TINDAK TUTUR INFORMATIF SAJRONE KHOTBAH KEBAKTIAN MINGGU ING GREJA KRISTEN JAWI WETAN ING KUTHA SURABAYA e-jurnal Dening: Purwo Prasetyo Yuwono 092114224 JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI SURABAYA 2013 0
TINDAK TUTUR INFORMATIF SAJRONE KHOTBAH KEBAKTIAN MINGGU ING GREJA KRISTEN JAWI WETAN ING KUTHA SURABAYA PURWO PRASETYO YUWONO PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI SURABAYA Abstrak Panliten ngenani tindak tutur wis akeh kang nliti nanging panliten kang nliti tindak tutur sajrone khotbah isih arang. Panliten sadurunge mung ngandharake ngenani wujude tindak tutur lan dayane tindak tutur ing masyarakat. Asil saka panliten iku mung ngandharake undha usuke basa lan interfensi basa. Bedane panliten tindak tutur ing khotbah iki luwih nengenake strategine penutur lan isi sajrone khotbah iku dhewe. Panliten ora mung niliti khotbah sagreja, nanging khotbah ing Greja sakutha Surabaya. Adhedhasar alesan iki bisa ditegesi yen panliten iki isih durung ditliti. Punjere panliten iki, yaiku tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing Greja kristen Jawi wetan ing kutha Surabaya. Dene kang dadi undere panliten iki, yaiku (1) kepriye wujude tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing Greja Kristen Jawi Wetan ing Kutha Surabaya; (2) apa wae strategi tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing Greja Kristen Jawi Wetan ing Kutha Surabaya; lan (3) apa wae isine tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing Greja Kristen Jawi Wetan ing Kutha Surabaya. Adhedhasar punjere panliten iki mula kang dadi tujuwane panliten iki, yaiku (1) ngandharake wujude tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing Greja Kristen Jawi Wetaning Kutha Surabaya; (2) ngandharake starategi tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing Greja Kristen Jawi Wetaning Kutha Surabaya; lan (3) ngandharake isine tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian mingguing Greja Kristen Jawi Wetan ing Kutha Surabaya. Landhesan teori kang digunakake ing panliten iki, yaiku teorine Austin, Searle, Brown lan Levinson. Austin ngandharake tindak tutur iku ukara kang diwedharake dudu pawarta, nanging kalebu ing tumindak. Banjur Searle ngandharake yen saben tuturan minangka tumindak kang pungkasan. Dene Brown lan Levinson ngandharake tindak tutur iku ukara kang ngemu teges kang gumantung saka kahanan. Panliten ngenani tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing Greja Kristen Jawi Wetan ing Kutha Surabaya iki kalebu panliten linguistik sinkronis amarga nliti basa kang digunakake nalika saiki. Panliten iki asipat dheskriptif analisis. Dhata panliten iki, yaiku tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing Greja Kristen Jawi Wetan ing Kutha Surabaya. Dene sumber dhatane, yaiku tuturan kang dituturake penutur kang ditindakake dening pendhita ing Greja Kristen Jawi Wetan ing kutha Surabaya. Dhata iki dikumpulake nggunakake metodhe semak lan cakap. Saka dhata kang wis diolehi, banjur dhatane ditranskripsi lan diklasifikasi. Sawise dijlentrehake banjur asile dhata kang wis dijlentrehake iku disuguhake nggunakake metodhe formal lan informal. Wujude tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing Greja Kristen Jawi Wetaning Kutha Surabaya ana rolas yaiku hedge, rangu-rangu, pasarujukan, hibrida, panggenah, asesulih, struktur pilihan, panyilak, paneges, eliptik, metafor, wancahan. Strategi kang bisa digunakake ing tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing Greja Kristen Jawi Wetan ing Kutha Surabaya ana wolu yaiku menehi pitutur, mbiwarakake, martakake, nandhesake, nglapurake, nuduhake, nyritakake, menehi paseksen, wolung strategi iku mau nggunakake kanthi cara blaka. Sabanjure yen nggunakake kanthi cara samudana strategi kang bisa digunakake ana lima yaiku menehi pitutur, martakake, nandhesake, nuduhake, nyritakake. Dene isine tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing Greja Kristen Jawi Wetan ing Kutha Surabaya ana telu yaiku firman, dhogma lan tafsir. Tembung wigati: tindak tutur, informatif, dhogma, lan tafsir 1
PURWAKA Panliten ngenani tindak tutur wis akeh kang nliti nanging panliten kang nliti tindak tutur sajrone khotbah isih arang. Panliten sadurunge luwih akeh nliti tindak tutur sajrone masyarakat. Panliten kang nliti tindak tutur iku mung ngandharake ngenani wujude tindak tutur lan dayane tindak tutur ing masyarakat. Asil saka panliten iku mung ngandharake undha usuke basa lan interfensi basa. Bedane panliten ing tindak khotbah luwih nengenake strategine iki penutur lan isi sajrone khotbah iku dhewe. Panliten sadurunge kang nliti khotbah ing Greja wis ana, nanging mung nliti khotbah ing sagreja wae. Dene panliten iki ora mung sagreja, nanging khotbah ing Greja sakutha Surabaya kang cacahe ana telulas Greja. Adhedhasar alesan iki bisa ditegesi yen panliten iki isih durung ditliti. tutur Khotbah