Tindak Tutur Pamit ing Pasrawungan Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung TINDAK TUTUR PAMIT ING PASRAWUNGAN MASYARAKAT DESA MACANBANG, KECAMATAN GONDANG, KABUPATEN TULUNGAGUNG Riska Rahmi Sukmarini, Drs. Surana, M.Hum Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Abstrak Pamit minangka salah sawijine tindak tutur sing kerep diomongake tumrap sapa wae, ora ndeleng wong tuwa utawa enom, wong dhuwur pangkate utawa cendhek pangkate. Panliti milih tindak tutur pamit amarga pamit iku kerep lan mesti ditindakake dening sapa wae lan ing ngendi wae. Jinise tindak tutur pamit akeh banget saengga perlu ditliti lan dingerteni kepriye tindak tutur pamit iku dhewe lumaku ing masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung. Panliten iki ngenani (1) Apa wae wujude tindak tutur pamit ing pasrawungan masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung adhedhasar cara medharake? (2) Apa wae wujude tindak tutur pamit ing pasrawungan masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung adhedhasar pananggape mitratutur?. Tujuwan panliten yaiku ngandharake lan njlentrehake tindak tutur pamit ing pasrawungan masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung adhedhasar cara medharake lan pananggepe mitratutur. Panliten tindak tutur pamit sajrone masyarakat asipat deskriptif. Sumber dhata sajrone panliten iki yaiku langsung saka rekamane panliti lan saka cathetan-cathetan ngenani tindak tutur pamit ing pasrawungan masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang Tulungagung. Dhata sajrone panliten iki yaiku ukara-ukara kang diwedharake dening penutur lan mitratutur. Sajrone panliten iki nggunakake tatacara nglumpukake dhata kanthi metodhe simak lan metodhe cakap. Sakabehe dhata ing panliten iki minangka wujude tindak tutur pamit. Dhata-dhata kasebut dijlentrehake kanthi metodhe formal yaiku ngandharake kanthi nggunakake tandha-tandha lan lambang. Asil panliten kaperang dadi loro yaiku adhedasar cara medharake lan pananggape mitratutur. Adhedhasar cara medharake kaperang dadi papat yaiku blaka langsung, blaka ora langsung, samudana langsung, lan samudana ora langsung. Adhedhasar pananggape mitratutur kaperang dadi papat yaiku ditampa sarana basa, ditampa sarana tumindak, ditampik sarana basa lan ditampik sarana tumindak. PURWAKA Landhesane Panliten Pamit minangka salah sawijine tindak tutur sing kerep diomongake tumrap sapa wae, ora ndeleng wong tuwa utawa enom, wong dhuwur pangkate utawa cendhek pangkate. Sajrone urip bebrayan yen arep menyang ngendi wae utawa arep nglakoni apa wae kudu pamit. Kadhang-kadhang kita ora sadhar yen pamit iku salah sawijine bab kang wigati sajrone urip bebrayan, amarga pamit bisa nentremake lan gawe seneng atine mitratuture. Ing kene tindak tutur kang diandharake ditanggepi dening mitratutur lan ana faktor-faktor kang ndayani, yaiku relasi sosiale penutur marang mitratutur amarga antarane penutur lan mitratutur nalika nindakake tindak tutur pamit mesthi nduweni cara kang beda. Sajroning cecaturan sing diandharake dening penutur mesthi nduweni maksud marang mitratuture. Maksud sing diandharake pamicara kuwi ana sing blaka lan sumudana, mula bisa didudut yen kabeh mau menehi teges yen maksud sing dikarepake penutur, durung mesthi dimangerteni dening mitratuture. Kabeh mau gumantung saka sapa sing micara lan sing diajak wicara, kapan olehe wicara lan ana ngendi wicara kuwi dilakokake, utawa ing basa pragmatike diarani konteks ujaran. Sawenehing pranatan ing unggah-ungguh basa, nalika sawijine pawongan sing bakal nindakake tindak tutur pamit mesthi nggatekake undha usuking basa. Bab iki ana gandheng cenenge marang subasitane pamicara marang mitra wicara kasebut. Luwih-luwih pamit kudu nggatekake marang sapa sing pamit lan sapa sing dipamiti. Saliyane iku, tata carane pamit antarane wong tuwa, enom, lan bocah mesthi beda. Semono uga marang struktur sosial liyane, kayata pendhidhikane, drajade, status ekonomine, lan jinis kelamine sarta sesambungan sosial lan relasi paseduluran antarane pamicara lan mitra wicara. 1
Tindak Tutur Pamit ing Pasrawungan Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung Tindak tutur pamit ora mung dilakoni kanthi cara wedharan wae, nanging masyarakat, mligine masyarakat Tulungagung nggunakake cara kang beda-beda anggone pamitan ana sing kanthi langsung lan ora langsung. Sajrone cecaturan mesthi wae ana sing nanggepi yaiku mitratutur. Dene pananggape mitratutur iku uga beda- beda. Ana sing nampa utawa nampik karo apa sing dikarepake dening penutur. (2) Apa wae wujude tindak tutur pamit ing pasrawungan masyarakat Desa Macanbang, kecamatan Gondang, kabupaten Tulungagung adhedhasar pananggape mitratutur? Ancase Panliten Adhedhasar punjere panliten, ancase panliten ana Tindak tutur pamit durung ana sing nliti kanthi cetha lan gamblang lan durung ana sumber sing nliti kanthi cetha. Ing kene ana telung jinis tindak tutur, yaiku tindak tutur lokusi, ilokusi, lan perlokusi (Rohmadi, sajrone wijaya 2004:24). Tetelune tumekane saiki isih diandharake lan dijentrehake. Saliyane iku uga kanggo ngrembakakake teori tindak tutur, nanging emane teori- teori kang kawedhar ngenani tindak tutur durung jeru anggone medharake. Tegese isih ana bab-bab sing samesthine perlu kawigaten saka pakar-pakar kasebut, kayata ngenani struktur sosial lan relasi sosial. ing ngisor iki. (1) Ngandharake lan njlentrehake wujude tindak tutur pamit pasrawungan masyarakat Desa Macanbang, kecamatan Gondang, kabupaten Tulungagung adhedhasar cara medharake. (2) Ngandharake lan njlentrehake wujude tindak