Register Basa Jawa Ing Twitter REGISTER BASA JAWA ING TWITTER Puspita Apriliani Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Surana, S.S, M.Hum Dosen Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Abstrak Register minangka salah sawijine ragam basa sing digunakake sajrone interaksi sosial kanggo ngungkapake pikiran lan pangrasa. Anane panliten ngenani register ing twitter iki amarga saka anane kelompok sosial sing nggunakake twitter minangka medhia komunikasi dening wong siji tumrap liyane. Adhedhasar babagan ing ndhuwur, ana ing panliten iki bakal diandharake (1) kaya apa wujud ragam basa Jawa ing twitter, (2) kepriye wujud register basa Jawa ing twitter. Tujuwan saka panliten iki yaiku kanggo mangerteni kepriye wujud basa Jawa ing twitter lan wujud register ing twitter. Teori sing digunakake ing panliten iki yaiku teori sosiolinguistik sing kalebu variasi basa. Hudson sing ngandharake register lumantar telung dimensi yaiku, maksud (field), arti (mode) Ian hubungan (tenor). Panliten iki nggunakake metodhe panliten etnografi. Yaiku salah sawijine metodhe kanggo nliti basa. Amarga dhata kasebut asipat valid lan reliable Wujude "Register Basa Jawa ing Twitter" maneka werna. Mula saka akehe werna register diperang dadi papat yaiku, (1) ragam ngoko, (2) ragam ngoko madya, (3) ragam krama, (4) ragam campuran (ngoko-Indonesia). Wujud register kang diperang dadi telung sub bagian register, yaiku wujud, tujuwan, lan Stuktur basa. Perangan mau miturut latar belakang social, kagunan lan anane basa kang manekawerna. Kang kalebu wujud yaiku, (1) Cekakan, (2) Basa Plesedan, (3) Parikan, (4) Basa Serepan, (5) Kanca kaliyan kanca sing padha umure, (6) Wong enom marang wong tuwa, (7) Wong tuwa marang wong enom, (8) Pakaryan kang padha, (9) jinis kelamin kang padha (10) Jinis kelamin kang beda, (11) tingkat sosial, (12) Tingkat Ekonomi, (13) Latar Belakang Pendhidhikan, (14) Kahanan kang Padha. Adhedhasar tujuwan yaiku (1) Nyemoni, (2) Takon, (3) prentah, (4) atur panuwun. Kang pungkasan yaiku adhedhasar struktur basa sajrone register jejaring sosial twitter. Jinise ukara kang ana ing sajrone register twitter kanthi nggunakake basa Jawa yaiku ukara lamba lan ukara jangkep. Kata Kunci: Register, basa Jawa, twitter PURWAKA Landhesane Panliten Basa nduweni kalungguhan kang wigati ing satengahe masyarakat mligine kanggo alat komunikasi. Minangka sarana (alat) komunikasi basa digunakake kanggo cecaturan dening wong siji lan liyane ana ing masyarakat. Basa minangka ciri pambeda antarane manungsa tumrap makhluk hidup liyane ing jagad iki. Manungsa ora bisa uwal saka komunikasi kanggo cecaturan karo manungsa liyane. Basa digunakake ing padinan pakaryan nglakokake manungsa. Kayata panliten, penyuluhan, penyampaian gagasan utawa ide, pambiwara, menehi kabar, lan sapanunggale (Wijana Lan Rohmadi, 2012:2). kanggo kabeh Teknologi komunikasi kang ngrembaka ing masyarakat uga nuwuhake fenomena kang ndadekake komunikasi kasebut ora mung dilakokake lumantar lisan lan tulisan. Lumantar teknologi kang wis canggih, komunikasi bisa ditindakake nganggo telepon, sms, e-mail internet. Salah sawijine teknologi komunikasi kang lagi kerep dianggo yaiku media internet. Komunikasi medhia jejaring sosial akeh banget, kayata facebook, twitter, skype, path, instagram, lan sapanunggale. lan Saben jejaring sosial nduweni kaluwihan lan guna tujuwan kang dhewe-dhewe nanging nduweni padha. Jejaring sosial kang narik kawigaten kanggo media panliten register kasebut salah sijine yaiku twitter. Twitter minangka situs jejaring sosial kang lagi kerep digunakake dening para mudha anggone komunikasi ndadekake twitter narik kawigaten kanggo ngadani panliten register ing media sosial. Amarga twitter bisa kanggo sesrawungan tumrap sapa wae. Sejatine ora mung komunikasi antar manungsa siji lan sijine nanging bisa digunakake dening wong sing luwih saka siji. Twitter uga digunakake kanggo nyalurake aspirasi menehi motivasi uga menehi pepeling kanggo twitter bisa para mudha. Medhia digunakake dening sapa wae lan ing ngendi wae. Twitter minangka jejaring sosial sing digunakake kanthi global, nggampangake para panganggone cecaturan dening wong siji lan sijine. Jejaring sosial Twitter kang lagi kerep digunakake kanggo cecaturan nduweni daya tarik tumprap panliti nggunakake medhia kasebut kanggo medhia nliti register sajrone jejaring sosial. jejaring sosial 1
Register yaiku variasi basa kang digunakake dening sawijine komunitas kang nduweni tujuwan tartamtu lan ana ing sawijine kahanan kang padha. Kanthi anane paugeran variasi basa sing ana, mula register kang arep ditliti yaiku babagan basa ing twitter. ing twitter ana nggunakake basa kang nduweni unggah-ungguh tumrap kabutuhan panganggone. Yaiku kanggo tetenger yen variasi basa sajrone jejaring sosial iku kalebu register. Register minangka basa sing kerep digunakake kanggo cecaturan ing twitterngungkapake maksud lan tujuwan tartamtu manut status sosial, jenis kelamin lan tingkat pendidikan. Register uga nyinaoni basa sajrone masyarakat nduweni tujuwan kanggo mangerteni apa kang njalari variasi basa iku tuwuh. Anane masalah sosial sajrone bebrayan urip, ndadekake kita kabeh kudu bisa nganggo lan ngetrepake variasi basa kasebut sing cunduk karo wayah, papan panggonan lan kahanan. Anane latar belakang masyarakat kang maneka werna iki nuwuhake variasi basa ing bisa menehi dampak ing sajrone bebrayan urip. Register kang sajrone lan fenomena-fenomena landhesan panliten mau, mula undherane yaiku; (1) Kepriye wujude basa Jawa ing twitter? (2) kepriye wujud register basa Jawa ing twitter. Adhedhasar Variasi Basa Anane variasi basa tuwuh saka anane interaksi sosial kang maneka werna saka panutur. Variasi basa bisa luwih ngrembaka lan luwih akeh maneh yen basa kasebut digunakake marang panutur sing maneka werna lan ana ing dhaerah sing nduweni daya kanggo ngrembakake basa kasebut. Variasi basa kang nduweni sesambungan tumrap penganggone utawa fungsi saka basa tartamtu, mula diarani fungsiolek utawa Register. Klas Sosial Klas sosial minangka unggah-ungguhing basa sing digunakake kanggo cecaturan. Yen wong guneman nengengake tembung kang kudu sampurna, uga kudu ngelingi sapa sing diajak guneman. Miturut Antunsuhono, unggah-ungguhing basa diperang dadi telu yaiku, basa ngoko, basa madya lan basa krama. Basa Ngoko Basa ngoko diperang dadi loro yaiku ngoko lugu lan ngoko andap. Basa ngoko lugu yaiku basa sing sakabehane nggunakake tembung ngoko kabeh. Yaiku cecaturan sing ditindakake wong tuwa marang anak, putu banjur wong enom karo bocah liyane. Basa ngoko andap yaiku, basa sing digunakake cecaturan dening kanca sing wis raket nanging isih pada ngajeni. Titikane basa ngoko andap yaiku tembunge ngoko kecampuran krama inggil tumrap wong diajak cecaturan. Basa Madya Basa madya diperang dadi telu, yaiku madya ngoko, madya krama lan madyantara. Basa madya minangka basa sing digunakake dening wong cilik tumrap wong sing nduweni pangkat luwih dhuwur. 2 Register Basa Jawa Ing Twitter Titikane basa madya yaiku, mitra tutur diganti kaliyan basa krama. Basa Krama Basa krama minangka ragam basa sing sesambungane tumrap panganggone basa dening wong kang nindakake guneman. Guneman tulis sing nggunakake basa krama bisa dumadi ana ing cecaturan langsung, utawa ora langsung. Titikane yaiku, lumrah digunakake dening wong sing durung akrab, anak marang wong tuwane, putu marang simbah lan andhahan marang juragane. Semana uga, basa krama digunakake dening wong sing nggunakake twitter anggone cecaturan. Werna Basa Miturut Panutur Chaer (2004:82) ngandharake werna basa yen didelok saka panuture, bisa diperang dadi papat yaiku: Idiolek Idiolek yaiku ragam basa kang nduweni sipat perseorangan, manut konsep idiolek, salah sawijining wong nduweni ragam basa utawa idiolek dhewe-dhewe. Ragam iki ana gegayutane karo werna swara, pilihan tembung, gaya basa, tata- tatananing ukara, lsp. Dialek Dialek yaiku ragam basa saka cacah penutur relatif kang manggon ing panggonan utawa dhaerah tartamtu. Dialek iki bisa diarani dialek areal, dialek regional utawa dialek geogrqfi merga adhedhasar wilayah. Masyarakat panutur sanajan nduweni idioleke dhewe-dhewe, nduwe ciri kang padha mratandhani siji Lan sijine kang nduweni sipat relatif bisa saka gedhe, bisa cilik Lan uga bisa cilik banget. Kronolek Kronolek utawa dialek temporal yaiku ragam basa sing dinggo saka kelompok sosial ing wektu tartamtu. Tuladhane yaiku ragam basa Indonesia ing taun telung puluhan, ragam sing dingunakake taun seketan, lan ragam basa sing digunakake ing jaman saiki mesthi beda. Sing nuwuhake pambedane yaiku saka segi lafal, ejaan, morfologi lan uga sintaksis. Sosiolek Sosiolek utawa dialek sosial yaiku ragam basa sing gegayutan karo status golongan, lan kelas sosial penutur. Ing sosilinguistik biasane ragam sing paling akeh anggone nganggo wektu, amarga ragam iki ana gegayutane karo babagan pribadi penutur kayata umur, pendidikan, seks, penggaweyan, tingkat kebangsawanan, ekonomi. Miturut lan kahanan (Aslinda lan Syafyahya, 2007:18) Werna Basa Miturut Panganggone Miturut Nababan ing (Chaer lan Agustina, 2004:68) werna basa kang ana gegayutane miturut gunane utawa fungsine uga bisa diarani fungsiolek). Werna basa iki bisa diandharake miturut panggunane, gaya. Tingkat keformalan lan sarana panggunane.
