UPACARA TRADHISI KIRAB BRATA METRI BUMI WONTEN ING DHUSUN KALIURANG, DESA HARGOBINANGUN, KECAMATAN PAKEM, KABUPATEN SLEMAN SKRIPSI Kaaturaken dhateng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta minangka Jejangkeping Pandadaran Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan Dening: DHYAN WIDHY ASTUTI NIM 09205241053 JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2014
SESANTI "Sapa sabar bakal subur, sapa tulus bakal lulus" (Pitedah saking tiyang sepuh) "ngèli ning ora kèli" (Pitedah saking tiyang sepuh) v
PISUNGSUNG Kanthi linambaran papuji sukur dhumateng Ngarsaning Gusthi Allah Ingkang Maha Agung, skripsi menika kapisungsungaken dhateng tiyang sepuh kula kekalih Bapa Mulyo Widodo saha Ibu Sri Rahayu Budiharti, ingkang sampun paring panggulawenthah kanthi tenaga, beya, menapa dene sih katresnan. vi
PRAWACANA Puji sukur konjuk ing Ngarsaning Gusthi Allah Ingkang Maha Agung ingkang sampun paring pangayoman, saengga karaharjan saha kabekjan tansah tumanduk dhateng panyerat. Satemah skripsi kanthi irah-irahan "Upacara Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman" skripsi menika dipundamel kangge njangkepi sarat nggayuh gelar sarjana pendidikan. Panyerat ngaturaken agunging panuwun dhumateng dosen pembimbing inggih menika Ibu Prof. Dr. Suharti, M.Pd saha Bapak Drs. Afendy Widayat, M,Phil. ingkang kanthi sabar lan wicaksana sampun paring bimbingan, panjurung, pamrayogi, saha panyaruwe sadangunipun kula nyerat skripsi, satemah skripsi menika saged paripurna kanthi sae. Atur panuwun ugi katuraken dhateng sedaya pihak ingkang sampun paring pambiyantu saha panyengkuyungipun, awit saking purwaka dumugi paripurnaning skripsi menika. Kanthi raos ingkang tulus panyerat ngaturaken agunging panuwun dhateng: 1. Bapak Prof. Dr. Rochmad Wahab, M.A, M.Pd. minangka Rektor Universitas Negeri Yogyakarta. 2. Bapak Prof. Dr. Zamzani, M.Pd. minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni ingkang sampun paring idin ngrantam skripsi menika. 3. Ibu Hesti Mulyani, M.Hum minangka Penasehat Akademik ingkang sampun paring piwulang. 4. Bapak saha Ibu dosen Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring ngelmu, piwulang, miwah panjurung dhateng panyerat. 5. Sedaya staf karyawan Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring pambiyantu sadangunipun maguru saengga saged rancag ing sedayanipun. vii
WOSING ISI IRAH-IRAHAN PASARUJUKAN WEDHARAN SESANTI PISUNGSUNG PRAWACAN WOSING ISI DAFTAR GAMBAR DAFTAR LAMPIRAN SARINING PANALITEN BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten B. Wosing Perkawis C. Ancasing Panaliten D. Paedahing Panaliten BAB II GEGARAN TEORI A. Kabudayan B. Folklor C. Upacara Tradhisi D. Upacara Kirab Brata Metri Bumi E. Suran F. Makna Simbolik G. Sajen ix Kaca i ii iv v vi vii ix xiii xvi xvii 1 1 5 6 6 8 8 10 11 12 15 16 17
BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten B. Setting Panaliten C. Sumber Data Panaliten D. Caranipun Ngempalaken Data 1. Observasi Berperanserta 2. Wawancara Mendalam E. Pirantining Panaliten F. Caranipun Nganalisis Data G. Caranipun Ngesahaken Data BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGANIPUN A. Deskripsi Setting Panaliten 1. Papan Upacara Kirab Brata Metri Bumi 2. Paraga Upacara Kirab Brata Metri Bumi a. Gunggungipun anggota Pangesthi Jawi b. Pakaryan Paraga Upacara Kirab Brata Metri Bumi c. Sistem Realigi 3. Titilaksananing Upacara Kirab Brata Metri Bumi B. Asal-usul Upacara Tradhisi Kirab Brata Metri Bumi C. Prosesi Upacara Kirab Brata Metri Bumi 1. Cecawis a. Kempalan kapurnaman b. Mundhut Toya Pitung Sumber c. Cecawis Sajen 1) Sajen Kendhuri Wilujengan a) Sekul Tumpeng (1) Ingkung x 20 20 21 21 22 22 23 24 25 26 27 27 27 30 30 31 32 34 35 38 38 38 44 57 58 59 61
(2) Peyek (3) Lalapan Krecek b) Sekul Golong (1) Pecelan (2) Ayam Panggang c) Sekul Ambeng (1) Tempe Garit (2) Jangan Kenthang d) Jenang e) Sekar Setaman 2. Sajen Kirab Brata a) Wos Kuning b) Sekar Setaman, Kinang, Dupa c) Sekar Sawur 3. Sajen Kendhuri Baritan a) Krowodan b) Sekul Tumpeng Kuning 4. Sajen Ringgit Purwa a) Tumpeng Robyong b) Ingkung c) Sekar Setaman d) Kinang e) Pisang Sanggan, Tukon Pasar, Empluk lan Kendhi 2. Lampahing Upacara Kirab Brata Metri Bumi a. Kendhuri Wilijengan b. Kirab Brata Merti Bumi c. Kendhuri Baritan d. Pagelan Ringgit Purwa D. Makna Simbolik Sajen xi 62 63 64 65 66 67 69 70 71 73 74 75 76 77 78 78 80 82 82 83 85 86 87 89 89 92 110 113 115
1. Sajen Kendhuri Wilujengan a. Sekul Tumpeng kaliyan Lawuhipun b. Sekul Golong kaliyan Lawuhipun c. Sekul Ambeng kaliyan Lawuhipun d. Jenang e. Sekar Setaman 2. Sajen Kirab Brata a. Uwos Kuning b. Kinang c. Sekar Setaman d. Dupa 3. Sajen Kendhuri Baritan a. Sekul Tumpeng Kuning b. Krowodan 4. Sajen Ringgit Purwa a. Ingkung b. Tumpeng Robyong c. Tukon Pasar d. Pisang Sanggan e. Arta Wajib f. Kinang g. Sekar Setaman h. Dupa i. Empluk lan Kendhi E. Paedahipun Upacara Kirab Brata Merti Bumi 1. Paedah Spiritual 2. Paedah Sosial 3. Paedah Ekonomi 4. Paedah Nglestantunaken Budaya xii 116 116 119 122 125 126 128 128 129 130 132 134 134 135 136 136 137 139 140 141 142 143 145 146 147 147 148 149 150
BAB V PANUTUP A. Simpulan B. Implikasi C. Pamrayogi KAPUSTAKAN LAMPIRAN xiii 152 152 160 160 161 163
DAFTAR GAMBAR Gambar 01 : Denah Kaliurang Gambar 02 : Peyek Gambar 03 : Jangan Kenthang Gambar 04 : Sekul Tumpeng Gambar 05 : Sekul Ambeng Gambar 06 : Sekul Golong Gambar 07 : Ingkung Gambar 08 : Ayam Panggang Gambar 09 : Jenang Gambar 10 : Pecelan Gambar 12 : Lalapan Krecek Gambar 14 : Sekul Ambeng kaliyan Tempe Garit Gambar 15 : Sekar Setaman lan Toya Pethak Gambar 16 : Rute Kirab Brata Gambar 17 : Sekar Setaman Gambar 18 : Sekar Setaman kaliyan Kendhi Gambar 19 : Pak Mesran mbesem dupa Gambar 21 : Pak Mesran mundhut toya saking umbul temanten Gambar 22 : Pak Subardi mundhut toya saking Sumber Sari Gambar 23 : Pak Sugiya mundhut toya saking Tlaga Putri xiv Kaca 27 61 69 58 67 63 60 66 70 65 62 68 71 28 45. 46 48 50 51 53
Gambar 24 : Pak Barjana mundhut toya saking Tlaga Muncar Gambar 25 : Pak Ngadimin mundhut toya saking Siraman Wadon Gambar 26 : Pak Mesran mundhut toya saking Siraman Lanang Gambar 27 : Toya saking pitung sumber Gambar 28 : Warga kaliurang kempal nindhakaken Kendhuri Wilujengan Gambar 29 : Sedaya ingkang rawuh kendhuri wilujengan sami ndedonga Gambar 30 : sajen kendhuri dipundum dhateng sedaya ingkang rawuh Gambar 31 : Sekar Setaman kaliyan Dupa Gambar 32 : Sekar Sawur Gambar 33 : Uwos Kuning Gambar 34 : Krowodan Gambar 35 : Sekul Tumpeng Kuning Gambar 36 : Sekul Kuning Cekethong Gambar 37 : Tumpeng Robyong Gambar 38 : Ingkung sajen ringgit purwa Gambar 39 : Sekar Setaman sajen ringgit purwa Gambar 40 : Kinang Gambar 41 : Pisang Sanggan, Tukon Pasar, empluk lan kendhi Gambar 42 : Jamas Toya Pitung Sumber Gambar 43 : Pak Sugiyono ngaturaken rantamaning adicara Kirab Brata Gambar 44 : Pak Eko Budoyo paring atur palapuran Gambar 45 : Pak Mesran nampi Lung Tinampen Ting Gambar 46 : Bergadha Pangesthi Jawi ngayahi Kirab Brata xv 53 54 55 56 86 88 89 74 75 73 77 78 79 80 82 83 84 85 90 93 94 95 97
Gambar 47 : Pak Sumarno mapakaken sajen wonten ing Patung Kera Gambar 48 : Pak Sumarno mapakaken sajen wonten ing Patung Udhang Gambar 49 : Pak Sumarno mapakaken sajen wonten ing Pratigan Boyong Gambar 50 : Pak Sumarno mapakaken sajen wonten ing Pratigan Parto Sate Gambar 51 : Pak Sumarno mapakaken sajen wonten ing Gardhu Pandhang Gambar 52 : Pak Sumarno mapakaken sajen wonten ing Prasekawan Nirmala Gambar 53 : Pak Sumarno mapakaken sajen wonten ing Pratigan Puas Gambar 54 : Bergada Pangesthi Jawi pinuju ing papan Tlaga Putri Gambar 55 : Bapak Kepala Desa nampi dhamar sakembaran Gambar 56 : Bapak Kepala Desa mecah cepuk ingkang kaisi uwos Kuning Gambar 57 : Bapak Aji Wulantara potong sekul tumpeng kuning Gambar 58 : Para warga ngrebataken krowodan saha sekul kuning Gambar 59 : Pagelaran Ringgit Purwa Gambar 60 : Sekul Tumpeng kaliyan lawuhipun Gambar 61 : Sekul Golong kaliyan lawuhipun Gambar 62 : Sekul Ambeng kaliyan lawuhipun Gambar 63 : Dupa ratus ingkang kabesem Gambar 64 : Dupa ratus ingkang dereng kabesem Gambar 65 : Tukon Pasar xvi 99 100 101 102 103 103 104 104 105 106 109 110 112 116 121 124 133 133 118
DAFTAR LAMPIRAN ` Lampiran 1 : Catatan Lapangan Observasi Lampiran 2 : Catatan Lapangan Wawancara Lampiran 3 : Bagan Analisis Lampiran 4 : Kerangka Analisis Lampiran 5 : Anggota Paguyuban Pangesthi Jawi Lampiran 6 : Surat Pernyataan Informan Lampiran 7 : Surat Ijin Panaliten xvii Kaca 159 214 263 264 269 271 280
UPACARA TRADHISI KIRAB BRATA METRI BUMI WONTEN ING DHUSUN KALIURANG, DESA HARGOBINANGUN, KECAMATAN PAKEM, KABUPATEN SLEMAN Dening Dhyan Widhy Astuti NIM 09205241053 SARINING PANALITEN Panaliten menika gadhah ancas kangge ngandharaken asal-usul upacara Tradhisi Kirab Brata Metri Bumi, prosesi lampahing upacara Kirab Brata Metri Bumi, makna simbolik sajen ing salebeting upacara Kirab Brata Metri Bumi sarta paedahipun upacara Kirab Brata Metri Bumi tumprap warga Kaliurang saha sakiwatengenipun. Panaliten menika migunakaken metode panaliten kualitatif. Caranipun ngempalaken data ing salebeting panaliten menika migunakaken observasi partisipasi saha wawancara mendalam. Pirantining panaliten inggih menika panaliti piyambak ingkang kabiyantu mawi piranti perekam, kamera foto saha piranti kangge nyerat. Caranipun nganalisis data ingkang dipunginakaken inggih menika teknik analisis induktif. Caranipun ngesahaken data lumantar triangulasi sumber lan metode. Asiling panaliten menika nedahaken bilih: (1) Asal-usul Upacara Kirab Brata Metri Bumi saking kaprihatosanipun warga kaliurang rikala kurdaning redi merapi taun 1994 ingkang ndadosaken wilayah kaliurang nandhang sungkawa. Adhedhasar kawontenan menika Paguyuban Pangesthi Jawi ngawontenaken Kirab Brata. Kirab Brata menika ngubengi Dusun Kaliurang, anggenipun mlampah kirab kanthi mendel. Saking Kirab menika nudhuhaken laku prihatosipun masyarakat kaliurang supados tlatah kaliurang pikantuk kawilujengan saha katentreman. (2) Prosesi lampahing upacara Kirab Brata Metri Bumi kaperang dados 4 prosesi : (a) kendhuri wilujengan, (b) kirab brata metri bumi, (c) kendhuri baritan, (d) ringgit purwa (3) Makna simbolik sajen ingkang dipunginakaken ing salebeting upacara Kirab Brata Metri Bumi menika kangge mahyakaken raos sukur kita dhateng ngersaning Gusti Ingkang Maha Agung awit kawilujengan, katentreman, kabagaswarasan sarta pinaringan gampil anggenipun ngupadi rejeki ing sajroning lampah pagesanganipun. (4) Paedahipun upacara Kirab Brata Metri Bumi tumpraping warga kaliurang saha sakiwatengenipun inggih menika (a) paedah spiritual, (b) paedah sosial, (c) paedah ekonomi saha (d) paedah pelestari tradhisi. xviii
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Masarakat Jawi menika nggadhahi maneka-warna informasi babagan kabudayanipun ingkang dereng dipunmangertosi dening masarakat sanesipun. Pangupayanipun kangge mbabar pamanggihipun tiyang Jawi babagan kabudayanipun mbetahaken upaya ingkang langkung. Upaya menika supados ingkang badhe dipunmangertosi wonten ing babagan kabudayan menika saged tuntas anggenipun mbabaraken. Kabudayan Jawi ingkang nengenaken kabudayan ketimuran menika taksih ketingal ciri khas utawi titikanipun, sinaosa wonten kabudayan barat ingkang badhe wuh sur kaliyan kabudayan Jawi. Kabudayan Jawi menika taksih nengenaken kabudayanipun ingkang misuwur adiluhungipun saha kapribaden ketimuran. Ingkang dipunkajenganken kapribaden ketimuran inggih menika arahipun dhateng tumindak ingkang alus saha sareh. Kabudayan barat ingkang nengenaken kepraktisan mboten ndadosaken kabudayan Jawi menika ketinggalan jaman. Masarakat Jawi taksih nglestantunaken kabudayanipun. Masarakat Jawi taksih asring ngawontenaken acara-acara ingkang wonten gayutipun kaliyan kabudayan kados ta upacara tradhisi. Upacara tradhisi menika maneka-warna wonten upacara Tolak Bala, upacara Bersih Desa, upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi lan sanesipun. 1
2 Warsa enggal masarakat Jawi inggih menika wonten ing wulan Sura. Wulan Sura dipunginakaken kangge ngleremaken penggalih ingkang sampun dipunlampahi wonten ing setunggal taun kepengker. Wekdal menika ugi tansah minuwun wonten Ngarsaning Gusti supados tansah pinaringan kasarasan, kaslametan saha kawilujengan ing pagesangan wonten warsa enggal. Masarakat Jawi menika sampun dangu anggenipun ngawontenaken acara-acara ingkang gayut kaliyan kabudayan. Kagiyatanipun inggih menika wontenipun pengaosan, tirakatan, saha ngawontenaken upacara tradhisi. Kagiyatan menika dipunsengkuyung dening para masarakat Jawi kangge nglestantunaken kabudayanipun. Pengetan wulan Sura menika taksih ngrembaka ngantos wekdal menika. Masarakat Jawi ngadhahi pamanggih bilih upacara tradhisi menika kedah dipunlampahi. Upacara tradhisi menika dados kabudayan ingkang khas saha bedakaken kaliyan kabudayan wonten ing papan sanesipun. Upacara tradhisi wonten ing wulan Sura menika ancasipun supados masarakat Jawi menika tansah eling lan waspada. Eling inggih menika kedah emut dhateng dhiri pribadi. Kita sedaya menika kalebet umatipun Gusti Ingkang Maha Agung saha nggadhahi jejibahan dados panutaning tiyang wonten ing donya kangge dhiri pribadi ugi kangge tiyang sanes. Waspada inggih menika kedah ngati-ati anggenipun tumindak, tumindakipun kedah ingkang sae saha boten nindhakaken tumindak ingkang awon. Miturut masarakat Jawi, wulan Sura menika wulan ingkang sakral. Saengga upacara-upacara tradhisi asring dipunwontenaken ing wulan Sura. Upacara tradhisi ingkang dipunlampahi dening masarakat Jawi menika ancasipun
supados tansah pinaringan kasarasan, kaslametan saha kawilujengan gesang wonten ing donya. Upacaranipun inggih menika upacara tolak bala, bersih desa, kirab brata saha sanesipun. Salah satunggaling upacara tradhisi inggih menika upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman. Kurdaning Redi Merapi rikala taun 1994 kepengker ndadosaken kawontenan ing Kaliurang saha sakiwa tengenipun Redi Merapi tansah nandhang sungkawa. Wonten ing upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi menika ancasipun supados masarakat wonten ing Kaliurang sakiwatengenipun Redi Merapi tansah pinaringan keslametan saha kemakmuran. Upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi menika mila bukanipun saking pamanggihipun paguyupan pangesthi Jawi. Paguyuban Pangesthi Jawi menika pakempalanipun tiyang sepuh saha enem wonten ing Kaliurang ingkang sinau babagan kasusastran Jawi. Ingkang dipunbabar wonten ing paguyuban Pangesti Jawi inggih menika babagan macapat, kidung saha ingkang gayut kaliyan kabudayan Jawi. Macapat saha kidung menika dipunbabar dening sesepuh Paguyuban Pangesthi Jawi lajeng dipunpadosi wosing tembang saha kidungipun. Saking pasinaunan menika saged ndadosaken paguyuban Pangesthi Jawi menika langkung kathah ngelmu ingkang dipunmangretosi. Paguyuban Pangesthi Jawi asring kempalan saengga ndadosaken pamanggih ngawontenaken upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi menika saben wulan Sura. Paguyuban Pangesthi Jawi prihatos ninggali kawontenanipun tlatah ing Kaliurang saha sakiwatengenipun Redi Merapi risak amargi kurdaning 3 saha
Redi Merapi rikala taun1994 kepengker. Upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi menika ngubengi Dusun Kaliurang kanthi mendel. Sedaya warga masarakat Kaliurang saha sakiwatengenipun nyengkuyung anggenipun ngawontenaken upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi. Upacara tradhisi menika nuduhaken bilih kakompakanipun saha kebersamaan warga masarakat Kaliurang. Kanthi upacara menika ndadosaken warga masarakat wonten ing Dusun Kaliurang sami kompak anggenipun nguri-uri kabudayan Jawi. Upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi badhe dipunwontenaken panaliten amargi panaliti menika nggadhahi ancas mbabar upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi saking asal-usulipun, prosesi upacaranipun, makna simbolik sajen saha paedah dipunwontenaken upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi. Ugi saking keunikanipun tradhisi Kirab Brata Metri Bumi menika nggadhahi pamanggih bilih upacara tradhisi menika dipunwontenaken supados masyarakat sakiwatengenipun Redi Merapi tansah pinaringan kasarasan, kawilujengan saha slamet saking pangamuking Redi Merapi. Menawi mboten dipunwontenaken upacara Kirab Brata Metri Bumi, masyarakat Kaliurang saha sakiwatengenipun menika ajrih menawi sawayah-wayah Redi Merapi menika murka. Kurdaning Redi Merapi saged mbebayani masyarakat wonten ing sakiwatengenipun Redi Merapi. Pramila saking menika, panaliti badhe ngawontenaken panaliten supados magretosi kanthi cetha babagan upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman. 4
B. Wosing Perkawis Upacara tradhisi ingkang dipunadani wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman menika kalampahan saben malem setunggal Sura. Upacara tradhisi menika dipunwontenaken rutin saben tahun dening warga masyarakat Dusun Kaliurang. Prosesi upacara tradhisi kasebat kalampahan kanthi wontenipun upacara Kirab Brata saha Kendhuri Baritan. Upacara menika ugi dipunsengkuyung wontening pagelaran ringgit purwa. Adhedhasar andharan saking nginggil menika, pramila panaliten menika dipunfokusaken badhe mbabar : 1. kados pundi asal-usuling upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman?, 2. kados pundi prosesi ritual upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman?, 3. menapa makna simbolik ubarampe sajen ingkang dipunginakaken kangge lampahing upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman?, 4. menapa paedahipun upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman?. 5
C. Ancasing Panaliten Ancasing pirembagan ing panaliten upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman antawisipun : 1. ngandharaken asal-usuling upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman, 2. ngandharaken prosesi upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman, 3. ngandharaken makna simbolik ubarampe sajen ingkang dipunginakaken kangge lampahing upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman, 4. ngandharaken paedahipun upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman, D. Paedahing Panaliten 1. Paedahing Teoritis Saking metode panaliten saha bab sanesipun ingkang gayut kaliyan panaliten menika saged dipundadosaken acuan kangge panaliten sanesipun ingkang wonten gayutanipun kaliyan foklor. Asiling panaliten babagan upacara 6
tradhisi Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman menika kangge pangretosan babagan kabudayan Jawi. 2. Paedahing praktis Panaliten menika kangge paring informasi bilih ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman wonten upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi. Saha paring informasi kasebat saged dipunangge pangretosan papan pariwisata dening para pamaosing panaliten menika. Supados langkung mangertos babagan upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi menika. Kajaba kangge pangretosan babagan papan pariwisata ugi saged dados pangretosan babagan ancasipun dipunwontenaken upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman. Panaliten menika nggadhahi paedah kangge pangrembakaning kabudayan Jawi. 7
BAB II GEGARAN TEORI A. Kabudayan Tembung kabudayan inggih menika saking tembung buddhayah,ingkang awujud jamak saking tembung buddhi inggih menika " budi " utawi " akal". Kabudayan menika ateges bab ingkang wonten gayutanipun kaliyan budi saha akal, asiling akal.Asiling akal menika ngasilaken tindak-tandukipun tiyang ingkang ajeg wonten masyarakat. Koentjaraningrat (1984 : 9) ngandharaken : Kebudayaan adalah keseluruhan gagasan dan karya manusia yang harus dibiasakannya dengan belajar, beserta keseluruhan dari hasil budi dan karyanya itu Ingkang dipunkajengaken saking andharan wonten ing nginggil inggih menika kabudayan boten namung nengenaken naluri. Saking penggalihanipun tiyang menika kedah gladhi langkung rumiyin, saengga saged nglaeraken salah satunggaling kabudayan. Ngrembakaning kabudayan menika tamtu saking asiling upiya saha panyengkuyungipun sedaya warga masyarakat. Wonten salebeting Kabudayan ngandhut saperangan bab ingkang kedah dipungatosaken. Bab ingkang dipunasilaken akal budi ndadosaken ide utawi penggalihan. Koentjaraningrat (1990 :187) ngandharaken : Akal budi akan menciptakan suatu ide-ide atau gagasan yang diwujudkan dalam suatu karya yang dapat diwujudkan secara nyata, yang akhirnya merupakan suatu kebudayaan. Ingkang dipunkajengaken saking andharan wonten ing nginggil inggih menika bilih akal budi badhe ngasilaken ide utawi penggalihan. Ingkang dipunwujudaken dados salah satunggaling asil ingkang nyata, ingkang badhe 8 sedaya
ndadosaken kabudayan. Kabudayan menika sistem gagasan, tindakan sarta asiling penggalihanipun manungsa wonten ing pagesanganipun. Koentjaraningrat (1984 : 2) ngandharaken : Unsur-unsur kebudayaan yaitu : 1. Sistem religi dan upacara keagamaan 2. Sistem dan organisasi kemasyarakatan 3. Sistem pengetahuan 4. Bahasa 5. Kesenian 6. Sistem mata pencaharian hidup 7. Sistem teknologi dan peralatan Ingkang dipunkajengaken saking andharanipun Koentjaraningrat (1984:2) wonten saperangan bab ing salebeting kabudayan inggih menika 1).Sistem religi saha upacara ingkang wonten gayutanipun kaliyan agama inggih menika salahsatunggaling kapitadosan ingkang dipunlampahi dening masyarakat saha wonten gayutipun kaliyan Gusti Ingkang Maha Agung. 2). Sistem saha organisasi ingkang wonten ing masyarakat menika gegayutan kaliyan awakipun piyambak utawi diri pribadhi kaliyan kelompok saha kaliyan masyarakat. 3). Sistem Pengetahuan menika salahsatunggaling bab ingkang mboten nyata utawui rill, ananging kawontenanipun dipunbetahaken saged kangge ngrembakakaken maneka-warni pangretosan. 4). Basa dipunginakaken tiyang kangge wicantenan kaliyan tiyang sanes. Tuladhanipun Basa Jawi ingkang dipunginakaken kaliyan masyarakat Jawi. 5). Kesenian inggih menika salahsatunggaling saking penggalihanipun tiyang saengga ngasilaken hiburan utawi tontonan kangge masyarakat. 6). Sistem mata pencaharian hidup menika kangge nyekapi kabetahanipun tiyang gesang. 7). Sistem teknologi saha pirantinipun inggih 9 9
menika salah satunggaling pangretosan ingkang dipungadhahi masyarakat kangge damel piranti bab teknologi. Adhedhasar mawarni-warnining kabudayan wonten ing ngginggil menika, ingkang kalebet salah satunggaling kabudayan inggih menika folklor. Wonten ing ngandhap menika badhe kaandharaken babagan folkor. B. Folklor Folklor inggih menika saking tembung folk kaliyan lore. Folk saged ugi ateges rakyat saha lore inggih menika tradhisi. Saengga folklore inggih menika salah satunggaling wujud tradhisi rakyat. Miturut Danandjaja, (1998 : 53) folk inggih menika kelompokipun tiyang ingkang nggadhahi titikan supados saged dipunbedakaken kaliyan kelompok sanesipun. Titikan ingkang mbedakaken inggih menika fisik, sosial saha kabudayanipun. Ingkang fisik menika wujud warnanipun kulit. Titikan sanesipun inggih menika nggadhahi Tradhisi tartamtu ingkang sampun turun-tumurun.Tradhisi menika ingkang dipunwastani lore. Tradhisi menika sampun turun-tumurun, saengga dados salah satunggaling adat ingkang nggadhahi titikan tartamtu kangge warganipun.Danandjaja (1998)ngandharaken : fungsi folklor bagi pendukungnya yaitu a). untuk mempertebal rasa solidaritas b). Sebagai alat yang menyenangkan dan memberi hiburan. Ingkang dipunkajengaken saking andharan ing nginggil inggih menika faedahipun folklor kangge ngraketaken pasederekan. Saking asiling kabudayan saged kangge hiburan warga. Kejawi saking menika ugi kangge sinau bab 10 10
kabudayan ingkang wonten ing daerah sanes menika saged nguri-uri kabudayan kita. Paedahipun folklor menika kangge nguri-uri asiling kabudayanipun masyarakat. Menika saged dipuntinggali wonten ing upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi ingkang nggadhahi ancas supados masarakat wonten ing Kaliurang saha sakiwa tengenipun Redi Merapi tansah pinaringan keslametan saha kemakmuran. Kajaba menika ugi wujud syukur wonten ing ngarsanipun Gusti Ingkang Maha Agung ingkang sampun paring kaslametan, katentreman saha kamakmuran gesang ing sakiwatengenipun Redi Merapi. Upacara tradhisi badhe kaandharaken wonten ing ngandhap menika. C. Upacara Tradhisi Soepanto, dkk (1992 : 12) ngandharaken bilih upacara tradhisional menika salah satunggaling kegiyatan sosial ingkang dipunsengkuyung dening warga masyarakat kangge manggihaken kawilujengan saking Gusti Ingkang Maha Agung utawi saking kekiyatan sepiritual. Adat sabenipun tiyang rumiyin dumugi sakmenika ndadosaken upacara tradhisi ingkang trep kaliyan aturan tartamtu saengga ndadosaken kabudayan. Masyarakat Jawi taksih ngawontenaken tradhisi ingkang sampun dados adat saben wonten ing daerahipun piyambak-piyambak. Adat saben ingkang wonten ing salebeting masyarakat ngandhut nilai-nilai saha norma pagesangan ingkang tuwuh ing masyarakat menika. Saengga, ngantos samenika taksih kathah masyarakat Jawi ingkang ngawontenaken adat saben kados ta upacara tradhisi 11 11
Kirab Brata Metri Bumi Kaliuran, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman. Maneka warna upacara tradhisi ingkang wonten ing masyarakat Jawi menika nggadhahi ancas ingkang nyawiji supados tansah pinaringan kaslametan, katentreman gesang wonten ing alam donya. Salah satunggaling upacara tradhisi ingkang taksih dipunwontenaken inggih menika upacara Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman. Upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi badhe kaandharaken wonten ing ngandhap menika. D. Upacara Kirab Brata Metri Bumi Kirab Brata Metri Bumi katliti miturut Baoesastra Djawa kanthi tembung- tembungipun inggih menika, Kirab tegesipun metu bareng arak-arakan (1939 : 224), Brata tegesipun tapa, pasa (1939 : 59), Metri menika saking tembung petri tegesipun dioepeni banget, diajeni banget (1939 : 488), Bumi tegesipun jagat (1939 : 53). Adhedhasar andharan wonten ing nginggilKirab Brata Metri Bumi inggih menika salah satunggaling tradhisi warga masyarakat Kaliurang sesarengan ngawontenaken arak-arakan kanthi tapa, pasa, mboten wicantenan. Pasa saking penggalih wonten ing padintenan dipunsisihaken kanthi laku prihatos. Nyuwun dhateng Gusti Ingkang Maha Agung supados tansah pinaringan kawilujengan saha kabagaswarasan miwah sedaya warga Kaliurang saha sakiwatengenipun. Ugi kanthi Kirab Brata Metri Bumi menika nglestantunaken kabudayan Jawi. 12 12
Miturut pamanggihipun warga masarakat ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman upacara tradhisi Kirab Brata menika nglampahi laku bisu. Laku bisu menika mlampah ngubengi Dusun Kaliurang saking Tlaga Putri mangilen dumugi Gardu Pandhang lajeng mangidul dumugi lapangan Wara lajeng mangetan dumugi Tugu Udang ngantos Tlaga Putri lakunipun kanthi mbisu utawi anggenipun mlampah menika kanthi mendel mboten pareng wicantenan kaliyan sinten kemawon. Ingkang dipunkajengaken saking andharan wonten ing nginggil menika Kirab Brata Metri Bumi inggih namung patrap. Patrap Bisu ngubengi Dusun Kaliurang menika. Masyarakat Kaliurang wonten ingkang mastani Tapa Bisu ananging kapilih ingkang nama Laku Bisu, amargi Tapa Bisu menika kaandharaken kados ing ngandhap menika. Miturut Baoesastra Djawa (1939:592) Tapa menika ateges nglakoni mati rasa sarta soemingkir saka ing alam rame. Adhedasar saking Baoesastra Djawa menika ingkang dipunkajengaken Tapa menika nglakoni mati rasa inggih mendel lajeng sumingkir saking alam rame. Andharan menika beda kaliyan Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman amargi Kirab Brata Metri Bumi menika dipunlampahi sesarengan kaliyan warga masarakat wonten ing sakiwa tengenipun Kaliurang mliginipun paguyuban Pangesthi Jawi. Saengga Tapa Bisu menika namung patrap laku bisu. Wonten ing upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi menika ancasipun supados masarakat wonten ing Kaliurang saha sakiwa tengenipun Redi Merapi 13 13
14 tansah pinaringan keslametan saha kemakmuran. Amargi kurdaning Redi Merapi rikala taun 1994 kepengker ndadosaken kawontenan ing Kaliurang saha sakiwa tengenipun Redi Merapi tansah nandhang sungkawa. Upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi menika mila bukanipun saking pamanggihipun Paguyupan Pangesthi Jawi. Paguyuban Pangesthi Jawi menika pakempalanipun tiyang sepuh saha enem wonten ing Kaliurang ingkang sinau babagan kasusastran Jawi. Ingkang dipunbabar wonten ing Paguyuban Pangesti Jawi inggih menika babagan macapat, kidung saha ingkang gayut kaliyan kabudayan Jawi. Macapat saha kidung menika dipunbabar dening sesepuh pangesthi jawi lajeng dipunpadosi wosing tembang saha kidung menika. Saking pasinaon menika saged ndadosaken Paguyuban Pangesthi Jawi menika langkung kathah ngelmu ingkang dipunmangertosi. Paguyuban Pangesthi Jawi asring kempalan saengga ndadosaken penggalih ngawontenaken upacara Kirab Brata Metri Bumi menika saben wulan Sura. Paguyuban Pangesthi Jawi prihatos ninggali kawontenanipun masarakat ing Kaliurang saha sakiwa tengenipun Redi Merapi amargi kurdaning Redi Merapi rikala taun1994 kepengker. Upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi menika ngubengi Dusun Kaliurang kanthi mendel kemawon ngantos papan ingkang sampun dipuntemtokaken. Sedaya warga masarakat Kaliurang saha sakiwa tengenipun nyengkuyung anggenipun ngawontenaken upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi menika. Upacara menika nuduhaken bilih panyengkuyungipun warga masarakat Jawi 14
mliginipun warga masarakat Dusun Kaliurang sami kompak anggenipun nguri-uri kabudayan Jawi. Upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman menika nggadhahi ancas supados masarakat wonten ing Kaliurang saha sakiwatengenipun Redi Merapi tansah pinaringan keslametan saha kemakmuran. Upacara menika dipunwontenaken wonten ing warsa enggal inggih menika wulan Sura. Wonten ing ngandhap menika badhe kaandharaken babagan suran. E. Suran Kamajaya (1992 : 6), ngandharaken bilih Suran inggih menika tradhisi warsa enggal Jawi kangge mengeti utawi nyambut warsa enggal 1 Sura. Miturut Purwadi (2005 : 26), Suran mujudaken tradhisi warsa enggal Jawi. Masarakat Jawi mengeti 1 Sura kanthi maneka warni cara, antawisipun wonten ingkang semedi, kungkum, lampah bisu, tirakatan ing papan-papan ingkang kaanggep wingit utawi ing pasareyan lan sapanunggalanipun. Wonten ing salebetipun upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi ing masyarakat ngandhut simbol-simbol ingkang nggadhahi paedah kangge nggayutaken donya nyata kaliyan donya kasat mata. Simbol-simbol menika saged awujud tetedhan, sekar, menyan saha sajen sanesipun. Wonten ing upacara Kirab Brata Metri Bumi menika ngginakaken maneka warni sajen. Saking maneka warni sajen kala wau gadhah makna simbolik 15 15
piyambak-piyambak, saengga wonten ing nginggil menika badhe kaandharaken babagan makna simbolik. F. Makna Simbolik Tembung Simbol menika saking Yunani. Symbolos tegesipun tandha utawi titikan ingkang nuduhaken satunggaling bab dhateng tiyang. Tiyang gesang wonten ing alam donya menika ngginakaken simbol ingkang wonten gayutanipun kaliyan gesang ing padintenan. Simbol dipunginakaken masyarakat Jawi kangge sarana ngandharaken wosing simbol kapurih para warga saha para mudha mangretosi menapa ingkang dipunkajengaken saking simbol menika. Simbol atau lambang adalah semacam tanda, lukisan, perkataan, lencana dan sebagainya yang menyatakan sesuatu hal atau mengandung maksud tertentu. (Herusatoto 2003:10) Ingkang dipunkajengaken saking andharan wonten ing nginggil inggih menika bilih lambang menika perangan tandha, gambar, utawi perangan sanesipun ingkang nuduhaken salah satungaling bab saha ngandhut kekajengan tartamtu. Tuladhanipun warni pethak nuduhaken simbol kesucian lajeng gambar pari nuduhaken kemakmuran. Adhedhasar pangretosan saking nginggil, panaliten menika badhe mbabar makna simbolikipun upacara tradhisi Kirab Brata. Inggih menika badhe mbabar sajen ingkang dipunangge wonten ing upacara tradhisi Kirab Brata Merti Bumi Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman. Amargi wonten ing upacara Kirab Brata menika ngandhut wosing simbol ing 16 16
upacara tradhisi menika. Sajen menika dados wujudipun raos syukur utawi simbol saking panyuwunan wonten ngarsanipun Gusti Ingkang Maha Agung. Simbol-simbol wonten ing upacara tradhisi menika nggadhahi paedah ingkang maneka-warni. Kajaba nggadhahi paedah religi, simbol ugi nggadhahi paedah seni utawi dados piranti ingkang nggayutaken donya nyata kaliyan donya kasat mata. Kangge ngupayakaken upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi menika saged kaleksanan kanthi lancar, pramila Paguyuban Pangesthi Jawi minangka paraga upacara badhe caos pisungsung arupi sajen. Wonten ing ngandhap menika badhe kaandharaken babagan sajen. G. Sajen Miturut W. J. S Poerwadarminta (1939 : 537) sadjen inggih menika kembang, panganan lsp. kang disadjekake marang lelemboet. Wernanipun sajen menika mboten namung tetedhan kemawon, ananging saged arupi sekar saha piranti sanesipun. Sajen ingkang arupi tetedhan utawi sekar kangge lelembut ingkang mbauregsa wonten ing papan tartamtu. Sajen asring kangge upacara- upacara tradhisi minangka simbolikipun kangge nggayutaken donya nyata kaliyan donya kasat mata. Maneka warnaning sajen dipunginakaken wonten upacara-upacara menika nggadhahi simbolis saha ancas tartamtu gumantung upacarananipun. Paedahipun sajen menika minangka sedhekah saha kangge komunikasi kaliyan makluk kasat mata. Sedaya wujud sajen ingkang dipunginakaken menika gadhah makna 17 17
simbolik utawi ancas tartamtu ingkang dipunanggep penting wonten ing salebeting pagesangan. Adhedhasar andharan wonten ing nginggil saged kapundhut dudutan bilih sajen ingkang dipunginakaken wonten ing upacara Kirab Brata Metri Bumi ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman menika wujud raos syukur dhateng Gusthi Ingkang Maha Agung. Ancasipun sajen menika supados pikantuk berkah kawilujengan saha katentreman saking Gusti Ingkang Maha Agung. Panaliten ingkang laras kaliyan panaliten upacara tradhisi Kirab Brata wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman menika sampun dipuntindhakaken dening panalitenipun Sandra Delli Marselina wonten ing taun 2011 kanthi ira-irahan upacara tradhisi Malem 1 Sura wonten ing Desa Traji, Kecamatan Parakan, Kabupaten Temanggung Jawa tenggah. Panalitenipun ngasilaken: 1. prosesi upacara tradhisi Malam 1 Sura wonten ing Desa Traji, Kecamatan Parakan, Kabupaten Temanggung Jawa tenggah, 2. makna simbolik wonten ing Sesaji upacara tradhisi Malam 1 Sura wonten ing Desa Traji, Kecamatan Parakan, Kabupaten Temanggung Jawa tenggah, 3. faedah dipunwontenaken upacara tradhisi Malam 1 Sura wonten ing Desa Traji, Kecamatan Parakan, Kabupaten Temanggung Jawa tenggah. 18 18
Panalitenipun Sandra Delli Marselina nggadhahi bab ingkang sami kaliyan Panaliten upacara tradhisi Kirab Brata wonten ing Kaliurang inggih menika sami- sami dipunwontenaken ing malem 1 Sura. kajawi wonten saminipun ugi wonten bedanipun, bedanipun inggih menika wonten ing upacara Kirab Brata Metri Bumi ingkang dipunarak sanes nganten, ananging arak-arakanipun paraga kirab saha sajenipun kirab. 19 19
BAB III CARA PENELITIAN A. Jinising Panaliten Panaliten upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman menika kalebet jinising panaliten kualitatif. Penelitian kualitatif merupakan penelitian yang menghasilkan data deskripsi berupa kata- kata tertulis atau lisan dari orang-orang dan perilaku yang dapat diamati. Jadi, dalam penelitian ini dilakukan pengumpulan data yang diambil secara langsung dari lapangan. Moleong, (1993 : 3) Adhedhasar pamanggih saking Moleong babagan panaliten kualitatif menika samangkih ngasilaken data deskripsi inggih menika ngandharaken data sinerat utawi lisan ingkang saking asiling wawancara saha observasi langsung wonten ing papan panaliten. Saking panaliten budaya wonten gayutanipun kaliyan bab satunggal saha satuggalipun. Perkawis menika nuduhaken bilih panaliten budaya menika boten saged mbabar satunggal bab kemawon, amargi taksih wonten bab satunggalipun ingkang nyawiji. Cara makaten kangge ngawekani beda pangertosan antawisipun para paraga upacara ingkang dereng mangertos. Pramila saking menika panaliti ngginakaken panaliten kualitatif anggenipun ngandharaken data saking papan panaliten. 20
B. Setting Panaliten Upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi dipunwontenaken ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman. Upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi kalaksanan saben taunipun, inggih menika malem 1 Sura utawi wulan November. Ingkang dados paraga ing upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi inggih warga masyarakat Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman. Mila bukanipun prosesi upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi inggih nyawisakenpapan saha pandameling sajen. Lampahing upacara kirab brata dinten rebo surya kaping 14 November 2012 wiwit pukul 21.00 WIB. Kangge manggihaken data ingkang awujud wawancara kanthi nyuwun pirsa dhateng para informan ingkang saged makili paring informasi babagan upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang. C. Sumber Data Panaliten Sumber data panaliten inggih menika saking keutuhan setting panaliten. Setting panaliten ingkang arupi papan, wekdal, paraga saha titilaksananing upacara Kirab Brata Metri Bumi. Sumber data panaliten inggih menika upacara Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman. Paraga ingkang ngayahi Kirab Brata inggih menika Paguyuban Pangesthi Jawi. Titilaksananing upacara Kirab Brata Metri Bumi kaperang dados kalih acara inggih menika cecawis sajen saha lampahing upacara Kirab Brata Metri Bumi. Lampahing upacara Kirab Brata Metri Bumi ing dinten rebo surya kaping 14 November 2012 wiwit pukul 21.00 WIB. 21
Caranipun manggihaken informan kanthi teknik sampling purposive. Mardalis, (2004:106), ngandharaken bilih caranipun Teknik sampling purposiv engginakaken informan wonten ing salebeting paguyuban saengga sampling (informan) ingkang dipunpundhut saged makili karakteristik populasi ingkang dipunteliti. Teknik sampling purposive ing mriki kanthi nemtokaken informan ingkang saged makili. Wonten ing panaliten menika nyuwun pirsa dhateng para sesepuh Paguyuban Pangesthi Jawi ingkang nyengkuyung tradhisi Kirab Brata Metri Bumi menika. Kanthi cara menika supados nggampilaken panaliti anggenipun ngempalaken data-data kangge nyengkuyung asiling panaliten. D. Caranipun Ngempalaken Data Teknik pangempalan data wonten ing panaliten menika ngginakaken obsevasi berperanserta saha wawancara mendalam. Kanthi panjangka supados datanipun langkung kathah saha lengkap. Obsevasi berperanserta sahawawancara mendalam badhe dipunandharaken wonen ing ngandhap menika. 1. Observasi berperanserta Cara ngempalaken data wonten ing panaliten menika dipunwiwiti kanthi observasi berperanserta. Herdiyansyah (2010:63), ngandharaken bilih nglampahi observasi berperanserta, panaliti ngamati saha nderek langsung wonten ing salebeting kegiatan ingkang dipunteliti.Angenipun ngempalaken data Observasi inggih nderek lampahing tradhisi Kirab Brata Metri Bumisaking acara menika kawiwitan dumugi purna. Cara menika supados panaliti mangertosi lampahipun upacara kanthi runtut kangge panyengkuyung anggenipun nyerat asiling panaliten. 22
Ingkang kedah dipungatosaken inggih menika anggenipun nglampahi observasi berperanserta kanthi runtut wonten ing papan panaliten ing Dusun Kaliurang Timur, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman. 2. Wawancara Mendalam Miturut Herdiyansyah (2010:64), ingkang dipunwastani Wawancara inggih menika teknik pangempaling data ingkang dipunginakaken kangge ngempalaken katrangan lisan saking pawicantenan kaliyan informan. Wawancara mendalam menika penting minangka data kualitatif saha anggenipun nyerat asilipun panaliten. Wawancara mendalam kedahipun kanthi luwes, mboten grusah-grusuh saha ngginakaken pituduh menapa ingkang badhe dipunsuwunaken priksa kaliyan narasumber. Cara kados menika supados panaliti saha narasumbersaged wicantenan kanthi prayogi, saengga pikantuk informasi ingkang lengkap saha langkung cetha. Anggenipun wawancara mendalam kedah ngginakaken piranti kangge nyengkuyung panaliten, kados ta piranti kangge ngrekam pawicantenan ing wawancara supados data saking wawancara kasimpen kanthi sae, saha nggampilaken anggenipun alihtulisaken. 23
24 E. Pirantining Panaliten Pirantining Panaliten wonten ing panaliten menika inggih human instrumen utawi panaliti piyambak. Guba & Lincoln lumantar Moleong, (2007:168-172), ngandharaken : ciri-ciri umum dari manusia sebagai instrumen yaitu : 1. responsif, 2. dapat menyesuaikan diri 3. menekankan pada keutuhan 4. mendasarkan diri atas peluang pengetahuan 5. memproses data secepatnya 6.memanfaatkan kesempatan untuk mengklarifikasi dan mengikhtisarkan. Titikan ingkang dipunkajengaken saking andharanipun Guba & Lincoln lumantar Moleong inggih menika panaliti ngawontenaken observasi wonten ing papan panaliten saha wawancara dhateng para informan. Panaliti nglampahi, ngempalaken data, ngandharaken, saha nglaporaken asiling panaliten. Panaliti minangka human instrument pramila panaliti ngginakaken piranti kangge nyengkuyung anggenipun panaliten. Pirantinipun arupi : 1. buku kangge nyatet saha nyerat pengamatan padintenan inggih menapa kemawon ingkang gayut kaliyan panaliten, 2. kamera, kangge mundhut gambar saking sedaya rantamaning tradhisi Kirab Brata Metri Bumi, 3. piranti kangge ngrekam swanten wawancara kaliyan para narasumber supados menapa ingkang dipun andharaken narasumber gampil anggenipun alihtulisaken,
25 4. handycam kangge ngrekam sedaya rantamaning Tradhisi Kirab Brata Metri Bumi. F. Caranipun Nganalisis Data Teknik analisis ingkang dipunginakaken inggih menika teknik analisis data induktif. Analisis data induktif bertujuan untuk memperjelas informasi yang masuk, melalui proses unitisasi dan kategorisasi.(Endraswara, 2006:215) Ingkang dipunkajengaken saking andharanipun Endraswara inggih menika teknik analisis data menika nggadhahi ancas supados informasi ingkang mlebet langkung cetha, kanthi proses unitisasi saha dipunlajengaken kategorisasi. Sasampunipun ngempalaken data ingkang nyengkuyung panaliten dipunlajengaken analisis data. Analisis data menika kangge ngandharaken saking tradhisi Kirab Brata Metri Bumi, inggih asal-usulipun, prosesi, makna simbolik sajen saha paedahipun tradhisi Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman. Proses analisis menika badhe mbabar titilaksananipun tradhisi Kirab Brata Metri Bumi antawisipun saking observasi langsung wonten ing papan panaliten, wawancara mendalam, saking foto, rekaman saha sanesipun. Sasampunipun data- data kala wau dipunsinau saha dipunresepi lajeng dipundamel Abstraksi. Absatraksi inggih menika saking data-data kala wau dipundamel rangkuman inti, salajengipun dipunkelompokaken utawi dipunkategori miturut kelompokipun
supados langkung cetha antawisipun bab setunggal saha setunggalipun. Menawi sampun dipunkategorisasi lajeng dipunpriksa keabsahan datanipun saha damel dudutanipun. Pungkasanipun, data ingkang sampun dipunkempalaken lajeng dipunandharaken kaliyan gambar saha katranganipun kanthi runtut, supados perkawis ingkang dipunteliti saged dipunbabar kanthi cheta. G.Caranipun Ngesahaken Data Keabsahan Data menika kangge ngecek leres menapa mboten data saking panaliten. Kangge ngecek menika ngginakaken teknik triangulasi. Miturut Endraswara (2006:219) ngandharaken : Triangulasi berupa pengumpulan data ganda, yang lebih dari satu sumber, yang menunjukan informasi yang sama. Ingkang dipunkajengaken saking andharan wonten ing nginggil inggih menika teknik triangulasi inggih ngempalaken data saking maneka-warni narasumber, ananging taksih informasi ingkang sami utawi menapa kemawon ingkang saged dipundadosaken tandhingan kaliyan data panaliten. Triangulasi ingkang dipunangge wonten panaliten menika triangulasi sumber saha triangulasi metode. Triangulasi sumber inggih menika ngempalaken data panaliten saking kathah narasumber, data saking wawancara setunggaling narasumber saha satunggalipun dipuntandhingaken kaleresanipun. Triangulasi metode inggih menika ngecek data satunggal saha satunggalipun. Wondene kanthi njumbuhaken asiling observasi berperanserta saha wawancara kaliyan nara sumber 26 inggih
BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGANIPUN A. Deskripsi Setting Panaliten 1. Andharaning Papan Upacara Kirab Brata Metri Bumi Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman papanipun wonten ing sisih ler kabupaten Sleman. Dusun menika tebihipun kirang-langkung 25 km saking Ibu Kota Provinsi Yogyakarta. Kanthi cacahing penduduk wonten 1167 tiyang. Ingkang kaperang dados 543 piyantun kakung lan 624 piyantun putri sarta cacahing kartu keluarga wonten 361. Dusun Kaliurang punwatesi dening tlatah kados ing ngandhap menika : 1. watesipun sisih ler wonten Redi Merapi 2. sisih kilen wewatesan kaliyan Lepen Boyong 3. sisih wetan wewatesan kaliyan Lepen Kuning 4. sisih kidul wewatesan kaliyan Dusun Ngipiksari Papan ingkang dipunangge upacara Kirab Brata Metri Bumi inggih wonten Tlaga Putri, Dusun Kaliurang Timur. Anggenipun damel sajen wonten ing Pendhapa Pangesthi Jawiutawi wonten dalemipun Mbah Darmadi. WontenPendhapa Pangesthi Jawi menika asring dipunangge kempalan kapurnaman. Paguyuban ingkang nglampahi Kirab Brata menika dipunsebut Paguyuban Pangesthi Jawi. Pendhapa Pangesthi Jawi menika mapan wonten Kaliurang Timur kirang- langkung mengetan 200m saking Patung Udhang Kaliurang. Denah Pendhapa Pangesthi Jawi Kaliurang kados gambar ing ngandhap menika. 27
28 U 4 S 3 Hotel Eden 2 Katrangan : 1. : Patung Udang Kaliurang 1 1 2 2. : Pendhapa lan sekertariat Paguyuban Pangesthi Jawi 3. 3 : Patung Monyet Jogja 4. 4 : Tlaga Putri Gambar.01.Denah Kaliurang.doc.dhyan. Upacara Kirab Brata Metri Bumi dipunwontenaken ing parkiran papan wisata Tlaga Putri. Rutenipun Paguyuban Pangesthi Jawi nglampahi Kirab Brata mubeng Kaliurang saking parkiran Tlaga Putri mangilen sekedhik lajeng mangidul dumugi Patung Kera, mangidul dumugi Patung Udhang, mangilen dumugi Pratigan Mboyong, mangaler dumugi Pratigan Parta Sate, mangaler dumugi Gardu Pandang, mangetan dumugi Prasekawan Nirmala, saking Prasekawan Nirmala mangetan dumugi wonten ing Tlaga Putri malih. Wonten ing
29 papan ingkang sampun dipuntemtokaken kala wau ugi dipunpapaki sajen. Gambar rutenipun Kirab Brata kados ing ngandhap menika. 6 7 5 Pendhapa Pangesthi Jawi 2 U 4 3 S Arah ke jogja Gambar 16. Rute Kirab Brata Katrangan : 1. Tlaga Putri 4. Pratigan Mboyong 7. Prasekawan Nirmala 2. Patung Kera 5. Pratigan Parta Sate 3. Patung Udhang 6. Gardhu Pandhang 1
30 2. Para Paraga Upacara Kirab Brata Metri Bumi Para paraga upacara Kirab Brata Metri Bumi Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman inggih menika sedaya kulawarga Paguyuban Pangesthi Jawi. Warga Dusun Kaliurang saha sakiwatengenipun sami nyengkuyung kanthi nyawisaken sedaya ingkang dipunbetahaken upacara Kirab Brata menika. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01. "ingkang nderek menika terutami saking warga pangesthi jawi, ananging menawi wonten masarakat utawi sinten kemawon ingkang ngremenaken, menika saking pangesthi jawi dipunsumanggakaken. Menawi wonten sinten kemawon ingkang kepengin sareng-sareng sami Kirab Brata, panyuwunan sareng-sareng menika sinten kemawon pikantuk menawi badhe nderek." (CLW 01) Andharan kasebut dipunsengkuyung dening informan 02. "upacara Kirab Brata mubeng Kaliurang iku paragane kabeh kulawarga pangesthi Jawi. Sesi rituale kuwi tanggung jawabe paguyuban pangesthi Jawi. Ningmenawa masyarakat ana sing arep padha melu ya orapapa" (CLW02) Kangge mangretosi kawontenanipun paraga upacara Kirab Brata Metri Bumi ing babagan gunggungipun anggota Paguyuban Pangesthi Jawi, pakaryanipun, saha sistem religi badhe kaandharaken kados ing ngandhap menika: a. Gunggungipun anggota Paguyuban Pangesthi Jawi Adhedhasar data anggota paguyuban pangesthi Jawi, cacahing anggota paguyuban pangesthi Jawi wonten 69 tiyang, 46 piyantun kakung saha 23 piyantun putri. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 02 "anggotane paguyuban pangesthi Jawi niku, niki mbak, nggen dhatane niku 69 tiyang, ingkang putra 46, ingkang estri 23 tiyang."(CLW02)
31 Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04 "nggih kathah, nek riyin sewidakan, nek saiki nggih sok punjul, agama napa mawon saged mlebet, islam, hindu, kristen, katolik. Ngaten, niki mboten soal agama, namung nglestarekake kabudayan Jawi"(CLW04) Gunggungipun anggota paguyuban pangesthi Jawi menika wonten 69 tiyang. Sedaya anggota pangesthi Jawi menika saking Kaliurang saha sakiwatengenipun. Paraga upacara Kirab Brata menika kanthi pakaryan, saha agami ingkang beda-beda. Awit saking kawontenan menika mboten ndadosaken perkawis amargi upacara Kirab Brata Metri Bumi menika mboten nengenaken bab pakaryan saha agami. Upacara menika bab nglestantunaken kabudayan Jawi. b. Pakaryan Paraga Upacara Kirab Brata Katitik saking pakaryanipun anggota paguyuban pangesthi Jawi inggih menika peternak, sadean wonten ing papan wisata Kaliurang, SAR, usaha penginapan saha sanesipun. Kanthi adhedhasar saking informan, data pakaryaning paraga upacara Kirab Brata menika maneka-warni jinisipun. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 02 "nek ten riki niku anggota paguyuban wonten, nggih ternak niku, ternak sapi, menda, dagang ten wisata Kaliurang niku, karyawan toko, SAR, enten sing usaha penginapan, abri nggih wonten. menawi warga Kaliurang menika paling kathah niku re do ternak, lak nek nikusaged disambi-sambi ngurusi usahane penginapan. Kaliurang niku rak nggih papan wisata, penginapan, villa lan hotel niku wisatane sing rame"(CLW02) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 01.
