~{§f~ ~~)t. ~ ~ SAKING GUGON TUHON . DUMUGI FACEBOOK JtJr11tJ.Its._e LtJ._tJ.,-1-tJ.r 8tJ.stJ. J•w• Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jawa Tahun 2010 08
SAKING GUGON TUHON DUMUGI FACEBOOK-. JURNALISME LUMANTAR BASA JAWA Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jawa Tahun 2010
SAKI N G GUGON TUHON DUMUGI FACEBOOK JURNALISME LUMANTAR BASAJAWA Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jawa Tahun 2010 KEMENTERIAN PENDIDIKAN NASIONAL PUSAT BAHASA BALAIBAHASAYOGYAKARTA
SAKING GUGON TUHON DUMUGI FACEBOOK: JURNALISME LUMANTAR BASA JAWA Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jawa Tahun 2010 Penyunting: Edi Suwatno Edi Setiyanto Pracetak: lmron Rosyadi Ninik Sri Handayani ,PBER~P~U~S~TA~K~;~~~----- AAN BADAN BAHA.S \ _, ~-- I Kla i ikasi ·~ • '. No. lnduk . .... -- . - ! ~C(1, fZ5/ tJ 8 s · ~ - > -.loft. ·- • >1 r:: i 1 3.3 T I. Ttd. Penerbit: Kementerian Pendidikan Nasional PusatBahasa Balai Bahasa Yogyakarta d.a. Jalan I Dewa Nyoman Oka 34 , Yogyakarta 55224 Telepon (0274) 562070, Faksimile (0274)580667 Cetakan Pertama: Juni2010 ISBN : 978-979-188-208-1 Sanksi Pelanggaran Pasal72, Undang-Undang Nomor 19 Tahun 2002 tentang Hak Cipta. 1. Barang siapa dengan sengaja dan tanpa hak melakukan perbuatan sebagaimana dimaksud dalam Pasal2 ayat ( 1) atau Pasal49 ayat ( 1 ) dan ayat (2) dipidana dengan pidana penjara masing-masing paling singkat 1 (satu) bulan dan/atau denda paling sedikit Rp 1.000.000,00 (satu juta rupiah), atau pidana penjara paling lama 7 (tujuh) tahun dan/atau denda paling banyak Rp 5.000.000.000,00 (lima miliar rupiah). 2. Barang siapa dengan sengaja menyiarkan , memamerkan, mengedarkan, atau menjual kepada umum suatu ciptaan atau barang hasil pelanggaran Hak Cipta atau Hak Terkait sebagaimana dimaksud pada ayat (1) dipidana dengan pidana penjara paling lama 5 (lima) tahun dan/atau denda paling banyak Rp 500.000.000,00 (lima ratus juta rupiah). I
PURWAKA KEPALA BALAI BAHASA YOGYAKARTA Nyerat, Nyerat,lan Terusa Nyerat: Ilmu Iku Kalakone kanthi Laku "Aku bakal terus nulis sanajan ora ngerti ana sing gelem nyethak utawa ora." Makaten pangandikan saking J.K. Row ling, panganggit buku Harry Potter ingkang laris sanget. Pangandikan wau kalisanaken saderengipun buku Harry Potter kacetak Ian da dos buku ingkang sanget dipunremeni dening para maos sain denging jagad. J.K. Row ling sanes tiyang ingkang tanpa upama. J.K. Rawling ugi sadermi titah limrah, kados dene kita ugi. Saking menika, ateges kita ugi saged kados dene J.K. Row ling. Murih kasem badanipun, menawi J .K. Row ling boten nglokro sinaosa saperangan penerbit Inggris (Penguin, Transword, ugi Herper Collins) nampik anggitanipun; kita ugi kedah tatag kanthi boten mandheg nyerat sinaosa sera tan wau dereng wonten ingkang kersa macak ing kala warti menapa dene layang kabar. Wosing pirembag, ing babagan nyerat utawi nganggit, an tebing tekad Ian proses kreatif menika dados bab ingkang boten saged dipunkiwakaken. Krenteg kedah tetep kenceng, sampun ngantos mupus. Ingkang kedah dipungatosaken sam pun ngantos kita ngalembana sawijining anggitan, nanging boten nggatosaken prosesipun. Kajawi menika, sampun ngantos kita ering dhuma teng tiyang ingkang sampun kaloka. Ingkang leres, kita kedah nulad amrih saged kados piyambakipun. Sajatosipun, samubarang menika minangka asiling proses. Pramila, linampahana proses murih sawemaning seratan kita sageda katampi dening redhak- v
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 tur, ugi migunani tumrap para maos. Angambali atur, ing salebeting nyerat/ nganggit (geguritan, cerkak, artikei, esai, feature, Ian sapa nunggalipun), sam pun namung mbujung asil. Ingkang baku, inggih menika nyerat, nyerat, Ian terns nyerat. A wit, ingkang saged sukses menika namung panganggit ingkang sampun ngiampahi proses. Para maos ingkang tuhu wicaksana, sera tan ingkang awujud pawarta (berita), Iapuran, feature, utawi opini ing antoiogi menika mujudaken proses wiwitan saking pamupu kegiyatan Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jawa, taun 2010, ingkang dipunadani dening Baiai Bahasa Yogyakarta. Kaangkah, proses wiwitan wau sageda dados pamawas kagem ngupadi pamawas sanesipun ing kang saestu tanpa wates, kados dene pepindhan, "goiek geni a de damar; goiek banyu apikuian warih." Pepunthoning pangajab, sageda pamupu dados panganggit ingkang mumpuni awit pamanggihipun ingkang migunani. Su mangga! Drs. Tirto Suwondo, M.Hum. vi
DAFTAR lSI PURWAKA KEPALA BALAI BAHASA YOGYAKARTA Nyerat, Nyerat, Ian Terusa Nyerat: Ilmu Iku Kalakone kanthi Laku ... v Daftar lsi ... vii BALAI BAHASA NGADANI "PENINGKATAN KREATIVITAS PENULISAN BAHASA JAWA" Wiwik Lestari Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Sleman ... 1 PENINGKATAN KREATIVITAS PENULISAN BAHASA JAWA Ririn Sulistiyani Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Kalasan ... : ... 3 PEKAN GERHANA Pipin Wijiastuti Guru Bahasa Jawa SMAN I Depok ... 4 KONFERENSI INTERNASIONAL SAHA SARASEHAN RANCAGE lNG AUDITORIUM UNY Nur Eka Ratna Dewi Guru Bahasa Jawa SMKN 1 Seyegan ... 5 PENINGKAT AN KREA TIVITAS PENULISAN BAHASA JAWA Ririn Sulistiyani Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Kalasan ... 8 vii
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan BahasaJawa Tahun 2010 SALAH SAWIJINING SEKOLAH ANDALAN lNG SLEMAN Pipin Wijiastuti Guru Bahasa Jawa SMAN I Depok ... 11 SMAN 2 SLEMAN: RIWAYATMU Febyardini Dian P.R. Guru Bahasa Jawa SMAN 2 Sleman ... 15 PROGRAM LIMAS PERLU DIBUDAYAKAKE Y. Suharjana Guru Bahasa Jawa SMKN 1 Tempel ... 18 JEMBATAN KALI CODE PAP AN KUMPULE PARA MUDHA Nur Eka Ratna Dewi Guru Bahasa Jawa SMKN 1 Seyegan ... 20 PPDB: GAWE BINGUNGE WONG TUWA Tutik Handayani Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Seyegan ... 24 BASAJAWA: APA WIS DADI BASA MANCA Asti Ratri Guru Bahasa Jawa SMKN 2 Godean ... 29 SAWIJINING PANJANGKA lNG YOGYAKARTA IRING WET AN Pipin Wijiastuti Guru Bahasa Jawa SMAN I Depok ... 33 UPACARA TRADHISI MAJEMUKAN KANG MIGUNANI TUMRAP PARA MUDHA Rokhmadi Guru Bahasa Jawa SMKN 1 Godean ... 35 viii
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook JALUR SOLO-JOGJA Widyowati Guru Basa Jawa SMKN 1 Kalasan ... 39 REPOTE MULANG BASA JAWA MARANG SISWA LUAR JAWA Yudha Prasetyanti Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Cangkringan ... 44 FACEBOOK MINANGKA MEDIA ALTERN A TIF PEMBELAJARAN BAHASA JAWA Yuana A. Dirgantara Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Ngemplak, Sleman ... 48 GURUKU JARKONI (BISA UJAR ORA BISA NGLAKONI) Sunardi Guru Bahasa Jawa SMK Muhammdiyah 2 Sleman ... 51 TASIH PANTES SINEBAT TIYANG JAWI? Arif Purwanta Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Tempel ... 55 ANCASE SERTIFIKASI GURU WIS NALISIR Irma Asrining Cahyorini Guru Bahasa Jawa SMKN 1 Depok Sleman ... 60 GLOBALISASI LAN MODHERNISASI AWEH PANYENGKUYUNG SURUTING BASAJAWA Wiwik Lestari Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Sleman ... 64 1 GUGON TUHON: PITUTUR SINANDI, lNG UKARA KANG ORA TINEMU NALAR Abdul Aftf Rosyidi Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Mlati, Sleman ... 68 ix
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 MERI KAYA MER!. KERI YEN KERI Fajar Agustia Prihandono Guru Bahasa Jawa SMKN 1 Kalasan ... 73 RASULAN Dhanar Widianta Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Prambanan ... 76 DONGENG MINANGKA PIWULANG MORAL, INTELEKTUAL, LAN SPIRITUAL Sumaryono Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Camping ... 83 NGONO YA NGONO, NANGING AJA NGONO Diyan Hastari Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Minggir ... 88 FENOMENA SLINGKUH lNG INDONESIA Widanarti Rumsari Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Depok ... 92 BOCAH SAIKI WIS ORA BISA BASA Irma Asrining Cahyorini Guru Bahasa Jawa SMKN 1 Depok Sleman ... 95 ALON-ALON WATON KELAKON? Dewi Astutiningsih S. Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Godean ... 101 SANDIWARA Dhanar Widianta Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Prambanan ... 104 "SALON TRADHISIONAL JAWA" DUDU DUWEKE WONGJAWA? Puspitasari Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Turi ... 110 X
Sa king Gugon Tuhon Dumugi Facebook BASA JAWA APA ISIH PERLU? Ririn Sulistiyani Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Kalasan ... 112 NGUPIY A AMRIH LEST ARINE BASA JAWA Pipin Wijiastuti Guru Bahasa Jawa SMAN I Depok ... 115 NYERAT, KEGIYATAN INGKANG NGREMENAKEN FX. Subroto Redaktur Senior Majalah Djaka Lodang ... 118 NGGUGAH MACAN TURU ANA lNG SAJRONING IMPEN Triman Laksana ... 122 MILIH LAN PADOS NARASUMBER Warisman Kedaulatan Rakyat ... 125 PANGRAKITING SERATAN Edi Setiyanto Zan Wiwin E.S.N. Balai Bahasa Yogyakarta ... 129 BIODATA PESERTA PENINGKATAN KREATIVITAS PENULISAN BAHASA JAWA ... 137 Xl
BALAI BAHASA NGADANI "PENINGKATAN KREATIVITAS PENULISAN BAHASA JAWA" Wiwik Lestari Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Sleman Baiai Bahasa Yogyakarta nganakake kegiatan "Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jawa" kanggo guru Ian siswa SMA/ SMK/MA se-Kabupaten Sieman. Kegiatan kasebut dibukak de ning Kepaia Baiai Bahasa Yogyakarta Drs. Tirto Suwondo, M. Hum., ing dina Minggu tanggai23 Mei 2010. Kegiatan "Peningkat an Kreativitas Penulisan Bahasa Jawa" kasebut tujuwane kanggo ningkatake kaprigeianing nulis ing medhia cetak tumrap guru basa Jawa Ian siswa. Cacahing pasarta guru ana 25, dene pasarta siswa uga ana 25. Narasumber kang kajibah paring sesuiuh ing antarane, yaiku (1) F.X. Subroto (Djaka Lodang), (2) Warisman (Minggu Pagi Ian Kedaulatan Rakyat/KR), (3) Triman Laksono (penulis), sarta (4) Dra. Wiwin Emi Siti Nurlina, M.Hum. (peneliti Ian panyuluh Balai Bahasa Yogyakarta). Ing sajroning pambuka "Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jawa" digeiar pentas Parodi Pembacaan Geguritan dening mudha-mudhi Sanggar Sastra }awa Yogyakarta (SSJY). Pentas mau nambahi swasana saya regeng. Saliyane kegiatan "Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa }awa" kasebut Balai Bahasa Yogyakarta ing taun 2010 iki uga ngran cang program liyane ing antarane, (1) Pengkajian/Penelitian Bahasa dan Sastra, (2) Pengembangan Bahasa dan Sastra, (3) Pembinaan Bahasa dan Sastra, (4) Pembinaan Keterampilan Berbahasa dan 1
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jawa Tahun 2010 Bersastra, (5) Bulan Bahasa dan Sastra (Sarasehan), (6) Pagelaran Macapat, (7) Penyuntingan, (8) Bahasa Indonesia untuk Penutur Asing, (9) Uji Kemahiran Berbahasa Indonesia (UKBI), (10) Penye lenggaraan lomba (esai, debat, cipta puisi, dan cerpen), sarta (11) Penyebarluasan informasi kebahasaan dan kesastraan di media massa. 2
PENINGKATAN KREATIVITAS PENULISAN BAHASA ]AWA Ririn Sulistiyani Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Kalasan Kanggo ningkakatake ketrampiian nulis basa Jawa tumrap para guru basaJawa SMA/SMK/MAN, Baiai Bahasa Yogyakarta Jl. I Dew a Nyoman Oka 34 Y ogyakarta ngadani kagiyatan Pening katan Kreativitas Penulisan Bahasa Jawa kanggo para guru basa Jawa SMA/SMK/Man sa-Kab. Sieman Ian Kab. Bantu!. Kagiyatan iki kaadani ing tanggai23, 30 Mei 2010 Ian tanggai 6, 13,20 Juni 2010. Dina Minggu tanggai23 Mei 2010 kepungkur minangka pambukaning kagiyatan iki diwiwiti kanthi masang tandha peserta sacara simbolis dening pangarsaning Kepaia Baiai Bahasa Yogyakarta, Drs. Tirto Suwondo, M. Hum. Kagiyatan iki dibimbing dening tutor-tutor kang wis duwe pengalaman akeh, antara liya FX. Subroto (Majalah Mingguan Djaka Lodang), Warisman (Minggu Pagi Kedaulatan Rakyat), Tri man Laksono (Penulis ), Ian Dra. Wiwin Emi Siti Nuriina, M.Hum peneliti Ian Penyuiuh (saka Balai Bahasa Yogyakarta). Kanthi kagiyatan iki kaajab para guru basa Jawa SMA/SMK/ MAN sa-Kabupaten Sieman Ian Kabupaten Bantui duwe kapri geian nulis kanthi migunakake basa Jawa kang bener ing media cetak. 3
PEKAN GERHANA Pipin Wijiastuti Guru Bahasa Jawa SMAN I Depok Dinas Pendikan Pemuda dan Olahraga Kabupaten Sleman ngadani Pekan Gerakan Hidup Aktif Nasional (Gerhana) . Dinas Pendidikan Pemuda dan Olah raga nunjuk 12 sekolah supaya nyengkuyung pekan Gerhana iki. Salah sawijining sekolah kang ditunjuk kuwi SMAN I Depok. Pekan Gerhana iki diwiwiti dina Senin, 24 Mei 2010 tekan Kamis, 27 Mei 2010. Pekan Gerhana diwiwiti kanthi mlaku-mlaku bareng kang dieloni kabeh warga SMAN I Depok, diterusake Iomba-lomba olah raga, kaya ta voli, go bag sodor,lan basket. Para siswa uga diukur dhuwur Ian bobote awak. Kanggo ngukur kebugaran jasmani siswa diadani mlayu 1600m. Mungkasi pekan Gerhana ing SMAN I Depok diadani pekan bersih utawi reresik sekolah. Pekan Gerhana kuwi diadani supaya para siswa anggone sinau ing sekolah boten aras-arasen, nanging katon seger Ian semangat. 4
KONFERENSI INTERNASIONAL SAHA SARASEHAN RANCAGE ING AUDITORIUM UNY Nur Eka Ratna Dewi Guru Bahasa fawa SMKN 1 Seyegan Dina Setu tanggai 29 Mei 2010, jam peiajaran basa Jawa ing Sekoiah Dasar (SD), Sekoiah Menengah Pertama (SMP), Sekoiah Menengah Atas (SMA), Ian Sekoiah Menengah Kejuruan (SMK) ing sakupenging Ngayogyakarta akeh kang kothong. Sebabe, guru guru peiajaran basa J awa padha rawuh ing acara Konferensi Inter nasionai Kebudayaan Daerah saha seserahan hadiah Rancage 2010. Konferensi lntemasional iku diadani dening panawung kridha saka Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakuitas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta, IKADBUDI (Ikatan Dosen Buday a Daerah), Ian Yayasan Rancage. Konferensi iku kaiaksanan kanthi tema "Membaca kembali, menafsirkan, dan mengkreasikan makna, serta memanfaatkan kearifan lokal dalam rangka pembangunan karakter bangsa", kanthi ngrawuh ake pemakaiah-pemakaiah saka negara manca, kayata Prof. Dr. Ding Choo Ming Ian Prof. Dr. Rahim Aman saka Malaysia, Ebrima Sarr saka Gambia, lan Cyril Bernard Rahman saka Solomon. Kejaba pemakaiah saka manca, ana uga pemakalah Iokal, kayata Prof. Dr. Gunawan Sumodiningrat saka UGM, lan Pak Ajip Rosyidi mi nangka ketua yayasan Rancage. Reroncening acara diwiwiti kanthi pasugatan tari Gambyong Pareanom dening mahasiswa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah UNY, kasusul seserahan hadiah Rancage minangka penghargaan 5
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 kagem pemenang sastra taun iki. Seserahan Rancage taun 2010 iku mligi kanggo pemenang sastra dhaerah Sunda, Jawa, Ian Bali. Pemenang sastra Sunda Ian Bali ana priyayi lora, dene sastra J awa ana priyayi telu. Acara diterusake pambagya harja saka Rektor UNY, Dr. Rohmat Wahab, Acara sateruse yaiku acara inti, Panel I Ian Panel II. Panel I diwiwiti pemakalah saka UGM yaiku Prof. Dr. Gunawan Sumodi ningrat. Panjenengane ngendikakake bab sesanti saka Mangku negara I yaiku rumangsa bisa melu handarbeni, wajib melu hang rungkebi, mulat sarira hangrasa wani. Sesanti iku ndadekake Mang kunegara I bisa ambangun trah kang bakoh. Mula saka kasile iku, sesanti kasebut diuri-uri minangka jeneng organisasi trah 'wangsa' Mangkunegaran, kayata ngupiya majalah Mbangun Tuwuh. Kejaba iku, Prof. Gunawan uga mratelakake bab serat Wita radya anggitan Raden Ngabehi Ranggawarsita. lsi serat iku ngan dhakake yen Raja iku kudu cerak Ian ngerti marang kahanan ka wulane, nduweni rasa bawa leksana. Dene pethikan isi serat Wita radya kaya mangkene: dene utamaning nata, berbudi bawa leksana, lire ber budi mangkana, lila legawa ing driya, hanggung denya paring dana, hanggeganjar saben dina, lire kang bawa laksana, hanetepi pangandika. kiwa-tengen: Cyril Bernard Rahman (ngagem batik) lan Ebrima Sarr (ngagem klambi oranye) 6
Sa king Gugon Tuhon Dumugi Facebook Sabubare Prof. Gunawan, banjur katerusake Prof. Dr. Ding Choo Ming saka Malaysia kang ngandharake bab koleksi kenang m Indo-Melayu, kang awujud pantun-pantun basa Melayu. Salah ;awijining pan tun Melayu yaiku sehidup semati, sama hidup tak sama nati. Pemakalah sateruse yaiku Ebrima Sarr saka Gambia kang saiki agi sinau ana ing Fakultas Ilmu Budaya Universitas Gadjah Mada, \Jgayogyakarta. Ebrima ngandharake bab kabudayan saka negara le yaiku Gambia, Afrika Barat. Ebrima nyritakake, yen masarakat ng negarane iku kaperang dadi pirang-pirang etnik, yaiku Man linka, Fula, Wolof, Jala, Serahuli, Aku, Manjago, Bambara, Ian sapanung ;alane. Etnik-etnik iku dumadi amarga rikala jaman biyen (pre ristoris), akeh wong saka pirang-pirang negara kang pindhah (mi ;rasi) ing Gambia. Wong-wong iku, nglakoni urip kanthi cara Ian :abudayane dhewe-dhewe nganti saiki. Ebrima anggone ngan lharake makalahe, bisa gawe peserta gumun, amarga Ebrima an g one ngendika nggunakake basa Indonesia. Kamangka, anggone inau ing UGM, lagi 6 sasi. Pemakalah sateruse, yaiku Cyril Bernard Rachman saka pulau olomon. Panjenengane ngendikakake bab maneka wama budaya lka pulau Solomon, kayata basa, busana adat, transportasi, bentuk ~ntuk omah, Ian sapanunggalane. Cyril Bernard iku lair saka kabu ayan kang ora padha. Ramane saka Sumatra Barat, Indonesia, ene Thune saka Tabiteuea, Republik Kiribati. Rikala ramane ma uya ing Solomon Ian ibune pindhah saka Kiribati menyang So omon, panjenengane ketemu Ian palakrama, banjur lair Cyril ~rnard ing Solomon. Mula iku, Cyril bisa nguwasani basa Solo .on Ian Kiribati. Kejaba iku, panjenengane banjur bisa nandhing ~e kabudayan saka Solomon Ian Kiribati karo kabudayan Indone- 1. Acara diterusake kanthi pemakalah pungkasan yaiku Pak Ajip )Sidi. Panjenengane ngendikakake bab "Kearifan lokal dan ~mbangunan Bangsa". Acara Konferensi Internasional mau kalaksanan kanthi regeng, rit peserta kang rawuh gunggunge nganti 400 wong. Muga uga kanthi konferensi iku, kabudayan Indonesia bisa luwih wentar ing negara manca. 7
PENINGKATAN KREATIVITAS PENULISAN BAHASA JAWA Ririn Sulistiyani Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Kalasan Bisa nulis ing babagan fiksi apadene nonfiksi kang asile bisa kapacak ing majalah, buku, utawa koran harian ndadekake rasa bungah ing ati. Nanging ora sa ben wong bisa nulis kaya ing dhu wur. Supaya bisa nulis Ian asil karyane kapacak ing kalawarti, buku, utawa ariwarti, penganggit kudu nduweni kaprigelan, penge tahuan,lan wawasan kangjembar. Mangkono uga tumrap guru guru Basa Jawa SMA/SMK/MAN. Mula, kanggo ningkatake kreativitas nulis guru-guru basa Jawa SMA/SMK/MAN, Balai Bahasa Yogyakarta, }alan I Dewa Nyoman Oka 34, Yogyakarta ngadani program Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jawa kang dieloni dening guru-guru Basa Jawa SMA/SMK/MAN sa Kabupaten Sleman kanthi pamupu kurang luwih 25 guru. Program Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jawa kang diadani dening Balai Bahasa Yogyakarta iki ditindakake ka ping 5 ing saben dina Minggu, saka tanggal23, 30 Mei Ian 6, 13, 20 Juni 2010. Kagiyatan kang kaping pisan diwiwiti dina Minggu taggal 23 Mei 2010 jam 12.45 WIB dening pangarsa Balai Bahasa Y ogayakarta Drs. Tirto Suwondo, M.Hum, kanthi masang tandha peserta marang tutor, lan peserta. Ing acara pambuka iki uga digelar parodi maca cerkak dening anggota Bengkel Sastra Jawa, Balai Bahasa Y ogyakarta. 8
Saking Gugon Tuhon Dumugi Faccbook Program Peningkatan Kreativitas Penuiisan Bahasa Jawa kanggo guru-guru basa Jawa iki dibimbing dening tutor-tutor kang wis pengaiaman yaiku : FX. Subroto saka Majaiah Mingguan Djaka Lodang, Warisman saka Minggu Pagi Kedaulatan Rakyat, Triman Laksono minangka Penulis, Ian Dra Wiwin Erni Siti Nurlina, M.Hum minangka peneliti dan Penyuiuh Baiai Bahasa Yogyakarta. Materi kang diwedharake dening FX. Subroto iki kasemak dening para peserta kanthi terwaca. Materi kang diwedharake dening FX. Subroto ngrembag babagan jinising tulisan. Manut FX. Subroto, karya tulis iku ana rong warna yaiku tulisan fiksi Ian tulisan nonfiksi. Tulisan fiksi arupa "Crita Cekak, Crita Sambung, Dongeng, Ian Crita Rakyat." Dene tulisan non fiksi bisa diperang dadi rong warna yaiku tulisan fakta Ian tulisan opini. Tulisan fakta arupa berita, Iaporan, Ian features. Dene opini bisa arupa tajuk, wawasan, pojok, Ian artikel. Artikei bisa arupa pengetahuan, kesehatan, kaiuwarga Ian liya liyane. Menawa ing majaiah basa Jawa Djaka Lodang tajuk iki kawujudake ing koiom srumuwus dene pojok bisa kawaca ing koiom dhatnyeng. FX. Subroto uga mrateiakake supaya para peserta bisa nduweni katrampilan nulis kanthi basa Jawa Ian dikirim ing majalah-majaiah basa Jawa. Kanti mangkono bisa nambahi asil pametu saliyane asil kang ditampa ing saben sasine. Ing pungkasan ing perembag FX. Subroto menehi tugas nulis berita, laporan, lan features kanthi tema kahanan lan swasana ing acara kagiyatan Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jawa Ian dikumpulake ing minggu candhake. Kanthi tugas kasebut acara materi kapisan rampung jam 14.30 WIB. Sawise materi saka Bapak FX. Subroto rampung ditelUsake materi candhake yaiku saka Bapak Triman Laksana kanthi materi "NGGUGAH MACAN TURU ANA lNG SAJRONING IMPEN." Ing materi iki diwcdharake dening bapak Triman Laksana kepriye carane utawa trik-trik kanggo nulis kang becik. Ing materi iki nengenake bab ide. Ide bisa diperang werna 3 yaiku : topik, digulawenthah, Ian ditulis utawa dijabar- 9
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa ]ilwa Ta hun 2010 ake. Manut Bapak Triman Laksan a, babagan nulis iki ana 5 (lima) perkara kang gumathok yaiku: lde, Basa, Target, Pasar, lan Sesanti. Ide: diupadi utawa kareben teka dhewe, Nggulawentah, ditulis. Basa : basa kang baku, aja gumantung ing teori, maca buku lan maca swasana jaman. Target: nduwe tujuan utawa sasaran. Pasar: Mangerteni tulisan iku kanggo sapa. Sesanti (strong word): bisa kanggo kekuwatan semangat. Ing materi iki, manut Triman Lak sana, rninangka guru kudu bisa menehi canto tumrap siswane, ora mung menehi garapan kanggo siswane nanging awake dhewe ora bisa, kaya dene paribasanJARKONI, bisa ujar nanging ora bisa nglakoni. Saliyane iku uga mratelakake supaya ing saben sasi uga nyisihake asile kanggo tuku buku basa Jawa kang cacahe 1. Ing pasinaon babagan rna teri iki para peserta diwenehi tugas kelompok saperlu gawe tema lan judul. Kanthi nulis tugas iki kaajab para peserta bisa nulis kanthi bener. Tulisan asil para peserta iki bakal kamot ing antologi basa Jaw a. Tu lisan iki bisa awujud berita, lapor an, features apadene opini. Kanthi anane program Peningkatan kreatifitas Penulisan Basa Jawa iki kaajab ing sajroning limang taun para peserta bisa nulis kang becik lan kamot ing kalawarti lan ariwarti. PERPUSTAKAAN BADAN BAHASA f'EMENTERIAN PENDiD!KAN NAS!ONAL 1 a.- ' . 10
SALAH SAWIJINING SEKOLAH ANDALAN lNG SLEMAN Pipin Wijiastuti Guru Bahasa Jawa SMAN I Depok Sekolah Menengah Atas (SMA) ing Sleman akeh diminati masa rakat njaban Sleman kayata Bantul, Kulonprogo, Gunungkidul, lan Kota Yogyakarta; saka wewengkon Jawa Tengah kaya dene Magelang, Klaten; malah uga saka njaban Pulo Jawa. Wong tuwa sengaja milih anake sekolah ing Sleman, awit ing Sleman mono wis kawentar bab mutu lan kualitas pendidikane. Miturut Endah Humas Dinas Pendidikan mratelakaken bilih pemerintah daerah Sleman ngupaya supaya mutu pendidikan ing Sleman bisa luwih apik. Upaya kang dilakoni pemerintah Sleman kayata gawe sekolah andalan, gawe kurikulum kang asipat muatan lokal, ning katake profesionalitas guru, lan ningkatake sarana lan prasarana sekolah-sekolah. Riwayat Berdirinya SMAN I Depok Tahun 1977lulusan Sekolah Lanjutan Tingkat Pertama (SL TP) saka Kodya Yogyakarta akeh. Dene, daya tampung SMA-ne wina tes. Kanthi kahanan mangkono, pemeritah (Departemen Pendi dikan dan Kebudayaan propinsi DIY) kepingin bangun SMA anyar ing Kodya Yogyakarta kanthi sesirah ~MAN 7 Yogyakarta. Nanging fasilitas lemah ing Kodya menika angel, banjur dipindah ing jaban Kota Yogyakarta. Papan sing dianggep strategis lan ideal, yaiku ing Babarsari, Caturtunggal, Depok, Sleman. 11
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 Adhedhasar SK Menteri Pendidikan dan Kebudayaan RI No. 0478/0/1977, dianakake sekoiah sing dijenengi SMAN 2 Sleman. Tahun ajaran anyar 1977, SMA 2 Sieman wiwit nampa siswa. Wiwitane 81 siswa Ian kabagi rong keias. Naiika semono SMA 2 Sieman manggon ana bekas gedung Pendidikan Guru Sekoiah Lan jutan Pertama (PGSLP)/ (SMA 6 Yogyakarta). Kanthi staf pengajar 7 guru tetap, 11 guru ora tetap, Ian karyawan Tata usaha wong 3. Tanggai5 Januari 1978, SMA 2 Sieman miwiti manggon ana gedung anyar ing Babarsari, Yogyakarta. Tanggal7 Maret 1978, SMA 2 Sie man ganti jeneng dadi SMAN I Depok. SMAN 1 Depok dadi salah sawijining SMA Unggulan ing Sleman SMA ing Sieman, cacahe ana 51: 17 SMAN Ian 34 SMA Swas ta. Saka 51 SMA ing Sieman ana 6 SMA kang dadi Andaian, SMAN I Depok minangka saiah sawijining SMA Andaian/ Sekoiah Standar Nasionai (SSN). SMAN I Depok mapan ing Babarsari, Caturtunggai, Depok, Sieman, Yogyakarta. SMAN I Depok madeg tanggai17 Januari 1977 (SK Menteri Pendidikan dan Kebudayaan RI No. 0478/0/1977). SMAN I Depok nduweni visi berprestasi tinggi, berkepri badian, Ian kreatif. Dene misine ngiakoni kurikuium KTSP kanthi efektif, ngadani pasinaon kanggo siswa sing efektip Ian efisien. Ngawontenaken pembinaan iman Ian taqwa, uga bina minat Ian kepribadian siswa. Pramila guru Ian siswa kaajab bisa mujudake visi Ian misi sekoiah. Upaya kanggo mujudake visi Ian misi seko Iah, guru, Ian siswa kudu nindakake dhisiplin Ian aturan ing se koiah. Gunggung siswa-siswi tingkat X tekan XII saka rong jurusan (IP A Ian IPS) kehe ana 636 siswa. Dene staf pengajar 53 guru tetap, 5 guru ora tetap Ian 20 karyawan tata usaha. Sekoiah SMAN I Depok kang rna pan ana ing Iemah kanthi jembar watawis 7973 meter pesagi, dumadi saka ruwang keias 18 iji, 3 ruwang Iaboratorium IP A ( Kimia, Bioiogi, Fisika), Ruwang Laboratorium Bahasa, Ruwang Labora- 12
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook torium Komputer, Ruwang Rintisan Laboratorium IPS, Ruwang Perpustakaan, UKS, Ruwang Konsultasi, Ruwang Guru, Ruwang Komite, Ruwang Osis, Koperasi Siswa, Ruwang agama, keaman an, lapangan voli, lapangan basket Ian lapangan upacara. SMAN I Depok minangka sekolah andalan ing Sleman, me nehi kalodhangan marang lulusan SMP kadidik dadi siswa kang berprestasi saengga bisa nerusake sekolah sing luwih dhuwur (Perguruan Tinggi). Supaya siswa bisa berprestasi, pihak sekolah ngadani pelajaran tambahan kanggo kelas X, XI, Ian XII. Kelas X Ian XI, pelajaran tambahan diadani saben dina Selasa Ian Kamis, diwiwiti jam 06.30 WIB. dene kanggo kelas XII pelajaran tambahan diadani saben dina Senin, Selasa, Ian Kamis uga diwiwiti jam 06.30 WIB. Saben dina Selasa Ian Kamis bubar pelajaran, ana pe lajaran tambahan kang pengajare (tentor) saka jaban sekolah. Pancen jam tambahan kelas XII luwih akeh a wit kaajab biji Ujian Nasionale (UN) bisa maremake. Kejaba pelajaran tambahan, me nawa kepingin mantepake materi sing wis diajarake, siswa bisa njaluk Klinik Pembelajaran. Kegiatan ekstra sing dadi andalan Kegiatan ekstra kang wajib dieloni siswa, yaiku Karya Ilmiah Remaja (KIR) Ian English Club. KIR kanggo kelas X Ian English Club kanggo kelas XI. KIR Ian English Club diadani saben dina Selasa Ian Kamis. Staf Pengajar KIR Ian English Club saka njaban sekolah. Kanthi diadani English Club kaajab para siswa bisa siap nglakoni era global Ian, nalika UN, biji Basa Inggrise bisa dadi andalan SMAN I Depok. Pembinaan minat Ian kreativitas siswa diadani lumantar pelajaran ekstra kang kudu dieloni, kayata Pramuka, Pleton Inti (Tonti), Pencinta Alam (PALA), PMR, Cheerleader (Chameleon), Bahasa Ian Budaya Jepang (Amanogawa J-Comunity), Basket, Voli, Karate, Ian Pencak silat. Pembinaan iman Ian taqwa, kajaba ing pelajaran Agama, uga diadani saben dina Jumat sadurunge pelajaran diwiwiti, yaiku kanthi maos ayat suci Al-Quran utawa 13
Antologi Peningka tan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 ceramah. Pungkasane, siswa Ian guru sesarengan jamaah sholat Jumat. Kajaba kuwi, SMAN I Depok uga mujudake salah sawi jining sekolah kangnguri-uri kabudayan Jawa. Nalika dinaJumat, siswa diwajibake nganggo seragam batik. Dene, yen dina Setu, siswa Ian guru kudu micara nganggo basa Jawa. Prestasi sing wis diraih Prestasi akademik Ian nonakademik sing wis diraih SMAN I Depok ing tahun 2010, kayata Juara I Iomba Cipta dan Baca Puisi tingkat DIY, Juara I Pencaksilat Putri POPDA DIY, Juara III Ma ding se-DlY, Juara II Lomba Poster Development Scout Cam pagains Drugs, Juara III Lomba Cerdas Cermat (UUD 1945), Ian isih akeh prestasi liyane. Paula Sofianita salah sawijining alumnus SMAN I Depok, kelairan 22 Juni 1991 putra pasangan Yohanes FX. Purwanto Ian Ora. Maria Yanik, iki lulusan saka SMAN I Depok tahun 2009. Lulus sekolah kanthi gam pang rnlebu ing UGM Fakultas Ekonomi Jurusan Akuntansi, awit prestasine ing olimpiade Ekonomi ing tingkat nasional, kang kasil antuk medali perunggu. Paula sakula warga rumangsa gembira Ian sukur marga prestasi sing wis di raih. Mangkono sethithik andharan bab SMAN I Depok Sleman. Para maos rnligine lulusan SMP /MTS sing kepingin dadi siswa berprestasi, ora kleru yen mlebu ing SMAN I Depok. 14