tutur pamit pasrawungan masyarakat Desa Macanbang, kecamatan Gondang, kabupaten Tulungagung adhedhasar pananggape mitratutur. ing ing Paedahe Panliten Sajrone panliten iki kita bisa ngerteni paedahe tindak tutur pamit, pamerange, lan faktor-faktor apa wae sing ndayani anane tindak tutur pamit kasebut. Panliten ngenani tindak tutur dileksanakake miturut pranatan utawa norma kang wis ana ing sawijine masyarakat. Pranatan-pranatan kasebut kang ana ing masyarakat dadi prinsip sajrone tindak tutur. Panliti milih tindak tutur pamit ing pasrawungan masyarakat Tulungagung amarga pamit iku bisa ditindakake dening sapa wae, bisa antarane kanca, tangga, lan dulur. Dene masyarakat mligine masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Tulungagung kaperang dadi saperangan golongan, awit saka golongan wong sugih, wong mlarat, wong enom, wong tuwa sarta paseduluran, wong kekancan, lan tangga kang raket lan ora raket. Pawongan- pawongan kasebut nduweni cara kang beda anggone arep pamit marang mitra tuture. Mula bakal ditliti apa wae jinise tindak tutur pamit kang ana ing masyarakat mligine masyarakat ing Desa Macanbang, kecamatan Gondang Tulungagung nalika pamit adhedhasar cara medharake lan pananggape mitratutur kanthi landhesan struktur sosial, relasi sosial lan norma sosial. kang nduweni sesambungan Underane Panliten Ing ngisor iki bakal kaandharake undere panliten yaiku (1) Apa wae wujude tindak tutur pamit ing pasrawungan kecamatan masyarakat Desa Macanbang, Gondang, kabupaten Tulungagung adhedhasar cara medharake? Paedah teoretis asil panliten iki bisa kanggo panyengkuyung ngrembakake ilmu pragmatik Jawa kang wis ana sadurunge. Saliyane iku, asil panliten iki uga bisa menehi sumbangsih tumrap pangrembakane kajian tindak tutur basa Jawa lan linguistik. Asil panliten iki uga weneh sumbangsih tumrap ngrembakane sintaksis basa Jawa ngenani jinis ukara atur panuwun. Paedah praktis asil panliten iki bisa kanggo panliti anggone ngandharake lan njlentrehake tindak tutur pamit kanthi cetha, gamblang lan mentes sarta bisa dadi bahan kanggo pasinaonan tumrap para maos sajrone nyinaoni ilmu basa, mligine bab tindak tutur pamit yen ta para maos manggon minangka penutur utawa mitra tuture. Teges lan Titikane Tindak Tutur Pamit (2011:765) ngandharake pamit yaiku (1) palilah arep nindakake pakaryan tartamtu (lunga, ora mulih, ora mangkat, nyambut gawe lsp), (2) njaluk palilah marang liyan kanggo nindakake pakaryan tartamtu. Sudaryanto Pamit yaiku njaluk palilah arep nglakoni apa wae kang bakal ditindakake penutur utawa tumuju ing papan kang dikarepake dening penutur. Tindak tutur pamit kalebu tindak tutur ilokusi amarga ana tindak tutur pamit ora mung saderma weneh pawarta marang mitra lan daya sajrone tuture nanging nduweni maksud wedharan. Saliyane iku tindak tutur pamit uga kalebu tindak tutur perlokusi amarga ana reaksi saka mitratuture. Sajrone tindak tutur mesthi wae ana penutur lan mitratuture. Ing kene penutur dadi punjere tindak tutur pamit amarga ana aksi saka penutur kang nyebabake reaksi saka mitratutur. Saliyane iku tindak tutur pamit 2
Tindak Tutur Pamit ing Pasrawungan Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung bisa diwedharake kanthi cara blaka lan sumudana. 7LWLNDQ WHPEXQJ ‡SDPLW· NDQJ diwedharake dening penutur. Saliyane nggunakake tembung pamit bisa nggunakake tembung-tembung liyane sing mligi kanggo ngucapake pamit. Tujuwan pamit yaiku kanggo nyenengake wong sing ngrungokake utawa ing kene mitratuture, amarga tembung pamit kasebut bisa nemtremake pikirane mitratuture. OL\DQH \DLNX DQD Tindak Tutur pamit Adhedhasar Cara Medharake Cara kanggo medharake tuturan bisa kanthi cara blaka lan samudana. Blaka ing kene tegese omong kanthi apa anane kaya kang dikarepake. Brown lan Levinson sajrone nadar (2009:38) ngandharake yen penutur milih cara blaka amarga 6 alasan yaiku (1) penutur oleh dukungan kanggo awake saka wong liya, (2) penutur oleh kapercayan ngenani sipat jujure kanthi nuduhake yen dheweke percaya marang mitratuture, (3) penutur oleh kapercayan amarga blaka, (4) ngedohi prasangka ala, saupama dheweke dianggep manipulator, (5) penutur ngedohi salah tampa, (6) penutur bisa ndandani maneh apa kang wis dirusak dening tumindak kang ngancem sing liya. Dene samudana yaiku maksud wong diwedharake kanthi ora blaka sajrone tuturan. Maksud kuwi sengaja didhelikake rerakiting tetembungan utawa ukara kanthi nggatekake konteks tartamtu. Panutur nggunakake cara samudana iki amarga patang alasan yaiku (1) penutur percaya minangka pawongan kang wicaksana lan ora meksa karepe mitra tutur, (2) penutur ngedohi yen saupama dheweke bakal dadi rerasane wong liya, (3) penutur ngedohi tanggung jawab minangka pawongan kang dianggep wis ngancem mitratuture, (4) penutur kanthi ora langsung menehi kalonggaran mitratuture kanggo nggatekake kekarepane. ing suwalike amarga tuturan kang sepisan sajrone pasangan tuturan nuntut anane tuturan kaping pindho, tegese mancing tuturan saka mitratuture. Miturut Cook sajrone Rani (2006:219) ana 5 guna tuturan sajrone tindak tutur. Ringkese guna tuturan sajrone tindak tutur yaiku 1. Guna Instrumental yaiku nggunakake unsur basa kanggo nyukupi kabutuhane utawa ngolehake layanan kang apik, kayata (a) njaluk sawijine objek kang umum, (b) njaluk panganan, (c) njaluk objek kang mligi. 2. Guna Regulatori yaiku nggunakake unsur basa kanggo ngontrol tumindake wong liya, kayata (a) njaluk palilah kanggo nglakoni sawijine kegiyatan, (b) njaluk idin, (c) njaluk tulung. 