"kathah-kathahe nggih petani. Petani kambing etawa, ya ternaklah. Abri wonten, karyawan swasta nyambut gawe wonten yogya rika, dodol wonten tlaga putri, rata-rata nggih petani kaliyan dodolan."(CLW01) Saperangan ageng pakaryanipun inggih menika minangka peternak. Menika saged katingal wonten ing salebeting pratelanipun para informan. Peternak wonten ing Dusun Kaliurang antawisipun ternak lembu, menda saha kelinci. Bab menika nuduhaken bilih wilayah Kaliurang menika dipunginakaken papan ingen-ingen. Kajaba peternak ingkang kathah wonten ing tlatah Kaliurang, para ingkang sadean wonten ing papan wisata Kaliurang, karyawan toko, SAR, usaha penginapan, villa saha hotel ugi ndadosaken perekonomian warga Kaliurang saged ngrembaka. Pakaryanipun anggota pangesthi Jawi ingkang mawarni-warni mboten ndadosaken para paraganipun Kirab Brata dipunbeda-bedaaken miturut jinising pakaryanipun. Sedaya anggota paguyuban pangesthi Jawi pikantuk nderek ngayahi Kirab Brata menika. c. Sistem Realigi Sistem realigi paraga upacara Kirab Brata Metri Bumi menika warni- warni. Wonten ingkang ngrasuk agami Islam, Kristen saha Katholik, amargi upacara menika mboten mbeda-mbedakaken agami. Upacara menika adhedasar ngrembakakaken tradhisi Jawi. Kanthi adhedhasar pratelan saking para informan. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 08. "nek bab agama niku kathah sing Islam, katholik, kristen nggih wonten. Nanging padha rukun-rukun nek mriki niku. Upacarane niki rak mboten 32 jodho
memihak agama pundi-pundi, sedaya agama saged mlebet, upacarane niki ki ngrembuk bab tradisi jawa. "(CLW08) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanioun informan 03 "mayoritas wonten mriki menika ngrasuk agami Islam, nanging nggih wonten ingkang ngrasuk agami Kristen saha Katholik. Kathah ingkang Islam, ning niki upacarane niku mboten ngrembuk bab agama, sinten- sinten olehmelu. Tradhisi wonten ing mriki ugi taksih mlampah, nggih sek wonten jawa jawane nika, mitoni, mantu, kendurenan nggih liya- liyane."(CLW03) Saking andharan ing nginggil katelah bilih upacara Kirab Brata menika mboten sambet kaliyan agami tartantu, liripun sedaya agami pikantuk nderek upacara Kirab Brata. Upacara Kirab Brata menika minangka nglestantunaken kabudayan Jawi. Saperangan ageng paraga paguyuban pangesthi Jawi kathah ingkang ngrasuk agami Islam. Kajaba ngrasuk agami Islam para warga masyarakat Kaliurang wonten ingkang ngrasuk agami Kristen saha agami Katholik. Kangge ngawotenaken papan pangibadahan, wonten ing Dusun Kaliurang sampun kabangun masjid-masjid utawi Mushola. Ngenggingi bab menika nanging taksih ketingal wontenipun kapitadosan dhateng leluwuripun. Bab kasebat katitik taksih wonten upacara-upacara tradhisi lan wilujengan ingkang dipuntindakaken. Upacara tradisi ingkang taksih dipuntindakaken dening warga masarakat antawisipun upacara Mitoni, Mantu, Kesripahan, Sedhekah tiyang seda, Kirab Brata, Merti Desa, Ruwahan lan sapanunggalanipun. 33
3. Titilaksananing Upacara Kirab Brata Metri Bumi Prosesi upacara Kirab Brata Metri Bumi menika kaperang dados kalih tahap, inggih menika cecawis upacara saha lampahing upacara Kirab Brata Metri Bumi. Cecawis upacara ingkang arupi kempalan kapurnaman, cecawis sajen upacara saha mundhut toya pitung sumber. Lampahing upacara Kirab Brata Metri Bumi inggih menika Kendhuri Wilujengan, Kirab Brata, Kendhuri Baritan saha Pagelaran Ringgit Purwa. Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "urutan acaranipun menika kawiwitan dinten senin mundhut toya jamas pitung sumber karo kendhuri wilujengan. dina rebo seka isuk nyepake sajen sekar lan sapanunggalane kang arep digunakake Kirab Brata. Papane mundhut toya jamas menika wonten 7 papan, Tlaga putri, Tlaga Muncar, Sumber Sari, Siraman Lanang, Siraman Wadon saha Umbul temanten yaiku umbul lanang lan umbul wadon. pas malem 1 sura kuwi acarane ora mung kirab mubeng kalirang. Kajaba Kirab Brata uga ana acara pendukung antarane kendhuri baritan karo wayangan sewengi nutuk."(CLWO1) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan "acaranipun menika saderengipun upacara kirab wonten kempalan, mundhut toya pitung sumber kaliyan cecawis sajen ingkang dipunangge wonten upacara. Lajeng acaranipun malem 1 sura menika wonten kendhuri wilujengan, lajeng kirab mlampah mubeng Kaliurang, kenduri baritan lajeng wayangan."(CLW05) Prosesi upacara Kirab Brata Metri Bumi kaperang dados kalih tahap inggih menika cecawis upacara saha lampahing upacara Kirab Brata Metri Bumi. Cecawis upacara ingkang arupi kempalan kapurnaman, mundhut toya pitung sumber saha cecawis sajen. Cecawis upacara ingkang arupi kempalan kapurnaman dinten kamis wage, surya kaping 1 November 2012 ngrembag ngengrengan upacara Kirab Brata Metri Bumi. Mundhut toya pitung sumber wonten ing Tlaga Putri, Tlaga Muncar, Sumber Sari, Siraman Lanang, Siraman Wadon saha Umbul 34
Temanten. Sedaya toya saking sumber menika badhe dipunginakaken jamas saderengipun kirab. Cecawis sajen upacara dipuncawisaken wonten ing Pendhapa Pangesthi Jawi. Lampahing upacara Kirab Brata Metri Bumi inggih menika Kendhuri Wilujengan, Kirab Brata, Kendhuri Baritan saha Pagelaran Ringgit Purwa. Kendhuri Wilujengan menika minangka nyuwun kawilujengan wonten ngarsanipun Gusti Ingkang Maha Agung supados sedaya rerangken upacara Kirab Brata Metri Bumi lumampah kanthi lancar. Kirab Brata menika laku prihatosipun paguyuban pangesthi jawi minangka paraga upacara Kirab Brata. Kendhuri Baritan menika wujud raos syukur kanthi sedhekah asiling bumi Kaliurang. Sedhekahipun arupi krowodan ingkang badhe dipunrebataken sasampunipun Kirab Brata purna. Pagelaran Ringgit Purwa dening Ki Bayu Sugati kanthi lampahan Pandhawa Winisudha kawiwitan sasampunipun Kendhuri Baritan. B. Asal-usul Upacara Tradhisi Kirab Brata Metri Bumi Rikala kurdaning Redi Merapi taun 1994 ndadosaken tlatah Kaliurang nandhang sungkawa. Kathah tiyang ingkang tilar, perekonomian Kaliurang nandhang paceklik saha kawonten papan wisata kaliurang risak. Adhedhasar kawontenan menika warga wonten ing dusun Kaliurang mliginipun para anggota paguyuban pangesthi Jawi ngawontenaken Kirab Brata Metri Bumi. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 03. "saking awale niku, saking netonan, punlajengaken metri bumi. Kanthi netonan menika kita ngemut-emut rumiyin taun 1994 rikala merapi njebluk menika kaprihatosan kathah pramila, kagem nentremaken warga, 35
mila kita ngawontenaken ritual panyuwunan dhateng Gusthi Allah kanthi lantaran kaprihatosan, wonten ing mriki pangesthi Jawi mencoba menelusuri saking netonan menika berkembang dados metri bumi. Nah, saking pangesthi Jawi menika minangka bibit kawitipun Kirab Brata metri bumi."(CLW03) Andharan menika dipunsengkuyung pratelanipun informan 01 "Rikala semanten diwiwiti taun 1994 erupsi merapi ngungsi wonten ngandhap ngantos sewulan. Gandheng pangupajiwanipun saking ing papan Kaliurang saengga penginapan, dodolan saha wonten perekonomian Kaliurang dados morat-marit. Lajeng wontenipun pepati ingkang beruntun, lajeng Kaliurang menika dipunwonteni metri bumi kanthi Kirab Brata. Wontenipun pangesthi Jawi menika ingkang miwiti Kirab Brata menika.(CLW01) Adhedhasar pratelanipun informan 03 saha 01 inggih menika kaprihatos warga Kaliurang rikala kurdaning redi merapi taun 1994 ingkang ndadosaken wilayah Kaliurang nandhang sungkawa. Adhedhasar kawontenan menika Paguyuban Pangesthi Jawinggadhahi pamanggih ngawontenaken Kirab Brata Metri Bumi. Kirab Brata menika ngubengi Dusun Kaliurang, anggenipun laku kirab kanthi mendel. Kirab menika nuduhaken laku prihatosipun masyarakat Kaliurang supados tlatah Kaliurang tansah pikantuk kawilujengan saha katentreman. Laku prihatos menika salah satunggaling upiya warga kaliurang ndadosaken tlatah Kaliurang tentrem, regeng papan wisatanipun kados dene saderengipun kurdaning Redi Merapi. Upacara Kirab Brata Metri Bumi saben malem 1 sura menika sampun dados tradisinipun para warga Kaliurang. Sedaya warga masyarakat Kaliurang nglestantunaken saha ngrembakakaken tradisi menika dumugi samenika. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 04. 36
"senajan tlatah Kaliurang wis tentrem, aman lan perekonomiane uga wis becik nanging, Kirab Brata kuwi tetep dianakake nganti saiki yaiku saben malem 1 sura."(CLW04) Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01. "Lajeng rikala semanten menika pangesthi jawi menika ngawontenaken Kirab Brata menika kados dene saged dipunraosaken hasilipun, menika kahanane banjur tentrem. Lajeng saiki Kirab Brata kuwi dilestareke sanajan Kaliurang kuwi wis aman, wis tentrem, wis apik nanging upacara Kirab Brata Metri Bumi iki yo dipunterusaken saben malam 1 suro. Namung rikala semanten menika sepisanan miwiti menika boten malem 1 suro, namung wulanipun menika boten suro, namung pas kaliyan kahanan ingkang mrihatosaken menika. Bareng menika nggih masarakat menika sami remen, lajeng njalari tentrem, kawontenanipun sae. Lajeng rikala semanten Kirab Brata metri menika saiki diteruske pendak malem 1 suro, lajeng lestantun dumugi sakmriki. Malah dipun sengkuyung dipundukung saking masarakat."(CLW01) Kawontenan Kaliurang ingkang nandhang paceklik ndadosaken kaprihatosan para warga Kaliurang saha sakiwatengenipun. Saking kawontenan menika, sesepuhipun Paguyuban Pangesthi Jawi ngawontenaken tirakat mlampah ngubengi dusun Kaliurang kanthi Kirab Brata. Kanthi upacara Kirab Brata Metri Bumi menika minangka panyuwunan dhumateng Gusti Ingkang Maha Agung supados tlatah Kaliurang saha sakiwatengenipun tansah pinaringan katentreman, kawilujengan saha kamakmuran. Sinaosa kawontenan tlatah Kaliurang sampun tentrem, upacara Kirab Brata Metri Bumi taksih dipunlestantunaken dumugi samenika. 37
38 C. Prosesi Upacara Kirab Brata Metri Bumi 1. Cecawis Lampahing upacara Kirab Brata Metri Bumi saged kaleksanan kanthi lancar tamtu mbetahaken cecawis ingkang tumemen. Cecawisipun inggih menika kempalan kapurnaman, mundhut toya pitung sumber saha cecawis sajen. a. Kempalan Kapurnaman Para sesepuh saha para mudha jaman rumiyin ing Kaliurang ngawontenaken Pepanggihan Saben Malam Kapurnaman. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 04 "kumpulane niku saben tanggal 14 malem 15 Jawi, pas malem purnama niku."(CLW04) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 02 "Kapurnaman niku tanggal 14 malem 15 jawa, lha napa kok milih kapurnaman niku karepe paguyuban pangesthi Jawi rak sinau basa lumantar kidung, sabda sepuh, kangge sinau supaya entuk pepadhang kaya bundere bulan."(CLW02) Kempalan menika ajeg dipunwontenaken saben surya kaping 14 malem 15 Jawi. Kempalan dipunwontenaken saben malem kapurnaman kanthi pangajab supados pikantuk pepadhang sampurna kados wetahipun wulan purnama. Wonten ing malam kapurnaman menika sinau bab kasusastran Jawi. Antawisipun mbabar 'tembang tembung' saking Sekar Macapat saha Kidung, mila kadamel Paguyuban Pangesthi Jawi. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 03. "pangesthi Jawi minangka bibit kawitipun menika sinau basa para pujangga rikala semanten, kita nyobi mbedhah, madosi wosing tembang utawi oncek-oncek tembang tembung, pramila kita saged mangertosi
pribadi alam saha lingkungan. Saking pakempalan kala wau lajeng kadamel paguyuban pangesthi Jawi."(CLW03) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 01 "rumiyin mbah darmadi, bapak kula reka-reka nggih kumpulan, ngumpulake kanca-kanca, padha sinau nembang, banjur negesi tembang tembung. Tembung wonten ing tembang niku wau, menapa suraosipun, lha langkung dangu menika kathah ingkang tumut. Lajeng dipunwontenaken rutin saben malem kapurnaman,"(CLW01) Wonten ing kempalan kapurnaman saben malem purnama utawi surya kaping 14 malem 15 menika ngrebag utawi sinau bab basa. Para anggota paguyuban pangesthi Jawi mastani oncek-oncek tembang tembung. Oncek- oncek tembang tembung inggih menika ngonceki, mbabar wos ing salebeting sekar utawi kidung tartamtu. Ananging wonten ing kempalan kapurnaman menika ngrembag bab persiapan upacara Kirab Brata Metri Bumi amargi wekdalipun sampun celak kaliyan wulan sura. Persiapan upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang menika mbetahaken panyengkuyung saking sedaya warga Kaliurang mliginipun saking anggota Pangesthi Jawi supados saged kaleksanan kanthi lancar. Paguyuban Pangesti Jawi menika kadhapuk dados seksi ritual wonten ing acara menika. Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 02 "ora beda karo taun-taun wingi, pangesthi Jawikuwi kadhapuk dadi seksi rituale."(CLW02) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 05 "ingkang baken nggih pangesthi Jawi niku, ingkang mandhegani kirab sedayanipun nggih pangesthi Jawi, warga Kaliurang sing 39
40 nderek mboten mawon"(CLW05) paguyuban nggih namung nyengkuyung Kempalan kapurnaman saben surya kaping 14 malem 15 Jawi ingkang dhawah ing dinten selasa pahing, surya kaping 30 Oktober 2012 dipunundur dados dinten kamis wage, surya kaping 1 November 2012. Kempalan kapurnaman dipunundur amargi wonten ing dinten selasa pahing menika wonten acara ingkang ndadosaken kempalan kapurnaman dipunundur. Sinaosa kempalan kapurnaman persiapan upacara Kirab Brata Metri Bumi menika dipunundur wonten ing tanggal 16 Jawi mboten ndadosaken perkawis ingkang nemen. Dinten kamis wage, surya kaping 1 November 2012 tabuh 20.00 wib Paguyuban Pangesthi Jawi ngawontenaken kempalan kangge cecawis upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang wonten dalemipun Bapak Ngadimin, Kaliurang Timur. Kados padatanipun Pak Mesran mbikak kempalan kanthi nyekaraken Tembang lir-ilir. Tembang lir-ilir menika dados pambuka saben tirakatan wonten ing malam kapurnaman. Tembangipun kados ing ngandhap menika. Lir-ilir, lir-ilir, tandure wus sumilir Tak ijo royo-royo Tak sengguh temanten anyar Cah anggon, cah anggon penekna blimbing kuwi Lunyu-lunyu penekna kanggo masuh dadadira Dadad ira, dadadira kumitir bedhahing pinggir Domana, jlumatana, kanggo seba mengko sore Mumpung gedhe rembulane, mumpung jembar kalangane Ya surakka, surak iyo...
Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 02 "saben malem tirakatan kuwi nggih pun mesti nembangke tembang lir- ilir niku, kawit mbiyen. Niku dadi pambukane acara kumpulan. Kumpulan kapurnaman kok dijenengke kuwi mergane kumpulane kuwi dianakake saben malam kapurnaman,. Tembange ngene iki, Lir-ilir, lir- ilir, tandure wus sumilir, Tak ijo royo-royo, Tak sengguh temanten anyar, Cah anggon, cah anggon penekna blimbing kuwi, Lunyu-lunyu penekna kanggo masuh dadad ira, Dadad ira, dadadira kumitir bedhahing pinggir, Domana, jlumatana, kanggo seba mengko sore, Mumpung gedhe rembulane, mumpung jembar kalangane, Ya suraka, surak iyo... ngonokuwi tembange."(CLW02) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 03 "kempalan kapurnaman niku mesthi dibukak nganggo nembang. Nembang lir-ilir. Pun ngertos ta tembange, ngeteniki, Lir-ilir, lir-ilir, tandure wus sumilir Tak ijo royo-royo, Tak senggut temanten anyar, Cah anggon, cah anggon penekna blimbing kuwi, Lunyu-lunyu penekna kanggo masuh dadad ira, Dadad ira, dadadira kumitir bedhahing pinggir, Domana, jlumatana, kanggo seba mengko sore, Mumpung gedhe rembulane, mumpung jembar kalangane, Ya surakka, surak iyo.. niku dibaleni kaping pindho, kabeh melu nembangake, bapak-bapak sing rawuh, ibu-ibu uga melu nembangake"(CLW03) Wonten ing salebeting kempalan kapurnaman para anggota paguyuban pangesthi Jawi nyekaraken tembang lir-ilir minangka pambukaning kempalan. Sedaya anggota paguyuban ingkang rawuh wonten ing kempalan kapurnaman nyekaraken tembang menika. Tembang lir-ilir nggadhahi ancas paring pitedah saking salebetipun wosing tembang menika, dhateng sedaya anggota Paguyuban Pangesthi Jawi. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "tembang lir-ilir menika rumiyine dipunangge dakwah Sunan Kalijaga isinipun menika supados kita sedaya tansah eling, emut dhateng ngarsanipun Gusti, lir-ilir menika tangia, ayo padha tumindak sing becik, sing urung becik ya ayo tumindak sing becik mumpung taksih wonten 41
wedal, taksih wonten kesempatan, lha saking oncek-oncek tembang lajeng saged dipuncakaken wonten ing padintenan kangge ndandosi dhiri pribadi kita."(CLW01) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 02 "pendhak kumpulan kapurnaman mesthi ditembangake. Tembang lir-ilir kuwi ana karepe, saka sinau bab basa, oncek-oncek tembang kuwi banjur diterapake ing saben dinane. Ya dicakake kanggo uripe awake dhewe kuwi supaya luwih becik maneh "(CLW02) Pratelanipun para informan wonten ing nginggil menika nuduhaken bilih tembang lir-ilir menika nggadhahi ancas ingkang sae. Langkung-langkung paring pitedah dhateng para anggota Paguyuban Pangesthi Jawi saking wosipun tembang lir-ilir. Wonten ing salebetipun tembang lir-ilir menika supados kita tansah emut dhateng ngarsanipun Gusti Ingkang Maha Agung. Kita gesang wonten ing donya menika tansah tumindak ingkang sae saha sedaya tumindak ingkang awon dipuntilaraken. Pramila saking wontenipun wekdal menika dipunginakaken kanthi sae lumantar oncek-oncek tembang tembung menika dipuncakaken wonten ing gesang kita piyambak-piyambak. Wonten ing salebeting kempalan kapurnaman ngrembag babagan persiapan upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang. Wondene rengrengan upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang kados ing ngandhap menika : 1. dinten Senin Kliwon surya kaping 12 November 2012 tabuh 09.00 wib mundhut Toya saking pitung sumber inggih menika sumber Tlaga putri, Tlaga Muncar, Sumber Sari, Siraman Lanang, Siraman Wadon saha Umbul Temanten ingkang kaperang dados kalih inggih menika Umbul Lanang saha 42
Umbul Wadon. Dipunlajengaken cecawis sajen kangge Kendhuri Wilujengan. 2. dinten Rebo Pahing surya kaping 14 November 2012 tabuh 08.00 wib nyawisaken sajen kangge Kirab Brata. Sasampunipun Kirab Brata ugi taksih wonten acara Kendhuri Baritan saha Pagelaran Ringgit Purwa. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "urutan acaranipun menika kawiwitan dinten senin mundhut toya jamas pitung sumber karo kendhuri wilujengan. dina rebo seka isuk nyepake sajen sekar lan sapanunggalane kang arep digunakake Kirab Brata. Papane mundhut toya jamas menika wonten 7 papan, Tlaga putri, Tlaga Muncar, Sumber Sari, Siraman Lanang, Siraman Wadon saha Umbul temanten yaiku umbul lanang lan umbul wadon"(CLW01) Andharan kasebat dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 03 "sipike niku mundhut toya kangge jamas sakderenge mlaku kirab, papan mundhut toya jamas menika wonten 7 papan, Tlaga putri, Tlaga Muncar, Sumber Sari, Siraman Lanang, Siraman Wadon saha Umbul temanten yaiku umbul lanang lan umbul wadon. terus ingkang ibu-ibu masak kangge kendurenan. Niku sek dinten senin, dinten rebone nyepakke sajen Kirab Brata lajeng ndalunipun kirab mubeng Kaliurange niku."(CLW03) Andharan kasebat dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 01 " pas malem 1 sura kuwi acarane ora mung kirab mubeng kalirang. Kajaba Kirab Brata uga ana acara pendukung antarane kendhuri baritan karo wayangan sewengi nutuk."(CLW01) Saderengipun ngayahi Kirab Brata mubeng Kaliurang wonten saperangan bab ingkang kedah dipunlampahi. Antawisipun mundhut toya jamas pitung sumber ingkang toyanipun badhe dipunangge jamas para paraga upacara saderengipun Kirab Brata. Kendhuri wilujengan ugi sarana nyuwun kawilujengan saha kelancaran para paraga upacara mliginipun paguyuban pangesthi Jawi 43
ingkang badhe ngayahi Kirab Brata. Wonten ing kirab menika ugi mbetahaken sajen sekar ingkang badhe dipunpapakaken wonten ing papan tartamtu wonten ing salebeting lampahing Kirab Brata. Sasampunipun acara Kirab Brata menika purna ugi wonten acara panyengkuyungipun inggih menika kendhuri baritan saha pagelaran ringgit purwa. b. Mundhut Toya Pitung Sumber Paguyuban Pangesthi Jawi minangka seksi ritual upacara Kirab Brata. Para paraga upacara mundhut toya jamas pitung sumber saking papan ingkang sampun dipuntemtokaken. Mundhut toya pitung sumber menika kanthi sarana saratipun kangge jamas para paraga ingkang badhe ngayahi upacara Kirab Brata. Ingkang kajibah mundhut toya pitung sumber inggih menika para piyantun kakung anggota paguyuban pangesthi Jawi. Saderengipun para paraga ingkang mundhut toya pitung sumber bidhal dhateng papan pamundutanipun toya, kedhah reresik badanipun. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "sing mundhut niku bapak-bapak anggota paguyuban pangesthi Jawi, inggih sing sela, niku rak kathah sing nyambut damel, dadose inggih sing sela niku wau. Nek arep perlu iku ya kudhu reresik awake, adus dhisik, ora saka kandhang wedhus banjur melu njikuk banyu."(CLW01) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 03 "inggih bapak-bapak pangesthi Jawi niku, mbah marno, pak mesran, pak daryo, kula, nggih kathah. Ning nggih sing sela niku wau, lak padha nyambut gawe. Sanajan anggotane akeh kakunge ning rak akeh sing wis padha sepuh, nyambut gawe, nduwe keperluan liyane, dadi ya ora kabeh. Kudu adus ben resik awake."(CLW03) 44
Wekdal mundhut toya pitung sumber menika mboten wonten wekdal ingkang khusus ananging saderengipun upacara Kirab Brata menika kawiwitan kedhah sampun mundhut toya pitung sumber menika. Ngenginggi kawontenanipun papan pamundhutanipun toya pitung sumber menika tebih saha marginipun awrat, mila mundhut toya pitung sumber menika dipunwiwiti saking enjing. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun inforaman 02 "seka isuk re mangkat, panggone kuwi adoh, dalane angel, mbutuhake wektu akeh, mula jam 9 isuk kuwi uwis padha nglumpuk."(CLW02) Andharan kasebat dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04 "ora dijami re njikuk banyu kuwi, amarga dalane nek arep neng sumber sari, umbul temanten niku adoh, dalane kaya kali asat, angel. Dadi yo ngalahi seka isuk kuwi."(CLW04) Dinten Senin surya kaping 12 November 2012 pukul 09.00 wib sedaya kulawarga Paguyuban Pangesthi Jawi kempal wonten ing Pendhapa Pangesthi Jawi. Para Bapak nyawisaken sajen sekar kangge Mundhut Toya Jamas. Sekar Setaman badhe dipunpapakaken wonten sumber ingkang badhe kapundhut toyanipun. Sekar setaman ingkang dipuntata inggih sekar mawar abrit, mawar pethak, kanthil, mlati, kenanga, ron pandhan, jeruk purut, gambir, injetkaliyan sedhah. Sekar dipuntata wonten ing piring rotan. Migunakaken piring rotan supados anggenipun mbeta sekar wonten ing papan mundhut toya langkung gampil. Mengeti kawontenanipun papan mundhut toya pitung sumber tebih saha marginipun awrat. Sekar setaman menika dipuntumbas saking peken. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 45
"Sajen sekar setaman ingkang dipunngge menika sekar mawar abrit, mawar pethak, kanthil, mlati, kenanga, ron pandhan, jeruk purut, gambir, injet kaliyan sedhah niku ditata ing wadhah. Lha niku sajene."(CLW01) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 03 "kembang setaman re tuku neng pasar kuwi mau banjur ditata neng piring rotan, re njikuk banyu nggo jamas kuwi papane neng kali, dalane angel, adoh, luwih penak nggunakake piring rotan kuwi.(CLW03) Wujudipun sekar setaman kados foto ing ngandhap menika. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Gambar 17. Sekar Setaman.doc.dhyan Katrangan : 1. sedhah 6. injet 2. sekar kanthil 7. sekar melati 3. sekar mawar pethak 8. ron pandhan 4.gambir 9. sekar kenanga 5.jeruk purut 10. sekar mawar abrit Sajen saha piranti ingkang dipunbetahaken inggih sekar setaman saha kendhi kangge sarana mundhut toya pitung sumber. Sekar setaman menika badhe 46
dipunpapakaken wonten ing papan pitung sumber. Anggenipun mundhut toya dipunwadhahi kendhi supados langkung gampil mbetanipun. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 02 "sajen nggo njupuk banyu pitung sumber ki ya mung kembang setaman, pirantine nganggo kendi, supaya luwih gampang re nggawa."(CLW02) Andharan kasebat dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04 "sajene kuwi kembang setaman, ana mawar, melati, kanthil, kenanga, ya warna-warna. Kuwi sing dipapakake ing papan pamundhutane banyu, banyu kuwi dilebokake diwadhahi kendhi"(CLW04) Wujudipun kendhi saha sekar setaman kados foto ing ngandhap menika. Gambar 18. Sekar Setaman kaliyan kendhi.doc.dhyan Sekar setaman saha kendhi ingkang dipunbetahaken kangge sarana mundhut toya pitung sumber cacahipun mboten jumbuh kaliyan papan pitung sumber. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 02 47
"banyu seka papan pitung sumber kuwi mau digawa nganggo kendhi, banyu seka umbul temanten rak ana rong panggon, umbul lanang karo umbul wadon didadekake sakendhi. Banyu seka siraman lanang karo siraman wadon ya diwadhai dadi siji sakendhi. Kembang setaman kang dipapakake ya padha kuwi mau. Umbul temanten sing dipapakake mung siji, neng siraman lanang karo siraman wadon ya mung siji mergane umbul kuwi mau wes sajodho."(CLW02) Andharan menika diunsengkuyung dening pratelanipun informan 04 "wektu njupuk banyu neng umbul temanten kui amung nggawa sajen sekar siji karo kendhi siji, uga ing papan sumber lanang karo umbul wadon. Amung nggawa siji kuwi mergane sumber sumber kuwi mau sajodho dadine banyune didadekake sawadhah."(CLW04) Kados gambar wonten ing nginggil saha pratelanipun para informan, cacahipun sekar setaman saha kendhinipun gangsal amargi toya saking siraman lanang saha siraman wadon dipundadosaken setunggal kendhi. Toya ingkang dipunpundhut saking umbul temanten inggih menika umbul lanang saha umbul wadon ugi dipundadosaken setunggal kendhi. Toya saking sumber-sumber kala wau dipundadosaken setunggal kendhi amargi sumber menika sajodho. Acara mundhut toya jamas pitung sumber dipunwiwiti pambuka wonten ing Pendhapa Pangesthi Jawi. Wonten ing pambuka Bapak Sumarno minangka sesepuhipun Pangesthi Jawi ngikraraken donga. Donganipun nyuwun idin dening para leluwur saha nyuwun kawilujengan dhumateng Gusti Ingkang Maha Agung. Dongga menika nggadhahi ancas supados anggenipun mundhut toya pitung sumber saged lumampah kanthi lancar. Andharan wonten ing nginggil menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 04 "sadurunge budhal ing papan pitung sumber kuwi didongani, ngobong menyan banjur ngikrarake anggone arep mundhut toya pitung sumber supaya bisa kaleksanan kanthi lancar. Nyuwun idin karo para leluwur 48
pangesthi Jawi uga nyuwun donga pangestu dhumateng Gusti Ingkang Maha Agung."(CLW04) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 01 "menawi donganipun pak marno menika tumrap kula lan warga kirang langkungipun nyuwun berkah kawilujengan saking ingkang gusti maha kuwaos anggenipun bidal mendhet toya, supados ing mergi boten manggihi rubeda satunggal menapa, supados lancar."(CLW01) Ing ngandhap menika gambar Pak Mesran minangka ketua Paguyuban Pangesthi Jawi mbesem mbesem menyan. Gambar 19. Pak Mesran Ketua Pangesthi Jawi mbesem menyan.doc.dhyan Sasampunipun donga, Para Bapak-Bapak ingkang kadhapuk mundhut toya jamas pitung sumber budhal dhateng papan pamundhutaning toya pitung sumber. Sedaya mbeta sekar setaman ingkang badhe dipunpapakaken wonten ing papan pamundhutan toya pitung sumber saha mbeta kendhi kangge wadhah toya jamas pitung sumber. 49
Pak Sumarna saha Pak Mesran ingkang kajibah mundhut toya wonten ing Sumber Umbul Temanten. Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "sasampunipun mbesem menyan saha ngikraraken hajatipun Pangesthi Jawi badhe Kirab Brata, kula kalian mbah Marno budhal dhateng Umbul Temanten, umbul temanten wonten kali kuning nika. Sekar setaman kula selehke, lajeng mbah Marno ingkang ndongani, dongane nggih niku wau, rampung donga rak kula lajeng mundhut toya wonten ing umbul lanang. Mboten kados biasane umbul waton wonten ing pinggir kilen lepen niku tuk e mili malih, lajeng kula pundhut toyanipun kula lembetaken ing kendhi, dados setunggal kaliyan toya saking umbul lanang."(CLW01) Andharan kasebat dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04 "Sadurunge njupuk banyu kanggo jamas, istilahe ya njaluk idin supaya apa kang dadi hajate pangesthi Jawi bisa kaleksanan kanti lancar. Ya biasa, ngobong menyan, banjur nyuwun marang gusti, kurang luwihe ya ngeneki. Bismilahhirahmannirahim. Niat ingsun nyebar ganda arum, jagat paring berkat, bumi paring rejeki, lintang rembulan kang madhangi jagad pulung atiku. Nyuwun kawilujengan kanthi sarana Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang muga-muga kabeh kawulaning kalirang sumambrah tekane wilayah Kaliurang tansah pinaringan kawilujengan saha dipuntebihaken saking rubeda. Amin."(CLW04) Ing ngandhap menika Pak Mesran mundhut toya jamas wonten ing umbul temanten. 50
Gambar 21. Pak Mesran mundhut toya wonten ing umbul temanten.doc.dhyan Pak Marno saha Pak Mesran mundhut toya wonten ing Umbul Temanten. Piyambakipun dumugi wonten ing sumber Umbul Temanten pados papan ingkang badhe dipunpapakaken sajen sekar setaman. Sekar setaman saha kendhi dipunpapakaken lajeng Pak Sumarno mbesem dupa saha ikraraken hajatipun Paguyuban Pangesthi Jawi ingkang badhe mundhut toya. Ikraripun kados ing ngandhap menika. "Bismilahhirahmannirahim. Niat ingsun nyebar ganda arum, jagat paring berkat, bumi paring rejeki, lintang rembulan kang madhangi jagad pulung atiku. Nyuwun kawilujengan kanthi sarana Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang muga-muga kabeh kawulaning Kaliurang sumrambah tekane wilayah Kaliurang tansah pinaringan kawilujengan saha dipuntebihaken saking rubeda. Amin"(CLW04) 51
52 Pak Darya saha Pak Subardi mundhut toya wonten ing Sumber Sari. Piyambakipun bidhal mbeta sekar setaman saha kendhi. Sasampunipun dumugi wonten ing sumber sari, piyambakipun madosi sumber ingkang badhe dipunpundhut toyanipun lajeng mapakaken sekar setaman saha mbesem dupa. Pak Subardi mbesem dupa saha ngikraraken menapa ingkang dados hajatipun pangesthi Jawi ingkang badhe Kirab Brata. Sasampunipun ngikraraken sampun rampung lajeng Pak Subardimundhut toya saking sumber sari dipunlembetaken kendhi. Anggenipun mundhut toya jamas kados foto ing ngandhap menika. Gambar 22. Pak Subardi mundhut toya wonten ing Sumber Sari. doc.dhyan Pak Sugiya saha Pak Jingin mundhut toya wonten ing Tlaga Putri. Papanipun mboten tebih saking objek wisata Tlaga Putri saengga anggenipun mundhut toya langkung gampil. Sumber Tlaga Putri menika kangge nyekapi kambetahan toya para warga Kaliurang. Pak Sugiya mundhut toya Tlaga Putri saking pralon ingkang nyaluraken toya menika. Caranipun mundhut toya papan
53 satunggal saha satunggalipun kirang langkung mboten beda kaliyan para Bapak- Bapak sanesipun ingkang mundut toya wonten ing Umbul Temanten. Sasampunipun dugi wonten ing papanipun lajeng mapakaken sekar setaman saha ngikraraken donga lajeng toya saged kapundhut. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 08 "Papane Tlaga Putri kuwi sing pinggir wetan objek wisatane kae, sumber Tlaga Putri kuwi dinggo, disalurake ning omah-omah warga Kaliurang, tuk e resik. Mulane saiki tuk Tlaga Putri kuwi mau gampang re njupuk, amarga wis disalurake pralon.Ikrare ya ora beda karo pak mesran lan pak sumarno, sing penting kuwi mau tujuane kuwi mau padha.(CLW08) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 02 "ya anggone njawab kuwi saben uwong mesti sebute beda, ananging intine kuwi padha, tujuane ya nyuwun idin supaya dilancarake anggone njupuk banyu kanggo jamas sadurunge kirab."(CLW02) Anggenipun mundhut toyawonten ing Taga Putri kados foto ing ngandhap menika. Gambar.23.Pak Sugiya mundhut toya saking Tlaga Putri.doc.dhyan
54 Papan pamundhutaning toya kangge jamas wonten ing Tlaga Putri mapan wonten ing kolam renang Tlaga Putri Kaliurang. Kolam renang menika sampun dangu mboten dipunginakaken amargi kirang dipunremeni para wisata. Tuk Tlaga Putri samenika dados sumber toya para warga Kaliurang, toyanipun dipunsaluraken wonten ing papan tartamtu ngginakaken pralon. Pramila, anggenipun mundhut toya saking tuk Tlaga Putri langkung gampil. Ikrar saderengipun mundhut toya papan satunggal saha satunggalipun ugi mboten beda. Sinaosa anggenipun ngandharaken beda-beda ananging ancasipun sami. Inggih menika nyuwun idin badhe mudhut toya supados anggenipun mundhut toya saged lumampah kanthi lancer. Pak Barjana mundhut toya wonten ing Tlaga Muncar. Anggenipun mundhut toya kados foto ing ngandhap menika. Gambar.24.Pak Barjana mundhut toya saking Tlaga Muncar.doc.dhyan
Pak Ngadimin mundhut toya wonten ing Sumber Siraman Wadon. Anggenipun mundhut toya kados foto ing ngandhap menika. Gambar.25.Pak Ngadimin mundhut toya saking sumber Siraman Wadon.doc.dhyan Pak Mesran mundhut toya wonten ing Sumber Siraman Lanang. Sumber siraman lanang wonten ing Kaliurang menika sampun dipunsaluraken dhatengpapan papan tartamtu, mila anggenipun mundhut saking kran ingkang nyaluraken toya saking sumber lanang menika. Andharan wonten ing nginggil menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "wonten siraman lanang niku kula, sumbere lanang niku sampun dibangun mboten kados sumber nika, nggone niku rak wonten pinggir tebing anggel re njikuk, nah saking para warga niku njut digawekake luwih gampang re njikuk, wong banyune resik kok kran, ben niku."(CLW01) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 05 "sakniki nek arep mundut toyo neng sumber lanang niku gampang, wong sumbere niku sampun disalurke kran, wes ora ndadak munggah- munggah."(CLW05) 55
56 Pak Mesran mundhut toya saking sumber siraman lanang. Papanipun sumber siraman lanang wonten ing leripun parkiran wisata Tlaga Putri. Pak Mesran mapakaken sajen wonten ing celakipun sumber siraman lanang, amargi papanipun wonten ing nginggil saengga anggenipun mapakaken sajen kedah minggah. Sumber siraman lanang menika dados sumber toya para warga Kaliurang, toyanipun dipunsaluraken wonten ing papan tartamtu ngginakaken pralon. Sumber silaman lanang sampun dipunsaluraken ing selang ndadosaken gampil anggenipun mundhut toyanipun. Anggenipun mundhut toya kados foto ing ngandhap menika. Gambar.26.Pak Mesran mundhut toya saking sumber Siraman Lanang.doc.dhyan Sedaya Bapak-bapak ingkang mundhut toya jamas kempal malih dhateng Pendhapa. Toya saking sumber dipunbetawangsul wonten ing Pendhapa Pangesthi Jawi. Toya saking pitung Sumber menika mbenjing ingkang badhe
dipunginakaken Jamas para paraga Kirab saderengipun nglampahi Kirab Brata. Ing ngandhap menika wujudipun Toya saking pitung sumber. Gambar 27. Toya saking pitung sumber.doc.dhyan. Cacahipun kendhinipun gangsal amargi toya saking siraman lanang saha siraman wadon dipundadosaken setunggal kendhi. Toya ingkang dipunpundhut saking umbul temanten inggih menika umbul lanang saha umbul wadon ugi dipundadosaken setunggal kendhi. Toya saking sumber-sumber kala wau dipundadosaken setunggal kendhi amargi sumber menika sajodho. c. Cecawis Sajen Sajen ingkang dipunginakaken wonten ing upacara Kirab Brata Metri Bumi menika mbetahaken persiapan ingkang sae. Kajawi sajen kangge Ringgit Purwa, anggenipun nyekapi sedaya sajen ingkang dipunbetahaken wonten ing upacara menika dipundamel piyambak dening sedaya kulawarga paguyuban pangesthi Jawi. Anggenipun damel sajen Kirab Brata saha Kendhuri Wilujengan menika mapan wonten ing Pendhapa Pangesthi Jawi utawi wonten ing dalemipun Mbah Darmadi Kaliurang Timur, Hargobinangun, Pakem, Sleman. Lajeng sajen Kendhuri Baritan ingkang dipuncawisaken para warga dipunkempalakenwonten Warungipun Ibu Dewi papanipun wonten ing Objek Wisata Tlaga Putri, 57
Kaliurang saha Sajen Ringgit Purwa menika sampun dipundamel saking grup Ringgitipun. Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 02 "sajene niku didamel piyambak, mboten wonten sing dipesen saking Jawi. Anggenipun damel sajen wonten nggene mbah darmadi ten pangesthi Jawi, niku re gawe sajen kenduri wilujengan karo sajen Kirab Brata. Lha nek kenduri bariane seka warga diklumpukakeing warunge Bu Dewi, nek sajen wayange kuwiuwes dadi siji digawe seka grup wayange."(CLW02) Andharan kasebat dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 09 "sajene niku wonten sajen kangge kenduren, sajen kirab mubeng niku, lajeng kangge kenduri baritan karo sajen wayang. Sajen kenduren karo sajen kirab niku damel piyambak, sing damel saking paguyuban pangesthi Jawi, nek baritone niku saking kabeh warga Kaliurang dijaluki bantuan nyepakake krowodan kanggo kenduri baritan. Sajen wayang kuwi uwes saka grup wayange sing nggawe"(CLW09) Sajen ingkang dipundamel kangge upacara Kirab Brata menika kaperang dados sekawan werni, inggih menika sajen kendhuri wilujengan, sajen Kirab Brata, sajen kendhuri baritan saha sajen ringgit purwa. 1) Sajen Kendhuri Wilujengan Sajen Kendhuri Wilujengan wonten ing upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang menika antawisipun peyek, jangan kenthang, sekul tumpeng, sekul ambeng, sekul golong, ingkung, ayam panggang, pecelan, lalapan krecek, tempe garit, jenang, sekar setaman. Sedaya sajen kendhuri wilujengan menika dipundamel dening para Ibu-ibu wonten ing Pendhapa Paguyuban Pangesthi Jawi. Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 06 "sajene sing dinggo kenduren niku nggih kurang luwihe sami kaliyan kendhuri kendhuri liyane, wonten peyek, jangan kenthang, sekul tumpeng, 58
sekul ambeng, sekil golong, ingkung, ayam panggang, pecelan, lalapan krecek, tempe garit, jenang, sekar setaman niku kabeh dimasak piyambak, bareng-bareng ibu-ibu wonten pendhapa. nek kembange nggih tumbas wonten peken."(CLW06) Andharan wonten ing nginggil menika dipunsengkuyung dening prathelanipun informan 07 "sajene niku pepak kados kenduren kenduren slametan nika, wonten sekul tumpeng, sekul golong, sekul ambeng, jangan kenthang, peyek, ingkung, ayam panggang, pecelan, lalapan krecek, tempe garit, jenang, karo kembang setaman. "(CLW07) Sekul tumpeng, sekul ambeng, sekul golong, peyek, jangan kenthang, ingkung, ayam panggang, pecelan, lalapan krecek, tempe garit, jenang, sekar setaman menika sajen ingkang dipundamel kangge sajen kendhuri wilujengan. Wonten ing ngandhap menika cecawis ndamel sajen kendhuri wilujengan. a). Sekul Tumpeng Sekul tumpeng menika kangge sajen kenduri wilujengan.Anggenipun damel sekul tumpeng dipunwiwiti mususi uwos. Uwos lajeng dipunlembetaken wonten ing dandang. Sasampunipun sekul mateng, kaping sepisan damel sekul tumpeng ngginakaken cithakan ingkang wujudipun kados kukusan. Sekul dipunlembetaken wonten ing cithakan ngantos madhet lajeng dipuntumplak wonten ing tampah. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 06 "sekul tumpeng niku re gawe uwos dipususi banjur didang, nek uwis mateng dicethak tumpeng kaya gunungan. Nyetake kuwi nganggo sek nggo adang kae terus ditumplak neng tampah."(CLW06) Sekul tumpeng wujudipun kados foto ing ngandhap menika. 59
Gambar 04. Sekul Tumpeng.doc.dhyan Sajen kendhuri wilujengan sekul tumpeng menika wonten jodhonipun. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 06 "nggen sajen kenduren niki wonten jodhone dhewe-dhewe lha nek sega lalapan tumpeng krecek."(CLW06) salawuhe kuwi jodhone karo ingkung lan Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 07 "Sekul tumpeng niku sekul pethak nika didamel tumpeng. jodhonesega tumpeng niku ingkung karo lalapan krecek. Niku jodhone, kaya sega salawuhe"(CLW07) Adhedhasar pratelan saking informan 06 saha 07 sekul tumpeng menika sekul ingkang dipuncithak dados tumpeng utawi dados gunungan. Sekul tumpeng dipunselehaken tampah. Jodhonipun sekul tumpeng inggih menika ingkung saha lalapan krecek. Wonten ing ngandhap menika badhe kaandharaken bab Ingkung saha lalapan krecek. 60
61 (1). Ingkung Sajen Kendhuri Wilujengan ingkang awujud ingkung menika anggenipun damel sawung dipunmasak ungkep. Andharan menika jumbuh kaliyan prathelanipun informan 06 "ingkung niku saking pitik jago, pitik jago sik wis dibeleh, dikumbah resik banjur diingkung, ditaleni supaya ora icul ingkungane. Terus dimasak dibumbuni bumbunipun bawang, brambang, laos, jahe, salam, sarem saha gendhis Jawi. Diungkep nganti empuk. Re ngungkep kuwi suwe nek pitik jawa ki."(CLW06) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 07 "pitik jago sing sampun diresiki, diingkung, dibumboni gurih banjur diungkep."(CLW07) Ingkung wujudipun kados foto ing ngandhap menika. Gambar 07. Ingkung.doc.dhyan Ingkung menika kalebet sajen wonten ing kendhuri wilujengan. Ingkung inggih menika sawung ingkang dipunmangsak gurih. Bumbu-bumbunipun bawang, brambang, laos, jahe, salam, sarem saha gendhis Jawi. Sedaya bumbu
dipunuleg ngantos alus. Sawung dipuningkung, anggenipun ngingkung sawungipun kados tiyang ingkang saweg sujud. Gambar ing ngandhap menika kedahipun endhas sawungipun mandhap. Sawung ingkang sampun dipuningkung lajeng dipunungkep kaliyan bumbunipun. (2). Peyek Peyek menika dados lawuhipun Sekul Ambeng. Kangge damel peyek bahanipun glepung, gandum, sarem, bawang saha toya. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 07 "nggen peyek niku wonten peyek dhele, peyek kacang, peyek gereh, thontho, lan krupuk. Carane damel peyek, glepung dijladreni karo dibumboni uyah bawang, banjur dicampur dhele sik peyek dhele, kacang sik peyek kacang, trus dicampur gereh, nek peyek gereh terus digoreng nganti garing. Nek thonthone kuwi gandhum lan glepung dibumboni uyah bawang banjur diuleni nganti kalis banjur diglitiri terus digoreng. Krupuke tuku krupuk neng pasar banjur digoreng."(CLW07) Sajen peyek, krupuk, thontho wujudipun kados foto ing ngandhap menika. Krupuk Thontho Gambar 02.Peyek.doc.dhyan 62 Peyek Dhangsul cemeng Peyek Gereh Peyek Kacang
Adhedhasar andharan wonten ing nginggil bumbunipun damel peyek inggih menika sarem, bawang dipunuleg ngantos alus, lajeng bumbu kala wau dipuncampur kaliyan glepung, gandum saha toya sacekapipun ngantos dados jladren peyek. Jladren peyek pundadosaken tigang wadhah punisi kacang, dhangsul cemeng, saha gereh lajeng dipungoreng. Nggoreng peyek rampung, dipunlajengaken damel sajen thontho. Bumbunipun migunakaken sarem saha bawang dipunuleg ngantos alus. Bumbu dipuncampur kaliyan glepung, gandum saha toya sekedhik lajeng dipunuleni ngantos kalis. Jladren kala wau dipundamel bunder-bunder alit lajeng dipungoreng. Sajen ugi dipunjangkepi mawi krupuk goreng. (3). Lalapan Krecek Lalapan krecek menika ugi dados jodhonipun sekul tumpeng. Anggenipun damel lalapan krecek bahanipun krecek, jeroan ayam, klapa ingkang dipuniris alit- alit saha dhangsul cemeng. Sedaya bahan dipungoreng lajeng dipuncawisaken wonten ing piring. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 07 "lalapan krecek kuwi bahane krecek, jeroan ayam, klapa diiris-iris lan dhele ireng. Bahan kabeh mau digoreng nganti mateng. Kuwi dijenengake lalapan krecek."(CLW07) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 06 "sedaya bahan kados krecek, jeroan ayam, klapa ingkang dipuniris alit- alit karo dhele ireng digoreng kabeh, teros diwadhai piring."(CLW06) Lalapan krecek wujudipun kados foto ing ngandhap menika. 63
1 2 3 4 Gambar 12. Lalapan krecek.doc.dhyan Adhedhasar andharan wonten ing nginggil anggenipun ndamel lalapan krecek bahanipun krecek, dhangsul cemeng, klapa ingkang dipuniris alit-alit kaliyan jeroan ayam. Sedaya bahan kala wau dipuniris alit-alit dipungoreng. Lalapan krecek menika dados lawuhipun sekul ambeng. b). Sekul Golong Sekul golong inggih menika dados salah satungaling tetedhan kangge kendhuri wilujengan. Sekul Golong menika dipundamel saking sekul ingkang dipundang sampun mateng lajeng dipundamel golong. Sekul golong dipundamel ngginakaken cithakan asta. Caranipun damel sekul dipunkepel ngginakaken kalih asta ngantos bunder. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 06 "Sega golong niku nggih sega sing pun mateng didang, pas tasih anget nika banjur digolong, dibunderi nika."(CLW06) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 07 64 lajeng
"Sega golonge, sega digolong nika, dibentuk bunder, dikepel kepel nganggo tangan loro."(CLW07) Sekul Golong wujudipun kados foto ing ngandhap menika. Gambar 06. Sekul Golong.doc.dhyan Adhedhasar andharan wonten ing nginggil sekul golong menika dipundamel saking sekul pethak. Sekul pethak ingkang dipunwangun bunder alit. Anggenipun ndadosaken bunder migunakaken cithakan asta. Ingkang dados jodhonipun sekul golong inggih menika ayam panggang saha pecelan. Tetedhan kala wau dados lawuhipun sekul golong wonten ing sajen kendhuri wilujengan menika. (1). Pecelan Pecelan menika dados jodhonipun sekul golong saha ayam panggang. Anggenipun damel Pecelan bahanipun buncis, timun, kacang panjang, kubis saha sambel pecel. Andharan menika jubuh kaliyan pratelanipun informan 07 "pecelan niku bahane wonten buncis, timun, kacang panjang, kubis karo sambel pecel. Sayuran wau diiris alit-alit nek empun sambel pecel dijuri lajeng dicampur kaliyan sayuran mau. Sambel pecele tumbas wonten pasar mawon supados gampil."(CLW07) 65
Andharan menika dipunsengkuyung dening andharanipun informan 06 "bahan bahane damel pecelan sedaya dikumbah resik teros diiris cilik- cilik bahane ya ana buncis, timun, kacang panjang, kubis karo sambel pecel.Sayuran kabeh mau uwis diirisi banjur dicampur karo jur-juran sambel pecel."(CLW06) Pecelan wujudipun kados foto ing ngandhap menika Gambar 10.Pecelan.doc.dhyan Pecelan menika dados jodhonipun ayam panggang. Bahanipun inggih menika sambel pecel, timun, kubis, kacang panjang saha buncis. Sedaya sayur dipunkumbah lajeng dipuniris alit-alit. Sayuran dipuncampur kaliyan sambel pecel ingkang dipunjur. (2). Ayam Panggang Ayam panggang menika dados salah satunggaling sajen kangge kendhuri wilujengan. Sajen Ayam panggang menika dipundamel saking ayam babon. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 06 66
"ayam panggang niku nggih sami bumbune kaliyan ingkung kala wau, re masak nggi padha, nek mpun maten ayam kala wau banjur dibakar ngantos garing nika. Ayam panggang sing mateng didekekake nduwure pecelan, amarga kuwi jodhone."(CLW06) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 07 "ayam panggang nggih kados ayam panggang nika, diungkep riyin, lajeng dibakar. Bumbune nggih sami, wong re ngungkep bareng pitik jagone."(CLW07) Wujud Ayam Panggang kaliyan pecelan kados foto ing ngandhap menika. Gambar 08. Ayam Panggang.doc.dhyan Adhedhasar andharan wonten ing nginggil caranipun damel ingkung ayam babon sami kaliyan damel ingkung. Bumbunipun sami, inggih menika bawang, brambang, laos, jahe, salam, sarem saha gendhis Jawi. Sedaya bumbu dipunuleg ngantos alus. Babon dipunungkep kaliyan bumbunipun. Sasampunipun mateng lajeng ayam babon dipunbakar. Sasampunipun ayam panggang mateng lajeng dipunparingaken wonten nginggilipun pecelan. c). Sekul Ambeng Sekul ambeng menika sekul ingkang dipuncithak ngginakaken wadhah ingkang bundher. Sekul Ambeng menika dipundamel saking sekul ingkang 67
dipundang sampun mateng lajeng dipundamel ambeng.Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 07 "sekul ambeng niku nggih sekul sing pun mateng nika, anget-anget terus dicetak bunder neng wadhah, ben isoh mbentuk.lawuhe niku jangan kenthang, peyek karo tempe garit"(CLW07) Andharan menika dipunsengkuyung dening informan 06 "sekul ambeng digawe nganggo wadhah bundher nika, teros ditumplak. jodhone sekul ambeng niku wonten,peyek, tempe garit karo jangan kenthang. (CLW06) Sekul Ambeng wujudipun kados foto ing ngandhap menika. Gambar 05. Sekul Ambeng.doc.dhyan. Adhedhasar andharan wonten ing nginggil caranipun damel ambeng ngginakaken cithakan wadhah ingkang bunder. Sekul dipunlembetaken wonten ing cithakan ngantos madhet lajeng dipuntumplak wonten ing tampah. Ingkang dados jodhonipun sekul ambeng inggih menika, jangan kenthang, peyek, saha tempe garit. 68
(1). Tempe Garit Tempe garit menika kangge jodhonipun sekul ambeng. Tempe garit menika dipungoreng. Bumbunipun bawang saha sarem dipunuleg ngantos alus. Tempe dipunuleni bumbu lajeng dipungoreng. Tempe garit menika jodhonipun sekul ambeng. Tempe menika dipunparingaken wonten ing nginggilipun sekul ambeng. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 07 "tempe garit nggih digoreng biyasa nika, dibumboni bawang uyah. Pun mateng tempene niku diwadhahi terus diselehake nduwure sega ambeng mau."(CLW07) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 06 "tempe dipungoreng, dibumboni bawang uyah nika, mangkeh niku lawuhe sekul ambeng"(CLW06) Wujudipun kados foto ing ngandhap menika. Gambar 14.Tempe garit kaliyan Sekul Ambeng.doc.dhyan 69
