Sesambungan Paradhigmatik lan Sintagmatik sajrone Meronimi Bab Bangsa Urip ing Tlatah Tulungagung SESAMBUNGAN PARADHIGMATIK LAN SINTAGMATIK SAJRONE MERONIMI BAB BANGSA URIP ING TLATAH TULUNGAGUNG 6LWL0D¶ULIDWXV6ROLNDK Jurusan S1 Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Surabaya Drs. Sugeng Adipitoyo, M.Si. Dosen S1 Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Surabaya Abstrak Meronimi kalebu salah sijine jinise sesambungane teges. Sesambungane teges meronimi yaiku, sesambungane teges kang mratelakake saperangan kanggo sakabehe. Panggolonge meronimi sajrone panliten iki cacahe ana telung bab kang adhedhasar bangsa urip, yaiku bab manungsa, bab kewan, lan bab tetuwuhan. Telung bab sajrone meronimi kasebut sabanjure bakal digoleki sesambungan paradhigmatik lan sintagmatike. Adhedhasar bab kasebut, punjere panliten iki yaiku: (1) Apa wae jinise sesambungan paradhigmatik sajrone meronimi bab bangsa urip? lan (2) Apa wae jinise sesambungan sintagmatik sajrone meronimi bab bangsa urip? Tujuwane panliten iki yaiku ngandharake lan njlentrehake jinise sesambungan paradhigmatik lan sintagmatik sajrone meronimi bab bangsa urip ing tlatah Tulungagung. Panliten iki kalebu jinis panliten linguistik dheskriptif kang asipat sinkronis. Dhata sajrone panliten iki yaiku tembung-tembung perangane bangsa urip yaiku perangane manungsa, kewan, lan tetuwuhan kang ana ing tlatah Tulungagung. Dhata kasebut diolehi saka nyemak lan nyathet para panutur ing tlatah Tulungagung. Tembung-tembung sajrone meronimi bab bangsa urip ing tlatah Tulungagung kang kasil diklumpukake ana 404, kang kaperang ing telung bab. Bab manungsa ana 90 tembung saka rong jinis, bab kewan ana 163 tembung saka 73 jinis, lan 151 tembung saka 198 jinis. Asile panliten iki nuduhake yen meronimi bab bangsa urip nduweni sesambungan paradhigmatik kang dijlentrehake lumantar tabel-tabel, saengga bisa digoleki drajat pepadhane lan tegese tembung- tembunge. Saliyane kuwi, uga bisa diweruhi jinise sesambungan paradhigmatik kang cacahe ana loro, yaiku hipernim lan hiponim. Saka jinis mau bisa diweruhi sipate kang cacahe uga ana loro, yaiku netep lan ora netep. Banjur jinise sesambungan sintagmatik sajrone meronimi bab bangsa urip ana loro, yaiku enkapsulasi lan dhistribusi. Saka jinis kasebut uga bisa diweruhi sipat kang cacahe ana loro, yaiku enkapsulatif lan dhistributif. Tembung wigati : sesambungan paradhigmatik, sesambungan sintagmatik, meronimi, bangsa urip. PURWAKA Landhesane Panliten Bangsa urip bisa digolongake dadi telu yaiku, manungsa, kewan, lan tetuwuhan. Bangsa urip nduweni teges yaiku bangsa kang bisa obah, ambegan, nindakake metabolisme, nindakake pangrembakan, lan responsife (Dwijoseputro, 1998). Golongane bangsa urip kayata manungsa, kewan, lan tetuwuhan kang ditliti sajrone panliten iki yaiku tembung-tembung perangane awake manungsa, kewan, lan tetuwuhan ing tlatah Tulungagung. Kayata ing bab manungsa bakal digoleki bageyan lan perangan awake, tuladhane sirah, gembung, tangan, lan sateruse. Semono uga ing bab kewan, bakal digoleki bageyan lan perangan awake, kayata endhas, sikil, gembung, lan sateruse. Banjur ing bab tetuwuhan uga bakal digoleki bageyan lan perangane, kayata wit, godhong, kembang, lan sateruse. Tembung-tembung kang digunakake kanggo ngarani sawijine bab utawa perangan-perangan sajrone bab kayadene manungsa, kewan, lan tetuwuhan kuwi ora mesthi padha ing saben- saben dhaerah. Tegese, ing saben-saben dhaerah iku nduweni cara kang beda kanggo ngarani bab utawa perangan-perangan saka bab mau. Tuladhane sajrone bab tetuwuhan, pohung ing tlatah Surabaya arane pohung, nanging ing tlatah Tulungagung diarani kaspe/tela sepe. Manungsa, kewan, lan tetuwuhan minangka bab sajrone meronimi. Dene meronimi kalebu salah sijine sesambungane teges kang mratelakake saperangan- sakabehe bab lan nengenake teges inklusif. Iinklusif sajrone sesambungan teges meronimi bisa dingerteni adhedhasar sesambungane tembung kang kasusun sajrone basa. Iki uga minangka wujud sesambungan sing arupa nyulihi samubarang kanggo aran utawa jeneng saka perangane kasebut. Bab iki slaras karo panemune Djajasudarma (2013:88) kang ngandharake yen meronimi minangka nduweni sesambungan inklusi, unsur leksikal sing nggambarake nuduhake bageyan-sakabehane sesambungan kang paralel klawan hiponimi, prabedane yaiku yen ing meronimi minangka bageyan, kayata sajrone tangan : driji utawa tangan : epek-epek, dene teges sajrone asu submakna, dudu bageyan ( ciri hiponim-anane submakna) sesambungane kang teges bab. Meronimi : kewan, sajrone sesambungane 1
Sesambungan Paradhigmatik lan Sintagmatik sajrone Meronimi Bab Bangsa Urip ing Tlatah Tulungagung iki minanka ciri pambeda antarne hiponimi lan meronimi ( bab saperangan kanggo sakabehane). Paedahe Panliten Sasuwene iki panliten ngenani sesambungane teges tau dilaksanakake dening Irawan (2014) ngenani ‡0HWRQLPL LQJ %DVD -DZD 0DV\DUDNDW 'esa Sobontoro .HFDPDWDQ %R\RODQJX .DEXSDWHQ 7XOXQJDJXQJ· nanging sesambungan teges meronimi durung ana kang nliti. Dene panliten ngenani sesambungan paradhigmatik lan sintagmatik wis tau dilaksanakake. Kaya panlitene lan 6LQWDJPDWLNH /HNVLNRQ LQJ 'RODQDQ· 6DMURQH SDQOLWHQ kasebut uga wis diandharake lan dijlentrehake jinise sipat sesambungan paradhigmatik lan sintagmatik. sesambungan paradhigmatik lan sintagmatik sajrone meronimi mligine meronimi bab bangsa urip yaiku manungsa, kewan lan tetuwuhan ing tlatah Tulungagung. Manungsa lan kewan bisa digolongake barang kang nduweni nyawa lan bisa obah, dene tetuwuhan minangka golongan barang kang nduweni nyawa nanging ora bisa obah. Bageyan lan perangane manungsa, kewan lan tetuwuhan kasebut bakal dijlentrehake nggunakake jlentrehan komponen makna lan struktur batin. Cara iki trep kanggo ngonceki sesambungan makna ing bageyan lan perangane awake manungsa, kewan lan tetuwuhan. Carane yaiku nggoleki bageyan lan perangan kang padha nanging nduweni sipat kang beda utawa suwalike. Kanthi cara kaya mangkene, bisa luwih gamblang anggone ngandharake tembung- tembung bageyan lan perangan awake manungsa, kewan lan tetuwuhan. Sawise nemokake bageyan lan perangane banjur bisa ditrepake lan bisa dianalisis sesambungan paradhigmatik lan sintagmatike. Panliten iki bakal ngonceki ing basa Punjere lan Undere Panliten Paedah panliten iki diperang dadi loro, yaiku paedah teoritis lan paedah praktis. Andharane kaya ing ngisor iki. 1) Paedah Teoretis iki arupa andharan ngenani Asile panliten lan sintagmatik sajrone sesambungan paradhigmatik meronimi Bab Bangsa Urip ing tlatah Tulungagung lan minangka panyengkuyung ilmu semantik utawa titi teges ngenani sesambungane teges. 2) Paedah Praktis Panliten iki dikarepake menehi paedah tumrap panliti saengga bisa nitiki kanthi cetha ngenani jinise sesambungan paradhigmatik lan sintagmatik sajrone meronimi Bab Bangsa Urip ing tlatah Tulungagung. Saliyane iku, panliten iki bisa nambahi seserepan ngenani lan sintagmatik jinise sesambungan paradhigmatik sajrone meronimi Bab Bangsa Urip tlatah ing luwih mangerteni yen ta Tulungagung lan kanggo lan sintagmatik sajrone sesambungan paradhigmatik meronimi Bab Bangsa Urip ing tlatah Tulungagung iki uga asring ditrepake ing panguripan saben dinan. Watesane Panliten Watesane panliten iki ana loro yaiku, (1) panliten iki ngenani sesambungan paradhigmatik lan sintagmatik sajrone meronimi bab bangsa urip tlatah Tulungagung, lan (2) sumber dhata panliten iki yaiku tembung-tembung perangan awake bangsa urip kayata manungsa, kewan, lan tetuwuhan ing tlatah Tulungagung. ing Adhedhasar lelandhesan panliten ing ndhuwur, punjere panliten iki yaiku sesambungan paradhigmatik lan sintagmatik sajrone meronimi bab bangsa urip. Saka punjer kasebut undere kaya ing ngisor iki. 1) Apa wae jinise sesambungan paradhigmatik sajrone meronimi bab bangsa urip ing tlatah Tulunggaung? 