Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar LAKON ADIPATI ARYA BLITAR SAJRONE WAYANG KENTRUNG RARAS MADYA ING KABUPATEN BLITAR TINTINGAN STRUKTUR LAKON LAN NILAI BUDAYA Dening: AZIZAH FATIMATUZ ZAHRO Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Prof. Dr. Udjang Pairin, M.Pd Dosen Jurusan S1 Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Surabaya Abstrak Lakon Adipati Arya Blitar yaiku sawijine unsur sejarah ing Kabupaten Blitar, cethane babagan kang ngandharake mula buka Kabupaten Blitar saka Prajurit Tar-tar kalebu Bangsa Mongolia saka China kang pengin nguwasani tlatah kasebut. Carita Adipati Arya Blitar iki ora mung diandharake minangka sawijine dongeng, ananging uga diandharake ing piwulangan kang nduweni pangajab bisa nggayuh paedah saka critane. Sesambungan karo andharan ing dhuwur iku, ana limang prakara kang dadi undheraning panliten yaiku (1) Kepriye mula bukane Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar?; (2) Apa bae perangan kang ngrenggani sajrone pagelaran?; (3) Kepriye struktur Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung?; (4) Kepriye isi crita Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung?; lan (5) Kepriye fungsi Wayang Kentrung Raras Madya tumrap masyarakat ing Kabupaten Blitar? Tujuwan panliten iki yaiku (1) Ngandharake mula buka Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar, (2) Ngandharake babagan kang ngrenggani sajrone pagelaran Wayang Kentrung Raras Madya, (3) Ngandharake struktur Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung, (4) Ngandharake isi crita Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung, lan (5) Ngandharake fungsi Wayang Kentrung Raras Madya tumrap masyarakat ing Kabupaten Blitar. Panliten iki nggunakake konsep Moleong yaiku metodhe kualitatif kang ngandharake nyathet fenomena- fenomena kang dideleng lan dirungokake lumantar gambar, wawancara, cathetan lapangan, vidio, dokumen nganti tuntas. Asiling panliten nuduhake yen saka babagan struktur kanthi tintingan struktur lakon minangka nggunakake unsur intrinsik yaiku tema, paraga, latar panggonan lan latar wektu uga alur carita nggunakake alur progesif minangka alur maju. Panliten babagan nilai budaya nggunakake konsep Kluckhon kang kaperang dadi loro yaiku (1) nilai moral, kang ngemot ngenani pangabekten marang wongtuwa lan pangabekten marang guru, dene (2) nilai kahanan, kang ngandhut nilai kahanan ngenani hakikat uripe manungsa lan kahanan ngenani kalungguhane manungsa. Pepenget: Lakon, Kentrung, Budaya Abstrak Lakon Adipati Arya Blitar yaitu salah satu unsur sejarah di Kabupaten Blitar, maksudnya suatu bab yang membahas tentang asal mula Kabupaten Blitar dari Prajurit Tar-tar Bangsa Mongolia dari China yang ingin menguasai daerah itu. Cerita Adipati Arya Blitar tidak hanya disampaiakan melalui dongeng, tetapi juga disampaiakan di dalam pelajaran yang memiliki harapan bisa meraih manfaat dari cerita tersebut. Berhubungan dengan penjelasan diatas, ada lima perkara yang menjadi rumusan masalah yaitu (1) Bagaimana awal munculnya Wayang Kentrung Raras Madya di Kabupaten Blitar?; (2) Apa saja bagian yang ada dalam pagelaran Wayang Kentrung?; (3) Bagaimana struktur Lakon Adipati Arya Blitar dalam Wayang Kentrung?; (4) Bagaimana isi crita Lakon Adipati Arya Blitar dalam Wayang Kentrung?; dan (5) Bagaiman fungsi Wayang Kentrung Raras Madya kepada masyarakat di Kabupaten Blitar? Tujuan penelitian ini adalah (1) Menjelaskan tentang awal munculnya Wayang Kentrung Raras Madya di Kabupaten Blitar, (2) Menjelaskan tentang bagian yang ada dalam pagelaran Wayang Kentrung, (3) Menjelaskan struktur Lakon Adipati Arya Blitar dalam Wayang Kentrung, (4) Menjelaskan isi crita Lakon Adipati Arya Blitar dalam Wayang Kentrung, dan (5) Menjelaskan fungsi Wayang Kentrung Raras Madya kepada masyarakat di Kabupaten Blitar. Penelitian ini menggunakan konsep Moleong yaitu metode kualitatif yang menjelaskan mencatat fenomena- fenomena yang dilihat dan didengarkan melalui gambar, wawancara, catatan lapangan, vidio, dokumen sampai selesai. Hasil dari penelitian menunjukan bahwa mengenai struktur dengan kajian struktur lakon yang menggunakan unsur intrinsik yaitu tema, paraga, setting tempat dan setting waktu juga alur carita yang menggunakan alur progesif yaitu alur maju. Penelitian tentang nilai budaya menggunakan konsep Kluchkon yang dibagi menjadi dua yaitu (1) nilai moral, yang membahas tentang menghormati orangtua dan menghormati guru, sedangkan yang ke-(2) nilai keadaan, yang mengandung tentang masalah hakikat kehidupan manusia dan masalah hakikat kedudukan manusia. Kata Kunci: Lakon, Kentrung, Budaya 1
Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar PURWAKA Landhesan Panliten pambudidaya manungsa awujud asiling gagasan, tindakan, kasusatran lan kesenian. Kabudayan urip ing masyarakat arupa lingkungan sakiwa tengene. Mula kabudayan ora bisa tuwuh tanpa masyarakat panyengkuyunge. Kabudayan minangka asiling Pagelaran Wayang Kentrung rada memper karo Wayang Purwa yaiku crita kang dibarengi gambar lan gerak, diiringi piranti gamelan, wiraswara, swarawati, niyaga, kepyek lan gedhog. Kalungguhane Wayang Kentrung ing masyarakat penting banget marang pelaku seni amarga kanggo nguri-uri kabudayan Jawa lan ngrembagakake unsur uga panyengkuyung sosial, politik lan ekonomi. sejarah. Saliyane kanggo hiburan, Kabudayan iku asipat dinamis. Tegese, mesthi bakal owah lumaku karo ngrembagane jaman. Wujud kabudayan iku arupa gagasan lan pamikirane manungsa kanthi manekawarna, mula babagan kasebut kang njalari kabudayan nduweni keragaman lan corak. Kabudayan bisa uga pedhoman kanggo prilaku manungsa, amarga kanthi gagasan lan tumindak nuwuhake kawruh manungsa minangka wujud makhluk sosial kang digunakake kanggo ngreteni utawa panguripan. lingkungan sajrone masyarakat Adhedhasar purwakaning panliten, panliti kepengin QOLWL FDULWD ‡/DNRQ $GLSDWL $U\D %OLWDU VDMURQH Wayang .HQWUXQJ 5DUDV 0DG\D LQJ NDEXSDWHQ %OLWDU· NDQWKL tintingan struktur lakon lan nilai budaya. Underane