(Tintingan Wujud, Makna, Ekologi Budaya LanFungsi) (Tintingan Wujud, Makna, Ekologi Budaya LanFungsi) Aris Kurniawan ABSTRAK tumrap PDV\UDNDW SDQ\HQJNX\XQJH‡%DWKLN maneka werna motif sing nduweni gegayutan klawan kahanan alam lan budayane Kabupaten Bojonegoro. Wujud, Kabupaten Bojonegoro. Bathik mujudake asil kabudayan sing nduweni piguna Saka jlentrehan mau, bisa dijupuk patang underan panliten, yaiku :1) Kepriye mula bukane ‡%DWKLN HNRORJL %RMRQHJRUR" $SD IXQJVLQH ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· WXPUDS PDV\DUDNDW"8QGHUDQ panliten mau nduweni tujuwan kanggo: 1) Ngandharake mula EXNDQH ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· LQJ .DEXSDWHQ %RMRQHJRUR 1JDQGKDUDNH ZXMXG ODQ PDNQD LQJ PRWLI ‡%DWKLN -RQHJRURDQ·NDZDZDV VDND HNRORJL %RMRQHJRUR 1JDQGKDUDNH IXQJVL ‡%DWKLN paedah arupa :1) Tumrap ilmu kabudayan, panaliten iki bisa menehi sumbang sihing jagading ilmu kabudayan yaiku nambahi kawruhing bab bathik; 2) Tumrap panliti, panliten iki bisa nambahi kawruhe panliti ngenani bab bathik Jonegoroan. Kejaba iku diajab bisa menehi pengalaman panliti supaya bisa ngrembakake ilmune, mligine ing babagan kabudayan; 3) Tumrap pamaos, Teori sing digunakake kanggo nganalisis makna lan wujud yaiku teori semiotik saka Pateda, teori sing digunakake kanggo nganalisis fungsi yaiku teori fungsi saka Malinowsky, dene teori kang digunakake kanggo nganalisis ekologi budaya yaiku teori ekologi saka Ihromi. Metode sing digunakake yaiku metode dheskriptif kualitatif, NDQWKL REMHN DUXSD ‡%athikJonegoroan· ,QVWUXPHQ XWDPDQH \DLNX SDQOLWL LNX GKHZH 6XPEHUGDWDQH DUXSD lan studi pustaka. Data sing wis nglumpuk banjur dianalisis kanthi dheskriptif lan nggunakake teori hermeneutik saka Palmer. Asiling panliten ngrembug ngenani etnografi Desa Prayungan (pendhudhuk Desa Prayungan, sistem pangupajiwa Desa Prayungan, pendhidhikan, lan agama sing dianut masyarakat Desa Prayungan) minangka papan SDQJJRQDQ SDQOLWHQ ZXMXG ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· PDNQD ‡%DWKLN -RQHJRURDQ·HNRORJL .DEXSDWHQ %RMRQHJRUR lan hiburan, pangupajiwa, sistem proyeksi masyarakat, sarana kanggo ngraketake paseduluranlan idhentitas sawijine dhaerah. Makna saka motif LQJ‡%DWKLN-RQHJRURDQ· Dudutan panliten iki nuduhake anane gegayutan antarane ekologi Kabupaten Bojonegoro klawan wujud, utama yaiku kahyangan api. Kahyanagan api minangka sawijine kahanan alam sing ana ing Bojonegoro lan nduweni makna arupa pangajab supaya masyarakat Kabupaten Bojonegoro nduweni semangat sing makantar-kantar kaya geni sing empan kasebut, supaya bisa nindakake pakaryan alam lan SDA kang ana ing Kabupaten Bojonegoro. Motif kasebut bisa dadi sarana kanggo ngenalake SDA lan budaya ing Kabupaten Bojonegoro supaya dikenal dening bebrayan agung. Tembung pepenget: bathik, ekologi, makna, wujud, fungsi A. Purwaka Manungsa cinipta dening Gusti Ingkang Maha Kuwasa diwenehi akal lan pikiran, bisa dadi makhluk kang linuwih yen bisa nggunakake akal lan pikirane. Akal lan pikiran kasebut bisa nuwuhake lan ndadekake manungsa nduweni kabudayan. Adhedhasar kabudayan iku, manungsa bakal nduweni urip kang luwih katata. Kabudayan bisa tuwuh asring ditindakake dening saka pakulinan masyarakat. Koentjaraningrat (1985:9) ngandharake kabudayan asil saka olah ciptaning manungsa ing masyarakat sing dikulinakake, ditindakake kanthi cara sinau. Kabudayan nduweni unsur-unsur ing antarane, yaiku religi, sistem organisasi, pengetahuan, basa, seni, sistem mata pencarian hidup lan sistem teknologi. Urutan sing pitung unsur kasebut kanggo nggambarake unsur-unsur ngendi sing angel lan gampange owah amarga kena pangaribawane kabudayan liya. Koentjaraningrat (1985:5) ngandharake, yen kabudayan iku nduweni telung wujud, yaiku (1) wujud kabudayan arupa panemu, nilai-nilai, norma-norma, lan tatacara, kang asipat abstrak ora bisa difoto lan dicekel, (2) wujud kabudayan arupa tumindake manungsa kang trep ing masyarakat kayata sistem sosial, (3) wujud kabudayan arupa barang- barang asil karyaning manungsa.Salah sawijining wujud kabudayan kang arupa barang-barang asil karyaning manungsa yaiku bathik. Bathik yaiku corak utawa gambar sajroning kain kang cara nggawene nggunakake malam, banjur diolah kanthi 1
(Tintingan Wujud, Makna, Ekologi Budaya LanFungsi) cara tartamtu (Sugono, 2008:146). Wujud bathik ing Indonesia akeh banget, nanging corak utawa motif saka bathik kasebut nduweni filosofi lan mujudake tetenger saka saben-saben dhaerah asale. Salah sijine wujud bathik sing narik kawigatene SDQOLWL \DLNX ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· %athik mujudake warisan turun temurun saka leluhur. ‡%DWKLN-RQHJRURDQ· minangka sawijining bathik sing asale saka dhaerah %RMRQHJRUR 6DGXUXQJH DQD ‡BDWKLN -RQHJRURDQ· ZLV -XPSXW· LVLK DQD QJDQWL VDLNL QDQJLQJ PRWLIH VLQJ RUD bervariasinyebabake bathik jumput kalah kondhang NODZDQ ‡%DWKLN ing Indonesia diakoni dening UNESCO, bupati Bojonegoro lomba kanggo nyiptakake motif banjur nganakake ‡%DWKLN-RQHJRURDQ· RQHJRURDQ·. Sawise bathik Masyarakat Bojonegoro ora bisa uwal saka lingkungan utawa kahanan alam ing Bojonegoro. Bab kasebut kabukti saka motif ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· sing nggambarake kahanan alam, budaya sing ana lan asil bumi dhaerah Bojonegoro. Motif-motife nggambarake yen masyarakat Bojonegoro iku raket banget klawan kahanan alam, budaya lan asil bumi dhaerahe. Lingkungan sakiwa tengene masyarakat bisa menehi daya pangaribawa tumrap kabudayan masyarakat ELVD kasebut. Motif-PRWLI didadekake identitasKabupaten Bojonegoro. ‡%DWKLN RQHJRURDQ· RQHJRURDQ· PXMXGDNH ZXMXG budayasing asale saka asil karyaning masyarakat kang kalebu jinising folklor dudu lisan lan arupa material. Tuladhane folklor dudu lisan kang arupa material yaiku arsitektur rakyat, sandhangan, panganan lan obat-obatan tradhisional (Danandjaja, 1984:22). Adhedhasar andharan mau, tuwuh bab sing narik kawigatene panliti, yaiku anane gegayutan antarane motif ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· klawan kahanan alam Bojonegoro. Saliyane iku, panliti pengin menehi sumbangsih arupa lan kepengin ngenalake anane ‡%DWKLN sesurupan -RQHJRURDQ· supaya luwih dingerteni dening bebrayan agung. ‡%DWKLN B. Metode Panliten iki nggunakake metode dheskriptif kualitatif. Bodgan lan Taylor (sajrone Moleong, 2000:3) nduweni panemu yen panliten kualitatif yaiku cara panliten arupa tetembungan tinulis utawa lisan saka pawongan lan polah tingkah sing bisa dideleng. Dene kang diarani dheskriptif yaiku panggambaran utawa panjlentrehan kanthi tembung-tembung sing jelas lan rinci. sing ngasilake data dheskriptif Sajroning ilmu sosial, sumber data saka metode kualitatif yaiku masyarakat, data panlitene arupa tindakan-tindakan kang ngasilake produk (Ratna, 2012:47). Metode kualitatif menehi kawigaten marang data alamiah, data kang ana sambung rapete klawan NRQWHNV GXQXQJH ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· . Cara-cara kaya Sumber data yaiku subjek utawa sumber data kang asale saka ngendi wae (Arikunto, 2006: 129). Sumber data bisa diperanga dadi loro, yaiku sumber data primer lan sumber data sekunder. Sumber data primer ing sajrone panliten yaiku cetha tumuju ing sakabehe bab QJHQDQL ‡%DWKLN MRQHJRURDQ·. Sumber data sekunder, yaiku dikasilake saka tambahing data kang nguwatake analisis tumrap panliten iki, kayadene buku utawa andharan-andharan saka saperangan informan. Kabeh sumber data lan data-data iki wigati ing sajrone panliten amarga sajrone ngandharake sakabehe asiling panliten. didadekake minangka cekelan Cara nglumpukake data yaiku cara kang digunakake kanggo ngasilake data sing dibutuhake ing sajrone panliten. Cara nglumpukake data ing jrone SDQOLWHQ -RQHJRURDQ· \DLNX ZDZDQFDUD ‡%DWKLN observasi lan dhokumentasi. Wawancara yaiku omong-omongan kanthi maksud (Moleong, 2000:135). Wawancara tartamtu ditindakake kanggo nambah sarta njangkepi data kanthi cara ngorek saakeh-akehe informan. 6DMURQLQJ SDQOLWHQ QJHQDQL ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· SDQOLWL nggunakake wawancara rada tinuntun. Amarga panliti ing kanggo kene wis informasi saka nyiapake pitakonan-pitakonan iki kang nyengkuyung metode kualitatif mangkene dianggep minangka multi metode, amarga umume panlitian iku nduweni gegayutan klawan gejala sosial kang relevan (Ratna, 2012:47). Objek panliten yaiku sawijine bab utawa barang sing bakal dionceki. Ing panliten iki panliti nggunakake REMHN ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· 3DSDQ SDQOLWHQ \DLNX SDSDQ panggonan sing didadekake tujuwan utawa pengamatan sawijining panliten. Ing kene panliten ditindakake ing SHQJUDMLQ ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· VLQJ DQD LQJ Desa Prayungan Kabupaten %RMRQHJRUR 3DQOLWL PLOLK REMHN ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· amarga bathik iki nduweni nilai fungsi lan makna sing ana gegayutane karo ekologi Kabupaten Bojonegoro. Kecamatan Sumberrejo Panliten ‡%DWKLN -RQHJRURDQ·kalebu panliten lapangan kang nggunakake piranti panliten kanggo nyengkuyung data asiling panliten. Ing sajrone panliten nggunakake piranti kayata, Alat perekam utawa tape recorder, kaset baterei, sing digunakake kanggo ngrekam data-data sing arupa tetembungan sing asale saka informan. Daftar pitakonan kanggo wawancara Field notes lan bolpoin, digunakake kanggo nyathet apa-apa wae sing dianggep penting sing ditemoni nalika nganakake panliten ing lapangan. Kamera digital kanggo QMXSXN JDPEDU PDQHND ZHUQDQH PRWLI ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· wawancara. Supaya oleh data luwih jangkep, panliti uga nambahi pitakonan liya adhedhasar kahanan lapangan lan informan. Sajrone panliten iki, wawancara ditindakake ing daleme narasumber. Wawancara ditindakake kanthi tujuwan njupuk data arupa tetembungan saka narasumber supaya panliten iki valid lan bisa dipertanggungjawabake kanthi ilmiah. Wawancara kasebut direkam supaya bisa dadi bukti panliten. Observasi minangka sawijining kagiyatan kang menehi kawigaten tumrap bab tartamtu kanthi nggunakake mata.Observasi mujudake iku asring ditegesi 2