2) Apa wae jinise sesambungan sintagmatik sajrone meronimi bab bangsa urip ing tlatah Tulungagung? Tujuwan Panliten Tujuwan panliten diperang ddai loro, yaiku tujuwan umum lan tujuwan mligi. Kekarone diandharake ing ngisor iki: 1) Tujuwan Umum Adhedhasar punjere panliten ing ndhuwur, tujuwan umum panliten iki yaiku ngandharake lan njlentrehake sesambungan paradhigmatik lan sintagmatik sajrone meronimi bab bangsa urip. 2) Tujuwan Mligi Panjlentrehe Tetembungan Supaya ora kliru anggone ngerteni tetembungan kang digunakake sajrone panliten iki, mula perlu diandharake tetembungan panjlentrehe iki. sajrone tetembungan kang digunakake sajrone Panjlentrehe panliten iki diandharake kaya ing ngisor iki. 1) Paradhigmatik yaiku sesambungan antarane sawijine unsur sajrone tingkat tartamtu klawan unsur liya kang bisa dilira-liru (Kridalaksana, 2008:86) 2) Sintagmatik yaiku sesambungan linear sajrone tataran tartamtu ing antarane unsur-unsur basa (Kridalaksana, 2008:86) 3) Meronimi yaiku kalebu salah sijine sesambungan inklusi (ketercakupan), unsur leksikal sing nggambarake bageyan-sakabehane bab (Djajasudarma, 2013:88). 4) Bangsa Urip yaiku bangsa kang bisa obah, ambegan, nindakake metabolisme, nindakake pangrembakan, lan responsif (Dwijoseputro, 1998). panliten Adhedhasar undere panliten ing ndhuwur, tujuwan mligi panliten iki yaiku ngandharake lan njlentrehake: (1) jinise meronimi bab bangsa urip ing tlatah Tulunggaung. jinise sesambungan sintagmatik sajrone meronimi bab bangsa urip ing tlatah Tulungagung. sesambungan paradhigmatik sajrone (2) TINTINGAN KAPUSTAKAN Konsep-Konsep ing Panliten iki Konsep-konsep ing panliten iki ana loro, yaiku konsep ngenani meronimi Bab Bangsa Urip lan konsep- lan konsep ngenani sesambungan paradhigmatik 2
Sesambungan Paradhigmatik lan Sintagmatik sajrone Meronimi Bab Bangsa Urip ing Tlatah Tulungagung sintagmatik. Konsep-konsep kasebut diandharake luwih cetha ing ngisor iki. sesambungan sing arupa nyulihi samubarang kanggo aran utawa jeneng saka perangane kasebut. 1. Meronimi Bab Bangsa Urip Djajasudarma (2013:88) ngandharake yen meronimi minangka sesambungane teges kang nduweni sesambungan inklusi, unsur leksikal sing nggambarake bageyan-sakabehane nuduhake sesambungan kang paralel klawan hiponimi, prabedane yaiku yen ing meronimi minangka bageyan, kayata sajrone tangan : driji utawa tangan : epek-epek, dene sajrone asu teges submakna, dudu bageyan ( ciri hiponim-anane submakna) iki minanka ciri pambeda antarne hiponimi lan meronimi ( bab saperangan kanggo sakabehane). bab. Meronimi : kewan, sajrone sesambungane meronimi njlentrehake anane tembung (unsur leksikal) minangka bageyan saka tembung liya. Nalika nyebutake sawijine tembung, mula tanpa prelu ngandharake makna tembung kasebut wus makili tembung liya. Konsep meronimi nduweni kemiripan karo hiponimi lan hipernimi, mung wae ing meronimi tembung (unsur leksikal) sing ana minangka bageyan saka makna tembung liya, dudu jinis utawa maceme aran liyane. Miturut Chaer (2009:101) Panggolonge Meronimi Adhedhasar andharan ngenani tegese meronimi, sabanjure bakal diandharake ngenani panggolonge meronimi. Sajrone panliten iki panggolonge meronimi yaiku adhedhasar bangsa urip, yaiku manungsa, kewan, lan tetuwuhan. telung bab kasebut bisa digolongake minangka araning barang. Iki slaras karo pamawase Padmosoekotjo (1987:108) nalika ngandharake tembung aran. Tembung aran yaiku tembung kang mratelakake arane barang-barang kang mawa wujud (konkret) lan barang-barang kang tanpa wujud (abstrak). Golongane barang-barang kang mawa wujud ing antarane yaiku araning manungsa, araning kewan, araning tetuwuhan, araning prabote omah, araning bala-pecah, araning gegaman, araning barang atos, lan araning barang encer. Dene golongane barang tanpa wujud ing antarane yaiku katresnan, kaluwihan, kautaman, lan sapanunggale. Dadi bisa dingerteni menawa golongane barang kang mawa wujud kuwi bisa diklompokake maneh yaiku ana klompok barang mati/ora nduwe nyawa kalebu golongane araning prabot omah, bala-pecah, gegaman, barang atos lan barang encer lan klompok barang urip/nduwe nyawa kalebu manungsa, kewan, lan tetuwuhan. 2012:153-155) ngandharake saperangan-sakabehane minangksa jinis liya sesambungan inklusi (peliputan) kang diarani meronimi. Cruse uga menehi tuladha hierarki meronimi kaya ing ngisor iki. Cruse (sajrono Rahyono, sesambungan Bagan 1 awak tangan sikil gembung sirah lengen sikut ugel-ugel epek-epek driji Panemune Padmosoekotjo kasebut durung ngandharake ngenani panggolonge meronimi. Ananging menawa dideleng saka andharane para ahli kang ngandharake meronimi, kaya Djajasudarma (2013:121) kang ngandharake meronimi kanthi menehi tuladha ngenani perangan awake manungsa. Banjur Rahyono (2012:153) uga ngandharake meronimi kanthi menehi tuladha perangan-perangane tetuwuhan. Saliyane iku, Cruse (sajrone Rahyono, 2012:154-155) uga ngandharake meronimi kanthi menehi tuladha-tuladha ngenani perangan-perangan ragane manungsa. Andharan saka para ahli kasebut bisa dadi panyengkuyung yen ta manungsa lan tetuwuhan kalebu araning barang mawa wujud kang bisa digoleki meronimine. ros kuku Adhedhasar gambar ing ndhuwur bisa diweruhi yen ta meronimi awake manungsa bisa dipantha dadi papat yaiku gembung, tangan, sikil, lan sirah. Banjur panthane tangan isih dibage dadi patang bageyan yaiku lengen, sikut, ugel-ugel, epek-epek, lan driji. Banjur driji nduweni rong perangan yaiku ros lan kuku. Adhedhasar panemu lan tuladha-tuladha kang wus diandharake para ahli, mula bisa dadi lelandhesan panggolonge meronimi sajrone panliten iki ing bab barang kang nduweni nyawa utawa bisa diarani bangsa urip. Barang-barang kang nduwe nyawa ing antarane yaiku manungsa, kewan, lan tetuwuhan. Bagan 2 Panggolonge Meronimi Bangsa Urip bangsa urip Adhedhasar panemune para ahli ing ndhuwur jinise bisa sesambungane sing nggambarake bageyan- sekabehane bab lan nengenake teges inklusif. Dene teges meronimi bisa inklusif sajrone sesambungan tembung kang dingerteni adhedhasar sesambungane Iki uga minangka wujud kasusun sajrone basa. didudut menawa meronimi kalebu teges manungsa kewan tetuwuhan Adhedhasar bagan ing ndhuwur bisa dingerteni yen manungsa, kewan, lan tetuwuhan hiponim marang panggolonge meronimi bangsa urip. Panggolonge kasebut minangka meronimi bab bangsa urip 3
Sesambungan Paradhigmatik lan Sintagmatik sajrone Meronimi Bab Bangsa Urip ing Tlatah Tulungagung panggolongan kang gedhe. Isih ana golongan, bageyan lan perangan kang luwih cilik saka telung golongan kasebut. 2. Sesambungan Paradhigmatik lan Sintagmatik absensia anatarane Sesesambungan lan presentia. Paradhigmatik minangka sesambungan antarane unsur kang ana sajrone sawijine tuturan klawan unsur kang ora ana sajrone tuturan kasebut, mula diarani sesambungan in absensia. Sesambungan sintagmatik yaiku sesambungan anatarane unsure sajrone sawijine tuturan, mula sesambungan iki diarani sesambungan in presensia. Sesambungan iki asipat horizontal utawa linear (Djajasudarma, 2013:110). Kanggo luwih cethane lan sipate sesambungan ngenani apa wae paradhigmatik lan apa wae jinise lan sipate sesambungan sintagmatik bakal diandharake ing ngisor iki. 1. Sesambungan Paradhigamatik jinise NXQR \DLNX RQRPD NDQJ WHJHVH MHQHQJ¶ lan hypo kang WHPEXQJ NDVHEXW WHJHVH hiponimi bisa ditegesi jeneng kang kalebu ing sangisore jeneng liya. Dene miturut Djajasudarma (2013:119) ngandharake hiponimi yaiku sesambungane teges kang ngemot teges hierarki. Semono uga Rahyono (2012:145) uga ngandharake yen hiponimi minangka sesambungan antarane tembung kang nuduhake hierarki ndhuwuran lan ngisoran. Tuladhane hiponimi tembung woh kaya ing ngisor iki. LQJ QJLVRU¶ $GKHGKDVDU Bagan 3 Hiponimi Woh woh gedhang kates pelem semangka yaiku sesambungan antarane perangan kang ana sajrone sawijine pocapan karo perangan kang ora ana sajrone in pocapan kasebut, mulane diarani sesambungan absensia (Djajasudarma, 2013:110). Djajasudarma uga ngandharake yen sesambungan paradhigmatik minangka sesambungan makna ekspresi saka struktur tartamtu. Sesambungan paradhigmatik Oka lan Soeparno uga nduweni panemu ngenani sesambungan paradhigmatik yaiku sesambungan antarane leksikal kang bisa nyulihi/ngganteni siji lan sijine minangka konstituen struktur ing posisi kang padha sajrone struktur. Banjur miturut Kridalaksana (2008:86) ngandharake yen sesambungan paradhigmatik yaiku sesambungan antarane sawijine unsur sajrone tingkat tartamtu klawan unsur liya kang bisa dilira-liru. Adhedhasar Miturut Rahyono (2012:87) sesambungan paradhigmatik miturut para ahli ing ndhuwur, bisa dingerteni yen sesambungan paradhigmatik minangka sesambungan antarane perangan