Katresnan minangka Kakuwatan Wnodya (Dhekonstruksi tumrap Teks Asmarasupi) KATRESNAN MINANGKA KAKUWATAN WANODYA (DHEKONSTRUKSI TUMRAP TEKS ASMARASUPI) NUZULLAH ROHMAH MALIATI Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah Fakultas Basa lan Seni Universitas Negeri Surabaya ABSTRAK Teks Asmarasupi mujudake salah sawijine wiracarita sajrone kasusastran Jawa Anyar, teks iki nyritakake ngenani kaprawirane Raden Asmarasupi minangka satriya. Bab kaprawiran sajrone wiracarita kuwi minangka tema kang utama, saengga kalungguhane paraga utama priya ing kene mujudake bab kang ditengenake. Beda karo kalungguhane paraga wanodya kang isih katon dikiwakake sajrone carita. Perangan iki nuduhake yen ana saperangan oposisi sajrone teks Asmarasupi. Teks iki uga nuduhake anane kakuwatan wanodya kang kagambar lumantar katresnane. Underan panliten kanthi tintingan dhekonstruksi sajrone teks Asmarasupi sesambungan karo: 1) kalungguhane paraga utama priya lan paraga wanodya, 2) karakerisik paraga wanodya, 3) katresnane paraga wanodya. Tujuwan panliten: 1) ngandharake kalungguhane paraga utama lan paraga wanodya, 2) ngandharake karakerisik paraga wanodya, 3) ngandharake katresnane paraga wanodya. Paedah panliten iki tumrape pamaca bisa nambah kawruh. Tumrape panliten lan piwulangan sastra mligine mahasiswa, bisa migunani kanggo panliten sabanjure. Saliyane dhekonstruksi, panliten iki uga mbutuhake pambiyantune pamarekan struktural. Struktur mujudake perangan kang wigati kanggo mangerteni sesambungan antarane unsur siji lan liyane kang bakal nuwuhake makna. Cara maca dhekonstruksi sajrone panliten iki, katindakake kanthi menehi kawigaten tumrap gejala-gejala kang kasingitake utawa kang sengaja disingitake, yaiku ngenani kakuwatane wanodya kang kagambar lumantar katresnane. Jinise panliten deskriptif kualitatif. Sumber dhata sajrone panliten yaiku teks Asmarasupi anggitane Pakubuwana IX kang wus dialih aksara dening Mulyono Sastronaryatmo. Asil panliten iki ngandharake: 1) kalungguhane paraga utama yaiku Raden Asmarasupi kang tansah ditengenake lan kalungguhane paraga wanodya kang dikiwakake. Perangan iki minangka oposisi sajrone teks AS; 2) malik previlise paraga wanodya lan nuduhake yen dheweke minangka paraga kang wigati sajrone carita. Ing kene kalungguhane paraga wanodya kang dikiwakake bakal diwalik kanthi anane konsep decentring; 3) katresnane paraga wanodya kang diandharake lumantar tanggung jawab lan rasa setyane. Perangan iki nuduhake anane gagasan anyar kang ngantonake yen katresnane wanodya kuwi luwih utama tinimbang priya. Tembung wigati: Dhekonstruksi, Kaprawiran, Katresnan, Wanodya PURWAKA LELANDHESAN PANLITEN tradhisi lisan, banjur uga ngrembaka sajrone tradhisi sastra tulis kanthi jinis heroic literature utawa sastra pahlawan (Purnomo, 2014:128). Bisa dingerteni yen wiracarita mujudake carita kang populer ing kasusastran Jawa. Sajrone wiracarita kuwi ana sawijine aspek kang ditengenake, yaiku ngenani kaprawirane paraga utama priya minangka kasatriya. Laras karo pamawase Sutanto (sajrone Budianta. 2010:96) kang ngandharake yen kesastraan Jawa kerep dianggep ngutamakake paraga Wiracarita wiwitane tuwuh sajrone priya. Priya yaiku pawongan kang luwih kuwat, dominan, sampurna, kasatriyan, lan luwih nemtokake. Sawalike, paraga wanodya kerep didadekake minangka kanca wingking utawa suwarga nunut neraka katut. Bab pambeda antarane priya lan wanodya iki teks Asmarasupi. Teks uga katemokake Asmarasupi mujudake wiracarita kang ngrembaka ing periode nyritakake Jawa Anyar, kepahlawanane Raden Abdullah Asmarasupi utawa Raden Arya Jayengtilam putrane Ratu Bandaralim kang ngumbara kanggo nyinaoni bab agama Islam. Laras karo (sajrone Suwarni, 2016:103) pamawase Behrend sajrone sastra isine 1
Katresnan minangka Kakuwatan Wnodya (Dhekonstruksi tumrap Teks Asmarasupi) ngandharake yen Imam Sujana utawa Raden Jayengtilam saka nagari Bandar Alam arep didadekake Ratu, nanging dheweke ora gelem jalaran luwih seneng ngumbara nyinaoni agama. Kaprawirane Raden Asmarasupi katon nalika bisa ngalahake para mungsuhe sajrone paprangan, saengga dheweke bisa pikantuk bebana kanggo sesandhingan karo paraga wanodya minangka sisihane. kang didadekake bebana kuwi nuduhake yen pranyata sajrone teks Asmarasupi, wanodya namung diwenehi pandhapuk minangka paraga geganep. Beda karo kalungguhane paraga priya kang diwenehi kawigaten linuwih, jalaran dheweke nduweni saperangan sipat-sipat kaprawiran. Perangan iki nuduhake yen ana oposisi biner antarane paraga utama priya karo paraga wanodya sajrone teks Asmarasupi. Oposisi biner iki gegayutan karo kalungguhane paraga priya minangka kasatriya lan paraga wanodya minangka bebana. Kalungguhane wanodya Pandhapuke wanodya minangka bebana kanggo para kasatriya mujudake bab kang nuduhake yen wanodya kuwi nduweni kautaman, jalaran dheweke bisa menehi pangaribawa tumrap tumindake priya. Laras karo (sajrone Handayani, pamawase White 2004:14) kang ngandharake yen kakuwatan wanodya kang disingitake sajrone alam domestik, nduweni tatanan kang dikiwakake. Bab iki ndadekake anane pamikiran ngenani ideologi kang ngutamakake priya dadi dominasi publik, nanging dening wanodya Jawa kahanan kaya mangkene tumrap pangrampunge sawijine bab, kanthi migunakake wewatak feminim kang dadi darbeke wanodya Jawa. Tegese wanodya kuwi nduweni kakuwatan kang implisit kanggo bisa menehi pangaribawa tumindake priya kanggo ngrampungake sawijine bab. Saengga bisa dingerteni yen wanodya kuwi nduweni saperangan kautaman, senajan ora diandharake kanthi cetha. Bab iki uga nuduhake anane perangan kang kasingitake ngenani pandhapuke paraga wanodya. lan Hastuti bisa diwenehi pangaribawa tumrap Perangan kang kasingitake ngenani pandhapuke paraga wanodya uga kagambar lumantar sesambungan katresanane karo paraga utama priya, jalaran wanodya nduweni kalungguhan minangka sisihan. Katresnane paraga wanodya kuwi mujudake kakuwatane kanggo bisa nindakake panguripane kang kasengsaran. Lumantar katresanane paraga wanodya bisa ngrasakake bungah lan susah, dheweke uga mujudake paraga kang bisa migunakake katresnane