꧄ꦥꦮꦶꦫ꧄ Pawira Pandom Wicara Basa Jawa Kangge Nyengkuyung Instruksi Gubernur Daerah Istimewa Yogyakarta Nomor 1 Tahun 2009 Babagan Ngginakaken Basa Jawa PANIRADYA KAISTIMÉWAN DAÉRAH ISTIMÉWA YOGYAKARTA 2021 i
PAWIRA 'Pandom Wicara Basa Jawa' 550839, (0274) 518617 Fax. : (0274) 550839, (0274) 518617 Email : lppm@uny.ac.id Penulis: Suwarna Dwijonagoro Distribusi Tunggal Paniradya Kaistimewan Penyunting Naskah: Kompleks Kepatihan, Danirejan, Yogyakarta Warih Jatirahayu Telp (0274) 562811 Fax: (0274) 588613 Desain Sampul dan Tata Letak: Email: go.id paniradyakaistimewan@jogjaprov. Caesar Rosyad Achmadi Cetakan pertama, November 2021 Penerbit: LPPM Universitas Negeri Yogyakarta Hak dicipta dilindungi Undang-Undang Redaksi Dilarang memperbanyak karya tulis ini dalam abentuk dan dengan cara apapun tanpa izin tertulis dari penerbit. Address : Kampus Karangmalang Yogyakarta Postcode : 55281 Phone : (0274) 586168, ext 262, (0274) ii iii
PRAWACANA PANYERAT nan. Pamicara ugi saged ngéwahi wicara laras kaliyan ing kantoripun. Tebih saking niyat angguroni, namung awit saking kaderenging raos prihatos ningali trahing Jawi ingkang sampun kirang manger- tos babagan wicara Jawi langkung-langkung para trahing mudha. Mekaten ugi para kawu- la ing Ngayogyakarta (mliginipun Aparatur Sipil Negara/ASN), boten ngemungaken ti- yang Jawi, nanging ugi ASN saking jaban rang- kah tanah Jawi. Ing kamangka sampun wont- en kawicaksanan Instruksi Gubernur Daérah Istiméwa Yogyakarta Nomor 1 Tahun 2009 babagan wicara ngginakaken basa Jawi ing lembaga, instansi, kantor, sarta layanan pub- lik negeri menapa déné swasta sakboten-bo- tenipun ngginakaken basa Jawi setunggal dinten dalem setunggal minggu. Satuhunipun buku menika prasaja sanget. Bokmenawi kathah priyantun ingkang saged damel langkung saé. Namung awit ka- dereng ing raos kasdu atur pisungsung dhu- mateng Ngayogyakarta Hadiningrat, mila kula damel buku PAWIRA menika. Buku PAWIRA boten saged ngemot sedaya karsa (kepentin- gan) wicara, winates ing kantor kemawon. Kalamun buku PAWIRA menika taksih tebih saking murakabi/pangajeng-ajeng, kanthi andhap asoring manah kula nyuwun agunging pangapunten. Yogyakarta, 1 Oktober 2021 Sanajan sampun sawetawis (12 ta- hun) kawicaksanan kasebat taksih lumampah, malah kepara kedah saya tumemen katinda- kaken kanggé nyengkuyung Yogyakarta ing- kang istiméwa. Nun inggih awit saking me- nika, kula kumawantun damel buku PAWIRA (Pandom Wicara Basa Jawa) menika. Sebatan pandom (panduan, dédé pedoman) tegesi- pun saged owah gingsir trep kaliyan kawonte- iv Panyerat Suwarna Dwijonagoro v
PRAWACANA PANIRADYA PATI Instruksi Gubernur Daérah Istiméwa Yogyakarta Nomor 1 Tahun 2009 ngemot babagan ngginakaken basa Jawa setunggal dinten dalem setunggal minggu tumrap para kawula ing Ngayogyakarta. Instruksi Gubernur kasebat sampun 12 taun kepengker. Dèrèng wonten panalitèn ingkang gumathok baba- gan lumampahipun Instruksi Gubernur kase- bat. Adhedhasar pengamatan penulis miwah wawan pirembangan sawetawis para pangar- sa, anggota DPRD, kaprajan, pamong, ASN, sekolah, Instruksi Gubernur kasebat dèrèng kaleksanan kanthi tuwajuh (saé/èfèktif). hedhasar kasunyatan kasebat, buku PAWIRA (Pandom Wicara Basa Jawa) menika dipun- damel mugi saged nyengkuyung cak-cakani- pun Instruksi Gubernur DIY Nomor 1 Tahun 2009, ugi kinarya pandom/gegebengan wic- ara basa Jawa. Sanajan buku menika prasaja sanget, nanging kabetahaken sanget mliginipun (1) ASN ing Ngayogyakarta, (2) pegawe instan- si negeri saha swasta, (4) para pamong, (5) ingkang kepéngin micara basa Jawa kanthi lancar, saha (6) kanggé gegebengan wicara satemah boten wonten alesan malih kanggé ngéndhani ngginakaken basa Jawi. Kekirangtewajuhan Instruksi Guber- nur kasebat, salah satunggal pandugi kula awit boten wontenipun pandom wicara ing- kang saged nuntun para ASN Ngayogyakarta lamun micara basa Jawa ing sadhéngah pa- pan lan wekdal. Langkung-langkung wicara basa Jawa ing kantor angèl katindakaken. Alesanipun wonten kantor kedah formal, kathah ingkang ngginakaken Basa Indonésia, kathah pegawé saking jaban rangkah tanah Jawa, pegawé sampun kangélan micara basa Jawa, lan boten wonten pandom wicara. Ad- vi Mugi mupangati. Ngayogyakarta, 1 Oktober 2021 Paniradya Pati DIY Aris Eko Nugroho, S.P, M.Si vii
ISI BUKU SAMAK ... i PRAWACANA PANYERAT ... iv PRAWACANA PANIRADYA PATI ... vi ISI BUKU ... viii A. DADI WONG NGAYOGYAKARTA ... 1 7. Nilpun Rumah Sakit ... 15 8. Nilpun ing Sekolah ... 16 9. Nilpun Pimpinan Ana Rapat Lumantar HP ... 18 10. Nampi Nyambungaken Tilpun ... 20 11. Nampi Tilpun (Bapak Nembe Nilpun).. 20 12. Nampi Tilpun (Pimpinan Nembe Rapat Jam Gumathok) ... 22 D. SAPA ARUH ... 24 B. PITEPANGAN ... 5 1. Pitepangan ing Bank ... 5 2. Pitepangan Pegawé Énggal ... 6 3. Pitepangan ing Pepanggihan ... 7 C. TILPUN ... 8 1. Nilpun Pimpinan Ana Rapat ... 8 2. Nilpun Kanca Ora Mlebu Kantor ... 9 3. Nilpun Marang Andhahan ... 10 4. Nilpun saking Kantor ... 11 5. Nilpun Lumantar Operator-1 ... 12 6. Nilpun Lumantar Operator-2 ... 14 viii 1. Sapa Aruh-1 ... 24 2. Sapa Aruh-2 ... 25 E. TAMU ... 28 1. Sékuriti Mapag Tamu Lajeng Kaaturaken Sekretaris ... 28 2. Sékuriti Mapag Tamu Kadhèrèkaken Dhateng Ruwang Pimpinan ... 31 3. Sowan Ngaturaken Laporan Serapan .... 33 4. Sowan Ngaturaken Matèri Damel Laporan ... 34 5. Ketamuan Pimpinan ... 36 ix
F. TUGAS ... 39 1. Paring Tugas Lomba ... 39 2. Paring Tugas Makili Présèntasi ... 40 3. Pamitan Tugas Promosi Produk ... 41 4. Pamitan Tugas Makili Kantor ... 43 5. Pamitan Tugas Ndherek FGD ... 45 G. STUDI BANDHING ... 47 5. Wedharing Gati Bèchmarking (Ketua Dhéwan tamu) ... 67 6. Tumanggaping Gati Bèchmarking (Sekretaris Dhéwan Panampi Tamu) ... 69 7. Atur Pamit Bèchmarking (Ketua Dhéwan Tamu) ... 70 8. Atur Sugeng Kondur Bèchmarking (Ketua Dhéwan Panampi Tamu) ... 72 I. RUMAH SAKIT ... 74 1. Pranatacara Studi Bandhing Dinas Kebudayaan ... 47 2. Atur Pambagyaharja ... 51 3. Mbukak Acara Studi Banding ... 53 4. Wedharing Gati Studi Bandhing ... 54 5. Tumanggaping Gati Kepala Dinas Kebudayaan ... 56 H. BÈNCHMARKING ... 59 1. Nilpun Babagan Bènchmarking ... 59 2. Tamu Bènchmarking ... 61 3. Pranatacara Bènchmarking ... 62 4. Atur Pambagyaharja Bènchmarking ... 65 x 1. Rumah Sakit/Puskesmas Rapid Tést ... 74 2. Priksa Sakit ... 75 3. Pendhaftaran Pasièn ... 76 4. Priksa Dhokter ... 78 5. Resèp Obat ing Apoték ... 81 1. ABA-ABA PRAJURIT KRATON KASULTAN- AN NGAYOGYAKARTA HADININGRAT ... 83 1. Aba-aba Sikep Baris ... 83 2. Aba-Aba kanggo Prajurit Lumaku Macak ... 86 3. Aba-aba Sikep Dedamel, Sikep Sabat/Pedhang ... 87 xi
4. Sikep Sanjata ... 87 5. Sikep Waos (Tombak) ... 88 6. Sikep Towok (Tombak) ... 89 7. Aba-aba Sikep Dwaja ... 89 8. Aba-aba Ungel-Ungelan/Kalasongka .... 90 9. Aba-aba Kurmat ... 91 A. DADI WONG NGAYOGYAKARTA Lamun prasaja satemené ora angèl dadi wong Jawa mliginé Ngayogyakarta, cukup ngang- go sangu RAJIN. RAJIN yaiku ringkesan saka ngapuRancang, Jempol, tambah ImmaN. 10. Aba-aba Bareng kanggo Kabeh Alat ... 91 Lampiran ... 92 A. Diakritik ... 92 1. Aksara /é/ ... 92 2. Aksara /è/ ... 92 1. Ngapurancang, yaiku patrapé wong Ngay- ogyakarta nalika ngadeg. Tangané tengen nyekeli ugel-ugel tangan sing kiwa. Banjur tangan kekaroné dipapanake ana ing sadhu- wuré puser. Ngapurancang katindakaké na- lika wong lagi ngandhep/sowan ing ngarsané piyayi kang luwih dhuwur pangkaté, luwih tuwa umuré, utawa wong dikurmati. 3. Aksara /e/ ... 92 B. Pocapan ... 92 1. Aksara /a/ ... 92 2. Aksara /t/ ... 92 3. Aksara /th/ ... 93 4. Aksara /d/... 93 5. Aksara /dh/ ... 93 xii 1
