A. PAMBUKA 1. Alesan Wayang inggih menika salah sawijining karya ingkang dipunginakaken nyaluraken gagasanipun kangge masarakat. Cariyos wonten ing lakon wayang menika namung saged dipun jlentrehaken deneng dalang. Cariyos utawi lakon wonten ing wayang menika nggadhahi hikmah utawi amanat kangge tiyang ingkang sampun midangetaken. Cariyos wayang menika saged dipunginakaken kangge pendidikan karakter wonten ing kelas. Menapa malih sedaya tiyang ingkang kedah dados guru basa jawi menika kedah saged njlentrehaken menapa ingkang saged dipunpelajari saking cariyos menika. Wonten ing makalah menika kula nyariyosaken cerita wayang kathi irah-irahan "Rahwana Lair". Wonten ing makalah menika dipun jletrehaken cariyos "Rahwana Lair" kathi cetha ngangge teori Strutur Naratif saking C. Levi Strauss. Sahingga menawi ngginakaken teori menika kedhah saget mbiyantu guru ingkang nyariyosaken cariyos menika, kaliyan saged njletrehaken babagan amanat ingkang saged dipunpethik saking cariyos menika. Amargi siswa ingkang sampun maos utawi sampun midangetaken cariyos menika saged pikantuk hikmah ingkang sae. 2. Rumusan Masalah Miturut babagan ngenani sastra lisan wonten ing ngajeng, rumusan masalah ingkang dipunringkes, inggih menika: a. Pripun cariyosipun Rahwana Lair? b. Hikmah menapa ingkang saged kapetik saking cariyos Rahwana Lair? 3. Ancas Ancas ingkang saged dipunpundhut inggih menika: a. Mangertos sastra lisan, kusuipun cariyos Wayag "Rahwana Lair". b. Saged mangertos hikmah ingkang saged kapethik saking cariyos "Rahwana Lair".
4. Mufangat Kita dados Guru menika saged njlentrehaken pripun Cariyos Rahwana lair menika, ugi saged njlentrehaken hikamah menapa ingkang saged kapetik saking Cariyos "Rahwana Lair"
B. ISI 1. Sinopsis Rahwana Lair 1) Kacarita ing negara alengka nganakake sayembara. Negara kang misuwur wingit lan nggegirisi nekakake ksatria minangka calon-calon bojo putri ratu ngalengka iya iku Dewi Sukesi (DS). Tinampane para ksatria kudu perang tanding mungsuh buta sekti sing wis kagiyar digdaya samudayane yakuwi Arya Jambumangli. Arya Jambumangli kuwi pamane DS, menawi badhe mudhut Dewi Sukesi dados garwanipun pangeran kedhah nglawan Paman Arya Jambumangli (PAJ) menika. 2) Pawarta yen sayembara ing ngalengka kasil nibakake para kstria keprungu tekan negara Loka pola, putra Beghawan Wisrawa (BW) Prabu Danareja (PD) kepingin melu sayembara kuwi, ananging kekarepan PD dipenggak BW. BW ngendika yen prabu Danareja ora perlu melu sayembara amarga Ratu ngalengka, Prabu Sumali (PS) isih mitra kenthele. BW uga ngendika yen mengko bene penjenengane sing mara nglamarake PD ing Ngalengka. Prabu Danareja sing krungu ngendikane bapake banjur manut lan dedonga yen mengko upaya bapakipun gancar tanpa siji-sijia pambeg. Ana ing tengah wengi PD melamun endahing ayunipun DS, panjenenganipun bungah sanget amarga Bapakipun BW badhe nembung Dewi Sukesi kangge panjenenganipun. 3) BW sing wis nandhangi niyat putrane banjur mangkat menyang negara Ngalengka. Ing kana panjenengane ketemu PS lan ngandharake yen DS arep didadekake putri mantu. PS minang memitrane bingung nampa panjalukane BW malah kepara dipasrahake marang putrine iya DS, Semono uga DS hamung "bakal kudu kepiye" tembung ing jero atine. Sakala kaya diwenenhi perkara kang dimodake. Pungkasane DS wani kocap yen kepingin dheweke minangka manthu kudu isa ndudah apa sing diarani "Sastra Jendra Hayuningrat Pangruwating Diyu". PS sakala kaget lan uga nyoba menggak kekarepane anake yen sastra Jendra iku dudu perkara kang enteng. Ora saben uwong isoh ndredhah apa kang ana ing sajroning kuwi.
