PIWULANG AGAMA SAJRONE NASKAH KABAR KIYAMAT (Tintingan Filologi) PIWULANG AGAMA SAJRONE NASKAH KABAR KIYAMAT (Tintingan Filologi) Ninik Istiqomah Pendidikan Bahasa Daerah (Jawa), FBS, UNESA Abstrak Sastra mujudake gegambarane urip manungsa ing bebrayan agung. Lumantar sastra panulis bisa nulis sawijine karya sastra kanggo medharake apa kang dirasakake lan kepriye pamikire. Apa kang dadi rasa pangrasane lan pamikire mau bakal maujud sawijine karya sastra, banjur diwaca karo masyarakat. Salah sawijine wujud karya sastra yaiku naskah. Naskah yen diwawas saka ilmu filologi ngemot sakabehing piguna tumrap uripe manungsa ing bebrayan agung. Naskah minangka salah sawijine asil karya sastra kang wajib diramut lan dilestarekake. Adhedhasar wawasan kasebut, ana salah sawijine naskah kang ngemot babagan piwulang. Karya kasebut yaiku naskah Kabar Kiyamat, sajrone naskah iki ngandharake piwulang agama mligine agama Islam yaiku ngenani pati mligine kiyamat. Laras karo andharan kasebut, underane panliten naskah KK yaiku: (1) Kepriye deskripsi naskah KK, (2) Kepriye suntingan teks naskah KK, (3) Piwulang agama sajrone naskah KK. Ancase panliten iki : (1) Ngandharake deskripsi naskah KK, (2) Ngandharake suntingan teks naskah KK, (3) Ngandharake piwulang agama sajrone naskah KK. Sesambungan klawan underane panliten mau, panliten iki diajab bisa nyumbangake kawruh, mligine ing babagan agama Islam. Kajaba iku panliten iki uga diajab bisa menehi sumbangsih tumrap ilmu sastra mligine telaah naskah kang nggunakake tintingan filologi. Panlitenan iki kalebu panliten kualitatif, kanthi pamarekan filologi moderen. Anggone analisis data data nggunakake metode hermeneutika, kanthi hermeneutika panliten iki diajab bisa menehi gegambaran ngenani piwulang agama. Wujud tulisan naskah Kabar Kiyamat yaiku Arab pegon mula, anggone nyengkuyung panliten dilakoni transliterasi teks saka Arab pegon ing aksara Latin. Asile panliten kapisan awujud andharan ngenani naskah Kabar Kiyamat, kang ngandharake babagan deskripsi naskah. Ing deskripsi teks kaandharake sekabehane katrangan kang gegayutan karo naskah. Asile panliten kang kapindho yaiku ngenani suntingan teks. Ing suntingan teks kaleksanan kanthi nggunakake kawruh lan kamus basa. Kamus basa mujudake panyengkuyung, tegese menehi kawruh ngenani tembung kang baku. Asile panliten kang ketelu yaiku ngenani piwulang. Piwulang kang sajrone naskah Kabar Kiyamat yaiku piwulang agama Islam ngenani pati mligine ngenani kiyamat. piwulang ngenani patine manungsa kang ana ing kene yaiku kapisan anane mati, kapindho ngenani alam kubur, ketelu anane dina akhir utawa kiyamat, kepapat anane dina kebangkitan, kalima anane ngalam sawise manungsa mati. A. PURWAKA Sastra mujudake gegambarane urip manungsa ing bebrayan agung. Sastra uga menehi kawruh kang jembar banget tumrap masyarakat Nuswantara mligine masyarakat Jawa. Lumantar sastra panulis bisa nulis sawijine karya sastra kanggo medharake apa kang dirasakake lan kepriye pamikire. Apa kang dadi rasa pangrasane lan pamikire mau bakal maujud sawijine karya sastra banjur diwaca karo masyarakat. Mula saka iku antarane panulis, karya sastra lan masyarakat iku nduweni sesambetan lan ora kena dipisahake. Karya sastra iku bisa ngemot babagan kang didadekake pedhoman anggone urip ing bebrayan agung. Salah sawijine jinis karya sastra yaiku naskah. Subandiyah (2007:2) ngandharake yen naskah sejatine salah sawijine warisan kabudayan Indonesia kang nduweni nilai luwih dhuwur dibandhingake warisan budaya liyane, yen diwawas saka isi naskah ngandhut sawernane informasi jaman mbiyen kang dianggep luwih jangkep. Amarga, naskah nyimpen informasi kang luwih mligi ngenani sekabehane yaiku lumantar basa. Miturut Baried (1994:55) naskah mujudake sakabehane tulisan tangan kang nyimpen ungkapan pamikiran lan pangrasa minangka asil kabudayan jaman biyen. Isi naskah nyakup gegambaraning urip lan pamawase para leluhur ing jaman biyen kang diwarisake marang anak putune. Ing sajrone naskah ana tulisan- tulisan kang awujud sasmita basa kanggo medharake babagan tartamtu (Sudardi, 2003:10). Gegambaraning kauripan ing jaman kang wis kawuri bisa dideleng kanthi sawenehing informasi kanthi adhedasar saka warisane jaman mbiyen kang bisa wujud piranti uga tulisan. Naskah mujudake salah sawijine warisan leluhur kang kudu dijaga lan dilestarekake, amarga akeh masyarakat kang ora mangerteni yen sejatine naskah nduweni paedah kang gedhe tumrap masyarakat. Tulisan-tulisan sajrone naskah bisa menehi kita kawruh. Kawruh kasebut bisa 1
PIWULANG AGAMA SAJRONE NASKAH KABAR KIYAMAT (Tintingan Filologi) arupa piwulang kang becik kang bisa kita tuladhani luwih jero. Dideleng saka kahanane naskah ing jaman saiki mrihatinake, masyarakat kang ora mangerteni yen naskah iku ngemot piwulang lan nilai-nilai kang wigati. Kahanan kaya mangkene bisa dingerteni saka panyengkuyunge lembaga masyarakat, pendidikan ing babagan naskah. lembaga pamarentah lan Panyengkuyunge Masyarakat kang ora ngerteni kepriye wigatine naskah mligine ing isi kang kinandhut sajrone naskah mesthi bae ora gelem ngramut lan ora preduli. Banjur panyengkuyunge lembaga pamarentah wis katon usahane yaiku kanthi mangun museum- museum kanggo nyimpen sekabehane naskah-naskah warisane leluhur. Semana uga panyengkuyunge lembaga pendhidhikan sethithik banget panliti kang nindakake panliten ngenani naskah, amarga basa naskah kadhang kala angel diwaca lan angel dimangerteni. lembar utawa 148 kaca. Teks ing sajrone naskah KK katulis kanthi wolak-walik saben lembar dluwang. Gegayutan karo andharan ing ndhuwur, mula ana prakara-prakara kang narik kawigaten panliti yaiku naskah KK kang nggunakake aksara Arab Pegon. Panliti nduweni panemu yen naskah kasebut nduweni akeh piwulang lan nilai kang bisa disinaoni adhedhasar saka informasi wiwitan kang diolehi dening panliti. Kajaba kuwi sadawane panliti ngudi kawruh ing pira-pira lokasi kayata ing Museum Mpu Tantular Sidoarjo lan ing perpustakaan Universitas Negeri surabaya, naskah KK urung ana kang nliti. Naskah KK kang awujud naskah asli kang durung ana kang nyalin mesthi narik kanggo ditliti saengga kita bisa mengerteni kepriye sejatine karepe panulis adhedhasar saka isi naskah. Awit saka iku anane panliten iki diajab bisa aweh sumbangsih tumrap panliti-panliti sabanjure supaya bisa mangerteni ing babagan sastra lawas yaiku naskah. Saka andharan ing ndhuwur wis sawajare yen bangsa Indonesia minangka bangsa kang marisi sakabehe asil kabudayan leluhur mligine babagan naskah wajib nduweni ati kang bombong, saengga kita kabeh bisa nduweni greget anggone nglestarakake warisan leluhur. Mula, ana ing kene panliti bakal nliti sawijine naskah kang dikira nduweni nilai-nilai piwulang. Naskah kang bakal ditliti yaiku naskah Kabar Kiyamat. Panliti njupuk irah-irahan Kabar Kiyamat, sawijine naskah kanthi amarga ana sajrone naskah Kabar Kiyamat isine ngenani piwulang agama mligine agama Islam, piwulang mau bisa kita dadekake panggulawenthah ing urip bebrayan. piwulang agama bisa ditegesi pranata utawa wulangan kanggo lelandhesane urip supaya bisa numindakake prakara kang becik sarta laras karo nilai-nilai