a. Inggih, nalika mitra wicara (paring dhawuh) utawa lagi micara, prayo- gané sing ngrungokaké kadhang kala matur "inggih". Ora mung nalika mi- cara nganggo basa Jawa waé. Sana- jan wicarané nganggo basa Indoné- sia, becik sing didhawuhi utawa sing ngrungokaké kadhang kala matur "inggih". b. Mangga, nalika ngrampungi ang- goné micara lan banjur ninggalaké papan, aja lali matur "mangga". c. Matur nuwun, nalika diparingi ba- lali rang utawa kalodhangan aja "matur nuwun". d. Nuwun sèwu, nalika arep ndhisiki (laku, wicara, kepeksa munggel wic- ara, liwat ing sangarepé wong pad- ha lungguh), aja lali matur "Nuwun sèwu". Suwarna Dwijanagoro 2. Jempol, yaiku paraga migunakaké jempol nakika nuduhaké. 3. IMMAN, yaiku inggih, mangga, matur nu- wun, nuwun sèwu. 2 Gampang ta dadi wong Ngayogyakarta kang prasaja ing patrap. Déné yèn kepéngin dadi wong Ngayogyakarta kanthi gembleng (sawutuhé: patrap lan ucap), mesthi kudu sinau lan 3
ngrasuk kabèh basa lan budayané kanthi jangkep. B. PITEPANGAN 1. Pitepangan ing Bank AYO DADI WONG NGAYOGYAKARTA! Banu antri ing sawijining bank. Dilalah isih ana siji kursi ing suwung ora sing nglunggu- hi. Sisih kursi ana wong lanang sing uga antri. Sawisé lungguh kanthi mèsem Banu ngethun- gaké tangané, banjur ngomong.... Banu : "Ndhèrèk nepangaken kula Banu, Bapak." Pambudi Banu : "Kula Pambudi, Mas. Mas Banu dalemipun pundi?" : "Kula Donokerto Turi. Ba- pak Pambudi pundi?" Pambudi Banu : "Kula Sinduadi." : "Nuwun sèwu Pak Pambu- di sampun dipunaturi tèller bank." Pambudi : "O inggih matur nuwun Mas. Mangga." 4 5
Banu : "Inggih Pak mangga, mang- ga!" (Banu karo ngacungaké jempolé, ngaturi) 3. Pitepangan ing Pepanggihan Ing pasamuan kulawarga pegawé ana giliran tetepungan. Sawisé nyekel mikrofon, Bu Sar- tika banjur ngendika.... 2. Pitepangan Pegawé Énggal Sawitri pegawé anyar. Ing sawijining rapat kantor. Ibu pimpinan dhawuh supaya Sawitri nepungaké. Sawitri nyekel mikrofon, banjur ngadeg, manthuk mèh mbungkuk tandha kurmat banjur micara. Sartika : "Ndhèrèk nepangaken, kula Sartika. Griya kula Griya Prat- ama Asri Kasihan Bantul. Kula makarya ing kepegawaian Gu- bernuran DIY. Sémah kula Mas Joko, sisih kula menika. Anak kula kalih, sekolah SMA kaliyan SMP. Sawitri : "Nuwun, ndhèrèk nepan- gaken, nama kula Sawitri. ing kantor Pegawé enggal menika. Kula kapapanaken ing Subag Personalia. Matur nuwun." Griya kula Prayan, Pend- howoharjo, Sléman, Yogya- karta. Matur nuwun." Rampung nepungake Sawitri mèsem, kurmat, lan lungguh manèh. 6 7
C. NILPUN 1. Nilpun Pimpinan Ana Rapat Gagang tilpun dicekeli Janu lan ditèmplèkaké cerak kuping kiwa. Janu banjur wiwit nutuli nomor tilpun. Sawisé ana tengara ditampa sing ditilpun,... Janu Jatmika : Janu Jatmika : : : " (Assalamu 'alaikum ww) Su- geng siyang Bapak. Kula Janu menapa kepareng badhé ma- tur Bapak Jatmika" "O... inggih kula piyambak, Mas Janu. Wonten menapa nggih." "Badhé matur bilih menika wonten serat uleman rapat mangké tabuh 1 siang wonten Kundha Kabudayan, Bapak." "Wah matur nuwun sanget Mas Janu. Tulung dipunfoto saha dipunWA nggih. Ram- pung rapat menika kula lajeng dhateng Kundha Kabudayan." Janu : "Inggih sendika Bapak. (Layang uleman rapat banjur difoto lan dikirim WA den- ing Janu lan énggal dikirimké pimpinané). Jatmika : Janu : "Sampun kula kintun Bapak." "Matur nuwun sanget Mas Janu." "Inggih Bapak. Sami-sami. Su- geng tugas." 2. Nilpun Kanca Ora Mlebu Kantor Nawang nutuli nomor tilpun ing HP. HP-né ditèmplèkaké cerak kupingé. Nalika wis ana tengara ditampa, Nawang .... Nawang Ibuné Gista : : "Sugeng siyang." "Halo.... Sugeng siyang, sinten nggih?" Nawang Ibuné Gista : "Nawang...." : "O... Nak Nawang." 8 9
Nawang Ibunw Gista Nawang Ibuné Gista Nawang : "Gista kok dèrèng ketingal wonten kantor Bu." "Iya Nak Nawang. Wingi kuwi Gista kodanan ban- jur sajaké kena flu iki mula ora bisa mlebu kantor." "Inggih Bu mangké kula pamitaken ibu pimpinan." : "Matur nuwun banget ya Nak Nawang. Mengko su- raté izin dhokter dak-WA." : "Inggih Bu. Salam kanggé Gista. Mugi énggal man- tun. Nuwun". : : Pak Jabat Pak Tomi Pak Jabat : "Wa'alaikumussalam Bapak. Wonten dhawuh." : "Bénjing kula rak badhé tu- gas luar kota dipuntugasi Ba- pak Bupati. Kamangka bén- jing wonten agénda rapat kaliyan BAPEDA. Nyuwung tulung Pak Sekretaris ingkang makili, kula dipunpamitaken nggih!" : "O... inggih sendika Bapak. Sugeng tindak bénjing. Mugi lebda ing karsa." Pak Tomi : "Menapa menika lebda ing Ibuné Gista : "Sami-sami Nak Nawang. Mangga." Pak Jabat karsa?" : "Suksès Bapak tegesipun." Pak Tomi : "O.... inggih, inggih, matur 3. Nilpun Marang Andhahan nuwun." Pak Tomy pimpinan kantor arep tugas luar. Banjur tilpun sekretarisé.... 4. Nilpun Saking Kantor Pak Tomi : "Assalamu 'alaikum Pak Ja- bat." Rasta wis ngangkat gagang tilpun ing kan- tor. Banjur nduduli nomor tilpun kang dituju. Sawisé ana tengara ditampa.... 10 11
Rasta Ibu Rasta Ibu Rasta Ibu : "Sugeng énjing Ibu." : : : "Halo.... Sugeng énjing, kaliyan sinten njih menika." "Inggih Ibu, kula Rasta saking Di- nas Pendidikan. Menapa saged matur dhateng Bapak Kepala Se- kolah." "O... inggih, inggih saged. Kula aturaken. Sekedhap njih." : "Inggih Ibu matur nuwun san- : get." "Inggih sami-sami." Sarwéndah : Operator (Sarwéndah nutuli nomor tilpun, banjur ana swara tut..., tut.... tut... pratandha yèn tilpuné bisa ditampa. Sawisé ana swara jawaban sugeng siyang, énggal-éng- gal Srawéndah tutur), "Sugeng siyang?" : "Inggih sugeng siyang, op- erator Kantor Bupati Bantul. Badhé pangandikan kaliyan sinten njih?" (Mangkono wangsulané operator kanthi grapyak sumanak). 5. Nilpun Lumantar Operator-1 Saénipun nilpun menika kanthi urut: Sarwéndah : "Matur nuwun, kula Sar- wéndah saking Kantor Pem- Perempuan. berdayaan Menapa saged matur Bapak Wakil Bupati?" 1. Salam 2. Nyebataken institusi 3. Pitakèn Operator : "Sekedhap inggih kula sam- betaken." Sarwéndah : "Inggih matur nuwun." 12 13
Operator : "Mangga Mbak Sarwéndah, menika Bapak Wakil Bupati sampun nampi!." Resèp- sionis : "O... inggih Ibu Sawitri, dhateng Ketua LAZIS (Lembaga Amil Zakat Infaq dan Shodaqoh) Ba- pak Mustofa." Sarwéndah : "Inggih, Mbak matur nuwun sanget." 6. Nilpun Lumantar Operator-2 Saénipun nampi tilpun menika kanthi urut: Sawitri Resèp- sionis Sawitri : "Inggih matur nuwun. Menapa kula saged matur piyambak?" : "Saged Ibu, kula sambetaken rumiyin inggih." : "Kasinggihan matur nuwun 1. Salam 2. Nyebataken institusi 3. Pitakèn Sawitri : (Sawitri tilpun, sawisé ditam- pa), "Wa'alaikumussalam warah- matullahi wabarakatuh." Resèp- sionis Sawitri : "Kantor Dépag DIY, menapa in- gkang saged kula byantu?" : "Matur nuwun Mas, kula Saw- itri saking Dikpora DIY. Menawi badhé konsultasi zakat warga sekolah dhateng sinten njih? sanget." 7. Nilpun Rumah Sakit Saěnipun nilpun menika kanthi urut: 1. Salam 2. Nyebataken institusi 3. Pitakèn Tiyas : (Tiyas nilpun, sawisé ditam- pa), "Sugeng dalu" 14 15
P e r a w a t jaga : "Sugeng dalu. RSUD Sléman. Menapa saged dipunbyan- tu?" Pak Akbar : (Pak Akbar nilpun, sawisé ditampa), Tiyas P e r a w a t jaga Tiyas P e r a w a t jaga Tiyas : "Inggih Mas, menika simbah gerah menapa saged mapag mawi ambulan Rumah Sakit njih?" "Saged Mbak, pundi alamati- pun?" "Kula Tiyas, Dukuh RT 05 RW 09 Donokerto Turi, Sléman. Boten tebih saking RSUD Sléman kok Mas." "Inggih, prayogi ugi kirim sèr- lok njih Mbak Tiyas." "Inggih Mas matur nuwun sanget." : : : : Pak Junaédi Pak Akbar Pak Juanédi "Wa'alaikum salam. Kula Pak Akbar Kepala Sekolah SMA N 1 Bantul. Menapa saged matur Bapak Kepa- la? : "Inggih kula piyambak Pak Akbar." : "Nuwun sèwu Pak Junaédi kula pirembagan babagan Olimpiade Sain dan Seni DIY. Kalares kula lan pan- jenengan kapiji ketua saha sekretaris. Dinten menapa Bapak longgar wekdal?" "Sekedhap Pak Akbar, kula ningali agenda. : 8. Nilpun ing Sekolah Saěnipun nilpun menika kanthi urut: 1. Salam 2. Nyebataken institusi Menawi dinten Senin, 2 tabuh Novèmber 2021 11.00. Kula sowan dhateng SMA N 1 Bantul. Kados pundi?" 3. Pitakèn 16 17
