MATERI UNGGAH-UNGGUH BASA 1. BASA NGOKO Ngoko lugu yaiku unggah-ungguh basa Jawa sing tetembungane awujud ngoko lan netral (leksikon ngoko lan netral) tanpa ana campuran krama, krama inggil, utawa krama andhap. Undha usuk ngoko (ngoko lugu) lumrahe digunakake ana ing kahanan kaya mangkene: a. Bocah karo bocah Bakri : "Ko mengko mangkat les jam pira Han?" Hana : "Jam telu." Bakri : "Apa ora kesoren?" Hana : "Tak kira ora, lha wong acarane wiwit jam telu seprapat." b. Uwong tuwa marang bocah Ibu : "Ndhuk, tukokna gula neng warung!Sekilo wae." Anak: "Napa malih Bu?" Ibu : "Tambah glepung seprapat kilo.Iki dhuwite, jujule kanggo kowe." Anak: "Nggih Bu, matur nuwun." Pacelathon wong tuwa marang anak ing dhuwur kuwe, ibu nganggo ragam ngoko lan anak nganggo ragam krama alus. Minangka ibu nganggo ragam ngoko amarga umur sing luwih tuwa. Manawa anak kudu nganggo ragam krama alus amarga umur sing luwih enom lan kudu ngurmati mitra wicarane yaiku wong tuwane. c. Guru marang murid Guru : "Cah, aja lali sesuk nggawa piranti kanggo gawe prakarya! Diwadhahi besek ben ora mocar-macir." Murid : "Menawi boten gadhah besek Pak?" Guru : "Nganggo kerdus ya kena." Murid : "Inggih Pak." Tuladha pacelathon ana ing dhuwur kuwi, guru nganggo ragam ngoko lan murid nganggo ragam krama alus. minangka guru wangun manawa nganggo ragam ngoko amarga mitra wicarane para murid sing umure luwih enom.
d. Pejabat marang andhahane Pejabat : "Wan, tulung ketikna surat iki! Didadekna limang lembar banjur dicopy rong puluh." Andhahan : "Wonten malih Pak?" Pejabat : "Oiya, aja lali dibagi kanca sakantor." Andhahan : "Inggih, Pak." Pacelathon ana ing dhuwur kuwi pejabat lan andhahan. minangka pejabat nganggo ragam ngoko tumrap para andhahane amarga ana unsur kuwasa. Andhan banjur ngladeni nganggo ragam krama inggil, amarga ngurmati witra wicarane. e. Mbatin (ngomong karo awake dhewek) "Hawane panas ngene iki enake ngombe es dhawet. Eh, aja dhing mengko malah dadi watuk." Tuladha sing pungkasan rada beda, amarga pamicara ngomong dhewek utawa bisa kasebut mbatin. Ing sasuwene mbatin pamicara nganggo ragam ngoko, amarga ngomong karo awake dhewek. 2. BASA NGOKO ALUS Panganggone basa ngoko alus yaiku kanggo guneman : a. Micara Marang Uwong sing Statuse Padha Pak Narya lan Bu Dian minangka kanca kantor sing srawunge rumaket ananging kanggo atur pakurmatan siji lan sijine nggunakake basa ngoko alus Pak Narya karo Bu Dian kanca sekantor, sawise rampung anggone makarya arep padha mulih, padha takon-takonan dhisik. Pak Narya : "Bu, njenengan ngasta payung?" Bu Dian : "Ana neng cedhak meja." Pak Narya : "Manawa ngono, dakampil sedhela wae ya." Bu Dian : "Iya,njenengan asta wae ora apa-apa." Pak Narya : "Lha njenengan mengko kejawahan?" Bu Dian : "Ora, aku ana serepe." Pak Narya : "Matur nuwun bu"
b. Micara Marang wong sing Statuse Luwih Dhuwur ananging Sesambungane Raket Banget Sugeng micara marang Bapake. Sugeng nggunakake basa ngoko alus, dene Bapak ngoko lugu. Sugeng : "Perkutute Bapak, mungele apik. Pundhutan pira pak?" Bapak : "Murah kok Le, mung rongatus ewu" Sugeng : "Lha pakane napa niku Pak?" Bapak : "Iki mayar, diwenehi pakan ketan ireng dicampuri kuningan ndhog pitik telung dina pisan." Sugeng : "Wah mayar niku pak." Bapak : "Nanging saben esuk njaluk didhedhe ben ora nyekukruk." Sugeng : "Kopine njenengan dakcawisake meja Pak." Bapak : "Ya Le nuwun. Tulung matur Ibumu, aja kelalen gedhang godhoge." Sugeng : "Saweg digodhog Pak." Bapak : Ya wis, Le." c. Ngrasani utawa Ngomongake Liyan sing Statuse Luwih Dhuwur Ani karo Tutik lagi ngomongake Ibune sing dinas menyang luar kota. Ani : "Kira-kira Ibu kondur dina apa ya Tik?" Tutik : "Ngendikane Ibu wingi, arep kondur mbesuk Setu Mbak." Ani : "Ngasta oleh-oleh apa ya?" Tutik : "Menawa Kebumen padatane lanthing, Mbak." Ani : "Oo iya, Ibu rak kagungan lengganan toko oleh-oleh lanting sacedhake Tugu Lawet." 3. BASA KRAMA LUGU Basa krama lugu uga disebut basa krama (tanpa tembung lugu). panganggone basa krama iku tumrap: a. Wong loro utawa luwih sing jejer kalenggahan kurang luwih padha, kalorone ajen- ingajenan, ora patia urmat banget
