48 SRI SADDANA déwa-dèwining samf,ang-pangan Ana ing ,tanah Jawa lan liya-Hyané, Dèwi Sri iku kaanggep dadi dèwi ning rejeki, dèwining sanc.Iang-pangan, dèwining para among-tani, mula tansah digolèki, dipepetri, dipunc.Ii-punc.Ii, aja nganti adoh, aja nganti pisah ing sadina-dinané. Tembung 'sri' asal saka basa Sanskreta utawa Kawi, kang tegesé 'sorat', 'cahya', sarta 'kang éndah banget'; cocogé lan tembung 'asri', sarta banjur kanggo sesebutaning para luhur, para ingkang minulya ing jagad, kaya ta Sri Ratu, Sri Paduka, Sri Sunan, Sri Sultan lsp. Déné Radèn Saddana, rayiné Dèwi Sri tunggal rama ibu, miyos c.Iam pit bareng sadina, iku kaanggep dadi paugeraning kawruh palintangan, ramal panujuman, begja cilakaning manungsa, kang ing sabanjuré kase but ana ing primbon-primbon Jawa, aran 'Pal Sri Saddana', utawa bin cilan sanc.Iang-pangan begja-cilakaning manungsa. Tembung 'saddana' asal saka pecahing tembung 'sad' lan 'dana'. Tegesé 'sad' iku 'enem', déné 'dana' tegesé 'pawèwèh', mengku karep pawèwèh rasa nem prakara, yaiku: (1) rasaning irung, mambu wangi, arum, ampeg lan sabangsané; (2) rasaning ilat, legi, gurih, asin lan sabangsané; (3) rasaning mripat, weruh rerupan asri, sulap bierengen lsp.; (4) rasaning kuping, ngrungu swara ngrangin, dumeling, jumeng glung lan sabangsané; (5) rasaning badan sakojur, gegepokan krasa keri, gate!, kasab lsp., lan (6) rasa sejati utawa rasaning ati, marem, bungah, susah, trenyuh lan sabangsané. Pawèwèh sarta darmaning rasa nem prakara iku nglimputi marang uriping manungsa, mula kanggo paugeran. Dumadiné Widadari pitu Kacarita nalika ing mangsa Manggasri, yaiku mangsa Katiga, ing kahyangan Jonggringselaka katiban mulad, yaiku sesotya adi kang man cur mencorong cahyané. Ba!ara Guru lan para déwa Iiya-liyané banjur pac.Ia muja semadi, temahan sesotya mulad pecah dadi pitu, lan pac.Ia babar dadi widadari pitu kang adi éndah sulistya ing warna, kaparingan nama: (1) Dèwi Supraba, tegesé cahya kang adi éndah; (2) Dèwi Wilo tama, 'tegesé lèng utawa wadon kang utama; (3) Dèwi Warsiki iya Dèwi J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:10:23AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
232 Javanese Literature since Independenee Siki, tegesé kembang gambir ing kaswargan kang gandané amrik arum ngambar ngebeki jagad; (4) Dèwi Suréndra, tegesé widadari mustika ning kahyangan Suralaya; (5) Dèwi Gagarmayang, tegesé mayang utawa kembang jambé kang nuju mekar, sanépa rerengganing wanita su ei kang wiwit nganeik birahi, uga ateges megaring sunar utawa maya; (6) Dèwi Irim-irim, pininçla kcmbang adi kang tuwuh ing banyu, kang amrik arum ngambar gandané, lan (7) Dèwi Tunjungbiru, pininçla kembang tunjung iya kembang taraté biru kang tuwuh ing banyu, minangka pra lampitaning tuk utawa sumbering panguripan katresnan sajati. Dumadiné widadari Dèwi Sri Sanadyan para widadari pitu mau raeak paçla sulistya ing warna tanpa tançling, nanging pantesé amung kanggo adèn-adèn rerengganing ka hyangan, tctungguling Karang Kawidadarèn, siji baé durung ana kang pantes kawawa kanggo sesambungan lelantaran ana mareapada. Nalikané