KAJIAN FILOLOGI SÅHÅ KONSEP MANUNGGALING KAWULÅ GUSTI SÊRAT SULUK MAKNÅRÅSÅ SKRIPSI Dipunajêngakên dhatêng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta Kanggé Njangkêpi Salah Satunggaling Sarat Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan Déning Andriyana Fatmawati NIM 10205241014 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2014
PASARUJUKAN Skripsi ingkang irah-irahanipun Kajian Filologi såhå Konsep Manunggaling Kawulå Gusti Sêrat Suluk Maknåråså mênikå sampun angsal palilah saking Pembimbing supados dipunujèkakên ing pandadaran. ii
PANGÊSAHAN Skripsi kanthi irah-irahan Kajian Filologi såhå Konsep Manunggaling Kawulå Gusti Sêrat Suluk Maknåråså mênikå sampun dipunandharakên wontên ing pandadaran sangajênging Dewan Penguji rikålå tanggal 3 Juni 2014 såhå dipuntêtêpakên lulus. iii
WÊDHARAN Ingkang tapak asmå wontên ing ngandhap mênikå, kulå: Nåmå : Andriyana Fatmawati NIM : 10205241014 Program Studi : Pendidikan Bahasa Jawa Fakultas : Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ngandharakên bilih karya ilmiah mênikå sêratan kulå piyambak. Samangêrtos kulå, karya ilmiah mênikå isipun botên dipunsêrat déning tiyang sanès, kajawi bab-bab tartamtu ingkang kulå pêndhêt minångkå acuan kanthi adhêdhasar tåtå cårå såhå etika nyêrat karya ilmiah ingkang limrah. Sêratan ing wêdharan mênikå kasêrat kanthi saèstu. Mênawi kasunyatanipun kabuktèn mênawi wêdharan mênikå botên lêrês, bab mênikå dados tanggêl jawab kulå pribadi. Yogyakarta, Mei 2014 Panyêrat, Andriyana Fatmawati iv
SÊSANTI "Ngѐli ning åjå kѐli." (Sunan Kalijaga) "Sesungguhnya bersama kesulitan ada kemudahan. Maka apabila engkau telah selesai (dari sesuatu urusan), tetaplah bekerja keras (untuk urusan yang lain), dan hanya kepada Tuhan-mulah engkau berharap " (Q.S. Asy-Syarh ayat 6-8) v
PISUNGSUNG Alhamdulillahirabbil'alamin, linambaran pamuji sokur dhumatêng ngarsanipun Gusti Allah SWT, karya ilmiah mênikå kulå pisungsungakên dhatêng tiyang sêpuh kulå, Bapak Subandi såhå Ibu Siti Khomariyah, S. Pd. ingkang sampun nggulåwênthah kanthi katoging tênågå, maringi béyå, såhå sih katrêsnan ingkang tanpå pêpindhan. vi
PRÅWACÅNÅ Alhamdulillahirabbil'alamin, panyêrat ngaturakên raos dhumatêng Gusti Ingkang Måhå Kuwaos ingkang tansah paring rahmat såhå hidayahipun dhatêng panyêrat, saénggå skripsi kanthi irah-irahan Kajian Filologi såhå Konsep Manunggaling Kawulå Gusti Sêrat Suluk Maknåråså mênikå sagêd maujud kanthi nir ing sambékålå. Skripsi mênikå dipunsêrat minångkå jêjangkêping pendadaran anggayuh gelar sarjana pendidikan. Panyêrat ngaturakên agunging panuwun dhatêng sadåyå pihak ingkang sampun paring pambiyantu såhå panyêngkuyungipun awit saking purwåkå dumugi paripurnaning skripsi mênikå. Kanthi raos ingkang tulus panyêrat ngaturakên agunging panuwun dhatêng: 1. Bapak Prof. Dr. Rochmad Wahab, M.Pd., M.A., minångkå Rektor Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring wêkdal kanggé sinau wontên ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah mênikå; 2. Bapak Prof. Prof. Dr. Zamzani, M.Pd. minångkå Dekan Fakultas Bahasa dan Seni ingkang sampun paring kalodhangan anggѐn kulå nyêrat skripsi mênikå; 3. Bapak Dr. Suwardi, M.Hum. minångkå pangarså Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring idi kanggé nglampahi panalitèn mênikå; 4. Ibu Hesti Mulyani, M. Hum. såhå Ibu Venny Indria Ekowati, M. Litt. minångkå dosen pembimbing ingkang sampun kêrså paring bimbingan, piwulang, såhå pandongå dhatêng panyêrat; 5. Bapak-Ibu Dosen Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring mawarni-warni kawruh, piwulang, såhå wêjangan ingkang murakabi dhatêng panyêrat; 6. Staf Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring pambiyantu administrasi perkuliahan dhatêng panyêrat; 7. Petugas Perpustakaan Museum Sonobudoyo bagian pernaskahan, ingkang sampun paring pambiyantu panaliti nindakakên pengamatan langsung naskah Sêrat Suluk Maknåråså; vii sokur
viii 8. Tiyang sêpuh kêkalih såhå adhi ingkang sangêt kulå trêsnani awit sadåyå panjurung såhå dongå pangѐstunipun; 9. Sêdhèrèk-sêdhèrèk kulå mliginipun Mas Pandu, Mbak Mayang, såhå Unik ingkang sampun paring panyêngkuyung satêmah kulå tansah tatag têtêg satêmah tutug tumrap panyêrat saénggå karya ilmiah mênikå sagêd maujud; 10. Kåncå-kåncå Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah kêlas A (JAKA) angkatan 2010 ingkang sampun sukå panjurung anggèn kulå nyêrat skripsi mênikå; 11. Sadåyå pihak ingkang botên sagêd kulå sêbutakên sadåyå ingkang sampun paring pambiyantu, pandongå såhå panjurung dhatêng panyêrat saénggå skripsi mênikå sagêd maujud. Têmtu kémawon skripsi mênikå dèrèng sagêd kawastanån saé, jangkêp, mênåpå déné sampurnå. Pramilå saking mênikå, sadåyå pangandikan mênåpå déné panyaruwé ingkang tumuju murih langkung saé, jangkêp, såhå sampurnaning skripsi mênikå, tansah katampi kanthi bingahing manah såhå atur agunging panuwun. Wasånå, kanthi raos andhap asor panyêrat kamipurun ndamêl karya ilmiah mênikå sinaoså dèrèng sampurnå. Ananging, panyêrat saèstu angajêng- ajêng mugi-mugi skripsi mênikå sagêd murakabi, Aamiin. Yogyakarta, Mei 2014 Panyêrat, Andriyana Fatmawati
PRATÉLAN ISI IRAH-IRAHAN ... i PASARUJUKAN ... ii PANGÊSAHAN ... iii WÊDHARAN ... iv SÊSANTI ... v PISUNGSUNG ... vi PRÅWACÅNÅ ... vii PRATÉLAN ISI ... ix PRATÉLAN TABEL ... xiii PRATÉLAN GAMBAR ... xv LAMPIRAN ... xvi PANDOM EJAAN ... xvii SARINING PANALITÈN ... xviii BAB I PURWÅKÅ ... 1 A. Dhasaring Panalitèn ... 1 B. Undêraning Prakawis ... 6 C. Watêsaning Prakawis ... 6 D. Wosing Panalitèn ... 7 E. Ancasing Panalitèn ... 7 F. Paédahing Panalitèn ... 8 G. Pangêrtosan ... 9 BAB II GÊGARAN TEORI ... 10 A. Kajian Filologi ... 10 1. Pangêrtosan Filologi ... 10 2. Ancasing Filologi ... 12 3. Aliran Filologi ... 12 4. Objek Filologi ... 13 a. Naskah ... 14 b. Teks ... 15 ix kåcå
5. Lampahing Panalitèn Filologi ... 16 a. Inventarisasi Naskah ... 17 b. Deskripsi Naskah ... 18 c. Alih Tulis ... 22 1. Transliterasi ... 22 2. Suntingan Teks såhå Aparat Kritik ... 25 a) Suntingan Teks ... 25 b) Aparat Kritik ... 26 d. Parafrase Teks ... 27 e. Terjemahan ... 28 B. Suluk ... 30 C. Sêkar Måcåpat ... 31 D. Konsep Manunggaling Kawulå Gusti ... 33 E. Panalitèn ingkang Jumbuh ... 42 BAB III CÅRÅ PANALITÈN ... 45 A. Metode Panalitèn ... 45 B. Sumber Data Panalitèn ... 45 C. Teknik Ngêmpalakên Data ... 46 D. Instrumen Panalitèn ... 49 E. Teknik Analisis Data ... 53 F. Validitas såhå Reliabiitas Data ... 54 BAB IV ASILING PANALITÈN SÅHÅ PIRÊMBAGAN ... 56 A. Inventarisasi Naskah Sêrat Suluk Maknåråså ... 56 B. Deskripsi Naskah ... 58 C. Transliterasi såhå Suntingan Teks Sêrat Suluk Maknåråså ... 67 1. Pandom Transliterasi ... 68 a. Sistem Transliterasi Aksårå Jåwå ... 68 1) Aksårå Jåwå såhå Pasanganipun ... 68 2) Aksårå Murdå såhå Pasanganipun ... 69 3) Aksårå Swårå ... 70 4) Aksårå Rékan ... 71 x
5) Sandhangan ... 71 a) Sandhangan Swårå ... 72 b) Sandhangan Panyigêging Wandå ... 73 c) Sandhangan Wyanjånå ... 74 6) Ångkå Jåwå ... 75 b. Panyêrating e Pêpêt ê, e Taling ѐ, é ... 76 c. Panyêrating Têmbung Dwilinggå ... 76 d. Panyêrating Têmbung Dwipurwå ... 77 e. Panyêrating Têmbung ingkang Sipatipun Homorgan ... 77 f. Panyêrating Vokal o Nasal Dipunsêrat dados Vokal α ... 78 g. Pengulangan Satunggaling Aksårå Rangkêp ingkang Dipunsêbabakên amargi Afiksasi utawi Wujud Têmbung Linggå ... 79 h. Panyêrating Aksårå Kapital Dipunjumbuhakên kaliyan Aturan Panyêrating Aksårå Latin ... 80 i. Panyêrating Tåndhå Pamaos ... 81 j. Karakteristik Ejaan ... 83 2. Pandom Suntingan ... 84 3. Asiling Transliterasi såhå Suntingan Teks Sêrat Suluk Maknåråså ... 85 4. Aparat Kritik ... 101 D. Terjemahan såhå Cathêtan Terjemahan ... 125 1. Asiling Terjemahan Teks SSM ... 125 2. Cathêtan Terjemahan Teks SSM ... 146 E. Konsep Manunggaling Kawulå Gusti Teks SSM ... 147 1. Titikanipun Manungså ingkang Sampun Makrifat ... 149 2. Kawruhing Pati ... 154 3. Pêrlambang Manunggaling Kawulå Gusti ... 173 4. Pêrlambang Gêsanging Manungså ... 185 5. Manêmbah ... 191 6. Maknaning Gêsang ... 194 BAB V PANUTUP ... 202 A. Dudutan ... 202 xi
B. Implikasi ... 205 C. Pamrayogi ... 206 KAPUSTAKAN ... 207 A. Manuskrip ... 207 B. Puståkå ... 207 C. Internet ... 211 LAMPIRAN ... 212 Teks Sêratan Astå utawi Carik Sêrat Suluk Maknåråså Kasimpên ing Museum Sonobudoyo, Yogyakarta ... 212 xii
PRATÉLAN TABEL Tabel 1 : Katrangan Deskripsi Naskah ... 18 Tabel 2 : Métrum Sêkar Måcåpat såhå Paugêranipun ... 32 Tabel 3 : Sasmitaning Sêkar wonten Teks Suluk Maknåråså ... 33 Tabel 4 : Kartu Data Deskripsi Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni ... 49 Tabel 5 : Kartu Data Transliterasi såhå Suntingan Teks SSM ... 52 Tabel 6 : Kartu Data Suntingan såhå Terjemahan Teks SSM ... 52 Tabel 7 : Kartu Data Aparat Kritik Teks SSM ... 52 Tabel 8 : Kartu Data Konsep Manunggaling Kawulå Gusti Teks SSM ... 52 Tabel 9 : Asiling Deskripsi Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni ... 58 Tabel 10 : Aksårå Jåwå såhå Pasanganipun ... 68 Tabel 11 : Aksårå Murdå ... 70 Tabel 12 : Aksårå Swårå ... 71 Tabel 13 : Aksårå Rékan ... 71 Tabel 14 : Aksårå Jåwå kanthi vokal α ... 72 Tabel 15 : Sandhangan Swårå ... 72 Tabel 16 : Sandhangan Panyigêging Wandå ... 73 Tabel 17 : Sandhangan Wyanjånå ... 74 Tabel 18 : Angkå Jåwå ... 75 Tabel 19 : Sêrataning e Pêpêt ê, e Taling ѐ, é ... 76 Tabel 20 : Têmbung Dwilinggå ... 77 Tabel 21 : Têmbung Dwipurwå ... 77 Tabel 22 : Têmbung Homorgan ... 78 Tabel 23 : Panyêrating Vokal o Nasal Dipunsêrat dados Vokal α ... 79 Tabel 24 : Afiksasi ... 79 Tabel 25 : Aksårå Kapital wontên Têmbung ingkang Gayut Kaliyan Agami .... 80 Tabel 26 : Aksårå Kapital wontên Naminipun Tiyang såhå Sêbutan kanggé Pakurmatan ... 80 Tabel 27 : Aksårå Kapital wontên Aksårå Wiwitaning Nyêrat Geografi utawi Papan ... 81 xiii Kåcå
Tabel 28 : Panyêrating Tåndhå Pamaos ... 81 Tabel 29 : Karakteristik Ejaan ... 83 Tabel 30 : Asiling Transliterasi såhå Suntingan Teks Sêrat Suluk Maknåråså .. 86 Tabel 31 : Aparat Kritik ... 103 Tabel 32 : Asiling Suntingan såhå Terjemahan ... 126 Tabel 33 : Konsep Manunggaling Kawulå Gusti Teks SSM ... 147 xiv
PRATÉLAN BAGAN SÅHÅ GAMBAR Bagan 1 : Objek Panalitѐn Filologi ... 14 Bagan 2 : Alih Tulis ... 22 Bagan 3 : Lampahing Panalitѐn Filologi ... 48 Bagan 4 : Lampahing Panalitѐn ... 54 Bagan 5 : Alur 12 Roh ... 165 Gambar 1 : Irah-irahaning teks ... 63 Gambar 2 : Bahan Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni ... 63 xv Kåcå
LAMPIRAN Lampiran 1 : Teks Sêratan Astå utawi Carik Sêrat Suluk Maknåråså kanthi nomêr P 95/PBA 255 Kasimpên ing Museum Sonobudoyo, Yogyakarta ... 212 xvi Kåcå
PANDOM EJAAN Pandom ejaan ingkang dipunginakakên wontên ing karya ilmiah mênikå wontên kalih, inggih mênikå pandom ejaan kanggé båså Indonésia såhå pandom ejaan kanggé båså Jawi. Pandom ejaan båså Indonésia sadayanipun ngginakakên Ejaan Bahasa Indonesia yang Disempurnakan (EYD). Wondéné pandom ejaan båså Jawi sakêdhik radi nyêbal saking Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan (Anggota IKAPI, 2006), inggih mênikå tåndhå ê kanggé nyêrat fonem / ǝ / ugêlipun ê kados ing têmbung têngên "kanan"; tåndhå é kanggé nyêrat fonem / e / ungêlipun é kados ing têmbung wondéné 'sedangkan'; såhå tåndhå è kanggé nyêrat fonem / æ / ungêlipun è kados ing têmbung ènthèng 'ringan'. Sasanèsipun mênikå tåndhå å kanggé nyêrat fonem / ɔ / ungêlipun å kados ing têmbung kåcå 'halaman'. Tåndhå sambung (-) (Anggota IKAPI, 2006: 29), kaginakakên kanggé nyêrat têmbung andhahan, inggih kanggé milahakên antawisipun têmbung abåså Indosesia ingkang kawuwuhan atêr-atêr dipun- såhå panambang -akên. Tuladhanipun, inggih mênikå dipun-sunting såhå dipun-terjemah-akên. Irah-irahan naskah såhå pêthikan-pêthikan abåså Jawi ngginakakên Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan kanggé nggampilakên panyêratipun. Ananging, kanggé aksårå e ngginakakên tåndhå ê kanggé nyêrat fonem / ǝ /, tåndhå é kanggé nyêrat fonem / e /, ugi ngginakakên tåndhå è kanggé nyêrat fonem / æ /, såhå aksårå a (lêgênå) ngginakakên tåndhå å kanggé nyêrat fonem / ɔ /. Sadåyå irah-irahaning buku ingkang kasêrat mawi aksårå Latin ingkang ngginakakên ejaan sadèrèngipun EYD, têtêp kasêrat mênåpå wontênipun murih têtêp kajagi aslinipun, ugi supados botên nuwuhakên salah tapsir. Kanggé irah- irahaning buku utawi naskah sêratan aksårå Jåwå kajumbuhakên kaliyan EYD. xvii
KAJIAN FILOLOGI SÅHÅ KONSEP MANUNGGALING KAWULÅ GUSTI SÊRAT SULUK MAKNÅRÅSÅ Déning: Andriyana Fatmawati NIM 10205241014 SARINING PANALITÈN Panalitѐn mênikå ngêwrat gangsal ancas panalitèn. Ancasing panalitèn mênikå kanggé: (1) ngandharakên asiling inventarisasi naskah Sêrat Suluk Maknåråså, (2) ngandharakên deskripsi naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni, (3) ndamêl transliterasi såhå suntingan teks Sêrat Suluk Maknåråså, (4) ndamêl terjemahan teks Sêrat Suluk Maknåråså sartå (5) ngandharakên konsep manunggaling kawulå Gusti Sêrat Suluk Maknåråså. Panalitèn mênikå ngginakakên metode panalitèn filologi såhå metode panalitèn deskriptif. Metode panalitèn filologi dipunginakakên kanggé nggarap teks Sêrat Suluk Maknåråså ingkang kasêrat mawi aksårå Jåwå carik. Wondéné metode panalitèn deskriptif dipunginakakên kanggé nggambarakên teks Sêrat Suluk Maknåråså kanthi objektif. Sumber data panalitèn mênikå naskah Sêrat Suluk Maknåråså såhå teks Sêrat Suluk Maknåråså koleksi Museum Sonobudoyo, Yogyakarta. Teknik ngêmpalakên data ing panalitèn mênikå ngginakakên lampahing panalitèn filologi, inggih mênikå inventarisasi naskah, deskripsi naskah, transliterasi, suntingan, terjemahan teks, såhå analisis isining teks. ingkang Analisis data ngginakakên ingkang dipunginakakên, dipunginakakên, inggih mênikå reliabilitas intrarater såhå interrater. teknik analisis deskriptif. Validitas inggih mênikå validitas semantik. Reliabilitas Asiling panalitèn mênikå ngandharakên ênêm bab, sapisan inggih mênikå kapanggihakên satunggal eksemplar naskah Sêrat Suluk Maknåråså, ingkang kasimpên ing Museum Sonobudoyo Yogyakarta. Kaping kalih, deskripsi naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni taksih saé såhå wêtah, sêratanipun cêthå dipunwaos. Katigå, transliterasi teks Sêrat Suluk Maknåråså dipungarap kanthi ngginakakên transliterasi standar inggih mênikå ngéwahi sêratan aksårå Jåwå dhatêng aksårå Latin adhêdhasar ejaan ingkang limrah. Sakawan, suntingan teks ngginakakên metode suntingan standar, wondéné sadåyå éwah-éwahan ing suntingan teks kaandharakên ing aparat kritik. Gangsal, terjemahan teks dipungarap kanthi ngginakakên metode terjemahan harfiah, terjemahan isi, såhå terjemahan bebas. Sadåyå metode terjemahan kasêbut dipungarap kanthi kontekstual. Wondéné têmbung-têmbung ingkang angêl dipunalih-basakakên salajêngipun kaandharakên wontên cathêtan terjemahan. Ênêm, isining teks Sêrat Suluk Maknåråså gayut kaliyan bab manunggaling kawulå Gusti. Wujuding konsep manunggaling kawulå Gusti kasêbut wontên ênêm, inggih mênikå (1) titikanipun manungså ingkang sampun makrifat, (2) kawruhing pati, (3) pêrlambang manunggaling kawulå Gusti, (4) pêrlambang gêsanging manungså, (5) manêmbah, såhå (6) maknaning gêsang. xviii
BAB I PURWÅKÅ A. Dhasaring Panalitѐn Naskah dipunsêbut ugi handschrift utawi manuscript minångkå asiling budåyå bångså Indonesia jaman kinå, ngêwrat mawarni-warni kawruh ingkang kêdah dipunlêstantunakên. Bab mênikå jumbuh kaliyan pamanggihipun Robson (1988: 1-2) bilih andharan ing salêbêting naskah kêdah dipunlêstantunakên, amargi naskah minångkå satunggaling barang ingkang wigatos, adiluhung, såhå långkå. Naskah Jawi mujudakên wohing karyå tulis ingkang sinêrat såhå ngandharakên bab mênåpå kémawon ingkang sampun kalampahan ing pulo Jawi (Mulyani, 2011: 84). Naskah Jawi inggih mênikå naskah ingkang kasêrat kanthi ngginakakên båså Jawi inggih båså Jawi Kinå, Jawi Têngahan, såhå Jawi Énggal. Cacahipun naskah Jawi mênikå kathah, ingkang kasêrat kanthi dhapukan gancaran, sêkar, såhå pawicantênan (drama) (Mulyani, 2009: 1). Zoetmulder (1983: 29) ngandharakên bilih naskah Jawi dhapukan sêkar ingkang kasêrat mawi båså Jawi Kinå dipunsêbut kakawin, ingkang kasêrat mawi båså Jawi Têngahan kasêbut kidung, déné ingkang kasêrat mawi båså Jawi gagrak énggal kasêbut sêkar måcåpat (sêkar alit). Gayut kaliyan bab naskah ing nginggil, Behrend (1990: X) wontên Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara: Museum Sonobudoyo Yogyakarta. Jilid I, ngandharakên bilih jinisipun naskah kapérang dados 14. Jinisipun naskah mênikå dipunklompokakên adhêdhasar andharan isining teks, inggih mênikå jinis sêjarah, såråsilah, ukum såhå pranatan, ringgit, sastrå, sastrå ringgit, piwulang såhå suluk, 1
2 agami Islam, primbon såhå pawukon, båså, musik, bêksån, adat istiadat, sartå lain- lain. Sêrat Suluk Maknåråså inggih mênikå salah satunggalipun naskah Jawi kanthi dhapukan sêkar måcåpat såhå kalêbêt ing jinis piwulang utawi suluk. Behrend (1990: XI) ngandharakên bilih piwulang utawi suluk inggih mênika jinising naskah ingkang ngêwrat piwulangipun tiyang sholeh, suci, såhå wicaksånå adhêdhasar kêjawѐn såhå piwulang Islam. Kêjawѐn inggih mênikå lêlampahing agêsang ingkang asalipun saking cårå anggѐnipun mênggalih masarakat Jawi (Mulder, 1983:17). Adhêdhasar andharan kasêbut, naskah kanthi jinis piwulang utawi suluk mênikå ngêwrat bab piwulang moral tiyang Jawi adhêdhasar Islam. Wontên ing panalitèn mênikå, Sêrat Suluk Maknåråså salajêngipun dipunsêbut SSM dipundadosakên sumber data panalitèn. Têmbung sêrat wontên Sêrat Suluk Maknåråså, asalipun saking båså Jawi ragam kråmå ingkang atêgês layang utawi surat (Poerwadarminta, 1939: 559). Têmbung suluk asalipun saking båså Arab sulukan minångkå têmbung saking silkun inggih mênikå perjalanan pengembara, kehidupan pertama (Hava lumantar Darusuprapta, 1990: 1). Têmbung maknåråså mênikå kadadosan saking kalih têmbung inggih mênikå maknå såhå råså. Maknå mênikå asalipun saking båså Arab ingkang atêgês 'têgês, katêrangan, utawi suråså' (Poerwadarminta, 1939: 287). Wondéné råså asalipun saking båså Jawi ragam ngoko ingkang têgêsipun (1) kawontênan nalikå dipuntamakakên ing ilat, (2) kawontênan nalikå tumama ing badan utawi manah, (3) pathining têgês (ing ngѐlmu batos) (Poerwadarminta, 1939: 521). Têmbung råså ingkang dipunkajêngakên wontên Sêrat Suluk Maknåråså inggih
ingkang têgêsipun pathining têgês (ing ngѐlmu batos). Pramilå, Sêrat Suluk Maknåråså têgêsipun surat utawi layang minångkå sêratan ingkang ngêwrat suråos lêlampahing tiyang gêsang ingkang awujud ngѐlmu batos. Sêrat Suluk Maknåråså minangkå karyå sastrå suluk ugi dipunsêbut karyå sastrå ingkang ngêwrat piwulang mistik. Sinaoså isining piwulangipun mistik, nanging ugi ngêwrat piwulang moral ingkang kêdah dipunlampahi kanggé tiyang ingkang badhé nggayuh kasampurnaning gêsang (Sumarno, 2013: 119). Kasampurnaning gêsang, inggih mênikå nalikå manungså sampun cêlak utawi manunggal kaliyan Gusti. Bab mênikå jumbuh kaliyan pamanggihipun Simuh (1988: 363) bilih miturut ilmu kêjawѐn manungså asalipun saking Gusti såhå badhé wangsul dados satunggal kaliyan Gusti. Isining piwulang wontên ing Sêrat Suluk Maknåråså inggih mênika piwulang bab nggayuh kasampurnaning gêsang utawi manunggaling kawulå Gusti. Isining piwulang mênikå sagêd kawaos saking gambaraning tumindak utawi sipating manungså, såhå kadospundi manungså kêdah nglampahi gêsang wontên ing donyå sartå sasampunipun sédå. Bab mênikå mungguhing gêsanging manungså wigatos sangêt. Pramilå piwulang makatên (kasampurnaning gêsang) prêlu dipuntaliti. Mênawi botên dipunwontênakên panalitѐn tumrap Sêrat Suluk Maknåråså, danguning dangu naskah SSM sagêd risak. Mênawi naskah-ipun sampun risak, isining teks SSM botên sagêd kaandharakên malih. Pramila, supados sampun ngantos kadadosan naskah risak satêmah kêdah dipunwontênakên penyelamatan. Penyelamatan naskah sagêd katindakakên kanthi panalitèn ngéngingi naskah SSM mênikå. 3
Salah satunggaling cak-cakan ngèlmi ingkang sagêd dipunginakakên kanggé nliti naskah inggih mênikå kanthi cårå filologi. Panalitèn filologi mênikå minångkå satunggaling panalitèn ingkang ngandharakên naskah-naskah kanthi lampahan panalitèn tartamtu. Urut-urutaning lampahan panalitѐn filologi inggih mênikå inventarisasi naskah, deskripsi naskah, alih tulis ingkang ngginakakên transliterasi teks såhå suntingan teks kanthi penyajian aparat kritik, parafrase teks, terjemahan teks, såhå pemaknaan teks. Salajêngipun, kanggé damêl inventarisasi naskah SSM, langkung rumiyin dipunwontênakên studi katalog såhå pengamatan langsung kanthi ningali wujudipun naskah wontên ing perpustakaan pernaskahan. Naskah ingkang dipunginakakên minångkå sumber data panalitèn mênikå inggih mênikå Sêrat Suluk Maknåråså ingkang dipunsimpen wontên Perpustakaan Museum Sonobudoyo, Yogyakarta kanthi nomêr PBA 255. Naskah mênikå kalêbêt naskah carik. Adhêdhasar katrangan wontên Katalog Induk Naskah- naskah Nusantara. Jilid I (Behrend, 1990), ngandharakên bilih Sêrat Suluk Maknåråså mênikå salah satunggaling pérangan Sêrat Pêthikan Warni-warni utawi Bêndhêl Caturkridhå. Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni ngêwrat pitung teks ingkang isi teks-ipun botên wontên gayutipun antawisipun teks satunggal kaliyan sanѐsipun. Fokus panalitèn mênikå namung nggarap Sêrat Suluk Maknåråså kémawon. Pamilihing sumber data panalitèn mênikå jumbuh kaliyan ancasing panalitèn, inggih mênikå naliti naskah kanthi lampahing panalitèn filologi såhå ngandharakên isining naskah. Sêrat Suluk Maknåråså katêtêpakên dados sumber data wontên panalitѐn mênikå adhêdhasar tigang pawadan, ingkang kaandharakên ing ngandhap mênikå. 4 ing
1. Sêrat Suluk Maknåråså kapanggihakên namung satunggal eksemplar wontên Perpustakaan Sanabudaya. Teks SSM kasêrat ngginakakên aksårå Jåwå (carik) kanthi dhapukan sêkar måcåpat. Pramilå, lumantar panalitѐn mênikå mujudakên satunggaling upåyå kanggé nglêstantunakên asiling budåyå Jawi ingkang adiluhung. 2. Bab ingkang narik kawigatosan salajêngipun inggih ngéngingi kawontênaning naskah SSM ingkang kapérang dados kaling inggih mênikå fisik såhå non fisik. Ingkang fisik, kawontênanipun Sêrat Suluk Maknåråså taksih saé, dipunsamaki warni cêmêng, kajilid kanthi dondoman ingkang taksih kêncêng. Sêrataning teks- ipun taksih cêthå dipunwaos sinaoså kasêrat kanthi sêratan tangan, sagêd dipunmangêrtosi isinipun, såhå ngginakakên båså Jawi énggal. Wondéné non fisik-ipun, teks Sêrat Suluk Maknåråså kalêbêt jinising teks sastrå suluk utawi piwulang ingkang ngêwrat piwulang moral Jawi miturut Islam. Piwulang moral kasêbut inggih mênikå manunggaling kawulå Gusti. 3. Ngéngingi isining Sêrat Suluk Maknåråså mênikå bab kasampurnaning gêsang. Kawontênan masarakat jaman samênika sawêg kénging demoralisasi ingkang dipunsêbabakên botên namung saking wiranѐm kêmawon nanging generasi sêpuh ugi, satêmah kanthi garapan sêrat mênikå sagêd nambahi wawasan kanggé wiranѐm utawi generasi sêpuh bab nilai-nilai pagêsangan jaman kinå lumantar isining naskah Jawi. Pramilå saking mênikå, adhêdhasar katrangan-katrangan ing nginggil isining Sêrat Suluk Maknåråså prêlu dipuntliti amargi sagêd katrêpakên wontên gêsanging 5
masarakat. Sasanѐsipun mênikå, isinipun Sêrat Suluk Maknåråså ugi jumbuh kaliyan kawontênaning masarakat jaman samênikå. B. Undêraning Prakawis Jumbuh kaliyan dhasaring panalitѐn ingkang sampun kaandharakên ing nginggil, pramilå sagêd dipunpêndhêt undêraning prakawis. Prakawis-prakawis kasêbut kaandharakên wontên ngandhap mênikå. 1. Kedudukan naskah-naskah kinå wontên ing Indonesia 2. Inventarisasi naskah Sêrat Suluk Maknåråså 3. Deskripsi naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni 4. Transliterasi teks Sêrat Suluk Maknåråså 5. Suntingan teks Sêrat Suluk Maknåråså 6. Terjemahan teks Sêrat Suluk Maknåråså 7. Konsep manunggaling kawulå Gusti Sêrat Suluk Maknåråså. C. Watêsaning Prakawis Adhêdhasar undêraning prakawis ingkang taksih wiyar, pramilå prakawis- prakawis ingkang sampun dipunpanggihakên kasêbut dipunwatêsi. Watêsan prakawis ingkang badhé dipunkaji wontên ing panalitѐn mênikå, kaandharakên wontên ngandhap mênikå. 1. Inventarisasi naskah Sêrat Suluk Maknåråså 2. Deskripsi naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni 3. Transliterasi såhå suntingan teks Sêrat Suluk Maknåråså 6
4. Terjemahan teks Sêrat Suluk Maknåråså 5. Konsep manunggaling kawulå Gusti Sêrat Suluk Maknåråså D. Wosing Panalitѐn Jumbuh kaliyan undêraning prakawis såhå watêsaning prakawis, pramilå sagêd dipunmangêrtosi wosing prakawis wontên panalitѐn mênikå. Wosing prakawis wontên panalitѐn mênikå kawahyakakên wontên ngandhap mênikå. 1. Kadospundi inventarisasi naskah Sêrat Suluk Maknåråså? 2. Kadospundi deskripsi naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni? 3. Kadospundi transliterasi såhå suntingan teks Sêrat Suluk Maknåråså? 4. Kadospundi terjemahan teks Sêrat Suluk Maknåråså? 5. Kadospundi konsep manunggaling kawulå Gusti Sêrat Suluk Maknåråså? E. Ancasing Panalitѐn Ancas saking panalitên mênikå adhêdhasar saking wosing prakawis ing nginggil. Wondéné ancasing panalitѐn mênikå sampun karakit kados wontên ngandhap mênikå. 1. Ngandharakên asiling inventarisasi naskah Sêrat Suluk Maknåråså 2. Ngandharakên deskripsi naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni. 3. Ndamêl transliterasi såhå suntingan teks Sêrat Suluk Maknåråså. 4. Ndamêl terjemahan teks Sêrat Suluk Maknåråså. 5. Ngandharakên konsep manunggaling kawulå Gusti Sêrat Suluk Maknåråså. 7
F. Paédahing Panalitѐn Panalitèn mênikå kaangkah mumpangati ingkang gayut kaliyan bab teoritis såhå praktis. Paédah panalitѐn mênikå, kawawas kanthi teoritis såhå praktis kados wontên ing ngandhap mênikå. 1. Teoritis a. Asiling panalitѐn mênikå minångkå alternatif sêsêrêpan såhå informasi ingkang gayut kaliyan garapan naskah Sêrat Suluk Maknåråså kanthi ngêcakakên teori såhå metode panalitѐn filologi. b. Panalitѐn filologi dipuntindakakên minångkå upåyå kanggé ngandharakên informasi gayut kaliyan isining teks Sêrat Suluk Maknåråså. c. Panalitѐn mênikå kaangkah sagêd nambahi gambaran kanthi cêthå tumrap sumber data ingkang dipuntêliti inggih mênikå Sêrat Suluk Maknåråså. 2. Praktis a. Data-data asiling panalitѐn mênikå kaangkah sagêd dipunginakakên déning pårå pamaos ingkang badhé nliti teks Sêrat Suluk Maknåråså saking ngѐlmu sanѐsipun. b. Asiling suntingan teks Sêrat Suluk Maknåråså kaangkah nggampilakên anggѐnipun maos teks Sêrat Suluk Maknåråså. c. Asiling terjemahan teks Sêrat Suluk Maknåråså kaangkah sagêd nggampilakên pamaos kanggé mangêrtosi isining teks Sêrat Suluk Maknåråså. 8
9 d. Deskripsi gegayutan isining teks Sêrat Suluk Maknåråså ingkang awujud konsep manunggaling kawulå Gusti sagêd ngandharakên katrangan bab kasampurnaning gêsang kanggé masarakat pamaos. G. Pangêrtosan Têmbung-têmbung ing Irah-irahan 1. Kajian filologi ing panalitѐn mênikå, inggih studi teks-teks kinå kanthi nindakakên lampahing panalitѐn filologi, inggih mênikå deskripsi naskah, transliterasi, alih tulis teks, såhå terjemahan. Teks ingkang dipunkaji, kanthi ngandharakên isining teks wontên panalitѐn mênikå, inggih Sêrat Suluk Maknåråså. 2. Sêrat Suluk Maknåråså inggih mênikå salah satunggaling naskah koleksi Perpustakaan Negeri Sanabudaya Yogyakarta kanthi kode PBA 255. Teks Sêrat Suluk Maknåråså mênikå ngginakakên båså Jawi såhå sêratan mawi aksårå Jåwå (carik) kanthi dhapukan måcapåt. Teks menikå kalêbêt ing jinising teks piwulang bab manunggaling kawulå Gusti. 3. Konsep manunggaling kawulå Gusti inggih mênikå proses ingkang dipunginakakên déning akal budi kanggé mangêrtosi hubungan kawulå såhå Gusti. Manunggaling kawulå Gusti asaling saking tigang têmbung inggih mênikå (1) manunggal inggih mênikå menyatu, (2) kawulå mênikå manungså, såhå (3) Gusti mênikå Tuhan. Pramilå manunggaling kawulå Gusti inggih mênikå manunggal antawisipun manungså kaliyan Gusti. Satêmah konsep manunggaling kawulå Gusti inggih mênikå proses ingkang kêdah dipunlampahi manungså supados sagêd manunggal kaliyan Gusti.
BAB II GÊGARAN TEORI A. Kajian Filologi 1. Pangêrtosan Filologi Têmbung filologi milå bukanipun saking båså Yunani philologia inggih philos têgêsipun 'trêsnå' såhå logos têgêsipun 'pembicaraan' utawi 'ngѐlmi' (Baroroh-Baried, 1994: 2). Adhêdhasar kalih têmbung kasêbut danguning dangu éwah dados 'rêmên micårå', 'rêmên sinau', 'rêmên ngèlmi', såhå 'rêmên dhatêng asiling sêratan ingkang ngêwrat piwulang inggil kados karyå sastrå. Pramilå sagêd kapêndhêt dudutanipun bilih pangêrtosan filologi inggih mênikå ngèlmi ngéngingi bab sastrå-sastrå ingkang kaandharakên gayut kaliyan bab ngѐlmi båså, bab kasusastran, såhå bab kabudayan (Baroroh-Baried, 1985: 1). Pangêrtosan filologi ingkang kasêrat wontên Kamus Istilah Filologi (1977: 27) inggih mênikå ngèlmi ingkang nyinaoni bab ingkang gayut kaliyan rohani satunggaling bångså såhå kekhususannya, utawi ingkang nyinaoni kabudayan adhêdhasar båså såhå bab ingkang gayut kaliyan sastranipun. Bedå kaliyan Djamaris (1977: 20), ingkang mahyahakên bilih filologi minångkå satunggaling ngѐlmi ingkang objek panalitѐnipun inggih mênikå naskah-naskah kinå. Wondéné Haryati-Soebadio (1991: 3) ngandharakên bilih filologi inggih mênikå teknik telaah ingkang gayut kaliyan prakawis-prakawis wontên salêbêting naskah kinå. Filologi ugi sagêd dipuntêgêsi minångkå telaah sastrå (kasusastran) såhå ngѐlmi ingkang gayut kaliyan sastrå utawi båså wontên ing karyå sastrå. Ananging, 10
11 danguning dangu teknik filologi dipungayutakên kaliyan prakawis-prakawis båså utawi linguistik, kados déné paråmåsastrå, semantik, såhå sanѐs-sanѐsipun. Wontên ing jaman samênikå pangêrtosan filologi têbanipun langkung wiyar inggih mênikå telaah bab båså ingkang dipunginakakên manungså (human speech) minångkå sastrå såhå bidang studi ingkang ngandharakên katrangan bab sêjarah budåyå. Miturut Sudibyo (2007: 108) filologi dipuntêgêsi minångkå gambaran keahlian ilmiah ingkang jumbuh kaliyan kekuratoran teks historis (historical text curatorship). Têgêsipun bilih filologi nggadhahi tugas mengidentifikasi såhå merestorasi teks saking jaman kinå. Bab mênikå dipuntindakakên kanthi mengidentifikasi fragmen, ngéwahi teks, såhå nyêrat pamrayogining teks. Adhêdhasar pamanggih wontên nginggil, sagêd dipunpêndhêt dudutanipun bilih pangêrtosan filologi kanthi wiyar inggih mênikå ngѐlmi ingkang nyinau bab båså, sastra, såhå budåyå saking asiling budåyå manungså ing jaman kinå ingkang awujud naskah-naskah kinå. Pangêrtosan filologi dipunginakakên wontên panalitèn mênikå awit panalitên mênikå nliti naskah kinå, kanthi irah-irahan Sêrat Suluk Maknåråså ingkang taksih sinêrat mawi astå (carik). Panalitèn mênikå nggandharakên isinipun teks Sêrat Suluk Maknåråså ingkang dipungayutakên kaliyan ngèlmi båså, bab kasusastran, såhå bab kabudayan. Pangêrtosan ngѐlmi filologi sampun kaandharakên wontên nginggil. Salajêngipun badhé kaandharakên ancasing filologi inggih wontên ngandhap mênikå.
2. Ancasing Filologi Ancasing filologi dipunpilah dados kalih, inggih umum såhå mligi (Baroroh- Baried, 1985: 2). Ancas umum filologi, inggih mênikå (1) mangêrtosi kabudayan satunggaling bangså lumantar saking asiling karyå sastrå, ingkang awujud lésan mênapa déné sêratan, (2) mangêrtosi maknå såhå paédahing teks kanggé masarakat ingkang nganggit, såhå (3) ngandharakên nilai-nilai budayå jaman rumiyin minångkå alternatif mêkaring kabudayan. Wondéné ancas filologi ingkang mligi inggih mênikå (1) damêl suntingan satunggaling teks ingkang paling cêlak kaliyan teks aslinipun, (2) ngandharakên sêjarah milå bukanipun teks såhå sêjarah mêkaring teks, såhå (3) ngandharakên resepsi pamaos wontên ing jamanipun. Adhêdhasar katrangan ancasing filologi ing nginggil, ancasing panalitѐn filologi tumrap teks SSM inggih mênikå ndadosakên naskah SSM sagêd kawaos, ndamêl kawontênaning naskah SSM, ndamêl transliterasi teks SSM, asiling suntingan sagêd ndadosakên naskah ingkang rêsik saking sêratan ingkang lêpat, såhå asiling terjemahan sagêd dados sarånå kanggé mangêrtosi isining teks tumrap tiyang ingkang botên paham båså Jawi. Salajêngipun ngѐlmi filologi kapérang dados kalih aliran. Katrangan ngéngingi aliran filologi kawahyakakên wontên ngandhap mênika. 3. Aliran Filologi Ngѐlmi filologi kapérang dados kalih aliran, inggih mênikå aliran filologi tradisional såhå aliran filologi modern. Tuwuhing aliran filologi mênikå milå bukanipun saking wontênipun sêrataning naskah ingkang makaping-kaping kasalin 12
saéngga nuwuhakên wujud ingkang mawarni-warni (varian) (Baroroh-Baried, 1985: 2). Pramilå, lajêng nuwuhakên sikap pandang tumrap varian naskah wontên teks-teks ing salêbêting naskah kinå, inggih mênikå aliran filologi tradisional såhå aliran filologi modern. Katrangan ngéngingi aliran filologi kasêbut miturut Baroroh-Baried (1985: 2) kados makatên. 1. Pangêrtosan aliran filologi tradisional inggih mênikå nêlakakên bilih variasi naskah mênikå mujudakên naskah ingkang korup, saénggå ancasing panalitѐnipun inggih mênikå manggihakên wujud asli teks (baboning teks) utawi ingkang paling cêlak kaliyan wujud ingkang asli. 2. Pangêrtosan aliran filologi modern inggih mênikå nélakakên bilih variasi naskah mênikå mujudakên kreasi-nipun panyalin. Ancasing panalitѐn mênikå kanggé mangêrtosi isining teks, napsirakên, nglêrêsakên, såhå nggayutakên kaliyan ngѐlmi sanѐs antawisipun båså, sastrå, agami, såhå politik ing jamanipun. Adhêdhasar katrangan ing inggil, panalitѐn mênikå ngginakakên aliran filologi modern. Bab mênikå kajumbuhakên kaliyan ancasing panalitèn, inggih mênikå kanggé mangêrtosi, napsirakên teks SSM sartå kagayutakên kaliyan ngѐlmi båså, sastrå, såhå budåyå (mliginipun agami). 4. Objek Panalitѐn Filologi Objek panalitѐn filologi kapérang dados kalih, inggih mênikå naskah såhå teks. Naskah wontên panalitѐn mênikå inggih naskah Sêrat Suluk Maknaråså, wondéné teks-ipun inggih teks Sêrat Suluk Maknaråså, kados ingkang kasêrat wontên bagan ing ngandhap mênikå. 13
Naskah Sêrat Suluk Maknåråså Objek panalitѐn filologi Teks Isining Sêrat Suluk Maknåråså Bagan 1: Objek Panalitѐn Filologi Naskah såhå teks dados objek panalitѐn wontên panalitѐn mênikå. Katrangan bab objek panalitѐn filologi kasêbut, kaandharakên ing ngandhap mênikå. a. Naskah Naskah dipunsêbut manuskrip utawi handschrift têgêsipun anggitan ingkang sinêrat astå (carik), ingkang taksih asli mênåpå déné ingkang sampun awujud salinanipun (Darusuprapta, 1984: 1). Naskah mênikå ngêwrat mawarni-warnining bab ingkang mujudakên wohing kabudåyånipun masarakat ing jaman rumiyin (Baroroh- Baried, 1985: 54). Kanthi makatên, naskah mênikå wontên wujudipun utawi konkret, inggih sagêd dipunpriksani, såhå sagêd dipuncêpêng. Adhêdhasar kalih pangêrtosan naskah ing inggil, sagêd dipunpêndhêt dudutan bilih naskah inggih mênika anggitan ingkang sinêrat astå, ingkang asli mênåpå déné salinanipun. Naskah ugi ngêwrat bab ingkang mujudakên wohing kabudayanipun masarakat ing jaman rumiyin. Jumbuh kaliyan dudutan pangêrtosan naskah kasêbut, ingkang dados objek panalitѐn mênikå inggih mênikå naskah Sêrat Suluk Maknåråså. Naskah Sêrat Suluk Maknåråså awujud sêratan astå (carik), nanging botên dipunmangêrtosi kalêbêt naskah salinan mênåpå botên amargi botên wontên katrangan bab panyalining naskah. 14
b. Teks Teks mênikå minangka isining naskah utawi manuskrip utawi handschrift. Onions lumantar Darusuprapta (1984: 1), ngandharakên bilih teks inggih mênikå rêroncѐning têmbung-têmbung minångkå wacånå ingkang ngêwrat bab tartamtu. Wondéné miturut Baroroh-Baried (1994: 57), teks inggih mênikå prakawis ingkang kawrat ing naskah. Teks mênikå sipatipun abstrak, namung sagêd kaangên-angên kémawon. Teks inggih mênikå rêroncèning têtêmbungan ingkang mujudakên waosan kanthi isi tartamtu utawi andharan ingkang kawrat ing salêbêting naskah (Mulyani, 2009: 2). Teks kapérang dados isi såhå bentuk. Isining teks inggih mênikå ide-ide utawi amanat ingkang badhé kaandharakên déning panganggit tumrap pamaos. Wondéné bentuk-ipun teks inggih mênikå cariyos ing salêbêting teks ingkang sagêd kawaos déning pamaos såhå sagêd dipunkaji miturut mawarni-warni pendekatan tuladhanipun alur, watak, gaya bahasa, lan sapanunggalanipun (Baroroh-Baried, 1985: 56). Dudutan saking pangêrtosan teks ing inggil bilih teks inggih mênikå isining naskah, andharan ingkang namung sagêd kaangên-angên kémawon, inggih ingkang asipat abstrak. Têgêsipun bilih isining teks sagêd dipunmangêrtosi sasampunipun kawaos. Makatên ugi teks SSM dipunmangêrtosi ngêwrat mistik Islam inggih manunggaling kawulå Gusti lantaran saking maos teks-ipun rumiyin. Salajêngipun, teks-teks ingkang kaandharakên ing naskah Jawi mênikå manékå warni såhå kasêrat kanthi aksårå ingkang mawarni-warni ugi. Wujud aksårå 15
ingkang manékå warni kasêbut, miturut Ismaun (1996: 1) kapérang dados sakawan, ingkang kaandharakên ing ngandhap mênikå. 1) Mbåtå sarimbag, wujud aksaranipun kados déné banon utawi pêrsêgi, aksårå mênikå kathah kapanggihakên ing samaking buku såhå pråsåsti. 2) Ngêtumbar, wujuding aksårå pérangan nginggilipun bundêr kados tumbar. 3) Mucuk êri, wujuding aksårå pérangan nginggilipun lancip kados déné êri, aksårå mênikå kathah kapanggihakên ing naskah utawi manuskrip. 4) Kombinasi, wujuding aksaranipun kombinasi saking tigang wujud sêratan aksårå Jåwå, inggih mênikå mbåtå sarimbag, ngêtumbar, såhå mucuk êri. Wujuding aksårå Jåwå ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat teks SMM ngginakakên wujud aksårå kombinasi. Pérangan mênikå adhêdhasar saking wujuding aksårå kombinasi saking tigang wujud sêratan aksårå Jåwå, inggih mênikå mbåtå sarimbag, ngêtumbar, såhå mucuk êri. 5. Lampahing Panalitѐn Filologi Lampahing panalitѐn filologi miturut Mulyani (2012b: 3) inggih mênikå inventarisasi naskah, deskripsi naskah, alih tulis teks kanthi damel transliterasi teks, suntingan teks kanthi penyajian aparat kritik, parafrase teks, såhå terjemahan teks. Lampahing terjemahan mênikå dipunpilih amargi teks ingkang dipuntliti inggih teks SSM, awujud carik kanthi dhapukan sêkar. Katrangan ngéngingi bab lampahing panalitѐn filologi kaandharakên wontên ngandhap mênikå. 16
17 a. Inventarisasi naskah Lampahing panalitên filologi ingkang kaping pisan inggih mênikå inventarisasi naskah. Inventarisasi naskah inggih mênikå ngêmpalakên katrangan gayut kaliyan kawontênanipun naskah ingkang ngêwrat teks sekorpus (Saputra, 2008: 81). Salajêngipun Saputra (2008: 81) ngandharaken bilih naskah sekorpus sagêd dipunsêbut naskah ingkang ngêwrat teks kanthi irah-irahan ingkang sami, biasanipun kasêrat wontên ing samak naskah. Ananging, botên mêsthi naskah ingkang irah- irahanipun sami ngêwrat teks sekorpus, utawi sagêd ugi kosok wangsulipun, bilih naskah ingkang irah-irahanipun botên sami ngêwrat teks sekorpus. Wondéné Mulyani (2012b: 3) ngandharakên bilih inventarisasi naskah inggih mênikå pados såhå nyathêt sadåyå naskah ingkang sajinis. Caranipun pados naskah Jawi inggih mênikå kanthi studi pustaka såhå pengamatan langsung. Studi pustaka dipunlampahi kanthi maos katalog utawi studi katalog, wondéné pengamatan langsung dipunlampahi kanthi ningali wujuding naskah Jawi ing muséum utawi perpustakaan pernaskahan, instansi ingkang nyimpên naskah såhå koleksi pribadi (Djamaris, 2002: 10). Ancasing inventarisasi naskah inggih mênikå kanggé mangêrtosi gunggung såhå kawontênanipun naskah ingkang dipundadosakên sumber data panalitѐn. Asiling inventarisasi naskah inggih daftar ngéngingi gunggungipun naskah (sekorpus) antawisipun irah-irahan naskah, nomêr koleksi, gunggungipun naskah såhå wontên ing pundi kémawon naskah kasimpên, panyêrating naskah, gunggunging kacanipun utawi teks ing naskah, sarta nåmå panganggitipun.