Adhedhasar andharan wonten ing nginggil, tempe garit menika dados lawuhipun sekul ambeng. Bahanipun inggih menika tempe, bawang saha sarem. Lajeng tempe dipuncampur kaliyan bumbunipun. Sasampunipun bumbunipun ngrasug lajeng tempe dipungoreng. (2). Jangan Kenthang Anggenipun damel sayur kenthang bumbunipun bawang, brambang, laos, lombok, ron jeruk, jahe, kunir saha sarem. Bahanipun kenthang kaliyan krecek. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 06 "jangan kenthang niku bumbune bawang, brambang, laos, lombok, ron jeruk, jahe, kunir saha sarem. Kentang diiris cilik cilik, bumbu mau diuleg alus, nek pun pepak kabeh bahane, bumbu digangsa nganti mateng, nek pun mateng terus kenthang dilebokake, nek pun setengah mateng nika santen terus dilebokake. Banjur krecek keri dhewe."(CLW06) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 07 "jangan kenthang bumbune niku kados biyasane nika, bawang brambang, lombok abang, kunir, laos, jahe sekedhik, salam, sarem, gendhis Jawi nggih bumbu pawon pepakan. Bumbune dipungangsa lajeng lajeng bahane dipunlebetaken. Lajeng santen. Keri dhewe krecek."(CLW07) Sayur kenthang wujudipun kados foto ing ngandhap menika. 70
71 Gambar 03. Sayur Kenthang.doc.dhyan Adhedhasar andharan wonten ing nginggil caranipun damel sayur kenthang inggih menika bumbu dipunuleg ngantos alus. Kenthang dipuniris dados alit-alit. Bumbu saha bahan cumawis lajeng bumbu dipungangsa ngantos ambetipun arum, enggal-enggal kenthang dipunlebetaken. Kenthang setengah mateng lajeng santen dipunlebetaken. Sasampunipun santen umub krecek dipunlebetaken sinambi dipunudhak. (d). Jenang Bahanipun jenang saking glepung, santen, toya kaliyan sarem. Sedaya bahan dipunuleni lajeng dipunmasak sinambi dipunudhak. Jenang dipundadosaken werni gangsal inggih menika jenang abang, jenang putih, jenang pliringan, jenang blowok, saha jenang baro-baro. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 07 "jenang putih niku bahane glepung, santen, banyu karo uyah sethithik kuwi mau dijladreni, banjur dimangsak sinambi diudak-udak ndak njendhel nek ra diudhak-udhak. Wis kuwi, ora ditambahi apa apa nehnek jenang abang niku nggih jenang putih wau kantun ditambahi gendhis Jawi
sekedhik.jenang baro-baro niku, jenang putih sing ditambahi parutan klapa karo gula jawa.jenang pliringan kuwi jenang sing separo jenang abang, sing separo jenang putih.jenang blowok niku jenang putih dipunsukani gula jawa sethithik neng nduwure jenang putih iki mau, dadi gulane kuwi mau ora dicampur karo jenange."(CLW07) Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 06 "jenang putih kados biyasane nika, saking glepung kaliyan santen dipunmangsak, sampun mboten ditambahi napa-napa malih.jenang abange, wau jenang putihe tasih torah banjur disukani gendhis Jawi, dicampur dadi warnane abang."(CLW06) Wujudipun Jenang ingkang sampun dados kados foto ing nggandjap menika. 1 2 4 Gambar 09. Jenang.doc.dhyan 3 5 Katrangan : 1. jenang putih 4. jenang pliringan 2. jenang abang 5. jenang blowok 3. jenang baro-baro Adhedhasar andharan wonten ing nginggil caranipun damel jenang putih bahanipun saking glepung, santen, toya kaliyan sarem. Sedaya bahan dipunmasak sinambi dipunudhak. Amargi jenang menika jenang putih saengga jenang menika mboten dipuntambahi napa-napa malih. Jenang Abang menika anggenipun damel bahanipun sami kaliyan damel jenang putih. Jenang putih ingkang tasih anget dipuntambahi gendhis Jawi sekedhik. Gendhis menika supados werninipun jenang dados abang. Jenang baro-baro inggih menika jenang putih ingkang dipunsukani 72
73 parutan klapa kaliyan gendhis Jawi sekedhik wonten ing nginggilipun.Jenang pliringan ingkang menika sepalih jenang abang, sepalihipun jenang putih.Jenang Blowok inggih menika jenang putih ingkang dipunsukani gendhis Jawi sekedhik wonten ing nginggilipun. (e). Sekar Setaman Sekar setaman menika antawisipun sekar mawar abrit, mawar pethak, kanthil, melati, kenanga. Sekar setaman menika dipuntumbas wonten ing peken lajeng sekar setaman dipuntata wonten ing piring saha wonten ing tengah piring dipunsukani gelas kaisi toya pethak. Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 06 "menawi sekar setamanipun niku nggih namung tumbas wonten peken. antarane mawar, kanthil, melati, kenanga, sampun niku."(CLW06) Andharan menika dipunsengkuyung dening prathelanipun informan 01 "wonten mawar abrit pethak, melati, kenanga, kanthil,"(CLW01) Sekar Setaman wujudipun kados foto ing ngandhap menika. Gambar 15. Sekar Setaman.doc.dhyan
Adhedhasar andharan wonten ing nginggil sekar setaman ingkang dipunginakaken inggih menika sekar mawar pethak, mawar abrit, melathi, kenanga kaliyan kanthil. Sedaya sekar kala wau dipuntumbas wonten ing peken. Sekar setaman menika minangka simbul nyebar ganda arum. Inggih menika arahipun dhateng pangandikan saha tumindak ingkang sae dhateng sinten kemawon. 2). Sajen Kirab Brata Sajen Kirab Brata wonten werni tiga inggih menika sekar setaman, sekar sawur kaliyan uwos kuning. Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 02 "nggih sajen kirab niku uwos kuning, sekar sawur, kembang setaman, kinang niku ditata dadi siji karo kembang setaman lan dupa"(CLW02) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 01 "kangge sajen kirab menika damel tigang sajen, sekar setaman, sekar sawur kaliyan uwos kuning."(CLW01) Adhedhasar pratelan saking para informan 02 saha 01 sajen Kirab Brata menika wonten tigang sajen, antawaisipun sajen sekar setaman, uwos kuning saha sekar sawur. Sekar setaman menika badhe dipunpapakaken wonten ing papan mapakaken sajen ingkang sampun dipuntemtokaken. Papanipun inggih menika wonten ing Patung Kera, Patung Udhang, Pratigan Mboyon, Pratigan Parta Sate, Gardhu Pandhang, Prasekawan Nirmala saha ingkang pungkasan dipunpapakaken wonten ing Pratigan Puas. Sekar sawur menika dipunsawuraken wonten ing lampahing kirab mubeng Kaliurang. Langkung cetha malih badhe kaandharaken kados ing ngandhap menika. 74
a). Uwos kuning Uwos kuning menika dipunwadhahi cepuk. Wonten ing cepuk menika punisi uwos, janur, dhangsul cemeng, kaliyan kunir ingkang sampun dipunuleg alus. Janur wonten ing salebeting cepuk dipunkethok alit-alit. Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 02 "uwos kuning niku wontenuwos, janur dikethok cilik-cilik nika, dhele ireng, ditambah kunir diparut niku. Sing marai uwose kuning niku rak kunire niku. Banjur kabeh mau diwadhahi cepuk"(CLW02) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 03 "wonten beras, janur, kaliyan dhele ireng niku sing diwadhahi cepuk "(CLW03) Wujudipun kados gambar ing ngandhap menika. Gambar 33. Uwos Kuning. Doc.dhya Adhedhasar andharan wonten nginggil sajen Kirab Brata menika migunakaken cepuk ingkang dipunisi uwos kuning, janur saha dhangsul cemeng. Cepuk menika badhe dipunpecah wonten ing papan tartamtu nalika nglampahi Kirab Brata mubeng Kaliurang. 75
b). Sekar Setaman, Kinang lan Dupa Sekar setaman ingkang dipuntata inggih sekar mawar abrit, mawar pethak, kanthil, mlati, kenanga, ron pandhan, jeruk purut, sata, menyan, injetkaliyan sedhah. Sekar, kinang saha dupa dipuntata. Sedaya sekar kala wau lajeng dipuntata supados katon endah dipunsawang. Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "kembang setaman kuwi ya antarane kembang mawar abang putih, mlati, kenanga, godhong pandhan, jeruk purut, banjur kinange kuwi, injet, suruh, mbako. Kabeh kuwi mau tumbas neng pasar.banjur ditata supaya ana senine, penak disawang."(CLW01) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 03 "wonten sekar mawar abrit, pethak, kenanga, kanthil, melati nggih pepakan nika"(CLW03) Wujudipun sekar setaman kados foto ing ngandhap menika. Gambar.31. Sekar Setaman kaliyan Dupa.doc.dhyan 76
Adhedhasar andharan wonten ing nginggil sekar setaman ingkang dipunginakaken inggih menika sekar mawar pethak, mawar abrit, melathi, kenanga kaliyan kanthil. Sedaya sekar kala wau dipuntumbas wonten ing peken. Sekar setaman menika minangka simbul nyebar ganda arum. Inggih menika arahipun dhateng pangandikan saha tumindak ingkang sae dhateng sinten kemawon. Kinangipun inggih menika sedhah, gambir saha saha injet. Sekar setaman, kinang saha dupa dipuntata dados setunggal wadhah. c). Sekar Sawur Sekar sawur ingkang dipunginakaken inggih menika sekar mawar abrit, mawar pethak, mlati saha kenanga. Sekar menika dipunwadhahi kranjang alit. Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "sekar sawuripun niku wonten sekar mawar abang putih sing sampun diprithili, mlati, kenanga niku. Sedaya niku kembange tumbas wonten peken. Mangkeh kembange niku disawur-sawurke wonten dalan rutene kirab ganda mubeng arum.Wewangian."(CLW01) Kaliurang niku. Karepe nyebar Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04 "sekare niku sekar mawar abrit, mawar pethak, kanthil, kenanga kaliyan melathi diprithili alit-alit. mangkeh dipunsebar wonten ing margi pas mubeng kirab nika."(CLW04) Wujudipun kados gambar ing ngandhap menika. Gambar 32. Sekar Sawur. doc.dhyan 77
Adhedhasar andharan wonten ing nginggil sedaya sekar menika dipuntumbas wonten ing peken. Sekaripun inggih menika sekar mawar abrit, mawar pethak, kenanga saha melathi. Sekar sawur menika badhe dipunsawuraken wonten ing lampahing Kirab Brata mubeng Kaliurang. Sekar sawur menika kanthi ancas nyebar ganda arum. Nyebar ganda arum ingkang dipunkajengaken inggih menika tumindak saha anggenipun wicanten menika kedah ingkang sae dhateng sinten kemawon. 3). Sajen Kendhuri Baritan a). Krowodan Tembung baritan menika saged kadhapuk saking tembung 'barit' utawa 'barita', nanging wonten ing kamus mboten dipunpanggihaken tembung menika. Adhedhasar saking wawancara tembung menika owah gingsir saking tembung bari, ingkang ateges sesarengan kados asiling wawancara ing ngandhap menika. "kendhuri baritan niku kenduren slamean kados kenduren slametan nika, namung sajene niku krowotan. Bari niku artine bareng-bareng, karepe ya slametan bareng-bareng niku."(CLW02) Andharan menika dipunsengkuyung dening prathelanipun informan 04 "baritan kuwi bareng-bareng. Anggone kendhuren baritan kuwi bareng- bareng.Bari kuwi karepe kambi utawa karo. Bareng-bareng karo warga Kaliurang kabeh"(CLW04) Adhedhasar pratelan wonten ing nginggil bilih Kendhuri Baritan menika kendhuri wilujengan sesarengan sedaya warga masyarakat Kaliurang saha sakiwa tengenipun ingkang ndherek mersani upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang. Sajen Kendhuri Baritan menika wonten sekul tumpeng kuning saha krowodan. Sekul kuningipun wonten ingkang dipundamel tumpeng ugi wonten ingkang 78
dipunwadhahi cekethong alit, amargi sekul kuning menika badhe dipunrebataken sedaya tiyang ingkang nderek upacara Kirab Brata Metri Bumi. Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 09 "sajen baritane niku saking kabeh warga Kaliurang dijaluki bantuan nyepakake krowodan kanggo kenduri baritan. Karo sega kuning re gawe ing papan wisata Tlaga Putri ing warunge Bu Dewi papane Kaliurang."(CLW09) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipu informan 06 "saking warga nyepakake krowodan, ya asile bumi Kaliurang nanging sakniki Kaliurang niku ditanduri beton dadi ya krowodane kuwi tuku ing pasar. Sega kuninge gawe 100 kilo sing ajeng didum-dum niku."(CLW06) Sajen Kendhuri Baritan wonten werni kalih, inggih krowodan saha Tumpeng Sekul Kuning. Krowodan menika saking asiling bumi Kaliurang. Saben warga kedah ngempalaken krowodan setunggal tambir. Krowotan menika ingkang dipunrebataken sasampunipun Kirab mubeng Kaliurang purna. Wujud krowodan kados gambar ing ngandhap menika. Gambar 34. Krowodan .doc.dhyan 79 1 2 3 4 5 6
Katrangan : 1. Kimpul 4. Tela Bonggol 2. Jagung 5. Tela Lung 3. Kacang 6. Pisang Kepok Krowodan inggih menika wowohan. Krowodan ingkang dipunkajengaken wonten ing mriki inggih menika sedaya pala kapendhem. Kadosta kimpul, tela bonggol, tela lung, kacang, kimpul, jagung saha pisang. Sedaya krowodan menika dipuncawisaken kangge kendhuri baritan sasampunipun kirab mubeng Kaliurang purna. b). Sekul Tumpeng Kuning Sekul Tumpeng Kuning menika kangge simbol raos syukur dhumateng Gusti. Sekul tumpeng kuning menika raosipun gurih, anggenipun damel kanthi cara uwos dipunpususi langkung rumiyin, salajengipun uwos pususan kala wau dipunsukani sarem, ron salam lan santen klapa ingkang sampun dipunsukani parutan kunir lajeng dipundang ngantos mateng. Sasampunipun sekul mateng lajeng dipuncithak tumpeng kados gunungan. Lajeng dipuntata kaliyan lombok abrit, kering kenthang, kacang lanjaran, ayam suwir, abon, tigan godhog, dadar gulung lan kacang goreng wonten ing tampah. Sekul Tumpeng Kuning wujudipun kados gambar wonten ing ngandhap menika 80
Gambar 35.Sekul Tumpeng Kuning. Doc.dhyan Katrangan : 1. Lombok Abrit 6. Kering Kenthang 2. Kacang Lanjaran 7. Ayam Suwir 3. Sekul Tumpeng Kuning 8. Abon 4. Tigan Godhog 9. Dadar Gulung 5. Kacang Goreng Sekul tumpeng kuning menika sekul kuning ingkang dipunsukani mawarni-warni pendherekipun kados ta kering kenthang, kacang lanjaran, ayam suwir, abon, tigan godhog, dadar gulung, kacang goreng, lombok abrit. Sekul kuning ingkang sampun dipunwadhahi cekethong alit-alit dipunrebutaken para warga ingkang ndherek upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Kaliurang. 81 1 2 3 4 5 6 7 8 9
4). Sajen Ringgit Purwa Sajen ringgit purwa wonten ing upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang menika wujudipun wonten werni-werni, inggih menika ingkung tumpeng robyong, kinang, arta wajib, sekar setaman, empluk, kendhi. Sedaya sajen ringgit purwa menika dipunpapakaken wonten ing panggung ringgit purwa. Langkung cetha malih badhe kaandharaken kados ing ngandhap menika. a). Tumpeng Robyong Tumpeng Robyong menika salah satunggaling sajen Ringgit Purwa. Ingkang kalebet wonten ing salebeting Tumpeng Robyong inggih menika sekul tumpeng saha kuluban wonten ing sapinggiripun sekul. Tumpeng menika kadamel saking sekul pethak ingkang dipunwangun kados gunungan. Wonten ing pucukipun tumpeng menika dipuntancepi lombok abrit, brambet minangka simbul pucuk tumuju ing Gusti. Wonten ing sapinggiripun sekul tumpeng dipunwangun kuluban. Kuluban menika ingkang ndadosaken tumpeng menika katingal robyong-robyong. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 06 "tumpeng robyong niku sekul tumpeng pethak dikeki godhong- godhongan wonten pinggire nika, re robyong-robyong niku mergane wonten sayuran, godhongane niku wonten pinggire"(CLW06) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 07 "tumpeng robyonge niku didamel saking sekul dicithak gunungan nika, lajeng ditancepi, ditatani kuluban wonten pinggire, niku rak katon robyong-robyong, lajeng ditancepi wonten nduwure tumpeng niku brambang kaliyan lombok abrit. "(CLW07) Wujudipun Tumpeng Robyong kados gambar ing ngandhap menika. 82
83 1 2 3 4 Gambar 37. Tumpeng Robyong.doc.dhyan Katrangan : 1. Lombok Abrit 2. Brambang 3. Sekul Tumpeng 4. Kuluban b). Ingkung Sajen Pagelaran Ringgit Purwa ingkang awujud ingkung menika anggenipun damel sawung dipunmasak gurih. Bumbu-bumbunipun bawang, brambang, laos, jahe, salam, sarem saha gendhis Jawi. Sedaya bumbu dipunuleg ngantos alus. Lajeng sawung dipunungkep kaliyan bumbunipun. Andharan menika jumbuh kaliyan prathelanipun informan 06 "ingkung niku saking pitik jago, pitik jago sik uwis dibeleh, dikumbah resik banjur diingkung, ditaleni supaya ora icul ingkungane. Terus dimasak dibumbuni bumbunipun bawang, brambang, laos, jahe, salam, sarem saha gendhis Jawi. Diungkep nganti empuk. Re ngungkep kuwi suwe nek pitik jawa ki."(CLW06) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 07
"pitik jago sing sampun diresiki, diingkung, dibumboni gurih banjur diungkep."(CLW07) Ingkung menika kalebet sajen wonten ing pagelaran ringgit purwa. Ingkung inggih menika sawung ingkang dipunmangsak gurih. Bumbu- bumbunipun bawang, brambang, laos, jahe, salam, sarem saha gendhis Jawi. Sedaya bumbu dipunuleg ngantos alus. Sawung dipuningkung, anggenipun ngingkung sawungipun kados tiyang ingkang saweg sujud. Sawung ingkang sampun dipuningkung lajeng dipunungkep kaliyan bumbunipun. Ingkung wujudipun kados foto ing ngandhap menika. Gambar 38. Ingkung.doc.dhyan Ingkung menika kalebet sajen ringgit purwa. Ingkung inggih menika sawung ingkang dipunmangsak gurih. Bumbu-bumbunipun bawang, brambang, laos, jahe, salam, sarem saha gendhis Jawi. Sedaya bumbu dipunuleg ngantos alus. Sawung dipuningkung, anggenipun ngingkung sawungipun kados tiyang 84
ingkang saweg sujud. Sawung ingkang sampun dipuningkung lajeng dipunungkep kaliyan bumbunipun. c). Sekar Setaman Sekar setaman ingkang dipunginakaken kangge sajen pagelaran ringgit purwa inggih sekar mawar abrit, mawar pethak, kanthil, mlati, kenanga. Sekar setaman menika dipuntumbas saking peken. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "sajen sekar setaman ingkang dipunngge menika sekar mawar abrit, mawar pethak, kanthil, mlati, kenanga,Lha niku sajene re tumbas wonten peken."(CLW01) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 03 "kembang setaman re ditata,kembang mawar, melati, kenanga, karo kanthil.(CLW03) tuku neng pasar kuwi mau banjur Wujudipun Sekar setaman kados gambar ing ngandhap menika. Gambar 39. Sekar Setaman. doc.dhyan Adhedhasar andharan wonten ing nginggil sekar setaman ingkang dipunginakaken inggih menika sekar mawar pethak, mawar abrit, melathi, 85
kenanga kaliyan kanthil. Sedaya sekar kala wau dipuntumbas wonten ing peken. Sekar setaman menika minangka simbul nyebar ganda arum. Inggih menika arahipun dhateng pangandikan saha tumindak ingkang sae dhateng sinten kemawon. d). Kinang Kinang menika mujudaken salah satunggaling rerangken sajen ingkang kalebet ing pisang sanggan. Kinang menika wujudipun sedhah, gambir, injet, sata lan arta wajib. Kinang menika dados sajen wonte ing pagelaran ringgit purwa. Andharan menika jmbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "kinang niku antarane suruh, gambir, injet, sata. Nanging niku ditambahi arta wajib sisan. Karepe sedhekahe. Umpama ana sajen sing ora pepak duwit kuwi mau kanggo supaya sajene pepak."(CLW01) Andharan menika dipunsengkuyung dening prathelanipun informan 04 "kados kinang nika, wonten suruh, gambir, injet karo mbako.menawi wonten sajen wayang niki sisan diparingi arta wajib."(CLW04) Wujudipun Kinang, rokok saha arta wajib kados gambar ing ngandhap menika. Gambar 40. Kinang. Doc.dhyan Katrangan : 1. Sedhah 4. Rokok 5. Arta Wajib 2. Gambir 3. Sata 86 1 2 3 4 5
Kinang menika salah satunggaling sajen ingkang kalebet wonten ing Sajen Kirab Brata lan Sajen Ringgit Purwa. Kinang menika wujudipun sedhah, gambir, injet lan sata. Kinang menika wujud sesembahan dhateng leluwur ingkang estri. Rokok minangka wujud sesembahan dhateng leluwur ingkang kakung. e). Pisang Sanggan, Tukon Pasar, empluk lan kendhi Pisang sanggan, tukon pasar, empluk saha kendhi menika kalebet sajen Ringgit Purwa. Pisang ingkang dipunginakaken wonten ing pisang sanggan inggih menika pisang raja. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 04 "pisang sanggan niku wujude gedhang raja sing tadhah udan, sing tundhunan lirangan dhuwur dhewe lan nomer loro, tukon pasare niku napa mawon saged, panganan sing ditumbas wonten peken. wonten taro, slondhok saha tape. Empluk karo kendhine kuwi piranti mangsak jaman mbiyen, nanging sing cilik-cilik nika, niku nggih tumbas wonten peken. kabeh wau, gedhang raja, tukon pasar karo empluk kendhi diwadhahi siji supaya ringkes. "(CLW04) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 02 "pisang sanggan wonten pisang raja, benang lawe karo klapa wutuh. Tukon pasar inggih werna-werna jajanan sing ditumbas saking peken. Kabeh wau dipuntata dados setunggal wadhah kaliyan empluk lan kendhi. "(CLW02) 87
Wujudipun Pisang sanggan, tukon pasar, empluk lan kendhi kados gambar ing ngandhap menika Gambar 41.Pisang sanggan, tukon pasar, empluk lan kendhi.doc.dhyan Katrangan : 1. tukon pasar 2. pisang raja 3. empluk 4. kendhi Pisang sanggan menika kapilih jinising pisang raja ingkang ageng-ageng, alus lan sampun mateng, awit pisang raja menika raosipun eca saha arum gandanipun. Tukon pasar ingkang dipunginakaken inggih menika wonten taro, slondhok saha tape. Sedaya tetedhan menika dipuntumbas wonten ing peken. Empluk saha kendhi menika piranti mangsak jaman rumiyin ingkang kadamel alit-alit. Empluk saha kendhi ugi dipundadosaken setunggal wadhah kaliyan pisang sanggan lan tukon pasar. 88 1 2 3 4
2. Lampahing Upacara Kirab Brata Metri Bumi Lampahing upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang dipunwiwiti Kendhuri Wilujengan utawi slametan sedinten saderengipun ngayahi Kirab Brata. Upacara gongipun inggih menika Kirab Brata, sasampunipun Kirab purna kalajengaken Kendhuri Baritan. Acara pendukungipun inggih menika pagelaran ringgit purwa. a. Kendhuri Wilujengan Kendhuri Wilujengan menika ugi saged dipunwastani slametan saderengipun ngayahi upacara kirab mubeng Kaliurang. Ingkang rawuh wonten ing kendhuri wilujengan inggih para warga Kaliurang. Anggenipun Kendhuri Wilujengan dipunwiwiti tabuh 05.00 sonten wonten ing Pendhapa Pangesthi Jawi. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 02. "saderenge kirab niku kenduren slametan riyin, sedina saderenge kirab biasane sonten. Nggih nyuwun slamet, supaya pangesthi Jawi anggone ngayahi kirab bisa kaleksanan kanthi lancer."(CLW02) Kendhuri Wilujengan wonten ing Pendhapa Pangesthi Jawi Gambar 28. Warga Kaliurang nindhakaken Kendhuri Wilujengan.doc.dhyan 89
Pak Mesran miwiti Kendhuri kanthi masrahaken kendhuri wilujengan dhateng Bapak Rois. Pak Mesran ngandharaken kados ing ngandhap menika. "Asallamualaikum wr. wb.Minangka hajatipun masyarakat Kaliurang tumapak warsa enggal 1435 H. Ugi kagem Metri Bumi Kaliuran. Ugi kagem kawilujengan Metri Bumi, Kirab Brata menggah wontenipun acara wacucal saha sanesipun, ingkang tujuanipun sedaya trah ingkang ngayahi kewajiban ayahan warsa enggal menika, Kaliurang sakiwatengenipun tansah manggih rahayu wilujeng. Menggahipun acara kita sukakaken wonten Bapak Rois."(CLW01) Bapak Rois miwiti acara kanthi pambuka saha dipunlajengaken donga, ikraripun kados ing ngandhap menika. "Inggih, keparenga kula matur dhumateng para bapak-bapak saha ibu- ibu ingkang sampun pinarak lenggah wonten papan mriki ngrawuhi anggenipun paguyuban pangesthi Jawi kagungan hajat wonten ing sonten menika. Menika anggenipun damel reraketan kulawarga Pangesthi Jawi khususipun saha masyarakat Kaliurang umumipun. Sepindah, supados tumapaking acara saged kalegsanan kanthi sae, matur nuwun wonten ngarsa dalem Allah paring kawilujengan dening warga masyarakat Kaliurang saha sakiwatengenipun slamet mboten wonten rubeda menapa. Salajengipun Paguyuban Pangesthi Jawi ngaturaken syukur dhateng rahmadipun Allah, saperlu nyuwun pangapunten samangkeh badhe ngayahi Kirab Brata ingkang bebanipun kangge mapag warsa enggal 1435 H, kaping kalihipun nyuwun wonten ngarsanipun Allah supados anggenipun ngayahi Kirab Brata mboten wonten alangan saha rubeda satunggal menapa. salajengipun kulawarga pangesthi Jawi ngawontenaken Kirab Brata mugi mugi warga masyarakat Kaliurang ing samangke pikanthuk raharjaning saking Maha Kuaos saha ngaturaken raos syukur, dene taun menika kulawarga Kaliurang ugi Pangesthi Jawi nampi warsa enggal 1435 H, mugi-mugi kendhuri wilujengan saged nemahi tata, titi, tentrem, mboten wonten alangan satunggal menapa. Ugi mboten kesupen nyuwun pangapunten bilih anggenipun nyawisaken kendhuri wilujengan saha anggenipun badhe ngayahi kirab samangke saged nemahi Rahayu Wilujeng mboten wonten alangan satunggal menapa. Mboten kesupen nyuwun pangapunten dhateng para sepuh 90
ingkang sumare, leluwur jaler saha estri, sepuh saha enem, ageng, alit, supados tansah manggihi wilujeng warga masyarakat Kaliurang anggenipun nyambut damel.Wasalamualaikum wr. wb."(CLW10) Wonten dipunpandhegani dening Bapak Rois. ing ngandhap menika foto para warga Kaliurang ndedonga Gambar 29. Sedaya ingkang rawuh kendhuri wilujengan sami ndedonga.doc.dhyan Donga purna lajeng sajen kendhuri dipundum sesarengan dening warga ingkang rawuh. Sajen sekul golong, sekul ambeng, sekul tumpeng, ingkung, ayam bakar, pecelan, lalapan, sayur kentang kaliyan peyek dipunwadhahi dluwang sekul. Kendhuri Wilujengan sampun purna, sedaya ingkang rawuh kendhuri mbeta wangsul jatahipun piyambak-piyambak. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 04 "bardidongani pak rois banjur kabeh didum adil. sekul golong, sekul ambeng, sekul tumpeng, ingkung, ayam bakar, pecelan, lalapan, sayur kentang kaliyan peyek kabeh didum. "(CLW04) 91
Sedaya warga Kaliurang ingkang rawuh wonten ing kendhuri wilujengan sami ngedum sajen kendhuri wilujengan. Gambaripun kados foto ing ngandhap menika. Gambar 30.sajen kendhuri dipundumdhateng sedaya ingkang rawuh.doc.dhyan Kendhuri Wilujengan menika dipunlampahi minangka rantamaning upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang. Saderengipun Kirab Brata kalampahan kedah dipunslameti utawi dipunwontenaken kendhuri wilujengan menika. Supados sedaya rantamaning upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang saged kaleksanan kanthi lancar. Ingkang mandhegani acara Kendhuri menika inggih Bapak Rois, panjenenganipun ingkang ngikraraken hajatipun masyarakat Kaliurang mliginipun Paguyuban Pangesthi Jawi ingkang badhe ngayahi Kirab Brata. b. Kirab Brata Metri Bumi Kirab Brata Metri Bumi menika dipunwiwiti kanthi jamas para paraga ingkang badhe ngayahi kirab. Jamas wonten ing upacara tradhisi Kirab Brata menika mboten sami kaliyan maknanipun jamas inggih menika kramas, ingkang 92
dipunkajengaken jamas wonten ing upacara tradhisi Kirab Brata inggih menika cakcakanipun namung kangge masuh pasuryan, suku saha asta. Toyanipun saking toya pitung sumber ingkang sampun dipunpundhut para paraga Kirab Brata. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "saderengipun kirab mubeng niku jamas rumiyin, toyane ngangge re mundhut toya saking pitung sumber kala wingi nika "(CLW01) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04 "jamas rumiyin saderenge kirab, karepe jamas niku nggih mboten karmas, nanging namung masuh tangan, sikil kaliyan raup nika."(CLW04) Wonten ing ngandhap menika foto paraga ingkang nglampahi jamas toya pitung sumber. Gambar.42. Jamas Toya Pitung Sumber.doc.dhyan 93
Bergada Kirab rampung Jamas Toya Pitung Sumber lajeng Pak Marno minangka sesepuhipun Pangesthi Jawi ngikraraken hajatipun masyarakat Kaliurang mliginipun Pangesthi Jawi ingkang badhe ngayahi Kirab Brata. Dipunlajengaken ndedonga sesarengan sedaya paraga Kirab Brata. Ikrar menika kangge mangke anggenipun mapakaken sajen wonten ing papan ingkang sampun dipuntemtokaken supados mboten langkung dangu anggenipun mapakaken sajen. Ikraripun kados ing ngandhap menika. "Bismilahhirahmannirahim. Niat ingsun nyebar ganda arum, jagat paring berkat, bumi paring rejeki, lintang rembulan kang madhangi jagad pulung atiku. Nyuwun kawilujengan kanthi sarana Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang muga-muga kabeh kawulaning kalirang sumrambah tansah pinaringan kawilujengan saha tekane wilayah Kaliurang dipuntebihaken saking rubeda. Amin"(CLW04) Ngikraraken hajadipun Pangesthi Jawi sampun rampung lajeng sedaya paraga Kirab Brata pinuju wonten ing papan upacara Kirab Brata Metri Bumi. Kirang langkung pukul 21.00 wib para Bergada Kirab dumugi wonten ing Tlaga Putri. Pak Sugiyana minangka Pranatacara miwiti adiacara kanthi maosaken rantamaning adicara ingkang badhe kaleksanan. Wondene urut-urutaning adicaranipun inggih menika sepisan pambuka, kaping kalih palapuran saking panitia, dipunlajenganken atur pangandhikan saking Dinas Kebupaten Sleman, ingkang angka sekawan lampahing Kirab Brata, ingkang angka gangsal kalajengaken babaring Ringgit Purwa saha Pungkasan. Ing nggandap menika transkrip pranatacara. Hanenggih kadang-kadang kula saking Paguyuban Pangesthi Jawi, Paguyuban ingkang nglestantunaken budaya Jawi wonten ing tlatah Kaliurang, hargobinangun. Pratandha bilih adicara nyambet warsa enggal setunggal muharom 1434 H ing samangke badhe kapurwakan 94
kanthi nemenipun masyarakat Kaliurang dateng kadang-kadang kula rombongan saking Ki Bayu Sugati ngaturaken panuwun ingkang tanpa umpami saha sedaya ingkang sampun rawuh minangkani menapa ingkang dados hajatipun warga kaliuran. ingkang piniji pranatacara Wonten nderekaken urut reroncening tata laksitaning adicara nyambet warsa enggal Jawi 1 Sura . wonten ing pangarsaning camat kecamatan Pakem ingkang kawula hormati, pangarsaning Desa Hargobinangun ingkang kula hormati, sedaya para rawuh kakung miwah putri ingkang tansah pinantu ing suka basuki. Keparenga kula nderekaken lampahing adicara. Saderengipun kula ngaturaken menapa ingkang dados tata laksitaning adicara, mangga kula derekaken puja puji puji astuti sung Gusti Ingkang Maha Agung wonten ing mriki taksih ambabar daya dhumateng kawula dasih, kacihna kula lan panjenengan sedaya taksih dikeparengaken kempal manunggal wonten ing papan punika kanthi karaharjan, katentreman sarta kabagaswarasan tebih saking rubeda, wondene rantamaning adicara wonten ing dalu ingkang sepisan nun inggih pambuka, ingkang angka kalih pelapuran saking ketua panitia, salajengipun pangandikan saking Dinas Keb. Par, kalajengaken lampahing Kirab Brata, kalajengaken babaring ringgit purwa dening Ki Bayu Sugati kanthi lampahan pandhawa winisudha dipunpurwakani salah satunggaling tokoh wayang nun inggih Raden Puntadewa, saking Bapak Camat Pakem katur dhalang Ki Bayu Sugati salajengipun dhatengipun bergada Pangesthi Jawi anggenipun ngayahi karyabkirab paring palapuran wonten ngarsanipun Kepala Desa Hargobinangun, kalajengaken babaring ringgit purwa. Karana wekdal sampun ndungkap ndalu, pramila sumangga kita wiwiti adicara wonten ing dalu menika kanthi dedonga miterat kapitadosanipun piyambak-piyambak, ndedonga kula sumanggakaken. Cekap. ing kalenggahan punika kula 95
Gambar 43. Pak Sugiyono ngaturaken rantamaning adicara Kirab.doc.dhyan. Adicara salajengipun palapuran saking Ketua Panitia dening Bapak Eko Budoyo. Ing nggandap menika transkripipun. Asalamualaikum wr. wb Ingkang kula hormati wakil saking Dinas Kebudayaan dan Pariwisata Kabupaten Sleman, ingkang kula hormati Bapak Camat Kecamatan Pakem, ingkang kula hormati Bapak Kepala Desa Hargobinangun saha sedaya warga masyarakat Kaliurang ingkang kinurmatan, mangga kula dherekaken ngaturaken puji saha syukur wonten ngarsanipun Gusti Ingkang Maha Agung awit saking kanugrahanipun kita sedaya saged makempal wonten papan punika kanthi lir ing sambikala. Para lenggah sedaya, wonten ing kalodhangan punika kula minangka ketua panitia Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang ngaturaken segeng rawuh dhumateng para lenggah sedaya, saha sugung hamersani Kirab Brata saha ringgit purwa kanthi kamardikaning penggalih. 96
Amargi wekdal sampun dungkap dalu, cekap semanten anggen kula matur, kirang langkungipun kula ngaturaken agunging panuwun dening sedaya warga ingkang nyengkuyung adicara menika. Wonten kalepatan anggen kula matur, nyuwun agunging pangaksama. Nuwun.Wasalamuallaikum. Wr. wb. Bapak Eko Budoyo Paring palapuran lampahing Upacara Kirab Brata kados gambar ing ngandhap menika. Gambar. 44. Pak Eko Budoyo paring atur palapuran. doc.dhyan Adicara salajengipun inggih menika atur palapuran saking Pak Mesran minangka sampun siyaganipun bergada pangesthi Jawi badhe ngayahi kirab. Kalajengaken adicara lung tinampi ting saking Bapak Kepala Dusun dipuntampi dening Pak Mesran. Transkripipun wonten ing nggandap menika. "Kula minangka Pangarsaning Kirab Brata paring palapuran bilih bergada kirab sampun siyaga. Kanthi damar sakembaran minangka 97
calaking lampah. Mugi kirab wonten ing dalu menika saged kaleksanan kanthi lancar. Ingkang menika kadang kadang kula, bergada pangesthi Jawi badhe ngayahi Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang kanthi pangajab mugi-mugi bumi pertiwi, mliginipun wonten ing Kaliurang pakem Kaliurang sleman, dipuntebihaken saking rubeda langkung ugi sedaya bergada pangesthi Jawi ngayahi karya pados pangupajiwa saged lir ing sambekala."(CLW01) Lung tinampen ting kados gambar ing ngandhap menika. Gambar 45. Pak Mesran nampi Lung Tinampen Ting. Doc.dhyan Atur palapuran saha lung tinampining ting sampun rampung kalajengaken sedaya bergada pangesthi Jawi nindhakaken Kirab Brata. Kirab wiwit saking papan upacara Tlaga Putri mengidul pinuju mapakaken sajen wonten ing Patung Kera. Kirab menika mlampah, Brata menika prihatos. Temtunipun kanthi lampah Kirab Brata kanthi mbisu utawi mendel menika, temtunipun kanthi weningin penggalih, kendel mendel kanthi nyuwun ing ngarsanipun gusti Allah 98
ingkang maha kuwaos supados Kaliurang sakukupanipun menika pinaringan kawilujengan. Dadosipun tembungipun menika ndedonga kaliyan mlampah. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "bibare lung tinampen ting nggih banjur mlaku mubeng Kaliurang. temtunipun kanthi lampah Kirab Brata menika, kanthi mbisu utawi mendel, menika temtunipun kanthi weningin penggalih menika, kendel mendel kanthi nyuwun ing ngarsanipun gusti Allah ingkang maha kuwaos supados Kaliurang pinaringan sakukupanipun menika Dadosipun tembungipun menika ndedonga kaliyan kawilujengan. mlampah." tansah Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun 04 "wiwite mlaku kirab niku bibar palapuran terus lung tinampining ting lajeng para paraga kirab sing wonten tlaga putri mlaku mangilen lajeng ngidul dumugi patung kera. Wonten ing patung kera niku mapakake sajen sekar setaman karo mecah cepuk sing isine beras kuning. Sing mapakake niku kula.Mecah cepuk isine beras kuning karo janur kuwi karepe ya kuwi supaya bebaya mau."(CLW04) sumingkir amarga uwis dipecah cepuk Laku Kirab Brata mubeng Kaliurang menika kanthi rute wiwit saking Tlaga Putri mangilen lajeng arahipun mengiri dumugi Patung Kera. Saking Patung Kera lajeng mangidul dumugi wonten ing Patung Udhang. Lajeng mangilen dumugi wonten ing Pratigan Mboyong. Sasampunipun dumugi Pratigan Mboyong lajeng mengaler dumugi wonten ing pratigan Parta Sate. Lajeng mangaler dumugi wonten ing Gardhu Pandhang. Saking Gardu Pandhang mlampah dumugi wonten ing Prasekawan Nirmala. Lajeng saking Prasekawan Nirmala mlampah mangidul dumugi Pratigan Puas mapakaken sajen. Pungkasanipun mlampah dhateng Tlaga Putri lajeng mecah cepuk ingkang kaisi uwos kuning. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 99 tansah
"saking tlaga putri menika lajeng arahipun mengiri. Tlaga putri lajeng jalan malang yuda, lajeng mengidul dumugi pertigaan mbara ngajeng pos pol, lajeng mangilen dumugi pertigaan mboyong, lajeng mengaler liwat ngeksiganda, lajeng munggah gardu pandang. Lajeng munggah pos plawangan tigul tlaga nirmala. Mangetan dugi liwat sakngajengipun karang pramuka, lajeng mengidul dumugi wisma puas, lajeng wangsul dumugi tlaga putri malih." (CLW01) Lampahipun bergada pangesthi Jawi kados gambar ing ngandhap menika. Gambar 46. Bergadha Pangesthi Jawi ngayahi Kirab.doc.dhyan Pak Sumarna minangka Pangarsa Brata ingkang kajibah mapakaken sajen. Sasampunipun dumugi wonten ing Patung Kera piyambakipun mapakaken sajen wonten ing sapinggiripun Patung Kera. Pak Sumarno majeng nyelaki papan ingkang badhe dipunpapakaken sajen lajeng dipunsusul kaliyan tiyang putri kekalih ingkang mbeta sajen sekar saha cepuk ingkang kaisi wos kuning. Sekar setaman kala wau dipuncaosaken Pak Mesran minangka Pangarsa Kirab, lajeng dipuncaosaken malih dhateng Pak Sumarno badhe dipunpapakaken. Sasampunipun mapakaken sajen saha mbesem dupa lajeng cepuk ingkang kaisi 100
wos kuning dipunbanting. Anggenipun mapakaken sajen kanthi waosan bismilah, supados upacara Kirab Brata saged kalampahan kanthi lancar. Cara mapakaken sajen menika wonten papan satunggal saha satungggalipun sami ngantos dumugi pitung papan kasebat. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "papan sepisan niku mapakaken wonten ing patung kera, mbah marno ingkang kajibah mapakaken sajen. Re mapakke sajen nggih maos bismilah. Re njawab wau sampun wonten sanggar. prosesinipun mapakaken sajen menika mlampah lajeng mandeg. Mandeg mangke anggenipun mandeg wonten sakngajengipun papan ingkang saged punpapaki sajen, menika mbah marno majeng. Lajeng mangke dipunsusul kaliyan tiyang putri kalih, ingkang satunggal ingkang ngasta wos kuning, kaliyan ingkang ngasta sajen sekar. Lajeng sekar menika dening ingkang ibu ngasta ngasta sekar menika dipuncaosaken dhateng kula. Lajeng kulacaosaken dhateng mbah marno. Lajeng mbah marno menika mapakaken sajen dhateng papan ingkang sampun dipuntemtokaken, kaliyan ila ilo mbresem dupa. Lajeng dening mbah marna, ingkang ngasta wos kuning dipunpecah sakngajengipun sajen menika.Lajeng mlampah malih. Prosesine niku sami mapakake sajen wonten pitung papan nika. Nggih ngatenniku wau."(CLW01) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04 "carane mapakake sajen niku sami kados papan liyane, sing beda niku rak papane, sajene sami sing dipapakake niku. dipunpapakaken pisanan niku wonten ing Patung Kera. Nggih maos Bismillahirohmannirahim.Lajeng wos kuning dipun pecah.Bibar mapakaken sajen menika mlampah malih."(CLW04) Mapakaken sajen wonten ing Patung Kera kados gambar ing ngandhap menika. 101
Gambar 47. Pak Sumarno mapakaken sajen wonten ing Patung Kera.doc.dhyan Kalajengaken bergada kirap ngidul pinuju wonten ing Patung Udhang, Sasampunipun dumugi wonten ing Patung Udhang lajeng Pak Sumarno mapakaken sajenipun. Papan Patung Udhang menika mboten tebih saking Patung Kera. Caranipun mapakaken sajen saami kaliyan andharan ingkang sampun kasebataken mapakaken sajen wonten ing papan saderengipun. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "mapakaken sajenipun sami kados papan saderengipun.bibar mapakaken sajen wonten patung kera lajeng paraga Kirab Brata nglajengaken lampah pinuju patung udhang. "(CLW01) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04 "lajeng mlampah dumugi patung Udhang, mapakaen sajen malih kados papan saderengipun wau"(CLW04) Mapakaken sajen wonten ing Patung Udhang kados gambar ing ngandhap menika. 102
Gambar 48. Pak Sumarna mapakaken sajen wonten ing Patung Udhang.doc.dhyan Sedaya bergada pangesthi Jawi ngilen pinuju wonten ing Pratigan Mboyong, lajeng Pak Sumarna mapakaken sajenipun. Mboten beda mapakaken sajen wonten ing papan-papan saderengipun, anggenipun mapakaken sajen sekar setaman kanthi waosan Bismilah lajeng sekar setaman dipunpapakaken. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "lajeng saking patung udhang mangilen dhateng pratigan mboyong mapakaken sajen."(CLW01) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04 "inggih terus ngilen wonten pratigan mboyong. Lajeng mapakaken sajen."(CLW04) Mapakaken sajen wonten ing Pratigan boyong kados gambar ing nggandap menika. 103
Gambar 49. Pak Sumarna mapakaken sajen wonten ing Pratigan Boyong.doc.dhyan Sedaya bergada pangesthi Jawi ngaler pinuju wonten ing Pratigan Parto Sate. Sasampunipun para paraga kirab dumugi wonten ing Pratigan Parta Sate lajeng Pak Sumarno mapakaken sajenipun. Mapakaken sajen lajeng mbesem dupa kanthi waosan Bismilah. Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "bibar mapakaken sajen wonten ing pratigan mboyong lajeng mlampah malih dumugi pratigan parta sate, mapakaken sajen malih, inggih sami caranipun kados saderengipun, mapakaken sajen lajeng ngobong dupa.mangkeh wonten papan liyane inggih sami caranipun. Kita pitados tasih wonten simbah-simbah sing nunggu papan-papan menika. Disajeni kareben ora nganggu.papanipun menika menawi tiyang sepuh rumiyin menika, upaminipun gadhah damel, menika rak nggih sami mapakaken saji wonten ing prapatan, pertigan. Lha menika nggih namung papan ingkang dipunpapaki sajen nggih wonten pinggir-pinggir kangge pepager. Titiktitik ingkang dipunpasangi pepager."(CLW01) Andharan wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04 "mapakake sajen wonten pertigaan mboyong lajeng wonten parta sate nika, kula re mapakake nggih padha kula selehake banjur ngobong dupa karo maca bismilah.nganti pitung papan nggih ngateniku carane mapake sajen.papan-papan niku sampun kawit rumiyin rutene, papan sing dipercaya wonten sing nunggu, banjur disajeni. Niki rak wujud kita ngurmati karo sing mbaureksa."(CLW04) 104
Adhedhasar andharan saking informan 01 saha 04 mratelakaken bilih caranipun mapakaken sajen wonten ing papan satunggal saha satunggalipun sami kados papan saderengipun. Pitung papan ingkang dipunpapakaken sajen menika wujud para warga Kaliurang ngaosi dhateng para mahluk kasat mata ingkang mbaureksa wonten ing papan menika. Kejawi saking menika pitung papan menika minangka wewengkon ingkang dipunpasangi pepager supados sedaya bebaya ingkang badhe dhateng saged sumingkir. Mapakaken sajen wonten ing Pratigan Parto Sate kados gambar ing nggandap menika. Gambar 50. Pak Sumarna mapakaken sajen wonten ing Pratigan Parta Sate.doc.dhyan Sedaya bergada pangesthi Jawi ngaler pinuju wonten ing Gardu Pandhang, lajeng Pak Sumarno mapakaken sajenipun. Mapakaken sajen wonten ing Gardu Pandhang kados gambar ing nggandap menika. 105
Gambar 51. Pak Sumarna mapakaken sajen wonten ing Gardhu Pandhang.doc.dhyan Sedaya bergada pangesthi Jawi mengetan pinuju wonten ing prasekawan Nirmala, lajeng Pak Sumarno mapakaken sajenipun. Mapakaken sajen wonten ing Prasekawan Nirmala kados gambar ing nggandap menika. Gambar 52. Pak Sumarna mapakaken sajen wonten ing Prasekawan Nirmala.doc.dhyan Sedaya bergada pangesthi Jawi mengidul pinuju wonten ing Pratigan Puas, lajeng Pak Sumarno mapakaken sajenipun ingkang pungkasan. Mapakaken sajen wonten ing Pratigan Puas kados gambar ing nggandap menika. 106
Gambar 53. Pak Sumarna mapakaken sajen wonten ing Pratigan Puas.doc.dhyan Mapakaken sajen wonten pitung papan menika sampun rampung. Sedaya bergada pangesthi Jawi lajeng pinuju wonten ing papan upacara Tlaga Putri. Gambaripun kados ing ngandhap menika. Gambar 54. Bergada Pangesthi Jawi pinuju ing papan upacara Tlaga Putri. Doc.dhyan Bergada Pangesthi Jawi dumugi wonten ing papan upacara Tlaga Putri lajeng Pak Mesran paring palapuran dening Bapak Kepala Desa kanthi Lung 107
Tinampi Ting. Pak Mesran paring palapuran kanthi transkrip kados ing ngandhap menika. Kula minangka pangarsaning Kirab Brata caos palapurang, bilih adicara Kirab Brata sampun paripurna. Kanthi menika kula kundhuraken damar sakembaran minangka pepadhanging lampah kula saha bergada pangesthi Jawi ngayahi Kirab Brata.mbok bilih kanthi kababar wonteng ing pahargyan menika Kirab Brata sampun purna.(CLW01) Bapak Kepala Desa nampi dhamar sakembaran saking Pak Mesran. Gambaripun kados ing ngandhap menika. Gambar 55. Bapak Kepala Desa nampi dhamar sakembaran.doc.dhyan Kalajengaken atur panampi damar sakembaran dening Bapak Kepala Desa. Transkripipun kados ing ngandhap menika Aku uga narima palapuranmu, kowe sira kabeh bergada pangesthi Jawinindhakake karya Kirab Brata, uga sira kabeh kaleleran karahayon kaslametan lan apa kang sinedya bakal kelakon.Dhamar sakembaran bakal tak tampa. Dhamar iki pratandha pepadhanging jagad lan apa ingkang sinedya kabeh masyarakat hargobinangun supaya kaleksanan 108
ora manggih alangan. Lan kajaba iku, aku mecah kendhaga iki kanthi pratandha kabeh bebaya bakal sumingkir.(CLW09) Kanthi mecah cepuk menika acara Kirab Brata mubeng Kaliurang sampun purna. Kanthi mecah cepuk ingkang kaisi uwos kuning, dhele ireng saha janur menika pratandha sedaya bebaya bakal sumingkir. Andharan menika jumbuh kaliyan prathelanipun informan 02 "Pak Lurah nampi ting lajeng mecah kendhaga saking Pak Mesran niku pun rampung kirabe, kendhagane niku isine beras kuning, janur kuwi kanggo tolak bala, banjur dhele ireng uga kanggo tolak bala, nek uwis dipecah kuwi muga bebaya padha sumingkir."(CLW02) Andharan menika dipun sengkuyung dening pratelanipun informan 01 "dados maksudipun dipunpecah menika, sageda jugar luar menapa ingkang dados panyuwunipun ingkang sami ngayahi kirab menika, panyuwunipun warga masarakat. Ing pangangkah kanthi gendaga wos kuning saking sambekala."(CLW01) ingkang dipunbanting, supados jugar luar Bapak Kepala Desa mecah kendhaga kados gambar ing ngandhap menika. Gambar 56. Bapak Kepala Desa mecah cepuk ingkang kaisi uwos kuning.doc.dhyan 109
Kanthi mecah cepuk menika dados pratandha bilih sedaya rantamaning upacara Kirab Brata mubeng Kaliurang sampun kaleksanan. Kendhaga ingkang dipunpecah menika, supados jugar luar menapa ingkang dados panyuwunipun sedaya ingkang ngayahi Kirab Brata ugi panyuwunipun warga masarakat. Ing pangangkah kanthi cepuk uwos kuning ingkang dipunbanting, supados tebih saking sambekala. Cepukipun ingkang dipundamel saking lemah lempung menika karana asalipun lemah lempung saking bumi. Dipungayudaken kaliyan upacara Kirab Brata Metri Bumi inggih menika lemah lempung menika dipunwangsulaken malih wonten ing asalipun minangka upiya mepetri bumi. c. Kendhuri Baritan Kendhuri Baritan menika salah satunggaling acara wonten ing salebeting upacara Kirab Brata Metri Bumi. Para warga Kaliurang kempal sesarengan ngawontenaken slametan menika amargi upacara Kirab Brata sampun kaleksanan kanthi lancar. Kendhuri Baritan menika dipunlaksanakaken sasampunipun Kirab mubeng Kaliurang purna. Tembung baritan saged ugi kadhapuk saking tembung barit utawa barita, nanging wonten ing kamus mboten dipunpanggihaken tembung menika. Adhedhasar saking wawancara tembung menika owah gingsir saking tembung bari, ingkang ateges sesarengan kados asil wawancara ing ngandhap menika. "kendhuri baritan niku kenduren slamean kados kenduren slametan nika, namung sajene niku krowotan. Bari niku artine bareng-bareng, karepe ya slametan bareng-bareng niku."(CLW02) Andharan menika dipunsengkuyung dening prathelanipun informan 04 110
"baritan kuwi bareng-bareng. Anggone kendhuren baritan kuwi bareng- bareng.Bari kuwi karepe kambi utawa karo. Bareng-bareng karo warga Kaliurang kabeh"(CLW04) Adhedhasar pratelan wonten ing nginggil bilih Kendhuri Baritan menika kendhuren slametan sesarengan sedaya warga masyarakat Kaliurang saha sakiwa tengenipun ingkang ndherek mersani upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang. Sajen Kendhuri Baritan menika wonten sekul tumpeng kuning saha krowodan. Sekul kuningipun wonten ingkang dipundamel tumpeng ugi wonten ingkang dipunwadhahi cekethong alit, amargi sekul kuning menika badhe dipunrebataken sedaya tiyang ingkang nderek upacara Kirab Brata Metri Bumi. Kendhuri Baritan menika raos syukuripun masyarakat Kaliurang kanthi sedhekah bumi. Saderengipun ngrebataken krowodan wonten ing acara kendhuri baritan, Bapak Aji Wulantara minangka sesulih saking Dinas Kabupaten Sleman miwiti acara kendhuri baritan kanthi potong sekul tumpeng kuning. Tumpeng menika sipatipun mboten wajib wonten ing upacara Kirab Brata menika. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "saderenge krowodane dingge rebutan niku potong tumpeng rumiyin, nek tumpenge niki mboten wajib,menawi saking warga menika wonten dananipun, lajeng sami nyengkuyung inggih lajeng wonten.Menika mboten baken"(CLW01) Bapak Aji Wulantara minangka sesulih saking Dinas Kabupaten Sleman potong sekul tumpeng kuning. 111
112 Gambar 57. Bapak Aji Wulantara minangka sesulih saking Dinas Kab. Sleman potong sekul tumpeng kuning.doc.dhyan Ingkang dipunsedhekahaken wonten ing acara Kendhuri Baritan inggih menika asiling bumi Kaliurang mawi krowodan. Ingkang kalebet dipunsedhekahaken kados ta tela ungu, tela bonggol, jagung, pisang, kimpul saha kacang.Sedaya wowohan menika dipunrebataken sedaya warga Kaliurang saha sakiwatengenipun ingkang ndherek saha mersani upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang. Andharan menika jumbuh kaliyan prathelanipun informan 02 "bibar kirab mubeng Kaliurang niku banjur krowodan ingkang sampun dicepakake langsung padha dingo rebutan, ruyukan, gayeng. Ya istilahe sedhekah kanthi sarana krowodan kuwi mau, ana tela, kacang, jagung, kimpul, ya pokoke wowohan."(CLW02) Sedaya warga saha sakiwatengenipun Kaliurang ingkang ndherek upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang sami ngrebataken krowodan saha sekul kuning.
