Malathè Sataman Ka'angghuy Kellas XI Adhâsar Pergub No.19 Tahun 2014 Muatan Lokal Bhâsa Madhurâ Se Nyoson: Moh. Hafid Effendy, M.Pd. Moch. Mi'rod Wiranto, S.Pd.SD. Siti Fatimah, M.Pd. H. Sastro Drs. H. Muakmam A. Sulaiman Sadik, S.Pd. Penelaah : Prof.Dr. H. A.Syukur Ghazali, M.Pd.
Malathè Sataman Ka'angghuy Kellas XI Hak Cipta © 2015 Tim Penyusun: Moh. Hafid Effendy, M.Pd. Moch. Mi'rod Wiranto, S.Pd.SD. Siti Fatimah, M.Pd. H. Sastro Drs. H. Muakmam A. Sulaiman Sadik, S.Pd. Penelaah : Prof.Dr. H. A. Syukur Ghazali, M.Pd. Editor/Penyelia: Drs. H. Heru Asri Poerno, M.Si., M.Pd. Penerbit : Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Timur Isi : vii, 229 hal ISBN 978-602-xxxx-xx-x 9 7 8 6 0 2 7 8 3 1 2 9 2 Dilarang memperbanyak atau memindahkan sebagian atau seluruh isi buku ini dalam bentuk apapun, baik secara elektronis maupun mekanis, termasuk memfotokopi, merekam atau dengan sistem penyimpanan lainnya, tanpa izin tertulis dari penerbit Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas	XI
Prakata Kepala Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Timur Assalamu'alaikum Wr. Wb. Bahasa Madura termasuk bahasa daerah yang digunakan di masyarakat Madura atau daerah tapal kuda yang telah dipelihara dengan baik oleh penuturnya, hal ini patut dihargai dan dipelihara karena bahasa daerah ini merupakan salah satu kebudayaan. Seminar bahasa daerah di Yogyakarta menentukan bahwa bahasa daerah termasuk bahasa yang besar penuturnya dan mempunyai tradisi sastra. Insya Allah bahasa Madura memenuhi pada ketentuan tersebut. Sebab yang menggunakan bahasa Madura penuturnya kurang lebih sepuluh juta orang termasuk semua yang ada di Madura dan anak cucu Madura yang ada di pesisir timur dan pesisir utara Madura. Selain itu, sastra Madura sudah terdengar baik di pulau Madura maupun di luar Madura baik sastra lisan atau sastra tulisan. Oleh karena itu, untuk memelihara dan melestarikan demi kemajuan bahasa daerah sangat perlu pedoman ejaan yang baku, tata bahasa, penelitian bahasa dan sastra, serta penuntun bahasa dengan ikhtiar yang lain. Buku Malathè Sataman ini sangat baik digunakan di sekolah menengah atas. Semoga buku Malathè Sataman ini bisa digunakan di pulau Madura serta bisa digunakan oleh orang madura yang ada di pesisir timur dan pesisir utara Madura. Semoga Allah yang Maha Kuasa dan Maha Pengasih memberikan keberkahan dan ridhonya kepada buku pelajaran ini, sehingga bisa tumbuh dan berkembang pemakai bahasa daerah Madura sesuai dengan harapan kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ semua. Amin. Wassalamu'alaikum Wr.Wb Surabaya, Kepala Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Timur November 2015 Dr. SAIFUL RACHMAN, MM., M.Pd. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI I
Ḍhâḍhâbuwân Kepala Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Timur Assalamu'alaikum Wr. Wb. Bhâsa Madhurâ tamaso' bhâsa ḍâera se èghuna'aghi mènangka parabhut lâng-saghulung è ḍâlem masyarakat sarta èpertè kalabân saè sareng ra'yattèpon, bhâḍhi èyarghâi tor èpèyara amarghâ bhâsa ḍa èra ghâpanèka aropa'aghi sala sèttong kabhuḍhâjân Madhurâ. Seminar bhâsa ḍaèra è Jukjâ, nantowaghi jhâ' bhâsa ḍaèra sè kabilâng rajâ manabi ghungghungnga orèng sè aghuna'aghi bânnya' sarta aghâḍhuwân tradisi sastra. Insya Allah bhâsa Madhurâ nyokopè ḍâ' ḍuwâ' katantowan bhuru. Sè sapanèka sabâb sè aghuna'aghi bhâsa Madhurâ langkong ḍâri sapolo juta orèng, sadhâjâ sè bâḍâ è Polo Madhurâ sareng na' Poto Madhurâ sè bâḍâ è pasèsèr tèmor sareng ḍâjâ è Jhâbâ Tèmor. Jhughân sastra Madhurâ ampon kaonang saè sastra lèsan otabâ sastra tolèssèpon. Kaangghuy maḍâpa' ḍâ' ka maksod pamèyara'an, pamertè, sareng kaangghuy kamajhuwânnèpon, ghi' sanget marlowaghi bâḍâna pandhuman èjhâ'ân sè baku, paramasastra, panalèktèghân bhâsa sareng sastra, panonton bhâsa sareng èhtèyar laènnèpon. Buku Pangajhârân Malathè Sataman ka'ḍinto saè manabi èghuna'aghi neng Sekola'an-sakola'an ka'ḍinto, ampon paḍâ kaonang è ḍâlem bhâb bhâsa è Polo Madhurâ. Malar moghâ buku Malathè Sataman ka'ḍinto bisa èghuna'aghiyâ è Polo Madhurâ sareng lo-polo laènnèpon sè bâḍâ è sakobhengnga Polo Madhurâ sareng sadhâjâ orèng Madhurâ sè bâḍâ è pasèsèr tèmor sareng ḍâjâ è Jhâbâ Tèmor. Jhughân malar moghâ Ghustè Allah Sè Maha Bellâs tor Asè aparènga karidâ'ân sareng kabherkadhân, ḍâ' buku ka' ḍinto sarta èparèngana jhurbhu tor ḍhuluk kantos andhâddhiyaghi parabhut pangajhârân bhâsa Madhurâ sè abhunga'aghi. Wassalamu'alaikum Wr.Wb Surabaya, Kepala Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Timur November 2015 Dr. SAIFUL RACHMAN, MM., M.Pd. ii Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas	XI
ḌHÂḌHÂBU PENYELIA Kabiddhân kaulâ mojhi sokkor ḍâ' Allah Sè Maha aghung, amarghâ buku Pangajhârân Bhâsa Ḍaèrah Madhurâ sè abhul-ombhul "MALATHÈ SATAMAN" ampon lastarè èpaterbi'. Buku pangajhârân ka'ḍinto èsoson ka'angghuy ma-loma ḍâ' sadhâjâ morèd sè alâng-saghulung sareng bhâsa Madhurâ rè- sa'arèna. Bhâb ka'ḍinto sanget rajâ ghunana ka'angghuy mertè bhuḍhâjâ Madhurâ, sabâb bhâsa ka'ḍinto mènangka bâi' ḍâlemma bhuḍâjâ. Manabi sadhâjâ ngangoḍâdhân ta' angghâḍhuwi ghuli enneng akadhi sè kasebbhut, madhâ'â rogina orèng Madhurâ. Buku ka'ḍinto lastarè lèbât lalampa'an sè cokop abit, jhughâ bhinareng ka'addhrenganna para Pangangghit sè ta' cokbâ asabbhil kantos lastarè, akor sareng ngen-angen sè èkamaksod. Pan- saponapan papangghiyân ampon è bâḍâ'âghi ka'angghuy ngaollè ngen-angenna kaulâ Panjhennengngan sadhâjâ. Ḍhâsar panyosonan buku pangajhârân panèka: 1. KTSP Kurikulum taon 2013. 2. Pergub nomer 19 taon2014 terbi' tangghâl 03 April 2014. Nyoson buku pangajhârân ka'ḍinto sakalangkong bânnya' alangan sareng sangghâ roghina, èantarana amanca bârnana logat/dialèk sareng èjhâ'ân Madhurâ sè ampon èpaterbi' sareng Balai Bahasa Jhâbâ Tèmor taon 2011. Nangèng, ḍâri addrengnga para pangangghit, alhamdulillah sadhâjâna bisa kalampan kalabân saè. Bhântowan pamangghi para ghuru nyopprè sampornana èssèna buku ka'ḍinto èbingkèng arè sanget èkabhuto. Saka'ḍinto pamator, mator sakalangkong. Sorbhâjâ, 11 September 2015 Penyelia, Drs. H. Heru Asri Poerno, M.Si., M.Pd. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI iii
PÈYATORAN Kalabân amoji sokkor ḍâ' Ghustè Allah Sè Amorbhâ Jhâghât, tim sè ngangghit buku Pangajhârân Bhâsa Madhurâ Kellas XI "Malathè Sataman" ampon rampong. Buku ka'ḍinto èsoson aḍhâsar Pergub Nomer 19 taon 2014 sè nyebbhuttaghi jhâ' pangajhâran Mulok Bhâsa Madhurâ wâjib èyajhârraghi è sakola'an-sakola'an èkabidhi ḍâri SD/MI, SMP/MTs, SMA/MA, sareng SMK. Salaèn ka'ḍinto, buku pangajhârân ka'ḍinto èjhâ'ânna èyakorraghi sareng hasèl kapotosan konsinyasi revisi EYD Bhâsa Madhurâ taon 2004 (èjhâ'ân taon 2011), sè èbâḍâ'âghi sareng Balai Bahasa Sorbhâjâ tangghâl 10 kantos 12 Juni taon 2011 è Songennep. Salaènna ka'ḍinto, jhughânan bâḍâna buku pangajhârân ka'ḍinto sakonè' bânnya' para trètan ghuru bisa aghuna'aghiyâ kalabân saè. Tanto bisaos tarèka ka'ḍinto ghumantong salèrana para ghuru. Ka'angghuy nyokobhi kaparlowan bâḍâna buku pangajhârân Bhâsa Madhurâ ka'ḍinto tim ampon nyoson ka'angghuy kellas XI kalabân bhul-ombhul "MALATHÈ SATAMAN". Pramèla ḍâri ka'ḍinto, ku-buku panèka ampon bisa èghuna'aghi para morèd. Tanto bisaos buku ka'ḍinto ta'lopot ḍâri kakorangan. Pramelâ ḍâri ka'ḍinto, sombhângan pamangghi kaangghuy sampornana èssèna buku ka'ḍinto sanget èyarebbhâ. Tim mator sakalangkong ḍâ' Kepala Dinas Pendidikan Provinsi Jhâbâ Tèmor sareng ḍâ' sadhâjâ kanca sè ampon soddhi aparèng bhântowan pamangghi nyopprè rampongnga tor sampornana èssèèpon. Malar moghâ sadhâjâ sè aparèng bhântowan pamangghi kèngènga ghânjhârân tor bâlessân sè langkong rajâ ḍâri Allah Sè Maha Kobâsa. Amien. Sorbhâjâ, 11 September 2015 Tim sè nyoson iv Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas	XI
FatMuakmam Èssèna Buku Pyatoran__1 Ḍhâḍhâbuwân Kadindikbud Provinsi Jawa Timur __ 2 Ḍhâḍhâbu Penyelia__4 Ḍhâḍhâbu Tim Sè Nyoson __3 SEMESTER GHÂNJHIL Pangajhârân 1 Tema : Bhuḍhâjâ __7 Pangajhârân 2 Tema: Lingkungan Hidup__75 Pangajhârân 3 Tema : Pariwisata__ 146 Latèyan Akhèr Semester I__ 142 SEMESTER GHÂNEP Pangajhârân 4 Tema : Budi Pekerti__146 Pangajhârân 5 Tema : Kesenian__ 184 Pangajhârân 6 Tema : Kearifan Lokal__ 204 Latèyan Akhèr Semester I__ 222 Daftar Pustaka__ 227 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI v
Pangajhârân 1 Tema: Bhuḍhâjâ Kompetensi Dasar 3.1 Mengidentifikasi, memahami, dan nganalisis teks drama, prosa atau puisi sesuai isi. Menginterpretasi, menanggapi dan memperagakan teks drama, puisi, dan prosa sesuai isi dengan bahasa yang komunikatif. 4.1 Indikator 3.1.1 Mengidentifikasi struktur teks puisi. 3.1.2 Mengidentifikasi unsur kebahasaan teks puisi. 3.1.3 Nganalisis unsur teks puisi. 3.1.4 Nganalisis unsur kebahasaan. 3.1.5 Memahami isi teks puisi 3.1.6 Memahami pesan/amanat dalam teks puisi. 4.1.1 Menginterpretasi kan (menafsirkan isi) teks puisi sesuai kaidah. 4.1.2 Menanggapi isi teks puisi. 4.1.3 Memahami isi teks puisi untuk dideklamasikan. 4.1.4 Memberikan komentar terhadap deklamasi teman terkait kesesuaian vokal, ekspresi, dan gerak dengan isi teks puisi. Indikator: 3.1.1 Mengidentifikasi Struktur Teks Puisi Lalampa'an 1 Sè kabidhân, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb neng lalampa'an kapèng sèttong panèka, ngèrèng areng-sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon tatèngka beccè' kodhu èstowaghi, è antarana: 7 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
o Ngangoḍâdhân kodhu malanggheng pa-ponapa sè ampon dhâddhi pangarebbhâ bângaseppo ka'angghuy matombu tor majhurbhu kasennèyan Madhurâ kantos bisa mamajhu naghârâ. Puisi aropa'aghi sèttong kasennèyan sè bânnya' aghânḍhu' artè. Puisi èngghi panèka karya sastra sè èssèna pangghâliyân sè ètolès ḍâlem bujud tolèsan kalabân aghuna'aghi ca'-oca' sè bhâghus sareng èndhâ. Ghâmbhâr 1.1: Sastrawan Maca Puisi (D. Zawawi Imron) Sombherrâ ghâmbhâr: Mènorot Herman J. Waluyo (2002), puisi èngghi panèka karya sastra sè ngangghuy ca'-oca' sè aghânḍhu' semmo. Artèna, ca'-oca' è ḍâlem puisi aghâḍhuwi bânnya' artè. Salaènna ka'ḍinto, puisi jhughân ngangghuy ca'- oca' sè aghânḍhu' kèyas tor èndhâ. Saterrossèpon mènorot James ḍâlem Waluyo (2002), puisi èngghi tokèlan sè kadhâddhiyân ḍâri pangalamanna orèng oḍi'. panèka Pangalaman ghâpanèka èserrat ngangghuy ca'-oca' sè èndhâ kantos orèng sè mèrengngaghi aromasa senneng. John (2002) jhughân aparèng pamangghi sè ta' bhidhâ sareng pamangghina Reevans, èngghi panèka jhâ' puisi aèssè pan-saponapan pangalaman tor pèkkèranna orèng oḍi' sè èghâmbhârrâghi ngangghuy ca'- oca' sè asèpat musikal otabâ èndhâ. Ḍâri pamangghina sè tello' bhuru, pokettèpon puisi èngghi panèka mènangka kompolanna pangalaman sè èpaghâlimpo' lajhu èyatorraghi ngangghuy ca'-oca' sè aghânḍhu' semmo otabâ bânnya' artè, tor manabi èmaos bisa makapèncot atèna orèng sè maos sareng orèng sè mèrengngaghi. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 8
Aḍhâsar jhâmanna nolès puisi, puisi èpantha dhâddhi ḍuwâ' macem, èngghi panèka puisi kona sareng puisi anyar. Dhinèng jhâjhârbâ'ânna puisi sè ḍuwâ' macem kasebbhut kadhiyâ è bâbâ panèka 1. Puisi kona (kona), èngghi panèka puisi sè maghut ḍâ' atoran- atoran. Atoran ka'ḍinto è antarana: Bânnya'na bhâris è ḍâlem sèttong paddhâ anḍhegghân (bait) jhughân ta' abâ-obâ; Ghuru laghuna ampon tanto (rima) Bânnya'na keccap è bân-sabbân bhâris jhughân ampon tanto. Puisi bisa aèssè bhâb aghâma, lingkungan hidup, palegghirân/loco, otabâ carètana orèng kalonta akor sareng bâng-sèbângnga puisi kona sè èmaksot. Èpaḍâpa' lèbât lèsan ka lèsan èsambhât jhugân sastra lèsan Cem- macemma puisi kona: a. Dhuwâ (mantra) èngghi panèka puisi sè èmaos ka'angghuy kaparlowan sè ampon ètantowâghi, sabâb dhuwâ panèka èyangghep aghâḍhuwân kakowadhân ghâib tor asèpat magis; b. Pantun èngghi panèka macemma puisi sè ghuru laghuna biyasaèpon a-b-a-b, nangèng bâḍâ jhughân sè apamangghi jhâ' ghuru laghuna pantun kèngèng jhughân a-b-b-a otabâ a-a-b-b. È ḍalem bhân-sabbhân paddhâ anḍhegghânna (bait) aghâḍhuwân empa' bhiri, bhân-sabbhân bhiri bâḍâ bâllu'-ḍubellâs keccap; manabi pantun sè èlaghuwâghi kodhu ngangghuy bâllu' keccap bisaos; ḍuwâ' bhiri ḍâ' aḍâ' mènangka bhibhidhân (sampiran), ḍuwâ' bhiri saterrossa mènangka èssèna pantun. Macemma pantun mènorot èssèna bâḍâ pantun aghâma, pantun bâburughân beccè', pantun sèkasèyan, pantun palegghirân/loco. c. Paparèghân (karmina) èngghi panèka puisi kona sè kadhâddhiyan ḍâri ḍuwâ' bhiri. Dhinèng bânnya'na keccap è ḍâlem bhân-sabbhân bhirina ta' ètantowaghi. 9 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
d. Syair èngghi panèka puisi kona sè asalla ḍâri Arab kalabân cèrè bhân-sabbhân paddhâ anḍhegghânna (bait) bâḍâ empa' bhiri, ghuru laghu sè biyasa èyangghuy èngghi panèka a-a- a-a, bâḍâ jhughân a-b-a-b otabâ a-a-b-b.; dhinèng èssèna syair bâḍâ sè aèssè bâburughân beccè', aghâma, tor jhughân carèta. 2. Puisi Anyar Puisi anyar èngghi panèka puisi sè ta' tacengket sareng atoran ta' akadhi puisi kona, nangèng okarana rèngkes, ca'-oca'na aghânḍhu' sastra, imajinatif, tor èndhâ. Puisi anyar panèka èserrat molaè taon 1920. Cem - macemma puisi anyar Balada èngghi panèka puisi sè èssèna carèta. Himne èngghi panèka puisi pojhiyân ka'angghuy Allah sè Amorbhâ jhâghât, naghârâ, tor pahlawan. Ode èngghi panèka puisi sè èssèna alemman ḍâ' ka orèng sè aghuna. Epigram èngghi panèka puisi sè èssèna bhâb tata krama kaoḍi'an. Romansa èngghi panèka puisi sè acarèta bhâb tarèsna. Elegi èngghi panèka puisi sè èssèna bhâb kasossa'an. Satire èngghi panèka puisi sè aèssè parsemmon. Cem-macemma puisi anyar aḍhâsar ḍâ' bânnya'na bhiri è ḍâlem sèttong paddhâ anḍhegghân: Distikon èngghi panèka puisi sè bân-sabbhân paddhâ anḍhegghânna bâḍâ ḍuwâ' bhiri (puisi ḍuwâ' seuntai). Terzina èngghi panèka puisi sè bân-sabbhân paddhâ anḍhegghânna bâḍâ 3 bhiri (puisi 3 seuntai). Quatrin èngghi panèka puisi sè sabbhân paddhâ anḍhegghânna bâḍâ 4 bhiri (puisi 4 seuntai ). Quint èngghi panèka puisi sè bân-sabbhân paddhâ anḍhegghânna bâḍâ 5 bhiri (puisi 5 seuntai ). Sextet èngghi panèka puisi sè bân-sabbhân paddhâ anḍhegghânna bâḍâ 6 bhiri (puisi 6 seuntai ). Septima èngghi panèka puisi sè bân-sabbhân paddhâ anḍhegghânna bâḍâ 7 bhiri (puisi 7 seuntai ). Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 10
Stanza èngghi panèka puisi sè bhân-sabbhân paddhâ anḍhegghânna bâḍâ 8 bhiri nangèng èssèna langkong ḍâri 2 paddhâ anḍhegghân (puisi 8 seuntai ). Oktaf èngghi panèka puisi sè kadhâddhiyân namong sapaddhâ anḍhegghân bisaos sè aèssè 8 bhiri. Soneta èngghi panèka puisi sè aghâḍhuwân 14 bhiri tor èbagi Paddhâ paddhâ anḍhegghânna sè ḍâ' aḍâ' bâḍâ 4 bhiri, paddhâ anḍhegghânna sè nomer ḍuwâ' bâḍâ 3 bhiri. anḍhegghân. dhâddhi 2 Struktur puisi bâḍâ 2 macem, èngghi panèka struktur fisik puisi bân struktur bhâtèn puisi. 1. Struktur fisik puisi bisa jhugân èsambhât metode puisi sè ka'ḍimma sè ngangghit aghuna'aghi pakakas hakèkat puisi Struktur fisik puisi èngghi panèka : a. Tipografi èngghi panèka carana ngator bhiri, bânnya'na oca' è ḍâlem sabhirina. Jhughân carana ngator panyabâ'na horop sopajâ bhângonna puisi abhângon akadhi sè èkasokanè sè nyerrat, ompamaèpon abhângon ḍâun bâru ka'angghuy anyata'aghi jhâ' sè nyerrat puisi kalerressan kasemsem katarèsna'an; b. Diksi èngghi panèka carana mèlè ca'-oca' ka'angghuy mamoḍḍhâ maksottèpon sè ngangghit puisi. Salaènna panèka, diksi jhughân aghânḍhu' artè mèlè ca'-oca' sè èndhâ tor rangrang èpangghi. Biyasaèpon oca' sè rangrang èpangghi ghellâ' bisa èkaollè ḍâri oca' kona, oca' sè èyangghit sareng penyair dhibi' ngangghuy cara bhung-nyambhung oca' sè ampon bâḍâ. c. Imaji otabâ citraan èngghi panèka ca'-oca' sè èyangghuy penyair ka'angghuy aghâmbhârrâghi pa-ponapa sè èkarassa, akadhi pan- ponapan sè èyoladhi, èpèrengngaghi, èli-kaghâli, èghâghâ, ècèpcèp, tor èyonges. Bâḍâ 5 macem imaji èngghi panèka Imaji suara (auditif) Imaji pangoladhân (visual) Imaji ghâghâ'ân (taktil) Imaji ongessan (olfaktori) Imaji ghuli (kinestetik) 11 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
d. Oca' nyata (kongkret) èngghi panèka oca' sè aghâmbhârrâghi pa- ponapa sè bisa èyoladhi. e. Gaya bahasa èngghi panèka carana aghuna'aghi bhâsa sopajâ matombu artè anyar, manyo'bul imajinasina orèng sè maos, tor èkarassa èndhâ. f. Versifikasi aghânḍhu' maksot pangatorannèpon bhâb rima, ritme, tor metrum. Rima èngghi panèka aghânḍhu' maksot carana ngator sowara sè èka'anḍhi' bhân-sabbhân oca' sè bâḍâ ḍâlem puisi saè è awwâl, tengnga, tor pongkasanna puisi. Macemma rima: Onomatope èngghi panèka oca' sè nèrowaghi sowara èssèna alam. Akadhi cekcek, ḍhur-jeḍḍhur, pak-kopak bân salaènna. Sowara sè èli-bâli saè sè bâḍâ è awwâl, è tengnga, otabâ è bingkèng, akadhiyâ jhuko' kalemmar por-calèporan aghânḍhu' sowara /r/ sè èli-bâli, sè aghânḍhu' maksot sopajâ ghulina jhuko' bisa èkarassa jhughân sareng sè maos puisi. Ritma èngghi panèka tèngghi-manḍhâbbhâ sowara, sè èlakowaghi orèng sè maos puisi ḍâri sabâb dhibi'na nemmo oca', ghâlimpo'na oca', otaba bhiri è ḍâlem puisi sè koḍhu èbâca rè-lèrè mon terro aghâmbhârraghiyâ kabâḍâ'ân sossa, èbâca ghâncang mon terro aghâmbhârraghiyâ kabâḍâ'ân kabhuru, èbâca ngangghuy sowara ḍâlem otabâ sowara manḍhâb mon terro aghâmbhârraghiyâ kabâḍâ'ânna atè sè tapegghâ, otabâ èbâca ngangghuy sowara tèngghi mon terro aghâmbhârraghiyâ kabâḍâ'ân atè sè anakso otabâ arassa bhellis ka orèng laèn. 2. Struktur bhâtèn puisi a. Tema èngghi panèka pokeddhâ èssèna puisi. èngghi b. Rassa/feeling èyangghuy aghâmbhârraghi angghebbhânna penyair ḍâ' pa-ponapa sè èjhârbâ'âghiyâ è ḍâlem puisi. Akadhi "abhântal ombâ' sapo' angèn salanjhângnga" sè aghâmbhârrâghi berra' tor masakkaddhâ alako majâng. panèka ca'-oca' sè c. Nada/tone èngghi panèka angghebbhânna penyair ḍâ' ka sè maos puisi, akadhi ponapa sè èsebbhuddhâghi penyair è ḍâlem puisi "Pornama è Pèngghir Sèrèng" èngghi panèka "ombâ'na potè bâng- tabângan" aghâmbhârrâghi nada atèna penyair sè senneng. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 12
d. Amanat èngghi panèka bâburughân beccè' sè èpaḍâpa'a penyair ḍâ' ka sè maos. Carana Mapolong Bâgiyân-Bâgiyânnana Puisi 1. Sabellunna mapolong bâgiyân-bâgiyânna puisi, kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ kodhu ngaonèngè artè ḍâri bhân-sabbhân bâgiyânna puisi. 2. Sa'amponna ngaonèngè artè ḍâri bhân-sabbhân bâgiyânna puisi, èyatorè papolong pa-ponapa sè tamaso' struktur fisik otabâ struktur bhâtèn Pakon 1.1 Sa'amponna sampèyan maos sampèyan onèng ponapa sè emaksot struktur fisik puisi. Sèbbuttaghi tor jhârbâ'aghi ponapa bisaos sè tamaso' struktur fisik puisi! lalampa'an è attas, tantona Pakon 1.2 Jhâjhâl jhârbâ'aghi bâng-sèbângnga sè tamaso' struktur bhâtèn puisi! Pakon 1.3 Sèbbuttaghi carana mapolong struktur puisi! Indikator: 3.1.2 Mengidentifikasi Unsur Kebahasaan Teks Puisi Lalampa'an 2 Mènangka ator kabidhân, ngèrèng sabellunna ajhâr areng-sareng maos du'a' ḍhimèn. Saterrossèpon, sabellunna alampa'aghi pakon, sampèyan kodhu ngaghâli carana mengidentifikasi unsur kebahasaan teks puisi. Sabellunnèpon, ngèrèng areng-sareng ngaghâli èssè'èpon bâburughân beccè' sè parlo dhâddhi lalampa'an rèn-saarèna: 13 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
o Sabellunna mangkat ka sakola'an jhâ' loppa nyèom astana orèng seppona sè kaḍuwâ. o Sampèyan kodhu malanggheng sastra Madhurâ nojjhu bhângsa sè jhumambhâr Pasèra'a bisaos sè ngangghit puisi masthè aghâdhuwân cèrè khas ghuna abhiḍâ'aghi angghidhânna orèng sèttong ka sèttongnga. È ḍâlem puisi bhâsa sè èghuna'aghi sala sèttonga aghânḍhu' majas. Sè èmaksot èngghi panèka carana aghuna'aghi bhâsa sopajâ matombu artè anyar akadhi bhârâng matè acora' oḍi' sabhâligghâ bhârâng oḍi' acora' matè, ompamana ombâ' tasè' bâng-tabângan panèka bhârâng matè acora' oḍi'. Mella' matana gherrâng panèka aghânḍhu' artè manossa lè ta' manangalè. Macemma majas èstona bânnya' namong sè èjhârbâ'âghi è ka'ḍinto ḍupolo bisaos èngghi panèka: 1. Alegori : èngghi panèka " gaya bahasa" sè maḍâpa' maksot ta' kalabân jhârna'. Opamaèpon parbhânḍhingan sè aropa ghâmbhârân sè ḍâ'-panḍâ'. Akadhi: Ḍâri kasambu'na, abâ'na akantha angghu' ta' èpècè'. 2. Anafora : èngghi panèka "gaya bahasa" sè oca' otabâ okarana èsebbhut èli-bâli. Akadhi: Kabhâghusân sareng kajhubâ'ân panèka èpangghi'i bânnèneng alas sèseppè, bânnè neng tasè' sè nyalam malolo. 3. Klimaks : èngghi panèka "gaya bahasa" sè nodhuwâghi kabâḍâ'ân sè mamolanna jhâ-majjhâ, sè ahèrra sajân sara. Akadhi: Ḍâ'-aḍâ'na angènna ser-kalesserran, pas dhâddhi bhârât, ḍi- buḍina dhâddhi kalangbusbus. 4. Antiklimaks : èngghi panèka "gaya bahasa" sè nodhuwâghi kabâḍâ'ân, sè mamolanna sarasè ahèrra sajân majjhâ. Akadhi: Mamolanna ojhân ra'-bherreng, bit-abit rèsè', ḍi-buḍina pas terrang. 5. Antitesa: (antithesis) èngghi panèka "gaya bahasa" sè nodhuwâghi pa-ponapa sè agâmbhârrâghi kabâḍâ'ân sè alalabânan otabâ sabhâligghâ. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 14
15 Akadhi : Rajâ - kènè' Mamolan - pongkasan Towa - ngoḍâ 6. Apestrofa: èngghi panèka "gaya bahasa" sè èghuna'ghi ka'angghuy panyapa ka orèng laèn. Akadhi: Cangkranèngrat IV èsambhât jhughâ Sèḍhingkep. 7. Asosiasi: èngghi panèka "gaya bahasa" sè aḍhing- bhânḍhingngaghi pa-ponapa sareng bhârâng laèn. Biyasana aghuna'aghi oca' : sapertè, mènangka, akantha, paḍâ so sareng laènna. Akadhi : Bhâdhânna lanjhâng paḍâ so pangpangnga listrik. Matana èndhâ marabhut bintang portèka. 8. Euphemisme: èngghi panèka macemma "gaya bahasa" ka'angghuy ma'alos. Akadhi :Tang lèbun maskè ko'-rongko' tapè majhembhâr ka pèkkèr. 9. Hiperbola: èngghi panèka "gaya bahasa" sè bât-talèbât lebbi. Akadhi: Sowârana maghunḍhek bhumè 10. Ironi : èngghi panèka "gaya bahasa" sè nyacat/ nyalè kalabân alos. Akadhi : Ḍuh pacacana mara ghâluḍhuk. 11. Litotes:èngghi panèka "gaya bahasa" ka'angghuy mamajjhâ otabâ ma'alos oca'. Akaḍhi: Mon ngoca'a bhuḍhu, "kana' jarèya namong korang pangalaman". Mon ngoca'na mèskèn = orèng ḍumè'. 12. Metafora : èngghi panèka "gaya bahasa"sè nganḍhiyaghi pa- ponapa sareng sèttong hal amarghâ èyangghep bâḍâ sèpaddhâ bhârâng ka'ḍinto sè paḍâ. Akadhi : Mon Sitti rowâ pajhât kembhângnga kampong. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Sholat rèya pangpangnga aghâma. 13. Metonimia : èngghi panèka "gaya bahasa" sè aghuna'aghi oca' sè ḍhâddhi ghântèna bhârâng sè èghâmbhârrâghi. Akaḍi : Sèngko' senneng aroko' Jarum bânnè Gudang Garam. 14. Paradoks : èngghi panèka "gaya bahasa" sè katonna alalabânan sareng pamangghina kabânnya'anna orèng, tapè saèstona aghânḍhu' pa-ponapa sè lerres. Akadhi: Kamarḍika'an panèka saèstona ngèket mongghu bhângsa Indonesia (maksoddhâ manabi ampon mardhika tanto èsoson atoran-atoran /ḍhâng-onḍhâng sè ngator bhângsa ḍâlem anaghârâ). 15. Perifrase : èngghi panèka "gaya bahasa" sè ngobâ frase sè lanjhâng èpadhâddhi frase sè panḍâ'. Akadhi : Ali asakola neng Kota Kembang (maksoddhâ Kottha Bandung). 16. Personifikasi : èngghi panèka "gaya bahasa" sè ngangghep bhârâng matè thâ'-kanthâ'a oḍi'. Akadhi : Angèn bây-kerbâyan nyapa sèngko' neng ghir sèrèng Talang. 17. Pleonasme : èngghi panèka "gaya bahasa" sè sèpaddhâ bi- talebbi tor kalèro. Akadhi: Para Bapa'-bapa', para èbhu-èbhu, sè paḍâ moljâ. 18. Simbolik: èngghi panèka "gaya bahasa" sè aghânḍhu' parlambhângnga pat-sèpatta kèbân, bu- tombuwân otabâ râng- bhârâng laèn sè matè, èbhânḍhingngaghi sareng sèfatta manossa. Akadhi: Pangakanna marabhut colo' songay. 19. Sinedokhe: èngghi panèka "gaya bahasa" sè nyebbhut sèttong bâgiyân kalabân maksod sadhâjâna otabâ sabhâligghâ. Akadhi : Indonesia makala Malaysia è bâkto addhuwân tembhung. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 16
20. Sinisme: èngghi panèka 'gaya bahasa" sè aghânḍhu' parsemmon sè samar. Akadhi : Orèng ghunong na'nong bâto kalètthak (maksoddhâ: orèng dhisa). Carana mengidentifikasi bâgiyân kebahasaan puisi 1. Sabellunna mengidentifikasi kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ kodhu ngaonèngè bâgiyân kebahasaan puisi. 2. Sa'amponna ka'ḍinto kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ kodhu ngaonèngè ḍâ' artè bâgiyân kebahasaan puisi. Pakon 2.1 Jhâjhâl jhârbâ'aghi bâng-sèbângnga sè tamaso' bâgiyân kebahasaan puisi! Pakon 2.2 Sebbhuttaghi carana mengidentifikasi bâgiyân kebahasaan puisi! Indikator: 3.1.3 Menganalisis Unsur Teks Puisi Lalampa'an 3 Carana nganalisis unsur puisi 1. Sabellunna mengidentifikasi kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ kodhu ngaonèngè artè ḍâri bân-sabbhân struktur puisi sè bhâḍhi è analisis. Ompamana nganalisis struktur fisik puisi kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ kodhu ngaonèngè artè bâgiyân struktur fisik kasebbhut, sapanèka jhughân manabi kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ nganalisis struktur bhâtèn puisi kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ jhughân kodhu ngaonèngè artèna bâgiyân struktur bhâtèn puisi kasebbhut. 2. Sa'amponna ngaonèngè arte ḍâri bhân-sabbhân struktur puisi, kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ kodhu bisa nantowaghi bâgiyân- 17 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
bâgiyânna puisi kasebbhut tamaso' struktur fisik otabâ struktur bhâtèn puisi. Conto : KASTA Angghidhân: Abdul Gani Pangarep bisa ècanḍhâk Ètegghu'i terro èpasekkenna Pola bisa èkaè'aghi ka ngen-angen Dhâddhiyâ ghâmbhâr gântheng Nyonar sè cekka' ḍâlem oḍi' Sèkobâsa ghâmbhârrâ laèn Ghâmbhâr sokkla Ta' bisa aobâ Abârna hakèkat Ro'om hèkmat Ta' ḍugghâ Namong bisa kasta Struktur fisik puisi è attas, èngghi panèka: 1. Perwajahan, carana nyerrat puisi ta' kodhu èkabidhi ḍâri pènggir namong jhujhuk ḍâ' tengnga kantos kangan kacèrra ta' loros. 2. Diksi puisi è attas ghaḍhuwân pèlèyan ca'-oca'na sè ta' patè malarat tor nyarèta'aghi kaoḍi'ân rè-saarè. 3. Imaji puisi è attas aghâmbharraghi kabâḍâ'ânna orèng sè rogi otabâ kasta ḍâ' katantowanna sè Kobâsa amarghâ ta' saroju' sareng ngen- angenna dhibi'. 4. Oca' nyata sè èghuna'aghi ḍâlem puisi è attas èngghi panèka oca' nyonar sè ka'ḍimma aghâmbhârraghi kaoḍi'an sè tenang tor tarentem. 5. Majas puisi è attas èngghi panèka personifikasi akadhi bhiri Pangarep bisa ècanḍhâk sareng salaènna. 6. Rima puisi è attas bâḍâ 4 paddhâ anḍhegghân, sè mamolan rimana a, b, a, b. Kapèng ḍuwâ' a rima a, b, a, b. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 18
Kapèng tello' a rima a, b, a, b Kapèng empa' a rima, a, b, a, b Conto kapèng ḍuwâ' JHÂNJHI Angghidhân: Abdul Gani Nalèka ènga' ka jhânjhi Terro rampa'a Tapè ro'omma ḍuwâ' jhâlan Atè bân pèkkèr ta' paḍâ Bâḍâ sala Bâḍâ bhenḍer Tapè jhânjhi tèngghi Pagghun ongkol Bhenḍer dhâddhi sala Sala dhâddhi bhenḍer Ta' kèra sala Sala sala sala Bhenḍer bhenḍer Struktur bhâtèn puisi è attas èngghi panèka: 1. Artè puisi è attas manabi ajhânjhi ta' kèngèng kaloppaè polana jhânjhi panèka otang. 2. Rassa sè èkakarep penyair ḍâlem puisi èngghi panèka manossa kodhu nettebbhi jhânjhina sè ampon èkoca'aghi 3. Nada puisi è attas mamasthè jhâ' manabi ajhi-jhânjhi ta' kèngèng loppa ḍâ' jhânjhina. 4. Amanat puisi è attas èngghi panèka maèmot ḍâ'sè maos sopajâ nettebbhi jhânjhi sè ampon è koca'aghi. Pakon 3.1 Puisi kalabân bhul-ombhul kasta è attas ngèrèng nganalisis bhâb struktur bhâtèn puisi akor kalabân conto! Pakon 3.2 Puisi kalabân bhul-ombhul jhânjhi è attas ngèrèng nganalisis bhâb struktur fisik puisi akor kalabân conto! 19 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Pakon 3.3 Sèbbuttaghi carana nganalisis unsur puisi! Indikator: 3.1.4 Menganalisis Unsur Kebahasaan Lalampa'an 4 Carana nganalisis bâgiyân kebahasaan puisi paḍâ sareng carana mengidentifikasi unsur kebahasaan puisi èngghi panèka : 1. Sabellunna nganalisis kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ kodhu ngaonèngè artèna bhân-sabbhân bâgiyân kebahasaan puisi. 2. Sa'amponna kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ ngaonèngè arte ḍâri bhân-sabhân bâgiyân kebahasaan puisi sè bhâdhi èyanalisis kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ bisa nantowaghi bâgiyân kebahasaan kasebbhut. Conto: JHÂNJHI Angghidhân: Abdul Gani Nalèka ènga' ka jhânjhi Terro rampa'a Tapè ro'omma ḍuwâ' jhâlân Atè bân pèkkèr ta' paḍâ Bâḍâ sala Bâḍâ bhenḍer Tapè jhânjhi tèngghi Pagghun ongkol Bhenḍer dhâddhi sala Sala dhâddhi bhenḍer Ta' kèra sala Sala sala sala Bhenḍer bhenḍer Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 20
Bâgiyân kebahasaan puisi è attas èngghi panèka: 1. Tapè ro'omma ḍuwâ' jhâlan. Bhiri è attas aghânḍhu' majas metafora 2. Tapè jhânjhi tèngghi Bhiri è attas aghânḍhu' majas personifikasi Pakon 4.1 Maos Patètè! KASTA Angghidhân: Abdul Gani Pangarep bisa ècanḍhâk Ètegghu'i terro èpasèkkenna Pola bisa èkaè'aghi ka ngen-angen Dhâddhiya ghambhâr gântheng Nyonar sècekka' ḍâlem oḍi' Sèkobâsa ghâmbhârrâ laèn Ghâmbhâr sokkla Ta' bisa aobâ Abârna hakèkat Ro'om hèkmat Ta' ḍugghâ Namong bisa kasta Puisi kalabân bhul-ombhul Kasta è attas ka'ḍinto ngèrèng analisis bhâb bâgiyân kebahasaan puisi akor kalabân conto! Pakon 4.2 Sèbbuttaghi carana nganalisis bâgiyân kebahasaan puisi! 21 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Indikator: 3.1.5 Memahami Isi Teks Puisi Lalampa'an 5 Puisi è ḍâlem sèttong paddhâ anḍhegghân aghânḍhu' sèttong pamangghi. Pamangghi ka'ḍinto sè ngaonèngè artè sè saongghuna èngghi ka'ḍinto penyair dhibi'. Manabi sè maos otabâ sè mèrengngaghi namong bisa ra-ngèra pamangghina penyair. Ghâmbhâr 1.2: Penyair Maca Puisi (Taufik Ismail) Nokèl ḍâri Conto: TANG NYABȂ GHUN SAKERRA' Angghidhânna: Abdul Gani Satèya sèngko' manjheng Mandheng tokang tèngghâr Sarḍâḍu Bâlandhâ bân kamalaradhânna bhângsa È Lon-alon Lu'-ghulu' Tang nyabâ pajhât ghun sakerra' Tapè ta' tako' apèsa bi' tang raghâ Kalamon asabâb abhillâi naghârâ Sèngko' aromasa la ta' sèsèp ḍâri pasthè Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 22
Tapè tolong lèllanè Tang mowa jhâ' sampè' tatoktok Kalabân kamalaradhân bân sapatuna Bâlândhâ. Tang nyabâ pajhât ghun sakerra' Tapè ta' tako' èkala' tokang tèngghâr Bâlândhâ Ta' tako' lobângngâ tèngghâr èpamaso' ka colo' È ḍinna' è Lon-alon Lu'-ghulu' Carana nalè'tègghi èssèna puisi è attas sè abhul-ombhul "Tang Nyabȃ Ghun Sakerra' " Paddhâ anḍhegghân sè kapèng sèttong: Satèya sèngko' manjheng Mandheng tokang tèngghâr Sarḍâḍu Bâlandhâ bân kamalaradhânna bhângsa È Lon-alon Lu'-ghulu' Aghânḍhu' maksot jhâ' penyair bâḍâ è sèttong kenengngan èngghi panèka è lon-alon Lu'-ghulu'. È bâkto ghâpanèka penyair apangrasa ngennes ngoladhi kasangsara'anna bhângsana ḍâri sabâb èjhâjhâ Bâlândhâ. Dhineng paddhâ anḍhegghân sè kapèng ḍuwâ' èngghi panèka: Tang nyabâ pajhât ghun sakerra' Tapè ta' tako' apèsa bi' tang raghâ Kalamon asabâb abillâi naghârâ Aghânḍu' maksot penyair panèka ta' tako' ngaḍhebbhi Bâlândhâ sanaosa nyabâ tarowanna, manabi sè èkaterro bisa abhillâi naghâra Pakon 5 Puisi kalabân bhul-ombhul "Tang Nyabȃ Ghun Sakerra' " è attas ka'ḍinto maos ḍhimèn lajhu ngèrèng paterros talèktèghi èssèna paddhâ anḍhegghân sè saterrossa kalabân ngakorraghi conto sè ampon bâḍâ! 23 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Indikator: 3.1.6 Memahami Pesan/Amanat dalam Teks Puisi Lalampa'an 6 Ghâmbhâr 1.3: Sastrawan Maca Puisi (D. Zawawi Imron) Nokèl ḍâri Pessen è ḍâlem puisi èsambhât jhughân amanat. Pessen aropa'aghi ajhâghân otabâ nasèhat sè ngangghit puisi ḍâ' para maos puisi. Ajhâghân otabâ nasèhat kasebbhut aropa kalakowan-kalakowan sè bhâgus otabâ nasehat kasebbhut sè kodhu èlampa'aghi sareng sè maos. Pessen otabâ amanat ka'ḍinto sareng sè ngangghit puisi èpaḍâpa' lebât ca'-oca' è ḍâlem puisi. Amanat puisi panèka bâḍâ sè moḍḍhâ bâḍâ sè samar èkoca' moḍḍhâ manabi amanat sè èsarè ampon èsebbhut kalabân nyata è ḍâlem bhiri-bhiri sè èserrat sareng penyair. Puisi sè abhul-ombhul "Tang Nyabȃ Ghun Sakerra' " nyebbhuttaghi amanat è ḍâlem paddhâ anḍhegghân sè kapèng tello' èngghi panèka: Sèngko' aromasa la ta' sèsèp ḍâri pasthè Tapè tolong lèllanè Tang mowa jhâ' sampè' tatoktok Kalabân kamalaradhân bân sapatuna Bâlândhâ Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 24
Manabi èjhârbâ'âghi amanat ḍâri tokèlan è attas akadhi panèka: orèng oḍi' panèka langkong saè ta' èman ka nyabâna manabi abhillâi kamardhika'anna naghârâna tor bhângsana ḍâri kabhengngèsanna Bâlândhâ. Pakon 6 Maos ḍhimèn puisi sè abhul-ombhul "Tang Nyabȃ Ghun Sakerra' " kalabân patètè lajhu sarè pessen otabâ amanat è ḍâlem paddhâ anḍhegghân sè saterrossa puisi kasebbhut akor sareng conto! Indikator: 4.1.1 Menginterpretasikan (menafsirkan isi) Teks Puisi sesuai Kaidah Lalampa'an 7 Puisi panèka è bhangon ḍâri tema, diksi, rasa, nada. Jhâjhârbâ'an èpon ampon è jhârbâ'âghi è lalampa'an sè kapèng sèttong. È lalampa'an panèka ajhârbâ'âghiyâ sajhârna'na bhâb tema. Tema panèka ḍâlem puisi kabâḍâ'ânna tersirat maksoddhâ cokop èkaonèngè sareng sè maos puisi kasebbhut kalabân èli-bâli. Jhughâ è ḍâlem maos ta' cokop maos, namong jhughân onghu-onghu ngartè ḍâ' sè èkamaksot èssèna puisi. Carana nafsèrraghi èssèna teks puisi 1. È ḍâlem nafsèrraghi puisi, kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ kodhu ngaonèngè ponapa puisi kasebbhut tamaso' aghâḍhuwi bâgiyân kepahlawanan, kapegghellân, kasènnengngan, pojhiyân, otabâ laènna. kaseḍḍhiyân, kabângalan, 2. Maos ḍhimèn puisi kasebbhut èli-bâli kantos kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ ngartè ponapa èssè teks puisi sè èkamaksot. Ca'-oca' sè malarat sareng ḍhâ-tanḍhâ bâca sè korang jhârna' kodhu kaghâli ḍhimèn, salastarèna ngartè ḍâ' ka èssèna puisi lajhu bisa nafsèrraghi èssèna teks puisi. 3. Sarè amanat otabâ pessen sè èkakarep sareng penyair. 25 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
TANG NYABȂ GHUN SAKERRA' Angghidhânna: Abdul Gani Satèya sèngko' manjheng Mandheng tokang tèngghâr Sarḍâḍu Bâlandhâ bân kamalaradhânna bhângsa È lon-alon Lu'-ghulu' Tang nyabâ pajhât ghun sakerra' Tapè ta' tako' apèsa bi' tang raghâ Kalamon asabâb abhillâi naghârâ Sèngko' aromasa la ta' sèsèp ḍâri pasthè Tapè tolong lèllanè Tang mowa jhâ' sampè' tatoktok Kalabân kamalaradhân bân sapatuna Bâlândhâ. Tang nyabâ pajhât ghun sakerra' Tapè ta' tako' èkala' tokang tèngghâr Bâlândhâ Ta' tako' lobângngâ tèngghâr èpamaso' ka colo' È ḍinna' è lon-alon Lu'-ghulu' Tafsèran ḍâri puisi sè abhul-ombhul "Tang Nyabȃ Ghun Sakerra' " èngghi panèka: Èssèna teks puisi è attas èngghi ka'ḍinto kabângalanna orèng Madhurâ ka'angghuy abhillâi naghârâna maskè nyabâ dhâddhi tarowanna. Pakon 7.1 Sebbhuttaghi carana menginterpretasikan èssèna teks puisi! Pakon 7.2 Maos ḍhimèn puisi sè abhul-ombhul "Ningnang Ningghung" è bâbâ kalabân patètè lajhu tafsèrraghi èssèna teks puisi kasebbhut akor sareng conto! Ningnang Ningghung Angghidhânna: Adien Nongghâl dzât Sè jhârbâ'âghi ... bhernèng, ngacèrnang Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 26
Sè amorbhâ jhâgât ... Kongsè Maha Aghung Ningnang ninghung Ta' ning laèn sè èsembhâ Angèng ... Allah sè nongghâl Dzat sè amorbhâ jhâghât Bân sadhâjâ mahlok Èḍhâbuwaghi ḍâlem bâburughân ... Sanajjhân tang kabulâ kabbhi Ta' nyembhâ ... tor pamaloppa ... ḍâ' dzat Sè nongghâl sampè' akhèr jhâman... Dzat sè nongghâl nèko Pagghun ngeccèt cabbhi Tor sadhâjâ tombuwân è morbhâ jhâghât Manossa oḍi' kongang mèlè Becce' ... jhubâ' ḍâlem larjhâp tèngka'na Bilâ taḍâ' bhâkal bâḍâ Bilâ ampon bâḍâ bhâkal taḍâ' polè Sèttong pangrènget ... mongghu Ḍâ' sadâjâ manossa Ningnang ninghung Ghumatè ... ḍâlem pèkkèr sè jhuntrong Tor ghulina atè sè jhekjhek ... Ngalèning ... ngaghungngaghi ... Dzat sè Aghung Pakon 7.3 Èyatorè sarè ca'-oca' sè aghânḍhu' majas ḍâlem puisi è attas, lajhu artè'è sè tamaso' ḍâ' majas ! 27 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Indikator: 4.1.2 Menanggapi isi teks puisi Lalampa'an 8 Puisi sè èyangghit sareng penyair ta' sadâjâna samporna. Sè ngaonèngè ka ta' samporna'anna puisi kasebbhut èngghi panèka sè maos, sè èsto, sareng senneng ka puisi. Akadhi aparèng apresiasi ḍâ' sèttong puisi kasebbhut. Maksoddhâ aparènng sangghemman bhâghus bhuntenna puisi kasebbhut. È ḍâlem aparèng sangghemman, manabi puisi panèka bhâghus ta' kèngèng nyangghemmè sè bi-talebbi, tabhâligghâ jhughân manabi puisi kasebbhut korang bhâghus ta' kèngèng maghâgghâr bâtegghâ penyair asabâb sopajâ bingkèngan penyair kasebbhut bisa ngasèllaghi puisi sè lebbi bhâghus. Carana nyangghemme èssèna teks puisi: Sabellunna aparèng sangghemman ḍâ' ka sèttong puisi kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ kodhu onèng ḍhimen ḍâ' ka artèna bhân- sabhân puisi sè maos. Sè kapèng ḍuwâ' kodhu onèng ḍâ' Temaèpon. Tema èngghi panèka pokeddhâ èssèna puisi. Sè kapèng tello' kodhu onèng ḍâ' rassa/feeling. Rassa/feeling aghâmbhârraghi sè èngghi angghebbhânna penyair ḍâ' pa-ponapa sè èjhârbâ'âghiyâ è ḍâlem puisi. Akadhi "abhântal ombâ' sapo' angèn salanjhângnga" sè aghâmbhârrâghi berrâ' tor masakkaddhâ alako majâng. panèka ca'-oca' èyangghuy Sè kapèng empa' kodhu onèng ḍâ' nada/tone. Nada/tone èngghi panèka angghebbhânna penyair ḍâ' ka sè maos puisi, akadhi ponapa sè èsebbhuddhâghi penyair è ḍâlem puisi "Pornama è Pèngghir Sèrèng" èngghi panèka "ombâ'na potè bâng-tabângan" aghâmbhârrâghi nada atèna penyair sè senneng. Sè kapèng lèma' kodhu onèng ḍâ' amanat. Amanat èngghi panèka bâburughân beccè' sè èpaḍâpa'a penyair ḍâ' ka sè maos. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 28