Pak Akbar Pak Juanédi Pak Akbar Pak Juanédi : : "Inggih, cocok. Kula tengga rawuhipun njih, Pak Jun." "Inggih Pak Akbar." : "Matur nuwun. Assalamu 'alaikum." : "Wa'alaikum salam. Mang- ga." Bani Jatmika : : "Badhé matur bilih menika wonten serat uleman malih rapat mangké tabuh 1 siang wonten Dinas Perindustrian, Bapak." "Wah, matur nuwun sanget Mas Bani. Tulung dipunfo- to saha dipunWA njih. Ram- pung rapat mangké kula lajeng dhateng Dinas Perindustrian." 9. Nilpun Pimpinan Ana Rapat Lumantar HP Bani : "Inggih sendika Bapak. Gagang tilpun dicekeli Bani lan ditèmplèkake cerak kuping kiwa. Bani banjur wiwit nutuli nomor tilpun. Sawisé ana tengara ditampa sing ditilpun,... (Layang uleman rapat banjur difoto lan dikirim WA déning Janu lan énggal dikirimké pimpinané). Bani Jatmika : : " (Assalamu 'alaikum ww) Su- geng siyang Bapak. Kula Bani menapa kepareng badhé ma- tur Bapak Jatmika?" "O... inggih, Mas Bani. Wonten menapa njih?" Jatmika : Bani "Sampun kula kintun Bapak." "Matur nuwun sanget Mas Janu." : "Inggih Bapak, sugeng tugas.!" 18 19
10. Nampi (Nyambungaken) Tilpun Saenipun nampi tilpun menika kanthi urut: 1. Tilpun mungel 2. Halo 3. Nyebatken institusi 4. Pitakèn Tilpun : "Kring...kring...kring...." 1. Tilpun mungel 2. Salam 3. Nyebataken institusi 4. Pitakèn Tilpun : "Kring...kring...kring...." Satya : "Assalamu'alaikum. Sekretariat Kabupatèn Sleman. Badhé pan- gandikan kaliyan sinten njih?" Satya : "Halo.... Sugeng siyang. Sek- retaris Bupati, badhé pangand- ikan kaliyan sinten njih?" Ganda : "Matur nuwun. Kula Pak Ganda. Menapa kula saged matur dhu- mateng Bapak Bupati?" Satya : "Mangga, Bapak. Saged. Kula sambetaken Bapak Bupati, njih." Ganda : "Matur nuwun Pak Satya." Satya : "Sami-sami Bapak Ganda." Ganda : "Kula Pak Ganda saking BKD (Badan Kepegawaian Daérah). Menapa kula saged matur Bapak Bupati?" : "Nyuwun pangapunten Pak Gan- da. Bapak nembé tindak rapat wonten Paniradya Kaistiméwan." Ganda : "O inggih matur nuwun. Mangké siyang kula tilpun malih." : "Inggih Bapak. Mangga." Satya Satya 11. Nampi Tilpun (Bapak Nembé Rapat) Saenipun nampi tilpun menika kanthi urut: 20 21
12. Nampi Tilpun (Pimpinan Nembé Nilpun) Saenipun nampi tilpun menika kanthi urut: 13. Nampi Tilpun (Pimpinan Nembé Rapat Jam Gumathok) 1. Tilpun mungel 2. Halo &/Nampi salam 3. Nyebataken institusi 4. Pitakèn Saenipun nampi tilpun menika kanthi urut: 1. Halo &/nampi salam 2. Nyebataken institusi 3. Pitakèn Tilpun : "Kring...kring...kring...." Tilpun : "Kring...kring...kring...." Rani Radit Rani : "Halo, sugeng enjing. Sekretar- iat Kundha Kabudayan. Badhé pangandikan sinten njih?" kaliyan : "Kula Radit. Menapa kula saged matur Bapak Kepala Dhinas?" (Rani ngungak lenggahé Bapak Kepala Dhinas) : Wati : "Halo, sugeng siyang. Sekretar- iat DPRD DIY. Badhé pangand- ikan kaliyan sinten njih?" Wikan : "Kula Wikan saking MGMP Guru Basa Jawi. Menapa kula saged matur Bapak Ketua DPRD?" Wati : "Nyuwun pangapunten, Bapak nembé wonten rapat ngantos tabuh 11.00." "Nyuwun pangapunten, Bapak Kepala saweg nampi tilpun me- nika." Wikan : "O inggih menawi mekaten kula mangké badhé tilpun malih pukul 11.15-an njih". Radit : "O inggih. Mangké kula tilpun malih kemawon." Wati : "Inggih. Mangga, prayogi." Rani : "Inggih. Mangga, prayogi." 22 23
D. SAPA ARUH 1. Sapa Aruh-1 Sapa aruh lumrahé kanthi sesanti 5 S (Senyum, Salam, Sapa, Sopan, Santun). Pak Akbar ketemu Pak Julius. Kekaroné wis pad- ha mèsem dhisik. Banjur sapa aruh sinambi lumaku tumuju kantor. Sopan iku patrap kang becik/kurmat, santun ing wicara kang nga- jèni/ngurmati. Akbar Julius Akbar : : : "Wah bénjing giliran kula damel Rénop Rencana Operasionipun? Mugi lancar lan saged rampung Pak Julius." "Inggih matur nuwun Pak Ak- bar. Sowang-sowangan menika sampun dumugi kantor." "Inggih sugeng makarya Pak Ju- lius." "Matur nuwun. Mangga!" Julius : Akbar : "Sugeng énjing Pak Julius...." Akbar : "Mangga!" Julius Akbar : : "Sugeng énjing Bapak Akbar. Kados pundi kabaripun?" "Saé Pak Julius, séhat." 2. Sapa Aruh-2 Julius Akbar Julius : : "Pangèstunipun Pak Akbar, saé ugi tetep bagas waras." "Dinten menika tugas mena- pa?" "Menika badhé damel Rencana Strategis Rènstra 5 taun. Lan kedah dados bénjing." Wayahé budhalan kantor, tetep kanti sesanti 5 S. Ibu Ambar arep kondur ketemu Ibu Son- ya. Ibu Am- bar Ibu Sonya : "Assalamu 'alaikum. Sugeng sonten Ibu Sonya." : " Wa'alaikum salam. É ... Ibu Ambar. Sugeng sonten Ibu Ambar. Kados pundi kabari- pun?" 24 25
Ibu Am- kados pundi?" bar Ibu Sonya : "Alhamdulillah saé. Kados : "Saé Ibu Sonya. Panjenengan Ibu Sonya : "Lha menika ingkang kula re- men saking Ibu Ambar mes- thi wonten piwulang saé." pundi kulawarga?" Ibu Am- bar Ibu Sonya : "Kados pundi para putra?" : "Alhamdulillah sedaya bagas waras." Ibu Am- bar : "Ingkang wonten griya ing- kang ragil. Mas lan mbakyu- nipun wonten Surabaya, sami nyambut damel." Ibu Sonya : "Ingkang ragil?" Ibu Am- bar Ibu Sonya : "Wah para putra sami suksès, njih Bu Ambar." : "Pramana, taksih SMA." Ibu Am- bar Ibu Rasta Ibu Mangga Ibu Ambar, menika sampun dumugi parkiran. As- salamu 'alaikum." "Inggih sugeng ngantos-atos musalam wabarakaatuh." kundur, wa'alaiku- warahmatullahi : "O... Kula njih." : "Inggih sanget." inggih, aturaken. inggih saged. Sekedhap Ibu matur nuwun : "Inggih sami-sami." Ibu Am- bar : "Inggih rahmating Gusti, Bu Sonya. Mbudidaya, narima ing pandum, boten kendhat ing panuwun." saking 26 27
E. TAMU 1. Sékuriti Mapag Tamu Lajeng Kaaturaken Sekretaris Mangertèni ana tamu sekuriti énggal methu- kaké tamuné kanthi grapyak lan kurmat.... "Sugeng énjing Pak Sékuri- Tamu ti...." "Sugeng énjing Bapak. Nyu- wun pangapunten Bapak ukur suhu rumiyin." "Inggih, mangga." : Sékuriti : Sekuriti : "Mangga kula dhèrèkaken." (Sékuriti lumaku tumuju ru- wangan Bapak Paniradya Pati. Déné tamuné tutwuri. Nalika wis tumeka ing san- garepé sekretaris banjur kanthi kurmat lapur), "Bapak sekretaris menika wonten tamu." "Inggih, mangga." Tamu Sékuriti : : (Kanthi sékuriti kurmat, ngukur suhu ing astané tamu nganggo tèrmogan), "Suhu 36.1 Bapak. Mangga." "Menapa Bapak Paniradya Pati lenggah." "Inggih saking pundi Ba- pak?" "Saking Kundha Kabudayan Kabupatèn Sléman." Sékuriti Tamu Sékuriti : : : "Pareng Bapak." (Mangkono sékuriti pamitan). "Mangga Bapak. Saking pun- di?" "Saking Kundha Kabudayan Kabupatèn Sléman." "O... aturaken." inggih mangga kula (Sawisé tekan di ngarep kori sekretaris banjur tho- tok-thothok kori) 28 29
"Thok...thok..thok...." Tamu : "Pareng Bapak mangga." Paniradya pati Sékuriti : "Inggih, mangga". (Sawisé lapur), kurmat, banjur (Mangkono sekretaris pamit karo Bapak Paniradya Pati lan tamuné karo manthuk lan mèsem). "Bapak wonten tamu saking Kundha Kabudayan Kabu- patèn Sléman." 2. Sékuriti Mapag Tamu Kadhèrèkaken Dhateng Ruwang Pimpinan Paniradya pati Sékuriti : "Inggih, diaturi tindak mleb- et." "Sendika." Mangertèni ana sékuriti enggal tamu methutake tamuné. Banjur mapag tamuné kanthi grapyak lan kurmat.... Tamu Sékuriti : : (sekretaris banjur metu ru- wang. Kanthi kurmat, sek- retaris ngaturi mlebu ta- muné nganggo jempol), "Mangga Bapak mlebet." "O inggih. Matur nuwun Pak Sekretaris." "Sami-sami Bapak. Mangga." katuran Tamu : "Assalamu 'alaikum ...." Sékuriti : "Wa'alaikumussalam Bapak. Menapa ingkang saged kula byantu?" Tamu : "Ruwangipun Bapak Kepala Di- nas ingkang pundi njih?" Sékuriti : "Inggih Bapak, saking pundi? Tamu : "Saking Dinas Pendidikan Kota Yogyakarta." 30 31