4) Keprungu kaya mengkono BW nyaguhi apa kang kudu disambadani saka DS. Minangka wujud tresnane mring putrane menapa kemawon bakal ditandhangi BW. Nitik saka perkara tegese Sastra Jendra BW lan DS lunga menyang alas sepi ing wektu wengi. BW ngendhika mring Sukesi minangka putrane bakal didredah tegese sastra jendra. Diandharaken menapa tegesipun sastra jendra menika. Bumi saisinipun lindu kaping pitu, dewa padha kumesar. BW lan DS sakloron cinobo dening Batara guru. Menusa loro kang dianggep suci lan paling wicaksana dicobo disurupi kenepson saka Batara Guru (BG), sepisan BW kayata pangeran. Sakala DS ora kaya padatane. Banjur Ditangeke lan dielengke saka laline dening BW. DS banjur sadar lan ngapura karo BW. Uapaya BG Nyoba Sakloron iki ora amung semono. Nalika DS pungkasane sadar, ditimpalake mring BW. Semono uga DS, BW kayata nyeyawang widodari. DS sing ngerti BW ketumpakan nepsu banjur nyadharake lan menggak apa kang dadi kanepsone. Ing kene pungkasane BG lan bojone Uma (U) rumasuk ing saklorone. Wis ora bisa dipenggak meneh cinobane Dewa. BW lan Sukesi lelumuran asmara, lali niyatan kapisan lan sabanjure kedadenn sakloron ngrungkepi kegagalan. 5) Banjur sakloron mau bali menyang Alengka, wonten ing Alengka PS sampun Nengga. Panjenengane kepingin mangertos menapa kang sampun kedadosan. Lajeng DS Sujud ana ngarepipun PS kalih nangis gero-gero amargi sampun angkuh sombong lan boten saged mangertosi menapa Sastra jendra menika lan akiripun dados dosane Sakloron kala wau. PS hamung bisa ngereh-reh putrine bene boten nglalu lan gela namging wonten ing batine inggih remuk. BW hamung bisa gelani menapa saged kedadeyan bab menika. PAJ keprungu kabar bab menika, ngamuk kaliyan perang kalih BW. BW sejatosipun mangertos manapa PAJ mekaten, dheweke seneng kaliyan Keponakanipun yakuwi DS. PAJ menika Buta ingkang sekti lan boten wonten ingkang nandingi, dados siyasatipun ngelawan para satria ingkang ngelamar DS hamung kangge kepentinganipun Jambumangli piyambak bene DS dados garwanipun. Wonten ing perang menika BW ingkang menag lan mateni PAJ.
6) Lajeng Beghawan Wisrawa nggawa mulih Dewi Sukesi menyang Negeri Lokapala. Wonten ing mrika Wisrawa lan Dewi Sukesi dipunsambut kanthi meriah lan megah, nanging sedaya wau bubrah amargi Beghawan Wisrawa sakloron kaliyan Dewi Sukesi. Keprungu kaya mengkono menika Prabu Danareja remuk atinipun, rama ingkang dipun anti-anti tekanipun beta bebungah hamung bekta kasedihan ingkang sanget larane. Dewi Lokawati hamung bisa nagis lan narima menapa ingkang sampun dipunlakoni garnipun. Lajeng PD dhawuhi perang menyang negeri Alengka, PD perang kaliyan BW. Perang menika sanget ngegirisi lanjeng Bathara Narada ingkang ngelerem perang menika. PD ingkang sampun sumurup emosinipun benjang angsal walesanipun saking putranipun BW kaliyan DS. 7) Saka kasil cubluke sakloron Dewi Sukesi ngandhut jabang bayine Wisrawa. Wijud baji kuwi ora arupa lumrah ananging awujud dosa-dosane Wisrawa lan Sukesi. Putra Kapisan rupane sep uluh dijenengi Rahwana minangka lambange kanepson, kaping loro iki wijil arupa kuping. Kaping telu awujud saka kuku, banjur dijenengi sarpakenaka minangka lambang nepsune wanodya. Kaping papat iya iku Gunawan Wibisana kang lair saka Tresna Sejati. 2. Analisis Struktural Levi Strauss Episode I: Alinea setunggal ngantos dumugi alinea kalih. Wonten ing alinea menika dipun gambaraken caroyosipun babagan Negara Alengka ngadakaken sayembara. Wonten ing alinea menika ugi dipunjelasaken tokohipun inggih menika Prabu Danareja (PD) ingkang nembe kasmarang marang Dewi Sukesi (DS) kamangka wonten ing Negari Alengka wonten Sayembara lajeng PD badhe ngelamar DS nanging BW menggak kekaprepanipun PD amargi BW boten kepingin wonten peperangan anggonipun ngelamar DS lajeng BW ingkang badhe ngelamar DS kangge PD. Wonten ing alinea ngriki jelas sanget menawi PD tresna sanget marang DS ananging BW menggak kekarepanipun PD. Sehingga kito saget ngeringkes mekaten.
