26 BAB III METODHE PANALITEN A. Papan lan Wayah Panaliten Papan panaliten iki ana ing SMP Negeri 2 Surakarta kang mapan ing Jalan Apel No. 3, Jajar, Laweyan, Surakarta. Panaliti milih papan ing SMP Negeri 2 Surakarta amarga papan kasebut durung tau dadi papan kanggo panaliten kang padha. Saliyane iku, papan kasebut wis nggunakake Kurikulum Merdeka ing kelas VII lan VIII, satemah trep kaliyan kurikulum kang digunakake ing panaliten iki yaiku Kurikulum Merdeka ing pasinaon teks pacelathon kelas VIII. Papan iki uga ditemokake perkara kang ana gayutane karo panaliten kang arep diteliti dening panaliti. Panaliten iki dilaksanakake kanthi wektu kurang luwih wolung wulan kang diwiwiti saka wulan November 2022 - Juni 2023. Kagiyatan kang bakal dilaksanakake yaiku wiwit saka tahap persiapan kanthi idhentifikasi lan munjerake perkara, nyusun lan ngajokake proposal, banjur idin panaliten. Tahap sabanjure yaiku tahap nglumpukake dhata kanthi nyimak lan nyathet dialog Film Cekak "Ibu", sarta nglakokake wawanpangandikan. Sabanjure yaiku panaliti nglakokake analisis dhata kang nuduhake prinsip sopan santun Leech lan gayutane film cekak minangka bahan ajar teks pacelathon ing SMP. Tahap pungkasan yaiku tahap nggarap pirembagan lan njupuk dudutan saka asil panaliten, banjur revisi laporan panaliten.
2. Tahap Nglumpuka-ke dhata a. Nyemak lan nyathet dialog a. Nglakokake Wawanpangandikan 3. Analisis Dhata a. Analisis dhata prinsip sopan santun Leech b. Analisis gayutan 27 Tabel 3.1 Jadwal Panaliten No Jinis Kagiyatan Wulan 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1. Tahap Persiapan a. Identifika-si lan perumu-san b. Nyusun lan ngajokake proposal bab 1-3 c. Idin Panaliten Nop Des Jan Peb Mar Apr Mei Jun 4. Tahap Pungkasan a. Nggarap Piremba-gan b. Njupuk Dudutan c. Revisi Laporan Panaliten
28 B. Metodhe Panaliten Panaliten iki nggunakake panaliten kualitatif, yaiku panaliten kang digunakake minangka pemahaman saka perkara kang ana ing subjek panaliten kayata persepsi, tumindak, utawa motivasi, kanthi cara holistik, lan nggunakake Konteks mligine kang alamiah lan nggunakake maneka metodhe alamiah (Moleong, 2007: 6). Metodhe panaliten kang digunakake ing panaliten iki yaiku metodhe deskriptif kualitatif, miturut pamanggihe Akhmad (2015: 47) ngutip saka Kriyantoro metodhe iki nggunakake tatacara kang nggambarake lan mujudake makna dhata kang dipikolehi kanthi nggatekake lan ngrekam kabeh aspek kang bakale ditliti, satemah ngentukake gambaran umum ngengingi kahanan satemene. Pendekatan kang digunakake ing panaliten iki yaiku pendekatan pragmatik mligine ing prinsip sopan santun kang diandharake dening Geoffrey Leech. C. Dhata lan Sumber Dhata 1. Dhata Dhata yaiku bab kang wigati ing sajrone panaliten, miturut pamanggihe Herdiansyah (2012: 116) dhata yaiku samubarang kang dipikolehake lumantar metodhe nglumpukake dhata kang bakal diolah lan dianalisis kanthi metodhe tartamtu. Dhata kang digunakake sajrone panaliten iki ana loro yaiku dhata primer lan dhata sekunder. Dhata primer kang digunakake yaiku awujud dialog sajrone film cekak "Ibu" kang ngandhut prinsip sopan santun Leech. Dhata sekunder kang digunakake yaiku asil wawanpangandikan marang Ibu Sri Nur Rahayu, S.Pd minangka guru bahasa Jawa SMP, telung siswa saka SMP Negeri 2 Surakarta kelas VIII yaiku Farhan Faturahman, Alfath Orlando Bagastama, lan Rayhan Agusta Fernanda, sarta ahli basa yaiku Ibu Dr. Atikah Anindyarini, S.S., M.Hum. 2. Sumber Dhata Dhata kang dipikolehake iku asale saka sumber dhata, miturut pamanggihe Sutopo (2002: 50-54) ngandharake bilih jinis-jinis sumber dhata yaiku informan, prastawa, papan, benda, gambar, rekaman, sarta dokumen. Sumber
