Ragam Basa Pacaturan Antarane Penyiar lan Pamidhanget Radhio Pro 4 RRI Surabaya Ing Adicara ‡0DQGKLQJ-DPXUDQ· Ragam Basa Pacaturan Antarane Penyiar lan Pamidhanget Radhio Pro 4 RRI Surabaya Ing Adicara ‡0DQGKLQJ-DPXUDQ· SIDHARTHA BUDI SUMEDHA Dr. Surana, S.S., M.Hum Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Jawa Fakultas Basa lan Seni Universitan Negeri Surabaya ABSTRAK Ragam basa maujud amarga anane babagan sosial, kultur, lan konteks kang beda. Panliten iki njupuk objek Radhio Pro 4 RRI Surabaya lan punjere panliten luwih mligi marang wujud ragam basa adhedhasar panutur. Dhasar panliten iki yaiku ngenani ragam basa. Kalebu idiolek, akrolek, basilek, lan kolokial. Undherane panliten iki yaiku kepriye wujud ragam basa lan kepriye undha-usuking basa sajrone pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget radhio Pro 4 RRI Surabaya. Ancase panliten iki yaiku ngandharake kepriye wujud ragam basa lan kepriye undha-usuking basa sajrone pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget radhio Pro 4 RRI Surabaya. Paedah teoretis panliten iki yaiku bisa menehi sumbangsih marang panliten ngenani panganggone basa. Paedah praktise supaya bisa migunani tumrap pasinaon Sosiolinguistik. Panliten iki minangka panliten Sosiolinguistik awit ngrembug basa sing ana sesambungane karo kahanan sosial sajrone bebrayan. Panliten iki asipat deskriptif. Teori sing digunakake yaiku teori Sosiolinguistik Chaer. Metodhe sing digunakake yaiku metodhe deskriptif kualitatif. Dhata panliten iki dijupuk dening panliti ing lapangan. Sumber dhata panliten iki yaiku pacaturan sing ditindakake dening penyiar lan pamidhanget radhio Pro 4 RRI Surabaya. Panliten iki mung ngrembug saperangan wujud ragam basa lan wujud undha-usuk basa sajrone pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget radhio pro 4 RRI Surabaya ing adicara Mandhing Jamuran. Ragam basa sajrone pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget radhio Pro 4 RRI Surabaya kaperang dadi papat yaiku idiolek, akrolek, basilek, lan kolokial. Dene wujud undha-usuke basa sajrone pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget radhio Pro 4 RRI Surabaya kaperang dadi telu yaiku wujud krama-ngoko, krama- madya, lan krama-Indhonesia. Tembung wigati: Ragam Basa, Penyiar lan Pamidhanget, Radhio Pro 4 RRI. PURWAKA LELANDHESAN PANLITEN Basa nduweni peranan kang wigati tumrape lan manungsa, utamane minangka alat komunikasi 2017). Kanthi interaksine manungsa komunikasi, manungsa bisa medharake idhe-idhe, kawruh, gagasan, lan ngandharake apa kang ana pikirane. Pratelan iki padha karo panemune Keraf (1997:4) ‡.DQWKL NRPXQLNDVL NLWD ELVD QJDQGKDUDNH NDEHK DSD sing dirasakake, dipikirake, lan kita ngerteni marang ZRQJOL\D· (Surana, Ragam basa maujud amarga anane babagan sosial, kultur, lan konteks kang beda. Tetembungan sing digunakake kanggo ngrujuk marang salah siji saka ragam basa panganggone basa iku diarani ragam basa (Hastuti, 2003:8). Saka panemu ing ndhuwur bisa dingerteni yen basa minangka sarana komunikasi tumrap manungsa. Basa sajrone panguripan minangka bab sing wigati kanggo slarase komunikasi. Panganggone basa sajrone bebrayan akeh werna-wernane. Ora mung basa sing cundhuk karo paramasastra, nanging uga asring ditemokake basa saka sing panganggone uwal paramasastra. Perkara iku sing jenenge ragam basa. Panganggone ragam basa sajrone konteks sosial salah sijine bisa ditemokake ing penyiar radhio. radhio minangka komunikator kang kudu Penyiar nguwasani ragam basa lan undha-usuk basa supaya bisa narik kawigatene para pamidhanget, kaya ta penyiar radhio Pro 4 RRI Surabaya, mligine sajrone adicara Mandhing Jamuran. Saliyane kuwi, penyiar uga kudu nuduhake solah bawa kang simpatik, andhap asor, lan teges. Radhio Pro 4 RRI Surabaya minangka siaran punjere kabudayan Indonesia kang nyuguhake maneka siaran seni lan budaya saka Jawa Timur kanthi cara 1
Ragam Basa Pacaturan Antarane Penyiar lan Pamidhanget Radhio Pro 4 RRI Surabaya Ing Adicara ‡0DQGKLQJ-DPXUDQ· konsisten lan nduweni sesambungan karo siaran dhaerah liyane ing wilayah Indonesia kang kalebu sajrone management KBRN LPP RRI. Radhio Pro 4 RRI Surabaya minangka salah siji Radhio ing Jawa Timur sing nengenake budaya Jawa. Salah sijine kanthi progam Mandhing Jamuran. Mandhing Jamuran ( Mana Suka Gendhing Jawa Timuran) yaiku adicara kang ana ing sajrone progam Radhio Pro 4 RRI Surabaya. Para pamidhanget Radhio Pro 4 RRI Surabaya mligine adicara Mandhing Jamuran kadhang kala kepengin njaluk diputerake gendhing Jawa tartamtu. Panjaluke para pamidhanget marang Radhio Pro 4 RRI Surabaya supaya muterake gendhing Jawa kasebut lumantar telepon. ANCAS PANLITEN (1) Mangerteni wujude wernane basa pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget Radhio pro 4 RRI (2) Mangerteni wujud undha-usuk ragam basa pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget Radhio pro 4 RRI PAEDAHE PANLITEN Paedahe panliten iki diperang dadi loro yaiku paedah teoritis lan paedah praktis. Dene jlentrehane kaya mangkene. 1) Paedah Teoretis topik ragam basa antarane pacaturan lan pamidhanget radhio Pro 4 RRI Surabaya iku narik kawigaten. Adicara Mandhing Jamuran kang disiarake dina Selasa tabuh 14.00-16.00 WIB dadi adicara kang disenengi para pamidhanget mligine warga masyarakat Jawa Timur kang rata-rata golongan tuwa. Ing adicara kuwi mau akeh pamundhutan gendhing Jawa kanthi cara supaya njaluk diputerake gendhing kang telepon disenengi. Adicara iki nganti seprene isih dianakake kanggo ngleluri budaya jawa sing tansah ditresnani mligine ing bebrayan Jawa Timur. Paneliti milih lan pamidhanget adicara Mandhing Jamuran nduweni variasi basa Jawa dhewe-dhewe. Perkara iki jalaran bebrayan ing Jawa Timur mligine kutha Surabaya dumadi saka warga sing asale saka dhaerah sing beda. Babagan kasebut ndadekake panliti kapengin mangerti lan njlentrehake panganggone basa kanthi nganakake panliten ngenani ragam basa. Panliti nganalisis wujud ragam basa lan wujud undha-usuk basane. Wujud ragam basa kang digunakake penyiar lan pamidhanget, kaya ta: idiolek, akrolek, basilek, lan kolokial. Saliyane kuwi, uga nggunakake undha-usuk basa, kaya ta: ragam krama-ngoko, krama-madya, krama- Indonesia. Penyiar WEWATESAN PANLITEN Watesan panliten ing babagan iki ngrembug babagan ragam basa lan undha-usuking ragam basa pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget Radhio pro 4 55, 6XUDED\D LQJ DGLFDUD ‡0DQGKLQJ -DPXUDQ· NDQWKL analisis sosiolinguistik. Saperangan panutur nggunakake wujud basa sing ora baku saengga ora trep karo kaidah cak-cakane basa Jawa. UNDERANE PANLITEN (1) Kepriye wujud ragam basa pacaturan antarane lan pamidhanget Radhio pro 4 RRI penyiar (2) Kepriye wujud undha-usuk basa pacaturan antarane lan pamidhanget Radhio pro 4 RRI penyiar Panliten iki diajab bisa menehi sumbangan marang kajian sosiolinguistik. 