Conto cara aparèng sangghemman ḍâ' ka sèttong puisi. Maos ḍhimèn puisi è bhâba ka'ḍinto TANG NYABȂ GHUN SAKERRA' Angghidhânna: Abdul Gani Satèya sèngko' manjheng Mandheng tokang tèngghâr Sarḍâḍu Bâlandhâ bân kamalaradhânna bhângsa È Lon-alon Lu'-ghulu' Tang nyabâ pajhât ghun sakerra' Tapè ta' tako' apèsa bi' tang raghâ Kalamon asabâb abhillâi naghârâ Sèngko' aromasa la ta' sèsèp ḍâri pasthè Tapè tolong lèllanè Tang mowa jhâ' sampè' tatoktok Kalabân kamalaradhân bân sapatuna Bâlândhâ. Tang nyabâ pajhât ghun sakerra' Tapè ta' tako' èkala' tokang tèngghâr Bâlândhâ Ta' tako' lobângngâ tèngghâr èpamaso' ka colo' È ḍinna' è Lon-alon Lu'-ghulu' Sangghemman ḍâri puisi kasebbhut è attas èngghi panèka: 1. Tema puisi è attas èngghi panèka kabângalanna orèng Madhurâ è ḍâlem ngaḍhebbhi kabhengngèsanna Bâlândhâ. 2. Rassa otabâ feeling puisi è attas èngghi panèka ta' narèmana è ḍâlem ngoladhi kabâḍâ'ânna naghârâ sareng bhângsa sè èjhâjhâ Bâlândhâ. 3. Nada puisi e attas èngghi panèka bâjhi' ka tèngka polana Bâlândhâ sè ampon ajhâjhâ ka naghârâ. 4. Pessen puisi è attas sè wajib ajâgâ ka amananna naghârâ èngghi panèka bârghâna naghârâ kasebbhut. Pakon 8.1 Sebbhuttaghi carana nyangghemme èssèna teks puisi ! 29 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Pakon 8.2 Maos ḍhimèn puisi è bhâba panèka lajhu parèngè sangghemman akor sareng conto è attas: Alako Berrâ' Apello Konèng Angghidhân: M. Hafid Effendy Rèng Madhurâ jhâjhulugghâ Lako berrâ' nyabâna, pello konèng komandhinna Sabbhân arè ajingjing sol-taghisol Namong nyarè nasè' saompa'an mongghu na'potona Rèng Madhurâ pellona èkapanḍi, napsona sè aghunjâk pagghun taḍâ' paḍâ Rèng Madhurâ, lakè' binè' alako berrâ' apello konèng. Tep-tebbhâ jhemjhem bân rajjhâ kabaḍâ'ânna rèng Madhurâ Alako berrâ' ampon dhâddhi kaoḍi'ânna Sèyang malem abhuru alako berrâ' apello konèng Rèng Madhurâ taḍâ' lajjânna Rèng Madhurâ taḍâ' lambânna Rèng Madhurâ kerras tapè akerrès Rèng Madhurâ kalonta tèngka polana Indikator: 4.1.3 Memahami Isi Teks Puisi untuk Dideklamasikan Lalampa'an 9 Deklamasi oca' asalla ḍâri bhâsa Latin èngghi panèka oca' Declaim sè ngèba artè maos sèttong hasèl sastra sèbujud puisi kalabân laghu otabâ ghulina bâḍân sè èkaghâbây pakakas bhântowan. Biyasana deklamasi akor sareng puisi. Orèng sè ngalakonè deklamasi èsambhât deklamator manabi lakè' bân èsambhât deklamatris manabi binè'. Tojjuwân deklamasi èngghi Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 30
panèka ngatorraghi pèkkèran sè bâḍâ neng puisi, kantos kaèndhâ'ânna oca' sè kalowar bân è pèrengngaghi sareng orèng laèn. Sa'ampona kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ ngaonèngè artè ḍâri deklamasi kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ jhughân parlo ngaonèngè èssèna teks puisi sè bhâḍhi è deklamasiaghiyâ. Ghâmbhâr 1.4: Sastrawan Maca Puisi (W.S. Rendra) Nokèl ḍâri Carana ka'angghuy ngaonèngè èssèna teks puisi ka'angghuy èdeklamasiaghi: 1. Maos puisi èli-bâli lajhu pahamè èssèna. 2. Sèrat bhâb-bhâb sè èkarassa parlo bân ca'-oca' sè segghut è yangghuy è ḍâlem puisi kasebbhut. 3. Kennalè sabâb aponapa puisi ka'ḍinto èyangghit sareng sè ngangghit. 4. Sarè ca'-oca' sè malarat lajhu sarè artèna. 5. Oddhi ka'angghuy mengapresiasi sareng ajhârbâ'âghi èssèna puisi kasebbhut kalabân aghuna'aghi bhâsa sè ghâmpang. 6. Sè akhèr èngghi panèka kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ abherri' tanḍhâ (tanḍhâ / paḍâ sareng koma, tanḍhâ // paḍâ sareng titi') neng puisi kasebbhut ka'angghuy nantowaghi ambu sabâtara otabâ ambu abâk abit. Conto carana ngaonèngè èssè teks puisi ka'angghuy èdeklamasiaghi 31 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Maos ḍhimèn puisi è bâbâ ka'ḍinto lajhu pahami èssèna Nèngnang Nèngghung Angghidhânna: Adien Nongghâl dzât/ Sè jhârbâ'âghi/ ... bhernèng/ ngacèrnang// Sè amorbhâ jhâgât/ ... Kongsè/ Maha Aghung// Nèngnang nènghung// Ta' nèng laèn/ sè èsembhâ/ Angèng/ ... Allah sè nongghâl// Dzat sè amorbhâ jhâghât/ Bân sadhâjâ mahlok// Èḍhâbuwaghi ḍâlem bâburughân/ ... Sanajjhân tang kabulâ kabbhi/ Ta' nyembhâ/... tor pa-maloppa/ ... ḍâ' dzat Sè nongghâl/ sampè' akhèr jhâman//... Dzat sè nongghâl nèko/ Pagghun ngeccèt cabbhi/ Tor sadhâjâ tombuwân/ è morbhâ jhâghât// Manossa oḍi' kongang mèlè/ Beccè' /... jhubâ'/ ḍâlem larjhâp tèngka'na// Bilâ taḍâ' bhâkal bâḍâ/ Bilâ ampon bâḍâ/ bhâkal taḍâ' polè// Sèttong pangrènget/ mongghu.... Ḍâ' sadhâjâ manossa// Nèngnang nènghung/ Ghumatè ...ḍâlem pèkkèr sè jhuntrong/ Tor ghulina atè/ sè jhekjhek// Ngalènèng/ ... ngaghungngaghi/ ... Dzat Sè Aghung// Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 32
Pakon 9.1 Sebbhuttaghi carana ngaonèngè èssèna teks puisi ! Pakon 9.2 Maos ḍhimèn puisi è bâbâ ka'ḍinto lajhu parèngè ḍhâ-tanḍhâ ka'angghuy èdeklamasiyaghi! MAÈLANG KERRONG Angghidhân: Suhanda Ènalèka tello polo lèma' taon Bulâ bân kanca tapèsa è bâbâna sonarra arè Atè tapèngkot ḍâlem sokma akanca maghârsarè Sa'arè akantha sabulân, Samènggu akantha sataon, Pangarep atè bilâ sè tatemmowa Ḍu... bilâ sè tatemmowa bân kanca Kerrong ta' marè-marè Sossa ta' potos sa'arè Bhunga ta' ghellem marè Kapèreng atemmowa saarè èpamarè Duh... Kanca saomorra arè Bilâ sè tatemmowa? Bilâ polè sè abhârengnga? Lahèr bân bhâtèn patang ngarep Bulâ bân kanca èlang ḍâlem mèmpè Bulâ bân kanca tatemmo è ḍâlem mèmpè Tello polo lèma' taon maèlang kerrong è konco'na sonarra arè È sa'at anyabâ takbir Rassana atè paḍâ jhumambhâr Duh... kanca tatemmo bulâ bân dhika ènalèka paḍâ dhibâsa Rambhut obân ta' kennèng tegghu' Calana lorghâ ta' bisa èkasabbhu' È sa'at samangkèn ampon paḍâ akompol è sèttong pasèmowan "Temmo Kerrong maèlang sossa" Senneng sossa taleppèt ḍâlem sa'arè 33 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Bhungana taḍâ' paḍâ Lahèr bhâtèn paḍâ nyapora Ḍu... kanca tor bhâlâ, Moghâ'â omor bân rajhekkè paḍâ lebbhur Jhemjhem atè pangarep saomorra Ana' poto atong-rontong saomorra Du... kanca sè taḍâ' tobugghâ Du'a' paḍâ nyapora lahèr bhâtèn Malar mandhâr tatemmowa è taon sè bhâkal ḍâteng Bherkat omor mora rajhekkè Jhemjhem atè pangarep salanjhângnga Indikator: 4.1.4 Memberikan Komentar terhadap Deklamasi Teman Terkait Kesèsuaian Vokal, Ekspresi, dan Gerak dengan Isi Teks Puisi Lalampa'an 10 È ḍâlem apareng sangghemmanna deklamasina kanca sè kodhu èsangghemme èngghi panèka: 1. Pannengnga deklamator otabâ deklamatris (Penampilan) Deklamator otabâ deklamatris è bâkto bâḍâ è attas pangghung kodhu ngaonèngè bhâb rasoghân sè èyaghem. 2. Intonasi Bhân-sabhân bhâris è ḍâlem puisi tantona ta' paḍâ carana aparèng tekanan, hal ka'ḍinto ghumantong ḍâ' deklamator otabâ deklamatris sè nafsèrraghi èssèna puisi. 3. Ekspresi Kakowadhân deklamator/deklamatris è ḍâlem nantowaghi artè sareng nafsèrraghi sè lerres ḍâri bhân-sabhân oca' è ḍâlem bhân- sabhân bhiri èterrossaghi ḍâ' bhân-sabhân paddhâ anḍhegghân bhâkal aparèng kesan ḍâ' raèna dhibi'. 4. Mimik otabâ ghulina bhâdhân. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 34
Deklamator otabâ deklamatris kodhu ngaonèngè mimik otabâ ghulina bhâdhân sè akor sareng artè bhân-sabhân bhâris 5. Tata tertib. Sabâgiyân tata tertib ka'angghuy deklamasi. a. Manjheng sè bhâghus è attas pangghung. b. Aparèng hormat ka juri cokop mamabâ sèra sakonè'. c. Rasoghân kodhu makapèncot tor masenneng akor sareng tema puisi. d. Ngaḍhep ḍâ' ka sè nèngghu. e. Maos bhul-ombhullâ puisi sareng sèbbhut asmana penyair. Pakon 10.1 Sèbbuddhâghi sè parlo è sangghemmè è bâkto deklamator /deklamtris adeklamasiyaghi puisi! Pakon 10.2 Maos puisi è bâbâ ka'ḍinto è aḍâ'na kellas kalabân marèngè ḍâ- tanḍâ è ḍâlem puisi kasebbhut! SOMOR TANTO Angghidhân: M. Hafid Effendy Berrit jhâjhulugghâ Berrit kalontana Berrit mongghu ḍâ' sè parcajâ Somor tanto aèngnga lebbhur sombherrâ kaoḍi'ân Somor tanto namong rèng kona sè tao Somor tanto namong rèng sè angrasa seppo sè tao Tarkaḍhâng angrasa berrit Esèttong panemmo sè taḍâ' paḍâ Aghumbâ' aèngnga lebbhur Ngacèrnang bhersè bân asrè Sombher sè ta' bu-ambu Kakobâsa'anna sè Aghung taḍâ' paḍâ Tapè bilâ taḍâ' rokat, dhâddhi berriddhâ ḍâ' sakabbhinna bhâlâ tatangghâ Namong rèng sè semma' ka sè Aghung sè bisa arabât 35 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Somor tanto, tantona ella kalonta Somor tanto tantona majhembhâr ka atè Somor tanto tantona dhâddhi sombher kaoḍi'ân Somor tanto tantona malebbhur ḍâ' rajhekkè Pakon 10.3 Ngerèng sangghemmè puisi sè è èdeklamasiyaghi kancana! Pakon 10.4 Èyatorè carakan Madhurâ è bâbâ panèka salèn ḍâ' latèn Madhurâ! 1. ?puIsi bd[s [kon bd [s [mo[dxn\, 2. ?[co[nTon puIsi [kon [aynTrn pnÒ|n\, 3. ?[ao[r= [sal[ko[n [dskLLmsi[asmB[tDkLm[to/ mnbil[kh. 4. ?amn[tH=gip[nk senPesSe[nS[kofu[ppdphdh[s[a [tojJ|. 5. ?ch[aochfdzNmPuIsiagnÔ|h ssÒ`. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 36
Uji Kompetènsi Pangajhârân 1 A. Lèngkerrè horop a, b, c, d, otabâ e mènangka jâwâbhân sè palèng lerres ḍâri pètanya è bâbâ panèka! 1. Puisi sè maghut ḍâ' atoran-atoran è sebbhut puisi .... a. Pusis kona b. Puisi anyar c. Puisi mantra d. Puisi karmina e. Sair 2. Sè bânnè tamaso' unsur bhâtèn puisi èngghi panèka .... a. Tema b. Amanat c. Rima d. Nada e. Teks 3. Imaji panèka bâḍâ 5, sè bânnè tamaso' ḍâ macemma imaji èngghi ka'ḍinto.... a. Taktil b. Visual c. Olfaktori d. Auditif e. Psikologis KASTA Pangarep bisa ècanḍhâk Ètegghu'i terro èpasèkkenna Pola bisa èkaè'aghi ka ngen-angen Dhâddhiya ghambhâr gântheng Nyonar sè cekka' ḍâlem oḍi' Sèkobâsa ghâmbhârrâ laèn Ghâmbhâr sokkla Ta' bisa aobâ Abârna hakèkat 37 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Ro'om hèkmat Ta'ḍugghâ Namong bisa kasta 4. Rima bait sè kapèng sèttong ḍâri puisi è attas èngghi panèka ..... a. a, a, b b. a, b, a c. b, b, a d. b, a, b e. b, b, a, a 5. Bâgiyân ḍâri pèlèyan oca' sè èpadhâddhi larik bân bait èsebbhut .... a. Makna b. Bait c. Monyè d. Artè e. Pantun 6. Èssèna puisi kalabân sederhana bâḍâ lèma' bâgiyân. Sè bannè èssèna puisi èngghi panèka .... a. Oca' b. Larik c. Bait d. Rima e. Kuplet 7. Artèna lugas è ḍâlem puisi èngghi panèka .... a. Oca', frasè otabâ okara sè artèna paḍâ sareng artè sè bâḍâ è ḍâlem kamus. b. Sè ngangghit puisi aghâḍhuwi maksot ka'angghuy para maos bisa arassa'aghi ponapa sè èkarassa sè ngangghit lèbat pangoladhân, pèkkèran. c. Sè ngangghit puisi aghuna'aghi oca' sè artèna alebbiyân ḍâri artè sè èka'anḍi' oca' kasebbhut. d. Oca' sè palèng bânnya' èghuna'aghi otabâ oca' sè sègghut è li- bâli sareng sè ngangghit puisi e. Oca' sè è pelè sareng sè ngangghit Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 38
39 8. Amanat è ḍâlem puisi bisa èyartè'è dhibi' sareng para maos, namong hal ka'ḍinto ajjhâ' kantos locot ḍâri .... a. Tema bân èssè b. Rima c. Sè ngangghit d. Sè maos e. Okara ḌÂRI TANA DHISA Mèmpè - mempè Mongkasè atè Mamango jhennona paḍi Lèrap bârnana maghuḍhi Kalamon jhâtmèka Mosèm panèn ta' katompangan bhâlâi Kajhemjhemman moḍḍhâ ngongghâi Sapa sè asompa? Nanḍhingè langngè' Anga'na ngobhengngè Lanḍhuna sabâ Sè bhâkal ngaḍebbhi Mosèm panèn rajâ Maddhâ jhâ' tamen kaojhubhân Kabhâjjhrâ'ân sè pon kacator Ongghuna bâḍâ sè ngator Mabânnya'a asokkor 9. Amanat ḍâri puisi è attas èngghi panèka .... a. Ajjhâ' ojhub b. Mosèm panen c. Ajjhâ' acatoran d. Bâḍâ sè ngator e. Tana sabâ sè lanḍhu Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
10. Kompolan larik sè tasoson kalabân bhâghus èsebbhut .... a. Oca' b. Monyè c. Larik d. Bait e. Otama B. Jâwâb pètanya è bâbâ panèka kalabân jhârna'! 1. Sebbhuttaghi cara ngaonèngè pesen otabâ amanat sè bâḍâ è ḍâlem puisi! 2. Sebbhuttaghi bân jhârbâ'aghi ponapa'an bisaos sè tamaso' struktur fisik puisi! 3. Jhârbhâ'aghi carana menganalis unsur - unsur puisi! 4. Jhârbhâ'aghi carana menginterpretasikan teks puisi! 5. Sebbhuttaghi ponapa'an bisaos se dhâddhi panilaian komentator ḍâ' para deklamator otabâ deklamatris Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 40
Pangajhârân 2 Tema: Lingkungan Hidup Kompetensi Dasar 3.2 Mengidentifikasi, memahami, dan nganalisis peristiwa budaya daerah sesuai dengan karakteristiknya. budaya 4.2 Menanggapi peristiwa daerah sesuai dengan karakteristiknya. Indikator 3.2.1 Mengidentifikasi peristiwa budaya daerah. 3.2.2 Nganalisis unsur budaya daerah yang berupa kegiatan partèngkan adat setempat. 3.2.3 Membandingkan karakteristik beberapa kegiatan peristiwa budaya. 3.2.4 Memahami pesan moral yang terkandung dalam peristiwa budaya. 3.2.5 Menyimpulkan pesan moral dalam peristiwa budaya. 4.2.1 Menginterpretasi isi peristiwa budaya. 4.2.2 Menjelaskan karakteristik peristiwa budaya. 4.2.3 Menanggapi peristiwa budaya. 4.2.4 Menulis tentang laporan mengunggahnya ke internet. kegiatan peristiwa budaya dan Ghâmbhâr 2.1: Peta Bhâbâ Jhâbâ-Madhurâ è Jhâbâ Tèmor èsebbhut Daerah Tapalkuda 41 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Indikator: 3.2.1 Mengidentifikasi peristiwa budaya daerah Lalampa'an 1 Sè kabidhân, ngèrèng kaulâ sadhâjâ areng-sareng adu'a' ḍhimèn kalabân èseppowè sareng ghuru. Saterrossèpon, sabellunna alampa'aghi Pakon neng bhâb panèka, sampèyan langkong ḍhimèn kodhu ngaghâli ponapa sè èsebbhut bhuḍhâjâ, bhuḍhâjâ daerah, bhuḍhâjâ lokal, daerah tapalkuda sareng peta bhuḍhâjâ sè bâḍâ è Jhâbâ Tèmor. Namong, sabellunna ngèrèng ponapa sè èsebbhut bhuḍhâjâ. Bhuḍhâjâ èngghi panèka budaya daerah sesuai dengan karakteristiknya (nya = karakter Madura). Dhinèng karakter Madhurâ parlo èkaghâli jhâ' sajjhegghâ pengislaman Madhurâ neng abad XVI M, ècathet tor èkacator sareng kolonial Bâlândhâ jhughân sareng colonial Inggris, jhughân sareng para sarjana asing, èsebbhut sapanèka: " Sè èsebbhut orèng Madhurâ èngghi panèka Orèng sè nganot aghâma Islam, sè malolo mabi Bhâsa Madhurâ manabi bâḍâ neng po'-compo'na, tor marduli ḍâ' kabâḍâ'ân alam sakobhengnga sarta marduli ḍâ' bhâlâ krabâ sareng tatangghâ. Ḍâri tello' karakter bhuru, tantona bhuḍhâjâ Madhurâ tombu jhurbhu. Bhâb bhuḍhâjâ panèka sadhâjâ bhâḍhi èjhârbhâ'âghiyâ neng indikator pangajhârân kapèng ḍuwâ' panèka. Tha-mantha tor èn-malaèn cem-samacemma bhuḍhâjâ sè kalampan ḍâlem kaoḍi'ânna masyarakat daerah. Èmoḍhi ! (1) Sè èsebbhut bhuḍhâjâ èngghi panèka sadhâjâ lalampan sè tor èyasèllaghi sareng akal, pèkkèran èlampa'aghi neng oḍi'èpon rèng-orèng ghâpanèka. saghâlimpo' orèng (2) Bhuḍhâjâ sè asallèpon ḍâri ritual-magis, èngghi panèka bhuḍhâjâ sè asallèpon mènangka pakakas neng lalampan partèngkan kaghâma'an akadhi ritual ka'angghuy aghâma sabellunna aghâma Islam kasebbhâr è Madhurâ. (3) Bhuḍhâjâ daerah èngghi panèka bhuḍhâjâ sè namong bâḍâ neng sèttong kennengngan, artè'èpon bhuḍhâjâ kasebbhut ta' paḍâ sareng bhuḍhâjâ è kennengngan laènna. (4) Bhuḍhâjâ lokal èngghi panèka bhuḍhâjâ sè aropa'aghi bâgiyân ḍâri bhuḍhâjâ daerah, sè neng bhân-sabbhân kennengngan è daerah, Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 42
kasebbhut ta' paḍâ. Contowèpon neng sèttong dhisa è Kampong Lao' bârghâna abhuḍhâjâ'âghi hadrah tapè è Kampong ḍâjâ abhuḍhâjâ'âghi penca' silat. (5) Daerah Tapalkuda èngghi panèka daerah èpon bârghâ Madhurâ è Jhâbâ Tèmor akaḍhi Bândâbâsa, Situbândâ, Probolinggo, Bhâsokè, Jember sareng Lomajhâng. (6) Peta Bhuḍhâjâ Jhâbâ Tèmor mènorot Panalèktèghân Dinas P dan K Propinsi Jawa Timur, è Jhâbâ Tèmor bâḍâ 10 daerah bhuḍhâjâ (7) Dhinèng sè èsebbhut Madhurâ neng 10 daerah bhuḍâjâ Jawa Timur ghâpanèka bâḍâ 3 èngghi panèka bhuḍhâjâ Madhurâ polo, bhuḍhâjâ Madhurâ Bhâbiyân sareng bhuḍhâjâ Madhurâ Kangèyan. Buku panèka namong ajhârbhâ'âghi bhuḍhâjâ Madhurâ polo, jhughân sakonè' ajhârbhâ'âghi bhuḍhâjâèpon rèng Madhurâ è Daerah Tapalkuada. Ca'èpon sejarah, rèng Madhurâ è Bândâbâsâ asalla ḍâri Songennep. Pakon 1.1 a. Mènorot pamangghina sampèyan aponapa bhuḍhâjâ ma' èsebbhut hasèl pamèkkèran saghâlimpo' orèng? Manabi namong hasèl pamèkkèran sèttong orèng ra-kèra bisa èsebbhhut ponapa? b. Rembhâk sakanca'an. Ponapa maksoddhâ ca'-oca' è bâbâ panèka ! - bhuḍhâjâ - bhuḍhâjâ daerah - bhuḍhâjâ lokal - daerah tapalkuda - peta bhuḍhâjâ - Madhurâ polo Pakon 1.2 Partèngkan bhuḍhâjâ sè asèpat ritual -magis. èngghi panèka bhuḍhâjâ sè asallèpon mènangka Pakakas neng lalampan partèngkan kaghâma'an. 1. Èmodhi: Ritual, èngghi panèka partèngkan kaghâma'an artè'èpon partèngkan sè akaè' sareng sarè'at aghâma opamaèpon ngalampa'aghi tasyakkuran, ḍu'a' areng-sareng marghâ aromasa kèngèng tambâ'ân rajhekkè ḍâri Sè Aghung, Allah SWT. 43 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Konsep partèngkan Magis , aropa'aghi kaparcajâ'ânna para bhuju' ḍâ' bâḍâna alam gaib, akaḍhiyâ aparèng pangartèyan ḍâ' bâḍâna sè Araksa sè aropa, mongghu orèng Islam èsebbhut Ghustè Allah, ḍâ' aghâma sè laènna èsebbhut Dhibâ, dedemit, ejjin, sètan sè èsebbhut Erroh Alos. Orèng sè lalampa'anna akanthè' sareng magis mongghu orèng ghâpanèka magis èyangghep angghâḍhuwi kakowadhân sè aparèng nilai tambah ḍâ' orèng sè ngobu. Bâḍâ ḍuwâ' macem kakowadhân magis, èngghi panèka magis potè sareng magis celleng. Magis potè Orèng sè kaparèngan nilai tambah ghâpanèka lajhu aḍhukonè aparèng tambhâ ka orèng sakè', aḍhukonè jhughân manabi bâḍâ sè bhubhut ngalahèrraghiyâ, otabâ ritual matoron parao. Magis celleng kadhiyâ sè è ka'anḍhi' ḍhukon sè macalaka'an orèng akaḍhi tokang sèhèr, namong è Madhurâ magis celleng pan̩ èka bâḍâ nangeng ta' moḍḍhâ. Orèng Islam parcajâ ḍâ' bâḍâna akhèrat, parcajâ ḍâ' bâḍâna Ghustè Allah, Erroh, Malaikat sareng Jin. Namong sabâgiyân orèng Islam Madhurâ ghi' bâḍâ sè parcajâ ka kakowadhânna magis, kadhiyâ manabi terro mola'a otabâ macalaka'a orèng. 2. Sobâlân: È kampongnga otabâ è dhisana sampèyan bâḍâ ḍhukonna? Manabi bâḍâ ḍhukon ponapa? Pakon 1.3 Talèktèghi! 1. Samangkèn orèng Madhurâ ampon nganot aghâma Islam sadhâjâ. Ritual ponapa sè bâḍâ neng dhisana sampèyan sè ra-kèra ongghu- ongghu sokkla sè akor sareng sarè'at Islam? 2. Sebbhuttaghi jhughân cem-macemma Ritual sè ra-kèra asalla bânnè ḍâri sarè'at aghâma Islam. Pakon 1.4 Èyatorè bhânḍhingngaghi bhâb sè bâḍâ è bâbâ panèka sareng sakanca'an! 1. Neng dhisana sampèyan bâḍâ saponapa kampong? 2. Ponapa neng sadhâjâna kampong è dhisana sampèyan paḍâ ghâḍhuwân bhuḍhâjâ bi'-dhibi? 3. Manabi bhunten, sebbhuddhâghi bhuḍhâjâ ponapa bisaos, otamana bhâb tatèngghun! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 44
Pakon 1.5 Sobâlân! 1. Jhârbhâ'âghi bhâb bhuḍhâjâ lokal. 2. Jhârbhâ'âghi bhâb bhuḍhâjâ daerah Pakon 1.6 Maos patètè ghâncaran è bâbâ panèka tor carèta'aghi polè è aḍâ'na kellas kalabân bhâsana sampèyan dhibi'! Daerah Tapalkuda Daerah Tapalkuda èngghi panèka daerah hunian Orèng Madhurâ è pasèsèr ḍâjâ sareng tèmor è Jhâbâ Tèmor akadhi Probolinggo, Situbândâ, Bândâbâsa, Jember, Lomajhâng, jhughân Bânyuwangi. Neng Daerah Tapalkuda ghâpanèka orèng Madhurâ ampon oḍi' toron-binoron ngabiḍhi abad XVIII. Ènalèka ghâpanèka neng Songennep èparènta sareng Bhindhârâ Saot, èngghi panèka è taon 1749. Marèntana Bhindhârâ Saot, marghâ salèrana èkaraka sareng Dhin Aju Rasmana sè è bâkto ghâpanèka aghântè almarhum rakana, èngghi panèka Radhin Tirtonegoro, mènangka bhupatè Songennep. Sa'amponna Bhindhârâ Saot èkaraka Radhin Aju Rasmana, salèrana sareng Kompennè Bâlândhâ èyangkat ngadhek bhupatè Songennep neng taon 1750, lajhu ajhâjhuluk Tumenggung Tirtonegoro. Namong bânnya' kaom nèngrat ta' saroju' marghâ Bhindhârâ Saot èyangghep bânnè toronan nèngrat, èyangghep orèng dhisa. Mèlana kaom nèngrat Songennep sè ta' saroju' ghâpanèka lajhu ngallè ka daerah sè samangkèn èsebbhut Daerah Tapalkuda ghâpanèka. Kaom nèngrat ghâpanèka jhughân abhâkta bânnya' maghârsarè mènangka ra'yattèpon. Salaèn ghâpanèka, bânnya' jhughân rèng-orèng sè noro' buntè' ngallè ḍâri kennengngan la̩ ènna è Madhurâ. Rèng-orèng bhuru aengghun è kennengngan sè anyar ghâpanèka lajhu noronnaghi orèng Madhurâ sè bâḍâ samangkèn è Daerah Tapalkuda kasebbhut. Salaèn ghâpanèka bâḍâ jhughân kebijakan Bupati Mekkasân sè asmana Radhin Abdul Jâbbâr Kertomiprojo neng taon 1922 alèllanè ra'yaddhâ ngallè jhughân ka Daerah Tapalkuda, sareng kottha-kottha palabbhuwân è polo Jhâbâ akadhi palabbhuwân Tanjung Perak, Palabbhuwan Semarang, sareng Tanjung Priok (Pamekasan dalam Sejarah, 2006). Sè sapaneka èyarep nyopprè ra'yaddhâ bhuru ngaollè kaoḍi'ân sè langkong saè katèmbhâng neng kennengngan asalla è Madhurâ. 45 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Rèng-orèng sè kaèdhi ngallè bhuru marghâ è Madhurâ ta' ghâḍhuwân tana ka'angghuy atanè, namong ngala' dherrebbhân otabâ ngala' ombhâlân ka orèng sè anḍi' tanè. Bânnè namong ngallè ka Daerah Tapalkuda mènangka tokang sè ngala' dherrebbhân è persèl bhâko, ettè, otabâ kopi bisaos, nangèng bânnya' jhughân sè nyarè kasap è palabbhuwân Jhângkar è Panaroghân, Tanjung Tembaga è Probolinggo, Ketapang è Bânyuwangi kantos samangkèn katoronanna rèng-orèng ghâpanèka bânnya' sè è Daerah Tapalkuda dhâddhi rèng tanè. (ASAS, 2015 Madura dalam sebuah potret). Indikator: 3.2.2 Nganalisis unsur budaya daerah yang berupa kegiatan partèngkan adat setempat Lalampa'an 2 Sè kabidhân, neng lalampa'an kapèng ḍuwâ' panèka, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb nganalisis unsur budaya daerah yang berupa kegiatan partèngkan adat setempat, ngèrèng areng- sareng maos du'a' ḍhimèn. Ghuru makon morèd ka'angghuy adu'a' areng-sareng. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon è bâbâ panèka, kodhuna èkaghâli saè carana nganalisis unsur budaya daerah yang berupa kegiatan partèngkan adat setempat. Salaèn ḍâri ghâpanèka, tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, akadhi cap-ocabhânna orèng seppo: o Mowang sarka kodhu ka kennengnganna. o Mon copa la ghâgghâr ka tana ta' kennèng èjhilât polè. Partèngkan adat è Madhurâ mamolanna mènangka partèngkan ritual kaaghâma'an. Ė Madhurâ sabelunna bârghâèpon narèma tor nganot aghâma Islam ampon èkennal mènangka ommat Hindu otabâ Bhuddhâ sè talèbât ta'at ajhâlânnaghi sarè'at aghâmana. Ompamaèpon rè-karèna jhâman animisme sèka'ḍimma è jhâman ghâpanèka talèbât mojjhâ arwah ju'-bhuju' bekkassa ta' èlang pagghun sareng na' poto Madhurâ sanarè ampon nganot aghâma Islam ghi' bâḍâ sè ngobbhâr dhupa otabâ mènnyan neng kennengngan sè èyangghep sèngèt akadhi kajuwân otabâ Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 46
bâto rajâ. Ė ghi' ka'iyâ èjâkènè mènangka kennengnganna erroh ju'- bhuju'. Samangkèn lalampan sè abujut ngobbhâr dhupa otabâ mènnyan sareng nyabâ' bu'-sobu' jhâjhân pasar èyangghep bhuḍhâjâ. Akadhi ngobbhâr mènnyan neng paddhuna talon sè ènangghâlâ'â, otabâ akadhi mowang kom-koman kembhâng bhâbur è tapa' ḍângḍâng, èsebbhut mowang sangkal, maksoddhâ mowang bhâlâi. Pakon 2.1 Salastarèna na'-kana' maca teks è attas, sè laèn lajhu ghilirân nyangghemmè èssèna teks ghâpanèka! Pakon 2.2 Bâca'an è bâbâ panèka maos patètè, salastarèna èmaos pas rèngkes ngangghuy bhâsana dhibi'! Maos Patètè! Ojhung Ojhung èngghi panèka bhuḍhâjâ tradisional rè-karèna lalampan religi magis jhâman kona è Madhurâ. Namong bisaos samangkèn ta' saḍhâjâ kennengngan è Madhurâ sè ngalampa'aghi artèèpon namong sabâgiyân kennengngan è Madhurâ sè ghi' ngalampa'aghi otamaèpon neng pasèsèr ḍâjâ akaḍhi è dhisa Aèngmèra, Kacamadhân Bâtopotè Kabhupatèn Songennep. È kennengngan ghâpanèka pagghun malarat aèng, ponapa polè manabi kalerressan nèmor kara. Neng dhisa Aèng Mèra namong bâḍâ sèttong somor sè ènyamaè somor sè Pènangcangka. Manabi somor ghâpanèka ampon asat sombherrâ, bârghâ dhisa Aèngmèra ampon laèp aèng. Sè sapanèka ngabidhi ghi' jhâman kona, manabi ampon asat aèngnga somor sè Pènangcangka bârghâ dhisa Aèngmèra lajhu ngalampa'aghi rokat ritual magis sè aropa tangghâ'ân Ojhung. Ka'angghuy mènta ojhân ḍâ' ka Sè Araksa bhumè. Ojhung panèka aropa tokar. 47 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Ghâmbhâr 2.2: Amaèn Ojhung Èpetthèk ḍâri Buku Madura dalam sebuah Potret (Asas, 2015) Èn-maènan sè èlampa'aghi sareng ngangoḍâdhân neng dhisa Aèngmèra. Dhimèn sadhâjâ dhisa è pasèsèr ḍâjâ kabhupatèn Songennep paḍâ mabâḍâ Ojhung otamaèpon nalèka ghi' jhâman rato, sabâb Bâto Potè ḍhimèn onèng dhâddhi pusat karajhâ'ân Songennep. Ghi' ngè-tangè èbâḍâ'âghiyâ rokat, ngangoḍâdhân dhisa Aèngmèra ampon alatè amaèn Ojhung. Mènorot cator para seppo dhisa Aèngmèra, sè amaèn Ojhung panèka kantos loka, sakonè'na bhâdhânna sè èkennèng pokol kantos beddheng. Ghi' jhâman kona manabi Ojhung parappa'na dhâddhi, tarkaḍhâng sakèng hoso'na sè salang pokol kantos bâḍâ sè tasambhet, mèlana ka'angghuy nyegghâ sè sapanèka lajhu èbâḍâ'âghi ellèt, otabâ sè èsambhât bhâbhuto, èngghi panèka orèng sè bhâḍhi mèsa sè pareppa'na amaèn Ojhung manabi ampon hoso'. Sè amaèn Ojhung panèka ngangoḍâdhân sè saghânḍhing omorra sareng rajâna bhâdhânna. Serrèna Ojhung panèka aropa'aghi rè-karèna bhuḍhâjâ religi-magis sè amaèn ta' èbâjâr, sabâb sè amaèn aromasa ghâḍhuwân kawâjibhân moral ka'annghuy kaparlowan dhisa. Salaèn ghâpanèka, bâḍâ atoranna èngghi panèka sè bisa èpokol namong ḍâri tabu' ka attas, ta' kèngèng mokol mowa, mala mowa mabi topong ka'angghuy ta' kennèng pokol. Sè amaèn ta' ollè anapso ka'angghuy nganèyajâ mosona. Serrèna Ojhung panèka asèpat religi-magis taḍâ' sè kala taḍâ' sè mennang sè amaèn namong ghâḍhuwân sèttong tojjhuwân Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 48
èngghi panèka nekkanè rokat mènta ojhân. Mèlana sè amaèn èrabât sareng orèng sè ahli magis. Sè ahli magis panèka èyangghep ghâḍhuwân kakowadhân makala moso sè pareppa'na amaèn Ojhung, ompamaèpon: kol-pokolla lajhu potong, sè aojhung lajhu lemmes, kalengnger. Namong loka marghâ kennèng pokol biyasana sareng sè Ahli magis (sè ngellèsè ) orèng sè loka ghâpanèka lajhu èyosap lokana, loka bhuru lajhu èlang ta' alampat. Ojhung ta' apangèrèng tabbhuwân saronèn tapè ètoro'è monyèèpon ḍhungḍhung (ḍâri kaju rajâ sè èlobângè akadhi thongthong ḍâri perrèng) sè èsebbhut Okol. Sa'abiddhâ addhuwân Ojhung Okol terros ètabbhu èpakajâ. (Ėsalèn ḍâri buku : Madura dalam sebuah potret, ASAS, 2015) Pakon 2.2 Rokat Rokat, èngghi panèka salameddhân sè malolo èbâḍâ'aghi sareng bârghâ dhisa neng bhân - sabbhân dhisa è Madhurâ. Namong tarkaḍhâng dhisa sèttong sareng laènna bâḍâ sè abhuḍhâjâ'âghi rokat sè ta' paḍâ. Sè bâḍâ è dhisana sampèyan rokat ponapa nyamana? Pakon 2.3 Rokat mènangka salameddhân sè ta' cèccèr ètoro'è Kembhâng jhâman Bhâbur sareng Jhâjhân Pasar. Rokat èbâḍâ'âghi ngabidhi sabellunna aghâma Islam èyanot rèng Madhurâ. Mèlana Rokat akaè' sareng kaparcajâ'ân kona sabelunna aghâma Islam. Parlo èkaonèngè jhâ' aghâma Hindu sareng Bhuddhâ sabellunna ampon dhâddhi aghâma sè mapan mongghu ka rèng Madhurâ. Sa'amponna jhâmannèpon Wali Sanga' sadhâjâ rèng Madhurâ ampon nganot agâma Islam. Ngèrèng jhâbhârrâghi pajhârna'. Ponapa sè ènyamaè; Jhâjhân Pasar, Kembhâng Bhâbhur, Tapaḍângḍâng? Jhârbâ'aghi! Èmodhi ! Neng jhâman Wali sanga' nalèkana aghâma Islam ghi' bhuru maso' ka Madhurâ Wali sanga' malaèn kabiyasa'anna masyarakat sè asalla tradisi religi tor ka' ḍimma sè sokkla kabiyasa'an adhât. Ta' sadhâjâ sè asalla ḍâri religi èpaèlang, namong caranya ampon èkorangè magis èpon, mèlana 49 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
lalampan mowang sangkal kalabân ngobbhâr dhupa, sanarè jhâjhân pasar tor mowang aèng komkoman kembhâng bhâbur è tapa' ḍângḍâng, jhughân mabâḍâ rokat dhisa ghi' pagghun èlampa'aghi sanarè rèng Madhurâ ampon aghâḍhuwi bâtek Islami. Pakon 2.4 Sè kappra èbhân-sabbhân dhisa è Madhurâ, bârghâna malolo mabâḍâ Rokat Dhisa. Ngèrèng carèta'aghi lalampan Rokat Dhisa sè èlampa'aghi neng dhisana sampèyan! Pakon 2.5 Religi - magis èngghi panèka abujud ponapa mènorot pamangghina sampèyan? Èyatorè jhârbâ'aghi! Indikator: 3.2.3 Membandingkan karakteristik beberapa kegiatan peristiwa budaya Lalampa'an 3 Sè kabidhân, neng lalampa'an kapèng tello' panèka, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb membandingkan karakteristik beberapa kegiatan peristiwa budaya, ngèrèng areng- sareng maos du'a' ḍhimèn. Ghuru makon morèd ka'angghuy adu'a' areng-sareng. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon è bâbâ panèka, kodhuna èkaghâli saè carana membandingkan karakteristik beberapa kegiatan peristiwa budaya. Salaèn ḍâri ghâpanèka, tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, akaḍhi cap-ocabhânna orèng seppo: o Lalakon sè bhâghus rèya Cong, lalakon sè bâḍâ ghunana, jhâ' sampè' ngokèr dhâlika." o Dhâddhi orèng kodhu narèma bâḍâna, sanaos kakobâsa'anna molaè korang." Èmodhi ! Para Ulama Islam è Madhurâ ampon ngaghâli jhâ' ngobbhâr mènnyan manabi mola'anna aghârâp tana ka'angghuy atatamen è talon sareng nyonson posaka kalabân kokossa dhupa sè èyobbhâr è po'-compo' Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 50
neng bhân-sabbhân malem Jum'at, ghâpanèka tradisi sabellunna Aghâma Islam è Madhurâ. Ulama ta' alanglang sabâb ngobbhâr mènnyan è talon bâuna mènnyan sè èyobbhâr bisa ngojuk olar ḍâri talon sè èghârâbbhâ. Tor nyonson dhupa neng malem Jhuma'at maḍâteng bâu ro'om neng ḍâlem roma. o Ponapa è compo'na sampèyan manabi malem Jhuma'at ngobbhâr dhupa? o Ngobbhâr dhupa maksottèpon ètojjhuwâghi ka'angghuy ponapa? Pakon 3.1 Èyatorè karembhâk sakanca'an maksot ca'-oca' sè malarat sè ampon èpakompol è bâbâ panèka, mon ta' èpangghi artèna, èyatorè nyambhut kamus neng perpustakaan. Pas sarè oca' sè ta' èkaonèngè artèna ghellâ'! = ... a. Tegghâl =... b. Ngellèsè =... c. Bâ'-sabâ' =... d. Sasajhin =... e. Sè Araksa =... f. Gombor =... g. Jhâjhân pasar h. Ngobbhâr mènnyan =... i. Ritual -magis =... j. Katèghâ èngghi panèka sala sèttong ḍâri tètè masa. Sebbhuttaghi tètè masa sè laèn ! Pakon 3.2 Bhuḍhâjâ sè aghânḍhu' Ritual -magis èngghi panèka sadhâjâ lalampan sè asallèpon ḍâri kaparcajâ'ânna rèng Madhurâ sabellunnna rèng Madhurâ nganot aghâma Islam. Akadhi ngobbhâr mènyan è talon, ngobbhâr dhupa ka'angghuy nyonson posaka akadhi tombhâk otabâ kerrès, nyabâ' sasajhin ka'angghuy Sè Araksa è bâbânâ kajuwân rajâ. Jhughâ mowang aèng komkoman kembhâng bhâbur neng tapa ḍângḍâng. 1. Ponapa è kampongnga sampèyan bâḍâ sè ngalampa'aghi ngobbhâr mènnyan è talon ? 51 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
2. Manabi bâḍâ ponapa maksotta? 3. Ponapa è kampongnga sampèyan bâḍâ sè ngalampa'aghi ngobbhâr ḍhupa è bâkto malem Jhuma'at, ponapa maksotta? 4. Jhughân mènorot para seppo è dhisana sampèyan ponapa sabâbbhâ Al Qur'an èsonson è sanèyap malem Jhuma'at ? Pakon 3.3 Èmodhi! Oca' Sè Araksa saèstona ampon bâḍâ nalèka jhâman pamojhâ'ân erroh nenek moyang , Insyaallah mamolanna sè èmaksot èngghi panèka Ghustè Allah. Namong jhughân ta' sapanèka, sabâb è jhâman animesme manossa mojjhâ panotanna Sè Gaib sè èparcajâ bâḍâ neng kajuwân otabâ bato rajâ. Sè Gaib otabâ Sè Araksa ghâpanèka èsebbhut jhughân Dedemit. Namong mènorot Aghâma Islam Ghustè Allah ta' nyèpta dedemit. Ghustè Allah namong nyèpta Malaikat, Jin, manossa, bu-tombuwân, kèbân, sareng jhuko'. Malaikat malolo atasbi tor ngalampa'aghi pakonna Allah SWT, namong bâḍâ sè nyalèndhâ kasorang èngghi panèka katoronanna ejjin sè anyama Iblis, mokong ḍâ' parèntaèpon Ghustè Allah, karana parnyo'onanna ḍâ' Ghustè Allah kaèdhin ka'angghuy nyobhâ manossa kantos akh̩ èr jhâman, Ibblis kantos samangkèn nyobhâ manossa. Manossa sè manot ḍâ' Iblis lajhu dhâddhi kabulâna. Jin lakè'-binè' bâḍâ sè Islam bâḍâ sè bhunten. Jin sè bânnè Islam panèka dhâddhi kabulâna Ibblis, kabulâna Ibblis ghâpanèka sè dhâddhi dedemit sè malolo nyobhâ ka manossa. Mènorot pamangghina sampèyan, neng aghâma Islam oca' "sè araksa" paḍâ sareng ponapa? Seḍḍheng oca' "dedemit" paḍâ sareng ponapa? Jhârbâ'aghi! Pakon 3.4 Pajhât abhuḍhâjâ'âghi kaparcajâ'ân magis sabellunna Aghâma Islam èyanot masysarakat Madhurâ ghi' bâḍâ sè ngalampa'aghi kantos samangkèn ampon ḍhâddhi tradisi. Contowèpon: Rèng Madhurâ bilâ asalameddhân ta' cèccèr jhâjhân pasar sè ètoro'è kembhâng bhâbur, èngghi panèka kembhâng racok lèma'. Kembhâng bhâbur panèka èyangghep mènangka parlambhâng sèpat lèma' Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 52
sè manyèttong sèpattèpon Sè Araksa, sèpat-sèpat bhuru kaḍhâḍḍhiyân ḍâri sèpat bellâs, sèpat mèyara, sèpat lambhâ' sareng sèpat mamosna. Tamaso' jhughân Jhâjhân pasar. Èmodhi ! Neng Aghâma Islam bâḍâ jhughân sè asèpat magis èngghi panèka jâkèn tor kodhu parcajâ ḍâ' lalampan Isra'-Mi'raj Kanjeng Nabbhi Muhammad SAW. Aponapa ma' kodhu parcajâ ? Nabbhi Muhammad SAW alampa'aghi Isra' sareng Mi'raj namong ḍâlem bâkto samalem. Lalampan sè sapanèka talèbât mostaèl ta' maso' ka akal manabi taḍâ' kakowadhân gâib, sè abhânto ta' k̩ èra kadhâddhiyân. Sèpat magis ḍâri Mi'raj katèngal ḍâri tapangghina Kanjeng Nabbhi sareng Ghustè Allah Sè Amorbâ Jhâghât. Ė ḍâlem aghâma Hindu tombuwi carèta sè èsebbhut mitos, èngghi panèka carèta macem ghâpanèka sè nyarèta'aghi tapangghina orèng-orèng saktè sareng para Dhibâ neng Kayangan. Kayangan ḍâlem carèta ghâpanèka èngghi panèka kraton mongghu ka rato, dhâddhi Kayangan kraton mongghu ka Dhibâ. Tapè Islam nyebbhuttaghi Nabbhi tapangghi sareng Allah Asza Wâ Jalla neng Arasy è Siddratulmuntahâ. Sèttong kennengngan sè talèbât soccè , namong kennengngan kasebbhut jhughân ta' èsebbhut mènangka singgasana èpon Ghustè Allah. tanto lalampan Isra' sareng Mi'raj ghâpanèka Sobâlân! 1. Tradisi ponapa è kampongnga sampèyan sè ra-kèra mamolanna ḍâri kaparcajâ'ân ritual-magis? 2. Manabi bârghâ è kampongnga sampèyan bâḍâ lalampan ngobbhâr ḍhupa è malem Jum'at, ponapa bisaos sè èsonson ? 53 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Indikator: 3.2.4 Memahami pesan moral yang terkandung dalam peristiwa budaya Lalampa'an 4 Sè kabidhân, neng lalampa'an kapèng empa' panèka, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb memahami pesan moral yang terkandung dalam peristiwa budaya, ngèrèng areng- sareng maos du'a' ḍhimèn. Ghuru makon morèd ka'angghuy adu'a' areng-sareng. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon è bâbâ panèka, kodhuna èkaghâli saè carana memahami pesan moral yang terkandung dalam peristiwa budaya. Salaèn ḍâri ghâpanèka, tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, akadhi cap-ocabhânna orèng seppo: o Mon bâ'na mellèya bhârâng, jhâ' mara cap-ocapan, bâḍâ èyabâs taḍâ' ètegghu'. o Sa ghus-bhâghussâ orèng kodhu beccè' atèna. Pakon 4.1 Maos patètè ghâncaran è bâbâ panèka, lajhu carèta'aghi polè neng è aḍâ'na kellas mabi bhâsana sampèyan dhibi'! Pè-Sapèyan Pè-sapèyan, aghânḍhu' artè èn-maènan orèng èpadhâddhi sapè. Ėn-maènan kasebbhut bânnè mabi sapè ongghuwân tapè orèng. Orèng sè dhâddhi pè-sapèyan atèngka akaḍhi sapè maksottèpon amaèn pè- sapèyan. Amaèn pè-sapèyan ampon ḍhâddhi bhuḍhâjâ neng dhisa Tamba'âghung Bârâ' sareng Ambhunten Tengnga, è kacamatan Ambhunten è Kabhupatèn Songennep. Neng kennengngan laèn taḍâ' abhuḍhâjâ'âghi pè-sapèyan ghâpanèka. Bhuḍhâjâ Pè-sapèyan ghâpanèka neng Ambhunten Tengnga sareng Tamhâ'âghung Bârâ' pajhât ngabidhi sabellunna Aghâma Islam kasebbhâr è Madhurâ ampon èlampa'aghi sareng maghârsarèna. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 54
Ghâmbhâr 2.3: Pè-sapèyan Èpetthèk ḍâri Buku Madura dalam sebuah Potret (Asas, 2015) Ė bâkto ghâpanèka bârghâ Tambhâ'âghung Bârâ' sareng Ambhunten Tengnga ghi' nganot Aghâma Buddhâ. Ḍuwâ' dhisa ghâpanèka engghunna è paghunongan, tanana ghârsang, ojhân talèbât rangrang. Sanarè sapanèka tegghâl sè bâḍâ pagghun èyopènè , sabâghiyân namong èpabânḍung marghâ dhâddhi kebbhun lalang. Rèng tanè ngambruwâghi kakowadhân sapè obuwânna ka'angghuy nyaka' tegghâllâ. Mèlana rèng tanè è Tambhâ'âghung Bârâ' sareng Ambhunten Tengnga talèbât èsto ka sapèna. Bângatowa Tambhâ'âghung Bârâ' sareng Ambhunten Tengnga manabi ampon nèmor kara neng tètèmasa katèghâ lajhu mènta ojhân ḍâ' ka Sè Araksa kalabân mabâḍâ ritual Pè- sapèyan. Dhâdhi Pè-sapèyan ghâpanèka ritual-magis mènorot aghâma sè èyanot bâkto ghâpanèka. Ritual-Magis sareng bârghâ èsebbhut sakkral. Ritual-Magis Pè-sapèyan, ètojjhuwâghi ka'angghuy nyo'on ojhân ḍa' Sè Araksa, èseppowè sareng orèng sè palèng seppo è kennengngan ghâpanèka mènangka bhâbhuto. Bhâbhuto panèka sè ngator sasajhin ka'angghuy Sè Araksa. Namong sa'amponna bârghâ Tambhâ'âghung Bârâ' sareng Ambhunten Tengnga nganot Aghâma Islam lalampan nyo'on ojhân èlampa'aghi kalabân mabâḍâ solat jamaah nyo'on ojhân. Namong bisaos Pè-sapèyan pagghun èbhuḍhâjâ'âghi. Bidhâèpon Pè- sapèyan ta' èbâḍâ'âghi sabbhân taon polè akadhi sè dhimèn, namong ampon asèpat pangalèburân. Lalampan Pè-sapèyan panèka èlampa'aghi sareng orèng kaempa lakè' binè'. Biyasaèpon sè dhâddhi sapè orèng binè', sè ngellèsè kaḍuwâ orèng lakè'. 55 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Sè kaempa' panèka ghâmbhârânna orèng anangghâlâ è tegghâl. Pangangghuyyâ sapè sareng sè ngellèsè aropa : topong sapè ka'angghuy sè dhâddhi sapè, pa' lambâr rapè' ka'angghuy notobhi ḍâḍâna sè dhâddhi sapè, jhâmang ḍuwâ' ka'angghuy sapè, sabbhâu èngghi panèka mara pènjhung, ka'angghuy ḍuwâ' sapè sareng ḍuwâ' sè ngellèsè, empa' sampor èyangghuy sapè sareng sè ngellèsè, kalèmbâng ka'angghuy sapè, sapè akalèmbâng nodhuwâghi bânnè sapè ḍân-bâḍân tapè sapè sè paraddhu ka Sè Araksa, empa' ghungsèng ka'angghuy sokona sapè, talè ètata kembhâng bârna mèra kangghuy magânḍing sapè sè ḍuwâ', calana bârna bhiru ka'angghuy sapè, klambhi gombor celleng ka'angghuy sè ngellèsè. Bâḍâ polè orèng katello sè dhâddhi con-locon. Con-locon sè katello èpangangghuyi topong sareng kostum sè katèngal loco. Peccot ḍuwâ' sè èyastanè sareng sè ngellèsè. Pè-sapèyan jhughân èpaghenna' sareng jhâjhân pasar, kembhâng petto' bârna ka'angghuy Sè Araksa tor sa'amponna mènnyan èyobbhâr lajhu èyarak èyèrèngè saronèn. Bhuḍhâjâ Pè-sapèyan samangkèn bisa ètangghâ' sareng orèng manabi bâḍâ komantan, nyonnat, nyadhâr, ka'angghuy marammè. Namong sanarè sapanèka adhât lalampan Pè-sapèyan, pagghun bisaos akadhi jhâman sè ghâllu. Artè'èpon lalampan Pè-sapèyan èkabidhi sareng ngobbhâr mènnyan, masang sasajhin kangghuy Sè Araksa, sè bhidhâ namong ḍu'a'èpon ampon ngangghuy du'a' Aghâma Islam. SMP Negeri Ambunten ekstra kurikulèrrèpon mertè Bhuḍhâjâ Pè-sapèyan. (Metthèk dâri 'Permainan Rakyat Jawa Timur', Depdikbud Jatim, 1984 ) Pakon 4.2 Èyatorè sarè sarta pakompol ca'-oca' sè malarat mongghu sampèyan. Lajhu karembhâk sakanca'an ka'angghuy nyarè artèna, mon ta' èpangghi artèna, èyatorè nyambhut kamus neng perpustakaan. Pas sarè oca' sè ta' èkaonèngè artèna ghellâ'! Pakon 4.3 Èyatorè carèta'aghi polè bâca'an è attas kalabân bhâsana sampèyan dhibi' è aḍâ' na kellas tè-ghântè! Pakon 4.4 Bâca'an: Pè-sapèyan sareng Ojhung è attas paḍâ aghânḍhu' religi-magis, asallèpon paḍâ rokat mènta ojhân tapè bhidhâ. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 56