(Tintingan Wujud, Makna, Ekologi Budaya LanFungsi) sawijining cara ngumpulake data kanthi nganakake pengamatan objek sing ditliti kanthi cara langsung utawa ora langsung. Dhokumentasi yaiku nggoleki data babagan variabel, kang arupa cathetan, transkrip, buku, layang pawarta, prasasti, cathetan asiling rapat, agenda, lsp (Arikunto, 2006: 231). Sumber Data Profil Desa Prayungan 2012 No Keterangan 1 Lanang 2 Wadon Cacah Total Cacah Kepala Keluarga Cacah 2528 2500 5028 2480 KK Panliten iki nggunakake metode dhokumentasi kanggo ndhokumentasikake etnografi sing gegayutan karo objek utama lan motif utawa corak bathik. Motif bathik sing dikarepake kanggo objek panliten iki dijupuk gambare siji mbaka siji. Dhokumentasi ditindakake dening panliti nalika wawancara klawan narasumber ing daleme. Sawise dhata nglumpuk banjur diolah kanthi cara, nyathet lan nglumpukake asil wawancara, observasi lan dhokumentasi, nggolongake data adhedhasar jinis lan sipat kayata, mula bukane, wujud, makna, fungsi lan ekologi budaya‡%DWKLN -RQHJRURDQ· nindakake analisis ngenani mula buka, wujud, makna fungsi lan ekologi budaya, menehi dudutan saka data sing wis dianalisis kasebut. C. ANDHARAN 4.1. Etnografi Desa Prayungan Desa Prayungan minangka papan panggonan panliten iki. Desa Prayungan yaiku desa sing manggon ana ing sisih etan kutha Bojonegoro, desa iki dadi sawijine sentra bathik ing Kabupaten Bojonegoro. Ing desa iki ana rong sentra Bathik Jonegoroan lan bathik jumput. Dideleng saka segi etnografis, Desa Prayungan, Kecamatan Sumberrejo, Kabupaten Bojonegoro mlebu dataran tinggi. Tabel4.2 :Cacahe Pendhudhuk Miturut Umur No 1 2 3 4 5 6 7 Usia 0-12 11-20 21-30 31-40 41-50 51-58 >58 Jumlah Jumlah 507 959 1368 1030 806 329 29 5028 Sumber Data Profil Desa Prayungan 2012 Saka andharan ing dhuwur bisa dimangerteni yen pendhudhuk sing paling akeh bocah enom yaiku umur 21-30 lan 31- ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· minangka sandhangan sing nduweni corak sing bisa narik kawigatene masyarakat umur sing diduweni Desa Prayungan kasebut minangka umur sing isih wigati karo sandhangan. Umur 21-30 lan 31-40 kasebut bisa dadi VDZLMLQH ‡%DWKLN -RQHJRURDQ·LVLK ELVD WHWHS PODNX $PDUJD XPXU-umur kasebut minangka umur produktif anggone makarya. WRODN XNXU \HQ SURGXNVL 4.1.3 Struktur Pangupajiwa 4.1.1 Wilayah sing Desa Prayungan mujudake wilayah strategis, amarga desa iki ana ing sawijine dalan sing diliwati kendharaan Bojonegoro-Surabaya. Dalane gedhe sing asring diliwati bis lan kendharaan umum liyane. Mula saka kuwi Desa Prayungan gampang anggone njujug. Waktu tempuh saka Kutha Bojonegoro kurang luwihe 15 menit, saka Kecamatan Sumberrejo 5 menitan. Saka jarak pusat pemerintah kecamatan kurang luwihe 5 Km, jarak saka ibu kota Kabupaten Bojonegoro kurang luwihe 10,5 km. 4.1.2 Pendhudhuk Desa Prayungan Saben desa mesthi ana pendhudhuke. Cacah pendhudhuk sing manggon ing Desa Prayungan cacahe 5028. Saka cacah lanang 2528 wong lan wong wadon 2500 wong saka 2480 (KK). Cacahe pendhudhuk Desa Prayungan bisa dimangerteni saka data ing ngisor iki. Miturut data 2012 pendhudhuk Desa Prayungan sing luwih akeh yaiku pangupajiwa tani, amarga ing dhaerah kasebut akeh banget lemah sing digunakake olah tetanen. Tetanduran sing paling akeh ditandur yaiku pari. Saben pendhudhuk rata-rata nduweni sawah sing bisa digunakake kanggo olah tetanen. tani. Pangupajiwa sing kapindho yaiku buruh Masyarakat sing ora nduwe sawah nggantungake uripe kanthi cara ngrewangi tangga teparone dadi buruh tani. Uga ana senajan wis nduwe sawah dhewe nanging uga buruh tani. Sing katelu karyawan swastamasyarakat nyambut gawe ing babagan jasa utawa dagang. Dene Pegawai Negeri Sipil (PNS) dadi pangupajiwa luwih sithik tinimbang karyawan swasta.PNS ing kene diperang saka TNI/POLRI lan Guru. Akeh sing dadi guru ing Desa Prayungan nanging mung sithik sing wis diangkat PNS liyane akeh sing isih honorer. 3
(Tintingan Wujud, Makna, Ekologi Budaya LanFungsi) Tabel 4.3 : Sistem Pangupajiwa No 1 2 3 4 5 Pnagupajiwa Tani Buruh Karyawan Swasta PNS Liya-liya. Cacah Cacah 2258 1290 909 270 301 5028 Sumber Data Profil Desa Prayungan 2012 Saka data kasebut bisa dimangerteni yen cacah tani akeh banget yen ditandhingake karo pangupajiwa liyane.Meh saperangan gedhe Desa Prayungan nduweni pangupajiwa tani. Iki disebabake amarga saking akehe sawah sing ana ing wilayah Desa Prayungan. dhuwur biyasane ing bebrayan oleh pakurmatan sing luwih dhuwur, tinimbang pawongan kang ora nduweni pendhidhikan dhuwur. Pendhidhikan uga bisa nemtokake status sosiale pawongan ing masyarakat. Tabel 4.4 : Pendhidhikan Masyarakat Desa Prayungan NO 1 2 3 4 5 6 Jenjang Pendhidhikan Playgroup/TK Tamat SD/MI Tamat SMP/MTS Tamat SMA/MA Sarjana/Diploma Ora Sekolah Jumlah Cacah 626 1270 1350 1380 295 107 5028 Sumber Data Profil Desa Prayungan 2012 4.1.4 Pendhidhikan Pendhidhikan ing Desa Prayungan katon saya maju tinimbang jaman biyen, amarga anane kesadharan masyarakat anak-anake.Desa Prayungan uga dadi sawijine desa sing wis nengenake pandhidhikan. Iki bisa dideleng saka cacah pendhudhuk sing wis sekolah SMA manggon ing nomer siji. kanggo nyekolahake Sing nomer loro ana pendhudhuk sing tamat sekolah SMP, iki bisa dadi bukti yen pandhudhuk taun. prayungan wis nindakake wajib belajar 9 Playgroup/TK wis umum lan dadi kewajiban sing kudu ditindakake ing SD. Sing nindakake pendhidhikan sarjana lan diploma uga wis akeh. sadurunge Masyarakat Desa Prayungan wis wiwit nduweni ing Desa Prayungan wis kagolong maju tinimbang desa liyane ing Kecamatan Sumberrejo. Kahanan kaya mangkono iku disebabake amarga kesadharane masyarakat kang wis gelem nyekolahake anak-anake, lan nganggep yen pendhidhikan kuwi penting ing dina tembe. Senadyan ana wong kang ora sekolah utawa ora lulus Sekolah Dasar, biyasane kuwi pawongan kang nduweni umur wis tuwa. Miturut wong jaman biyen, pendhidhikan ora penting lan sing dianggep penting yaiku nyambut gawe. Saka tabel mau bisa didudut yen pendhudhuk Desa Prayungan kagolong maju ing babagan pendhidhikan. Umume wis padha sekolah wiwit TK nganti SMA, lan ana saperangan sing nerusake ing Perguruan Tinggi. Pendhidhikan pamikiran, pawongan kang nduweni pendhidhikan 4.1.5 Kapitayan utawa Agama Akeh-akehe pendhudhuk Desa Prayungan nganut agama Islam. Kanggo nyengkuyung ngibadahe pendhudhuk, ing Desa Prayungan dibangun mesjid- mesjid lan mushola ing saben lingkungan. Tabel 4.5 : Agama lan Kapitayan No. Agama 1. Islam 2. Kristen 3. Katolik 4. Hindhu 5. Budha 6. Konghuchu 7. Kepercayaan Tuhan YME Kepada Cacahe 4485 357 174 - - 12
Masyarakat Desa Prayungan ora ana sing nganut agama Hindhu lan Budha. Masyarakat Desa Prayungan uga ora ana sing nganut animisne lan dinamisme yaiku kang percaya marang barang ghaib. 4.2 0XOD%XNDQH‡%DWKLN-RQHJRURDQ· Bathik wis dikenal dening masyarakat dadi sandhangan tradhisionale wong Jawa. Ewa semana, ing taun 1990-2000 an bathik wiwit ora disenengi lan dianggep ketinggalan jaman dening para mudha taruna. Wong sing nggunakake bathik dianggep wong ndesa lan ora bisa melu lakuning jaman. Suwene suwe, bathik ngalami owah-owahan motif lan werna kang maneka warna. Pangrembakaning motif lan warna kasebut uga ditindakake dening Pemkab Bojonegoro Cacahe Wong 5028 Sumber Data Profil Desa Prayungan 2012 Tabel kasebut nuduhake cacahe pendhudhuk kang nganut agama Islam paling akeh tinimbang agama liyane. Akehe agama Islam iku amarga Desa Prayungan cedhak klawan Pondhok Pesantren At-Tanwir. Agama sing cacahe akeh nomer loro yaiku agama Kristen kanthi cacah 357. Agama sing cacahe paling akeh katelu yaiku agama Katolik kanthi cacah 174. Agama sing cacahe paling saithik yaiku agama Konghuchu kanthi cacah 12. ‡DQD PDV EDWKLN MXPSXW $PDUJD PRWLI VDND bathik iki mung sithik, konsumen saya suwe saya jumput saya ilang amarga bathik jonegoroan luwih maneka werna motife mas. (Bu Puji, 27 Juli 2013) Saka andharan kasebut bisa dimangerteni yen VDGXUXQJH DQD ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· ZLV DQD EDWKLN VLQJ jeneneg bathik jumput. Motif sing mung sithik kasebut nyebabake bathik kasebut saya ilang ing Kabupaten Bojonegoro. Pemda sing dipandhegani dening Bupati 4
