MAKNA SIMBOLIS BANYU TUK PITU ING TRADHISI RUWATAN RRI MADIUN (Tintingan Folklor) AURIA RASTUTI CIPTA PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI SURABAYA Abstrak Maneka warnaning budaya ing masyarakat Jawa sejatine adhedhasar wewujudane nalar- nalar manungsa kang kawujud ing pasrawungan. Kanggo ngawruhi yen nalar iku nganut marang sawijining struktur, prelu dianalisis samubarang perkara lan tumindak minangka wewujudane saka nalar kasebut. Budaya utawa wewujudane nalare manungsa nduweni wujud kang maneka warna. Salah sawijine yaiku ruwatan lan siraman, kang saperangan saka pirantine nggunakake bayu tuk pitu. Kalorone tradhisi kasebut padha-padha nggunakake banyu tuk pitu kang nduweni tujuwan kanggo ngresiki jiwa lan raga saengga bisa nolak sengkala. Punjere panliten iki yaiku kepriye mitos lan fungsi banyu tuk pitu ing masyarakat Jawa, kepriye daya piguna banyu tuk pitu ing masyarakat Jawa, kepriye wujud lan makna banyu tuk pitu ing masyarakat Jawa, lan kepriye panemune masyarakat bab banyu tuk pitu. Tujuwan panliten iki yaiku ngandharake mitos lan fungsi banyu tuk pitu, ngandharake daya pigunane banyu tuk pitu, ngandharake wujud lan makna banyu tuk pitu, lan ngandharake panemune masyarakat bab banyu tuk pitu ing masyarakat Jawa tlatah Madiun. Paedahing panliten ngenani makna simbolis banyu tuk pitu ing masyarakat Jawa tlatah Madiun dikarepake supaya nduweni piguna kanggo nglestarekake budaya Jawa, nambah pamawas babagan kawruh budaya Jawa. Saliyane iku uga kanggo njembarake wawasan utawa nintingi bab- bab kang bisa dirembug lan diwedharake ing panliten iki. Panliten babagan makna simbolis sajrone banyu tuk pitu iki ditintingi kanthi tintingan folklor sipate deskripsif. Basa kang digunakake ing panliten iki yaiku basa Jawa. Sumbere data yaiku data saka informan pokok lan informan panyengkuyung. Tata cara ngumpulake data nganggo teknik observasi, wawancara, dokumentasi, angket lan nyathet. Babagan teknik analisis data, teknik kang ditrapake ing panliten iki yaiku liwat telung babagan yaiku open coding, axial coding, lan selective coding. Dene tata cara ngandharake asil analisis data ing panliten iki yaiku kanthi cara informal, yaiku ngandharake analisis data kanthi nggunakake tetembungan sing lumrah. Mitos Banyu Tuk Pitu kang ana ing masyarakat Jawa minangka proyeksi yaiku yen banyu iku minangka piranti reresik awak. Banyu kasebut bisa nggawe saben-saben pawongan kang nandang sukerta, dadi resik utawa digawe suci kanthi cara tradhisi ruwatan lan siraman. Cacah pitu ing Banyu Tuk Pitu nduweni makna bisa menehi pitulungan. Banjur asale Banyu Tuk Pitu panggonane kudu beda-beda amarga saka saben-saben sumber banyu nduweni tujuwan lan makna kang dhewe-dhewe. PURWAKA ing adhedhasar masyarakat wewujudane nalar manungsa kang kawujud ing urip pasrawungane manungsa. Miturut Ahimsa (2012:76) kanggo ngaweruhi yen nalar iku nganut marang sawijining struktur, prelu dianalisis samubarang perkara lan tumindak minangka wewujudane saka nalar kasebut. Budaya utawa wewujudane nalare manungsa nduweni wujud kang maneka warna. Tradhisi ruwatan lan tradhisi siraman ing masyarakat Jawa tuwuh saka Maneka warnaning budaya Jawa sejatine pangrembakane sejarah. Saliyane iku uga ora bisa uwal saka kapercayan masyarakat Jawa Sajroning ngenani kapustakaan Jawa kuna, nduweni pangerten minangka malapetaka iku padha karo kasengsaran. Tembung mala nduweni arti reged (ora suci) dene petaka nduweni arti ceblok. Dadi malapetaka yaiku keceblokan reged. Sajroning kapustakan uga negesake mala kang nemplek neng pawongan kudu diresiki, disucikake utawa diruwat. anane sukerta. Miturut Bambang sajrone bukune Suwarni (2002:13), pangertene ruwat utawa 1
lukat yaiku ngresiki dosa-dosa, reged-reged kang ana ing pawongan amarga pepestening Gusti salah kang disangaja utawa ora sengaja.Salah sawijine sarana kang kudu ana ing tradhisi ruwatan yaiku nggunakake Banyu Tuk Pitu. Banyu iku asale saka pitung sumber kang nduweni makna dhewe-dhewe ing saben sumbere. Sajrone tradhisi siraman kang ana ing Madiun uga nggunakake Banyu Tuk Pitu kasebut. Kaloro tradhisi kasebut padha-padha nggunakake Banyu Tuk Pitu kang nduweni tujuwan supaya resik lan raga saengga bisa nolak sengkala. Banyu Tuk Pitu kang dadi objeke panliten ing kene minangka salah sawijining tradhisi ing masyarakat Jawa tlatah Madiun. Sajrone tradhisi lisan Banyu Tuk Pitu klebu ing jinise mitos, amarga Banyu Tuk Pitu dipercaya nduweni kakuwatan dening masyarakat Jawa tlatah Madiun. Ing masyarakat Jawa khususe tlatah Madiun, Banyu Tuk Pitu digunakake sajrone kanggo tradhisi-tradhisi kang nggunakake piranti banyu, kayata siraman lan ruwatan. lan amarga tumindak jiwa lisan kang wis ngrembaka salah sawijining piranti Folklor minangka budaya lisan utawa tradhisi lisan. Budaya miturut Larry A. Samovar lan Richard E kang dikutip Liliweri (2003:9) ngandharake kabudayan nduweni arti simpenan kawruh, pengalaman, kapercayan, nilai, sikap, makna, hirarki, agama, pilihan wektu kang diduweni lan dipertahanake karo generasi. Tradhisi ora ilang ing jaman moderen. Tradhisi lisan kang ngrembaka ing Indonesia isih ana kayata carita saka omongan ngenani salah sijine prastawa, legenda, lan mitos. akumulatif saka Tujuwan panliti nganalisis makna lan simbol Banyu Tuk Pitu yaiku supaya masyarakat Jawa mangerteni artine lan gunane banyu tuk pitu. Panliti nganalisis Banyu Tuk Pitu ing Madiun kanggo ngrampungake pungkasane kuliah kanthi irah-irahan "Makna Simbolis Sajrone Banyu Tup Pitu ing Tradhisi Ruwatan RRI Madiun". Gegayutan karo andharan kasebut, underaning panliten iki, yaiku (1) Kepriye ing mitos Masyarakat Jawa, (2) Kepriye Daya Pigunane Banyu Tuk pitu ing Masyarakat Jawa, (3) Kepriye Wujud lan Makna Banyu Tuk Pitu ing Masyarakat Jawa, lan (4) Kepriye panemu Masyarakat Bab Banyu Tuk Pitu ing Masyarakat Jawa. Adhedhasar lan fungsi Banyu Tuk Pitu panliten kasebut kadudut ancasing panliten, yaiku (1) underaning 2 Kanggo ngandharake mitos lan fungsi Banyu Tuk Pitu ing masyarakat Jawa, (2) Kanggo ngandharake daya pigunane Banyu Tuk Pitu ing