KAJIAN FILOLOGI SÅHÅ AJARAN MORAL WONTÊN TEKS SIPAT KALIHDÅSÅ SKRIPSI Dipunajangakên dhatêng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta kanggé Njangkêpi Salah Satunggaling Sarat kanggé Nggayuh Gelar Sarjana Pendidikan déning: Intan Chosi' Nur Amelia NIM 13205241017 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2017
i KAJIAN FILOLOGI SÅHÅ AJARAN MORAL WONTÊN TEKS SIPAT KALIHDÅSÅ SKRIPSI Dipunajangakên dhatêng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta kanggé Njangkêpi Salah Satunggaling Sarat kanggé Nggayuh Gelar Sarjana Pendidikan déning: Intan Chosi' Nur Amelia NIM 13205241017 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2017
PASARUJUKAN Skripsi kanthi irah-irahan Kajian Filologi såhå Ajaran Moral wontên Teks Sipat Kalihdåså mênikå sampun angsal palilah saking Dosen Pembimbing supados dipunujèkakên ing pandadaran. Yogyakarta, Oktober 2017 Ingkang nyarujuki Pembimbing, Dra. Hesti Mulyani, M.Hum. NIP 19610313 198811 2 002 ii
PANGÊSAHAN Skripsi kanthi irah-irahan "Kajian Filologi såhå Ajaran Moral wontên Teks Sipat Kalihdåså" mênikå sampun dipunandharakên ing ujian pendadaran wontên sangajênging Dewan Penguji rikålå tanggal 31 Oktober 2017 såhå dipuntêtêpakên lulus. DEWAN PENGUJI Asmå Jabatan Tapak Asmå Tanggal Dra. Hesti Mulyani, M.Hum Ketua Penguji ... Sri Hertanti Wulan, M.Hum Sekretaris Penguji ... Dra. Sri Harti Widyastuti, M.Hum Penguji Utama ... Yogyakarta, Desember 2017 PLT. Dekan Fakultas Bahasa dan Seni Wakil Rektor I, Prof. Dr. Margana, M.Hum., M.A. NIP 19680407 1994 12 1 001 iii
iv WÊDHARAN Ingkang tanda tangan wontên ing ngandhap mênikå, kulå: Nåmå : Intan Chosi' Nur Amelia NIM : 13205241017 Program Studi : Pendidikan Bahasa Jawa Fakultas : Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ngandharakên bilih skripsi mênikå sêratan kulå piyambak. Samangrêtos kulå, skripsi mênikå isinipun dèrèng dipunsêrat dèning tiyang sanès, kajawi bab-bab tartamtu ingkang kulå pêndhêt minångkå acuan kanthi adhêdhasar tåtå-cårå såhå etika nyêrat karya tulis ilmiah ingkang lumampah. Sêratan ing wêdharan mênikå kasêrat kanthi saèstu. Manawi kasunyatanipun kabuktèn bilih wêdharan mênikå botên lêrês, bab mênikå dados tanggêl jawab kulå piyambak. Yogyakarta, Oktober 2017 Panyêrat, Intan Chosi' Nur Amelia NIM 13205241017
v SÊSANTI "Kamu (umat Islam) adalah umat yang terbaik, dilahirkan untuk manusia, (karena kamu) memerintahkan (berbuat) yang ma'ruf, mencegah yang mungkar, dan beriman kepada Allah". (Terjemahan Q.S Ali 'Imran: 110) Kêdah fokus dan total ing samubarang prakawis. (Pitutur Ibu Hesti Mulyani) Ngèlmu iku diamalné, amal iku dingèlmoni. (Pitutur)
vi PISUNGSUNG Alhamdulillahirabbil'alamiin, kanthi raos sukur dhumatêng ngarsanipun Gusti Allah swt., skripsi mênikå kulå pisungsungakên dhumatêng tiyang sêpuh kulå, Bapak Kohari såhå Ibu Nurhayati, ingkang sampun nggulåwênthah kanthi katoging tanågå, paring panyêngkuyung, dongå pangèstu, béyå, såhå sih katrêsnan ingkang botên kénging dipunpindhakakên mênåpå kémawon, satêmah skripsi mênikå sagêd karampungakên.
vii PRAWACÅNÅ Alhamdulillahirabbil'alamiin, panyêrat ngaturakên raos sukur dhumatêng Gusti ingkang Måhå Kuwaos, Gusti Allah swt., ingkang tansah paring rahmat, kasarasan, kabêgjan, såhå hidayah-ipun dhatêng panyêrat, satêmah skripsi kanthi irah-irahan Kajian Filologi såhå Ajaran Moral wontên Teks Sipat Kalihdåså mênikå sagêd kasêrat kanthi nir ing sambékålå. Panyêrat ugi ngaturakên agunging panuwun dhatêng sadåyå pihak ingkang sampun mbiyantu panyêrat anggènipun ngrampungakên skripsi mênikå. Skripsi mênikå dipunsêrat minångkå jêjangkêping pandadaran anggayuh gelar sarjana pendidikan. Panyêrat ngaturakên agunging panuwun dhumatêng Ibu Dra. Hesti Mulyani, M.Hum., minångkå Dosen Pembimbing skripsi ingkang sampun kêrså paring bimbingan, piwulang, wêjangan, såhå pandongå dhatêng panyêrat satêmah skripsi mênikå sagêd dipunpungkasi kanthi saé. Salajêngipun, panyêrat ugi ngaturakên panuwun dhumatêng pihak-pihak ing ngandhap mênikå. 1. Bapak Prof. Dr. Rochmat Wahab, M.Pd., M.A. minångkå Rektor Universitas Negeri Yogyakarta periode 2008-2017, ingkang sampun paring wêkdal kanggé sinau ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah; 2. Bapak Prof. Dr. Sutrisna Wibawa, M.Pd., minångkå Rektor Universitas Negeri Yogyakarta periode 2017-2020, ingkang sampun paring wêkdal kanggé nyêrat skripsi mênikå såhå minångkå dosen ingkang sampun paring kawruh dhatêng panyêrat; 3. Bapak Prof. Dr. Zamzani, M.Pd., minångkå Dekan Fakultas Bahasa dan Seni periode 2011-2015, ingkang sampun paring kalodhangan anggèn kulå sinau såhå nyêrat skripsi mênikå; 4. Ibu Dr. Widyastuti Purbani, M.A. minångkå Dekan Fakultas Bahasa dan Seni periode 2015-2019, ingkang sampun paring kalodhangan anggèn kulå nyêrat skripsi såhå pandadaranipun; 5. Bapak Prof. Dr. Suwardi, M.Hum. minångkå pangarså Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring idi palilah kanggé panalitèn mênikå;
viii 6. Ibu Avi Meilawati, S.Pd., M.A. minångkå Dosen Pembimbing Akademik ingkang sampun kêrså paring bimbingan, wêjangan såhå pandongå nalikå ngangsu kawruh ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah; 7. Sadåyå bapak Ibu dosen Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring kawruh, piwulang, såhå wêjangan ingkang murakabi dhatêng panyêrat; 8. Bapak Agus Irianto minångkå Staf Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun mbiyantu administrasi mahasiswa salaminipun ngangsu kawruh; 9. Staf karyawan Fakultas Bahasa dan Seni ingkang sampun paring pambiyantu dhatêng panyêrat; 10. Petugas Perpustakaan Muséum Sånåbudåyå bagian pernaskahan, ingkang sampun paring pambiyantu dhatêng panaliti gayut kaliyan panalitèn mênikå; 11. Tiyang sêpuh kulå ingkang sangêt kulå trêsnani awit sampun paring panyêngkuyung såhå dongå pangèstunipun, såhå adhi kulå ingkang sampun sukå panjurung, satêmah panyêrat sagêd mujudakên skripsi mênikå; 12. Kulåwargå såhå sadhèrèk-sadhèrèk kulå, ingkang sampun paring panyêngkuyung anggèn kulå nyêrat skripsi; 13. Pårå pengasuh, ustadz-ustadz, såhå kåncå-kåncå santri pondok pesantren 'Inayatullah, ingkang sampun paring panyêngkuyung såhå dongå dhatêng panyêrat; 14. Kåncå-kåncå Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah kêlas A angkatan 2013, kåncå-kåncå KKN 99 D, såhå kåncå-kåncå PPL wontên ing SMP N 4 Gamping, ingkang sampun sukå panjurung anggèn kulå nyêrat skripsi mênikå; 15. Sadåyå pihak ingkang botên sagêd kulå sêbutakên satunggal mbåkå satunggal ingkang sampun paring pambiyantu, pandongå, panjurung såhå ingkang sampun purun dados kåncå wawan rêmbuging panyêrat, satêmah skripsi mênikå sagêd maujud. Panyêrat rumaos bilih skripsi mênikå dèrèng sagêd kawastanan saé, jangkêp, mênåpå déné sampurnå. Awit saking mênikå, sadåyå pamrayogi mênåpå déné panyaruwé ingkang tumuju murih langkung saé, jangkêp, såhå sampurnaning skripsi mênikå, tansah katampi kanthi bingahing manah såhå atur
ix agunging panuwun. Sinaosa skripsi mênikå dèrèng sampurnå, kanthi raos andhap asor panyêrat saèstu ngajêng-ajêng mugi-mugi skripsi mênikå sagêd murakabi dhatêng sadayanipun. Aamiin. Yogyakarta, Oktober 2017 Panyêrat, Intan Chosi' Nur Amelia
x PRATÉLAN ISI kåcå IRAH-IRAHAN ... i PASARUJUKAN ... ii PANGÊSAHAN ... iii WÊDHARAN ... iv SÊSANTI ... v PISUNGSUNG ... vi PRAWÅCÅNÅ ... vii PRATÉLAN ISI ... x PRATÉLAN TABEL ... xv PRATÉLAN BAGAN SÅHÅ CUPLIKAN ... xviii PRATÉLAN LAMPIRAN ... xix PRATÉLAN CÊKAKAN ... xx PANDOM EJAAN ... xxi SARINING PANALITÈN ... xxii BAB I PURWÅKÅ ... 1 A. Dhasaring Panalitèn ... 1 B. Undêraning Prakawis ... 8 C. Watêsaning Prakawis ... 8 D. Wosing Prakawis ... 9 E. Ancasing Panalitèn ... 0 F. Paédahing Panalitèn ... 9 G. Pangrêtosan Têmbung-têmbung ing Irah-irahan... 10 BAB II GÊGARAN TEORI ... 12 A. Kajian Filologi ... 12 1. Pangrêtosan Filologi ... 12 2. Objek Panalitèn Filologi ... 13 a. Naskah ... 13 b. Teks ... 15
xi 3. Ancasing Panalitèn Filologi ... 17 4. Aliran Filologi ... 17 5. Lampahing Panalitèn Filologi ... 19 a. Inventarisasi Naskah ... 20 b. Deskripsi Naskah såhå Teks ... 22 c. Transliterasi Teks ... 23 d. Suntingan Teks kanthi Ndamêl Aparat Kritik... 25 e. Terjemahan Teks... 27 f. Analisis Teks ... 29 B. Aksårå Arab Pégon ... 30 C. Ajaran Moral ... 32 D. Panalitèn ingkang Jumbuh ... 39 BAB III CÅRÅ PANALITÈN ... 44 A. Jinising Panalitèn ... 44 B. Sumber Data Panalitèn ... 44 C. Caranipun Ngêmpalakên Data ... 45 1. Inventarisasi Naskah ... 45 2. Deskripsi Naskah Teks ... 45 3. Transliterasi Teks ... 46 4. Suntingan Teks kanthi Ndamêl Aparat Kritik ... 48 5. Terjemahan Teks ... 49 6. Analisis Teks ... 50 D. Pirantosing Panalitèn ... 51 E. Caranipun Analisis Data ... 55 F. Caranipun Ngêsahakên Data ... 56 BAB IV ASILING PANALITÈN SÅHÅ PANGRÊMBAGIPUN... 58 I. Asiling Panalitèn ... 58 A. Inventarisasi Naskah SKDWW ... 58 B. Deskripsi Naskah SKDWW såhå Teks SK ... 59 1. Asiling Deskripsi Naskah SKDWW såhå Teks SK ... 59 2. Pangrêmbaging Deskripsi Naskah SKDWW såhå Teks SK ... 64
xii C. Asiling Transliterasi såhå Suntingan Teks SK ... 71 1. Pandom Transliterasi Teks SK... 71 a. Pandom Transliterasi Aksårå Arab Hijaiyah ing Aksårå Latin ... 72 1) Aksårå Konsonan Arab Hijaiyah ... 72 2) Aksårå Vokal Arab Hijaiyah... 74 3) Aksårå Vokal Panjang (Maddah) ... 75 4) Ta' Marbu>t}ah... 75 5) Syaddah (Tasydi>d)... 76 6) Tanwin ... 76 7) Kata sandang ... 77 8) Hamzah ... 78 9) Panyêrating Têmbung ing Aksårå Arab Hijaiyah ... 79 b. Pandom Transliterasi Aksårå Arab Pégon ... 80 1) Aksårå Konsonan Arab Pégon ing Aksårå Jåwå såhå Aksårå Latin ... 80 2) Aksårå Vokal Arab Pégon... 82 3) Panyêrating Aksårå Hå ... 83 4) Panyigêging Wandå ... 84 5) Åksårå Serapan ... 84 6) Ångkå ... 85 7) Panyêrating Têmbung Rangkêp ... 85 8) Panyêrating Konsonan l såhå r ingkang Rinakêt kaliyan Konsonan Sanès ing Salêbêting Wandå ... 87 9) Panyêrating Aksårå Kapital Dipunjumbuhakên kaliyan Pandom Panyêrating Aksårå Latin ... 88 10) Panyêrating Tåndhå Pamaos ... 89 11) Karakteristik Ejaan ... 89 12) Kekhasan Teks ... 90 2. Pandom Suntingan ... 94 3. Asiling Transliterasi såhå Suntingan Teks SK ... 95 a. Transliterasi ing Aksårå Jåwå ... 95
xiii b. Transliterasi ing Aksårå Latin ... 98 4. Aparat Kritik ... 106 a. Tabel Aparat Kritik ... 107 b. Cathêtan Aparat Kritik ... 109 D. Asiling Terjemahan såhå Cathêtan Terjemahan Teks SK ... 131 1. Asiling Terjemahan Teks SK ... 131 2. Cathêtan Terjemahan Teks SK ... 138 II.`Pangrêmbaging Kawruh Ajaran Moral wontên Teks SK ... 140 A. Ajaran Moral Gayutan Antawisipun Manungså dhumatêng Gusti Allah ... 141 1. Wajib Mangrêtos Sipat Wajib, Sipat Muhal, såhå Sipat Wênangipun Gusti Allah ... 144 2. Wajib Mangrêtos Sipat Wajib, Sipat Muhal, såhå Sipat Wênangipun Pårå Rasul ... 149 3. Wajib Mangrêtos Syahadatain ... 154 4. Mangrêtosi Rukun Islam ... 185 5. Nindakakên Prakawis Ingkang Saé Miturut Dhawuhipun Gusti Allah ... 160 a. Tawwakal ... 161 b. Rid}a> ... 162 c. Ikhla>s} ... 168 d. Tobat ... 171 6. Nilar Prakawis Ingkang Awon Miturut Awisanipun Gusti Allah ... 175 a. Riya> ... 175 b. Sah}at} ... 177 c. Amal ... 180 d. 'Ujub ... 183 B. Ajaran Moral Gayutan Antawisipun Manungså dhatêng Sêsamining Dumados ... 185 C. Ajaran Moral Gayutan Antawisipun Manungså dhatêng Alam ... 188
xiv D. Ajaran Moral Gayutan Antawisipun Manungså dhatêng Dhiri Pribadinipun ... 190 1. S}abar ... 191 2. Tafwi>d} ... 195 BAB V PANUTUP ... 198 A. Dudutan ... 198 B. Pamrayogi ... 202 C. Implikasi ... 202 KAPUSTAKAN ... 204 A. Manuskrip ... 204 B. Puståkå ... 204 C. Internet ... 207 LAMPIRAN ... 209 A. Naskah Carik Teks SK ing Salêbêting Naskah SKDWW ingkang Kasimpên ing Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta ... 210 B. Asiling Transliterasi Teks SK kanthi Aksårå Jåwå ... 234 C. Sêrat Idi Panalitèn ... 252
xv PRATÉLAN TABEL kåcå Tabel 1 : Panalitèn ingkang Jumbuh ... 40 Tabel 2 : Kartu Data Deskripsi Naskah SKDWW ... 52 Tabel 3 : Kartu Data Deskripsi Teks SK ... 53 Tabel 4 : Kartu Data Asiling Transliterasi såhå Suntingan Teks SK ... 54 Tabel 5 : Kartu Data Aparat Kritik Teks SK ... 54 Tabel 6 : Kartu Data Asiling Suntingan såhå Terjemahan Teks SK... 54 Tabel 7 : Kartu Data Analisis Ajaran Moral wontên Teks SK... 55 Tabel 8 : Asiling Deskripsi Naskah SKDWW ... 60 Tabel 9 : Asiling Deskripsi Teks SK ... 64 Tabel 10 : Sêratan Irah-irahaning Naskah ... 64 Tabel 11 : Aksårå Konsonan Arab Hijaiyah ... 72 Tabel 12 : Aksårå Vokal Tunggal (Monoftong) ... 74 Tabel 13 : Aksårå Vokal Rangkêp (Diftong) ... 74 Tabel 14 : Aksårå Vokal Panjang (Maddah) ... 75 Tabel 15 : Ta' Marbu>t}ah ... 75 Tabel 16 : Syaddah (tasydi>d) ... 76 Tabel 17 : Tanwin ... 77 Tabel 18 : Kata Sandang ... 78 Tabel 19 : Hamzah ... 78 Tabel 20 : Panyêrating Têmbung ing Aksårå Arab Hijaiyah ... 79 Tabel 21 : Aksårå Konsonan Arab Pégon ing Aksårå Jawa såhå Aksårå Latin ... 81 Tabel 22 : Aksårå Vokal Arab Pégon... 83 Tabel 23 : Panyêrating Aksårå Hå ... 83 Tabel 24 : Panyigêging Wandå ... 84 Tabel 25 : Åksårå Serapan ... 84 Tabel 26 : Ångkå... 85 Tabel 27 : Panyêrating Têmbung Dwilinggå ... 86 Tabel 28 : Panyêrating Têmbung Dwipurwå ... 86
xvi Tabel 29 : Panyêrating Konsonan l såhå r ingkang Rinakêt kaliyan Konsonan Sanès ing Salêbêting Wandå ... 87 Tabel 30 : Aksårå Kapital wontên ing Têmbung ingkang Gayut kaliyan Agami... 88 Tabel 31 : Aksårå Kapital wontên ing Têmbung Sapisanan Naminipun Tiyang, Kithå, såhå Bångså sartå Sêbutan kanggé Pakurmatan... 88 Tabel 32 : Panyêrating Tåndhå Pamaos wontên ing Teks SK ... 89 Tabel 33 : Panyêrating Vokal a ingkang Kasêrat Mawi Vokal ê ... 89 Tabel 34 : Panyêrating Vokal a ingkang Kasêrat Sasampunipun Vokal i .. 90 Tabel 35 : Kekhasan Teks Awujud Têmbung Andhahan ... 90 Tabel 36 : Kekhasan Teks Awujud Têmbung Mawi Båså Indonesia ... 90 Tabel 37 : Kekhasan Teks Awujud Têmbung Mawi Båså Jawi Kinå ... 91 Tabel 38 : Têmbung-têmbung ingkang Dados Purwakaning Paragraf .... 92 Tabel 39 : Kekhasan Teks Awujud Têmbung Arkais ... 93 Tabel 40 : Tåndhå Pamaos wontên Transliterasi Teks SK ing Aksårå Jåwå ... 97 Tabel 41 : Tåndhå Pamaos wontên Transliterasi Teks SK ing Aksårå Latin ... 99 Tabel 42 : Asiling Transliterasi såhå Suntingan Teks SK ... 101 Tabel 43 : Tulådhå Aparat Kritik ... 107 Tabel 44 : Aparat Kritik ... 107 Tabel 45 : Asiling Suntingan såhå Terjemahan Teks SK ... 132 Tabel 46 : Ajaran Moral Gayutan Antawisipun Manungså dhumatêng Gusti Allah ... 141 Tabel 47 : Sipat Wajib såhå Sipat Muhal-ipun Gusti Allah ... 146 Tabel 48 : Sipat Wajib såhå Sipat Muhal-ipun Pårå Rasul adhêdhasar Teks SK ... 151 Tabel 49 : Sipat Wajib såhå Sipat Muhal-ipun Pårå Rasul ... 152 Tabel 50 : Nåmå 25 Rasul ingkang Wajib Dipunmangrêtosi ... 154
xvii Tabel 51 : Ajaran Moral Gayutan Antawisipun Manungså dhatêng Sêsamining Dumados ... 186 Tabel 52 : Ajaran Moral Gayutan Antawisipun Manungså dhatêng Alam ... 188 Tabel 53 : Ajaran Moral Gayutan Antawisipun Manungså dhatêng Dhiri Pribadinipun ... 191
xviii PRATÈLAN BAGAN SÅHÅ CUPLIKAN kåcå Bagan 1 : Objek Panalitèn Filologi .... .... . 16 Bagan 2 : Transliterasi Teks ... ... .... ... 47 Bagan 3 : Lampahing Panalitèn Filologi ... ..... 51 Cuplikan 1 : Kolofon ... 66 Cuplikan 2 : Alas Tulis Naskah SKDWW ... 67 Cuplikan 3 : Margin Teks ... 69 Cuplikan 4 : Cuplikan Panomêraning Kåcå såhå Tåndhå Kåcå ingkang Nêdahakên Lêmbaran Raining Dlancang ... 97
xix PRATÉLAN LAMPIRAN kåcå Lampiran 1 : Naskah Carik Teks SK ing Salêbêting Naskah SKDWW ingkang Kasimpên ing Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta 210 Lampiran 2 : Asiling Transliterasi Teks SK kanthi Aksårå Jåwå ... 234 Lampiran 3 : Sêrat Idi Panalitèn ... 252
xx PRATÉLAN CÊKAKAN as. : alaihi salam EYD : Ejaan yang Disempurnakan lsp. : lan sapanunggalanipun No. : Nomêr SK : Sipat Kalihdåså SKDWW : Sipat Kalihdåså såhå Dongå Warni-warni saw. : sallallahu alaihi wasallam swt. : subhanahu wa ta'ala s.d. : sampai dengan tt. : tanpa tahun
xxi PANDOM EJAAN Pandom ejaan ingkang dipunginakakên wontên ing karya ilmiah mênikå wontên kalih, inggih mênikå pandom ejaan kanggé båså Indonésia såhå pandom ejaan kanggé båså Jawi. Pandom ejaan båså Indonésia sadayanipun ngginakakên Ejaan Bahasa Indonesia yang Disempurnakan (EYD). Wondéné pandom ejaan båså Jawi sakêdhik radi nyêbal saking Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan (Balai Bahasa Yogyakarta, 2006), inggih mênikå tåndhå ê kanggé nyêrat fonem / ə / ungêlipun ê kados ing têmbung kêdah 'harus'; tåndhå é kanggé nyêrat fonem / e / ungêlipun é kados ing têmbung déné 'sedangkan'; såhå tåndhå è kanggé nyêrat fonem / æ / ungêlipun è kados ing têmbung akèh 'banyak'. Sasanèsipun mênikå tåndhå å kanggé nyêrat fonem / ɔ / ungêlipun å kados ing têmbung ånå 'ada'. Tåndhå sambung (-) (Depdiknas, 2006: 29), kaginakakên kanggé nyêrat têmbung andhahan, inggih kanggé milahakên antawisipun têmbung båså Indonésia ingkang kawuwuhan atêr-atêr dipun- såhå panambang -akên. Tuladhanipun, inggih mênikå dipun-sunting såhå dipun-terjemah-akên. Irah-irahan naskah såhå pêthikan-pêthikan båså Jawi ngginakakên Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan kanggé nggampilakên panyêratipun. Ananging, kanggé aksårå e ngginakakên tåndhå ê kanggé nyêrat fonem / ə /, tåndhå é kanggé nyêrat fonem / e /, ugi ngginakakên tåndhå è kanggé nyêrat fonem / æ /, såhå tåndhå å kanggé nyêrat fonem / ɔ /. Sadåyå irah-irahaning buku ingkang kasêrat mawi aksåra Latin ingkang ngginakakên ejaan sadèrèngipun EYD, têtêp kasêrat mênåpå wontênipun murih têtêp kajagi aslinipun, ugi supados botên nuwuhakên salah tafsir. Kanggé irah-irahaning buku utawi naskah sêratan aksårå Jåwå kajumbuhakên kaliyan EYD.
xxii KAJIAN FILOLOGI SÅHÅ AJARAN MORAL WONTÊN TEKS SIPAT KALIHDÅSÅ Intan Chosi' Nur Amelia NIM 13205241017 SARINING PANALITÈN Panalitèn mênikå ngêwrat ênêm ancasing panalitèn. Wondéné ênêm ancasing panalitèn kasêbut, inggih mênikå: 1) inventarisasi naskah SKDWW, (2) ngandharakên deskripsi naskah SKDWW såhå deskripsi teks SK, (3) ndamêl transliterasi teks SK kanthi aksårå Jåwå såhå aksårå Latin, (4) ndamêl suntingan teks SK såhå aparat kritik-ipun, (5) ndamêl terjemahan teks SK, såhå (6) ngandharakên ajaran moral ingkang kawrat wontên teks SK. Panalitèn mênikå ngginakakên metode panalitèn filologi modern såhå metode panalitèn deskriptif. Panalitèn filologi modern dipunginakakên kanggé ngandharakên wosing teks SK, pemaknaan teks, nglêrêsakên, såhå nggayutakên teks kaliyan ngèlmi båså, kasusastran, såhå kabudayan. Wondéné panalitèn deskriptif dipunginakakên kanggé ngandharakên asiling deskripsi naskah såhå teks, suntingan teks såhå aparat kritik-ipun, såhå wosing teks SK ngéngingi bab ajaran moral. Sumber data panalitèn mênikå inggih naskah SKDWW såhå teks SK koleksi Perpustakaan Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta kanthi nomêr kodeks SB 146. Caranipun ngêmpalakên data ing panalitèn mênikå ngginakakên lampahing panalitèn filologi, inggih mênikå inventarisasi naskah, deskripsi naskah såhå deskripsi teks, transliterasi teks kanthi aksårå Jåwå såhå aksårå Latin, suntingan teks kanthi ndamêl aparat kritik, terjemahan teks, såhå analisis teks. Caranipun analisis data ngginakakên teknik analisis deskriprif. Validitas ingkang dipunginakakên, inggih mênikå validitas semantik.Wondéné reliabilitas ingkang dipunginakakên inggih mênikå reliabilitas intrarater såhå reliabilitas interrater. Asiling panalitèn mênikå ngandharakên ênêm bab. Kaping sapisan, asiling inventarisasi naskah SKDWW kapanggihakên satunggal eksemplar naskah ingkang kasimpên ing Perpustakaan Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta. Kaping kalih, asiling deskripsi naskah SKDWW taksih saé såhå wêntah, sartå sêratanipun taksih cêthå dipunwaos. Wondéné asiling deskripsi teks SK ngandharakên satunggal pérangan kémawon, inggih mênikå isining teks SK. Kaping tigå, asiling trasliterasi teks SK kapanggihakên 15 têmbung ingkang dados ciri khas sêrataning teks SK. Kaping sakawan, asiling suntingan teks SK kapanggihakên 41 têmbung ingkang dipun-sunting lajêng kasêrat ing aparat kritik. Kaping gangsal, asiling terjemahan teks SK kapanggihakên pitung têmbung ingkang dados cathêthan terjemahan. Kaping ênêm, asiling ngrêmbag isining teks SK kapanggihakên sakawan gayutaning ajaran moral, inggih mênikå ajaran moral gayutan antawisipun manungså dhumatêng Gusti Allah, manungså dhatêng alam, manungså dhatêng sêsamining dumados, såhå manungså dhatêng dhiri pribadinipun. Pamijining têmbung: kajian filologi, ajaran moral, teks SK
1 BAB I PURWÅKÅ A. Dhasaring Panalitèn Sadåyå tiyang mênikå ngginakakên tatanan nalikå bêbrayan ing masarakat. Tatanan-tatanan kasêbut sampun wiwit saking jaman rumiyin, inggih gêgayutan kaliyan ajaran moral, ingkang botên sagêd dipuntilar déning sadåyå tiyang (Suseno, 1987: 15-16). Awit saking mênikå, tiyang mênikå sagêd dipunsêbut makhluk bermoral. Têgêsipun makhluk bermoral, inggih mênikå makhluk ingkang gadhah tanggêl jawab dhatêng sadåyå tumindak ingkang dipuntindakakên kanthi sadar, inggih tumindak ingkang lêrês mênåpå lêpat (Madjid, 2008: 6). Ananging, ing jaman samênikå kathah tiyang ingkang nilar ajaran moral kasêbut (Suseno, 1987: 16). Tiyang mênikå sami kasupèn manawi ajaran moral mênikå kêdah dipuncakakên, langkung-langkung wontên tiyang ingkang nindakakên tumindak ingkang awon, kados tå sipat umuk, tama', rêmên menghasud, lsp. Salah satunggaling pawadan ingkang ndadosakên kawontênan kasêbut inggih mênikå amargi tiyang mênikå rumaos bilih piyambakipun gadhah kebebasan ingkang mutlak, inggih sagêd nindakakên mênåpå kémawon miturut manahipun såhå kajêngipun piyambak (Bertens, 2011: 100). Ajaran moral ingkang dipuncakakên déning sadåyå tiyang ing madyaning masarakat mênikå ngêwrat ancas ingkang saé. Ancasipun ngêcakakên ajaran moral inggih mênikå supados tiyang mênikå dados tiyang ingkang gadhah kapribadèn ingkang luhur (Bayles, 1981: 3). Kajawi mênikå, supados sadåyå tiyang ugi sagêd nggayuh katêntrêman såhå kabagyan ing pagêsanganipun.
2 Kanggé ngêcakakên ajaran moral, sadåyå tiyang kêdah mangrêtosi kawruh bab kasêbut. Salah satunggaling cårå kanggé mangrêtosi kawruh ajaran moral inggih mênikå kanthi maos isining naskah. Naskah inggih mênikå sêratan carik ingkang ngêwrat wohing pamikir såhå pangraosing manungså minångkå asiling budåyå bångså jaman rumiyin (Baroroh-Baried, 1985: 54). Naskah-naskah kasêbut dipunpånthå-pånthå adhêdhasar andharan wosing teks. Miturut Behrend (1990: x-xiii), teks mênikå wontên ingkang ngêwrat andharan jinis (1) sejarah, (2) såråsilah, (3) kukum, (4) ringgit, (5) sastrå ringgit, (6) sastrå, (7) piwulang, (8) Islam, (9) primbon, (10) båså, (11) musik, (12) tari-tarian, (13) adat-istiadat, såhå (14) lain-lain. Naskah-naskah ingkang sampun dipunklompokakên adhêdhasar jinising teks, ugi ingkang cacahipun kathah mênikå kasimpên wontên papan panyimpênipun ingkang tartamtu. Papan panyimpêning naskah-naskah mênikå dipunpérang dados tigå, inggih mênikå (1) koleksi bêbadan pamaréntah utawi nagari inggih ingkang wontên pusat mênåpå daérah-daérah, kados bêbadan pendidikan; (2) bêbadan swasta, kados tå yayasan; såhå (3) koleksi pribadi (Istanti, 2013: 9). Salajêngipun, tuladhanipun papan panyimpêning naskah wontên ing kithå Yogyakarta inggih mênikå wontên ing Perpustakaan Muséum Sånåbudåyå, Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta, Perpustakaan Muséum Dewantara Kirti Griya Yogyakarta. Salah satunggaling naskah ingkang kasimpên wontên Perpustakaan Muséum Sånåbudåyå inggih mênikå naskah Sipat Kalihdåså såhå Dongå Warni-warni (salajêngipun dipuncêkak SKDWW). Naskah SKDWW inggih mênikå salah
3 satunggaling naskah carik kanthi dhapukan gancaran. Båså ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat teks-ipun inggih mênikå båså Jawi Anyar kanthi undhå-usuk båså ngoko såhå wontên têtêmbungan ingkang abåså Arab. Naskah SKDWW kalêbêt naskah ingkang andharanipun ngêwrat jinis teks Islam mawi sêratan aksårå Arab Pégon såhå wontên têtêmbungan ingkang kasêrat mawi aksårå Arab. Wondéné tuladhanipun aksårå Arab Pégon ingkang kasêrat ing naskah SKDWW kados tå sêratan 'dadi' såhå 'jumênêng'. Teks Islam inggih mênikå teks ingkang ngandharakên bab ajaran Islam babagan trilogi ajaran Islam inggih mênikå bab akidah, syariah, såhå akhlak/ajaran moral (Sudrajat, 2016: 47). Cacahing naskah ingkang jinisipun teks Islam mênikå kathah, sagêd dipunwaos lumantar dhaptar wontên ing katalog-katalog. Kawontênan naskah ingkang kathah mênikå kadadosan saking sampun ngrêmbakaning budåyå nyêrat ing masarakat nalikå agami Islam dipunrasuk déning masarakat ing Nuswantårå (Ikram lumantar Fathurahman, 2015: 7). Awit saking mênikå, aktivitas nyêrat naskah-naskah Islam dipunwiwiti minångkå sarånå transmisi ngèlmi agami Islam (Fathurahman, 2015: 7). Naskah SKDWW inggih mênikå salah satunggaling naskah jinis teks Islam ingkang ngandharakên bab ajaran moral. Bab ajaran moral ingkang kawrat wontên ing salêbêting naskah SKDWW mênikå dipunandharakên supados lêstantun sartå sagêd dipunginakakên kanggé referensi tumraping masarakat jaman samênikå, mliginipun tiyang ingkang sampun ngrasuk agami Islam. Bab ajaran moral mênikå wigatos sangêt kanggé pandom ing pagêsanganing masarakat. Pramilå, bab mênikå dipuntaliti. Wondéné salah
4 satunggaling cårå kanggé naliti bab ajaran moral ingkang wontên ing naskah SKDWW inggih mênikå kanthi nindakakên panalitèn filologi. Baroroh-Baried (1985: 1) ngandharakên bilih filologi inggih mênikå salah satunggaling kawruh bab pagêsangan masarakat jaman rumiyin ingkang sinêrat gayut kaliyan bab båså, kasusastran, såhå kabudayan. Panalitèn filologi ingkang dipuntindakakên wontên panalitèn mênikå adhêdhasar aliran filologi modern, inggih kanthi nindakakên lampahing panalitèn ingkang tartamtu. Lampahing panalitèn ingkang dipunginakakên inggih mênikå lampahing panalitèn filologi kanggé naskah tunggal, inggih amargi naskah SKDWW mênikå kalêbêt naskah tunggal. Wondéné lampahing panalitèn ingkang dipuntindakakên wontên panalitèn mênikå inggih: (1) inventarisasi naskah, (2) deskripsi naskah såhå teks, (3) transliterasi teks, (4) suntingan teks kanthi aparat kritik, (5) terjemahanan teks, såhå (6) analisis teks. Inventarisasi naskah ngéngingi naskah SKDWW dipuntindakakên kanthi maos katalog-katalog. Katalog inggih mênikå dhaptaring naskah ingkang dipunsêrat kanthi sêratan carik såhå cithak ingkang ngandharakên bab kawontênaning naskah såhå teks kanthi ringkês (Mulyani, 2012: 1). Katalog mênikå dipunginakakên kanggé mangrêtosi naskah-naskah ingkang jinisipun sami, kawontênaning naskah kanthi ringkês, ugi andharan ingkang kawrat kanthi ringkês, sartå papan panyimpêning naskah. Saking asiling studi katalog, kapanggihakên satunggal eksemplar naskah SKDWW kanthi nomêr koleksi SB 146 I.6 ingkang kasimpên ing Perpustakaan Muséum Sånåbudåyå. Sasampunipun nindakakên studi katalog, kalajêngakên
5 ningali piyambak kawontênaning naskah SKDWW kanggé nêmtokakên kelayakan naskah. Anggènipun ningali kawontênan naskah, inggih wontên ing Perpustakaan Muséum Sånåbudåyå, minångkå papan panyimpêning naskah kasêbut. Salajêngipun, dipunpanggihakên bilih naskah SKDWW mênika ngêwrat kalih teks, inggih mênikå teks Sipat Kalihdåså såhå teks Dongå Warni-warni (Behrend, 1990: 546). Teks Sipat Kalihdåså (salajêngipun dipuncêkak SK) ngêwrat andharan falsafah bab akhlak utawi ajaran moral. Salajêngipun, wontên teks Dongå Warni-warni ngandharakên bab kêmpalaning dongå-dongå abåså Arab kanthi andharan mawi båså Jawi. Teks ingkang dipundadosakên sumber data panalitèn wontên panalitèn mênikå, inggih mênikå teks SK. Teks SK ing salêbêting naskah SKDWW dipuntaliti kanthi pawadan tartamtu. Wondéné pawadan-pawadan kasêbut kaandharakên wontên ing ngandap mênikå. 1. Naskah SKDWW dèrèng naté dipuntaliti. 2. Kawontênan naskah SKDWW ingkang taksih saé. Samakipun kajilid kanthi dondoman ingkang taksih kêncêng såhå teks-ipun ugi taksih sagêd dipunwaos kanthi cêthå. 3. Sêrataning teks SK mênikå taksih sagêd kawaos kanthi cêthå, amargi kasêrat mawi tandhêsan mangsi ingkang kandhêl. Teks SK ugi langkung gampil dipunwaos jalaran sêratanipun teks mênikå dipunsêrat mawi aksårå ingkang ukuranipun agêng. 4. Jinising dhapukaning teks SK mênikå kasêrat mawi dhapukan gancaran, satêmah langkung gampil dipunpahami manawi dipuntandingakên kaliyan
6 teks ingkang kasêrat mawi dhapukan sêkar mênåpå drama. Teks SK ugi langkung gampil dipunpahami jalaran teks mênikå dipunsêrat ngginakakên båså Jawi Anyar kanthi undhå usuk båså ngoko. 5. Wosing teks SK ing salêbêting naskah SKDWW ngandharakên bab ajaran moral, ingkang wontên gayutanipun kaliyan hubungan vertikal inggih mênikå hubungan dhumatêng Gusti Allah såhå hubungan horizontal inggih mênikå hubungan dhatêng sêsamining dumados, alam, såhå dhiri pribadinipun. Awit saking mênikå, bab kasêbut kêdah dipunmangrêtosi déning sadåyå tiyang minångkå salah satunggaling kawruh kanggé nggayuh katrêntêman ing pagêsanganipun. 6. Kanthi naliti naskah SKDWW mliginipun teks SK, dados salah satunggaling ikhtiyar kanggé nglêstantunakên budåyå Jawi mliginipun naskah såhå teks. Wondéné pawadan ingkang ndadosakên teks Dongå Warni-warni botên dados sumber data wontên panalitèn mênikå, amargi teks kasêbut wosipun sampun cêthå, sartå sampun kathah tiyang ingkang ngrêmbag bab kêmpalaning dongå-dongå ingkang dipundadosakên buku-buku. Awit saking mênikå, paédahing naliti teks SK langkung kathah manawi dipuntandhingakên kaliyan teks Dongå Warni-warni. Awit saking sampun manggihakên objek panalitènipun, salajêngipun dipundamêl deskripsi naskah såhå teks-ipun. Sasampunipun ndamêl deskripsi naskah såhå teks, kalajêngakên ndamêl alih tulis utawi transliterasi teks-ipun, awit sêrataning teks mênikå ngginakakên aksårå Arab Pégon ingkang botên umum dipunmangrêtosi déning sapérangan masarakat. Transliterasi ingkang dipundamêl
7 wontên panalitèn mênikå wontên kalih, inggih mênikå transliterasi kanthi nggantos aksårå Arab Pégon dados aksårå Jåwå såhå aksårå Latin. Lampahing panalitèn filologi salajêngipun inggih mênikå ndamêl suntingan teks kanthi aparat kritik-ipun. Ancasing ndamêl suntingan teks inggih mênikå kanggé ngéwahi sêrataning teks supados sagêd gampil kawaos kanthi njumbuhakên Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939). Ananging, wontên ing suntingan kasêbut taksih têtêp nyêrat sêrataning teks ingkang dados ciri khas-ipun. Sasampunipun ndamêl suntingan teks, lampahing panalitèn salajêngipun inggih mênikå ndamêl alih basa-ning teks utawi terjemahan teks saking båså Jawi dados båså Indonesia. Wondéné ancasing ndamêl terjemahan teks inggih mênikå supados pamaos langkung gampil anggènipun mangrêtosi wosing teks, mliginipun kanggé pårå pamaos ingkang botên paham båså Jawi. Sasampunipun ndamêl terjemahan teks, kalajêngakên ngandharakên wosing teks SK ingkang ngêwrat bab-bab ajaran moral. Bab-bab ajaran moral ingkang wontên ing salêbêting teks SK sagêd dipunsinaoni déning masarakat, mliginipun masarakat ingkang ngrasuk agami Islam. Kanthi nyinau bab mênikå, masarakat sagêd mangrêtosi mênåpå kémawon prakawis ingkang dipuntindakakên såhå prakawis ingkang dipuntilar. Wondéné ajaran moral ingkang kawrat ing teks SK mênikå ngéngingi gayutan antawisipun manungså dhumatêng Gusti Allah, manungså dhatêng sêsamining dumados, manungså dhatêng alam, såhå manungså dhatêng dhiri pribadinipun.