(Tintingan Wujud, Makna, Ekologi Budaya LanFungsi) Suyoto terus nggolek cara kanggo ngatasi supaya bathik tetep lestari ing Bojonegoro. Salah sawijining upaya kanggo ngrembakake bathik ing Kabupaten Bojonegoro yaiku kanthi anane lomba desain motif bathik kang diadani dening Tim PKK Kabupaten Bojonegoro. Bojonegoro mujudake sawijining kabupaten kang nduweni sumber daya alam lan kabudayan kang akeh lan kondhang kawentar. Sumber daya alam kang maneka warna kasebut menehi inspirasi tumprap garwane Bapak Bupati Bojonegoro yaiku Ibu Mafudho Suyoto kanggo ngadani lomba desain motif bathik. ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· LNL ZLZLW DQD WDXQ Sakwise bathik diakui dening UNESCO minangka kabudayan asli Indonesia. Ibu-ibu PKK sing dipandegani kaliyan Ibu Mahfudoh Suyoto nggelar lomba saperlu nggawe motif ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· LNL %X /LQGD 0DUHW 2013) yaiku jagung miji emas, rancak thengul, pari sumilak, sata ganda wangi, sekar jati, gatra rinonce, mliwis mukti, parang dahana mungal lan lembu sekar rinambat.(Bu Linda, 3 maret 2013) Salah sawijine upaya pelestarian bathik sing ditindakake dening Pemkab yaiku nganakake Lomba desain motif bathik ditindakake ing taun 2009. Saka 600 karya sing ana, pihak akademis saka Solo dan Bandung kasil milih 9 motif anyar minangka motif induk kang bakale bisa dirembakakake maneh. Sangang motif kasebut yaiku Gatra Rinonce (Motif Kilang Minyak lan Gas Bumi), Jagung Miji Emas (Motif Jagung), Mliwis Mukti (Motif Peksi Legendaris Jelmaan Angling Dharma, Mliwis Putih), Parang Dahana Mungal (Motif Wisata Api Abadi, Kahyangan Api), Parang Lembu Sekar Rinambat (Motif Kewan Sapi), Pari Sumilak (Motif Pari), Rancak Thengul (Motif Wayang Thengul, khas Bojonegoro), Sata Ganda Wangi (Motif Mbako), lan Sekar Jati (Motif Godhong Jati lan Kembang). 6DQJDQJ PRWLI ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· PDX mujudake gambaran potensi budaya lan kahanan alame Bojonegoro. Anane motif anyar kasebut nduweni ancas kanggo ngenalake lan ngrembakake potensi Bojonegoro PDUDQJ EHEUD\DQ DJXQJ 6DOL\DQH LNX DQDQH ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· ELVD QLQJNDWDNH perekonomian masyarakat Bojonegoro. Sangang motif kasebut dilaunchingake dening Ketua Tim Penggerak PKK Kabupaten Bojonegoro, Ny. Maffudoh Suyoto. Adicara kasebut dianakake ing tanggal 12 Agustus 2009 ing alun-alun Kabupaten. 4.3 :XMXG ODQ 0DNQD 0RWLI ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· kawawas saka ekologi Bojonegoro. Ing kene bakal dijlentrehake wujud lan makna ing sajrone motife. Ekologi kabudayan sing ana minangka sawijine ilmu sing ngrembug gegayutan antarane lingkungan klawan kabudayan sing ana ing sawijine masyarakat. Ing panliten iki bakal nggunakake VDZLMLQH NDEXGD\DQ DUXSD ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· NODZDQ dhaerah Kabupaten Bojonegoro, minangka dhaerah asal saka bathik kasebut. ‡%DWKLN VDZMLQLQH sandhangan sing asale saka Kabupaten Bojonegoro. Bathik iki nduweni sanga wujud motif sing maneka werna.Motif-motif sing ana ing sajrone bathik kasebut nggambarake kahanan alam lan budaya sing diduweni Bojonegoro. Saliyane nduweni gambar sing maneka werna kasebut, kanggo nambahi kaendahane bathik iki uga diwenehi werna sing selaras klawan gambar supaya bisa narik kawigatene masyarakat. RQHJRURDQ· PLQDQJND 6DEHQ PRWLI ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· QJDQGKXW makna tartamtu sing disimbolake karo kahanan alam lan budaya masyarakat Kabupaten Bojonegoro. saliyane njlentrehake makna gambar saben motif, panliten iki uga njlentrahake makna werna kang GLJXQDNDNH VDMURQLQJ ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· :HUQD VLQJ bakal dijlentrehake yaiku werna dhasar utawa werna pakem. Lingkungan nduweni daya pangaribawa kang gedhe sajrone kabudayan. Amarga manungsa urip lan saben dina mesthi tumindake-tumindake uga kena daya pangaribawa lingkungane. Manungsa minangka makhluk kang nduweni budaya kang ora bisa uwal saka lingkungane. Iki kabukti saka kabudayan-kabudayane manungsa sing nduweni gegayutan karo lingkungan uripe, semana uga kabudayan sing cinipta ing Kabupaten Bojonegoro. sing nggambarake kahanan alam lan budaya iku bisa dadi sawijine apresiasi tumrap masyarakat supaya bisa njaga apa sing wis dadi tetengere Kabupaten Bojonegoro. Ing ngisor iki bakal dijlentrehake wujud lan makna motif ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· NDZDZDVVDND HNRORJL EXGD\D masyarakat Kabupaten Bojonegoro. Tujuwan ciniptane sanga motif 4.3.1 Jagung Miji Emas Motif Jagung Miji Emas salah sawijine motif ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· VLQJ nggambarake tetuwuhan. Tetuwuhan sing ana ing motif iki yaiku jagung, ing kene digambarake nduweni wiji sing werna emas. Motif iki uga kawangun saka werna-werna padhang. Saka werna- werna sing ana sajrone motif, iki nyebabake motif Jagung Miji Emas narik kawigatene para nom-noman. ‡:HUQD VLQJ DQD LQJ PRWLI MDJXQJ PLML emas asline ana rong werna yaiku kuning ODQLMR·%X/LQGD0DUHW ‡<HQ GLGHORN VDND ZHUQD DZDOH PRWLI -DJXQJ Miji Emas iki nduweni werna ijo tuwa, ijo mateng lan kuning emas. Ing motif iki sing diutamakne yaiku wiji jagunge, wiji jagung kudu digambar jelas supaya ketok mentes lan bisa selaras karo 5
(Tintingan Wujud, Makna, Ekologi Budaya LanFungsi) 13) ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· PRWLI Jagung Miji Emas yaiku werna kuning lan ijo. Werna kasebut ngandhut makna tartamtu minangka simbol masyarakat Kabupaten Bojonegoro. :HUQD VLQJ GLJXQDNDNH LQJ ana rong werna yaiku kuning lan ijo. Kuning nggambarake kemakmuran masyrakat Bojonegoro lan ijo nduweni maksud, tanah ing Bojonegoro menika nduweni tingkat kesuburan kang GKXZXU· (Bu Linda, 3 maret 2013) Gambar 1 motif Jagung Miji Emas andharan kasebut bisa dimangerteni yen werna pakem saka motif Jagung Miji Emas nduweni telung werna yaiku ijo tuwa, ijo mateng lan kuning. Motif iki nggunakake werna dhasar ijo tuwa, werna kuning ing kene nggambarake wernane emas lan ijo mateng nggambarake kulit jagung. Saliyane iku uga ana werna ijo sing njulur-njulur kaya oyot. Sing paling onjo sajroning motif iki yaiku jagung, digambarake nduweni wiji sing gedhe-gedhe lan nduweni werna sing kaya emas. Adhedhasar rong Jagung minangka tetuwuhan kang tuwuh kanthi subur ing Kabupaten Bojonegoro. Saliyane beras, jagung uga didadekake panganan pokok. Miji emas tegese wijine gedhi-gedhi lan rupane kuning kaya emas, mratandhani yen jagunge apik. Jagung miji emas nduweni makna yen jagung ing Bojonegoro minangka sawijine jagung kang nduweni kuwalitas kang apik, saengga bisa didadekake sumber panguripan lan ngangkat taraf uripe masyarakat Bojonegoro. bisa dimangerteni yen werna dhasar saka motif jagung miji ijo. Werna kuning emas yaiku werna kuning digunakake kemakmuran. Masyarakat Bojonegoro saya makmur amarga asil panen jagung saya suwe saya apik. Mula, perekonomiane masyarakat uga saya apik. Werna ijo digunakake kanggo nyimbolake kesuburan. Adhedhasar andharan kasebut lan nyimbolake kanggo isih dadi pilihan kanggo masyarakat tani utamane ing Kecamatan Gondhang, Sekar, Purwosari, Tambakrejo,lsp ing Bojonegoro. Data saka Badan Statistika Bojonegoro nyathet sing paling akeh ngasilake jagung yaiku Kecamatan Sekar sing kasil 36.674,36 ton saka 6.026 ha sawah lan nomer lorone Gondhang sing ngasilake 35.934,64 ton saka 4.797ha. ing satengah- Rong kecamatan tengahing alas,sing nduweni lemah sing rada garing. Asil tanduran jagung ing taun 2011 ngasilake 143.400,24 ton saka 33.902ha sawah, sing sumebar ana ing Kabupaten Bojonegoro. Tanduran jagung iki panggone ana 4.3.2 Mliwis Mukti Motif Mliwis Mukti minangka sawijine motif ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· VLQJ QJJDPEDUDNH EXGD\D VLQJ diduweni Bojonegoro. Motif iki nggambarake manuk mliwis lan tetuwuhan. Sakliyane iku motif iki duweni motif sing paling beda klawan motif-motif liya, sing mbedakake yaiku wujud wajik sing ana ing sajrone motif. Wajik kasebut dadi pemisahak antarane manuk mliwis lan tetuwuhan. Gambar 2 motif Mliwis Mukti ‡<HQ GLGHORN VDND PRWLI DZDO PRWLI 0OLZLV Mukti iki akeh werna ijone utamane ijo mateng. Sakliyane ijo, ana werna putih lan kuning. Putih iki nggambarake manuk mliwis lan kuning nggamabarake kembang saka tetuwuhane. Motif iki dadi sawijine motif sing paling angel digawe, ora ngerti penyebebab lan saka angele iku. Mesthi bola-bali mbutuhake wektu sing paling suwe tinimbang motif liya. Isa uga disebabake motif iki isih DQD JHJD\XWDQH NDUR $QJOLQJ 'KDUPD· (Martini, 27 Juli 2013). Adhedhasar andharan lan gambar kasebut bisa dimangerteni yen motif iki kawangun saka werna dhasar ijo mateng, lan werna panyengkuyunge ana werna kuning, ijo lan putih. Werna-werna kasebut minangka ZHUQD SDNHP VLQJ GLQGXZHQL PRWLI ‡0OLZLV 0XNWL· Nanging kanggo nuruti kapenginane konsumen werna sing digunakake ing motif iki wis owah saka werna pakem. Motif iki uga nduweni nile mistik yaiku akeh pembathik sing sambat anggone ngerjakake, jarene mbutuhake wektu paling suwe tinimbang motif liya. Nile iki nduweni mistik kasebut diyakini amarga motif gagyutan karo Prabu Anling Dharma. Nanging yen didelok saka gambar sing ana sajrone motif, ora beda lan katon biyasa yen ditandhingake karo motif-motif liya. Dideleng saka werna-werna ing sajrone motif,bathik iki trep kanggo wong enom, amarga werna-werna motif iki nggunakake werna sing padhang. Mula saka iku werna padhang kasebut bisa narik kawigaten wong ing sakiwa tengen panganggone. ‡%DWKLN 0OLZLV 0XNWL PLQDQJND PRWLI -RQHJRURDQ· NDQJ QXGXKDNH NDZLJDWHQH PDV\DUDNDW tumrap budaya sing ngrembaka ing sakiwa tengene. 6
(Tintingan Wujud, Makna, Ekologi Budaya LanFungsi) Kawigaten kasebut bisa dadi sawijine cara kanggo njaga kabudayan-kabudayan sing wis ana supaya ora cures. Bathik uga dadi sawijine budaya sing wis ngrembaka ing Bojonegoro, kanthi anane motif Mliwis Mukti iki bisa dadi sawijine motif sing kinandhut budaya ing sajrone budaya. ‡0RWLI POLZLV PXNWL LNL QGXZHQL PDNQD PDQXN mliwis panjilmane Angling dharma minangka raja malaowopati. Sing miturut carita Bojonegoro iki salah sawijine wilayah saka kerajaan Malowopati. Mukti artine mulya, manuk mliwis kasebut panjilmane saka raja, mula saka kuwi diwenehi tambahan mukti sing nuduhake yen mliwis kasebut panjilmane saka wong sing mulya yaiku UDMD·%X/LQGD0DUHW Adhedhasar andharan kasebut bisa dimangerteni yen motif Mliwis (manuk belibis) mukti (mulya) nduweni makna mliwis kang mulya ora sembarang mliwis, nanging mliwis iki panjilmane saka raja Malowopati. Mula saka kuwi dikarepake bisa menehi motivasi kanggo masyarakat Bojonegoro bisa luwih semangat, rajin lan ulet kanggo nggayuh kamakmuran. Dideleng saka makna sing ana sajrone motif Mliwis Mukti, saliyane nggambarake budaya ing motif iki uga kinandhut pangajab. Budaya sing ana ing motif diajab bisa menehi motivasi para masyarakat utamane bocah enom supaya nduweni semangat kanggo nggayuh samubarang. Motif Mliwis Mukti minangka sawijine motif sing nduweni isi ngenani legendha saka Angling Dharma. Motif kasebut nggambarake anane carita saka Raja Malowopati. Carita kasebut ing Kabupaten Bojonegoro, senajan nganti saiki durung ditemokake bukti saka kerajaan Malowopati. isih ngrembaka ‡0anuk mliwis iku panjilmane saka Angling Dharma. Dheweke sejatine ora njelma dadi manuk