minangka sisihan. Kalungguhane minangka sisihan bisa dadi kakuwatane kanggo nuduhake kautamane. Sesambungan katresnane karo paraga utama priya uga ndadekake paraga priya pikantuk kasekten minangka kagunane kanggo ngalahake para mungsuhe. Bab kasebut nuduhake yen minangka satriya, pranyata paraga utama uga mbutuhake pitulungane paraga-paraga wanodya minangka sisihane. Perangan iki ngatonake anane perangan kang kasingitake utawa sumirat ngenani kaprawirane paraga utama, jalaran kalungguhane minangka satriya kang diwenehi pangaribawa saka anane paraga-paraga wanodya. Anane Oposisi biner lan bab- bab kang sumirat iki mujudake perangan saka pamarekan dhekonstruksi. Dhekonstruksi mujudake teori kang nengenake bab-bab kang kurang wigati, kaya anane paraga-paraga wanodya sajrone teks Asmarasupi. Laras karo pamawase Ratna (2013:225) ngandharake yen cara kang ditindakake nalika nggunakake tintingan dhekonstruksi yaiku mangerteni uga ngandharake perangan kang kurang wigati, kayata: catatan kaki, paraga tambahan, tema minor, paraga wanodya. Dhekonstruksi bisa ditegesi minangka model analisis kanggo maca teks kanthi tujuan ngatonake anane logika utawa retorika kang ora laras antarane perangan-perangan kang sinurat utawa eksplisit implisit lan perangan-perangan kang sumirat utawa sajrone teks. Kajian dhekonstruksi sajrone karya sastra dudu tunggal minangka usaha kanggo nemtokake makna sajrone teks, nanging mujudake upaya kanggo ngandharake perangan kontradiktif kang disingitake sajrone teks. Choi (sajrone Aminuddin, 1999:295) ngandharake yen anane oposisi biner sajrone analisis teks kang katindakake kanthi menehi gambaran medhan semantik lumantar cara berlawanan. Anane oposisi biner kasebut adhedhasar saka konsep yen pawongan ora bisa ngolehake gambaran makna sajrone tembung tanpa ngerteni makna tembung kang dadi makna oposisine. Saengga anane oposisi biner lan bab-baba kang sumirat ngenani paraga wanodya mau mujudake perangan kang wigati sajrone pamarekan dhekonstruksi. Paraga wanodya pranyata bisa migunakake katresnane kanggo bisa menehi pangaribawa tumrap tumindake priya minangka sisihane. Katresnane wanodya uga minangka kakuwatane kanggo bisa nindakake tanggung jawabe minangka sisihan. Ora kabeh paraga wanodya sajrone teks Asmarasupi iki bakal dianalisis. Mung paraga-paraga wanodya tertamtu, antarane yaiku Ratna Candrapuspita, Retna Ambarolah, lan Prabasmara kang katelune minangka sisihane Raden Asmarasupi. Pamilihe telung paraga iki adhedhasar saka pawadan anane sasambungan katresnan karo paraga utama kang ora liya yaiku Raden Asmarasupi. UNDERANE PANLITEN Adhedhasar lelandhesane panliten ing dhuwur bisa kadudut yen underane panliten kanthi tintingan dhekonstruksi kuwi sesambungan karo: 1) Kepriye kalungguhane paraga utama lan paraga sajrone teks Asmarasupi wanodya? 2) Kepriye karakteristik paraga wanodya? 3) Kepriye katresnane paraga wanodya? ANCASE PANLITEN Adhedhasar underane panliten, bisa kadudut ngenani ancase panliten yaiku: 1) Ngandharake kalungguhane paraga utama lan paraga wanodya sajrone teks Asmarasupi. 2) Ngandharake karakteristik paraga wanodya sajrone teks Asmarasupi. 2
Katresnan minangka Kakuwatan Wnodya (Dhekonstruksi tumrap Teks Asmarasupi) 3) Ngandharake katresnane paraga wanodya sajrone teks Asmarasupi. Lombok, saka Pesisir mlebu menyang Pedhalaman, bisa didudut yen serat Asmarasupi iki wus suwi ngrembaka ing tanah Jawa (Behrend, 1990:242). PAEDAHE PANLITEN Saperangan paedah kang ana ing panliten iki Wiracarita sajrone Kasusastran Jawa antarane yaiku: 1) Tumrap panliten sastra, panliten iki dikarepake bisa menehi paedah marang panliten-panliten sastra Jawa mligine babagan kasusatran Jawa Anyar lan uga bisa ndadekake pangrembakane ilmu mligine babagan reriptan sastra Jawa. 2) Tumrap piwulang sastra, panliten iki bisa digunakake minangka bahan pasinaon apresiasi lan didadekake sumber informasi ngenani kritik sastra. 3) Tumrap pamaca, panliten iki bisa nambahi kawruh ngenani perangane karya sastra, pigunane tintingan dhekonstruksi kanggo ngonceki karya sastra lan bisa menehi krenteg supaya luwih gampang anggone ngerteni lan mahami isi kang kinandhut ing serat Asmarasupi. WEWATESANE TETEMBUNGAN Supaya ora uwal saka konsep, mula panliten iki kudu iki ana wewatesane. Wewatesan sajrone panliten antarane, yaiku: 1) Dhekonstruksi yaiku carane maca teks kang katindakake kanthi menehi kawigaten tumrap gejala- gejala kang kasingitake utawa kang sengaja disingitake, kaya bab kang ora bener, paraga tambahan, wanita, (Ratna, 2009:239) lan sapanunggale 2) Oposisi biner yaiku strategi pambeda adhedhasar rong unsur kang nduweni kosok balen sajrone kesatuan (Rohman, 2014:119). Sajrone oposisi biner kuwi ana salah sawijine unsur kang diistimewakake lan unsur liyane dimarginalake (Ungkang, 2013:33). Wiracarita mujudake sawijine kasusastran kang nyritakake Poerwadarminta (1939:664) ngandharake yen wira nduweni teges wong lanang utawa prajurit kang kendel. Bisa dingerteni yen wiracarita iki nyritakake ngenani paraga priya kang kendel lan diwenehi kalungguhan minangka pahlawan. Wiracarita sajrone kasusastran Jawa kuwi maneka warna, kaya ta: Ramayana lan Mahabharata saka India, carita Panji lan Damar Wulan asli Jawa, lan serat Menak kang diwenehi pangaribawa saka Persia lan Arab (Suwarni. 