masyarakat Jawa, (3) Kanggo ngandharake wujud ing masyarakat Madiun, (4) kango ngandharake panemu masyarakat bab Banyu Tuk Pitu ing masyarakat Jawa. lan makna Banyu Tuk Pitu Panliten iki diajab bisa menehi paedah. Panliten kasebut nduweni paedah, yaiku (1) Kanggo nglestarikake utawa nguri-nguri budaya Jawa, (2) Kanggo nambah pamawas babagan kawruh budaya Jawa, (3) Kanggo nambah kanggo njembarake wawasan utawa nintingi bab-bab kang bisa dirembug lan diwedharake ing panliten iki. dokumentasi, lan (4) Adhedhasar jlenterahan kasebut panliti menehi watesan ngenani jlentrehan ing aspek bentuk lan makna kang ana ing sajrone Makna Simbolis Banyu Tuk Pitu ing Tradhisi Ruwatan Madiun. Saliyane iku panliti uga menehi watesan metodologi gegayutan karo sumber data lan data panliten, pangumpulane data, lan analisis data. TINTINGAN KAPUSTAKAN saemper kang ngrembuk ngenani kang ditindhakake dening Dewi Novita Sari mahasiswa jurusan Pendidikan Bahasa lan irah-irahan sastra Daerah "Makna Simbolis Sajrone Tradhisi Bersih Desa Ing Madiun" taun 2012. Sajroning panliten, diandharake ngenani makna lan simbol kang ana ing tradhisi bersih desa. Dewi Novita Sari uga ngandharake mula bukane lan makna simbolis sajrone ubarampe Tradhisi Bersih Desa Ing Madiun. Konsep Kabudayan Panliten tradhisi, yaiku Panliten (Jawa) kanthi Budaya minangka produk lan proses kang ngandhut nilai kultural, norma, lan asil cipta manungsa. Endraswara (2006:22) ngandharake kabudayan diperang dadi telung tingkatan dimensi, yaiku (1) dimensi kognitif (budaya cipta) kang sipate abstrak, arupa gagasan-gagasan manungsa, kawruh ngenani urip, pamawase wong urip lan wawasan, (2) dimensi evaluatif tegese gayut klawan nilai- nilai lan norma ing kabudayan, kang ngatur sikap tumindhake manungsa sajrone kabudayan lan nuwuhake etika budaya, lan (3) dimensi interaksi uripe manungsa lan simbol-simbol kang digunakake sajrone kabudayan. lan simbolik arupa Koentjaraningrat (1984:5) ngandharake
kabudayan nduweni telung wujud yaiku: (1) sawijine kabudayan minangka wujud kompleks saka ide-ide, gagasan, nilai-nilai, norma-norma, lan aturan, (2) wujud kabudayan minangka sawijine kompleks klakuan kang sajroning nduweni pola masyarakat, (3) wujud kabudayan minangka piranti-piranti asil karyane masyarakat. Konsep Kapercayan saka manungsa Tembung kapercayan sacara semantik artine kayakinan kang nyata, tuladhane kapercayan marang dewa-dewa, roh-roh nenek monyang nyata ana. Miturut Liyas, Motholib lan Ghofur (1988:11) ngandharake kapercayan yaiku asring masyarakat ngarani percaya anane Tuhan adhedhasar asil cipta, rasa lan karsa. Kapercayan utawa asring disebutake takhayul yaiku kapercayan kang miturute wong manca dianggep sederhana, ora ana dhasar logika, saengga sacara ilmiah ora bisa dipertanggungjawabne. Gegayutane karo tembung takhayul ngandut arti hina, mula saka seneng iku ahli nggunakake kanthi istilah kapercayan rakyat (folk belief). Takhayul miturut Poerwadarminta (1976:996) ditegesi samubarang kang asipat kayal utawa ora nyata. Gegayutan folklor modern luwih takhayul yaiku wujud omongan tradhisional, mula saka iku kalebu folklor. Miturut Wayland ing (sajroning (1984:155) Danandjaja nggolongake takhayul dadi papat golongan yaiku; (1) takhayul ing kahanan sakitare urip manungsa, (2) takhayul ngenani alam gaib, (3) takhayul ngenani kaciptane ndunyo lan saisine, (4) jenis takhayul liyane. Konsep Folklor sajroning Folklor yaiku saperanang kabudayan kang kasebar lan diwarisake kanthi cara turun tamurun (Danandjaja, 1984:2). Folk yaiku sakelompok pawongan kang nduweni ciri-ciri fisik, sosial, lan kabudayan. Lore yaiku saperangan kabudayan kang diwarisake sacara turun tamurun kanthi cara lisan. Dadi folklor minangka asil saka ngrembakane kabudayan ing warga kang diwarisake kanthi cara lisan utawa tulis, biasane disengkuyung klawan gerak isyarat. Wujuding folklor miturut Danandjaja (1984:21) dibedakake dadi telu, yaiku (1) folklor lisan, (2) folklor separo lisan, lan (3) folklor dudu lisan. Kabudayan miturut Taylor (sajroning Danandjaja, yaiku kasatuwan kang kaperang saka kawasisan, kapercayan, seni, moral, hukum, adat istiadat lan sakabehing kang ana saben pawongan ing 1984:6) 3 anggota bebrayan. Wujud kabudayan miturut Koentjaraningrat (1987:5), yaiku (1) wujud kabudayan kang dadi bageyan saka ide-ide, gagasan, nilai-nila, norma-norma, aturan- aturan, lan sapiturute, (2) wujud kabudayan tumindhak saka kang dadi salasawijining manungsa ing sajrone bebrayan, lan (3) wujud kabudayan kang dadi saka piranti-piranti asil karya bebrayan. Konsep Semiotik lan Simbol (2012:279) ngandharake semiotik ana kaitane utawa gayutane karo makna saka tandha lan simbol sajroning basa. Teeuw semiotik minangka ilmu ngenani tandha. (Error! Moleong (1984:47) ngandharake Luxemburg Hyperlink reference not valid. diakses tanggal 25 Maret 2013) ngandharake semiotik iku nyinaoni lambang-lambang. Dadi tandha-tandha ilmu kang ana gegayutane karo semiotik tandha lambang. Miturut Noerhadi lan (1933:1) (diakses tanggal 25 Maret 2013 nd.078532_chapter2.pdf) ngandharake tembung semiotik asale saka basa Yunani yaiku semion kang nduweni tegese tandha. Semiotik yaiku cabang ilmu kang ana gegayutane klawan pengkajian tandha, padha lan proses kang klawan sistem Simbol minangka nggunakake pengenal ananing salah samubarang kang nduwni wujud sawijining yaiku arupa banyu kang arupa simbol kasucian lan panguripan. Miturut Soekanto (1983:178) ngandharake yen simbol minangka piranti kanggo mratelakake barang kang tumindake manungsa. Konsep Hermeneutik lan tandha tandha. kanggo mangerteni nduweni wujud saka Moleong lan modus (2012:277) analisis ing pemahamane manungsa, hermeneutik yaiku upaya nggawe nggawe samubarang nduweni makna salah sawijine objek (2009:153) ngandharake sacara kronologis hermeneutika digunakake manungsa kanggo ngranggeh makna kang ana ing walike mitos lan simbol. Konsep Religi Hermeneutik miturut filosofi landhesan data. Minangka filosofi jelas, kanggo panliten. Endraswara (1984: 24-25) pedoman marang perangane konsep kang dirembaka karo Emile ngenani dhasar-dhasar religi yaiku; (1) emosi kaagamaan, (2) sistem kapercayan kang ngandhut kayakinan sarta ayang-ayange manungsa ngenani sifa-sifat Tuhan, sarta Herusatoto