mliwis, amarga dheweke kalah perang tandhing karo telu siluman wadon yaiku Widata, Widati lan Widaningsih. Banjur sang Prabu dikutuk dadi manuk mliwis putih kasebut. Amarga saking frustasi lan ora percaya yen dheweke bisa dikalahake wong wadon, mliwis putih kasebut miber ing dhaerah Bojonegoro lan kasil ditangkep karo Jaka Gedug. ing kerajaan Bojonegoro ana sawijine perkara ngenani wong lanang kembar sing ngrebutake garwa sing jenenge Bermani, wong lang kembar kasebut ngaku yen dheweke iku Bermana garwane Bermani. Saperlu mangerteni sapa sing Bermana asli, Raja Dharmawangsa minangka raja Kerajaan Bojonegoro nganakake sayembara. Manuk mliwis putih melu sayembara iku lan kasil nemtokake sapa Bermana sing asli. Sawise iku anake Raja Dharmawangsa kepincut karo kaendahane manuk mliwis kasebut, banjur manuk iku di dadekake paesan ing kolam kerajaan Bojonegoro. Banjur Kolam iki dijenengake Mliwis putih· (Mbah Karjan, 9 maret 2013) ngenani manuk mliwis panjilmane Angling Dharma, bisa dimangerteni sejatine Angling Dharma dikutuk. Amarga dheweke kalah perang tandhing karo telu putri siluman yaiku Widata, Widati lan Widaningsih. Sang Prabu teka ing Bojonegoro amarga dheweke frustasi sawise dikalahake dening telu putri siluman. Sawise ing Bojonegoro dheweke kasil ditangkep karo Jaka Gedug lan digawa ing sayembara nemtokake Bermana sing asli. Mangerteni kaendahane manuk mliwis putih iku putri raja Dharmawangsa njaluk supaya manuk iku diramut ing kerajaan lan di deleh ing kolam kerajaan. Mula saka kuwi nganti saiki jeneng kasebut isih dieling dening masyrakat lan kanggo njaga supaya jeneng kasebut tetep ana ing satengah-tengahing masyarakat, mula didadekake jeneng sawijine papan wisata lan GLGDGHNDNH VDZLMLQH PRWLI ‡%DWKLN -RQHJRURDQ·VXSD\D carita-carita kasebut ora cures lan tetep dieling dening generasi enom saiki. Saka andharan 4.3.2 Gatra Rinonce 0RWLI *DWUD 5LQRQFH PLQDQJND PRWLI ‡%DWKLN daya alam. Motif iki nggambarake grill minangka piranti sing digunakake njupuk gas lan patra. Werna sing digunakake yaiku werna-werna sing padhang uga narik kawigaten banget saka sakiwa tengene pangnggo. Gambar 3 motif Gatra Rinonce ‡<HQ GLGHORN VDN PRWLI DZDOH *DWUD 5LQRQFH LNL nduweni 4 werna yaiku, putih sing dadi werna dhasar, kuning, ijo lan ireng. Nanging sing dadi werna penting yaiku kuning lan ijo, kaloro werna kasebut nduweni makna,..... lan werna liyane Puji, 27 Juli 2013) Adhedhasar andharan lan gambar motif Gatra Rinonce kasebut, bisa dimangerteni yen motif iki sejatine kawangun saka patang werna. Werna-werna sing ana sajrone motif yaiku putih,ireng, kuning lan ijo. Saka kapapat werna kasebut sing dadi werna onjo yaiku kuning lan ijo, amarga werna kasebut minangka sawijine werna sing nduweni makna saka motif Gatra Rinonce iku. Werna-werna sakliyane ijo lan kuning mung dadi werna singgo pandhamping utawa panjangkep, supaya 7
(Tintingan Wujud, Makna, Ekologi Budaya LanFungsi) motif kasebut nduweni werna apik lan bisa narik kawigatene konsumen. DWUD 5LQRQFH PLQDQJND PRWLI ‡ %DWKLN Ing kene digambarake anane gambar grill minangka piranti kanggo njupuk gas lan patra. Saka wujud kasebut bisa dimangerteni grill iki dadi objek sing makili gas lan patra kasebut, motif iki uga nduweni makna minangka pangajab masyarakat Bojonegoro. ‡*DWUD 5LQRQFH JDWUD LNL DVDOH VDND JD JDV ODQ tra (patra), rinonce tegese dijejer utawa ditata siji mbaka siji supaya katon endah. Teges sing ana motif iki yaiku yen gas lan patra ditata utawa diolah kanthi cara sing apik bakal migunani sing njulur tumrap masyarakat.......kembang nggambarake tetuwuhan tetep bisa tuwuh yen gas mau diolah kanthi apik supay ora ngrusak tetuwuhan ing sakiZD WHQJHQH·%X 3XML -XOL 2013) andharan kasebut bisa dimangerteni yen tembung gatra sejatine mujudake tembung garba kang asale saka ga kang tegese gas lan tra kang tegese patra (minyak). Dadi, tembung gatra tegese gas lan minyak. Rinonce tegese ditata siji mbaka siji kanthi tetep rancak, wutuh, lan endah. Gatra Rinonce tegese gas lan patra kang ditata kanthi apik saperlu diolah kanggo ningkatake perekonomian masyarakat. Adhedhasar saka Makna sing dimaksudake saka motif Gatra Rinonce yaiku arupa pangajab, supaya sumber gas lan patra kudu digunakake lan diolah kanthi cara sing aman lan ora mbebayani tumrap lingkungan. Cara pangolahing gas lan patra ditindakake kanthi setiti tanpa ngrusak alam, tengene dhaerah saengga tetuwuhan pertambangan ora muspra rusak, uga bisa dimanfaatake kanggo kemakmurane manungsa. ing sakiwa lan Bojonegoro minangka salah sawijine kabupaten kang nduweni sumber daya alam kang gedhe ing babagan minyak bumi. Bisa dimangerteni saka jumlah dhaerah ing Kabupaten Bojonegoro sing ana tambang minyake, kayata Sukowati, Banyu urip, Blok Cepu, lsp. saliyane iku isih ana dhaerah sing nggunakake cara tambang ing dhaerah Wonocolo, minyak Kecamatan Malo. tradhisional yaiku tambang minyak sing Bojonegoro nduweni sumebar ing dhaerah Bojonegoro. Nganti ing wonocolo ana tambang sing diolah dening masyarakate dhewe. Iki dadi sawijine bukti yen Bojonegoro sugih saka asil bumine ora mung Adhedhasar andharan kasebut bisa dimangerteni yen Bojonegoroora mung sugih saka asil olah tetanen nanging uga sugih saka asil minyak bumine, nganti ana tambang minyak tradhisional ing dhaerah Wonocolo, Malo, Bojonegoro. Tambang minyak tradhisional kasebut didadekake pangupajiwane para warga ing sakiwa tengene tambang, kanggo nyukupi kabutuhan saben dinane. Minyak asil tambang banjur di setorake ing pertamina kanggo diolah dadi minyak tanah sing siap digunakake dening masyarakat. Mula saka kuwi makna lan ekologi sajrone motif Gatra Rinonce kasebut selaras klawan gambare. Sawijine bukti yaiku senajan Kabupaten Bojonegoroisih ana sing nggunakake cara tambang tradhisional. Nanging, ora tau kedadeyan perkara sing ngrugekake masyarakat lan tanduran sakiwa tengene tambang. Sawijine bukti, isih akeh wit jati sing tuwuh kanthi subur ing sakiwa tengene tambang. Kabeh mau amarga tambang minyak ing Kabupaten Bojonegoro diolah kanthi cara bener. 7XMXZDQ FLQLSWDQH ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· kanthi motif Gatra Rinonce iki yaiku supaya masyarakat mangerteni yen Kabupaten Bojonegoro ora mung sugih ing kabudayane nanging uga sugih ing sumber daya alame. Senajan ing tembe mburi minyak ing Bojonegoro wis entek nanging anane motif Gatra Rinonce iki supaya bisa dimangerteni para generasi enom yen Kabupaten Bojonegoro tau dadi sawijine dhaerah sing ngasilake sumber minyak kang gedhe ing Indonesia. 4.3.2 Rancak Thengul 0RWLI 5DQFDN 7KHQJXO PLQDQJNDPRWLI ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· VLQJ QJJDPEDUDNH EXGD\D DUXSD NHVHQLDQ wayang thengul. Ing motif iki kagambar wayang thengul sing ditata kanthi rancak. Iki dadi salah sawijine motif sing nduweni gabungan werna paling sithik, nanging panggah nduweni werna sing bisa narik kawigaten. ‡:HUQD VLQJ DQD LQJ PRWLI UDQFDN WKHQJXO LNL ana lan telu, yaiku werna coklat, SXWLK·%X/LQGD0DUHW ireng, ‡6DND ZHUQD VLQJ DVOL PRWLI 5DQFDN 7KHQJXO mung nduweni werna coklat. Nanging uga ana werna ireng sing ana ing tengah saben wayang thengul. Werna ireng iki mung dadi werna kanggo jangkepi supaya ana pemisahe antarane wayang siji lan sijine. Rata-rata motif iki akeh GLVHQHQJL ZLQJ VLQJ ZLV XPXU GKHZDVD·%X Puji, 27 Juli 2013) Gambar 4 motif Rancak Thengul lan gambar kasebut, bathik kanthi motif Rancak Thengul nduweni rong werna yaiku coklat lan ireng. Werna coklat ing kene minangka werna dhasar lan uga dadi werna sing bisa didadekake tetenger saka motif iki. Banjur werna ireng ing kene mung dadi panjangkep supaya ora katon monoton. Yen Adhedhasar andharan 8
(Tintingan Wujud, Makna, Ekologi Budaya LanFungsi) dideleng saka wernane motif iki akeh digandrungi karo wong-wong sing wis dhewasa, amarga nggunakake werna peteng. Motif Rancak Thengul minangka salah sawijine sing digambarake saka budaya wayang. Wayang-wayang sing ana ing motif iki ora mung nggambarake saklompok wayang bae, nanging uga kinandhut makna ing sajrone wayang kasebut. Sakliyane iku uga ana maknane saben werna sing digunakake ing sajrone motif. Tembung rancak tegese kasusun kanthi urut lan racak. Kaya dene wayang liyane, wayang thengul uga dijejer kanthi racak nalika arep dipentasake. Mula saka iku, motif rancak thengul uga nggambarake wayang thengul kang kasusun kanthi racak lan rapi. Saliyane kasusun kanthi rancak lan rapi kasebut uga saben tangan wayang padha gegandhengan antaranesiji lan sijine iki nglambangake yen masyarakat kudu padha-padha nduweni niat sing kuwat lan tetep nyawiji kanggo kemajuan Kabupaten Bojonegoro lan Negara Indonesia umume. ‡5DQFDN 7KHQJXO PDNVXGH ZD\DQJ WKHQJXO VLQJ dijejer kanthi racak utawa rapi. Saliyane dijejer wayang siji lan sijine padha-padha nggandheng tangane, maksud saka gegandhengan kasebut supaya masyarakat tetep nyawiji kanggo kemajuan .DEXSDWHQ%RMRQHJRUR·%X Puji 27 Juli 2013) VXSD\D LUHQJ PXMXGDNH SDQJDMDE ‡:HUQD masyarakat Bojonegoro bisa nyawiji kanggo ningkatake eksistensine wayang thengul. Werna coklat mratandhani yen wayang thengul digawe saka kayu. Werna putih tandhane suci kang nyimbolake iku mujudake masyarakat Bojonegoro bisa nguri-uri kabudayane kathi cara VLQJ DSLN ODQ RUD XZDO VDND GDODQH EHEHQHU· %X Linda, 3 Maret 2013) tulusing ati. Katelu werna pangajab supaya Werna coklat digunakake kanggo nggmabarake yen wayang thengul sajatine digawe saka kayu. Saliyane iku werna coklat uga nggambarake kadewasan, menehi kesan tegas langlamour. Werna ireng tegese nyawiji, dikarepake yen masyarakat Bojonegoro bisa nyawiji anggone nyengkuyung lestarine wayang thengul. Werna putih tegese suci, kang nyimbolake tulusing ati. Supaya pawongan nduweni rasa tulus kanggo nguri-uri lan njaga langgenege wayang thengul.Kanggo menehi sumbangsih anggone nglestarekake wayang iki, banjur GLGDGHNDNH VDODK VDZLMLQLQJ PRWLI ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· kanthi jeneng rancak thengul. thengul kabudayan Indonesia sing wis kondhang ing manca negara. Akeh banget budaya-budaya wayang sing ngrembaka ing Indonesia salah sawijine yaiku wayang thengul. Wayang thengul minangka kabudayan dhaerah asli Bojonegoroiki asring njupuk carita saka menak. Wayang iki tetep dilestarekake nganti saiki ing Kabupaten Bojonegoro. Wayang thengul nduweni wujud 3 dimensi sing biyasa ditampilake kanthi iringan pelog utawa slendro. Saliyane iku, wayang thengul digunakake motif bathik iki kanthi tujuwan supaya dikenal dening masyarakat umum minangka wujud pelestarian lan pangrembakakaning warisan budaya. Wayang minangka sawijine ‡ZD\DQJ WKHQJXO LNL GDGL NHVHQLDQ DVOL VDND Kabupaten Bojonegoro. Ngatnti ing Kecamatan Kanor isih ana sawijine papan sing nyimpen lan asring nggelar pagelaran wayang WKHQJXO·%X3XML-XOL saiki Adhedhasar andharan kasebut bisa dimangerteni yen isih ana dhaerah yaiku. Kecamatan Kanor minangka sawijine dhaerah sentra wayang thengul ing Kabupaten Bojonegoro,ing kecamatan kasebut isih nyimpen lan thengul. asring Saperangan dhalang uga isih asring nampilake wayang thengul,saperlu narik kawigatene generasi enom supaya ngugemi lan nerusake perjuwangane kanggo njaga budaya. ngananakake pagelaran wayang 4.3.5 Parang Lembu Sekar Rinambat Motif Parang Lembu Sekar Rinambat ing ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· LNLQJJDPEDUDNH VDZLMLQH DVLO VDND ternak ing Bojonegoro. ing kene kagambar rong ndhase lembu lan tetuwuhan sing ngrambat ana ing sakiwa tengene lembu. Sakliyane iku uga ana gambar lembu wutuh sing ditata miring. ‡0RWLI 3DUDQJ /HPEX 6HNDU 5LQDPEDW LNL nduweni motif gambar sing paling akeh, ana gambar ndhase lembu, kembang lan lembu sing dijejer miring kaya parang. Yen adhedhasar saka motif awal, motif iki nduweni werna ireng, putih, ijo lan kuning. Werna-werna iku bisa ndadekake motif iki beda karo werna liyane, amarga anane gabungan saka werna padhang lan peteng.(Bu Puji, 27 Juli 2013). Gambar 5 motif Parang Lembu Sekar Rinambat Adhedhasar saka andharan lan gambar kasebut bisa dimangerteni yen motif Parang Lembu Sekar Rinambat iki nduweni werna sing beda klawan motif liyane. Anane gabungan antarane werna peteng lan padhang kasebut nyebabake motif iki beda klawan liyane. ing kene werna ireng lan putih nggamabarake lembu sing ditata miring kaya parang. Kuning lan ijo nggamabarake ndhas lembu, sakliyane uga nggamarake tetuwuhan sing ngramabat. 9
(Tintingan Wujud, Makna, Ekologi Budaya LanFungsi) Motif Parang Lembu Sekar Rinambat minangka salah sawijine motif sing isine ngenani pangajab lan pratandha saka Kabupaten Bojonegoro. Motif iki nduweni makna sing bisa menehi inspirasi tumrap masyarakat kanggo nindakake wiraswasta arupa ternak lan nuduhake guna saka lembu kasebut. ‡SDUDQJOHPEXWHJHVHOHPEX-lembu ditata kanthi miring nduweni maksud supaya lembu-lembu iki (pangupajiwa) bisa dadi ujung masyarakat supaya menehi sumbangsih sing gedhe tumrap ekonomi. Sekar rinambat tegese lembu-lembu kasebut sakliyane menehi guna tumrap masyarakat uga bisa menehi guna tetuwuhan saka kotorane WOHWKRQJ ·%X 3XML, 27 Juli 2013). tombake ‡0RWLI EDWKLN LNL QJJDPEDUDNH DQDQH WHUQDN lembu sing kwalitase apik lan anane Simbiosis mutualisme antaraning tetuwuhan lan lembu. Werna lan putih nglambangake yen lembuBojonegoro iku kuwat lan bregas. Dene ijo nglambangake yen werna kuning ZLOD\DKH %RMRQHJRUR LNX VXEXU· %X /LQGD Maret 2013) ireng lan Adhedhasar saka rong andharan kasebut bisa dimangerteni makna saka motif Parang Lembu Sekar Rimanbat kanthi rowa. Parang lembu tegese lembu kang dijejer miring, parang ing kene nduweni teges ujung tombak, maksud saka ujung tombak yaiku ing babagan pangupajiwa,motif iki nduweni pangajab supaya lembu- lembu kasebut bisa menehi sumbangsih sing gedhe tumrap ekonomi. Sekar rinambat yaiku kembang kang tansah mrambat tanpa wates, nduweni tegese lembu- lembu kasebut sakliyane menehi guna tumrap masyarakat uga bisa menehi guna tumrap tetuwuhan saka tlethonge. Werna-werna sing ana ing motif kasebut uga nduweni makna, werna ireng lan putih sing nggambarake lembu sajrone motif kasebut nduweni makna yen lembu- lembu ing Bojonegoro kuwat lan bregas. Dene werna kuning lan ijo nduweni maknan lemah sing ana sakiwa tengene paternakan nduweni tingkat kesuburan sing dhuwur. Makna-makna sing ana ing sajrone motif kasebut nuduhake yen ciniptane motif iki ora mung sembarang nggawe, nanging uga nduweni maksud lan tujuwan saka gambar sing ing motif kasebut. Motif parang lembu kasebut kawangun saka sapi lan tetuwuhan. Ing Kabupaten Bojonegoro utamane peternakan ing Kecamatan Balen, para peternak nggunakake tlethong sapi kanggo rabuk. Rabuk kasebut digunakake kanggo ngrabuk teteuwuhan sing bisa digunakake pangan sapine. Sakliyane digunakae rabuk mung kanggo pangan sapi, rabuk kandhang kasebut uga digunakake para masyarakat sakiwa tengene kanggo ngrabuk tetanduran ing sawah. Ing Desa Bulu, Balen, Bojonegoro ana kurang luwih 1000 sapi sing diternak ing paternakan kasebut. Sakliyane iku isih akeh peternakan liya sing ana ing Kabupaten Bojonegoro kayata Kanor, Kepohbaru lsp. Peternakan sapi ing Bojonegoro dadi sawijine bisnis kang nguntungake, amarga disengkuyung karo pemerintah dhaerah. Jumlah peternak ing Kabupaten Bojonegoro ing taun 2011 ana 94.656 ewu. Saka jumlah kasebut meh saperangan gedhe, yaiku peternak sapi. Jumlah kasebut, dirasa pemerintah wis bisa nyukupi kebutuhane masyarakat ing bidang peternakan. Salaras klawan data saka Badan Pusat Statistik Bojonegoro ing taun 2011, jelas kaweruhan yen populasi sapi lanang lan sapi wadon ing Bojonegoro cacahe nganti 196 ewu sapi. Kamangka, Kabupaten Bojonegoro amung mbutuhake daging sapi kurang luwih 7.300 sapi saben taune, iku durung kapetung sanjabane Kabupaten Bojonegoro. sing dikirim ing iki nggambarake kahanan peternakan sapi ing Bojonegoro. Saben taun anane peningkatan jumalah peternak sapi ing Kabupaten Bojonegoro. Adhedhasar data saka Badan Pusat Statistik nuduhake yen Kabupaten Bojonegoro nduweni potensi dadi prodhusen daging sapi nasional. Data saka BPS sing nyathet prodhuksi daging sapi wiwit saka taun 2009 nganti 2011 saya suwe saya dhuwur kacathet wiwit 3.386 nganti 4.738 kasebut nuduhake yen populasi sapi ing Bojonegoro luwih saka cukup. Mula iku motif Parang Lembu Sekar Rinambat saka Motif Parang Lembu Sekar Rinambat 4.3.6 Sekar Jati Motif Sekar Jati minangka salah sawijine motif LQJ ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· VLQJ QJJDPEDUDNH DVLO DODPH Kabupaten Bojonegoro. Motif iki nggmbarake perangan saka wit jati yaiku, godhong lan kembang jati. Ana perangan werna sing ana sajrone motif, gabungan werna- werna iku bisa ndadekake motif iki apik bisa narik kawigatene konsumen. ‡<HQ GLGHORN VDND PRWLI DZDO 6HNDU -DWL LNL nduweni werna dhasar putih. Sakliyane iku ana werna ijo sing nggambarake wit jati cilik sing lagi tuwuh saka kembang jati lan coklat godhong jati. Gambar 6 motif Sekar Jati Motif iki nduweni latar belakang arupa kembang sing ana ing sajrone bunderan. Kembang jati ing NHQH GLZHQHKL ZHUQD SXWLK· %X 3XML -XOL 2013) 10
(Tintingan Wujud, Makna, Ekologi Budaya LanFungsi) ‡0RWLI 6HNDU -DWL LNL VDODK VDZLMLQH PRWLI VLQJ rada suwe anggone nggawe, amarga kembang jati sing bunder-bunder kasebut sing mbutuhake ZHNWXSDOLQJVXZH·0DUWLQL-XOL Adhedhasar saka rong andharan lan gambar motif kasebut, bisa dimangerteni perangan ngenani motif Sekar Jati. Motif iki kawangun saka telung werna yaiku putih, ijo lan coklat. Werna putih minangka werna dhasar saka motif ing kene nggambarake kembang jati, werna ijo nggambarake wit jati sing lagi tuwuh saka kembang jati sing wis lugur lan werna coklat nggamabarake godhong jati sing wis tuwa. Saka perangan-perangan iku motif iki dadi salah sawijine motif sing mbutuhake wektu akeh. digamabarake dening wit jati. Sekar yaiku kembang lan jati yaiku wit jati. Kembang sing ceblok ing ngisor bisa nuwuhake wit jati sing anyar, nduweni makna supaya Bojonegoro nuwuhake generasi enom sing kuwat lan nduweni multitalentakanthi cara turun temurun. Wit jati saliyane nduweni wit sing kuwat uga nduweni guna tumrap masyarakat, yen bisa ngolahlan ndadekake kerajinan tangan sing maneka werna. Motif bathik sekar jati uga dadi tunggak semine wit jati ing kabupaten Bojonegoro iku salaras klawan pangrembakaning sentra-sentra kerajinan kayu jati. Sentra kerajinan kasebut dadi sarana kanggo ningkatake kreatifitas masyarakat Bojonegoro saperlu ngolah lan nggunakake kayu jati. Anane sentra kerajinan kayu jati kang saya ngrembaka, bisa ningkatake ekonomine masyarakat. Motif Sekar Jati minangka sawijine motif sing nggambarake asil alame Bojonegoro. Motif iki bisa dadi motif sing paling cepet ngrembakane lan dikenela dening masyarakat umum tinimbang motif liya, amarga jeneng lan gambar sing ana sajrone motif kasebut wis kondhang yen Bojonegoro minangka dhaerah sing nduweni alas jati sing amba. ‡\HQ GLGHORN VDND PRWLIH DQD NHPEDQJ ODQ godhong banjur kembang sing ceblok ngasilake wit jati anyar. Kedadeyan kasebut nduweni makna yen alas jati sing ana Bojonegoro ora mungkin bisa cures, lan terus ngrembaka. Yen digayutake karo uripe manungsa, masyrakat Bojonegoro diajab supaya nduweni generasi enom sing kuwat lan nduweni multitalenta kaya wit jati sing bisa menehi guna lan bisa didadekake kerajinan tangan VLQJPDQHNDZHUQD·%X3XML-XOL Adhedhasar andharan ing dhuwur dimangerteni yen motif kasebut nduweni makna sing bisa Wit jati minangka sawijine wit kang dadi sumber uripe saperangan masyarakat Bojonegoro.Kabeh perangane wit jati bisa digunakake dening masyarakat Bojonegoro, wiwit saka oyot nganti godhonge.Iki bisa dideleng ing saka pengrajin-pengrajin kayu Kecamatan Temayang,Kalitidu, Ngasem, Dander,lsp.ing dhaerah Bojonegoro. Anane alas jati kang amba bisa nggampangake para pengrajin kanggo mujudake imajinasi lan kapenginane. Asil saka kerajinan jati kasebut kayata mebel, bupet, kursi lan kerajinan saka oyot-oyot jati bisa digunakake kanggo souvenir lan hiasan ing omah-omah. Asil kerajinan kasebut wis dikenal dening masyarakat sajabane Bojonegoro. jati ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· VLQJ QGXZHQL PRWLI VHNDU alam jati iki mujudake luwihe 44,05% wilayah Bojonegoro. Ana kurang Bojonegoro kawangun saka alas negara, alas kasebut ana ing sisih kidul. Alas iki dadi wates antarane Kabupaten Bojonegoro klawan kabupaten-kabupaten liyane kayata, Kabupaten Nganjuk lan Kabupaten Madiun. gegambarane kahanan 4.3.7 Pari Sumilak ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· NDQWKL PRWLI 3DUL 6XPLODN iki nggambarake tetanen masyarakat asil olah Bojonegoro. Selaras karo jenenge motif iki nggambarake wit pari lan kembange. Kembang pari ing kene digambar wis padha ambyak lan nduweni wiji sing mentes-mentes iki, nuduhake yen pari kasebut wis siap panen. Gambar 7 motif Pari Sumilak ‡0RWLI 3DUL 6XPLODN LNL \HQ GLGHORN VDND PRWLI pakem nduweni werna meh kaya motif Rancak Thengul. Werna coklat sing akeh ing motif iki, Puji, 27 Juli 2013) ‡.DQJJR QJJDZH PRWLI LNL GLEXWXKDNH WDQJDQ sing wis kulina. Yen lagi sinau mbathik angel yen dikon nggambar pari lan srawut-srawute kasebut.