para déwa nuju paçla mrihatinaké bab iku, ing kahyangan katiban Retna Dumilah, yaiku sesotya mustika adi kang maneur men corong eahyané, kanggo rebutan para déwa, wekasan Retna DumiIah tiba kabanting sumyur. Ing jero isi widadari telu eaeahé, kang ayu adi éndah sulistya warnané tanpa caead, ing sabanjuré déning Sang Hyang Jagadnata kaparingan aran: (1) Dèwi Widawati iya Dèwi Tisnawati; (2) Dèwi Sri, lan (3) Dèwi Lokati iya Dèwi Rumingrat. Nanging sajatiné Widadari tel u iku mau mung ajiwa siji, mung wa çlagé kang dadi telu, mula banjur asring ingaranan Apsari Triwati; tegesé 'tri' iku 'telu', déné 'wati' tegesé 'wadon'. Déné eangkoking sesotya Retna Dumilah sumyur dadi sesotya manéka warna, kang banjur kanggo rerengganing Balé Marakata, papan paleng gahané Sang Hyang Indra. Lairé Dèwi Sri {an Radèn Saddana Dèwi Kadru lan Dèwi Winata, uga sinebut Dèwi Ngruna lan Dèwi Ngruni, sakaroné paçla kakang açli, putriné Batara Brahma, lan sakaroné uga paçla kagarwa déning Resi Kasyapa ing kahyangan Kasyapaloka, nalika samana nuju paçla padudon bab sih tresnaning kakung. Dèwi Ngruna gawé pasanggiri. Nalika iku garwané Srigati, rajaputra ing praja Purwaearita, kang aran Dèwi Brahmaniyati nuju anggarbini tuwa: ing bésuk yèn miyos kakung, Dèwi Ngruna kang menang, nanging manawa miyos putri, Dèwi Ngruni kang menang. Pasanggiri mau mawa toh-tohan, sapa kang kalah kudu dadi baturé J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:10:23AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
Sri Saddana 233 tukon ing salawas-Iawasé. Dèwi Ngruna lan Dèwi Ngruni banjur paçla menyang praja Purwa carita, rowan marang Prabu Wisnupati iya Batara Wisnu ngéja-wantah, ngaturaké apa kang dadi kaperluané. Kacarita te ka ing titi-wanciné Dèwi Brahmaniyati ambabar miyos çlampit, putri lan kakung, mula Dèwi Ngruna lan Dèwi Ngruni paçla ara ana kang kalah lan kang me nang. Sakaroné nuli paçla bali menyang kahyangané, sawisé antuk pitu tur lan pamrayagané Prabu Wisnupati, ramané Radèn Srigati, manawa satuhuné sih tresna iku tuwuh saka pakartining leladi kang nacagi. Déné putra-putriné Dèwi Brahmaniyati kang miyas çlampit iku mau, kang tuwa putri, kaparingan nama Dèwi Sri, kang anam kakung, ka paringan aran Radèn Saddana. Let sataun, Prabu Wisnupati sèlèh kapraban, putrané kakung pam barep saka garwa praméswari Dèwi Sriyuwati kang aran Radèn Srigati kajumenengaké Nata ana ing praja Purwacarita, jejuluk Prabu Sri Mahapunggung; déné rayiné tumuli Radèn Srigati tunggal rama ibu, kang aran Radèn Srinadda, kajumenengaké nata ana ing nagara Me çlangpura, jejuluk Prabu Basurata. Nagara bebadra mau banjur kapa ringan aran praja Wirata, lulus lestari turun-tumurun nganti te ka jaman bubar prang Bharatayuda Jayabinangun. Lelakoné Dèwi Sri Dèwi Sri lan rayi Radèn Saddana wiwit timur mula tansah didama dama ditresnani déning rama ibu. Saya munçlak geçlé Dèwi Sri saya katon ayuné, gawé kasmarané sap a baé kang sumurup,çlasar ayu anteng jatmika ruruh pasemoné, lantip limpad panggalihé. Samono uga Radèn Saddana, saya geçlé saya katon bagusé, dedeg pideksa, ambranyak kaduk