Werna Basa Miturut Keformalan Werna basa sing kaping telu yaiku werna basa miturut keformalan, miturut Chaer (2004) merang basa iki dadi lima : a. Ragam basa Beku yaiku variasi basa sing nggunakake gaya basa kang paling formal. Sing digunakake ana ing kahanan tartamtu kang asipat resmi (formal). b. Ragam Resmi, yaiku variasi basa sing digunakake ana ing kagiyatan tartamtu, kayata kanggo pidhato, rapat dinas, surat-menyurat, lsp. c. Ragam Usaha, variasi basa kang asipat konsultatif, tegese variasi basa sing digunakake kanggo tujuwan tartamtu, yaiku basa sing menehi konsultasi dening mitra tuture. Kayata basa sing digunakake dening dokter tumrap pasiene. d. Ragam Santai, variasi basa sing dgunakake ana ing kahanan sing ora resmi. Nggunakake basa sing santai. e. Ragam Akrab yaiku variasi basa sing digunakake dening wong sing hubungane wis akrab Werna Basa Miturut Sarana Adhedhasar digunakake, sarana kaperang dadi 2, yaiku werna basa lisan lan werna basa tulis. Werna basa lisan dlandharake kanthi lisan dene werna basa tulis dlandharake kanthi nulisake simbol lan tanda baca werna basa nggunakake sarana utawa piranti tartamtu kayata telepon, sms, internet lsp. Telepon kalebu werna basa lisan banjur sms lan internet kalebu werna basa tulis. kang Register Halliday (1992:56) ngandharake yen register yaiku basa sing digunakake saiki lan gumantung karo sifate. Mulane dialek beda banget karo fonologis, leksikal gramatikal nanging prinsipe ora kanthi cara semantis. Nanging register utawa laras basa yaiku ngujarake tetembungan sing beda kanthi sarana. Hartman lan Stork (sajrone Alwasilah 1993:53) ngandharake yen register yaiku basa sing dinggo kanthi maksud tartamtu, walikane saka dialek sosial Lan regional Sajroning definisi kasebut ana dialek tetembungan dialek sosial Lan dialek regional Dialek sosial yaiku wernane basa tartamtu didelok saka panuture, yen dialek regional yaiku wernane basa yen didelok saka dhaerah penuture. (1980: 48-51) ngandharake yen register iku beda karo dialek. Register bisa didelok lumantar 3 dimensi yaiku, maksud (field), arti (mode) lan hubungan (tenor). Basa bisa sinebut dialek yen basa iku asale saka dhaerah basa iku ana. Yen register iku basa sing digunakake dening saklompok masyarakat sing nduweni maksud, kahanan lan arti sing padha. Hudson Wardaught (1986:48) ngandharake yen register minangka panganggone kosakata (khusus) sing nduweni sesambungan karo jinis pegaweyan tartamtu. Landhesan Teori Saka panemune para ahli, bisa disimpulake yen tegese register yaiku minangka konsep semantis kang diasilake konfigurasi kontekstual antarane penutur, 3 Register Basa Jawa Ing Twitter lawan tutur lan sarana sajroning konteks ing kahanan tartamtu. Hudson ngandharake yen teori ngenani register kang lumantar telung dimensi kasebut, dianggep wis cunduk karo undherane panliten ngenani register basa Jawa ing twitter yaiku ngenani wujud register basa Jawa ing twitter. Amarga teori kasebut ngandharake yen maksud (field), arti (mode), lan hubungan (tenor). Saka cecaturan kang dumadi ana ing twitter kang dadi objek panliten ngenani register basa Jawa, teori kasebut wis njlentrehake kepriye wujud register. METODE PANLITEN Rancangan Panliten Pendekatan panliten sing dipilih ing panliten iki yaiku pendekatan kualitatif. Ciri saka panliten kualitatif iki, ing antarane nduweni sipat sing alamiah, dadi anggone nindakake panliten iki ora ana sing dimanipulasi. Panliten iki asli, bener-bener panliten saka lapangan sing informane yaiku manungsa, nanging bisa uga nggunakake teks sing selaras karo basa tutur. Panliti uga bisa dadi instrumen saliyane instrumen sing wus ana. Banjur dhata panliten iki wujude ideografis, yaiku ide sing ditulis, lan ora awujud angka-angka, nomologis lan numeris. Tata carane nganalisis dhata nggunakake analisis etnogrqfis utawa nggunakake basa dudu statistis. Dhata Lan Sumber Dhata Dhatane panliten iku saka kabeh tuturan basa tulis basa Jawa sing dlanggo ing pasrawungan arupa tulisan sing ing kono kakadeyan saka tuturan-tuturan sosial sing dumadi sajrone pasrawungan sajrone medhia, jejaring sosial twitter. Dhata sing dimaksud, yaiku dhata sing wis dadi. Dhata kajian sing dimaksud yaiku bahan dadi panulisan, dudu bahan mentah panulisan. Minangka bahan dadi panulisan, mula dhata kajian kudu nduweni kualifikasi sing bener-bener siyap dikenani metode lan teknik-teknik (Rahardi, 2009:31; Sudaryanto, 1993:8). Dhata kajian iki, kabeh tuturan tulis saka jejaring sosial twitter. Yaiku kabeh wong sing nulis tweet nggunakake basa jawa anggone nglakokake tuturan tulis sajrone twitter. analisis dhata Instrumen Panliten Panliten kualitatif sing mirunggan ngrembug bab polaning basa lan cakriking basa tulis, asring instrumen iku didadekake minangka manungsa panliten yaiku panliti dhewe iki. Ing panliten iki panliti tumindak minangka instrumen sebab panliten iki kalebu panliten kualitatif lan panliti minangka penutur asli basa Jawa. Ana ing panliten iki panliti nggunakake cara "metode"sing lazim digunakake. Ing sajrone panlitene basa sacara struktural yaiku kanthi cara "metode" simak, "metode" baca. Gandheng panliten sing diadani iku marang basa tulis, mula bisa kaanggep "metode" baca bisa nggenteni "metode" cakap.