18 Inventarisasi naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni såhå Sêrat Suluk Maknåråså dipuntindakaken kanthi metode studi pustaka såhå kalajêngakên kanthi pengamatan langsung. Metode studi pustaka dipuntindakakên kanthi maos katalog (studi katalog). Pengamatan langsung dipuntindakaken kanthi ningali wujuding naskah ing perpustakaan-perpustakaan pernaskahan ing tlatah Yogyakarta. Sasampunipun ngandharakên inventarisasi naskah, garapaning panalitèn salajêngipun inggih mênikå ndamêl deskripsi naskah. b. Deskripsi Naskah Deskripsi naskah inggih mênikå andharan kanggé nggambarakên kawontênaning naskah kajumbuhakên kaliyan kawontênan mênåpå wontênipun (Mulyani, 2012b: 6). Deskripsi naskah mênikå pênting kaandharakên amargi satunggal irah-irahan sagêd kapanggihakên langkung saking satunggal eksemplar. Kawontênan mênikå dipunsebabakên amargi wontênipun tradisi salin-menyalin. Darusuprapta (1984: 8), ngandharakên bilih isining deskripsi naskah ngêwrat katrangan kados ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 1: Katrangan Deskripsi Naskah No. Deskripsi Naskah 1. Papan panyimpêning naskah Irah-irahan 2. 3. Pambukå/pengantar/ manggålå Katrangan ngêwrat bab sintên pamaréntah, swasta) såhå nomêr kodeks-ipun. ingkang nyimpên (pribadi, ngêwrat bab wontên pundi irah-irahan kasêrat (salêbêting utawi sajawining naskah), sintên ingkang nyêrat (piyambak utawi tiyang sanѐs). andharan wiwitaning sêratan naskah/manuskrip, isinipun ngandharakên wêkdal miwiwiti nyêrat, pawadaning nyêrat, ancasing nyêrat, namaning
Lajêngipun tabel No. Deskripsi Naskah 4. Panutup/kolofon 5. Panyêrat 6. Tarikh salinan 7. Samak 8. Jilidan 9. Ukuraning naskah 10. Ukuraning teks 11. Isi 12. Rêrênggan/hiasan/ gambar Katrangan panyêrat, pujian dhumatêng Déwa utawi Gusti ingkang Maha Êså, pujian dhumatêng panguaos utawi nabi-nabi. andharan pérangan wingking ing pungkasaning sêratan manuskrip. Isinipun ngandharakên wêkdal ngrampungakên sêratan, papaning nyêrat, namaning panyêrat, pawadaning nyêrat, ancasing sêratan, kêkajênganing panyêrat (kolofon wingking). andharan bab sintên ingkang nyêrat teks, mênåpå kasêrat déning ingkang kagungan gagasan mênåpå kasêrat déning tiyang sanѐs awit nuhoni dhawuh. andharan bab papanipun nyalin naskah, nåmå panyalin, ancasing nyalin naskah, såhå pamrakarsa panyalinan. andharan ingkang bahaning dipunginakakên (kulit, kêrdhus, kajêng, dlancang), såhå kawontênaning wingking (wêtah, bolong, gripis, utawi risak), rupining samak (cêmêng, biru, soklat, kombinasi), lajêng samak wujudipun kadospundi isinipun. andharan bab jilidanipun naskah, dipundondomi mênåpå botên, wontên kuras/kateren-ipun mênåpå (kêkah, kêndho), botên, kawontênaning wontên dlancang ingkang pêthil mênåpå botên. andharan bab ukuran wiyar såhå panjangipun naskah sartå kandêlipun pintên. Kandêlipun naskah sagêd kaukur kanthi centimeter utawi kathahipun pupuh såhå pådå (sêkar), kathahing kåcå (gancaran). ngandharakên ukuran wiyar såhå panjangipun teks, mênåpå wontên ingkang kasêrat namung sêpalih, sapråtigan, sapråsåkawanipun raining dlancang såhå gunggung kacanipun teks. andharan pérangan isining teks bilih jangkêp mênåpå kirang, kapunggêl mênåpå fragmen, kadospundi mênggah andharan isinipun, satunggal utawi kêmpalan saking mapintên-pintên teks. ngandharakên papanipun rêrênggan, kagambar mawi mangsi såhå warni bab samak samak pérangan ngajêng (rêrênggan, sêratan) jilidan awujud rêrênggan, wujudipun 19
Lajêngipun tabel No. Deskripsi Naskah 13. Dhapukan 14. Jinis 15. Sêratan 16. Båså 17. Tåndhå pamaos 18. Cathêtan Katrangan mênåpå, wontên gayutipun kaliyan andharan teks mênåpå botên. andharan bab dhapukaning teks (gancaran, sêkar, pawincantênan utawi drama, kombinasi). Mênawi teks dipunétang gunggunging larik sabên kacanipun, mênawi sêkar dipunêtang cacahipun pupuh såhå pådå ing sabên pupuhipun. jinis manuskrip golonganing andharan (piwulang, sêjarah, lan sapanunggalanipun) såhå kadospundi mênggah titikanipun. andharan bab jinising aksårå ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat teks (aksårå Jåwå/Latin/Arab pégon), kadospundi mênggah wujuding aksårå (mbåtå- sarimbag, ngêtumbar, mucuk eri mênåpå kombinasi), kadospundi tandhêsing sêratanipun (kandêl mênåpå tipis), kadospundi mênggah ukuraning aksårå (agêng, cakêpan, alit), kasêrat jêjêg, miring ngiwå utawi nêngên, kasêrat mawi mangsi rupi mênåpå, kasêrat ing salêbêting dlancang sisih pundi (verso mênåpå recto), kasêrat déning ingkang sampun kulintên nyêrat mênåpå botên, sêratan gampil kawaos mênåpå angѐl kawaos. andharan bab ragam båså ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat teks (ragam kråmå, ngoko, campuran), kadospundi mênggah basanipun (båså baku, ênggѐn- ênggѐnan, campuran, cuplikan saking båså Arab, Melayu mênåpå sanѐsipun) sartå ngginakakên båså Jawi Énggal, Jawi Kinå, utawi båså Sansekerta. andharan ingkang dipunginakakên, wontên ing dhapukan pundi, kasêrat mawi mangsi mênåpå, kadospundi wujuding tåndhå, mênåpå wontên såhå panåndhå kaginakakên kanggé mênåpå kémawon. andharan bab cathêtan ing salêbêting teks ingkang wontên gayutipun kaliyan teks (kåcå pintên, kåcå pundi kémawon, såhå isinipun mênåpå). Mênåpå wontên cathêtan ing sajawining teks inggih ing pinggiraning dlancang (kåcå pintên, gunggunging kanthi gancaran dhapukan bab tiyang bab tåndhå pamaos sanѐsipun, 20
Lajêngipun tabel No. Deskripsi Naskah Katrangan kåcå, isining andharan). Mênawi wontên cathêtan ing sajawining naskah kaandharakên wontên pundi kémawon, gêgagayutanipun, såhå boboting andharan Asiling deskripsi mênikå nggambarakên kawontênaning naskah kanthi cêthå såhå rinci. Adhêdhasar katrangan deskripsi naskah ing nginggil, bab-bab ingkang dipunandharakên saking naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni inggih mênikå papan panyimpêning naskah, nomêr koleksi, irah-irahan, kawontênaning naskah, ukuraning naskah, ukuraning margin naskah, såhå kandêlipun naskah. Salajêngipun, samak naskah, jinis bahan naskah, isining naskah, wujud teks, gunggunging pupuh, namaning pupuh, gunggunging pådå, jinising naskah, jinising aksårå, sikap-ing aksårå, ukuraning aksårå, wujuding aksårå, tandhêsaning aksårå, warnining mangsi, såhå basanipun teks. Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni ugi dipunandharakên ukuran teks-ipun, panomeranipun kåcå, gunggungipun kåcå ingkang katliti, gunggung kåcå ingkang suwung, cathêtan déning piyantun sanѐs såhå cathêtan ing sajawining teks. Andharan ngéngingi kawontênaning naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni ingkang langkung jangkêp kaandharakên ing bab III, sub-bab instrumen panalitèn. Deskripsi naskah wontên panaliten mênikå dipunginakakên kanggé mangêrtosi kawontênaning naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni adhêdhasar mênåpå wontênipun. Sasampunipun 21
22 ngandharakên kawontênaning naskah, garapaning panalitèn salajêngipun inggih mênikå ndamêl alih tulis. c. Alih Tulis Alih tulis inggih mênikå nggantos sêrataning teks kanthi aksårå ingkang sami kaliyan aksårå sêrataning teks utawi mawi aksårå ingkang bédå (Mulyani, 2012b: 6). Alih tulis dipuntindakakên kanthi damêl transliterasi, såhå suntingan kanthi penyajian aparat kritik kados déné bagan ing ngandhap mênikå. Transliterasi Metode Diplomatik Transliterasi Transliterasi Metode Standar Alih Tulis Suntingan Metode Diplomatik Suntingan kanthi Penyajian aparat kritik Suntingan Metode Standar Bagan 2: Alih Tulis Alih tulis dipuntindakakên kanthi damêl transliterasi såhå suntingan kanthi penyajian aparat kritik. Transliterasi kapérang dados kalih jinis inggih mênikå transliterasi metode diplomatik såhå standar. Suntingan ugi kapérang dados kalih jinis inggih mênikå suntingan metode diplomatik såhå standar. Andharan ngéngingi alih tulis kaandharakên wontên ngandhap mênikå. 1) Transliterasi Transliterasi miturut Onions, (lumantar Darusuprapta, 1984: 2), inggih mênikå suntingan ingkang dipunandharakên kanthi jinis sêratan sanѐs. Wondéné Mulyani (2012b: 9) mahyahakên bilih transliterasi inggih mênikå alih tulis sêrataning
23 teks mawi aksårå ingkang botên sami kaliyan aksaraning teks. Salajêngipun, Baroroh- Baried (1985: 65), ugi ngandharakên bilih transliterasi inggih mênikå alih tulis jinising sêratan, aksårå mbåkå aksårå saking satunggal abjad dumugi abjad sanѐsipun. Pangêrtosan transliterasi wontên Kamus Istilah Filologi (1977: 90), inggih mênikå pengubahan teks dhatêng sêratan sanѐsipun utawi sagêd dipunsêbut alih aksårå, tuladhanipun saking aksårå Jåwå dhatêng Latin, saking aksårå Sunda dhatêng Latin. Transliterasi dipunginakakên kanggé nêpangakên teks-teks kinå ingkang dipunsêrat kanthi aksårå daérah, amargi sapérangan masarakat botên mangêrtos dhatêng sêratan daérah. Nalikå ndamêl transliterasi, wontên sapérangan bab ingkang kêdah dipungatosakên. Mulyani (2009: 21) ngandharakên bilih bab-bab ingkang kêdah dipungatosakên inggih mênikå kados makatên. a) Ngѐlmi bab tåtå panyêrating aksårå ingkang dipunginakakên wontên naskah såhå ingkang dipunginakakên kanggé alih tulis. b) Sipating aksårå wontên naskah såhå sipating aksårå ingkang dipunginakakên kanggé alih tulis. c) Ejaan inggih mênikå kanggé ngajêgakên variasi ejaan naskah, pengejaan têmbung-têmbung pinjaman mliginipun wontên teks kanthi dhapukan sêkar. d) Pungtuasi inggih mênikå tåndhå pamaos kanggé tåndhå panuturing ukårå kados tå titik, titik koma, koma, tåndhå pitakѐn, tåndhå pakѐn, såhå tåndhå petik; tåndhå metra fungsi-nipun minångkå tåndhå péranganing sêkar inggih watêsaning gatrå, watêsaning pådå såhå pupuh.
Salajêngipun, Mulyani (2012b: 10) ngandharakên bilih metode transliterasi kapêrang dados kalih. Jinising metode transliterasi kasêbut kaandharakên wontên ngandhap mênikå. a) transliterasi diplomatik, inggih mênikå cårå anggѐnipun damêl alih aksårå sêrataning teks ingkang kasêrat mênåpå wontênipun kados déné sêrataning teks- ipun kanthi aksårå ingkang bédå. b) transliterasi standar/ortografis/kritik/baku inggih mênikå cårå anggѐnipun damêl alih aksårå sêrataning teks ingkang kasêrat adhêdhasar utawi sampun kajumbuhakên kaliyan Ejaan yang Disempurnakan (EYD) ingkang taksih dipunanggé kanthi aksårå ingkang bédå. Metode transliterasi ingkang dipunginakakên ing panalitѐn inggih mênikå metode transliterasi standar. Metode transliterasi standar inggih mênikå cårå anggѐnipun damêl alih tulis sêratan inggih aksårå Jåwå dipungantos aksårå Latin såhå kajumbuhakên kaliyan ejaan båså Jawi ingkang limrah. Transliterasi dipunlampahi kanthi nglêrêsakên teks SSM ingkang botên jumbuh kaliyan ejaan båså Jawi ingkang taksih dipunanggé. Tuladhanipun, panyêrating aksårå kapital, pêdhotaning têmbung, sêratan ejaan têmbung, lan sanѐs-sanѐsipun. Wondéné tåndhå-tåndhå ingkang dipunginakakên kanggé alih tulis ing panalitѐn mênikå kaandharakên makatên. a) Tåndhå / kanggé nggantos tåndhå pådå lingså b) Tåndhå // kanggé nggantos tåndhå pådå lungsi c) Tåndhå /// kanggé nggantos tåndhå mangajapå ing sangajênging sêratan 24
25 2) Suntingan Teks såhå Aparat Kritik a) Suntingan Teks Suntingan teks inggih mênikå satunggaling lampahing panalitѐn filologi ingkang awrat. Kanthi suntingan teks badhé kapanggihakên teks ingkang sampun dipunlêrêsakên satêmah rêsik saking teks korup (Darusuprapta, 1984: 5). Baroroh- Baried (1985: 69) ngandharakên bilih suntingan teks kapérang dados kalih inggih mênikå suntingan teks edisi diplomatik såhå suntingan teks edisi standar. Suntingan teks diplomatik, inggih mênikå suntingan ingkang dipuntindakakên kanthi botên ngéwahi mênåpå-mênåpå, inggih kanthi mênåpå wontênipun. Suntingan mênikå dipuntindakakên kanthi pangangkah supados pamaos sagêd mangêrtosi teks saking naskah sumber tanpå dipunéwahi satunggal mênåpå. Ancasing suntingan diplomatik mênikå kanggé ngajêgakên teks ingkang asli. Pramilå, suntingan teks diplomatik kaanggêp paling asli amargi botên wontên iguh pratikêl saking panyunting. Mênawi panyunting badhé nglêrêsakên teks (conjectura) dipunlêbêtakên wontên cathêtan (Darusuprapta, 1984: 6). Wondéné, suntingan teks standar inggih mênikå suntingan ingkang mahyakakên naskah kanthi nglêrêsakên kalêpatan-kalêpatan såhå sêratan ingkang botên ajêg, sartå ejaan-ipun dipunjumbuhakên kaliyan pandom ejaan ingkang gumathok. Sadåyå éwah-éwahan dipuncathêt wontên ing papan tartamtu, supados sagêd dipunpriksani såhå dipuntandhingakên kaliyan waosaning naskah satêmah pamaos sagêd mangêrtos kajêngipun éwah-éwahan mênikå. Pramilå, suntingan teks
26 mênikå dipunlampahi kanthi ngéwahi såhå nglêrêsakên teks ingkang korup adhêdhasar pamanggihing panyunting (conjectura) (Darusuprapta, 1984: 6). Metode suntingan ingkang dipunginakakên wontên panalitѐn mênikå inggih metode suntingan teks standar amargi sumber data ingkang dipunginakakên gunggungipun namung satunggal eksemplar inggih teks SSM. Caranipun ndamêl suntingan inggih mênikå kanthi nglêrêsakên kanthi nggantos, nambahi, utawi ngirangi aksårå, wandå, utawi têmbung wontên teks SSM. Suntingan wontên panalitѐn mênikå adhêdhasar Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939), ejaan båså Jawa ingkang limrah, pathokan utawi paugêran sêkar måcåpat, såhå njumbuhakên isi kaliyan konteks-ipun. b) Aparat Kritik Aparat kritik utawi apparatus criticus inggih mênikå minångkå pertanggungjawaban ilmiah saking kritik teks ing salêbêting suntingan teks utawi ngandharakên teks ingkang sampun rêsik teks-ipun botên wontên ingkang korup. (Mulyani, 2009: 29). Aparat kritik sagêd kasêrat kanthi kalih cårå inggih mênikå dipunsêrat wontên sangandhaping teks minångkå catatan kaki, såhå sagêd dipunlampirakên wontên sawingkingipun suntingan teks minångkå catatan halaman. Aparat kritik dipunginakakên kanggé ngandharakên wujuding sadåyå éwah- éwahan. Éwah-éwahan kasêbut inggih mênikå nglêrêsakên wandå mênåpå déné têmbung, nambahi wandå mênåpå déné têmbung såhå ngirangi wandå mênåpå déné têmbung minångkå pertanggungjawaban ilmiah panalitѐning naskah.
27 Aparat kritik wontên panalitѐn mênikå ugi ngginakakên tåndhå-tåndhå ingkang dipunginakakên kanggé nggantos, nambahi, såhå ngirangi wandå utawi têmbung kados ing bab suntingan teks ing nginggil. Salajêngipun, nomêr kanggé sabên aparat kritik ngginakaken ångkå Arab sêratan Latin (...1, ...2, ...3, lsp). d. Parafrase Teks Parafrase inggih mênikå ngéwahi dhapukan sêkar dados dhapukan gancaran (Mulyani, 2012b: 17). Teks kanthi dhapukan sêkar têmbung-têmbungipun pinilih utawi diksi-nipun tartamtu inggih båså ingkang pinacak, rinênggå botên ngginakakên têmbung-têmbung limrah utawi têmbung kanggé pawicantênan padintênan. Satêmah têmbung-têmbung kasêbut angѐl dipunmangêrtosi. Pramila, parafrase dipuntindakakên kanggé ngéwahi rêrêngganing båså dados båså limrah supados gampil dipumangêrtosi isinipun. Wontên ing panalitѐn filologi, menawi objek kajian-ipun kanthi dhapukan sêkar kêdah dipunéwahi dados dhapukan gancaran supados dipunmangêrtosi kanthi cêtha ngéngingi bab jêjêr, waséså, lésan, såhå katranganipun. Teks kanthi dhapukan sêkar mênikå dhasaripun klompoking têmbung, dados jêjêr, waséså, lésan, såhå katranganipun dѐrѐng dipunmangêrtosi. Parafrase teks SSM dipunlampahi kanthi ngéwahi teks SSM ingkang kasêrat kanthi dhapukan sêkar måcåpat dados dhapukan gancaran. Dados, parafrase mênikå dipundamêl kanggé ndhasari ndamêl terjemahan.
28 e. Terjemahan Terjemahan utawi alih båså inggih mênikå ngéwahi båså saking basaning teks utawi båså sumbêripun dhatêng båså sasaran (Mulyani, 2009: 32). Darusuprapta (1984: 9) mahyakakên bilih pangêrtosan terjemahan inggih mênikå alih båså saking båså satunggal dhatêng båså sanèsipun utawi alih maknå saking båså sumber dhatêng båså sasaran. Upaminipun, båsåning teks mênikå båså Jawi kagantos båså Indonesia, kanthi pangangkah supados isining teks sagêd dipunmangêrtosi déning tiyang ingkang botên mangêrtos båså Jawi. Saking kalih andharan pangêrtosan terjemahan ing inggil sagêd dipunpêndhêt dudutanipun bilih terjemahan mênikå nggantos basaning teks dhatêng båså sanѐsipun. Salajêngipun, terjemahan teks SSM wontên panalitѐn mênikå dipunlampahi kanthi ngéwahi båså saking båså Jawi dados båså Indonesia. Salajêngipun, Darusuprapta (1984: 9) ngandharakên bilih dhasaring damêl terjemahan wontên warni tiga ingkang kêdah dipungatosakên. Déné urut-urutanipun makatên. 1) Mangêrtos saѐstu ngéngingi båså sumbêripun, inggih båså ingkang badhé dipunalih-basakakên 2) Nguwaosi båså sasaran-ipun, inggih båså ingkang dipunginakakên kanggé ngalih-basakaken. 3) Mangêrtosi kawontênan panyêrating teks såhå pagêsanganing masarakat rikålå teks dipunsêrat.
Metode terjemahan mênikå mawarni-warni, nanging sagêd karingkês dados warni tigå (Darusuprapta lumantar Mulyani, 2012b: 21). Tigang metode terjemahan kasêbut kados andharan ing ngandhap mênikå. 1) Terjemahan harfiah inggih mênikå ngéwahi båså saking båså teks kanthi ndamêl alih basanipun sabên têmbung-têmbungipun dipunéwahi dados båså sasaran, nanging taksih miturut urutaning andharaning teks. 2) Terjemahan isi utawi maknå inggih mênikå ngéwahi båså saking båsåning teks kanthi damêl alih basanipun sabên têmbung-têmbung ing båså sumber dipunalih- basakakên dados têmbung-têmbung ing båså sasaran ingkang jumbuh. 3) Terjemahan bebas inggih mênikå ngéwahi båså saking båsåning teks utawi båså sumbêr dipunalih-basakakên dados båså sasaran. Adhêdhasar andharan metode terjemahan ing inggil, metode ingkang dipunginakakên wontên panalitѐn mênikå inggih metode terjemahan harfiah, isi/makna, såhå bebas. Terjemahan harfiah dipunginakakên mênawi båså sumbêr, inggih båså Jawi sagêd dipun-terjemah-aken dhatêng båså sasaran, inggih båså Indonesia. Terjemahan isi/makna dipunginakakên mênawi teks SSM botên sagêd dipun- terjemah-aken nganggé terjemahan harfiah amargi wontênipun idiom saking båså sumber (båså Jawi). Ancasing terjemahan mênikå supados maknå teks saking båså sumber (båså Jawi) sagêd sami kaliyan båså sasaran (båså Indonesia). Kalajêngakên terjemahan bebas mênawi idiom saking båså sumbêr botên sagêd dipun-terjemah- akên kanthi metode terjemahan isi/makna. 29
Terjemahan wontên panalitѐn mênikå ngginakakên Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939), Kamus Jawa Kuna-Indonesia (Mardiwarsito, 1981) kanggé mangêrtosi têmbung-têmbung Kinå (arkhais) ing teks SSM såhå Bausastrå Jawa- Indonesia (Prawiroatmadja, 1981). Terjemahan teks dipunlampahi supados teks SSM sagêd dipunmangêrtosi maknanipun déning masarakat. Kajawi saking mênikå, terjemahan teks SSM mumpangati kanggé nggampilakên nalika ngandharakên konsep manunggaling kawulå Gusti. B. Suluk Têmbung suluk asalipun saking båså Arab sulukan minangka têmbung jamak saking silkun ingkang têgêsipun perjalanan pengembaraan, kehidupan pertama (Hava lumantar Darusuprapta, 1990: 1). Poerwadarminta (1939: 571) ngandharakên bilih têgêsipun suluk inggih mênikå sêrat, têmbang ingkang ngêwrat piwulang, såhå ajaran gaib. Salajêngipun Simuh (1988: 277) ngandharakên bilih suluk inggih mênikå ajaran ngѐlmi makrifat ingkang kawahyakakên kanthi dhapukan sêkar, milå andharan ing salêbêting sastra suluk dipunwahyakakên kanthi båså ingkang khas, bédå kaliyan sastrå-sastrå sanѐsipun. Sasanѐsipun mênikå, karyå sastrå suluk inggih mênikå karyå sastrå ingkang dipunsêrat kanthi ancas pendidikan såhå pengajaran utawi piwulang (Widyastuti, 2001: 1). Adhêdhasar katrangan ing nginggil sagêd dipunpêndhêt dudutanipun bilih suluk inggih mênikå sêkar ingkang isinipun perjalanan pengembaraan sartå dipunginakakên minangkå sarånå pendidikan utawi piwulang kanthi ngginakakên 30
31 båså ingkang khas ingkang bédå kaliyan sastrå-sastrå sanѐsipun. Panalitѐn teks SSM mênikå ngandharakên bab piwulang manunggaling kawulå Gusti. Piwulang kasêbut dipunwahyakakên kanthi dhapukan sêkar måcåpat såhå ngginakakên båså ingkang éndah. C. Sêkar Måcåpat Sêkar måcåpat mênikå salah satunggaling jinis dhapukaning teks (Mulyani, 2011: 70). Miturut Padmopuspito (lumantar Endraswara, 2010: 9) måcåpat mulå bukanipun saking têmbung måcå papat-papat. Têgêsipun, cårå maos teks ingkang mawi andhêgan ing sabên sakawan wandå sapisanan ing sabên gatranipun. Wondéné Poerwadarminta (1939: 600) mahyakakên bilih sêkar måcåpat inggih mênikå sêkar ingkang pangikêtipun awêwaton guru lagu såhå guru wilangan mênåpå déné kanthi lêlagon. Bab mênikå jumbuh kaliyan andharanipun Padmosoekotjo (1960: 27) bilih sêkar måcåpat mênikå gadhah paugêran ingkang gumathok. Paugêran ingkang gumathok mênikå inggih wontênipun guru gatrå, guru wilangan, såhå guru lagu. Guru gatrå, atêgês wêwaton gatrå, inggih mênikå wêwaton cacahipun utawi kathahipun gatraning sêkar sabên sapådå (satu bait). Guru wilangan atêgês wêwaton cacahipun utawi kathahipun wandå utawi kêcap ing satunggal-satunggaling gatranipun sêkar. Wondéné guru lagu, inggih mênikå wêwaton dhawahing swantên ing pungkasaning gatrå.
32 Gunggungipun sêkar måcåpat inggih wontên 11 inggih mênikå Mijil, Kinånthi, Sinom, Asmarådånå, Dhandhanggulå, Gambuh, Maskumambang, Durmå, Pangkur, Mêgatruh, såhå Pocung. Katrangan ngéngingi sêkar måcåpat mênggah guru gatrå, guru wilangan sartå guru lagunipun kapratêlakakên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 2: Metrum Sêkar Måcåpat såhå Paugêranipun Guru gatra, Guru Wilangan, Guru Lagu No Nåmå Sêkar IV V VI VII VIII III II I 8i 8a 8i 8a 1 Kinanthi 8u 8i - - 8i 12a 2 Pocung 12u 6a 8u 7a 8a 8e/o 8a 3 Asmarådånå 8i 6u 6i 10e 10i 6o 10i 4 Mijil 8a 8i 6a - - 5 Maskumambang 12i 7a 12u 8a 8u 11i 8a 6 Pangkur 8u 7i 8i 8a 8i 8a 7 Sinom 7a 9i 7u 8e 10i 10a 8 Dhandhanggulå 5a 8i 7a 12a 9 Durmå 6a 7i - 8o 8u 7u 10u 12i 10 Gambuh - 8o 8i 8u 8i 12u 11 Mêgatruh - 8a - - 8i 7a 6u 7i - - - - - - - 8i 8a - - - IX X - - - - - - - - - - - - - 12a 7a 12i - - - - - - Katrangan : a. Ångkå Romawi I-X nêdahakên urutaning gatrå b. Ångkå Arab 6-12 nêdahakên gunggunging wandå sabên gatrå c. Ångkå Latin a, i, u, e/o nêdahakên vokal pungkasan sabên gatrå Teks SSM wontên panalitѐn mênikå kasêrat kanthi dhapukan sêkar måcåpat inggih metrum Dhandhanggulå, Pangkur, Asmarådånå, såhå Maskumambang. Metrum mênikå dipunmangêrtosi saking irah-irahaning sêkar såhå sasmitaning sêkar. Irah-irahaning sêkar mênikå kasêrat wontên wiwitaning pupuh. Irah-irahaning sêkar ingkang kasêrat kasêbut, inggih pupuh Pangkur, Asmarådånå, såhå Maskumambang wondéné pupuh Dhandhanggulå dipunmangêrtosi saking têmbung "dhandhanggêndhis" ing gatrå sapisan pupuhipun.
33 Sasmitaning sêkar sagêd kasêrat wontên wiwitan såhå pungkasaning pupuh. Mênawi kasêrat ing wiwitaning pupuh, nêdahakên bilih namaning sêkar kasêbut jumbuh kaliyan sasmitaning sêkar. Mênawi kasêrat ing pungkasaning pupuh, nêdhahakên bilih namaning sêkar candhakipun jumbuh kaliyan sasmitaning sêkar kasêbut. Sasmitaning sêkar ingkang kapanggihakên wontên teks SSM wontên sakawan, ingkang kaandharakên wontên tabel ngandhap mênikå. Tabel 3. Sasmitaning Sêkar ing Teks Sêrat Suluk Maknåråså No. Sasmitaning Sêkar Cuplikaning teks Kåcå 1 Dhandhanggulå 2 Pangkur Asmarådånå 3 4 Maskumambang //o// ingsun nganggit têmbang dhandhanggêndhis /.... //o// kapungkur ingkang paningal /.... //o// kasmaran gaibing ngѐlmi /.... //o// luméntaring tumamѐng toya gumanti /.... 69 72 74 76 D. Konsep Manunggaling Kawulå Gusti Masarakat Jawi pitados bilih samukawis ingkang wontên donya mênikå sajatosipun gayut kaliyan kosmos raya. Miturut priyantun Jawi, manungså mênikå gêsang wontên kalih jagad inggih mênikå jagad gêdhé (makrokosmos) såhå jagad cilik (mikrokosmos). Jagad gêdhé inggih mênikå pandangan hidup tumrap ngalam donyå ingkang ngêwrat kêkiyatan supranatural ingkang asipat botên nyåtå. Wondéné jagad cilik inggih mênikå pandangan hidup tumrap ngalam donyå ingkang nyåtå. Ancasing gêsang masarakat Jawi inggih mênikå manggihakên såhå nuwuhakên keseimbangan antawisipun gêsang ing jagad gêdhé såhå cilik (Endraswara, 2006: 65).
Pandangan hidup priyantun Jawi ingkang pitados wontênipun keseimbangan antawisipun jagad gêdhê såhå jagad cilik sagêd dipunmangêrtosi saking tumindakipun nalikå gêsang wontên donyå. Miturut Santosa (2011: 10-22) tumindak- tumindak kasêbut inggih mênikå (1) slamêtan, (2) klangênan , (3) siyam, (4) pitados bilih båndhå donyå mung sadêrmå anggadhuh pêparingé Gusti Kang Akaryå Jagad, såhå (5) pati, priyantun Jawi pitados bilih sabên tumindak badhé nuwuhakên dåyå tumrap sédaning manungså. Adhêdhasar bab kasêbut milå salajêngipun nuwuhakên ancasing gêsang tumrap masarakat Jawi. Santosa (2011: 22-26) ngandharakên bilih ancasing gêsang priyantun Jawi, inggih mênikå. 1. dados priyantun ingkang unggul, inggih mênikå gadhah ngѐlmi såhå sêsêrêpan ingkang wiyar, gadhah budi ingkang luhur, såhå wicaksånå; 2. gêsang ingkang têntrêm såhå cêkap ing samukawis, inggih mênikå gêsang ingkang saimbang antawisipun lair såhå batos; 3. patêmbayatan gêsang, inggih mênikå cêkap kabêtahanipun kanthi rêmên têtulung dhatêng tiyang sanѐs; 4. ngudi kasampurnaning batos, såhå 5. swargå, nindakakên tumindak ingkang saé kanggé sangu dhatêng akérat. Gangsal ancasing gêsang priyantun Jawi ing nginggil sami ndayani antawisipun satunggal såhå sanѐsipun. Adhêdhasar ancasing såhå gêgayuhaning gêsang priyantun Jawi mênikå milå priyantun Jawi nindakakên lêlampahan supados sagêd anggayuh ancasing gêsang kasêbut. Salah satunggaling kanthi manunggal kaliyan Gusti. 34
Manunggaling kawulå Gusti inggih mênikå manunggal antawisipun jiwå manungså kaliyan Gusti (Sastromidjojo, 1972: 49). Bab mênikå nêdahakên bilih manunggal inggih satunggaling wujud ingkang nyåtå, kanthi têmbung sanѐs bilih manungså awujud badan wadag (arti kebendaan) manunggal déning wujud ingkang botên nyata utawi mujarad inggih mênikå Gusti. Ancasing gêsang manungså supados manunggal kaliyan Gusti salajêngipun nuwuhakên konsep-konsep manunggaling kawulå Gusti. Konsep manunggaling kawulå Gusti inggih mênikå proses ingkang kêdah dipunlampahi manungså supados sagêd manunggal kaliyan Gusti. Simuh (1988: 293) ngandharakên bilih salêbêting konsep manunggaling kawulå Gusti ugi wontên paham bilih manungså såhå Gusti botên wontên bédanipun atêgês manungså inggih wujud wadhag saking Gusti. Paham mênikå dipunsebut monisme, inggih satunggaling paham ingkang pitados bilih ngalam donyå såhå manungså minångkå wujud wadag saking kakékat tunggal, inggih mênikå Gusti. Manungggaling kawulå Gusti inggih gêgayuhaning agêsang ingkang kêdah dipungayuh déning manungså (Simuh, 1988: 289). Konsep manunggaling kawulå Gusti gayut kaliyan konsep kasampurnaning gêsang manungså. Upåyå kanggé nggayuh kasampurnaning gêsang inggih limrah tumrap gêsanging manungså. Têgêsipun bilih sabên manungså gadhah pangangkah kapéngin manunggal kaliyan Gusti. Wujudipun konsep manunggaling kawulå Gusti wontên panalitѐn mênikå kaandharakên wontên ngandhap mênikå. 35
1. Titikanipun Manungså ingkang sampun Makrifat Manunggaling kawulå Gusti utawi kasampurnaning gêsang inggih mênikå tumindak ingkang wajib dipunlampahi déning manungså supados sagêd gêsang kanthi têntrêm ing donyå adhêdhasar sakawan lampahing agêsang miturut piwulang agami Islam. Lampahing agêsang kasêbut inggih mênikå syariat, tarékat, hakikat, såhå makrifat (Mulyani, 2012a: 64). Syariat inggih mênikå urutan ingkang wiwitan inggih manungså kêdah ngurmati såhå gêsang adhêdhasar ukum agami, nindakakên kawajibaning agêsang, ngormati tiyang sêpuh, guru, pangarså såhå råjå, nindakakên wêwatoning sosial, sartå pidatos dhatêng tatanan kosmos. Kanthi makatên, nalikå manungså sadhar kanthi ngormati tiyang sêpuh, guru, såhå råjå têgêsipun ngormati Gusti sartå pitados dhumatêng Gusti (Darusuprapta, 1990: 2). Tarikat inggih mênikå urutan sasampunipun syariat inggih sadåyå tumindak ing syariat langkung dipuntingkatakên kanthi tobat såhå nggêtuni tumrap doså, takwa, nindakakên siyam ingkang dipunwajibakên, ngirangi dhahar, ngunjuk, såhå saré (Darusuprapta, 1990: 2). Nalikå manungsa sampun dumugi piyambakipun gadhah sipat sabar såhå tênang wontên ing sadåyå tumindakipun sartå tawakal. Hakikat inggih urutan ingkang sampurna. Têgêsipun wontên urutan mênikå bilih manungså sampun mangêrtosi wontênipun Gusti lumantar ngѐlmi ingkang sampurnå, ndêdongå kanthi mêmpêng, nyêbut asmå Gusti såhå nrêsnani, mangêrtosi dhirinipun piyambak, botên ngiwakakên rêmên mênåpå déné sisah, sugih mênåpå 36 tarikat
37 déné mlarat, saras mênåpå déné sakit, amargi sadåyå mênikå wujud saking Gusti ingkang asalipun saking Gusti. Sadåyå kagunganipun Gusti badhé wangsul malih dhatêng Gusti (Darusuprapta, 1990: 2). Urutan ingkang pungkasan inggih makrifat. Makrifat inggih mênikå nalikå manungså sampun manunggal kaliyan Gusti utawi manungsa sampun nggayuh kamanunggalaning kawulå kaliyan Gusti. Atêgês jiwå manungså sampun manunggal kaliyan jiwå donyå. Tumindaking manungså dipundadosakên minångkå laku (Darusuprapta, 1990:2). Sakawan lampahing agêsang kasêbut inggih syariat, tarikat, hakikat, såhå makrifat, boten sagêd dipunpisah-pisahakên amargi dados kesatuan ingkang wêtah. Bab mênikå jumbuh kaliyan pamanggihipun Soebardi (2004: 63) bilih, "Seperti sebutir kelapa dengan kulit luarnya (sabut), bathoknya, dagingnya, dan minyaknya, syariat ialah seumpama kulit luarnya (sabutnya), tarikat ialah bathoknya, hakikat ialah semisal dagingnya, makrifat ialah semisal minyaknya, dengan semua tidak boleh memisahkan syariat, tarikat, hakikat, dan makrifat satu dari lainnya. Bila seseorang mengabaikan syariat, menurut hukum ia telah sesat." inilah manusia sempurna, Adhêdhasar kutipan wontên nginggil, dipunmangêrtosi bilih antawisipun syariat, tarikat, hakikat, såhå makrifat botên sagêd dipunpisahakên. Sadayanipun inggih kesatuan ingkang wêtah. Pramilå, prêlunipun lampahing agêsang mênikå kanggé nggayuh manungggaling kawulå Gusti. Manungså ingkang sampun manunggal kaliyan Gusti dipunsêbut insan kamil, inggih manungså ingkang sampurnå såhå suci.
Manungså ingkang sampun nggayuh tataran paling inggil inggih manungså ingkang sampun makrifat utawi insan kamil têmtunipun gadhah titikan ingkang sagêd dipundadosakên pathokan. Titikan kasêbut kawahyakakên wontên ngandhap mênikå. a. Manungså ingkang sampun makrifat sagêd mangêrtosi mênåpå kémawon ingkang botên kawaos déning påncå driyå utawi mangêrtos sadѐrѐngipun winarah. b. Manungså ingkang sampun makrifat mênikå ajrih mênawi kasingkur déning Allah amargi nindakakên tindak-tanduk ingkang nuwuhakên doså prasasat sadåyå tumindakipun nêdahakên tumindakipun Gusti. c. Manungså ingkang sampun makrifat, manahipun sagêd alus såhå watakipun wêlasan. d. Manungså ingkang sampun makrifat taqwa-nipun dhatêng Allah botên sagêd katandhingi. Adhêdhasar andharan ing nginggil sagêd dipunpêndhêt dudutan bilih manungså ingkang sampun makrifat sagêd mangêrtosi samukawis, kadayan saking dzating Allah, saénggå manahipun badhé cakêt kaliyan Allah (Hadiwijono, 1983: 57). Sadåyå titikan manungså ingkang sampun makrifat ing inggil kawrat wontên teks SSM. Pramilå titikan kasêbut dipundadosakên pathokan kanggé ngrêmbag utawi analisis isining teks SSM. 2. Kawruhing Pati Pandangan hidup priyantun Jawi pitados bilih sadåyå tumindak nalikå gêsang wontên donyå badhé nuwuhakên dåyå tumrap sédaning manungså (Santosa, 38
2011: 19-22). Adhêdhasar andharan kasêbut isining teks SSM ugi ngandharaken bab pati ingkang mumpangati kanggé gêsanging manungså. Pramilå kawruhing pati mênikå kêdah dipunmangêrtosi déning manungså supados kaparingan kawilujêngan saking Allah kanthi nindakakên tumindak ingkang saé nalikå wontên donyå. Sasanѐsipun mênikå manungså ugi kêdah marsudi ngѐlmi minångkå sangu nalikå sédå. 3. Pêrlambang Manunggaling Kawulå Gusti Pêrlambang manunggaling kawulå Gusti wontên panalitѐn mênikå dipunsêrat mawi isbat. Isbat inggih mênikå pêpindhan ingkang isinipun bab piwulang ngѐlmi gaib antawisipun ngѐlmi batos utawi ngѐlmi kasampurnåning pati (Padmosoekotjo, 1960: 107). Pangêrtosan isbat wontên konteks Jawi inggih mênikå ibarat utawi pêrlambang mistis (Endraswara, 2003: 175). Miturut Hadiatmaja (2009: 70), isbat inggih mênikå unѐn-unѐn Jawi ingkang dipunginakakên kanggé nggambarakên hubunganing manungså kaliyan Gusti, antawisipun rohing manungså såhå raganipun wontên ngèlmi kasampurnan utawi ngèlmi batos. Dados, isbat inggih mênikå pêrlambang ngèlmi (mistik Jawi) ngéngingi Gusti, ngalam donyå, såhå manungså. Gayut kaliyan bab kasêbut, isining teks SSM ugi ngandharakên isbat bab manunggaling kawulå Gusti. 4. Pêrlambang Gêsanging Manungså Pêrlambang gêsanging manungså wontên panalitѐn mênikå dipunibaratakên minångkå ringgit. Bab mênikå dipunsêbabakên amargi pagêlaran ringgit mliginipun ringgit wacucal langkung sagêd dipuntampi déning masarakat Jawi. Pagêlaran ringgit 39
wacucal kasêbut asalipun inggih satunggaling tumindak ingkang gayut kaliyan bab religius (Zoetmulder, 2000: 285). Sasanѐsipun mênikå pagêlaran ringgit ugi ngêwrat ajaran moral. Ajaran moral inggih mênikå ajaran ingkang gayut kaliyan tumindak ingkang nêdahakên akhlak utawi budi pakarti (Darusuprapta, dkk, 1990: 1). Nilai moral botên namung gayut kaliyan tumindaking manungså kaliyan manungså sanѐsipun, nanging gayut ugi kaliyan tumindaking manungså kaliyan Gusti, manungså kaliyan ngalam donyå, manungså kaliyan dhiri pribadi (De Vos, 1987: 73). Nilai-nilai pendidikan moral inggih mênikå nilai-nilai dhasar wontên gêsang bêbrayan. Nilai-nilai dhasar kasêbut ngêwrat nilai-nilai pagêsanganing manungså kanthi vertikal inggih mênikå hubungan manungså kaliyan Gustinipun såhå hubungan horizontal inggih mênikå manungså kaliyan manungså sanѐsipun. Gayut kaliyan bab kasêbut, isining teks SSM ugi ngandharakên pêrlambang gêsanging manungså ingkang dipunibaratakên minångkå ringgit. Ringgit ingkang pinasang wontên kêlir såhå ingkang kasimpên wontên kothak miturut teks SSM gadhah têgês ingkang bédå. Bab mênikå dados pêrlambanging swargå såhå naråkå. 5. Manêmbah Pangêrtosan manêmbah miturut Endraswara (2012: 91) inggih mênikå ngurmati såhå muji namung dhumatêng Gusti. Wondéné tataning manêmbah inggih satunggaling kegiatan ingkang dipuntindakakên déning priyantun utawi saklompoking priyantun kanthi ancas kanggé berkomunikasi kaliyan Gustinipun. Pramilå manungså ingkang tansah manêmbah, gêsangipun badhé ayêm såhå têntrêm. 40
Manêmbah dhumatêng Gusti minångkå kuwajiban ingkang Manêmbah dipuntindakakên kanthi mujå, ngabêkti, nyêmbah, såhå manungku pujå. Sajatosipun manêmbah botên namung dados kuwajiban kémawon nanging manêmbah inggih dados péranganing gêsang saénggå botên sagêd dipunpisahakên. Nalikå manêmbah botên dipuntindakakên milå badhé ngraos kirang wontên gêsangipun, ngraos doså, såhå ngraos sedhih. Manêmbah mujudakên bukti bilih kawulå ѐstu ngabêkti dhumatêng Gusti. Priyantun Jawi mênikå ѐstu rumaos bilih manêmbah mênikå pênting sangêt, botên namung nalikå kénging musibah kémawon, ananging sadåyå gêsangipun tansah kanggé manêmbah (Endraswara, 2012: 92-93). Gayut kaliyan andharan ing nginggil isining teks SSM ugi mahyakakên bilih kuwajibaning manungså inggih manêmbah kanthi mêmuji wontên ngarsanipun Gusti. Pramilå antawisipun kawulå såhå Gusti mênikå têtêp wontên bedanipun. Bab mênikå sagêd dipunmangêrtosi saking wontênipun watêsan antawisipun Gusti ingkang wajib dipunsêmbah kaliyan manungså ingkang wajib manêmbah. 6. Maknaning gêsang Kados ingkang sampun kaandharakên wontên nginggil bilih ancasing gêsang masarakat Jawi inggih mênikå manggihakên såhå nuwuhakên keseimbangan antawisipun gêsang ing jagad gêdhé såhå jagad cilik (Endraswara, 2006: 65). Mênawi bab kasêbut sampun kagayuh têgêsipun bilih gêsangipun manungså mênikå badhé sampurnå. Makatên ugi isining teks SSM bilih ancasing gêsang manungså mênikå sagêd kalampahan nalikå manungså kasêbut sagêd mumpangati dhatêng manungså 41 luhur.
42 sanѐs. Sasanѐsipun mênikå manungså ugi kêdah saimbang antawisipun hubungan horisontal dhatêng sêsami manungså såhå hubungan vertikal dhumatêng Gusti. E. Panalitѐn ingkang Jumbuh Panalitѐn ingkang jumbuh kaliyan panalitѐn mênikå inggih panalitѐnipun Sukesi (2013), kanthi irah-irahan "Tinjauan Filologi dan Konsep Manunggaling Kawulå Gusti Teks Dunungipun ingkang Anembah lan Ingkang Sinembah, Bab Pratingkahipun Tiyang Salat: Panunggaling Kawulå Gusti dan Pamoripun Sarengat, Kakekat, lan Makrifat dalam Naskah Sêrat Suluk Råså Sejati". Bab ingkang jumbuh kaliyan panalitѐn mênikå inggih kados ingkang kaandharakên wontên ngandhap mênikå. 1) Ancasipun panalitѐn sami inggih mênikå ngandharakên isining naskah. 2) Objek panalitѐnipun sami inggih mênikå teks suluk kanthi sêratan tangan (carik) kanthi dhapukan sêkar. 3) Teks ingkang dipunkaji sami inggih teks ingkang isinipun bab manunggaling kawulå Gusti. 4) Kajian ingkang dipunginanaken sami inggih kajian filologi. Wondéné bab ingkang botên jumbuh antawisipun panalitѐnipun Sukesi (2013) kaliyan panalitѐn mênikå ngѐngingi naskah såhå teks ingkang dipunginakakên. Sukesi (2013) ngginakakên tigang teks wontên naskah Sêrat Suluk Råså Sejati inggih teks Dunungipun ingkang Anembah lan Ingkang Sinembah, Bab Pratingkahipun Tiyang Salat: Panunggaling Kawulå Gusti sartå Pamoripun
Sarengat, Kakekat, lan Makrifat. Panalitѐn mênikå ngginakakên naskah Sêrat Pethikan Warni-warni såhå teks Sêrat Suluk Maknåråså. Panalitѐn sanѐs ingkang jumbuh inggih mênikå panalitѐnipun Dewi Istiqomah (2012) kanthi irah-irahan "Tinjauan Filologi Sêrat Darmawirayat". Bab ingkang jumbuh antawisipun panalitѐnipun Dewi Istiqomah (2012) kaliyan panalitѐn mênikå inggih sumber data panalitѐnipun, inggih mênikå naskah såhå ngginakakên kajian filologi. Ananging, wontên ugi bab ingkang botên jumbuh inggih panalitѐnipun Dewi Istiqomah (2012) ngandharakên nilai-nilai moral ingkang kawrat wontên Sêrat Darmawirayat, wondéné panalitѐn mênikå ngandharakên konsep manunggaling kawulå Gusti wontên teks SSM. Panalitѐn ingkang jumbuh sanѐsipun inggih mênikå panalitѐnipun Yuliana Penta Puspita (2005) kanthi irah-irahan "Konsep Manunggaling Gusti dalam Sêrat Sitidjenar Karya Raden Sasrawidjaja". Sumber data ingkang dipunginakakên antawisipun panalitѐnipun Yuliana Penta Puspita (2005) kaliyan panalitѐn mênikå sami inggih naskah. Ananging, naskah kasêbut irah-irahanipun Sêrat Sitidjenar ingkang kasêrat kanthi aksårå Pegon, wondéné panalitѐn mênikå ngginakakên naskah kanthi sêratan Jåwå carik inggih naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni. Panalitѐnipun Yuliana Penta Puspita (2005) botên ngginakakên kajian filologi, wondéné panalitѐn mênikå ngginakakên kajian filologi. Kajian ingkang dipungarap déning Yuliana Penta Puspita (2005) sami kaliyan panalitѐn mênikå, inggih jumbuh kaliyan konsep manunggaling kawulå Gusti. Ananging konsep manunggaling kawulå Gusti ingkang dipunkaji déning Yuliana 43
Penta Puspita (2005) inggih wulangan manunggaling kawulå Gusti Siti jenar dhatêng murid-muridipun. Kanthi wontênipun bab ingkang jumbuh saking panalitѐnipun Sukesi (2013), Dewi Istiqomah (2012), såhå Yuliana Penta Dewi kasêbut sagêd dipundadosakên pathokan såhå cårå panalitѐnipun sagêd dipunginakakên wontên panalitѐn mênikå. Pramilå, bab ingkang jumbuh antawisipun tigang panalitѐn kasêbut nyêngkuyung panalitѐn mênikå saking segi teori såhå cårå panalitѐnipun. 44
BAB III CÅRÅ PANALITÈN A. Metode Panalitѐn Panalitѐn mênikå ngginakakên metode panalitѐn deskriptif såhå metode panalitѐn filologi, inggih filologi modern. Kaelan (2005: 58) ngandharakên bilih panalitѐn deskriptif inggih mênikå satunggaling metode kanggé naliti objek utawi sumber data panalitѐn kanthi ancas kanggé ndamêl deskripsi, gambaran kanthi objektif, ingkang gayut kaliyan fakta såhå gayuting antawisipun unsur-unsur-ipun. Panalitѐn mênikå ngginakakên metode panalitѐn deskriptif ingkang ancasipun kanggé ndamêl deskripsi utawi andharan kawontênaning teks SSM kanthi objektif ingkang ngêwrat konsep manunggaling kawulå Gusti. Wondéné metode panalitѐn filologi modern dipunginakakên kanggé naliti teks SSM ingkang kasêrat kanthi aksara Jåwå (carik). Metode panalitѐn filologi gayut kaliyan lampahing panalitѐn filologi. Ancasing metode panalitѐn mênikå kanggé mangêrtosi, nafsirakên teks SSM sartå nggayutakên kaliyan ngѐlmi båså, sastrå, såhå budåyå (mliginipun agami). B. Sumber Data Panalitѐn Sumber data ingkang dipunginakakên wontên panalitѐn mênikå, inggih teks SSM. SSM mênikå naskah carik ingkang kasimpên wontên ing Perpustakan Museum Sonobudoyo, Yogyakarta kanthi kode PBA 255. Teks SSM mênikå kawrat wontên bѐndhêl Sêrat Pêthikan Warni-warni såhå dipunpanggihakên namung satunggal 45
eksemplar. Teks SSM mênikå ngginakakên båså Jawi Énggal såhå kalêbêt wontên jinising naskah piwulang. Teks SSM mênikå botên wontên nåmå panyalin såhå panyêratipun sartå tanggal panyêratanipun. Kawontênaning teks mênikå taksih saé, sêratan taksih cêthå dipunwaos kanthi jinis aksårå ingkang kombinasi såhå kanthi dhapukan sêkar måcåpåt. C. Teknik Ngêmpalakên Data Panalitѐn Teknik ngêmpalakên data wontên panalitѐn mênikå ngginakakên studi pustaka såhå pengamatan langsung. Studi pustaka inggih mênikå cårå anggénipun ngêmpalakên data kanthi maos såhå nyathêt sumber data panalitѐn. Pengamatan langsung inggih mênikå ningali sumber data panalitѐn wontên papan panyimpênipun. Teknik ngêmpalakên data mênikå jumbuh kaliyan lampahing panalitѐn filologi, inggih mênikå ingkang kaandharakên wontên ngandhap mênikå. 1. Inventarisasi naskah Inventarisasi naskah dipuntindakakên kanthi studi katalog såhå pengamatan langsung kanthi ningali wontên papan panyimpêning naskah. Naskah Sêrat Suluk Maknåråså namung dipunpanggihakên satunggal eksemplar wontên Perpustakaan Sanabudaya. Naskah mênikå kalêbêt wontên bêndhêl naskah Sêrat Pêthikan Warni- warni kanthi kode PBA 255. 2. Deskripsi naskah Deskripsi naskah Sêrat Pethikan Warni-warni dipundamêl kanthi ngginakakên tabel ingkang salajêngipun dipunandharakên isinipun tabel. Isining 46
47 tabel mênikå antawisipun irah-irahan, papan panyimpênipun, panyêrat, manggålå, lan sapanunggalanipun. 3. Alih tulis teks Alih tulis teks mênikå dipuntindakakên kanthi damêl transliterasi teks, såhå suntingan teks kanthi penyajian aparat ktitik. Andharan bab transliterasi såhå suntingan teks kawahyakakên wontên ngandhap mênikå. a. Transliterasi Transliterasi dipunginakakên wontên panalitѐn mênikå inggih transliterasi standar/kritik/ortografi. Transliterasi standar/kritik/ortografi inggih mênikå cårå anggénipun damêl alih tulis sêrataning teks ingkang kasêrat adhêdhasar utawi sampun kajumbuhakên kaliyan ejaan ingkang lêrês utawi Ejaan yang Disempurnakan (EYD) ingkang taksih dipunanggé kanthi aksårå ingkang bêdå. b. Suntingan teks kanthi penyajian aparat kritik Suntingan teks mênikå katindakakên kanthi edisi standar ingkang ancasipun kanggé ngasilaken teks ingkang rêsik saking kalêpatan såhå ketidakajegan ejaan saénggå sagêd nggampilakên pamaos anggénipun maos teks. Sasampunipun suntingan teks kalampahan salajêngipun dipundamêl aparat kritik-ipun. Ndamêl aparat kritik mênikå ancasipun kanggé nglêrêsakên teks ingkang dipun-sunting. 4. Parafrase teks Parafrase inggih mênikå ngêwahi dhapukan sêkar dados dhapukan gancaran. Ancasing parafrase mênikå kanggé ngêwahi rêrêngganing båså dados båså limrah supados gampil dipumangêrtosi isinipun.