2) Paedah Praktis Migunani tumrap pasinaon sosiolinguistik sing ngrembug babagan panganggone basa lan ragam basa. Tumrap bebrayan, bisa menehi deskripsi ngenani panganggone basa sing didadekake objek sajrone panliten iki. Saengga bisa ngaweruhi gegambaran panganggone basa sajrone bebrayan. Kanggo para mahasiswa jurusan basa Jawa diajab bisa dadi panyengkuyung anggone sinau babagan basa Jawa lan ragam basa Jawa. TINTINGAN KAPUSTAKAN PANLITEN KANG SAEMPER (1) Panliten ngenani babagan ragam basa kang dianggep nduweni objek kang meh padha karo panliten iki yaiku panliten kang dilaksanakake dening Indah Yuni Wulandari 2016, kanthi irah-irahan ‡5DJDP %DKDVD Dalam Acara Talk Show Kick Andy Periode Mei 2015 dan Implikasinya Dalam Pembelajaran Bahasa ,QGRQHVLD 'L 60$· awujud skripsi, saka Fakultas Keguruan Dan Ilmu Pendidikan, Universitas Lampung Bandar Lampung. Panlitene Indah iki nduweni tujuwan kanggo ngandharake wujud dialek, ragam kolokial, lan ragam basa jargon. Sing kaping pindho ragam formal, ragam usaha, lan ragam santai. (2) Panliten sabanjure kang meh padha yaiku panliten dening Novlein Theodora 2013, kang diwenehi irah-irahan ‡6WXGL 7HQWDQJ 5DJDP %DKDVD *DXO 'L Medhia Elektronika Radio Pada Penyiar Memora-FM 0DQDGR· awujud skripsi, saka Ilmu Komunikasi Fakultas Ilmu Sosial Dan Ilmu Politik, Universitas Sam Ratulgi Manado. Senajan panliten kang dilakoni dening Novlein iki meh padha karo kang diteliti dening penulis, nanging panlitene Novlein iki nduwe ancas mangerteni wujud bahasa gaul sing digunakake nalika siaran, uga kanggo mangerteni kena apa bahasa gaul bisa dadi basa siaran ing radhio dhaerah. Asil saka panliten kasebut yaiku, bahasa gaul sing digunakake nalika siaran ditemtokake dening managemen radhio Memora kanthi ancas kanggo narik kawigaten para pamidhanget mligine kawula mudha. Kajaba saka iku, bahasa gaul nduweni paedah komunikatif kanggo para pamidhanget, ora mung 2
Ragam Basa Pacaturan Antarane Penyiar lan Pamidhanget Radhio Pro 4 RRI Surabaya Ing Adicara ‡0DQGKLQJ-DPXUDQ· kanggo panglipur, nanging uga kanggo sarana persuasif lan kanggo ngolehake kawruh sing anyar. Kanthi basa, mitrawicara bisa ngerteni apa sing diandharake dening pamicara. (3) Panliten sabanjure kang meh padha yaiku, Ragam Basa Teks Lagu Campur Sari Anggitane Joko Jogger Lan Endah Koeswantoro. Panliten iki ditindakake dening Dwi Retnaningsih taun 2008. Asil saka panliten iki yaiku ragam campuran sing digunakake dening Joko Joger lan Endah Koeswantoro kanggo nganggit lelagon campur sari. Ragam campuran sing dienggo ing antarane yaiku ragam basa ngoko lan basa dialek Surabayan. Alih kode sing dienggo ana loro. Alih kode intern lan ekstern. Alih kode intern dumadi saka alih kode ragam ngoko- krama lan ragam basa krama-ngoko. Campur kode sing dienggo ana loro yaiku campur kode positif lan negatif (4) Panliten kang meh padha sabanjure yaiku dening Lia Rusdiana 2015Ragam Basa Sajrone Buku Kidung-Kidung Kesucian ing Pura Mangkujaya, Desa Kradenan, Kabupaten Banyuwangi. Adhedhasar analisise panliten ngenani Ragam Basa Sajrone Buku Kidung-Kidung Kesucian ing Pura Mangkujaya iki nggunakake basa Jawa, Basa Indonesia, lan Basa Sansekerta. Saliyane saperangan basa kasebut, sajrone buku kidung-kidung kesucian ing pura Mangku Jaya uga nggunakake undha usuk basa Jawa ing antarane yaiku basa krama, krama-ngoko, krama- sansekerta, ngoko, ngoko-krama, ngoko-sansekerta, lan ngoko-Indonesia. Kecamatan Purwoharjo, Panliten ngenani babagan wujud ragam basa pancen akeh, nanging panliten ragam basa sing njupuk objek pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget Pro 4 55, 6XUDED\D LQJ DGLFDUD ‡0DQGKLQJ -DPXUDQ· iki durung tau ditindakake. Apa maneh panliten ragam basa kang nliti babagan piranti basa kang digunakake sajrone pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget, panulis durung bisa nemokake jinis panliten sadurunge kang padha. Yen dibandhingake karo panliten-panliten sadurunge ing dhuwur mau, panliten kang dilakoni dening panulis iki saliyane beda objek panlitene uga beda babagan kang diteliti. BASA LAN PANGANGGONE 1994:19) ngandharake yen panganggone basa mono bisa kanggo sarana caturan iku, Poedjosoedarmo (2000:169) uga ngandharake yen bisa kanggo sarana caturan, menehi pawarta, mangsuli, ngakon, menging, nolak, njaluk lan sabawa. Kerraf (1989:17) uga ngandharake basa digawe sarana caturan utawa sarana nggayutake wong siji lan sijine ing masyarakat, sawijine caturan kang dianakake kanthi migunakna swara kang diasilake dening piranti pocape manungsa. Wardhaugh (sajrone Chaer, tulis utawa wicara. Saliyane Basa minangka sarana caturan bisa dadi sarana wong siji lan sijine ing masyarakat kanggo nengenake maksud kang dikarepake amrih bisa kaleksanan apa sing diandharake pamicara (Surana, 2015). Kanthi basa uga bisa dirembakaake lan diwangun kabudayane bangsa. Amarga caturan nganggo basa bisa ndadekake pawongan urip ing masyarakat saengga bisa kanggo nyinaoni adat-istiadat lan kabudayane dhewe- dhewe. Basa kang diandharake dening panulis bisa nuwuhake pamawas anyar tumrap pamaose amrih bisa tumindak kayadene sing dikarepake panulis. Mula basane panulis iku wigati banget kanggo narik kawigatene pamaos. Kanthi nggatekake cara ngandharake, basa kang dienggo, lan apa kang diandharake bisa narik kawigatene pamaos amrih bisa tumindak kayadene sing dikarepake panulis. Mula panganggone basa iku wigati banget ing sambung orane panulis menehi pepali marang pamaos. KAJIAN SOSIOLINGUISTIK Minangka sarana komunikasi lan sarana