8 B. Undêraning Prakawis Saking dhasaring panalitèn ing nginggil, nuwuhakên prakawis-prakawis ingkang gayut kaliyan naskah SKDWW, mliginipun teks SK. Wondéné prakawis-prakawis mênikå sagêd dipunandharakên kados ing ngandhap mênikå. 1. Jinising naskah adhêdhasar teks-ipun. 2. Inventarisasi naskah SKDWW. 3. Deskripsi naskah SKDWW såhå teks SK. 4. Transliterasi teks SK. 5. Suntingan teks SK såhå aparat kritik-ipun. 6. Terjemahan teks SK. 7. Analisis isi ngéngingi ajaran moral ingkang kawrat wontên ing teks SK. C. Watêsaning Prakawis Adhêdhasar andharan undêraning panalitèn ing nginggil, panalitèn mênikå dipunwatêsi kanthi ancas supados prakawis ingkang dipunandharakên sagêd cêthå såhå gumathok. Watêsanipun prakawis kasêbut kaandharakên ing ngandhap mênikå. 1. Inventarisasi naskah SKDWW. 2. Deskripsi naskah SKDWW såhå teks SK. 3. Transliterasi teks SK kanthi aksårå Jåwå såhå aksårå Latin. 4. Suntingan teks SK såhå aparat kritik-ipun. 5. Terjemahan teks SK. 6. Analisis isi ngéngingi ajaran moral ingkang kawrat wontên ing teks SK.
9 D. Wosing Prakawis Adhêdhasar watêsaning prakawis ing nginggil, sagêd dipunpêndhêt wosing prakawis. Wosing prakawis ingkang dipunandharakên ing panalitèn mênikå kasêrat kados ing ngandhap mênikå. 1. Kadospundi inventarisasi naskah SKDWW? 2. Kadospundi deskripsi naskah SKDWW såhå teks SK? 3. Kadospundi transliterasi teks SK kanthi aksårå Jåwå såhå aksårå Latin? 4. Kadospundi suntingan teks SK såhå aparat kritik-ipun? 5. Kadospundi terjemahan teks SK? 6. Kadospundi ajaran moral ingkang kawrat wontên teks SK? E. Ancasing Panalitèn Saking andharan wosing panalitèn wontên nginggil mênikå, kamångkå sagêd dipundamêl ancasing panalitèn. Wondéné ancasing panalitèn wontên panalitèn mênikå kaandharakên kados ing ngandhap mênikå. 1. Ngandharakên inventarisasi naskah SKDWW. 2. Ngandharakên deskripsi naskah SKDWW såhå teks SK. 3. Ndamêl transliterasi teks SK kanthi aksårå Jåwå såhå aksårå Latin. 4. Ndamêl suntingan teks SK såhå aparat kritik-ipun. 5. Ndamêl terjemahan teks SK. 6. Ngandharakên ajaran moral wontên teks SK. F. Paédahing Panalitèn Asiling panalitèn mênikå dipunajab sagêdå mumpangati mênggahing bêbrayan. Wondéné paédahing panalitèn wontên ing panalitèn mênikå kapérang
10 dados kalih, inggih mênikå paédah teoritis såhå paédah praktis. Salajêngipun, andharanipun kados katrangan ing ngandhap mênikå. 1. Paédah Teoritis Asiling panalitèn mênikå kaangkah sagêdå dados satunggaling tulådhå lampahing panalitèn ingkang ngêcakakên teori såhå metode panalitèn deskriptif filologi modern tumrap naskah SKDWW, mliginipun teks SK. 2. Paédah Praktis a. Asiling transliterasi, suntingan, såhå terjemahan teks sagêd nggampilakên pamaos anggènipun maos teks SK ingkang salajêngipun sagêd dipunpêndhêt piwulangipun. b. Asiling analisis teks sagêdå nambahi pangrêtosan bab ajaran moral ingkang kawrat ing teks SK satêmah sagêd kaginakakên minångkå nambahi wêwaton kanggé gêsanging masarakat. G. Pangrêtosan Têmbung-têmbung ing Irah-irahan Têmbung-têmbung ingkang kasêrat wontên ing irah-irahaning panalitèn mênikå prêlu dipunandharakên supados pamanggih ngéngingi pangrêtosan antawisipun panyêrat kaliyan pamaos sagêd jumbuh. Wondéné andharan ngéngingi pangrêtosan têmbung-têmbung ing irah-irahaning panalitèn mênikå inggih kados andharan wontên ing ngandhap mênikå. 1. Kajian Filologi Kajian inggih mênikå proses utawi cårå anggènipun nindakakên telaah, sinau, utawi panalitèn, satêmah manggihakên asiling kajian jumbuh kaliyan mênåpå ingkang dipuntindakakên. Wondéné filologi inggih mênikå salah
11 satunggaling kawruh bab pagêsangan masarakat jaman rumiyin ingkang sinêrat gayut kaliyan bab båså, kasusastran, såhå kabudayan. Dados, kajian filologi inggih mênikå proses anggènipun nindakakên panalitèn filologi, satêmah manggihakên asiling panalitèn ngéngingi kawruh bab pagêsangan masarakat jaman rumiyin ingkang sinêrat gayut kaliyan bab båså, kasusastran, såhå kabudayan. Salajêngipun, anggènipun nindakakên kajian filologi mênikå ugi kanthi nindakakên lampahing panalitèn ingkang tartamtu (inventarisasi naskah, deskripsi naskah såhå teks, transliterasi teks, suntingan teks såhå aparat kritik, terjemahan teks, såhå analisis teks). 2. Ajaran Moral Ajaran inggih mênikå pitêdah utawi piwulang. Salajêngipun, têgêsipun têmbung moral inggih mênikå adat kebiasaan ngéngingi tumindak saé mênåpå awon. Dados, ajaran moral inggih mênikå pitêdah utawi piwulang ngéngingi tumindak saé mênåpå awon. Wondéné ajaran moral mênikå ngéngingi gayutan antawisipun manungså dhumatêng Gusti Allah, manungså dhatêng sêsamining dumados, manungså dhatêng alam, såhå manungså dhatêng dhiri pribadinipun. 3. Teks Sipat Kalihdåså Teks Sipat Kalihdåså inggih mênikå salah satunggaling teks ingkang kasêrat wontên ing naskah SKDWW. Naskah mênikå kasimpên wontên ing Perpustakaan Muséum Sånåbudåyå kanthi kode SB 146 I.6. Wondéné wosing teks Sipat Kalihdåså inggih mênikå ngéngingi bab ajaran moral tumrap gêsanging tiyang ing madyaning bêbrayan.
12 BAB II GÊGARAN TEORI A. Kajian Filologi 1. Pangrêtosan Filologi Sadåyå naskah kinå sagêd dados sarånå sinau tumrap gêsanging manungså. Naskah-naskah mênikå têmtu kémawon sagêd dipunmangrêtosi déning sadåyå tiyang, minångkå wohing kabudayaning masarakat ing jaman rumiyin. Naskah kinå kasêbut ngêwrat manékå warni kawruh ingkang mumpangati. Awit saking mênikå, dipunbêtahakên ngèlmi kanggé nggampilakên anggènipun mangrêtosi såhå ngandharakên wosing naskah kinå kasêbut. Wondéné salah satunggaling ngèlmi ingkang sagêd dipuncakakên inggih mênikå ngèlmi filologi. Shipley, Wagenvoort (lumantar Baroroh-Baried, 1985: 1) ngandharakên bilih têmbung filologi saking båså Yunani, inggih mênikå têmbung philos kaliyan logos. Têmbung philos têgêsipun 'cinta', 'rêmên'; lajêng têmbung logos têgêsipun 'kata', 'têmbung'. Dadosipun, têmbung filologi mênikå têgêsipun 'cinta kata', 'rêmên wicantên'. Salajêngipun, têgêsipun filologi éwah dados 'rêmên sinau', 'rêmên dhatêng ngèlmi', 'rêmên bab sastrå', 'rêmên bab kabudayan'. Mulyani (2012: 1) ugi ngandharakên bilih filologi inggih mênikå satunggaling ngèlmi ingkang gêgayutan kaliyan wohing karya sastra ingkang magêpokan kaliyan bab båså, kasusastran, såhå kabudayan. Wondéné pamanggih saking Istanti (2013: 2), filologi inggih mênikå satunggaling ngèlmi ingkang gêgayutan kaliyan asiling karya masarakat jaman rumiyin ingkang awujud sêratan. Salajêngipun miturut Fathurahman (2015: 14), "philology is about
13 reading manuscripts" (filologi inggih mênikå salah satunggaling ngèlmi ingkang gayut kaliyan maos naskah). Filologi dipunwastani salah satunggaling ngèlmi ingkang ancasipun kanggé ngandharakên wosing teks ingkang kawrat wontên ing salêbêting naskah. Saking andharan wontên nginggil, sagêd dipunpêndhêt dudutanipun bilih filologi inggih mênikå ngèlmi ingkang nyinau naskah såhå ngandharakên wosing teks kanthi nggayutakên bab båså, kasusastran, såhå kabudayan ingkang sampun naté dipunginakakên ing madyaning pagêsangan manungså. 2. Objek Panalitèn Filologi Sabên panalitèn wontên objek panalitènipun, makatên ugi nalikå nindakakên panalitèn filologi. Baroroh-Baried (1985: 3) ngandharakên bilih objek panalitèn filologi mênikå wontên kalih, inggih mênikå naskah såhå teks. Wondéné andharaning bab naskah såhå teks kados wontên ing ngandhap mênikå. a) Naskah Objek panalitèn filologi ingkang sapisanan inggih mênikå naskah. Naskah inggih mênikå asiling budåyå awujud sêratan ingkang sipatipun konkret, ingkang taksih kasêrat mawi sêratan tangan utawi carik, ingkang taksih asli mênåpå déné têdhakanipun (Baroroh-Baried, 1985: 54). Mulyani (2013: 57) ngandharakên bilih naskah inggih mênikå warisan piwulang saking pårå lêluhur ingkang sinêrat mawi sêratan tangan (carik), ingkang taksih asli mênåpå déné têdhakanipun. Wondéné miturut Istanti (2013: 3), naskah inggih mênikå sarånå kanggé ngandharakên teks. Salajêngipun, Fathurahman (2015: 22) ngandharakên bilih padanan têmbung naskah inggih mênikå al-makht}u>t}a>t (båså Arab) atêgês al-
14 kutub al-maktubah bil yad (buku ingkang dipunsêrat mawi sêratan tangan), såhå manuscripts (båså Inggris) ingkang ngêwrat têgês a book, document, or other composition written by hand (buku, dokumen, utawi mênåpå kémawon ingkang dipunsêrat mawi sêratan tangan). Saking andharan-andharan ing nginggil sagêd dipunpêndhêt dudutanipun, bilih naskah inggih mênikå asiling warisan lêluhur ingkang awujud sêratan tangan ingkang taksih asli mênåpå déné têdhakanipun. Kawontênan naskah dados salah satunggaling sumber informasi primer ingkang autentik, ingkang dados sarånå kanggé njêmbatani antawisipun jaman rumiyin dumugi jaman samênikå. Kanthi maos naskah-naskah, pamaos sagêd mangrêtosi khazanah intelektual såhå sejarah kabudayan masarakat jaman rumiyin (Mulyani, 2014: 2). Naskah minångkå objek kajian filologi dipunsêrat mawi media dlancang, inggih dlancang saking Eropa mênåpå déné lokal. Naskah ugi sagêd kasêrat ing daun lontar, daun nipah, kulit kayu, bambu, utawi rotan (Fathurahman, 2015: 23). Jinising naskah miturut kuantitas-ipun wontên kalih warni (Baroroh-Baried, 1985: 67). Ingkang sapisanan inggih mênikå naskah tunggal, naskah ingkang cacahipun namung satunggal. Ingkang kaping kalih inggih mênikå naskah jamak, naskah ingkang cacahipun langkung saking satunggal. Wondéné naskah ingkang dados objek panalitèn wontên panalitèn mênikå inggih mênikå naskah SKDWW. Naskah kasêbut kalêbêt naskah tunggal, ingkang kasêrat ing dlancang ingkang awujud sêratan carik. Ananging, kawontênan naskah mênikå botên dipunmangrêtosi kalêbêt naskah salinan mênåpå botên, amargi botên wontên katrangan bab panyêratan utawi panyalining naskah.
15 b) Teks Objek panalitèn filologi sasanèsipun naskah inggih mênikå teks. Mulyani (2013: 57) ngandharakên bilih teks inggih mênikå isining naskah utawi mênåpå kémawon ingkang kawrat ing salêbêting naskah. Wondéné miturut Baroroh-Baried (1985: 4), teks inggih mênikå sadåyå sêratan ingkang kawrat wontên naskah ingkang wujudipun wêtah såhå kanggé sarånå ngandharakên pitutur pårå lêluhur ingkang sipatipun abstrak. Sasanèsipun pamanggihipun Mulyani såhå Baroroh-Baried, Istianti (2013: 3) ugi ngandharaken bilih teks inggih mênikå asiling sêratan masarakat jaman rumiyin ingkang ngêwrat isi ngéngingi kabudayan jaman rumiyin. Saking andharan-andaran wontên nginggil, sagêd dipunpêndhêt dudutanipun bilih teks inggih mênikå sêratan mênåpå kémawon ingkang kasêrat ing salêbêting naskah ngéngingi kabudayan mênåpå pitutur jaman rumiyin. Baroroh-Baried (1985: 56) ngandharakên bilih jinising teks miturut cårå penurunan-ipun kapérang dados tigå, inggih mênikå teks lesan, teks sêratan carik, såhå teks cithak. Salajêngipun, teks ingkang kawrat ing salêbêting naskah Jawi mênikå kasêrat mawi båså Jawi (båså Jawi Kinå, Jawi Têngahan, Jawi Anyar) kanthi ngginakakên aksårå Jåwå, aksårå Arab Pègon, såhå aksårå Latin (Mulyani, 2012: 1). Kajawi mênikå, naskah Jawi mênikå ugi dipunandharakên kanthi mapintên-pintên dhapukan. Dhapukanipun teks mênikå sagêd awujud dhapukan gancaran, sêkar, paginêman, mênåpå déné campuran (Mulyani, 2013: 58). Wondéné jinising teks miturut frekuensi têdhakanipun kapérang dados kalih warni (Istanti, 2013: 25). Ingkang sêpisanan inggih mênikå teks profan, teks
Teks SK 16 ingkang kaanggêp gadhahanipun tiyang kathah. Kanthi makatên, frekuensi têdhakaning teks profan mênikå langkung kathah, ingkang nêdahakên bilih teks mênikå dipunrêmêni déning masarakat. Salajêngipun, jinising teks ingkang nomêr kalih inggih mênikå teks sakral. Teks sakral inggih mênikå teks ingkang kaanggêp kêramat, biasanipun sêratan tiyang kraton. Teks mênikå botên kathah têdhakanipun. Pawadanipun inggih mênikå amargi wontên kapitadosan bilih sasampunipun dipuntêdhak, kesakralan saking teks mênikå sagêd kirang malah ugi sagêd musnah. Wondéné teks ingkang dados objek panalitèn wontên panalitèn mênikå inggih mênikå teks SK ing salêbêting naskah SKDWW. Teks SK ngandharakên kawruh falsafah bab akhlak utawi ajaran moral. Teks mênikå awujud teks sêratan tangan (carik) mawi aksårå Arab Pégon. Båså ingkang dipunginakakên ing teks SK inggih mênikå båså Jawi ngoko såhå båså Arab ingkang kasêrat kanthi dhapukan gancaran. Salajêngipun, ngéngingi jinising teks, teks SK kalêbêt jinising teks profan, amargi teks kasêbut dipunrêmêni déning masarakat, mliginipun tiyang ingkang sampun ngrasuk agami Islam. Saking andharan-andharan wontên nginggil, sagêd dipunmangrêtosi bilih objek panalitèn filologi ing panalitèn mênikå inggih kados bagan ing ngandhap mênikå. Bagan 1. Objek Panalitèn Filologi Naskah SKDWW Objek Panalitèn Filologi Naskah Teks
17 3. Ancasing Panalitèn Filologi Sabên panalitèn têmtu kémawon wontên ancasing panalitènipun, makatên ugi panalitèn filologi. Baroroh-Baried (1985: 5) ngandharakên bilih ancasing panalitèn filologi kapérang dados kalih, inggih mênikå ancas ingkang umum utawi tujuan umum såhå ancas ingkang khusus utawi tujuan khusus. Wondéné andharanipun kados ing ngandhap mênikå. 1. Ancasing panalitèn filologi ingkang umum (tujuan umum) inggih kados ing ngandhap mênikå. a. Kanggé mangrêtosi rêmbakaning kabudayan minångkå salah satunggaling bångså lumantar asil sastranipun, awit saking sastrå lesan mênåpå déné sêratan. b. Kanggé mangrêtosi têgês såhå ancasing teks kanggé gêsanging masarakat. c. Kanggé ngandharakên nilai-nilai budåyå lami minångkå alternatif rêmbakaning budåyå. 2. Ancasing panalitèn filologi ingkang khusus (tujuan khusus) inggih kados ing ngandhap mênikå. a. Kanggé ndamêl suntingan satunggaling teks ingkang paling cêlak kaliyan teks aslinipun. b. Kanggé mangrêtosi sejarah dumadosing teks såhå ngrêmbakanipun. c. Kanggé mangrêtosi persepsi pamaos wontên ing jamanipun. Adhêdhasar katrangan ancasing panalitèn filologi ing nginggil, ancasing panalitèn filologi tumrap teks SK inggih mênikå ndamêl deskripsi naskah SKDWW såhå deskripsi teks SK, ndamêl transliterasi teks SK, ndamêl suntingan teks SK såhå aparat kritik-ipun, såhå ndamêl terjemahan teks ingkang sagêd dados sarånå kanggé mangrêtosi wosing teks SK. Kajawi mênikå, kanthi ngginakakên panalitèn filologi, wosing teks SK sagêd kawahyakakên satêmah sagêd dipunginakakên kanggé referensi ngéngingi kawruh ajaran moral. 4. Aliran Filologi Pårå filolog ingkang nindakakên panalitèn filologi ndadosakên naskah såhå teks dados sumber data ing panalitènipun. Ing panalitènipun, filolog menelusuri
18 sejarah teks såhå nyamêktakakên edisi kanthi nindakakên tahapan metodologis ingkang ancasipun kanggé mujudakên sêratan ingkang sampun dipunlêrêsakên (Fathurahman, 2015: 18-19). Antawisipun filolog satunggal kaliyan filolog sanès gadhah cara kerja piyambak nalikå nindakakên panalitèn filologi. Bédanipun cara kerja kasêbut adhêdhasar bédaning aliran filologi-nipun pårå filolog. Miturut cacahipun, aliran filologi mênikå kapérang dados kalih, inggih mênikå aliran filologi tradisional såhå aliran filologi modern (Baroroh-Baried, 1985: 2-3). Wondéné andharanipun kados ing ngandhap mênikå. 1. Aliran filologi tradisional Ahli filologi ingkang naliti teks-teks gadhah ancas kanggé manggihakên teks ingkang asli sartå nêbihakên kalêpatan ing salêbêting teks. Teks ingkang kawrat wontên naskah mênikå wontên ingkang korup (risak) såhå kathah varian-ipun. Awit saking mênikå, pårå ahli filologi nindakakên panalitèn kanggé milahakên pundi kémawon teks ingkang asli såhå teks ingkang nyêbal saking wujud aslinipun (Fathurahman, 2015: 19). Salajêngipun, panalitèn filologi ingkang kados mênikå ingkang dipunwastani aliran filologi tradisional. Wontên aliran filologi tradisional, ahli filologi ngginakakên pangraosipun kanggé milih naskah ingkang hipotesis-ipun kaanggêp asli, utawi ingkang paling cêlak kaliyan aslinipun (Baroroh-Baried, 1985: 1-2). Ancasipun aliran filologi tradisional mênikå kanggé manggihakên naskah ingkang sapisanan, autograf utawi asli (Suryani, 2012:7).
19 2. Aliran filologi modern Miturut Mulyani (2014: 9), aliran filologi modern inggih mênikå aliran filologi ingkang andharanipun ngandharakên bilih kawontênan variasi naskah mênikå minångkå wujuding kreasi saking pårå penyalin teks. Varian-varian mênikå dipunanggêp minångkå kreativitas kanggé mangrêtosi wosing teks, pemaknaan teks, nglêrêsakên mênåpå ingkang dipunanggêp botên lêrês, såhå dipunjumbuhakên kaliyan ngèlmi båså, sastrå, budåyå, agami, sartå tata politik ingkang wontên ing jamanipun (Baroroh-Baried, 1985: 3). Wondéné ancasing aliran filologi modern inggih mênikå kanggé manggihakên varian naskah minångkå asiling kreasi såhå kreativitas (Mulyani, 2014: 9). Salajêngipun, aliran filologi ingkang dipunginakakên wontên panalitèn mênikå inggih mênikå aliran filologi modern. Aliran kasêbut dipunginakakên kanthi ancas kanggé ngandharakên wosing teks SK, pemaknaan teks, nglêrêsakên, såhå nggayutakên teks mênikå kaliyan ngèlmi båså, kasusastran, såhå kabudayan. 5. Lampahing Panalitèn Filologi Sabên panalitèn mênikå wontên lampahing panalitènipun, makatên ugi panalitèn filologi. Lampahing panalitèn filologi miturut Mulyani (2012: 3), inggih mênikå (1) inventarisasi naskah, (2) nêmtokakên naskah, (3) deskripsi naskah, (4) maos teks ingkang kapilih, (5) alih tulis teks, (6) parafrase teks, såhå (7) ndamêl terjemahan teks. Wondéné miturut Istanti (2013: 8), lampahing panalitèn filologi inggih mênikå (1) penentuan sasaran penelitian, (2) inventarisasi naskah, (3) observasi pendahuluan, (4) penentuan naskah dasar penelitian, (5) transliterasi, (6)
20 suntingan teks, såhå (7) penerjemahan teks. Salajêngipun, pamanggihipun Fathurahman (2015: 69), prakawis ingkang dipuntindakakên nalikå nindakakên panalitèn filologi inggih mênikå (1) penentuan teks, (2) inventarisasi naskah, (3) deskripsi naskah, (4) perbandingan naskah dan teks, (5) suntingan teks, (6) terjemahan teks, såhå (7) analisis teks. Wondéné lampahing panalitèn filologi ingkang dipuntindakakên wontên panalitèn mênikå inggih mênikå lampahing panalitèn filologi kanggé naskah tunggal, kanthi lampah: (1) inventarisasi naskah, (2) deskripsi naskah såhå teks, (3) ndamêl transliterasi teks kanthi aksårå Jåwå såhå aksårå Latin, (4) ndamêl suntingan teks kanthi ndamêl aparat kritik, (5) ndamêl terjemahan teks, såhå (6) analisis teks. Salajêngipun, andharan bab lampahing panalitèn filologi ingkang langkung jangkêp kasêrat kados ing ngandhap mênikå. a) Inventarisasi Naskah Panalitèn filologi kawiwitan nalikå nindakakên inventarisasi naskah. Inventarisasi naskah inggih mênikå salah satunggaling cårå kanggé madosi såhå nyathêt kawontênaning naskah ingkang ngêwrat salinan naskah ingkang dados objek panalitèn (Fathurahman, 2015: 74). Manawi miturut Baroroh-Baried (1985: 67), inventarisasi naskah inggih mênikå nyathêt naskah såhå teks ingkang irah-irahanipun sami, ingkang kasimpên wontên ing perpustakaan-perpustakaan, instansi pamaréntah, såhå papan panyimpêning naskah sanèsipun. Wondéné cårå ingkang dipuntindakakên kanggé madosi naskah inggih mênikå kanthi studi katalog naskah, buku-buku ingkang ngêwrat naskah kasêbut, artikel-artikel wontên ing jurnal, publikasi mênåpå karya tulis sanèsipun, såhå
21 koleksi naskah pribadi (Fathurahman, 2015: 74). Manawi miturut Djamaris (2002: 10), inventarisasi naskah mênikå katindakakên kanthi studi katalog såhå pengamatan langsung wontên ing papan panyimpêning naskah. Studi katalog katindakakên kanthi maos katalog-katalog naskah. Salajêngipun, pengamatan langsung katindakaken kanthi ningali piyambak kawontênan naskah ingkang kapilih wontên ing papan panyimpênipun. Ancasing pengamatan langsung mênikå inggih kanggé mangrêtosi kadospundi mênggah kawontênaning naskah ingkang dipuntaliti. Saking andharan-andharan wontên nginggil sagêd dipunpêndhêt dudutanipun bilih ancasing inventarisasi naskah inggih mênikå kanggé nêmtokakakên objek data panalitèn ingkang badhé dipuntaliti. Naskah-naskah ingkang kasimpên mênikå wontên ingkang dèrèng kacathêt såhå wontên ingkang sampun kacathêt (Fathurahman, 2015: 74). Manawi naskah ingkang dèrèng kacathêt, informasi ngéngingi kawontênaning naskah mênikå dèrèng wontên amargi dèrèng dipunsêrat. Salajêngipun, manawi naskah ingkang sampun kacathêt, wontên cathêtanipun ngéngingi kawontênaning naskah. Wondéné caranipun nyathêt naskah mênikå kapérang dados kalih, inggih mênikå nyathêt (1) irah-irahan såhå panganggit utawi penyalin, såhå (2) irah-irahan, panganggit utawi penyalin, taun anggènipun nyêrat, ukuran naskah, cacahipun kåcå, jinising aksårå, såhå ringkêsaning andharan ngéngingi wosing naskah (Istanti, 2013: 9). Wontên panalitèn mênikå, inventarisasi naskah SKDWW dipuntindakakên kanthi metode studi katalog såhå kalajêngakên kanthi pengamatan langsung ing
22 papan panyimpêning naskah. Wondéné andharan ngéngingi inventarisasi naskah SKDWW kaandharakên wontên ing bab IV. b) Deskripsi Naskah såhå Teks Sasampunipun nindakakên inventarisasi naskah, kalajêngakên ndamêl deskripsi naskah såhå teks. Miturut Mulyani (2012: 6), deskripsi naskah inggih mênikå andharan kanggé nggambarakên kawontênaning naskah kajumbuhakên kaliyan kawontênanipun. Wondéné miturut Fathurahman (2015: 77), deskripsi naskah inggih mênikå salah satunggaling lampahing panalitèn filologi kanthi nindakakên identifikasi kawontênaning fisik naskah, kepengarangan, såhå penyalinan teks. Miturut Darusuprapta (lumantar Mulyani, 2012: 6-8), wontên mapintên-pintên prakawis ingkang dipun-deskripsi-akên nalikå ndamêl deskripsi naskah. Wondéné prakawis ingkang dipun-deskripsi-akên kados tå: papan panyimpêning naskah, irah-irahaning naskah, nåmå panyêrat, rêrênggan, manggålå, kolofon, jinising dhapukan, lsp. Kajawi ndamêl deskripsi naskah, lajêng kêdah ndamêl deskripsi teks, amargi objek panalitènipun panalitèn filologi inggih mênikå naskah såhå teks. Deskripsi teks inggih mênikå andharan kanggé nggambarakên kawontênaning teks (non fisik-ipun naskah), inggih kanggé ngandharakên katrangan kadospundi mênggah kawontênaning teks ingkang badhé dipuntaliti (Mulyani, 2012: 6). Wondéné prakawis mênåpå kémawon ingkang kalêbêt deskripsi teks inggih mênikå andharan ngéngingi pambukå, isi, såhå panutup ingkang kasêrat wontên teks.
23 Asiling deskripsi naskah såhå teks mênikå nggambarakên kawontênaning naskah såhå teks kanthi cêtha såhå jangkêp. Wondéné deskripsi naskah såhå teks ing panalitèn mênikå dipunginakakên kanggé mangrêtosi kawontênaning naskah SKDWW såhå teks SK adhêdhasar mênåpå wontênipun. Kajawi mênikå, ugi dados informasi kanggé nêmtokakên kadospundi cårå såhå lampahing panalitèn ingkang dipuntindakakên, kados nalikå ndamêl transliterasi teks, terjemahan teks, såhå analisis teks. Wondéné andharan deskripsi naskah SKDWW såhå teks SK ingkang langkung jangkêp kaandharakên ing bab IV. c) Transliterasi Teks Lampahing panalitèn filologi sasampunipun deskripsi naskah såhå teks inggih mênikå ndamêl transliterasi teks. Robson (1994: 24) ngandharakên bilih transliterasi teks inggih mênikå nggantos jinising sêratan, saking aksårå satunggal dados aksårå sanèsipun. Metode transliterasi teks mênikå wontên kalih warni, inggih mênikå metode transliterasi diplomatik såhå metode transliterasi standar (Mulyani, 2012: 10-11). Metode transliterasi diplomatik inggih mênikå cårå anggènipun ndamêl alih tulis sêrataning teks ingkang kasêrat mênåpå wontênipun kados déné sêrataning teks-ipun kanthi aksårå ingkang bédå. Wondéné metode transliterasi standar inggih mênikå cårå anggènipun ndamêl alih tulis sêrataning teks ingkang kasêrat adhêdhasar utawi sampun kajumbuhakên kaliyan ejaan ingkang lêrês utawi kajumbuhakên kaliyan Ejaan yang Disempurnakan (EYD) ingkang taksih dipunanggé, inggih mênikå Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939).
24 Nalikå ndamêl transliterasi teks, ugi kêdah ndamêl pandom transliterasi-ipun. Ananging, kathah tiyang ingkang ndamêl pandom transliterasi rumaos sami rêkaos. Wontên pawadan ingkang ndadosakên botên gampil anggènipun ndamêl pandoming transliterasi kasêbut. Wondéné pawadanipun inggih mênikå ngèngingi prakawis penerapan ejaan ingkang wontên têtêmbungan abåså Arab, faktor-faktor historis, såhå sistematika penggabungan aksårå (Chamamah-Soeratno, 1996: 3). Kajawi mênikå, pandoming transliterasi ingkang sampun wontên mênikå kathah variasi-nipun. Pawadanipun inggih amargi pandom transliterasi mênikå déréng wontên ingkang baku. Dadosipun, pandom transliterasi dipundamêl miturut pamanggihipun tiyang ingkang ndamêl transliterasi teks, kanthi ningali kawontênaning teks ingkang dipuntaliti. Awit saking mênikå, nalikå ndamêl pandom transliterasi kêdah nyêrat kanthi ajêg (konsisten) pandom transliterasi-nipun supados langkung gampil anggènipun ndamêl transliterasi teks. Wontên panalitèn mênikå, metode transliterasi teks ingkang dipunginakakên inggih mênikå metode transliterasi diplomatik såhå metode transliterasi standar, kanthi nggantos sêrataning teks saking aksårå Arab Pégon dados aksårå Jåwå såhå aksårå Latin. Anggènipun ndamêl transliterasi teks SK ugi dipundamêl pandom transliterasi-nipun. Ancasipun inggih mênikå supados gampil anggènipun ndamêl transliterasi teks ing aksårå Jåwå såhå aksårå Latin. Wondéné ancasing ndamêl transliterasi teks SK inggih mênikå supados teks SK langkung gampil dipunwaos, mliginipun tumrap tiyang ingkang botên paham kaliyan aksårå aslinipun ingkang ngginakakên aksårå Arab Pégon.
25 d) Suntingan Teks kanthi Ndamêl Aparat Kritik Sasampunipun ndamêl transliterasi teks, kalajêngakên ndamêl suntingan teks. Suntingan teks inggih mênikå nyamêktakakên edisi teks ingkang sagêd dipunwaos såhå dipunpahami déning masarakat umum (Fathurahman, 2015: 88). Manawi miturut Istanti (2013: 29), suntingan teks inggih mênikå nyamêktakakên teks ingkang sagêd kawaos kanthi cårå pamilihing têmbung-têmbung miturut sistem konvensional sartå nyêrat katrangan awujud aparat kritik. Wondéné miturut Wiryamartana (1990: 32), suntingan teks mênikå sagêd dipunwastani perbaikan bacaan, ingkang katindakakên kanthi nyêrat malih asiling transliterasi diplomatik kalajêngakên ngicali hambatan (sêratan ingkang lêpat) supados langkung gampil anggènipun mahami isining teks. Saking andharan kasêbut, sagêd dipunpêndhêt dudutanipun bilih suntingan teks inggih mênikå nyamêktakakên teks ingkang asilipun sagêd dipunwaos déning masarakat umum, mliginipun masarakat jaman samênikå. Miturut Robson (1994: 24-25), metode suntingan teks mênikå wontên kalih, inggih mênikå metode suntingan teks edisi diplomatik såhå metode suntingan teks edisi standar. Metode suntingan teks edisi diplomatik inggih mênikå nyamêktakakên teks kados ingkang sinêrat wontên ing salêbêting naskah tanpå ngéwahi mênåpå kémawon wujuding sêratanipun. Wondéné metode suntingan teks edisi standar inggih mênikå suntingan ingkang ngginakakên tåndhå sêratan såhå nglêrêsakên sêratan ingkang lêpat sartå nggayutakên kaliyan ejaan ingkang limrah. Suntingan teks kasêbut dipuntindakakên adhêdhasar pangrêtosan panyêrat (ngéngingi bab båså, idiom,
26 aliran sastra, kabudayan, såhå sejarah) sartå entri têmbung wontên ing Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939). Kajawi mênikå, ugi dipundamêl pengelompokan têmbung-têmbungipun, mérang ukaranipun, ngginakakên aksårå kapital, pungtuasi, såhå komentar ngéngingi kalêpatan-kalêpatan ingkang kawrat ing salêbêting teks (Suyami, 1996: 220). Saking kalih metode suntingan teks ingkang sampun kaandharakên wontên nginggil, metode-metode kasêbut wontên ancasipun ingkang tartamtu (De Haan lumantar Robson, 1994: 22). Manawi wontên panaliti ingkang badhé nyamêktakakên teks asli, lajêng ngginakakên metode suntingan teks edisi diplomatik. Ananging, manawi panaliti badhé mujudakên teks miturut fungsi-nipun såhå ngawontênakên rekonstruksi teks, lajêng ngginakakên metode suntingan teks edisi standar. Salajêngipun, Wiryamartana (1990: 33) ngandharakên bilih nalikå ndamêl suntingan teks, botên sadåyå wandå utawi têtêmbungan dipun-sunting. Dados, wontên sapèrangan sêratan ingkang botên dipunéwahi wujudipun, inggih supados têtêp lêstantun ciri khas teks-ipun. Kajawi mênikå, penyunting kêdah tanggêl jawab dhatêng sadåyå éwah-éwahan ingkang dipundamêl sumber data panalitèn. Miturut Fathurahman (2015: 93-94), wontên mapintên-pintên prakawis ingkang kêdah dipungatosakên nalikå ndamêl suntingan teks. Wondéné andharanipun kados wontên ing ngandhap mênikå. 1. Mérang paragraf miturut kesatuan ide såhå nambahi tåndhå pungtuasi (kanggé teks mawi båså Arab) supados sagêd mbiyantu pamaos anggènipun sagêd paham nalikå maos teks. 2. Nindakakên intervensi, kados tå nggantos, nambahi, mênåpå déné ngirangi aksårå mênåpå têtêmbungan ingkang kaangêp prêlu. Salajêngipun, andharan saking bab mênikå kêdah dipunsêrat wontên ing aparat kritik.