5. Terjemahan teks Terjemahan inggih mênikå ngéwahi båså saking båsåning teks utawi båså sumbêripun dhatêng båså sasaraipun. Terjemahan teks mênikå katindakakên kanthi terjemahan kontekstual ingkang ngêwrat terjemahan harfiah, isi såhå bebas supados saling melengkapi. Lampahing panalitѐn filologi wontên panalitѐn mênikå kanthi jangkêp sagêd kapriksani saking bagan ing ngandhap mênikå. 1. Studi pustaka 1. Inventarisasi naskah 2. Pengamatan langsung Lampahing panaliten filologi miturut Mulyani (2012: 3) 2. Deskripsi naskah 3. Alih tulis teks 4. Parafrase teks 1. Transliterasi teks 2. Suntingan teks såhå penyajian aparat kritik 1. Terjemahan harfiah 5. Terjemahan teks 2. Terjemahan isi 3. Terjemahan bebas Bagan 3: Lampahing panalitѐn filologi Sasampunipun lampahing panalitѐn filologi dipuntindakakên salajêngipun damêl analisis isining teks SSM. Analisis isi utawi pemaknaan teks wontên panalitѐn mênikå kanthi njlimêti teks SSM ingkang ngêwrat konsep manunggaling kawulå Gusti, salajêngipun dipunandharakên mênggah isinipun kanthi jangkêp. Ngѐngingi 48 Transliterasi metode standar Suntingan metode standar
katrangan analisis data kasêbut langkung jangkêp kaandharakên wontên sub bab Teknik Analisis Data. D. Instrumen Panalitѐn Instrumen wontên panalitѐn mênikå, inggih mênikå ngginakakên kartu data minångkå instrumen kanggé ngempalakên data. Kartu data mênikå dipunginakakên kanggé nyathêt (1) asiling deskripsi naskah Sêrat Pethikan Warni-warni, (2) asiling transliterasi såhå suntingan teks SSM, (3) asiling suntingan såhå terjemahan teks SSM, (4) asiling aparat kritik, såhå (5) wujuding konsep manunggaling kawulå Gusti wontên teks SSM. Kartu data kasêbut kaandharakên kados ing tabel ngandhap mênikå. 1. Kartu data kanggé nyathêt deskripsi naskah Sêrat Pêthikan Warna-warni Tabel 4: Kartu data deskripsi naskah Sêrat Pêthikan Warna-warni No. Katrangan Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni såhå teks SSM 1 2 3 4 Manggålå 5 6 Koleksi Nomêr kodeks Papan panyimpênipun Kolofon Kawontênanipun naskah Sêrat Pêthikan Warni- warni Jinis bahan naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni Gunggung kåcå Kandêling naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni 7 larik sabên 8 9 49
Lajêngipun tabel No. Katrangan 10 Ukuraning naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni 11 Ukuraning teks SSM 12 Ukuran margin teks SSM 13 14 a. Top b. Bottom c. Right c. Left Isining Pêthikan Warni-warni Jinising naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni naskah Sêrat 15 Wujuding teks SSM 16 Samaking naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni Jinis aksårå naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni 17 18 Panomêran kåcå 19 Ukuraning aksårå 20 Sikap-ing aksårå 21 Tandhêsaning aksårå 22 Warnining mangsi 23 Basaning teks 24 Isi péranganing naskah Sêrat Pêthikan Warni- warni 25 Gunggung kåcå ingkang dipuntliti 26 Bentuk aksårå 27 Watermark 28 Cathêtan ing sajawining teks 29 Wujud aksårå carakan Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni såhå teks SSM hå : nå : cå : rå : kå : då : tå : så : wå : lå : pa : dha : ja : ya : nya : ma : ga : ba : tha : nga : 50
Lajêngipun tabel No. Katrangan 30 Wujud pasangan 31 Wujud aksårå murdå 32 Wujud aksårå swårå Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni såhå teks SSM på : dhå : jå : yå : nyå : På : Nyå : Gå : Ba : hå : nå : cå : rå : kå : Nå : Kå : Tå : Så : a : i : u : e : o : då : tå : så : wå : lå : må : gå : bå : thå : ngå : 33 Wujud sandhangan swårå wulu : pêpêt : suku : taling : taling tarung : wignyan : layar : cêcak : pangkon : kêrêt : pêngkal : cåkrå : panjing wå : panjing lå : 34 Wujud sandhangan panyigêging wandå 35 Wujud sandhangan wyanjånå 36 Wujud ångkå Jåwå 37 Tåndhå wiwitaning pupuh (gambar) 38 Wujud tåndhå ing akhir 39 Tåndhå pamaos pådå lingså : pådå lungsi : pådå pangkat : 51
52 2. Kartu data kanggé nyathêt asiling transliterasi såhå suntingan teks SSM Tabel 5: Kartu data transliterasi såhå suntingan teks SSM No. Asiling Transliterasi Asiling Suntingan 3. Kartu data kanggé nyathêt asiling suntingan såhå terjemahan teks SSM Tabel 6: Kartu data suntingan såhå terjemahan teks SSM No. Asiling Suntingan Asiling Terjemahan 4. Kartu data kanggé nyathêt aparat kritik teks SSM Tabel 7: Kartu data aparat kritik teks SSM No. Transliterasi standar Suntingan Sasampunipun dipun-sunting Terjemahan Kåcå 5. Kartu data kanggé nyathêt wujuding konsep manunggaling kawulå Gusti teks SSM Tabel 8: Kartu data konsep manunggaling kawulå Gusti teks SSM No. Wujud Konsep Manunggaling Kawulå Gusti Indikator Terjemahan Kåcå
E. Teknik Analisis Data Teknik analisis data ingkang dipunginakakên wontên panalitѐn mênikå, inggih analisis deskriptif ingkang nggambarakên kanthi cêthå såhå lêrês lumantar indikator-indikator-ipun. Rêroncéning analisis data miturut Kaelan (2005: 69-70) wontên sakawan inggih mênikå reduksi data, klasifikasi data, display data såhå damêl penafsiran såhå interpretasi. Wondéné andharan bab rêroncéning analisis data kasêbut kaandharakên wontên ngandhap mênikå. 1. Reduksi data. Reduksi data inggih ngrangkum data, milah data såhå memfokuskan data ing konsep maunggaling kawulå Gusti sartå ngicali data ingkang botên ngêwrat konsep manunggaling kawulå Gusti. 2. Klasifikasi data, inggih mênikå mérangakên data ingkang ngêwrat konsep manunggaling kawulå Gusti. 3. Display data, inggih mênikå ngandharakên data ingkang sampun dipunpérang awujud indikator. 4. Damêl tapsiran sartå interpretasi. Damêl tapsiran sartå interpretasi ingkang ngéwrat konsep manunggaling kawulå Gusti kanthi sistematis såhå objektif. Penafsiran mênikå dipunsêrat wontên tabel, salajêngipun dipunandharakên kanthi deskriptif. Adhêdhasar katrangan analisis data wontên inggil panalitѐn mênikå ngginakakên teorinipun Kaelan. Pramilå lampahing panalitѐn mênikå saking wiwitan dumugi pungkasan sagêd kaandharakên wontên bagan ngandhap mênikå. 53
Kajian filologi SSM Analisis data SSM T e k s b a h a n Inventarisasi naskah Deskripsi naskah b a h a n Reduksi data Klafikasi data S S M m e n t a h Alih tulis teks Parafrase teks m a t a n g Display data Penafsiran sartå simpulan Terjemahan teks Bagan 4: Lampahing Panalitѐn F. Validitas såhå Reliabilitas Data Validitas data ingkang dipunginakakên ing panalitèn mênikå validitas semantik amargi sumber data-nipun awujud têmbung såhå klompoking têmbung ing teks SSM. Wontên teks kasêbut, kaandharakên kanthi wontênipun båså ingkang awujud têtêmbungan såhå klompoking têmbung ingkang kasêrat kanthi dhapukan sêkar. Validitas semantik wontên panalitèn mênikå dipunginakakên kanggé madosi maknaning data ingkang awujud têmbung såhå kelompoking têmbung, ingkang gayut kaliyan konteks-ipun. Wondéné reliabilitas ingkang dipunginakakên inggih mênikå reliabilitas intraratter såhå interrater. Reliabilitas intraratter dipunginakakên kanggé pados data ingkang sami kanthi maos teks ingkang dados objek panalitѐn kanthi dipunambal- 54
ambali satêmah data ingkang dipunasilakên ajêg. Penafsiran data dipuntindakakên kanthi makaping-kaping ing wêkdal ingkang sanѐs. Reliabilitas interretter dipunginakakên kanthi cårå pados tiyang sanès kanggé mbiyantu nganalisis data nalikå panalitèn mênikå dipuntindakakên. Teknik interratter ugi dipungarap kanthi ngawontênakên pirêmbagan dhatêng dosen pembimbing ngѐngingi data-data ingkang sampun dipunasilakên. 55
BAB IV ASILING PANALITÈN SÅHÅ PIRÊMBAGAN A. Inventarisasi Naskah Sêrat Suluk Maknåråså Inventarisasi naskah Sêrat Suluk Maknåråså ing panalitèn mênikå, langkung rumiyin dipunwontênakên studi katalog såhå pengamatan langsung kanthi ningali wujudipun naskah wontên ing perpustakaan pernaskahan. Wondéné katalog ingkang dipunginakakên kaandharakên wontên ing ngandhap mênikå. 1. Descriptive Catalogue of the Javanese Manuscripts and Printed Books in the Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta (Girardet, 1983). 2. Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara. Museum Sonobudoyo Yogyakarta. Jilid I (Behrend, 1990). 3. Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Fakultas Sastra UI Jilid 3-A, 3-B (Behrend, 1997). 4. Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Kraton Yogyakarta. Jilid 2 (Lindsay, 1994). 5. Javanese Literature in Surakarta Manuscripts. Volume 1, Introduction and Manuscripts on The Karaton Surakarta (Florida, 1993). 6. Katalog Naskah-naskah Perpustakaan Pura Pakualaman (Saktimulya, 2005). 7. Katalog Naskah Kuna dan Buku Lama Koleksi Perpustakaan Balai Pelestaraian Sejarah dan Nilai Tradisional Yogyakarta (Sunjata,tanpå taun). 8. Kumpulan Kartu Subjek Naskah Manuskrip Perpustakaan Reksa Pustaka Mangkunegaran. 56
9. Katalog Koleksi Manuskrip Perpustakaan Museum Dewata Kirti Griya Taman Siswa. 10. Katalog Manuskrip Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta. 11. Katalog Manuskrip Perpustakaan Tembi Rumah Budaya. Sasampunipun studi katalog kalampahan, salajêngipun dipuntindakakên pengamatan langsung naskah SSM kanthi ningali dhatêng papan panyimpênipun, inggih ing muséum mênåpå déné ing perpustakaan pernaskahan. Muséum utawi perpustakaan kasêbut kawahyakakên wontên ngandhap mênikå. 1. Perpustakaan Pura Pakualaman. 2. Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta. 3. Perpustakaan Sanabudaya Yogyakarta. 4. Perpustakaan Tembi Rumah Budaya. 5. Perpustakaan Dewata Kirti Griya, Taman Siswa. 6. Perpustakaan Balai Pelestaraian Sejarah dan Nilai Tradisional Yogyakarta. Saking asiling studi katalog såhå ningali dhatêng papan panyimpêning naskah SSM, dipunpanggihakên namung satunggal eksemplar, inggih mênikå ingkang kasimpên wontên Perpustakaan Negeri Sanabudaya. Kanthi katrangan wontên ing Descriptive Catalogue of the Javanese Manuscripts and Printed Books in the Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta (Girardet, 1983), SSM kawrat wontên ing Sêrat Caturkridhå kanthi kode 68585 (PBA 255). Salajêngipun, dipuntindakakên pengamatan langsung kanthi ningali dhatêng papan panyimpênipun satêmah kapanggihakên katrangan ingkang sami kaliyan katrangan ing Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara: Museum Sonobudoyo 57
Yogyakarta. Jilid I (Behrend, 1990). Miturut katrangan saking katalog kasêbut, Sêrat Suluk Maknåråså mênikå salah satunggaling pérangan Sêrat Pêthikan Warni-warni utawi Bêndhêl Caturkridhå kanthi kode P 95/PBA 255. Pramila sagêd dipunpêndhêt dudutan bilih naskah Sêrat Suluk Maknåråså mênikå kapanggihakên ing kalih katalog, inggih mênikå Katalog Induk Naskah- naskah Nusantara. Jilid I (Behrend, 1990) kaliyan Descriptive Catalogue of the Javanese Manuscripts and Printed Books in the Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta (Girardet, 1983). Saking kalih katalog mênikå sagêd dipunpanggihakên katrangan ngéngingi papan panyimpêning naskah, inggih mênikå wontên ing Perpustakaan Negeri Sanabudaya, Yogyakarta. B. Deskrispi Naskah Deskripsi naskah inggih mênikå andharan kanggé nggambarakên kawontênaning naskah kajumbuhakên kaliyan kawontênan mênåpå wontênipun (Mulyani, 2012b: 6). Sumber data wontên panalitѐn mênikå inggih naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni såhå teks Sêrat Suluk Maknåråså. Wondéné deskripsi naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni såhå teks Sêrat Suluk Maknåråså kaandharakên kanthi wujud tabel kados ing ngandhap mênikå. Tabel 9: Kartu data deskripsi naskah Sêrat Pêthikan Warna-warni No. Katrangan Deskripsi Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni såhå teks SSM 1 Koleksi 2 Nomêr kodeks 3 4 Manggålå Papan panyimpênipun PBA 255 Perpustakaan Sånåbudaya - 58
Lajêngipun tabel No. Katrangan 5 Kolofon 6 Kawontênanipun naskah Sêrat Pêthikan Warni- warni Jinis bahan naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni 8 Gunggung larik sabên 7 kåcå 9 Kandêling naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni 10 Ukuraning naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni 11 Ukuraning teks SSM 12 Ukuran margin teks SSM 13 14 a. Top b. Bottom c. Right d. Left Isining naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni Jinising naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni 15 Wujuding teks 16 Samaking naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni Jinis aksårå naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni 17 18 Panomêran kåcå 19 Ukuraning aksårå 20 Sikap-ing aksårå 21 Tandhêsaning aksårå 22 Warnining mangsi 23 Båsåning teks 24 Isi péranganing teks wontên naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni Deskripsi Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni såhå teks SSM Kawontênaning karimat, naskah sêratanipun cêthå såhå gampil dipunwaos, nanging warni dlancangipun sampun soklat, jilidan taksih kêncêng, såhå dipunsamaki kandêl warni cêmêng. dlancang kanthi garis Gunggung larik sabên kacanipun radin-radin 31 larik 1,9 cm taksih 21,5 cm x 32,6 cm 17 cm x 29 cm 1,3 cm 2 cm 1,5 cm 2,3 cm Ngêwrat 7 teks Piwulang Sêkar måcåpat Dipunsamaki kandêl warni cêmêng kanthi dondoman ingkang taksih kêncêng Aksårå Jawa carik Nomêring kåcå wontên ing têngahing lêmbar pérangan nginggil, kasêrat kanthi ångkå Latin såhå ångkå Jåwå. Alit Miring manêngên Kandêl Cêmêng Jawi énggal 1. Sêrat Catur Kridhå kåcå 1-14 2. Sêrat Rêsi Pranåwåkênyå kåcå 14-51 3. Sêrat Wéda Tri Salokå kåcå 51-59 59
Lajêngipun tabel No. Katrangan 25 Gunggunging kåcå ingkang dipuntliti teks 29 Wujud aksårå carakan 30 Wujud aksårå pasangan Deskripsi Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni såhå teks SSM 4. Sêrat Suluk Maknåråså kåcå 69-78 5. Pêthikan Sêrat Darmågandhul kåcå 78-93 6. Sêrat Walisångå kåcå 93-101 7. Panji Jayѐngtilam kåcå 101-174 10 kåcå Kombinasi - - 4. Sêrat Suluk Maknåråså kåcå 69-78 5. Pêthikan Sêrat Darmågandhul kåcå 78-93 6. Sêrat Walisångå kåcå 93-101 7. Panji Jayѐngtilam kåcå 101-174 10 kåcå Kombinasi - - hå : då : pa : ma : nå : tå : dha : ga : cå : så : ja : ba : rå : wå : ya : tha : kå : lå : nya : nga : hå : då : på : må : nå : tå : dhå : gå : cå : så : jå : bå : rå : wå : yå : thå : 60
Lajêngipun tabel No. Katrangan Deskripsi Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni såhå teks SSM nyå : ngå : kå : lå : 31 Wujud aksårå murdå Nå : På : Tå : Gå : Så : 32 Wujud aksårå swårå a : rê : i : lê : 33 Wujud sandhangan swårå wulu : taling : pêpêt : taling tarung : suku : 34 Wujud sandhangan panyigêging wandå wignyan : cêcak : layar : pangkon : 35 Wujud sandhangan kêrêt : panjing wå : wyanjånå pêngkal : panjing lå : 61
Lajêngipun tabel No. Katrangan Deskripsi Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni såhå teks SSM cåkrå : 36 Wujud ångkå Jåwå 0 : 5 : 1 : 6 : 2 : 7 : 3 : 8 : 4 : 9 : 37 Tåndhå wiwitaning pupuh (gambar) 38 Wujud tåndhå ing akhir 39 Tåndhå pamaos Pådå lingså : Pådå lungsi : Pådå pangkat : Tabel deskripsi naskah wontên nginggil ngêwrat katrangan kawontênaning naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni såhå teks Sêrat Suluk Maknåråså. Deskripsi naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni såhå teks Sêrat Suluk Maknåråså langkung jangkêp kaandharakên wontên ngandhap mênikå. 1. Irah-irahan, Papan Panyimpên, såhå Nomêr Koleksi Irah-irahaning naskah ingkang dipunginakakên wontên panalitѐn mênikå naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni såhå irah-irahaning teks ingkang dipuntliti inggih teks Sêrat Suluk Maknåråså. Irah-irahan kasêbut dipunpanggihakên wontên Katalog 62
Induk Naskah-naskah Nusantara: Museum Sonobudoyo Yogyakarta. Jilid I (Behrend, 1990) kanthi kode P 95/PBA 255. Gambar 1: Irah-irahaning teks Katrangan ngéngingi irah-irahaning naskah mênikå kasêrat ing samaking naskah sartå irah-irahaning teks kasêrat ing kåcå 69. Sasanѐsipun mênikå, nåmå irah- irahaning teks ugi kapanggihakên saking pupuh Asmårådånå pådå satunggal gatrå kalih inggih "nurut Suluk Maknåråså". Sêratan irah-irahaning naskah såhå teks kasêbut kasêrat kanthi aksårå Jåwå carik. 2. Kawontênan såhå Bahaning Naskah Gambar 2: Bahan Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni Kawontênanipun Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni taksih saé såhå wêtah, sêratan taksih cêthå dipunwaos sinaoså warnining kêrtas sampun malik dados soklat. Lêmbaraning naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni kasêbut botên wontên ingkang kosong, ical, mênåpå déné risak. Bahaning naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni 63
inggih mênikå kêrtas bergaris kados déné HVS folio. Kêrtas kasêbut kalêbêt tipis amargi mangsining sêratan sagêd nandhês wontên kåcå wingkingipun. Naskah kajilid ngginakakên bolah kanthi dondoman ingkang kêncêng. 3. Ukuraning Naskah, Teks, såhå Margin Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni dipunsamaki hard cover kanthi warni cêmêng. Ukuraning naskah kasêbut inggih mênikå 21,5 cm x 32, 6 cm sartå kandêling naskah inggih 1,9 cm. Wondéné, ukuraning teks inggih 17 cm x 29 cm. Ukuraning margin teks Sêrat Suluk Maknåråså bédå-bédå antawisipun pérangan verso såhå recto-nipun. Sajatosipun, panyêrat utawi panyalin teks kasêbut sampun ndamel garis minångkå watêsaning sêratan ing sisih têngên såhå kiwåning teks, nånging dipunpanggihakên ugi sêratan ingkang kasêrat langkung saking garisipun. Ukuraning margin teks Sêrat Suluk Maknåråså pérangan verso sisih kiwå inggih 2,3 cm, têngên 1,5 cm, inggil 1,3 cm såhå ngandhap 2,0 cm. Wondéné pérangan recto inggih sisih kiwå 1,5 cm, têngên 2,5 cm, inggil 1,3 cm sartå ngandhap 2,0 cm. 4. Nomêr Kåcå Naskah Nomêring kåcå wontên Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni kasêrat ngginakakên ångkå Jåwå carik såhå ångkå Arab ing pérangan têngah inggil. Wontên kåcå pungkasan, nomêripun kåcå kasêrat kalih inggih kåcå 79 såhå 78. Mbok bilih panyêrat utawi panyalin klѐntu anggѐnipun nyêrat kacanipun pramilå dipunsêrat kalih kanggé nglêrêsakên, inggih ingkang klѐntu kasêrat kåcå 79 ingkang lêrês kåcå 78. 64
5. Isining Naskah Kanthi studi katalog såhå ningali wontên papan panyimpênipun dipunmangêrtosi bilih Naskah Sêrat Pethikan Warni-warni ngêwrat 7 teks. Katrangan ngѐngingi teks-teks kasêbut kaandharakên wontên ngandhap mênikå. a. Sêrat Catur Kridhå kåcå 1-14, wontên kåcå satunggal kasêrat sandi asmå såhå tanggal panyalinan. Sandi asmanipun inggih mênikå Radѐn Cåkrå A. Måyåsusétå, ing Madyåtåmå Mangkunêgaran. Wondéné tanggal panyalinanipun inggih mênikå 14 Dulkangidah, Je 1854 "catur tåtå ingѐsthi urip" utawi tanggal 17 Juni 1924. b. Sêrat Rêsi Pranawåkênyå kåcå 14-51, wontên kåcå 14 kasêrat sandi asmå inggih Radѐn Mas Suråprasêtyå. Miturut mukadimah sêrat mênikå kasêrat awit dhawuhipun råjå Suråkartå inggih PB IV. Wontên kåcå 51 wontên nåmå "Kamsari kang nêdhak". c. Sêrat Wéda Tri Salokå kåcå 51-59, wontên kåcå 51 kasêrat sandi ukårå ing wiwitaning pådå inggih "kulå pranadikårå ingkang mangarang gitå". Wontên kåcå 51 ugi kasêrat wiwitaning nyêrat sêrat mênikå inggih tanggal 30 Mulud 1846 (5 Februari 1916). Wondéné wontên kåcå 69 kasêrat rampungipun nyalin inggih 29 September 1916. d. Sêrat Suluk Maknåråså kåcå 69-78, e. Pêthikan Sêrat Darmågandhul kåcå 78-93, wontên kåcå 93 kasêrat nåmå panyalin teks inggih Kamsari. f. Sêrat Walisångå kåcå 93-101, 65
g. Panji Jayѐngtilam kåcå 101-174, wontênipun katrangan "anggitanipun Radѐn Ngabѐhi Rånggåwarsitå" salajêngipun wontên ugi sandi asmå Radѐn Ngabѐhi Rånggåwarsitå. Adhêdhasar katrangan ing nginggil teks SSM mênikå botên wontên nåmå panyalin såhå panyêratipun sartå tanggal panyêratanipun. Saénggå teks SSM mênikå botên dipunmangêrtosi kalêbêt teks asli menapa salinan. 6. Sêrataning Naskah Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni kasêrat ngginakakên mangsi warni cêmêng saénggå sêratanipun cêthå dipunwaos. Teks Sêrat Suluk Maknåråså kasêrat kanthi aksårå Jåwå carik inggih aksårå carakan såhå pasanganipun, sandhangan, aksårå murdå, aksårå swårå, såhå tåndhå pamaos. Salajêngipun sêrataning teks Sêrat Suluk Maknåråså kasêbut kasêrat kanthi wujud aksårå ingkang kombinasi. Bab mênikå sagêd dipunmangêrtosi saking wujuding aksaranipun kombinasi saking tigang wujud sêratan aksårå Jåwå, inggih mênikå mbåtå sarimbag, ngêtumbar, såhå mucuk êri. Sikap-ing sêratan wontên teks Sêrat Suluk Maknåråså inggih miring manêngên sartå kasêrat ngginakakên mangsi warni cêmêng. Tåndhå mangajapå wontên teks Sêrat Suluk Maknåråså kasêrat warni cêmêng ugi, nanging dipunsukani warni oranye déning panyêrat utawi panyalin kanggé têtêngêr wiwitaning pådå såhå supados nggampilakên ngêtang gunggunging pådå. Mangsining sêratan wontên teks Sêrat Suluk Maknåråså mênikå kandêl saénggå sêratanipun nandhês ing kåcå salajêngipun. 66
7. Jinising Naskah, Bentuk Teks, Gunggunging Pupuh, såhå Pådå Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni kaéwokakên ing jinising naskah piwulang såhå suluk ingkang kaandharakên kanthi dhapukan sêkar måcåpat. Teks Sêrat Suluk Maknåråså ngêwrat sakawan pupuh ingih pupuh Dhandhanggulå ingkang ngêwrat 26 pådå, Pangkur ingkang ngêwrat 14 pådå, Asmårådånå ingkang ngêwrat 31 pådå, såhå Maskumambang ingkang ngêwrat 33 pådå. Saénggå, gunggunging pådå wontên teks Sêrat Suluk Maknåråså inggih 104 pådå. 8. Basaning Teks Basaning teks Sêrat Suluk Maknåråså ngginakakên båså Jawi Enggal. Wondéné ragam båså Jawi ingkang dipunginakakên inggih mênikå ragam ngoko. Ragam mênikå dipunmangêrtosi antawisipun wontênipun têmbung-têmbung ingkang ngginakakên panambang-é, tuladhanipun ciptané, gêdhéné, rasané, sapanunggalanipun. C. Transliterasi såhå Suntingan Teks Sêrat Suluk Maknåråså Transliterasi teks Sêrat Suluk Maknåråså mênikå ngginakakên transliterasi metode standar. Transliterasi metode standar inggih mênikå cårå anggènipun damêl alih aksårå sêrataning teks ingkang kasêrat adhêdhasar ejaan ingkang lêrês utawi kajumbuhakên kaliyan pandom ingkang gumathok, inggih mênikå Ejaan yang Disempurnakan (EYD). Ancasipun damêl transliterasi standar inggih mênikå kanggé ngandharakên sêratan ingkang korup såhå botên jumbuh kaliyan konteks ising teks supados sagêd kawaos kanthi saé, nggampilakên anggѐnipun maos såhå pemahaman teks, sartå nggampilakên anggѐnipun damêl suntingan teks. Wondéné pandom 67 lan
68 transliterasi, pandom suntingan, asiling suntingan teks, såhå aparat kritik kaandharakên wontên ngandhap mênikå. 1. Pandom Transliterasi a. Sistem Transliterasi Aksårå Jåwå Aksårå Jåwå maujud saking aksårå Jåwå såhå pasanganipun, aksårå murdå såhå pasanganipun, aksårå swårå, sandhangan, såhå aksårå ångkå. Andharan bab transliterasi aksårå Jåwå kawahyakakên ing ngandhap mênikå. 1) Aksårå Jåwå såhå Pasanganipun Aksårå Jåwå utawi aksårå dentawyanjana utawi aksårå carakan mênikå kathahipun wontên kalih dåså. Aksårå Jåwå mênikå asipat silabik têgêsipun satunggal aksårå nggambarakên satunggal wandå. Aksårå Jåwå mênikå ugi asipat konsonandental, têgêsipun sabên satunggal aksårå ingkang dipunpasangi utawi dipunpangku nggambarakên satunggal konsonan utawi aksårå ingkang botên madêg piyambak tanpå aksårå swårå (Mulyani, 2009: 5). Aksårå Jåwå såhå pasanganipun ingkang kapanggihakên wontên teks Suluk Maknåråså kaandharakên wontên tabel ngandhap mênikå. Tabel 10: Aksårå Jåwå såhå Pasanganipun No. Wujud Aksårå Jåwå Wujud Aksårå Pasangan Tulådhå Sêratan Transliterasi Standar Terjemahan 1 angin angin 2 3 ånå cahyå ada cahaya 4 5 råså kalbu rasa hati 6 dadyå jadi
69 Lajêngipun tabel No. Wujud Aksårå Jåwå Wujud Aksårå Pasangan Tulådhå Sêratan Transliterasi Standar Terjemahan 7 tamat tamat 8 9 10 såpå waspådå milå siapa waspada maka 11 panglipuring penghiburan 12 dhandhanggên dhis dhandhanggu la 13 jalmå manusia 14 suryå matahari 15 16 nyåtå manjilå nyata terkenal 17 18 sagårå banyu laut air 19 kothak kotak 20 ngandhap bawah 2) Aksårå Murdå såhå Pasanganipun Aksårå murdå utawi aksårå mahaprana, inggih mênikå aksårå kanggé nyêrat têmbung-têmbung saking båså ngamåncå såhå kanggé tåtå-prunggu utawi pakurmatan. Aksårå murdå mênikå botên kénging kanggé sêsigêging wandå. Ingkang limrah kasêrat nganggé aksårå murdå mênikå asmaning pårå luhur, jêjuluk, såhå padununganipun inggih namung satunggal aksårå kêmawon sabên têmbung kaurutakên saking ngajêng. Mênawi urutaning aksårå ngajêng piyambak botên
70 wontên lajêng wingkingipun utawi urutaning aksårå ingkang nomêr kalih, mênawi botên wontên lajêng aksårå ångkå tigå. Cacahing aksårå murdå wotên wolung aksårå, inggih mênikå Nå, Kå, Tå, Så, På, Gå, Bå, Njå. Ananging, wontên teks Suluk Maknåråså namung kapanggihakên sakawan aksårå murdå inggih ingkang kaandharakên wontên tabel ngandhap mênikå. Tabel 11: Aksårå Murdå No. Nåmå Aksårå Murda Så 1 Wujud Aksårå Murda Wujud Aksårå Pasangan - Tulådhå Panyêrating Translite- rasi Standar Suksmå Terjemah- an Sukma 2 Gå
Agung Agung
3 Tå
Gusti Tuhan
4 På
Pangéran Pangeran 3) Aksårå Swårå Aksårå swårå inggih mênikå aksårå ingkang ginanipun kanggé nyêrat aksårå vokal ingkang awujud wandå mliginipun saking båså ngamåncå, langkung-langkung båså Arab. Aksårå swårå botên sagêd dipundadosakên pasangan saénggå aksårå sigêgan ing sangajêngipun kêdah dipunpangku. Aksårå swårå sagêd kasandhangi kanthi sandhangan wignyan, layar, såhå cêcak. Aksårå swårå mênikå sajatosipun namung wontên gangsal inggih mênikå, a, i, u, e, o, nanging aksårå rê såhå lê kalêbêt aksårå swårå. Ananging wontên teks Suluk Maknåråså namung kapanggihakên gangsal aksårå swårå inggih ingkang kaandharakên wontên tabel ngandhap mênikå.
71 Tabel 12: Aksårå Swårå No. Nåmå Aksårå Swårå a 1 Wujud Aksårå Swårå Tulådhå Panyêrating Transliterasi Standar Allah Terjemahan Allah 2 i gaibing ghaib 3 e målåékat malaikat 4 rê rênggang jarang 5 lê lêgåwå ikhlas 4) Aksårå Rékan Aksårå rékan utawi aksårå damêlan mênikå kanggé mujudakên aksårå ngamåncå, langkung-langkung aksårå Arab. Aksårå rêkan sagêd éwah dados aksårå pasangan satêmah aksårå mênikå sagêd kapasangi, sagêd ugi kasandhangi. Aksårå rêkan mênikå kathahipun wontên gangsal, inggih mênikå khå, dzå, få, zå, ghå, nanging wontên teks Suluk Maknåråså namung kapanggihakên kalih aksårå rékan inggih ingkang kaandharakên wontên tabel ngandhap mênikå. Tabel 13: Aksårå Rékan No. Nåmå Aksårå Rêkan kha 1 Wujud Aksårå Rêkan Wujud Aksårå Pasangan - Tulådhå Sêratan Translite- rasi Standar Terjemah- an Mukhamat Nabi 2 fa
makrifat Muhammad makrifat 5) Sandhangan Sandhangan inggih mênikå praboting aksårå Jåwå kanggé mbédakakên ungêling wandå ing båså Jawi. Sandhangan ing aksårå Jåwå kapérang dados tigå
72 inggih sandhangan swårå, sandhangan wyanjånå, såhå sandhangan panyigêging wandå. Aksårå Jåwå ingkang botên dipunsandhangi kaungêlakên minångkå gabunganing konsonan såhå vokal α. Vokal α wontên aksårå Jåwå kapérang dados kalih inggih mênikå /ɔ/ såhå /a/, tuladhanipun kaandharakên wontên tabel ngandhap mênikå. Tabel 14: Aksårå Jåwå kanthi Vokal α No. Panyêrating Vokal α Tulådhå Sêratan Transliterasi Standar Terjemahan 1 2 /ɔ/ /a/ nyåtå patrap nyata perilaku a) Sandhangan Swårå Sandhangan swårå kathahipun wontên gangsal inggih mênikå wulu, suku, taling, taling tarung såhå pêpêt. Andharan ngéngingi sandhangan swårå kawahyakakên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 15: Sandhangan Swårå No. Nåmå såhå Fungsi Sandhangan Wujud Sandha- ngan Tulådhå Sêratan Translite- rasi Standar Terjemah- an 1 wulu Pralambang- angin angin 2 3 4 5 ing vokal i Pralambang- ing vokal u taling Pralambang- ing vokal e Pralambang- taling ing vokal o tarung pêpêt Pralambang- ing vokal e suku banyu kéné saosiking gêndhis air sini timbulnya gagasan gula
b) Sandhangan Panyigêging Wandå Sandhangan panyigêging wandå kathahipun wontên tigå inggih mênikå wignyan, layar såhå cêcak. Andharan ngéngingi sandhangan panyigênging wandå kasêbut kawahyakakên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 16: Sandhangan Panyigêging Wandå No. Nåmå Sandhangan såhå Fungsi-nipun Wujud San- dhangan Tulådhå Sêratan Translitera- si Standar Terjemah- an 1 Wignyan, kanggé cahyå cahaya 2 3 4 nggantos sigêgan hå, inggih mênikå sandhangan ingkang dipunginakakên minångkå pralambanging konsonan h panutuping wandå Layar, kanggé nggantos sigêgan rå, inggih mênikå sandhangan ingkang dipunginakakên minångkå pralambanging konsonan r panutuping wandå Cêcak, kanggé nggantos sigêgan ngå, inggih mênikå sandhangan ingkang dipunginakakên minångkå pralambanging konsonan ng panutuping wandå Pangkon, dipunginakên minångkå tåndhå bilih aksårå ingkang suryå pangkur uwas matahari nama sêkar måcåpåt khawatir 73
74 Lajêngipun tabel No. Nåmå Sandhangan såhå Fungsi-nipun Wujud San- dhangan Tulådhå Sêratan Translitera- si Standar Terjemah- an dipunpangku nêdahakên aksårå mati, aksårå panutuping wandå, utawi aksårå panyigênging wandå. c) Sandhangan Wyanjånå Sandhangan wyanjånå kathahipun wontên gangsal inggih mênikå cåkrå, kêrêt, péngkal, panjing wå, såhå panjing lå. Andharan ngéngingi sandhangan wyanjånå ingkang kapanggihakên wontên teks Sêrat Suluk Maknåråså kawahyakakên wontên tabel ngandhap mênikå. Tabel 17: Sandhangan Wyanjånå No. Nåmå Sandhangan såhå fungsi- nipun Wujud Sandhang- an Tulådhå Sêratan Translite- rasi Standar Terjemah- an 1 2 3 Cåkrå, sandhangan ingkang unsur pungkasanipun konsonan r Kêrêt, kanggé pralambanging gugus konsonan ingkang unsur pungkasipun r såhå vokal ê Péngkal, kanggé pralambanging konsonan y ingkang patrapå wrêkså dadyå perilaku kayu jadi
75 Lajêngipun tabel No. Nåmå Sandhangan såhå fungsi- nipun Wujud Sandhang- an Tulådhå Sêratan Translite- rasi Standar Terjemah- an 4 manunggal kaliyan konsonan sanѐsipun wontên satunggal wandå Panjing lå, minångkå pralambanging konsonan l ingkang manunggal kaliyan konsonan sanѐsipun wontên satunggal wandå panglipuri ng penghibur 6) Ångkå Jåwå Ångkå Jåwå dipunginakakên kanggé nyêrat lambing ångkå utawi nomêr, nyêrat ukuraning panjang, wêkdal, artå, gunggung, sartå yuswå. Nalikå nyêrat ångkå Jåwå kêdah dipunêlêt-êlêti pådå pangkat, nanging mênawi wontên pådå lingså utawi lungsi, pådå pangkatipun namung ing ngajêng kémawon. Ångkå Jåwå ingkang kapanggihakên wontên teks Sêrat Suluk Maknåråså inggih kaandharakên wontên tabel ngandhap mênikå. Tabel 18: Ångkå Jåwå No. Wujud Ångkå Jåwå Transliterasi Standar 1 0 2 1 3 2
Lajêngipun tabel No. Wujud Ångkå Jåwå Transliterasi Standar 4 3 5 4 6 5 7 6 8 7 9 8 10 9 b. Panyêrating e Pêpêt ê, e Taling ѐ, é Sêrataning e pêpêt kasêrat ngginakakên tåndhå diakritik ê, wondéné e taling kasêrat ngginakakên tåndhå diakritik ѐ såhå é. Tulådhå sêratan ingkang ngginakakên e pêpêt såhå e taling wontên teks Sêrat Suluk Maknåråså kaandharakên wontên tabel ngandhap mênikå. Tabel 19: Sêrataning e Pêpêt såhå e Taling No. Tulådhå Sêratan Transliterasi Standar Terjemahan 1 gêndhis gula 2 yѐn jika 3 kéné sini c. Panyêrating Têmbung Dwilinggå Têmbung dwilinggå dipun-transliterasi kanthi ngginakakên panggandhѐng (-). Tulådhå sêratan ingkang kapanggihakên wontên teks Sêrat Suluk 76 tåndhå
Maknåråså kaandharakên wontên tabel ngandhap mênikå. Tabel 20: Têmbung Dwilinggå No. Tulådhå Sêratan Panyêratan saking aksårå Jåwå Transliterasi Standar Terjemahan 1 2 3 siyå siyå mingrang mingring gulang gulung siyå-siyå mingrang- mingring gulang-gulung semena-mena memegang sesuatu berguling- guling d. Panyêrating Têmbung Dwipurwå Têmbung dwipurwå dipunsêrat kanthi njumbuhakên kaliyan ejaan båså Jawi standar. Panyêrataning dwipurwå kanthi ngginakakên ejaan aksårå Jåwå bédå kaliyan ngginakakên ejaan aksårå Latin. Panyêrating dwipurwå kanthi aksårå Latin, wandå ingkang sapisån ngginakakên ê (Padmosoekotjo, 1989: 75). Tuladhanipun sêratan ingkang kapanggihakên wontên teks Sêrat Suluk Maknåråså kaandharakên wontên tabel ngandhap mênikå. Tabel 21: Têmbung Dwipurwå No. 1 2 Tulådhå Sêratan Panyêratan saking aksårå Jåwå rurupan sisiyå Transliterasi Standar rêrupan sêsiyå Terjemahan pewarnaan sewenang 3 titinên têtinên teliti e. Panyêrating Têmbung ingkang Sipatipun Homorgan Têmbung homorgan inggih mênikå têmbung ingkang dipunasilakên saking daêrah artikulasi ingkang sami. Têmbung homorgan dipuntandhai kanthi têmbung 77
78 wontên wandå kaping kalih/pungkasan dipunwiwiti kanthi konsonan c utawi j. Mênawi ngginakakên aksårå Jåwå, konsonan c utawi j ingkang miwiti wandå kaping kalih/pungkasan milå konsonan nasal panyigêging wandå kapisan kasêrat kanthi konsonan nasal ny. Wontên ing transliterasi standar, konsonan panyigêging wandå kapisan mênikå kasêrat kanthi konsonan nasal n. Tulådhå sêratan ingkang kapanggihakên wontên teks Sêrat Suluk Maknåråså kaandharakên wontên tabel ngandhap mênikå. Tabel 22: Têmbung Homorgan No. 1 Tulådhå Sêratan Panyêratan saking aksårå Jåwå bényjing Transliterasi Standar bénjing Terjemahan besok 2 manyjing manjing hampir 3 manyjilå manjilå terkenal f. Panyêrating Vokal o Nasal Dipunsêrat dados Vokal α Têmbung linggå ingkang wandanipun ngêwrat unsur bunyi /ɔ/ tertutup nasal såhå wandå kaping kalih/pungkasan terbuka såhå ngêwrat unsur bunyi /ɔ/, milå wandå pisanan kasêrat tanpå sandhangan taling tarung. Saénggå transliterasi vokal o kasêrat dados vokal α kanthi unsur bunyi /ɔ/. Tulådhå sêratan ingkang kapanggihakên wontên teks Sêrat Suluk Maknåråså kaandharakên wontên tabel ngandhap mênikå.
79 Tabel 23: Panyêrating Vokal o Nasal Dipunsêrat dados Vokal α No. 1 Tulådhå Sêratan Panyêratan saking aksårå Jåwå mongkå Transliterasi Standar mångkå Terjemahan padahal 2 3 rongkå konthå rångkå kånthå rangka perwujudan g. Pengulangan Satunggaling Aksårå Rangkêp ingkang Dipunsêbabakên amargi Afiksasi utawi Wujud Têmbung Linggå Afiksasi inggih mênikå proses perubahan bentuk kata karena mendapatkan imbuhan afiks (Mulyana, 2011:13). Afiks wontên båså Jawi kapérang dados sakawan inggih mênikå atêr-atêr, sêsêlan, panambang, sartå atêr-atêr + pånåmbang. Têmbung ingkang ngalami proses afiksasi mênawi kasêrat kanthi aksårå Jåwå milå aksårå pungkasan saking têmbung lingganipun kasêrat rangkêp. Sinaoså makatên, wontên transliterasi standar aksårå rangkêp kasêbut dipunsêrat satunggal kémawon. Tulådhå sêratan ingkang kapanggihakên wontên teks Sêrat Suluk Maknåråså kaandharakên wontên tabel ngandhap mênikå. Tabel 24: Afiksasi No. 1 Tulådhå Sêratan Panyêratan saking aksårå Jåwå rasanné Transliterasi Standar rasané Terjemahan rasanya 2 ênning êning bening 3 panglipurring panglipuring penghiburan
h. Panyerating Aksårå Kapital Dipunjumbuhakên kaliyan Aturan Panyêrating Aksårå Latin Panyêrating aksårå kapital wontên transliterasi teks Sêrat Suluk Maknåråså kajumbuhakên kaliyan aturan panyêrating aksårå Latin. Tulådhå sêratan ingkang kapanggihakên wontên teks Sêrat Suluk Maknåråså kaandharakên wontên tabel ngandhap mênikå. 1) Panyêrating aksårå Latin minångkå aksårå pisanan wontên ing têmbung ingkang gayut kalihan agami Tabel 25: Aksårå Kapital wontên Têmbung ingkang Gayut kaliyan Agami No. Tulådhå Sêratan 1 Transliterasi Standar Allah Allah Terjemahan 2 Mukhamat Muhammad 3 Hyang Agung Hyang Agung 4 Hyang Widhi Hyang Widhi 5 Hyang Suksma Hyang Sukma 2) Panyêrating aksårå Latin minångkå aksårå pisanan naminipun tiyang såhå sêbatan kanggé pakurmatan Tabel 26: Aksårå Kapital wontên Naminipun Tiyang såhå Sêbutan kanggé Pakurmatan No. 1 Tulådhå Sêratan Transliterasi Standar Johar Awal Terjemahan Johar Awal 80
3) Panyêrating aksårå Latin minångkå aksårå pisanan geografi utawi papan Tabel 27: Aksårå Kapital wontên Aksårå Pisanan Geografi utawi Papan No. Tulådhå Sêratan 1 Transliterasi Standar Mêkah Terjemahan Mekah i. Panyêrating Tåndhå Pamaos Tåndhå pamaos inggih tåndhå ingkang dipunginakakên wontên sistem ejaan. Fungsi tåndhå pamaos wontên sêratan ingkang ngginakakên aksårå Jåwå mênikå sairib kaliyan sistem tåndhå pamaos wontên sêratan Latin. Tåndhå pamaos ingkang dipunginakakên wontên teks Sêrat Suluk Maknåråså kaandharakên wontên tabel ngandhap mênikå. Tabel 28: Panyêrating Tåndhå Pamaos No. Tåndhå Pamaos Wujud Tåndhå Pamaos Katrangan Translite- rasi Standar 1 2 Pådå lingså Pådå lungsi Pådå lingså dipunginakakên kanggé misah gatrå såhå dipunginakakên kanggé napasing pamaos, fungsinipun minångkå tåndhå (,) Pådå lungsi dipunginakakên minångkå tåndhå akhiraning pådå / // 81
Lajêngipun tabel No. Tåndhå Pamaos 3 Pangkon 4 Pangkon såhå pådå lingså 5 Pådå pangkat 6 Pådå madyå Wujud Tåndhå Pamaos Katrangan wontên Sêrat Maknåråså, fungsinipun minångkå tåndhå (.) Pangkon dipunginakakên minångkå tåndhå pungkasaning gatrå wontên teks Sêrat Suluk Maknåråså, fungsinipun minångkå tåndhå (,) Tåndhå mênikå dipunginakakên minångkå tåndhå pungkasaning pådå, fungsinipun minångkå tåndhå (.) Pådå pangkat dipunginakakên kanggé ngêlêt- êlêti ångkå Jåwå supados botên cawuh kaliyan sêratan sanésipun. madyå Pådå dipunginakakên kanggé nedahakên wiwitaning teks Suluk Translite- rasi Standar / // : /o/ 82
83 Lajêngipun tabel No. Tåndhå Pamaos Wujud Tåndhå Pamaos Katrangan Translite- rasi Standar 5 Purwå pådå 6 Wasånå pådå pådå pådå Purwå dipunginakakên minångkå tåndhå wiwitaning pupuh Wasånå pådå dipunginakakên minångkå pådå ing pungkasaning pupuh //o// /// j. Karakteristik Ejaan Ejaan ingkang dipunginakakên wontên teks Sêrat Suluk Maknåråså mênikå ngêwrat karakteristik ingkang mligi. Karakteristik mligi kasêbut kaandharakên wontên tabel ngandhap mênikå. Tabel 29: Karakteristik Ejaan No. Karakteristik 1 2 Khusus Panyêrating aksårå kasêrat y Panyerating aksårå w ya Tulådhå Sêratan Transliterasi Diplomatik yyå Ya Allah Translite- rasi Standar ywå Ya Allah Terjemah- an jangan Ya Allah 3 kasêrat Aksårå nå ing sawingkingipun wåndå mawi sandhangan layar kasêrat purnåmå purnåmå purnama
84 Lajêngipun tabel No. Karakteristik 4 Khusus Aksårå så ing sawingkingipun wåndå mawi sandhangan layar kasêrat Tulådhå Sêratan Transliterasi Diplomatik miharså Translite- rasi Standar miharså Terjemah- an mendengar 2. Pandom Suntingan Pandom suntingan ingkang dipunginakakên wontên panalitѐn mênikå ngginakakên tåndhå-tåndhå kanggé ngampilakên nyunting teks Sêrat Suluk Maknåråså. Tåndhå-tåndhå ingkang dipunginakakên kasêbut inggih kaandharakên wontên ngandhap mênikå. 1) Tåndhå {...} inggih mênikå tåndhå kanggé nggantos wandå mênåpå déné têmbung; 2) Tåndhå (...) inggih mênikå tåndhå kanggé ngirangi wandå mênåpå déné têmbung; 3) Tåndhå <...> inggih mênikå tåndhå kanggé nambahi wandå mênåpå déné têmbung. 4) Panomêran kanggé sabên aparat kritik ngginakakên ångkå Arab sêratan Latin (..1,..2,..3, lsp). 5) Panomêran kåcå wontên ing teks ngginakakên ångkå Arab sêratan Latin kanthi tåndhå [ ... ]. Pindhahaning kåcå teks kasêrat kanthi tåndhå [kåcå...]. Mênawi pindahaning kåcå teks mênikå wontên satunggaling wandå, milå tåndhå pindhahaning kåcå mapan antawisipun wandå ingkang kapunggêl kasêbut tanpå
dipunêlêt-êlêti. Mênawi pindhahaning kåcå wontên kalih têmbung, milå tåndhå kacanipun mapan antawisipun têmbung kasêbut såhå dipunêlêt-êlêti satunggal spasi. 3. Asiling Transliterasi såhå Suntingan Teks Sêrat Suluk Maknåråså Transliterasi ingkang dipunginakakên wontên panalitѐn mênikå inggih transliterasi standar. Transliterasi dipuntindakakên kanthi nggantos sêrataning teks ingkang ngginakakên aksårå Jåwå dados aksårå Latin ingkang kajumbuhakên kaliyan ejaan ingkang dipunanggé. Transliterasi standar mênikå dipuntindakakên kanthi ancas kanggé nggampilakên maos såhå mahami teks sartå nggampilakên anggénipun damêl suntingan teks Sêrat Suluk Maknåråså. Lampahing damêl suntingan teks wontên panalitén mênikå dipuntindakakên kanthi cårå nglêrêsakên kalêpataning teks kanthi nambahi, ngirangi, såhå nggantos aksaraning teks, wandå, mênåpå déné têmbung wontên teks Sêrat Suluk Maknåråså. Sasampunipun suntingan teks kalampahan, milå salajêngipun ndamêl cathêtan perbaikan utawi perubahan såhå andharanipun. Bab mênikå dipuntindakakên supados pamaos sagêd mangêrtosi pawadaning perbaikan ingkang dipuntindakakên. Suntingan teks wontên panalitѐn mênikå ngginakakên suntingan standar. Suntingan teks edisi standar inggih mênikå suntingan ingkang mahyakakên naskah kanthi nglêrêsakên kalêpatan-kalêpatan såhå sêratan ingkang botên ajêg, sartå ejaan- ipun dipunjumbuhakên kaliyan pandom ejaan ingkang gumathok. Asiling suntingan teks inggih mênikå teks ingkang siap dipunwaos såhå dipunmangêrtosi déning masarakat. 85
Pandoming suntingan mênikå adhêdhasar båså Jawi standar ingkang wontên Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939) såhå buku Ejaan Bahasa Jawa yang Disempurnakan ingkang kababar déning Balai Penelitian Bahasa (1990). Sinaoså makatên, proses suntingan mênikå ugi mempertahankan kekhasan wontên sêkar. Asiling transliterasi såhå suntingan teks Sêrat Suluk Maknåråså kaandharakên wontên tabel ngandhap mênikå. Tabel 30: Asiling Transliterasi såhå Suntingan Asiling Transliterasi Asiling Suntingan [kåcå 69] Maknåråså // têmbang ingsun /o/ 1 dhandhanggêndhis / pan kinaryå panglipuring ciptå / supåyå êning rasané / biyatul ékram nawut / dipunѐngêt sabdaning Gusti / têtinên tilingêna / saosiking kalbu / sêmu bêcik lawan ålå / yѐn waspådå sinêbut jalmå linuwih / sayêktiné manjilå // /o/ bumi gêni banyu miwah angin / suryå lintang kalawan rêmbulan / iku kabѐh ånå kéné / sagårå jurang gunung / padhang pêtêng ånå ing ngriki / adoh kalawan cêdhak / ngandhap miwah dhuwur / milå wontên jalmå ngucap / såpå ingkang abiså nglintiri angin / dadyå jalmå utåmå // /o/ tåmå têmên tumanêm ing ati / tingalirå / waspådå barang ciptané / kayungyun ning ing ngaurip dipunitѐni / sinrapat kinajrahan / katårå ing sêmu / yѐn winawas såyå nglélå / sayêktiné ånå solah muna- muni / dumunung anѐng cahyå // //o// Punikå Srat Suluk nganggit 2 3 tan samar tan uwas ing kalbu / [kåcå 69] //o// Punikå Srat Suluk Maknåråså // têmbang ingsun /o/ 1 dhandhanggêndhis / pan kinaryå panglipuring ciptå / supåyå êning rasané / dipunѐngêt sabdaning Gusti / têtinên tilingêna / saosiking kalbu / sêmu bêcik lawan ålå / yѐn waspådå sinêbut jalmå linuwih / sayêktiné manjilå // /o/ bumi gêni banyu miwah angin / suryå lintang kalawan rêmbulan / iku kabѐh ånå kéné / sagårå jurang gunung / padhang pêtêng ånå ing ngriki / adoh kalawan cêdhak / ngandhap miwah dhuwur / milå wontên jalmå ngucap / såpå ingkang abiså nglintiri angin / dadyå jalmå utåmå // /o/ tåmå têmên tumanêm ing ati / tingalirå / waspådå barang ciptané / kayungyun ning ing ngaurip dipunitѐni / sinrapat kinajrahan / katårå ing sêmu / yѐn winawas såyå nglélå / sayêktiné ånå solah muna- muni / dumunung anѐng cahyå // nganggit / biyatul ékram nawut 2 3 tan samar tan uwas ing kalbu / 86
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi 4 5 6 7 8 /o/ wong kang sampun makrifat sêjati / pan wuningå ati têngu nyåtå / ingkang sagunung gêdhéné / tigan biså kaluruk / lawan gêni binakar warih / kawruhånå iku / manjing atos tanpå rênggang / lamun dhuwur datan kênå dѐn susupi / yѐn adoh dadi cêdhak // /o/ kawruhånå pambéngkasing kardi / paku ning rat lêlajêring jagad / pambingkasing harda kiyé / [kåcå 70] amung budi rahayu / sêtyå tuhu marang Hyang Widi / kayungyun hayu ning rat / ciptå måyå tuhu / nuhoni / wênangirå kawulå iku amêsthi / mangadhêp karsaning Hyang // /o/ wajib sami ngawruhånå pati / wong agêsang tan wandé palastrå / wong mati mring di parané / upåmå saking / pêksi mabur kurunganéki / pundi pѐncoking prênah / ywå nganti kalѐru / sirå gêsang / mung anѐng dunyå sêsanjan di wayah pasthining mulih / rakitên åjå samar // /o/ nora wurung mêsthi anêtêpi / datan ånå tulis miwah papan / Kitab Kuran suwung kabѐh / kang marang Mêkah nglangut / gih puniku kang dѐn ulati / pêrlambang tutur warah / marang tyas rahayu / Allah ingkang angsung rahmat / margå padhang sing såpå karêm ing bêcik / Allah kang luwih wikan // /o/ mratandhi pratingkah samangkin / duk winayang polah anѐng dunyå / surå lêgåwå patiné / salamêt trimå tan sokur minggrang-minggring / wêdi goroh / iku talining barat ingkang pawênang oncat / mantêp têmên 4 5 6 7 8 Asiling Suntingan /o/ wong kang sampun makrifat sêjati / pan wuningå ati têngu nyåtå / ingkang sagunung gêdhéné / tigan biså kaluruk / lawan gêni binakar warih / kawruhånå iku / manjing atos tanpå rênggang / lamun dhuwur datan kênå dѐn susupi / yѐn adoh dadi cêdhak // / iku talining barat /o/ kawruhånå pambéngkasing kardi / paku ning rat lêlajêring jagad / pambingkasing harda kiyé / [kåcå 70] amung budi rahayu / sêtyå tuhu marang Hyang Widi / kayungyun hayu ning rat / ciptå måyå tuhu / nuhoni / wênangirå kawulå iku amêsthi / mangadhêp karsaning Hyang // /o/ wajib sami ngawruhånå pati / wong agêsang tan wandé palastrå / wong mati mring <n>di1 parané / upåmå pêksi mabur / oncat saking kurunganéki / pundi pѐncoking prênah / ywå nganti kalѐru / sirå gêsang anѐng dunyå / mung sêsanjan <n>di1 wayah pasthining mulih / rakitên åjå samar // /o/ nora wurung mêsthi anêtêpi / datan ånå tulis miwah papan / Kitab Kuran suwung kabѐh / kang marang Mêkah nglangut / <ng>gih2 puniku kang dѐn ulati / pêrlambang tutur warah / marang tyas rahayu / Allah ingkang angsung rahmat / margå padhang sing såpå karêm ing bêcik / Allah kang luwih wikan // /o/ mratandh<an>i3 pratingkah samangkin / duk winayang polah anѐng dunyå / surå lêgåwå patiné / salamêt trimå sokur / mantêp têmên tan minggrang-minggring / wêdi ingkang pawênang 87
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi 9 10 11 12 sapådhå / rahayu tinêmu / sasêriké tan kawêdhar / siyang dalu tan pêgat pamikirêni / angѐl patraping gêsang // /o/ kang wus antuk suråså kang mêsthi / datan karêm dhahar såhå néndra / nora pêgat sêmѐdiné / tan têmên jaluk asor madyaning êning / wong gêsang nora gampang / yѐn kasliring laku / yѐn tan awas kênѐng uwas / kurang awas karo têmahané wêdi / wêdi dadi brahålå // /o/ wruh anirå wong urip puniki / / dipunѐngêt yѐn bakal palastrå ingarahå sêlamêté / têgêsé slamêt iku / olѐh rahmat marang Hyang Widi / têgêsé bångså rahmat / olѐh têgêsé bångså / suwargå gung suwargå lêga ngakérat / sarwå langgêng lêstari / nanging apangkat- pangkat // /o/ ånå déné kawruh kang utami / mêdharakên kitap / tinêtêpan upamané / ingkang sagårå agung / lawan papan kang tanpå tulis / tunjung tanpå sålågå / såpå gawé iku / kalawan jênênging Allah / lan Mukhamat ånåné ånå ing êndi / yѐn sirna anѐng åpå // /o/ damar murup tanpå sumbu nênggih / êron ijo ingkang tanpå wrêkså / modin tan ånå bêdhugé / sêntѐk pisan gyå / tang[kåcå71]gal pisan purnåmå sidik / pang-plong grahånå lintang / iku sêmånåpun / kang sampun sami waspådå / åjå sirå katungkul måcå pribadi / dadi titi suråså // /o/ talitênên talêsih ing ngѐlmi / dimѐn êning råså driyanirå / ѐstri luhur / tajêm tapsir alam rampung 13 9 10 11 12 13 Asiling Suntingan goroh sapådhå / rahayu tinêmu / sasêriké tan kawêdhar / siyang dalu tan pêgat pamikir{é}ni4 / angѐl patraping gêsang // /o/ kang wus antuk suråså kang mêsthi / datan karêm dhahar såhå néndra / nora pêgat sêmѐdiné / tan <n>jaluk53 asor luhur / tajêm têmên madyaning êning / wong gêsang nora gampang / yѐn kasliring laku / yѐn tan awas kênѐng uwas / kurang awas karo têmahané wêdi / wêdi dadi brahålå // /o/ wruh anirå wong urip puniki / / dipunѐngêt yѐn bakal palastrå ingarahå sêlamêté / têgêsé slamêt iku / olѐh rahmat marang Hyang Widi / têgêsé bångså rahmat / olѐh suwargå gung / têgêsé bångså suwargå / sarwå lêga ngakérat langgêng lêstari / nanging apangkat-pangkat // /o/ ånå déné kawruh kang utami / mêdharakên kita{b}5 tapsir alam / tinêtêpan upamané / ingkang sagårå agung / lawan papan kang tanpå tulis / tunjung tanpå sålågå / såpå gawé iku / kalawan jênênging Allah / lan Mukhamat ånåné ånå ing êndi / yѐn sirna anѐng åpå // /o/ damar murup tanpå sumbu nênggih / êron ijo ingkang tanpå wrêkså / modin tan ånå bêdhugé / sêntѐ{g}6 pisan gyå / tang[kåcå71]gal pisan purnåmå sidik / pang(-p)long52 grahånå lintang / iku sêmånåpun / kang sampun sami waspådå / åjå sirå katungkul måcå pribadi / dadi titi suråså // /o/ talitênên talêsih ing ngѐlmi / dimѐn êning råså driyanirå / ѐstri rampung 88