Mas Bei Ranukarya : "Lo, sampeyan, mangga ingkang radi celak ngriki; menapa saking griya kemawon?" Mas Bei Handakasura : "Nuwun inggih!" Mas Bei Ranukarya : "Wonten kaperluan menapa, kadingaren enjing-enjing?" Mas Bei Handakasura : "Menawi kepareng sarta boten wonten pakewedipun, kula badha ngampil kagunganipun lapak, badhe kangge nyobi kapal." Mas Bei Ranukarya : "Inggih mangga. Menapa sampeyan tumbas kapal?" Mas Bei Handakasura : "Saweg ngawis kemawon, reginipun dereng kedadosan. Mangke badhe kula cobi tumpakanipun." Mas Bei Ranukarya : "Ulesipun menapa?" Mas Bei Handakasura : "Bopong." Mas Bei Ranukarya : "Lah mathinipun?" Mas Bei Handakasura : "Baya-kapethuk. Namung surinipun kok rebah... menengen." Mas Bei Ranukarya : "Boten dados menapa. Lah menggah nem sepuhipun?" Mas Bei Handakasura : "Saweg mempeng." Mas Bei Ranukarya : "Lapak kula kalih, ageng kaliyan alit, ingkang badhe sampeyan angge ingkang pundi?" Mas Bei Handakasura : "Ingkang ageng kemawon, tiyang kapalipun weweg." Mas Bei Ranukarya : "Inggih, mangga." b. Wong sing jejer kalenggahane luwih andhap, nanging ora kulina ketemu, utawa sing wis kulina ketemu nanging duwe karep kanggo ngajeni. Roni lan Ratna : "Assalamualaikum." Pak Lurah : "Waalaikumsalam. Mangga-mangga mlebet." Roni : "Inggih Pak. Mekaten Pak, tepangaken nama kula Roni, menika kanca kula." Ratna : "Nama kula Ratna." Pak Lurah : "Njih Mas Mbak, kepripun? Apa sing bisa dak bantu?" Ratna : "Mekaten Pak, kula saking RW 2. Kula kekalih badhe ngampil sinjang kangge lomba Kartini. Kados pundi Pak?" Pak Lurah : "Oh iya. Nanging saiki jarike ora nang ngomah." Roni : "Inggih Pak, boten menapa. Lha saged kula pendhet kapan?"
Pak Lurah : "Dina Jumat ya." Ratna : "Inggih Pak, maturnuwun." 4. KRAMA ALUS Kaya sing disebutake ing pokok-pokok materi ing dhuwur iku, menawa basa Jawa krama alus iku digunakake dening (a) anak marang wong tuwa, (b) murid marang gurune, (c)kenalan anyar, (d) wong liya kang luwih tuwa utawa dihurmati, lan (e) kanggo micara (pidhato) ing pahargyan utawa ing pasamuwan-pasamuwan, (f) pangarsa (pimpinan) marang andhahan, lan (g) donga. Dene andharane kanthi ringkes sarta tuladhane mangkene. a. Anak marang wong tuwane Wis samesthine anak/putra iku nalika matur marang wong tuwane becike nggunakake basa Jawa krama alus kanggo ngurmati bapak utawa ibune. Satemene mono panganggone basa Jawa krama alus ora mung kanggo anak marang wong tuwane, nanging bisa uga kanggo putu marang eyange, ponakan marang pakdhe/budhene utawa paklik/bulike. Tuladha panganggone basa Jawa krama alus sing digunakake dening anak marang wong tuwane. Dana : "Bapak, kalawau dalu sare tabuh pinten, ta? Kok kadingaren ngantos tabuh gangsal nembe wungu." Bapak : "Jam 02.00. Lha wong ngrungokake wayang neng RRI, lakone kok apik temen. Lha kowe turu jam pira?" Dana : "Menawi kula tilem tabuh 11.00 dalu, bakda ningali bal-balan ana RCTI. Ngendikanipun Ibu, Bapak badhe tindak dhateng Surabaya, menapa saestu?" Bapak : "Ya, bener. Apa arep ndherek?" Dana : "Boten. Kula badhe kesah piyambak dhateng Rawa Pening kaliyan kanca-kanca." Bapak : "Lha wis nyuwun sangu ibumu durung?" Dana : "Sampun, malah diparingi sangu Eyang iki." b. Murid marang gurune Murid nalika matur marang gurune uga kudu nggunakake basa Jawa krama alus. Aja nganti kleru pamilihe tembung-tembunge. Ing basa Jawa krama alus, tembung-tembung krama lan krama andhap kanggo awake dhewe (si murid), dene tembung-tembung krama inggil kagem Bapak guru utawa Ibu guru. Tuladhane mangkene.