2016:85). ngenani pahlawan. Akeh karya-karya sastra Jawa Anyar kang nggunakake tema kaprawiran, salah sawijine yaiku carita Jaransari Jaranpurnama. Jaransari minangka paraga kang nduweni kakuwatan kang linuwih, saliyane kuwi -DUDQVDUL XJD GLJDPEDUDNH PLQDQJND SDUDJD ‡OHODQDQLQJ MDJDG· -DUDQVDUL NHUHS GLJDPEDUDNH PLQDQJND NDVDWUL\D kang kendel lan sekti, kanthi fisik Jaransari uga kerep dipadhake karo Dewa Kamajaya utawa Arjuna (Purnomo, 2014:134). Beda karo paraga Jaranpurnama kang minangka walikan Jaransari. Paraga saka paraga Jaranpurnama nduweni saperangan sipat negatif kang tuwuh sawise dilarani ati dening Jaransari. Purnomo (2014:135) ngandharake yen sawise rumangsa kuciwa marang tumindake Jaransari kang wus nguciwani, tuwuh amarah sipate kang iki nuduhake yen paraga Jaranpurnama. Perangan kasatriya kaya Jaransari kuwi uga tau nguciwani sadulure dhewe. Mula bisa dingerteni yen senadjan kasatriyan, nanging Jaransari uga tau nindakake tumindak kang kurang becik tumrap sadulure. Paraga-paraga ndadekake owah-owahan 3) Katresna yaiku (Poerwadarminta, 1939:193). rasa tresana utawa Wanodya sajrone konteks budaya Jawa asring sinebut minangka kanca wingking kang nasibe gumantung karo priya minangka sisihane (Sarwono sajrone Handayani, 2004:xi). TINTINGAN KAPUSTAKAN Teks Asmarasupi Serat Asmarasupi mujudake sawijine teks kang populer ing pesisiran Jawa (Menak, Rengganis, Panji, Ambiya) (Behrend, 1990:241). Pamawas iki nuduhake yen teks kasebut minangka salah sawijine wiracarita kang ngrembaka ing periodhe sastra Jawa Pesisiran. Teks-teks Asmarasupi iki nduweni saperangan versi kang isi caritane uga beda. Laras karo pamawase Behrend (1990:241) kang ngandharake yen meh saben naskah Asmarasupi iki nduweni teks kang beda, lan kira-kira ana luwih saka 15 redaksi. Saperangan teks-teks Asmarasupi kuwi ana kang asale saka Surakarta, Yogyakarta, liyane. Disawang saka papan Cirebon, tekan pangrembakane, yaiku saka Cirebon nganti lan papan asih umume digambarake minangka paraga superior utawa digdaya dening pangripta. Kadigdayan utawa superioritas paraga- paraga sajrone karya kasebut kanthi tipikal digambarake nalika bisa menangake sawijine paprangan, kanthi sipat kendel bisa ngadepi khanan kang kebak bebaya (Purnomo, 2014:128). Superioritas paraga-paraga utama sajrone wiracarita iki pranyata meh memper antarane siji iki bisa lan ditandhingake karo sipat-sipate paraga liya kang dudu paraga utama. sajrone wiracarita liyane, nanging anane superioritas Kaprawiran Kaprawiran sajrone wiracarita mujudake tema carita mayor utawa tema utama. Kaprawiran kuwi kerep digayutake karo paraga utama priya kang dening pangripta digambarake minangka pawongan kang sampurna. Kaya pandhapuke paraga Rama sajrone Ramayana kang mujudake rengkarnasi saka Dewa Wisnu, paraga Pandhawa lima minangka katurunan saka para Dewa, lan paraga Panji minangka pahlawan kang luhur budine. Laras karo Purnomo (2014:128) kang 3
Katresnan minangka Kakuwatan Wnodya (Dhekonstruksi tumrap Teks Asmarasupi) ngandharake yen kaprawirane para kasatriya sajrone wiracarita kuwi diandharake kanthi anane pangumbarane kang bisa tumuju menyang alam liya, uga pandhapuke paraga minangka utusan Dewa kang digambarake lumantar proses kelairane. Katresnan sajrone Fiksi Jawa Katresnan mujudake salah sawijine tema minor kang ana sajrone teks-teks wiracarita. Katresnan kang dikarepake ing kene yaiku rasa tresna tumrap lawan jinis, kaya rasa tresnane priya marang wanodya lan sawalike. Laras karo Anwar (2003:110) kang ngandharake yen tresna minangka rasa welas asih utawa anane kasengseman antarane priya lan wanodya, sajrone bab katresnan kuwi gegayutan karo prakara birahi, seneng, menehi rasa welas asih, tansah kelingan ing atine, nlangsa, bingung, sedih, lsp. Sesambungan katresnan antarane priya lan wanodya, uga dadi kakuwatane wanodya kanggo menehi pangaribawa tumrap tumindake priya. Kaya sawijine versi carita panji Kamboja kang nyritakake ngenani patemonane Eynao karo Bossaba. Isih kawitan ketemu, Eynao rumangsa gumun nyawang ayune Bossaba, dheweke rumangsa tresna lan kedanan marang sadulure kuwi (Poerbatjaraka,1968:44). Ing perangan iki katon yen lumantar tresna, wanodya kaya Bossaba kuwi bisa ndadekake Eynao minangka priya rumangsa kedanan marang dheweke. panemu anyar. Salah sawijine tokoh saka fenomena kasebut yaiku Jacques Derrida kanthi teorine yaiku dhekonstruksi. Salah sawijine konsep Derrida yaiku NRQVHS MHMDN¶ %XGLDQWD -46). Perangan iki nuduhake yen sajrone kasunyatan, sistem tandha bisa njurung pawongan saka sawijine tandha tumuju tandha liyane kang nduweni gegayutan sajrone sesambungan diferensial, kang ora ana pungkasane lan ora bisa nggawa pawongan marang titik asal (origin) utawa pungkasan (telos). Konsep dhekonstruksi kuwi ngupaya kanggo ngandharake bab-bab kang kurang wigati sajrone karya sastra, sakehe prakara kang kurang wigati iki bisa ndadekake karya sastra luwih apik. Prakara-prakara kasebut banjur diandharake lan dikaji nggunakake teori dhekonstruksi. Teori dhekonstruksi iki bakal digayutake karo panliten ing serat Asmarasupi, mligine tumuju marang paraga wanodya minangka paraga sajrone carita kang nduweni sesambungan karo paraga utama. Pawadan panliti nggunakake paraga wanodya, jalaran sajrone serat Asmarasupi iki paraga wanodya mujudake paraga kang kurang wigati lan nduweni saperangan oposisi kang narik kawigaten kanggo ditliti. Pamaragan sajrone Pamarekan Dhekonstruksi Pamarekan Struktur lan Dhekonstruksi Konsep struktural miturut Endraswara (2003:51) yaiku mligi ing sesambungan antarane unsur pembangun teks karya sastra lan ndheleng karya sastra minangka teks otonom kang wigati ing aspek intrisik karya sastra. Aspek intrinsik iki mujudake perangan kang wigati kanggo nganalisis karya sastra, jalaran ana sesambungan antarane unsur siji lan liyane kang bakal nuwuhake makna. Panganggone anane sesambungan, uga wigati sajrone teori postrukturalisme. Teori-teori postrukturalisme, saka negasi utawa afirmasi kang gegayutan karo prinsip-prinsip strukturalis uga manfaatake anane sesambungan kuwi kanthi maksimal (Ratna, anane sesambungan iki mujudake sistem jaringan kang ngiket, uga menehi makna tumrap gejala-gejala kang bakal diandharake. Kaya panganggone teori struktur kang dimanfaatake kanggo mangerteni makna nalika arep nindakake panliten kanthi tintingan dhekonstruksi. teori struktur mligine ing 2013:77). Bisa dingerteni yen Dekonstruksi mujudake pangrembakan saka pamarekan poststruktiralisme kang nganggep yen sajrone sistem mesthi ana pambeda, dene pambeda iki kang diarani oposisi biner. Sarup (1993:50) ngandharake yen dhekonstruksi yaiku cara maca teks kang teliti kanthi cara ngintrogasi teks, mbongkar lan nggoleki oposisi kang tinulis sajrone teks. Oposisi kang dikarepake ing kene yaiku sesambungan antarane tetembungan kang nduweni kosokbalen utawa perangan kang beda. Ungkang (2013:30) ngandharake yen