Panliten Adhedhasar andharan undheran panliten kaya ing ngisor iki: (1) Kepriye mula bukane Wayang Kentrung Raras ing dhuwur nuwuhake Madya ing Kabupaten Blitar? Maran (2000: 16) ngandharake yen kabudayan yaiku produk manungsa nanging manungsa dhewe kang dadi produk kabudayane. Ngendikane Alland sajrone konteks ekologi kang dikutip dening Sudikan (2001: 2) yaiku kabudayan manungsa iku wujud kang dumadi saka proses anjangkepi, antarane: (1) proses ngrembagakake minangka sesambungane manungsa klawan lingkungan, lan (2) proses mujudake kabudayan tumrap kamampuan manungsa mikir kanthi metaforik saengga manungsa bisa njembarake utawa nyiyutake kawruh ing teges. (2) Apa bae perangan pagelaran Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar? (3) Kepriye struktur Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung? (4) Kepriye isi crita Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung? (5) Kepriye fungsi Wayang Kentrung Raras Madya tumrap masyarakat ing Kabupaten Blitar? Ancase Panliten Kabudayan Jawa sing nduweni nilai adiluhung salah sijine yaiku kesenian wayang. Seni wayang minangka sub unsur kesenian kang nduweni daya kanggo narik kawigaten masyarakat kanggo hiburan lan panliten. Poerwadarminto (1982: 31) ngandharake yen wayang yaiku lan sapanunggalane sing digawe saka kulit, kayu lan liya- liyane kang digunakake kanggo nggelar sawijining lakon. Salah sijine jinis wayang yaiku Wayang Kentrung. Wayang Kentrung iku akeh banget umume ing tlatah pesisir Kali Brantas yaiku Ponorogo, Trenggalek, Tulungagung, Blitar, Kediri, lan Nganjuk. Wilayah kasebut diarani wilayah Mancanegari (Koentjaraningrat, 1994:28). gambar utawa duplikate pawongan Panliten iki nduweni tujuwan kaya ing ngisor iki: (1) Ngandharake mula buka Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar. (2) Ngandharake babagan kang nggrenggani sajrone pagelaran Wayang Kentrung. (3) Ngandharake struktur Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung. (4) Ngandharake isi crita Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung. (5) Ngandharake fungsi Wayang Kentrung Raras Madya tumrap masyarakat ing Kabupaten Blitar. Paedahe Panliten Wayang Kentrung minangka perangan kabudayan Jawa sing ora bisa uwal saka sistem budaya (Hutomo, 1996: 138). Sistem budaya iku antarane pradaban statsus sosial masyarakat lan basa kang manekawarna. Kentrung minangka salah sawijine kesenian sastra lisan kang mujudake sarana komunikasi masyarakat kanthi simbol- simbol tartamtu. Simbol kasebut digambarake lantaran penokohan lan panguripan masyarakat. Saliyane iku uga ngenani babagan politik, ekonomi, sosial lan budaya. Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar minangka Jawa kang sajining kabudayan dirembagakake dening masyarakat. Pagelaran Wayang Kentrung digunakake ing adicara ningkahan, khitan, pitonan, tahlil, manten, nyadran, nadzar lan HUT. Wujud Wayang Kentrung arupa kayu pipih, digelarake tanpa kelir (Hutomo, 1996: 152). Kentrung minangka kesenian nafas Islam kang ngrembug ngenani Babad Tanah Jawa, Sejarah Walisonga lan Sejarah Islam. Mula Wayang Kentrung kena diarani piranti dakwah agama Islam. Kabudayan Jawa ngemot babagan kesenian arupa seni carita (Hutomo, 1999: 174). Seni carita antarane yaiku (1) Wayang Purwa, (2) Wayang Beber, (3) Wayang Gedhog, (4) Wayang Kentrung, lan sapanunggalane. Adhedhasar wayang minangka asil ciptaning manungsa kang diuri-uri kanggo kabutuhan warga ing panguripan lan nyengkuyung kabutuhane. Sesambungan karo carita Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar iku kalebu ing perangan budaya Jawa lantaran Wayang Kentrung minangka seni carita. Mula, seni carita diajab bisa menehi paedah kaya ing ngisor iki. (1) Panliten iki dikarepake bisa dadi timbangan kanggo pamarintah dhaerah sajrone ngupaya ngleluri wayang Kentrung Raras Madya ing sanggar Desa Dermojayan Kecamatan Srengat Kabupaten Blitar. (2) Asile panliten iki kena didadekkae tuladha kanggo nguri-uri kabudayan ing Blitar saengga bisa dadi pawitan kanggo kabeh warga Indonesia, mligine masyarakat Blitar. 2
Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar (3) Menehi sumbangan kanggo donyane piwulangan, mligine piwulangan kabudayan Jawa lan sastra lisan. TINTINGAN KAPUSTAKAN Konsep Nilai Budaya Nilai budaya minangka pedhoman nguripe manungsa sajrone masyarakat, nanging kosep lumaku kanthi umum, nanging angel digerakake kanthi kanyatan lan rasional amarga nduweni ruang lingkup kang amba. Mula nilai budaya ing sawijine kabudayan mapan ing emosional saka kajiwan indhividhu sing gegayutan (Koentjaraningrat, 1983: 192). Wujud nilai budaya Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya iki nggunakake konsep Kluckohn (sajrone Koentjaraningrat, 1997: 28), yaiku (1) Kahanan ngenani hakikat uripe manungsa, lan (2) Kahanan ngenani hakikat kalungguhane manungsa ing panggonan lan wektu. Saliyane iku uga disengkuyung tumrap nilai moral kaperang dadi loro yaiku (1) Ngabekti anak marang wong tuwa lan (2) Ngabekti murid marang guru. Mula nilai kahanan lan nilai moral bisa digunakake kanggo nliti crita Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya. yaiku, seni swara arupa, seni karawitan, gamelan, gerongan, gendhing, lelagon lan instrumen liyane. Uga seni tari antarane yaiku, tari gambyong, tari srimpi, tari remong lan sapanunggalane. Ing seni budaya yaiku wayang Purwa, wayang Kentrung, wayang Krucil, wayang Jemblung, wayang Klithik, wayang Wahyu, wayang Suluh, wayang Thengul, wayang Wahana, wayang Potehi, wayang Madya, wayang Menak lan sapanunggalane. Ing panliten iki dipunjerake sajrone lakon wayang Kentrung. Seni Pewayangan Wayang digelar amarga nduweni mutu budaya sing dhuwur lan nduweni nilai seni. Ing jaman saiki seni pewayangan diwulangake ing sekolah lan Perguruan Tinggi amarga nduweni nilai dhidhik sing luhur kang perlu didadekake filosofis tumrap panguripane. Andharan kasebut disengkuyung dening Soetrisno (2013: 6) kang ngandharake menawa wayang didulu saka segi filosofis ngandhut pendhidhikan budi pakerti