Kajian Filologi såhå ... Khusnatun Khasanah T 31 KAJIAN FILOLOGI SÅHÅ NILAI-NILAI KEPEMIMPINAN WONTÊN ING SÊRAT CINGKÅRÅDÉWÅ PHILOLOGYCAL STUDY AND THE VALUE OFLEADERSHIP IN THE SERAT CINGKÅRÅDÉWÅ MANUSCRIPT Dening: Khusnatun Khasanah Taofiqi, Prodi Pendidikan Bahasa Jawa, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta Sarining Panaliten Panalitèn mênikå ngêwrat ênêm ancas panalitèn. Sasampunipun nindakakên inventarisasi naskah, ancasing panalitèn mênikå kanggé: (1) ngandharakên deskripsi naskah Sêrat Cingkårådéwå, (2) ndamêl transkripsi teks Sêrat Cingkårådéwå, (3) ndamêl transliterasi teks Sêrat Cingkårådéwå, (4) ndamêl suntingan teks Sêrat Cingkårådéwå, (5) ndamêl terjemahan teks Sêrat Sêrat Cingkårådéwå, såhå (6) ngandharakên nilai-nilai kepemimpinan ing teks Sêrat Cingkårådéwå. Panalitèn mênikå ngginakakên metode panalitèn deskriptif såhå metode panalitèn filologi. Validitas ingkang dipunginakakên, inggih mênikå validas semantik. Reliabilitas ingkang dipunginakakên, inggih mênikå reliabilitas interrater. Asiling panalitèn mênikå ngandharakên ênêm bab. Ingkang kaping satunggal ngandharakên deskripsi naskah såhå teks Sêrat Cingkårådéwå ingkang kawontênanipun taksih saé, wêtah, sêratanipun taksih sagêd dipunwaos kanthi cêthå. Kaping kalih, transkripsi teks Sêrat Cingkårådéwå dipungarap kanthi nyêrat malih teks Sêrat Cingkårådéwå mawi aksårå Jåwå ingkang kasêrat carik, kados mênåpå wontênipun. Kaping tigå, transliterasi teks Sêrat Cingkårådéwå ngasilakên kekhasan teks. Kaping sakawan, suntingan teks Sêrat Cingkårådéwå dipungarap kanthi ngirangi utawi nambahi aksårå, wåndå, ukårå ingkang korup, kapanggihakên tigå têmbung ingkang dipunsêrat ing aparat kritik. Kaping gangsal, terjemahan teks Sêrat Cingkårådéwå, wontên satunggal tembung ingkang kapanggihakên ing sêratan terjemahan. Kaping ênêm, teks Sêrat Cingkårådéwå ngêwrat nilai-nilai kepemimpinan kathahipun wontên sêlangkung nilai-nilai kepemimpinan. intrarater såhå reliabilitas Pamijining têmbung: kajian filologi, nilai-nilai kepemimpinan teks Sêrat Cingkårådéwå Abstract This study has six different aims after manuscript inventaritation. Consequently, they are (1) to describe the Serat Cingkaradewa manuscript, (2) to make the transcript of Serat Cingkaradewa text, (3) to make the transliteration of Serat Cingkaradewa text, (4) to make the editing of Serat Cingkaradewa text, (5) to make the translation of Serat Cingkaradewa text, and (6) to analyze the value of leadership in Serat Cingkaradewa text. The methods used in this study are descriptive and philological research method. Semantic validity is used in this study as the validity measurement. The reliability used in this study is intra-rater and inter-rater reliability. The result of this study includes six different chapters. The first chapter explains about the description of Serat Cingkaradewa manuscript, whose condition is still good and the writing can be read clearly. The second is about the Serat Cingkaradewa transcription text, which is done by re-writing the Serat Cingkaradewa text by using Javanese letters through handwriting as it is. Third result, the transliteration of Serat Cingkaradewa text results the characterization of the text. The fourth result is the editing of Serat Cingkaradewa text, which is done by lessening or adding the letter, word, corrupted sentence. In total, there are three words in the critical apparatus. The fifth result is the translation of Serat Cingkaradewa text. There is one word found in the translation note. The twenty fift result consists of 25 leadership values in the Serat Cingkaradewa text. PURWÅKÅ sangêt. Têtilaran mênikå wontên ingkang Têtilaran kabudayan Jawi mênikå awujud têtilaran botên kasêrat såhå têtilaran manawi dipunétang cacahipun kathah ingkang kasêrat. Têtilaran ingkang botên