27 3. Nyêrat tåndhå-tåndhå tartamtu kanggé wujud tanggêl jawabipun anggènipun ndamêl suntingan. Wondéné tåndhå-tåndhå kasêbut antawisipun kados ing ngandhap mênikå. a. Tåndhå (...), kanggé tåndhå nomêr kåcå. b. Tåndhå {...}, kanggé tåndhå ayat-ayat Al-Quran. c. Tåndhå [...], kanggé tåndhå teks hadits nabi. d. Tåndhå /... /, kanggé tåndhå waosan ingkang dipunéwahi miturut sumber teks pendukung. e. Tåndhå \...\, kanggé tåndhå waosan ingkang dipuntambahi. 4. Wontên ing naskah keagamaan, katrangan ngéngingi asaling hadits sartå surat såhå ayat Al-Quran kêdah dipunsêrat wontên ing aparat kritik. 5. Paring tåndhå pambédå, kados sêratan ingkang dipunsêrat kandêl (bold) kanggé teks ingkang kasêrat mawi mangsi abrit. Salajêngipun, anggènipun nyêrat nomêr ing sabên aparat kritik mênikå ngginakakên ångkå Arab ingkang kasêrat mawi aksårå Latin, tuladhanipun kados (...1, ...2, ...3, ...4). Nomêr mênikå dipunginakakên supados sagêd mangrêtosi gunggunging têmbung ingkang dipun-sunting. Kajawi mênikå, têmbung-têmbung ingkang dipun-sunting langkung gampil dipuncathêt wontên ing kartu data aparat kritik. Metode suntingan teks ingkang dipunginakakên wontên panalitèn mênikå inggih mênikå metode suntingan teks edisi standar. Salajêngipun, kanggé nanggêljawabakên wujuding éwah-éwahaning suntingan teks mênikå kasêrat ing aparat kritik. Aparat kritik mênikå dipundamêl kanthi ngginakakên tåndhå-tåndhå kanggé nggantos, nambahi, såhå ngirangi aksårå, wandå utawi têtêmbungan ingkang dipun-sunting. e) Terjemahan Teks Lampahing panalitèn filologi sasampunipun ndamêl suntingan teks inggih mênikå ndamêl terjemahan teks. Terjemahan teks inggih mênikå proses transformasi maknå kanthi nggantos sistem båså ing salêbêting teks dados båså
28 ingkang dipunginakakên pamaos (Istanti, 2013: 30). Wondéné miturut Mulyani (2012: 21), terjemahan teks inggih mênikå ngéwahi båså saking basaning teks utawi båså sumber-ipun dados båså sasaran-ipun utawi båså ingkang dipunpilih kajumbuhakên kaliyan ancasipun. Saking andharan mênikå sagêd dipunpêndhêt dudutanipun bilih terjemahan teks inggih mênikå ngéwahi båså saking basaning teks dhatêng båså sasaran-ipun. Nalikå ndamêl terjemahan teks, wontên mapintên-pintên prakawis ingkang kêdah dipungatosakên. Terjemahan teks mênikå dipundamêl botên namung kanggé ngéwahi antawisipun têtêmbunganipun (kata per kata/mot a mot), nanging ugi ngéwahi båså miturut sistem-ipun, transformasi maknå saking asiling sistem sosial budaya ingkang botên identik, absorpsi/penyerapan sistem saking bédaning sistem ekspresi, lsp (Chamamah-Soeratno, 1996: 4). Darusuprapta (lumantar Mulyani, 2012: 21) ugi ngandharakên bilih wontên tigang prakawis ingkang kêdah dipungatosakên nalikå ndamêl terjemahan teks. Tigang prakawis mênikå kaandharakên kados ing ngandhap mênikå. 1. Paham saèstu ngéngingi båså sumber, inggih mênikå båså ingkang badhé dipun-terjemah-akên. 2. Paham saèstu ngéngingi båså sasaran, inggih mênikå båså ingkang kanggé nerjemah-akên. 3. Paham saèstu ngéngingi kawontênan pagêsanganing masarakat rikålå teks dipunsêrat (konteks sosial budaya). Kajawi mênikå, wontên tigang jinis metode terjemahan ingkang sagêd dipunginakakên nalikå ndamêl terjemahan teks (Mulyani, 2012: 21). Wondéné andharan saking metode-metode terjemahan kados makatên. 1. Terjemahan harfiah, inggih mênikå ngéwahi båså saking basaning teks kanthi ndamêl terjemahan sabên têmbung-têmbungipun, ingkang dipunéwahi dados
29 båså sasaran. Ananging, têmbung-têmbung ingkang dipunéwahi basanipun mênikå taksih miturut urutanipun têtêmbungan ing andharaning teks. 2. Terjemahan isi utawi maknå, inggih mênikå ngéwahi båså saking basaning teks kanthi ndamêl terjemahan sabên têmbung-têmbungipun ing båså sumber, ingkang ka-terjemah-akên dados têmbung-têmbung ing båså sasaran ingkang jumbuh. 3. Terjemahan bebas, inggih mênikå ngéwahi båså saking basaning teks utawi båså sumber, ingkang dipun-terjemah-akên dados båså sasaran. Wondéné båså sasaran ingkang dipunginakakên inggih gumantung båsåning tiyang ingkang ndamêl terjemahan, dados sampun lêpas saking andharaning teks. Wontên panalitèn mênikå, terjemahan teks dipundamêl kanthi ngéwahi basaning sumber abåså Jawi, dados båså sasaran inggih mênikå båså Indonesia. Wondéné metode terjemahan teks SK ingkang dipunginakakên inggih mênikå metode terjemahan harfiah, terjemahan isi, såhå terjemahan bebas. Terjemahan harfiah kaginakakên kanggé ngéwahi basaning teks SK ingkang ngginakakên båså Jawi dados båså Indonesia, inggih ndamêl terjemahan sabên têmbung-têmbungipun. Wondéné manawi wontên têmbung-têmbung ingkang kirang trêp dipun-terjemah-akên mawi terjemahan harfiah, lajêng dipun-terjemah-akên mawi terjemahan isi utawi têgês, inggih kanthi nggantos têmbung-têmbung saking båså sumber dhatêng têmbung-têmbung båså sasaran ingkang jumbuh. Salajêngipun, manawi wontên têmbung ingkang botên sagêd dipun-terjemah-akên mawi terjemahan harfiah såhå terjemahan isi, lajêng dipun-terjemah-akên mawi terjemahan bebas. f) Analisis Teks Lampahing panalitèn filologi ingkang pungkasan inggih mênikå analisis teks. Miturut Fathurahman (2015: 96), anilisis teks inggih mênikå ngandharakên wosing teks såhå konteks-ipun miturut perspektif utawi ilmu bantu ingkang dipunginakakên, inggih mênikå ngèlmi sastra. Analisis teks kawiwitan kanthi cårå
30 maos teks SK, kanthi sêtiti. Wondéné caranipun maos teks SK mênikå katindakakên kanthi cårå maos hermeneutik. Maos kanthi cårå hermeneutik inggih mênikå maos teks kanthi cårå makaping-kaping. Prakawis mênikå katindakakên amargi sêrataning teks SK mênikå ngginakakên aksårå Arab Pégon såhå wontên têtêmbungan ingkang ngginakakên aksårå Arab Hijaiyah, ingkang sêrataning tåndhå pamaosipun kirang jangkêp sabên ukaranipun. Dados, ancasipun maos kanthi cårå hermeneutik inggih mênikå kanggé mangrêtosi rêrangkéning ukårå ingkang trêp ing teks mênikå. Kajawi mênikå, maos kanthi cårå hermeneutik katindakakên kanggé milah-milahakên wosing teks supados sagêd manggihakên data ingkang ngêwrat unsur ajaran moral. Salajêngipun, nalikå ndamêl analisis teks ugi ngandharakên mênåpå kémawon maknå-maknå såhå wosing teks ingkang dipuntaliti. Dados, sagêd dipunpêndhêt dudutanipun bilih analisis teks inggih mênikå ngandharakên wosing teks ingkang dados sumber data panalitèn, kanthi nggayutakên konteks-ipun. Wontên panalitèn mênikå, analisis teks dipundamêl kanthi ngrêmbag ajaran moral ingkang wontên ing salêbêting teks SK. Ancasipun inggih mênikå supados andharan ingkang wontên ing teks mênikå sagêd dipunmangrêtosi såhå dipunpahami kanthi gampil. Kanthi nindakakên analisis teks, kawruh-kawruh ngèngingi ajaran moral ing salêbêting teks SK sagêd kaandharakên kanthi cêthå. B. Aksårå Arab Pégon Panyêrating naskah mênikå wontên ingkang ngginakakên aksårå Arab Pégon. Aksårå Arab Pégon mênikå ginanipun kanggé nyêrat båså Jawi mawi
31 aksårå Arab. Miturut Mulyani (2012: 4), aksårå Arab Pégon inggih mênikå aksårå Arab Hija'iyah ingkang dipunréka-réka kanthi nambahi tåndhå-tåndhå, umpaminipun cecek, shakel, såhå harakat ingkang bédå kaliyan harakat ingkang sampun wontên, kajumbuhakên kaliyan båså Jawi. Wondéné miturut Fathurahman (2015: 125-126), aksårå Arab Pégon mênikå sagêd dipunwastani aksårå Jawi, inggih mênikå sêratan Arab ingkang sampun dipunréka-réka ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat sêratan mawi båså daérah ing Nuswantårå kados båså Aceh, båså Sunda, båså Jawi, lsp. Kajawi kanggé nyêrat naskah, aksårå Arab Pégon ugi kaginakakên kanggé nyêrat kitab-kitab agami wontên pondok pesantren. Andharan kasêbut gayut kaliyan pamanggihipun Suryani (2012: 126), ingkang ngandharakên bilih aksårå Arab Pégon mênikå sagêd dipunginakakên déning masarakat kanggé ngandharakên basanipun, mliginipun wontên pesantren-pesantren ingkang dados pusat pendidikan agami Islam. Nalikå maos sêratan mawi aksårå Arab Pégon, pamaos kêdah taliti supados botên klèntu anggènipun milah-milahakên antawisipun têmbung satunggal kaliyan têmbung sanèsipun. Prakawis mênikå wigatos sangêt amargi aksårå Arab Pégon mênikå asipat scriptio-continuo, inggih mênikå sêratan ingkang dipunsêrat kanthi ajêg têtêmbunganipun (Istanti, 2013: 26). Sêratan aksårå Arab Pégon mênikå ugi asipat silabik, têgêsipun sabên satunggal aksårå nggambarakên satunggal wandå. Kajawi mênikå, aksårå Arab Pégon mênikå asipat konsonantal. Têgêsipun, sabên satunggal aksårå ingkang dipun-sukun (mati) nggambarakên satunggal
32 konsonan utawi aksårå ingkang madêg piyambak. Saking andharan wontên nginggil, sagêd dipunpêndhêt dudutanipun bilih aksårå Arab Pégon inggih mênikå aksårå Arab Hija'iyah ingkang sampun dipunréka-réka kajumbuhakên kaliyan båså Jawi, ingkang sipatipun scriptio-continuo, silabik såhå konsonantal, kaginakakên kanggé nyêrat naskah utawi kitab mliginipun kanggé agami Islam. C. Ajaran Moral Salah satunggaling bab ingkang dipunrêmbag wontên naskah inggih mênikå ngéngingi bab ajaran moral. Têgêsipun têmbung ajaran inggih mênikå pitêdah utawi wulangan (Depdiknas, 2015: 23). Wondéné moral inggih mênikå tatanan utawi ukuran ingkang sagêd dados pandom tumindaking manungså ingkang lêrês mênåpå lêpat wontên ing pagêsanganing masarakat (Depdikbud, 1985: 22). Salajêngipun miturut Amin (1991: 3), moral inggih mênikå prakawis ingkang ngandharakên bab tumindak ingkang saé mênåpå awon, ngandharakên mênåpå kémawon tumindak ingkang kêdah dipuntindakakên déning sadåyå manungså dhatêng sanèsipun, ngandharakên mênåpå kémawon ancasing manungså nalikå nindakakên satunggaling tumindak, sartå nêdahakên pandom utawi pitêdah nalikå tumindak ing madyaning masarakat. Dados, sagêd dipunpêndhêt dudutanipun bilih ajaran moral inggih mênikå pitêdah utawi wulangan ngéngingi tumindak ingkang saé mênåpå awon ing pagêsanganing masarakat. Wontên agami Islam, ajaran moral mênikå dipunwastani ngèlmi akhlak. Ajaran moral utawi ngèlmi akhlak mênikå kêdah dipunsinaoni déning sadåyå
33 tiyang mliginipun ingkang ngrasuk agami Islam, amargi ngèlmi mênikå gayut kaliyan pagêsanganing manungså ing bêbrayan, kados tå ingkang dipunandharakên wontên kitabTa'li>mu Al-Muta'allim (Zarnuji, tt: 8). Wondéné andharanipun kados ing ngandhap mênikå. ِعلْاَو ِعُضاَوَّتلاَوِرُّبَكَّتلاَو ِةَأْرُجلْاَو ِنْبُجلْاَو ِلْحُبلْاَو ِدْوُجلْاِوْحَن ِقَلاْخَلاْاِرِئ اَس ىِف َكِلَذَكَو ِرِْْتَْْتلاَو ِِاَرْسِإِْاَو َِِّفَّ َف ،اَهِرَْْغَو ْلِعَو اَهِمْلِعِب َلاِإ ،اَهْنَع ُزُّرَحَّتلا ُنِكْمُي َلاَو ،ٌماَرَح َِاَرْسِْإِاَو َنْبُجْلاَو َلْخُبْلاَو َرِبَكلْا َّنِإ ؛اَهُّد اَضُي اَم ِماَهُمْلِع ٍن اَسْنِإ ِّلُك ىَلَع ُضَرَتْفََُّْف. (Wa kaz|alika fi> sa>iril akhla>qi nah{wil wuju>di walbuh{li waljubni waljur ati watakabburi wattawa>d{u'i wal'ifati wal isra>fi wattaqti>ri wa gairiha>, fainnal kabira walbukhla waljubna wal isra>fa h{ara>m, wa la> yumkinuttah{arruzu 'anha>, illa bi'ilmiha> wa i'lmi ma> yud{a>ddaha>, fayuftarad{u a'la> kulli insa>ni 'ilmuha>.) Bait ing nginggil mênikå ngandharakên bilih sadåyå tiyang mênikå kêdah utawi wajib nyinaoni ngèlmi akhlak utawi ajaran moral, ingkang ngrêmbag antawisipun bab sipat lomå, cêthil, ajrih, nékad, umuk, andhap asor, sagêd njagi dhiri pribadi, boros, lsp. Saking andharan mênikå sagêd dipunmangrêtosi bilih bait kasêbut ngrêmbag tumindak saé såhå awon ingkang asring dipuntindakakên déning masarakat ing padintênanipun. Kawruh ngéngingi têgês såhå manfaating bab tumindak ingkang saé kados tå sipat lomå, andhap asor, sagêd njagi dhiri pribadi, lsp. mênikå kêdah dipunsinaoni déning sadåyå tiyang. Ancasipun inggih mênikå supados tiyang mênikå sagêd paham sartå kêdah ngêcakakên tumindak kasêbut ing padintênanipun. Salajêngipun, kawruh ngéngingi tumindak ingkang awon, kados tå sipat umuk, cêthil, ajrih, boros, lsp., bab mênikå ugi kêdah dipunsinaoni. Kanthi
34 nyinaoni bab kasêbut, tiyang mênikå sagêd mangrêtos bilih tumindak ingkang awon mênikå kêdah dipuntilar amargi haram kukumipun sartå kathah kapitunanipun. Sadåyå tiyang mênikå botên sagêd nilar tumindak-tumindak awon kasêbut, kajawi kanthi mangrêtosi ngèlminipun såhå caranipun kanggé nêbihakên. Dados, ngèlmi akhlak utawi ajaran moral minångkå salah satunggaling ngèlmi ingkang wigatos mênikå kêdah dipunsinaoni déning sadåyå tiyang, supados sagêd paham saèstu ngéngingi tumindak ingkang saé såhå awon kasêbut. Manawi wontên tiyang ingkang sami ngrêmbag bab moral, wosing pangrêmbagipun ngéngingi bab kebiasaan utawi adat tumindaking tiyang nalikå bêbrayan ing masarakat, inggih ngéngingi kadospundi kêdahipun tiyang mênikå nindakakên tumindak kanggé nglajêngakên pagêsanganipun (Bertens, 2011: 16). Miturut Rachel (lumantar Wibawa, 2013: 33), moralitas dipundadosakên pandom supados tiyang mênikå sagêd nindakakên tumindak miturut akal såhå budi pakêrtinipun. Têgêsipun, tiyang mênikå sagêd nindakakên tumindak miturut mênåpå ingkang dipunanggêp paling lêrês såhå nilar tumindak ingkang dipunanggêp botên lêrês miturut akal såhå budi pakêrtinipun. Moralisasi ingkang dipuntindakakên ngêwrat ancas kanggé ngandharakên såhå nindakakên ajaran-ajaran moral satêmah aturan-aturan ingkang sampun dipunsarujuki sagêd dipunlêstantunakên déning masarakat. Miturut Suseno (1997: 4), "moral fact are, therefore, all elements in a given society that contain answers to questions about the nature of a succeeding life, which for individuals or groups serve as basic directive for the design of their
35 lives". Saking andharan mênikå sagêd dipunmangrêtosi bilih sadåyå elemen ingkang wontên ing masarakat (individu utawi kelompok), manawi nindakakên satunggaling tumindak dipuntindakakên adhêdhasar idealisme moral minångkå pandoming gêsang nalikå bêbrayan. Ajaran moral minångkå pirantos kanggé ngukur saé mênåpå botên tumindaking tiyang mênikå dipundadosakên cårå kanggé nggayuh keselarasan, keserasian, såhå keseimbangan ing pagêsanganing masarakat. Manawi ngrêmbag bab ajaran moral, umumipun ajaran moral mênikå gêgayutan antawisipun manungså dhatêng sêsamining dumados. Ananging, ajaran moral mênikå botên namung gêgayutan antawisipun manungså dhatêng sêsamining dumados. Ajaran moral mênikå ugi sagêd gêgayutan antawisipun manungså dhumatêng Gusti Allah, manungså dhatêng alam, såhå manungså dhatêng dhiri pribadinipun (De Vos, 1987: 73). Wondéné andharan saking bab ajaran moral kasêbut kaandharakên kados makatên. 1. Ajaran moral antawisipun manungså dhumatêng Gusti Allah Manungså minångkå makhluk ingkang sampurnå gadhah kuwajiban piyambak nalikå gêsang wontên ing donyå. Kuwajibaning manungså inggih mênikå kêdah iman dhatêng Gusti Allah (An-Nadwi, tt: 13). Nalikå wontên tiyang ingkang sampun iman dhumatêng Gusti Allah, kamangkå tiyang kasêbut kêdah gadhah hubungan ingkang saé dhumatêng Gusti Allah (Rachman, 2012: 2). Kajawi mênikå, manungså mênikå kêdah gadhah hubungan ingkang mesra dhumatêng Gusti Allah. Têgêsipun, manungså mênikå kêdah sagêd mahami kawontênaning (wujud, sipat, af'al) Gusti ingkang dados pangriptå jagad, paham
36 kawontênaning alam gaib såhå alam donyå, mangrêtosi bilih Gusti Allah mênikå Måhå Agung såhå Måhå Sampurnå, såhå mangrêtosi bilih sajatosipun manungså mênikå botên sagêd gêsang kajawi kanthi pitulung såhå kanikmatan saking Gusti Allah (Sudrajat, 2016: 120). Kanthi nindakakên tumindak-tumindak kasêbut, ajaran moral ingkang gayut antawisipun manungså dhumatêng Gusti Allah sagêd katindakakên. Cak-cakaning manungså gadhah hubungan ingkang saé såhå mesra dhumatêng Gusti Allah inggih mênikå kanthi nindakakên keta'atan. Wujuding keta'atan sagêd dipuntindakakên kanthi ngibadah såhå mêmuji, inggih mênikå kanthi nindakakên sadåyå dhawuhipun sartå nilar sadåyå ingkang dados awisanipun Gusti Allah (Nawawi, 2015: 32-34). Wondéné miturut andharan wontên teks SK, wujuding hubungan ingkang saé såhå mesra dhumatêng Gusti inggih mênikå kanthi mangrêtosi såhå mahami sipating Gusti, nyuwun ngapuntên (tobat) manawi sampun nindakakên doså, ikhlas nalikå ngibadah, lsp. 2. Ajaran moral antawisipun manungså dhatêng sêsamining dumados Nalikå bêbrayan ing masarakat, manungså mênikå botên sagêd nglajêngakên pagêsangan kanthi piyambakan. Miturut Rachman (2012: 165), manungså mênikå sagêd dipunsêbut makhluk sosial. Têgêsipun inggih mênikå nalikå gêsang wontên donyå, manungså mênikå mbêtahakên sêsamining dumados kanggé nglajêngakên pagêsanganipun. Awit saking mênikå, tumindak antawisipun satunggal tiyang dhatêng tiyang sanèsipun kêdah nuwuhakên kasaénan såhå nilar tumindak ingkang ndadosakên perpecahan, satêmah moralitas ing samadyaning masarakat sagêd
37 katindakakên. Wondéné tuladhå tumindak ingkang kêdah dipuntindakakên kanthi ngêcakakên unggah-ungguh, jujur, amanat, tanggêl jawab, lsp. Kajawi mênikå, tiyang mênikå kêdah adil dhatêng sanèsipun kanggé nyampurnakakên mentalitas dhiri pribadinipun (Koentjaraningrat, 1984: 440-441). Manawi wontên teks SK, andharan ngéngingi bab ajaran moral ingkang gayut antawisipun manungså dhatêng sêsamining dumados inggih mênikå piwulang supados manungså nilar h{asu>d. 3. Ajaran moral antawisipun manungså dhatêng alam Minångkå makhluk hidup, manungså mênikå mbêtahakên alam kanggé nglajêngakên pagêsanganipun. Awit saking mênikå, manungså mênikå nindakakên ikhtiyar supados sagêd gêsang kanthi selaras, serasi, såhå seimbang kaliyan alam (Koentjaraningrat, 1984: 438). Manungså mênikå ugi dados wakil saking Gusti utawi sagêd dipunwastani Khalifah fil Ardi. Têgêsipun inggih mênikå manungså mênikå kêdah nindakakên tumindak ingkang lêrês miturut pituduhing Gusti Allah såhå kêrså njagi kawontênaning alam minångkå tanggêl jawabipun. Awit saking mênikå, manungså mênikå kêdah njagi alam kanthi cårå ndamêl hubungan ingkang saé dhatêng alamipun såhå botên ngrisak mênåpå wontênipun (Rachman, 2012: 210). Tulådhå tumindak ingkang nêdahakên bilih manungså nindakakên tumindak ingkang saé dhatêng alamipun, inggih mênikå manungså mênikå kêrså njagi kemakmuran alamipun kados nanêm têtuwuhan (reboisasi), nindakakên daur ulang kanggé sampah non-organik, lsp. Wondéné tulådhå tumindak ingkang nêdahakên bilih manungså mênikå nindakakên
38 tumindak ingkang awon dhatêng alamipun, inggih mênikå manungså nindakakên penebangan liar, mbucal uwuh ing pundi kémawon, lsp. Nalikå manungså mênikå nilar tumindak ingkang saé dhatêng alam, manungså kasêbut sagêd dipunwastani sampun nindakakên tumindak ingkang awon dhatêng alam. Salajêngipun, manawi manungså mênikå nindakakên tumindak saé dhatêng alam, milå manungså kasêbut sampun nindakakên ikhtiyar kanggé njagi alam kanthi ancas supados botên wontên bilahi ingkang sagêd ngrisak lêstantuning såhå kaéndahaning alam. Dadosipun, sagêd dipunwastani bilih tumindak kasêbut kalêbêt cak-cakaning ajaran moral ingkang wotên gayutan antawisipun manungså dhatêng alam. Wondéné tulådhå ajaran moral ingkang kawrat ing teks SK, ingkang wotên gayutan antawisipun manungså dhatêng alam inggih menikå manungså mênikå kêdah nilar tama'. Têgêsipun, manungså mênikå botên kénging ngginakakên asiling alam kanthi berlebih-lebihan supados kawontênan ekosistem alam têtêp lêstantun. 4. Ajaran moral antawisipun manungså dhatêng dhiri pribadinipun Ajaran moral wontên ingkang gayutan antawisipun manungså dhatêng dhiri pribadinipun. Miturut Rachman (2012: 96), sinaoså manungså mênikå gadhah kuwajiban nindakakên tumindak saé dhatêng tiyang sanès, nanging sadèrèngipun manungså kasêbut kêdah miwiti kanthi nindakakên tumindak ingkang saé dhatêng dhiri pribadinipun rumiyin. Manungså kêdah dados manungså ingkang gadhah kapribadèn ingkang luhur. Dados, sagêd dipunmangrêtosi bilih ajaran moral ingkang gayut antawisipun manungså
39 dhatêng dhiri pribadinipun kalêbêt satunggaling prakawis ingkang wigatos sangêd. Titikaning manungså ingkang sampun ngêcakakên tumindak adhêdhasar ajaran moral dhatêng dhiri pribadinipun inggih mênikå manungså kasêbut sagêd njagi kasarasaning badan såhå rohani, botên ndamêl sakiting badan, pados ngèlmi supados tambah kawruhipun kanggé nglajêngakên pagêsanganipun, njagi rêsiking badan, gadhah wêkdal kanggé ngaso, såhå nêbihakên saking tumindak ingkang awon kados nginum arak såhå rêmên judi (Sudrajat, 2016: 183-184). Wondéné tulådhå ajaran moral ingkang gayut antawisipun manungså dhatêng dhiri pribadinipun ingkang kawrat wontên ing teks SK inggih mênikå manungså mênikå kêdah sabar såhå tafwid utawi kêrså njagi kasarasaning badan. D. Panalitèn ingkang Jumbuh Panalitèn filologi ingkang sumber data-nipun naskah mênikå kathah. Antawisipun panalitèn satunggal kaliyan panalitèn sanèsipun wontên pérangan ingkang jumbuh, inggih mênikå ngéngingi pandom konsep-ipun. Makatên ugi ing panalitèn mênikå. Panalitèn mênikå wontên pérangan ingkang jumbuh kaliyan panalitèn sanèsipun. Panalitèn-panalitèn sanès ingkang jumbuh kaliyan panalitèn mênikå, inggih kados panalitènipun Setya Adi Nugraha (2014) kanthi irah-irahan "Kajian Filolofi dan Nilai-Nilai Pendidikan Moral dalam Serat Ambêk Sångå", panalitènipun Warih Sri Martani (2013) kanthi irah-irahan "Kajian Filologi såhå Ajaran Moral wontên Sêrat Dongèng Warni-warni", såhå panalitènipun Arifatul Anisa (2015) kanthi irah-irahan "Kajian Filologi såhå Pandoming Sadé Tinumbas Teks Bai' såhå Teks Têmpah wontên Naskah
6. Ancasing Panalitèn Ngandhara-kên pendidikan moral Ngandhara-kên ajaran moral Ngandhara-kên pandoming sadé tinumbas Ngandhara-kên ajaran moral Adhêdhasar tabel ing nginggil, sagêd dipunmangrêtosi bilih panalitèn mênikå kaliyan panalitènipun Setya Adi Nugraha (2014), Warih Sri Martani (2013), såhå Arifatul Anisa (2015) wontên pérangan ingkang jumbuh. Ananging, kajawi wontên pérangan ingkang jumbuh ugi wontên pérangan ingkang botên jumbuh. Wondéné andharanipun kados andharan wontên ing ngandhap mênikå. 4. Metode Translite-rasi Transliterasidiplomatik såhå transliterasi standar Transliterasi standar Transliterasidiplomatik såhå transliterasistandar Transliterasi diplomatik såhå transliterasi standar 1. Cårå Panalitèn Panalitèn filologi-deskriptif Panalitèn filologi-deskriptif Panalitèn filologi-deskriptif Panalitèn filologi-deskriptif 5. Metode Suntingan Metode teks edisi standar Metode teks edisi standar Metode teks edisi standar Metode teks edisi standar 2. Dhapukan Teks Dhapukan sêkar Dhapukan gancaran Dhapukan syair Dhapukan gancaran 40 Tashrihah Al-Muhtaj". Wondéné andharanipun kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 1. Tabel Panalitèn ingkang Jumbuh No. Prakawis Naskah Sêrat Ambêk Sångå Naskah Sêrat Dongèng Warni-warni Naskah Tashrihah Al-Muhtaj Naskah Sipat Kalihdåså såhå Dongå Warni-warni 3. Aksårå-ning Teks Aksårå Jåwå Aksårå Jåwå Aksårå Arab Pégon Aksårå Arab Pégon
41 1. Setya Adi Nugraha (2014) Jumbuhing panalitèn mênikå kaliyan panalitènipun Setya Adi Nugraha (2014) inggih mênikå ngéngingi caranipun naliti panalitèn kanthi panalitèn filologi-deskriptif, metode transliterasi kanthi metode transliterasi diplomatik såhå metode transliterasi standar, såhå metode suntingan kanthi metode suntingan teks edisi standar. Wondéné péranganing ingkang botên jumbuh antawisipun panalitèn mênikå kaliyan panalitènipun Setya Adi Nugraha (2014) inggih mênikå bab dhapukaning teks, aksaraning teks, såhå ancasing panalitènipun. Dhapukaning teks wontên ing panalitèning Setya Adi Nugraha (2014) inggih mênikå ngginakakên dhapukan sêkar mawi aksårå Jåwå, déné dhapukaning teks ing panalitèn mênikå kanthi dhapukan gancaran ingkang aksårånipun Arab Pégon. Wondéné ancasing panalitènipun Setya Adi Nugraha (2014) inggih mênikå ngandharakên pendidikan moral wontên teks Sêrat Ambêk Sångå, déné ancasing panalitèn mênikå kanggé ngandharakên ajaran moral wontên teks Sipat Kalihdåså. 2. Warih Sri Martani (2013) Panalitèn mênikå kaliyan panalitènipun Warih Sri Martani (2013) wontên pérangan ingkang jumbuh såhå pérangan ingkang botên jumbuh. Manawi pérangan ingkang jumbuh inggih ngéngingi bab cårå panalitènipun ingkang ngginakakên metode panalitèn filologi-deskriptif, dhapukaning teks kanthi dhapukan gancaran, såhå metode suntingan ingkang ngginakakên metode suntingan teks edisi standar.
42 Wondéné pérangan ingkang botên jumbuh antawasipun panalitèn mênikå kaliyan panalitèning Warih Sri Martani (2013) inggih mênikå ngéngingi bab aksaraning teks, metode transliterasi-nipun, såhå ancasing panalitènipun. Wontên panalitèning Warih Sri Martani (2013) aksaraning teks mawi aksårå Jåwå, déné wontên panalitèn mênikå aksaraning teks mawi aksårå Arab Pégon. Metode transliterasi teks ingkang dipunginakakên wontên panalitèn mênikå inggih mênikå ngginakakên metode transliterasi diplomatik såhå metode transliterasi standar. Wondéné ing panalitèning Warih Sri Martani (2013) namung ngginakakên metode transliterasi standar. Ancasing panalitèn mênikå kaliyan panalitènipun Warih Sri Martani (2013) ugi botên jumbuh. Panalitèn mênikå dipuntindakakên kanthi ancas kanggé ngandharakên ajaran moral wontên teks Sipat Kalihdåså, déné ing panalitènipun Warih Sri Martani (2013) kanggé ngandharakên ajaran moral wontên teks Serat Dongèng Warni-warni. 3. Arifatul Anisa (2015) Jumbuhing panalitèn mênika kaliyan panalitènipun Arifatul Anisa (2015) inggih mênika pérangan cårå panalitènipun ingkang ngginakakên panalitèn filologi-deskriptif, aksaraning teks mawi aksårå Arab Pégon, metode transliterasi-nipun kanthi metode transliterasi diplomatik såhå metode transliterasi standar, sartå metode suntingan teks kanthi metode suntinganteks edisi standar. Wondéné pérangan ingkang botên jumbuh inggih mênikå ngéngingi dhapukaning teks såhå ancasing panalitèn.
43 Dhapukaning teks wontên panalitèn mênikå kasêrat mawi dhapukan gancaran, déné data panalitènipun Arifatul Anisa (2015) kasêrat mawi dhapukan syair. Salajêngipun, panalitèn mênikå ngandharakên bab ajaran moral wontên teks Sipat Kalihdåså, déné panalitènipun Arifatul Anisa (2015) ngandharakên isining teks Ba'i såhå teks Tempah ingkang gayut kaliyan pandoming sadé tinumbas. Adhêdhasar andharan wontên nginggil, sagêd dipunmangrêtosi bilih panalitèn mênikå jumbuh kaliyan panalitènipun Setya Adi Nugraha (2014), Warih Sri Martani (2013), såhå Arifatul Anisa (2015). Pérangan ingkang jumbuh inggih ngéngingi bab cårå panalitèn ingkang ngginakakên metode panalitèn deskriptif såhå metode suntingan ingkang ngginakakên metode teks edisi standar. Kajawi mênikå, ugi sagêd dipunmangrêtosi bilih panalitèn mênikå bédå kaliyan panalitènipun Setya Adi Nugraha (2014), Warih Sri Martani (2013), såhå Arifatul Anisa (2015). Pérangan ingkang mbédakakên inggih ngéngingi data panalitèn, dhapukaning teks, aksaraning teks, metode transliterasi, såhå ancasing panalitèn. Wondéné bab ingkang botên jumbuh kasêbut nêdahakên bilih panalitèn mênika dèrèng wontên ingkang naliti.
44 BAB III CARANING PANALITÈN A. Jinising Panalitèn Jinising panalitèn ingkang dipunginakakên wontên panalitèn mênikå inggih mênikå jinis panalitèn filologi modern kanthi pendekatan metode panalitèn deskriptif. Pramilå, jinising panalitèn mênikå ugi dipunsêbut metode panalitèn deskriptif filologi modern. Metode panalitèn filologi modern dipunginakakên amargi ancasing panalitèn mênikå kanggé naliti naskah SKDWW mliginipun teks SK, kanthi lampahing panalitèn filologi (inventarisasi naskah, ndamêl deskripsi naskah såhå teks, ndamêl transliterasi teks, ndamêl suntingan teks kanthi ndamêl aparat kritik, ndamêl terjemahan teks, såhå analisis teks). Wondéné metode panalitèn deskriptif dipunginakakên kanggé nyathêt, ngandharakên, såhå menafsirkan data kanthi cårå mahami kawontênaning data panalitèn ingkang dipuntaliti (Suryani, 2012: 74). Wontên panalitèn mênikå, metode kasêbut dipunginakakên kanggé ngandharakên asiling deskripsi naskah såhå teks, suntingan teks såhå aparat kritik-ipun, såhå wosing teks SK ngéngingi bab ajaran moral. B. Sumber Data Panalitèn Sumber data wontên panalitèn mênikå inggih mênikå naskah SKDWW mliginipun teks SK. Naskah kasêbut dipunpêndhêt saking asiling inventarisasi naskah wontên ing Perpustakaan Muséum Sånåbudåyå kanthi nomer koleksi SB 146 I.6. Salajêngipun, ngéngingi katrangan bab umur, panganggit, panyêratan, mênåpå déné têdhakaning naskah botên dipunmangrêtosi. Ananging, manawi dipuntingali saking media panyêrating teks ingkang ngginakakên dlancang
45 bergaris, naskah kasêbut kanyånå dipunsêrat taun 1890-an. Wondéné katrangan ngéngingi teks SK, teks kasêbut kasêrat mawi aksårå Arab Pégon kanthi mangsi cêmêng. Teks mênikå ngginakakên båså Jawi undhå-usuk ngoko kanthi dhapukan gancaran. C. Caranipun Ngêmpalakên Data Cårå kanggé ngêmpalakên data wontên panalitèn mênikå inggih kanthi nindakakên lampahing panalitèn filologi, kanthi lampah (1) inventarisasi naskah, (2) ndamêl deskripsi naskah såhå teks, (3) ndamêl transliterasi teks, (4) ndamêl suntingan teks kanthi ndamêl aparat kritik, (5) ndamêl terjemahan teks, (6) analisis teks. Wondéné andharan lampahing panalitèn filologi mênikå kaandharakên wontên ing ngandhap mênikå. a. Inventarisasi naskah Inventarisasi naskah dipuntindakakên kanthi studi katalog såhå pengamatan langsung, inggih kanthi ningali piyambak kawontênaning naskah wontên papan panyimpêning naskah. Naskah SKDWW mênikå namung dipunpanggihakên satunggal eksemplar wontên Perpustakaan Muséum Sånåbudåyå. Naskah mênikå kalêbêt naskah jinising teks Islam kanthi kode SB 146 I.6. Naskah SKDWW dipunpilih dados sumber data panalitèn amargi kawontênaning naskah taksih saé såhå wêtah, sêratanipun taksih cêthå, såhå déréng naté dipuntaliti. b. Deskripsi naskah såhå teks Deskripsi naskah såhå teks dipuntindakakên nalikå sumber data panalitèn ingkang awujud naskah såhå teks sampun kapilih, inggih mênikå naskah
46 SKDWW såhå teks SK. Naskah SKDWW kasêbut dipundamêl deskripsi-nipun mawi tabel deskripsi naskah, déné teks SK mênikå dipundamêl deskripsi-nipun mawi tabel deskripsi teks. Tabel deskripsi naskah såhå tabel deskripsi teks wujudipun kartu data, ingkang ngêwrat antawisipun bab papan panyimpêning naskah, irah-irahaning naskah, panyêrat, lsp. Salajêngipun, isining tabel deskripsi naskah såhå tabel deskripsi teks mênikå dipunandharakên mawi katrangan supados langkung cêthå. c. Transliterasi teks Transliterasi teks inggih mênikå alih tulis sêrataning teks mawi aksårå ingkang botên sami kaliyan aksaraning teks (Mulyani, 2012: 9). Wontên panalitèn mênikå, transliterasi teks dipundamêl kanthi nggantos sêrataning teks ingkang asilipun dados aksårå Jåwå såhå aksårå Latin. Transliterasi teks kanthi nggantos aksårå Arab Pégon dados aksårå Jåwå mênikå dipundamêl kanggé ikhtiyar nambahi variasi naskah supados wontên ingkang awujud sêratan mawi aksårå Jåwå. Prakawis mênikå dipuntindakakên minångkå salah satunggaling lampah panalitèn filologi-nipun panaliti wontên panalitèn mênikå. Transliterasi teks mawi aksårå Jåwå mênikå dipuntindakakên adhêdhasar ancasing panalitèn ing panalitèn mênikå inggih mênikå ndamêl transliterasi teks SK mawi aksårå Jåwå. Kajawi mênikå, transliterasi teks mawi aksårå Jåwå mênikå katindakakên kanthi ancas kanggé njagi såhå nguri-nguri kabudayan Jawi, mliginipun gayut kaliyan aksårå Jåwå, kados déné panalitèn filologi ingkang objek panalitènipun inggih mênikå naskah såhå teks minångkå asiling kabudayan jaman rumiyin
Transliterasi Standar Transliterasi Diplomatik Transliterasi Teks Aksårå Arab Hijaiyah abåså Arab Aksårå Arab Pégon abåså Jawi Aksårå Latin Aksårå Jåwå 47 ingkang kêdah dipunlêstantunakên. Prakawis mênikå minångkå salah satunggaling cårå kanggé ngêcakakên ngèlminipun panaliti ingkang ngangsu kawruh wontên ing program studi Pendidikan Bahasa Jawa. Salajêngipun, transliterasi teks ingkang asilipun dados aksårå Latin mênikå dipundamêl supados teks SK mênikå sagêd kawaos déning sintên kémawon ingkang botên paham sêratan mawi aksårå Arab Pégon såhå aksårå Jåwå. Kanthi ndamêl transliterasi ingkang ngginakakên aksårå Latin, ugi sagêd nggampilakên anggènipun ndamêl suntingan teks. Wondéné metode transliterasi ingkang dipunginakakên kanggé naliti teks SK inggih mênikå metode transliterasi diplomatik såhå transliterasi standar. Metode transliterasi diplomatik dipunginakakên kanggé alih tulis aksårå Arab Hijaiyah ingkang ngginakakên båså Arab, déné metode transliterasi standar dipunginakakên kanggé alih tulis aksårå Arab Pégon ingkang ngginakakên båså Jawi. Saking andharan mênikå, sagêd dipunringkês bilih transliterasi teks ingkang dipundamêl wontên ing panalitèn mênikå inggih kados bagan ing ngandhap mênikå. Bagan 2. Transliterasi Teks
48 Lampahing ndamêl transliterasi teks SK dipuntindakakên miturut pandoming transliterasi. Pandoming transliterasi teks saking aksårå Arab Pégon abåså Jawi ingkang asilipun dados aksårå Jåwå, milå ngginakakên pandom tåtå panyêrating aksårå Jåwå ingkang lumampah. Wondéné anggènipun ndamêl transliterasi teks saking aksårå Arab abåså Arab kanthi cårå ndamêl transliterasi-nipun miturut swantênipun. Kajawi mênikå, ugi nyêrat sêratan kasêbut kados mênåpå wontênipun, kanthi ancas kanggé nglêstantunakên sêratan teks SK, mliginipun kanggé têtêmbungan ingkang kasêrat mawi aksårå Arab abåså Arab. Salajêngipun, pandoming transliterasi aksårå Arab abåså Arab ingkang asilipun dados aksårå Latin, milå ngginakakên pandom adhêdhasar asiling pirêmbaganing Menteri Agama såhå Menteri Pendidikan dan Kebudayaan RI Nomêr: 158 Th. 1987 såhå Nomêr: 0543b/U/1987. Wondéné pandoming transliterasi aksårå Arab Pégon abåså Jawi ingkang asilipun dados aksårå Latin, lajêng ngginakakên pandom adhêdhasar ejaan båså Jawi ingkang kontekstual. Asiling transliterasi teks SK ingkang dados aksårå Latin dipunandharakên ngginakakên tabel kartu data. Wondéné asiling transliterasi teks SK ingkang dados aksårå Jåwå mênikå dipunsêrat wontên ing lampiran. d. Suntingan teks kanthi ndamêl aparat kritik Suntingan teks inggih mênikå nyamêktakakên edisi teks ingkang sagêd dipunwaos såhå nglêrêsakên teks ingkang nyêbal. Wontên panalitèn mênikå, metode suntingan teks ingkang dipunginakakakên inggih mênikå metode suntingan teks edisi standar. Gêgaran kanggé ndamêl suntingan teks kasêbut inggih mênikå saking Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939) såhå ejaan båså
49 Jawi ingkang dipunanggé. Ancasing ngginakakên metode kasêbut inggih mênikå kanggé nggampilakên pamaos anggènipun maos såhå mahami wosing teks. Salajêngipun, kanggé nglêrêsakên sêratan ingkang lêpat nalikå ndamêl suntingan teks, milå kêdah ngéwahi sêratan ingkang asli kanthi ndamêl aparat kritik. Wujuding aparat kritik wontên panalitèn mênikå inggih kanthi nambahi, ngirangi, såhå nggantos aksårå utawi têtêmbungan ingkang lêpat, dados aksårå utawi têtêmbugan ingkang lêrês miturut ejaan-ipun såhå jumbuh adhêdhasar Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939). Asiling suntingan teks ingkang dipungarap, lajêng dipunsêrat wontên ing kartu data suntingan teks. Saking suntingan kasêbut ugi dipundamêl aparat kritik kanthi nyêrat tåndhå-tåndhå minångkå tåndhå éwah-éwahaning aksårå utawi têtêmbungan. Salajêngipun, aparat kritik kasêbut dipunandharakên mawi båså ingkang wiyar supados langkung cêthå katranganipun. e. Terjemahan teks Terjemahan teks inggih mênikå ngéwahi båså saking basaning teks dados båså sasaran-ipun. Wontên panalitèn mênikå, terjemahan teks SK dipundamêl kanthi ngéwahi basaning teks, saking båså Jawi dados båså Indonesia. Wondéné metode terjemahan ingkang dipunginakakên inggih mênikå terjemahan harfiah, terjemahan isi utawi maknå, såhå terjemahan bebas. Metode terjemahan harfiah dipundamêl kanthi alih båså sabên têtêmbungan ingkang cêlak kaliyan maksudipun. Manawi terjemahan teks mênikå botên sagêd ngginakakên metode terjemahan harfiah, lajêng teks mênikå dipun-alih basakakên kanthi metode terjemahan isi utawi maknå. Manawi teks SK
50 mênikå ugi botên sagêd dipun-alih basakakên kanthi metode terjemahan harfiah såhå isi, lajêng teks SK mênikå dipun-terjemahakên kanthi terjemahan bebas. Anggènipun ngêcakakên metode terjemahan mênikå kanthi kontekstual. Wondéné asiling terjemahan teks mênikå dipunandharakên mawi kartu data. f. Analisis teks Salajengipun, ndamêl analisis teks SK. Analisis isi ngéngingi teks SK dipundamêl kanthi ngandharakên mênåpå kémawon ngéngingi ajaran moral ingkang kawrat wontên teks SK. Ajaran moral ingkang dipunrêmbag ing panalitèn mênikå inggih mênikå ajaran moral ingkang gayut antawisipun manungså dhumatêng Gusti Allah, manungså dhatêng sêsamining dumados, manungså dhatêng alam, såhå manungså dhatêng dhiri pribadinipun. Asiling analisis teks dipuncathêt wontên ing kartu data, lajêng dipunandharakên kanthi têtêmbungan supados langkung cethå, inggih kanthi ngginakakên metode deskriptif. Saking andharan wontên nginggil, sagêd dipunringkês mênåpå kémawon lampahing panalitèn filologi ingkang dipuntindakakên ing panalitèn mênikå. Wondéné andharanipun kados bagan ing ngandhap mênikå.