ngenani wujud saka alam gaib (supranatural), (3) sistem upacara religius kang nduweni tujuwan kanggo nggoleki gayutane manungsa karo Tuhan, Dewa-dewa utawa roh, (4) kalompok-kalompok utawa sosial kang nganut kasatuwan-kasatuwan sistem kapercayan. Konsep Fungsi Dundes religius Sudikan (2001:100) ngandharake kang jarwane ana limang (1) kanggo ngraketate rasa solidharitas bebarengan, (2) minangka kanggo mbenerake masyarakat, (3) menehi cara kang dibenerake (4) minangka piranti mrotes masyarakat, keadilane masyarakat, (5) minangka piranti kang nyenengake saka donya kang nyata bisa ngowahi pakaryan kang bisa menehi dadi pangrasa kang nyenengake. Lelandhesan Teori Lelandhesan kang dikutip fungsi folklor yaiku piranti cara ngolah lan nganalisis data. Wujud folklor teorine Danandjaja diandharake nganggo (1984:1), folklor ateges saperangan kabudayan kolektif kang sumebar lan diwarisake turun- temurun kanthi cara lisan lan gerak sayarat. Wujud folklor diperang dadi telu yaiku (1) foklor lisan yaiku folklor kang wujude nyata lisan kayata basa rakyat, guritan, nyanyian rakyat. (2) folklor setengah lisan yaiku wujude campuran unsur lisan karo unsur dudu lisan, tarian rakyat, kayata kayakinan bebrayan, upacara, lsp. (3) folklor dudu lisan yaiku folklor kang wujude dudu lisan nanging cara nggawene diwulang kanthi cara lisan, kayata arsitekture rakyat. Wujud banyu tuk pitu kalebu folklor setengah lisan. teori minangka simbol- simbol ing banyu tuk pitu kang ana ing masyarakat Jawa nggunakake teori semiotik. (1984:98) ngandharake wujud Herusatoto tumindhak Jawa dikelompokake dadi telu kelompok yaiku: (1) tumindhak (2) tumindhak simbolis jroning tradisi, lan (3) tumindhak simbolis jroning seni. Masyarakat Jawa nglakoni prastawa penting sajroning tumindhak uripe mesthi ora uwal saka (1984:428) Koentjaraningrat simbolis. ngandharake unsur-unsur kabudayan kang paling katon yaiku sistem klasifikasi simbolik masyarakat Jawa, yaiku basa lan komunikasi, seni lan kasusastran, keyakinan, agama, ritual, ngelmu gaib sarta pirang-pirang pranata sajroning organisasi sosiale. Kanggo napsirake makna simbolis wong simbolis jroning religi, Lingkungan simbolik bisa kacipta 4 adhedhasar komunikasi kang sajrone ana maneka warna makna. Kuntowijoyo (1987: 66) ngandharake kabeh kang ngemot makna lan komunitas, kayata tembung, basa, mite, nyanyian, seni upacara, tingkah laku, alat-alat, konsep-konsep lan liya-liyane. Fungsi banyu tuk pitu nggunakake teorine Bascom. Danandjaja (1984:19) ngandharake ana patang fungsi foklor, yaiku (1) minangka sistem proyeksi yaiku minangka sarana kacabenggaling angen-angen koleksi, (2) sarana ngesahake pranata-pranata lan lembaga-lembaga kabudayan, sarana pendhidhikan, lan (4) minangka piranti kanggo meksa lan ngawasi supaya aturan bebrayan tetep bisa diugemi. (3) METODHE PANLITEN Ancangan Panliten Supaya bisa oleh data lan andharan kanthi cetha ngenani panliten kasebut mbutuhake ancangan lan metode panliten. Metode yaiku cara kang wis ditata lan kanggo nuju sawijining karep ngelmu kawruh lan sapanunggalane. Perkara kasebut ana gayutane karo panliten kasebut nggunakake ancangan kualitatif dheskriptif. Hutomo (sajroning Sudikan 2001:85) ngandharake yen panliten kualitatif kang asipat tliti dheskriptif sakabehing kadadeyan kang dideleng lan sarana diprungu wawanrembug, cathetan lapangan, photo, vidio, dokumen, memo, lan sapanunggalane. Dene Kualitatif deskriptif miturut Hutomo (sajroning Sudikan 2001:85) yaiku tatacara panliten kang ngasilake data deskriptif arupa tetembungan kanthi wujud lesan utawa tulisan saka pawongan lan tumindak kang tliti. Objek lan Papan Panliten yaiku kanthi nyathet diwaca sarta kanthi bisa mangerteni babagan Makna Simbolis Banyu Tuk Pitu Ing Tradhisi Ruwatan RRI Madiun kanthi cetha, mula ditemtokake objek lan papan panliten. Objek panliten kasebut yaiku Banyu Tuk Pitu. Papan panliten kasebut ana ing tlatah Madiun. Data lan Sumber Data Supaya Sumber data bisa antuk saka informan. Informan yaiku sapa wae kang bisa menehi katrangan utawa informasi ngenani obyek panliten. Informan sajrone panliten kasebut bisa diperang dadi loro, yaiku informan pokok lan informan tambahan. Tetengere kanggo nemtokake informan pokok miturut Sudikan (2001:91), yaiku (1) informan nduweni pengalaman pribadhi padha
karo masalah kang ditliti, (2) yuswane informan wus dhewasa, (3) informan sehat jasmani lan rohani, (4) informan nduweni sifat netral, tokoh masyarakat, (6) informan nduweni kawruh kang rowa ngenani perkara kang ditliti. Sajrone panliten iki kang dadi informan pokok, yaiku bapak Sujoto Trilaksono minangka pawang upacara ruwatan, bapak tradisi Supriyanto minangka ketua pelaksana ruwatan masal, bapak Bandi minangka dhalang ruwat, Ibu Sukethi, lan Ibu Anik Supriyani minangka perias. Pamilihan informan pokok kasebut adhedhasar kawruh informasi kang bener- bener ngerti ngenani banyu tuk pitu. (5) informan minangka tambahan uga digunakake sajrone panliten tambahan biyasane digunakake kanggo nyengkuyung informan panliten kasebut. Kang dadi pendukung kasebut panliten masyarakat kang ana ing Madiun, mligine masyarakat kang mangerteni bab sumber banyu. Informan iki. Informan sajrone Data yaiku asil utawa kumpulane cathetan panliti. Data sajrone panliten kalebu bab kang wigati. Anane data bisa dadi bahan kang luwih ditengenake nalika nindakake sawijine panliten. Panliten Makna Simbolis Banyu Tuk Pitu Sajrone Masyarakat Jawa Tlatah Madiun datane arupa data lisan. Data lisan yaiku data asil wawancara lan rekaman panliti karo informan kang ana gayutane karo Makna Simbolis Banyu Tuk Pitu Sajrone Masyarakat Jawa. Tatacara Nemtokake Instrumen Panliten Makna simbolis banyu tuk pitu kalebu panliten lapangan. Panliten kasebut mbutuhake instrumen panliten kanggo nyengkuyung data asiling panliten. Instrumen panliten yaiku panliti dhewe. Nalika nindhakake panliten mbutuhake pirant-piranti, yaiku (1) Kamera Digital kanggo njupuk gambar, (2) Handphone kanggo ngrekam nalika wawancara, (3) Daftar pitakonan kanggo wawancara, (4) Buku cathetan lan bulpen, lan (5) Lembar angket. Tatacara Nglumpukake Data Tatacara nglumpukake data ing panliten kasebut nggunakake metode kualitatif yaiku : teknik observasi, teknik wawancara, lan teknik dhokumentasi. Teknik Observasi Observasi yaiku pengamatan kanthi sistematis marang pratandha-pratandha kang ditliti. Miturut Maryaeni (2005:68) observasi digayutake karo upaya nintingi perkara, lan digayutake karo kasunyatan ing lapangan. 