32 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 1, Januari 2018 kasêrat tuladhanipun inggih mênikå candhi, filologi, kawontênanipun naskah Sêrat prasasti, såhå sanès-sanèsipun, déné Cingkårådéwå taksih saé. Jilidanipun samak tuladhanipun têtilaran ingkang kasêrat taksih krakêt, satêmah botên wontên inggih mênikå naskah. Miturut Baroroh- lembaran sêrataning teks ingkang lêpas, Baried (1985: 54), naskah inggih mênikå kacanipun ugi jangkêp. Naskah Sêrat sêratan tangan utawi carik ingkang ngêwrat Cingkårådéwå ngêwrat andharan bab nilai- sadåyå pamanggih såhå pangraos minangkå nilai kepemimpinan wontên ing pagêsangan. asiling budåyå bångså wontên ing jaman Piwulang mênikå taksih murakabi tumrap rumiyin. gêsanging masarakat jaman samênikå. Naskah ngêwrat bab manékå warni Adhêdhasar andharan dhasaring adhêdhasar isining teks. Sapérangan agêng panalitèn, wosing prakawis ingkang isining teks mênikå mumpangati tumrap dipunrêmbag kados ing ngandhap mênikå. gêsanging masarakat amargi ngêwrat teks 1. Kadospundi deskripsi naskah Sêrat Sêrat piwulang. Tulådhå naskah ingkang ngêwrat Cingkårådewå? teks piwulang inggih mênikå Sêrat 2. Kadospundi transkripsi teks Sêrat Sêrat Cingkårådéwå. Cingkårådewå? Sêrat Cingkårådéwå inggih mênikå 3. Kadospundi transliterasi teks Sêrat salah satunggaling naskah ingkang ngêwrat Cingkårådewå? bab piwulang gêsang kanggé pårå nåtå 4. Kadospundi suntingan teks Sêrat utawi manungså wontên ing alam donyå. Cingkårådewå? Tuladhanipun, piwulang gayut kaliyan bab 5. Kadospundi terjemahan teks Sêrat priyantun ingkang kêdah ngabêktos ing Cingkårådewå? Jawåtå tumrap priyantun ingkang ngrasuk 6. Mênåpå kémawon nilai-nilai agami Hindhu, kêdah ajrih utawi urmat kepemimpinan ing teks Sêrat dhumatêng ratu utawi dhumatêng Cingkårådewå? pangarsanipun, ugi kêdah gadhah raos wêlas asih dhatêng sêsaminipun. Bab mênikå GEGARAN TEORI wigatos tumrap gêsanging manungså såhå Filologi inggih mênikå satunggaling taksih relevan murakabi wontên ing jaman ngèlmi ingkang kaginakakên kanggé samênikå. nyinaoni isining sêratan, inggih adhêdhasar Naskah Sêrat Cingkårådewå bahan ingkang sinêrat såhå ancasipun dipundadosakên sumber panalitèn amargi kanggé mahyakakên maknaning teks naskah Sêrat Cingkårådéwå dèrèng naté (Baroroh-Baried (1985: 3). Ancasing dipuntaliti ngginakakên lampahing panalitèn panalitèn filologi miturut Baroroh-Baried
(1985: 5-6) kapérang dados kalih, inggih mênikå ancasing filologi ingkang umum såhå ancas ingkang khusus. Ancasing panalitèn filologi tumraping teks "Sêrat Cingkårådéwå" inggih mênikå kanggé mangrêtosi såhå ngrêmbag nilai-nilai budåyå jaman rumiyin wontên ing salêbêting teks. Baroroh-Baried (1985:3) ngandharakên bilih filologi mênikå ngèlmi ingkang objek panalitènipun inggih mênikå naskah såhå teks. Ngèlmi filologi kapèrang dados kalih aliran. Miturut Baroroh-Baried (1985: 2-3), kalih aliran mênikå inggih filologi tradisional såhå filologi modern. Aliran filologi ingkang dipunginakakên wontên ing panalitèn mênikå inggih aliran filologi modern amargi panalitèn mênikå ancasipun kanggé ngandharakên