lan norma- norma kaagamaan. Paedah kang bisa kajupuk saka naskah Kabar Kiyamat yaiku naskah iki ngandharake ngenani piwulang mligine piwulang agama kang bisa nambah imane masyarakat yaiku jlentrehake ngenani patine manungsa yaiku kabar akhirat mligine ing babagan kiyamat, kepriye manungsa mati selaras karo amal ibadhahe ing donya uga njlentrehake kauripane manungsa sawise mati, anane ngalam sawise manungsa mati yaiku ngalam kubur, surga lan neraka. Sekabehane mau bakal dijlentrehake ana ing naskah Kabar Kiyamat. Naskah Kabar Kiyamat sabanjure disingkat KK. Naskah KK sejatine diantuk saka tlatah Surabaya yaiku kagungane Bapak Yohanes Puguh Sasmita, nanging nalika jaman semana ana pihak museum Mpu Tantular kang lan nginventarisaris naskah. Naskah KK kang kasil diinventaris mau banjur digawa menyang museum lan diwenehi nomer urut museum 07.290 M, lan nomer berita acara yaiku 020.04/sby/108.02/2002. Adhedhasar saka wujude naskah KK kasebut karakit saka dluwang 78 nglakoni observasi kanggo nglacak Panliten kanthi objek naskah KK iki anggone nintingi panliti nggunakake tintingan filologi. Filologi minangka ilmu kang gegayutan karo studi naskah lawas, uga ngadharake prakara-prakara kang nyengkuyung telaah tumrap saperangan naskah (Purnomo, 2007:1). Ana ing kene kapengenane panliten tumrap naskah KK iki diajab bisa ngasilake deskripsi naskah, suntingan teks lan piwulang agama kang kinandhut ing sajrone naskah KK. Kajaba iku ana ing panlitenan iki nggunakake prinsip filologi moderen kang nduweni pamawas yen lan kemurniane naskah ora ditengenake. keasliane Kanggo ngonceki data luwih gampang supaya nggunakake metode hermeneutika. Sesambungan karo pigunane kang utama yaiku metode hermeneutika cundhuk digawe lelandhesan ninthingi karya sastra, jalaran luwih nengenake penafsiran panliten. Karya sastra awujud naskah KK iki mbutuhake penafsiran supaya bisa mangerteni isi yaiku ajaran agama kang kinandhut ing sajrone naskah. Adhedhasar saka andharan mau, mula panliten iki kasirah kanthi irah-LUDKDQ ‡Piwulang Agama sajrone Naskah Kabar Kiyamat·. Adhedhasar apa kang wis diandharake ing ndhuwur, mula underane panliten kang arep ditliti yaiku: (1) Kepriye deskripsi naskah KK? (2) Kepriye suntingan teks naskah KK? (3) Piwulang agama kang kinandhut sajrone naskah KK? Adhedhasar saka underaning masalah kang ana ing ndhuwur, ancase panliten kang kapingin diwujudake dening panulis yaiku : (1) Ngandharake deskripsi naskah KK. (2) Ngandharake suntingan teks naskah KK. (3) Ngandharake piwulang agama kang kinandhut sajrone naskah KK. 2
PIWULANG AGAMA SAJRONE NASKAH KABAR KIYAMAT (Tintingan Filologi) B. METODHE Panliten sastra iki kalebu panliten kualitatif. Anggone nyunting nggunakake teks nggunake metode naskah tunggal kanthi nggunakake ediai diplomatik. Kajaba iku kanggo ngonceki piwulang agama sajrone naskah KK bakal ditintingi nggunakake sawijining metode yaiku metode hermenenutika. Data ing panliten iki yaiku naskah nduweni irah-irahan naskah Kabar Kiyamat (KK), arupa sekabehane tembung-tembung lan ukara sajrone naskah KK. Sumber data naskah KK kasimpen ing Museum Mpu Tantular kang dumunung ing Jalan Jembatan Buduran, Kecamatan Buduran, Instrumen kanggo nindakake Kabupaten Sidoarjo. panliten iki yaiku ana instrumen utama lan instrumen panyengkuyung. Instrumen utama yaiku panliti dhewe. Instrumen panyengkuyung ing panliten iki yaiku sistem tanda. Tata cara nglumpukake data yaiku inventarisasi naskah KK, maca naskah KK, nindakake transliterasi naskah KK. Tata cara pangolahe data yaiku ngandharake kahanan Naskah (Deskripsi Naskah), Titingan Kritis (Suntingan Teks), Ngandharake Piwulang agama sajrone Naskah KK, Nggawe Dudutan saka sakabehing Asil Panliten tumrap Naskah KK . Tata cara nulis asiling apnliten ing kene kanthi cara merang panliten dadi pirang-pirang bab dan sub bab. Tata cara nulis asiling panliten dilakoni kanthi runtut wiwit bab I - bab V supaya nuduhake upaya kanggo nyuguhake asiling nintingi data kang awujud laporan ilmiyah utawa skripsi. Ngenani samubarang kang diasilake saka panliten bakal dilaporake, laporan mau mligine babagan piwulang agama sajrone naskah Kabar Kiyamat. Mpu Tantular kang dumunung ing jalan Jembatan Buduran Kabupaten Sidoarjo. Naskah KK mau awujud tembang. Naskah kasebut cacahe ana 148 kaca, 74 lembar dumadi saka 25 pupuh. Saben kaca rata-rata 10-13 gatra nanging uga ana saperangan kang 4 gatra, 14 gatra lan 15 gatra. Kahanane naskah wis rada rusak amarga saperangan naskah yaiku pinggire wis ana kang aus. Njerone naskah ana kang bolong amarga dipangan ngengat. Kertase wis nguning, buntele nggunakake kertas tipis padha kaya kertas kang digawe nulis isi. Tulisane katulis kanthi wolak walik ing saben dluwange. Tulisane naskah nggunakake aksara Arab basane Jawa kang sinebut Arab pegon. Andharan ngenani naskah KK kanthi gamblang bakal dijlentrehake perangan-perangan kang gegayutan karo deskripsi naskah siji mbaka siji. Perangan-perangan kasebut kaya kang kaandharake ana ing ngisor iki. 4.1.1 Irah-Irahan naskah Irah-irahan minangka babagan kang paling wigati, amarga saka irah-irahan kita bisa mangerteni kepriye gegambaran isi naskah kanthi cara umum. naskah kang bakal ditliti iki saka pihak Museum diwenehi irah- nglakoni panliten tumrap naskah kasebut panliti bisa njupuk dudutan yen naskah kasebut irah-irahane yaiku ‡Kabar Kiyamat· -HQHQJ ‡Kabar Kiyamat· GLSLOLK jalaran trep karo isi kang kinandhut sajrone naskah. Andharan kasebut bisa kawawas saka pethikan ing ngisor iki. C. ANDHARAN Ing kene bakal kaandharake kayata deskripsi naskah, suntingan teks, piwulang agama sajrone naskah Kabar Kiyamat. Naskah KK iki saklebatan ngandharake babagan kang nduweni gagayutan karo patine manungsa yaiku kabar akhirat mligine ing babagan kiyamat, kepriye manungsa mati selaras karo amal ibadhahe ing donya uga njlentrehake kauripane manungsa sawise mati, anane ngalam sawise manungsa mati yaiku ngalam kubur, surga lan neraka. Sekabehane mau bakal dijlentrehake ana ing naskah Kabar Kiyamat. 18. Sampun tutuk kang tulis carita Kabar Kiyamat lan kabar neraka reku kalawan kabar suwarga tutuking dena salasa LQJED¶GDG]XKXUpuniku ing wulan rejeb puniku// (P18.18) Pethikan ing ndhuwur nuduhake yen naskah iki Naskah Kabar Kiyamat, ing pethikan kasebut wis kaandharake kanthi cetha yen irah-irahan naskah iki kang pener yaiku ngenani Kabar Kiyamat. Kajaba ngenani Kabar Kiyamat ing naskah iki uga ngandharake ngenani ngalam akhirat yaiku kabar surwarga lan neraka. 4.1.2 Papan kang Nyimpen Naskah 4.1 Deskripsi Naskah Kabar Kiyamat Deskripsi naskah ing sajrone panliten filologi iku wajib kaleksanan, jalaran minangka studi wiwitan tumrap naskah kang bakal ditliti. Kanthi nindakake deskripsi naskah bisa mangerteni kepriye kahanan naskah kanthi cetha lan apa anane. Naskah kang bakal dionceki ana ing kene yaiku naskah kang kasimpen ing Museum Naskah KK nganti saiki isih kasimpen ing bagiyan Museum Mpu Tantular, mligine pernaskahan. Museum kasebut dumunung ing jalan Buduran, Kecamatan Buduran, Kabupaten Sidoarjo. Pihake Museum antuk naskah kasebut saka pawongan ing tlatah Surabaya. Panjenengane kang asma Bapak ing 3