SMAN 2 SLEMAN: RIWAYATMU .... Febyardini Dian P.R. Guru Bahasa Jawa SMAN 2 Sleman Ndheweki. Iku pangrasaning miturut penulis nalika nya wang gedhung SMAN 2 SLEMAN saka kadohan. Gedhung pawi yatan sing dedunung ing desa Brayut Pandowoharjo iku mapan ing sapinggire desa, rada adoh saka pomahan warga. Kabangun ing lemah kas desa kang wiyare 8000m2 , kapit sawah ing siring kulon Ian kali ing siring wetan. Miturut M.E. Yumaeni, guru SMAN 2 SLEMAN uga warga asli desa Pandowoharjo, Sabtu (5/6), ngandharake mula bukane SMAN 2 SLEMAN. "Kira-kira taun 1980-an, sak-Kecamatan Sleman mung desa iki sing durung duwe pawiyatan. Kanyatan iki njalari Drs. Sungkowo Mujiamono, warga Desa Pandowoharjo kang makarya ing Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Pusat Jakarta (Departemen P danK Pusat), saiki Dinas Pendidikan Pemuda dan Olah Raga, duwe pepinginan mbangun gedhung pawiyatan. Dheweke banjur ngirim layang kang katujokake marang Departe men P dan K Pusat kang isine kurang luwih njaluk pitulungan rna rang pemerintah supaya ambiyantu majune desa Pandowoharjo kanthi mbangun gedhung pawiyatan, iya saiki kang dadi SMAN 2SLEMAN." Suryadi, Koordinator TU SMAN 2 SLEMAN, Sabtu (5/6) mrathelakake "Gedhung SMAN 2 SLEMAN iki kabangun taun 1990-an, rampung kabangun taun 1991 dening pemerintah desa 15
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 Pandowoharjo, kapandhegani dening Dinas Pekerjaan Umum DIY Ian karesmekake dening Bapak Sulistyo, MBA." Suryadi nambahake, dene gedhung iki biyen nduweni 4 Ruang Kegiatan Beiajar (RKB), 1 kantor Kepaia Sekoiah, 1 kantor Tata Usaha (TU), 1 kantor Guru, 1 ruang Kapustakan, Ian 1 Laboratorium IPA. Saiki gedhung pawiyatan iki wis beda karo biyen. Sanajan mung prasaja, fasilitas sing diduweni pawiyatan iki wis padha karo sing di duweni pawiyatan negri liyane. Fasilitas sing ana ing pawi yatan iki antarane 9 RKB, 1 kantor Kepaia Sekoiah, 1 kantor TU, 1 kantor Guru, 1 ruang Kapustakan, 1 Laboratorium Kimia, 1 Labora torium Biologi, 1 Laboratorium Bahasa, 1 Laboratorium Komputer, 1 ruang Musik, 1 ruang Ketrampiian, 1 ruang serba guna, Ian 1 mu shoia. Pawiyatan SMAN 2 SLEMAN iki sapisanan kapimpin de ning Supardal. Ewasemana, pawiyatan iki isih dadi siji karo SMAN 1 SLEMAN. Kepaia Sekoiah sing kapindho (1996), yaiku Muhadi Hendrojuwono, BA, kateiu, yaiku Drs. Heri Ismanto (1997-2003), kaping papat, yaiku Dameanto (2004- saiki). Dene guru sing ngampu piwuiangan ing pawiyatan iki gunggunge ana 35, Ian pegawe liyane ana 15. Pawiyatan SMAN 2 SLEMAN iki nduweni Struktur Orga nisasi kaya mangkene: 16
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook Drs. Dameanto Kepala Sekolah Suryadi Koor. Tata Usaha ..... I Drs. Arum Triharjana Wakasek Ur. Kesiswaan Maryono, M.Pd Wakasek Ur. Kurikuium Drs. Haryadi Wakasek Ur. Sar. Pras Drs. Amlnuddln Najib Wakasek Ur. Hum as Ora. Sri Netty Purwanlngsih Koorinator BP/BK Guru-Guru J [ . . ._ __ [ _____ ... _·· l Pranatan iki iumaku kanthi iancar. Kabeh nindakake jejibah ane dhewe-dhewe kanthi iklas, lila iegawa ora ana rasa kawratan, saengga proses Kegiatan Belajar Mengajar (KBM) iumaku kanthi iancar ian seiaras. Suryadi, makili warga pawiyatan liyane, duwe pangajap, ing tembe kawontenan SMAN 2 SLEMAN bisaa terus mupangati ian migunani saorane tumrap warga sakiwa tengene. 17
PROGRAM LIMAS PERLU DIBUDAYAKAKE Y. Suharjana Guru Bahasa Jawa SMKN 1 Tempel Pawiyatan Sekolah Menengah Kejuruan Negeri (SMKN) 1 Tempel wiwit taun 2001 nggiyatake anane program lima S kang tekan saiki tetep dilestarekake. Kanggo mbiasakake, kabeh warga sekolah saben ketemu marang sapa wae kudu katon sumeh, gra pyak Ian sumanak. Saka kuwi, suasana (kahanan) ana ing pawi yatan rasane adem Ian nyenengake. Magepokan karo program kasebut Bapak Drs. Ery Widar yana, minangka Kepala Sekolah wektu iku, gawe tim simpatik sing wiwit jam 06.30-jam 07.00 kanthi giliran nyambut putra/ putrine (peserta didik) ana regol ngarep kang di Pandegani Bapak Kepala Sekolah, Wakil Kepala Sekolah, Osis Ian biasane ditambah Ibu-Ibu Polisi saprelu nyalami putra/ putrine kanthi rasa asih Ian tresna. Dene ana regol mburi sing nyambut putra/ putri peserta didik, yaiku bapak/ ibu guru kang kadhapuk ana tim simpatik saca ra giliran, kajaba Ibu guru Bimbingan Konseling (KB) mesti wae jagani ana plataran sekolah. Kanthi rasa tresna dheweke bakal ndangu Ian nuturi peserta didik sing ora tertib. Pranyata program mau dadekake warga sekolah say a rukun Ian nuwuhake rasa tentrem mahanani anggone mulang bapak/ ibu guru luwih kepenak Ian ora mbosenake. Luwih-luwih, sa ben dina Sa btu, kabeh warga sekolah migunakake basa Jawa kanggo mangajab putra/ putri peserta didik tansaya kulina migunakake 18
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook basa Jawa. Ora mung yen ing pasinaon, nanging uga ing omah Ian lingkungane, muga-muga program lima S, yaiku (Senyum, Sapa, Salam, Sopan, Ian Santun) uga dibudayakake kanthi becik. Tun dhone bisaa siswa/ siswi nduweni kapribaden kang luhur. 19
JEMBATAN KALI CODE PAPAN KUMPULE PARA MUDHA Nur Eka Ratna Dewi Guru Bahasa Jawa SMKN 1 Seyegan Ngayogyakarta minangka salah sawijining kutha kang wus kawentar, kalebu kutha pariwisata. Kejaba iku, Ngayogyakarta uga bisa sine but kutha pendhidhikan, amarga akeh sekolah kang dadi favorit. Ngayogyakarta uga kawentar ing bab kesenian Ian kabudayane. Tuladhane, isih akeh beksan kang bisa katonton ing pendhapa kraton utawa ing pentas-pentas, kayata Sendratari Rama yana. Kuliner Ngayogyakarta uga kawentar awit gudhege. Kejaba iku, sakeh papan kang ndadekake Ngayogyakarta dadi kutha pariwisata. Kejaba Malioboro, ana sadhengah papan kang kerep kanggo kumpule para mudha. Salah sawijining papan iku, yaiku jembatan Gondolayu utawa istilah tren saiki sinebut jembatan kali Code. Jembatan kasebut rna paning dalan Jendral Sudirman, cerak tugu Ngayogyakarta. Jembatan iku minangka panyambung Ngayogya karta kang kapisah dening kali Code. Kali Code iku misahake Kasultanan Ngayogyakarta kang rna pan ana ing sisih kulon kali, Ian Kraton Pakualaman kang mapan ing sisih wetan kali. Rikala taun 1970-an nganti wiwitan taun 1980-an, kali Code kerep dadi memala tumrap warga ing sakupenging kali. Kejaba banjir, kali Code uga nggawa uwuh kang nuwuhake ambu apek. "Kahanan kali kang wus cemar iku dadi sarange bakteri coli Ian ndadekake sawerna-wernaning penyakit," mangkono kaya kang dikan- 20
Sa king Gugon Tuhon Dumugi Facebook dhakake Azizah, mahasiswa jurusan Pendidikan Kimia kang wus nate panaliten ing kana. Rikala tahun 1973-an, kahanan jembatan Gondolayu katon endah, akeh wit-witan kang tinandur ing sadawane dalan. Hawa ne seger amerga kendharaan isih arang. Ananging, kahanan Gon dolayu saiki tansaya semrawut, wit-witan akeh kang wus ditegor, cacah kendharaan uga luwih akeh Ian kerep ndadekake maceting dalan. Kejaba iku, ing kiwa-tengene dalan madeg bangunan-bangun an anyar kang gedhe dhuwur kayata gedhung asuransi, bank, hotel, Ian sapanunggalane. Kabeh mau ndadekake kahanan ora seger mane h. Gambar kahanan jembatan Gondolayu taun 1937 Jembatan Gondolayu utawa jembatan kali Code iku, menawa awan katon sepi, katon ora ana bedane karo jembatan-jembatan liyane. Ananging, menawa bengi, papan iku katon endah amarga akeh lampu kerlap-kerlip kang dipasang ing sadawane jembatan, sing bisa gawe daya tarik tumrap para mudha. Jembatan iku dadi papan kanggo kumpule bocah-bocah enom saka pirang-pirang panggonan. Bocah-bocah enom iku padha gegojegan, ana kang padha njupuk gambar, poto-poto, Ian sapanunggalane. Kejaba iku, 21
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 papan iku uga bisa dianggo rninangka ijoi-ijoian kawruh Ian kanggo pasinaon. Biasane ana klenengan saka pengamen profesional, yaiku rnahasiswa jurusan seni nganti rnusik ecek-krecek. Papan iku bisa dadi srana kanggo ngilangake cuntheling pikir rnerga gawean uta wa ayahan padinan. Saka jernbatan iku, bisa katonton ilining kaii Ian ornah-ornah kang ana ing sangisore. Ornah-ornah ing sangisor kali iku dienggoni wong-wong kang wis pirang-pirang taun Iawase. Ornah-ornah iku rnlebu ing dhusun kang beda-beda. Ana kang jeneng Iedhok Rat rnakan, ana dhusun ing wewengkon Beji, ana dhusun ing weweng kon Gondoiayu, dhusun Tungkak, Ian sapanunggaiane. Rikaia jaman sernana, ornah-ornah ing sangisor jernbatan iku dienggoni dening wong-wong kang ora asli kana. Wong-wong iku pancen urip ing wewengkon dhusun Gondoiayu, nanging dudu pendhudhuk dhusun iku. Wong-wong kuwi kerep sinebut peng gir kali utawa dicekak "girli" . Bocah-bocah enom kang padha kumpul ing jembatan 22
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook Saiki, omah-omah ing sangisor jembatan kali Code katon endah amarga dibiyantu Pak Y.B. Mangunwijaya utawa Rama Mangun. Rama Mangun, minangka budayawan Ian arsitek, kan thi lila legawa mbangun omah-omah ing pinggir kali iku saengga dadi bangunan kang sedherhana, nanging cekli. Asil seni Rama Mangun anggone mbangun omah-omah saka kayu Ian pring iku pranyata gawe gumune wong njaban Ngayog yakarta. Amarga saking endahe, jembatan Kali Code kerep di anggo shooting produksi film. Papan kang dianggo shooting ora mung jembatane, nanging sumrambah sangisore, yaiku kali Ian omah-omahe kang kanthi model kang cekli ing sakiwa tengene. Produksi filming jembatan Kali Code iku ndadekake mongkoging ati masarakat Yogya Ian bisa gawe moncering kutha Yogya ing donya perfileman. 23
PPDB: GAWE BINGUNGE WONG TUWA Tutik Handayani Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Seyegan Mbarengi arep rampunge Tahun Ajaran 2009/2010, sekolah sekolah wis padha rame perang spanduk ing dalan-dalan Ian papan strategis kang gam pang kawaca dening wong akeh. Perang spanduk iku tujuane kanggo narik mlebune siswa anyar. Ora rna was kuwi sekolah negeri apa sekolah swasta. Sekolah unggulan apa dene sekolah sing dudu unggulan. Saben-saben sekolah nam pilake program sing dadi unggulane, klebu fasilitas-fasilitas kang ana ing sekolahe. Saliyane promosi nganggo spanduk, sekolah kang sugih utawa duwe dana kang luwih uga ana kang nggunakake media elektronik utamane tivi kanggo ngiklanake sekolahane. Cara sing paling akeh digunakake dening sekolah-sekolah kang danane pas pasan biyasane kanthi nyebar brosur ing sekolah-sekolah kang tingkatane luwih cendhek, kayata menawa SMAN nyebar brosur ing SMP, dene SMP nyebar brosur ing SD. Ana meneh cara sing kerep digunakake sekolah-sekolah, yaiku kanthi tembayatan karo lembaga bimbingan belajar, nganakake try out sadurunge ujian kanggo murid sekolah-sekolah, kang tingkate luwih cendhek. Pranyata cara iki dirasa luwih bisa narik minate calon siswa baru kanggo mlebu ing sekolah kasebut, amarga cal on siswa baru mau, kanthi melu try outing sekolah penyelenggara, bisa langsung me ruhi kahanane sekolah, kayata lingkungan, bangunan fisik, Ian fasilitas-fasilitas kang sumadiya. Dene, menawa wis wayahe 24
Sa king Gugon Tuhon Dumugi Facebook pendaftaran, biasane sekolah-sekolah pinggiran kang kurang murid apa dene sekolah-sekolah swasta padha mlayu jemput bola ing sekolah-sekolah favorit. Karepe arep nyadhangi caJon siswa baru kang ora katampa ing sekolah favorit mau supaya gelem mlebu ing sekolah-sekolah pinggiran kang kurang murid, apa dene sekolah-sekolah swasta. Saliyane sekolah-sekolah kang bingung golek murid, apa meneh sekolah sing ora favorit, wong tuwa uga digawe bingung sa ben arep rampunge tahun ajaran Ian arep mlebune tahun ajaran anyar. Wong tuwa digawe bingung saka anane beya sing durung dibayar. Sabanjure, uga kudu nggolekake anake sekolah kang luwih dhuwur tingkate, lumantar Penerimaan Peserta Didik Baru (PPDB), kang biyen kerep disebut Penerimaan Siswa Baru (PSB). PPDB uga gawe bingunge wong tuwa. Sing mbingungake anane bey a sing kudu dibayarake Ian, umume, yen mlebu sekolah anyar iku beyane kapetung ora sethithik. Embuh kuwi ragad kanggo tuku sragam, uang gedhung, SPP apa dene sumbangan-sumbang an liyane. Durung sarana-sarana kang kudu dicukupi sawise mlebu, kaya dene buku utawa alat-alat praktik utawa praktikum kang dibutuhake. Tumrape wong sugih utawa cukup perkara beya ora dadi pepalang, nanging tumrape wong sing kurang mampu, anggone arep nglebokake sekolah anake kudu ngulir pikir ping wola-wali amarga rumangsa ora bakal bisa nutup beya kang kudu dibayarake. Rasa kuwatir iku tuwuh ngelingi ing jaman saiki ragad seko lah ora ana sing murah. Ing tingkat SD Ian SMP kang entuk dana Bantuan Operasional Sekolah (BOS) wae isih kudu mbayar wema wema, kayata uang gedhung Ian sragam kang cacahe ora sethi thik. Ragad kanggo mlebu SMA mesti wae luwih akeh. Krungu krungu ragad kanggo mlebu SMA mau paling ora nggayuh telung yuta rupiah. Kuwi wae kanggo sekolah-sekolah negeri ing ping giran, dene yen sekolah negeri ing kutha apa maneh sing favorit bisa nggayuh angka sepuluh yuta. Tumrap sekolah swasta tambah larang maneh ragade. Saya cendhek biji NEM utawa UAN-e saya 25
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jawa Tahun 2010 larang ragad kang kudu dibayarake. Cekake, sing pinter, mbayare sekolah iya luwih murah. Mula saiki akeh wong tuwa sing ora kuwat ngragadi anake sekolah amarga pancen kemampuan ekono mine ora bisa nyukupi kanggo ngragadi sekolah. Ana sing sok muni menawa sakolah saiki iki ora kanggo wong/ rakya t kabeh, nanging mung kanggo anak-anake wong sugih utawa cukup. Anake wong kang ora duwe ora bisa sekolah amarga ora bisa ngragadi. Anake wong ora duwe, sanajan pinter yen ora bisa ngragadi, ya ora bisa sekolah nganti dhuwur. Dene, anake wong sugih, sanajan ora pinter, tetep bisa sekolah awit bisa mbayar. Wong tuwa, saliyane rnikir bisa orane nutup beya kang kudu dibayarake, uga mikir sekolah endi kang kudu dipilih, cundhuk karo biji UAN/NEM anake. Wong tuwa kang bijine anake mung pas-pasan, wiwit durung dhaftaran wis mubeng rninger golek sekolahan sing disenengi bocah Ian mengkone geiem nampa bocah mau. Kaya kang diaiami Hana, kang kudu nggolekake sekoiah SMA kanggo adhine kang mung duwe biji 24. Hana mubeng golek sekoiah negeri ing daerah pinggiran sing kira-kira bisa nampa adhine mau. Hana wiwit takon-takon kapan wiwite pendaftaran Ian biji terendah ing tahun wingi. "Pokoke aku mubeng sik goiek sekolah negeri. Yen ora oieh, sesuk Iagi rnilih sing swasta. Ngelingi ragad sekolah ing swasta kang luwih larang tinimbang sekolah negeri, Mbak, wingi aku wis nyoba ndhaftar. Ragad sing kudu tak bayarake kurang Iuwih nggayuh Rp 15 yuta je. Dadi, aku golek sing negeri dhisik supaya bayarane Iuwih murah," kandhane Hana marang penulis. Saiiyane Hana ana maneh Bu Tatik sing bingung goiek sekoiahan. Putrane Bu Tatik, Enggar, uga arep rnlebu SMA Bijine 29,25. Bu Tatik wis rniling-rniiing sekoiahan endi sing arep dipilih kanggo anake. Kersane Bu Tatik, putrane mau bisa sekoiah ing sekolahan kang caket karo papane nyambut gawe. Sokur, saka daleme ya ora pati adoh. "Aku pengin anakku sekoiah ing kono supaya aku bisa ngawasi saparipolahe anakku. Aku ora kepingin anakku salah gaul amarga saka kurange anggonku ngawasi," ngendikane Bu Tatik. 26
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook Biji sing dhuwur uga gawe bingunge wong tuwa,iku dialami dening Pak Sugeng. Putrane Pak Sugeng, Alvin, bijine paling dhu wur sasekolahane, yaiku 38. Nanging, Pak Sugeng bingung arep nyekolahake Alvin menyang ngendi. Kersane Pak Sugeng, Alvin arep disekolahake ana SMA 2 Yogyakarta, nanging Alvin ora gelem, Alvin milih sekolah ana SMA 1 Yogya. Beda meneh karo Pak Harja sing kudu nglebokake putrane ing SMA. NEM-e Azul, putrane Pak Harja, 32,85. Azul ditakoni kepengin rnlebu SMA apa SMK. Azul karepe rnlebu SMK nanging bapake kepingin Azul rnlebu SMA. "Aku ki mung wedi mengko ndhak Azul kaya Mase, Mbak. Tahun wingi Agung, Mase Azul, bingung arep rnlebu SMA apa SMK. Gandheng kancane SMP kabeh rnlayu sekolah ana SMK, Agung uga mlebu SMK. Nanging, lagi sesasi ana SMK, Agung wis njaluk pindhah men yang SMA. Jarene Agung ora seneng karo pelajarane, terus kepengin pindhah wae menyang SMA. Aku pingine Azul mantep ana SMA apa SMK, Mbak." Ngono pratelane Pak Harjo. Dene pak Parno digawe bingung dening anak-anake, Eni Ian Nita. Eni sing lulus saka SMK ora bisa nerusake sekolah amarga pak Parno mung wong tani kang pas-pasan. Arep kerja, Eni ya durung bisa nglamar kerja amarga durung bisa njupuk ijasahe awit anggone mbayar SPP isih kurang patang sasi. Ce thane, sekolahan ora gelem ngetokke ijazahe Eni sadurunge SPP ne dilunasi. Dene, Nita arep rnlebu SMP. Nita iku bocahe rada kendho yen dibandhingake karo Eni Ian adhine, Eli. "Aku ngajab muga-muga Nita iki mbesuk asile UASBN apik, Mbak. Apa rnaneh ngelingi kamampuane Nita sing pas-pasan ing padinane. Muga muga Nita bisa katampa ing sekolah negeri, dadi anggone mbayar ora patia akeh, senajan olehku mbayari sesuk ya paling tak cicil. Arep njagakake pametune sawah ya suwe tur ora cukup kanggo ragad sekolah je, Mbak." Ngono ngandikane Pak Parno. Yen wayah pendaftaran uwis teka, wong-wong tuwa pra sasat padha mborong formulir pendaftaran saka pirang-pirang sekolah. Tekan wektune dina penutupan pendaftaran, wong sa omah disebar ana sekolah-sekolah kang dikarepake, saperlu 27
Antologi Peningkatan Kreativitas Pcnulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 nginjen biji utawa peluang bisa mlebu orane ing sekolah iku. Saiki mono wis ana alat telekomunikasi kayadene HP, dadi sanajan wong saomah nyebar ing pirang-pirang sekolahan iya tetep bisa komunikasi. Dadi ora perlu ndhungsang-ndhungsang anggone nuju sekolah sing bisa nampa anake, tur iya bisa milih sekolah sing paling apik kualitase. Kanggo ngadhepi PPDB iku, wong tuwa kudu teliti, a was, cukat, Ian trangginas ngelingi waktu penutupan ing sa ben sekolah kepara bareng, saorane meh bareng. Dadi kanthi wektu sing cupet diajab oleh sekolahan kang paling apik kanggo putrane. Saliyane iku, wong tuwa uga kudu nyepakake ragad kanggo ngragadi anake sekolah. Pranyata PPDB kuwi pancen bisa mbingungake wong tuwa. Bisa amarga saka cumpene ragad, bisa uga saka tingkat kapinteran Ian bijine bocah. Muga-muga pamerintah bisa menehi dalan padhang utawa solusi supaya pendhidhikan bisa luwih dhuwur mutune Ian kanthi ragad sing samurah-murahe. Muga-muga sing bisa sekolah nganti dhuwur ora mung anake wong sugih utawa cukup, nanging kabeh rakyat Indonesia bisa mambu bangkuning sekolah. 28
BASA JAWA: APA WIS DADI BASA MANCA Asti Ratri Guru Bahasa Jawa SMKN 2 Godean Ing jaman saiki akeh bocah kang diiatih basa Inggris utawa basa Indonesia wiwit cilik. Akeh wong tuwa kang duweni panemu yen kawit ciiik dilatih basa Inggris utawa basa Indonesia, mbesuke gedhe ora kangeian anggone sesrawungan. Kepara basa Jawa dianggep entheng Ian ora diwuiangake. Kaya kedadeyan ing saiah sawijining swalayan durung suwe iki. Ana ibu kang ngajak putrane kang umure udakara patang taun an bianja, banjur nakoni si bocah "Do you like orange or strawberry?" pitakone karo nuduhake jus buah ing ngarepe. Si bocah karo rada mikir, banjur sumaur "I like orange." Meruhi kedadeyan mau, penulis banjur takon marang si ibu, "Excusme, where are you come from?" lbu mau sumaur nganggo basa Indonesia, campur basaJawa "Wah, aku asli Jawa kok Mbak, keiahiran Semarang. Anakku me mang aku Iatih menggunakan basa Inggris dan Indonesia, supaya yen wis mlebu sekoiah dasar (SD) sesuk, ora kaget yen krungu omongan manganggo basa Inggris Ian basa Indonesia." Mengko no pambabare. Kamangka, yen ditilik saka rupane kalebu suku Jawa. Mbokmenawa, si bocah ing padinane, bisane mung migunakake basa Indonesia Ian basa Inggris wae. Pancen, panemu si ibu mau ana benere, nanging ora pener. Rasa sumeiang, yen anake mbesuk ora mudheng basa ing sesra wungan kang migunakake basa Inggris, mligine basa Indonesia, 29
Antologi Peningkatan Kreativitas Pe.nulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 ana benere. Nanging, ora penere basa ibu (biyung) malah ora diupakara marang anake kawit cilik. Kamangka basa Jawa mono minangka basa kabudayan kang adiluhung, kanggo ngudi luhur ing pakarti. Amarga, ing basa J awa ana undha usuking basa, yaiku ngoko, krama, Ian krama inggil. Dadi, anggone cecaturan utawa komunikasi antaraning wong enom, Ian tuwa kudu nggatekake undhak-usuking basa. Bapak Budi Santosa, minangka salah sawijining budayawan dhaerah ing tlatah Temanggung, ngandharake, "Wong tuwa saka bangsa Jawa sing ora gelem ngajari basa Jawa iku kleru banget. Dhasare 1) basa Jawa iku minangka basa ibu, 2) sinau saka ka langan kang cedhak dhisik, sadurunge kenai sing adoh, 3) basa Jawa iku basa unggah-ungguh, 4) basa Jaw a mujudake perangan budaya Jawa sing adiluhung, kudu dibundheli, 5) istimewane basa liya durung ana sing madhani basa Jawa, kayata kaendah aning basa, etika, Ian sarana kerukunan jroning bebrayan." Ngendikane maneh, "Basa Jawa raket karo seni Jawa, ka mangka seni Jaw a yen basane diganti basa liya, kayata basa Indo nesia utawa basa Inggris, ora luwes. Malah, kaku tur ora trep karo rasa. Dene wong Amerika, Jepang, Kanada sing gandrung marang seni Jawa wae kudu migunakake basa Jawa. Dadi wis rega mati. Basa Jawa identik karo seni Jawa, filsafat Jawa, karak teristik, lagak lageyane wong Jawa nganti ambegane wong Jawa ing saben dinane laras karo padatan." Basa Jawa nggladhi bocah ngurmati kang luwih sepuh kanthi nyocogake cak-cakane basa marang sapa kang ditemoni ing pasra wungan. Bocah jaman saiki, akeh-akehe yen manganggo basa Jawa, sok campur aduk ora genah. Upama kaya kang diucapke dening muridku marang kanca guru, nalika mulih sekolah, "Kula ajeng kondur mawon kok Bu, boten badhe ndherek ekstra Pra muka. Amargi ibu saweg sakit." Banjur ngendikane kanca guru ku, "Kowe ki matur kok campur aduk ora bener ngono ki piye?" "Lha boten dhong je Bu, kula teng ndalem biasa ngangge basa ngoko campur basa Indonesia ngoten Bu." sumaure si murid. 30
Sa king Gugon Tuhon Dumugi Facebook Oalah, wong tuwane jebul rnalah ora ngajari basa Jawa kanthi undha usuk kang bener. Malah, rnanganggo basa Indonesia sisan. Dene ana ing rubrik salah sawijining koran ing Yogyakarta karnot tulisan ngenani kadadeyan kang nganeh-anehi, ing antara ne kadadeyan kang dialarni rnbah-rnbah ing sepur jurusan Jakarta. Ana turis manca, nakoni sirnbah kang lungguh ing sandhinge, "Kok piyarnbakan kernawon rnbah?" karo rnenehi esern rnanis rnarang sirnbah rnau. Sirnbah rnau kaget, banjur sernaur "Njenengan kok saged ngendika basa Jawi?" Kedadeyan rnau, rnujudake anane wolak-waliking basa kang dipigunakake dening wong Jawa, lan wong rnanca kang kepara rnalah luwih wigati rnarang basa Jawa. Akeh wong rnanca kang pancen seneng tenan sinau basa Jawa, nganti urip ana ing tlatah pulo Jawa a wit saka tresnane rnarang budaya Ian basa Jawa. Dene wong Jawa kang kudune nguri-uri basa Jawa supaya tansah ngrern baka lan lestari, rnalah tinggal glanggang colong playu. Putra putrane ora diwulang kanthi becik rnanganggo basa Jawa kanthi cak-cakan kang bener. Kay a kadadeyan kang wis kasebut ing ndhu wur, wong tuwa jarnan saiki duwe panernu, yen bocah ora di wulang basa Ingris utawa basa Indonesia wiwit cilik, yen wis gedhe ora rnudheng rnarang apa kang diornongke ing pasrawungan rnanganggo basa Inggris lan basa Indonesia kuwi rnau. Karnangka basa Inggris lan Indonesia, ana ing sekolah formal uga diwulang ake. Basa mono tansah digunakake saben dina. Mula yen basa Jawa uga digunakake sa ben dina, bokrnenawa ora ana bocah kang salah kaprah ngucap basa Jawa kanthi cak-cakan bener rniturut undha-usuking basa Jawa. Ana unen-unen "Wong Jawa ilang Jawane." Anane unen unen iku arnarga ora gel em nggatekake budaya Jaw a, kalebu ora gelern ngornong basa Jawa. Kanggone wong Jawa sing ngugerni ajining dhiri, wong Jaw a ora kena nyelaki anane basa Jawa. Mula, basa Jawa wajib disinau lan ditresnani. Ora ateges nulak budaya rnanca, nanging budayane dhewe aja nganti ilang. Bocah cilik kang diwulang basa Jawa, sing jare angel, nyatane basa Jawane apik, 31
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 basa Indonesiane lancar, basa Inggrise uga bisa. Dene, sing ora dikenalake basa Jawa, cetha bakal ngrasa aneh; karo paugeran adat Jawa uga ora mudheng. Dheweke mung mbanggakake anggo ne dadi bocah modem nganti ninggalake subasita Jawa. Marang filsafat Jawa sing dadi paugeraning urip, dheweke tansaya ora ngerti. Bokrnanawa uga, perlu ana les utawa gladhen rnligine nyinau basa Jawa turnrap bocah jaman saiki. Ancase, supaya bisa nguri-uri basane dhewe kanthi bener tur pener. Yen perlu pamarentah nga nakake program kang ngupayakake basa ibu/basa Jawa digunakake ora mung sedina hari kerja. Kaya kang wis tau ana, upama dina Setu. Iku wae pranyata akeh kang ora ngugerni. Mula, perlu anane follow up utawa turnindak sabanjure turnrap program rnau. Sasuwene iki, kaya-kaya pancen mung dadi pambyawara tanpa ana parnriksa rnaneh ngenani basa Jawa kang digunakake Ian diupakara ing dina dina tartemtu. 32
SAWIJINING PANJANGKA ING YOGYAKARTA IRING WETAN Pipin Wijiastuti Guru Bahasa Jawa SMAN I Depok Jeneng apa ta tegese jeneng kuwi. Jeneng kuwi ora mung runtuting abjad, nanging duweni teges kang dadi pangajab. Sana jan Shaekespare kanda," Apalah arti sebuah nama." Jeneng kuwi ora mung panyapa (panggiian) kanggo bedakake siji Ian sijine. Wong tuwa ing jaman biyen nalika paring jeneng marang anake mesthi dipenggaiih dhisik. Wong tuwa duwe ancas tumrap jeneng sing diwenehake supaya ing tembe anake bisa urip muiya. Semono uga kaliyan Ieiuhure wong Jawa ing jaman biyen, nalika paringjeneng dusun/ desa, digayutake kaliyan kahanan ing wewengkon kasebat. Yogya iring wetan, ana 3 kecamatan yaiku, Prambanan, Kaiasan, Ian Berbah. Ing Prambanan wewengkon Yogya paling wetan, jaman biyen klebu daerah kang caket kaliyan pusat pamarintahan/kadipaten. Jeneng wewengkon ing Prambanan akeh-akehe dipungkasai nganggo tembung harjo utawi rejo. Contone, Bokoharjo, Gayam harjo, Madurejo Isp. Tembung harjo/rejo duweni tegese mulya, rejo. Saking andharan kasebat bisa dijupuk dudutan bilih weweng kon Prambanan menika, desa/ dusunipun racakipun sam pun sami muiya. Ing Kalasan, jeneng dusun/ desane, racake dipungkasai ngang go tembung martani. Tembung martani, saka tembung Iingga tani. Con tone, Purwamartani, Seiomartani, W erdhomartani. Kaiasan ing jaman biyen kathah Iemah kang tasih Ionggar Ian entuk ilen 33
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 banyu saka gunung Merapi. Kahanan mangkono ndadekake pakaryane masarakate dadi tani. Berbah punika daerah kang diapit kalih kecamatan, Kaiasan Ian Prambanan. Daerah Berbah uga nduweni papan panggenan kang Iuwih cendhek dibandhing Prambanan Ian Kaiasan. Kahan an mangkono dadekake Berbah kilenan banyu saka Prambanan Ian Kaiasan. Banyu saka Prambanan Ian Kaiasan dadi cadhangan ing Berbah. Umume ing daerah Berbah menawi gawe sumur ora pati jero. Jerone ora nganti 10 meter. Sumur ing Berbah racake mung 5-6 meter. Kahanan mangkono ndadekake jeneng dusun ing Berbah nduweni tembung pungkasan tirto, tembung tirto punika tegese banyu. Kayata : Sendangtirto, Kaiitirto, Ian Sumbertirto. Saka andharan ing ndhuwur bisa dijupuk dudutan bilih wong tuwa ing jaman biyen, seupama paring jeneng, ora mung waton. Jeneng apa wae adhedhasar ilmu titen Ian kahanan utawa keda dosaning alam. Prarnila, jeneng paringane wong tuwa kuwi ngemu ancas Ian pangajab supaya ing tembe bisa urip mulya. 34
UPACARA TRADHISI MAJEMUKAN KANG MIGUNANI TUMRAP PARA MUDHA Rokhmadi Guru Bahasa ]awa SMKN 1 Godean Upacara tradhisi rnajernukan wis dadi ritual kang turun ternurun. Warisan nenek moyang rnasyarakat dhusun Gunturan, Desa Triharjo, Kecarnatan Pandak, Kabupaten Bantu!, saben taun kudu dianakake. Anggone nganakake, wektune kudu bubar panen pari, dinane Jernuwah Wage utawa mal em Setu Kliwon. Minang ka puncake adicara dianakake wayangan kanggo nglipur warga sakiwa tengene dhusun Gunturan. Dene rerangkene upacara rnaje rnukan, sing sepisan, bresih rnakarn Kyai/Nyai Guntur, pinuwun an, kenduri, terus cucalan utawa wayangan rninangka puncaking adicara ngiras-ngirus kanggo nglipur warga sakiwa tengen dhu sun Gunturan. Tradhisi rnajernukan iku dianakake rninangka rasa syukur warga dhusun Gunturan, rnligine kaurn tani, rnarang Gusti Kang Akarya Jagad. Tradisi rnajernukan kasebut dilestarekake tekan saiki. Adicara rnirunggan rnau cethane kanggo nglestarekake tradhisi turnrap warga dhusun Gunturan, rnligine para rnudha kang dadi peneruse tiyang sepuh. Maksud Ian tujuan upacara kasebut uga kanggo nenuwun rnarang Gusti, arnrih slarnet. Slarnet seka apa wae, klebu bebaya kang bisa ngrusak tetanduran ing sa wah, supaya para kadang tani bisa ngrasakake asiling panen kanthi rnongkog. Minangka, kabag yan kang paling diantu-antu. Uparna, ana arna, tanduran bisa kalis sarnbekala. Yen ana arna ora rnangan pari kang ditandur dening 35