Transliterasi Standar Suntingan Teks såhå Ndamêl Aparat Kritik (Suntingan Teks Edisi Standar) Pengamatan Langsung Transliterasi Diplomatik Inventarisasi Naskah Lampahing Panalitèn Filologi Studi Katalog Analisi Teks Transliterasi Teks Terjemahan Teks (Terjemahan Harfiah, Terjemahan Isi, Terjemahan Bebas) Deskripsi Naskah såhå Teks 51 Bagan 3. Lampahing Panalitèn Filologi D. Pirantosing Panalitèn Pirantosing panalitèn ingkang dipunginakakên ing panalitèn mênikå inggih mênikå kartu data awujud tabel. Kartu data dipundamêl kanthi ancas supados pamaos langkung gampil anggènipun maos såhå mahami asiling ngêmpalakên data. Kartu data kasêbut dipunginakakên nalikå ndamêl deskripsi naskah såhå teks, transliterasi teks, suntingan teks såhå aparat kritik, terjemahan teks, såhå analisis ajaran moral wontên teks SK. Wondéné wujuding kartu data ing panalitèn mênikå kados makatên. a. Kartu data kanggé nyêrat deskripsi naskah SKDWW såhå teks SK Kartu data mênikå dipunginakakên kanggé nyathêt kawontênaning naskah SKDWW såhå teks SK. Wondéné wujuding kartu data kados makatên.
8. Cacahing pådå sabên sakåcå 13. Isining naskah (satunggal mênåpå kêmpalan saking mapintên-pintên teks) 3. Nomêr kodeks 5. Kolofon 11. Ukuraning naskah khusus/teks (wiyar såhå panjangipun) 16. Samaking naskah (warni mênåpå, kadospundi kawontênanipun, kadamêl saking mênåpå) 6. Kawontênaning naskah 19. Ukuraning aksårå (agêng, alit, cêkapan) 7. Jinising alas tulis naskah 12. Ukuran margin naskah khusus: a. top (nginggil) b. bottom (ngandhap) c. right (têngên) d. left (kiwå) 52 Tabel 2. Kartu Data Deskripsi Naskah SKDWW No. Katrangan Naskah Sipat Kalihdåså såhå Dongå Warni-warni (SKDWW) 4. Manggålå/andharan ing wiwitaning: a. wêkdal anggènipun nyêrat b. asmanipun panganggit c. ingkang nyêbabakên naskah dipunsêrat d. ancasing nyêrat naskah e. pêpuji 14. Jinis naskah adhêdhasar isining teks 17. Jinis aksårå naskah 10. Ukuranipun naskah umum (wiyar såhå panjangipun) 1. Papan panyimpêning naskah 2. Irah-irahan: a. kasêrat ing pundi kémawon, kåcå pintên? b. adhédhasar katrangan saking naskah utawi katalog? 18. Panomêraning kåcå 15. Dhapukaning teks 9. Kandêlipun naskah
24. Cacahing kåcå ingkang dipuntliti 32. Wujuding ångkå 31. Wujuding panyigêging wandå (sukun) 3. Panutup b. Kartu data ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat asiling transliterasi såhå suntingan teks SK Sasampunipun ndamêl deskripsi naskah såhå teks, salajêngipun teks SK dipundamêl transliterasi-nipun såhå dipundamêl suntingan teks-ipun. Asiling transliterasi ingkang dipunsêrat wontên kartu data mênikå inggih mênikå asiling transliterasi ingkang dados aksårå Latin, déné asiling transliterasi teks ingkang dados aksårå Jåwå mênikå dipun-lampir-akên. Wondéné wujuding kartu data kados wontên ing ngandhap mênikå. 53 Tabel salajêngipun No. Katrangan Naskah Sipat Kalihdåså såhå Dongå Warni-warni (SKDWW) 23. Basaning teks 2. Isi 33. Wujuding tåndhå pamaos 26. Cap kertas 21. Tandhêsaning mangsi (kandêl mênåpå tipis) 29. Wujuding aksårå konsonan 27. Wêdånå rênggan 34. Aksårå rékan Tabel 3. Kartu Data Deskripsi Teks SK No. Katrangan Teks Kalihdåså 25. Watermark 20. Panyêrating aksårå (jêjêg, miring manêngên, mênåpå mangiwå) 28. Cathêtan ing sanjawining teks såhå katrangan sanès 30. Wujuding aksårå vokal (harakat) 22. Warnining mangsi 1. Pambukå
54 Tabel 4. Kartu Data Asiling Transliterasi såhå Suntingan Teks SK Asiling Transliterasi Asiling Suntingan Teks Edisi Standar e. Kartu data ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat analisis ajaran moral wontên teks SK Lampahing panalitèn filologi ingkang pungkasan inggih mênikå ndamêl analisis teks ngéngingi ajaran moral wontên teks SK. Wondéné wujuding kartu data ingkang dipunginakakên kados ing ngandhap mênikå. c. Kartu data ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat aparat kritik teks SK Kartu data mênikå dipunginakakên kanggé ngandharakên wujuding teks sadèrèngipun dipun-sunting, wujuding suntingan teks-ipun, såhå wujuding teks sasampunipun dipun-sunting. Wondéné wujuding kartu data kasêbut kados ing ngandhap mênikå. Tabel 5. Kartu Data Aparat KritikTeks SK No. Teks Sadèrèngipun Dipun-sunting Suntingan Teks Teks Sasampunipun Dipun-sunting d. Kartu data kanggé nyêrat asiling suntingan såhå terjemahan teks SK Sasampunipun teks SK dipundamêl suntingan teks såhå aparat kritik-ipun, salajêngipun ndamêl terjemahan teks-ipun. Wondéné wujuding kartu data kasêbut kados ing ngandhap mênikå. Tabel 6. Kartu Data Asiling Suntingan såhå Terjemahan Teks SK Asiling Suntingan Asiling Terjemahan
55 Tabel 7. Kartu Data Analisis Ajaran Moral wontên Teks SK No. Kategori Ajaran Moral Wujuding Ajaran Moral Indikator Terjemahan E. Caranipun Analisis Data Cårå panalitèn ingkang dipunginakakên wontên panalitèn mênikå inggih mênikå analisis deskriptif. Analisis deskriptif inggih mênikå salah satunggaling cårå kanggé analisis data kanthi ancas ngandharakên utawi nggambarakên objek panalitèn kanthi cêthå miturut mênåpå wontênipun. Teknik analisis kasêbut dipunpilih amargi njumbuhakên kaliyan ancasing panalitèn mênikå, inggih mênikå kanggé ngandharakên ajaran moral wontên teks SK. Miturut Kaelan (2005: 69-70), lampahing analisis deskriptif wontên sakawan, inggih mênikå reduksi data, klasifikasi data, display data, såhå ndamêl penafsiran utawi interpretasi. Wondéné andharan ngéngingi lampahing analisis deskriptif ingkang dipuntindakakên ing panalitèn mênikå kaandharakên kados andharan wontên ing ngandhap mênikå. 1. Reduksi data Tahap ingkang sapisanan inggih mênikå reduksi data. Reduksi data katindakakên kanthi cårå ngrangkum data, milah data såhå mengfokuskan data ing bab ajaran moral såhå ngicali data ingkang botên ngêwrat bab ajaran moral. 2. Klasifikasi data Tahap kaping kalih inggih mênikå klasifikasi data. Tahap mênikå katindakakên kanthi milah-milahakên utawi ngêmpalakên data miturut gayutaning ajaran moral, inggih ajaran moral gayutan antawisipun manungså dhumatêng
56 Gusti Allah, manungså dhatêng sêsamining dumados, manungså dhatêng alam, mênåpå déné manungså dhatêng dhiri pribadinipun. 3. Display data Tahap kaping tiga inggih mênikå display data. Display data inggih mênikå ngandharakên data ingkang sampun dipunpilah miturut jinising ajaran moral ingkang wujudipun dados indikator-indikator. Lampahing analisis data mênikå katindakakên kanthi nyêrat data wontên ing kartu data. 4. Penafsiran utawi interpretasi data Tahap ingkang pungkasan inggih mênikå ndamêl tafsiran utawi interpretasi data. Penafsiran data mênikå gêgayutan kaliyan bab ajaran moral, ingkang dipuntindakaken kanthi cårå sistematis såhå objektif. Wondéné caranipun ngandharakên utawi ngrêmbag data katindakakên kanthi cårå deskriptif supados langkung cêthå. F. Caranipun Ngêsahakên Data Cårå ngêsahakên data ing panalitèn mênikå inggih kanthi ngginakakên validitas data såhå reliabilitas data. Cårå-cårå kasêbut dipuntindakakên amargi sumber data-nipun awujud teks. Validitas inggih mênikå derajat ketepatan antawisipun data objek panalitèn kaliyan data ingkang dipundamêl lapuran (Sugiyono, 2011: 361). Kanthi makatên, ingkang dipunwastani data ingkang valid inggih mênikå data ingkang dados asiling panalitèn (data ingkang dipunlapurakên) jumbuh kaliyan data objek panalitènipun. Wondéné uji validitas ingkang dipunginakakên wontên panalitèn mênikå inggih mênikå validitas semantik. Hurford såhå Brendan (1983: 1) ngandharakên
57 bilih "semantics is the study of meaning in language". Wondéné miturut Chaer (1995: 3), semantik inggih mênikå ngèlmi ingkang ngrêmbag bab maknå, ingkang gêgayutan kaliyan båså minångkå alat komunikasi. Dados, validitas semantik dipunginakakên kanggé madosi maknaning teks ingkang kasêrat ing data miturut konteks-ipun. Salajêngipun, reliabilitas inggih mênikå derajat konsistensi såhå stabilitas data panalitèn (Sugiyono, 2011: 362). Reliabilitas data ingkang dipunginakakên ing panalitèn mênikå inggih mênikå reliabilitas intrarater såhå reliabilitas interrater. Reliabilitas intrarater dipunginakakên kanggé madosi data ingkang konsisten kanthi maos sumber data panalitèn kanthi makaping-kaping. Wondéné reliabilitas interrater dipuntindakakên kanthi ngawontênakên pirêmbagan såhå pados têtimbanganing verifikasi pakar, inggih mênikå dhatêng dosen pembimbing ingkang paring panjurung ing panalitèn mênikå. Wontên panalitèn mênikå, ugi dipuntindakakên uji validasi kanggé uji ketepatan såhå kecermatan anggènipun nyêrat transliterasi teks. Uji validasi ingkang dipunginakakên tumrap asiling transliterasi teks inggih mênikå validasi intrarater såhå validasi interrater. Validasi intrarater dipunginakakên kanggé validasi sêratanipun transliterasi teks kanthi cårå maos sêratan kanthi makaping-kaping. Wondéné validasi interrater dipuntindakakên kanthi ngawontênakên pirêmbagan såhå pados têtimbanganing verifikasi pakar, inggih mênikå dhatêng dosen pembimbing ingkang paring panjurung ing panalitèn mênikå.
58 BAB IV ASILING PANALITÈN SÅHÅ PANGRÊMBAGIPUN Sadåyå asiling panalitèn såhå pangrêmbaging wosing teks SK wontên panalitèn mênikå dipunsêrat såhå dipunandharakên kanthi deskriptif. Wondéné andharan asiling panalitèn såhå pangrêmbaging wosing teks SK kados andharan ing ngandhap mênikå. I. Asiling Panalitèn Asiling panalitèn wontên panalitèn mênikå dipunsêrat adhêdhasar lampahing panalitèn filologi ingkang tartamtu. Sabên lampahing panalitèn kasêbut dipunandharakên kanthi pangrêmbagipun supados langkung jangkêp. Wondéné asiling panalitèn wontên panalitèn mênikå kasêrat kados andharan ing ngandhap mênikå. A. Inventarisasi Naskah SKDWW Wontên panalitèn mênikå, inventarisasi naskah SKDWW dipuntindakakên kanthi studi katalog såhå ningali piyambak kawontênaning naskah. Studi katalog dipuntindakakên kanthi maos katalog-katalog ingkang ngêwrat katrangan kathahing naskah såhå manékå warnining naskah. Wondéné katalog-katalog ingkang dipunginakakên kanggé nindakakên inventarisasi naskah ing panalitèn mênikå kados ing ngandhap mênikå. 1. Katalog Induk Naskah-Naskah Nusantara Jilid 3-A Fakultas Sastra Universitas Indonesia (Behrend såhå Titik Pudjiastuti, 1997a). 2. Katalog Induk Naskah-Naskah Nusantara Jilid 3-B Fakultas Sastra Universitas Indonesia (Behrend såhå Titik Pudjiastuti, 1997b).
59 3. Berita Pustaka Informasi Kapustakaan. Katalog Naskah Manuskrip. Balai Bahasa Provinsi Daerah Istimewa Yogyakarta (Prihandani, 2015). 4. Katalog Koleksi Naskah Kuna dan Buku Lama Perpustakaan Balai Pelestarian Nilai Budaya Yogyakarta (Anonim, tanpa tahun). 5. Katalog Induk Naskah-Naskah Nusantara Museum Sonobudoyo Jilid 1 (Behrend, 1990: 546). Salajêngipun, saking asiling studi katalog kasêbut dipunpanggihakên katranganing naskah SKDWW mênikå wontên ing katalog Induk Naskah-Naskah Nusantara Museum Sonobudoyo Jilid 1 kanthi nomêr koleksi SB 146 I.6 (Behrend, 1990: 546). Sasampunipun maos katalog, kalajêngakên ningali piyambak kawontênaning naskah miturut asiling studi katalog ingkang sampun katindakakên. Saking asiling studi katalog, dipunpanggihakên satunggal eksemplar naskah SKDWW wontên Perpustakaan Muséum Sånåbudåyå. Kawontênaning naskah SKDWW mênikå taksih saé, sagêd dipuntingali saking wujud fisik-ipun naskah ingkang taksih wêtah sartå wujud nonfisik-ipun (teks) ingkang taksih sagêd kawaos kanthi cêthå. Awit saking mênikå, naskah SKDWW ingkang ngrêmbag teks SK dipundadosakên sumber data panalitèn wontên panalitèn mênikå. B. Deskripsi Naskah SKDWW såhå Teks SK 1. Asiling Deskripsi Naskah SKDWW såhå Teks SK Deskripsi naskah SKDWW såhå teks SK mênikå ngêwrat andharan kawontênaning sumber data panalitèn wontên panalitèn mênikå kajumbuhakên
60 kaliyan kawontênan kados mênåpå wontênipun. Deskripsi naskah såhå teks dipundamêl lumantar tabel, inggih ancasipun supados langkung gampil anggènipun maos asiling deskripsi naskah såhå teks. Wondéné andharan deskripsi naskah SKDWW såhå teks SK kados tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 8. Asiling Deskripsi Naskah SKDWW No. Katrangan Naskah Sipat Kalihdåså såhå Dongå Warni-warni (SKDWW) 4. Manggålå/andharan ing wiwitaning naskah: a. wêkdal anggènipun nyêrat, b. asmanipun panganggit, c. ingkang nyêbabakên teks dipunsêrat, d. ancasing nyêrat teks, e. pêpuji. a. - b. - c. - d. - e. Wontên waosan basmallah ingkang ngginakakên aksårå Arab såhå abåså Arab (kåcå 1). Kawaos "bismillahir-rah{manir-rah}i>m", ingkang têgêsipun 'dengan menyebut nama Allah Yang Maha Pengasih lagi Maha Penyayang'. 2. Irah-irahan: a. kasêrat ing pundi kémawon, kåcå pintên? b. adhédhasar katrangan saking naskah utawi katalog? a. Irah-irahaning naskah kasêrat ing: - samak punggung naskah; - lêmbar paling ngajêng; - lêmbar paling wingking; såhå - katalog. b. Katrangan bab irah-irahaning naskah adhêdhasar saking naskah såhå katalog. 3. Nomêr kodeks SB 146 I.6 5. Kolofon Wontên sêratan ingkang ngginakakên aksårå Arab såhå abåså Arab (kåcå 21 såhå 237). 1. Papan panyimpêning naskah Perpustakaan Muséum Sånåbudåyå
6. Kawontênaning naskah Saé, wêtah 10. Ukuranipun naskah umum wiyar: 16,5 cm panjangipun: 20 cm 21. Tandhêsaning mangsi Tandhêsaning mangsi kandêl 7. Jinising alas tulis naskah Naskah dipunsêrat ngginakakên dlancang kwarto bergaris, ingkang warninipun sampun kekuning-kuningan. 17. Jinis aksårå naskah Aksårå Arab Pégon såhå wontên têtêmbungan kasêrat mawi aksårå Arab Kawaos "wallahu a'lam", ingkang têgêsipun 'hanya Allah yang Maha Tahu'. Kajawi mênikå, wontên sêratan sanès ing kåcå 237, nanging sêratanipun botên sagêd kawaos. 19. Ukuraning aksårå Ukuraning aksårå mênikå agêng, kanthi wiyar antawisipun (0,1-3,5) cm såhå panjang antawisipun (0,1-1) cm. 11. Ukuraning naskah khusus/teks wiyar: (7,5-9,3) cm panjangipun: (16,2-17,5) cm 16. Samaking naskah (warni mênåpå, kadospundi kawontênanipun, kadamêl saking mênåpå) Samaking naskah warni ijêm tuå kadamêl saking karton kandêl ingkang dipun-laminasi. Pérangan samak ingkang wingking wontên tipak suwèkaning etiket/label HVS polos warni pêthak. 61 Tabel salajêngipun No. Katrangan Naskah Sipat Kalihdåså såhå Dongå Warni-warni (SKDWW) 18. Panomêraning kåcå Panomêraning kåcå kasêrat ing lêmbar sisih têngên (recto) såhå sisih kiwå (verso). Sêratan panomêraning kåcå ngginakakên ångkå Arab sêratan Latin. 14. Jinis naskah adhêdhasar isining teks Teks Islam ingkang ngandharakên bab akhlak/ajaran moral 15. Dhapukaning teks Dhapukan gancaran 13. Isining naskah Naskah ngêwrat kalih teks 12. Ukuran margin naskah khusus: a. top (nginggil) b. bottom (ngandhap) c. right (têngên) d. left (kiwå) Kiwå (verso) Têngên (recto) a. top: (0,8-1) cm b. bottom: (1,8-2) cm c. right: (2,2 - 2,5) cm d. left: (3,8-4) cm a. top: (0,7-1) cm b. bottom: (1,8-2) cm c. righ: (1,8-2,7) cm d. left: (3,7-3,9) cm 9. Kandêlipun naskah 2 cm 8. Cacahing larik sabên sakåcå 11 larik 20. Panyêrating aksårå Panyêrating aksårå kanthi sikap jêjêg
26. Cap kertas - 24. Cacahing kåcå ingkang dipuntliti 21 kåcå 23. Basaning teks Båså Jawi Anyar ragam ngoko såhå wontên têtêmbungan abåså Arab 25. Watermark - 22. Warnining mangsi Warnining mangsi cêmêng 62 Tabel salajêngipun No. Katrangan Naskah Sipat Kalihdåså såhå Dongå Warni-warni (SKDWW) 28. Cathêtan ing sanjawining teks såhå katrangan sanès a. Sêratan panomêraning kåcå ngginakakên potlot; b. tigang sêratan irah-irahaning naskah bédå, ingkang kasêrat wontên lêmbar paling ngajêng, lêmbar paling wingking, såhå samak naskah sisih pinggir; såhå c. sêratan kode naskah MSB/I.6. SB. 146 ingkang kasêrat wontên lêmbar pembatas (pérangan recto) antawisipun samak naskah kaliyan lêmbar naskah paling ngajêng; dipunsêrat mawi pèn. 27. Wêdånå rênggan - 29. Wujuding aksårå konsonan a : da : ba : ra : ta : ka : la : ma : sa : nga :
ja : pa : 63 Tabel salajêngipun No. Katrangan Naskah Sipat Kalihdåså såhå Dongå Warni-warni (SKDWW) ya : ha : na : 30. Wujuding aksårå vokal (harakat) a : u : i : ê : é: è : o : wa : 33. Wujuding tåndhå pamaos såhå 34. Aksårå rékan ca: nya : dha : tha : ga : 32. Wujuding ångkå 2: 31. Wujuding panyigêging wandå (sukun) sukun:
3. Panutup - 2. Isi Ngandharakên bab ajaran moral inggih mênikå: a. tumindaking manungså dhumatêng Gustinipun (kåcå 4, 14, 15, 18, 19, såhå 20); b. tumindaking manungså dhatêng sêsamining dumados (kåcå 18 såhå 19); c. tumindaking manungså dhatêng alam (kåcå 18); såhå d. tumindaking manungså dhatêng dhiri pribadi (kåcå 15). 2. Pangrêmbaging Deskripsi Naskah SKDWW såhå Teks SK Tabel deskripsi naskah såhå tabel deskripsi teks wontên nginggil mênikå ngêwrat katrangan kawontênaning naskah SKDWW såhå teks SK. Wondéné deskripsi naskah SKDWW såhå teks SK ingkang prêlu dipunandharakên kados andharan wontên ngandhap mênikå. a. Irah-irahaning Naskah Katrangan ngéngingi irah-irahaning naskah SKDWW mênikå saking katrangan ingkang wontên ing naskah såhå katalog. Ananging, anggènipun nyêrat irah-irahaning naskah antawisipun ingkang kasêrat wontên naskah kaliyan katalog mênikå botên sami. Wondéné sêratan irah-irahaning naskah mênikå kados tabel ngandhap mênikå. Tabel 10. Sêratan Irah-Irahaning Naskah No. Kaserat ing Sêratan irah-irahaning naskah Katrangan 1. Pambukå - 1. Samak punggung naskah S.B. 146. Sipat 20 Dongå Warni-warni Wujuding sêratan irah-irahaning naskah mênikå kasêrat ing etiket/label HVS 64 Tabel 9. Asiling Deskripsi Teks SK No. Katrangan Teks Sipat Kalihdåså (SK)
4. Katalog Perpustakaan Muséum Sånåbudåyå Ngayogyåkartå Sipat Kalihdåså såhå Dongå Warni-warni Kasêrat wontên katalog Induk Naskah-Naskah Nusantara Museum Sonobudoyo Jilid 1 (Behrend, 1990: 546) mawi sêratan cithak kanthi mangsi warni cêmêng. Adhêdhasar tabel ing nginggil, namaning irah-irahan naskah ingkang dipunginakakên inggih mênikå Sipat Kalihdåså såhå Dongå Warni-warni, inggih irah-irahaning naskah ingkang kasêrat ing katalog Induk Naskah-Naskah Nusantara Museum Sonobudoyo Jilid 1 (Behrend, 1990: 546). Pawadanipun inggih amargi irah-irahan mênikå ingkang dipundamêl publikasi-nipun ing katalog, satêmah sagêd dipunmangrêtosi déning masarakat. 3. Lêmbar paling wingking Sêratan irah-irahaning naskah mênikå kasêrat ing etiket/label HVS polos warni pêthak kanthi ukuran panjang 5 cm såhå wiyaripun 8,9 cm. Wondéné sêratanipun awujud sêratan tangan kanthi ngginakakên pèn warni cêmêng. 65 Tabel salajêngipun No. Kasêrat ing Sêratan irah-irahaning naskah Katrangan polos warni pêthak kanthi ukuran panjang 1,1 cm såhå wiyaripun 11,3 cm. Wondéné sêratanipun awujud sêratan cithak saking mesin ketik kanthi mangsi warni cêmêng. 2. Lêmbar paling ngajêng (kåcå 1, lêmbar kaping satunggal) Sêratan irah-irahaning naskah mênikå dipunsêrat mawi sêratan tangan ingkang ngginakakên potlot kanthi mangsi warni klawu. Wujuding aksårå ngginakakên aksårå Latin tegak bersambung.
66 b. Manggålå såhå Kolofon Naskah SKDWW mênikå wontên manggålå såhå kolofon-ipun. Manggålå utawi andharan sadèrèngipun teks kasêrat wontên ing kåcå 1 larik 1. Manggålå kasêbut ngêwrat waosan basmallah, inggih mênikå "bismillahir-rah{manir-rah}i>m". Waosan basmallah mênikå dipunsêrat minångkå bêbukaning panganggit nalikå ngawiti nyêrat teks, kanthi ancas supados anggènipun nyêrat teks mênikå kaparingan kabêrkahan. Kajawi mênikå, sêratan kasêbut kawahyakên kanggé pêpuji saking panganggit dhumatêng Gustinipun. Wondéné kolofon utawi andharan pungkasaning teks, kasêrat wontên kåcå 21 (pungkasaning sêratan teks SK) såhå kåcå 237 (pungkasaning sêratan teks Dongå Warni-warni) ingkang ngêwrat sêratan "wallahu a'lam". Sêratan kasêbut dipunsêrat amargi panganggit nganggêp bilih ngèlminipun taksih sakêdhik såhå ngraos bilih sajatosipun sadåyå ngèlmi mênikå kagunganipun Gusti. Kajawi mênikå, ing kåcå 237 wontên sêratan sanès, nanging botên sagêd kawaos. Wondéné sêratanipun kados cuplikan wontên ngandhap mênikå. Cuplikan 1. Kolofon c. Panganggit, Wêkdal, såhå Papan Anggènipun Nyêrat Naskah Adhêdhasar katrangan ingkang wontên ing naskah såhå katalog, botên kapanggihakên katrangan ngèngingi panganggit, wêkdal, såhå papan anggènipun nyêrat utawi panyalining naskah. Katrangan ingkang sagêd kapanggihakên
67 ngéngingi naskah SKDWW namung perkiraan wêkdal anggènipun nyalin naskah. Katrangan kasêbut saking andharan wontên ing katalog Perpustakaan Muséum Sånåbudåyå (Behrend, 1990: 546), bilih naskah mênikå kasêrat rikålå taun 1890-an. Indikator-ipun katrangan mênikå saking dlancang kwarto bergaris ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat naskah. d. Kawontênan såhå Alas Tulis Naskah Kawontênaning naskah SKDWW mênikå taksih saé såhå wêtah, sartå teks-ipun taksih sagêd kawaos kanthi cêthå. Jilidaning naskah dipundomdomi mawi lawé warni pêthak. Sabên korasipun naskah kajilid kanthi dondoman ingkang kêncêng, nanging wontên sapérangan lêmbaran ingkang sampun lepas saking jilidanipun, inggih mênikå kåcå 38-39, 158-159, såhå 205-206. Lêmbaraning naskah botên wontên ingkang ical, nanging wontên pérangan pinggiraning lêmbaran naskah ingkang retak. Wondéné jinising alas tulis ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat teks-ipun inggih mênikå dlancang kwarto bergaris, ingkang warninipun sampun kekuning-kuningan. Wondéné wujuding alas tulis naskah SKDWW kados cuplikan wontên ing ngandhap mênikå. Cuplikan 2. Alas Tulis Naskah SKDWW
68 e. Samak Naskah Samaking naskah kadamêl saking dlancang karton kandêl warni ijêm tuå ingkang dipun-laminasi kanthi ukuran kandêl 0,2 cm. Wondéné ing samak naskah ingkang wingking, wontên tipak suwèkaning etiket/label HVS polos warni pêthak ukuran panjang 3,8 cm såhå wiyar 7,6 cm. Manawi pérangan samak naskah sisih punggung, wontên etiket/label HVS polos ingkang wontên sêratan irah-irahaning naskah såhå nomêr kodeks-ipun naskah. f. Ukuraning Naskah, Teks, såhå Margin Ukuran kandêling naskah inggih mênikå 2 cm kanthi cacahing kåcå wontên 238 kåcå. Wujuding naskah SKDWW mênikå persegi panjang, kanthi ukuran wiyar 16,5 cm såhå panjang 20 cm. Salajêngipun, manawi ukuraning naskah khusus (teks ingkang dipuntaliti); wiyaripun (7,5-9,3) cm såhå panjangipun (16,2-17,5) cm. Pawadan ingkang ndadosakên ukuran wiyar såhå panjangipun naskah khusus mênikå bédå, inggih amargi nalikå nyêrat aksaraning teks mênikå ukuranipun botên sami. Ukuraning margin naskah khusus (teks ingkang dipuntaliti) ugi bédå, inggih antawisipun pérangan verso såhå recto-nipun. Manawi ukuraning margin naskah khusus pérangan verso; ukuran nginggil (0,8-1) cm; ngandhap (1,8-2) cm; têngên (2,2-2,5) cm; såhå kiwå (3,8-4) cm. Wondéné ukuraning margin naskah khusus pérangan recto sisih nginggil (0,7-1) cm; ngandhap (1,8-2) cm; têngên (1,8-2,7) cm; såhå kiwå (3,7-3,9) cm. Pawadan ingkang ndadosakên ukuraning margin naskah khusus mênikå botên sami inggih amargi wujud aslinipun lêmbaraning naskah ingkang bédå.
69 Cuplikan 3. Margin Teks g. Panomêraning Kåcå Naskah SKDWW mênikå kalêbêt naskah ingkang sêratanipun ngginakakên aksårå Arab Pégon. Dadosipun, anggènipun nyêrat teks-ipun kawiwitan saking lêmbar ingkang paling têngên lajêng mangiwå. Makatên ugi nalikå nyêrat panomêraning kåcå. Panamêraning kåcå mênikå kawiwitan saking lêmbar ingkang paling têngên lajêng mangiwå. Panomêraning kåcå wontên warni kalih, inggih mênikå ing lêmbar pérangan sisih têngên (recto) såhå pérangan sisih kiwå (verso). Manawi ing lêmbar recto, panomêraning kåcå wontên ing sisih pojok têngêning lêmbaran; déné ing lêmbar verso, panomêraning kåcå kasêrat ing sisih pojok kiwaning lêmbaran. Panomêraning kåcå naskah mênikå dipunsêrat ngginakakên potlot kanthi tapakipun warni klawu, ingkang awujud ångkå Arab sêratan Latin. Wondéné pambagèning panomêraning kåcå kaandharakên ing ngandhap mênikå.
70 a. Lêmbaran pembatas antawisipun samak ngajêng kaliyan lêmbar naskah ingkang paling ngajêng, awujud dlancang HVS polos warni klawu. b. Kåcå 1, kasêrat kaping kalih. Kaping satunggal, kasêrat ing lêmbaran verso (kåcå 1, lêmbar kaping satunggal), ingkang wontên sêratan irah-iraning naskah. Kaping kalih, kasêrat ing lêmbaran recto (kåcå 1, lêmbar kaping kalih), ingkang nêdahakên wiwitaning sêratan teks. Kawontênan sêratan panomêraning kåcå ingkang dhobêl mênikå kintên-kintên saking lêpating panyêrat anggènipun nêmtokakên wiwitaning lêmbaran sêrataning teks utawi kåcå 1. c. Kåcå 2 dumugi 238, kasêrat nomêr kacaning lêmbaran, inggih ångkå 2 dumugi 238. Ananging, wontên lêmbaran kosong, ingkang wontên ing kåcå 24, 149, såhå 150. d. Kåcå 1 dumugi 21, ngêwrat teks SK. e. Kåcå 22 dumugi 238, ngêwrat teks Dongå Warni-Warni. f. Lêmbaran pembatas antawisipun samak wingking kaliyan lêmbar naskah ingkang paling wingking, awujud dlancang HVS polos warni klawu. h. Sêrataning Teks Teks SK mênikå kasêrat mawi aksårå Arab Pégon såhå wontên têtêmbungan ingkang kasêrat mawi aksårå Arab. Dadosipun, cårå anggènipun nyêrat teks-ipun inggih saking larik sisih têngên lajêng mangiwå. Teks mênikå dipunsêrat kanthi tandhêsan mangsi kandêl warni cêmêng ingkang sikapipun jêjêg. Ukuran aksåråning teks SK mênikå agêng, kanthi wiyar (0,1-3,5) cm såhå panjang (0,1-1) cm. Cacahing larik sabên sakåcå inggih mênikå 11 larik. Wondéné
71 basaning teks ingkang dipunginakakên inggih mênikå båså Jawi Anyar kanthi ragam ngoko såhå wontên têtêmbungan ingkang ngginakakên båså Arab. i. Isining Naskah Naskah SKDWW mênikå kalêbêt salah satunggaling jinis naskah ingkang wosipun ngêwrat jinis teks Islam bab akhlak/ajaran moral, ingkang dipunsêrat ngginakakên dhapukan gancaran. Naskah mênikå ngêwrat kalih teks, inggih mênikå teks SK såhå teks Dongå Warni-warni. Wondéné teks ingkang dipuntaliti inggih mênikå teks SK, ingkang cacahing kåcå wontên 21 kåcå. Wosing teks SK mênikå ngandharakên falsafah bab akhlak utawi ajaran moral. C. Asiling Transliterasi såhå Suntingan Teks SK Metode transliterasi teks ingkang dipunginakakên kanggé naliti teks SK inggih mênikå metode transliterasi diplomatik såhå metode transliterasi standar. Metode transliterasi diplomatik dipunginakakên kanggé ndamêl transliterasi sêrataning teks tumrap têmbung-têmbung ingkang kasêrat ngginakakên båså Arab. Wondéné metode transliterasi standar dipunginakakên kanggé transliterasi sêrataning aksårå ingkang kasêrat kanthi têmbung-têmbung båså Jawi. Salajêngipun, kanggé nggampilakên anggènipun ndamêl transliterasi teks SK kêdah ndamêl pandom transliterasi. Wondéné pandom transliterasi teks SK ing panalitèn mênikå kados makatên. 1. Pandom Transliterasi Teks SK Transliterasi teks SK dipunwiwiti kanthi ndamêl pandom transliterasi ingkang dipundamêl kanthi adhêdasar metode transliterasi diplomatik såhå metode transliterasi standar. Pandom transliterasi ingkang dipundamêl wontên
7. kha>' - - - kh 2. ba>' b 4. s|a>' - - - s\ 5. jim - j 1. alif ____ __ Botên wontên lambangipun 6. h{a>' - - h{ 3. ta>' - - t 72 kalih, inggih mênikå pandom transliterasi aksårå Arab ing aksårå Latin såhå pandom transliterasi aksårå Pégon. Wondéné pandom transliterasi kasêbut kados andharan ing ngandhap mênikå. a. Pandom Transliterasi Aksårå Arab Hijaiyah ing Aksårå Latin Pandom transliterasi teks saking aksårå Arab Hijaiyah ing aksårå Latin mênikå ngginakakên pandom transliterasi miturut keputusan Menteri Agama såhå Menteri Pendidikan dan Kebudayaan RI Nomor: 158 Th. 1987 såhå Nomor: 0543b/U/1987. Wondéné pandom transliterasi kasêbut kados andharan wontên ing ngandhap mênikå. 1) Aksårå Konsonan Arab Hijaiyah Aksårå konsonan manawi dipundamêl transliterasi-ipun ngginakakên metode transliterasi diplomatik, milå sagêd awujud aksårå, tåndhå, såhå aksårå kanthi tåndhå. Wondéné wujud aksårå konsonan ingkang kapanggihakên wontên teks SK kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 11. Aksårå Konsonan Arab Hijaiyah No. Nåmå aksårå Madêg piyambak Kasêrat ing wingking Kasêrat ing têngah Kasêrat ing ngajêng Transliterasi diplomatik
15. d{a>d d{ 14. s{a>d - s} 25. nu>n n 12. si>n - - s 21. qa>f - - q 26. wawu - - w 16. t{a>' - t} 10. ra>' - - r 23. la>m l 17. za>' - - z{ 8. da>l - - d 73 Tabel salajêngipun No. Nåmå aksårå Madêg piyambak Kasêrat ing wingking Kasêrat ing têngah Kasêrat ing ngajêng Transliterasi diplomatik 19. gain - g 28. hamzah - - ` 9. z|a>l - - - z\ 13. syi>n - sy 29. ya>' y 11. zai - - - z 18. 'ain - 'a 22. ka>f - k 27. ha>' - h 20. fa>' - - f 24. mi>m - m
1. fath}ah lambang bunyi vokal a amal kåcå 19 larik 3 lambang bunyi vokal ai Quraisy kåcå 12 larik 11 2. kasrah lambang bunyi vokal i binafsihi kåcå 1 larik 10 74 2) Aksårå Vokal Arab Hijaiyah Jinising aksårå vokal ing aksårå Arab mênikå wontên kalih, inggih mênikå aksårå vokal tunggal (monoftong) såhå aksårå vokal rangkêp (diftong). Aksårå vokal tunggal mênikå arupi h}arakat, inggih mênikå fathah kanggé nyêrat vokal a, kasrah kanggé nyêrat vokal i, såhå d}ammah kanggé nyêrat vokal u. Wondéné aksårå vokal rangkêp mênikå kadhapuk saking h}arakat såhå aksårå (wawu utawi ya>'), inggih mênika fathah kaliyan ya' mati ingkang dipunwaos ai såhå fathah kaliyan wawu mati ingkang dipunwaos au. Aksårå vokal ingkang kapanggihakên wontên teks SK kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. a) Aksårå Vokal Tunggal (Monoftong) Tabel 12. Aksårå Vokal Tunggal (Monoftong) b) Aksårå Vokal Rangkêp (Diftong) Tabel 13. Aksårå Vokal Rangkêp (Diftong) Wujud aksårå Ginanipun Tulådhå sêratan Transliterasi diplomatik Katrangan 3. d}ammah lambang bunyi vokal u Muh}ammadin kåcå 13 larik 8 No. Nåmå såhå ginanipun h}arakat Wujud h}arakat Tulådhå sêratan Transliterasi diplomatik Katrangan
3. lambang bunyi vokal u> (u panjang) wuju>d kåcå 4 larik 1 2. lambang bunyi vokal i> (i panjang) mutakali>man kåcå 1 larik 9 1. ta' marbu>t}ah hidup muh}a>lafatu kåcå 1 larik 9 1. lambang bunyi vokal a> (a panjang) wal-qiya>mu kåcå 1 larik 9 4) Ta' marbu>t}ah Ta' marbu>t}ah ing aksårå Arab mênikå jinisipun wontên kalih, inggih mênikå ta'marbu>t}ah hidup såhå ta' marbu>t}ah mati. Ta' marbu>t}ah hidup (ta' marbu>t}ah ingkang sagêd dipunwaos) inggih mênikå ta' marbu>t}ah ingkang kawuwuhan h}arakat fath}ah, kasrah, utawi d}ammah; lajêng manawi dipundamêl transliterasi-nipun dados aksårå t. Wondéné ta' marbu>t}ah mati inggih mênikå ta' marbu>t}ah ingkang kawuwuhan h}arakat sukun, lajêng manawi dipundamêl transliterasi-nipun dados aksårå h. Wujuding ta' marbu>t}ah ingkang kapanggihakên wontên teks SK kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 15. Ta' marbu>t}ah No. Jinising ta' marbu>t}ah Wujud aksårå Tulådhå sêratan Transliterasi diplomatik Katrangan 75 3) Aksårå Vokal Panjang (Maddah) Aksårå vokal panjang (maddah) mênikå ginanipun kanggé lambang bunyi h}arakat dåwå ingkang kadhapuk saking h}arakat såhå aksårå/h}uru>f illat (alif, wawu, utawi ya'). Wondéné wujuding maddah ing salêbêting teks SK kasêrat lumantar tabel wontên ngandhap mênikå. Tabel 14. Aksårå Vokal Panjang (Maddah) No. Wujud maddah Ginanipun Tulådhå sêratan Transliterasi diplomatik Katrangan
76 Tabel salajêngipun No. Jinising ta' marbu>t}ah Wujud aksårå Tulådhå sêratan Transliterasi diplomatik Katrangan 5) Syaddah (Tasydi>d) Wontên sêratan aksårå Arab Hijaiyah, syaddah utawi tasydi>d mênikå dipunlambangakên mawi tåndhå syaddah utawi tasydi>d (). Syaddah wontên aksårå Arab manawi dipundamêl transliterasi-nipun ing aksårå Latin mênikå dipungantos dados aksårå rangkêp tumrap aksårå ingkang dipun-syaddah. Wondéné wujuding syaddah ing teks SK kasêrat lumantar tabel wontên ngandhap mênikå. Tabel 16. Syaddah (Tasydi>d) Nåmå Wujud aksårå Tulådhå sêratan Transliterasi diplomatik Katrangan syaddah (tasydi>d) Allahu kåcå 11 larik 4 Muh}ammadin kåcå 13 larik 8 2. ta' marbu>t}ah mati ira>dah kåcå 13 larik 1 6) Tanwin Tanwin inggih mênikå h}arakat ing aksårå Arab Hijaiyah ingkang nêdahakên bilih aksårå kasêbut kaucapakên kados pocapan nalikå aksårå kasêbut kadhapuk kanthi nun sukun. Wujuding tanwin wontên warni tigå, inggih mênikå fathatain, kasratain, såhå d}ammatain. Ananging, wujuding tanwin ingkang kapanggihakên ing teks SK namung fathatain såhå kasratain. Wondéné andharanipun kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå.