PIWULANG AGAMA SAJRONE NASKAH KABAR KIYAMAT (Tintingan Filologi) Yohanes Puguh Sasmito minangka wong kang nduweni naskah. 4.1.3 Nomer Naskah dluwang. Wujude dluwang kaya dluwang biyasane nanging dluwang kang dianggo nulis naskah iki wis katon rusak lan wernane wis nguning. Naskah KK minangka salah sawijine naskah kang dikoleksi dening pihak Museum Mpu Tantular, ing bagiyan pernaskahan. Ing sajrone katalog Museum Mpu Tantular, naskah KK iki diandharake kanthi nomer acara: Invent: uga 020.04/sby/108.02/2002. berita 07.290 M, kanthi 4.1.4 Panganggit lan Wektu Panganggitan jeneng panganggite nanging kapan naskah iki dianggit katulis ana ing manggalane nanging tulisan ing manggala ora katon cetha. Ing manggala wektu panganggite naskah KK katulis kaya ing pethikan ngisor iki. Ana ing naskah KK iki ora ana Anangna cerita mati wulan jumadil akhir ari ahad pon tanggal sawelas taun abi. Ping ingkang anduweni surga palanggaran iki.(ana ing manggala) lan iki kiyahi Pethikan ing ndhuwur ngandharake ngenani kapan naskah KK lan ngenani iki awit dianggit saperangan isi naskah KK. Kajaba iku ngenani wektu pungkasane panulisan crita cetha katulis ing isine, yen naskah KK rampung ditulis kaya kang kawawas ing pethikan ngisor iki. 4.1.6 Ukurane Naskah Ngennai ukurane naskah Kabar Kematiyan bisa kawawas ing andharan ngisor iki. Ukurane : Cacahen kaca 148 Dawa Amba Kandel Cacahing lempir : 78 lembar : 21,5 cm : 16 cm : 2 cm 4.1.7 Kahanane anskah Kahanane naskah KK iki lumayan rusak, kertase nguning, ana saperangan kang bolong-bolong jalaran dipangan ngengat, ing pinggir-pinggire kertas ana kang wis suwek ora rata maneh amarga umure naskah kang wus suwe. Kertas kang digunakake yaiku kertas dluwang, tinta kang digawe nulis warna ireng, sampule warna coklat tuwek tur reged amarga saking lawase, kanggo pangikete nggunakake bolah warna putih nanging ana ing naskah iki werna bolah samar-samar dadi kuning rada coklat. 4.1.8 Wujude Naskah Wujude arupa tembang. Tembang macapat kang tembang ana Asmarandana, Sinom, Durma, Dhandhang gula, Pangkur. ing naskah KK ana 5 yaiku ana 18. Sampun tutuk kang tulis carita Kabar Kiyamat lan kabar neraka reku kalawan kabar suwarga tutuking dena salasa LQJED¶GDG]XKXUSXQLNX ing wulan rejeb puniku// 4.1.9.Tulisane Naskah Naskah KK ditulis kanthi aksara Arab Pegon. Naskah KK ditulis kanthi nggunakake tinta warna ireng. 19. Ing tanggal kaping kalih niki ing tahun edal ta sira ing tahun belanda namini sewu walang atos sira kalawan sangang puluh lan papat ing hijeroh iku sewu telu ratus sawelas// (P18. 18-19). 4.1.10 Basane Naskah Naskah KK kang ditliti iki nggunakake basa Jawa nanging sajrone naskah ana tetembungan Arab, Jawa, Kawi lan Melayu. 4.1.11 Isine Naskah Kawawas saka pethikan ing ndhuwur wis cetha banget yen wektu panganggite naskah KK. Naskah KK NDDQJJLW LQJ ED¶GD VDZLVH G]XKXU LQJ ZXODQ UHMHE ing tanggal 2 ing taun 3, taun 1894 M utawa 1311 H. Saka pethikan kasebut bisa dideleng yen umure naskah wis tuwa. Naskah KK iki isine ngenani piwulang agama, mligine agama islam. Piwulang agama Islam kang diandharake gegayutan karo sipate naskah kang tuwuh ing dhaerah pesisiran, saengga naskah KK iki kapraban iki agama diandharake tembang. Piwulang-piwulang agama kang ana ing sajrone naskah KK iki kayata ngenani anane kiyamat, kabar anane kematiyan, anane dina akhir, anane surwarga lan neraka. Islam. Andharan lumantar ing sajrone naskah teks kanthi wujud 4.1.5 Bahane Naskah Bahan naskah mujudake wadhah kang kanggo panganggitane naskah. Bahan kang dugunakake kanggo panganggitane naskah KK ing panliten iki yaiku kertas 4.2 Suntingan Teks Purnomo (2007:40) ngandharake yen prinsip suntingan teks utawa diarani kritik teks digunakake 4
PIWULANG AGAMA SAJRONE NASKAH KABAR KIYAMAT (Tintingan Filologi) NDQJJR QJUHVLNL WHNV¶ VDND NDOXSXWDQ-kaluputan kang tuwuh sajroning naskah. Perangan kang nlisip saka paugeran iku nduweni sipat mekanik (tuwuhe karana ora diseja) ing salah sijine golongan, pangrembakan ora bisa dipertanggungjawabake. Laras karo andharan kasebut, panliten iki bakal nggunakake sawijine naskah kang bakal disunting. Naskah kang bakal disunting yaiku naskah KK kanthi nomer 07.290 M. 1. Ingsun (amimite)1 ya amuji/ (anebut)2 wastaning ing (dunya)3 kabeh/ esih sukma/ kang murah <tembih>4 langkung maha yalaba ngaganjar kawelasan/ angapura ingkang dosa// ing akhirat/ 2. Wonten carita winarih/ carita sinungan tembang/ saking usul salam reku/ (1) atembang asmarandana/ den sami <ngaweruhana>5/ saking amaca saking <angerunguh>6/ dening satere tuna liwat // 4.2.1 Lelandhesane Suntingan Teks teks ngandharake perangan dhasar pranata kang digunakake ing suntingan teks naskah KK. Pranata iku mau mujudake sawenehing tandha kang bisa ndadekake para pamaca bisa gampang mangerteni suntingan teks kang ana ing kene. Sajrone asiling suntingsn teks digunakake sawernaning tandha. Wujude tandha-tandha kang digunakake ing suntingan teks kaya ing ngisor iki: a. Angka 1, 2, 3, ... digunakake kanggo urutane pada, utawa watesane ukara mbaka ukara ing sajrone naskah. Ana ing naskah iki digunakake tembung pada amarga naskah iki wujude arupa tembang. b. Angka 1, 2, 3, ... ditulis ing sisih tengen ndhuwur tumrap tembung-tembung kang kudu diedhit ing perangan aparat kritik. Lelandhesane suntingan c. Angka (1), (2), (3), ... ditulis ing naskah kanggo 3. Anging panedha ning dasih/ ing sakehe amilarsa/ murah kang amaca reku/ sampun kirang pangapura/ tan antuk wong utama/ anging paksa milya ngapus/ anembangan ing carita// 4. Den wiwiti kang ginawi/ carita kabar rusaking sapta buwana/ (ping)7 kalih kabar iku/ kabar neraka puniki/ kaping tiga kabar suwarga// 5. Kabar saking sang duta/ awarta ing umatira/ iya umat ingsun reku/ sakehe padha sira amaca/ tatkala ning dunya/ atakon laku/ ingkang wajib lawan sunat// 6. Pan saka ?thali? dumadi/ kabeh padha asipat pejah/ pan tan wong mati reku/ yuk ya sami ngaweruhana/ kang wajib lah kang sunat pan tan sampurna/ (2) kang laku/ yen tan weruha kang mangkana// negeri kaca ing naskah. d. Tandha /.../ digunakake kanggo nandhani watesane gatra siji lan sijine. e. Tandha ...// digunakake kanggo mungkasi pada saben pupuh. Teks KK ing kene awujud tembang, teks uga kerep panulisane awit saka nggunakake tandha ...// kanggo mungkasi ukara utawa pada. iku f. Tandha ?...? digunakake kanggo tembung kang ora dimangerteni makna tegese, amarga ora ditemokake ing kamus. g. Tandha (...) digunakake kanggo tembung-tembung kang kurang trep karo tembung kang samesthine mula perlu diedhit. 7. Yuk ya sami weruha niki/ tatkalane putus nyawa/ malikat narpata reku/ angalap ing nyawa rika/ winiwitan sukunya/ tinarik manjuk siriku/ nyawane sakehe Islam// 8. Lamun nyawane wong kafir/ den wiwiti saking sirah/ tinarik mingsur ta reku/ karana mangkana ika/ darapun lisan ika/ aja kawasa punika/ angucap kalimat (tanadat)8// 9. Bidalan nyawane mukmin/ darapun akih-akiha/ tukirikan reku/ tan kawasa panebuti mukmin <lawa>9 cacalathun/ sesek kebek dening nyawa// ing dhadha/ ing kalimat (perapta)10 h. Tembung <...> digunakake kanggo tembung kang dikurangi amarga kakehan. i. Tandha [...] digunakake kanggo tembung kang kurang cetha utawa ora bisa diwaca amarga rusak, ing panulisane suntingan teks digandheng karo tembung sabanjure (dadi dikosongne ora diganti karo tembung liya). 4.2.2 Asile Suntingan Teks Andharan ngenani asiling suntingan teks bisa 10. Sampun kapundhut (3) nyawa niki/ binakta maring awiyat/ maring langit sapta reku/ wus teka ing langit ika/ malikat jaluk lawang/ maring kang atunggu pintu/ (sigera)11 mangki (tinakunan)12// 11. Nyawa punapa puniki/ sumahur kang tinakunan/ nyawane wong Islam reku/ ingkang sun bakta punika/ isun wili [...]13/ lamun abakti puniku/ ing ramane kabeh ika// kawawas ana ing ngisor iki. Pupuh 1 Asmarandana Bismillahirrohmanirrohim// 12. Lamun ora angabakti/ ika/ awangsula sira mangko/ awaliya maring dunya/ ing ramane kabeh 5