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi 14 15 16 17 pribadi tunggalé / lawan ingkang tumuwuh / såpå jênêngakên sirѐki / lawan apålåkråmå / ngawinkên sirѐku / tuwin kang bêkti punåpå / såpå mulang jatiné wêruh ajati / iku dadyå utåmå // /o/ jroning tapsir alam sampun wuni / / pan sawiji wijining sasmitå nênggih puniku sêmuné / ingkang samodrå agung / tanpå têpi ingkang nyrambahi / êndi kang dudu Allah / tan loro tan têlu / sirnå luluh kang datolah / iyå iku ingkang samyå dѐn ulati / aran sagårå purå // /o/ ånå papan ingkang tanpå tulis / wujudnå pih artining punikå / sampyuhé solah sêmuné / nir asmå kawulѐku / apan jati råså sêjati / ingkang dinugѐng tirtå / marang ing Hyang Agung / pangraså sajroning råså / sayêktiné kang råså tunggalan urip / urip jatining mulyå // /o/ sasmitané ingkang tunjung putih / tanpå slågå nêggih nyatanirå / roh ilapi saktuhuné / datolah ananipun / yѐku sabdå ingkang arungsit / pan iku bångså ciptå / ananirå raiku / tåndhå ingkang duwé tåndhå / kang suméndhé åjå angråså nglimputi / purwané anѐng paran // /o/ damar murup tanpå sumbu nênggih / sêmunirå murup anѐng ngarså / dad mutlak iku jatiné / anglintêr tan katêmu / kadyå pulung råså sêjati / punikå wujud tunggal / ananirå iku / nur Mukhamat nuksmå råså / råså jati puniku ingkang sayêkti / ya Allah ya Mukhamat // 18 /o/ godhong ijo tanpå wrêkså 14 15 16 17 18 Asiling Suntingan pribadi tunggalé / lawan ingkang tumuwuh / såpå jênêngakên sirѐki / lawan apålåkråmå / ngawinkên sirѐku / tuwin kang bêkti punåpå / såpå mulang jatiné wêruh ajati / iku dadyå utåmå // /o/ jroning tapsir alam sampun wuni / / pan sawiji wijining sasmitå nênggih puniku sêmuné / ingkang samodrå agung / tanpå têpi ingkang nyrambahi / êndi kang dudu Allah / tan loro tan têlu / sirnå luluh kang dat{u}<l>lah7 / iyå iku ingkang samyå dѐn ulati / aran sagårå purå // /o/ ånå papan ingkang tanpå tulis / wujudnå pih artining punikå / sampyuhé solah sêmuné / nir asmå kawulѐku / apan jati råså sêjati / ingkang dinugѐng tirtå / marang ing Hyang Agung / pangraså sajroning råså / sayêktiné kang råså tunggalan urip / urip jatining mulyå // /o/ sasmitané ingkang tunjung putih / tanpå slågå nêggih nyatanirå / roh ilapi sa(k)tuhuné54 / dat{u}<l>lah7 ingkang / yѐku sabdå ananipun arungsit / pan iku bångså ciptå / ananirå raiku / tåndhå ingkang duwé tåndhå / kang suméndhé åjå angråså nglimputi / purwané anѐng paran // /o/ damar murup tanpå sumbu nênggih / sêmunirå murup anѐng ngarså / da{t}8 mutlak iku jatiné / anglintêr tan k{ê}têmu9 / kadyå pulung råså sêjati / punikå wujud tunggal / nur ananirå Mukhamat nuksmå råså / råså jati puniku ingkang sayêkti / ya Allah ya Mukhamat // /o/ godhong ijo tanpå wrêkså / iku 89
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi 19 20 21 nênggih / sêmunirå ing masalah Allah / lah iyå uwis jatiné / dudu napas puniku / dudu awalan dudu osik / dudu paningalirå / dudu råså iku / dudu cahyå kånthå warnå / urip jati / ingkang nampani sêkalir langgêng tan kênå owah // /o/ samunirå kang modin puniki / pambêdhugé iyå anѐng ciptå / iyå / nanging sirå ciptanirå dhéwé ingakѐn gêgênti / pan puniku singgih / ciptå iku Mukhamat / dѐn nut ing tumuwuh / wali mukmin myang pandhitå / jroning ciptå Gusti / uniné Allah Rasulolah // /o/ lamun mênêng Mukhamat puniki / ingkang makmum apan jênêngirå / déné anggênti anané / yѐn iman Allah ingkang makmum Mukhamat jati / iku rasaning ciptå / marang Allah iku / imam makmum Allah tunggal / Allah karo jênêngê Allah [kåcå 72] sêjati / iku campuhé råså // /o/ ingkang ngawinakên sirå iki / iyå Allah ngawinakên sirå / Mukhamat iku waliné / Jabrail sahidipun / sirå kawin nѐng jroning goip / sêksiné Johar Awal / Allah kang wulang yun / wulang yun sakjroning ciptå / mas kawiné ngѐlmi jati kang sayêkti / iku sampurnaning dad // ingkang mosik iku / 22 /o/ sirå nginum lan bukti puniki / ngѐlminung dad apan janêngirå / dad mutlak iku yêktiné / pan sirå wus angétung / amung suksmå kang bångså urip / urip nyåtå Pangéran / / cahyaning têlu tan ciptaning råså / rasanirå asilêm loro tan 19 20 21 22 Asiling Suntingan nênggih / sêmunirå ing masalah Allah / lah iyå uwis jatiné / dudu napas puniku / dudu awalan dudu osik / dudu paningalirå / dudu råså iku / dudu cahyå kånthå warnå / urip jati / ingkang nampani sêkalir langgêng tan kênå owah // /o/ s{ê}munirå55 kang modin puniki / pambêdhugé iyå anѐng ciptå / iyå ciptanirå dhéwé / nanging sirå puniku / pan ingakѐn gêgênti singgih / ciptå iku Mukhamat / dѐn nut ing tumuwuh / wali mukmin myang pandhitå / jroning ciptå Gusti Allah uniné mosik ingkang Rasul{u}<l>lah10 // /o/ lamun mênêng Mukhamat puniki / ingkang makmum apan jênêngirå / déné anggênti anané / yѐn iman Allah ingkang makmum Mukhamat jati / iku rasaning ciptå / marang Allah iku / imam makmum Allah tunggal / Allah karo jênêngê Allah [kåcå 72] sêjati / iku campuhé råså // /o/ ingkang ngawinakên sirå iki / iyå Allah ngawinakên sirå / Mukhamat iku waliné / Jabrail sahidipun / sirå kawin nѐng / sêksiné Johar Awal / Allah kang wulang yun sa(k)jroning50 ciptå / mas kawiné iku jati kang sayêkti ngѐlmi sampurnaning da{t}8 // /o/ sirå nginum lan bukti puniki / ngѐlmuning da{t}8 apan janêngirå / da{t}8 mutlak iku yêktiné / pan sirå wus angétung / amung suksmå kang bångså urip / urip nyåtå Pangéran / / cahyaning têlu tan ciptaning råså / rasanirå asilêm / / iku jroning g{a}i{b}51 yun / wulang / loro tan 90
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi 23 24 jroning jaladri / urip langgêng di mulyå // /o/ ingkang bångså pangucap puniki lawan kanthi / ngѐlmuning dad Allah / yåiku têtêp tapané / sirnané loro iku / sampurnané panyiptå jati / ingkang råså kawulang yun / awulang yun råså ning rat sarirå / sajroning kahanan urip / uripé sajroning rat // /o/ mulyaning rat sampyuh dados kalih / êlirirå suksmå jroning toyå / luwih angѐl patrikêlé / yѐn sirå wus andulu / jroning laut ajur wѐng jati / iku sadaning tingal / sampurnѐng pandulu / sirnanѐng råså samodrå / ing sagårå durtå ingkang anyamadi / gumêlar pramudityå // sajroning råså / rat 25 26 1 /o/ têgêsé laku sêtindakêki / ananirå ingkang Johar Awal / råså nur jati uripé / tan ånå urip iku / amung Allah tunggal kahananirå / iku jatinipun / uripnyå pådhå kahanan / ananging Hyang tan ånå ingkang nglêmputi / nadyan sasipatirå // /o/ têgêsé ning yå bisané êning / ananirå anuksmå ing råså / råså karså sêjatiné / iku suksmaning laut / apan tunggal sasolahnѐki / apan solah ing Allah / ananirå iku / saosiké iku Allah / ingkang mobah sayêkti mulyaning dasih / nyrambahi kang gumêlar // // pangkur // kapungkur ingkang paningal / datan ånå urip liyå pribadi / kang sinêmbang kang ginulung / tingalnyå mring Hyang Suksmå / tingalnyå marang kang waspådå Hyang Agung / ing ngêndi sipating urip / Asiling Suntingan jroning jaladri / urip langgêng di mulyå // 23 o/ ingkang bångså pangucap puniki / ngѐlmuning da{t}8 lawan kanthi Allah / yåiku têtêp tapané / sirnané loro iku / sampurnané panyiptå jati / ingkang råså kawulang yun / awulang yun råså ning rat sarirå / sajroning kahanan urip / uripé sajroning rat // /o/ mulyaning rat sampyuh dados kalih / êlirirå suksmå jroning toyå / luwih angѐl patrikêlé / yѐn sirå wus andulu / jroning laut ajur {n}ѐng11 / jati sampurnѐng pandulu / sirnanѐng råså samodrå / ing sagårå durtå ingkang anyamadi / gumêlar pramudit(y)å12 // /o/ têgêsé laku s{a}tindak{é}ki13 / ananirå ingkang Johar Awal / råså nur jati uripé / tan ånå urip iku / amung Allah sipating urip / tunggal kahananirå / iku jatinipun / uripnyå pådhå kahanan / ananging Hyang tan ånå ingkang ngl{i}mputi14 / nadyan sasipatirå // /o/ têgêsé ning yå bisané êning / ananirå anuksmå ing råså / råså karså sêjatiné / iku suksmaning laut / apan tunggal sasolah(n)ѐki15 / apan solah ing Allah / ananirå iku / saosiké iku ingkang mobah sayêkti Allah mulyaning dasih / nyrambahi kang gumêlar // // pangkur // kapungkur ingkang paningal / datan ånå urip liyå pribadi / kang sinêmbang kang ginulung / tingalnyå mring Hyang Suksmå / tingalnyå marang kang waspådå Hyang Agung / ing ngêndi marganyå / råså sajroning rat 24 iku / sadaning tingal 25 26 / 1 91
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi 2 3 4 5 6 7 marganyå awas / dêlêngnyå kang [kåcå 73] urip jati // /o/ sajroning alam wis kocap / såpå kang wruh urip råså sêjati / sasat wruh marang Hyang Agung / ingkang Måhå Dimulyå / uripirå tan siwah marang Hyang Agung / lir kang samodra lan banawi mungging toyå sayêkti // /o/ iku pungkasaning ciptå / kabirirå dadi ning rat sayêkti / warnanirå ing Hyang Agung / ingkang murwѐngrat asthå / wus kinaryå tan kênå pådhå satuhu / nåmå di buwananing rat / kang mulyå jatining urip // /o/ déné ingkang warnå rupå / apan dadi tåndhå råså sêjati / suksmå nami adi wujud / ing råså adi mulyå / apan têrus råså mulyå kang dinulu / suksmané sagårå råså / råså purbå jati êning // / /o/ angganirå campuh råså sêjati / råså ning rat di mulyå gung / dѐn tingali ing ciptå / pan gumuling gumêlar gilar sumunu / amimbuhi tingal råså / muntap purbå nulyå êning // /o/ iku pusakaning tingal / jroning anggå ciniptå råså branti / asru cêngêng nulyå campuh / anênggih wus anunggal / tunggal tingal ciptå råså kang satuhu / tunggalnyå kang asung tingal / sasolahnyå råså sami // /o/ iku modrining paningal / jroning mulyå purwå murwѐng ukari / iyå / duk purwå tan siwah puniku purwanirå / rasaning dad di mulya nami di tuhu / wujudnyå råså rinåså / tan kêmbar purnå majati // / sampyuhé sagårå purbå 2 3 4 5 6 7 Asiling Suntingan awas / dêlêngnyå kang [kåcå 73] urip jati // /o/ sajroning alam wis kocap / såpå kang wruh urip råså sêjati / sasat wruh marang Hyang Agung / ingkang Måhå Dimulyå / uripirå tan siwah marang Hyang Agung / lir kang samodra lan banawi mungging toyå sayêkti // /o/ iku pungkasaning ciptå / kabirirå dadi ning rat sayêkti / warnanirå ing Hyang Agung / ingkang murwѐngrat asthå / wus kinaryå tan kênå pådhå satuhu / nåmå di buwananing rat / kang mulyå jatining urip // /o/ déné ingkang warnå rupå / apan dadi tåndhå råså sêjati / suksmå nami adi wujud / ing råså adi mulyå / apan / têrus råså mulyå kang dinulu suksmané sagårå råså / råså purbå jati êning // / /o/ angganirå campuh råså sêjati / råså ning rat di mulyå gung / dѐn tingali ing ciptå / pan gumuling gumêlar gilar sumunu / amimbuhi tingal råså / munta{b}16 purbå nulyå êning // /o/ iku pusakaning tingal / jroning anggå ciniptå råså branti / asru cêngêng nulyå campuh / anênggih wus anunggal / tunggal tingal ciptå råså kang satuhu / tunggalnyå kang asung tingal / sasolahnyå råså sami // / sampyuhé sagårå purbå /o/ iku modr{a}ning17 paningal / jroning mulyå purwå murwѐng u{sê}ri18 / iyå tan siwah puniku / duk purwå purwanirå / rasaning da{t}8 dimulya nami dituhu / wujudnyå råså rinåså / tan kêmbar purnå maja{d}i19 // 92
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi 8 9 10 11 /o/ dѐn awas tunggal pisahnyå / tunggilirå sêntѐk pisan nigasi / jatining pradityå iku / kang dadi kånthå wårnå / ambu råså paningal napas pangrungu riptå tokiting dad / sirnå kawêngku ing urip // /o/ pan nyåtå wus sampyuhirå / ingkang kocap saking tokit sêjati / tokit narimå Hyang Agung / kang langgêng Måhå Mulyå / upamané samodrå kalawan ranu / tunggalnyå ladi lan sipat / karoné pådhå jånåhwi // /o/ puniku wis badan sukmå / kang sawênѐh ånå ingkang murwani / witing bumi jisimipun / iku wong ngåyåwårå / datan wêruh sasmitå sajroning laut / wujudnyå sêsiyå- siyå / tan wruh yѐn råså sêjati // /o/ dadiné kabêntus / wujutirå pinisah pinarinci / sêjatiné wujud iku / dadyå pratandhining Hyang / witing råså dadiné kang Måhå Luhur / kasilir kinaryå tåndhå / uripnyå kang jagad kabir // / ciptå tawang 12 13 /o/ andhêgnyå karatoning Hyang / nglairakên Allah wasésa jati / lir minå / wimbuh kasuraning dad / ingkang mina tan mokal suruting ranu / apan manut ingkang minå / ami[kåcå 74]lulu dadyå warih // /o/ abantêr / rasaning dad suksmå jatining urip / lir warångkå manjing dhuwung / curigå manjing rångkå / namanirå wujudé / kinaryå / rinå rênggå pangguling mring Hyang Widi // tumamѐng ranu tandhaning aras råså satuhu jagad 8 9 10 11 12 13 Asiling Suntingan /o/ dѐn awas tunggal pisahnyå / tunggilirå sêntѐ{g}6 pisan nigasi / jatining pradityå iku / kang dadi kånthå wårnå / ambu råså paningal napas pangrungu riptå toki{d}20ing da{t}8 / sirnå kawêngku ing urip // /o/ pan nyåtå wus sampyuhirå / toki{d}20 ingkang kocap saking / toki{d}20 narimå Hyang sêjati Agung / kang langgêng Måhå Mulyå / upamané samodrå kalawan ranu / tunggalnyå ladi lan sipat / karoné pådhå jå<h>nå(h)wi21 // /o/ puniku wis badan sukmå / kang sawênѐh ånå ingkang murwani / witing bumi jisimipun / iku wong ngåyåwårå / datan wêruh sasmitå sajroning laut / wujudnyå sêsiyå-siyå / tan wruh yѐn råså sêjati // / /o/ dadiné kabêntus tawang wuju{d}irå22 pinisah pinarinci / sêjatiné wujud dadyå pratandh{a}ning23 Hyang / witing råså dadiné kang Måhå Luhur / kasilir kinaryå tåndhå / uripnyå kang jagad kabir // /o/ andhêgnyå karatoning Hyang / nglairakên Allah wasésa jati / lir minå / wimbuh kasuraning da{t}8 / ingkang minå tan mokal suruting ranu / apan manut ingkang minå / ami[kåcå 74]lulu dadyå warih // /o/ / rasaning da{t}8 Suksmå jatining urip / lir warångkå manjing dhuwung / curigå manjing rångkå / namanirå wujudé / kinaryå pangguling jaga{t}24 / rinå rênggå mring Hyang Widi // / ciptå iku / tumamѐng ranu abantêr tandhaning aras råså satuhu 93
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi 14 1 2 /o/ sinukmå êmas êmbanan / pan sinotyå / kålå tuhu nilå widuri ngênaning Hyang Agung / kinaryå rat pasangrahan sajroning sirnå kawêngku sukmѐng dad / nglairkên jatining urip // // asmårådånå // kasmaran gaiping ngѐlmi / nurut suluk maknåråså / kinaryå panglipur batos / adamêl têmbung upåmå / yѐn måcå rasakênå / donyå ngakir kudu wêruh / nora kênå dѐn gêgampang // /o/ wong urip upåmå ringgit / pinasang nѐng kêlir gѐnyå / kyai dhalang ingkang dokok / mlaku muni sangking dhalang / mosik kêlawan mobah / wayang bisu tuli suwung / pan amung sisap kéwålå // / midêr satuhu ing / råså 3 4 5 6 /o/ pan iyå sipating ringgit / pinarådå abang munjar / pinasang nѐng kêlir goné / kåyå biså amicårå / mångkå dhalang kang nuksmå / wayang nuksmå dhalangipun / karoné dunung suwargå // /o/ kang miharså åjå ngangsi / kadi ringgit tan pinasang / putung bubrah gêgapité / wah tan mêdal saking kothak / katindhihan kѐh wayang / cilåkå juput sakojur / iku kang aran naråkå // /o/ ngagêsang wruhå ing urip / urip kang tigang prakårå / pan wêruhå sak bênêré / mupung sirå masih gêsang / sampun ngantos kalénan / kѐrêm kasêngsêm katungkul / ѐngêtå akal pralåyå // /o/ ing bénjang praptané lingsir / nuli surup aranirå / ånå ing ngêndi dunungé / mugi sami kagalihå / åjå 14 1 2 3 4 5 6 Asiling Suntingan /o/ sinukmå êmas êmbanan / pan sinotyå / kålå tuhu nilå widuri ngênaning Hyang Agung / kinaryå pasangrahan / midêr ing rat sajroning råså sirnå kawêngku sukmѐng da{t}8 / nglairkên jatining urip // kasmaran // gai{b}ing25 ngѐlmi / nurut suluk maknåråså / kinaryå panglipur batos / adamêl têmbung upåmå / yѐn måcå rasakênå / donyå ngakir kudu wêruh / nora kênå dѐn gêgampang // /o/ wong urip upåmå ringgit / pinasang nѐng kêlir gѐnyå / kyai ingkang <an>dokok26 / dhalang mlaku muni sangking dhalang / mosik kêlawan mobah / wayang bisu tuli suwung / pan amung s{a}sa{b}27 kéwålå // /o/ pan iyå sipating ringgit / pinarådå abang m{a}n{g}ar28 / pinasang nѐng kêlir <ng>goné29 / kåyå biså amicårå / mångkå dhalang kang nuksmå / wayang nuksmå dhalangipun / karoné dunung suwargå // /o/ kang mi{y}arså30 åjå ngangsi / kadi ringgit tan pinasang / putung bubrah gêgapité / wah tan mêdal saking kothak / katindhihan kѐh wayang / cilåkå juput sakojur / iku kang aran naråkå // /o/ ngagêsang wruhå ing urip / urip kang tigang prakårå / pan wêruhå sak bênêré / mupung sirå masih gêsang / sampun ngantos kalénan / kѐrêm kasêngsêm katungkul / ѐngêtå <b>akal49 pralåyå // ing <m>bénjang31 praptané /o/ lingsir / nuli surup aranirå / ånå ing ngêndi dunungé / mugi sami satuhu / asmårådånå // 94
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi 7 8 9 10 11 12 pådhå sêmbrånå / amuji nêmbah Hyang Agung / aywa klѐru kang sinêmbah // /o/ katuré sêmbah lan puji / sirå aturaké såpå / jatiné katur dhѐwѐké / dhѐwѐké puniku såpå / lamun norå katurå / tanpå gawé olah ngѐlmu / bêcik dadi kåyå kéwan // /o/ lamun angaturnå puji / marang Allah sumêtånå / mapan dudu sêpadhané / lan dudu wong tuwanirå / lan dudu êmbahirå / lan priyé gonmu katêmu / marang Allah hutangala // /o/ kalamun ngaturnå puji / kawulå sѐwu druhåkå / karså nora adêduwѐn / mobah mosiké kang måcå / iku kang duwé Allah / kabѐh kang badan sakojur / nyåtå Allah ingkang murbå // /o/ lan pundi kang jênêng Gusti / êndi kang aran kawulå / [kåcå 75] kapriyé pisah kumpulé / êndi kang aran Pangéran / lamun kabarênå / iku ngilangaké gulu / luwih bungah kang uningå // /o/ kurungan kêlawan pêksi / pêksi mêsat ing kurungan / marang ngindi pangonané / wit iku sêngkêranirå / raganirå nѐng donyå / sayêktiné pan gumlundhung / ginåwå åpå tininggal // /o/ yѐn tininggal bok mênawi / raganirå orå trimå / yѐn ginåwå gѐk kêpriyé / patrapé panggawanirå / tinilar siyå-siyå / suk nѐng dunyå kang mirêng / gulang-gulung ambênêrånå // /o/ rågå jati suksma jati / rêbut bênêr lon / Suksmå bêbantahan wuwusé / pati kang têlung prakårå / 13 jati 7 8 9 10 11 12 13 Asiling Suntingan kagalihå / åjå pådhå sêmbrånå / amuji nêmbah Hyang Agung / aywa klѐru kang sinêmbah // /o/ katuré sêmbah lan puji / sirå aturaké såpå / jatiné katur dhѐwѐké / dhѐwѐké puniku såpå / lamun norå katurå / tanpå gawé olah ngѐlmu / bêcik dadi kåyå kéwan // /o/ lamun angaturnå puji / marang Allah sumêtånå / mapan dudu sêpadhané / lan dudu wong tuwanirå / lan dudu êmbahirå / lan priyé <ng>gonmu29 k{ê}têmu9 / marang Allah hutangala // /o/ kalamun ngaturnå puji / kawulå sѐwu druhåkå / karså nora adêduwѐn / mobah mosiké kang måcå / iku kang duwé Allah / kabѐh kang badan sakojur / nyåtå Allah ingkang murbå // /o/ lan pundi kang jênêng Gusti / êndi kang aran kawulå / [kåcå 75] k{ê}priyé32 pisah kumpulé / êndi kang aran Pangéran / <ka>lamun33 kabarênå / iku ngilangaké gulu / luwih bungah kang uningå // /o/ kurungan kêlawan pêksi / pêksi / marang mêsat ing kurungan ng{ê}ndi34 pangonané iku / wit sêngkêranirå / raganirå nѐng donyå / sayêktiné / ginåwå åpå tininggal // /o/ yѐn tininggal <m>bok35 mênawi / raganirå orå trimå / yѐn ginåwå gѐk kêpriyé / patrapé panggawanirå / tinilar siyå-siyå / suk nѐng dunyå kang mirêng / gulang-gulung ambênêrånå // /o/ rågå jati suksma jati / rêbut bênêr lon / Suksmå bêbantahan wuwusé / pati kang têlung prakårå / pan gumlundhung jati 95
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi 14 15 16 17 18 19 mati mulih lan ajal / kapriyé ing dunungipun / pati kakang têlung prakårå // /o/ rågå jati linyå aris / aramé siyå- siniyå / pan sami wasis karoné / ramé rêbut bênêr lêpat / pundi ingkang bênêrå / rågå suksmå gényå padu / kadang mitrå bênêr ånå // /o/ karsané ki suksmå jati / rågå jati yun tinilar / nora trimå rêragané / rågå jati asru ngucap / duk taksih anѐng dunyå / wirang isin iyå mѐlu / datan trami yѐn tinilar // /o/ awit duk anѐng donyѐki / lårå pêrih iyå ing wang / adhêm bêntѐr åpå déné / ålå bêcik lungkrah sayah / nyolong jukuk lan utang / mêsthi kulå nêdhå kukum / inggih dhatêng Måhå Mulyå // /o/ suksma jati ngandikå ris / sirå rågå ora iyå mangké dipunalon / manirå tutur mring sirå / duk ingsun tinimbalan / marang Hyang kang Måhå Luhur / ngalam papitu marganyå // /o/ nuli manirå kapanggih / kalawan / ngadhêp kang murbѐng alam sumungkêm wakingong ing / ngaturakên sirå / sinêksѐn målåékat / ånå ngarsané Hyang Agung / milå sirå åjå samar // /o/ rågå jati angling malih / kapriyé gonirå pasrah / iyå marang ing Hyang Manon / pati kang têlung prakårå / mati mulih lan ajal / suksmå jati aris muwus / dunung kang tigang prakårå // /o/ suksmå jati lingnyå aris / rågå ingkang aran pêjah / iyå kagungané raos / kang aran mulih punikå / roh ingkang kalih wêlas / roh kudus trimå / 20 14 15 16 17 18 19 20 Asiling Suntingan mati mulih lan ajal / kapriyé ing dunungipun / pati (ka)kang36 têlung prakårå // /o/ rågå jati li<ng>nyå37 aris / aramé siyå-siniyå / pan sami wasis karoné / ramé rêbut bênêr / pundi ingkang bênêrå / rågå suksmå gényå padu / kadang mitrå bênêr ånå // /o/ karsané ki suksmå jati / rågå jati yun tinilar / nora trimå rêragané / rågå jati asru ngucap / duk taksih anѐng dunyå / wirang isin iyå mѐlu / datan trami yѐn tinilar // /o/ awit duk anѐng donyѐki / lårå pêrih iyå ing wang / adhêm bêntѐr åpå déné / ålå bêcik lungkrah sayah / nyolong jukuk lan utang / mêsthi kulå nêdhå kukum / inggih dhatêng Måhå Mulyå // /o/ suksma jati ngandikå ris / sirå rågå ora iyå mangké dipunalon / manirå tutur mring sirå / duk ingsun tinimbalan / marang Hyang kang Måhå Luhur / ngalam papitu marganyå // /o/ nuli manirå kapanggih / kalawan / ngadhêp kang murbѐng alam / sumungkêm wakingong ing <a>ngaturakên38 sirå / sinêksѐn målåékat / ånå ngarsané Hyang Agung / milå sirå åjå samar // /o/ / k{ê}priyé32 <ng>gonirå29 pasrah / iyå marang ing Hyang Manon / pati kang têlung prakårå / mati mulih lan ajal / suksmå jati aris muwus / dunung kang tigang prakårå // /o/ suksmå jati lingnyå aris / rågå ingkang aran pêjah / iyå kagungané raos / kang aran mulih punikå / roh ingkang kalih wêlas / roh kudus lêpat / trimå jati angling malih rågå 96
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi 21 22 23 ingkang rumuhun / mulih mring jamani nyåtå // /o/ jasmani punikå mulih / marang roh robani nåmå / roh robani ing ngulihé / marang roh rokani nyåtå / rokani ulihirå / marang roh rahmani iku / roh rahma[kåcå 76]ni ulihirå // /o/ marang ing maningkêm pasthi / maningkêm ing ulihirå / marang mani ing ulihé / mani puniku ilihnyå / manjing ing madi nyåtå / madi ulihé satuhu / marang ing wadi ulihnyå // /o/ pan wadi punikå manjing / marang roh ilapi nyåtå / roh ilapi ing ulihé / iyå marang ing Mukhamat / Mukhamat ulihrå / iyå mulih marang Rasul / Rasul mulih marang Allah // 24 25 26 27 /o/ Allah masrahakên ugi / marang ing Hyang Måhå Mulyå / sah rêsik nora dêduwѐn / ingsung nora utang nyêlang / marang amalé Allah / iku rågå têgêsipun / iyå ingkang aran ajal // /o/ rågå jati ngucap malih / manirå duk anѐng dunyå / aningkah batin wakingong lawan jêngandikå / jati kang kulå têdhå / pundi géné ningkah wau / punåpå mas kawinirå // /o/ lan sintên kang dados wali / lan / utawi sintên såpå pangulunirå sêksiné / punåpå patukonirå / mugi binabarênå / suksmå jati aris muwus / lah iku gampang kéwalå // /o/ suningkah karo siréki / ånå jroning kang datolah / Mukhamat pan panguluné / Rasulolah walinirå / kang dadi sêksi Allah / déné tå mas kawinipun / kalimah kalih punikå // / inggih 21 22 23 24 25 26 27 Asiling Suntingan ingkang rumuhun / mulih mring ja
mani56 nyåtå // /o/ jasmani punikå mulih / marang roh robani nåmå / roh robani ing ngulihé / marang roh rokani nyåtå / rokani ulihirå / marang roh rahmani iku / roh rahma[kåcå 76]ni ulihirå // /o/ marang ing maningkêm pasthi / maningkêm ing ulihirå / marang / mani puniku mani {u}lihnyå39 ing madi / manjing nyåtå / madi ulihé satuhu / marang ing wadi ulihnyå // /o/ pan wadi punikå manjing / marang roh ilapi nyåtå / roh ilapi ing ulihé / iyå marang ing Mukhamat / Mukhamat ulih<i>rå40 / iyå mulih marang Rasul / Rasul mulih marang Allah // /o/ Allah masrahakên ugi / marang ing Hyang Måhå Mulyå / sah rêsik nora dêduwѐn / ingsung nora utang nyêlang / marang amalé Allah / iku rågå têgêsipun / iyå ingkang aran ajal // /o/ rågå jati ngucap malih / manirå duk anѐng dunyå / aningkah batin wakingong lawan jêngandikå / jati kang kulå têdhå / pundi géné ningkah wau / punåpå mas kawinirå // /o/ lan sintên kang dados wali / lan / utawi sintên såpå pangulunirå sêksiné / punåpå patukonirå / mugi binabarênå / suksmå jati aris muwus / lah iku gampang kéwalå // / ånå /o/ suningkah karo siréki / jroning Mukhamat / Rasul{u}<l>lah10 walinirå / kang dadi sêksi Allah / déné tå mas ing ulihé / inggih kang dat{u}<l>lah7 panguluné pan 97
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi 28 29 30 31 1 2 3 /o/ tukoné sahdad sêjati / kang langgêng tan kênå owah / têgêsé iyå / rågå pisah marang mangkéné suksmå / mulå sirå kѐriyå / rågå jati pan tumungkul / angrasuk ingkang sarirå // /o/ rågå pinwutêr pribadi / pan kadyå lilin binakar / lêbur luluh wis dadi wé / amung sêrgêngnyå sabéndhå / katon bêning lir rêtnå / såyå cilik ingkang banyu / ora suwé nuli sirnå // /o/ sasirnané ponang warih / nuli ånå séjé rupå / sakudhup mlathi gêdhéné / kang myarså mugi ngraosnå / bisanirå sampurnå / sayogyå wajib tiniru / supåyå manggih kamulyan // /o/ kêlamun nora mangêrti / yêkti kuwur isih bêbalungé / prasasat patining kéwan / tan pantês ingajѐnan / kang nêdhak pan wurung wêruh / mulå pådhå marsudiyå // // maskumambang // lumѐntaring / tumamѐng satingaling sampurnå purnåmå / datan ngulati Pangéran // [kåcå 77] /o/ ingkang awas sasolah kang dadi puji / tan nå bédanirå / paningal puji nirѐki / sapratingkah dadyå sêmbah // /o/ aluluh kahananéki / urip iyå Allah / maido kang durung uni / tékatnyå taksih bêyayah // /o/ yѐn tan wêruh ing tunggal mêsthi / awit kasliring / / dadi taksih kêkalih idhêpnyå nêmbah towang-towang // patinirå / lawan gumanti / toyå ciptå jati kang wus awas 4 tan uningå 28 29 30 31 1 2 3 4 Asiling Suntingan kawinipun / kalimah kalih punikå // /o/ / kang langgêng tan kênå owah / têgêsé iyå rågå pisah marang mangkéné suksmå / mulå sirå kѐriyå / rågå jati pan tumungkul / angrasuk ingkang sarirå // /o/ rågå pin(w)utêr41 pribadi / pan kadyå lilin binakar / lêbur luluh wis dadi wé sêrgêngnyå / amung sabéndhå / katon bêning lir rêtnå / såyå cilik ingkang banyu / ora suwé nuli sirnå // /o/ sasirnané ponang warih / nuli ånå séjé rupå / sakudhup mlathi gêdhéné / kang myarså mugi ngraosnå / bisanirå sampurnå / sayogyå wajib tiniru / supåyå manggih kamulyan // /o/ kêlamun nora mangêrti / yêkti kuwur isih bêbalungé / prasasat patining kéwan / tan pantês ingajѐnan / kang nêdhak pan wurung wêruh / mulå pådhå marsudiyå // // maskumambang lumѐntaring tumamѐng toyå gumanti / satingaling ciptå / sampurnå purnåmå jati / datan ngulati Pangéran // tukoné sahdad sêjati / patinirå / lawan // [kåcå 77] /o/ ingkang awas sasolah kang dadi puji / tan nå bédanirå / paningal puji nirѐki / sapratingkah dadyå sêmbah // /o/ kang wus awas aluluh kahananéki / urip iyå Allah / maido kang durung téka{d}nyå42 uni taksih / <m>bêyayah43 // /o/ yѐn tan wêruh ing tunggal mêsthi kasliring / awit tan uningå / idhêpnyå / dadi nêmbah taksih kêkalih towang-towang // 98
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 /o/ nåmå cahyå osiking ginalih Gusti / kadlurung kalintang / datan wruh jatining urip / wênѐh Mangéran pangucap // /o/ ing wong iku tan wruh ing jatining pasthi / mangéran suwårå / sawênѐh ginalih Gusti ing ngѐlmuné ngåyåwårå // /o/ kawruhirå ngawruhi kang adi luwih / jroning jisimirå / ginalih jatining urip / wong iku taksih nglêmpårå // /o/ Nur Mukhamat dinalih ginalih Gusti / iku maksih rusak / rêrupan / durung kênå sajroning Pinangéran // /o/ kang waspådå sampun samar mring Hyang Widi / såpå nå jroning tyas / dѐn awas purwané ngurip / nyamadi sawêngkon ning rat // /o/ urip iku amuji pinuji jati / puji iku ciptå / kasamat dad måhå suci / wus tunggal råså lan ciptå // /o/ datan ånå liyané kang kåyå iki / mung Hyang Måhå Mulyå / iku musthikaning narpanirѐng alam // /o/ olah ngѐlmu kudu wruh jatining / / yѐn kasliring ciptå urip Mangéran ing jagad kabir / wali mêntah kabégalan // /o/ jagad kabir sinampyuhkên tyas kang luwih / suwung luluh sirnå / ginalih wêkasing pati / puniku taksih bêyayah // /o/ satuhuné Hyang Agung jatining urip / tan kånthå tan warnå / tumitah ing sahir kabir / puniku nir dipå ning rat // /o/ kang adi miséså mulyå anyamadi / uripé rong jagad / cangkrimané / jisim jagad adi / 15 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Asiling Suntingan /o/ nåmå cahyå osiking ginalih Gusti / kadlurung kalintang / datan wruh jatining urip / wênѐh Mangéran pangucap // /o/ ing wong iku tan wruh ing jatining pasthi / mangéran suwårå / sawênѐh ing ginalih Gusti ngѐlmuné ngåyåwårå // /o/ kawruhirå ngawruhi kang adi luwih / jroning jisimirå / ginalih taksih jatining urip nglêmpårå // {w}inalih44 /o/ Nur Mukhamat ginalih Gusti / iku maksih rusak / rêrupan sajroning jisim / durung kênå Pinangéran // /o/ kang waspådå sampun samar mring Hyang Widi / såpå nå jroning tyas / dѐn awas purwané ngurip / nyamadi sawêngkon ning rat // /o/ urip iku amuji pinuji jati / puji iku ciptå / kasama{d}45 da{t}8 Måhå Suci / wus tunggal råså lan ciptå // /o/ datan ånå liyané kang kåyå iki / mung Hyang Måhå Mulyå / musthikaning jaga{t}24 adi / iku narpanirѐng alam // /o/ olah ngѐlmu kudu wruh jatining urip / yѐn kasliring ciptå / Mangéran ing jaga{t}24 kabir / wali mêntah kabégalan // /o/ jaga{t}24 kabir sinampyuhkên tyas kang luwih / suwung luluh sirnå / ginalih wêkasing pati / puniku taksih bêyayah // /o/ satuhuné Hyang Agung jatining urip / tan kånthå tan warnå / tumitah ing sahir kabir / puniku nir dipå ning rat // /o/ kang adi miséså mulyå anyamadi / uripé rong jaga{t}24 / cangkrimané / / wong iku 99
Lajêngipun tabel 16 17 Asiling Transliterasi / murbani dadyå urip gumêlar // /o/ pan samangké kѐwuhan amardi ngѐlmi / kasusu ing tékat / wani ngaku angêngkoki / bagêgêg kurang utåmå // suwung /o/ cêngêng ginalih liwang-liwung sampurnå ing ngѐlmi / amangéran jagad mêntah // ingkang binglêng / bali iku wong / tunå 18 19 20 21 22 23 24 /o/ ingkang nêdyå sinampyuhkên ciptanéki / ngaku wis sampurnå / awor ilang jagad sêpi / iku kênå kabégalan // /o/ wênѐhånå nyiptå nitis mring narpati / wênѐh mring satriyå / ciptané wani ngêngkoki / putih kang nyampur wujudnyå // /o/ iku jalmå katriwalan ngѐlmu jati / wênѐh kang suwargå / lawang kêmbar kang kaѐksi / iku wong kablasuk ing tyas // /o/ kang anyiptå ing ênur puniku kaki / tumancêp ing nétrå / ånå ingkang nyiptå sêpi / jroning pêtêng ånå rêtnå // /o/ pan samricå binubut dipunsurupi / ing jro ånå rêtnå / nganggêp sampurnå linuwih / iku kabégalan bêsar // /o/ wênѐh nyiptå rêtnå putih samêlathi / bêning lir kumålå / ginalih Allah sêjati / iku kabégalan ciptå // /o/ ånå ingkang nyiptå golѐk kang sanyari / bêning lir kumålå / [kåcå 78] linggih gêdhong intên adi / wong iku kabêntus tawang // /o/ akѐh uwong olah ngѐlmu råså jati / karikuhan ciptå / anékat ngaku 25 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 100 Asiling Suntingan / murbani dadyå urip gumêlar // /o/ pan samangké kѐwuhan amardi ngѐlmi / kasusu ing téka{d}42 / wani ngaku angêngkoki / bagêgêg kurang utåmå // /o/ cêngêng liwang-liwung sampurnå ngѐlmi / mêntah // /o/ ingkang nêdyå sinampyuhkên ciptanéki / ngaku wis sampurnå / awor ilang jaga{t}24 sêpi / iku kênå kabégalan // /o/ wênѐhånå nyiptå nitis mring narpati / wênѐh mring satriyå / ciptané wani ngêngkoki / putih kang nyampur wujudnyå // /o/ iku jalmå katriwalan ngѐlmu jati / wênѐh kang suwargå lawang kêmbar kang kaѐksi / iku wong kablasuk ing tyas // /o/ kang anyiptå ing ênur puniku kaki / tumancêp ing nétrå / ånå ingkang nyiptå sêpi / jroning pêtêng ånå rêtnå // /o/ pan samricå binubut dipunsurupi / ing <n>jro48 ånå rêtnå / nganggêp sampurnå linuwih / iku kabégalan bêsar // /o/ wênѐh nyiptå rêtnå putih samêlathi / bêning lir kumålå / ginalih Allah sêjati / iku kabégalan ciptå // /o/ ånå ingkang nyiptå golѐk kang sanyari / bêning lir kumålå / [kåcå 78] linggih gêdhong intên adi / wong iku kabêntus tawang // /o/ akѐh uwong olah ngѐlmu råså jati / karikuhan ciptå / anékat ngaku ingkang binglêng / bali iku wong amangéran suwung ginalih tunå ing jaga{t}24 / /
101 Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Asiling Suntingan Hyang Widi / uwong bingung tamah nisthå // 26 o/ déné kang wus waspådå dat kang sêjati / anggungrå mulyå / anggêpé jatining urip / uripé saking rêråså // 27 28 29 30 31 32 33 /o/ råså cipta råså urip kang sêjati / jati narpaning rat / nugråhå mulyå sêjati / jatiné buwånå råjå // /o/ ratu asthå dѐn wêngkoni / ratuning wêwékå / jagad asthå sisa madi / ingkang langgêng Måhå Mulyå // /o/ mulyå sampyuh pralåyå wus anêtêpi / urip adimulyå / mulyanirå anêtêpi / kayunnyå kadirun båkå // /o/ iku ingkang tan kênå rinênggѐng kawi / kajåbå pamêjang / yѐn kayun / kang mulyå ingkang murwѐng buwånå // /o/ lan pratikêl sirnané råså lan urip / iku råså sampurnѐng pati / sabab wêkasing pralåyå // /o/ sasêngkêran Hyang Agung kang ingkang Måhå / murbѐng urip Mulyå / iku arang kang ngawruhi / kawruh purbaning buwånå // ingkang iki pamêkasé /o/ nganggit / marang kang miharså / kang samyå arêmên ngѐlmi / åjå nyêrêp prang kanåkå /// råjå mulyå sêjati lan pralåyå / pan iyå 26 27 28 29 30 31 32 33 Hyang Widi / uwong bingung tamah nisthå // /o/ déné kang wus waspådå dat kang sêjati / anggung<i>rå46 mulyå / anggêpé jatining urip / uripé saking rêråså // /o/ råså cipta råså urip kang sêjati / jati narpaning rat / nugråhå mulyå sêjati / jatiné buwånå råjå // ratu asthå dѐn /o/ / wêngkoni jaga{t}24 asthå sisa madi / ingkang langgêng Måhå Mulyå // /o/ mulyå sampyuh pralåyå wus anêtêpi / urip adimulyå / mulyanirå anêtêpi / kayunnyå kadirun båkå // /o/ iku ingkang tan kênå rinênggѐng kawi / k{ê}jåbå47 pamêjang / yѐn kayun ingkang sêjati / kang mulyå murwѐng buwånå // /o/ lan pratikêl sirnané råså lan urip / iku råså sampurnѐng pati / sabab wêkasing pralåyå // /o/ sasêngkêran Hyang Agung kang murbѐng urip / ingkang Måhå Mulyå / iku arang kang ngawruhi / kawruh purbaning buwånå // ingkang iki pamêkasé /o/ nganggit / marang kang mi{y}arså30 / kang samyå arêmên ngѐlmi / åjå nyêrêp prang kanåkå /// råjå mulyå ratuning wêwékå / / pan lan pralåyå iyå 4. Aparat Kritik Aparat kritik wontên panalitѐn mênikå inggih andharan ngéngingi asiling suntingan wontên teks SSM. Andharan suntingan mênikå inggih koreksi teks SSM kanthi nggantos, nambahi, såhå ngirangi wandå mênåpå déné têmbung ingkang
kajumbuhakên kaliyan ejaan ingkang dipunanggé. Aparat kritik inggih mênikå wujud pertanggungjawaban ilmiah wontên panalitѐn mênikå. Wondéné ancasing penyajian aparat kritik mênikå kanggé mbiyantu pamaos supados gampil anggénipun mangêrtosi isining teks SSM. Penyajian aparat kritik wontên suntingan mênikå ngginakakên teknik kanthi nyêrat ångkå urut ing pojok têngên nginggiling têmbung utawi pérangan ingkang kêdah dipun-sunting. Panggénaning aparat kritik wontên teks SSM ngêwrat sapérangan katrangan ingkang kajumbuhakên kaliyan nåmå pupuh, pådå sartå gatranipun. Wondéné katrangan ngéngingi panggenaning aparat kritik wontên teks SSM inggih kados ing ngandhap mênikå. a. Abjad A, B, C, såhå D kanggé ngantos pupuh Dhandhanggulå, Pangkur, Asmårådånå såhå Maskumambang. b. Ångkå Arab sêratan Latin (1, 2, 3, 4, lsj.) kanggé nêdahakên urutaning pådå wontên sabên pupuh. c. Abjad a, b, c, d, lsj. kanggé nêdahakên urutaning gatrå wontên sabên kasêrat. Tulådhå : têmbung Gusti(h)1 mapan wontên pada A, 1, e. Katrangan ing inggil nêdahakên bilih têmbung Gusti(h)1 kasêrat wontên katrangan A, 1, e. Bab mênikå atêgês têmbung Gusti(h)1 wontên aparat kritik mênikå kasêrat wontên pupuh Dhandhanggulå, pådå kaping pisan, såhå gatrå kaping gangsal. Wondéné penyajian aparat kririk teks sêrat Suluk Maknåråså kaandharakên wontên tabel ngandhap mênikå. 102
Tabel 31: Aparat kritik No. Transliterasi Standar 1 di 2 3 4 5 6 7 gih mratandhi pamikirêni kitap sêntѐk datolah 8 dad 9 katêmu 10 rasulolah 11 wѐng 12 13 14 15 16 muntap 17 modrining 18 ukari 19 majati 20 pramudityå sêtindakêki nglêmputi sasolahnѐki tokit 21 janahwi 22 wujutirå Suntingan <n>di <ng>gih mratandh<an>i pamikir{é}ni kita{b} sêntѐ{g} dat{u}<l>lah da{t} k{ê}têmu rasul{u}<l>lah {n}ѐng pramudit(y)å s{a}tindak{é}ki ngl{i}mputi sasolah(n)ѐki munta{b} modr{a}ning u{sê}ri maja{d}i toki{d} ja<h>na(h)wi wuju{d}irå Sasampunipun dipun-sunting ndi nggih mratandhani pamikiréni kitab sêntѐg datullah dat kêtêmu rasulullah nѐng pramuditå satindakéki nglimputi sasolahѐki muntab modraning usêri majadi tokid jahnawi wujudirå Kasêrat ing A, 6, c A, 6, i A, 7, e A, 8, a A, 8, i A, 11, b A, 12, d A, 14, h A, 16, d C, 27, b A, 17, c A, 21, j A, 22, b A, 22, c A, 23, b B, 7, e B, 8, f B, 12, d B, 13, b B, 14, f D, 10, c A, 17, d C, 8, f A, 19, j C, 27, d A, 24, e A, 24, j A, 25, a A, 25, i A, 26, e B, 5, g B, 7, a B, 7, b B, 7, g B, 8, f B, 9, b B, 9, c B, 9, g B, 11, b 103
Lajêngipun tabel No. Transliterasi Standar 23 24 pratandhining jagad 25 26 27 28 munjar 29 gaiping dokok sisap goné 30 miharså 31 32 bénjang kapriyé 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 lamun ngindi bok kakang linyå ngaturakên ilihnyå ulihrå pinwutêr tékatnyå 43 44 45 46 47 48 bêyayah dinalih kasamat anggungrå kajåbå jro Suntingan pratandh{a}ning jaga{t} gai{b}ing <an>dokok s{a}sa{b} m{a}n{g}ar <ng>goné mi{y}arså <m>bénjang k{ê}priyé <ka>lamun ng{ê}ndi <m>bok (ka)kang li<ng>nyå <a>ngaturakên {u}lihnyå ulih<i>rå pin(w)utêr téka{d}nyå <m>bêyayah {w}inalih kasama{d} anggung<i>rå k{ê}jåbå <n>jro Sasampunipun dipun-sunting pratandhaning jagat gaibing andokok sasab mangar nggoné miyarså mbénjang kêpriyé kalamun ngêndi mbok kang lingnyå angaturakên ulihnyå ulihirå pinutêr tékadnyå mbêyayah winalih kasamad anggungirå kêjåbå njro Kasêrat ing B, 11, d B, 13, f D, 11, c D, 12, c D, 13, a D, 15, b D, 17, d D, 18, c D, 28, c C, 1, a C, 2, c C, 2, g C, 3, b C, 3, c C, 8, f C, 19, b C, 4, a D, 33, b C, 6, a C, 10, c C, 19, b C, 10, e C, 11, c C, 12, a C, 13, g C, 14, a C, 18, d C, 22, d C, 23, e C, 29, a D, 3, d D, 16, b D, 3, d D, 8, a D, 10, c D, 26, b D, 30, b D, 22, b 104
Lajêngipun tabel No. Transliterasi Standar Suntingan Sasampunipun dipun-sunting Kasêrat ing 49 50 51 52 53 54 55 56 akal sakjroning goip pang-plong jaluk saktuhuné samunirå jamani <b>akal sa(k)jroning g{a}i{b} pang(-p)long <n>jaluk sa(k)tuhuné s{ê}munirå ja
mani bakal sajroning gaib panglong njaluk satuhuné sêmunirå jasmani C, 5, g A, 21, h A, 21, e A, 12, f A, 9, d A, 16, c A, 19, a C, 20, g Aparat kritik wontên panalitѐn mênikå ngêwrat koreksi sêrataning teks kanthi nambahi, ngirangi, mênåpa déné nggantos aksårå, wandå, utawi têmbung wontên teks SSM. Koreksi ingkang sampun kapanggihakên kasêbut kajumbuhakên kaliyan Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939) sartå buku Ejaan Bahasa Jawa yang Disempurnakan saénggå maknaning têmbung ing sabên têmbung ingkang dipun-sunting kasêbut jumbuh kaliyan konteks-ipun. Andharan ngéngingi pirêmbaganing aparat kritik kawahyakakên ing ngandhap mênikå. 1) <n>di Têmbung <n>di kasêrat wontên daftar tabel aparat kritik nomêr 1. Wontên ing têmbung <n>di mênikå kasêrat tåndhå <...> ingkang atêgês têmbung kasêbut dipun-sunting kanthi nambahi atêr-atêr n ing sangajênging têmbung di, saénggå mujudakên têmbung ndi. Têmbung ndi mênikå cêkakan saking têmbung ngêndi ingkang têgêsipun pitakên nggênahakên panggénan (Poerwadarminta, 1939: 392). 105
2) <ng>gih Wontên ing tabel 31 nomêr 2 teks SSM kasêrat gih, wondéné wontên suntingan teks kasêrat têmbung <ng>gih. Wontên têmbung nggih kasêrat tåndhå <...>, atêgês wontên penambahan atêr-atêr ng saénggå mujudakên têmbung nggih. Suntingan kasêbut dipuntindakakên amargi têmbung gih botên jumbuh kaliyan ejaan båså Jawj ingkang limrah. Wondéné têmbung ingkang jumbuh inggih nggih. Têmbung nggih têgêsipun sami kaliyan têmbung inggih, "iya" (Poerwadarminta, 1939 : 172). 3) mratandh<an>i Kasus nomêr 3 wontên teks SSM kasêrat mratandhi, wondéné suntingan teks kasêrat mratandh<an>i. Tåndhå <...> dipunginakakên kanggé nambahi wandå supados sêrataning têmbung kasêbut dados lêrês, såhå jumbuh kaliyan konteks-ipun. Têmbung mratandhani têgêsipun tåndhå "têtêngêr, åpå-åpå sing dianggo mracihnani yѐn" (Poerwadarminta, 1939: 589). Wondéné saking mênikå, têmbung kasêbut dipun- sunting kanthi nambahi wandå an, kanggé njangkêpi guru wilanganipun. Wontên kasus mênikå guru wilangan pupuh Dhandanggula pådå 8 gatrå kaping pisan mênikå namung kasêrat 9 wandå, ingkang lêrês kasêrat 10 wandå. Pramilå têmbung ingkang dipunginakakên wontên suntingan mênikå inggih mratåndhåni. 4) pamikir{é}ni Wontên kasus kaping sakawan, vokal ê wontên têmbung pamikirêni kagantos kaliyan vokal é saénggå mujudakên têmbung pamikiréni. Suntingan kasêbut dipuntindakakên kanggé njumbuhakên kaliyan ejaan båså Jawi ingkang samênikå dipunginakakên. Têmbung pamikiréni asaling saking têmbung linggå pikir, pikantuk 106
sêsêlan am sartå panambang é såhå ni. Tembung pikir têgêsipun gagasan (Poerwadarminta, 1939: 491). 5) kita{b} Têmbung kitap inggih mênikå kasus ingkang kasêrat wontên tabel aparat kritik nomêr 5. Têmbung kasêbut dipun-sunting kanthi nggantos salah satunggaling konsonan, inggih konsonan p dipungantos konsonan b. Têmbung mênikå dipungantos amargi kajumbuhakên kaliyan ejaan båså Jawi ingkang samênikå dipunginakakên såhå entri têmbung wontên Baoesastra Djawa. Têmbung kitap botên jumbuh kaliyan ejaan båså Jawi såhå botên kapanggihakên ugi wontên Baoesastra Djawa. Têmbung ingkang jumbuh inggih mênikå kitab ingkang têgêsipun layang (babagan agami Islam, Kristen) (Poerwadarminta, 1939: 225). 6) sêntѐ{g} Kasus nomêr 6 wontên teks SSM kasêrat sêntѐk salajengipun dipun-sunting dados sêntѐ{g}. Aksårå k wontên têmbung sêntѐk dipungantos dados g saénggå mujudakên têmbung sêntѐg. Bab mênikå dipuntindakakên amargi têmbung sêntѐk botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa. Têmbung sêntѐk ugi botên jumbuh kaliyan ejaan båså Jawi ingkang samênikå dipunginakakên. Sêntѐg wontên kasus mênikå têgêsipun gunêman sapisan (Poerwadarminta, 1939: 557). 7) dat{u}<l>lah Kasus nomêr 7 mênikå kalêbêt ing kasus campuran, inggih wontênipun aksårå ingkang dipungantos såhå dipuntambah wontên têmbung datolah. Têmbung datolah dipuntamah aksårå l såhå vokal o kagantos dados u, saénggå mujudakên têmbung datullah. Têmbung datolah kagantos dados datullah amargi botên 107
kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa sasanésipun mênikå ugi kanggé njumbuhakên kaliyan ejaan båså Jawi ingkang samênikå dipunginakakên. Datullah miturut Boaesastra Djawa têgêsipun dating Allah (Poerwadarminta, 1939: 65). 8) da{t} Têmbung dad botên kasêrat wontên entri Baoesastra Djawa saénggå têmbung kasêbut dѐrѐng dipunmangêrtosi têgêsipun. Pramilå têmbung dad ingkang kasêrat wontên teks SSM salajengipun dipun-sunting. Suntingan kasêbut kanthi nggantos aksårå d dados aksårå t saénggå mujudakên têmbung dat. Têmbung dat têgêsipun kang mêngku sipat (Poerwadarminta, 1939: 65). 9) k{ê}têmu Suntingan ingkang dipuntindakakên nomêr 9 ingkang kasêrat wontên tabel aparat kritik, inggih nggantos aksårå vokal a wontên têmbung katêmu. Aksårå vokal a dipungantos aksårå vokal ê saénggå têmbung kasêbut éwah dados kêtêmu. Suntingan mênikå dipuntindakakên amargi têmbung katêmu botên dipunpanggihakên wontên Baoesastra Djawa. Wondéné têmbung kêtêmu têgêsipun ditêmu manѐh, kêpêthuk karo (Poerwadarminta, 1939: 217) 10) rasul{u}<l>lah Kasus nomêr 10 mênikå sairib kaliyan kasus nomêr 7 ing inggil. Kasus mênikå ugi kalêbêt ing kasus campuran, inggih wontênipun aksårå ingkang dipungantos såhå dipuntambah wontên têmbung Rasulolah. Têmbung Rasulolah dipuntambah aksårå l såhå vokal o kagantos dados u, saénggå mujudakên têmbung Rasulullah. Têmbung Rasulolah kagantos dados Rasulullah amargi botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa sasanѐsipun mênikå ugi kanggé 108
njumbuhakên kaliyan ejaan båså Jawi ingkang samênikå dipunginakakên. Rasulullah miturut Boaesastra Djawa têgêsipun utusaning Allah (Poerwadarminta, 1939: 521). 11) {n}ѐng Têmbung wѐng dipun-sunting dados têmbung nѐng. Kasus mênikå kasêrat wontên tabel 31 nomêr 11. Bab mênikå dipuntindakakên amargi têmbung wѐng botên jumbuh kaliyan konteks-ipun. Wontên teks SSM kasêrat .../ jroning laut ajur wѐng jati //. Têmbung wѐng têgêsipun botên kapanggihaken wontên Baoesastra Djawa. Pramilå têmbung wѐng kagantos dados nѐng supados trêp kaliyan konteks-ipun. Têmbung nѐng asalipun saking têmbung ånå + ing têgêsipun wontên ing (Poerwadarminta 1939: 10). 12) pramudit(y)å Têmbung pramudit(y)å kasêrat wontên tabel aparat kritik nomêr 12. Wontên têmbung mênikå kasêrat tåndhå (...), atêgês têmbung kasêbut dipun-sunting kanthi ngirangi aksårå inggih aksårå y. Têmbung mênikå dipun-sunting amargi têmbung pramudityå botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa. Sasampunipun aksårå y wontên têmbung pramudit(y)å dipunicalakên pramilå mujudakên têmbung pramuditå. Têmbung pramuditå têgêsipun bingah, bêgjå (Poerwadarminta, 1939: 510) 13) s{a}tindak{é}ki Suntingan ingkang dipuntindakakên nomêr 13 ingkang kasêrat wontên tabel aparat kritik, inggih nggantos aksårå vokal ê wontên têmbung sêtindakêki. Aksårå vokal ê ingkang ngajêng dipungantos aksårå vokal a wondéné vokal ê ingkang wingking kagantos dados é satêmah têmbung kasêbut éwah dados satindakéki. Suntingan mênikå dipuntindakakên amargi têmbung sêtindakêki 109 botên
110 dipunpanggihakên wontên Baoesastra Djawa. Sasanésipun mênikå têmbung sêtindakêki ugi botên jumbuh kaliyan ejaan båså Jawi ingkang samênikå dipunginakakên. Pramilå têmbung sêtindakêki kagantos dados satindakéki ingkang atêgês solah-tingkahipun (Poerwadarminta, 1939: 607). 14) ngl{i}mputi Wontên kasus 14, têmbung nglêmputi botên kapanggihakên têgêsipun wontên Baoesastra Djawa. Pramilå, têmbung mênikå kêdah dipun-sunting kanthi nggantos vokal-ipun. Vokal ê wontên têmbung nglêmputi kagantos dados vokal i saénggå mujudakên têmbung nglimputi. Bab mênikå dipuntindakakên kanggé njumbuhakên kaliyan entri têmbung wontên Baoesastra Djawa såhå ejaan båså Jawi ingkang samênikå dipunginakakên. Têmbung nglimputi kasêbut têgêsipun nutupi, ngêmuli (Poerwadarminta, 1939: 411). 15) sasolah(n)ѐki Kasus nomêr 15 mênikå, têmbung sasolah(n)éki kasêrat tåndhå (...) têgêsipun bilih wontênipun aksårå ingkang dipunkirangi, inggih aksårå n. Suntingan mênikå dipuntindakakên amargi têmbung sasolahnѐki botên jumbuh kaliyan ejaan båså Jawi ingkang samênikå dipunginakakên. Sasampunipun dipun-sunting pramilå mujudakên têmbung sasolahéki. Sasolahѐki mênikå asaling saking têmbung linggå solah ingkang pikantuk atêr-atêr sa såhå panambang é sartå iki. Têgêsipun solah inggih mênikå olahing badan, pratingkah (Poerwadarminta, 1939: 579). 16) munta{b} Wontên tabel 31 nomêr 16 kasêrat muntap, wondéné suntingan-ipun kasêrat munta{b}. wontên têmbung muntap kasêrat tåndhå {...}, têgêsipun wontênipun
aksårå ingkang dipungantos supados sêrataning têmbung mênikå lêrês adhêdhasar Baoesastra Djawa. Aksårå p wontên têmbung muntap kagantos dados b. Pramilå, têmbung ingkang dipunginakakên wontên suntingan teks mênikå inggih muntab. Têmbung muntab têgêsipun mêtu brol-brolan, nêpsu bangêt (Poerwadarminta, 1939: 325). 17) modr{a}ning Têmbung modrining dipun-sunting dados modraning, kasus mênikå kasêrat wontên tabel 31 nomêr 17. Suntingan mênikå katindakakên kanggé njumbuhakên kaliyan konteks ukaranipun. Têmbung modraning mênikå cekakan saking têmbung samodraning. Têmbung samodraning dipuncekak, amargi gungguning guru wilangan gatrånipun winatês inggih 8. Gatrå sapisan pupuh Pangkur pådå 7 mênikå kasêrat "iku modrining paningal". Mênawi katingali saking konteks-ipun têmbung modrining botên wontên têgêsipun ananging mênawi têmbung modrining kagantos dados modraning milå gatrå kasêbut têgêsipun pandangan yang luas/mendalam. 18) u{sê}ri Wontên kasus nomêr 18, suntingan dipuntindakakên kanthi nggantos têmbung ukari dados usêri. Suntingan kasêbut dipunjumbuhakên kaliyan entri têmbung wontên Baoesastra Djawa sartå kajumbuhakên ugi kaliyan konteks ukaranipun. Têmbung usêri miturut Baoesastra Djawa têgêsipun dipunbêngakên (Poerwadarminta, 1939: 446). 19) maja{d}i Têmbung majati botên jumbuh kaliyan ejaan båså Jawi ingkang samênikå dipunginakakên såhå entri têmbung wontên Baoesastra Djawa. Pramilå, aksårå t 111
112 wontên têmbung majati kagantos dados aksårå d saénggå mujudakên têmbung majadi. Têmbung majadi asalipun saking têmbung majad ingkang têgêsipun pantês, kaya ing samêsthiné (Poerwadarminta, 1939: 284). Kasus mênikå kasêrat wontên tabel 31 nomêr 19. 20) toki{d} Têmbung tokit têgêsipun botên cêthå, amargi têmbung tokit botên kapanggihakên wontên entri Baoesastra Djawa. Suntingan kasus mênikå inggih kanthi nggantos kosonan t dados konsonan d saénggå têmbung tokit éwah dados tokid. Têmbung tokid têgêsipun têtêp yakin såhå mantêp (Poerwadarminta, 1939: 615). Panyêrating konsonan t wontên pungkasaning têmbung, ingkang kêdahipun kasêrat kanthi konsonan d, jalaran kalêputaning panyêrat utawi panyalin ingkang kajumbuhakên kaliyan pocapaning têmbung. 21) ja<h>na(h)wi Têmbung janahwi botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa, milå têmbung mênikå kedah dipun-sunting. Suntingan tumrap têmbung mênikå kanthi ngirangi såhå nambahi konsonan h wontên têmbung janahwi. Asiling suntingan mênikå mujudakên têmbung jahnawi ingkang têgêsipun bêngawan utawi banyu (Poerwadarminta, 1939: 77). Suntingan mênikå dipuntindakakên ugi kanggé njumbuhakên kaliyan entri têmbung ing Baoesastra Djawa, njumbuhakên kaliyan konteks ukaranipun, såhå njumbuhakên kaliyan ejaan båså Jawi ingkang samênikå dipunginakakên.