basa marang perangan ing sanjabane basa kang bisa dilira-liru utawa bisa nyulihi siji lan sijine. a. andharan ngenani Jinise Sesambungan Paradhigmatik Djajasudarma yen (2013:112) sesambungan paradhigmatik diperang ana rong perangan kang amba yaiku idhentitas lan inklusi lan eksklusi lan oposisi. Dene perangan idhentitas lan inklusi kasebut diperang dadi telu, yaiku hiponim, meronim, lan sinonim. Adhedhasar panemu Djajasudarma kasebut, jinise sesambungan paradhigmatik ing kene yaiku hiponim. Miturut Oka lan Suparno (1994:247), ana rong komponen sajrone hiponim, yaiku kelas ndhuwur lan kelas ngisor. Kelas nduwur diarani hipernim, dene kelas ngisor diarani kohiponim. Kanggo luwih cethane diandharake kaya ing ngsior iki. 1) ngandharake Hiponim Miturut Kridalaksana (sajrone Suwandi, 2008:114) hiponimi yaiku sesambungan sajrone semantik antarane teges spesifik lan teges generik utawa antarane anggota taksonomi lan jeneng taksonomi. Yen dideleng saka etimologise, hiponimi asale saka tembung basa Yunani gedhang raja gedhang ambon pelem podhang pelem gadhung Adhedhasar tuladha ing nduwur bisa diweruhi yen tembung woh mapan tingkatan dhuwur ing jroning sistem hirarkine, kang bisa disebut superordinat. Yen tembung-tembung gedhang, kates,semangka lan pelem manggon ing tingkat ngisor, bisa diarani hiponim utawa subordinat saka woh. Tembung woh nduweni hiponim kabeh wae arane woh. Nanging, beda kaya antonim, homonim, lan sinonim. Ing kene hiponimi nduweni sesambungan kang nunggal. Kayata tembung gedhang minangka hiponim saka woh, nanging tembung woh, ora bisa manggon ing sangisore tembung gedhang. Tembung-tembung kayata gedhang, kates,semangka lan pelem iku kalebu jinis- jinising woh Mula, tembung-tembung iku bisa diganti dening tembung kang luwih umum, yaiku tembung woh. Teori kang kaya mangkono dikandhakake dening Lyons lan Palmer (Pateda ,2001:209). PLQDQJND 7HPEXQJ superordinat utawa hipernim saka tembung-tembung VDQJLVRUH 7HPEXQJ JHGKDQJ¶ NDWHV¶ VHPDQJND¶ ODQSHOHP¶ PLQDQJND KLSRQLP PDUDQJ ZRK¶ 7HPEXQJ JHGKDQJ UDMD ODQ JHGKDQJ DPERQ¶ PLQDQJND KLSRQLP PDUDQJ JHGKDQJ¶ 6HVDPEXQJDQH DQWDUDQH JHGKDQJ¶ NDWHV¶ VHPDQJND¶ ODQ SHOHP¶ GLDUDQL NRKLSRQLP maUDQJ VXSHURUGLQDW ZRK¶ 6HVDPEXQJDQ DQWDUDQH JHGKDQJ UDMD¶ ODQ JHGKDQJ DPERQ¶ GLDUDQL NRKLSRQLP PDUDQJ VXSHURUGLQDW JHGKDQJ¶ 6HPRQR XJD WHPEXQJ PDUDQJVXSHURUGLQDWSHOHP¶ 2) Hipernim 6DEDQMXUH ZRK¶ utawa superordinat yaiku antarane tembung kang nduweni teges kang luwih amba sajrone tartamtu. Tuladhane kaya sawijine klompok tembung mawar, mlathi, lan anggrek nduweni cakupan teges kang ana sandhuwure utawa superordinat/hipernim ODQ DQJJUHN NHPEDQJ¶ 7HPEXQJ PDZDU PODWKL Miturut Parera (2004:80) sesambungane hipernim teges teges 4
Sesambungan Paradhigmatik lan Sintagmatik sajrone Meronimi Bab Bangsa Urip ing Tlatah Tulungagung minangka subordinat utawa hiponimi. Chaer (2009:100) ngandharake yen hiponim lan hipernim iku nuduhake anane kelas ndhuwur lan kelas ngisor, yaiku anane teges sajrone tembung kang manggon ing sangisore teges sajrone tembung liya. Jalaran anane tembung kang dadi hipernim tumrap saperangan tembung liya kang dadi hiponime. Hipernim nuduhake kelas ndhuwur, nanging kelas kang ndhuwur iku kalebu perangane kelas kang paling dhuwur. Kelas kang paling dhuwur iku banjur diarani kohipernim. b. Sipate Sesambungan Paradhigmatik minangka sesambungan ing antarane perangan basa marang perangan ing sanjabane basa lan nduweni sipat kang ora netep, ateges bisa nyulihi perangan basa liya kang nduweni teges sawilayah. Sesambungan paradhigmatik bisa kanggo ngerteni leksikon kang asli lan leksikon ora asli (silihan). Mula saka iku, jinise sipat sesambungan paradhigmatik ana loro, yaiku netep lan ora netep. Luwih cethane ngenani jinise sipat sesambungan paradhigmatik bisa kadeleng saka andharan ing ngisor iki. 1) Netep Sesambungan paradhigmatik Oka lan Suparno (1994:81) ngandharake yen dhistribusi iku bisa asipat komplementer lan asipat paralel. Dhistribusi kang ora subtitutif utawa dhistribusi komplementer yaiku yen perangan-perangan basa kang sesambungan iku ora bisa nyulihi tembung liyane, nanging bisa njangkepi siji lan sijine. Mula saka iku, asil saka dhistribusi ora subtitutif iku nuduhake sipate sesambungan paradhigmatik kang netep. 2) ora Netep Saliyane dhistribusi ora subtitutif, uga ana dhistribusi kang subtitutif utawa paralel, yaiku yen perangan-perangan basa kang sesambungan iku bisa nyulihi ing antarane siji lan sijine, saengga nuduhake sipate sesambungan paradhigmatik kang ora netep (Oka lan Suparno, 1994:81). 2. Sesambungan Sintagmatik Sesambungan sintagmatik yaiku sesambungan antarane unsur basa kang ana sajrone pocapan (Oka lan Soeparno, 1994:75). Sajrone pocapan, unsur-unsur kang nduweni dipocapake, mula sesambungan kuwi diarani in praesensia. sesambungan kuwi uga ora bisa diowahi tanpa ngowahi tegese ukara kasebut, utawa njalari ora nduweni teges babar pisan. Kaya ukara ing ndhuwur yen urutane diowahi njalari ukara kasebut ora trep (ora padhu) utawa ora nduweni teges. Adhedhasar andharan ing ndhuwur bisa dingerteni yen sesambungan sintagmatik minangka sesambungan antarane satuwan basa kang asipat linear utawa sejajar. a. Jinise Sesambungan Sintagmatik minangka sesambungan antarane satuwan basa kang asipat linear utawa sejajar. kanggo luwih cethane ngenani jinise sesambungan sintagmatik, bisa dideleng andharan ing ngisor iki. 1) Dhistribusi Sesambungan sintagmatik tetembungan utama sajrone analisis basa miturut model strukturalis Leonard Bloomfield, yaiku gegayutan klawan bab bisa RUDQH¶SDQ\XOLKDQ¶ VDZLMLQH NRQVWLWXHQ WDUWDPWX VDMURQH ukara (Chaer, 2007:21). GKHZHNH QJJDZD VHSHGKDH¶ ELVD GLJDQWL XWDZD GLVXEVWLWXVHNDNH NODZDQ NRQVWLWXHQ $OL¶ ERFDK NXZL¶ XWDZD PDKDVLVZD NXZL¶ .RQVWLWXHQ QJJDZD ELVD PDFD¶ QJHGRO¶ XWDZD Q\XZHN¶ 1DQJLQJ NRQVWLWXHQ GKHZHNH¶ RUD ELVD GLJDQWL NODZDQ NRQVWLWXHQ POD\X¶ QHVX¶ XWDZD PHMD NXZL¶ 6HPRQR XJD NRQVWLWXHQ QJJDZD¶ RUD ELVD GLJDQWL NDUR NRQVWLWXHQ ZRQJ NXZL¶ QDQJLQJ¶XWDZDDVULQJ¶ Dhistribusi minangka taratamtu klawan konstituen liyane Adhedhasar katrangan ing ndhuwur bisa diarani yen anane substitusi fonemis, substitusi morfemis, lan substitusi sintaksis. Substitusi fonemis gegayutan klawan panyulihan fonem karo fonem liya. Dhistribusi morfemis gegayutan klawan panyulihan morfem karo morfem liya. Dhistribusi klawan masalah panyulihan tembung karo tembung, frase karo frase, utawa klausa karo klausa liyane. sintaksis gegayutan Saliyane kuwi, Parera (2004:92) ngandharake yen makna sipate sesambungan sintagmatik perangan-perangan tembung kang mujudake ukara. Mula klasifikasi dhistribusi bisa digunakake kanggo ngandharake lan njlentrehake sipate sesambungan sintagmatik. 2). Enkapsulasi struktural diwujudake sajrone Kridalaksana (2008:86) uga ngandharake yen linear sesambungan sintagmatik yaiku sesambungan sajrone tataran tartamtu ing antarane unsur-unsur basa. Wedhawati uga ngandharake sesambungan kang asipat sintagmatik yaiku sesambungan antarane satuwan linear utawa sejajar. Ateges basa sajrone sesambungan satuwan basa kasebut ana ing sajrone tataran wicara, saora-orane bisa arupa frase lan ukara. 7XODGKDQH IUDVH DVX QMHJRJ¶ MDJR NOXUXN¶ LQJ NHQH cetha yen ana sesambungan antarane tembung siji lan NOXUXN¶ VHVDPEXQJDQ LNL RUD ELVD GLRZDKLZLV QHWHS mula sesambungan asipat sintagmatik. Dene sajrone ukara tuladhane, sesambungan antarane tembung Ari, ngombe, lan kopi. Sesambungan sintagmatik ing ndhuwur, urut-urutane bisa wae diowahi nanging bisa tataran tuladha iki nuduhake ing tataran sintaksis kaya tuladha filed diandharake dening Trier lan Weisgeber, banjur Prozig (1934) uga ngembangake gagasane ngenani semantic filed kang diandharake adhedhasar sessambungane rasa kang ana ing antarane sesambungane tembung kang nuduhake sipate sesambungan sintagmatik. Taun 1920-1930 teori semantik Lyons (1977:262) ngandharake akeh panemu kang digawe saka modifikasi sintagmatik tembung kang luwih umum utawa kanthi nggunakake tembung tunggal NDQJ OXZLK POLJL WXODGKDQH WHPEXQJ WXQJJDO EXMDQJ¶ NDQJ DWHJHV ‡ZRQJ ODQDQJ VLQJ GXUXQJ UDEL· PLQDQJND sintagma saka [+manungsa] lan [-rabi]. Sabanjure ing liya perkara uga ana salah sawijine basa kang nggunakake sintagma basa minangka tembung tunggal kang kira-kira nduweni teges kang padha, upamane WHPEXQJ NUL\D Q\DZDQJ¶ ODQ¶QMLZLW¶ WHPEXQJ NUL\D Q\DZDQJ¶ PHVWKL VHVDPEXQJDQ NDUR¶PULSDW¶ MDODUDQ 5