isining teks "Sêrat Cingkårådéwå" ingkang gayut kaliyan nilai-nilai kepemimpinan. Lampahing panalitèn filologi inggih mênikå langkah-langkah wontên ing panalitèn filologi. Miturut Mulyani (2012:3) lampahipun panalitèn filologi wontên ênêm, inggih mênikå: 1. inventarisasi naskah, 2. deskripsi naskah, 3. alih tulis teks, 4. suntingan teks, 5. terjemahan teks, 6. analisis teks. Inventarisasi naskah mênikå wiwitan lampahing panalitèn filologi. Inventarisasi naskah inggih mênikå ndaftar sadåyå naskah ingkang dipunpanggihakên, kanthi cårå studi katalog ugi kanthi cårå Kajian Filologi såhå ... (Khusnatun Khasanah T ) 33 ningali kanthi langsung kawontênaning naskah ing perpustakaan. Deskripsi naskah såhå teks inggih mênikå ndamêl uraian utawi gambaran kahanan naskah kanthi cårå fisik ugi non-fisik (teks) ingkang langkung tliti såhå dipunjlèntrèhakên kanthi cêthå. Alih tulis mênikå wontên warni kalih, inggih mênikå transkripsi såhå transliterasi. Transkripsi inggih mênikå alih tulis sêrataning teks mawi aksårå ingkang sami kaliyan aksåråning teks. Metode transkripsi dipunpérang dados kalih, inggih mênikå metode transkripsi diplomatik såhå metode transkripsi standar. Miturut Baroroh-Baried lumantar Mulyani (2014: 30). Transliterasi inggih mênikå alih tulis sêrataning teks mawi aksårå ingkang botên sami kaliyan aksåråning teks. Transliterasi inggih mênikå alih tulis kanthi nggantos jinising sêratan naskah ingkang dipunsalin. Transliterasi ugi dipunsêbut alih huruf utawi alih aksårå (Surono, 1983: 13). Metode transliterasi dipunpérang dados kalih, inggih mênikå metode transliterasi diplomatik såhå metode transliterasi standar. Metode transliterasi diplomatik inggih mênikå cårå anggénipun transliterasi sêrataning teks ingkang kasêrat mênåpå wontênipun kados déné sêratan teks-ipun kanthi aksårå ingkang bédå. Wondéné, metode transliterasi standar utawi kritis, inggih mênikå cårå anggénipun transliterasi ingkang kasêrat kanthi adhêdhasar ejaan
34 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 1, Januari 2018 ingkang sampun dipunsampurnakakên utawi satunggaling nåtå. Ngalim Purwanto dipunjumbuhakên kaliyan Ejaan yang lumantar Sunindhia (1993: 66) Disempurnakan (EYD) ingkang limrah. ngandharakên bilih sipat-sipat ingkang Suntingan teks miturut Baroroh-Baried kêdah dipungadhahi déning pangarså utawi (1985: 69) wontên kalih, inggih mênikå nåtå mênikå wontên ênêm. suntingan teks edisi diplomatik såhå suntingan teks edisi standar. METODE PANALITÈN Terjemahan teks inggih mênikå Panalitèn mênikå kalêbêt jinising ngéwahi båså saking båså sumber-ipun panalitèn filologi modern kaliyan panalitèn utawi båsåning teks dhatêng båså sasaran- deskriptif. Ancasipun ngginakakên metode ipun (båså ingkang dipunpilih ingkang panalitèn deskriptif wontên ing panalitèn dipunjumbuhakên kaliyan ancasipun) utawi mênikå, inggih mênikå kanggé nggantos båsa saking båså aslinipun dhatêng ngandharakên kawontênanipun teks "Sêrat båså sasaran-ipun (Darusuprapta, 1996: 9). Cingkårådéwå", adhêdhasar kawontênan Terjemahan dipunpérang dados tigå, inggih sanyatanipun. Kajawi saking mênikå, mênikå terjemahan harfiah, terjemahan isi lampahing panalitèn filologi ing nginggil, utawi têgês såhå terjemahan bebas dipunandharakên kanthi deskriptif. (Mulyani, 2014: 48). Naskah ingkang dipunginakakên Analisis teks inggih mênikå ngandharakên kanggé sumber panalitèn mênikå naskah mênåpå kémawon isinipun teks såhå Sêrat Cingkårådewå sêratan cithak. Naskah konteks-ipun miturut perspektif utawi ilmu mênikå koleksi Perpustakaan Museum bantu ingkang dipunginakakên, inggih Dewantara Kirti Griya Taman Siswa kanthi mênikå ngèlmi sastrå (Fathurahman, 2015: nomêr kodeks Bb. 1. 