Tatacarane Ngumpulake Dhata Tatacara pangumpule dhata kaya sing wis disebutake ing dhuwur, panliten iki ngunakake metode simak lan metode baca. Ing sajeroning panliten ilmu- ilmu sosial, metode simak biasane disebut metode 'observasi' metode cakap sering dipadhakake karo metode wawancara. Dene metode survey yaiku nyebarake pitakon sing dirancang lan dirinci kanggo saperangan informan. ing metode-metode mau sing sateruse minangka dirowakake ing sajeroning teknik-teknik. Teknik-teknik iku kedadeyan saka rong perkara yaiku, teknik sing asipat dhasar lan teknik sing asipat lanjut. kanggo penyedlane dhata Tatacarane Njlentrehake Dhata Panintinge dhata ing panliten kualitatif etnografis, polaning basa utawa struktur basa, nggunakake analisis etnografis, analisis fenomenologis lan analisis hermeneutis. Sawise diselarasake ing tata cara panintinge dhata, tetelu mau dlanggo kanggo nintingi dhata panliten iki. Tata cara panganggone tetelune mau bisa katiti langkah-langkah panintinge. Dhata sing kedadeyan saka: (1) Panelaahe lan pamilahe dhata. (2) Panitike dhata lan pangumpule dhata. (3) Pamerange lan panjinise dhata. (4) Panapsire lan panintinge dhata. saka Panelaahe Lan Pamilahe dhata Sawise dhata dikumpulake lan dijinis-jinisake saka dhata cathetan sateruse kabeh dhata iku mau disinau lan dipilah-pilah. Penelaahan lan pamilahe dhata kanthi landhesan: (1) Kabeh dhata sing wis dikumpulake dianggep lan diolah padha. (2) Kabeh dhata sing wis dikumpulake diwaca makaping-kaping manut kabutuhane. (3) Panyinaune kanthi gayute karo underane panliten panliten. (4) Panyinaune lan pamilahe dhata ditindakake tintinganekapustakan Lan tujuwane lan lelandhesan dhata ditindakake secara netral lan manutkabutuhane ora ngunggulake perangan-perangan tartamtu. lan pamilah-milahe Panitike Lan Pangumpule Dhata Sawise ditelaah lan dipilah-pilah dadi dhata sing wis ditelaah lan dipilah, dhata mau dititik lan dikumpulake dadi siji, panitik lan pangumpule dhata mau bisa njalari anane gegambarane dhata kanthi dhasar ciri-cirine lan pandhapuk-pandhapuke sing nduweni makna. Ing kene ciri-cirine dhata mau mujudake babsing bisa dadi jelas lan pastine wujud register basa jawa sajrone jejaring sosial twitter. Dene pandhapuk-pandhapuk sing nduweni makna mau, mujudake kumpulane dhata sing nudhuhake gayute wujud register basa jawa sajrone jejaring sosial twitter panganggone basa Jawa sajrone medhia Jejaring Sosial tatanan panganggone basa Jawa Sajrone medhia Jejaring Sosial. Sawise iku asile anggone nafsirake lan nintingi 4 Register Basa Jawa Ing Twitter basa Jawa ing Jejaring sosial Twitter iku diandharake kanthi cara deskriptif. Pamerange Lan Panjinise dhata Sawise panitik lan pangumpule dhata sateruse jinis-jinis sing dhata dijinis-jinisake ing sajroning gumathok. Panjinise dhata iku mau kanthi landhesan ana ing underane panliten, tujuwan panliten saengga saora-orane bisa dadi rong perkara: (1) Kaya apa wujud ragam basa Jawa ing twitter (2) Kepriye wujud register ing twitter. Panapsire Lan Panintinge Dhata Sawise dijenisake banjur ditapsirake lan ditintingi. Panapsire lan panintinge dhata ditindakake sacara lan hermeneutis. Maksude wujude fenomenologis lan hermeneutis digunakake kanggo njelasake maknane dhata sacara fenomenologis lan hermeneutis ditapsirake lan dijelasake kepriye panganggone basa Jawa sajrone twitter. fenomenologis Tatacarane Panyuguhe Asile Panliten temuan panliten sing minangka jawaban saka underane panliten sing arep diwudhari, kudu disuguhake kanthi wujud teori. Sajrone nyuguhake asile panliten kasebut, ana rong metode sing bisa digunakake. Metode kasebut yaiku metode formal lan metode informal (Mahsun, 2005:255). Asile nintingi dhata sing arupa Metode informal yaiku tatacara panyuguhe dhata kanthi ngrumusake asile panliten nggunakake panganggone tembung-tembung terminologi sing asipat teknis. Dene metode formal yaiku tatacara panyuguhe dhata kanthi ngrumusake asile panliten nggunakake tandha-tandha utawa lambang-lambang (Sudaryanto, 1993:145). biasa, kalebu ANDHARAN ASILE PANLITEN Andharan Dhata Wujude "Register Basa Jawa ing Twitter" maneka werna. Mula saka akehe werna register diperang dadi papat yaiku, (1) ragam ngoko, (2) ragam ngoko madya, (3) (ngoko- Indonesia). Wujud register kang diperang dadi telung sub bagian register yaiku, wujud, tujuan lan Stuktur basa. Perangan mau miturut latar belakang social, kagunan lan anane basa kang manekawerna. Kang kalebu wujud yaiku, (1) Cekakan, (2) Basa Plesedan, (3) Parikan, (4) Basa Serepan, (5) Kanca kaliyan kanca sing padha umure, (6) Wong enom marang wong tuwa, (7) Wong tuwa marang wong enom, (8) Pakaryan kang padha, (9) jinis kelamin kang padha (10) Jinis kelamin kang beda, (11) tingkat sosial, (12) Tingkat Ekonomi, (13) Latar Belakang Pendhidhikan, (14) Kahanan kang Padha. Adhedhasar tujuwan yaiku (1) Nyemoni, (2) Takon, (3) Prentah, (4) Atur panuwun. Kang pungkasan yaiku adhedhasar struktur basa sajrone register jejaring sosial twitter. Jinise ukara kang ana ing sajrone register twitter kanthi nggunakake basa Jawa yaiku ukara lamba lan ukara jangkep. ragam krama, (4) ragam campuran
Wujud Variasi/Ragam Basa Ragam Ngoko Basa ngoko minangka basa sawijine basa kang asring digunakake kanggo pacelathon ing bebrayan amarga, kanthi basa ngoko bisa ngraketake kekancan lan paseduluran tanpa nggatekake bedane umur, jinis kelamin, lan status sosial. (1) AY: nek kyo ngene carane skripsiku ora mundhak2 ra jhoon!!! Nek gak sanggup mbimbing ki ngomong aeee !! GEMES!! (kalau begini caranya, skripsi saya tidak maju- maju dong tidak sanggup membimbing bilang saja!! GEMES!!) YP: aku podo wae, dibimbing terus ... diangel2 terus..syuuiiiii (aku juga sama aja, dibimbing terus, tapi dibikin susah terus.... Lama) AY: lha wes bab pira? (sudah bab berapa) jhooon.. kalau Konteks: Cecaturan tulis kasebut ditindakake dening AY lan YP. Kekarone yaiku kanca raket sing ana ing sawijing kahanan nalika AY lan YP durung rampung anggone nulis skripsi. Kekarone cecaturan sajrone twitter. Pethikan cecaturan tulis ana ing ndhuwur yaiku nduduhake yen ragam basa ngoko digunakake cecaturan dening AY lan YP. AY minangka wong sing ndisiki anggone nulis tweet dikomentari dening YP minangka kanca sing padha umure. Tembung-tembung sing digunakake dening AY lan YP yaiku basa ngoko sing digunakake ana ing padinan. Tegese cecaturan tulis mau ngenani AY sing ora seneng dibimbing dening salah sawijine dosen pembimbing skripsi. Ragam Madya Maneka werna basa kang digunakake dening RBJIT kanggo narik kawigaten wong tuku. Ing sajrone panliten iki, panulis nemokake yen saliyane nggunakake basa ngoko, uga nggunakake basa ngoko-madya. Ciri basa ngoko madya yaiku kang dikramakake mung wonge, panindhake lan barang kang didarbeni. Kaya ngapa mungguh basa ngoko-madya kang digunakake RBJIT kang bisa dideleng ana ing pethikan cecaturan tulis ana