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa jawa Tahun 2010 Gambar 1. Kenduri Majemukan (Dok. Rohmadi) warga dhusun Gunturan. Ngono kang disesuwun warga awan Ian bengi kanthi nindakake upacara Majemukan sa ben taune. Ora liya, amarga pari kang ditandur para warga iku dijagakake kanggo urip saben dinane kejaba asiling bebakulan utawa buruh liyane. Mula saka iku, warga grengseng banget anggone ngayahi ritual, senajan kudu cucul dhuwit, ananging tetep lega Ian lila. Ana ing wektu saiki, para mudha ing dhusun Gunturan se neng ngregengake upacara Majemukan. Para mudha mau kapatah dadi paraga kang mikul gunungan lanang Ian wad on mubeng dhu sun Gunturan kanthi kairing tetabuhan minangka tandha syukur karana para warga panen pari kanthi sukses. Kajaba saka iku, para mudha uga rumangsa melu nduweni Ian kudu nguri-uri lestarine upacara tradhisi Majemukan. Luwih saka iku, anane upacara tra dhisi majemukan uga bakal saya ngrembaka awit panyengku yungipun sadaya warga masyarakat dhusun Gunturan. Tembung majemukan iku ateges nganakake panganan sing biasane ora digawe utawa gawe panganan kanthi pepak-pepak kangge ngucap syukur kaliyan Gusti Allah ingkang Maha Kuwaos. 36
Saking Gugon Tuhon Dumugi Fncehook Dadi, sing dikarepake Majemukan dening warga masyarakat Dhusun Gunturan, yaiku syukuran wujud kenduri ing dina Je muwah Wage malem Setu Kliwon kang isine maneka warna panganan, kayata sega putih salawuhe jangkep, woh-wohan, jajan pasar, Ian sapanunggale. Ing adicara syukuran utawa kenduri iku para mudha uga melu. Kenduri mau dianakake rikala warga dhu sun Gunturan wis paripurna anggone panen pari. Liyane kenduri sing digawe dening warga, uga ana sajen wujud ingkung, sekul suci, gedhang, lawuh-lawuh, buah-buahan, menyan, kembang. Sekul suci pralambang manah ingkang suci Ian resik, ingkung minangka pralambang sujude kawula marang Gusti Allah SWT, uga marang tuntunane kanjeng Nabi Muhammad SWT. Kejaba iku, ingkung uga minangka penghargaan keagungan. Dadi, kaya dene gedhang raja kang biasane kanggo slametan ing kraton. Nek jajan pasar, wujude rak warna-warni, minangka simbul usaha saking warga sing beda-beda. Sega tumpeng pralambang bekti marang Gusti Allah SWT Ian Nabi Muhammad SAW. Sesajen mau banjur dikendurekake bareng. Adicara kendu ren mau biasane dianakake ana ing daleme pamong Desa, kayata dhukuh, carik, lurah utawa RT. Sa wise para warga mlumpuk, sim bah kaum banjur miwiti upacara kanthi maos donga kang ditujok ake marang Gusti Kang Akarya Jagad supaya ing taun-taun sa ban jure tanduran pari tetep aman Ian warga masyarakat ing dhusun Gunturan bisa makmur, ayem tentrem kalis sambekala. Saka upa cara kenduri iku mau, kawula mudha uga bisa njupuk piwulang kang becik, yaiku urip ing bebrayan kuwi kudu guyup-rukun, go tong-royong, tulung-tinulung. Aja nganti congkrah kang marak ake kahanan ora tentrem. Ing daleme pamong, sarampunge adicara kenduri, bengine, yaiku malem Setu Kliwon acara diterusake cucalan utawa wayang an. Dhalange kudu turun dhalang, ora oleh waton dhalang. Tau ana kedadean, marga sing ndhalang dudu turon dhalang, dha lange lara anyang-anyangen, omah pamong sing kemalingan, anane udan barat Ian liya-liyane. Wiwit kedadean iku, wayangan ing ma jemukan ora nganggo dhalang sing dudu turun dhalang. Dhalang 37
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 Gambar 2. Pementasan Wayang (Dok. Rohmadi) turun sing wis tau ana ing kene wiwit saka Mbah Cerma, Bapake Timbul, Bapakne Krusuk, kalebu kaya Timbul, Gito, Parman, Bapakne Parman, medhune tekan saiki kaya dene Wando, Sena,lan Kaca. Lakone wayang uga wis ditemtokake, yaiku Sri Mulih. Lakon Sri Mulih iki, intine nyukuri bisa perang ngalahake Betharakala saengga panenane mberkahi tumrap warga masyarakat Dusun Gunturan. Anane pagelaran wayang uga ndadekake para mudha dhu sun Gunturan bisa nambah pengalaman bab bebakulan. Sinambi ndelok wayang, para mudha padha dodolan maneka wama pa nganan, kayata mie ayam, bakso, sega goreng, mie rebus, goreng, kopi, susu lan liya-liyane. Ana uga kang dodolan dolanan anak anak, kayata boneka, montor-montoran, pistol-pistolan. Kabeh mau ndadekake para mudha dhusun Gunturan urip luwih kreatif, mandhiri lan tumindak positif. Bisa dijupuk minangka dudutan, kanthi upacara Majemukan para mudha taruna ing dhusun Gunturan, Desa Triharjo, Keca matan Pandak, Kabupaten Bantul bisa nuladha tumindak-tumin- 38
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook Gambar 3. Sesaji Majemukan (Dok. Rohmadi) dak sing becik utawa makna simbolik sing ana ing upacara Maje mukan. Kajaba kuwi banjur bisa ngadohake tumindak-tumindak ala. 39
JALUR SOLO-JOGJA Widyowati Guru Basa Jawa SMKN 1 Kalasan Ing jaman kang saya maju kaya saiki, alat transportasi tansaya akeh Ian maneka wama. Muiane hubungan an tar daerah gampang Ian lancar. Tuladhane wae transportasi Solo-Jogja, kang bisa awu jud travel, bis, Ian sepur Pramex. Nanging, kabeh mau ana dam pake. Sepur Pramex dianggep transportasi kang cepet, bebas hambatan, mung mbutuhake wektu kurang luwih sakjam kanggo nempuh jarak Solo-Jogja. Pramex wae ora mung siji, sa ben jam diangkatake. Mula, amrih lancare sepur Pramex, dibangun rel ganda. Amarga duwe dalan dhewe, kabeh kalah. Saben sakjam sepur Pramex diangkatake saka Solo Ian Jogja. Ateges, sepur loro mau bakalan simpangan mg tengah dalan. Muiane, rel ganda kuwi mumpangati ban get. Sepur Pramex sing saben jam diangkatake mau padha dipaido ing surat pembaca utawa sms pembaca ing Koran Solopos wmgi-wingi kuwi. Jarene bay are saiki dadi 9 ewu kok malah kerep macet, telat, Ian rusak. Pancen manawa wis ana, sarana mau kudu dikantheni kanthi cara ngopeni kang becik. Nyatane aku dhewe ngalami. Rikala dina Rebo tanggal 3 Juni 2010 kepungkur sepur Pramex IX sing daktumpaki saka Lempuyangan mogok ana ing ndhuwur kali sacedhake stasiun Maguwo. Watara sakjam sepur macet tanpa ana katrangan apa-apa saka petugas minangka kanggo gawe tentreming penumpang. Sapa sing ora wedi, mogok-mogok kok ing sakdhuwuring kali kang iline 40
Sa king Gugon Tuhon Dumugi Facebook banter. Penumpang wis ora sranti. Meruhi kahanan kaya ngana, banjur padha mudhun. Mudhun wae mbutuhake rekadaya kang ora gam pang, apamaneh kanggone ibu-ibu lan bocah-bocah cilik. Manawa mudhun anjlog, dhuwur banget. Mesthi wae mbebayani kanggone keslametan. Bisa-bisa kesleo utawa malah retak balunge. Untunge singjenenge bangsa Indonesia utamane wongJawa kang wis kondhang pasedulurane, rumangsa handarbeni siji lan sijine. Disawang pancen ketok semrawut, nanging kabeh rumangsa nduweni nasib padha, saengga dadi guyub. Sidane penumpang Pramex sing mogok padha dipindhah, ditumpakake sepur Lodaya sing saka Bandung tumuju Solo. Amar ga, sepur Pramex kang kanggo ngganti ora ana. Pancen, manawa ngadhepi kaanan sing kaya mangkana, sing wigati kudu tetep te nang lan waspada. Sing penting bisa enggal rnlaku lan tekan ngo mah kanthi slamet. Tinimbang lungguh sepur mogok ing ndhu wur kali, apa ya ra marahi sir-siran? Eman tenan, sepur sing wis kondhang lan dijagakake wong akeh kuwi mau kok ora diopeni kanthi becik dening pihak sing kawogan. Manawa kopen, mesthi wae bakalan luwih bisa di endelke. Ngopeni pancen luwih angel tinimbang gawe, amarga ngopeni iku mbutuhake niat lan wragad kang ora sethithik. Manawa arep nggunakake bis, bisa rnilih bis patas Surabaya Jogja kang nganggo AC lan ora mondhag-mandheg ngunggah ngudhunake penumpang. Saliyane patas ana bis biasa, kari rnilih rniturut srege ati. Nanging, sambate sopir bis Solo-Jogja banget nggeterake ati. "Drip kok angele kaya ngene," mengkono sambate sopir-sopir mau. Sa ben 5 menit bis diangkatake, lha apa ya nyandhak kanggo setoran? Istilahe sopir "ngarep oyak-oyakan, mburi banter." Lha rak ateges padha wae ta? Miturut sopir bis Sedya Utama sing ajeg daktumpaki saben esuk, kabeh mau wis dadi resikone sopir. Nanging manawa rniturut sopir bis Sri Mulyo jurusan Solo-Jogja sing ora gelem disebutake jenenge, rebutan penumpang iku wis biasa. Nanging manawa wis magepokan karo ruwete dalan iku bisa marahi mangkel amarga dalan Solo-Jogja saiki rame banget. 41
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jawa Tahun 2010 Ing antarane bis Solo-Jogja wae wis padha saingan rebutan penumpang kanggo mburu setoran. Durung maneh saingane bis Solo-Jogja karo bis Surabaya-Jogja sing uga ngunggahake penum pang saka Solo. Muiane nalika semana akeh sopir bis Solo-Jogja padha prates marang sing kawogan ngurusi bab mau. Bis Sura baya-Jogja ora entuk ngunggahake penumpang ana ing dalan, amarga bisa mateni pangane sopir bis Solo-Jogja. Bisa dimaklumi manawa sopir-sopir padha nduweni rasa kuwatir, amarga mana wa nyangkut dhuwit mesthi nyangkut kulawarga Ian anak bojo. Miturut salah sawijining sopir bis Mira jurusan Surabaya Jogja, tarif bis Mira lan bis Solo-Jogja padha. Penumpang bisa rnilih, sing kepengin cepet tekan lan ora mondhag-mandheg bisa nurnpak Mira. Manawa digagas, bis Mira kuwi wis nganggo AC tanpa mon dhag-mandheg kok bayare padha karo bis biasa sing mondhag mandheg lan (nuwun sewu) sok-sok reged. Ora mung aku dhewe sing nduweni panemu kaya ngana. Nanging priyayi-priyayi sing bareng aku ngebis saben dina umume uga ngendika mangkono. Bis jurusan Surabaya-Jogja saliyane Mira, yaiku Surnber Ken cana. Tarife uga padha. Saiki kabeh pancen gumantung penum pang dhewe. Arep rnilih numpak sing ndi? Manawa wis kulina lelungan mesthi bisa nandhingake, bis endi sing luwih kepenak lan ngati-ati. Sing nyopiri bis Surabaya-Jogja iku ora mung siji, tegese saka Surabaya tekan Solo sopire siji. Nanging saka Solo tumuju Jogja sopire ganti, biasane ya sopir bis jurusan Solo-Jogja sing melu juragan bis Surabaya-Jogja. Urip pancen kejem tenan, pakaryan sing satemene bisa dirampungi wong siji kudu dibagi karo wong liya arnrih tujuan sing padha, yaiku golek dhuwit. Kabeh wis mangerteni manawa dalan Solo-Jogja iku rame banget, akeh pit mentor sing ngebaki dalan. Dalane alus, lempeng, tur jarak Solo-Jogja iku ora patia adoh. Jarak Solo-Jogja manawa dilakoni nganggo pit mentor mung mbutuhake wektu 1,5 jam. Kabeh mau njalari pit mentor minangka alat transportasi sing dianggep murah lan gampang akeh digunakake. 42
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook Setoran marang juragan bis iku, kaceke bisa akeh banget. Sambung rapete karo jam angkatane. Manawa jam angkatane nge pasi pegawe mangkat utawa bubaran bisa nganti 1.250.000,00 ewu. Nanging, manawa ngepasi jam sing ora rame, setorane bisa mung 200.000,00 ewu. Kamangka bis mau diangkatake 2 rit, utawa bola-bali kaping 2, ana uga sing ngarani setangkep Ian sateruse. Malah dina Senen 7 Juni 2010 nalika aku mulih numpak bis Sri Mulyo saka Kalasan, panggonanku mulang tumuju Solo, sopir bis sajak ora jenak. Bareng mlebu Solo cedhak terminal Tirtonadi, aku weruh sebabe. Bis mau ngoyak jam, ora parkir blas ana njero terminal. Nanging langsung kluwer metu maneh. Jarene kon dektur, langsung bablas Jogja maneh. Aku dadi mudheng, jebul polahe sopir bis Solo-Jogja sak anak buahe kaya ngana. Kabeh mau kanggo mburu penumpang. Penumpang akeh bakal gawe bungah, amarga setoran akeh bisa gawe bungah. Ing jaman saiki, penumpang wis padha pinter, bisa mbiji dhe we-dhewe, sing paling becik sing endi. Manawa dititeni, penumpang uga nduweni panemu dhewe-dhewe tumrap bis lengganane. Malah ana sawijining ibu-ibu sing ngendika karo aku, ora bakal munggah bis A sing ngendikane ora tau ajeg tekan nggone ma nawa ditumpaki. Bis mau mesthi ngudhunake penumpang ana tengah dalan Ian diaper menyang bis liyane. Sapir mau alesane mesthi jame ora nyandhak, utawa bise tempel ngarep mburi bareng terns. Muiane didadekake siji supaya bis sijine bisa bali maneh mu ter golek penumpang. Utawa yen kahanan lagi sepi malah lang sung mulih garasi. Apa ya ora marahi nesu penumpang yen kaya nganakuwi. Coba bareng-bareng digalih, Solo-Jogja iku sepira ta adohe? Rak ya ora adoh banget, nanging ya ora cedhak banget. Jarak sing semana kuwi mau marahi dalan regeng, urip. Ana sing ngontog rebutan penumpang ing antarane sopir bis siji Ian sijine, ana sing pilih numpak pit montor. Nanging sing numpak pit montor akeh kang ora ngrumangsani yen numpak barang cilik ana ing tengah dalan. Kudune ngepit minggir ngiwa, ora nengah tur banter. Rak 43
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 mbebayani ta, wong sing dimungsuhi bis gedhe gek ya lagi rebut an penumpang. Kabeh kuwi njalari urip iki tansaya regeng: ana sing nangis, ana sing ngakak, akeh uga sing galak. Nanging, kabeh kudu tetep disyukuri. Kudu dieling-eling manungsa iku mung sadenna nglakoni titahing Gusti Kang Maha Kuwaos. Jalur Solo-Jogja sing regeng kudu tansah dijaga saka apa wae sing ora pener Ian oramemper. 44
REPOTE MULANG BASA JAWA MARANG SISWA LUAR JAWA Yudha Prasetyanti Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Cangkringan 11 Ya sudah, tidak apa-apa. Tapi untuk tugas besok lagi harus lebih baik lagi ya!" Dakkira ora mung siji-loro guru basa Jawa sing bakal paring wangsulan kaya mangkono marang siswane sing asale saka luar Jawa. Ora mung ngendika ngono wae, malah ana sing banjur mbom bong nganggo tembung 11 Bagus", 11lya, seperti ini, tapi penguasaan kosa katanya ditingkatkan lagi ya!", utawa ukara-ukara liyane supaya para siswa saka luar Jawa ora nglokro nalika nyinau basa Jawa, saora-orane ngerti apa sing diterangake bapak-ibu guru ing sekolah. Lha nek ora kaya mangkono, njur arep kepiye maneh, wong arep nesu ya ora bisa, jalaran sing diadhepi pancen bocah gedhe, ning nol-puthul bab basa Jawa, nadyan, ya wis kepara gedhe. Ana sing kandha, mulang basa Jawa ing SMA kuwi luwih gam pang tinimbang mulang bocah SD, amarga bocah SMA luwih llnalar" Ian bisa sinau dhewe. Yen mirengke bab kaya mangkono mau, kayane akeh sing padha sarujuk, amarga bocah SMA pancen ya wis nalar. Nanging, yen sing diwulang kuwi bocah SMA saka luar Jawa sing lagi kelas X oleh wulangan basa Jawa, pitakone mung ana siji, II Apa ya njur ora padha karo mulang bocah SD? 11 • Sing ngasta basa Jaw a mesthi padha manthuk, banjur diwangsuli II ora ana bedane karo bocah SD". 45
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 Miturut panemune panulis, mulang basa Jawa ing SMA pan cen kepara luwih gam pang tinimbang mulang bocah SD, ora kudu bengok-bengok, apa maneh nganggo mbolan-baleni nganti ambal 10. Bab kuwi mau mung merga ing perangan nalar, bocah SMA luwih gampang nampa. Nanging, yen ditlesih maneh, jan-jane (miturut trap-trapane kawruh sing kudu ditampa bocah SMA), mulang basa Jawa ing SMA padha angele kaya mulang bocah SD. Salah sijine magepokan bab morfologi Ian fonologi. Akeh bocah SMA sing durung bisa mbedakake tembung endi sing kudu dihtlis nganggo aksara fa/ Ian/ of,/ e/ utawa /i/, lansapiturute. Kuwi mung nulis tembung, durung tataran ukara sing kadhang kala mung dipadhakake mung ngenut karo paugeran sing digunakake ing basa Indonesia. Sawise kuwi, lagi mlebu perangan undha usuk basa, tata krama, Ian tembang. Ing dhuwur mau tuladhane bab sing kudu diadhepi guru basa Jawa nalika mulang siswa SMA sing asli Jawa Oawa Timur, Jawa Tengah, Ian DIY). Saliyane siswa asli saka Jawa, guru basa Jawa isih bakal nemoni PR sing kudu dirampungake. Yen disuwu ni pirsa bab iki, bapak-ibu guru basa Jaw a bakal mesem Ian paring wangsulan sing maneka warna, kepara duwe panemu liya Ian mbelani siswane sing siji iki. Siswa kaya ngapa sing bakal dibelani lan diparingi keistimewaan dening guru basa Jaw a yen dudu siswa saka luar Jawa. Dudu wadi sing kudu didhelikake saka masyarakat nalika guru basa Jawa disuwuni pirsa bab kepiye carane paring piwucalan marang siswa-siswa saka luar Jawa, amarga akeh dispensasi sing bakal ditampa dening '~putra-putrane" kang saka njaban rangkah tlatah Jawa mau. Kanggo bab siji kuwi mau, siswa-siswa saka tlatahJawa ora kena meri, amarga biji, Ian wektu sing luwih akeh bakal diparingake bapak-ibu guru marang siswa istimewa mau. Yen ana pitakon "keneng apa kok siswa manca mau ndadak oleh maneka werna dispensasi tinimbang siswa asli Jawa?" kuwi mung manut guru sing ngasta. Beda guru, pancen beda carane paring wangsulan Ian paring dispensasi, nanging saperangan 46
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook mesthi padha tundhone, yaiku supaya siswa luar Jawa duwe gre get Ian bisa Iuwih nyenengi sinau basa Jawa sarta ora rumangsa II diasingake 11 • Yen sis wane wis seneng marang basa Jawa, pakar yane bapak-ibu guru basa Jawa muiang basa Jawa bisa rada entheng. Ngrembug bab dispensasi kanggo siswa saka luar Jawa mbok menawa ora ana saiahe. Siswa saka luar Jawa nalika mlebu sekoiah ing tiatah Jawa ora diwuiang kepiye carane ngrakit ukara Ian ne gesi tetembungan basa Jawa sing siji mbaka siji. Para siswa mau nampa materi piwuiangan sing padha karo kanca-kancane sing asli Jawa, nadyan para siswa mau ora mangerteni basa Jaw a babar pi san. Materi wuiangan kabeh migunakake basa Jawa. Yen siswa asli Jawa ana sing ora mangerteni tetembungan utawa ukara sing digunakake ing piwulangan, kuwi mau mung ing perangan tetem bungan basa Jawa sing diengggo ing tembang utawa basa ing pe dhaiangan. Kejaba tetembungan ing tembang Ian basa pedhaiang an sing pancen arang dienggo ing padinan, para siswa saka Jaw a ora kangelan mangerteni isine materi basa Jawa sing diwuiangake. Bab kuwi mau uga kudu ditampa dening siswa saka manca. Para siswa sing dudu asli Jawa kabeh dianggep padha karo siswa asli Jawa. Arepa prates kaya ngapa, para siswa saka luar Jawa mau ora bakai oieh piwulangan kang beda karo kanca-kancane sing asli Jawa mau. Kabeh dipukul rata, kejaba para siswa luar Jawa mau rumangsa kangelan Ian nyuwun wektu liya marang bapak-ibu guru kanggo nyinau basa Jawa. Pancen repot muiang basa Jawa neng SMA nalika siswane saka luar Jawa sing diwulang mung pienggang-pienggong, ora ngerti babar pisan basa sing digunakake bapak-ibu guru nalika ngasta basa Jawa. Yen didangu mung mesem, ora metu ukarane. Yen wis kaya mangkono, garapane bapak-ibu guru banjur tambah, yaiku kudu mbaleni materi kanthi migunakake basa Indonesia. Pancen mulang basa Jawa marang siswa luar Jawa angeie nganggo ban get. Malah ana sing ngudarasa, II aja maneh mulan~ ,.· .( 47
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jawa Tahun 2010 siswa luar Jawa, wong mulang sing asli Jawa wae angele setengah mati". Saora-orane, saka ukara mau kena dijupuk dudutan, yen mulang basa Jawa marang siswa sing asli Jawa wae angele ora jamak, apa maneh sing kiriman saka luar Jawa sing anggone nampa wulangan basa Jawa dudu karana kekarepane dhewe, nanging mung merga sekolah ing Jawa lan kepeksa nyinau basa Jawa. Ana sawemane pitakon kang kawetu mbarengi tekane siswa saka luar Jawa mau, salah sijine ora liya bab "kepiye anggone mu lang basa Jaw a supaya para siswa saka Iuar Jawa mau ngerti". Manut pangandikane salah sawijining guru basa Jawa sing nate disuwuni pirsa bab iki, Bapak Ikhsan Supardjiya sing sataun ke pungkur diperbantukan ngasta basa Jawa ing SMAN 1 Cangkring an, senadyan saka luar Jawa, nanging bapak-ibu guru basa Jawa bisa nggegulang siswane mau kanthi cara maneka wama, salah sijine ing babagan subasita. Ing kono siswa-siswa kuwi diwulang ake kepiye tata-kramane siswa utawa putra yen matur marang guru utawa wong tuwa. Dudu tetembungane wae, nanging uga sikep lan pasuryane. Bapak Arif saka SMA ing Bantul paring pangandikan sing beda gegayutan karo carane mulang siswa saka manca. Miturut pamawase, siswa saka luar Jawa kuwi seneng yen diwulang aksara Jawa, mula panjenengane asring maringi tugas nulis aksara Jawa, banjur ditegesi ing basa Indonesia. Kanggo nambah seserepan bab tetembungan utawa ukara, Pak Guru sing baut nembang iki maringi tugas transliterasi utawa nerjemahake basa Jaw a ing basa Indonesia marang siswa mau. Ing dhuwur kuwi mung tuladha carane mulang basa Jawa marang para siswa saka luar Jawa. Yen ana bapak-ibu guru basa Jawa kagungan panemu liya bab carane mulang mau, kuwi adhe dhasar kawruhe dhewe-dhewe. Nanging, yen dijupuk dudutane dakkira kabeh guru basa Jawa sarujuk karo panemune penulis, yen PR kanggone dwija basa Jawa isih akeh, nadyan kabeh kuwi dudu tanggung-jawabe guru basa Jawa dhewe. *** 48
FACEBOOK MINANGKA MEDIA ALTERNATIF PEMBELAJARAN BAHASA JAWA Yuana Agus Dirgantara Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Ngemplak, Sleman Mula bukane facebook ditepungake dening mahasiswa Har vard kang aran Mark Zucker berg. Facebook iku sejatine minangka tugas akhir kuliahe kang uga digunakake minangka sarana kang go tetepungan marang mahasiswa Harvard Amerika. Saiki facebook malah dadi kawigatene wong akeh. Sejarahe facebook pancen manjila. Ing wektu 2 minggu sa wise dikepyakke, separo mahasiswa Harvard wis ndhaftar lan duwe account. Malah, kepara 4 sasi sawise dikepyakke facebook wis duwe 30 kampus ing jaringane. Mangerteni paedahe facebook, akeh investor sing duwe krenteg nuku. Keri dhewe, karo Yahoo, facebook diregani 1 milyar dolar, nanging Mark Zuckerberg nam pik. Sa wise panganyang saka yahoo iku, ora ana situs jejaring sosial sing bisa nandhingi facebook marang user. Taun 2007, ana tambah an 200 ewu account anyar sa ben dinane saka 25 yuta user aktif sing nggunakake facebook . Saiki facebook sing minangka media jejaring sosial uga wis sumebar ing Indonesia. Malah Indonesia minangka negara panganggo facebook sing paling akeh sawise Singapura. Cacah mau magepokan karo akehe wong tuwa, mudha-mudhi, pegawai, pejabat, uga pendhidhik kang padha gandrung marang face book. Wong tuwa utawa pendhidhik ngrasakake menawa facebook nduweni daya pangaribawa. Pangaribawa sing negatif, anak luwih akeh ngentekake wektu kanggo facebookan tinimbang sinau. Kang- 49
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 go ngarahake supaya panganggone facebook dadi positif, ora ana lupute menawa minangka wong tuwa utawa pendhidhik banjur ndadekake facebook minangka sarana pembelajaran. Kanthi iku diajab akeh paedahe tinimbang mudhorote. Apa wae sing bisa dilakoni kanthi rnigunakake face book rni nangka media pembelajaran? Ana akeh sarana utawa fitur-fitur facebook sing bisa dianggo kanggo nyengkuyung sarana pembela jaran. a. Face book Share. Fitur iki minangka dhasare facebook Ian bisa digunakake rninangka sarana kanggo mbiyantu pelajaran. Sapa wae bisa nge-share apa wae (tulisan cekak, link, gambar, video,lsp) marang kanca-kancane. Upamane, guru nulis sa wijing tembang banjur siswa diprentah ngomentari tembang mau. Kanthi mangkono, guru bisa mangerteni kemampuan siswane saka tulisan siswane. b. Face book Quiz. Saiki akeh quiz-quiz sing nyebar ingfacebook. Racake quiz sing digawe mung kanggo iseng. Fitur iki sejatine bisa dianggo quiz online. Guru bisa gawe quiz kang magepok an karo materi pembelajaran. Siswa banjur diarahke nggarap quiz sing ana ingfacebook. Face book Note. Kanthi sarana iki guru bisa narik kawigatene siswa supaya gelem diskusi turnrap bab/topik tartemtu. Guru cukup gawe note ing kana banjur nge-tag (-tag ki apa ya basa Jawane?). Siswa ngomentari banjur diteruske diskusi. d. Menehi alamat URL/Web sing ana gegayutane karo materi pembelajaran ing sekolah, sabanjure siswa ditugaske nyinau materi iku. Nalika ngepasi pelajaran, materi iku dirembug bareng-bareng. c. Paling ora ana patang tuladha kapigunan face book rninangka media altematif pembelajaran bahasa Jawa. Pemanfaatan facebook iki bakal narik kawigatene para siswa awit ing kana bisa sinau sinarnbi seneng-seneng. Paedah turnrap guru ana ing babagan jeja ringe. Upamane, saweneh guru bisa nge- add/submit kanca guru 50
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook liyane utawa dadi fans ing Persatuan Guru Kalimantan kamangka guru iku mapane ana ing Yogyakarta. Tundhone, kanthi facebook dheweke gampang ijol-ijolan informasi tanpa winatesan papan. Bokmenawa isih akeh piguna liyane sing bisa dicakake ingfitur fitur facebook. Kabeh mau gumantung tingkat kreativitase. Wondene, bab isif materi, kasumanggakake marang guru utawa miturut kebutuhane. Pungkasane, kabeh mung bali marang dhiri pribadine guru, gel em apa ora ngemonah IPI'EK kanggo kemajuane pembe lajaran. Yen gelem, pembelajaran bakal kasil, kasembadan. Siswa bakal pengin, krasan, Ian tuman melu pelajaran. Yen ora, pembe lajaran bakal stagnan, tegese mung mandheg utawa jalan di tempat. Sumangga kersa, kantun milih pundi ingkang dipunremeni. Maju menapa mandheg? Suwuk, Setu, 12 Juni 2010. 51
GURUKU JARKONI (BISA UJAR ORA BISA NGLAKONI) Sunardi Guru Bahasa Jawa SMK Muhammdiyah 2 Sleman Tembung guru yen dikeratabasa duwe teges digugu Ian ditiru. Digugu saka pocapane Ian ditiru saka tindak tanduke. Sadurunge ngomong luwih dhisik dipikir sing temenan. Aja ngan ti omongane mau nuwuhake bah kang ora apik kanggone para siswa. Tumindake semono uga, kudu bisa menehi patuladhan kang apik Ian bener marang siswa-siswane. Aja malah menehi patula dhan kang ora apik Ian ora bener marang para siswa. Mula unen unen Ajining dhiri gumantung ana ing lathi aja mung diujarake wae, nanging uga luwih becik dietrepake ana ing sadhengah papan Ian ing urip sa ben dinane. Guru ora mung kudu bisa ngomong ing sangarepe para siswa, nanging uga kudu duwe kapinteran, kapri gelan, Ian tumindak kang trep karo bah kang diwulangake. Dadi guru mono pancene ora gampang, semono uga dadi guru basa Jawa. Miturut peraturan Mentri Pendidikan Nasional (PERMENDIKNAS No 16 tahun 2007 bah Standar Kualifikasi Akademik dan Kompetensi Guru), guru kudu duwe pirang-pirang kom petensi kang magepokan karo bah kang bakal kanggo sanguning mulang. Kompetensi mau ing antarane: kompetensi pedagogik, kom petensi kepribadian, kompetensi sosiallan kompetensi profesional. Kuwajibane guru basa Jawa kang paling pokok Ian baku yaiku kudu bisa ngupaya supaya piwulangan basa Ian budaya Jawa bisa mujudake para siswa duwe kapribaden, unggah-ungguh Ian tata krama kang becik ana ing pasrawungan ing madyaning bebrayan 52
Sa king Gugon Tuhon Dumugi Fncebook agung ing tengah-tengahing masyarakat. Yen para siswa bisa duwe bab kaya kang kasebut mau, bisa diarani menawa guru mau wis bisa menehi panyumbang utawa sumbang sih kanggo masyarakat Ian bangsane. Kabeh piwulangan mau bisa kawujud manawa para guru basa Jawa bisa ngetrepake apa kang diomongake utawa bisa nin dakake apa kang diujarake ora mung jarkoni ( bisa ujar nanging ora tau bisa nglakoni). Ana utawa malah kepara akeh guru basa Jawa kang ora mangerti luwih-luwih bisa nglakoni marang bab kang diwulangake marang siswane. Caritane para sepuh biyen nalika entuk wuiangan basa Jaw a, guru kang menehi piwuiangan pancen temen-temen nduweni ngilmu bab basa Ian budaya Jawa. Ngilmu bab nembang maca pat, nulis aksara Jawa, Ian bab kang ana gandhengcenenge karo basa Ian budaya Jawa kang bisa diendeiake kanggo menehi piwuiang marang para siswa, kaiebu uga duwe cara-carane muiang. Mula ora mokal menawa para siswa anggone nampa piwuiangan uga temen-temen sana jan guru kang menehi piwuiangan mau II disipiin ilmull -ne dudu saka basa Jawa. Bab kay a mengkono mau kasunyatan uga isih akeh katemok ake ing pasinaon basa Jawa ing wektu iki. Ana ing tiatah Sieman wae isih akeh guru kang II disiplin ilmull -ne dudu basa Jawa nanging mulang basa Jawa, maiah guru mau kadhangkala dadi sumbering pitakonan Ian sumbering ilmu kanggo guru liyane kang maiah duwe II disiplin ilmull basa Jawa. Bab kang ditakokake maneka warna. Saka bab tembang macapat, geguritan, nulis Jawa, Ian Iiya Iiyane, amarga para guru basa Jawa saiki isih akeh kang durung nguwasani bab-bab kuwi mau. Isih akeh guru basa Jawa kang durung bisa nembang maca pat nanging geiem ora gelem kudu menehi piwuiangan nembang macapat.Saupama bisa ya mung bisa-bisanan wae.Bisa nembang sak tembang wae wis Iuwung sanajan kanthi swara kang biero Ian ora pas karo titiiarasing tembang, kang baku mung bener poca pane. Kuwi mau ya wis Iuwung tinimbang ora bisa nembang ma ca pat babar bias. 53
