61 GALAK CLUTAK Bojoné dikejèpi, tanggap. Mlebu kamar sing dileboni sing lanang. 'Apa?' 'Ssst ... aja seru-seru! Layang iki mengko kirimna nyang kepolisian,' kançlané sing lanang, Muji, karo ngrogoh sak clanané. 'Diwènèhaké sapa?' 'Biyasané, ya kakèkané .. .' 'Pak Kiprah?' Muji mantuk. rng njaba uceng Sana karo carik Mun Kèprot wis ngentèni. Carik sing saben senèn-an langganan disenèni mantri-polisi marga sembarangé sing sarwa kèprot, jalaran mungtansah gulung-gemak karo kertu. 'Uwis, Ji? Wis pamitan? Wong arep ceki waé kok ndadak ngambu we çlaké sing wédok! Ayooh, gèk mangkat!' 'Wis awan kil' pamapagé uceng karo ngunggahaké jagang sepéçlah. 'Apa ngambu weçlaké sing wédok? Wong ndadak ditimbuli usapan tapihé sing wédok nèng embun-embunané kuwi, delengen, rak nggilap!' sumam bungé carik Mun karo mbanting utesé terus nuntun sepéçlahé. Sing diantem tembung mung mlèngèh, ora serik ora barang, ban jur wangsulané: 'K:alaha main dadi tètèl-tuwèl, nèk wis pamitan wong wédok kuwi èntèng tanggung-jawabé. Apa aboté wong pamitan?!' Wong telu mangkat, lakuné urut siji-siji. Dalané angèl. Dalan watu watu kidul pasar tèmplèk ménggok ngulon, kidul dalan wis pèrèng gu nung. Sawetara suwé manèh mançleg, terus njunjung sepéçlah nguwot ing buk jebol, nyimpang dalan mengiwa mlebu pekarangan cilik Itanpa pager. Karo nyarugi watu-watu gunung sing sumebar ing dalan cilik munggah kuwi wong telu nuntun sepéçlah, ngarah menyang omah sro tong jèjèr loro sing mencil ing pèrèngan. Pekarangané dirungkudi wit wit mlançlingan sing ora tata. Lawang geçlèg dien am wareg nggerit diwengakaké saka njero. rng kono wis ana Kija-Blançlong, bajingan kayu al as sing diangkat dadi mançlor. Mung mlèngèhçlèwèké nampa tekané wong tel u sing terus nglebokaké sepéçlahé. 'Wis suwé, Nçlong?' takoné uceng Sana karo nggèrèd kursi réyod. J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 07:52:32AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
288 Javanese Literature since Independenee 'Wiwit ésuk. Wong aku mau bengi turu omahé Lintrik-Punten kono.' 'Mulané pipimu abang-abang tilas gincuné Lintrik ... ' sumambungé carik Mun Kèprot, nuli: 'Yoh gèk tata-tata, lèsèhan nèng klasa njogan waé. Pak Ki, pak Suki ... !' Wong tuwa pèçièt mripaté metu saka omah sisih. 'Napa, pak carik?' 'Bèbèrna klasa nèng njogan waé, pak Ki.' Ora sumaur wong pèçlèt mau terus mlebu, bali nggawa gulungan klasa pançlan. Digelar ing jogan, nèng kançlangan kulon. Wong papat mapan lungguh, Kija-Blançiong ngetokaké kretu anyar. 'Ngaji kitab tarèt, ditata terus diorat-arèt!' aloké uceng Sana karo nyèlèhaké utes rokoké ing <;lumpal ganjel saka terus nyançlak kretu sing didumaké déning Kija. Kabèh ngliling rai kretu, batuké njengkerut. Pikirané konsèntrasi menyang gatuké gambar kretu. Taktik bantingan disusun, stratèginé nguras kantongé kancané. Rukun lairé lungguhan dadi saklasa, nanging crah atiné kabèh kepéngin matèni kancané. Saya tipis tumpukané kretu, praupané saya njengkerut. Nggeget uutu, manteng. 