial, Watak Jemini
Tabel salajengipun No 182. 183. 184. Kutipan saking Novel menyang Batujajar! Piet lan Jemini nyewa omah setengah tembok, ora adoh saka omahe Wak Talib, jemini seneng atine marga dadi tangga maneh karo Wak Talib. Kosokbaline nalika saka mulih blanja ing pasar Padalarang, dheweke diluruhi sawenehe prajurit tangsi batujajar, suwarane grapyak, "Kok akeh blanjamu, Jem?" Jemini nyawang wong sing nyapa. Tratap! Raine mbrabak abang, isiiin raane! Kena apa wong lanang kuwi neng kene?! Jemini ora bisa aweh wangsulan. Mung anggone mlaku dusereg rerikatan, karo undang-undang asune sing mapagake dheweke mudhun dhokar. "Item! Item!" Wis wengi. Kliwat jam loro. Urip sing nunggoni neng ngarep kamar gragapan tangi. Krungu bayi nangis. Hawane adhem. Urip gumregah tangi, terus marani lawang sing ora rapet inepane. Jemini mesthi wis nglairake. Dheweke melu seneng atine, sawise nyipati kepriye wong wadon kuwi anggone nglarani enggal uwis. "Wis, ta, yen sliramu kudu bali menyang negara Landa, ya budhala mrana dhewe. Marga aku ora lila Linda nyusu sapi." Jemini yakin yen Piet mesthi gelem ninggalake dheweke. Ora beda karo Oom Slompret ninggal Yu Siti! Ora apa-apa dheweke ditinggal dhag, anggere Linda kari. Linda wis umur nem sasi, awake lemu ginuk-ginuk, kulite warna kopi susu, mripate blalak-blalak. Lucu banget. Ditinggal Piet, Jemini ikhlas wae, marga wis dadi nasibe wong wadon Jawa sing gelem dimunci landa. Kudu wani risiko kang kaya mengkono. nanggung atine koncadan Linda, yen Nanging sumedhot! Piet ora bisa tentrem atine. Mloka-mlaku neng omah ora ana gawene, bola-bali mbaleni guneme, "Kowe kudu melu, Jimmi. Je moet!" Wis tau mara-mara Piet jengkeng ing ngarepe Jemini, ing loro dhadhane, kaya patrape wong sembahyang marang Dewi Maria. "Jimmi! Sepisan iki 185. tangane nyekethem Kaca 178-179 180 181 181 201 Katrangan Latar Papan, Watak Jemini Watak Urip Watak Jemini, Latar Sosial Watak Om Piet
Tabel salajengipun No 186. 187. 188. Kutipan saking Novel dakjaluk keikhlasanmu, ayo melua aku nyang Negara Landa!" Sidane mung Piet Coertszoon sing budhal menyang Negara Landa. Linda lan Jemini ngeterake tekan pelabuhan Tanjungpriuk. Hawane panas, beda karo Batujajar. Nanging bayi ing gendhongan ora nangis, mung dolanan pucuk slendhange ibune. Wak Talib lanang lan Urip uga melu ngeterake. Wong loro kuwi malah sing ibut ngurusi barang. Dene Piet mlaku wira-wiri neng cedhake jemini, atine tetep ora jenjem, tetep goreh. "Aku mung sedhela, neng kana. Aku enggal kontrak maneh, kontrak kanggo salawase Catheten pindhah mrene! tembungku. Entenana. Aku arep kontrak mrene maneh!" Bola-bali sing diomongke. Karo, "Engko dhuwit blanjaku dakkirimake mrene! Kanggo Linda, kanggo kowe! Voor jullie allemaal!" Nalika samana Pak Wagiman kebeneran wis dipindhah menyang Betawi. Mula nalika arep methuk, Jemini bisa nggawa Linda, nginep ing Betawi seminggu. Ing dina wayah apale teka, isih esuk, Jemini karo Linda lan Wagiman wis budhal menyang plabuhan. Kapal Oranje van Oostenrijk sing ditumpaki Piet durung teka. Ing plabuhan ana kapal labuh, kapal penumpang. Ing dhek wonge akeh, sajak sing numpak wong-wong bumiputera. "O, iya? Ah, aja diundang mrene. Isin aku karo Lik Wagiman. Sebab aku dudu wong tangsi sing becik! Anak kolong, hi-hi-hik! Anak jadah! Nanging kepriye maneh, nasibe wong wadon ki pancen kaya ngene! Gawat, iya, ta? Dadi kethiplake wong lanang. Kowe isih penak, ditinggal Landa Dawa uripmu isih katon seger. Sing digendhong Lik Wagiman kae rak anakmu, ta? Olehe sehat! Putih! La wong ya anak Landa! Ora digawa bapake , ta? Sayang ya, wis ora duwe bapak maneh! Kowe saiki manggon neng endi? Panguripanmu piye, sandhanganmu kok isih apik? Apa wis duwe calon bojo maneh?" Titenana. kuwi Kaca 181-182 185 187 202 Katrangan Latar Papan, Watak Om Piet Latar Papan Watak Ngadinem
Tabel salajengipun No 189. 190. 191. Kutipan saking Novel Wong wadon mau ambegan dawa. "Ah, donya iki pancen lethek kanggone kaum kita! Kaya kowe ya kudu manut lan nrima. Marga lanang. Kalah donya kuwasa kene. Kowe rak mesthine ngreti sadurunge, yen mengkono bakal ditinggal mulih Landa Dawa? O, wis lumrah. Ora sing landa, ora sing Jawa. Angger wong lanang ya mesthi ngono kuwi, wong wedok mung disesep madune nalikane lagi medheng- medhenge sumlohe, bareng wis kari sepah ditinggal lunga. Diinggati. Rak iya, jem?" Mripat kang mau kembeng-kembeng, saiki dleweran metu luhe. Pranyata guneme Piet kena dipercaya! Jemini bakal sateruse uripe dadi mevrouw Coertszoon kang sejati, manut adat lan agamane wong lanang Coertszoon! Setaun maneh nglairake adhike Linda. Lan teruse..... ngono maneh. Taun-taun taun lumaku, jemini uga diajari maca-nulis, ya terus lanyah wong saben dina digegulang tanpa kendhat maca buku. Digolekake guru les barang. Gek Mevrouw Coertszoon sing dhek biyene aran Jemini sing mbeling kuwi, semangat mbelinge dicakake dadi semangate sinau maca lan nenulis buku basa Walanda. Ora gatalan taun maca lan nulis basa Walanda wis dadi sandhangan uripe. Malah nalika oleh perlop dawa, jemini klakon lunga menyang Negara Walanda, ketemu karo maratuwane. Jemini ora bakal pisah, ora bakal pedhot maneh karo Piet Coertszoon! iki duweke wong Kaca 187-188 191 191 203 Katrangan Latar Sosial Watak Om Piet, Latar Sosial Latar Sosial