Ngèrèng ghâpanèka! jhâbhârraghi bhidhâna ḍuwâ' lalampan rokat Pakon 4.5 Neng maghâr sarèna dhisana sampèyan, rokat ponapa bisaos sè èlampa' aghi ? Pakon 4.6 È jhâman samangkèn Pè-Sapèyan ta' èkapèyat polè ka'angghuy Rokat mènta ojhân, namong Pè-sapèyan bisa ètangghâ' sareng orèng. Ka'angghuy kaparlowan ponapa orèng nangghâ' Pè- sapèyan? Èyatorè maos patètè ghâncaran è bâbâ panèka ! Ghuttha (Ḍhukka, Aghuttha) Ghâmbhâr2.4: Noto Ghuttha Èpetthèk ḍâri Buku Madura dalam sebuah Potret (Asas, 2015) Bhuḍhâjâ Madhurâ talèbât bânnya' macemma. Bâḍâ sè sakkral akadhi sè ampon kacator è attas. Rèng Madhurâ palèng bânnya' oḍi' kalabân atanè. Saèstona Pakakas tanè panèka bânnya', sala sèttongnga èngghi panèka sapè. Rèng Madhurâ ca' èpon orèng lowar akanca sareng sapèna. Angghebbhân ghâpanèka bâḍâ lerressa. Rèng Tanè Madhurâ talèbât paratèn ka sapèna. Sè sapanèka marghâ sapè mongghu Rèng Tanè Madhurâ ampon akadhi sè èkarsa'aghi sareng Ghustè Allah ka'angghuy abhânto maḍâteng rajhekkè. Ḍâri lakona ka'angghuy anangghâlâ otab̩ â nyaka' kantos ka calatthongnga è kaparlo dhâddhi bhuthok ka'angghuy 57 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
majhurbhu tamennan. Dhâddhi sapè ghâḍhuwân andil sè rajâ mongghu ka rèng tanè otamaèpon ka'angghuy ngasèllaghi paḍi. Rèng tanè binè'an anga-bhunga noto paḍi hasèl sabâna. Ḍâri bhungana, Rèng Tanè binè'an Madhurâ sambi noto paḍi è ronjhângan ghentongnga èpakathèk- èpakathok ka pèngghirrâ ronjhânganna kantos maḍâteng monyè sè sannyek kantha alaghu. Monyè sè èyasèllaghi ḍâri makathèk - makathok ghentongnga bâkto noto paḍi ghâpanèka ènyamaè ghuttha. Ė polo Madhurâ Ghutta sè palèng sannyek èngghi panèka neng dhisa Bulu bâbâ è Kacamatan Soca Kabhupatèn Bhângkalan. Ghuttha (ḍhukka, aghuttha) Ghâmbhâr2.5: Noto Ghuttha Èpetthèk ḍâri Buku Madura dalam sebuah Potret (Asas, 2015) Èngghi ka' iyâ ènyamaè ḍhukka. Rèng Madhurâ sanaos sè bâḍâ è Daerah Tapalkuda è Jhâbâ Tèmor paḍâ jhughân lèbur ka ghuttha akadhi sè è dhisa Bhâdèyân neng kacamatan Kottha Bândâbâsa, kabhupatèn Bândâbâsa. Ėghika'iyâ ḍhukka otabâ Ghuttha èsebbhut Aghuttha Salaèn dhâddhi pangalèburân, ḍhukka, Ghuttha (ca'èpon Rèng Madhurâ è bâgiyân tèmor) sareng Aghuttha, jhughân bâḍâ magis èpon èngghi panèka manabi bâḍâ Bulân ghârâ'â lajhu aghuttha pas è toro'è mokol ka'-bhungka'an sareng panebbhâ otabâ po-sapo lèntè, maksottèpon nyopprè ḍeḍemmèt sè marosak Bulân kantos ghra'a ta' kantosa marosak jhughan ka'-bhungka'an nyopprè ka'-bhungka'an tepteppa abuw͎ â. Mèlaèpon sè mokol sambi ngoca': "jhâghâ - jhâghâ, abuwâ....". Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 58
Samangkèn aghâma Islam ngator manabi bâḍâ Bulân otabâ arè ghârâ'â kodhu ngadhek solat sonnat ghârâ'ân sè è ḍâlem pangajhârân aghâma Islam èsebbhut sholat kusuf ka'angghuy solat ghârâ'a arè, nangèng ka'angghuy solat ghârâ'a bulân biyasana èsebbhut sholat khusuf. Salaèn ghâpanèka bhuḍhâjâ ḍhukka ka'angghuy ngabhârraghi berta ḍâ' ka kennerngngan laèn, berta bâḍâ roma katonon, bânjir otabâ kapatèyan. Ronjhângan panèka èbhâḍhi ḍâri kaju, lanjhângnga ra-kèra ḍuwa' mèter. Sè noto ajhâjhâr tello' otabâ empa' salajâ. Lessong Kaju Ghâmbhâr 2.6: koleksi museum Kabupaten Pamekasan (Asas, 2015) Ḍhimèn ka'angghuy ngorca la'as jhughân teppong bherrâs. Orèng sè alako bânnya'na 6-8 orèng. Salaèn ronjhângan bâḍâ jhughân lessong ḍâri kaju, jhughân ghentong lanjhângnga ra-kèra samèter satengnga, jughân èbhâḍhi ḍâri kaju. (Ėpetthèk sareng èsalèn ḍâri buku: Madura dalam sebuah potret, ASAS, 2015) Pakon 4.7 Sarè ca'-oca' sè ta' èkaonèngè artèna sareng sampèyan neng bâca'an è attas, sarta pakompol lajhu tanya'aghi ka ghuru otabâ karembhâk sakanca'an! 59 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Pakon 4.8 Lessong Bessè Ghâmbhâr 2.7: Lessong bessè ḍhimènna èghuna'aghi noto kopi sareng neppong, samangkèn ampon mabi blender È dhisana sampèyan ponapa ghi' bâḍâ ḍhukka, otabâ ghuttha? Sèbbhuttaghi cem-macemma lessong sè èkaonèngè sampèyan! Pakon 4.9 Orèng kona ḍhimèn bhâr-kabhâr otabâ berta èkèrèm lèbât ghuttha. Samangkèn berta èkèrèm lèbât ponapa? Pakon 4.10 Aponapa paḍi ma' ètoto ? Jhârbhâ'âghi jâwâbhânna sampèyan. Ponapa sè ènyamaè la'as? Indikator: 3.2.5 Menyimpulkan pesan moral dalam peristiwa budaya Lalampa'an 5 Sè kabidhân, neng lalampa'an kapèng lèma' panèka, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb menyimpulkan pesan moral dalam peristiwa budaya. Ngèrèng areng- sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi pakon. Kodhuna èkaghâli saè carana menyimpulkan pesan moral dalam peristiwa budaya. Salaèn ḍâri ghâpanèka, tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, akadhi cap-ocabhânna orèng seppo: Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 60
Pong-pong ghi' ngoḍâ pabhâjheng nyarè èlmo, amè' kasta kabuḍina. Lalampa'an bhuḍhâjâ sè asalla dâri religi-magis otabâ bhunten manabi ampon dhâddhi adhât otabâ ampon aropa adhât sè kodhu èjâgâ kalangghengngan pagghun èlampa'aghi terros ḍâri generasi ka generasi. Bhuḍhâjâ kasebbhut tanto aghânḍhu' pessen sè aropa parèngettan otabâ pangajhârân ḍâ' sadhâjâ poto katoronanna. Poto katoronanna bânnè jhughân namong ngalampa' aghi sareng kabhubbhuwân manyamporna jhâmanna. lalampan ghâpanèka namong lalampan, ghâpanèka akor Pakon 5.1 Èyatorè bâca'an kasebbhut è attas carèta'aghi polè è aḍâ'na kellas kalabân mabi bhâsaèpon sampèyan dhibi'. Tor mènorot sampèyan bâca'an bhuru kadhi ponapa maksotta ? Pakon 5.2 Ghâncaran è bâbâ panèka ponapa bhuḍhâjâ sè aghânḍhu' magis? Èyatorè jhârbâ'aghi! Maos patètè ! Addhuwân Ajâm Sapsap Addhuwân Ajâm Sapsap èngghi panèka bhuḍhâjâ Madhurâ sè namong bâḍâ neng tello' dhisa èngghi panèka dhisa Campor Tèmor, Campor Bârâ' sareng dhisa Bellu' Arès è Kacamatan Ambhunten Kabhupatèn Songennep. Bhân-sabbhân mabâḍâ Addhuwân Ajâm Sapsap, malolo èbâḍâ'âghi namong neng dhisa Campor Tèmor. Sè sapanèka marghâ dhisa Campor Tèmor ghâduwân pasèsèr sè atong ta' mamalarat kangghuy panyabâ'ânna ajâm sè èyaddhu. 61 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Ghâmbhâr 2.8: Addhuwân Ajâm Sapsap Èpetthèk ḍâri Buku Madura dalam sebuah Potret (Asas, 2015) Addhuwân Ajâm Sapsap malolo aghuna'aghi ajâm binè' sè ghi' panḍârâ'ân. Artèna ajâm binè' sè ghi' ta' onèng atellor. Ajâm bhuru terros èkorong nyopprè ta' èsakè ajâm lakè'. Mènorot orèng sè mèyara ajâm addhuwân ajâm sapsap, ajâm binè' panḍârâ'ân langkong kowat pangabbherrâ katèmbhâng ajâm pangorbhi otabâ ajâm pajhânten. Rabâddhâ ajâm sè bhâdhi èyaddhu, pakanna malolo bherrâs jhâghung, ta' kèngèng èpakanè nasè'. Addhuwân Ajâm Sapsap panèka èbâḍâ'âghi parappa'na Salamettan Dhisa, Rokat Tasè'. Neng Rokat Tasè' panèka sasajhinna aropa tompeng, cèthakka sapè, jhâjhân pasar, kembhâng bhâbur sareng ajâm èbhâkta ka tengnga tasè'. Saḍâpa'na ka tengnga tasè' sadhâjâ èbuwâng ka tasè' mènangka tor-ator ḍâ' Sè Araksa. Namong mènorot catorra para seppo neng tello' dhisa ghâpanèka, neng sèttong bâkto ajâm sè bhâdhi èbuwâng ka tasè' lajhu nyapsap ngabbher abâli ka dhârât. Sajjhegghâ ghâpanèka lajhu èbâḍâ'âghi Addhuwân Ajâm Sapsap. Lalampa'an Addhuwân Ajâm Sapsap panèka èyator sareng bhâbuto sè ampon èparcajâ sareng tello' dhisa ghâpanèka. Sa'arè sabellunna addhuwân, ajâm sâ èyaddhuwâ èḍâptar ka panitia, nyamana ajâm sareng asmana sè ghâḍhuwân. Ė bâkto arè addhuwân jâm-ajâm sè èyaddhuwâ èbhâkta ka tengnga tasè' kantos ghân bâtes. Ė bâtes ghika'iyâ bâḍâ taccer pangocolan. Jâm-ajâm sè èyaddhuwâ èyonḍhi ka'angghuy ngaollè nomer orot pangocolan. Bâtes ghâlângghâng èbâtessè sareng talè sè èyalèr neng prao. Talè bâtes ghâpanèka nyopprè sè nèngghu ta' alongsa' ka pangocolan. Neng dhârât jhughân bâḍâ pathok mènangka bâtes palèng ngaḍâ'na ajâm toron ka dhârât sè èjâgâ sareng panitia. Ḍâri pathok bhuru Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 62
èsaḍiyâ'âghi talè ka'angghuy ngokor jhâuna ajâm sè ghi' ngabbher ḍâri bâtes pathok ghâpanèka sadhâjâ èyorèngè sareng panitia. (Ėpetthèk sareng âsalèn ḍâri buku : Madura dalam Sebuah Potret, ASAS, 2015) Pakon 5.3 1. È ka'ḍimma addhuwân Ajâm Sapsap èbhuḍhâjâ'âghi è Madhurâ ? 2. Carèta'aghi mamolanna lajhu bâḍâ addhuwân Ajâm Sapsap ! Pakon 5.4 Addhuwân Ajâm Sapsap mabi ajâm binè', paḍâ sareng addhuwân ponapa sè biyasa èbhuḍhâjâ'âghi è Madhurâ ? Pakon 5.5 Èyatorè cator Addhuwân Ajâm Sapsap è attas catorraghi polè è aḍâ'na kellas mabi bhâsana sampèyan dhibi'! Pakon 5.6 Èyatorè cator Addhuwân Ajâm Sapsap è attas, kompollaghi ca'- oca' sè malarat mongghu ka sampèyan pas karembhâk sakan- ca'an artèna! Indikator: 4.2.1 Menginterpretasi isi peristiwa budaya Lalampa'an 6 Sè kabidhân, neng lalampa'an kapèng ennem panèka, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb menginterpretasi isi peristiwa budaya Ngèrèng areng- sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon, kodhuna èkaghâli saè carana menginterpretasi isi peristiwa budaya. Jhâman so'è abit so'è atamba majhu. Majhu ḍâlem pamèkkèran ommat manossa. Sè sapanèka tantona nombuwâghi bhuḍhâjâ sè majhu jhughân. Conto sè palèng nyata, èngghi panèka bhâb pakabhârân. Ghi' jhâman kona kabhâr otabâ berta èkèrèm mabi kenthongan. Ė bâkto jhâman ghâpanèka kenthongan sè ètabbhu èsettèl sareng kabhâr sè 63 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
bhâḍhi èkabhârrâghi. Tanto èpon mabi kamofakadhân bârghâ kadhiponapa macem monyè kenthongan ghâpanèka. Opamaèpon bhâḍhi ngèrèma kabhâr otabâ berta bâḍâna katonon, carok, carok sè ampon bâḍâ sè tèbâs, bânjir sareng salaènna, bârna monyèèpon kenthonganna ta' paḍâ. Conto manabi bâḍâ bânjir, kenthongnga monyè tètèr, artèèpon thongthong èpokol otabâ ètabbhu ros- terrosan. Manabi bâḍâ compo' katonon, tètèr sè è ghâ'-pegghâ'. Manabi carok, tètèr ros-terrosân. Manabi carok ampon bâḍâ sè tèbâs monyè pokolan ghân tello kalè ros-terrosan (ala'-ella'). Namong, sa'amponna Pakakas komunikasi sè anyama tilpon èbhuḍhâjâ'âghi, berta èkèrèm ampon lèbât tilpon. Samangkèn kamajhuwân ampon langkong mâjhu. Jhâman samangkèn settèl sareng sebbhudhânna èngghi panèka jhâman moderen, bhâr-kabhâr ampon lèbât internet sareng handphone (HP). Mèlaèpon rèng-orèng samangkèn bisa ngaghâli bhângon anyar ḍâri macemma bhârâng, jhughân bisa ngaghâli macemma/bhângon bhârang è sèttong kennengngan sè ampon ta' èbhuḍhâjâ'âghi. Jhughân bisa mengakses macem sèttong bhârang sè ampon mosna, jhughân bisa ngaghâli ḍâ' sèttong bhârâng sè ghi' èbhuḍhâjâ'âghi neng sèttong kennengngan. Sadhâjâ berta ponapa'a bisaos bisa èkabhâri kalabân ceppet lèbât internet . Manabi sampèyan ampon bisa aghuna'aghi internet, pangastètè sabâb sè èserrat sampèyan neng internet ghâpanèka bhâḍhi èmaos sareng orèng bânnya'. Èmodhâ ḍâ' ḍhâḍhâbuwân para seppo, sènga' tè-ngatè mon acaca, lèsan rèya marabhudhi macan, sè kalowar ḍâri lèsan bisa masakè' atèna orèng sanaos bâḍâ sè mabhunga orèng. Ca'èpon rèng Mlaju: mulutmu adalah harimaumu, lèsanna bâ'na mènangka macanna bâ'na, mèlana para seppo kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ ampon ngadhâttaghi neng kaoḍi'ân kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ kalabân pessen: tè-ngatè mon acaca sabâb caca rèya padâ so copa. Mon copa ella ghâgghâr ka tana ta' kennèng jhilât polè. Pakon 6.1 Èyatorè maos patètè bâca'an è bâbâ panèka ! Bengko (Compo') Tradisional Madhurâ Apo'-compo' mongghu ka orèng Madhurâ ampon èbhuḍhâjâ'âghi ngabidhi ghi' jhâman kona. Tantona sa'amponna jaman batu sè ka'ḍimma è jhâman Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 64
ghâpanèka manossa oḍi' neng wâ-ghuwâ bânnè apo'-compo' tamaso' rèng Madhurâ. Mènorot panalèktèghân para ahli ḍâri Universitas Gajah Mada Bâto Kerbhuy Kacamatan Pasèyan, ghuwâ Ara-Ara neng Dhisa Kabhupatèn Mekkasan dhâddhi hunian manusia prasejarah è bâkto Jaman Batu. Sè sapanèka marghâ èpangghi'i bekkassa aropa rè-karèna tolang kèban tasè' sè pajhât dhâddhi teḍḍhâ'ânna sè amokèm è ghuwâ ghâpanèka. Salaèn ghâpanèka pajhât ghuwâ sè biyasana dhâddhi hunian manusia prasejarah è bâkto Jaman Batu èngghi panèka ghuwâ sè lobâng maso'na neng è èrèng. Pajhât ghuwâ hunian malolo è seddhi'na tasè' sanarè èka'ḍimma'a bisaos, sabâb èngghi ka'iyâ semma' ka'angghuy nyarè teḍḍhâ'ân èngghi panèka jhuko' neng tasè'. Sapanèka ḍhâbuna Dr. Mahirta, MA. ḍâri jurusan Arkeologi FIB UGM. Ghuwâ Ara-Ara semma' sareng ghirsèrèng pasèsèr Pasèyan. Sa'amponna jhâman aobâ so'è majhu, rèng Madhurâ ampon apo'-compo', manddhek compo'. Mongghu rèng Madhurâ compo' panèka bâḍâ empa' tana bâgiyân, èngghi panèka: bubungan, pakarangan. Ka'angghuy maddhek compo' ḍhimènna jijib marabhudhi kaḍâtengngan bhâji' sè ghi' bhuru rèmbi'. Mèlana maddhek compo' kodhu èsaratè'è, èngghi panèka mabâḍâ salamettan otabâ rokat. Sè kodhu bâḍâ neng rokat bhuru èngghi panèka nasè' bherrâs, ḍhâghing ajâm otabâ tellor, jhâjhân pasar sareng kembhâng bhâbur. Sè palèng otama èngghi panèka tajhin abârna potè, konèng, mèra, bhiru sareng celleng. Tajhin panèka èbhâḍhi bu'-sobu' sa'amponna compo' dhâddhi tor sabellunna èlèngghi'i. Tajhin potè, parlambhângnga kasalamettan, èsabâ' è labâng maso'. Tajhin konèng parlambhâng ngormatè sè araksa pajjhâr èsabâ' neng paddhu tèmor ḍâjâ. Tajhin mèra ka'angghuy ngormatè sè araksa sorop arè, èsabâ' neng paddhu bârâ' lao'. Tajhin bhiru ètojjhuwâghi ka Nabbhi Hidir sè ngobâsanè tasè', èsabâ' neng paddhu bârâ' ḍâjâ. Tajhin celleng, ka'angghuy nolak bhâlâi, èsabâ' neng paddhu morḍâjâ. tabing, senḍhi, sareng talèbât Compo' aropa'aghi kennengngan pangaobhân ḍâri ojhân sareng panas. Compo' sareng sè aghâḍhuwân compo' ampon masèttong. Compo' tradisional Madhurâ biyasana ta' patè rajâ. Lèbârrâ ra-kèra namong 5 kantos 7 mèter. Lanjhângnga ra-kèra antara 9 kantos 10 mèter. Bhângon compo' tradisional Madhurâ akadhi sè èsebbhut Roma Bhângsal, Pacènan, (Pacèn), Sloḍoran. Sajân kabingkèng bânnya' bhângon sè ampon noro'aghi 65 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
bhângon è kennengan laèn è lowar Madhurâ. Salaèn ghâpanèka, akor sareng bâtekkèpon rèng Madhurâ èngghi panèka pottra binè'na sè ampon araka, ta' ngèrèng ka compo'na rakana. Dhâddhi pagghun akompol sareng orèng seppona. Namong, bhunten ta' apolong è sèttong compo'. Adhât tradisional ngator ḍâ' ana' binè' sè ampon noro' patona orèng lajhu èbhâḍhiyâghi compo' è tèmorra compo' sè èlèngghi'i orèng seppo. Adhât jhughâ ngator ana' binè' sè anèka kodhu noro' jhejjher, ḍâri sè towa'an terros aghilir ka sè ngoḍâ'ân, sapanèka saterrossa. Ta' èkèngèngaghi mènorot adhât, manabi sè ngoḍâ'ân aghâlluwi embhugghâ noro'patona orèng. Akhèrrèpon adhât lajhu mabujut bâḍâna pamokèman kolektif sè ènyamaè Tanèyan lanjhâng. Ghâmbhâr 2.9: Roma Bhângsal Bangsawan Ghâmbhâr 2.10: Roma Bhângsal Ra'yat /Pacènan / Pacèn Diambil dari gambar dalam ensiklopedi Pamekasan (Ėsalèn ḍâri Madura dalam sebuah potret, ASAS, revisi 2015) Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 66
Pakon 6.2 Èyatorè cator è attas catorraghi polè è aḍâ'na kellas mabi bhâsana sampèyan dhibi'! Pakon 6.3 Pakompol ca'-oca' sè malarat sè bâḍâ è bâca'an è attas lajhu karembhâk sakanca'an! Pakon 6.3 È ka'ḍimma sampèyan bisa mangghi'i pamokèman Tanèyan Lanjhâng ? Pakon 6.4 Ngèrèng carèta'aghi kalabân jhârbâ lalampa'anna orèng! ngèssè'è paddhâsan ngoras jeḍḍing aghâbây WC mateppa' kobhung Indikator: 4.2.2 Menjelaskan karakteristik peristiwa budaya Lalampa'an 7 Sè kabidhân, neng lalampa'an kapèng petto' panèka, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb menjelaskan karakteristik peristiwa budaya, ngèrèng areng- sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon. Kodhuna èkaghâli saè carana menjelaskan karakteristik peristiwa budaya. Sadhâjâ lalampan religi /ajhâlânnaghi aghâma, mertè sareng a bhuḍhâjâ'âghi Bhâsa Madhurâ tor sareng marduli ka kabâḍâ'ân è sakobhengnga ampon akor sareng karakterrèpon rèng Madhurâ. Karakterèpon rèng Madhurâ èngghi panèka: 1. Aghâmana Islam, sadhâjâ rèng Madhurâ aghâmaèpon aghâma Islam. 2. Ė po'-compo' malolo mabi bhâsa Madhurâ manabi asa-ghessa sareng kalowargaèpon. 3. Rèng Madhurâ ce' mardhulina ḍâ' kabâḍâ'ân sakobhengnga, ka alam lingkunganna sareng ḍâ' masyarakat akadhi ḍâ' bhâlâ Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI 1. Aghâmana Islam, sadhâjâ rèng Madhurâ aghâmaèpon aghâma Islam. 2. Ė po'-compo' malolo mabi bhâsa Madhurâ manabi asa-ghessa sareng kalowargaèpon. 3. Rèng Madhurâ ce' mardhulina ḍâ' kabâḍâ'ân sakobhengnga, ka alam lingkunganna sareng ḍâ' masyarakat akadhi ḍâ' bhâlâ Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
tatangghâna. Sapanèka jhughân bhâb bhuḍhâjâèpon rèng Madhurâ. Sadhâjâ akor sareng karakterrèpon sè ghâḍhuwân bhuḍhâjâ. Conto: bhuḍhâjâ sè pajhât tombu sa'amponna rèng Madhurâ nganot aghâma Islam, tombu bhuḍhâjâ akadhi Gambus, Kratangan, Samman sè vokalèpon asella sareng jhi-pojhiyân sareng du'a' parnyo'onan ḍâ' Ghustè Allah, jhughân Salawât ḍâ' Kanjeng Nabbhi Muhammad Saw. Jhughân bhuḍhâjâ sè asallèpon asèpat religi-magis ḍâri aghâma sabellunna Islam sanarè pagghun èbhuḍhâjâ'âghi akadhi Ojhung namong ampon èpa-Islam sabâb du'â'èpon ampon sadhâjâ èsettèl sareng karakter èngghi panèka Islam, sè aropa'aghi sala sèttong karakter Madhurâ. Jhughân vokal kèjhung, tembhâng sareng dialog lakon drama aghuna'aghi bhâsa Madhurâ, sè sapanèka bhâsa Madhurâ ampon dhâddhi karakter rèng Madhurâ ka'angghuy berkomunikasi sareng sasamana, otamana neng ḍâlem keluarga. Jhughâ bhuḍhâjâ Madhurâ ampon èkappra'aghi sareng maghârsarè sanèyap dhisa malolo mabâḍâ salamettan dhisa tor aghuna'aghi Pakakas sè bâḍâ neng sakobhengnga. Dhinèng bhuḍhâjâ patang tolong sabhâlâ'ân, satatangghâ'ân ampon dhâddhi mènangka bhuḍhâjâ sè ampon sekken mongghu rèng Madhurâ. Pakon 7.1 Manabi bâḍâ Bulân Grâ' â ponapa sè èlampa' aghi sareng sampèyan ? Pakon 7.2 Ponapa lerres rèng Madhurâ ca' èpon toḍus bilâ asa-ghessa sasarengngan ngangghuy bhâsa Madhurâ ? Pakon 7.3 Rèng Madhurâ ngartè jhâ' alas rajâ ghunana, panèka akor sareng ponapa? Pakon 7.4 Aponapa rèng Seppo Madhurâ ma' pas mabâḍâ Pamokèman Tanèyan Lanjhâng? Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 68
Pakon 7.5 Emodhi ! 1. Tabhâligghâ Pamokèman Tanèyan Lanjhâng èngghi panèka Bengko Mèjhi, èngghi panèka bèngko sè kadhibi'ân, langgâr pagghun bâḍâ. 2. Kaghuna'anna langghâr bânnya', èngghi panèka sholat ajâma'ah, mangghi'i tamoy, ghi' dhimèn kennengnganna ana' lakè' sareng ca-kancana tèḍung manabi malem. tamoy, dhâddhi pangèneppanna Indikator: 4.2.3 Menanggapi peristiwa budaya Lalampa'an 8 Sè kabidhân, neng lalampa'an kapèng bâllu' panèka, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb menanggapi peristiwa budaya, ngèrèng areng-sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi pakon. Kodhuna èkaghâli carana menanggapi peristiwa budaya. Carana nyangghemmè peristiwa budaya: 1. Talèktèghi asal mowasalla bhuḍhâja kasebbhut. 2. Talèktèghi bhuḍhâjâ kasebbhut, ponapa alalabânan sareng aghâma otabâ bhunten. Manabi bâḍâ pergelaran bhuḍhâjâ sè mènorot sampèyan nyalèndhâ ḍâri aghâmana sampèyan, sampèyan kodhu ngartè jhâ' bhuḍhâjâ panèka bânnè aghâma jhughâ sabhâligghâ, aghâma bânnè bhuḍhâjâ. Contoèpon : tatèngghun pè-sapèyan. Pakon 8.1 Pamangghina sampèyan bhâb rokat kadhiponapa? Rokat panèka asal molaèpon religi-magis, sè palèng saè sampèyan kodhu mabânnya' maos pangajhârân aghâmana sopajâ sampèyan bisa malaèn ka' ḍimma sè bisa ètoro' ḍâri lalampan bhuḍhâjâ ka'dimma sè kodhu èsèmpangè. Akadhi mowang cèthakka sapè ka tengnga tasè' kodhuna sampèyan èmot manabi sampèyan 69 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
nganot aghâma Islam, aghâma Islam co-macco ta' kèngèng mowang rajhekkè. Pakon 8.2 Aponapa Ulama Islam ta' alanglang ngobbhâr mènnyan è talon bilâ mokka'a tana ka'angghuy atatamenna ? Pakon 8.3 Ponapa sampèyan segghut nyonson Al Qur'an bilâ malem Juma'at ? Indikator: 4.2.4 Menulis laporan tentang kegiatan peristiwa budaya dan mengunggahnya ke internet Lalampa'an 9 Sè kabidhân, neng lalampa'an kapèng sanga' panèka, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb menulis laporan tentang kegiatan peristiwa budaya dan mengunggahnya ke internet, ngèrèng areng-sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon, kodhuna èkaghâli carana menulis laporan tentang kegiatan peristiwa budaya dan mengunggahnya ke internet. Salaèn ḍâri ghâpanèka, tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, akadhi cap-ocabhânna orèng seppo: o Tello' parkara sè kodhu èkaanḍi' iyâ arèya èsto, atè soccè, bân jhujhur. o Na', kènga'è bâ'na jârèya tarètan wa'-towa'an, tèngkana bâ'na kodhuna sè bisa ètènḍhâ lè'-alè'na, marabhudhi cap-ocapan, buwâ anaghân. Èmodhi ! Samangkèn terro pangghâliyânna sampèyan terro èkaonèngana orèng laèn, sampèyan bisa nyerrat neng internet. Namong paccowan, sampèyan ta' kèngèng maksa orèng laèn noro' pamèkkèranna sampèyan. ampon jhâman kamajhuwân, manabi Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 70
Pakon 9.1 Jhughân èmodhi, manabi sampèyan terro onènga bhâb ponapa'a bisaos kèngèng sampèyan monḍhut ḍâri internet. Namong, sampèyan kodhu nakènnaghi langkong ḍhimèn sè èkaollè sampèyan ghâpanèka ḍâ' kanca otabâ ḍâ' ghuru, ponapa lerres otabâ bhunten sè èkaollè sampèyan ghâpanèka. Sè sapanèka sabâb ta' sadhâjâ orèng sè nyerrat neng internet ghâpanâka pajhât orèng sè ngartè tor paham ḍâ' sè ètolès bhâb lerres bhuntenna. Manabi sè nyerrat neng internet namong dhi-ngoddhi tor ta' paham ḍâ' sè èserrat, sampèyan bhâḍhi narèma'a serradhân sala sè ta' paghuna. Jhughân manabi sampèyan nyerrata neng internet maos langkong ḍhimèn lerres bhuntenna naskah sè èserrata neng internet ghâpanèka. Sè sapanèka sopajâ sè monḍhut serradhânna sampèyan ta' kocèbhâ'â otamana sampèyan ta' èsangka orèng sè korang pantes aghuna'aghi Pakakas media moderen akadhi internet sabhâb nèngalè kasala'an data ḍâri sampèyan, sampèyan èyangghep ghi' ta' ngobâsanè ḍâ' ponapa sè èserrat sampèyan. Èyatorè jhârbâ'aghi artèna ca'-oca' sè èyeccap tebbel è paragrap è attas! Pakon 9.2 Èmodhi jhughân manabi sampèyan senneng ngèrèm SMS è HP otabâ nyerrat data bhâsa Madhurâ è internet, sè palèng èjâgâ nyopprè èpangghi manabi sala èngghi panèka bhâb èjhâ'ânna. Mèlana sampèyan kodhu onèng tor apal aghuna'aghi èjhâ'ân bhâsa Madhurâ sè èghuna'aghi samangkèn, bâkto sampèyan nyerrata neng internet. Ponapa sampèyan onèng narèma pessen ḍâri internet otabâ ngèrèm aghuna'aghi internet? Manabi onèng, ra-kèra bhâb ponapa? Jhârbâ'aghi! Pakon 9.3 Èyatorè carakan Madhurâ è bâbâ panèka salèn ḍâ' latèn Madhurâ! 1. ?[afisn s[mPyn Pnpbdt[t=gunN. 71 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
2. ?[ps[pynHslL ka=guyPnp. 3. ?pnp [s[avm[a [tonil\, 4. ?t]disi [ponp[ak[mP=oz s[mPynR[krm[molnN dri kp/cjha[nRligi. 5. ?mnbi b/g[ak[mP=oz s[mPynBd llmPpha[nZobB/ fup [amXmJ|mhAt P npbis[ao[sS [a [so[nSon\, Uji Kompetènsi Pangajhârân 2 A. Pèlè sala sèttong jâwâbhân sè palèng lerres parèngè tanḍhâ(x) ḍâ' horop a, b, c, d, sareng e neng al-so'al è bâbâ panèka! 1. Ponapa sè èmaksot kalabân oca' Sè Araksa ? a. Sè arabâdhi b. Dedemet c. Patoghuna alas d. Nabbhi e. Ghustè Allah Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 72
73 2. Ponapa sè èsebbhut bhuḍhâjâ daerah? a. Bhuḍhâjâ sè bâḍâ namong neng daerah. b. Bhuḍhâjâ sè bâḍâ namong neng dhisa. c. Bhuḍhâjâ sè bâḍâ namong neng kampong. d. Bhuḍhâjâ sè bâḍâ namong neng kacamatan. e. Bhuḍhâjâ sè bâḍâ namong neng kabhupatèn. 3. Sè ènyamaè lalampan sakkral èngghi panèka: a. Lalampan addhuwân sapè sono' b. Nèngghu maèn Pè-sapèyan c. Nangghâ' oghem d. Nangghâ' mamaca e. Lalampa'an rokat 4. Ponapa asal molana ḍhukka? a. Bâḍâ bânjir b. Kapatèyan c. Noto paḍi d. Ngorca la'as e. Pattrol 5. Ponapa asalla monyèna ghuttha? a. Makathok-makathèk lessong b. Mokol ronjhângan sareng ghentong c. Mokol ka'-bhungka'an sareng po-sapo d. Makathok-makathèk ghentong bâkto noto padi è ronjhângan e. Makathok-makathèk ghentong ka pèngghirrâ lessong 6. Tabbhuwânna Ojhung èngghi panèka a. Kennong tello' b. Sronèn c. Okol d. Haddrah e. Gulgul 7. Ojhung kalonta neng dhisa a. Sotabar Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
b. Gro'om c. Mortajih d. Aèng mèra e. Aèng ḍâkè 8. Ojhung tamaso' bâgiyân ḍâri... a. Rebbâ'ân b. Praya'an Jumadintusan c. Rokat d. Nyalasè e. Tongngebbhân 9. Bâḍâna Addhuwân Ajâm Sapsap marghâ.... a. Ajâm buru marghâ èsambhelliyâ b. Ghun bur-lèburânna orèng c. Bâkto rokat ajâmma nyapsap d. Terro anḍi'â èn-maènan e. Lakar bâḍâ dhibi' 10. Neng SMP Ambhunten anḍi' grup .... a. Ojhung b. Pè-sapèyan c. Ghuttha d. Panca' e. Sronèn B. Jâwâb pètanya è bâbâ panèka kalabân jhârna' ! 1. Mon sampèyan nganot aghâma Islam kadhi ponapa manabi bulân ghârâ'â ? 2. Mon sampèyan nganot aghâma Bhuddhâ kadhi ponapa carana mènta ojhân? 3. Ponapa maksoddhâ mabâḍâ kennengngan Tanèyan Lanjhâng? 4. Èka'ḍimma samangkèn orèng sè lèbur addhuwân Ajâm Sapsap? 5. Mènorot èlmo pangataowan aponapa bulân ma' ghârâ'â? Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 74
Pangajhârân 3 Tema: Pariwisata Kompetensi Dasar 3.3 Mengidentifikasi, memahami, nganalisis teks pewara atau piḍato sesuai kaidah. 4.3 Menyajikan kegiatan sebagai pewara atau berpiḍato dengan menggunakan tata krama sesuai dengan konteks budaya. Indikator 3.3.1 Mengidentifikasi struktur teks pewara. 3.3.2 Mengidentifikasi unsur kebahasaan teks pewara. 3.3.3 Nganalisis struktur teks pewara. 3.3.4 Mengidentifikasi struktur teks piḍato. 3.3.5 Mengidentifikasi unsur kebahasaan teks piḍato. 3.3.6 Nganalisis struktur teks piḍato. 3.3.7 Nganalisis perbedaan unsur kebahasaan dalam teks pewara dan teks piḍato. 3.3.8 Menjelaskan kriteria menjadi pewara yang baik. 3.3.9 Menjelaskan kriteria menjadi orator yang baik. 3.3.10 Membuat karangka teks pewara suatu kegiatan. 4.3.1 Mengembangkan karangka menjadi teks pewara. 4.3.2 Menggunakan teks pewara untuk melaksanakan kepewaraan. 4.3.3 Membuat karangka teks piḍato. 4.3.4 Mengembangkan karangka menjadi teks piḍato. 4.3.5 Menggunakan teks piḍato untuk berpiḍato. Polo Madhurâ aropa'aghi polo sè bânnya' nyèmpen potensi wisata. Potensi wisata sè bâḍâ neng polo Madhurâ è antarana potensi wisata alam, budaya, sareng potensi wisata sejarah sè tasebbâr neng empa' kabhupatèn è polo Madhurâ. Kabhupaten kasebbhut è antarana Kabupaten Bhângkalan, Kabhupaten Sampang, Kabhupaten Mekkasân sareng Songennep. Salaèn ḍâri ka'ḍinto, objek wisata alam sè otama è polo Madhurâ èngghi panèka èndhâna panorama tasè' sè potensial ka'angghuy èpatombu dhâddhi kawasan objek wisata. Sè'-tasè' sè kabilâng potensial è antarana pasèsèr Sèrèng Kamoning neng kabhupatèn Bhângkalan, pasèsèr Camplong, pasèsèr Nèpa, neng kabhupatèn Sampang, pasèsèr Talangsiring, sareng Jhumiyang neng kabhupatèn Mekkasân. Salaèn ḍâri 75 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
ka'ḍinto kabhupatèn Songennep. jhughânan bâḍâ pasèsèr Slopèng sareng Lombâng neng Ghâmbhâr 3.1: Pasèsèr Lombâng Sombherrâ ghâmbhâr: Salaèn objek wisata alam sè aropa èndhâna pasèsèr, neng polo Madhurâ jhughânan bâḍâ objek-objek wisata alam laèn sè potensial ka'angghuy èpadhâddhi mènangka kawasan wisata, objek tasebbhut è antarana Api Abadi otabâ Apoy Ḍhângka sè bâḍâ neng kabhupatèn Mekkasân sarta pan-saponapan ghuwâ neng kabhupatèn Songennep sè aghânḍhu' nilai sejarah. Indikator 3.3.1 Mengidentifikasi struktur teks pewara Lalampa'an 1 Mènangka sè kabidhân, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb neng lalampa'an kapèng sèttong panèka, ngèrèng areng sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Tatèngka beccè' kodhu èstowaghi, è antarana: o Parlona arabât sareng mèyara kennengngan sè èndhâ neng paanabhân ka'angghuy ajâgâ kaasrèyannna paanabhân. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 76
o Kalabân bâḍâna kamajhuwânna jhâman, bâ'na kodhu pènter majhurbhu tor aromat kennengngan sè èndhâ. Ghâmbhâr 3.2: Sè ngator partèngkan (MC) Sombherrâ ghâmbhâr: Sè ngator partèngkan èngghi panèka èsambhât pewara sè akanthè' sareng sè ngajhum atoran lalampa'an otabâ protokoler. Seḍḍheng cem- macemma lalampa'an sè èyajhum sareng Sè ngator partèngkan è antarana akadhi lalampa'an Maulid Nabbhi, lalampa'an pelantikan Bupati, lalampa'an Workshop sareng salaènna. Salaèn ḍâri ka'ḍinto, lalampa'an kabilâng tekka hajhât manabi sè ngajhum partèngkan bisa alampa'aghi kalabân saè ongrodhânna lalampa'an ḍâ' pamèyarsa ḍâlem partèngkan kasebbhut, sareng kadhiponapa Sè ngator partèngkan ka'ḍinto bisa ngator bâkto kalabân saè. Manabi èmot ḍâ' pakonnèpon Sè ngator partèngkan mènangka sè ngatorè atoran lalampa'an, parlo èmot ḍâ' pan-saponapan katantowan sè akanthè' sareng atoran sè ampon ètantowaghi, è antarana: 1. Sè ngator partèngkan mènangka sè nyoson ongrodhân partèngkan. tartèb Sè ngator partèngkan kodhu ngaghâli sosonanna partèngkan sè bhâkal èyatorraghiyâ ka'angghuy nyoson partèngkan. Sè ngator partèngkan kodhu nyebbârraghi pa-ponapa sè èsambhât sosialisasi ḍhimèn kalabân panètèya sè alampa'aghi partèngkan, sopajâ ta' ghimeng kabâḍâ'ânèpon. Pan- saponapan sè parlo ètanya'aghi ḍâ' sè nyeppowè lalampa'an è antarana; pasèra'an bisaos sè kabhubbhuwân Pakon neng partèngkan, saponapa bâkto sè èkaparlo, lalampa'an sè ka'ḍimma sè parlo èPa'a'aḍâ'. 77 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
2. Maos partèngkan sè ampon èsoson Sè ngator partèngkan jhughân kabhubbhuwân ka'angghuy maos partèngkan sè ampon èsoson ngabidhi mamolan kantos pongkasan. Bâḍâ ḍuwâ' cara è ḍâlem maos lalampa'an sè ampon èsoson kasebbhut. Kapèng sèttong, lalampa'an sè ampon èsoson bisa èmaos sabellunna salam otabâ sabellunna lalampa'an èkabidhi. Kapèng ḍuwâ,' lalampa'an sè èsoson èmasos salastarèna sosonanna partèngkan èyatorraghi sè aropa salam otabâ salastarèna maos pamokka'. 3. Mokka' partèngkan Sè ngator partèngkan, kodhuna mokka' partèngkan ḍhimèn sabellunna partèngkan èkabidhi otabâ sabellunna nyebbhut pasèra'an sè ngèssè'ana partèngkan. Ponapa kalabân pamaosan suratul fatikhah otabâ sè laèn, akor kalabân kayâkinanna bâng-sèbâng otabâ akor sareng kabâḍâ'ânna. 4. Alorès sè kabhubbhuwân ngèssè'è partèngkan Sè ngator partèngkan kabhubbhuwân ka'angghuy ngator partèngkan akor sareng pakonnèpon sè ètantowaghi sareng panètèya. 5. Notop Partèngkan Salastarèna partèngkan ampon kalampan, maka sè ngator partèngkan kodhuna notop partèngkan, nyo'on èdhi ka'angghuy adhinggâllaghi partèngkan saterrossa mènangka parènta jhâ' partèngkan ampon èpongkasè. Bhâb ka'ḍinto jhughânan bâḍâ ḍuwâ' cara ḍâlem notop partèngkan. Sè mamolan partèngkan ètotop salastarèna du'a' èmaos. Artèna ampon taḍâ' sè kabhubbhuwân laèn ka'angghuy ngèssè'è. Sè pongkasan, notop partèngkan sabellumma du'a' otabâ ghi' bâḍâ sè kabhubbhuwân sè pongkasan sè ngèssè'anna partèngkan. Parbhidhâ'ânna sè ngator partèngkan sareng MC Sè ngator partèngkan otabâ pembawa acara (pewara) alampa'aghi Pakon mènangka MC (Master of Ceremony). Ènghalè cap-ocabhân MC ta' èkennal ḍâlem partèngkan sè sèpaddhâ kenegaraan sareng partèngkan rasmè. Cap-ocabhân MC namong èkennal neng partèngkan ghun-tèngghun otabâ nonrasmè akdhiyâ: pelatèyan, seminar, sareng partèngkan nonformal laènna. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 78
Cem-macemma sè ngator partèngkan (pewara) Sacara umum, sè ngator partèngkan èngghi panèka orèng sè nyeppowè ka'angghuy aparèng pandhuman è ḍâlem jhâlânna sèttong partèngkan otabâ lalampa'an. Ḍâlem partèngkan rasmè sareng kenegaraan èsambhât pembawa acara otabâ pewara. MC (Master of Ceremony) otabâ Emsi sè maos partèngkan neng lalampa'an non-kenegaraan otabâ nonrasmè, akadhiyâ partèngkan ghun-tèngghun otabâ pelatèyan. Presenter - sè ngator partèngkan neng TV, otabâ sè nyèyar TV, sè mandu kuis, talkshow, sareng partèngkan music. Penyiar - sè ngator partèngkan neng radio, radio DJ, sareng radio Host. Moderator - sè ngator partèngkan neng lalampa'an diskusi, dialog, sareng debbat. Carana mengidentifikasi struktur pembawa acara Èyatorè oladhi onḍhâgghânna lalampa'an è bâbâ panèka: 1) Okara Pamokka'. Biyasana èbukka' kalabân salam sareng oca' sapa'an ḍâ' ka sè rabu neng ḍâlem lalampa'an. Contona: Assalamu'alaikum Wr. Wb. Bismillahirrohmanirrohim, Alhamdulillahirobbil alamin wabihi nasta'inu ala umuriddunnya waddin wassalatu wassalamu ala asrofil ambiya' walmursalin sayyidina Muhammadiwwa'ala alihi wasohbihi ajama'in amma ba'du. Almukorrom para alim Ulama' se paḍȃ Moljȃ Sè moljȃ Bapa' kepala Dhisa Jhâlma' Para Bȃpa', Èbhu tor para ennom sè paḍȃ parjhughȃ Conto kasebbhut aropa'aghi carana mangghi'i struktur pewara sè aropa okara pamokka'. 2) Atoran partèngkan lalampa'an Pamator neng atoran partèngkan lalampa'an aropa tor-ator ḍâri sè ngator partèngkan ka'angghuy ḍâ' pasèra sè kabhubbhuwân lalampa'an. Opama; sè kabhubbhuwân ka'angghuy ngèssè'è ka'angghuy aparèng ḍhâ-ḍhâbuwân (sambutan). Conto: Lalampa'an sè kapèng sèttong, èngghi panèka; Pamokka', ngèrèng lalampa'an Sèminar ka'ḍinto bukka' kalabân pamaosan basmalah (Bismillahirrohmanirrohim). 79 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Lalampa'an sè kapèng ḍuwȃ' èngghi panèka; Ḍhâḍhâbuwân ḍâri Katowa Yayasan Pa'em Maddhu kalabân ètorrossaghi ka'angghuy Mokka' lalampa'an seminar ka'ḍinto. (sè Moljâ Bapa' Drs. H. Kutwa, M.Pd. bâkto kaator) Conto sè kapèng ḍuwâ' kasebbhut aropa'aghi carana mangghi'i struktur pewara sè aropa atoran partèngkan lalampa'an. 3) Pamaosan du'a', neng ongrodhân panèka biyasana èmaos sareng sè maos partèngkan mènangka lalampa'an sè pamongkas ka'angghuy mongkasè lalampa'an sè ampon kalampan. Opama: Lalampa'an sè kapèng tello', èngghi panèka Du'a' (è ḍâlem hal ka'ḍinto bhâdhân kaulâ ngatorè ḍâ' sè moljâ Bapa' KH. Nailurrahman, Lc. (Ḍâ' sè moljâ kaator). Conto sè kapèng tello' kasebbhut aropa'aghi carana mangghi'i struktur pewara sè aropa atoran partèngkan pamaosan du'a'. 4) Panotop, neng lalampa'an panotop ka'ḍinto, biyasana pewara sè notop lalampa'an kalabân pamaosan alhamdulillah tor pamator nyo'on sapora manabi bâḍâ katoppalan sè korang parjhughâ. Conto: Bhȃdhȃn kaulâ mènangka sè kabhubbhuwȃn ka'angghuy ngatorè atoran tartèb lalampaa'an ka'ḍinto. manabi bȃḍȃ katoppalan nyo'ona sapora. Billahi Taufik wal hidayah summassalamu'alaikum Wr.Wb. Conto sè kapèng empa' kasebbhut aropa'aghi carana mangghi'i struktur pewara sè aropa atoran partèngkan panotop otabâ salam panotop. Ḍâri pan-saponapan conto è attas, panjhennengngan bisa ngaghâli kadhiponapa carana mengidentifikasi struktur teks pewara. Struktur sè èmaksod èngghi panèka bâḍâ okara pamokka' èssèna lalampa'an, sareng okara panotop. Pramèla ḍâri ka'ḍinto struktur teks sè bâḍâ neng teks pewara aghânḍhu' okara formal otabâ rasmè. Contona lalampa'an pewara neng partèngkan Pengajian Assalamu'alaikum Wr. Wb. Bismillahirrohmanirrohim, Alhamdulillahirobbil alamin wabihi nasta'inu ala umuriddunnya waddin wassalatu wassalamu ala asrofil ambiya' walmursalin sayyidina Muhammadiwwa'ala alihi wasohbihi ajama'in amma ba'du. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 80
Almukorrom para alim Ulama' se paḍȃ Moljȃ Sè moljȃ Bapa' kepala Dhisa Ḍhemmabu Para Bȃpa', Èbhu tor para ennom sè paḍȃ parjhughȃ Sè kabidhân, ngèrèng areng sareng ngonjhukkaghi rassa sokkor ḍȃ' Ghustè Allah Azzawajâlla mènangka sè amorbhȃ jhȃghȃt, sè ampon aparèng sadhȃjȃ nèkmat sè abujud sèhat tor sempat, kantos samangkèn para rabu bisa nyambhȃdhȃnè atoran Bapa' Hermanto Afandi, S.Pd.I sabhȃrunḍhut, è ḍȃlem lalampa'an kompolan pangajhiyȃn "Nurul Jannah" Dhisa Dhemmabu bȃrȃ' sè èlampa'aghi paḍânggu sakalèyan è arè samangkèn ḍȃlem kabȃḍȃ'ȃn saè tor parjhughȃ. Saterrossèpon, solawat sareng salam moghȃ-moghȃ teptebbhȃ èyatorraghiyȃ ḍȃ' Ghustè Kanjeng Nabbhi Mohammad Saw. Sè ampon abhȃkta kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ sadhȃjȃ è ḍȃlem kabȃḍȃ'ȃn samangkèn èngghi ka'ḍinto minaddulumati Ilannur. Para rabu sè paḍȃ Moljȃ Bhȃdhȃn kaulȃ mènangka sè kabhubbhuwȃn ka'angghuy ngantorè atoran tartèb partèngkan è arè samangkèn, parlo ngatorè lalampa'an sè ampon èsoson kalabȃn saè. Lalampa'an sè kapèng sèttong, èngghi panèka pamokka' pamaosȃn suratul Fatihah; è ḍȃlem hal ka'ḍinto èseppowè sareng sè moljȃ K.H. Asmari. Lalampa'an sè kapèng ḍuwȃ' èngghi panèka pamaosȃn ayȃt-ayât Al-Qur'an, sè è ḍȃlem hal ka'ḍinto bhȃdhȃn kaulȃ ngatorraghi ḍȃ' sè moljȃ Ustad. Maimun, M.Ag. Lalampa'an sè kapèng tello' pamaosȃn tahlil sè bhâḍhi èseppowè sareng sè moljȃ K.H. Muntaha. Lalampa'an sè kapèng empa' du'a' sè è ḍȃlem hal ka'ḍinto bhȃdhȃn kaulȃ ngatorraghi ḍȃ' sè molja K.H. Tarmisi , M.Ag., mènangka sè nyeppowè PONPES Al- Ijtihat Bȃto Potè Songennep. Lalampa'an sè kapèng lèma' ramah-tamah. Lalampa'an sè kapèng ennem èngghi ka' ḍinto tausiyah. Sè bhâḍhi èseppowè sareng sè moljȃ K.H. Samsuri. 81 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Para Rabu sè paḍȃ Moljȃ, Jhujhuk ḍâ' lalampa'an sè kapèng sèttong èngghi panèka pamokka', ngèrèng lalampa'an Pangajhiyȃn bukka' kalabȃn pamaosan Basmalah (bismillahirrohmanirrohim). Para rabu sè paḍȃ moljȃ, Saterrossèpon, ka'angghuy èsaḍiyȃ'aghi, jhujhuk bisaos ḍâ' lalampa'an sè ampon tasoson: langkong sampornana bȃkto sè ampon Lalampa'an sè kapèng sèttong, èngghi panèka pamokka' pamaosȃn suratul Fatihah; è ḍȃlem hal ka'ḍinto èseppowè sareng sè moljȃ K.H. Asmari. ḍâ' sè moljâ ka'ator! Saterrossèpon Lalampa'an sè kapèng ḍuwȃ' èngghi panèka pamaosȃn ayȃt-ayât Al-Qur'an, sè è ḍȃlem hal ka'ḍinto bhȃdhȃn kaulȃ ngatorraghi ḍȃ' sè moljȃ Ustad Maimun, M.Ag. Ḍâ' sè moljâ ka'ator! Lalampa'an sè kapèng tello' pamaosȃn tahlil sè bhâḍhi èseppowè sareng sè moljȃ K.H. Muntaha. Ḍâ' sè moljâ ka'ator! Lalampa'an sè kapèng empa' du'a' sè è ḍȃlem hal ka'ḍinto bhȃdhȃn kaulȃ ngatorraghi ḍȃ' sè molja K.H. Tarmisi , M.Ag., mènangka sè nyeppowè PONPES Al- Ijtihat Bȃto Potè Songennep. Ḍâ' sè moljâ ka'ator! Lalampa'an sè kapèng lèma' ramah-tamah. Saterrossèpon Lalampa'an sè kapèng ennem èngghi ka' ḍinto tausiyah. Sè bhâḍhi èseppowè sareng sè moljȃ K.H. Samsuri. Ḍâ' sè moljâ ka'ator! Para rabu sè paḍȃ Moljâ, Kalabȃn pamaosan du'a', nanḍhȃ'aghi lalampa'an kompolan Pangajhiyaȃn Ghȃlimpo' Nurul Jannah ampon èpongkasè, Lalampa'an sè pongkasȃn, èngghi panèka panotop. Ngèrèng lalampa'an ka'ḍinto totop kalabȃn pamaosȃn Hamdalah (Alhamdulillahirobbil alamin). Para rabu sè paḍȃ moljȃ, Bhȃdhȃn kaulâ mènangka sè kabhubbhuwȃn ka'angghuy ngatorè atoran tartèb lalampaa'an ka'ḍinto. manabi bȃḍȃ katoppalan nyo'ona sapora. Nompa' motor aejjasȃn Mellè kacèpot ghulȃnȃ mèra, Saka'ḍinto pamator pongkasȃn Sala lopot nyo'ona sapora. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 82