PD : menika tiyang ingkang tresna sanget lan kepingin ngelamar DS ananging dipenggak kaliyan BW ayahandanipun. BW : bapak ingkang tresna sanget kaliyan putranipun, saking tresnanipun boten kagambar panjenenganipun ingkang dateng Alengka nglamaraken DS kangge PD. Wonten ing episode setunggal menika saget kita ringkes menawi PD kaliyan BW menika sami-sami nggadahi rasa tresna. PD nggadahi tresna marang DS ananging BW nggadahi tresna marang PD minangka anakipun. Episode II: alinea tiga ngantos kaliyan alinea sekawan menika njlenterehaken perjalananipun BW nglamaraken DS kangge putranipun. Wonten ing alinea menika kacariyos BW menika cayane sami kaliyan Dewa Kamjaya dados bagusipun mboten enten ingkang ngalahaken. Sasampunipun dumugi Negara Alengka BW nglamaraken DS kangge putranipun, inggih menika PD ugi nyaguhi panjalukipun DS inggih menika njlentrehaken "Sastra Jendra Hayuningrat Pangruwating Diyu". Wonten ing cariyos menika DS dumeh anggenipun gadhahi pasuryang ingkang ayunipun sami kaliyan widodari. Panjenenganipun nyuwun dipun jlentrehaken Sastra Jendra menika menapa, kamangka Sastra jendra menika sanes bab ingkang gampang. DS menika pinter sanget anggenipun dunya fikiran lan ilmu nanging boten panjenenganipun tasih mburu kenepsonipun dunya. Cariyosipun BW njlentrehaken Sastra Jendra kathi runtut sahingga DS mangertos lan mbayangaken menapa ingkang dicariyosipun BW. Saking kesombonganipun DS sahingga BG ingkang mangertos menapa ingkang kedadosan lajeng cinoba marang DS lan BW. Episode III: episode tiga menika wonten ing alinea gangsal, wonten ing alinea menika nyariyosaken babagan DS ingkang sampun ngandut putranioun BW. Lajeng DS dumugi wonten ing Alengka sampun ditengga kaliyan PS, sakala DS sujud wonten ing ngajengipun ramanipun. Wonten ing ngriki nyariyosaken Getuning ati DS amargi sampun khilaf kaliyan BW.
Wonten ing episode tiga saged dipun simpulaken DS getun amargi mboten saged mahami menapa ingkang dipun sebat Sastra Jendra. Lajeng PAJ ngamuk kaliyan BW lan njlentrehaken kekarepanipun. BW njlentrehaken menawi PAJ menika tresna kaliyan keponakanipun inggih menika DS, lajeng piyambakipun ngelawan kstria ingkang badhe ngelamar DS dados garwanipin, kamangka PAJ menika buto ingkang sekti sanget. Epispde IV: episode sekawan menika wonten ing alinea nenem, ingkang nyariosaken BW kaliyan DS dumugi Negara Lokapala. PD menik nesu kaliyan ramanipun amargi sampun dadosaken DS dados garwanipun, lajeng PD dhawuhi prajuritipun perang menyang Negeri Alengka. Saking cariyos menika wonten prastowo ingkang gayeng inggih menika menawi PD perang kaliyan BW. Pratawa menika saged ngilangaken rasa tresna ingkang sanget saking rasa tresna BW marang putranipun PD inggih kosokbalenipun mekaten, saged ngicalaken rasa tresna saking anak marang bapak. Saking sombongipun setunggal tiyang saged ndadosaken bahaya kangge sedaya tiyang . Episode V: alinea ingkang pungkasan menika dados spisode V,ingkang nyariyosaken akibat saking watank ingkang sombong lan dipunuji kaliyan BG. Sahingga tiyang ingkang cinoba dening BG boten saget menyat saking kasunyatan ingkang kedhah dipuntampi. Saing dosa-dosa ingkang sampun dipunlakoni dening BW kaliyan DS menika piyambakipun ngandhut lan nglairaken putra ingkang mboten arupi bocah. Bayi menika boten arupi bocah amargi saking hubungan ingkang boten resmi kaliyan boten dipundasari kaliyan tresna nanhing dipundasari kaliyan nepsu. 3. Amanat Saking carita ingkang sampun kaserat ing ngajeng menika saged kita pundhut amanatipun saking cerita menika yakuwi dados menungsa menika ampun nepsu kaliyan kaendahaning kadunyan ingkang hamung sedela menika,