ing ngisor: (2) DG : panjenengan gelem ta nek dijak nyang omahku?? (kamu mau ta kalo aku ajak kerumahku?) QW : wahh.. y gelem, wong nek dolan suguhane werna-werna nganti wareg. Hehehe... (wahh... yam au kalau main kerumahmu sampe suguhannya kenyang.hehehe) DG : suk minggu ngarep melu ning omahkku maneh ya! (besok minggu depan ikiut kerumahku lagi ya..) macam-macam 5 Register Basa Jawa Ing Twitter Konteks: kasebut ditindakake dening DG lan QW. Kekarone minangka kanca sing lagi guneman amarga QW diajak dolan menyang omahe DG.QW minangka mitra tutur kang diajeni, mula celukan "kowe" disalini nganggo tembung panjenengan. Cecaturan tulis Cecaturan tulis sing dijupuk saka twitter ing ndhuwur mau, nduduhake yen DG lan QW nduweni sesambungan kanca. Nanging, kanggo ngurmati QW, DG nggunakake tembung "panjenengan" supaya luwih sopan. Ragam kasebut diarani madya amarga DG ora nggunakake tembung "kowe" kanggo nyeluk QW. Cecaturan tulis kasebut nduduhake yen maneka werna basa asring digunakake dening sapa wae lan kanggo apa wae. Ragam Krama Ragam krama minangka ragam basa sing sesambungane tumrap panganggone wong sing lagi cecaturan. Cecaturan sing nggunakake basa krama bisa dumadi ana ing cecaturan langsung, utawa lumantar cecaturan tulisan. Cecaturan tulis kayata, sms, medhia sosial kang digunakake kanggo pasrawungan umum, koran, kalawarti lan sapanunggale. Basa ngoko bisa diandharake minangka basa kang tingkatane paling dhuwur, yaiku nggunakake tetembungan krama sing digunakake dening wong sing durung kenal akrab, anak marang wong tuwa, putu marang simbah lan andhahan marang juragane. Semana uga basa krama digunakake sajrone jejaring sosial twitter sing akeh digunakake dening umum. Kaya ngapa mungguh basa krama kang digunakake RBJIT kang bisa dideleng ana ing pethikan cecaturan tulis ana ing ngisor: (3) PM: Galek iki dek..mbuntut suami.. hehehe. Wedi nek digondhol uwonng aku, wakakakaka (galek ini dek, ikut suami..hehehe. takut saya, kalau dicuri orang wakakakak IA; kedahipun nggih ngoten mbak, celak pantai pelang? (seharusnya memang begitu mbak, dekat pantai pelang?) PM: iya lumayan.. 10 menitan gak nyampek.. (iya lumayan, 10 menit gak sampai) IA; panjenengan mulang wonten mrika mbak??? (anda ngajar disana kah mbak?) PM: iya dikk... (iyaa dik..) Konteks : Cecaturan kang kapethik saka twitter kasebut katindakake dening PM lan IA minangka kanca. Nanging dudu kanca sing wis raket, kamangka kekarone kanca sing beda umure mula IA nggunakake basa krama tumrap PM. Cecaturan tulis kasebut dijupuk saka twitter.
Data (3) nduduhake yen basa krama sing digunakake dening IA ing pethikan cecaturan ing ndhuwur, negesake yen basa krama digunakake dening wong sing luwih enom. IA minangka adhik kelas PM anggone tembung "kedahipun" cecaturan nggunakake nalika cecaturan tumrap PM. UIA uga nggunakake tembung "panjenegan" kanggo ngurmari PM minangka wong sing luwih tuwa, dudu nganggo tembung "kowe". Sewalike, PM anggone nanggepi IA among nggunakake basa ngoko. tumrap PM ana Ragam Campuran (Ngoko-Indonesia) Saliyane ragam ngoko, ragam madya, lan ragam krama RBJIT uga nggunakake ragam ngoko- Indonesia, yaiku nggunakake rong ragam basa antarane ragam ngoko lan ragam Indonesia. Bab kasebut bisa dumadi amarga, basa Indonesia minangka basa nasional dadi kabeh masyarakat mangerteni lan nggunakake basa Indonesia sanadyan, porsi basa daerah (Jawa) luwih akeh digunakake tinimbang basa Indonesia. Basa Indonesia asring digunakake marang wong kang beda suku utawa daerah amarga yen nggunakake basa Jawa samar yen mitra tutur ora mangerteni tegese. Ing sajrone RBJIT nggunakake basa ngoko-Indonesia amarga, register kadhapuk saka maneka werna basa kang dijalari maneka werna latar belakang sosial. Mula anane ragam campuran kasebut supaya bisa luwih gampang dimangerteni anggone cecaturan tulis sajrone twiiter. Luwih cethann bakal diandharake ana ing ngisor: (4) SG: selamat pagi dulur, bagaimana cuaca pagi ini? Masih hujan? (selamat pagi sodara? Bagaimana cuaca pagi ini??) AS: isih grimis ae min.. (masih gerimis saja min...) SG: Nek endi nyi? Madiun? Ampel? Surabaya? (dimana Surabaya?) AS: Surabaya min, syuper syekalii udane.. (Surabaya min, hujannya..) SG: Ooo.. tak pkir nak ampel (Oo.. saya pikir di Ampel) AS: waduu... miin, pengennya sih gitu biar deket teruss..eaaa (Waduh... min, maunya sih begitu biar deket terus) nyi?? Madiun?Ampel? syuper sekali Konteks: lan AS minangka kanca raket. Mula kekarone nggunakake basa ngoko nanging dicampur basa Indonesia. Cecaturan kasebut dumadi ana ing twitter, amarga SG lan AS manggon ana ing papan kang beda. SG Tegese saka cecaturan kasebut yaiku SG sing takon kanggo sakabehan wong ana ing twitter kepriye kahanan cuaca ana ing isuk iki. Apa isih udan??. Dene 6 Register Basa Jawa Ing Twitter AS menehi pananggep yen isih grimis wae. Banjur SG takon menyang AS, saiki ana ing ngendi? Banjur diwangsuli dening AS yen dheweke ana ing Surabaya wae. Ora nang ampel. Ampel minangka kutha ing Jawa Tengah, nanging, yen ana pamawas liya, mung ngerti makan sunan Ampel yaiku dumunung ana ing lor Kutha Surabaya. Tujuwan register yaiku kanggo nggampangake panutur lan lawan tutur mangerteni apa kang lagi dirembug. Tembung mau uga manut kahanan tartamtu. saka Wujud Register Cekakan Cekakan yaiku wujud tembung sing dicekak kang kadhapuk saka sahuruf utawa luwih. Cekakan utawa akronimi iki nduduhake yen panganggone bisa didelok saka maksud tuturan kasebut. Panganggone cekakan sajrone cecaturan ing sajrone twitter lumrah digunakake. Cekakan diperang dadi telu, yaiku cekakan wanda kapisan, cekakan Nanging sing diutamakake yaiku cekakan basa jawa. Cekakan ing basa Jawa bisa diarani akronim. Akronim Akronim yaiku, gabungan saka wanda utawa huruf sing asale saka rong tembung utawa luwih. Miturut KBBI akronim yaiku tembung sing dicekak wandane utawa huruf ngarepe sing ditulis lan diunekake kanthi cara sing lumrah. Conto akronim sing ana ing sajrone twitter yaiku kaya ing ngisor : (5) ED: mripatmu gpp bro? (matamu gpp bro?) AS: my eyes is gpp. Atiku sing papa bro..ditolak bu wahyu (my eyes is gpp, hatiku yang kenapa- kenapa, ditolak sama bu wahyu) Konteks : Cecaturan kasebut ana ing sajrone twitter sing ditindakake dening bocah wadon loro sing lagi ngrembug babagan ketemu dosen. ED lan AS lagi cecaturan ana ing twitter, wektu iku kekarone lagi ngomongake dosen sing ora sida teka ana ing kampus. Sing nggunakake cekakan amarga kekarone nggunakake tembung "gpp" sing dicekak saka tembung "gak apa-apa". Huruf sing dijupuk yaiku huruf awale. Cekakan ora ngubah luwih nggampangake panutur ngucapake. teges, nanging ED lan AS yaiku nduweni hubungan kanca raket utawa kanca sing wis akrab lan cedhak banget mula nggunakake basa ngoko. Basa ngoko yaiku basa sing digunakake sajrone cecaturan kanca marang kanca sing umure padha. Plesedan Plesedan yaiku carane ndagel kanthi cara mlesedake teges kang ana ing sajroning tembung, kanthi tembung liya sing dianggep cedhek pambedane. Basa plesedan sajrone twitter yaiku kaya mangkene:
