KAJIAN FILOLOGI SÅHÅ PIWULANG GÊSANG WONTÊN ING TEKS SÊRAT PRAMÅNÅSIDHI STUDY OF PHILOLOGY AND LIFE TEACHING IN SÊRAT PRAMÅNÅSIDHI TEXT Dening: Heni Susanti, Prodi Pendidikan Bahasa Jawa, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta. Sarining Panaliten Ancasipun panalitèn mênikå kanggé: (1) ngandharakên naskah deskripsi Sêrat Pramånåsidhi, (2) ndamêl alih tulis teks Sêrat Pramånåsidhi (3) ndamêl suntingan teks Sêrat Pramånåsidhi (4) ndamêl terjemahan teks Sêrat Pramånåsidhi sartå (5)ngandharakên piwulang gêsang wontên ing Sêrat Pramånåsidhi.Panalitèn mênikå ngginakakên metode panalitèn filologi såhå metode panalitèn deskriptif. Asiling panalitèn mênikå ngandharakên gangsal bab. Kaping pisan, inggih mênikå deskripsi naskah såhå Sêrat Pramånåsidhi taksih saé såhå wêtah. Kaping kalih inggih mênikå alih tulis teks Sêrat Pramånåsidhi dipungarap kanthi metode transliterasi standar såhå transkripsi diplomatik. Kaping tigå ndamêl suntingan teks dipunpanggihakên tigå têmbung inggih mênikå jasad, kitab såhå gaib. Asiling suntingan teks kaandharakên wontên ing aparat kritik. Kaping sakawan, ndamêl terjemahan teks dipungarap kanthi metode harafiah, isi såhå terjemahan bebas. Sadåyå metode terjemahan kasêbut dipunginakakên kanthi kajumbuhakên kaliyan kontek-ipun. Têmbung ingkang awrat dipunalih-basakakên lajêng kaandharakên wontên ing cathêtan terjemahan. Wondéné kaping gangsal asiling piwulang gêsang wontên ing teks Sêrat Pramånåsidhi dipunpanggihakên kalih wêlas piwulang, inggih mênikå (1) Puruhitå ngèlmi kasampurnan saking agami Islam, (2) Ngurmati Råjå Pandhitå, (3) Prayoginipun tiyang gêsang wuningå dhatêng Pangéran Gusti piyambak, (4) Pêjah napsunipun manungså, (5) Pikajêngipun sampurnaning manungså, (6) Pralambang tiyang gêsang, (7) Pitados manawi Gusti Ingkang Murbèng Dumadi, (8) Dununganipun Gusti ing dhiri pribadhi, (9) Pralambang nêpsu manungså, (10) Wêjangan dumugi pêjah, (11) Tiyang gêsang pitados manawi rågå manungså wontên sakawan sêsêbutan (12) Tiyang Gêsang prikså manawi Gusti inggih mênikå Pangéran jati. Pamijining têmbung: kajian filologi, Sêrat Pramånåsidhi, piwulang gêsang Abstract This research was made for: (1) describing the description of the Sêrat Pramånåsidhi manuscript, (2) making transliteration and transcribing of the Sêrat Pramånåsidhi manuscript, (3) making text edit of Sêrat Pramånåsidhi manuscript (4) ndamêl terjemahan teks Sêrat Pramånåsidhi, and (5) discuss the living teachings in Sêrat Pramånåsidhi manuscript. This study used modern philology research method and descriptive method. The result of this study incude: First, description of the script Sêrat Pramånåsidhi was still good and the manuscript is intact, Second, transliteration and diplomatic transcription of the Sêrat Pramånåsidhi manuscript. Third, edits texts found 3 mistakes that jasad, kitab, and gaib. Whereas all the errors in text editing apparatus entered into the criticism. Fourth, make text translations done with literal methods, free content and translations. all translation methods are used to match the context. Words that are heavily translated are then explained in the translation