22) wuju{d}irå Konsonan t wontên têmbung wujutirå dipungantos konsonan d saénggå mujudakên têmbung wujudirå. Suntingan mênikå kajumbuhakên kaliyan entri têmbung wontên Boaesastra Djawa amargi têmbung wujutira botên kajumbuhakên wontên Baoesastra Djawa. Têmbung linggå saking wujudirå inggih wujud ingkang atêgês blêgêring kahanan, rupå kang katon (Poerwadarminta, 1939: 667). 23) pratandh{a}ning Têmbung pratandhining ingkang kasêrat wontên pupuh Pangkur pådå 11 gatrå sakawan mênikå kagantos dados pratandhaning. Bab mênikå dipuntindakakên kanggé njumbuhakên kaliyan konteks ukaranipun. Wondéné saking mênikå suntingan kasêbut ugi kanggé njumbuhakên kaliyan entri têmbung ing Baoesastra Djawa amargi têmbung pratandhining botên kapanggihakên wontên Boesastra Djawa. Têmbung pratandhaning mênikå asalipun saking têmbung tåndhå ingkang têgêsipun têtêngêr, åpå-åpå kang dianggé mracihnani yѐn (Poerwadarminta, 1939: 589). 24) jaga{t} Kasus nomêr 25, suntingan dipuntindakakên kanthi nggantos konsonan d dados konsonan t satêmah mujudakên têmbung jagat. Têmbung jagad botên jumbuh kaliyan ejaan båså Jawi ingkang samênikå dipunginakakên såhå botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa. Têmbung jagat miturut Poerwadarminta (1939: 77) inggih mênikå bumi saisinipun, alam donyå, wêwêngkon. 25) gai{b}ing Têmbung gaibing asalipun saking têmbung linggå gaib, gaib têgêsipun samar (Poerwadarminta, 1939: 128). Ananging wontên teks SSM dipunpanggihakên 113
têmbung gaip sanѐs gaib, pramilå têmbung gaip mênikå kêdah dipun-sunting kanthi nggantos konsonan p dados d saénggå mujudakên têmbung gaib. Suntingan mênikå dipuntindakakên supados jumbuh kaliyan ejaan båså Jawi ingkang samênikå dipunginakakên såhå Baoesastra Djawa. Kasus mênikå kasêrat wontên tabel aparat kritik nomêr 25. 26) <an>dokok Wontên teks SSM, kapanggihakên têmbung dokok ingkang mapan wontên pupuh Asmårådånå pådå 2 gatrå kaping 3. Suntingan wontên têmbung dokok mênikå kanthi nambahi atêr-atêr hanuswårå an saénggå mujudakên têmbung andokok. Suntingan mênikå dipuntindakakên kanggé njangkêpi guru wilanganipun inggih 8. Panyêrating têmbung dokok mênikå ugi botên jumbuh kaliyan konteks-ipun amargi têmbung mênikå ugi kalêbêt têmbung kriya aktif. 27) s{a}sa{b} Têmbung sisap dipun-sunting dados sasab, kasus mênikå kasêrat wontên tabel 31 nomêr 27. Suntingan mênikå katindakakên kanggé njumbuhakên kaliyan konteks ukaranipun. Mênawi katingali saking konteks-ipun têmbung sisap têgêsipun boten cêthå amargi botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa. Pramilå têmbung sisap dipun-sunting dados sasab ingkang têgêsipun tutup (Poerwadarminta, 1939: 547). 28) m{a}n{g}ar Wontên kasus nomêr 28 mênikå, kapanggihakên têmbung munjar wontên teks SSM. Ananging têmbung munjar mênikå botên kapanggihakên wontên entri têmbung Baoesastra Djawa saénggå têgêsipun ugi dѐrѐng sagêd dipunmangertosi. 114
Kanggé njumbuhakên konteks ukaranipun såhå jumbuh kaliyan Baoesastra Djawa pramilå têmbung munjar mênikå dipun-sunting dados mangar. Wontên teks SSM kasêrat "pinarådå abang munjar" têmbung munjar mênikå miturut konteks-ipun têgêsipun kanggé mbangetakên têmbung abang ingkang atêgês abrit sangêt. Kapanggihakên têmbung ingkang sairib kaliyan têmbung munjar inggih mungar. Têmbung mênikå kasêrat wontên Kamus Jawa Kuna-Indonesia ingkang têgêsipun abrit sangêt (Mardiwarsito, 1981: 357). Salajêngipun têmbung mungar mênikå dipun-serap wontên båså Jawi Enggal dados mangar-mangar ingkang têgêsipun katon abang rainé (margå pêpanas) (Poerwadarminta, 1939: 293). 29) <ng>goné Wontên kasus kaping 29, suntingan ingkang dipuntindakakên kanthi nambahi atêr-atêr nasal ng- wontên têmbung goné satêmah mujudakên têmbung nggonê. Têmbung gonê dѐrѐng jumbuh kaliyan ejaan båså Jawi ingkang limrah. Wondéné têmbung ingkang jumbuh inggih mênikå nggon. Têmbung nggon têgêsipun sami kaliyan énggon, inggih papan ingkang dipundunungi (Poerwadarminta, 1939: 124). 30) mi{y}arså Têmbung miharså têgêsipun botên cêthå, pramilå têmbung miharså kasêbut kêdah dipun-sunting. Suntingan ingkang dipuntindakakên kanthi nggantos konsonan h wontên têmbung miharså dados konsonan y saénggå mujudakên têmbung miyarså. Têmbung miyarså têgêsipun krungu (Poerwadarminta, 1939: 315). Têmbung miharså kagandos dados miyarså amargi botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa. Kasus mênikå kasêrat wontên tabel aparat kritik nomêr 30. 115
116 31) <m>bénjang Wontên kasus nomêr 31 inggih suntingan têmbung bénjang kanthi nambahi atêr-atêr m- nasal saénggå mujudakên têmbung mbénjang. Bab mênikå dipuntindakakên amargi têmbung bénjang botên jumbuh kaliyan ejaan båså Jawi ingkng dipunginakakên. Panyêrating têmbung bénjang botên jumbuh kaliyan aturan panyêrating têmbung kriya aktif wontên båså Jawi. Têmbung mbénjang têgêsipun inggih mênikå bésuk (Poerwadarminta, 1939: 35). 32) k{ê}priyé Suntingan ingkang dipuntindakakên nomêr 31 ingkang kasêrat wontên tabel aparat kritik, inggih nggantos aksårå vokal a wontên têmbung kapriyé. Aksårå vokal a dipungantos aksårå vokal ê saénggå têmbung kasêbut éwah dados kêpriyé. Suntingan mênikå dipuntindakakên amargi têmbung kapriyé botên dipunpanggihakên wontên Baoesastra Djawa. Wondéné têmbung kêpriyé têgêsipun pitakon nakokaké caraning nindakaké (pratingkah, sabab, pamikir, lsp) (Poerwadarminta, 1939: 213). 33) <ka>lamun Têmbung lamun inggih kasus ingkang kasêrat wontên tabel aparat kritik nomêr 33. Têmbung kasêbut dipun-sunting kanthi nambahi wandå ka ing sangandhaping têmbung lamun. Bab mênikå dipuntindakakên kanggé njangkêpi cacahing guru wilanganipun inggih 7, ananging wontên kasus mênikå namung kasêrat 6. Lamun såhå kalamun têgêsipun sami inggih yѐn, mênawi (Poerwadarminta, 1939: 181) saénggå asiling suntingan mênikå botên ngéwahi têgês saking têmbung mênikå. 34) ng{ê}ndi
117 Têmbung ngindi ingkang kasêrat wontên pupuh Asmårådånå pådå 11 gatrå tiga mênikå kagantos dados ngêndi. Bab mênikå dipuntindakakên kanggé njumbuhakên kaliyan konteks ukaranipun. Wondéné saking mênikå suntingan kasêbut ugi kanggé njumbuhakên kaliyan entri têmbung ing Baoesastra Djawa amargi têmbung ngindi botên kapanggihakên wontên Boesastra Djawa. Têmbung ngêndi kasêbut têgêsipun pitakên kanggé nggênahakên panggénan (Poerwadarminta, 1939: 392). 35) <m>bok Kasus nomêr 36 mênikå, têmbung bok dipuntambahi atêr-atêr nasal m- saénggå mujudakên têmbung mbok. Bab mênikå dipuntindakakên kanthi ancas kanggé njumbuhakên kaliyan ejaan båså Jawi ingkang dipunginakakên såhå konteks- ipun. Têmbung mbok têgêsipun mênawi (Poerwadarminta, 1939: 56). 36) (ka)kang Wontên teks SSM kapanggihakên têmbung kakang wontên pupuh Asmårådånå pådå 13 såhå gatrå kaping 7. Têmbung (ka)kang mênikå dados kasus parat kritik nomêr 36 amargi gunggung guru wilangan wontên gatrå pitu botên lêrês. Sêkar Asmårådånå ingkang baku gunggung guru wilangan gatrå pitunipun inggih 8 wandå. Ananging wontên kasus mênikå kapanggihakên gunggung guru wilangan pupuh Asmårådånå gatrå pitu inggih 9 wandå, "pati kakang têlung prakårå". Pramilå têmbung kakang kêdah dipun-sunting dados kang supados gunggung gatrånipun lêrês såhå jumbuh kaliyan konteks-ipun. Sasampunipun dipun-sunting gatrå kasêbut dados "pati kang têlung prakårå".
37) li<ng>nyå Têmbung linyå dipunsêsêli wandå ng saénggå mujudakên têmbung lingnyå. Kasus mênikå kasêrat wontên tabel 31 nomêr 37. Bab mênikå dipuntindakakên amargi têmbung linyå botên jumbuh kaliyan konteks-ipun. Wontên teks SSM kasêrat rågå jati linyå aris, têmbung linyå saking têmbung linggå li ingkang atêgês lah mångkå (Poerwadarminta, 1939: 273). Kamångkå ingkang dipunmaksud wontên konteks mênikå inggih bab andharan, saénggå têmbungipun dados lingnyå. Têmbung linggånipun lingnyå inggih ling ingkang atêgês pamikir, pangirå, ucap, ujar, utawi clathu (Poerwadarminta 1939: 275). Dados têtêmbungan rågå jati linyå aris atêgês rågå jati ngêndikå kanthi sarѐh. 38) <a>ngaturakên Kasus nomêr 38 mênikå, têmbung ngatrurakên dipuntambahi atêr-atêr hanuswara a saénggå mujudakên têmbung angaturakên. Bab mênikå dipuntindakakên kanggé njangkêpi guru wilangan sêkar Asmårådånå gatrå sakawan, inggih ingkang gunggungipun 8. Ananging, wontên teks SSM kasêrat "ing ngaturakên sirå", guru wilangani gatrå kasêbut namung kasêrat 7. Saénggå prêlu dipuntambah satunggal wandå malih supados guru wilanganipun lêrês. Pramilå têmbung ngaturakên dipungantos dados angaturakên supados guru wilangan ing gatrå kasêbut ganêp dados 8. 39) {u}lihnyå Têmbung ilihnyå têgêsipun botên cêthå, pramilå têmbung ilihnyå kasêbut kêdah dipun-sunting. Suntingan ingkang dipuntindakakên kanthi nggantos vokal i wontên têmbung ilihnyå dados vokal u saénggå mujudakên têmbung ulihnyå. 118
Têmbung ilihnyå kagandos dados ulihnyå amargi botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa. Têmbung ulihnyå asaling saking têmbung linggå ulih ingkang têgêsipun bali utawi têkå (Poerwadarminta, 1939: 438). Kasus mênikå kasêrat wontên tabel aparat kritik nomêr 39. 40) ulih<i>rå Têmbung ulih<i>rå kasêrat wontên tabel 31 nomêr 40. Têmbung ulihrå dipunsêsêli wandå i kanthi ancas kanggé njangkêpi guru wilanganipun pupuh Asmårådånå gatrå gangsal. Wontên teks SSM kasêrat "Mukhamat ulihrå" atêgês gatrå mênikå namung kasêrat 6 wandå, kamångkå gatrå kaping gangsal sêkar Asmårådånå gunggungipun inggih 7. Pramilå têmbung ulihrå dipun-sunting dados ulihirå supados gunggunging gatranipun lêrês "Mukhamat ulihirå". 41) pin(w)utêr Têmbung pin(w)utêr mênikå kasêrat wontên tabel aparat kritik nomêr 41. Têmbung mênikå dipun-sunting kanthi kirangi aksårå w saénggå mujudakên têmbung pinutêr. Suntingan mênikå dipuntindakakên amargi têmbung pinwuter botên jumbuh kaliyan ejaan båså Jawi ingkang samênikå dipunginakakên såhå botên jumbuh kaliyan konteks-ipun. Ukara ingkang kasêrat wontên teks SSM inggih "rågå pinwutêr pribadi" dipun-sunting dados "rågå pinutêr pribadi". Têmbung pinutêr mênikå asalipun saking têmbung linggå putêr ingkang mêngku têgês dipunkuwaosi (Poerwadarminta, 1939: 505). 42) téka{d}nyå Konsonan t wontên têmbung tékatnyå dipungantos konsonan d saénggå mujudakên têmbung tékadnyå. Suntingan mênikå dipuntindakên kanggé 119
njumbuhakên kaliyan entri têmbung wontên Boaesastra Djawa, amargi têmbung tékatnyå botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa. Têmbung linggå saking tékadnyå inggih tékad ingkang atêgês kaantêpaning ati, sêdyå kang kinanthѐn ing ati (Poerwadarminta, 1939: 696). 43) <m>bêyayah Wontên teks SSM, kapanggihakên têmbung bêyayah. Têmbung mênikå dados kasus aparat kritik nomêr 43. Têmbung bêyayah mênikå dipun-sunting kanthi nambahi atêr-atêr nasal m- saénggå mujudakên têmbung mbêyayah. Bab mênikå dipuntindakakên amargi têmbung bêyayah botên jumbuh kaliyan ejaan båså Jawi ingkang samênikå dipunginakakên. Panyêrating têmbung bêyayah mênikå botên jumbuh ugi kaliyan aturaning nyêrat têmbung kriya aktif wontên båså Jawi. Panyêrataning têmbung ingkang lêrês inggih mênikå mbêyayah. 44) {w}inalih Têmbung dinalih kagantos dados winalih, kasus mênikå kasêrat wontên tabel 31 nomêr 44. Suntingan mênikå katindakakên kanggé njumbuhakên kaliyan konteks ukaranipun. Sasanesipun mênikå têmbung dinalih ugi botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa. Têmbung winalih mênikå asalipun saking têmbung linggå walih ingkang têgêsipun manѐh (Poerwadarminta, 1939: 654) 45) kasama{d} Konsonan t wontên têmbung kasamat dipungantos konsonan d saénggå mujudakên têmbung kasamad. Suntingan mênikå dipuntindakên kanggé njumbuhakên kaliyan entri têmbung wontên Boaesastra Djawa, amargi têmbung kasamat botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa. Têmbung linggå saking 120
kasamad inggih samad ingkang atêgês sawab utawi daya kang ngolѐhaké bêrkah (Poerwadarminta, 1939: 541). 46) anggung<i>rå Kasus nomêr 46 wontên teks SSM kasêrat anggungrå, wondéné suntingan- ipun kasêrat anggung<i>rå. Bab mênikå dipuntindakakên kanthi ancas kanggé njangkêpi guru wilangan pupuh Maskumambang gatrå kaping 6. "anggungrå mulyå" gunggungipun gatrå mênikå namung kasêrat 5 wandå, kamångkå sêkar Maskumambang gatrå kalih mênikå gunggungipun wandå wontên 6. Saénggå têmbung anggungrå mênikå dipun-sunting dados anggungirå supados gungguning guru wilanganipun lêrês. Sasampunipun dipun-sunting gatrå mênikå dados "anggungirå mulyå". 47) k{ê}jåbå Suntingan ingkang dipuntindakakên nomêr 47 ingkang kasêrat wontên tabel aparat kritik, inggih nggantos aksårå vokal a wontên têmbung kajåbå. Aksårå vokal a dipungantos aksårå vokal ê saénggå têmbung kasêbut éwah dados kêjåbå. Suntingan mênikå dipuntindakakên amargi têmbung kajåbå botên dipunpanggihakên wontên Baoesastra Djawa. Wondéné têmbung kêjåbå têgêsipun ora katut dirêmbug (Poerwadarminta, 1939: 210). 48) <n>jro Wontên kasus nomêr 48 inggih suntingan têmbung jro kanthi nambahi atêr- atêr n- nasal saénggå mujudakên têmbung njro. Bab mênikå dipuntindakakên amargi têmbung bénjang botên jumbuh kaliyan ejaan båså Jawi ingkang dipunginakakên. Panyêrating têmbung jro botên jumbuh kaliyan aturan panyêrataning têmbung kriya 121
122 aktif wontên båså Jawi. Têmbung njro têgêsipun ånå ing jêro (Poerwadarminta, 1939: 99). 49) <b>akal Têmbung akal dipun-sunting dados têmbung bakal. Kasus mênikå kasêrat wontên tabel 31 nomêr 49. Bab mênikå dipuntindakakên amargi têmbung akal botên jumbuh kaliyan konteks-ipun. Wontên teks SSM kasêrat .../ ѐngêtå akal pralåyå //. Têmbung akal têgêsipun inggih pikiran (Poerwadarminta, 1939: 5). Kamångkå ingkang dipunmaksud wontên konteks mênikå inggih bilih manungså mênikå bakal manggihi pati, saénggå têmbung akal dipun-sunting dados bakal. Têmbung bakal têgêsipun inggih arêp, badhé (Poerwadarminta 1939: 26). 50) Sa(k)jroning Têmbung sa(k)jroning kasêrat wontên tabel aparat kritik nomêr 50. Wontên têmbung mênikå kasêrat tåndhå (...), atêgês têmbung kasêbut dipun-sunting kanthi ngirangi aksårå inggih aksårå k. Têmbung kasêbut dipun-sunting amargi têmbung sakjroning botên jumbuh kaliyan ejaan båså Jawi ingkang samênikå dipunginakakên. Sasampunipun aksårå k wontên têmbung sakjroning dipunicalakên pramilå mujudakên têmbung sajroning. Têmbung sajroning têgêsipun inggih wontên salêbêting utawi salêbêtipun (Poerwadarminta, 1939: 99). 51) g{a}i{b} Kasus nomêr 51 mênikå sairib kaliyan kasus nomer 26. Têmbung gaib têgêsipun samar (Poerwadarminta, 1939: 128). Ananging wontên teks SSM dipunpanggihakên têmbung goip sanѐs gaib, pramilå têmbung goip mênikå kêdah dipun-sunting kanthi nggantos vokal o kagantos a sartå konsonan p dados d saénggå
mujudakên têmbung gaib. Suntingan mênikå dipuntindakakên supados jumbuh kaliyan ejaan båså Jawi ingkang samênikå dipunginakakên såhå entri têmbung wontên Baoesastra Djawa. 52) Pang(-p)long Têmbung pang(-plong) mênikå kasêrat wontên tabel aparat kritik nomêr 52. Têmbung mênikå dipun-sunting kanthi kirangi aksårå -p saénggå mujudakên têmbung panglong. Suntingan mênikå dipuntindakakên amargi têmbung pang-plong botên jumbuh kaliyan konteksukaranipun. Ukårå ingkang kasêrat wontên teks SSM inggih .../ tanggal pisan purnåmå sidik / pang-plong grahånå lintang dipun-sunting dados .../ tanggal pisan purnåmå sidik / panglong grahånå lintang. Têmbung panglong mênikå têgêsipun katon wêtah tumrap rêmbulan (Poerwadarminta, 1939: 470). Saénggå asiling suntingan mênikå jumbuh kaliyan gatrå sadѐrѐngipun inggih ingkang nyariyosakên bab rêmbulan purnåmå. 53) <n>jaluk Têmbung <n>jaluk kasêrat wontên daftar tabel aparat kritik nomêr 53. Wontên ing têmbung <n>jaluk mênikå kasêrat tåndhå <...> ingkang atêgês têmbung kasêbut dipun-sunting kanthi nambahi atêr-atêr n ing sangajênging têmbung jaluk, saénggå mujudakên têmbung njaluk. Têmbung njaluk kalêbêt wontên têmbung kriyå aktif ingkang têgêsipun inggih mênikå nglairaké pêpénginané arép ndarbéki/nglakoni (Poerwadarminta, 1939: 79). 54) sa(k)tuhuné Têmbung sa(k)tuhuné kasêrat wontên tabel aparat kritik nomêr 54. Wontên têmbung mênikå kasêrat tåndhå (...), atêgês têmbung kasêbut dipun-sunting kanthi 123
124 ngirangi aksårå inggih aksårå k. Têmbung kasêbut dipun-sunting amargi têmbung saktuhuné botên jumbuh kaliyan ejaan båså Jawi ingkang samênikå dipunginakakên. Sasampunipun aksårå k wontên têmbung saktuhuné dipunicalakên pramilå mujudakên têmbung satuhuné. Têmbung satuhuné têgêsipun inggih wontên sanyatanipun (Poerwadarminta, 1939: 611). 55) s{ê}munirå Têmbung samunirå ingkang kasêrat wontên pupuh Dhandhanggulå pådå 19 gatrå satunggal mênikå kagantos dados sêmunirå. Bab mênikå dipuntindakakên kanggé njumbuhakên kaliyan konteks ukaranipun. Wondéné saking mênikå, suntingan kasêbut ugi kanggé njumbuhakên kaliyan entri têmbung ing Baoesastra Djawa amargi têmbung samunirå botên kapanggihakên wontên Boesastra Djawa. Têmbung sêmunirå asaling saking têmbung linggå sêmu ingkang têgêsipun glagat ingkang kawahyå ing praén, kados déné, radé kadunungan warni, njênengakên (Poerwadarminta, 1939: 555). Ananging wontên konteks mênikå têmbung sêmu ingkang dipunkajêngakên têgêsipun ingkang kados déné. 56) ja
mani Têmbung jamani dipun-sunting dados têmbung jasmani. Kasus mênikå kasêrat wontên tabel 31 nomêr 56. Bab mênikå dipuntindakakên amargi têmbung jamani botên jumbuh kaliyan konteks-ipun såhå botên kapanggihakên wontên Baoesastra Jawa (Poerwadarminta, 1939). Têmbung ingkang kapanggihakên inggih jasmani ingkang atêgês mawi badan, wadag (Poerwadarminta, 1939: 82). Wontên konteks mênikå ingkang dipunkajêngakên inggih mênikå roh jasmani. Pramilå têmbung jamani dipun-sunting dados jasmani.
125 D. Terjemahan såhå Cathêtan Terjemahan Teks SSM 1. Asiling Terjemahan Teks SSM Panalitѐn mênikå ngginakakên tigang metode terjemahan inggih mênikå terjemahan harfiah, terjemahan isi utawi makna, såhå terjemahan bebas. Terjemahan harfiah dipunginakakên kanthi cårå damêl alih basaning têmbung mbåkå têmbung saking båså Jawi dhatêng båså Indonesia. Ananging, mênawi terjemahan harfiah mênikå botên sagêd dipuncakakên amargi wontênipun têmbung-têmbung tartamtu ingkang botên sagêd dipunalih-basakakên kanthi terjemahan harfiah, milå salajengipun katindakakên terjemahan isi utawi makna sartå terjemahan bebas. Terjemahan isi utawi makna dipunginakakên nalikå wontên idiom saking båså Jåwå ingkang botên sagêd dipunalih-basakakên kanthi harfiah. Pramilå lajêng ngginakakên terjemahan isi utawi makna supados maknaning teks saking båså Jawi sami kaliyan båså Indonesia. Salajêngipun, terjemahan bebas kaginakakên nalikå idiom saking båså Jawi botên sagêd dipunalih-basakakên kanthi metode terjemahan isi utawi makna, saénggå dipunginakakên terjemahan bebas. Terjemahan bebas mênikå dipunginakakên kanthi cårå damêl alih basaning teks saking båså Jawi dhateng båså Indonesia kanthi bebas kontekstual tanpå nilarakên nilai ingkang kawrat. Proses terjemahan ingkang dipunginakakên wontên panalitѐn mênikå adhêdhasar båså Indonesia standar wontên kamus Bausastra Jawa-Indonesia (Prawiroatmodjo, 1981) såhå kajumbuhakên kaliyan konteks-ipun. Terjemahan teks SSM dipunginakakên kanggé nggampilakên pamaos mangêrtosi båså aslining teks supados sagêd mangêrtosi ugi isining teks SSM.
Terjemahan wontên panalitѐn mênikå ugi ngginakakên tåndhå kurung (...) kanggé nyêrat katrangan ing têmbung-têmbung ingkang mbêtahakên pangêrtosan khusus. Sasanѐsipun mênikå, tåndhå kurung ugi dipunginakakên kanggé ngapit têmbung, fråså, utawi ukårå ingkang sagêd kaicalakên. Tåndhå metra (/) dipunginakakên kanggé misah sabên gatrå, tåndhå metra (//) kanggé misah sabên pådå, tåndhå metra (/o/) kanggé miwiti pådå ing sabên pupuh, såhå tåndhå metra (//o//) dipunginakakên kanggé misah sabên pupuh. Wondéné terjemahan teks SSM wontên têmbung-têmbung tartamtu ingkang kasêrat kanthi ångkå Arab sêratan Latin ing nginggil sisih têngên. Bab kasêbut dipunserat kanggé nambahi katrangan wontênipun têmbung-têmbung ingkang angêl dipunalih-basakakên supados nggampilakên pamaos anggѐnipun mangêrtosi isining teks SSM, salajêngipun kaandharakên wontên cathêtan terjemahan. Wondéné asiling terjemahan teks SSM kandharakên wontên tabel ngandhap mênikå. Tabel 32: Asiling Suntingan såhå Terjemahan 1 Asiling Suntingan //o// Punikå Srat Suluk Maknåråså // ingsun nganggit /o/ têmbang dhandhanggêndhis / pan kinaryå panglipuring ciptå / supåyå êning rasané / biyatul ékram nawut / dipunѐngêt / têtinên tilingêna / saosiking kalbu / sêmu bêcik / yѐn waspådå sinêbut jalmå linuwih / sayêktiné manjilå // sabdaning Gusti lawan ålå 1 Asiling Terjemahan Ini adalah Tulisan Suluk Maknarasa /o/ tembang dhandhanggula / sebagai hasil karya untuk menghibur, / supaya bening (tenteram) perasaannya. / Biyatul ekram nawut1(baitul muharram). / / sabda Ingatlah dengarkanlah dengan hati-hati. / Timbulnya rasa di hati / ada yang baik dan ada yang buruk / ketika waspada itu disebut manusia yang punya kelebihan, / sesungguhnya adalah mereka yang terkenal. // Saya menulis Tuhan, 126
Lajêngipun tabel Asiling Suntingan 2 /o/ bumi gêni banyu miwah angin / suryå lintang kalawan rêmbulan / iku kabѐh ånå kéné / sagårå jurang gunung / padhang pêtêng ånå ing ngriki / adoh kalawan cêdhak / ngandhap miwah dhuwur / milå wontên / såpå jalmå ngucap ingkang abiså nglintiri angin / dadyå jalmå utåmå // 3 /o/ tåmå têmên tumanêm ing ati / tingalirå tan samar tan uwas / waspådå / kayungyun ning ing kalbu / ing sinrapat ngaurip dipunitѐni kinajrahan / katårå ing sêmu / yѐn winawas såyå nglélå / sayêktiné ånå solah muna-muni / dumunung anѐng cahyå // barang ciptané / 4 /o/ wong kang sampun makrifat sêjati / pan wuningå ati têngu nyåtå / / ingkang sagunung gêdhéné tigan biså kaluruk / lawan gêni binakar warih / iku talining barat / kawruhånå / manjing atos tanpå rênggang / lamun dhuwur datan kênå dѐn susupi / yѐn adoh dadi cêdhak // iku 5 /o/ kawruhånå pambéngkasing kardi / paku ning rat lêlajêring jagad / pambingkasing harda kiyé / amung budi rahayu / sêtyå tuhu marang Hyang Widi / kayungyun hayu ning rat / ciptå måyå tuhu / nuhoni / wênangirå kawulå iku amêsthi / mangadhêp karsaning Hyang // ingkang pawênang 2 3 4 5 Asiling Terjemahan /o/ Bumi, api, air, dan angin; / matahari, bintang, serta bulan / semuanya ada di sini. / Laut, jurang, gunung; / gelap terang juga ada di sini. / Begitu pula jauh dan dekat / atas serta bawah / maka ada manusia yang berujar / siapa yang dapat membuat angin menjadi bulat berisi (kecil-kecil) / hal itulah yang disebut manusia yang utama. // /o/ Keutamaan yang muncul tulus dalam hati, / maka apapun yang dilihat tidak akan ragu, / semua yang diangan-angankan didasarkan dengan kewaspadaan. / (Ia) betul- betul menginginkan dalam hati / dalam kehidupan dilihat secara dalam / maka akan terlihat / jika dilihat secara benar-benar maka akan semakin jelas / sesungguhnya ada perilaku yang bersuara / yang berada dalam cahaya. // /o/ Manusia yang sudah makrifat sejati / hal sekecil apapun akan dipahaminya / dan hal itu akan terlihat jelas / serta dapat menebak (telur yang akan menjadi jago). / Begitupula amarah / hal itu dapat dikendalikannya / ketahuilah hal itu / agar menjadi keras dan lekat / jika tinggi tidak dapat digapai / maka jauh akan menjadi dekat. // / /o/ Ketahuilah sampai penyangga bumi penyangga dunia. / Dia (orang yang sudah makrifat) melakukan perbuatan / yang hanya memikirkan keselamatan, / betul- betul setia kepada Hyang Widi. / Ia berkeinginan untuk keselamatan di sangat dunia, menginginkan. / Maka ia mengikuti tuntas / betul-betul 127
Lajêngipun tabel Asiling Suntingan 6 /o/ wajib sami ngawruhånå pati / wong agêsang tan wandé palastrå / wong mati mring ndi parané / upåmå pêksi mabur / obat saking kurunganéki / pundi pѐncoking prênah / ywå nganti kalѐru / sirå gêsang anѐng dunyå / mung sêsanjan ndi wayah pasthining mulih / rakitên åjå samar // 7 /o/ nora wurung mêsthi anêtêpi / datan ånå tulis miwah papan / Kitab Kuran suwung kabѐh / kang marang Mêkah nglangut / nggih puniku / pêrlambang tutur warah / marang ingkang tyas angsung rahmat / margå padhang sing såpå karêm ing bêcik / Allah kang luwih wikan // kang ulati dѐn / Allah rahayu 8 pratingkah /o/ samangkin / duk winayang polah anѐng dunyå / surå lêgåwå patiné / salamêt / mantêp têmên tan minggrang-minggring / wêdi goroh sapådhå rahayu tinêmu / sasêriké tan kawêdhar / siyang dalu tan pêgat pamikiréni / angѐl patraping gêsang // mratandhani trimå sokur / 6 7 8 Asiling Terjemahan / yang dengan sungguh-sungguh mempunyai hamba kekuasaan, berkewajiban untuk menjalankan / menghadap kehendak Hyang. // /o/ wajib mengetahui akan adanya kematian. / Orang yang hidup pasti akan mati. / Orang mati di manapun berada / ibarat burung terbang / itu menjadi obat dari sangkarnya, / dimanapun dia bertengger. / Artinya janganlah sampai keliru / kamu (manusia) hidup di dunia / hanya sebentar, sungguh suatu saat pasti akan (mati) / persiapkanlah kembali dengan segala sungguh-sungguh sesuatu yang dibutuhkan (sebagai bekal saat mati dan jangan sampai ada yang tertinggal). // /o/ Hal tersebut harus diikuti / tidak ada yang ditulis dan ditempatkan / (yang dalam Kitab Al-Quran dibicarakan tidak tertulis dalam Al- Quran) / yang di Mekah juga seperti itu / oleh karena itu harus dipahami dengan sungguh-sungguh / yaitu apa / untuk yang menjadi nasihat menjadikan / hati Sesungguhnya Allah yang senantiasa agar menganugrahi kehidupan menjadi bahagia / dan hanya Allah yang Maha Tau. // /o/ Hal itu menjadi pertanda / bahwa seseorang yang tingkah lakunya di dunia / menerima dengan ikhlas kematinya / selamat, menerima, dan bersyukur / mantap dan sungguh- sungguh serta tidak ragu-ragu, / takut berbohong kepada sesame, / hanyalah yang keselamatan, / semua yang Semua makhluk selamat. rahmat / diharapkan 128
Lajêngipun tabel Asiling Suntingan 9 /o/ kang wus antuk suråså kang mêsthi / datan karêm dhahar såhå néndra / nora pêgat sêmѐdiné / tan jaluk asor luhur / tajêm têmên madyaning êning / wong gêsang nora gampang / yѐn kasliring laku / yѐn tan awas kênѐng uwas / kurang awas karo têmahané wêdi / wêdi dadi brahålå // 10 11 /o/ wruh anirå wong urip puniki / dipunѐngêt yѐn bakal palastrå / ingarahå sêlamêté / têgêsé slamêt iku / olѐh rahmat marang Hyang Widi / têgêsé bångså rahmat / olѐh suwargå gung têgêsé bångså / suwargå / sarwå lêga ngakérat nanging lêstari langgêng apangkat-pangkat // /o/ ånå déné kawruh kang utami / mêdharakên kitab tapsir alam / ingkang tinêtêpan upamané sagårå agung / lawan papan kang tanpå tulis / tunjung tanpå salågå / såpå gawé iku / kalawan jênênging Allah / lan Mukhamat ånåné ånå ing êndi / yѐn sirna anѐng åpå // / / 9 10 11 129 Asiling Terjemahan menyakitkan diucapkan, berhenti memikirkan kehidupan manusia. // sudah (manusia) /o/ Ketika mendapatkan yang arti sesungguhnya / maka ia tidak akan mendahulukan makan dan tidur, / tidak akan berhenti berdoa, / (serta) tidak akan memohon keburukan tetapi memohon kebaikan. / Semua itu didasari dengan keheningan / orang hidup tidak mudah, / jika terkena musibah / (dan) jika tidak waspada maka akan merasa kawatir / (jika) kurang waspada maka akhirnya takut dengan takdirnya / takut menjadi rintangan hidup. // /o/ Ketahuilah dan ingatlah orang hidup / Upayakanlah keselamatan / artinya / mendapatkan selamat adalah rahmat dari Hyang Widi, / artinya rahmat / mendapatkan kenikmatan surga / serta merta tenteram di akhirat yang kekal / tetapi terdapat tingkatan-tingkatannya. // /o/ Ada juga pengetahuan yang utama / yaitu yang mendeskripsikan kitab tafsir alam / contohnya sudah ditetapkan / yaitu berupa lautan yang luas / yang tidak tertulis dalam tetapi kitab merupakan sebuah wujud yang nyata. / Siapakah yang menciptakan itu semua? / serta yang namanya Allah / dan Muhammad itu berada di mana? / Jika mereka tidak ada maka apa yang akan terjadi? // hati akan tidak / susahnya tidak / siang malam hidup itu / pasti akan mati. alam) (tafsir /
Lajêngipun tabel Asiling Suntingan 12 /o/ damar murup tanpå sumbu nênggih / êron ijo ingkang tanpå wrêkså / modin tan ånå bêdhugé / sêntѐg pisan gyå rampung / tanggal pisan purnåmå sidik / panglong grahånå lintang / iku sêmånå pun / kang sampun sami waspådå / åjå sirå katungkul måcå pribadi / dadi titi suråså // 13 /o/ talitênên talêsih ing ngѐlmi / dimѐn êning råså driyanirå / ѐstri pribadi tunggalé / lawan ingkang tumuwuh / såpå jênêngakên sirѐki / lawan apålåkråmå / ngawinkên sirѐku / tuwin kang bêkti punåpå / såpå mulang jatiné wêruh ajati / iku dadyå utåmå // 14 /o/ jroning tapsir alam sampun wuni / pan sawiji wijining sasmitå / nênggih puniku sêmuné / ingkang têpi samodrå agung ingkang nyrambahi / êndi kang dudu Allah / tan loro tan têlu / sirnå suluh kang datullah / iyå iku ingkang samyå dѐn uladi / aran sagårå purå // / tanpå 12 13 14 Asiling Terjemahan tanpå sumbu /o/ Damar murup artinya nafsu (amarah) / êron ijo ingkang tanpå wrêkså artinya rahsa / tan ånå bêdhugé artinya modin angan-angan / sêntѐg pisan gyå rampung artinya roh / tanggal pisan purnåmå sidik artinya roh ilafi / panglong grahånå lintang / iku sêmånå pun artinya cahaya / itulah perlambang ketika manusia / yang sudah bisa waspada / maka janganlah kamu salah mengartikan / itulah inti pengetahuan (ilmu) yang dimaksud. // /o/ Pelajarilah sampai dalam ilmu itu / supaya hatimu merasa tenteram (jangan sampai ada yang tercecer). / Begitu pula hidup dengan seorang perempuan/istri (untuk mengetahui lahir batin jangan diukur melalui badannya saja) / yaitu harus dicari sifat umumnya. / Siapa yang memberi nama / dan bagaimana perkawinanmu? / siapa yang mengawinkanmu? / serta kamu berbakti / Sesungguhnya siapa yang melihat itu / adalah manusia yang utama. // /o/ Di dalam tafsir alam sudah disampaikan / bahwa Dia tanda dari tanda / ibaratnya seperti Adapula yang mengatakan bahwa batas pengawasan rahsa / yang merata hingga wujud sifat kita. / Siapa lagi kalau bukan Allah / tidak dua tidak juga tiga / Dialah dzat Allah / yang selalu bercahaya / yang berkuasa atas segala sesuatunya. // jasmani menjadi yang istri kamu? siapa? kepada / itu, 130
Lajêngipun tabel Asiling Suntingan 15 /o/ ånå papan ingkang tanpå tulis / wujudnå pih artining punikå / sampyuhé solah sêmuné / nir asmå kawulѐku / apan jati råså sêjati / ingkang dinugѐng tirtå / marang ing Hyang Agung / pangraså sajroning råså / sayêktiné kang råså tunggalan urip / urip jatining mulyå // 16 tunjung /o/ sasmitané slågå nênggih / putih nyatanirå / roh ilapi satuhuné / datullah ananipun / yѐku sabdå ingkang arungsit / pan iku bångså ciptå / ananing raiku / tåndhå ingkang duwé / kang suméndhé åjå angråså nglimputi / purwané anѐng paran // ingkang tanpå tåndhå 17 /o/ damar murup tanpå sumbu nênggih / sêmunirå murup anѐng ngarså / dat mutlak iku jatiné / anglintêr / kadyå tan kêtêmu pulung råså sêjati / punikå wujud / nur tunggal Mukhamat nuksmå råså / råså jati puniku ingkang sayêkti / ya Allah ya Mukhamat // / ananirå iku 18 tanpå wrêkså ijo /o/ godhong nênggih / sêmunirå ing masalah Allah / lah iyå uwis jatiné / dudu napas puniku / dudu awalan dudu osik / dudu paningalirå / dudu råså 15 16 17 18 Asiling Terjemahan /o/ Hal tersebut tidak tercantum dalam kitab tafsir alam / tetapi mempunyai makna yang mendalam. / / manusia Ibarat menyatunya dengan Tuhan (manusia) / mempunyai rasa yang sejati (sifat Ketuhanan), / seperti halnya air / yang telah menyatu dengan Hyang Agung. / Sesungguhnya rasa yang ada dalam (sifat rasa Ketuhanan) / adalah ada dalam kehidupan / yaitu hidup yang luhur. // /o/ Ibarat bunga teratai putih / yang sesungguhnya / tanpa adalah roh ilafi, / itulah dzat Allah. / Dia (Allah) telah bersabda bahwa / Aku (Allah) telah menciptakanmu / dan hanya Akulah / tanda yang mempunyai / Jika kamu (manusia) percaya akan adanya Tuhan maka janganlah menutupi / karena manusia juga berasal dari Tuhan. // /o/ Seperti halnya penerang (dengan bahan makan minyak tanah) tanpa sumbu yaitu / yang dapat menyala / itulah yang disebut dzat yang mutlak / seandainya dinalar maka tidak / seperti akan mungkin halnya wahyu itu merupakan (keberuntungan) / / nur wujud Muhammad masuk dalam rasa, / rasa yang sebenarnya adalah yang nyata / ya Allah ya Muhammad. // /o/ Daun hijau tanpa kayu yaitu / seperti halnya masalah Allah / sesungguhnyan Dia / tidak berupa nafas, / tidak berawal dan juga tidak berubah, / tidak dapat dilihat, / tidak ia sejati kelopak tanda. terjadi adanya tunggal / yaitu 131
Lajêngipun tabel Asiling Suntingan iku / dudu cahyå kånthå warnå / urip jati ingkang nampani sêkalir / langgêng tan kênå owah // 19 20 21 /o/ sêmunirå kang modin puniki / pambêdhugé iyå anѐng ciptå / iyå ciptanirå dhéwé / nanging sirå puniku ingakѐn gagênti singgih / ciptå iku Mukhamat / dѐn nut ing tumuwuh / wali mukmin myang pandhitå / jroning ciptå Gusti Allah ingkang mosik / unine Rasulullah // lamun mênêng Mukhamat /o/ puniki / ingkang makmum apan jênêngirå / déné anggênti anané / yѐn iman Allah iku / ingkang iku makmum Mukhamat rasaning ciptå / marang Allah iku / imam makmum Allah tunggal / Allah karo jênêngê Allah sêjati / iku campuhé råså // /o/ ingkang ngawinakên sirå iki / iyå Allah ngawinakên / Mukhamat iku waliné / Jabrail sahidipun / sirå kawin nѐng jroning gaib / sêksiné Johar Awal / Allah kang wulang yun / wulang yun / mas kawiné sajroning ciptå ngѐlmi jati kang sayêkti / iku sampurnaning dat // / pan jati / sirå 22 /o/ sirå nginum lan bukti puniki / ngѐlmuning dat apan janѐngirå / dat mutlak iku yêktiné / pan sirå wus angétung / amung suksmå kang bångså urip / urip nyåtå Pangéran / tan loro tan têlu / cahyaning ciptaning råså / rasanirå asilêm jroning jaladri / urip 19 20 21 22 Asiling Terjemahan dapat dirasakan / serta tidak berupa cahaya yang beraneka warna / hidup yang sesungguhnya adalah yang menerima semuanya / langgeng dan tidak berubah. // /o/ Seperti halnya yang azan ini / yang menabuh bedug / ya ciptaanmu sendiri / tetapi kamu itu / sudah digantikan / Diturut dari asalnya / wali mukmin pergi ke seorang pandita / dalam menciptakannya, Gusti Allah yang berujar / bunyinya Rasulullah. // / oleh Muhammad. /o/ Ketika diam Muhammad itu / yang mengikuti siapa namamu? / ternyata sudah diganti. / Jika iman kepada Allah / yang mengikuti adalah Muhammad, / itu rasanya cipta / kepada Allah satu. / Allah dengan namanya Allah sejati / itu bergabungnya rasa. // /o/ Yang mengawinkan kamu itu / adalah Allah yang mengawinkan kamu, / Muhammad adalah walinya / Jibril adalah saksinya, / kamu kawin dalam keadaan tidak terlihat / saksinya Johar Awal. / Allah yang / mengajarkan mengajarkan tentang cipta / mas kawinnya adalah ilmu yang nyata itu adalah sempurnanya dzat. // /o/ Kamu minum dan makan adalah / ilmunya dzat yang nyata bagimu. / Dzat mutlak itu nyatanya / tetapi / kamu sudah memperhitungkan hanya suksma yang hidup / (yang) hidup hanya Pangeran / tidak dua tidak tiga / cahayanya cipta rasa / rasanya tenggelam dalam laut / itu / 132
Lajêngipun tabel Asiling Suntingan 23 langgêng di mulyå // /o/ ingkang bångså pangucap puniki / ngѐlmuning dat lawan kanthi Allah / yåiku têtêp tapané / sirnané / sampurnané iku panyiptå jati / ingkang sajroning råså / / / awulangyun sajroning rat sarirå kahanan urip / uripé sajroning rat // loro råså kawulang yun rat råså ning 24 o/ mulyaning rat sampyuh dados kalih / êlirirå suksmå jroning toyå / luwih angѐl patrikêlé / yѐn sirå wus andulu / jroning laut ajur nѐng / jati sampurnѐng pandulu / sirnanѐng råså samodrå / ing sagårå durtå ingkang / gumêlar pramuditå // / iku sadaning tingal anyamadi 25 /o/ / ananirå ingkang Johar Awal / råså nur jati uripé / tan ånå urip iku / amung Allah / tunggal kahananirå / iku jatinipun / uripnyå pådhå kahanan / ananging Hyang tan ånå ingkang nglimputi / nadyan sasipatirå // têgêsé laku satindakéki sipating urip 26 1 /o/ têgêsé ning yå bisané êning / ananirå anuksmå ing råså / råså karså sêjatiné / iku suksmaning laut / apan tunggal sasolahѐki / apan solah ing Allah / ananirå iku / saosiké iku Allah / ingkang mobah sayêkti mulyaning / nyrambahi kang gumêlar // // pangkur // kapungkur ingkang paningal / datan ånå urip liyå pribadi / kang sinêmbang kang ginulung / tingalnyå mring Hyang dasih 23 24 25 26 1 Asiling Terjemahan hidup langgeng dan mulia. // /o/ Yang berupa pengucap adalah / / yaitu ilmu dzat dengan Allah / sungguh-sungguh hilangnya dua itu / sempurnanya penyipta / yang di dalam rasa / rasa yang mengajarkan / diajarkan rasa dalam dunia / di dalam dunia ada kehidupan / hidup di dalam dunia. // berdoanya /o/ Mulia di dalam dunia melebur jadi dua / tidak diduga suksma dalam air / lebih sulit petunjuknya / jika kamu sudah melihat / di dalam laut melebur dalam diri / itulah mata sempurna yang penglihatnnya rasa dalam samudra / pada laut yang buruk yang memberikan berkah / muncullah kebahagiaan. // /o/ Artinya perilakumu / adalah kamu Johar Awal / rasa tentang hidup / bahwa hidup itu tidak ada / hanya Allah yang maha hidup / satu keadaannya / hidupnya sama dengan keadaannya / tetapi Hyang tidak ada yang menutupi / meskipun mempunyai sifat yang seperti itu. // /o/ Artinya bening ya bisa jadi bening / ada juga yang masuk dalam rasa / rasa yang sejati / itu suksma laut / akan menjadi satu perilakunya / akan menuju Allah / kamu itu / yang menggerakkan Allah / yang bergerak adalah kemuliaan-Nya / kepada semuanya. // // Pangkur // Jaman dulu yang pernah terlihat (bahwa) / tidak ada kehidupan selain diri-Nya / yang bisa diciptakan dan dimusnahkan / tajam / / hilangnya / itu sejatinya 133
Lajêngipun tabel Asiling Suntingan Suksmå / kang waspådå tingalnyå marang Hyang Agung / ing ngêndi marganyå awas / dêlêngnyå kang urip jati // 2 /o/ sajroning alam wis kocap / såpå kang wruh urip råså sêjati / sasat wruh marang Hyang Agung / ingkang Måhå Dimulyå / uripirå tan siwah marang Hyang Agung / lir banawi lan samodra / kang mungging toyå sayêkti // 3 / iku pungkasaning ciptå /o/ kabirirå dadi ning rat sayêkti / warnanirå / ingkang murwѐng rat asthå / wus kinaryå tan kênå pådhå satuhu / nåmå di buwånå ning rat / kang mulyå jatining urip // ing Hyang Agung 4 /o/ déné ingkang warnå rupå / apan dadi tåndhå råså sêjati / suksmå nami adi wujud / ing råså adi mulyå / apan têrus råså mulyå kang dilulu / Suksmané sagårå råså / råså purbå jati êning // 5 / /o/ sampyuhé sagårå purbå angganirå campuh råså sêjati / råså ning rat dimulyå gung / dѐn tingali ing ciptå / pan gumuling gumêlar gilar sumunu / amimbuhi tingal råså / muntab purbå nulyå êning // 2 3 4 5 Asiling Terjemahan yang terlihat hanya Hyang Suksma / bagi mereka yang waspada cara merasakannya terhadap Hyang / bagaimana cara untuk Agung mengetahui saksama / dengan kehidupan yang sejati. // /o/ Hal itu sudah disampaikan / (sesungguhnya) siapa yang melihat rasa yang sejati / seperti halnya melihat Hyang Agung / yang Maha Mulia / hidupmu tidak jauh dari / seperti sungai Hyang Agung dengan samudra / yaitu adanya air yang nyata. // telah /o/ Jika kamu mencapai tingkat yang seperti itu / duniamu menjadi dalam dunia nyata. / Hal itu diceritakan oleh Hyang Agung / yang menciptakan dunia delapan // sudah tercipta dan tidak ada yang sama / nama dunia dalam dunia / yang mulia adalah hidup yang sejati. // /o/ Segala sesuatu di dunia ini / merupakan sebuah bukti / bahwa suksma (roh) adalah wujud yang utama betul-betul yang kemuliannya yang paling tinggi / akan terus menerus mempunyai kemuliaan itu / suksma yang begitu luas dan dalam / dan akhirnya menjadi bening. // / /o/ Hilangnya menyatunya dirimu dengan rasa sejati / rasa tentram di dunia yang mulia dan agung / dilihat dalam / berkilauan cipta menajamkan penglihatan rasa / yaitu nafsu yang berubah menjadi bening. // (manusia) / lautan (karena) / terlihat 134
Lajêngipun tabel Asiling Suntingan 6 /o/ iku pusakaning tingal / jroning anggå ciniptå råså branti / asru cêngêng nulyå campuh / anênggih wus anunggal / tunggal tingal ciptå råså kang satuhu / tunggalnyå kang asung tingal / sasolahnyå råså sami // 7 8 /o/ / iku modraning paningal jroning mulyå purwå murwѐng usari / iyå tan siwah puniku / duk purwå purwanirå / rasaning dat di mulya nami di tuhu / wujudnyå råså rinåså / tan kêmbar purnå majadi// /o/ dѐn awas tunggal pisahnyå / tunggilirå sêntѐg pisan nigasi / jatining pradityå iku / kang dadi kånthå wårnå / ambu råså paningal napas pangrungu / ciptå riptå tokid ing dat / sirnå kawêngku ing urip // 9 10 /o/ pan nyåtå wus sampyuhirå / ingkang kocap saking tokid sêjati / tokid narimå Hyang Agung / kang langgêng Måhå Mulyå / upamané / kalawan samodrå tunggalnyå ladi lan sipat / karoné pådhå jåhnåwi // /o/ puniku wis badan sukmå / kang sawênѐh ånå ingkang murwani / witing bumi jisimipun / iku wong ngåyåwårå / datan wêruh sasmitå sajroning laut / wujudnyå sêsiya- siya / tan wruh yѐn råså sêjati // ranu 6 7 8 9 10 Asiling Terjemahan /o/ Itulah tajamnya penglihatan / dalam badan tercipta rasa senang / dan rasa yang sangat tidak enak kemudian melebur / menjadi satu / sehingga yang dirasakan hanya rasa yang (yaitu) menyatunya rasa dan penglihatan itu / menjadikan perilaku yang sama. // /o/ Itulah penglihatan yang tajam / agar mendapatkan kemuliaan maka / janganlah jauh dari-Nya / ketika awalnya / rasa dzat itu dipercaya / wujud rasa itu / tidak sama tetapi akhirnya sama saperti semestinya. // sesungguhnya / /o/ Haruslah berhati-hati ketika menyatu dan berpisah / selain itu juga hanya berlangsung sekali / sesungguhnya nafsu / yang mewujudkan warna / yaitu berupa penciuman, perasaan, penglihatan, nafas dan pendengaran / adalah ciptaan tauhid dzat / Dia itulah yang menguasai hidup kita. // /o/ Dia (Tuhan) nyata (ada) tetapi tidak dapat terlihat / yang terucap dari tauhid sejati / tauhid menerima Hyang Agung / yang selalu Maha Mulya / seumpama lautan dan air / bersatunya sesuai dengan sifatnya / yaitu akan adanya air. // /o/ Itulah yang merupakan wujud suksma (roh) / yang mula-mula terjadi adalah / badan berasal dari dunia ada itu mau / kebenarannya mempelajari lebih dalam lagi / dan hanya berperilaku yang sia-sia / tidak melihat jika rasanya sejati. // itu hal / tidak tidak 135