7) Kata sandang Kata sandang ingkang wontên ing sêratan aksårå Arab Hijaiyah dipunlambangakên kanthi ngginakakên aksårå alif lam. Kata sandang mênikå wontên kalih warni, inggih mênikå kata sandang ingkang kadhapuk kanthi aksårå al-qamariyyah (hamzah, ba>', jim, h{a>' , kha>', 'ain, gain, fa>', qa>f, ka>f, mi>m, wawu, ha', ya>') såhå aksårå as-syamsiyyah (ta>', s\a>', da>l, z\a>l, ra>', zai, si>n, syi>n, s}a>d, d{a>d, t}a>', za', la>m, nu>n). Kata sandang ingkang kadhapuk kanthi aksårå al-qamariyyah inggih mênikå kata sandang ingkang transliterasi-nipun miturut aturan ingkang ngginakakên aksårå alif lam såhå kadhapuk kanthi têmbung salajêngipun ingkang kasêrat aksårå al-qamariyyah. Wondéné kata sandang ingkang kadhapuk kanthi aksårå as-syamsiyyah inggih mênikå kata sandang ingkang transliterasi-nipun miturut pocapanipun, inggih mênikå aksårå alif lam ingkang dipungantos dados aksårå ingkang sami kaliyan aksårå salajêngipun, lajêng kadhapuk kanthi têmbung ingkang kasêrat aksårå as-syamsiyyah. Dados, aksaranipun rangkêp kados wontên tåndhå syaddah. 77 Tabel 17. Tanwin No. Nåmå såhå Wujuding tanwin Transliterasi Tulådhå sêratan Transliterasi diplomatik Katrangan 1. (fathatain) an wa>si'an kåcå 14 larik 2 2. (kasratain) in Muh}ammadin kåcå 13 larik 8
8) Hamzah Hamzah sagêd dipundamêl transliterasi-nipun dados apostrof ( ` ) såhå aksårå alif. Hamzah ingkang kasêrat wontên ing madyå utawi wasananing têmbung, asiling transliterasi-nipun dados apostrof ( ` ). Salajêngipun, manawi hamzah mênikå kasêrat wontên purwakaning têmbung såhå wontên h}arakat-ipun, asiling transliterasi-nipun dados h}uru>f alif. Wondéné wujuding hamzah ingkang kapanggihakên wontên teks SK kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 19. Hamzah Wujud hamzah Papanipun Tulådhå sêratan Transliterasi diplomatik Katrangan têngah mu`min kåcå 1 larik 9 wingking istigna` kåcå 7 larik 10 2. kata sandang as-syamsiyyah sadéréngipun aksårå as-syamsiyyah ar-rah}i>m kåcå 1 larik 1 1. kata sandang al-qamariyah sadéréngipun aksårå al-qamariyyah wal-qiya>mu kåcå 1 larik 9 78 Kata sandang dipunsêrat pisah saking têmbung salajêngipun, nanging dipungandhèng mawi tåndhå sambung (-). Wondéné wujuding kata sandang ingkang kapanggihakên wontên teks SK kasêrat lumantar tabel ngandhap mênikå. Tabel 18. Kata sandang No. Nåmå kata sandang Wujud kata sandang Tulådhå sêratan Transliterasi diplomatik Katrangan
79 9) Panyêrating Têmbung ing Aksårå Arab Hijaiyah Sadåyå têtêmbungan aksårå Arab Hijaiyah manawi dipundamêl transliterasi-nipun dados aksårå Latin kêdah dipunsêrat ngginakakên aksårå cithak miring (italic). Salajêngipun, anggènipun nyêrat asiling transliterasi-nipun wontên kalih cårå, inggih mênikå nyêrat kanthi sambung têtêmbunganipun utawi nyêrat kanthi pisah têtêmbunganipun. Manawi anggènipun nyêrat asiling transliterasi aksårå Arab kanthi cårå nyambung têtêmbunganipun, milå panyêrating têmbung tartamtu wontên ingkang lazim dipungandhèng kaliyan têmbung sanèsipun, amargi wontên aksårå utawi h}arakat ingkang dipunbucal. Tuladhanipun inggih mênikå bismillahir-rah{manir-rah}i>m. Salajêngipun, manawi anggènipun nyêrat asiling transliterasi aksårå Arab kanthi cårå misah têtêmbunganipun, milå panyêrating têmbung mênikå botên wontên ingkang dipungandhèng kaliyan têmbung sanèsipun, satêmah botên wontên aksårå utawi h}arakat ingkang dipunbucal. Tuladhanipun inggih mênikå bismillah ar-rah{man ar-rah}i>m. Wontên panalitèn mênikå, cårå panyêrating asiling transliterasi teks SK inggih kanthi nggandhèng têtêmbunganipun ingkang mligi dipunsêrat gandhèng. Wondéné tulådhå panyêrating asiling transliterasi têmbung wontên teks SK kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 20. Panyêrating Têmbung ing Aksårå Arab Hijaiyah No. Tulådhå sêratan Transliterasi diplomatik Katrangan 1. bismillahir-rah{manir-rah}i>m kåcå 1 larik 1
2. asyhadualla>ilahaillallahu wa asyhaduanna Muh}ammadar-rasu>lullah kåcå 14 larik 5-7 b. Pandom Transliterasi Aksårå Arab Pégon ing Aksårå Jawa såhå Aksårå Latin Aksårå Arab Pégon inggih mênikå aksårå Arab ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat båså Jawi. Anggènipun ndamêl transliterasi aksårå Arab Pégon ngginakakên pandom transliterasi aksårå Arab ingkang dipunjumbuhakên kaliyan ejaan båså Jawi såhå kontekstual. Wontên sapérangan aksårå Latin manawi dipundamêl transliterasi-nipun ingkang dados aksårå Arab Pégon, asiling transliterasi-nipun sagêd dados langkung saking satunggal aksårå. Tuladhanipun inggih mênikå aksårå s, manawi wontên aksårå Arab Pégon sagêd dipunsêrat ngginakakên aksårå s\a>', si>n, syi>n, utawi s}a>d. Sistem mênikå adhêdhasar saking transliterasi aksårå ingkang sami kaliyan sistem transliterasi aksårå Arab såhå aksårå ingkang cêlak pocapanipun kaliyan ejaan båså Jawi. Wondéné pandom transliterasi aksårå Arab Pégon ing teks SK kaandharakên ing ngandhap mênikå. 1) Aksårå Konsonan Arab Pégon ing Aksårå Jawa såhå Aksårå Latin Aksårå konsonan Arab Pégon mênikå dipunjumbuhakên kaliyan objek panalitèn, têgêsipun asipat kontekstual. Aksårå konsonan Arab Pégon ingkang wontên ing teks SK arupi aksårå Hijaiyah ingkang baku såhå aksårå ingkang sampun dipunrékå-rékå (aksårå rékan) kanthi nambahi tåndhå tartamtu kados tå 80 Tabel salajêngipun No. Tulådhå sêratan Transliterasi diplomatik Katrangan
8. så s sartå serta sipat sifat 1. hå h muhal mustahil dhihin awal, pertama 9. wå w wartå kabar, berita 81 titik tigå wontên sangandhaping aksårå. Aksårå Arab Pégon mênikå kaginakakên kanggé nyêrat båså Jawi, milå aksårå Arab Pégon dipundamêl transliterasi-nipun ing aksårå Jåwå såhå aksårå Latin. Wondéné pandom transliterasi aksårå konsonan Arab Pégon ingkang kapanggihakên wontên teks SK kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 21. Aksårå Konsonan Arab Pégon ing Aksårå Jawa såhå Aksårå Latin No. Aksårå Jåwå Aksårå Latin Aksårå Arab Pégon Tulådhå sêratan Transliterasi standar Terjemahan 2. nå n nabi nabi 3. cå c angucap berkata 7. tå t satuhuné sesungguhnya pitrah fitrah 6. då d dadi menjadi dat zat 4. rå r rusak rusak 5. kå k wêktu waktu kåyå seperti mukmin mukmin
10. lå l lan dan 15. nyå ny anyar baru 17. gå g langgêng lestari 20. ngå ng angawêruhi mengetahui 2) Aksårå Vokal Arab Pégon Aksårå vokal ingkang kapanggihakên wontên teks SK mênikå awujud h}arakat såhå h}arakat kaliyan aksårå. Aksårå vokal ingkang awujud h}arakat, inggih mênikå fathah kanggé nyêrat vokal a, kasrah kanggé nyêrat vokal i, såhå d}ammah kanggé nyêrat vokal u. Wondéné aksårå vokal ingkang awujud h}arakat kaliyan aksårå, inggih mênikå h}arakat fath}ah ingkang kasêrat sadèrèngipun ya' sukun kanggé vokal é såhå è, såhå h}arakat fath}ah ingkang dipunsêrat sadèrèngipun wawu sukun kanggé vokal o. Wujuding aksårå vokal ingkang kapanggihakên wontên teks SK kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. 16. må m mati mati 13. jå j jumênêng berdiri 18. bå b kabèh semua 14. yå y sadåyå semua 19. thå th pêsthi pasti 82 Tabel salajêngipun No. Aksårå Jåwå Aksårå Latin Aksårå Arab Pégon Tulådhå sêratan Transliterasi standar Terjemahan 12. dhå dh dhihin awal, pertama 11. på p sipat sifat
6. - lambang bunyi vokal o wong orang 5. - lambang bunyi vokal é såhå è dhéwé sendiri yèn ketika 3) Panyêrating Aksårå hå Miturut Padmosoekotjo (1989: 55), panyêrating aksårå hå kapérang dados kalih, inggih mênikå hå antêp såhå hå ampang. Bédanipun hå antêp kaliyan hå ampang inggih mênikå pérangan pocapanipun. Pocapaning hå antêp inggih mênikå kanthi cêthå såhå dipunsêrat hå ugi. Wondéné, pocapaning hå ampang inggih mênikå kanthi abab måndå-måndå såhå kasêrat dados vokal a. Tulådhå panyêrating hå antêp såhå hå ampang ing teks SK kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 23. Panyêrating Aksårå hå No. Jinis Wujud Tulådhå sêratan Transliterasi standar Terjemahan Katrangan 4. - lambang bunyi vokal ê têgêsé artinya 2. kasrah lambang bunyi vokal i paréntahé perintahnya 1. hå antêp ngawêruhånå ketahuilah kåcå 8 larik 10 muhal mustahil kåcå 1 larik 2 3. d}ammah lambang bunyi vokal u utusané utusannya 1. fath}ah lambang bunyi vokal a kåyå seperti 83 Tabel 22. Aksårå Vokal Arab Pégon No. Nåmå aksårå Ginanipun Wujud Tulådhå sêratan Transliterasi standar Terjemahan
84 Tabel salajêngipun No. Jinis Wujud Tulådhå sêratan Transliterasi standar Terjemahan Katrangan 2. hå ampang ora ånåå tidak ada kåcå 1 larik 3 5) Aksårå Serapan Ing salêbêting teks SK, wontên têmbung-têmbung ingkang kasêrat mawi aksårå serapan. Aksårå serapan kasêbut ginanipun kanggé nyêrat têmbung-têmbung båså serapan. Wondéné aksårå serapan ing salêbêting teks SK kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 25. Åksårå Serapan No. Wujuding aksårå Aksårå Latin Tulådhå sêratan Transliterasi standar Terjemahan Katrangan 2. h halal halal kåcå 14 larik 8 4) Panyigêging Wandå Wontên aksårå Arab Pégon, panyigêging wandå mênikå awujud tåndhå sukun. Ginanipun tåndhå sukun inggih mênikå kanggé nyigêg sadåyå aksårå konsonan såhå aksårå rékan Wondéné wujud panyigêging wandå ingkang kapanggihakên wontên teks SK kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 24. Panyigêging Wandå Nåmå h}arakat Wujuding h}arakat Tulådhå sêratan Transliterasi standar Terjemahan Katrangan sukun lan dan kåcå 4 larik 6 sartå serta kåcå 16 larik 2 1. z zakat zakat kåcå 14 larik 10
2. sêratan aksårå Latin 20 lêmbar paling ngajêng (kåcå 1 lêmbar kaping satunggal) , ,, ..., 1, 2, 3, ..., 21 sêratan panomêraning kåcå saking kåcå 1 dumugi kåcå 21. 7) Panyêrating Têmbung Rangkêp Miturut Antunsuhono (1956: 36), têmbung rangkêp inggih mênikå têmbung ingkang dipuncakakên kanthi dipunambali kaping kalih, sapérangan, utawi sadåyå têtêmbunganipun. Jinising têmbung rangkêp mênikå wontên tiga, inggih mênikå têmbung dwilinggå, dwipurwå, såhå dwi wasånå. Wondéné têmbung rangkêp ingkang kapanggihakên wontên teks SK inggih mênikå têmbung dwilinggå såhå dwipurwå. Salajêngipun, tåtå panyêrating têmbung dwilinggå såhå dwipurwå ing teks SK kaandharakên kados andharan ing ngandhap mênikå. 1. sêratan aksårå Arab 2 kåcå 5 larik 5 85 6) Ångkå Aksårå ångkå ingkang kapanggihakên wontên teks SK mênikå awujud sêratan aksårå Arab såhå aksårå Latin. Aksårå ångkå ingkang kasêrat mawi aksårå Arab mênikå dipunginakakên kanggé nyêrat têmbung rangkêp (dwilinggå), déné aksårå ångkå ingkang kasêrat mawi aksårå Latin dipunginakakên kanggé nyêrat panomêraning kåcå såhå irah-irahanipun naskah. Wondéné wujuding ångkå ingkang kapanggihakên wontên teks SK kasêrat lumantar tabel ngandhap mênikå. Tabel 26. Ångkå No. Sêratan Wujud ångkå Transliterasi diplomatik Katrangan
1. pisan2 pisan-pisan sesekali kåcå 17 larik 7 86 a) Panyêrating Têmbung Dwilinggå Wujuding têmbung dwilinggå wontên teks SK dipuntandhani saking wontênipun ångkå Arab kalih () ing sawingkingipun têmbung. Têmbung dwilinggå mênikå ingkang dipunrangkêp lingganipun, dados manawi dipundamêl transliterasi-nipun kanthi ngginakakên tåndhå panggandhéng (-). Wondéné tulådhå panyêrating têmbung dwilinggå ingkang kapanggihakên wontên teks SK kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 27. Panyêrating Têmbung Dwilinggå No. Tulådhå sêratan Transliterasi diplomatik Transliterasi standar Terjemahan Katrangan 1. papitu pêpitu ketujuh kåcå 6 larik 9 2. lêlimå lêlimå kelima kåcå 6 larik 2 2. ngarêp2 ngarêp-ngarêp berharap kåcå 19 larik 8 b) Panyêrating Têmbung Dwipurwå Têmbung dwipurwå mênikå ingkang dipunrangkêp wandå purwakaning têmbung. Têmbung dwipurwå dipunsêrat kanthi mênåpå wontênipun, amargi sampun jumbuh kaliyan ejaan båså Jawi. Wondéné tulådhå panyêrating têmbung dwipurwå ingkang kapanggihakên wontên teks SK kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 28. Panyêrating Têmbung Dwipurwå No. Tulådhå sêratan Transliterasi diplomatik Transliterasi standar Terjemahan Katrangan
1. r cidêrå cidrå tidak setia kåcå 10 larik 4 nêrima nrima menerima kåcå 16 larik 8 2. l ngêlakoni nglakoni melakukan kåcå 14 larik 11 87 8) Panyêrating Konsonan l såhå r ingkang Rinakêt kaliyan Konsonan Sanès ing Salêbêting Wandå Wontên ing aksårå Jåwå, konsonan l såhå r ingkang rinakêt kaliyan aksårå sanès ing salêbêting wandå kasêrat kanthi panjing lå, cåkrå såhå cåkrå kêrêt. Ananging, wontên ing aksårå Arab Pégon, panyêrating aksårå konsonan mênikå bédå kaliyan panyêrating aksårå Jåwå limrahipun, amargi wontên ing aksårå Arab Pégon botên wontên aksårå ingkang ginanipun kanggé nyêrat aksårå kados ginanipun panjing lå, cåkrå såhå cåkrå kêrêt. Awit saking mênikå, têmbung-têmbung ing aksårå Arab Pégon ingkang wontên konsonan l såhå r ingkang rinakêt kaliyan aksårå sanès ing salêbêting wandå, dipundamêl transliterasi-nipun adhêdasar båså Jawi ingkang limrah inggih mênikå ejaan ingkang taksih lumampah. Wondéné, anggènipun ndamêl transliterasi inggih kanthi ngicali aksårå vokal ê ingkang kasêrat ing sadéréngipun aksårå konsonan l såhå r. Salajêngipun, panyêrating konsonan l såhå r ingkang rinakêtan kaliyan aksårå sanès ing salêbêting wandå wontên ing teks SK, kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 29. Panyêrating Konsonan l såhå r ingkang Rinakêt kaliyan Konsonan Sanès ing Salêbêting Wandå No. Aksårå Latin Tulådhå sêratan Transliterasi diplomatik Transliterasi standar Terjemahan Katrangan
2. Nabi Nabi kåcå 12 larik 1 2. Muhammad Muhammad kåcå 12 larik 2 88 9) Panyêrating Aksårå Kapital Dipunjumbuhakên kaliyan Pandom Panyêrating Aksårå Latin Nalikå ndamêl transliterasi teks SK, panyêrating aksårå kapital dipunjumbuhakên kaliyan pandom panyêrating aksårå Latin ingkang lumampah adhêdhasar Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan (Depdiknas, 2006). Wondéné tulådhå panyêrating aksårå kapital wontên teks SK kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. a) Panyêrating Aksårå Kapital minångkå Aksårå Sapisanan wontên ing Têmbung ingkang Gayut kaliyan Agami Tabel 30. Aksårå Kapital wontên ing Têmbung ingkang Gayut kaliyan Agami No. Tulådhå sêratan Transliterasi standar Terjemahan Katrangan 1. Mêkah Mêkah kåcå 12 larik 6 3. Quraisy Quraisy kåcå 12 larik 11 4. Gusti Tuhan kåcå 15 larik 8 1. Islam Islam kåcå 14 larik 3 3. Allah Allah kåcå 12 larik 3 b). Panyêrating aksårå Kapital minångkå aksårå Sapisanan Naminipun Tiyang, Kithå, såhå Bångså sartå Sêbutan kanggé Pakurmatan Tabel 31. Aksårå Kapital wontên ing Têmbung Sapisanan Naminipun Tiyang, Kithå, såhå Bångså sartå Sêbutan kanggé Pakurmatan No. Tulådhå sêratan Transliterasi standar Terjemahan Katrangan
11) Karakteristik Ejaan Ejaan ingkang dipunginakakên wontên teks SK ngêwrat karakteristik ejaan ingkang mligi. Wondéné karakteristik ejaan ingkang mligi kasêbut kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. a) Panyêrating vokal a ingkang kasêrat mawi vokal ê Tabel 33. Panyêrating Vokal a ingkang Kasêrat Mawi Vokal ê Tulådhå sêratan Transliterasi diplomatik Transliterasi standar Terjemahan Katrangan sêdåyå sadåyå semua kåcå 9 larik 11, kåcå 10 larik 8, såhå kåcå 11 larik 3 kåcå 1 larik 3 kåcå 1 larik 3 . (tåndhå titik) kanggé tåndhå pungkasaning ukårå 89 10) Panyêrating Tåndhå Pamaos Tåndhå pamaos ingkang kasêrat wontên teks SK kêdah dipundamêl pandom transliterasi-nipun. Ananging, panyêrating tåndhå-tåndhå pamaos ing salêbêting teks SK kirang trêp såhå kirang jangkêp anggènipun nyêrat, satêmah wontên ukårå ingkang botên wontên tåndhå pamaosipun, malah ugi wontên tåndhå pamaos ingkang botên jumbuh kaliyan konteks isinipun. Wondéné tåndhå-tåndhå pamaos ingkang dipunginakakên ing teks SK kasêrat lumantar tabel wontên ngandhap mênikå. Tabel 32. Panyêrating Tåndhå Pamaos wontên ing Teks SK Tåndhå pamaos wontên teks SK Katrangan Transliterasi Ginanipun kåcå 5 larik 4
tuliyå tuliå tuli kåcå 2 larik 11 2. sê- ... -né sêmangsané samangsané ketika sêpadhané sapadhané setara 3. pêng- ... -né pêngrasané pangrasané perasaannya Kajawi têmbung-têmbung ingkang kasêrat ing nginggil, wontên têmbung ingkang mligi ngginakakên båså Indonesia. Têmbung kasêbut salajêngipun dipundadosakên kekhasan teks SK. Wondéné tulådhå têmbung abåså Indonesia wontên teks SK kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 36. Kekhasan Teks Awujud Têmbung Mawi Båså Indonesia Tulådhå sêratan Transliterasi Terjemahan Katrangan muhal mustahil kåcå 1 larik 1 90 b) Panyêrating vokal a ingkang kasêrat sasampunipun vokal i Tabel 34. Panyêrating Vokal a ingkang Kasêrat Sasampunipun Vokal i Tulådhå sêratan Transliterasi diplomatik Transliterasi standar Terjemahan Katrangan 12) Kekhasan Teks Sêratan teks SK wontên kekhasan teks-ipun. Kekhasan kasêbut awujud têmbung-têmbung andhahan ingkang kawuwuhan atêr-atêr såhå panambang ingkang kasêrat botên sami kaliyan panyêrating båså Jawi limrahipun. Wondéné kekhasan teks kasêbut kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 35. Kekhasan Teks Awujud Têmbung Andhahan No. Pangrimbag Tulådhå sêratan Transliterasi Panyêrating ingkang limrah Terjemahan 1. sê- ... -é sêkèhé sakèhé sebanyak, jumlah
3. manjing tergolong kåcå 4 larik 10 1. roro dua kåcå 5 larik 5 2. panjingé penggolongan kåcå 4 larik 9 4. manuså manusia kåcå 16 larik 7 Têmbung 'roro' mênikå asalipun saking têmbung 'rwa', lajêng dipunrangkêp dados têmbung dwilinggå. Têgêsipun têmbung 'rwa' inggih mênikå 'kalih' (Mardiwarsito, 1981: 484). Manawi têmbung 'panjingé' mênikå asalipun saking têmbung 'pañjing' ingkang kawuwuhan panambang -é. Têgêsipun têmbung 'pañjing' inggih mênikå 'kalêbêt' (Mardiwarsito, 1981: 397). Wondéné têmbung 'manjing' mênikå asalipun saking éwah-éwahan têmbung aran 'pañjing' 91 Têgêsipun têmbung 'muhal' inggih mênikå botên sagêd dipunnalar, mustahil' (Depdiknas, 2015: 933). Têmbung 'muhal' mênikå kosok-wangsulipun têmbung 'wajib', ingkang têgêsipun 'kêdah dipuntindakakên, sampun pêsthi, mêsthi' (Depdiknas, 2015: 1553). Miturut konteks isinipun wontên teks SK, têmbung 'muhal' mênikå dipungayutakên kaliyan sipat-sipat ingkang Gusti Allah mênika botên kagungan, inggih mênikå kosok wangsulipun saking sipat wajibipun Gusti Allah. Manawi wontên båså Jawi, têmbung 'muhal' mênikå kasêrat 'mokal' kanthi têgês ingkang sami (Peorwadarminta, 1939: 331). Sasanèsipun têmbung ing nginggil, teks SK ugi ngêwrat kekhasan teks ing têmbung abåså Jawi Kinå. Wondéné tulådhå têmbung ingkang ngginakakên båså Jawi Kinå kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 37. Kekhasan Teks Awujud Têmbung Mawi Båså Jawi Kinå No. Tulådhå sêratan Transliterasi Terjemahan Katrangan
1. utawi atau kåcå 5 larik 4 3. lan dan kåcå 10 larik 6 Têmbung-têmbung ingkang kasêrat wontên tabel ing nginggil mênikå dipundadosakên titikanipun purwakaning paragraf. Dados, têmbung-têmbung ing nginggil mênikå dipunginakakên minångkå tåndhå miwiti paragraf, inggih mênikå kawiwitan kanthi têmbung ingkang ngginakakên aksårå kapital. Ananging, manawi kajumbuhakên kaliyan konteks pandhapuking ukårå, panyêrating têmbung-têmbung kasêbut ingkang kasêrat ing purwakaning ukårå mênikå botên limrah. Kajawi mênikå, kawawas saking rêrangkéning ukårå ing 2. kêlawan dan kåcå 9 larik 8 92 ingkang dados têmbung kriyå 'mañjing', kanthi kawuwuhan atêr-atêr hanuswårå m-. Têgêsipun têmbung 'mañjing' inggih mênikå 'mlêbêt, kalêbêt' (Mardiwarsito, 1981: 397). Wondéné têmbung 'manuså' mênikå asalipun saking têmbung 'mãnus}a', inggih ngêwrat têgês 'manungså' (Mardiwarsito, 1981: 341). Têmbung 'roro', 'panjingé', 'manjing', såhå 'manuså' kalêbêt têmbung ingkang ngginakakên båså Jawi Kinå. Têmbung-têmbung ingkang ngginakakên båså Jawi Kinå limrahipun dipunginakakên kanggé nyêrat sêratan karya sastra. Dados, manawi wontên têtêmbungan ingkang ngginakakên båså Jawi Kinå, milå dipundadosakên ciri khas teks (kekhasan teks). Kekhasan teks ing teks SK ugi wontên ingkang awujud têmbung-têmbung tartamtu ingkang dados purwakaning paragraf. Wondéné têmbung-têmbung kasêbut kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 38. Têmbung-têmbung ingkang Dados Purwakaning Paragraf No. Tulådhå sêratan Transliterasi Terjemahan Katrangan
2. parintahé perintahnya kåcå 9 larik 5, kåcå 10 larik 6, såhå kåcå 16 larik 11 1. parintah perintah kåcå 9 larik 5 93 paragraf, têtêmbungan mênikå botên wontên têgêsipun. Dados, kanggé njagi kekhasan teks SK, têtêmbungan mênikå têtêp dipunsêrat kados mênåpå wontênipun, nanging botên dipundamêl terjemahan-ipun amargi botên jumbuh kaliyan konteks-ipun ing ukårå. Teks SK ugi ngêwrat têmbung-têmbung ingkang kalêbêt têmbung arkais (têmbung ingkang dipunginakakên nalikå jaman rumiyin, lajêng ing jaman samênikå botên lazim dipunginakakên malih). Salajêngipun, têmbung-tembung mênika dipundadosakên kekhasan teks wontên teks SK. Wondéné têmbung-têmbung arkais kasêbut kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 39. Kekhasan Teks Awujud Têmbung Arkais No. Tulådhå sêratan Transliterasi Terjemahan Katrangan 3. kaliwat terlanjur kåcå 17 larik 3 Manawi kajumbuhakên konteks-ipun ing teks SK, têmbung 'parintah' botên wotên maknanipun amargi botên jumbuh kaliyan têtêmbungan wontên ing Baoesastra Djawa. Ananging, têmbung 'parintah' botên dipun-sunting utawi dipunsêrat mênåpå wontênipun amargi kalêbêt têmbung arkais, satêmah dados kekhasan teks wontên ing teks SK. Manawi kajumbuhakên kaliyan Baoesastra Djawa, têmbung 'parintah' mênikå dipunsêrat 'paréntah'. Têgêsipun têmbung 'paréntah' inggih mênikå 'pangrèh, dhawuh, pakon' (Poerwadarminta, 1939: 472). Salajêngipun, têmbung 'parintahé' ugi dipunsêrat mênåpå wontênipun.
94 Têmbung 'paréntahé' mênikå asalipun saking têmbung linggå 'paréntah' ingkang kawuwuhan panambang -é. Manawi kajumbuhakên konteks-ipun ing teks, têmbung 'kaliwat' botên wotên maknanipun, amargi botên jumbuh kaliyan têtêmbungan wontên ing Baoesastra Djawa. Ananging, têmbung 'parintah' ugi botên dipun-sunting utawi dipunsêrat mênåpå wontênipun amargi kalêbêt têmbung arkais. Manawi kajumbuhakên kaliyan Baoesastra Djawa, têmbung 'kaliwat' mênikå dipunsêrat 'kliwat'. Têgêsipun têmbung 'kliwat' inggih mênikå 'wis luwih, wis liwat' (Poerwadarminta, 1939: 230). Saking andharan ing nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih kekhasan teks ingkang kasêrat wontên teks SK inggih awujud têmbung andhahan ingkang dipunsêrat botên kados limrahipun, têmbung abåså Indonesia, têtêmbungan abåså Jawi Kinå, têtêmbungan ingkang dados purwakaning paragraf, såhå têmbung-têmbung arkais. Manawi dipundamêl transliterasi-nipun, têmbung-têmbung ingkang dados kekhasan teks kasêbut dipunsêrat mênåpå wontênipun. Bab kasêbut katindakakên kanggé njagi kekhasan teks SK. 2. Pandom Suntingan Suntingan teks wontên panalitèn mênikå dipuntindakakên kanthi cårå nglêrêsakên kalêpataning teks kanthi nambahi, ngirangi, såhå nggantos aksårå, wandå, mênåpå déné têmbung ingkang kasêrat ing teks SK. Metode suntingan teks ingkang dipunginakakên ing panalitèn mênikå inggih mênikå metode suntingan teks edisi standar adhêdhasar Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939), buku Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan (Depdiknas, 2006) såhå
95 kajumbuhakên kaliyan konteks-ipun. Ananging, anggènipun ndamêl suntingan teks mênikå têtêp njagi kekhasan teks-ipun. Salajêngipun, kanggé nggampilakên anggènipun ndamêl suntingan teks, dipunginakakên pandom suntingan teks ingkang awujud tåndhå-tåndhå tartamtu ingkang ginanipun kanggé ngandharakên éwah-éwahaning sêrataning teks. Wondéné wujuding tåndhå-tåndhå kasêbut kaandharakên wontên ing ngandhap mênikå. a) Tåndhå (...) dipunginakakên manawi wontên aksårå, wandå, utawi têmbung ingkang dipuntambahi. b) Tåndhå /.../ dipunginakakên manawi wontên aksårå, wandå, utawi têmbung ingkang dipunkirangi. c) Tåndhå {...} dipunginakakên manawi wontên aksårå, wandå, utawi têmbung ingkang dipungantos. d) Anggènipun nyêrat nomor ing sabên aparat kritik ngginakakên aksårå Arab ingkang kaserat aksårå Latin (...1, ...2, ...3, lsp). e) Penomoran kacaning teks ngginakakên ångkå Arab sêratan Latin kanthi tåndhå [...]. 3. Asiling Transliterasi såhå Suntingan Teks SK a. Transliterasi ing Aksårå Jåwå Transliterasi teks ingkang kasêrat mawi aksårå Jåwå mênikå ngginakakên kalih metode, inggih mênikå metode transliterasi diplomatik såhå metode transliterasi standar. Metode transliterasi diplomatik katindakakên kanthi nyêrat sêratan aksårå Arab abåså Arab dados aksårå Jåwå, inggih kanthi cårå ndamêl
96 transliterasi-nipun miturut swantênipun. Kajawi mênikå, ugi nyêrat sêratan aksårå Arab Hijaiyah abåså Arab kados mênåpå wontênipun. Ancasipun inggih mênikå kanggé nglêstantunakên sêratan teks SK, mliginipun kanggé têtêmbungan ingkang kasêrat mawi aksårå Arab Hijaiyah abåså Arab. Wondéné metode transliterasi standar katindakakên kanthi ndamêl transliterasi teks SK saking aksårå Arab Pégon abåså Jawi dados aksårå Jåwå. Anggènipun ndamêl transliterasi mênikå adhêdhasar pandom tåtå panyêrating aksårå Jåwå ingkang lumampah. Ananging, wontên mapintên-pintên prakawis ingkang kêdah dipungatosakên nalikå ndamêl transliterasi teks SK ing aksårå Jåwå. Wondéné andharanipun kados makatên. 1) Asiling transliterasi teks SK ing aksårå Jåwå mênikå dipunsêrat ing lampiran, inggih mênikå wontên ing kåcå 235 dumugi kåcå 251. 2) Anggènipun nyêrat asiling transliterasi teks SK ing aksårå Jåwå kajumbuhakên kaliyan kawontênaning panjang såhå wiyaripun dlancang. Dados, manawi satunggal lêmbar sampun kêbak panyêrating teks, kalajêngakên nyêrat ing lêmbar salajêngipun. 3) Tåndhå ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat kacaning teks ingkang nêdahakên lêmbaran raining dlancang inggih mênikå garis vertikal ( ), ingkang ginanipun kanggé ngêlêt-ngêlêti antawisipun kåcå sadèrèngipun såhå kåcå salajêngipun. Salajêngipun, panomêraning kåcå dipunsêrat wontên sisih têngênipun teks ingkang nêdahakên kacaning teks. Wondéné tulådhå sêratanipun kados cuplikan wontên ngandhap mênikå.
1. adêg-adêg kanggé ing purwaning ukårå wiwitan (kanggé nêdahakên paragraf anyar) 2. pådå lingså (tåndhå koma) kanggé napasing pamaos såhå kanggé misåh gåtrå utawi ukårå manawi wandå pungkasanipun sigêg utawi kapangku 4. pådå pangkat (tåndhå titik dua) kanggé ngandharakên katrangan utawi pêprincèn 3. pådå lungsi (tåndhå titik) kanggé tåndhå wasananing ukårå, kanggé misah ukårå ingkang botên nunggil 97 Cuplikan 4. Cuplikan Panomêraning Kåcå såhå Tåndhå Kåcå ingkang Nêdahakên Lêmbaran Raining Dlancang 4) Tåndhå pamaos wontên teks SK mênikå kasêrat botên ajêg sabên ukaranipun, satêmah kêdah ndamêl tåndhå pamaos piyambak kanthi njumbuhakên kaliyan rêrangkéning têmbung-têmbung ingkang gumathok såhå konteks-ipun. Kanthi makatên, anggènipun ndamêl tåndhå-tåndhå pamaos kasêbut sagêd dipundadosakên cårå kanggé ndamêl rêrangkéning ukårå ingkang trêp ing teks mênikå. Wondéné tåndhå-tåndhå pamaos ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat transliterasi teks ingkang dados aksårå Jåwå kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 40. Tåndhå Pamaos wontên Transliterasi Teks SK ing Aksårå Jåwå No. Tåndhå Pamaos Ginanipun 5) Awit saking sêrataning teks SK mênikå awujud dhapukan gancaran, milå panyêratipun awujud paragraf-paragraf. Ananging, sêrataning teks SK botên
98 dipunpilah-pilahakên sabên paragraf-ipun. Wontên sêrataning teks SK mênikå namung wontên têmbung-têmbung tartamtu (kåcå 94) ingkang nêdahakên purwakaning paragraf, kajawi panyêrating purwakaning paragraf ingkang dipunwiwiti mawi têmbung båså Arab. Dados, anggènipun nyêrat satunggal paragraf adhêdhasar têmbung-têmbung tartamtu kasêbut, ingkang dipundadosakên titikanipun purwakaning paragraf. Wondéné anggènipun nyêrat sabên paragraf-ipun dipunwiwiti kanthi tåndhå adêg-adêg. b. Transliterasi ing Aksårå Latin Transliterasi teks SK ingkang kasêrat mawi aksårå Latin wontên panalitèn mênikå ngginakakên kalih metode, inggih mênikå metode transliterasi diplomatik såhå metode transliterasi standar. Metode transliterasi diplomatik dipunginakakên kanggé ndamêl transliterasi teks ingkang kasêrat mawi aksårå Arab Hijaiyah abåså Arab. Teks SK ingkang kasêrat mawi aksårå Arab Hijaiyah abåså Arab mênikå dipungantos dados aksårå Latin kanthi mênåpå wontênipun. Ancasipun inggih kanggé njagi kekhasan teks, amargi teks ingkang kasêrat mawi båså Arab umumipun inggih mênikå waosan Quran, kadis, såhå kitab. Wondéné teks SK ingkang kasêrat kanthi aksårå Arab Pégon abåså Jawi, dipundamêl transliterasi-nipun mawi metode transliterasi standar, inggih mênikå kanthi nggantos sêratan saking aksårå Arab Pégon dados aksårå Latin, ingkang kajumbuhakên kaliyan EYD (Ejaan yang Disempurnakan), inggih mênikå Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939). Ancasipun ndamêl transliterasi teks ingkang dados aksårå Latin inggih mênikå kanggé nggampilakên anggènipun maos, mangrêtosi, såhå ndamêl suntingan teks SK.