Gambar 58.Para warga ngrebataken krowodan saha sekul kuning.doc.dhyan Ingkang dipunrebataka wonten ing acara Kenduri Baritan mboten namung krowodan utawi wowohan, ananging saking panitia sampun nyawisaken sekul kuning ingkang dipuncekethongi alit-alit. Anggenipun ndamel sekul kuning inggih menika 100 kilo. Sedaya sekul kuning menika badhe dipunrebataken wonten ing acara Kendhuri Baritan. d. Pagelaran Ringgit Purwa Pagelaran Ringgit Purwa menika dipunwiwiti sasampunipun Bergada Kirab Brata nglampahi laku mubeng Kaliurang. Bapak Camat Pakem ngaturaken salah satunggaling tokoh wayang nun inggih Raden Puntadewa dhateng dhalang Ki Bayu Sugati. Kalajengaken babaring Ringgit Purwa kanthi lampahan Pandhawa Winisudha. Kados asiling dokumentasi ing ngandhap menika. 113
Gambar.59. Pagelaran Ringgit Purwa.Doc.dhyan Cariyos wonten ing salebeting lampah ringgit purwa kanthi ira-irahan Pandhawa Winisudha inggih menika pandhawa babad alas Wanamarta utawi alas Mrentani ingkang dados jejeranipun inggih menika saking Bratasena pamit kaliyan Ibu Kunthi badhe babad alas Mrentani. Saking pituduhipun bapagurunipun, inggih menika Bapa Pendeta Durna. Sajatosipun Bapa Durna menika badhe ngloropaken utawi nyengsarakaken dhateng Werkudara menika. Ingkang dipunangkah menawi Werkudara menika dipundhawuhi babad alas Mrentani. Alas Mrentani menika alas ingkang gawat keliwat-liwat, dipunangkah bilih mlebet wonten ing alas menika Werkudara bakal pejah. Namung Werkudara menika lajeng kenging gegayan saking makhluk para jin setan ingkang mapan wonten mriku. Kenging pedut upas, dipunkroyok dening bangsanipun jin setan ingkang mapan wonten mriku. Lajeng sasampunipun Werkudara kekirangan daya sampun kepikut wonten satengahing wana menika, lajeng Janaka menika ingkang nggadhahi lisah jayeng katon dipuniguhaken kaliyan pamongipun Ki Lurah Semar 114
supados nulungi Werkudara. Sasampunipun dipuntulungi kaliyan janaka, lajeng saged uwal saengga para raseksa ingkang mapan wonten ing wana menika lajeng takluk kaliyan Pandhawa. Lajeng alas Mrentani menika gantos wujud dados Kraton Ngamarta. Lajeng Pandhawa madeg wonten negara Ngamarta menika. Dipuntingali saking lampahipun Ringgit Purwa taun menika kanthi lampah Pandhawa Winisudha ingkang nggadhai ancas ngupayakaken tlatah Kaliurang. Ugi saged dipuntingali lampahing Ringgit Purwa setunggal taun kepengker kanthi lampah Sri Mulih. Lampahing pagelaran Ringgit Purwa menika mundhut lakon ingkang trep minangka ngupayakaken tlatah Kaliurang tentrem saha regeng pariwisatanipun kados saderengipun kurdaning Redi Merapi rikala taun 1994. D. Makna Simbolik Sajen Makna-makna wonten ing salebeting sajen ingkang dipunangge wonten ing upacara Kirab Brata Metri Bumi tamtu mujudaken pralambang- pralambang. Simbol-simbol menika nggadhahi ancas tartamtu wonten ing salebeting sajen ingkang dipunginakaken. Prosesi ing upacara Kirab Brata Metri Bumi ingkang ngginakaken sajen wonten sekawan prosesi. Sekawan prosesinipun inggih menika Kendhuri Wilujengan, Kirab Brata, Kendhuri Baritan kaliyan pagelaran Ringgit Purwa. Wonten ing upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang menika sajenipun arupi tetedhan saha sajen sanesipun tetedhan. Makna simbolik sajen ingkang dipunginakaken ing upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi dipunandharaken kados ing ngandhap menika. 115
1). Sajen Kendhuri Wilujengan a. Sekul Tumpeng kaliyan lawuhipun Sekul Tumpeng inggih menika sekul pethak ingkang dipuncithak dados tumpeng utawi kados gunungan inggih kaaturaken dhumateng Gusti Ingkang Maha Agung. Manapa ingkang dados panyuwunanipun warga kaliurang mliginipun paguyuban pangesthi Jawi ingkang sambetipun kaliyan Kirab Brata saged lumampah kanthi lancar. Sekul tumpeng mralambangaken nyuwun kawilujengan para warga masyarakat ingkang ngawontenaken upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang. Lawuhipun sekul tumpeng inggih menika ingkung saha lalapan krecek. Ingkung saha lalapan krecek menika dados lawuhipun nalika nedha sekul tumpeng. Andharan menika kados pratelanipun informan 01 "inggih tumpeng nika wujude kados gunungan, marep munggah ta nggih, lha niku karepe ditujokake marang Gusti. Dipuntujoaken dhumateng Gusti supaya panyuwunane bisa kaleksanan, bisa dikabulake. Niku sekul tumpeng kaliyan lawuhe, lawuhe niku ingkung, karo lalapan krecek. Lawuhe niku uwis dadi jodhone."(CLW01) Andharan kasebat dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04 "tumpeng menika panjeripun lempeng tumuju ing Gusti Allah. Karepe kuwi tumuju ing Gusti Allah. Jodhonipun tumpeng menika kaliyan lawuhipun, lawuhe niku antarane ingkung kaliyan lalapan krecek."(CLW04) Sekul tumpeng menika ateges sekul ingkang dipunwangun dados kukusan. Kukusan wujudipun kados gunungan ingkang tumuju wonten ing 116
nginggil. Ingkang dipunkajengaken tumuju wonten ing nginggil inggih menika dipuntujoaken dhateng Gusti Ingkang Maha Agung. Andharan wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening Wahyana (2010:18), Sekul Tumpeng mralambangaken gegayuhan ingkang inggil kados gunungan ingkang ageng saha pucukipun ingkang pinuju wonten ing nginggil. Sekul Tumpeng menika mralambangaken panyuwunan dhumateng Gusti Ingkang Maha Agung supados anggenipun ngawontenaken wilujengan lumampah kanthi lancar. Wujudipun Sekul Tumpeng kaliyan lawuhipun kados gambar ing ngandhap menika. 1 2 3 Gambar. 60. Sekul Tumpeng kaliyan lawuhipun.doc.dhyan Katrangan: 1. Sekul Tumpeng 2. Ingkung 3. Lalapan Krecek 1). Ingkung Ingkung inggih miturut Poerwadarminta ing salebeting Baoesastra Djawa (1939 : 172), ingkung ateges "pitik diolah woetoehan ditaleni goeloe 117
118 lan sikile". Pitik ingkang dipunkajengaken kangge sajen inggih menika pitik jago utawi sawung. Sawung ingkang sampun dipunpragad lajeng dipunmangsak gurih. Bumbu-bumbunipun bawang, brambang, laos, jahe, salam, sarem saha gendhis Jawi. Sedaya bumbu dipunuleg ngantos alus. Sawung dipuningkung, anggenipun ngingkung sawungipun kados tiyang ingkang saweg sujud. Sawung ingkang sampun dipuningkung lajeng dipunungkep kaliyan bumbunipun. Ingkung menika dados salah satunggaling sajen ingkang dipunangge wonten ing Kendhuri Wilujengan. Ingkung inggih dados lawuhipun sekul tumpeng. Ingkung mralambangaken tiyang ingkang manekung utawi pasrah wonten ing ngarsaning Gusti ingkang Maha Agung. Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01. "Kuwi wujud kita manekung ing pangeran, mempeng anggone panyuwunan, madhep manteb karo gegayuhane.manekung niku rak pasrah ing ngarsane Gusti Pangeran." (CLW 01) Andharan kasebat dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04. "ingkung kuwi nelikung sing gawe ora apik, apa wae, sapa wae sing arep gawe ora becik iku ditelikung, supaya ora dadi bebaya. Uga bisa manekung mempeng anggone nyenyuwun. " (CLW 04) Andharan wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening Sunjata (1996/1997 : 37), ingkung ateges ayam kampung ingkang dipunmasak wetah, dipunsukani bumbu boten pedhes lan migunakaken santen klapa. Ingkung mralambangaken manungsa nalika taksih bayi ingkang taksih suci dereng nggadhahi kalepatan. Kejawi saking menika, ingkung ugi nyimbulaken patrap ingkang pasrah dhateng Gusti Ingkang Maha Agung. Ingkung menika mralambangaken tiyang ingkang manekung utawi pasrah wonten ing ngarsaning Gusti ingkang Maha Agung. Wujudipun
119 ingkung ingkang dipunbanda menika dados pratandha bilih tiyang gesang wonten ing alam donya menika pasrah dhateng Gusti Ingkang Maha Agung. Ingkung menika ateges nelikung menapa kemawon ingkang badhe tumindak mboten becik. Pramila, kanthi nelikung menika nebihaken saking bebaya. Wonten ing Kendhuri Wilujengan menika Ingkung mralambangaken sipat ingkang pasrah ndherek kersanipun Gusti Ingkang Maha Agung, ugi nelikung nebihaken bebaya supados upacara Kirab Brata Kaliurang saged lumampah kanthi lancar. Foto ingkung kapacak wonten ing kaca 61. b). Sekul Golong kaliyan lawuhipun Sekul Golong inggih menika sekul ingkang dipuncithak golong ngginakaken kalih asta. Kanthi tekat ingkang wetah kados dene golongipun sekul ndadosaken gegayuhanipun saged kaleksanan saha tebih ing sambekala. Wonten ing Kendhuri Wilujengan menika sekul golong mralambangaken tekadipun sedaya masyarakat kaliurang ingkang nyawiji anggenipun ngawontenaken upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "sekul golong rak nggih bunder, golong gilik, tekate sing manteb, sing tenanan. Nglambangake para warga masyarakat padha nduweni tekat kang nyawiji, dadi siji supaya upacara iki adoh saka sambekala. Lawuhipun sekul golong niku ayam panggang kaliyan pecelan. Niku sampun dados jodhonipun."(CLW01) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04 "sekul golong niku wonten lawuhipun. Lawuhe niku ayam panggang kaliyan pecelan. sekul golong niku sega sing digawe dikepel-kepel nganti bunder. Niku maksute anggone makempal sae,
manunggal dados setunggal padha rukun anggone nganakake upacara kirab brata iki. "(CLW04) Wujudipun sekul golong kaliyan lawuhipun kados gambar ing ngandhap menika. 1 2 3 Gambar. 61. Sekul Golong kaliyan lawuhipun.doc.dhyan Katrangan : 1. Sekul Golong 2. Pecelan 3. Ayam Panggang Andharan wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening Wahyana (2010:21), Sekul Golong mralambangaken tekad ingkang wetah anggenipun nggayuh panjangkanipun. Sekul Golong menika dipundamel saking sekul ingkang dipundang sampun mateng lajeng dipundamel golong. Sekul golong dipundamel ngginakaken cithakan asta. Caranipun damel sekul dipunkepel ngginakaken kalih asta ngantos bunder. Sekul golong menika mralambangaken tekad ingkang wetah. Bilih dipuntingali saking wujudipun sekul ingkang dipundamel golong menika nyawijining tekad. Wonten ing kendhuri wilujengan menika sekul golong mralambangaken tekat ingkang nyawiji antawisipun warga masyarakat 120
kaliurang nalika ngawontenaken upacara Kirab Brata Metri Bumi. Kanthi tekad ingkang nyawiji ndadosaken warga masyarakat kaliurang mliginipun paguyuban pangesthi Jawi sami rukun anggenipun ngayahi Kirab Brata. Lawuhipun sekul golong inggih menika ayam panggang lan pecelan. Ayam panggang lan pecelan menika dados lawuhipun nalika nedha sekul golong. (1). Ayam Panggang Ayam panggang inggih menika pitik babon ingkang dipunmangsak gurih lajeng dipunpanggang. Ayam panggang menika dados salah satunggaling sajen kangge kendhuri wilujengan. Pecelan menika dados jodhonipun sekul golong saha ayam panggang. Ayam panggang menika saged dipunsebat setunggal keutuhan bilih ayam panggang menika dipuncawisaken kaliyan jodhonipun inggih menika pecelan. Anggenipun negesi sedaya ubarampe ayam panggang kaliyan pecelan kala wau dados setunggal sinebat ayam panggang. Sajen Ayam panggang menika caranipun ndamel sami kaliyan damel ingkung. Bumbunipun sami, inggih menika bawang, brambang, laos, jahe, salam, sarem saha gendhis Jawi. Sedaya bumbu dipunuleg ngantos alus. Babon dipunungkep kaliyan bumbunipun. Sasampunipun mateng lajeng ayam babon dipunbakar. Sasampunipun ayam panggang mateng dipunparingaken wonten nginggilipun pecelan. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 06 "ayam panggang niku nggih sami bumbune kaliyan ingkung kala wau, re masak inggih padha, nek sampun mateng ayam kala wau banjur 121 lajeng
122 dibakar ngantos garing nika. Ayam panggang sing mateng didekekake nduwure pecelan, amarga kuwi jodhone. Maknane ayam panggang niku rak saking babon, babon niku ibarate wong wadon kuwi papanipun wonten ing ngriya, pecelane niku kaya-kaya petarangane, kaya omahe.ayam panggange niku sajen kangge para leluwur sing sampun seda."(CLW06) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 07 "ayam panggang nggih kados ayam panggang nika, diungkep riyin, lajeng dibakar. Bumbune nggih sami, wong re ngungkep bareng pitik jagone. Maknanipun kewajibanipun dipunlambangaken kados babon ingkang wonten petarangan. Pecelanipun niku nggih kados panggonane. Niku nggih ditujokake kangge para leluwur."(CLW07) tiyang estri menika Pratelan wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening Suhardi (1997 : 61) ayam panggang mralambangaken embrio saha sesembahan ingkang dipuncawisaken dhateng para leluwur. Ayam panggang minangka pralambang tiyang estri menika kewajibanipun mboten tebih saking panggenanipun utawi griyaipun. Pecelan menika kados dene papanipun pitik babon utawi petaranganipun, pramila pecelan mralambangaken papanipun tiyang estri menika wonten ing griya. Foto ayam panggang saha pecelan kapacak wonten ing kaca 67. c. Sekul Ambeng Kaliyan Lawuhipun Sekul ambeng inggih menika salah satunggaling sajen ingkang dipunginakaken wonten ing kendhuri wilujengan. Adhedhasar saking informan ingkang dipunsebat Sekul Ambeng inggih menika sekul ambeng, jangan kenthang, peyek kaliyan tempe garit. Sedaya tetedhan menika dados
123 setunggal kesatuan saengga saged dipunsebat Sekul Ambeng. Anggenipun negesi sedaya tetedhan kala wau dados setunggal sinebat Sekul Ambeng. Sekul ambeng menika sekul ingkang dipuncithak ngginakaken wadhah ingkang bundher. Sekul Ambeng menika dipundamel saking sekul ingkang dipundang sampun mateng lajeng dipundamel ambeng. Caranipun damel ambeng ngginakaken cithakan wadhah ingkang bunder. Sekul dipunlebetaken wonten ing cithakan ngantos madhet lajeng dipuntumplak wonten ing tampah. Ingkang dados jodhonipun sekul ambeng inggih menika peyek, jangan kenthang saha tempe garit. Sekul ambeng miturut Poerwadarminta ing salebeting Baoesastra Djawa (1939 : 8), ambeng ateges 'sega sarampadane'. Sega sarampatane inggih menika Sekul Ambeng kaliyan lawuhipun jangan kenthang, peyek kaliyan tempe garit. Dipuntinggali saking wujudipun sekul ambeng ingkang dipunkepung kaliyan lawuhipun menika dados satunggal keutuhan wonten ing sajen kendhuri wilujengan menika. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 06 "sekul ambeng niku sekul dicithak bunder nika, banjur dipepaki kaliyan jangan kenthang, peyek, tempe garit. Niku kabeh dadi lawuhe. Sekul ambeng niki pepak salawuhe kanggo sajen para simbah-simbah sing uwis seda, para leluwur kabeh "(CLW06) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 07 "sega ambeng niku sega pepakan salawuhe, wonten tempe garit, jangan kenthang, peyek. Sega kaliyan jangan kenthang, tempe garit karo lalapane niku sampun dadi jodhone. tiyang jawi menika pitados kaliyan leluwur, sega ambeng salawuhe niku wau karepe nyaosi dhahar dhateng para leluwur ingkang sampun seda. "(CLW07)
1 2 124 Pratelanipun informan 06 saha 07 wonten ing nginggil menika dipunsengkuyung dening Wahyana (2003 : 70) Sekul Ambeng menika dipuncawisaken kangge dhahar para leluwur ingkang sampun seda. Kanthi sajen sekul ambeng menika wujudipun ngaosi dhateng para leluwur. sekul ambeng menika sekul ingkang dipuncawisaken pepak kaliyan lawuhipun. Wonten ing sajen kendhuri wilujengan menika ingkang dados sarampadanipun inggih menika jangan kenthang, peyek kaliyan tempe garit. Wujudipun sekul ambeng kaliyan lawuhipun kados gambar ing ngandhap menika 3 4 Gambar 62.Sekul ambeng kaliyan lawuhipun.doc.dhyan Katrangan : 1. Peyek 2. Jangan Kenthang 3. Tempe Garit 4. Sekul Ambeng
d. Jenang Putih, Jenang Abang, Jenang Baro-baro, Jenang Pliringan, Jenang Blowok Jenang Putih menika kadamel saking glepung, santen, toya kaliyan sarem. Sedaya bahan dipunmasak sinambi dipunudhak. Jenang menika jenang putih saengga jenang menika mboten dipuntambahi napa-napa malih. Jenang Abang menika anggenipun damel bahanipun sami kaliyan damel jenang putih. Jenang putih ingkang tasih anget dipuntambahi gendhis Jawi sekedhik. Gendhis menika supados werninipun jenang dados abang. Jenang baro-baro inggih menika jenang putih ingkang dipunsukani parutan klapa kaliyan gendhis Jawi sekedhik wonten ing nginggilipun. Jenang pliringan inggih menika sepalih jenang abang, sepalihipun jenang putih. Jenang Blowok inggih menika jenang putih ingkang dipunsukani gendhis Jawi sekedhik wonten ing nginggilipun. Jenang-jenangan menika minangka simbul kelairaning manungsa. Andharan menika jumbuh kaliyan prathelanipun informan 04 "jenang putih niku kangge mengeti kula kaliyan panjenengan menika asalipun saking bapa ingkang warna pethak. Saking ibu ingkang warni abrit. jenang baro-baro niku supados ngertos barang sing ala lan sing becik. Sing ala ki gula jawa, sing becik kuwi jenang putihe. Jenang pliringan kuwi menawa ana apa-apa sing ora apik kareben sliring. Jenang Blowok niku pralambang nyuwun pangapura."(04) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 01 "jenang abang kuwi nyimbulake wiji seka ibu lan sik putih kae wiji seka bapak. Pliringan ki supaya barang kang ora becik kuwi ora bisa campur karo barang kang becik.jenang baro-baro menika upahe wong loro.jenang pliringan bebaya supaya sliring."(CLW01) 125
Pratelan wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening Moertjipto (1996 : 96), Jenang putih menika minangka simbul wiji saking bapa, jenang abang minangka simbul wiji saking ibu, jenang baro-baro simbul supados saged mbedakaken tumindak ingkang ala kaliyan tumindak ingkang becik. Bab ingkang ala menika saged kaweca saking gendhis jawinipun lajeng ingkang becik saking jenang pethak wonten ing ngandhapipun. Jenang pliringan simbul dados tolak bala, menawi wonten ingkang mboten becik supados saged sliring. Jenang blowok simbul nyuwun pangapunten dhateng Gusti Ingkang Maha Agung menawi wonten kalepatan. Foto jenang kapacak wonten ing kaca 72. e). Sekar Setaman Sekar Setaman inggih menika salah satunggaling sajen ingkang dipunginakaken wonten ing Kendhuri Wilujengan, Kirab Brata kaliyan pagelaran Ringgit Purwa. Sekar setaman menika awujud sekar mawar, melathi, kanthil lan kenanga. Nama sekar-sekar menika ngemu teges bilih binawar (mawar), saking kedaling lathi (mlathi), bisa kumanthil-kanthil (kanthil) ing wardaya, kumenang-kenang (kenanga) ing ati. Miturut informan 01 saha 04 ingkang kalebet sekar setaman inggih menika sekar mawar abrit, sekar mawar pethak, mlati, kanthil lan kenanga. Andharanipun informan 01 kados ing ngandhap menika "nggih menika menawi simbol menika saged dipunwaos werni werni. Nanging secara umum menika, mawar abrit menika minangka bibit gesang saking ibu, lajeng pethak menika bibit gesang saking kakung. Lajeng menawi simbol saking negari menika merah putih. Dados simbol menika luwes anggenipun maos. Lajeng wonten kenanga, 126
127 kanthil, melati, menika saged dipunjarwa dhosokaken "kena menga, kumanthil ning ngati". Menika arahipun dhateng pangandikane ingkang ngatos-atos, dados menawi ngendika menika kedah ingkang sae. Lajeng sekar menika saged dipunwaos simbol ganda ingkang arum, wonten mriki gesang menika ngendikanipun nyebar ganda arum. Kewajiban gesang menika bisa nyebar ganda arum tumindak becik karo sapa wae."(CLW01) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04 "mawar niku ateges binawar utawi penawar, umpaminipun wonten bebaya bisa dadi tolak bala, kembang melati niku dadi lathi ingkang ateges mralambangaken kabeh sing diomongke kuwi kudu dijaga, ora kena ngapusi. Kanthil niku saking tembung kumanthil-manthil ateges ngraketaken pasederekan banjur bisa pada rukun. "(CLW04) Pratelan wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening Pringgawidagda (2003 : 9), Sekar setaman menika tegesipun sedaya sekar ingkang wonten ing patamanan, namung tamtunipun boten badhe mendhet sedaya sekar ingkang wonten ing patamanan. Ingkang kalebet sekar setaman inggih menika sekar mawar abrit, sekar mawar pethak, mlathi, kenanga lan kanthil. Dipuntingali saking tembungipun sekar mawar menika ateges binawar utawi penawar. Sekar mlathi menika saking tembung lathi ingkang ateges sedaya ingkang dipunadharaken kedah dipunjagi. Sekar kanthil menika saking tembung kumanthil-manthil ateges ngraketaken pasederekan supados sedaya saged rukun. Lajeng kenanga, kanthil, melati, menika ugi saged dipunjarwa dhosokaken "kena menga, kumanthil ning ngati". Menika arahipun dhateng pangandikannipun ingkang ngatos-atos, dados menawi ngendika menika kedah ingkang sae. Sekar menika saged dipunwaos simbol ganda ingkang arum, wonten mriki gesang menika nyebar ganda arum. Kewajiban gesang menika supados nyebar ganda arum kaliyan sinten kemawon. Ingkang
128 dipunkajengaken nyebar ganda arum menika kanthi tumindak saha pangandikanipun ingkang sae kaliyan sinten kemawon. Foto sekar setaman kapacak wonten ing kaca 73. 2). Sajen Kirab Brata a). Uwos Kuning Sajen Kirab Brata menika migunakaken cepuk ingkang dipunisi uwos kuning, janur saha dhangsul cemeng. Cepuk menika badhe dipunpecah wonten ing papan tartamtu nalika nglampahi Kirab Brata mubeng kaliurang. Anggenipun negesi sedaya ubarampe kala wau dados setunggal sinebat uwos kuning. Andharan menika jubuh kaliyan pratelanipun informan 01 "wos kuning menika menawi dipunpendhet saking tembungipun rak wos menika rak nggih wigatos. Wosipun kuning menika wonten mriki, kirab menika winengku ing kaweningan. Dados menika, wosku menika batinku, nurku, menika inggih ning, kirab menika dhateng kaweningan. "(CLW01) Andharan wonten nginggil menika dipunsengkuyung dening prathelanipun informan 02 "wonten ing njerone cepuk niku wonten janur kuning, beras, karo dhele ireng. janur kuning menika ateges nur utawa cahya, dhele ireng nglambangaken bebaya, janur niku nggih karepe ateges tolak bala saking wontene sedaya bebaya ingkang badhe dhateng.. "(CLW02) Adhedhasar andharan wonten ing nginggil saged dipunpundhut dudutan bilih uwos kuning menika menawi dipunpendhet saking tembungipun wos menika wigatos. Dipuntingali saking werninipun kuning menika ateges ning. Dados uwos kuning menika wonten mriki, kirab menika winengku ing
kaweningan. Ingkang dipunkajengaken wosku inggih menika batinku wonten ing kaweningan. Upacara Kirab Brata menika nengenaken batos ingkang wening sadangunipun Kirab mubeng kaliurang. Kanthi pangajab nentremaken batos saking sedaya bebaya ingkang badhe dhateng mliginupun para paraga upacara Kirab Brata, warga kaliurang saha sakiwatengenipun. Foto uwos kuning kapacak wonten ing kaca 75. b). Kinang Kinang menika salah satunggaling sajen ingkang kalebet wonten ing Kirab Brata lan pagelaran Ringgit Purwa. Kinang menika wujudipun sedhah, gambir, injet lan sata. Kinang menika mujudaken simbul sesembahan kita dhateng para leluwur, supados pinaringan berkah pangestunipun para leluwur. Sajen kinang menika kanthi pangajab supados upacara Kirab Brata saged lumampah kanthi lancar. Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01. "Kinang niku wujudipun anggenipun kita ngaosi tradhisi para leluwur kita supados dipunkabulaken para leluwur disuwun berkahe. Dadi kinang ayu kuwi lambang sesembahan kanggo leluwur kita." (CLW 01) Andharan kasebat dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 02. "kinang niku minangka sesembahan dhateng leluhur kita ingkang rumiyinipun remen ngganten minangka sesembahan kangge para leluwur." (CLW 02) Pratelan wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening Pringgawidagda (2003 : 4), Kinang menika wujudipun sedhah, gambir, injet lan sata. Kinang menika minangka pralambang sesembahan kita dhateng para leluwur supados pikantuk berkah pangestunipun. Awit para leluwur kita rumiyin remen ngganten 129
utawi nginang, pramila kinang menika minangka sesembahanipun. Foto kinang kapacak wonten ing kaca 86. c). Sekar Setaman Sekar Setaman inggih menika salah satunggaling sajen ingkang dipunginakaken wonten ing Kirab Brata. Sekar setaman menika tegesipun sedaya sekar ingkang wonten ing patamanan, namung tamtunipun boten badhe mendhet sedaya sekar ingkang wonten ing patamanan menika, mila cekap dipunwakili dening saperangan sekar ingkang antawisipun awujud sekar mawar, melathi, kanthil lan kenanga. Nama sekar-sekar menika ngemu teges bilih binawar (mawar), saking kedaling lathi (mlathi), bisa kumanthil-kanthil (kanthil), kumenang-kenang (kenanga) ing ati. Miturut informan 01 saha 04 ingkang kalebet sekar setaman inggih menika sekar mawar abrit, sekar mawar pethak, mlati, kanthil lan kenanga. Andharanipun informan 01 kados ing ngandhap menika "nggih menika menawi simbol menika saged dipunwaos werni werni. Nanging secara umum menika, mawar abrit menika minangka bibit gesang saking ibu, lajeng pethak menika bibit gesang saking kakung. Lajeng menawi simbol saking negari menika merah putih. Dados simbol menika luwes anggenipun maos. Lajeng wonten kenanga, kanthil, melati, menika saged dipunjarwa dhosokaken "kena menga, kumanthil ning ngati". Menika arahipun dhateng pangandikane ingkang ngatos-atos, dados menawi ngendika menika kedah ingkang sae. Lajeng sekar menika saged dipunwaos simbol ganda ingkang arum, wonten mriki gesang menika ngendikanipun nyebar ganda arum. Kewajiban gesang menika bisa nyebar ganda arum tumindak becik karo sapa wae."(CLW01) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04 130
131 "mawar niku ateges binawar utawi penawar, umpaminipun wonten bebaya bisa dadi tolak bala, kembang melati niku dadi lathi ingkang ateges mralambangaken kabeh sing diomongke kuwi kudu dijaga, ora kena ngapusi. Kanthil niku saking tembung kumanthil-manthil ateges ngraketaken pasederekan banjur bisa pada rukun. "(CLW04) Pratelan wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening Pringgawidagda (2003 : 9), Sekar setaman menika tegesipun sedaya sekar ingkang wonten ing patamanan, namung tamtunipun boten badhe mendhet sedaya sekar ingkang wonten ing patamanan. Ingkang kalebet sekar setaman inggih menika sekar mawar abrit, sekar mawar pethak, mlathi, kenanga lan kanthil. Dipuntingali saking tembungipun sekar mawar menika ateges binawar utawi penawar. Sekar mlathi menika saking tembung lathi ingkang ateges sedaya ingkang dipunadharaken kedah dipunjagi. Sekar kanthil menika saking tembung kumanthil-manthil ateges ngraketaken pasederekan supados sedaya saged rukun. Lajeng kenanga, kanthil, melati, menika ugi saged dipunjarwa dhosokaken "kena menga, kumanthil ning ngati". Menika arahipun dhateng pangandikannipun ingkang ngatos-atos, dados menawi ngendika menika kedah ingkang sae. Sekar menika saged dipunwaos simbol ganda ingkang arum, wonten mriki gesang menika nyebar ganda arum. Kewajiban gesang menika supados nyebar ganda arum kaliyan sinten kemawon. Ingkang dipunkajengaken nyebar ganda arum menika kanthi tumindak saha pangandikanipun ingkang sae kaliyan sinten kemawon. Foto sekar setaman kapacak wonten ing kaca 85.
132 d)Dupa Dupa ingkang ngedalaken kebul menika minangka simbul supados kebulipun saged ngambar-ambar nglantaraken donga ingkang sampun dipunucapaken wonten ing salebeting upacara Kirab Brata. Kanthi pangajab supados lampahing upacara saged kaleksanan kanthi lancar. Kebulipun saged minggah dumugi wonten ngarasa dalem Gusti Ingkang Maha Agung. Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "Namung wangsul malih dupa menika nggih mbok bilih sami kaliyan sekar, nyebar ganda arum. Nanging wonten mriki menika nggih sami kaliyan sekar, nyebar ganda arum. Menika estunipun nyimbulaken supados nglantaraken donga kita dumugi ngersaning Gusti." (CLW 01) Andharan kasebat dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04. "dupa niku kangge lantaran menawi badhe kepangggih roh alus. Saged ugi nglantaraken donga ing Gusthi Allah. Kebule dupa nikaminggah lajeng dumugi wonten ing nginggil rika. Dupa ambune wangi ta nggih, nyebar wewangian.(CLW04) Pratelan wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening Maharkesti, dkk (1988-1989 : 160), dupa ingkang ngedalaken kebul nggadhahi makna supados roh-roh leluhur mbiyantu panyuwunanipun masarakat ingkang nindakaken upacara. Dupa menika minangka simbol kangge nglantaraken donga tumuju wonten ngarsanipun Gusti Ingkang Maha Agung. Kebulipun dupa ingkang kabesem ngambar-ambar gandanipun menika dados pralambang nyebar ganda arum wonten ing alam donya menika. Ingkang dipunkajengaken nyebar ganda
arum menika tiyang gesang wonten ing alam donya menika menawi tumindak saha ngendikan ing padintenan kedah ingkang sae dhateng sinten kemawon. Wujudipun dupa kados gambar ing ngandhap menika. Gambar. 63. Dupa ratus ingkang kabesem.doc.dhyan Gambar. 64. Dupa ratus ingkang dereng kabesem.doc.dhyan 133
3). Sajen Kendhuri Baritan a. Sekul Tumpeng Kuning Sekul Tumpeng Kuning menika salah satunggaling sajen Kendhuri Baritan. Sekul tumpeng kuning menika dipunjangkepi kaliyan lawuhipun inggih menika abon, dadar gulung, ayam suwir, kering kenthang, kacang goreng kaliyan tigan godhog. Anggenipun negesi sedaya ubarampe menika dados setunggal sinebat Sekul Tumpeng Kuning. Anggenipun damel kanthi cara uwos dipunpususi langkung rumiyin, salajengipun uwos pususan kala wau dipunsukani sarem, ron salam lan santen klapa ingkang sampun dipunsukani parutan kunir lajeng dipundang ngantos mateng. Sasampunipun sekul mateng lajeng dipuncithak tumpeng kados gunungan. Lajeng dipuntata kaliyan lombok abrit, kering kenthang, kacang lanjaran, ayam suwir, abon, tigan godhog, dadar gulung, kacang goreng wonten ing wadhah. Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 07. "Sekul kuning menika nggih namung didang kados biasa, dipuntambahi sarem, godhong salam kaliyan santen kuning supaya gurih. Werni kuning menika nglambangaken kejayaan saha kasejahteraan. sekul tumpeng kuning niki raosipun syukur para warga kaliurang awit kawilujengan ingkang dipunparingaken dhateng kita" (CLW 07) Andharan kasebat dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 06. "sekule niku nggih namung ngliwet kados sekul biasa nika, namung ditambahi uyah, godhong salam napa godhong pandhan kalih santen sing diparingi parutan kunir kajenge kuning. Ngangge werni kuning niku symbol kemakmuran, kejayaan. Supaya sing melu kirap kaparingan katentreman lan makmur uripe. Tumpeng syukuran niki wujud syukuripun warga, bibar kirab mangkeh tumpeng kuning menika didum para warga ingkang sami rawuh wonten kirab" (CLW 06) 134
135 Pratelan wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening Suryakusuma (2003 : 50), Sekul Tumpeng Kuning menika minangka pralambang raos sukur kita dhateng ngarsanipun Gusti Ingkang Maha Agung. Raos sukur menika awit berkah kasarasan, kawilujengan saha katentreman saengga saged ngawontenaken upacara Kirab Brata mubeng kaliurang menika lumampah kanthi lancar. Dipuntingali saking wujudipun tumpeng werni kuning menika mralambangaken kejayaan saha kesejahteraan, kanthi pangajab sedaya ingkang nglampahi upacara Kirab Brata Metri Bumi pikantuk katentreman, kawilujengan saha pikantuk kamulyan gesangipun. Foto Sekul Tumpeng Kuning kapacak wonten ing kaca 81. b). Krowodan Krowodan inggih menika wowohan. Ingkang kalebet krowodan wonten ing salebeting sajen kendhuri baritan inggih menika, tela lung, tela bonggol, kacang, kimpul lan jagung. Sedaya krowodan menika dipunrebataken wonten ing kendhuri baritan sasampunipun kirab mubeng Kaliurang purna. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 06 "krowodan niku bangsane tela, kimpul, kacang nggih asile bumi kaliurang. Karepe nggih sedhekah saking asile bumi kaliurang. Raos syukur ngaten."(CLW06) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 07 "bentuk partisipasinipun masarakat menika ngawontenaken ingkang asalipun menika saben rt menika kenduri baritan dipunwajibaken ngintun krowodan dipunkempalaken. Menika dipunsedhekahaken dhateng sedaya masarakat saking pundi kemawon ingkang sami rawuh minangka pisungsung kagem piyantun ingkang rawuh. "(CLW07)
136 Pratelan wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening Suryakusuma (2003 : 23), wowohan ingkang dipunkajengaken inggih menika tela, kimpul, kacang saha asiling wowohan bumi kaliurang. Kanthi kendhuri baritan menika ngaturaken raos syukur dhumateng Gusti Ingkang Maha Agung. Raos syukur awit berkah pagesanganipun saking tlatah Kaliurang saged nyekapi kabetahanipun para warga Kaliurang. Wujud raos syukuripun warga kaliurang kanthi sedhekah tetedhan arupi krowodan. Krowodan menika ingkang badhe dipunrebataken sasampunipun acara Kirab Brata mubeng Kaliurang purna. Foto krowodan kapacak wonten ing kaca 79. 4). Sajen Ringgit Purwa a). Ingkung Ingkung inggih miturut Poerwadarminta ing salebeting Baoesastra Djawa (1939 : 172), ingkung ateges "pitik diolah woetoehan ditaleni goeloe lan sikile". Pitik ingkang dipunkajengaken kangge sajen inggih menika pitik jago utawi sawung. Sawung ingkang sampun dipunpragad lajeng dipunmangsak gurih. Bumbu-bumbunipun bawang, brambang, laos, jahe, salam, sarem saha gendhis Jawi. Sedaya bumbu dipunuleg ngantos alus. Sawung dipuningkung, anggenipun ngingkung sawungipun kados tiyang ingkang saweg sujud. Sawung ingkang sampun dipuningkung lajengdipunungkep kaliyan bumbunipun. Ingkung menika dados salah satunggaling sajen ingkang dipunangge wonten ing sajen Ringgit Purwa. Ingkung mralambangaken tiyang ingkang manekung utawi pasrah wonten ing
ngarsaning Gusti ingkang Maha Agung. Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01. "Kuwi wujud kita manekung ing pangeran, mempeng anggone panyuwunan, madhep manteb karo gegayuhane.manekung niku rak pasrah ing ngarsane Gusti Pangeran." (CLW 01) Andharan kasebat dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04. "ingkung kuwi nelikung sing gawe ora apik, apa wae, sapa wae sing arep gawe ora becik iku ditelikung, supaya ora dadi bebaya. Uga bisa manekung mempeng anggone nyenyuwun. " (CLW 04) Andharan wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening Sunjata (1996/1997 : 37), ingkung ateges ayam kampung ingkang dipunmasak wetah, dipunsukani bumbu boten pedhes lan migunakaken santen klapa. Ingkung mralambangaken manungsa nalika taksih bayi ingkang taksih suci dereng nggadhahi kalepatan. Kejawi saking menika, ingkung ugi nyimbulaken patrap ingkang pasrah dhateng panguwaosing Gusti. Ingkung menika mralambangaken tiyang ingkang manekung utawi pasrah wonten ing ngarsaning Gusti ingkang Maha Agung. Wujudipun ingkung ingkang dipunbanda menika dados pratandha bilih tiyang gesang wonten ing alam donya menika pasrah dhateng Gusti Ingkang Maha Agung. Ingkung menika ateges nelikung menapa kemawon ingkang badhe tumindak mboten becik. Pramila, kanthi nelikung menika nebihaken saking bebaya. Wonten ing Kendhuri Wilujengan menika Ingkung mralambangaken sipat ingkang pasrah ndherek kersanipun Gusti Ingkang Maha Agung, ugi nelikung nebihaken bebaya supados upacara Kirab Brata Kaliurang saged lumampah kanthi lancar. Foto ingkung kapacak wonten ing kaca 84. b). Tumpeng Robyong 137
Tumpeng Robyong menika salah satunggaling sajen Ringgit Purwa. Ingkang kalebet wonten ing salebeting Tumpeng Robyong inggih menika sekul tumpeng saha kuluban wonten ing sapinggiripun sekul. Tumpeng menika kadamel saking sekul pethak ingkang dipunwangun kados gunungan. Wonten ing pucukipun tumpeng menika dipuntancepi lombok abrit, brambet minangka simbul pucuk tumuju ing Gusti. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 02 "tumpeng robyong niku sega tumpeng sing wonten pinggiripun disukani sayur-sayuran, niku nglambangaken kemakmurane warga masyarakat. "(CLW02) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04 "lha inggih menawi tumpeng robyong nika lak wujude lancip, robyong-robyong saking sayur-sayuran nika ya supaya makmur ngoten wargane." (CLW 04) Pratelan wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening Suryakusuma (2003 : 15), ngandharaken bilih Tumpeng Robyong inggih menika Tumpeng Pethak ingkang dipunwangun kaliyan mawarni-warni sayuran. Tumpeng menika dipunsebat tumpeng robyong amargi wujudipun ingkang robyong- robyong wontenipun kuluban wonten ing sapinggiripun sekul tumpeng, pramila sekul tumpeng menika dipunsebat Tumpeng Robyong. Tumpeng Robyong menika mralambangaken kemakmuranipun para warga masyarakat. Saged dipuntingali wujudipun sekul tumpeng ingkang dipunsukani kuluban wonten ing sapinggiripun sekul tumpeng menika ndadosaken sekul tempeng katon robyong-robyong. Kanthi Tumpeng Robyong menika mugi para warga kaliurang saha sakiwatengenipun tansah pinaringan 138
berkah saha kemakmuran saking ngarsanipun Gusti Ingkang Maha Agung. Foto Tumpeng Robyong kapacak wonten ing kaca 83. c). Tukon Pasar Tukon Pasar menika kalebet sajen wonten ing salebeting sajen Ringgit Purwa. Tukon pasar inggih menika jajanan ingkang dipuntumbas wonten ing peken. Ingkang kalebet sajen tukon pasar wonten ing sajen ringgit purwa inggih menika kacang atum, tango kaliyan balumprit. Sawerninipun tukon pasar menika mujudaken maneka warnining tetedhan ingkang dipunsade ing peken. Dipuntingali saking maneka-warninipun tukon pasar ingkang dipunsade wonten ing peken mralambangaken kamirahan pangan. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 06 "tukon pasar niku nglambangake kemurahan panggan, panganan sing werna-werna kuwi dadi buktine sugih pangan. Karepe ben sugih pangan, murah pangane."(CLW06) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 07 "tukon pasare niku antarane kacang atum nika, jajanan ciki-ciki nika nggih pepakan nuduhake murahe pangan. Supados pinaringan berkah, subur makmur, mirah pangane."(CLW07) Wujudipun tukon pasar kados gambar ing ngandhap menika. 139
140 Gambar 65. Tukon pasar.doc.dhyan Pratelan wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening Pringgawidagda (2006 : 89), ngandharaken bilih jajan pasar menika awujud jajanan ingkang dipuntumbas wonten ing peken. Jajan pasar menika mralambangaken kamirahan pangan. Jajan pasar menika mujudaken maneka warnining jajanan ingkang dipunsade ing peken. Tukon pasar menika nggadhahi makna mugi tansah pinaringan berkah saking ngersaning Gusti Ingkang Maha Agung. Kanthi berkahipun saged cekap sedaya kabetahanipun warga masarakat kaliurang saha sakiwatengenipun. d). Pisang Sanggan Pisang Sanggan wonten ing sajen ringgit purwa menika antwisipun pisang raja setangkep, wenanglawe, kinang, sekarsetaman, artawajib. Ingkang kinang menika wujudipun sedhah, gambir, injet lan sata. Wondene sekar setaman menika sekar mawar, melathi, kanthil lan kenanga. Andhara nmenika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "pisang sanggan niku wonten pisang setangkep pisange kudhu pisang raja, kembang setaman, kinang. Pisange niku dadi siji karo tumpeng
robyong, kembang setaman, karo kinang diwungkus godhong dhewe- dhewe. Pisang sanggan niku karepe supaya anggone nganakaken adicara pikantuk kekiyatan saking Gusti supados disangga kang wujude gedhang sanggan." (CLW 01) Andharan kasebat dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04 "arane pisang sanggan ana pisang, kinang, kembang setaman, pisange niku dadi siji karo tumpeng robyong, kembang setaman karo kinang diwadhahi godhong. Sajen kuwi tujuane supaya bisa kaleksanan kanthi lancar."(CLW04) Pratelan wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening Pringgawidagda (2006 : 43), ngandharaken bilih sanggan awujud setangkep pisang raja, pisang sanggan menika kapilih jinising pisang raja ingkang ageng-ageng. Pisang sanggan menika mujudaken sajen wonten ing pagelaran ringgit purwa. Pisang sanggan menika minangka simbul kekiyatan ingkang ateges kekiyatan utawi sanggan anggenipun badhe nindakaken pagelaran ringgit purwa supados tansah pinaringan kawilujengan saha saged lumampah kanthi lancar. Foto Pisang sanggan kapacak wonten ing kaca 88. e). Arta Wajib Arta Wajib menika salah satunggaling sajen wonten ing pagelaran ringgit purwa. Arta wajib menika kangge njangkepi sajen ingkang kirang. Ingkang dipunkajengaken sajen ingkang kirang inggih menika mbok bilih wonten sajen ingkang mboten pepak, arta wajib menika ndadosaken sajen menika jangkep. Adhedhasar kanthi iklas pinten kemawon arta wajib ingkang dipunginakaken. Arta wajib menika ugi minangka kancing donga. Ingkang dipunkajengaken kancing donga inggih menika donga ingkang dipunucapaken wonten ing sedaya 141
rerangken upacara Kirab Brata Metri Bumi saged sampurna mawi arta wajib menika. Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01. "arta wajib nggih niku mbok menawa ana sajen sing kurang, para leluwur dipepaki ngangge arta wajib menika. Karepe niku kangge sedhekah. Kancing donga kangge pak rois ingkang ndedonga niku. "(CLW01) Andharan menika dipunsengkuyung dening prathelanipun informan 04 "artane niku nek sajene dereng pepak supaya njangkepi sajen, ingkang dipunucapaken menawi langkung dipunjangkepi kaliyan arta wajib. Artane niku cara dene sedhekah kangge sing ndongani, pak rois nika"(CLW04) sampurna donga Pratelan wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening Mulyani (2010 : 89), ngandharaken bilih arta wajib dipunginakaken kangge jejangkep sajen, pramila menawi ing salebetipun paring sajen menika wonten ingkang kirang, para leluwur ingkang dipuncaosi sajen menika kapurih tumbas piyambak. Arta wajib nggadhahi makna kangge njangkepi sajen, menawi anggenipun nyawisaken sajen wonten ingkang kirang, arta menika saged njangkepi sajen ingkang kirang dados sajen ingkang jangkep. Foto arta wajib kapacak wonten ing kaca 86. f). Kinang Kinang menika salah satunggaling sajen ingkang kalebet wonten sajen Ringgit Purwa. Kinang menika wujudipun sedhah, gambir, injet lan sata. Kinang menika mujudaken simbul sesembahan kita dhateng para leluwur, supados pinaringan berkah pangestunipun para leluwur. Sajen kinang menika kanthi pangajab supados upacara Kirab Brata saged lumampah kanthi lancar. Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01. 142
"Kinang niku wujudipun anggenipun kita ngaosi tradhisi para leluwur kita supados dipunkabulaken para leluwur disuwun berkahe. Dadi kinang ayu kuwi lambang sesembahan kanggo leluwur kita." (CLW 01) Andharan kasebat dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 02. "kinang niku minangka sesembahan dhateng leluhur kita ingkang rumiyinipun remen ngganten minangka sesembahan kangge para leluwur." (CLW 02) Pratelan wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening Pringgawidagda (2003 : 4), Kinang menika wujudipun sedhah, gambir, injet lan sata. Kinang menika minangka pralambang sesembahan kita dhateng para leluwur supados pikantuk berkah pangestunipun. Awit para leluwur kita rumiyin remen ngganten utawi nginang, pramila kinang menika minangka sesembahanipun. Kinang menika kanthi pangajab supados pagelaran Ringgit Purwa saged lumampah kanthi lancar. Foto kinang kapacak wonten ing kaca 86. g). Sekar Setaman Sekar Setaman inggih menika salah satunggaling sajen ingkang dipunginakaken wonten ing pagelaran Ringgit Purwa. Sekar setaman menika awujud sekar mawar, melathi, kanthil lan kenanga. Nama sekar-sekar menika ngemu teges bilih binawar (mawar), saking kedaling lathi (mlathi), bisa kumanthil-kanthil (kanthil) ing wardaya, kumenang-kenang (kenanga) ing ati. Miturut informan 01 saha 04 ingkang kalebet sekar setaman inggih menika sekar mawar abrit, sekar mawar pethak, mlati, kanthil lan kenanga. Andharanipuninforman 01 kadosingngandhapmenika "nggih menika menawi simbol menika saged dipunwaos werni werni. Nanging secara umum menika, mawar abrit menika minangka bibit gesang saking ibu, lajeng pethak menika bibit gesang saking kakung. Lajeng menawi simbol saking negari menika merah putih. Dados simbol menika luwes anggenipun maos. Lajeng wonten kenanga, 143
144 kanthil, melati, menika saged dipunjarwa dhosokaken "kena menga, kumanthil ning ngati". Menika arahipun dhateng pangandikane ingkang ngatos-atos, dados menawi ngendika menika kedah ingkang sae. Lajeng sekar menika saged dipunwaos simbol ganda ingkang arum, wonten mriki gesang menika ngendikanipun nyebar ganda arum. Kewajiban gesang menika bisa nyebar ganda arum tumindak becik karo sapa wae."(CLW01) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04 "mawar niku ateges binawar utawi penawar, umpaminipun wonten bebaya bisa dadi tolak bala, kembang melati niku dadi lathi ingkang ateges mralambangaken kabeh sing diomongke kuwi kudu dijaga, ora kena ngapusi. Kanthil niku saking tembung kumanthil-manthil ateges ngraketaken pasederekan banjur bisa pada rukun. "(CLW04) Pratelan wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening Pringgawidagda (2003 : 9), Sekar setaman menika tegesipun sedaya sekar ingkang wonten ing patamanan, namung tamtunipun boten badhe mendhet sedaya sekar ingkang wonten ing patamanan. Ingkang kalebet sekar setaman inggih menika sekar mawar abrit, sekar mawar pethak, mlathi, kenanga lan kanthil. Dipuntingali saking tembungipun sekar mawar menika ateges binawar utawi penawar. Sekar mlathi menika saking tembung lathi ingkang ateges sedaya ingkang dipunadharaken kedah dipunjagi. Sekar kanthil menika saking tembung kumanthil-manthil ateges ngraketaken pasederekan supados sedaya saged rukun. Lajeng kenanga, kanthil, melati, menika ugi saged dipunjarwa dhosokaken "kena menga, kumanthil ning ngati". Menika arahipun dhateng pangandikannipun ingkang ngatos-atos, dados menawi ngendika menika kedah ingkang sae. Sekar menika saged dipunwaos simbol ganda ingkang arum, wonten mriki gesang menika nyebar ganda arum. Kewajiban gesang menika supados nyebar ganda arum kaliyan sinten kemawon. Ingkang
145 dipunkajengaken nyebar ganda arum menika kanthi tumindak saha pangandikanipun ingkang sae kaliyan sinten kemawon. Foto sekar setaman kapacak wonten ing kaca 85. h). Dupa Dupa ingkang ngedalaken kebul menika minangka simbul supados kebulipun saged ngambar-ambar nglantaraken donga ingkang sampun dipunucapaken wonten ing salebeting upacara Kirab Brata. Kanthi pangajab supados lampahing upacara saged kaleksanan kanthi lancar. Kebulipun saged minggah dumugi wonten ngarasa dalem Gusti Ingkang Maha Agung. Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "Namung wangsul malih dupa menika nggih mbok bilih sami kaliyan sekar, nyebar ganda arum. Nanging wonten mriki menika nggih sami kaliyan sekar, nyebar ganda arum. Menika estunipun nyimbulaken supados nglantaraken donga kita dumugi ngersaning Gusti." (CLW 01) Andharan kasebat dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 04. "dupa niku kangge lantaran menawi badhe kepangggih roh alus. Saged ugi nglantaraken donga ing Gusthi Allah. Kebule dupa nikaminggah lajeng dumugi wonten ing nginggil rika. Dupa ambune wangi ta nggih, nyebar wewangian.(CLW04) Pratelan wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening Maharkesti, dkk (1988-1989 : 160), dupa ingkang ngedalaken kebul nggadhahi makna supados roh-roh leluhur mbiyantu panyuwunanipun masarakat ingkang nindakaken upacara. Dupa menika minangka simbol kangge nglantaraken donga tumuju wonten ngarsanipun Gusti Ingkang Maha Agung. Kebulipun dupa
ingkang kabesem ngambar-ambar gandanipun menika dados pralambang nyebar ganda arum wonten ing alam donya menika. Ingkang dipunkajengaken nyebar ganda arum menika tiyang gesang wonten ing alam donya menika menawi tumindak saha ngendikan ing padintenan kedah ingkang sae dhateng sinten kemawon. i). Empluk lan kendhi Empluk lan kendhi menika salah satunggaling sajen ringgit purwa. Empluk, kendhi menika nyimbolaken piranti-piranti pawon. Empluk minangka gegambaraning wadhah uwos, kendhi mujudaken simbol wadhah Andharan kasebat jumbuh kaliyan pratelanipun informan 06. "empluk kuwi wadhah beras, kendhi kuwi wadhah banyu, ya iki kabeh kanggo nyimbolake piranti mangsak jaman mbiyen. Mula ana berase ing njerone emlpuk kuwi, menika harapan, karepe ben cukup kebutuhan uripe. "(CLW06) Andharan kesebat dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 07 "empluk, kendhi niku alat mangsak jaman rumiyin. Nggih kados alat masak nika nanging cilik-cilik. Namung nyimbolke alat masake jaman mbiyen iku inggih kaya ngaten niku, karepe supaya butuhe awake dhewe cukup sakabehane."(CLW07) Pratelan ingkang sampun kaweca wonten ing nginggil dipunsengkuyung dening Suryakusuma (2003 : 37) sajen ingkang arupi empluk, kendhi menika minangka simbol gegambaraning piranti-piranti pawon wonten ing jaman rumiyin. Empluk minangka simbol wadhah uwos lan kendhinipun minangka simbol wadhah toya. Empluk lan kendhi wonten ing sajen ringgit purwa menika nggadhahi pangajab supados sedaya saged cekap kabetahanipun tiyang gesang. Mliginipun kabetahan pangan ing padintenanipun warga masyarakat kaliurang saha sakiwatengenipun. Foto empluk saha kendhi kapacak wonten ing kaca 88. 146 toya.