interaksi kang diduweni manungsa, basa bisa dikaji kanthi cara internal utawa eksternal. Kajian kanthi cara internal tegese pengkajian iku mung ana ing struktur intern basa iku wae, kaya dene struktur fonologise, struktur morfologise, utawa struktur sintaksise. Dene kajian kanthi cara eksternal tegese kajian iku mung ana ing faktor-faktor kang ana ing njabane basa kang nduweni gegayutan karo panganggone basa iku dening para panuture sosial masyarakat. sajrone kelompok-kelompok Basa minangka sarana cecaturan sawijine pawongan karo liyan ing masyarakat arupa lambang swara kang diasilake dening piranti pocape manungsa (Kerraf, 1979:16). Dene Budiman (1987:1) ngandharake yen basa yaiku sarana pocap, pikiran, lan perasaane pawongan kanthi ajeg lan digunakake kanggo sarana cecaturan antaranggota ing masyarakat. Basa ora mung kudu dingerteni dening panganggone basa, nanging uga bisa dingerteni dening wong liya utawa mitrawicarane. Yen ana salah kedaden, basa kang dienggo dening pamicara ora bisa dingerteni mitrawicarane mula caturan bisa diarani gagal utawa salah sambung. Basa dadi salah sawijine sarana cecaturan kang utama kanggo ngandharake sawijine gagasan lan perasaan marang liyan. Manungsa antuk basa wiwit lair lan digunakake sajrone urip bebrayan ing masyarakat. Pengkajian kanthi cara eksternal ora mung nggunakake teori lan prosedur disiplin ilmu liyane kang nduweni gegayutan karo panganggone basa iku, tuladhane disiplin ilmu sosiologi, disiplin ilmu psikologi, lan disiplin ilmu antropologi. Dadi panliten utawa kajian basa eksternal iku migunakna 2 disiplin ilmu utawa luwih, saengga wujude arupa gabungan antarane ilmu- ilmu kang digabung iku. Tuladhane Sosiolinguistik iku gabungan antarane disiplin ilmu sosiologi lan disiplin ilmu linguistik. De Saussure (1916) ing wiwitan abad 20 lembaga ngandharake kemasyarakatan lembaga kemasyarakatan liyane, kaya dene kawinan, paninggalan, lan liya-liyane. Banjur ing satengahing abad 20 ana ragam-ragam basa amarga masyarakat ora mung menehi ‡PDNQD· PDUDQJ EDVD 5DJDP-ragam basa iki ora mung basa iku salah saemper sajining karo kang 3
Ragam Basa Pacaturan Antarane Penyiar lan Pamidhanget Radhio Pro 4 RRI Surabaya Ing Adicara ‡0DQGKLQJ-DPXUDQ· nuduhake anane pambeda sosial ing masyarakat, nanging uga menehi indikasi babagan kahanane migunakna basa lan nyerminake tujuwan, topik, kaidah lan modus-modus panganggone basa. Charles Morris (1946) ngandharake basa minangka sistem lambang dibedakna dadi 3 macem kajian basa kang gegayutan karo fokus perhatian kang diwenehna. Nalika difokusne marang gegayutane antarane lambang karo maknane kang disebut semantik, nalika difokusne marang gegayutane antarane lambang lan nalika difokusne marang disebut gegayutane antarane lambang karo para panuture disebut pragmatik. Kang nomer 3 iki bisa uga disebut sosiolinguistik. sintaksis, karo para panutur kang saya akeh. Ing sajrone ragam basa, ana 2 pandangan yaiku ragam basa kang didelok saka akibat anane ragam sosial penutur basa lan ragam fungsi basa. Dadi, ragam basa iku kedadeyan saka akibat anane ragam sosial lan ragam fungsi basa. Ragam basa kang wiwitan yaiku ragam basa kang didelok saka penuture. Ragam basa iku yaiku idiolek. Idiolek yaiku ragam basa kang asipat pawongan. Miturut konsep idiolek, saben wong nduweni ragam basa utawa idiolek dhewe-dhewe. Idiolek gegayutan karo ‡ZDUQD· VXZDUD SLOihan tembung, gaya basa, susunan ukara, lan sapiturute (Chaer, 1995:55). Miturut Kridalaksana (1978:94) sosiolinguistik yaiku ilmu kang nyinaoni ciri lan variasi basa, sarta gegayutan ing antarane para ahli basa kanthi ciri fungsi variasi basa iku sajrone masyarakat basa. Rene Appel, Gerad Hubert, Greus Meijer (1976:10) ngandharake sosioliguistik yaiku kajian ngenani basa lan panganggone sajrone konteks sosial lan kabudayane. Minangka objek kang ana sajrone sosiolinguistik, basa ora didelok minangka basa, nanging didelok minangka sarana interaksi utawa komunikasine manungsa. Sosiolinguistik yen dibandingne karo ilmu-ilmu sosial liyane, kaya dene ilmu ekonomi, sosiologi, utawa ilmu linguistik dhewe, kalebu iku kadhapuk saka tembung sosio lan linguistik. Sosio iku nduweni teges masyarakat. Linguistik nduweni teges kajian basa. Dadi, sosiolinguistik yaiku kajian ngenani basa kang digayutake karo kahanane masyarakat. ilmu kang isih anyar. Sosiolinguistik Ragam basa kang kapindho yaiku dialek. Dialek yaiku ragam basa saka sakelompok penutur kang gunggungane relatif, kang ana ing sawijine papan panggonan. Ragam basa kang katelu yaiku kronolek utawa kronolek temporal. Kronolek yaiku ragam basa kang digunakake karo sakelompok pawongan sosial ing wektu tartamtu. Ragam basa kang kapapat yaiku sosiolek utawa dialek sosial. Sosiolek yaiku ragam basa kang gegayutan karo status, golongan, lan kelas sosial para panuture. IDIOLEK Idiolek yaiku variasi basa sing asipat pawongan. Dadi saben pawongan nduweni variasi basa dhewe- dhewe sing gegayutan karo ragam swara, pamilihe tembung, lelewane basa, lan pangrakite ukara. AKROLEK (1976:128) ngandharake masalah- masalah sajrone sosiolinguistik kaperang dadi 7 dimensi yaiku (1) identitas sosial saka penutur, (2) identitas sosial saka pamireng kang gegayutan sajrone proses komunikasi, (3) lingkungan sosial papan kedadeyane tutur kedaden, (4) analisis sinkronik lan diakronik saka dialek-dialek sosial, (5) panilaian sosial kang beda saka panutur marang kelakuwane wujud-wujud ujaran, (6) tingkatan variasi lan ragam linguistik, (7) penerapan sosiolinguistik. Umume praktis sosiolinguistik medharake babagan 7 dimensi panliten sosiolinguistik iku mau. Dittmar saka panliten RAGAM BASA Ragam basa yaiku bahasan pokok sajrone sosiolinguistik, (1974:82) ngandharake sosiolinguistik minangka cabang linguistik medharake ciri-ciri variasi basa lan netepake korelasi ciri-ciri variasi basa kasebut kanthi ciri-ciri sosial kemasyarakatan. Miturut Padmoesoekotjo (1978:7) dialek yaiku variasi basa sing ditemtokake saka latar belakang panutur. Minangka sawijine basa, basa nduweni sistem lan sub sistem kang dipahami karo kabeh masyarakat penutur basa. Nanging amarga masyarakat penutur basa iku homogen, pramila wujud basa kang konkret iku dadi ora padha utawa variatif. Kedadeyane ragam basa iki ora mung dijalari karo para panuture kang homogen, nanging uga dijalari karana kegiatan interaksi sosial kang dilakoni uga maneka ragam (Surana. 