Sékuriti : Mangga kula dhèrèkaken." 3. Sowan Ngaturaken Laporan Serapan (Aturé sékuriti tumuju ruwan- gan Bapak Kepalas Dinas, déné tamu tutwuri ana buriné. Tekan ing ngarep ruwang, banjur thothok-thothok kori lan ban- jur matur menawa ana tamu. Sawisé antuk lilah, banjur manggihi tamuné manèh karo matur lan ora lali mèsem lan nuduhaké nganggo jempolé). Réza sowan pimpinan banjur thothok-thothok lawang. Réza : "Thok, thok, thok." Pak Radité : "Mangga, mlebet." Réza : "Kula nuwun, kula ingkang sowan Bapak." Tamu "Mangga Bapak, kaaturan tin- dak mlebet." : "O inggih. Matur nuwun Pak Sékuriti. Pak Radité (Réza mlebu ruwang tetep isih ngadeg amarga durung didhawuhi lungguh. Mang- kono sopan santuné tamu.) : "O... Mas Réza, mangga, mangga lenggah!" Sékuriti : "Sami-sami Bapak. Mangga." Réza : "Inggih. Matur nuwun Ba- Tamu : "Inggih, matur nuwun." pak." (Réza lungguh ngadhepaké Pak Radité). Pak Radité : "Wonten menapa Mas Réza?" 32 33
Réza Pak Radité : "Kepareng matur Bapak, ngaturaken laporan keuan- gan utawi serapan Bapak." : "Wah matur nuwun Mas Réza. Kula waca rumiyin njih." Ibu Retna : "O... Mbak Rani, dhisik, tangan." "Inggih Ibu, mangga dipunce- kapaken rumiyin." lenggah iki nanggung tanda Rani Réza : "Inggih Bapak. Kepareng kula wangsul kantor." Pak Radité : "Inggih mangga Mas Réza." Réza : "Mangga Bapak, Nuwun." 4. Sowan Ngaturaken Matèri Damel Lapo- ran Rani sowan pimpinan banjur thothok-thothok lawang. Rani : "Thok, thok, thok." Ibu Retna : "Inggih, mangga, mlebet." Rani : "Kula nuwun, kula ingkang Ibu Retna Rani Ibu Retna (Mangkono aturé Rani karo tumuju ing sofa. lungguh Rèhning kursiné sofa lung- guhé Rani kepara jejeg, ora sèndhèn-sèndhèn kurang kurmat). "Wis rampung. Piyé Mbak Rani ana apa?" "Inggih Ibu Sekretaris, kula dipunutus Kabag ngaturaken matèri utawi ba- han kanggé damel laporan wonten ing Paniradya minggu ngajeng." "Wah matur nuwun banget iki. Diaturaké panuwun Pak Kabag. Lha Pak Kabag ana ngendi?" Bapak sowan Ibu." 34 35
Rani Ibu Retna Rani "Nyuwun pangapunten, Ba- pak Kabag dipuntimbali Ba- pak Kepala. Mila lajeng utu- san kula." "Sepisan manèh matur nu- wun. Uga diaturaké Pak Ka- bag ya Mbak Rani." "Inggih Ibu, sendika. Mangga nuwun." 5. Ketamuan Pimpinan Ibu Kepala Ibu Retna Ibu Kepala : "Boten menapa Bu Sek- retaris. Kula panci sengaja kaliyan ningali kawonte- nan." : "O ... inggih, inggih. leng- sekretaris jem- Mangga kaaturan gah. (aturé karo ngacungaké polé). "Inggih Bu. Matur nu- wun." Ibu Kepala Ibu Sekretaris : "Thok, thok, thok." : (Ibu Sekretaris agé-agé ngadeg mlaku bukaké kori. Kanthi grapyak, kaya kedandapan banjur, ma- tur), Mekaten Bu, kalawau kula pinanggih Bapak Ka- bag bilih sampun utusan ngaturaken bahan uta- wi matèri kanggé damel laporan dhateng Pani- radya." "Loh, Ibu Kepala. Mang- ga-mangga-mangga. Kas- rawuh, boknimbali du kémawon kula sowan Ibu." Ibu Sekretaris : "Kasinggihan leres Ibu, la- jeng kersanipun?" 36 37
Ibu Kepala Ibu Sekretaris inggih kepéngin urun rembag wonten ing laporan kase- bat. Mila sadarèngipun kakintun laporan kula badhé maos rumiyin." : "O... inggih kasinggihan mekaten, kepasang yog- ya." : "Mangké kula F. TUGAS 1. Paring Tugas Lomba Tilpun : "Kring... kring... kring...." Mas Tu- lus Ibu Tina : : "Sugeng siyang, kula Tulus, bagian personalia Dinas Per- industrian Kulon Progo?" "Mas Tulus, iki Ibu Tina." Ibu Kepala Ibu Sekretaris Ibu Kepala Ibu Sekretaris : "Menapa menika kepas- ang yogya." : "O... kepasang yogya me- nika sami kaliyan kasing- gihan leres utawi kelere- san saé." : "O... matur nuwun. Sam- pun cekap Ibu, kula wang- sul ruwang malih. Kinerja saé, asil saé, lan mupan- gati njih Ibu Sekretaris." : "Inggih Ibu, matur nu- sanget. Mangga wun ndhèrèkaken." Mas Tu- lus Ibu Tina : : Mas Tu- lus : (Ibu Tina ora basa sebab Ibu Tina iku pimpinané lan Mas Tulus uga isih enom banget). "Inggih wonten Ibu dhawuh?" "Ana ing ruwangku Mas tak- tunggu!" "Sendika." (Tulus banjur lumaku sowan ing ruwang Kepala Dinas Per- industrian. Tulus nothok la- wang ping 3, lan wis diparen- gaké lungguh ngandhepaké Ibu Kepala Dinas.) 38 39
Ibu Tina : Mas Tu- lus Ibu Tina : Mas Tu- lus : : "Mas iki ana surat pen- awaran lomba produk kreatif ing Surabaya. Dakwawas Mas Tulus ing pinter Tèknologi In- formasi, dakdhawuhi gawé présèntasi kasebut. Piyé Mas?" "Inggih sendika Ibu. Matur nuwun sanget awit kapit- adosanipun Ibu dhumateng kula." "Iya padha-padha Mas. Di- siapké sing becik ya. Muga bisa juwara." "Inggih Ibu. Matur nuwun, mangga." Ibu Warsiki : "Inggih Ibu matur nuwun." Ibu Tina : "Mekaten Ibu Warsiki. Dint- en Kamis minggu ngajeng kita kedah présèntasi capa- ian kinerja ugi serapan. Reh- ning kula dipuntimbali wont- en Rapat Koordinasi DPRD. Kula nyuwun tulung pan- jenengan ingkang présèntasi njih. : "Inggih Ibu Warsiki Sendika Ibu. dhawuh. Saleresipun matèri présèntasi ugi sampun kula samektakaken kok Ibu." Ibu Tina : "Wah keleresan menika. Matur nuwun sanget Bu Warsiki." Ibu Warsiki : "Inggih Ibu Kepala sami-sa- mi." 2. Paring Tugas Makili Présèntasi Ibu Warsiki : "Kula ingkang sowan, Ibu." 3. Pamitan Tugas Promosi Produk Ibu Tina : "Mangga, mangga lenggah Ibu Sekretaris." Tulus thohok-thothok lawang ruang pimpinan Kepala Dinas Perindustrian, Ibu Tina. 40 41
Ibu Tina : "Mangga, mlebet kemawon." Mas Tu- lus Ibu Tina : "O... sampeyan ta Mas Tulus. : "Kula ingkang sowan Ibu." Ayo mlebu, lungguh dhisik." Mas Tu- lus Ibu Tina : "Piye ana apa Mas?" : "Inggih Ibu.". Ibu Tina : "Ya Mas. Ibu percaya marang kowé. Sukur bisa gawé promo- si produk kréatif lan bisa nam- bah motivasi UMKM ya Mas. Sésuk yèn budhal nganti-ati. Muga-muga suksés. Adminis- trasiné ana ing Bapak Kabag ya Mas." Mas Tu- lus : "Kasinggihan Ibu. Sendika. Ma- tur nuwun sanget. Mangga." Mas Tu- lus : "Kepareng matur Ibu Kepa- la. Kados ingkang sampun Ibu dhawuhaken minggu sam- kepengker. Présèntasi pun samekta, ugi revisi kados dhawuhipun Ibu. Saklajengipun bénjing kula badhé bidhal. Dint- en menika kula nyuwun pamit. Nyuwun tambahing pangèstu." 4. Pamitan Tugas Makili Kantor Junaedi wis tekan ngarep lawang ruwangan pimpinané. Banjur nothok lawang kaping 3. Saka jero ruwang krungu swara.... Pak Dibya : "Mangga mlebet." Pak Joni : "Kula nuwun Bapak." 42 43
Pak Dibya : Pak Joni : "O... Pak Joni. Mangga, mangga, lenggah rumiyin Pak Joni. Sekedhap kirang sakedhik menika." "Inggih Bapak. Matur nu- wun." Pak Joni Pak Dibya : : "Inggih Bapak. Nyuwun tam- bahing pangèstu. Kula nyu- wun pamit." "Inggih, mangga, mangga su- geng tindak Pak Joni." 5. Pamitan Tugas Ndherek FGD Pak Dibya : Pak Joni Pak Dibya : : (Bapak Joni banjur lungguh ing kursi tamu, madhep lung- guhé pimpinané). "Wonten menapa Pak Joni." "Mekaten Bapak. Kula sam- pun nampi dhawuh saking Bapak lumantar Surat Tugas. Pramila sowan kula badhé nyuwun pamit bidhal Jakarta ngantos dinten Rebo." "O... menika ta. Inggih Pak Joni. Ngantos-atos, mugi suksès présèntasinipun makili kantor menika." Ibu Sofi wis mlebu ing ruwangé Ibu Kepala Dinas Pariwisata. Ibu Sofi iku andhahané Ibu Kepala Dinas sing umur-umurané ora adoh sangisoré Ibu Kepala. Mula Ibu Sofi migu- nakaké basa krama alus, déné Ibu Kepala mi- gunakaké ngoko alus. Ibu Kepala Ibu Sofi : "Mangga, mangga, lenggah dhisik Bu Sofi." : "Inggih Ibu. Matur nuwun." (Sofi banjur lungguh ing kur- lungguhé si pimpinané). tamu, madhep Ibu Kepala : "Ana kersa apa Bu Sofi?" 44 45
Ibu Sofi : "Ibu kula sampun nampi Su- rat Tugas saking Ibu supados ndhèrèk FGD Pariwisata wont- en Provinsi. Pramila kula badhé nyuwun pamit." G. STUDI BANDING 1. Pranatacara Nampi Studi Banding Dinas Kebudayaan Ibu Kepala Ibu Sofi Ibu Kepala : "O inggih. Ibu ndhèrèk titip pro- mosi Pariwisata Kabupatèn kéné ya. Muga-muga panjenengan bisa dadi problem solver ing FGD samengko." : "Inggih Ibu. Nyuwun tambahing pangèstu. Kula nyuwun pamit." : "Inggih, mangga, mangga su- geng tindak Ibu Sofi." Salam budaya ..... (lestari budayaku) Nuwun, Ibu Kepala Dinas Kebudayaan Kabupatèn Ku- dus ingkang satuhu kinurmatan, Bapak Kepala Dinas Kebudayaan Kabupatèn Gunung Kidul ingkang kinabektèn. Bapak-bapak Sekretaris Disbud saha para tamu ingkang sinungga ing akrami. Sumangga kula dhèrèkaken muji sukur dhu- mateng Gusti Allah ingkang sampun paring sih kanugrahan ingkang tanpa pepindhan satemah kula panjenengan sedaya saged ma- nunggal wonten papan menika kanthi yuwa- na nir ing sambékala. Kula minangka pranatacara keparenga ngaturaken menggah rantamaning adicara ing studi banding menika. Ingkang kapisan, pambuka. 46 47