Lajêngipun tabel Asiling Suntingan 11 12 / /o/ dadiné kabêntus / wujudirå sêjatiné wujud / dadyå pratandhaning Hyang / witing råså dadiné kang Måhå Luhur / kasilir kinaryå / uripnyå kang jagad kabir // /o/ andhêgnyå karatoning Hyang / nglairakên Allah wasésa jati / lir minå tumamѐng ranu / wimbuh kasuraning dat / ingkang minå tan mokal suruting ranu / apan manut ingkang minå / ami[kåcå 74]lulu dadyå warih // tawang pinarinci pinisah iku tåndhå 13 14 / /o/ abantêr rasaning dat Suksmå jatining urip / lir warångkå manjing dhuwung / curigå manjing rångkå / namanirå wujudé / kinaryå pangguling jagat / rinå rênggå mring Hyang Widi // /o/ sinukmå êmas êmbanan / pan sinotyå tuhu nilå widuri / kålå ngênaning Hyang Agung / kinaryå / midêr ing pasangrahan rat råså satuhu / sirnå sajroning kawêngku / dat suksmѐng nglairkên jatining urip // tandhaning aras råså satuhu 1 // asmårådånå // kasmaran gaibing ngѐlmi / nurut suluk maknåråså / kinaryå panglipur batos / adamêl / yѐn måcå têmbung upåmå rasakênå / donyå ngakir kudu wêruh / nora kênå dѐn gêgampang // 11 12 13 14 1 Asiling Terjemahan /o/ Akhirnya hanya seperti itu yang diperoleh / wujudmu terpisah dan terperinci / sejatinya wujud itu / sebagai tandanya Hyang / asalnya rasa Maha Luhur / sebagai tanda / hidup di dunia. // /o/ Jika pikirannya sudah mentok maka akan paham dan bisa memaknai / serta bisa bertemu dengan kuasa Allah / seperti ikan yang hidup dalam air / ikan itu hidup karena diberikan kekuatan oleh Dzat / sesungguhnya ikan itu hidup karena ada air / dan ikan itu akan mati jika tidak ada air / maka air hanya air saja (kosong tidak ada kehidupan). // /o/ Hal itu sebagai tanda / dzat suksma yang hidup / ibarat wadah masuk dalam keris / keris yang di tempatkan dalam wadah/ merupakan perwujudan rasa yang sebenarnya / seperti dunia yang luas / siang diciptakan oleh Hyang Widi. // /o/ Seperti cincin emas / yang dihiasi intan berwarna biru / jika disenangi oleh Hyang Agung itu seperti rumah (untuk orang penting) / dan di dalamnya terdapat rasa yang sebenarnya / yaitu rasa yang dikuasai oleh suksma dzat / sehingga melahirkan hidup yang sejati. // // Asmaradana // Senang dengan ilmu gaib / sesuai dengan Suluk Maknarasa / sebagai penghibur batin / oleh karena itu dibuatlah perumpamaan jika membaca / rasakan / dan harus melihat dunia tidak boleh itu / hal akhir disepelekan. // / dunia 136
Lajêngipun tabel Asiling Suntingan 2 /o/ wong urip upåmå ringgit / pinasang nѐng kêlir gѐnyå / kyai dhalang ingkang andokok / mlaku muni sangking dhalang / mosik kêlawan mobah / wayang bisu tuli suwung / pan amung sasap kéwålå // 3 /o/ pan / pinarådå abang mangar / pinasang nѐng kêlir nggoné / kåyå biså amicårå / mångkå dhalang kang nuksmå nuksmå / wayang / karoné dunung dhalangipun suwargå // iyå sipating ringgit 4 /o/ kang miyarså åjå ngangsi / kadi / putung ringgit bubrah gêgapité / wah tan mêdal saking kothak / katindhihan kѐh wayang / cilåkå juput sakojur / iku kang aran naråkå // tan pinasang 5 /o/ ngagêsang wruhå ing urip / urip kang tigang prakårå / pan wêruhå sak bênêré / mupung sirå masih gêsang / sampun ngantos kalénan / / kѐrêm kasêngsêm katungkul ѐngêtå bakal pralåyå // 6 /o/ ing mbénjang praptané lingsir / nuli surup aranirå / ånå ing ngêndi dunungé / mugi sami kagalihå / åjå pådhå sembrånå / amuji nêmbah Hyang Agung / aywa klѐru kang sinêmbah // 2 3 4 5 6 Asiling Terjemahan /o/ Orang hidup seumpama wayang / tertera pada kêlir (kain putih sebagai tempat untuk menayangkan yang wayang) meletakkan / yang menjalankan dan mengisi suara adalah dalang / bergerak dan bergerak / wayang bisu tuli kosong / hanya bisa diam saja. // /o/ Memang sifatnya wayang / ada yang berwarna merah menyala / terpasang pada kêlir (kain putih sebagai tempat untuk menayangkan wayang) / seperti bisa berbicara / / tetapi dalang yang berbicara wayang masuk pada dalang / hal itu yang disebut surga. // /o/ Dan kamu (manusia) janganlah sampai seperti / wayang yang tidak terpasang / karena penyangganya patah dan rusak / hanya tersimpan dalam kotak / mereka saling tindih- menindih dan mengalami kesengsaraan / itulah yang disebut neraka. // tentang /o/ Maka kehidupan tiga perkara / pelajarilah yang benar / selagi kamu (manusia) masih hidup / / karena jangan sampai sebuah kesenangan hidup / dan ingatlah akan kematian. // /o/ Besok kamu pasti akan pergi (mati) / dan tidak hidup di dunia lagi / kehidupan di mana selanjutnya? / hal itu juga harus / Pelajarilah dengan dipelajari. sungguh-sungguh dan jangan main- main / memuji (dan) menyembah Hyang Agung / jangan sampai keliru yang disembah. // / kyai dalang / pelajarilah / hidup itu ada terlena lalu 137
Lajêngipun tabel Asiling Suntingan 7 /o/ katuré sêmbah lan puji / sirå aturaké såpå / jatiné katur dhѐwѐké / dhѐwѐké puniku såpå / lamun norå katurå / tanpå gawé olah ngѐlmu / bêcik dadi kåyå kéwan // 8 /o/ lamun angaturnå puji / marang Allah sumêtånå / mapan dudu sêpadhané lan dudu wong tuwanirå / lan dudu êmbahirå / lan priyé nggonmu kêtêmu / marang Allah hutangala // / 9 10 /o/ kalamun ngaturnå puji / kawulå / karså nora sѐwu druhåkå adêduwѐn / mobah mosiké kang måcå / iku kang duwé Allah / kabѐh kang badan sakojur / nyåtå Allah ingkang murbå // /o/ lan pundi kang jênêng Gusti / êndi kang aran kawulå / kêpriyé pisah kumpulé / êndi kang aran Pangéran / kalamun kabarênå / iku ngilangaké gulu / luwih bungah kang uningå // 11 /o/ kurungan kêlawan pêksi / pêksi / marang mêsat ngêndi pangonané iku sêngkêranirå / raganirå nѐng donyå / sayêktiné pan gumlundhung / ginåwå åpå tininggal // ing kurungan / wit 12 /o/ yѐn tininggal mbok mênawi / raganirå orå trimå / yѐn ginåwå gѐk patrapé panggawanirå / tinilar siyå-siyå / suk nѐng dunyå gulang-gulung / kang mirêng ambênêrånå // kêpriyé / 7 8 9 10 11 12 Asiling Terjemahan /o/ Katanya menyembah dan memuji / / Sesungguhnya kepada-Nya / Dia itu siapa? / Jika menyembah / tanpa dilandaskan dengan ilmu / sebaiknya menjadi binatang. // /o/ Jika menghaturkan puji / kepada Allah yang luhur / karena bukan kepada sesamanya / dan bukan orang tuanya / dan bukan juga nenek/kakeknya / dan bagaimana / kepada Allah caramu bertemu Hutangala? // /o/ Jika menghaturkan puji / saya yang mempunyai banyak dosa / dan tidak mempunyai apa-apa / semua perbuatanku / itu yang mempunyai Allah / semua yang diseluruh badan / hanya Allah yang menguasai. // /o/ Siapa yang disebut Tuhan, / (dan) siapa yang disebut saya (hamba)? / dan Bagaimana berkumpulnya? / Siapa yang disebut Pangeran? / Bagi mereka yang mempunyai amarah (dengki, iri) / mereka senang melihat orang lain susah / karena mereka tidak mencari ilmu yang sejati. // /o/ Ibarat kurungan dan burung, / burung terbang dari kurungannya. / Dimanapun dia terbang, / pohon adalah / Raganya di dunia / sesungguhnya juga tidak berguna, / jika dibawa atau ditinggal. // /o/ "Jika seandainya raga ditinggal / dapat mungkin menerima, lalu bagaimana? / Raga adalah yang tetapi perilaku membawa ditinggalkan begitu saja / besok di kamu menyembah siapa? pisah tempat bertenggernya. raganya tidak / jika dibawa / 138
Lajêngipun tabel Asiling Suntingan 13 /o/ rågå jati suksma jati / rêbut bênêr bêbantahan / suksmå jati lon wuwusé / pati kang têlung prakårå / mati mulih lan ajal / kapriyé ing dunungipun / pati kang têlung prakårå // 14 /o/ rågå jati lingnyå aris / aramé siyå-siniyå / pan sami wasis karoné / ramé rêbut bênêr lêpat / pundi ingkang bênêrå / rågå suksmå gényå padu / kadang mitrå bênêr ånå // 15 /o/ karsané ki Suksmå jati / rågå trimå jati yun rêragané / rågå jati asru ngucap / duk taksih anѐng dunyå / wirang isin iyå mѐlu / datan trami yѐn tinilar // tinilar / nora 16 17 /o/ awit duk anѐng donyѐki / lårå pêrih iyå ing wang / adhêm bêntѐr åpå déné / ålå bêcik lungkrah sayah / nyolong jukuk lan utang / mêsthi kulå nêdhå kukum / inggih dhatêng Måhå Mulyå // /o/ suksma jati ngandikå ris / sirå iyå mangké rågå ora dipunalon / manirå tutur mring sirå / duk ingsun tinimbalan / marang Hyang kang Måhå Luhur / ngalam papitu marganyå // trimå / 13 14 15 16 17 139 Asiling Terjemahan tidak berguna" dunia mendengar membenarkannya. // /o/ Raga dan suksma / saling bantah / (kemudian) suksma membantah berbicara dengan pelan / tentang kematian yang tiga perkara / (yaitu) mati, kembali, dan keterangan ajal. (penjelasan) mati tersebut? / mati tiga perkara tersebut. // /o/ Meskipun raga mempunyai cara berpikir yang baik / tetapi ternyata / semuanya pintar sia-sia (mengungkapkan / pendapat) akhirnya mereka saling bantah- membantah / siapakah yang benar? / raga dan suksma saling debat / meskipun mereka selalu bersama ternyata dapat berselisih pendapat juga . // /o/ Keiinginannya suksma adalah / raga ditinggal saja / tetapi raga tidak raga kemudian berkata dengan lantang / "Ketika masih di dunia / meskipun merasa (dengan tetap malu suksma) / (aku) tidak terima (tidak mau) jika ditinggal." // /o/ Ketika di dunia / sakit perih pada rahang / serta panas dingin yang dirasakan / buruk baik lunglai lesu / mencuri mengambil dan berhutang / pasti saya (raga) akan dihukum / oleh yang Maha Mulya. // / Yang terdiri atas / Bagaimana juga / terima (aku) ikut /o/ Kemudian suksma berbicara dengan pelan / "Kamu (raga) tidak / ya nanti akan saya terima? mintakan, / aku akan berbicara dengan-Nya / ketika aku dipanggil / oleh Hyang yang Maha Luhur / di
Lajêngipun tabel Asiling Suntingan 18 19 20 /o/ nuli manirå kapanggih / kalawan kang murbѐng alam / sumungkêm ngadhêp wangkingong / ing angaturakên sirå / sinêksѐn målåekat / ånå ngarsané Hyang Agung / milå sirå åjå samar // /o/ rågå jati angling malih / kêpriyé nggonirå pasrah / iyå marang ing Hyang Manon / pati kang têlung prakårå / mati mulih lan ajal / suksmå jati aris muwus / dunung kang tigang prakårå // /o/ suksmå jati lingnyå aris / rågå ingkang iyå kagungané raos / kang aran mulih punikå / roh ingkang kalih wêlas / / roh kudus mulih mring janmani nyåtå // aran pêjah / ingkang rumuhun 21 22 23 /o/ jasmani punikå mulih / marang roh robani nåmå / roh robani ing ngulihé / marang roh rokani nyåtå / rokani ulihirå roh / roh rahma[kåcå iku rahmani 76]ni ulihirå // /o/ marang ing maningkêm pasthi / maningkêm ing ulihirå / marang mani ing ulihé / mani puniku ulihnya / manjing ing madi nyåtå / madi ulihé satuhu / marang ing wadi ulihnyå // /o/ pan wadi punikå manjing / marang roh ilapi nyåtå / roh ilapi ing ulihé ing Mukhamat / Mukhamat ulihirå / iyå mulih marang Rasul / Rasul mulih marang Allah // /o/ Allah masrahakên ugi / marang ing Hyang Måhå Mulyå / sah rêsik / marang / iyå marang 24 18 19 20 21 22 23 24 Asiling Terjemahan alam ketujuh." // /o/ "Kemudian aku bertemu / dengan yang menguasai alam / menghadap dalam tunduk menghaturkan permintaan kamu / disaksikan malaikat / di depan Hyang Agung / maka kamu jangan ragu." // /o/ Raga /" berbicara Bagaimana olehmu pasrah / kepada Hyang Manon? / kematian yang tiga perkara / mati, kembali, dan ajal?" / Suksma berbicara pelan / "Terletak pada tiga perkara." // /o/ Suksma jati menjelaskan dengan halus / kepada raga bahwa yang disebut mati / yaitu milik rasa / yang disebut kembali itu / adalah roh yang dua belas / roh kudus yang terlebih dahulu / kembali pada roh jasmani. // /o/ Roh jasmani itu kembali / pada roh robani / roh robani kembalinya / pada roh rohani / roh rohani kembalinyanya / pada roh rahmani itu / roh rahmani kembalinyanya. // kepada-Nya / lagi /o/ pada manikem2 / manikem kembalinya / pada mani / mani itu kembalinya / pada madi / madi kembalinya / pada wadi. // /o/ Wadi kemudian masuk / pada roh ilafi / roh ilafi itu kembalinya / ya kepada Muhammad / Muhammad kembalinyanya / ya kepada Rasul / Rasul kembalinyanya kepada Allah. // / /o/ Allah memasrahakan kepada Hyang Maha Mulya / bersih juga 140
Lajêngipun tabel Asiling Suntingan 25 nora dêduwѐn / ingsung nora utang nyêlang / marang amalé Allah / iku rågå têgêsipun / iyå ingkang aran ajal // /o/ rågå jati ngucap malih / manirå duk anѐng dunyå / aningkah batin wangkingong lawan / jêngandikå / jati kang kulå têdhå / pundi géné ningkah wau / punåpå mas kawinirå // inggih 26 27 28 29 /o/ lan sintên kang dados wali / lan såpå pangulunirå / utawi sintên sêksiné / punåpå patukonirå / mugi jati aris / suksmå binabarênå muwus / lah iku gampang kéwalå // /o/ suningkah karo siréki / ånå jroning kang datullah / Mukhamat pan / Rasulullah walinirå / kang dadi sêksi Allah / déné tå mas kawinipun / kalimah kalih punikå // /o/ tukoné sahdad sêjati / kang langgêng tan kênå owah / têgêsé iyå mangkéné / rågå pisah marang suksmå / mulå sirå kѐriyå / rågå jati pan / angrasuk ingkang sarirå // /o/ rågå pinutêr pribadi / pan kadyå lilin binakar / lêbur luluh wis dadi wé / amung sêrgêngnyå sabéndhå / katon bêning lir rêtnå / såyå cilik ingkang banyu / ora suwé nuli sirnå // panguluné tumungkul 30 /o/ sasirnané ponang warih / nuli ånå séjé rupå / sakudhup mlathi gêdhéné / kang myarså mugi ngraosnå / bisanirå sampurnå / sayogyå wajib tiniru / supåyå 25 27 27 28 29 30 Asiling Terjemahan / aku tidak mempunyai apa-apa (suksma) tidak berhutang meminjam / kepada amalnya Allah. / Raga itulah / yang disebut ajal. // /o/ Raga berkata lagi / "Ketika aku di dunia / selalu berbuat sesuai apa yang kamu (suksma) inginkan / yaitu menuruti kamu / sesungguhnya yang aku (raga) makan / dan bagaimana yang aku (raga) perbuat tadi? / apa mas kawinnya? // /o/ Dan siapa yang menjadi wali, / dan siapa penghulunya? / atau siapa saksinya? / apa patukon-nya?" / Suksma padaku. katakanlah berbicara pelan / "Itu semua mudah dijawab, // /o/ Hal itu (sesungguhnya) / terjadi dalam datullah, / Muhammad yang menjadi penghulu, / Rasulullah walinya, / yang menjadi saksi Allah, (adalah) / dan maskawinnya kalimat syahadad. // /o/ Tukon3-nya adalah syahadad / yang kekal dan tidak berubah, / artinya seperti ini / raga pisah / maka kamu dengan tinggallah." / Raga hanya bisa pasrah / (dan) masuk dalam tubuh. // /o/ Raga akhirnya tinggal sendiri / seperti lilin yang terbakar / meleleh menjadi air / semakin lama semakin tidak terlihat / hanya terlihat bening seperti / semakin lama semakin sedikit / dan tidak lama kemudian hilang. // / /o/ Hilangnya air kemudian memunculkan wujud yang berbeda / yang besarnya sekuncup bunga melati / yang mendengar semoga merasakan / kamu / / suksma intan yang berkilauan tersebut 141
Lajêngipun tabel Asiling Suntingan manggih kamulyan // 31 /o/ kêlamun nora mangêrti / yêkti kuwur patinirå isih bêbalungé / prasasat patining kéwan / tan pantês ingajѐnan / kang nêdhak pan wurung wêruh / mulå pådhå marsudiyå // / lawan 1 2 // maskumambang // lumѐntaring / toyå tumamѐng satingaling sampurnå ciptå purnåmå / datan ngulati Pangéran // /o/ ingkang awas sasolah kang dadi puji / tan nå bédanirå / paningal puji nirѐki / sapratingkah dadyå sêmbah // gumanti / jati 3 /o/ aluluh kahananéki / urip iyå Allah / maido kang durung uni / tékadnyå taksih mbêyayah // kang wus awas 4 /o/ yѐn tan wêruh ing tunggal mêsthi kasliring / awit tan uningå / idhêpnyå taksih kêkalih / dadi nêmbah towang-towang // 5 6 /o/ nåmå cahyå osiking ginalih Gusti / kadlurung kalintang / datan / wênѐh jatining urip wruh mangéran pangucap // /o/ ing wong iku tan wruh ing jatining pasthi / mangéran suwårå / ing sawênѐh ginalih Gusti ngѐlmuné ngåyåwårå // / 7 /o/ kawruhirå ngawruhi kang adi luwih / jroning jisimirå / ginalih 31 1 2 3 4 5 6 7 Asiling Terjemahan bisa / (manusia) sepantasnya wajib ditiru / supaya mendapatkan kemuliaan. // /o/ Jika tidak mengerti / pasti akan bingung saat kematian menjemput / dan tulang belulangnnya masih utuh / seperti matinya binatang / (hal itu) / yang tidak pantas dihormati mencontoh tidak akan tahu / maka pelajarilah. // // maskumambang // Seperti halnya / meskipun masuk dalam air penglihatannya / sempurna / tetapi tidak akan dapat melihat Pangeran. // /o/ yang bisa dilakukan hanyalah menyembah dan menmuji / tidak ada bedanya / kesempurnaan mata batin kemudian menjadi / dan itu, menyembah. // /o/ Hal seperti itulah mereka yang sudah pasrah / hidup itu ya Allah / tidak percaya dengan apa yang belum diucapkan / tekatnya belum pasti. // /o/ Ketika tidak melihat pasti tidak akan tahu / karena tidak diucapkan / / menjadi lihatlah menyembah belum sepenuhnya. // /o/ Dalam cahaya Tuhan / yang berpendar / hidup yang sejati tidak kemudian / Pangeran terlihat berkata. // /o/ Orang itu sesungguhnya tidak melihat yang pasti / Dia berkata / bahwa Tuhan / sesungguhnya Dia tidak dibuktikan bisa keberadaannya. // /o/ Pelajarilah lebih lanjut / dalam dirimu / tentang makna hidup / sempurna keduanya tetapi 142
Lajêngipun tabel Asiling Suntingan 8 9 jatining urip / wong iku taksih nglêmpårå // /o/ Nur Mukhamat winalih ginalih Gusti / iku maksih rusak / rêrupan sajroning / durung kênå Pinangéran // /o/ kang waspådå sampun samar / såpå nå mring Hyang Widi jroning tyas / dѐn awas purwané ngurip / nyamadi sawêngkon ning rat // jisim 10 /o/ urip iku amuji pinuji jati / puji iku ciptå / kasamad dat Måhå Suci / wus tunggal råså lan ciptå // 11 12 /o/ datan ånå liyané kang kåyå iki / mung Hyang Måhå Mulyå / iku musthikaning narpanirѐng alam // /o/ olah ngѐlmu kudu wruh jatining / / yѐn kasliring ciptå urip Mangéran ing jagat kabir / wali mêntah kabégalan // jagat adi / 13 14 /o/ jagat kabir sinampyuhkên tyas kang luwih / suwung luluh sirnå / ginalih wêkasing pati / puniku taksih bêyayah // /o/ satuhuné Hyang Agung jatining urip / tan kånthå tan warnå / tumitah ing sahir kabir / puniku nir dipå ning rat // 15 /o/ kang adi miséså mulyå anyamadi / uripé rong jagat / cangkrimané dadyå urip / murbani ingkang gumêlar // 16 /o/ pan samangké kѐwuhan amardi ngѐlmi / kasusu ing tékad / wani 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Asiling Terjemahan karena kabanyakan manusia masih bingung. // /o/ Nur Muhammad merupakan / Tuhan perwujudan didalam diri / belum termasuki Pangeran. // /o/ Orang yang selalu berhati-hati dalam berperilaku kepada Hyang Widi / siapa yang ada dalam hati / berhati-hati dalam menjalani hidup / sehingga mempunyai kekuatan untuk menguasai dunia. // /o/ Hidup itu memuji dan dipuji / puji itu adalah cipta / hal itu tersirat pada dzat yang Maha Suci / sudah menjadi satu rasa dan cipta.// /o/ Tidak ada yang lain yang seperti ini / hanya Hyang Maha Mulya / mustika (pusaka) dunia yang baik / Dialah yang menguasai alam. // /o/ Belajar ilmu harus melihat kehidupan yang sejati / ketika tidak sesuai dengan cipta / maka ketika menguasai dunia / juga akan terjadi musibah. // /o/ Dunia yang terkalahkan oleh hati / kosong / pengetahuan tentang kematian / itu juga masih belum jelas. // /o/ Sejatinya Hyang Agung dalam hidup yang sejati / tidak berwujud dan / Dia diperintahkan di dunia / seperti ratu di dunia. // /o/ Dialah yang mempunyai kekuasaan dan kemuliaan / adalah yang hidup dalam dua dunia / teka- teki hidup itu / adalah menguasai yang tercipta nyata. // /o/ Bingung dalam mencari ilmu / terburu-buru tekadnya / berani / itu tidaklah benar luluh dan hilang tidak berwarna 143
Lajêngipun tabel 17 18 Asiling Suntingan angêngkoki ngaku kurang utåmå // suwung /o/ cêngêng binglêng ginalih / liwang-liwung sampurnå / iku wong tunå ing ngѐlmi / amangéran jagat mêntah // /o/ ingkang nêdyå sinampyuhkên ciptanéki / ngaku wis sampurnå / awor ilang jagat sêpi / iku kênå kabégalan // / bagêgêg bali 19 /o/ wênѐhånå nyiptå nitis mring narpati / wênѐh mring satriyå / ciptané wani ngêngkoki / putih kang nyampur wujudnyå // 20 21 22 /o/ iku jalmå katriwalan ngѐlmu jati / wênѐh kang suwargå / lawang kêmbar kang kaѐksi / iku wong kablasuk ing tyas // /o/ kang anyiptå ing ênur puniku kaki / tumancêp ing nétrå / ånå ingkang nyiptå sêpi jroning pêtêng ånå rêtnå // /o/ binubut pan dipunsurupi / ing njro ånå rêtnå / nganggêp sampurnå linuwih / iku kabégalan bêsar // / samricå 23 rêtnå putih /o/ wênѐh nyiptå samêlathi / bêning lir kumålå / ginalih Allah sêjati / iku kabégalan ciptå // 24 /o/ ånå ingkang nyiptå golѐk kang sanyari / linggih gêdhong intên adi / wong iku kabêntus tawang // / bêning lir kumålå 17 18 19 20 21 22 23 24 Asiling Terjemahan mengakui / mengakui tetapi kurang utama (tidak seharusnya begitu). // /o/ Orang akan merasa bingung dan kosong / tetapi menganggap hatinya sempurna / itu orang yang rugi dalam / menguasai dunia mentah (dunia yang tidak nyata). // berniat /o/ Manusia mengalahkan / mengaku sudah sempurna / bersama hilangnya dunia yang sepi / itu terkena bencana. // /o/ Selain manusia yang menjelma jadi ratu / selain sang satriya / ciptaannya juga berani mengakui (bahwa / wujudnya yang bercampur dengan putih. // /o/ Itulah manusia yang diberikan ilmu yang sejati / selain surga / dan pintu kembar itu orang yang / hatinya keliru. // /o/ Dzat yang menciptakan cahaya itu / terlihat dengan jelas / ada yang menciptakan sepi / (dan) di dalam gelap ada intan (cahaya). // /o/ Intan (cahaya) itu hanya sebesar merica kemudian diambil dan dimasukkan / di dalamnya terdapat intan (cahaya) lagi. / Itulah orang menganggap sampurna / hal itu merupakan kesalahan yang besar. // /o/ Seperti halnya intan putih yang sebesar melati / bening seperti cahaya / itu merupakan hatinya Allah sejati / hal itu juga merupakan kesalahan. // /o/ Ada yang menciptakan mencari yang sejengkal / bening seperti intan / duduk dalam bangunan dari intan yang bagus / itulah orang yang ilmu yang dunia mentah dirinya sempurna) 144
Lajêngipun tabel Asiling Suntingan 25 /o/ akѐh uwong olah ngѐlmu råså jati / karikuhan ciptå / anékat / uwong ngaku Hyang Widi bingung tamah nisthå // 26 /o/ déné kang wus waspådå dat kang sêjati / anggungirå mulyå / anggêpé / uripé jatining urip saking rêråså // 27 /o/ råså cipta råså urip kang sêjati / jati narpaning rat / nugråhå mulyå sêjati / jatiné buwånå råjå // 28 /o/ råjå mulyå ratu asthå dѐn wêngkoni / ratuning wêwékå / jagat asthå sisa madi / ingkang langgêng Måhå Mulyå // 29 /o/ mulyå sampyuh pralåyå wus anêtêpi / urip adimulyå / mulyanirå anêtêpi / kayunnyå kadirun båkå // 30 31 kênå ingkang /o/ rinênggѐng kêjåbå kawi pamêjang / yѐn kayun ingkang / kang mulyå murwѐng sêjati buwånå // /o/ lan pratikêl sirnané råså lan urip / råså iku sampurnѐng pati / sabab wêkasing pralåyå // iku tan / lan pralåyå / pan 32 /o/ sasêngkêran Hyang Agung kang murbѐng urip / ingkang Måhå 25 26 27 28 29 30 31 32 Asiling Terjemahan sombong. // /o/ Banyak orang yang mempelajari ilmu rasa sejati / tetapi salah dalam menggunakannya / serta mengaku merekalah Hyang Widi itulah orang salah dan penuh dengan kenistaan. // /o/ Maka bagi mereka yang sudah waspada ialah dzat yang sejati / (dan) /. Mereka menganggap hidupnya sejati / hidup yang didasarkan dari rasa. // /o/ Olah cipta dihasilkan dari olah rasa yang sejati / Seorang ratu / tingkatan mempunyai tertinggi memperoleh maka kenugrahaan dan / diperoleh dari kehidupan yang sejati di dunia. // /o/ Raja yang mulia ratu yang menguasai dunia delapan / ratu yang bisa memberantas kenistaan / Dia dapat menguasai berbagai halangan dunianya / yang langgeng Maha Mulya. // /o/ Bagi seorang ratu jika dia mati / maka kemuliaanlah yang didapat / hal itu sudah ditetapkan / bahwa hidupnya di dunia akan kekal. // /o/ Itulah yang susah diceritakan pengarang / kecuali yang berupa nasihat / yaitu kesejatian hidup / yang mulia dan dapat menguasi di dunia. // /o/ Segala sesuatu yang dikehendaki / untuk menghadapi sakarotul maut / itulah sempurnanya mati / sebab kematian adalah rahasianya Allah (sirullah). // /o/ Hyang Agunglah yang menguasai hidup / Dialah yang Maha Mulia / / selalu mulia untuk kemuliaan 145
146 Lajêngipun tabel Asiling Suntingan Mulyå / iku arang kang ngawruhi / kawruh purbaning buwånå // 33 ingkang iki pamêkasé /o/ nganggit / marang kang miyarså / kang samyå arêmên ngѐlmi / åjå nyêrêp prang kanåkå /// iyå 33 Asiling Terjemahan seperti Bab mempelajari adanya dunia. // dari /o/ Demikianlah pengarang / kepada para pendengar / senang (menggeluti) ilmu / jangan hanya menggigit kuku. /// itu yang jarang / pengetahuan awal amanat yang sama-sama 2. Cathêtan Terjemahan Teks SSM Cathêtan terjemahan inggih mênikå wujud pertanggungjawaban saking asiling damêl terjemahan (Widyastuti, 2001: 94). Cathêtan terjemahan dipundamêl kanggê nggampilakên sapérangan têmbung ingkang angѐl dipuntêgêsi kanthi nambahi katranganipun saénggå pamaos langkung gampil anggѐnipun mangêrtosi isining teks SSM. Cathêtan terjemahan teks SSM kaandharakên ing ngandhap mênikå. 1) Biyatul ekram nawut, têmbung- têmbung mênikå asalipun saking båså Arab ingkang dipun-serap wontên båså Jawi. Ungêling têmbung mênikå kajumbuhakên kaliyan lidhahipun tiyang Jawi, wondéné têmbung ingkang lêrês inggih mênikå baitul ikhram nawaitu ingkang têgêsipun berniat untuk membangun rumah yang mulia. 2) Manikêm inggih mênikå sarining wadi (Hadiwijono, tt: 19) 3) Tukon mênikå asalipun saking têmbung linggå tuku ingkang têgêsipun tumbas utawi mundhut. Wondéné têgêsipun têmbung tukon wontên konteks mênikå inggih artå saking calon pangantѐn kakung ingkang dipuncaosakên déning tiyang sêpuhipun calon pangantѐn putri (Poerwadarminta, 1939: 611).
147 E. Konsep Manunggaling Kawulå Gusti wontên Teks SSM Panalitѐn mênikå ngandharaken bab konsep manunggaling kawulå Gusti wontên teks SSM. Wujuding konsep manunggaling kawulå Gusti kasêbut kawahyakakên wontên tabel ngandhap mênikå. Tabel 33: Konsep Manunggaling Kawulå Gusti wontên Teks SSM No. Wujuding 1 konsep manunggaling kawulå Gusti Titikanipun manungså ingkang sampun makrifat 2 Kawruhing pati Indikator /o/ wong kang sampun makrifat sêjati / pan wuningå ati têngu nyåtå sagunung ingkang / gêdhéné /... ... pambingkasing harda kiyé / amung budi rahayu tuhu / sêtyå marang Hyang Widi / kayungyun hayuning rat tuhu / ciptå måyå / nuhoni ingkang pawênang / wênangirå kawulå iku amêsthi / mangadhêp karsaning Hyang // /o/ sami wajib ngawruhånå pati / wong agêsang tan wandé palastrå /... Terjemahan yang /o/ Manusia sudah makrifat sejati / sekecil apapun hal / akan dipahaminya dan hal itu akan terlihat jelas /... ... Dia (orang yang makrifat) sudah melakukan perbuatan / yang hanya memikirkan / betul- keselamatan kepada betul setia / ia Hyang Widi untuk berkeinginan keselamatan di dunia / betul-betul sangat menginginkan / maka ia mengikuti dengan sungguh-sungguh / mempunyai yang hamba kekuasaan, untuk berkewajiban menjalankan / menghadap kehendak Hyang. // o/ Semua makhluk wajib mengetahui akan adanya / hidup Orang pasti kematian. yang Kasêrat ing A, 4, a A, 5, c A, 6, a
Lajêngipun tabel No. Wujuding konsep manunggaling kawulå Gusti 3 Pêrlambang manunggaling kawulå Gusti 4 Pêrlambang gêsanging manungså 5 Manêmbah Indikator ... pati kang têlung prakårå / mati mulih lan ajal ing dunungipun / pati kang têlung prakårå // / kapriyé ... lir minå tumamѐng ranu / ... warångkå ... manjing dhuwung / curigå manjing rångkå / lir /o/ êmas sinukmå êmbanan / pan sinotyå / tuhu nilå widuri kalangênaning Hyang Agung /... /o/ wong urip upåmå ringgit / pinasang nѐng kêlir gѐnyå /... ... åjå pådhå sembrånå / amuji nêmbah Hyang / aywa klѐru Agung kang sinêmbah // lamun angaturnå /o/ / marang Allah puji sumêtånå / mapan dudu Terjemahan akan mati. /... ... kematian itu terdiri atas / (yaitu) mati, kembali, dan ajal / bagaimana keterangan (penjelasan) mati tersebut / mati yang tiga perkara. // seperti ikan dalam air /... tiga perkara ibarat kerangka dengan keris / keris dengan kerangka /... /o/ Seperti cincin emas / yang dihiasi intan berwarna biru / jika disenangi oleh Hyang Agung /... hidup /o/ Orang / seumpama wayang kêlir tertera (tempat untuk meletakkan wayang) /... ... pelajarilah dengan sungguh-sungguh dan / jangan main-main (dan) memuji menyembah Hyang Agung / jangan sampai keliru yang disembah. // /o/ Jika menghaturkan / kepada Allah puji yang luhur / karena pada 148 Kasêrat ing C, 13, d B, 12, c B, 13, c B, 14, a C, 2, a C, 6, e C, 8, a
149 Lajêngipun tabel No. Wujuding konsep manunggaling kawulå Gusti Indikator Terjemahan Kasêrat ing 6 Maknaning gêsang sêpadhané /... o/ urip iku amuji pinuji jati / puji iku ciptå / kasamad dat Måhå Suci / wus tunggal råså lan ciptå // ... cangkrimané dadyå urip / murbani ingkang gumêlar // bukan sesamanya /... /o/ Hidup itu memuji dan dipuji / puji itu adalah cipta / tersirat dzat Maha Suci / sudah menjadi satu rasa dan cipta. // ... teka-teki hidup itu / adalah menguasai yang tercipta nyata. // kepada D, 10, a D, 15, c Tabel 33 ngandharakên indikator-indikator ingkang dados titikan konsep manunggaling kawulå Gusti wontên teks SSM. Katrangan ngéngingi indikator- indikator konsep manunggaling kawulå Gusti kasêbut kawahyakakên ing ngandhap mênikå kanthi kacithak kandêl. 1. Titikanipun Manungså ingkang Sampun Makrifat Manungså nalikå badhé nggayuh kasampurnåning gêsang kêdah nglampahi tahap-tahap lêlampahan spiritual inggih mênikå tahap syariat, tarekat, hakikat, såhå makrifat. Tahap syariat inggih manungså kêdah ngurmati såhå gêsang ingkang jumbuh kaliyan kukum agåmå (Darusuprapta, 1990: 2). Tahap tarikat titikanipun nalikå manungså sampun ngraosakên gêtun tumrap doså-dosanipun såhå kapok nindakakên malih (Hadiwijono, 1983: 70). Tahap hakikat mênikå manungså dipunsêbut sampurnå, manungså kêdah mangêrtosi Allah lumantar ngѐlmi ingkang sampurnå (Hadiwijono, 1983: 71). Tahap pungkasan inggih makrifat, sagêd maujud
150 adhêdhasar asiling tahap hakikat (Chodjim, 2003: 245). Pramilå, wontên tahap makrifat mênikå manungså sampun manunggal kaliyan Gustinipun. Manungså ingkang sampun nglampahi tahap makrifat, sagêd mangêrtosi samukawis, kadåyån saking dzating Allah, saénggå manahipun badhé cakêt kaliyan Allah (Hadiwijono, 1983: 57). Sasanѐsipun mênikå, manungså ingkang sampun makrifat sagêd mangêrtosi mênåpå kémawon ingkang botên kawaos déning påncå driyå utawi mangêrtos sadѐrѐngipun winarah. Bab mênikå kados ingkang kaandharakên wontên teks SSM pupuh Dhandhanggulå pådå sakawan ing ngandhap mênikå. /o/ wong kang sampun makrifat sêjati / pan wuningå ati têngu nyåtå / ingkang sagunung gêdhéné / tigan biså kaluruk / lawan gêni binakar warih / iku talining barat / kawruhånå iku / manjing atos tanpå rênggang / lamun dhuwur datan kênå dѐn susupi / yѐn adoh dadi cêdhak // (A, 4, a-f) Terjemahan : /o/ Manusia yang sudah makrifat sejati / hal sekecil apapun akan dipahaminya / dan hal itu akan terlihat jelas / serta dapat menebak (telur yang akan menjadi jago) / begitu pula amarah / hal itu dapat dikêndalikannya. / Ketahuilah hal itu / agar menjadi keras dan lekat / jika tinggi tidak dapat digapai / maka yang jauh akan menjadi dekat. // Adhêdhasar cuplikan sêkar Dhandhanggulå ing nginggil, manungså ingkang sampun makrifat mênikå sagêd mangêrtos sadѐrѐngipun winarah atêgês bilih manungså sagêd mangêrtosi mênåpå kémawon sadѐrѐngipun dipuntêtêpakên. Prasasat manungså kasêbut sagêd mujudakên kanugrahan saking Allah. Manungså dipunparingi kanugrahan ingkang linangkung tinimbang makluk kéwani, inggih mênikå awujud manah såhå utak déning Allah. Manah fungsi-nipun kanggé ngraosakên wondéné otak fungsi-nipun kanggé mênggalih såhå ngimbangi supados
mathuk. Kanthi makatên, nalikå manah kaliyan otak dipunginakakên sêsarêngan kanthi lêrês såhå pênêr saénggå nêpsu utawi amarah mênikå sagêd dipunlêrêb. Nalikå manahing manungså sampun cakêt dhumatêng Allah, sipat-sipating Allah ingkang botên sagêd dipunétang kathahipun mênikå sagêd rumasuk wontên jiwanipun. Têgêsipun, manungså mênikå sampun nggadahi ngѐlmi ingkang inggil saénggå botên sagêd dipunsusupi samukawis ingkang awon. Ananging, sinaoså makatên manungså mênikå botên atêgês Allah. Pawadanipun bilih sadåyå makluk mênikå mêsthi gadhah kêkirangan. Wondéné kasampurnån ingkang hakiki mênikå namung kagunganing Dzat ingkang Måhå Êså. Bab mênikå ugi kaandharakên wontên Al-Quran Surat Al-Syura ayat 11 ingkang terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå. "Tidak sesuatu pun serupa dengan-Nya, dan Dia Maha mendengar lagi Maha Melihat." (Al-Syura ayat 11) Wontên ing donyå mênikå botên wontên ingkang sairib, mênåpå malih sami kaliyan Allah. Sipating Allah ingkang maujud wontên dhiri manungså namung saking namanipun kémawon, sanѐs saking esensi ingkang hakiki. Manungså ingkang sagêd ngawruhi sipating Allah kanthi sampurnå, inggih manungså ingkang sampun makrifat, sagêd dipunmangêrtosi saking tindak-tandukipun. Manungså kasêbut badhé ngiwakakên watak drêngki, srѐi, nêpsu, syahwat, lan sapanunggalanipun. Têgêsipun, sipat-sipat awon manungså kasêbut sampun sirnå saking dhirinipun saénggå manahipun namung wontên Allah kémawon. Manungså ingkang badhé nggayuh kasampurnåning gêsang kêdah ngudi ngѐlmi kanthi sampurnå têgêsipun bilih manungså kasêbut kêdah mangêrtosi såhå 151
mahami mawarni-warnining hakikat ngѐlmi kanthi sampurnå, cêtha, såhå yakin tumrap sadåyånipun. Pramilå, manungså kasêbut badhé ngraosakên bilih piyambakipun sampun cêlak kaliyan Allah. Bab mênikå kawujud lumantar saking kawontênaning manah ingkang sampun tulus dhumatêng Allah. Bahreisy (2013: 50) ngandharakên bilih manungså ingkang sampun nggayuh kasampurnåning gêsang lumantar saking olah rågå, olah ciptå, olah jiwå, såhå olah raos. Bab kasêbut dipunmangêrtosi saking tigang pawadan inggih kados ing ngandhap mênikå. a. Makrifat-ipun sansåyå tambah lumantar ngѐlmi såhå taqwa; b. Sirnaning håwå nêpsu såhå syahwat; sartå c. Jiwanipun suci kanthi ngiribi akhlak Tuhan. Sasanѐsipun mênikå wontên teks SSM ugi kaandharakên bilih manungså ingkang sampun makrifat mênikå ajrih mênawi kasingkur déning Allah amargi nindakakên tindak-tanduk ingkang nuwuhakên doså. Pramilå manungså mênikå saѐstu kêdah ngatos-atos nalikå gêsang ing donyå såhå ingkang dipunkajêngakên namung kawilujêngan. Bab mênikå kados ingkang kaandharakên wontên teks SSM pupuh Dhandhanggulå pådå gangsal ing ngandhap mênikå. /o/ kawruhånå pambéngkasing kardi / pakuningrat lêlajêring jagad / pambingkasing harda kiyé / amung budi rahayu / sêtyå tuhu marang Hyang Widi / kayungyun hayuning rat / ciptå måyå tuhu / nuhoni ingkang pawênang / wênangirå kawulå iku amêsthi / mangadhêp karsaning Hyang // (A, 5, c-j) Terjemahan : /o/ Ketahuilah sampai tuntas / penyangga bumi penyangga dunia / Dia (orang yang sudah makrifat) melakukan perbuatan / yang hanya memikirkan keselamatan / betul-betul setia kepada Hyang Widi / ia 152
berkeinginan untuk keselamatan di dunia sangat menginginkan / maka ia mengikuti dengan sungguh-sungguh / yang mempunyai kekuasaan, hamba berkewajiban untuk menjalankan / menghadap kehendak Hyang. // / betul-betul Adhêdhasar cuplikan sêkar Dhandhanggulå ing nginggil, manungså ingkang makrifat-ipun ing Allah sampun tumancêp ѐstu wontên manah såhå rumasuk ing jiwå milå gêsangipun badhé bêgja, wilujêng, badhé uwal saking sadåyå tangsul ingkang nyêncang jiwanipun. Gêsangipun lajêng padhang njingglang såhå ayêm têntrêm. Prasasat sampun botên wontên lѐr-kidul, wétan-kilѐn, ngandhap-nginggil, mêndhak- mêndhukul, asor-luhur såhå botên wontên pait-gêtir, lêgi-gurih, bingah-sisah sartå saras-sakit. Sadåyå wau sami kémawon botên sagêd nabêti wontên manah utawi jiwanipun. Têgêsipun, jiwanipun sampun rêsik, kalis saking prakawis-prakawis kasêbut. Sasanѐsipun mênikå, manungså ingkang sampun makrifat, manahipun sagêd alus såhå watakipun wêlasan, botên tégå såhå botên wêntålå nalikå nyumêrêpi kancanipun nandang sangsårå utawi cilåkå. Pramilå, lajêng gumrégah tumandang badhé têtulung sarånå båndhå utawi tênaganipun nalikå taksih gêsang wontêning donyå. Manungså ingkang sampun makrifat taqwa-nipun dhatêng Allah botên sagêd katandhingi. Piyambakipun ѐstu nindakakên mênåpå ingkang dados préntahipun såhå botên nindakakên mênåpå ingkang dados awisanipun Allah. Kanthi makatên, mênåpå kémawon ingkang dipuntindakakên sédåyå sumêdyå kunjuk dhumatêng Allah. Kados makatên kawontênanipun manungså ingkang sampun makrifat miturut Suluk Maknåråså. 153
154 2. Kawruhing Pati Suluk Maknåråså sasanѐsipun ngêwrat tahapan manungså tumuju manunggaling kawulå Gusti ugi ngêwrat pérangan akhir saking lampahing manungså kanggé wangsul dhatêng asalipun. Têgêsipun, manungså mênikå badhé nilarakên donyå fana mênikå utawi sédå, salajêngipun wangsul dhatêng asalipun. Sinaoså pati mênikå kalêbêt ing rahasia-nipun Allah nanging kawruhing pati mênikå wajib dipunmangêrtosi déning manungså. Bab mênikå jumbuh kaliyan isining teks SSM pupuh Dhandhanggulå pådå 6 ing ngandhap mênikå. /o/ wajib sami ngawruhånå pati / wong agêsang tan wandé palastrå / wong mati mring ndi parané / upåmå pêksi mabur / obat saking kurunganéki / pundi pѐncoking prênah / ywå nganti kalѐru / sirå gêsang anѐng dunyå / mung sêsanjan ndi wayah pasthining mulih / rakitên åjå samar // (A, 6, a-b) Terjemahan : /o/ Semua makluk wajib mengetahui akan adanya kematian. / Orang yang hidup pasti akan mati. / Orang mati di manapun berada / ibarat burung terbang / itu menjadi obat dari sangkarnya, / dimanapun dia bertengger. / Artinya janganlah sampai keliru / kamu (manusia) hidup di dunia / hanya sebentar sungguh suatu saat pasti akan kembali (mati) / persiapkanlah jangan ragu-ragu segala sesuatu yang dibutuhkan (sebagai bekal saat mati dan jangan sampai ada yang tertinggal). // (A, 6, a-b) Adhêdhasar cuplikan teks SSM ing nginggil, kaandharakên bilih manungså mênikå kêdah mangêrtosi wontênipun pati, amargi manungså ingkang gêsang ing donyå mênikå mêsthi badhé sédå. Manungså ingkang gêsang wontên donyå mênikå kados pêksi ingkang mabur saking kurunganipun. Danguning dangu pêksi kasêbut badhé wangsul malih dhatêng kurunganipun. Adhêdhasar bab mênikå, bilih manungså mênikå gêsang ing alam donyå namung sakêdhap, salajêngipun badhé wangsul dhatêng asalipun malih.
Pêksi mênikå dipunibaratakên minångkå roh déné kurungan mênikå minångkå simbol badaning manungså (Widyastuti, 2001: 210). Têgêsipun, bilih rohing manungså mênikå badhé nilarakên badanipun nalikå sakaratul maut (Simuh, 1988: 350). Wondéné indikator sanѐsipun ingkang nêdahakên bilih roh såhå badan mênikå dipunibaratakên pêksi såhå kurungan, kaandharakên wontên ngandhap mênikå. /o/ kurungan kêlawan pêksi / pêksi mêsat ing kurungan / marang ngêndi pangonané / wit iku sêngkêranirå / rågånirå nѐng donyå / sayêktiné pan gumlundhung / ginåwå åpå tininggal // (C, 11, a-e) Terjemahan : /o/ Ibarat kurungan dan burung / burung terbang dari kurungannya / dimanapun dia terbang / pohon adalah tempat bertenggernya / raganya di dunia / sesungguhnya juga tidak berguna / jika dibawa atau ditinggal. // Jumbuh kaliyan cuplikan teks SSM ing nginggil bilih nalikå roh sampun nilarakên badanipun mênikå lajêng wangsul dhatêng asalipun. Wontên teks SSM dunungipun roh kasêbut kaibaratakên minångkå satunggaling uwit. Rågå utawi badan wadhag ingkang sampun katilarakên déning rohipun mênikå botên dipunbêkta nanging katilar wontên ing donyå inggih lajêng kasarѐkakên. Rågå utawi badan wadhag inggih mênikå badaning manungså ingkang sagêd dipuntingali déning paningal, inggih wujudipun manungså kanthi nyåtå. Wondéné roh inggih badaning manungså ingkang botên sagêd katingalan déning paningal ingkang ndadosakên badan wadhag mênikå sagêd gêsang. Hadiwijono (1983: 104) ngandharakên bilih rågå utawi badan wadhag asalipun saking substansi ingkang ngêwrat sakawan anasir inggih siti, toyå, latu, såhå 155
156 angin. Nalikå manungså mênikå sédå, badan wadhagipun dipunsarѐkakên utawi dipunobong. Kanthi makatên, badan kasêbut dipunwangsulakên dhatêng asalipun. Badan wadhag ugi dipunugrahani pancå driyå ingkang dipunlampahakên déning utak. Wondéné roh botên kaparingan alat mênåpå-mênåpå nanging kaparingan raos, inggih raos ingkang gayut kaliyan manah sanѐs raos ingkang kalêbêt wontên pancå driyå. Bab kasêbut jumbuh kaliyan Al Quran Surat as-Sajdah ayat 7-9 ingkang terjemahan- ipun kados ing ngandhap mênikå. "Yang memperindah segala sesuatu yang Dia ciptakan dan yang memulai penciptaan manusia dari tanah, kemudian Dia menjadikan keturunannya dari saripati air yang hina (air mani). Kemudian Dia menyempurnakannya dan meniupkan roh (ciptaan)-Nya kedalam (tubuh)nya dan Dia menjadikan pendengaran, penglihatan dan hati bagimu (tetapi) sedikit sekali kamu bersyukur." (Q.S. As-Sajdah: 7-9) Surat as-Sajdah ayat 7-9 ngandharakên bilih Allah nyiptakakên manungså saking siti ingkang dipunsampurnakakên kanthi niyupakên rohipun, saénggå manungså sagêd mirêng, mirsani, såhå manahnipun sagêd ngraosakên. Bab mênikå sagêd dipunpêndhêt dudutanipun bilih manungså mênikå kadadosan saking jasad/badan såhå roh. Miturut Serat Wirid Hidayat Jati (Simuh, 1988: 236) manungså dipunciptakakên saking anasir kasar inggih sakawan anasir ingkang lêbêtipun wontên anasir alusipun inggih gangsal mudah. Anasir inggih mênikå zat pokok yang merupakan bagian dari segala benda (Departemen Pendidikan Nasional, 2001: 44). Katrangan ngéngingi bab kasêbut kawahyakakên wontên ngandhap mênikå. Sesungguhnya Aku menciptakan Adam berasal dari empat unsur : tanah, api, angin, dan air. Semuanya menjadi perwujudan sifat-Ku, untuk Ku- masuki secara mudah lima macam, ialah: nur, rahsa, roh, nafsu dan budi. Untuk menjadi penutup wajah-Ku yang Maha Suci.