99 Ananging, wontên prakawis ingkang kêdah dipungatosakên nalikå nyêrat asiling transliterasi teks SK ingkang dados aksårå Latin. Wondéné andharanipun kados andharan wontên ngandhap mênikå. 1) Tåndhå pamaos ing teks SK kasêrat kirang jangkêp såhå botên ajêg sabên ukaranipun, satêmah kêdah dipundamêl tåndhå pamaos piyambak kanthi njumbuhakên kaliyan rêrangkéning têmbung-têmbung ingkang gumathok såhå konteks-ipun. Kanthi makatên, anggènipun ndamêl tåndhå-tåndhå pamaos kasêbut sagêd dipundadosakên cårå kanggé ndamêl rêrangkéning ukårå ingkang trêp ing teks mênikå. Salajêngipun, kanggé mbédakakên antawisipun tåndhå pamaos ingkang kasêrat ing teks SK kaliyan tåndhå pamaos tambahan, milå payêrating tåndhå pamaos tambahan dipunsêrat kanthi cithak kandêl. Wondéné manawi wontên tåndhå pamaos ingkang dipunkirangi utawi dipungantos, milå dipunsêrat mawi aparat kritik. Tåndhå-tåndhå pamaos ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat transliterasi teks ingkang dados aksårå Latin kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 41. Tåndhå Pamaos wontên Transliterasi Teks SK ing Aksårå Latin No. Tåndhå Pamaos Ginanipun 2. . (tåndhå titik) kanggé tåndhå wasananing ukårå, kanggé misah ukårå kang botên nunggil 2) Awit saking sêrataning teks SK awujud dhapukan gancaran, milå panyêratipun awujud paragraf-paragraf. Ananging, sêrataning teks SK botên dipunpilah- 1. , (tåndhå koma) kanggé napasing pamaos såhå kanggé misåh ukårå utawi gåtrå 3. : (tåndhå titik dua) kanggé ngandharakên katrangan utawi pêprincèn
100 pilahakên sabên paragraf-ipun. Wontên sêrataning teks SK mênikå namung wontên têmbung-têmbung tartamtu (kåcå 94) ingkang nêdahakên purwakaning paragraf, kajawi panyêrating purwakaning paragraf ingkang dipunwiwiti mawi têmbung båså Arab. Dados, anggènipun nyêrat satunggal paragraf adhêdhasar têmbung-têmbung tartamtu kasêbut, ingkang dipundadosakên titikanipun purwakaning paragraf. Wondéné panyêrating wiwitaning paragraf dipunsêrat kanthi menjorok manêngên såhå dipunwiwiti kanthi aksårå kapital. 3) Têtêmbungan ingkang kalêbêt kekhasan teks ing salêbêting teks SK, dipunsêrat kados mênåpå wontênipun såhå dipunsêrat kanthi cithak kandêl. Têmbung-têmbung mênikå botên dipunéwahi sinaoså botên jumbuh kaliyan Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939), inggih kados andharan wontên pandom transliterasi bab kekhasan teks (kåcå 92-96). Prakawis mênikå dipuntindakakên kanggé njagi kekhasan teks SK. Sasampunipun ndamêl transliterasi teks, kalajêngakên ndamêl suntingan teks SK. Metode suntingan teks ingkang dipunginakakên inggih mênikå metode suntingan teks edisi standar. Suntingan teks SK katindakakên kanthi nambahi, ngirangi, såhå nggantos aksårå, wandå, utawi têmbung ingkang botên jumbuh kaliyan ejaan ingkang taksih lumampah utawi dipunginakakên. Suntingan teks mênikå dipundamêl adhêdhasar Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939), Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan (Depdiknas, 2006), såhå kajumbuhakên kaliyan konteks-ipun. Ananging, anggènipun ndamêl suntingan teks SK têtêp njagi kekhasan teks SK.
[1] Bismillahir-rah{manir-rah}i>m. [1] Bismillahir-rah{manir-rah}i>m. 101 Wontên suntingan teks SK mênikå kapanggihakên têtêmbungan ingkang panyêratipun dipunsêrat lêpat kanthi makaping-kaping. Dados, anggènipun nyêrat nomor ing sabên aparat kritik-ipun dipunsêrat kaping satunggal kémawon. Salajêngipun, manawi wontên têmbung ingkang sami, dipunsêrat asiling suntingan-ipun kémawon tanpå nyêrat nomor ing aparat kritik-ipun. Wondéné asiling transliterasi såhå suntingan teks SK kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 42. Asiling Transliterasi såhå Suntingan Teks SK Asiling Transliterasi Teks SK Asiling Suntingan Teks SK Wuju>d, pêsthi ånå, Allah muhal yèn ora ånåå. Qidam, dhihin, Allah muhal yèn kadhihin ånå 'adam. Baqa>, langgêng, Allah muhal yèn kênåå rusak. Muh}a>lafatu lilh}awa>diṡi, bédå Allah kêlawan kang anyar, muhal yèn pådhåå Allah kêlawan ingkang anyar. Wal-qiya>mu binafsihi, jumênang Allah kêlawan dhéwé, muhal jumênêngå Allah kêlawan [2] liyané.Wah}da>niyah, Êså, Allah muhal yèn roro têtêluå. Qudrah, kuwåså, Allah muhal yèn apêsa. Ira>dah, karså, Allah muhal yèn ora karsåå. 'Ilmu, ngawikani, Allah muhal yèn bodhoå. Ḥayat, urip, Allah muhal yèn matiå. Sama', amiharså, Allah muhal yèn tuliå. Bas}ar [3] bas}ar, aningali, Allah muhal yèn wutåå. Kala>m, angandikå, Allah muhal yèn bisuå. Qa>diran, kang kuwåså, Allah muhal ingkang apês. Muri>dan, kang karså, Allah muhal ingkang ora karså. 'A>liman, kang ngawikani, Allah muhal ingkang bodho. Ḥayan, kang urip, Allah muhal ingkang mati. Sami'an, kang amiharså, Allah muhal ingkang Wuju>d, pêsthi ånå, Allah muhal yèn ora ånåå. Qidam, dhihin, Allah muhal yèn kadhihin ånå 'adam. Baqa>, langgêng, Allah muhal yèn kênåå rusak. Muh}a>lafatu lilh}awa>diṡi, bédå Allah kêlawan kang anyar, muhal yèn pådhåå Allah kêlawan ingkang anyar. Wal-qiya>mu binafsihi, jumên{ê}ng1 Allah kêlawan dhéwé, muhal jumênêngå Allah kêlawan [2] liyané.Wah}da>niyah, Êså, Allah muhal yèn roro têtêluå. Qudrah, kuwåså, Allah muhal yèn apêsa. Ira>dah, karså, Allah muhal yèn ora karsåå. 'Ilmu, ngawikani, Allah muhal yèn bodhoå. Ḥayat, urip, Allah muhal yèn matiå. Sama', amiharså, Allah muhal yèn tuliå. /Bas}ar/2 [3] Bas}ar, aningali, Allah muhal yèn wutåå. Kala>m, angandikå, Allah muhal yèn bisuå. Qa>diran, kang kuwåså, Allah muhal ingkang apês. Muri>dan, kang karså, Allah muhal ingkang ora karså. 'A>liman, kang ngawikani, Allah muhal ingkang bodho. Ḥayan, kang urip, Allah muhal ingkang mati. Sami'an, kang amiharså, Allah muhal
Utawi wong akil balèg iku wajib ngawêruhånå ing sipat ingkang wajib ing Allah kalihdoså, lan sipat ingkang muhal ing Allah kalihdoså, lan sipat ingkang wênang ing Allah iku kabèh. Utawi wong akil balèg iku wajib ngawêruhånå ing sipat ingkang wajib ing Allah kalihd{å}så5, lan sipat ingkang muhal ing Allah kalihd{å}så, lan sipat ingkang wênang ing Allah iku kabèh. ingkang tuli. Bas}i>ran, kang ningali, Allah muhal [4] ingkang wutå. Mutakali>man, kang ngadikå, Allah muhal ingkang bisu. ingkang /ingkang/3 tuli. Bas}i>ran, kang ningali, Allah muhal [4] ingkang wutå. Mutakali>man, kang nga(n)dikå4, Allah muhal ingkang bisu. Nafsiyah, sawiji wuju>d. Salbiyah, iku lêlimå: qidam, baqa>, mukha>lafatu lil-h}awa>diṡi, wal-qiya>mu binafsihi, wah}da>niyah. Utawi dudumané ma'a>ni> iku pitu: qudrah, ira>dah, 'ilmu, h}ayat, sama', bas}ar, kala>m. Utawi dudumané ma'nawi>yah iku papitu: qa>diran, muri>dan, 'a>liman, h}ayan, sami>'an, bas{i>ran, mutakali>man. Nafsiyah, sawiji wuju>d. Salbiyah, iku lêlimå: qidam, baqa>, mukha>lafatu lil-h}awa>diṡi, wal-qiya>mu binafsihi, wah}da>niyah. Utawi du(m)dumané9 ma'a>ni> iku pitu: qudrah, ira>dah, 'ilmu, h}ayat, sama', bas}ar, kala>m. Utawi du(m)dumané ma'nawi>yah iku p{ê}pitu10: qa>diran, muri>dan, 'a>liman, h}ayan, sami>'an, bas{i>ran, mutakali>man. Utawi panjingé sipat kalihdåså iku manjing dadi papat. Kang dhihin, majing sipat nafsiyah. [5] Kapidhoné,majing sipat salbiyah. Kaping têluné, majing sipat ma'ani>. Kaping paté, majing sipat ma'nawiyah. Utawi panjingé sipat kalihdåså iku manjing dadi papat. Kang dhihin, ma(n)jing6 sipat nafsiyah. [5] Kapi(n)dhoné7, ma(n)jing sipat salbiyah. Kaping têluné, ma(n)jing sipat ma'ani>. Kaping paté, ma(n)jing sipat ma'nawiyah. 102 Tabel salajêngipun Asiling Transliterasi Teks SK Asiling suntingan Teks SK Utawi sipat papat iku majing dadi roro. Ingkang dhihin, majing sipat istigna>'. Kapingdhoné, majing sipat iftiqa>r. Utawi sipat roro iku majing dadi siji, iyå ånå isim dzat. Têgêsé isim Dzat iku lafaz} [6] Allah. Utawi sipat papat iku ma(n)jing dadi roro. Ingkang dhihin, ma(n)jing sipat istigna>'. Kapin/g/dhoné8, ma(n)jing sipat iftiqa>r. Utawi sipat roro iku ma(n)jing dadi siji, iyå ånå isim dat (dzat). Têgêsé isim Dat (Dzat) iku lafaz} [6] Allah. Utawi sipat [7] rong puluh ingkang majing istigna>' iku sipat sawêlas: wuju>d, qidam, baqa>, mukha>lafatu lil-h{awa>disi, wal-qiya>mu binafsihi, sama', bas}ar, kala>m, sami>'an, bas}i>ran, mutakali>man.Utawi Utawi sipat [7] rong puluh ingkang ma(n)jing istigna>' iku sipat sawêlas: wuju>d, qidam, baqa>, mukha>lafatu lil-h{awa>disi, wal-qiya>mu binafsihi, sama', bas}ar, kala>m, sami>'an, bas}i>ran, mutakali>man. Utawi
Lan wajib ngawêruhånå wong akil balèg sêdåyå ing wênangé pårå rusul iku kabèh kåyå katêkanan 'arad} basyariyah, kåyå: lårå, ngêlu, mulês, mangan, nginum, [11] turu, laki, rabi. Lan wajib ngawêruhånå wong akil balèg s{a}dåyå ing wênangé pårå r{a}sul iku kabèh kåyå katêkanan 'arad} basyariyah, kåyå: lårå, ngêlu, mulês, mangan, nginum, [11] turu, laki, rabi. sipat rong puluh ingkang majing iftiqa>r iyå iku sipat sångå: qudrah, ira>dah, 'ilmu, h}ayat, qa<diran, muri>dan, 'a>liman, h}ayan, wah}da>niyah. sipat rong puluh ingkang ma(n)jing iftiqa>r iyå iku sipat sångå: qudrah, ira>dah, 'ilmu, h}ayat, qa<diran, muri>dan, 'a>liman, h}ayan, wah}da>niyah. Kêlawan sêpadhané kabèh iku. Wajib ngêwêruhånå wong akil balèg sêdåyå, asyhadu alla> ilaha illallah, wa asyhadu anna Muh}ammadarrasu>lullah. Kêlawan sêpadhané kabèh iku{,}20 wajib ng{a}wêruhånå21 wong akil balèg s{a}dåyå, asyhadu alla> ilaha illallah, wa asyhadu anna Utawi wong akil balèg iku wajib ngawêruhånå ing wajibé pårå rusul iku têlu, iyå: s{idi>q, [9] ama>nah, tabli>g. Têgêsé s{idi>q, bênêr wartané rusul. Têgêsé ama>nah iku, pêrcåyå maring Allah. Têgêsé tabli>g iku, nêkakakên parintahé Allah, parintah ingkang wajib, ingkang sunat, ingkang wênang, ingkang hak, ingkang batal, ingkang halal, ingkang haram. Utawi wong akil balèg iku wajib ngawêruhånå ing wajibé pårå r{a}sul13 iku têlu, iyå: s{idi>q, [9] ama>nah, tabli>g. Têgêsé s{idi>q, bênêr wartané rusul. Têgêsé ama>nah iku, p/ê/r(a)cåyå14 maring Allah. Têgêsé tabli>g iku, nêkakakên parintahé Allah, parintah ingkang wajib, ingkang sunat, ingkang wênang, ingkang hak, ingkang batal, ingkang halal, ingkang haram. Kêlawan sêpadhané kabèh iku, wajib ngawêruhånå wong akil balèg sêdåyå ing muhalé pårå rusul [10] iku têtêlu. Kiz|ib, khiya>nah, kaman kitma>n. Têgêsé kiz|ib iku, goroh wartané rusul. Têgêsé khiya>nah iku, cidêrå maring Allah. Têgêsé kitma>n iku, ngupêt parintahé Allah. Kêlawan sêpadhané kabèh iku, wajib ngawêruhånå wong akil balèg s{a}dåyå15 ing muhalé pårå r{a}sul [10] iku têtêlu{:}16 kiz|ib, khiya>nah, /kaman/ 17 kitma>n. Têgêsé kiz|ib iku, goroh wartané rusul. Têgêsé khiya>nah iku, cid/ê/rå18 maring Allah. Têgêsé kitma>n iku, ngu(m)pêt19 parintahé Allah. 103 Tabel salajêngipun Asiling Transliterasi Teks SK Asiling suntingan Teks SK Utawi ja>iz-é istigna>' iku roro. Kang dhihin, agawé alam [8] kabèh wênang lan tinggal gawé alam kabèh wênang. Lan kaping pidhoné, gawé Allah alam ora kêlawan pêngalapan. Utawi ja>iz-é iftiqa>r iku roro. Kang dhihin, anyaré alam kabèh. Kapindho, ora awèh labêt sêkèhé sawiji-sawiji. Utawi ja>iz-é istigna>' iku roro. Kang dhihin, agawé alam [8] kabèh wênang lan tinggal gawé alam kabèh wênang. Lan kaping pi(n)dhoné11, gawé Allah alam ora kêlawan p{a}ngalapan12. Utawi ja>iz-é iftiqa>r iku roro. Kang dhihin, anyaré alam kabèh. Kapindho, ora awèh labêt sêkèhé sawiji-sawiji.
104 Tabel salajêngipun Asiling Transliterasi Teks SK Asiling Suntingan Teks SK Utawi rukuné Islam iku limang pêrkårå. Kang dhihin, angucap asyhadu alla> ilaha illallahu wa asyhadu anna Muh}ammadarråsulullah. Kapingdho, s}ala>t limang wêktu. Kaping têlu, puwåså wulan Ramdan. Kaping pat, zakat pitrah lamun sugih. Kaping limå, ngêlakoni [15] jaji maring Mêkah lamun kuwåså. Utawi rukuné Islam iku limang p/ê/r(a)kårå27. Kang dhihin, angucap asyhadu alla> ilaha illallahu wa asyhadu anna Muh}ammadarråsulullah. Kapin/g/dho, s}ala>t limang wêktu. Kaping têlu, puwåså wulan Ram(a)dan28. Kaping pat, zakat pitrah lamun sugih. Kaping limå, ng/ê/lakoni29 [15] {k}aji30 maring Mêkah lamun kuwåså. [13].Wuju>d, qidam, baqa>, mukha>lafatu lil-h}awa>diṡi, wal-qiya>mu binafsihi, wah}da>niyah, qudrah, ira>dah,'ilmu, h}ayat, sama', bas}ar, kala>m, qa>diran, muri>dan, 'a>liman, h}ayan, sami'an, bas{i>ran, mutakali>man. Allahumma s}alli 'ala> Muh}ammadin, wa 'ala> alihi wa s}ahbihi wa salim. Rabbij'alhaz|a> baladan aminan. Allahumma [14] wa>rzuq ahluhu wa>si'an t}ayyiban h}asanan. [13]/./26Wuju>d, qidam, baqa>, mukha>lafatu lil-h}awa>diṡi, wal-qiya>mu binafsihi, wah}da>niyah, qudrah, ira>dah,'ilmu, h}ayat, sama', bas}ar, kala>m, qa>diran, muri>dan, 'a>liman, h}ayan, sami'an, bas{i>ran, mutakali>man. Allahumma s}alli 'ala> Muh}ammadin, wa 'ala> alihi wa s}ahbihi wa salim. Rabbij'alhaz|a> baladan aminan. Allahumma [14] wa>rzuq ahluhu wa>si'an t}ayyiban h}asanan. Utawi kang wajib dèn lakoni kêlawan iku ati nêm pêrkårå. Kang dhihin. S}abar, têgêsé saktêmêné iku nêtêpi pêrkårå ngibadah, dèn ênggo ngilangakên nêpsu lan håwå. Utawi kang wajib dèn lakoni kêlawan iku ati nêm p/ê/r(a)kårå. Kang dhihin{,} s}abar, têgêsé sa/k/têmêné31 iku nêtêpi p/ê/r(a)kårå ngibadah, dèn ênggo ngilangakên Angawêruhi ingsun, satuhuné ora ånå Pangéran kang sinêmbah kêlawan sakbênêré, kang wajib wuju>d-é, kang muhal 'adam-é, kang pêsthi anané, anging Allah. Lan angawêruhi ingsun [12] satuhuné Kanjêng Nabi Muhammad iku utusané Allah, kawulané Allah, kang putêrå Radèn Abdullåh, kang ibu Dèwi Aminah, ing ingkang z}ahir ånå Mêkah, ngalih ing Madinah, gêrah ing Madinah, sédå ing Madinah, sinarèkakên ing Madinah. Bangsané bångså Arab, bångså rasul, bångså Quråisy. Muh}ammadarrasu>lullah. Angawêruhi ingsun, satuhuné ora ånå Pangéran kang sinêmbah kêlawan sa/k/bênêré22, kang wajib wuju>d-é, kang muhal 'adam-é, kang pêsthi anané, anging Allah. Lan angawêruhi ingsun [12] satuhuné Kan(g)jêng23 Nabi Muhammad iku utusané Allah, kawulané Allah, kang put/ê/rå24 Radèn Abdullåh, kang ibu Dèwi Aminah, /ing/25 ingkang z}ahir ånå Mêkah, ngalih ing Madinah, gêrah ing Madinah, sédå ing Madinah, sinarèkakên ing Madinah. Bangsané bångså Arab, bångså rasul, bångså Quråisy.
Tawwakal, têgêsé nganda ngandêl kabèh Gusti Allah, kang gawé bêcik dadi rahmaté si mukmin, kang ålå dadi cobané si mukmin. [16]. Tafwi>d}, têgêsé ora bosên-bosên ngibadah sartå ora nêjå ngêlakoni doså. Rid}a>, têgêsé olèh rahmat sukur maring Allah yèn diparingi susah, ora ngiri maring pådhå manuså, nêrimå maring karsané Allah. Ikhla>s}, têgêsé kabèh olèhé ngibadah, nêjå ngêlakoni parintahé [17] Allah supåyå sêlamêt ånå ing akhirat. Tobat, têgêsé yèn wus kaliwat ngêlakoni doså, wajib tobat iku marèni sartå wêdi maring Allah Ta'a>la>, ora pisan-pisan nêjå ngêlakoni doså kang wus dèn lakoni. nêpsu lan håwå. Tawwakal, têgêsé /nganda/32 ngandêl kabèh Gusti Allah, kang gawé bêcik dadi rahmaté si mukmin, kang ålå dadi cobané si mukmin. [16]/./ Tafwi>d}, têgêsé ora bosên-bosên ngibadah sartå ora nêjå ng/ê/lakoni doså. Rid}a>, têgêsé olèh rahmat sukur maring Allah yèn diparingi susah, ora ngiri maring pådhå manuså, n/ê/rimå33 maring karsané Allah. Ikhla>s}, têgêsé kabèh olèhé ngibadah, nêjå ng/ê/lakoni parintahé [17] Allah supåyå s/ê/lamêt34 ånå ing akhirat. Tobat, têgêsé yèn wus kaliwat ng/ê/lakoni doså, wajib tobat iku marèni sartå wêdi maring Allah Ta'a>la>, ora pisan-pisan nêjå ng/ê/lakoni doså kang wus dèn lakoni. Utawi kang wajib dèn êdohi kêlawan ati iku nêm pêrkårå. Suwiji. [18]. Riya>, têgêsé amrih kèringan sêpadhané manuså, ngato-ngatonakên ngibadahé lan pênggawéné bêcik supåyå dèn alêm lan dèn wêdèni. Kapingdho. Sah}at}, têgêsé atiné bosên ngêlakoni ngibadah lan ora bosên olèhé ngêlakoni doså. Kaping têlu. T}ama', têgêsé rumangså [19] rumangsané atiné ora ånå cukup-cukupé. Kaping pat. Amal, têgêsé atiné ngangên dunya baé, pêngrasané ora dèn paringi rahmat maring Allah, sartå ngêråså dèn paringi bilahi baé. H}asu>d, têgêsé ngarêp-ngarêp cilakané tanggané sêmangsané yèn dèn paringi susah, ngiri maring pådhå manuså. [20]. 'Ujub, têgêsé ngunggulakên awaké, pêngrasané unggul dhéwé sartå lali maring rahmaté Allah, ora éling maring pitulungé Allah. Utawi kang wajib dèn êdohi kêlawan ati iku nêm p/ê/r(a)kårå. S{a}wiji35{,} [18] /./ riya>, têgêsé amrih kèringan sêpadhané manuså, ngato(n)-ngatonakên36 ngibadahé lan pênggawéné bêcik supåyå dèn alêm lan dèn wêdèni. Kapin/g/dho{,} sah}at}, têgêsé atiné bosên ng/ê/lakoni ngibadah lan ora bosên olèhé ng/ê/lakoni doså. Kaping têlu{,} tama', têgêsé /rumangså/37 [19] rumangsané atiné ora ånå cukup- cukupé. Kaping pat{,} amal, têgêsé atiné ngangên dunya baé, pêngrasané ora dèn paringi rahmat maring Allah, sartå ng/ê/råså38 dèn paringi bilahi baé. H}asu>d, têgêsé ngarêp-ngarêp cilakané tanggané sêmangsané yèn dèn paringi susah, ngiri maring pådhå manuså. [20]/./ 'Ujub, têgêsé ngunggulakên awaké, pêngrasané unggul dhéwé sartå lali maring rahmaté Allah, ora éling maring pitulungé Allah. 105 Tabel salajêngipun Asiling Transliterasi Teks SK Asiling Suntingan Teks SK
106 Tabel salajêngipun Asiling Transliterasi Teks SK Asiling Suntingan Teks SK Utawi rukuné tobat iku papat. Suwiji, marèni sartå nêjå ora ngêlakoni manèh. Kapingdho, nobati doså kang wus kêliwat. [21] Kaping têlu, nékadakên kabèh doså pådhå olèhé olèhé ora dèn lakoni. Kaping pat, olèhé ngêdohi doså, ngêgungakên maring Allah, wêdi maring bênduné Allah, lan wêdi siksané Allah, ora saking isiné ånå ing dunya baé, lan ora supåyå dèn alêm sêpadhané manuså. Wallahu. A'lam. Utawi rukuné tobat iku papat. S{a}wiji, marèni sartå nêjå ora ng/ê/lakoni manèh. Kapin/g/dho, nobati doså kang wus k{a}liwat39. [21] Kaping têlu, nékadakên kabèh doså pådhå olèhé /olèhé/40 ora dèn lakoni. Kaping pat, olèhé ngêdohidoså, ng{a}gungakên41 maring Allah, wêdi maring bênduné Allah, lan wêdi siksané Allah, ora saking isiné ånå ing dunya baé, lan ora supåyå dèn alêm sêpadhané manuså. Wallahu/./ a'lam. 4. Aparat Kritik Aparat kritik inggih mênikå andharan ingkang nyawisakên wujud éwah-éwahan sêrataning teks. Éwah-éwahan tumrap teks SK mênikå saking asiling nglêrêsakên sêratan ingkang lêpat kanthi nambahi, ngirangi, såhå nggantos aksåråning teks, wåndå, mênåpå déné têmbung wontên ing teks adhêdhasar Boaesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939), buku Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan (Depdiknas, 2006), såhå kajumbuhakên kaliyan konteks isinipun. Kajawi mênikå, ugi wontên éwah-éwahaning tåndhå pamaos ing teks SK amargi wontên tåndhå pamaos ingkang kasêrat boten jumbuh kaliyan konteks isinipun. Éwah-éwahaning tåndhå pamaos mênikå saking asiling nglêrêsakên tåndhå ingkang lêpat kanthi nambahi, ngirangi, såhå nggantos tåndhå pamaos kajumbuhakên kaliyan konteks isi. Manawi wontên tåndhå ingkang dipuntambahi, milå tåndhå kasêbut dipuncithak kandêl. Salajêngipun, manawi wontên tåndhå pamaos ingkang dipunkirangi utawi dipungantos, milå dipunsêrat wontên aparat
107 kritik. Anggènipun ndamêl aparat kritik mênikå minångkå tanggêl jawab ilmiah saking suntingan teks. a. Tabel Aparat Kritik Sabên aksårå, wandå, têmbung, mênåpå déné tåndhå pamaos ingkang dipun-sunting, dipunwuwuhi ångkå Arab sêratan Latin (...1, ...2, ...3, lsp) wontên ing pojok têngên sisih nginggil kanthi dipunsêrat urut. Salajêngipun, aksårå, wandå, têmbung, mênåpå déné tåndhå pamaos ingkang dipun-sunting mênikå dipunsêrat urut wontên ing tabel aparat kritik, lajêng dipunandharakên kanthi deskriptif supados langkung jangkêp. Wondéné tulådhå panyêrating aparat kritik kasêrat lumantar tabel ing ngandap mênikå. Tabel 43. Tulådhå Aparat Kritik No. Transliterasi Standar Suntingan Sasampunipun dipun-sunting Katrangan 1. jumênang jumên{ê}ng1 jumênêng kåcå 1 larik 10 Adhêdasar tabel ing nginggil, sagêd dipunmangrêtosi bilih ing urutan tabel kaping satunggal kapanggihakên têmbung 'jumênang' ingkang kasêrat ing kåcå 1 larik 10. Salajêngipun, têmbung 'jumênang' dipun-sunting kanthi nggantos konsonan a dados ê, milå sasampunipun dipun-sunting asilipun dados têmbung 'jumênêng'. Wondéné aparat kritik tumrap teks SK kasêrat lumantar tabel wontên ngandhap mênikå. Tabel 44. Aparat Kritik No. Transliterasi Suntingan Sasampunipun dipun-sunting Katrangan 1. jumênang jumên{ê}ng1 jumênêng kåcå 1 larik 10 3. ingkang /ingkang/3 (dipunicali) kåcå 3 larik 10 2. bas}ar /bas}ar/2 (dipunicali) kåcå 3 larik 1
10. papitu p{ê}pitu10 pêpitu kåcå 6 larik 9 22. sakbênêré sa/k/bênêré22 sabênêré kåcå 11 larik 8 108 Tabel salajêngipun No. Transliterasi Suntingan Sasampunipun dipun-sunting Katrangan 8. kapingdhoné kapin/g/dhoné8 kapindhoné kåcå 5 larik 7 kapingdho kapin/g/dho kapindho kåcå 14 larik 8, kåcå 18 larik 6, såhå kåcå 20 larik 10 7. kapidhoné kapi(n)dhoné7 kapindhoné kåcå 5 larik 1 9. dudumané du(m)dumané9 dumdumané kåcå 6 larik 5 såhå 8 5. kalihdoså kalihd{å}så5 kalihdåså kåcå 4 larik 5 såhå 7 17. kaman /kaman/17 (dipunicali) kåcå 10 larik 1 20. . {,}20 , kåcå 11 larik 2; kåcå 15 larik 4; kåcå 18 larik 1, 6, såhå 10; sartå kåcå 19 larik 3 24. putêrå put/ê/rå24 putrå kåcå 12 larik 4 16. . {:}16 : kåcå 10 larik 1 12. pêngalapan p{a}ngalapan12 pangalapan kåcå 8 larik 4 21. ngêwêruhånå ng{a}wêruhånå21 ngawêruhånå kåcå 11 larik 2 15. sêdåyå s{a}dåyå15 sadåyå kåcå 9 larik 11, kåcå 10 larik 8, såhå kåcå 11 larik 3 18. cidêrå cid/ê/rå18 cidrå kåcå 10 larik 4 19. ngupêt ngu(m)pêt19 ngumpêt kåcå 10 larik 5 13. rusul r{a}sul13 rasul kåcå 8 larik 11, kåcå 9 larik 11, såhå kåcå 10 larik 8 6. majing ma(n)jing6 manjing kåcå 4 larik 11; kåcå 5 larik 1, 2, 3, 5, 6, 7, såhå 9; sartå kåcå 7 larik 1 såhå 6 26. . /./26 (dipunicali) kåcå 13 larik 1, kåcå 16 larik 1, kåcå 18 larik 1, kåcå 20 larik 1, såhå kåcå 21 larik 10 23. kanjêng kan(g)jêng23 kangjêng kåcå 12 larik 1 11. pidhoné pi(n)dhoné11 pindhoné kåcå 8 larik 3 14. pêrcåyå p/ê/r(a)cåyå14 pracåyå kåcå 9 larik 3 25. ing /ing/25 (dipunicali) kåcå 12 larik 5 4. ngadikå nga(n)dikå4 ngandikå kåcå 4 larik 2
37. rumangså /rumangså/37 (dipunicali) kåcå 18 larik 11 30. jaji {k}aji30 kaji kåcå 15 larik 1 41. ngêgungakên ng{a}gungakên41 ngagungakên kåcå 21 larik 4 b. Cathêtan Aparat Kritik Supados langkung gampil anggènipun mahami tabel aparat kritik ingkang kasêrat wontên nginggil, milå aparat kritik kasêbut kêdah dipunandharakên kanthi deskriptif. Andharaning aparat kritik awujud cathêtan ngéngingi suntingan teks SK ingkang dipuntindakakên kanthi nambahi, ngirangi, utawi nggantos, wandå, têmbung, mênåpå déné tåndhå pamaos wontên ing teks SK. Wondéné andharaning cathêtan aparat kritik kaandharakên kados makatên. 32. nganda /nganda/32 (dipunicali) kåcå 15 larik 7 35. suwiji s{a}wiji35 sawiji kåcå 17 larik 11 såhå kåcå 20 larik 8 28. Ramdan Ram(a)dan28 Ramadan kåcå 14 larik 9 39. kêliwat k{a}liwat39 kaliwat kåcå 20 larik 11 29. ngêlakoni ng/ê/lakoni29 nglakoni kåcå 14 larik 11; kåcå 16 larik 3 såhå 11; kåcå 17 larik 3-4 såhå 7; kåcå 18 larik 7-8; sartå kåcå 20 larik 9 31. saktêmêné sa/k/têmêné31 satêmêné kåcå 15 larik 4-5 38. ngêråså ng/ê/råså38 ngråså kåcå 19 larik 6 36. ngato-ngatonakên ngato(n)-ngatonakên36 ngaton-ngatonakên kåcå 18 larik 2-3 33. nêrimå n/ê/rimå33 nrimå kåcå 16 larik 9 34. sêlamêt s/ê/lamêt34 slamêt kåcå 17 larik 1 27. pêrkårå p/ê/r(a)kårå27 prakårå kåcå 14 larik 4, kåcå 15 larik 3, kåcå 15 larik 5, såhå kåcå 17 larik 11 109 Tabel salajêngipun No. Transliterasi Suntingan Sasampunipun dipun-sunting Katrangan 40. olèhé /olèhé/40 (dipunicali) kåcå 20 larik 2
110 1. jumênang Vokal a ing têmbung 'jumênang' dipungantos vokal ê, satêmah mujudakên têmbung 'jumênêng'. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Wal-qiya>mu binafsihi, jumênang Allah kêlawan dhéwé, muhal jumênêngå Allah kêlawan liyané ... (kåcå 1 larik 9-11 dumugi kåcå 2 larik 1) Suntingan mênikå dipundamêl kanggé njumbuhakên kaliyan entri têmbung wontên Baoesastra Djawa såhå konteks ukaranipun. Wondéné têmbung 'jumênêng' mênikå wujuding kråmå inggil saking têmbung 'ngadêg' (Poerwadarminta, 1939: 373). 2. bas}ar Têmbung 'bas}ar' kasêrat dhobêl, inggih mênikå wontên ing pungkasaning kåcå 2 såhå purwakaning kåcå 3. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Sama', amiharså, Allah muhal yèn tuliå. Bas}ar bas}ar, aningali, Allah muhal yèn wutåå ... (kåcå 2 larik 11 dumugi kåcå 3 larik 1) Kanggé njumbuhakên kaliyan konteks-ipun, satêmah wontên têmbung 'bas}ar' ingkang dipunicali supados botên kados têmbung rangkêp. Sasampunipun têmbung 'bas}ar' dipunicali, milå sagêd jumbuh kaliyan konteks isinipun teks. Salajêngipun, manawi badhé maos sêrataning teks SK ingkang asli (ingkang dèrèng dipun-sunting), têmbung 'bas}ar' ingkang kêdahipun dipunicali mênikå botên prêlu dipunwaos amargi klèntu anggènipun nyêrat. 3. ingkang Têmbung 'ingkang' ugi kasêrat dhobêl, inggih mênikå kasêrat wontên kåcå 3 larik 10. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên.
111 ... Sami'an, kang amiharså, Allah muhal ingkang ingkang tuli. (kåcå 3 larik 9-10) Panyêrating têmbung 'ingkang' kêdah dipunicali supados jumbuh kaliyan konteks-ipun. Sasampunipun têmbung 'ingkang' dipunicali, milå sagêd jumbuh kaliyan konteks isinipun teks. Salajêngipun, manawi badhé maos sêrataning teks SK ingkang asli (ingkang dèrèng dipun-sunting), têmbung 'ingkang' ingkang kêdahipun dipunicali mênikå botên prêlu dipunwaos amargi klèntu anggènipun nyêrat. 4. ngadikå Têmbung 'ngadikå' botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa, milå kêdah dipun-sunting. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Mutakali>man, kang ngadikå, Allah muhal ingkang bisu ... (kåcå 4 larik 1-2) Suntingan tumrap têmbung 'ngadikå' mênikå kanthi nambahi konsonan n. Asiling suntingan mênikå mujudakên têmbung 'ngandikå', ingkang têgêsipun 'kåndhå, njlatu' (Poerwadarminta, 1939: 377). Maknå mênikå jumbuh kaliyan konteks isinipun teks. 5. kalihdoså Suntingan ingkang dipuntindakakên kanggé têmbung 'kalihdoså' kanthi nggantos vokal o dados vokal a. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Utawi wong akil balèg iku wajib ngawêruhånå ing sipat ingkang wajib ing Allah kalihdoså, lan sipat ingkang muhal ing Allah kalihdoså, lan sipat ingkang wênang ing Allah iku kabèh ... (kåcå 4 larik 3-8) Suntingan kasêbut katindakakên amargi têmbung 'kalihdoså' botên jumbuh kaliyan konteks-ipun ing teks såhå botên kapanggihakên wontên Baoesastra
112 Djawa. Wondéné asiling suntingan mênikå mujudakên têmbung 'kalihdåså' ingkang nêdahakên wujud båså kråmå saking 'têmbung wilangan rong puluh' (Poerwadarminta, 1939: 501). Suntingan mênikå katindakakên kanggé têmbung-têmbung ingkang kasêrat 'kalihdoså' ing teks, inggih mênikå wontên kåcå 4 larik 5 såhå 7. 6. majing Têmbung 'majing' mênikå dipunsêsêli konsonan n, satêmah mujudakên têmbung 'manjing'. Bab mênikå dipuntindakakên amargi têmbung 'majing' botên jumbuh kaliyan konteks-ipun teks såhå botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa, milå têmbung mênikå kêdah dipun-sunting. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Utawi panjingé sipat kalihdåså iku manjing dadi papat. Kang dhihin, majing sipat nafsiyah. Kapidhoné, majing sipat salbiyah. (kåcå 4 larik 9-11 dumugi kåcå 5 larik 1) Têmbung 'manjing' mênikå kalêbêt têmbung Kawi ingkang têgêsipun 'mlêbu, lumêbu' (Poerwadarminta, 1939: 290). Salajêngipun, manawi wontên têmbung ingkang kasêrat 'majing', milå dipun-sunting kanthi nambahi konsonan n, kados sêratan wontên teks SK kåcå 4 larik 11; kåcå 5 larik 1, 2, 3, 5, 6, 7, såhå 9; sartå kåcå 7 larik 1 såhå 6. 7. kapidhoné, pidhoné, kapingdhoné, såhå kapingdho Têmbung 'kapidhoné' såhå 'pidhoné' dipun-sunting kanthi nambahi aksårå n. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. Kapidhoné, majing sipat salbiyah. Kaping têluné, majing sipat ma'ani>. Kaping paté, majing sipat ma'nawiyah ... (kåcå 5 larik 1-4)
113 ... kabèh wênang, lan tinggal gawé alam kabèh wênang. Lan kaping pidhoné, gawé Allah alam ora kêlawan pêngalapan ... (kåcå 8 larik 1-4) Manawi kajumbuhakên kaliyan konteks-ipun, têmbung 'kapidhoné' såhå 'pidhoné' botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa. Awit saking mênikå, têmbung-têmbung mênikå kêdah dipun-sunting kanthi nambahi konsonan n, satêmah mujudakên têmbung 'kapindhoné' såhå 'pindhoné'. Têmbung 'kapindhoné' kadhapuk saking têmbung linggå 'pindho', ingkang kawuwuhan atêr-atêr ka- såhå panambang -né. Wondéné têmbung 'pindhoné' kadhapuk saking têmbung linggå 'pindho' ingkang kawuwuhan panambang -né. Têmbung 'kapingdhoné' såhå 'kapingdho'ugi kêdah dipun-sunting amargi botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. Utawi sipat papat iku majing dadi roro. Ingkang dhihin, majing sipat istigna>'. Kapingdhoné, majing sipat iftiqa>r. Utawi sipat roro iku majing dadi siji, ... (kåcå 5 larik 4-9) ... Utawi rukuné tobat iku papat. Suwiji, marèni sartå nêjå ora ngêlakoni manèh. Kapingdho, nobati doså kang wus kêliwat. (kåcå 20 larik 7-11) Suntingan tumrap têmbung 'kapingdhoné' såhå 'kapingdho' mênikå katindakakên kanthi ngirangi konsonan g, satêmah mujudakên têmbung 'kapindhoné' såhå 'kapindho'. Têmbung 'kapindhoné' kadhapuk saking têmbung linggå 'pindho', ingkang kawuwuhan atêr-atêr ka- såhå panambang -né. Wondéné têmbung 'pindhoné' mênikå kadhapuk saking têmbung linggå 'pindho' ingkang kawuwuhan panambang -né. Salajêngipun, manawi wontên tetêmbungan ingkang kasêrat 'kapingdho', milå dipun-sunting kanthi ngirangi aksara g, kados sêratan wontên teks SK kåcå 14 larik 8, kåcå 18 larik 6, såhå kåcå 20 larik 10.