29 dhata ing panaliten iki asale saka rong sumber yaiku dokumen lan informan. Dokumen kang digunakake ing panaliten iki yaiku transkrip dialog sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production lan kurikulum merdeka. Sumber dhata informane yaiku siswa SMP, guru mata pelajaran Bahasa Jawa, lan ahli bahasa. D. Tatacara Njupuk Subjek Panaliten Panaliten iki nggunakake tatacara njupuk subjek panaliten kanthi teknik purposive sampling yaiku tatacara njupuk subjek panaliten kanthi ancas utawa pertimbangan tartamtu (Sugiyono, 2014: 53-54). Tatacara purposive sampling digunakake amarga ora kabeh isa katut ing kriteria kang diprelokake dening panaliti lan kudu digayutake karo ancas panaliten. Panaliti njupuk dhata kanthi milih dhata sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production banjur dijumbuhake karo kebutuhan analisis panaliti kang ngewakili punjere perkara sing wis ditemtokake, mula iku amung sampel kang gayut karo ancas panaliten sing bakal digunakake. Informan ing panaliten iki ana 3, kapisan yaiku guru Bahasa Jawa Ibu Sri Nur Rahayu, S.Pd. kang mulang ing kelas VIII, lulusan saka jurusan kang linear karo mata pelajaran yaiku lulusan saka prodi Pendidikan Bahasa Jawa UNS, kooperatif, lan komunikatif. Kaloro yaiku 3 siswa saka SMP Negeri 2 Surakarta Farhan Faturahman, Alfath Orlando Bagastama, lan Rayhan Agusta Fernanda, siswa kasebut wis antuk materi Teks Pacelathon mligine ing kelas VIII, mangerteni basa Jawa, lan komunikatif. Informan kang pungkasan yaiku ahli basa, Ibu Dr. Atikah Anindyarini, S.S., M.Hum. yaiku dosen saka prodi Pendidikan Bahasa Indonesia kang kooperatif, lan komunikatif. Panaliti nggayutake asil panaliten karo bahan ajar Mata Pelajaran Bahasa Jawa kanthi milih Capaian pembelajaran kang gayut karo asil analisis panaliten.
30 E. Tatacara Nglumpukake Dhata Salah siji ancase saka panaliten kualitatif yaiku kanggo mikolehake dhata. Dhata kasebut dientukake nggunakake tatacara nglumpukake dhata. Tatacara nglumpukake dhata dadi cara panaliti kanggo nglumpukake dhata-dhata kang dibutuhake ing sajrone panaliten. Ana maneka jinis tatacara nglumpukake dhata ing panaliten kualitatif. Ing panaliten iki, tatacara kang digunakake panaliti yaiku kanthi tatacara kang diandharake kaya mangkene. 1. Analisis Dokumen Analisis dokumen kang dimaksud ing panaliten ini yaiku transkrip dialog sajrone film cekak "Ibu". Transkrip dipikolehi nggunakake tatacara semak lan cathet. Teknik semak yaiku metodhe kang dilakokake kanggo ngentukake dhata kanthi nyemak panganggone basa, sawise iku nglakokake teknik cathet yaiku teknik kang nyadekake dhata kanthi nyathet dhata-dhata kang dientukake (Mahsun sajrone Nisa, 2018: 221). Panaliti nyemak video kanthi nggatekake saben dialog sajrone film cekak "Ibu". Sawise nglakokake kagiyatan nyemak. Panaliti banjur nyathet dhata kang dipikolehi trep karo sing diprelokake ing panaliten. Dhata dokumen awujud kurikulum mata pelajaran Bahasa Jawa SMP digunakake panaliti kanggo mangerteni Capaian pembelajaran kang gayut karo asil panaliten. 2. Wawanpangandikan Wawanpangandikan dilakokake kanggo nglumpukake dhata ngengingi gayutane asil analisis film cekak "Ibu" minangka bahan ajar ing pasinaon teks pacelathon Bahasa Jawa ing SMP. Wawanpangandikan dilakokake kanthi takok mangsuli marang informan, miturut pamanggihe Stewart lan Cash sajrone Fadhallah (2021: 1) ngandharake bilih wawanpangandikan yaiku proses komunikasi interaksional wetarane rong pehak, paling ora salah siji pehak duweni ancas sarta biasane kanthi takok mangsuli. Wawanpangandikan iki dilakokake wiwit saka guru bahasa Jawa, siswa SMP Negeri 2 Surakarta, lan ahli basa.