118. Wondéné ingkang 96) utawi kasusastran såhå kabudayan. dados sumber data ingggih mênikå teks Wontên ing panalitèn mênikå, "Sêrat Cingkårådéwå". analisis teks dipundamêl kanthi ngrêmbag Cårå anggènipun ngêmpalakên data nilai-nilai kepemimpinan wontên ing teks ngginakakên garapaning panalitèn filologi "Sêrat Cingkårådéwå". Kepemimpinan kadostå inventarisasi naskah, deskripsi inggih mênikå satunggaling kagiyatan naskah såhå teks, transkripsi, transliterasi, kanggé mempengaruhi tumindakipun tiyang suntingan, såhå analisis isi teks "Sêrat sanès (Sunindhia, 1993: 4). Cingkårådéwå". Lampahing panalitèn Wondéné nilai-nilai kepemimpinan filologi kanggé ngandharakên isining teks inggih mênikå sipat-sipat ingkang kêdah "Sêrat Cingkårådéwå". dipungadhahi déning pemimpin utawi
Pirantosipun panalitèn ingkang dipunginakakên wontên ing panalitèn mênikå awujud kartu data. Kartu data dipundamêl kanggé nyêrat data-data ingkang dipunrêmbag. Kartu data ingkang dipunginakakên inggih kartu data deskripsi naskah såhå teks, kartu data kanggé nyathêt asiling transliterasi såhå asiling suntingan teks, kartu data kanggé nyathêt asiling terjemahan teks, såhå kartu data analisis isi teks Sêrat Cingkårådéwå. Teknik analisis data ingkang dipunginakakên wontên ing panalitèn mênikå, inggih mênikå teknik analisis deskriptif. Kaelan (2005: 68) ngandharakên bilih teknik analisis data wontên sakawan, inggih mênikå maos såhå reduksi data, pengkategorian, display data, såhå penafsiran. Caranipun ngêsahakên data wontên panalitèn mênikå dipuntindakakên kanthi validitas såhå reliabilitas. Validitas ingkang dipunginakakên wontên ing panalitèn mênikå inggih validitas semantik. Wondéné uji reliabilitas ingkang dipuntindakakên inggih mênikå reliabilitas intrarater såhå reliabilitas interrater. Reliabilitas intrarater dipuntindakakên inggih kanthi maos teks "Sêrat Cingkårådéwå" ingkang dipunambal-ambali satêmah dipunpanggihakên data ingkang sami såhå ajêg (Kaelan, 2005: 177). Reliabilitas interrater ugi dipuntindakakên, inggih Kajian Filologi såhå ... (Khusnatun Khasanah T ) 35 kanthi cårå nyuwun pamanggihipun tiyang sanès ingkang nguwaosi ngèlmi filologi kanggé paring têtimbangan nalikå panalitèn mênikå dipuntindakakên, inggih mênikå dosen pembimbing. ASILING PANALITÈN Deskripsi Naskah såhå Teks Sêrat Cingkårådéwå Deskripsi naskah såhå teks "Sêrat Cingkårådéwå" mênikå katindakakên kanthi ningali piyambak kawontênanipun naskah wontên ing papan panyimpêning naskah inggih mênikå wontên ing Perpustakaan Museum Dewantara Kirti Griya Tamansiswa Yogyakarta. Asiling deskripsi naskah Sêrat Cingkårådéwå inggih Sêrat Cingkårådéwå mênikå kasêrat mawi aksårå Jåwå cithak, båsånipun ngginakakên båså Jawi Anyar, såhå mawi dhapukan gancaran. Kawontênanipun naskah Sêrat Cingkårådéwå mênikå ugi taksih saé såhå taksih sagêd dipunwaos. Wondéné asiling deskripsi teks inggih mênikå teks "Sêrat Cingkårådéwå" mênikå kapérang dados tigang pérangan, inggih pambukå, isi, såhå panutup. Transkripsi Teks "Sêrat Cingkårådéwå" Transkripsi inggih mênikå ndamêl alih tulis sêrataning teks kanthi aksårå ingkang sami, inggih mênikå aksårå Jåwå. Transkripsi katindakakên amargi naskah Sêrat Cingkårådéwå awujud naskah cithak.