PIWULANG AGAMA SAJRONE NASKAH KABAR KIYAMAT (Tintingan Filologi) lamun sira abakti ya sira ?nastarin? (4) manjing siriku/ perapting langit pindho ika// 13. Amalampah lawang niki/ sigra mangke tinakunan dening malikat ta reku/ kang atunggu lawang ika/ langit kapindho ika/ yen tetep puwasa ipun/ zakat fitrah ika// 14. Akabeh winengehan ?kuri?/ lamun ora tetep ika/ kinun wangsula ta reku/ maring langit kang tumiba/ yen malih tetep ika/ lewat ing langit kapindho/ lestari ing lampah sira// 4.2.3 Aparat Kritik tujuwane kanggo mangerteni wujude penyimpangan sajroning teks KK. Sajroning aparat kritik iki, digunakake tandha (N) lan tandha (S). : Tembung kang ana ing sajrone teks. N S : Asiling suntingan teks saka tembung kang diweruhi tandha N mau. Aparat kritik Pupuh 1 Asmarandana 1) N 2) N 3) N 4) N 5) N 6) N 7) N 8) N 9) N 10) N 11) N 12) N 13) N S : amimite S : anebut S : dunya : tembih S : ngaweruhana S S : angerunguh S : ping S : tanadat S : lawa S : perapta S : sigera S tinakunan S : amiwiti : anyebut : donya : tembe : ngaweruhana : angrungu : ping : syahadat : lawan : perapta : sigera : tinakonan : [...] 2) 3DQXOLVDQH WHPEXQJ DQHEXW¶ LQJ teks iku kurang saka tembung sebut oleh ater-ater a- dadi anyebut. Tegese yaiku ngarani, ngundang sesebutane utawa nalikane ngucapake Asmane sembahyang, nyuwun pangapura, lsp. gusti Allah 3) karo ejaan kang baku, nanging sejatine nduweni teges kang padha yaiku katrangan ngenani ngalam. 4) 7HPEXQJ WHPELK¶ GLRZDKL GDGL WHPEH¶ DPDUJD tembung tembih ora nduweni teges kang cetha yen tembung tembe nduweni teges sok mben, ing dina sawise dina iki. 5) 3DQXOLVDQH WHPEXQJ QJDZHUXKDQD¶ GLDQJJHS WUHS amarga tembung ngaweruhana iku menawa kanggo njangkepi guru wilangan ing tembang kasebut. Tembung ngaweruhana kang nduweni teges wruh, ngerti, mangerteni, ngertenana. 6) Panulisane tHPEXQJ DQJHUXQJXK¶ GLDQJJHS NXUDQJ WUHS DPDUJD VDND WHPEXQJ OLQJJD NUXQJX¶ 0XOD WHPEXQJ DQJHUXQJXK¶ GLRZDKL GDGL VDND LNX WHJHV WHPEXQJ LVD DQJUXQJX¶ NDQJ QGXZHQL ngrungokake apa bae gunemane sekabehane pawongan. 7) 7HPEXQJ SLQJ¶ LQJ WHNV VDODUDV NDUR Xkara lan VDEDQMXUH WHPEXQJ SLQJ¶ QGXZHQL WHJHV WDQGKD silang biyasane dianggo nandhani yen bageyan kuwi salah utawa kliru nanging ana ing kene ora kuwi WHJHVH 7HPEXQJ SLQJ¶ DQD LQJ NHQH PHQDZD kanggo ngepasake guru wilangan ing tembang. Tembung ping nduweni teges etungan ping, tikel, ambal utawa menehi nomer urutan (ambalan). 7HPEXQJ OXZLK VDODUDV NDUR XNDUD sabanjure yaiku nerangake urutan utawa etungan. NDSLQJ¶ : [...] 4.2.4 Cathetan uga mujudake pertanggungjawaban kang diwenehake marang pamaca tumrap asiling suntingan teks kang angel dimangerteni. 1) 7HPEXQJ DPLPLWH¶ LQJ WHNV RUD QGXZHQL PDNQD panulisan tembung iku ora trep yen digandheng karo ukara ya amuji anebut wasta ning sukma. Tembung DPLPLWL¶ NXGXQH GLWXOLV NDQWKL DPLZLWL¶ NDQJ nduweni teges wiwit nindakake. Tembung amiwiti luwih salaras karo ukara sabanjure amarga ukara kasebut mujudake ukara kang dadi wiwitan anggone miwiti sawijine pakaryan. Ing kamus Pepak Basa Jawa uga dijlentrehake tembung mimiti iku ora ana tegese, nanging yen tembung miwiti iku nduweni teges wiwit nindakake. Ana ing tembung iki tembung wiwit oleh ater-ater a- lan panambang -i dadi amiwiti. Cathetan komentar 8) 3DQXOLVDQH WUHS WDQDGDW¶ LQJ EDVD DUDE RUD QGXZHQL WHJHV \HQ WHPEXQJ V\DKDGDW¶ LQJ EDVD DUDE QGXZHQL WHJHV nyekseni. Syahadat uga kalebu salah sawijine rukun Islam. Mula saka iku tembung syahadat luwih trep miturut kabakuan panulisane uga luwih slaras karo ukara sabanjure. WHPEXQJ WDQDGDW¶ LNX NXUDQJ 9) Miturut konteks XNDUD LQJ WHNV WHPEXQJ ODZD¶ RUD WUHS PXOD VDND LNX GLRZDKL GDGL ODZDQ¶ NDQJ nduweni teges mungsuh utawa tandhing. Tembung lawan luwih nduweni gegayutan karo ukara sabanjure. 10) 3DQXOLVDQH WHPEXQJ SHUDSWD¶ LQJ NHQH PHQDZD kanggo jangkepi guru wilangan ing tembang. Mula tembung perapta dianggep wis trep. Tembung perapta nduweni tegese yaiku teka utawa tutug. 11) 3DQXOLVDQH WHPEXQJ VLJHUD¶ LQJ NHQH PHQDZD kanggo jangkepi guru wilangan ing tembang. Mula 6
PIWULANG AGAMA SAJRONE NASKAH KABAR KIYAMAT (Tintingan Filologi) tembung sigera dianggep wis trep. Tegese tembung VLJHUD¶\DLNXHQJJDOXWDZDEDQMXU WHPEXQJ 12) 3DQXOLVDQH WUHS tembung kasebut oleh sisipan -in-lan amarga panambang -an. Tembung linggane yaiku takon kang nduweni teges miterang njaluk wangsulan utawa dijaluki keterangan, wangsulan. Mula saka 13) Tanda [...] ing kene digunakake kanggo tembung kang kurang cetha utawa ora bisa diwaca amarga rusak, ing panulisane suntingan teks digandheng karo tembung sabanjure (dadi dikosongne ora diganti karo tembung liya). WLQDNXQDQ¶ NXUDQJ pan tan wong mati reku yuk ya sami ngawruhana kang wajib lan kang sunat pan tan sampurna kang laku yen tan weruha kang mangkana 7. yuk ya sami weruha niki tatkalane putus nyawa malikat narpata reku angalap ing nyawa rika winiwitan sukunya tinarik manjuk siriku nyawane sakihe Islam// (P1.6-7). 4.3 Piwulang Agama sajrone Naskah Kabar Kiyamat Naskah minangka salah sawijine reriptan kang nduweni nilai-nilai akeh banget, mligine nilai kabecikan kang kinandhut. Sawijine reriptan bisa diarani apik yen reriptan mau bisa menehi pituduh lan paedah tumrap pamaca. Pituduh iku mau wujude bisa arupa piwulang- piwulang kang bisa didadekake lelandhesaning urip. ing ndhuwur wis cetha kaandharake yen ta sekabehane wong iku sawijine dina bakal mati. Kita minangka manungsa kang urip ing donya iki kudune mangerteni endi babagan kang wajib lan endi babagan kang sunat. Kajaba iku, kita kudu ngaweruhi yen ta ana utusane Gusti Allah kang bakal njabut nyawane manungsa lan uga kepriye carane njabut. Malikat minangka utusane Gusti kang njabut nyawane manungsa mligine umat Islam. Kawawas saka pethikan naskah KK Saka irah-irahan Naskah Kabar Kiyamat bae wis bisa kawawas yen naskah iki nduweni piwulang kang luwih mligi yaiku piwulang ing babagan agama. Piwulang agama kasebut yaiku ing babagan pati mligine ngenani kiyamat. Piwulang agama kang ana ing naskah iki bisa didadekake pedhoman kanggo sekabehane manungsa mligine umat muslim utawa umat kang agamane Islam. Kajaba iku anane naskah KK bisa kita dadekake sarana kanggo kita ngangsu kawruh ngenani apa kang kudu kita tindakake lan apa kang kudu kita tinggalake. 