notes. Fifth, results of the teachings of life in the text of Sêrat Pramånåsidhi, found 12 teachings, (1) Learned the science of perfection from the religion of Islam, (2) Honored the king, (3) The human being should know the Lord himself, (4) Die human lust, (5) Perfect human hope, (6) symbol of living, (7) Believe in God everywhere, (8) God is in yourself, (9) Symbol of human desire, (10) Teaching to death, (11) Living people believe that human body has four designations, (12) Human life knows that God is actually a prince. PURWÅKÅ aksara Sunda, aksara pégon, lan Miturut Saputra (2008:2), karyå ingkang awujud sapanunggalanipun. Wontên ing sêratan kålåwau sêratan carik dipunpanggihakên wontên ing ngêwrat mapintên-pintên ngèlmi ingkang sagêd lembaran-lembaran utawi barang ingkang sagêd dipuntuladhani wontên ing jaman samênikå. kanggé papan nyêrat, kados tå rontal 'godhong tal' Wondéné kanggé nglêstantunakên têtilaran jaman utawi lontar, nipah, daluwang (Sunda), dluwang rumiyin mênikå pêrlu dipuntindakakên, salah (Jawi), uwit pring, sartå kulit kayu. Sadåyå wau satunggaling panalitèn. Panalitèn ingkang trêp sagêd kanggé nyêrat aksårå daérahipun piyambak- kanggé naliti naskah utawi teks inggih mênikå piyambak kados tå, Aksårå Jåwå, aksara Bali,
168 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 1, Februari 2018 panalitèn filologi. Objek filologi dipunpérang dados 4. Terjemahan teks Sêrat Pramånåsidhi kalih inggih mênikå naskah såhå teks. 5. Piwulang gêsang ingkang kasêbut wontên ing Salah satunggaling cårå kanthi naliti naskah Sêrat Pramånåsidhi lami, inggih mênikå ngginakakên Lampahing GÊGARAN TEORI panalitèn filologi. Metode panalitèn filologi Miturut etimologi, têmbung filologi asalipun katindakakên kanthi sistematis. Urutanipun saking båså Yunani philologia saking têmbung lampahing panalitèn filologi inggih mênikå: philos såhå logos, inggih têmbung philos nindakakên inventarisasi naskah såhå teks, têgêsipun'kata', têmbung ; logos têgêsipun 'cinta' ngandharakên deskripsi naksah, ndamêl alih tulis rêmên utawi 'ilmu' ngèlmi, kanthi harafiah teks kanthi damêl transliterasi teks såhå transkripsi têgêsipun 'cinta pada kata' utawi rêmên dhatêng teks, såhå ngandarakên piwulang gêsang wontên ing têmbung (Baroroh-Baried, 1994:2). Turner's Sêrat Pramånåsidhi. (2014:387) ugi ngandharakên kados ing ngandhap Dhasaring pamilihing teks Sêrat Pramånåsidhi mênikå. dados sumber data panalitèn mênikå wontên 4 Idealist sense corresponding to the word's prakawis Inggih mênikå Sêrat Pramånåsidhi etymological roots philia and logos, the love of mênikå kasêrat kanthi dhapukan gancaran, satêmah language - or in the final sentence of Turner's sagêd nggampilakên anggènipun mangrêtosi isining study, "Philology: the love of words". teks tinimbang ingkang dhapukan sêkar. Teks Sêrat Andharan ing nginggil dipuntêgêsi bilih Pramånåsidhi mênikå sêratanipun mawi aksårå pangrêtosan idealis inkang trêp kaliyan têmbung Jawå cithak satêmah nggampilakên maos kaliyan etimologi miturut akaripun philia såhå logos, rêmên mangrêtosi naskah mênikå. Basaning naskah båså utawi wontên panalitèn pungkasaning Turner, ngginakakên