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan BahasaJawa Tahun 2010 Bab nuiis Jawa uga perlu dadi kawigatene para guru basa Jawa. Nulis Jawa nate digladhekake kanggo para guru nalika ana pakumpulan guru basa Jawa. Guru kang rawuh banjur diwenehi garapan nuiis aksara Jawa. Kasunyatane guru kang rawuh mau isih akeh, kepara meh kabeh anggone nggarap mau ora bener. Kuwi mau mung conto satleraman bab kang kudu tenanan dadi kawigatening para guru basa Jawa. Yen guru basa Jaw a mau ora bisa nembang, macapat, nuiis aksara Jawa, Ian nggawe ka rangan bokmenawa kalebu bab kang ora ketok Ian ora dimanger teni dening wong liya yen guru mau ora bisa nembang maca pat, nulis aksara Jawa Ian ngarang. Ananging yen guru mau ora bisa basa Jawa kanthi ngetrepake unggah-ungguh basa kang bener lan pener, iki kalebu bab kang bisa didelok lan dimangerteni de ning wong liya. Nalika guru mau salah anggone ngetrepake tembung kang ora bener lan pener, mula kadhang kala banjur tuwuh pitakonan ing tengahing masyarakat 11 guru basa Jawa kok ora bisa basa". Ukara: II Nyuwun pangapunten menawi kula kumawantun jumeneng won ten ngarsa panjenengan ... ", kerep diucapake dening para guru basa Jaw a nalika nganakake patemon guru basa Jawa (MGMP basa Jawa). Nalika ngucapake mau kanthi manteb kaya-kaya apa kang diucapake mau wis bener lan pener. Ananging yen ditlesih jebule ana tembung kang miturut undha-usuking basa Jawa ora pas. Tembungjumeneng kang kudune kanggo menehi rasa kurmat marang wong liya malah dietrapake kanggo awake dhewe. Kakurangan-kakurangan mau aja banjur ndadekake para guru basa Jaw a banjur nglokro utawa ora duwe greget kanggo mulang para siswa. Nanging kudu malah dadiya pecut supaya guru basa Jawa dadi sansaya tumemen lan sengkut anggone menehi piwu lang marang para siswa. Amarga kakurangan-kakurangan mau isih bisa ditutupi dening para guru basa Jaw a menawa para guru bas a J awa mau isih gel am golek tam bah ilmu, gel em kumpul karo kanca-kancane padha dene guru basa Jawa, ya ing papan kono mau minangka salah sijining papan kang trep kanggo ngasah lan 54
Saking Gugon Tuhon Dumugi Fnccbook nambah wawasan Ian ilmune para kadang guru basa Jawa. Upa mane melu gladhen maca pat, pranatacara Ian liya liyane ing padhe pokan-padhepokan utawa sanggar-sanggar kang wus akeh sumebar, luwih-luwih ing tlatah kutha Ngayogyakarta. Paribasane kaya lading kang kerep diasah, sanajan kerep di enggo ya tetep landhep. Semono uga guru basa Jawa angger isih gelem ngasah wawasane ya bisa nduweni wawasan kang landhep kanggo tambahan sangu anggone menehi wulang wuruk marang para siswa. Nanging yen guru mau wus rumangsa cukup wawasane Ian ora gelem maneh golek tambahan ilmu, mula aja gegedhen pang arep-arep yen piwulangan basa Jawa kang akeh ngemot pitutur luhur iku bakal sansaya ngrembaka. Beja-bejane piwulangan basa Jawa kang ngemot pitutur luhur mau bisa ilang tanpa tilas. Mula ya ora gumun menawa isih ana sekolah-sekolah kang duwe pang anggep yen pasinaon basa Jaw a mau mung kanggo genep-genep. Duwe "disiplin ilmu" utawa ora duwe mono jan-jane mung kanggo sarat adminitrasi wae. Kang luwih baku utawa pokok guru mau bisa Ian gelem mulang sarta duwe wawasan ilmu bah kang ana gegayutane karo basa Ian budaya Jawa. Sakliyane kuwi uga kudu duwe "komitmen" marang urip Ian lestarine budaya Ian basa Jawa. Urip Ian lestarine basa Ian budaya Jaw a iku uga gumantung ana ing awake dhewe minangka gura basa Jawa. Tulisan iki ora nduweni karep ngguroni marang sapa wae luwih-luwih marang para kanca guru basa Jawa. Nuwun. 55
TASIH PANTES SINEBAT TIYANG JAWI? Arif Purwanta Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Tempel Masyarakat Jawi menika masyarakat ingkang nginggilaken budayanipun, amargi menawi dipuntaliti budaya Jawi menika budaya ingkang adiluhung. Tegesipun, budaya Jawi menika nge mot pitutur ingkang sae sanget tumraping Iampah agesang won ten ing aiam donya menika, menawi tiyang Jawi kersa angiam pahi. Kathah sanget pitutur ingkang awujud piwucallisan kadosta gugon tuhon, is bat, bebasan Ian sanesipun, menapa dene piwucai ingkang awujud tulisan won ten ing serat-serat Jawi, kadosta Serat Wuiang Reh, Serat Bima Suci, Serat Sasana Sunu Ian sanes-sanes ipun. Kangge tuiadha, ing ngandhap menika kaserat tembang Kinan thi ingkang kapendhet saking Serat Wulang Reh, yasanipun Susu hunan Pakubuwana IV : Padha gulangen ing kalbu, Ing sasmita amrih lantip, Aja pijer mangan nendra, Ing kaprawiran den kaesthi Pesunen sariranira, Sudanen dhahar Zan guling. Saking tembang menika saged dipunpendhet pituturipun tum rap siswa ingkang nembe nindakaken pawiyatan won ten ing seko- 56
Sa king Gugon Tuhon Dumugi Facebook lah. Pitutur menika antawisipun menawi dados siswa kedah kersa nglampahi prihatin supados saged dados siswa ingkang lantip utawi pinter. Wujud prihatin menika dipungambaraken kadosta tiyang ingkang kersa ngirangi sare Ian wekdalipun kangge sinau wonten wayah dalu. Ugi siswa kedah kersa ngirangi dhaharipun utawi remen nindakaken siyam, amargi kanthi siyam menika saged meper hawa nepsu ingkang ngajak dhumateng bab ingkang kirang sae. Ananging menawi mboten kiyat nindakaken siyam saged kanthi ngirangi anggenipun jajan wonten ing sekolah, saengga artanipun saged kangge mundhut buku pelajaran sekolah. Ananging menawi dipunpirsani jaman samenika para siswa sekolah sami wegah sinau wonten dalem, kathah wekdalipun namung kangge dolan kaliyan rencang-rencangipun. Kathah para siswa ingkang kagungan pe manggih menawi mboten saged nggarap tugas wonten sekolah menika sam pun bab ingkang umum Ian rencangipun kathah. Me nawi dipunpirsani ugi siswa sekolah menika mboten saged ngam pet luwe utawi ngelih saengga menawi wekdal ngaso menika ka thah sanget siswa ingkang jajan wonten kantin sekolah, senadyan piyambakipun mboten gadhah buku pelajaran amargi artanipun namung kangge jajan. Saupaminipun sedaya siswa menika kersa nindakaken pitu tur kados ing pethikan tembang menika temtu kemawon tiyang Jawi menika mboten wonten ingkang bodho. Kala wau menika namung secuwil saking tuladha gamba ranipun jaman samenika, ingkang saged mbuktekaken menawai tiyang Jawi samenika sampun nilar utawi ical jawinipun. Ing ngan dhap menika tuladha sanesipun ingkang samangke saged mang suli pitakenan menapa awakipun piyambak menika tasih pantes sinebat tiyang Jawi : 1. Standing Party Standing party menika sawijining acara ingkang dipun wontenaken nalikanipun tetiyang ngaturi para tamu umumipun wonten ing acara tasyakuran. Estunipun standing party menika mboten ajaranipun masyarakat Jawi, namung jaman samenika 57
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan BahasaJawa Tahun 2010 kathah sanget tiyang Jawi ingkang nindakaken acara menika. Para tamu dipunaturi rawuh wonten dalem utawi gedhung, wonten mrika sampun kacawisaken pasugatan ingkang kathah, nanging mboten dipuncawisaken kursi kangge palenggahan, saengga mena wi tamu ingkang rawuh ngunjuk saha dhahar kedah jumeneng. Menawi dipunpirsani masyarakat Jawi jaman rurniyin sampun paring pitutur menawi tiyang ingkang nembe dhahar menika won ten tata kramanipun, antawisipun mboten pikantuk dhahar si nambi jumeneng, mboten pikantuk dhahar sinambi gineman, dha har mboten pikantuk kecap, Ian sanes-sanesipun. Menawi dipun pirsani wonten standing party menika para tamu dhahar kanthi jumeneng saha sinambi pangandikan kaliyan tamu sanesipun. Bab kala wau menika saged kangge mbuktekaken menawi tiyang Jawi samenika sampun kecalan tata krama nalika nindakaken dha har. Kathah tiyang ingkang ngawontenaken standing party menika pawadan supados ngirit papan saha wekdalipun, anamung mho ten nggatosaken menawi bab menika saged ngrisak budaya saha tata karma masyarakat Jawi ingkang adiluhung menika. 2. Basa Jawi Mboten Dados Bahasa lbu Tumrap Lare Jaman samenika menawi dipunpirsani wonten masyarakat angel sanget dipunpanggihi lare alit ingkang saged matur mawi basa Jawi. Kahanan menika amargi Iare nalika saking bayi, kaliyan tiyang sepuhipun mboten dipunwucai matur rnigunakaken basa Jawi, ananging nalika bayi Iare sampun dipunwucal kaliyan tiyang sepuhipun rnigunakaken bahasa Indonesia. Umurnipun aiasan ipun kathah tiyang sepuh ingkang lingsem menawi putranipun matur kanthi basa Jawi, Ian Iangkung mongkog manawi putra nipun anggenipun matur mawi bahasa Indonesia, senadyan page sanganipun wonten dusun. Basa Jawi kaanggep basa ingkang ndesa Ian ketinggaian jaman. Leresipun manawi dipunpanggalih Iare mboten sisah dipun wucal matur mawi bahasa Indonesia sampun saged piyambak mbenjang menawi sampun sekoiah, amargi wonten sekoiah ba sanipun migunakaken bahasa Indonesia. Kanthi kahanan menika 58
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook mboten maiben manawi saya dangu basa Jawi menika badhe dados basa asing won ten ing tanah Jawi, amargi mboten won ten generasi ingkang migunakaken basa Jawi menika. 3. Icalipun Dolanan Tradisional Jawi Jaman rumiyin menawi sonten lare-lare wonten padhusunan sami dolan wonten ing latar griya. Dolananipun kathah sanget jinisipun, kadosta sepak sekong, dhakon, jelumpet, yeye, cublak cublak suweng. Kawontenan menawi son ten ing jaman samanten gayeng sanget, saengga antawisipun para lare sami tepang Ian sami rukun. Ananging jaman samenika arang san get sipunpang gihi kahanan makaten. Samenika lare mboten nate dolanan sesa rengan amargi wonten griya sampun kacawisaken dolanan ing kang modem kadosta play station, game, tontonan film anak-anak wonten siaran televisi. Kadosipun dolanan tradisional sampun kecalan pemainipun ing jaman samenika. Kahanan mekaten mriha tosaken sanget menawi tiyang sepuh mboten kersa paring piwucal dolanan kala wau dhumateng larenipun. Manawi katerasaken, samangke dolanan tradisional menika kantun sera tan saha nami kemawon wonten ing kamus basa Jawi. 4. Icalipun Jajanan Tradisional Jawi Jajanan tumrapipun lare menika bab ingkang paling ngre menaken. Umumipun sadaya lare remen jajan, anamung jajanan samenika sam pun ben ten kaliyan jajanan jaman rumiyin. Y angko, gethuk, enten-enten, cemplon, legendar, Ian sanes-sanesipun sam pun awis-awis dipunpanggihi won ten ing warung. Samenika ing kang wonten citato, pang-pang, nabati, potato, Ian sanes-sanes ipun ingkang wungkusipun sae sanget saengga ngremenaken para lare. Jajanan tradisional sampun kasingkir wonten pasar, amargi sampun mboten kathah tiyang ingkang kersa mundhut. Menawi wonten lare ingkang jajan jajanan tradisional kaanggep cah ndesa. Kahanan menika mrihatosaken sanget, margi ing sa mangke njalari jajanan tradisional menika badhe ical saking tanah Jawi menika. Ing tembe wingkingipun nasibipun jajanan tra- 59
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 disional mesthi kemawon sami kaliyan dolanan tradisional na mung kantun seratan nami wonten ing kamus basa Jawi. Kanthi kawontenan makaten kala wau, temtu kemawon nda dosaken prihatining manah tumraping tiyang Jawi ingkang kersa menggalih budaya Jawi ing;kang adiluhung menika. Tuwuh pita kenan wonten ing manah menapa pantes kula panjenengan me nika kasebat tiyang Jawi won ten kahanan menika. Sebatan tiyang Jawi ingkang kagungan etika saha tata karma ingkang inggil meni ka sam pun luntur won ten diri pribadinipun tiyang Jawi. Sebutan ingkang pas bokmenawi wong Jawa kang ilang jawane menika leres tumrap pribadi tiyang Jawi samenika. Salajengipun menapa purun menawi tiyang Jawi kasebat makaten? Wangsulanipun guman tung dhiri pribadi piyambak, menawi ikhlas kanthi kawontenan makanten temtu kemawon namung cuek lan mboten peduli. Nanging menawi tiyang Jawi menika tasih kersa nyepengi ajining dhiri temtu kemawon bakal kersa nglestantunaken budhaya saha tata karma ingkang adiluhung menika. Senadyan awrat sanget nanging bab menika dados tanggel jawab kula panjenengan seda ya dados tiyang Jawi. Pramila tiyang Jawi kedah kersa paring piwucal dhumateng para putra wonten ing dalem babagan tata krama saha budaya Jawi menika. Ugi wonten ing sekolahan kedah kagungan kurikulum ingkang isinipun saged kangge ngles tantunaken budaya Jawi menika, ing pangajab budaya Jawi ing kang adiluhung menika saged lestantun Ian saged dipunpang gihi ing sadhengah papan ing tlatah Jawi Ian sadhengah wekdal samangke. 60
ANCASE SERTIFIKASI GURU WIS NALISIR Irma Asrining Cahyorini Guru Bahasa Jawa SMKN 1 Depok Sleman Sertifikasi guru nduweni ancas kanggo ningkatake profesio nalisme guru kang diajab bisa uga ningkatake mutu pendhidhikan ing nagara kita kang isih dianggep keri adoh karo negara-negara liyane. Tujuwan kay a mangkono iku apik banget yen bisa kelakon, malah-malah bisa njunjung mutu pendhidhikan Ian tundhone pendhidhikan ing Indonesia ora kalah karo bangsa liya. Iku keku dange wong akeh. Yen dilakoni kanthi prasaja mesthi kabeh mau bisa kasembadan kanthi sae miturut palilahe Gusti Allah. Saiki, sertifikasi mono kaya-kaya mung mujudake iming-iming sing bisa ditegesi undhaking gaji tumrap guru kang bisa nyemba dani, kanthi maneka wama cara. Parandene, ancas sing samaune supaya bisa dadi guru kang profesional malah dadi badhar. Guru mung kepengin undhaking gaji. Anggepe, kanthi lulus sertifikasi guru otomatis dianggep minangka guru kang profesional kejaba uga ndadekake uripe luwih sejahtera awit anane tunjangan tam bahan kang gedhene tikel karo gaji pokok mau. Eman dumadi wolak waliking kasunyatan. Guru luwih mbujung undhaking gaji; dudu undhaking profesionalitas. Mula rekadaya, kang pamrihe bisa nglu lusake sertifikasi dilakoni. Kabeh sauger bisa ngundhakake poin. Salah sawijine perangan kang dibiji nalika guru ngusulake portofolio sertifikasi, yaiku sertifikat diklat, piagam, Ian tung galane. Sertifikat Ian piagam iku mau duwe poin kang akeh, tur ya gam pang golek-golekane angger gelem sregep melu "ndhaftar" 61
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 seminar. Pamarentah duwe panemu, guru bisa dianggep profe sional manawa asring melu pendhidhikan Ian gladhen ing bidhange. Uga asring melu forum ilmiah utawa seminar. Kabeh mau bakal ningkatake pain biji kang bakal diduweni. Mula sertifikat diklat apadene piagam akeh digoleki para guru kanthi maneka cara. Ka dhang kala ana kang mung melu ndhaftar dadi pasarta, nanging ora melu seminare. Pamrihe mung supaya antuk sertifikate. Iku jenenge tegel ngapusi awake dhewe. Tumindak culika ngapusi nagara. Fenomena mau, bisa diparibasake kaya thukule jamur ing mangsa rendheng. Cocog karo akehe bebadan kang ngadani seminar utawa workshop kanggo ningkatake profesionalisme guru uga kanggo mbiyantu para guru bisa nambah poin portofolio. Tundhone, murih bisa lulus sertifikasi. Kang dadi pitakonan, se minar mau legal apa mung saanane wae. Ana saperangan bab kang narik wigati, nyalawadi, Ian beda karo padatan program sertifikasi guru sadurunge. Gegambarane kaya ing ngisor iki. Para guru saiki padha ora ngeman ngetokake ragad dhewe kanggo melu seminar. Bab iki nganeh-anehi amarga mbiyen nalika program sertifikasi guru durung diadani, biasane padha owel yen ditugasi melu seminar, apa maneh kudu mbayar dhewe. Gandheng padha owel, Guru Tidak Tetap (CIT) banjur asring ditugasi saka sekolah. Kabeh mau kudu tetep dilakoni minangka kawajibane GTT. Kamangka, asile lumayan, saliyane tambah ngelmu kang mumpangati Ian sertifikat minangka pasarta diklat, uga antuk sangu saka sekolah Ian saka instansi penyelenggara, sanajan ora sepiraa. Satemene pihak sekolah uga asring nawakake marang para guru supaya melu, nanging amung saperangan guru wae kang gelem melu, akeh-akehe ora gelem kanthi alesan kesel, suwe ning gal kulawarga Ian sapanunggalane. Ananging saiki padha golek kagiyatan-kagiyatan seminar kanthi ngetokake ragad dhewe. Apa jeneng ora ngowah-owahi adat. Ana maneh, akeh panitya seminar kang nganggep yen kagi yatan kang diadani kuwi asipat tingkat nasional utawa malah 62
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook intemasional. Mbokmanawa kanthi ancas supaya sertifikat kang diwetokake bisa nduweni poin Iuwih gedhe. Mbokmenawa uga, supaya narik kawigaten para guru saengga akeh kang meiu kagi yatan kasebut. Kamangka, kriteria seminar nasionai kuwi ora cetha, apa kudu nekakake pembicara kang kondhang, saka jaban rangkah, apa pasartane kang kudu saka pirang-pirang propinsi. Perlu dicethakake apa saben uwong utawa Iembaga kuwi ndu weni hak nyebut kagiyatane asipat nasionalf intemasionai sanajan panityane amung asipat Iokai Khanti pamupu seminar kang uga amung guru-guru ing sacedhaking papan sakupenge seminar kasebut. Lumrahe panitya seminar njanjeni poin-poin kang Iumayan gedhe tumrap sertifikat seminar kang diwetokake, sanajan kagiyatane kuwi amung di adani sadina utawa rong dina, utawa maiah mung sajam rong jam. Sajatine mono kang wenang nemtokake poin ya mung asesor. Kuwi mau bab-bab kang nganeh-anehi kang bisa katitik saka semi nar-seminar kang saiki akeh diadani. Wis mesthine para asesor sertifikasi guru kudu bisa rnilih Ian milah: endi kang bener panye Ienggaraane kagiyatan kuwi Ian endi kang kurang trep. Kajaba kuwi kang perlu digatekake, yaiku anane dokumen paisu kaya ta sertifikat kasertaan guru ing sajroning forum ilmiah. Kabeh mau kasababake saka adrening guru kepengin Iulus saengga geiem migunakake cara apa wae, kaya ta malsu dokumen portofolio. Kudune sistem sertifikasi guru ngliwati uji profesionaiitas utawa praktik, ora mung liwat lampiran dokumen portofolio.Uji profesionalitas kang dikarepake ing kene ditemtokake saka carane mulang, carane interaksi karo siswane, Ian wawasan ing bidhange. Manawa sertifikasi guru amung liwat lampiran dokumen porto folio, kanthi gampang guru mau anggone gawe, malah bisa uga kanthi tumindak culika. Kanggo antuk sertifikat guru, para guru malah akeh kang padha nglirwakake tugas bakune, mulang. Ka dhangkala kuwajibane mulang digampangake kanggo ngeboti seminar, workshop, utawa pelatihan. Kajaba iku, yen mung perlu dokumen portofolio, guru kang nduweni masa jabatan luwih 63
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 suwe, guru golongan sepuh, bisa kalah karo guru anyar kang pe ngalamane kurang. Tundhone, guru kang nduweni pengalaman kudu saingan karo guru kang isih anyar kanggo antuk sertifikat. Nanging manawa sertifikasi guru liwat uji profesilitas utawa prak tik kang diadani dening ase:oor, mesthi bakal bisa dinyatakake sepira adohe profesionalitas guru sajroning mulang. Manawa iki temen temen dilakoni, bisa dipesthekake guru kang oleh sertifikat iku mesthi guru kang nyata-nyata profesional. Kanthi mengkono tuju wane sertifikasi guru ora nalisir saka paugeran. 64
GLOBALISASI LAN MODHERNISASI AWEH PANYENGKUYUNG SURUTING BASA JAWA Wiwik Lestari Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Sleman Bab kang njalari diadani kegiatan "Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a" dening Baiai Bahasa, kang diwiwiti tang gai23 Mei 2010 kepungkur yaiku (1) fungsi basa Jawa kang saya susut, (2) panganggone basa Jawa kang sangsaya arang, (3) ung gah-ungguh basa kang sangsaya ilang, (4) ungkapan idiomatik kang sangsaya arang. Ewasemono, ana bab kang gawe mongkog, yaiku, sepisan, ing tlatah Daerah Istimewa Yogyakarta, Jawa Tengah, Ian Jawa Timur, basa Jawa ditetepake minangka muatan Iokai (mulok) wajib kanggo siswa SD Ian SMP. Maiah, wiwit taun ajaran 2005/2006 Pemerintah Propinsi Daerah Istimewa Y ogyakarta, Propinsi Jawa Tengah netepake basa Jawa minangka muatan Iokal wajib ing SMA/SMK/MA. Kanthi mangkono kaajab bisaa dadi sarana kanggo nglestarekake budaya J awa, ngrembakakake budi pekerti tumrap para siswa. Kapindho, panganggone basa Jawa kang uga diprangguli ing upacara tradhisional, upamane mante nan, Ielayu, supitan. Kanthi mangkono, kabukten yen basa Jawa isih tetep digunakake kanggo wawan gunem/komunikasi kang asipat resmi. Fungsi Basa J awa Sangsaya Susut Fungsi basa dhaerah kalebu basa Jawa wis dirumusake ing Seminar Bahasa Nasional nalika tanggal 25-28 Februari 1975, yaiku (1) lambang kebanggaan dhaerah, (2) lambang identitas dhaerah, (3) alat perhubungan masyarakat dhaerah, (4) pendu- 65
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 kung bahasa nasional, (5) basa pengantar ing sekolah, uga (6) alat pengembangan Ian pendukung kebudayaan. Manut Hasan Alwi, kanggo mangerteni kedudukan basa dhae rah bisa dipigunakake pamawas (1) basa dhaerah minangka sarana komunikasi kanggo para penutur saka kelompok etnik kang padha, (2) basa dhaerah gayutane karo basa Indonesia. Fungsi basa dhae rah kang gegayutan karo basa Indonesia, yaiku 1. 2. 3. basa dhaerah minangka panyengkuyung basa nasional, basa dhaerah minangka basa pengantar ing sekolah dasar, basa dhaerah minangka sumber kebahasaan kanggo ngrem bakake basa Indonesia, basa dhaerah minangka pelengkap basa Indonesia ing peme rintahan dhaerah. 4. Fungsi basa Jawa minangka lambang kebanggaan dhaerah sangsaya susut. Ing acara "Uya Kuya" kang disiarake SCIV, ana sawijining pawongan kang ngaku manawa dheweke iku wong Batak. Nalika dihipnotis (pancen disengaja) pawongan mau kanthi lancar blaka manawa dheweke iku asale saka Y ogyakarta. Wong Jaw a kang makarya ing sanjabane tanah Jawa mesthi ne duwe iketan batin kang kuwat marang tanah Jawa, bumi ke lairane. Apa amarga wus manggon ing dhaerah liya mataun-taun banjur lali? Wong Jaw a aja nganti ninggalake "Jawa"ne. Jaw a iku ora mung katitik saka basane, nanging uga saka suba-sita, ung gah-ungguh. Ing acara "Pelatihan Penulisan Basa Jawa" dina Ming gu tanggal6 Juni kepungkur, Triman Laksono, ngandharake mana wa piyambake mongkog banget marang publik figure (artis) kang tetep bisa njaga "Jawa"ne. Nafa Urbach (saka Magelang), Titik Puspa, Ian Siti Hardiyanti Rukmana (Mbak Tutut) bisa dadi tula dha. Wis dadi wong kang kondhang wae ora ninggal "Jawa"ne. Wong Jawa kudu nduweni rasa isin manawa diarani ora "Nja wani" . Aja malah isin manawa diarani kuna, ndesa, ketinggalan jaman, ora gaul, lsp" . 66
Saking Gugon Tuhon Dumugi Fncehook Fungsi basa Jawa minangka basa pengantar ing sekolah wis ilang kaganti basa Indonesia. Basa Jawa amung digunakake kang go basa pengantar ing Pembelajaran basa Jawa tingkat SD, SMP, SMA/SMK/MA kang wis ditetepake minangka muatan lokal wa jib. Panganggone Basa Jawa Sangsaya Arang Manawa ditlusur saka urutan kang paling cendhek, yaiku klu warga, cetha manawa para ibu mudha jaman saiki ngajak wawan gunem marang putrane kang isih balita (bawah limang taun) mi gunakake basa Indonesia. Kahanan kasebut mbok menawa ora mung ana kutha, nanging uga ing padesan. Bocahe Jaw a, nanging basane ibu basa Indonesia. Ing tembe nalika bocah kasebut mlebu sekolah mesthi wae gawe repote bapak/ ibu guru, mligine guru basaJawa. Ing sekolah-sekolah uga ora ana bedane. Siswa manawa gu neman karo kanca-kancane uga migunakake basa Indonesia malah kacampuran uga basa asing. Mula kanggo ngawekani bab kasebut, Pemerintah Kabupaten Sleman netepake dina Setu mi nangka "Hari Bahasa Jawa". Kabeh sekoiah Ian instansi Pama rintah ing lingkungan Kabupaten Sieman diprayogakake migunak ake basa Jawa. Program kasebut ora bakai kasil tanpa panjurung saka siswa, guru, Ian karyawan. Ing masarakat, panganggone bas a J awa uga sangsaya arang. Acara rapat Karang Taruna, PKK, Koprasi, Dasawisma, Ian liya liyane migunakake basa Indonesia. Malah kang Iuwih menyuh ake para mudha wiwit apatis marang basa, sastra Ian budaya Jawa. Jawa iku kuna, Jawa iku ndesa. Pancen jaman globalisasi Ian mo dhernisasi nengenake samubarang kang sarwa maju. Nanging maju ora ateges kudu ninggalake tradhisi. Jepang Ian Cina klebu negara maju kang kasil njaga tradhisine. Ya gene wong Jawa ora bisa? Unggah-Ungguh Basa Sangsaya Ilang "Le, a yo kondur dhisik!" mangkono pangajake sawijining ibu marang putrane kang isih sinau ana ing sekolah dasar (SD). Ukara 67
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan BahasaJawa Tahun 2010 kasebut senajan unggah-ungguhing basa luput, nanging mratan dhani manawa isih ana saperangan masarakat Jawa kang paring tuladha bab unggah-ungguh marang putra-putrane. Nanging, kasunyatan ing masarakat, mligine tumrap bocah cilik Ian nom-noman, akeh kang wis padha ora bisa ngecakake unggah-ungguh basa kanthi trep. Malah, kepara mung bisa migu nakake basa Jawa ngoko wae. Guneman karo kanca, wong tuwa, utawa simbahe ora ana bedane. Anane basa Jawa dilebokake mi nangka muatan lokal wajib ing SD, SMP, SMA/SMK/MA mujud ake salah sawijining cara kanggo ngawekani unggah-ungguh basa Jawa kang sangsaya ilang. Ungkapan Idiomatik Wis Arang Dianggo Simbah weling, "Besuk yen kowe wis kasil, mulya uripmu, aja lali karo kahanan kiwa tengenmu", aja kaya "Kacang ninggal lanjaran". Tuladha kasebut salah sawijining idiom Jawa kang asring digunakake ing wawan gunem padinan. Idiom Jawa sejati ne bisa kanggo ngarani utawa nengeri wong kang tumindake becik utawa ala. Tetembungane digawe luwih alus supaya ora gawe seri king ati. Umume tembung kang kanggo pepindhan, yaiku araning kewan, barang tetuwuhan. Kang kalebu idiom Jawa, yaiku, (1) be basan, (2) paribasan, (3) saloka, (4) tembung entar, (5) kerata basa,lsp. Wong Jawa ing jaman saiki wis arang banget migunakake idiom. Mbok menawa generasi tuwa isih tepung Ian mudheng karo idiom Jawa, mung wae wis ora digunanake ing wawan gunem padinan. Apa maneh generasi mudha? Tepung wae ora, kepriye anggone arep ngetrapake ing padinan? Basa kang digunakake para mudha ing jaman saiki luwih praktis. Ngarani wong kang tumindak ora becik ora wigah-wigih. Apa maneh kok nganggo pepindhan utawa mbandhingake? Tuladha liyane, yaiku (1) digugu Ian ditiru, (2) jaman edan, yen ora edan ora keduman, (3) ngono ya ngono ning aja ngono, (4) sakarepmu, (5) gugur gunung, (6) tut wuri handayani, (7) lengser keprabon madeg ratu, (8) jer basuki bawa bea, (9) niteni, nirokke, nambahi, (10) gemi, setiti, ngati-ati. 68
GUGON TUHON: PITUTUR SINANDI, ING UKARA KANG ORA TINEMU NALAR Abdul Afif Rosyidi Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Mlati, Sleman Kabudayan Jawa ana yaiku wiwit Jawa kuwi ana. Kabuda yan kuwi bakalan terus ana yen wong Jawa kuwi isih ana. Salah sawijine kabudayan Jawa yaiku wong Jawa wiwit jaman biyen percaya marang mitos utawi dongeng sing durung mesthi bener Ian orane, tuladhane Gugon Tuhon. Kabudayan iki wiwit biyen nganti saiki isih diugemi dening saperangan wong Jawa. Apa ta gugon tuhon kuwi? Gugon tuhon saka tembung Gugu + an sing ateges percaya marang kadayaning liyan utawa miturut marang pitutur Ian tuhu +an sing tegese setya, mantep, utawa temen (Poer wodarminta, 1939:116). Dadi gugon tuhon bisa ditegesi ngandel marang prakara sing dianggep duwe kadayan ngungkuli kodrat, nanging sejatine ora ana (Poerdarminta, 1939:1954), kamangka yen dikaji utawa di teliti maneh apa sing dianggep ora mlebu nalar sejatine duwe pitutur utawa piwulang sing mlebu nalar. Gugon tuhon kaperang dadi 3 (Subalidinata: 1968:16) yaiku gugon tuhon salugu, gugon tuhon kang isi pitutur sinandi,lan gugon tuhon kang kalebu pepali utawa wewaler. Sing kapisan yaiku gugon tuhon salugu yaiku gugon tuhon kang mirip karo crita utawa dongeng kuna, tuladhane bocah sukerta. Bocah sukerta yaiku bocah sing tansah katiban apes mula kudu diruwat yaiku ditanggapke wayang kanthi lakon Amurwakala, supaya ora dipangan Bathara kala. Tuladha bocah sukerta yaiku bocah uger-uger lawang, kembang 69
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 sepasang, kedhana-kedhini, ontang-anting, sendhang kapit pancuran, pancuran kapit sendhang, Zan liya-liyane. Kapindho, gugon tuhon kang isi pitutur sinandi yaiku gugon tuhon sing isine pitutur utawa piweling sing sinandi. Gugon tuhon iki isine piwulang sing kudu dijarwakake. Titikane kanthi tern bung ora ilok utawa aja. Tuladhane aja ngidoni sumur, mundhak suwing lambene, aja lungguh banta!, mundhak wudunen, ora ilok nyelehke lading diedegake, ora ilok wong ngandhut lungguh tampah, ora ilok nyapu bengi, aja mbuwang uwuh aneng Iongan, ora ilok nyapu diendheg ana tengah Iawang, ora ilok ngandhang kebo ana ing njero omah, Ian liya-liyane. Katelu, gugon tuhon kang kalebu pepali utawa wewaler. Gu gon tuhon iki wujude pitutur sing wujude wewaler. Yen nerak gugon tuhon iki bakal nampa kedadean sing nganeh-nganehi. Tuladhane wong-wong kang manggon ing desa Klepu (kulon Yogyakarta) ora kena nanggap wayang kulit, mergane jaman biyen yen ana wong Klepu nanggap wayang sawise mesthi mati, ana uga sing omahe kagrudug watu nanging ora ana wong sing balangi, wong ora katon. Miturut ngelmu filsafat, anane gugon tuhon bisa didelok saka aspek Ontologis, epistimologi, Ian aksiologis. Miturut aspek ontologis gugon tuhon iku minangka kawruh sing ora tinemu nalar (ora rasionai), maksude ora ana sangkutpaute antarane gugon tuhon karo akibat saka nerak gugon tuhon kuwi. Tuladahane yaiku ukara aja ngidoni sumur, mundhak suwing Iambene. Ana ing ukara kuwi ora ana gandheng cenenge utawa ora tinemu naiar antarane Iambe suwing karo ngidoni sumur. Nanging sejatine ukara kuwi nduweni pitutur sinandi kang tinemu naiar, yaiku aja ngidoni sumur mer gane sumur kuwi banyune dianggo masak, ngombe, umbah-um bah, Ian liya-liyane. Saupama diidoni mundhak reged, apa maneh yen wong kang ngidoni duwe penyakit kang bisa nuiar sarana idu mau. Yen katilik saka aspek epistimologi, gugon tuhon kuwi di omongke bener merga saka asiling cipta, rasa Ian karsa. Maksude gugon tuhon kuwi tinemu nalar merga diwedhar kanthi logika. 70