3. Guna Interaksional yaiku nggunakake unsur basa kanggo nglakoni sesambungan timbale balik karo wong liya, kayata (a) salam, (b) nggoleki, (c) nemokake, (d) nuduhake rasa simpati 4. Guna Personal yaiku nggunakake unsur basa kanggo ngekspresekake kang ana sajrone dhiri pribadhine, kayata (a) menehi komentar tumrap objek kang katon, (b) menehi komentar tumrap objek kang ora katon, (c) ekspresi rasa seneng, gumun, lucu. 5. Heuristik yaiku nggunakake unsur basa minangka alat kanggo nyinaoni donya sakupenge, kayata (a) njaluk warta, (b) atur panuwun, (c) niru. 6. Imajinatif yaiku nggunakake unsur basa minangka alat lingkungan, kayata (a) kanggo nyiptakake sawijine abang-abang lambe, (b) nyanyi. Saka andharan ing ndhuwur tindak tutur pamit kalebu ing guna regulatori. Mitratutur ing kene uga nduweni kabebasan sing diwedharake dening penutur. Sajrone tuturan saben dinane, pamit utawa njaluk idin bisa dikabulake lan uga bisa ditampik. Bisa dikabulake yen mitratutur sarujuk karo apa sing dikarepake penutur lan suwalike ditampik amarga ora sarujuk karo apa sing dikarepake penutur. sajrone nangkep pamit Tindak Tutur Pamit Adhedhasar Pananggape Mitratutur Cecaturan bisa lumaku kanthi lancar yen ana paraga-paraga sing nindakake tuturan. Cecaturan kasebut bisa lumaku lancar yen ana tanggepan saka mitratutur. Penutur nduweni cara kang beda-beda kanggo medharake tuturane. Bisa kanthi blaka, samudana, langsung, ora langsung lsp. Ngelingi bab kasebut basa dudu mung nduweni guna mangun sesambungan sosial, mula kabebasan nggunakake basa uga diatur ing kaidah sosial (Rahyono, 2012:260). Cook sajrone Rani (2006:218) ngandharake pasangan tuturan mujudake cara nemtokake penutur sabanjure. Pasangan ujaran dumadi yen ujaran penutur bisa munculake sawijine ujaran liya minangka tanggepan (cook sajrone Rani, 2006:205). Bisa kaya mengkono Teori ing Panliten Iki Teori kang digunakake yaiku teori tindak tutur kang dan diandharake Searle Muhammad Rohmadi, 2009: 20). Searle ngandharake kanthi cara pragmatik saora-orane ana telung bentuk tindak tutur kang bisa diwujudake dening penutur yaiku tindak tutur lokusi, ilokusi lan perlokusi. Tindak tutur ilokusi direktif kang diandharake dening (Ibrahim, 1993:16-41) ana limang kategori kang ana sajrone tindak tutur ilokusi direktif ing antarane yaiku requestives, questions, requirements, permissives, advisories. (sajrone Wijana Leech (sajrone nadar, 2009:7) ngandharake ana limang aspek tindak tutur yaiku konteks, penutur lan mitratutur, tujuwan tuturan, tuturan minangka kegiyatan 3
Tindak Tutur Pamit ing Pasrawungan Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung tindak tutur lan tuturan minangka produk tindak verbal. Tuturan sajrone tintingan pragmatik bisa ditegesi minangka wujud tindak tutur lan uga minangka produk sawijine tindak tutur. ing kene yaiku masyarakat Tulungagung, mligine ing Desa Macanbang, kecamatan Gondang. Tatacara Nglumpukake Dhata METODHE Sipate Panliten Panliten tindak tutur pamit sajrone masyarakat asipat deskriptif tegese dhata kang dtliti mujudake dhata kang alami ora direncanakake sadurunge. Tindak tutur pamit iki kalebu jinis panliten kualitatif etnografis. Etnografis mujudake studi ngenani prakara kang dumadi kanthi alami ing sawijine budhaya utawa klompok sosial tartamtu kanggo ngerteni sawijine budhaya tartamtu kasebut saka pandhangane penuture. Panliten iki bisa diarani panliten ing lapangan kanthi alami. Miturut Danim (2002:52), ing panliten etnographi iki panliti dadi bageyan saka setting budhaya sajrone tatanan kanggo nglumpukake dhata kanthi sistematik lan holistik. lapangan amarga ditindakake tatacara nglumpukake dhata kanthi metodhe simak lan merodhe cakap (Sudaryanto, 1986:62). Ana maneka cara kang bisa digunakake sajrone metodhe simak yaiku kanthi teknik sadap, simak libat cakap, simak bebas libat cakap, teknik rekam lan teknik catat. Metodhe simak yaiku nyemak sakabehing basa kang digunakake dening penutur. Teknik sadap yaiku nyemak kanthi cara nampa sakabehing wedharan. Teknik simak libat cakap dileksanakake kanthi melu lan nyemak ing caturan. Teknik simak bebas libat cakap yaiku nyemak tanpa melu ing caturan. Teknik rekam yaiku ngrekam wedharan nganggo piranti rekam lan ora ngowahi lumrahe proses tumindak basa. Dene teknik catat yaiku nyathet sakabehing wedharan nganggo piranti tulis banjur ditulis ngganggo lambang basa utawa aksara.Teknik-teknik sajrone metodhe simak kasebut kang digunakake panliti kanggo golek dhata tindak tutur pamit ing masyarakat Desa Macanbang, kecamatan Gondang Tulungagung. Sajrone panliten iki nggunakake Dhata lan Sumbere Dhata Dhata sajrone panliten iki yaiku ukara-ukara kang diwedharake dening penutur lan mitratutur sajrone cecaturan nalika pamit ing pasrawungan masyarakat Desa Macanbang, kecamatan Gondang, Tulungagung. Dhata- dhata kasebut saka pamite penutur marang mitratutur ing posyandu, latiyan karawitan, nalika mertamu, ing toko lsp. Sumber dhata sajrone panliten iki yaiku langsung saka rekamane panliti lan saka cathetan-cathetan ngenani tindak tutur pamit ing pasrawungan masyarakat Desa Macanbang, kecamatan Gondang Tulungagung. Saliyane iku sumber dhata asale saka wong sing nindakake cecaturan kasebut lan ing kene panliti uga kalebu wong sing nindakake tindak tutur pamit kasebut. Instrumen Panliten Panliti ing kene kang dadi instrumen saka ing masyarakat Desa panliten Macanbang, kecamatan Gondang Tulungagung. Panliti sajrone panliten iki minangka instrumen kang utama kanggo ngasilake dhata. Dene instrumen kang bisa tulis kanggo nyengkuyung yaiku alat rekam, alat ngrekam lan nyathet dhata-dhata kang ditemoni. Saliyane panliti minangka instrumen