Jawi Énggal ingkang limrah Filologi: rêmên tumrap têmbung-têmbung. dipunginakakên båså ing jaman samênikå dados Pangrêtosan 'têmbung' salajêngipun gampil dipunmangrêtosi.Saking asiling studi dipunwiyarakên dados båså, såhå salajêngipun katalog såhå pengecekan internet naskah Sêrat langkung dipunwiyarakên malih dados Pramånåsidhi mênikå déréng naté dipungarap 'kabudayan', studi filologi têgêsipun studi bab kanthi lampahing panalitèn filologi. kabudayan wontên ing jaman rumiyin sarana Adhêdhasar undhêraning prakawis ingkang naskah såhå teks (Saputra 2008: 78-79). taksih wiyar, pramilå prakawis-prakawis ingkang Saking pangrêtosan ing nginggil sagêd sampun dipunpanggihakên kasêbut dipunwatêsi. dipundudut pangrêtosan filologi inggih mênikå Watêsaning prakawis ingkang dipunkaji wontên ing salah satunggaling ngèlmi studi bab naskah såhå panalitѐn mênikå kaandharakên wontên ngandhap teks kanthi cårå maos sêratan carik (tangan) utawi mênikå. cithak jaman rumiyin kanggé nglêstantunakên 1. Deskripsi naskah Sêrat Pramånåsidhi isining naskah såhå teks. Isining naskah såhå teks 2. Alih tulis teks Sêrat Pramånåsidhi ngêwat mapintên-pintên kabudayan, seni, agami, 3. Suntingan teks Sêrat Pramånåsidhi piwulang, suluk, sejarah, hukum, sastrå, musik, adat-istiadat. Sadåyå isining naskah utawi teks
sagêd dados piwulang wontên ing gêsang mênikå såhå jaman salajêngipun. Objek panalitèn filologi dipunpérang dados kalih inggih menikå naskah såhå teks. Jumbuh kaliyan panalitèn mênikå objek panaliten filologi inggih menikå Teks Sêrat Pramånåsidhi. Naskah Naskah mênikå ngrêwat mawarni-warni bab ingkang mujudakên wohing kabudayanipun masarakat ing jaman rumiyin (Baroroh-Barried, 1985 : 54). Naskah mênikå ngrêwat mapintên- pintên teks ingkang isinipun mawarni-warni ngèlmi. Teks inggih mênikå rêroncéning têmbung-têmbung minangkå wacana ingkang ngêwrat bab tartamtu. Wondéné miturut Baroroh Baried (1994 : 57), teks inggih mênikå prakawis ingkang kawrat ing naskah. Teks inggih mênikå prakawis ingkang kawrat wontên ing naskah, teks mênikå sipatipun abstrak, namung sagêd dipunangên-angên kémawon. Ancas saking panalitèn mênikå adhêdasar saking wosing prakawis ing nginggil såhå ancasing filologi dipunpérang dados kalih inggih mênika umum såhå mligi (Baroroh-Barried, 1985:5) ancasing panalitèn umum inggih mênikå (a) mangrêtosi kabudayan satunggaling bangså lumantar karyå sastrå, ingkang awujud lésan mênåpå déné sêratan, (b) mangrêtosi maknå såhå paédahing teks kanggé masarakat ingkang nganggit, såhå (c) ngandharakên nilai-nilai budåyå jaman rumiyin minångkå alternatif mêkaring kabudayan. Wondéné ancas filologi ingkang mligi, inggih mênikå (a) ndamêl suntingan satunggaling teks ingkang paling cêlak kaliyan teks aslinipun, (b) ngandharakên sujarah milå bukanipun teks såhå sujarah mêkaring teks, såhå (c) ngandharakên rêsèpsi pamaos wontên ing jamanipun. Kajian Filologi Såhå.... Heni Susanti 169 Aliran filologi ingkang dipunginakakên wontên ing panalitèn mênikå aliran filologi modern, amargi ancasing panalitèn mênikå kanggé mangrêtosi isining teks, nglêrêsakên såhå nggayutakên kaliyan piwulang gêsang wontên ing jaman