(6) AS: mngko awakmu jatuh jinja lo nek weruh potoku... (nanti kamu jatuh jinja lo kalo lihat fotoku..) EDP: ati2 nulis jinjane lho ya.... (hati-hati nulis jinjane lhoo yaa..) AS: adoh kok. Walopun panggon tulisane nek kipet hape ngisor ndhuwur (tenang, jauh kok. Walapun letak tulisan di keypad hape atas bawah) EDP: Sapa ngerti tanganmu sliweran... (siapa tahu tangan kamu campur aduk) LA: ....@#$^&*(&*&^$#@!! tenang, Konteks : twitter kasebut ditindakake dening bocah wadon telu sing umure padha. Hubungane yaiku kanca raket, mula nganggo basa ngoko lan basa Indonesia Cecaturan ing AS diarani nggunakake basa plesedan yaiku amarga dheweke nggunakake tembung sing mirip karo asline, nanging diplesedake. Tembung jatuh jinja sing sejatine tembung "jinja" yaiku plesedan saka tembung "cinta" sing tegese rasa tresna. Bocah telu iku ngrembug babagan foto sing diduweni saka salah sijine bocah telu iku. Ana minangka bocah wadon kang dadi bahan rerembugan foto mau. Parikan Parikan yaiku unen-unen kang dumadi saka rong ukara. Ukara sepisanan narik kawigaten, lan ukara kapindho minangka isi. Parikan migunakake purwakanthi guru swara.Unen-unen kang digunakake lumrahe unen- unen ngenani pesan moral, pangeling-eling, dhagelan, lsp miturut apa sing dikarepake. Nanging tetep adhedhasar purwakanthi guru swara supaya luwih apik parikane lan tetep ing aturane. Parikan ing sajrone twitter digunakake dening para mudha kang nduweni akun twitter. Tujuwane kanggo ngrembakake panganggone basa jawa sajrone tetep jejaring digunakake ing saben dinane. Twitter minangka salah sijine internasional kang umume panganggone wis nggunakake basa Indonesia lan basa Inggris. social supaya basa twitter, Jawa jejaring social Parikan bisa diperang dadi rong jinis, yaiku parikan rong larik lan parikan patang larik. Parikan rong larik Parikan rong larik yaiku parikan sing kedadeyan saka patang wanda ing ukara bebuka utawa purwaka lan patang wanda sabanjure minangka wose (isi). Parikan rong larik sing dijupuk saka twitter yaiku: (7) es degan seger rasane, masiya legan akeh gendakane. (es degan segar rasanya, meskipun legan sendiri tapi banyak pacarnya) Konteks : 7 Register Basa Jawa Ing Twitter ukara sepisan minangka ukara kanggo narik kawigaten, banjur ukara kaloro nduduhake apa sing dikarepake. Parikan ing ndhuwur minangka parikan kang ana ing sajrone twitter. Parikan kasebut minangka ukara lan manasuka nggunakake. Ukara kang kapisan tujuwane kanggo narik kawigaten pamaca, banjur ukara kaloro minangka saka teges ukara kang kapisan. gumantung wong sing nggawe Parikan patang larik sing kedadeyan saka wolung wanda sing minangka bebuka utawa purwaka lan larik wolu sabanjure minangka wose (isi) saka parikan kasebut. Parikan patang larik sing ana ing sajrone twitter, yaiku kaya mangkene: Parikan patang larik yaiku parikan (8) Iwak peyek sego jagung (Ikan peyek nasi jagung) Jagung bakar enak rasane (Jagung bakar enak rasanya) Pikiranku dadi linglung (Pikiran saya jadi linglung) Goro' mikirke awakmu (Gara-gara mikirin kamu) Konteks : Parikan ing ndhuwur ditulis dening wong sing lagi tresna marang bocah wadon. Parikan kasebut diposting ana ing twitter kanggo nduduhake yen dheweke lagi kangen. Tegese saka parikan saka 4 larik kasebut, rong larik pertama nduduhake purwaka, yaiku ukara kanggo narik kawigaten lan minangka bebuka, banjur rong larik sabanjure yaiku minangka wose (isi) saka parikan kasebut. Wose saka parikan kasebut yaiku "pikiranku dadi ling lung goro" mikirke kowe" yaiku wong sing lagi linglung merga mikir wong sing lagi ditresnani. Basa Serepan Basa serepan yaiku basa sing dijupuk saka basa asing utawa basa sing diadopsi (diserep) saka basa asing. Basa Arab minangka basa asing sing lumrah digunakake kanggo cecaturan ing bebrayan urip, nduduhake yen basa arab wis kerep digunakake tumrap mayarakat jawa kanggo nyampekake apa kang dadi kekarepan. (9) AS: makane, nek sing nggandhuli ente karo lis iku semacam ngantuk ringan. Nek mereka b2 iku sebangsa ngantuk berat (makanya, kalo yang narik kamu sama lis itu seperti mengantuk ringan. Kalo mereka berdua itu seperti ngantuk berat) Konteks : cecaturan ing ndhuwur iku nduduhake yen pacelathon kasebut ditindakake twitter. Cecaturan kasebut ditindakake bocah mahasiswa kang lagi ngrasa ngantuk nanging meksa ora turu. ing sajrone AS diarani nggunakake basa jupukan saka Basa Arab amarga dheweke nggunakake tembung ente yaiku tembung sing tegese "kowe" (kamu). Saka pacelathon ing twitter mau, nduduhake yen panutur nggunakake basa
arabente kanggo negesake yen panutur nyeluk mitra tuture kanthi jeneng ente. Tembung ente minangka kata ganti orang kaloro sing dijupuk saka basa Arab. Sajrone cecaturan ing twitter, panutur utawa mitra tutur bebas nggunakake tetembungan apa wae kanggo cecaturan. tetembungan sing bisa dimangerteni dening Yaiku panutur utawa mitra tujuwan saka tuture. Supaya cecaturan kasebut bisa kagayuh. Basa Asli Panutur lumrah digunakake dening wong kanggo cecaturan sing dhaerah asale nduweni cirri khas kosakata. Kosakata sing digunakake ing sajrone cecaturan nduweni maksud lan tujuwan tartamtu. Basa dhaerah saka asal panutur (10)GD: Budhal nyurabaya isuk mau kena macet, gegara laka, saiki mulih omah macet pisan numpak bis soklat sopire lemot, manteepp!! (berangkat ke Surabaya tadi pagi kena macet gara-gara laka, sekarang pulang kerumah macet juga, naik bus coklat lama juga. Mantap!) AS: awas disalip biru....#nyesekbangett (awas bis biru...#nyesekbanget) GD: nyesek bingit bebh..mburiku mang semarangan, gag tambah nyesek pie coba?? (nyesek banget beb, belakangku tadi bis nyesek semarangan, gimana coba? didahului gak tambah Konteks : Cecaturan ing ndhuwur dumadi nalika GD ana ing njero bis. Cecaturane ana ing sajrone twitter. GD lan AS padha-padha langganan bis soklat lan bis biru. Mula kekarone mangerteni apa sing lagi diomongake masiya kekarone ora ana ing kahanan kang padha. Saka cecaturan ing ndhuwur, GD sing lagi ana ing njero bis soklat (tegese bis soklat yaiku bis Mira) rumangsa bis sing ditumpaki alon banget. Banjur disalip karo bis biru (yaiku bis sugeng rahayu) sing mlakune banter. Tetembungan jeneng bis kanthi diarani bis soklat iku minangka register jeneng bis sing dimangerteni dening wong-wong tartamtu wae. Register "soklat" kasebut tuwuh saka anane pakulinan saka wong sing numpak bis "Mira". Banjur register bis "biru" saka wong sing kerep numpak bis "Sugeng Rahayu". Tembung-tembung bebh sing diucapake dening GD uga nduduhake rakete kanca sing ora mung nyeluk jeneng. Basa Serepan saka Basa Inggris inggris minangka basa sing asring digunakake dening masyarakat kanggo cecaturan saben dina. Para panutur nggunakake basa inggris minangka