2007). Ragam basa iki saya suwe saya akeh nalika digunakake saengga Kridalaksana Akrolek yaiku variasi basa sajrone masyarakat sing dianggep luwih dhuwur utawa luwih apik teka variasi basa sajrone masyarakat liyane. Tuladhane kayata tembung-tembung kang endah lan kebak ing surasa. BASILEK Basilek yaiku, variasi basa sajrone masyarakat sing dianggep luwih asor. Panganggone basa sing kaya mangkene kena uga diarani krama desa. Basa krama desa digunakake jalaran panutur ora migatekake paugeran tingkat tutur. Kadadeyan kaya mangkene dijalari para pamidhanget MJ akeh sing saka klas/menengah kebawah lan bebrayan saka ndesa. Tembung-tembung krama ndesa diucapake panutur kanthi ora sadar. Panutur wis nganggep iku kalebu yen tembung-tembung sing bener lan wis manut paugerane tingkat tutur. tembung-tembung sing diucapake KOLOKIAL Kolokial yaiku, variasi basa sing dienggo sajrone pacaturan saben dina. Kolokial yaiku basa pacaturan lan dudu basa tulis. Kolokial iki ora kena diarani basa sing asor. Bakune yaiku konteks ing panganggone. Kedadeyan kaya mangkene dijalari penyiar lan para pamidhanget adicara MJ minangka bebrayan Surabaya sing kulina nganggo basa lisan sasenenge dhewe. UNDHA-USUK BASA Wujud undha-usuk basa Jawa kang sasuwene iki diweruhi dening masyarakat Jawa yaiku wujud ngoko lan 4
Ragam Basa Pacaturan Antarane Penyiar lan Pamidhanget Radhio Pro 4 RRI Surabaya Ing Adicara ‡0DQGKLQJ-DPXUDQ· krama (Surana, 2017). Wujud krama asring kasebut wujud basa saengga nalika ana pawongan kang ora bisa nggunakake wujud krama kanthi bener, pawongan iku bakal diarani wong kang ora bisa basa. Sasangka (1991:58 lan 1994:38) ngandharake undha-usuk basa Jawa iku bisa dibedakake, nanging prinsipe ana 2 macem yaiku undha-usuk kang awujud ngoko lan undha-usuk kang awujud krama. Sajrone Tingkat Tutur Bahasa Jawa kang (1979) kang disusun dening Poedjasoedarma dkk diterbitne dening Pusat Bahasa ngandharake yen undha- usuk basa Jawa sajrone buku iku disebut tingkat tutur bahasa Jawa, kaperang dadi (1) ngoko, (2) madya, (3) krama (Antun Suhono, 1952:12). Kabeh tingkat tutur iku mau isih diperang-perang dadi sangang bentuk. Tingkat tutur ngoko diperang dadi ngoko lugu, basa antya, lan antyabasa. Tingkat tutur madya diperang dadi madya ngoko, madyantara, lan madya krama. Tingkat tutur krama diperang dadi mudha krama, kramantara, lan wredha krama. Ing sajrone wedharane, Poedjasoedarma ngakui yen tingkat tutur kramantara lan wredha krama wus ora asring dirungokake. Panemune Poedjasoedarma dibarengi karo panemune Purwo (1991) kang mbagi tingkat tutur basa Jawa dadi ngoko, madya, lan krama. Nanging katelu jinis tingkat tutur iku ora digamblangne maneh. Kaya dene Poedjasoedarma (1997:13-15) wus merang tingkat tutur dadi sanga, sejatine kang diwenehi andharan namung tingkat tutur kang bentuke ngoko, madya, lan krama. Undha-usuk basa iku tetep digunakake amarga pirang-pirang perkara, yaiku anane pengin ngajeni marang wong liya, anane kesenian tradisional, pers basa Jawa, lan adicara utawa upacara tradisional. utawa wancahan saka basa krama. Upamane tembung punapa diucapake napa, dhateng diucapake teng. Tuwuhe basa krama-madya ing adicara MJ bisa dijalari samubarang tartamtu. Panutur ngajak guneman mitra tutur sing sadurunge nganggo basa krama banjur owah menyang basa krama-madya jalaran panutur wis rumangsa akrab. Bisa uga panutur nylarasake basane mitra tutur. Bisa uga panutur lan mitra tutur kanthi sengaja/ora paugeran ora panganggone basa krama sing trep. sengaja ngecakake RAGAM INDHONESIA Ragam basa krama-Indhonesia Indhonesia minangka basa persatuan. Basa Indhonesia, digunakake kanthi cara resmi lan ora resmi. Panganggone basa antara Indhonesia asring digunakake dening bebrayan senadyan ta ora sakabehe ragam kasebut digunakake. Bab iku dijalari amarga ragam krama- saperangan bebrayan nggunakake Indhonesia yen dideleng saka lingkungane lan papan panggonane. yaiku, ragam krama lan Tuwuhe basa krama-Indhonesia ing adicara MJ tartamtu. Panutur ngajak bisa dijalari samubarang guneman mitra tutur sing sadurunge nganggo basa krama banjur owah menyang basa krama-Indhonesia jalaran panutur wis rumangsa akrab. Bisa uga panutur nylarasake basane mitra tutur. Bisa uga panutur lan mitra tutur kanthi sengaja/ora sengaja ora ngecakake paugeran panganggone basa krama sing trep. Ragam Indhonesia sing digunakake penyiar lan pamidhanget sajrone progam umum LANDHESAN TEORI Undha-usuk basa Jawa mono kalebu perangan lelageyaning basa kang lumrahe kaperang dadi pirang- pirang jinis (Surana. 2006). Lelageyaning basa yaiku wujud keragaman basa jalaran anane ragam-ragam panutur lan uga anane kagiyatan interaksi sosial kang : 61). maneka ragam (Chaer Lelageyaning basa nuduhake ragam basa kang panganggone digathukake karo paedah lan kahanane. lan Agustina, 2006 RAGAM NGOKO Ragam ngoko yaiku, arupa salah sawijining ragam basa Jawa sing paling umum, sarta digunakake karo sakabehe bebrayan. Sing kaya mangkono kuwi kabukti ragam ngoko asring diarani minangka ragam basa sing utama lan panganggone ragam ngoko iki ora winates sajrone bebrayan sing nduweni status luwih asor utawa luwih dhuwur. RAGAM MADYA Ragam krama-madya yaiku, salah sawijining basa sing asipat madya(tengah-tengah). Tegese tingkat tutur sing ana sajrone panganggone ragam basa ing antarane basa ngoko, basa krama, lan variasi krama- madya bisa diarani tetenger leksikon (tembung) krama lugu. Lumrahe variasi ragam madya iki awujud tugelan Teori lan konsep kang digunakake kanggo nliti ragam basa pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget 5DGKLR SUR 55, 6XUDED\D LQJ DGLFDUD ‡0DQGKLQJ -DPXUDQ· 7HRUL NDQJ GLJXQDNDNH DQD LQJ SDQOLWHQ LNL yaiku ngenani kajian sosiolinguistik ragam basa Chaer lan Agustina (2004) ragam basa yen dideleng saka panganggone bisa kaperang dadi papat yaiku: (1) idiolek, (2) akrolek, (3) basilek, lan (4) kolokial. Undha-usuk basa Jawa mono kalebu perangan lelageyaning basa kang lumrahe kaperang dadi pirang-pirang jinis. Lelageyaning basa yaiku wujud keragaman basa jalaran anane ragam- ragam panutur lan uga anane kagiyatan interaksi sosial kang maneka ragam. (1997) wus merang tingkat tutur dadi sanga, sejatine kang diwenehi andharan namung tingkat tutur kang bentuke ngoko, madya, lan krama. Undha-usuk basa iku tetep digunakake amarga pirang-pirang perkara, yaiku anane pengin ngajeni marang wong liya, anane kesenian tradisional, pers basa Jawa, lan adicara utawa upacara tradisional. Kaya dene Poedjasoedarma METODHE PANLITEN sing nganggo objek Pacaturan Antarane Penyiar lan Pamidhanget Radhio Pro 55, 6XUDED\D LQJ $GLFDUD ‡0DQGKLQJ -DPXUDQ· Kagiyatan panliten 5