samênikå. Lampahing panalitèn filologi (Djamaris, lumantar Mulyani (2014:37) inggih mênikå inventarisasi naskah, deskripsi naskah, alih tulis teks kanthi ndamêl transliterasi teks, terjemahan teks, suntingan teks kanthi penyajian aparat kritik, parêmbag piwulang gêsang. CÅRÅ PANALITЀN Panalitèn mênikå ngginakakên metode deskriftif, panalitèn filologi inggih mênikå filologi modern. Kaelan (2005: 58) ngandharakên bilih deskriptif inggih mênikå satunggaling metode kanggé naliti objek utawi sumber data panalitèn kanthi ancas kanggé ndamêl deskripsi, gambaran kanthi objektif, ingkang gayut kaliyan fakta såhå gayuting antawis unsur-unsur-ipun. Panalitèn mênikå ngginakakên metode panalitèn deskriptif ingkang ancasipun kanggé ndamêl deskripsi utawi andharan kawontênaning Sêrat Panêmbråmå kanthi objektif. Sumber data panalitèn ingkang dipunginakakên inggih mênikå naskah Sêrat Pramånåsidhi. Sêrat Pramånåsidhi mênikå dipunpanggihakên wontên ing Perpustakaan Kirti Griya Taman Siswa kanthi kodê Bb.1080. Teknik ngêmpalakên data panalitèn mênikå ngginakakên studi pustaka såhå pêngamatan langsung. Studi pustaka inggih mênikå ngêmpalakên data kanthi cara maos såhå nyathêt sumber data panalitèn. Pengamatan langsung inggih mênikå ningali sumber data panalitèn wontên ing papan panyimpênipun. Teknik ngempalakên data panalitèn
170 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 1, Februari 2018 mênikå jumbuh kaliyan lampahing panalitèn Transliterasi standar dipuntindakakên miturut filologi, inggih mênikå inventarisasi naskah, pandom ingkang dipunsampurnakakên utawi EYD deskripsi naskah, alih tulis (translisterasi såhå (Ejaan Yang Disempurnakan) ingkang limrah. transkripsi), terjemahan, analisis piwulang gêsang. Suntingan wontên ing panalitèn mênikå Instrumen panalitèn ingkang ngginakakên suntingan standar. Lampahipun dipunginakakên wontên ing panalitèn mênikå suntingan teks inggih mênikå kanthi cårå nambahi, inggih awujud kartu data. Kartu data dipunsêrati ngirangi, nggantos wandå, aksaranipun utawi data-data ingkang relevan kaliyan ancasing têmbung wontên ing teks Sêrat Pramånåsidhi. panalitèn Teknik analisis data ingkang Salajêngipun dipunpanggihakên gangsal têmbung dipunginakakên wontên panalitèn mênikå, inggih ciri khas saking teks Sêrat Pramånåsidhi, inggih analisis deskriptif ingkang nggambarakên kanthi mênikå kawan, dêmbågå, sajati, såhå katamuan. cêtha såhå lêrês lumantar indikator-indikator-ipun. Asiling Transliterasi Standar såhå suntingan Sêrat Déné lampahing analisis data ing panalitèn mênikå Pramånåsidhi. wontên sakawan, inggih mênikå (1) reduksi data, (2) klasifikasi data, (3) display data, såhå (4) penafsiran utawi interpretasi data (Kaelan, 2005: 69-70). ASILING PANALITЀN Teks Sêrat Pramånåsidhi salah satunggaling koleksi Perpustakaan Kirti Griya Tamansiswa. Irah-irahan Teks Sêrat Pramånåsidhi kasêrat wontên ing katalog Perpustakaan Kirti Griya Tamansiswa kanthi kode Bb. 1080. Teks Sêrat Asiling Transliterasi Standar Kahuningan Sinuwun, kulå punikå tiyang Ahli kitap,|14|putus dhatêng suraosing Quran, ananging punikå dèrèng anggêpoki, dados sadåyå wau taksih sami pralambang kémawon, punikå