ing taun teks sastra wiwit nduweni 1960 pamawas pamaca Pamaragan mujudake perangan wigati nalika arep nindakake dhekonstruksi kang gegayutan karo pamarekan paraga dhekonstruksi, pamaca bisa mangerteni sakabehe sipat kang dadi darbeke paraga-paraga tertamtu kanthi ngidhentifikasi sakabehe andharan ngenani paraga kasebut supaya anggone maknani luwih bener. Levy- Straus (sajrone Nurgiyantoro, 2009:61) ngandharake cara maca wawasan dhekonstruksi iki uga diarani cara maca kembar utawa double reading amarga ana makna samar kang ditawakake, nanging uga ana kang ngetrepake teori dhekonstruksi. Mula anggone maca teks kuwi ora mung ngerteni makna kang sinurat, nanging uga makna kang sumirat. sajrone carita. Lumantar Wanodya sajrone Fiksi Jawa isih kerep dianggep ing ngisore priya, mujudake panemu kang ora bisa diilangake nganti saiki. Pranyata wanodya isih dianggep ora nduwe daya lan uripe gumantung karo priya. Wanodya utawa wanita dumadi saka tembung wani lan ditata kang tegese yaiku wanodya minangka pwongan kang wani ditata. Paneges kasebut nuduhake yen uripe wanodya kuwi kudu ditata, bab iki njalari wanodya ora bisa nemtokake kekarepane dhewe. Kalungguhane wanodya kang Wanodya kang ora bisa nindakake kekarepane kuwi, nuduhake kalungguhane kang tansah dikiwakake. Minangka cara kanggo menehi pangowahan lumantar karya sastra tumrap pamikiran kasebut, manungsa bisa ngandharake kalungguhane wanodya kang pranyata nduweni kautaman. Karya sastra kang kerep ngandharake kalungguhane wanodya yaiku karya sastra Jawa, mligine karya sastra Jawa Pertengahan. Laras karo Suwarni (2014:49) ngandharake yen sajrone karya Jawa isih 4
Katresnan minangka Kakuwatan Wnodya (Dhekonstruksi tumrap Teks Asmarasupi) Pertengahan, sawijine aspek kang ditengenake yaiku emansipasi. Priya lan wanodya nduweni kalungguhan kang padha, kang dadi pambedane mung kasempatan lan kodrate. Bab iki nuduhake yen sajrone karya sastra Jawa, wanodya uga diwenehi kalungguhan kang padha karo priya. ndheskripsikake fakta-fakta kang sabanjure diwenehi analisis. Mula sajrone panliten iki bakal ngandharake fakta-fakta teks AS kanthi nggunakake pamarekan dhekonstruksi. sajrone Sumber Data Landhesaning Teori Panganggone teori minangka lelandesan kanggo nganalisis sawijine prekara ora bisa dilirwakake, jalaran teori kang dadi ancangan sajrone panliten kang ditindakake. Laras karo irah-irahan ‡Kresnan minangka tumrap Teks Kakuwatan Wanodya AsmarasXSL·. teori dhekonstruksi Derrida kanggo nganalisis sawijine objek karya sastra. Dhekonstruksi minangka pangrembakan saka poststrukturalisme kang sasuwine iki nolak anane sistem. Mula saka iku kang bakal dianalisis dudu makna kang optimal nanging makna plural. Ratna (2009:238- 239) ngandharake yen cara maca dhekonstruksi katindakake kanthi menehi kawigaten tumrap gejala- gejala kang kasingitake utawa kang sengaja disingitake, kaya bab kang ora bener, paraga tambahan, wanodya, lan sapanunggale. (Dhekonstruksi Panliten iki nggunakake Panliten iki uga nggunakake prinsip struktural. Konsep struktural miturut Endraswara (2003:51) mligi ing sesambungan antarane unsur pembangun teks karya sastra lan ndheleng karya sastra minangka teks otonom kang wigati ing aspek intrisik karya sastra. Unsur intrinsik kanggo mangerteni kalungguhane sawijine paraga sajrone carita, jalaran anane sesambungan unsur kang bakal nuduhake makna kang kinandhut sajrone carita. Saengga kanthi mangerteni sesambungan unsur kasebut, bisa nuduhake anane bab- bab kang sumirat sajrone teks AS. iki digunakake Sumber data kang digunakake ing panliten iki yaiku teks Asmarasupi anggitane Pakubuwana IX kang wus dialih aksara dening Mulyono Sastronaryatmo. Teks AS diterbitake dening Balai Pustaka Jakarta taun 1983. Data iki awujud tetembungan lan ukara kang awujud metrum tembang macapat sajrone teks AS, mligine ukara kang nduweni gegayutan karo daya tresnane wanita. Ukara- ukara kasebut minangka cuplikan lan bukti anane kontradiksi sajrone teks AS. Cupilkan kasebut sabanjure bisa mangsuli prakara-prakara sajrone panliten iki. Data kang digunakake sajrone panliten INSTRUMEN PANGUMPULE DATA Instrumen panliten ing kene dibedakake dadi rong jinis adhedhasar sipat data lan jinis panliten, yaiku instrumen utama instrumen panyengkuyung. Instrumen utama sajrone panliten iki yaiku panliti, amarga ing kene panliti mujudake instrumen kang nyusun ancangan panliten, ngumpulake data, nintingi data, lan nyusun laporan asiling panliten. Laras karo Sugiyono (2013:59) kang ngandharake yen ing panliten kualitatif, kang dadi instrumen utawa alat pangumpule data yaiku panliti dhewe. Dene instrumen panyengkuyunge yaiku buku cathethan. Buku cathethan iki digunakake kanggo nyathet saperangan data-data, uga mujudake piranti kanggo nyathet asiling panliten. lan Bab kang sumirat ing kene yaiku peranga- perangan kang sengaja disingitake dening pangripta. Sajrone wiracarita kaya teks AS iki, kalungguhane paraga wanodya tansah dianggep kurang wigati lan luwih nengenake kalungguhane paraga priya minangka satriya. Bab iki nuduhake yen ana oposisi kang kinandhut sajrone teks AS, mligine ngenani pandhapuke paraga wanodya. Ana saperangan bab kang sumirat gegayutan karo pandhapuke ngenani sesambungan katresnane karo paraga utama. paraga wanodya, mligine TATA CARA PANGUMPULE DATA Maca teks Tata cara kawiwitan kang prelu ditindakake yaiku maca teks. Maca teks ditindakake supaya bisa ngerti isine teks AS. Ora mung maca, nanging kudu bisa paham ngenani makna sajrone carita. Pamahaman iki ora mung tumuju marang perangan-perangan kang sinurat, nanging uga perangan kang sumirat gayut karo bab-bab kang bakal ditintingi. METODHE PANLITEN Panliten kanthi irah-irahan Katresnan minangka tumrap Teks (Dhekonstruksi Kakuwatan Wanodya Asmarasupi) kalebu panliten kualitatif deskriptif. Panliten kualitatif yaiku panliten kang ditindakake kanthi ora nengenake angka-angka, nanging nengenake penghayatan tumrap interaksi antarane konsep kang digunakake kanthi cara empiris (Endraswara, 2003:5). Metodhe deskriptif analitik digunakake sajrone panliten iki supaya bisa ngandharake fakta-fakta ngenani paraga wanita sajrone teks AS. Ratna (20013:53) metodhe cara deskriptif analitik ditindakake kanthi Merang isine teks Sawise maca teks, perangan kang prelu katindakake yaiku merang isine teks. Perangan iki adhedhasar saka tintingan underane panliten kang gegayutan karo dhekonstruksi sajrone teks AS yaiku ngenani: a) kalungguhane paraga utama lan paraga wanodya, b) karakteristik paraga wanodya, c) katresnane paraga wanodya. Perangan underan panliten iki bisa diperang maneh laras karo data kang arep digunakake. Nyathet data Nyathet data ing kene nggunakake system tandha, yaiku kanthi menehi tandha marang tetembungan lan ukara- ukara kang gegayutan karo perangane teks. Tandha iki 5