panliten kang utama uga ana subjek panliten yaiku pawongan-pawongan jawa kang kalebu ing konteks tindak tutur pamit lan amarga wis ditemtokake lokasi kanggo panliten, mula subjek panliten tindak tutur pamit Saliyane metodhe simak panliti uga nggunakake metodhe cakap kanggo nyukupi sakabehe dhata panliten.Metodhe cakap yaiku wawancara antarane panliti karo narasumber. Metodhe cakap digunakake kanggo golek informasi ngenani struktur sosial lan relasi soial saka narasumber. Teknik kang digunakake yaiku teknik wawancara karo narasumber lan teknik pancing. Teknik pancing ing kene digunakake panliti kanggo mancing wong siji utawa luwih amrih medharake basane. Tatacara Njlentrehake Dhata Tatacara njlentrehake dhata yaiku nggunakake metodhe distribusional (Sudaryanto, 1993:13). Metodhe distribusional yaiku ngolah dhata arupa basa kanthi cara nemtokake perangane basa iku dhewe, utawa wujud lan blegere basa kang digunakake. kang wis banjur dijlentrehake kanthi cara deskriptif miturut paugeran lan tatanan kang awujud tembung-tembung. Deskriptif yaiku tatacara ngonceki dhata kanthi nggunakake tembung, dudu nggunakake angka kang bisa menehi sawenehe katrangan utawa andharan panliten adhedhasar dhata kang diasilake saka subjek panliten. Sakabehe dhata tindak Dhata dikumpulake iki minangka tutur pamit. Dhata-dhata kasebut wujude dijlentrehake kanthi metodhe formal yaiku ngandharake kanthi ngunakake tandha-tandha lan lambang. Saliyane metodhe formal uga kanthi metodhe informal yaiku ing panliten 4
Tindak Tutur Pamit ing Pasrawungan Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung (Sudaryanto, ngandharake kanthi nggunakake basa 1993:144).Lambang kang digunakake yaiku cekakan saka dhasar-dhasar tindak tutur pamit. Lambang-lambang kasebut saka perangan struktur sosial umur kaperang dadi telu yaiku umur bocah (UB), umur enom (UE), lan umur tuwa (UT). Saka perangan struktur sosial jinis kelamin kaperang dadi loro yaiku jinis kelamin lanang (JKL) lan jinis kelamin wadon (JKW). Saka perangan struktur sosial status ekonomi kaperang dadi telu yaiku status ekonomi sosial cendhek (SESC), status ekonomi sosial sedhengan (SESS), lan status ekonomi sosial dhuwur (SESD). Dene saka relasi sosial kaperang dadi telu yaiku relasi sosial paseduluran (RSP), relasi sosial kekancan (RSK), lan relasi sosial tangga (RST). Tatacara Nyuguhake Asil Jlentrehan Dhata Sajrone panliten iki tatacara ngandharake asil njlentrehan dhata yaiku kanthi ngandharake asil jinis-jinis jlentrehan dhata awujud tindak tutur pamit ing pasrawungan masyarakat Desa Macanbang, kabupaten Tulungagung adhedhasar cara medharake maksud tuturan lan pananggape mitratutur kanthi lelandhesan konteks. Dhata kang wis digolongake marang jinse tindak tutur pamit lan wis dijlentrehake disuguhake kanthi jangkep antarane teks lan konteks. Kang kalebu ing konteks yaiku struktur sosial kang arupa umur, jinis kelamin, status ekonomi sosial lan relasi sosial antarane penutur lan mitratutur. Dene teks arupa wedharan tindak tutur pamit lan utawa mitratutur. Bab kang pungkasan diandharake norma sosial utawa dampak sosial kang ana nalika tindak tutur pamit lumaku. laporan ngenani kecamatan Gondang, tumindak cecaturan antarane penutur ANDHARAN LAN JLENTREHAN 4.1 Tindak Tutur Pamit Adhedhasar Cara Medharake lan njlentrehake ngenani jinis tindak tutur pamit ing Desa Macanbang, Kabupaten Tulungagung adhedhasar cara medharake lan pananggape mitratutur. Ing bab IV iki bakal ngandharake Kecamatan Gondang, 4.1.1 Tindak Tutur Pamit kanthi Blaka kang Langsung (1) : Mbak mangga riyin. (Mbak mari P duluan) (DTM1, kaca 116) MT : Mangga-mangga pak. Kok kesesa mawon. (Mari-mari pak. Kok terburu- buru saja) (DTM1, kaca 116) : Inggih sampun cekap niki. (Iya sudah cukup ini) (DTM1, kaca 116) P (UT-JKL-SESS-RST-TPC marang UE-JKW- SESS-RST-TPS) Konteks tuturan dhata (1) penutur mertamu ing omahe mitratuture lan kesusu mulih. Penutur ing kene pamit mulih kanthi cara blaka. Penutur langsung ngandharake yen dheweke pamit mulih amarga wis rampung anggone mertamu. Bisa dideleng ukara kang digunakake yaiku ukara pawarta. Ing kene penutur mung saderma menehi warta padha kaya ukarane ora ana maksud liya sajrone tuturane. Penutur ing kene nduweni sesambungan relasi tangga kang nduweni umur luwih tuwa nanging tingkat pendhidhikane cendhek tinimbang mitratuture. Penutur nggunakake basa kang alus anggone cecaturan marang mitratuture senajan umure luwih tuwa. Semono uga mitratuture senajan umure luwih enom lan tingkat pendhidhikane luwih dhuwur tetep ngurmati penutur kanthi basa kang alus uga. 4.1.2 Tindak Tutur Pamit kanthi Samudana kang Langsung (2) P : Wis mbak dienteni wong ngomah aku mau. (Sudah mbak ditunggu orang rumah saya tadi) (DTP55, kaca 134) : Kok kesusu hlo, ya oke sesuk jajane ben diterne kembar. (kok terburu-buru hlo. Ya oke besuk kuenya biar diantar kembar) (DTP55, kaca 134) MT Saben wong anggone medharake apa sing dikarepake kanthi cara kang beda-beda. Ana sing langsung diblakakake nanging uga ana sing disidemake. Tuladha (33) yaiku salah sijine tuladha tindak tutur pamit kang diwedharake kanthi samudana. Konteks tuturan dhata (33) P pesen jajan ing omahe MT, P kesusu mulih Penutur anggone pamitan ora langsung diblakakake nanging disidemake kanthi cara abang-abang lambe. Adhedhasar konteks ing ndhuwur penutur lan mitratutur cecaturan wis suwi nganti sore. P pesen jajan marang MT. P lan MT wis kekancan raket banget saengga basa kang digunakake basa ngoko. Kanggo ngurmati mitratuture, penutur anggone pamitan ora diblakakake. .DQJJR PXQJNDVL FHFDWXUDQH 3 PHGKDUDNH ‡ZLV PEDN GLHQWHQL ZRQJ QJRPDK· 3 PHGKDUDNH ND\D PDQJNRQR mau supaya MT ngerteni yen P kudu enggal-enggal pamit. Senajan ta P ora dienteni wong ngomah, nanging kanggo mungkasi cecaturane, P abang-abang lambe yen dheweke repot. 5