(Martini, 27 Juli 2013) sing sepuh amarga wernane pancen cocog kanggo wong sepuh. Werna dhasar ing motif iki ana Linda,3 Maret2013) Adhedhasar saka andharan lan gambar ing dhuwur, bisa dimangerteni yen dideleng saka werna sing digunakake, motif Pari sumilak iki nduweni werna sing meh padha klawan motif Rancak Thengul. Kaloro motif kasebut kawangun saka werna coklat. Sakliyane werna coklat, uga ana werna kuning lan ireng sing nggambarake pari sing wis sumilak utawa pari sing arep panen. Yen dideleng saka wernane, motif iki cocog digunakake wong sing wis dhewasa. Miturut pembathike motif iki angel anggone nggawe, amarga anane srawut-srawut sing nggambarake pari iki mbutuhake tangan sing wis bener- bener kulina. ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· NDQWKLPRWLI 3DUL 6XPLODN minangka salah sawijine motif sing nduweni isi pangajab saka masyarakat. Pangajab bisa dadi kasunyatan yen 11
(Tintingan Wujud, Makna, Ekologi Budaya LanFungsi) masyarakat ndadekake lan ndweni inspirasi kanggo maju. Pari Sumilak iki uga nduweni tujuwan supaya para masyrakat bisa luwih semangat anggone makarya utamane olah tetanen. taun 2011 ngasilake 707.970,41 ton saka sawah para tani tani gampang anggone menhi ing Bojonegoro.Para banyuing sawahe, amarga Kabupaten Bojonegoro minangka sawijine kabupaten sing manggon ana ing iline Bengawan Solo. ‡SDUL VXPLODNQGXZHQL makna pari kang wis siap dipanen utawa pari sing wis nyumilak nduweni rupa kuning mratandhani yen pari kasebut wis tuwa lan siap panen. Werna coklat nggambarake lan werna kuning pari wis nggamabarake gabahe wis tuwa lan menthes.Iki dadi pangajab supaya Bojonegoro bisa dadi OXPEXQJEHUDV·%X3XML-XOL siap panen, Dhaerah-dhaerah ing Kabupaten Bojonegoro sing cedhak klawan Bengawan Solo kayata Kecamatan Kalitidu, Kedung adem, Kepohbaru, Kanor lan Baureno. Dhaerah kasebut nduweni asil panen pari paling gedhe tinimbang dhaerah-dherah liya. Para tani ing Kabupaten Bojonegoro ora mung bisa nanem pari ing mangsa rendheng wae, ing mangsaketiga uga bisa nanem pari kanthi nggunakake banyu saka Bengawan Solo. ‡SDUL LNX WHJHVH VXPEHU SDQJDQ VLQJ XWDPD GHQH VXPLODN WHJHVH ZLV VLDS GLSDQHQ·%X /LQGD 0DUHW 2013) rong andharan kasebut bisa dimangerteni makna sajrone motif Pari Sumilak. Pari sing nduweni tegese sumber pangan kang utama, sumilak tegese wis siap dipanen sing nduweni rupane kuning. Pralambang saka pari kang wis siap dipanen kasebut mujudake pangajab supaya Bojonegoro bisa dadi lumbung beras. Werna coklat digunakake kanggo nggambarake pari kang wis siap panen, dene werna kuning digunakake kanggo mratandhani gabahe wis tuwek lan nduweni wiji menthes. Adhedhasara Kabupaten Bojonegoro minangka sawijine dhaerah kang nduweni asil tani pari kang gedhe banget. Ana kurang luwih 100.000 ha sawah ditanduri pari saben taune. Data saka Badan Statistik Bojonegoro nyathet ing Kecamatan Kalitidhu, Bojonegoro minangka salah sawijine dhaerah sing oleh bantuan pompa banyu saka Jepang. Pompa banyu kasebut bisa ngangkat banyu saka Bemgawan Solo banjur digunakake para tani kanggo nyirami sawah-sawah ing Kecamatan Kalitidhu lan tengene. Kecamatan Kalitidhu minangka sakiwa kecamatan sing paling akeh menehi asil yaiku nganti 100.608,35 ton sing diasilake saka 13.846 Ha sawah data iki kajupuk saka BPS Bojonegoro. Anane banyu sing bisa njamin sawahe para tani kasebut ndadekake pangupajiwa tani minangka cacah yen Kabupaten Bojonegoro mujudake salah sawijine dhaerah kang ngasilake pari paling gedhe tinimbang kabupaten-kabupaten ing dhaerah iline Bengawan Solo. liyane sing manggonana 4.3.8 Sata Ganda Wangi 0RWLI ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· NDQWKL PRWLI 6DWD iki minangka sawijine motif sing Ganda Wangi nggambarake asil olah tetanen masyarakat Bojonegoro. motif iki nggambarake wit mbako, ing kene wit mbako kasebut digambarake kanthi jelas lan jangkep. Wit-wit mbako iki ditata kanthi rancak lan jangkep, wiwit godhong nganti kembange. ‡0RWLI 6DWD *DQGD :DQJL LNL DZDOH QGXZHQL mung rong werna yaiku ijo lan putih. Ijo ing kene nggambarake wit mbako lan paesan-paesan liya sing ana ing sakiwa tengene mbako. Werna dhasar nggunakake werna putih. (Martini, 27 Juli 2013). yaiku werna ijo lan putih. Werna dhasar nggunakake werna putih lan ijo ong kene nggamabarake wit mbako lan paesan-paesan liya sing ana ing sakiwa tengene mbako. Sakliyane iku uga ana bibit mbako sing ana ing sakngisore wite. Bibit mbako kasebut ora pati ketok amarga nduweni werna ijo lan uga nggunakake werna dhasar ijo. Motif Sata Ganda Wangi minangka motif sing nduweni isi gambaran saka salah sawijine tanduran sing kasil ngangkat jeneng Kabupaten Bojonegoro. Motif iki uga bisa menehi semanga kanggo para tani anggone tetane supaya tetap njaga kuwalitas tandurane. ‡6DWD QGXZHQL WHJHV PEDNR JDQGD ZDQJL WHJHVH nduweni ambu sing wangi. Maknane Bojonegoro amarga nduweni tanduran mbako sing nduweni kuwalitas apik. Mula saka kuwi kanthi mbako sing nduweni kuwalitas apik kasebut diajab utawa wis kaleksanan jeneng Kabupaten Bojonegoro. makna saka mbako sing madhep mendhuwur lan mengisor kasebut yaiku supaya manungsa nduweni pamikiran sing dhuwur, nanging WHWHS QGXZHQL VLSDW DQGKDS DVRU·%X 3XML -XOL 2013) bisa ngangkat Gambar 8 motif Sata Ganda Wangi Adhedhasar saka andharan lan gambar kasebut bisa dimangerteni yen motif Sata Ganda Wangi nduweni werna mung loro. Werna sing digunakake ing motif iki Sata tegese mbako, ganda wangi tegese nduweni ambu sing wangi lan amrik. Sata ganda wangi mujudake pralambanga yen mbako Bojonegoro iku nduweni ganda sing wangi lan nduweni rasa sing enak. Saliyane iku uga mujudake pangajab utawa wis kabukti yen Bojonegoro 12
(Tintingan Wujud, Makna, Ekologi Budaya LanFungsi) kondhang minangka dhaerah kang ngasilake mbako kanthi kuwalitas apik.Wujude mbako sing ana sajroning motif ana sing ngadhep mangisor lan mandhuwur. Mujudake pangajab supaya masyarakat Bojonegoro nduweni gegayuhan lan pamikiran sing dhuwur, nanging tetep andhap asor lan adoh saka sipat congkak. ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· NDQWKL PRWLI VDWD JDQGD wangi nduweni motif sing gambare tetuwuhan mbako lan kembange sing wis siap dipanen.Kabupaten Bojonegoro kondhang minangka sawijine Kabupaten kang ngasilake mbako kanthi kuwalitas apik. produk sing diasilake dening para tani sing bisa nggawe kondhang Kabupaten Bojonegoro. Mbako iki nduweni ganda kang wangi lan nduweni rasa paling enak. Saben mangsa ketiga para tani saliyane nanem pari uga nanem mbako Virginia lan mbako jawa, data saka Badan Statistik Bojonegoro nyathet yen mbako virginia nggunakake lahan 8.500 ha lan ngasilake rata-rata 1.237 kg/ha yen ditotal bisa ngasilake 14.509,05 ton. Mbako sing diasilake saka lemah Kabupaten Bojonegoro iki wis kondhang nganti manca ing antarane wis diekspor ing Negara Jerman, Hongkong lan Brunei. Bojonegoro wis kondhang ing ngendi-ngendi, mbako Virginia yaiku mbako sing dimaksud ing PRWLILNL"·%X3XML-XOL informan bisa dimangerteni yen mbako Virginia minangka sawijine Adhedhasar andharan saka Ing kecamatan Sukosewu, Bojonegoro mbako minangka sawijine tetuwuhan kang dadi pemandhangan ing mangsa ketiga. Saliyane mbako virginia, ing Sukosewu uga ditanduri mbako jawa. mbako virginia akeh sing diekspor ing negara manca lan mbako jawa dipasarake ing gudhang-gudhang rokok ing dhaerah Jawa Timur. 