manis, sugih kawruh sugih wewéka, disuyudi para kawula. Sawisé Dèwi Sri lan Radèn Saddana paçla geçlé-geçlé, Dèwi Brahmani yati lagi peputra manèh, miyos kakung, kaparingan aran Radèn Wançlu. Lolos saka praja Radèn Saddana sawisé wanci diwasa, katari krama déning ingkang rama, nedya kaçlaupaké antuk Dèwi Panitra, isih turasé Hyang Panca resi, nanging Radèn Saddana mopo, marga ingkang raka Dèwi Sri durung krama, wedi wilalating kuna, jeneng .nglangkahi sadulur tuwa, asring nuwuhaké rubéda warna-warna. lngkang rama lan ibu paring pitutur lan katrangan, yèn bab iku wus kapanggalih mawa pétungan kang memet lan mateng, wis disarujuki déning para brahmananing praja, para dwija, para wiku, para winasis J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:10:23AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
234 Javanese Literature since Independenee lan liya-liyané, kaanggep waktu kang prayoga. rng salebaré krama ing kang putra nedya banjur kaangkat jumeneng Pangéran Adipati Anom, calon anggentèni kalenggahaning rama Nata. Déné ingkang raka Dèwi Sri, wis dirancang nedya énggal kajatukramakaké, sawanci-wanci wus antuk jo~o kang pinasti. Akèh-akèh pitutur katrangan pamilutané ingkang rama ibu lan para sepuh Iiya-liyané, nanging Radèn Saddana tetep puguh ora karsa ngla koni krama, yèn durung ingkang raka Dèwi Sri krama luwih~isik. Sate mah andadèkaké gempunging panggalihé ingkang rama ibu, Radèn Saddana kadakwa ambrengkelo, anak wani marang wong tuwa, ora ang gugu pitutur becik. rngkang rama lan ibu nuli jengkar nga~aton, kanti nilar~awuh, supaya Radèn Saddana gelem mikir-mikir luwih dawa manèh. Wiwit nalika iku Radèn Saddana panggalihé dadi kuwur, ju~eg se~ih bingung dadi siji, nganti sawatara dina ora karsa miyos saka kasatriyané. Kang kagagas mung dukané ingkang rama ibu, nanging éwuh banget anggoné minangkani, awit cengkah lan batiné. Pepuntoning tékadé Radèn Saddana nedya lolos saka kraton. rng wanci gagat ésuk sang Radèn lolos saka kraton, metu lawang butulan, ora ana kang weruh, lulus lakuné ijèn tanpa rowang nganti teka sajabaning nagara. Prabu Sri-Mahapunggung dicaosi pirsa manawa ingkang putra lolos saka kraton, andadèkaké banget ing kagèté, ora nyana babarpisan mana wa ingkang putra nganti teka samono ge~éning ,tékadé. Sang prabu énggal-énggal ngutus wadya punggawa, ka~awuhan anggolèki ingkang putra dinganti ketemu. Ganti kocapa Dèwi Sri, nalikané mi~anget pawarta yèn ingkang rayi lolos sarta ba!b dukané ingkang rama ibu, andadèkaké banget sumelang, se~h lan wediné, marga anggoné lolos ingkang rayi mau andadak ngang go ngèmbèt-èmbèt marang sarirané. Luwih-luwih sawisé ana kadadéyan iku, Dèwi Sri asring kadangu warna-warna, ing semu kaya kadakwa yèn lolosé ingkang rayi iku wis disarujuki sang dèwi. Kang mangkono iku satemah saya muwuhi se~hé sang dèwi, wekasan sang dèwi banjur nututi lolosé ingkang rayi. Dèwi Sri lolos saka kraton, ijèn tanpa rowang, terus bablas mangétan parané, lulus lakuné nganti teka adoh sajabaning nagara. Lolosé Dèwi Sri andadèkaké se~ih bingungé Prabu Sri-Mahapung gung dalah garwa, mula banjur énggal-énggal ambu~laké wadya pung gawa pepilihan, ka~awuhan anggolèki lolosé ingkang putra sakaroné, dinganti bisa ketemu. J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:10:23AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