'Modar kowé!' aloké Kija karo mbanting kretu ing tengah kupengan, banjur: 'Aku narik!' Wong liyané plenggang-plenggong, unjal ambegan. Mançior al as kuwi ngukud çiuwit, banjur ngukud kretu diujut lumet. Tangané prigel kaya singkèk ngétung ·çiuwit rèntenan. Kretu didum, dililing batikané. Ngitit tumpukan, mbanting eekelan. Dipikir dipentelengi, geget-geget misuh terus mbanting manèh. Main kretu kuwi lumaku sawetara suwéné, Kija-Blançiong lagi ngadeg jaraké. Kretuné tansah apik, paling deres nariké. Mung kala-kala carik Mun karo uceng Sana uga olèh, déné Muji sing jaré mau ditimbuli tapihé sing wédok babar pisan dunmg nggentèni narik. Srengéngé nggléwang wong wadon kekandelen pupurané mlebu omah mainan kono. Gincu ing lambéné nyèprès, diomat-ameti. Uceng Sana nolèh, aloké: 'Kuwi lho, Nçlong, wis diparani Lintrik-mu, kuwi ndang seselana!' 'Ris ... ora marani mas mançior ki, sing dak-parani pak uceng!' semauté karo mlérok kemayu. Qèwèké nçlesel menyang kalangan, ing sançiingé pak carik, banjur takoné: 'Puntené karo apa, pak carik? Iwak sapit apa témpé?' 'Ka sik, Trik! Aja ngganggu çlisik,' sumauré carik Mun karo mbanting kretu. 'Lha kang Muji?' J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 07:52:32AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
Galak Clutak 289 'arak, aku ora puntan-puntenan. Tak nyakot lambému kuwi aé .. .' 'Aiyaaaah kang Muji ... !' Lintrik saya kemayu. Sing dikemayoni ora mèsem ora nglirik. Mripaté penggang mencureng, kretuné terus-'terusan mati. Lintrik terus nglénç10t ing sisihé Kija-Blanç1ong karo mèlu nyawangi kretu cekelané manç10r alas kuwi. Sing dilénç10ti ketara marem. Mainan terus nggrengseng. Kabèh megeng napas ngentèni entèké ujutan kretu. 1)uwit teplak-teplèk nyeblok ing klasa lekoh kuwi. Nalika Lintrik ngengakaké lawang arep metu ... kabèh kagèt: polisi loro mlebu ndedel. Beç1ilé semapta ing tangané, cangkemé nrutuli ka langan mainan. Bantingan kretu manç1eg, rai-rai pucet. 'Aja mlayu!' swarané santak. Pak Suki-Pèç1èt krenggos-krenggos nyungul ing lawang butulan, mlongo. Rainé mèlu pucet, ngèwèl. 'Sigegana barang-barang nang klasa kuwi, pak!' préntahé polisi, banjur: 'Kabèh karo klasané pisan kanggo barang bukti.' Pak Suki-Pèç1èt tumandang, manut préntah. Polisi nyateti kabèh wong-wong sing main kretu mau, jeneng, pegawé an lan alamaté jangkep. 'Apa pilih dak-gawa dak-giring menyang kantor polisi saiki, apa kowé kabèh sésuk-ésuk mara çléwé mrana? Aku ngerti nèk kowé bebau lan penggawa negara, nanging kabèh komplot nglanggar tatanan. ara kena diconto masyarakat .. .' Kabèh meneng, mung carik Mun sing banjur sumaur <;lisik: 'Mbénjing mawon ç1ateng kapolisèn.' 'Kena dipercaya?' 'Kénging! Kénging, pak polisi. Kula mesti ç1ateng ngrika, ç1ateng kantor punapa ndalem?' wangsulané Muji mawa pamrih. Polisi mau nolèh menyang kancané, nuli: 'Anu ... eh ... anu, menyang ngomah waé iya kena. Iya, iya menyang ngomah waé. Jam pira kira kira?' 