Adicara kaping kalih, atur pambagyaharja saha mbikak acara studi banding. Adicara kaping tiga, wedharing gati studi banding. kalajengaken mbibak adicara studi banding. Dhumateng Bapak Edi Subagya, M.Sn Sek- retaris Dinas Kebudayaan Gunung Kidul, wek- dal mirunggan kula sumanggakaken... Adicara kaping sekawan, pisungsung kagunan (seni) kabudayan Matur nuwun Bapak Edi Subagya ingkang sampun ngaturaken pambagyaharja. Adicara kaping gangsal, tumanggaping gati kalajengaken wedharan kawicaksanan saha program kegiyatan Dinas Kebudayaan. Déné ingkang nenem, wawan pitakènan kala- jengaken bawa rasa. Adicara salajengipun wedharing gati saking Kepala Dinas Kebudayaan Kebupatèn Kudus. Dhumateng Ibu Kartikacandra, M.Hum. Su- mangga... Kapungkasan kanthi panutup. Ngaturaken agunging panuwun dhumateng Ibu Kepala Dinas Kebudayaan Kabupatèn Ku- dus. Bapak Ibu ingkang satuhu kinurmatan. Su- mangga murwakani adicara menika kanthi kula dhèrèkaken manengku puja dhumateng Gusti kang Mahakawasa. Kanthi patrap leng- gah ingkang sampurna, ndedonga sumangga. Kridhaning warga akarya jejeg adeging budaya marma ing wanci menika badhé kapisungsun- gaken kridha budaya saking Kabupatèn Kudus ingkang awujud beksan Kusuma Yuda. Ndedonga cekap... Adicara kaping kalih, atur pambagyaharja 48 Adicara salajengipun tumanggaping wacana 49
dening Kepala Dinas Kapupatèn Gunung Kid- ul. Wekdal kula sumanggaken Bapak Surya Bintara, S.H,. M.H. Nuwun ... 2. Atur Pambagyaharja Agunging panuwun katur wonten ngarsan- ipun Bapak Kepala Dinas Kebudayaan Kabu- patèn Gunung Kidul. Kalajengan wawan pitakènan. Sumangga kan- thi pemandhu Bapak Sekretaris Dinas Kebu- dayaan Kabupatèn Gunung Kidul, Bapak Edi Subagya M.Sn, sumangga. Salam budaya ... (lestari budayaku) Nuwun, (Pocung) Sugeng rawuh, kadang kula para tamu, Kanthi kayuwanan, Binerkahan mring Hyang Widhi, Bawa karsa olah kridhaning budaya... Wus paripurna wawan pitakènan. Bapak mi- wah Ibu Kepala Dinas Kebudayaan Kabupatèn Gunung Kidul miwah Kabupatèn Kudus samya liru cinderamata. Sumangga. Salajengipun para tamu samudayanipun kula aturi bawa rasa wonten ing sasana ingkang sampun piniji. Kula minangka pranatacara kalamun kirang runtut pangrakiting adicara miwah pandha- puking basa, kula nyuwun pangaksama. 50 Mugi kamulyan karaharjan tansah kajiwa kasarira sanggya para tamu ingkang minu- lya. Ibu Kepala saha Bapak Sekretaris Dinas Kebudayaan Kabupatèn Kudus ingkang dahat kinurmatan, Bapak Kepala saha Sekretaris Dinas Kebudayaan Kabupatèn Gunung Kidul ingkang wicaksana, miwah sanggya tamu ingkang sinudarsana. Kawiwitan kanthi hamuji sukur dhumateng ngarsaning Allah SWT ingkang sampun par- ing sing nugraha kayuwanan miwah karaha- 51
PAWIRA 'Pandom Wicara Basa Jawa'PAWIRA 'Pandom Wicara Basa Jawa' yon dhumateng kula miwah panjenengan sedaya. Ing wekdal ingkang mirunggan menika kula Sekretaris Dinas Kebudayaan Kabupatèn Gunung Kidul ngaturaken pambagya sugeng rawuh wonten ngarsanipun Ibu Kepala Dinas saha Bapak Sekretaris Dinas Kebudayaan Kabupatèn Kudus, miwah para tamu, sarta kulawarga Dinas Kebudayaan Kabupatèn Gunung Kidul. Rawuh panjenengan sadaya akarya sukaning manah kula sakadang ing Dinas Kebudayaan Kabupatèn Gunung Kidul. Rumaos bom- bonging manah kula sakadang déné Dinas Kebudayaan Kabupatèn Gunung Kidul dados papan ancasing studi banding. Mugi-mugi studi banding menika dados sarana bawa karsa salwiring program, kegiyatan, kiner- ja, organisasi kelembagaan, lan sanesipun ingkang tumuju dhateng kemajenganing budaya kados ingkang dipunamanahaken ing Undang-undang No. 5 tahun 2017 bab Pemajuan Budaya. Mekaten atur kula, sugeng imbal wacana, 52 sageda nuwuhaken tembayatan antawisipun Dinas Kebudayaan Kabupatèn Gunung Kidul saha Kabupatèn Kudus. Bokbilih wonten atur ingkang kalantur, wicara ingkang ngam- bra-ambra nyuwun agunging pangaksama. Nuwun. 3. Mbuka Acara Studi Banding Sawisé Bapak Èdi Subagya ngaturaké pam- bagyaharja, tumuli mbukak kanthi resmi adicara studi banding. Déné wicarané bisa milih salah sawiji ing ngisor iki. a. Kanthi muji donga karahayon, adicara stu- di banding kawiwitan! (banjur nabuh gong," Gung, gung, gung"). b. Kanthi memuji asmaning Gusti Allah SWT, adicara studi tumuli kawiwitan! (banjur nut- hukaké palu ing bantalan kayu sing ana ing meja podhium, "Thok, thok, thok'). c. Awit saking ridhaning Gusti, lilahipun para rawuh, adicara studi bandhing tumuli kawitan (banjur nabuh gong," Gung, gung, gung"). 53
d. Awit saking ridhaning Gusti saha lilahipun para rawuh, kula mratélakaken bilih adicara studi bandhing kawitan (banjur nabuh gong," Gung, gung, gung"). 1. Wedharing Gati Studi Banding Nuwun, Bapak Kepala saha Sekretaris Dinas Kebu- dayaan Kabupatèn Gunung Kidul ingkang sat- uhu kinurmatan, miwah sedaya staf pegawé, sarta para tamu ingkang minulya. Gunung Kidul. Sinten ingkang boten man- gertos yèn Gunung Kidul papan timbulipun maéstro campursari nun inggih Manthous lan mekar ngrembaka seni campursari ngan- tos samenika. Sedaya kridha Dinas Kabupatèn Gunung Kidul ingkang tumuju dhateng Pema- juan Budaya menapa malih linambaran Keis- timéwan Ngayogyakarta satuhu narik kaw- igatosan kula sakadang Dinas Kebudayaan Kabupatèn Kudus kangge necep ngilmuning baraya agung Dinas Kebudayaan Gunung Kid- ul awit saking kebijakan saha kawicaksanan saking Bapak Kepala saha Sekretaris Dinas Kebudayaan Gunung Kidul. Kanthi hamuji sukur dhumateng Allah ing- kang Mahaésa, Mahawelas, lan Mahaasih, in- gkang sampun peparing budi rahayu kayuwa- nan kula sakadang saking Dinas Kebudayaan Kabupatèn Kudus saged sowan mriki. Asiling pisowan kula sakadang sageda kinarya sarana mangun gumrégahing manah, gumre- geting tekad, satemah gumregut cancut ta- liwanda majengaken kridhaning budaya ing Kabupatèn Kudus. Kepareng matur Bapak Kepala Dinas sarta se- daya baraya agung Dinas Kebudayaan Kabu- patèn Gunung Kidul. Kula sampun kulak war- ta adol prungu kados pundi kiprahipun Dinas Kebudayaan Kabupatèn Gunung Kidul angge- nipun hangembani, handombani, hangrang- kani, kridhaning kabudayan ing wewengkon 54 Mekaten intisarining pisowan kula. Pra- mila mawantu-wantu atur panuwun kula sakadang saking Dinas Kebudayaan Kabu- patèn Kudus sampun katampi kanthi saka- langkung mirunggan. Kalamun wonten tuna dungkaping atur solah bawa lan muna-muni kula sakadang nyuwun pangaksami. 55
Matur nuwun dhumateng kadang pranataca- ra awit saking wekdalipun. Nuwun. 2. Tumanggaping Gati Kepala Dinas Kebu- dayaan Salam budaya ..... (lestari budayaku) Asih Asih Asuh, N: Nilai Tambah, saha I; Indah. HANDAYANI kajawi dados spirit utawi pame- cut kridhaning pembangunan kabudayan ing Gunung Kidul ugi gadhah makna murakabi saha migunani. Kaangkah saha kajangkah pembangunan kabudayan ing Gunung Kid- ul saged murakabi saha migunani pemajuan kabudayan ing Gunung Kidul ingkang tumu- ju dhateng mandiri budaya, masyarakat se- jahtera. Nuwun, Ingkang satuhu minulya Ibu Kepala saha Ba- pak Sekretaris Dinas Kebudayaan Kabupatèn Kudus, miwah para staf pegawé, sarta kula- warga Dinas Kebudayaan Kabupatèn Gunung Kidul ingkang sutresna. Pikukuhing kridha kabudayan Gunung Kid- ul kajawi adhedhesar UU No. 5 Tahun 2017 bab Pemajuan Kebudayaan, ugi nyengkuyung mapinten-pinten produk kebijakan kadosta Perda Daérah Istiméwa Yogyakarta Nomor 4 Tahun 2011 babagan Tata Nilai Budaya Yog- yakarta, Perda Nomor 5 Tahun 2011 babagan Pengelolaan Pendidikan Berbasis Budaya. Boten nyana, boten ngira kartika ingkang silih sasana pating saliwer ing akasa dhumawah ing Dinas Kabudayaan Kabupatèn Gunung Kidul. Nun inggih kadang sinarawadi saking Dinas Kebudayaan Kabupatèn Kudus nun in- ggih Ibu Kartika Candra. Gunung Kidul gadhah sasanti HANDAYANI minangka akronim saking H: Hijau, A: Aman, N: Normatif, D: Dinamis, A: Amal, Y: Yakin, A: 56 Kinerja Dinas Kabupatèn Gunung Kidul ugi tembayatan kaliyan mitra makarya inggih menika Déwan Kebudayaan Kabupatèn Gunung Kidul. Dwitunggal meni- ka sinèrgis trep kaliyan jejibahanipun DKS mi- nangka inspirator ingkang asung rekomèndasi bab ombyaking kabudayan dhumateng Bu- pati. Dinas Kebudayaan minangka èksekutor Kebudayaan 57