147 E. Paedahipun Upacara Kirab Brata Metri Bumi Upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman menika taksih dipuntindakaken mliginipun dening Paguyuban Pangesthi Jawi saha sedaya warga masyarakat Kaliurang. Paguyuban Pangesthi Jawi minangka paraga upacara tansah nguri-uri saha ngrembakakan upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi ingkang sampun turun- tumurun menika. Upacara kasebat taksih dipuntindakaken ngantos dumugi samenika, amargi wontenipun paedah-paedah saking upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi menika. Upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi menika nggadhahi paedah- paedah ingkang sae tumpraping warga masarakat. Paedah-paedah ingkang wonten ing upacara kasebat inggih menika paedah spiritual, paedah sosial, paedah ekonomi lan paedah pelestari tradhisi. Saking panaliten ingkang sampun dipunlampahi, pramila paedah upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi menika saged dipunandharaken kados ing ngandhap menika. 1. Paedah Spiritual Kirab Brata paring paedah tumrap masarakat ingkang nglampahi. Paedah spiritualipun, Kirab Brata menika saged minangka sarana kangge ngeningaken panggraita. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "fungsi religinipun menika dhateng bathos, manfaatipun menika dhateng bathos. Temtunipun sasampunipun dipunwontenaken upacara
148 kirab brata, metri bumi kanthi kirab brata menika temtunipun lajeng ndayani bathos menika ayem, tegesipun menawi kewajiban menika sampun katindakaken menika njalari penggalih menika tentrem. Ing arahipun dhateng tentreming penggalih. Boten namung tumrap warga pangesthi Jawi kemawon, ananging tumrap masarakat piyambak ugi tentrem."(CLW01) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 09 "kalau keselamatan."(CLW09) kirabnya itu lebih ke introspeksi dan doa Manah ingkang wening menika ndadosaken katentremaning gesang. Tiyang saged nglirwakaken bab-bab ingkang ndadosaken gesangipun tebih saking katentreman. Kanthi nglampahi kirab brata pramila tiyang saged nyenyepi, menggalih menapa ingkang saged ndadosaken gesangipun tentrem. Wonten ing upacara Kirab Brata Metri Bumi menika masarakat nyuwun dhateng Gusti Ingkang Maha Kuaos supados tansah pinaringan kawilujengan. 2. Paedah Sosial Kirab Brata dipunsengkuyung dening sedaya masarakat Kaliurang. Menika nuduhaken bilih kirab brata nggadhahi paedah sosial. Wontenipun Kirab Brata ndadosaken pasedherekan para warga langkung rumaket. Masarakat sesarengan anggenipun nyamaptakaken sedaya ubarampe kangge upacara Kirab Brata Metri Bumi. Saperangan masarakat wonten ingkang masak kangge sesajen, saperangan malih wonten ingkang nyamaptakaken pirantos ingkang badhe dipunbekta nalika mlampah kirab, saha saperangan sanesipun mundhut toya wonten ing pitung sumber. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01
"fungsi sosialipun menika saged ndamel sami dipun ayahi sesarengan saking masarakat, saking kelompok-kelompok. Masarakat sesarengan kaliyan pemerintah menika sami sareng-sareng ngawontenaken temtunipun boten saged kanthi piyambak-piyambak. Boten cekap namung dipun ayahi saking pangesthi jawi kemawon, boten saged namung dipun ayahi dening pemerintah desa , boten saged namung dipunayahi dening masarakat kemawon. Temtunipun sesarengan saking pangesthi jawi dipunsengkuyung kaliyan masarakat. Nggih istilahipun saged nggerakaken sakperangan masarakat."(CLW01) Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 05 "kalau sosialnya itu ya kebersamaan itu. Padha bebarengan gotong- royong nganaake kirab itu. ya kebersamaan itu sudah meliputi sosial"(CLW05) Lampahing upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang menika nggadhahi paedah sosial tumraping warga masarakat Kaliurang. Paedah menika katitik saking gotong-royongipun warga nalika nindakaken upacara kirab brata mubeng kaliurang, ugi saking cecawis upacara ngantos dumugi paripurnaning lampahipun upacara. Kejawi saking menika ugi saged ngraketaken pasedherekan lan pasrawunganing warga kaliurang saha sakiwatengenipun. 3. Paedah Ekonomi Wonten sektor ekonomi, Kirab Brata ugi paring paedah. Tumrap saperangan masarakat, Kirab Brata menika dados salahsatunggaling tontonan ugi objek wisata. Kathah tiyang ingkang migunakaken wekdal menika kangge sadean. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 07 "temtunipun saged tambah pemasukan, saking sing padha dodol panganan, penginapan ugi dados rame. Dadi niku rak nggih nambai pemasukan."(CLW07) 149
150 Andharan menika dipunsengkuyung dening pratelanipun informan 09 "pemasukane para warga dados nambah, wonten papan wisata tlaga putri sing sade jadah tempe, sate kelinci, nggih werna-werna niku mesti payune. Penginapan, vila dados rame pengunjunge."(CLW09) Adhedhasar pratelan saking para informan saged dipunpundhut dudutan bilih, kawontenanipun para warga ingkang sesadean saha usaha penginapan wonten ing wilayah kaliurang ndadosaken pemasukan ingkang langkung ageng tinimbang dinten-dinten biasa. Pramila wontenipun Kirab Brata menika saged nambahi income masarakat dhaerah Kaliurang umumipun. Kejawi saking menika, Kirab Brata nggadhahi daya piyambak tumrap para wisatawan. 4. Paedah Nglestantunaken Budaya Paedah sanesipun saking Kirab Brata menika inggih ugi minangka sarana kangge nglestantunaken budaya wonten ing salebeting upacara menika. Kejawi nglestantunaken Kirab Brata, Upacara tradhisi menika ugi nglestantunaken kendhuri wilujengan saha ringgit purwa. Andharan menika jumbuh kaliyan pratelanipun informan 01 "upacara menika kendhurenan, baritan, kirab dianakake, banjur sinten malih nek mboten awake dhewe."(CLW01) cara nglestarekake kabudayan, wontene lan wayangan niku nek mboten Andharan menika dipunsengkuyung dening prathelanipun informan 02 "awakipun piyambak ngrasa nduweni kabudayan, lha niki salah siji contone nganakake upacara kirab brata metri bumi, iki ngemot bab kabudayan, antarane ya urun nglestarekake. Jaman saiki uwis padha
modheren, pikirane ya mesti uwis owah melu perkembangane jaman."(CLW02) Kanthi wontenipun rerangken upacara Kirab Brata Metri Bumi menika ngemot acara-acara ingkang kalebet nglestantunaken kabudayan. Rerangken acaranipun inggih menika Kendhuri Wilujengan, Kirab Brata, Kendhuri Baritan saha Pagelaran Ringgit Purwa. Sedaya rerangken acara menika nggadhahi paedah ngrembakakaken kabudayan. Sedaya rerangken acara wonten ing salebeting upacara Kirab Brata Metri Bumi menika salasatunggaling upiya nguri-uri kabudayan Jawi. Cara menika supados Kabudayan Jawi mboten kagingsir jaman samenika. 151
BAB V PANUTUP A. Simpulan Panaliten upacara Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman menika ngandharaken asal-usul upacara Kirab Brata Metri Bumi, lampahing upacara Kirab Brata Metri Bumi, makna simbolik ubarampe sajen ingkang dipunginakaken wonten ing upacara Kirab Brata Metri Bumi saha paedah upacara Kirab Brata Metri Bumi menika. Kangge ngandharaken ancasing panaliten menika, panaliti migunakaken panaliten kualitatif.Anggenipun ngempalaken data kanthi pengamatan berperanserta saha wawancara mendalam. Anggenipun nglampahi pengamatan berperanserta kanthi cara panaliti ndherek langsung lampahing upacara Kirab Brata Metri Bumi wonten ing lapangan. Cara menika ugi nggampilaken anggenipun wawancara mendalam kaliyan para informan. Asal-usul upacara Kirab Brata Metri Bumi mula bukanipun rikala Kurdaning Redi Merapi ndadosaken kawontenan Kaliurang risak papan pariwisatanipun saha nandhang paceklik. Pramila, ndadosaken kaprihatosan para warga Kaliurang saha sakiwatengenipun. Saking kawontenan menika, sesepuhipun Paguyuban Pangesthi Jawi ngawontenaken tirakat mlampah ngubengi dusun Kaliurang kanthi Kirab Brata menika. Kanthi upacara Kirab Brata Metri Bumi menika minangka panyuwunan dhumateng Gusti Ingkang Maha Agung supados tlatah Kaliurang saha sakiwatengenipun tansah pinaringan 152
153 katentreman, kawilujengan saha kamakmuran kados saderengipun kurdaning Redi Merapi. Sinaosa kawontenan tlatah Kaliurang sampun tentrem, upacara Kirab Brata Metri Bumi taksih dipunlestantunaken dumugi samenika. Lampahing upacara Kirab Brata Metri Bumi menika wonten ing warsa enggal malem 1 Sura. Upacara Kirab Brata Metri Bumi menika lumampah ing dinten Rebo Paing surya kaping 14 November 2012. Prosesi upacara Kirab Brata Metri Bumi kaperang dados sekawan prosesi inggih menika Kendhuri Wilujengan, Kirab Brata, Kendhuri Baritan saha Pagelaran Ringgit Purwa. Papan upacara Kirab Brata menika wonten ing Pendhapa Paguyuban Pangesthi Jawi saha Papan Wisata Tlaga Putri. Makna simbolik sajen ingkang dipunginakaken wonten ing lampahing upacara Kirab Brata Metri BumiKaliurang inggih menika. 1. Sajen Kendhuri Wilujengan a. Sekul Tumpeng kaliyan lawuhipun Sekul tumpeng mralambangaken nyuwun kawiljengan para warga masyarakat ingkang ngawontenaken upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang. Lawuhipun sekul tumpeng inggih menika ingkung, saha lalapan krecek. (1). Ingkung Ingkung menika mralambangaken tiyang ingkang manekung utawi pasrah wonten ing ngarsaning Gusti ingkang Maha Agung. Wujudipun ingkung ingkang dipunbanda menika dados pratanda bilih tiyang gesang wonten ing alam donya menika pasrah dhateng panguaosipun Gusti Ingkang Maha Agung. Miturut informan ingkung menika ugi ateges nelikung menapa kemawon ingkang badhe
tumindak mboten becik. Pramila, kanthi nelikung menika nebihaken saking bebaya. Wonten ing Kendhuri Wilujengan menika Ingkung mralambangaken sipat ingkang pasrah ndherek kersanipun Gusti Ingkang Maha Agung, ugi nelikung nebihaken bebaya supados upacara Kirab Brata Kaliurang saged lumampah kanthi lancar. (2). Lalapan Krecek lalapan menika lawuh nalika nedha. Pramila, lalapan krecek menika dados lawuhipun sekul tumpeng, ingkung saha peyek. Lalapan Krecek menika dados lawuhipun nalika nedha sekul tumpeng lan ingkung b. Sekul Golong Kaliyan Lawuhipun Bilih dipuntingali saking wujudipun sekul ingkang dipundamel golong gilig menika nyawijining tekad. Wonten ing kendhuri wilujengan menika sekul golong mralambangaken tekad ingkang nyawiji antawisipun warga masyarakat Kaliurang nalika ngawontenaken upacara Kirab Brata Metri Bumi. Kanthi tekat ingkang nyawiji ndadosaken warga masyarakat Kaliurang mliginipun paguyuban pangesthi Jawi sami rukun anggenipun ngayahi Kirab Brata. (1). Ayam Panggang Ayam panggang menika minangka pralambang tiyang estri menika kewajibanipun mboten tebih saking panggenanipun utawi petaranganipun. Pecelan menika kados dene papanipun ayam babon utawi petaranganipun, pramila pecelan mralambangaken papanipun tiyang estri menika wonten ing griya. c. Sekul Ambeng kaliyan lawuhipun 154
sekul ambeng menika sekul ingkang dipuncawisaken pepak kaliyan lawuhipipun. Wonten ing sajen kendhuri wilujengan menika ingkang dados sarampadanipun inggih menika jangan kenthang, peyek, tempe garit kaliyan lalapan. Sajen menika dipunsajiaken kangge dhahar para leluwur ingkang sampun seda.Kanthi sajen sekul ambeng menika wujudipun ngaosi dhateng para leluwur. (1). Peyek Dipuntingali saking wujudipun peyek ingkang kapantha-pantha menika mralambangaken manungsa ingkang kempal wonten ing wilayah-wilayah tartamtu menika supados dados manunggal saha nyawiji gesang wonten ing alam donya. Wonten ing Kendhuri Wilujengan menika peyek mralambangaken kempal manunggalipun masyarakat Kaliurang anggenipun nyengkuyung upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang. d. Jenang Putih, Jenang Abang, Jenang Baro-baro, Jenang Pliringan, Jenang Blowok Jenang putih menika minangka simbul wiji saking bapa, jenang abang minangka simbul wiji saking ibu, jenang baro-baro simbul supados saged mbedakaken tumindak ingkang ala kaliyan tumindak ingkang becik. Bab ingkang ala menika saged kaweca saking gendhis jawinipun lajeng ingkang becik saking jenang pethak wonten ing ngandhapipun. jenang pliringan simbul dados tolak bala, menawi wonten ingkang mboten becik supados saged sliring. Jenang blowok simbul nyuwun pangapunten menawi wonten kalepatan e. Sekar Setaman 155
156 Dipuntingali saking tembungipun sekar mawar menika ateges binawar utawi penawar. Sekar mlathi menika saking tembung lathi ingkang ateges sedaya ingkang dipunadharaken kedah dipunjagi. Sekar kanthil menika saking tembung kumanthil-manthil ateges ngraketaken pasederekan supados sedaya saged rukun.Lajeng kenanga, kanthil, melati, menika ugi saged dipunjarwa dhosokaken "kena menga, kumanthil ning ngati". Menika arahipun dhateng pangandikannipun ingkang ngatos-atos, dados menawi ngendika menika kedah ingkang sae. Sekar menika saged dipunwaos simbol ganda ingkang arum. Ingkang dipunkajengaken nyebar ganda arum inggih menika tiyang gesang wonten ing alam donya menika menawi tumindak saha ngendikan ing padintenan kedah ingkang sae dhateng sinten kemawon. 2). Sajen Kirab Brata a. Uwos Kuning Uwos kuning menika menawi dipunpendhet saking tembungipun wos menika wigatos. Uwos kuning menika wonten mriki, kirab menika winengku ing kaweningan. Dados wosku menika batinku wonten ing kaweningan menika.upacara Kirab Brata menika nengenaken batos ingkang wening sadangunipun Kirab mubeng Kaliurang. Kanthi pangajab nentremaken batos saking sedaya bebaya ingkang badhe dhateng mliginupun para paraga upacara Kirab Brata saha para warga Kaliurang saha sakiwatengenipun. b. Kinang Kinang menika salah satunggaling sajen ingkang kalebet wonten ing Sajen Kirab Brata lan Sajen Ringgit Purwa. Kinang menika wujudipun sedhah, gambir,
injet lan sata. Kinang menika mujudaken simbul sesembahan kita dhateng para leluwur, supados pinaringan berkah pangestunipun para leluwur.Sajen kinang menika kanthi pangajab supados upacara Kirab Brata saha Pagelaran Ringgit Purwa saged lumampah kanthi lancar. c. Dupa Dupa menika minangka simbol kangge nglantaraken donga tumuju wonten ngarsanipun Gusti Ingkang Maha Agung. Kebulipun dupa ingkang ngambar- ambar gandhanipun menika dados pralambang nyebar ganda arum wonten ing alam donya menika. Ingkang dipunkajengaken nyebar ganda arum inggih menika tiyang gesang wonten ing alam donya menika menawi tumindak saha ngendikan ing padintenan kedah ingkang sae dhateng sinten kemawon. 3). Sajen Kendhuri Baritan a. Sekul Tumpeng Kuning Sekul Tumpeng Kuning menika minangka pralambang raos sukur kita dhateng ngarsanipun Gusti Ingkang Maha Agung..Raos sukur menika awit berkah kasarasan, kawilujengan saha katentreman saengga saged ngawontenaken upacara Kirab Brata mubeng Kaliurang menika lumampah kanthi lancar. Dipuntingali saking wujudipun tumpeng werni kuning menika mralambangaken kejayaan saha kesejahteraan, kanthi pangajab sedaya ingkang nglampahi upacara Kirab Brata Metri Bumi pikantuk katentreman, kawilujengan saha makmur gesangipun. b. Krowodan Krowodan menika ateges wowohan, wowohan ingkang dipunkajengaken inggih menika tela, kimpul, kacang saha asiling wowohan bumi Kaliurang.Kanthi 157
kendhuri baritan menika ngaturaken raos syukur dhumateng Gusti Ingkang Maha Agung awit saking berkah pagesanganipun saking tlatah Kaliurang.Wujud raos syukuripun warga Kaliurang kanthi sedhekah tetedhan arupi krowodan. 4). Sajen Ringgit Purwa a. Tumpeng Robyong Tumpeng robyong menika mralambangaken kemakmuranipun para warga masyarakat.Saged dipuntingali wujudipun tumpeng ingkang robyong-robyong saking wontenipun kuluban ing sapinggiripun sekul tumpeng. Tumpeng Robyong menika mralambangaken kesejahteraan saha kemakmuran warga masyarakat. b. Tukon Pasar Tukon pasar inggih menika jajanan ingkang dipuntumbas wonten ing peken. Tukon pasar menika mujudaken maneka warnining jajanan ingkang dipunsade ing peken. Tukon pasar menika mralambangaken kamirahan pangan. c. Pisang Sanggan Pisang sanggan menika mujudaken sajen wonten ing pagelaran ringgit purwa .Pisang sanggan menika minangka simbul kekiyatan ingkang ateges kekiyatan utawi sanggan anggenipun badhe nindakaken pagelaran ringgit purwa supados tansah pinaringan kawilujengan saha saged lumampah kanthi lancar. d. Arta Wajib Arta wajib menika ugi minangka kancing donga.Ingkang dipunkajengaken kancing donga inggih menika donga ingkang dipunucapaken saged sampurna mawi arta wajib menika. Adhedhasar kanthi iklas pinten kemawon arta wajib ingkang dipunginakaken. 158
e. Empluk lan Kendhi Empluk minangka simbol wadhah uwos lan kendhinipun minangka simbol wadhah toya. Empluk lan kendhi wonten ing sajen ringgit purwa menika nggadhahi pangajab supados sedaya saged cekap kabetahanipun tiyang gesang. Mliginipun kabetahan pangan ing padintenanipun warga masyarakat Kaliurang saha sakiwatengenipun. Paedah upacara tradhisi Kirab Brata Metri Bumi kaperang dados sekawan paedah inggih menika paedah spiritual, paedah sosial, paedah ekonomi lan paedah pelestari tradhisi. Kirab Brata paring paedah tumrap masarakat ingkang nglampahi.paedah spiritualipun, Kirab Brata menika minangkasarana kangge ngeningaken panggraita. Kirab Brata dipunsengkuyung dening sedaya masarakat Kaliurang. Menika nuduhaken bilih kirab brata nggadhahi paedah sosial.Wontenipun Kirab Brata ndadosaken pasedherekan para warga langkung rumaket. Wonten sektor ekonomi, Kirab Brata ugi paring paedah. Tumrap saperangan masarakat, Kirab Brata menika dados sawijining tontonan ugi objek wisata. Kathah tiyang ingkang migunakaken wekdal menika kangge sadean. Pramila wontenipun Kirab Brata menika saged nambahi income masarakat dhaerah Kaliurang umumipun. Kejawi saking menika, Kirab Brata nggadhahi daya piyambak tumrap para wisatawan. Paedah sanesipun saking Kirab Brata menika inggih ugi minangka sarana kangge nglestantunaken budaya wonten ingsalebeting upacara menika. Kejawi nglestantunaken Kirab Brata, Upacara tradhisi menika ugi nglestantunaken kendhuri wilujengan saha ringgit purwa. 159 saged
B. Implikasi Asiling Panaliten menika nggadhahi ancas ngandharaken upacara Kirab Brata Metri Bumi, lampahing upacara Kirab Brata Metri Bumi, makna simbolik ubarampe sajen ingkang dipunginakaken wonten ing upacara Kirab Brata Metri Bumi saha paedah upacara Kirab Brata Metri Bumi tumrap warga masyarakat mliginipun Paguyuban Pangesthi Jawi. Upacara menika taksih dipunwontenaken dumugi samenika adhedhasar ngemot paedah-paedah tumrap masyarakat. Kanthi cara menika upiya nglestantunaken tradhisi. Dados implikasi panaliten kanthi praktis inggih menika kangge nglestantunaken upacara Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman. Kanthi teoritis inggih menika kangge referensi panaliten ingkang jumbuh kaliyan bab upacara Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman. C. Pamrayogi Upacara Kirab Brata Metri Bumi wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kaabupaten Sleman menika nggadhahi potensi wisata tumrap warga sakiwatengenipun Kaliurang. Awit saking menika prelu upiya prelu dipundamel buku, ing pangangkah saged dipundadosaken reverensi tumrap panaliten ingkang relevan saha dados referensi upacara tradhisi wonten ing Kabupaten Sleman. Ugi dados dipunginakaken kangge promosi wisata wonten ing Kabupaten Sleman. 160
KAPUSTAKAN Danandjaja, James. 1989. Folklor Indonesia. Grafiti. Jakarta. Endraswara, Suwardi. 2006. Metodologi Penelitian Kebudayaan. Gajah Mada University press. Yogyakarta. Herdiyansyah, Haris.2010. Metode Penelitian Kualitatif. Salemba Humanika. Jakarta. Herusatoto, Budiono.2008. Simbolisme Jawa. Ombak. Yogyakarta. . 2003. Simbolisme Dalam Budaya Jawa. Hanindita Graha Widia. Yogyakarta. Koentjaraningrat. 1984. Kebudayaan, Mentalitas dan Pembangunan. PT. Gramedia. Yogyakarta. Maharkesti, dkk.1988/1989. Upacara Tradisional Siraman Pusaka Kraton Yogyakarta. Yogyakarta : Dinas P dan K. Mardalis.2004. Metode Penelitian(Suatu Pendekatan Proposal). Bumi Aksara. Jakarta. Muhadjir Noer, 2000. Metode Penelitian Kualitatif. Rake Sarasin. Yogyakarta. Mulyana Dedy. 2006. Metode Penelitian Kualitatif. PT. Remaja Rosdakarya. Bandung. Mulyani, Budi. 2010. Ritual Suran di Dusun Wonogiri Kidul Kabupaten Sawungan, Magelang. Skripsi S1. Yogyakarta : Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta. Moertjipta, dkk. 1996/1997. Wujud, Arti dan Fungsi Puncak-puncak Kebudayaan Lama dan Asli bagi Masyarakat Pendukungnya di Daerah Isatimewa Yogyakarta. Yogyakarta : Depdikbud. Purwadi. 2005. Upacara Tradisional Jawa (Menggali Untaian Kearifan Lokal). Yogyakarta : Pustaka Pelajar 161
Poerwadarminta, W.J.S. 1939. Baoesastra Djawa. J. B Wolters Uitgevers Maatschappij. Batavia Pringgawidagda, Suwarna. 2006. Tata Upacara dan Wicara Pengantin Gaya Yogyakarta. Kanisius.Yogyakarta Quin Paton, Michael. 2006. Metode Evaluasi Kualitatif. Pustaka Pelajar Offset. Yogyakarta. Sunjata, Wahjudi Pantja dkk.1996/1997. Kupatan Jalasutra : Tradisi, makna dan simboliknya.Yogyakarta : Depdikbud. Suryakusuma, Kusumaningrat, dkk.2003. Resep dan Makna Sajen Pasang Tarub. Rumah Budaya Tembi. Yogyakarta. Soepanto, dkk. 1991/1992. Upacara Tradisional Sekaten Daerah Istimewa Yogyakarta. Yogyakarta : Depdikbud. Tim Penyusun. 2011. Pedoman Penulisan Tugas Akhir. Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta. Yogyakarta. Tim Penyusun. 2012. Panduan Tugas Akhir. Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta. Yogyakarta. Wahyana, Giri. 2010. Sajen dan Ritual Orang Jawa. Penerbit Narasai. Yogyakarta 162
LAMPIRAN 163
LAMPIRAN 1 CATATAN LAPANGAN OBSERVASI 01 Dinten / Surya : Kamis / 1 November 2012 Tabuh : 10.00 Wib Papan : Kelurahan Hargobinangun Bab : Deskripsi Papan Panaliten Deskripsi Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman papanipun wonten ing sisih ler kabupaten sleman. Dusun menika tebihipun kirang-langkung 25 km saking Ibu Kota Provinsi Yogyakarta. Dusun Kaliurang punwatesi dening tlatah kados ing ngandhap menika : 1. watesipun sisih ler wonten Redi Merapi 2. sisih kilen wewatesan kaliyan Lepen Boyong 3. sisih wetan wewatesan kaliyan Lepen Kuning 4. sisih kidul wewatesan kaliyan Dusun Ngipiksari Papan ingkang dipunangge Upacara Kirab Brata Metri Bumi inggih wonten Tlaga putri, Dusun Kaliurang Timur. Anggenipun damel sajen wonten Pendhapa Pangesthi Jawi inggih dalemipun Mbah Darmadi. Wonten Pendhapa Pangesthi Jawi menika asring dipunngge kempalan kapurnaman. Paguyuban ingkang nglampahi Kirab Brata menika dipunsebut Paguyuban Pangesthi jawi. Dalemipun Mbah Darmadi menika mapan wonten Kaliurang Timur kirang-langkung 200m saking Patung Udang Kaliurang. Denah Kaliurang kados gambar ing ngandhap menika.
U 4 S 3 Hotel Eden 2 Katrangan : 1. : Patung Udang Kaliurang 1 1 2 2. : Pendhapa lan sekertariat Paguyuban Pangesthi Jawi 3. 3 : Patung Monyet Jogja 4. 4 : Tlaga Putri Gambar.01.Denah Kaliurang.doc.dhyan. Upacara Kirab Brata Metri Bumi dipunwontenaken ing parkiran papan wisata Tlaga Putri. Rutenipun Paguyuban Pangesthi Jawi nglampahi kirab brata mubeng kaliurang saking parkiran Tlaga Putri mangilen sekedhik lajeng mangidul dumugi Patung Kera, mangidul dumugi Patung Udang, mangilen dumugi Pratigan Mboyong, mangaler dumugi Pratigan Parta Sate, mangaler dumugi Gardu Pandang, mangetan dumugi Prasekawan Nirmala, saking Prasekawan Nirmala
mangetan dumugi wonten ing Tlaga Putri malih. Wonten ing papan ingkang sampun dipuntemtokaken kala wau ugi dipunpapaki sajen. Gambar rutenipun Kirab Brata kados ing ngandhap menika. 6 7 5 Pendhapa Pangesthi Jawi 2 U 4 3 S Arah ke jogja Gambar 16. Rute Kirab Brata Katrangan : 1. Tlaga Putri 4. Pratigan Mboyong 7. Prasekawan Nirmala 2. Patung Kera 5. Pratigan Parta Sate 3. Patung Udang 6. Gardhu Pandhang 1
1. Para Paraga Upacara Kirab Brata Metri Bumi Para paraga Upacara Kirab Brata Metri Bumi Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman inggih menika sedaya kulawarga Paguyuban Pangesthi Jawi. Warga Dusun Kaliurang saha sakiwa tengenipun sami nyengkuyung kanthi nyawisaken sedaya ingkang dipunbetahaken Upacara Kirab Brata menika. Kangge mangretosi kawontenanipun paraga Upacara Kirab Brata Metri Bumi ing babagan gunggungipun anggota Paguyuban Pangesthi Jawi, pakaryanipun, saha sistem religi badhe kaandharaken kados ing ngandhap menika: a. Gunggungipun anggota Paguyuban Pangesthi Jawi Adhedhasar data anggota paguyuban pangesthi Jawi, cacahing anggota paguyuban pangesthi Jawi wonten 69 tiyang, 46 piyantun kakung saha 23 piyantun putri. b. Pakaryan Paraga Upacara Kirab Brata Katitik saking pakaryanipun anggota paguyuban pangesthi Jawi inggih menika peternak, sadean wonten ing papan wisata kaliurang, SAR, usaha penginapan saha sanesipun. Pakaryanipun anggota pangesthi Jawi ingkang mawarni-warni mboten ndadosaken para paraganipun kirab barta dipunbeda-bedaaken miturut jinising pakaryanipun. Sedaya anggota paguyuban pangesthi Jawi pikantuk nderek ngayahi kirab barata menika.
c. Sistem Realigi Sistem realigi paraga upacara Kirab Brata Metri Bumi menika warni- warni. Wonten ingkang ngrasuk agami Islam, Kristen saha Katholik, amargi Upacara menika mboten mbeda-mbedakaken agami. Upacara menika adhedasar ngrembakaaken trdisi Jawi. Catatan Refleksi: 1. Upacara Kirab Brata Metri Bumi dipunwontenaken wonten ing Dusun Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman. 2. Adhedhasar data anggota paguyuban pangesthi Jawi, cacahing anggota paguyuban pangesthi Jawi wonten 69 tiyang, 46 piyantun kakung saha 23 piyantun putri. 3. pakaryanipun anggota paguyuban pangesthi Jawi inggih menika peternak, sadean wonten ing papan wisata kaliurang, SAR, usaha penginapan saha sanesipun. 4. Sistem realigi paraga upacara Kirab Brata Metri Bumi menika wonten ingkang ngrasuk agami Islam, Kristen saha Katholik, amargi Upacara menika mboten mbeda-mbedakaken agami.
CATATAN LAPANGAN OBSERVASI 02 Dinten / Surya : Kamis / 1 November 2012 Tabuh : 20.00 Wib Papan : Dalemipun Bp. Ngadimin, Kaliurang Timur Bab :Kempalan Kapurnaman Paguyuban Pangesthi Jawi Deskripsi Dinten kamis, surya kaping 1 November 2012 tabuh 20.00 wib Paguyuban Pangesthi Jawi ngawontenaken kempalan kangge cecawis Upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang wonten dalemipun Bp. Ngadimin, Kaliurang Timur. Ingkang rawuh wonten ing pepanggihan menika para bapak saha ibu anggota Paguyuban Pangesthi Jawi. Pak Mesran minangka ketua Paguyuban Pangesthi Jawi mbikak kempalan kanthi nyekaraken tembang Bocah Angon. Sedaya ingkang rawuh kempalan nderek nyekaraken tembang menika. Nyekaraken Tembang Bocah Angon menika dados pambuka saben tirakatan wonten ing malam kapurnaman. Pak Mesran ngandharaken bilih wonten ing dalu menika badhe ngrembag babagan Persiapan Upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang. Rengrengan Upacara Kirab Brata Metri Bumi ingkang badhe katindhakaken wonten ing malem 1 Sura dinten Rebo surya kaping 14 November 2012. Persiapan Upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang menika mbetahaken panyengkuyung saking sedaya warga Kaliurang mliginipun saking anggota Pangesthi Jawi supados saget kaleksanan kanthi lancar. Dene rengrengan Upaca Metri Bumi Kaliurang kados ing ngandhap menika : 1. dinten Senin Kliwon surya kaping 12 November 2012 tabuh 09.00 wib mundhut Toya saking pitung sumber inggih menika sumber Tlaga putri, Tlaga Muncar, Tlaga Nirmala, Sumber Sari, Siraman Lanang, Siraman Wadon saha Sumber Njubug. Dipunlajengaken cecawis sajen kangge Kendhuri Wilujengan.
2. dinten Rebo Pahing surya kaping 14 November 2012 tabuh 08.00 wib nyawisaken ubarampe saha sesaji kangge Kirab Brata. Sasampunipun Kirab Brata ugi taksih wonten acara Kendhuri Baritan saha Pagelaran Ringgit Purwa. Catatan Refleksi 1. Dinten kamis surya kaping 1 November 2012 tabuh 08.00 dalu, Paguyuban Pangesti Jawi ngawontenaken Kempalan kapurnaman wonten dalemipun Bapak Ngadimin, Kaliurang Timur. 2. Ngrembag babagan Persiapan Upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang.
CATATAN LAPANGAN OBSERVASI 03 Dinten / Surya : Senin / 12 November 2012 Tabuh : 08.00 Wib Papan : Pendhapa Pangesthi Jawi, Kaliurang timur Bab : Cecawis Sajen Kenduri Wilujengan Deskripsi Dinten Senin surya kaping 12 November 2012 para ibu kulawarga Paguyuban Pangesthi Jawi cecawis Sajen Kenduri Wilujengan. Bu Sukin nyawisaken bumbu kangge damel peyek. Bumbunipun sarem, bawang dipunuleg ngantos alus, lajeng bumbu kala wau dipuncampur kaliyan glepung, gandum saha toya sacekapipun ngantos dados jladren peyek. Jladren peyek pundadosaken tigang wadhah punisi kacang, dhangsul cemeng, saha gereh lajeng dipungoreng. Nggoreng peyek rampung, dipunlajengaken damel sajen thontho. Bumbunipun migunakaken sarem saha bawang dipunuleg ngantos alus. Bumbu dipuncampur kaliyan glepung, gandum saha toya sekedhik lajeng dipunuleni ngantos kalis. Jladren kala wau dipundamel bunder-bunder alit lajeng dipungoreng. Sajen ugi dipunjangkepi mawi krupuk goreng. Sajen peyek, krupuk, thontho wujudipun kados foto ing ngandhap menika. Krupuk Thontho Gambar 02.Peyek. doc.dhyan Peyek Dhangsul cemeng Peyek Gereh Peyek Kacang
Ibu Ngadiyem saha Ibu Kembar damel sayur kenthang. Piyambakipun racik-racik bumbu. Bumbunipun bawang, brambang, laos, lombok, ron jeruk, jahe, kunir saha sarem. Bumbu dipunuleg ngantos alus. Kentang dipunonceki lajeng dipuniris dados alit-alit. Bumbu saha bahan cumawis lajeng bumbu dipungangsa ngantos ambetipun arum, enggal-enggal kenthang dipunlebetaken. Kenthang setengah mateng lajeng santen dipunlebetaken. Sasampunipun santen umub krecek dipunlebetaken sinambi dipunudhak. Sayur kenthang wujudipun kados foto ing ngandhap menika. Gambar 03. Jangan Kenthang. doc.dhyan Ibu Temi ingkang damel sekul tumpeng. Anggenipun damel sekul tumpeng dipunwiwiti mususi uwos. Uwos lajeng dipunlebetaken wonten ing dandang. Sasampunipun sekul mateng, kaping sepisan damel sekul tumpeng ngginakaken cithakan saking ron pisang. Sekul dipunlebetaken wonten ing cithakan ngantos madhet lajeng dipuntumplak wonten ing tampah. Sekul tumpeng wujudipun kados foto ing ngandhap menika.
Gambar 04. Sekul Tumpeng. doc.dhyan Kaping kalih damel sekul ambeng. Damelipun ngginakaken cithakan `wadhah ingkang bunder. Sekul dipunlebetaken wonten ing cithakan ngantos madhet lajeng dipuntumplak wonten ing tampah. Sekul Ambeng wujudipun kados foto ing ngandhap menika. Gambar 05. Sekul Ambeng. doc.dhyan
Kaping tiga damel sekul golong. Sekul golong dipundamel ngginakaken cithakan asta. Caranipun damel mundhut sekul sacekapipun lajeng dipunkepel ngginakaken kalih asta ngantos bunder. Sekul Golong wujudipun kados foto ing ngandhap menika. Gambar 06. Sekul Golong. doc.dhyan Pak Sumarno mragat sawung saha babon, lajeng dipunkumbah. Ibu Mesran nyawisaken bumbu ungkep. Bumbunipun bawang, brambang, laos, jahe, salam, sarem saha gendhis jawi. Sedaya bumbu dipunuleg ngantos alus. Sawung saha babon dipuningkung lajeng dipunungkep kaliyan bumbunipun. Ingkung wujudipun kados foto ing ngandhap menika.
Gambar 07. Ingkung. doc.dhyan Ingkang Ayam babon lajeng dipunbakar ngantos werninipun radi coklat. Ayam Panggang wujudipun kados foto ing ngandhap menika. Gambar 08. Ayam Panggang. doc.dhyan Ibu Wanti damel Pecelan. Bahanipun buncis, timun, kacang panjang, kubis saha sambel pecel. Sedaya sayur dipunkumbah lajeng dipuniris alit-alit. Sayuran dipuncampur kaliyan sambel pecel ingkang dipunjur. Pecelan menika kangge jodhonipun ayam panggang. Pecelan wujudipun kados foto ing ngandhap menika.
Gambar 10.Pecelan. doc.dhyan Ibu Wanti damel lalapan krecek. Bahanipun krecek, jeroan ayam, klapa ingkang dipuniris alit-alit saha dhangsul cemeng. Sedaya bahan dipungoreng lajeng dipuncawisaken wonten ing piring. Lalapan krecek wujudipun kados foto ing ngandhap menika. 1 2 3 4 Gambar 12. Lalapan krecek. doc.dhyan
Katrangan : 1. Krecek 2. Dhangsul cemeng 3. Jeroan Goreng 4. Klapa Goreng Ibu Kembar ngoreng tempe. Bumbunipun bawang saha sarem dipunuleg ngantos alus. Tempe dipunuleni bumbu lajeng dipungoreng. Tempe garit wujudipun kados foto ing nggandhap menika. Gambar 13.Tempe Garit. doc.dhyan Tempe garit menika jodhonipun sekul ambeng. Tempe menika dipunparingaken wonten ing nginggilipun sekul ambeng. Wujudipun kados foto ing ngandhap menika.
Gambar 14.Tempe garit kaliyan Sekul Ambeng. doc.dhyan Ibu Kembar damel jenang. Bahanipun saking glepung, santen, toya kaliyan sarem. Sedaya bahan dipunuleni lajeng dipunmasak sinambi dipunudhak. Jenang dipundadosaken werni gangsal inggih menika jenang abangipun kalih, jenang putihipun kalih, jenang pliringanipun setunggal (ingkang sepalih jenang abang, sepalihipun jenang putih), jenang blowokipun setunggal (jenang putih ingkang dipunsukani gendhis jawi sekedhik wonten ing nginggilipun), jenang baro- baronipun setunggal (jenang baro-baro inggih menika jenang putih ingkang dipunsukani parutan klapa kaliyan gendhis jawi sekedhik wonten nginggilipun). Wujudipun Jenang ingkang sampun dados kados foto ing nggandjap menika. 1 2 3 4 5 Gambar 09. Jenang. doc.dhyan Katrangan : 1. jenang putih 2. jenang abang 3. jenang baro-baro 4. jenang pliringan ing
5. jenang blowok Kejawi sajen tetedhan ingkang dipunmasak kala wau, ugi wonten sajen sekar setaman. Ibu temi nyawisaken sekar setaman. Sekar setaman dipunkumbah lajeng dipuncawisaken wonten ing piring kaliyan toya pethak. Sekar Setaman wujudipun kados foto ing ngandhap menika. Gambar 15. Sekar Setaman lan Toya Pethak. doc.dhyan Catatan Refleksi 1. Dinten Senin surya kaping 12 November 2012 tabuh 09.00 wib wonten ing Pendhapa Pangesthi Jawi para ibu-ibu anggota Paguyuban Pangesthi Jawi Cecawis Sajen Kendhuri Wilujengan. 2. Sajen Kendhuri Wilujengan inggih menika sekul tumpeng, sekul ambeng, sekul golong, ingkung, ayam bakar, sayur kenthang, lalapan, pecelan, peyek kacang, peyek dhangsul cemeng, peyek gereh, thontho, krecek, dhangsul cemeng, klapa goreng, tempe garit, jenang, sekar setaman
CATATAN LAPANGAN OBSERVASI 04 Dinten / Surya : Senin / 12 November 2012 Tabuh : 09.00 Wib Papan : Pitung Sumber Bab : Mundhut Toya Jamas Pitung Sumber Deskripsi Dinten Senin surya kaping 12 November 2012 pukul 09.00 wib sedaya kulawarga Paguyuban Pangesthi Jawi kempal wonten ing Pendhapa Pangesthi jawi. Para Bapak nyawisaken sajen sekar kangge Mundhut Toya Jamas. Sekar Setaman badhe dipunpapakaken wonten sumber ingkang badhe kapundhut toyanipun. Pak Mesran nyawisaken sekar setaman. Sekar setaman ingkang dipuntata inggih sekar mawar abrit, mawar pethak, kanthil, mlati, kenanga, ron pandhan, jeruk purut, injet kaliyan sedhah. Sekar dipuntata wonten ing piring rotan, wadhahipun dipunlemeki ron pisang. Sedaya sekar kala wau lajeng dipuntata supados katon endah dipunsawang. Wujudipun sekar setaman kados foto ing ngandhap menika. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Gambar 17. Sekar Setaman. doc.dhyan
Katrangan : 1. sedhah 6. sekar melati 2. sekar kanthil 7. ron pandhan 3. sekar mawar pethak 8. sekar kenanga 4. jeruk purut 9. Sekar mawar abrit 5. injet Sekar setaman saha kendhi kangge sarana mundhut toya pitung sumber. Sekar setaman menika badhe dipunpapakaken wonten ing papan pitung sumber. Anggenipun mundhut toya dipunwadhahi kendhi supados langkung gampil mbetanipun. Wujudipun kendhi saha sekar setaman kados foto ing ngandhap menika. Gambar 18. Sekar Setaman kaliyan kendhi. doc.dhyan Acara Mundhut Toya Jamas pitung Sumber dipunwiwiti pambuka dening Pak Mesran wonten ing Pendhapa Pangesthi Jawi. Pambuka rampung dipunlajengaken mbesem menyan saha donga dening Bapak Sumarno minangka sesepuhipun Pangesthi Jawi. Donganipun nyuwun idin dening para leluwur saha nyuwun kawilujengan dhumateng Gusti Ingkang Maha Agung. Dongga menika
nggadhahi ancas supados anggenipun mundhut toya pitung sumber saget kaleksanan kanthi lancar. Gambar 19. Pak Mesran mbesem menyan. doc.dhyan Donga rampung lajeng bidhal dhateng Sumber sesarengan. Sinaosa bidhalipun sareng-sareng dateng sumber, ananging papanipun sumber beda-beda. Papan pitung sumber ingkang dipunpundhut toyanipun inggih menika Tlaga Putri, Tlaga Muncar, Sumber Sari, Siraman Lanang, Siraman Wadon, Umbul Temanten. Pak Sumarna saha Pak Mesran ingkang kajibah mundhut toya wonten ing Sumber Umbul Temanten. Piyambakipun dumugi wonten ing sumber Umbul Temanten lajeng pados papan ingkang badhe dipunpakaken sajen sekar setaman. Sekar setaman saha kendhi dipunpapakaken lajeng Pak Sumarno mbesem dupa saha ikraraken hajatipun Paguyuban Pangesthi Jawi ingkang badhe mundhut toya. Ikraripun kados ing ngandhap menika. Bismilahhirahmannirahim. Niat ingsun nyebar ganda arum, jagat paring berkat, bumi paring rejeki, lintang rembulan kang madhangi jagad pulung atiku. Nyuwun kawilujengan kanthi sarana Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang muga-
muga kabeh kawulaning kalirang sumambrah tekane wilayah kaliurang tansah pinaringan kawilujengan saha dipuntebihaken saking rubeda. amin Gambar 20. Pak Sumarno mbesem dupa. doc.dhyan Ikraraken hajat rampung lajeng Pak Mesran mundhut toya wonten ing Sumber Umbul Temanten ngginakaken kendhi. Mundhut toya saking sumber Umbul Temanten kados foto ing ngandhap menika. Gambar 21. Pak Mesran mundhut toya saking umbul temanten. doc.dhyan
Pak Darya saha Pak Subardi mundhut toya wonten ing Sumber Sari. Anggenipun mundhut toya jamas kados foto ing ngandhap menika. Gambar 22. Pak Subardi mundhut toya saking Sumber Sari. doc.dhyan Pak Sugiya saha Pak Jingin mundhut toya wonten ing Tlaga Putri. Anggenipun mundhut toya kados foto ing ngandhap menika. Gambar.23.Pak Sugiya mundhut toya saking Tlaga Putri.doc.dhyan
Pak Barjana mundhut toya wonten ing Tlaga Muncar. Anggenipun mundhut toya kados foto ing ngandhap menika. Gambar.24.Pak Barjana mundhut toya saking Tlaga Muncar.doc.dhyan Pak Ngadimin mundhut toya wonten ing Sumber Siraman Wadon. Anggenipun mundhut toya kados foto ing ngandhap menika. Gambar.25.Pak Ngadimin mundhut toya saking Siraman Wadon. doc.dhyan
Pak Mesran mundhut toya wonten ing Sumber Siraman Lanang. Anggenipun mundhut toya kados foto ing ngandhap menika. Gambar.26.Pak Mesran mundhut toya saking Siraman Lanang.doc.dhyan Acara Mundhut Toya saking sumber rampung lajeng sedaya paraga wangsul wonten ing Pendhapa Pangesthi Jawi. Toya saking pitung Sumber menika mbenjing ingkang badhe dipunginakaken Jamas saderengipun nglampahi Kirab. Gambar 27. Toya saking pitung sumber. doc.dhyan
Catatan Refleksi 1. Dinten Senin surya kaping 12 November 2012 tabuh 09.00 wib wonten ing Pendhapa Pangesthi jawi para bapak-bapak anggota Paguyuban Pangesthi Jawi nyawisaken sajen saha mundhut toya pitung sumber. 2. Pak Mesran nyawisaken sajen sekar setaman 3. Pak Sumarno saha Pak Mesran mundhut toya wonten ing Sumber Umbul Temanten 4. Pak Darya saha Pak Subardi mundhut toya wonten ing Sumber Sari. 5. Pak Sugiya saha Pak Jingin mundhut toya wonten ing Tlaga Putri. 6. Pak Barjana saha mundhut toya wonten ing Tlaga Muncar 7. Pak Ngadimin mundhut toya wonten ing Sumber Siraman Wadon. 8. Pak Mesran mundhut toya wonten ing Sumber Siraman Lanang.
CATATAN LAPANGAN OBSERVASI 05 Dinten / Surya : Senin / 12 November 2012 Tabuh : 17.00 Wib Papan : Pendhapa Pangesthi Jawi Bab : Kendhuri Wilujengan Deskripsi Dinten Senin surya kaping 12 November 2012 Paguyuban Pangesthi Jawi ngawontenaken Kendhuri Wilujengan. Ingkang rawuh wonten ing kendhuri wilujengan inggih para warga Kaliurang. Anggenipun Kendhuri Wilujengan dipunwiwiti tabuh 05.00 sonten wonten ing Pendhapa Pangesthi Jawi. Gambar 28. Warga Kaliurang kempal nindhakaken Kendhuri Wilujengan. doc.dhyan Pak Mesran miwiti Kendhuri kanthi masrahaken kendhuri wilujengan dhateng Bapak Rois. Pak Mesran ngandharaken kados ing ngandhap menika. Asallamualaikum wr. wb. Minangka hajatipun masyarakat kaliurang tumapak warsa enggal 1435 H. Ugi kagem Metri Bumi Kaliuran. Ugi kagem kawilujengan Metri Bumi, Kirab Brata menggah wontenipun acara wacucal saha sanesipun, ingkang tujuanipun sedaya trah ingkang ngayahi kewajiban ayahan warsa enggal menika, kaliurang
sakiwatengenipun tansah manggih rahayu wilujeng. Menggahipun acara kita sukakaken wonten Bapak Rois. Bapak Rois miwiti acara kanthi pambuka saha dipunlajengaken donga, ikraripun kados ing ngandhap menika. Inggih, keparenga kula matur dhumateng para bapak-bapak saha ibu-ibu ingkang sampun pinarak lenggah wonten papan mriki ngrawuhi anggenipun paguyuban pangesthi jawi kagungan hajat wonten ing sonten menika. Menika anggenipun damel reraketan kulawarga Pangesthi Jawi khususipun saha masyarakat kaliurang umumipun. Sepindah, supados tumapaking acara saget kalegsanan kanthi sae, matur nuwun wonten ngarsa dalem Allah paring kawilujengan dening warga masyarakat kaliurang saha sakiwatengenipun slamet mboten wonten rubeda menapa. Salajengipun Paguyuban Pangesthi Jawi ngaturaken syukur dhateng rahmadipun Allah, saperlu nyuwun pangapunten samangkeh badhe ngayahi Kirab Brata ingkang bebanipun kangge mapag warsa enggal 1435 H, kaping kalihipun nyuwun wonten ngarsanipun Allah supados anggenipun ngayahi Kirab Brata mboten wonten alangan saha rubeda satunggal menapa. salajengipun kulawarga pangesthi jawi ngawontenaken Kirab Brata mugi mugi warga masyarakat kaliurang ing samangke pikanthuk raharjaning saking Maha Kuaos saha ngaturaken raos syukur, dene taun menika kulawarga kaliurang ugi Pangesthi Jawi nampi warsa enggal 1435 H, mugi-mugi kendhuri wilujengan saget nemahi tata, titi, tentrem, mboten wonten alangan satunggal menapa. Ugi mboten kesupen nyuwun pangapunten bilih anggenipun nyawisaken kendhuri wilujengan saha anggenipun badhe ngayahi kirab samangke saget nemahi Rahayu Wilujeng mboten wonten alangan satunggal menapa. Mboten kesupen nyuwun pangapunten dhateng para sepuh ingkang sumare, leluwur jaler saha estri, sepuh saha enem, ageng, alit, supados tansah manggihi wilujeng warga masyarakat kaliurang anggenipun nyambut damel. Wasalamualaikum wr. wb.
Gambar 29. Sedaya ingkang rawuh kendhuri wilujengan sami ndedonga. doc.dhyan Donga purna lajeng sajen kendhuri dipundum sesarengan dening warga ingkang rawuh. Sajen sekul golong, sekul ambeng, sekul tumpeng, ingkung, ayam bakar, pecelan, lalapan, sayur kentang kaliyan peyek dipunwadhahi dluwang sekul. Kendhuri Wilujengan sampun purna, sedaya ingkang rawuh kendhuri mbeta wangsul jatahipun piyambak-piyambak. Gambar 30.sajen kendhuri dipundum dhateng sedaya ingkang rawuh.doc.dhyan
Catatan Refleksi 1. Dinten Senin surya kaping 12 November 2012 tabuh 05.00 sonten wonten ing Pendhapa Pangesthi dipunadani Kendhuri Wilujengan. 2. Kendhuri Wilujengan dipunpadhegani dening Bapak Rois kanthi donga. 3. Sajen Kendhuri Wilujengan dipundum sedaya warga kaliurang ingkang rawuh.
CATATAN LAPANGAN OBSERVASI 06 Dinten / Surya : Rebo / 14 November 2012 Tabuh : 09.00 Wib Papan : Pendhapa Pangesthi Jawi Bab : Cecawis Sajen saha Piranti Kirab Brata Deskripsi Dinten Rebo Surya kaping 14 November 2012 pukul 09.00 wib sedaya kulawarga Paguyuban Pangesthi Jawi nyawisaken sajen Kirab Brata. Sajenipun sekar setaman, sekar tabur kaliyan beras kuning. Pak Mesran nyawisaken sekar setaman. Sekar setaman ingkang dipuntata inggih sekar mawar abrit, mawar pethak, kanthil, mlati, kenanga, ron pandhan, jeruk purut, menyan, injet kaliyan sedhah. Sekar dipuntata wonten ing piring rotan, wadhahipun dipunlemeki ron pisang. Sedaya sekar kala wau lajeng dipuntata supados katon endah dipunsawang. Wujudipun sekar setaman kados foto ing ngandhap menika. Gambar.31. Sekar Setaman kaliyan Dupa.doc.dhyan
Para Ibu-ibu nyawisaken Sekar Tabur. Sekar tabur ingkang dipunginakaken inggih menika sekar mawar abrit, mawar pethak, mlati saha kenanga. Sekar menika dipunwadhahi kranjang alit. Wujudipun kados gambar ing ngandhap menika. Gambar 32. Sekar Sawur. doc.dhyan Pak Daryo nyawisaken beras kuning. Beras kuning menika dipunwadhahi kendhil. Wonten ing kendhil menika punwadhai uwos, janur, dhnagsul cemeng, kaliyan kunir ingkang sampun dipunuleg alus. Wujudipun kados gambar ing ngandhap menika. Gambar 33. Uwos kuning . Doc.dhyan
CATATAN LAPANGAN OBSERVASI 07 Dinten / Surya : Rebo / 14 November 2012 Tabuh : 12.00 Wib Papan : Rumah Makan Ibu Dewi, Tlaga Putri Bab : Cecawis Sajen Kendhuri Baritan saha sajen wayang Sajen Kendhuri Baritan Dinten Rebo surya kaping 14 November 2012 para warga kaliurang nyawisaken sajen kendhuri baritan wonten ing warung makan Ibu Dewi ingkang mapan wonten ing papan wisata Tlaga Putri, Kaliurang. Sajen Kendhuri Baritan wonten werni kalih, inggih krowodan saha Tumpeng Sekul Kuning. Krowodan menika saking asiling bumi kaliurang. Saben warga kedah ngempalaken krowodan setunggal tambir. Krowotan menika ingkang dipundum kanthi rebut sasampunipun Kirab mubeng kaliurang purna. Wujud krowodan kados gambar ing ngandhap menika. Gambar 34. Krowodan .doc.dhyan 1 2 3 4 5 6
Katrangan : 1. Kimpul 2. Jagung 3. Kacang 4. Tela Bonggol 5. Tela Lung 6. Pisang Kepok Sekul Tumpeng Kuning Gambar 35.Sekul Tumpeng Kuning. Doc.dhyan Katrangan : 1. Lombok Abrit 6. Kering Kenthang 2. Kacang Lanjaran 7. Ayam Suwir 3. Sekul Tumpeng Kuning 8. Abon 4. Tigan Godhog 9. Dadar Gulung 5. Kacang Goreng 1 2 3 4 5 6 7 8 9
Tumpeng Sekul Kuning menika namung kangge sibol, ingkang dipunrebutaken para warga sampun dipunwadhahi cekethong alit-alit kados gambar ing ngandhap menika. Gambar 36. Sekul Kuning Cekethong. Doc.dhyan Sajen Ringgit Purwa Tumpeng Robyong menika salah satunggaling sajen Ringgit Purwa. Ingkang kalebet wonten ing salebeting Tumpeng Robyong inggih menika sekul tumpeng saha kuluban wonten ing sapinggiripun sekul. Tumpeng menika kadamel saking sekul pethak ingkang dipunwangun kados gunungan. Wonten ing pucukipun tumpeng menika dipuntancepi lombok abrit, brambet.