'Sekécané jam pinten?' uceng Sana nrumbul. 'Va wis, jam lima-limanan waé!' pamutusé polisi sing karan kakèkané Kiprah, karo nyangklongaké beç1ilé. 'Wis, saiki bubar waé çlisik!' Préntah iki wis ora patia kaku manèh, sajaké wis ana tanggap pangertèn. Polisi metu saka omah srotong jèjèr loro. 1)aç1ané Suki-Pèç1èt isih melar-mingkus. Wong-wong sing kalangan adu kucing banjur pating jreç1ul nuntun sepéç1ah ninggalaké pekarangan sing karungkudan ing wit-wit mlanç1ingan kuwi. Manç10r alas Kija-Blançlong karo Lintrik J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 07:52:32AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
290 Javanese Literature since Independenee nlusup nrabas dalan garitan kulon omah terus mulih. Wong tel u ,tekan omahé Muji pisahan, atiné kisut. Muji mlebu me nyang karnar, bojoné nututi. 'Piyé, pak Kiprah 'teka tenan?' Muji mantuk, kan<Jané lirih: 'Suksès!' 'Embèn aku tukokna ali-ali lho!' Wong lanang Muji mbanting awaké mg ambèn, sing wédok digèrèd. Ora suwala, pasrah. Dina sésuké jam lima. Wong-wong sing ditangkep ing mainan ngo mahé Suki-Pè<Jèt wingi wis pa<Ja te ka ing omahé polisi Kiprah, ora me nyang kantor. Wong-wong rékané arep nyuwun 'kebijaksanaan' komen <Jan, mulané ing saké méntol-méntol isi <Juwit. J!uwit sebrakan mrana mréné, sebagian <Juwit pajegé rakyaté sing wedi dioprak-oprak. Nitik polatané wingi wong-wong mau yakin yèn bakal bisa nampa panyuwun ané, Jan mestiné<Juwit ing saké kuwi ya ora pait. Tèng jam lima pak Kiprah metu menyang pen<Japa ngarep, nemoni. Ulaté peteng, njenggureng. 'Ana perlu apa?' takoné ngagètaké sing ana kono, kaya-kaya <Jèk wingi durung wawan rembug prekara tekané wong-wong mau. 'Inggih prekawis wingi nika, pak,' sumauré Muji semu ngrapèk. Wong wong liyané 'tumungkul. 'Kok ora menyang kantor?' 'Wingi rak sampun matur, pak,' carik Mun semaut. 'Hrnmmm! Sampéyan sedaya ngerti, ju<Ji niku dilarang negari. Napa malih sampéyan, carik, uceng lan man<Jor, sing mestiné turnut njejegné peraturan-peraturané negari. Lha kok malah nglanggar ·tatanan? Sam péyan saged kul a ajokné teng pengadilan. Sampéyan sedaya saged cepot saking ke<Ju<Jukan sampéyan. Ngertos?' 'Ngertos, pak,' uceng Sana mangsuli, banjur: 'Niki wau kula inggih ngaturaken sedaya kelepatan, lan malih inggih nyuwun mbok kula se daya niki boten usah diajokaken <Jateng pengadilan. Inggih mangké kadospundi caranipun .. .' 'Karepmu piyé?' 'Inggih kersa pak komen<Jan ngrampungaken won ten ndalem ngriki mawon. Inggih kadospundi kebijaksanaanipun pak komen<Jan kula se ~aya n<Jèrèk.' 'Ééééé ... dadi sampéyan sedaya ba<Jé asok tançla panarima ·<Jateng kula ngaten ta?' 'Inggiiih.' 'Heh, prekara sampéyan niku prekara geçlé. Kula polisi boten purun cara J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 07:52:32AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