Ragam Basa Pacaturan Antarane Penyiar lan Pamidhanget Radhio Pro 4 RRI Surabaya Ing Adicara ‡0DQGKLQJ-DPXUDQ· awujud panliten diskriptif kualitatif, merga panliten iki menehi deskripsi marang saben-saben underane panliten. SUMBER DHATA LAN DHATA Sumber dhata panliten iki yaiku basa pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget Radhio pro 4 RRI Metodhe formal digunakake kanggo menehi kodhe-kodhe sajrone cuplikan dhata kaya sing ana ing dhaftar cekakan. Dene metodhe informal digunkake kanggo menehi deskripsi panliten iki liwat tembung- tembung sing dironce, nganggo basa Jawa. RUNTUTANE PANLITEN Dhata panliten yaiku awujud tembung, frase, klausa, lan ukara sing ngandhut aspek ragam basa, lan undha-usuk pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget Radhio Pro 4 RRI Surabaya ing adicarD ‡0DQGKLQJ -DPXUDQ·. Runtutane panliten bisa diperang dadi telu yaiku prapanliten, nindakake panliten, nulis lapuran panliten (Mahsun, 2005:31). Cak-cakane sing dikarepake yaiku: 1. Tahap Persiyapan Minangka kagiyatan sing kaping pisan sajrone INSTRUMEN PANLITEN loro yaiku Instrumen instrumen utama instrumen penyengkuyung. Instrumen utama yaiku panliti dhewe merga panliti sing nglakoni panliten iki. Panliti sing nglumpukake dhata, nganalisis dhata lan nulis asil analisis dhata. Sekabehe panliten iki gumantung panliti saka anggone nliti objek panliten. Instrumen panyengkuyung yaiku piranti sing dienggo panliti kanggo nglumpukake dhata, nganalisis dhata lan nulis asil analisis dhata kalebu handphone kanggo ngrekam pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget, potelot/pulpen lan buku cathetan kanggo nyathet asil pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget, komputer/laptop kanggo nggarap lan nulis asil analisis dhata pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget. sing dienggo ana lan cak-cakan prapanliten. Persiyapan sing dilakoni yaiku: a) Nggoleki lan nemtokake objek lan underane panliten. b) Nglumpukake dhata. c) Netepake irah-irahan panliten. d) Nglumpukake literatur kapustakan. e) Nyusun proposal. 2. Tahap Nindakake Panliten Dhata sing wis nglumpuk banjur diolah ing tahap nindakake lan ngolah dhata. a) Idhentifikasi. Dhata sing antuk saka sumber dhata bakal diidentifikasi. b) Analisis dhata. TATA CARA NGLUMPUKAKE DHATA Tehnik cara nglumpukake dhata yaiku dhata dipilah-pilah miturut underane panliten kaya mangkene: (1) Ngrungokake rekaman pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget kang wis diklumpukake (2) Nengeri lan nyathet wujud basa pacaturan kang pangucape baku lan wujud basa pacaturan kang pangucape ora baku ing basa Jawa (3) Nglumpukake informasi utawa kapustakan kang trep karo babagan piranti wujud basa pacaturan kang pangucape baku lan wujud basa pacaturan kang pangucape ora baku ing basa Jawa. TATA CARA NGANALISIS DHATA Metodhe lan Tehnik ngolah dhata sing dienggo ing panliten iki yaiku metodhe Padan lan Agih. Metodhe Padan, piranti panentune ing sanjabane basa. Dene metodhe Agih iki pirantine panentune ana ing basa iku dhewe (Sudaryanto, 1993:13-15). Tehnik sing dienggo yaiku tehnik pilah. Tehnik pilah yaiku dhata dipilah-pilah miturut underane panliten TATA CARA NGANDHARAKE ASIL ANALISIS DHATA Tata cara nyuguhake dhata nganggo metodhe (1993:144-159) lan formal ngandharake yen metodhe formal minangka cara nyuguhake asile analisis dhata nganggo angka-angka lan kodhe-kodhe. Dene metodhe informal yaiku tata cara nyuguhake dhata kanthi nggunakake tembung-tembung sing lumrah. informal. Sudaryanto Dhata sing wis diidentifikasi banjur dianalisis kanthi diperang-perang miturut ragam basa utawa wujud ragam basa lan tingkat tutur. c) Klasifikasi dhata. Nglasifikasi-ake dhata kanthi cara nliti lan merang miturut perangan panganggone basa sing ana ing ragam basa pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget Radhio pro 4 RRI 3. Tahap Pungkasan Tahap iki minangka runtutane panliten analisis, sing nglapurake asile analisis, ngowahi laporan kanthi ngrevisi asil laporan, ujian skripsi, lan njilid skripsi. arupa panulisan laporan ANDHARAN ASILE PANLITEN WUJUD RAGAM BASA Ragam basa sajrone panliten wis kaperang- perang adhedhasar kahanan lan wektu. Saben perangan nuduhake gegambaran saka sakabehe dhata ing lapangan. Dhata diklumpukake banjur dijinggleng. Saka dhata sing wis dijinggleng, ragam basa sajrone panliten iki bisa diperang-perang maneh. Wujud variasi basa sajrone pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget Radhio Pro 4 RRI Surabaya nuwuhake anane wujud idiolek, akrolek, basilek, lan kolokial. WUJUD IDIOLEK 6
Ragam Basa Pacaturan Antarane Penyiar lan Pamidhanget Radhio Pro 4 RRI Surabaya Ing Adicara ‡0DQGKLQJ-DPXUDQ· Idiolek yaiku variasi basa sing asipat pawongan. Dadi saben pawongan nduweni variasi basa dhewe- dhewe sing gegayutan karo ragam swara, pamilihe tembung, lelewane basa, lan pangrakite ukara. Tuladhane kaya ing ngisor iki. PYH : Nuwun, para sutresna. Sugeng siyang, sugeng pepanggihan malih kaliyan adicara Mandhing Jamuran pro-4 RRI Surabaya. Kita saking studio ngaturaken sugeng midhangetaken, sumangga. Dhata ing dhuwur nuduhake wujud akrolek. Katuduhake ing frasa sing digaris ngisore. Frasa ngayahi gati kasebut nuduhake tembung kang endah. Frasa kasebut kanggo nuduhake swasana ngayahi karepotan. Satenane PYNP bisa nggunakake tembung-tembung sing salumrahe. Frasa NDVHEXW QGXZHQL WHJHV ‡Q\DPEXW JDZH· NDQJ ditindakake dening penyiar. Mula PYNP nggunakake basa kang endah kanggo narik kawigatene para pamidhanget supaya seneng atine jalaran krungu