Saking Gugon T uhon Dumugi Fncebook Mergane kayata kang mau dikandhake yen gugon tuhon kuwi ora tinemu nalar, nanging yen dilogika gugon tuhon kuwi ana benere. Saka aspek aksiologis gugon tuhon kuwi nduweni paedah mi nangka ngelmu pitutur sing ndadekake wong Jawa luwih becik tumindake kanthi tembung Ian ukara gugon tuhon. Mergane gugon tuhon sing minangka paugeran sing ora katulis kuwi, ndadekake wong Jawa nalisir saka tumindak sing ora becik, kayata ngidoni sumur. Kayadene wis dibabar ing ngarep, yen gugon tuhon kuwi minangka pitutur sinandi sing kayane ora tinemu nalar, naging sejatine minangka pitutur luhur sing bisa tinemu nalar. Ing ngisor iki saperangan tuladha gugon tuhon sing di jarwakake kanthi logika. Saliyane ukara Aja ngidoni sumur, mundhak suwing lambene 1. Aja lungguh bantal, mundhak wudunen Mergane bantal kuwi dienggo ajang sirah, saru yen banjur dilungguhi. 2. Ora ilok nyelehke lading diedegake Mergane mbabayani yen nyelehke lading diedegake, yen ana sing nyampar mundhak cilaka. 3. Wong ngandhut lungguh tampah, ora ilok Mergane ora pantes ana wong meteng lunguh ing tampah tur saru, mergane tampah kuwi dudu papan kanggo lungguh, bisa-bisa tampahe malah bodhol. 4. Nyapu bengi, ora ilok. Mergane jaman biyen jogane isih lemah tur peteng, dadi yen nyapu wayah bengi mundhak ora resik, tur lebune tekan ngendi-endi. Apamaneh yen lebune nganti ngregedi peturon apapangan. 5. Mbuwang uwuh aneng longan, ora ilok Cetha yen buwang uwuh neng longan ndadekake kamare reged, tur yen uwuh dibuang neng longan angel anggone ngresiki. 6. Ngandhang kebo ana ing njero omah, ora ilok Mergane taine kebo kuwi mambu tur akeh penyakite, dadi wajar yen ora apik ngingu kebo ing njero omah. 71
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 7. Nyapu diendheg ana tengah lawang, ora ilok Mergane lawang kuwi dudu panggonan dinggo buwang uwuh, tur saru yen ana tamu naning lawange kebak uwuh. 8. Prawan ora kena lungguh utawa mangan ing ngarep lawang 9. mundhak ditampik jaka. Mergane ora pantes ana prawan lungguh ing ngarep lawang, ora mung prawan sapa wae ya ora apik, mergane lawang kuwi dienggo liwat, mundhak ngalangi wong sing arep liwat. Apa meneh lawang dudu papan kanggo mangan yen ketendhang wong sing liwat malah dadi ora sida mangan. Kamangka jaman biyen wong golek pangan kuwi angel. Prawan yen nyapu ora resik mundhak bojone brewoken Ora mung bocah prawan, sapa wae yen nyapu ora resik mesthi ora apik. 10. Bocah cilik ora kena lunga wayah surup mundhak digondol kalong wewe utawa dipangan candhik ala. N alare yen wayah surup kuwi dinggo ngibadah neng rnesjid Ian ngaji. Apa maneh yen wayah surup akeh kewan-kewan sing duwe wisa pada metu. 11. Wong nom ora kena mangan brutu, mundhak dadi lalen (gampang lali) Mergane jaman biyen wong kuwi anake akeh, kamangka yen beleh pitik kuwi mung siji, dadi brutune ya mung siji. Ka mangka jarene brutu kuwi sing paling enak dhewe, mun dhak padha rebutan malah dadi udreg. Sejatine isih akeh tuladha gugon tuhon sing liyane, nanging ora cukup yen dibabar kabeh ana ing kene. Iki mung dienggo tambah ngelmu kanggo sapa wae sing seneng marang kabudayan Jawa, Ian uga kanggo wacana yen sejatine gugon tuhon sing kaya ne ora tinemu nalar, nanging yen dipenggalih sejatine tinemu nalar. Ana bab liya sing bisa didadekake wacana yaiku yen gugon tuhon kuwi minangka paugeran sing ora tinulis, nanging luwih dianggep lan dipercaya tinimbang paugeran sing digawe pama- 72
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook rentah. Yen awake dhewe arep jujur isih ana saperangan wong sing luwih wedi marang gugon tuhon tinimbang paugeran sing digawe pamarentah. Saupama pamarentah bisa nggunakake kearija11 lokal iki minangka saperangan saka paugeran sing gawe, bisa dadi masyarakat luwih manut karo paugeran kuwi mau. Tuladhane aja nganggo klambi ijo, yen rep dolan neng samudra kidul, mundhak digawa dening Nyi Roro kidul. Saperangan wong luwih percaya marang gugon tuhon kuwi, tinimbang papan pang umuman kang isine wewaler kang dipapanake ing sakpinggiring samudra, sing mratelakake yen ora entuk padha ad us ing papan iku. Dadi gugon tuhon iki minangka pangejawantahan saka cipta, rasa, Ian karsa kang manunggal dadi kabudayan kang kudu diuri uri kanggone wong Jaw a, supaya anak putune sesuk ora kelangan oncor kabudayane dhewe, Ian ora ndadekake "Wong Jawa liang Jawane". 73
MERI KAYA tvtERI. KERI YEN KERI Fajar Agustia Prihandono Guru Bahasa Jawa SMKN 1 Kalasan Meri kerep banget kita rasakake. Utamane nalika para kanca lagi nandhang bungah. Aku isih kelingan. Jaman semono, nalika kanca-kancaku padha diwisuda atiku bungah Ian mongkog. Melu seneng. Senajan ta aku ora bisa mbarengi. Senajan aku mung bisa nonton saka kadohan. Nanging sakwise daktlesih maneh, jebul ya ana rasa meri ing sajroning ati. Meri amarga kanca-kancaku wis bisa lulus kanthi cepet. Bisa lulus ndhisiki, kamangka aku durung bisa. Ing perkara kaya kuwi, bungah karo meri pancen tipis banget watese. Apa satemene awake dhewe melu bungah amarga kanggo nutupi rasa meri? Gelem ngakoni apa ora sejatine ya mengkono. Meri amarga keri. Meri amarga didhisiki. Nalika aku ngajak geguneman kancaku kang padha-padha durung lulus kanyata padha wae. Senajan melu seneng ya tetep ana rasa meri. "Saking senenge nganti aku wegah teka ing acara wisudane kanca-kanca. Mendhing mulih wae. La piye? Senajan melu seneng nanging kok ya tetep sedhih." Ngono aloke kancaku. Kuwi mung saperangan tuladha manawa rasa meri kerep banget kita rasakake nalika wong liya nandhang bungah. Rasa meri sejatine manusiawi Ian lumrah. Nanging awake dhewe kudu bisa ngadhepi kanthi rasa kang sumeleh. Aja mung meri. Luwih apik J;Ila~~h menaw-&- ~eri kang kit a rasakake bisa kanggo 1V,9}fvasi utawa nyangkuyung awake dhewe supaya bisa luwih apik.Wong liya bisa, aku ya mesthi bisa. 74 "· ·.· . 1
Sa king Gugon Tuhon Dumugi Face book Kanggo ngayem-ayemake ati tinimbang terus-terusan meri elingana unen-unen Jawa 11 Aja nggege mangsa". Tegese aja mburu wektu kamangka durung mangsane. Pancen wong liya wis mang sane, nanging awake dhewe durung mangsane. Nrima ing pan dum wae, nanging aja banjur nglokro. Gusti kang Murbeng Dumadi kuwi duwe kuwasa, dene ma nungsa iku bisa. Tegese, Gusti kuwi pancen Maha Kuasa, nguwa sani jagad saisine. Dene manungsa mung bisa usaha ewasemono Gusti kang nemtokake asile. Menawa wong liya kok luwih sukses saka awake dhewe ya a tine sing sumeleh wae. Pancen kaya ngono lakoning urip. Ana paribasan IIRumput tetangga lebih hijau". Nyawang la kone wong liya kok sajake luwih kepenak. Beda karo awake dhe we, susah kok ora ana kandhege. Apa satemene kaya mengkono sejatine? Nalika ketemu kancaku kang wis wisudha ndhisik, kancaku kuwi cerita ngenani lakoning urip sakwise diwisuda. 11Senajan aku lulus luwih cepet, nanging aku malah dadi bingung. Wis wisuda, wis entuk ijazah nanging durung entuk gawean. Aku meri weruh kanca-kanca kang durung lulus. Pancen durung lulus nanging kok wis bisa nyambi-nyambi mulang ing sekolah, ora kaya aku. Sarjana pengangguran". Urip kuwi pancen sawang-sinawang. Awake dhewe nya wang wong liya nanging wong liya uga nyawang awake dhewe. Awake dhewe nyawang wong liya uripe kok sajak kepenak. Coba takona wong liya, kepiye rasane nalika nyawang awake dhewe. Senajan awake dhewe durung urip mulya, nanging wong liya nyawang uripe dhewe sajake wis mulya. "Sa jake". Kuwi rak tembung kang durung mesthi bener ka hanane. Tembung II sajake11 padha wae tegese karo tembung ketok e. Menawa ana tetembungan utawa ukara kang diwiwiti tembung II sa jake", makna utawa tegese durung mesthi kay a kang digunem ake. Durung mesthi kaya kang disawang. Ana unen-unen Jaw a kang unine 11 Aja dadi wong kang kuci wa uripe, amarga iku dudu laku kang utama". Unen-unen mau 75
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan BahasaJawa Tahun 2010 kuwi resepana sajroning ati. Aja nganti kita kuciwa marang lakon urip kang lagi ditandangi. Pancen pesthene kaya mengkono Dadi ora usah sumelang nalika kanca-kanca luwih sukses saka awake dhewe. Saben wong satemene duwe lakon dhewe-dhewe. Wis ginaris ing sajroning uripe dhewe-dhewe. Dadi, aja nganti ngingu rasa meri ing sajroning ati. Rasa meri kuwi malah tansaya nggawe awake dhewe dadi tambah keri saka liyan. La piye ora keri menawa awake dhewe mung nyawang uripe wong liya. N glokro Ian sesambatan. Ora ana tumindak nyata kang dilakoni supaya bisa. Meri (lnd: iri) kaya meri (lnd: anak bebek). Keri (Ind: ter tinggal) yen keri (Ind: geli). Menawa meri pasuryane dadi kaya meri. Menawa keri ndhak mengko geli amarga kaya diithik-ithik wong liya kang gawe keri. Senajan keri aja nganti atine dadi keri. Lan kabeh wis duwe pinesthen dhewe-dhewe. Meri kaya meri. Keri yen keri. 76
RASULAN Dhanar Widianta Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Prambanan Tanduranira wijilana, uripana, wasuhana, anyarana, sumilirana, wijilana tanduranira. -Anonim Sawijining desa Kabuyutan ing wewengkon Gunungkidul, udakara 5 km mengalor saka kutha Wonosari, mbokmenawa bisa menehi warta bab manungsa; bab ngapa wong-wong Gunung kidullan wong Jawa lumrahe rumangsa nduweni apa sing diarani rasulan. Tapak tilasing desa Kabuyutan mau (yen wong Sunda nga rani karuhunan) tinemu ing Sokoliman lan Gunungbang; tlatah sakiwa tengene Kali Oya, Desa Bejiharjo, kang endahing lansekap wit-witan kayu putih kang jembar kaya-kaya sengaja nutupi apa sing bisa kewiyak ing kana: tuk banyu kuna, fragmen kapak, gera bah, kuburan watu, manik, lingga kang wujude kay a' saka' ( cagak), akeh artefak liyane. Mbokmenawa mung othak-athik gathuk ing tembung sokoliman: kang ateges saka cacah lima. Teges mau wu judake anane desa Kabuyutan kang dumadi saka limang penjuru an gin, yakuwi Pon. Wage, Kliwon, Legi, Lan Pahing. Yen nganggo basane Mircea Elliade, iki diarani kesatuan pusat-pinggiran. Utawa, konsep mandhala kanggo wong Timur umume. Yen gelem jujur, tata desa utawa mandhala mau uga dianggo ing peradaban endi wae, kayata; Mesir, Sumeria, Mesopotamia, Mohenjodaro- 77
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 Harappa. Pranatan mau nggambarake lair batine pranatan desa, pranatan ing jaman biyene, nadyan ana sawetara ngelmu kang ngandharake yen wektu biyen-saiki-mbesuk iku ora ana. Tegese, wektu iku padha: wektu mung saiki thok thil. Nanging, kita uga perlu manganggo cara sing partikular supaya bisa mangerteni. Cekak aose wong-wong Kabuyutan Sokoliman nyedhaki banyu, ing pinggiring Oya ( oya=wway=banyu) karana banyu iku nguripi sing bisa urip, kaya ta tetaneman Ian kewan, uga apa sing diarani desa. Banjur padha nenandur. J aman biyen pancen sadawane pitakonan. Akeh kang tin emu iku wantahe dudu bahan sing tahan suwe, nahan kridhaning jagad. Manungsa lumaku, jagad ya mlaku, terus mulur. Nunggu wektu kapan mungkret, banjur supernova, banjur peteng. Lan mung pe teng. Ananging ritual-ritual kang ana ning bumi nuduhke yen ana" sawijining ana" sing tahan luwih suwe, lestari, yaiku peng galihane wong-wong Kabuyutan. Penggalihane masyarakat agra ris ngresepi jagade, ngurmati Gustine sanajan banget prasajane. Tony bee ngomong manawa kabudayan pisanan kuwi agraris wong-wonge ora bisa ngembangake ilmune merga urip nomaden. Ing fase iki manungsa isih "separo kewan"; anane mung mburu Ian mangan. Suwening suwe masyarakat agraris mau (kalebu wong Jawa) banjur sistem kabudayan kang luwih kompleks, kalebu ing bab religi utawa kapercayan. Diaturke Mulder masyarakat Jawa kuwi percaya marang kekuwatan kang ngluwihi kekuwataning manungsa yaiku kekuwatan adiduniawi. Kapercayan mau nuwuh ake sedya kanggo manembah marang Gusti. Yen ngrujuk ngelmu fisika modheren, harmoni kuwi ora kumudu padha, nanging bisa kolaborasi antarane cheos-cosmos umpamane. Yen ing mitologi ana oposisi-binari duniawi-adiduniawi umpamane. Gampange, sa wijining 'ana' kuwi mbutuhake 'ana' liyane, supaya mlaku luwih imbang Ian sampuma. Mangkono, wong-wong Kabuyutan titip penggalihan lumantar ritual-ritual, kaya dene merti bumi utawa merti desa kang ing wektu saiki- Juni tekane Agustus- diadani ing wewengkon Gunungkidul. A wit spirit 'Islam,' upacara mau banjur diwenehi tenger upacara rasulan. 78
Saking Gugon Tuhon Dumugi Face book Rasulan nuduhake yen ing Jawa uga lumaku idheologi Islam. Sanajan mangkono kaya diceritakake Zoetmulder, Ulil, utawa Gus Dur, kaya-kaya Islam teluk marang Jawa, dudu Jawa teluk marang islam. Ana bab-bab sui-generis-e Jawa, kang lestari, kang awali, nadyan klambine Hindhu, Budha, Kristen, Tao, Islam utawa liya-liyane. Iku kesadharane wong Jawa, kang kanthi 'ora sadhar', dilakoni saben siklus wektu. Wong Jawa, kalebu wong Gunungkidul sakiwa tengen, tinarbuka marang idhe wema-wema, sauger cocog karo apa sing pinercaya ing 'rasa'ne, ing manahe. Mula, arep manganggo 'istilah' apa wae ora dadi perkara; bakal nganggo klambi apa wae ora masalah. Manawa nganggo kaca mata ne Freudian, rasulan iku wujudake anane collective unconciousness, ketaksadaran kolektif. Kanthi ora sengaja, masarakat Gunungkidul percaya marang kekuwatan kang murba alam donyane engga saben wektu perlu dirituali minangka peling Ian rasa sukur. Rasulan iku sawijining ritus 'ngrumangsani' kang mbok menawa ora bakal cukup menawa diwaca nganggo Freud, Weber, Strauss, Saussure, Geertz, Ian sakteruse. Marga, spiritual wong Jaw a iku eling marang "ruhe", ngrasa marang agraris. Kamangka carane wong Barat maca samubarang 'jawa' iku ora mertimbang ake dhimensi iki. Upacara kaya rasulan iku mau stereotip, Ian prototip lair ing dhaerah tropis, ing Asia Tenggara; ing nusantara. Tesis iki linan dhesan penggalihan manawa kang diarani 'manungsa budaya' iku dumadine ing Indonesia; ing Ngandhong, Wajak, Solo, Trinil, Pacitan, Gunungkidul, lsp. Manungsa kang lair Ian ngrembaka ing daratan semi-desertis Afrika iku 'separo kewan1 1 banjur ngu landara (waca: migrasi) nuju Asia Tenggara kanggo golek papan kang I nyengkuyungl kanggo ngembangke budaya. Mbokmenawa marga penggalihan iki mula manungsa iku duwe konsep 'ngulan dara1 1 'hijrah1 1 'migrasil I Ian sabangsane; kaya dene (kaum) Adam kang ing wektu-wektu bacute kudu ngulandara supaya ' suci1. Embrio rasulan iku wis 'kunal banget1 Saumur wong Jawa kang wiwitan. Mbokmenawa tokoh Aji Saka iku bisa digathukake karo 79
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 teges: sawijining 'aji' saka ras Saka, ras putih, kang laire ing pulo putih; Pulo Jawa. Mula, marga mangkono iku, ke-rasul-an iku asale saka alam. Saka putihe geni. Saka gunung-gunung. Saka lemah. Kang nglairake. Kang nyu burke. Kanthi tetuwuhan. Mbokmena wa saka iku uga banjur sinebut 'rasul', utawa 'utusan', utawa 'ca raka'; utusaning 'langit' Ian 'bumi'. Gunung- wakillangit- minang ka phallus, bumi minangka yoni. Sang rasul banjur 'saresmi' datasawala- supaya mikoleh wiji. Lair tetuwuhan. Ing wektu wektu bacute, ing teks-teks, ing crita rakyat, ing mitologi, anane utusan iki diwakili simbul hierogami antarane Wisnu Ian Sri. Ing crita, Sri maujud pari. Sri Ian adhine, Saddana, ngulandara, sinambi nanem. Lan nanem. Banjur bali nyang kayangan jeroning "Sri M11lih"; mengkono yen ditilik lakone. Pari, dening manungsa mula Indonesia, Dravida, diarani sarici utawa arici. Ing budaya liya istilah iki duwe turunan rice (Eng.), oryza (Greek), cerealis (Latin), lsp. Lan kanthi anane pari, sumber panganan ing sakiwa tengene kali kang subur diajab ora bakal entek. Simbul hierogami Wisnu-Sri iku bisa diwaca saka kesenian 'reyog' kang lumrahe dianggo ngregengake upacara rasulan ing Bejiharjo. Reyog a la Bejiharjo, kaya reyog gaya Gunungkidul umume, kang beda karo reyog Panaraga, nggambarake nyawijine Sang Panji lan Sekartaji; panjalmane Wisnu lan Sri iku dhewe. Simbul kuwi uga bisa dipirsani ing seni wayang beber Gelaran Bejiharjo, utawa ing seni Kethek Ogleng Bejiharjo. Mbokmenawa iki kang diarani saresmi, manunggal, supaya para utusan bisa kumleyang, bali menyang angkasa. Asil wacan saka simbul kuwi, yen dijumbuhke karo kahana ning masyarakat, kaya-kaya bisa nggambarake kaya ngapa masya rakat banget ngregani penggalihane lumantar kesenian ing upa cara rasulan. Lha kepiye ora, sajeroning samangsa tanem, yen ditintingi, masyarakat luwih akeh nampa rugi tinimbang pametu sing cukup kanggo urip. Ngono wae digempil kanggo keperluan upacara rasulan. Apa maneh kanggo nyukupi tandhon panganan ing wulan-wulan ngarepe. Mbokmenawa iku maknane 'wiji' 80
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook tumrape masyarakat: dhuwit kanggo keperluan rasulan kuwi dudu wiji. Kosok balene, penggalihan kang dadi dhasar ngapa masya rakat kuwi tetep milih tetanen sanajan asile sacara material ora sepiraa kuwi luwih minangka wiji kang aji banget. Mula pantes dilestarekake. Marga wiji iku mulaning dumadi, wiwitaning kang ' ' ana . Sawuse tuwuh, ngrembaka, sumilir, banjur kapethik, tekan titi wancine diwujudake wiji maneh. Ing wektu kaya ngene iki, rasulan nggayuh maknane. Rasulan minangka sarana I mulat sarira' babagan panataning jagad gedhe-cilik kang laras. Ing rasulan, papan-papan kaya dene kali, pundhen (leluwur kang dipundhi), banget digatekake. Kesadharan bab wigatine kali minangka sumber banyuning urip temen-temen dipapanake ing tataran kang urmat. Pundhen, luwih minangka pakurmatan kosmogoni bibit-kawit, leluwuring masyarakat. Kali Ian pundhen diresiki kanthi gotong royong, guyub, golong-gilig, lansing cetha handarbeni, digawekke uba rampe 1 sambel mandhing', diupacarani, ing pungkasan di wenehi simbul 'panjang ilang' kanggo mulyakake. Ritual iki tam bah jangkep kanthi anane 'laku' kungkum ing kali minangka cara kanggo ngresepi alam, uga pasa ngebleng. Mbokmenawa iki kang diarani keimanan sejati marang alam sakisine; marang banyu, marang geni, marang lemah, Ian marang angkasa ing papan rasulan diadani. Titi laksanane prosesi upacara rasulan nganggo kang di arani 'gunungan'. Gunungan, replika gunung, utawa bisa disebut geometri-sakral, minangka pemut tumraping masyarakat yen ana sawijining kekuwatan kang ora bisa diukur nganggo kekuwataning manungsa, kang rna pan sajeroning manah, kang tinuju; kang bakal coba digayuh tekan kapan wektu. Arep kepiye wae, kanthi reroncen upacara iku, kang ngan dhung siklus uripe masyarakat, rasulan terus lumaku. Acara gum bregan utawa kendhuren ing sumber-sumber banyu dibacutake ing pusat pahargyan, ing bale desa Bejiharjo. Bejiharjo, beji (sum ber banyu) Ian harjo (subur, reja). Sukur diunjukake marang Kang Ngrancang Urip, kang duwe kuwasa ing lemah, taneman, banyu, 81
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 angkasa, lsp, kang nguripi, lan tarkadhang Si Urip iku dhewe. Ungeling gamelan kang ngisi sela-selaning prosesi upacara nam bahi kempeling siklus ngaurip kang mulur-mungkret, ing sak gong-an banjur mungel maneh . Tledhek, campursari, reyog, kethoprak, dumadi minangka mnemonic device, pepeling. Tamtu wae wayang purwa ora klemput; wayang bab manungsa-manung sa purwa, manungsa mula. Lumrahe digelar minangka ruh; di dadekke sesanti: martakake tresna marang para leluwur lan maca jagade kang isih gumelar. Nganggo jeneng apa wae (rasulan, merti desa, wilujengan desa, bersih desa, sedhekah bumi, utawa liyane), kabeh mung minangka bukti anane 'dzat kang ora winates' kang a doh tuma nem-sumare ing kesadharaning masyarakat Gunungkidul utawa masyarakat Jawa lumrahe. Kaya-kaya dheweke iku 'syariat awali' agama langit lan bumi, kang nyawiji. Daya kang tansah dumadi ing penggalihe, kaya dene pasangan-pasangan: nyawijine Wisnu Langit lawan Sri-Bumi, utawa saresmine Chronos lan Gaia, utawa manunggale Lingga-Yoni, utawa para caraka kang datasawala, utawa banyu sari patining ngaurip klawan mata ari. Kekuwatan utawa 'impen-impen' mau pancen akeh jenenge, gumantung sapa lan apa modhale kang dinggo ngarani, bias Sing Gawe Urip, Sing Nguripi, Si Wenang, Gusti, Brahman, Paramatman, Supreme Being, Wholyone, Ego Tak Terbatas, Allah, utawa kang dening sawetara manungsa diarani Si Dhanyang (Dhang-Hyang). Eman rasulan ing Bejiharjo ing taun iki, ing Selasa Wage, rasa beda. Masarakat kang ambyuk ing lapangan, gumbira, saperlu mirsani bebering reyog, kaya-kaya mung pancen pengin suka-suka. Aja-aja kuwi wis dadi kasunyatan ing wektu iki. Masya rakat ora sadhar manawa rasulan wis dadi saderma 'pesta' biasa marga donya kang tansaya ora ngepenaki. Prilaku 'ndesa' kang ngregani alam owah dadi 'ngurban' utawa 'ngutha' kanthi nye pelekke alam. Kali, tlaga, guwa, kali ngisor gunung kapur, belik, lan sumber banyu liya arang diresiki. Wit-witan gedhe kang nahan banyu ditegori, dianggo toko utawa bisnis pribadi. Yen mengkene, 82
Sa king Gugon Tuhon Dumugi Facebook apa sing diarani 'maju' kadhang kala malah ngendheg lakune alam marga manungsa kudu menggalih woh tumindake dhewe sing tan saya ngrepoti, akeh, Ian kompleks. Wiwitane rasulan pancen ngajak urmat marang alam. Nanging, ing wektu iku uga nggiring marang hedhonisme Ian 'modhemisme keblinger' merga wis ngiwakke konservasi. Rasulan mung dadi ritual kang kudu dilakoni ing sa ben wektune ananging mlarat rasa. Aja-aja jangan lombok ijo jangkeping upacara rasulan ing taun iki anyeb; aja-aja gunungane sing apik-apik iku ampang? 83
DONGENG MINANGKA PIWULANG MORAL, INTELEKTUAL, LAN SPIRITUAL Sumaryono Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Camping Majuning ilmu pengetahuan Ian teknologi ing Indonesia nu wuhake dampak positiflan negatifkang bisa uga ngowahi tatanan sosial. Utamaning owah-owahan iku dumunung ing tata nilai Ian pandangan hidup masyarakat marang paugeraning pasrawungan. Kanggo conto, ing wektu iki akeh media elektronika utawa cetak kang padha nyuguhake tayangan kang blak-blakan (vulgar), kayata ontran-ontran, mabuk-mabukan kang satemah gawe rajapati, sek be bas (free sex), rampok, ruda peksa, maling, narkoba, pembunuhan, gambar f video porno ing internet, Ian kang lagi booming ing wektu iki, yaiku 'video porno mirip artis' kang perkarane ora karuwan juntrunge. Kahanan iki minangka salah sawijining pratandha dekadensi moral kang mrihatinake tumrap para mudha uga masyarakat umume. Kang luwih parah, yaiku akeh para pejabat kang tansaya mikirake kabutuhan Ian golongane, prasasat seneng seneng ing sandhuwure rakyat kang padha susah. Yen maneka wama perkara iku gampang diakses Ian ditiru para siswa minangka generasi penerus, bakal dadi apa donya kang saya tuwa Ian kebak ura-ura ruhara iki? Kabeh kahanan kang mangkono iku, sumbere dumunung ing bab moralitas manungsa kang jejogedan ing alam padhang. Nilai-nilai moral kudu ditanemake Ian dicakke dening sapa wae utamane ing tengahing bebrayan. Yen ditegesi, moral iku bisa diarani paugeran kang disarujuki gegayutan karo tumindak kang 84
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook dianggep ala Ian becik ing madyaning sesrawungan. Percaya Ian diakoni apa ora, minangka pondhasi saka piwulang bab moral iku ya pendhidhikan agama Ian budi pekerti. Ing jaman saiki, kay a ngapa ta kahanan bab wulangan agama lan budi pekerti? Mung sa derma ritual wulangan, kurang kesadharan bab pen tinge agama Ian budi pekerti, apa malah mung dadi wulangan minor? Coba dipenggalih bareng-bareng, yen ana saweneh bocah nakal, mbejujag, kurang ajar, ora ngerti tata krama, sapa kang disalahke? Lupute wong tuwane, sedulure, simbahe, gurune, kanca srawunge, apa negarane? Yen golek bener Ian lupute, dakkira ora bakal rampung perkarane. Cethane, kabeh mau yut-ginayut, ana gandheng cenenge, uga sistemik nadyan ora katon mlaha. Kang perlu digagas Ian digadhang, yaiku revitalisasi piwu lang marang para siswa. Nilai-nilai moral mau kudu diwulangake marang bocah wiwit cilik saka lingkungan kulawarga, sekolah, Ian masyarakat. Yen ing pamulangan formal isih ditengenake kapinteraning nalar (kognitij), mula perlu dirembug maneh ing ngendi papan kanggo wulangan bab kaprigelan (psikomotorik), lan rasa-pangrasa (afektij). Kasunyatane, akeh wong pinter nanging ora prigellan ora bisa srawung kanthi becik lawan sapepadhane. Bab iku ana gayutane karo paradigma Multiple Intellegence, yaiku kecer dasan pikir (Intelligence Quotient), kecerdasan pangolahing rasa (Emotional Quotient),lan kecerdasan olah batin (Spiritual Quotient). Yen bisa nduweni tetelune mau, dheweke pantes sinebut wong kang wis mapan jiwa Ian pikire. Ana saweneh cara kanggo mulangake nilai moral, salah sijine yaiku kanthi media karya sastra. Karya sastra iku sarana kanggo mahyakake panemune pengarang (imajinatij) lan pengarang iku uga bageyaning masyarakat. Mula, yen ana crita kang katulis de ning pengarang, iku ora ateges mung crita ngayawara. Nanging, kajupuk saka kedadeyan ing alam donya kanthi nenging pikir (kristalisasi) lan minangka kaca benggalaning panguripan (mirror). Karya sastra iku uga asipat estetik, lan mupangati utawa dulce et utile (tembunge Horace). Estetik ateges bisa gawe seneng kang 85
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan BahasaJawa Tahun 2010 maca, saka aspek basane, lakon ceritane, utawa unsur instrinsik liyane. Dene mupangati ateges karya sastra iku ngandhut nilai nilai moral utawa pitutur minangka gegambaraning srawung Ian uri ping manungsa. Kanthi mangkono, karya sastra iku bisa kang go sarana mulang babagan moralitas. Kabeh sastra iku duwe prinsip kang padha, embuh sastra Inggris, Jepang, Perancis, Arab, Indonesia, apa maneh sastra dhae rah. Banjur kepriye carane milih karya sastra kang cocog kanggo mulangake babagan moralitas mau? Kabeh sastra mau bisa di gunakake kanggo referensi bab piwulang laku utama, gumantung kanggo sapa Ian sapa sing medhar. Sastra Jawa dhewe bisa kape rang dadi jaman Jawa kuna, tengahan, anyar, Ian modhem. Akeh pujangga-pujangga kondhang kang nganggit Ian nulis bab piwu lang, ing antarane serat Mahabharata, serat Ramayana, susastra susastra Suluk, serat-serat kaprajan, Ian liya-liyane kang bisa di runut ing perpustakaan dhaerah utawa pribadi. Dene ing jaman Jawa modem iki akeh cerita cekak, novel, geguritan kang gampang diprangguli ing toko buku, perpustakaan, apa dene internet. Kabeh mau bisa ditegesi minangka sumber piwulang Ian gegambaraning polah lampah manungsa kang kalebu ing sastra tulis. Kanggone bocah-bocah kang lagi seneng-senenge nyemak crita, ana karya sastra kang kalebu sastra tutur, yaiku dongeng. Miturut ahli foiklor (Danandjaja), dongeng iku minangka cerita cekak koiektif kasusastran lisan. Kanthi nuturake piwuiang liwat crita utawa dongeng, diajab para siswa bisa gampang nampa Ian mangerteni pitutur kang kamot sajroning karya sastra. Ora cukup semono, uga kaajab para siswa banjur bisa ngecakake piwuiang becik mau ing madyaning sesrawungan. Dongeng dicritakake utamane kanggo hiburan, nanging uga bisa ditegesi kanggo srana piwuiang. Ing buku riptane kang asesirah Pemandu di Dunia Sastra weton Kanisius Yogyakarta, Hartoko (1986: 34) menehi watesan marang dongeng kaya mangkene. Kapisan, dongeng kang dit urunake kanthi cara regenerasi, pengarange anonim, tanpa cathet an bab papan Ian wektu satenane, biasane dipungkasi kanthi 86
Sa king Gugon Tuhon Dumugi Facebook happy ending, ukara Ian dhapukane prasaja. Kapindho, dongeng berbudaya kang ditulis pengarang kanggo kalangan berbudaya uga. Adhedhasar pratelan kasebut, ciri Ian titikaning dongeng bisa kaprinci, yaiku (1) dadi duweke bareng-bareng (kolektif), (2) asipat fiktif, imajinatif, (3) ngandhut piwulang moral, (4) mi nangka bageyaning folklor lisan Ian diwarisake turun-tumurun, (5) ora kaiket papan Ian wektu, Ian (6) basane prasaja. Sastra do ngeng akeh-akehe nggambarake donyaning reka-reka (khayalan). Kanthi mangkono dongeng luwih disenengi, dirungokake, Ian diwaca dening bocah-bocah. Nyiapake generasi penerus kanthi mateng iku mangari bawani majuning bangsa, utamane mateng ing bab tumindak kanggo ngadhepi urip. Ing sajroning piwulangan bab dongeng, para siswa kudu luwih dhisik diwulang kapercayan marang kuasaning Gusti Kang Murbeng Dumadi. Kanthi mangkono, wi wit cilik bocah wis diwulang ngaturake syukur marang paring aning Gusti Ian diajari nglakoni kewajiban ibadahe. Iku minangka pangolahing mental spiritual supaya dadi manungsa kang bekti marang Sang Khaliq. Dongeng kang cocog kanggo ngelingake bab iku ya dongeng-dongeng kang ana gegayutane karo lelakone wong-wong sud. Wong tuwa Ian guru bisa menehi katrangan bab kiyamat Ian siksa kubur minangka kanggo pepeling. Saliyane iku, percaya marang takdir uga aja lali diwulangake, mligine kang magepokan karo jodho, pati, Ian rejeki. Kanthi mangkono, anak bisa luwih sabar Ian sumeleh marang kang wis ginaris dening Gusti. A wit manungsa tan bisa selak saka kabeh iku. Muiane, ma nungsa kudu tansah dedonga Ian ngupaya. Dongeng kanthi tema bab manungsa, masyarakat, Ian alam sekitar iku minangka kaca benggalaning donya pasrawungan. Manungsa ora bisa urip dhewekan (individualis). Ing saben dinane butuh wong-wong Ian paraga liyane (sosial) kanggo nyukupi saka behing panguripan. Mula saka iku, piwulang bab tulung-tinu lung, urmatmarangl\~.\.>eh titahirtgJ;"l\~t~, ngajeni maran.g liyan, empan-papan, asih-tres:t;la, guyub-ry.kun, tanggung jawab, rila- 87 tt .. ....