manawi dipunêncêpi sayêkti kirang jajahan, milå sadåyå pralambang Suntingan Standar. Kahuningan Sinuwun, kulå punikå tiyang Ahli kita{b}2,|14|putus dhatêng suraosing Quran, ananging punikå dèrèng anggêpoki, dados sadåyå wau taksih sami pralambang kémawon, punikå manawi dipunêncêpi sayêkti kirang jajahan, milå sadåyå pralambang Pramånåsidhi mênikå sêratanipun mawi aksårå Jåwå cithak såhå sêratanipun cêthå sagêd Terjemahan ingkang dipunginakakên wontên dipunwaos. Basaning teks Sêrat Pramånåsidhi panalitèn mênikå wontên tigang metode ngginakakên båså Jawi Gagrag Anyar såhå wontên terjemahan, inggih mênikå terjemahan harafiah, têmbung-têmbung ingkang ngginakakên båså Arab. terjemahan isi utawi maknå såhå terjemahan bebas Cacahipun kåcå ingkang dipuntêliti wontên 24 kanthi kontekstual. Terjemahan dipuntindakakên kåcå, saking 44 kåcå wontên ing Naskah Sêrat kanthi cårå ndamêl alih båså saking båså Jawi Pramånåsidhi. dhatêng båså Indonesia. Manawi wontên têmbung Metode transliterasi ingkang ingkang angèl dipun-terjemah-akên, dipunsêrat dipunginakakên wontên ing panalitèn mênikå wontên ing catêtan terjemahan. Asiling terjemahan inggih metode transliterasi standar, inggih mênika kados ing ngandhap mênikå. alih tulis saking sêratan aksårå Jawi wontên ing teks mênikå dipun-alih tulis dados sêratan latin. Asiling Suntingan Standar Asiling Terjemahan
|1| Sêrat Pramånåsidhi Inggih punikå pèngêtan nalikå Prabu Aji Jåyå Kadhiri Båyå puruhitå kawruh jangkaning jaman, såhå ngèlmi puruhitå kasampurnan saking Islam, dhatêng agami pandhitå råjå sang Maulånå Ali Samsujèn. Saking ing tanah Arab. ing Sêrat Pramånåsidhi Pramånåsidhi Sêrat tentang) (berisi sewaktu peringatan Prabu Aji Jaya Baya di ilmu belajar Kediri dan ramalan zaman ilmu belajar agama kesempurnaan Islam. (Sang Prabu) belajar dengan Sang Raja Pendeta Maulana Ali Samsujen. (Pendeta yang berasal) dari tanah Arab. Piwulang Gêsang wontên ing Sêrat Pramånåsidhi Panalitèn mênikå ngandharakên bab piwulang gêsang wontên ing teks Sêrat Pramånåsidhi. Wondéné wujud konsep piwulang gêsang kasêbut cacahipun wontên 12, inggih mênikå. 1) Puruhitå ngèlmi kasampurnan Tiyang ingkang dados pemimpin ing nagari Kêdhiri kêrså sinau marang Pandhita saking Ngérum, pijakêngipun pemimpin salah satunggaling nagari paham agami kanggé tuladhå rakyatipun. Miturut Surbakti (2012:215) salah satunggaling pemimpin sinau bab nilai agami kanggé mucalakên tåtå nilai supados pemimpin dados tiyang ingkang ngluwari sipat ingkang migatosakên dhatêng dhiri pribadinipun. Agami sagêd panjurung salah satunggaling pemimpin supados njagi sucining manah, salèh såhå peduli marang tiyang sanès. 2) Ngurmati Råjå Pandhitå Sang nåtå ing Kêdhiri caos urmat dhatêng Sang Ahli Kitab, inggih mênikå Sang Sèh Maulana Ali Samsujèn. Piwulangipun ingkang sagêd dipunpêndhêt ing pêthikan mênika bilih tiyang Kajian Filologi Såhå.... Heni Susanti 171 gêsang ingkang kapanggih tamu saking têbih såhå tamu mênikå gadhah pangkat ingkang inggil sajatosipun dipunsumanggakakên såhå paring urmat dhatêng tamunipun. Dados, tamu mênikå ngraosakên dipunajèni sowanipun. Miturut Rofa'ah (2016:160) paring urmat dhatêng tamu minångkå salah satunggaling sipat ingkang terpuji såhå bab ingkang wajib kanggé narimå ugi mulyakakên tamu, tanpå mbêdak-mbêdakakên status sosial utawi ancasipun mêrtamu. 