5 Arikunto (2006:107) ngandharake yen panliten kang sumber datane awujud barang, mobah mosik utawa proses sawijining pengamatan adhedhasar objek lan panggonan panliten. Anane data bisa dadi bahan kang luwih sawijining ditengenake nalika nindakake panliten. Sudikan (2001:86) merang teknik observasi dadi loro, yaiku observasi kanthi cara langsung lan observasi kanthi cara ora langsung. Panliti nggunakake teknik observasi kanthi cara langsung amarga ngamati langsung ing lapangan. Kanthi observasi langsung iki panliti bisa antuk data kang luweh jangkep. Teknik Wawancara ngandharake Wawancara minangka salah sawijining cara ngumpulake data lumantar pacelathon lesan terstruktur, semi bisa ditindhakake kanthi terstruktur, lan ora terstruktur. Maryaeni (2005:70) Ing panliten kasebut nggunakae wawancara kang asipat semi terstruktur. Panliti sadurunge wis nyiapake pitakonan- pitakonan lan ana pitakonan kang tuwuh nalika nganakake wawancara. Kanthi teknik wawancara kasebut panliti bisa lancar anggone wawancara marang informan. Bab-bab kang kudu dilakoni sajroning nindakake wawancara, yaiku (1) nyiapake pitakonan kang arep ditakokake, (2) panliti nekani informan, (3) panliti nglasanakake wawancara kang direkam nganggo handphone, (4) nyathet bab-bab kang wigati lan wangsulan kang diwenehake informan saka asil wawancara, lan (5) panliti njupuk gambar kang ana gegayutane karo obyek panliten nganggo kamera. Teknik Dokumentasi Teknik dhokumentasi ora kalah penting saka teknik-tenik liyane. Miturut Arikunto (2006:231) yaiku nggoleki data ngenani bab-bab utawa variabel kang arupa cathetan, transkrip, buku, koran, majalah, prasasti, notulen lengger, agenda, lan liya-liyane. Teknik dhokumentasi sumber datane isih tetep utawa ora bakal owah yen ana kang keliru. Pangumpulan data kang digunakake teknik dhokumentasi kasebut tujuwane kanggo golek data visual lan kanggo njupuk poto supaya bisa nggampangake panliti anggone ngandharake data. Lembar Angket teknik dhokumentasi rapat, kanggo ngumpulake data kang arupa daftar pitakonan kanggo responden supaya dijawab kanthi tinulis. Riyanto (2007:74) merang jinise angket dadi loro, yaiku (1) Angket langsung lan ora Angket yaiku piranti
langsung. Angket langsung yaiku jinis angket kang dikirim langsung marang pawongan kang dijaluki panemune. Angket ora langsung yaiku angket kang dikirim pawongan kang dijaluki panemune ngenani kahanane wong liya.(2) Angket binuka lan tinutup. Angket binuka jinis angket kang pitakon- tinutup yaiku pitakone mbutuhake jawaban bebas saka responden. Angket tinutup yaiku jinis angket jawaban jawaban-jawabane arupa kang pilihan lan wis disiapake. Panliten kasebut nggunakake tinutup amarga wujude kuisioner pilihan ganda. Teknik Analisis Data Tatacara jinis angket kang nganalisis kakumpulake nggunakae analisis deskriptif kualitatif. Teknis analisis miturut Sudikan (2001:85) deskripif kualitatif yaiku tatacara ngonceki data kanthi nggunakae tetembungan dudu angka kang bisa menehi katrangan utawa andharan panliten adhedhasar data kang diantuki saka subjek kang ditliti. data Sajroning panliten kualitatif, analisis data dilakoni awit ngumpulake data nganti panulisan asiling panliten. Ing panliten kasebut Sudikan (2001:80) ngandharake anggone nganalisis data liwat telung babagan yaiku: 1) Open Coding yaiku panaliti golek data kang jangkep ngenani tradhisi-tradhisi kang ana gayutane marang banyu tuk pitu. 2) Axial Coding yaiku panaliti merang data- data kasebut adhedhasar kategori. 3) Selective paniliti nggolongake proses pamriksan kategori inti kang gegayutan karo kategori liyane supaya bisa kajupuk dudutan. Coding yaiku Kanggo nganalisis data ing panliten iki yaiku: (1) transkrip ngenani data banyu tuk (2) pitu identifikasi ngenani wujud, lan kalungguhane Banyu Tuk Pitu marang masyarakat, (3) klasifikasi data, yaiku data kang ana diklasifikasikake utawa digolong- golongake, (4) data kang wis digolong- golongake banjur dianalisis lan (5) dudutan ngenani wujud, fungsi, lan kalungguhane Banyu Tuk Pitu ing masyarakat. saka asil nglumpukake data, fungsi, ANDHARAN ASILING PANLITEN Kahanan Kutha Madiun Katilik saka papan panggonan utawa wilayahe, Kutha Madiun wewatesan langsung karo kabupaten Madiun ing sisih elor, sisih (Kabupaten kidul karo kecamatan Geger Madiun), sisih wetan karo Kecamatan Wungu (Kabupaten Madiun), lan sisih kulon karo 6 Kecamatan Jiwan (Kabupaten Madiun). Kutha Madiun nduweni amba kurang luwih 33,23 Km2, kaperang dadi telung kecamatan, yaiku kecamatan Manguharjo, kecamatan Taman, lan kecamatan Kartoharjo. Kanthi ambane kecamatan Manguharjo 10,04 Km2, kecamatan Taman 12,46 Km2, lan kecamatan Kartoharjo 10,73 Km2. Saben-saben kecamatan ana 9 kelurahan saengga ana 27 kalurahan ing kutha Madiun. Cacahe Pendhudhuk dinas kependhudhukan sipil kutha Madiun, cacahe pendhudhuk kutha Madiun yaiku 202.087 jiwa. Wong priya ing kutha Madiun iki cacahe ana 98.976 jiwa lan wong wanita 103.111 jiwa. Pendhudhuk Kutha Madiun luwih akeh pendhudhuk wanita tinimbang pendhudhuk priya. Pendhidhikan Pendhudhuk Adhedhasar data lan catatan Pendhidhikan kagolong faktor sosial kang nduweni pangaribawa kang gedhe. Wujud pendhidhikan ing Indonesia ana loro yaiku, pendhidhikan formal lan pendhidhikan non nduweni pendhidhikan dhuwur biyasane ing bebrayan oleh dhuwur, kang tinimbang pawongan kang ora nduweni pendhidhikan dhuwur. Pendhidhikan uga bisa nemtokake status sosiale pawongan ing masyarakat. Saliyane iku, pendhidhikan uga ndadekake pola pikire manungsa luwih maju. formal. Pawongan kang pakurmatan luwih Pendhidhikan ing Kutha Madiun wis kagolong maju tinimbang ing jaman biyen. Kahanan amarga kesadharane masyarakat kang wis gelem nyekolahake anak-anake, lan nganggep yen pendhidhikan kanggo kemajuwan. Masiya ana wong kang ora sekolah utawa ora lulus Sekolah Dasar biyasane kuwi pawongan kang nduweni umur wis tuwa. Amarga ing jaman biyen miturute pendhudhuk anane pendhidhikan ora penting lan ora ana gunane. Pangupajiwa kaya mangkono iku kuwi penting Pendhudhuk Kutha Madiun akeh-akehe nduweni pangupajiwa minangka swasta, nanging uga isih ana pangupajiwa liyane. Andharan luwih gamblang bakal diandharake kaya ing tabel ngisor iki. Tabel 5: Pangupajiwa Pendhudhuk No. 1. 2. 3. Cacahe Wong 19.619 22.905 Kerja 8.931 Jinis Pangupajiwa Tani Buruh tani Tenaga