menawi sampun keblondrok saged ndadosaken bahaya kangge tiyangipun piyambak. Lajeng sanking ceriyos menika amanatipun ugi saged kapetik saking tokoh-tokohipun ing cariyos, kadosta: 1. Beghawan Wisrawa : tiyang ingkang bijaksana, tresna sanget marang kulawarga. Menika watakipun Beghawan Wisrawa ingkang sae lan becik dipuntiru kaliyan siswa. 2. Prabu Danareja : tiyang ingkang pasrah lan boten saget milah kebijakan. Saking Prabu Danareja kita sejatosipun dados menungsa kedhah saged mileh keputusan ingkang sae kangge piyambakipun lan kedhah berusaha. 3. Dewi Sukesi : Dewi ingkang Sombong. Kita dados tiyang menika ampun sami kaliyan watakipun Dewi Sukesi, Dewi Sukesi menika Putri Ratu ingkang pinter sanget nanging Sombong sanget. Dewi sukesi menika Ayunipun sumundhu langit dados panjenenganipun inggih dados sombong kaliyan ayunipun. 4. Prabu Sumali : Ratu ingkang Bijaksana, tresna Sanget marang Putrinipun. Saking tokoh prabu sumali saged kita dadosaken amanat saking cariyos menika yakuwi watakipun Prabu Sumali ingkang Bijaksana lan tresna sanget marang Kulawarganipun. Menika saget dibutikaken saking cariyos babagan Dewi sukesi Sampun Sakloron kaliyan Beghawan Wisrawa, Prabu Sumali namung ngereh-reh putrinipun supaya boten gela, ananging nggih wonten batinipun Prabu Sumali inggih kuciwo. 5. Dewi Lokawati : Sabar. Saking tokoh ingkang namanipun Dewi Likawati menika saged dados hikmah ingkang saged siswa tiru inggih menika watak ingkang sabar anggenipun ngadepi masalah. 6. Bathara Guru : Dewa ingkang agung, lan remen nguji umatipun manungsa ingkang luwih sae.
7. Paman Jambumangli : Licik. Saking tokoh Paman Arya Jambumangli menika boten saget didadosaken pedoman, amargi Paman Jambumangli menika tiyang ingkang licik.
C. PANUTUP 1. Ringkesan Wonten ing cariyos "Rahwana Lair" ingkang ngangge teori C. Levi Strauss menika ngginakaken logika-logika utawi nalaripun ingkang nggampangaken tiyang ingkang maos utawi midangetaken mangertos menapa ingkang sampun dipunwaos. Sastra lisan menika mboten namung saged mahami cariyosipun nanging inggih saged mengertos menapa ingkang disampekaken saking cariyos menika. 2. Saran Satra Lisan inggih menika Cariyos ingkang kasebar wonten ing daerah Jawa tengah. Cariyos babagan wayang menika wonten ingkang ngandut cerita mistik lan boten saged kanalar kaliyan fikiranipun bocah. Lajeng menawi cariyos kalih bocah kedah dipun paringi panjelasan babagan cariyos menika sahingga tiyang ingkang midangetaken saget njetrehake cariyos menapa ingkang sampun dipunpundhut mufangatipun. Tokoh ingkang wonten ing cariyos menika inggih saged dipun jlentrehaken kangge hikmah lan mufangitipun ingkang sampun maos utawo midangetaken variyos wayang "Rahwana Lair".
DAFTAR PUSTAKA Yuwana Sudikan, Setya. 2001. Metode Penelitian Sastra Lisan. Surabaya: Citra Wacana. Sindhunata. 2007. Anak Bajang Menggiring Angin. Jakarta: PT Gramedia Pustaka Urama.