3) Prayoginipun tiyang gêsang wuningå dhatêng Pangéran Gusti piyambak Sang nåtå prayoginipun winungå utawi mangrêtos dhumatêng Pangéran ingkang sajati, ingkang damêl gêsangipun tiyang ing alam donyå. Sajatosipun Sang Nåtå dados tuladhå dhatêng masarakat utawi rakyatipun. Miturut Endraswara (2016:172) ajaran Patih Rajasakapa dhatêng raja Cingkaradewa bab gangsal bab ingkang wigatos dados salah satunggaling pemimpin, inggih mênikå: sapisan, pemimpin kêdah nyingkur nêpsu pancadriyå, kados sipat : (1) cêngil (upaya nyêsarakakên tiyang sanès), (2) panastèn (manah ingkang gampil kêbêsmi manawi tiyang sanès kêpénak), (3) kêmèrèn utawi mèri, (4) dahwèn (rêmên urusanipun tiyang sanès), (5) gêthing (sêngit), såhå sapiturutipun. 4) Pêjah napsunipun manungså, Gêsangipun manungså mênikå salah satunggaling saking nêpsu. Nêpsu mênikå wontên ing dhiri pribadi manungså, namung manungså piyambak ingkang sagêd ngolah nêpsunipun tumuju ingkang nêpsu saé utawi awon. Gêsanging manungså wontên sakawan nêpsu, inggih mênikå aluhamah, amarah, supiah såhå mutmainah.
172 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 1, Februari 2018 Miturut Endraswara (2016:71) nêpsu ingkang saé dipuntanêm wontên ing manah, akal, pikiran inggih mênikå mutmainah ingkang wontên ing såhå jiwanipun manungså. manah sampurna, sipatpun sabar, tumaknina, sarèh, 8) Dununganipun Gusti ing dhiri pribadhi tawakal, slamêt, narimå. Ananging, saking nêpsu manungså såhå Gusti sajatosipun rinakêt dados mutmainah mênikå sagêd dipungugurakên saking satunggal wontên ing badanipun manungså. tigang nêpsu, inggih mênikå amarah, aluhamah, Manungså wontên ing donyå såhå supiyah ingkang tumuju bab-bab ingkang mênikå amargi Gusti ingkang måhå ciptå såhå negatif. ngasalakên tiyang gêsang supados angêbaki ing 5) Pikajêngipun sampurnaning manungså, jagad mênikå. Dados Gusti mênikå dados satunggal Manungså pikajêngipun sampurnå, inggih manunggal kaliyan badanipun manungså papanipun mênikå sampurnå ingkang mangrêtos såhå pramånå wontên ing manahipun utawi kalbunipun manungså dhumatêng Gusti Ingkang Måhå Luhur. Gusti piyambak. Manawi tiyang gêsang sampun Ingkang Måhå Luhur dados padom manawi mangrêtosi roh wontên ing kalbunipun utawi manungså kêdah mangrêtos sipat luhur, inggih manahipun, tiyang mênikå sampun mangrêtosi mênikå gadhah sipat trêsnå asih marang tiyang Gusti semayam wontên ing kalbu ingkang suci. sanes såhå paring pangapuntên dhatêng sêsami. Ananging tiyang gêsang ingkang ngaku-ngaku Miturut Endraswara (2016:243-244) pramånå manawi piyambakipun sumêrêp Gusti, saèstunipun têgêsipun sadharing dhiri batiniah, nåmå sanèsipun tiyang mênikå ingkang bodho (Wahyu 2012:22-23). saking roh-nurani. Tiyang Jawi ingkang kiyat 9) Pralambang nêpsu manungså, nyêpêng pramånå, dados gêsangipun tansah cêthå, Pendeta Maulana Ali Samsujèn ngandharakên amargi dipunpênggalih miturut batinipun utawi pralambang cahyå ingkang dipunsêbutakên wontên manahipun. sêkawan napsu ingkang dipunlambangakên