Sesambungan Paradhigmatik lan Sintagmatik sajrone Meronimi Bab Bangsa Urip ing Tlatah Tulungagung QMLZLW¶ Q\DZDQJ¶ NXZL QJDQJJR WXODGKD NDVHEXW ELVD WDQJDQ¶ VDHQJJD DGKHGKDVDU dimangerteni komponen saka komponen modifikasi sintagmatik minangka enkapsulasi. Mula HQNDSVXODVL UDVD PULSDW¶ VHVDPEXQJDQ NDUR Q\DZDQJ¶ PULSDW¶ GHQH tembung Teori kanggo Panliten Iki Teori kanggo njlentrehake tembung-tembung sajrone bab bangsa urip yaiku nggunakake teori fitur dhistingtif. Teori fitur distingtif utawa kang diarani fitur pambeda yaiku samubarang kang mbedakake antarane barang siji lan barang liyane, sajrone basa diarani fonem kang mbedakake klawan fonem liyane. Bab iki slaras karo panemune Simanjuntak (1990:11) kang ngandharake yen fitur distingtif minangka ciri kang mligi sawijine barang kang beda antarane siji lan sijine sajrone jinis kang isih padha. Teori fitur distingtif iki minangka lelandhesan kanggo ngonceki saben-saben dhata kang ana, kanthi nggunakake jlentrehan perangane teges utawa analisis komponen makna lan jlentrehan struktur batin. Kanggo luwih cethane diandharake ing ngisor iki. 1) Jlentrehan Perangane Teges Sakabehe tembung ing basane manungsa iku bisa dijlentrehake kanthi sakabehe utawa saperangan lumantar jlentrehan perangane teges (analisis komponen) utawa komponen semantis. Gudai (1989:24) ngandharake yen jlentrehan komponen nduweni anggepan yen tembung iku ora mujudake tembung tunggal kang ora bisa tembung kasebut minangka dijlentrehake, nanging perangan-perangane teges. Mula kanthi nggunakake jlentrehan komponen makna bisa dingerteni yen perangan tembung kasebut mujudake tembung kang nduweni teges sawilayah. Jlentrehan perangane teges dijlentrehake dening Nida kanthi tatacara kaya mangkene, sepisan milih teges kang ana saka perangan kang umum, tuladhane sajrone bab manungsa tembung ibu, bapak, prawan, jaka, lan sapiturute. Kapindho, ndhaptar sakabehe titikan kang mligi saka sawijine rujukan. Tuladhane tembung jaka, nduweni titikan lanang, durung rabi, lan diwasa. Tatacara kang katelu yaiku namtokake komponen/perangan kang bisa digunakake kanggo tembung liya. Tuladhane, titikan diwasa bisa digunakake kanggo ibu, lan bapak, nanging titikan lanang mung bisa digawe kanggo bapak. Kaping papat yaiku namtokake komponen diagnostic kang lumaku kanggo tembung jaka. Upamane komponen diagnostike yaiku (1) lanang, (2) diwasa, lan (3) durung rabi. Tatacara angka lima yaiku ngecek dhata kanggo namtokake titikan-titikan kan didhaptar trep apa ora. Banjur sing pungkasan yaiku nggawe tabel kanggo merang komponen makna kang diduweni tembung bapak, ibu, manungsa, jaka, prawan, kaya ing ngisor iki. Tembung Perangane Teges a s g n u n a m k a p a b u b i a k a j n a w a r p nduweni nyawa rabi lanang diwasa + + + + + + + + + + _ + + _ + + + _ _ + Dhasar kanggo njlentrehake komponene yaiku bisa dideleng titikan semantise. Sajrone tabel perangane tegese (komponen makna) nggunakake jinis tandha, yaiku tandha (+) tegese perangane teges bisa ditampa, tandha (-) tegese perangane teges ora bisa ditampa, lan tandha (+) kang tegese komponen tembung bisa ditampa utawa ora bisa ditampa. 2) Jlentrehan Struktur Batin telung (1989:28-29) ngandharake yen jlentrehan struktur batin utawa deep structure yaiku kanggo ngandharake sesambungane makna sajrone tembung kang ora bisa uwal saka andharan sesambungan makna tembung ing sajrone ukara. Pamawase Chomsky kasebut slaras karo (1989:28-29) kang ngandharake panemune Gudai lan makna leksikal ngenani sesambungan makna gramatikal. Mula ana sesambungane karo andharan ngenani teori sintaksis lan semantik. Chomsky sajrone Gudai ing ndhuwur slaras karo lan Suparno, panemune Kridalaksana (sajrone Oka 1994:86) kang ngandharake yen struktur batin yaiku struktur kang dianggep dadi lelandhesane ukara utawa klompok tembung, kang ngandhut sakabehe informasi lan kang dibutuhake kanggo semantis ukara, lan kang ora nyata kanthi cara langsung saka deret linier ukara utawa klompok tembung kasebut. (2008:227) uga iku, Kridalaksana ngandharake yen struktur batin (deep structure) yaiku output saka kaidah struktur frase lan leksikon lan input sajrone transformasi lan komponen semantik. Tuladhane padha QDQJLQJ VWUXNWXU EDWLQH EHGD 0HMD ND\X PXMXGDNH VXPEHU¶ XWDZD DVDO¶ GHQH PHMD NDQWRU¶ Panemune Gudai interpretasi sintaksis Saliyane Parera (2009:113) uga nduweni panemu yen deep structure utawa struktur batin minangka sakabehe guna gramatis lan sesambungan antarane perangan leksikal, kang bisa njlentrehake isine ukara kanthi semantis. Sajrone deep structure ditemokake 3 dhasar logika, yaiku: (1) pamerange kelas (leksikon), (2) pamerange sesambungan antarane perangan-perangan saka leksikon), lan (3) pamerang sajrone guna. (sesambungan gramatikal Adhedhasar andharan para ahli basa ing ndhuwur bisa dingerteni yen jlentrehan struktur batin digunakake kanggo nuduhake sipate sesambungan sintagmatik. Sajrone jlentrehan struktur batin ana sesambungan antarane teori sintaksis lan semantik. 6
Sesambungan Paradhigmatik lan Sintagmatik sajrone Meronimi Bab Bangsa Urip ing Tlatah Tulungagung TATACARANE PANLITEN Titikane Panliten Titikane panliten kang bakal diandharake ing kene diperang dadi loro, yaiku ngenani jinise panliten lan sipate panliten. Supaya luwih gamblang, bisa dideleng andharan ing ngisor iki. Tatacarane Panliten Urut-urutane panliten sajrone panliten iki nggunakake telung tata cara panliten yaiku (1) tata cara ngumpulake dhata, (2) tata cara njlentrehake dhata, lan (3) tata cara nyuguhake dhata. Saben-saben tata cara mau nduweni metodhe lan teknik kang beda. Metodhe lan teknik kasebut diandharake ing ngisor iki. 1. Jinise Panliten Metodhe panliten ing sajrone panliten iki minangka perangan kang wigati. Panliten ngenani sesambungan paradhigmatik lan sintagmatik sajrone meronimi bab bangsa urip ing tlatah Tulungagung iki kalebu panliten linguistik deskriptif, iki jalaran ngandharake basa kang apa anane kang ana ing tlatah Tulungagung. Slaras karo panemune Chaer (2003:14), kang ngandharake yen panliten linguistik deskriptif iku ngandharake basa kanthi apa anane ing wektu tartamtu. sajrone panliten 2. Sipate Panliten Panliten iki kalebu panliten kang sipate sinkronis, jlaran basa kang dienggo yaiku basa Jawa ing jaman saiki. Fenomena basa kang ditliti sajrone panliten iki yaiku basa kang dituturake dening panutur tlatah ing Tulungagung ngenani meronimi bab bangsa urip. Ubarampene Panliten Dhata lan sumber dhata sajrone panliten kanggo luwih cethane bakal diandharake kanthi cara merang dadi loro yaiku dhata panliten lan sumber dhata panliten kaya ing ngisor iki. 1. Dhatane Panliten Dhata ing panliten iki yaiku tembung-tembung ngenani perangan-perangane lan tetuwuhan ing tlatah Tulungagung. ragane manungsa, kewan, 2. Sumber Dhatane Panliten Sumber dhata panliten sajrone panliten iki yaiku sumber dhata lisan kang diolehi saka nyemak para anggone medharake ngenani panutur perangan-perangane lan tetuwuhan. Panutur kang bisa didadekake informan sajrone panliten iki yaiku wong tuwa kang ngerti ngenani lan bab tetuwuhan lan guru-guru SMP sing ana ing Kabupaten Tulungagung. (informan) ragane manungsa, kewan, perangan-perangane manungsa, kewan, 1. Tatacara Nglumpukake Dhata kanthi Tatacarane nglumpukake tembung-tembung kang kalebu bangsa urip, yaiku manungsa, kewan, lan tetuwuhan. Tembung- tembung kasebut digolong-golongake adhedhasar babe. Upamane bab manungsa digolongake adhedhasar jinis kelamine, banjur digoleki tembung-tembung perangan awake. Semono uga bab kewan lan tetuwuhan didhata dhisik arane apa wae, banjur digolong-golongake kalebu ing golongan apa, sawise kuwi digoleki tembung- tembung perangane. Anggone ngumpulake sumber dhata iki kanthi nggunakake metodhe semak lan kanthi teknik sadhap, amarga dhata sajrone panliten iki awujud dhata lisan. Metodhe semak ditindakake kanthi cara nyemak, (Sudaryanto, yaiku 1993:133). Panliti ing kene nyemak pawongan kang minangka informan kang menehi katrangan bab bangsa urip. panganggone nyemak basa Saliyane nggunakake metodhe semak, panliten iki uga nggunakake metodhe cakap kanthi teknik pancing, amarga saka pacaturan kang