4.3.1 Anane Mati Miturut Sudaryanto,dkk (2001:567) mati bisa ditegesi ilang nyawane, ora urip, ora nduweni rasa tanpa pangrasa, lsp. Ana panguripan mesthi bae ana mati, kita wis bisa mangerteni yen ing ngalam ndonya iki, Gusti kang Maha Agung nyiptakake sekabehane mahkluk kang nduweni nyawa. Salah sijine makhluk kang nduweni nyawa yaiku manungsa. Manungsa minangka mahkluk kang nduweni drajat luwih dhuwur tinimbang makhluk liyane, amarga manungsa diwenehi akal lan pikiran kanggo nindakake uripe. Saka akal pikiran mau manungsa bisa mbedakake endi babagan kabecikan lan endi babagan kadurjanan. Mula wis samesthine manungsa bisa mangerteni apa bae kang ndadekake dheweke pikoleh ganjaran apik lan apa bae kang bakal ndadekake manungsa oleh ganjaran ala. Malaikat njabut nyawane manungsa iku werna- werna carane ana kang winiwitan saking sikil banjur saya mendhuwur saya teka dhadha. Anggone njabut nyawane umat Islam uga beda-beda gumantung karo ngamal kang diantuk saka sekabehane tumindake ing ndonya. 1) Manungsa Mati Laras karo Ngamal Ibadhahe ing Ndonya Masyarakat Jawa nduweni unen-unen yaiku sapa nandur bakal panen. Unen-unen kasebut bisa dicakake ana ing panguripane manungsa ing ngalam ndonya iki. Sapa manungsa ing saben dinane nglakoni tumindak kang becik ing dina tembe bakal nrima utawa ngundhuh ganjaran kabecikan salaras karo tumindake lan ngamale. Semana uga sawalike manungsa kang nglakoni tumindak durjana uga bakal antuk ganjaran salaras karo apa kang dilakoni. Ing naskah KK menehi kawruh kang akeh banget tumrap manungsa mligine ing babagan agama yaiku agama Islam. Agama Islam menehi pituduh marang manungsa, yen manungsa iku minangka mukmin supaya nindakake kabecikan ing urip sabendiane. Ngamalake babagan-babagan kang bisa ndadekake urip anyem lan tentrem kang wis dadi aturane agama Islam, kajaba iku uga ngadohi sekabehane tumindak kang ora diolehi utawa kang wis dadi larangane agama Islam. Andharan kasebut bisa kabutekake ing pethikan ngisor iki. Andharan ngenani matine manungsa kasebut bisa kawawas saka pethikan naskah KK ing ngisor iki. 6. Pan saka ?thali? dumadi kabeh padha asipat pejah 1. Yuk ya sami weruha niki tatkalane putus nyawa malikat narpata reku angalap ing nyawa rika 7
PIWULANG AGAMA SAJRONE NASKAH KABAR KIYAMAT (Tintingan Filologi) winiwitan sukunya tinarik manjuk siriku nyawane sakihe Islam// 2. Lamun nyawane wong kafir den wiwiti saking sirah tinarik mingsur ta reku karana mangkana ika darapun lisan ika aja kawasa punika angucap kalimat syahadat// (P.1.4-5) Kawawas saka pethikan Pethikan ing nduwur njlentrehake yen matine pawongan kang nindakake tumindak kabecikan wektu ing ngalam ndonya iku bakal kapenak. Nyawane umat Islam kang nglakoni kabecikan yaiku tumindak ngabekti marang ibu lan ramane. Nyawa kang wis kajupuk dening malikat bakal digawa menyang langit. Banjur satekane ing langit, nyawa iku bakal njaluk lawange suwarga marang malikat kang atunggu suwarga. Saka andharan kasebut bisa kadudut yen manungsa kang ngaku dadi umat muslim utawa ngaku agamane Islam wis samesthine nglakoni tumindak kang sarwa ngemu kabecikan. ing ndhuwur yen manungsa mati iku slaras karo ngamal ibadhahe ing ndonya. Wong kang Islam gelem nindakake sekabehane aturan agama Islam wektu mati bakal kawiwitan saka sikile tinarik munjuk ing dhadha. Nanging yen wong kafir yaiku wong kang ora manud karo prentahe agamane wektu matine tinarik saka sirah mudun mengisor. Ana ing agama Islam wis diandharake yen sekabehane manungsa bakalae mati. Gusti Allah maparake yen manungsa kang urip ana ing ndonya nduweni drajat kang padha. Antarane manungsa siji lan sijine ora ana bedane, kang mbedakake manungsa siji lan sijine amung ngamal ibadhah kang ing urip bebrayan. Semana uga anggone dilakoni manungsa mati uga bisa salaras karo tumindake ing ngalam ndonya. Ing ngisor iki bakal kaandharake ngenani kepriye carane manungsa mati miturut tumindake ing ndonya uga ngenani kapitayane manungsa minangka umat Islam. b. Matine Wong kang Nglakoni Tumindak Durjana Manungsa urip ning ndonya diibaratake kaya werna ireng kasaemperake ireng kadurjanan yen werna putih kasaemperake kabecikan. Ana kang numindakake kabejikan uga ana kang nindakake durjana. Wis dadi kodrate yen manungsa ora nglakoni kabecikan kabeh amarga iku wis dadi pancobane saka Gusti ingkang Akarya Jagad. Wujud durjana kang dilakokake dening manungsa iku sejatine amung wujud pancobaning kanggo manungsa supaya bisa dadi manungsa kang luwih becik maneh. Sekabehane pancoba iku mesthi ana walesane yaiku arupa ganjaran ing ngalam akherat. Saya gedhe pancobaning kang diwenehake marang umat muslim, mula saya gedhe uga ganjaran kang bakal diantuk dening umat kasebut. lan putih. Werna a. Matine Wong kang Nglakoni Tumindak Becik Tindak tanduk minangka salah sawijine wujud kang nyata kanggo ngukur kaya ngapa tumindake sawijine wong ing urip bebrayan. Ana unen-unen kaya mangkene ngundhuh wohing pakarti. Tegese unen-unen kasebut sapa wong kang nandhur utawa nindakake pakaryan kang becik mesthi bae sawijine dina mangko bakal oleh walesan kang apik, semana uga sawalike. Babagan kasebut bisa kawawas ing pethikan ing ngisor iki. 9. Sampun kapundhut nyawa niki binakta maring awiyat maring langit sapta reku wus teka ing langit ika malikat jaluk lawang maring kang atunggu pintu sgera mangki tinakonan// 10. Nyawa punapa puniki sumahur kang tinakonan nyawane wong Islam reku ingkang sun bakta punika ingsun lamun abakti puniku ing ramane kabeh ika// (P1.9-10). Wong kang nglakoni tumindak durjana iku disaemperake karo setan, setan mujudake makhluk ciptaane Gusti Allah padha kaya manungsa nanging tinimbang setan. luwih dhuwur drajate manungsa Andharan kaya mangkene uga ana ing sajrone Naskah KK, bisa kabutekakae saka pethikan naskah KK ing ngisor iki. 11. Lamun ora angabakti ing ramane kabeh ika awangsula sira mangko awaliya maring donya lamun sira abakti ya sira ?nastarin? manjing siriku prapting langit pindho ika// (P1.11). Saka pethikan ing ndhuwur bisa kawawas saben- saben pawongan yen ora ngabekti maramg ibu lan ramane saupama wis mati bakal ora bisa munggah ing langit sabanjure. Semana uga sawalike sapa pawongan kang gelem ngabekti marang ibu lan ramane maka pawongan kasebut bakal bisa cepet-cepet teka ing langit sabanjure. Andharan kaya mangkene wis kabutekake saka pethikan naskah KK kang ana ing ndhuwur. Mula saka iku kita kudu nindakake kabecikan tinimbang nindakake kadurjanan. 8