unen- unen sing nggunakake basa kang endah. Dhata kasebut nduweni konteks PYH minangka MC adicara MJ. PYH nggunakake ukara-ukara kasebut ing saben miwiti adicara MJ, supaya para pamidhanget ngerti yen sing lagi dirungokake kuwi PYH sing bakal nyuguhake gendhing-gendhing Jawa Timuran ing adicara MJ. Sing kaya mangkene iki, minangka titikan saka PYH yen dheweke lagi ngisi acara MJ. Sabanjure PYH uga nduweni variasi basa dhewe sing dibolan-baleni nalika cecaturan karo panelpun/pamidhanget. PYNA : Nggih, menawi" dherek-dherek sedaya Dhata kasebut nuduhake wujud idiolek. Saliyane ukara sing diandharake dening PYNA dibolan-baleni ing saben siaran, dheweke uga nggunakake tembung sing variatif. .DWXGXKDNH WHPEXQJ GKHUHN-GKHUHN¶ /XPUDKH tembung kasebut yaiku sedherek. Nanging, PYNA sing nduweni variasi dhewe nalika ngucapake tembung kasebut. Mula kadadean kaya mangkene kena diarani idiolek. LQJ WUJUD BASILEK Basilek yaiku, variasi basa sajrone masyarakat sing dianggep luwih asor. Panganggone basa sing kaya mangkene kena uga diarani krama desa. Basa krama desa digunakake jalaran panutur ora migatekake paugeran tingkat tutur. Kadadeyan kaya mangkene dijalari para pamidhanget MJ akeh sing saka klas/menengah kebawah lan bebrayan saka ndesa. Tembung-tembung krama ndesa diucapake panutur kanthi ora sadar. Panutur wis nganggep yen iku kalebu tembung-tembung sing bener lan wis manut paugerane tingkat tutur. Kayata tuladha pacaturan ing ngisor iki. tembung-tembung sing diucapake BT : Mbak Ami, Mas Hari, kadospundi kabaripun? PYH : Alhamdulillah, sehat. Yu Tum, kadospundi? BT PYNA : Oh, wonten mriki mboten jawah. : Mantun kejawahen, kula niki kathuken. WUJUD AKROLEK Akrolek yaiku variasi basa sajrone masyarakat sing dianggep luwih dhuwur utawa luwih apik teka variasi basa sajrone masyarakat liyane. Tuladhane kayata tembung-tembung kang endah lan kebak ing surasa. Tuladhane kaya ing ngisor iki. PYK : Yang Yut ! BYY : Nggih. Sugeng rahayu. Dhata kasebut nuduhake wujud akrolek. Katuduhake ing ukara sing digaris ngisore. Ukara sugeng rahayu kasebut mujudake salam lan dedonga. Lumrahe atur salam QJDQJJR VXJHQJ HQMLQJ VXJHQJ VL\DQJ OVS 1DQJLQJ BYY ngunakake ukara kang endah sing tegese padha kanggo atur salam marang para penyiar radhio. ing dhuwur mujudake basilek. Tuladha pacaturan Katuduhake ing tembung sing digaris ngisore. Tembung kabaripun minangka tembung sing kalebu krama desa. Jalaran tembung kasebut minangka tembung basa ngoko sing dicakake kaya dene basa krama. Katuduhake ing panambang -ipun. BT mesthine kudu ngganti tembung Frasa mantun kejawahen kasebut bisa diarani NUDPD GHVD 0HVWKLQH %7 QJJDMXOL WHPEXQJ PDQWXQ¶ QJDQJJR WHPEXQJ ELEDU¶ VXSD\D WUHS NDUR EDVD NUDPD sing bener utawa ora uwal saka paugeran basa krama. -DODUDQ WHPEXQJ PDQWXQ LNX VDND EDVD QJRNR PDUL¶ 'HQHWHPEXQJPDUL¶FDN-cakane tumrap wong lara, dudu udan(jawah). PYNA : Bapa Suparno PP Legi. BCD : Inggih, ingkang murwakani dalah ingkang sampun mlebet, kula pun cantrik ngaturaken wilujeng siyang. Dhata kasebut nuduhake wujud akrolek. Katuduhake ing tembung sing digaris ngisore. Tembung murwakani kasebut nuduhake tembung kang endah. Mesthine BCD ELVD QJJXQDNDNH WHPEXQJ PEXND¶ NDQJJR QJJDQWHQL tHPEXQJ PXUZDNDQL¶ 0XOD %&' QJJXQDNDNH WHPEXQJ kang endah supaya atine para pamidhanget liyane seneng jalaran krungu unen-unen sing nggunakake basa kang endah. Donyaloka MM : Kadospundi kabare, Cak Kun? PYK : Sae-sae, Mbah. Alhamdulillah, bagus, cerah. ing dhuwur nuduhake wujud basilek. Pacaturan Katuduhakeh ing tembung sing digaris ngisore. Tembung tembung krama desa. kabare kasebut bisa diarani WHPEXQJ SDZDUWRVLSXQ¶ 0HVWKLQH 00 QJJXQDNDNH 00 NDQJJR QJJDQWL nggunakake basa krama katuduhake tembung NDGRVSXQGL¶ .DGDGH\DQ VLQJ ND\D PDQJNHQH ELVD dijalari anggone MM milih tembung adhedhasar pakulinan ing bebrayan ndesa. Ana tuladha pacaturan sabanjure sing kaya mangkene. WHPEXQJ NDEDUH¶ $PDUJD ing PYNP : Mandhap Sinom :HQLJRQMLQJ"" :RQWHQ PULNL kita ingkang ngayahi gati. Kula Purbandari saha Mas +DUL"" dhateng WUJUD KOLOKIAL Kolokial yaiku, variasi basa sing dienggo sajrone pacaturan saben dina. Kolokial yaiku basa pacaturan lan 7
Ragam Basa Pacaturan Antarane Penyiar lan Pamidhanget Radhio Pro 4 RRI Surabaya Ing Adicara ‡0DQGKLQJ-DPXUDQ· dudu basa tulis. Kolokial iki ora kena diarani basa sing asor. Bakune yaiku konteks ing panganggone. Kedadeyan kaya mangkene dijalari penyiar lan para pamidhanget adicara MJ minangka bebrayan Surabaya sing kulina nganggo basa lisan sasenenge dhewe. Tuladhane kayata ing pacaturan ngisor iki. PW : Kadospundi, pawartosipun? PYK : Alhamdulillah, sehat, Cak Mi. Takarep- arep rika, gak teka sampeyan. 'HQH WHPEXQJ QJHFHEUHW¶ 3<. QJJXQDNDNH tembung kasebut jalaran panganggone tembung kaya lumrah sajrone bebrayan Surabaya. mangkono wis 7HPEXQJ WHPEXQJ DQGKDKDQ FHEUHW¶ 7HPEXQJ ng-. Tembung kasebut VHMDWLQH ELVD GLRZDKL GDGL NDNHKDQ RPRQJ¶ VXSD\D WUHS karo basa Jawa baku. QJHFHEUHW¶ NDVHEXW PLQDQJND VDND WHPEXQJ DVOL Tuladha pacaturan ing dhuwur nuduhake wujud kolokial. Katuduhake ing tembung rika lan gak. Sing sepisan WHPEXQJ ULND¶ 3<. QJJXQDNDNH WHPEXQJ NDVHEXW jalaran panganggone tembung kaya mangkono wis OXPUDK VDMURQH EHEUD\DQ 6XUDED\D 7HPEXQJ ULND¶ kasebut minangka salah siji tembung sing nduweni teges padKDGHQHNDURWHPEXQJ VDPSH\DQ¶VDMURQH EDVD-DZD baku. tembung kasebut jalaran panganggone tembung kaya mangkono wis lumrah sajrone bebrayan Surabaya. tembung DVOL RJDN¶ 7HPEXQJ JDN¶ NDVHEXW PLQDQJND salah siji tembung sing nduweni teges padha dene karo WHPEXQJRUD¶VDMURQHEDVD-DZDEDNX PPm : Njagakna ngamen yaw is ben panggah ana. Hehe PYK : Ora isa sreng-sreng lak an. ing dhuwur nuduhake wujud kolokial. Pacaturan Katuduhake ing tembung sing digaris ngisore. Tembung PPm nggunakake tembung kasebut jalaran panganggone tembung kaya mangkono wis lumrah sajrone bebrayan 6XUDED\D 7HPEXQJ QMDJDNQD¶ kasebut minangka WHPEXQJ DQGKDKDQ VDND WHPEXQJ DVOL MDJD¶ 7HPEXQJ QMDJDNQD¶VLQJSLNDQWXNDWHU-ater n- lan panambang -na. Tembung kasebut sejatine bisa diowahi dadi njagakake supaya trep karo basa Jawa baku. WUJUD UNDHA-USUK BASA Wujud undha-usuk basa Jawa kang sasuwene iki diweruhi dening masyarakat Jawa yaiku wujud ngoko