Indonesia (TKI) Pegawai 4. Sipil 5. Peternak 6. Bidan 7. Swasta 8. wiraswasta 9. Perawat 10. TNI/POLRI 11. Montir Pengrajin/industri 12. rumah tangga 13. Tukang becak 14. Tukang cukur 15. Tukang kayu/batu Pensiunan 16. PNS/TNI/POLRI 17. Sopir Jasa 18. alternative 19. Tidak Bekerja Cacahe Wong Negeri pengobatan 10.937 3.916 9.730 27.396 3112 8.471 15.490 3.307 16.498 7.096 5.118 17.495 8.649 8943 597 3877 202.087 Sumber: Dispendukcapil, 2012 Kanthi anane data kasebut, bisa dimangerteni yen pangupajiwa pendhudhuk Kutha Madiun maneka warna. Tabel kasebut nuduhake pangupajiwa kang paling akeh yaiku minangka buruh tani, dene liyane minangka tani, TKI, pengrajin industri rumah tangga, tukang kayu/batu lan liyane. Pangupajiwa kang maneka werna kasebut mratandhani yen pendhudhuk Kutha Madiun kalebu mapan lan perekonomiane bisa diarani cukup sejahtera kanggo nyukupi kabutuhan uripe. Kapitayan utawa Agama Akeh-akehe pendhudhuk Kutha Madiun nganut agama Islam. Kanggo nyengkuyung ngibadahe pendhudhuk, ing Kutha madiun dibangun Mesjid-mesjid ing saben lingkungan, Greja, sarta papan ngibadah liyane. lan Mushola Cacahe pendhudhuk kang nganut agama Islam luwih akeh tinimbang agama liyane. Pendhudhuk ing Kutha Madiun akeh- akehe nganut agama Islam abangan lan sisane agama Islam santri, saengga pendhudhuk Kutha Madiun ora ninggalake warisan leluhur minangka sarana kanggo ngleluri budaya Jawa. Pendhudhuk Kutha Madiun ana kang nganut agama Kristen cacahe ana 1571 wong. Banjur pawongan kang nganut agama Katolik kacathet ana 1013 wong. Pawongan kang nganut agama Hindhu kacathet ana 736 wong. Saliyane iku, ing Kutha Madiun uga ana pawongan kang nganut agama Budha lan 7 Konghuchu cacahe ana 124 lan 76. Ing Kutha madiun uga ana pawongan kang ora nduweni agama kang cetha, kacatet ana 30 wong. Wong kang ora nduwen agama kang cetha diarani golongan Kepercayaan kepada Tuhan YME. Golongan kasebut luwih nengenake animisne lan dinamisme kang percaya marang barang ghaib. Gayutan Masyarakat klawan Tradhisi Ruwatan Kutha Madiun yen dideleng saka kahanan alam lan kahanan bebrayane kalebu kutha kang maju. Kahanan alame kalebu subur, saengga cocok kanggo olah tetanen. Dene kahanan bebrayane bisa diarani maju, kayata lan perekonomiane bisa diarani cukup sejahtera. Kahanan kasebut bisa menehi pangaribawa tumrap panguripan sosial lan budaya sajroning urip bebrayan ing Kutha Madiun. pendhudhuke wis mapan salah Kutha Madiun minangka sawijining Kutha kang isih ngleluri kalestarian isih budaya Jawa. Kabukten masyarakat nindakake tradhisi Jawa kayata Ruwatan lan Siraman. Babagan liya kang nyengkuyung yaiku agama lan kapitayan kang diugemi dening pendhudhuk. Pendhudhuk ing kutha Madiun paling akeh nganut agama Islam. Ing kutha Madiun uga ana kang nganut agama Kristen, Katolik, Hindu, Budha, lan konghuchu. Saliyane iku uga ana pawongan kang ora nduweni agama kang cetha utawa diarani golongan Kepercayaan kepada Tuhan YME. Golongan iki luwih nengenake animisne lan dinamisme kang percaya marang barang ghaib lan makhluk alus. Mula saka iku, masyarakat leluhur minangka sarana kanggo nglestarekake budaya Jawa. tetep ngleluri warisan Mitos Banyu Tuk Pitu ing Masyarakat Jawa Saperangan masyarakat Jawa, percaya yen angka pitu nduweni makna tartamtu. Kapercayan kasebut tuwuh saka pakulinan lan pamikirane masyarakat. Bab kasebut dipercaya masyarakat wiwit biyen nganti saiki. Mula akeh masyarakat kang nindakake pakulinan kang ana gegayutane karo angka pitu. Kabeh mau diandharake pethikan wawanrembug ing ngisor iki. "Wong Jawa ki nduweni kapercayan neng angka pitu. Apa wae tradhisi kang ana ing Jawa, mesthi enek hubungane karo angka pitu. Contone ya akeh. Banyu pitung sumber. Lho ya pitu.
Mbombot pitung sasi. Pitu neh ta. Ijik akeh conto-conto liyane. Wong Jawa nggawe angka kuwi mesthi enek tujuwane. Enek maknane. Ora mungkin ujug-ujug nggawe angka pitu. Mesthi enek maksud dan tujuane. Angka pitu kang kasirat kuwi mau, terus diturunke neng anak putune. Dadi mendarah daging maknane angka pitu nganti saiki. Mulane angka pitu dadi angka sing (wawancara Supriyanto, 12 Januari 2013) fenomena.". kasebut nuduhake yen angka pitu yaiku angka kang nduweni makna tartamtu. Kaya dene babagan sajen, lan sapanunggalane sajrone masyarakat Jawa mesthi ana gegayutane karo angka pitu. Tuladha liyane, kayata pitung sumur, ngandhut pitung sasi, bayi umur pitung sasi lan sapanunggalane. Makna kesebut wis ana wiwit jaman biyen, mula wis rumasuk sajrone pamikiran lan panguripan masyarakat Jawa. Saliyane iku uga ana saperangan bab kang nuduhake kaluwihan angka pitu. Kaya dene pethikan ing ngisor iki. Pethikan wawanrembug ritual "Angka pitu ki lek neng Jawa angka ora sembarang angka. Neng Jawa saben enek wong meteng pitung sasi mesthi dislameti, didusi ya ta. Terus bayi pitung sasi pitung dina barang. Banyu pitung sumber, digawe siraman ruwatan utawa tradhisi-tradhisi Jawa liyane. Terus enek neh neng Islam surat sing pertama turun Al-Fatihah jumlahe ayat ya pitu. Timbulnya atau adanya angka pitu ki mesthi enek tujuwane. Mbah-mbah biyen utawa nenek luhur kita mesthi nduweni alasan nyapo kok angka pitu. Ora mungkin ujug-ujug timbul tradhisi Jawa sing nggunakake angka pitu. Mesthi enek tujuwane, wis