31 F. Tatacara Ngesahake Dhata Ing sajrone panaliten dibutuhake tatacara ngesahake dhata kanggo nguji lan ngecek absahe dhata. Panaliten iki nggunakake teknik triangulasi kanggo nguji absahe dhata. Teknik triangulasi kang digunakake kaya mangkene. 1. Triangulasi Teori Triangulasi teori yaiku mupangatake rong teori utawa luwih kanggo dibandingake (Gunawan, 2015: 221). Ing tatacara ngesahake dhata triangulasi teori iki, dhata kang dipikolehi saka film cekak "Ibu" dijlentrehake nggunakake teori saka siji ilmuwan pragmatik. Cara kasebut dijalari supaya dhata kang dipikolehi saka panaliten dadi luwih valid. Teori-teori sopan santun ing basa wis akeh diandharake dening ahli basa, kayata Geoffrey Leech, Robin Lakoff, Brown lan Levinson. Panaliten iki bakal nggunakake prinsip sopan santun kang diandharake dening Geoffrey Leech, amarga teori kasebut dadi teori induk saka prinsip sopan santun Leech iku dhewe lan gayut karo perkara kang ana yaiku sudane panganggone basa kang santun. Kanggo teori ngengingi film cekak ana teori saka Wicaksono, Wibowo lan Ekasiswanto, Erlyana lan Bonjoni, ananging teori kang luwih jumbuh digunakake yaiku teorine Wibowo lan Ekasiswanto amarga teori kasebut luwih pas karo objek panaliten yaiku duweni durasi 49 menit lan ngutamakake pitutur luhur ing crita film kasebut. Kanggo teori babagan bahan ajar, panaliti nggunakake teori Mudlofir, Furqon, Magdalena, Iskandarwassid lan Sunendar. Kepapat teori kasebut didadekake acuan kanggo nggampangake panaliti ing nggayutake asil panalitene. 2. Triangulasi Sumber Dhata Triangulasi sumber dhata yaiku mbandingake utawa nliti maneh absahe informasi kang dipikolehi lumantar sumber kang beda (Bachtiar, 2010: 56). Ing triangulasi sumber dhata iki dilakokake kanthi mriksa penere dhata ngengingi gayutane asil panaliten prinsip sopan santun Leech sajrone film cekak "Ibu" minangka bahan ajar teks pacelathon Bahasa Jawa ing SMP lumantar guru mata pelajaran Bahasa Jawa SMP Negeri 2 Surakarta yaiku Ibu Sri Nur Rahayu, S.Pd., telung siswa saka SMP Negeri 2 Surakarta kelas VIII yaiku
32 Farhan Faturahman, Alfath Orlando Bagastama, lan Rayhan Agusta Fernanda, sarta ahli basa yaiku Ibu Dr. Atikah Anindyarini, S.S., M.Hum. G. Tatacara Nganalisis Dhata Analisis dhata ing panaliten iki nggunakake tatacara analisis mengalir . Tatacara analisis dhata mengalir iku kaperang saka 3 alur kagiyatan kang dilakokake kanthi bebarengan yaiku reduksi dhata, nyajikake dhata, lan njupuk dudutan (Miles & Huberman, 2007: 16). Analisis dhata iki dilakokake kanthi cara linier utawa ngalir saka kagiyatan siji neng kagiyatan sabanjure. Rut-rutan analisis datane kaya mangkene: 1. Nglumpukake Dhata Nglumpukake dhata dilakoake panaliti kanthi ngumpulake dhata-dhata saka dialog sajrone film pendek "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production. Saliyane iku, panaliti uga nglumpukake dhata saka asil wawanpangandikan informan kang wis ditemtokake sadurunge. 2. Reduksi Dhata Panaliti milih utawa nyeleksi dhata saka dialog sajrone film cekak "Ibu". Dialog kang ngandhut prinsip sopan santun Leech dijupuk kanggo dianalisis, lan dialog kang ora ngandhut prinsip sopan santun Leech ora digunakake. Saliyane iku, panaliti uga nglakokake pamilihan dhata saka asil wawanpangandikan. Dhata kang dijupuk yaiku asil wawanpangandikan kang nuduhake katrepan asil panaliten ngengingi prinsip sopan santun kang digayutake minangka bahan ajar ing mata pelajaran Bahasa Jawa SMP. Dene asil wawanpangandikan kang ora ana gayutane karo ancas panaliten ora digunakake. 3. Nyajikake Dhata Ing urutan iki, panaliti nyajikake dhata kanthi nggawe narasi kanggo nganalisis pedhotan-pedhotan dialog kang nuduhake anane prinsip sopan santun Leech sajrone film cekak "Ibu". Saliyane iku, panaliti uga bakal nyajikake olahan dhata saka asil wawanpangandikan awujud narasi supaya gampang dipahami dening pamaca.