kang umum lan becik. Mula, pagelaran seni pewayangan iku nduweni nilai etis, filosofis kang bisa dadi punjere panguripan menawa ditliti kanthi satemene supaya bisa dadi cagak ing panguripan. Kabudayan Jawa Padmosukotjo (1953: 9) ngandharake kabudayan DWHU ‡ND-‡ ODQ SDQDPEDQJ ‡-DQ· %XGD\D WHJHVH EXGL WHPEXQJ DUDQ GXGX ‡EXGL· WHPEXQJ ZDVHVD QDODU angen-angen lan panemu, dene kabudayan yaiku wohing budaya, wedaring budaya, babaring nalar pambudi, wohing pangulah lakuning budaya utawa budi. Andharan kasebut bisa ditegesi menawa kabudayan yaiku babagan apa wae kang ana amarga saka akal-budining manungsa, kabeh kena diarani pambudining manungsa. Miturut Koentjaraningrat Wayang Kentrung Seni wayang minangka warisan leluhur kang dileluri uga dirembagakake supaya ora ilang. Markam (sajrone Hutomo, 1993: 28) ngandharake yen asal tembung Kentrung saka kluntrang-kluntrung kanggo ngumbara. Ing tlatah Blitar aran Templing utawa Thumpling lan ing tlatah Kediri uga Ponorogo aran Jemblung (Hutomo, 1999: 322). Banjur disengkuyung dening Hutomo (1999:179) yen Kentrung (tembung lingga) lan ngentrung (tembung andhahan). (1983: 183) yen kabudayan iku asale saka tembung sansekerta buddayah yaiku wujud jamak buddi sing tegese budi utawa akal. Saka pangerten iku, bisa ditegesi yen kabudayan iku asale saka pamikirane manungsa lan bisa dirembagakake dening manungsa kanggo ngleluri warisan leluhur sing nduweni budi kang luhur. Uga kaya mangkono madyaning bebrayan agung Kabupaten Blitar isih ngleluri kabudayan kang diwarisake dening ahli luhur ing jaman biyen nganti saiki, amarga masyarakat Kabupaten Blitar sadhar nyengkuyung anane kabudayan supaya ora bisa musna. Jinis Wayang Kentrung arupa kayu padha karo Wayang Golek Sunda, Klitik, Krucil, Thengul lan Golek Purwa Jakin Nata. Pagelaran Wayang Kentrung biyasane digelar ing wayah nengahi wengi kanthi diiringi gamelan lan nduweni ciri khas tanpa kelir, lumantar gendhing laras slendro, pirantine yaiku kendhang, saron, kempul laras nem, kethuk lan kenong laras nem. (Hutomo, 1997: 152). Crita kang diandharake sajrone Wayang Kentrung yaiku Crita Pahlawan Islam, Crita Walisanga lan Crita Sejarah Jawa. Umume, carita kang arupa Babad Tanah diandharake ing pagelaran gumantung adicara hajat (Ki Rasmudi, wawanrembug tanggal 30 Nopember 2013). (1997: 5) ngandharake kabudayan minangka pangerten kang digunakake kanggo nuduhake pangalaman lan nglairake prilaku sosial. Kluckhohn (sajrone Kebung: 2011:258) ngandharake menawa ana 7 unsur kabudayan, yaiku 1) sistem religi dan upacara keagamaan, 2) sistem organisasi kemasyarakatan, 3) sistem pengetahuan, 4) bahasa, 5) kesenian, 6) sistem mata pencaharian hidup, dan 7) sisitem teknologi dan peralatan. Andharan iku bisa ditegesi menawa kabudayan kuwi nduweni unsur-unsur panyengkuyung lan wis kinandhut ing kabudayan iku dhewe. Spradly Saka andharan ing dhuwur iku bisa didudut menawa kabudayan Jawa ngemot babagan ngenani seni lan budaya Jawa sing perangane akeh banget, anatrane ing turun-temurun. Kanthi padesan kang dirembagakake owahing jaman sosial ing desa nganti kutha, nuwuhake tantangan sing abot yaiku muspa. Pagelaran Kentrung ing jaman mburi minnagka seni Kentrung murni lisan, mula kanggo ngayahi jaman moderen diowahi dadi Wayang Kentrung Gaya Baru (Hutomo, 1999: 328). Kentrung minangka seni tradisional urip Wayang Kentrung Gaya Baru minangka obat kanggo nglestarikake kabudayan amarga masyarakat ing desa lan kutha wis ngayahi owahing basa yaiku saka Basa Indonesia. Tujuwan Wayang Jawa menyang Basa Kentrung Gaya Baru yaiku bisa narik kawigaten masyarakat menawa nglestarikake kabudayan iku penting, dene basa kang digunakake pakem ing Basa Jawa nanging 3
Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar kahanan isi carita sing dimodifikasi kaya anane jaman saiki amarga masyarakat luwih condhong ing versi Barat. Mula, pelaku seni tumrap oragnisasi kudu bisa nggolek inspirasi kanggo ngrembagakake kreativitas lan nglatih kamampuan seni. Saliyane iku, sregep maca sumber kesenian lan carita kanggo panyengkuyung. Ing metode panliten iki, panliti nggunakake metode deskriptip kualitatif kang jarwane ngandharake ancangan panliten, objek lan papan panliten, sumber data lan data panliten, tatacara nglupukake data, tatacarane ngolah data, prosedur panliten. Objek lan Papan Panliten Konsep Fungsi Sastra Lisan ing panguripan masyarakat (Amir, 2013: 34). Fungsi pagelaran sastra lisan iki nggunakake konsep Amir (2013: 34), yaiku (1) minangkani piranti hiburan, (2) minangkani piranti pendhidhikan, (3) nyimpen puitika kosakata, (4) sarana pamersatu, (6) (5) panyengkuyung ekonomi, panyengkuyung politik. Sastra lisan nduweni fungsi lan Andharan ing nduwur iku bisa diandharake yen fungsi sastra lisan ing jaman saiki dadi modifikasi tumrap kasunyatan. Tegese, sajrone kegiatan pagelaran sastra lisan kuwi uga nyengkuyung panguripan masyarakat arupa kagiyatan ekonomi, sosial lan politik. Objek kang ditliti yaiku sastra lisan awujud carita ngenani Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya. Papan panliten ing Kabupaten Blitar Sumber Data lan Data Panliten Sumber data yaiku perangan saka panliten kang paling penting, amarga kanthi anane sumber data lan data, panliten bisa dibuktikake kanthi nyata. Data kang utama sajrone panliten kualitatif yaiku lan tumindak uga data tambahan arupa dhokumen lan liya- liyane. tetembungan Sumber Data Metode Hermeneutik Hermeneutik asale saka basa Yunani hermeneuein kang tegese nafsirake utawa nginterpretasikake (Ratna, 2009: 45). Andharan kasebut disengkuyung karo panemune Endraswara (2011: 42) kang ngandharake menawa tembung hermeneutik nduweni teges tafsir, dene sajroning studi sastra hermeneutic dianggep minangka tafsir sastra. Hermeneutik digunakake kanggo mangerteni makna struktur. Hermeneutik mujudake salah sawijining cabang panliten sastra kang nduweni tujuwan kanggo mangerteni lan nafsirake sawijining data kang awujud fenomena (Endraswara, 2011: 43). sastra kang ana ing suwalike Sastra dumadi saka basa, sajroning basa