PIWULANG AGAMA SAJRONE NASKAH KABAR KIYAMAT (Tintingan Filologi) c. Matine Wong Mukmin d. Matine wong Musryik utawa kafir Mukmin yaiku wong kang nganut agama Islam. Umat mukmin yaiku umat kang diwenehi welas asih dening Gusti Allah amarga umat mukmin iku pawongan kang wis ngakoni Islam iku agamane, anggone mlebu agama Islam ora mung mlebu bae, nanging kudu mangerteni lan nrima hukum-hukum Islam. Saben-saben wong kang wis ngaku mukmin kudu mukmin ing sekabehane, ora mung abang-abang lambe yaiku ngaku- ngaku dadi mukmin. Andharan ngenani umat mukmin bisa kawawas ana ing pethikan ngisor iki. 6. Pan saka ?thali? dumadi kabeh padha asipat pejah pan tan wong mati reku yuk ya sami ngawruhana kang wajib lan kang sunat pan tan sampurna kang laku/ yen tan weruha kang mangkana// Kafir yaiku wong kang nglakoni tumindak ala, ora manut karo aturan agama. Asal mulane wong bisa kafir biyasane amarga pawongan kasebut ora nduweni rasa syukur dhumateng Allah. Ora bisa nyukuri nikmate Allah kang wus diparingake marang dheweke. Dadi umat Islam anggone nyukuri nikmate Gusti Allah ora mung klawan ngucapake nanging kudune anggone nyukuri kanthi ikhlas nggunakake nikmate kang wis diwenehake marang sekabehane umat. Nikmat kang diwenehake bisa digunakake kanggo ngibadah marang Gusti Allah SWT. Kurange rasa syukur ndadekake manungsa lali karo lali karo prentah-prentahe kang kudu gustine uga ditindakake. Senengane nindakake babagan kang wis dilarang karo agama. Ing dina tembe matine wong kang kafir ora bakal kapenak. Andharan iki bisa disengkuyung karo pethikan saka naskah KK ing ngisor iki. 7. yuk ya sami weruha niki tatkalane putus nyawa malikat narpata reku angalap ing nyawa rika winiwitan sukunya tinarik manjuk siriku nyawane sakihe Islam// 6. Lamun nyawane wong kafir den wiwiti saking sirah tinarik mingsur ta reku karana mangkana ika darapun lisan ika aja kawasa punika angucap kalimat syahadat// (P1.7). 8. Lamun nyawane wong kafir den wiwiti saking sirah tinarik mingsur ta reku karana mangkana ika darapun lisan ika aja kawasa punika angucap kalimat syahadat// 9. Bidalan nyawane mukmin darapun akih-akiha panebuti mukmin reku ing kalimat tukirikan lawan prapta ing dhadha tan kawasa ?cacalathun? sesek kebek dening nyawa// (P1.6-9). Kawawas saka pethikan ing ndhuwur nalika wong kafir iku nemoni patine, malaikat anggone njabut nyawane winiwitan saka sirah tinarik mangisor. Klawan cara kaya mangkana mau nyebapake wong kasebut ora bisa lan ora kuwasa ngucapake ukara syahadat. Barang sapa kag bisa ngucapake ukara syahadat wekti nyawane kajupuk dening mlaikat maka Gusti Allah janjeni suwarga. kajaba andharan ing ndhuwur, ing ngisor iki uga njlentrehake ngenani wong kang kafir ora bakal kapenak ing kubure. 4.3.2 Alam Kubur Kawawas saka pethikan ing ndhuwur yen umat kang ngaku dadi umat mukmin kudu mangerteni babagan kang wajib klawan sunat. Setuhune sekabehane umat kang nduwe nyawa bakale mati semana uga umat mukmin bakal mati. Ing ndhuwur dijlentrehake yen matine wong mukmin lan wong kafir iku beda. Nalika arep kajabut nyawane wong kafir ora bisa ngucapake ukara syahadat nanging sawalike yen umat mukmin sadurunge kajbut nyawane kanthi gampang anggone ngucapake ukara syahadat. Ukara syahadat yaiku ukara kang digunakake kanggo nyekseni umat Islam wektu mlebu agama Islam. Ngucapake syahadat kalebu salah sawijine rukun Islam. Hukume ngucapake syahadat tumrap agama Islam iku wajib. Ngalam kubur yaiku ngalam sawise ngalam ndonya, ing kubur manungsa ngenteni dina ing ngendi manungsa bakal ditimbang amal ibadhahe sasuwene ana ing ndonya. Sasuwene ngenteni masa ing ngendi manungsa bakal dihisab, ing njero kubur bakal nrima siksa saka malaikat kang atunggu kubur. Ora sekabehane manungsa pikantuk siksa, sekabehane siksa ing kubur gumatung karo tumindake manungsa nalika dheweke isih urip ana ing ndonya. Ngenani babagan ngalam kubur uga dijlentrehake ana ing naskah KK. Kabutekake kanthi pethikan ing ngisor iki. 3. Suwara nira banget tan pinda gelap anuwal maring mayit mengke suwalya 9
PIWULANG AGAMA SAJRONE NASKAH KABAR KIYAMAT (Tintingan Filologi) he anak Adam sira sun takonana siriki lah ta jawaba soal ingsun den agami// trus nganti bakal katindakake ditimbange amal ibadhahe manungsa 4.3.3 Dina Akhir utawa Kiyamat tumekaning dina 4. He anak Adam sapa pangeranira muwane niriki sapa sanakira lawan panutan nira lawan kiblatira endi lah agama ya lan panggawi niriki// 5. Wong kang olih babendu nira yang sukma tan kawasa anahuri liwat wedi nira arep malayu nira angalek kabanting-banting nulih ginada lulu ajur siriki// 6. Kinumpulaken dening semut garaman nulih akumpul malih suwus mangkana nulih ginada sira salamine mangka niki kubur angepit anangis anjerit-jerit// 7. Wong kang olih sihi yang mangke kawasa anjawab sapa niki kubur wongiku ginada ing malikat angiwa nengen siriki jimbar kubur ya apadhang kubur niki// Dina akhir utawa kiyamat mujudake salah sawijine rukun iman. Iman marang dian akhir utawa kiyamat minangka rukun iman kaping lima. Percaya anane kiyamat iku wujud saka wong kang ngugemi agama Islam kanthi temenan. Umat Islam nduweni kapitayan yen alam kalebu donya lan saisine bakal ngalami kahancuran. Kita mangerteni yen ing dina kiyamat sekabehane benda ing langit lan bumi ora ana wujude. Gunung-gunung bledhos, sekabehane manungsa lan makhluk kang urip padha mati. Kahan kaya az-zazalah ayau 1-2, artine yaiku yen bumi digoncangake kanthi goncangan kang dahsyat, lan bumi wis ngetokake isine. Andharan kang ana ing ndhuwur, ing ngisor iki bakal kaandharake pethiakn kang bakal nyengkuyung ngenani dina akhir utawa kiyamat. 1. Yen wonten dosa kawula dipun ninggal hukum tumuli tan weta amba puniku ing kira-kira tuwan ya ta sagihe mukmin hibat puniku prihatining nala ing arih kiyamat niki// 2. Perasamya mara sing nala 8. Patang puluh asta jimbar kubur ya malikat rupa pekik angrangkul wong ngiku duh nira sanaking wong tunggal agama kang suyeng aja pisahan ingsun lawan siriki// (P4. 3-8) ya ta ana suwara wuru manggih sira kawula ningsun aja prihatin sira aja maras lakin ngukumana ingsun sagihe mukmin duraka ya ta sakathah ing mukmin// Saka pethikan ing ndhuwur bisa kawawas, yen ing njero kubur iku bakal kasiksa dening malikat atunggu kubur. Kahanan ing njero kubur kang peteng dhedhet ora ana lampu kajaba mung krungu swara malikat kang kaya gludhuk uga swarane gadhane malikat. Kang kapisan diatokake dening malikat yaiku ngenani agamane sekabehane anak Adam. Banjur malaikat bakal anakoni ngenani penggaweane ana ing ndonya, apa bae kang ditindakake ana ing ndonya. Kahanan kang kaya mangkana gawe awedi sekabehane umate nabi Adam. Ing njero kubur awake manungsa digepuk nggawe gadhane malaikat banjur awak kasebut ajur, saya suwe utuh maneh lan kagepuk maneh. Kahahan kaya mangkana 3. Ilang prihatining nala dening angendika syih ing Yang Widi angersa tan kena iku ing siksaning pangeran wonten sabdane pandheta kang winuwus baginda Bubakar sira sing sapayun rekiki// 4. Luputa siksa kiyamat asholat nalika tengah wengi aja ana wong wigan iku yen ayun tan ilana ya ta Jibril asung jara niku ya ta ing wong mukmin sama daya kinon anungegana niki// 10