ANALISIS 33 4. Verifikasi lan Njupuk Dudutan Urutan iki kalebu urutan kang pungkasan saka analisis dhata. Ing urutan iki panaliti nggawe dudutan saka dhata kang dipikolehi saka urutan sadurunge. Panaliti nggawe dudutan kanthi nganalisis dhata kanthi wujud narasi kanggo nemokake maksud saka dhata kang wis disadekake. Bagan 2. Tatacara Nganalisis Dhata Mengalir (Miles & Huberman, 2007: 18) Wanci nglumpukake dhata REDUKSI DHATA Antisipasi Selama Pasca NYAJIKAKE DHATA Selama Pasca VERIFIKASI/NJUPUK DUDUTAN Selama Pasca H. Urutaning Panaliten Urutaning panaliten yaiku proses kang dilakokake panaliti wiwit saka kagiyatan wiwitan nganti panyusunan laporan pungkasan panaliten. Urutan kang dilakokake dening panaliti dijlentrehake lumantar urut-urutan kaya mangkene. 1. Tahap persiapan Ing tahap iki, panaliti jlentrehake perkara banjur munjerake perkara kang bakal ditliti. Urutan sabanjure, panaliti miwiti kagiyatan wiwit saka nyusun proposal, ngajokake proposal, nganti ngurus idin. 2. Tahap nglumpukake dhata Ing tahap nglumpukake dhata, panaliti miwiti panaliten adhedhasar proposal kang diajukake. Sabanjure proposal antuk idin lan pasarujukan saka pihak-pihak kang gayut. Panaliti nglumpukake dhata-dhata kang dibutuhake
34 ing sajrone panaliten. Kagiyatan nglumpukake dhata dilakoake kanthi cara nyimak film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production banjur nyathet dialog kang ngandhut prinsip sopan santun Leech. Sabanjure dhata saka film kekumpul, panaliti uga nglumpukake dhata lumantar wawanpangandikan marang informan. 3. Tahap analisis dhata Ing tahap analisis dhata iki, panaliti nglakokake kagiyatan nintingi lan jlentrehake dhata kang dipikolehi saka cathetan dialog sajrone film cekak "Ibu", banjur bakal dianalisis adhedhasar tatacara kang wis dijlentrehake. Saliyane iku, panaliti uga bakal nganalisis dhata saka asil wawanpangandikan kanthi informan kang wis diklumpukake. 4. Tahap pungkasan Ing tahap pungkasan iki, panaliti nggarap pirembagan banjur njupuk dudutan saka analisis dhata kang wis dilakokake. Sawise njupuk dudutan, panaliti bakal nglakokake tahap revisi laporan. Laporan disusun guna wujud tanggel jawabe panaliti ing panaliten kang wis dilakokake.
Identifikasi lan munjerake perkara Njupuk dudutan saka asil analisis Tahap Persiapan Nggarap Pirembagan Nyusun Laporan Nyimak lan cathet dialog sajrone Film Cekak "Ibu" Tahap Pungkasan Analisis gayutane film cekak minangka bahan ajar pasinaon teks pacelathon Bahasa Jawa ing SMP Analisis Dhata Idin panaliten Tahap Nglumpukake Dhata 35 Bagan 3. Urutaning Panaliten Revisi Laporan Panaliten Nyusun lan ngajokake proposal Nglakokake wawanpangandikan karo informan Analisis dhata kang nuduhake prinsip sopan santun Leech