Katresnan minangka Kakuwatan Wnodya (Dhekonstruksi tumrap Teks Asmarasupi) arupa garis kanthi werna kang beda-beda supaya nggampangake nalika arep nyathet data. Sawise menehi tandha, tetembungan lan ukara mau dicathet kanthi tliti. Samubarang andharan sing ngemu pesen lan gegayutan karo underane panliten dicathet, saliyane kuwi uga nyathet tembung kang ora dingerteni. TATA CARA PANINTINGE DATA Panintinge data kanthi teori dhekonstruksi kuwi sawijine pangupaya kanggo ngangkat perangan kang kurang wigati sajrone karya sastra, banjur mbongkar oposisi biner kanthi cara malik oposisi biner yaiku marginal dadi dominan. Perangan kang perlu ditindakake nalika nintingi data yaiku: 1) Ngidentifikasikake oposisi biner sajrone teks Teks AS nyritakake ngenani Raden Asmarasupi kang ora gelem didadekake Ratu, lan luwih milih kanggo ngumbara sinau agama. Sajrone pangumbarane kuwi, dheweke tansah pikantuk saperangan elmu lan kasekten kang bisa ngatonake kaprawirane. Perangan kasebut nuduhake yen sajrone teks AS, Raden Asmarasupi diwenehi kalungguhan minangka paraga utama kang kaprawirane tansah ditengenake. Bab iki uga nuduhake yen dheweke nduweni kalungguhan kang luwih dominan paraga-paraga tinimbang wanodya. Pamawas iki ngatonake anane oposisi biner ngenani kalungguhane paraga utama yaiku Raden Asmarasupi kalawan paraga wanodya minangka sisihane, jalaran ing kene kalungguhane paraga utama tansah ditengenake lan paraga wanodya dikiwakake. paraga liyane, mligine Asmarasupi Ngidentifikasikake oposisi biner yaiku nggoleki sawijine unsur kang marginal. Laras karo pamase Ungkang (2013:33) kang ngandharake yen sajrone oposisi biner kuwi ana salah sawijine unsur kang diistimewakake lan unsur liyane dimarginalake. Sajrone teks AS iki didominasi karo caritane Raden Asmarasupi lan paraga utama, mula minangka paraga priya katemokake yen anane paraga wanodya sajrone teks AS iki mujudake oposisi biner sajrone teks kang sabanjure bakal diangkat nganggo teori dhekonstruksi. 2) Konsep Decentring Oposisi Kalungguhane Paraga Utama lan Paraga Wanodya Paraga Utama (Priya) Wicaksana Seneng Tetulung Sekti Lelananing Jagad Gandrung Elmu Kasatriya kang Bandakala Paraga Wanodya Lara Brangta Nirdaya Dijodhohake Dadi Bebana Konsep decentring mujudake sawijine konsep sajrone pamarekan dhekonstruksi kang diandharake dening Derrida. Ratna (2013:225) ngandharake yen konsep decentring katindakake kanthi mangerteni lan ngandharake perangan-perangan kang kurang wigati, kayata: catatan kaki, paraga tambahan, teman minor, paraga wanita. Perangan iki bakal ngandharake anane kaluwihan-kaluwihan kang dadi darbeke paraga wanodya minangka paraga sajrone carita, mligine ngenani sesambungan katresnane karo parag utama kang nduweni saperangan kontradiksi. Norris (2006:12) ngandharake yen panganggone pamikiran dhekonstruksi diwiwiti kanthi ndhudah perangan-perangan kang ora kapikirake lan samubarang kang ora oleh dipikirake. Lumantar pamarekan ndudah saperangan makna sumirat sajrone teks AS kang ora kapikirake dening pamaca. 3) Njlentrehake gagasan anyar Asil saka andharan panliten kasebut bakal ngasilake pamikiran anyar kang ora bisa dipadhakake karo oposisi sadurunge. Andharan sajrone panliten iki mujudake fakta kang sengaja disingitake dening pangripta supaya carita luwih dramatis. Paraga-paraga wanodya sajrone teks AS iki pranyata nduweni karakter kang becik, saliyane kuwi uga ana saperangan kontradiksi ngeneni katresnane paraga wanodya karo Raden Asmarasupi minangka paraga utama. Perangan iki kang bakal nuduhaske anane gagasan anyar sajrone teks Asmarasupi. dhekonstruksi, panliti bakal ANDHARAN ASILE PANLITEN Teks Asmarasupi Saka tabel oposisi ing ndhuwur bisa dingerteni yen paraga utama priya yaiku Raden Asmarasupi tansah digambarake minangka pawongan kang becik, beda karo pandhapuke paraga wanodya kang diandharake kanthi kurang becik. Perangan iki nuduhake yen Paraga utama priya sajrone teks AS iki tansah ditengenake, lan anane paraga wanodya tansah dikiwakake. Malik Previlise Paraga Wanodya (Konsep Decentring) Konsep decentring miturut Derrida (sajrone Ratna, 2013:225) yaiku pangupaya kanggo nemokake pusat-pusat anyar kang nduweni gegayutan karo sawijine pusat, utawa struktur tanpa pusat lan tanpa hierarki. Konsep kasebut kantindakake kanthi cara mangerteni lan ngandharake perangan-perangan kang dianggep kurang wigati, yaiku kanthi cara menehi kawigaten tumrap pandhapuke paraga wanodya sajrone carita. Konsep iki mujudake inti saka pamarekan dhekonstruksi. Ing kene posisi paraga-paraga wanodya kang marginal bakal diwalik dadi posisi dominan. Kanthi ngandharake karakteristik kang dadi darbeke paraga wanodya, bisa nuduhake kautamane minangka paraga kang wigati sajrone carita. teks AS pranyata nduweni kautaman kang bisa didadekake tuladha. Paraga- paraga wanodya nduweni karakter kang beda karo karaktere priya. Senajan dudu satriya kaya Raden Asmarasupi, nanging kanthi gambaran karakter sajrone carita bisa ndadekake wanodya minangka pawongan kang nduweni kawigaten linuwih. Karakteristike paraga wanodya sajrone teks AS, antarane yaiku: Paraga wanodya sajrone 6