36 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 1, Januari 2018 Ancasipun ndamêl transkripsi inggih Cingkårådéwå" ngginakakên pandom mênikå kanggé nglêstantunakên teks "Sêrat transliterasi. Cingkårådéwå". Transkripsi teks "Sêrat Pandom transliterasi kaginakakên Cingkårådéwå" ngginakakên metode kanggé nggampilakên anggénipun ndamêl diplomatik. transliterasi teks "Sêrat Cingkårådéwå". Sinaoså ngginakakên metode Pandom transliterasi ngandharakên transkripsi diplomatik, nanging wontên panyêrating aksårå carakan såhå sapérangan prakawis ingkang kasêrat botên pasanganipun, panyêrating aksårå murdå, sami kaliyan teks aslinipun, kados tå panyêrating aksårå swårå, panyêrating transkripsi teks "Sêrat Cingkårådéwå" sandhangan, panyêrating sandhangan ngginakakên wujud sêrataning teks panyigêging wåndå, panyêrating adhêdhasar saking sêratan panaliti sandhangan wyanjånå, panyêrating tåndhå piyambak, botên sami kaliyan wujud sêratan diakritik é, è, ê, panyêrating aksårå (o) teks aslinipun, ugi urut-urutaning sêratan dipunsêrat dados (å) /taling tarung palsu, teks kajumbuhakên kaliyan kawontênaning panyêrating têmbung dwilinggå, dlancang sabên kacanipun såhå panyêrating panyêrating aksårå hå ingkang cêthå såhå hå gantosing kåcå kasêrat mawi tandhå garis ingkang ampang, panyêrating têmbung jêjêg ( | ) såhå angkaning kåcå kasêrat dwipurwå, panyêrating aksårå yå dipunsêrat wontên ing sisih têngên teks. dados aksårå hå, panyêrating aksårå Transliterasi såhå Suntingan teks "Sêrat konsonan ingkang kasêrat rangkêp, Cingkårådéwå" panyêrating aksårå kapital, såhå panyêrating Transliterasi inggih mênikå ndamêl aksårå (k) dipunsêrat dados (g). alih tulis sêrataning teks "Sêrat Suntingan teks ingkang Cingkårådéwå" kanthi aksårå ingkang bédå, dipunginakakên ing panalitèn mênikå inggih inggih mênikå saking aksårå Jåwå dhatêng suntingan teks edisi standar. Pandom aksårå Latin. Metode transliterasi ingkang suntingan ingkang dipunginakakên ing dipunginakakên wontên ing panalitèn panalitèn mênikå ngginakakên tåndhå mênikå inggih transliterasi standar. kanggé nggampilakên anggènipun nyunting Transliterasi standar katindakakên kanthi teks "Sêrat Cingkårådéwå". Robson (1994: gantos aksåråning teks adhêdhasar ejaan 25), ugi ngandharakên bilih suntingan teks båså Jawi ingkang lumampah såhå tåtå diplomatik dipuntindakakên kanthi cårå panyêrating aksårå Jåwå. Anggénipun maos têmbung-têmbung wontên ing ndamêl transliterasi teks "Sêrat satunggaling teks, satêmah sagêd nggambarakên kadospundi kawontênan
utawi konvensi wontên ing wêkdal såhå papan wontên ing jaman rumiyin. Robson (1994: 25), ugi ngandharakên bilih suntingan teks diplomatik dipuntindakakên kanthi cårå maos têmbung-têmbung wontên ing satunggaling teks, satêmah sagêd nggambarakên kadospundi kawontênan utawi konvensi wontên ing wêkdal såhå papan wontên ing jaman rumiyin. Wondéné, suntingan teks edisi standar dipuntindakakên kanthi nglêrêsakên sêratan-sêratan ingkang lêpat såhå ketidakajegan sartå ejaan-ipun dipunjumbuhakên kaliyan paugêran ingkang dipunginakakên. Robson (1988: 20) ugi ngandharaken bilih "the critical edition of one manuscripts, on the other hand, does much more to help the reader" ingkang têgêsipun metode suntingan teks edisi standar utawi suntingan teks edisi kritis langkung nggampilakên pamaos. Asiling transliterasi såhå suntingan teks "Sêrat Cingkårådéwå" kaandharakên kanthi tabel. Têtêmbungan ingkang dipun- sunting dipunsêrat ing aparat kritik. Ancasing katindakakên aparat kritik inggih mênikå kanggé nglêrêsakên teks ingkang korup, satêmah mbiyantu pamaos anggènipun mangrêtosi isining teks "Sêrat Cingkårådéwå". Salajêngipun, kapanggihakên