bisa ditemokake ing saben agama, nanging saben agama nduweni tata cara kang beda anggone nindakake khotbah. Khotbah ing Greja dipilih amarga tata cara anggone nindakake khotbah iki wis dirantam kanthi sistematis utawa urut. Tata cara iki liturgi Greja. Liturgi minangka diarani pakem kang ora bisa diowahi. Liturgi ing Greja iki kawiwitan saka pendhita donga, banjur puji-pujian kang ditindakake para jemaat lan pendhita. Sabanjure, pendhita menehi firman kang isine arupa ayat-ayat sajrone injil, banjur diterusake puji-pujian. Sawise puji-pujian banjur pendhita ndonga banjur diterusake khotbah. Tata cara sawise khotbah yaiku donga, atur pisungsung, puji- puijian, donga lan dipungkasi puji-pujian. Saka liturgi iki mau kang bisa mbedakake antarane tata cara khotbah ing greja lan tata cara khotbah ing papan pangibadah liyane. Mula saka iku dipilih khotbah ing Greja kanggo panliten iki. GKJW plataran anggone njupuk dhata, amarga GKJW luwih kerep nggunakake basa Jawa tinimbang Greja-greja liyane. Saben wulan, khotbah kang nggunakake basa Jawa mesthi ana. Senajan jadwal saben Greja nduweni pangibadah kang beda. Kahanan kaya mangkene ora bisa ditemokake ing Greja- greja liyane, senajan uga ana Greja kang nggunakake basa Jawa sajrone khotbah dipilih kanggo 2 nanging wektune ora mesthi. Mula saka iku dipilih GKJW minangka papan panggonan kanggo ngumpulake dhata panliten iki. Gegayutan karo andharan mau punjere panliten iki yaiku: (1) kepriye wujude tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing Greja Kristen Jawi Wetan ing kutha Surabaya, (2) apa wae strategi tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing Greja Kristen Jawi Wetan ing kutha Surabaya, (3) apa wae isine tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing Greja Kristen Jawi Wetan ing kutha Surabaya. Adhedhasar punjere panliten kadudut tujuwane panliten kaya mengkene: (1) njlentrehake wujude tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing Greja Kristen Jawi Wetan ing kutha Surabaya, (2) njlentrehake strategi tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing Greja Kristen Jawi Wetan ing kutha Surabaya, (3) njlentrehake isine tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing Greja Kristen Jawi Wetan ing kutha Surabaya. Tindak Tutur sijine tutur yaiku jlentrehan ing kajian pragmatik (Levinson ing Suyono kaya mangkono nyethakake yen objek kajian pragmatik luwih akeh kang nliti tindak tutur ing cecaturan. Objek kang dijlentrehake ing pragmatik, yaiku arupa cecaturan kang bisa ditegesi kanthi nggunakake teori pragmatik. Ibrahim (2007:116), ngandharake yen tindak tutur minangka unit dhasar komunikatif kang sesambungan karo prinsip ekspresibilitas, ana sesambungan analitik antarane nosi, tindak tutur, kekarepane penutur, ukara kang dituturake lan nduweni makna tartamtu, apa tujuwane tuturan kang dituturake penutur, kepriye penanggepe mitratutur lan apa kang ndayani kaidah elemen linguistik. Tindak salah 1990:5). Panemu Searle Banjur sajrone (1993:6) ngandharake yen sajrone tindak tutur iku ana aspek kahanane tutur kang nduweni sesambungan antarane siji lan liyane, yaiku penutur lan mitratutur, konteks tuturan, tujuwane tuturan, lan tindak tutur minangka tumindak. Sarat kang utama sajrone tindak tutur yaiku anane penutur lan mitratutur. Nalika tuturan iki dituturake, Leech
penutur lan mitratutur kudu ngerteni anane struktur sosial, panganggone tuturan lan interpretasi saka mitratutur (Wijana,1996:46). Tindak tutur nyoba nggayutake antarane basa lan tumindake penutur. Tindak tutur informatif minangka salah siji jinise tindak tutur kang nduweni tujuwan menehi informasi utawa menehi pawarta marang mitratutur. tuturan Wujude Tindak Tutur Informatif tutur informatif ing buku Some Universals in Languange Usage Brown lan Levinson (1978:168) ngandharake teori kang ndayani ngrembakane wujude tindak tutur informatif. Wujude informatif kang tutur diandharake Brown lan Levinson iki yaiku kata berpagar, rangu-rangu, pasarujukan, hibrida, panggenah, berdeiksis, struktur impersonal, pilihan, panyilak, paneges, metafor, wancahan. Adhedhasar wujude tindak tindak Strategi Tindak Tutur Informatif Ing bukune Ibrahim (1993:18) cara medharake kaperang dadi wolung perangan yaiku menehi pitutur, mbiwarakake, nglapurake, nandhesake, martakake, nuduhake, nyritakake, menehi paseksen iku kang kanthi cara blaka. Banjur kanthi cara samudana ana limang perangan yaiku menehi pitutur, martakake, nandhesake, nuduhake, nyritakake. Isine Tindak Tutur Informatif Ing kene diandharake ngenani isine tindak tutur informatif sajrone khotbah ing GKJW Kutha Surabaya. Isine kaperang dadi telung perangan yaiku firman, dogma, tafsir. Saben firman, dogma lan tafsir ing kene ora padha karo firman, dhogma, lan tafsir liyane (Didik:2010:7) Khotbah minangka Tindak Tutur Informatif Khotbah asale saka basa Arab (KBBI) kang nduweni teges pitutur ngenani agama kang diwedharake