Katresnan minangka Kakuwatan Wnodya (Dhekonstruksi tumrap Teks Asmarasupi) Putri kang Nengsemake teks AS nengsemake. digambarake minangka Nengsemake nduweni teges njalari sengseming ati (Poerwadarminta, 1939:343). Paraga wanodya minangka putri nduweni pasuryan kang ayu, saengga bisa ndadekake para priya kang sapisanan ketemu rumangsa kesengsem. Perangan iki uga dadi kadigdayane wanodya kanggo ngowahi panguripane. Kanthi migunakake wewatak feminime minangka putri kang nengsemake, paraga wanodya iki gampang banget anggone narik kawigatene priya kanggo bisa nresnani dheweke. Paraga-paraga wanodyas ajrone putri kang Putri kang nengsemake salah sawijine yaiku Retna Candrapuspita. Retna Candrapuspita digambarake minangka putri kang dadi pemimpine pasukan jin ing nagari Serandil. Pasuryane kang ayu, ndadekake Ratu raksesa rumangsa kesengsem lan pengin ndadekake Retna Candrapuspita sisihane. Kekarepane Ratu raksesa iki ora disarujuki dening Retna Candrapuspita, dheweke nulak lamarane Ratu raksesa saengga ndadekake Ratu Raksesa murka. Kedadeyane bisa kawawas ing pethikan ngisor. dheweke tansah bisa milih priya kang pantes kanggo dadi sisihane. Kendel Kendel mujudake salah sawijine sipat paraga- teks AS. Miturut paraga wanodya Poerwadarminta (1939:208) kendel nduweni teges nduwe kewanen utawa ora jirih. Paraga-paraga wanodya ing kene digambarake minangka pawongan kang nduwe kewanen, dheweke lila ngurbanake panguripane kanggo bisa nyenengake liyan. Senajdan panguripane dhewe prihatin lan kebak kasengsaran, paraga-paraga wanodya iki bisa ngowahi kahanan kasebut kanthi ngatonake sipat kendele. sajrone Retna Candrapuspita minangka paraga wanodya kang nduweni sipat kendel. Kanggo bisa nindakake tanggung lila didadekake bebana kanggo satriya kang bisa menehi pitulungan marang dheweke lan ngalahake Ratu raksesa. Sipat kendele Retna Candrapuspita bisa kawawas ing pethikan ngisor iki. jawabe marang pasukane, dheweke Tigang wulan wau Raden Mantri dennya awor lawan satu-kewan sadasa dina punjule kuneng wau winuwus nenggih wonten kedhaton Ejim turun Nabi Suleman punika cinatur wanodya endah warnanya akekitha suking ardi Serandhil Retna Candrapuspita. Para ditya yudane tan ajrih sang Dyah ayu kasoran yudanya us kinepung negarane tintrim kapit sang Ayu mila kawon karobat tandhing Retna Candrapuspita angandika arum, Bapa embah paran karsa ngulatana minta sraya ing ajurit (P ingsun dadya ganjaran. (Sastronaryatmo, 1983:196) II, 27) Amarentah ejim patanga kethi samya suyud mring srandail Nagara sang Retna Prabu ing mangke balanira prang pupuh lawan prabu ditya ngajrihi bebukane linamar sang Retna tan ayun mila temah bangtayuda kayangane wau sang Dewa Putih sukune wukir Ekap (P (Sastronaryatmo, 1983:196) II, 25-26) iki nggambarake praupane Retna Candrapuspita kang nengsemake, saengga bisa narik kawigatene Ratu raksesa kanggo ndadekake dheweke minangka sisihane. Ratu raksesa kang wus rumangsa tresna marang Retna Candrapuspit kuwi mutusake kanggo nglamar dheweke, nanging lamaran kuwi ditulak dening Retna Candrapuspita. Kedadeyan kasebut feminism kang dadi nggambarake anane wewatak darbeke wanodya. Kathi wewatak feminim iki Retna Candrapuspita bisa narik kawigatene Ratu raksesa nganti pengin ndadekake dheweke minangka sisihan. Perangan iki uga nuduhake kapinterane Retna Candrapuspita minangka putri kang ayu lan nengsemake, jalaran Pethikan Pethikan iki nuduhake sipat kendele Retna Candrapuspita kang lila didadekake bebana. Minangka pamimpin, Retna Candrapuspita rumangsa nduweni tanggung iki ndadekake dheweke kudu ngurbanake panguripane kanggo dadi bebana, supaya bisa nylametake pasukane kang wus kalah sajrone paprangan kalawan raksesa. Perangan iki nuduhake yen wanodya kuwi dudu paraga kang nirdaya, dheweke uga bisa dadi satriya kaya dene priya. Kanthi migunakake sipat kendele, wanodya bisa uwal saka panguripane kang prihatin. Kaya kang wus ditindakake dening Retna Candrapuspita iki. Senajan kanthi cara dadi bebana, nanging tumindake Retna Candrapuspita iki nggambarake sipat kendele minangka pamimpin kang nduweni rasa tanggung jawab. jawab marang pasukane. Pawadan Bisa Dipercaya Paraga wanodya sajrone teks AS uga mujudake wanodya kang bisa dipercaya. Senajan kalungguhane tansah dikiwakake sajrone carita, nanging dheweke uga bisa dadi wanodya kang nduweni kautaman. Salah sawijine kautaman kang dadi darbeke wanodya yaiku tansah netepi janjine. Wanodya minangka pawongan 7
Katresnan minangka Kakuwatan Wnodya (Dhekonstruksi tumrap Teks Asmarasupi) kang setya, pawadan iki nuwuhake sipate wanodya kang tansah bisa dipercaya. Wanodya kang bisa dipercaya bisa kawawas ing kedadeyane Retna Candrapuspita. Jalaran wus nduweni jaji marang Raden Asmarasupi kang gelem nulungi dheweke, Retna Candrapuspita kudu netepi jajine kanggo dadi sisihane Raden Asmarasupi. Ora gampang kanggone janjine Retna Raden Asmarasupi precaya marang Candrapuspita, nanging Retna Candrapuspita tetep ngupaya kanggo ngowahi pamikirane Raden Asmarasupi kaya ing pethikan iki. Kerut galihe Rahadyan amiyarsa turira sang Retnadi sang Narpa-sunu anuhun nggih ingsun ngleganana pundi wonten manungsaamungsuh diyu yen jasad kawula pejah sinten ingkang rabi putri. Masa bebathing rabiya durung mukti atemah nemu mati Sang Retna Juwita muwus inggih masa gothanga yen paduka kasambut ing aprang pupuh katagiha ing ngayunan kula belahi sang Pekik. (P III, 20-21) (Sastronaryatmo, 1983:204) nuduhake yen paraga utama yaiku Raden Asmarasupi uga mbutuhake pitulungane liyan kanggo bisa ngolehke kasekten kang dadi kagunane jalaran saperangan kasektene minangka satriya, nduweni sawise dheweke kuwi diolehake sesambungan paraga-paraga wanodya minangka sisihane. katresnan karo yen Raden Asmarasupi mbutuhake pitulungan saka paraga liya yaiku tapa sawise nindakake paprangan nalika dheweke kalawan Ratu raksesa. Ing kene dheweke ketemu karo Nabi Kilir lan diwenehi kasekten bala sarewu kang bakal dadi kasgunane kanggo ngalahake Ratu raksesa. Kedadeyan iki bisa kawawas ing pethikan ngisor. Kedadeyan kang nuduhake Ingsun iki iya Nabi Kilir babo warengingong arsa mejang ingsun ing dheweke pan kabotan mamungsuh raseksi wateken ta iki kang bala sarewu. Yen wus wijang wateken ing benjing tengahing palugon iya kono iku ing sirnane apan iya muliha den aglis ya si Candrapuspita sanget marasipun. (Sastronaryatmo, 1983:219) (P VI, Pethikan iki mujudake