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 narima, andhap asor, ora kumalungkung, ora srei-drengki-pokil jail-methakil, Ian sapanunggalane kudu didunungake kanthi becik. Kabeh mau kanggo ngupaya supaya urip iki dadi tentrem Ian mlaku kanthi samesthine. Mula saka iku, yen dibundheli, do ngeng kang diwenehke iku bisa bab kang ngandhut nilai moral antaraning manungsa klawan Gustine, manungsa siji klawan liya ne, manungsa iku dhewe, Ian manungsa karo alam sakiwa tengene. Pitakon sabanjure, kepiye cak-cakane supaya dongeng bisa nggugah kaprigelaning siswa ing bab kognitif, psikomotorik, Ian afektif mau? Nah iki, ndongeng ing pamulangan jaman saiki ku dune ora mung winates tekan ngrungokake dongenge wae. Te ~ese, yen guru rampung ndongeng, pitakone dudu apik Ian alane, lucu Ian orane nanggone dongenge. Nanging kudu nganggo metode 'melibatkan aspek ketrampilan berbahasa' kang kudu di ajarke marang para siswa yaiku nyemak, nulis, maca, rnicara, di tambah maneh simulasi/praktek. Cak-cakane, siswa nyemak do ngeng banjur nulis identifikasi apik utawa alane turnindak paraga; ing bageyan ngendi, nglimbang kepriye yen kedadeyan mau nemahi para siswa, banjur ngecakake kang becik iku kaya ngapa prakteke Ian kang ala iku kaya ngapa gambarane (bisa kanthi lesan/ maca/rnicara). Gampangane, identifikasi iku ateges wis nganggo olah pikir (kognitif) Ian nalar intelektual, nglimbang-nglimbang iku ateges nganggo olah rasa (afektif) gayut karo moral-spiritual, Ian ngecakake ing simulasi iku ateges nganggo olah trampiling tumindak (psikomotor). Kanthi cara mangkono, siswa ora mung diwenehi barang kang mateng, nanging dilatih ngolah lan nge cakake kaprigelane supaya ing tembe duwe gambaran Ian peng alaman (experience) kanggo ngadhepi perkaraning urip ing pasra wungan. Kacaba kuwi, yen arep tumindak kudu sarwa dipikir lan dilimbang ala becike, ngugerni deduga, prayoga, watara, Ian re ringa ing saben jangkah lakune. Kabeh iku kanggo nggayuh 'memayu hayuning bawana', ngupaya slameting donya utawa imbang ing antaraning 'jagad gedhe' (makro kosmos) lan 'jagad cilik' (mikro kosmos). Nuwun. 88
NGONO YA NGONO, NANGING AJA NGONO Diyan Hastari Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Minggir Manungsa pancen kudu bisa angon wektu. Kudu bisa migunakake wektu kanthi titi, tata, titis, Ian tatas. Menawa ana pawongan kang ngendika wektu kuwi Iarang, sejatine pancen mengkono kasunyatane. Kita diarani sukses utawa kasil anggone angon wektu menawa ora ana wektu kang kebuwang muspra siya-siya. Tansah ana perkara-perkara apik kang bisa di lakoni senajan wektu kuwi kanggo ngaso. Menawa kang kedaden sewaiike, yaiku seneng mbuwang wektu kanggo perkara-perkara kang ora migunani kuwi kang diarani ora bisa angon wektu. Sedina iku ana 24 jam. Kabeh wong duwe wektu kang padha. Ora ana sing Iuwih Ian ora ana sing kurang. Ewasemono akeh wong kang sambat ora duwe wektu. Rasane 24 jam sing diparing ake dening Gusti kuwi cepet banget. Nembe wae wungu sare, eh ngerti-ngerti wis bengi maneh. Ora krasa yen wis wektune kanggo sare maneh. Persis kaya Iagi nonton film, wektune kok ya cepet ban get. Banjur, sapa sing Iuput? Wektu apa awake dhewe? Sing Iuput ya sapa maneh. Mesthi awake dhewe. Kita asring ora bisa mbagi wektu kanthi bener Ian pener. Akeh wektu sing asring kebuwang muspra. Ora produktif. Patlikur jam kuwi wektu sing dawa Ian cukup menawa dicakake kanthi tliti. Nanging awake dhewe kerepe durung bisa. Coba, menawa sedina kuwi 89
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 Iuwih saka 24 jam apa kang bakai kita tindakake? Pitakonan kuwi satemene ora bisa diwangsuli, menawa kulina saiah anggone nga tur wektu. Pegawean sing kita ayahi padha wae, isih kuwi-kuwi wae. Ora suda, maiah tambah. Ewasemono kerepe maiah tambah akeh wektu sing muspra si ya-siya. Akeh wong sing sesambat amarga gaweyane akeh, ora sum but karo wektu sing diduweni. Ora gumun menawa akeh sing sambat wektune kurang. Satemene dudu wektune sing kurang, aja-aja pancen awake dhewe sing durung bisa ngecakake wektu kanthi bener. Pikiran kurange wektu satemene ora bakai ngram pungake perkara, kang perlu kita tindakake mung ngatur wektu supaya Iuwih efektif Dadi bakai akeh wektu sing bisa kanggo nindakake kagiyatan liya. Wong jaman saiki akeh kang senenge ngrendhe utawa nun dha gawean. Alesane maneka warna. Wektu kang diduweni kang go ngrampungake isih akeh Ian suwe, isih bisa digarap sesuk sesuk, Ian pegawean liya sing ditandangi isih akeh. Kuwi sape rangan alesan kang kerep kanggo mbenerake awake dhewe. Nanging menawa digatekake, kuwi kabeh sabenere mung alesan wae. Satemene ngrerendhe pegawean kuwi njaiari awake dhewe kerep kelangan wektu kanggo nggarap pegawean liya. Pegawean sing numpuk pirang-pirang dina pancen bisa dilembur nanging konsentrasine dhewe bakai bubrah amarga akeh sing kudu di rampungake. Piye carane supaya kita bisa ngatur wektu kanthi patitis? Disiplin, kuwi kuncine. Gawean kang ana dirampungake ndhisik, aja ngenteni tekan sesuk-sesuk. Mbokmenawa ya sesuk-sesuk ana pegawean liyane, dadi ora numpuk-numpuk. Menawa pegawea ne numpuk-numpuk awake dhewe kaya dioyak-oyak, njalari mumet lan puyeng, pungkasane malah ora rampung kabeh. Dadi ne kesusu kesaru. Kesusu anggone ngrampungake pegawean da dine asile ora maremake Manungsa pancen kudu bisa angon wektu. Kudu bisa migu nakake wektu kanthi titi, tata, titis, Ian tatas. Tata tegese cara kerja 90
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook kang tliti dadine asile bakai sampuma Ian migunani. Titi tegese sikap kang patitis anggone ngrampunake pegawean. Titis ngan dhut makna tepat sasaran, efektif, Ian efisien. Trep karo pangarep arep kang wis dicak-cakake. Dene tatas ngandhut teges tuntas, rampung kanthi asil kang sampuma. Aion aion tegese ora grusa-grusu. Keiakon tegese bisa kaieksanan, bisa rampung. Aion-aion waton keiakon duwe makna senajan aion nanging bisa rampung, bisa kaiakon apa kang dikarepake. Tern bung aion-aion ing kene ngemot teges tumindak kang titi Ian tliti. Pancen bener. Waton bisa keiakon kanthi apik, ora ana saiahe aion-alon. Ora grusa-grusu, nanging digarap kanthi tliti Ian patitis. Dadi asile bisa maremake. Pas karo karepe awake dhewe Ian wong liya. Nanging awake dhewe kerepe ora mangkono. Pitutur kuwi diowahi dadi II aion-aion asai keiakon11 • Pagawean apa wae diga rap kanthi aion-alon, sing baku bisa rampung. Menawa kaya kuwi rak banjur saiah kaprah. Wis wektu kanggo ngrampungke suwe, asile ya biasa-biasa wae. La wong anggone nggarap asal, ora ngang go waton. Ora nganggo pathokan. Menawa bisa, kabeh pegawean kuwi dirampungake cepet, Ian kanthi asil kang apik. Lebih cepat lebih baik. Luwih cepet Iuwih apik. Kaya mengkono siogane pak Jusuf Kalla. Pancen bener. Kabeh pegawean menawa bisa dirampungake kanthi cepet, ya endang cepet-cepet dirampungake. Ora kudu ngenteni sesuk sesuk. Menawa bisa saiki, ya saiki wae. Senajan wiwitane angel anggone ngiakoni, nanging kudu dilatih wiwit saiki. Mumpung durung kebanjur dadi pakuiinan. Mumpung isih diwenehi kaio dhangan. Ana pitutur Jawa kang unine 11 alon-alon waton kelakon 11 Nanging kabeh kuwi mau mbalik ana ing awake dhewe. Manut kang nglakoni. Milih alon apa milih cepet, angger asile apik. Aja nganti alon, nanging asile biasa wae utawa kang luwih parah asile malah elek. Rak ya ngenes. Wis alon-aion, kok asile malah amburadhul. Menawa bisa ya cepet, nanging kanthi asil kang gawe mareme atine dhewe Ian wong Iiya. Rak iya ta? 91
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 Banjur, endi kang dipilih? Alon apa cepet? Asil kang marem ake ati apa kang nguciwani? Ngono ya ngono, nanging aja ngono. Yen ngono, sumangga awakmu. 92
FENOMENA SLINGKUH lNG INDONESIA Widanarti Rumsari Guru Bahasa ]awa SMAN 1 Depok Selingan indah keluarga utuh utawa asring dicekak slingkuh. Apa ta kuwi? Jeneng panganan, jeneng omah utawa jeneng bocah? Pranyata salah kabeh. Slingkuh kuwi sesambungan/ saresmi na nging ora karo bojone. Umpamane wong lanang kang wis duwe bojo nanging ing papan liya isih nyimpen wong wad on liya. Wong wadon mau, ing Basa Indonesia, asring kasebut wanita idaman lain, asring dicekak WIL; utawa suwalike wong wad on kang wis duwe bojo, nanging ing papan liya duwe simpenan wong lanang liya kang asring dicekak PIL. Slingkuh ing Indonesia wis dadi budaya kang dianggep lumrah, malah dadi budaya hid up. Tegese, masyarakat Indonesia nganggep slingkuh iku dadi titikane masyarakat moderen. Bab iku bisa dibuktekake kayadene kang digiyarke ing TV, akeh sele briti utawa artis kang padha pisahan karo bojone amarga anane pihak kang kaping telu utawa slingkuhane. Yen ana artis kang anggone omah-omah gagal kabeh medhia biasane padha nayang ake, saengga masyarakat umum bisa ngerti anane pawarta kuwi. Pengaruh saka tayangan kang ditonton utawa kabar kang diwaca biasane nuwuhake pepinginan kanggo nyoba, kepriye ta rasane slingkuh kuwi? Yen wis mangkono dheweke rumangsa mongkog awit bisa duwe slingkuhan, ora mikir tembe burine. Ing pikirane mung kepikir kang sarwa endah, lali marang anak bojo. Kamangka alaning slingkuh kuwi akeh. 93
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 Upamane, pametune dadi boros amarga kudu ngopeni wong wadon liya. Slingkuhan biasane ora gelem yen ora diragadi, tegese mesthi uga njaluk diopeni. Saengga gel em ora gelem kudu nguras isi dhompet mung supaya slingkuhane seneng Ian tetep gelem nerusake seslingkuhan. Saliyane kuwi slingkuh uga bisa ndadek ake pisah karo anak-anake. Bab iki sing biasane dadi prekara rame karo bojo tuwane amarga padha rebutan hak asuh anak. Kaya unen-unen, sanajan ana bekas bojo, nanging ora ana bekas anak. Akibat liyane, wong kang nandangi slingkuh atine ora tenang, ora tentrem amarga asring slinthutan utawa ndhelik-ndhelik. Cekake wong kang nglakoni slingkuh kuwi ibarate kaya wong nyolong saengga kudu pinter-pinter aja nganti dimangerteni wong liya, luwih-luwih pacangan utawa bojone. Wong kang nyolong iku mesthi wedi keconangan saengga atine tansah tratapan Ian was-was. Nalika ora keconangan rasane plong Ian rasa senenge atine ora karuwan. Nanging, ibarate barang kang bosok, disimpen rapeta kaya ngapa, suwe-suwe mesthi bakal keconangan. Dalane keconangan kuwi werna-werna, ana kang kepergok bojone, ana kang anggone telpon keprungu anake, ana kang pas dolan ketemu kanca utawa tanggane, ana kang merga nglindur rikalane turu, Ian liya-liyane. Durung temtu wong kang keconangan slingkuh kuwi terus bubar anggone omah-omah. Ana kulawarga kang nganggep mena wa slingkuh kuwi aib, dadi harga mati kudu bubar. Nanging uga ana kulawarga kang nganggep yen slingkuh kuwi minangka paco bane Pangeran saengga kabeh dibalekake marang komitmen a wale biyen arep mbangun balewisma. Kulawarga kang nganggep slingkuh minangka sarana intro speksi bisa ndadekake ing tembe mburine nemu kabagyan kang matikel-tikel. Awit kabeh dadi bisa mangerteni kekurangan Ian kaluwihane dhewe-dhewe banjur kanthi sadhar ngedohake sipat egoise. Kabeh dibalekake marang aturane agama. Kabeh agama nglarang slingkuh, hukume dosa. 94
Saking Gugon Tuhon Dumugi Fncebook Yen wis bali marang aturan agama uripe bisa tenang, tansah nduweni rasa syukur marang apa wae kang dadi duweke kalebu bojo. Wong kang anggone nglakoni urip tansah didhasari aturan kang bener bakal nduweni pangarep-arep ing tembe mburine. Tegese urip ing donya dilakoni kanthi rasa syukur Ian ikhlas kan thi lelandhesan agama, ing akhirat bakal nduweni bab kang bisa diarep-arep, yaiku kabagyan. Mula kabeh bali marang pribadine dhewe-dhewe. Slingkuh kuwi, ibarate, enak Ian penake mung limang menit, nanging rekasa ne saklawase. Amarga wong yen wis keconangan slingkuh, wirange ora bakalan ilang tekan kapan wae. ******nuwun***** 95
BOCAH SAIKI WIS ORA BISA BASA Irma Asrining Cahyorini Guru Bahasa Jawa SMKN 1 Depok Sleman Tembung bocah ing irah-irahane tuiisan iki ditegesi para nom !'Oman utawa remaja. Tembung basa ditegesi kaya sing dianggo Iumrah ing tiatah Yogyakarta apadene Surakarta, yaiku unggah ungguhe tembung kang bisa diprateiakake ngajeni, utawa bisa diarani krama. Parandene, tembung basa iku uga bisa ditegesi ba hasa (basa Indonesia), nyebut peprenahane paseduluran, Ian teges liyane bisa kanggo sulihe tembung mbasan sing sifate enggon enggonan (Poerwadarminta, 1939:32). Antarane tembung basa Ian krama iku undha-undhi panganggone, ananging ing kene kapilih basa amarga Iuwih dirasa sreg panganggone ing masyarakat tinim bang tembung krama. Saliyane kuwi tembung krama bisa ditegesi omah-omah utawa rabi. Dadi yen kanggo irah-irahan ing dhuwur ora trep Ian maiah bisa-bisa dadi mbilaeni. Ing tulisan iki tembung basa isih tetep digunakake ing babagan bahasa, dene tembung krama uga isih digunakake kanggo mrateiakake unggah-ungguh ingbasa. Bocah Jawa sing dianggep bisa basa yaiku nom-noman sing isih ngerti subasita lan unggah-ungguh basa. Bocah iki bisa ngerti trep-trepane basa. Marang sing prenah tuwa, wong tuwa, wong sing durung ditepungi, utawa wong sing durung akrap ngajeni Ian nggu nakake krama. Kahanan bocah sing kaya ngono kuwi mau isih ana sanajan mung siji Ioro. Kahanan bocah kang diarani ora bisa basa iku ana teiung pe rangan, yaiku nom-noman Jawa sing wis ora bisa nggunakake 96
Sa king Gugon Tuhon Dumugi Facebook basa Jawa, nom-noman Jawa sing isih nggunakake basa Jawa nanging mung winates ing ngoko utawa bisa diarani ho he wae, Iannom-nomanJawa kang basane ora bener. Kahanan bocahJawa sing ora bisa migunakake basa Jawa iku kaya dene dudu bocah Jawa. Bokmenawa dheweke bisa basa Jaw a sing pasif, yaiku mung bisa ngrungokake Ian mudheng karepe yen krungu, nanging ora bisa melu ngomonge. Iku mau jan-jane mung amarga ora kulina wae nggunakake jalaran isin, utawa wedi salah, Ian kena penga ruh lingkungane. Mula bocah ngono ora lanyah anggone migunak ake, ing sabanjure malah dadi ora bisa. Kahanan bocah sing mung bisa basa ngoko mbokmanawa amarga pancen ora ngerti basa liyane, ananging ya ora tau gelem melu sinau unggah-ungguhe basa. Dadi marang sapa wae ya mung dibasani ngoko, sanajan iku wong tua, utawa wong tuwane dhewe. Kahanane bocah sing basane ora bener iku uga bisa diarani ora bisa basa amarga bisa diarani kurang subasita Ian tata krama sebab ora bisa ngajeni anane wong tuwa. Bocah iki mung kurang sesurupane marang unggah-ungguh wae. Dheweke bisa nggunakake basa krama nanging ora ngerti cak-cakane tembung krama inggil. Ringkese tembun~ bocah sing ora bisa basa, yaiku 1) ora bisa basa Jaw a, 2) ora bisa krama,lan3) ora bisa krama inggil. Bocah sing kalebu perangan pungkasan isih kagolong lumayan tinimbang liyane, dene sing kalebu perangan siji pancen golongan kebangeten. Pancen angel pilah-pilahane unggah-ungguh basa iku. Yen kepengin dadi bocah sing bisa basa kudu wani sinau unggah ungguh basa, kaya ta kudu ngerti pilah-pilahe tembung antarane ngoko, krama, Ian krama inggil. Kajaba iku, kudu ngerti cak cakane tembung mau marang sapa ditujokake, aja nganti tembung krama inggil ditujokake kanggo awake dhewe; sing baku kudu em pan papan Ian ora wor suh. Paramasastra uga kudu dimanger teni ing pamrihe basane bisa runtut Ian bener. Memper kay a sing wis kasebut ing ndhuwur, mula kurange kabisan basa amarga bocah ora ngerteni pasangan-pasangane tembung ngoko, krama, Ian krama inggit apa maneh cak-cakane tern bung kuwi mau. Kahanan kayo ngono bisa dinyatakake kay a ana ing conto iki. 97
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 (1) Motore ajeng kula agem, But Mangke dalu kula badhe tindak Semarang, badhe nitih motor. Con to iki bisa dadi gambaran. Sana jan katon alus, nanging se jatine kurang bener tur ora pener. A wit bocah ora ngerti pilah-pilahe tembung ngoko, krama, lan krama inggil mula anggone nggunakake tembung a gem, tindak, lan nitih kurang trep. Tembung-tembung mau jinise krama inggil, kudune ditujukake marang wong liya sing di kormati. Nanging, tembung-tembung mau malah digunakake tum rap awake dhewe. Sing bener kudune nganggo tembung angge, kesah, numpak. Dadi mung wujud krama wae. Ukara salah kaya ngono kuwi akeh ditemoni kaya ta ing ngisor iki kadadeyan saka tembung krama inggil sing kudune krama wae gadhah, tumbas, griya, mbeta. (2) Buku menika kagungan kula piyambak kok Bu, anggonipun mundhut wonten Gramedia. (3) Kula isin, dalem kula awon. (4) Nggih kula ingkang ngasta tas ageng. Sajatine tembung-tembung krama inggil iku mung bisa kang go tumrap sing kudu dibasani, umpamane marang wong tuwa: (5) Manawi badhe tindak Semarang nitih sepedha motor, Panje nengan agem kemawon sepedhamotoripun. Dene uga pangganggone ater-ater Ian panambang tumrap basa krama inggil iya isih akeh sing salah, yaiku panganggone ater-ater Ian panambang ngoko ing tetembungan krama utawa krama inggil. Kamangka gathuke ater-ater Ian panambang ngoko Ian tembung krama inggil iku mung ana ing basa sing diarani wredhakrama yaiku basane wong tuwa marang wong enom sing diajeni. Yen nom noman marang wong tuwa luwih trep nganggo basa mudha krama utawa krama inggil. Ing basa iki ora bakal ditemoni tembung, ater ater, panambang ngoko kajaba pancen ora ana krama/krama inggile. 1 Conto kaya ing ngisor iki ora perlu ditiru. 1 Jinis saha patrape unggah-ungguh basa bisa ditalusur wiwit saka Padmosusastro, Ki. 1899. Serat Paramasastra. Surakarta: NV Albert Rusche & Co., - Sasangka, Sry Satriya Tjatur Wisnu. 2004. Unggah-ungguh Bahasa Jawa . Jakarta: Yayasan Paramalingua. 98
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook Ibu Guru daleme pundi? (6) (7) Nyuwun pangapunten, benjing buku kula diasta nggih, Bu! Isih akeh canto liyane basa-basa salah sing digunakake para nom-noman marang wong sing kudu dibasani. Conto-conto iku mung ngayawara nanging nyata. Kabeh mau nyatakake yen para nom-noman akeh sing wis ora bisa basa maneh. Sabanjure kepri ye? Sesepuh prihatin Basa Jawa pancen kaya ancik-ancik ing pucuking eri. Kahanan basa Jawa saiki sangsaya mutawatiri. Nom-noman saiki wis arang sing bisa basa marang wong sing kudu dibasani. Embuh apa se babe, pranyata kahanan iki nyata ing sadhengah papan. Pang alaman panulis mulangake basa Jawa marang para siswa SMA wis mbuktekake yen bab kuwi akeh diprangguli. Kamangka siswa SMA mestine wae dadi con to nom-noman liya ing desane, apama neh siswa SMA kalebu nom-noman "terdidik". Mula bener ngen dikane para winasis basa, ing antarane guru besar saka Universi tas Indonesia, Asim Gunarwan (2002) 2 ngendikakake yen jumlah nom-noman sing nggunakake basa Jawa sangsaya sethithik, ma lah panganggone basa krama Ian krama inggil mutawatiri. Kaha nan kaya mangkono kuwi uga diandharake Prof. Edi Subroto, guru besar Universitas Sebelas Maret (2007)3 yen kahanan basa Jawa iku nguwatirake (endangered). Umume para nom-noman wis kelangan jawane amarga wis ora sanggup maneh migunakake basa Jawa ragam krama apadene krama inggil kanthi bener Ian trep. Kamangka, kaprigelan nggunakake basa Jawa ragam krama iku ana sambung rapete karo gegulang budi pakerti, tata krama, Ian kaalu sane rembug. Yen basa Jawa krama apadene krama inggil wis arang digunakake budi pekerti, tata krama, Ian unggah-ungguhe bangsa bisa sima. 2 Gunarwan, Asim. 2002. "Persepsi Nilai Budaya Jawa di Kalangan Orang Jawa; Implikasinya pada Penggunaan Bahasa" Mnkalah PELBBA Ke-16. Jakarta: Juli 22-23. 3 Edi Subroto, dkk. 2007. "Endangered Krarna and Krarna Inggil Varieties of Standard Javanese" dalam Linguistik Indonesia. Februari, 2008. 99
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 Akeh sesepuh kang kuciwa Ian prihatin mangerteni manawa kaprigelane para nom-noman (generasi muda) tumrap unggah ungguh basa sansaya kurang. Sangsaya suwe pangetraping ung gah-ungguhing basa Jaw a sangsaya mutawatiri, luwih-luwih cak cakane basa krama Ian krama inggil. Asiling panaliten ngandhar ake manawa pamahaman utawa panguwasane para nom-noman tumrap rakitaning tembung ngoko, krama Ian krama inggil kalebu asor, yaiku kurang saka skore 40 (skore 0-100). Prakara iki jumbuh karo cak-cakaning unggah-ungguh basa kang bener uga kurang saka skore 40. Sanajan mangkono para nom-noman isih tepung karo tembung ngoko, krama Ian krama inggil (numgan, nedha, dhahar; turu, tilem, sare), nanging akeh-akehe ora bisa ngecakake kanthi pener ing sajroning ukara apadene tetembungan liyane4
Kurange kaprigelan para nom-noman kuwi arnarga pirang pirang prakara, ing antarane, sepisan, wong Jawa padha con dhong rnigunakake basa Indonesia kang dadi basa nasional utawa basa resrni nagara tinimbang rnigunakake basaJawa. Wose kabeh wong kudu bisa rnigunakake basa Indonesia ing sajroning bebra yan nasional. Basa dhaerah, kalebu basa Jawa, arnung kanggo sarana ing bebrayan khas dhaerah, kanggo upacara tradhisi, ritual Jawa, Ian seni tradhisional kang uga sangsaya arang kaleksanane. Kagiyatan inforrnasi Ian kornunikasi sa ben dina, radio, televisi, Ian kaiawarti akeh-akehe uga kanthi basa Indonesia utawa Meiayu. Kaping pindho, ing sajroning kuiawarga Jawa, wong tuwa ing saben dinane ora (bisa) nggatekake basane kanggo anak putune, Iuwih-Iuwih tumrap basa krarna Ian krarna inggil. Kaping teiu, akeh-akehe wong tuwa padha nguja karepe para anak putu ang gone milih basa, basa Indonesia, basa Jawa utawa bisa uga basa carnpuran. Kaya ngono kuwi kang diarani kebocoran diglosia. Tun dhone anak putune ora mangerteni basa Jaw a kang jurnbuh Ian trapsila, Iuwih-luwih anggone rnigunakake basa krarna utawa 4 Pangandikane Prof Dr Edi Subroto marang para dwija basa Jaw a sate latah Soloing sajerone diskusi kanthi tajuk Focus Group Discussion: Penyusunan Pedoman Tingkat Tutur Bahasa ]m11a (Kemis, 29 Mei 2008). 100
Sa king Gugon Tuhon Dumugi Facebook basa krama inggil kang trep tumrap wong kang kudu diajeni. Kaping papat, upacara tradhisi kaya ta pawiwahan, kesripahan, rembug desa, kumpulan arisan, apadene ulem saiki akeh-akehe migunakake basa Indonesia sanajan ing kampung-kampung ing tanah Jawa. Iku kabeh kang njalari sesepuh prihatin marang ka langgengane basa Jaw a, apa maneh unggah-ungguhe bangsa sing bisa diagul-agulake. Dene faktor kang ngurangi mutu cak-cakane unggah-ungguh tumrap para nom-noman yaiku sureme kamongkogane wong Jawa tumrap basa Jawa, kurange kasadharan tumrap norma kasusilan, kurang kulina anggone migunakake saengga wedi yen luput. Mula para kanoman luwih seneng migunakake basa Indonesia, pamrihe supaya luwih aman lan ora bakal kasaru dening wong liya manawa ana lupute ing babagan krama utawa krama inggil. Supaya jumbuh karo kuncarane kutha budhaya ing Ngayog yakarta lan Surakarta, akeh-akehe wong Jawa lan pamarentah ora sarujuk manawa basa Jaw a kelangan jawane, kang ateges kelang an tata kramane kang kapacak ing unggah-ungguh. Saiki unggah ungguhing basa Jawa wis mutawatiri. Mula saka kuwi kudu ana rekadaya murih lestarine unggah-ungguh basa. Kang luwih wigati kudu ana kasadharan lan rasa mongkog ing sa ben wong Jaw a ang gone migunakake basa Jawa kang jumbuh karo cak-cakane. Sa ban jure digegulang supaya manuh (terlatih) migunakake basa Jawa. Kang tuwa dadiya tuladha tumrap para nom-noman, kang enom uga padha gelema nuladha marang sesepuhe. Kang baku kabeh kudu gelem nglelantih ngundhakake sesurupan unggah-ungguh iki. Mula pamarentah gelema melu cawe-cawe nyengkuyung reka daya nguri-uri basa Jawa, utamane ing donyane pendidikan. 101
ALON-ALON WATON KELAKON? Dewi Astutiningsih S. Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Godean Sawetara wektu kepungkur, penulis maca sawenehing rekla me ing pinggir dalan gedhe jalur Jogja-Solo kang unine mangkene "Alon-alon ora bakal kelakon" kanthi ilustrasi gambar bulus ing sakburine motor sing playune banter. Ora daksebutake iku iklan apa, sing cetha, minangka wong Jawa, ana rasa ' mak sengkring' kay a kesetrum listrik nalika sepisanan maca iklan kuwi. Ing atiku ana rasa mangkel, jengkel, Ian gela. Ananging banjur mangkel, jeng kel, Ian gela karo sapa? Akeh sing wis ngerti, yen" unen-unen alan-alan watan kelakan" iku mujudake sesantine wong Jawa. Lan mesthine sing jenenge sesanti iku ngandhut pitutur luhur kang bisa kanggo gegebengan utawa paugeran ing samadyaning bebrayan agung. Lha yen terus diplesetake dadi "alon-alon ora bakal kelakon", ateges wis ngilangi dayaning pitutur sing kamot ing sesanti mau. Sebab, sanajan mung tembung waton diganti ora nanging kekarone nduweni teges sing bedane adoh banget. Nanging, ora kabeh wong sing maca iklan iku nduweni rasa kang padha kaya sing dirasakake penulis. Sebab senajan wis ngerti unen-unen iku sesantine wong Jaw a, ana uga sing durung manger tern apa sejatine makna sajroning unen-unen iku. Dadi pangertene mung winates teges sing tersurat, malah sok uga mung winates pa ngerten yen ukara iku duweke wong Jawa. Dadi, wong kuwi mung nduweni pangerten sing cethek. Menawa wong kuwi maca iklan 102
Saking Gugon Tuhon Dumugi Fncebook mau, bokmenawa ora ana rasa mak sengkring, nanging malah mbenerake, jaman wis modem sing alon-alon mesthine bakal ke tinggalan jaman. Miturut pratelane para pinisepuh sing wis pana ing kawruh, unen-unen alon-alon waton kelakon iku sejatine ngandhut pitutur luhur sing kena kanggo paugeran sajroning nindakake pakaryan ing bebrayan. Ing ukara iku ana telung perangan tembung yaiku, alan-alan, watan, Ian kelakan. Sepisan, alon-alon tegese sareh, ngati ati, ora grusa-grusu. Tembung kaloro waton tegese nganggo we waton, paugeran, ora sakpenake dhewe, ana aturan kang guma thok. Kaping telu kelakon tegese kasembadan. Dadi, tegese alan alan watan kelakan yaiku sajrone nindakake pakaryan kudu sing ngati-ati, ora grusa-grusu, manut wewaton utawa tatanan sing bener, saengga bisa kasembadan apa kang dadi sedyane. Dadi, alon alon waton kelakon pancen wis trep minangka sesanti kanggo nindakake sawijining pakaryan supaya asile bisa sam puma. Yen ana sing duwe panemu alon-alon waton kelakon iku minangka simbol keset, lelet saengga mung tumindak sakpe nake dhewe, ngleler, ora cak-cek, ora nduweni target wektu sing penting kelakon, iku tegese wong mau durung mangerteni makna utawa kang kasebut sajroning sesanti mau. Kosok baline 11 alan-alan watan kelakanll ana paribasan II kebat kliwat gancang pincang", tegese kurang luwih pagaweyan kang ditindakake kanthi kebat kliwat utawa cepet tanpa nganggo waton utawa mung waton cepet, asile mesthi ora bakal sampuma. Iki mi nangka gambaran menawa kabeh sing sarwa cepet, Ian grusa-grusu, dudu jarninan pakaryane bakal rampung kanthi apik. Menawa ora dipetung kanthi permati, ora nganggo wewaton tangeh lamun kasembadan kanthi becik. Bali marang iklan ing ndhuwur, kanggo nglelipur ati, penulis duwe panyakrabawa becik wae marang iklan mau. Tegese, muga muga wae pihak biro iklan Ian kabeh paraga sing melu cawe-cawe saengga iklan mau bisa kababar pancen durung ngerti apa sejatine makna luhur sing kamot ing sesanti iku. Utawa malah kleru 103
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 -a>nggone negesi saengga dadi salah kaprah. Muga-muga wae, ora ditegesi kang adoh karo sesanti asline. 104
SANDIWARA Dhanar Widianta Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Prambanan Ing jeroning setting prasaja kang swara-swara paragane tumlawung tekan jabaning pendhapa. Marsih, wanita nom kang lagi sesenggrukan nanging kepleng a tine iku, ngirim tetembungan kang ndadekake sapa kang ngrungu ora kwawa ngampet wetu ning luh pengangen-angen. Apa pancen mengkono kang diarani tresna, kadhang kala ora kuwasa milih pawongan endi kang bakal direngkuh? Maewu-ewu taun kepara satuwaning wektu manungsa tan sah mitakon kaya mangkono, nanging Gusti ora gage paring wang sulan. Tresna, kaya dene agama, utawa etika, utawa konsep 'Gusti' dhewe, dadi rembugankang ora bakal enggal rampungngono wae perennis upama nyilih istilah filsafate. Tekan kapan wektu. Nanging adegan pungkasan kuwi pancen beda. Akeh ing antaraning parnir sa kang nganggep yen potongan adegan tangise Marsih kuwi salah sijining swasana kang luwih 'nrenyuhake' tinimbang adegan-ade gan trenyuh liyane. Lan, trenyuh, tangis, uga rasa kang ngemu teges sawijining ati nembe nandhang sungkawa, bisa ngraketake marang apa kang cob~ diarani lan dituju manungsa minangka te tembungan 'Gusti' mau. Semono uga tresna kang rinasa dening Marsih. Marsih durung bisa nemtokake arep milih Dhidhik utawa Yoyok, paraga kakung kang loro-lorone asih marang dheweke ing sawijining pentas sandiwara kanthi irah-irahan 'Tumlawung' 105