dilaksanakake kasebut panliti bisa mancing mitra tutur saengga bisa nuwuhake dhata kang dibutuhake dening panliti. Saliyane nggunakake metodhe lan teknik-teknik ing ndhuwur, dhata kang wis diklumpukake banjur diverifikasi. Tujuwane verifikasi dhata yaiku kanggo valid orane dhata kang wis kasil nemtokake diklumpukake. Validasi ditindakake dening panliti karo informan. Luwih jangkepe tatacarane diandharake kanthi urut yaiku (1) panliti nyiyapake pitakonan kang ana sesambungane karo meronimi bab bangsa urip; (2) panliti nindakake pirembugan banjur nyemak wangsulane para informan; (3) panliti nyathet tembung-tembung utawa tetembungan ngenani meronimi bab bangsa urip minangka dhata panliten; (4) dhata kang kasil diklumpukake diperang adhedhasar golongane meronimi bab bangsa urip; lan (5) dhata kang wis kaperang banjur diverifikasi. nglumpukake dhata yaiku Instrumen Panliten rong instrumen, yaiku instrumen panyengkuyung. Instrumen panliten kang utama yaiku panliti dhewe. Saliyane iku, panliti nduweni kawruh ngenani basa kang digunakake ing papan panggonane panliti anggone nglumpukake dhata, yaiku ing Kabupaten Tulungagung. Dene instrumen panyengkuyunge yaiku piranti-piranti kang digunakake nalika nganakake panliten. Sajrone panliten iki, panliti nggawe instrumen utama lan 2. Tatacara Njlentrehake Dhata Adhedhasar dhata kang wis diklumpukake kanthi nggunakake metodhe lan teknik nglumpukake dhata, banjur diidhentifikasi lan diklasifikasi. Sabanjure dijlentrehake kanthi nggunakake metodhe lan teknik jlentrehan dhata. Carane yaiku nggoleki bageyan- bageyan kang padha nanging nduweni sipat kang beda utawa suwalike. Kanthi cara kaya mangkene, bisa luwih gamblang anggone ngandharake perangan-perangane awake manungsa, kewan tetuwuhan. Sawise nemokake perangane banjur dianalisis sesambungan lan 7
Sesambungan Paradhigmatik lan Sintagmatik sajrone Meronimi Bab Bangsa Urip ing Tlatah Tulungagung paradhigmatik lan sintagmatike. Saliyane nggunakake jlentrehan perangane teges (komponen makna) kanggo dhata paradhigmatik, panliti uga nggunakake jlentrehan struktur batin kanggo njlentrehake sesambungan sintagmatike. 3. Tatacara Nyuguhake Asil Panjlentrehe Dhata yen tembung lanang lan wadon minangka hiponim saka meronimi bab manungsa adhedhasar jinis kelamin. Sabanjure awake manungsa kasebut kasebut (lanang lan wadon) bakal diprinci maneh pepanthan, bageyan, lan perangane. Tata cara nyuguhake dhata sajrone panliten iki yaiku tata carane panliti kanggo nyuguhake asil analisis dhata kang awujud laporan katulis ngenani sakabehe kang diasilake sajrone panliten iki, mligine ngenani sesambungane teges meronimi bab bangsa urip ing tlatah Tulungagung. Sakabehe dhata kang diklumpukake sajrone panliten iki yaiku dhata kang arupa tembung- tembung kang mujudake meronimi ing bab bangsa urip. sabanjure asil saka anggone ngandharake lan njlentrehake dhata kanthi cara informal, yaiku kanthi nggunakake tembung-tembung biyasa supaya bisa dingerteni lan dipahami dening pawongan kang maca. Banjur uga ana cara nyuguhake kang formal, yaiku kanthi cara nggunakake angka-angka lan lambang-lambang. a. Sesambungan Paradhigmatik kang Asipat Netep sajrone Meronimi Bab Manungsa Adhedhasar Perangane Awake Manungsa Sesambungan paradhigmatik nduweni rong sipat yaiku netep lan ora netep. Asipat netep tegese ora bisa nyulihi tembung liyane utawa ora substitutif, nanging bisa njangkepi siji lan sijine. Tembung kasebut mung ana ing sawijine perangane wong lanang utawa wong wadon wae. Tuladhane, gulu menjing kang ana ing perangane awake wong lanang, yaiku ing perangan gulu mung ana ing wong lanang wae lan ora bakal ana ing awake wong wadon. Sabanjure bakal diandharake ngenani tembung-tembung kang sipate netep adhedhasar perangane awake manungsa. Luwih cethane bisa dideleng sajrone dhaftar ing ngisor iki. ANDHARAN LAN ASILE PANLITEN Jinise Meronimi Bab Bangsa Uri ping tlatah Tulungagung Sesambungan Paradhigmatik sajrone Dhaftar 1 Perangane Awake Manungsa Jinise sesambungan paradhigmatik ana 2, yaiku lan hiponim. Adhedhasar konsep ngenani hipernim hipernim lan hiponim, banjur bisa diweruhi sipate sesambungan paradhigmatik kang netep lan ora netep. Jinise sipat sesambungan sesambungan paradhigmatik sajrone meronimi bab bangsa urip (manungsa, kewan, lan tetuwuhan) bakal diandharake luwih gamblang ing ngisor iki. 1. Jinise Sipat Sesambungan Paradhigmatik sajrone Meronimi Bab Manungsa sajrone meronimi bab manungsa dibage dadi loro, yaiku (1) netep sesambungan adhedhasar bageyan lan perangane awake manungsa, lan (2) sesambungan paradhigmatik kang asipat ora netep adhedhasar bageyan lan perangane awake manungsa. kanggo luwih cethane bisa dideleng bagan ing ngisor iki. Jinise sesambungan paradhigmatik paradhigmatik kang asipat Bagan 3 Pamerange Meronimi Bab Manungsa NO. 1 JINIS KELAMIN Lanang NO. 1 2 PERANGAN jenggot gulu menjing 2 Wadon 1 2 3 pawadonan/tempik babathuk kori Dhaftar ing ndhuwur ngandharake tembung- tembung kang netep adhedhasar perangan-perangane awake manungsa. Perangan-perangan kasebut dumunung ana ing bageyan awake manungsa yaiku bageyan sirah lan gembung. Tembung-tembung perangane wong lanang kang asipat netep cacahe ana enem, nanging sajrone tuladha ing ndhuwur mung diwenehi loro. Sabanjure perangan-perangan kang netep ing awake wong wadon yaiku ana ing perangan pawadonan wae. Dene pawadonan kuwi isih nduweni perangan-perangan kang luwih cilik kang cacahe ana sanga, nanging sajronr tabel mung diwenehi tuladha telu yaiku pawadonan/tempik, babathuk, lan kori. Tembung-tembung kang wis disebutake ing saben-saben perangan kuwi mau bisa diweruhi drajat pepadhane. Carane ngitung drajat pepadhane tembung-tembung bakal diandharake luwih cetha ing ngisor iki. meronimi bab manungsa adhedhasar jinis kelamin lanang wadon bageyan lan perangane awak bageyan lan perangane awak Adhedhasar bagan ing ndhuwur bisa diweruhi yen panggolonge meronimi bab manungsa adhedhasar jinis kelamine ana loro, yaiku lanang lan wadon. Tembung lanang lan wadon hipernim marang meronimi bab manungsa adhedhasar jinis kelamin. Dadi bisa didudut Tabel 1 Tuladha: Drajad Pepadhane Tembung-Tembung Paragane Awake Manungsa kang Asipat Netep NO. 1 2 3 4 5 TEMBUNG-TEMBUNG gulu menjing jenggot pawadonan/tempik babathuk kori a + + + + - b - - - - + DP 50% 50% 50% 50% 50% 8
Sesambungan Paradhigmatik lan Sintagmatik sajrone Meronimi Bab Bangsa Urip ing Tlatah Tulungagung Katrangan: A = lanang B = wadon 2. Jinise Sipat Sesambungan Paradhigmatik sajrone Meronimi Bab Kewan Adhedhasar tabel ing ndhuwur bisa dingerteni drajat pepadhane tembung-tembung kang asipat netep ing perangan-perangane awake manungsa kuwi kabeh padha, yaiku 50%. Drajat pepadhan kasebut bisa diweruhi kanthi cara ngetung prosentase tandha (-). Banjur saka drajat pepadhane bisa diterangake yen ana 2 fitur dhistingtif. Fitur dhistingtif utawa fitur pambeda ing kene minangka tandha kanggo mbedakake satuwan-satuwane basa. Kaya kang wis diandharake ing ndhuwur, kang dadi fitur dhistingtif yaiku jinis kelamine manungsa. Jinise sesambungan paradhigmatik kang kapindho iki yaiku meronimi bab kewan. sajrone panliten Perangane panggonan isih nduweni perangan-perangan tembung kang minangka hipernime. Supaya luwih cetha ngenani panggolonge kewan bisa dideleng bagan ing ngisor iki. Bagan 4 Panggolonge Meronimi Bab Kewan rajakaya b. Sesambungan Paradhigmatik kang Asipat Ora sajrone Meronimi Bab Manungsa lan Perangan Awake Netep Adhedhasar Bageyan Manungsa sato iwen kewan lulut Saliyane kuwi, tembung-tembung bageyan lan perangane awake manungsa uga ana kang asipat ora netep. Yen meronimi bab manungsa tembung kang asipat ora netep cacahe ana 15, yen kang asipat ora netep cacahe ana 78 ( nanging sajrone tuladha mung diwenehi patang tembung). Tembung-tembunge bakal diandharake luwih gamblang sajrone tabel ing ngisor iki. apa wae, meronimi bab kewan adhedhasar golongane alasan kewan nggramah kewan nggremet bageyan lan perangane awak iberan Tabel 2 Tuladha: Drajad Pepadhane Tembung-Tembung Bageyan lan Perangane Awake Manungsa kang Asipat Ora Netep a TEMBUNG- TEMBUNG NO. b DP 1 2 3 4 sirah gembung tangan sikil + + + + + + + + 0% 0% 0% 0% Katrangan: a = lanang b = wadon nglangi Adhedhasar bagan ing ndhuwur bisa diweruhi yen meronimi