akeh kinandhut makna-makna implisit. Mula panliten kanthi metode hermeneutic ditujokake menyang arah teks lan konteks saengga bisa ditemokake makna kang utuh. Hermeneutik digunakake ing panliten iki supaya bisa mangerteni kanthi luwih jero makna carita Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar, nanging uga mangerteni kanthi luwih jero teks sajrone crita kasebut tanpa ninggalake konteks. Landhesan Teori Panliten iki nggunakake tintingan struktur lakon lan nilai budaya. Teori struktur lakon nggunakake panemune Ratna (2009: 79) yaiku struktur nduweni sipat stabil lan pola, amarga disengkuyung karo unsur intrinsik lan ekstrinsik sajrone carita. Mula analisis unsur carita sajroning panliten iki dipunjerake ing unsur intrinsik yaiku tema, paraga, alur, latar lan amanat. Tintingan nilai budaya dionceki kanthi teori kabudayan dening Kluckhon (sajrone Koentjaraningrat, 1983: 193) yaiku nilai moral lan nilai kahanan. Nilai moral ngenani, (1) pangabekten murid marang guru, lan (2) pangabekten anak marang wongtuwa, dene nilai kahanan ngenani, (1) lan (2) hakikat hakikat kalunggunahane manungsa, ngenani uripe manungsa. 157) (sajrone Moleong, ngandharake sumber data ing panliten kualitatif yaiku tetembungan lan tindakan. Kabeh iku katindakake kanthi wawancara lan data tambahan arupa dokumen. Sumber data ing panliten pagelaran wayang Kentrung iki ana loro yaiku sumber data pokok lan sumber data tambahan. Sumber data pokok yaiku tape-recorder arupa rekaman wayang kentrung Raras Madya nalika pagelaran, lan sumber data informan minangka masyarakat kang nduweni informasi pokok ngenani kabudayan tartamtu. tambahan yaiku Miturut Sudikan (2001: 91) kunci informan yaiku (1) informan nduweni pengalaman selaras karo sing ditliti, (2) umure informan wis diwasa, (3) informan sehat lahir lan batine, (4) iforman nduweni sipat netral, (5) informan minangka tokoh masyarakat, lan (6) informan kawruh kang rowa ngenani perkara kang ditliti. Lotfland 2011: Adhedhasar andharan ing dhuwur iku, panliten nemtokake informan kang ana sajrone pagelaran wayang Kentrung kasebut, antarane yaiku, (1) Ki Rasmudi minangka dhalang wayang Kentrung Raras Madya kang dadi informan utama (2) panabuh gamelan kanggo tambahan njangkepi data, (3) sesepuh desa kang menehi informasi ngenani wayang Kentrung, (4) lurah utawa pamangku desa kanggo tambahan informasi data, (5) Mbah Ujud minangka juru kunci Makam Adipati Arya Blitar, lan (6) penonton kang dadi informan ngenani tanggapan wayang Kentrung Raras Madya. Data panliten awujud ukara, asil saka wawanrembug lan rekaman kang sesambungan karo Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya. Data Panliten Data sajrone panliten iki awujud ukara, wacana lan tetembungan kang sesambungan karo carita Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung. Data panliten iki asale saka pagelaran Wayang Kentrung Raras Madya ing Desa Kademangan Kecamatan Kademangan Kabupaten Blitar awujud rekaman lan wawanrembug karo METODE PANLITEN 4
Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar dhalang lan masyarakat kang sesambungan karo konteks panliten. nindakake teknik wawancara diperlokake ancer-ancer pitakonan kang ditakenake minangka cathethan lan alat tulis kanggo nrima wangsulan (Arikunto, 2010: 192). Instrumen Panliten Panliten Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar iki kalebu panliten lapangan sing mbutuhake instrumen kanggo nyengkuyung data asiling panliten. Sing dadi instrumen panliten yaiku panliti dhewe, amarga panliti dhewe kang bakal nliti lan nganalisis panliten iki. Nalika nindakake panliten diperlokake yaiku: (1) Kamera digital kanggo njupuk gambar. (2) Handphone kanggo ngrekam nalika nindakake wawancara. Koentjaraningrat (sajrone Sudikan, 2001: 90) njarwakake menawa wawancara kaperang ana loro yaiku, (1) wawancara kang diremcanakake, lan (2) wawancara kang ora direncanakake. Bedane jinis wawancara loro kasebut yaiku, anal an orane daftar pitakon kanggo informan. Mula yen didulu saka pitakonan wawancara kaperang dadi loro yaiku (1) wawancara tinutup, lan (2) wawancara tinarbuka. Adhedhasar pambeda yaiku ana ing wangsulan informan. Menawa wangsulan kuwi diwatesi dening panliti diarani wawanrembug tinutup, dene wangsulan informan ora diwatesi diarani wawancara tinarbuka. (3) Buku lan pulpen kang digunakake kanggo nyathet bab kang wigati nalika nindakake panliten. (4) Pedhoman wawancara utawa daftar pitakon kang diaturake marang informan tumrap wujud jangkep ana ing lampiran. Carane Ngumpulake Data Ing panliten kualitatif kang nggunakake metode kualitatif, yaiku teknik observasi, teknik wawancara lan teknik dokumentasi. Kaya ing ngisor iki. Saliyane bab ing dhuwur, panliten uga kudu nindakake sawenehing cara nyathet utawa ngrekam (Hutomo (2001: 77). Panliti nindakake (1) ngrekam kanthi apik lan cetha, lan (2) babagan kang direkam ngandhut katrangan sing diperlokake tumrap objek panliten sajrone konteks. Saliyane iku, uga diperlokake, (1) nyathet tanggal rekaman, (2) panggonan nindakake lan (4) wong kang rekaman, (3) wujud rekaman nindakake rekaman (Hutomo, 2001: 78). Teknik Observasi Observasi yaiku pangamatan kanthi sistematis ing gejala-gejala sing diteliti. Paedah observasi yaiku bisa ngotimalake kamampuan panliti saka motif, kapitayan, kawigaten, prilaku ora sadar lan pakulinane (Moleong, 2011: 175). Arikunto (2010: 274) ngandharake yen prinsip kang kudu digatekake nalika nindakake observasi yaiku (1) panliti nggatekake babagan kang kudu dicathet, dideleng, dirungokake lan ddirasakake, (2) nyathet perangan kang penting lan dibutuhake, (3) asil observasi kuwi mujudake deskripsi sajrone objek panliten lan (4) sajrone nindakake observasi tetep nengenake rancangan konsep sing wis tumata sadurunge. Panliten Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar nggunakake wawancara tinarbuka amarga paling efektif kanggo antuk data tambahan saka informan kanthi luwih jangkep. Supaya wawancara bisa katindakake kanthi maksimal. Mula diperlokake alat pambiyantu