Cuplikan ing nginggil ngandharakên bilih Tuhan nyiptakakên manungså saking sakawan unsur inggih siti, latu, angin, såhå toyå. Lumantar gangsal mudah inggih nur, rahsa, roh, nafsu, såhå budi Tuhan nêdahakên wujud sipating Allah wontên badaning manungså. Gayut kaliyan bab ing nginggil bilih, siti têgêsipun bilih manungså mênikå asalipun saking siti. Nalikå sédå rohipun wangsul dhumatêng Allah, déné badaning manungså mênikå badhé wangsul dados siti malih. Latu, têgêsipun bilih manungså minångkå makhuk ciptaanipun Tuhan ingkang dipunparingi kanugrahan sakawan nêpsu inggih mutmainah, amarah, suwiyah, såhå luwamah ingkang samangké badhé wangsul dhatêng asalipun ugi. Angin, têgêsipun bilih manungså mênikå tansah gayut kaliyan angin amargi manungså ingkang gêsang tansah mbêtahakên angin/håwå kanggé ambêkan. Nalikå manungså sampun botên mbêtahekên angin têgêsipun bilih manungså mênikå sampun sédå. Toyå, têgêsipun bilih wontên lêbêtipun badanipun manungså inggih langkung kathah ingkang awujud toyå, saénggå manungså botên badhé gêsang mênawi botên wontên toyå. Wondéné wontên ajaran tasawuf, Abdul Karim Al-Jili lumantar Simuh (1988: 313) ngandharakên bilih manungså kadadosan saking sakawan anasir inggih siti, latu, angin, såhå toyå, kagayutakên kaliyan sipat ingkang utami. Sipat ingkang utami kasêbut, inggih mênikå keagungan minångkå simbol-ing latu, ngѐlmi minångkå simbol-ing toyå, kêkiyatan minångkå simbol-ing angin, såhå kawicaksanan minångkå simbol-ing siti. 157
Salajêngipun, sakawan anasir kasêbut dipunlêbêtakên wontên gangsal unsur rohani ingkang dipunsêbut mudah, inggih mênikå nur, rahsa, roh, nafsu, såhå budi. Ingkang kalêbêt gangsal mudah, inggih mênikå kasêbut lumêbêt saking ubun-ubun, utak, mripat, talingan, irung, tutuk, såhå jåjå salajêngipun sumêbar wontên ing saranduning badan (Simuh, 1988: 313). Pupuh salajêngipun inggih mênikå pupuh Asmårådånå pådå 12 dumugi 28 kacariyosakên wawan ginêman antawisipun rågå kaliyan sukmå ingkang sami bêbantahan ngéngingi prakawis nilarakên rågå ing donyå. Sinaoså makatên rågå têtêp kapéngin ndhѐrѐk, botên purun katilar wontên ing donyå, nanging sukmå sampun mantêp mênawi rågå dipuntilar wontên donyå. /o/ yѐn tininggal mbok mênawi / rågånirå orå trimå / yѐn ginåwå gѐk kêpriyé / patrapé panggawanirå / tinilar siyå-siyå / suk nѐng dunyå gulang- gulung / kang mirêng ambênêrånå // (C, 12, a-c) Terjemahan : /o/ "Jika seandainya rågå ditinggal / mungkin raganya tidak dapat menerima / jika dibawa lalu bagaimana? / Raga adalah yang membawa perilaku / tetapi ditinggalkan begitu saja / besok di dunia tidak berguna" / Yang mendengar membenarkannya. // Adhêdhasar cuplikan pupuh Asmarådånå pådå 12 ing nginggil kaandharakên bilih rågå mênikå botên purun mênawi katilar wontên ing donyå. Bab mênikå dipunsêbabakên amargi antawisipun rågå såhå sukmå mênikå manunggal sajatos. Kados isbat warangkå manjing curigå (wadah/sarungnya masuk dalam keris). Têgêsipun, bilih rågå mênikå wadhahipun roh utawi salêbêting rågå wontên roh. Warangkå dipunibaratakên minångkå badaning manungså, wondéné curigå (dhuwung) minångkå rohipun. Warangkå inggih papan kanggé nglêbêtakên dhuwung, 158
kados tå badan minångkå papaning roh bersemayan. Rågå lumêbêt wontên roh têgêsipun bilih badaning manungså badhé wangsul dhatêng roh (wangsul dhatêng Tuhan) nalikå manungså mênikå sédå. Wontên ugi isbat ingkang kasêrat curigå manjing warangkå (keris yang ditempatkan dalam wadah/sarung), têgêsipun bilih roh taksih bersemayan wontên rågå. Nalikå roh taksih bersemayam wontên rågå têgêsipun bilih manungså mênikå taksih gêsang wontên donyå.. Rågå inggih mênikå papan kanggé semayam roh utawi sukmå. Rågå dipunparingi kanugrahan pancå driyå ingkang sagêd berfungsi karana dayaning utak saénggå ndadosakên manungså sagêd pikantuk ngѐlmi såhå pengalaman gêsang. Rågå mênikå ingkang nindakakên sadåyå tindak-tanduk nalikå wontên ing alam donyå, kanthi dåyå pangaribåwå saking sakawan jinis nafsu, inggih mênikå amarah, lawwamah, sufiyah såhå muthmainah sartå nafsu saking cahyå pramånå (Simuh, 1983: 351). Sasanѐsipun mênikå utak (kecakapan berpikir) gayut kaliyan angên- angên, samukawis ingkang kawaos déning utak lumantar pancå driyå badhé kalajêngakên tumuju angên-angên, supados kasimpên kanthi saé. Angên-angên mênikå dados satunggaling sarånå kanggé sujud, inggih manunggaling antawisipun kawulå kaliyan Gusti (Hadiwijono, 1983: 104). Wondéné roh dipunparingi kanugrahan raos, inggih raos ingkang gayut kaliyan manah. Raos mênikå papanipun wontên sanubari inggih dumunung wontên jåjå, pramilå raos mênikå kalêbêt ing donyå ingkang maya utawi gaib, ingkang dipunanggêp langkung wiyar nalikå dipuntandhingakên kaliyan donyå ingkang nyåtå 159
mênikå. Pramilå kanthi raos mênikå, nalikå dipunginakakên kanthi lêrês, manungså sagêd mujudakên manunggaling antawisipun kawulå kaliyan Gusti. Sasanѐsipun mênikå, wontên pådå 13 dumugi 24 kaandharakên mênåpå ingkang dipunsêbut mati. Mati mênikå dumados saking tigang prakawis inggih mênikå mati, mulih, såhå ajal. Bab kasêbut jumbuh kaliyan cuplikan teks SSM pupuh Asmarådånå pådå 13 ingkang isinipun wawan ginêm antawisipun rågå jati kaliyan sukmå jati kados ing ngandhap mênikå. /o/ rågå jati Sukmå jati / rêbut bênêr bêbantahan / Sukmå jati lon wuwusé / pati kang têlung prakårå / mati mulih lan ajal / kapriyé ing dunungipun / pati kang têlung prakårå // (C, 13, d-e) Terjemahan : /o/ Raga jati dan suksma jati / saling bantah membantah / (kemudian) suksma berbicara dengan pelan / tentang kematian yang terdiri atas tiga perkara / (yaitu) mati, kembali, dan ajal. / Bagaimana keterangan (penjelasan) mati tersêbut? / mati tiga perkara tersebut. // Adhêdhasar cuplikan teks SSM pupuh Asmarådånå pådå 13 ing nginggil, antawisipun sukmå kaliyan rågå sami bêbantahan ngéngingi bab pati. Salajêngipun, sukmå ngandharakên dhatêng rågå bilih pati mênikå dumados saking tigang prakawis inggih mati, mulih, såhå ajal. Salajêngipun katrangan ngéngingi bab pati mênikå kaandharakên wontên pådå 20 dumugi 24. Indikator-ipun kawahyakakên wontên ngandhap mênikå. a. Mati /o/ Sukmå jati lingnyå aris / rågå ingkang aran pêjah / iyå kagungané raos / kang aran mulih punikå / roh ingkang kalih wêlas / roh kudus ingkang rumuhun / mulih mring jasmani nyåtå // (C, 20, b-c) 160
161 Terjemahan : /o/ Suksma jati menjelaskan dengan halus / bahwa raga yang disêbut mati / yaitu milik rasa / yang disêbut kembali itu / adalah roh yang dua belas / roh kudus yang terlebih dahulu / kembali kepada roh jasmani. // Adhêdhasar cuplikan pupuh Asmarådånå pådå 20 ing nginggil bilih ingkang dipunsêbut mati inggih mênikå gadhahanipun raos. Mati miturut Poerwadarminta (1939: 229) têgêsipun ical nyåwånipun. Salajêngipun Mulder (2005: 85) ngandharakên bilih raos inggih mênikå the intuitive inner feeling that everyone possesses. Some people though have a more refined rasa than others, and are thus sensitive to things that escape the attention of the less finely tuned. Mênawi dipun- terjemah-akên dados makatên, raos inggih mênikå perasaan batin intuitif yang dimiliki setiap orang. Setiap orang memiliki rasa yang lebih halus daripådå yang lain dan hal itu sensitif terhadap hal-hal yang luput dari perhatian orang yang kurang peka. Têgêsipun bilih sabên manungså mênikå nggadhahi raos ingkang jêro ingkang alus sangêt inggih perasaan batin utawi intuisi. Perasaan batin kasêbut ugi sensitif utawi peka tumrap satunggaling bab ingkang badhé kalampahan. Ananging mênawi raos mênikå botên naté dipunasah lumantar saking ngѐlmi pramilå manungså kasêbut ugi botên sagêd ngginakakên intuisi-nipun. Pramilå, kathah manungså ingkang botên peka tumrap samukawis ingkang badhé kalampahan. Gayut kaliyan bab kasêbut, nalikå manungså badhé manggihi pati sajatosipun wontên tåndhå-tandhanipun. Tåndhå-tåndhå mênikå sagêd dipunraosakên nalikå manungså kasêbut nggadahi raos utawi intuisi ingkang kiyat. Tåndhå-tåndhå kasêbut ugi sagêd dipundadosakên minångkå sarånå kanggé nindakakên amalan
162 supados sagêd manunggal kaliyan Tuhan. Simuh (1988: 348) ngandharakên bilih tåndhå-tåndhå nalikå manungså badhé manggihi pati/sakaratul maut såhå amalan- amalanipun kawahyakakên wontên ngandhap mênikå. 1) Nalikå kêrêp ningali samukawis ingkang botên naté katingal, tandhanipun kirang satunggal taun. Wêkdal mênikå kanggé ngathahi tåpå-bråtå, ngirangi karêmenan, lilå nrimå, jujur, såhå laku utåmå. 2) Kêrêp miring samukawis ingkang botên naté dipunmirêngakên (wawan ginêmanipun jin, sétan, såhå kéwan) tandhanipun kirang sêtêngah taun. Wêkdalipun nggathahi urmat såhå tilawat. 3) Paningalipun owah nalikå wulan Surå såhå Sapar, langit warninipun dados abrit, nalikå wulan Mulud såhå Jumadilakir langit warninipun cêmêng, tandhanipun kirang satunggal wulan. Wêkdalipun kanggé wasiat såhå riwayat (paring wêjangan såhå piwulang kanthi srêgêp såhå suci) 4) Sasampunipun driji têngah dipuntêkuk wontên tlapak tangan, driji manis dipunangkat, mênawi sagêd dipunangkat tandhanipun kirang 40 dintên. Wêkdalipun afiat, utawi pangapuntên. Têgêsipun paring såhå nyuwun pangapuntên dhatêng sêsami. 5) Driji-drijinipun sami kirang, ugêl-ugêl kados pedhot, tandhanipun kirang satunggal wulan. Wêkdalipun ngamalakên ngѐlmi kasampurnån (iman, tauhid, makrifat, Islam). 6) Sagêd ningali rupanipun piyambak, tandhanipun kirang satêngah wulan. Wêkdalipun kanggé mêmuji dhumatêng Tuhan.
7) Ngraosakên botên kapéngin mênåpå-mênåpå, tandhanipun kirang 7 dintên. Wêkdalipun kanggé taubat. 8) Nadi sampun botên karaos, gêmrisiking talingan sampun mandêg, kuku sampun ical, paningal sampun samar-samar, alis kabêlah dados kalih, pucuking kemaluan sampun asrêp, tandhanipun sampun ngadhêpi sakaratul maut. Wêkdalipun nyucikakên sadåyå anasir. Tåndhå ingkang kaping pisan dumugi ångkå pitu ing nginggil, nêdahakên tåndhå-tåndhå duginipun maut, dipunwiwiti saking satunggal taun sadѐrѐngipun manungså sédå. Saénggå manungså sampurnå sampun sagêd mangêrtosi, nalikå badhé nilarakên donyå ingkang fana mênikå tumuju donyå ingkang kekal. Salajêngipun ajaran kasêbut ugi ngandharakên amalan-amalan minångkå têtêngêr ingkang kêdah dipuntindakakên déning manungså sampurnå, supados mêrginipun lêrês såhå sagêd manunggal kaliyan Tuhan. b. Mulih Katrangan bab mulih wontên teks SSM kaandharakên wontên pupuh Asmarådånå pådå 20 dumugi 23. Miturut teks SSM ingkang dipunsêbut mulih inggih mênikå roh ingkang gunggungipun kalih wêlas, inggih kados ing ngandhap mênikå. /o/ Sukmå jati lingnyå aris / rågå ingkang aran pêjah / iyå kagungané raos / kang aran mulih punikå / roh ingkang kalih wêlas / roh kudus ingkang rumuhun / mulih mring jasmani nyåtå // (C, 20, d-g) /o/ jasmani punikå mulih / marang roh robani nåmå / roh robani ing ngulihé / marang roh rohani nyåtå / rohani ulihirå / marang roh rahmani iku / roh rahmani ulihirå // (C, 21, a-g) 163
/o/ marang ing maningkêm pasthi / maningkêm ing ulihirå / marang mani ing ulihé / mani puniku ulihnya / manjing ing madi nyåtå / madi ulihé satuhu / marang ing wadi ulihnyå // (C, 22, a-g) /o/ pan wadi punikå manjing / marang roh ilapi nyåtå / roh ilapi ing ulihé / iyå marang ing Mukhamat / Mukhamat ulihirå / iyå mulih marang Rasul / Rasul mulih marang Allah // (C, 23, a-g) Terjemahan : /o/ Suksma jati menjelaskan dengan halus / bahwa raga yang disebut mati / yaitu milik rasa, / yang disebut kembali itu / adalah roh yang dua belas, / roh kudus yang terlebih dahulu / kembali pada roh jasmani. // /o/ Roh jasmani itu kembali / pada roh robani, / roh robani kembalinya / pada roh rohani, / roh rohani kembalinyanya / pada roh rahmani itu, / roh rahmani kembalinyanya. // /o/ pada manikem, / manikem kembalinya / pada mani, / mani itu kembalinya / pada madi, / madi kembalinya / pada wadi. // /o/ Wadi kemudian masuk / pada roh ilafi, / roh ilafi itu kembalinya / ya kepada Muhammad, / Muhammad kembalinyanya / ya kepada Rasul / Rasul kembalinyanya kepada Allah. // Adhêdhasar tigang cuplikan pådå ing nginggil bilih ingkang dipunsêbut mulih/wangsul inggih mênikå roh ingkang gungunggungipun kalih wêlas. Roh kudus utawi roh ilafi wangsul dhatêng roh jasmani, roh jasmani wangsul dhatêng roh robani, roh robani wangsul dhatêng roh rohani, roh rohani wangsul dhatêng roh rahmani, roh rahmani wangsul dhatêng manikêm. Salajêngipun manikêm wangsul dhatêng mani, mani wangsul dhatêng madi, madi wangsul dhatêng wadi. Wondéné wadi lumêbêt dhatêng roh ilafi, roh ilafi wangsul dhatêng Muhammad, Muhammad wangsul dhatêng Rasul, såhå Rasul wangsul dhatêng Allah. Andharan kasêbut mênawi dipundamêl bagan milå kados ing ngandhap mênikå. 164
J i n i s i n g r o h Roh Rahmani Manikêm Roh Rohani Mani Roh Robani Madi Roh Jasmani Roh Kudus/Ilafi Wadi Muhammad Rasul Allah Bagan 5: Alur 12 Roh Adhêdhasar bagan ing nginggil sagêd dipunandharakên makatên, roh Kudus utawi roh Ilafi inggih mênikå roh ingkang paling alus såhå suci. Roh ilafi mênikå ingkang nggêsangakên atma. Miturut teks SSM nalikå wontên perjalanan kembali, roh kudus/ilafi mênikå dipunwangsulakên dhatêng roh jasmani inggih badan wadhag manungså. Roh jasmani mênikå fungsi-nipun dipunginakakên manungså nalikå taksih gêsang wontên donyå, nalikå manungså kasêbut sédå milå badanipun katilar wontên donyå. Salajêngipun, roh jasmani dipunwangsulakên dhatêng roh robani. Roh robani mênikå kadadosan saking jinazat sakawan warni ingkang alus sangêt (Sukatno, 2002: 44). Wujuding badan roh robani mênikå sami kaliyan roh jasmani, kêkalihipun sami mangêlit saénggå dados manunggal. Têgêsipun bilih roh jasmani 165 n a d a b g n i n a y o t 4
166 kicalan roh robaninipun milå manungså mênikå badhé sédå. Wondéné sipat kasar såhå alusipun gumantung saking roh jasmani. Pramilå nalikå manungså sédå, sipat såhå kakikat manungså mênikå badhé mêdal saking badan jasmaninipun, salajêngipun namung ngagêm roh robani kémawon. Sasampunipun mênikå, roh robani badhé kawangsulakên dhatêng roh rohani. Roh rohani inggih mênikå nyåwåning sukmå , inggih wayanganing nyåwå ingkang nggêsangakên sukmå (Hadiatmaja, 2010: 123). Roh rohani mênikå têgêsipun badan ingkang nguwaosi, ingkang asalipun saking jinazat ingkang langkung alus såhå lêmbat tinimbang roh robani. Roh rohani mênikå nglimputi roh robani såhå roh jasmani, milå namung manungså ingkang wicaksånå kémawon ingkang sagêd mirsani wujud såhå warninipun. Sansåyå sampurnå roh rohanipun manungså sansåyå nggadhahi watak ingkang wicaksånå. Nalikå manungså sédå, inggih badan wadhagipun sampun risak prasasat roh rohani mênikå kados déné badan wadhag kasêbut, nanging warninipun kados déné mégå ingkang alus, lajêng owah dados cahyå ingkang cumlarot tanpå wayangan. Ananging sipat mênikå namung roh rohaninipun manungså ingkang sampurnå, wondéné roh rohani manungså ingkang dѐrѐng sampurnå wujudipun kados déné mégå ingkang kandêl såhå wontên pérangan têngahipun mlêngkung nglimputi wujud manungså (Sukatno, 2002: 49-50). Salajêngipun, roh rohani dipunwangsulakên dhatêng roh rahmani. Roh rahmani inggih mênikå nyåwå ingkang sipatipun mirah, inggih wayanganing nyåwå ingkang nggêsangakên rahsa (Hadiatmaja, 2010: 123). Wondéné Sukatno (2002: 53) ngandharakên bilih roh rahmani mênikå têgêsipun jiwå ingkang suci. Roh rahmani
167 mênikå gayut kaliyan ѐngêtaning manungså. Nalikå ѐngêtaning manungså mênikå suci milå roh rahmaninipun sansåyå alus såhå utåmå. Roh rahmani wujudipun kados déné tigan ingkang nglimputi sadåyå badaning manungså, agêngipun gumantung kaliyan tingkat ngѐlmi manungså kasêbut. Roh rahmani salajêngipun dipunwangsulakên dhatêng manikêm. Manikêm inggih mênikå nyåwå ingkang dunungipun wontên gêgêring priyå såhå wanitå. Mênawi manikêm botên mandhap milå botên badhé gêsang janin. Manikêm wontên badaning wanitå dipunsêbut uryat inggih indung telur ingkang dunungipun wontên ulå-ulå. Wondéné manikêm wontên badaning priyå dipunsêbut duryat ingkang têgêsipun kabingahan ingkang dumunung wontên igå wêkas (Ambarwati, 2012: 171). Sasampunipun mênikå, manikêm lajêng dipunwangsulakên dhatêng mani. Mani inggih mênikå sel sperma, déné sarining mani dipunsêbut madi. Madi mênikå dados papan kanggé nampi mani. Madi salajêngipun dipunwangsulakên dhatêng wadi, wadi têgêsipun sarining madi. Mani, madi, wadi såhå manikêm inggih mênikå toyåning badan minångkå asal-usuling manungså. Wontên tahap mênikå sadåyå badan jasmani dipunciptakakên dados toyå, inggih dipunwangsualkên malih dhatêng asal-usuling manungså ingkang saking toyå ugi. Nalikå manungså sampun dipunciptakakên dodos toyå, salajêngipun manungså kasêbut dipunciptakakên luyut dados nyåwå, inggih wontên teks SSM dipunsêbut minångkå roh ilafi. Sasampunipun mênikå, nyåwå luyut dados rahsa, inggih ingkang dipunibaratakên minångkå Muhammad. Wondéné Rasul minångkå simbol cahyå ingkang cumlorot tanpå wayangan, inggih nalikå rahsa sampun luyut. Kawontênan mênikå nalikå manungså sampun sajatos inggih cakêt sangêt kaliyan
Tuhan kados déné Rasul wontên agami Islam. Pungkasan inggih lumêbêt wontên jaman karamatullah, cumloroting cahyå inggih dzat istana ingkang dipunibaratakên kanthi sêsêbutan Allah. c. Ajal Ajal mênikå asalipun saking båså Arab ingkang atêgês watês, wangênan; mati, pati (Poerwadarminta, 1939: 3). Miturut teks SSM têgêsipun ajal kaandharakên wontên cuplikan pupuh Asmarådånå pådå 24 ing ngandhap mênikå. /o/ Allah masrahakên ugi / marang ing Hyang Måhå Mulyå / sah rêsik nora dêduwѐn / ingsung nora utang nyêlang / marang amalé Allah / iku rågå têgêsipun / iyå ingkang aran ajal // (C, 24, a-c, g) Terjemahan : /o/ Allah memasrahakan juga / kepada Hyang Maha Mulya / bersih tidak mempunyai apa-apa / aku (suksma) tidak berhutang meminjam / kepada amalnya Allah / itulah / yang disebut ajal. // Adhêdhasar cuplikan pupuh Asmarådånå ing nginggil, bilih ingkang dipunsêbut ajal inggih mênikå kawontênan nalikå jiwå sampun rêsik saking mênåpå- nåpå. Kados tåndhå kaping wolu inggih nalikå manungså sampun manggihi pati ingkang sampun kaandharakên wontên nginggil. Manungså mênikå ngraosakên nadi- nipun sampun botên karaos, gêmrisiking talingan sampun mandêg, kuku sampun ical, paningal sampun samar-samar, alis kabêlah dados kalih, pucuking kemaluan sampun asrêp. Saénggå manungså botên sagêd nindakakên mênåpå-mênåpå, nanging wontên kawontênan mênikå tugasing manungså inggih nyucikakên sadåyå anasir. Têgêsipun anasir-anasir kasêbut dipunwangsulakên dhatêng asalipun, manunggal kaliyan anasir rohani, saénggå mujudakên wujud ingkang salêrêsipun. 168
Salajêngipun kaandharakên bilih nalikå sakaratul maut dipunsêbut dintên perkawinan antawisipun hamba kaliyan Tuhan saénggå kêkalihipun sami manunggal. Sasanѐsipun mênikå "dintên perkawinan" kasêbut ugi manunggaling antawisipun rågå såhå sukmå, saénggå botên wontên malih pambédå, sadåyånipun kawangsulakên dhatêng asalipun, inggih Allah minångkå Dzat ingkang Mutlak (Hadiwijono, tt: 51). Bab kasêbut kados ingkang kasêrat wontên teks SSM pupuh Asmarådånå pådå 27 dumugi 29, kados ing ngandhap mênikå. /o/ suningkah karo siréki / ånå jroning kang datullah / Mukhamat pan panguluné / Rasulullah walinirå / kang dadi sêksi Allah / déné tå mas kawinipun / kalimah kalih punikå // (C, 27, b-g) /o/ tukoné sahdad sêjati / kang langgêng tan kênå owah / têgêsé iyå mangkéné / rågå pisah marang sukmå / mulå sirå kѐriyå / rågå jati pan tumungkul / angrasuk ingkang sarirå // (C, 28, a-b) /o/ rågå pinutêr pribadi / pan kadyå lilin binakar / lêbur luluh wis dadi wé / amung sêrgêngnyå sabéndhå / katon bêning lir rêtnå / såyå cilik ingkang banyu / ora suwé nuli sirnå // (C, 20, a-g) Terjemahan : /o/ Hal itu (sesungguhnya) / terjadi dalam datullah / Muhammad yang menjadi penghulu / Rasulullah walinya / yang menjadi saksi Allah / dan maskawinnya / (adalah) kalimat syahadad. // /o/ Tukon-nya adalah syahadad / yang kekal dan tidak berubah / artinya seperti ini / raga pisah dengan suksma / maka kamu tinggallah / raga hanya bisa pasrah / (dan) masuk dalam tubuh. // /o/ Raga akhirnya tinggal sendiri / seperti lilin yang terbakar / meleleh menjadi air / semakin lama semakin tidak terlihat / hanya terlihat bening seperti intan yang berkilauan / semakin lama semakin sedikit / dan tidak lama kemudian hilang. // Adhêdhasar kalih cuplikan pådå wontên teks SSM ing nginggil kaandharakên bilih upåcårå perkawinan kasêbut dumunung wontên Dzatullah inggih upåcårå 169
perkawinan ingkang sampurnå. Têgêsipun bilih perkawinan kasêbut kados déné perkawinan wontên kråjån amargi panghulunipun Muhammad, walinipun Rasulullah, sêksinipun Allah, såhå maskawinipun syahadad. Ananging wontên kasunyåtånipun manungså sampurnå kasêbut ingkang ngawini badanipun piyambak, ngawinakên anasir kasar såhå anasir alusipun. Panghulu, wali, såhå sêksi kasêbut minångkå ibarat kémawon. Sajatosipun ingkang sagêd nylamêtakên gêsangipun ugi manungså piyambak kasêbut. Sinaoså "dintên perkawinan" mênikå manunggaling antawisipun rågå såhå sukmå nanging pamanunggalan mênikå gaib. Têgêsipun bilih antawisipun rågå såhå sukmå sajatosipun manunggal nanging kasunyatanipun nalikå sakaratul maut sampun kalangkungan, rågå dipuntilar wontên donyå. Wondéné sukmå ingkang nggadhahi tugas nindakakên gêsang wontên alam salajêngipun. Pramilå wontên teks SSM dipuncariyosakên bilih rågå kaliyan sukmå sami bêbantahan ngéngingi bab mênikå. Ananging akhiripun rågå sarujuk mênawi dipuntilar wontên donyå sasampunipun dipunparingi pirså pawadan-pawadanipun kaliyan sukmå . Salajêngipun, kados pundi cårå supados manggihi kawilujêngan rikålå sakaratul maut? Wontên buku Mistik dan Makrifat Sunan Kalijaga, Achmad Chodjim mahyakakên bilih wontên sakawan sarat ingkang kêdah dipuntindakakên supados manggihi kawilujêngan rikålå sakaratul maul. Sarat kasêbut inggih mênikå iklas, lila dhatêng ukum Allah, ngraos botên gadhah mênåpå-napa, såhå pasrah dhumatêng Allah (Chodjim, 2003: 280). Isinipun teks SSM ugi ngêwrat salah satunggaling pérangan sarat ingkang kêdah dipuntindakakên rikålå sakaratul maut supados manggihi kawilujêngan, inggih 170 inggih
mênikå iklas. Iklas nalikå manggihi sakaratul maut têgêsipun nampi sédånipun kasêbut kanthi krêntêg atinipun piyambak, botên wontên ingkang mêkså. Sadhar bilih sakaratul maut mênikå sampun katêtêpakên déning Allah. Têgêsipun manungså ingkang sampurnå mênikå botên prêlu kuwatir rikålå badhé manggihi sakaratul maut. Bab mênikå gayut kaliyan isining teks SSM pupuh Dhandhanggulå pådå 8 ing ngandhap mênikå. /o/ mratåndhåni pratingkah samangkin / duk winayang polah anѐng dunyå / surå lêgåwå patiné / salamêt trimå sokur / mantêp têmên tan minggrang-minggring / wêdi goroh sapådhå / rahayu tinêmu / sasêriké tan kawêdhar / siyang dalu tan pêgat pamikiréni / angѐl patraping gêsang // (A, 8, b-h) Terjemahan : /o/ Hal itu menjadi pertanda / bahwa seseorang yang tingkah lakunya di dunia / menerima dengan ikhlas kematinya / selamat, menerima, dan bersyukur / mantap dan sungguh-sungguh serta tidak ragu-ragu / takut berbohong kepada sesama / yang diharapkan hanyalah keselamatan / semua yang menyakitkan hati tidak akan diucapkan / siang malam tidak berhenti memikirkan / susahnya kehidupan manusia. // Cuplikan sêkar Dhandhanggulå ing nginggil nyariosakên bilih manungså ingkang narimå sédanipun kanthi iklas badhé kaparingan kawilujêngan saking Allah. Ananging manungså kasêbut (manungså sampurnå) kêdah nindakakên tumindak ingkang saé, kanthi ancas supados piyambakipun kaparingan kawilujêngan. Tumindak kasêbut antawisipun botên rêmên goroh kaliyan tiyang sanѐs, såhå botên ngumbar sêriking manah ingkang karaosakên déning tiyang sanѐs. Pådå 10 pupuh Dhandhanggulå wontên teks SSM, ngandharakên têgêsipun slamêt. Katrangan ngéngingi slamêt kawahyakakên wontên cuplikan pådå ing ngandhap mênikå. 171
172 /o/ wruh anirå wong urip puniki / dipunѐngêt yѐn bakal palastrå / ingarahå sêlamêté / têgêsé slamêt iku / olѐh rahmat marang Hyang Widi / têgêsé bångså rahmat / olѐh suwargå gung / têgêsé bångså suwargå / sarwå lêga ngakérat langgêng lêstari / nanging apangkat-pangkat // (A, 10, d-j) Terjemahan : /o/ Ketahuilah dan ingatlah orang hidup itu / pasti akan mati / upayakanlah keselamatan / artinya selamat adalah / mendapatkan rahmat dari Hyang Widi / artinya rahmat / mendapatkan kênikmatan surga / serta merta tenteram di akhirat yang kekal / tetapi terdapat tingkatan-tingkatannya. // Adhêdhasar cuplikan sêkar Dhandhanggulå ing nginggil bilih ingkang dipunsêbut slamêt mênikå kaparingan rahmat saking Allah. Têgêsipun rahmat mênikå kaparingan nikmating swargå, såhå ingkang dipunsêbut swargå mênikå sarwå lêgå wontên akhérat ingkang kêkal ananging swargå mênikå wontên tingkatan- tingkatanipun. Pramilå sagêd dipunpêndhêt dudutan bilih tiyang ingkang gêsang wontên donyå tansah nindakakên tumindak ingkang saé såhå nalikå sédå ugi ngraos iklas sartå namung ngajêngakên kawilujêngan saking Allah milå wontên akhérat samangké badhé pikantuk swargå. Ananging swargå mênikå wontên tingkatan- tingkatanipun jumbuh kaliyan tingkat kaiklasanipun manungså kasêbut. Sasanѐsipun mênikå wontên teks SSM ugi kaandharakên mênawi manungså botên purun ngawruhi bab pati. Bab kasêbut kawahyakakên wontên pupuh Asmarådånå pådå pungkasan inggih pådå 31, kados ing ngandhap mênikå. /o/ kêlamun nora mangêrti / yêkti kuwur patinirå / lawan isih bêbalungé / pråsåsat patining kéwan / tan pantês ingajѐnan / kang nêdhak pan wurung wêruh / mulå pådhå marsudiyå // (C, 31, a-e) Terjemahan : /o/ Jika tidak mengerti / pasti akan bingung saat kematian menjemput / dan tulang belulangnnya masih utuh / seperti matinya binatang / (hal itu)
tidak pantas dihormati / yang mencontoh tidak akan tahu / maka pelajarilah. // Jumbuh kaliyan pådå pungkasan pupuh Asmarådånå ing nginggil, bilih manungså ingkang botên purun ngawruhi bab pati, samangké nalikå sakaratul maut mêsthi bingung. Mbotên mangêrtos kêdah kados pundi såhå kêdah nindakakên mênåpå kémawon. Wontên pådå kasêbut manungså ingkang sédå tanpå ngѐlmi kaibaratakên kados déné pêjahipun kéwan, pramilå sédånipun manungså kasêbut botên prêlu kaurmati. Mênawi kapêndhêt dudutan, bilih isinipun teks SSM, salah satunggalipun nyariosakên kawajibaningpun manungså supados marsudi ngѐlmi minångkå sangu nalikå sédå. Kawruhing pati kêdah dipunmangêrtosi déning manungså supados kaparingan kawilujêngan saking Allah kanthi nindakakên tumindak ingkang saé nalikå wontên donyå. Kajawi mênikå, supados manungså kasêbut nalikå sakaratul maut botên bingung såhå sédånipun dipunurmati kaiyan tiyang sanѐs. 3. Pêrlambang Manunggaling Kawulå Gusti Manunggaling kawulå Gusti (kesatuan manusia dengan Tuhan) inggih mênikå ancasing gêsang ingkang kêdah dipungayuh déning manungså saénggå manunggal kaliyan Gustinipun (Simuh, 1988: 289). Pêrlambang manunggaling kawulå Gusti wontên teks SSM, sapérangan kasêrat kanthi ukårå isbat. Isbat inggih mênikå pêpindhan ingkang isinipun bab piwulang ngѐlmi gaib antawisipun ngѐlmi kabatinan utawi ngѐlmi kasampurnåning pati (Padmosoekotjo, 1960: 107). Wondéné andharan ngéngingi pêrlambanging manunggaling kawulå Gusti wontên teks SSM kawahyakakên ing ngandhap mênikå. 173
/o/ jroning tapsir alam sampun wuni / pan sawiji wijining sasmitå / nênggih puniku sêmuné / ingkang samodrå agung / tanpå têpi ingkang nyrambahi / êndi kang dudu Allah / tan loro tan têlu / sirnå suluh kang datullah / iyå iku ingkang samyå dѐn uladi / aran sagårå purå // (A, 14, b-e) /o/ ånå papan ingkang tanpå tulis / wujudnå pih artining punikå / sampyuhé solah sêmuné / nir asmå kawulѐku / apan jati råså sêjati / ingkang dinugѐng tirtå / marang ing Hyang Agung / pangraså sajroning råså / sayêktiné kang råså tunggalan urip / urip jatining mulyå // (A, 15, c-e) Terjemahan : /o/ Di dalam tafsir alam sudah disampaikan / bahwa Dia tanda dari tanda / ibaratnya seperti itu / adapula yang mengatakan bahwa batas pengawasan rahsa / yang merata hingga wujud sifat kita. / Siapa lagi kalau bukan Allah / tidak dua tidak juga tiga / Dialah dzat Allah / yang selalu bercahaya / yang berkuasa atas segala sesuatunya. // /o/ Hal tersebut tidak tercantum dalam kitab tafsir alam / tetapi mempunyai makna yang mendalam / ibarat menyatunya / manusia dengan Tuhan / ia (manusia) mempunyai rasa yang sejati (sifat Ketuhanan) / seperti halnya air / yang telah menyatu dengan Hyang Agung. / Sesungguhnya rasa yang ada dalam rasa sejati (sifat Ketuhanan) / adalah ada dalam kehidupan / yaitu hidup yang luhur. // Adhêdhasar cuplikan pupuh Dhandhanggulå pådå 14-15 ing nginggil kawahyakakên bilih wontên konsep manunggaling kawulå Gusti, Tuhan mênikå minångkå Dzat ingkang awujud tåndhå. Tåndhå-tåndhå kasêbut lumêbêt wontên dhiri manungså ingkang awujud unsur-unsur pokok manungså, ssaénggå ndadosakên Tuhan mênikå sagêd bersemayam wontên dhiri manungså. Gayut kaliyan bab kasêbut, wontên ajaran martabat tujuh kaandharakên bilih ngalam donyå saisinipun, kalêbêt manungså inggih mijil saking satunggaling kakikat ingkang tunggal, inggih mênikå Tuhan. Tuhan mênikå Dzat mutlak botên sagêd dipunmangêrtosi wujudipun kanthi akal, påncå driyå utawi khayal (Simuh, 1988: 307). Ananging Tuhan mênikå sagêd dipunmangêrtosi nalikå Piyambakipun sampun 174
bertajali dados pitung martabat inggih mênikå kayu/hayu, nur, sir, roh, nafsu, akal, såhå jasad. Gayut kaliyan ajaran martabat tujuh wontên nginggil, bilih wontên pådå 14 pupuh Dhandhanggulå kasêrat isbat: samodrå agung tanpå têpi (samudra tanpå tepi). Têgêsipun bilih sir/rahsa wontên wujud sipating manungså mênikå botên wontên watêsanipun (Simuh, 1988: 254). Têpi mênikå pinggiran utawi bambingan, mênawi tanpå têpi atêgês tanpå watês (Poerwadarminta, 1939: 603). Ibaratipun rahsa wontên wujud sipating manungså mênikå botên wontên watêsanipun amargi botên sagêd dipunmangêrtosi wujudipun kadospundi, ananging sajatosipun rahsa mênikå wontên, ing lêbêtipun badan manungså. Bab mênikå ugi dados rahasia-nipun Allah ingkang tanpå watês ingkang botên sagêd dipunmangêrtosi déning manungså. Salajêngipun wontên pådå 15 kaandharakên bilih manungså ingkang sampun manunggal kaliyan Tuhan, piyambakipun nggadhahi sipat ingkang sêjati inggih sipat Ketuhanan. Pramilå sadåyå tindak tandukipun wontên donyå mênikå tansah ngati-ati amargi wontên dhiri manungså kasêbut bersemayan Tuhan ingkang tansah ngawasi. Isbat sanѐsipun ingkang kasêrat wontên teks SSM inggih mênikå tujung putih tanpå slågå (bunga teratai putih tanpå kelopak). Bab mênikå kasêrat wontên pupuh Dhandhanggulå pådå 16, kados ing ngandhap mênikå. /o/ sasmitané ingkang tunjung putih / tanpå slågå nênggih nyåtånirå / roh ilapi satuhuné / datullah ananipun / yѐku sabdå ingkang arungsit / pan iku bångså ciptå / ananing raiku / tåndhå ingkang duwé tåndhå / kang suméndhé åjå angråså nglimputi / purwané anѐng paran // (A, 16, b-c) Terjemahan : /o/ Ibarat bunga teratai putih / yang tanpa kelopak / sesungguhnya adalah roh ilafi, / itulah dzat Allah. / Dia (Allah) telah bersabda bahwa / Aku 175
176 (Allah) telah menciptakanmu / dan hanya Akulah / tanda yang mempunyai tanda. / Jika kamu (manusia) percaya akan adanya Tuhan maka janganlah menutupi / karena manusia juga berasal dari Tuhan. // Adhêdhasar pådå 16 pupuh Dhandhanggulå ing nginggil, dipunandharakên bilih roh ilafi mênikå dipunibaratakên minångkå tunjung putih tanpå slågå (bunga teratai putih tanpå kelopak). Roh ilafi inggih mênikå nyåwå ingkang bêning kasêbut ugi roh kudus, têgêsipun nyåwå ingkang suci, inggih wayanganing nyåwå ingkang nggêsangakên wontênipun atmå (Hadiatmaja, 2010: 123). Wondéné têgêsipun atmå inggih mênikå inti ingkang paling jêro tumrap manungså ingkang dunungipun wontên jawining Dzat (Endraswara, 2006: 5). Salajêngipun, Sukatno (2002: 61) ngandharakên bilih roh ilafi mênikå badan ingkang paling alus, ingkang dipunaku déning Tuhan. Têgêsipun mênawi manungså sampun sagêd nganggé badan kasêbut, milå manungså kasêbut kados déné Tuhan. Wondéné wontên ajaran martabat tujuh kasêrat ugi isbat ingkang sairib kaliyan tunjung putih tanpå slågå (bunga teratai putih tanpå kelopak) inggih mênikå tunjung tanpå talågå (bunga teratai tanpå air) (Ambarwati, 2012: 147). Ananging wontên ajaran kasêbut têgêsipun tunjung tanpå talågå inggih mênikå nur utawi cahya. Nur Muhammad minångkå cahya ingkang pinuji, kawujud saking atmå utawi hayu. Salajêngipun saking Nur Muhammad kasêbut nuwuhakên esensi jasmaniah såhå rohaniah. Esensi ingkang rohaniah mênikå dipunsêbut roh ilafi, inggih roh ingkang alus sanget (sukmå) minångkå woting antawisipun jiwå kaliyan Tuhan-ipun (Chodjim, 2003: 206). Adhêdhasar andharan ing nginggil bilih antawisipun ajaran martabat tujuh kaliyan isining teks SSM wontên gayutipun. Tunjung putih tanpå slågå (bunga teratai
putih tanpå kelopak) såhå tunjung tanpå talågå (bunga teratai tanpå air) mênawi dipuntêgêsi kanthi heuristik nuwuhakên têgês ingkang sami, inggih badhé mati utawi botên sagêd urip. Ananging mênawi dipuntêgêsi kanthi hermeneutik, tunjung tanpå talågå wontên ajaran martabat tujuh, tunjung (bunga teratai) dipunibaratakên minångkå nur, wondéné talaga (air) minångkå hayu. Atêgês bilih nur botên badhé gêsang nalikå botên wontên hayu utawi atma. Wondéné wontên teks SSM, tunjung putih tanpå slågå, tunjung putih (bunga teratai putih) dipunibaratakên minångkå roh ilafi, wondéné slaga (kelopak) minångkå Nur Muhammad. Atêgês roh ilafi mênikå botên badhé tuwuh nalikå botên wontên Nur Muhammad. Pramilå kanthi roh ilafi kasêbut manungså sagêd manunggal kaliyan Gustinipun. Indikator sanѐs ingkang nêdahakên isbat manunggaling kawulå Gusti wontên teks SSM inggih mênikå damar murup tanpå sumbu. Katrangan bab mênikå kaandharakên wontên ngandhap mênikå. /o/ damar murup tanpå sumbu nênggih / sêmunirå murup anѐng ngarså / dat mutlak iku jatiné / anglintêr tan kêtêmu / kadyå pulung råså sêjati / punikå wujud tunggal / ananirå iku / nur Mukhamat nuksmå råså / råså jati puniku ingkang sayêkti / ya Allah ya Mukhamat // (A, 17, a-c) Terjemahan : /o/ Seperti halnya penerang (dengan bahan makan minyak tanah) tanpå sumbu / yang dapat menyala / itulah yang disebut dzat yang mutlak / seandainya dinalar maka tidak akan mungkin terjadi / seperti halnya adanya wahyu (keberuntungan) / itu merupakan wujud tunggal / yaitu / nur Muhammad masuk dalam rasa / rasa yang sebenarnya adalah yang nyata / ya Allah ya Muhammad. // Adhêdhasar cuplikan pupuh Dhandhanggulå pådå 17 ing nginggil kasêrat isbat damar murup tanpå sumbu ingkang Terjemahan-ipun penerang (dengan bahan 177
makan minyak tanah) tanpå sumbu. Ananging miturut pådå kasêbut, sinaoså tanpå sumbu damar mênikå sagêd murup. Bab mênikå nêdahakên bilih wontênipun dzat ingkang kekal ingkang sagêd ndamel mênåpå kémawon dados gêsang sinaoså dzat kasêbut botên wontên. Damar (penerang dengan bahan makan minyak tanah) wontên konteks mênikå dipunibaratakên minångkå manungså, wondéné sumbu minångkå Tuhan. Bab mênikå dipunmangêrtosi saking wontênipun simbol damar, damar mênikå gayut kaliyan latu minångkå simbol nafsu (amarah). Makluk ingkang nggadahi nafsu salah satunggalipun inggih manungså. Sasanѐsipun mênikå manungså ugi manunggal kaliyan dzating Gusti inggih Nur Muhammad ingkang mapan wontên badanipun. Salajêngipun simbol sumbu miturut pådå ing nginggil inggih awujud dzat ingkang mutlak, milå sagêd dipunpêndhêt dudutan bilih dzat ingkang mutlak kasêbut inggih Tuhan. Saking andharan wontên nginggil, manungså ingkang sampun manunggal kaliyan dzating Tuhan sagêd nguasai dhirinipun piyambak, sagêd ngraosakên sadåyå råså saking kodrat dzat manungså kasêbut. Bab kasêbut dipunsêbabakên amargi sadåyå tumindak sartå gêsanging manungså nêdahakên tumindakipun Tuhan såhå kosok wangsulipun (Simuh, 1988: 291), kados ingkang kasêrat wontên pupuh Pangkur pådå 6 ing ngandhap mênikå. /o/ iku pusakaning tingal / jroning anggå ciniptå råså branti / asru cêngêng nulyå campuh / anênggih wus anunggal / tunggal tingal ciptå råså kang satuhu / tunggalnyå kang asung tingal / sasolahnyå råså sami // (B, 20, f- g) 178
Terjemahan : /o/ Itulah tajamnya penglihatan / dalam badan tercipta rasa senang / dan rasa yang sangat tidak enak kemudian melebur / menjadi satu / sehingga yang dirasakan hanya rasa yang sesungguhnya / (yaitu) menyatunya rasa dan penglihatan itu / menjadikan perilaku yang sama. // Saking andharan pådå 6 pupuh Pangkur ing nginggil, nalikå Tuhan sampun bersemayan wontên dhiri manungså, sadåyå tumindakipun inggih tumindakipun Tuhan ugi. Pramilå isbat damar murup tanpå sumbu minångkå simbol maunggaling kawulå Gusti. Gusti utawi Tuhan wontên teks SSM kaibaratakên kanthi isbat godhong ijo tanpå wrêkså ingkang Terjemahan-ipun daun hijau tanpå kayu. Isbat kasêbut gayut kaliyan wujuding Allah ingkang botên sagêd dipun-deskripsi-kakaen. Bab mênikå kaandharakên wontên pupuh Dhandhanggulå pådå 18 kados ing ngandhap mênikå. /o/ godhong ijo tanpå wrêkså nênggih / sêmunirå ing masalah Allah / lah iyå uwis jatiné / dudu napas puniku / dudu awalan dudu osik / dudu paningalirå / dudu råså iku / dudu cahyå kånthå warnå / urip jati ingkang nampani sêkalir / langgêng tan kênå owah // (A, 18, a-h) Terjemahan : /o/ Daun hijau tanpa kayu yaitu / seperti halnya masalah Allah / sesungguhnyan Dia / tidak berupa nafas / tidak berawal dan juga tidak berubah / tidak dapat dilihat / tidak dapat dirasakan / serta tidak berupa cahaya yang beraneka warna / hidup yang sesungguhnya adalah yang menerima semuanya / langgeng dan tidak berubah. // Adhêdhasar cuplikan pådå ing nginggil, isbat godhong ijo tanpå wrêkså (daun hijau tanpå kayu) inggih gayut kaliyan masalah Allah. Wujudipun Allah botên sagêd dipunandharakên kados mênåpå, Piyambakipun botên awujud napas, botên berawal, botên sagêd malik, botên sagêd dipunpirsani, botên sagêd dipunraosakên, såhå botên awujud cahyå ingkang mawarni-warni. Allah mênikå dzat ingkang kekal. 179
Bab mênikå jumbuh kaliyan teks SSM pupuh Dhangdhanggula pådå 25 ing ngandhap mênikå. /o/ têgêsé laku satindakéki / ananirå ingkang Johar Awal / råså nur jati uripé / tan ånå urip iku / amung Allah sipating urip / tunggal kahananirå / iku jatinipun / uripnyå pådhå kahanan / ananing Hyang tan ånå ingkang nglimputi / nadyan sasipatirå // (A, 25, e) Terjemahan : /o/ Artinya perilakumu / adalah kamu Johar Awal / rasa tentang hidup / bahwa hidup itu tidak ada / hanya Allah yang Maha Hidup / satu keadaannya / itu sejatinya / hidupnya sama dengan keadaannya / tetapi Hyang tidak ada yang menutupi / meskipun mempunyai sifat yang seperti itu. // Namung Allah ingkang Måhå Gêsang, botên wontên makhuk ing donyå mênikå ingkang kekal kados déné Allah. Sinaoså manungså sampun manunggal kaliyan Gustinipun, ananging manungså kasêbut mêsthi bakal sédå. Indikator sanѐs ingkang nêdahakên isbat manunggaling kawulå Gusti inggih lir minå tumamѐng ranu (bagai ikan hidup dalam air). Katrangan bab isbat kasêbut kaandharakên wontên ngandhap mênikå. /o/ andhêgnyå karatoning Hyang / nglairakên Allah wasésa jati / lir minå tumamѐng ranu / wimbuh kasuraning dat / ingkang minå tan mokal suruting ranu / apan manut ingkang minå / ami[kåcå 74]lulu dadyå warih // (B, 12, a-f) Terjemahan : /o/ Jika pikirannya sudah mentok maka akan paham dan bisa memaknai / serta bisa bertemu dengan kuasa Allah / seperti ikan yang hidup dalam air / ikan itu hidup karena diberikan kekuatan oleh Dzat / sesungguhnya ikan itu hidup karena ada air / dan ikan itu akan mati jika tidak ada air / maka air hanya air saja (kosong tidak ada kehidupan). // Pådå 12 pupuh pangkur ing nginggil ngandharakên bilih manungså sampun sagêd manunggal kaliyan Allah dipunibaratakên minångkå minå tumamѐng ranu 180
(ikan hidup dalam air). Mina utawi ulam (ikan) minångkå ibarat manungså sartå ranu utawi toyå (air) minångkå ibarat Tuhan. Ulam sagêd gêsang amargi wontênipun toyå. Wondéné toyå sagêd nggêsangakên ulam amargi ngêwrat kêkiatan inggih dzat Allah ingkang paring gêsang tumrap ulam. Mênawi ulam tanpå toyå milå bakal mati, amargi botên wontên ingkang nggêsangakên. Makatên ugi manungså, manungså botên sagêd gêsang nalikå botên wontên ingkang nggêsangakên. Dzat ingkang nggêsangakên manungså kasêbut inggih Allah, Tuhan ingkang Måhå Gêsang. Mênawi Allah botên nggêsangakên manungså, milå manungså kasêbut bakal sédå. Saénggå alam donyå mênikå kosong botên wontên pagêsangan. Sasanѐsipun mênikå, wontên ugi isbat ingkang ungelipun lir warångkå manjing dhuwung utawi curigå manjing rångkå. Isbat mênikå ngêwrat bab manunggaling kawulå Gusti. Andharan ngéngingi isbat mênikå kaandharakên kados cuplikan pådå ing ngandhap mênikå. /o/ abantêr tåndhåning aras / råsåning dat Sukmå jatining urip / lir warångkå manjing dhuwung / curigå manjing rångkå / namanirå wujudé råså satuhu / kinaryå pangguling jagat / rinå rênggå mring Hyang Widi // (B, 13, c-e) Terjemahan : /o/ Hal itu sebagai tanda / dzat suksma yang hidup / ibarat kerangka dengan keris / keris dengan kerangka / merupakan perwujudan rasa yang sebenarnya / seperti dunia yang luas / siang diciptakan oleh Hyang Widi. // Miturut pådå 13 pupuh Pangkur ing nginggil, manunggaling kawulå Gusti dipunibaratakên minångkå warångkå manjing dhuwung (wadah/sarungnya masuk dalam keris) utawi curigå manjing rångkå (keris yang ditempatkan dalam 181
wadah/sarungnya). Warangkå dipunibaratakên minångkå badaning manungså, wondéné curigå (dhuwung) minångkå Tuhan. Warangkå inggih papan kanggé nglêbêtakên dhuwung, kados déné manungså minångkå papan pamanunggalaning Tuhan. Warångkå manjing dhuwung têgêsipun bilih manungså lumêbêt wontên dhiri Tuhan, kados déné Arya Sena lumêbêt wontên badanipun Dewaruci. Manungså lumêbêt wontên dhiri Tuhan ugi nggadhahi têgês bilih manungså badhé wangsul dhatêng Tuhan nalikå manungså mênikå sédå. Wondéné curigå manjing rångkå têgêsipun Tuhan nitis wontên dhiri manungså, kados déné Dewa Wisnu nitis wontên dhiri Kresna. Tuhan gêsang wontên dhiri manungså dumunung wontên tigang papan inggih sirah (utak), jåjå (jantung), såhå alat kelamin. Tigang papan kasêbut limrahipun dipunsêbut bait al ma'mur (sirah), bait al muharram (jåjå), såhå bait al muqaddas (alat kelamin). Pramilå, manunggaling antawisipun Tuhan kaliyan manungså utawi manungså kaliyan Tuhan mênikå botên sagêd dipunpisåhåkên kados déné dhuwung kaliyan wrångkånipun. Wontên malih ukårå sinukmå êmas êmbanan pan sinotyå tuhu nilå widuri. Isbat kasêbut kasêrat wontên pådå pungkasan pupuh Pangkur kados ing ngandhap mênikå. /o/ sinukmå êmas êmbanan / pan sinotyå tuhu nilå widuri / kålå ngênaning Hyang Agung / kinaryå pasangrahan / midêr ing rat sajroning råså satuhu / sirnå kawêngku suksmѐng dat / nglairkên jatining urip // (B, 14, a-b) Terjamåhån : /o/ Seperti cincin emas / yang dihiasi intan berwarna biru / jika disenangi oleh Hyang Agung / dunia itu seperti rumah (untuk orang penting) / dan di seluruh dunia terdapat rasa yang sebenarnya / yaitu råså yang dikuasai oleh suksma dzat / sehingga melahirkan hidup yang sejati. // 182