mesthi wi". (wawancara Supriyanto, 12 Januari 2013) Pethikan kasebut ngandharake yen angka pitu ora samubarang angka. Wong Jawa ora bisa uwal saka angka kasebut. Kaya dene wong meteng pitung mesthi ditengkepi, banjur anane slametan bayi pitung sasi lan pitung dina, tradhisi kang nggunakake banyu pitung sumber liya-liyane. Saliyane kuwi adhedhasar aspek agama Islam uga nduweni pralambang tartamtu. Tuladhane kaya ana ing surat kang sepisanan mudhun ing donya yaiku surat Al-Fatihah. Surat kasebut cacahe ana lan 8 pitung ayat. Sabanjure nalika nindakake haji, lan ngubengi sapanunggalane. Sajrone dina, seminggu mesthi ana pitung dina. Tuladha-tuladha kasebut kang ngandharake yen angka pitu sajrone kang nduweni makna panguripane masyarakat Jawa. kabah pitung puteran kasirat Saliyane kasirat sajrone panguripane masyarakat Jawa, angka pitu nduweni makna liya yen disawang saka tembunge. Tembung pitu yen oleh ater-ater lan panambang bisa dadi pitulungan. Tembung pitungan nduweni gegayutan antarane manungsa lan Gustine. Andharan luwih cetha bisa disemak saka pethikan ing ngisor iki. "Dalam bahasa Jawa tujuh itu dikenal dengan nama pitu. pitu iki ana kaitane karo konsep pitulungan. sehingga apa saja yang diikatkan dengan angka pitu nduwenni makna bahwa kita meminta pertolongan, nyuwun pitulungan, atau memohon untuk pertolongannya. Kayata dalam Islam, surat sing pertama Al Fatihah enek 7 ayat. Kalimat sendiri memiliki 7 kata. Dalam 1 minggu terdapat (wawancara hari". Supriyanto, 12 Januari 2013) kepada tuhan Syahadat 7 kasebut masyarakat Jawa angka pitu nduweni teges pitulungan. Apa wae kang ana gegayutane karo angka pitu nduweni makna njaluk pitulungan marang Gusti kang Maha Kuwasa. Ateges, tembung pitu bisa mbabarake teges pitulungan saka Gusti kang Maha Kuwasa nalika nindakake panguripan lan supaya mulya urip ing ndonya lan akhirat. Adhedhasar pethikan Mitos Banyu Tuk Pitu ing masyarakat Jawa mligine tlatah Mediun isih dipercaya dening masyarakat. Mitos sajrone ruwatan nuduhake yen saperangan masyarakat Jawa isih percaya marang kakuwatanne banyu kasebut. Mula ora kabeh sumber banyu bisa digunakake kanggo banyu tuk pitu. Kaya dene pethikan ing ngisor iki. "Saperangan Jawa percaya karo banyu pitung sumber sing digawe ruwatan. Banyu sing pertama kuwi saka Pancuran Lanang. Banyu sing digawe ruwatan Pancuran Lanang kuwi manggone ana ing Nganjuk. Banyu saka Segara Kidul. Sebagian masyrakat lek percaya ta neng kana ki panggonan ratune Nyi Roro Kidul. Banyu saka Gunung Lawu, jenenge masyarakat
Sendhang Drajat. Sumber naga, terus saka Kresek, Sendhang Panguripan, terus sing terakhir banyune RRI dhewe. Njupuk saka sumure sing diduweni karo RRI". (wawancara Supriyanto, 12 Januari 2013) kasebut, nuduhake yen banyu kang digunakake nalika ruwatan ing Madiun njupuk saka sumber Pancuran Lanang, sumber banyu saka Segara kidul, sumber banyu saka Sendhang Drajat kang ana ing Gunung Lawu, sumber banyu saka Sendhang Sumber Naga, sumber banyu saka Kresek, sumber banyu saka Sendhang Panguripan ing Kuncen Madiun, lan sumber banyu saka sumure RRI. Sumber-sumber banyu kasebut minangka sumber kang beda karo sumber liyane. Sumber kasebut nduweni kakuwatan kang dipercaya dening masyarakat ing tlatah Madiun. Adhedhasar pethikan Sumber banyu kasebut ora bisa diganti karo banyu liyane. Bab kasebut disebabake saben sumber kasebut nduweni kakuwatan supranatural dhewe-dhewe. Kakuwatan kasebut dipercaya masyarakat wiwit biyen. Kapaercayan adhedhasar mula sumber utawa nduweni mitos bukane tartamtu. Andharan luwih cetha ing ngisor iki. "Banyu pitung sumber sing digawe ruwatan ing RRI iki ora oleh diganti karo banyu liyane. Sebabe kok gak oleh diganti merga miturut dhalang ruwate RRI banyu pitung kaya Pancuran Lanang, Sendhang Derajat, lan sapanunggalne kuwi kan wis nduwe kekuwatan dhewe-dhewe ta, nalika didadine siji banyu pitung sumber kuwi bisa nduweni kekuwatan yang lebih besar lebih kuwat. Lha merga luwih gedhe kekuwatane kuwi bisa kanggo mbuwang sukerta. Dadi banyu sing wis didadine siji kuwi bisa nglawan jin-jin sing nggawa sial mau". (Supriyanto, 12 Januari 2013) kasebut sumber Andharan kasebut njlentrehake yen banyu kasebut didadekake siji, nduweni kakuwatan supranatural kang gedhe banget. Bisa nduweni kakuwatan kang gedhe banget amarga kakuwatan saben sumber didadekake siji banjur diwadhahi genthong, saengga dadi panggon kakuwatan supranatural. Saliyane kuwi, mitose Banyu Tuk Pitu bisa menehi kaluwihan apa wae kang becik sajrone masyarakat Jawa kang tempukane kabeh 9 diruwat. Banyu Tuk Pitu sajrone tradhisi ruwatan uga bisa nekakake mala. Mala kasebut tuwuh mligine sajrone panguripane pawongan kang diruwat. Memala bisa tuwuh nalika diruwat ora nggunakake banyu kang cacahe pitu. Andharan luwih cetha kaya dene pethikan iki. "Lha sumber-sumber kuwi ora oleh diganti karo sumber liyane. Banyu kuwi ora oleh diganti karo banyu liyane. Kuwi engko lek diganti siji wae sumbere, ora malah ilang sukertane neng malah nekakne mala. Walah..kok banyune. Sumure beda, wong sajen kurang wae jin-jine wis padha ngamuk lho. Apa maneh mung nggawe nem sumur piye awakmu ki. Mbah mbahe ya nesu ta ya...". (wawancara Supriyanto, 12 Januari 2013) Pethikan wawanrembug kasebut uga negesake yen Banyu Tuk Pitu ora bisa diganti karo sumber liya. Yen banyu kasebut diganti pranyata bisa ndadekakae memala kanggo pawongan kang diruwat. Amarga kapercayan masyarakat tumrap sumber-sumber kasebut wus ana wiwit biyen. Saliyane kuwi, gegayutan karo cacahe sumber lan kurang luwihe sesajen uga dadi kawigaten wong kang nindhakake tradhisi ruwatan. Mula, mitos Banyu Tuk Pitu ing masyarakat Jawa sajrone saliyane bisa nggawa tradhisi kabecikan uga bisa nggawa bebaya sajrone panguripane wong Jawa. ruwatan, Daya Piguna Banyu Tuk Pitu Masyarakat Jawa Wong Jawa nduweni maneka werna tradhisi lan budaya. Saperangan tradhisi Jawa ana kang nggunakake Banyu Tuk Pitu. Banyu Tuk Pitu digunakake masyarakat Jawa sajroning tradhisi-tradhisi Jawa kanggo sarana neng ritual kasebut. Jinising tradhisi kang nggunakake Banyu Tuk Pitu yaiku: Tradisi Ruwatan tradhisi Jawa kang nggunakake Banyu Tuk Pitu yaiku tradhisi ruwatan. Ruwatan yaiku tradhisi Jawa kang nduweni guna ngresiki lan nyucekake jiwa raga saka dosa (sukerta). Kahanan tradhisi ruwatan saiki uwis kagiles karo jaman. Tradhisi kasebut lumrah ditindakake nalika wulan ruwatan nduweni tujuwan kanggo mbuwang sukerta supaya slamet sajrone panguripane. Pethikan kaya ing ngisor iki. Salah sawijine sura. Tradhisi ing