yaiku, (1) buku, (2) polpen, (3) tape-recorder lan (4) kamera. Teknik Dokumentasi Tujuwan teknik dokumentasi yaiku kanggo nggolek data visual kang gegayutan karo objek panliten minangka wujud bukti otentik. Mula teknik dokumentasi ora kalah karo teknik liya-liyane. (2001: 88) ngandharake menawa nindakake observasi merlokake sarana pambiyantu iku winates. Mula amarga kamampuan manungsa mbutuhake sarana pambiyantu arupa kamera lan tape- recorder (Moleong, 2011: 184). Sajrone pagelaran Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung, panliti mawas objek kanthi cara langsung nekani omah sing nanggap lan nonton pagelaran kasebut wiwit pambuka nganti pungkasan. Panliti ing kene tumindak minangka wong liya yaiku ora melu partisipasi aktip sajrone pagelaran. Tegese, panliti mung cukup mawas. Saka teknik observasi iki diolehi data rekaman Lakon Adipati Arya Blitar kanthi jangkep. Alat pambiyantu kang digunakake yaiku kamera lan tape-recorder kanggo nglumpukake data observasi supaya bisa antuk data kanthi jangkep. Sudikan Teknik Wawancara Teknik dokumentasi yaiku teknik kanthi cara nggoleki data ngenani cathethan, transkrip, buku, surat kabar, kalawarti, prasasti, agenda lan sapanunggalane (Arikunto, 2010: 274). Sajroning piranti kang digunakake yaiku kamera lan handphone. Panliten Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar nggunakake teknik dokumentasi lumantar kamera lan handphone. Piranti kang digunakake bisa dadi sarana ngumpulake data kanggo bukti otentik. Carane Nganalisis Data Data ing panliten kualitatif asipat deskriptif yaiku ukara lan gambar dudu angka (Moleong, 2011: 11). Miturut Bogdan lam Biklen kang dikutip dening Moleong (2011: 248) ngandharake menawa analisis data kualitatif yaiku nindakake upaya kanthi kerja lawan data, ngorganisasikake data, milihi data sing bisa dikelola, ndadekake sintesis. Nggoleki lan nemokake pola, nemokake babagan kang penting lan perlu disinauni lan mutusake babagan kang bisa dicritaake marang liyan. Teknik wawancara nduweni tujuwan ngumpulake data utawa katrangan ngenani panguripan manungsa ing bebrayan minangka pituduh kang utama saka teknik observasi (Sudikan, 2001: 90). Wawancara yaiku rembugan antarane narasumber lan panliten. Nalika Sieddel (sajrone Moleong, 2011: 248) ngandhrake proses analisis data kualitataif, yaiku (1) nyathet asiling lapangan, (2) milihi data kanggo diklasifikasikake, lan (3) nemokake pola lan makna kang sesambungan uga nggawe 5
Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar panemu umum. iki, nganalisis data nggunakake telung tahap yaiku (1) panliti nggolek data sing jangkep ngenani Wayang Kentrung Raras Madya, (2) panliti ngaturake data adhedhasar kategori lan (3) panliti nganakake klasifikasi (Sudikan, 2001: 80). Ing panliten Adhedhasar andharan ing dhuwur iku cara kang Dermojayan isih endhek senajan wis ana kang lulus ing pawiyatan luhur utawa sadhuwure tingkat SLTP lan SLTA. Saora-orane ana 1849 jiwa sing taman SD lan 1013 jiwa ora tamat SD. Saka tingkat kasebut, ndayani pangupajiwane warga Desa Dermojayan ora liya minangkani tani. digunakake kanggo nganalisis data kaya ing ngisor iki. (1) Nglumpukake data lan informasi kanthi cara (2) observasi, wawancara lan dokumentasi. Transliterasi data wawancara menyang wujud tulisan. (3) Verifikasi data utawa milih adhedhasar kapentingan. lan milah data (4) Klasifikasi lan kodifikasi, merang data lan menehi kode-kode miturut kagunakane. (5) Nafsir data, data-data kang wis dikumpulake dianalisis nganggo metode hermeneutik kanggo ngerteni makna kang luwih jero sajrone basa sastra lisan carita Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar. Proses sing pungkasan yaiku penyajian data kang awujud deskripsi ngenani carita Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar. (6) Mula Buka Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar Cikal bakal seni Kentrung ing dhaerah Blitar dikenal wiwit taun 1919 nalika ditekani rombongan Kentrung saka Kediri (Hutomo, 1999: 17). Andharan iku bisa nyengkuyung menawa ing Kabupaten Blitar nalika taun 1919 wis ana cikal bakal seni Kentrung. Mula nganti jaman saiki seni Kentrung ing Kabupaten Blitar tetep dirembagakake lumantar pagelaran kesenian Kentrung supaya ora cures ing kabudayan bangsa manca. Nalika sasi Juli taun 1999, rombongan kesenian Kentrung iku antuk undhangan kanggo siaran ing Radio Pandhawa Ngunut-Tulungaung. Siaran kapisan lumaku kanthi lancar. Wasul siaran saka Radio Pandhawa, rombongan Kentrung iki antuk tawaran saka Pak Khalil supaya pagelaran kesenian Kentrung digayutake karo Wayang Krucil. ANDHARAN ASIL PANLITEN Kahanan Alam Desa Dermojayan Desa Dermojayan yaiku salah sawijine desa ing Kecamatan Srengat Kabupaten Blitar. Saka Kutha Blitar adohe udakara 16 km mengulon. Desa Dermojayan wewatesan langsung Kelurahan Togogan ing sisih wetan, cethane ing sisih kulon lan kidul wewatesan Desa Kolomayan lan ing sisih lor wewatesan klawan Desa Ringinanom. Kabeh Desa iku kalebu ing Kabupaten Blitar, nanging beda kecamatan. Desa Dermojayan lan Kelurahan Togogan kalebu ing Kecamatan Srengat, dene Desa Kolomayan kalebu Kecamatan Wonodadi lan Desa Ringinanom kalebu ing Kecamatan Udanawu. Kahanan geografise dataran 304.42 ha, dhuwure saka Permukaan Laut 180 m, suhu rata-rata 25.35oC, dene curah udan rata- rata per-taun 1.127 mm. Ing ngisor iki bakal diandharake jembare Desa Dermojayan. Cacahe Wayang Krucil sajrone kesenian Kentrung ana 89. Adhedhasar disengkuyung Wayang Krucil ing siaran kapindho, nuwuhake aran sajrone kesenian Kentrung yaiku Wayang kentrung Raras Madya kang disahake tanggal 25 Juli taun 1999 ing Radio Pandhawa lan pamiarsa. Saliyane disahake dening pegawai masyarakat, ing pamrintah mligine pamrintah kabupaten. Tegese, kanggo nglancarake pagelaran kudu nduweni Nomer Induk Kesenian. Nomer Induk Kesenian minangkani salah sawijine ijin kanggo nindakake pagelaran. Nomer Induk Kesenian Wayang Kentrung yaiku 431/946/IND.K/309.103/2014. luwih becik antuk kalungguhan tanda pengenal kalebu surat Raras Madya Perangan