183 Cuplikan pådå 14 pupuh Pangkur ing nginggil ngandharakên bilih manungså ingkang sampun manunggal kaliyan Gustinipun kaibaratakên minångkå êmas êmbanan pan sinotyå tuhu nilå widuri (cincin emas yang dihiasi intan berwarna biru). Ali-ali minångkå simbol pamanunggal, inggih pamanunggal antawisipun kawulå såhå Gusti. Wujudipun ali-ali mênikå bundêr têgêsipun bilih kawulå/manungså tansah ngémut-émut supados tansah tumindak saé. Sasanѐsipun mênikå manungså mênikå tansah nggadhahi raos trêsnå ingkang agêng dhumatêng Tuhan, saénggå raos mênikå botên badhé ical utawi pêdhot sinaoså manungså mênikå sédå. Salajêngipun ali-ali kasêbut dipundamêl saking êmas, êmas minångkå logam mulia, nalikå dipunbakar botên badhé ical sipat, bobot, såhå warninipun. Kasampurnaning logam mênikå ingkang dipundadosakên simbol palênggahan ingkang paling inggil, inggih nalikå manungså manunggal kaliyan Gustinipun. Ali-ali êmas kasêbut taksih dipun-hiasi intên ingkang warninipun biru utawi dipunsêbut ugi sapphire. Warni biru sapphire mênikå sagêd ndadosakên têntrêming manah minångkå simbol kebahagiaan såhå nugrahå saking Tuhan dipun- akses tanggal 19 April 2014). Sasanѐsipun mênikå sapphire nalikå kênging srêngéngé badhe mancarakên cahyå ingkang cumlorot, ingkang warninipun abyor mompyor. Bab kasebut nggadhahi têgês bilih, manungså ingkang sampun manunggal kaliyan Gustinipun piyambakipun tansah ngraos têntrêm. Sasanѐsipun mênikå manungså mênikå prasasat mancarakên cahyå ingkang cumlorot saking badanipun. Kawontênan mênikå wontên teks SSM dipunibaratakên, gêsangipun manungså
wontên ing donyå kados déné gêsang wontên pasanggrahan ingkang sarwå éndah såhå sakécå. Bab mênikå makatên amargi manungså pitados bilih Tuhan bersemayan wontên dhirinipun saénggå sadåyå tindak-tandukipun ingkang nguwasani inggih Tuhan. Têgêsipun bilih manungså mênikå namung nindakakên mênåpå ingkang dipunprѐntahakên Tuhan amargi sajatosipun manungså botên sagêd nindakakên mênåpå-mênåpå. Andharan kasêbut jumbuh ugi kaliyan teks SSM pupuh Asmarådånå pådå 9, ingkang mahyakakên bilih sadåya tumindaking manungså mênikå Tuhan ingkang nguasai. Cuplikan pådå kasêbut kaandharakên wontên ngandhap mênikå. /o/ kalamun ngaturnå puji / kawulå sѐwu druhåkå / karså nora adêduwѐn / mobah-mosiké kang måcå / iku kang duwé Allah / kabѐh kang badan sakojur / nyåtå Allah ingkang murbå // (C, 9, d-g) Terjemahan : /o/ Jika menghaturkan puji / saya yang mempunyai banyak dosa / dan tidak mempunyai apa-apa / semua perbuatanku / itu yang mempunyai Allah / semua yang ada di seluruh badan / hanya Allah yang menguasai. // Jumbuh kaliyan cuplikan pupuh Asmarådånå ing nginggil, manungså minångkå makluk ciptaaning Tuhan kêdah ngaturakên sukur, kanthi manêngku pujå. Manungså cinipta déning Tuhan kanthi dipunugrahani utak såhå manah, saénggå sagêd nindakakên gêsangipun kanthi maton. Atêgês manungså mênikå sagêd mangêrtosi sintên sajatosipun piyambakipun mênikå, inggih asalipun saking pundi, nalikå sédå wangsulipun dhatêng pundi lajêng kêdah kados pundi nalikå gêsang wontên donyå, lan sapanunggalanipun. Tuhan mênikå dzat ingkang Måhå Sampurnå, nanging nalikå manungså sampun manunggal kaliyan Tuhan, manungså kasêbut botên atêgês Tuhan. 184
Manungså nalikå botên dipunparingi dåyå déning Tuhan ugi botên badhé gêsang, milå hamba mênikå makhuk ingkang ringkih ingkang botên gadhah mênåpå- mênåpå. Sasanѐsipun mênikå manungså minångkå hamba mêsthi kagungan utawi naté nindakakên tumindak ingkang nuwuhakên doså. Manungså ingkang sampurnå inggih sadåyå tumindakipun tansah nêdahakên tumindaking Tuhan prasasat Tuhan mênikå bersemayan wontên dhirinipun. Têgêsipun bilih sadåyå tindak-tandukipun kasêbut dipunkuwaosi utawi dipunatur déning Tuhan. 4. Pêrlambang Gêsanging Manungså Gêsanging manungså wontên sastrå suluk asring dipunibaratakên minångkå ringgit amargi pagêlaran ringgit mliginipun ringgit wacucal langkung sagêd dipuntampi déning masarakat Jawi. Sasanѐsipun mênikå pagêlaran ringgit wacucal kasêbut asalipun inggih satunggaling tumindak ingkang gayut kaliyan bab religius, saénggå ringgit langkung trêp nalikå dipunginakakên kanggé ngandharakên bab-bab ilahi (Zoetmulder, 2000: 285). Sinaoså pêrlambang ringgit mênikå karêmbag wontên kabudåyån Jawi, nanging wontên tlatah sanѐs ugi ngrêmbakå ngéngingi bab kasêbut. Pagêlaran ringgit wontên India ingkang kasêrat wontên Therigatha ngandharakên bilih pagêlaran kasêbut namung pêrlambang kémawon. Wondéné wontên Jnanadeva kawahyakakên bilih pagêlaran bonékan nggambarakên ketergantungan manungså kaliyan Tuhan. Salajêngipun Ibnu al-Arabi wontên Futuhat ngandharakên : "Barang siapa ingin tahu arti sejati, bahwa Tuhanlah yang berkarya dibelakang layar alam penciptaan, hendaknya ia memandang pertunjukan wayang dan bayang-bayang yang ditampilkan pådå layar, lalu memperhatikan siapakah yang berbicara dalam bayang-bayang itu menurut hemat anak-anak kecil yang duduk agak 185
186 jauh dari layar yang dibentangkan antara mereka dan para boneka. Demikian bentuk dunia ini, kebanyakan orang masih seperti anak-anak. Di sini kita dapat belajar, dari mana asalnya peristiwa-peristiwa yang dibeberkan. Orang bijak berpikir dan mengetahui bahwa itu semua oleh Tuhan hanya diatur sebagai suatu perumpamaan, agar manusia tahu, bahwa hubungan antara dunia ini dan Tuhannya seperti antara beneka dan dalangnya, sédångkan layar merupakan tirai takdir yang tidak dapat disingkirkan oleh siapapun." (Zoetmulder, 2000:285-286) Mênawi dipunpêndhêt dudutan saking andharan-andharan wontên nginggil bilih pêrlambang ringgit nggambarakên wontênipun ketergantungan manungså kaliyan Tuhan. Sadåyå makluk nggantungakên dhirinipun dhumatêng Tuhan, botên lêstari utawi kekal, såhå botên nyåtå . Gayut kaliyan bab ing nginggil teks SSM ugi ngandharakên bilih gêsanging manungså mênikå dipunibaratakên minångkå ringgit. Bab kasêbut kasêrat wontên pupuh Asmårådånå pådå kalih kados ing ngandhap mênikå. /o/ wong urip upåmå ringgit / pinasang nѐng kêlir gѐnyå / kyai dhalang ingkang andokok / mlaku muni sangking dhalang / mosik kêlawan mobah / wayang bisu tuli suwung / pan amung sasab kéwålå // (C, 2, a-g) Terjemahan : /o/ Orang hidup seumpama wayang / tertera pada kêlir (kain putih sebagai tempat untuk menayangkan wayang) / kyai dalang yang meletakkan / yang menjalankan dan mengisi suara adalah dalang / bergerak dan bergerak / wayang bisu tuli kosong / hanya bisa diam saja. // Adhêdhasar cuplikan pupuh Asmårådånå pådå kalih ing nginggil kaandharakên bilih gêsanging manungså kaibaratakên minångkå ringgit ingkang pinasang wontên kêlir. Kêlir inggih mênikå lawon pêthak kanggé nampani wayanganing ringgit wacucal (Poerwadarminta, 1939: 204). Sasanѐsipun mênikå, kêlir nggambarakên jagad ingkang gumêlar minångkå papan makluk Tuhan. Wondéné wontên wingkingipun kêlir wayanganing ringgit ingkang dipunlampahakên
déning dhalang dipunpriksani déning pamirså. Têgêsipun bilih lêlampahan ringgit ingkang dipunpirsani déning pamirså mênikå botên nyåtå. Atêgês bilih gêsang wontên donyå mênikå inggih botên nyåtå utawi maya (Hadiatmaja, 2010: 141). Kêlir ugi sagêd dipuntêgêsi watês antawisipun hak Tuhan kaliyan donyå ciptaanipun ingkang botên nyåtå . Têgêsipun bilih sinten ingkang sampun botên kagodhå kaliyan bab kadonyån milå sampun manunggal kaliyan Gusti. Pramilå gêsanging manungså mênikå inggih botên cêthå (misterius), mliginipun tumrap manungså ingkang mirsani. Gêsanging manungså ingkang kados makatên namung sagêd dipunpahami déning manungså kanthi ngudi ngѐlmi. Ringgit-ringgit ingkang dipuntancêpakên wontên dêbog ing ngandhaping kêlir mênikå nggambarakên golonganing makluk Tuhan. Wondéné, dêbog minångkå ibarat donyåning manungså kanggé gêsang (Hadiatmaja, 2010: 142). Salajêngipun, ingkang nglampahakên ringgit-ringgit kasêbut wontên kêlir inggih dhalang. Dhalang mênikå tiyang ingkang nglampahakên såhå nyariosakên ringgit (Poerwadarminta, 1939: 101). Dhalang minångkå pêrlambang kuasaning Tuhan ingkang nglampahakên sadåyå makluk-ipun. Kuasaning Tuhan ingkang mutlak inggih kados kuasaning dhalang tumrap ringgit-ringgitipun. Pagêlaran ringgit dipunibaratakên donyå ingkang gumêlar minångkå papan kanggé golonganing makluk kados déné ringgit-ringgit kasêbut. Ringgit dipundamêl saking wacucal, wondéné dhalang mênikå awujud manungså. Sinaoså tindak-tandukipun sami, nanging dhalang mênikå sanѐs ringgit såhå ringgit sanѐs dhalang. Amargi ringgit-ringgit kasêbut botên badhé ébah mênawi botên dipunébahakên déning dhalang. Ananging pårå pamirså botên sagêd mirsani ingkang 187
ngébahakên ringgit kasêbut. Pramilå, manungså mênawi botên dipunparingi dåyå kaliyan Tuhan ugi botên badhé gêsang wontên donyå sinaoså Tuhan mênikå botên sagêd dipunpirsani déning manungså. Pådå salajêngipun nyariosakên bilih sipating ringgit mênikå mawarni-warni. Bab mênikå kaandharakên wontên pådå tiga pupuh Asmårådånå kados ing ngandhap mênikå. /o/ pan iyå sipating ringgit / pinarådå abang mangar / pinasang nѐng kêlir nggoné / kåyå biså amicårå / mångkå dhalang kang nuksmå / wayang nuksmå dhalangipun / karoné dunung suwargå // (C, 3, a-g) Terjemahan : /o/ Memang sifatnya wayang / ada yang berwarna merah menyala / terpasang pada kêlir (kain putih sebagai tempat untuk menayangkan wayang) / seperti bisa berbicara / tetapi dalang yang berbicara / wayang masuk pada dalang / hal itu yang disêbut surga. // Gayut kaliyan cuplikan pupuh Asmårådånå ing nginggil bilih sipataing ringgit mênikå manékå warni. Wontên teks SSM dipunandharakên wontênipun ringgit ingkang dipunprådå warni abrit sangêt utawi abang mangar. Warni abrit mênikå minångkå simbol galak, amarah, utawi nggambarakên tokoh ingkang awon. Papan panggѐnanipun ringgit ugi jumbuh kaliyan sipating ringgit kasêbut inggih ringgit kiwå såhå têngên. Katranganipun kados makatên, wontên pagêlaran ringgit wacucal, dhalang lênggah wontên jogan kanthi sukunipun silå såhå wontên ngajêngipun kapasang lawon pêthak utawi kêlir. Wontên ngandhapipun kêlir kasêbut kanthi horisontal kapapanakên kalih dêbog, panjangipun dêbog sami kaliyan panjangipun kêlir. 188
189 Fungsi-nipun dêbog mênikå kanggé nancepakên ringgit saénggå ringgit-ringgit kasêbut sagêd jumênêng wontên sisih kiwå såhå têngêning dhalang. Salajêngipun Koencaraningrat lumantar Widyastuti (2002: 217) ngandharakên bilih tokoh ringgit ingkang dipunpapanakên wontên sisih têngên inggih tokoh ingkang awatak saé wondéné ingkang mapan wontên sisih kiwå inggih tokoh ingkang watakipun awon. Pramilå, tokoh Pandhåwå kapapanakên wontên sisih têngên, wondéné tokoh Kurawa kapapanakên wontên sisih kiwå. Gatrå salajêngipun ngandharakên bilih antawisipun ringgit kiwå såhå têngên mênikå sami amicårå. Ananging sêjatosipun dhalangipun ingkang amicårå inggih dhalang ingkang nuksmå ringgitipun. Sinaoså makatên ringgit ugi nuksmå dhalangipun. Têgêsipun bilih konteks mênikå ngandharakên wontênipun pamanunggal antawisipun kalih kêkajêngan, inggih kêkajênganipun Tuhan såhå manungså. Mênawi Tuhan sampun tumitah milå manungså namung sagêd nampi såhå nindakakên ingkang dipuntitahakên. Nalikå manungså sampun sagêd manunggal kaliyan Tuhan kados déné ringgit ingkang manunggal kaliyan dhalangipun, kawontênan mênikå dumunung wontên swargå. Têgêsipun swargå wontên konteks mênikå inggih kawontênan manungså nalikå gêsang wontên donyå sagêd mumpangati dhatêng tiyang sanѐs, tansah nindakakên sedåyå préntahipun Tuhan, pråsåsat tindak-tandukipun maujud saking tumindakipun Tuhan. Kados déné ringgit ingkang pinasang wontên kêlir kasêbut, têgêsipun ringgit-ringgit mênikå mumpangati amargi botên namung kasimpen wontên kothak kemawon. Swargå dipungambarakên minångkå satunggaling papan ingkang tansah ayêm têntrêm såhå ingkang gêsang ing lêbêtipun tansah ngraosakên sukå citå,
190 kawontênanipun ugi sarwå éndah. Pramilå swargå miturut teks SSM dipunandharakên papan ingkang sadåyånipun éndah botên wontên ingkang awon wontên lêbêtipun. Sinaoså makatên, teks SSM ugi ngandharakên bab naråkå. Naråkå dipunibarakên minångkå ringgit ingkang botên kapasang amargi gêgapitipun putung. Bab kasêbut kaandharakên wontên pådå sakawan pupuh Asmårådånå kados ing ngandhap mênikå. /o/ kang miyarså åjå ngangsi / kadi ringgit tan pinasang / putung bubrah gêgapité / wah tan mêdal saking kothak / katindhihan kѐh wayang / cilåkå juput sakojur / iku kang aran naråkå // (C, 4, d-g) Terjemahan: /o/ Dan kamu (manusia) janganlah sampai seperti / wayang yang tidak terpasang / karena penyangganya patah dan rusak / hanya tersimpan dalam kotak / dan mengalami kesengsaraan / itulah yang disêbut neraka. // / mereka saling tindih-menindih Adhêdhasar cuplikan pupuh Asmårådånå ing nginggil bilih naråkå dipunibaratakên minångkå ringgit ingkang botên pinasang wontên kêlir amargi gêgapitipun putung såhå risak saénggå namung kasimpên wontên kothak. Ananging wontên kothak ringgit-ringgit kasêbut sami nindhih dhatêng ringgit sanѐsipun, milå ringgit kasêbut manggihi kacilakan. Kothak inggih mênikå papan kanggé nyimpên ringgit mênawi botên dipunsimping. Maknanipun kothak inggih papaning manungså ingkang sampun botên gêsang wontên donyå minångkå takdiripun Tuhan. Bab kasêbut jumbuh kaliyan unѐn-unѐn mung sadêrmå nglakoni, bilih samukawisipun sampun dipuntêmtokakên déning Gusti (Hadiatmaja, 2010: 143). Bab kasêbut jumbuh kaliyan gêsaning manungså ing donyå nalikå botên sagêd maédahi tumrap manungså sanѐsipun. Manungså kasêbut namung sagêd ngudå
191 håwå nêpsunipun, nindakakên tumindak ingkang awon, botên purun nindakakên préntahipun Tuhan, rêmên lawan tandhing dhatêng sanѐsipun, nggadhahi watak ingkang awon, lan sapanunggalanipun. Pramilå, tumindak ingkang kados makatên badhé nuwuhakên kacilakan. Kawontênan mênikå ingkang dipunsêbut naråkå. Naråkå miturut teks SSM inggih satunggaling papan ingkang lêbêtipun sarwå awon, sarwå kêbak kawontênan ingkang nggêgirisi manah, saénggå manungså sampun ngantos lumêbêt wontên naråkå. 5. Manêmbah Kuwajibaning makluk ciptaaning Tuhan inggih mênikå manêmbah dhumatêng Gustinipun. Endraswara (2012 : 91) ngandharakên bilih manêmbah inggih mênikå ngurmati såhå muji namung dhumatêng Tuhan. Wondéné tataning manêmbah inggih satunggaling kegiatan ingkang dipuntindakakên déning priyantun utawi saklompoking priyantun kanthi ancas kanggé berkomunikasi kaliyan Gustinipun. Pramilå manungså ingkang tansah manêmbah, gêsangipun badhé ayêm såhå têntrêm. Manêmbah dhumatêng Gusti minångkå kuwajiban ingkang luhur. Manêmbah dipuntindakakên kanthi mujå, ngabêkti, nyêmbah, såhå manêngku pujå. Sajatosipun manêmbah botên namung dados kuwajiban kémawon nanging manêmbah inggih dados péranganing gêsang saénggå botên sagêd dipunpisåhåkên. Nalikå manêmbah botên dipuntindakakên milå badhé ngraos kirang wontên gêsangipun, ngraos doså, såhå ngraos sedhih. Manêmbah mujudakên bukti bilih kawulå ѐstu ngabêkti déning Gusti. Priyantun Jawi mênikå ѐstu rumaos bilih
manêmbah mênikå pênting sangêt, botên namung nalikå kênging musibah kémawon, ananging sadåyå gêsangipun tansah kanggé manêmbah (Endraswara, 2012: 92-93). Gayut kaliyan andharan ing nginggil bilih manêmbah mênikå dipunaturakên dhumatêng Gusti, jumbuh kaliyan isining teks SSM. Andharan kasêbut kasêrat wontên pupuh Asmårådånå pådå 6 kados ing ngandhap mênikå. /o/ ing mbénjang praptané lingsir / nuli surup aranirå / ånå ing ngêndi dunungé / mugi sami kagalihå / åjå pådhå sembrånå / amuji nêmbah Hyang Agung / aywa klѐru kang sinêmbah // (C, 6, f-g) Terjemahan : /o/ Besok kamu pasti akan pergi (mati) / dan tidak hidup di dunia lagi / lalu di mana kehidupan selanjutnya? / hal itu juga harus dipelajari. / Pelajarilah dengan sungguh-sungguh dan (dan) / memuji menyembah Hyang Agung / jangan sampai kêliru yang disembah. // jangan main-main Adhêdhasar cuplikan pupuh Asmårådånå ing nginggil ngandharakên bilih dzat ingkang wajib dipunsêmbah inggih Tuhan. Manungså sampun ngantos klѐntu anggѐnipun manêmbah. Pramilå manungså kêdah mangêrtos lumantar ngѐlmi rumiyin sadѐrѐngipun nindakakên manêmbah, supados botên klѐntu ingkang dipunsêmbah. Pådå salajêngipun inggih pådå 8 mahyakakên katrangan ingkang kêdah dipunsêmbah déning manungså, inggih kados ing ngandhap mênikå. /o/ lamun angaturnå puji / marang Allah sumêtånå / mapan dudu sêpadhané / lan dudu wong tuwanirå / lan dudu êmbahirå / lan priyé nggonmu kêtêmu / marang Allah hutangala // (C, 8, a-e) Terjemahan : /o/ Jika menghaturkan puji / kepada Allah yang luhur / karena bukan kepada sesamanya / dan bukan orang tuanya / dan bukan juga nenek/kakeknya / dan bagaimana caramu bertemu / kepada Allah Hutangal? // 192
193 Jumbuh kaliyan cuplikan pupuh Asmårådånå pådå 8 ing nginggil, Tuhan mênikå inggih Allah ingkang Måhå Luhur. Manungså manêmbah kanthi ngaturakên puji namung dhumatêng Allah sanѐs dhatêng sêsami manungså, sanѐs dhatêng tiyang sêpuhipun, såhå sanѐs dhatêng simbahipun. Têgêsipun bilih Allah mênikå namung satunggal ingkang wajib dipunsêmbah ugi namung satunggal. Bab kasêbut jumbuh kaliyan andharan wontên Al-Quran Surah Al-Qashash ayat 70 kados ing ngandhap mênikå. "Dialah Allah, tidak ada Tuhan (yang berhak disembah) selain Dia. Bagi- Nyalah segala puji di dunia dan di akhirat." (Q.S. Al-Qashash: 70) Tuhan mênikå Allah ingkang kêdah dipunsêmbah, botên wontên Tuhan sasanѐsipun Allah ingkang berhak dipunsêmbah. Pramilå sagêd dipunpêndhêt dudutan bilih dzat ingkang wajib dipunsembah inggih namung Allah. Sinaoså Piyambakipun wujudipun botên sagêd dipunmangêrtosi nanging Piyambakipun sagêd dipunraosakên. Cårå manungså supados sagêd ngraosakên rawuhipun Tuhan wontên dhirinipun inggih salah satunggalipun kanthi manêkung/sêmѐdi/zikir/meditasi/ kontemplasi. kasêbut dipuntindakakên kanthi ngêningakên cipta, mênåpå såhå sinten Tuhan mênikå. Ngêningakên ciptå mênikå têgêsipun manunggaling antawisipun raos såhå pênggalih kanthi napas zikir saénggå nuwuhakên raos ingkang têntrêm wontên manah. Ngêningakên cipta ingkang langkung lumêbêt sagêd tumuju ing sampurnåning gêsang. Lampahing manungså tumuju sampurnåning gêsang inggih manѐkå warni. Kados déné wêjanganipun Déwåruci ngéngingi urip sajroning mati såhå mati
sajroning urip. Wêjangan kasêbut ngandharakên bilih manungså nalikå gêsang kêdah sagêd ngêndhalikakên nêpsu ingkang nuwuhakên tumindak awon, saénggå sisanipun namung nêpsu ingkang saé kémawon. Nalikå håwå nêpsu sampun sagêd dipunkêndhalikakên, têgêsipun sami kaliyan manunggaling antawisipun kawulå kaliyan Gusti. Ananging ingkang manunggal inggih sipat, asmå, såhå af'al-ipun sanѐs dzat manungså kaliyan dzat Tuhan. 6. Maknaning Gêsang Sub bab mênikå taksih wontên gayutipun kaliyan sub bab gangsal, wontên sub bab sadѐrѐngipun sampun dipunandharakên bilih Tuhan mênikå botên sagêd dipunmangêrtosi wujudipun nanging Piyambakipun sagêd dipunraosakên. Wontên pupuh pungkasan teks SSM inggih pupuh Maskumambang ugi kandharakên katrangan ngéngingi Tuhan inggih pådå 2, 6, såhå 14, kanthi urut kados ing ngandhap mênikå. /o/ ingkang awas sasolah kang dadi puji / tan nå badanirå / paningal puji nirѐki / sapratingkah dadyå sêmbah // (D, 2, b-c) Terjemahan : /o/ yang bisa dilakukan hanyalah berhati-hati dalam berperilaku / Dia tidak berwujud / tetapi dapat dirasakan / dan kemudian aku menyembah. // /o/ ing wong iku tan wruh ing jatining pasthi / mingéran suwårå / sawênѐh ginalih Gusti / ing ngѐlminé ngåyåwårå // (D, 6, c-d) Terjemahan : /o/ Orang itu sesungguhnya tidak melihat yang pasti / Dia berkata / bahwa Tuhan / sesungguhnya tidak bisa dibuktikan keberadaannya. // /o/ satuhu nѐng Hyang Agung jatining urip / tan kånthå tan warnå / tumitah ing sahir kabir / puniku nir dipåning rat // (D, 14, a-b) 194
195 Terjemahan : /o/ Sejatinya Hyang Agung dalam hidup yang sejati / tidak berwujud dan tidak berwarna / Dia diperintahkan di dunia / seperti ratu di dunia. // Adhêdhasar tigang cuplikan pupuh Maskumambang ing nginggil dipunandharakên bilih Tuhan mênikå wujudipun botên sagêd dipunmangêrtosi kados mênåpå, botên sagêd dipunbuktikakên, såhå botên kagungan warni nanging Piyambakipun sagêd dipunraosakên. Tuhan botên awujud jalêr mênåpå déné ѐstri. Hamzah lumantar Hadiwijono (1983: 58) ngandharakên bilih Tuhan mênikå bédå kaliyan manungså såhå alam donyå. Tuhan mênikå asipat mutlak saénggå manungså botên sagêd têpang kaliyan Piyambakipun kanthi lair utawi batos. Tuhan dumunung wontên dhiri-Nipun piyambak, tanpå sipat, ngrumiyini samukawisipun, ngrumiyini swargå papan panggѐnan-Ipun. Salajêngipun wontên pådå 7 taksih pupuh ingkang sami dipunandharakên bilih manungså kêdah ngawruhi bab gêsang amargi taksih kathah ingkang sami bingung. Cuplikan pådå kasêbut kandharakên wontên ngandhap mênikå. /o/ kawruhirå ngawruhi kang adi luwih / jroning jisimirå / ginalih jatining urip / wong iku taksih nglêmpårå // (D, 7, a-d) Terjemahan : /o/ Pelajarilah lebih lanjut / dalam dirimu / tentang makna hidup / karena kabanyakan manusia masih bingung. // Cuplikan pådå 7 ing nginggil ngandharakên bilih manungså taksih kathah ingkang bingung ngéngingi bab gêsang ingkang sajatos. Kathah manungså ingkang nganggêp dhirinipun sampurnå nanging sajatosipun ngѐlminipun taksih mêntah. Bab
196 mênikå dipunsêbabakên amargi kêsêså anggѐnipun ngudi ngѐlmi. Supados manungså dados sampurnå mênikå kêdah nglampahi tahapan-tahapan tartamtu, inggih syariat, tarikat, hakikat, såhå makrifat ingkang sampun kaandharakên wontên sub bab sadѐrѐngipun. Pramilå nalikå sabên tahap mênikå dѐrѐng sagêd kasil manungså kasêbut botên badhé manggihi kasampurnån gêsang. Wontên ugi manungså ingkang nganggêp manahipun sampurnå nanging sajatosipun botên mangêrtos såhå botên paham mênåpå ingkang dipunsêbut gêsang ingkang sajatos. Bab kasêbut kawahyakakên wontên pupuh Maskumambang pådå 17 kados ing ngandhap mênikå. /o/ cêngêng binglêng suwung liwang-liwung bali / ginalih sampurnå / iku wong tunå ing ngѐlmi / amangéran jagat mêntah // (D, 17, a-d) Terjemahan : /o/ Orang akan merasa bingung dan kosong / tetapi menganggap hatinya sempurna, / itulah orang yang rugi dalam ilmu / (sehingga hanya) menguasai dunia mentah (dunia yang tidak nyata ). // Adhêdhasar cuplikan pådå 17 pupuh Maskumambang ing nginggil dipunandharakên bilih manungså ingkang tunå ngѐlminipun inggih manungså ingkang rumaos manahipun sampurnå nanging sajatosipun botên mangêrtos såhå botên paham kadospundi gêsang ingkang sajati mênikå. Piyambakipun namung sagêd nguwaosi jagad mêntah inggih jagad ingkang botên nyåtå. Têgêsipun inggih manungså kasêbut namung nêngênakên hubungan ingkang horisontal kémawon inggih hubungan kaliyan sesame manungså nalikå gêsang wontên donyå nanging piyambakipun ngiwakakên hubungan vertikal inggih kaliyan Gustinipun. Gêsang
ingkang sejatos mênikå inggih satimbang antawisipun hubungan vertikal kaliyan horisontal. Sinaoså makatên, namung Tuhan ingkang kagungan kuwaos kanggé nguwaosi kalih jagad mênikå, inggih jagad ingkang nyåtå såhå mêntah. Andharan kasêbut kasêrat wontên pupuh Maskumambang pådå 15 kados ing ngandhap mênikå. /o/ kang adi miséså mulyå anyamadi / uripé rong jagat / cangkrimané dadyå urip / murbani ingkang gumêlar // (D, 15, a-d) Terjemahan : /o/ Dialah yang mempunyai kekuasaan dan kemuliaan, / Dia adalah yang hidup dalam dua dunia, ibarat hidup itu / adalah menguasai yang tercipta nyata . // Pådå 15 ing nginggil mahyakakên bilih namung Tuhan ingkang kagungan kuwaos såhå kamulyan. Piyambakipun ingkang Måhå Gêsang wontên kalih jagad inggih jagad mêntah såhå jagad nyåtå. Mênawi dipunibaratakên gêsang mênikå nguwaosi ingkang sampun gumêlar. Têgêsipun inggih sadåyå ingkang sampun dipunciptakakên déning Tuhan mênikå kêdah dipunjagi, dipunrimat, såhå dipunlêstantunakên saénggå ciptaanipun Tuhan kasêbut sagêd maédahi tumrap gêsanging manungså. Sasanѐsipun mênikå, maknanipun gêsang wontên pupuh mênikå ugi dipunandharakên bilih gêsang mênikå amuji såhå pinuji. Bab mênikå kasêrat wontên pådå 10 kados ing ngandhap mênikå. /o/ urip iku amuji pinuji jati / puji iku ciptå / kasamad dat Måhå Suci / wus tunggal råså lan ciptå // (D, 10, a-b) Terjemahan : 197
/o/ Hidup itu memuji dan dipuji, / puji itu adalah cipta. / Hal itu tersirat pada dzat yang Maha Suci / sudah menjadi satu rasa dan cipta.// Jumbuh kaliyan kutipan pupuh Maskumambang ing nginggil, bilih gêsang mênikå inggih amuji såhå pinuji. Amuji têgêsipun manungså minångkå hamba kêdah amêmuji dhumatêng Gusti, wondéné pinuji inggih Gusti minångkå dzat ingkang dipunpuji. Puji mênikå têgêsipun cipta inggih manungså mêmuji dhumatêng Gustinipun kanthi ngêningakên cipta saénggå antawisipun kawulå såhå Gusti sagêd manunggal inggih loroning tunggal. Sasanѐsipun mênikå mêmuji såhå pinuji ugi dipuntêgêsi hubungan antawisipun pangarså såhå rakyatipun. Model kepemimpinan wontên masarakat Jawi mênikå adhêdhasar pamaréntahan ingkang asipat istana sentris kanthi paham feodalistik. Marbangun Harjowiraga lumantar Hadiatmaja (2008: 81) ngandharakên bilih paham feodalistik inggih mênikå sikap mental attitude, sikap mental terhadap sesama dengan mengadakan sikap khusus karena adanya perbedaan dalam usia dan kedudukan. Wontên ing masarakat Jawi sikap mênikå sagêd dipuntingali lumantar båså såhå tindak-tanduk ingkang dipunginakakên. Pangarså utawi priyantun ingkang langkung sêpuh utawi ingkang kagungan palêngggahan ingkang inggil kêdah dipunurmati. Wondéné rakyat utawi priyantun ingkang langkung ênѐm utawi palênggahanipun langkung andhap badhé ngginakakên båså kramå såhå subå sitå ingkang alus nalikå micårå kaliyan pangarså kasêbut. Pramilå mêmuji wontên konteks mênikå inggih nalikå rakyat ngurmati såhå manut dhatêng kuwasaning pangarså. 198
Wondéné pinuji inggih pangarså ingkang dipunurmati amargi dipunanggêp langkung ing samukawis tinimbang rakyatipun. Isining teks SSM ugi ngandharakên bilih pangarså mênikå gadhah tingkatan ingkang paling inggil, milå tumraping pangarså gêsang ingkang sajati inggih nalikå sagêd nguwasani wolung donyå. Bab mênikå kaandharakên wontên pupuh Maskumambang pådå 27 såhå 28 kados ing ngandhap mênikå. /o/ råså cipta råså urip kang sêjati / jati narpaning rat / nugråhå mulyå sêjati / jatining buwånå råjå // (D, 27, b-d) Terjemahan : /o/ Olah cipta dihasilkan dari olah rasa yang sejati / Seorang ratu mempunyai tingkatan tertinggi / maka untuk memperoleh kenugrahaan dan kemuliaan / diperoleh dari kehidupan yang sejati di dunia. // /o/ nårå mulyå ratu asthå dѐn wêngkoni / ratuning wêwékå / jagat nisthå sisa madi / ingkang langgêng Måhå Mulyå // (D, 28, a-c) Terjemahan : /o/ Ratu yang mulia ratu yang menguasai dunia delapan / ratu yang bisa memberantas kenistaan / Dia dapat menguasai berbagai halangan dunianya / yang langgeng Maha Mulya. // Kalih cuplikan pådå pupuh Maskumambang ing nginggil mahyakakên bilih pangarså wontên donyå mênikå nggadhahi tingkatan ingkang paling inggil. Nugrahå såhå kamulyaning pangarså kasêbut dipundåyå saking gêsang ingkang sajatos nalikå wontên donyå. Gêsang ingkang sajatos tumrap pårå pangarså mênikå inggih sagêd nguwaosi wolung donyå ingkang tugasipun mbrasthå kanisthan, såhå nguwaosi sadåyå pêpalanging gêsang wontên donyå. Donyå ingkang wolu kasêbut kados déné ajaran asthå bråtå, inggih ajaran kepemimpinan tumrap pårå råjå/pangarså. 199
Asthå têgêsipun wolu wondéné bråtå inggih mênikå laku/lampah. Ajaran asthå bråtå mênikå asalipun saking cariyos ringgit Ramayana, inggih pérangan nalikå Rama paring wêjangan dhatêng Bharata nalikå kêdah nggantosakên ramanipun dados råjå. Astha brata mênikå ngêwrat sipat-sipat ingkang kêdah dipungadhahi déning råjå/pangarså. Pradipta (1998: 157) ngandharakên bilih isining asthå bråtå kados ing ngandhap mênikå. a. Sang Hyang Indra, råjå/pangarså kêdah paring kasaénan dhatêng rakyatipun kados déné Sang Hyang Indra ingkang tansah maringi jawah wontên donyå. b. Hyang Yama, råjå/pangarså kêdah nggadahi sipat têgas nalikå ngukum priyantun-priyantun ingkang tumindak awon. c. Batara Rawi (Surya), råjå/pangarså kêdah sagêd maringi pitêdah dhatêng rakyatipun supados cêthå kados déné suryå utawi srêngéngé ingkang nyinari donyå. d. Hyang Sari (Candra), råjå/pangarså kêdah sagêd damêl bingahing manah rakyatipun. e. Dewa Bayu, råjå/pangarså kêdah tliti såhå satiti nalikå paring kabêtahan rakyatipun. f. Dewa Danada (Kuwera), råjå/pangarså kêdah nggadahi kasugihan nanging sampun ngantos kalangkung-langkung. Kasugikan kasêbut dipunginakakên kanggé mbiyantu rakyatipun, botên kanggé ngujå håwå nêpsunipun. g. Batara Baruna, råjå/pangarså kêdah rikat såhå sigap mbrasthå pårå durjånå. h. Hyang Agni, råjå/pangarså kêdah nggadhai sikap ingkang têgas tumrap pårå mungsuh, såhå dipunbrasthå kanthi rikat. 200
Nalikå råjå/pangarså sampun sagêd nguwaosi såhå nindakakên asthå bråtå ing nginggil nalikå gêsang wontên donyå milå nalikå sédå piyambakipun badhé pikantuk kamulyan. Têgêsipun bilih, råjå/pangarså kasêbut kelêbêt wontên golonganing manungså ingkang sampurnå. 201
BAB V PANUTUP A. Dudutan Asiling panalitѐn såhå pirembagan naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni såhå teks Sêrat Suluk Maknåråså sampun kawahyakakên wontên bab IV. Adhêdhasar andharan kasêbut sagêd dipunpêndhêt dudutan kados makatên. 1. Inventarisasi Naskah Sêrat Suluk Maknåråså Inventarisasi naskah Sêrat Suluk Maknåråså ing panalitèn mênikå dipunlampahi kanthi studi katalog såhå pengamatan langsung utawi mangêrtosi piyambak kawontênaning naskah ing Perpustakaan Sonobudoyo, Yogyakarta. Gunggunging naskah Sêrat Suluk Maknåråså namung satunggal eksemplar. 2. Deskripsi Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni såhå Teks Sêrat Suluk Maknåråså Irah-irahaning naskah såhå teks ingkang dipunginakakên wontên panalitѐn mênikå inggih naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni såhå teks Sêrat Suluk Maknåråså. Irah-irahan kasêbut dipunpanggihakên wontên Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara: Museum Sonobudoyo Yogyakarta. Jilid I (Behrend, 1990) kanthi kode P 95/PBA 255. Katrangan ngéngingi irah-irahaning naskah mênikå kasêrat ing samaking naskah sartå irah-irahaning teks kasêrat ing kåcå 69. Sasanѐsipun mênikå, nåmå irah-irahaning teks ugi kapanggihakên saking pupuh Asmårådånå pådå satunggal gatrå kalih inggih "nurut Suluk Maknåråså". 202
Kawontênanipun naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni taksih saé såhå wêtah, sêratan taksih cêthå dipunwaos. Lêmbaraning naskah menika botên wontên ingkang kosong, ical, mênåpå déné risak. Bahaning naskah menika kêrtas HVS folio bergaris. Naskah kajilid ngginakakên bolah kanthi dondoman ingkang taksih kêncêng saha dipunsamaki hard cover warninipun cêmêng. Naskah Sêrat Pêthikan Warni-warni kaéwokakên ing jinising naskah piwulang såhå suluk ingkang kaandharakên kanthi dhapukan sêkar måcåpat. Naskah menika ngêwrat 7 teks ingkang bédå-bédå inggih Sêrat Catur Kridhå, Sêrat Rêsi Prånåwåkênyå, Sêrat Wédå Tri Salokå, Sêrat Suluk Maknåråså, Pêthikan Sêrat Darmågandhul, Sêrat Walisångå, såhå Panji Jayѐngtilam. Teks Sêrat Suluk Maknåråså kasêrat kanthi aksårå Jåwå carik, sêrataning teks menika kasêrat kanthi wujud aksårå ingkang kombinasi. Sikap-ing sêratan wontên teks menika inggih miring manêngên sartå kasêrat ngginakakên mangsi warni cêmêng. Basaning teks ngginakakên båså Jawi Énggal. Wondéné ragam båså Jawi ingkang dipunginakakên inggih mênikå ragam ngoko. 3. Transliterasi såhå Suntingan Teks Sêrat Suluk Maknåråså Transliterasi teks Sêrat Suluk Maknåråså mênikå ngginakakên transliterasi standar. Transliterasi dipuntindakakên kanthi nggantos sêrataning teks ingkang ngginakakên aksårå Jåwå dados aksårå Latin ingkang kajumbuhakên kaliyan Ejaan Bahasa Jawa yang Disempurnakan (EYD) taun 1991 ingkang samênikå dipunanggé. Ancasipun damêl transliterasi standar inggih mênikå kanggé ngandharakên sêratan ingkang korup såhå botên jumbuh kaliyan konteks isining teks supados sagêd kawaos 203
204 kanthi saé, nggampilakên anggѐnipun maos såhå pemahaman teks, sartå nggampilakên anggѐnipun damêl suntingan teks. Suntingan teks wontên panalitѐn mênikå ngginakakên suntingan standar. Lampahing damêl suntingan teks wontên panalitén mênikå dipuntindakakên kanthi cårå nglêrêsakên kalêpataning teks kanthi nambahi, ngirangi, såhå nggantos aksaraning teks, wandå, mênåpå déné têmbung wontên teks Sêrat Suluk Maknåråså. Sasampunipun suntingan teks kalampahan, salajêngipun ndamêl cathêtan perbaikan utawi perubahan såhå andharanipun. 4. Terjemahan Panalitѐn mênikå ngginakakên tigang metode terjemahan inggih mênikå terjemahan harfiah, terjemahan isi utawi makna, såhå terjemahan bebas kanthi kontekstual. Terjemahan wontên panalitѐn mênikå dipuntindakakên kanthi cårå damêl alih basaning teks saking båså Jawi dhatêng båså Indonesia. Wondéné têmbung- têmbung ingkang angѐl dipunalih-basakakên salajêngipun kaandharakên wontên cathêtan terjemahan. 5. Konsep Manunggaling Kawulå Gusti Panalitѐn mênikå ngandharaken bab konsep manunggaling kawulå Gusti wontên teks Serat Suluk Maknarasa. Wujuding konsep manunggaling kawulå Gusti kasêbut wontên 6 inggih mênikå (1) titikanipun manungså ingkang sampun makrifat, (2) kawruhing pati, (3) pêrlambang manunggaling kawulå Gusti, (4) pêrlambang gêsanging manungså, (5) manêmbah, såhå (6) maknaning gêsang.
205 B. Implikasi Adhêdhasar asiling panalitèn såhå pirêmbagan teks Sêrat Suluk Maknåråså tamtu wontên implikasi-nipun. Wondéné implikasi panalitèn mênikå inggih kaandharakên wontên ngandhap mênikå. 1. Kanggé lingkungan pendidikan mliginipun wontên Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, panalitèn mênikå sagêdå dados alternatif pengetahuan såhå informasi ingkang gayut kaliyan garapan naskah Sêrat Suluk Maknåråså kanthi ngêcakaken teori såhå metode panalitѐn filologi. Bab mênikå kados ingkang kaandharakên wontên ngandhap mênikå. a. Data-data asiling panalitѐn mênikå sagêdå dipunginakakên déning pårå pamaos ingkang badhé nliti teks Sêrat Suluk Maknåråså saking ngѐlmu sanѐsipun. b. Asiling suntingan teks Sêrat Suluk Maknåråså sagêdå nggampilakên anggѐnipun maos teks Sêrat Suluk Maknåråså. c. Asiling terjemahan teks Sêrat Suluk Maknåråså sagêdå nggampilakên pamaos kanggé mangêrtosi isining teks Sêrat Suluk Maknåråså. 2. Kanggé masarakat umum, isining Sêrat Suluk Maknåråså mênikå bab kasampurnaning gêsang. Kawontênan masarakat jaman samênika mengalami demoralisasi ingkang dipunsêbabakên botên namung saking wiranѐm kémawon nanging generasi sêpuh ugi, satêmah kanthi garapan sêrat mênikå sagêd nambahi wawasan kanggé wiranѐm utawi generasi sêpuh bab nilai-nilai kehidupan jaman kinå lumantar isining naskah Jawi.
206 C. Pamrayogi Adhêdhasar panalitèn teks Sêrat Suluk Maknarasa ingkang sampun dipuntindakakên têmtu kémawon wontên pamrayoginipun. Pamrayogi kasêbut kaandharakên wonten ngandhap mênikå. 1. Panalitѐn mênikå taksih awujud panalitѐn awal kanthi fokus ing konsep manunggaling kawulå Gusti. Pramilå taksih prêlu dipuntindakakên panalitѐn lanjutan saking ngѐlmu sanѐsipun kados déné båså utawi sastrå. 2. Naskah kinå, mliginipun naskah-naskah Jawi saking asiling budåyå nenek moyang jaman rumiyin ingkang ngêwrat ide, gagasan, pikiran, sartå informasi ingkang maédahi tumrap masarakat jaman samênikå. Pramilå, panalitѐn tumrap naskah-naskah kinå kêdah dipuntaliti kanggé nglêstantunakên isining naskah mliginipun piwulang ing salêbêting naskah.
Kapustakan A. Manuskrip Sêrat Suluk Maknåråså. Tanpa tahun. Muséum Sånåbudåyå perpustakaan bagian pernaskahan, nomor koleksi P 95/PBA 255. B. Puståkå Ambarwati. 2012. Tinjauan Filologi dan Analisis Ajaran Martabat Tujuh dalam Sêrat Cêcangkriman Karya Raden Ngabehi Ranggawarsita. Skripsi S1 Program Studi Pendidikan Bahasa Jawa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Anggota IKAPI. 2006. Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan. Yogyakarta: Kanisius. Bahreisy, Fauzi Faishal. 2013. Terapi Makrifat Rahasia Kecerdasan Tauhid. Jakarta: Zaman Baroroh-Baried, Siti dkk. 1994. Pengantar Teori Filologi. Yogyakarta: Badan Penelitian dan Publikasi Fakultas (BPPF) Seksi Filologi, Fakultas Sastra Universitas Gadjah Mada. _______. 1985. Pengantar Teori Filologi. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Behrend, T.E, dkk. 1990. Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara: Museum Sonobudoyo Yogyakarta. Jilid I. Jakarta: Djambatan. Behrend T.E. dan Titik Pudjiastuti. 1997. Katalog Induk Naskah-naskah Fakultas Sastra Universitas Indonesia Jilid 3-A, 3-B. Jakarta: Yayasan Obor Indonesia. Chodjim, Achmad. 2003. Mistik dan Makrifat Sunan Kalijaga. Jakarta: Serambi Ilmu Semesta. Darusuprapta, dkk. 1990. Ajaran Moral dalam Susastra Suluk. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. _______. 1984. "Beberapa Masalah Kebahasa dalam Penelitian Naskah". Widyaparwa Nomor 26 Oktober. Yogyakarta: Balai Penelitian Bahasa Departemen P & K. De Vos, H. 1987. Pengantar Etika. Yogyakarta: Tirta Wacana. 207
Departemen Agama RI. 2008. Al-Hikmah Al-Quran dan Terjemahannya. Bandung: Diponegoro. Departemen Pendidikan Nasional. 2001. Kamus Besar Bahasa Indonesia Edisi ke-3. Jakarta: Balai Pustaka. Djamaris, Edwar. 2002. Metode Penelitian Filolofi. Jakarta: CV Manasco. _______. 1977. Filologi dan Cara Kerja Penelitian Filologi. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. Endraswara, Suwardi. 2012. Agama Jawa Menyusuri Jejak Spiritualitas Jawa. Yogyakarta: Lembu Jawa. _______. 2010. Tuntunan Tembang Jawa. Yogyakarta: Lumbung Ilmu. _______. 2006. Mistik Kejawen. Yogyakarta: Narasi. Florida, Nancy K. 1993. Javanese Literature in Surakarta Manuscripts. Volume 1, Introduction and Manuscripts on The Karaton Surakarta. New York: Southeast Asia Program, Cornell University Ithaca. Girardet, Nicolaus, dkk. 1983. Descriptive Catalogue of the Javanese Manuscripts and Printed Books in the Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta. Weisbaden: Franz Steiner Verlag GMBH. _______. 1997. Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Fakultas Sastra UI Jilid 3- A,3-B. Jakarta: Yayasan Obor Indonesia. Hadiatmaja, Sarjana dan Kuswa Endah. 2010. Filsafat Jawa. Yogyakarta: Kanwa Publisher. _______. 2009. Pranata Sosial dalam Masyarakat Jawa. Yogyakarta: Grafika Indah. Hadiwijono, Harun. 1983. Konsepsi Tentang Manusia dalam Kebatinan Jawa. Jakarta: Sinar Harapan. _______. Tanpa tahun. Kebatinan Jawa dalam Abad 19. Jakarta : Gunung Mulia Haryati-Soebadio. 1991. "Relevansi Pernaskahan dengan Berbagai Bidang Ilmu". Artikel Seminar Pernaskahan Fakultas Sastra Universitas Indonesia, 30-31 Agustus 1991. Ismaun, Banis. 1996. "Mengenal Ragam Bahasa Jawa dan Perkembangannya". Makalah yang disampaikan pada Kongres Bahasa Jawa II di Batu, Malang. 208
Kaelan, M.S. 2005. Metode Penelitian Kualitatif bidang Filsafat. Yogyakarta: Paradigma. Lindsay, Jennifer, R.M. Soetanto, dan Alan Feinstein. 1994. Katalog Induk Naskah- naskah Nusantara: Kraton Yogyakarta. Jilid 2. Jakarta: Djambatan. Mardiwarsito, L. 1981. Kamus Bahasa Jawa Kuna-Indonesia. Ende-Flores: Penerbit Mulder, Niels. 2005. Mysticism in Java Ideology in Indonesia. Yogyakarta: Kanisius. _______. 1983. Pribadi dan Masyarakat di Jawa. Jakarta: Pustaka Sinar Harapan. Nusa Indah. Mulyana. 2011. Morfologi Bahasa Jawa. Yogyakarta: Kanwa Publiser. Mulyani, Hesti. 2012a. "Konsepsi "Kesempurnaan" Hidup Jawa dalam Teks Sêrat Pasthikamaya". Artikel dalam Jurnal Ikadbudi, Jurnal Ilmiah Bahasa, Sastra, dan Budaya Daerah vol. 1, no. 1 hlm. 63. Yogyakarta: Ikatan Dosen Budaya Se-Indonesia bekerja sama dengan Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta. _______. 2012b. Membaca Manuskrip Jawa. Yogyakarta: Kanwa Publiser. _______. 2011. Komprehensi Tulis. Gêgaran Mata Kuliah Komprehensi Tulis Jawa. Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta. _______. 2009. Teori Pengkajian Filologi. Diktat (untuk Lingkungan Terbatas) Mata Kuliah Filologi Jawa pada Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta. Padmosoekotjo, S. 1960. Ngéngréngan Kasusastran Djawa. Djilid II. Tjap-tjapan kaping telu. Jogjakarta: Hien Hoo Sing. Poerwadarminta. W.J.S. 1939. Baoesastra Djawa. Groningen, Batavia: J.B Wolters' Uitgevers-Maatschappij N.V. Pradipta, Wahyati. 1998. "Ajaran Kepemimpinan Asthabrata". Ramayana Transformasi, Pengembangan dan Masa Depannya. Yogyakarta: Lembaga Studi Jawa. Prawiroatmodjo, S. 1981. Bausastra Jawa-Indonesia. Jilid I,II. Jakarta: Gunung Agung. Robson, Stuart. 1988. Principles of Indonesia Philology. Holland: Foris Publications. 209
Saktimulya, Sri Ratna. 2005. Katalog Naskah-naskah Perpustakaan Pura Pakualaman. Jakarta: Yayasan Obor Indonesia. Saputra, Karsono H. 2008. Pengantar Filologi Jawa. Yogyakarta: Wedatama Widya Sastra. Santosa, Iman Budhi. 2011. Laku Prihatin Investasi Menuju Sukses Ala Manusia Jawa. Yogyakarta: Memayu Publishing. Sastromidjojo, A. Seno. 1972. Gagasan tentang Hakekat Hidup dan Kehidupan Manusia. Jakarta: Bhratara. Simuh. 1988. Mistik Islam Kejawen Raden Ngabehi Ranggawarsita, Suatu Studi terhadap Serat Wirit Hidayat Jati. Jakarta: Universitas Indonesia Press. Soebardi, S. 2004. Serat Cabolek: Kuasa, Agama, Pembebasan (Pengadilan K.H. A. Mutamakin & Fenomena Shaikh Siti Jenar). Bandung: Nuansa. Sukatno, Otto. 2002. Kitab Makrifat. Yogayakarta: Bentang Budaya. Sumarno. 2013. "Nilai-nilai Ajaran dalam Serat Sabda Putra". Unsur Ajaran dalam Sastra Jawa. Yogyakarta: Balai Pelestarian Nilai Budaya (BPNB) Daerah Istimewa Yogyakarta. Sunjata, Wahjudi Pantja. Tanpa tahun. Katalog Naskah Kuna dan Buku Lama Koleksi Perpustakaan Balai Pelestarian Sejarah dan Nilai Tradisional Yogyakarta. Departemen Kebudayaan dan Pariwisata, Balai Pelestarian Sejarah dan Nilai Tradisional Yogyakarta. Suseno, Franz Magnis. 1988. Etika Jawa Sebuah Analisa Falsafi Kebijaksanaan Hidup Jawa. Jakarta: Gramedia. Tim Penyusun. 2013. Panduan Tugas Akhir. FBS UNY. Tim Penyusun. 1991. Pedoman Ejaan Bahasa Jawa yang Disempurnakan. Yogyakarta: Balai Penelitian Bahasa bekerja sama dengan Panitia Kongres Bahasa Jawa 1991. Tim Penyusun. 1977. Kamus Istilah Filologi. Proyek Penelitian Bahasa dan Sastra Indonesia dan Daerah, Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Widyastuti, Sri Harti. 2001. Suluk Wujil Suntingan Teks dan Tinjauan Semiotik. Semarang: Kelompok Studi Mekar. 210 tentang
Zoetmulder, P.J. 2000. Manunggaling Kawula Gusti Pantheisme dan Monisme dalam Sastra Suluk Jawa. Jakarta: Gramedia. Zoetmulder, P.J. 1983. Kalangwan, Selayang Pandang Sastra Jawa Kuno. Terjemahan Dick Hartoko, Jakarta: Djambatan. C. Internet Legita. Tanpa tahun. Kekuatan Batu Permata. kekuatan.batu.permata/001/007/321 diakses tanggal 19 April 2014. Sudibyo. 2007. "Kembali ke Filologi: Filologi Indonesia dan Tradisi Orientalisme". Artikel dalam Humaniora vol. 19, no. 2 Juni 2007 hlm. 107-118. diakses tanggal 3 Mei 2014. 211
LAMPIRAN TEKS SÊRATAN ASTÅ UTAWI SÊRATAN CARIK SÊRAT SULUK MAKNÅRÅSÅ PBA 255 KASIMPÊN ING MUSEUM SONOBUDOYO, YOGYAKARTA 212