4.3.9 Parang Dahana Mungal Motif Parang Dahana Mungal minangka motif SDSDQ VLQJ ‡%DWKLN panggonan lan keajaiban alam sing ana ing Kabupaten Bojonegoro. Sajrone motif kagambar geni sing ditata miring, geni ing kene minangka sawijine perangan penting sing didadekake jeneng saka motif. Digunakake garis-garis kanggo wates antarane geni siji lan sijine. RQHJRURDQ· QJJDPEDUDNH werna sing ana ing sajrone motif iki, ana werna putih sing nggambarake geni lan coklat sing dadi werna dhasar motif. Nanging saiki motif iki wis owah saka motif pakem, amarga motif pakem jaerene cocoge digunakake karo wong tuwa, lan para konsumen saiki akeh wong enom sing uga pengin nggunakake. (Bu Puji, 27 Juli 2013) motif kanca- disenengi kanca(pengrajin). Jarene paling nggamapang lan ora nggamabar anggone PRWLIH·0DUWLQL-XOL sing karo pati ruwet coklat lan putih, werna coklat ing kene minangka werna dhasar saka motif lan werna putih dadi werna geni sing dadi objek kang utama saka motif iki. Motif Parang Dahana Mungal iki dadi salah sawijine motif sing nduweni isi pangajab. Pangajab sing ana sajrone motif kasebut di simbolake ana ing geni. Geni ing kene ora sembarang geni nanging, geni iki bisa empan salawase, senajan ana udan lan angin. ‡3DUDQJ 'DKDQD 0XQJDO NDZDQJXQ VDND WHOXQJ tembung, yaiku parang, dahana, lan mungal. Tembung parang tegese miring, tembung dahana tegese geni, tegese empan tembung mungal salawase utawa abadi. Motif iki nglambangake objek wisata kang kondhang kawentar ing Bojonegoro, yaiku Kahyangan Api. Maknane yaiku supaya para warga Bojonegoro bisa nduweni semangat sing makantar-kantar kaya dene geni ing Kahyangan api. Semangat sing dikarepake yaiku semangat kanggo mbangun (Bu Linda, 3 Maret 2013) Adhedhasar andharan mau, bisa dimangerteni yen parang (miring) dahana (geni) mungal (empan salawase). Motif iki nduweni pangajab supaya manungsa mligine masyarakat Bojonegoro nduweni bisa menehi pepadhang tumrap dhaerah sakiwa tengene. Makna liyane yaiku mratandhani yen masyarakat Bojonegoro nduweni semangat sing makantar-kantar lan ora ana enteke kaya dene geni ing Kahyangan api sing ora bisa mati. Gambar 9 motif Parang Dahana Mungal Adhedhasar saka rong andharan lan gambar kasebut bisa dimangerteni yen motif iki dadi sawijine motif sing paling nggamapang anggone nggawe. Amarga Semangat sing dikarepake yaiku semangat sing positif kanggo mbangun kabupaten Bojonegoro supaya dadi luwih apik maneh ing sakabehe. Semangat kasebut utamane ditujokake kanggo para mudha taruna kang bakale mbangun lan mimpin Kabupaten Bojonegoro. sawijining dhaerah bakal dadi luwih maju yen para taruna mudhane nduweni semangat kang positif kanggo mbangun dhaerahe. motif iki mung nduweni sakgambar lan kawangun saka rong werna. Werna sing ana sajrone motif yaiku werna ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· NDQWKL PRWLI 3DUDQJ Dahana Mungal sawijine motif kang nggambarake wisata Kahyangan api ing Desa Sendangharjo, Ngasem, Bojonegoro. Sawijine wisata sing paling dikenal dening 13
(Tintingan Wujud, Makna, Ekologi Budaya LanFungsi) masyarakat umum tinimbang wisata-wisata liya sing ana ing Kabupaten Bojonegoro. panggone Kahyangan api ana ing satengah-tengahe alas jati. Kahyanganapi yaiku sawijine papan wisata sing nyuguhake pemandhangan geni sing empan salawase. jaman kerajaan Kahyanganapi nduweni cerita saka Majapahit, kaya sing diandharake dening Mbah Juli minangka juru kunci Kahyangan api. ‡*HQL VLQJ DQD LQJ NHQH LNL EL\HQ GLJXQDNDNH karo Mbah kriya kusumo saperlu nggawe keris kanggo Kerajaan Majapahit. Banyu sing werna ijo sing umup nanging adhem digunakake nyelup pusakane sawise dadi. Geni iki dijupuk mung kanggo acara-acara gedhe kayata upacara Jumenengan Ngarsodalem Hamengku Buwono X. kanggo njupuk geni sing ana ing kene kudu nganakake selametan lan tayuban sing kudu ditembagake yaiku gending eling-eling, wani- wani lan gunungsari gendhing-gendhing kasebut GDGL NHVHQHJDQH 0EDK .UL\R .XVXPR· 0EDK Juli, 12 maret 2013) 4.4.1 ‡%DWKLN Proyeksi Sistem proyeksi yaiku kaca benggalaning lan kanggo angen-angene masyarakat nglestarekake budaya bathik ing Kabupaten Bojonegoro lan melu dadi panyengkuyunge bathik-bathik liyane ing nuswantara iki. RQHJRURDQ· 0LQDQJND 6LVWHP Bojonegoro ‡WXMXZDQ FLQLSWDQH VDND EDKLN MRQHJRURDQ LNL dadi sawijine cara kanggo nguwatake lan njaga supaya budaya bathik kasebut luwih kuwat lan Adhedhasar andharan kasebut bisa dimangerteni yen salah sawijine cara masyarakat utamane masyrakat Bojonegoro kanggo njaga lan nguwatake budaya bathik kasebut kanthi nyiptakake motif bathik dhaerah. Budaya nasional ora bisa kuwat lan awet yen ora nduweni panyengkuyung saka budaya lokal lan dhaerah. Adhedahasar petikan wawancara kasebut bisa dimangerteni yen geni sing ana ing Kahyangan api minangka geni sing wis ana ing jaman Majapahit sing digunakake karo Mbah Kriyo Kusumo nggawe keris lan banyu sing ana ing cedhake geni digunakake kanggo ngumbah keris. Geni sing empan ing Kahyangan api dianggep mulya lan kudu nganakake selametan kanggo syarat njupuk geni sing dijupuk kasebut bisa migunani lan ora mbebayani. Ing Kahyangan apiasring ditindakake selametan yen ana sing arep njupuk kanggo acara-acara gedhe kaya sing wis tau ditindakake yaiku Jumenegene Ngarsodalem Hamengku Buwono X lan kanggo pembukaan PON Jatim ing Sidoarjo. Ing taun 2009 sawise bathik diakui dening UNESCO Bupati Suyoto karo garwane nganakake lomba mbathik sa-Bojonegoro. Kagiyatan iki dimaksudake supaya masyarakat Bojonegoro nduweni kapenginan kanggo nuwuhake maneh budaya mbathik sing wis tau ditindakake dening mbah buyute supaya kagiyatan mbathik kasebut tetep diugemi dening masyarakat. ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· PLQDQJND VDZLMLQH EXGD\D dhaerah sing bisa nyengkuyung supaya bathik sing wis dadi tetengere Negara Indonesia, tetep diugemi lan terus ngrembaka ing masyarakat. Kanthi cara mangkene iki angen-angene saka masyrakat supaya bathik dadi tetenger Indonesia bisa kaleksanan. ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· kanthi motif Parang Dahana Mungal iki minangka gegambaran yen ana geni kang empan salawase ing dhaerah Bojonegoro. Ciniptane motif iki ora uwal saka geni Kahyangan api sing wis dadi tetengere Kabupaten Bojonegoro, sing wis kondhang ing masyarakat umum. 4.4 3LJXQDQH ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· LQJ .DEXSDWHQ Bojonegoro 4.4.2 ‡%DWKLN RQHJRURDQ· 0LQDQJND 3LUDQWL Pendhidhikan Bathik nduweni nilai-nilai kang raket banget karo pendhidhikan, Sajrone motif bathik mesthi nduweni maksud tDUWDPWX 6HPDQD XJD VLQJ GLQGXZHQL ‡%DWKLN -RQHJHURDQ·LQJPRWLI-motif kasebut nduweni gegayutan kang raket banget karo dhaerah Bojonegoro. Saliyane sinau mbathik uga bisa menehi kawruh ngenani kahanan alam Bojonegoro. ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· NDOHEX MLQLVLQJ IRONORU dudu lisan saben foklor mesthi nduweni guna tumrap masyarakat panyengkuyungH VHPDQD XJD ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· LQJ .DEXSDWHQ %RMRQHJRUR $GKHGKDVDU pamawase Bascom, guna folklor diperang dadi 5 yaiku; 1) Minangka sistem proyeksi, dadi kaca benggalaning angen-angen bebrayan; 2) Minangka piranti kang dipaugeri lembaga-lembaga kabudayan; 3) Minangka piranti pendhidhikan; 4) Minangka piranti kanggo ngawasi aturan-aturan bebrayan supaya tetep diugemi; 5) Piranti kanggo ngraketake paseduluran. Saliyane guna sing diandharake dening nduweni guna kanggo hiburan rakyat lan pangupajiwane masyarakat. *XQDQH ‡%DWKLN WXPUDS PDV\DUDNDW -RQHJRURDQ· Kabupaten Bojonegoro bakal dijlentrehake ing ngisor iki. pranata-pranata lan ‡LQJ SMA khususe siswa sing tak wulang, saiki tak wenehi pelajaran bathik. Ora mung teorine wae, supaya ora gampang lali lan nuwuhake asil, para siswa asring praktek carane mbathik. Saliyane menehi asil karya, kagiyatan kasebut uga bisa dimangerteni kapribaden utawa sipat sing diduweni saben bocah saka asil karyane. Yen asile apik lan rapi bocah iki rata-rata nduweni sipat VDEDUODQWHOLWL·%X3XML-XOL Ing saben sekolahan para siswa SMP lan SMA diwenehi pelajaran kesenian sing nengenake kagiyatan mbathik. Saliyane kanggo menehi kawruh ngenani bathik lan carane mbathik, mata pelajaran kasebut uga ngemu tujuwan tartamtu. Tujuwane yaiku supaya para siswa 14
(Tintingan Wujud, Makna, Ekologi Budaya LanFungsi) seneng karobathik lan nduweni kapenginan anggone njaga budaya sing wis dadi tetengere bangsa. Kagiyatan mbathik uga nduweni guna sing bisa nglatih sipat tlaten, setiti, ngati-ati lan sabar. Sipat tlaten, setiti, ngati-ati lan sabar dibutuhake kanggo nggawe motif-motif bathik. Nalika mbathik, ana saperangan motif-motif sing angel lan mbutuhke sipat tlaten, setiti, ngati-ati lan sabar. Mula saka iku, kagiyatan mbathik kudu ing sekolahan- luwih ditengenake sekolahan saperlu nglatih sipat-sipat kasebut. ing dhuwur, bisa andharan GLPDQJHUWHQL \HQ ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· bisa menehi hiburan dening masyarakat. Iki bisa dideleng saka kawigatene masyarakat Bojonegoro nekani pameran saperlu pengin mangerteni motif-motif Jonegoron. Biayasane pameran kasebut sing dianakake dening Pemda ing dina sabtu lan minggu supaya masyarakat bisa kanggo ngisi wektu wektu liburan kanthi ndeleng pameran kasebut. Adhedhasar 4.4.3 ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· 0LQDQJND Pangraket Paseduluran ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· XJD ELVD GLGDGHNDNH piranti kanggo ngraketake pasedulurane masyarakat panyengkuyunge. Sajroning kagiyatan mbathik, para masyarakat bisa ndadekake kagiyatan iku sawijining cara kanggo kumpul karo pawongan liya lan ngomongake bab-bab sing bisa ngraketake paseduluran anatarane siji lan sijine. Kaya sing diadharake dening Bu linda ing ngisor iki: 4.4.5 ‡Bathik Pangupajiwa. RQHJRURDQ· 0LQDQJND GLGDGHNDNH -RQHJRURDQ· minangka pangupajiwane masyarakat panyengkuyunge. Senajan tujuwan utama anane bathik iki ora dadi sistem pangupajiwa, nanging sajrone pangrembakane jaman ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· ELVD GDGL sistem pangupajiwane masyarakat panyengkuyung. Bab kasebut bisa dideleng saka andharan ing ngoisor iki: ‡%DWKLN ELVD ‡,\D PDV VDNGXUXQJH \D RUD NHQDO 1DQJLQJ saiki wis bisa nyawiji. Nah, iki sawijine alasan, budaya mbathik kudu uga bisa ngraketake pawongan saka dhaerah kang beda-beda. Budaya iki kudu dijaga supaya ora cures lan tetep bisa WXPUDS PDV\DUDNDW·%X /LQGD PLJXQDQL wawancara 3 maret 2013) ‡%DWKLN GLNHQDO masyarakat umum, wis akeh sing pesen saka lan kayata njaba sakiwatengene. iki bisa dadi sawijine cara kanggo ngenalake Kabupaten Bojonegoro PDUDQJPDV\DUDNDW XPXP· %X /LQGD 0DUHW 2013). RQHJRURDQ· VDLNL ZLV dhaerah Kalimantan bisa andharan dimangerteni yen kagiyatan kasebut bisa nuwuhake rasa nduweni antarane siji lan sijine senajan durung kenal amarga asale pawongan kasebut beda-beda dhaerah. Anatarane siji lan sijine pawongan kasebut ora mungkin bisa kenal yen ora ana kagiyatan kasebut, iki bisa dadi sawijine alasan yen budaya mabthik kudu tetep dijaga supaya ora ngilangake gunane. Sakwise dadi siji lan nglakokake kagiyatan mbathik