Billahi Taufik wal hidayah summassalamu'alaikum Wr.Wb. Pakon 1.1 Oladhi sareng maos patètè teks lalampa'an ka'angghuy pewara neng è attas. Salastarèna èmaos, èyatorè tantowaghi struktur teks sè bâḍâ neng partèngkan è attas kalabân nantowaghi okara salam pamokka', èssèna lalampa'an, sareng okara panotop! Pakon 1.2 Èyatorè maos patètè teks pewara è attas, salastarèna è maos kalabân talètè. Sarè ca'-oca' sè malarat lajhu karembhâk sakanca'an! Pakon 1.3 Èyatorè teks pewara è attas maos kalabân saè è aḍâ'na kellas, salastarèna èmaos è aḍâ'na kellas, kanca sè laèn nyangghemmè ka'angghuy aparèng pamangghi bhâb èssèna teks pewara kasebbhut! Pakon 1.4 Èyatorè aghâlimpo' sakanca'an, bâng-sèbângnga tello' orèng, lajhu abhâḍhi teks sè ngator partèngkan neng lalampa'an ponapa'a bisaos kalabân tema bhibhâs! Pakon 1.5 Èyatorè abhâḍhi okara kalabân aghuna'aghi bhâsa èngghi bhunten maghut ḍâ' ca'-oca' è bâbâ panèka! 1. Pasèsèr Jhumèyang 2. Paanabhân Lombhâng 3. Apalessèr ka Suramaḍu 4. Pasarèyan Asta Tèngghi 5. Pasarèyan Bâto Ampar 83 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Indikator 3.3.2 Mengidentifikasi unsur kebahasaan teks pewara Lalampa'an 2 Sè kabidhân neng lalampa'an kapèng ḍuwâ' panèka, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb mengidentifikasi unsur kebahasaan teks pewara, ngèrèng areng-sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon. Kodhuna èkaghâli saè carana mengidentifikasi unsur kebahasaan teks pewara. Salaèn ḍâri ghâpanèka, tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, è antarana: o Mongghu ngangoḍâdhân, kodhu addhreng asakola kantos ḍâ' sakola'an sè langkong tèngghi sopajâ bisa aghuna ḍâ' masyarakat sareng ḍâ' bhângsana. o Nyarè èlmo taḍâ' bâtessa, kabit kènè' kantos seppo. Ngaonèngè Bhâb Sè Ngator Partèngkan (MC) Neng lalampa'an kapèng sèttong ampon èsèrghing bhâb pewara otabâ MC. Jhâ' MC ka'ḍinto aropa'aghi atoran partèngkan otabâ MC ka'ḍinto kadhaddhiyân ḍâri oca' master of ceremony. Sabellunna lalampa'an èkabidhi, MC parlo masamporna tor mabhâghus ongrodhânna partèngkan sabellunna èlampa'aghi neng sèttong ghâbây. Ongrodhânna lalampa'an èngghi panèka: a. Salam pamokka'. b. Ngatorraghi atoran partèngkan sè parlo èlampa'aghi, è antarana (salam pamokka', ḍhâḍhâbuwân ḍâri katowa panètèya otabâ sè ampon èbhubbhuwi ka'angghuy aparèng ḍhâḍhâbuwân, pamaosan du'a', ramah-tamah, tor panotop). c. Salam panotop. Konsep bhâsa sareng pangaonèngan bhâsa ḍâlem pangajhârân bhâsa, èlampa'aghi terintegrasi kalabân empa' bâgiyân keterampilan berbahasa, èngghi panèka ngèḍingngaghi, aḍhâ-kanḍhâ, maca, sareng nolès. Dhinèng bâgiyân pangaonèngan bhâsa neng è ḍâlem teks pewara aghânḍhu' pan-saponapan bâgiyân, è antarana bâḍâ sè aghânḍhu' frase, Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 84
klausa, oca' lako, oca' bhârâng, oca' sèpat, oca' sambhung sareng samacemma. Carana mengidentifikasi bâgiyân kebahasaan neng teks pewara o Maos ḍhimèn teks pewara kalabân talètè. o Tantowaghi neng teks pewara sè tamaso' okara pamokka', èssè, sareng okara panotop. o Tantowaghi neng bhân-sabbhân okara sè aghânḍhu' frasè sareng klausa. o Pantha ca'-oca' sè aghânḍhu' oca' lako, oca' bhârâng, oca' sèpat, sareng oca' ghântè. Conto neng tokèlan teks pewara è bâbâ panèka: Ator kabidhȃn ngèrèng areng-sareng ngatorraghi rassa sokkor ḍȃ' Ghustè Allah Azzawajâlla, sè ampon aparèng pan-saponapan nè'mat sè abujut sèhat tor sempat, kantos samangkèn para rabu bisa nyambhȃdhȃnè onjhângan "Pusat Kajian Kemaduraan" èngghi panèka Seminar Maduralogi, ḍȃlem kabȃḍȃ'ȃn saè. Sè kapèng ḍuwȃ' solawat sareng salam moghȃ-moghȃ teptebbhȃ èyatorraghiyȃ ḍȃ' Nabbhi Mohammad Saw, sè ampon abhȃkta kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ è ḍȃlem kabȃḍȃ'ȃn samangkèn èngghi ka'ḍinto minaddulumati Ilannur. Neng tokèlan teks è attas, panjhennengngan bisa mantha kalabân nalèktèghi bâgiyân-bâgiyânna sè tamaso' frase, kalusa, sareng pantha'an ca'-oca' è ḍâlemma, opama: Sè tamaso' frase: para rabu, sè kapèng ḍuwâ'. Sè tamaso' klausa: Ghustè Allah sè amorbhâ jhâghât. Oca' sèpat: amorbhâ jhâghât, abujut sèhat. Oca' ghâbây: ngatorraghi sokkor. Jhâjhârbâ'ân: a. Artèna Frase Frase èngghi panèka ghâlimpo'na ḍuwâ' oca' otabâ langkong sè ta' ngalèbâdhi bâtes ḍâri klausa. b. Contona Frase ghunong tèngghi 85 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
rama èbhu ḍâ' orèng towa lomarè bessè sè palèng ngoḍâ c. Artèna Klausa Klausa èngghi panèka ghâlimpo'na ca'-oca' mènangka okara majjhâ (sakonè'na aghânḍhu' jhejjher sareng carèta). d. Contona klausa Èbhu asarèn Alè' ngakan Kaka' alanḍu' e. Contona oca' bhârâng Tèker Ka'-bhungka'an Jherruk f. Contona oca' sèpat Seḍḍhâ' manès Rassana cèya Raddhin g. Contona oca' ghâbây Asapowan Alanḍu' Arao Abhersèyan h. Contona oca' pangaḍâ' Neng Songennep È Bhângkalan Ḍâri Bândâbâsa Maos patètè teks pewara è bâbâ panèka! Assalamu'alaikum Wr. Wb. Bismillahirrohmanirrohim, Alhamdulillahirobbil alamin wabihi nasta'inu ala umuriddunnya waddin wassalatu wassalamu ala asrofil ambiya' walmursalin sayyidina Muhammadiwwa'ala alihi wasohbihi ajama'in amma ba'du. Almukarromin para alim Ulama' sè paḍȃ moljȃ Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 86
Sè moljȃ Bapa' Katua STAIN Mekkasân asareng Bapa' Narasumber (Prof. Dr. H. Abd. Syukur Ghazali, M.Pd.) Para Bapa' sareng Èbhu Dosen STAIN sè paḍȃ parjhughȃ Ator kabidhȃn ngèrèng areng sareng ngatorraghi rassa sokkor ḍȃ' Ghustè Allah Azzawajâlla, sè ampon aparèng pan-saponapan nè'mat sè abujut sèhat tor sempat, kantos samangkèn para rabu bisa nyambhȃdhȃnè onjhângan Pusat Kajian Kemaduraan èngghi panèka Seminar Maduralogi, ḍȃlem kabȃḍȃ'ȃn saè. Sè kapèng ḍuwȃ', solawât sareng salam moghȃ-moghȃ teptebbhȃ èyatorraghiyȃ ḍȃ' Nabbhi Mohammad Saw sè ampon abhȃkta kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ è ḍȃlem kabȃḍȃ'ȃn samangkèn èngghi ka'ḍinto minaddulumati Ilannur. Para rabu sè paḍâ moljȃ, Bhȃdhȃn kaulȃ mènangka sè kabhubbhuwȃn ka'angghuy ngatorè atoran tartèb partèngkan Seminar Madurologi è arè samangkèn, parlo ngatorè partèngkan sè ampon èsoson kalabȃn saè. Partèngkan sè kapèng sèttong, èngghi panèka: Pamokka'. Ngèrèng partèngkan Sèminar ka'ḍinto bukka' kalabân pamaosan Bismillahirrohmanirrohim Partèngkan sè kapèng ḍuwȃ' èngghi panèka: Ḍhâḍhâbuwân ḍâri Katowa STAIN Mekkasân kalabân ètorrossaghi ka'anghuy Mokka' lalampa'an seminar ka'ḍinto. Sè Moljâ Bapa' Dr. H. Taufiqurrahman, M.Pd. bâkto kaator! Partèngkan sè kapèng tello', èngghi panèka: Pamaosan du'a', è ḍâlem hal ka'ḍinto bhâdhân kaulâ masra'aghi ḍâ' sè moljâ Bapa' H. Ainul Haq Nawawi, MA. (Ḍâ' sè moljâ kaator). Para rabu sè paḍâ moljȃ, Kalabȃn pamaosan du'a', nanḍhȃ'aghi lalampa'an Pamokka' Seminar Maduralogi ampon èpongkasè, Partèngkan sè pongkasȃn, èngghi panèka panotop. Ngèrèng lalampa'an ka'ḍinto totop kalabȃn pamaosȃn Hamdalah. Alhamdulillahirobbil alamin. Para rabu sè paḍâ moljȃ, Bhȃdhȃn kaulâ mènangka sè kabhubbhuwȃn ka'angghuy ngatorè atoran tartèb partèngkan ka'ḍinto, manabi bȃḍȃ katoppalan nyo'ona sapora. 87 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Billahi taufik wal hidayah summassalamu'alaikum Wr.Wb. Pakon 2.1 Oladhi sareng maos patètè teks è attas, lajhu sarè ca'oca' sè aghânḍhu' frase sareng klausa! Pakon 2.2 Salastarèna panjhennengngan nyarè frase sareng klausa neng teks pewara è attas, lajhu sarè ca'-oca' sè aghânḍhu' è bâbâ panèka! Oca' Ghâbây 1. _________ 2. _________ 3. _________ 4. _________ 5. _________ Oca' bhârâng 1. ________ 2. ________ 3. ________ 4. ________ 5. ________ Oca' Sèpat 1. __________ 2. _________ 3. _________ 4. _________ 5. _________ Oca' Pangaḍâ' 1. _________ 2. _________ 3. _________ 4. _________ 5. _________ Pakon 2.3 Èyatorè sarè ca'-oca' sè malarat neng teks pewara è attas lajhu karembhâk sakanca'an ka'angghuy nyarè artèna, mon ta' èpangghi artèna, èyatorè nyambhut kamus neng perpustakaan. Pas sarè oca' sè ta' èkaonèngè artèna ghellâ'! Pakon 2.4 Èyatorè maos teks pewara è attas neng è aḍâ'na kellas, kanca sè laèn nyangghemmè! Pakon 2.5 Èyatorè abhâḍhi teks Sè ngator partèngkan kalabân mèlè lalampa'an è bâbâ panèka! 1. Perpisahan kelas XII 2. Pelantikan angghuta OSIS 3. Lalampa'an kakabinan. Pakon 2.6 Teks Sè ngator partèngkan sè ampon lastarè èsoson sareng morèd lajhu èpajhâng neng aḍâ'na kellas, kanca sè laèn nyangghemmè! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 88
Indikator 3.3.3 Nganalisis struktur teks pewara Lalampa'an 3 Sè kabidhân, neng lalampa'an kapèng tello' panèka, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb nganalisis struktur teks pewara, ngèrèng areng- sareng maos du'a' ḍhimèn. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon, kodhuna ngaghâli saè carana nganalisis struktur teks pewara. Salaèn ḍâri ghâpanèka, tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, è antarana: o Tello' parkara sè kodhu èkalako, iyâ arèya arembhâk lalakon sè èlakonana, ta' ru-kabhuru, akor rontong. o Tello' parkara sè kodhu èhormatè, iyâ arèya omor, ḍhâng-onḍhâng bân aghâma. È ḍâlem lalampa'an, sè ngator partèngkan otabâ sè ngajhum lalampa'an parlo ngaghâli ongrodhânna otabâ sosonan ḍâri lalampa'an kasebbhut. Bâḍâ pan-saponapan ongrodhân sè dhâddhi struktur teks ḍâlem pewara, è antarana èngghi panèka: 1) Salam pamokka', 2) Okara panyapa, 3) Okara rassa sokkor 4) Atoran partengkan lalampa'an, 5) Pamaosan du'a, sareng 6) Panotop. Struktur teks kasebbhut èjhârbâ'aghi akadhi è bâbâ panèka: 1) Salam pamokka' aghânḍhu' salam, Conto: Assalammu'alaikum warahmatullaahi wa barakatuh, ngatorè slamet rabuwèpon para hadirin. 2) Okara panyapa, èngghi panèka okara ka'angghuy ngormat pamèyarsa. Biyasaèpon èkabidhi sareng salam ka'angghuy ngormat ḍâ' haḍirin sè rabu ḍâlem lalampa'an. Conto: Hadrotul Mukarromun, para alim ulama' sè paḍâ moljâ, Sè Moljâ Bapa' Kepala SMAN 1 Bhângkalan Para Bapa' tor èbhu sè paḍâ parjhughâ, 3) Okara rassa sokkor Okara rassa sokkor ḍâ' sè amorbhâ jhâghât Allah SWT sareng sholawat ḍâ' Nabbhi Muhammad Saw. 89 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Conto: "Ator kabidhân ngèrèng amojhi sokkor ḍâ' Ghustè Allah SWT sè amorbhâ jhâghât, sè ampon aparèng pan-saponapan nè'mat sè abujud sèmpat tor sèhat kantos samangkèn para rabu bisa èpangghiyaghi è majlis sè insya Allah èridhoi sareng Ghustè Allah SWT. Amin. Amin yâ robbâl alamin. Sholawat sareng salam malar mandhâr tep-tebbhâ èyatoraghiyâ ḍâ' ghustè kanjèng Nabbhi Mohammad Saw. Dâ' para sahabhât sareng ḍâ' para kalowargaèpon." Manabi ètalèktèghi neng conto kapèng tello'. Okarana èsambhât okara pamojhi neng awwâllâ lalampa'an. Mèlana ka'angghuy nganalisis neng struktur pewara. Panjhennengngan kodhuna ngaghâli saè struktur pewara sè bâḍâ. Carana nganalisis struktur teks pewara Carana nganalisis struktur teks pewara èngghi panèka: Sè kabidhân kodhu maos teks kalabân talètè. Tantowaghi okara sè aghânḍhu' okara pamokka', èssè, sareng okara panotop. Talèktèghi neng teks, oca' sè aghânḍhu' oca' bhârâng, oca' lako, oca' sèpat, sareng oca' ghântè. Talèktèghi neng teks, okara sè aghânḍhu' frase sareng klausa. Contona lalampa'an Assalamu'alaikum Wr.Wb. Bismillahirrohmanirrohim, Alhamdulillahirobbil alamin wabihi nasta'inu ala umuriddunnya waddin wassalatu wassalamu ala asrofil ambiya' walmursalin sayyidina Muhammadiwwa'ala alihi wasohbihi ajama'in amma ba'du. Hadrotul Mukarromun, para alim ulama' sè paḍâ moljâ, Sè moljâ Para Bapa', para ennom, tor para èbhu sè paḍâ parjhughâ, Ator kabidhân, ngèrèng areng-sareng amojhi sokkor ḍâ' Ghustè Allah SWT Sè Amorbhâ Jhâghât, sè ampon aparèng rahmat tor hidayaèpon ḍâ' kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ sadhâjâ, kantos kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ bisa èpangghiyaghi è kalèngghiyân ka'ḍinto ka'angghuy areng-sareng ngèrèng lalampa'an pangajhiyân sè ampon kalampan sabulân sakalèyan ka'ḍinto. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 90
Salawat sareng salam malar moghâ tep-tebbhâ èyatorraghiyâ ḍâ' Ghustè Kanjeng Nabbhi Mohammad SAW. Para rabu sè padâ parjughâ. Ka'angghuy lebbi sampornana lalampa'an è malem samangkèn, ngèrèng jhujhuk bisaos ḍâ' lalampa'an sè mamolan èngghi panèka pamokka'. Ngèrèng lalampa'an è malem samangkèn bukka' kalabân pamaosan Suratul Fatihah. Al Fatihah. Lalampa'an sè kapèng ḍuwâ' èngghi ka'ḍinto ḍhâḍhâbuwân, ḍhâ- ḍhâbuwân ka'ḍinto èsèppowè sâreng salèrana sè moljâ K.H. Badrut Tamam. Ḍâ' sèmoljâ K.H. Badrut Tamam bâkto ka'ator. Para rabu sè paḍâ parjughâ. Lalampa'an sè kapèng tello' èngghi ka'ḍinto ḍua, pamaosan ḍua èseppowè sareng salèrana sè moljâ Ustad Achmadi. Ḍâ' sè moljâ Ustad Achmadi bâkto ka'ator. Para rabu sè paḍâ parjughâ. Kalabân bâḍâna pamaosan ḍua, nanḍhâ'âghi jhâ' lalampa'an ampon èpongkasè. Bhâdhân kaulâ mènangka sè kabhubbhuwân ngatorè partèngkan atoran lalampa'an è malem samangkèn, manabi bâḍâ mustaqim katoppalan summassalamu'alaikum wr.wb. nyo'ona sapora, ihdinas sirotol Pakon 3.1 Oladhi teks pewara è attas kalabân maos patètè, salastarèna èmaos. Èyatorè analisis kalabân mantha struktur teks pewara! Pakon 3.2 Èyatorè talèktèghi ca'-oca' sè malarat neng teks pewara è attas lajhu karembhâk sakanca'an ka'angghuy nyarè artèna, mon ta' èpangghi artèna, èyatorè nyambhut kamus neng perpustakaan. Pas sarè oca' sè ta' èkaonèngè artèna ghellâ'! Pakon 3.3 Èyatorè bhâḍhi okara kalabân aghuna'aghi ca'-oca' è bâbâ panèka! 1. Amorbhâ jhâghât : ... 91 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
2. Jhujhuk : ... 3. Ator kabidhân : ... 4. Sè pongkasan : ... 5. Lalampa'an : ... Pakon 3.4 Èyatorè maos teks pewara è attas kalabân kalabân aghuna'aghi intonasi sareng ekspresi sè saè! Pakon 3.5 Salastarèna teks pewara èmaos, kanca sè laèn nyangghemmè kalabân aparèng pamangghi ka'angghuy sampornana pamosan teks pewara! Pakon 3.6 Èyatorè abhâḍhi okara pamokka' teks pewara ḍâlem lalampa'an pelantikan ketua OSIS kalabân aghuna'aghi bhâsa èngghi bhunten! Pakon 3.7 Èyatorè abhâḍhi okara panotop teks pewara ḍâlem lalampa'an pelantikan ketua OSIS kalabân aghuna'aghi bhâsa èngghi bhunten! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 92
Indikator 3.3.4 Mengidentifikasi struktur teks piḍato Lalampa'an 4 Sè kabidhân, neng lalampa'an kapèng empa' panèka, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb mengidentifikasi struktur teks piḍato, ngèrèng areng- sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon, kodhuna ngaghâli saè carana mengidentifikasi struktur teks piḍato. Salaèn ḍâri ghâpanèka, tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, è antarana: o Tello' parkara sè kodhu èjâgâ iyâ arèya jhilâ, adhât bân tatèngkan. o Tello' parkara sè kodhu èkaanḍi' iyâ arèya èsto, atè soccè, bân jhujhur. Ghâmbhâr 3.3: Presiden RI ke-4 Parappa'ana apiḍato Sombherrâ ghâmbhâr: Piḍato otabâ orasi èngghi panèka abu-ḍhâbu neng kennengngan sè ampon ètantowaghi ḍâ' khalayak. Piḍato sè èyatorraghi sareng orator (ahli piḍato) bisa andhâddhiyâghi pangaro ḍâ' pamèyarsa tor ḍâ' bhângsa. Sejarah ampon kacathet, piḍato Bung Tomo mampo matombu semangat para ngangoḍâdhân Sorbhâjâ ḍâlem ngaḍhebbhi moso sè èsambhât Sekutu; piḍatona Bung Karno mampo maghuli atèna ratosan èbu ngangoḍâdhân ka'angghuy asabbhil dhâddhi sukarelawan. 93 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Pamangghi sè laèn, piḍato èngghi panèka mènangka ḍhâḍhâbuwân neng aḍâ'na kennengngan umum otabâ aorasi ka'angghuy anyata'aghi pamangghina sèttong kadhâddhiyân. Piḍato biyasana èḍhâbuwaghi sèttong orèng lajhu aparèng orasi-orasi sareng pamangghi bhâb sèttong kadhâddhiyân sè èyangghep parlo sareng patot èyatorraghi. Piḍato aropa'aghi sala sèttong jhâjhârbâ'ân ḍâri pangajhârân bhâsa Madhurâ. (Nokèl ḍâri Wikipedia; èmadhurâ'aghi sareng Moh. Hafid Effendy). otabâ aparèng ghâmbhârân bhâb Tojjhuwânna Piḍato 1. ka'angghuy ngatorè pa-ponapa ḍâ' pamèyarsa (intruksi) 2. Ka'angghuy aparèng panglèpor atè (rekreatif) 3. Ka'angghuy ngajhâk para pamèyarsa (persuasif) Cem-Macemma cara neng Metode Piḍato a. Metode Serta Merta (impromptu) metode sè èlampa'aghi ta' mabi èkarang sabellunna, otabâ ta' mabi aghuna'aghi teks. b. Metode ngafal: Metode piḍato sè èlampa'aghi kalabân ngafallaghi naskah. c. Metode naskah: Metode sè èlampa'aghi kalabân maca naskah. d. Metode ekstemporan: Metode sè èlampa'aghi kalabân aghuna'aghi outline otabâ abhâkta poket-pokettèpon (karangka) sabellunna apidato. Struktur teks piḍato èngghi panèka sosonanna ongrodhân jhâlânna èssè piḍato ḍâri awwâl kantos akhèr. Ongrodhân sosonanna ka'ḍinto èsoson kalabân saè sopajâ piḍato kalampan èndhâ sareng tojjhuwânna piḍato takabbhul kalabân saè. Bâḍâ pan-saponapan cara ka'angghuy nyoson ongrodhânna piḍato, è antarana: (1) noro'è alur ḍhâsarra piḍato, sareng (2) noro'è pola organisasi piḍato. (1) Alur ḍhâsarra piḍato, èngghi panèka èssèna piḍato sè noro'è alur dasar piḍato sè aongrot anglèbâdhi tello' onḍhâghân: (a) onḍhâghân perhatian, èngghi panèka onḍhâghân sè mamolan sè èlakonè sareng pembicara kalabân saè; (b) Onḍhâghân kebutuhan, èngghi panèka onḍhâghân sè èkalako ḍâlem ajhârbâ'aghi parlona pokpara sè bhâkal èyatorraghiyâ kantos sè mèyarsa'aghi ghâḍhuwân usaha ka'angghuy ngaghâli pokpara otabâ hal sè parlo èpaḍâpa' sareng pembicara. (c) Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 94
Onḍhâghân penyajian, èngghi panèka aropa'aghi onḍhâghân pembicara maḍâpa' materi piḍato sè ampon èsaḍiyâ'aghi anglèbâdhi naskah bârângkana piḍato. (2) Pola Organisasi Piḍato, pola organisasi piḍato èpantha ḍâlem tello'pantha'an, èngghi panèka (a) pola uraian; (b) pola sebab, sareng (c) pola topik. Ngèrèng oladhi jhâjhârbâ'ân è bâbâ panèka! 1. Pola uraian; bâḍâ ḍuwâ' macem ongrodhân sè èghuna'aghi ka'angghuy nantowaghi sosonanna èssèna piḍato, èngghi panèka: sareng ongrodhân ruang. Ongrodhân ongrodhân kronologis kronologis, ènghi panèka sosonanna èssèna piḍato èkabidhi ḍâri periode otabâ data tartanto, lajhu nojjhu ka aḍâ' otabâ ka buḍi spartèngkan sistematis. Sabatara, ongrodhânna ruang èngghi panèka sosonanna èssèna piḍâto sè aongrot aḍhâsar semma'na fisik sèttongnga ka sèttongnga. Opama; ngabidhi SD (A) kantos SMA (A), sareng saterrossa. 2. Pola sebab; akadhi sè ampon moḍḍhâ ḍâri nyamana, organisasi piḍato sè aghuna'aghi pola sebab neng kabâḍâ'ân samangkèn alèrsèt ḍâ' analisis akibat neng kabâḍâ'ân sè bhâkal ḍâteng otabâ ḍâri deskripsi kabâḍâ'ân neng è sa'at samangkèn alèrsèt ḍâ' pamangghi neng analisis sabâb-sabâb sè bâḍâ. 3. pola topik; pola organisasi piḍato panèka èlampa'aghi manabi materi sè èyatorraghi lebbi ḍâri sèttong periode otabâ ghâlimpo'. Pramèla ḍâri ka'ḍinto, neng ḍâlem èssèna piḍato bhâkal bâḍâ pan- saponapan subtopik. Carana mengidentifikasi struktur teks piḍato Akadhi ghâncaran biyasa, struktur teks naskah piḍato kodhuna èkabidhi kalabân abhâḍhi bârângka pokeddhân otabâ è ḍâlem bahasa Ḍhemmabu èsambhât pembuatan karangka. Saterrossèpon, sè èmaksod bârângka pokeddhânna piḍato akadhi èbâbâ panèka: a. Kabidhân Bâgiyân panèka aghânḍhu': okara salam, sareng okara rassa sokkor. Neng bâgiyân panèka èyatorraghi polè mènangka okara kabidhân sè 95 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
aghânḍhu' panyapa sareng pengantar, opama kalabân okara" È ḍâlem papangghiyân ka'ḍinto, bhâdhân kaulâ nyo'ona èdhi ka'angghuy maḍâpa' bhâb Bibâs ḍâri Narkoba mongghu Ngangoḍâdhân". b. Èssèna pokeddhân Bâgiyân panèka aèssè jhâjhârbâ'ân mènangka èssèna piḍato sè poked. Jhâjhârbâ'ân panèka kodhuna èsoson kalabân pola induktif (rèngkessân èkaollè aḍhâsar analisis pamangghi sè nyata sareng bhuktè sè nyata). Conto è ḍâlem tokèlan teks piḍato: Para rabu sè paḍâ parjhughâ, "Manabi ḍhimèn para seppo ngarangkèng pottra-pottrèèpon è ḍâlem kamar sabâb tako' ajhâlânan sè ta' pantes èyoladhi sareng matombu rarasan orèng, samangkèn ampon ta' parjhughâ polè. Sè sapanèka amarghâ tèknologi ampon maghenna' kabhutowannèpon manossa. Sanarè ta' kalowar ḍâri ḍâlem kamar, neng è ḍâlem kamar samangkèn ngangoḍâdhân ampon maghenna' abâ'na sareng Pakakas tèknologi akadhi komputer, ènternèt. Dhineng ènternèt panèka sanaos bâḍâ neng ḍâlem kamar bisa apo-campo sareng orèng neng kennengngan laèn sadhunnya. Sè sapanèka marghâ lèbât ènternèt panèka dhunnya otabâ bhumè ampon katon copè'. Lèbât ènternèt ampon taḍâ' bâtessa antar bhângsa sè bâḍâ è dhunnya panèka, sabâb kana' Madhurâ bisa asa- ghessa sareng kana' Amerika, Inggris sareng laènna. Ḍâlem apo- campona antar bhângsa lèbât ènternèt panèka tantowèpon ghâḍhuwân parsèko, sabâb ta' sadhâjâ orèng sè bisa abhidhâ'âghi". c. Panotop Bâgiyân panèka aèssè okara panegghes sareng rèngkessânna ḍâri èssèna piḍato, pangarep otabâ jhâ'-ngajhâ' ka'angghuy alampa'aghi sèttong kalakowan sè bhâghus, sè pongkasan èssèna panotop èngghi panèka, nyo'on sapora sareng salam panotop. Oladhi conto okara panotop è bâbâ panèka: "Saka'ḍinto ator pamangghi kaulâ, malar moghâ ajunan sadhâjâ otamana sè arè mangkèn mèyarsa'aghi bisa'a èkaghâli saè, sarta ajunan sadhâjâ èhlas tor nyapora ḍâ' sadhâjâ dhusa kaulâ, manabi bâḍâ tor- Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 96
ator sè korang sondhuk mongghu pangghâliyânnèpon ajunan sadhâjâ, ta' langkong nyo'ona sapora sè taḍâ' engghânna". Wâssalamu'alaikum wârahmatullahi wâbârokatuh. Carana nyoson piḍato kalabân saè 1. Nalèkteghi pamèyarsa kalabân ngajuwaghi pètanya, Opama: pasèra sè mèyarsa'aghi, lakè' ponapa binè' sè mèyarsa'aghi, pendidikannèpon sè mèyarsa'aghi. 2. Mèlè topik otabâ tema kodhuna èyakorragi kalabân kamampowan dhibi'na. 3. Ngompollaghi pangalammanna pengalaman, hasèl panalèktèghân, imajinasi, buku bâca'an, media massa, otabâ media elektronik. han-bahanna piḍato aḍhâsar 4. Nyoson pokeddhânna piḍato, carana paḍâ akadhi nyoson pokeddhânna sè laèn, akadhi: pamokka', èssè, sareng panotop. 5. Matombu piḍato dhâddhi bârângkana piḍato. 6. Latèyan abu-ḍhâbu kalabân vokal sè saè, sareng sowara sè ranyèng. Maos patètè piḍato è bâbâ panèka! Assalamualaikum war.wb. Assalamu'alaikum Wr. Wb. Bismillahirrohmanirrohim, Alhamdulillahirobbil alamin wabihi nasta'inu ala umuriddunnya waddin wassalatu wassalamu ala asrofil ambiya' walmursalin sayyidina Muhammadiwwa'ala alihi wasohbihi ajama'in amma ba'du. Ator kabidhân, ngèrèng areng-sareng amojhi sokkor ḍâ' Gustè Allah SWT Sè Amorbhâ Jhâghât, sè ampon aparèng rahmat tor hidayaèpon ḍâ' kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ sadhâjâ, kantos kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ bisa èpangghiyaghi è kalèngghiyân ka'ḍinto ka'angghuy areng-sareng ngèrèng lalampa'an pangajhiyân sè ampon kalampan sabulân sakalèyan ka'ḍinto. Salawat sareng salam samoghâ tep-tebbhâ èyatorraghiyâ ḍâ' Ghustè Kanjeng Nabbhi Mohammad SAW. Para rabu sè paḍâ parjhughâ, Akor sareng majhuna kabâḍâ'ân samangkèn, ghâpanèka lantaran addhrengnga manossa nyarè pangaonèngan otabâ nyarè èlmo kantos bânnya' Pakakas sè èbhâḍhi sè taḍâ' laèn tojjhuwân 97 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
ka'angghuy maghâmpang ḍâ' sadhâjâ lalakonna manossa. Lalakon sè ḍhimèn malarat èlakonè orèng, kajhâbhâ orèng-orèng sè pajhât sè aghâbây Pakakas ghâpanèka dhibi', so'è taon atambâ ghâmpang lalakonna manossa mala neng è taon samangkèn kantos kana' kènè' saè sè bâḍâ èpadhisan ponapa polè sè bâḍâ è Pa'otthan ampon bânnya' aghuna'aghi. Para rabu sè paḍâ parjhughâ, Manabi ḍhimèn para seppo ngarangkèng pottra-pottrèèpon è ḍâlem kamar sabâb tako' ajhâlânan sè ta' pantes èyoladhi sareng matombu rarasan orèng, samangkèn ampon ta' parjhughâ polè. Sè sapanèka amarghâ tèknologi ampon maghenna' kabhutowannèpon manossa. Sanarè ta' kalowar ḍâri ḍâlem kamar, neng è ḍâlem kamar samangkèn ngangoḍâdhân ampon maghenna' abâ'na sareng Pakakas tèknologi akadhi komputer, ènternèt. Dhineng ènternèt panèka sanaos bâḍâ neng ḍâlem kamar bisa apo-campo sareng orèng neng kennengngan laèn sadhunnya. Sè sapanèka marghâ lèbât ènternèt panèka dhunnya otabâ bhumè ampon katon copè'. Lèbât ènternèt ampon taḍâ' bâtessa antar bhângsa sè bâḍâ è dhunnya panèka, sabâb kana' Madhurâ bisa asa- ghessa sareng kana' Amerika, Inggris sareng laènna. Ḍâlem apo- campona antar bhângsa lèbât ènternèt panèka tantowèpon ghâḍhuwân parsèko, sabâb ta' sadhâjâ orèng sè bisa abhidhâ'âghi. Malolo orèng sè ghâḍhuwân bâtek saè, sè jhubâ' noro'aghi sakalè, Nèngalè kabâḍâ'ân sè sapanèka mongghu ḍâ' jhâlânna pendidikan aghânḍhu' masalah, otamaèpon ḍâ' para orèng seppo. Mèlaèpon sabâkto-bâkto orèng seppo bisa'a nalèktèghi ènternèt sè bâḍâ neng kamar pottra-pottrèna. Sè sapanèka ka'angghuy maloros tor malerres aghuna'aghi tèknologi neng è po'-compo'. Para rabu sè paḍâ parjhughâ, Saka'ḍinto ator pamangghi kaulâ, malar moghâ ajunan sadhâjâ otamana sè arè mangkèn mèyarsa'aghi bisa'a èkaghâli saè, sarta ajunan sadhâjâ èhlas tor nyapora ḍâ' sadhâjâ dhusa kaulâ, manabi bâḍâ tor-ator sè korang sondhuk mongghu pangghâliyânnèpon ajunan sadhâjâ, ta' langkong nyo'ona sapora sè taḍâ' engghânna. Wâssalamu'alaikum wârahmatullahi wâbârokatuh. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 98
Pakon 4.1 Oladhi sareng maos kalabân talètè teks piḍato è attas, salastarèna èmaos lajhu tantowaghi okara sè tamaso' pamokka', èssè, sareng panotop! Pakon 4.2 Maos kalabân sowara sè saè piḍato è attas è aḍâ'na kellas! Pakon 4.3 Èyatorè karembhâk sakanca'an ka'angghuy nyarè ca'-oca' sè malarat neng piḍato è attas, mon ta' èpangghi artèna, èyatorè nyambhut kamus neng perpustakaan. Pas sarè oca' sè ta' èkaonèngè artèna ghellâ'! Pakon 4.4 Èyatorè abhâḍhi teks piḍato kalabân mèlè bhul-ombhul è bâbâ panèka! 1. Arammèyaghi arè kamardhika'an 2. Mot-ngèmodhi arè bhâbhârrèpon Nabbhi Muhammad 3. Parlona bhâsa Madhurâ èyajhârraghi neng sakola'an Pakon 4.5 Salastarèna piḍato èsoson, Èyatorè panjhennengngan maos piḍato kasebbhut è aḍâ'na kellas. Salastarèna è maos, kanca sè laèn nyangghemmè. Sè parlo èsangghemmè, è antarana: 1. Ekspresi 2. Performan 3. Gestur Pakon 4.6 Salastarèna è maos piḍato kasebbhut neng aḍâ'na kellas, lajhu pajhâng piḍato kasebbhut neng è ḍâlem kellas! 99 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Indikator 3.3.5 Mengidentifikasi unsur kebahasaan teks piḍato Lalampa'an 5 Sè kabidhân, neng lalampa'an kapèng lèma' panèka, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb mengidentifikasi unsur kebahasaan teks piḍato. Ngèrèng areng- sareng maos du'a'. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon, kodhuna ngaghâli saè carana mengidentifikasi unsur kebahasaan teks piḍato. Salaèn ḍâri ghâpanèka, tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, è antarana: o Tello' parkara sè kodhu èhormatè, iyâ arèya omor, dhâng-ondhâng bân aghâma. o Tello' parkara sè kodhu èpèyara iyâ arèya bâkto, pèssè, bân kasèhadhân. Piḍato aghânḍhu' tello' bâgiyân, èngghi panèka kabidhân (pendahuluan) èssè, sè kapèng tello' panotop. Oladhi è bâbâ panèka conto tokèlan karangka piḍato kalabân topik papacangan. 1. Kabidhân (Pendahuluan), aèssè salam. Tojjhuwânna kalabân ngormat tor adhua'aghi pararabu/hadirin, jhughâ aèssè salam hormat ḍâ' para onjhângan sè rabu. Biyasana èkabidhi ḍâri tokoh otabâ orèng sè palèng tèngghi pangkattèpon otabâ dhârâjhâttèpon. Assalamu'alaikum warohmatullahi wabarokatuh. Panyabis bit asmana tarètan bhâdhân kaulâ, Sarnoji, kaulâ ngatorè songkem pangabhâktè, karengghâ sareng sadhâjâ kahormadhân, panyabis arè mangkèn nyaossaghi parembhânghân ngèngèngè ana' Eddi Rahmadin sareng ana' Sri Wahyuni pottraèpon Bapa' Sunarto sè ropaèpon sè kaḍuwâ ampon nyanḍhâng tarèsna. Unsur kebahasaan neng okara mamolan piḍato è attas, è antarana: o Frase : songkem pangabhâktè, nyanḍhâng tarèsna, arè mangkèn. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 100
o Klausa : kaulâ ngatorè, ana' Èddi, ana' Sri Wahyuni 2. Èssè, bâgiyân sè poket ḍâri piḍato. Sopajâ èyatorraghi kalabân saè. Kodhuna èbirjhi' kalabân saè poket-pokettèpon, sareng saterrossa èpatombu ghân sakonè'. Opama : Bhâdhân kaulâ bit asmaèpon tarètan Sunarto abhâkta sèrè pènang sareng jhâjhân èlop sakadhârrâ ka'angguy panyekken dhâddhina papacangan ana' Eddi Rahmadin sareng ana' Sri Wahyuni. Unsur kebahasaan neng okara èssè piḍato è attas, è antarana: o Oca' bhârâng : sèrè pènang, jhâjhân èlop o Oca' lako : abhâkta 3. Panotop, aèssè pangarep, tor du'a sè aghuna mongghu pararabu. Opama : Pangarep sareng panyo'on malar mandhâr papacangan ka'ḍinto kaparèngan ridho ḍâri Allah sè Aghung. kantos tekka hajhât taḍâ' aral taḍâ' cobhâ. Saka'ḍinto pamator manabi bâḍâ pamator sareng tèndhâk - tandhuk sè korang sondhuk korang parjhughâ nyo'onna sapora. Wâssalamu'alaikum Wârohmatullahi wâbârokatuh. Maos Patètè piḍato è bâbâ panèka! Hadrotul Mukarromun, para alim ulama' sèsame molja, Sè Moljâ Bapa' kepala Dinas Pendidikan Para Bapa' sareng èbhu sè paḍâ parjhughâ, Ator kabidhân ngèrèng areng-sareng amojhi sokkor ḍa' Ghustè Allah sè Amorbhâ jhâghât sè ampon aparèng pan-saponapan nekmat se abujud sempat tor sehat ḍâ' kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ sadhâjhâ, kantos è arè samangkèn kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ bisa èpangghiaghi è kalèngghian ka'ḍinto ka'angghuy mèyarsa'aghi piḍato ḍâri bhâdhân kaulâ, èngghi ka' dinto bhâb pendidikan. Kaḍukalèèpon Solawat sareng salam teptebbhâ èyatorraghiyâ ḍâ' Ghustè kanjeng Nabbhi Mohammad SAW, ḍâ' para sahabhât sareng para kalowarga èpon. Para rabu sè paḍâ moljâ, Bâḍâna cap-oncabhan kabâḍâ'ân pendidikan, kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ se serreng ngakorraghi kalabân kabâḍâ'ân è jhâman samangkèn, sè èsambhât KB, KTSP, sareng kurikulum 2013. Tantona cap-ocabhân 101 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
kabhutowanna kodhu ghu-ongghu alako berrâ' mènangka kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ ka'ḍinto ghuru, kreativitas è ḍâlem matombu generasi ngangoḍâdhân, marghâ bisa'a andhâddhiyaghi tèngka pola anḍhâp asor ka bingkèng arè sè langkong saè, ponapa sè èsambhât profesionalitas è sakola'an otabâ tombuna kinerja mongghu ḍâ' ghuru. Para rabu sè paḍâ moljâ, È majlis ka'ḍinto bhâdhân kaulâ nyo'ona èdhi ka'angghuy ngatorraghi program pendidikan sè dhâddhi pangarep ka bingkèng arè kantos ḍâ' akhèrat, èngghi panèka "PENDIDIKAN BERBASIS KASIH SAYANG" OTABȂ PENDIDIKAN SÈ AGHȂNḌHU' TARÈSNA". Metode ka'ḍinto ampon aropa'aghi sala sèttong kapastèyan sè kodhu èka'anghungè sareng para ghuru. Ponapa neng è pendidikan formal akadhiyâ (è sakola'an) otabâ pendidikan informal akadhiyâ (è po'-compo'). Molang mongghu ḍâ' morèd aropa'aghi kawâjibhân sè sanget rajâ, kantos kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ sarojuk jhâ' bâḍâ parbhidhâ'ân sè sanget substansial antara aparèng pamertè sareng molang. Pamertè, salastarèna aparèng jhâjhârbâ'ân èlmo ḍâ' morèd. Kodhuna aparèng pangrènget-pangrènget otabâ bâburughân beccè' ḍâ' sadhâjâna morèd, sè aghânḍhu' maksod sopajâ morèd kasebbhut ngaghungè akhlak sareng tèngka pola sè saè tor bisa'a abhâkta èlmo sè moljâ sareng aghuna ḍâ' bhângsana. Para rabu sè paḍâ moljâ, Manabi èmot ḍâ' kabâḍâ'ânna ghuru. Ghuru aropa'aghi panodhân sareng dhâddhi conto sè saè mongghu morèd tapè bânnè ghuru aparèng' conto sè korang saè ḍâ' morèddhâ. Mèlana ghuru ka'ḍinto kodhu masamporna ḍhimen ḍâri abâ'na dhibi'. Kantos morèd bisa nèro tèngka pola sè saè ḍâri ghuruna. Bâḍâ cap-ocabhân Arab èngghi ka'ḍinto"Ibdâ' Bi Nafsik" (ngèrèng kabidhi ḍâri abâ'na dhibi'), Namong parlo èkaghâli, kadhi ponapa manabi ghuru namong molang tapè ta' bisa aparèng bâburughân beccè', Ghuru sè namong bisa molang èngghi panèka ghuru sè bisa ajhârbâ'aghi pangajhârân ḍâ' morèddhâ, tapè ta' bisa aparèng bâburughân beccè' ḍâ' moreddhâ. Ghuru sè namong ajhâjhuluk ngajhâr èngghi panèka ghuru sè namong parlo ḍâ' lalakon sareng bâjârân sè aropa'aghi gâji, sanget ta' akor Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 102
marghâ ta' apareng bâburughân beccè' sè akor sareng akhlak otabâ budi pekerti ḍâ' morèddhâ. Para rabu sè paḍâ moljâ, Sanget raja kemurkahan Allah da' oreng se ngajhar se namong oneng alarang moreddha, sabatara oreng jareya ngalakone pa-ponapa se elarang kasebbhut, conto se sanget ghampang engghi ka'ḍinto roko'. Kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ asabbhil alarang ka'angghuy aroko' da' morèd kalabân asabâb ghi' ta' andi' kalakowan, namong kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ ngalakonè aroko' è sabbhân arèna. Para rabu sè paḍâ moljâ Bâḍâ pan-saponapan hal sè dhâddhi pokeddhâ è ḍâlem matekka hajhât bâtek saè ḍâ' anak didik sè brilian è jhâmanna ka bingkèng arè, è antarana: 1) Ajhârraghi otabâ serghing bhâb sè nyèptaaghi manossa. Aqidâ èpon, jhâ' kantos kalèp marghâ molang pangajhârân umum lajhu ta' perna sama sakalè nyèrghing ḍâ' sè nyepta'aghi manossa. Namong Allah sè ngaghungè kakobasa'an. Oladhi ḍhâbuna Allah è ḍâlem Q.S Ar Rum ayat :30 Mèlana aḍheppaghi mowana kalabân loros ḍâ' Ghustè Allah; fitrah Allah sè ampon nyèpta'aghi manossa mènorot fitrah ka'ḍinto ta' aobâ ḍâ' fitrah Allah (ka'ḍinto aghâma sè loros, namong manossa ta' ngaghâli). 2) Ajhârraghi otabâ aparèng sokongan ḍâ' jârèya ka'angghuy matombu imanna ḍâ' Ghustè Allah. Èngghi panèka tawaddu' Ibâḍâna. Mongghu ḍâ' na'-kana' panerrossa bhângsa sè kufur nèkmat akadhiyâ sè ampon kalampan è sa'at samangkèn. rèng-orèng 3) Saterrossèpon panodhân parkara akhlak/pekerti sè saè. Rosulullah adhabu : Moljâ'aghi na'-ana'na ba'na sadhâjâ bân didik na'-kana' jârèya kalabân budi pekerti se bhâghus. Para rabu sè paḍâ moljâ, Manabi kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ nalèktèghi naghâra kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ è sa'at samangkèn, bânnè namong krisis 103 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
ekonomi, tapè krisis akhlak è ḍâlem sakobhenga na'-kana' ḍât- ngoḍâdhân. 4) Apareng jhajharbâ'ân parlona èlmo sè èsambhât pendidighân. Sabellunna orèng manca otabâ nonIslam ngoca' parkara parlona pendidikan. 5) jhâ' sampè' kalèro ajuri'i 6) abhângon kaparcajâ'ân ḍâ' rèd-morèd Para rabu sadhâjâ sè paḍâ parjhughâ. Pamator sè pongkasan, bhâdhân kaulâ namong ngatorraghiyâ pessen ka'angghy matombu tor majhurbhu pendidikan sopajâ ngangoḍâdhân bisa ngaghungè èlmo sè bisa dhâddhi panodhân ka bingkèng arè. Saka'ḍinto pamator, manabi bâḍâ pamator sè korang parjhughâ, bhâdhân kaulâ nyo'on sapora! Mator sakalangkong. Billahi taufiq wal hidayah, Wassalamu'alaikum warohmatullahi wabarokaatu Pakon 5.1 Oladhi sareng maos patètè piḍato è attas, salastarèna èmaos lajhu karembhâk sakanca'an ka'angghuy nantowaghi bâgiyân-bâgiyân sè tamaso' kebahasaan (oca' bhârâng, lako, sèpat, sareng oca' ghântè)! Pakon 5.2 Èyatorè maos teks piḍato è attas neng aḍâ'na kellas kalabân sowara sè saè akor sareng katantowan piḍato! Pakon 5.3 Salastarèna piḍato kasebbhut èmaos, Èyatorè panjhennengngan tantowaghi sè tamaso' okara parènta sareng okara jhâ'-ngajhâk! Pakon 5.4 Èyatorè jhârbâ'aghi parbhidhâ'anna ca'-oca' è bâbâ panèka! 1. Sè ngajhum partèngkan (MC) 2. Sambutan 3. Khotbah 4. Piḍato Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 104
Pakon 5.5 Èyatorè panjhennengngan aghâlimpo' sakanca'an sakonè'na tello orèng, salastarèna aghâlimpok panjhennengngan bhâḍhi piḍato. Sabellunna nyoson piḍato, panjhennengngan kodhuna nyoson karangka-karangkana piḍato lajhu piḍato kasebbhut èpatombu dhâddhi pan-saponapan okara. Dhinèng tema piḍato panjhennengngan mèlè sala sèttong è bâbâ panèka! sareng o Piḍato Pendidikan o Piḍato Narkoba o Piḍato Perpisahan Indikator 3.3.6 Nganalisis struktur teks piḍato Lalampa'an 6 Sè kabidhân, neng lalampa'an kapèng ennem panèka, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb nganalisis struktur teks piḍato, ngèrèng areng- sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon, kodhuna ngaghâli saè carana nganalisis struktur teks piḍato. Salaèn ḍâri ghâpanèka, akor sareng cap- ocabhân orèng seppo Madhurâ tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, è antarana: o Mon bâ'na narèna kabhâghusân, kodhu males kabhâghusân kèya, jhâ' mara cap-ocapan, aberri' kembhâng males cemmer." o Bâ'na ajjhâ' sampè' lècèghân, ma' ta'èkoca' colo' binè'. Neng jhâjhârbâ'ân sabellunna, bhâb piḍato ampon èjhârbâ'aghi, namong maèmot panjhennengngan, jhâ' neng piḍato ka'ḍinto bâḍâ Struktur teks piḍato. Struktur kasebbhut è antarana aghânḍhu': 1. salam pembuka (salam pamokka') 2. pembuka piḍato (pamokka' piḍato) 3. pembahasan isi piḍato (jhâjhârbâ'ân piḍato) 4. penutup piḍato (panotop piḍato) 5. salam penutup (salam panotop) 105 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Contona struktur piḍato 1. Pembukaan (pamokka') pamokka' piḍato aèssè salam pamokka', contona: a. Salam pamokka' Assalammu'alaikum warahmatullaahi wa barakatuh, salam sejahtera mongghu kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ sadhâjâ. b. Salam penghormatan Salam penghormatan, biasana èkabidhi ḍâri penghormatan mongghu orèng sè èyangghep palèng moljâ. Contona: Sè moljâ bâpa' kepala sekolah Sè moljâ bâpa'/èbhu ghuru. Sè moljâ para onjhângan sareng ca-kanca sè paḍâ moljâ c. pamator rassa sokkor Pamator rassa sokkor ḍâ' sè amorbhâ jhâghât Allah SWT. sè ampon aparèng pan-saponapan nèkmat sè abujud sèhat tor sempat kantos kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ sadhâjâ èparèngè kamampowan ka'angghuy rabu neng lalampa'an ka'ḍinto. Contona: Sè sapèsan ngirèng amojhi sokkor ka'ator ḍâ' Ghustè Allah sè Amorbhâ jhâghât sè ampon aparèng rahmat tor hidayaèpon ḍâ' kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ sadhâjhâ, kantos è arè samangkèn kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ bisa areng-sareng ngèrèng lalampaan "Temmo Kerrong" sè èbâḍâ'aghi neng kampong Parteker se ampon èlampa'aghi neng sabbhân-sabbhân sataon sakalèyan ḍâlem kabâḍâ'ân komènak tor parjhughâ. 2. Èssèna Piḍato Bâgiyân èssè èngghi panèka bâgiyân ḍâri pokeddhânna piḍato. Neng bâgiyân panèka, jhâjhârbâ'ân ḍâri sè abuḍhâbu pantha'anna bâḍâ neng bâgiyân sè palèng bânnya'. Sè abuḍhâbu bhâkal ajhârbâ'aghi spartèngkan rèncè sareng jhârbâ pokeddhânna matèri sè bhâkal èyatorraghiyâ ḍâ' hadirin. Mongghu hadirin, sopajâ èssèna piḍato ghâmpang èkapèreng sareng sè mèyarsa'aghi, Sè abuḍhâbu bisa aparèng ḍhâ-tanḍhâ, "sè mamolan.... , " "kapèng ḍuwâ' .....", kapèng tello' ....." sareng saterrossa. Ḍhâ-tanḍhâ akadhi ka'ḍinto jhughânan bisa maghâmpang sè nyerrat ḍâlem nyoson jhâjhârbâ'ân ḍâlem teks piḍato. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 106