Sri Saddana 235 Ditya Kalandaru Reribed iku tekané asring numpa-numpa. Bebarengan karo lelakon iku, Prabu Sri-Mahapunggung nampa utusan punggawa buta, aran Ditya Kalandaru dalah sawadyané sawatara, kautus ing rajané kang jejuluk Prabu Kala Pulaswa, kang ngaçlaton ing Meçlangkumuwung, isih wewengkoné praja Meçlangkamulan. Prabu Kala Pulaswa iku anaké Ditya Resi Pulaha, bojoné Batari Kalayuwati, putriné Batara Kala. Wis dadi cirining jagad, Batara Kala iku ora nedya uwis anggoné memungsuhan lan Batara Wisnu, saturun turun nganti ,teka sajebading jagad. Prabu Kala Pulaswa asring miçlanget pawarta ing bab kasulistyané Dèwi Sri, ing satemah ketaman gandrung keyungyun, saya suwé saya ora kena sinayutan adrenging asmarané, banjur utusan punggawa pang arsa aran Ditya Kalandaru, sowan menyang praja Purwacarita, nglamar Dèwi Sri. Nalika samana Prabu Sri-Mahapunggung banget juçleg ing panggalih, mula banjur maringi wangsulan marang utusan Ditya Kalandaru, yèn Dèwi Sri Iol0s kalaning wengi, Ditya Kalandaru kapurih anggolèki, yèn bisa ketemu, ing bésuk gampang bakal kaaturaké marang raja gustiné. Ditya Kalandaru saguh anggolèki, banjur nyuwun pamit bali. Ditya Kalandaru sawisé matur marang raja gustiné, nuli kalilan énggal-énggal buçlal anggolèki murcané Dèwi Sri, sarta uga wadya raseksa liya-liyané paçla disebar kapurih anggolèki. Dèwi Sri lelana-brata Nalika samana Iakuné Dèwi Sri wis adoh saka nagara, ngambah teba, alas tuwin padésan, kang tinuju sakawit nedya anggolèki ingkang rayi Radèn Saddana. Nuju sawijining wengi lakuné Dèwi Sri 'tekan ing désa, liwat saceçlaké omahé buyut, aran ki Buyut Soma. Nalika iku Buyut Soma lan bojoné, aran Nyi Samini isih paçla melèk, paçla rerasan bab rekasaning uripé. Ingatasé dadi buyuting désa, tegesé dadi tuwa~tuwaning désa, anaké mung loro, wadon lan lanang, putuné lagi telu, panginçlungé akèh, éwadéné amung tansah kekurangan baé sançlang pangané. Dèwi Sri kançleg tindaké, ngrungu rerasanan mau, kepéngin nyumu rupi apa sababé, mwa banjur mampir. Nyai Buyut kagèt lan wedi, dikira bangsaning memedi utawa wong ala, nanging Dèwi Sri énggal ngandika prasaja, manawa panjenengané iku putri nata ing praja Purwacarita, kekasih Dèwi Sri. Ki Buyut gurawalan énggal-énggal ngacarani mlebu lan nglenggahaké ana ing salu. J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:10:23AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
236 Javanese Literature since Independenee Dèwi Sri sawisé aso lan lenggah sa tata, nuli takon apa sababé déné ki Buyut amung tansah sarwa kekurangan sançlang pangané. Ki lan nyi Buyut paçla ngançlaraké lelakoné genti-genti bab 'tatakramaning bebojoan lan kulawargané, anggoné ngupaboga ngupajiwa sarta anggoné nata balé-somahé. Dèwi Sri nuli ngandika manawa satemené akèh laku lagon lagéyané ki lan nyi Buyut kang sanadyan ora disengaja, nanging nrajang wewaler ing wong omah-omah, sarta