"Air yang kita gunakan ini salah satu kelengkapan acara ritual ruwatan. Salah satu sarana saja. Karena untuk membersihkan mensucine pengaruh pengaruh sukerta yang ada diharapkan kembali menjadi suci. Dalam mengambil air di sumber-sumber mengandung maksud bahwa kita ini sebetulnya bersatu dengan alam. Kita bersatu dengan alam yang dimaksud adalah alam-alam yang mempunyai pengaruh daya hidup yang kehidupan manusia cukup besar dibanding dengan sumur sumur biasa. Sehingga mencari ke tertentu". (Wawancara Sunjoto Trilaksono, 12 April 2013) atau sesuker dari mempengaruhi sumber-sumber Adhedhasar pethikan kasebut, banyu dadi piranti kang ora bisa dipisahake karo tradhisi tradhisi ruwatan. Banyu sajrone ruwatan minagka piranti kang utama. Banyu kasebut digunakake minangka piranti kanggo ngilangake pawongan saka sesuker utawa bala. Mula saka kuwi banyu-banyu kasebut dijupuk saka sumber kang nduweni kakuwatan kang beda tinimbang sumber liyane. Tradhisi Siraman Daya piguna Banyu Tuk Pitu ing tradhisi siraman manten tumrap masyarakat Jawa satemene padha karo tradhisi ruwatan. Siraman manten nduweni kekarepan supaya oleh barokah, diwenehi kalancaran lan kaslametan panguripan, mligini kanggo temanten kekaro. Andharan luwih cetha ana pethikan wawamrembug ing ngisor iki. sajrone "Siraman itu kan dari kata siram wong Jawa Siraman ijab dilaksanakan biyasane sebelum kobul. Wong Jawa ki nduweni makna nyapo siraman. Maknanya salah satunya itu supaya disucikake lahir dan batinnya besok. Kan wong sing arep dadi maten ki arep menghadapi hidup baru ta mbak. Hidup baru bersama suami engko enek neh bersama anak yang akan lahir. Baru ta wi..hehehe terus enek neh masalah- masalah baru yang datang. Pokoke serba baru yang jauh beda dengan sebelum menikah". (wawancara Anik Supriyani 1 April 2013) ngarani adus. kok dienekake Adhedhasar pethikan kasebut 10 nuduhakake yen Banyu Tuk Pitu bisa lan raga. Saliyane kuwi, nyucekake tujuwan siraman dikarepake supaya bisa seger pamikire anggone mbangun kaluwarga anyar. Banyu Tuk Pitu ing masyarakat Jawa mligine sajrone tradhisi siraman kanggo ngresiki jiwa lan ragane para calon manten, saengga madhep mantep mbangun omah utawa kaluwarga anyar. Bab kasebut wis dipercaya masyarakat wiwit biyen nganti saiki. jiwa Wujud lan Makna Banyu Tuk Pitu ing Tradhisi Ruwatan Wujud Banyu Tuk Pitu ing tradhisi ruwatan yaiku Pancuran Lanang, saka Segara Kidul, saka Sendhang Drajat ana ing Gunung Lawu, saka Sendhang Sumber Naga, saka Kresek, saka Sendhang Panguripan ing Kuncen Madiun, lan kang pungkasan saka sumur RRI. Masyarakat Jawa kawentar minangka seneng sawijining ing migunakake urip Pralambang- sajroning pralambang iki nduweni gegayutan kang rumaket tumrap panguripane masyarakat Jawa dhewe. Saka sawernane pralambang kang ana ing panguripane wong Jawa iku mau ana pralambang kang nggambarake panguripan lan simbol kasucen. Ngenani babagan iki dening masyarakat kanthi migunakake simbol banyu. Andharan luwih jangkep ing wawanrembug ngisor iki. masyarakat sawernane kang pralambang bebrayan. Jawa digambarake "Banyu yaiku simbol panguripan. Kabeh sing urip neng donya ora bakal bisa urip tanpa banyu. Saliyane iku banyu simbol kasucen". (wawancara Supriyanto, 12 Januari 2013) Adhedhasar pethikan kasebut, simbol banyu iki minangka simbol panguripan lan simbol kasucen. Banyu dibutuhake kabeh makhluk kang urip ing donya. Manungsa, kewan, uga tanduran ora bisa urip tanpa banyu. Mula, banyu nduweni guna kang gedhe banget kanggo panguripan manungsa ing alam donya. Saliyane kuwi, yen disawang saliyane sejarah pranyata banyu uga nduweni piguna kang wigati. Andharan kasebut ditegesake pethikan ing ngisor iki. "Dalam rialitas bagaimana manusia itu sangat membutuhkan air maka orang tradhisi dulu wong jaman biyen pasti dia bermukin membuat tempat tinggal di dekat sungai contone Majapahit, Kerajaan dekat dengan
Sungai Brantas. Surakarta kerajaan Solo. dekat Yogyakarta kerajaan dekat dengan sungai Gajah Wong. Wi mesthi pusat pusat pemerintahan mesthi cedhak air". (wawancara bapak Supriyanto) dengan Bengawan simbol panguripan bisa dibuktekake kanthi cetha. jaman Saben bebrayan panguripane wong biyen mesthi ana ing pinggir kali. Kayata Kerajaan Majapahit urip ing pinggire kali brantas, Kraton Surakarta uga ana pinggire kali Bengawan Solo, Kraton Yogyakarta uga ana ing pinggire kali Gajah Wong. Saliyane kuwi, uga akeh papan prasejarah kang ditemokake ing pinggire kali. Kaya dene papan Trinil ing Bengawan Solo. Adhedhasar sejarah, banyu Banyu Banyu Tuk Pitu minangka pralambang kanggo nyucekake rereged sajrone jiwa lan raga. Banyu kang asale saka pitung sumber kang nduweni kakuwatan luwih tinimbang banyu kang asale saka lumrahe sumur. Mula panggonane pitung sumber sajrone nggawe Banyu Tuk Pitu wigati banget. Bab kasebut minangka adhedhasar tradhisi ruwatan tansah nggunakake banyu tuk pitu kang asale saka pitung sumber. Panemune Masyarakat Bab Banyu Tuk Pitu ing masyarakat Jawa iki nduweni kalungguhan kang panguripan masyarakate. Masyarakat nduweni panemu kang beda-beda. Kabeh mau mujudake yen masyarakat, mligine masyarakat Madiun ana kang percaya uga ana kang ora percaya tumrap kalungguhane Banyu Tuk Pitu. Kahanan Banyu Tuk Pitu beda-beda sajrone Akeh seperangan bab kang ndadekake panemune masyarakat kang beda-beda. Bab kasebut kang dadi punjer tintingan sajrone panliten iki. Bab kasebut uga nuduhake yen masyarakat Madiun nduweni kapercayan kang maneka warna. Adhedhasar angket kang disebarake, panliti uga merangake panemune Banyu Tuk Pitu ing masyarakat Jawa dadi patang perangan, yaiku (1) Mangerteni banget, (2) Mangerteni, (3) Rada