sajrone Pagelaran Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya tumrap seni pertunjukan ngemot sakabehing aspek sing nyengkuyung pagelaran. Perangan kang ngrenggani kaya ing ngisor iki. Babagan sing ngrenggani Desa Dermojayan Kecamatan Srengat Kabupaten Blitar cacahe pendhudhuk ana 3.356 jiwa. Kaya tabel ing ngisor iki. No. 1. Jinise Kakung Cacah 1678 Perangan Seniman lan Peran Seniman minangka pawongan kang nduweni bakat lumantar pagelaran kesenian. seni sing dituwuhake Perangan seniman sajrone Wayang Kentrung Raras Madya kaya ing ngisor iki. 2. Wadon 1678 3. Kepala Kluwarga 877 Adhedhasar tabel ing dhuwur iku, sumber daya manusia Desa Dermojayan kalebu kepadhatan sedang menawa dibandhingake karo kahanan geografise ing dataran. Bisa dingerteni cacah kluwarga yaiku 877 KK, cacahe wong kakung 1678 jiwa, lan cacahe wong wadon 1678 jiwa. Sakabehane pendhudhuk asli Warga Negara Indonesia (WNI). Tingkat kependhidhikan ing Desa 1) Dhalang Dhalang minangka seniman kang njejerake wayang lan nyaritakake boneka wayang (Hutomo, 1996: 76). Dhalang nduweni tanggungjawab sajrone organisasi lan ngramut wayang amarga dhalang kudu nduweni kyakinan sing kuwat kanggo nguripake gambar-gambar wayang supaya bisa njaga wujud lan pola caritane. Miturut Ki Rasmudi tanggal 20 Mei 1968 sing Wiyana, klairan Blitar uga pawongan kang 6
Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar dumunung ing Desa Dermojayan, Kecamatan Srengat, Kabupaten Blitar iku, ora nduweni keturunan utawa otodidak. 2) Niyaga Pawongan sing nabuh gamelan diarani niyaga utawa panjak (Poerwadarminta, 1937: 344). 3) Waranggana Perangan Sipat lan Pesen Saben tumindak iku mesthi nduweni sipat lan weneh pesen kanggo sarana panyengkuyung ing panguripan. Mula pagelaran Wayang Kentrung Raras Madya nduweni sipat lan pesen kaya ing ngisor iki. tembang Jawa kang diiringi Tukang nyanyi gamelan diarani waranggana (Hutomo, 1996: 77). Waranggana ing pagelaran Wayang Kentrung Raras Madya kaperang dadi loro yaiku waranggana kakung lan waranggana wanita. Perangan Gamelan lan Gendhing Gamelan lan gendhing nduweni kalungguhan kang utama sajrone pagelaran Wayang Kentrung, saliyane dhalang, panjak lan sindhen. Anane gamelan lan gendhing minangkani panyengkuyung pagelaran wayang supaya narik kawigaten masyarakat kanggo nguri-uri budaya. Gamelan sajrone Wayang Kentrung iki mujudake iringan lakone manungsa ing panguripan, dene gendhing ing kene nduweni ing pagelaran. teges kanggo nyekseni samubarang 1) Sipat sajrone Wayang Kentrung Raras Madya tumrap Masyarakat Saben samubarang iku mesthi nduweni sipat, dene sipat sajrone Wayang Kentrung Raras Madya. Andharan iku bisa dingerteni menawa sipat sajrone Wayang Kentrug Raras Madya minangka kagiyatan kang spontanitas yaiku nindakake pakaryan kang tansah lila legawa. Kahanan urip ing panguripan iku adhedhasar kluwarga kang diwangun kanthi guyup rukun sing wani nindakake kabecikan tumrap nggayuh kamulyan. Saliyane iku, Wayang Kentrung Raras Madya uga nduweni pangaribawa kanggo ngripta samubarang kang ngandhut paedah. Mula ing pagelaran tansah adaptasi karo lingkungan supaya bisa ngerti piwulangan kang diandharake. 2) Ubarampe sajrone Pagelaran Wayang Kentrung Raras Madya Saben pagelaran wayang utawa pagelaran arupa upacara lan tradhisi minangka perangan kabudayan Jawa iku mesthi sesambungan karo ubarampe. Ubarampe yaiku samubarang kaperluwan (Sudaryanto lan Pranowo, 2001: 1051) minangka sesaji kang diaturake pawongan sing nduwe hajat marang rawuhing leluhur. Andharan kasebut kanggo ngaturake pangabekti marang sesepuh. sing kalebu praboting Miturut Ki Rasmudi menawa pagelaran Wayang Kentrung Raras Madya ubarampe kang digunakake yaiku cok bakal lima. Wujud cok bakal lima antarane yaiku (1) klapa cacah siji, (2) pring sing disulam, (3) bal dolanan, (4) milon cilik, (5) gula abang, lan (6) gedhang raja setangkep. Sajrone ember ing sisih tengah ana takir loro yaiku takir kapisan isine kembang lan takir kapindho isine (1) laos sairis cilik, (2) kunir, (3) temu, (4) dhele, (5) beras, (6) mbako sak wil, (7) godhong suruh dilinting, (8) gula timbale, (9) miri siji lan (10) gedhang kluthuk sairis. Pagelaran Wayang Kentrung Raras Madya iku ora gumantung karo ubarampe. Menawa ora ana ubarampe ngendikane Ki Rasmudi ora dadi prakara. Tegese sakabehaning tumindak iku gumantung karo niate. Pesen sajrone Wayang Kentrung Raras Madya tumrap Masyarakat Pesen ing pagelaran Wayang Kentrung Raras Madya marang para penonton utawa masyarakat minangkani sarana panyengkuyung panguripan. Wayang Kentrung Raras Madya minangka sarana kanggo piwulangan ajaran agama Islam kang dadi panguripan. Kanggo panyengkuyung tumrap nglestarikake andharan sing dituturake dening dhalang, parikan dening panjak lan tembang dening waranggana. Minangka kang tujuwan marang madyaning bebrayan nduweni agung supaya ora ninggalake mijiling para sesepuh ing jaman Kuna. Mula saka iku kudu dilestarikake supaya ora cures. tumrap sejarah bisa dingerteni ngrembagakake kabudayan Tema sajrone Lakon Adipati Arya Blitar Babagan teges sing onjo sajrone crita diarani tema (Nurgiyantoro, 2005: 67). Tema minangkani unsur sing pokok sajrone crita. Tema sesambungan karo kahanan panguripan ing jrone crita. Ngenani kahanan crita Lakon Adipati Arya Blitar sing digambarake minangkani kluwarga kang nggayuh kamulyan kanthi patoh pati. Patoh pati yaiku padu nyawa kanggo nggayuh kalungguhan kanthi dalan sing becik. Perangan Carita kang Diandharake lan Fungsi Ki Rasmudi ngandharake yen carita sajrone Paraga sajrone Lakon Adipati Arya Blitar Wayang Kentrung Raras Madya yaiku: (1) Carita Pahlawan Islam ing Negara Timur lan Tanah Arab: Umar Amir, Nabi Musa. (2) Carita Walisanga: Sunan Giri, Sunan Maulana Malik Ibrahim, Sunan Ampel. Sunan Bonang, Sunan Kudus, Sunan Muria, Sunan Kalijaga lan Sunan Gunung Jati. Paraga minangka pawongan utawa tokoh sing tumindak sajrone prasatawa ing carita lantaran prilaku kanthi moral lan sosial. Sajrone crita Lakon Adipati Arya Blitar iki cacahe paraga kaperang dadi telu yaiku paraga protagonis, paraga antagonis tambahan (Nurgiyantoro, 2005: 176). lan paraga (3) Carita Babat Tanah Jawa: Majapahit, Anglingdarma, Jaka Tarub, Adipati Arya Blitar, Ratu Buana Tungga Dewi, Damarwulan, Rabine Sarib Tambak Asa. Alur sajrone Lakon Adipati Arya Blitar Alur sajrone Lakon Adipati Arya Blitar iki nggunakake alur progesif yaiku alur maju asipat 7
Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar kronologis kanthi nuwuhake prastawa sing urut (Nurgiyantoro, 2005: 153). Alur progesif nduweni tahapan yaiku (1) tahap wiwitan sing ngrembug babagan pangenalan lan nuwuhake konflik, (2) tahap tengah kang ngandharake anane konflik lan klimaks, lan (3) tahap pungkasan minangkani wekasane prakara. Latar sajrone Lakon Adipati Arya Blitar Karya sastra kang nuduhake papan, wektu lan sosial minangkani unsur latar kasusatran (Nurgiyantoro, 2005: 227). Latar ing crita Lakon Adipati Arya Blitar kaperang dadi telu yaiku (1) latar wektu, (2) latar panggonan lan (3) latar sosial. Sinopsis Isi Carita Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya Adipati Nilaswarna kang nduweni kalungguhan ing Kadipaten Blitar kanthi sisihan Rayungwulan. Nalika Rayungwulan nggarbini, ngaturake pepinginan utawa ngidham yaiku iwak badher bang sisik kencana. Dadi bombonge ati Adipati Nilaswarna, mula ngutus para punggawa kanggo nggolek dalan menyang Kedhung Gayaran minangka panggonane. Patih Sengguruh kang ngerti kahanan kasebut, rikat nuduhake kasekten supaya bisa dadi kapitayan Adipati Nilaswarna. Nalika Patih Sengguruh nemokake Kedhung Gayaran, dheweke arep nyembadani kahanan papan iku menawa iwak badher bang siisk kencana sulapaning sumpit kuping kiwane. Simolurik lan Kliwon minangka pasukan Patih Sengguruh kang bakal mbiyantu rencanane yaiku ngrutug watu Adipati Nilaswarna nalika nyemplung ing Kedhung Gayaran. Rencana iku katindakake. Banjur Patih Sengguruh matur marang Rayungwulan yen bakal dadi sisihane. nuduhake kaendahan sastra, gendhing, parikan lan lakon crita. Kaendhan sing diandharake sarana hiburan lan panglipur marang pelaku seni tumrap seni budaya sing wis wiwit musna. Wayang Kentrung Raras Madya minangka sarana hiburan marang masyarakat, uga sarana kanggo nambah wawasan. Bisa uga kanggo panglipur manah sing lagi nandang gerah. Pagelaran Wayang Kentrung iku digelarake kanggo nguripake kabudayan Jawa sing wiwit ditinggalake karo pelaku seni. Mula yen ana pagelaran wayang utawa kesenian padha karo nguripake kabudayan Jawa sing wiwit musna. Saben dhalang nduweni ciri khas dhewe-dhewe. Cotone Ki Rasmudi sing seneng komunikasi karo penonton nalika njejerake lakon wayang. Saengga para penonton ngrumangsani yen bisa mlebu ing njerone jejer sing dilakokake karo Ki Rasmudi iku. Minangka Piranti kanggo Pendhidhikan Sastra lisan sing digelarake minangkani sarana kanggo nyengkuyung medhia pendhidhikan, amarga sajrone pagelaran iku babagan sing diandharake ngenani crita sejarah kang bisa dijupuk amanah utawa pesen kanggo nggulawentah ing panguripan. Fungsi Wayang Kentrung kuwi pancen bisa dadi medhia pendhidhikan, amarga babagan sing dirembug sajrone pagelaran ngenani crita, parikan lan tembang iku bisa didadekake sarana piwulangan. Unsur crita kang diandharake menehi pesen sing bisa ditrapake ing panguripan. Semana uga ing parikan lan gendhing. Sajrone parikan kuwi saben gatra ing pungkasan mesthi nuduhake babagan akibat saka sebab ing gatra kapisan. Mula pagelaran wayang iku bisa nambah wawasan tumrap seni budaya lan piwulangan sing bisa ditrapake sajrone panguripan. Rayungwulan ora gelem, mula mlayu-mlayu ngliwati tlatah Lengkeh, Kendaldoyong, Selokajang lan Kandung. Saengga mbabarake sangputra Joko Kandung ing tlatah Kandung. Joko Kandung kang diwasa didhidhik Paman Ranggasedayu supaya ngrebut kalungguhan Adipati Nilaswarna ing tangane Patih Sengguruh. Karana kawasisan, Patih Sengguruh dipejahi lumantar keris Cundrik Kyai Cepret. Fungsi Wayang Kentrung Raras Madya tumrap Masyarakat Pagelaran Wayang Kentrung minangkani wujud ngupayane masyarakat kanggo nglestarikake seni budaya, mligine budaya Jawa. Fungsi Wayang Kentrung Raras Madya karo ngrembagane kasunyatan ing jaman saiki. Mula andharan fungsi Wayang Kentrung iki nggunakake konsep Amir (2013: 34), yaiku (1) minangkani piranti hiburan, (2) minangkani piranti pendhidhikan, (3) sarana pamersatu, (4) panyengkuyung ekonomi, lan (5) panyengkuyung politik. Kanthi luwih cethane kaya andharan ing ngisor iki. tumrap masyarakat iki gumathok Sarana Pamersatu Fungsi Wayang Kentrung saliyane dakwah agama bisa uga nuwuhake sarana pamersatu. Sarana pamersatu minangkani sawijine sesambungan sing ngraketake tali silaturahmi antarane manungsa siji karo sijine. Pagelaran Wayang Kentrung iku minangkani sarana pamersatu ing sawijinine klompok. Sarana pamersatu kuwi sesambungan karo komunikasi antar klompok, mligine klompok sing dhemen karo kesenian utawa budaya Jawa. Sarana pamersatu iku nduweni tujuwan kanggo nyambung ngraketake talisilaturahmi supaya ora pedhot anggone paseduluran. Mula, kanthi pagelaran Wayang Kentrung sing dibumboni karo dhalang komunikatif iku bisa dadi sarana pamersatu ing sawijine klompok. Adhedhasar dhemen ing pagelarane wayang, uga bisa mbangun sawijine kahanan sajrone klompok, saengga bisa nuwuhake babagan sing anyar ngenani samubarang tartamtu. Panyengkuyung Ekonomi Minangaka Fungsi Hiburan Pagelaran Wayang Kentrung ing kasunyatan saiki, sing weneh panyengkuyung minangkani pagelaran ekonomi para masyarakat. Utamane para pedhagang. Wayang Kentrung Raras Madya minangkani sarana hiburan masyarakat sing digelarakae kanthi Fungsi pagelaran Wayang Kentrung kanggo sarana masyarakat saliyane hiburan bisa dadi 8
Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar panyengkuyung ekonomi. Tegese, menawa ana pagelaran wayang padha karo ngundang para pedhagang kanggo makarya. Kahanan kaya mangkene iki mesthi kedadeyan ing pagelaran wayang utawa kesenian liyane. Ora mung lumaku ing lapangan, nanging uga lumaku ing adicara hajat manten, ningkahan, sunatan lan sapanunggalane. Mula pagelaran seni lisan iki bisa nyengkuyung ekonomi masyarakat. Panyengkuyung Politik Tuwuhe pagelaran Wayang Kentrung iku bisa uga tujuwane kanggo dadi panyengkuyung politik sing sosialisai. Kahanan kaya mangkene iki digunakake kanggo narik kawigaten masyarakat supaya gelem weneh dhukungan ing kagiyatan pemilu. para kanggo Dadi ngandharake janji politik marang masyarakat. Kanthi nggelarake wayang bisa nuduhake yen pelaku politik kuwi uga nduweni jejibahan ing seni budaya. Saengga bisa narik kawigaten masyarakat sing disponsori karo pagelaran wayang iku, supaya masyarakat gelem urun swara ing kagiyatan Pemilu. Menawa menang ing kegiyatan pemilu mula bakal nyengkuyung kabudayan Jawa, ngganggarake dana kanggo ngramut budaya lan sapanunggalane. kalodhangan utawa politik pesen PANUTUP kluwarga kuwi bisa nyawijikake kawutuhan kluwarga, senajan urip tanpa sisihan uga lagi nggarbini putra kandhung sing dibabarake ing Desa Kandung kanthi asma Joko Kandung. Joko Kandung merjuwangake kalungguhan ramane sing direbut dening Patih Sengguruh sarana Keris Cundrik Kyai Cepret. Kanthi kawasisasn lan prilaku sosial minangkani ksatriya mudha sing kondhang ing Kadipaten Blitar, Joko Kandung natuk gelar Adipati minangkani pawaris turun Adipati Nilaswarna ing Kadipaten Blitar lan Arya tembung lingga saka satriya, mula ditelahake dadi Adipati Arya Blitar. Fungsi Wayang Kentrung Raras Madya tumrap masyarakat iku diselarasake karo kasunyatan ing jaman (2) piranti (1) minangkani hiburan, saiki, yaiku pendhidhikan, (3) sarana pamersatu, (4) panyengkuyung ekonomi, lan (5) panyengkuyung politik. Pamrayoga Adhedhasar andharan asiling panliten Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar isih durung sampurna, amarga panulis ngrumangsani yen isih ana kekurangan anggone nyerat skripsi. Mula, panulis nyuwun pambiyantu kritik kanggo nyengkuyung kasampurnane. Panagrepe, muga-muga bisa menehi sumbangan kanggo donya piwulangan, khususe babagan kabudayan Jawa lan sastra lisan. Dudutan Mula buka Wayang Kentrung Raras Madya kuwi kawiwitan kesenian Kentrung sing diwujudake Ki Rasmudi, Mas yanto, Mas Erna lan Pak Samuri nalika sasi April taun 1997. Banjur rampung siaran kapisan ing Radio Pandhawa antuk tawaran saka Pak Khalil arupa nggabungake kesenian Kentrung kuwi karo Wayang tambahan piranti pandhukung arupa Krucil. Kanthi Wayang Krucil iku, diboyong menyang Radio Pandhawa kanggo siaran kapindho. Pegawe sing ngerti anane piranti tambahan arupa Wayang Krucil kuwi, ngowahi arane Kesenian Kentrung dadi Wayang Kentrung Raras Madya, kepara tanggal 25 Juli 1999. sajrone Wayang sing ngrenggani Kentrung iki yaiku dhalang, niyaga, waranggana, gamelan lan gendhing. Ngenani ubarampe sing digunakake yaiku lima kanthi wujud umume. Crita sing cok bakal diandharake nalika pagelaran antarane yaiku carita Pahlawan Islam ing Negara Timur lan Tanah Arab, carita Walisanga lan Babad Tanah Jawa. Nalika pagelaran, tema sing diandharake Ki Rasmudi minangkani dhalang Wayang Kentrung iki mbangun miturut panyuwune pananggap. Mula dhalang iki kudu bisa nyelarasake tema karo adicara hajat sing diwujudake iku. Struktur Lakon Adipati Arya Blitar dipunjerake lumantar paraga, alur lan latar. Perangan KAPUSTAKAN Amir, Adriyetti. 2013. Sastra Lisan Indonesia. Yogyakarta: Andi Arikunto, Suharsimi. 2010. Prosedur Penelitian: Suatu Pendekatan Praktek. Jakarta: Rineka Cipta Colleta, Nat J. dan Umar Kayam. 1987. Kebudayaan dan Pembangunan (diindonesiakan oleh A. Sonny Keraf dan Mien Joebhaar). Jakarta: Yayasan Obor Indonesia Danandjaja, James. 1994. Folklor Indonesia: Ilmu Gosip, Dongeng dan lain-lain. Jakarta: Pustaka Utama Grafiti Endraswara, Suwardi. 2006. Metodologi Penelitian Kebudayaan. Yogyakarta: Gajah Mada University Press Endraswara, Suwardi. 2011. Metodologi Penelitian Sastra: Epistemologi, Model, Teori dan Aplikasi. Yogyakarta: CAPS Geertz, Clifford. 1989. Abangan, Santri, Priyayi, dalam Masyarakat Jawa (diindonesiakan oleh Aswab Mahasin). Jakarta: Pustaka Jaya Hutomo, Suripan Sadi. 1991. Mutiara yang Terlupakan. Surabaya: HISKI Hutomo, Suripan Sadi. 1996. Tradisi dari Blora. Isi Lakon Adipati Arya Bitar sajrone Wayang Kentrung iki ngenani panguripan rumahtangga Adipati Nilaswarna lan Rayungwulan. Panguripan kluwarga sing guyup rukun kanthi nemahi pancabaya apuskrama saka andhahane Patih Sengguruh lantaran patoh pati ing Kedhung Gayaran kanggo nyepeng iwak badher bang turut sisik kencana. Rayungwulan sing mbangun Semarang: Citra Almamater Hutomo, Suripan Sadi. 1999. Filologi Lisan: Telaah Teks Kentrung. Jakarta: Lautan Rezeki Koentjaraningrat. 1983. Pengantar Ilmu Antropologi. Jakarta: Aksara Baru Koentjaraningrat. 1994. Kebudayaan Jawa. Jakarta: Balai Pustaka 9
Lakon Adipati Arya Blitar sajrone Wayang Kentrung Raras Madya ing Kabupaten Blitar Koentjaraningrat. 1997. Kebudayaan, Mentaliats dan Pembangunan. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama Maran, Rafael Raga. 2000. Manusia dan Kebudayaan dalam Perspektif Ilmu Budaya Dasar. Jakarta: Rineka Cipta Moleong, Lexy J. 2011. Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung: Remaja Rosdakarya Nurgiyantoro, Burhan. 2005. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gajah Mada University Press Padmosoekotjo, S. 1953. Ngrengrengan Kasusatran Djawa. Yogyakarta: Hien Hoo Sing Perwadarminto, W.J.S. 1937. Baoesastra Djawi. Tokyo Ratna, Nyoman Kutha. 2009. Teori, Metode dan Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar Soetrisno, R. 2010. Wayang sebagai Warisan Budaya Dunia. Surabaya: SIC Spradley, 1997. Metode Etnografi (diindonesiakan oleh Misbah Z.E.). Yogyakarta: Tiara Wacana James P. Sudaryanto lan Pranowo. 2001. Kamus Pepak Bahasa Jawa. Yogyakarta: Balai Bahasa Sudikan, Setya Yuwana. 2001. Metode Penelitian Kebudayaan. Surabaya: Citra Wacana Sumardjo, Jakob. 2004. Perkembangan Teater Modern dan Sastra Drama Indonesia. Bandung: STSI Press Tirtawidjaya, dkk. 1979. Sastra Lisan Jawa. Jakarta. Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan 10