PIWULANG AGAMA SAJRONE NASKAH KABAR KIYAMAT (Tintingan Filologi) 5. Padha wara-wara api neraka mangki ingkang winarna arupa manu nik manjing jero pataka saking sanget panaya bumi tima salakiki abekat ranteya amburu manut iki// (P6.2-5). 8. Anu-norah punang ?lagyuwan? tumukuh asmu prihatin sampun tutuk anutura sinung tinanggapan malih nuli ginarung niki tinalikan gulanipun aruman amamekas den abecik sira kari ana malikat atakon maring sira// Saka pethikan ing ndhuwur bisa kawawas yen dina kiyamat bakal teka. Nganti tumekane dina kasebut umat mukmin kang durhaka kudu ngati-ngati amarga bakal kena siksa ing dina kiyamat. Yen kepengen ora pikantuk siksane kiyamat mula aja nganti lali sholat ing tengah wengi. Sholat wengi yen dilakoni kanthi ihklas lan khusyuk bisa ngadhohake umat saka sekabehane siksa. Ing ngisor iki uga ana dhawuhe Gudti Allah ngenani dina kiyamat. 9. Lunga malikat aruman kami ben karih prihatin kalih awak tanpa ruwang anging kacipta ing ani wawekasih sira inguni yen ana atakon iku kinon dening Yang Manun rupane amedeni noranana pangapuranipun pisan// (P3.6-9). 4.3.4 Anane Dina Kebangkitan (Urip Sawise amti) Sawise manungsa mati bakal ana dina ing ngendi sekabehane makhluk kang urip ing ndoya bakal dibangkitake saka alam kubure. Ing dina iki manungsa urip maneh kaya capar kang lagi tukul. Sekabehane manungsa bakal wuda lan mlaku bebarengan ing sawijine panggonan kang diarani ara-ara mahsyar. Ing kono sekabehane manungsa bakal nggantenan kanggo nemtokake manungsa kasebut bakal ana ing suwarga apa ning neraka. Kanggo nentokake yaiku kanthi cara ditimbange amal ibadhahe manungsa. Yen abot timbangan tangan tengen tegese wong kasebut bakal menyang suwarga amarga wektu ing ndonya wong kasebut taat marang agama lan nindakake tumindak- tumindak kang becik selaras karo syariat agama. Andharan ing ndhuwur bisa disengkuyung karo pethikan kang ana ing ngisor iki. 6. Ri sampunira mangkana wonten malih kang prapti aruman arane reku abagus rupane niki awangi ganda niki nakoni mayit niku huwa arni arum reku he anak Adam siriki tulisna ngamal sira duking donya// 7. Ngamal becik lawan ala nulise denira kabeh mayit puniku angucap norah duwin kolam mangsi papan pan norah duwe aruman mangke amuwun kapan minangka papan iduwe minangka mangsi janjine kawitan kolam sanira// Kawawas saka pethikan ing ndhuwur yen saben- saben tumndake manungsa wektu ing ndonya bakal ana ganjarane. Manungsa atuk titah kanggo nulis ngamal ibadhahe dhewe-dhewe. Ing ngalam kasebut manungsa ora bisa mblenjani amarga sekabehane perangan wawak manungsa bakal kandha apa wae kang dilakoni dening manungsa wektu ing ndonya banjur sekabehane anggota awake nulis dhewe-dhewe. Ngamal becik katulis ing tangan tengen ngamal kang ala katulis ing tangan kiwa. 4.3.5 Anane ngalam Sawise Manungsa Mati Miturut agama sawise manungsa mati bakal ana ngalam maneh yaiku ngalam akherat. Akhirat minangka istilah kang digunakake kanggo kahuripan ing ngalam baka yaiku alam sawise mati utawa sawise donya iki ora ana, alam kekekalan. Amarga ing akherat manungsa bakale urip salawase. Akherat iku kalebu ing salah sawijine rukun iman. Kaya kang kita mangerteni rukun iman iku ana nem yaiku pracaya anane Allah SWT, pracaya anane malaikat, pracaya anane kitab-kitan suci, pracaya anane nabi lan rosul, pracaya anane dina akhir utawa kiyamat. Allah SWT bakal netepake pawongan utawa manungsa ing akherat ana ing naraka (Jahannam) utawa surga (Jannah). Kapitayan ngenani anane akherat, kiyamat, surga lan neraka iki wis ana sajrone agama Islam. Dina ing ngendi manungsa bakal ngalami panimbangan ngenani amale kang di antuk ing donya. Manungsa bakal di ukum selaras karo tumindake ing donya lan amale kang di antuk. 1. Suwarga Kabar anane suwarga wis kawentar tumrap umat Islam. Manungsa kang nduweni agama mesthi bae nduweni kapitayan lan kayakinan yen sejati suwarga iku 11
PIWULANG AGAMA SAJRONE NASKAH KABAR KIYAMAT (Tintingan Filologi) pancen ana. Kanthi anane kapitayan lan kayakinan kaya mau ndadekake manungsa supaya luwih ngati-ngati anggone urip, kang dimaksud ngati-ngati yaiku kanthi njaga ing saben dinane. Amarga suwarga mujudake panggonan kang endah banget, apa bae ana ing suwarga. lisan, tumindake Suwarga mujudake omah kang kebak karo kanikmatan kang wis diwenehake dening Allah SWT. Allah menehi janji yen kaum mukmin kang taat marang allah bakal pikantuk surga. Ganjaran lan surga iku nduweni sesambungan kang erat banget, amarga ing dina akhir manungsa kang nglakoni kabecikan luwih akeh surga. tinimbang Andharan kasebut bakal disengkuyung karo pethikan ing ngisor iki. tumindak alane bakal pikantuk sarta lan rahmat ingsun ri sampun mangkana mangke winuwus khalifah malikat rindung reku ingutus sira Yang Widi// (P13.15-20) sarwa jangkep, tegese kanikmatan batin uga raga bisa dantuk dening umat kang gelem manut titahe Gusti Allah. Titah kasebut wujude gelem nindakake pakaryan kang diwajibake dening Gusti Allah uga ngadohi sekabehane pakaryan kang ora diolehi dening Gusti Allah. Pakaryan kang diwajibake kayata sekabehane manungsa kudu ngucapake angudubillah, umat kang gelem nduweni rasa taqwa marang Gustine ing dina tembe bakal antuk kapenak lan kanikmatan. Kanikmatan iku kanikmatan kang 15. Padha amaca angudubillahi dudu iku pangeran kang sejati ya ta ilang coba iku anata mali sira yen tutupan anbika lapun ing jagad yakti kalingan ya ta angucap siriki// 16. Ingsun pangeran kang mulya kang manusa para sama alingali maca angudubillah iku dudu ingsun pangeran tan mungkunu paningalingsun ing dangu tatkala ana ing donya malikat muksa tumuli// 17. Ya ta sira Sang Yang Sukma andadeyaken estu ning jati niki estu pangeran rekiku kang manusa puniku samadaya sami mangke sira andulun persamya sira angucap atut pangeran sejati// 18. Datan beda ing paningal aning donya akhir niki anging reki bedanipun paningal ing akhirat donya kayat paningal ing dunyiku kang manusa mojar sira aturaken awak niki// 2. Neraka Neraka mujudake salah sawijine ngalam sawise ndonya iki ora ana utawa sawise ngalam iki ora ana. Kita minangka umat muslim mesthi bae mangerteni yen kita urip ana ing ndonya iki mung sedela bae. Mula aja sampek kasiya-siyakake anggone urip ing ndonya kudu nggolek ganjaran kabecikan. Neraka uga panggonan kanggo wong kang nglakoni tumindak ala wektu ing donya. Nanging ora sekabehane wong kang nduweni niyatan kapengen antuk ganjaran kabecikan kadhang kala ana saperangan wong kang senengane nindakake durjana. Bisa kawawas saka pethikan ing ngisor iki. 15. Lan sanjata ing neraka dosanipun dukaning dunyiki saling tumbak wong puniku pa ya agama Islam ana wong sili ambuli wong puniku wusane duking donya angentet angeden inguni// 16. Ana wong nira marya lambinipun picus mangke wong iki dosaning duniku muluruk ing lakiya ana wongiku dosane duking donya anu-nulakaken den ora dening lakinya yen sumahur sara den ambethas niki narsariwi reki mimisu nusu// 19. Ya ta sira Sang Yang Sukma aningali maring kawula niki rena ing pamujinipun ing sagihe manusa padha angkaten sira hira puniku manjinge ing suwarga sagihe kakasi mahi// 20. Padha mukti ya ing suwarga kasukanam sakarsa nira niki yakya temen tah siriku 17. Ken lakiya ana dawa ilate wongiku mangki wongiku tinarik dening malikat dosa ning duking dunyiki// 18. Agawi ujar kang ala ing wong becik gawine wong puniki angadu puniku den aperi asusaha wonten malih tinabukan wong puniku dening kang malikat agadha malang besem rahi niki// 12