miturut 6) Pralambang tiyang gêsang. cahyånipun. Sabên cahyå mênikå Manungså dipunibaratakên banyu wêwijên dipunlambangakên napsu ingkang wontên ing dhiri utawi toyå ingkang suci. Piwulangipun gêsang pribadhi manungså kados napsu awon kaliyan saé. manungså mênikå wijinipun utawi sarinipun sarånå Napsu ingkang awon wontên ing dhiri pribadhi rah. Manawi manungså botên sarånå rah, botên dipungodhå kaliyan sétan. Sêtan mênikå rêmên sagêd gêsang ing alam donyå mênikå. Amargi, rah ndayani manungså nindakakên tindak tanduk mênikå salah satunggaling pirantos ingkang wigatos ingkang ålå utawi maksiat (Susetya 2016:12). wontên badan manungså. Saénggå manungså mênikå mlêbêt ing jurang 7) Pitados manawi Gusti Ingkang Murbèng Dumadi, Piwulangipun bilih Gusti mênikå botên wontên 7) Pitados manawi Gusti Ingkang Murbèng Dumadi, Piwulangipun bilih Gusti mênikå botên wontên ingkang antêng, jatmikå, sarèh såhå sabar.Manawi arahipun ananging mêsti wontênipun. Gusti napsu saé mênikå wontên ing dhiri pribadhi, mênikå ugi botên wontên wujudipun såhå botên manungså sagêd anggayuh manungså paripurnå sagêd dipundêlêng sarånå paningal. Ananging (insan kamil). Gusti mênikå sagêd dipunraosakên såhå 10) Wêjangan dumugi pêjah
Tiyang gêsang ing ngalam donyå mênikå wontên bates umuripun, manungså bakal kêpanggih wêkdalipun sowan marang Gusti. Saking sowanipun manungså marang Gusti, botên sagêd dipunramal utawi dipunkira-kira kaliyan manungså. Pêjah mênikå rahasia saking Gusti piyambak ingkang paring gêsang marang manungså, såhå dumugi pêjah mênikå ugi kuwåsånipun Gusti. Manungså namung sagêd narimå ing pandum såhå nyêpakakên manawi sawayah-wayah dipuntimbali såhå wangsul marang Gusti ingkang damêl gêsanging manungså. Kados salah satunggaling tiyang ingkang badhé sowan Gusti utawi nandhang sakit, biasanipun tiyang mênikå ngraosakên sudaning pirantos ingkang wontên ing badan manungså. Tuladhanipun tiyang sêpuh ingkang sampun sudaning pamiyarså manawi mirêngakên botên cêthå, kêdah ngêndikå ingkang sêru utawi cakêt kaliyan talinganipun tiyang sêpuh mênikå. 11) Tiyang gêsang pitados manawi rågå manungså wontên sêkawan sêsêbutan (Dat, Asmå, Sipat såhå Afngal) Rågånipun manungså dumunung Gusti ingkang dipunsêbut pakartinipun Pangéran. Miturut Dumadi (2011: 3) dzat tunggal utawi Sang Hyang Tunggal wontên wijanganipun salah satunggalipun inggih kados ing ngandhap mênikå. Sajatiné ora ånå åpå-åpå, awit duk maksih awang-uwung durung ånå saiji-wiji, kang ånå dhihin iku Ingsun, ora ånå Pangéran nanging Ingsun sajatining kang urip luwih suci, anartani warnå, aran, lan pakartining-Sun(dzat, sipat, asmå, afngal). Têgêsipun pêthikan wêjangan ing nginggil bilih sajatining dèrèng wontên mênåpå kémawon, taksih Kajian Filologi Såhå.... Heni Susanti 173 awang-uwung (kosong) såhå Gusti dèrèng nitahakên månapa-mênåpå. Dèrèng wontên nåmå såhå dèrèng wontên sêsêbutan sadèrèngipun Gusti (Ingsun), têgêsipun botên wontên Pangéran kajåbå Aku (Gusti) ingkang luwih suci, ingkang maujud, warnå, nåmå såhå Pakartining Gusti (dzat, sipat, asmå, afngal). 