Conto: Para rabu sadhâjâ sè paḍâ parjhughâ. Sè kapâng ḍuwa' èngghi panèka baḍâna kasehadhân sè gratis otabâ ta' mabi majâr mongghu ḍâ' maghârsarè sè aromasa ta' mampo. Kabâḍâ'ân sè ampon sadhâjana malarat tor sadhâjana èyokor kalabân pèssè. Hal kadhi ka'ḍinto kodhu èlampa'aghi ka'angghuy bâḍâna kasehadhân gratis nojjhu bârghâ sè ampon cè' bhutona narèma kasèhadhân gratis ka'ḍinto. Manabi bârghâ Mekkasân ampon sehat, ponapa sehat angghuta bhâdhân otabâ sehat pèkkèran ka'ḍinto sanget èkabhuto sareng sadhâjâna barghâ. Mèlana è jhâman samangkèn bârghâ ce' ngarebbhâ ka'angghuy èparèngè kasehadhân gratis. Amarghâ sadhâjâna obhât ampon larang sadhâjâ. 3. Panotoppa Piḍato Pènutup piḍato sè saè, biyasana bisa apangghibât rassa simpati ḍâri hadirin. Panotop piḍato bisa èyèssè'è kalabân: a. Rèngkessân ḍâri jhâjhârbâ'ân sabellunna. b. Pamator nyo'on saporah ḍâ' hadirin atas kekhilafan sareng kakalèrowan sè ampon kalampan ètengnget otabâ sè ta' ètengnget. a. Salam panotop Ḍâlem pènutup bisa jhughân èyèssè'è kalabân tokèlan pamangghi otabâ ca'-oca' parlambhâng bângaseppo otabâ para tokoh sè akor kalabân kabâḍâ'ân è sa'at samangkèn. Conto: Pamator sè pongkasan, bhâdhân kaulâ namong ngatorraghiyâ pessen ka'angghy matombu tor majhurbhu pendidikan sè bâḍâ è kottha Bandhabasa kantos nyèpta'aghi Bandhabasa sè kerta tor ghemma. Saka'ḍinto pamator, manabi bâḍâ pamator sè korang parjhughâ, bhâdhân kaulâ nyo'on sapora! Carana nganalisis struktur teks piḍato Carana nganalisis struktur teks piḍato: Sè mamolan kodhu maos teks kalabân talètè. Tantowaghi okara sè aghânḍhu' okara pamokka', èssè, sareng okara panotop. Talèktèghi neng teks, oca' sè aghânḍhu' oca' bhârâng, oca' lako, oca' sèpat, sareng oca' ghântè. Talèktèghi neng teks, okara sè aghânḍhu' frase sareng klausa. 107 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Pakon 6.1 Èyatorè maos teks piḍato è bâbâ panèka kalabân intonasi sareng ekspresi sè saè! ASSALAMU'ALAIKUM WR. WB. Bismillahirrohmanirrohim, Alhamdulillahirobbil alamin wabihi nasta'inu ala umuriddunnya waddin wassalatu wassalamu ala asrofil ambiya' walmursalin sayyidina Muhammadiwwa'ala alihi wasohbihi ajama'in amma ba'du. Hadrotul Mukarromun, para alim ulama' sèsame molja, Sè Moljâ Bapa' Kepala Dhisa Ḍhemmabu Sè Moljâ Bapa' RT sareng RW Para Bapa' sareng èbhu sè paḍâ parjhughâ, Ator kabidhân ngèrèng areng-sareng amojhi sokkor ḍa' Ghustè Allah sè Amorbhâ jhâghât sè ampon aparèng pan-saponapan nèkmat sè abujud sempat tor sehat ḍâ' kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ sadhâjhâ, kantos è arè samangkèn kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ bisa èpangghiyaghi è kalèngghiyân ka'ḍinto ka'angghuy mèyarsa'aghi piḍato ḍâri bhâdhân kaulâ, èngghi ka' dinto parkara " Nyèpta Ḍhemmabu Nojjhu Bârghâ sè Kerta tor Ghemma". Saterros èpon sholawat sareng salam èyatorraghiyâ ḍâ' Ghustè kanjeng Nabbhi Mohammad Saw, ḍâ' para ahli kalowargaèpon sareng para sahabhât tor ḍâ' sadhâjâ ummat èpon. Para rabu sè paḍâ parjhughâ, Manabi abu-ḍhâbu parkara kabâḍâ'ân kottha Ḍhemmabu nojjhu ḍâ' kabâḍâ'ân sè kerta tor ghemma, menorot pamangghi bhâdhân kaulâ èngghi ka'ḍinto bâḍâ tello' tarèka sè kodhu èpèyara tor èpatombu nojjhu bhâghussa kabaḍâ'ân Dhisa Ḍhemmabu sè bhâkal ḍâteng. Sè sapèsan èngghi panèka akor sareng parkara pendidikan. Pendidikan è dhisa Ḍhemmabu parlo èrabât, èpèyara, tor èpatombu nojjhu panerros-panerros bhângsa sè bisa andhâddhiyaghi kapènterran kantos kaponjhul ḍâ' saantèro. Lerres para rabu?.....Lerres ponapa bhunten ?....Bâḍâna pendidikan sè ampon jhângkep tor ghenna' baraghat epon, bisa andhaddhiaghi kasennnengngan tor kaghumbhirâ'ân ka'angghuy ajhâr tor nyarè èlmo kantos tekka hajhât. Pramèla ḍâri ka'ḍinto, majhuna pendidikan bisa'a andhâddhiyaghi kabâḍâ'ân bhângsa sè makmor tor ghumbhirâ. Para rabu sè paḍâ parjhughâ. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 108
Sè kapèng ḍuwâ' èngghi panèka bâḍâna kasèhadhân sè gratis otabâ ta' mabi majâr mongghu ḍâ' maghârsarè sè aromasa ta' mampo. Kabâḍâân sè ampon sadhâjana malarat tor sadhâjana èyokor kalabân obâng. Hal kadhi ka'ḍinto kodhu èlampa'aghi ka'angghuy bâḍâna kasèhadhân gratis nojjhu bârghâ sè ampon cè' bhutona narèma kasehadhân sè namong-namong ka'ḍinto. Manabi bârghâ Ḍhemmabu ampon sèhat, ponapa sèhat raghâ otabâ sèhat pèkkèran ka' ḍinto sanget èkabhuto sareng sadhâjâna bârghâ. Mâlana è jhâman samangkèn bârghâ cè' ngarebbhâ ka'angghuy èparèngè kasèhadhân gratis. Amarghâ sadhâjâna obhât ampon larang sadhâjâ. Sè kapèng tello' bâḍâna bhântowan bân èsaḍiyâ'aghina kalakowan sè ampon èkakarep sadhâjâ bârghâ ka'angghuy bârghâ sè ampon sadhâjâna angrasa kakorangan, ponapa sè èsambhât orèng mèskèn. Orèng sè ampon angrasa ta' ngaghungè paponapa. Ka'ḍinto kodhu èbhânto, kong-langkong ḍâ' para Bapa' sè ampon kacokobhân ḍâlem kaoḍi'ân. Para rabu sadhâjâ sè paḍâ parjhugha Sadhâjâna tarèka akadhi è attas ampon akor sareng cab- ocabhânna rojhung èngghi satatangghâ'ân nojjhu kabâḍâ'ân sè aman tor tartèp. Pramèla ḍâri ka'ḍinto bâḍâna piḍato sè sanget rèngkes ka'ḍinto ka'angghuy nyèpta'aghi aobâna akhlak sè sa nojjhu pendidikan sè berkualitas. Para rabu sadhâjâ sè paḍâ parjhughâ Rèngkes èpon, ka'angghuy nyèpta'aghi bârghâ sè ampon sadhâjâna majhu ka'ḍinto parlo èparèksanè kabâḍâ'anna. Akor sareng kasèhadhân, penḍiḍikan tor takaè' sareng pamberri'anna bhânḍhâ ḍâ' bârghâ ka'angghuy ngopènè kalakowan sarta mokka' usaha nè'-kènè'an ka'angghuy kajhuntrongan oḍi'. Pramèla ḍâri ka'ḍinto, sadhâjana tarèka sè ampon ètantowaghi pamarenta, ka'ḍinto kodhu èpalanggheng, èpatombu, sareng èrabât nojjhu ka ghumbhirâ'ânna maghârsarè Ḍhemmabu. Para rabu sadhâjâ sè paḍâ parjhughâ Pamator sè pongkasan, bhâdhân kaulâ namong ngatorraghiyâ pessen ka'angghy matombu tor malanggheng bhuḍhâjâ sareng bhâsa Madhurâ è taon 2015 ka'ḍinto kantossa kabingkèng arè. Ngèrèng areng-sareng malanggheng bhâsa, bhuḍhâjâ nojjhu ḍâ' Ḍhemmabu sè kerta tor ghemma. Saka'ḍinto pamator, manabi bâḍâ sè korang parjhughâ, bhâdhân kaulâ nyo'on sapora! orèng Madhurâ, ka'ḍinto ghutong 109 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Mator sakalangkong. Billahi taufiq wal hidayah, Wassalamu alaikum warohmatullahi wabarokaatu Pakon 6.2 Èyatorè panjhennengngan aghâlimpo' palèng sakonè' tello orèng, salastarèna aghâlimpo'. Panjhennengngan nalèktèghi struktur piḍato kasebbhut ka'angghuy nantowaghi sè ka'ḍimma sè tamaso' bâgiyân pamokka' èssè sareng panotop ! Pakon 6.3 Salastarènan nantowaghi bâgiyân-bâgiyânnana piḍato, Èyatorè panjhennengngan carèta'aghi polè èssèna piḍato kalabân aghuna'aghi bhâsana dhibi' neng è aḍâ'na kellas, kanca sè laèn nyangghemmè Pakon 6.4 Karembhâk sakanca'an ka'angghuy nyarè ca'-oca' sè malarat neng teks piḍato kasebbhut, mon ta' èpangghi artèna, èyatorè nyambhut kamus neng perpustakaan. Pas sarè oca' sè ta' èkaonèngè artèna ghellâ'! Indikator 3.3.7 Nganalisis perbedaan unsur kebahasaan dalam teks pewara dan teks piḍato Lalampa'an 7 Neng lalampa'an sabellunna ampon èjhârbâ'aghi bhâb pewara sareng bhâb piḍato. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb nganalisis perbedaan unsur kebahasaan dalam teks pewara dan teks piḍato neng lalampa'an kapèng pètto' panèka, ngèrèng areng- sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon, kodhuna ngaghâli saè carana nganalisis perbedaan unsur kebahasaan dalam teks pewara dan teks piḍato. Salaèn Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 110
ḍâri ghâpanèka, akor sareng cap-ocabhân orèng seppo Madhurâ tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, è antarana: o Tello' parkara sè kodhu èkalako, iyâ arèya arembhâk lalakon sè èlakonana, ta' ru-kabhuru, akor rontong. o Tello' parkara sè kodhu èhormatè, iyâ arèya omor, ḍhâng-onḍhâng bân aghâma. Sabellunna apiḍato, khusussèpon neng kennengngan resmi, panjhennengngan parlo nyoson teks piḍato. Teks piḍato parlo èsoson topik sareng sopajâ ḍâlem ḍhâḍhâbuwân tojjhuwânnèpon, salaèn ḍâri ghâpanèka, sabellunna nyoson teks. Panjhennengngan kodhu ngaghâli bâgiyân-bâgiyânna sè aghânḍhu' kebahasaan. Opama ḍâlem bârângkana piḍato è bâbâ panèka: Opama ḍâlem bhul-ombhul: Macemma sareng sabâbbhâ Kriminal ta' alalabânan sareng I. Pendahuluan (mamolan) 1. Salam pembuka (salam Pamokka') 2. Ucapan terima kasih (pamator tanḍhâ sakalangkong) 3. Sekilas topik piḍato (pokeddhâ piḍato) 4. Tujuan piḍato (tojjhuwânna piḍato) II. Isi pembahasan topik piḍato (Jhârbâ sakonè'na piḍato ghumantong ḍâ' kaparlowanna) 1. artèna kriminal 2. Cem-macemma kriminal 3. Aponapa kriminal bisa kalampan 4. Kadhiponapa carana nyegghâ tombuna kalakowan jhubâ'/kriminal III. Penutup (Pongkasan) 1. Rèngkessanna 2. Pangarep 3. Salam panotop Seḍḍheng bâgiyân kebahasaan sè parlo èkaghâli neng pewara sareng piḍato, èngghi panèka: 1. Ketepatan Ucapan (lerres bhuntenna pètotorra) È ḍâlem abu-ḍhâbu kodhuna panjhennengngan èbiyasa'aghi aḍhâbu ḍâlem kabâḍâ'ân sowara sè aghânḍhu' monyè sè moḍḍhâ sareng 111 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
jhârbâ. Pangocabhân monyè sè korang lerres sareng moḍḍhâ bisa rassa bhusen, korang apangghibât ḍâ' pamèyarsa aghânḍhu' nyennengngaghi, otabâ korang èndhâ èkapèreng. Pangocabhân monyè- monyè ḍâlem bhâsa sè èyangghep kacalè bisa andhâddhiyâghi nombu pamangghi sè korang saè mongghu pamèyarsa. 2. Aghuna'aghi tekkeddhân, nada, sareng durasi bâkto sè akor sareng tekkeddhânna monyè è ḍâlem abu-ḍhâbu aropa'aghi kakowadhân ka'angghuy matombu perasa'an lèbur ḍâri pamèyarsa ḍâ' sè abu-ḍhâbu. Tarkaḍhâng aropa'aghi sala sèttong pokeddhân sè bisa nantowaghi bhâghussâ pètotor. Maskè bânnya' pokpara sè korang saè èpaḍâpa' ḍâ' hadirin, tapè manabi èyatorraghi kalabân tekkeddhân sowara sè saè sareng durasi bâkto sè nyokobhi. Maka ḍhâ-ḍhâbuwân ḍâlem apiḍato bisa katèngal lèbur sareng èndhâ. Sabhâligghâ manabi pamatorrèpon los-loros, maka bisa apangghibât ḍâ' hadirin katèngal bhusen, sareng ke-efektifan ḍâlem abu-ḍhâbu andhâddhiyâghi korang. 3. Diksi otabâ pèlèyanna oca' sè èghuna'aghi kalabân lerres sareng amacem bârna. Maksod sè èyatorraghiyâ ḍâ' hadirin bisa èkaghâli saè sareng bisa paham ḍâ' artè sè èmaksod. Seḍḍheng bâgiyân kebahasaan sè bâḍâ neng piḍato èngghi panèka: 1. Okara Informatif 2. Okara rekreatif 3. Okara persuasif Carana abhidhâ'aghi bâgiyân kebahasaan neng pewara sareng piḍato 1. Sè mamolan panjhennengngan maos ḍhimèn kalabân talètè. 2. Talèktèghi manabi pewara okara sè èyatorraghi ta' aghânḍhu' rekreatif ( panglèpor atè), manabi piḍato aghânḍhu' rekreatif (panglèpor atè). 3. Okara neng pewara strukturrèpon aghânḍhu' pamokka' (salam), èssè (aghânḍhu' ajhârbâ'âghi sè kabhubbhuwân ḍhâḍhâbuwân, sareng du'a', seḍḍheng panotop (aghânḍhu' pamator nyo'on sapora manabi bâḍâ katoppalan). Seḍḍheng piḍato aghânḍhu' Pamokka' (salam), èssè (sè aghânḍhu' jhâjhârbâ'ân bhâb topik), panotop (aghânḍhu' Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 112
okara jhâ' ngajhâk ka'angghuy kabhâghusân, sareng pamator nyo'on sapora manabi bâḍâ pamator sè korang parjhughâ). 4. Manabi pewara namong ngator jhâlânna lalampa'an, seḍḍheng piḍato ajhârbâ'aghi sèttong pokeddhân topik. 5. Talèktèghi okara sè aghânḍhu' okara informatif, rekreatif, sareng persuasif. Pakon 7.1 Èyatorè jhârbâ'aghi parbhidhâ'ânna bâgiyân kebahasaan neng piḍato sareng bâgiyânna pewara! Pakon 7.2 Èyatorè panjhennengngan aghâlimpo' sakonè'na tello orèng, salastarèna ka'ḍinto, panjhennengngan ajhârbâ'aghi carana abhâḍhi piḍato! Pakon 7.3 Èyatorè bhâḍhi pokeddhân bârângkana piḍato kalabân mèlè sala sèttong topik è bâbâ panèka! o Ejjhâ' nyacak ḍâ' Narkoba o Parlona arabât lèkè o Parlona oḍi' sèhat o Arammèyaghi arè kamardhika'an 17 Jumadintus 1945 Pakon 7.4 Salastarèna panjhennengngan abhâḍhi bârângkana piḍato è attas, lajhu patombu topik kasebbhut dhâddhi piḍato sè saè kalabân aghuna'aghi bhâsa sè saè sareng sè lerres! Pakon 7.5 Salastarèna piḍato èsoson kalabân saè, Èyatorè panjhennengngan maos piḍato kasebbhut neng aḍâ'na kellas, salastarèna ka'ḍinto kanca sè laèn nyangghemmè! 113 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Indikator 3.3.8 Menjelaskan kriteria menjadi pewara yang baik Lalampa'an 8 Neng lalampa'an sabellunna ampon èjhârbâ'aghi bhâb pewara. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb menjelaskan kriteria menjadi pewara yang baik, neng lalampa'an kapèng bâllu' panèka, ngèrèng areng- sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon, kodhuna ngaghâli saè carana menjelaskan kriteria menjadi pewara yang baik dalam teks pewara. Salaèn ḍâri ghâpanèka, akor sareng cap-ocabhân orèng seppo Madhurâ tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, è antarana: o Mon urusân nè'-kènè' jhâ' parajâ, sabâb la bânnya' kadhâddhiyân sè mara jârèya bisa dhâddhi' carok rajâ, bân bânjir ḍârâ. o È ḍimmaa bhâi bâ'na kodhu ngormat ḍâ' bhuppa', bhâbhu', ghuru, rato; bhuppa' bhâbhu' sè arabât, ghuru sè aparèng èlmo (kapènterran), rato (pamarènta) sè aparèng pandhuman ḍâlem kaoḍi'ân. Ghâmbhâr 3.5: Ghâmbhârrâ Pewara (MC) acara Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 114
kriteria dhâddhi pewara (MC) sè saè 1. Percaya Diri (Parcajâ ḍâ' abâ'na dhibi') Kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ kodhu serrèng apangrasa bhâghus kalabân ponapa'a bisaos sè kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ aḍhebbhi kalabân angrasa atè bhâghus, maka kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ bisa tampil kalabân mèsem sareng parcajâ ḍâ' kabâḍâ'ânna abâ'na dhibi', jhujhur, sareng jhâ' sampè' dhâddhi ghuru mongghu audience kalabân pa- ponapa sè èyangghep korang yâkèn mongghu kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ. Koncina dhâddhi MC sè saè èngghi panèka parcajâ ḍâ' kabâḍâ'ânna sè dhâddhi abâ'na dhibi'. Ngaonèngè pa-ponapa kadhâddhiyân , maka panjhennengngan bhâkal ngaghâli pa-ponapa sè bhâkal èḍhâbuwaghiyâ. Ajhâri nyama, tema, sosonanna, tojjhuwânna, sareng onjhângan sè rabu neng lalampa'an ghâpanèka. 2. Murah Seyum (serrèng mèsem) laèn Rassa mèsem sè mora bisa andhâddhiyâghi orèng apangangghep tentrem. Hal sè kadhi ka'ḍinto bisa abhânto kabâḍâ'ân sè kondusif antara pewara sareng onjhângan sè rabu. Kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ kodhu teptep mèsem ḍâlem dhâddhi pewara, sopajâ onjhângan sè haḍir bisa betta ḍâlem mèyarsa'aghi pètotorrèpon pewara. Mèsem è ḍâlem dhâddhi pewara, nodhuwaghi jhâ' kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ ka'ḍinto tennang, nyaman, sareng senneng ngaḍhebbhi ḍâlem kabâḍâ'ân onjhângan. 3. Komunikatif Pewara neng lalampa'an kodhu mampo komunikatif, artèna mampo andhâddhiyaghi kabâḍâ'ân sè saè. Ngajhâk para rabu ka'angghuy arassa'aghi kabâḍâ'ân adhâp sareng komènak. Pakon mongghu pewara kodhu bisa apètotor ḍâ' bânnya'na orèng sè rabu neng onjhângan. Saterrossèpon, jhâ' kalèp, kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ mènangka pewara kodhu nyemma'è ḍâ' panètèya neng lalampa'an ka'angghuy ngaonèngè sosonanna partèngkan sè bhâkal èlampa'aghiyâ. 4. Konsentrasi Konsentrasi (masèttong ḍâ' pa-ponapa sè èlampa'aghi) ka'ḍinto ta' bisa ètabâr polè. Manabi pewara ampon ta' ghu-ongghu serius, ta' masèttong pèkkèranna, maka kabâḍâ'ân dhâddhi pewara (MC) ta' bisa samporna. Carana konsentrasi , tarèk nyabâ kalabân lanjhâng, pèkkèran 115 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
pacèrnang, serius, sareng masèttong karep. Maka sadhâjâna pangaterro bisa ajhâlân kalabân saè ngaḍhebbhi para rabu. 5. Menguasai Urutan Acara (ngobâsanè ongrodhânna partèngkan) Pewara otabâ MC kodhu ngobâsanè sosonanna partèngkan. Manabi ta' ngobâsanè èssèna lalampa'an, maka kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ bhâkal tangghimongan. Neng ka'ḍinto ghunana Stage Manager sanget parlo, amarghâ Stage Manager sè macampo antarana kasiyapanna partèngkan sareng sosonanna lalampa'an sè bâḍâ. Opama è ḍâlem pewara neng tatèngghun orkès, sè nyettèl gitar, micropon, maka jhâ' sampè' pangghung kosong. 6. Bahasa dan Teknik berbicara Sè kodhu èkaghâli saè ka'angghuy ngaollè cara apètotor sè profesional ḍâlem pewara, è antarana: 1. Intonasi (tekkeddhân) 2. Artikulasi (keccappa lèsan) 3. Phrasing (engghân) 4. Stressing 5. Infleksi Nokèl ḍâri yang-baik.htm. èmadhurâ'aghi sareng Moh. Hafid Effendy. Pakon 8.1 Èyatorè jhârbâ'aghi kadhiponapa carana dhâddhi pewara (MC) sè saè mènorot panjhennengngan dhibi'! Pakon 8.2 Èyatorè panjhennengngan abhâḍhi MC otabâ pewara kalabân mèlè topik lalampa'an è bâbâ panèka! a. Temmo kerrong sakanca'an tammadhân SMA b. Lalampa'an Isro' Mi'roj neng sakola'an c. Lalampa'an perpisahan morèd kellas XII d. Lalampa'an pangajhiyân Akbar Maulid Nabbhi Muhammad SAW Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 116
Pakon 8.3 Salastarèna MC lalampa'an èsoson, èyatorè maos lalampa'an kasebbhut neng aḍâ'na kellas! seḍḍheng kanca sè laèn nyangghemmè! Indikator 3.3.9 Menjelaskan kriteria menjadi orator yang baik Lalampa'an 9 Sabellunna sampèyan ajhâr bhâb menjelaskan kriteria menjadi orator yang baik neng lalampa'an kapèng pètto' panèka, ngèrèng areng- sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon, kodhuna ngaghâli saè carana menjelaskan kriteria menjadi orator yang baik. Salaèn ḍâri ghâpanèka, akor sareng cap-ocabhân orèng seppo Madhurâ tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, è antarana: o Sènga' Kacong, maskè apangrasa pènter, jhâ' sampè ghenḍhâk, ngètèsaghi kalakowan, tako' ma' ta' kabâbâ. o Sènga' Kacong, bilâ bâ'na atambhâ lajhu èparèngè bârâs, bâ'na kodhu mabâli copa. Ghâmbhâr 3.6: Orator Ulung, Bung Karno Èpetthèk ḍâri: acara+orator 117 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Carana dhâddhi orator sè saè 1. Ngobâsanè lalampa'an 2. Bhâsa (okarana: Madhurâ, rèngkes, lerres, bisa èpahami), Artikulasi (konsonan, vokal, èlangnga reflek ta' sadar). 3. Sowara (ngaghungè sowara mic, sowara kodhuna lèsanna bâgiyân aḍâ' terrang, moḍḍhâ, kerras tekkeddhânnèpon). 4. Nyabâ (kodhu latèyan anyabâ landung, ma' lè mon abu-ḍhâbu ta' pegghâ' è tengnga). 5. Kepribadian (tampil wajar) 6. Aghuna'aghi pakakas pengeras sowara (jarak +/- 20 cm sakonè' neng seddhi'na bâbâna/è attassa mike) 7. Carana ngangghuy MIC (On, Off, Going on) 8. Maḍâpa' pessen akor sareng èssèna 9. Disiplin bâkto Metthèk ḍâri yang-baik.htm. Èmadhurâ'aghi sareng Moh. Hafid effendy Pakon 9.1 Èyatorè jhârbâ'aghi carana dhâddhi orator sè saè mènorot pamangghina panjhennengngan! Pakon 9.2 Ponapa parbhidhâ'ânna antarana pewara (MC) sareng orator! Jârbâ'aghi! Pakon 9.3 Èyatorè abhâḍhi okara panotop neng piḍato bhâb parlona bhâsa Madhurâ mongghu ngangoḍâdhân! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 118
Indikator 4.3.1 Membuat karangka teks pewara suatu kegiatan Lalampa'an 10 Neng lalampa'an sabellunna ampon èjhârbâ'aghi bhâb pewara sareng bhâb piḍato. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb membuat karangka teks pewara suatu kegiatan neng lalampa'an kapèng sapolo panèka, ngèrèng areng-sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon, kodhuna ngaghâli saè carana membuat karangka teks pewara suatu kegiatan. Salaèn ḍâri ghâpanèka, akor sareng cap-ocabhân orèng seppo Madhurâ tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, è antarana: o Sènga' cebbhing, lamon bâ'na èyajhâk aparembhâghân bân orèng, ajjhâ' sampè' dhâddhi orèng sè copè' pèkkèrra. o Sènga' Kacong, patè-ngatè neng bânnya'na orèng, jhâ' sampè' ngèlanè ḍâḍâ. Neng lalampa'an sabellunna ampon èjhârbâ'aghi bhâb pewara otabâ MC, è ḍâlem papangghiyân ka'ḍinto panjhennengngan namong èpaèmot ka'angghuy abhâḍhi karangka otabâ pokeddhânna bârângkana lalampa'an mongghu MC neng sèttong partèngkan. Èyatorè èmodhi jhâjhârbâ'ân è bâbâ panèka. Conto bârângkana lalampa'an pewara neng partèngkan perpisahan Pamokka' - Pamaosan Ayat suci Al-Qur'an - Ḍhâḍhâbuwân - Prosesi pelepasan - Pentas seni - Panotop 119 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Carana abhâḍhi karangka otabâ bârângkana MC neng sèttong lalampa'an Ka'angghuy dhâddhi pewara otabâ MC panjhennengngan ta' mabi ghimeng, kalakowan mènangka MC sanget ghâmpang. Panjhennengngan cokop nyo'on ḍâ' panètèya otabâ sè ngopènè lalampa'an sè bhâkal èlampa'aghi. Carana: o Tantowaghi topik lalampa'annèpon. o Nyoson struktur teks pewara (MC) (È antarana bâḍâ pamokka', èssè, sareng panotop). o Jhârbâ'aghi pasèra'an sè kabhubbhuwân alampa'aghi Pakon neng lalampa'an. o Parèksanè polè bârângka sè ampon èsoson. Pakon 10.1 Èyatorè panjhennengngan abhâḍhi karangka pewara otabâ MC neng sèttong lalampa'an! Pakon 10.2 Salastarèna karangka ampon èsoson kalabân saè, lajhu patombu karangka kasebbhut kantos dhâddhi sosonanna partèngkan sè langkong saè! Pakon 10.2 Salastarèna rampong karangka MC kasebbhut, panjhennengngan lampa'aghi MC kasebbhut è aḍâ'na kancana! Kanca sè laèn nyangghemmè! Indikator 4.3.2 Mengembangkan karangka menjadi teks pewara Lalampa'an 11 Neng lalampa'an kapèng sapolo ampon èjhârbâ'aghi bhâb nyoson karangkana pewara. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb mengembangkan karangka menjadi teks pewara neng lalampa'an kapèng Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 120
sabellâs panèka, ngèrèng areng- sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon, kodhuna ngaghâli saè carana mengembangkan karangka menjadi teks pewara. Salaèn ḍâri ghâpanèka, akor sareng cap-ocabhân orèng seppo Madhurâ tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, è antarana: o Lalakon sè bhâghus rèya Cong, lalakon sè bâḍâ ghunana, jhâ' sampè' ngokèr dhâlika. o Ḍhâddhi orèng kodhu narèma bâḍâna, maskè kakobâsa'anna molaè korang. È ḍâlem matombu bârângkana otabâ karangkana pewara, panjhennengngan kodhu ngaghâli saè, ra-kèra pasèra'an bisaos sè kabhubbhuwân ka'angghuy ngèssè'è lalampa'an. Sè kapèng sèttong matombu struktur teks salam pamokka', sè kapèng ḍuwâ' èssèna pewara, sè kapèng tello' salam panotop. Saterrossèpon èyatorè panjhennengngan ngoladhi karangka pewara (MC) è bâbâ panèka. Conto: lalampa'an arammèyaghi Maulid Nabbhi Muhammad Saw 1. Salam pamokka' Aèssè okara panyapa Pamaosân sholawat Rassa sokkor ḍâ' sè amorbhâ jhâghât 2. Èssè ḍhâ-ḍhâbuwân ḍâri sohèbul hajât Tausiyah 3. Panotop Pamaosan du'a' Salam panotop Carana matombu karangka Pewara (MC) 1. Tantowaghi topik lalampa'anna. 2. Kodhu ngaghâli matèri sè akanthè' sareng topik. 3. Tantowaghi pasèra'an bisaos sè kabhubbhuwân Pakon neng lalampa'an. 4. Aghuna'aghi bhâsa sè saè sareng sè lerres. 121 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Pakon 11.1 Èyatorè paterros bârângkana pewara (MC) è bâbâ panèka! Salam pamokka' Assalamu'alaikum Wr.Wb. Almukarrom para alim ulama' Sè moljâ Bapa' kalèbun Sè moljâ Para Bapa' tor Èbhu sè paḍâ parjhughâ Èssè 1. Lalampa'an sè kapèng sèttong èngghi panèka pamaosan basmalah. 2. Lalampa'an sè kapèng ḍuwa' èngghi panèka pamaosan surotul fatihah... 3. Lalampa'an sè kapèng tello' ènggi paneka pamasosan sholawat nabi... 4. Lalampa'an sè kapèng empa' èngghi panèka pamaosan du'a' ... Salam Panotop ... Pakon 11.2 Èyatorè panjhennengngan aghâlimpo' palèng sakonè' ḍuwâ' kanca ka'angghuy abhâḍhi karangkana pewara bhâb temmo kerrong tammadhân SMA taon 2000, salastarèna èbhâḍhi karangkana lajhu patombu dhâddhi partèngkan pewara (MC)! Sè parlo èyèmodhi: o Partèngkan oca' laènna: acara o Lalampa'an oca' laènna: kegiatan Indikator 4.3.3 Menggunakan teks pewara untuk melaksanakan kepewaraan Lalampa'an 12 Neng lalampa'an sabellunna ampon èjhârbâ'aghi bhâb pewara sareng bhâb piḍato. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 122
menggunakan teks pewara untuk melaksanakan kepewaraan neng lalampa'an kapèng ḍubellâs panèka, ngèrèng areng- sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon. Kodhuna ngaghâli saè carana bhâb menggunakan teks pewara untuk melaksanakan kepewaraan. Salaèn ḍâri ghâpanèka, akor sareng cap-ocabhân orèng seppo Madhurâ tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, è antarana: o Mon bâ'na mellèya bhârâng, jhâ'mara cap-ocapan, bâḍâ èyabâs taḍâ' ètegghu'. o Sa ghus-bhâghussâ orèng kodhu beccè' atèna. Sakadhâr nyèrghing lalampa'an sabellunna, bhâb pewara otabâ MC ampon jhârbâ, namong samangkèn kadhiponapa panjhennengngan bisa alampa'aghi teks MC sè ampon èsaḍiyâ'aghi. Carana alampa'aghi, panjhennengngan jhâ' kalèp ḍâ' pan-saponapan katantowan cara alampa'aghi pewara nojjhu langkong saè. Èyatorè oladhi teks è bâbâ panèka lajhu lampa'aghi neng aḍâ'na kellas kalabân saè. Maos patètè! Assalamu'alaikum Wr.Wb. Almukarromun para alim ulama' Sè moljâ Bapa' kalèbun Sè moljâ Para Bapa' tor Èbhu sè paḍâ parjhughâ Sè sapèsan ngèrèng amojhi sokkor ḍâ' ghustè Allah sè amorbhâ jhâghât, sè ampon aparèng pan-saponapan nè'mat sè abujud sempat tor sèhat kantos samangkèn para rabu bisa èpangghiyaghi è majlis sè insya Allah èridhoi sareng Ghustè Allah. Amin. Amin yâ robbâl alamin. Sholawât sareng salam èyatorraghiyâ ḍâ' Ghustè kanjeng Nabbhi Muhammad Saw. Ḍâ' para sahabhât sareng ḍâ' para kalowarga èpon. Para rabu sè paḍâ parjhughâ. Bhâdhân kaulâ mènangka sè kabhubbhuwân ngatorè atoran partèngkan è arè samangkèn, parlo ajhârbâ'aghi lalampa'an sè ampon èsoson. 123 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
o Partèngkan sè kapèng sèttong èngghi panèka pamaosan basmalah. kalabân maos Ngèrèng bukka' lalampa'an ka'ḍinto o Partèngkan sè kapèng ḍuwa' èngghi panèka pamaosan surotul fatihah sè èseppowè sareng salèrana sè moljâ Ustad Allan. Ḍa' salèrana sè moljâ bâkto ka'ator. Saterrossèpon, o Partèngkan sè kapèng tello' ènggi panèka pamaosan sholawat Nabbhi sè èseppowè sareng salèrana sè moljâ. Ustad Umar, ḍâ' sè moljâ bâkto ka'ator. o Partèngkan sè kapèng empa' èngghi panèka pamaosan du'a' sè èseppowè sareng salèrana sè moljâ. Ustad Nahrawi, ḍâ' sè moljâ bâkto kaator. Sè pongkasan ngèrèng totop partèngkan ka'ḍinto kalabân pamaosan hamdalah. Sabatara saka'ḍinto pamator ḍâri bhâdhân kaulâ. Bhâdhân kaulâ mènangka sè ngator partèngkan è sa'at samangkèn. manabi bâḍâ pamator sè korang parjhughâ bhâdhân kaulâ nyo'on sapora. Ihdhinassirotol mustaqim summassalamu'alaikum wr.wb Pakon 12.1 Èyatorè maos pajhârna' sosonanna partèngkan lalampa'an è attas kalabân saè neng aḍâ'na kellas! Pakon 12.2 Salastarèna èmaos teks pewara kasebbhut, cacak sarè ca'-oca' sè malarat neng teks kasebbhut, lajhu karembhâk sakanca'an ka'angghuy èjhârbâ'aghi artèna! Pakon 12.3 Èyatorè aghâlimpo' sakanca'an palèng sakonè' ḍuwâ' orèng, salastarèna aghâlimpo' panjhennengngan abhâḍhi teks lalampa'an kalabân mèlè topik lalampa'an è bâbâ panèka! 1. Lalampa'an partèngkan kakabinan. 2. Lalampa'an salameddhân ongghâ'â hajji. 3. Lalampa'an tasyakkuran ngennengngè bengko anyar. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 124
Pakon 12.4 Salastarèna abhâḍhi teks pewara aḍhâsar topik kasebbhut, cacak pajhâng neng aḍâ'na kellas hasèl kalakowanna panjhennengngan, salastarèna è pajhâng ghâlimpo' sè laèn nyangghemmè aḍhâsar aspek è bâbâ panèka! 1. Onḍhâgghâ bhâsa sè èghuna'aghi 2. Èjhâ'ân sè èghuna'aghi 3. Ongrodhânna struktur teks lalampa'an Indikator 4.3.4 Membuat karangka teks piḍato Lalampa'an 13 Neng lalampa'an sabellunna ampon èjhârbâ'aghi bhâb piḍato. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb membuat karangka teks piḍato neng lalampa'an kapèng tello bellâs panèka, ngèrèng areng- sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon, kodhuna ngaghâli saè carana membuat karangka teks piḍato. Salaèn ḍâri ghâpanèka, akor sareng cap-ocabhân orèng seppo Madhurâ tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, è antarana: o Mon along-polong bi' orèng laèn, acaca patè-ngatè, jhâ' sampè' acaca jhubâ', ma'ta' ngennèng ka cap-ocapan akantha colo'pasaran. o Sènga' Cong, orèng oḍi' kodhuna salèng abhânto, jhâuwi sèpat cangkaro' bâto. Neng lalampa'an sabellunna ampon èjhârbâ'aghi bhâb piḍato, neng lalampa'an kapèng tello bellâs panèka panjhennengngan bhâḍhi bisa sabellunna nyoson nyoson panjhennengngan parlo ngalakonè pan-saponapan onḍhâghân sareng pètodhu sopajâ bisa nyoson piḍato kalabân lerres, akadhi pètodhu è bâbâ panèka: teks piḍato kalabân saè. Namong Nyoson karangka piḍato, è antarana: 125 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
1. Nyoson okara pamokka' 2. Nyoson èssèna piḍato namong pokeddhânna bisaos 3. Nyoson panotop otabâ rèngkessanna piḍato Jhâjhârbâ'ân: Nyoson Pamokka'na piḍato a. Ngennallaghi panjhennengngan ḍâ' hadirin. Manabi panjhennengngan sabellunna apiḍato. Ngatorè mator ngennallaghi ḍâ' hadirin sakalangkong ḍâ' hadirin. b. Tantowaghi kadhiponapa carana panjhennengngan nombuwaghi rassa èndhi mongghu hadirin. Karangka piḍatona panjhennengngan èkabidhi kalabân carèta sè loco, nyèrghing topik sè parlo èpaḍâpa' ḍâ' hadirin. c. Atorraghi topigghâ piḍatona panjhennengngan ka'angghuy aparèng onèng ḍâ' hadirin pa-ponapa sè kodhu èkaollè ḍâri piḍatona panjhennengngan. d. Atorraghi tesis otabâ sen-pessen sè poket sè bhâkal èyatorraghiyâ neng piḍatona panjhennengngan. e. Sebbhuttaghi pekeddhân-pokeddhân sè bisa nyokong otabâ aparèng pernyataan ka'angghuy abhuktèyaghi pa-ponapa sè èḍhâbuwaghi panjhennengngan. f. Nyegghâ abâ'na dhibi' ḍâri jhâjhârbâ'ân sè talèbât bânnya' è ḍâlem pamokka'. Panjhennengngan bisa ajhârbâ'aghi sè lo-parlowan bisaos. Nyoson èssèna piḍato a. Maongrot sè samasthèna abujud okara pernyataan ḍâri sè palèng kowat tor nyokong ḍâ' pamangghina panjhennengngan akor sareng tèma piḍato. okara-okara sè aghânḍhu' pa-ponapa b. Parèngè sombherrâ carèta. È antarana bisa abujud tokèlan, panalèktèghân, pamangghi ḍâri pamangghina orèng ḍâlem piḍatona panjhennengngan. c. Parèngè carèta otabâ sè nyata. Manabi piḍatona panjhennengngan bhâb kamardhika'an, carèta'aghi kadhiponapa jhâman sareng ngaollè kamardhika'an anglèbâdhi lako berrâ' sareng abhillâi kantos èkapatè. conto lambâ' naghârâ Indonesia arebbhu' Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 126
d. Jhâk-ngajâk ḍâ' hadirin sopajâ ngalakonè hal sè saè. Tojjhuwânna piḍatona panjhennengngan mè' pola ka'angghuy nyennengngaghi, aèssè bâburughân beccè', Tujjuwân ḍâri piḍato, èngghi panèka aparèng pangrènget ka'angghuy dhâddhi orèng semangat. Atorraghi pangarep ḍâri panjhennengngan ḍâri bhâr-kabhâr sè èyatorraghiyâ. Nyoson Rèngkessan 1. Aghuna'aghi okara transisi. Biyasana aghuna'aghi rèngkessan. 2. Nyebbhuttaghi polè pessen sè bâḍâ neng piḍato. 3. Ngolang jhâjhârbâ'ân sè dhâddhi pokeddhânna panjhennengngan. rèngkessan ka'angghuy aparèng Rèngkes bisaos, abhâḍhi tekkeddhân pessen sè ampon èyatorraghi sabellunna ḍâ' hadirin. 4. Ngatorè mator sakalangkong ḍâ' hadirin sè ampon mèyarsa'aghi ḍhâḍhâbuwânna panjhennengngan sareng ḍâ' sadhâjâ panètèya sè ampon soddhi ngonjhâng panjhennengngan ka'angghuy aparèng ḍhâḍhâbuwân. 5. Ètotop sareng salam, malar moghâ bisa tapangghi polè sareng èparèngè kabherkadhân rajhekkè sareng omor sareng Allah SWT. Nokel ḍâri Èmadhurâ'aghi sareng Moh. Hafid Effendy Carana abhâḍhi karangkana piḍato: I. Pendahuluan (mamolan) 1. Salam pembuka (salam Pamokka') 2. Ucapan terima kasih (pamator tanḍhâ sakalangkong) 3. Sekilas topik piḍato (pokeddhâ piḍato) 4. Tujuan piḍato (tojjhuwânna piḍato) II. Isi pembahasan topik piḍato (Jhârbâ sakonè'na piḍato ghumantong ḍâ' kaparlowanna), opama: 1. Sejarah Isro' Mi'roj 2. Artèna Isro' Mi'roj 3. kadhiponapa parjhâlânnanna Isro' Mi'roj 4. Kadhiponapa alampa'aghi lalampanna kanjeng Nabbhi III. Penutup (Pongkasan) 1. Rèngkessanna 2. Pangarep 3. Salam panotop 127 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Pakon 13.1 Èyatorè bhidhâ'aghi antarana karangkana pewara sareng karangkana piḍato! No Karangkana piḍato Karangkana pewara Pakon 13.2 Èyatorè panjhennengngan abhâḍhi karangkana piḍato kalabân tèma "Parlona Arabât Bhâsa Madhurâ" Pakon 13.3 Aponapa mè' kodhu abhâḍhi karangka sabellunna nyoson teks piḍato? Jhârbâ'aghi Indikator 4.3.5 Mengembangkan karangka menjadi teks piḍato Lalampa'an 14 Neng lalampa'an sabellunna ampon èjhârbâ'aghi bhâb piḍato. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb mengembangkan karangka menjadi teks piḍato neng lalampa'an pa' bhellâs panèka. Ngèrèng areng- sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon, kodhuna ngaghâli saè carana mengembangkan karangka menjadi teks piḍato. Salaèn ḍâri ghâpanèka, akor sareng cap-ocabhân orèng seppo Madhurâ tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, è antarana: o Tello' parkara sè kodhu èlakowaghi, iyâ arèya arembhâk lalakon sè èlakonana, ta' ru-kabhuru, akor rontong. o Cong, ambuwi lalakon jhubâ' jârèya, sâbâb lalakon jhubâ', kennèng koca' araobhi cemmer. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 128
Neng lalampa'an tello bellâs ampon èjhârbâ'aghi bhân nyoson karangka piḍato, neng lalampa'an panèka, panjhennengngan matombu karangka kasebbhut dhâddhi piḍato sè samporna. Ngèrèng oladhi contona piḍato sè ampon samporna è bâbâ panèka: Assalamu'alaikum Wr.Wb. Almukarrom para alim ulama' sè paḍâ moljâ Sè moljâ Para Bapa', hadirin sè paḍâ parjhughâ. Sè kabidhân ngèrèng areng-sareng amojhi rassa sokkor ḍâ' Ghustè Allah azzâwâjâlla mènangka sè amorbhâ jhâghât, sè ampon aparèng pan- saponapan nè'mat sè abujhud sempat tor sèhat ḍâ' kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ sadhâjâ, kantos samangkèn bisa èpangghiyaghi è kalèngghiyân ka'ḍinto ḍâlem lalampa'an alampa'aghi ibâḍâ sholat tellasan Rama ḍâlem kabâḍâ'ân saè tor parjhughâ. Para rabu sè paḍâ moljâ, Arè samangkèn sadhâjâna ummat Islam ghu-ongghu angrasa bhunga tor jhumembhâr, amarghâ ampon tandhuk neng tellasan Rama 1436 H ḍâlem kabâḍâ'ân saè tor parjhughâ. Èpapangghiyân sè insya Allah kèngèng kabherkadhân ka'ḍinto, ngèrèng areng-sareng ngatorraghi rassa Sokkor ḍâ' Ghustè Allah SWT. È kennengngan sè moljâ ka'ḍinto, ḍâri sè moljâ idun karim wayaumun adhim èngghi panèka Tellasan Rama otabâ hari raya idul fitri, sè ampon èdhândhânè ngabidhi malemma kalabân ocabhân sè moljâ tor aghung, èngghi panèka takbir, tahlil, sareng tahmid maghuli tor mabecca ḍâ' atèna kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ sadhâjâ mènangka ocabhân rassa sokkor kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ ḍâ' sè Maha Aghung tor Maha Bicaksana, sa'amponna kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ areng-sareng èparèngè kakowadhân sareng Ghustè Allah SWT ka'angghuy marampong tor majhângkep Pakon sè moljâ ka'ḍinto, sè èsambhât apowasa è bulân sè moljâ ḍâri pan-saponapan bulân èngghi panèka bulân ramadlân. Hal ghâpanèka aropa'aghi parènta ḍâri Almaula Rabbul Izzah Allah SWT. È ḍâlem ḍhâbuna neng kètabbhâ, èngghi panèka Al-Qur'an: "Pan bârâmpan arè sè èbitong jârèya iyâ arèya bulân Romadhon sè è ḍâlemma ètoronnaghi Al-Qur'an, dhâddhi pètodhu ka'angghuy manossa, katerrangan-katerrangan ḍâri pètodhu jârèya bân sè mamèsa'aghi*. Lajhu sapa'a bhâi ḍâri antarana bâ'na kabbhi sè nyaksè'è bulân (Romadhon) 129 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
jârèya, maka apasa'a (orèng) jârèya è (bulân) jârèya. Bân sapa'a bhâi sè ella sakè' otabâ ḍâlem parjhâlânan, maka (wâjib aghântè'è) bitonganna (sè ta' apasa) è rè-arè sè laèn. Allah ngasokanè ḍâ' bâ'na kabbhi kaghâmpangan bân ta' ngasokanè ḍâ' bâ'na kabbhi kamlaradhân, bân sopajââ bâ'na kabbhi paḍâ masamporna bitongan, bân sopajâ'â bâ'na kabbhi paḍâ ngaghungaghi Allah ḍâ' ka pa-apa sè Salèrana (Allah) ella noddhuaghi ḍâ' bâ'na kabbhi bân sopajâ'â bâ'na kabbhi paḍâ asokkor ." (Qs. Al-Baqarah 185) Para Rabu sè paḍâ moljâ, Sa'amponna sabulân bhentèng kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ apowasa kalabân angrasa lesso tor paya, kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ ampon makerrèng bibir tor mapocet raè kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ sadhâjâ, amarghâ sadhâjâna ka'ḍinto namong nyegghâ lapar tor pelka' namong ka'angghuy alampa'aghi ibâḍâ shiyamu ramadlan, kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ alabân rassa katonḍu, kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ alabân rassa lesso tor paya sè taḍâ' paḍâ namong ka'angghuy alampa'aghi qiyamu ramadlan, isyak sareng tarawih-èpon, witir sareng tadarrussèpon, kantos è arè samangkèn kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ èpamennang sareng Allah SWT. Kalabân lèrèna tor ghumbhirâna sowara takbir, tahlil, sareng tahmid sè ngèyasè jhâghât neng saantèro ka'ḍinto, ḍâri masjid nojjhu ḍâ' mushalla-mushalla mènangka parlambhâng jhâ' kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ sadhâjâ ampon mennang tor jhumembhâr. Pramèla ḍâri ka'ḍinto, neng sakareḍḍhebbhân ghâpanèka, Pangèran kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ sè Maha Asè tor Maha Bicaksana èngghi panèka Allah SWT bhâkal aparèng pambâlessân sè langkong parjhugâhâ atas sadhâjâna kalakowan sè ampon èlampa'aghi neng bulân Ramadlan, sè akor sareng ḍhâbuna Nabbhi Muhammad Saw. "Bilâ rèng-orèng ella ngalakonè ibâḍâ powasa è bulân Ramadhân tor rèng-orèng jârèya kalowar ka'angghuy atellas neng tellasân Rama, maka Allah SWT aḍhâbu: hè... tang malaikat-malaikat, sanèyap panglako, bhâkal mènta gâji hasèl ḍâri kalakowanna, seḍḍheng Tang kabulâ-kabulâna sèngko' sè ella apowasa sabulân bhentèng ella paḍâ apokPa' ka'angghuy atellas. Rèng-orèng jârèya aḍântos ka'angghuy mènta gâjina. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 130