Wujudipun Tumpeng Robyong kados gambar ing ngandhap menika. 1 2 3 4 Gambar 37. Tumpeng Robyong.doc.dhyan Katrangan : 1. Lombok Abrit 2. Brambang 3. Sekul Tumpeng 4. Kuluban Sajen Pagelaran Ringgit Purwa ingkang awujud ingkung menika anggenipun damel sawung dipunmasak gurih. Bumbu-bumbunipun bawang, brambang, laos, jahe, salam, sarem saha gendhis Jawi. Sedaya bumbu dipunuleg ngantos alus. Lajeng sawung dipunungkep kaliyan bumbunipun. Ingkung wujudipun kados foto ing ngandhap menika.
Gambar 38. Ingkung .doc.dhyan Sekar setaman ingkang dipunginakaken kangge sajen pagelaran ringgit purwa inggih sekar mawar abrit, mawar pethak, kanthil, mlati, kenanga. Sekar setaman menika dipuntumbas saking peken. Wujudipun sekar setaman kados gambar ing ngandhap menika. Gambar 39. Sekar Setaman sajen ringgit purwa. doc.dhyan Kinang menika mujudaken salah satunggaling rerangken sesaji ingkang kalebet ing pisang sanggan. Kinang menika wujudipun sedhah, gambir, injet, sata lan arta wajib. Kinang menika dados sajen wonte ing pagelaran ringgit purwa. Wujudipun Kinang, rokok saha arta wajib kados gambar ing ngandhap menika.
Gambar 40. Kinang. Doc.dhyan Katrangan : 1. Sedhah 4. Rokok 2. Gambir 3. Mbako 5. Arta Wajib Pisang sanggan, Tukon Pasar, empluk saha kendhi menika kalebet sajen Ringgit Purwa. Pisang ingkang dipunginakaken wonten ing pisang sanggan inggih menika pisang raja. pisang sanggan menika kapilih jinising pisang raja ingkang ageng-ageng, alus lan sampun mateng, awit pisang raja menika raosipun eca saha arum gandanipun. Tukon pasar ingkang dipunginakaken inggih menika wonten taro, slondhok saha tape. Sedaya tetedhan menika dipuntumbas wonten ing peken. Empluk saha kendhi menika piranti mangsak jaman rumiyin ingkang kadamel alit-alit. Empluk saha kendhi ugi dipundadosaken setunggal wadhah kaliyan pisang sanggan lan tukon pasar.Wujudipun Pisang sanggan, tukon pasar, empluk lan kendhi kados gambar ing ngandhap menika 1 2 3 4 5
Gambar 41. Pisang sanggan, tukon pasar, empluk lan kendhi.doc.dhyan Catatan Refleksi : 1. Dinten Rebo surya kaping 14 November 2012 para warga kaliurang nyawisaken sajen kendhuri baritan wonten ing warung makan Ibu Dewi 2. Sajen Kendhuri baritan inggih menika krowodan saha sekul tumpeng kuning 1 2 3 4
CATATAN LAPANGAN OBSERVASI 08 Dinten / Surya : Rebo / 14 November 2012 Tabuh : 20.00 Wib Papan : Tlaga Putri Bab : Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang Deskripsi Dinten Rebo, 14 November 2012 pukul 20.00 wib para Bergada Kirab kempal wonten ing Pendhapa Pangesthi Jawi. Pak Mesran miwiti Jamas Toya Pitung Sumber wonten ing ngajeng Pendhapa. Sedaya Bergada Kirap ugi Jamas Toya Pitung Sumber menika. Jamas Toya Pitung Sumber kados gambar ing ngandhap menika. Gambar.42. Jamas Toya Pitung Sumber.doc.dhyan
Bergada Kirab rampung Jamas Toya Pitung Sumber lajeng pinuju wonten ing papan Upacara Kirab Brata Metri Bumi. Kirang langkung pukul 21.00 wib para Bergada Kirab dumugi wonten ing Tlaga Putri. Pak Sugiyana minangka Pranatacara miwiti adiacara kanthi maosaken rantamaning adicara ingkang badhe kaleksanan. Dene urut-urutaning adicaranipun inggih menika sepisan pambuka, kaping kalih palapuran saking panitia, dipunlajenganken atur pangandhikan saking Dinas Keb.Par Sleman, ingkang angka sekawan lampahing Kirab Brata, ingkang angka gangsal kalajengaken babaring Ringgit Purwa saha Pungkasan. Ing nggandhap menika transkrip pranatacara. Hanenggih kadang-kadang kula saking Paguyuban Pangesthi Jawi, Paguyuban ingkang nglestantunaken budaya jawi wonten ing tlatah kaliurang, hargobinangun. Pratandha bilih adicara nyambet warsa enggal setunggal muharom 1434 H ing samangke badhe kapurwakan kanthi nemenipun masyarakat kaliurang dateng kadang-kadang kula rombongan saking Ki Bayu Sugati ngaturaken panuwun ingkang tanpa umpami saha sedaya ingkang sampun rawuh minangkani menapa ingkang dados hajatipun warga kaliuran. Wonten ing kalenggahan punika kula ingkang piniji pranatacara nderekaken urut reroncening tata laksitaning adicara nyambet warsa enggal jawi 1 Sura . wonten ing pangarsaning camat kecamatan Pakem ingkang kawula hormati, pangarsaning Desa Hargobinangun ingkang kula hormati, sedaya para rawuh kakung miwah putri ingkang tansah pinantu ing suka basuki. Keparenga kula nderekaken lampahing adicara. Saderengipun kula ngaturaken menapa ingkang dados tata laksitaning adicara, mangga kula derekaken puja puji puji astuti sung Gusti Ingkang Maha Agung wonten ing mriki taksih ambabar daya dhumateng kawula dasih, kacihna kula lan panjenengan sedaya taksih dikeparengaken kempal manunggal wonten ing papan punika kanthi karaharjan, katentreman sarta kabagaswarasan tebih saking rubeda, wondene rantamaning adicara wonten ing dalu ingkang sepisan nun inggih pambuka, ingkang angka kalih pelapuran saking ketua panitia, salajengipun pangandikan saking Dinas Keb. Par, kalajengaken lampahing Kirab Brata, kalajengaken babaring ringgit purwa dening Ki Bayu Sugati kanthi lampahan
pandhawa winisudha dipunpurwakani salah satunggaling tokoh wayang nun inggih Raden Puntadewa, saking Bapak Camat Pakem katur dhalang Ki Bayu Sugati salajengipun dhatengipun bergada Pangesthi Jawi anggenipun ngayahi karyabkirab paring palapuran wonten ngarsanipun Kepala Desa Hargobinangun, kalajengaken babaring ringgit purwa. Karana wekdal sampun ndungkap ndalu, pramila sumangga kita wiwiti adicara wonten ing dalu menika kanthi dedonga miterat kapitadosanipun piyambak-piyambak, ndedonga kula sumanggakaken. Cekap. Gambar 43. Pak Sugiyono ngaturaken rantamaning adicara Kirab.doc.dhyan. Adicara salajengipun palapuran saking Ketua Panitia dening Bapak Eko Budyo. Ing nggandhap menika transkripipun. Asalamualaikum wr. wb Ingkang kula hormati wakil saking Dinas Kebudayaan dan Pariwisata Kabupaten Sleman, ingkang kula hormati Bapak Camat Kecamatan Pakem, ingkang kula hormati Bapak Kepala Desa Hargobinangun saha sedaya warga
masyarakat kaliurang ingkang kinurmatan, mangga kula dherekaken ngaturaken puji saha syukur wonten ngarsanipun Gusti Ingkang Maha Agung awit saking kanugrahanipun kita sedaya saget makempal wonten papan punika kanthi lir ing sambikala. Para lenggah sedaya, wonten ing kalodhangan punika kula minangka ketua panitia Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang ngaturaken segeng rawuh dhumateng para lenggah sedaya, saha sugung hamersani kirab brata saha ringgit purwa kanthi kamardikaning penggalih. Amargi wekdal sampun dungkap dalu, cekap semanten anggen kula matur, kirang langkungipun kula ngaturaken agunging panuwun dening sedaya warga ingkang nyengkuyung adicara menika. Wonten kalepatan anggen kula matur, nyuwun agunging pangaksama. Nuwun. Wasalamuallaikum. Wr. wb. Gambar. 44. Pak Eko Budoyo paring atur palapuran. doc.dhyan
Ingkang menika kadang kadang kula, bergada pangesthi jawi badhe ngayahi Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang kanthi pangajab mugi-mugi bumi pertiwi, mliginipun wonten ing kaliurang pakem kaliurang sleman, dipuntebihaken saking rubeda langkung ugi sedaya bergada pangesthi jawi ngayahi karya pados pangupajiwa saged lir ing sambikala. Adicara salajengipun inggih menika atur palapuran saking Pak Mesran minangka sampun siyaganipun bergada pangesthi jawi badhe ngayahi kirab. Kalajengaken adicara lung tinampi ting saking Bapak Kepala Dusun dipuntampi dening Pak Mesran. Transkripipun wonten ing nggandhap menika. Kula minangka Pangarsaning Kirab Brata paring palapuran bilih bergada kirab sampun siyaga. Kanthi damar sakembaan minangka calaking lampah. Mugi kirab wonten ing dalu menika saget kaleksanan kanthi lancar. Lung tinampen ting kados gambar ing ngandhap menika. Gambar 45. Pak Mesran nampi Lung Tinampen Ting. Doc.dhyan
Kalajengaken sedaya bergada pangesthi jawi nindhakaken kirab brata. Kirap wiwit saking papan upacara Tlaga Putri mengidul pinuju mapakaken sajen wonten ing Patung Kera. Lampahipun bergada pangesthi jawi kados gambar ing ngandhap menika. Gambar 46. Bergadha Pangesthi Jawi ngayahi Kirab.doc.dhyan Pak Sumarna minangka Pamengku Kirab ingkang kajibah mapakaken sajen. Mapakaken sajen wonten ing Patung Kera kados gambar ing ngandhap menika. Gambar 47. Pak Sumarno mapakaken sajen wonten ing Patung Kera.doc.dhyan
Kalajengaken bergada kirap ngidul pinuju wonten ing Patung Udhang, lajeng Pak Sumarno mapakaken sajenipun. Mapakaken sajen wonten ing Patung Udhang kados gambar ing ngandhap menika. Gambar 48. Pak Sumarna mapakaken sajen wonten ing Patung Udhang.doc.dhyan Sedaya bergada pangesthi jawi ngilen pinuju wonten ing pratiga boyong, lajeng Pak Sumarno mapakaken sajenipun. Mapakaken sajen wonten ing pratiga boyong kados gambar ing nggandhap menika. Gambar 49. Pak Sumarna mapakaken sajen wonten ing Pratigan Boyong.doc.dhyan
Sedaya bergada pangesthi jawi ngaler pinuju wonten ing Pratiga Parto Sate, lajeng Pak Sumarno mapakaken sajenipun. Mapakaken sajen wonten ing Pratiga Parto Sate kados gambar ing nggandhap menika. Gambar 50. Pak Sumarna mapakaken sajen wonten ing Pratigan Parta Sate.doc.dhyan Sedaya bergada pangesthi jawi ngaler pinuju wonten ing Gardu Pandhang, lajeng Pak Sumarno mapakaken sajenipun. Mapakaken sajen wonten ing Gardu Pandhang kados gambar ing nggandhap menika. Gambar 51. Pak Sumarna mapakaken sajen wonten ing Gardhu Pandhang.doc.dhyan
Sedaya bergada pangesthi jawi mengetan pinuju wonten ing prasekawan Nirmala, lajeng Pak Sumarno mapakaken sajenipun. Mapakaken sajen wonten ing Prasekawan Nirmala kados gambar ing nggandhap menika. Gambar 52. Pak Sumarna mapakaken sajen wonten ing Prasekawan Nirmala.doc.dhyan Sedaya bergada pangesthi jawi mengidul pinuju wonten ing Pratiga Puas, lajeng Pak Sumarno mapakaken sajenipun ingkang pungkasan. Mapakaken sajen wonten ing Pratiga Puas kados gambar ing nggandhap menika. Gambar 53. Pak Sumarna mapakaken sajen wonten ing Pratigan Puas.doc.dhyan Sedaya bergada pangesthi jawi lajeng pinuju wonten ing papan upacara Tlaga Putri. Gambaripun kados ing ngandhap menika.
Gambar 54. Bergada Pangesthi Jawi pinuju ing papan Tlaga Putri. Doc.dhyan Bergada Pangesthi Jawi dumugi wonten ing papan upacara Tlaga Putri lajeng Pak Mesran paring palapuran dening Bapak Kepala Desa kanthi Lung Tinampi Ting. Pak Mesran paring palapuran kanthi transkrip kados ing ngandhap menika. Kula minangka pangarsaning Kirab Brata caos palapurang, bilih adicara Kirab Brata sampun paripurna. Kanthi menika kula kundhuraken damar sakembaran minangka pepadhanging lampah kula saha bergada pangesthi jawi ngayahi kirab brata.mbok bilih kanthi kababar wonteng ing pahargyan menika Kirab Brata sampun purna. Bapak Kepala Desa nampi dhamar sakembaran saking Pak Mesran. Gambaripun kados ing ngandhap menika.
Gambar 55. Bapak Kepala Desa nampi dhamar sakembaran.doc.dhyan Kalajengaken atur panampi damar sakembaran dening Bapak Kepala Desa. Transkripipun kados ing ngandhap menika Aku uga nrima palapuranmu, kowe sira kabeh bergada pangesthi jawi nindhakake karya kirab brata, uga sira kabeh kaleleran karahayon kaslametan lan apa kang sinedya bakal kelakon.Dhamar sakembaran bakal tak tampa. Dhamar iki pratandha pepadhanging jagad lan apa ingkang sinedya kabeh masyarakat hargobinangun supaya kaleksanan ora manggih alangan. Lan kajaba iku, aku mecah kendhaga iki kanthi pratandha kabeh bebaya bakal sumingkir. Bapak Kepala Desa mecah kendhaga kados gambar ing ngandhap menika.
Gambar 56. Bapak Kepala Desa mecah cepuk ingkang kaisi uwos kuning .doc.dhyan Catatan Refleksi : 1. Dinten Rebo, 14 November 2012 pukul 20.00 wib paguyuban pangesthi Jawi saha masyarakat kaliurang ngayahi kirab brata. 2. Para paraga Upacara Kirab Brata Jamas toya pitung sumber wonten ing pendhapa paguyuban pangesthi Jawi. 3. Kirab Brata mubeng kaliurang kawiwitan saking Tlaga Putri, lajeng pinuju ing patung kera, patung udhang, pratigan mboyong, pratigan parta sate, gardu pandhang, prasekawan nirmala saha wangsul malih dating Tlaga Putri.
CATATAN LAPANGAN OBSERVASI 09 Dinten / Surya : Rebo / 14 November 2012 Tabuh : 23.00 Wib Papan : Tlaga Putri Bab : Kendhuri Baritan Deskripsi Dinten Rebo surya kaping 14 November 2012 pukul 11 ndalu sasampunipun kirab brata mubeng kaliurang dipunwontenaken Kenduri baritan. Kendhuri Baritan menika salah satunggaling acara wonten ing salebeting Upacara Kirab Brata Metri Bumi. Para warga kaliurang kempal sesarengan ngawontenaken slametan menika amargi Upacara Kirab Brata sampun kaleksanan kanthi lancar. Kendhuri Baritan menika dipunlaksanakaken sasampunipun Kirab mubeng kaliurang purna. Kendhuri Baritan menika kendhuren slametan sesarengan sedaya warga masyarakat kaliurang saha sakiwa tengenipun ingkang ndherek mersani Upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang. Sajen Kendhuri Baritan menika wonten sekul tumpeng kuning saha krowodan. Sekul kuningipun wonten ingkang dipundamel tumpeng ugi wonten ingkang dipunwadhahi cekethong alit, amargi sekul kuning menika badhe dipunrebataken sedaya tiyang ingkang nderek Upacara Kirab Brata Metri Bumi. Kendhuri Baritan menika raos syukuripun masyarakat kaliurang kanthi sedhekah bumi. Saderengipun ngrebataken krowodan wonten ing acara kendhuri baritan, Bapak Aji Wulantara minangka sesulih saking Dinas Kabupaten Sleman miwiti acara kendhuri baritan kanthi potong sekul tumpeng kuning. Tumpeng menika sipatipun mboten wajib wonten ing Upacara Kirab Brata menika. Bapak Aji Wulantara minangka sesulih saking Dinas Kabupaten Sleman potong sekul tumpeng kuning.
Gambar 57. Bapak Aji Wulantara minangka sesulih saking Dinas Kab. Sleman potong sekul tumpeng kuning.doc.dhyan Ingkang dipunsedhekahaken wonten ing acara Kendhuri Baritan inggih menika asiling bumi kaliurang mawi krowodan. Ingkang kalebet dipunsedhekahaken kados ta tela ungu, tela bonggol, jagung, pisang, kimpul saha kacang. Sedaya wowohan menika dipunrebataken sedaya warga kaliurang saha sakiwatengenipun ingkang ndherek saha mersani Upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang. Sedaya warga saha sakiwatengenipun kaliurang ingkang ndherek Upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang sami ngrebataken krowodan saha sekul kuning.
Gambar 58.Para warga ngrebataken krowodan saha sekul kuning.doc.dhyan Ingkang dipunrebataka wonten ing acara Kenduri Baritan mboten naming krowodan utawi wowohan, ananging saking panitia sampun nyawisaken sekul kuning ingkang dipuncekethongi alit-alit. Anggenipun ndamel sekul kuning inggih menika 100 kilo. Sedaya sekul kuning menika badhe dipunrebataken wonten ing acara Kendhuri Baritan. Wonten ing ngandhap menika fotonipun sekul kuning ingkang sampun dipunwadhahi cekethong alit. Gambar 36.sekul kuning cekethong alit.doc.dhyan
Catatan Refleksi : 1. Dinten Rebo surya kaping 14 November 2012 pukul 11 ndalu sasampunipun kirab brata mubeng kaliurang dipunwontenaken Kenduri baritan. 2. Bapak Aji Wulantara minangka sesulih saking Dinas Kabupaten Sleman potong sekul tumpeng kuning. 3. Sedaya warga saha sakiwatengenipun kaliurang ingkang ndherek Upacara Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang sami ngrebataken krowodan saha sekul kuning.
CATATAN LAPANGAN OBSERVASI 10 Dinten / Surya : Rebo / 14 November 2012 Tabuh : 23.30 Wib Papan : Tlaga Putri Bab : Pagelaran Ringgit Purwa Deskripsi Dinten Rebo surya kaping 14 November 2012 pukul 23.30 wib Pagelaran Ringgit Purwa menika dipunwiwiti sasampunipun Bergada Kirab Brata nglampahi laku mubeng kaliurang. Bapak Camat Pakem ngaturaken salah satunggaling tokoh wayang nun inggih Raden Puntadewa dhateng dhalang Ki Bayu Sugati. Kalajengaken babaring Ringgit Purwa kanthi lampahan Pandhawa Winisudha. Kados asiling dokumentasi ing ngandhap menika. Gambar. 59. Pagelaran Ringgit Purwa. Doc.dhyan Cariyos wonten ing salebeting lampah ringgit purwa kanthi ira-irahan Pandhawa Winisudha inggih menika pandhawa babad alas Wanamarta utawi alas Mrentani ingkang dados jejeranipun inggih menika saking Bratasena pamit kaliyan Ibu Kunthi badhe babad alas Mrentani. Saking pituduhipun bapa gurunipun, inggih menika Bapa Pendeta Durna. Sajatosipun Bapa Durna menika
badhe ngloropaken utawi nyengsarakaken dhateng Werkudara menika. Ingkang dipunangkah menawi Werkudara menika dipundhawuhi babad alas Mrentani. Alas Mrentani menika alas ingkang gawat keliwat-liwat, dipunangkah bilih mlebet wonten ing alas menika Werkudara bakal pejah. Namung Werkudara menika lajeng kenging gegayan saking makhluk para jin setan ingkang mapan wonten mriku. Kenging pedut upas, dipunkroyok dening bangsanipun jin setan ingkang mapan wonten mriku. Lajeng sasampunipun Werkudara kekirangan daya sampun kepikut wonten satengahing wana menika, lajeng Janaka menika ingkang nggadhahi lisah jayeng katon dipuniguhaken kaliyan pamongipun Ki Lurah Semar supados nulungi Werkudara. Sasampunipun dipuntulungi kaliyan janaka, lajeng saged uwal saengga para raseksa ingkang mapan wonten ing wana menika lajeng takluk kaliyan Pandhawa. Lajeng alas Mrentani menika gantos wujud dados Kraton Ngamarta. Lajeng Pandhawa madeg wonten negara Ngamarta menika. Catatan Refleksi : 1. Dinten Rebo surya kaping 14 November 2012 pukul 23.30 wib Pagelaran Ringgit Purwa menika dipunwiwiti. 2. Pagelaran Ringgit Purwa dhalangipun Ki Bayu Sugati kanthi lampah Pandhawa Winisudha.
Lampiran 2 CATATAN LAPANGAN WAWANCARA 01 (CLW) Nama : Mesran Yuswa : 54 tahun Dinten/ tanggal : 18 November 2012 Panggenan : Dalemipun Bapak Mesran Wekdal : 19.00 Wib DHYAN: naminipun sinten pak? MESRAN: nami sepuh kula marto juminto, lajeng nami lare mesran. DHYAN: bapak mangertos babagan kirab brata menika menapa boten? MESRAN: nggih sekedhik-sekedhik mangertos. DHYAN: asal-usulipun menika kados pundi pak? MESRAN: nggih rikala semanten menika diwiwiti saking erupsi merapi rikala tahun 94-95. Rikala semanten menika rak warga masarakat kaliurang sami ngungsi wonten ngandhap ngantos meh sewulan. Nah, rikala semanten menika gandheng kaliurang menika masarakat kaliurang menika anggenipun pangupa jiwanipun menika nggih sami dodolan, penginapan. Nanging rikala semanten menika sami ngungsi,lajeng kaliurang menika dipuntutup, mangka warga kaliurang menika secara bathos menika lajeng ekonominipun nggih morat marit. Ketambah malih rikala semanten menika lajeng wonten ingkang ngendikakaken mbah darmadi lajeng kok wonten pepati-pepati ingkang beruntun-beruntun rikala semanten menika. Lajeng mbah darmadi menika rikala semanten menika lajeng nampi, tembungipun menika nampi dhawuh saking ingkang maha kuwaos, ingkang supados kaliurang menika dipunwonteni metri bumi utawi dipunwonteni panyuwunan kanthi kirab brata. Lah rikala semanten menika paguyuban pangesthi jawi menika nggih sampun wonten. rikala semanten menika wontenipun paguyuban pangesthi jawi nggih akal-akalipun mbah darmaji ingkang rikala semanten menika gandheng kaliurang rikala semanten menika kawontenanipun tentrem, suasananipun menika sepi lan ngajrih-ngajrihi, lajeng mbah darmaji menika ngajak dhateng anak-anak sak keluwarga, lajeng ngajak dhateng bangsawan ingkang sami remen tirakat menika rak sepisan nggih ajrih kawontenanipun,
sami tirakatan wonten dalem ngeksigandha. Rak rikala semanten lajeng mbah dar menika kadya dene nampi-nampi dhawuh menapa kados pundi supados kaliurang menika dipunwonteni metri bumi kanthi kirab brata menika. Lajeng dipunwiwiti saking paguyuban pangesthi jawi. Rikala semanten menika ingkang miwiti nggih saking kelompok pangesthi jawi menika. Rikala semanten menika saking masarakat lajeng sami ngawontenaken panyuwunan-panyuwunan ing antawisipun menika Lajeng saking boten masarakat menika ngamungaken saking kelompok pangesthi jawi, nanging sedaya masarakat saking sedaya lintas kepercayaan lintas agami menika sesarengan ngawontenaken panyuwunan. Menika klipingipun taksih wonten mbok menawi mangke badhe dipunpirsani nggih. Mbok menawi mangke badhe dipunpirsani nggih, kala rumiyin ugi wonten klipingipun. Lajeng rikala semanten menika pangesthi jawi menika ngawontenaken kirab brata menika kados dene saged dipunraosaken hasilipun, menika kahanane banjur tentrem. Lajeng saiki kirab brata kuwi dilestareke sanajan kaliurang kuwi wis aman, wis tentrem, wis apik nanging upacara kirab brata metri bumi iki yo dipunterusaken saben malam 1 suro. Namung rikala semanten menika sepisanan miwiti menika boten malem 1 suro, namung wulanipun menika boten suro, namung pas kaliyan kahanan ingkang mrihatosaken menika. Bareng menika nggih masarakat menika sami remen, lajeng njalari tentrem, kawontenanipun sae. Lajeng rikala semanten kirab brata metri menika saiki diteruske pendak malem 1 suro, lajeng lestantun dumugi sakmriki. Malah dipun sengkuyung dipundukung saking masarakat. lan pemerintah menika ugi ngawontenaken panyuwunan DHYAN: lajeng kirab brata menika kirab brata merti bumi menapa metri. MESRAN: menawi saking pangertosan kula menika memetri nggih, dipunpepetri tegesipun menika dirawat, diopeni, dibebecik. Dados bumi menika dirawat, dipepetri, dibebecik, sebab manungsa menika gesang pagesanganipun saking siti menika, saking bumi. Lajeng wonten pangertosan bapa angkasa ibu pertiwi, jagad paring berkat, bumi ingkang paring rejeki. Bapa ibu pertiwi. DHYAN: saderengipun kempalan menika nyekaraken tembang lir-ilir menika karepipun menapa pak? MESRAN : tembang lir-ilir menika rumiyine dipunangge dakwah Sunan Kalijaga isinipun menika supados kita sedaya tansah eling, emut dhateng ngarsanipun Gusti, lir-ilir menika tangia, ayo padha tumindhak sing becik, sing urung becik ya ayo tumindak sing becik mumpung taksih wonten wedal, taksih wonten kesempatan, lha saking oncek-oncek tembang lajeng saget dipuncakaken wonten ing padintenan kangge ndandosi dhiri pribadi kita.
DHYAN : ngengrenganipun acara kirab brata saking asilipun kempalan kadospundi acaranipun pak? MESRAN : urutan acaranipun menika kawiwitan dinten senin mundhut toya jamas pitung sumber karo kendhuri wilujengan. dina rebo seka isuk nyepake sajen sekar lan sapanunggalane kang arep digunakake kirab brata. Papane mundhut toya jamas menika wonten 7 papan, Tlaga putri, Tlaga Muncar, Sumber Sari, Siraman Lanang, Siraman Wadon saha Umbul temanten yaiku umbul lanang lan umbul wadon DHYAN : rerangken kirab brata metri bumi menika wontenipun kirab, kenduri wilujengan, krowodan namung menika menapa wonten acara sanesipun pak? MESRAN : pas malem 1 sura kuwi acarane ora mung kirab mubeng kalirang. Kajaba kirab brata uga ana acara pendukung antarane kendhuri baritan karo wayangan sewengi nutuk DHYAN: lajeng ginanipun upacara kirab menika menapa? MESRAN: ancasipun menika ingkang langkung baken menika kagem panuwunan saha panyuwunan wonten ngarsanipun gusti Allah ingkang maha kuwaos. Panuwunan menika tegesipun ngaturaken panuwun sedaya nikmat ingkang sampun dipunparingaken dhateng sedaya warga. Panyuwunan menika tegesipun tansah nyenyuwun supados kaliurang menika tansah ayem tentrem warganipun. DHYAN: lajeng ingkang nderek kirab menika sinten kemawon? MESRAN: ingkang nderek menika terutami saking warga pangesthi jawi, ananging menawi wonten masarakat utawi sinten kemawon ingkang ngremenaken, menika saking pangesthi jawi dipunsumanggakaken. Menawi wonten sinten kemawon ingkang kepengin sareng-sareng sami kirab brata, panyuwunan sareng-sareng menika sinten kemawon pikantuk menawi badhe nderek. DHYAN : Warga kaliurang menika pakaryanipun menapa pak? MESRAN: Kathah-kathahe nggih petani. Petani kambing etawa, ya ternaklah. Abri wonten, karyawan swasta nyambut gawe wonten yogya rika, dodol wonten tlaga putri, rata-rata nggih petani kaliyan dodolan. DHYAN: lajeng saking persiapanipun sakderengipun kirab menika temtu wonten jamas, kenduri wilujengan. persiapanipun, kados mendhet Mendhet toya jamas menika kados pundi? toya MESRAN: mendhet toya jamas menika boten benten kaliyan lampah-lampah prihatos menika dipunwiwiti kanthi wudu rumiyin supados secara lair menika suci, resik, sukur mangke saged tembus bathos, menika secara
simbolis. Menawi mriki warga pangesthi jawi menika badhe miwiti kirab brata menika ingkang langkung rumiyin mendhet toya tuk pitu ingkang kagem siram-siraman jamas. DHYAN: lajeng tuk ipun menika pundi kemawon pak? MESRAN: tukipun menika ingkang sepisan tlaga muncar, tlaga putri, siraman lanang, umbul wadon, umbul lanang, lajeng sumber sari, lajeng kali kuning. DHYAN: lajeng sakderengipun bidal mendhet toya jamas menika damel sajen rumiyin. Sajen sekar menika menapa kemawon. MESRAN: Sajen sekar setaman ingkang dipunngge menika sekar mawar abrit, mawar pethak, kanthil, mlati, kenanga, ron pandhan, jeruk purut, gambir, injet kaliyan sedhah niku ditata ing wadhah. Lha niku sajene DHYAN: menika nggadhahi ancas menapa. Mawar abrit pethak menika nggadhahi ancas menapa ? makna simbolikipun menika kados pundi? MESRAN: nggih menika menawi simbol menika saged dipunwaos werni werni. Nanging secara umum menika, abrit menika minangka bibit gesang saking ibu, lajeng pethak menika bibit gesang saking kakung. Lajeng menawi simbol saking negari menika merah putih. Dados simbol menika luwes anggenipun maos. Lajeng wonten kenanga, kanthil, melati, menika saged dipun jarwa dhosokaken "kena menga, kumanthil ning ngati". Menika arahipun dhateng pangandikane ingkang atos-atos, dados yen ngendika menika kedah ingkang sae. Lajeng sekar menika saged dipunwaos simbol ganda ingkang arum, wonten mriki gesang menika ngendikanipun nyebar ganda arum. Kewajiban gesang menika bisaa nyebar ganda arum. DHYAN: lajeng sasampunipun sajen sekar sampun, lajeng sakderengipun bidal menika kados ndonga rumiyin menika, donganipun kados pundi. MESRAN: menawi donganipun pak marno menika tumrap kula lan warga kirang langkungipun nyuwun berkah kawilujengan saking ingkang gusti maha kuwaos anggenipun bidal mendhet toya, supados ing mergi boten manggihi lancar. Ngemuti medanipun ugi kados makaten. rubeda satunggal menapa, supados DHYAN: kenging menapa donganipun menika ngobong menyan pak? MESRAN: nggih kula menika ugi dereng nate nampi seserepan saking para sepuh menyan menika ngaten-ngaten-ngaten. Namung wangsul malih menyan menika nggih mbok bilih sami kaliyan sekar, nyebar ganda arum. Nanging wonten mriki menika nggih sami kaliyan sekar, nyebar ganda arum. Menawi tumrapipun secara kapitadosanipun secara pribadi setunggal lan setunggalipun menika werni-werni anggenipun
maknani. Nanging secara umum menika tegesipun pitados menawi wonten ing papan-papan menika wonten danyang ingkang ngreksa wonten ing papan-papan, tembungipun nggih uluk salam, mbok bilih menawi jiwanipun tiyang jawi menika rak ngajeni dhumateng sagung tumitah. Ngajeni menika boten nyembah nggih ta, nanging ngajeni dhumateng sagung tumitah, nggih titahipun Gusti Allah ingkang maha kuwaos, wonten mriki wonten titah ingkang ketingal lan titah ingkang boten ketingal. Dados jiwanipun tiyang jawi menika rak santun, saking santunipun saking sopanipun menika sinten kemawon menika dipunajeni, nanging boten disembah. Pitados menawi wonten ing papan-papan menika wonten titahipun gusti Allah ingkang mbok bilih sami mapan mapan mapan sinaosa boten ketingal ing mata, nanging tumrap ingkang sampun landhep panggraitanipun bathosipun mbok bilih nggih saged ngraosaken. Nanging wonten ing ngriki menika sampun ala apa sedaya menika, tumindak menika ngangge suba sita. Dados jiwanipun tiyang jawi menika ngajeni dhateng sagung tumitah. Lha nanging wonten ing ngriki menika, menawi dumugi wonten kapitadosan ingkang lungit utawi rumpil menika nggih kedah ngatos- atos. DHYAN: dadosipun maknanipun karepe ngangge dupa menika menapa pak? MESRAN: Namung wangsul malih dupa menika nggih mbok bilih sami kaliyan sekar, nyebar ganda arum. Nanging wonten mriki menika nggih sami kaliyan sekar, nyebar ganda arum. Menika estunipun nyimbulaken supados nglantaraken donga kita dumugi ngersaning Gusti DHYAN: lajeng sasampunipun dipundongani menika, bidal saking sanggar dhateng tuk pitu menika anggenipun mapakaken sajen menika ugi ngangge ikrar menapa donganipun menapa boten pak? MESRAN: nggih, menawi donganipun badhe mapakaken ing papan menika temtunipun setunggal tiyang kaliyan sanesipun menika boten sami. Mbok bilih boten kangsenan lan boten wonten petunjukipun nggih. Namung miturut dhateng angenipun piyambak, kesagedanipun piyambak, lan kapitadosanipun piyambak-piyambak. Ingkang baken nggih namung jawab, ingkang maksudipun menika mendhet toya tuk pitu minangka kagem siram jamasan. DHYAN: Ingkang mundhut toya menika sinten pak? Menapa wonten kriteria kusus ingkang mundhut toya? MESRAN: sing mundhut niku bapak-bapak anggota paguyuban pangesthi Jawi, inggih sing sela, niku rak kathah sing nyambut damel, dadose inggih sing sela niku wau. Nek arep perlu iku ya kudhu reresik awake, adus dhisik, ora saka kandhang wedhus banjur melu njikuk banyu
DHYAN: sasampunipun mbesem menyan lajeng tata caranipun mundhut toya kados pundi pak? MESRAN: sasampunipun mbesem menyan saha ngikraraken hajatipun Pangesthi Jawi badhe kirab brata, kula kalian mbah Marno budhal dhateng Umbul Temanten, umbul temanten wonten kali kuning nika. Sekar setaman kula selehke, lajeng mbah Marno ingkang ndongani, dongane nggih niku wau, rampung donga rak kula lajeng mundhut toya wonten ing umbul lanang. Mboten kados biasane umbul waton wonten ing pinggir kilen lepen niku tuk e mili malih, lajeng kula pundhut toyanipun kula lembetaken ing kendhi, dados setunggal kaliyan toya saking umbul lanang DHYAN: bapak kala winggi mundhut dhateng siraman lanang papanipun kados pundi pak? MESRAN : wonten siraman lanang niku kula, sumbere lanang niku sampun dibangun mboten kados sumber nika, nggone niku rak wonten pinggir tebing anggel re njikuk, nah saking para warga niku njut digawekake kran, ben luwih gampang re njikuk, wong banyune resik kok niku. DHYAN: nggih, lajeng dipunbekta wonten sanggar malih. Anggenipun dipunbekta wonten sanggar menika kedah kados pundi papanipun, menika boten pak? MESRAN: papanipun ingkang baken nggih dipunparingaken wonten nginggil. DHYAN: lajeng kenduri wilujengan, kenduri wilujengan menika menapa ta pak? MESRAN: wilujengan menika nggih nyuwun kanugrahan nggih. Mbok bilih tembungipun sami kaliyan tembung slametan menika. Nggih nyuwun keslametan. Donga nyuwun keslametan. DHYAN: ubarampenipun menika menapa kemawon pak? MESRAN: ubarampenipun wilujengan menika wonten sekar setaman, jenang abang putih, jenang balang, jenang baro-baro, jenang-jenangan kemawon nggih. Nggih lajeng lawuhipun ingkung, lajeng tumpeng wajar, lawuhe goreng-gorengan, panggang, golong, ambengan. jenang-jenangan, lajeng sekul, DHYAN : sajen sajenipun menika raknggih kathah, lajeng wonten ingkang sami mboten pak? MESRAN : wonten sajen ingkang sami nggen prosesi niku, sinaosa nggen prosesine beda nanging maknanipun sami. DHYAN: lajeng sekar setaman menika makna simbolikipun menapa pak?
MESRAN: sekar setaman menika kembang manca warna werni-werni. nggih menika menawi simbol menika saged dipunwaos werni werni. Nanging secara umum menika, mawar abrit menika minangka bibit gesang saking ibu, lajeng pethak menika bibit gesang saking kakung. Lajeng menawi simbol saking negari menika merah putih. Dados simbol menika luwes anggenipun maos. Lajeng wonten kenanga, kanthil, melati, menika saged dipunjarwa dhosokaken "kena menga, kumanthil ning ngati". Menika arahipun dhateng pangandikane ingkang ngatos- atos, dados menawi ngendika menika kedah ingkang sae. Lajeng sekar menika saged dipunwaos simbol ganda ingkang arum, wonten mriki gesang menika ngendikanipun nyebar ganda arum. Kewajiban gesang menika bisa nyebar ganda arum tumindak becik karo sapa wae DHYAN: karepe menapa kok ngangge sekar setaman? MESRAN: kula dhewe ya ora ngerti. Nggih ingkang baken menika namung sepuh. Nanging menawi kula piyambak kedah nalurekaken njlentrehaken setunggal-setunggal nggih dereng saged. Dados namung naluri nalaripun sepuh, namung tiru-tiru ngaten. Mbok menawi badhe njlentrehaken setunggal-setunggal menika nggih mbetahaken sinau ingkang sinau. Nanging sedaya wau nggih wangsul malih dhateng simbol, dados piwucal ingkang dipunwujudaken kanthi dhahar. Menawi jaman rumiyin nggih dereng wonten tulis-menulis lan sapiturutipun mekaten, menika rak mung kanthi sanepa, pralambang ta nggih. DHYAN: lajeng menawi ingkung menika maknanipun kados pundi pak? MESRAN: "Kuwi wujud kita manekung ing pangeran, mempeng anggone panyuwunan, madhep manteb karo gegayuhane.manekung niku rak pasrah ing ngarsane Gusti Pangeran ingkung menika rak manekung dhateng gusti, kaya dene wong sembahyang. DHYAN: lajeng menawi lalapan krecek? MESRAN : lalapan krecek kuwi bahane krecek, jeroan ayam, klapa diiris-iris lan dhele ireng. Bahan kabeh mau digoreng nganti mateng. Kuwi dijenengake lalapan krecek.lalapan krecek kuwi lawuhe sega tumpeng, dijenengake lalapan krecek kuwi mergane ana kreceke. Lawuhe nalika maem sega tumpeng niku DHYAN: menawi jenang abang, jenang putih, lajeng jenang abang ingkang dipun dadosaken setunggal kaliyan jenang putih. MESRAN: oh, menika jenang pliring. Dadosipun nggih sih sinihan. Dados antawisipun abang kaliyan putih menika saged sih sinihan. DHYAN: lajeng jenang menika makna simbolokopun kados pundi pak?
MESRAN: jenang abang kuwi nyimbulake wiji seka ibu lan sik putih kae wiji seka bapak. Pliringan ki supaya barang kang ora becik kuwi ora bisa campur karo barang kang becik.jenang baro-baro menika upahe wong loro.jenang pliringan bebaya supaya sliring. DHYAN: lajeng menika wonten urutanipun menapa boten pak. MESRAN: nggih biasanipun urut, abang, putih, terus jenang baro-baro, jenang blowok, DHYAN: lajeng sega tumpeng? MESRAN: "inggih tumpeng nika wujude kados gunungan, marep munggah ta nggih, lha niku karepe ditujokake marang Gusti. Dipuntujoaken dhumateng Gusti supaya panyuwunane bisa kaleksanan, bisa dikabulake. Niku sekul tumpeng kaliyan lawuhe, lawuhe niku ingkung, karo lalapan krecek. Lawuhe niku uwis dadi jodhone tumpeng menika nggih wonten ingkang jarwa dhosokipun tumuju pengeran. Tumpeng, tumenga ing pangeran. Dados bentukipun rak kados piramid. DHYAN: lajeng sega golong? MESRAN: sekul golong rak nggih bunder, golong gilik, tekate sing manteb, sing tenanan. Nglambangake para warga masyarakat padha nduweni tekat kang nyawiji, dadi siji supaya upacara iki adoh saka sambekala. Lawuhipun sekul golong niku ayam panggang kaliyan pecelan. Niku sampun dados jodhonipun. sega golong menika rak nggih lambang persatuan. Dados manunggal. DHYAN: lajeng sega ambeng kaliyan tempe garit menika kok dipun sukakaken nginggilipun. MESRAN: nek ambeng sak lawuhanipun niku sak ngerti kula kangge ngintun leluhur. DHYAN: lajeng pecelan kaliyan nginggilipun wonten ayam panggangipun? MESRAN: pecelan menika nggih namung kangge gawe imbuhan. DHYAN: lajeng peyek menika? MESRAN: menika nggih rerangken, tegesipun nggih lawuhan. lawuhe sega tumpeng niku wau ingkung kaliyan peyek, wonten peyek kacang, peyek dhele, thontho, krupuk, niku termasuk dadi disebut peyek. peyek niku rak wujude kaya ibarate manungsa sing padha nglumpuk. Kaya dene kacang sing nang nggon peyek kuwi mau rak ya nglumpuk ta. Karepe ya supaya padha dadi siji, ora ambyar dhewe-dhewe. DHYAN: menapa boten nggadhahi makna simbolikipun.
MESRAN: menawi menika nggih mangga kantun nyurasa, anggenipun badhe ngentha-entah sak dumuginipun. DHYAN: maknanipun pisang sanggan menika kadospundi pak? Menapa? MESRAN: pisang sanggan niku wonten pisang setangkep pisange kudhu pisang raja, kembang setaman, kinang. Pisange niku dadi siji karo tumpeng robyong, kembang setaman, karo kinang diwungkus godhong dhewe- dhewe. Pisang sanggan niku karepe supaya anggone nganakaken adicara pikantuk kekiyatan saking Gusti supados disangga kang wujude gedhang sanggan DHYAN : maknanipun arta wajib menika menapa pak? Karepe napa? MESRAN : arta wajib nggih niku mbok menawa ana sajen sing kurang, para leluwur dipepaki ngangge arta wajib menika. Karepe niku kangge sedhekah. Kancing donga kangge pak rois ingkang ndedonga niku. DHYAN: lajeng sakderengipun dipundongani dening pak rois menika kala wingi bapak pasrah kaliyan pak rois menika kados pundi? MESRAN: kula matur dhateng pak rois menika warga pangesthi jawi damel rerakitan wilujengan menika hajatipun warga masarakat kaliurang kagem memetri bumi kaliurang sakukupanipun, saha nyuwun kawilujengan dhateng ngarsanipun Gusti ingkang Maha Kuwaos sedaya gotrah ingkang nindakaken ayahan sawujudipun ngawontenaken memetri bumi. Dados sedaya ingkang ngayahi menika supados dipunparingi kawilujengan. DHYAN: lajeng menawi sampun dipundongani menika,lajengipun kados pundi? MESRAN: sasampunipun dipundongani nggih lajeng dipundum. DHYAN: ingkang ngedum menika wonten ingkang kedah ngedum sinten-sinten menapa boten? MESRAN: sing ngedum menika nggih sing luwes, sing biasa nyuwil iwak, lan sasanesipun. DHYAN: lajeng sajen kangge kirab menika menapa kemawon pak? MESRAN: kangge sajen kirab menika damel tigang sajen, sekar setaman, sekar sawur kaliyan uwos kuning. DHYAN: ancasipun kok ngangge beras kuning, dele kaliyan janur kuning menika menapa pak? MESRAN: wos kuning menika menawi dipunpendhet saking tembungipun rak wos menika rak nggih wigatos. Wosipun kuning menika wonten ngriki, kirab menika winengku ing kaweningan. Dados menika, wosku
menika batinku, nurku, menika nggih ning, dhateng kaweningan menika. DHYAN: lajeng dele irengipun? MESRAN: menika nggih namung rangke-rangke kemawon. DHYAN: Ingkang dipunginakaken kangge sekar sawur menika sekar menapa pak? MESRAN : sekar sawuripun niku wonten sekar mawar abang putih sing sampun diprithili, mlati, kenanga niku. Sedaya niku kembange tumbas wonten peken. Mangkeh kembange niku disawur-sawurke wonten dalan rutene kirab mubeng kaliurang niku. Karepe nyebar gandha arum. Wewangian DHYAN : kinang menika wonten menapa kemawon pak? Nggen sajen ringgit nika? MESRAN : kinang niku antarane suruh, gambir, injet, sata. Nanging niku ditambahi arta wajib sisan. Karepe sedhekahe. Umpama ana sajen sing ora pepak duwit kuwi mau kanggo supaya sajene pepak. DHYAN : makna simbolikipun kinang menika karepe menapa pak? MESRAN : Kinang niku wujudipun anggenipun kita ngaosi tradhisi para leluwur kita supados dipunkabulaken para leluwur disuwun berkahe. Dadi kinang ayu kuwi lambang sesembahan kanggo leluwur kita DHYAN: lajeng kala wingi menika mbah marno ingkang nampi sajen saking ingkang mbekta lajeng dipunsukakaken bapak. Menapa rangkaianipun menika kados mekaten menapa kedah wonten ingkang lumantar bapak rumiyin. MESRAN: menawi mbah marno menika kula pacak minangka pangarsa brata, menawi kula rak pangarsa kirab, nek riyin menika tegesipun manggala kirab. Nek rumiyin menika mbah marno menika kula dhapuk panganting pangarsa brata. Dados menika namung pangentha-entha kula piyambak, urutan-urutanipun nggih pangentha-entha kula piyambak. Lajeng kok nganggo ting, menika kula namung njupuk saking tembang kemawon. "damarkurung pineteng keme tingtingana sarira priyangga, den rumangsa ing sisipe, rone kacang puniku anglayung rasaning ati, sela panglarih ganda sepisan ketemu, labang sinandung muncar, dhatan rena pinanggih sepisan ping kalih, kumudu saben dina." Lha menika estunipun ting ting ting menika namung saking tembang menika, damar kurung piting, ting ting ting ting tingtingana sarira priyangga, den rumangsa ing sisipe. Dadi wong menika introspeksi ting menika. Rone kacang puniku, mbayung, anglayung rasaning ati, tegesipun luruh, dados tiyang menika menawi
sampun tegesipun sampun gadhah pakulinan tingting tingting, sing di acep bisa luruh atine. Tegese menika, aja kaku ning isa tumungkul. Sela panglarih ganda menika pipisan, ganda menika jamu. Sepisan ketemu , sela panglarih ganda menika rak pipisan. Datan rena, pinanggih sepisan ping kalih. Dados introspeksi tingting tingting menika, nek wis bisa ketemu datan rena pinanggih sepisan, menika dadi kangen. Dadi pakulinan, dadi watak. Dados damar kurung menika kula papakaken wonten laku, minangka coroking laku. Tembang menika ingkang kula anu, dadi minangka pangarsaning brata menika ting menika. Dadi jiwa menika nggih. Dadi simbole niki damar kurung menika. Damar kurung menika dipunvisualaken ting, ning janjanipun menika ngriki, dadi lampah brata menika tingting wau niki. DHYAN: lajeng pangarsa brata menika ingkang mapakaken sajen. MESRAN: nggih, pangarsa brata menika ingkang mratitisaken panyuwunan. Dados mbah marno menika kula anggep sampun sepuh, dados menika tegesipun nggih sepuh yuswane nggih sepuh batosipun. DHYAN: lajeng kalawingi bapak ingkang mimpin barisan nggih, lha menika namanipun menapa? MESRAN: nggih. Lha menika, menawi rikala ganu menika manggala kirab. Dados manggala kirab menika ingkang mimpin, ingkang mandegani lampahipun kirab. DHYAN: lajeng sakderengipun menika jamas rumiyin. Ancasipun menapa? MESRAN: saderengipun kirab mubeng niku jamas rumiyin, toyane ngangge re mundhut toya saking pitung sumber kala wingi nika jamas menika nggih sami kaliyan wudlu. Namung bahasanipun benten. DHYAN: bidal wonten papan upacara menika wonten pundi pak? MESRAN: wonten tlaga putri. DHYAN: menawi startipun saking tlaga putri menika, rutenipun pundi? MESRAN: saking tlaga putri menika lajeng arahipun mengiri. Tlaga putri lajeng jalan malangyuda, lajeng mengidul dumugi pertigaan mbara ngajeng pos pol, lajeng mangilen dumugi pertigaan mboyong, lajeng mengaler liwat ngeksigandha, lajeng munggah gardu pandang. Lajeng munggah pos plawangan tigul tlaga nirmala. Mangetan dugi liwat sakngajengipun karang pramuka, lajeng mengidul dumugi wisma rri, lajeng wangsul dumugi tlaga putri malih. DHYAN: lajeng anggenipun mapakakaken sajen menika papanipun pinten? MESRAN: wonten 7 titik.
DHYAN: menika start saking tlaga putri lajeng titik pertama anggenipun mapakaken wonten pundi? MESRAN: saking tlaga putri menika lajeng arahipun mengiri. Tlaga putri lajeng jalan malang yuda, lajeng mengidul dumugi pertigaan mbara ngajeng pos pol, lajeng mangilen dumugi pertigaan mboyong, lajeng mengaler liwat ngeksigandha, lajeng munggah gardu pandang. Lajeng munggah pos plawangan tigul tlaga nirmala. Mangetan dugi liwat sakngajengipun karang pramuka, lajeng mengidul dumugi wisma puas, lajeng wangsul dumugi tlaga putri malih DHYAN: lajeng papan menika sampun dipuntemtokaken saking rumiyin menapa saged papanipun owah? MESRAN: papanipun menika kawit pisanan rumiyin wonten 7, dereng pindah boten owah. Wiwit sepisanan titik-titikipun menika nggih wonten menika. DHYAN: kok wonten mriku.rumiyin menika mbah darmadi pikantuk wangsit kedah wonten mriku menapa kados pundi? MESRAN: papanipun menika menawi tiyang sepuh rumiyin menika, upaminipun gadhah damel, menika rak nggih sami mapakaken saji wonten ing prapatan, pertigan. Lha menika nggih namung papan ingkang dipun papaki sajen nggih wonten pinggir-pinggir kangge pepager. Titik titik ingkang dipunpasangi pepager. DHYAN: lajeng prosesinipun menika saking tlaga putri, lajeng bidal wonten mapakaken sajen ingkang sepisan menika wonten patung monyet, nggih pertigaan menika prosesinipun kados pundi saking ingkang mbekta? MESRAN: prosesinipun mapakaken sesaji menika papan sepisan niku mapakaken wonten ing patung kera, mbah marno ingkang kajibah mapakaken sajen. Re mapakke sajen nggih maos bismilah. Re njawab wau sampun wonten sanggar. prosesinipun mapakaken sesaji menika mlampah lajeng mandeg. Mandeg mangke anggenipun mandeg wonten sakngajengipun papan ingkang saged punpapaki sajen, menika mbah marno majeng. Lajeng mangke dipunsusul kaliyan tiyang putri kalih, ingkang satunggal ingkang ngasta wos kuning, kaliyan ingkang ngasta sajen sekar. Lajeng sekar menika dening ingkang ibu ngasta ngasta sekar menika dipuncaosaken dhateng kula. Lajeng kula caosaken dhateng mbah marno. Lajeng mbah marno menika mapakaken sesaji dhateng papan ingkang sampun dipuntemtokaken, kaliyan ila ilo mbresem dupa. Lajeng dening mbah marna, ingkang ngasta wos kuning dipunpecah sakngajengipun sesaji menika. Lajeng mlampah malih. Prosesine niku sami mapakake sajen wonten pitung papan nika. DHYAN : lajeng mapakake sajen wonten ing papan sanesipun kadospundi pak?