114 Saking andharan wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih têmbung linggå saking têmbung 'kapidhoné', 'pidhoné', 'kapingdhoné', såhå 'kapingdho' inggih mênikå têmbung 'pindho'. Têgêsipun têmbung 'pindho' inggih mênikå 'kaping kalih, ambal ping loro, urut-urutan kang ping loroné' (Poerwadarminta, 1939: 492). Manawi kajumbuhakên kaliyan konteks isinipun, têmbung 'kapidhoné', 'pidhoné', 'kapingdhoné', såhå 'kapingdho' mênikå ngêwrat têgês ingkang sami, inggih mênikå 'urut-urutan kaping kalih'. 8. dudumané Suntingan ingkang dipuntindakakên kanggé têmbung 'dudumané' inggih mênikå kanthi nambahi konsonan m. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Utawi dudumané ma'a>ni> iku pitu: qudrah, ira>dah, 'ilmu, h}ayat, sama', bas}ar, kala>m. Utawi dudumané ma'nawi>yah iku papitu ... (kåcå 6 larik 4-9) Têmbung 'dudumané' dipun-sunting amargi botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa såhå botên jumbuh kaliyan konsteks-ipun. Wondéné suntingan mênikå katindakakên kanthi nambahi konsonan m, satêmah mujudakên têmbung 'dumdumané'. Têmbung 'dumdumané' mênikå asalipun saking têmbung linggå 'dum'. Têgêsipun têmbung 'dum' inggih mênikå 'mbagé, dundum' (Poerwadarminta, 1939: 71). Ananging, panganggéning têmbung 'dumduman' mênikå adhêdhasar têtêmbungan ing Baoesastra Djawa ingkang mligi dipunsêrat 'dumduman', ingkang ngêwrat têgês 'panduman, pambagéan' (Poerwadarminta, 1939: 71). Salajêngipun, suntingan tumrap têmbung 'dudumané' katindakakên kanggé
115 têmbung-têmbung ingkang kasêrat 'dudumané' ing teks SK, inggih mênikå sêratan wontên kåcå 6 larik 5 såhå 8. 9. papitu Têmbung 'papitu' dipun-sunting dados têmbung 'pêpitu'. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Utawi dudumané ma'nawi>yah iku papitu: qa>diran, muri>dan, 'a>liman, h}ayan, sami>'an, bas{i>ran, mutakali>man. (kåcå 6 larik 7-11) Manawi kajumbuhakên kaliyan konteks-ipun, têmbung 'papitu' ing pêthikan nginggil botên jumbuh kaliyan konteks pandhapuking têmbung rangkêp dwipurwå. Têmbung 'papitu' manawi dipundamêl têmbung rangkêp dwipurwå, kêdahipun kasêrat 'pêpitu', inggih wandå wiwitan ngginakakên vokal ê. Dados, suntingan kanggé têmbung 'papitu' inggih mênikå kanthi nggantos vokal a dados vokal ê. 10. pêngalapan Têmbung 'pêngalapan' dipun-sunting dados 'pangalapan', kanthi nggantos aksårå ê dados aksårå a. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Kang dhihin, agawé alam kabèh wênang, lan tinggal gawé alam kabèh wênang. Lan kaping pidhoné, gawé Allah alam ora kêlawan pêngalapan. (kåcå 7 larik 11 dumugi kåcå 8 larik 1-4) Manawi kajumbuhakên konteks-ipun, têmbung 'pêngalapan' ing pêthikan nginggil botên wotên maknanipun amargi botên jumbuh kaliyan têtêmbungan wontên ing Baoesastra Djawa. Sasampunipun aksårå ê dipungantos aksårå a, satêmah dados têmbung 'pangalapan' ingkang ngêwrat têgês ingkang cêthå. Têgêsipun têmbung 'pangalapan' inggih mênikå 'papan ingkang angkêr' (Poerwadarminta, 1939: 467).
116 11. rusul Têmbung 'rusul' dipun-sunting dados 'rasul', inggih kanthi nggantos vokal u dados vokal a. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Kêlawan sêpadhané kabèh iku, wajib ngawêruhånå wong akil balèg sêdåyå ing muhalé pårå rusul iku têtêlu ... (kåcå 9 larik 8-11 dumugi kåcå 10 larik 1) Manawi kajumbuhakên konteks-ipun, têmbung 'rusul' ing pêthikan nginggil botên jumbuh kaliyan konteks-ipun. Têmbung 'rusul' mênikå wujud jamak saking têmbung 'rasul'. Makatên ugi kanggé têmbung 'pårå', têmbung mênikå ugi ngêwrat maknå jamak. Dados, manawi ing teks kasêrat 'pårå rusul', mila têmbung 'rusul' dipun-sunting dados 'rasul', inggih amargi têtêmbungan ingkang ngêwrat maknå jamak botên sagêd dipunsandhingakên. Sasampunipun têmbung 'rusul' dipun-sunting dados têmbung 'rasul', milå jumbuh kaliyan konteks isinipun teks. Têgêsipun têmbung 'rasul' inggih mênikå 'utusan' (Poerwadarminta, 1939: 521). Salajêngipun, suntingan mênikå katindakakên kanggé têmbung-têmbung ingkang kasêrat 'rusul' ing teks, inggih mênikå kåcå 8 larik 11, kåcå 9 larik 11, såhå kåcå 10 larik 8. 12. pêrcåyå Têmbung 'pêrcåyå' dipun-sunting dados 'pracåyå', inggih kanthi ngicali vokal ê såhå nambahi vokal a. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Têgêsé s{idi>q, bênêr wartané rusul. Têgêsé ama>nah iku, pêrcåyå maring Allah. Têgêsé tabli>g iku, nêkakakên parintahé Allah. (kåcå 9 larik 1-5) Manawi kajumbuhakên konteks-ipun, têmbung 'pêrcåyå' ing pêthikan nginggil kalêbêt têmbung ingkang ngginakakên båså pawicantênan. Awit saking mênikå, têmbung 'pêrcåyå' kêdah dipun-sunting supados jumbuh kaliyan
117 Baoesastra Djawa. Sasampunipun ngicali vokal ê såhå nambahi vokal a, satêmah mujudakên têmbung 'prakårå' ingkang ngêwrat têgês ingkang cêthå. Wondéné têgêsipun têmbung 'prakårå' inggih mênikå 'kang dadi rêmbug, bab, åpå-åpå kang kêlakon' (Poerwadarminta, 1939: 509). 13. sêdåyå Suntingan ingkang dipuntindakakên kanggé têmbung 'sêdåyå' inggih nggantos vokal ê dados vokal a. Wondéné pêthikanipun ing teks kados makatên. ... Kêlawan sêpadhané kabèh iku wajib ngawêruhånå wong akil balèg sêdåyå ing muhalé pårå rusul ... (kåcå 9 larik 8-11) Suntingan tumrap têmbung 'sêdåyå' katindakakên amargi têmbung mênikå kalêbêt têmbung ingkang ngginakakên båså pawicantênan. Wondéné asiling suntingan mênikå mujudakên têmbung 'sadåyå', satêmah jumbuh kaliyan konteks-ipun ing teks såhå Baoesastra Djawa. Têgêsipun têmbung 'sadåyå' inggih mênikå 'kabèh' (Poerwadarminta, 1939: 537). Suntingan mênikå katindakakên kanggé têmbung-têmbung ingkang kasêrat 'sadåyå' ing teks, inggih mênikå wontên kåcå 9 larik 11, kåcå 10 larik 8, såhå kåcå 11 larik 3. 14. tåndhå titik (.) Tåndhå titik (.) dipungantos dados tåndhå titik dua (:). Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Kêlawan sêpadhané kabèh iku wajib ngawêruhånå wong akil balèg sêdåyå ing muhalé pårå rusul iku têtêlu. Kiz|ib, khiya>nah, kaman kitma>n. (kåcå 9 larik 1-4 dumugi kåcå 10 larik 1-2) Kanggé njumbuhakên kaliyan konteks-ipun, satêmah tåndhå titik (.) ingkang kasêrat sasampunipun têmbung 'têtêlu' dipungantos dados tåndhå titik dua (:). Ancasipun inggih mênikå kanggé nêdahakên bilih ukårå ingkang kasêrat
118 sasampunipun têmbung 'têtêlu' mênikå ngêwrat andharan utawi pêprincèn saking ukårå sadèrèngipun. Sasampunipun tåndhå titik (.) dipungantos dados tåndhå titik dua (:), milå sagêd jumbuh kaliyan konteks isinipun teks. 15. kaman Têmbung 'kaman' dipunicali. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Kêlawan sêpadhané kabèh iku wajib ngawêruhånå wong akil balèg sêdåyå ing muhalé pårå rusul iku têtêlu. Kiz|ib, khiya>nah, kaman kitma>n. (kåcå 9 larik 1-4 dumugi kåcå 10 larik 1-2) Panyêrating têmbung 'kaman' kêdah dipunicali amargi botên wontên maknanipun såhå supados jumbuh kaliyan konteks-ipun. Sasampunipun têmbung 'kaman' dipunicali, milå sagêd jumbuh kaliyan konteks isinipun teks. Salajêngipun, manawi badhé maos sêrataning teks SK ingkang asli (ingkang dèrèng dipun-sunting), têmbung 'kaman' ingkang kêdahipun dipunicali mênikå botên prêlu dipunwaos amargi klèntu anggènipun nyêrat. 16. cidêrå Têmbung 'cidêrå' dipun-sunting dados 'cidrå', inggih kanthi ngicali aksårå ê. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Têgêsé khiya>nah iku, cidêrå maring Allah. Têgêsé kitma>n iku, ngupêt parintahé Allah. (kåcå 10 larik 4-6) Manawi kajumbuhakên konteks-ipun, têmbung 'cidêrå' ing pêthikan nginggil botên wotên maknanipun amargi botên jumbuh kaliyan têtêmbungan wontên ing Baoesastra Djawa. Sasampunipun aksårå ê dipunicali, satêmah dados têmbung 'cidrå' ingkang ngêwrat têgês ingkang cêthå. Têgêsipun têmbung 'cidrå'
119 inggih mênikå 'pangapus, luput, botên sêtya' (Poerwadarminta, 1939: 637). Maknå mênikå jumbuh kaliyan konteks isinipun teks. 17. ngupêt Têmbung 'ngupêt' botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa, milå kêdah dipun-sunting. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Têgêsé khiya>nah iku, cidêrå maring Allah. Têgêsé kitma>n iku, ngupêt parintahé Allah. (kåcå 10 larik 4-6) Suntingan tumrap têmbung 'ngupêt' mênikå kanthi nambahi konsonan m, satêmah mujudakên têmbung 'ngumpêt'. Wondéné têgêsipun têmbung 'ngumpêt' inggih mênikå 'ndêlik(aké), nyidhêm' (Poerwadarminta, 1939: 440). Maknå mênikå jumbuh kaliyan konteks isinipun teks. 18. tåndhå titik (.) Tåndhå titik (.) dipungantos dados tåndhå koma (,). Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Kêlawan sêpadhané kabèh iku. Wajib ngêwêruhånå wong akil balèg sêdåyå, asyhadu alla> ilaha illallah ... (kåcå 11 larik 1-4) Kanggé njumbuhakên kaliyan konteks-ipun, milå tåndhå titik (.) ingkang kasêrat sasampunipun têmbung 'iku' dipungantos dados tåndhå koma (,). Pawadanipun inggih mênikå amargi ukårå ingkang kasêrat sasampunipun têmbung 'iku' mênikå taksih gêgayutan kaliyan ukårå sadèrèngipun. Sasampunipun tåndhå titik (.) dipungantos dados tåndhå koma (,), milå sagêd jumbuh kaliyan konteks isinipun teks såhå kaginakakên kanggé tåndhå napasing pamaos. Salajêngipun, suntingan ingkang dipuntindakakên kanthi nggantos
120 tåndhå titik (.) dados tåndhå koma (,) wontên ing kåcå 11 larik 2; kåcå 15 larik 4; kåcå 18 larik 1, 6, såhå 10; sartå kåcå 19 larik 3. 19. ngêwêruhånå Têmbung 'ngêwêruhånå' dipun-sunting dados 'ngawêruhånå' inggih kanthi nggantos aksårå ê dados aksårå a. Wondéné pêthikanipun ing teks kados makatên. ... Kêlawan sêpadhané kabèh iku. Wajib ngêwêruhånå wong akil balèg sêdåyå, asyhadu alla> ilaha illallah ... (kåcå 11 larik 1-4) Manawi kajumbuhakên konteks-ipun, têmbung 'ngêwêruhånå' ing pêthikan nginggil botên wotên maknanipun amargi botên jumbuh kaliyan têtêmbungan wontên ing Baoesastra Djawa. Sasampunipun aksårå ê dipungantos aksårå a, satêmah dados têmbung 'ngawêruhånå' ingkang ngêwrat têgês ingkang cêthå. Têmbung 'ngawêruhånå' mênikå kadhapuk saking têmbung linggå 'wêruh' ingkang kawuwuhan atêr-atêr nga- såhå panambang -ånå. Têgêsipun têmbung 'wêruh' inggih mênikå 'mangrêtos, ngrêmbug marang' (Poerwadarminta, 1939: 661). 20. sakbênêré Suntingan ingkang dipundamêl kanggé têmbung 'sakbênêré' inggih mênikå kanthi ngicali konsonan k. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Angawêruhi ingsun satuhuné ora ånå Pangéran kang sinêmbah kêlawan sakbênêré, kang wajib wuju>d-é, kang muhal 'adam-é, kang pesthi anané, anging Allah. (kåcå 11 larik 6-10) Suntingan tumrap têmbung 'sakbênêré' katindakakên amargi têmbung 'sakbênêré' botên jumbuh kaliyan Baoesastra Djawa såhå kalêbêt båså pawicantênan. Sasampunipun têmbung 'sakbênêré' dipun-sunting dados 'sabênêré', satêmah jumbuh kaliyan konteks-ipun.
121 Têmbung 'sabênêré' mênikå kadhapuk saking têmbung linggå 'bênêr' ingkang kawuwuhan atêr-atêr sa- kaliyan panambang -é. Têgêsipun têmbung 'bênêr' inggih mênikå 'botên lêpat, pênêr, têmên, mulå pancèn nyåtå' (Poerwadarminta, 1939: 40). Wondéné têgêsipun têmbung 'sabênêré' inggih mênikå 'sanyatané, pancèné' (Poerwadarminta, 1939: 40). Maknå mênikå jumbuh kaliyan konteks isinipun teks. 21. kanjêng Têmbung 'kanjêng' dipun-sunting kanthi nambahi aksårå g. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. Lan angawêruhi ingsun satuhuné Kanjêng Nabi Muhammad iku utusané Allah, kawulané Allah, kang putêrå Radèn Abdullåh, kang ibu Dèwi Aminah ... (kåcå 11 larik 11 dumugi kåcå 12 larik 1-5) Têmbung 'kanjêng' kalêbêt båså pawicantênan, satêmah kêdah dipun-sunting. Suntingan tumrap têmbung 'kanjêng' inggih mênikå kanthi nambahi konsonan g, ingkang mujudakên têmbung 'kangjêng'. Têgêsipun têmbung 'kangjêng' inggih mênikå 'sêsêbutan kanggé pårå priyayi luhur' (Poerwadarminta, 1939: 186). Maknå mênikå jumbuh kaliyan konteks isi. 22. putêrå Têmbung 'putêrå' botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa, milå kêdah dipun-sunting. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. Lan angawêruhi ingsun satuhuné Kanjêng Nabi Muhammad iku utusané Allah, kawulané Allah, kang putêrå Radèn Abdullåh, kang ibu Dèwi Aminah ... (kåcå 11 larik 11 dumugi kåcå 12 larik 1-5) Suntingan tumrap têmbung 'putêrå' mênikå katindakakên kanthi ngirangi aksårå vokal ê, satêmah mujudakên têmbung 'putrå'. Wondéné têgêsipun têmbung
122 'putrå' inggih mênikå 'anak' (Poerwadarminta, 1939: 505). Maknå mênikå jumbuh kaliyan konteks isipun teks. 23. ing Têmbung 'ing' dipunicali kémawon. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. Lan angawêruhi ingsun satuhuné Kanjêng Nabi Muhammad iku utusané Allah, kawulané Allah, kang putêrå Radèn Abdullåh, kang ibu Dèwi Aminah, ing ingkang z}ahir ånå Mêkah, ngalih ing Madinah, gêrah ing Madinah ... (kåcå 11 larik 11 dumugi kåcå 12 larik 1-7) Panyêrating têmbung 'ing' kêdah dipunicali supados jumbuh kaliyan konteks-ipun. Sasampunipun têmbung 'ing' dipunicali, milå sagêd jumbuh kaliyan konteks isinipun teks. Salajêngipun, manawi badhé maos sêrataning teks SK ingkang asli (ingkang dèrèng dipun-sunting), têmbung 'ing' ingkang kêdahipun dipunicali mênikå botên prêlu dipunwaos amargi klèntu anggènipun nyêrat. 24. tåndhå titik (.) Tåndhå titik (.) dipunicali kémawon. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. .Wuju>d, qidam, baqa>, mukha>lafatu lil-h}awa>diṡi, wal-qiya>mu binafsihi, wah}da>niyah, qudrah, ira>dah,'ilmu, h}ayat, sama' ... (kåcå 13 larik 1-4) Panyêrating tåndhå titik (.) ing wiwitaning ukårå utawi ingkang kasêrat botên jumbuh kaliyan konteks-ipun kêdah dipunicali. Sajatosipun, ginanipun tåndhå titik (.) inggih kanggé tåndhå wasananing ukårå såhå kanggé misah ukårå ingkang botên nunggil. Awit saking mênikå, supados jumbuh kaliyan konteks isinipun teks, milå tåndhå titik (.) kasêbut kêdah dipunicali kémawon. Tåndhå titik
123 (.) ingkang dipunicali inggih mênikå tåndhå titik ingkang kasêrat wontên kåcå 13 larik 1, kåcå 16 larik 1, kåcå 18 larik 1, kåcå 20 larik 1, såhå kåcå 21 larik 10. 25. pêrkårå Têmbung 'pêrkårå' dipun-sunting dados 'prakårå', inggih kanthi ngicali vokal ê såhå nambahi vokal a. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Utawi rukuné Islam iku limang pêrkårå. Kang dhihin, angucap asyhadu alla> ilaha illallahu wa asyhadu anna Muh}ammadarråsulullahi ... (kåcå 11 larik 3-7) Manawi kajumbuhakên konteks-ipun, têmbung 'pêrkårå' ing pêthikan nginggil botên wotên maknanipun amargi botên jumbuh kaliyan têtêmbungan wontên ing Baoesastra Djawa. Sasampunipun ngicali vokal ê såhå nambahi vokal a, satêmah mujudakên têmbung 'prakårå' ingkang jumbuh kaliyan têtêmbungan ing Baoesastra Djawa. Wondéné têgêsipun têmbung 'prakårå' inggih mênikå 'kang dadi rêmbug, bab, åpå-åpå kang kêlakon' (Poerwadarminta, 1939: 509). Suntingan tumrap têmbung 'pêrkårå' ingkang asilipun dados 'prakårå' katindakakên kanggé sêrataning teks wontên kåcå 14 larik 4; kåcå 15 larik 3 såhå 5; sartå kåcå 17 larik 11. 26. Ramdan Têmbung 'Ramdan' botên jumbuh kaliyan konteks-ipun, milå têmbung mênikå kêdah dipun-sunting. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Kaping têlu, puwåså wulan Ramdan. Kaping pat, zakat pitrah lamun sugih ... (kåcå 14 larik 8-11) Suntingan tumrap têmbung 'Ramdan' inggih kanthi nambahi vokal a, satêmah mujudakên têmbung 'Ramadan'. Têgêsipun têmbung 'Ramadan' inggih mênikå 'wulan kaping sångå ing taun Hijriyah, wulan wajib kanggé tiyang
124 ingkang ngrasuk agami Islam (ingkang sampun akil balèg) nindakakên siyam' (Depdiknas, 2015: 1136). Manawi kajumbuhakên kaliyan Baoesastra Djawa, têmbung 'Ramadan' mênikå dipunwastani 'Ramêlan' inggih mênikå 'sasi kang kasångå (sasi påså)' (Poerwadarminta, 1939: 518). Ananging, umumipun tiyang mênikå langkung kathah ingkang mangrêtos såhå ngginakakên têmbung 'Ramadan' katimbang 'Ramêlan'. 27. ngêlakoni Têmbung 'ngêlakoni' botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa, milå kêdah dipun-sunting. Wondéné pêthikanipun wontên ing teks kasêrat makatên. ... Tobat, têgêsé yèn wus kaliwat ngêlakoni doså, wajib tobat iku marèni sartå wêdi maring Allah Ta'a>la>, ora pisan-pisan nêjå ngêlakoni doså kang wus dèn lakoni. (kåcå 17 larik 2-9) Suntingan tumrap têmbung 'ngêlakoni' katindakakên kanthi ngirangi aksårå vokal ê, satêmah mujudakên têmbung 'nglakoni'. Têmbung 'nglakoni' mênikå saking têmbung linggå 'laku' ingkang kawuwuhan atêr-atêr ng- såhå panambang -i. Têgêsipun têmbung 'laku' inggih mênikå 'tumindak, lêlungan, patrap' (Poerwadarminta, 1939: 505). Wondéné têgêsipun têmbung 'nglakoni' inggih mênikå 'nandang, nindakakên' (Poerwadarminta, 1939: 505). Suntingan tumrap têmbung 'ngêlakoni' katindakakên kanggé sêrataning teks SK wontên kåcå 14 larik 11; kåcå 16 larik 3 såhå 11; kåcå 17 larik 3-4 såhå 7; kåcå 18 larik 7-8; sartå kåcå 20 larik 9.
125 28. jaji Têmbung 'jaji' dipun-sunting dados 'kaji', inggih mênikå kanthi nggantos aksårå j dados aksårå k. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Kaping pat, zakat pitrah lamun sugih. Kaping limå, ngêlakoni jaji maring Mêkah lamun kuwåså. (kåcå 14 larik 10-11 dumugi kåcå 15 larik 1) Manawi kajumbuhakên konteks-ipun, têmbung 'jaji' ing pêthikan teks wontên nginggil botên wotên maknanipun amargi botên jumbuh kaliyan têtêmbungan ing Baoesastra Djawa. Sasampunipun aksårå j dipungantos aksårå k, satêmah dados têmbung 'kaji' ingkang ngêwrat têgês ingkang cêthå. Têgêsipun têmbung 'kaji' inggih mênikå 'tiyang ingkang jiyarah dhatêng Mêkah' (Poerwadarminta, 1939: 178). Maknå mênikå jumbuh kaliyan konteks isinipun teks. 29. saktêmêné Suntingan ingkang dipundamêl kanggé têmbung 'saktêmêné' inggih mênikå kanthi ngicali konsonan k. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Utawi kang wajib dèn lakoni kêlawan iku ati nêm pêrkårå. Kang dhihin. S}abar, têgêsé saktêmêné iku nêtêpi pêrkårå ngibadah ... (kåcå 15 larik 2-5) Suntingan tumrap têmbung 'saktêmêné' katindakakên amargi têmbung 'saktêmêné' botên jumbuh kaliyan Baoesastra Djawa såhå kalêbêt båså pawicantênan. Sasampunipun têmbung 'saktêmêné' dipun-sunting dados 'satêmêné', satêmah jumbuh kaliyan konteks-ipun. Têmbung 'saktêmêné' mênikå kadhapuk saking têmbung linggå 'têmên' ingkang kawuwuhan atêr-atêr sa- kaliyan panambang -é. Têgêsipun têmbung 'têmên' inggih mênikå 'nyåtå ora
126 goroh, mêmpêng, bangêt' (Poerwadarminta, 1939: 40). Wondéné têgêsipun têmbung 'satêmêné' inggih mênikå 'sanyatané, sabênêré' (Poerwadarminta, 1939: 601). Maknå mênikå jumbuh kaliyan konteks isinipun teks. 30. nganda Têmbung 'nganda' dipunicali kémawon. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Tawwakal, têgêsé nganda ngandêl kabèh Gusti Allah, kang gawé bêcik dadi rahmaté si mukmin, kang ålå dadi cobané si mukmin. (kåcå 15 larik 7-11) Panyêrating têmbung 'nganda' kêdah dipunicali amargi botên wontên têgêsipun såhå supados jumbuh kaliyan konteks-ipun. Sasampunipun têmbung 'nganda' dipunicali, milå sagêd jumbuh kaliyan konteks isinipun teks. Salajêngipun, manawi badhé maos sêrataning teks SK ingkang asli (ingkang dèrèng dipun-sunting), têmbung 'nganda' ingkang kêdahipun dipunicali mênikå botên prêlu dipunwaos amargi klèntu anggènipun nyêrat. 31. nêrimå Têmbung 'nêrimå' botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa, milå kêdah dipun-sunting. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Rid}a>, têgêsé oleh rahmat sukur maring Allah yèn diparingi susah, ora ngiri maring pådhå manuså, nêrimå maring karsané Allah. (kåcå 16 larik 4-9) Suntingan tumrap têmbung 'nêrimå' mênikå katindakakên kanthi ngirangi aksårå vokal ê, satêmah mujudakên têmbung 'nrimå', ingkang wontên têgêsipun ing Baoesastra Djawa. Wondéné têgêsipun têmbung 'nrimå' inggih mênikå 'nåmpå kanthi panuwun, wis marêm' (Poerwadarminta, 1939: 351).
127 32. sêlamêt Têmbung 'sêlamêt' botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa, milå kêdah dipun-sunting. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Ikhla>s}, têgêsé kabèh olèhé ngibadah, nêjå ngêlakoni parintahé Allah supåyå sêlamêt ånå ing akhirat. (kåcå 16 larik 9-11 dumugi kåcå 17 larik 1-2) Suntingan tumrap têmbung 'sêlamêt' katindakakên kanthi ngicali aksårå vokal ê, satêmah mujudakên têmbung 'slamêt' ingkang jumbuh kaliyan Baoesastra Djawa. Wondéné têgêsipun têmbung 'slamêt' inggih mênikå 'ora ånå sakårå-kårå, luput ing bêbåyå, waras' (Poerwadarminta, 1939: 567). 33. kêliwat Têmbung 'kêliwat' dipun-sunting dados 'kaliwat', inggih kanthi nggantos vokal ê dados vokal a. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Utawi rukuné tobat iku papat. Suwiji, marèni sartå nêjå ora ngêlakoni manèh. Kapingdho, nobati doså kang wus kêliwat. (kåcå 20 larik 7-11) Manawi kajumbuhakên konteks-ipun, têmbung 'kêliwat' ing pêthikan teks wontên nginggil botên wotên maknanipun, amargi botên jumbuh kaliyan têtêmbungan wontên ing Baoesastra Djawa. Sasampunipun têmbung 'kêliwat' dipun-sunting kanthi nggantos vokal ê dados vokal a, satêmah dados têmbung 'kaliwat'. Têmbung 'kêliwat' dipun-sunting dados têmbung 'kaliwat' minångkå têmbung ingkang dados kekhasan teks wontên teks SK. Manawi kajumbuhakên kaliyan Baoesastra Djawa, têmbung 'kêliwat' mênikå dipunsêrat 'kliwat'. Têgêsipun têmbung 'kliwat' inggih mênikå 'wis luwih, wis liwat' (Poerwadarminta, 1939: 230). Maknå mênikå jumbuh kaliyan konteks isinipun teks.
128 34. suwiji Têmbung 'suwiji' botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa, milå kêdah dipun-sunting. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Utawi kang wajib dèn êdohi kêlawan ati iku nêm pêrkårå. Suwiji. Riya>, têgêsé amrih kèringan sêpadhané manuså ... (kåcå 17 larik 9-11 dumugi kåcå 18 larik 1-2) Suntingan tumrap têmbung 'sawiji' katindakakên kanthi nggantos vokal u dados vokal a. Asiling suntingan mênikå mujudakên têmbung 'sawiji', satêmah wontên têgêsipun ingkang jumbuh kaliyan Baoesastra Djawa. Têgêsipun têmbung 'sawiji' inggih mênikå 'satunggal, urut-urutan kaping satunggal' (Poerwadarminta, 1939: 549). Suntingan tumrap têmbung 'sawiji' katindakakên kanggé sêrataning teks wontên kåcå 17 larik 11 såhå kåcå 20 larik 8. 35. ngato-ngatonakên Suntingan kanggé têmbung 'ngato-ngatonakên' inggih mênikå kanthi nambahi aksårå n. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. Riya>, têgêsé amrih kèringan sêpadhané manuså, ngato-ngatonakên ngibadahé lan pênggawéné bêcik supåyå dèn alêm lan dèn wêdèni. (kåcå 18 larik 1-5) Manawi kajumbuhakên kaliyan konteks-ipun, têmbung 'ngato-ngatonakên' ing pêthikan teks wontên nginggil botên jumbuh kaliyan konteks pandhapuking têmbung rangkêp dwilinggå. Suntingan kanggé têmbung 'ngato-ngatonakên' inggih kanthi nambahi aksårå n, satêmah mujudakên têmbung 'ngaton-ngatonakên'. Têmbung 'ngaton-ngatonakên' mênikå asalipun saking têmbung linggå 'katon', lajêng dipunrangkêp dados têmbung dwilinggå ingkang kawuwuhan atêr-atêr ng- såhå panambang -akên.
129 Têgêsipun têmbung 'katon' inggih mênikå 'kênå didêlêng' (Poerwadarminta, 1939: 193). Wondéné têgêsipun têmbung 'ngaton-ngatonakên' inggih mênikå 'nuduhaké marang, ngêtingalakên dhatêng' (Poerwadarminta, 1939: 193). 36. rumangså Têmbung 'rumangså' mênikå dipunicali. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Kaping têlu. T}ama', têgêsé rumangså rumangsané atiné ora ånå cukup-cukupé. Kaping pat. Amal, têgêsé atiné ngangên dunyå baé ... (kåcå 18 larik 10-11 dumugi kåcå 19 larik 1-4) Manawi kajumbuhakên kaliyan konteks-ipun, têmbung 'rumangså' ing pêthikan teks wontên nginggil botên jumbuh kaliyan konteks isinipun teks, amargi botên nêdahakên wujud têmbung rangkêp. Wontên ing ukaranipun kasêrat 'rumangså rumangsané', satêmah têmbung 'rumangså' dipunicali kémawon. Sasampunipun têmbung 'rumangså' dipunicali, milå jumbuh kaliyan konteks isinipun teks. Têgêsipun têmbung 'rumangså' inggih mênikå 'wis kråså sajroning ati, mangrêti' (Poerwadarminta, 1939: 532). Salajêngipun, manawi badhé maos sêrataning teks SK ingkang asli (ingkang dèrèng dipun-sunting), têmbung 'rumangså' ingkang kêdahipun dipunicali mênikå botên prêlu dipunwaos amargi klèntu anggènipun nyêrat. 37. ngêråså Têmbung 'ngêråså' mênikå botên kapanggihakên wontên Baoesastra Djawa, milå kêdah dipun-sunting. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên.
130 Amal, têgêsé atiné ngangên dunyå baé, pêngrasané ora dèn paringi rahmat maring Allah, sartå ngêråså dèn paringi bilahi baé. (kåcå 19 larik 2-7) Suntingan tumrap têmbung 'ngêråså' mênikå katindakakên kanthi ngirangi aksårå vokal ê, satêmah mujudakên têmbung 'ngråså', ingkang jumbuh kaliyan Baoesastra Djawa. Wondéné têgêsipun têmbung 'ngråså' inggih mênikå 'nanggapi råså, kadunungan råså' (Poerwadarminta, 1939: 427). 38. olèhé Têmbung 'olèhé' mênikå dipunicali. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. Kaping têlu, nékadakên kabèh doså, pådhå olèhé olèhé ora dèn lakoni. Kaping pat, olèhé ngêdohi doså, ngêgungakên maring Allah, wêdi maring bênduné Allah ... (kåcå 21 larik 1-6) Manawi kajumbuhakên kaliyan konteks-ipun, têmbung 'olèhé' ing pêthikan teks wontên nginggil botên jumbuh kaliyan konteks isinipun teks. Sasampunipun salah satunggaling têmbung 'olèhé' dipunicali, milå jumbuh kaliyan konteks isinipun teks. Salajêngipun, manawi badhé maos sêrataning teks SK ingkang asli (ingkang dèrèng dipun-sunting), têmbung 'olèhé' ingkang kêdahipun dipunicali mênikå botên prêlu dipunwaos amargi klèntu anggènipun nyêrat. Têmbung 'olèhé' mênikå asalipun saking têmbung 'olèh' ingkang kawuwuhan panambang -é. Têgêsipun têmbung 'olèh' inggih mênikå 'èntuk, tåmpå, kênå nindakaké, kêna ing', déné têgêsipun têmbung 'olèhé' inggih mênikå 'ênggoné' (Poerwadarminta, 1939: 450). 39. ngêgungakên Têmbung 'ngêgungakên' botên jumbuh kaliyan konteks-ipun, milå kêdah dipun-sunting. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên.
131 Kaping pat, olèhé ngêdohi doså, ngêgungakên maring Allah, wêdi maring bênduné Allah ... (kåcå 21 larik 3-6) Suntingan tumrap têmbung 'ngêgungakên' katindakakên kanthi nggantos vokal ê dados vokal a. Asiling suntingan mênikå mujudakên têmbung 'ngagungakên', satêmah jumbuh kaliyan konteks isinipun teks. Têmbung 'ngagungakên' mênikå kadhapuk saking têmbung linggå 'agung', ingkang kawuwuhan atêr-atêr ng såhå panambang -akên. Têgêsipun têmbung 'agung' inggih mênikå 'gêdhé', déné têgêsipun têmbung 'ngagungakên' inggih mênikå 'nggêdhékakên' (Poerwadarminta, 1939: 4). D. Asiling Terjemahan såhå Cathêtan Terjemahan Teks SK 1. Asiling Terjemahan Teks SK Terjemahan teks SK dipuntindakakên kanthi ndamêl alih båså sabên têmbung ing teks SK, inggih saking båså Jawi dhatêng båså Indonesia. Wondéné metode terjemahan ingkang dipunginakakên wontên panalitèn mênikå inggih mênikå metode terjemahan harfiah, metode terjemahan isi utawi maknå, såhå metode terjemahan bebas. Metode terjemahan harfiah dipunginakakên kanthi cårå ndamêl alih båså sabên têtêmbungan ingkang cêlak kaliyan maksudipun. Manawi terjemahan teks mênikå botên sagêd ngginakakên metode terjemahan harfiah, lajêng teks mênikå dipundamêl alih basanipun kanthi metode terjemahan isi utawi maknå. Manawi teks SK mênikå ugi botên sagêd dipundamêl alih basanipun kanthi metode terjemahan harfiah såhå metode terjemahan isi utawi maknå, lajêng teks SK mênikå dipundamêl alih basanipun kanthi metode terjemahan bebas. Anggènipun ngêcakakên metode terjemahan mênikå kanthi kontekstual.
[1] Bismillahir-rah{manir-rah}i>m. [1] Dengan menyebut nama Allah yang Maha Pengasih lagi Maha Penyayang. 132 Terjemahan teks mênikå kaginakakên kanggé nggampilakên pamaos anggènipun mangrêtosi wosing teks SK. Ananging, ing terjemahan teks SK mênikå wontên têmbung-têmbung tartamtu ingkang botên dipundamêl alih basanipun, amargi têtêmbungan mênikå angèl dipundamêl alih basanipun. Têmbung-têmbung ingkang botên dipundamêl alih basanipun lajêng dipunandharakên ing cathêtan terjemahan kanthi ångkå Arab sêratan Latin (...1, ...2, ...3, lsp). Salajêngipun, kanggé têmbung-têmbung ingkang mbêtahakên katrangan ingkang mligi, lajêng dipunginakakên tåndhå kurung (...) ingkang ginanipun kanggé nyêrat katranganipun. Kajawi mênikå, supados langkung cêthå anggènipun mahami ukårå såhå maknanipun sêratan ing teks SK, milå ngginakakên tåndhå-tåndhå pamaos ingkang dipunjumbuhakên kaliyan EYD båså Indonesia. Anggènipun ngandharakên asiling terjemahan teks SK mênikå dipunsandhingakên kaliyan asiling suntingan teks SK. Wondéné asiling terjemahan teks SK kasêrat lumantar tabel wontên ngandhap mênikå. Tabel 45. Asiling Suntingan såhå Terjemahan Teks SK Asiling Suntingan Teks SK Asiling Terjemahan Teks SK Wuju>d, pêsthi ånå, Allah muhal yèn ora ånåå. Qidam, dhihin, Allah muhal yèn kadhihin ånå 'adam. Baqa>, langgêng, Allah muhal yèn kênåå rusak. Muh}a>lafatu lilh}awa>diṡi, bédå Allah kêlawan kang anyar, muhal yèn pådhåå Allah kêlawan ingkang anyar. Wal-qiya>mu binafsihi, jumên{ê}ng1 Allah kêlawan dhéwé, muhal Wuju>d, pasti ada, Allah muhal1 jika tidak ada. Qidam, awal (dahulu), Allah muhal jika didahului ada (-nya sifat) 'adam (sifat tidak ada). Baqa> , kekal, Allah muhal jika bisa rusak. Muh}a>lafatu lilh}awa>diṡi, Allah berbeda dengan yang baru, muhal jika Allah sama dengan yang baru. Wal-qiya>mu binafsihi, Allah berdiri sendiri, muhal
jumênêngå Allah kêlawan [2] liyané.Wah}da>niyah, Êså, Allah muhal yèn roro têtêluå. Qudrah, kuwåså, Allah muhal yèn apêsa. Ira>dah, karså, Allah muhal yèn ora karsåå. 'Ilmu, ngawikani, Allah muhal yèn bodhoå. Ḥayat, urip, Allah muhal yèn matiå. Sama', amiharså, Allah muhal yèn tuliå. /Bas}ar/2 [3] Bas}ar, aningali, Allah muhal yèn wutåå. Kala>m, angandikå, Allah muhal yèn bisuå. Qa>diran, kang kuwåså, Allah muhal ingkang apês. Muri>dan, kang karså, Allah muhal ingkang ora karså. 'A>liman, kang ngawikani, Allah muhal ingkang bodho. Ḥayan, kang urip, Allah muhal ingkang mati. Sami'an, kang amiharså, Allah muhal ingkang /ingkang/3 tuli. Bas}i>ran, kang ningali, Allah muhal [4] ingkang wutå. Mutakali>man, kang nga(n)dikå4, Allah muhal ingkang bisu. berdirinya Allah dengan [2] yang lain. Wah}da>niyah, Esa, Allah muhal jika dua (atau) tiga. Qudrah, kuasa, Allah muhal jika lemah. Ira>dah, berkehendak, Allah muhal jika tidak berkehendak. 'Ilmu, mengetahui, Allah muhal jika bodoh. Ḥayat, hidup, Allah muhal jika mati. Sama', mendengar, Allah muhal jika tuli. [3] Bas}ar, melihat, Allah muhal jika buta. Kala>m, berbicara, Allah muhal jika bisu. Qa>diran, (Dzat) Yang (Maha)kuasa, Allah muhal (sebagai dzat) yang lemah. Muri>dan, (Dzat) Yang (Maha) Berkehendak, Allah muhal (sebagai dzat) yang tidak berkehendak. 'A>liman, (Dzat) Yang (Maha) Mengetahui, Allah muhal (sebagai dzat) yang bodoh. Ḥayan, Yang (Maha)hidup, Allah muhal (sebagai dzat) yang mati. Sami'an, (Dzat) Yang (Maha) Mendengar, Allah muhal (sebagai dzat) yang tuli. Bas}i>ran, (Dzat) Yang (Maha) Melihat, Allah muhal [4] (sebagai dzat) yang buta. Mutakali>man, (Dzat) Yang (Maha) Berbicara, Allah muhal (sebagai dzat) yang bisu. Utawi wong akil balèg iku wajib ngawêruhånå ing sipat ingkang wajib ing Allah kalihd{å}så5, lan sipat ingkang muhal ing Allah kalihd{å}så, lan sipat ingkang wênang ing Allah iku kabèh. Orang (yang sudah) akil balig2 itu wajib mengetahui sifat yang wajib ada pada Allah (yang) dua puluh, dan sifat muhal pada Allah (yang) dua puluh, dan semua sifat yang boleh ada pada Allah. 133 Tabel salajêngipun Asiling Suntingan Teks SK Asiling Terjemahan Teks SK Utawi panjingé sipat kalihdåså iku manjing dadi papat. Kang dhihin, ma(n)jing6 sipat nafsiyah. [5] Kapi(n)dhoné7, ma(n)jing sipat salbiyah. Kaping têluné, ma(n)jing sipat ma'ani>. Kaping paté, ma(n)jing sipat ma'nawiyah. Yang termasuk sifat dua puluh itu terbagi menjadi empat. Pertama, masuk pada sifat nafsiyah. [5] Kedua, masuk pada sifat salbiyah. Ketiga, masuk pada sifat ma'ani>. Keempat, masuk pada sifat ma'nawiyah.