Galak Clutak 291 suwap-suwapan ngoten niku. Polisi ngayahi tugas mawi sumpah. Geçé risiko lan tanggung-jawabé ngayomi durjana.' 'Baçéa kadospundi, pak Kiprah kula suwuni tulung,' kan~lané Muji kaya arep nangis, banjur: 'Kula sedaya nçèrèk sak-kersa panjenengan. Ang geripun panjenengan kersa nulung.' Komençlan polisi Kiprah ngangkat punçlaké, banjur: 'Maman!' Mlebu polisi sing wingi uga mèlu nangkep. 'Ada apa, pak?' takoné. 'Urus dan selesaikan perkara orang-orang ini!' préntahé wijang. Pak Kiprah mlebu. Polisi Maman ganti sing ngaçlepi. Wong-wong atiné luwih krasa a:çem, marga polisi sing kèri iki praupané luwih bening. Rembugané al us Ian nyumadulur, pétung murih paça beciké. Pepuntoné pétung polisi Maman saguh ngusahakaké nulung mbatal aké prekarané digawa menyang pengadilan. Lan wong-wong mau sawisé enyang-enyangan saguh mènèhi pasangon çuwit limalas èwu rupiyah saben wong siji. Pétung dadi, çuwit sawidak éwu ditampa ing tangané Maman. Wong papat metu rumangsa slamet, olèh pitulungan. Uceng karo mançlor terus mulih, carik numpak sepéçah arep menyang pasar malem. Déné Muji kança arep menyang setasiyun. Bakda magrib carik mampir ing warungé Asri, dadak lagi anguk anguk weruh pak Kiprah ana kono karo Maman. Carik Mun saya mlengok manèh bareng weruh Muji uga ana sançlingé, sajak tanpa rikah rikuh. J;:>èwèké mundur sadurungé wong-wong mau meruhi, terus lung guh ceçak kaling-kalingan geçèg. Rembugané keprungu ceta, sanadyan lirih: 'Kowé nyuwun pira, Ji?' takoné Maman sing wiwitan dirungu carik. 'Mangga kersa pak komençan.' Sawetara suwé meneng. 'Telung èwu ya, Ji. Akèh-akèh kanggo apa?' Swara iki terang swarané pak Kiprah. Laguné sing wijang kuwi kaya laguné nalika wawan rembug ing pençapa mau. Muji ora keprungu sumaur. 'Nyoh, bojomu wènèhana! J;:>èwèké ya berjasa, ngirimaké layang nganti kringeten.' Carik Mun Kèprot, sing gawéné disenèni mantri polisi, ing batin misuh-misuh ngerti akal-akalan sing kaya mengkono mau. J;:>èwèké ru mangsa kapusan sandiwarané ba:çut-baçut seragam sing tumindak galak, nanging rakus lan clutak. Atiné ora trim a, nanging arep lapor menyang ngendi? J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 07:52:32AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
292 Javanese Literature since Independenee Sepéc.lahé dituntun alon-alon, terus mulih awaké loyo. Tjantrik Aswotomo (in: Jaya Baya no. 49, August 1972). 62 ING TELENGING WENGI Wit-witan lan rerungkudan ora bisa crita liya saben aku nlusur dalan iki: - Kowé keplantrang, mitra, kawé keplantrang. Wit-witan lan rerungkudan ara naté nyingkur atiku adreng nganti wangsulanku: - Ora. Dra ana manèh sing dak-Iari. Aku kèli kaya larahan ing kali, nanging manawa tumlawung kidung wengi aku ati kang kasmaran. Aku bayi durung bisa nyawang lan micara. Nadyan wit-witan lan rerungkudan tetep setya ngétung tebaning jangkah lan kanc.la: - Ah saiba aboté sesangganmu, manungsa. Ardian Syamsuddin (in: Jaya Baya no. 39, June 1974). J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 07:52:32AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.