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 iku. "Bareng tak rasakake, sanyatane katresnan mono ora bisa diukur kanthi bandha, rupa, drajat, utawa pangkat, nanging sayek tine tresna iku ati pawitane", mengkono tembunge Dhidhik. Sinambi ngunjal ambegan, Yoyok nyaut, "Lan uga ora bisa dipeksa Ian dipedhotke dening manungsa, kejaba ana pamurbaning Gusti Kang Maha Wasesa". Sawetara wektu Marsih mung bisa nerusake tangis. Dhe weke ora mangerti lelakon apa kang bakal dumadi bacute. Nanging dheweke ora duwe akeh pilihan. Dheweke ngadeg, misah saka dhadhane Bu Tarka, ibune, kang wiwit mau kanggo papan ngle remake penggalihe, nyelehke abote sirahe. Marsih nyekel anteb, matur marang Dhidhik, Yoyok, kangmase Marjan kang nggejejer ing kiwane. Pak Tarka kang mendel ora bisa guneman apa-apa. Bu Tarka, uga marang para manungsa kang mung pirang ler mirsani festival sandiwara ing pendhapa kang isih katon agung iku. Festival apa wae, kalebu festival sandiwara kang diadani dening Dinas Kebudayaan Propinsi DIY ing Pendhapa Yudane garan 17-18 Juni kepungkur, wis dadi lumrah manawa dilaksa nakake kanthi prasaja. U ger wektu kang dibutuhake kanggo persia pan prodhuksi pancen winates. Bisa uga diarani 'dadakan'. Pasartane cacah 16, saka 5 kabupaten ing DIY. Para pambiji kang kawentar kaya ta Marsidah, Maria Kadarsih, Ian kanca-kanca, ora bisa ngono wae menehi tambahan 'ruh' engga sajroning festival ngasilake pagelaran-pagelaran kang ngemu 'greget', kaya ancase sawijining pentas drama idheale. Sandiwara iku drama. Akeh prakara kang ndadekake sawijining pentas drama iku nggembol 'greget', upamane: naskah, penyutradaraan, tata artistik,lsp. Ananging, gregete sandiwara iku dudu kethoprak, kosok balene greget kethoprak iku dudu sandiwara. Saben-saben 1 genre' duwe 'cita rasa' Ian style [' gaya'] kang beda ing liyan. Liya, tembung J awa kang memper tegese karo the others tum rape konsep Barat, pancen ngemu teges lbeda' ananging 'cedhak', 1 cedhak' ning ora jebles. Ana sawetara bah kang padha, nanging 106
Saking Gugon Tuhon Dumugi Fncebook ana bab-bab kang beda. Kaya kang dingendikakake dening Maria Kadarsih rikala paring cathetan babagan lakuning festival ing pungkasaning acara, yen sandiwara kuwi anduweni sipat 'padi nan'. Lumrah, kaya adat saben, mbuh kuwi ing tata busana lan liya-liyane. Kedadeyan-kedadeyan ing naskah dijarwakake kanthi visualisasi kang apa anane, dijumbuhake klawan swasana sandi wara. Apa maneh pacelathone, sabisa-bisa diucapake kaya pace lathon padinan. Iku ciri 'gaya' sandiwara. Dene kethoprak duwe gaya dhewe kang memper karo sandiwara. Sambung-raket antara ne sandiwara Ian kethoprak iki kaya-kaya nuwuhake 'keakraban'; akrab sing malah ndadekake watesan: kethoprak ora bisa ngu wasani kaya ngapa sandiwara bakal dumadi ing sajroning page laran, kethoprak ora bisa nemtokake sejarahe sandiwara. Nyatane, saka sawetara penyaji ing festival sandiwara iku durung bisa luwar saka 'cit a rasa' kethoprak. Kepara malah 'ngethoprak' pleg. Sanajan ta ora kumudu kaya kang dipentaske Gandrik utawa Sega Gurih rikala nggarap sandiwara, utawa Garasi rikala mentaske "Leng" kang sinengkuyung tata artistik jangkep, nanging anca sing festival nadyan namung dilaksanakake ing pendhapa bisaa paling ora nggambarake kaya apa ta sandiwara iku. Kaya apa ta sandiwara ing jaman kang diarani pos-modheren iki- kanggo ora ngomongke yen festival kuwi saderma romantisisme, utawa sandiwara iku kaya prodhuk budaya Jawa liyane kang seseg ngunjal ambegan, kaya Yoyok mau. Sandiwara "Tumlawung" kang dilakonake dening grup san diwara Desa Budaya Bejiharjo Kecamatan Karangmojo Gunung kidul ing festival iku menehi wara. Sandiwara nyelathokke sawiji ning 'penggalihan' nanging nganggo basa kaya padatane. Banjur saka celathu kuwi tuwuh konflik kang ndadekake pacelathon nge mu unsur dramatik. Mangkono ciri gampange. Lan, "Tumlawung" bisa ngabarke kuwi. Mbokmenawa bisa ditlesih saka tetembungane Marsih ing pungkasan sandiwara "Tumlawung" wektu kuwi: Sedaya pangandika menika wau leres, Bu. Semantena kula matur blaka nggih, Pak, Bu, ugi gus Y oyok Ian Mas Dhidhik! 107
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jawa Tahun 2010 Kula sampun mangertosi sedaya, sinten, Ian, kados pundi Gus Yoyok Ian Mas Dhidhik menika. Cekak aos kemawon, kula awrat badhe nampik katresnanipun Gus Yoyok! Seman tena, kula dereng saget nemtokaken, menawi kula menika badhe milih Mas Dhidhik. .... ! Tetembungan iku dudu minangka wasana nanging dadi pur waning sandiwara; manawa urip iku kadhang kala prelu sinandi ing ukara, ing tetembungan, engga dadi kabar kang wiyar, jembar, sugih ing makna. Si Liyan perlu jembaring ati kanggo negesi. Dudu pojar utawa pemut wantah- nadyan bab-bab wantah kuwi kadhang kala pancen perlu- kay a kang digelar dening sawetara penyaji liya. Ing adhegan pungkasan iku Marsih kaya-kaya ngrasa ana bab kang tansah ora bisa dimangerteni, satemene, uga gega yutan klawan pawongan kang sa ben dina tan kendhat 'ngisi' uripe, ngancani dheweke kuliyah, salawase ngudi ngelmu bebarengan, yaiku Yoyok. Utawa Bagus Dhidhik. Dheweke kepotangan budi marang pawongan iki; Ian dheweke wus meruhi yen jeroning a tine nduweni sipat utama, ora kaya solah bawane kang bisa diarani 'mrusal'. Kaya welinge Pak Tarka, bapake, marang ibune rikala semana, menawa manungsa iku mbutuhake beya, kurban, supaya suci. Kalebu ati. Rak saben-saben tumindak becik iku kaya dene teja kang mengkone bakal jumedhul, nyumunari, ing sawijining wektu? Marsih malih sadhar: manungsa kang pantes pinilih tum rap badan-rohe iku ora penting maneh ingaran Yoyok utawa Dhi dhik, dudu jeneng utawa badan kang rumaket saben wektu, nanging 'para manah' kang nresnani Marsih kaya kahanan sate mene Marsih saiki. Kalebu kangmas Ian wong tuwane sakloron. Marsih ngendheg tangise, kanthi pambengok kang landhung. Dheweke mikir maneh: aja-aja dheweke, Ian dudu wong-wong kang ngarep-arep tresna saka dheweke, kang pantes nyadhong sih saka wong-wong sakiwa tengene; marga tresna kuwi ana kalane 'mulungake', ning uga 'mulungi'. Kay a dene 'titah' marang 'Gusti' utawa kosok balene. Mbok menawa. 108
Saking Gugon Tuhon Dumugi Fncebook Swasana tresna kang 'nyadhong' Ian 'menehi' iku kaya-kaya jumbuh kalawan mula-buka laire naskah sandiwara "Tumla wung". Naskah iku- naskah kang sinerat dadakan marga anane festival sayembara kaya dene sejarahe naskah-naskah saka penyaji liya, kang bisa nemtokake greget orane sawijining pagelaran san diwara- krasa seseg aZur-e. Pindha kegiyatan festival sandiwara kang cepet lakune; coba ditlesepke kekurangane. Naskah ing sa jroning pentas pancen dudu bab utama. Naskah amung minangka tandha: yen piweling-piweling sinandi diwiwiti, uga donya kang dirasa dening pengarang Ian paragane lumantar pengalaman pengalaman uripe. Banjur manungsa bisa nintingi, menggalih, maca, mentasake, nyerat maneh, Ian mangkono sateruse. Nanging ana bab kang dilirwakake 'manungsa Jawa' jaman saiki. Luman tar sandiwara. Biyen, wektu kang ing dhiskusi-dhiskusi dilebokke ing kategori pra-modheren, manungsaJawa 'menggalih' [mikir mang anggo manah utawa rasa, beda karo cogito ergo sum-e Cartesian kang menggalih mung adhedhasar uteg-e] donyane, banjur ngrip ta sandiwara, dumadi sandiwara, menggalih maneh,lan mengko no manggilinge. Sakabehing laku Ian ritual dilambari 'rasa', kale bu ritual sandiwara. Yen wus mangkono, asiling pentas banjur kebak greget. Sandiwara dadi sawijining kebutuhan, Ian masya rakat panyengkuyunge pancen sadhar bab kuwi: sandiwara dudu amung pragmatisme. Dudu ritus kang 'ana' merga kepeksa, ana nging nyata minangka bab kang wigati, supaya 'penggalihe' ora mati, merga 'modhernisme' kadhang kala nuwuhake tafsir sing nalingsir saka 'rasa'; saengga manungsa J awa dhewe ora mangerti sejarahe lan pandangan hidupe. Jaman saiki? Kita kabeh ora bisa selak yen sawijining pentas sandiwara ing jaman iki dudu amarga masyarakat kuwi temen temen ngrasa 'nduweni'. Kabeh sarwa winates ing sumber day a, uga kasunyatan kang kompleks. Pentas sandiwara ing jaman saiki, kaya anane festival iku, pancen dudu saderma 'ruang pamer'. Bener, festival minangka tandha krenteging manah kanggo ngu ripake, nguripi, Ian nglestarekake sandiwara sing kempas-kem- 109
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 pis- marga winatese para~ agen1 budaya. Apa maneh kanthi tan saya mundure [utawa simane?] kanthong-kanthong budaya ing wewengkon DIY. Nanging~ lumantar mirsani sawijining pentas sandiwara~ nadyan mung sarana festifal, apa para pamirsa Ian para manungsa Jaw a umume ora perlu ngendheg laku sedhela kaya sing ditindakke Marsih, tokoh ing "Tumlawung" iku, kang go ngeling-ngeling Ian ngenepke? "Eling-elingen bab-bab kang ing rasa becik", mengkono sawijining reroncen tetembungan tum lawung, "Ian tresna ing atimu bakallestari!" Sandiwara iku ngan dhut bab-bab kang 'ora bakal mati', kairing ungeling gamelan climen dhapukan gambang, gender, kendhang, suling, uga reba b. Kadhang gumyak, kadhang sedhih. Lan sedhih. Banjur mung sedhih. Sandi wara iku, sandiwara "Tumlawung" kang ~ dadakan' iku, katon sedhih. Kaya rasa sedhihe manungsa Jawa marang seni sandiwara kang coba diumpetake: lumantar festival. Sawijining festival kang pamirsane kelangan minat. Wamane cemplang, rasane blawur. Pendhapa Yudanegaran iku sepi pamirsa. Wong-wong bakal ma ngerti yen saka pendhapa iku apa kang diarani seni sandiwara num lawung; durung ngerti nasi be. Nanging, kanthi kahanan kepiye wae, sandiwara tetep kumpulaning tandha, simbul. Banjur, kanthi rasa urmat, kita neges-neges tandha-simbul mau ing saben wektu lebar nyelathu marang wong liya, ing saben dinane. 110
"SALON TRADHISIONAL JAWA" DUDU DUWEKE WONG JAWA? Puspitasari Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Turi Donyaning wanita ora bisa a doh saka endahing pasuryan, kulit, rambut, Ian raga. Bokmenawa wis kinodrat yen kaum hawa seneng kepara malah wajib nglodhangake wektu Ian uga wragad kanggo nggulawentah apa kang wis diparingake dening Gusti Kang Maha Wikan. Embuh sing arep nglurusake rambut kang maune kri ting (rebonding), nyemir rambut, mutihake kulit, ngencengake kulit pasuryan, nglangsingake badan, Ian kepara malah perawatan organ in tim. Kanggone saperangan uwong, bab iki bisa dadi ladhang bis nis kang mirunggan. Apa maneh ing jaman kang jare wis serba modem iki, wis mesthi akeh wanodya kang mbutuhake papan kanggo nindakake perawatanj panggulawenthah ragane. Papan mau kondhang kanthi sebutan salon kecantikan. Ing salon iki kabeh kabutuhaning wanita kanggo nggulawenthah raga bisa kacukupi. Ora bisa dipungkiri maneh yen kanggo mujudake apa kang dadi pepinginane para pelanggan, salon-salon mau menehi pelayanan kanthi migunakake bahan-bahan kimia kang sejatine mbebayani. Ing saperangan wektu kepungkur, nate kabiwarakake jeneng jeneng bahan kecantikan kang ngandhut mercuri, yaiku salah sa wijining zat kimia kang mbebayani tumrap kasarasan, kang di gunakake kanggo mutihake kulit. A wit saka kahanan iki, salon-salon kecantikan okeh sing sepi Ian kelangan pelanggan. Meruhi kahanan iki, para pelaku bisnis salon kecantikan 111
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 banjur mikir maneh, piye carane supaya bisa mulihake kaperca yan pelanggane. Cara kang diupaya, yaiku kanthi menehi embel embel tembung tradhisional Jaw a ing mburi jeneng salon. Samono uga, ing jeneng-jengeng jinis perawatan uga ditambahi tembung tradhisional, upamane creambath tradhisional Jawa, spa tradhisional Jawa, Zan ratus tradhisional Jawa. Mula ora aneh yen saiki akeh salon kecantikan tradhisional kang wiwit ngrembaka ing sadhengah papan. Kabeh papan mau tansah nawakake paket panggulawenthahing raga kanthi cara tradhisional, kang jarene niru cara-cara panggulawenthahing raga kang ditindakake dening para putri ing sajroning kraton. Salon tradhisional mau uga migunakake bahan-bahan herbal, yaiku bahan saka tetuwuhan kayata empon-empon (bahan jamu : kunir, jae, temu giring lsp), suruh, beras, lsp. Bahan-bahan mau diprecaya luwih aman tinimbang bahan kang ngandhut zat kimia. Nanging, kahanan iki sejatine dadi nuwuhake pitakonan, apa iya para pengusaha salon tradhisional iki wis bener-bener nyinau apa kang ditindakake dening para putri ing kraton, apa mung sauger duwe modal, bisa mbukak usaha, banjur payu anggone dodolan? Kanyata, saka sakehing salon kang nduweni embel embel tradhisional Jawa iki, akeh sing dadi kagungane priyayi asing, Cina, kepara priyayine malah lenggah ing sanjabane kutha. Sana jan ora bisa diselaki yen anane Ian ngrembakane salon tradhisional Jawa mau nguntungake sawijining pihak amarga bisa nuwuhake lapangan pekerjaan, mligine para kapster (pegawe salon), para pangracik bahan-bahan tradhisional, para petani kang nenan dur empon-empon Ian sapanunggalane, uga tukang parkir ing salon kuwi. Nanging kahanan mau tetep wae mrihatinake. Pisan maneh agunging kabudayan Jawa nyata dienggo lahan kanggo dodolan wong asing. Dene, awake dhewe, wong Jawa bola-bali mung trima dadi buruh, dadi pegawe. Banjur sapa sing salah? 112
BASA JAWAAPA ISIH PERLU? Ririn Sulistiyani Guru Bahasa Jawa SMAN 1 Kalasan Basa minangka sarana kanggo sambung gunem marang wong Iiya wis diajari wiwit cilik. Turnrape wong Jawa, basa se pisanan kang diajarake dening ibu marang anake yaiku basa Jaw a. Basa J awa ana rong we rna yaiku basa ngoko Ian bas a krama. Bas a krama wis diajarake ibu marang anake kanggo ngajeni wong liya wiwit cilik. Ananging saiki jamane tansaya maju, para ibu nalika ngajari anake ora mung basa krama nanging uga basa Indonesia. Ngajari anake nggunakake basa Indonesia nduweni ancas supaya anake ora ketinggalan jaman. Menawa ing padesan, isih ana kang ngajari anake nggunak ake basa Jawa krama, nanging ana uga kang nggunakake basa Indo nesia. Ing masarakat "perkotaan" basa Jawa wis padha dilaiekake. Katitik saka panganggone basa Jawa ing masarakat kang kaya mangkono, basa Jawa apa isih perlu? Menawa basa Jaw a krama iki wis digunakake wiwit cilik ing omah, nalika wulangan basa J awa ing sekoiah ora bakai kangeian. Basa Indonesia minangka basa nasionai ora perlu diajarake ing omah amarga ing sekoiah bocah bakai ngerti Ian bisa nggunakake kanthi bener. Kanthi nggunakake basa Jawa krama kang bener ing pamuiangan basa Jawa, kaajab para siswa bisa nggunakake basa krama kang bener marang liya. Panganggone basa Jawa ragam krama kang bener iku kudu ngerti undha-usuking basa yaiku tingkataning basa adhedhasar panganggone. Panganggone basa iki yaiku : 113
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jawa Tahun 2010 a. Tembung ngoko digunakake menawa: sing guneman bocah-bocah, kanca Ian kanca kang wis supe ket srawunge, wong kang padha umur Ian pangkate tur supeket pasrawungane. b. Sing guneman Iuwih iuwa tinimbang kang diajak guneman. Sing guneman Iuwih dhuwur pangkate katimbang sing c. diajak guneman. d. Carita kang adhapur andharan (paparan). Tembung krama Iugu digunakake menawa: a. Kang guneman durung tau tepung marang wong kang diajak guneman. b. Kang guneman padha dene kanca ananging durung supeket. c. Kang guneman Iuwih tuwa katimbang kang diajak gune man, nanging kang diajak guneman Iuwih dhuwur pangkate utawa wajib kinajenan. d. Kang guneman Iuwih dhuwur pangkate katimbang wong kang diajak guneman, nanging kang diajak guneman Iuwih tuwa utawa kinajenan. e. Kang guneman kaiebu priyayi Iuhur Ian kang diajak gune man kaiebu wong kang Iumrah kang Iuwih tuwa Ian duwe pangkat utawa kinajenan. Tembung krama inggil digunakake menawa: a. Kang guneman durung tepung marang kang diajak gune man kang katone Iuwih tuwa utawa wong apangkat. b. Kang guneman Iuwih enom katimbang kang diajak guneman Ian wong kang diajak guneman iku wajib kinurmatan. c. Kang guneman Iuwih cendhek drajat pangkate katimbang wong kang diajak guneman utawa wong kang diajak gune man iku wajib kinurmatan. Menawa cak-cakaning basa Jawa iki wis ngerti Ian digunak ake kanthi bener ateges wis bisa nggunakake basa Jawa. 114
Sa king Gugon Tuhon Dumugi Facebook Ing jaman kang modem iki basa J awa minangka salah sijining budaya Jawa kang luhur, mligine basa Jawa krama kudu diuri uri. Amarga basa Jawa krama iki kebak ing piwulang-piwulang moral kang akeh. Kayata bisa ngajeni wong liya, ora ngegungake dhiri, Ian tumindak sopan marang wong liya. Kita minangka wong "timur" kang duwe kabudayan kang luhur, kudu mikul dhuwur babagan basa Ian sopan san tun. Sana jan saiki jamane wis maju, kita uga bisa nggunakake basa krama kang becik saliyane duweni kapinteran kang linuwih. Amarga basa krama iku yen digunakake kanthi bener, ateges kita ngurmati awake dhewe Ian wong liya. Kaya ing sesanti ajining dhiri dumu nung ing lathi, kang ateges awake dhewe bakai diajeni dening wong liya saka omongane. Guneman karo wong liya pancen kudu ngerti empan papan, yaiku kudu ngerti sapa kang diajak gune man, sapa kang ngajak guneman, apa kang digunem Ian ing ngen di anggone guneman. Menawa babagan em pan papan kuwi mau wis dimangerteni mesthine bisa milih basa kang digunakake. Apamaneh guneman karo wong kang luwih tuwa utawa kang di urmati. Pancen guneman nggunakake basa Jawa krama iku ora gampang, nanging menawa ora geiem nyoba nggunakake mesthi wae angel anggone guneman. Awake dhewe kudu bombong duwe kapinteran kang linu wih Ian bisa ngajeni wong liya utawa nduweni budi pekerti kang becik. Saliyane awake dhewe kang rumangsa bombong wong tuwa, kaiuwarga, sekoiah, Ian masarakat uga rumangsa bombong mena wa duwe kapinteran Ian unggah-ungguh kang becik. 115
NGUPIYAAMRIH LESTARINE BASAJAWA Pipin Wijiastuti Guru Bahasa Jawa SMAN I Depok Globalisasi nuntut kalangan muda supaya bisa migunakake basa kang asipat global. Saengga bisa aktif tumuju era moder nisasi. Kanggo supaya bisa tumuju arah modemisasi para muda dituntut kudu bisa basa asing utamane basa Inggris. Kahanan mangkono dadekake para muda sengkut anggene sinau basa asing Ian ndadekake basa daerah dadi terpinggirkan {dikiwakake). Wong tua duweni peran ing ngrembakane basa daerah Qawa). Supaya basa Jawa bisa tetep lestari, wong tua wajib ngajarake basa Jawa marang anake. Nalika micara ing ngendi papan wong tua kudu migunakake basa Jawa. Lan basa padintenane diusahake kudu tetep migunakake basa Jaw a. Wong tua ing jaman saiki akeh sing wis ora ngajarake basa Jawa tumrap anake. Wong tua luwih asring micara migunakake basa Indonesia dibanding basa Jawa. Basa Indonesia dianggep basa sing luwih gampang, simple Ian ora katon ndesani. Malahan ana uga wong tua sing ngajarke basa ibu basa asing kayata basa Inggris. Ing jaman saiki basa J awa basa kaping I oro sing ditampa anak. Akeh anak sing ngerti basa Jawa saka sekolahan. Kahanan iki da dekake piwulangan basa Jaw a kudune gam pang malahan dadi angel Ian" medeni" kanggo bocah. Malahan nalika ana pekerjaan rumah (PR) wong tua diajab bisa mbiyantu anak ing piwulangan basa Jawa "nggarap PR" malahan wong tua ora ngerti Ian ora paham babar blas bab basa Jawa. 116
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook Upaya kanggo budayakake basa Jawa supaya dadi basa padintenan Ian sejajar karo basa Indonesia, perlu dilakoni ing kabeh lingkungan. Ora mung keluarga, nanging uga diwiwiti ing masa rakat, dunia pendidikan Ian kantor-kantor. Gubemur DIY Sri Sultan HB X, netepake bilih dina Sabtu dadi dina "Javanes Day" utawa dinakanggo basaJawa. Kabehkantor/ instansi pamarentahkudu micara migunakake basa Jawa. Iki mujudake salah sawijining upaya kang diadani pemprov DIY supaya basa Jaw a tetep lestari. Kajaba kuwi, pemprov DIY uga ngetokake "Surat Edaran Gubernur DIY Nomor 423.5/0912 tanggal 29 Maret 2005 tentang Penerapan Kurikulum Muatan Lokal Bahasa Jawa bagi SMA/MA/SMK." Surat edaran iki isine bab piwulangan basa Jaw a ing Sekolahan. Kajaba kanggo Sekolah Dasar, Sekolah Lanjutan Tingkat Pertama, wiwit tahun ajaran 2005/ 2006, piwulangan basa, sastra,lan budayaJawa wajib diwulangake ana SMA, SMK, Ian MA. Lingkungan sekolah salah sawijining papan kanggo ngupiya basa Jawa. A wit separo luwih waktu bocah dienggo sekolah ka hanan iki bisa ndadekake sekolah dadi papan kanggo sinau Ian praktek basa Jawa sing strategis. Siswa bisa praktek basa karo guru Ian karo kanca-kancane. Sana jan isih nggunakake basa Jaw a kan thi gladhen ora masalah. Antawisipun siswa siji Ian sijine bisa mi gunakake basa ngoko. Antawis siswa Ian guru bisa gladhen migu nakake basa Jawa krama uga kadhang kala dicampur basa Indone sia iku ora dadi apa. Kahanan mangkono uga bisa diterapake ing dina Sabtu sing wis ditetepake dening pemerintah dadi dinane basa Jawa "Javanes Day" syukur bage kahanan mangkono bisa saben dina. Ing ngomah wong tuwa kudu konsistenf ajeg anggone nga jarake basa Jawa. Kudu ajeg anggone micara nganggo basa Jawa Ian basa Jaw a didadekake basa padintenan. Syukur bage ing ngo mah wong tuwa uga ngajarake unggah-ungguh basa Ian tata krama tumrap anake. Saranaliyakanggongupiya basaJawa yaikukanthimaca buku buku, majalah, utawi koran sing basane basa Jawa. Ngrungokake 117
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 siaran radio sing basane Jawa kaya ta: sandiwara radio, campur sari, pawarta, lsp. Ing jaman saiki uga bisa dipirsani ing TV a wit anane TV lokal sing nyiarke acara-acara sing sifate lokallan tetep migunakake basa Jawa kaya ta: acara macapatan, campursari, pawarta, kethoprak lsp. Kdjaba kuwi basa Jawa uga bisa diakses ing internet-internet. Nyinau basa Jawa kuwi bisa neng ngendhi papan lan bisa mi gunakake media apa wae. Basa Jawa ora basa sing kuna nanging kanthi basa Jawa bisa dadi sarana mbangun jati diri lan pekerti luhur. Budaya Jawa bisa kanggo nopang lan nyaring budaya asing sing mlebu ana ing Indonesia. 118
NYERAT, KEGIYATAN INGKANG NGREMENAKEN FX. Subroto Redaktur Senior Majalah Djaka Lodang Nyerat punika saiah satunggaling hobi utawi kegiyatan ing kang ngremenaken. Saged ndadosaken ageng Ian bombonging manah. Menapa malih menawi ing samangke saged dados panye rat (penulis) kondhang. Luman tar sera tan, sok sintena saged nge daiaken utawi ngiairaken sedaya idhe, gagasan, isining manah, pengajeng-ajeng, menapa dene khayaianipun. Seratan saged dipunwaos tiyang sanes Iumantar buku, maja Iah, suratkabar, menapa dene ing notes minangka catatan harian. Lumantar seratan, tiyang sanes saged mangertosi menapadene nikmati saweneh bab. Saking maos seratan utawi karangan, teti yang saged nambah seserepan sarta wawasan. Karya tulis saged dipunperang dados 2, inggih punika: sera tan fiksi Ian seratan non fiksi. Sera tan fiksi inggih punika karya tulis ingkang arupi karang an, imajinasi utawi reka-rekanipun pengarangipun. Limrahipun sera tan fiksi mboten dumadi saestu ing sajroning kanyatan gesang padinan. Namung kemawon, inspirasinipun saged mendhet sa king kawontenan nyata ingkang dumadi ing sakiwa-tengen kita. Kawontenan nyata kasebut dipunoiah, dipun racik, Ian dipun bum bani saengga dados crita ingkang nengsemaken. Wujud Seratan fiksi, ing antawisipun: Crita Cekak, Crita Sambung, Dongeng, Crita rakyat, Ian sanes-sanesipun. 119
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 Seratan non fiksi, inggih punika sera tan sanes karangan utawi khayalan (rekan). Sera tan adhedhasar data Ian fakta ingkang aku rat Ian gumathok. Data saged dipun pendhet saking wawancara dhumateng narasumber, buku-buku referensi, keterangan resmi saking ingkang kawogan, saha peninjuan dhateng lokasi, Ian sanes-sanesipun. Sera tan non fiksi saged kaperang dados 2, inggih punika: serat an fakta Ian sera tan opini. Sera tan Fakta saget awujud: Berita, La poran, Features. Berita Sera tan cekak isinipun informasi kedadosan (peristiwa). Di pun serat ringkes, cekak, informatif, saengga gampil dipun suraos Ian dipun mangertosi. Seratan kedah memenuhi unsur SW+lH. Sapa, apa, ngapa, kapan, ing ngendi, Ian kepriye. Kangge langkung nyethakake fakta wau, limrahipun dipun kantheni Laporan foto/ gam bar. Seratan saget panjang utawi sambung. Kedah memenuhi unsur SW + lH. Sera tan saged katambah kanthi bahan tambahan saking narasumber sarta pengamatan lokasi menapa dene keda dosan. Bab wau amrih seratan langkung narik, langkung neng semaken, nrenyuhaken, utawi darnel miris pemaosipun. Pramila sera tan badhe langkung sae utawi "gesang" menawi dipun kan theni foto-foto. Features Radi memper kaliyan seratan laporan. Mboten nilaraken insur SW+lH. Seratan langkung condhong dhumateng bab-bab ingkang interest, aneh, utawi langka. Ngginakaken ukara ingkang luwes, entheng, Ian komunikatif, kadosdene tiyang crita. Saged dipun kantheni foto/ gambar, saged ugi tanpa foto/ gambar. Opini Seratan saking "buah pikiran" panyeratipun. Biyasanipun nanggapi utawi ngomentari utawi "mengulas" langkungjembar 120
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook ngengingi bab ingkang saweg aktuai utawi anged utawi dados wicantenan ing satengahing masarakat. Opini saged arupi: Tajuk, Pojok, Ian Artikel. Tajuk Seratan "buah pikiran" Pemimpin Redaksi utawi Redaktur Senior kanggo nanggapi perkawis ingkang saweg "ngetrend", anget utawi aktual. Kejawi tanggapan, Tajuk ugi ngandhut soiusi, Ian saran. Seratan punika mujudaken opini saking mass media ingkang kawogan. Pojok Seratan ingkang isinipun wujud kritikan utawi sentilan. Di pun serat cekak aos, ringkes, kepara nyiekit. Saged ngginakaken ukara ingkang semu Iucu. Pojok ugi mujudaken opini saking satung galing mass media. Artikel Sera tan saged panjang-lebar, dipun Iarasaken kaliyan format penerbitanipun. Isinipun ngandharaken utawi mbeber maneka wami bab utawi permasaiahan. Saged ingkang aktuai menapa dene ingkang faktual. Lumantar artikei sok sintena kemawon saget mbeber babagan: iimu pengetahuan, kesenian, oiahraga, kesehat an, pendhidhikan, keiuwarga, Ian taksih kathah sanesipun malih. Welingan Sumangga samiya nyerat. Punapa kemawon. Saged fiksi utawi non fiksi. Kanthi nyerat sok sintena kemawon saged nyuntak panguneg-uneg, impen, imajinasi, angen-angen, pangajeng-ajeng, Ian sanes-sanesipun. Sam pun ngantos sedaya wau namung dipun simpen ing teienging manah utawi ing pikiran kemawon. Dipun suntak kemawon Iumantar sera tan. Kanthi mekaten tiyang sanes saged tambah seserepan, wawasan, menapa dene hiburan. Su mangga. Sugeng nyerat babagan menapa kemawon. 121
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan BahasaJawa Tahun 2010 CERKAK FIKSI?CERBUNG ~DONGENG CRITA RAKYAT /'BERITA ONFIKSI ( AKTA~ LAPORAN FEATURES TAJUK OPINI~WAWASAN "'\POJOK ARTIKEL ~PENGETAHUAN KESEHATAN KELUARGA DAN LAIN-LAIN 122
NGGUGAH MACAN TURU ANA ING SAJRONING IMPEN Triman Laksana Nalika arep mapan turu, ancas kang diupadi yaiku bisa ngimpi kang endah, nengsemake uga mranani ati. Bisa-bisa, nali ka tangi turu, impen iku dadi lelamunane pengangen-angen. Men dah kabeh iku bisa dadi kasunyatan ana ing ngalam ndonya iki. Sebab kabeh saburang kalir, bisa jumedhul saka ngimpi, terus tuwuh ana kasunyatan kang lumaku. Mula, lelandhesan kang ju mangkah, bisa kawiwitan saka ngimpi. Ya saka ngimpi iku, jangkah iki kanthi entheng lan kepenak. Pawongan kang ora bisa ngimpi, kaya mlaku ing ara-ara suwung. Anane mung tansah jumangkah tanpa tetenger kang gumathok. Ora beda nalika kudu nulis, kudu ana kang bakal dadi impen, utawa dadi tukang ngimpi. Sanajan ana ing kene, ngenani babagan nulis ilmiah, fiksi iku padha wae kang dituju. Mung wae, nalika nulis ilmiah, ana bahan kang wis cumawis, lan kudu laku baku, utawa srana kasunyatan. Lan biasane luwih nyedhaki migu nakake pandelengan uga itung-itungan pamawas. Menawa fiksi mono, bisa kasunyatan, uga bisa mung awujud dhapur karang an penulis wae. Nanging, fiksi kang urip, luwih becik menawa kanthi pengalaman pribadi kang jumbuh karo kahanan kang ana, ditambahi karo reka-rekane penulis. Dadi, reriptane bisa gawe grengsenge sing maca. Sejatine mono, nulis iku gampang ( kaya kang diandarake Arswendo Atmowiloto, ana bukune Menulis ltu Gampang ) lan 123