tigå têmbung ingkang dipun-sunting inggih mênikå têmbung bêkjå dipun-sunting dados Kajian Filologi såhå ... (Khusnatun Khasanah T ) 37 bêgjå, têmbung kabêkjan dipun-sunting dados kabêgjån, têmbung kawidakdan dados kawidagdan. Saking asiling transliterasi kapanggihakên kalih têmbung ingkang nêdahakên ciri khas sêrataning teks "Sêrat Cingkårådéwå" inggih mênikå têmbung calimut såhå têmbung sahuwat. Terjemahan Teks "Sêrat Cingkårådéwå" Terjemahan teks "Sêrat Cingkårådéwå" katindakakên kanthi nggantos basaning teks, inggih mênikå saking båså Jawi dados båså Indonesia. Metode terjemahan ingkang dipunginakakên inggih mênikå metode terjemahan harfiah, terjemahan isi utawi maknå, såhå terjemahan bebas ingkang dipungarap kanthi kontekstual. Asiling terjemahan teks "Sêrat Cingkårådéwå" kasêrat kanthi wujud tabel ingkang dipunjèjèrakên kaliyan teks "Sêrat Cingkårådéwå" ingkang sampun dipun- sunting. Salajêngipun, kapanggihakên satunggal têmbung ingkang dados cathêthan terjemahan. Analisis Nilai-nilai Kepemimpinan Panalitèn mênikå ngandharakên nilai-nilai kepemimpinan wontên ing salêbêting teks "Sêrat Cingkårådéwå". Nilai-nilai kepemimpinan-ipun mênikå wontên sêlangkung, inggih kados ing ngandhap mênikå. 1. Ngabêktos dhumatêng Gusti
38 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 1, Januari 2018 Manungså wajib ngibadah mênåpå dhatêng muridipun. Guru mênikå dhumatêng Gusti, amargi manungså mênikå ugi mulang dhatêng kasaénan såhå guru makhluk ingkang tanpå dåyå. Manungså botên badhé mulang awon dhatêng ingkang ibadahipun saé samangké badhé muridipun angsal ganjaran saking Gusti såhå kosok 6. Wêlas asih wangsulipun. Manungså kêdah gadhah raos wêlas 2. Ênêng asih dhatêng sêsaminipun amargi manungså Ênêng ancasipun inggih supados gêsang wontên ing donyå mênikå botên manungså sagêd njagi håwå nêpsunipun piyambakan. Manungså gêsang wontên ing såhå pikiranipun namung dhumatêng Gusti donyå mbêtahakên manungså sanèsipun. Allah kémawon. Manawi manungså mênikå Kanthi wêlas asih dhatêng manungså sampun sagêd njagi håwå nêpsunipun kanthi sêsaminipun, gêsangipun manungså mênikå tumindak ênêng, manungså kasêbut badhé badhé ayêm såhå têntrêm. tumindak ingkang saé wontên ing 7. Nrimå pagêsangan. Narima tegesipun pasrah nampi 3. Êning pacoben saking Gusti Allah nanging ugi Êning dipuntindakakên kanthi kanthi usåhå. Manawi manungså sagêd lampahan kados tå tåpå ingkang ancasipun gadhah sipat narimå, manungså kasêbut nyucèni ciptå utawi pikiran såhå manahipun. sagêd tansah ngonjukakên raos sukur Tuladhanipun kanthi pasrah dhumatêng dhumatêng Gusti Allah. Gusti, mêpêr håwå nêpsu, såhå sanès- 8. Rilå sanèsipun. Manungså mênikå manawi angsal 4. Émut pacoban saking Gusti Allah kêdah rilå Manungså gêsang wontên ing donyå nampi pacobèn kasêbut. Manawi manungså kêdah tansah éling sanadyan manungså mênikå nampi pacobèn kanthi rilå, Gusti kasêbut kawontênanipun sangsårå. Manawi Allah badhé paring ridhå såhå ganjaran manungså tansah éling, manungså kasêbut dhatêng manungså kasêbut. badhé nindakakên tumindak saé nalikå 9. Lêgåwå gêsangipun. Manungså manawi dipunparingi 5. Mituhu dhatêng gurunipun pacobèn saking Gusti Ingkang Måhå Murid mênikå kêdah miturut mênåpå Kuwaos, manungså kêdahipun sagêd lêgåwå ingkang dipunngêndikakên déning narimanipun. Manawi manungså mênikå gurunipun amargi guru rilå mulang murid sagêd lêgåwå nampi pacobèn saking Gusti, kanthi eklas, boten badhé nyuwun mênåpå-