dening penutur marang mitra tutur. Khotbah kang becik lan bener iku kang ngandharake khotbah iku mau. Tegese becik lan bener iku kudu bisa narik kawigatene gumantung saka wong 3 wong akeh, nduweni ciri khas, lan kang isi sajrone paling wigati dhewe yaiku khotbah iku mau kudu neges lan menthes, supaya mitra tutur anggone ngrungokake bisa luwih cetha lan ngerteni khotbah iku dhewe. Greja Kristen Jawi Wetan ing kutha Surabaya minangka Plataran Tindak Tutur Informatif Ing kene greja minangka platarane tindak tutur amarga greja dadi papan panggonan kanggo panliten iki. Miturut Halliday sajrone Alwasiwah (1990:13) ana 7 perangan sajrone ruang basa yaiku (1) instrumental, (3) representational, (5) personal, imaginatif. Plataran sajrone tindak tutur yaiku kahanan utawa situasi, panggonan, papan, lan wektu. Dene plataran sajrone tindak tutur informatif kang utawa yaiku panggonan. Papan panggonane yaiku ing Kutha Greja Kristen Jawi Wetan Surabaya. (2) regulatory, interactional, (4) (7) (6) heuristik, sepisan papan Landhesan Teori Ing kene teori kang digunakake yaiku teori tindak tutur kang dijlentrehake Austin (sajrone Ibrahim, 1993:106) yen ukara kang diwedharake iku dudu pawarta, nanging kalebu ing tumindak (action). Adhedhasar panemu kaya mangkono, bisa diandharake yen medharake samubarang kuwi diarani tumindak utawa pakaryan, amarga sajrone omongan mesthi wae ngemu maksud tartamtu, maksud kang kaya mangkene kang nuwuhake daya marang wong liya (mitra tutur), kaya dene njiwit utawa ngantem, tegese yaiku tumindak nalika medharake omongan kanthi maksud tartamtu. Searle (1975) ngandharake yen saben tuturan minangka (Nadar, 2009:14). Searle uga merang tindak tutur dadi telu yaiku tindak tutur lokusi, ilokusi, perlokusi.Aspek tutur sajrone tindak tutur saliyane konteks yaiku penutur, mitratutur, tujuwan tuturan, tuturan minangka kegiyatan tindak tutur lan tuturan minangka tindak verbal (Leech sajrone Nadar, 2009:7). Tuturan sajrone kajian pragmatik bisa lan uga ditegesi wujud tindak tutur. minangka produk sawijine tumindak tutur tindak
tindak Perangan tutur kasebut dumadi adhedhasar proposisi lan isi tema sajrone tindak tutur. Dene, paedahe proposisi lan tema yaiku amrih mitra tutur bisa mangsuli pitakonane pamicara, negesi kekarepane pamicara, lan tanggap ngenani wedharan pamicara (Nababan, 1987:18). Pragmatik nintingi makna kontekstual, yaiku makna kang luwih akeh saka apa wae tinimbang apa kang kang dikarepake 1996:3). satemene Pragmatik nduweni sesambungan karo interpretasi ukara utawa ujaran sajrone kalebu konteks luwih lan pemahaman wacana pengarep-arep saka penutur lan mitratutur sesambungane penutur lan mitratutur, kuwajiban penutur lan mitratutur, wawasan penutur lan mitratutur, lan sapanunggale. dituturake (Yule, kang jembar, kapercayan, Konteks minangka sawijine donya kang diisi dening pawongan-pawongan kang (Schiffrin, 2007:547). ngasilake ing kene nduweni Pawongan-pawongan pribadhi, identitas kabudayan, sosial, wawasan, lan pepinginan lan kang nindakake interaksi antarane pawongan siji lan sijine sajrone sawenehe kahanan kang asipat sosial utawa budaya. Konteks ndayani wujude teks. Schiffrin nduweni asumsi yen konteks lan teks minangka sawijine kontribusi kang padha gumantunge kanggo teges tuturan lan koherensi wacana antarane tuturan. tuturan kapitayan, tujuwan, Adhedhasar andharan ing ndhuwur, bisa kadudut yen ta tindak tutur iku sawijine tumindak medharake ukara kang ngemu maksud tartamtu, kang bisa dicethakake kanthi blaka lan samudana. Tindak tutur tartamtu ora bisa kang ngemu maksud dipisahake saka konsep kahanan tutur. Konsep kaya mangkono kuwi, negesake tegese tindak tutur yaiku, tumindak kang ngasilake wedharan minangka produk tindak tutur.tintingan sing trep minangka dhasar kanggo nganalisis sawijining prekara ora bisa ditinggalake amarga teori bakal menehi gambaran marang panliti. METODHE PANLITEN Panliten ngenani tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing Greja Kristen Jawi Wetan ing Kutha Surabaya iki kalebu panliten linguistik sinkronis amarga 4 nliti basa kang digunakake nalika saiki. Panliten iki asipat dheskriptif analisis. Dhata panliten iki, yaiku tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing Greja Kristen Jawi Wetan ing Kutha Surabaya. Dene sumber dhatane, yaiku tuturan kang dituturake penutur kang ditindakake dening pendhita ing Greja Kristen Jawi Wetan ing kutha Surabaya. Dhata iki dikumpulake nggunakake metodhe semak lan cakap. Saka dhata kang wis diolehi, banjur dhatane ditranskripsi Sawise dijlentrehake banjur asile dhata kang wis dijlentrehake iku disuguhake nggunakake metodhe formal lan informal. lan diklasifikasi. ASILE ANALISIS DHATA Wujude Tindak Tutur Informatif Sajrone Khotbah Kebaktian Minggu Ing Greja Kristen Jawi Wetan Ing Kutha Surabaya Wujude tindak tutur informatif kaperang dadi rolas perangan. Rolas perangan iku yaiku