lan krama. Wujud krama asring kasebut wujud basa saengga nalika ana pawongan kang ora bisa nggunakake wujud krama kanthi bener, pawongan iku bakal diarani wong kang ora bisa basa. Undha-usuk basa Jawa iku bisa dibedakake, nanging prinsipe ana 2 macem yaiku undha- usuk kang awujud ngoko lan undha-usuk kang awujud krama. LQJ SURJDP ‡PDQGKLQJ MDPXUDQ· 5DGKLR 3UR 55, 6XUDED\D GLMDODUL DQDQH samubarang kahanan lan panganggone. Sing njalari anane ragam basa ditemtokake dening tingkat sosial bebrayan saengga ragam-ragam kasebut digunakake kanggo fungsi tartamtu, yaiku siji dideleng saka kapryayen, loro dideleng saka kedudukan sosial sing katitik saka tingkat pendhidhikan diduweni, tingkatan-tingkatan kasebut sajrone bebrayan Jawa kasebut Undha-usuk. Undha-XVXN EDVD lan perekonomian sing Sesambungan karo undha-usuk basa Jawa, SDQJDQJJRQH UDJDP LQJ SURJDP ‡PDQGKLQJ MDPXUDQ· Radhio Pro 4 RRI Surabaya uga ana ragam basa ing standart basa krama sing digunakake kanggo pengantar sajrone adicara kasebut, antarane arupa: ragam krama- ngoko, ragam krama- Indhonesia. ragam krama-madya, lan DQ¶ 3<. nggunakake jalaran panganggone tembung kaya mangkono wis lumrah sajrone bebrayan sajrone kasebut Surabaya Tembung pacaturan saben dina. Sing nduweni teges padha dene WHPEXQJ LQJ pungkasaning ukara. Bedha karo basa tulis. 6DEDQMXUH DQD tembung kasebut WHPEXQJ ODN digunakake UDN¶ 0XQJ ZDH SDQJDQJJRQH DQD PPm : Nggih, angsal salam saking pena, Cak. PYK : Iya, aja digawekna kopi cik ngecebret. Haha. Lamongan, Cak. RAGAM KRAMA-NGOKO Ragam ngoko yaiku, arupa salah sawijining ragam basa Jawa sing paling umum, sarta digunakake karo sakabehe bebrayan. Sing kaya mangkono kuwi kabukti ragam ngoko asring diarani minangka ragam basa sing utama lan panganggone ragam ngoko iki ora winates sajrone bebrayan sing nduweni status luwih asor utawa luwih dhuwur. Ragam ngoko sing digunakake penyiar lan SDPLGKDQJHW VDMURQH SURJDP ‡0DQGKLQJ -DPXUDQ· Radhio Pro 4 RRI Surabaya asipat umum. Kayata tuladha ing ngisor iki: ing dhuwur nuduhake wujud kolokial. Pacaturan Katuduhake ing tembung sing digaris ngisore. Tembung SHQD¶ FLN¶ ODQ QJHFHEUHW¶ 6HSLVDQ \DLNX WHPEXQJ SHQD¶ 7HPEXQJ SHQD¶ PLQDQJND VDODK VLML WHPEXQJ VLQJ QGXZHQL WHJHV SDGKD GHQH WHPEXQJ VDPSH\DQ¶ sajrone basa Jawa baku. Mula PPm nggunakake tembung kasebut jalaran panganggone tembung kaya mangkono wis lumrah sajrone bebrayan Surabaya. PYNP : Inggih, semanten ugi ingkang nembe wonten margi, sampun kesupen, aja nganti gendhing- gendhing, Mas Hari. ngantuk krungu PYH : Inggih, gendhing-gendhing ingkang nyemet-nyemet ngoteniku wau. PYNP : Apa maneh jula-juli sing ngumandhangake 6DEDQMXUH DQD WHPEXQJ FLN¶ 3<. QJJXQDNDNH tembung kasebut jalaran panganggone tembung kaya lumrah sajrone bebrayan Surabaya. mangkono wis basa Jawa baku. putri jula-juli. ing dhuwur wujud Pacaturan ragam ngoko sing diucapake dening PYNP nalika bage-binage. Ragam ngoko kasebut katitik saka frase sing digaris ngisore. Tembung-WHPEXQJ EDVDQJRNRND\DGHQHDMD¶QJDQWL¶ ODQ NUXQJX¶ NXGXQH ELVD GLJDQWL QJDQJJR EDVD NUDPD 8
Ragam Basa Pacaturan Antarane Penyiar lan Pamidhanget Radhio Pro 4 RRI Surabaya Ing Adicara ‡0DQGKLQJ-DPXUDQ· Saengga frase NDVHEXW RZDK GDGL ‡VDPSXQ QJDQWRV QJDQWXNNHSLUHQJ"· Sabanjure uga ana ukara sing diucapake dening PYNP nganggo ragam ngoko. Ragam ngoko kasebut katitik saka ukara sing digaris ngisor. Ukara basa ngoko ND\D GHQH ‡DSD PDQHK MXOD-juli sing ngumandhangake putri jula-MXOL· PHVWKLQH ELVD GLJDQWL QJDQJJR EDVD jula-juli ingkang ngumandhangaken putri jula-MXOL· RAGAM KRAMA-MADYA Ragam krama-madya yaiku, salah sawijining basa sing asipat madya(tengah-tengah). Tegese tingkat tutur sing ana sajrone panganggone ragam basa ing antarane basa ngoko, basa krama, lan variasi krama- madya bisa diarani tetenger leksikon (tembung) krama lugu. Lumrahe variasi ragam madya iki awujud tugelan utawa wancahan saka basa krama. Upamane tembung punapa diucapake napa, dhateng diucapake teng. Tuwuhe basa krama-madya ing adicara MJ bisa dijalari samubarang tartamtu. Panutur ngajak guneman mitra tutur sing sadurunge nganggo basa krama banjur owah menyang basa krama-madya jalaran panutur wis rumangsa akrab. Bisa uga panutur nylarasake basane mitra tutur. Bisa uga panutur lan mitra tutur kanthi sengaja/ora paugeran ora panganggone basa krama sing trep. Ragam madya sing digunakake penyiar lan pamidhanget sajrone progam umum.. Tuladhane kaya ing ngisor iki. sengaja ngecakake PM : Kula suwun sepuntene sing kathah, nggih. PYK : Inggih. PM : Kula kakehan anu, kakehan es niki. ragam krama- saperangan bebrayan nggunakake Indhonesia yen dideleng saka lingkungane lan papan panggonane. Tuwuhe basa krama-Indhonesia ing adicara MJ bisa dijalari samubarang tartamtu. Panutur ngajak guneman mitra tutur sing sadurunge nganggo basa krama banjur owah menyang basa krama-Indhonesia jalaran panutur wis rumangsa akrab. Bisa uga panutur nylarasake basane mitra tutur. Bisa uga panutur lan mitra tutur kanthi sengaja/ora sengaja ora ngecakake paugeran panganggone basa krama sing trep. Ragam Indhonesia sing digunakake penyiar lan pamidhanget sajrone progam umum. Tuladhane kaya ing ngisor iki. PYH : Wonten wayangan, terus adicara Ketiban Sampur. PYNA : Menawi mboten lepat hlo, Mas Hari. Kadose wonten penampilan pengrawit. Dhata ing dhuwur minangka wujud ragam Indhonesia sing diucapake dening PYNA nalika paring pawarta dhumateng para pamidhanget adicara MJ karo PYH. Ragam Indhonesia kasebut katitik saka tembung-tembung sing digaris ngisore. Tembung-tembung basa Indhonesia ND\DWD WHUXV¶ ODQ SHQDPSLODQ¶ PHVWKLQH ELVD GLJDQWL 7HPEXQJWHUXV¶NXZLNDOHEX EDVD,QGKRQHVLD0HVWKLQH 3<+ QJJXQDNDNH WHPEXQJ ‡ODMHQJ· 6DHQJJD XNDUDQH EDNDO RZDK GDGL ‡ZRQWHQ ZD\DQJDQ ODMHQg adicara .HWLEDQ 6DPSXU· 6DEDQMXUH WHPEXQJ SHQDPSLODQ¶ 7HPEXQJ SHQDPSLODQ¶ NDVHEXW XJD NDOHEX EDVD Indhonesia. Mesthine PYNA ngganti tembung kasebut QJDQJJR WHPEXQJ ‡SDVXJDWDQ· 6DHQJJD XNDUDQH GDGL ‡ ".DGRVHZRQWHQSDVXJDWDQSHQJUDZLW· Tuladha pacaturan ing dhuwur kasebut nuduhake wujud ragam madya. Katuduhake ing klausa sing digaris QJLVRUH 6LQJ VHSLVDQ \DLNX WHPEXQJ VXZXQ¶ 7HPEXQJ kasebut mujudake tembung lingga. Senajan ta basa krama, tembung kasebut kurang trep. Kudune supaya trep tembung kasebut kawuwuhan ater-ater ny- supaya dadi Q\XZXQ¶ 6DEDQMXUH DQD WHPEXQJ VHSXQWHQH¶ 0HVWKLQH 30 QJJXQDNDNH WHPEXQJ SDQJDSXQWHQ¶ NDQJJRQJJDQWL WHPEXQJ VHSXQWHQH¶ VXSD\D PDQXW SDXJHUDQH EDVD kaya mangkono bisa dijalari PM ora migatekake utawa ora weruh paugerane basa krama sing trep. Anggone milih tembung adhedhasar pakulinan ing bebrayan. 