rekomèndasi ingkang dados kebijakan Bupa- ti. H. BÈNCHMARKING Ibu Bapak saking Dinas Kebudayaan Kabu- patèn Kudus mekaten satleraman kebijakan Dinas Kebudayaan Kabupatèn Gunung Kid- ul, mugi handadosna uninga. Déné mawu- juding produk kebijakan wonten dokumèn budaya wonten ing wèb Dinas Kebudayaan Kabupatèn Gunung Kidul ingkang saged di- punakasès ing internét. Mekaten, bilih wonten kirangipun samangké saged wawan pitakènan. Akhiripun kalamun wonten tuna dungkap anggèn kula matur, jenang séla, séla kang pindha ancala; apuran- ta cinandhi salama-lama. 1. Nilpun Babagan Bènchmarking Nalika ada bènchmarking saka instansi liya, Pambudi minangka sekretaris Dhéwan ditil- pun déning Bapak Ketua Dhéwan. Tilfun : "Kring... kring... kring...." Sèswan : "Sugeng siyang, sekretaris Dhéwan DPRD Kota Yogyakar- ta?" Ketua Dhéwan Sèswan : "Nuwun Pak Sekretaris, kula Widagda." : "O, inggih Pak Ketua. Paring Salam budaya... (lestari budayaku).Nuwun. Ketua dhawuh?" : "Mekaten Pambudi, Pak bénjing menika rak wonten bènchmarking saking DPRD Blora. Menapa sampun di- punsamektaken?" 58 59
Sèswan : "Kasinggihan Bapak, sam- pun samekta. Antawisipun program kegiatan, ruwan- gan, sound system, méja, kursi tinata becik, fas bun- ga kanggé pepaès, konsum- si, daftar hadir, saha paraga pranatacara, atur pambagya, lan présèntasi program kegi- yatan. Menapa taksih wonten malih, Bapak?" Sékuriti Tamu Dhéwan Sékuriti : "Sugeng énjing Ba- pak-bapak Dhéwan." siyang, Pak Sékuriti. Matur nuwun sanget." : "Sami-sami : "Sugeng Bapak. Mangga kula dhèrèkak- en dhateng ruwang pe- panggihan lantai 2." Ketua Dhéwan Sèswan : "Kados adatipun Pak Pambu- di, cinderamata!" : "Sendika Bapak." Ketua Dèwan Sèswan : "Matur nuwun Pak Sèswan." : "Sami-sami Bapak Ketua." 2. Tamu Bènchmarking (Mangkono sékuriti karo ngaturaké nganggo jem- polé atur pirsa ruwan- gan ing lantai 2. Lakuné sékuriti kepara ndhisiki ing éring sisih tengen ngarep). Ing kono wus ana bapak lan ibu kang among tamu. Kanthi sopan, aturé kaya mas- rahaké tamuné marang among tamu). Ana mobil lumebu ing Gedung DPRD. Agé-agé sékuriti marepegi. Sabanjur sékuriti mbuka- kaké lawang mobil. Patrapé sékuriti grapyak sumanak sarwa mésem. "Mangga Bapak!" (sepisan maneh polé diacungaké). jem- 60 61
Tamu Dhéwan Among tamu : "O inggih, matur nuwun Pak Sékuriti" : "Mangga-mangga Ba- pak Ibu sedaya sugeng rawuh." Sumangga kula dhèrèkaken muji sukur dhu- mateng ngarsaning Gusti Allah SWT, nun in- ggih awit sih kanugrahanipun, panjenengan miwah kula saged manunggal wonten ruwang Sasana Karsa menika kanthi kawilujengan. kan- (Among thi mésem grapy- ak semanak, uga ora lan ndhèrèkaké lali ngaturaké palenggahan. Jempolé ora lali diacun- gaké). tamu Keparenga kula minangka pranatacara badhé ngaturaken menggah rantamaning adicara panampi bènchmarking DPRD saking Kabu- patèn Blora ing wanci menika. Adicara ingkang kapisan Pambuka. Ingkang kaping kalih atur pambagyaharja. "Mangga, Bapak Ibu di- punsekécakaken rumi- yin." Ingkang kaping tiga wedharing gati saking DPRD Kabupatèn Blora miwah tumanggaping gati saking DPRD Kota Yogyakarta. Tamu Dhéwan : "Inggih matur nuwun sanget." Adicara kaping sekawan présèntasi saking DPRD Kota Yogyakarta kalajengaken wawan pitakénan. 3. Pranatacara Bènchmarking Nuwun, ingkang minulya Bapak Ketua Dhéwan, Ibu Sekretaris Dhéwan, Bapak-Ibu Anggota Dhéwan ingkang kinurmatan, miwah para tamu ingkang sinungga ing akrami. Adicara kaping gangsal bawarasa. Dipunpungkasi kanthi panutup. Mekaten menggah bèchmarking ing wanci menika. rantamaning adicara 62 63
Sumangga tumuli kawiwitan adicara kanthi binuka puji pandonga manut agami piyam- bak-piyambak. Sumangga.... cekap. Ngancik adicara kaping kalih atur pambagya- harja saking Ketua Dhéwan DPRD Kota Yog- yakarta. Dhumateng Bapak Dr. Widagda, S.E, M.M Sumangga. M.Hum, sumangga. Sampun paripurna wawan pitakènan. Pramila adicara badhé kalajengaken liru cinderamata antawisipun Ketua Dhéwan. Sumangga. Pungkasaning adicara kalajengaken bawa rasa (ramah tamah) wonten ing sasana ing- kang sampun piniji... Ngaturaken panuwun dhumateng Bapak Ket- ua DPRD Kota Yogyakarta. Tumuli wedhar tu- manggaping gati adicara bènchmarking ing wanci menika. Wedharing gati saking DPRD Kabupatèn Blora dipunsalirani Bapak Ketua DPRD Kabupatèn Blora, nun inggih Bapak Setiawan, S.H, M.H. Dhumateng Bapak Seti- awan, wekdal mirunggan kula sumanggakak- en. Kula minangka pranatacara kalamun wonten tuna dungkap nyuwun agunging pangaksa- ma. Nuwun. 4. Atur Pambagyaharja Bènchmarking Nuwun, ... Mekaten kalawau wedharing gati saking Ket- ua DPRD Kabupatèn Blora, tumuli tinanggap Sekretaris DPRD Kota Yogyakarta kalajen- gaken présèntasi program saha wawan pi- takénan. Dhumateng Bapak Drs. Pambudi, Mugi kamulyan karaharjan tansah kajiwa kasarira sanggya para tamu ingkang minu- lya. Bapak Ketua Dhéwan Kabupatèn Blora ingkang satuhuku kinurmatan, Ibu Sekretaris Dhéwan, anggota Dhéwan, saha para tamu sedaya ingkang sutresna. Kawiwitan amuji sukur dhumateng Allah SWT ingkang sampun paring sih kanugrahan 64 65
satemah kula panjenengan saged pinanggya ing papan menika kanthi rahayu wilujeng bo- ten wonten alangan satunggal menapa. sakadang Dhéwan nampi rawuh panjenengan wonten kirang trapsilaning tumindak lan atur ingkang keladuk nyuwun agunging pangaksa- ma. Bingahing manah kula awit saking rawuhipun para kadang Dhéwan saking Kabupatèn Blo- ra kanthi ancas bènchmarking, sami liru, lan imbal sinau babagan manéka warni kegiyatan Dhéwan kanti titi lan temata babagan kridha utawi kegiyatan saking rantaman, tumapa- king kridha utawi prosès, ngantos asil, sarta layanan ingkang pinunjul. Sugeng wawan pirembagan, bawakarsa, lan bawarasa. Nuwun. 5. Wedharing Gati Bèchmarking Dhéwan tamu) (Ketua Kanthi menika kula ngaturaken pambagya sugeng rawuh. Kajawi menika ugi ngaturak- en agunging panuwun déné DPRD Kota Yog- yakarta dadya papan pinilih ingkang kinarya bènchmarking. Pamuji kula mugi saged han- dayani samudayanipun satemah murakabi kinerja Dhéwan minangka wakiling rakyat. Bènchmarking menika sageda nuwuhaken manékawarni inspirasi kanggé asung pam- lan nuwuhaken rayogi dhateng èksekutif kawicaksanan lumampahing pamaréntahan. Tundhonipun tumuju dhateng kemajuan saha kamulyaning rakyat. Nuwun, Wonten ngarsanipun Bapak Ketua Dhéwan saha Sekretaris Dhéwan ingkang satuhu kin- urmatan, Anggota Dhéwan, saha para tamu ingkang minulya. Linambaran pamuji syukur dhumateng Gusti ingkang Mahawelas lan Mahaasih, ingkang sampun paring kalodhangan kula miwah pan- jenengan sedaya saged manunggal ing adic- ara bènchmarking wanci menika. Pungkasanipun, bokmenawi anggèn kula 66 Agunging panuwun kula miwah para kadang Dhéwan sampun katampi kanthi grapyak su- 67