"Saksè'è yâ para Malaikat-malaikaddhâ Sèngko'. Sèngko' ghu-ongghu ella nyapora rèng-orèng jârèya". Para rabu sè paḍâ moljâ, È ḍâlem pamangghi sè laèn, Allah SWT aḍhâbu: "Hè tang Ummat, bâ'na sadhâjâ apowasa karna Sèngko' bân abhuka'a bâ'na karna Sèngko', maka jhâghâ'â bâ'na sadhâjâ bân dhusa-dhusana bâ'na kabbhi ella èsapora". Ḍâri hadist kasebbhut, ampon nodhuwaghi jhâ' kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ sadhâjâ sè ampon apowasa è bulân Ramadhân, arè samangkèn ampon èpabhersè tor èpasoccè sadhâjâ dhusa-dhusana sareng Ghustè Allah SWT ḍâri sadhâjâna dhusa sareng kakalèrowanna. Pramèla ḍâri ka'ḍinto, ngèrèng kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ jâgâ tor Pa'oko rassa soccèna atè tor jhâ' sampè' kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ makeddhâ' ḍâri kamodâradhân neng kennengngan sè ta' pantes akadhi neng kennengngan-kennengngan sè èpatabâr neng kennengngan rekreasi sareng kennengngan hiburan neng arè kamennangan ka'ḍinto, maka kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ bhâkal dhâddhi orèng sè rogi, akor sareng ḍhâbuna Allah SWT. "Bân bâ'na jhâ' paḍâ acora' orèng binè' sè maklarkar bulana saellana dhâddhi labun, bâ'na madhâddhi sompana bâ'na dhâddhi kal-akkalan è antarana bâ'na, (èsabâbbhâghi) bâḍâ ghâlimpo' sè lebbi bânnya' ḍâri ghâlimpo' sè laèn*. Saongghuna Allah namong nyacak bâ'na bi' parkara jârèya. Bân ghu-ongghu Panjhennengngngannèpon bhâkal nerrangngaghi ka bâ'na kabbhi è dhina Kèyamat, apa sè bâ'na (lambhâ') paḍâ apadhu. (*Sompa/jhânjhi sè aobâ karana noro' ghâlimpo' sè lebbi rajâ).". (QS. An- Nahl: 92). Para rabu sè paḍâ moljâ, Parlo èkaghâli saè, jhâ' Tellasân Rama ka'ḍinto bânnè aghânḍhu' neng- sennengngan, tor bânnè aobâ rasoghân anyar sè acem-macem bârna, namong hakikat sareng aghânḍhu' artè neng tellasân rama ka'ḍinto mènangka malebbhur tor maannyong dhusa-dhusa sareng nyo'on Rahmat ḍâ' Sè Maha Kobâsa kalabân matombu Ibâḍâ akor sareng ḍhâbu: 131 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
"Bânnè neng tellasan rama ka'ḍinto ka'angghuy arasoghân anyar tor èndhâ. Tapè tellasan rama ka'ḍinto namong ka'angghuy nambâi tor majhurbhu iman sareng taqwâ kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ ḍâ' Ghustè Allah SWT" "Bânnè neng tellasan rama ka'ḍinto kaaghunganna orèng sè ngaghungè dhunnya, arta, sareng tatompa'an, tapè tellasan rama ka'ḍinto namong ka'angghuy orèng sè dhusana ampon èsapora". "Neng tellasan rama rèng-orèng ghâpanèka namoy ḍâ' ka Amiril Mukminin Sayyidina Ali bin Abi Abi Thalib RA. Ngoladhi salèrana namong aḍhâ'âr rotè kerrèng ta' mabi teḍḍhâ'ân sè laèn". Maka orèng kasebbhut apètanya ḍâ' ka Sayyidina Ali kw:"Hèè sè mimpin orèng mukminin, arè samangkèn mènangka tellasân. Seḍḍheng ajunan namong aḍhâ'âr rotè kerrèng ta' aḍhâ'âr sè laèn?" "maka salèrana ajâwâb:"Mongghu sèngko' arè satèya tellasân, tapè lagghu' paḍâ tamaso' tellasân, bân sanèyap arè mongghu sèngko' iyâ arèya tellasân saabiddhâ kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ ta' ngalakonè amaksiyat ḍâ' Ghustè Allah" Bân ècarèta'aghi polè:"Khalifah Umar bin Abdul Aziz nyapcap aèng mata neng tellasân rama, ènalèka ngoladhi pottrana aghuna'aghi kalambhi jhubâ' tor ta' pantes èyangghuy". Maka sang ana' apètanya: Ponapa sè andhâddhiyâghi ajunan molar? Khalifah Umar bin Abdul Aziz ajâwâb: "Sèngko' kobâtèr ka atèna bâ'na. Bâ'na bhâkal seḍḍhi ènalèka èyabâs so na'-kana' sè laèn, bâ'na ngangghuy kalambhi jhubâ'. Maka sang ana' ajâwâb: "Hèè Amiril Mukminin, saongghuna atè sè ancor sareng seḍḍhi, èngghi panèka ènalèka ta' ngaollè ridla Allah SWT. Otabâ aghâbây dhârâka ḍâ' orèng seppo sè ḍuwâ'. Abdhina sanget ngarep (neng tellasân rama) ngaollè ridla Allah SWT. Sè èsabâbbhâghi karidlâânna Ajunan (wahai Bapa'). "Maka nyapcap aèng socana Umar bin Abdul Aziz (mèyarsa'aghi jâwâbhânna sang ana') sambi ngepkep bân nyèyom ḍâina sang ana'". Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 132
Mènangka panotop khotbah neng pongkasan tellasân rama ka'ḍinto, ngèrèng kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ areng-sareng nyo'on ḍâ' Ghustè Allah SWT, malar moghâ sadhâjâ amal ibâḍâ kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ neng bulân Ramadlan ponapa sè abujud syiam otabâ qiyam malar mandhâr ètarèma'a sareng Ghustè Allah SWT. Amin, amin yâ mujibâssailin. Saka'ḍinto pamator, manabi bâḍâ pamator sè korang parjhughâ, tèndhâk-tandhuk sè korang saè, bhâdhân kaulâ nyo'ona sapora. Mator sakalangkong. Billahi taufiq wâl hidayah, Wassalamu alaikum warohmatullahi wabarokaatu. Sè makompol: Moh. Hafid Effendy Pakon 14.1 Èyatorè oladhi teks piḍato sè abhul-ombhul "Tellasan Rama", salastarèna èyoladhi, cacak sarè ca'-oca' sè malarat bân rembhâk sakanca'an, mon ta' èpangghi artèna, èyatorè nyambhut kamus neng perpustakaan. Pas sarè oca' sè ta' èkaonèngè artèna ghellâ'! Pakon 14.2 Èyatorè abhâḍhi okara kalabân aghuna'aghi ca'-oca' è bâbâ panèka! 1. Tellasan Topa' 2. Tellasan Qurban 3. Maha Kobâsa 4. Bulân pasa Pakon 14.3 Èyatorè maos teks piḍato è attas sè abhul ombhul "Tellasan Rama" neng aḍâ'na kellas kalabân aghuna'aghi intonasi sareng ekspresi sè saè, salastarèna èmaos kanca sè laèn nyangghemmè! 133 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Indikator 4.3.5 Menggunakan teks piḍato untuk berpiḍato Lalampa'an 15 Sabellunna panjhennengngan ajhâr bhâb menggunakan teks piḍato untuk berpiḍato neng lalampa'an kapèng lèma bellâs panèka, ngèrèng areng- sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon, kodhuna ngaghâli saè menggunakan teks piḍato untuk berpiḍato. Salaèn ḍâri ghâpanèka, akor sareng cap-ocabhân orèng seppo Madhurâ tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, è antarana: o Tello' parkara sè kodhu èjâgâ iyâ arèya jhilâ, adhât bân tatèngkan. o Tello' parkara sè kodhu èjhâuwi iyâ arèya tèghâ'ân, mamabâ kantos bhâdhânna ta' ajhi sarta amostaèllaghi bhârâng sè nyata. Bâḍâ pan-saponapan katantowan sè parlo èkaghâli Sabellunna apiḍato, è antarana sè parlo èlakonè èngghi panèka. Panjhennengngan kodhu asanat kalabân aḍâ'âr aèng ka'angghuy matennang atè. Narèk nyabâ kalabân pola 1-4-2 ka'angghuy mabhâghus kelbhu'na jantungnga panjhennengngan. Maso' ḍâ' kamar ḍâri paddhu kacèr. Hal kadhi ka'ḍinto bisa apangghibât ḍâ' sakabbhina mata ka'angghuy nojjhu ḍâ' hadirin. Pameddhâl rassa percaya diri, antusiasme, ghu-ongghu. Tarèk nyabâ lanjhâng sareng Pa'alowar polè. Mèsem bân ghuna'aghi ekspresi kabâḍâ'ân batiniah panjhennengngan. Ènalèka apiḍato neng è aḍâ'na podium, lakonè kontak mata kalabân hadirin saabiddhâ tello kantos lèma dettik. Lajhu oladhi salèrana sè laèn sè hadir. Jhâ' kalèp ghuna'aghi engghân ambu sakejjhâ' otabâ jeda. Aghuna'aghi cap-ocabhân sè bijak ḍâlem apiḍato. Carana mokka' sareng ngabidhi Piḍato Mokka' piḍato aropa'aghi bâgiyân sè sanget parlo ḍâlem nantowaghi hasèlla piḍato. Saterrossèpon jhujhuk Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 134
Jhujhuk maso' ḍâ' sè palèng poket akor sareng topik. Aghâmbhârraghi latar belakangnga pokpara. Macampo kalabân kabâḍâ'ân emosional sè kalerressan apokpak neng bânnya'na orèng. Macampo kalabân kadhâddhiyân sejarah sè ampon kalampan. Macampo ḍâ' kaparlowanna masyarakat. Ngatorè pojhiyân ḍâ' orèng sè bânnya'. Mengejutkan audience ketika memulai. Aparèng tokèlan-tokèlan sè masenneng atè. Aghâmbhârraghi pengalaman pribadi Aghâbây loco Carana Notop Piḍato Sè mamolan sareng sè pongkasan, èngghi panèka kabâḍâ'ân sè palèng nantowaghi. Manabi sè mamolan kodhu bisa ngaterraghi ḍâ' pèkkèran sè bisa apangghibât aparèng kaghumatèyan, maka panotop piḍato kodhu bisa mokeddhâghi ḍâ' pèkkèran sareng perasa'anna orèng sè bânnya' neng pokeddhân sè otama otabâ rèngkessanna. È bâbâ panèka pan-saponapan cara ka'angghuy notop piḍato: Marèngkes ikhtisar ḍhâḍhâbuwân. Aghuna'aghi okara sè amacem bârna. Merangsang audience ka'angghuy nyangghemmè. Èpongkasè kalabân klimaks. Aparèng tokèlan sajak, parèbhâsan, otabâ cap-ocabhân para ahli. Nyarèta'aghi conto sè aghânḍhu' ilustrasi ḍâri tema sè èyatorraghi. Aparèng pojhiyân mongghu audien. Abhâḍhi okara sè loco. Nokèl ḍâri piḍato.html. Èmadhurâ'aghi sareng Moh. Hafid Effendy Pakon 15.1 Maos Patètè! Bit asmaèpon kalowarga mantan binè', Bapa' Ahmad Buchari sareng kalowarga mantan lakè', Bapa' Muhammad Musa, bâdhân kaulâ abhâkta rancanganna bhâdhân,mator cangkolang, tor-mator è ajunan para rabu. Kong-langkong ḍâ' para alim ulama, para seppo, para Bapa' tor èbhu sè paḍâ moljâ, asabâb bhâdhân kaulâ aromasa ghi' korang pantes tor 135 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
panjhughâ. Pramèla ḍâri ka' ḍinto, manabi ḍâgghi' bâḍâ pamator sè korang saè tor korang sondhuk, bhâdhân kaulâ nyo'on sapora. Para alim ulama, para seppo, Bapa' sareng èbhu sè moljâ tor para anom sè parjhughâ Bhinareng kakombhirâ'ânnèpon mantan lakè' sareng mantan binè', Alè' Mohammad Jumadinwadi sareng Alè' Dewi Susilowati, sè è sa'at mangkèn ampon ajhâjhâr è kowaḍè, akadhiyâ Ghustè Rato sareng Dhinaju Paḍâ, alèrèk mabâ tor sambi mèsem, kabidhân ngèrèng areng-sareng ngatorraghi poji sokkor ḍhâ' Gustè Alla sè Amorbhâ jhâghât sè ampon bânnya' noronnaghi rahmat tor hidayahèpon ḍhâ' bhâdhân kaulâ, kong- langkong ḍâ' ana' sè kaḍuwa, sabâb kadhâddhiyân è arè samangkèn aropa'aghi kadhâddhiyân sè sanget moljâ mongghu bhâdhân kaulâ sè ampon bisa marampong sadhâjâ kawâjibânnèpon Ghustè Alla ḍâ' bhâdhân kaulâ, mènangka orèng seppona kana' sè kaḍuwa, akadhi sè ampon èsebbhuttaghi è ḍâlem settong hadits sè èriwayattaghi sareng Al Hakim: Haqqul waladi alaa walidihii, an yuhsinasmahuu, wa adabahuu, wa an yuallimahul kaulâ sareng sampèyan sadhâjâba, was sibaahata, war rimayata, wa alla yarzaquhu illa thoyyiba, wa an yuzawwijuhuu idhâ adroka" Kawajibhânna orèng seppo mongghu na'potona èngghi panèka: (1) mabhâghus nyama bân tatakramana, ngajhâri nolès bân alako, ta' aparèng rajhekkè kajhâbâ rajhekkè sè halal, bân majhuḍhu manabi ampon bâḍâ kasokanna. Manabi ta' bhinareng kasokanna Ghustè Allah, kawajibân-kawajibân kadhi ka'ḍinto aropa'aghi sèttong hal sè mostaèl, sabâb kaca kebbhângngèpon ampon bânnya', akadhiyâ ngangoḍâdhân sè ta' poron alako, namong marosak kabâḍâ'ânna masyarakat, kabin tellak è man ka' ḍimman. Para seppo, bapa sareng èbhu sè moljâ tor para anom sè parjhughâ. Bhinareng èdhina Ghustè Allah ka' ḍinto, bhâdhân kaulâ ngarep tor nyo'on rabuna ajunan sadhâjhâ, sapèsan ka'angghuy nyaksè'è jhâ' kana' sè kaḍuwa samangkèn ampon rasmè dhâddhi sèttong kalowargâ, dhâddhi sèttong jhuḍhu sè èridhoi sareng Ghustè Allah, ampon èhalallaghi ka'angghuy salang tobi', salang combel tor samacemma. Lerresèpon kabit ghellâ', ra-kèra pokol bâllu' èkalèngghiyân ka' ḍinto, è ajunannèpon Kèyaè Pangolo. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 136
Pramèla ḍâri ka' ḍinto, rabuna panjhennengngan sadhâjâ sè ampon saèbu ḍuèbu mator nyambhâdhânè pangarep bhâdhân sakalangkong. Kapèng ḍuwa'èpon, bhâdhân kaulâ nyo'ona èhlassaa ajunan sadhâjhâ ka'angghuy nolongè nyambung du'a, malar moghâ kana' sè kaḍuwa ka' ḍinto dhâddhiyâ jhuḍhu sè langgheng ḍâri dhunnya kantos ahèrat, kalowarga sè sakinah, mawaddâh wa rohmah. Manabi ḍâpa' bâktowèpon aghâḍhuwân pottra, moghâ-moghâ pottra-pottrèèpon, dhâdhiyâ poto sè sakinah, sè masenneng mongghu rèng seppona, bhângsa, tor aghuna mongghu aghâma. Salaèn ḍâri ka' ḍinto, poma-poma ḍâri sala sèttong kana' sè kaḍuwa ka' ḍinto rok-ngèrok otabâ èrok-èrok orèng laèn, ta' langkong nyo'ona paèmottaghi. kaulâ, Para seppo, Bapa' sareng èbhu sè moljâ tor para anom sè parjhughâ; Èsaksènè para rabu, kaulâ ngarep moghâ atèna kana' sè kaḍuwa terrosa atong. Ka Alè' Jumadin sareng Dewi, bulâ terro maèmota. Oḍi' ḍâlem sèttong bhârghâ kodhuna sè atonga. Ajjhâ' bâḍâ sala sèttong arebbu' juccong, sabâb lako nèko tanto ta' ontong. Bila sala sèttong pon mancorong, ajjhâ' salang pancoreng, sabâb bila mara nèko ḍi-buḍina bisa Èpancoran. Mèlana saka'ḍinto pamangghi, manabi bâḍâ katoppalan bhâdhân kaulâ nyo'on sapora. Summassalamu'alaikum Wr. Wb (Sombherrâ carèta: Asas, 2015) Sè makompol: Moh Hafid Effendy Pakon 15.1 Oladhi piḍato kakabinan è attas, cacak sarè ca'-oca' sè malarat, lajhu karembhâk sakanca'an artèna! Pakon 15.2 Èyatorè maos piḍato kakabinan è attas neng aḍâ'na kellas kalabân aghuna'aghi intonasi sareng èksprèsi sè saè! Pakon 15.3 Èyatorè carèta'aghi polè èssèna piḍato è attas kalabân aghuna'aghi bhâsana dhibi'! Pakon 15.4 Èyatorè abhâḍhi okara kalabân aghuna'aghi ca'-oca' è bâbâ panèka! 1. ajhâjhâr 2. ḍil-senḍilân 137 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
3. poma-poma 4. èrok-èrok 5. kèr-pèkkèran Pakon 15.5 Èyatorè panjhennengngan aghâlimpo' sareng kancana sakonè'na ḍuwâ' orèng. Salastarèna aghâlimpo', cacak karangka piḍato è bâbâ panèka patombu kantos dhâddhi piḍato sè samporna! Topik: Ngèssè'è arè kamardhika'an o Artèna kamardhika'an o Carana ngèssè'è kamardhika'an neng sakola'an sareng masyarakat. o Carana arabât kamardhika'an o Pangarep mongghu ngangoḍâdhân Pakon 15.6 Èyatorè salèn ḍâ' aksara latèn carakan Madhurâ è bâbâ panèka! 1. ?[amfurbnVhpanb[nHnF. 2. ?[a*=klnBdr[#oE*u. 3. ?[a$mP=zN/x[sHc[m ²=Lo. 4. [my=. 5. ?p[s[s/[lom=µn_[$ozeneNp\, Uji Kompetensi Pangajhârân 3 i. Pèlè sala sèttong jâwâbhân sè palèng lerres kalabân aparèng tanḍhâ (x)! 1. Ka'angghuy lebbi èndhana kennengngan paanabhân sè bâḍâ neng polo Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 138
Madhurâ, kodhuna panjhennengngan bhâḍhi.... a. aghutong rojhung b. mèyara c. abu-rombu d. ta' èjâb e. ta' ngurus 2. Pasèsèr Lombhâng aropa'aghi pasèsèr sè bâḍâ neng kabhupatèn Songennep. Pasèsèr Lombhâng aropa'aghi paanabhân sè èndhâ, marghâ neng sakobhengnga bânnya' ètombuwi ka'-bhungka'an namongra oḍâng, beḍḍhi sè bhersè sareng aèng tasè'na sè bhennèng. Mèlana sabbhân taon bânnya' bârghâ Madhurâ sareng bârghâ lowar Madhurâ apalessèr ḍâ' pasèsèr kasebbhut. Sè tamaso' ḍâ' oca' bhârâng neng paragrap è attas, èngghi panèka.... a. bhennèng sareng ètombuwi b. apalessèr c. namongra sareng aèng d. ka'-bhungka'an bhennèng e. apalessèr sareng aèng 3. Sala sèttong tojjhuwânna piḍato, èngghi panèka.... a. aparèng bhâr-kabhâr ḍâri sorat kabhâr b. aparèng materi c. ka'angghuy jhâ'-ngajhâk d. ka'angghuy alako areng-bhâreng e. abuḍhâbu 4. È bâbâ panèka cem-macemma metode piḍato, kajhâbhâna.... a. metode serta merta (impromptu) b. metode ngafallaghi c. metode naskah d. metode outdoor e. metode indoor 5. Metode impromptu aghânḍhu' maksot.... a. Metode sè èlampa'aghi ta' mabi èkarang sabellunna, otabâ ta' mabi aghuna'aghi teks. 139 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
b. Metode piḍato sè èlampa'aghi kalabân ngafallaghi naskah. c. Metode sè èlampa'aghi kalabân aghuna'aghi naskah. d. Metode sè èlampa'aghi kalabân abhâḍhi pokeddhân- pokeddhân topik. e. Metode sè èlampa'aghi mabi persiapan. 6. Sè ngajhum atoran lalampa'an otabâ protokoler èsambhât... a. Kabulâ b. Pewara c. Orator d. Orasi e. Promotor 7. Sè maos piḍato èsambhât.... Proklamator a. b. MC c. Orator d. Khotbah e. ḍhâḍhâbuwân 8. Maos Patètè! Para rabu sè paḍâ parjhughâ Sè kapèng ḍuwâ' èngghi panèka bâḍâna kasèhadhân sè lan-ellan otabâ ta' mabi majâr mongghu ḍâ' maghârsarè sè aromasa mèskèn. Kabâḍâân sè ampon sadhâjana malarat tor sadhâjana èyokor kalabân obâng. Hal kadhi ka'ḍinto kodhu èlampa'aghi ka'angghuy bâḍâna kasèhadhân lan-ellan nojjhu bârghâ sè ampon cè' bhutona narèma kasehadhân lan-ellan ka'ḍinto. Manabi bârghâ Ḍhemmabu ampon sèhat, ponapa sèhat bhâdhân otabâ sèhat pèkkèran ka' ḍinto sanget èkabhuto sareng sadhâjâna bârghâ. Mâlana è jhâman samangkèn bârghâ cè' ngarebbhâ ka'angghuy èparèngè kasèhadhân lan-ellan. Amarghâ sadhâjâna obhât ampon larang sadhâjâ. Aḍhâsar tokèlan piḍato neng paragrap è attas, tamaso' ḍâ'.... a. Okara pamokka' b. Okara sè aghânḍhu' panyapa c. Okara panotop d. Okara nyo'on sapora Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 140
e. Okara sè aghânḍhu' èssè 9. Sabatara saka'ḍinto pamator ḍâri bhâdhân kaulâ. Bhâdhân kaulâ mènangka sè ngator partèngkan è sa'at samangkèn. manabi bâḍâ pamator sè korang parjhughâ bhâdhân kaulâ nyo'on sapora. Okara è attas tamaso' ḍâ' okara.... a. Panotop neng piḍato b. Panotop neng pewara c. Panotop neng khotbah d. Panotop neng ḍhâḍhâbuwân e. Panotop neng orasi 10. È bâbâ panèka carana mokka' sareng ngabidhi Piḍato, kajhâbhâna... a. Mokka' piḍato aropa'aghi bâgiyân sè sanget parlo ḍâlem nantowaghi tekka hajhâddhâ piḍato. Saterrossèpon jhujhuk. b. Jhujhuk maso' ḍâ' sè palèng poket akor sareng topik. c. Ajhârbâ'aghi sè lo-parlowan. d. Aghâmbhârraghi latar belakangnga pokpara. e. Macampo kalabân kabâḍâ'ân emosional sè parappa'na ghimeng neng bânnya'ana orèng. B. Jâwâb pètanya è bâbâ panèka kalabân lerres ! 1. Ponapa bhidhâna pewara sareng piḍato? Jhârbâ'aghi! 2. Cacak sebbhuttaghi tojjhuwânna piḍato! 3. Ponapa sè èmaksot orator? 4. Cacak abhâḍhi podato bhâb pariwisata! 5. Sebbhuttaghi katantowan sè parlo èkaanḍi' sareng orator! Latèyan Akhèr Semester Ghânjhil A. Pèlè sala sèttong jâwâbhân sè palèng lerres kalabân aparèng tanḍhâ (x)! 1. Ka'anghuy ngaonèngè puisi bhâb sè mamolang ka'ḍinto kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ kodhu ngaonèngè artè ḍâri .... a. Artèna oca' b. Artèna bhul-ombhul 141 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
c. Artèna lugas d. Artèna okara e. Artèna denotasi 2. È bâbâ panèka sè tamaso' contona puisi kona èngghi panèka .... a. Gurindam b. Epigram c. Satire d. Elegi e. kuatrine 3. Conto puisi anyar bânnya' macemma, sala sèttongnga èngghi panèka .... a. Gurindam b. Karmina c. Talibun d. Epigram e. Parèbhâsan 4. Orèng sè maos puisi è aḍâ'na kellas manabi orèng sè maos puisi ka'ḍinto lakè' maka èsambhât .... a. Deklamator b. Deklamatris c. Deklamatoris d. Deklamasi e. Orator 5. Sè aropa'aghi bâgiyân otama ḍâri puisi èngghi panèka .... a. Okara b. Oca' c. Bhâris d. Bait e. Kuplet 6. Pè-sapèyan kalonta bâḍâna neng a. Pasèyan b. Ambhunten Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 142
c. Ghânḍing d. Soca e. Panglèghur 7. Ambhunten neng kabhupatèn a. Songennep b. Sampang c. Mekkasan d. Bhângkalan e. Bândâbâsa 8. Daerah Tapal kuda èngghi panèka a. Ghersè' sareng Sorbhâjâ b. Bhâbâ pasèsèr ḍâjâ sareng tèmor Jhâbâ Tèmor c. Daerah Bhâbiyân d. Bâto potè e. Jember 9. Budaya daerah sokkla Madhurâ polo a. Pattrol b. Ghuttha c. Getthok uwi d. Ludruk e. Katoprak 10. Tebbhâk : ana'na mon ètegghu' tabu'na co-loncowan a. obi b. perrèng c. katebbhung d. ghentong e. Dhâmar 11. È bâbâ panèka pan-saponapan cara ka'angghuy notop piḍato, kajhâbhâna.... a. Aghuna'aghi okara sè amacem bârna. b. Merangsang audience ka'angghuy nyangghemmè. c. Aparèng tokèlan sajak, parèbhâsan, otabâ cap-ocabhân para ahli. 143 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
d. Aparèng pojhiyân mongghu audien. e. Aparèng jhâjhârbâ'ân. 12. ?[amfurbnVhpafb[nHnF. Tolèsan latènna carakan Madhurâ è attas èngghi panèka.... a. È bhângkalan bâḍâ rato Èbhu. b. È Madhurâ bânnya' paanabhân èndhâ. a. È Madhurâ bânnya' kennengngan paanabhân. b. È Madhurâ bânnya' paanabhân. c. Pasèsèr Lombhâng neng Songennep. 13. È bâbâ panèka carana abhâḍhi bârângkana MC neng sèttong lalampa'an, kajhâbhâna.... a. Tantowaghi topik lalampa'annèpon. b. Nyoson struktur teks pewara (MC) (è antarana bâḍâ pamokka', èssè, sareng panotop). c. Jhârbâ'aghi pasèra'an sè kabhubbhuwân alampa'aghi Pakon neng lalampa'an. d. Parèksanè polè bârângka sè ampon èsoson. e. jhârbâ'aghi bârângkana pewara sè èsoson. 14. Pramèla ḍâri ka' ḍinto, rabuna panjhennengngan sadhâjâ sè ampon nyambhâdhânè pangarep bhâdhân kaulâ, saèbu ḍuèbu mator sakalangkong. Kapèng ḍuwa'èpon, bhâdhân kaulâ nyo'ona èhlassaa ajunan sadhâjhâ ka'angghuy nolongè nyambung du'a, malar moghâ kana' sè kaḍuwa ka' ḍinto dhâdhiyâ jhuḍhu sè langgheng ḍâri dhunnya kantos ahèrat, kalowarga sè sakinah, mawaddâh wa rohmah. Manabi ḍâpa' bâktowèpon aghâḍhuwân pottra, moghâ- moghâ pottra-pottrèèpon, dhâdhiyâ poto sè sakinah, sèmasenneng mongghu rèng seppona, bhângsa, tor aghuna mongghu aghâma. Salaèn ḍâri ka' ḍinto, poma-poma ḍâri sala sèttong kana' sè kaḍuwa ka' ḍinto rok-ngèrok otabâ èrok-èrok orèng laèn, ta' langkong nyo'ona paèmottaghi. Mènorot tokèlan paragrap ḍhâḍhâbuwân è attas aghânḍhu' pessen.... a. Bâburughân beccè' ḍâ' komantan anyar b. Pessen ka'angghuy komantan anyar c. Pessen ka'angghuy kaom hawa d. Pojhiyân ḍâ' komantan anyar 144 14. Pramèla ḍâri ka' ḍinto, rabuna panjhennengngan sadhâjâ sè ampon nyambhâdhânè pangarep bhâdhân kaulâ, saèbu ḍuèbu mator sakalangkong. Kapèng ḍuwa'èpon, bhâdhân kaulâ nyo'ona èhlassaa ajunan sadhâjhâ ka'angghuy nolongè nyambung du'a, malar moghâ kana' sè kaḍuwa ka' ḍinto dhâdhiyâ jhuḍhu sè langgheng ḍâri dhunnya kantos ahèrat, kalowarga sè sakinah, mawaddâh wa rohmah. Manabi ḍâpa' bâktowèpon aghâḍhuwân pottra, moghâ- moghâ pottra-pottrèèpon, dhâdhiyâ poto sè sakinah, sèmasenneng mongghu rèng seppona, bhângsa, tor aghuna mongghu aghâma. Salaèn ḍâri ka' ḍinto, poma-poma ḍâri sala sèttong kana' sè kaḍuwa ka' ḍinto rok-ngèrok otabâ èrok-èrok orèng laèn, ta' langkong nyo'ona paèmottaghi. Mènorot tokèlan paragrap ḍhâḍhâbuwân è attas aghânḍhu' pessen.... a. Bâburughân beccè' ḍâ' komantan anyar b. Pessen ka'angghuy komantan anyar c. Pessen ka'angghuy kaom hawa d. Pojhiyân ḍâ' komantan anyar 144
e. Pojhiyân ḍâ' ngangoḍâdhân 15. È bâbâ panèka sè tamaso' struktur teks piḍato, èngghi panèka.... a. Pamokka', ḍhâḍhâbuwân, panotop b. Salam Pamokka' , èssè, sareng salam panotop c. Pamokka', pèyatoran, pessen, panotop d. Pamokka', èssè, rèngkessan e. Salam pamokka', èssè, sareng rèngkessan B. Èyatorè jâwâb pètanya è bâbâ panèka kalabân saè! 1. Ponapa sè èmaksot puisi? Jhârbâ'aghi! 2. Sebbhuttaghi macemma puisi kona! 3. Cacak nyarè sèttong conto sè akor sareng kadhâddhiyân bhuḍhâjâ è dhisana panjhennengngan! 4. Sebbhuttaghi katantowan-katantowan ka'angghuy dhâddhi pewara sè saè! 5. Ponapa sè èmaksot orator? Jhârbâ'aghi! 145 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Pangajhârân 4 Tema: Budi Pekerti Kompetensi Dasar 3.4 Mengidentifikasi, memahami, dan nganalisis teks drama, prosa atau puisi sesuai kaidah. 4.4 Menginterpretasi, menanggapi dan memperagakan teks drama, puisi, dan prosa sesuai isi dengan bahasa yang komunikatif. Indikator 3.4.1 Mengidentifikasi struktur teks drama. 3.4.2 Mengidentifikasi unsur kebahasaan teks drama. 3.4.3 Nganalisis struktur teks drama. 3.4.4 Nganalisis unsur kebahasaan teks drama. 3.4.5 Memahami pesan moral teks drama. 3.4.6 Memahami relevansi isi pesan moral teks drama dengan kehidupan. 4.4.1 Menginterpretasikan (menafsirkan isi) teks drama sesuai kaidah. 4.4.2 Memahami isi teks drama untuk diperagakan. 4.4.3 Menanggapi isi teks drama. 4.4.4 Memberikan komentar terhadap penampilan teman dalam bermain terkait kesesuaian vokal, ekspresi, dan gerak dengan isi teks drama. Indikator: 3.4.1 Mengidentifikasi Struktur Teks Drama Lalampa'an 1 Sè kabidhân, neng lalampa'an kapèng sèttong pangajhârân empa' panèka, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb mengidentifikasi struktur Teks drama ngèrèng areng-sareng maos du'a' ḍhimèn. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi Pakon, kodhuna ngaghâli saè carana mengidentifikasi struktur Teks drama. Salaèn ḍâri ghâpanèka, tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, è antarana: o Tello' parkara sè kodhu èkalako, iyâ arèya arembhâk lalakon sè èlakonana, ta' ru-kabhuru, akor rontong. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 146
Ghâmbhâr 4.1 : Drama Madhurâ Sombherrâ ghâmbhâr: Drama asalla ḍâri bhâsa Latin dran sè aghânḍhu' artè ngalakowaghi, jhughân ḍâri bhâsa Yunani drama (Webster, 1970:553) sè aghânḍhu' artè ngalakowaghi carèta sè ètèro ḍâri kadhâddhiyân rè-sarèna. Carèta ghellâ' aghâmbhârraghi parsèkona manossa sè asalang tambu mon anḍi' karep otabâ pangaterro sè ètojjhu. Sabellunna èpadhâddhi tatèngghun sè èlakonnaghi moso panglakona drama neng è pangghung, rèng-orèng sè amaèna ghella' èlatè ghâllu sampè' bisa ngangka'aghi carèta sè noplès kalabân kadâddhiyân sè sabhenḍerrâ. Nèngalè ḍâri bhangonna, drama bâḍâ ḍuwâ' macem. Sè ḍâ'-aḍa' èngghi panèka abhângon buku sè èsebbhut naskah drama. Dhinèng bhângon sè ka ḍuwâ' èngghi panèka tatèngghun sè èmaènnaghi sareng pamaènna drama neng è pangghung. Cemmacemma Drama: o Tragedi: drama ka'into acarèta bhâb kasangsara'anna otabâ kamassakkaddhânna orèng oḍi', Bisa jhughân èssèna drama ka'into acok-racok ta' malolo aèssè sèttong macem carèta. o Komedi: drama ka'into acarèta bhâb kaoḍi'an sè nyennengngaghi ḍâ' manossana sè èparèngè amanat sareng Ghustè sè Mahabellâs. o Tragikomedi: drama sè èmolaè sareng carèta sè nyossaè pas kèng- bingkèng carètana èpongkasè sareng akhèr sè saè, ghumbhirâ, otabâna nyennengngaghi ka tokoh cerita tor jhughân dâ' sadhâjana sè nèngghu. Sabhâligghâ, bâḍâ jhughâ drama èmolaè sareng carèta 147 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
ghumbhirâ otabâna nyennengngaghi ḍâ' sadhâjana sè nèngghu pas ḍi-buḍina èpongkasè sareng kadhaddhiyân sè mapotek atèna sè nèngghu o Opera: Drama sè èyèrèngè laghu tor tabbhuwân o Melodrama: Drama sè èyèrèngè tabbhuwân malolo. o Farce: Drama sè abujud dagelan. o Tablo: Drama sè ta' mabi makalowar sowara nangèng namong ghulina bhâdhân (isyarat) o Sendratari: Drama aropa'aghi camporan drama sareng tari. Cem-macemma drama sè èḍhâsarraghi dâri kennengnganna amaèn: Drama pangghung: Drama sè èlakowaghi èattas pangghung. Biyasana ngangghuy mèja-korsè mènangka pakakassa amaèn Drama arena: Drama sè èmaènnaghi neng è bâbâ ta' mabi pangghung, jhughân ta' mabi mèja-korsè. Mènangka parabhut amaèn, drama arena biyana ngangghuy kothak-kothak sè èyanggheb pakakassa roma akadhi mèja tor korsè. Drama radio: Drama sè èsiyarraghi neng radio. Drama Televisi: Drama sè èlakowaghi neng Televisi tor bisa kaoladhân sareng sadhâjâ maghârsarè sè kasokan ngoladhi. Drama film: Drama sè bisa èyoladhi kalabân ngangghuy lajâr sè lèbâr, kapprana è gedung bioskop. Cem-macemma drama sè èḍhâsarraghi ḍâri pakakas sè èyangghuy amaèn: Drama wayang: Drama sè èyèrèngè kalabân bâjâng. Drama boneka: Drama sè acarèta ngangghuy na'-enna'an sè èkaghâbây ḍâri kaju. Macemma drama ètèngghu ḍâri bâḍâna carèta otabâ naskah sabellunna amaèn: Drama tradisional: Drama sè ta' mabi naskah. Orèng sè amaèn namong ngapallaghi pokeddhâ carèta sè ḍâgghi' pas èbhabbhâr sakanca'an èattas pangghung Drama modern: Drama sè aghuna'aghi naskah ka'angghuy pathoghânna carèta. Bâḍâ sè apamangghi jhâ' orèng sè amaèn (aktor) ta' kèngèng bâ-ngobâ èssèna carèta; nangèng bâḍâ jhughân sè Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 148
aḍhâbu jhâ' sè amaèn kèngèng saos ngobâ ḍhi'-sakoḍhi' èssèna carèta. Bâgiyân-bâgiyânna ḍâlem drama Bhul- ombhul. Kapprana bhul- ombhul/ judul langkong saè manabi èparèngè okara otabâ oca' sè makapèncot ḍâ' sè ngoladhi tor aghânḍhu' rassa terro ngaonèngana carètana. Anotasi. Èngghi panèka èssèna rèngkessanna carèta bhân-sabhân adegan. Dialog. Ḍhâ-kanḍhâ antara ḍuwâ' orèng otabâ langkong saè akanḍhâ sakanca'an, kèngèng jhughân asareng sè ngoladhi. Babak/ adegan. Èngghi panèka bâgiyân ḍâri bhân-sabhân ongrodhânna carèta. Pakon 1.1 Èyatorè sampèyan abhâḍhi okara sè jhângkep bhâb artèna drama saè drama tradisional, jhughân drama modern! Pakon 1.2 Carètana Sampit manabi èbhâḍhi drama pas èpentassaghi è attas pangghung kalabân pan-saponapan Tokoh Cerita, drama/lakon kasebbhut tamaso' ḍâ' macemma drama ponapa? Jhârbâ'aghi pajhârna'! Pakon 1.3 Ghun-tèngghun sè bisa manglèpor atè ḍâ' sadhâjâ pamèyarsa kantos sè ngoladhi otabâ sè mèrengngaghi kasokan abhâjhikellan. Bhâb ka'ḍinto tamaso' ḍâ'macemma drama ponapa? Jhârbâ'aghi pajhârna'! 149 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Pakon 1.4 Manabi drama sè èlakowaghi è attas pangghung nangèng ta' abhutowaghi naskah drama ka' ḍinto tamaso' drama ponapa ? Jhârbâ'aghi pajhârna'! Pakon 1.5 Èyatorè sampèyan abhâḍhi sèttong drama pangghung kalabân mèlè sala sèttong kancana mènangka dhâddhi tokoh carèta èpon! Indikator: 3.4.2 Mengidentifikasi unsur kebahasaan teks drama Lalampa'an 2 Akadhiyâ karya sasatra sè laèn drama jhughân aghânḍhu' bâgiyân intrinsik tor jhughân bâgiyân ekstrinsik. Nabâng jhârbâna bhâḍhi èjhârbâ'aghi bâgiyân intrinsik tor ekstrinsik ḍâri drama èngghi panèka: Bâgiyân intrinsik drama Èngghi ka' ḍinto aropa'aghi bâgiyân-bâgiyân ḍâri naskah sastra sè aghânḍhu': tema, alur otabâ ongrodhânna kadhâddhiyan è ḍâlem carèta, tokoh (tokoh cerita), peran, carana akanḍhâ tor bulângan beccè' salastarèna ngoladhi drama ka'ḍinto. Tema: pokeddhâ carèta sè bhâḍhi ècarèta'aghi saè nyata otabâ ta' nyata. Mènorot ḍhâbuna Nurgiyantoro (1995) tema bâḍâ ḍuwâ': a. Tema mayor: pokeddhâ carèta sè ècarèta'aghi ngabidhi ḍâri aḍâ' sampè' ka bingkèng. b. Tema minor: pokeddhâ carèta tambâ'ân sè biyâsana èsel- sessellaghi ghân nè'-sakonè' ta' kantos èpalastarè.
Alur/ plot: mènorot ḍhâbuna Ghazali (2001) sè ampon nokèl ḍâri Dietrich (1960), pangartèyanna plot èngghi panèka ongrodhânna kadhâddhiyân sè bâḍâ è ḍâlem carèta. Kadhâddhiyân ghellâ' Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 150
èyongrot ngangghuy ongrodhân sabâb-pangghibât (sebab-akibat), molaè ḍâri kadhâddhiyân sè ḍâ'-aḍâ' kantos carèta sè kèng- bingkèng kadhibi': bâgiyân carèta sè ḍâ'-aḍâ' biyasana ghi' ta' salèkko, nangèng sajân abit sajân rowet kantos tokoh cerita kodhu mongkasè carètana. Ḍi-buḍina sala sèttongnga tokoh cerita èpakala. Mètorot pamangghina Sudjarwadi (2005), alur/ plot è ḍâlem drama paḍâ sareng plot/alur prosa fiksi. Mèla ka'ḍinto, alur/plot ngangghuy struktur plot akadhi è bâbâ panèka: a. Eksposisi otabâ Pengenalan : bâgiyânna carèta sè ngennallaghi pokpara sè èyaḍhebbhi sareng tokoh utama cerita, è ka'ḍimma kadhâddhiyânna, tor neng ghun ka'emma kadhâddhiyânna carèta ghellâ'. b. Pertikaian: tokoh utama cerita ngalami pokpara polana apadhu, abhungbhâng, otabâ ngabâjhi'i mosona ḍâri sabâb pamangghina otabâ pangaterrona ta' èkasokanè. Padhuna tokoh utama ghellâ' sajân abit sajân anakso kantos sè kaḍuwâ ta' kennèng pellang sè makala'a otabâ matèbhâ'â mosona. Ḍi-buḍina lako, sala sèttongnga tokoh cerita kodhu kala. c. Puncak otaba klimaks: neng è bâgiyân ka' ḍinto tokoh cerita ambhâ' patè sè makala'a otabâ matèbâsa mosona, bâjhi'na ampon ḍâpa' ka bun-embunanna. Konflik ḍâlem carèta kasebbhut ampon klimaks, ampon ḍâpa' ka poncana. Tokoh cerita sè amosowan kodhu motossaghi, "sèngko' apa bâ'na sè kala". d. Penyelesaian: aropa'aghi pongkasanna carèta sè ka' ḍimma sala sèttongnga tokoh cerita sè mennang ngaollè sè ètojjhu. Kalamon sè mennang tokoh baik otabâ protagonis, tema carètana kodhu èpamonyè positif akadhi " Sè bhenḍer ella tanto mennang bân sè dholim bhâkal kala." Nangèng, manabi tokoh antagonis sè mennang, pokedhânna tema kodhu èpamonyè negatif akadhi "Ta' ghâmpang ngaollè pangaterro mon ghun tarèkana korang ghu- ongghu." Tokoh tor penokohan: Tokoh: Sèttong orèng sè èparcajâ ajhâlânnaghi carèta. Orèng ghellâ' bâḍâ tor ngalakonè kadhâddhiyân sè bâḍâ è ḍâlem carèta kasebbhut. 151 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Mètorot bânnya'-buntenna kalakowan sè èjhâlânnaghi, tokoh èpantha dhâddhi tello' macem: 1. Tokoh utama otabâ tokoh sentral: orèng sè èparèngè pakon ajhâlânnaghi carèta molaè ḍâri awwâl kantos akhèrra carèta. Mèla ka'ḍinto, tokoh otama ghellâ' palèng segghut hadir è ḍâlem kadhâddhiyân sè bâḍâ è ḍâlem carèta. 2. Tokoh bawahan: tokoh cerita sè ta' patè noro' amaèn è ḍâlem carèta kasebbhut. 3. Tokoh latar: tokoh carèta sè namong dhâddhi bu-èmbu, opamaèpon dhunor (pembantu) otabâ tokang jâgâ kantor otabâ hansip. Penokohan artèna bâbâtek sè èka'anḍi' tokoh cerita. Bâḍâ tatello' babâtegghâ tokoh cerita sè parlo èkaonèngè: a. Protagonis: tokoh cerita sè anḍi' pakon abhillâi tema carèta sopajâ hasèl. È ḍâlem carèta, tokoh protagonis biyasana èpatemmo moso rèng-orèng sè lang-ngalangè hajhâddhâ. Patèngkanna rèng-orèng sè lang-ngalangè ghellâ' sajân abit sajân sara. Biyâsana, tokoh protagonis arèya anḍi' bâbâtek bhâghus. Dhâddhi maskèya ètarajhângngaghi kaalangan sè nyakè'è, ta' tao tokoh protagonis jarèya sè pas anḍi'a pangaterro malessa ka mosona. b. Antagonis: tokoh cerita sè anḍi' pakon atarèka sopajâ tema carètana ta' hasèl. Tarèkana tokoh antagonis jarèya sajân abit sajân mapotek pèkkèranna tokoh protagonis. Biyâsana, tokoh antagonis arèya anḍi' bâbâtek jhubâ'. c. Tritagonis: tokoh cerita sè èparèngè pakon mèsa tokoh protagonis sareng tokoh antagonis manabi ḍuwâ' orèng ghellâ' apadhu. Tarèka mèsa ḍuwâ' orèng sè amosowan ghellâ' èlakonè moso tokoh tritagonis manabi carètana ghi' ta' ḍâpa' ka bâjâna obus otabâ marè. d. Latar/setting: Aropa'aghi bâgiyân sè sanget parlo, sabâb latar bisa nambâi katerrangan sapa saongghuna tokoh cerita. Latar kennengngan aghâmbharrâghi bâḍâ è ḍimma tokoh, mon kennengnganna aropa roma otabâ kantor, pas latar jârèya nodhuwaghi bâramma kabâḍâ'anna tokoh jârèya. Kalamon latarra sèttong panḍhâpa, pas nodhuwaghi jhâ' tokoh cerita èntaran ka panḍhâpa. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 152
Ghunana latar: 1. Aghâmbhârraghi sèttong kabâḍâ'ân. 2. Bâtek sadhâjâna tokoh cerita. 3. Bisa aghâmbhârraghi bâtek pegghel, sossa, otabâ ghumbhirâna tokoh cerita. Cem-macemma latar: 1. Latar kennengngan: Èngghi panèka sè majhârbâ è ka' ḍimma kadhâddhiyânna carèta kasebbhut. 2. Latar bâkto: Èngghi panèka bilâèpon kadhâddhiyânna carèta kasebbhut. 3. Latar suasana: Èngghi ka'ḍinto sè nojjhuwaghi bhâb kabâḍâ'an senneng otabâ sossa. Pètodhu lako, èngghi panèka jhâjhârbâ'ân bhâb kalakowan sè kodhu èlakowaghi moso tokoh cerita ḍâgghi' mon la amaèn è pangghung. Pètodhu lako kapprana èsessellaghi èantarana dialog è ḍâlem naskah, ètolès ngangghuy aksara rajâ sadhâjâ, bân èsabâ' è ḍalem korong. Ompamana akantha rèya: RAKHMAN: (AJHÂLÂN KA MÈJÂ PAS NYAROPO LAMPU ETTINGNGA) Listrikka ella oḍi'. Rèya ettingnga èpatè'è bi' sèngko'. Carana dialog mènorot Akhmat Saliman (1996:98) carana aḍhâ-kanḍhâ paḍâ sareng kaoḍi'ân rè-saarè. Dialog èkaparlo ka'angghuy madapa' carètana ka orèng sè nèngghu. Bâḍâ Empâ' macem carana adialog otabâ aḍhâ-kanḍhâ Dialog: ḍhâ-kanḍhâ sè èlakowaghi orèng kaḍuwâ, bâḍâ sè atanya pas bâḍâ sè ajâwâb, bâḍâ sè maḍâpa' kabhâr bâḍâ sè ngèḍingngaghi. Monolog: ḍhâ-kanḍhâ sè èlakowaghi rang-kasorang otabâ kadhibi'an. Monolog èlakowaghi mon tokoh cerita maḍâpa' ponapa sè bâḍâ è ḍâlem atèna. Prolog : ḍhâ-kanḍhâ mènangka pamokka'na carèta tor ajhârbâ'aghi Pasèra sè dhâddhi pemeran utama. Prolog biyasana aparèng katerrangan bhâb carèta sè bhâkal èmaènnaghiya. Epilog: mènangka panotop ḍâri carèta drama tor jhughân aparèng pokeddhâ carèta. 153 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Amanat mènorot Akhmad Saliman (1996:67) amanat èngghi panèka sadhâjâ sè èpaḍâpa' sareng sè ngarang. Kapprana amanat sareng pengarang ta' èpaḍâpa' kalabân rang-terrangan, nangèng kalabân parsemmon, kantos pamèyarsa sè bisa aken-rèken artè'èpon. Amanat bâḍâ ḍuwâ' : 1. Amanat ( pessen) religius (kaaghâma'an) 2. Amanat (pessen) kritik sosial. e. Bâgiyân Ekstrinsik Drama Mènorot Cahyono (1985) bâgiyân ekstrisik drama, èngghi panèka bâgiyân sè bâḍâ èlowarra bâgiyân intrinsik, nangèng partèngkan ta' jhujhuk bisa apangghibât ḍâ' èssèna carètana. Mènorot Wellek bân Warren (1956) bâgiyân sè tamasok ektrinsik, è antarana: 1. Kabâḍâ'ân subyektivitas kaodi'ânnâ sè ngarang kapprana bisa mempengaruhi, èssèna karanganna. 2. Kabâḍâ'ân psikologis, jhughân bisa mempengaruhi karangan sè è bhâḍhi. 3. Kabâḍâ'ân sakobhengnganna sè ngarang jhughân bisa mempengaruhi èssèna karangan èpon. Pakon 2.1 Orèng sè aparèng pakon ḍâlem sèttong peran drama kodhuna ngoladhi raghâ èpon Tokoh Cerita, dhâddhi manabi orèng sè lanjhâng rajâ kapprana kodhu anḍi' peran sè sondhuk kalabân kabâḍâ'ânna raghâ èpon, bhâb ka'ḍinto tamaso' ḍâ'bâgiyân intrinsik drama?jhârbâ'aghi pajhârna'! Pakon 2.2 Sa'amponna nalèktèghi jhâjhârbâ'ân è attas, kabâḍâ'ân subyektivitas bisa mempengaruhi èssèna karangan, ponapa maksoddhâ ? jhârbâ'aghi pajhârna'! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 154
Indikator: 3.4.3 Menganalisis struktur teks drama Lalampa'an 3 Sè kabidhân neng lalampa'an kapèng ḍuwâ' panèka, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb menganalisis struktur teks drama, ngèrèng areng- sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi pakon. Kodhuna èkaghâli saè carana menganalisis struktur teks drama. Salaèn ḍâri ghâpanèka, tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, è antarana: o Mongghu ngangoḍâdhân, kodhu addhreng asakola kantos ḍâ' sakola'an sè langkong tèngghi sopajâ bisa aghuna ḍâ' masyarakat sareng ḍâ' bhângsana. o Nyarè èlmo taḍâ' bâtessa, kabit kènè' kantos seppo. Ghâmbhâr 4.2 : Drama Madhurâ Sombherrâ ghâmbhâr: Èyatorè lakowaghi drama è bâbâ ka'ḍinto! Tokoh Cerita: 1. L (Lurah) 2. J (Jagabaya) 3. C (Carèk) 4. W (Wongso Kariyo) 155 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Malèng L : "Bhâdhân kaulâ mèkkère Pa' Jagabaya, mènangka Kalèbun sèngko' ta' bisa neng-enneng ngaḍhebbhi karoweddhân rèya." J : "Saporana Pa' Lurah, mènorot pamangghi bhâdhân kaulâ, Pa' Lurah ḍâlem ngaḍhebbhi karoweddhân ka'ḍinto korang mamasthè tor jhughân korang ceppet." L : "Èngghi pajhât bhâdhân kaulâ aromasa korang mamasthè ḍâlem bhâb ka'ḍinto Pa' Jagabaya, nangèng bâdhân kalulâ bânni korang ceppet, terros terrang ḍâlem ngaḍhebbhi karoweddhân ka'ḍinto bâdhân kaulâ ta' poron ru-kabhuru." J : "Lerres ta' mabi ru-kabhuru Pa' Lurah, nangèng bânnè pas laju nengenneng bhâi namong ngantos berta kaulâ sareng jâgâ'ân kampong sampèyan sadhâjâ kodhuna mabâḍâ sabbhân malem." L : "Èngghi, bhâdhân kaulâ ampon onèng Pa' Jagabaya, nangèng ḍâlem bâkto samangkèn ngangoḍâdhân dhisa kalerressan kalerressan èpertè sareng Pa' Bupati kalabân kasennèyan. Pa' Jagabaya ampon ngaghâli jhâ' sabulân agghi' bhâḍhi ngoladhi dhisa kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ ka'ḍinto, bhâdhân kaulâ kalerressan makèmpo' ngangoḍâdhân ka'angghuy ngèssè'è partèngkan kasennèyan, bhâdhân kaulâ cokop paham ḍâ' kasokanna Pa' Bupati. Salèrana mènangka orèng sè senneng ḍâ' kasennèyan. Pa' Bupati bhâḍhi ngalem ḍâ' dhisa kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ kantos dhisa ka'ḍinto bhâkal dhâddhiyâ dhisa percontohan." J : "Nangèng, ponapa artèna kèngngèng pojhiyân ḍâri Pa' Bupati, manabi kanyataanna dhisa ka'ḍinto korang aman. Sanaoosa Pa' Bupati ta' ngaghâli bhâb ka'ḍinto, nangèng maghârsarè ta' aman Pa' Lurah." L : "Saponapa bânnya' maghârsarè sè èparogi sabâb malèng ka'ḍinto tor èbhânḍhingngaghi sareng ngalemma Pa' Bupati ḍâ' dhisa ka'ḍinto Pa' Jagabaya. Pa' Bupati bhâḍhi sennengnga Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 156