bab kewan adhedhasar golongane diperang dadi wolung golongan, yaiku rajakaya, sato iwen, kewan lulut, kewan alasan, kewan nggramah, kewan nggremet, iberan, lan nglangi. Wolung golongan kasebut kewan. Golongane kewan cacah wolu kuwi bakal digoleki bageyan ing golongan rajakaya bakal digoleki tembung-tembunge adhedhasar bageyan lan perangane awak. Semono uga golongane kewan liyane, kayata sato iwen, kewan lulut, nggramah, nggremet, iberan, nglangi, lan alasan bakal dirinci maneh adhedhasar bageyan lan perangane awak. hipernim marang panggolonge lan perangane awake. Dadi Adhedhasar tabel ing ndhuwur bisa dingerteni drajat pepadhane tembung-tembung bageyan, perangan, lan princene awake manungsa kang asipat ora netep yaiku 0%. Tembung-tembung kang drajat pepadhane 0% tegese tembung kasebut manggon utawa digunakake ing sakabehe jinis manungsa yaiku lanang lan wadon. Drajat pepadhan kasebut bisa diweruhi kanthi anane 2 fitur dhistingtif. Sipate tembung-tembung bageyan, perangan, lan princene awake manungsa kuwi ora netep, amarga tembung-tembunge bisa ngganteni liyane. Sakabehane perangan nduweni drajat pepadhan kang padha, yaiku 0%. Tembung-tembung kasebut nduweni pepadhan adhedhasar jinis kelamin (lanang lan wadon) yaiku sakabehane perangan kang ana ing bageyan sirah, gembung, tangan, lan sikil. Bisa didudut yen tembung- tembung kang cacahe ana 78 kasebut nduweni dhasar pepadhan kang bisa ngganteni antarane siji lan sijine, lan sipate ora netep. tembung a. Sesambungan Paradhigmatik kang Asipat Netep sajrone Meronimi Bab Kewan Adhedhasar Bageyan lan Perangan Awake. Sabanjure bakal diandharake ngenani tembung- tembung kang sipate netep adhedhasar perangane awake kewan. Luwih cethane bakal dijlentrehake ing ngisor iki. Dhaftar 2 Tuladha: Tembung-Tembung Perangane Awake Kewan kang Asipat Netep NO. ARANE KEWAN NO. PERANGAN 1 pitik 1 2 3 cengger jalu lancur 9
Sesambungan Paradhigmatik lan Sintagmatik sajrone Meronimi Bab Bangsa Urip ing Tlatah Tulungagung 2 3 4 lele landhak jaran 4 5 6 patil wulu eri gubat Dhaftar 3 Tuladha: Tembung-Tembung Bageyan, Perangan, lan Princene Awake Rajakaya kang Asipat Ora Netep Dhaftar 8 ing ndhuwur nuduhake tembung- tembung perangane awake kewan kang asipat netep. Tembung-tembung kang netep adhedhasar perangan- perangane awake kewan cacahe mung ana enem, yaiku cengger, jalu, lancur, patil, wulu eri, lan gubat. Bisa diweruhi yen perangan-perangan kang netep saka awake pitik cacahe ana telu, yaiku cengger, jalu, lan lancur. Banjur tembung patil mung diduweni dening lele. Saliyane iku wulu eri kang mung diduweni dening landhak. Banjur kang pungkasan yaiku tembung gubat kang diduweni jaran. Tembung-tembung kang wis disebutake ing saben-saben perangan kuwi mau bisa diweruhi drajat pepadhane. Carane ngitung drajat pepadhane tembung-tembung bakal diandharake luwih cetha ing ngisor iki. NO. 1 2 BAGEYAN NO. PERANGAN 1 endhas mata 2 congor gembung 3 4 5 1 2 3 kuping sungu gulu dhadha geger rambut ndhuwur geger PRINCEN 1. idep 2. manik 1.ilat 2.gusi 3.untu Tabel 3 Tuladha: Drajat Pepadhane Perangane Awake Kewan kang Asipat Netep NO. PERANGAN- PERANGAN cengger jalu lancur 1 2 3 a + + + b - - c - - d DP - - 33,3% 33,3% 33,3% tembung- tembung bageyan lan perangane awake kewan golongan rajakaya kang sipate ora netep, ing antarane kaya kang kacetha ing ndhuwur, lan tuladha ing mung saperangan wae. Tembung-tembung bageyan lan perangane awake golongan rajakaya bisa digoleki drajat pepadhane. kanggo luwih cethane bisa dideleng ing ngisor iki. Adhedhasar dhaftar-dhaftar ngenani Tuladha: Tabel 4 Drajat Pepadhane Bageyan, Perangan, lan Princene Awake Rajakaya kang Asipat Ora Netep Katrangan: a = pitik b = lele c = landhak d = jaran NO. 1 TEMBUNG- TEMBUNG endhas a b + + c d + + DP 0% 2 sungu + + + + 25% Adhedhasar tabel ing ndhuwur bisa dingerteni drajat pepadhane tembung-tembung kang asipat netep ing perangane awake kewan kuwi kabeh padha, yaiku 33,3%. 3 Katrangan: rambut ndhuwur geger + + + + 75% a. Sesambungan Paradhigmatik kang Asipat Ora Netep sajrone Meronimi Bab Kewan Adhedhasar Bageyan lan Perangan Awake Kewan a = sapi b = kebo c = wedhus d = jaran Sesambungan paradhigmatik kang asipat ora netep yaiku perangan-perangan basa kang sesambungan bisa nyulihi ing antarane siji lan sijine. Tembung- tembunge substitutif lan bisa nyulihi tembung liya. Tembung-tembung ing bageyan lan perangan awake kewan bisa nyulihi tembung-tembung ing bageyan lan perangan awake kewan liyane. Kanggo luwih gamblange, bakal diandharake tembung-tembung sajrone meronimi bab kewan kang asipat ora netep adhedhasar bageyan lan perangane awak. Bageyan lan perangan awake kewan kasebut bakal diandharake ing saben-saben golongane. Supaya luwih cetha bisa dideleng ing dhaftar ngisor iki. Adhedhasar tabel ing ndhuwur bisa dingerteni drajat pepadhane tembung-tembung bageyan, perangan, lan princene awake kewan golongan rajakaya kang asipat ora netep dibedakake dadi telu yaiku 0% lan 25%, lan 75%. 3. Jinise Sipat Sesambungan Paradhigmatik sajrone Meronimi Bab Tetuwuhan kang pungkasan yaiku meronimi bab tetuwuhan. Panggolonge meronimi bab tetuwuhan. Tetuwuhan nduweni teges sawijine samubarang kang tuwuh, makhluk kang urip, nduweni inti sel kang ngemot klorofil. Bisa uga ditegesi, sakabehe kang urip, nduweni wit, godhong, oyot. Jinise sesambungan paradhigmatik 10
Sesambungan Paradhigmatik lan Sintagmatik sajrone Meronimi Bab Bangsa Urip ing Tlatah Tulungagung Tetuwuhan minangka golonganing barang kang duweni nyawa kayadene manungsa, lan kewan nanging bedane yen tetuwuhan nduweni sipat ora bisa mobah utawa pindhah panggon dene manungsa lan kewan bisa mobah lan pindhah panggon. Panggolonge meronimi bab tetuwuhan iki ana 11 golongan, yaiku palawija, palakirna, pala gumandhul, pala kesimpar, pala kependhem, krowodan, empon-empon, bumbon, janganan, pethetan, lan dhukut kriwut. Kanggo luwih cethane bisa dideleng bagan ing ngisor iki. Bagan 3 Panggolonge Meronimi Bab Tetuwuhan bakal diandharake ngenani tembung-tembung kang sipate netep adhedhasar perangan-perangane tetuwuhan kayata bageyan woh, kembang, godhong, lan pang. Nanging ing ngisor iki tuladha salah sijine bageyan tetuwuhan yaiku wit. Luwih cethane bakal dijlentrehake ing ngisor iki. Tuladha: Dhaftar 5 Tembung-Tembung ing Bageyan Wit kang Asipat Netep NO. 1 2 3 ARANE TETUWUHAN kambil gedhang kacang brol TEMBUNG ENOM/TELES glugu debog rendeng TUWA/GARING - - palawija palakirna pala gumandhul Cacahe tembung ing bageyan wit kang sipate netep iki ana 8 tembung yaiku glugu, debog, rendeng, tebon, bung, bonggol/dhadhuk, titen. Tembung-tembung kasebut manggon ing tetuwuhan kang beda-beda. Wite tetuwuhan lan arane tetuwuhan, bisa dadi dhasar kanggo namtokake drajate. Luwih cethane bisa dideleng ing tabel ngisor iki. randhu, lan pala kesimpar Tabel 5 Drajat Pepadhane Bageyan Wite Tetuwuhan pala kependhem kang Asipat Netep meronimi bab tetuwuhan adhedhasar golongane krowodan empon-empon bageyan lan perangane tetuwuhan n NO. TEMBUNG- TEMBUNG 1 glugu a + b
c
g DP
85,7%
2 debog
85,7%
bumbon 3
rendeng
85,7% janganan Katrangan: pethetan a = kambil b = gedhang c = kacang brol d = jagung e = pring f = kapuk g = kacang dhele dhukut kriwut Adhedhasar bagan ing ndhuwur bisa diweruhi yen panggolonge meronimi ana sewelas, yaiku palawija, palakirna, pala gumandhul, pala kesimpar, pala kependhem, krowodan, empon-empon, bumbon, janganan, pethetan, lan dhukut kriwut. Tembung- tembung cacah 11 kasebut minangka hiponim saka meronimi bab tetuwuhan. 11 golongane tetuwuhan mau bisa digoleki tembung-tembunge adhedhasar bageyan- bageyane tetuwuhan, kayata bageyan wit, oyot, godhong, kembang, woh, lan sapanunggale. Adhedhasar tabel ing ndhuwur bisa dingerteni drajat pepadhane tembung-tembung kang asipat netep ing perangan wite tetuwuhan kuwi kabeh padha, yaiku 85,7%. Saben-saben tembung kuwi mau mung ana ing sawijine tetuwuhan wae, upamane glugu mung kanggo wit kambil wae, lan ora bisa kanggo utawa ngganteni wit gedhang utawa liyane. Mula saka kuwi tembung-tembung kasebut sipate netep utawa ora bisa dhistribusi, amarga ora bisa ngganteni tembung liyane. a. Sesambungan Paradhigmatik kang Asipat Netep sajrone Meronimi Bab Tetuwuhan Adhedhasar Bageyan lan Perangane Tetuwuhan Sesambungan paradhigmatik kang asipat netep tegese, ing sawijine tembung kasebut mung ana tetuwuhan. Tuladhane, glugu minangka wite klapa. Dene wit kalebu ing perangane tetuwuhan. Tembung glugu nduweni sipat kang netep, tegese glugu mung minangka wite klapa, ora mungkin wit pelem diarani glugu. Mula bisa didudut yen tembung glugu nduweni sipat kang netep lan ora bisa ngganteni tembung liyane. Sabanjure b. Sesambungan Paradhigmatik kang Asipat Ora sajrone Meronimi Bab Tetuwuhan Netep Adhedhasar Bageyan lan Perangane Tetuwuhan Sesambungan paradhigmatik kang asipat ora netep yaiku perangan-perangan basa kang sesambungan bisa nyulihi ing antarane siji lan sijine. Tembung- tembunge substitutif lan bisa nyulihi tembung liya. Tembung-tembung ing bageyan lan perangane sawijine tetuwuhan bisa nyulihi tembung-tembung ing bageyan lan perangane luwih gamblange, bakal diandharake tembung-tembung sajrone tetuwuhan liyane. Kanggo 11