Tindak Tutur Pamit ing Pasrawungan Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung 4.1.3 Tindak Tutur Pamit kanthi Blaka kang Ora Langsung (3) P : Mbak aku sesuk ora koprasian. Sampeyan aturne mbak Parmi. Bukune tak titipne pak Sukri. (Mbak aku besuk tidak koperasian. Anda sampaikan ke Mbak parmi. Bukunya saya titipkan pak Sukri) (DTK23, kaca 123) : inggih mbak (Iya mbak) (DTK23, kaca 123) MT ora mung saderma menehi warta yen anake arep mulih nanging nduweni maksud liya sajrone tuturane yaiku penutur njaluk tulung supaya arisane enggal dikocok. Sesambungan relasi antara kelorone yaiku kekancan kang wis akrab banget. Kelorone nggunakake basa ngoko amarga wis raket lan saliyane iku uga saumuran. 4.2 Tindak Tutur Pamit Adhedhasar Pananggape Mitratutur (UT-JKW-SESS-RST-TPS marang UE-JKW- SESS-RST-TPD) Konteks (42) P minangka pengurus koprasi, pamit ora melu koprasi marang MT. Tuladha (42) penutur menehi warta yen ora bisa koprasian. Konteks tuturan tuladha kasebut yaiku P minangka pengurus koprasi pamit marang MT supaya ngaturake marang kancane kang uga pengurus koprasi. Ing kene penutur ora langsung medharake tuturane marang mitratuture nanging lantaran wong katelu. Ukara kang digunakake yaiku ukara pawarta nanging bisa dadi ukara prentah. Adhedhasar konteks kasebut, penutur nduweni maksud supaya MT njupuk buku koprasi menyang omahe P lan supaya ngurusi apa sing dadi kewajibane P nalika koprasi. tuturan dhata 4.1.4 Tindak Tutur Pamit kanthi Samudana kang Ora Langsung (4) P : Anakku wis wayahe mulih sekolah, mesthine wis ngenteni! (Anak saya sudah waktunya sekolah, semestinya menunggu) (DTMr78, kaca 142) : Hla kok ngenak-ngenak geneya? (Hla kok begitu?) santai-santai (DTMr78, kaca 142) : Lali aku. (Lupa saya) (DTMr78, kaca 142) pulang sudah MT kalu P tutur perlokusi yaiku sawijine tumindak njaluk idin arep nglakoni apa wae kang bakal ditindakake utawa tumuju ing papan kang dikarepake dening penutur kanthi kang nduweni maksud liya sajrone tuturane la ana reaksi saka mitratuture. Tindak tutur pamit adhedhasar pananggape mitratutur bisa kaperang dadi 4. Luwih cethane kaya ing ngisor iki: Tindak tutur pamit minangka tindak 4.2.1 Tindak Tutur Pamit kanthi Cara Blaka kang Ditampa Tindak tutur pamit kanthi cara blaka kang ditampa kaperang dadi loro kaya ing ngisor iki: 4.2.1.1 Tindak Tutur Pamit kanthi Cara Blaka kang Ditampa Awujud Basa (5) P : Buk aku arep dolan karo Wahyun. Mengko wangsule rada wengi mampir- mampir mergakna. (Bu, saya mau main bersama wahyun. Nanti pulangnya agak malam soalnya mampir-mampir dulu) (DTP66, kaca 137) : Iya Ndhuk, sing ngati-ngati, nanging aja wengi-wengi nemen ibuk mengko neng ngomah dhewe. (Iya nak yang hati-hati tetapi jangan terrlalu malam nanti ibu tidak ada temannya dirumah) (DTP66, kaca 137) MT (UE-JKW-SESS-RST-TPS marang UE-JKW- SESS-RST-TPS) Konteks tuturan dhata (60) penutur lan mitratutur arisan ing omahe tanggane lan cecaturan kanthi gayeng. Tuladha tutur pamit kang diwedharake kanthi cara samudana. Penutur menehi warta yen dheweke arep mapak anake. Penutur nduweni maksud pamit mulih marang mitratutur kanthi alasan arep tuturan kasebut mapak anake. Adhedhasar konteks anggone mulih sekolah anake isih setengah jam maneh. Ing kene penutur nggunakake cara samudana kanggo mungkasi cecaturane yaiku arep mapak anake. Penutur (60) mujudake tindak (UE-JKW-SESS-RSP-TPD marang UT-JKW- SESS-RSP-TPS) Konteks tuturan dhata (64) P pamit arep dolan karo kancane marang MT Tuladha (64) penutur kanthi blaka medharake yen dheweke pamit arep dolan karo kancane marang mitratuture kang minangka ibuke. Saliyane menehi warta penutur uga nduweni maksud liya sajrone tuturane yaiku njaluk tambahan sangu lan njaluk donga marang ibuke. Mitratutur ngerteni apa sing dikarepake dening penutur. Konteks (64) mitratutur nanggepi kanthi positip lan nampa pamite mitratuture sarta dongakake lan menehi sangu marang penutur kang ing kene minangka anake. Wis cetha sesambungan antarane penutur lan mitratutur yaiku tuturan 6
Tindak Tutur Pamit ing Pasrawungan Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung paseduluran. Basa kang digunakake penutur marang mitratutur yaiku krama madya. Penutur umure luwih enom tinimbang mitratuture. Penutur nggunakake basa krama madya supaya ora ngilangi keakrabane marang ibuke nanging uga isih nengenake unggah-ungguh basa anggone cecaturan karo wong sing luwih tuwa senajan ta kuwi wis raket banget. 4.2.1.2 Tindak Tutur Pamit kanthi Cara Blaka kang Ditampa Awujud Tindakan (6) P : Pak, kula benjing balik dhateng Surabaya. (Pak, saya besuk kembali ke Surabaya) (DTK32, kaca 126) : Njaluk sangu iki? (Minta uang saku ini?) (DTK32, kaca 126) MT medharake kanthi cara samudana. Penutur milih cara samudana kanggo ngurmati mitratuture. Penutur arep langsung mulih nanging sungkan karo sing duwe omah, amarga iku omahe ibuke. Kanggo ngurmati mitratuture, supaya penutur medharake yen ngenget mitratuture bisa ngerteni penutur kena apa kok kesusu pamit mulih. Penutur ora mung saderma menehi warta nanging nduweni maksud liya sajrone tuturane yaiku njaluk tulung marang adhike kang ing kene minangka mitratuture supaya nyampekake salam kanggo ibuke kang manggon saomah karo mitratutur. Bisa dingerteni yen mitratutur nampa pamite penutur lan nyampekake salame penutur marang ibuke amarga ora bisa mampir sarta menehake sangu kanggo ibuke. Mitratutur mung QDPSD NDQWKL EDVD \DLNX ‡LQJJLK PEDN OHN QJRWHQ NXOD WDPSLQLNL· jangan (UE-JKW-SESS-RSP-TPD marang UT-JKL- SESS-RSP-TPS) Konteks tuturan dhata (70) yaiku anak pamitan marang wong tuwane lan ngarepake sangu marang wong tuwane. Adhedhasar tuturan iku mitratutur wis ngerteni yen mitratutur kudu menehi sangu lan menehi palilah tumrap anake. Adhedhasar tuladha (70) ana reaksi saka mitratutur yaiku menehi sangu marang penutur. 