MESRAN : mapakaken sajenipun sami kados papan saderengipun.bibar mapakaken sajen wonten patung kera lajeng paraga kirab brata nglajengaken lampah pinuju patung udhang. DHYAN : sasampunipun mapakaken wonten ing patung udhang lajeng pundi malih pak? MESRAN : lajeng saking patung udhang mangilen dhateng pratigan mboyong mapakaken sajen. DHYAN : lajeng pundi malih, mapakaken sajenipun caranipun sami kaliyan papan saderengipun menapa kados pundi? MESRAN : bibar mapakaken sajen wonten ing pratigan mboyong lajeng mlampah malih dumugi pratigan parta sate, mapakaken sajen malih, inggih sami caranipun kados saderengipun, mapakaken sajen lajeng ngobong dupa.mangkeh wonten papan liyane inggih sami caranipun. Kita pitados tasih wonten simbah-simbah sing nunggu papan-papan menika. Disajeni kareben ora nganggu. papanipun menika menawi tiyang sepuh rumiyin menika, upaminipun gadhah damel, menika rak nggih sami mapakaken saji wonten ing prapatan, pertigan. Lha menika nggih namung papan ingkang dipunpapaki sajen nggih wonten pinggir-pinggir kangge pepager. Titik titik ingkang dipunpasangi pepager. DHYAN: ancasipun dipun pecah menika menapa? MESRAN: dados maksudipun dipunpecah menika, sageda jugar luar menapa ingkang dados panyuwunipun ingkang sami ngayahi kirab menika, panyuwunipun warga masarakat. Ing pangangkah kanthi gendaga wos kuning ingkang dipunbanting, supados jugar luar saking sambekala. DHYAN: lajeng lung tinampi ting menika menapa? MESRAN: lung tinampi ting menika namung simbolis kemawon, simbolis menika namung secara simbolis, gandheng ingkang nggadhahi wilayah kaliurang sak kukupan menika pak lurah argobinangun lan panitia- panitia saha warga pangesthi jawi menika nggih kalebet warganipun pak lurah nggih pantes nyaosi pakurmatan dhumateng pak lurah. Bilih ingkang mengkuni wilayah nggih pak lurah menika, supados nyaosi pakurmatan dhumateng pak lurah. DHYAN: lajeng palaporan sakderengipun kirab menika bidal saking tlaga putri, menika wonten palaporan rumiyin nggih. Menika sinten ingkang lapor, kaliyan sinten ingkang dipunlapori. MESRAN: ingkang lapor menika manggala kirab dhateng pak lurah desa argobinangun, namung ngaturaken bilih blegada kirab brata sampun samekta ing karya sawega ing gati badhe nindakaken tata cara upacara kirab brata kagem merti bumi. Nyuwun ijin paedah sarta nyuwun
kanthining lampah, lajeng pak lurah nampi palapuran lajeng maringi kanthining lampah ingkang wujud damar woro sak kumbaran. DHYAN : lajeng acara salajengipun lung tinami ting lajeng menapa malih pak? Anggenipun mlampah ugi kedahipun kados pundi? MESRAN : bibare lung tinampen ting nggih banjur mlaku mubeng kaliurang. temtunipun kanthi lampah kirab brata menika, kanthi mbisu utawi mendel, menika temtunipun kanthi weningin penggalih menika, kendel mendel kanthi nyuwun ing ngarsanipun gusti Allah ingkang maha kuwaos supados kaliurang sakukupanipun menika tansah pinaringan kawilujengan. Dadosipun tembungipun menika ndedonga kaliyan mlampah DHYAN: sasampunipun kirab menika acara krowodan nggih pak? MESRAN: saderenge krowodane dingge rebutan niku potong tumpeng rumiyin, nek tumpenge niki mboten wajib,menawi saking warga menika wonten dananipun, lajeng sami nyengkuyung inggih lajeng wonten. Menika mboten baken, DHYAN: lajeng sasampunipun kirab menika rampung, menika wonten krowotan. Menika setunggal ranteng kaliyan upacara kirab menika menapa namung pendukung? MESRAN: menika wujud partisipasinipun masarakat kagem nyengkuyung, menika nggih wujud nalurekaken jaman rumiyin menika ngendikanipun para sepuh-sepuh rumiyin menika kaliurang jaman rumiyin menika nate wonten kenduri krowotan. Ingkang wiwitan nggih dereng wonten, namung gandheng supados acara metri bumi malem setunggal menika boten ngemungaken saking pangesthi jawi ingkang kirab. Lha bentuk partisipasinipun masarakat menika ngawontenaken kenduri baritan ingkang asalipun menika saben rt menika dipunwajibaken ngintun baritan dipunkempalaken. Menika dipunsukakaken dhateng sedaya priyantun masarakat saking pundi kemawon ingkang sami rawuh minangka pisungsung kagem priyantun ingkang rawuh. DHYAN: lajeng sasampunipun kenduri baritan menika wonten acara menapa? MESRAN: sasampunipun kenduri baritan menika wonten acara ringgit wacucal saking prakarsanipun bapak lurah, bapak beja wiryanto menika nanggap wayang dalangipun ki bayu sugati, putranipun pak gito almarhum, kanthi lampahan pendhawa wisuda. Critanipun pendawa wisuda. DHYAN: cariyosipun kados pundi? MESRAN: cariyosipun menika pendawa babad alas mrentani, dados jejeran ingkang baken menika saking bratasena menika pamit kaliyan ibu kunti badhe babad alas mrentani. Lha menika saking pituduhipun bapak
gurunipun, inggih menika bapa pendeta durna. sajatosipun bapa durna menika badhe ngloropaken utawi nyengsarakaken dhateng wijasena menika. Gandheng wijasena menika wujud agul-agulipun pendawa, ingkang dipunangkah menawi wijasena werkudara menika dipundhawuhi babad alas mrentani temtu, bilih alas mrentani menika alas ingkang gawat keliwat-liwat menika, dipunangkah mlebet wonten ing alas menika wijasena bakal pejah. Namung rikala semanten wijasena menika lajeng kenging gegayan saking makhluk para jin setan ingkang mapan wonten mriku. Kenging pedut upas, dipun kroyok dening bangsanipun ingkang mapan wonten mriku. Lajeng sasampunipun wijasena kentekan daya sampun kepikut wonten saktengahing wana menika, lajeng janaka menika ingkang nggadhahi lisah jayeng katon dipun iguhaken kaliyan pamongipun ki lurah semar supados nulungi wijasena. Sasampunipun dipuntulungi kaliyan janaka, lajeng saged uwal saengga para raseksa ingkang mapan wonten ing wana menika lajeng takluk kaliyan pendawa. Lajeng alas mrentani menika gantos wujud dados kraton ngamarta. Lajeng pendawa madeg wonten negara ngamarta menika. jin setan DHYAN: anggenipun kirab brata menika mlampahipun mendel kemawon menapa kados pundi? MESRAN: kirab menika mlampah, brata menika prihatos. Temtunipun kanthi lampah kirab brata menika, kanthi mbisu utawi mendel, menika temtunipun kanthi weningin penggalih menika, kendel mendel kanthi nyuwun ing ngarsanipun gusti Allah ingkang maha kuwaos supados kaliurang sakukupanipun menika tansah pinaringan kawilujengan. Dadosipun tembungipun menika ndedonga kaliyan mlampah. DHYAN: lajeng anggenipun dipunwontenaken upacara kirab menika temtu wonten fungsi religi, fungsi sosial, lan fungsi ekonomi. Lajeng fungsi religinipun menika menapa? MESRAN: fungsi religinipun menika dhateng bathos, manfaatipun menika dhateng bathos. Temtunipun sasampunipun dipunwontenaken upacara kirab brata, metri bumi kanthi kirab brata menika temtunipun lajeng ndayani bathos menika jengjem, tegesipun menawi kewajiban menika sampun katindakakaken menika njalari penggalih menika tentrem. Ing arahipun dhateng tentreming penggalih. Boten namung tumrap warga pangesthi jawi kemawon, ananging tumrap masarakat piyambak ugi tentrem. DHYAN: lajeng fungsi ekonomipun? MESRAN: fungsi ekonomipun menika ing pangangkah kanthi dipunwonteni upacara kirab budaya menika temtunipun saking warga pangesthi jawi menika ngaten, nek saben malem 1 sura menika kok acara ingkang rame menika daerah parangtritis, parang kusuma, ngantos jam 3 sore le mlaku
nganthi jejel eyel-eyelan lha temtu kemawon menawi dipunukur secara ekonomi nggih mriko ingkang rame, rejekine padha mlayu ngidul. Lajeng rikala menika sambetipun kaliyan pangesthi jawi menika ngawontenaken acara ritual menika kangge daya tarik para wisatawan ritual ing sakperangan ageng sami dhateng pantai, sageda dhateng kaliurang. Saengga pedagang ing kaliurang sami angsal konsumen. DHYAN: lajeng fungsi sosialipun. MESRAN: fungsi sosialipun menika saged ndamel sami dipun ayahi sesarengan saking masarakat, saking kelompok-kelompok. Masarakat sesarengan kaliyan pemerintah menika sareng-sareng ngawontenaken sami temtunipun boten saged kanthi piyambak-piyambak. Boten cekap namung dipun ayahi saking pangesthi jawi kemawon, boten saged namung dipun ayahi dening pemerintah desa , boten saged namung dipunayahi dening masarakat kemawon. Temtunipun sesarengan saking pangesthi jawi dipunsengkuyung kaliyan masarakat. Nggih istilahipun saged nggerakaken sakperangan masarakat. DHYAN : lajeng fungsi pelestari tradisinipun menapa pak? MESRAN : "upacara menika cara nglestarekake kabudayan, wontene kendhurenan, baritan, kirab lan wayangan niku nek mboten dianakake, banjur sinten malih nek mboten awake dhewe Catatan Refleksi : 1. Asal-usul Upacara Kirab Brata Metri Bumi 2. Prosesi Upacara Kirab Brata Metri Bumi 3. Makna Simbolik Sajen Upacara Kirab Brata Metri Bumi 4. Faedah Upacara Kirab Brata Metri Bumi
CATATAN LAPANGAN WAWANCARA 02 (CLW02) Nama : Sri Sudaryo Yuswa : 43 tahun Dinten/ tanggal : 17 November 2012 Panggenan : Dalemipun Bapak Sudaryo Wekdal : 19.00 Wib DHYAN : naminipun sinten pak? DARYO : kula sri sudaryo. DHYAN: lajeng riyin menika ingkang nderek kirab menika kathah menapa mboten pak? Menapa suda, menapa malah nambah? DARYO: yen tekane saiki ya malah tambah, dadi yen saka wiwite kuwi ya mung warga pangesthi jawi. Dadi yen ndhisik kuwi mung wong pira, dadi dhisik ya warga pangesthi jawi kuwi klebu kewanen. Kewanen ning nduweni niat apik, memetri desa kuwi mau. Ning kasunyatane tekane saiki ya wis dikawuningani dening masarakat kaliurang, malah tekan diakui neng dinas pariwisata lan kebudayaan. DHYAN: lajeng paraganipun menika anggenipun kirab menika mendelipun kados pundi? DARYO: dadi paraga sing padha ngayahi kirab brata kejaba paraga inti, paraga inti kuwi rak ya warga pangesthi jawi, yen sing dudu inti kuwi ya warga masarakat sing padha nyengkuyung. Neng kono ya ora kena pangandikan. DHYAN: lajeng ingkang pangesthi jawi menika namung meneng mawon,menapa gadhah panyuwunan menapa kados pundi? DARYO: ya kirab brata kuwi ya meneng-meneng kuwi mau ya mung meneng secara lair, ning batine ya tetep mlaku. Nduweni panyuwunan. Dadi kirab brata, kirab kuwi mlaku, brata kuwi keprihatinan. DHYAN : ingkang nderek kirap menika sinten kemawon pak? DARYO: Upacara Kirab Brata mubeng kaliurang iku paragane kabeh kulawarga pangesthi Jawi. Sesi rituale kuwi tanggung jawabe paguyuban pangesthi Jawi. Ning menawa masyarakat ana sing arep padha melu ya orapapa DHYAN : Anggotanipun paguyuban pangesthi Jawi menika pinten pak?
DARYO : anggotane paguyuban pangesthi Jawi niku, niki mbak, nggen dhatane niku 69 tiyang, ingkang putra 46, ingkang estri 23 tiyang DHYAN : sedaya anggota menika pakaryanipun menapa kemawon pak? DARYO : nek ten riki niku anggota paguyuban wonten, nggih ternak niku, ternak sapi, menda, dagang ten wisata kaliurang niku, karyawan toko, SAR, enten sing usaha penginapan, abri nggih wonten. menawi warga kaliurang menika paling kathah niku re do ternak, lak nek nikusaget disambi-sambi ngurusi usahane penginapan. Kaliurang niku rak nggih papan wisata, penginapan, villa lan hotel niku wisatane sing rame DHYAN : wonten kempalan rutin menika saben tanggal pinten pak? Dhasaripun menapa? DARYO : Kapurnaman niku tanggal 14 malem 15 jawa, lha napa kok milih kapurnaman niku karepe paguyuban pangesthi Jawi rak sinau basa lumantar kidung, sabda sepuh, kangge sinau supaya entuk pepadhang kaya bundere bulan. DHYAN : lajeng asilipun kempalan kapurnaman menika menapa pak? DARYO : ora beda karo taun-taun wingi, pangesthi Jawi kuwi kadhapuk dadi seksi ritual DHYAN : saben malam tirakatan menika nyekaraken tembang menapa pak? DARYO : saben malem tirakatan kuwi nggih pun mesti nembangke tembang lir- ilir niku, kawit mbiyen. Niku dadi pambukane acara kumpulan. Kumpulan kapurnaman kok dijenengke kuwi mergane kumpulane kuwi dianakake saben malam kapurnaman,. Tembange ngene iki, Lir-ilir, lir- ilir, tandure wus sumilir, Tak ijo royo-royo, Tak sengguh temanten anyar, Cah anggon, cah anggon penekna blimbing kuwi, Lunyu-lunyu penekna kanggo masuh dadad ira, Dadad ira, dadad ira kumitir bedhah ing pinggir, Domana, jlumatana, kanggo seba mengko sore, Mumpung gedhe rembulane, mumpung jembar kalangane, Ya suraka, surak iyo... ngonokuwi tembange. DHYAN : kenging menapa nembangaken tembang lir-ilir pak? Menapa wonten ancasipun? DARYO : pendhak kumpulan kapurnaman mesthi ditembangake. Tembang lir-ilir kuwi ana karepe, saka sinau bab basa, oncek-oncek tembang kuwi banjur diterapake ing saben dinane. Ya dicakake kanggo uripe awake dhewe kuwi supaya luwih becik maneh DHYAN : lajeng mundhut toya pitung sumber menika wedalipun kapan pak?
DARYO : seka isuk re mangkat, panggone kuwi adoh, dalane angel, mbutuhake wektu akeh, mula jam 9 isuk kuwi uwis padha nglumpuk DHYAN : sajen kaliyan pirantinipun menapa kemawon pak? DARYO : sajen nggo njupuk banyu pitung sumber ki ya mung kembang setaman, pirantine nganggo kendi, supaya luwih gampang re nggawa DHYAN : papan pamundhutanipun toya menika itung sumber pak? Kenging menapa kendhinipun namung gangsal? DARYO : "Banyu seka papan pitung sumber kuwi mau digawa nganggo kendhi, banyu seka umbul temanten rak ana rong panggon, umbul lanang karo umbul wadon didadekake sakendhi. Banyu seka siraman lanang karo siraman wadon ya diwadhai dadi siji sakendhi. Kembang setaman kang dipapakake ya padha kuwi mau. Umbul temanten sing dipapakake mung siji, neng siraman lanang karo siraman wadon ya mung siji mergane umbul kuwi mau wes sajodho DHYAN : anggenipun mundhut toya menika kadospundi ikraripun pak? DARYO : ya anggone njawab kuwi saben uwong mesti sebute beda, ananging intine kuwi padha, tujuane ya nyuwun idin supaya dilancarake anggone njupuk banyu kanggo jamas sadurunge kirab DHYAN: lajeng anggenipun mapakaken sajen menika kedah ingkang langkung sepuh menapa sakwontenipun? DARYO: tergantung personile. Nanging sing ngaturi panyuwunan mengko ya sing sepuh, kaya aku wingi rak karo pak Sardi. DHYAN: kenging menapa sajenipun menika sasampunipun sajen dipun tumapakaken lajeng didongani, karepe menapa? DARYO: Rikala awake dhewe nggawe sesaji kuwi rak ta, ana maksud lan tujuane. Tujuane ya sumber-sumber kuwi ya disuwunaken maring Gusti kang maha agung ya, bisaa lestari lan murakabi tumrap masarakat akeh. Luwih-luwih disuwun kanggo siram jamas dening sing padha arep ngayahi kirab, mugi-mugi diparingi kawilujengan lan keslametan. DHYAN: lajeng samenika ingkang kenduri wilujengan, kenduri wilujengan menika wonten ubarampene kados dene wonten ingkung, menika menapa kemawon pak? DARYO: yen kuwi pak mesran sing ngerti. DHYAN : sedaya sajen ingkang dipunginakaken menika sinten ingkang ndamel pak?
DARYO : sajene niku didamel piyambak, mboten wonten sing dipesen saking Jawi. Anggenipun damel sesaji wonten nggene mbah darmadi ten pangesthi Jawi, niku re gawe sajen kenduri wilujengan karo sajen kirab brata. Lha nek kenduri bariane seka warga diklumpukake ing warunge Bu Dewi, nek sajen wayange kuwi uwes dadi siji digawe seka grup wayange DHYAN: lajeng kenging menapa kenduri menika kedah dipunpasrahaken saking pak mesran dhateng pak rois? DARYO: dadi acara kenduri wingi kuwi rak hajat, dudu namung hajate wong pangesthi jawi, nanging uga hajate warga masarakat kaliurang sakukupan kang dipandhegani panitia-panitia. Wis dadi kuwajibane pangesthi jawi dadi seksi ritual, sing ngolah-olah ya pangesthi jawi. Mulane saka sesepuh pangesthi jawi ya ngaturke marang pak kaum keperluane nggo apa ta iki. DHYAN: lajeng ancasipun kenduri wilujengan menika menapa pak? DARYO: sing jelas ya ngaturke panyuwunan lan panuwunan. Matur nuwun bilih Gusti sampun paring rejeki. Yen panyuwune muga-muga kaliurang tansah tinebihna saking rubeda lan sambekala. DHYAN: lajeng kenduri wilujengan menika wonten ancasipun kangge supaya kirab menika lancar menapa boten? DARYO: ya kalebu kuwi. Wong arep nduwe perlu, nduwe gawe kuwi rak kudu dislameti. Apa sing dadi tujuane memetri bumi kaliurang kuwi..., rangkaiane metri bumi kaliurang kuwi rak pirang-pirang, ana kirab, pertunjukkan wayang kulit, ana batik, dadi segala kegiatan kuwi mau bisaa pinaringan lancar. DHYAN: ingkang mimpin kenduri wilujengan menika sinten pak? DARYO: pak rois lan pak suraji. DHYAN: lajeng prosesinipun kala wau saking pak mesran pasrah kaliyan pak rois, lajeng menapa malih? DARYO: pak mesran pasrah dhateng pak kaum, lajeng pak kaum nampa kenduri mau, lajeng digelarke dhateng para rawuh kendurenan, lajeng donga agama islam, lajeng rampung, lajeng dibagi bareng-bareng. DHYAN: lajeng sajen kangge kirab menika menapa kemawon pak? DARYO: nggih sajen kirab niku uwos kuning, sekar sawur, kembang setaman, kinang niku ditata dadi siji karo kembang setaman lan dupa DHYAN : uwos kuning menika menapa pak?
DARYO : uwos kuning niku wonten uwos, janur dikethok cilik-cilik nika, dhele ireng, ditambah kunir diparut niku. Sing marai uwose kuning niku rak kunire niku. Banjur kabeh mau diwadhahi cepuk DHYAN : maknanipun uwos kuning menika menapa pak? DARYO : wonten ing njerone cepuk niku wonten janur kuning, beras, karo dhele ireng. janur kuning menika ateges nur utawa cahya, dhele ireng nglambangaken bebaya, janur niku nggih karepe ateges tolak bala saking wontene sedaya bebaya ingkang badhe dhateng DHYAN: lajeng wonten sekar taburipun nggih, menika sekar menapa kemawon? DARYO: mawar merah putih. DHYAN : maknanipun kinang menika menapa pak? Karepe napa? DARYO : kinang niku minangka sesembahan dhateng leluhur kita ingkang rumiyinipun remen ngganten minangka sesembahan kangge para leluwur. DHYAN : maknanipun tumpeng robyong menika menapa pak? DARYO : tumpeng robyong niku sega tumpeng sing wonten pinggiripun disukani sayur-sayuran, niku nglambangaken kemakmurane warga masyarakat DHYAN: kenging menapa sakderengipun bidal menika kedah dipundongani? Ngobong menyan menika ancasipun kados pundi pak? DARYO: maksude kuwi durung budal ya. Kuwi ya ora beda, yen menyan, kembang kuwi wewangian ganda arum. Dadi niat ingsun nyebar ganda arum. DHYAN: lajeng sasampunipun dipunparingaken menika dipunpapakaken menapa ngobong menyan rumiyin nggih? DARYO: sawise dipapakke trus ngobong menyan. Dadi saka pak mesran ngaturke kembang mau maring pak marno, didelehke neng papan kuwi mau, terus diobongke menyan. DHYAN: menawi sampun wonten papan menika, sampun dipundongani nggih, lajeng kok ingkang wingkingipun bapak menika kok kebulipun.... ancasipun menapa? DARYO: nyuwun berkah pangestu karo para pepundhen, apa kang dadi tujuane kuwi mau. DHYAN: lajeng kirab wonten ndalunipun nggih, anggenipun kirab menika ingkang nderek kala wingi namung pangesthi jawi menapa kaliyan sinten malih?
DARYO: kuwi pangesthi jawi karo tamu panyengkuyung, ning tamu panyengkuyunge ya ora mesthi. Ya masarakat sing peduli wae. DHYAN: lajeng menawi pak mesran menika minangka menapa? DARYO: pak mesran kuwi minangka pangarsa brata, yen mbah marno kuwi...lali. DHYAN: lajeng saderengipun bidal menika, pak mesran dipundongani rumiyin menapa mboten? DARYO: dadi paugeran pangesthi jawi kuwi kumpul neng sanggar. Mengko nang kono ya panyuwunan sedela, lagi padha budal tumuju neng papan upacara. Soale tempate upacara kuwi owah gingsir. DHYAN: lajeng kala wingi bidal wonten pundi? DARYO: dadi saka sanggar, terus tumuju neng papan upacara tlaga putri, tekan tlaga putri njuk padha siaga bebarisan, njuk manut acara saka panitia. DHYAN: wonten pambuka, lajeng palapuran. Wonten upacara menapa namanipun? DARYO: dadi palapuran pangarsa brata maring pak lurah, bilih paraga pangesthi jawi wis siaga ngayahi kirab brata. Kuwi terus kidung, terus rampung kidung lung tinampi ting saka pak lurah ning pangesthi jawi. DHYAN: menika kados pundi, ikrar menapa kados pundi lung tinampi ting ipun? DARYO: kuwi rak saka pak mesran lapor bilih kadang pangesthi jawi wis siaga ngayahi karya kirab brata metri bumi lan nyuwun bawaning lampah damar kurung sakembaran minangka kagem bawaning lampah kirab. DHYAN: kala wingi sakderenge bidal jamas rumiyin nggih pak. Siram jamas menika kados pundi, menapa namung wijik, menapa wonten tata caranipun? DARYO: tata carane ora eneng. Mung manut pribadine lah, pribadi sing arep dituju. Intine nggo wudhu kae lah. Bar kuwi padha mlebu sanggar maneh, kanggo nyiapi budale kirab. DHYAN: lajeng kirab menika rutenipun saking tlaga putri dhateng pundi pak? DARYO: dadi rute kirab saka tlaga putri maring arah kulon, terus tekan pertigaan untara gati mengiwa, tekan perempatan patung kera. Perempatan patung kera rak titik pertama paraga pangesthi jawi mapakake sesaji. DHYAN: mapakaken sesaji kala wingi, prosesinipun saking sinten, dipunparingaken sinten, lan kados pundi? DARYO: dadi tekan titik pertama mapake sesaji mau, terus sing disepuhke neng pangesthi jawi rak mbah marno, terus tumuju papan sing wis dikei papah
kang dinggo nyelehke sajen kuwi mau, kuwi dibantu karo pak mesran. Otomatis paraga sing nggawa kembang sesajikaro nggawa wos kuning maju bebarengan, ngaturke maring pak mesran, terus saka pak mesran diaturke maring mbah marno. Terus dipapake neng papan kono mau, terus diobong menyan. Rampung kuwi, rak ana ibu-ibu sing nggawa kendaga, lha kendaga kuwi mau dipecah neng papan sing ana sesajene mau. DHYAN: kok dipunpecah menika kenging menapa? DARYO: panyuwune, ben jugar luwar, ora ana sambekala. DHYAN: dados wau mboten ndonga. DARYO: ngobong menyan mau rak wis karo donga. DHYAN: sampun, lajeng mundur. DARYO: sakjane arep nyiapke. Sawise mapake sesaji kuwi rampung, saka pangarsa brata pak mesran kuwi neng ngarepe blegada menehi tandha yen bebarisan dilanjutke. Terus kirabe maring ngidul, tekan patung udang. Neng kono ya mapake sesaji, tata carane padha kaya neng titik pertama kuwi mau. Terus mlaku mengulon tekan pertigaan mbarang, neng kono ya mapake sesaji. Terus munggah tekan salatiga, titik keempate pertigaan utawa rumah makan pasosate. Terus munggah mengalor tekan gardu pandang, kuwi titik kelimane. Terus munggah tekan perempatan tlaga nirmala, neng kono ya mapake sesaji. Terus mangetan tekan pertigaan kuwas, ya mapake sesaji. Terus rampung, menyang tlaga putri maneh. DHYAN: lajeng pak lurah mecah cepuk ingkang kaisi wos kuning menika karepe menapa pak? DARYO: Pak Lurah nampi ting lajeng mecah kendhaga saking Pak Mesran niku pun rampung kirabe, kendhagane niku isine beras kuning, janur kuwi kanggo tolak bala, banjur dhele ireng uga kanggo tolak bala, nek uwis dipecah kuwi muga bebaya padha sumingkir DHYAN :bibar kirab menika lajeng acara menapa pak? DARYO : bibar kirab mubeng kaliurang niku banjur krowodan ingkang sampun dicepakake langsung padha dingo rebutan, ruyukan, gayeng. Ya istilahe sedhekah kanthi sarana krowodan kuwi mau, ana tela, kacang, jagung, kimpul, ya pokoke wowohan DHYAN: baritan menika menapa pak, kok diwastani baritan? DARYO: kendhuri baritan niku kenduren slamean kados kenduren slametan nika, namung sajene niku krowotan. Bari niku artine bareng-bareng, karepe
ya slametan bareng-bareng niku saka sesepuh mbiyen kuwi, kenduri baritan kuwi ya kenduri ulu wetune wong desa apa wae, ana tela, jagung, pala kependhem, pala gumantung. DHYAN: lajeng kok wonten krowotan, krowotan menika kados pundi pak? DARYO: krowotan kuwi ya kuwi mau mba, krowotan kuwi rak basane pala kependhem. Yen krowotan kuwi jenenge makanane. DHYAN: lajeng krowotan dipunparingaken sinten? ingkang sampun dipuncawisaken menika DARYO: saka panitia rak wis nyiapke aba-aba yen bar potong tumpeng mau, terus aba-aba yen krowotan diwiwiti. Terus rak padha rebutan kuwi ta mba. DHYAN: wonten manfaatipun menapa mboten pak, kenduri baritan menika? DARYO: kuwi ya nganu lah, ngalap berkah. DHYAN: lajeng pungkasan pak, paedahipun upacara kirab menika wonten fungsi religi, ekonomi, gotong royong. Lha fungsi religinipun menika menapa? DARYO: dadi acara kirab brata kuwi mau, tumrape warga pangesthi jawi rak minangka ritual ta implementasine. Warga pangesthi jawi padha kumpulan rutin kuwi rak padha rembug, padha nyinau tembang tembung saka para sepuh kuwi mau, sing arahe neng ngudi neng kadiwasan jiwa jawine. Apa kuwi, nilai-nilai luhur nenek moyange dhewe. Kirab brata kuwi mau minangka nggo implementasi, dadi ya wujud panyuwunan lan panuwunan. Tegese ngrumangsani nek wis diparingi urip kecukupan saben dina ya saka tanah kaliurang kuwi mau perlu dipepetri. DHYAN: lajeng fungsi ekonomi? DARYO: fungsi ekonomi, mula tekan kono rak ana sambunge karo acara kepanitiaan. Sing ngacarani mau dikemas sak apik-apike, ora mung kirab thok ning ana acara-acara pendukung sing werna-werna kuwi mau, sing tujuane supaya masarakat umum utawa wisata manca kuwi padha ngerti, lha nek isa padha mlayu neng kaliurang, soale neng kaliurang kuwi masarakate akeh-akehe penjual jasa, ya pedagang. Dadi isa nambahi income. DHYAN: lajeng sosialipun? DARYO: dadi anane kirab brata karo acara keramean kuwi mau rak otomatis padha gotong-royong. Padha bareng-bareng olehe ngacarani saengga acarane isa tumata, lancar.
DHYAN : lajeng fungsi pelestari tradhisinipun menapa? DARYO : awakipun piyambak ngrasa nduweni kabudayan, lha niki salah siji contone nganakake upacara kirab brata metri bumi, iki ngemot bab kabudayan, antarane ya urun nglestarekake. Jaman saiki uwis padha modheren, pikirane ya mesti uwis owah melu perkembangane jaman Catatan Refleksi : 1. Asal-usul Upacara Kirab Brata Metri Bumi 2. Prosesi Upacara Kirab Brata Metri Bumi 3. Sajen Upacara Kirab Brata Metri Bumi 4. Faedah Upacara Kirab Brata Metri Bumi
CATATAN LAPANGAN WAWANCARA 03 (CLW03) Nama : Sardi Yuswa : 55 tahun Dinten/ tanggal : 17 November 2012 Panggenan :Dalemipun Pak Sardi Wekdal : 14.00 Wib DHYAN: namanipun sinten pak. SARDI: kula pak sardi. DHYAN: lajeng mangertos babagan kirab brata menika boten? SARDI: kirab brata menika rak dari awalnya nggih.saking awale menika rak ngaten, dados saking netonan, lajeng dipunlajengaken merti bumi. Netonan piyambak rak awalipun mekaten. Netonan menika supados mangertos kita dari mana dan mau kemana. Wonten mriki, kanthi netonan menika kita ngemut-ngemut hari jadi utawi ulang tahun. menawi netonan menika selapanan. Menawi tiyang jawa menika, hari jadi bilih kita wonten kita ngemut-ngemut mbok bilih kita wonten menika wonten ingkang ngawontenaken. Dados wonten ngriki, mencoba menelusuri. Dados intinipun menika kita sampun sami kagungan kapitayan. Lajeng menawi tiyang rada sepun menika ngendika, menawi kita dados muslim nggih muslim ingkang sholeh, menawi dados pedagang nggih pedagang ingkang ulet, menawi dados petani nggih petani ingkang handal. Dados menika kita madosi miturut raos, dados istilahipun sengsem barang kang sumampar, dados disalahna wonten nanging kita boten saged mangertos. Dados menawi babagan kapitayan sampun wonten nggih, bab ketuhanan. Namung supados ing mriki kagem niyataken manah supados kiyat. Dados menawi kita dados muslim, nggih dados muslim ingkang sholeh. Karena ya lahir ya batin. Winata batin lan winata lahir dipunjumbuhaken. Menika wiwit bibit jawinipun, bilih saged berkembang. Perkembanganipun wonten ing merti bumi. Kita sadar bilih kita gesang menika wonten siti, siti ingkang maringi pagesangan. Dados kita wonten kontribusi balik dhateng alam. Dados kita nggatosaken dhateng alam. saking netonan menika SARDI: saking awale niku, saking netonan, punlajengaken metri bumi. Kanthi netonan menika kita ngemut-emut rumiyin taun 1994 rikala merapi njebluk menika kaprihatosan kathah pramila, kagem nentremaken warga, mila kita ngawontenaken ritual panyuwunan dhateng Gusthi Allah kanthi lantaran kaprihatosan, wonten ing mriki pangesthi Jawi mencoba
menelusuri saking netonan menika berkembang dados metri bumi. Nah, saking pangesthi Jawi menika minangka bibit kawitipun kirab brata metri bumi. Menika amargi dipunkemas rumiyin lewat media , lumantar media horison. Lan menika nggih kangge kegiatan promosi wonten mancanegari, lan estunipun pangesthi jawi menika menawi dipunpendhet isinipun menika namung sinau basa. Kagem visualisasi kegiatan nggih minangka kirab menika, nanging menawi kegiatan rutinipun nggih namung sinau basa. Sebab kanthi basa menika saged mengenal dhateng pribadi alam lan lingkungan. Dados kanthi basa menika kita saged memahami, basa menika mengandung filosofi, mengandung pangertosan ingkang ingkang berbobot. Dados hiasanipun para pujangga rikala semanten, lha kita nyobi mbedah, madosi, menggah wosipun. Menika aslinipun ngaten, dados minangka kita saged hubungan setunggal kaliyan setunggalipun, kita saged interaksi, lan mbok bilih kita saged sinau mangertosi hubungan diri pribadi. Lha menika lumantar basa menika. Dados basa-basa menika wonten muatan-muatan ingkang luhur. Sae menika tembang, menawi saking pangesthi jawi menika namung madosi kagem ngisi utawi kagem rutinitas. Nggih menika mbok bilih kagem asal-usulipun utawi wiwitanipun kirab. Lan uga estu, kita pitados menawi kita nyuwun kanthi temen, nggih gusti badhe paring. Menawi alam menika nggih dinamis, namung menawi kita nyuwun lan kita usaha, gusti temtu badhe paring. Kita gesang menika temtunipun sedaya ingkang kita tindakaken menika mboten badhe wonten ingkang muspa, sedaya menika temtunipun badhe wonten hasilipun. Puspanipun menawi basa menika, gandhenganipun mekaten, menawi wonten tembung bapa tapa, anak nampa, putu nemu, buyut katut, canggah kecandhak. Menika termasuk lampah keprihatosan lan keprihatosanipun menika mboten saged instan. Menika kedah dipuntindakaken kanthi rutinitas ingkang sae. Dados menawi kita tumindak sae, hasilipun ugi sae. Kosok wangsulipun, menawi tumindakipun kirang sae, hasilipun ugi kirang sae. Kita kedah wantun berbuat kangge kebaikan. Kita wonten ing kegiatan menika nggih mboten mengharapkan sesuatu karena sifatnya sosial. Namung ingkang pikantuk nggih wangsul malih menawi kita titis menika nggih namung dhateng pribadi. Dados wonten sepuh ngendika talak brata menika keprihatosan, talak brata kang dadi pratitis kuwi bakal nggugah rasa mula sumaruna ngunggahke derajate titah. Lha kita badhe minggah menika, badhe dipunangkat derajate menika ingkang ngangkat sanes tiyang sanes, nanging saking kelakuan diri sendiri. Dados wonten mriki kita nindakaken kebaikan menika wontenipun namung remen, karena menika ngusahakaken menika kita bagian daripada ibadah. Dados menapa kemawon kanthi langkah menapa kemawon niatipun ngibadah. Dados mila kagem ngandelaken keimanan. Menawi kita ing samangke badhe tumindak ingkang kirang sae, mbok bilih lajeng kita kemutan. Sebibit sawipun yang kita perbuat, itupun akan diperhitungkan, tidak bisa lolos. Dados wonten ing mriki ada hukum sebab akibat. Karep lebet. Temtunipun basa-basa
pengin dadi kok wegah rekasa ya ora mungkin. Dadi pingin mendapatkan sesuatu juga harus usaha. Dados wangsul dhateng pribadi kita. Dados mila pendidikan budi pekerti, moral menika mbok bilih lumantar ing basa, wonten mriki menika ing tembang. Lan ugi wonten ing pangesthi jawi menika mila kita mendhet nggih mboten namung asal, dadosipun kita wonten ing mriki kanthi mendhet dinten pepanggihan rutin menika wonten ing kapurnaman, lajeng wonten ing anggaran dasar lan anggaran rumah tangga menika sampun wonten. sinaosa kita mboten samektakaken kita madheg dhateng kegiatan, amargi kegiatanipun kita menika namung kegiatan dhateng lingkungan kemasyarakatan, namung menawi menika saged dipun kemas sajatosipun nggih sae. Amargi kita dereng wonten, lan mbok bilih kita nembus kebudayaan ingkang sampun semantenipun swasananipun menika nggih awrat. Dados wonten mriki kita namung milai saking diri kita pribadi, kluarga. Menawi dhateng lingkungan masarakat rak arus globalisasi sampun begitu derasnya. Kita sadar bahwasanya bangsa yang besar adalah bangsa yang menghargai budayanya. Menawi kita mriksani dhateng barat, budayanipun menika kirang. Mbok bilih wonten indonesia mliginipun tanah jawi, langkung- langkung wonten ing mriki wonten ing lingkungan kota budaya, dados sampun dados tanggel jawabipun pemerintah kagem nggesangaken budayanipun. Menawi rumiyin kita nglampahi wonten pawiyatan pelajaran budi pekerti, rikala semanten lajeng sampun boten wonten. Sakmenika sampun wonten malih, namung sampun terlambat. Sinaosa terlambat, boten wonten tembung terlambat menawi kita wangsul malih tembungipun kita badhe mencetak kader-kader yang berbudaya, dados pemimpin-pemimpin yang berbudaya. DHYAN: lajeng ginanipun kirab menika menapa pak? SARDI: ginanipun kirab mbok bilih menika kados makaten.2006 menika kondisi lingkungan radi anget nggih, karena merapi. Menawi kita emut, mbok bilih 2006 menika kedadosanipun menika 2007 nggih. Mbok bilih menika meletus, tegesipun kanthi kita panyuwunan nggih supados kita menika slamet. Namung bencana yang besar menika, kados kita suwun kanthi kita ngawontenaken kegiatan ritual mbok bilih menawi wonten bencana menika saged dipun tunda. Lajeng mbok bilih menawi bencana ageng menika nggih mboten mbekta korban ingkang kathah. Dados sipatipun namung panuwunan dhumateng gusti ingkang maha kuwaos kanthi lampah keprihatosan. Lan mbok bilih menawi piyambak menika ringkih lan mboten kiat, lha tindakipun kita menika sesarengan. DHYAN: menawi kirab menika mboten dipunlaksanakaken menika, samangke wonten kapitadosan menawi badhe wonten bebendu menapa mboten pak? SARDI: nggih kita namung yakin kemawon menawi kita sifatipun menika namung usaha nyuwun dhumateng gusti Allah, bab dipunkabulaken
menapa mboten menika nggih wangsul dhumateng gusti Allah. Namung kita yakin bilih menawi kita nyuwunipun kanthi temen nggih badhe dipun paringi ingkang langkung sae. Menawi nggen masalah wonten mriki badhe wonten bebendu menapa mboten menika alam sampun lumampah kanthi mekaten, namung paling mboten kita wonten kebersamaan salebetipun kelompok masarakat lan mbok bilih dhateng lingkungan ingkang langkung inggil inggih menika pemerintahan. Menika ingkang kita suwun, lan mbok mila kados pangesthi jawi menika sampun dipuntemtokaken agenda-agenda kegiatan kabupaten menika metri bumi. Rumusanipun lan saking pundi rumiyin, wonten ing mriki kita namung nyobi-nyobi kemawon. Nyobi lan nglampahaken menika nggih pikantuk kawigatosan lan mbok bilih rikala semanten mila awal- awalipun kirab menika ugi kathah prastawa nggih wonten ing mriki. Lan kanthi kita nindakaken menika, alhamdulillah saged njiret wontenipun bebendu menika. DHYAN : kirab menika ingkang nderek agami tartamtu menapa kados pundi pak? SARDI : mayoritas wonten mriki menika ngrasuk agami Islam, nanging nggih wonten ingkang ngrasuk agami Kristen saha Katholik. Kathah ingkang Islam, ning niki upacarane niku mboten ngrembuk bab agama, sinten- sinten oleh melu. Tradhisi wonten ing mriki ugi taksih mlampah, nggih sek wonten jawa jawane nika, mitoni, mantu, kendurenan nggih liya- liyane DHYAN: lajeng babagan prosesi upacara kirab menika, sakderengipun kirab menika wonten menapa? SARDI: sipike niku mundhut toya kangge jamas sakderenge mlaku kirab, papan mundhut toya jamas menika wonten 7 papan, Tlaga putri, Tlaga Muncar, Sumber Sari, Siraman Lanang, Siraman Wadon saha Umbul temanten yaiku umbul lanang lan umbul wadon. terus ingkang ibu-ibu masak kangge kendurenan. Niku sek dinten senin, dinten rebone nyepakke sajen kirab brata lajeng ndalunipun kirab mubeng kaliurange nikuMenika jane nedahaken mbok bilih menapa kok pitu. Ingkang dipun pendhet sakpituture, dados pitutur menika luhur. Supados ingkang samangke pitutur ingkang luhur menika saged dipunangge dening sanak kadang. Dados menawi wonten ing pangandikan menika, pangandikanipun nggih dipunugemi. Menika toya mendhet saking 7 sumber. Lan mbok bilih babagan rangkaian-rangkaian ingkang sanes, wontenipun kegiatan kirab kathah nggih. Menika rak namung usaha, usaha kita ngothak-athik. Tiyang jawi menika rak kulina ngothak- athik. Kados dene upaminipun kita wontenipun slametan, slametan menika wonten tumpeng, ingkung, kuluban, menika nggih mengku karep. Terus wonten sekaripun, dados istilahipun wonten mriki menawi kados dene wewangian, dupa, lan sekar intinipun namung simbol. Dados niat ingsun nyebar ganda arum, jagad paring brekat,
bumi paring rejeki, lintang rembulan kang madhangi jagad pulung. Wonten ing mriki namung simbol, dados kegiatan ingkang disarengi kaliyan sesuatu menika lebih sakral, mboten hambar. Ning sampun ngantos klentu, o makani watu gedhe, lha menika mboten. Menika namung simbol, dados upaminipun menapa kok kembang. Kembang menika wewangian ta, dados ungkapan ibu bahasa, bahasa yang sudah tidak bisa diungkap dengan kata-kata itu dirangkai dengan bunga, tapi tidak perwakilan. Maknanya itu dipahami, dados mboten wonten "wah iki makani lelembut, menika mboten. DHYAN : ingkang mundhut sinten kemawon pak? SARDI : inggih bapak-bapak pangesthi Jawi niku, mbah marno, pak mesran, pak daryo, kula, nggih kathah. Ning nggih sing sela niku wau, lak padha nyambut gawe. Sanajan anggotane akeh kakunge ning rak akeh sing wis padha sepuh, nyambut gawe, nduwe keperluan liyane, dadi ya ora kabeh. Kudu adus ben resik awake. DHYAN: lajeng tuk pitu menika pundi kemawon pak? SARDI: tuk pitu menika rikala semanten kita mendhet saking tlaga putri, tlaga muncar, kali jebug, kali gondang. Menika ing antawisipun kita usaha tujuh sumber. DHYAN: kenging menapa kok tujuh sumber, mboten mendhet toya saking sumur mawon? SARDI: kita wangsul, dados air yang masih murni, ingkang dereng liwat ing kali- kali, ing pangangkah kita langkung prayogi menawi ngginakaken toya ingkang tesih resik, suci, lan sae. Mugi-mugi menika saged tumut ing pribadi-pribadi. Toya menika kathah nggih, wonten pundi kemawon resik. Nanging wonten ing mriki menika simbol, supados kita saged resik. DHYAN: lajeng sakderengipun mendhet toya menika, wonten ing sanggar kala wingi dipun dongani dening pak rois, menika ucapanipun kados pundi? SARDI: intinipun mekaten nggih, menawi menika sipatipun dhateng kapribaden. Dados interaksi manusia kaliyan alam, nggih temtunipun alam menika wonten ingkang mengkon. Kanthi wonten ingkang mengkoni menika nggih kita jawab nyuwun ijin. Intinipun nggih mekaten. Nggih wonten ing mriku kita ijin mbok bilih kita boten mangertos menawi wonten ingkang nguwaosi wonten ing papan-papan menika wau. DHYAN: lajeng sajen sekar menika sekaripun menapa kemawon? SARDI: nggih ingkang utami nggih sekar setaman. Dados sekar setaman menika ibaratipun sekar satu taman menika sampun dados setunggal, beraneka macam bunga-bunga.
DHYAN: kenduri wilujengan menika ubarampenipun kados pundi? SARDI: ubarampenipun kados dene ubarampe kenduri ingkang sampun wonten. Wujudipun nggih panyuwunan supados slamet, lan mbok bilih menawi kenduren menika sampun tradisi. Dados nggih sami kaliyan wilujengan- wilujengan sanes. DHYAN: lajeng ubarampenipun menika menapa kemawon. SARDI: nggih wonten sekul gurih, sega golong, wonten tumpeng, wonten kuluban, wonten sambel, wonten sayuran. Lha sedaya menika nggih sami kaliyan wilujengan ingkang sampun wonten. dados menawi kita gadhah niat menika kedah golong gilig gembleng, tegesipun sempurna. Dados madep marep mantep, kados dene tumpeng menika tumenga ing angkasa nyuwun dhumateng Gusti Allah. Termasuk wonten ing ngriki kuluban ron kangkung menika supados saged sempulur. Lajeng wonten paugerane sing sareh. sambel menika nggambaraken supados Sajatosipun menika pitedhah ingkang saged dipunsinau. Praktise nek niki berkembangipun sanes. Nanging janipun menika menawi dipunpendhet setunggal setunggal nggih wonten werdinipun, werdinipun menika sanepan kagem tiyang ingkang badhe gadhah hajat menika kedah sampun gembleng tekadipun lajeng dipunkantheni kanthi raos niat lan kanthi raos ingkang tumata, ing pangajab mangke badhe saged sempulur, dipuntampi dening gusti ingkang maha kuwasa. DHYAN: lajeng rantamaning adicara kenduri wilujengan menika saking pasrah, inggih menika pasrahipun saking pak mesran dhateng pak rois menika ikraripun kados pundi, lajeng nampinipun, lajeng donganipun kados pundi? SARDI: menawi ikraripun temtunipun kanthi irah-irahan metri bumi. Metri bumi piyambak menika temtunipun wonten kaitanipun kaliyan gunung merapi, temtunipun nggih harapanipun ing samangke masarakat sakukupan minggahipun dhateng wilayah ingkang langkung inggil, lha menika ijabipun. Kan ngaten, amargi kita sadar wonten ing tingkatan birokrasi menika nggih mbiyantu menapa wontenipun kegiatan. DHYAN: lajeng pak rois menika donganipun kados pundi? SARDI: donganipun menika nggih donga kabul, lan pak rois menika nggih ingkang sampun lumampah wonten ing lingkungan, dados mboten pak rois khusus saking menapa menika mboten. Dados menawi kegiatan masarakat ingkang sampun wonten menika kabulipun pak rois menika nggih temtunipun mboten badhe benten kaliyan kegiatan-kegiatan kemasyarakatan. DHYAN: lajeng sasampunipun dipundongani menapa pak? SARDI: nggih dhahar kembul. Dipunbagi.
DHYAN: lajeng sasampunipun dipunbagi menika wonten acara sanes menapa mboten? SARDI: mboten. Sedaya sami kondur. Mbok bilih kita nggih kanthi pribadi- pribadi ngawontenaken persiapan kemawon. Istilahipun tata-tata nggih, tata-tata mempersiapkan diri kagem ngadhepi tumata wontenipun kegiatan wontenipun lampah keprihatosan menika. Sebab menika kedah resik nggih, nggih manah lan fisik. ing gati, DHYAN: lajeng rebo enjang, persiapan kangge kirab. Pirantinipun menapa kemawon pak? SARDI: pirantinipun wonten ing ngriki nggih wonten takir kangge wadhah uga rampe lan bahan-bahan ingkang dipunginakaken kados dene wos kuning, dele, lan sanes-sanesipun. Temtunipun menika setunggal kaliyan setunggalipun wonten werdinipun. Termasuk wonten mriki wadhah toya, slametan lan sanes-sanesipun. Mbok bilih wonten mriki temtunipun mila kagem panyuwunan pribadi menapa dene kagem masarakat. DHYAN: ing sanggar sakderengipun bidal menika nyuwun rumiyin menapa, kala wingi menika ngobong sajen menika lho pak? lajeng kirab sonten menika persiapan wonten SARDI: nggih, niku kan ngaten. Dados sebelumnya kita juga istilahnya wudlu, membersihkan diri. Kemudian kita juga kita antarkan ke tempat upacara, hanya karena sekarang ini ada hubungannya dengan kepanitiaan itu kan waktunya harus cocok. Nek rumiyin yang diawal kita juga melaksanakan itu, karena berangkat dari tempat kembali ketempat. Kalau sekarang kan kita ngemong, berangkat dari tempat, kita ke tempat panitia, memang nggih kita perkembangan kemawon. DHYAN: lajeng sasampunipun jamas, lajeng wonten donganipun menika menika ingkang mimpin sinten lajeng ikraripun kados pundi? SARDI: ingkang mimpin pak rois. Ikrar ingkang baken menika keslametan anggenipun nindakaken, ingkang salajengipun nggih mboten wonten alangan, lan ing pangajab menapa ingkang dados misi-misinipun manah nggih dipunkabulaken. Gampilanipun menawi kita sesuwun kanthi temen lan temenanan, sinaosa mbengi menika namung sekedap menika nggih saged kangge panggesangan. Menawi bumi kita terlantarkan menika nggih badhe membuat dampak bencana, nanging menawi kita openi nggih badhe wonten kontribusi balik. DHYAN: lajeng rutenipun menawi startipun saking tlaga putri menika rutenipun pundi pak? SARDI: kaliurang kan ada tiga paduan, kaliurang barat, timur dan selatan. Karena kegiatannya di tiga paduan, ya di setiap paduan itu kita lewati.
DHYAN: saking tlaga putri, lajeng mapakaken sajen wonten? SARDI: o nggih wonten tempat-tempat tertentu, karena itu kan wilayah, ada wilayah timur, selatan, dan barat. Lan mbok bilih intinipun bumi menika rak wonten ingkang nguwaosi, istilahipun menika kita kan kerjasama. Kita saling mendukung dalam artian kegiatan, supados mboten wonten ingkang ngganggu. DHYAN: kok papanipun mapakaken sajen menika kok wonten patung monyet, lajeng patung udang, menika menapa sampun dipuntemtokaken saking rumiyin wonten mrika ingkang sampun baken, menapa saged owah- owah? SARDI: janipun ngaten, mila papan-papan menika mendhet saking titik-titik wilayah. Dados wonten barat, timur, selatan. Menika supados wilayah- wilayah itu, ya kita jawab. Dados danyang menika wonten ingkang ketok lan ora ketok. Ingkang ketok nggih kados panjenengan, ingkang mboten ketok ya ora weruh. Men padha nyekseni yen kegiatan itu bisaa disekseni. Menapa kok mendhet wilayah kono, kono ki wilayah kono, wilayah kono, wilayah kono. Intinipun kados ngaten. DHYAN: lajeng anggenipun mapakaken sajen-sajen menika, tiyang ingkang mapakaken wonten saratipun menapa mboten? SARDI: ingkang mapakaken wonten mriki menika sesepuh. Temtu kemawon ingkang punpandang langkung sepuh. Dados sepuh menika rak ingkang sampun mangertos. DHYAN : Sajen sekaripun menika sekar menapa kemawon pak? SARDI : sekar setaman, wonten sekar mawar abrit, pethak, kenanga, kanthil, melati nggih pepakan nika DHYAN: Sajen kirab brata wonten ing cepuk nika isinipun napa pak? SARDI : wonten beras, janur, kaliyan dhele ireng niku sing diwadhahi cepuk DHYAN: lajeng kendi ingkang wonten beras kuning lan dele menika kok dipecah, karepe menika menapa? SARDI: karepe nggih supados jugar luwar saking bebendu rubeda lan temtunipun ing samangke gegayuhane ya men pecah. DHYAN: lajeng maknanipun saking beras kuning menika kados pundi? SARDI: menawi beras kuning menika rak nggih termasuk wonten mriki tolak bala nggih, supados kita menika wangsul dhateng kaweningan. Kanthi kunci kaweningan menika, kita dipuntebihaken saking sedaya tolak bala, saking gudha rencana.
DHYAN: lajeng dele ireng? SARDI: nggih menawi dele menika saking pangertosan sepuh menika rak ngaten, dados upaminipun menika mujudaken salah satunggaling bebana, bencana, menika mboten bakal tukul, mboten badhe dumugi. Lan dele ireng menika nggih piyambak sampun nedahaken, nanging mbok bilih wonten ing mriki menika biasanipun dele ireng ya wis digoreng sangan. Dados menawi tiyang menika rak ngaten, jagung kalebet wos-wosan ta, menawi sampun digoreng menika rak menawi ditandur menika sampun mboten badhe thukul. Menika nedahaken hal-hal yang buruk supaya mboten thukul. DHYAN: lajeng sasampunipun kirab rampung, lajeng wonten kenduri baritan. Kenduri baritan menika menapa pak? SARDI: baritan menika mujudaken ingkang sepisan menika manunggaling warga ing antawisipun wilayah kaliurang barat, timur, lan selatan. Manunggil karena menapa, karena menika sampun dipunkemas dari semua unsur elemen warga, dari rt. Mbok bilih menika intinipun awalipun baritan menika rak krowotan. Dados hasil bumi ingkang wonten ing wilayah kaliurang lan sakiwa tengenipun. Supados menapa? Temtunipun nggih samangkenipun kerana kita metri bumi, hasil yang kita petik kita kumpulkan, kita bersama kemudian juga kita bagikan, tidak hanya warga tapi juga pengunjung. Filosofinya seperti itu. Dados anggenipun setunggal tahun upakarti, kita menika puji syukur dhumateng gusti Allah kanthi wewujudan krowotan utawi baritan menika. DHYAN: lajeng wonten tumpeng nasi kuning, menika ancasipun menapa kok wonten tumpeng nasi kuning? Menika rangkaian saking kirab menika menapa namung acara pendukung? SARDI: menika termasuk ugi saking rangkaian kirab. Namung menawi nasi kuning menika ingkang wiyasa rak saking panitia ta, namung janipun menika wonten karepipun. Kados dene upaminipun tiyang ingkang nindakaken ulang tahun menika rak nasi kuning suguhanipun, lha menika mboten benten, sami kaliyan nasi kuning menika. Namung menika sinergi kegiatanipun kaliyan panitia, nggih dibagi tugas. ingkang ngawontenaken kerana kita sampun DHYAN: lajeng anggenipun mlampah laku bisu kirab brata menika kedahipun kados pundi? SARDI: ya meneng itu kan panyuwunan, dados menawi panjenengan ngasta donga nggih kaliyan ndonga. Ning kula nate riyin saking sepuh menika ngendika, "ya karo mlaku, ndongaa". Tembunge niku dadi dongane niku donga artine menapa niku kula nggih mboten ngerti, anu gado-gado. Itu kan sepuh, ning niku mung dinggo sangu.