manak. Déné wigatosing sowan kula badhé ndhèrèk necep ngilmu babagan keorganisa- sian, kelembagaan, tata kelola, kerja sama, sarta kinerja Dhéwan ingkang kula pireng bi- lih DPRD Kota Yogyakarta pinunjul ing baba- gan menika. Asiling bènchmarking menika dados san- gu inspirasi tumrap kula sakadang Dhéwan satemah saged nindakaken jejibahan ingkang samesthinipun minangka wakiling rakyat. Kinerja saged migunani dados panjurung manéka warni kridha pamaréntah ingkang tu- muju dhateng kemakmuran, kesejahteraan, saha kemajenganipun masarakat. Langkung- langkung ing éṛa tèknologi informasi abad 21 Révolusi Industri 4.0 ingkang sarwa-sarwi cepet boten winates ing wekdal lan papan. Bapak Ketua Dhéwan, Bapak Sekretaris, saha Anggota Dhéwan, ingkang pana ing pamawas. Mekaten menggah atur kula, bokbilih wont- en tuna dungkaping tutur ingkang kalantur, pisowan kula singlar ing rèh tata krami, kula sakadang Dhéwan nyuwun agunging pangk- sama. Nuwun. 6. Tumanggaping Gati Bèchmarking (Sek- retaris Dhéwan Panampi Tamu) Nuwun, Kapurwakan kanthi tansah amuji sukur dhu- mateng ngarsaning Gusti Allah SWT miwah asung pambujakrama dhumateng para tamu ingkang widagda. Bapak Ketua Dhéwan, Ibu Sekretaris Dhéwan ingkang satuhu kinurmatan, miwah sedaya Anggota Dhéwan sarta para tamu ingkang bagya mulya. Raos bingahing manah kula sakadang Dhéwan Kota Yogyakarta déné pinilih dados mitra bèchmarking para kadang Dhéwan saking Ka- bupatèn Blora. Menika ateges Dhéwan Kota Yogyakarta gadhah prekawis ingkang dados panjurung, satemah para kadang Dhéwan Ka- bupatèn Blora ketarik rawuh wonten ing pa- pan menika. Trep kaliyan intisarining makna bèchmarking, Bapak Sekretaris Dhéwan samangké présèn- tasi babagan kinerja sistem keorganisasian, struktur kelembagaan, manajemen, saha 68 69
ketatalaksaan utawi tata kelola ingkang temanja lan tewajuh (èfèktif-èfisièn) minang- ka wakiling rakyat. Mekatena panyuwun kula, kula panjenen- gan sedaya sageda silih ngilmi, liru seserapan babagan kasebat satemah dados simbiosis mutualis, ingkang sami-sami saged necep sa- rining madu ngelmi kadhéwanan. wonten ing DPRD Kota Yogyakarta menika leres, laras, boten klèntu. Kacihna, sasampu- nipun kula sakadang mirengaken présèntasi Bapak Sekretaris Dhéwan, panci inggih me- katen menika ingkang dados pikajeng kula sakadang Dhéwan saking Kabupatèn Blora. Blas boten sisip sarikma pinara sasra, satuhu migunani, lan dados inspirasi kanggé kinerja Dhéwan kula sakadang. Bapak Ibu Dhéwan saha para tamu inking sutresna, mekaten atur kula bokbilih anggèn kula sakadang mangayubagya rawuh pan- jenengan kirang gupuh, aruh, lungguh, suguh mugi karsa paring pangaksama. Sugeng nindakaken bèchmarking. Nuwun. 7. Atur Pamit Bèchmarking (Ketua Dhéwan Tamu) Mugi babaran ngèlmi babagan kinerja Dhéwan magepokan sistem kelembagaan, sturktur keorganisasian, aktivitas strategi, manajemen, saha ketatalaksanaan Dhéwan ingkang temanja lan tewajuh menika saged kula sakadang tindakaken satemah muraka- bi tumrap pamarintahan saha penggesangan masarakat Kabupatèn Blora. Kanthi mekaten babaran ngilmi bèchmarking kasebat dados 'amal jariyah' ingkang terus lumintu ganjara- nipun. Bapak Ketua, Sekretaris Dhéwan, Anggo- ta Dhéwan ingkang wicaksana, miwah para tamu kang minulya. Rumaos bombong manah kula bilih pamilih kula sakadang Dhéwan kanggé bèchmarking Rèhning sampun kamanah cekap sowan kula sakadang Dhéwan, kula nyuwun pamit. Sapungkur kula mugi kadang Dhéwan Kota Yogyakarta tansah ginanjar ing kawilujen- gan, kaberkahan, karahmatan, saha kabagas- warasan sumarambah mring kulawarga. 70 71
Saèstu bilih wonten tindak tanduk lan mu- na-muni ingkang kirang mranani, kupat bum- buné santen, sedaya lepat nyuwun panga- punten. Nuwun ja, santosaning kawula, saha kamulyaning negara. Bokbilih anggèn kula nampi rawuh panjenen- gan kirang hanetepi tata trapsila panamping tamu luhur. Kula ugi namung saged matur, kupat januré tuwa, sedaya lepat nyuwun pan- gaksama. 8. Atur Sugeng Kondur Bèchmarking (Ketua Dhéwan Panampi Tamu) Nuwun, Sakundur panjenengan sadaya, mugi tansah sumandhing ing karaharjan, rahayu, basuki kondur panjenengan sadaya boten wonten alangan setunggal punapa. Bapak Ketua Ibu Sekretaris Dhéwan ingkang berbudi darma, Anggota Dhéwan ingkang wi- caksana, miwah para tamu ingkang minulya. Nuwun. Lega legawaning manah kadya siniram tir- ta sewindu, anyles, adhem lan ayem, kula sakadang mireng pangandikanipun Bapak Ketua Dhéwan Kabupatèn Blora. Kanthi me- katen kula sakadang Dhéwan boten sisip ang- gèn kula leladi sakadang tumrap tamu. Inggih panci mekaten ingkang katindakaken déning para kadang Dhéwan ing Kota Yogya- karta. Kanthi niyat ikhlasing manah 'ibadah' nindakaken amanah saking rakyat, kinarya bekti dhateng negari, amrih raharjaning pra- 72 73
I. RUMAH SAKIT 1. Rumah Sakit/Puskesmas Rapid Tèst Saka kadohan sékuriti Rumah Sakit wis weruh yèn ana pasièn arep teka. Bapak Sékuriti énggal-énggal samekta methukané pasièn. Mbukakaké lawang mobil, banjur kurmat. Kanthi grapyak lan sumanak, banjur matur. Pertugas rapid : "Mangga Bapak ngisi for- mulir menika. Menawi sam- pun, paringaken kula malih sekaliyan mbayar béyanipun. Lajeng ing sisih kula menika badhé mendhet sampel ge- tih. Rampung. Bapak saged nengga utawi kundur. Asili- pun mangké dipun-WA utawi émail." Sékuriti : "Mangga Bapak, badhé priksa Pasièn Sékuriti menapa?" : "Badhé rapid test Pak Sekuri- ti." : "O inggih saged. Mangga Ba- pak, kula dhèrèkaken. Bapak dhaftar petugas menika." (Petugas banjur tanggap ing sasmita, marepegi Bapak sing arep rapid tèst kanthi èsem lan grapyak. Pasièn diaturi lenggah). Pasien Petugas rapid Pasièn : "Wah cepet njih Mbak." : "Inggih Bapak. : "Matur nuwun sanget Mbak Perawat." Petugas rapid : "Inggih sami-sami Bapak." 2. Priksa Sakit Petugas rapid Pasièn : "Mangga Bapak. Ngersakaken rapid tèst?" : "Inggih, Mbak Perawat. Ma- tur nuwun." Ana pasièn tumeka ing rumah sakit. Pasièn nganggo jakèt kandel diboncèngaké motor. Bapak Sékuriti agé-agé mapagaké pasièn. Sawisé pasièn mudhun saka motor, sing bon- cèngake banjur bablas arep parkir. Sékuriti banjur pitakon kanthi grapyak lan semanak, 74 75
lan ora lali mèsem sumeh. Sékuriti : "Mangga Ibu, ngersakaken prik- Pasièn Sékuriti : "O... Inggih menika kula dhaftar : "Awak kula adhem panas." Pasièn sa menapa?" : "Matur nuwun Pak Sékuriti, Pasièn njih. Asmanipun sinten Bu." : "Juwarini Mbak. Menika kartu- awak kula adhem panas." nipun." Sékuriti : "O.... menika panjenengan tin- dak lokèt pendhaftaran pasièn menika, mendhet nomer antri- an rumiyin njih Bu!" (Mangko- no aturé sékuriti karo nuduhaké nganggo jempolé). Sékuriti : "O... inggih, kula tampi." "Ibu mangké priksa dhateng Dokter Utomo njih. Lantai 2 ruwang 10. Mangga kartu kula wangsulaken." Pasièn Sékuriti : "Sami-sami Bu. Mangga!" : "Matur nuwun Pak Sékuriti." Pasièn : "Boten dipunparingi pend- haftaran Mbak?" 3. Pendhaftaran Pasien Petugas : "Mangga Ibu, ngersakaken priksa menapa?" Petugas : "Sampun kula dhaftar Bu Ju- warini menika sampun sambet sistemipun. Ibu minggah lan- tai 2 ngentosi yèn dipunaturi. Mangké wonten ingkang nga- turi Ibu." aturé petugas (Mangkono pendhaftaran kanthi grapyak, semanak, lan tansah sumèh èsemé). Pasièn Petugas : "O... inggih saé njih. Matur nu- wun mangga Mbak!" : "Sami-sami Bu Juwarini. Mang- ga!" 76 77
4. Priksa Dhokter Petugas : "Pasièn Ibu Juwarini. Ru- wang 10!" Juwarini : (Kanthi tata krama, nothok lawang dhokter kaping 10). dr. Utomo : "Mangga mlebet!" Juwarini dr. Utomo : "Mangga Bu. Mangga-mang- ga lenggah!" (Dokther kan- thi grapyak semanak, sumèh èsemé). : "Kula nuwun Dhokter" dr. Utomo : "O... wah panci saweg ung- sum menika. Saweg pan- caroba badhé gantos mang- sa rendheng. Mila kedah saestu séhat. Kathah-kath- ahipun pasièn kula sami ka- liyan Ibu. Mila boten sisah kawatir. Cobi kula cèk suhu- nipun." "Suhunipun 38, panci radi bentèr. Coba tenggorokani- pun, ha.... Juwarini dr. Utomo : "Kados pundi menapa ing- : "Matur nuwun Dhokter." O... tenggorokané radhang menika. Mila bentèr. Kula cék tènsinipun njih." Juwarini kang dipunraosaken Bu?" : "Awak kula adhem panas Pak Dhokter." (Mangkono dhokter karo masang tènsi ing lengen Bu Juwariah. Sawisé rampung). "Tensiné 90 - 150, minggah sakedhik." Juwarini "Ibu Juwarini!" "Inggih Pak Dhokter." 78 79