'HQH WHPEXQJ VLQJ¶ NDVHEXW PHVWKLQH 30 VLQJ¶ $PDUJD 30 QJJXQDNDNH EDVD NUDPD NDWXGXKDNH LQJ WHPEXQJ QJJLK¶ .DGDGH\DQ VLQJ ND\D PDQJNHQH bisa dijalari anggone PM milih tembung adhedhasar pakulinan ing bebrayan. PYH : Wonten wayangan, terus adicara Ketiban Sampur. PYNA: Menawi mboten lepat hlo, Mas Hari. Kadose wonten penampilan pengrawit. Dene dhata kasebut minangka wujud ragam Indhonesia sing diucapake dening PYNA nalika paring pawarta dhumateng para pamidhanget adicara MJ karo PYH. Ragam Indhonesia kasebut katitik saka tembung-tembung sing digaris ngisore. Tembung-tembung basa Indhonesia ND\DWD WHUXV¶ ODQ SHQDPSLODQ¶ PHVWKLQH ELVD GLJDQWL 7HPEXQJWHUXV¶NXZLNDOebu basa Indhonesia. Mesthine 3<+ QJJXQDNDNH WHPEXQJ ‡ODMHQJ· 6DHQJJD XNDUDQH EDNDO RZDK GDGL ‡ZRQWHQ ZD\DQJDQ ODMHQJ DGLFDUD .HWLEDQ 6DPSXU· 6DEDQMXUH WHPEXQJ SHQDPSLODQ¶ SHQDPSLODQ¶ NDVHEXW XJD NDOHEX EDVD 7HPEXQJ Indhonesia. Mesthine PYNA ngganti tembung kasebut QJDQJJR WHPEXQJ ‡SDVXJDWDQ· 6DHQJJD XNDUDQH GDGL ‡ ana maneh tuladha sing kaya mangkene. RAGAM KRAMA-INDHONESIA PANUTUP basa krama-Indhonesia Indhonesia minangka basa persatuan. Basa Indhonesia, digunakake kanthi cara resmi lan ora resmi. Panganggone basa antara Indhonesia asring digunakake dening bebrayan senadyan ta ora sakabehe ragam kasebut digunakake. Bab iku dijalari amarga Ragam yaiku, ragam krama lan DUDUTAN Lelandhesan saka asile panaliten lan andharan ngenani ragam basa lan undha-usuk basa sajrone pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget radhio pro 4 RRI Surabaya ing adicara Mandhing Jamuran bisa 9
Ragam Basa Pacaturan Antarane Penyiar lan Pamidhanget Radhio Pro 4 RRI Surabaya Ing Adicara ‡0DQGKLQJ-DPXUDQ· didudut, yen sajrone panaliten iki ana maneka ragam ragam basa lan undha-usuk basa sajrone pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget radhio pro 4 RRI Surabaya ing adicara Mandhing Jamuran. Mahsun, M. S. 2007. Metode Penelitian Bahasa: tahapan strategi metode dan tekniknya. Jakarta: PT Raja Grafindo Persada. Padmoesoekotjo, S. 1987. Paramasastra Jawa. Surabaya: Wujud ragam basa sing ana sajrone pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget radhio pro 4 RRI Surabaya ing adicara Mandhing Jamuran iki ana papat ragam. Bisa kaperang dadi papat ragam basa adhedhasar pacaturan ing adicara Mandhing Jamuran kasebut. Papat ragam wujud ragam basa sajrone pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget radhio pro 4 RRI Surabaya ing antarane yaiku (1) Wujud Idiolek, (2) Wujud Akrolek, (3) Wujud Basilek, (4) Wujud Kolokial. P.T Citra Jaya Murti Pateda, Mansoer. 1987. Sosiolinguistik. Bandung: Angkasa. Poerwadarminta, W.J.S. 1953. Baoesastra Djawi. Jakarta: Noordhof Kolff N.V Sasangka, Shri Satria Catur Wisnu. 2010. Unggah- Jakarta: Yayasan ungguh Bahasa Paramalingua. Jawa. Saliyane wujud ragam basa sajrone pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget radhio pro 4 RRI Surabaya Jamuran, uga adicara Mandhing ditemokake anane wujud undha-ususk. Undha-usuk basa yaiku undha-usuk basa Jawa kang sasuwene iki diweruhi dening masyarakat Jawa yaiku wujud ngoko lan krama. ing pangucape Panganggone basa sing kliru bisa tembung, kliru pamilihe ing pangrakite tembung. Wujud panganggone basa sing kliru kaya mangkene bisa disebabake dening panutur sing ora weruh paugeran panganggone basa. Bisa uga disebabake anane pangaribawa saka basa liya utwa dialek sing ndadekake basa asline owah. ing tembung, uga kliru PAMRAYOGA Soeparno. 2002. Dasar-Dasar Linguistik Umum. Yogyakarta: PT. Tiara Wacana Yogya. Sudaryanto. 1991. Tata Bahasa Baku: Bahasa - Jawa. Yogyakarta: Duta Wacana University Press. __________ lan Pranowo. 2001. Kamus Pepak Basa Jawa. Yogyakarta: Badan Pekerja Kongres Bahasa Jawa. Sumarsono. 2004. Sosiolinguistik. Yogyakarta: Nabda. Surana. 2006. Wacana stiker humor: kajian sosio- pragmatik: laporan penelitian dosen muda. Fakultas Bahasa dan Seni, Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, Universitas Negeri Surabaya. Surana. 2007. Frasa eksosentrik dalam bahasa Jawa: laporan penelitian dosen muda. Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Surabaya. Panliten iki mung ngrembug saperangan wujud ragam basa lan wujud undha-usuk basa sajrone pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget radhio pro 4 RRI Surabaya ing adicara Mandhing Jamuran. Panliten iki pancen isih adoh saka kasampurnan. Aspek-aspek liya sing kalebu wujud ragam basa utawa wujud undha-usuk basa isih durung kabedhah kanthi rowa. Mula, perlu dianakake panliten sing mirunggan babagan wujud ragam basa lan wujud undha-usuk basa sajrone pacaturan antarane penyiar lan pamidhanget radhio pro 4 RRI Surabaya ing adicara Mandhing Jamuran kanthi luwih njlimet. Surana, 2015. Variasi Bahasa Dalam Stiker Humor (Doctoral dissertation, Universitas Gadjah Mada). Surana, 2017. Aspek Sosiolinguistik Dalam Stiker Humor. LOKABASA, 8(1), 86-100. Surana, 2017. Inferensi Dan Problematika Pembelajaran Analisis Wacana. FKIP e-PROCEEDING, 237- 244. Suwito. 1983. Sosiolinguistik Pengantar Awal. Surakarta: Hennary Offset KAPUSTAKAN Antunsuhono, 1952. Paramasastra Djawi. Yogyakarta: Soejadi Basir, Udjang Pr. M. 2002. Sosiolinguistik Pendekatan Tintingan Bahasa Lisan. Surabaya: University Press UNESA. __________________. 2010. Sosiolinguistik Pengantar teori Tintingan Tindak Berbahasa model pendekatan dan fakta bahasa). Surabaya: Penerbit Bintang. (konsep Chaer, Abul lan Leonie Agustina. 2004. Sosiolinguistik Perkenalan Awal. Jakarta: Rieneka Cipta. Harjawiyana, Haryana, lan Supriya, TH. 2009. Kamus Unggah-ungguh Basa Jawa Edhisi Revisi 2009. Yogyakarta: Kanisius. Hastuti, Sri. 2003. Sekitar Analisis Kesalahan Berbahasa Indonesia. Yogyakarta: Mitra Gama Widia. Keraf, Gorys. 1984. Komposisi, Sebuah Pengantar Kemahiran Bahasa. Ende Flores: Penerbit Nusa Indah. 10