berpagar, rangu-rangu, pasarujukan, hibrida, panggenah, berdeiksis, struktur paneges, impersonal, metafor, wancahan. Tuladhane kata berpagar kaya ing ngisor iki. (1) PDPM : ...upama kowe pengin melu aku wenehna papan lan sandhanganmu marang wong kang ora nduwe, banjur wong sugih iku mangsuli: apa kudu kaya mangkono Gusti? Dene kowe isih mikir, brarti kowe isih durung percaya karo aku... kata pilihan, panyilak, Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine wadon lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan status sedhengan. Dene sesambungan antarane penutur lan mitratutur tutur kasebut yaiku ora kenal. Tindak lan katindakake kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Sukolilo, penutur menehi informasi kanthi cara nggunakake tuturan kata berpagar. Iki bisa dideleng nalika penutur njlrenterake khotbahe ana tembung ‡XSDPD·NRZHJHOHP melu aku, hla ing kono mitratutur wis ekonomine ing GKJW Sukolilo
dibatesi apa kang dadi kekarepane penutur. Tuladhane rangu-rangu kaya ing ngisor iki. (2) PDPM: iya ya? Ah tambah bingung aku, paling iku ya nggawe sihir yen ora ngono ya ditulungi karo jin ujare wong farisi iku mau... ...apa Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine wadon lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan status sedhengan. Dene sesambungan antarane penutur lan mitratutur tutur kasebut yaiku ora kenal. Tindak katindakake lan kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Sukolilo, penutur menehi informasi kanthi cara rangu-rangu. Iki bisa dideleng yen ana tembung ah nalika penutur njlrenterake khotbahe. Tembung iku nduweni teges yen penutur rangu-rangu nalika ana pawongan ngomong apa iya ya? Ah tambah bingung aku iku nuduhake yen penutur rangu-rangu jalaran dheweke durung yakin karo apa kang ditindakake Tuladhane lan dituturake. tuturan pasarujukan kaya ing ngisor iki. (3) PDPM: ekonomine ing GKJW Sukolilo ...takkira wong GKJW iku jarang gelem bersaksi, ancene ora tiyang GKJW menika diangep, biyasane kok isinan, diseksekna nang wong akeh nanging jane nggih mboten sedaya mekaten. Kula sarujuk kaliyan panjenengan bu, ujare ketua majelis jemaat... bersaksi Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine wadon lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan status sedhengan. Dene sesambungan antarane penutur lan mitratutur tutur kasebut yaiku ora kenal. Tindak lan katindakake kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Sukolilo, penutur menehi informasi kanthi cara pasarujukan. Iki bisa dideleng yen ana tembung takkira nalika penutur njlrenterake khotbahe. Tembung iku nduweni teges yen penutur nduweni isyarat pancen wong GKJW iku biyasane isinan. Banjur tembung iku uga ing pungkasane ukara sarujuk ekonomine ing GKJW Sukolilo 5 nuduhake yen ukara iku pancen nduweni tuturan pasarujukan. Tuladhane tuturan hibrida kaya ing ngisor iki. (4) PDPM: jaman Nabi Adam, prasejarah nganti jaman saiki korupsi lan politik iku wis ana... ...nalika isih Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine wadon lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan status sedhengan. Dene sesambungan antarane penutur lan mitratutur tutur kasebut yaiku ora kenal. Tindak katindakake lan kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Sukolilo, penutur menehi informasi kanthi cara hibrida. Iki bisa dideleng yen ana tembung prasejarah ing kono. Pancen wiwit biyen korupsi lan politik wis ana. Tuladhane tuturan panggenah kaya mangkene. (5) PR: ...ya gene kowe wong kang cupet ing pangandel, angin lan udan ndang sirepa. Kudune yen kowe padha percaya marang aku, kowe mesthi bisa nyirep prahara kaya iku mau... ekonomine ing GKJW Sukolilo Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine wadon lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan status sedhengan. Dene sesambungan antarane penutur lan mitratutur yaiku ora kenal. Tindak tutur kasebut katindakake ing GKJW Darmo lan kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Darmo, penutur menehi informasi kanthi cara panggenah. Tuladhane kaya ing ngisor iki. (6) PAW: ...awakku winginane kalih lare- lare mlampah-mlampah dhateng Gramedia, wonten mriku wonten buku ingkang nyerat menawi kita kepengin sukses intinipun menika gampil, kita nandukaken setunggal kemawon... PAW: ...ora apa-apa kanggoku, yen kita wis nresnani Gusti lan sesami kita mesthi kita bakal urip mulya... ekonomine kasaenan Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure
tuwa, jinis kelamine lanang lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan status sedhengan. Dene sesambungan antarane penutur lan mitratutur tutur kasebut yaiku ora kenal. Tindak katindakake ing GKJW Ngagel lan kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Ngagel, penutur menehi informasi kanthi berdeiksis. Iki bisa dideleng yen tembunJVHVXOLK‡-ku· ing awakku kang dituturake penutur wis FHWKD QXGXKDNH PDUDQJ SHQXWXU ODQ ‡DNX· ing tuturan aku mlaku-mlaku karo anak- anakku neng Gramedia iku ya nuduhake kanggoku kang dituturake penutur wis beda SDQJHUWHQH 7HPEXQJ VHVXOLK ‡-ku· NDQJ nomer loro tetep nuduhake penutur. Ing kene asesulih digunakake kanggo njlentrehake lan menehi alesan saka sapa lan apa kang wis nglakoni salah utawa menehi pawarta. Tuladhane tuturan berstruktur pilihan bisa dideleng ing ngisor iki. (7) PDPM: ekonomine ...para jemaat, ngapunten nggih, nggih. Nyuwun panjenengan jumeneng rumiyin... tulung Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine wadon lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan status sedhengan. Dene sesambungan antarane penutur lan mitratutur tutur kasebut yaiku ora kenal. Tindak katindakake lan kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Sukolilo, penutur menehi informasi kanthi cara berstruktur pilihan. Iki bisa dideleng yen ngapunten digunakake kanggo jaluk ijin supaya para jemaat gelem lan nglakoni apa kang dituturake penutur. Tuladhane tuturan panyilak kaya ing ngisor iki. (8) PWTK: ...aku ya mung urun rembuga wae. Mbuk padha nyadhari ta! Saben wong urip ya nduwe salah, senajan ta saben dina wis diati-ati supaya gak salah, ya tetep ana wae sing salah, sing kurang, sing luput... ekonomine ing GKJW Sukolilo Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine lanang lan status sosiale 6 dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan status sedhengan. Dene sesambungan antarane penutur lan mitratutur tutur kasebut yaiku ora kenal. Tindak lan katindakake kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Rungkut, penutur menehi informasi kanthi cara panyilak. Iki bisa dideleng yen negasi yaiku supaya gak salah, ya tetep ana wae sing salah, sing kurang lan sing luput. Tuladhane tuturan paneges kaya ing ngisor iki. (9) PAW : ekonomine ing GKJW Rungkut ...piye maneh isaku mung menehi informasi marang para jemaat Ngagel dadi ya ora apa-apa... Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine lanang lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan status sedhengan. Dene sesambungan antarane penutur lan mitratutur yaiku ora kenal. Tindak tutur kasebut katindakake ing GKJW Ngagel lan kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Ngagel, informasi kanthi cara penutur menehi paneges. Iki bisa dideleng respons kang positip uga negatip iku kabeh gumantung saka awake dhewe kang ngrungokake tuturan iku mau. Tuladhane khotbah impersonal kaya ing ngisor iki. (10) PR : ...para jemaat, tulung panjenengan bikak alkitabipun. Kapundhut saking lan Yesaya 55:1- Lukas 13:1-9 mirengaken kita 9.Mangga pangandikanipun Gusti... ekonomine Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine wadon lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan sedhengan. Dene status sesambungan antarane penutur lan mitratutur yaiku ora kenal. Tindak tutur kasebut katindakake ing GKJW Darmo lan kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Darmo, penutur menehi informasi kanthi cara ora katon. Iki bisa dideleng penutur nalika ora apal apa isine firman mau banjur kanggo nutupi praupane kang ora ngerti lan lali ekonomine
penutur ngongkon para jemaat mbukak alkitab lan diwaca bebarengan. Tuladhane tuturan metafor kaya mangkene. (11) PAC: ...Rama Abraham wae uga nduweni salah, nggih ta para jemaat, apa maneh kaya aku lan panjenengan sing menungsa biasa ngene. Salahe malah akeh banget... Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine lanang lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan sedhengan. Dene status sesambungan antarane penutur lan mitratutur tutur kasebut yaiku ora kenal. Tindak katindakake lan kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Jambangan, penutur menehi informasi kanthi cara bermetafor. Iki bisa dideleng penutur mbandingake anatarane nabi lan manungsa biyasa. Kabeh nabi mesthi ana salah lan lupute semono uga manungsa nanging manungsa ya aja muk padhakna karo nabi amarga nabi iku wis diutus dening Gusti supaya menehi dalan kang becik lan kita minangka manungsa bisa slamet ing alam donya lan akhirat. Tuladhane tuturan wancahan ana ing ngisor iki. (12) DM : ...pak, aja disawat maneh ya! isih mangan, mengko ekonomine ing GKJW Jambangan Wedhusku wedhusku mlayu lan ucul piye? Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine wadon lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan status sedhengan. Dene sesambungan antarane penutur lan mitratutur tutur kasebut yaiku ora kenal. Tindak katindakake lan kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Sidotopo, penutur menehi informasi kanthi cara eliptik. Iki bisa dideleng kanggo nylametake penutur, dheweke ora bakal nerusake tuturane. Mula saka iku tuturane dipedhot ekonomine ing GKJW Sidotopo Strategi Tindak Tutur Informatif sajrone Khotbah Kebaktian Minggu ing GKJW ing kutha Surabaya 7 Strategi Tindak Tutur Informatif kanthi Cara Blaka 1. Menehi Pitutur Tuladhane tuturan kang menehi pitutur kaya ing ngisor iki. (13) PAC : ...manuta mamula, kanthi niki Rama Abraham punika pitados beriman marang Gusti punika karo percaya terus budhal. Percaya tapi meneng ae niku jenenge dudu percaya... Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine lanang lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan status sedhengan. Dene sesambungan antarane penutur lan mitratutur tutur kasebut yaiku ora kenal. Tindak katindakake lan kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Jambangan, penutur menehi pitutur kanthi cara blaka kang isine yaiku kita sedaya manut lan budhal nalika Gusti wis milih awake dhewe. Kaya dene Rama Abraham nalika dheweke diutus Gusti budhal Rama Abraham uga budhal adhedhasar rasa percaya senajanta Rama Abraham ora ngerti tujuwane apa. Rasa percaya kudu ana ing uripe awak dhewe nanging percaya yen meneng wae iku dudu percaya. ekonomine ing GKJW Jambangan 2. Mbiwarakake Tuladhane tuturan mbiwarakake kaya ing ngisor iki. (14) ...minggu-minggu menika kita sampun ing minggu-minggu pra lumebet paskah, sumangga kita sambeti kanthi ngucapaken syukur lan ngresiki manah kita sedaya sarta kanthi mandeng ing salibing Gusti. Amien. Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine wadon lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan status sedhengan. Dene sesambungan antarane penutur lan mitratutur tutur kasebut yaiku ora kenal. Tindak katindakake ing GKJW Darmo lan kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Darmo, penutur mbiwarakake kanthi cara blaka ekonomine
supaya kita ngucap syukur lan ngresiki manah kita kanthi mandeng ing salibe Gusti. 3. Martakake Tuladhane tuturan martakake kaya ing ngisor iki. (15) PT ...ingkang nomer kalih sejatosipun waosan kita dinten punika wonten tiga. Nggih punika ingkang sepisan ingkang saking Yakubus 2 ayat 26 ingkang dados jejege pangabekti kita kala wau... : Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine wadon lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan sedhengan. Dene status sesambungan antarane penutur lan mitratutur yaiku ora kenal. Tindak tutur kasebut katindakake ing GKJW Karangpilang lan kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Karangpilang, penutur martakake kanthi cara blaka supaya kita ngerteni waosan kang bakal diandharake dening penutur. Waosane saka Yakobus 2 ayat 26. ekonomine 4. Nandhesake Tuladhane tuturan nandhesake kaya ing ngisor iki. (16) PIS : ...kasetyanipun Allah mboten nate owah, mboten nate gingsir. Allah lan badhe nggulawentah menika mujudaken bangsa inkang pinilih, bangsa ingkang pinilih nggih kados dene bocah nalika ing guwa garba tansah sampun dipuntresnani dening Gusti... tansah nresnani bangsa Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine lanang lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan status sedhengan. Dene sesambungan antarane penutur lan mitratutur yaiku ora kenal. Tindak tutur kasebut lan katindakake kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Wiyung, penutur nandhesake kanthi cara blaka supaya kita ngerti yen tresnane Gusti ekonomine ing GKJW Wiyung 8 marang manungsa ora bakal owah. Mula saka iku yen kita nggawe jeneng kanggo anak iku kudu dipikir dhisik amarga sajrone jeneng iku mau ana donga, pangarep-arep supaya bisa dadi wong kang becik nalika urip ing alam donya. 5. Nglapurake Tuladhane tuturan nglapurake kaya ing ngisor iki. (17) PT : ...sabibare kebaktian majelis kumpul rumiyin amargi kedhah wonten laporan ngenani keuangan greja... Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine lanang lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan status sedhengan. Dene sesambungan antarane penutur lan mitratutur yaiku ora kenal. Tindak tutur kasebut katindakake ing GKJW Karangpilang lan kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Karangpilang, penutur nglapurake kanthi cara blaka supaya kita ngerti sabibare kebaktian para majelis greja kudu menehi laporan keuangan. ekonomine 6. Nuduhake Tuladhane tuturan nuduhake kaya ing ngisor iki. (18) PAC : ...pitados dening Gusti mangke ngedalaken pambiyantu paring mekaten ugi dhawuh punika inggih nuduhaken dhumateng kita sedaya. sedaya punika dipuntimbali Kita dening Gusti, supados purun budhal... Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine lanang lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan sedhengan. Dene status sesambungan antarane penutur lan mitratutur tutur kasebut yaiku ora kenal. Tindak katindakake lan kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Jambangan, penutur nuduhake kanthi cara blaka supaya kita percaya lan gelem budhal dadi apa wae. Yen ora budhal tegese ora nduweni iman lan ora percaya. ekonomine ing GKJW Jambangan