Susi : "Sugeng enjing Bu." Bu Guru : "Sugeng enjing. Ee, Susi, ana apa Sus?" Susi : "Inggih Bu Guru, kula badhe matur, bilih dinten menika Siti boten mlebet sekolah. Iki serat idinipun Bu." Bu Guru :"Lho, lha kenangapa Siti kok ora mlebu sekolah? Apa lara?" Susi :"Inggih, leres Bu. Siti boten mlebet sekolah amargi sakit." Bu Guru :"Lara apa?" Susi :"Sanjangipun flu lan watuk-watuk, malah padharanipun ugi sakit sampun kalih dinten niki." Bu Guru :"O, ya wis, takparingi idin, muga-muga ndang mari, sesuk wis bali sehat lan bisa mlebu sekolah maneh." Susi :"Inggih Bu Guru. Matur nuwun sanget awit pandonganipun kangge Siti." c. Kenalan anyar Basa Jawa krama alus uga kerep digunakake dening wong sing lagi kenal utawa kenalan anyar, luwih-luwih yen umure kurang luwih padha, kaya katon ing tuladha pacelathon ngisor iki. Pak Badri : "Nuwun sewu Pak, badhe nyuwun priksa." Pak Sukri : "O inggih." Pak Badri : "Dalemipun Bu Rintis menika ingkang pundi nggih?" Pak Sukri : "Bu Rintis? Bu Rintis menika wonten kalih. Ingkang setunggal anggota DPRD, ingkang setunggal setunggal perias manten." Pak Badri : "O anu, Bu Rintis ingkang anggota DPRD Sala." Pak Sukri : "O..., niki Panjenengan teras kemawon mangke wonten prapapat katuran nengen. Kirang langkung selangkung meter wonten pratelon mangke menggok ngiwa kirang langkung seket meter. Dalemipun wonten tengen margi majeng ngilen." Pak Badri : "O inggih, matur nuwun Pak." Pak Sukri : "Inggih Pak, sami-sami." d. Wong liya kang luwih tuwa utawa sapadha-padha sing dikurmati Guneman (wawan pangandikan) antarane wong loro, panutur lan mitra tutur wong liya sing luwih tuwa utawa sapadha-padha (sapantaran) sing dikurmati, lumrahe loro-lorone banjur padha-padha nggunakake basa Jawa krama alus, kaya ing tuladha ngisor iki. (Tuladha kapetik saka Sasangka, 2010: 157 - 158).
Jarwanto : Badhe tindak pundi, Pak? Darsono : Anu, badhe dhateng peken. Jarwanto : Kok piyambakan? Darson : Inggih namung badhe dolan-dolan kemawon. Menapa ingkang rama wonten dalem? Jarwanto : Wah, nembe kemawon tindak kaliyan ibu. Darsono : Adhuh...menawi mekaten kula kepancal sepur. Angkah kula badhe sowan rumiyin saderengipun dhateng peken, e...malah sampun tindakan. Jarwanto : Anu kok, bapak tindakan namung sakedhap, namung ngeteraken ibu dhateng Dhokter Gunawan ing Karangjati, mangke rak enggal kondur. Darsono : O..., inggih menawi mekaten, kula sowan mangke sonten kemawon. Pareng rumiyin. Jarwanto : Mboten pinarak rumiyin? Darsono : Mangke kemawon kula sowan malih. Sampun pareng. Jarwanto : O..., inggih mangga ndherekaken. e. Kanggo micara (pidhato) ing pahargyan/pasamuwan Basa Jawa krama alus, kajaba dienggo guneman antarane anak marang wong tuwane, murid marang gurune, kenalan anyar, wong liya kang luwih tuwa utawa dihurmati, uga lumrah kanggo micara (pidhato) ing pawiwahan, pahargyan, utawa ing pasamuwan-pasamuwan. Upamane, digunakake dening pambiwara, pasrah- panampi manten, atur pambagyaharja, lan liya-liyane. f. Pangarsa (pimpinan) marang andhahan Guneman (wawan pangandikan) antarane pangarsa marang andhahane uga bisa migunakake basa krama alus. Supaya luwih gamblang bisa kokwaca tuladha kaya ing ngisor iki. Drajat : "Sugeng enjing Bapak Ibu para staf marketing." Sulimin : "Sugeng enjing, Bapa Direktur." Tutik : "Sugeng enjing, Pak." Drajat : "Dinten menika kula badhe ngrembag asil audit saking supervisor." Sulimin : "Inggih Pak." Drajat : "Ing laporan pangginaning anggaran kedah dipunewahi, amargi wonten geseh arta radi kathah."
Tutik Sulimin Drajat : : : "Inggih Pak, samangke kula tuweni malih laporanipun." "O..., inggih menawi mekaten laporan enggal kula ewahi." "Inggih."