cecaturan antarane Raden Asmarasupi karo Retna Candrapuspita. Kedadeyane nyritakake yen Raden Asmarasupi rumangsa bingung, jalaran dheweke wedi yen bisa mati sajrone paprangan kalawan bangsa raksesa. Saliyane kuwi dheweke uga ora precaya marang janjine Retna Candrapuspita, kabukti saka pangucape kang kebak pasemon kaya ing pethikan kasebut. Senajan ora precaya marang janjine Retna Candrapuspita, nanging Retna Candrapuspita tansah precaya marang kasatriyane Raden Asmarasupi. Kaprecayane Retna Candrapuspita ndadekake dheweke tansah ngupaya kanggo ngowahi pamkirane Raden Asmarasupi. Bab iki nuduhake yen Retna Candrapuspita minangka paraga wanodya kang bisa dipercaya, dheweke uga tansah ngupaya kanggo bisa netepi janjine. Gagasan Anyar Perangan iki bakal ngandharake pamawas anyar ngenani kalungguhane paraga wanodya kang sadurunge dikiwakake, nanging pranyata nduweni kawigaten linuwih nalika disawang saka katresnane. Lumantar iki bisa nuduhake tresna, paraga-paraga wanodya kakuwatane kang bisa menehi pangaribawa tumrap kaprawirane utama. Kanthi migunakake katresnane, dheweke uga bisa uwal saka panguripane kang sengsara tanpa prelu pangupaya. katresnane paraga paraga-paraga wanodya iki, paraga utama uga bisa pikantuk iki kasekten kang dadi kagunane. Perangan Lumantar Pethikan iki nuduhake yen minangka satriya, Raden Asmarasupi uga mbutuhake pitulungane paraga liya. Dheweke mbutuhake pitulungane Nabi Kilir, jalaran kaskten bala sarewu kuwi kang bisa ngalahake Ratu raksesa sajrone paprangan. Ing pethikan kasebut uga ngandharake yen Nabi Kilir ngutus supaya Raden Asmarasupi bali menyang keraton Serandil, jalaran Retna Candrapuspita rumangsa kuwatir. Perangan iki uga nuduhake yen anane sesambungan anatarane Raden Asmarasupi karo Retna Candrapuspita kuwi ndadekake dheweke pikantuk pitulungan saka Nabi Kilir. Raden Asmarasupi uga digambarake minangka pawongan kang ora nduweni rasa tanggung jawab marang sisihane, bisa kawawas nalika dheweke pamit marang sisishane kanggo ngumbara golek elmu. Nalika kuwi Raden Asmarasupi lagi ing paturonan karo sisihane yaiku Retna Candrapuspita, dheweke pamit marang sisihane kanggo bisa nerusake lakune. Kedadeyan kaya ing pethikan iki. Ingsun arsa alelana nutugaken karsamami apani ngong nora lawan yen rahayu nuli bali kendel sang Retna dewi tumungkul sarwi rawat luh matur wau sang Ratna bok sampun kesahs ang Pekik 8 8-9)
Katresnan minangka Kakuwatan Wnodya (Dhekonstruksi tumrap Teks Asmarasupi) awelasa inggih dhumateng kawula. (P IX, 2) (Sastronaryatmo, 1983:235) yen Raden Asmarasupi kuwi ora nduweni rasa welas lan tanggung jawab, dheweke luwih nengenake pepinginane kanggo ngumbara golek elmu tinimbang ngampingi sisihane ing keraton. Dheweke uga ndadekake Retna Candrapupita minangka sisihane jalaran arep iki nuduhake yen Raden ditinggalake. Perangan Asmarasupi ora bisa ngutamakake katresnane marang Retna Candrapuspita, jalaran dheweke arep ninggalake sisihane kuwi kanggo ngumbara. Pethikan iki ngandharake rumangsa sedhih Dene paraga wanodya tansah bisa nuduhake tanggung jawabe minangka sisihan. Kaya kedadeyan nalika Raden Asmarasupi arep budhal ing paprangan. Retna Candrapuspita ngutus supaya Raden Asmarasupi mlebu ing keputren, dheweke pengin menehi sawijine senjata marang calon sisihane kuwi supaya bisa menangake paprangan. Kedadeyane bisa kawawas ing pethikan iki. Sang Retna Candrapuspita arum ngendika mring cethi aturana Raden Putra mlebu ing kenyapuri emban tur sembah mijil kerit risang Narpasunu lawan Ki Sangubrangta prapta ngarsane sang Putri yata mesem Retnayu Candrapuspita. Raden paduka miliha gegamane gedhong luwih sagung wasiyat sadaya kagungane Kanjeng Nabi suleman kang suwargi pan akathah aneng ngriku waiyat Jeng Suleman sakawan warni camethi kang satunggal punika wonten kawula. (P IV, 22-23) (Sastronaryatmo, 1983:211) tanggung jawabe marang sisihane kanthi tumemen. Saliyane tanggung jawab, paraga wanodya uga katon bekti lan ngurmati Raden Asmarasupi minangka sisihane. Rasa tresnane marang Raden Asmarasupi uga ndadekake paraga-paraga wanodya iki minangka pawongan kang kendel, kanthi rasa tresnane kuwi dheweke lila kanggo kelangan nyawa supaya bisa nindakake tanggung jawabe. Perangan iki nuduhake yen tresana minangka kakuwatan wanodya kang bisa nuwuhake sipat kendele. Jalaran lila kelangan nyawa kanggo katresnane, wanodya nuduhake jawabe marang sisihane. Sewalike, Raden Asmarasupi minangka sisihan malah katon ora bisa nindakake tanggung jawabe marang paraga-paraga wanodya. Dheweke malah milih kanggo ngumbara sinau agama, tinimbang urip bebarengan karo kaluwarga lan sisihane. Bab iki nuduhake yen Raden Asmarasupi kuwi ora bisa nindakake tanggung jawabe minangka sisihan, lan malah ndadekake paraga-paraga wanodya minangka sisihane rumangsa sedhih. rasa tanggung PANUTUP Dudutan Dhekonstruksi kang wus katindakake ngatonake anane oposisi biner ngenani kalungguhane paraga utama yaiku Raden Asmarasupi kalawan kalungguhane paraga wanodya. Panliten iki uga ngandharake anane perangan- perangan kang kasingitake sajrone teks Asmarasupi yaiku ngenani katresnane paraga wanodya minangka sisihan. Paraga utama yaiku Raden Asmarasupi diwenehi kalungguhan minangka satriya kang nduweni saperangan sipat kaprawiran. Nanging ana saperangan sipat kaprawirane kang diolehake sawise dheweke nduweni sesambungan karo paraga wanodya, jalaran ing kene nuduhake yen kasekten minangka kagunane Raden Asmarasupi dheweke diolehake sesandhingan karo paraga wanodya minangka sisihane. Kalungguhane paraga wanodya kang tansah dianggep kurang wigati jalaran dheweke isih didakake bebana kanggone kasatriya kang wus menehi pitulungan, nanging anane paraga wanodya iki uga bisa menehi pangaribawa tumrap kaprawirane Raden Asmarasupi minangka satriya. kuwi sawise yen Retna Candrapuspita minangka wanodya kang tanggung jawab. Kanggo nuduhake rasa tanggung jawabe kuwi, dheweke ngutus supaya Raden Asmarasupi njupuk sawijine senjata kang bisa digunakake ing paprangan. Minangka calon sisihane Raden Asmarasupi, Retna Candrapuspita nduweni tanggung jawab kanggo njaga kaslametane kang