kabutuhan ana uga sing nggunakake basa inggris minangka kanggo basa gaul. Tegese yaiku panganggone basa inggris luwih nengenake gaya, bisa uga ben dianggep pinter utawa mung kanggo variasi wae. Dadi ora nduweni maksud tartamtu tumrap mitra tuture. Basa 8 Register Basa Jawa Ing Twitter (11) IA: Sakmenika stay solo mbak?? (sekarang stay di Solo mbak?) ET: mangke sonten wangsul... hehe (hanya senin selasa, nanti sore pulang.hehe..) namung senen selasa, Konteks : Cecaturan ing ndhuwur ditindakake dening IA lan ET. IA umure luwih nom tinimbang ET. Mula IA nggunakake basa krama marang ET. ET lan IA yaiku kanca sing umure ora padha. IA luwih enom tinimbang ET, mula IA anggone cecaturan nggunakake basa karma marang ET. ET sing nduweni pegaweyan sekolah ana ing kutha Solo menehi ngerti yen dheweke ing kana ora ngekos nanging melu sedulur. Cecaturan kang dumadi ing twitter kasebut nduduhake yen cecaturan kasebut ngemu basa jupukan, yaiku basa jupukan saka basa Inggris. Tembung stay sing tegese "dumunung" (tinggal) digunakake dening mitra tutur minangka pananggepe cecaturan tumrap panutur. Basa sing digunakake sejatine ora kudu digunakake, nanging anane kebebasan berbahasa sajrone twitter ndadekake anane variasi basa kang sinebut register sing dimangerteni ing sajrone cecaturan tartamtu. Kanca kaliyan kanca sing padha umure cecaturan nggunakake basa kanggo ngungkapake apa kang arep disampekake tumrap mitra tuture. Data cecaturane bisa didelok kaya ing ngisor: Kanca kaliyan kanca sajrone (12)LA: halah..ngomongne dhalang terus semangat ae put, mengko nak dhewe~... (halah, ngobrol dhalang terus saja put, nanti semangat sendiri) IA: iki lo si putri kepo... gag fb, gg twit, pokoke tulisanku bab dhalang dikomen terus wae, hemmmm... (ini lo si putrid Kepo, gak dif b, twit, pokoknya tulisan bab dalang dikomen terus aja.. hemm..) AS: kui saking perhatiane putri ning awakmu is (itu karena saking perhatiannya Putri sama kamu Is Konteks : Cecaturan kasebut ngrembug babagan dhalang, sing nduweni maksud saka salah sawijining saka PA, IA, AS lan RA ana sing nduweni hubungan khusus karo dhalang. Tegese PA kepengin ngerti babagan sing luwih lagi kepengin jero bab dhalang. Amarga dheweke nyedhak marang pak dhalang, PA lagi tresno marang dhalang kang dadi rerembugan. Mula, saka anane cecaturan kang diucapake dening IA sing menehi katrangan yen ngomongke bab dhalang wis rampung, ora perlu dirembug maneh, mula LA menehi pananggep, PA semangat yen lagi ngrembug babagan dhalang. Tuturan kang ana ing cecaturan ing ndhuwur nduweeni maksud
yen PA lagi tresna yen ngrembug dhalang, amarga dheweke lagi nliti babagan dhalang, yaiku dhalang kasebut minangka wong sing nglakokake wayang. Wong enom marang wong sing luwih tuwa Basa minangka alat komunikasi, digunakake kanggo nyampekake apa maksud lan tujuwan saka panutur. Dene saben wong nduweni paugeran kanggo nyampekake lumantar panganggone basa. apa kang arep dimaksud (13) PM: Galek iki dek..mbuntut suami.. hehehe. Wedi nek digondhol uwonng aku, wakakakaka (trenggalek ini dek, ikut suami, hehe takut diambil orang) IA; kedahipun nggih ngoten mbak, celak pantai pelang? (seharusnya memang begitu mbak, dekat panttai pelang?) PM: iya lumayan.. 10 menitan gak nyampek.. (iya lumayan 10 menit tidak sampai) IA; mulang wonten mrika mbak??? (ngajar disana kah mbak?) PM: iya dikk... (iya dik...) Konteks : Cecaturan kasebut dumadi ing twitter, mula ora bisa dijlentrehake kahanan ekspresi wajah, namung kahanan sapa lan apa kang lagi dirembug. PM minangka panutur kang ngawiti cecaturan, nduweni umur kang luwih tuwa tinimbang IA. Mula IA nggunakake basa krama marang PM. Tuturan kang ana ing sajrone cecaturan kasebut yaiku IA kang lagi takon marang PM. Sing tegese " saiki ana ing Trenggalek apa ing Ponorogo?" banjur diwangsuli PM, "saiki ana ing Galek, melu bojo amarga wedi bojone digawa wong liya". Banjur IA takon maneh, "sakmenika mulang wonten mrika? " sing tegese, apa saiki ngajar dadi guru ana Galek? Banjur diwangsuli dening PM, "iya dhik..". PM nyeluk IA dhik, amarga PM luwih tuwa tinimbang IA. Wong tuwa marang wong enom Saka katrangan ing sadurunge, wis dijlentrehake minangka basa yaiku sarana (alat) komunikasi kanggo nyampekake maksud lan tujuwan tartamtu. (14) EED : mbah.. yang bener niku Sugeng Riyadi nopo Sugeng Riyadin. Suwun (mbah, yang benar itu Selamat Hari Raya apa Selamat Lebaran) ST: bisa Sugeng Riyadi, bisa Sugeng Riyadin. Aku Sugeng Riyadi (bisa Selamat Aku senang Hari Raya) seneng lebaran, Selamat 9 Register Basa Jawa Ing Twitter Konteks : Cecaturan singkat kasebut dumadi ing wektu tumekane dina Riyaya. mula, babagan kang arep dirembug yaiku pangucape dina Riyaya. EED minangka wong kang luwih enom tinimbang ST, nggunakake basa krama. ST sing ditakoni dening EED ngenani babagan pangucape dina Riyaya, kang maksudte yaiku "Kepriye panulisan kang bener yen arep ngucapake Sugeng Riyadi, sing bener kuwi Sugeng Riyadi apa Sugeng Riyadin?". Banjur ST mangsuli pitakonane EED kanthi wangsulan tegese, "pangucape Dina Riyaya bisa Sugeng Riyadi bisa uga arep Sugeng Riyadin. Gumantung wong nggunakake. Nanging ST dhewe seneng nggunakake tembung Sugeng Riyadi. sing sing luwih Jinise Pakaryan/pagaweyan kang padha (profesi) Basa digunakake ing saben kagiyatan manungsa kanggo cecaturan saben dina. Pakaryan minangka kagiyatan manungsa sing mbutuhake basa kanggo nglakokake kabeh kagiyatan nduweni paugeran lan cirri khas tetembungan sing ora diduweni dening pakaryan liyane. Data cecaturan saka twitter kang ditindakake dening wong sing pegaweyane padha, : (15) MSR : dengaren mas saipul mlaku semarang? (tumben mas saiful jalan semarang?) SR : Tapi ra mampu cukup solo mawon.. (tapi kalau tidak mampu ya di SSolo saja) MSR : Ora kulino, ndor. Biasa gowo nucleus jogjaan saiki nggowo Discovery, stratenane bedo.. ;D kon Konteks : Cecaturan kasebut ditindakake dening MSR an SR minangka kanca sing padha-padha kerja ana ing PO. Bis (Sumber Kencono). Pegaweyane yaiku sopir bis. Tuturan kang diucapake dening MSR lan SR yaiku cecaturan singkat sing ditindakake ana ing twitter. Kekarone padha-padha sopir bis sumber kencana. Cecaturan ing nduwur maksudte yaiku, MSR takon marang SR ngenani "Saipul mlaku menyang semarang?" iku dudu mlaku nggunakake sikil, .tembungmlaku nanging budhal nyopir menyang semarang. Banjur tetembungan sabanjure sing dituturake dening MSR ngenani "Biasa gowo nucleus jogjaan saiki kon nggowo Discovery, stratenane bedo". Iku nduduhake kosakata sing dimangerteni dening sopir bus kang wis biasa nyopir. Nucleus lanDiscovery minangka jinise bis kang digawa kanggo ngeterake penumpang. Jinise kelamin kang padha Jenis kelamin minangka salah sawijine faktor kang ndadekake tuwuhe variasi basa ing masyarakat, mligine cecaturan kang dumadi ing sajrone Cecaturan