Sesambungan Paradhigmatik lan Sintagmatik sajrone Meronimi Bab Bangsa Urip ing Tlatah Tulungagung tetuwuhan kang asipat ora netep meronimi bab adhedhasar perangan-perangane tetuwuhan ing saben- saben golongane. Supaya luwih cetha bisa dideleng ing dhaftar ngisor iki. Tabel 6 Tuladha:Tembung-Tembung Bageyan lan bab manungsa adhedhasar perangan-perangane awak, lan (2) sesambungan sintagmatik kang asipat dhistrubutif sajrone meronimi bab manungsa adhedhasar perangan- perangane awak. Kaloro perangan kasebut bisa dideleng tuladha kaya ing ngisor iki. Perangane Tetuwuhan kang Asipat Ora Netep GOLONGAN Tabel 7 Tuladha: Tembung- Tembung Perangane Awake Manungsa kang Asipat Enkapsulatif NO. 1 TEMBUNG- TEMBUNG wit a b + + c + d + e + f + g + h + i + j + k + NO. 1 TEMBUNG- TEMBUNG jenggot BEDANE TEMBUNG SIRAH ¥ GEMBUNG - JINIS KELAMIN 2 pang + + +
2 gulu menjing
¥
lanang 3
4 gagang
godhong
3 pawadonan/ tempik
¥
kembang woh
babathuk kori
¥
¥
wadon 7
oyot
8 sulur
9 eri
Katrangan: a = palawija b = palakirna c = pala gumandhul d = pala kesimpar e = pala kependhem f = krowodan + + + + + + + +
g = empon-empon h = janganan i = bumbon j = pethetan k = dhukut kriwut + +
+ + + + Adhedhasar tabel ing ndhuwur, bisa diweruhi yen tembung jenggot, gulu menjingpawadonan/tempik, babathuk, kori minangka enkapsulator kang dibedakake adhedhasar bageyane awake manungsa, yaiku sirah lan gembung. Banjur lanang lan wadon kalebu jinis kelamin minangka enkapsulasi. Saengga yen dijlentrehake, tembung jenggot, gulu menjing, enkapsulasi marang lanang. tembung pawadonan/tempik, babathuk, kori yaiku wadon. Banjur enkapsulasine Antarane enkapsulator lan enkapsulasine nduweni pola kasalarasan kang ora bisa diganti salah sijine. Luwih cethane bisa dideleng sajrone tabel ing ngisor iki. ing ndhuwur ngandharake ngenani tembung- Tabel tembung bageyan lan perangane tetuwuhan kang sipate ora netep ing saben-saben golongane tetuwuhan. tandha (+) nuduhake yen bageyan kasebut diduweni sawijine golongan tetuwuhan, dene tandha (-) nuduhake yen bageyan kasebut ora diduweni sawijine golongan. Tabel 8 Tuladha: Enkapsulasine Tembung-Tembung Perangane Awake Manungsa NO. jinis kelamin lanang wadon tembung-tembung Jinise Sesambungan Sintagmatik sajrone Meronimi Bab Bangsa Urip ing Tlatah Tulungagung Sipat-sipat sesambungan sintagmatik sajrone meronimi bab bangsa urip ana loro, yaiku dhistributif lan sesambungan enkapsulatif. Dhata-dhata paradhigmatik kang arupa tembung-tembung, sajrone sesambungan sintagmatik bakal dijlimeti maneh saengga bisa ditemokake bedane sipat sesambungan sintagmatik sajrone meronimi diperang dadi telung bab, yaiku bab manungsa, kewan, lan tetuwuhan. Kanggo luwih cethane bakal diandharake ing ngisor iki. sajrone tembung. Jinise 1 2 3 4 5 jenggot gulu menjing pawadonan/tempik babathuk kori ¥ ¥ - - - - ¥ ¥ ¥ Adhedhasar tabel ing ndhuwur bisa dingerteni, yen awake tembung-tembung manungsa kang asipat enkapsulatif ora bisa diganteni MLQLV NHODPLQH 7DQGKD FHQWKDQJ ¥ QXGXKDNH \HQ tembung kasebut bisa ditampa, dene tandha setrip (-) nuduhake yen tembung kasebut ora bisa ditampa. perangan-perangane 1. Jinise Sipat Sesambungan Sintagmatik sajrone Meronimi Bab Manungsa Adhedhasar jinise sesambungan sintagmatik, jinise sipat sesambungan sintagmatik sajrone meronimi bab manungsa diperang dadi loro, yaiku (1) sesambungan sintagmatik kang asipat enkapsulatif sajrone meronimi Tabel ing ndhuwur mbuktekake yen enkapsulator lan enkapsulasine nduweni pola kasalarasan lan ora bisa disubtitusi. Menawa jinis kelamine diganti utawa perangane awak diganti salah siji, surasane bakal beda. Tuladhane, jenggot kuwi perangane wong lanang, ora mungkin diganti ing wong wadon, jalaran wong wadon kuwi ora nduweni jenggot. 12
Sesambungan Paradhigmatik lan Sintagmatik sajrone Meronimi Bab Bangsa Urip ing Tlatah Tulungagung Saliyane asipat enkapsulatif, sipate sesambungan sintagmatik uga ana kang asipat dhistributif. Tembung kang asipat dhistributif dhasare saka sipate sesambungan paradhigmatik kang ora netep. Dadi sipat kang sipat kang dhistributif minangka walikan enkapsulatif. Supaya luwih cetha delengen tuladha ing ngisor iki. saka Tabel 9 Tuladha: Tembung- Tembung Perangane Awake Manungsa kang Asipat Dhistributif BEDANE TEMBUNG NO. TEMBUNG- TEMBUNG S I R A H G E M B U N G - T A N G A N S I K I L JINIS KELAMIN nuduhake yen tembung-tembung kasebut bisa ditampa lan bisa disubstitusi ing jinis kelamin kasebut. Asil Panliten lan Dhiskusi Asil Panliten Adhedhasar andharan jlentrehan dhata sadurunge, bisa dingerteni yen panggolonge meronimi bab bangsa urip kuwi ana telu yaiku, manungsa, kewan, lan tetuwuhan. Tembung-tembung sajrone meronimi bab iki sabanjure dionceki sesambungan bangsa urip lan sintagmatike. Jinise sesambungan paradhigmatik Paradhigmatik kuwi ana lan hiperniim. Saka jinis kasebut bisa diweruhi sipatae sesambungan paradhigmatik. Sipate sesambungan paradhigmatik ana loro, yaiku netep lan ora netep. Sabanjure, sesambungan sintagmatik jinise ana loro yaiku enkapsulasi lan dhistribusi. Adhedhasar jinis kasebut, bisa diweruhi yen sipate uga ana loro, yaiku enkapsulatif lan dhistributif. Asile panliten kang wis dijlentrehake ing ndhuwur bisa dideleng bagan ing ngisor iki. lan loro, yaiku hiponim 1 2 3 rambut lengen pupu ¥
¥
¥ lanang lan wadon lanang lan wadon lanang lan wadon Bagan 8 Asil Panliten Tembung kang asipat dhistributif bisa diweruhi saka sipate sesambungan paradhigmatik kang ora netep. Tembung kang asipat ora netep bisa ngganteni tembung liyane. Tegese, tembunge bisa digunakake ing jinis kelamin tembung kang sipate dhistributif uga bisa digunakake ing luwih saka sajinis, kaya kang wis diandharake ing ndhuwur. Saliyane iku, tembung kang asipat dhistributif bisa disubstitusi karo jinis kelamin liya kaya tuladha perangan-perangane awak sajrone ngenani dhistribusine tembung-tembung bageyan, perangan, lan princene awake manungsa, bakal diandharake ing tabel ngisor iki. liyane. semono uga tabel. Kanggo luwih cethane Sesambungan Paradhigmatik lan Sintagmatik sajrone Meronimi Bab Bangsa Urip Manungsa 2 Kewan 73 Sesambungan Paradhigmatik Sesambungan Sintagmatik Sesambungan Paradhigmatik Sesambungan Sintagmatik Netep 15 Ora Netep 78 Enkapsulatif 15 Dhistributif 78 Netep 6 Ora Netep 53 Enkapsulatif 6 Dhistributif 53 Tabel 9 Tuladha: Dhistribusine Tembung-Tembung Bageyan, Perangan, lan Princene Awake Manungsa Sesambungan Paradhigmatik Netep 67 Ora Netep NO. jinis kelamin Lanang Wadon Tetuwuhan 198 53 Enkapsulatif tembung-tembung Sesambungan Sintagmatik 67 Dhistributif 1 rambut ¥ ¥ 9 2 lengen ¥ ¥ 3 pupu ¥ ¥ Tabel ing ndhuwur nuduhake yen tembung kang asipat dhistributif bisa disubstitusi ing jinis kelamin liya. Tuladhane tembung rambut kalebu ing salah siji perangan kang ana ing bageyan sirahe manungsa, yaiku ing wong lanang. Tembung rambut ing kene ora mung diduweni dening wong lanang wae, nanging uga diduweni wong wadon. Dadi bisa didudut yen tembung kang asipat dhistributif bisa digunakake ing luwih saka sajinis kelamin. Mulane sajrone tabel ing ndhuwur NDQJJR VDNDEHKH GLZHQHKL WDQGKD FHQWKDQJ ¥ Adhedhasar bagan asile panliten ing ndhuwur, prelu didhiskusekake supaya bisa diweruhi bedane karo panliten-panliten sadurunge kaya kang wis diandharake ing bab II. Panliten ngenani sesambungan paradhigmatik lan sintagmatik wis tau ditliti, nanging panliten ngenani meronimi bab bangsa urip iki durung tau ditliti. Panliten iki mligi ngenani bangsa urip ing tlatah Tulungagung, banjur digoleki jinise sipat sesambungan paradhigmatik lan sintagmatik. Luwih cethane kaandharake ing ngisor iki. Meronimi bab bangsa urip ing tlatah Tulungagung nduweni sesambungan paradhigmatik lan sintagmatik. 13