pawongan-pawongan iku bisa raket lan nduweni rasa paseduluran. Adhedhasar ing dhuwur ing dhuwur bisa andharan bisa didadekake sawijine usaha sing ngasilake. Ing pasaran bathik uga digandrungi dening masyarakat, kaya DQGKDUDQ LQJ GKXZXU ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· ELVD QDULN kawigatene para masyarakat sing asale saka njabane dhaerah. Iki bisa dadi bukti yen usaha bathik nduweni asil. Senajan bathik kanthi motif Jonegoroan iki isih enom nanging nduweni daya pangaribawa sing bisa narik kawigatene masyarakat, amarga motif-motif sing ana ing ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· LNL GDGL WHWHQJHU VDND %RMRQHJRUR lan ora diduweni dhaerah liya. Adhedahasar 4.4.4 ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· 0LQDQJND +LEXUDQ Masyarakat 6DODK VDZLMLQLQJ SLJXQD ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· yaiku bisa dadi sarana hiburan tumrap masyarakat. Hiburan sing dimaksud ing kene yaiku motif-motif kasebut bisa menehi rasa seneng. Rasa seneng bisa tuwuh DPDUJD PHOX UXPDQJVD QGXZHQL DPDUJD ‡%DWKLN %RMRQHJRURDQ· LNL ELVD GDGL WHWHQJHU VDND GKDHUDK Bojonegoro. Kanggo nuwuhake rasa nduweni kasebut Pemda Bojonegoro asring nganakake kagiyatan pameran ngenani bathik. ing pameran sing asring ditindakake Pemda pandhapa kabupaten, akeh masyarakat Bojonegoro sing padha teka. Ora mung sing saka kota wae nanging ana sing saka desa, mung pengin PDQJHUWHQL PRWLI ‡%DWKLN -RQHJRURDQ·%X 3XML 27 Juli 2013). Saliyane pengusahane utawa sing nduweni butik, pegawai utawa pembathike uga bisa ngrasakake DVLO MRQHJRURDQ· Pembathik bisa ndadekake pakaryan iki dadi sawijine pangupajiwa, saperlu nyukupi kabutuhan saben dinane. Saengga usaha bathik kasebut bisa dadi sawijine usaha bisa menehi sumbangsih arupa pangupajiwa marang masyarakat panyengkuyunge. VDND SDQJUHPDEDNDQH ‡%DWKLN ‡%DWKLN -RQHJRURDQ 0LQDQJND dhaerah LGKHQWLWDV ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· ELVD GDGi sarana kanggo nepangake Kabupataen Bojonegoro marang masyrakat umum. Motif-motif sing nggamabarake budaya lan alam saka Bojonegoro iki bisa dadi sawijine cara kasebut. Mula saka kuwi masyarakat Bojonegoro minangka ujung WRPEDN VDSHUOX QHSDQJDNH ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· NXGX seneng lan asring nggunakake bathik kasebut ing adicara formal utawa non formal utamane ing njaba dhaerah. 15
(Tintingan Wujud, Makna, Ekologi Budaya LanFungsi) ‡VHWLDS KDUL MXPDW SHJDZDL SHPNDE GDQ harus menggunakan lembaga-lembaga ‡%DWKLN -RQHJRURDQ·NDODX PDVDODK PRWLI fleksibel, maksudnya pegawai pemkab dan lembaga-lembaga harus menggunakan satu motif yang sama. Setiap lembaga menggunakan motif sesuai kesepakatan lembaga tersebut yang penting sala satu dari motif LQL GLPDNVXGNDQ XQWXN ‡%DWKN -RQHJRURDQ· memperkenalkan kepada masyarakat.....untuk menyambut tamu-tamu yang datang dari luar kabupaten, biasanya para pegawai Pemkab menggunakan macam-macam motif. Supaya para tamu bisa mengetahui keragaman -RQHJRURDQ· motif \DQJ GLPLOLNL meskipun bukan melihat keragaman tersebut. Setiap tamu dari luar dhaerah Bojonegoro yang hadir atau tamu undangan yang hadir kesini (Bojonegoro) bisanya mendapat oleh- oleh dari Bupati berupa pakaian dari salah satu PRWLI ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· 3DN +DUL .ULVWDQWR 24 Agustus 2013) lain tidak diwajibkan bathik ‡%DWKLN tujuan mereka lan nduweni budaya utawa kahanan alam sing ana ing PRWLI ‡%DWKLN MRQHJRURDQ· LNLQJJXQDNDNH PRWLI VLQJ nggambarake dhaerahe kasebut. lembaga- lembaga sekolah sing ana ing dhaerah Kanor nggunakake motif kasebut, semana uga dhaerah-dhaerah liya bisa ngguanake motif sing nggambarake budaya lan kahanan -RQHJRURDQ· VDOL\DQH ELVD GDGL LGHQWLWDV .DEXSDWHQ Bojonegoro, uga bisa didadekake idhentitas dhaerah- dhaerah asal sing nduweni budaya lan kahanan alam sing digunakake ana ing moti-motif kasebut. Tuladhane Motif rancak thengul, PANUTUP Sajroning bab panutup bakal diandharake Ing Kabupaten Bojonegoro (Tintingan Wujud, Makna, Ekologi Budaya Lan Fungsi). Luwih cethane bisa kawawas ing andharan ngisor iki. 5.1 Dudutan Panemu mau menawa disalin sajrone basa jawa kaya mangkene. Saben dina jumat pegawai Pemkab lan lembaga-OHPEDJD ‡%DWKLN Pemkab lan lembaga-lembaga kasebut ora ditemtokake. Saben lembaga nggunakake motif sing wis dadi kasarujukan sawijine lembaga kasebut, sing penting motif salah VDND -RQHJRURDQ· VDZLMLQH 7XMXZDQ SDQJDQJJRQH ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· LNL GLPDNVXGDNH saperlu nepangake bathiuk marang masyarakat. Biyasane kanggo mangayubagya tekane tamu-tamu saka njabane dhaerah, para pegawai Pemkab nggunakake macem- PDFHP PRWLI ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· 6DEHQ WDPX VDND njaba dhaerah sing sowan saperlu nekani adicara ing KabupatHQ %RMRQHJRUR GLZHQHKL VDZLMLQH PRWLI ‡%DWKLN -RQHJRURDQ·VDND%XSDWL%RMRQHJRUR OL\D NXGX QJJXQDNDNH ‡%DWKLN Adhedhasar andharan kasebut bisa dimangerteni DQDQH XS\D 3HPNDE NDQJJR QJHQDODNH ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· PDUDQJ PDV\DUDNDW 3HPNDE %RMRQHJRUR minangka panyengkuyung saka cininptaQH ‡%DWKLN saben dina jumat para pegawai Pemkab lan lembaga- lembaga ing Kabupaten Bojonegoro kudu nggunakake ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· Nanging aturan kasebut ora nemtokake kudu nggunakake sawijine motif, motif-motif sing digunakake manut kasepakatan saka lembaga- lembaga iku dhewe. Saliyane iku upaya sing ditindakake 3HPNDE tamu utawa kepala-kepala dhaerah liya sing sowan ing Bojonegoro. kanggo QJUHPDEDNDNH ODQ QHSDQJDNH ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· kasebut wis apik. Nanging luwih apik maneh, yen dideleng saka motif-motife sing nggambarake budaya lan kahanan alam sing diduweni saben-saben dhaerah ing Kabupaten Bojonegoro. Lembaga-lembaga utamane lembaga sekolah sing manggon ana ing dhaerah tartamtu Senajan upaya-upaya Pemkab 6DZLVH QJDQDOLVLV ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· ELVD didudut pirang-pirang prekara, kaya ta : 1) mujudake SDA kayata jagung, mbako, lembu, pari, gas lan patra, jati. Saliyane uga ana sing awujud budaya sing kayata, wayang thengul, mliwis, lan Kahyangan api. Motif kasebut ngandhut makna sing arupa pangajabe masyarakat Bojonegoro. 2) pendidikan, hiburan, pangupajiwa, sistem proyeksi masyarakat, ngraketake paseduluran. kanggo sarana lan 3) Motif bathik jonegoroan nduweni gegayutan kang budaya Kabupaten ekologi raket klawan %RMRQHJRUR 0RWLI -RQHJRURDQ· nggambarake SDA lan produk budaya kang ana ing Kabupaten Bojonegoro. Mula saka kuwi motif kasebut bisa dadi sarana kanggo ngenalake asil alam lan kabudayane Kabupaten Bojonegoro supaya dikenal dening bebrayan agung ‡%DWKLN Pamrayoga 3) Motif bathik jonegoroan nduweni gegayutan kang budaya Kabupaten ekologi raket klawan %RMRQHJRUR 0RWLI -RQHJRURDQ· nggambarake SDA lan produk budaya kang ana ing Kabupaten Bojonegoro. Mula saka kuwi motif kasebut bisa dadi sarana kanggo ngenalake asil alam lan kabudayane Kabupaten Bojonegoro supaya dikenal dening bebrayan agung ‡%DWKLN Pamrayoga $GKHGKDVDU DVLO SDQOLWHQ PDUDQJ ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· NDQJ ZLV diandharake ing bab sadurunge, panliten ngenani wujud, makna, fungsi lan ekologi EXGD\D PRWLI ‡%DWKLN -RQHJRURDQ· NDOHEX SDQOLWHQNDQJ isih arang ditindakake. Panliten iki pancen isih adoh saka kasampurnan, amarga mung diwatesi ing wujud, makna, fungsi lan ekologi budaya motif. Ewa semana, panliten iki diajab bisa menehi sumbang sih tumprap panliten liyane, senadyan panliten iki isih akeh ngalami kaluputan lan kakurangan. Tumrap para pamaos diajab bisa paring pamikiran anyar nalika ngripta karya anyar, kanthi nliti budaya-budaya ngeleluri wujuding kanggo kabudayan Jawa supaya ora muspra. liya 16
KAPUSTAKAN Arikunto, Suharsimi. 2006. Prosedur Pendekatan Penelitian Praktek. Jakarta: Rineka Cipta suatu Danandjaja, James. 1984. Foklor Indonesia Ilmu Gosip, Dongeng dan Lain- lain. Jakarta: Pustaka Grafitipers Endraswara, Suwardi. 2008. Metodologi Penelitian Folklor. Konsep, Teori, dan Aplikasi. Yogjakrta: MedPress. Herusatoto, Budiono. 2005. Simbolisme dalam budaya jawa. Yogjakarta: hanindita Graha Widya Hutomo, Suripan Sadi, dkk. 1991. Mutiara Yang Terlupakan. Pengamat studi sastra lisan. Hiski: Komisariat Jawa Timur. T.O. Ihromi, Pokok-pokok Antropologi Budaya. Yogjakarta : Yayasan Obor Indonesia. 2006. Koentjaraningrat. dan Kebudayaan di Indonesia. Jakarta: Djambatan. 1984. Manusia ______________. Kebudayaan, 1985. dan Pembangunan. Mentalitas Jakarta: Gramedia Pustaka Utama. ______________. 1987. Bungai Rampai Kebudayaan. Mentalitas dan Pembangunan. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama. 26 ______________.1990. Pengantar Ilmu Antropologi. Jakarta: Rineka Cipta Kusuma, Yosi Arum. 2006. Bathik Barunggung ing Desa Mojosari, Kecamatan Kanoman, Kabupaten Tulungagung. Surabaya: Unesa. J. 2000. Metodologi Penelitian Kualitatif Edisi Revisi. Bandung: PT. Remaja. 2006. Bathik Barunggung ing Desa Mojosari, Kecamatan Kanoman, Kabupaten Tulungagung. Surabaya: Unesa. J. 2000. Metodologi Penelitian Kualitatif Edisi Revisi. Bandung: PT. Remaja. Niswah, Naimun. 2008. Motif Batik Di Kabupaten Kampung Sidoarjo. Surabaya: Unesa. Pateda, Mansoer. 2001. Semantik leksikal. Jetis Jakarta: Gramedia Pustaka Utama. Prasetyo, Anindito. 2010. Batik. Yogyakarta: Pura Pustaka. Ratna, Nyoman Kutha. 2012. Teori, Metode, Sastra. dan Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Sudikan, Setya Yuwana. 1983. Teori-Teori Citra teknik Penelitian Kabudayan. Wacana. Surabaya: ______________. 2001. Metode Penelitian Kebudayaan. Surabaya: Unesa Unipress bekerjasama dengan Citra Wacana. Sugono dkk. 2008. Kamus Besar Bahasa Indonesia. Jakarta: Pusat Bahasa. Teeuw. 1987. Ilmu Sastra. Pengantar Teori Sastra. Jakarta: Pustaka Jaya. 009/05/27/konteks-ekologi-kebudayaan- manusia/)