4.2.2 Tindak Tutur Pamit kanthi Cara Samudana kang Ditampa Tindak tutur pamit kanthi cara samudana kang ditampa bisa ditampa kanthi cara basa lan uga bisa kanthi tindakan. Tindak tutur pamit kanthi cara samudana kang ditampa kaperang dadi loro kaya ing ngisor iki: 4.2.2.2 Tindak Tutur Pamit kanthi Cara Samudana kang Ditampa Awujud Tindakan Tindak tutur pamit kanthi cara samudana kang ditampa awujud tindakan uga ditemokake kaya tuladha ing ngisor iki: (8) P MT : Yuh kok udan ta, kamangka kesusu iki. (Ayo kok hujan ini, padahal buru- buru ini) (DTP68, kaca 138) : Kae enek mantel mbak. (Itu ada mantel mbak) (DTP68, kaca 138) (UT-JKW-SESD-RSP-TPD marang UT-JKW- SESS-RSP-TPS) 4.2.2.1 Tindak Tutur Pamit kanthi Cara Samudana kang Ditampa Awujud Basa (7) : Ngono wae Ndhuk, aku mau ki ngenget jangan. (Begitu saja nak, saya ini menghangatkan sayur) (DTP67, kaca 137) : Inggih mbak lek ngoten kula tampi niki. (Iya mbak kalau begitu saya terima ini) (DTP67, kaca 138) (UT-JKW-SESD-RSP-TPD marang UT-JKW- P MT SESS-RSP-TPS) Konteks tuturan dhata (80) penutur ngeterake dhuwit jajan marang mitratutur nanging ora bisa mampir suwi lan kesusu pamit mulih. Tuladha (80) nuduhake tindak tutur pamit mulih kanthi cara samudana lan ditanggepi kanthi positip dening mitratuture. Tuturan kasebut dilakoni dening wong sing saumuran yaiku antarane wong sing umure tuwa. Penutur anggone Supaya bisa luwih ngerteni kepriye tindak tutur pamit mulih kang kalebu tindak tutur perlokusi kang diwedharake kanthi cara samudana bisa dideleng ing tuladha (84). Konteks tuturan dhata (84) P arep pamit mulih nanging isih udan banjur kepengin nyilih mantel. Penutur pamit mulih nanging diwedharake kanthi cara samudana. Penutur medharake yen kesusu nanging isih udan. Tuturan kasebut nuduhake yen dheweke arep mulih nanging isih udan. Penutur nduweni maksud liya sajrone tuturane yaiku nyilih mantel. Mitratutur ngerteni yen penutur saliyane pamit yen kesusu mulih uga kepengin nyilih mantel utawa payung marang mitratutur. Pamite penutur ditampa kanthi positip dening mitratutur. Mitratutur nampa pamite penutur lan nyilihi mantel penutur. Sesambungan relasi antara kelorone yaiku paseduluran. Penutur minangka adhike mitratutur kang lan mitratutur umure ora kacek adoh. Penutur nggunakake basa ngoko anggone medharake tuturane amarga kelorone wis cedhak banget saengga basa kang digunakake uga basa padinan. 7
Tindak Tutur Pamit ing Pasrawungan Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung 4.2.3 Tindak Tutur Pamit kanthi Cara Blaka kang Ditampik Pananggepe mitratutur ora mung ditampa nanging uga bisa ditampik. Akeh ing masyarakat kang nanggepi kanthi negatip lan nampik nalika ana wong kang pamit. Tindak tutur pamit kanthi cara blaka kang ditampik kaperang dadi loro yaiku kaya ing ngisor iki: MT P : Sek-sek aja ndhuk mandhega aku arep titip. (Sebentar-sebentar jangan nak berhenti saya mau titip) (DTM11, kaca 119) : Badhe ngrencangi ibuk malih niki. (Mau membantu ibu lagi ini) (DTM11, kaca 119) (UE-JKW-SESS-RST-TPD marang UT-JKW- SESD-RST-TPD) 4.2.3.1 Tindak Tutur Pamit kanthi Cara Blaka kang Ditampik Awujud Basa (9) P badhe wangsul. : Mbah Panjenengan sareng napa boten? (Mbah saya mau pulang. Anda ikut apa tidak?) (DTM12, kaca 120) kula MT P MT : Awakmu arep mulih dhisik ta? (Kamu mau pulang dulu ya?) (DTM12, kaca 120) : Inggih. (Iya) (DTM12, kaca 120) : Ya sik rada mengko dhiluk maneh le. (Iya sebentar agak nanti sebentar lagi nak) (DTM12, kaca 120) (UE-JKL-SESS-RSP-TPD marang UT-JKL- SESS-RSP-TPS) Bisa dingerteni tuladha (85) nuduhake tindak tutur pamit kang ditampik. Konteks tuturan tuladha (85) penutur ngeterake tanggane. Penutur mung saderma ngeterake ora mampir. Adhedhasar konteks tuturan kasebut penutur langsung pamit mulih kanthi blaka amarga urusane wis rampung. Mitratutur nampik pamite penutur. Bisa dingerteni yen mitratutur ora ngolehi penutur mulih amarga ana sing arep dititipake. Penutur nduweni maksud supaya mitratutur enggal-enggal nitipake titipane mula saka kuwi penutur medharake yen arep ewang-ewang ibuke maneh. Adhedhasar konteks kasebut, mitratutur ngerteni apa maksud kang diwedharake penutur nanging mitratutur nampik pamite penutur. Penutur tetep ngenteni ing omahe mitratutur nanging ora suwi. Sesambungan relasi antara kelorone yaiku tangga. Penutur umure luwih enom tinimbang mitratutur saengga basa kang digunakake yaiku basa krama. Wedharane penutur ditanggepi kanthi basa ngoko supaya katon luwih akrab. jajan menyang omahe 4.2.3.2 Tindak Tutur Pamit kanthi Cara Blaka kang Ditampik Awujud Tindakan (10) P : Bu kula langsung wangsul niki. (Bu, saya langsung pulang ini) (DTM11, kaca 119) Tuladha (90) mujudake tindak tutur pamit kang dilakoni dening wong sing umure enom marang wong sing umure luwih tuwa. Konteks tuturan dhata (90) penutur lan mitratutur mertamu menyang omahe tanggane. Penutur pamit marang mitratutur yen arep mulih dhisik. Penutur saliyane menehi warta yen pamit mulih uga nduweni maksud liya sajrone tuturane yaiku ngajak mitratutur mulih bareng. Konteks tuturan kasebut mitratutur nampik pamite penutur. Mitratutur durung rampung urusane saengga nampik pamite penutur. Ana sesambungan aksi reaksi antarane penutur lan mitratutur, penutur nduweni maksud ngajak mulih mitratuture nanging ditampik dening mitratutur. Penutur nampa apa sing dikarepake mitratuture yaiku ngenteni nganti rampung anggone cecaturan. Sesambungan relasi antara kelorone yaiku paseduluran antarane putu lan simbah. Basa kang digunakake penutur marang mitratutur yaiku basa kang alus amarga penutur nduweni umur kang luwih enom tinimbang mitratutur. Penutur milih nggunakake basa krama kanggo ngurmati wong sing luwih tuwa kang ing kene minangka mitratuture. 