ḍâ' dhisa ka'ḍinto amarghâ kasennèyan èpon majhu." J : "Manabi Pa' Lurah ngaghungè pangaterro samacem ka'ḍinto èngghi ampon langkong saè polè manabi maghârsarè dhisa ka'ḍinto lakè' binè', towa ngoḍâ èyajhâri karawitan, katopra', tor kasennèyan sè laèn. Dhaddhi dhisa ka'ḍinto maghârsarèna ta' mabi atanè sadhâjâna lajhu latè kasennèyan." (Pa' Jagabaya lajhu ondhur kalabân pegghel nangèng èlanglang sareng Pa' Lurah tor Pa' Carèk). L : "Bâ....bâ....ma' pas kadhi ka'ḍinto Pa' Jagabaya, ngèrèng sabbhâr manabi Pa' Jagabaya korang saroju' ngèrèng karembhâk polè. Ngèrèng ponapa kasokanna Pa' Jagabaya ngèrèng ḍhâbuwâghi kalabân jhârbâ. Lè' Carèk ngèrèng nyo'ona pamangghi kadhi ponapa sè saè." C : (Ghugghu') "mènorot pamangghi bhâdhân kaulâ ngosullèpon Pa' Jagabaya ka'ḍinto ka'angghuy mabâḍâ jâgâ'ân kampong èngghi saè sabâb malèng sabbhân malem aghâbâyân ta' aman ḍâ' sadhâjâ maghârsarè." L : "Dhaddhi Pa' Carèk saroju' manabi lalampa'an kasennèyan sabbhân malem èbâḍâaghi è balai kelurahan." C : "Èngghi saroju' Pa' Lurah, nangèng lakar malèng ka'ḍinto tatak Pa' Lurah." L : "Malèngnga tatak kadhi ponapa? Kanyata'anna compo' bhâdhân kaulâ ghi' ta' toman kamalèngan Pa' Carèk." J : "Malèng mostaèl ngèco' ḍâ' compo'na Pa' Lurah asabâb compo'na Pa' Lurah semma' sareng balai kelurahan sè ka'ḍimma sabbhân malem rammè sareng ngangoḍâdhân sè ajhâr kasennèyan, nangèng manabi compo'na maghârsarè è dhisa ru'-jerru'na segghut kamalèngan." C : "Lerres Pa' Lurah, dhâlemma Pa' Wongso Kariyo sè bâḍâ è dhisa ru'-jerru'na sabbhân malem acora' èmaso'è malèng. Pa' Lurah kan ampon kèngèng bâdhulân sè jhârbâ ?" 157 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
L : "Bâdhulân bhâb malèng è dhâlemma Pa' Wongso Kariyo ampon ḍâpa' ḍâ' bhâdhân kaulâ Pa' Carek, namong ta' kalabân rèncè èngghi maklum bhâdhân kaulâ rèpot sareng kalakowan. Ngèrèng kadhi ponapa carètana Pa' Carèk ?" C : "Malèng ka'ḍinto ngèco' è pan-saponapan compo'na maghârsarè Pa' Lurah, aponapa ma' èkoca' malèng nèkat ? polana dhâlemma Pa' Wongso Kariyo sabbhân malem minggu jâtna èkèco' malèng kongsè Pa' Wongso tengngen ḍâ' malèng ngèpon kaḍhâng sareng Pa' Wongso malèngnga è saḍiyâi nasè' tor jhuko'na." L : "Aponapa Pa' Wongso Kariyo ma' ta' mamadhul ka Pa' Jagabaya ?" C : "Pa' Wongso Kariyo ampon mamadhul ḍâ' Pa' Jagabaya." L : "Aponapa Pa' Jagabaya ma' taḍâ' ḍhâbuna ?" J : "Bâ...., pola sampèyan kèng ta' ngèstowaghi, bhâdhân kaulâ sabbhân ḍâteng ḍâ' ka'ḍinto ampon mamadhul nangèng ghi' ta' jhârbâ ampon èyangka'è tokar sareng Pa' Lurah." L : "Abbâ...., mèghâ' malèng ngandhellaghi ngangoḍâdhan manabi Pa' Jagabaya lakar orèng angko, aponapa ma' ta' èpèghâ' dhibi' bisaos ? Pa' Jagabaya kan jawara pencak silat." ta' mabi J : "Nangèng ano Pa' Lurah, kabhârrâ malèng ka'ḍinto pènter karatè sareng kungfu." L : "Masa' penca' kala alabân karatè tor kungfu ?" J : "Bhâdhân kaulâ ta' terro abhuktèyaghiyâ jhâ' pencak bisa makala karate sareng kungfu, nangèng manabi Pa' Lurah terro bhuktè, ngèrèng Pa' Lurah alabân sareng malèng" Ta' saponapa abiddhâ bâḍâ orèng rak-oraghân acora' bhingong tapè ghumbhirâ Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 158
W : "Pa' Lurah.... Pa' Lurah.... bhâdhân kaulâ ampon matè'è orèng ! Pa' Lurah, kaulâ hebat bisa matè'è orèng." L/J/C : "Ponapa, sampèyan matè'è orèng ?!" W : "Èngghi, orèng ka'ḍinto sareng kaulâ èpatè'è ta' mabi bhântowan orèng laèn." L : "Tenang... tenang... cacak carèta'aghi kalabân jhârbâ !" W : "Pa' Lurah, orèng ka'ḍinto sareng bhâdhân kaulâ ampon èpatè'è dhibi'... orèng ka'ḍinto sareng bhâdhân kaulâ ampon èpatè'è dhibi'." L : "Sabbhâr.. sabbhâr.. sabbhâr.. Kang ! Bâḍâ ponapa ?" W : "Ano Pa' Lurah, kaulâ ampon matè'è orèng, èh...ano kaulâ ampon matè'è malèng." J : "Bâ... malèngnga èpatè'è ?" W : "Èngghi, malèngnga èpatè'è sareng bhâdhân kaulâ. Kapprana malèng ḍâteng ḍâ' compo' bhâdhân kaulâ bâkto lem-malem, nangèng bhâdhân kaulâ bânnè orèng bhuḍhu ngabidhi sèyang ampon nyaḍiyâ'aghi jhebbhâk kaangghuy nangkep malèng. Bâdhân kaulâ ngobângè racon tèkos èsabâ' ka kowa loḍè. Bâkto sorè malèng ḍâteng lajhu jhujhuk ngakan kowa sè ampon acampor racon tèkos, kalabân sèttong pangarep malèng kalengnger nangèng ta' saponapa abiddhâ malèngnga matè, bhâdhân kaulâ aromasa jhâ' bhâkal èyokoma sareng Pa' Polisi sabâb ampon matè'è malèng." L : "Dhâddhi malèngnga matè ?" W : "Matè Pa' Lurah matè." L : "Aponapa malèngnga ma' ta' èbhâkta ka ka'ḍinto ?" W : "Bhâdhân kaulâ ta' kowat sè ngètènga Pa' Lurah. Manabi mènta bhântowan ka maghârsarè bhâdhân kaulâ ta' soka' sabellunna Pa' Lurah ngoladhi dhibi' pasèra malèngngèpon." 159 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
L : "Ghibâ ḍâ' ka'ḍinto malèngnga, dhuliyân !" W : "Ponapa Pa' Lurah ta' malo?" L : "Aponapa ma' malowa?" W : "Polana malèng ka'ḍinto saèstona ... alè'na Pa' Lurah dhibi'." Sumber : Kumpulan Drama Remaja, Editor A. Rumadi, Gramedia 1988 Saamponna maos drama è attas sampèyan bisa ngaonèngè konflik sè bâḍâ neng è ḍâlem carèta tor jhughân ḍâlem kaoḍi'ân rè-sa'arè. Tèks drama è attas aropa'aghi sèttong karya tulis sè aghânḍhu' konflik batin tor saè manabi è pentassaghi. Pakon 3.1 Èyatorè jâwâb pètanya è bâbâ panèka! a. Ponapa tèma ḍâri drama sè bhu-ombhullâ malèng ? b. Drama è attas bâgiyân ka'ḍimma sè aropa'aghi klimaks ? c. Pasèra tokoh-tokoh protagonis tor antagonis drama è attas ? d. Kadhi ponapa bâtek bhân-sabbhân tokoh drama è attas ? e. Kadhi ponapa latar bâkto, latar kennengngan, latar rowang drama è attas? Indikator: 3.4.4 Nganalisis Unsur Kabahasaan Teks Drama Lalampa'an 4 Ponapa sampèyan ampon ngaghâli bhâb bâgiyân-bâgiyânna ḍâlem naskah drama? Pangajhârân sè tapongkor ampon bânnya' conto-conto naskah drama saè drama Ḍhemmabu, drama terjemahan sareng jhughân drama lokal. Cem-macemma drama aghâḍhuwân cèrè khas bâng-sèbâng, nangèng ta' sadhâjâna naskah drama aghâḍhuwân sè ghenna' format carana nolès. Partèngkan umum drama èsoson kalabân 2 macem: Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 160
Kalimat dialog (hauptteks) Conto èpon : Hanif : "Arapa bâ'na ma' ta' jhujhur ḍâ' sèngko' ?, jhâ' bâ'na bân Aira paḍâ salèng tarèsna Yud. : "Bânnè nga' jâriya Nif, sèngko' tako' bâ'na conè polana sèngko' tao jhâ' bâ'na ghi' anḍi' tarèsna ka Aira. : "Apa bhidhâna ? sèngko' tao pas conè mon ka sèngko' lebbi sakè' atè ngèḍing ḍâri orèng laèn katèmbhâng ngèḍing ḍâri bâ'na dhibi'. Yudi Hanif Sampèyan bisa abhâḍhi ḍhâ-kanḍhâ sè laèn. Sondhuk kalabân conto. Macemma drama sè kapèng ḍuwâ' èngghi panèka teks tambâ'ân otabâ teks samping (nebentext). Teks panèka nyarèta'aghi rèncèyan kabâḍâ'ân pola tèngka, obâna salèra. Kapprana teks ka'ḍinto èlakowaghi neng bâgiyân aḍâ' bhâbhâk ḍrama otabâ neng è bâgiyân-bâgiyânna sè nyarèta'aghi tokoh. Conto wèpon: Arè' Lancor è bâkto lem-malem. Bâḍâ pan-saponapan korsè ajhâjhâr èpaddhu ghir kacèr bâḍâ lampu sè oḍi'na orem. Sala sèttong korsè sè palèng tengnga, Hanif toju' cengngeng sambi negghu' tape recorder. Ta' saponapa abiddhâ ḍâteng Yudi sè ghi' ngangghuy saragam sakola'anna, tas èpakaè' è bhâu kacèrra. Yudi toju' è seddhi'na Hanif, tapè Hanif ta' marduli sè kaḍuwâ paḍâ ta' acaca'an. Talèktèghi ḍhâ-kanḍhâ è bâbâ panèka sè aghânḍhu' ḍialog sè bâḍâ è ḍâlem : Hanif : "Arapa bâ'na ma' ta' jhujhur ḍâ' sèngko' ?, ḍi-buḍina sèngko' tao kèya jhâ' bâ'na tarèsna ka Aira Yud. (Hanif sambi anyabâ lanjhâng)." : "Bânnè mara jârèya Nif, sèngko' ghun tako' bâ'na conè polana Yudi sèngko' tao jhâ' bâ'na tarèsna ka Aira." Samangkèn talèktèghi jhughân contona teks drama sè aghânḍhu' ḍialog è è èrèng:Taman sakola'an. È bâkto sorop arè Aira so Hanif (sè kaḍuwâ paḍâ èghem). Sè kaḍuwâ kor-pongkoran tanang kanganna Aira negghu' kembhâng mawar mèra. Kabâḍâ'ân korang saè. Aira : (nyacak acaca kaaḍâ') "Nif, kembhâng rèya ro'om, cacak 161 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
sèyom kembhâng rèya" (Aira ajhuluwaghi kembhâng ka Hanif). Hanif : (ta' enḍâ') "Yâ tantona ro'om tor raddhin, jhâ' rèng kembhâng jârèya sè aberri' Yudi" (Aira takerjhât) Hanif : (mèsem bâlibis) "Ta' osa lècèk, sèngko' tao asalla kembhâng jârèya bân sèngko' ngartè apa maksoddhâ kembhâng mawar mèra jârèya." : (ngalèng) "Apa maksoddhâ bâ'na ?" Aira Hanif : "Sèngko' acaca bhâb bâ'na bân Yudi martabhât Yudi rèya Pangèran Mars sè tatemmo kalabân Putri Venus, Pangèran Mars ḍâteng aghibâ tarèsna kalabân nompa' jhârân Pegasus." (Hanif mèsem bâlibis). : (jhâlujjhu') "Ta..ta..tapè" Aira Hanif : "Ella sèngko' la tao kabbhi, ta' arapa la bâ'na tarèsna ka Yudi sèngko' saroju'." (sambi mèsem). : "Nif, mon mara jârèya sèngko' mator sakalangkong". Aira Hanif : (motong oca'na Aira) "lebbi bhâghus bâ'na bân sèngko' akanca bhâi". (Lampu orem sowarana musik tèngghi pangghung ètotop kalabân horḍèn sambi nyettèl laghu sè kasèyan). Kalabân nalèktèghi conto ḍrama è attas tantona sampèyan ampon bisa abhâḍhi tèks ḍrama kalabân carèta sè bhidhâ, jhâ' kaloppaè bâgiyân- bâgiyânna tèma, tokoh, perwatakan, alur, tor latar. Bâgiyân-bâgiyânna kasebbhut kodhu bâḍâ neng è naskah ḍrama mènangka awwâl carèta jhâ' kaloppaè jhughân bâtek tokoh ḍâlem ḍrama kasebbhut, saè bâtek jahat, dhengghi, tor bhâghus. Pakon 4.1 Èyatorè sampèyan abhâḍhi naskah drama sèttong bhâbhâk kalabân ghâlimpo' ! Pakon 4.2 Èyatorè bâca è aḍâ'na kellas kalabân ghâlimpo' sè ampon bâḍâ ! Pakon 4.3 Èyatorè abâḍhi ḍrama sè èssèna bhâb kaoḍi'ân rè-sa'arè! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 162
Indikator: 3.4.5 Memahami Pesan Moral Teks Drama Lalampa'an 5 Ghâmbhâr 4.2: Lalampa'an Drama Sombherrâ ghâmbhâr: Tantona sampèyan segghut maos naskah ḍrama langkong saè manabi sampèyan ngaonèngè bâgiyân-bâgiyânna naskah sè aghânḍhu' bâburughân. Conto naskah: Bapa' Lakon sèttong bhâbhâk Tokoh Cerita: Bapa' : omorra 51 taon Sulung : omorra 28 taon Bungso : omorra 24 taon Perwira : omorra 26 taon Kadhâddhiyân ḍrama ka'ḍinto tangghâl 19 Januari 1949, sabulân sa'amponna tentara kolonial Bâlândhâ agrèsi militèr Bâlândhâ sè kapèng ḍuwâ' ka'angghuy arebbhu' Republik Ḍhemmabu neng è Yogyakarta. Tentara kolonial Bâlândhâ ampon ayâ-saḍiyâ sè aperranga ka'angghuy arebbhu' kottha Yogyakarta kalabân nyoson akkal tentara nasional. È kottha ka'ḍinto bâḍâ sèttong bârghâ sè ghâḍhuwân pottra tello' èngghi 163 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
panèka Rama sareng pottrana sè katello. Ra-kèra pokol sapolo Ramana sè ampon seppo (yuswâ 51 taon) ajhâlân ka bârâ' ka tèmor posang taḍâ' paḍâ è ḍâlem pangghâliyânna sè èpèkker namong pottrana sè katello. Bapa' : "Tang ana' sè wa'-towa'an èlang ta' molè, ataonan tang atè loka. Kolonial Bâlândhâ lakar jahat mapèsa ana' bân rèng towana". (sè bungso ḍâteng sambi sem-mèsem) Bungso : "Aponapa panjhennengngan Rama ma' aḍhâbu kadhibi'ân ?". Bapa' : "Tao cong.. sèngko' bhingong mon ènga' ka kaka'na sè kongsè arè tèya ghi' ta' ḍâteng". Bungso : "Yâ, abdhina paḍâ nolongè nyarè jhughân namong ghi' ta' dhuli èpangghi". Bapa' : "Marèna pas bârâmma'a cong ? arèya perrang teppa'na dhâddhi, sèngko' paḍâ tako' sè kalowara". Bungso : "Èngghi Rama, sadhâjâ kennengngan ampon èkobâsanè sareng kolonial Bâlândhâ". (sè wa'-towa'an ḍâteng sambi asanḍâng kamera ngangghuy tasmak celleng lajhu toju' è seddhi'na Ramana, tasmagghâ èbukka' tor kamèrana èsabâ' è mèjâ) Sarèyang : "Hu.. tang kottha la aobâ robâ, bânnya' paghâr kabâ' ḍuri abâu pèlor èman-ḍimman bâḍâ sanapan laras, tapè tang kottha pagghun raddhin". Bapa' : "Abâ... bâ'na cong, sèngko' la abit sè rep-ngarep kabhâr ḍâri bâ'na. Bâ'na bâḍâ è ḍimma ? Satèya naghârâ ḍâlem kabâḍâ'ân. korang aman, sèngko' kabâtèr amè' bâ'na ècapo' peḍḍhil kalabân kolonial Bâlândhâ". Sarèyang Bapa' Sarèyang Bapa' Sarèyang : "Yâ sèngko' noro' aperrang abhillai naghârâ mompong tang raghâ ghi' sèhat". : "Sèngko' manyessel cong". : "Aponapa ma' manyessel ?". : "Polana sèngko' la towa, la ta' bisa mèkol sanjhâta akantha bâ'na". : "Dhigghâl Rama, abdhina nyo'ona pandu'a èpon malar moghâ pottrana ka'ḍinto èparèngana kaghânjhâr bârâs salamet tor jhughân perrang ka'ḍinto èngghâl dhuliyâ Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 164
lastarè. Rama, abdhina palèman namong sakejjhâ' asabâb ca-kanca paḍâ aḍântè' neng è markas". (se sarèyang mangkat, sè bungso bân Ramana paḍâ ngaterraghi ghân labâng). Bapa' : "Cong, kaka'na bâ'na la mangkat polè abhillâi naghârâ, mara bâ'na bân sengko' paḍâ adu'a ḍâ' Allah sè a mor bhâjhâghât malar moghâ kaka'na salamet". Bungso manabi sèdhâ aperrang abhillai naghârâ ka'ḍinto tamaso' sahid ?". Bapa' atè. Dhina mara sapa tao kaka'na èparèngè bhâjjhrâ". Kalabân ta' è kasangka, pas bâḍâ Perwira rabu ka compo'na sè sarèyang. Perwira Bapa'/Bungso : (ajâwâb asaor mano'). "Wa'alaikumsalam.. pasèra sampèyan ?". Perwira sarèyang. Kaulâ ḍâteng ḍâ' ka'ḍinto parlo maghiyâ bhungkosan ghâpanèka". (Perwira sambi ajhuluwaghi bhungkosan sè èbhundhu' tas karessek). Bapa' : "Èngghi Rama. Mator pètanya ka'ḍinto, bhâ lerressa : "Ella ra jhâ atanya mara jârèya, jârèya kan makènè' tang : "Assalamu'alaikum". : "Kaulâ sakanca'an sareng pottrana panjhennengngan sè : (mokka' laonan tas karessek kasebbhut lajhu aḍhâbu) "Innalillaahi wa inna ilaihi roji'un, arèya kalambhina tang ana' sè possa' bân ḍârâ, dhaddhi tang ana' la matè ongghu". (Bapa'na ta' cekka' manjheng, salèrana potè olay. Sè bungso abherruy). Sa'amponna nalèktèghi naskah drama è attas sampèyan masthè onèng ḍâ' ma'na otabâ artè sè bâḍâ ḍâlem carèta kasebbhut. Pakon 5.1 Cacak sebbhuttaghi tokoh-tokoh sè bâḍâ ḍâlem ḍrama è attas ! Pakon 5.2 Jhârbâ'aghi bâtek bâng-sèbângnga tokoh ! 165 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Pakon 5.3 Mènorot carèta è attas pottrana sè sarèyang sa'abiddha maèlang bâḍâ è kennengngan ka'ḍimma tor ponapa sè èkalako ? Pakon 5.4 Ponapa pongkasanna carèta drama è attas ? Indikator: 3.4.6 Memahami Relevansi Isi Pesan Moral Teks Drama dengan Kehidupan Lalampa'an 6 toman nèngghu drama? Kadhi ponapa pangghungnga? Ḍâlem pangajhârân ka'ḍinto bhâḍhi èjhârbâ'âghi jhâ' drama ka'ḍinto paḍâ sareng ajhâr cerpèn tor novel. Drama jhughân bâḍâ bâgiyân-bâgiyânna intrinsik ompamana penokohan, alur carèta, latar, tor tèma. Ngèrèng lakowaghi drama è bâbâ ka'ḍinto neng è aḍâ'na kellas ! Ponapa sampèyan Ghâmbhâr 4.3: Drama Madhurâ Sombherrâ ghâmbhâr: Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 166
MADING (Majalah Dinding) Tokoh Cerita : 1. Hendri 2. Memed 3. Hanif 4. Auliya 5. Aira Latar aghâmbhârraghi kabâḍâ'ân ghu-lagghu. Bâḍâ mèjâ tor korsè sè car-kalacèr, bâḍâ jhughân papan mading è seddhi'na mèjâ bâḍâ morèd sè toju' è attas mèjâ, sambi asèket bingkèng, kana' ghellâ' anyama Hendri. Hendri mènangka katowa rèdaksi mading. Auliya mènangka sèkrètaris jughân pareppa'na toju' è korsè. Ènalèka arè Ahad, Hendri sossa dhibi'na males sè manḍiyâ, namong araop tor nyèkat ghighi. Hendri kabhuru sè mangkadhâ ka sakola'an sabâb ngèḍing berta ḍâri Aira mènangka bâkkèl katowa redaksi jhâ' mading è brenḍel sareng kapala sakola polana karikatur Aira èssèna ngènyè Pa' Kusno mènangka ghuru karate. Hendri : "Memed.." Memed : "Apa.." Hendri : "Bâ'na anḍi' bâkto ḍâgghi' lem-malem ?" Memed : "Bâḍâ apa ?" Hendri : "Sèngko' parlo bhântowanna bâ'na ka'angghuy aghâbây sorat protès" Hanif : "Ella ra la dhina, ro'-toro' oca' ta' osa mara jârèya, kan sè rogi Sèngko' so bâ'na kabbhi" Hendri : "Tapè ghi' bâḍâ sèttong sè abhâbhâjânè" Hanif : "Papasthènna karikaturis kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ Auliya" Memed : "Bhenḍer" Hendri : "Tapè jhâ' ru-kabhuru, jhâ' sèngko' so bâ'na rèya alabân moso,tapè sèngko'bân bâ'na ngadhebbhiorèng seppo dhibi'. Memed : "Apa taḍâ' jhâlân laèn ?" (Auliya maso' kalabân nyabâ ngangsor pellona aghili) Hanif : "Bâ'na ḍâri ḍimma Auliya ?" Hendri : "Ḍâri dhâlemma kapala sakola". Memed : "Bâ'na èdhukanè" Auliya : "Huuu... ècopaè ghu-lagghu" 167 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Memed : "Bhenḍerrâ bâ'na jhâ'enḍi èntar ḍâ' essa' ghâllu, sèngko' bân bâ'na kabbhi kodhu arembhâk." Auliya : "Pokeddhâ Pa' kapala sakola atanya sapa se anḍi' pangaterro aghâbâyâ sorat protès jârèya" Hendri : "Bâ'na ajâwâb apa?" Auliya : "Sèngko' ngoca' karebbhâ..karebbhâ.." Hendri : "Karebbhâ Hendri" Auliya : "Karebbhâ Auliya, ngèḍing bâ'na" Hanif : "Apa bâ'na la ollè kasaroju'ân ḍâri katowa redaksi ?" Auliya : "Enjâ' Nif, sèngko' mator jhâ sè masang karikatur aropa'aghi tanggung jâwâbbhâ Hendri" Hendri : "Arapa bâ'na ma' ngoca' mara jârèya ?" (kalabân robâ sè pegghel) Memed : "Ellu' sabbhâr.. sabbhâr.. sabbhâr.." Hendri : "Dhuli obâ cacana bâ'na jârèya" (ngoca' ka Auliya) Memed : "Nga' rèya Hen, maksoddha sopajâ bâ'na ..." Hendri : "Enjâ', sèngko' ta' bhuto bâ'na nolongè sèngko', sèngko' masthè narèma okoman bânnè bâ'na" Auliya : "Bâriyâ Hen, maksoddhâ sèngko' ..." Hendri : "La ambu bâ'na ta' osa dhâddhi pahlawan" Memed : "Sabbhâr Hen, kabâḍâ'ân ta' aman ta' osa atolaran" Auliya : "Saporana Hen, sèngko' ta' terro dhâddhiyâ pahlawan, nangèng sèngko' kodhu tanggung jâwâb, cè' tèghâna bâ'na sè ngoca' nga' jârèya" (diyem) Auliya : "Sèngko' bi'bâ'na 'kabbhi bi' kapala sakola èdhukanè pas èsoro kalowar". (Hendri bân Hanif diyem) Auliya : "Mon mara rèya bâ'na bân sèngko' kabbhi ta' setia kawan, polana bân bâ'na ta' sèttong sowara". (Auliya kalowar sambi pegghel) Hendri : "Auliya.. Auliya.. Auliya.. Auliya.." Memed : "Torot, jârèya ma'lè ondhur" Hanif : "Jârèya toro' oca'na kapala sakola" Memed : "Kan mangkana torot dhina Auliya soro ondhur" Hendri : "Saporana Med" Memed : "Sèngko' ngartè arapa bâ'na ma' tambhuruwân, tape sèngko' Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 168
mènta'a tolong mon ḍâlem kabâḍâ'ân mara rèya jhâ' atokaran, pa'akor sopajâ sèngko' bân bâ'na kabbhi paḍâ pagghun akanca" Hendri : (diyem sambi ajhâlân lâg-gâlik) Hanif : (Hanif maso' sambi ngolok) "Heen.." Hendri : "Ondhur" Hanif : "Heen.." Hendri : "Ondhur" Hanif : (Hanif neng-enneng) : "Bâḍâ apa ?" Aira Hanif : "Enjâ' coma salèsèr panemmo" Aira : "Ooo..yâ ella, dhina patang-ngabbru sopajâ ta' pegghâ' sè akanca" Sa'amponna nalèktèghi drama è attas kasebbhut, sampèyan bisa nyebbhuttaghi bâgiyân-bâgiyân intrinsik ḍâlem drama, sampèyan bisa nalèktèghi ḍhâ-kanḍhâ sè bâḍâ è ḍâlem drama è attas. Pakon 6.1 Jhârbâ'âghi bâtek bhân-sabbhân tokoh sè bâḍâ neng drama è attas ! Pakon 6.2 Sebbhutaghi konflik sè bâḍâ neng carèta drama kasebbhut ! Pakon 6.3 Bâbulângan ponapa sè bâḍâ ḍâlem tèks drama Mading! Jhârbâ'aghi pajhârna! Indikator: 4.4.7 Menginterprestasikan (menafsirkan isi) teks drama sesuai Kaidah Lalampa'an 7 Sampèyan parlo maos naskah drama è bâbâ ka' ḍinto sopajâ bisa nantowaghi bâgiyân-bâgiyânna intrinsik ḍâlem drama. 169 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Bâgiyân -bâgiyân intrinsik ḍâlem drama: tema, plot, tokoh, perwatakan, pembabakan, perilaku bahasa Tema Plot Tokoh Perwatakan Pembabakan Perilaku bahasa : ḍhâsarra carèta : jhâlânna carèta : Sè è jâgowaghi ḍâlem carèta : Bhâb sè takaè' sareng bâtegghâ Tokoh Cerita : Bhâbhâghân antara carèta sèttong ka sèttongnga : Sangghemman ḍâri sadhâjâ sè ngoladhi drama ka'ḍinto. Èyatorè maos patètè! Republik Bagong Èsèttong kennengngan. Garèng : "Bhingong, bhingong, sèngko' bhingong" Pèttru' : "Jhâman punakawan la marè, sakabbhiyânna kstaria ta' bhuto bâbulângan ḍâri sèngko'bân bâ'na kabbhi pole, polana èyangghep rok-ngèrok tor carèmè. Kstaria la ta' bhuto neng- sennengngan, ca'na la ta' jhâman, satèya la osom TV parabola dhâddhi mon terro neng-sennengngana cokop nyarè channel sè è kabhuto. Bân polè para Ksatria la lèburân nèngghu sèpak bola, kuis berhaḍiah, bân tèlènovèla". Bagong : "Dhâddhi ?" Garèng : "Artèna kèyamat la para' " Bagong : "Apa kaè'anna ? Masa' para' kèyamadhâ polana orèng senneng nèngghu sèpak bola, kuis bân tèlènovèla ?, jârèya lopot" Pèttru' : "Bânnè pèra' jârèya. Kurs ḍollar terros ongghâ sampè dhugghâ'â ka langngè' " Garèng : "Yâ dhina, kan jârèya noro' obâna ekonomi sadhunnya" Pètru' : "Bâ'na ma' acaca dollar, ropèya bhâi sè anḍi' namong karènèngan" Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 170
(Pèttru' gâ'-ma'ânggâ' ta' tao jhâ' ḍompeddhâ ta' aèssè pèssè) Bagong : "Semmar bhâ' anḍi'â karèna'an ta' iyâ ?" Pèttru' : "Yâ..pola, sapa tao" Garèng : (Anyanyè. Pètru' bân Bagong noro' buntè') Ḍu bârâmma bulâ ma' ta' tao Ḍu bârâmma bulâ ma' ta' tao Rè-sa'arè kèr-pèkkèran Sè èpèkkèr obâna alam Ḍu bârâmma bulâ ma' ta' tao Ḍu bârâmma bulâ ma' ta' tao Rè-sa'arè kèr-pèkkèran Sè èpèkkèr punakawan Ḍu bârâmma bulâ ma' ta' tao Ḍu bârâmma bulâ ma' ta' tao Punakawan ta' anḍi' kalakowan (Semmar kalowar sambi ajhâlân laonan) Garèng : "Ssssttt... romo Semmar arapa'a jârèya ma' neng-enneng paḍâ bân arca ? mancella' pas kalowar aèng tèngalla" Pèttru' : "Dhina ḍântos, apa ghi' èmot ka kala'na, nangès pas anyanyè, aserro, akento' sambi nangès. Bilâ la lesso pas tèḍung, Kongsè nyanyèyanna èghibâ amèmpè. Maju èḍingngaghi apa sè bhâkal ènyanyèyaghi ?" Garèng : "Acora' ta' kèra, sabâb Semmar neng-enneng paḍâ so arca" Bagong : "Pola jârèya bânnè Semmar sè sokkla ma' paḍâ bân cèlèngan Semmar sè èjhuwâl neng pasar, apa ghighirâ ?" Garèng : "Pola pegghel ma' ta' metto oca' ?" Semmar : (Manjheng è aḍâ'na labâng sambi ngabâs na' potona) "Bagong.. tang ana' Bagong" Bagong : "Èngghi rama Semmar" Semmar : "Mangkat bâ'na cong, mangkat ḍâmma'â bhâi, sajân jhâu bâ'na mangkat sajân bhâghus. Rama la ta' sangghup abhânto bâ'na" 171 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
(Semmar nangès sambi aserro sambi akento' pas maso' ka romana). Semmar : "Aḍu..aḍu.. arapa tang papasthèn, yâ Allah apa tang sala, apa salana tang ana' ma' satèya kabâḍâ'ân mara rèya" Bagong : (Ngoca' ka Pèttru' bân Garèng) "Arèya bâḍâ apa, ma' pèra' sèngko' sè ojâng ma' bâ'na enjâ' Pètru' : "Yâ arapa'a polè mon la jârèya parèntana rama Semmar kodhu toro' oca' " Garèng : "Cora'na rama Semmar la anḍi' pamangghi jâ' jhâman bhâkal rosak" Bagong : "Dhâddhi sèngko' kodhu ondhur ? Tapè kodhu bâḍâ sabâb Pètru' ngojuk sèngko', pas apa sabâbbhâ ?" : "Sabbhâr..sabbhâr..jhâ' pegghellân !" Bagong : "Oo..sèngko' tao, lakar sèngko' mènangka ana' kodhu toro' oca' ka rama Semmar polana sèngko' bân rama Semmar èyangghep ana' sè ghi' korang èlmona, mèlana sèngko' èyojâ kalabân tojjhuwân sèngko' soro nyarè tambâna èlmo" Garèng : "Ma' coma Bagong sè è ojâ, arapa bâ'na ma' enjâ' " Pètru' : "Yâ.. nyamana ana' sè palèng èkanèserrè" Garèng : "Mon èkanèserrè ma' èyojâ ?" Pètru' : "Mon bâḍâ pa-apa è buḍi arè Bagong jârèya ollè kennengngan sè palèng nyaman, mon sèngko' bân bâ'na la ta' èparduliyaghi sabâb bâ'na bân sèngko' èyangghep la talèbât bhuḍhu" Garèng : "Acaca sarombân ! Bagong rèya lebbi bhuḍhu ḍâri sèngko' bân bâ'na kabbhi". (Lajâr ètotop pas dhâmarra èpatè'è) Pakon 7.1 Sa'amponna maos tèks drama sè bâḍâ neng è attas, jhâjhâl sarè perwatakanna! Pakon 7.2 Ponapa tèma drama è attas? Jhârbâ'aghi pajhârna'! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 172
Pakon 7.3 Jhâjhâl aghâbây drama sèttong bhâbhâk kalabân aghâlimpo'! Indikator: 4.4.8 Memahami Isi Teks Drama untuk Diperagakan Lalampa'an 8 Ghâmbhâr 4.4: Alampa'aghi drama Sombherrâ ghâmbhâr: Talèktèghi Drama è bâbâ panèka! Bunga Rumah Makan Pangghungnga dibangun rumah makan. Bâḍâ korsè lomarè minuman è talase kennenganna jhâjhân, tèlèpon, radio, sareng kulkas. : (Ḍâri buḍi sambi anyanyè) Ani Rèng ngemmès : (maso' laonan, sokona tèppang, ḍâpa' ka ḍâlem nga' jhinger pas ngabâs ka kennenganna jhâjhân. Tanangnga araghâ ka toplès ngala' jhâjhân) Ani : "Hè...." Rèng ngemmès : (dhuli narèk tanangnga) 173 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Ani : "Bâ'na ngèco'a yâ ?" Rèng ngemmès : (nonḍu' sambi nyokel) Ani : "Sabbhân arè bâ'na ḍâteng ḍâ'ânjâ bân sèngko' la èberri' pèssè pas satèya bâ'na ḍâteng èntara ngèco' " Rèng ngemmès : "Saporana..saporana..saporana" Ani : "Bilâ ètemmo ngèco'a bhuru mènta sapora" Rèng ngemmès : "Kaulâ ta' kèra ngèco' jhâ' sakènga anḍi' pèssè sè èkabelliyâ" Ani : "lècèk !" Rèngemmis : "lerres, molaè bâri' kaulâ ghi' ta' neḍḍhâ" Ani : "enḍâ' asompa jhâ' bâ'na ta' ngèco'a ?" Rèng ngemmès : "Ḍemi Allah kaulâ ta' ngèco'a polè asal ...." Ani : "Enjâ', sèngko' ta' aberri'â pèssè polè" Rèng ngemmès : (sossa) "kanèserrè kaulâ" Ani : "Tapè ma' bâ'na ghellâ' ngèco'a" Rèng ngemmès : "Bhunten kaulâ jherrâ'â, kaulâ ampon asompa" Ani : (ngala' pèssè ḍâri rok-soroghanna mèjâna pas èjhuluwaghi ka Rèng ngemmès ghellâ' sambi ngoca') "sènga' bâ'na ambuwi jhâ' ngèco'an polè !" (saterros èpon) Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 174
Sudarma Rèng ngemmès Sudarma Ani Sudarma Ani Rèng ngemmès Sudarma Rèng ngemmès Sudarma Ani Sudarma Ani 175 : (maso' nèngtèng tas kolè' sambi ngabâs ka Rèngemmis pas ngoca') "Arapa bâ'na ma' bâḍâ ḍiyâ, ayo kalowar !" : (nonḍu' ta' acaca'an) : (ngoca' ka Ani) "Arapa ma' ètorot maso' An ?" : "Dhina èberri'âna pèssè bân sèngko' " : "Ta' osa, arèya males sè alakowa, ènghalè bhâdhânna sèhat" : (Ngontallaghi pèssè èbuwân ka Rèng ngemmès pas ngoca') "Ya' pas ondhur !" : "Sakalangkong Non, malar moghâ sampèyan èparèngana lanjhâng omor" : "Dhuli ondhur pas jhâ' ḍâteng polè" : (Ondhur sambi sokona ca'-jhicca'an) : "Laèn arè mon ḍâteng polè ojâ bhâi An ! jhâ' sampè' rumah makan rèya kotor bâḍâna orèng ngemmès". Molaè ghellâ' apa taḍâ' rèng atanya sèngko' ?" : "Bâḍâ, tapè ta' tao ḍâri ḍimma sabâb Rufaidah sè narèma tèlponna" : "Bhu...jhâ' la tang ana' sè loppa'an sè narèma, ghi' bhuru tagheppok è jhâlân bân sèngko' tapè taḍâ' pabâlâna". : (abhersè'è korsè) Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Sudarma : (ngoca' ka Ani) "Mèjâna kotor kèya ellap !" Ani : (ngellap mèjâna) Sudarma : (ngangka' tèlpon pas ngoca') "Hallo.. oo.. bâ'na, ma' bhuruwânna bâ'na nèlpon ka sèngko' èsangghu ta' ènga' ka sèngko' polana bâ'na la bânnya' pèssèna. Ella mara jhâ' acaca lèbât bâng-abâng, mara lèbât dhârât bhâi" (sambi nyabâ' telponna pas ngoca' ka Ani) "An, mon bâḍâ orèng nyarè sèngko' tanya'âghi nyamana, cathet apa kaparlowanna". Ani : "Èngghi" Sudarma : "O iyâ sèngko' loppa. Mon bâḍâ Pa' Osman èntar ḍâ'anjâ soro jhujhuk ka kantor pertemuan, bân bâ'na jhâ' ajhâlân ka man-ḍimman" Ani : "Èngghi Rama". Sudarma : (mangkat, horḍènna è totop) Pakon 8.1 Jhâjhâl bâ'na aghâbây tèks drama sè èssèna bis-mèbis kalabân drama è attas ! Pakon 8.2 Lakowaghi drama jârèya è aḍâ'na kellas kalabân aghâlimpo' ! Pakon 8.3 Jhâjhâl carèta'aghi èssèna drama è attas kalabân aghuna'aghi bhâsa èngghi bhunten neng aḍâ'na kellas ! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 176
Indikator: 4.4.9 Menanggapi isi teks drama Lalampa'an 9 Maos patètè tèks drama è bâbâ panèka! Lem-malem È Taman Kota Tokoh Cerita : Ot : Orèng Towa Lst : Lalakè' satengnga tobu Db : Dhâghâng Balon B : rèng binè' Kabâḍâ'ân è sèttong taman bâḍa jhângka' lanjhâng, bangku lanjhâng. (ot maso' toju' è sala sèttonga jhângka' sambi abâto'an) Lst Ot Lst Ot Lst Ot Lst Ot Lst Ot Lst Ot Lst Ot bhenḍer" Lst Ot Lst lebbi towa, satèya mosèm ojhân" (monyèna ghâluḍhuk) : "Cora' ojhâna" : "Apa ?" : "Cora' ojhâna arèya' onḍemma la lèngkep" : "Satèya osom ojhân" : "Enjâ' nèmor" : "Mon nèmor ma' ojhâna ?" : "Ca'na sapa, jhâ' arowa' la bâḍâ monyèna ghâluḍhuk" : "Satèya bulân apa ?" : "Tao" : "Mon bâriyâ sèngko' bhenḍer satèya osom ojhân" : "Satèya bulân apa ?" : "Tao" : "Yâ mon bâriyâ sè bhenḍer satèya rèya nèmor" : "Pokeddhâ sala sèttong bâ'na bân sèngko' mosthè bâḍâ sè : "Mon bârinna' sèngko' bhâi sè sala, satèya mosèm ojhân" : "O enjâ'..enjâ', sè lebbi towa kodhu la-ngalaè, satèya nèmor" : "Ah enjâ' enjâ' Pa' towa, sè lebbi ngoḍâ kodhu ngarghâi ka sè 177 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Ot Lst Ot Lst hormat". Ot Lst : "Kaulâ sareng sampèyan sadhâjâ panèka paḍâ salana" : "Maksoddhâ bâ'na bânnè mosèm ojhân bân bânnè nèmor" : "Yâ bârâmma'a polè" : "Yâ nga' rèya mon sèngko' bân bâ'na kabbhi paḍâ ghilâ : "Maksoddhâ bâ'na apa ?" : "Yâ bhâkal jhârbâ kèḍi' jhâ' mosèm apa mon la bâḍâ râ-ghârâ ḍâri kabâḍâ'ân alam" : "La mara toju' ghâllu neng è ḍinna' !" Ot (sambi nonton Lst sopajâ toju' è seddhi'na Ot) Lst Ot Lst ngabâssaghi orèng ajhuwâl bung-kembung". Ot Lst Ot Lst èjhuwâl". Ot Db sampèyan ngobângngaghiyâ pottra otabâ bâjâna". Lst Ot (ta' sa'apa abiddhâ bâḍâ orèng binè' nonton ana'na mellè bung-kembung). B Db B : (Toju' kalabân mangmang) : "Arapa bâna ma' mangmang?" : "Enjâ' sèngko' ta' mangmang, coma sèngko' cengngeng : "Arapa polana?" : "Polana bâḍâ orèng nyarè pangorèbhân kalabân ajhuwâl nyabâna" : "Maksoddhâ bâ'na apa?" : "Yâ jârèya, nyabâna èpalebbhu ka ḍâlem bung-kembung pas : "O jârèya maksoddhâ bâ'na" : "Torè Pa' mon ngobângana bung-kembung panèka, pola : "Bhunten". : "Kaulâ jhughân bhunten" : "Pa', kaulâ ngobângana bung-kembungnga sèttong" : "Mèlèya sè bârna napa Bu ?" : (atanya ka ana'na) "Bâ'na ngala'a bârna apa cong ? Bârna mèra yâ ?" (kacongnga aonggu'). Totogghâ... Pakon 9. 1 Kalabân aghâlimpo', jhâjhâl lakowaghi drama è attas neng aḍâ'na kellas, salastarèna èlakowaghi, kanca sè laèn nyangghemmè! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 178
Pakon 9. 2 Èyatorè nyarè ca'-oca' sè malarat neng teks drama è attas, lajhu karembhâk artèna sakanca'an'! Indikator: 4.4.10 Memberikan komentar terhadap penampilan teman dalam bermain terkait kesesuaian vocal, ekspresi, dan gerak dengan isi teks drama Lalampa'an 10 Maos Patètè! Jhurâghân Rajâ .......... Jhurâghân jhâghâ ḍâri korsèna sè toju' è seddhi'na Dulla,sè teppa'na aḍântos Karim Karim : " Sèngko' ta' bisa dhâddhi katowa" Dulla ḍâteng sakalèyan". Karim : " Sèngko' la ta' ènga', sabâb jârèya tang ca'-oca'an pan- bârâmpan taon sè tapongkor." Dulla : "Pas sapa polè sè èkennèng cagherraghi salaèn ḍâri bâ'na?" Karim : "Bâ'na ta' osa kabâtèr bânnya' orèng sè lebbi pènter ḍâri sèngko' " : "O iyâ bhenḍer, orèng sè lebbi pènter lakar bânnya' nangèng Dulla orèng sè ngartè mara bâ'na satèya la molaè asa" Karim : "Ella jhâ' mara jârèya, è attassa langngè' bâḍâ langngè' artèna è attassa orèng sè ngartè bâḍâ sè lebbi ngartè" Dulla : "Sèngko' paham ka maksoddhâ bâ'na nangèng bârâmma jhâ' rèng ca-kanca sè laèn asaroju'ân ka bâ'na katèmbâng ka orèng laèn. Dhina mara pola arèya lakar la tolès tanangnga bâ'na ka'angghuy nyeppowèn kompolan rèya sopajâ kompolan rèya abunto' ebbhu'". : " Èmot bâ'na ka ḍhâbuna dhibi'? jhâ' kasempadhân rèya coma Karim : "Aḍu bârâmma yâ mon mara rèya sèngko' ma' pas bhingong ca'na dhibi' sèngko' terro ta' roweddhâ pèkkèran. Dhina sèngko' istikhoro'a ghâllu". (Saterrossa Dulla naghi ka Karim bhâb jhânjhina) 179 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Dulla Karim : "Iyâ mara parèngngaghi, sèngko' enḍâ' nyeppowè kompolan rèya kalabân sèttong syarat sèngko' mènta'a bhântowanna bâ'na bilâ bâḍâ kalakowan sè takaè' moso laptop bâgiyânna bâ'na, polana sèngko' ta' tao carana ngetik ghun tao ka laptop jhâ' laptop rèya bhângonna empa' masaghi." : "Bârâmma Rim, apa bâ'na la anḍi' kapotosan ?" Dulla : "Kalamon bhâb jârèya sè dhâddhi berrâ' ka pangghâliyânna bâ'na, sèngko' asanat abhânto bâ'na, hahaha...bâ'na loco kèya Rim, kabbhi orèng tao jhâ' laptop rèya bhângonna masaghi. Mèlana bâ'na ajhâr, polana taḍâ' orèng bhuḍhu sè bâḍâ orèng males" : (sambi agheppa' lengngenna Dulla pas ngoca') "Iyâ la sèngko' kala, ḍu bârâmma'a polè jhâ' maskè sèngko' la ajhâr tang panyakèt loppa sè ta' bisa èpaondhur" Karim Dulla : "Hahaha... bâḍâ bhâi bâ'na sè è kajâwâbhâ.... Pakon 10.1 Lakowaghi drama è attas è aḍâ'na kellas kalabân aghâlimpo'! Pakon 10.2 Cacak carèta'aghi pole èssèna drama kasebbhut ḍâ' bhâsa èngghi bhunten kalabân saè è aḍâ'na kellas! Pakon 10.3 Èyatorè salèn carakan Madhurâ è bâbâ panèka ḍâ' latèn Madhurâ! 1. ?f]mp=gu= [al[kowgi [aatTsP=gu=. 2. ?gu[n=TguniBs m=[l[p/o a[t. 3. ?bdjugn PnJ[kSkbubB| wnBtek_B[zs\, 4. ?[pokefFc[rt[rymk[p[nCotH[t. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 180
5. ?f]mbe[cChn [al[kowgi[ao[r= bnVh. Uji Kompetensi Pangajhârân 4 A. Pèlè sala sèttong jâwâbhân sè palèng lerres kalabân aparèng tanḍhâ (x)! 1. Drama asalla ḍâri oca' .... a. Indonesia b. Pallawa c. Sansakerta d. Yunani e. India 2. Drama sè èyèrèngè tabbhuwân malolo è sambhât .... a. Farce b. Tablo c. Melo drama d. Opera e. Trage komedi 3. Drama sè aghuna'aghi naskah è sambhât drama .... a. Modern b. Tradisional c. Film d. Televisi e. Radio 4. Ḍhâ-kanḍhâ antara ḍuwâ' orèng otabâ lebbi saè akanḍhâ sakanca'an. Bhâb ka'ḍinto tamaso' bâgiyân ḍâlem drama .... a. Anotasi b. Dialog c. Adegan d. Bhul-ombhul e. Babak 181 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
5. Bâgiyân-bâgiyân pamèyarsa sè terro ngaonèngè pongkasanna carèta bâḍâ neng è bâgiyân .... a. Pokpara b. Puncak c. Pokeddhâ carèta d. Bhul-ombhul e. Ahèr carèta 6. Bâtegghâ Tokoh Cerita protagonis èngghi panèka .... a. Bâtek sè bhâghus b. Bâtek sè jhubâ' c. Bâtek sè loco d. Bâtek sè bhengngès e. Bâtek sè tako'an 7. Bâtegghâ Tokoh Cerita antagonis èngghi panèka .... a. Bâtek sè bhâghus b. Bâtek sè jhubâ' c. Bâtek sè loco d. Bâtek sè bhengngis e. Bâtek sè tako'an 8. Panotop ḍâri carèta drama tor jhughân nyarè pokeddhâ carèta è sambhât .... a. Prolog b. Dialog c. Epilog d. Drama e. Amanat 9. Anak sarèyang èngghi panèka .... a. Ana' bungso b. Ana' wa'-towa'an c. Ana' emas d. Ana' nongghâl e. Ana' panḍhâbâ Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 182
10. Bâgiyân-bâgiyân intrinsik ḍâlem drama .... a. Plot b. Latar c. Penokohan d. Alur e. Amanat B. Jâwâb pètanya è bâbâ panèka kalabân ! 1. Sebbhuttaghi bâgiyân-bâgiyânna ekstrinsik drama! 2. Ponapa sè èmaksot latar otabâ setting? 3. Ponapa ghunana latar ? 4. Ponapa bhidhâna tokoh sareng panokohan? 5. Sebbhuttaghi bâgiyân-bâgiyânna intrinsik drama! 183 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Pangajhârân 5 Tema: Kesenian Kompetensi Dasar 3.5 Mengidentifikasi, memahami, nganalisis terkandung dalam tembang macapat nilai-nilai moral yang 4.5 Menginterpretasi nilai-nilai moral yang terkandung dalam tembang macapat. Indikator 3.5.1 Mengidentifikasi struktur tembang macapat. 3.5.2 Mengidentifikasi unsur kebahasaan tembang macapat. 3.5.3 Nganalisis struktur teks tembang macapat. 3.5.4 Nganalisis unsur kebahasaan tembang macapat. 3.5.5 Memahami pesan moral teks tembang macapat. 3.5.6 Memahami relevansi isi pesan moral teks tembang macapat dengan kehidupan. 4.5.1 Menginterpretasikan (menafsirkan isi) teks tembang macapat sesuai kaidah. 4.5.2 Memahami isi teks tembang macapat. 4.5.3 Menanggapi isi teks tembang macapat. 4.5.4 Memberikan komentar cara menembangkan teks macapat terkait kesesuaian vokal, dan ekspresi dengan isi teks tembang macapat. Ghâmbhâr 5.1 :Orèng mamaca, tokang tegghes, sareng tokang solèng (dokumentasi, Sastro, 2015) Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 184
Indikator: 3.5.1 Mengidentifikasi struktur tembang macapat Lalampa'an 1 Tembhâng macapat Mènangka ator kabidhân, ngèrèng sabellunna ajhâr areng-sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè sareng ghuru saterrossèpon, sabellunna alampa'aghi pakon neng bhâb panèka, sampèyan kodhu onèng carana nebbhâk otabâ abhâdhi tong-sèttongnga tembhâng macapat. Tong-sèttongnga tembhâng macapat bâḍâ sè paḍâ tor bâḍâ sè ta' padâ bânnya'na okara (gâttra) ḍâlem sapaddhâ anḍhegghân (bait). Conto : 1. Tembhâng artatè bâḍâ 10 okara (gâttra): 1) Sorabhâjâ Kamal labân Pèdèng 2) Ka Bhângkalan, Nyrondung Tanamèra 3) Talèngko' jhâtè rongkangè 4) Bhâlighâ Jrengngè' Torjhun 5) Kottha Sampang labân Nyamplongè 6) Bhândhârân labân Brânta 7) Pamekasan tandhuk 8) Arsojhi labân Dhuwara 9) Paraghâ'ân Kapèdi lajhu Èngdâkè 10) Srongghi Kolor pakotthan. ( èpetthèk dâri buku " tembhâng macapat madhurâ " angghidhânna Oemar sastrodiwirjo ) 2. Tembhâng Maskumambang bâḍâ 4 okara (ghâttra) 1) Adu ana' kènga'ana ongghu atè 2) Jhujhur rèya moljâ 3) Ḍâ' bhâdhân ta' amberrâ'i 4) La-mala ḍhâmmang kèbâna ( èpetthèk dâri buku " tembhâng macapat madhurâ " angghidhânna Oemar sastrodiwirjo ) 185 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
3. Tembhâng Sènom bâḍâ 9 okara ( ghâttra ) 1) Patè-ngatè sè acaca 2) Ma' ta' dhâgâ kabhâlâi 3) Dhing cacana wa' ngalanyar 4) Tanto ḍâgghi' conè masthè 5) Wa' sènga' jhâ' ngangènthèng 6) Jhubâ' nyama dhâddhi malo 7) Bi' kaghâliyâ sèngâ' 8) Batek ketthang ta' tèrowè 9) Mastè paḍâ ya bânnya' ngajhâghâ bhunga. ( èpetthèk dâri buku " tembhâng macapat madhurâ " angghidhânna Oemar sastrodiwirjo ) 4. Tembhâng Kasmaran bâḍâ 7 okara ( ghâttra ) : 1) Bhâluluk dhâddhiyâ cengkèr 2) Sè cengkèr dhâddhiyâ begghân 3) Sè begghân daddhiyâ pathè 4) Sè patè dhaddhiyâ mènnya' 5) Mènnya' dhâddhiyâ dhâmar 6) Dhâmarra dhâddhi mancorong 7) Mancorong dhâddhina paḍḍhâng (angghidhânna H. SASTRO) 5. Tembhâng Slanget(Kènanthè) bâḍâ 6 okara (ghâttra) : 1) Bhungkana kalangkong loros 2) Ranca' bi' tolop ḍhâ'-anḍhi 3) Ḍaunna bi' tamèng paḍâ 4) Buwâ bânnya' kompol kabbhi 5) Towa-towa salèn robâ 6) Asal bhiru obâ konèng. ( èpetthèk dâri buku " tembhâng macapat Madhurâ " angghidhânna Oemar sastrodiwirjo ) 6. Tembhâng Pangkor bâḍâ 7 okara (ghâttra) : 1) Manossa è dhunnya rèya 2) Angengghunè bâgiyânna bi'-dhibi' 3) Bâḍâ palang bâḍâ pojhur 4) Sè mèskèn maso' palang Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 186