dr. Utomo Juwarini dr. Utomo Juwarini dr. Utomo "Menika namung flu biasa. Kula sukani obat, mugi-mu- gi Gusti Allah énggal par- ing dhangan njih. Sabar lan sarèh mawon menika na- mung biasa ing musim pan- caroba. Kanggé ngaso, dha- har ingkang higienis, kathah ngunjuk toya pethak anget njih Bu!" "Inggih Pak Dhokter. Matur nuwun." "Mangga tumuju wonten ing apotèk njih. Menika pu- naturaken petugasipun." "Inggih Pak Dhokter. Matur nuwun sanget." "Sami-sami mangga. Mugi énggal dhangan Bu Juwari- ni." 5. Resèp Obat ing Apotèk Pasièn : "Ibu ngaturaken resèp!" P e t u - gas Pasièn P e t u - gas Pasièn P e t u - gas Pasièn P e t u - gas Pasien : "Inggih Ibu. Mriki kula tampi" (Kanthi grapyak semanak sumèh èsemé). "Dipuntengga rumiyin Bu. Mangga lenggah." : "Inggih matur nuwun Mbak." : (Ora suwé banjur ana timbalan manèh) "Ibu Juwarini" : "Inggih, kula." : "Obatipun 135.000 Ibu Juwari- ni." : "Inggih menika. Menapa meni- ka sampun sedaya kaliyan Pak Dhokter?" (Ibu Juwarini karo ngaturaké dhuwité). : "Sampun Bu. Mangga. Ingkang menika kaping 3 sasampunipun dhahar. Menika inggih kaping 3 sasampungipun dhahar. Ingkang menika kaping 1 sedinten, én- jing kémawon. Ingkang menika kaping 1 badhé saré njih Bu!" : "Inggih matur nuwun Mbak. Mangga!" 80 81
P e t u - gas : "Sami-sami Bu. Mugi énggal dhangan njih." J. ABA-ABA PRAJURIT KRATON KASULTANAN NGAYOGYAKARTA HADININGRAT1 1. Aba-aba Sikep Baris "Tata baris!" "Siyaga yit- na!" "Ngaso ngenggon!" "Rèntes nga- nan!" "Rèntes ngéring!" "Jejeg!" "Bubaran!" "Ngaso!" "Madhep nganan!" : nglempak satata baris. : ngadeg jejeg. : ngaso wonten papan. : nyipat/lempeng manen- gen. : nyipat/lempeng mangi- wa). : wangsul jejeg. : bibar sesarengan. : ngaso bebarengan. : madhep manengen. 82 1. Sumber: gyakarta-sekarang/ 83
"Madhep ngéring!" "Mlaku bareng!" "Mlaku ngenggon!" "Mlaku macak maju bareng!" "Minger man- ganan!" "Minger mangéring!" "Balik manen- gen!" "Nekuk nga- nan!" "Nekuk ngéring!" "Jangkah lum- rah!" : madhep mangiwa. : mlaku bareng. : mlaku manggon (jalan di tempat). : mlagu bareng. langkah tegap : minger menggok ma- nengen (bélok kanan). : minger ménggok mangi- wa. : balik manengen (bélok kanan) : menggok kaping pindho manengen. : menggok kaping pindho : mangiwa. lumaku saka lampak pa- cak (langkah tegap) dadi lumaku biasa. "Maju/mun- dur 1,2,3 jangkah!" "Mandheg bareng!" "Mandheg urut!" "Hukur an- tara!" "Baris urut kacang!" "Baris nglo- ro-ngloro!" "Nolèh nga- nan!" "Nolèh ngéring!" "Kurmat nga- nan!" "Kurmat ngéring!" "Panji nga- nan!" : maju/mundur 1,2,3 lang- kah. : mandheg bebarengan. : mandheg nganggo uru- tan. : ngukur antawis gukur jarak). (men- : barisan urut kacang. : baris jèjèr dua-dua. : nolèh manengen. : nolèh mangiwa. : : kurmat kanthi nolèh ma- nengen. kurmat mangiwa. kanthi nolèh : panji manengen. 84 85
"Panji ngéring!" "Panji mlebu barisan!" "Methèntèng asta!" panji mangiwa. : panji mlebu barisan. : tangan kiwa ing lempèng. 3. Aba-aba Sikep Dedamel, Sikep Sabat/ Pedhang "Tarik pedhang!" : pedhang didudut (dihunus). "Kurmat pedhang!" : kurmat nganggo pedhang. 2. Aba-Aba Kanggo Prajurit Lumaku Macak "Pandi pedhang!" : pedhang temump- ang bahu (dipang- gul). 'Mlampah macak maju bareng!".... Gya! "Mlampah macak maju bareng!"....... Gya! "Mlampah macak maju bareng!"....... Gya! : : : (suling muni bawa, tambur muni, lan banjur ana aba-aba 'Gya!"). (tambur muni ropel, suling muni bawa, ban- jur bendhé gedhé, lan aba-aba, Gya!). (trompèt muni, tam- bur muni ropel, suling muni bawa, diteruské bendhé gedhé, lan ban- jur aba-aba, , Gya!). "Nyarung pedhang!" : pedhang disarun- gaké. 4. Sikep Sanjata 'Nyangklong tinggar!" "Kurmat tinggar!" "Sèlèh ting- gar!" "Cangking tinggar!" "Nyipat!" "Drèl!" : senjata dicangklong. : kurmat nganggo senjata. : sanjata mundhun. : sanjata digawa. : nglempengaké. : drèl (sanjata diunèkaké). 86 87
"Buwang patrum!" : peluru dibedhilaké. 5. Sikep Waos (Tombak) 'Pandi hastra!" "Kinantang tun- jung hastra!" "Tunjung has- tra" 'Maniyung has- tra!'' 'Manlawung hastra!" "Mbuntar has- tra!" Nylimpet balik!" "Nylimpet balik tunjung hastra/ pandi hastra!" "Maju ndhad- hap!" tumbak dipanggul. : : Kurmat nganggo tum- : bak. tumbak diudhunake. : : tumbak dicondhonga- ké. tumbak di-lawung. : tumbak digawa (can- gking). Jumakah silang balik. Jumangkah silang bal- ing, dibacutaké mang- gul tumbak. : Mlaku maju : : karo mendhak. "Mundur nd- hadhap!" "Kumpul has- tra!" : Mlaku mundur karo mendhak, banjur jejek lan manggul tumbak. tumbak diklumpluka- ké. : 6. Sikep Towok (Tumbak) "Junjung towok!" "Turun towok!" "Maniyung towok!" "Kinan- tang wusti towok!" "Gantang towok!" : towok diangkat. : towok diudhunaké. : towok dicondhongaké. : kurmat nganggo towok. : Ngundhunaké towok ban- jur jejeg. 7. Aba-aba Sikep Dwaja "Rubuh dwaja!" : kurmat nganggo gendera. 88 89
"Ngadeg dwaja!" "Pandi dwaja!" "Turun dwaja!" : gendera jejeg. : gendera dipanggul. : gendera jejeg kaya waos tunjung hastra. 8. Aba-aba Ungel-Ungelan/Kalasongka 'Siyaga kala- songka!' : tambur, ketipung, dhod- hog dicangklong; bendhé, suling, lan liyané digawa. "Nembang tengara!" "Tengara manggala!" "Ngumpul sajuru-juru!" "Hampil ka- lasongka!" : rapèl apel. : pakurmatan manggala. tumuju marang bregadané dhéwé-dhéwé. : nggawa alat musik. marang : 9. Aba-aba Kurmat "Warasta kalasongka kurmat!" "Kinantang tunjung hastra!" "Kurmat tinggar!" "Kinan- tang wusti towok!" "Kurmat pedhang!" "Rubuh dwaja!" "Kurmat!" : kurmat nganggo sanja- ta/dedamel dan musik. Gendéra kalebu dedamel. : kurmat tumbak. agung nganggo : kurmat nganggo senapan. : kurmat nganggo towok. : kurmat nganggo pedhang. : kurmat kanthi ngrubuhaké gendera. : Kurmat kanthi nolèh ma- nengen apa ngiwa nalika lumaku. 10. Aba-aba Bareng kanggo Kabeh Alat tumbak , pedhang di- "Mbujangsa panggul, towok diangkat, warasta!" senapan dicangklong. : 90 91
Lampiran A. Diakritik 1. Diakritik /é / kaya ing tembung: éling, déné, duwé, kéné. 2. Diakritik /è/ kaya ing tembung: dèrèng, durèn, lèrèn, panèn, kajèn, 3. Fonem /e/ tanpa diakritik kaya ing tem- bung: gelem, pelem, karem, ndeleng. B. Pocapan 1. Aksara /a/ lumrah diwaca /ā/ utawa /å micara ilaté nggepok/nyénggol untu, kaya ing tembung lati (tegesé lambé) tali, tumata, tu- ladha, tata titi tentrem, tatas, titis. Coba yèn omong, dirasak-rasakake ilaté nggepok untu. 3. Aksara /th/ Aksara /th/ diarani aksara cethak (palatal). Yèn micara, ilaté nggepok/nyénggol cethak (langit-langit), kaya ing tembung kutha, tha- thit, klathèn, lathi (tegesé ilat), dithuthuk, thengklèng, thiwul, thuyul, lan liya liyané. 4. Aksara /d/ a. Aksara /a/ diwaca /ā/ kaya ing tembung aku /āku/, arang-arang /āraŋ-ārānŋ), ambruk (āmbrök), arisan, adhem, anjani, lan liya li- yané. Aksara /d/ uga kalebu aksara untu (déntal). Yèn ngomong, ilaté nggepok ing untu, kaya ing tembung wedi, budaya, kadang, adicara, tindak-tanduk, dadi, dados, dalan, damel, déning, dinten, lan liya liyané. Coba dirasaké, yèn ngomong kasebut, ilaté nggepok ing untu. b. Aksara /a/ diwaca /å/ kaya ing tembung aja /åjå/, ala /ålå/, kandha /kånḍå/, kula /kulå/, lunga, para, landa, ganda, bapa, randha, lan liya liyané. 2. Aksara /t/ Aksara /t/ iki diarani aksara untu (dental). Yèn 5. Aksara /dh/ Aksara /dh/ kalebu aksara cethak (palatal). Yèn micara, ilaté nggepok ing cethak (palatal/ langit-langit), kaya ing tembung tuladha, wed- hi, dhadha, dhiajeng, dhahar, dheg-dhegan, dhayoh, dhalang, pendhapa, dhaup, dhawet, dhara, dhapur, lan liya liyané. 92 93