PIWULANG AGAMA SAJRONE NASKAH KABAR KIYAMAT (Tintingan Filologi) 19. Niriwing wong puniku dosa nipun duking punika ameruh wong puniku ing duweni lakiya alibaken uli lakinipun mali wonten wong siniksa sajroning neraka niki// (P7.15-19) dadi pangeran, kapindho panggonane syetan lan jin, ketelu neraka panggonane balane Raja Firngaun lan raja Namrud, kepapat panggonanae wong durhaka lan wong kang atinggal sembahyang, ping lima panggonane wong nanging isih nduweni dosa, ping pitu panggonane akehe ZRQJPX¶PLQ Saka pethikan ing ndhuwur wis cetha kang bisa didadekake senjata amrih ora ing neraka yaiku pawongan gelem nglakoni sholat. Sajrone neraka ana wong kang lambene picus yaiku wong kang penggaweyane ngomongake alane liyan. Ing neraka uga ana ilate wong kang ditarik dening malaikat, wong kang bakal kaya mangkana yaiku wong kang gawene ngomong ala ing wong beccik. Neraka iku ana tingkat-tingkat, sapa kang dadi penghunine neraka lan tingkat-tingkatane neraka iku bakal diandharake ing pethikan ngisor iki. D. PANUTUP 1. Dudutan tumrap naskah Kabar Kiyamat ing ndhuwur, bisa kadudut saperangan babagan ngenani andharane naskah, suntingan teks, lan piwulang agama sajrone naskah Kabar Kiyamat. Naskah Kabar Kiyamat kang dadi punjering panliten iki kasimpen ing Museum Mpu Tantular Sidoarjo bagiyan pernaskahan, nanging yen miturut sejarahe nakah kasebut diantuk saka Bapak Yohanes Sasmita, kang dumunung ing Surabaya. Sawise nindakake tintingan 20. Yen nungkulaken wongiku ing naraka sewu tahun wongiku dening malikat punika kang jabaniyah dosane duking donya reki wongiku nora sembahyang sira amung sawakta inguni// 21. Piranalagi nora sembahyang selawasi wong iki kihin neraka winuwus pitung pangkat kathaya ingsur nerakane jahil musrik niku lan wong neru-neru pangeran puniku anggone niki// 22. Neraka kapindho iku anggone iku anggonipun syetan, jin naraka kaping tiga iku reki anggone iku balane raja Firngaun lan raja Namrud balani raja Firngaun lan raja namrud neraka kang kaping pat iku angegoni wong duraka iki// 23. Ing wong atinggal sembahyang kaping lima nerakane wong mukmin kang kafir kang kaping nem genipun wong angabakti iku nanging sakira-kira dosa iku kang kaping pitu iku narakane sakihe wong mukmin niki// (P7.20-23) Kawawas saka pethikan Naskah Kabar Kiyamat minangka naskah tunggal. Wujude naskah yaiku tembang, bahane naskah kasebut saka dluwang. Naskah uga ora nyebutake jeneng panganggit nanging ana wektu panganggitan. Naskah kasebut nggunakake aksara Arab Pegon lan basa utama kang digunakake yaiku Basa Jawa nanging ana tetembungan kajaba Jawa yaiku ana tembung Kawi, Arab, Malayu. Basa Jawa kang digunakake kaya dene Basa Jawa Kuna, Basa Jawa Anyar. Supaya luwih cetha lan sampurna, diandharake babagan suntingan teks tumrap naskah Kabar Kiyamat lan aparat kritik mawa kanthi wujud cathetan. Kanthi suntingan teks kasebut, diajab bisa menehi panyaru lan panggagas liya ngenani panulisane teks kang salaras. Kajaba suntingan teks ing panliten iki tunggal kanggo nggunakake metode edisi naskah nemtokake naskah kang dadi landhesan kanthi nggunakake edisi diplomatik. transliterasi Naskah Kabar Kiyamat saperangan ngandharake babagan pati, mligine ngenani kiyamat. Crita ngenani pati ing kene kayata anane mati; manungsa mati selaras karo ngamal ibadhahe ing ndonya; yaiku matine wong kang nglakoni tumindak becik, matine wong kang nglakoni tumindak kadurjanan, matine wong mukmin, matine wong musrik lan kafir; dina akhir utawa kiyamat; anane dina kebangkitan (urip sawise mati); anane ngalam sawise manungsa mati yaiku suwarga, neraka. Adhedhasar andharan ing ndhuwur, tintingan utawa telaah tumrap naskah Kabar Kiyamat kasebut diasilake saka pakaryan napsirake kanthi tintingan hermeneutika. ing ndhuwur bisa dimangerteni yen wong kang ninggalake sembahyang mung sewaktu bisa netep ing neraka sewu tahun lawase. Kajaba iku ing neraka ana pitung pangkat kang bakal manggoni ing neraka kapisan yaiku wong kang niru-niru 13
PIWULANG AGAMA SAJRONE NASKAH KABAR KIYAMAT (Tintingan Filologi) 2. Pramayoga Adhedhasar panliten naskah Kabar Kiyamat kang wis diandharake ing bab sadurunge, panliten babagan pati mligine ngennai kiyamat ing sajrone naskah isih nduweni kakurangan. Sanadyan kaya kasebut mangkono, panliten iki kaajab bisaa atur sumbangsih tumrap panliten liya ngenani tradhisi naskah, mligine tumrap panliten filologi. Endraswara, Suwardi. 2008. Metode Penelitian Sastra: Epistemologi, Model, Teori, dan Aplikasi. Yogyakarta: Media Pressindo. Gunawan, Achmad. E. 2012. Suntingan Teks lan Piwulangan Agama sajroning Naskah Sulam Taufik. Surabaya: Unesa. Tumrap para pamaca diajab bisaa paring pamrayoga lan panggagas-panggagas anyar kang sipate nyengkuyung kanggo panliten iki. Marang para panulis ing sabanjure diajab bisa nintingi lan nerusake panliten iki, murih saya rowa lan jangkep. Kajaba kuwi, panliten iki uga diajab bisa nuwuhake greget kanggo para mahasiswa lan generasi bangsa supaya eling lan ngleluri tinggalane para leluhur, mligine kang awujud naskah lawas. Ing wasana panliten iki diajab bisa paring piguna tumrap ilmu pengetahuan lan bebrayan agung. Hasbullah. 2005. Dasar-dasar pendidikan. Jakarta: Rajagrafindo Persada. Kamidjan. 2009. Pengantar Kritik Teks. Surabaya: FBS UNESA. Moleong, Lexy J. 2006. Metodologi Penenlitian Kualitatif. Bandung: Remaja: Rosdakarya. 0X¶LV )DKUXU Amalan Ringan Berpahala Surga. Solo: Kafilah Publishing. KAPUSTAKAN Agama RI, Departemen. 2010. $O 4XU¶DQ 7DMZLG Nurlila. 2011. Kapandhegan Ing Serat Ranggalawe. terjemah. Bandung: CV Penerbit Diponegoro. Surabaya: Unesa. Alwi, Hasan. Dkk. 2001. Kamus Besar Bahasa Indonesia (Edisi Ketiga). Jakarta: Balai Pustaka. Poerwadarminta. 1937. Baoesastra Djawi. ----------------- -------- Al-adnani, Abu Fatiah. 2013. Perjalanan ke Akhirat. Jawa Tengah: Granada Mediatama. Prabowo, dkk. 2001. Kamus Pepak Basa Jawa. Yogyakarta: Badan Pekerja Kongres Bahasa Jawa. Al-qalami, Abu Fajar. 2008. Perjalanan hidup Sebelum dan Sesudah Mati. Surabaya: Gitamedia Press. Aminuddin. 1990. Pengembangkan Penelitian kualitatif dalam Bidang Bahasa dan sastra. Malang: Yayasan Asih Asah Asuh. Purnomo, S. Bambang. 2007. Filologi dan Studi Sastra Lama (Sebuah Pengantar Ringkas). Surabaya: Bintang Surabaya. ______. 2011. Kesastraan Jawa Pesisiran. Surabaya: Bintang Surabaya. Aminnuddin. 1987. Pengantar Apresiasi Sastra. Bandung: CV. Sinar Baru. Ranggawarsita, R.Ng. 2000. Kamus kawi-Jawa. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Arikunto, Suharsimi. 2006. Prosedur Penelitian Suatu Pendekatan Praktik. Jakarta: Rineke Cipta. Barried, Siti Baroroh, dkk. 1994. Pengantar Teori Filologi. Yogyakarta: Badan Penenlitian dan Publikasi Fakultas (BPPF) Seksi Filologi, Fakultas Sastra Universitas Gadjah Mada. Ratna, Nyoman Kutha. 2010. Metodologi Penelitian Kajian Budaya dan Ilmu-Ilmu sosial Humaniora Pada Umumnya. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. ______. 2011. Teori, Metode, dan Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Djamaris, Edwar. 2006. Metode Penelitian Filologi. Robson, S.O. 1994. Prinsip-prinsip Filologi Indonesia. Jakarta: CV. Manasco Jakarta: RUL. Soraya, Indah. 2012. Etika Religius sajroning Serat ahmad Mohammad. Surabaya: Unesa. 14
PIWULANG AGAMA SAJRONE NASKAH KABAR KIYAMAT (Tintingan Filologi) Subandiyah, Heny. 2007. Filologi dan Metode Penelitiannya. Surabaya: Unesa University Press. Sudardi, Bani. 2003. Penggarapan Naskah. Surakarta: Badan Penerbit Sastra Indonesia. Tirtaraharja, Umar dan La Sulo, S. L. 2005. Pengantar Pendidikan. Jakarta: Rineka Cipta. Saka Wikipedia bahasa Indonesia, ensiklopedia bebas. diakses 18 Februari 2013). ) diakses ing dina Kamis, 20 Juni 2013) 15