4.2.4 Tindak Tutur Pamit kanthi Cara Samudana kang Ditampik Tindak tutur pamit mulih kanthi cara samudana kang ditampik bisa kaperang dadi loro yaiku: 4.2.4.1 Tindak Tutur Pamit kanthi Cara Samudana kang Ditampik Awujud Basa Tindak tutur pamit kanthi cara samudana kang ditampik awujud basa kaya tuladha ing ngisor iki: (11) P MT : Yuh ndhuk ngidul! Thole mung karo mbahkunge. (Ayo nak pulang! Anak laki-laki hanya bersama kakeknya) (DTNg94, kaca 147) : Hla nyapo? Jarene karo mbahkunge. (Hla kenapa? Katanya sama kakeknya) (DTNg94, kaca 147) 8
Tindak Tutur Pamit ing Pasrawungan Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung P : Dereng diiyami wau mbah. (Belum dimandikan tadi nek.) (DTNg94, kaca 147) (UT-JKW-SESD-RSP-TPD marang UT-JKW- SESS-RSP-TPC) Konteks tuturan tuladha (92) penutur pesen jajan menyang omahe adhine. Tuladha (92) penutur pamit yen arep mulih amarga putune durung didusi. Penutur ora kanthi blaka anggone medharake tuturane yen arep mulih. Penutur kanthi abang-abang lambe ngajak anake ngidul putune amarga durung didusi. Penutur milih cara samudana amarga sungkan karo mitratutur kang minangka ibuke arep pamit cepet. Konteks tuturane penutur jarang dolan ing omahe ibuke saengga isih kapang-kapangan. Penutur ing kene ora mung saderma menehi warta yen putune durung didusi nanging nduweni maksud liya sajrone tuturane yaiku njaluk tulung marang mitratutur nyampekne pesenane marang adhike. Sajrone tuturan kasebut mitratutur nampik pamite penutur amarga mitratutur lali. Mitratutur nampik pamite penutur lan njaluk tulung supaya penutur ngenteni adhike. Ana sesambungan aksi reaksi sajrone tuturan kasebut yaiku mitratutur nampik pamite penutur lan penutur nampa karo apa sing dikarepake dening mitratutur. Sesambungan relasi antara penutur lan mitratutur yaiku anak lan ibu. Penutur ngurmati mitratuture kang minangka ibuke saengga basa kang digunakake yaiku basa kang alus senajan ing kene luwih tingkat pendhidhikan kang penutur nduweni dhuwur sarta sosial ekonomine kang dhuwur uga. ing kene wis tuwa dadi gampang mulih nanging nduweni maksud liya sajrone tuturane yaiku njaluk tulung mitratutur supaya ngeterake menyang omahe. Adhedhasar konteks kasebut, mitratutur nampik pamite penutur amarga mitratutur ngerteni yen penutur lagi ora kepenak awak. Mitratutur nampik pamite penutur lan gelem ngeterake penutur mulih menyang omahe nanging kudu nginep dhisik. Penutur nampa apa sing dikarepake dening mitratuture. Sesambungan relasi antara kelorone yaiku adhik lan kangmase. Basa kang digunakake yaiku basa ngoko amarga kelorone saumuran lan saliyane kuwi minangka dulure. 4.4 Dhiskusi Tindak tutur pamit bisa kalebu ing tindak tutur lokusi, ilokusi lan perlokusi. Tindak tutur pamit bisa menehi warta menyang ngendi lan arep nglakoni apa wae marang mitratuture. Tindak tutur pamit ora mung saderma menehi warta nanging uga ana maksud liya sajrone tuturane. Adhedhasar maksud kasebut kang ndadekake tanggepan saka mitratuture. Tanggepan kasebut bisa positip lan bisa uga negatip gumantung karo maksud penutur. Arep menyang ngendi wae lan arep nglakoni apa wae kudu pamit. Yen arep mulih, arep metu, dolan, budhal sekolah, budhal nyambut gawe lan nalika ana perlu utawa ana acara kudu pamit. Pamit akeh gunane yaiku supaya mitratuture ngerteni apa wae sing dilakoni dening penutur lan penutur arep menyang ngendi. Tindak tutur pamit akeh sing diwedharake kanthi blaka. Padatane yen arep 4.2.4.2 Tindak Tutur Pamit kanthi Cara Samudana kang Ditampik Awujud Tindakan (12) P : Wis wengi mas aku ora penak awak. (Sudah malam mas, aku tidak enak badan) (DTP38, kaca 128) : Turu kene wae sesuk tak terne. (Tidur sini saja besuk ta kantar pulang) (DTP38, kaca 128) MT (UE-JKW-SESS-RSP-TPS marang UT-JKL- SESS-RSP-TPS) dolan, budhal sekolah, budhal nyambut gawe diwedharake kanthi cara blaka. Pamit mulih akeh- akehe diwedharake kanthi cara samudana amarga kanggo ngurmati wong sing dijak cecaturan, nanging uga ana sing medharake kanthi cara blaka. Adhedhasar asil dhiskusi tindak tutur pamit mulih, budhal nyambut gawe, budhal sekolah ditanggepi kanthi positip utawa ditampa dening mitratuture. Saliyane iku tindak tutur pamit uga ana sing ditampik amarga mitratutur ora nyarujuki apa sing dikarepake dening penutur. Konteks (94) penutur dolan menyang omahe mitratutur nganti wengi. Penutur kanthi samudana medharake tuturane. Penutur mung medharake yen wis wengi awake rada ora penak. Adhedhasar ukara kasebut mitratutur ngerteni yen penutur pamit arep mulih. Penutur milih cara samudana anggone medharake tuturane kanggo ngurmati wong sing dijak cecaturan. Penutur ora mung saderma menehi warta yen pamit Tindak tutur pamit bisa dilakoni dening sapa wae ora mandhang enom, tuwa, lanang, wadon, cendhek drajade, utawa dhuwur drajade. Asil dhiskusi tindak tutur pamit akeh-akehe dilakoni dening wong wadon amarga wong wadon luwih gampang duwe pikiran yen ora pamit bakal ana masalah ing mburine tinimbang wong lanang. 9