sisihane. Pawadan ndadekake Retna iki Candrapuspita menehi senjata marang Raden Asmarasupi, supaya bisa slamet sajrone paprangan. Bab iki uga nuduhake yen paraga wanodya kaya Retna Candrapuspita uga mujudake kasatriya, jalaran dheweke bisa menehi pangaribawa tumrap kasatriyane Raden Asmarasupi. Pethikan iki nggambarake tanggung jawabe wanodya minangka sisihan. Lumantar rasa tresnane, paraga-paraga wanodya bisa nindakake Kedadeyan mau nuduhake sipat Kalungguhane paraga wanodya kang sadurunge kurang wigati bisa diwalik kanthi anane konsep decentring sajrone pamarekan dhekonstruksi. Perangan iki ngandharake karakteristik paraga wanodya minangka putri kang nengsemake, saengga dheweke bisa nuwuhake katresnane para priya mligine Raden Asmarasupi minangka kasatriya. Paraga wanodya uga minangka pawongan kang kendel lan bisa dipercaya. antarane Raden Asmarasupi minangka paraga utama karo paraga-paraga wanodya, nuduhake yen kalungguhane paraga wanodya iki luwih wigati. Wanodya minangka sisihan kuwi bisa nindakake tanggung jawabe kanthi tumemen, dheweke tansah bisa ngurmati lan ngabekti marang sisihane. Beda karo Raden Asmarasupi kang tansah luwih nengenake kekarepane kanggo ngumbara sinau agama, saengga lan sisihane. dheweke kudu ninggalake kaluwarga Sesambungan katresnan 9
Katresnan minangka Kakuwatan Wnodya (Dhekonstruksi tumrap Teks Asmarasupi) Paraga-paraga wanodya iki uga nudeweni rasa setya tumrap sisihane, dheweke lila kanggo pepisan karo sisihane supaya bisa nyenengake atine Raden Asmarasupi minangka sisihane. Jalaran kanggone wanodya kang wus pala krama, pepinginane priya minangka sisihane kuwi luwih utama tinimbang pepinginane dhewe. Dene Raden Asmarasupi minangka sisihane, malah katon ora nduweni rasa ing kene dheweke nduweni setya, sesambungan karo telu paraga wanodya minangka sisihane. Perangan pungkasan kuwi mujudake anane gagasan anyar ngenani katresnan minangka kautamane paraga wanodya kang bisa ngalahake kaprawirane Raden Asmarasupi minangka paraga utama. jalaran Faruk. 1995. Perlawanan Tak Kunjung Usai. Yogyakarta: MedPress. Handayani. Christina S dan Ardhian Novianto. 2004. Kuasa Wanita Jawa. Yogyakarta: LKiS. Norris, Christopher. Teori Dekonstruksi Jacques Derrida. Yogyakarta: Ar- Ruzz Media. 2008. Membongkar Nurgiyantoro, Burhan. 2009. Teori pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. Poerbatjaraka. 1986. Cerita Panji dalam Perbandingan. Terjemahan Zuber Usman, Djakarta, Gunung Agung. Poerwadarminta, WJS. 1939. Baoesastra Djawa. Jakarta: %:ROWHU¶V8LJHYHUHVW0DDWVFKDSSLM Pamrayoga Purnomo, S. Bambang. 2011. Kesastraan Jawa Carita sajrone teks Asmarasupi iki bisa menehi tuladha tumrape pamaca, mligine ngenani pangupayane manungsa kanggo nggayuh pepinginane. Lumantar kalungguhane paraga utama, pangripta ngupaya kanggo ngandharake wewatake satriya kang tansah dianggep sampurna. Pangripta uga ngandharake kalungguhane paraga wanodya kang isih kerep iki sajrone kalungguhane kuwi dikiwakake, nanging pangripta uga ngandharake kakuwatane wanodya kang kagambar lumatar katresnane. Mula pamaca kudu ngerti lan tliti nalika nyinaoni sawijining bab, amarga ora kabeh kang becik kuwi bisa dadi becik, lan apa kang ala tansah disawang ala. sasuwine Pesisiran. Surabaya: CV. Bintang. Ratna, Nyoman Kutha. 2009. Teori, Metode, dan Teknik Penelitian Sastra: Dari Strukturalisme Hingga Postrukturalisme Perspektif Wacana Naratif. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. __________. 2013. Teori, Metode, Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Samani, Muchlas & Hariyano. 2012. Pendidikan Karakter. Bandung: PT. Remaja Rosdakarya. Sarup, Madam. 2008. Panduan Pengantar untuk dan Memahami Postmodernisme. Yogyakarta: Jala Sutra. Postrukturalisme Sastronaryatmo, Mulyono dan Sasmingun 1983. Serat Asmarasupi. Jakarta: Balai Pustaka. KAPUSTAKAN Al-Fayyadl, Muhammad.2005. Derrida. Yogyakarta: Siswantoro. 2010. Metodhe Penelitian Yogyakarta: Penerbit Pustaka Pelajar Sastra. LKiS Pelangi Angkasa Aminudin. 1991. Pengantar Apresiasi Karya Sastra. Bandung: Sinar Baru. Sudaryanto, dkk. 2001. Kamus Pepak Basa Jawa. Yogyakarta: Badan Pekerja Kongres Jawa. Sugiyono. 2013. Memahami Penelitian Kualitatif. ________. 1999. Dekonstruksi dan Proses Pemaknaan Teks dalam Bambang Kawanti P (ed). Kajian Serba Linguistik. Jakarta: UKI Atmajaya dan Gunung Mulia. Bandung: Alfabeta Suwarni. 2009. Pengantar Studi Sastra Jawa Kuna. Surabaya: Bintang _______. 2014. Sastra Jawa Pertengahan. Surabaya: Anwar, Desy. 2003. Kamus Lengkap Bahasa Indonesia. Bintang Surabaya: AMELIA. Arikunto, Suharsini. 2006. Prosedur Penalitian. Jakarta: Rineka Cipta. Suwarni, dan Sri Wahyu Widayati. 2016. Sastra Jawa Klasik Antara Kreasi dan Adaptasi. Surabaya: Bintang Barry, Peter. 2010. Beginning Theory: Pengantar dan Budaya. Komprehensif Teori Yogyakarta: Jalasutra. Sastra Behrend, T E. 1990. Katalog Induk Naskah-naskah Sonobudoyo Nusantara Yogyakarta. Yogyakarta: Djambatan Jilid I Musium Teeuw, A. 1988. Sastra dan Ilmu Sastra Pengantar Teori Sastra. Jakarta: Pustaka Jaya. Ungkang, Marcelus. 2013. Deonstruksi Jacques Derrida sebagai Strategi Pembacaan Teks Sastra. Malang: Universitas Negeri Malang. Wellek, Rene dan Austin Werren. 1995. Teori Budianta, Melani. 2002. Teori Sastra Sesudah Strukturalisme: dari Studi Teks Wacana Budaya, makalah bahan Pelatihan Teori dan Kritik Sastra. Jakarta: Pusat Penelitian Kemasyarakatan dan Budaya Penelitian Universitas Indonesia, tanggal 27-30 Mei 2002. Lembaga Budianta, Melani dan Riris K Toha Sarumpeat. 2010. Rona Budaya: Festschrift untuk Sapardi Djoko Damono. Jakarta: Penerbit OBOR. Kasusastraan. Jakarta: Gramedia. Adila, Nur Qibtiyah. 2016. Dekonstruksi Epos Ramayana Karya Rajagolapachari. Surabaya: Pendidikan Bahasa dan Sastra Indonesia. Unesa. Skripsi. Agustin, Pratika W. 2016. Perjuangane Paraga Wanita Planyahan sajrone Cerbung Lintang-Lintang dadi Seksi Anggitane Sawitri (Tintingan Dhekonstruksi). Surabaya: Pendidikan Basa lan Sastra Jawa. Unesa. Skripsi. Endraswara, Suwardi. 2003. Metode Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Widyatama. 10