Sesambungan Paradhigmatik lan Sintagmatik sajrone Meronimi Bab Bangsa Urip ing Tlatah Tulungagung Jinise sesambungan paradhigmatik sajrone meronimi bab bangsa urip ana loro, yaiku netep lan ora netep. Jinise sesambungan sintagmatik sajrone meronimi bab bangsa urip uga ana loro, yaiku enkapsulasi lan dhistribusi. Tembung kang asipat enkapsulatif adhedhasar sipate tembung kang netep sajrone sesambungan paradhigmatik, dene tembung kang asipat dhistributif adhasare sipate tembung kang ora netep sesambungan paradhigmatik. sajrone PANUTUP Dudutan Pamrayoga sesambungan paradhigmatik lan sintagmatik sajrone meronimi bab bangsa urip ing tlatah Tulungagung iki isih akeh kurange. Panliten iki durung bisa nliti sakabehe papan kang ana ing tlatah Tulungagung. Saliyane kuwi, sajrone panliten iki ora nliti bab manungsa lan kewan ing perangan jerowane, mula diajab ing panliten sabanjure bisa ditliti kanthi luwih njlimet lan jangkep, supaya panliten ngenani sesambungan paradhigmatik lan sintagmatik, mligine ngenani meronimi bab bangsa urip bisa luwih ngrembaka. Panliti uga sadhar yen panliten iki isih adoh saka kasampurnan, mula panliti ngarepake ana panyaru kang sipate mangun supaya panliten sabanjure luwih apik. Asile panliten ngenani teges kang mratelakake saperangan kanggo sakabehane. Sajrone panliten iki ana telung bab kang dadi topike meronimi, yaiku bab bangsa urip. Bab bangsa urip kuwi ing antarane yaiku manungsa, kewan,lan tetuwuhan. Telung bab kasebut digolong-golangake banjur digoleki bageyan lan perangane kang nuduhake sesambungan meronimi. Bageyan kang dimaksud sajrone manungsa lan kewan kayata sirah, gembung, tangan, sikil. Saka bageyan cacah papat mau isih diperang-perang maneh. Dene bageyan lan perangan kang dimaksud sajrone tetuwuhan kayata wit, pang, godhong, kembang, woh, oyot, sulur, lan eri. Jinise sesambungan paradhigmatik sajrone meronimi bab bangsa urip iki cacahe ana loro, yaiku hiponim lan hipernim. Adhedhasar hiponim lan hipernim, banjur bisa dingerteni anane sipat kang netep lan ora netep. Saliyane kuwi, jinise sesambungan sintagmatik sajrone meronimi bab bangsa urip cacahe uga ana loro, yaiku enkpasulasi lan dhistribusi. Saka jinis kasebut bisa diweruhi sipate kang cacahe uga ana loro yaiku, enkapsulatif lan dhistributif. Meronimi yaiku sesambungane Bab-bab sajrone meronimi ing kene ana telu, yaiku manungsa, kewan , lan tetuwuhan. Tembung- tembung sajrone meronimi bab bangsa urip kang asipat ora netep sajrone sesambungan paradhigmatik lan asipat enkapsulatif sajrone sesambungan sintagmatik, cacahe tembung. Rinciane yaiku, meronimi bab ana 85 manungsa dibage dadi loro adhedhasar jinis kelamine, lan wadon. Sabanjure bisa diweruhi yaiku sajrone tembung-tembung panthan, sesambungan bageyan, lan perangane awak. Sajrone bab manungsa ana 15 tembung kang asipat netep. Sabanjure ing bab kewan, tembung-tembung kang asipat ora netep sajrone sesambungan paradhigmatik lan asipat enkapsulatif sajrone sesambungan sintagmatik cacahe ana 6 enem tembung. Dene ing bab tetuwuhan, ana 67 tembung kang asipat netep lan enkapsulatif. Tembung-tembung lanang kang paradhigmatik asipat netep adhedhasar KAPUSTAKAN Aminudin. 2008. Semantik, Pengantar Studi Tentang Makna. Bandung: Sinar Baru Algensindo Chaer, Abdul. 2007. Linguistik Umum. Jakarta: Rineka Cipta . 2007. Leksikologi & Leksikografi Indonesia. Jakarta: Rineka Cipta Chamidah, Nurul. 2015. Set lan Kolokasi ngenani Cacade Awak. Skripsi ora diterbitake. Surabaya: JPBSD FBS Unesa. Cindo, Morena. 2010. Ensiklpoedia Iptek Makhluk Hidup. Jakarta: Multazam Mulia Utama Djajasudarma, Fatimah 2009. Semantik 1, Makna Leksikal dan Makna Gramatikal. Bandung: Refika Aditama . 2013. Semantik 2, Relasi Makna Paradigmatik, Sintagmatik, dan Derivasional. Bandung: Refika Aditama Gudai, Darmansyah. 1989. Semantik Beberapa Topik Utama. Jakarta : Depdikbud Greenaway, Theresa. 2002. Buku Saku Pohon. Jakarta: Erlangga Irawan, Deni Candra. 2014. Metonimi ing Basa Jawa Masyarakat Desa Sobontoro, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung. Skripsi ora diterbiatake. Surabaya: JPBSD FBS Unesa Kridalaksana, Harimurti. 2008. Kamus Linguistik, Edisi Keempat. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama Kushartanti, dkk. 2005. Pesona Bahasa, Langkah Awal Jakarta: Gramedia Memahami Linguistik. Pustaka Utama bab bangsa urip kang asipat ora netep sajrone sesambungan paradhigmatik sajrone asipat sesambungan sintagmatik cacahe ana 319 tembung. Kanthi peprincen 78 tembung saka bab manungsa, banjur 157 tembung saka bab kewan, lan ing bab tetuwuhan ana 84 tembung kang sipate ora netep. sajrone meronimi lan dhistributif Lyons, John. 1977, Semantics, Volume 1. Cambridge London New York Rochelle Melbourne Sydney: Cambridge University Press. ________. 1995. Pengantar Teori Linguistik. Jakarta: PT Gramedia Pustaka Utama. 14
Sesambungan Paradhigmatik lan Sintagmatik sajrone Meronimi Bab Bangsa Urip ing Tlatah Tulungagung Mahsun. 2014. Metode Penelitian Bahasa: Tahapan, Strategi, Metode, dan Tekniknya. Jakarta: PT. Rajagrafindo Persada. Moleong, Lexy J. 2014. Metodologi Penelitian Kualitatif. Ali. 2015. Pengertian Metode Penelitian, Jenis dan Dalam Contohnya. diakses tanggal 5 Desember 2015. Bandung: PT Remaja Rosdakarya. lan Supamo. 1994. Linguistik Umum. Direktorat Jendral Pendidikan Tinggi Dewan Pendidikan dan Kebudayaan Oka I.G.N. Padmosoekotjo, S. 1956. Sarine Basa Jawa. Jakarta: Kolff N.V . 1987. Paramasastra Jawa. Surabaya: $QLVDSXWUL ‡Upaya Meningkatkan Kemampuan Kognitif Anak Melalui Media Anatomi Tubuh Manusia Pada Anak Kelompok B Roudlotul Athfal Muslimat NU Diponegoro Jatilawang 70 Margasana Kecamatan Kabupaten Banyumas Semester Genap Tahun Ajaran 2014-· dalam eprints. uny.ac.id/13034/1/SKRIPSI diakses tanggal 17 Mei 2016. 6XFL
Citra Jaya Murti . 1987. Memetri Basa Jawi Jilid I. Surabaya: Citra Jaya Murti . 1995. Memetri Basa Jawi Jilid II. Surabaya: Citra Jaya Murti . 1982. Memetri Basa Jawi Jilid III. Kusuma, Lidya. 2012. ‡3HUEDQGLQJDQ 6WUXNWXU $QDWRPL Daun Tumbuhan Halofit, Xerofit, dan Hidrofit sebagai Sumber Belajar Biologi SMA untuk Penyusunan Prototype Modul Pengayaan 0DWHUL 6WUXNWXU -DULQJDQ 7XPEXKDQ· dalam eprints.uny.ac.id/9265 diakses tanggal 17 Mei 2016. Surabaya: Citra Jaya Murti Parera, J.D. 2004. Teori Semantik, Edisi Kedua. Jakarta: Erlangga Pateda, Mansoer. 2001. Semantik Leksikal (Edisi Kedua). Jakarta : PT. Rineka Cipta 2010. Semantik Leksikal. Jakarta: Rineka Cipta 3XWUDQWR $GKL ‡Pengembangan Game Edukasi Klasifikasi Hewan Menggunakan Adobe Flash Media Professional Pembelajaran Biologi Kelas VII di SMP N 15 <RJ\DNDUWD· dalam eprints.uny.ac.id/22077/1/ADHI%2520 diakses tanggal 17 Mei 2016. CSS sebagai Poerwadarminta, W.J.S. 1937. Baoesastra Djawi. -DNDUWD - % :ROWHUV¶ 8LWJHYHUV 0DWVFKDSSLM NV. Hedi, Sasrawan. 2013. ‡.ODVLILNDVL 0DNKOXN +LGXS dalam diakses $UWLNHO tanggal 18 Juli 2016 /HQJNDS· Rahyono, FX. 2012. Studi Makna. Jakarta: Penaku Rusydi, dkk. 1985. Kosa Kata Bahasa Jawa. Jakarta: Pusat Pembinaan & Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Sudaryanto, 1986. Metode Linguistik, Bagian Kedua: Metode dan Teknik Pengumpulan Data. Yogyakarta: Gajah Mada University Press 1993. Metode dan Aneka Teknik Analisis Bahasa: Pengantar Penelitian Wahana Kebudayaan secara Linguistik. Yogayakarta: Duta Wacana diakses tanggal 8 Maret 2016 wikipedia.org/wiki/Tumbuhan diakses tanggal 8 Maret 2016 Manusia menurut para ahli diakses tanggal 8 Maret Anatomi Fisiologi Manusia-Scribd diakses tanggal 14 Maret 2016 Sudaryanto lan Pranowo (Ed.). 2001. Kamus Pepak Basa Jawa. Yogyakarta: Badan Pekerja Kongres Bahasa Jawa. TIM Penyusun. 2006. Kamus Besar Bahasa Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka. Wedhawati, dkk. 2001. Tata Bahasa Jawa Mutakhir. Jakarta: Pusat Bahasa Departemen Pendidikan Widi, Restu Kartiko. 2010. Asas Metodologi Penelitian. Yogyakarta: Graha Ilmu 15