Tindak Tutur Pamit ing Pasrawungan Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung tingkat pendhidhikan ora Status mangaribawani cecaturan antara penutur lan mitratutur kudu nggunakake basa krama. Relasi sosial lan sosial lan umur kang bisa mangaribawani penutur lan mitratutur nggunakake basa ngoko utawa basa krama. Adhedhasar asil dhiskusi wong sing umure luwih enom nggunakake basa krama yen cecaturan karo sing umure luwih tuwa, nanging tingkat relasi sosial uga mangaribawani bab kasebut. Relasi paseduluran lan relasi kekancan kang wis cedhak banget, antara umur enom lan umur tuwa anggone kene ana aksi reaksi saka penutur lan mitratutur kanggo nanggepi apa sing diwedharake. Tindak tutur pamit sajrone pasrawungan ing Desa Macanbang, kecamatan Gondang, kabupaten Tulungagung bisa dilakoni dening sapa wae. Bisa bocah cilik, wong enom, wong tuwa, saka kalangan cendhek, dhuwur, lan relasi paseduluran. Kabeh bab kasebut ora mbatesi anane tindak tutur pamit sajrone pasrawungan ing Desa Macanbang, kecamatan Gondang, kabupaten Tulungagung. sesambungan tangga, kanca, Pamrayoga cecaturan kadhang-kadhang ora nggunakake basa krama. Bab kasebut dilakoni supaya ora ngurangi keakraban antarane penutur lan mitratutur. Semono uga cecaturan antarane wong sing saumuran basa kang digunakake uga gumantung karo tingkat relasi sosial antarane penutur lan mitratutur. Tindak tutur pamit mujudake salah sijine ragam basa kang kudu disinaoni. Luwih akeh kang ngrembug babagan tindak tutur supaya bisa luwih ngerteni kepriye tindak tuture masyarakat siji lan liyane. Muga bisa ana kang nliti tindak tutur saliyane tindak tutur pamit kanthi luwih apik lan uga muga bisa mumpangati tumrap wong liya, mligine kanggo penulis lan kanggo para maos umume. PENUTUP Dudutan ing masyarakat Tulungagung, mligine ing masyarakat Desa Macanbang, kecamatan Gondang mujudake tindak tutur kang lokusi, ilokusi lan uga perlokusi. Katelu-telune ditemokake sajrone tindak tutur pamit kang dilakoni ing masyarakat Desa Macanbang. Bisa didudut yen tindak tutur pamit kang kalebu lokusi kang blaka akeh ditemokake. Bab kasebut bisa dingerteni amarga akeh- akehe wong kang nindakake pamit kepengin enggal wartane kasebut dingerteni dening mitratuture. Saliyane iku uga ditemokake tindak tutur pamit kang kalebu tindak tutur ilokusi kang diwedharake kanthi cara samudana. Penutur milih cara samudana kasebut kanggo ngurmati wong sing dijak cectauran kang ing kene minangka mitratuture. Tindak tutur pamit tindak tutur KAPUSTAKAN Alwasilah, Chaedar. 1990. Sosiologi Bahasa. Bandung: Angkasa Alwasilah, Chaedar. 1993. Pengantar Sosiologi Bahasa. Bandung: Angkasa Austin, John. 1962. How to Do Things with Word. Cambridge, Mass: Harvard University Press Brown, Penelope dan S.C. Lenvinson. 1978. Politeness: Some Universals in Language Usage: Canbridge University Press Tindak tutur pamit saliyane kalebu tindak tutur lokusi uga kalebu ing tindak tutur ilokusi amarga ing kene ditemokake saliyane menehi warta penutur uga nduweni maksud liya sajrone tuturane. Maksud-maksud kasebut maneka warna gumantung karo konteke. Tindak tutur pamit minangka ilokusi bisa diwedharake kanthi cara blaka uga kanthi cara samudana. Ana maksud sajrone tuturan kang nyebabake tindak tutur pamit kalebu ing tindak tutur perlokusi. Penutur nduweni maksud lan ditanggepi dening mitratuture. Pananggepe mitratutur bisa positip nanging uga bisa negatip. Saka andharan ing ngarep ditemokake pananggepe mitratutur tutur yaiku nampa lan nampik. Ing tindak tutur Darmawati. 2002. Tindak Tutur Ngrasani di Pasar Tradisional Caruban (Kajian Analisis Wacana). (Skripsi): Tidak Diterbitkan Ditya. 2010. Tindak Tutur Nyemoni ing Masyarakat Kecamatan Pare, Kabupaten Kediri (Kajian Sosiopragmatik). (Skripsi): Tidak Diterbitkan Ibrahim, Abd. Syukur. 1993. Kajian Tindak Tutur. Surabaya: Usaha Nasional Nababan,D.J.W. 1991. Sosiolinguistik Suatu Pengantar. Jakarta: PTGramedia. 10
Tindak Tutur Pamit ing Pasrawungan Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung Nadar, F.X. 2009. Pragmatik dan Penelitian Pragmatik. Yogyakarta: Graha Ilmu Purnamawati. 2011. Tindak Tutur Nylathu Basa Jawa ing Kabupaten Masyarakat Lamongan. (Skripsi): Tidak Diterbitkan Kembangbahu, Wijana, I DewaPutu dan Muhammad Rohmadi. 2010. Analisis Wacana Pragmatik, kajian Teori dan Analisis. Surakarta: Yuma Pustaka. Rahardi, Kunjana. 2007. Berkenalan dengan Ilmu Bahasa Pragmatik. Malang: Dioma Rahyono, f.x. 2012. Studi makna. Jakarta. Penaku Rani, Abdul, dkk. 2006. Analisis Wacana: Sebuah Kajian Bahasa Dalam Pemakaian. Malang: Bayumedia Publishing Rustono.1999. Pokok-pokok Pragmatik.Semarang. IKIP Semarang Press. Setyawan, Deni. 2012. Tindak Tutur Ngongkon. (Skripsi): Tidak Diterbitkan Sholihah.2013. Tindak Tutur Ngabari ing Desa Jurug, Ponorogo. Kecamatan (Skripsi): Tidak Diterbitkan Sooko, Kabupaten Sudaryanto. 1986. Metode Linguistik, Bagian Pertama: Ke Linguistik. arah Memahami Metode Yogyakarta: Gajah Mada University Press Sudaryanto. 1993. Metode dan Aneka Teknik Analisis Bahasa. Yogyakarta: Wacana University Press Sudaryanto, dkk. 2001. Kamus Pepak Basa Jawa. Yogyakarta: Badan Pekerja Kongres Basa Jawa Suyono. 1990. Pragmatik: Dasar-dasar dan Pengajaran. Malang: YA3 Tarigan, Henri Guntur. 1987. Pengajaran Wacana. Bandung: Angkasa Titscher, Stefan. 2009. Metode Analisis Teks & Wacana (Kajarwakake dening Kholisin dkk). Yogyakarta: Pustaka Pelajar Wijana, I dewa Putu. 1996. Dasar-Dasar Pragmatik. Yogyakarta: Andi Offset Yule, George. 2006. Pragmatik (Kajarwakake dening Rombe Mustajab). Yogyakarta: Pustaka Pelajar 11