7. Nyritakake Tuladhane tuturan nyritakake kaya ing ngisor iki. (19) PWK kita pirengaken, anak ilang nomer kalih punika ingkang ragil punika ngringkesi warisan... : ...cariyos ingkang Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine lanang lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan sedhengan. Dene status sesambungan antarane penutur lan mitratutur yaiku ora kenal. Tindak tutur kasebut katindakake ing GKJW Tanjung Perak lan kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Tanjung Perak, penutur nyritakake kanthi cara blaka supaya kita aja dadi anak kang duraka marang wong tuwa. ekonomine 8. Menehi paseksen Tuladhane tuturan menehi paseksen kaya ing ngisor iki. (20) PWK ...anakipun kapurih ngutil lajeng ingkang dados sungkan bapakipun lajeng dipuntabrakaken. Dumugi margi lajeng langsung ditempiling nggih punika tiyang sepuh ingkang kuciwa... anake mudhun Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine lanang lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan status sedhengan. Dene sesambungan antarane penutur lan mitratutur tutur kasebut yaiku ora kenal. Tindak katindakake ing GKJW Tanjung Perak lan kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Tanjung Perak, penutur menehi paseksen kanthi cara blaka supaya kita aja ngampleng anak kita dhewe senajan dheweke tumindak ala nanging kudu dikandhani kanthi cara kang bener lan pener. ekonomine Strategi Tindak Tutur Informatif kanthi Cara Samudana 1. Menehi Pitutur 9 Tuladhane tuturan kang menehi pitutur kaya ing ngisor iki. (21) DAS : ...kanthi mekaten saged dados pirantosing Gusti kangge karahajaning sedaya titah. Desa mawa cara, Negara mawa tata... Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine wadon lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan status sedhengan. Dene sesambungan antarane penutur lan mitratutur tutur kasebut yaiku ora kenal. Tindak katindakake lan kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Sidotopo, penutur menehi pitutur kanthi cara samudana yaiku ing ukara desa mawa cara negara mawa tata, iku bisa dingerteni yen papan panggonan kang becik mesthi nduweni paugeran dhewe-dhewe. ekonomine ing GKJW Sidotopo a. Martakake Tuladhane kaya ing ngisor iki. (22) PDPM: ...wonten ing 1 Petrus 5 ayat 8, panggodha menika kalambangan kados singa ingkang geruh-geruh madosi kanthi kliteran madosi manungsa ingkang saged dipunmangsa... tuturan kang martakake Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine wadon lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan status sedhengan. Dene sesambungan antarane penutur lan mitratutur tutur kasebut yaiku ora kenal. Tindak lan katindakake kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Sukolilo, penutur martakake kanthi cara samudana supaya kita ngerteni iman kanthi apik lan bisa mujudake, mbuktekake imane dhateng Gusti. ekonomine ing GKJW Sukolilo b. Nandhesake Tuladhane tuturan nandhesake kaya ing ngisor iki. (23) PT : ...1 Korintus 12:12-31mekaten suraosipun Badan siji, sejatine akeh. siji, Sabab, kayadene badan iku
mangka gegilitane akeh; sarta sakehe gegelitaning badan iku sanadyan akeh, padha dadi badan siji; mangkono uga Sang Kristus... Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine lanang lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan sedhengan. Dene status sesambungan antarane penutur lan mitratutur yaiku ora kenal. Tindak tutur kasebut katindakake ing GKJW Karangpilang lan kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Karangpilang, penutur nandhesake kanthi cara samudana supaya kita ngerti yen kabeh iku ana panggone dhewe-dhewe kayadene sikil, tangan, mripat lan sapiturute. Iku mau kabeh dadi perangane awak. ekonomine c. Nuduhake Tuladhane tuturan nuduhake kaya ing ngisor iki. (24) PT : ...deloken lintang iku, itungen! Itungen lintang-lintang ing langit iku. Pira cacahe? Kaya dene turunanku. laut, kaya dene Itungen pasir turunanku. Kita bakal dadi Bongsa kang gedhe... ing Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine lanang lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan sedhengan. Dene status sesambungan antarane penutur lan mitratutur tutur kasebut yaiku ora kenal. Tindak katindakake lan kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Jambangan, penutur nuduhake kanthi cara samudana supaya kita ngitung lintang lan pasir, lintang lan pasir iku kaya dene anak turune Abram kang bakale akeh banget. ekonomine ing GKJW Jambangan a. Nyritakake Nyritakake kanthi cara samudana yaiku samar-samar. nyritakake Tuladhane kaya ing ngisor iki. (25) DM : ...critanipun, wonten saklompok nembe ijo kang isih mendha, mendha menika menikmati wontenipun suket 10 ingkang subur banjur arep ana kewan galak sing arep mangsa mendha iku mau... Dhata ing ndhuwur nuduhake tuturan kang dituturake dening penutur kang umure tuwa, jinis kelamine wadon lan status sosiale dhuwur marang mitratuture kang rata-rata tuwa, jinis kelamine rata-rata wadon, lan status sedhengan. Dene sesambungan antarane penutur lan mitratutur tutur kasebut yaiku ora kenal. Tindak katindakake lan kahanane resmi. Nalika ketemu ing GKJW Sidotopo, penutur nyritakake kanthi cara samudana supaya kita yen wis dikandhani aja ngalih saka papan kene ya aja ngalih nanging mendha iku mau malah ngalih merga dheweke ngungkuli karepe dhewe. ekonomine ing GKJW Sidotopo Isine Tindak Tutur Informatif sajrone Khotbah ing GKJW ing Kutha Surabaya 1. Firman Strategi tindak tutur informatif kang firman, yaiku menehi pitutur, nandhesake, kalebu mbiwarakake, martakake, nuduhake, lan nyritakake. 