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jawa Tahun 2010 ora susah tharik-tharik kepencut marang teori-teori kang dakik dakik. Sing penting mung ana rong perkara. Sepisan niat, kapin dho karep, iku kang baku. Lha iki, biasane kang dadi pepalang marang pawongan kang nembe duwe krenteg arep nulis. Mula bisa kadudut ana 5 (lima) perkara kang gumathok, kanggo gegayutan iki. 1. Ide, 2. Basa, 3. Target, 4. Pasar, 5. Sesanti. 1. Ide: a. Diupadi utawa kareben teka dhewe b. Nggulawentah c. Ditulis a. Basa kang baku b. Aja gumantung ing teori c. Maca buku Ian maca swasana jaman 2. Basa : 3. Target : Nduwe tujuwan utawa sasaran 4. 5. Pasar: Mangerteni tulisan iku kanggo sapa Sesanti ( strong word ) : Bisa kanggo kekuwatan semangat Biasane ngenani ide, kabeh wis babar utawa gampang. Na nging banjur kepiye nalika kudu nggulawentah ide iku bisa dadi tulisan kang enak Ian kepenak. Sejatine mono, saben pawongan duwe dalan beda-beda, nanging biasane anggone miwiti iku kang akeh padha growalan ora bisa nyuntak ide kang sabenere becik Ian lagi dadi kembang lambe. Pancen kabeh iku kudu didhasari kanthi niat Ian karep. Sebab poin iki kang kudu lumaku dhisik. Ide makantar-kantar, nanging ora dibarengi rong perkara iku, anane ya mung dadi angen-angen ana pikiran wae. Malah-malah bisa dadi lelamunan wae, kang tundhone terus ilang disaput kahanan. Mula nalika ide iku tuwuh, jumedhul. Terus ditulis kanthi poin-poin kang penting dhisik. Sa wise iku coba golek bahan liyane kang jumbuh karo kang bakal ditulis. Iki tujuwane supaya ide iku ora mung garingan, nanging bisa mentes, awit dirabuk kanthi pamawas kang luwih jembar Ian mateng. 124
Sa king Gugon Tuhon Dumugi Facebook Kang baku, ide iku aja nganti mung nunggu, nanging ide iku sejatine ana ing kiwa tengene awake dhewe. Kabeh bisa dadi bahan tulisan kang bisa tinulis kanthi pamawas Iuwih jembar. Dadine ide iku ora mung kanggo Ialadan ora nulis, apa maneh jaman saiki, sakabehe kahanan bisa kanggo bahan tuiisan maneka wama. Ide iku sejatine kaya nggugah macan turu, menawa bisa nggu Iawentah kanthi pinter Ian trampil, ora mung wujud ana ing impen. Nanging dadi praiambang kasunyatan nyekei kekarepan, uga dalan-daian kang sakawit kebak eri bebondhotan. Dadi ara-ara kang padhang njingglang. Bakai mrangguli dedaiane a gam pang, Ian Iancar. Sing baku, geiem ngimpi terns tangi. Nuli bisa nggulawentah impen iku marang kahanan kang dumadi. Kanggo sesanggeman ngaurip, ing ndonya iki, ora ana kang ora bisa diranggeh. Meka ten. Padhepokan djagat djawa, mageiang 17 Mei 2010 Triman Laksana, nulis Basa Jawa Ian Indonesia. Ketua Padhepokan Djagat Djawa (Komunitas Sastra dan Budaya Jawa Magelang). Tulisane kapacak ing hudyana Daerah Ian Nasional. Wis nate menang nulis Ian maca cerpen, puisi, artikel. Ing antarane : Pemenenag 1 Nasionai, tahun 2007 Sayembara Penulisan Naskah Buku Fiksi Pusat Perbukuan Jakarta. Pemenang III Nasionai, tahun 2008 Sayembara Penulisan Naskah Buku Fiksi Pusat Perbukuan Jakarta, dll. 125
MILIH LAN PADOS NARASUMBER Warisman Kedaulatan Rakyat Nyerat menika estunipun sami kaliyan mucal, mila sampun satrepipun menawi guru ugi asring nyerat wonten ing layang kabar utawi kalawarti menapa dene buku. Gandheng wekdal menika boten won ten layang kabar basa Jawi ingkang kababar sa ben din ten, pramila ingkang badhe kaaturaken wonten mriki wujud sera t an ingkang cocok kangge majalah utawi mingguan. Panitia ngarahaken bilih sera tan pasarta bengkel awujud tulis an warta. Ateges, feature utawi dept news. Feature utawi dept news kedah langkung jangkep katrangan ingkang dipunaturaken. Meni ka kunggulipun feature, ngaturaken cariyos ing suwaliking pa wartos: sabab-sababipun perkawis utawi, saged ugi, jlentrehaning para paraga ingkang wonten ing salebeting kedadosan kala wau. Temtunipun, bab menika betah kaprigelan piyambak tumrap ing kang badhe nyerat, margi kedah nglari katrangan imgkang lang kung kathah saking maneka narasumber. Ing jagading wartawan, seratan kanthi katrangan saking asil wawancara langkung kajen tinimbang ingkang kapendhet saking buku. Menapa malih, yen boten wonten tambahan ingkang enggal. Bab pados bahanipun. Narasumber kedah dipunjumbuh aken kaliyan perkawis ingkang badhe dipunserat. Narasumber saged saking akademisi, paraga ingkang nglampahi, menapa dene masarakat ingkang won ten gayutipun kaliyan perkawis ingkang dipunserat. Upaminipun, ekonomi menawi menawi ngrembag 126
Sa king Gugon Tuhon Dumugi Fncebook bab ekonomi, politikus menawi ngrembag prekawias politik. Ko sok wangsulipun, sinaosa mangertosi menapa ingkang badhe kang ge bahan seratan, menawi boten wonten gayutipun tiyang wau boten trep menawi kadadosaken narasumber. Upaminipun ing bab tetanen. Sinaosa mangertos bab olah tetanen, tukang becak boten trep menawi kadadosaken narasum ber. Kejawi, minangka masarakat ingkang ngginakaken asil teta nen. Upaminipun, pangaribawa tumrap tukang becak wau me nawi regi wos mindhak. Dene ngengingi tetanenipun, narasumber inggih para kadang tani, sarjana pertanian, PPL, utawi dosen jurusan pertanian. Conto sanesipun. Kathah tiyang ingkang saged Ian manger tosi kesenian, nanging langkung trep menawi narasumber tiyang ingkang wonten gegayutanipun. Upami ngengingi wayang, ing gih langkung pas menawi ingkang dipunpundhuti katrangan ki dhalang sinaosa juru parkir ugi mangertosi bab wayang: Kejawi, menawi juru pakir wau kasuwun katranganipun minangka pan dhemen wayang: dhalang sin ten ingkang dipun-remeni, menapa sababipun. Taksih kathah conto sanesipun. Ingkang baku kedah tansah pasang paningallan pamireng. U gi ngasah raos pangraos ingkang njalari saged titen marang kedadosan menapa kemawon. U gi prigel pados cariyos ing suwaliking pawartos. Upaminipun wonten kedadosan kathah tikus wonten sabin, menapa jalaranipun. Regi tigan a yam kok mindhak, menapa sa babipun. Sedaya wau saged dipunbabar dados seratan ingkang panjang. Feature utawi dept news menika kedah saged cariyos kan thi jangkep lan boten wayu sinaosa kaaturaken sawetawis wekdal saking kedadosanipun. Guru menika kathah-kathahipun luwes ing pasrawungan. Temtu saged gampil pikantuk katrangan saking narasumber. Sam pun kesupen, menawi wawancara kaliyan narasumber nepang aken langkung rumiyin, supados narasumber, kedah nepangaken langkung rumiyin, supados narasumber mangertos bilih katrang- 127
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 anipun badhe kapacak ing majaiah utawi Iayang kabar. Menawi boten nepangaken Iangkung rumiyin Ian boten waiaka badhe kang ge bahan tuiisan, narasumber kagungan hak boten narimahaken. Menapa malih, menawi seratanipun wonten ingkang kientu. Wawancara ngginakaken piranti nyimpen swara ugi sae. Mii ginipun dhumateng narasumber ingkang kesesa, utawi kepanggih wonten ing margi. Awit, angggenipun ngendika temtu rikatan. Nulisipun saged keponthai-ponthal. Menawi ngginakaken piranti nyimpen swara saged Iangkung gampil. Ingkang baku, menawi badhe wawancara kaliyan narasum ber, Iangkung rumiyin kedah sampun gadhah gambaran sinten ingkang badhe dipunwawancarai Ian menapa ingkang badhe di punpundhutaken priksa Supados boten dipunpionco dening nara sumber. Para sepuh rumiyin paring pitutur, goiek banyu ya kudu sangu warih. Menawi sampun sangu gambaran perkawis ingkang badhe pun pundhutaken priksa, wawancara limrahipun Iajeng saged Iumampah kanthi Iancar. Panyerating asma, menawi narasumber kagungan kartu nama Iangkung prayogi nyuwun kartu nama pun utawi nyonto panyerating asma Ian kaienggahanipun. Ugi sae menawi saged nyuwun nomer teiepunipun. Wawancara Iumantar teiepun Iangkung irit Ian cepet. Na nging, menawi dereng nate kepanggih kaliyan narasumber, dereng nate mireng swantenipun narasumber, Iangkung sae boten Iuman tar teiepun sinaosa gadhah nomer teiepunipun. Margi saged ke mawon tiyang sanes ingkang ngaken bilih piyambakipun tiyang ing kang dipunpadosi. Wawasan Iumantar teiepon namung katin dakaken menawi wekdalipun sampun mepet Ian dunungipun narasumber tebih. Menika adatipun katindaken wartawan Iayang kabar ingkang kababar sa ben dinten. Sasaged-saged tetep njagi silaturahmi kaliyan narasumber, supados menawi sawanci-wanci mbetahaken gampil anggenipun pikantuk katrangan. Kejawi menika, ingkang dipuntepangi Ian kajagi siiaturahmipun boten namung pimpinan, nanging ugi andha 128
Saking Gugon Tuhon Dumugi Fncebook hanipun. Pimpinan menika rak namung sekedhap, menawi andhah an rak ngantos piyambakipun sepuh utawi pensiun. Dados menawi pimpinanipun gantos, tetep gadhah cantholan wonten ing instansi kasebat. Menawi sesambetanipun saged sae, pikantukipun katrangan ugi langkung gampil. Kados sam pun kula aturaken ngajeng, guru menika luwes ing pasrawungan, temtu gampil pados katrangan saking narasumber. Sepisan malih, tumrap donyaning kawarta wanan pikantuk katrangan saking wawancara langkung kajen tinimbang ingkang pikantukipun katrangan namung saking buku. Kenging kemawon mendhet saking buku, nanging menika na mung kangge njangkepi utawi mikuwati katrangan narasumber. Wonten malih ingkang perlu pun gatosaken, inggih menika nyimpen arsip tulisan. Ginanipun, kangge nyocokaken kaliyan seratan ingkang dipunpacak. Wonten owah-owahan saking re daksi menapa boten. Menika kangge mangertosi karemenanipun redaktur, gagrag tulisan ingkang kados menapa. U gi kangge nyo cokaken wonten ingkang lepat menapa boten. Sajatosipun, taksih won ten malih ngengingi sera tan investi gasi. Nanging, ingkang baku ing mriki supados guru remen nulis utawi mindhak daya kreatifipun, pramila boten kula aturaken. Mugi-mugi menapa ingkang kula aturaken, saged mumpangati dhumateng sedayanipun. 129
PANGRAKITING SERATAN Edi Setiyanto Ian Wiwin E.S.N. Baiai Bahasa Yogyakarta Sasampunipun bab pirembag (topik) tuwin peprincenipun katemtokaken, tasih satunggal prekawis ingkang kedah dipun ayahi panganggit murih panggagas saged kababar, inggih punika nyeratipun. Bab panyerat punika kale bet prekawis ingkang baku. A wit, sasae-saenipun pirembag, manawi panganggit kirang pener panyeratipun, suraos saged angel katampinipun utawa katampi kanthi pangertosan ingkang ben ten. Utawi, malah cabar. Upamini pun, (1) Angka kematian ibu Zan anak ing Kabupaten BantuZ cukup dhu wur. Muga-muga kanthi tambahe rumah bersaZin (RB) Ian baZai pengobatan kasebut peZayanan kesehatan tambah becik saengga ndhuweni kesadaran kang Zuwih maju Zan angka kematian ibu Zan anak bisa ditanggulangi. Bab mau dijZentrehake dr. Siti Nurzaenab makiZi keZuarga Ning Suryani. Jenis peZayanan sing ditindakake persalinan 24 jam, petu gas bidan ana 3, Zan perawat 3. Poliklinik kandhungan, spesiaZis anak, tumbuh kembang anak. RB Ian baZai pengobatan mapan ing Zokasi kang jembare 450 m. (2) Lomba ngarang kanthi ancas nggoZeki naskah fiksi sosiaZ kang adhedhasar sosio kulturaZ BantuZ, wahana kanggo ngrembakakake etos Zan watak ke-Indonesia-an Zan promosi Kabupaten BantuZ ing tataran nasionaZ kanthi syarat nyakup fotokopi identitas dilengkapi aZamat Zengkap Zan nomor teZpon; tau ngasiZake karangan fiksi Zan tau kababar ana media massa cetak (jeneng, Zan kapan diterbitke), 130
Sa king Gugon Tuhon Dumugi Facebook biografi cekak, dawane karangan paling sithik 100 lembar Zan paling akeh 250 lembar, kertas folio ukuran kuarto (A4). Format tulisan, 1,5 spasi, font 14 jinis huruf Time Newroman. Naskah dikirim rangkep 6 dilampiri kopi CD utawa disket kanthi format RTF, layang pemyataan karangan asli Zan durung tau dibabar utawa dipublikasi, nganggo materai Rp6.000,00. Bab leresing panyerat panci kedah dipunugemi a wit wewa tekipun basa tulis ingkang ben ten manawi katandhing klawan basa pocap. Tumrap basa tulis, panampining suraos mligi gumantung dhumateng punapa ingkang dipunserat. Bab-bab ingkang kirang trawaca boten saged kasuwunaken pirsa dhumateng panganggit. Pramila, klentu panyerat ateges ugi klentu ing panampi. Saking punika, salebetipun nyerat, panganggit kedah migatosaken (1) panataning seratan, (2) pamatraping paramasastra, (3) pandha puking paragaraf, tuwin (4) pamatraping ejaan (tata panyerati pun). Pirembag tigang prekawis wau saged karingkes makaten. 1. Panataning Seratan Panataning seratan ngemot teges kados pundi panganggit mantha perangan-peranganing suraos. Panataning seratan mau ngrembag, sabotenipun, panyerating irah-irahan, katrangan nge ngingi panganggit, tuwin urut-urutaning pirembag. Bab irah irahan tuwin panyerating katrangan-panganggit bokbilih saged kalirwakaken a wit sam pun limrah kajlentrehaken ing sadhengah pirembag. Dene bab panataning suraos saged kaaturaken maka ten. Sera tan limrahipun kaperang dados tiga: pambuka, inti, saha panutup. Perangan pambuka ngemot suraos utawi pamanggih-pamang gih sanes ingkang magepokan kaliyan pepunthoning pirembag. Na nging, dereng mujudaken pirembaging panganggit ngengingi we sing pirembag. Pambuka migunani tumrap miterang bab preka wis ingkang badhe karembag dhumateng para maos. Kados aran ipun, pambuka kapacak ing wiwitaning seratan. Perangan inti ngemot suraos ingkang dados pepunthoning 131
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan BahasaJawa Tahun 2010 pirembag, nanging miturut pamanggihing par:ganggit. Suraos saged awujud peprincen, deskripsi, utawi analisis miturut teori tartamtu. Suraosing wau saged asipat njangkepi, nanging saged ugi nyulayani. Kados aranipun, perangan inti limrah kapacak ing tengahing seratan. Perangan pungkasan, inggih punika panutup ngemot suraos pamanggihing panganggit ngengingi piguna utawi kapitunan a wit wontenipun prekawis. Pamanggih ngengingi piguna utawi kapi tunan wau minangka dudutaning sera tan. Perangan panutup, sam bet kaliyan aranipun, limrah kapacak ing pungkasaning seratan. Saking tigang perangan seratan, inggih punika pambuka, inti, tuwin panutup; perangan pambuka Ian panutup boten asipat wajib. Dene, perangan inti- a wit mujudaken jejlentrehanipun pa manggih- asipat wajib. Amargi pambuka saha panutup saged won ten ugi saged boten, ing sesawangan dununging perangan inti lajeng saged ngawiti, nanging saged ugi mungkasi seratan. Bab punika gumantung wonten botenipun pambuka utawi panutup. Kados pundi nemtokaken perangan ing wiwitan utawi ing pung kasan seratan minangka pambuka, panutup, utawi peranganing inti, punika gumantung dhateng jinising suraos. Mliginipun, menawi kacocogaken kaliyan irah-irahan. Menggah gladhen, sumangga katemtokaken pethilan-pethi lan ing ngandhap punika minangka peranganing pambuka, inti, utawi panutup. 3) Wisuh Sadurunge Mangan: Sepele Ning Gedhe Kasiyate II Tindak jaga-jaga iku luwih utama ketimbang mertamba, II unen unen sing pas ditrepake magepokan bab kasarasan. Apamaneh ing kahanan sarwa susah. Aja nganti sembrana mring perilaku sehat. Coba yen kita sembrana, kanggo kabutuhan padinan wae rumangsa kecipuhan, njur kepiye yen nganti lara. Mula katimbang judheg, luwih gampang ya pilih perilaku sing sehat. Harak ya ngono ta? (4) Hydrogel: Nenandur Tanpa Lemah lan Tanpa Disiram Wektu iki lagi trend nandur tanduran pasren minangka hoby Zan 132
Sa king Gugon Tuhon Dumugi Fncebook kanggo rerenggan ing sanjabane amah Zan sajerone amah. Pameran Zan bursa tanduran tansah kelarisan. finis tanduran larang ... favori t tum rap pandhemen tanduran pasren. Tumrap panjenengan kang hoby majang tanduran ing sajroning amah, wektu iki ana teknologi anyar kang praktis, kng aran hidroponik utawa hidrogel. (5) Ukuman 11 Taun Kanggo Varsha Kahanan saya mrihatinake, krana pamarentah ing negara-negara mau asring ora tumindak adil. Akeh TKW mati, cacat merga disiksa, dikemplang (Ora dibayar), diujarake wae dening pemerintah negara mau utawa malah kepara sing dianggep luput . ... Indonesia sing kaloka dadi pengirim tenaga buruh menyang mancanegara samesthine menehi kawigaten gedhe marang TKI sing wis sumadiya ngumbara menyang negara liya merga langkane lowongan kerja sajerone negara. (6) Kepleset Zan Plesetan Kepleset? felas lara. Apamaneh yen tibane nganti kantep. Kuwi kapleset jroning pangerten wantah, nemahi kedaean ora nyenengake kanthi ora sengaja. Tembung kepleset uga asring digunakake pinangka sanepa. Upamane, kepleset micara (sing dimaksud kesleo ilat), kepleset prekara (sing dikarepake kesandhung prekara), Zan liya-liyane. Kepleset sing iki akibate kadang-kadang luwih fatal tinimbang kepleset jobin sing lunyu .... Merga gara-gara kepleset ngomong wong bisa mati utawa mlebu kunjara. 2. Pamatraping Paramasastra Menggah suraos ing sera tan saged katampi kanthi tatas titis, panganggit kedah Jeres ing pamatraping paramasastra. Bab menika cocog kaliyan pigunanipun paramasastra minangka paugeran ingkang ngatur panganggenipun basa magepokan kali yan ewah-ewahaning tetembungan ugi ukara kacocogaken kali yan ewah-ewahaning pangertosanipun. Upaminipun, ater-ater di- nengeri bilih jejer dados perangan ingkang dipunpatrapi surao sing lingga. Kosok wangsulipun, ater-ater N- nengeri bilih jejer dados perangan ingkang ngleksanani suraosing lingga. Conto 133
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 sanesipun, upami ater-ater pi- minangka tenger bilih lingga kasi patan watak sae utawi pangrangkeping tembung ingkang dados tenger bilih cacahing barang (lingga) kathah. Rembag pamatraping paramasastra magepokan kaliyan (1) pandhapuking tembung (2) pandhapuking ukara, ugi (3) inter ferensi. Dene peprincenipun kados makaten. 2.1 Pandhapuking Tembung Pandhapuking tembung ngrembag prekawis kados pundi satungaling tembung saged kadadosaken tern bung sanes miturut paugeraning basa. Upaminipun, saking tembung pangan saged kadhapuk tembung mangan, panganan, mangan ati kanthi nam bahake wuwuhan N-, -an, utawa nyamborake. Murih prasajaning atur, ugi saged karembag ing pandhapuking tembung, inggih pu nika prekawis pamilihing tern bung. Pamilihing tembung ngrem bag bab-bab ingkang kadadosaken tetimbangan rikala panganggit milih satunggaling tembung. Upaminipun, tetimbangan nalika kedah milih tern bung pener ketimbang bener; milih dhahar ketim bang mangan, nedha, punapa malih mbadhog; milih Boyolali, Wono sari, Semarang tinimbang Bajulkesupen, Wonosantun, Semawis. Conto ugi gladhen saged kapriksani ing tuladha punika. (7) Ing sisih tengene kali wewangunan omah kang katon prasaja tur rapi. (prasaja, nanging tumata) (8) Sing sisih liyane wis kecampuran uwuh saka pabrik tahu kang ngrenggani sisih kiwa kali. (uwuh saka pabrik tahu kang ngrenggani ing) (9) Karung goni, mligine sing wis ditelesi, bisa kanggo mateni geni kang mbarap-mbarap. (mulad-mulad) (10) Sasapaa sing ketibanan sampur kudu gelem njoged. (ketiban) 2.2 Pandhapuking Ukara Pandhapuking ukara ngrembag kados pundi ukara-ukara karakit kanthi paramasastra kang ugi leres. Miturut paramasastra, sawemaning ukara lamba punika temtu minangka salah satung giling jinis saking limang jinis ukara BJ ingkang wonten, inggih 134
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook punika (1) 5-P, (2) 5-P-Pl., (3) 5-P-0, (4) 5-P-0-Pl., (5) 5-P-K (K=katrangan kang asipat wajib). Menawi ingkang kadhapuk sampun mujudaken salah satunggiling jinis ukara wau, ukara temtu kale bet ukara ingkang leres. Upaminipun, ukara (11)- (13) (11) Tekan saiki, Pamarentah durung aweh katrangan. (K (katrangan kang ora wajib)-5-P-Pl.) (12) Biyene, wong-wong China uga mbiyantu wong Jawa. (K-5-P-0) (13) Kratone mapan ing perenganing gunung. (5-P-K (katrangan kang asipat wajib)) ingkang kale bet jinising ukara 5-P-Pl., 5- P-0, lan 5-P-K (katrangan kang asipat wajib). Dene, menawi ukara camboran, ukara wau temtu mujudaken campuraning ukara lamba kang karakit kanthi tembung panggandheng (konjungsi) tartamtu. Minangka gladhen, sumangga kapriksani contho-contho punika. (14) Jenis peZayanan sing ditindakake persalinan 24 jam, petugas bidan ana 3, Zan perawat 3. (15) Miturut ukum, nggawa narkoba wis kZebu Zuput. (16) Yen kayune memper wit mahoni. 3. Interferensi Interferensi mujudaken dayaning basa manca ingkang asipat ngrura utawi ngrugekaken. Dayaning basa wau saged awujud pa nganggening tembung utawi peranganing paramasastra. Upami nipun, panganggening tembung prastawa utawi miZai a wit dayaning tembung basa Indonesia peristiwa, muZai. Tumrap basa Jawa, tetembungan ingkang trep, inggih punika kedadeyan tuwin wiwiti. Conto sanes ngiras-ngirus gladhen saged kapriksani ing tuladha tuladha punika. (17) ... promosi Kabupaten BantuZ ing tataran nasionaZ kanthi syarat nyakup fotokopi identitas dilengkapi aZamat Zengkap Zan nomor teZpon .... (sarat awujud ... kajangkepi) (18) ... akibate kadang-kadang Zuwih fatal tinimbang kepZeset jobin sing Zunyu .... (ngrekasakake) 135
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 (19) Kesanggupane bangsa Portugis mau uga dingendikakake. (kasa guhane, saguhe) Paragraf Sera tan saged kadhapuk saking bab-bab, sub-subbab, utawi pasai-pasai, gumantung jinising tulisan. Dene, perangan ingkang temtu dados biegering sera tan, inggih punika paragraf. utawi alinea. Paragraf mujudaken klempakaning suraos ingkang nyawiji awit wontenipun wosing-pirembag (gagasan utama) minangka punje raning atur pangripta. Wosing pirembag, Iimrahipun kajarwakaken ing saiebeting ukara, inggih punika "ukara rimbag" (kalimat topik). Paragraf katitik saking wiwitaning baris ingkang dipunbenten aken: Iangkung Iumebet utawi spasi ingkang Iangkung rowa uta wiamba. 4. Paragraf ingkang sae nggadhahi sipat (a) gumathok: mligi ngrembag satunggaiing prekawis, inggih punika wosing pirembag; (b) kempei: suraosing ukara-ukaranipun magepokan (kohesif (c) tuwin koherensif); jangkep: pirembag ngemot sawemaning prekawis ingkang magepokan kaliyan wosing pirembag; (d) urut: pamrincening pirembag ngginakaken cara tartamtu saengga boten woiak-walik, upami kawiwitan saking bab ing kang kirang preiu dumugi ingkang paling preiu. Minangka giadhen, sumangga kapriksani malih con to nomer (1)- (6). 3. Pamatraping Ejaan Ejaan, inggih punika tata paugeraning nyerat suraosing basa, mliginipun ingkang magepokan kaliyan panyerating aksara (vokal Ian konsonan), tetembungan, ugi tanda baca. Upami, kadospundi panyeratipun aksara [t] Ian [th]; pannyeratipun tembung punika: mantep utawi manteb, apa dene utawi apadene, kaliyan utawi kalihan . 136
SakingGugon Tuhon Dumugi Facebook Makaten ugi, kadospundi panyerating peranganipun ukara ing kang dipunanggep wigatos: karniringaken utawi dipunkandeli. Uparninipun, "Wosing pirembag, titah punika kedah nggadhahi sipat ening lan eneng" utawi, "Wosing pirembag, titah punika kedah nggadhahi sipat ening lan eneng." Saking sawemaning prekawis mau, pirembag ejaan lajeng nyakup gangsal prekawis. 1. Panulisipun aksara (aksara swara, aksara mati) latin basa Jawa (kalebet aksara italic, aksara kapital, cetak-tebal) Pamedhotipun tembung Panulise tembung (garba, singkatan, akronim, lan sapanung galipun) Panganggenipun tandha baca (titik, koma, petik, Ian sapi turute) 2. 3. 4. 5. Tembung serapan (tembung ingkang kapendhet saking basa mane a 137
138 BIODATA PESERTA PENINGKPTAN KREATIVITAS PENULISAN BAHASA JAWA Widanarti Rumsari, S.Pd., lahir di Sleman, 1 Juli 1973, beragama Islam, mengajar di SMAN 1 Depok. Alamat sekolah: Jalan Babarsari, Caturtunggal, Depok, Sleman. Alamat rumah: Jalan Nangka IV, 202, Sopalan, Maguwoharjo, Depok, Sleman. Telepon: 081328587997 Pipin Wijiastuti, S.Pd., lahir di Sragen, 15 April 1984, beragama Islam, mengajar di SMAN 1 Depok. Alamat sekolah: Jalan Babarsari, Caturtunggal, Depok, Sleman. Alamat rumah: Grogol, Magunan Rt 1/14 Kalitirto, Berbah, Sleman. Telepon: 085868220337. Rohmadi, S.Pd., lahir di Bantu!, 14 April1983, ber agama Islam, mengajar di SMKN 1 Godean. Alamat sekolah: Kowanan, Sidoagung, Godean, Sleman. Alamat rumah: Gunturan Rt 03, Triharjo, Pandak, Bantul55761. Telepon: 081578729124 Diyan Hastari, S.Pd., lahir di Wonosobo, 02 Ja nuari 1988, beragama Islam, mengajar di SMA 1 Minggir. Alamat sekolah: Pakeran, Sendangmulyo, Minggir, Sleman. Telepon: 081228815682
Saking Gugon Tuhon Dumugi Facebook Suwasti Ratri Eni Lestari, S.Pd., lahir di Magelang, 13 September 1986, beragama Islam, mengajar di SMAN 2 Godean. Alamat sekolah: Jalan Jae Su mantoro, Godean, Sleman. Telepon: 085228660344 Abdul Afif Rosyidi, S.Pd., lahir di Brebes, 03 Juni 1981, beragama Islam, mengajar di SMAN 1 Mlati. Alamat sekolah: Cebongan, Tlogoadi, Mlati, Sle man. Alamat rumah: Perumnas Minomartani, Ja lan Gurameh I/16, Ngaglik, Sleman. Telepon: 081392091270 Ririn Sulistiyani, S.Pd., lahir di Sleman, 28 De sember 197 4, beragama Islam, mengajar di SMAN 1 Kalasan. Alamat sekolah: Bogem, Tamanmartani, Kalasan, Sleman. Alamat rumah: Delegan, Sum berharjo, Prambanan. Telepon: 085878482286 Fa jar Agustia Prihandono, S.Pd., lahir di Boyolali, 10 Agustus 1987, beragama Islam, mengajar di SMKN 1 Kalasan. Alamat sekolah: Randugunting, Tamanmartani, Kalasan, Sleman. Alamat Rumah: Rt 32, Rw 3 Guling, Gadingan, Cangkringan, Sle man. Telepon: 085740202097. Widyowati, S.S., lahir di Surakarta, 19 April1978, beragama Islam, mengajar di SMKN 1 Kalasan. Alamat sekolah: Randugunting, Tamanmartani, Kalasan, Sleman Alamat rumah: Nusukan, Solo. Telepon 085725589073 139
Antologi Peningkatan I<reativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 Sumaryono, S.Pd., lahir di Bantul, 19 Juni 1982, beragama Islam, mengajar di SMAN 1 Camping. Alamat sekolah: Tegalyoso, Banyuraden, Gam ping, Sleman. Alamat rumah: Poyahan, Seloharjo, Pundong, Bantu!. Telepon 085292526602 Sunardi, S.S., lahir di Sleman, 20 Mei 1969, ber agama Islam, mengajar di SMK Muhammadiyah 2 Sleman. Alamat sekolah: Jalan D. Ranggawarsito 2, Caturharjo, Sleman. Alamat rumah: Klebengan Ct VIII A4, Yogyakarta. Telepon 0274-544904. Wiwik Lestari, S.S., lahir di Sleman, 26 Desember 1973, beragama Islam, mengajar di SMAN 1 Sleman. Alamat sekolah: Jalan Magelang Km 14 Medari, Caturharjo, Sleman. Alamat rumah: Balong, Pakembinangun, Pakem, Sleman. Telepon: 0274-6646630. Irma Asrining Cahyorini, S.S., lahir di Sukoharjo, 03 September 1978, beragama Islam, mengajar di SMKN 1 Depok. Alamat sekolah: Jalan Ringroad Utara, Maguwoharjo, Depok, Sleman, Yogyakarta 55282. Alamat rumah: Jalan Jaksa Agung R. Suprapto 10 Sukoharjo. Telepon: 08122620973. Dhanar Widianta, S.S., lahir di Gunungkidul, 16 Januari 1978, beragama Islam, mengajar di SMAN 1 Prambanan. Alamat sekolah: Madubaru, Madu rejo, Prambanan, Sleman. Alamat rumah: Nagan Kulon 95, Kraton, Yogyakarta . Telepon: 081804321151 140
.;-. , ~ : Saking Gugon Tuhon Dumugi Fncebook Nur Eka Ratna Dewi, lahir di Magelang, 11 De sember 1984, beragama Islam, mengajar di SMKN 1 Seyegan. Alamat sekolah: Jamblangan, Margo mulyo, Seyegan, Sleman 55561. Alamat rumah: Sentulrejo MG II/ 611, Yogyakarta 55151. Telepon: 081328784490. Yudha Prasetyanti, S.Pd., lahir di Kediri, 27 Sep tember 1978, beragama Islam, mengajar di SMAN 1 Cangkringan. Alamat sekolah: Bedoyo, Wukir sari, Cangkringan, Sleman. Alamat rumah: Perum Citra Ringin Mas A 22, Purwomartani, Kalasan, Sleman. Telepon: 085228172222. Arif Purwanta, S.S., lahir di Sleman, 30 Agustus 1978, beragama Islam, mengajar di SMAN 1 Tempel. Alamat sekolah: Banjarharjo, Pondokrejo, Tempel, Sleman. Alamat rumah: Pisangan Rt 04/ Rw 15, Tridadi, Sleman. Telepon: 085927455044. Dewi Astutiningsih S, S.Pd., lahir di Klaten, 11 Agustus 1974, beragama Islam, mengajar SMAN 1 Godean. Alamat sekolah: Jalan Sidokarto 5, Godean, Sleman. Alamat rumah: Kalikotes Kulon Rt 01/Rw 06, Kalikotes, Klaten. Telepon: 08156731731,081215051378. Puspitasari, S.Pd., lahir di Sleman, 12 November 1981, beragama Islam, mengajar SMAN 1 Turi. Alamat Sekolah: Gununganyar, Donokerto, Turi, Sleman. Alamat rumah: ]alan Astamulya Rt 05 I Rw 18, Kaliurang Barat, Hargobinangun, Pakem, Sleman. Telepon: 081578899455. 141
Antologi Peningkatan Kreativitas Penulisan Bahasa Jaw a Tahun 2010 Febyardini Dian Pangesti R., S.S., lahir di Sleman, 6 Februari 1980, beragama Islam, mengajar di SMA 2 Sleman. Alamat sekolah: Brayut, Pandowoharjo, Sleman. Alamat rumah: Camping Kidul Rt 03, Rw 18, Camping, Sleman. Telepon: 081328176343. Yuana Agus Dirgantara, S.Pd., lahir di Sleman, 29 Agustus 1983, beragama Islam, mengajar di SMAN 1 Ngemplak. Alamat sekolah: Cokrogaten, Bimomartani, Ngemplak, Sleman. Alamat rumah: Dinginan, Sumberharjo, Prambanan, Sleman. Telepon: 08157997332/ 0274-4398675. Jenni Astra Putranti, S.S., lahir di Pati, 28 Juni 1978, beragama Islam, mengajar di SMK PIRI Sleman. Alamat sekolah: Jalan Kaliurang Km 7,8 Yogyakarta. Alamat rumah: Perum Candi Cebang Permai Blok 1/10 Yogyakarta. Telepon: 08586827 4364. Tutik Handayani, S.S., lahir di Sleman, 20 Mei 1978, beragama Islam, mengajar SMAN 1 Seyegan. Alamat sekolah: Tegal, Centan, Margoagung, Seyegan, Sleman. Alamat rumah: Susukan II, Mar gokaton, Seyegan, Sleman. Telepon: 085292025126. Yustinus Suharjana, S.Pd., lahir di Sleman, 08 September 1966, beragama Katholik, mengajar di SMKN 1 Tempel. Alamat sekolah: Jalan Magelang Km 17 Tempet Sleman, Yogyakarta. Alamat ru mah: Nangsri, Cirikerto, Turi, Sleman. Telepon: 0815785857 44. 142
Sa king Gugon Tuhon Dumugi Face book Tri Sutilma, S.Pd.,lahir di 5leman, 20 April19~1, mengajar di SMK YPKK 2 Sleman. Alamat sekolah: ]alan Pemuda, Wadas, Tridadi, Sleman. Alamat ru mah: Kadilobo, Purwobinangun, Pakem, Sleman. Telepon: 0817464274 PERPUSTAKAAN BADAN BAHASA : f<EM NTERIMl PENDiQEUd~ NAS:O 143
PERPUSTAKAAN PUSAT BAHASA Tgl. Kemball Tgl. Kemball Tgl. Kemball