kang ditindakake dening wong sing jenis kelamine padha sing diarani register yaiku bisa didelok ana ing ngisor. (16) AS: sugeng ambal warsa kota Madiun? (selamat hari ulang taun di Kota Madiun) IA: ngucapne tog gak ngewei kado ya percumtakbergun, hahaha (ngucapin aja gak ngasih kado sama aja, percuma gak berguna) Konteks : Cecaturan kasebut dumadi ing twitter sing ditindakake dening bocah wadon loro. Kekarone kanca raket, mula sajrone cecaturan kasebut mitra tutur menehi pananggep kang santai. Kahanan cecaturan kasebut yaiku, cecaturan singkat kang ditindakake dening AS lan IA. AS minangka panutur kang ngawiti cecaturan kanthi ngetokake tuturan sugeng ambal warsa kanggo Kutha Madiun. AS ngucapake tuturan "sugeng ambal warsa Kutha Madiun" amarga dheweke ngerti yen dina iku Kutha Madiun Ulang taun. Konteks tuturan kasebut asipat formal, amarga tetembungan sing digunakake ora sing ndadekake maksud dimangerteni dening AS. Register kang ana ing sajrone cecaturan kasebut yaiku pangucape sugeng ambal warsa kang ditujokake dening Kutha Madiun. liya. Namung kahanan Status sosial Status social minangka status kang diduweni saka salah sawijine pawongan kang nduweni derajat luwih dhuwur ing masyarakat umum.yaiku wong sing nduweni pangkat utawa pegaweyan sing ora lumrah ing mayarakat, bisa uga wong sing nduweni pamawas kang beda. Anane status social ing satengahe masyarakat ndadekake trend utawa tuturan sing digatekakae tinimbang tuturan sing diucapake dening wong awam.Data saka twitter bisa didelok ana ing ngisor: tinimbang wong-wong liyane (17) TP : Sungkem mbah aku karo kowe. (sungkem mbah, aku sama kamu) ST : ini Demokrasi, ndak perlu Sungkem, Demokrasi Cuma cukup Salim.. Oke cuk, Sugeng Riyadi. (ini Demokrasi, tidak perlu sungkem, demokrasi Cuma cukup oke Cuk .Selamat lebaran) salim, Konteks: Tuturan singkat ing ndhuwur dituturake dening figure yaiku Sujiwo Tedjo, salah sawijine public minangka wong sing nduweni pangaribawa saben cecaturan kang diucapake. Status social kang sinebut public figure ndadekake panganggone basa kang maneka werna yen didelok saka maksud. Tegese yaiku, panganggone basa Jawa kang minim, awit saka anane public figure kang kerep nggunakake basa Jawa anggone cecaturan, menehi 10 Register Basa Jawa Ing Twitter pangaribawa tumrap wong-wong sing ora nggunakake basa Jawa kanggo cecaturan. Demokrasi ing kene yaiku maksudte babagan pemilu presiden kang lagi ngalami kontroversi. Pilihan presiden kang wektu kaleksanane cedhak karo dina Riyaya ndadekake parembugan kang ana nyinggung babagan Demokrasi kang lagi dumadi. Anane kontroversi demokrasi, ndadekake ST nuturake yen demokrasi kang ana ing Indonesia durung apik. Ana pihak kang durung nrima kaputusan hasil demokrasi. Mula, lumantar pitakonan TP, ST banjur menehi ngerti yen demokrasi cukup salim. Sing tegese "salim" dhewe iku kudu akur. Aja ana kontroversi. Kudu bisa nrima demokrasi kanthi legowo. Tingkat Ekonomi Tingkat ekonomi ing sajrone mayarakat bisa diperang saka telung golongan yaiku, Ekonomi Cendhek, Ekonomi Sedhengan lan Ekonomi Dhuwur. Saben golongan ekonomi nduweni kemampuan financial kang beda-beda. Adhedhasar saka jinise pegaweyan kang dilakoni, kemampuan ekonomi ana ing mayarakat ndadekake anane maneka werna social kang nuwuhake perilaku sosial ing masyarakat. Perilaku social kasebut menehi pangaribawa tumrap pangrembakane basa ing masyarakat. . Data cecaturan kang nduweni register saka latar belakang ekonomi, yaiku: (18) ET: Semangat Pagi... semangat UK Filsafat Ilmu (semangat Pagi, semangat UK Filsafat ilmu) IA: Pasca UNS? (pasca sarjana UNS) ET: Inggih dhik... kenapa? (Iya dik.. ada apa) IA: berarti sakelas kaliyan mbak Paramila (berarti sekelas sama mbak Paramila) ET: Yoyoii.. hehe (iya dik..) Konteks : Pethikan cecaturan kasebut ditindakake dening ET lan IA minangka kanca. Saka faktor ekonomi, ET kagolong wong sing mampu amarga bisa sekolah ana ing pasca utawa S2. Cecaturan sing ditindakake dening ET lan IA yaiku cecaturan register ekonomi sing kagolong sedhengan mendhuwur. Amarga IA takon marang ET "Pasca UNS?" pitakonan kasebut nduduhake yen ET minangka wong sing nduweni kahanan ekonomi mampu, yaiku kagolong ekonomi sedhengan mendhuwur. Pasca (strata loro) ana ing kene tegese yaiku sekolah lanjutan saka S1 (strata siji). Register bisa dideleng saka maneka werna faktor lan bisa digolongake manut konteks lan kahanan tartamtu.
Latar Belakang Pendhidhikan Anane pendhidhikan awit saka SD, SMP, SMA, Perguruan Tinggi, lsp, ndadekake anane variasi latar pendhidhikan kang dilakoni. Mula, pengetahuan kang dimangerteni uga beda. Basa sing dimangerteni uga ora padha. Basa sing dimangerteni bocah SMA durung mesthi dimangerteni dening wong sing sekolah ana ing Perguruan Tinggi, semana uga suwalike. Tetembungan sing digunakake ora padha, masiya maksud lan tujuwane padha. Tetembungan kang digunakake manut kabutuhan cecaturan kang dumadi. (19) AS: nunggu awakmu ngado aku sik wae, daftar sidang kapan? (nunggu kamu ngasi kado aku dulu, daftar sidang kapan? IA: suwi ultahmu, sok mbok yen wis tiba titi mangsane (lama ultahmu, besok mbok kalau sudah waktunya) Konteks : Cecaturan kang ditindakake dening bocah wadon loro sing nduweni latar belakang pendhidhikan kanng padha. Yaiku ing universitas. Pethikan data ing ndhuwur minangka cecaturan kang dijupuk saka twitter, kang ditindakake dening mahasiswa sing padha ana ing sawijine universitas, lagi sinebut "sidang". ngrembug babagan ujian kang Tembung kasebut lumrah digunakake dening bidang hukum. Nanging, anane latar pendhidhikan kang maneka werna lan beda-beda mula ndadekake tembung sidang kasebut digunakake kanthi teges sing beda. Sidang yen ana ing ing sajrone bidang pendhidhikan mligine perguruan tinggi, yaiku istilah kang umum digunakake kanggo bocah sing arep ujian skripsi. Mula, tembung sidang wis uwal saka teges asline. Kahanan kang padha Kahanan kang padha yaiku, kahanan sing dialami dening panutur lan mitra tutur ana ing wektu, papan lan kedadeyan kang padha. Data cecaturan kasebut dijupuk saka twitter. Yaiku kaya mangkene : (20) AY: nek kyo ngene carane skripsiku ora mundhak2 ra jhoon!!! Nek sanggup mbimbing ki ngomong aeee !! GEMES!! (kalau begini caranya, skripsi tidak maju-maju dong saya tidak sanggup jhooon.. kalau membimbing saja!! bilang GEMES!!) YP: aku podo wae, dibimbing terus ... diangel2 terus..syuuiiiii (aku juga sama aja, dibimbing terus, tapi dibikin susah terus.... Lama) AY: lha wes bab pira?