samangké sagêd angsal ganjaran saking Gusti Ingkang Måhå Kuwaos. 10. Awas Manungså kêdah sagêd awas utawi waspådå dhatêng mênåpå kemawon inngkang badhé dipuntindakakên. Kajawi saking mênikå, manungså ugi kêdah waspådå dhatêng pocapan såhå solah båwå dhiri pribadinipun piyambak. Manawi manungså sampun gadhah sipat waspådå, manungså kasêbut sagêd nguwaosi dhiri pribadinipun piyambak såhå sagêd nindakakên tumindak ingkang saé. 11. Sabar Sabar anggénipun nampi pacobèn têgêsipun manahipun kiyat nalikå nampi pacobèn saking Gusti Allah såhå nampi ingkang dados pêpêsthènipun Gusti. Manungså ingkang sabar anggénipun nampi pacobèn, piyambakipun pitados bilih pacobèn saking Gusti mênikå wontên hikmah-ipun. 12. Tåtå Manungså mênikå kêdah gadhah sipat tåtå, sanajan manungså mênikå satunggaling nåtå. Kanthi sipat titi, sadåyå tumindakipun manungså mênikå mawi paugêran saéngga sagêd nuwuhakên tumindak-tumindak ingkang saé. 13. Titi Manungså utawi mênikå kêdah gadhah sipat titi. Titi têgêsipun taliti utawi Kajian Filologi såhå ... (Khusnatun Khasanah T ) 39 ngatos-atos ngantos botên wontên ingkang cicir, taliti sangêt anggénipun mrikså. 14. Têtêg Manungså gesang wontên ing donyå mênikå tamtunipun naté ngraosakên sakiting manah. Amargi saking mênikå manungså mênikå kêdah gadhah sipat têtêg. Manawi manungså mênikå sampun gadhah sipat têtêg tamtunipun manungså kasêbut sagêd kiyat ngadhêpi sakiting manah kasêbut. 15. Ngatos-atos Nalikå srawung kaliyan tiyang sanès kêdah ngatos-atos anggénipun micårå supados botên damêl sakiting manah tiyang sanès. Manawi manungså sagêd tumindak ngatos-atos, samangké badhé rukun kaliyan tiyang sanèsipun. 16. Tåpå bråtå Tåpå bråtå dipunlampahi kanthi gangsal prakawis, inggih mênikå kanthi ngirangi dhahar, nyudå saré, ngawisi sanggåmå, ngampêt tåpå ngandikå, såhå kanthi angicalakên dukå-ciptå. 17.Têmên Manungså langkung-langkung satunggaling nåtå mênikå gadhah sipat têmên. Manawi manungså sampun gadhah sipat têmên anggènipun nindakakên sadåyå padamêlan såhå nampi pacobèn, asilipun mênikå badhé saé. 18.Bêtah ngangkah Manungså langkung-langkung satunggaling nåtå mênikå kêdah gadhah sipat bêtah ngangkah. Bêtah ngangkah
40 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 1, Januari 2018 inggih mênikå kiyat anggènipun nampi Lampahing badan ing salêbêting teks pacobèn. "Sêrat Cingkårådéwå" mênikå wontên 19. Lêmbah manah pitung prakawis, inggih mênikå tapaning Lêmbah manah inggih sami kaliyan nétrå, tapaning karnå, tapaning grånå, lésan, andhap asor. Lêmbah manah ngastå, dakar, såhå suku. dipuntindakakên kanthi tumindak botên 25. Mangrêtos ancasipun gêsang. gumêdhé kaliyan manungså sanèsipun. Manungså utawi nåtå manawi 20. Ngandêl mangretos ancasipun gêsang mênikå badhé Ngandêl inggih mênikå pracåyå. tumindak ingkang saé. Ancasipun gêsang Manawi manungså kénging kuciwaning manungså ing salêbêting teks "Sêrat manah, manungså mênikå kêdah gadhah Cingkårådéwå" wontên pitung prakawis. sipat ngandêl bilih kuciwaning manah mênikå namung pacobèn saking Gusti. DUDUTAN 21. Kumandêl Naskah Sêrat Cingkårådewå Kumandêl inggih mênikå sagêd dipungarap kanthi lampahing panalitèn dipunpracåyå. Manungså kêdah gadhah filologi inggih mênikå inventarisasi naskah, sipat sagêd dipunpracåyå supados manungså deskripsi naskah såhå teks, transkripsi teks, kasêbut dipunrêmêni tiyang sanès. transliterasi teks, suntingan teks, 22. Tabêri terjemahan teks, såhå analisis isining teks. Tabêri anggènipun nindakakên Adhêdhasar asiling panalitèn såhå pandamêl saé mênikå têgêsipun inggih pangrêmbaging isining teks, nilai-nilai kanthi srêgêp såhå ajêg nindakakên kepemimpinan ing salêbêting teks "Sêrat pandamêl saé. Manawi manungså sampun Cingkårådéwå" wontên sêlangkung inggih sagêd tabêri anggènipun nindakakên mênikå ngabêktos dhumatêng Gusti, ênêng, pandamel saé, manungså kasêbut badhé êning, émut, mituhu dhatêng