mengerteni, (4) Ora mangerteni. bakal dijlentrehake ing ngisor iki. Masyarakat kang Mangerteni Banget Makna Simbolis Banyu Tuk Pitu Andharan kasebut bisa diandharake kanthi cetha dening pawongan- pawongan tartamtu. Adhedhasar asil angket Makna simbolis iki mung 11 kang wis sumebar, telung angket utawa 6% pawongan kang mangerteni banget makna simbolis sajrone Banyu Tuk Pitu. Pawongan kasebut yaiku Bapak Supriyanto, Bapak Sunjoto Trilaksono, lan Mbah Bandi. Pawongann kasebut bisa mangerteni banget ngenani Banyu Tuk Pitu amarga minangka sesepuh sajrone adicara Ruwatan ing RRI Madiun. Mula pawongan kasebut didadekake minangka narasumber kang utama. Masyarakat kang Mangerteni Makna Simbolis Banyu Tuk Pitu Panemune masyarakat Jawa Madiun pranyata isih ana kang mangerteni makna simbolis sajrone Banyu Tuk Pitu. Adhedhasar 50 angket kang wis kasebar, 23 angket utawa 46% pawongan utawa masyarakat kang mangerteni makna simbolis sajrone Banyu Tuk Pitu. Masyarakat kasebut nduweni pamikir yen anane Banyu Tuk Pitu nduweni piguna sajrone panguripane. Pamikiran kasebut adhedhasar prastawa kang wis kalampahan dening masyarakat Jawa. Masyarakat kang Rada Mangerteni Makna Simbolis Banyu Tuk Pitu rada mangerteni makna simbolis sajrone Banyu Tuk Pitu pranyata uga ana. Adhedhasar dhata 50 angket kang wis kasebar, 7 pawongan utawa 14% rada mangerteni makna simbolis sajrone Banyu Tuk Pitu. Rada mangertenine saperangan masyarakat ngenani Banyu Tuk Pitu amarga kaloro tradhisi kasebut jarang dianakake ing Madiun. Masyarakat kang Ora Mangerteni Makna Simbolis Banyu Tuk Pitu Panemune masyarakat kang ora mangerti makna simbolis sajrone Banyu Tuk Pitu pranyata uga ana. Adhedhasar dhata 20 angket kang wis kasebar, 17 pawongan utawa 34% ora mangerteni makna simbolis sajrone Banyu Tuk Pitu. Ora mangertenine saperangan masyarakat ngenani Banyu Tuk Pitu amarga kaloro tradhisi kasebut ora diyakini lan ora dipercaya. Panemune masyarakat kang PANUTUP Dudutan Mitos Banyu Tuk Pitu kang ana ing masyarakat Jawa minangka proyeksi yaiku yen banyu iku minangka piranti reresik awak. Banyu kasebut bisa nggawe saben-saben pawongan kang nandang sukerta, dadi diresiki utawa digawe suci kanthi cara tradhisi ruwatan lan siraman. Saka ing masyarakat Jawa mligine kang ana ing tlatah tradhisi kasebut,
Madiun kudu migunakake Banyu Tuk Pitu. Banyu Tuk Pitu dipercaya masyarakat Jawa nduweni guna kanggo kasucenan. Saperangan masyarakat Jawa uga percaya bakal ana bebaya yen ora nggunakake banyu tuk pitu nalika nindakake tradhisi kasebut. Banyu Tuk Pitu dadi salah sawijine piranti kang digunakake sajrone nindakake tradhisi ing masyarakat Jawa, kayata tradhisi siraman lan ruwatan. Anane Banyu Tuk Pitu digunakake sajroning tradisi kasebut, jalaran masyarakat Jawa percaya yen Banyu Tuk Pitu nduweni daya kang linuwih. Banyu Tuk Pitu asale saka pitung panggonan yaiku saka Pancuran Lanang, saka Segara Kidul, saka Sendhang Drajat ana ing Gunung Lawu, saka Sendhang Sumber Naga, saka Kresek, saka Sendhang Panguripan ing Kuncen Madiun, lan kang pungkasan saka sumur RRI. Anane banyu iku asale kudu saka pitung sumber. ing Banyu Tuk Pitu nduweni makna bisa menehi pitulungan. Banjur asale banyu tuk pitu panggonane kudu beda-beda amarga saka saben-saben sumber banyu nduweni lan makna kang tujuwan dhewe-dhewe. Pamrayoga Gegayutan karo lan asile, panliten iki bakal diandharake pamrayoga kang gegayutan karo asiling panliten kaya ing ngisor iki : Cacah pitu tata lakuning Panliten iki nliti bab makna simbolis sajrone Banyu Tuk Pitu. Data panliten dikumpulake saka panindak lan tumindake kabudayan ing masyarakat Jawa khususe tlatah Madiun. Mula saka iku, ora sakabehe data panliten kang ana gayutane karo banyu tuk pitu kang diandharake. Gayute karo bab iku, prelu ditindakake panliten kang luwih babagan ukara pamrayoga. Asilining punjere ngrembug babagan makna simbolis sajrone Banyu Tuk Pitu ing masyarakat Jawa tlatah Madiun. Mula saka iku, panliten iki bisa migunani kanggo pamaos. Semono uga panliten kanggo ngrembakakake utawa nguri-nguri budaya Jawa. Kanthi anane panliten iki, dikarepake bisa nuwuhake kesadarane masyarakat kanggo nguri-nguri bangsa, mligine tradhisi-tradhisi kang isih nggunakake piranti Banyu Tuk Pitu. panliten iki iki digunakake bisa kabudayan 12 DAFTAR PUSTAKA Ahimsa, 2012. Strukturalisme Levi-Strauss Mitos dan Karya Sastra. Yogyakarta: Kepel Press. Prosedur Penelitian Suatu Praktik. Jakarta: PT Rineka Cipta. Suharsini. 2006. Heddy Shri-Putra. Arikunto, Danandjaja, James. 1984. Folklor Indonesia Ilmu Gosip, Dongeng, dan lain-lain, Jakarta: PT Grafiti Pers. Endraswara, Suwardi. 2006. Metodologi, Teori, Teknih Penelitian Kebudayaan. Yogyakarta: Pustaka Widyatama. Endraswara, Suwardi. 2009. Metodologi Yogyakarta: Penelitian MedPress Folklor. Herusatoto, Budiono. 1984. Simbolisme Dalam Budaya Jawa. Yogyakarta: Hanindita Graha Widia. Hutomo, Suripan Sadi, dkk. 1991. Mutiara Yang Terlupakan: Pengantar studi Sastra Lisan. Hiski: Komisariat Jawa Timur. Koentjaraningarat. 1977. Metode-metode Penelitian Masyarakat. Jakarta: PT Gramedia. Kebudayaan, 1984. Mentalitas dan Pembangunan, Jakarta: Penerbit PT Gramedia. 1977. Metode-metode Penelitian Masyarakat. Jakarta: PT Gramedia. Kebudayaan, 1984. Mentalitas dan Pembangunan, Jakarta: Penerbit PT Gramedia. Kuntowijoyo. 1987. Budaya dan Masyarakat. Jogyakarta: Tiara Wacana Yogya. Liyas, Mutholib, dan Ghofur Imam. 1988. Aliran Kepercayaan dan Kebatinan Di Indonesia. cv. Amin Surabaya: Surabaya. Maryaeni, 2005. Metode Penelitian Kebuyaan, Jakarta: Bumi Aksara. Poerwadarminto. 1976. Kamus Umum Bahasa Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka. Riyanto, Yatim. 2007. Metodologi Penelitian Kualitatif dan Kuantitatif. Surabaya: Unesa University Press. Soekanto, Soerjono. 1983. Hukum Adat Indonesia. Jakarta: Rajawali. Sudikan, setya Yuwan, 2001. Metodologi Penelitian Kebudayaan. Surabaya: UNESA Unioress dab Cipta Wacana. Suwarni dan Sri Wahyu W. 2011. Dasar- Dasar Upacara Adat Jawa. Surabaya: Bintang Surabaya. Sumber Internet. nd.078532_chapter2.pdf