bincilan pasatowan tuwin dina wanciné temuningtemantèn, mula tundoné banjur didohi ing rejeki. Awit saka iku manawa anjaluk sempulur akèh rejekiné, geçlé kabegjané, ki lan nyi Buyut kudu nglakoni upacara kawin manèh miturut waktu dina pasaran sasi tahun kang wus katamtokaké, ngiras pantes mèngeti anggoné jejo çloan, sarta kudu gelem netepi laku patang prakara, yaiku: (1) kudu tansah rukun mong-kinemong anggoné salaki-rabi; (2) tansah ngleluri para leluhuré tuwin ajeg sembah-Hyang; (3) taberi memikir lan nyam butgawé, tangi luwih ésuk, reresik pakarangan, balé-omah sapirantiné, ngengakaké lawang-Iawang, nul i adus reresik badan lan ajeg ngaturaké puja-mantra; soré sarampungé nyambutgawé, uga banjur adus lan ngaturaké puja-mantra ajeg, mapan turu yèn wanci lingsir soré, lan (4) gemi, nastiti, ngati-ati, sabar, narima lan waspada, ora lirwa ing budidaya. Yèn patang prakara iku diantepi, sayekti Déwa bakal paring nugraha, kasembadan ing sapanuwuné. Ki lan nyi Buyut paçla ançleku nedya ngèstokaké kabèhçlawuh pitu turé sang Dèwi. Nyi Buyut nul i menyang pawon, nedya cetik geni ang goçlog banyu lan rerateng sega salawuhé, nanging sang Dèwi énggal ngandika manawa sarirané nuju nglakoni ora çlahar sega lan ngunjuk wédang, amung munçlut sesaji rupa: kinang ayu, kembang borèh, paèsan pangilon, klasa bangka ,tuwin ratus dupa wangi. Sawusé ngandika mang kono, sang Dèwi banjur lumebu menyang sentong muja semadi. Sawisé rampung anggoné nyepakaké sesaji pamunçluté sang Dèwi, ki lan nyi Buyut nuli paçla lelungguhan ana sajabaning sentong, mèlu muja semadi nganti teka lingsir wengi, wekasan paçla banget ngantuké, banjur paçla les sesenggoran. Ngarepaké wayah byar ésuk, Dèwi Sri sarampungé caos sesaji muja semadi, nuli metu saka sentong, terus metu saka ngo mah, nutugaké laku nedya anggolèki ingkang rayi. Wayah ésuk ki lan nyi Buyut paçla gragapan tangi nginguk sentong, sang Dèwi wis ora ana. Sakaroné paçla bingung, anggobyag para pangin çlungé lan kulawargané, énggal paçla diajak anggolèki nututi tindaké Dèwi Sri, nanging meksa ora ketemu, mula kabèh kepeksa banjur paçla bali. J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:10:23AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
Wanita Utama 237 Ing sabanjuré ki lan nyi Buyut tansah dadi paran pitakonané para kulawarga, anak putu lan para ançlahané, ing bab sarat saranané supaya cepak rejekiné, akèh begjané, sempulur sançlang pangané. Ing çukuh kono banjur diarani çlukuh Asri-Katon. S. Probohardjono, Crita Naluri lan Kapracayaning Rakyat (in: Almenak Dèwi Sri 1971, Yogyakarta). 49 WANITA UTAMA (lagu kroncong) pasar wanita utama mbangun turut pituturing ram a ibu, Ra ngowahi tata-cara senadyan ta jaman maju. pasar wanita utama yèn sinawang gandes luwes sak-solahé, Menganggo sarwa prasaja nanging dadi lan pantesé. Tata-cara iku pusakaning bangsa, Tata-krama gawé ajining sarira. pasar wanita utama tansah bisa agawé reseping kalbu, Muga dadia tulada candraning wanita tuhu. S. Dharmanto J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:10:23AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.