gurunipun, ajrih manawi badhé tumindak awon. wêlas asih dhatêng sêaminipun, nrimå, rilå, 23. Kêndêl analångså lêgåwå, awas, sabar, tåtå, titi, têtêg, ngatos- Manungså langkung-langkung atos, nindakakên tåpå bråtå kanthi angirangi satunggaling nåtå mênikå kêdah sagêd dhahar, anyudå saré, angawisånå sanggåmå, kêndêl analångså. Kêndêl analångså angampêt tåpå ngandikå såhå angicalakên dipuntindakakên kanthi kiyat anggènipun dukå-ciptå. nindakakên gêsang sanajan gêsangipun Sasanèsipun mênikå wontên ugi mênikå sangsårå. nilai-nilai kepemimpinanan sanès inggih 24. Nindakakên lampahing badan mênikå kêdah gadhah sipat têmên, bêtah
ngangkah, lêmbah manah, ngandêl, kumandêl, tabêri, kêndêl analångså, nindakakên lampahing badan inggih kanthi tapaning nétrå, tapaning karnå, tapaning grånå, tapaning lésan, tapaning ngastå, tapaning dakar, såhå tapaning suku. Nilai- nilai kepemimpinan ingkang pungkasan inggih mênikå mangrêtos ancasipun gêsang. Ancasipun gêsang manungså inggih mênikå kasuran, kagunan, kabêgyan, kabrayan kasigihan, kayuswan såhå kawidagdan. Implikasi Adhêdhasar asiling panalitèn såhå pangrêmbaging ing teks "Sêrat Cingkårådewå" ingkang sampun kaandharakên, tamtu wontên implikasi- nipun. Implikasi panalitèn mênikå tumrap lingkungan perguruan tinggi mliginipun ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, lampahing panalitèn filologi ingkang sampun kalampahan sagêdå dados kawruh anggénipun ngêcakakên ngèlmi filologi kanggé naliti naskah Jawi sanèsipun. Wondéné implikasi sanèsipun tumrap masarakat umum, isining teks "Sêrat Cingkårådewå" ingkang ngêwrat bab nilai- nilai kepemimpinan supados sagêd dados tambahing sêsêrêpan såhå pitêdah kados tå sagêd narimå pêpêsthèn saking Gusti Allah, sagêd sabar, rilå, såhå lêgåwå nampi pacobèn saking Gusti, minangkå manungså kêdah gadhah sipat tåtå, titi, têtêg, ngatos- atos, nindakakên tåpå bråtå kanthi angirangi dhahar, anyudå saré, angawisånå sanggåmå, Kajian Filologi såhå ... (Khusnatun Khasanah T ) 41 angampêt tåpå ngandikå såhå angicalakên dukå-ciptå supados gêsangipun sagêd katåtå kanthi saé, såhå sanès-sanèsipun tumrap masakarat umum. Kajawi saking mênikå supados sagêd dipuncakakên kanggé nglampahi pagêsangan ing alam donyå. PAMRAYOGI Adhêdhasar panalitèn teks "Sêrat Cingkårådéwå" ingkang sampun katindakakên tamtu wontên pamrayoginipun. Wondéné pamrayoginipun inggih mênikå panalitèn naskah-naskah kinå mliginipun naskah Jawi taksih prêlu dipuntaliti kanggé nglêstantunakên naskah mênikå. Kajawi saking mênikå piwulang mênåpå déné sêsêrêpan ingkang wontên ing salêbêtipun naskah Jawi, ingkang taksih murakabi ing jaman samênikå. KAPUSTAKAN Baroroh-Baried, Siti, dkk. 1985. Pengantar Teori Filologi. Jakarta: Pusat Pembinaan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. dan Darusuprapta, Pedoman Penulisan Aksara Jawa. Yogyakarta: Yayasan Pustaka Nusatama. dkk. 1996. Fathurahman, Oman. 2015. Filologi dan Metode. Indonesia: Teori Jakarta: Kharisma Putra Utama. Kaelan. 2005. Metode Penelitian Kualitatif Yogyakarta: Filsafat. Bidang Paradigma. Mulyani, Hesti. 2014. Teori dan Metode Pengkajian Filologi. Yogyakarta: Astungkãra Media. Robson, S.O. 1994. Prinsip-prinsip Filologi Indonesia. Jakarta: RUL.
42 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 1, Januari 2018 Robson, Stuart. 1988. Principles of Indonesian Philology. Holland: Foris Publications. Surono. 1983. "Pelestarian Naskah Lama Paper kuliah dan persyaratan Metode Kritik Teks. Penyebarannya". ujian mata Suryani NS, Elis. 2012. Filologi. Bogor: Penerbit Ghalia Indonesia. Sunindhia, Ninik Widiyanti. Kepemimpinan dalam Masyarakat Modern. 1993. Jakarta: PT Rineka Cipta.