(sudah bab berapa) gak 11 Register Basa Jawa Ing Twitter YP: Approval bab 1 wae durung... .. suuedehh aku (disetujui bab 1 saja belum... sedihh aku) Konteks : Cecaturan kasebut ditindakake dening AY lan YP minangka panutur lan mitra tutur kang ana ing kahanan kang padha. Yaiku ana ing kahanan nalika kekarone durung ngrampungake skripsi banjur durung di setujoni karo dosene. Maksud saka kahanan kang padha yaiku, kekarone lagi ngalami kedadeyan lan kahanan kang padha. Yaiku kahanan nalika dosen pembimbing durung menehi bimbingan kanthi cetha. Mula, AY lan YP rumangsa yen kekarone ana ing kahanan kang padha. Saka tuturan YP yaiku "aku podo bae, dibimbing teruss... diangel-angel terus" iku ngandhakake yen YP padha karo AY sing durung diwenehi penjelasan lan during nemu dalan kanggo nngarap skripsi. Tujuwan Nyemoni (1978:949) Nyemoni ngandharake yen tembung nyemoni asale saka tembung semu kang teges glagat sing kawahya ing polah (praen). Dene semonan dhewe tegese pitutur inamar, banjur samudana tegese ujar manis. Polatan sumeh, ujar lamisan utawa pawadan. miturut Poerwadarminta Takon Takon minangka tuturan kang bisa lumantar lisan utawa tulisan kang ditindakake dening wong sing durung mangerteni tumrap wong sing luwih mangerteni babagan tartamtu. Kaya ta takon ngenani warta, takon ngenani rega lan takon ngenani apa wae. Prentah langsung utawa ora tuturan langsung sing ditujokake tumrap salah sawijine wong kanggo nglakokake apa sing dadi kekarepan sing menehi langsung utawa ora tuturan prentah. Prentah yaiku langsung sing ditujokake tumrap salah sawijine wong kanggo nglakokake apa sing dadi kekarepan sing menehi prentah. Prentah yaiku Atur Panuwun Atur panuwun minangka tuturan kang tegese ngaturake matur nuwun kanggo wong sing wis menehi utawa mbantu. Atur panuwun biasane diucapake sawise ana kedadeyan kang nuwuhake anane atur panuwun, kayata sawise wong direwangi utawa diwenehi. Jinise Ukara Saka maneka werna jinise sub register lan wujud register, nuwuhake anane jinis ukara kang maneka werna saka dhata kang dijupuk saka twitter. Ana ing sajrone panliten RBJIT iki, panliti nemokake yen jinise ukara ana ing sajrone RBJIT yaiku ana loro. Jinise ukara kang ana ing sajrone twitter, bisa diperang dadi loro. Yaiku ukara jangkep lan ukara lamba. Bisa dideleng ana andharan ing ngisor:
Ukara Jangkep Ukara jangkep yaiku, ukara sing kadhapuk saka jejer, wasesa lan katrangan. (21) ED: aku yo males nggandhuli mripatmu broo...!!! (aku matamu broo!!) juga males mbebani (22) WK: teko bungur numpak bis songo restu mudhun banyuwangi. (sampai di bungur naik bis restu, penumpang Sembilan turun di banyuwangi) penumpang Data (21) lan (22) ing ndhuwur yaiku minangka data sing mujudake ukara jangkep. Yaiku ukara sing nduweni jejer, wasesa lan lesan. (23) ED: aku yo males nggandhuli mripatmu broo...!!! J W L (24)WK: teko bungur numpak bis restu penumpang K songo J mudhun banyuwangi. W L Data no (23) aku yo, minangka jejer. Nggandhuli minangka wasesa lan mripatmu minangka lesan. Saka pandhapuking ukara mau, ukara kasebut diarani jangkep amarga nduweni J-W-L. Padha karo Data no (24) uga nduweni J-W-L-K kang jangkep. Ukara Lamba Ukara lamba yaiku ukara kang kedadeyan saka ukara gatra siji. Dadi, angga ing praboting ukara mung siji kang gegayutan padha wengku-winengku kaya lan wasesane. Ukara lamba ora mung mligi wujud ukara kang ringkes, nanging uga bisa awujud ukara kang luwih rowa. jejer (25)Mripatmu gpp broo?? (Matamu gak apa-apa broo??) (26)tuku tumbar regane rongewu. (beli tumbar harganya duaribu) Data nomer (25) lan (26) minangka wujud ukara lamba. Ukara lamba ora mung ukara kang ringkes, nanging ukara lamba bisa awujud ukara kang luwih rowa. Data (25) "mripatmu gpp bro? iku kalebu ukara lamba amarga, saka ukara sing ringkes mau, bisa dimangerteni apa karepe lan apa maksude. Banjur data (26) diarani ukara lamba amarga saka ukara mau, bisa diperang manut J-W- L. nanging yen ora diijir tetep bisa dimangerteni mitra tutur apa kang diucapake deningn panutur. 12 Register Basa Jawa Ing Twitter PANUTUP Dudutan Saka jlentrehan data panliten ngenani "Register Basa Jawa Ing Twitter" yaiku ngenani wujud basa Jawa lan wujud register ana ing panliten "Register Basa Jawa ing Twitter" iku maneka werna. Register nduduhake yen variasi basa miturut pangangggone bisa ditliti lumantar panliten sing ngrembug babagan panganggone register lan kepriye wujude register. Banjur sapa wae sing nggunakake register, ing ngendi lan apa kang dirembug. Register basa ing sajrone twitter, digunakake kanggo nyingkat cecaturan sing tegese manut konteks ukara saka panutur lan mitra tutur. Panutur lan mitra tutur uga nduweni latar belakang social kang njalari anane variasi kosakata manut kabutuhan tartamtu lan bidhang tartamtu. Pamrayoga jawa sing ana Panliten ngenani "Register Basa Jawa Ing Twitter" minangka panliten kang ngrembug ngenani panganggone basa ing medhia jejaring social. Yaiku panliten sing ngrembug babagan wujud register basa Jawa sing ana ing sajrone twitter. Panliten iki isih adoh saka sampurna, mula saka kuwi kudu ana panliten-panliten liya sing kudu luwih jangkep lan luwih apik. Panliti nduweni pangarep- arep supaya panliten sabanjure bisa menehi parembugan liya ndadekake liya pangrembakane panliten bas. tumrap objek sing bisa KAPUSTAKAN Alwasilah, A. Chaedar. 1985. Sosiologi Bahasa Bandung: Angkasa. Antunsuhono. 1953. Reringkesaning Paramasastra (Perangan 1, cap-capan kaping Djawa pindho). Djokdja: Hien Hoo Sing. Basir, Ujang Pr. 2002. Sosiolinguistik Pendekatan Kajian Bahasa Lisan. University Press Unesa. Brown. P, and Levinson, Stephen C. 2003. Some Universal in Language usage. New York: Cambridge University Press. Chaer, Abdul. 2007. Linguistik Umum. Jakarta: Rineka Cipta. Chaer, Abdul. 2010. Kesantunan Berbahasa. Jakarta: Rineka Cipta. Chaer, Abdul, Leonie Agustina. 2010. Sosiolinguistik Perkenalan Awal. Jakarta: Rineka Cipta. Fishman. Joshua. A. 1972. The Society of Language. Jerusalem: Yeshiva University. Halliday, Ruqaiya Hasan. 1992. Bahasa, Konteks dan Teks. Jakarta: Gajah Mada. Hudson, R.A. 1980. Sociolinguistics. New York: Cambridge University Press. Kridalaksana, Harimurti. 1982. Kamus Linguistik. Jakarta: Gramedia.
Mahsun. 2005. Metode Penulisan Bahasa: Tahapan Strategy Metode, dan Tekniknya. Jakarta: Rajawali Pers. Moeliono, M. Anton. 1989. Kembara Bahasa: Kumpulan Karangan Tersebar. Jakarta:Gramedia Nababan, P.W.J. 1991. Sosiolinguitik, Suatu Pengantar. Jakarta: PT.Gramedia Pranowo. 2009. Berbahasa Secara Santun. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Subagya, Rahmad. 2009. Titi Ukara Basa Jawa. Surabaya: FBS Unesa Samsuri. 1991. Analisis Bahasa. Jakarta: Erlangga Sudaryanto. 1989. Pemanfaatan Potensi Bahasa. Yogyakarta: Kanisius Sumarsono, Padmosoekotjo. 1953. Ngengrengan Kasusastran Djawa. Jogja: Hien Hoo Sing. Partana, Paina. 2004. Sosiolinguistik. Yogyakarta: Pustaka Belajar. Poerwadarminta, 1937. Baoesastra Djawi. 1983. Pengantar Verhaar, J.W.M. Linguistik. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. Wijana, I Dewa Putu dan Muhammad Rahmadi. 2006. Sosiolinguistik Kajian Teori dan Analisis. Yogyakarta:Pustaka Belajar tanggal 3 juni 2014) penggunaan-register. Diakses 2014) tanggal 5Juli diakses 10 Juli 2014) diakses tanggal 10 Juli 2014). 13 Register Basa Jawa Ing Twitter