12) Tiyang Gêsang prikså manawi Gusti inggih mênikå Pangéran jati Pangéran (Gusti) mênikå gadhah sipat pangayoman, inggih mênikå Gusti tansah ngayomi, paring kêslamêtan marang tiyang ingkang pasrah såhå nyênyuwun dhumatêng Gusti. Nomêr kalih Gusti mênikå ingkang Måhå Kuwåså, inggih mênikå Gusti ingkang gadhah kuwåså marang saisining donyå mênikå. Gusti ingkang nyiptå manungså, kêwan, wit-witan såhå samubarang sanèsipun wontên ing ngalam mênikå. Kaping tigå sipaipun Gusti inggih mênikå Måhå Luhur, têgêsipun måhå dhuwur. Salajêngipun dipunsêbut Sang Hyang Sukmå, kanthi wêjanganipun Hyang Sukmå mênikå mapanipun wontên ing njêro raganipun utawi wontên ing sukmånipun manungså saènggå manungså mênikå sagêd gêsang. PANUTUP Teks Sêrat Pramånåsidhi dipungarap kanthi lampahing panalitèn filologi, inggih mênikå inventarisasi naskah, deskripsi naskah, transliterasi teks, transkripsi teks, suntingan teks, terjemahan teks. Adhêdhasar asiling panalitèn såhå pangrêmbaging isining teks inggih mênikå, (1) Puruhitå ngèlmi kasampurnan saking agami Islam, (2) Ngurmati Råjå Pandhitå, (3) Prayoginipun tiyang gêsang wuningå dhatêng Pangéran Gusti piyambak, (4) Pêjah napsunipun manungså, (5) Pikajêngipun sampurnaning manungså, (6)
174 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 1, Februari 2018 Pralambang tiyang gêsang, (7) Pitados manawi Wahyu. H. R. 2013. Ngelmu Kejawen. Yogyakarta: Gusti Ingkang Murbèng Dumadi, (8) Dununganipun Cakrawala. Saputra, H. Karsono. 2008. Pengantar Filologi Gusti ing dhiri pribadhi, (9) Pralambang nêpsu Jawa. Jakarta: Wedatama Widya Sastra. manungså, (10) Wêjangan dumugi pêjah, (11) Tiyang gêsang pitados manawi rågå manungså Surbakti, E. B. dan Kepemimpinan Hati. PT Elex Media Komputindo : Jakarta. 2012. Manajemen wontên sêkawan sêsêbutan (Dat, Asmå, Sipat såhå Afngal), (12) Tiyang Gêsang prikså manawi Gusti inggih mênikå Pangéran jati. PAMRAYOGI Susetya, Wawan. 2016. Empat Hawa Nafsu Orang Jawa. Yogyakarta : Penerbit Narasi. Turner, James. 2014. Philology: The Forgotten Origins of The Modern Humanities. United States of America: Pricenton University Press Asiling panalitèn ingkang sampun dipungarap mênikå têmtu wontên pramrayoginipun. Andharan pramrayoginipun inggih mênikå. 1) Panalitèn ingkang dipungarap mênikå taksih awujud umum, inggih mênikå piwulang gêsang. Dados, teks Sêrat Pramånåsidhi taksih pêrlu dipuntaliti malih bab piwulang sanèsipun, kados piwulang agami, sastrå, båså mênåpå bab sanèsipun. (2) Naskah-naskah kinå, mliginipun naskah Jawi ingkang ngêwrat bab piwulang, ide, gagasan utawi asiling olah panggalih saking nenek moyang kêdah dipunlêstantunakên supados botên ical ngèlmunipun såhå paring paédah wontên ing jaman samênikå. KAPUSTAKAN Baroroh-baried, Siti dkk. 1985. Pengantar Teori Filologi. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Bahasa Dumadi, Janmo. 2011. Mikul Dhuwur Mendem Jero.Yogyakarta: Shaida Yogyakarta. Endraswara, Suwardi. 2016. Falsafah Hidup Jawa. Yogyakarta: Penerbit Cakrawala. Kaelan, M.S. 2005. Metode Penelitian Kualitatif bidang Filsafat. Yogyakarta: Paradigma. Mulyani, Hesti. 2014. Teori dan Metode Yogyakarta: Pengkajian Astungkara Media. Filologi. Rofa'ah. 2016. Akhlak Keagamaan Kelas XII. Yogyakarta: Penerbit Deepublish.