DHYAN: lajeng menika kirab brata merti bumi menapa metri bumi? SARDI: menika metri, metri itu kan memetri. Istilahnya ya memayu hayuning bawana, tegese jagad lan saisine. Tegesipun nggih menawi kita punya tanah, pekarangan ya kita openi. Termasuk seisinya kana, metri itu kan luas. Metri itu luas, tegesipun bisa kita dengan ngresiki, bisa kita dengan nandur, ngopeni, lan sanes-sanesipun supados alam menika tetep lestari. Nek riyin memang kita kaitkan dengan penanaman pohon, jadi ngopeninya memang berbeda-beda. DHYAN: lajeng dipunwontenaken upacara kirab brata menika temtunipun wonten lajeng sosial. Fungsi fungsi religinipun, religinipun menika menapa pak? lajeng fungsi ekonomi, SARDI: fungsi religinipun yang jelas ya kembali ke metri bumi tadi, jadi apa yang dilakukan, jagad saisine kuwi bakal nyekseni. Tegese temtunipun menika, wong menika wonten kapitadosan. Kita dari berbagai kalangan, ana pegawai, petani, pedagang, peternak, dan macem-macem. Yang mana nantinya orientasinya itu kita memohon keberhasilan, kemakmuran di setiap yang ada. DHYAN: lajeng fungsi ekonominipun? SARDI: fungsi ekonominipun menika kita badhe ndatengaken. Menawi di awal- awal itu momen itu kan kita publikasikan. Dulu waktu kita mengawali itu dari stasiun televisi yang ada, itu liputan semua. Cuma karena itu momennya kan waktu pertama. Dan sebenarnya tidak hanya dari stasiun televisi nasional, bahkan kita juga keluar. Kita juga pernah mengadakan kegiatan itu tapi keluar, itu untuk media promosi. DHYAN: lajeng fungsi sosial? SARDI: sosialipun temtunipun kita menika nggih wonten kemasarakatan, lingkungan menika temtunipun supados kita saged manunggilaken karsa, karya, lan cipta. Supados wonten ing mriki kaliurang saged dados papan pasaban kang padha ngudi, tegesipun nggih papan untuk peristirahatan, kuliner, untuk kegiatan kados rapat-rapat dan sebagainya. Dados sebenarnya kita ingin membangkitkan kembali citra kaliurang itu memang sudah sejak dulu, termasuk kaliurang ini adalah untuk cikal bakal RI. Dados wonten kegiatan utama nggih disini, kegiatan rumusan- rumusan nggih disini. Catatan Refleksi :
1. Asal-usul Upacara Kirab Brata Metri Bumi 2. Prosesi Upacara Kirab Brata Metri Bumi 3. Sajen Upacara Kirab Brata Metri Bumi 4. Faedah Upacara Kirab Brata Metri Bumi
CATATAN LAPANGAN WAWANCARA 04 (CLW04) Nama : Sumarno Yuswa : 60 tahun Dinten/ tanggal : 20 November 2012 Panggenan : Dalemipun Bapak Sumarno Wekdal : 11.00 Wib DHYAN : naminipun sinten pak? SUMARNO : nami kula Sumarno mbak, DHYAN : Bapak mangertos babagan upacara kirab brata menika pak? SUMARNO : Inggih mangertos mbak, DHYAN: sinten kemawon ingkang nderek kirab menika pak? SUMARNO : nggih kathah, nek riyin sewidakan, nek saiki nggih sok punjul, agama napa mawon saget mlebet, islam, hindu, kristen, katolik. Ngaten, niki mboten soal agama, namung nglestarekake kabudayan Jawi DHYAN : Rumiyin kados pundi mula bukanipun upacara menika pak? SUMARNO : Rumiyin saking kumpulan kumpulan niku lajeng sami gadhah pikiran damel upacara mubeng kaliurang menika. Karepe nggih tirakatan. kumpulane niku saben tanggal 14 malem 15 Jawi, pas malem purnama niku DHYAN : upacara menika dipunwontenaken kapan pak? SUMARNO: senajan tlatah kaliurang wis tentrem, aman lan perekonomiane uga wis becik nanging, kirab brata kuwi tetep dianakake nganti saiki yaiku saben malem 1 sura. DHYAN : acara wonten ing upacara kirab brata menika menapa kemawon pak? SUMARNO : mundhut toya wonten pitung sumber, kendhuri wilujengan, kirab brata, niku sing baku acara pendukunge menawi saking warga pengin nanggap wayang nggih dipuntanggap. DHYAN: wekdalipun mundhut toya pitung sumber menika pukul pinten pak?
SUMARNO : ora dijami re njikuk banyu kuwi, amarga dalane nek arep neng sumber sari, umbul temanten niku adoh, dalane kaya kali asat, angel. Dadi yo ngalahi seka isuk kuwi DHYAN : mundhut toya pitung sumbere nika ngangge sajen mboten pak? SUMARNO : sajene kuwi kembang setaman, ana mawar, melati, kanthil, kenanga, ya warna-warna. Kuwi sing dipapakake ing papan pamundhutane banyu, banyu kuwi dilebokake diwadhahi kendhi DHYAN:kinang menika wonten menapa mawon pak? SUMARNO : kados kinang nika, wonten suruh, gambir, injet karo mbako.menawi wonten sajen wayang niki sisan diparingi arta wajib DHYAN : wonten piranti sanesipun mboten pak? SUMARNO : wektu njupuk banyu neng umbul temanten kui amung nggawa sajen sekar siji karo kendhi siji, uga ing papan sumber lanang karo umbul wadon. Amung nggawa siji kuwi mergane sumber sumber kuwi mau sajodho dadine banyune didadekake sawadhah DHYAN :tata cara mundhut toya kados pundi pak? SUMARNO : Sadurunge budhal ing papan pitung sumber kuwi didongani, ngobong menyan banjur ngikrarake anggone arep mundhut toya pitung sumber supaya bisa kaleksanan kanthi lancar. Nyuwun idin karo para leluwur pangesthi Jawi uga nyuwun donga pangestu dhumateng Gusti Ingkang Maha Agung DHYAN :wonten donganipun mboten pak? Sakderengipun mundhut toya pitung sumber? SUMARNO: Sadurunge njupuk banyu kanggo jamas, istilahe ya njaluk idin supaya apa kang dadi hajate pangesthi Jawi bisa kaleksanan kanti lancar. Ya biasa, ngobong menyan, banjur nyuwun marang gusti, kurang luwihe ya ngeneki. Bismilahhirahmannirahim. Niat ingsun nyebar ganda arum, jagat paring berkat, bumi paring rejeki, lintang rembulan kang madhangi jagad pulung atiku. Nyuwun kawilujengan kanthi sarana Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang muga-muga kabeh kawulaning kalirang sumambrah tekane wilayah kaliurang tansah pinaringan kawilujengan saha dipuntebihaken saking rubeda. Amin DHYAN :kendhuri baritan menika menapa pak? SUMARNO: baritan kuwi bareng-bareng. Anggone kendhuren baritan kuwi bareng-bareng. Bari kuwi karepe kambi utawa karo. Bareng-bareng karo warga kaliurang kabeh DHYAN :sajen pisang sanggan kaliyan empluk kendhi menika menapa pak?
SUMARNO : pisang sanggan niku wujude gedhang raja sing tadhah udan, sing tundhunan lirangan dhuwur dhewe lan nomer loro, tukon pasare niku napa mawon saged, panganan sing ditumbas wonten peken. wonten taro, slondhok saha tape. Empluk karo kendhine kuwi piranti mangsak jaman mbiyen, nanging sing cilik-cilik nika, niku nggih tumbas wonten peken. kabeh wau, gedhang raja, tukon pasar karo empluk kendhi diwadhahi siji supaya ringkes DHYAN :acara kendhuri wilujenganipun kados pundi pak? SUMARNO : bar didongani pak rois banjur kabeh didum adil. sekul golong, sekul ambeng, sekul tumpeng, ingkung, ayam bakar, pecelan, lalapan, sayur kentang kaliyan peyek kabeh didum DHYAN:acara kirab brata menika wonten tata caranipun mboten pak? SUMARNO: jamas rumiyin saderenge kirab, karepe jamas niku nggih mboten karmas, nanging namung masuh tangan, sikil kaliyan raup nika DHYAN :donganipun sakderenge kirab brata mubeng kaliurang donganipun kadospundi pak? SUMARNO : "Bismilahhirahmannirahim. Niat ingsun nyebar ganda arum, jagat paring berkat, bumi paring rejeki, lintang rembulan kang madhangi jagad pulung atiku. Nyuwun kawilujengan kanthi sarana Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang muga-muga kabeh kawulaning kalirang sumrambah tekane wilayah kaliurang tansah pinaringan kawilujengan saha dipuntebihaken saking rubeda. Amin DHYAN:wiwidipun mubeng kirab menika acaranipun kadospundi pak? SUMARNO: wiwite mlaku kirab niku bibar palapuran terus lung tinampining ting lajeng para paraga kirab sing wonten tlaga putri mlaku mangilen lajeng ngidul dumugi patung kera. Wonten ing patung kera niku mapakake sajen sekar setaman karo mecah cepuk sing isine beras kuning. Sing mapakake niku kula. Mecah cepuk isine beras kuning karo janur kuwi karepe ya supaya bebaya sumingkir amarga uwis dipecah cepuk kuwi mau DHYAN:saking tlaga putri lajeng mlampah dhateng pundi pak? SUMARNO: lajeng mlampah dumugi patung udang, mapakaen sajen malih kados papan saderengipun wau DHYAN:sasampunipun mapakaken sajen wonten ing patung udang lajeng mapakaken sajen wonten pundi pak?? SUMARNO: inggih terus ngilen wonten pratigan mboyong. Lajeng mapakaken sajen
DHYAN:lajeng mapakaken wonten pundi malih pak? Tatacaranipun sami menapa kados pundi? SUMARNO: mapakake sajen wonten pertigaan mboyong lajeng wonten parta sate nika, kula re mapakake nggih padha kula selehake banjur ngobong dupa karo maca bismilah.nganti pitung papan nggih ngateniku carane mapake sajen.papan-papan niku sampun kawit rumiyin rutene, papan sing dipercaya wonten sing nunggu, banjur disajeni. Niki rak wujud kita ngurmati karo sing mbaureksa DHYAN: sedaya sajenipun wenten ingkang sami menapa mboten pak? SUMARNO: inggih wonten ingkang padha sajenipun karo maknane niku nggih padha. Kados ingkung nggen kendhuri wilujengan niku padha karo nggen sajen wayangan DHYAN :makna simbolik sajen tumpeng menika menapa pak? SUMARNO : tumpeng menika panjeripun lempeng tumuju ing Gusti Allah. Karepe kuwi tumuju ing Gusti Allah. Jodhonipun tumpeng menika kaliyan lawuhipun, lawuhe niku antarane ingkung kaliyan lalapan krecek DHYAN:menawi makna simbolik ingkung pak? SUMARNO: ingkung kuwi nelikung sing gawe ora apik, apa wae, sapa wae sing arep gawe ora becik iku ditelikung, supaya ora dadi bebaya. Uga bisa manekung mempeng anggone nyenyuwun DHYAN:lalapan krecek menika menapa pak? SUMARNO: sedaya bahan kados krecek, jeroan ayam, klapa ingkang dipuniris alit-alit karo dhele ireng digoreng kabeh. inggih lalapan krecek nika sampun dados jodhone sega tumpeng, ingkung. Ya lalapan krecek cara dene lawuhe DHYAN: sekul golong wonten lawuhipun mboten pak? Maknanipun kadospundi pak? SUMARNO : sekul golong niku wonten lawuhipun. Lawuhe niku ayam panggang kaliyan pecelan. sekul golong niku sega sing digawe dikepel-kepel nganti bunder. Niku maksute anggone makempal sae, manunggal dados setunggal padha rukun anggone nganakake upacara kirab brata iki. DHYAN:lajeng peyek menika wonten isinipun napa kemawon pak? Maknanipun kadospundi? SUMARNO: nggen peyek kuwi ana peyek kacang, thontho karo krupuk, niku dadi siji diarani peyek.peyek niku karepe supaya ngempalaken
manungsa wonten ing wilayah supados saged manunggal, ya padha karepe padha nglumpuk manunggal dadi siji DHYAN:lajeng menawi jenang pak? Menapa maknanipun? SUMARNO: "jenang putih niku kangge mengeti kula kaliyan panjenengan menika asalipun saking bapa ingkang warna pethak. Saking ibu ingkang warni abrit. jenang baro-baro niku supados ngertos barang sing ala lan sing becik. Sing ala ki gula jawa, sing becik kuwi jenang putihe. Jenang pliringan kuwi menawa ana apa-apa sing ora apik kareben sliring. Jenang Blowok niku pralambang nyuwun pangapura DHYAN : Sekar setaman menika sekaripun menapa kemawon pak? Lajeng maknanipun menapa? SUMARNO: mawar niku ateges binawar utawi penawar, umpaminipun wonten bebaya bisa dadi tolak bala, kembang melati niku dadi lathi ingkang ateges mralambangaken kabeh sing diomongke kuwi kudu dijaga, ora kena ngapusi. Kanthil niku saking tembung kumanthil-manthil ateges ngraketaken pasederekan banjur bisa pada rukun DHYAN:Lajeng maknanipun dupa menika pak? SUMARNO: dupa niku kangge lantaran menawi badhe kepangggih roh alus. Saged ugi nglantaraken donga ing Gusthi Allah. Kebule dupa nika minggah lajeng dumugi wonten ing nginggil rika. Dupa ambune wangi ta nggih, nyebar wewangian DHYAN:tumpeng robyong menika makna simbolikipun kados pundi pak? SUMARNO: lha inggih menawi tumpeng robyong nika lak wujude lancip, robyong-robyong saking sayur-sayuran nika ya supaya makmur ngoten wargane DHYAN: lajeng maknanipun Tukon Pasar menapa pak? SUMARNO: tukon pasare niku antarane kacang atum nika, jajanan ciki-ciki nika nggih pepakan nuduhake murahe pangan. Supados pinaringan berkah, subur makmur, mirah pangane DHYAN: pisang sanggan maknanipun menapa pak?lajeng pisang sanggan menika isinipun menapa kemawon? SUMARNO: arane pisang sanggan ana pisang, kinang, kembang setaman, pisange niku dadi siji karo tumpeng robyong, kembang setaman karo kinang diwadhahi godhong. Sajen kuwi tujuane supaya bisa kaleksanan kanthi lancar.
CATATAN LAPANGAN WAWANCARA 05 (CLW) Nama : MULYONO Yuswa : 46 tahun Dinten/ tanggal : 20 November 2012 Panggenan : Dalemipun Mulyono Wekdal : 19.00 Wib DHYAN: pak mulyana menika mangertos babagan kirab brata menika menapa boten? MULYANA:inggih sekedhik DHYAN: asal usulipun kirab brata menika saking pundi? MULYANA: asal-usulipun menika saking keinginan beberapa orang yang bisa menangkap kahanan dilingkungan kaliurang dan juga orang yang merasakan secara umum untuk masyarakat seolah-olah sudah tidak mengenal dan tidak tahu tentang kirab brata. DHYAN: lajeng ginanipun kirab brata menika menapa? MULYANA: yang pertama itu keinginan batin dari sisi apapun yang menyangkut, terkait dengan religius. Yang kedua adalah menurut cerita dulu memang kirab itu sudah ada, sudah beberapa puluh tahun tidak dilaksanakan. Yang ketiga adalah kirab brata itu mendukung kebersamaan masyarakat secara spiritual religius, baik dari segi agama, maupun sifatnya kebersamaan. Kalau dari sisi agama kita berdoa dengan cara masing- masing, sedangkan untuk kebersamaan kita buat acara doa bersama yang dikemas dengan acara kirab brata. DHYAN: lajeng ingkang ngayahi kirab brata menika sinten? MULYANA: yang ngayahi ya masyarakat yang merasa tertarik dan berminat. Pada intinya dulu seperti itu sebelum ada peminat, itu tidak ada yang membentuk. Yang membentuk ya pelaku itu sendiri. DHYAN: pelakunipun menika saking kempalan menapa, menapa rumiyin namung saking setunggal tiyang sinten, lajeng ngajak-ngajak sinten menapa wonten kempalanipun? MULYANA: betul dari dulu memang belum pernah ada paguyuban pangesthi jawi itu. Tapi karena diawali dari satu dua orang yang beliau-beliau ini Bapak
bisa menangkap situasi dan suasana, sehingga bisa merangkul warga yang antusias sehingga sampai sekarang semakin bertambah. DHYAN : sinten ingkang baken sinten kemawon pak? MULYANA : ingkang baken nggih pangesthi Jawi niku, ingkang mandhegani kirab sedayanipun nggih pangesthi Jawi, warga kaliurang sing mboten nderek paguyuban nggih namung nyengkuyung mawon DHYAN: lajeng prosesinipun saking awal menika menapa kemawon? MULYANA: acaranipun menika saderengipun upacara kirab wonten kempalan, mundhut toya pitung sumber kaliyan cecawis sajen ingkang dipunangge wonten upacara. Lajeng acaranipun malem 1 sura menika wonten kendhuri wilujengan, lajeng kirab mlampah mubeng kaliurang, kenduri baritan lajeng wayangan. DHYAN: tuk pitu menika pundi mawon? MULYANA: tuk pitu itu yang pertama ada umbul wadon, telaga muncar, telaga putri, siraman nganto, umbul lanang, siraman lanang. Di telaga putri kan ada beberapa tempat, kemudian mata air njupuk dan juga mata air ngidesari. Itu masuk di wilayah kaliurang. DHYAN: kenging menapa mundhut wonten pitu tuk? MULYANA: kalau menurut saya secara awam itu, tuk itu kan mata air. Air, anda bisa menterjemahkan sendiri dan tujuh itu artinya kita punya tujuan yang baik untuk masyarakat secara umum. Begitulah penggambaran saya. DHYAN: lajeng sakderengipun mendhet tuk pitu menika wonten prosesinipun kados pundi, menapa wonten sajenipun kados pundi. MULYANA: o nggih, pasti itu. memang kalau artinya sesaji itu persyaratan, bukan sesaji secara umum. Ini kita tidak bisa uraikan secara satu persatu. Karena itu rangkaian, yang kalau sudah ujud itu baru dikatakan syarat. DHYAN : wonten sumber pundi kemawon pak? MULYANA : sakniki nek arep mundut toyo neng sumber lanang niku gampang, wong sumbere niku sampun disalurke kran, wes ora ndadak munggah- munggah DHYAN: lajeng sajenipun sekar menika sekar menapa kemawon? MULYANA: ya, ada melati, kanthil, kenanga, mawar merah atau putih. Yang biasa ada ya itu. Yang pokok.
DHYAN: lajeng sakderengipun bidal wonten ing papan panggenan mendhet toya jamas menika dipun acarani rumiyin menapa boten? MULYANA: itu sebagai pelaku atau yang melaksanakan pengambilan air itu sebelum berangkat ada prosesi doa permohonan kepada Tuhan Yang Maha Esa sesuai keyakinan masing-masing untuk acara pengambilan supaya lancar. DHYAN: lajeng, sontenipun kenduri wilujengan. Siangipun menika mendhet toya jamas. Lajeng kenduri wilujengan menika ubarampenipun menapa kemawon? MULYANA: saya kira kalau namanya kenduri, yang disebut kenduri itu sudah suatu paket rangkaian yang tersirat sejak dulu. Mungkin ada ingkung, panggang, nasi gurih, golong, tumpeng, jenang-jenangan, kemudian jajan pasar,ya ada bunga karena itu merupakan suatu rangkaian . DHYAN: lajeng ancasipun dipunwontenaken kenduri wilujengan menika menapa? MULYANA: kenduri wilujengan itu untuk memohon agar kita semua bisa mendapatkan kewilujengan. DHYAN: lajeng prosesi saking sanggar, lajeng mlampah wonten tlaga putri. Lajeng rutenipun start saking tlaga putri dhateng tlaga putri malih menika rutenipun kados pundi? MULYANA: rutenya itu dari pinggir wilayah kaliurang memutar. Tlaga putri kemudian ke.. banyak ya tempatnya. Tapi itu adalah rangkaian, rangkaian-rangkaian itu ya mungkin ada 7 tempat yang harus. Tempatnya itu sudah ditentukan, jadi bukan hanya kalau ini begini, tapi setiap kirab pasti disitu. Sudah ditentukan dan tidak akan pernah berubah, terkecuali kalau itu tidak layak ditempati untuk sesaji itu. DHYAN: lajeng anggenipun kirab menika kados pundi paraganipun ingkang ngayahi kirab menika saenipun kados pundi? MULYANA: kirab brata itu artinya kan doa keprihatinan memohon kepada Tuhan Yang Maha Esa. Jadi kita seyogyanya memang, namanya mbrata itu kan mbisu cara jawanya, ya kita diam walaupun batin kita sangat berharap, berdoa semaksimal mungkin apa yang kita inginkan agar Allah mengabulkan permohonan kita, kita dengan cara tapa mbisu. Kalau kita tidak mbisu, masing-masing cara memohonnya kan berbeda- beda. Tapi tu tidak begitu sulit juga dilaksanakan karena memang blegada itu sudah sepakat memang itu yang dinamakan kirab brata pangesthi jawi memang tidak bersuara. Hatinya yang harus berbicara. DHYAN: lajeng, kirab kala wau, sampun rampung lajeng wonten kenduri baritan menika menapa?
MULYANA: ya itu rangkaian pendukung saja. Jadi itu bukan rangkaian dari paguyuban pangesthi jawi, tapi rangkaian pendukung sehingga ya kalau lebih kedalam lagi, kita itu kan baritan itu kan krowotan makanan tradisional. Artinya kita kalau bisa itu kembali mengonsumsi yang tradisional, dan menanam. Jangan sampai kita ketergantungan terhadap makanan modern, dan itu juga melestarikan makanan khas kita. DHYAN: lajeng manfaatipun dipunwontenaken upacara menika, samangke wonten manfaat religi, ekonomi lan sosialipun. MULYANA: pasti, karena disisi lain, yang pertama adalah kita permohonan doa religinipun. Keuntungan yang kedua adalah menjadi daya tarik masyarakat diluar kaliurang sehingga dia mengunjungi dan melihat itu dan bisa menjadi harapan dari masyarakat yang sebagai orang yang jualan dikaliurang ya merasa kalau biasanya tidak begitu ramai pengunjungnya, baik yang tambah pendapatannya karena dibeli oleh pengunjung-pengunjung. Kalau sosialnya itu ya kebersamaan itu. Kebersamaan itu sudah meliputi sosial dan lain-lain. itu dirumah makan, bisa Catatan Refleksi : 1. Asal-usul Upacara Kirab Brata Metri Bumi 2. Prosesi Upacara Kirab Brata Metri Bumi 3. Sajen Upacara Kirab Brata Metri Bumi 4. Faedah Upacara Kirab Brata Metri Bumi
CATATAN LAPANGAN WAWANCARA 06 (CLW06) Nama : WANTI Yuswa : 41 tahun Dinten/ tanggal : 15 November 2012 Panggenan : Dalemipun Ibu Wanti Wekdal : 13.00 Wib DHYAN : naminipun sinten bu? WANTI : kula wanti mbak, DHYAN : sajen kendhuri wilujengan nika napa kemawon bu? WANTI : sajene sing dinggo kenduren niku nggih kurang luwihe sami kaliyan kendhuri kendhuri liyane, wonten peyek, jangan kenthang, sekul tumpeng, sekul ambeng, sekil golong, ingkung, ayam panggang, pecelan, lalapan, lalapan krecek, tempe garit, jenang, sekar setaman niku kabeh dimasak piyambak, bareng-bareng ibu-ibu wonten pendhapa. nek kembange nggih tumbas wonten peken DHYAN : caranipun damel sekul tumpeng kadospundi bu? WANTI : sekul tumpeng niku re gawe uwos dipususi banjur didang, nek uwis mateng dicethak tumpeng kaya gunungan. Nyetake kuwi nganggo sek nggo adang kae terus ditumplak neng tampah DHYAN : lawuhipun sekul tumpeng napa kemawon bu? WANTI : nggen sajen kenduren niki wonten jodhone dhewe-dhewe lha nek sega tumpeng salawuhe kuwi jodhone karo ingkung lan lalapan krecek DHYAN : lajeng menawi ingkung dipunmangsak napa? Bumbunipun napa kemawon? WANTI : ingkung niku saking pitik jago, pitik jago sik wis dibeleh, dikumbah resik banjur diingkung, ditaleni supaya ora icul ingkungane. Terus dimasak dibumbuni bumbunipun bawang, brambang, laos, jahe, salam, sarem saha gendhis Jawi. Diungkep nganti empuk. Re ngungkep kuwi suwe nek pitik jawa ki DHYAN :menawi lalapan krecek menapa menika? Dipun mangsak napa bu?
WANTI : sedaya bahan kados krecek, jeroan ayam, klapa ingkang dipuniris alit- alit karo dhele ireng digoreng kabeh, teros diwadhai piring DHYAN :menawi sekul golong bu? WANTI : Sega golong niku nggih sega sing pun mateng didang, pas tasih anget nika banjur digolong, dibunderi nika DHYAN :lajeng bahan-bahanipun pecelan menapa kemawon bu? WANTI : bahan bahane damel pecelan sedaya dikumbah resik teros diiris cilik- cilik bahane ya ana buncis, timun, kacang panjang, kubis karo sambel pecel. Sayuran kabeh mau uwis diirisi banjur dicampur karo jur-juran sambel pecel DHYAN :ayam panggang kadospundi mangsakipun bu? WANTI : ayam panggang niku nggih sami bumbune kaliyan ingkung kala wau, re masak nggi padha, nek mpun maten ayam kala wau banjur dibakar ngantos garing nika. Ayam panggang sing mateng didekekake nduwure pecelan, amarga kuwi jodhone DHYAN :lajeng maknanipun menapa bu? WANTI : ayam panggang niku nggih sami bumbune kaliyan ingkung kala wau, re masak inggih padha, nek sampun mateng ayam kala wau banjur dibakar ngantos garing nika. Ayam panggang sing mateng didekekake nduwure pecelan, amarga kuwi jodhone. Maknane ayam panggang niku rak saking babon, babon niku ibarate wong wadon kuwi papanipun wonten ing ngriya, pecelane niku kaya-kaya petarangane, kaya omahe DHYAN :lajeng sekul ambeng menika wonten jodhonipun mboten bu? WANTI : sekul ambeng digawe nganggo wadhah bundher nika, teros ditumplak. jodhone sekul ambeng niku wonten lalapan,peyek, tempe garit karo jangan kenthang DHYAN : maknanipun sekul ambeng kaliyan lawuhipun menika menapa bu? WANTI : sekul ambeng niku sekul dicithak bunder nika, banjur dipepaki kaliyan jangan kenthang, peyek, tempe garit kaliyan lalapan. Niku kabeh dadi lawuhe. Sekul ambeng niki pepak salawuhe kanggo sajen para simbah- simbah sing uwis seda, para leluwur kabeh DHYAN :anggenipun ndamel lalapan bahanipun napa kemawon bu? WANTI : damel lalapan niku saking buncis, timun, pete, kacang panjang lan kubis. Terus niku diiris tipis-tipis, karo nduwur diparingi bumbu kacang sing diglintiri cilik-cilik nika
DHYAN : lajeng tempe garit bu? WANTI : tempe dipungoreng, dibumboni bawang uyah nika, mangkeh niku lawuhe sekul ambeng DHYAN :jangan kenthang menika bumbunipun menapa bu?lajeng dimangsak kados pundi? WANTI : jangan kenthang niku bumbune bawang, brambang, laos, lombok, ron jeruk, jahe, kunir saha sarem. Kentang diiris cilik cilik, bumbu mau diuleg alus, nek pun pepak kabeh bahane, bumbu digangsa nganti mateng, nek pun mateng terus kenthang dilebokake, nek pun setengah mateng nika santen terus dilebokake. Banjur krecek keri dhewe DHYAN :menawi jenang menika kadospundi caranipun mangsak bu? WANTI : jenang putih kados biyasane nika, saking glepung kaliyan santen dipunmangsak, sampun mboten ditambahi napa-napa malih. jenang abange, wau jenang putihe tasih torah banjur disukani gendhis Jawi, dicampur dadi warnane abang DHYAN :lajeng sekar setamanipun? WANTI : menawi sekar setamanipun niku nggih namung tumbas wonten peken. antarane mawar, kanthil, melati, kenanga, sampun niku. DHYAN :krowodane niku napa kemawon bu?maknanipun menapa? WANTI : krowodan niku bangsane tela, kimpul, kacang nggih asile bumi kaliurang. Karepe nggih sedhekah saking asile bumi kaliurang. Raos syukur ngaten DHYAN :lajeng krowodan menika tumbas menapa asiling bumi kaliurang sedaya bu? WANTI : saking warga nyepakake krowodan, ya asile bumi kaliurang nanging sakniki kaliurang niku ditanduri beton dadi ya krowodane kuwi tuku ing pasar. Sega kuninge gawe 100 kilo sing ajeng didum-dum niku DHYAN :lajeng menawi tumpeng robyong menika menapa bu? WANTI : tumpeng robyong niku sekul tumpeng pethak dikeki godhong- godhongan wonten pinggire nika, re robyong-robyong niku mergane wonten sayuran, godhongane niku wonten pinggire DHYAN : ingkung nggen sajen wayang niku mangsakipun kadospundi bu? WANTI : ingkung niku saking pitik jago, pitik jago sik uwis dibeleh, dikumbah resik banjur diingkung, ditaleni supaya ora icul ingkungane. Terus dimasak dibumbuni bumbunipun bawang, brambang, laos, jahe, salam,
sarem saha gendhis Jawi. Diungkep nganti empuk. Re ngungkep kuwi suwe nek pitik jawa ki. DHYAN : anggenipun damel sekul kuning pinten bu? WANTI : le damel sekul kuning taun niki 100 kilo, mangke diwadhahi cekethong cilik-cilik nika, supaya padha komanan. Sekule kuning mangkeh nggih pepak wonten kering tempe, abon, endhog dadar pepak pokoke. DHYAN :re damel sekul kuning kadospundi bu? Lajeng maknannipun menapa? WANTI : sekule niku nggih namung ngliwet kados sekul biasa nika, namung ditambahi uyah, godhong salam napa godhong pandhan kalih santen sing diparingi parutan kunir kajenge kuning. Ngangge werni kuning niku symbol kemakmuran, kejayaan. Supaya sing melu kirap kaparingan katentreman lan makmur uripe. Tumpeng syukuran niki wujud syukuripun warga, bibar kirab mangkeh tumpeng kuning menika didum para warga ingkang sami rawuh wonten kirab DHYAN :lajeng menawi tukon pasar menika menapa kemawon bu? WANTI : nggih jajanan re tumbas ten pasar nika, werni werni DHYAN : lajeng karepe napa bu, kok ngangge tukon pasar menika? WANTI : tukon pasar niku nglambangake kemurahan panggan, panganan sing werna-werna kuwi dadi buktine sugih pangan. Karepe ben sugih pangan, murah pangane. DHYAN :empluk kaliyan kendhi menika menapa bu? Maknanipun menapa? WANTI : empluk kuwi wadhah beras, kendhi kuwi wadhah banyu, ya iki kabeh kanggo nyimbolake piranti mangsak jaman mbiyen. Mula ana berase ing njerone emlpuk kuwi, menika harapan, karepe ben cukup kebutuhan uripe.
CATATAN LAPANGAN WAWANCARA 07 (CLW07) Nama : KEMBAR Yuswa : 50 tahun Dinten/ tanggal : 15 November 2012 Panggenan : Dalemipun Ibu Kembar Wekdal : 15.00 Wib DHYAN : naminipun sinten bu? KEMBAR: name kula Kembar mbak, DHYAN : sajen kendhuri wilujengan nika napa kemawon bu? KEMBAR : sajene niku pepak kados kenduren kenduren slametan nika, wonten sekul tumpeng, sekul golong, sekul ambeng, jangan kenthang, peyek, ingkung, ayam panggang, pecelan, lalapan, lalapan krecek, tempe garit, jenang, karo kembang setaman DHYAN : sekul tumpeng menika menapa menapa bu? Lawuhipun kaliyan menapa? KEMBAR : Sekul tumpeng niku sekul pethak nika didamel tumpeng. jodhone sega tumpeng niku ingkung karo lalapan krecek. Niku jodhone, kaya sega salawuhe DHYAN : lajeng menawi ingkung dipunmangsak napa? KEMBAR : pitik jago sing sampun diresiki, diingkung, dibumboni gurih banjur diungkep. DHYAN :Peyekipun menika werni pinten bu? Napa kemawon isinipun? KEMBAR : nggen peyek niku wonten peyek dhele, peyek kacang, peyek gereh, thontho, lan krupuk. Carane damel peyek, glepung dijladreni karo dibumboni uyah bawang, banjur dicampur dhele sik peyek dhele, kacang sik peyek kacang, trus dicampur gereh, nek peyek gereh terus digoreng nganti garing. Nek thonthone kuwi gandhum lan glepung dibumboni uyah bawang banjur diuleni nganti kalis banjur diglitiri terus digoreng. Krupuke tuku krupuk neng pasar banjur digoreng DHYAN :menawi lalapan krecek menapa menika? Dipun mangsak napa bu?
KEMBAR : lalapan krecek kuwi bahane krecek, jeroan ayam, klapa diiris-iris lan ireng. Bahan kabeh mau digoreng nganti mateng. Kuwi dhele dijenengake lalapan krecek DHYAN :menawi sekul golong bu? KEMBAR : Sega golonge, sega digolong nika, dibentuk bunder, dikepel kepel nganggo tangan loro DHYAN :lajeng bahan-bahanipun pecelan menapa kemawon bu? KEMBAR : pecelan niku bahane wonten buncis, timun, kacang panjang, kubis karo sambel pecel. Sayuran wau diiris alit-alit nek empun sambel pecel dijuri lajeng dicampur kaliyan sayuran mau. Sambel pecele tumbas wonten pasar mawon supados gampil DHYAN :ayam panggang kadospundi mangsakipun bu? KEMBAR : ayam panggang nggih kados ayam panggang nika, diungkep riyin, lajeng dibakar. Bumbune nggih sami, wong re ngungkep bareng pitik jagone DHYAN :lajeng maknanipun menapa bu? KEMBAR : ayam panggang nggih kados ayam panggang nika, diungkep riyin, lajeng dibakar. Bumbune nggih sami, wong re ngungkep bareng pitik kewajibanipun jagone. Maknanipun dipunlambangaken kados babon ingkang wonten petarangan. Pecelanipun niku nggih kados panggonane tiyang estri menika DHYAN :lajeng sekul ambeng menika wonten jodhonipun mboten bu? KEMBAR : sekul ambeng niku nggih sekul sing pun mateng nika, anget-anget terus dicetak bunder neng wadhah, ben isoh mbentuk.lawuhe niku jangan kenthang, peyek karo tempe garit DHYAN : sekul ambeng menika maknanipun menapa bu? KEMBAR : sega ambeng niku sega pepakan salawuhe, wonten tempe garit, jangan kenthang, peyek karo lalapan. Sega kaliyan jangan kenthang, tempe garit karo lalapane niku sampun dadi jodhone. tiyang jawi menika pitados kaliyan leluwur, sega ambeng salawuhe niku wau karepe nyaosi dhahar dhateng para leluwur ingkang sampun seda DHYAN :anggenipun ndamel lalapan bahanipun napa kemawon bu? KEMBAR : damel lalapan niku saking buncis, timun, pete, kacang panjang lan kubis. Terus niku diiris tipis-tipis, karo nduwur diparingi bumbu kacang sing diglintiri cilik-cilik nika DHYAN : lajeng tempe garit bu?
KEMBAR : tempe garit nggih digoreng biyasa nika, dibumboni bawang uyah. Pun mateng tempene niku diwadhahi terus diselehake nduwure sega ambeng mau DHYAN :jangan kenthang menika bumbunipun menapa bu?lajeng dimangsak kados pundi? KEMBAR : jangan kenthang niku bumbune bawang, brambang, laos, lombok, ron jeruk, jahe, kunir saha sarem. Kentang diiris cilik cilik, bumbu mau diuleg alus, nek pun pepak kabeh bahane, bumbu digangsa nganti mateng, nek pun mateng terus kenthang dilebokake, nek pun setengah mateng nika santen terus dilebokake. Banjur krecek keri dhewe DHYAN :menawi jenang menika kadospundi caranipun mangsak bu? KEMBAR : jenang putih niku bahane glepung, santen, banyu karo uyah sethithik kuwi mau dijladreni, banjur dimangsak sinambi diudak-udak ndak njendhel nek ra diudhak-udhak. Wis kuwi, ora ditambahi apa apa neh nek jenang abang niku nggih jenang putih wau kantun ditambahi gendhis Jawi sekedhik. jenang baro-baro niku, jenang putih sing ditambahi parutan klapa karo gula jawa. jenang pliringan kuwi jenang sing separo jenang abang, sing separo jenang putih. jenang blowok niku jenang putih dipunsukani gula jawa sethithik neng nduwure jenang putih iki mau, dadi gulane kuwi mau ora dicampur karo jenange DHYAN :lajeng sekar setamanipun? KEMBAR : menawi sekar setamanipun niku nggih namung tumbas wonten peken. antarane mawar, kanthil, melati, kenanga, sampun niku. DHYAN :krowodane niku napa kemawon bu?maknanipun menapa? KEMBAR : krowodan niku bangsane tela, kimpul, kacang nggih asile bumi kaliurang. Karepe nggih sedhekah saking asile bumi kaliurang. Raos syukur ngaten DHYAN :lajeng krowodan menika tumbas menapa asiling bumi kaliurang sedaya bu? KEMBAR : bentuk partisipasinipun masarakat menika ngawontenaken kenduri baritan ingkang asalipun menika saben rt menika dipunwajibaken ngintun krowodan dipunkempalaken. Menika dipunsedhekahaken dhateng sedaya masarakat saking pundi kemawon ingkang sami rawuh minangka pisungsung kagem piyantun ingkang rawuh DHYAN :lajeng menawi tumpeng robyong menika menapa bu? KEMBAR : tumpeng robyonge niku didamel saking sekul dicithak gunungan nika, lajeng ditancepi, ditatani kuluban wonten pinggire, niku rak katon
robyong-robyong, lajeng ditancepi wonten nduwure tumpeng niku brambang kaliyan lombok abrit. DHYAN : ingkung nggen sajen wayang niku mangsakipun kadospundi bu? KEMBAR : pitik jago sing sampun diresiki, diingkung, dibumboni gurih banjur diungkep DHYAN : anggenipun damel sekul kuning pinten bu? Lajeng maknannipun menapa? KEMBAR : Sekul kuning menika nggih namung didang kados biasa, dipuntambahi sarem, godhong salam kalih santen kuning supaya gurih. Werni kuning menika nglambangaken kejayaan saha kesejahteraan. sekul tumpeng kuning niki raosipun syukur para warga kaliurang awit kawilujengan ingkang dipunparingaken dhateng kita DHYAN :lajeng menawi tukon pasar menika menapa kemawon bu? KEMBAR : tukon pasare niku antarane kacang atum nika, jajanan ciki-ciki nika nggih pepakan nuduhake murahe pangan. Supados pinaringan berkah, subur makmur, mirah pangane DHYAN :empluk kaliyan kendhi menika menapa bu? Maknanipun menapa? KEMBAR : empluk, kendhi niku alat mangsak jaman rumiyin. Nggih kados alat masak nika nanging cilik-cilik. Namung nyimbolke alat masake jaman mbiyen iku inggih kaya ngaten niku, karepe supaya butuhe awake dhewe cukup sakabehane DHYAN : fungsi ekonomi saking upacara menika menapa bu KEMBAR : temtunipun saged tambah pemasukan, saking sing padha dodol panganan, penginapan ugi dados rame. Dadi niku rak nggih nambai pemasukan.
CATATAN LAPANGAN WAWANCARA 08 (CLW08) Nama : NGADIYANA Yuswa : 56 tahun Dinten/ tanggal : 21 November 2012 Panggenan : Dalemipun Bapak Ngadimin Wekdal : 14.00 Wib DHYAN: nyuwun pangapunten pak, namanipun sinten. NGADIYANA: kula ngadiyana. DHYAN: bapak mangertos babagan kirab brata menika? Saking asal-usul, lajeng prosesinipun saking awal dumugi purna, lajeng makna simbolik, lajeng fungsinipun menika menapa? NGADIYANA:asal-usul saking kirab brata menika saking kelompok pangesthi jawi. Ingkang tujuanipun menika kejawi nguri-uri kabudayan jawi, menika ugi nggadhahi tujuan supados kaliurang tansah pinaringan utawi pinayungan saking gusti ingkang maha agung, kanthi lantaran kirab brata, lajeng sesaji-sesaji, lajeng mawi ngarak pusaka menika boten penganut tertentu. Nanging menika dari berbagai suku, ras, agama, menika saged mlebet wonten mriku. Menika sampun lampah pinten-pinten tahun. awalipun menika kangge namung kelompok pangesthi jawi menika, saking dinas kebudayaan lan pariwisata menika dipunkemas. Lajeng dipunsengkuyung dhateng warga kaliurang sak kiwa tengenipun satemah menika dados tigang tahunan ingkang rutin, ingkang dipunsengkuyung dening warga masyarakat. DHYAN : ingkang nderek kirab menika sinten kemawon pak? Adhedasar agami tartamtu menapa kados pundi? NGADIYANA: Nek bab agama niku kathah sing Islam, katholik, kristen nggih wonten. Nanging padha rukun-rukun nek mriki niku. Upacarane niki rak mboten memihak agama pundi-pundi, sedaya agama saged mlebet, upacarane niki ki ngrembuk bab tradisi jawa. DHYAN: menawi prosesinipun, sakderengipun kirab menika wonten menapa prosesinipun?
NGADIYANA: menika wonten mendhet toya tujuh sumber, lajeng wonten siram jamah mawi toya setaman, lajeng sesaji-sesaji. DHYAN : pundi kemawon papanipun mundhut toyanipun pak? NGADIYANA: Papane Tlaga Putri kuwi sing pinggir wetan objek wisatane kae, sumber Tlaga Putri kuwi dinggo, disalurake ning omah-omah warga kaliurang, tuk e resik. Mulane saiki tuk Tlaga Putri kuwi mau gampang re njupuk, amarga wis disalurake pralon. Ikrare ya ora beda karo pak mesran lan pak sumarno, sing penting kuwi mau tujuane kuwi mau padha DHYAN: lajeng menawi mubeng kaliurang menika, rutenipun pundi pak? NGADIYANA: rute menika saking jalan malangyuda mandhap,lajeng patung kera, patung udang, lajeng ngilen pertigaan waraminda, warung sate parto kiri, lajeng minggah gardu pandang, lajeng perempatan nirmala, lajeng mangetang karang pramuka, lajeng mandhap puas, lajeng mangetan telaga putri malih. telaga putri mangilen, lajeng DHYAN: kenging menapa panggenanipun pitu, menika kenging menapa sajenipun dipunmapakaken wonten papan-papan menika? NGADIYANA: menika miterat kepercayaanipun pangesthi jawi, sanjangipun menika prapatan utawi pertelon tujuanipun namung nyuwun keslamatan, baik itu masyarakat, sak isine kaliurang pokoke. DHYAN: krowotan menika ancasipun menapa? NGADIYANA: menika menawi rumiyin, jaman tiyang-tiyang sepuh menika menawi wulan suro, menika mesthi kenduri. Anggenipun kenduri menika boten sekul, namung wulu wedal palawija. Dados menika dipunlestantunaken. Tujuanipun nggih anggenipun nanem saged sae, saged makmur. Nggadhahi maksud tertentu kangge panyuwunan menika. Menawi mriki boten wonten pari to, namung palawija. DHYAN: makna saking sekar-sekar menika menapa ingkang dipunkajengaken. Kok ndadak ngangge sajen barang? NGADIYANA: menika sesuci, mawi sekar-sekar menika rak harum. Dari berbagai sekar, supados resik badanipun saha lan rohaninipun. Dados menawi wonten panyuwunan, mbok bilih ingkang kuwaos saged dumugi. jasmaninipun DHYAN: lajeng kalawingi wonten tumpeng. Tumpen menika namung kangge nyengkuyung kemawon, acara pendukung, menapa saking rumiyin sampun wonten. NGADIYANA: wiwit rumiyin wonten. Nasi kuning menika wiwit rumiyin sampun wonten.
DHYAN: ancasipun menapa? NGADIYANA: tujuanipun namung setunggal, namung nyuwun kawilujengan saking gusti. DHYAN: lajeng fungsinipun, paedahipun kirab menika ugi fungsi religi, fungsi ekonomi, lajeng fungsi sosialipun. Menika fungsi religinipun menapa pak? NGADIYANA: tujuanipun nggih mohon keselamatan, kepada Tuhan YME. Lewat kelompok menika. Lajeng ekonomi menika supados perekonomian masyarakat kaliurang lebih baik. Lajeng sosialipun menika kangge panyengkuyungan warga masarakat sedaya, dados boten paksaan. Sedaya sami nyengkuyung supados kaliurang tambah rame, tambah dikenal. Akhire saged dinikmati dening warga masarakat kaliurang. Catatan Refleksi : 1. Asal-usul Upacara Kirab Brata Metri Bumi 2. Prosesi Upacara Kirab Brata Metri Bumi 3. Sajen Kenduri Baritan 4. Faedah Upacara Kirab Brata Metri Bumi
CATATAN LAPANGAN WAWANCARA 09 (CLW09) Nama : Beja Wiryanto Yuswa : 57 tahun Dinten/ tanggal : 18 November 2012 Panggenan : Taman wisata kaliurang Wekdal : 13.00 Wib DHYAN: lajeng mawon nggih, namanipun sinten pak? BEJA: nama saya, Beja Wiryanto mbak. DHYAN: asal usulipun kirab brata menika rumiyin kados pundi?. BEJA:jadi kalau kirab brata merti bumi,itu dulu kita ngadopsi acaranya kraton solo dan kraton ngayogyakarto bahwa setiap malam satu suro, sejak sultan agung itu selalu mengadakan kirab mubeng benteng. Karena di kaliurang tidak ada benteng, ya kita buat kirabnya muter kaliurang. Sepanjang 4 km. Jadi itu konsepnya adalah konsep-konsep perenungan, yang dicontohkan para wali, jadi untuk memperingati tahun baru islam, itu kita dengan jalan tapa bisu, kita merenung introspeksi diri,perbuatan-perbuatan kita selama satu tahun itu apa yang sudah kita lakukan, apa yang akan kita lakukan kedepan, kalau kita melakukan kesalahan-kesalahan, tidak kita ulangi lagi, jadi sebetulnya makna sesungguhnya kalau masyarakat mau mengerti, masyarakat mau memperdalam lagi, bahwa sebetulnya itu ritual yang bagus, karena perenungan, konsep-konsep perenungan kita jalan dengan tidak memakai alas kaki, lalu kita merenung, kita apa yang selama ini sudah kita perbuat untuk, terutama pada keluarga, lingkungan, keluarga, juga negara kita. Tidak seperti malam-malam tahun baru, yang dilaksanakan ditahun baru nasional. Orang yang berpesta pora yang tidak jelas, yang menghambur-hamburkan uang. Nginap dihotel saja satu orang bisa 5 juta lebih. Dan biasanya kalau ada yang mempunyai kebiasaan minum- minuman keras dan sebagainya. Ini justru harusnya kita kembangkan, jadi tapa bisu harus kita kembangkan. Tapi kadang ada orang yang mengatakan bahwa ini musyrik bertentangan dengan agama dan sebagainya. Itui hanya orang yang tidak paham, dia belum memaknai betul kita tapa bisu seberapa berat. Itu ritual mubeng bentengnya yang harus kita pahami. Orang islam naik haji itu kan ngubengi ka'bah juga, itu perenungan, doa, mengesakan tuhan. Itu yang harus kita kembangkan. DHYAN: mubeng benteng menika kedah mendel kemawon menapa kados pundi.
BEJA: namanya saja tapa bisu, itu artinya sudah jelas bahwa kita ini dalam koridor dalam namanya orang tapa itu dalam konsep islam itu puasa. Puasanya itu untuk merenung, puasa tidak bicara, tidak ngomong yang jelek. Ngomong yang baik saja disitu tidak dia lakukan, apalagi yang ngomong yang jelek. Yang baik saja dia tidak ngomong, dia lebih ke perenungan, berdiam diri. Jadi kalau orang islam, disaat ramadhan itu hari terakhir dia pakai i'tikaf. Kalau ini bukan i'tikaf, tapi konsepnya dia jalan sambil berdoa supaya diwilayah dilingkungan itu bisa aman damai. Itu konsepnya. DHYAN: lajeng prosesinipun upacara kirab menika, saking awalipun menika kados pundi. BEJA: kalau disini baru berjalan 7 tahun. awalnya kita itu kita punya paguyuban pelestari budaya jawa yang namanya pangesthi jawi. Paguyuban itu kita himpun, kita mengadakan salah satu dari kegiatan itu melestarikan budaya nenek moyang kita, leluhur kita yang ada di keraton itu kalau dia bisa mubeng benteng, mbok kita sekarang mubeng kaliurang. Ya konsepnya itu. DHYAN: lajeng rutenipun menika kados pundi? BEJA: rutenya itu dari terminal tlaga putri, finisnya juga disana. Start dan finishdisana. DHYAN: lajeng wonten mapakaken sajen menapa boten pak? BEJA: kalau mereka yang orang-orang jawa, mereka iya. Tapi kalau orang-orang yang muslim mereka beda. DHYAN: lajeng tujuanipun ngangge sajen-sajen menika menapa pak. BEJA: sebetulnya itu bentuk ucapan terimakasih kepada alam. Kalau orang yang bisa bicara alam, sebetulnya alam itu butuh sesuatu. Jadi kita bukan menyembah berhala, bukan menyembah jin, bukan menyembah setan. Tetapi mereka-mereka itu kan senang dengan wewangian, makanya bedanya orang yang sudah meninggal itu kan meninggalkan rohnya. Tetapi setiap kita datang ke makam, selalu kita tabur bunga. Karena bunga itu wangi, makanya kita tabur bunga itu kita ambil wewangiannya, bahwa mereka pantas dikasih wewangian. Tidak mungkin dia akan kita kasih daun pisang, dan kita kasih daun singkong.kan tidak pantas. Ya kita ambil makna wanginya itu. DHYAN: lajeng prosesi sampun, sakmenika makna sajen menika? BEJA: makna-makna sajen itu sebetulnya, itu baiknya kalau kita bisa buka di primbon jawa. Disana bisa dijelaskan upacara-upacara ritual, sampai selapanan bayi, sampai orang meninggal, sampai orang khitanan, orang itu sebenarnya kalau orang-orang jawa itu kental dengan itu. Dan itu
sebetulnya kalau digambarkan banyak sekali maknanya. Jadi misalkan orang nikah, kenapa didepan kanan kiri gapura dikasih cengkir gadhing. Cengkir itu kan kencenging pikir, jadi artinya kedua mempelai sudah menyatukan tekad, pikirnya sudah kentel jadi satu dia akhirnya menikah menjadi suami istri. Contohnya itu. DHYAN: lajeng sakderengipun kirab menika wonten kenduri wilujengan. Menika prosesinipun kados pundi? BEJA: ya cuma biasa. Kenduri-kenduri, sama seperti orang-orang biasa. DHYAN: wonten sajenipun mboten pak? Sajen menapa kemawon? BEJA: sajene niku wonten sajen kangge kenduren, sajen kirab mubeng niku, lajeng kangge kenduri baritan karo sajen wayang. Sajen kenduren karo sajen kirab niku damel piyambak, sing damel saking paguyuban pangesthi Jawi, nek baritane niku saking kabeh warga kaliurang dijaluki bantuan nyepakake krowodan kanggo kenduri baritan. Sajen wayang kuwi uwes saka grup wayange sing nggawe DHYAN: sajen baritanipun saking pundi pak? BEJA: sajen baritane niku saking kabeh warga kaliurang dijaluki bantuan nyepakake krowodan kanggo kenduri baritan. Karo sega kuning re gawe ing warunge Bu Dewi papane ing papan wisata Tlaga Putri Kaliurang. DHYAN: lajeng ancasipun dipunwontenaken kirab menika wonten religi, ekonomi, sosial. BEJA: kalau kirabnya itu lebih ke introspeksi dan doa keselamatan. Tetapi kegiatan pendamping, karena kita ada merti bumi, itu kita melestarikan alam dengan menanam pohon. Lalu dengan merawat pohon. Kalau kebudayaannya kemarin kita mengadakan metri batik, kita melestarikan batik. Kita mengajar anak-anak sd untuk belajar membatik. Jadi artinya metri merti apapun itu yang kita tingkatkan. Disitu kita mempertahankan makanan tradisional dengan festival krowotan. Catatan Refleksi : 1. Asal-usul Upacara Kirab Brata Metri Bumi 2. Prosesi Upacara Kirab Brata Metri Bumi 3. Sajen Kenduri Baritan 4. Faedah Upacara Kirab Brata Metri Bumi
No Nama Sri Sudaryo 1 Supahargiya 2 Sumarno 3 4 Warindi 5 Nandar Rahman 6 Kuntanto 7 8 Sudarta 9 Wagiran 10 Tuwaji 11 Subardi 12 Suwiyadi 13 Sutikna Raharja 14 Parimin 15 Sugiya 16 Darna 17 Dalijo 18 Daliman 19 Pawira Rejo 20 Ngadimin 21 Hadi Prayitna 22 Amad Basuki 23 Setiyanan 24 Madya Rejo 25 Supani 26 Suradi 27 Barjono 28 Sardi 29 Mesran 30 Suparjiya 31 Suraji 32 Sudarmadi 33 Ngatija Daftar Anggota Paguyuban Pangesthi Jawi Yuswa 43 50 60 55 47 46 50 51 48 53 56 61 49 51 55 52 56 47 57 63 50 62 48 63 53 52 58 55 54 49 46 70 53 Alamat Kaliurang Barat Kaliurang Barat Kaliurang Barat Kaliurang Barat Kaliurang Barat Kaliurang Barat Kaliurang Barat Kaliurang Barat Kaliurang Barat Kaliurang Barat Kaliurang Barat Kaliurang Barat Kaliurang Barat Kaliurang Barat Kaliurang Selatan Kaliurang Selatan Kaliurang Selatan Kaliurang Selatan Kaliurang Selatan Kaliurang Selatan Kaliurang Selatan Kaliurang Selatan Kaliurang Selatan Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur
Tabel Salajengipun 34 Sukaca 35 Sastra Giya 36 Mulyana 37 Tukiman 38 Ratno Wiyata 39 Teguh Sunardi 40 Ari Rudiyanto 41 Sabar 42 Endra 43 Slamet 44 Waluya 45 Sukinu 46 Slamet Raharja 47 Wariyah 48 Tari 49 Kembar 50 Sri Wantini 51 Sukin 52 Kisma Sukarna 53 Ngadiyem 54 Suraji 55 Sarinten 56 Sumitra 57 Pawira Rejo 58 Wagiyem 59 Tuwaji 60 Ahmad Basuki 61 Parmi 62 Surat Wakija 63 Waltiyah 64 Painem 65 Sudarminah 66 Separ 67 Sarjinan 68 Temi 69 Sumarni 48 59 46 54 46 47 51 60 47 49 51 58 53 52 52 50 41 63 50 62 48 63 53 48 59 46 54 46 47 51 60 47 53 52 58 55 Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Barat Kaliurang Barat Kaliurang Barat Kaliurang Barat Kaliurang Barat Kaliurang Barat Kaliurang Barat Kaliurang Selatan Kaliurang Selatan Kaliurang Selatan Kaliurang Selatan Kaliurang Selatan Kaliurang Selatan Kaliurang Selatan Kaliurang Selatan Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur Kaliurang Timur
SURAT PERNYATAAN Yang bertanda tangan dibawah ini saya : Nama : Umur : Agama : Pekerjaan : Alamat : Dengan ini menyatakan bahwa saya telah benar-benar diwawancarai secara mendalam oleh saudari Dhyan Widhi Astuti untuk memperoleh data guna menyusun Tugas Akhir Skripsi (TAS) yang berjudul " Upacara Tradhisi Kirab Brata Metri Bumi Kaliurang, Desa Hargobinangun, Kecamatan Pakem, Kabupaten Sleman ". Demikian surat pernyataan ini saya buat, supaya dapat digunakan sebagaimana mestinya. Kaliurang, November 2012 Yang menyatakan, ( )