2. Dhogma Strategi tutur kang kalebu dhogma iku mung menehi pitutur. Dhata iki bisa kanggo njlentrehake andharan dideleng ing ngisor iki. (66) PWTK : Sahadhat kalih welas inggih punika rasuli. Kawula pitados dhateng Allah Sang Rama, ingkang Mahakawasa, ingkang nitahaken langit kaliyan bumi. Inggih pitados dhateng Yesus Kristus ingkang putra ontang-anting, Gusti kawula. Ingkang kabobotaken dening Roh Suci, miyos prawan Maryam. Ingkang badhe nandhang sangsara nalika jumenengipun Pontius Pilatus, lajeng kasalib, kasarekaken, tumedhak dhateng ing tigang teleng Ing palimengan. dintenipun wungu malih saking antawisipun tiyang pejah. Lajeng sumengka dhateng ing swarga, pinarak wonten ing tengenipun Allah Sang Rama ingkang Mahakawasa. Saking ngriku inggih badhe rawuhipun ngadili tindak pangaken pitados saking nglampahi seda,
tiyang ingkang gesang kaliyan ingkang pejah. Kawula pitados dhateng Roh Suci. Kawula pitados wontenipun pasamuwan Kristen satunggal ingkang suci inggih patunggilanipun para suci. Punapa dene pangapuntening dosa. Tanginipun raga. Sarta gesang langgeng. sarta wradin, Dhata ing ndhuwur nduweni teges dogma kang menehi pitutur lan nyritakake, kapethik saka Yesaya 43:4 isine ngenani aja ngungkuli karepe dhewe. Kita minangka manungsa kudu nduweni sipat andhap asor, aja nganti mbiji pawongan liya sakarepe dhewe. Senajan kita kebak dosa lan duraka nanging Gusti tetep nresnani lan ngruwat dosa kita. Kita uga kudu nduweni rasa tresna lan asih marang sapadha-padha. 3. Tafsir Strategi tindak tutur kang kalebu tafsir, pitutur, mbiwarakake, nglapurake, yaiku menehi martakake, nuduhake, nyritakake, menehi paseksen. nandhesake, PANUTUP Dudutan Adhedhasar andharan lan jlentrehan ing bab papat, bisa didudut wujude tindak tutur informatif kebaktian minggu ing Greja Kristen Jawi Wetan kutha Surabaya diperang dadi rolas perangan yaiku pawadan, rangu-rangu, pasarujukan, hibrida, bereferensi, berdeiksis, berstruktur pilihan, bernegasi, impersonal, berpenegas, bermetafor, eliptik. Tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing Greja Kristen Jawi Wetan ing kutha Surabaya adhedhasar strategine diperang dadi wolung pitutur, perangan nandhesake, mbiwarakake, martakake, nglapurake, lan menehi paseksen kanthi cara blaka lan samudana. sajrone khotbah yaiku menehi nuduhake, nyritakake Adhedhasar strategine, isi tindak tutur informatif kebaktian minggu ing GKJW ing kutha Surabaya kang firman yaiku menehi pitutur, kalebu nandhesake, mbiwarakake, martakake, nglapurake, nuduhake, nyritakake, lan menehi paseksen. Adhedhasar strategine isi informatif sajrone khotbah tindak sajrone khotbah tutur 11 kebaktian minggu ing GKJW ing kutha Surabaya kang kalebu dogma mung menehi pitutur. Adhedhasar strategine isi tindak tutur informatif sajrone khotbah kebaktian minggu ing GKJW ing kutha Surabaya kang pitutur, kalebu nandhesake, mbiwarakake, martakake, nglapurake, nuduhake, nyritakake, lan menehi paseksen. tafsir yaiku menehi Pramayoga tutur ngenani informatif sajrone khotbah ing GKJW Kutha Surabaya kang didhasarake marang wujud, strategi lan isine isih akeh kang durung ditliti kanthi cetha. Kurange dhata kang luwih kompleks lan maneka warna nambahi panliten iki isih adoh saka sampurna. Panliti sadhar, ing panliten iki akeh cacad lan tutur kurangane, mula panliten informatif kebaktian minggu ing GKJW ing kutha Surabaya isih bisa dirembakakake. Panliten tindak tindak khotbah sajrone KAPUSTAKAN Alwasilah, Chaedar. Bahasa. Angkasa 1990. Bandung: Sosiologi Penerbit Alwasilah, Chaedar. 1993. Pengantar Bandung: Sosiologi Penerbit Angkasa Bahasa. Austin, John L. 1962. How to Do Things with Word. Cambridge, Mass: Harvard University Press Brown, Penelope dan S.C. Levinson. 1978. Politeness: Some Universals in Languange Usage. Cambridge. Cambridge University Horn, Laurence R. and Gregory Ward. 2006. The Handbook of Pragmatics. Blackwell Publishing Ltd (Ed) Ibrahim, Abd. Syukur. 1993. Kajian Tindak Tutur. Surabaya: Usaha Nasional Leech, Geoffrey. 1993. Prinsip-Prinsip (kajarwakake dening Pragmatik M.M.D Oka). Jakarta: UI Press Nababan, P.W.J. 1987. Ilmu Pragmatik. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Direktorat Jendral Proyek Pendidikan Pengembangan Lembaga Pendidikan Tenaga Kependidikan Tinggi
Nadar, F.X. Pragmatik & Penelitian Pragmatik. Yogyakarta: Graha Ilmu Wijana, I Dewa Putu. 1996. Dasar-Dasar Pragmatik. Yogyakarta: Andi Offset 12 Yule, George. Pragmatik. Yogyakarta: Pustaka Pelajar