5) Dhing sè soghi gulungan sè ontong 6) Bâḍâ apes bâḍâ moljâ 7) Sè kobâsa nantowaghi (èpetthèk dâri buku " tembhâng mâcapat Madhurâ " angghidhânna Oemar sastrodiwirjo ) 7. Tembhâng Dhurma bâḍâ 7 okara (ghâttra) : 1) Tembhâng Dhurma aghânḍhu' sèttong nasèhat 2) Nasèhaddhâ rèng alèm 3) Katonna jhâ-majjhâ 4) Tapè èssèna merras 5) Klamon toro' ghâtèyaghi 6) Manfaat rajâ 7) Mastè ta' ngocèbânè ( èpetthèk dâri buku " tembhâng mâcapat Madhurâ " angghidhânna Oemar sastrodiwirjo ) 8. Tembhâng Mèjhil bâḍâ 6 okara (ghâttra) : 1) Bhârâng wâjib ta' ghâmpang lakonè 2) Marghâ sengka tombu 3) Sèngka rèya pangghudhâna iblis 4) Dhinèng iblis lèbur lang-ngalangè 5) Dâ' rèng lako wâjib 6) Nyopprè ta' alako (èpetthèk dâri buku " tembhâng maâcapat madhurâ " angghidhânna Oemar sastrodiwirjo ) 9. Tembhâng Pucung bâḍâ 4 okara (ghâttra) : 1) Maḍḍhâ tebbhâk malèng lèma' bannya' èpon 2) Kampa lebbhu roma 3) È labâng malèng sè cèccèr 4) Malèng klowar orèngnga ota'an ḍârâ (èpetthèk dâri buku " tembhâng macapat Madhurâ " angghidhânna Oemar sastrodiwirjo ) Pakon 1.1 Talèktèghi bâng-sèbângngâ tembhâng macapat è attas, lajhu jâwâb pètanya è bâbâ rèya ! 187 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
1. Tembhâng macapat ponapa'an ḍâlem sapaddhâ anḍhegghân ( bait ) paḍâ kadhâddhiyân 4 okara ? 2. Sè 6 okara tembhâng macapat ponapa'an ? 3. Sè 7 okara tembhâng macapat ponapa'an ? 4. Tembhâng macapat ponapa sè palèng bânnya' okarana ḍâlem sapaddhâ anḍhegghân ? Tembhâng macapat Mènangka ator kabidhân, ngèrèng sabellunna ajhâr areng-sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè sareng ghuru saterrossèpon, sabellunna alampa'aghi pakon neng bhâb panèka, sampèyan kodhu onèng carana nebbhâk otabâ abhâdhi tong-sèttongnga tembhâng macapat. Tong-sèttongnga tembhâng macapat bâḍâ sè padâ tor bâḍâ sè ta' padâ bânnya'na okara (gâttra) ḍâlem sapaddhâ anḍhegghân (bait). Conto : 10. Tembhâng artatè bâḍâ 10 okara (gâttra): 1) Sorabhâjâ Kamal labân Pèdèng 2) Ka Bhângkalan, Nyrondung Tanamèra 3) Talèngko' jhâtè rongkangè 4) Bhâlighâ Jrengngè' Torjhun 5) Kottha Sampang labân Nyamplongè 6) Bhândhârân labân Brânta 7) Pamekasan tandhuk 8) Arsojhi labân Dhuwara 9) Paraghâ'ân Kapèdi lajhu Èngdâkè 10) Srongghi Kolor pakotthan. (èpetthèk dâri buku " tembhâng macapat madhurâ " angghidhânna Oemar sastrodiwirjo ) 11. Tembhâng Maskumambang bâḍâ 4 okara (ghâttra) 1) Adu ana' kènga'ana ongghu atè 2) Jhujhur rèya moljâ 3) Ḍâ' bhâdhân ta' amberrâ'i 4) La-mala ḍhâmmang kèbâna (èpetthèk dâri buku " tembhâng macapat madhurâ " angghidhânna Oemar sastrodiwirjo ) Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 188
12. Tembhâng Sènom bâḍâ 9 okara ( ghâttra ) 1) Patè-ngatè sè acaca 2) Ma' ta' dhâgâ kabhâlâi 3) Dhing cacana wa' ngalanyar 4) Tanto ḍâgghi' conè masthè 5) Wa' sènga' jhâ' ngangènthèng 6) Jhubâ' nyama dhâddhi malo 7) Bi' kaghâliyâ sèngâ' 8) Batek ketthang ta' tèrowè 9) Mastè paḍâ ya bânnya' ngajhâghâ bhunga. (èpetthèk dâri buku " tembhâng macapat madhurâ " angghidhânna Oemar sastrodiwirjo ) 13. Tembhâng Kasmaran bâḍâ 7 okara ( ghâttra ) : 1) Bhâluluk dhâddhiyâ cengkèr 2) Sè cengkèr dhâddhiyâ begghân 3) Sè begghân daddhiyâ pathè 4) Sè patè dhaddhiyâ mènnya' 5) Mènnya' dhâddhiyâ dhâmar 6) Dhâmarra dhâddhi mancorong 7) Mancorong dhâddhina paḍḍhâng (angghidhânna H. SASTRO) 14. Tembhâng Slanget(Kènanthè) bâḍâ 6 okara (ghâttra) : 1) Bhungkana kalangkong loros 2) Ranca' bi' tolop ḍhâ'-anḍhi 3) Ḍaunna bi' tamèng paḍâ 4) Buwâ bânnya' kompol kabbhi 5) Towa-towa salèn robâ 6) Asal bhiru obâ konèng. ( èpetthèk dâri buku " tembhâng macapat Madhurâ " angghidhânna Oemar sastrodiwirjo ) 15. Tembhâng Pangkor bâḍâ 7 okara (ghâttra) : 1) Manossa è dhunnya rèya 11) Angengghunè bâgiyânna bi'-dhibi' 12) Bâḍâ palang bâḍâ pojhur 13) Sè mèskèn maso' palang 14) Dhing sè soghi gulungan sè ontong 189 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
15) Bâḍâ apes bâḍâ moljâ 16) Sè kobâsa nantowaghi (èpetthèk dâri buku " tembhâng mâcapat Madhurâ " angghidhânna Oemar sastrodiwirjo ) 16. Tembhâng Dhurma bâḍâ 7 okara (ghâttra) : 1) Tembhâng Dhurma aghânḍhu' sèttong nasèhat 2) Nasèhaddhâ rèng alèm 3) Katonna jhâ-majjhâ 4) Tapè èssèna merras 5) Klamon toro' ghâtèyaghi 6) Manfaat raja 7) Mastè ta' ngocèbânè ( èpetthèk dâri buku " tembhâng mâcapat Madhurâ " angghidhânna Oemar sastrodiwirjo ) 17. Tembhâng Mèjhil bâḍâ 6 okara (ghâttra): 1) Bhârâng wâjib ta' ghâmpang lakonè 2) Marghâ sengka tombu 3) Sèngka rèya pangghudhâna iblis 4) Dhinèng iblis lèbur lang-ngalangè 5) Ḍâ' rèng lako wâjib 6) Nyopprè ta' alako (èpetthèk dâri buku " tembhâng maâcapat madhurâ " angghidhânna Oemar sastrodiwirjo ) 18. Tembhâng Pucung bâḍâ 4 okara (ghâttra): 1) Maḍḍhâ tebbhâk malèng lèma' bannya' èpon 2) Kampa lebbhu roma 3) È labâng malèng sè cèccèr 4) Malèng klowar orèngnga ota'an ḍârâ (èpetthèk dâri buku " tembhâng macapat Madhurâ " angghidhânna Oemar sastrodiwirjo ) Pakon 1.1 Talèktèghi bâng-sèbângngâ tembhâng macapat è attas, lajhu jâwâb pètanya è bâbâ rèya ! 5. Tembhâng macapat ponapa'an ḍâlem sapaddhâ anḍhegghân ( bait ) paḍâ kadhâddhiyân 4 okara ? Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 190
6. Sè 6 okara tembhâng macapat ponapa'an ? 7. Sè 7 okara tembhâng macapat ponapa'an ? 8. Tembhâng macapat ponapa sè palèng bânnya' okarana ḍâlem sapaddhâ anḍhegghân ? Indikator: 3.5.2 Mengidentifikasi unsur kebahasaan tembang macapat Lalampa'an 2 Asal molana tembhâng macapat sè èyangghit sareng para wali sa'amponna aghuna'aghi horop jhâbân lajhu èyobâ ḍâ' horop Arab Pèghu tor bhâsana aghuna'aghi bhâsa Jhâbâ Kabi (bhâsa Jhâbâ Kona). Kantos samangkèn sadhâjâ layang tembhâng macapat pagghun aghuna'aghi tolèsan Arab Pèghu, bhâsana bhâsa Jhâbâ Kabi (bhâsa Jhâbâ Kona). Pramèla ka'ḍinto tembhâng macapat sè bâḍâ è masyarakat masthè ètoro'è tokang tegghes kaangghuy ngartè'è tembhâng ḍâ' bhâsa Madhurâ nyopprè pamèyarsa ngartè èssèna tembhâng kasebbhut. Namong manabi pagghun hal ka'ḍinto tantona abâk malarat ka'angghuy èyajhârraghi ḍâ' ngangoḍâdhân otabâ para morèd è sakola'an. Mèlana para seniman/ pujhângghâ ngangghit tembhâng kasebbhut kalabân aghuna'aghi horop latèn Madhurâ. Angghidhân ka'ḍinto ka'angghuy maghâmpang èyajhârraghi ḍâ' ngangoḍâdhân otabâ para morèd è sakola'an. Pakon 2.1 1. Ngèrèng carèta'aghi polè tembhâng macapat è attas sareng bhâsana sampèyan dhibi'! 2. Manabi ampon aobâ ḍâ' tolesan latèn Madhurâ, ponapa ghi' parlo aghuna'aghi tokang tegghes ? 191 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Indikator: 3.5.3 Nganalisis struktur teks tembang macapat Lalampa'an 3 Ghâmbhâr 5.2: Lalampa'an Nembhâng Sombherrâ ghâmbhâr: Èpettèk: Madura Manabi nebbhâk otabâ abhâdhiyâ tembhâng macapat kodhu maghut ḍâ' pandhuman sè ampon dhâddhi katantowan. Sabâb tembhâng macapat sè 9 macem ka'ḍinto ta' paḍâ bânnya'na bhiri ( okara ) ḍâlem sapaddhâ anḍhegghânna ( bait ) akadhi : 1. Tembhâng Artatè bâḍâ 10 bhiri ( okara ) 2. Tembhâng Sènom bâḍâ 9 bhiri ( okara ) 3. Tembhâng Kasmaran bâḍâ 7 bhiri ( okara ) 4. Tembhâng Pangkor bâḍâ 7 bhiri ( okara ) 5. Tembhâng Dhurma bâḍâ 7 bhiri ( okara ) 6. Tembhâng Kènantè ( Slangèt ) bâḍâ 6 bhiri ( okara ) 7. Tembhâng Mèjhil bâḍâ 6 bhiri ( okara ) 8. Tembhâng Pucung bâḍâ 4 bhiri ( okara ) 9. Tembhâng Maskumambang bâḍâ 4 bhiri ( okara ) Salaèn ḍâri kâ'ḍinto sanaos paḍâ bânnya'na okarana ta'tanto paḍâ bannya'na keccap sareng monyè ( vokal ) ahèr è bhân-sabbhân okarana. Pakon 3.1 1. Saponapa macemma tembhâng macapat ? Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 192
2. Tembhâng macapat ponapa sè palèng bânnya' okarana ? 3. Tembhâng macapat ponapa'an sè palèng sakonè''an okarana? Indikator: 3.5.4 Menganalisis unsur kebahasaan tembang macapat Lalampa'an 4 Tembhâng macapat salaèn ḍâri katantowan pandhuman sè bâḍâ è lalampa'an 3 è attas bâḍâ polè katantowan akadhi: 1. Bânnya'na keccap (suku kata) è bhân-sabbhân okarana sè ènyamaè ghuru bilângan. 2. Monyè otabâ vokal ahèr è bhân-sabbhân okarana sè ènyamaè ghuru laghu. Ka'angghuy jhârna'na èyatorè marèksanè katantowan è bâbâ panèka : 1. Tembhâng Artatè ( 10 ) = 10è/I, 10a, 8è/i, 7o/4, 9è/i, 7a, 6o/u, 8a, 12è/i, 7a,6o/u,8a,12è/i, 7a 2. Tembhâng Sènom (9) = 8a,8è/i, 8a,8è/i, 7è/i, 8o/u,7a,8è/i, 12a 3. Tembhâng Kasmaran ( 7 ) = 8è/i, 8a,8è/i, 8a,7a,8o/u,8a 4. Tembhâng Pangkor ( 7 ) = 8a, 11è/i, 8o/u, 7a,12o/u, 8a,8è/i 5. Tembhâng Dhurma ( 7 ) = 12a, 7è/i, 6a,7a, 8è/i, 5a,7è/i 6. Tembhâng Slangèt ( 6 ) = 8o/u, 8è/i,8a,8è/i,8a,8è/i 7. Tembhâng Mèjhil ( 6 ) = 10è/i, 6o/u, 10è/i, 10è/i, 6è/i, 6è/i 8. Tembhâng Pucung ( 4 ) = 12o/u, 6a, 6è/i, 12a 9. Tembhâng Maskumambang ( 4 ) = 12è/i, 6a,8è/i,8a Katerrangan : ( 10 ) - ( 9 ) - ( 7 ) - ( 6 ) - ( 4 ) = bânnya'na okara ḍâlem sapaddhâ anḍhegghân ( bait ) 10 - 8 - 7 - 12 .......... Bst = bânnya'na keccap è bhân-sabbhân okara sè ènyamaè ghuru bilângan. a - è/i - o/4 = monyè otabâ vokal ahèr bhân-sabbhân okara sè ènyamaè ghuru laghu. Conto tembhâng macapat sè aghuna'aghi tolèsan latèn Jhâbâ Kasmaran 193 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Bismillah ingsun mimiti - 8i Anebbhut asma yang sukmo - 8o Rahman mura dunnyo kabi - 8i Rahèm asè ing ahèrat - 8a Kang sakihi lan maca - 7a La - ilahâ illallahu - 8u Muhammadâr rosulullah - 8a Artèna / tegghessâ tembhâng Kasmaran è attas Sabelluna kalakowan kaulâ ngabidhi sareng Bismillahirrohmanirrohim Dhinèng tojjhuwânna nyebbhut asmana Allah sè aghung Allah ta'ala asèpat mora neng dhunnya Jhughân asèpat bellâs tor nèser paghi' nèng ahèrat. Mèlana ghâḍhuwân kawâjibhân maos kalèma tohèd Lailahâ illallahu Muhammadar Rosululloh Pakon 4.1 Ngèrèng jâwâb pètanya è bâbâ panèka : 1. Ponapa sè èmaksod ghuru bilângan è tembhâng macapat ? 2. Ponapa sè èmaksod ghuru laghu ? Indikator: 3.5.5 Memahami pesan moral teks tembang macapat Lalampa'an 5 Asal mola bâḍâna tembhâng macapat angghidhân para wali mènangka sarana (pakakas) ka'angghuy nyebbhârraghi ajhârân agama Islam è antarana aèssè bâburughân beccè'. Conto : Maskumambang Aḍu ana' kènga'ana ongghu atè ( 12 è/i Jhujhur rèya moljâ ( 6a) Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 194
Ḍâ' bhâdân ta' amberrâ'i ( 8è/i ) La-mala ghâmpang kèbâna ( 8a ) (èpetthèk dâri buku "tembhâng macapat madhurâ " angghidhânna Oemar sastrodiwirjo ) Èssèna tembhâng Maskumammbang è attas aghânḍhu' pessen dhâddhi rèng oḍi' saèna kodhu jhujhur. Pakon 5.1 Cacak abhâdhi tembhâng Maskumambâng sè aghânḍhu' bâburughân becce' laèn ḍâri conto è attas ! Indikator: 3.5.6 Memahami relevansi isi pesan moral teks tembang macapat dengan kehidupan Lalampa'an 6 Maos patètè tèmbhâng Sènom è bâbâ panèka ! Patèngatè sè acaca Ma' ta' dhâghâ kabhâlâi Dhing cacana pon ngalanyar Tanto ḍègghi' conè mastè Wa' sènga' jhâ' ngangènthèng Jhubâ' nyama dhâddhi malo Bi' kaghâliyâ sènga' Batek ketthang ta' tèrowè Mastè paḍâ yâ bânnya' ngajhâghâ bhunga ( èpetthèk ḍâri buku " tembhâng macapat Madhurâ " angghidhânna Oemar sastrodiwirjo ) Pakon 6.1 Ngèrèng jhârbhâ'aghi kadhiponapa èssèna tembhâng Sènom è attas ! 195 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Indikator: 4.5.1 Menginterpretasikan (menafsirkan isi) teks tembang macapat sesuai kaidah Lalampa'an 7 È ḍâlem lalampa'an panèka, sampèyan sabelluna napsèr otabâ nebbhâk èssèna tembhâng macapat sampèyan kodhu onèng ḍhimèn maksod ḍâri bâng-sèbângnga okara, sa'amponna panèka èyatorè nebbhâk ponapa èssèna tor aghânḍhu' artè ponapa tembhâng kasebbhut ! Conto : Pucung Bapa' pucung ropana amèndhâ ghunong Taḍâ' sè lèburrâ Mala kabbhi padâ bâjhi' Dhing kangghunan èlos - ellos nges - prengngessan Birjhi'enna tembhâng Pucung è attas : Okara nomer 1 : bâḍâ bârâng aropa para' padâ'â sareng ghunong Okara nomer 2 : ḍâ' bapa' pucung panèka taḍâ' orèng sè lèburrâ sakalè Okara nomer 3 : ḍâ' bapa' pucung sala taḍâ' sè lèburrâ mala pâḍâ bâjhi' Okara nomer 4 : pasèra'a sè katèbhânan/kaengghunan bapa' pucung ka'ḍinto pagghun èlos - ellos sambi nges-prengngessan Sa'ampona ètalèktèghi ḍâri okara nomer 1 kantos nomer 4, maka tembhâng Pucung kasebbhut aèssè " bhak-tebbhâghan " sè anḍi' artè " orèng anḍi' panyakèt poro sèghi, budhun otabâ telpo'. Pakon 7.1 Èyatorè maos patètè tembhâng Pucung è bâbâ panèka, sa'ampona ka'ḍinto jâwâb pètanya è bâbâ panèka ! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 196
Pucung Maddhâ tebbhâk malèng lèma' bânnya' èpon Kampa lebbhu roma È labâng malèng sè cèccèr Malèng klowar orèngnga ota'an ḍârâ Pètanya : 1. Ponapa èssèna tembhâng pucung è attas ? 2. Ponapa artèna tembhâng pucung kasebbhut ? Indikator: 4.5.2 Memahami isi teks tembang macapat Lalampa'an 8 Tembhâng macapat è bâbâ panèka mènangka paèmodhân mongghu ḍâ' orèng sè aghuna'aghi jhâlân otabâ lorong. Maos patètè tembhâng panèka ! Kasmaran Nèng jhâlân maḍḍhâ tè-ngâtè Mâ' tâ' mangghi aral dhika Nyèsè kacèr nèko mastè Tatompa'anna napèya Nyèmpang kacèr kodhuna Brinto nâghârâ sè ngator Ma' lè slamet kadhaddhinna Pakon 8.1 Èyatorè jhârbhâ'aghi bâng-sèbângngâ dâri tembhâng Kasmaran panèka ! 197 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Indikator: 4.5.3 Menanggapi isi teks tembang macapat Lalampa'an 9 Maos patètè tembhâng macapat è bâbâ panèka ! Mèjhil Bhârâng wâjib ta' ghâmpang lakonè Marghâ sengka tombu Sengka rèya pangghudhâna iblis Dhinèng iblis lèbur lang-ngalangè Ḍâ' rèng lako wâjib Nyopprè ta' alako Pakon 9.1 1. Ponapa contona sala sèttong kalakowan wâjib? 2. Aponapa tarkadhâng ma' sengka sè alakowa? Indikator: 4.5.4 Memberikan komentar cara menembangkan teks macapat terkait kesesuaian vokal, dan ekspresi dengan isi dan titi laras teks tembang macapat Lalampa'an 10 Carana alaghuwaghi (nembhâng) tembhâng macapat: Kodhu onèng abhidhâ'aghi pathet sareng larassa. Pathet èngghi panèka tèngghi mabâna sowara Bâḍâna pathet acem - macem: a. Pathet ballu' b. Pathet sanga' c. Pathet manyoro d. Pathet barang e. Pathet ennem bsl. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 198
Laras èngghi panèka bârnana sowara bâḍâ 2 macem : a. Laras slèndro ( sowara biyasa ) b. Laras pèlok ( sowara abâk mèrèng ) Notasina kodhu èmaos ngangghuy bhâsâ Jhâbâ Kodhu ngobâsanè ongghâ toronna sowara ( tangga nada ) 7 6 5 4 3 2 1 1. Laghuwaghi teks notasi tembhâng kasebbhut! 2. Laghuwaghi teks baca'an tembhângnga! 3. È bhan-sabbhân (tong-sèttongnga) tembhâng macapat kodhu aghâḍhuwi pal-apalan sapaddhâ anḍhegghân. Conto : Pucung Laras : slendro Pathet : sanga' 4 2 3 4 2 2 2 3 1 1 5 4 Ba-pa' pu-cung ro-pa-na a- mèn-dhâ ghu-nong 2 2 2 3 2 1 Ta-ḍâ' rèng sè très-na 5 4 3 2 2 3 2 1 Ma-la kab- bhi pa- ḍâ bâ-jhi' 1 2 3 4 3 3 2 1 2 3 4 3 Dhing kang-ghu-nan è los el-los nges-preng-nge-san 199 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Maskumambang Laras : slendro Pathet : manyoro 4 4 4 12 1 2 3 1 1 5 5 4 A-du a-na' kè-nga'-a-na ong-ghu a-tè 1 2 2 3 2 1 Jhu-jhur rè-ya mol-jâ 5 4 3 2 3 3 2 1 Ḍâ' bhâ-dhân ta' am-ber-râ'-i 1 2 3 4 3 2 4 3 La-ma-la ghâm-pang kè-bâ-na Pakon 10.1 1. Cacak laghuwaghi 2 tembhâng è attas ! 2. Tembhâng pucung è attas salèn dâ' horop carakan madhurâ ! Pakon 10.2 Cacak salèn carakan Madhurâ è bâbâ panèka ḍâ' latèn Madhurâ! 1. ?[smbfdtemB= dhadhn [a+gi p[nk prwli. 2. ?spO aneDgGneTm=Bpucu= bdaemPh biri. 3. ?bnVhnkecC[pH[kochgurubilzn\, 4. ?tem=B mcptBd szh mcem\, Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 200
5. ?[m=ogu[r=mfur [ao[r= nem=B[a[koch mmc. Uji Kompetensi Pangajhârân 5 A. Lèngkerrè horop a, b, c, d, otabâ e mènangka jâwâbhân sè palèng lerres ḍâri pètanya è bâbâ panèka! 1. Tembhâng macapat asal molana èyangghit sareng .... a. Bhujhângghâ b. Seniman c. Para wali d. Budayawan e. Penyair 2. Bânnya'na tembhâng Macapat bâḍâ ... macem a. 12 b. 10 c. 9 d. 8 e. 7 3. Tembhâng macapat sè palèng bânnya' bhiri (okarana) ḍâlem sapaddhâ anḍhegghân èngghi panèka tembhâng .... a. Artatè b. Pucung c. Sènom d. Kasmaran e. Maskumambang 4. Buku tembhâng macapat ènyamaè .... a. Kètab b. Buku c. Layang d. Notès e. Cateḍḍhân 201 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
5. Orèng sè negghessi otabâ ngartè'è tembhâng ènyamaè .... a. Bhujhângghâ b. Tokang tegghes c. Ustad d. Budayawan e. Kèyaè 6. ... èngghi panèka bânnya'na keccap (suku kata) è bhân-sabhân okarana tembhâng a. Ghuru sastra b. Ghuru laghu c. Ghuru lumaksito d. Ghuru bilângan e. Ghuru aksara 7. ... èngghi panèka monyè otabâ vokal ahèr è bhân-sabhân bhiri (okarana) tembhâng. a. Ghuru sastra b. Ghuru laghu c. Ghuru lumaksito d. Ghuru bilângan e. Ghuru aksara 8. Tembhâng macapat sè bâḍâ è masayarakat èartè'è sareng tokang tegghes ḍâ' bhâsa Madhurâ amarghâ bhâsana aghuna'aghi bhâsa .... a. Arab b. Madhurâ c. Indonèsia d. Jhâbâ Kabi e. Inggris 9. Ḍâlem sapaddhâ anḍhegghân (bait), tembhâng Pucung sareng Maskumambang pâḍâ kadhâddhiyan ... bhiri a. 4 b. 6 c. 7 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 202
d. 8 e. 10 10. Ḍâlem sapaddhâ anḍhegghân, tembhâng Slangèt sareng Mejhil paḍâ kadhâddhiyan ... bhiri (okara) a. 4 b. 7 c. 6 d. 9 e. 10 B. Jâwâb pètanya è bâbâ panèka kalabân jhârna'! 1. Jhârbâ'aghi kadhi ponapa kadhaddhiyânna tembhâng macapat! 2. Aponapa orèng nembhâng/ mamaca neng masyarakat ma' lajhu bâḍâ sè ngartè'è tembhâng kasebbhut! 3. Sebbhuttaghi cem- macemma tembhâng macapat! 4. Ponapa bhidhâna tembhâng Pucung sareng Maskumambang? 5. Ponapa artèna Pathet ḍâlem tembhâng macapat! 203 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Pangajhârân 6 Tema: Kearifan Lokal Kompetensi Dasar 3.6 Mengidentifikasi, memahami, dan nganalisis teks aksara carakan Madhurâ sesuai kaidah. 4.6 Membaca cepat teks wacana sastra atau nonsastra beraksara carakan Madhurâ Indikator 3.6.1 Mengidentifikasi teks carakan Madhurâ yang memuat aksara rajâ untuk menulis nama orang. 3.6.2 Mengidentifikasi teks carakan Madhurâ yang memuat aksara rajâ untuk menulis nama tempat. 3.6.3 Mengidentifikasi teks carakan Madhurâ yang memuat aksara rajâ untuk menulis nama hari - hari besar agama dan hari besar nasional. 3.6.4 Menganilisis kaidah penulisan nama orang dalam teks carakan Madhurâ. 3.6.5 Menganilisis kaidah penulisan nama tempat dalam teks carakan Madhurâ. 3.6.6 Menganilisis kaidah penulisan nama hari - hari besar agama dan hari besar nasional dalam teks carakan Madhurâ. 3.6.7 Memahami kaidah penulisan nama orang, tempat, dan hari - hari besar agama dan hari besar nasional dalam teks carakan Madhurâ. 4.6.1 Membaca lancar teks yang menggunakan carakan Madura. 4.6.2 Memahami isi teks kalimat yang menggunakan aksara carakan Madhurâ. 4.6.3 Membaca cepat teks kalimat yang menggunakan aksara carakan Madhurâ. 4.6.4 Mengungkapkan isi atau pesan teks carakan Madhurâ yang dibaca dengan cepat. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 204
Indikator: 3.6.1 Mengidentifikasi teks carakan Madhurâ yang memuat aksara rajâ untuk menulis nama orang Lalampa'an 1 Ghâmbhâr 6.1: Manca bârnana kearifan lokal Madhurâ Sobherrâ ghâmbhâr: lokal Sabellunna ajhâr nyopprè kèngèng kabellâsân, pètolong sareng pètodhu ḍâri Sè Kobâsa. Ngèrèng adu'a' areng-sareng. Saterrossèpon èstowaghi bu-ḍhâbuna orèng seppo Madhurâ ḍâ' na' potona, akadhi è bâbâ panèka: o Jhâ' rebbhu'ân tèngka, parajâ pangabbru. o Jhâ' la-nyala ma'lè ta' èsengnga' kala. Neng kellas X jhâjhârbâ'ân bhâb carakan Madhurâ ampon èsèrghing. Aksara rajâ neng carakan Madhurâ bânnya'na bâḍâ bâllu' macem, èngghi panèka: Sa = Bâ/Bhâ = $
Gâ/Ghâ= Nya = & ^ Ka = Na = @ ! 205 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Pa = Ta = % # Pasanganna aksara rajâ neng carakan Madhurâ, akadhi è bâbâ panèka: ..... ® =Na ..... ° .= Ta ..... ± ..= Sa ..... ² = Pa .... ¯ ..= Ka .... ' ..= Ghâ/Gâ ..... µ ..=Bâ/Bhâ ... C ..= Ca Aksara rajâna Nya = bâḍâ pasanganna, èngghi panèka: ... C ka'angghuy taḍâ' pasanganna, dhinèng aksara ghâjâng Ca ..Aksara rajâ carakan Madhurâ ^ nyerrat nyaman orèng, pan-ponapan sè ènyamaè. Opama sapè sè banjir, parao sè manès, nyamana kennengngan (naghârâ, kottha, dhisa) nyamana arè, bulân, taon. Carana aghuna'aghi aksara rajâ neng carakan Madhurâ Manabi neng keccap sè ḍâ'-aḍâ' otabâ sè nomer sèttong, taḍâ' ngallè ka keccap sè nomer ḍuwâ'. Manabi keccap sè nomer ḍuwâ' taḍâ' ngallè ka keccap sè nomer tello' sareng saterrossa. Manabi taḍâ' sama sakalè, serrat ghâjângnga sadhâjâ. Manabi neng sèttong nyama langkong ḍâri sèttong aksara rajâna, namong serrat sèttong bisaos. Aksara rajâ ta' kèngèng padhâddhi sasèghek. Conto 1: ?vmkaul!wi. ?a[lhkaul$[ls#=@fi. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 206
?kkhkaulavm[^o[to. ?asMnaepPhkaul#i /[to. ?[abukaul&y tÒ`iAsM!. ?aemBl[khkaulasMn[*`o[toyu[fo. ?knCnaemBasMnfi[nCo[nF`o. ?s[pn%/[to[avm[a[s*ni /J. Pakon 1 Èyatorè nyerrat nyamanna orèng aghuna'aghi aksara rajâ neng carakan Madhurâ bânnya'na 10 mègghi' ḍâlem okara! Conto 2: ?ms/® [tos#=ms± [lst[rtn\, ?buk²/niknCnbuk/¯tini. ?[nom°liL[bMol=bsmfur. ?m[sVo[#ozsT[nguru. ?buki't[m [yosKps/. ?finµk/ar [sognHv/. 207 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Pakon 1.2 Èyatorè nyerrat nyaman orèng bânnya'na ennem mègghi' kalabân aghuna'aghi pasanganna aksara rajâna carakan Madhurâ ḍâlem okara! Indikator: 3.6.2 Mengidentifikasi teks carakan Madhurâ yang memuat aksara rajâ untuk menulis nama tempat Lalampa'an 2 Ka'angghuy nyerrat nyamana kennengngan, taḍâ' bhidhâna sareng nyerrat nyamana orèng. Conto 3: ?!uskmBz[nChjaun. ?$[mosi /vmn[po[lo. ?%mekKs[nHmfur. ?@limnT[nPo[lorj. ?#u/kingr[low/. ?[^ow[tsM[sohbb$mP=. ?gu[n=o&egeG /ab[k=Tgi. ?*[vow[zp[l=[t[m/o. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 208
Pakon 2.1 Èyatorè nyerrat kennengngan otabâ kottha bânnya'na ennem mègghi' kalabân aghuna'aghi aksara rajâ neng carakan Madhurâ ḍâlem okara! Pakon 2.2 Èyatorè salèn ḍâ' carakan Madhurâ! 1. Mellè jherruk ka kottha Bândâbâsa 2. Tapay Situbândâ manès rassana. 3. Kottha Bhângkalan bâḍâ neng mongghing bârâ'. 4. Sarongghi bâḍâ neng Kabhupatèn Songennep. 5. Kabhupatèn Mekkasân èsebbhut kottha pendidikan. Indikator: 3.6.3 Mengidentifikasi teks carakan Madhurâ yang memuat aksara rajâ untuk menulis nama hari - hari besar agama dan hari besar nasional Lalampa'an 3 Salaènna nyamana orèng sareng nyamana kennengngan, nyamana arè, bulân sareng taon ḍâlem carakan Madhurâ, jhughân aghuna'aghi aksara rajâ. Conto 4: Ak+f-vmna[r. mfil[kÈ/,xjJep\xbB,[%ows, $bl\ 209 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
#[k [ph, [rAj, vmnbuln\, Pakon 3 Èyatorè nyerrat nyamana arè sareng nyamana bulân bânnya'na 10 mègghi' kalabân aghuna'aghi carakan Madhurâ akor sareng atoran sè ètantowaghi ḍâlem okara! Indikator: 3.6.4 Nganalisis kaidah penulisan nama orang dalam teks carakan Madura. Lalampa'an 4 Maos patètè! ?abk >mBk\, %/[toso$uten [ayjg [ky. t[pchn%/ [togihvepPe /rdh&e /[sh.tharp,ap[po [aotbdh%n[rognHiythffiFbr=. ?[skmPa[k+/rpdsxmBkH [rAk+fDt_ffiF[sdh[$/objha. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 210
Nyamana orèng sareng nyamana kennengngan ḍâri sèttong neng bâca'an è attas namong èserrat sèttong bisaos. Akadhi conto è bâbâ panèka.
ta' kèngèng serrat otabâ
!si /,
n$ i /
!$i /
ta' kèngèng èserrat otabâ
k/,
b@/
@/
ta' kèngèng serrat otabâ [^o[to, [vo[#o [^o[#o. Pakon 4 Èyatorè nyerrat nyamana orèng bânnya'na lèma mègghi' kalabân aghuna'aghi carakan Madhurâ sè aghânḍhu' aksara rajâ langkong ḍâri sèttong, èserrat ḍâlem okara, akor sareng atoran sè ampon ètantowaghi! Indikator: 3.6.5 Nganalisis kaidah penulisan tempat dalam teks carakan Madura Lalampa'an 5 Bâca'an neng lalampa'an 4 sè abhul ombhul "abhâk-rembhâk", salaènna bâḍâ nyamana orèng, bâḍâ jhughân pan-saponapan nyamana kennengngan, èngghi panèka; Sorbhâjâ, Ghersèk, Bojonegoro, sareng Panaroghân. Empa' kottha kasebbhut manabi èserrat mabi carakan Madhurâ aḍhâsar atoran akadhi è bâbâ panèka:
ta' kèngèng èserrat: otabâ [$/obj, [s/o*j [$/o*j 211 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
ta' kèngèng èserrat otabâ
&e /[sh ge /[$h
&e /[$h.
ta' kèngèng èserrat
[
o[jone[go[ro,
Otabâ
[
o[jo!e[go[ro
[
o[jo!e[&o[ro.
ta' kèngèng otabâ %n[rogn\ p![rogn\ otabâ %![rogn\ %![ro&n\, Pakon 5 Èyatorè nyerrat nyamana kottha sè aghânḍhu' aksara rajâ langkong ḍâri sèttong bânnya'na lèma mègghi' kalabân aghuna'aghi ḍâlem okara! Indikator: 3.6.6 Menganilisis kaidah penulisan nama hari - hari besar agama dan hari besar nasional dalam teks carakan Madhurâ Lalampa'an 6 Ka'angghuy nyerrat nyamana arè, bulân sareng taon neng carakan Madhurâ taḍâ' bhidhâna sareng nyerrat nyamana orèng, nyamana kennengngan otabâ nyamana kottha. Manabi è ḍâlem sèttong nyamana arè, bulân otabâ taon taḍâ' aksara rajâna, èngghi ta' mabi. Manabi bâḍâ aksara rajâna langkong ḍâri sèttong, sè èpasangè aksara rajâ èngghi sè ḍâ'-aḍâ' otabâ sè nomer sèttong. Sè nomer sèttong taḍâ' sarè saterrossa. Conto: ?sbBnH[r$e[nN[nHs[kolhanBdaupcr. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 212
k+jiRyk+\, Pakon 6.1 Èyatorè nyerrat nyamana arè, bulân, sareng taon kalabân aghuna'aghi carakan Madhurâ, bâng-sèbângnga ḍuwâ' okara. Pakon 6.2 Èyatorè salèn ḍâ' carakan Madhurâ! 1. Arè Sennèn 2. Arè Satto 3. Arè Ahad 4. Bulân Jumadintus 5. Bulân Maret 6. Bulân Januari 7. Taon 2015 8. Taon 2016 9. Taon 2017 10. Taon 2018 Indikator: 3.6.7 Memahami kaidah penulisan nama orang, tempat, dan hari - hari besar agama dan hari besar nasional dalam teks carakan Madhurâ Lalampa'an 7 Maos Patètè! ?zr[mMygibb/rnbiBmu@+mMf\s,A,w. 213 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
?pm[rnTmbd,jugn\r,#,mbd,lmlbd jugnMg/s [r [a [p=ok[mP=o [zon=Jstt=ghanS#=sknChan\, mu@+mMf\s,A,w. Sa'amponna sampèyan maos bâca'an è attas, samangkèn ampon sekken pangaonèngannèpon bhâb aksara rajâ neng carakan Madhurâ, ngèngèngè: Bhângonna Bânnya'na Ca'-oca' sè parlo èpasangè aksara rajâ Carana otabâ atoranna nyerrat Parlo èkaghâli jhâ' mamolan nyerrat okara aghuna'aghi carakan Madhurâ ta' mabi aghuna'aghi aksara rajâ, kajhâbhâ sè ampon lakar rajâ, akor sareng atorannèpon samasthèna èpasangè aksara aghuna'aghi aksara rajâ. Pakon 7 Èyatorè abhâḍhi otabâ nyerrat bâca'an aghuna'aghi carakan Madhurâ, cokop tello' otabâ empa' paragrap bisaos sè aghânḍhu' ca'-oca' sè bâḍâ aksara rajâna! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 214
Indikator: 4.6.1 Membaca lancar teks yang menggunakan carakan Madura Lalampa'an 8 Akor sareng tema neng pangajhârân 6 panèka, èngghi panèka "Kearifan Lokal" sakadhâr bhâḍhi ajhârbâ'aghi bhâb kearifan lokal. Rèngkessa akanḍhâ bhâb kearifan lokal panèka paḍâ sareng akanḍhâ bhâb bhuḍhâjâ. Tantowèpon sè èmaksod èngghi panèka bhuḍhâjâ Madhurâ, malolo sè aropa pessen. Nasèhat sareng bâburughân beccè' ḍâri para seppo Madhurâ ḍâ' na'potona otabâ ḍâ' ngangoḍâdhân. Ghâmbhâr 6.2: Kearifan lokal Madhurâ Sobherrâ ghâmbhâr: lokal Pessen otabâ paèmodhân neng kearifan lokal ghâpanèka abujuttaghi aropa: parèbhâsan, saloka, bhângsalan, paparèghân, pantun, sa'ir, oca' kèyasan, kèjhung èn-maènan, pan saponapan conto: ?m[nosS [comf/m,a/ [atnm[nosS[co m[a[k+Ty/,[sn[nTowgi[s[@obs. 215 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
?ajlnnPe /[r=ml=[a[soz[yKofu[tz[t. ?slzNdÔ|[kL[cnSlbgusPr[tn\, ?[mghaebB|ha[r$[tTo, a[rAk+fP[mo[ln. bupPhbbuhgurur[to, [a[k+/omtDh[p[lynN. ?[nse /bilbf[nPonM[t, [com[abu=[kosLbu[nPo[t, kL[monTh[as[por&u[sT, t[nToa[nC/o[tol=[s[po[t, ?be[cCha[t,a/[an[lbu/at[to[l=o. ?bi =anh. ?bi =anh,a[bcha[nT/ota[nT/o, bi=anh,z[lbfiptmnn\, Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 216
bi=anh,sknCha[nKofua[k/o, bi=anh,bizNbiBst[rtnn\, Pakon 8.1 Èyatorè maos palancar contona kearifan lokal è attas! Pakon 8.2 Èyatorè nyarè aghuna'aghi carakan Madhurâ! tello' conto kearifan lokal serrat kalabân Indikator: 4.6.2 Memahami isi teks kalimat yang menggunakan aksara carakan Madhurâ Lalampa'an 9 Ghâmbhâr 6.3: Rokat dhisa mènangka Kearifan lokal Madhurâ Sobherrâ ghâmbhâr: lokal Bâca'an è attas neng (lalampa'an 8) sè èserrat aghuna'aghi carakan Madhurâ èssèna aghânḍhu' pessen otabâ paèmodhân ḍâri bângaseppo Madhurâ sè aropa bâburughân beccè', nyopprè na'poto otabâ ngangoḍâdhân ngalampa'aghiyâ neng rèn-arèn, akadhi: 1. Ngalampa'aghi partèngka sè pantes, sè saè taḍâ' calèna. 217 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
2. Ongghu-ongghu yâkin jhâ' manossa ta' anḍi' kakowadhân, namong èhtèyar bisaos, sè nantowaghi sè kobâsa. 3. Bhuppa', bhâbhu', ghuru sareng rato kodhu èhormat salanjhângnga. Neng Madhurâ otabâ neng Indonesia samangkèn ampon taḍâ' rato. Ghântèna pamarènta sè abhâḍhi bânnya' atoran. 4. Ajhâlânan ḍâ' ka'ḍimma bisaos kodhu tè-ngatè. 5. Ènga'a è sabbhân bâkto, jhâ' abâ' bhâkal matè. 6. Sakanca'an ta' ollè atokaran, bi-lebbi satarètanan kodhu atong rokon. Pakon 9 Èyatorè nyerrat! a. Parèbhâsan b. Saloka c. Bhângsalan d. Paparèghân e. Pantun f. Sa'ir g. Oca' Kèyasan h. Kèjhung èn-maènan Bâng-sèbângnga sèttong otabâ sèttong paddhâ anḍhegghân ka'angghuy: pantun, sa'ir, paparèghân, sareng kèjhung èn-maènan. Èssèna bâburughân beccè' (kearifan lokal) ! Indikator: 4.6.3 Membaca cepat teks kalimat yang menggunakan aksara carakan Madhurâ. Lalampa'an 10 Oladhi polè bâca'an neng lalampa'an 8, sa'amponna sampèyan lancar maos bâca'an ghâpanèka. Samangkèn èyatorè maos paceppet tè- ghântè sakanca'an, nangèng sè mèrengngaghi teptebbhâ ngartè ḍâ' ponapa sè è maos. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 218
Pakon 10.1 Bâktona sala sèttong kancana sampèyan maos bâca'an sè èmaksod neng lalampa'an 8, sè laèn kodhu mèrengngaghi bi' tarongghu, nyopprè onèng sareng ngartè ka èssèna! Pakon 10.2 Salastarèna èmaos kalabân ceppet teks neng lalampa'an 8, sampèyan nyarèta'aghi polè èssèna teks bâca'an kasebbhut kalabân aghuna'aghi bhâsa èngghi bhunten! Indikator: 4.6.4 Mengungkapkan isi atau pesan teks carakan Madhurâ yang dibaca dengan cepat Lalampa'an 11 Ka'angghuy nyangghemmè èssèna teks sè èmaos sareng orèng laèn, sampèyan parlo ngèstowaghi pan-saponapan cara: 1. Mèrengngaghi èssèna teks sè èmaos. 2. Nalèktèghi maksod ḍâri ca'-oca' sè bâḍâ neng teks kantos ngartè ḍâ' maksoddhâ. 3. Manabi bâḍâ kamalaradhân rembhâk sakanca'an. Pakon 11 Sa'amponna lalampa'an 10 sareng Pakon 10.1 lastarè, èyatorè sampèyan nyangghemmè bhâb èssèna bâca'an sè èmaos kalabân ceppet sareng kancana. Sè nyangghemmè èyatorè tè-ghântè neng aḍâ'na kellas! Uji Kompetensi Pangajhârân 6 A. Pèlè sala sèttong jâwâbhân è bâbâ panèka sè palèng lerres! 1. Bâḍâ saponapa bânnya'na aksara rajâ neng carakan Madhurâ? a. 6 b. 7 c. 8 d. 9 219 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
e. 10 2. Aksara rajâ carakan Madhurâ sè taḍâ' pasanganna, èngghi panèka: a. Na b. Sa c. Bâ/Bhâ d. Ghâ/Gâ e. Nya 3. Neng carakan Madhurâ aksara rajâna taḍâ', nangèng pasanganna bâḍâ, èngghi panèka.... a. Ka b. Ta c. Ca d. Ba/Bhâ e. Na 4. Aksara rajâ neng carakan Madhurâ èghuna'aghi ka'angghuy nyerrat ponapa? a. Nyamana orèng b. Nyamana kennengngan c. Nyamana kottha d. Nyamana arè e. a, b, c, d lerres sadhâjâ 5. Manabi nyamana orèng aghuna'aghi carakan Madhurâ aksara rajâna langkong ḍâri sèttong, kadhi ponapa kodhuna? a. Ta' mabi èserrat b. Èserrat sadhâjâ bâḍâna c. Èserrat sè ḍâ'-aḍâ' bisaos d. Èserrat sè bingkèngan e. Tambâi nyama laèn sopajâ bânnya' aksara rajâna 6. Mamolan nyerrat okara aghuna'aghi carakan Madhurâ kadhi ponapa atoranna? a. Kodhu aghuna'aghi aksara rajâ paḍâ sareng serradhân latèn. b. Ta' mabi aghuna'aghi aksara rajâ. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 220
c. Aghuna'aghi aksara rajâ, akor sareng atoran nyerrat neng carakan Madhurâ d. Manabi mamolan aghuna'aghi aksara rajâ ta' mabi èawwâli dhek- adhek. e. Bhibhâs taḍâ' atoranna. 7. Kearifan lokal panèka sanyatana aropa ponapa? a. Bâburughân beccè' ḍâri bânga seppo Madhurâ. b. Namong sakadhâr aghenna'è sastra Madhurâ. c. Kèjhung èn-maènan orèng Madhurâ. d. Panglèpor atèna orèng Madhurâ. e. Taḍâ' kaè'anna sareng bhuḍhâjâ Madhurâ. 8. Paparèghân è bâbâ panèka, manabi è terrossaghi ! Ellang jhâ' dhârâ potè, Korong jhâ' bâḍâ'â.... a. Sè molè b. Sè marè c. Polè d. Sè ngartè e. Ettè 9. Okara è bâbâ panèka sè ka'ḍimma sè tamaso' oca' kèyasan... a. ghulâ pasèr b. Colo' songay c. Tompang cèccè' d. aḍâun mèmbhâ e. abâ' sampayan 10. Bhul-ombhul è bâbâ panèka sè ka'ḍimma sè tamaso' kèjhung (laghu) èn-maènan? a. Pajjhâr lagghu b. Tonḍu' majâng c. Ghâi' bintang d. Kasmaran e. Ka bârâ' ghâḍhep 221 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
B. Jâwâb pètanya è bâbâ panèka kalabân jhârbâ, nangèng rèngkes ! 1. Neng carakan Madhurâ sebbhuttaghi sè bâḍâ aksara rajâna! 2. Kadhiponapa carana nyerrat nyamana orèng aghuna'aghi carakan Madhurâ? 3. Neng carakan Madhurâ jhârbâ'aghi sè ènyamaè aksara ghâjâng! 4. Bhidhâ'aghi bhidhâna pantun sareng sa'ir! 5. Pantun è bâbâ panèka salèn ḍâ' carakan Madhurâ! Ḍâ' ngenḍâ' ngajhumè tolang, Sajân segghut sampè' nèlèng, Mon abâ' nojjhunè palang, Gut-margut èsangka malèng. Latèyan Akhèr Semester Ghânep B. Lèngkerrè horop a, b, c, d, otabâ e mènangka jâwâbhân sè palèng lerres ḍari soal è bâbâ panèka ! 1. Kadhâddhiyânna carèta tamaso' cemmacemma latar .... a. Kennengnagan b. Bâkto c. Suasana d. Bâteg e. Alur 2. Macemma tema bâḍâ ḍuwâ' èngghi panèka .... a. Intrinsik sareng ekstrinsik b. Alur sareng plot c. Mayor sareng minor d. Puncak sareng pokeddhâ carèta e. Tokoh sareng penokohan 3. Ghunana latar èngghi panèka .... a. Sè ngarang nyebbhuttaghi carètana. b. Aghâmbhârraghi sèttong kabâḍâ'an. c. Bâkto kadhâddhiyânna carèta. d. Tokoh sareng panokohan. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 222
e. Puncak sareng pokeddhâ carèta. 4. Amanat otabâ pesen sè aghânḍhu' bâburugghân becce' tamasok amanat .... a. Ka'aghâma'an b. Sosial c. Budaya d. Ekonomi e. Ekstrinsik 5. Bâgiyân-bâgiyan ekstrinsik ḍâlem drama .... a. Plot b. Latar c. Penokohan d. Subyektifitas e. Amanat 6. Sè paḍâ kadhâddhiyan ḍâri 7 bhiri èngghi panèka tembhâng Kasmaran, pangkor, sareng tembhâng .... a. Sènom b. Dhurma c. Artatè d. Maskumambang e. Kasmaran 7. Bârnana sowara ḍâlem tembhâng ènyamaè .... a. Laras b. Layang c. Ghâttra d. Pathet e. Ghuru 8. Bârnana sowara ḍâlem tembhâng bâḍâ ... macem a. 2 b. 4 c. 5 d. 6 e. 8 223 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
9. Okoran tèngghi mabâna sowara ḍâlem tembhâng ènyamaè .... a. Ghâttra b. Pathet c. Layang d. Laras e. Ghuru 10. Bhidhâna tembhâng Pucung sareng Maskumambang èngghi panèka bâḍâ neng ghuru bilângan sareng .... a. Larassa b. Patheḍḍhâ c. Ghuru laghuna d. Bhirina e. Layang 11. Orèng Soca, Bhângkalan lèbur .... a. atanè b. akalènjâr c. adhukka d. asèyol e. nabbhu ghendhâng 12. Orèng Songennep pènter aghâbây.... a. kècap b. tarompèt dhâlubâng c. jhubâdhâ d. tattabun e. Pècong 13. Sabellunna aghâma Islam è Madhurâ nganot aghâma a. Kristen b. Konghucu c. Budha d. Katolik e. Hindu Bali Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 224
14. Aksara Madhurâ sè sokkla èngghi panèka .... a. Pèghu b. Kanji c. Carakan d. Jâbân e. Pallawa 15. Samangkèn orèng bisa ngèrèm kabhâr ceppet salaèn tilpon / HP bisa jhughân nolès lèbât .... a. radio b. kurir c. internet d. korran e. Majalah 16. Bhân-sabhân bhâris neng pantun bâḍâ saponapa keccap? a. 4 b. 5 c. 6 d. 7 e. 8 17. Monyèna sowara pongkasan neng pantun, biyasana kadhiponapa? a. a,a,a,a. b. a,b,a,b. c. a,a,b,b. d. a,a,a,b. e. a,b,b,b. 18. Moyèna sowara pongkasa neng sa'ir,biyasana kadhiponapa? a. a, a, a, a b. a, b, a, b c. a, a, b, b d. a, a, a, b e. a, b, b, b 225 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
19. Èyatorè ḍhâ'âr pasaèyaghi, paghâr lèsan saghi-mangghina. Okara è attas ènyamaè ponapa? a. pantun b. sa'ir c. saloka d. bhângsalan e. parèbhâsan 20. Ponapa artèna melle'atè? a. atèna senneng b. sabbhâr c. tarbhuka,lekkas ngartè mon èyajhâri d. senneng atatolong ka orèng laèn e. bânnya' saḍâkana B. Jâwâb pètanya è bâbâ panèka kalabân saè! 1. Ponapa sè èmaksod drama? Jhârbâ'aghi! 2. Bâḍâ saponapa bârnana kembhâng bhâbur? 3. Sebbhuttaghi macemma tembhâng macapat! 4. Cacak sebbhuttaghi macemma bâgiyân intrinsic ḍâlem drama! 5. Ponapa bhidhâna bhângsalan sareng saloka? Jhârbâ'aghi! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 226
DAFTAR PUSTAKA Anis Aminoedin, et al. 1984. Kata Tugas Bahasa Madura. Jakarta Pusat Penelitian dan Pengembangan Bahasa. Atmodjo. 1989. Masalah Hari Jadi Sumenep. Sumenep: Pemda Kab.Sumenep. Chandra Likayana. 1996. Prospek Perkembangan Kesenian Runnang di Desa Larangan Dhalem Kec. Larangan Kab. Pamekasan Madura (Skripsi). IKIP Surabaya (Fakultas Pendidikan Bahasa dan Seni). Dietrich. John E. Play Direction. United State of America: Prentice Hall. Inc. De Jonge. Huub. 1989. Madura Empat Jaman; Suatu Studi Antropologi Ekonomi Jakarta: PT Gramedia. Dinas Pendidikan dan Kebudayaan. 2011. Ejaan Bahasa Madura Yang telah disempurnakan. Surabaya: Balai Bahasa Surabaya. Dinas P dan K Provinsi Jatim. 1987. Ensiklopedi Seni musik dan Seni Tari Daerah. Surabaya:Laporan penelitian dan pencatatan kebudayaan daerah Jawa Timur. Effendy, Moh.Hafid. 2012. Gramatika Bahasa Madura. Pamekasan:STAIN Press. Ghazali, A.Syukur. 2001. Mempersiapkan Pementasan Drama: Persiapan Awal. Malang: Universitas Negeri Malang. Muakmam.2012. Lalongèt bân Saloka. Pamekasan: Bina Pustaka Jaya. _____________. 2010. Carakan Madhurâ. Surabaya:CV. Karunia. Pemkab Pamekasan. 2010. Ensiklopedia Pamekasan, Jokyakarta: UGM. Sastrodiwirjo. Oemar.2013. Tembhâng Macapat. Surabaya: CV. Karunia. Sadik, A.Sulaiman. 2006. Sangkolan. Surabaya:CV.Karunia. _______________.2012. Selintas tentang Bahasa dan Sastra Madura. Surabaya:CV.Karunia. ______________.1996. Madura dalam Sebuah Potret. Pamekasan: Bina Pustaka Jaya. ______________. 2014, Memahami Jati diri, budaya dan Kearifan lokal Madura / rv 2006, Surabaya, Balai Bahasa Dep. Pendidikan dan Kebudayaan Jatim. Surabaya, Dep.PK direktorat sejarah dan nilai tradisional. Slamet Mulyana. 1982. Asal bangsa dan bahasa Nusantara, Jakarta, Balai Pustaka. 227 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI
Satuan materi sajian mata kuliah tambahan keahlian/muatan lokal Bahasa Madura FKIP/BI UNIRA SEMESTER GENAP Materi Sastra Modern Madura dan selintas kearifan lokal Madura. Tuanku Lukman Sinar Basyarsyah II.SH. 2002. Kebudayaan Melayu. Medan: USU PRESS . Tim Pekem Maddhu. 2008. Kamus Madura-Madura-Indonesia. Pamekasan: Pemkab Pamekasan. _______________. 1952. Penyeddha'. Kementrian Pendidikan, Pengajaran, dan Kebudayaan. drama.html launching-lakon-baru/ Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas XI 228
229 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas XI