134 Tabel salajêngipun Asiling Suntingan Teks SK Asiling Terjemahan Teks SK Utawi ja>iz-é istigna>' iku roro. Kang dhihin, agawé alam [8] kabèh wênang lan tinggal gawé alam kabèh wênang. Lan kaping pi(n)dhoné11, gawé Allah alam ora kêlawan p{a}ngalapan12. Utawi ja>iz-é iftiqa>r iku roro. Kang dhihin, anyaré alam kabèh. Kapindho, ora awèh labêt sêkèhé sawiji-sawiji. (Sifat) jaiznya3 (sifat) istigna>' itu (ada) dua. Pertama, membuat alam [8] itu boleh dan meninggalkan (untuk) membuat semua alam itu boleh. Kedua, Allah membuat alam tidak sebagai tempat yang angker. (Sifat) jaiznya iftiqa>r itu (ada) dua. Pertama, barunya semua alam. Kedua, tidak memberi cacat pada masing-masing (alam). Utawi sipat papat iku ma(n)jing dadi roro. Ingkang dhihin, ma(n)jing sipat istigna>'. Kapin/g/dhoné8, ma(n)jing sipat iftiqa>r. Utawi sipat roro iku ma(n)jing dadi siji, iyå ånå isim dzat.Têgêsé isim Dzat iku lafaz} [6] Allah. Sifat empat tersebut terbagi menjadi dua. Pertama, masuk pada sifat istigna>'. Kedua, masuk pada sifat iftiqa>r. Sifat yang dua itu masuk menjadi satu, yaitu adanya isim dzat. Artinya isim Dzat itu lafal [6] Allah. Utawi wong akil balèg iku wajib ngawêruhånå ing wajibé pårå r{a}sul13 iku têlu, iyå: s{idi>q, [9] ama>nah, tabli>g. Têgêsé s{idi>q, bênêr Orang (yang sudah) akil balig itu wajib mengetahui (sifat) wajibnya para rasul itu (ada) tiga, yaitu: s{idi>q, [9] ama>nah, tabli>g. Artinya s{idi>q, Utawi sipat [7] rong puluh ingkang ma(n)jing istigna>' iku sipat sawêlas: wuju>d, qidam, baqa>, mukha>lafatu lil-h{awa>disi, wal-qiya>mu binafsihi, sama', bas}ar, kala>m, sami>'an, bas}i>ran, mutakali>man. Utawi sipat rong puluh ingkang ma(n)jing iftiqa>r iyå iku sipat sångå: qudrah, ira>dah, 'ilmu, h}ayat, qa<diran, muri>dan, 'a>liman, h}ayan, wah}da>niyah. Sifat [7] dua puluh yang masuk (sifat) istigna>' itu (ada) sebelas sifat: wuju>d, qidam, baqa>, mukha>lafatu lil-h{awa>disi, wal-qiya>mu binafsihi, sama', bas}ar, kala>m, sami>'an, bas}i>ran, mutakali>man. Sifat dua puluh yang masuk (sifat) iftiqa>r itu (ada) sembilan sifat: qudrah, ira>dah, 'ilmu, h}ayah, qa<diran, muri>dan, 'a>liman, h}ayan, wah}da>niyah. Nafsiyah, sawiji wuju>d. Salbiyah, iku lêlimå: qidam, baqa>, mukha>lafatu lilh}awa>diṡi, wal-qiya>mu binafsihi, wah}da>niyah. Utawi du(m)dumané9 ma'a>ni> iku pitu: qudrah, ira>dah, 'ilmu, h}ayat, sama', bas}ar, kala>m. Utawi du(m)dumané ma'nawi>yah iku p{ê}pitu10: qa>diran, muri>dan, 'a>liman, h}ayan, sami>'an, bas{i>ran, mutakali>man. (Sifat) nafsiyah hanya ada satu (yaitu sifat) wuju>d. (Sifat) salbiyah itu (ada) lima: qidam, baqa>, mukha>lafatu lilh}awa>diṡi, wal-qiya>mu binafsihi, wah}da>niyah. Pembagiannya (sifat) ma'a>ni> itu (ada) tujuh: qudrah, ira>dah,'ilmu, h}ayah, sama', bas}ar, kala>m. Pembagiannya (sifat) ma'nawi>yah itu (ada) tujuh: qa>diran, muri>dan, 'a>liman, h}ayan, sami>'an, bas{i>ran, mutakali>man.
Kêlawan sêpadhané kabèh iku, wajib ngawêruhånå wong akil balèg s{a}dåyå15 ing muhalé pårå r{a}sul [10] iku têtêlu{:}16 kiz|ib, khiya>nah, /kaman/ 17 kitma>n. Têgêsé kiz|ib iku, goroh wartané rusul. Têgêsé khiya>nah iku, cid/ê/rå18 maring Allah. Têgêsé kitma>n iku, ngu(m)pêt19 parintahé Allah. Selain itu, wajib mengetahui bagi semua orang (yang sudah) akil balig tentang (sifat) muhalnya para rasul [10] itu (ada) tiga: kiz|ib, khiya>nah, kitma>n. Artinya kiz|ib itu, bohong kabarnya para rasul. Artinya khiya>nah itu, tidak setia pada Allah. Artinya kitma>n itu, menyembunyikan perintah-Nya Allah. Kêlawan sêpadhané kabèh iku{,}20 wajib ng{a}wêruhånå21 wong akil balèg s{a}dåyå, asyhadu alla> ilaha illallah, wa asyhadu anna Muh}ammadarrasu>lullah. Angawêruhi ingsun, satuhuné ora ånå Pangéran kang sinêmbah kêlawan sa/k/bênêré22, kang wajib wuju>d-é, kang muhal 'adam-é, kang pêsthi anané, anging Allah. Lan angawêruhi ingsun [12] satuhuné Kan(g)jêng23 Nabi Muhammad iku utusané Allah, kawulané Allah, kang put/ê/rå24 Radèn Abdullåh, kang ibu Dèwi Aminah, /ing/25 ingkang z}ahir ånå Mêkah, ngalih ing Madinah, gêrah ing Madinah, sédå ing Madinah, sinarèkakên ing Madinah. Bangsané bångså Arab, bångså råsul, bångså Quråisy. Selain itu, wajib mengetahui bagi semua orang (yang sudah) akil balig, asyhadu alla> ilaha illallah, wa asyhadu anna Muh}ammadarrasu>lullah. Aku bersaksi, (bahwa) sesungguhnya tidak ada Pangéran5 yang disembah dengan seyakin-yakinnya, yang wajib wuju>d-nya, yang muhal (sifat) 'adam-nya (tidak adanya), yang pasti adanya, kecuali Allah. Juga, aku bersaksi [12] (bahwa) sesungguhnya Kangjéng6 Nabi Muhammad itu utusan-Nya Allah, hamba-Nya Allah, putra Raden Abdullah, ibunya (bernama) Dewi Aminah, yang lahir di Mekah, pindah ke Madinah, sakit di Madinah, wafat di Madinah, dimakamkan di Madinah. Bangsanya (yaitu ber-) bangsa Arab, bangsa(nya) rasul, (yaitu) bangsa Quraisy. wartané rusul. Têgêsé ama>nah iku, p/ê/r(a)cåyå14 maring Allah. Têgêsé tabli>g iku, nêkakakên parintahé Allah, parintah ingkang wajib, ingkang sunat, ingkang wênang, ingkang hak, ingkang batal, ingkang halal, ingkang haram. membenarkan kabarnya para rasul. Artinya ama>nah itu, percaya pada Allah. Artinya tabli>g itu, menjalankan perintahnya Allah, (yaitu) perintah yang wajib, yang sunah, yang boleh, yang hak, yang batal, yang halal, yang haram. Lan wajib ngawêruhånå wong akil balèg s{a}dåyå ing wênangé pårå r{a}sul iku kabèh kåyå katêkanan 'arad} basyariyah, kåyå: lårå, ngêlu, mulês, mangan, nginum, [11] turu, laki rabi. Wajib mengetahui bagi semua orang (yang sudah) akil balig tentang (sifat) jaiznya para rasul itu semua, seperti adanya 'arad} basyariyah4, seperti: sakit, pusing, mulas, makan, minum, [11] tidur, menikah.. 135 Tabel salajêngipun Asiling Suntingan Teks SK Asiling Terjemahan Teks SK
136 Tabel salajêngipun Asiling Suntingan Teks SK Asiling Terjemahan Teks SK Utawi rukuné Islam iku limang p/ê/r(a)kårå27. Kang dhihin, angucap asyhadu alla> ilaha illallahu wa asyhadu anna Muh}ammadarråsulullah. Kapin/g/dho, s}ala>t limang wêktu. Kaping têlu, puwåså wulan Ram(a)dan28. Kaping pat, zakat pitrah lamun sugih. Kaping limå, ng/ê/lakoni29 [15] {k}aji30 maring Mêkah lamun kuwåså. Rukun Islam itu (ada) lima perkara. Pertama, mengucapkan asyhadu alla> ilaha illallahu wa asyhadu anna Muh}ammadarråsulullah. Kedua, salat lima waktu. Ketiga, puasa (di) bulan Ramadhan. Keempat, zakat fitrah (bagi) yang kaya. Kelima, menjalankan [15] haji ke Mekah bagi yang kuasa. [13]/./26Wuju>d, qidam, baqa>, mukha>lafatu lil-h}awa>diṡi, wal-qiya>mu binafsihi, wah}da>niyah, qudrah, ira>dah,'ilmu, h}ayat, sama', bas}ar, kala>m, qa>diran, muri>dan, 'a>liman, h}ayan, sami'an, bas{i>ran, mutakali>man. Allahumma s}alli 'ala> Muh}ammadin, wa 'ala> alihi wa s}ahbihi wa salim. Rabbij'alhaz|a> baladan aminan. Allahumma [14] wa>rzuq ahluhu wa>si'an t}ayyiban h}asanan. [13] Wuju>d, qidam, baqa>, mukha>lafatu lil-h}awa>diṡi, wal-qiya>mu binafsihi, wah}da>niyah, qudrah, ira>dah,'ilmu, h}ayat, sama', bas}ar, kala>m, qa>diran, muri>dan, 'a>liman, h}ayan, sami'an, bas{i>ran, mutakali>man.Allahumma s}alli 'ala> Muh}ammadin, wa 'ala> alihi wa s}ahbihi wa salim. Rabbij'alhaz|a> baladan aminan. Allahumma [14] wa>rzuq ahluhu wa>si'an t}ayyiban h}asanan. Utawi kang wajib dèn lakoni kêlawan iku ati nêm p/ê/r(a)kårå. Kang dhihin{,} s}abar, têgêsé sa/k/têmêné31 iku nêtêpi p/ê/r(a)kårå ngibadah, dèn ênggo ngilangakên nêpsu lan håwå. Tawwakal, têgêsé /nganda/32 ngandêl kabèh Gusti Allah, kang gawé bêcik dadi rahmaté si mukmin, kang ålå dadi cobané si mukmin. [16]/./ Tafwi>d}, têgêsé ora bosên-bosên ngibadah sartå ora nêjå ng/ê/lakoni doså. Rid}a>, têgêsé olèh rahmat sukur maring Allah yèn diparingi susah, ora ngiri maring pådhå manuså, n/ê/rimå33 maring karsané Allah. Ikhla>s}, têgêsé kabèh olèhé ngibadah, nêjå ng/ê/lakoni parintahé [17] Allah supåyå s/ê/lamêt34 ånå ing akhirat. Tobat, têgêsé yèn wus kaliwat ng/ê/lakoni (Perkara) yang wajib dilakukan oleh hati itu (ada) enam perkara. Pertama, sabar, artinya dengan yakin menjalankan perkara (yang berhubungan dengan) ibadah, dilakukan untuk menghilangkan hawa nafsu. Tawakal, artinya percaya sepenuhnya (pada) Gusti7 Allah, yang membuat (perkara yang) baik sebagai rahmat bagi si mukmin, (sedangkan perkara) yang buruk sebagai cobaan bagi si mukmin. [16] Tafwi>d}, artinya tidak bosan-bosan beribadah serta tidak menyengaja melakukan dosa. Rida, artinya mendapat rahmat untuk bersyukur pada Allah jika diberi susah, tidak iri pada sesama manusia, (dan) menerima kehendak Allah. Ikhlas, artinya segala sesuatu dilakukan untuk beribadah,
doså, wajib tobat iku marèni sartå wêdi maring Allah Ta'a>la>, ora pisan-pisan nêjå ng/ê/lakoni doså kang wus dèn lakoni. menyengaja melakukan perintah [17] Allah, agar selamat di akhirat. Tobat, artinya jika sudah terlanjur melakukan dosa, wajib tobat itu (dengan) menyudahi (melakukan dosa) serta takut pada Allah Ta'a>la>, tidak sekali-sekali menyengaja melakukan dosa yang sudah dilakukan. 137 Tabel salajêngipun Asiling Suntingan Teks SK Asiling Terjemahan Teks SK Utawi kang wajib dèn êdohi kêlawan ati iku nêm p/ê/r(a)kårå. S{a}wiji35{,} [18] /./ riya>, têgêsé amrih kèringan sêpadhané manuså, ngato(n)-ngatonakên36 ngibadahé lan pênggawéné bêcik supåyå dèn alêm lan dèn wêdèni. Kapin/g/dho{,} sah}at}, têgêsé atiné bosên ng/ê/lakoni ngibadah lan ora bosên olèhé ng/ê/lakoni doså. Kaping têlu{,} tama', têgêsé /rumangså/37 [19] rumangsané atiné ora ånå cukup-cukupé. Kaping pat{,} amal, têgêsé atiné ngangên dunya baé, pêngrasané ora dèn paringi rahmat maring Allah, sartå ng/ê/råså38 dèn paringi bilahi baé. H}asu>d, têgêsé ngarêp-ngarêp cilakané tanggané sêmangsané yèn dèn paringi susah, ngiri maring pådhå manuså. [20]/./ 'Ujub, têgêsé ngunggulakên awaké, pêngrasané unggul dhéwé sartå lali maring rahmaté Allah, ora éling maring pitulungé Allah. (Perkara) yang wajib dijauhi oleh hati itu (ada) enam perkara. Pertama, [18] riya>, artinya (melakukan sesuatu) agar dihormati oleh sesama manusia, memamerkan ibadah dan perilakunya yang baik supaya disanjung dan ditakuti. Kedua, sah}at}, artinya hatinya bosan melakukan ibadah dan tidak bosan melakukan dosa. Ketiga, tamak, artinya [19] memiliki prasangka hati (bahwa dirinya selalu) tidak berkecukupan. Keempat, amal, artinya hatinya (selalu) mengharapkan dunia saja, merasa tidak diberi rahmat oleh Allah, serta merasa (bahwa dirinya selalu) diberi musibah saja. Hasud, artinya mengharapkan musibah bagi tetangganya jika sedang diberi kesusahan, iri pada sesama manusia. [20] 'Ujub, artinya mengunggulkan diri sendiri, merasa unggul sendiri, serta lupa pada rahmat Allah, tidak ingat pada pertolongan Allah. Utawi rukuné tobat iku papat. S{a}wiji, marèni sartå nêjå ora ng/ê/lakoni manèh. Kapin/g/dho, nobati doså kang wus k{a}liwat39. [21] Kaping têlu, nékadakên kabèh doså pådhå olèhé /olèhé/40 ora dèn lakoni. Kaping pat, olèhé ngêdohi doså, ng{a}gungakên41 maring Allah, wêdi maring bênduné Allah, lan wêdi Rukun tobat itu (ada) empat. Pertama, menyudahi serta menyengaja tidak melakukan (perbuatan dosa) lagi. Kedua, menobati dosa yang sudah terlewati. [21] Ketiga, meyakini semua dosa (yang sudah dilakukan) sama seperti tidak pernah melakukan dosa (tersebut). Keempat, menjauhi dosa,
siksané Allah, ora saking isiné ånå ing dunya baé, lan ora supåyå dèn alêm sêpadhané manuså. Wallahu/./ a'lam. mengagungkan Allah, takut pada murka Allah, dan takut siksa Allah, bukan karena (rasa takut ketika) di dunia saja, dan bukan untuk disanjung (oleh) sesama manusia. Hanya Allah yang Mahatahu. 138 Tabel salajêngipun Asiling Suntingan Teks SK Asiling Terjemahan Teks SK 2. Cathêtan Terjemahan Teks SK Cathêtan terjemahan teks SK mênikå minångkå wujud tanggêl jawab saking asiling ndamêl terjemahan teks SK. Cathêtan terjemahan dipundamêl kanthi ancas supados langkung gampil anggènipun nêgêsi têmbung-têmbung ingkang angèl dipundamêl alih basanipun utawi ngêwrat maknå ingkang mligi. Wondéné cathêtan terjemahan teks SK kaandharakên kados ing ngandhap mênikå. 1. muhal Têmbung 'muhal' dipunsêrat mênåpå wontênipun amargi minångkå kekhasan teks wontên teks SK ingkang awujud båså Indonesia. Têgêsipun têmbung 'muhal' inggih mênikå botên sagêd dipunnalar, mustahil' (Depdiknas, 2015: 933). Manawi kajumbuhakên kaliyan konteks-pun ing teks SK, têmbung 'muhal' nêdahakên sifat-sifat ingkang botên wontên ing Allah utawi kosok wangsulipun saking sipat wajibipun Allah. 2. akil balig Têmbung akil balig mênikå dipunsêrat mênåpå wontênipun amargi têmbung akil balig mênikå ngêwrat maknå ingkang mligi. Têgêsipun têmbung 'akil balig' inggih mênikå 'sampun diwåså; sampun cêkap umuripun, manawi tiyang jalêr sampun 15 taun, déné tiyang èstri sampun nggarap santun (haid,
139 menstruasi); såhå sampun sagêd mbédakakên prakawis ingkang saé såhå prakawis ingkang awon' (Depdiknas, 2015: 90). Maknå mênikå jumbuh kaliyan têgêsipun têmbung 'akil balèg' wontên ing Baoesastra Djawa, ingkang ngêwrat têgês 'sampun diwåså' (Poerwadarminta, 1939: 6). 3. jaiz Têmbung 'jaiz' dipunsêrat mênåpå wontênipun amargi têmbung mênikå ngêwrat têgês ingkang mligi. Têgêsipun têmbung 'jaiz' inggih mênikå 'mubah, prakawis ingkang sagêd dipuntindakên utawi sagêd dipuntilar' (Depdiknas, 2015: 247). Manawi wontên basa Jawi, têmbung 'jaiz' mênikå sagêd dipunwastani 'wênang'. Têgêsipun têmbung 'wênang' inggih mênikå 'biså, nduwé hak, nduwé wêwênang' (Poerwadarminta, 1939: 660-661). 4. 'arad} basyariyah Têmbung 'arad} basyariyah dipunsêrat mênåpå wontênipun amargi têmbung mênikå ngêwrat têgês ingkang mligi. Wontên kitab 'rawi>h{atul aqwa>m' (Mustofa, 1957: 13), dipunandharakên bilih têgêsipun têmbung 'arad} basyariyah inggih mênikå salah satunggaling sifat wênangipun pårå rasul ingkang nêdahakên bilih pårå rasul mênikå minångkå manungså kados umumipun manungså ingkang gadhah sipat manusiawi, inggih sami purun dhahar, nginum, saré, lsp. Ananging, sipat wênangipun pårå rasul mênikå botên ngasorakên drajatipun pårå rasul. 5. pangéran Têmbung 'pangéran' dipunsêrat mênåpå wontênipun. Prakawis kasêbut dipuntindakakên amargi têmbung 'pangéran' mênikå minångkå panyêbut dhumatêng Allah (Poerwadarminta, 1939: 468).
140 6. kangjêng Têmbung 'kangjêng' dipunsêrat mênåpå wontênipun. Prakawis kasêbut dipuntindakakên amargi têmbung 'kangjêng' mênikå dipunginakakên kanggé panyêbuting pårå priyayi luhur (Poerwadarminta, 1939: 147). Manawi kajumbuhakên kaliyan konteks-ipun wontên teks SK, tembung 'kangjêng' minångkå sêsêbutan kanggé Nabi Muhammad saw. 7. Gusti Têmbung 'Gusti' dipunsêrat mênåpå wontênipun. Prakawis kasêbut dipuntindakakên amargi têmbung 'Gusti' mênikå dipunginakakên kanggé panyêbuting pårå luhur tuwin Allah (Poerwadarminta, 1939: 147). II. Pangrêmbaging Kawruh Ajaran Moral wontên Teks SK Panalitèn mênikå dipuntindakakên kanggé ngandharakên kawruh ajaran moral ingkang kawrat wontên teks SK. Ajaran moral mênikå ngéngingi kadospundi kêdahipun tumindaking tiyang nalikå gêsang ing bêbrayan. Ajaran moral ingkang dipunrêmbag wontên panalitèn mênikå ngéngingi gayutan antawisipun manungså dhumatêng Gusti Allah, manungså dhatêng sêsamining dumados, manungså dhatêng alam, såhå manungså dhatêng dhiri pribadinipun. Sakawan pengkategorian ajaran moral kasêbut dipunsêrat wontên tabel, lajêng dipunandharakên pangrêmbagipun kanthi deskriptif. Wondéné andharan sakawan pengkategorian ajaran moral kasêbut kaandharakên wontên ing ngandhap mênikå.
1. Wajib mangrêtos sipat wajib, sipat muhal, såhå sipat wênangipun Gusti Allah ... Utawi wong akil balèg iku wajib ngawêruhånå ing sipat ingkang wajib ing Allah kalihd{å}så, lan sipat ingkang muhal ing Allah kalihd{å}så, lan sipat ingkang wênang ing Allah iku kabèh. (kåcå 4 larik 3-8) ... Orang (yang sudah) akil balig itu wajib mengetahui sifat yang wajib ada pada Allah (yang) dua puluh, sifat muhal pada Allah (yang) dua puluh, dan semua sifat yang boleh ada pada Allah. (halaman 4 baris 3-8) 2. Wajib mangrêtos sipat wajib, sipat muhal, såhå sipat wênangipun pårå rasul ... Utawi wong akil balèg iku wajib ngawêruhånå ing wajibé pårå r{a}sul iku têlu, iyå: s{idi>q, ama>nah, tabli>g. (kåcå 8 larik 8-11 dumugi kåcå 9 larik 1) ... Orang (yang sudah) akil balig itu wajib mengetahui (sifat) wajibnya para rasul itu (ada) tiga, yaitu: s{idi>q, ama>nah, tabli>g. (halaman 8 baris 8-11 s.d. halaman 9 baris 1) ... Kêlawan sêpadhané kabèh iku, wajib ngawêruhånå wong akil balèg s{a}dåyå ing muhalé pårå r{a}sul iku têtêlu{:} kiz|ib, khiya>nah, /kaman/ kitma>n. (kåcå 9 larik 8-11 dumugi kåcå 10 larik 1-2) ... Selain itu, wajib mengetahui bagi semua orang (yang sudah) akil balig tentang (sifat) muhalnya para rasul [10] itu (ada) tiga: kiz|ib, khiya>nah, kitma>n. (halaman 9 baris 8-11 s.d. halaman 10 baris 1-2) 141 A. Ajaran Moral Gayutan Antawisipun Manungså dhumatêng Gusti Allah Manungså mênikå kêdah mêmuji dhumatêng Gusti Allah. Pamujining manungså dhumatêng Gusti Allah sagêd dipunwujudakên kanthi nindakakên sadåyå prakawis ingkang dados dhawuhipun såhå nilar sadåyå prakawis ingkang dados awisanipun. Wondéné ajaran moral gayutan antawisipun manungså dhumatêng Gusti Allah ingkang kawrat ing teks SK kasêrat lumantar tabel wontên ngandhap mênikå. Tabel 46. Ajaran Moral Gayutan Antawisipun Manungså dhumatêng Gusti Allah No. Ajaran Moral Indikator Ajaran Moral Terjemahan
... Lan wajib ngawê-ruhånå wong akil balèg s{a}dåyå ing wênangé pårå r{a}sul iku kabèh kåyå katêkanan 'arad} basyariyah, kåyå: lårå, ngêlu, mulês, mangan, nginum, turu, laki rabi. (kåcå 10 larik 6-11 dumugi kåcå 11 larik 1) ... Wajib mengetahui bagi semua orang (yang sudah) akil balig tentang (sifat) jaiznya para rasul itu semua, seperti adanya 'arad} basyariyah, seperti: sakit, pusing, mulas, makan, minum, tidur, mênikåh. (halaman 10 baris 6-11 s.d. halaman 11 baris 1) 5. Ngêcakakên prakawis ingkang saé miturut dhawuhipun Gusti Allah ... Tawwakal, têgêsé /nganda/ ngandêl kabèh Gusti Allah, kang gawé bêcik dadi rahmaté si mukmin, kang ålå dadi cobané si mukmin. ... Tawakal, artinya percaya sepenuhnya (pada) Gusti Allah, yang membuat (perkara yang) baik sebagai rahmat bagi si mukmin, (sedangkan 142 Tabel salajêngipun No. Ajaran Moral Indikator Ajaran Moral Terjemahan 4. Mangrêtosi rukun Islam Utawi rukuné Islam iku limang p/ê/r(a)kårå. Kang dhihin, angucap asyhadu alla> ilaha illallahu wa asyhadu anna Muh}ammadar-råsulullah. Kapin/g/dho, s}ala>t limang wêktu. Kaping têlu, puwåså wulan Ram(a)dan. Kaping pat, zakat pitrah lamun sugih. Kaping limå, ng/ê/lakoni [15] {k}aji maring Mêkah lamun kuwåså. (kåcå 14 larik 3-11 dumugi kåcå 15 larik 1) Rukun Islam itu (ada) lima perkara. Pertama, mengucapkan asyhadu alla> ilaha illallahu wa asyhadu anna Muh}ammadar-råsulullah. Kedua, salat lima waktu. Ketiga, puasa (di) bulan Ramadhan. Keempat, zakat fitrah (bagi) yang kaya. Kelima, menjalankan [15] haji ke Mekah bagi yang kuasa. (halaman 14 baris 3-11 s.d. halaman 15 baris 1) 3. Wajib mangrêtos syahadatain ...Kêlawan sêpadhané kabèh iku{,} wajib ng{a}wêruhånå wong akil balèg s{a}dåyå, asyhadu alla> ilaha illallah, wa asyhadu anna Muh}ammadarrasu>lullah. (kåcå 11 larik 1-5) ... Selain itu, wajib mengetahui semua orang (yang sudah) akil balig, asyhadu alla> ilaha illallah, wa asyhadu anna Muh}ammadarrasu>lullah. (halaman 11 baris 1-5)
... Ikhla>s}, têgêsé kabèh olèhé ngibadah, nêjå ng/ê/lakoni parintahé [17] Allah supåyå s/ê/lamêt ånå ing akhirat. (kåcå 16 larik 9-11 dumugi kåcå 17 larik 1-2) ... Ikhlas, artinya segala sesuatu dilakukan untuk beribadah, menyengaja melakukan perintah [17] Allah, agar selamat di akhirat. (halaman 16 baris 9-11 s.d. halaman 17 baris 1-2) 143 Tabel salajêngipun No. Ajaran Moral Indikator Ajaran Moral Terjemahan ... Rid}a>, têgêsé olèh rahmat sukur maring Allah yèn diparingi susah, ora ngiri maring pådhå manu(ng)så, n/ê/rimå maring karsané Allah. (kåcå 16 larik 4-9) ... Rida, artinya mendapat rahmat untuk bersyukur pada Allah jika diberi susah, tidak iri pada sesama manusia, (dan) menerima kehendak Allah. (halaman 16 baris 4-9) 6. Nilar prakawis ingkang awon miturut awisanipun Gusti Allah ... Riya>, têgêsé amrih kèringan sêpadhané manu(ng)så, ngato(n)-ngatonakên ngibadahé lan pênggawéné bêcik supåyå dèn alêm lan dèn wêdèni. (kåcå 18 larik 1-5) ... Riya>, artinya (melakukan sesuatu) agar dihormati oleh sesama manusia, memamerkan ibadah dan perilakunya yang baik supaya disanjung dan ditakuti. (halaman 18 baris 1-5) ... Sah}at}, têgêsé atiné bosên ng/ê/lakoni ngibadah lan ora bosên olèhé ng/ê/lakoni doså. (kåcå 18 larik 6-9) ... Sah}at}, artinya hatinya bosan melakukan ibadah dan tidak bosan melakukan dosa. (halaman 18 baris 6-9) (kåcå 15 larik 7-11) perkara) yang buruk sebagai cobaan bagi si mukmin. (halaman 15 baris 7-11) ... Tobat, têgêsé yèn wus kaliwat ng/ê/lakoni doså, wajib tobat iku marèni sartå wêdi maring Allah Ta'a>la>, ora pisan-pisan nêjå ng/ê/lakoni doså kang wus dèn lakoni. (kåcå 17 larik 2-9) ... Tobat, artinya jika sudah terlanjur melakukan dosa, wajib tobat itu (dengan) menyudahi (melakukan dosa) serta takut pada Allah Ta'a>la>, tidak sekali-sekali menyengaja melakukan dosa yang sudah dilakukan. (halaman 17 baris 2-9)
... 'Ujub, têgêsé ngunggulakên awaké, pêngrasané unggul dhéwé sartå lali maring rahmaté Allah, ora éling maring pitulungé Allah. (kåcå 20 larik 1-6) ... 'Ujub, artinya mengunggulkan diri sendiri, merasa unggul sendiri, serta lupa pada rahmat-Nya Allah, tidak ingat pada pertolongan Allah. (halaman 20 baris 1-6) 144 Tabel salajêngipun No. Ajaran Moral Indikator Ajaran Moral Terjemahan ... Amal, têgêsé atiné ngangên dunya baé, pêngrasané ora dèn paringi rahmat maring Allah, sartå ng/ê/råså dèn paringi bilahi baé. (kåcå 19 larik 3-7) ... Amal, artinya hatinya (selalu) mengharapkan dunia saja, merasa tidak diberi rahmat oleh Allah, serta merasa (bahwa dirinya selalu) diberi musibah saja. (halaman 19 baris 3-7) Saking tabel wontên nginggil, sagêd dipunmangrêtosi bilih ajaran moral gayutan antawisipun manungså dhumatêng Gusti Allah awujud wajib mangrêtos sipat wajib, sipat muhal, såhå sipat wênangipun Gusti Allah; wajib mangrêtos sipat wajib, sipat muhal, såhå sipat wênangipun pårå rasul; wajib mangrêtos syahadatain; mangrêtosi rukun Islam; ngêcakakên prakawis ingkang saé miturut dhawuhipun Gusti Allah, inggih mênikå tawwakal, rid}a>, ikhla>s}, såhå tobat; såhå nilar prakawis ingkang awon miturut awisanipun Gusti Allah, inggih mênikå riya>, sah}at}, amal, såhå 'ujub. Wondéné andharan ajaran moral kasêbut kaandharakên wontên ngandhap mênikå. a. Wajib mangrêtos sipat wajib, sipat muhal, såhå sipat wênangipun Gusti Allah Manungså mênikå wajib mengrêtos sipat-sipatipun Gusti Allah, inggih ngéngingi sipat wajib, sipat muhal, såhå sipat wênangipun Gusti Allah. Prakawis
145 mênikå kawrat wontên teks SK kåcå 4 larik 3-8. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. ... Utawi wong akil balèg iku wajib ngawêruhånå ing sipat ingkang wajib ing Allah kalihd{å}så, lan sipat ingkang muhal ing Allah kalihd{å}så, lan sipat ingkang wênang ing Allah iku kabèh. Terjemahan-ipun kados makatên. ... Orang (yang sudah) akil balig itu wajib mengetahui sifat yang wajib ada pada Allah (yang) dua puluh, sifat muhal pada Allah (yang) dua puluh, dan semua sifat yang boleh ada pada Allah. Pêthikan teks wontên nginggil ngandharakên bilih manungså ingkang ngrasuk agami Islam, mliginipun ingkang sampun akil balèg mênikå wajib mangrêtos sipat-sipatipun Gusti Allah. Sipat-sipat kasêbut awujud sipat wajib ingkang cacahipun kalihdåså, sipat muhal ingkang cacahipun kalihdåså, såhå sipat wênang ingkang cacahipun satunggal. Prakawis mênikå jumbuh kaliyan kawontênan tigang kukum akal ingkang wontên ing ngèlmi tauhid, ingkang sadåyå tiyang mênikå kêdah mangrêtosi (An-Nadwi, tt: 16). Tigang kukum akal kasêbut ngéngingi prakawis wajib, muhal, såhå wênang (jaiz). Wondéné andharanipun kados makatên. a. Wajib, inggih mênikå prakawis ingkang kêdah wontên, satêmah manawi prakawis kasêbut botên wontên, akal mênikå tansah nulak. b. Muhal, inggih mênikå prakawis ingkang kêdah botên wontên. Kawontênan akal mênikå tansah nulak manawi prakawis kasebut wontên. c. Wênang (jaiz), inggih mênikå prakawis ingkang sagêd wontên utawi sagêd botên wontên. Akal mênikå sagêd narimah manawi prakawis kasêbut wontên utawi botên wontên.
1. wuju>d pêsthi wontên 1. 'adam botên wontên 3. baqa> langgêng 3. fana' sagêd risak 146 Saking andharan mênikå sagêd dipunmangrêtosi bilih sipat-sipatipun Gusti Allah mênikå sagêd dipuntêgêsi kados makatên. Sipat wajibipun Gusti Allah inggih mênikå sipat ingkang Gusti Allah mênikå kêdah kagungan. Sipat muhal-ipun Gusti Allah inggih mênikå sipat ingkang Gusti Allah mênikå kêdah botên kagungan. Wondénê sipat wênangipun Gusti Allah inggih mênikå sipat ingkang Gusti Allah mênikå sagêd kagungan utawi botên kagungan. Sipat wajibipun Gusti Allah såhå sipat muhal-ipun Allah mênikå saling berlawanan utawi saling meniadakan. Andharan mênikå jumbuh kaliyan syair ingkang kasêrat ing kitab 'rawi>h{atul aqwa>m' (Mustofa, 1957: 14). Wondéné sêratanipun kados makatên. َ واَ لَ مَ سَ تَ حَ يَ لََ ضَ دٍََب جا وَِّل كَ Terjemahan-ipun kados makatên. Sifat mustahil itu adalah lawan dari semua sifat wajib. Saking syair wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih sipat wajibipun Gusti Allah såhå sipat muhal-ipun Allah mênikå wontên gayutanipun, inggih mênikå saling berlawanan utawi saling meniadakan. Wondéné nåmå-nåmå sipat wajib såhå sipat muhal-ipun Gusti Allah (Mustofa, 1957: 15) kasêrat lumantar tabel wontên ngandhap mênikå. Tabel 47. Sipat Wajib såhå Sipat Muhal-ipun Gusti Allah No. Nåmå Sipat Wajib Têgêsipun No. Nåmå Sipat Muhal Têgêsipun 2. qidam dhihin 2. h}udu>s kadhihin wontên 'adam
15. muri>dan ingkang krêså 15. ka>rihan ingkang botên krêså 6. wah}da>niyah Êså (satunggal) 6. ta'addud sagêd dipunétang (berbilang) 7. qudrah kuwaos 7. 'ajzun sagêd apês 13. kala>m ngandikå 13. bukmun bisu 11. sama' midhangêt 11. s}amamun tuli 5. wal-qiya>mu binafsihi jumênêng piyambak 5. ih}tiya>ju lilghairi jumênêng kaliyan sanèsipun 14. qa>diran ingkang kuwaos 14. 'a>jizan ingkang apês 17. h}ayan ingkang gêsang 17. mayyitan ingkang mati 8. ira>dah krêså 8. kara>hah botên krêså 16. 'a>liman ingkang nyumurupi 16. ja>hilan ingkang bodho 20. mutakali>man ingkang ngandikå 20. abkamu ingkang bisu 10. h}ayat gêsang 10. mautun mati 4. mukha>lafatu lilh}awa>diṡi bédå kaliyan prakawis ingkang anyar 4. muma>s\alatu lilh{awa>dis\i sami kaliyan prakawis ingkang anyar 19. bas{i>ran ingkang ningali 19. a'ma ingang wutå 9. 'ilmu nyumurupi 9. jahlun bodho 147 Tabel salajêngipun Wondéné ingkang kalêbêt sipat wênangipun Gusti Allah inggih mênikå sipat fi'lu kulli mumkinin autarkuhu. Maksudipun inggih mênikå Gusti Allah mênikå kagungan wêwênang anggènipun nindakakên mênåpå kémawon. Têgêsipun, Gusti Allah mênikå sagêd nindakakên satunggaling tumindak utawi sagêd nilar (botên nindakakên) tumindak kasêbut. Tuladhanipun sipat wênangipun Gusti Allah kados pêthikan teks SK wontên ngandhap mênikå. No. Nåmå Sipat Wajib Têgêsipun No. Nåmå Sipat Muhal Têgêsipun 18. sami'an ingkang mindangêt 18. as}amma ingkang tuli 12. bas}ar ningali 12. 'umyun wutå
148 Utawi ja>iz-é istigna>' iku roro. Kang dhihin, agawé alam kabèh wênang lan tinggal gawé alam kabèh wênang. Lan kaping pi(n)dhoné, gawé Allah alam ora kêlawan p{a}ngalapan. Utawi ja>iz-é iftiqa>r iku roro. Kang dhihin, anyaré alam kabèh. Kapindho, ora awèh labêt sêkèhé sawiji-sawiji. (kåcå 7 larik 9-11 dumugi kåcå 8 larik 1-8) Terjemahan-ipun kados makatên. (Sifat) ja>iz-nya (sifat) istigna>' itu (ada) dua. Pertama, membuat alam itu boleh dan meninggalkan (untuk) membuat semua alam itu boleh. Kedua, Allah membuat alam tidak sebagai tempat yang angker. (Sifat) ja>iz-nya (sifat) iftiqa>r itu (ada) dua. Pertama, barunya semua alam. Kedua, tidak memberi cacat pada masing-masing (alam).(halaman 7 baris 9-11 s.d. halaman 8 baris 1-8) Tiyang ingkang ngrasuk agami Islam, mliginipun tiyang ingkang sampun akil balèg mênikå wajib mangrêtos sipat-sipat ingkang sampun dipunsêbutakên wontên nginggil. Pawadanipun inggih mênikå amargi prakawis mênikå minångkå wujud imanipun tiyang dhumatêng Gusti Allah. Têgêsipun iman inggih mênikå yakin, pamanggih ingkang têguh såhå konsisten, botên mangu-mangu (Saleh, 2011: 156-157). Dados, mangrêtos sipat-sipatipun Gusti Allah mênikå minångkå wujud nindakakên rukun iman, mliginipun rukun iman ingkang kaping satunggal, inggih mênikå iman dhumatêng Gusti Allah. Sasampunipun manungså mangrêtos sipat-sipatipun Gusti Allah, lajêng manungså mênikå sagêd mangrêtosi bilih Gusti Allah mênikå minångkå Dzat ingkang nyiptakakên langit såhå bumi, ingkang Måhå Êså, ingkang Måhå Kuwaos, ingkang Måhå Krêså, lsp. Awit saking mênikå, manungså mênikå kêdah ngunjukakên sukur dhumatêng Gusti Allah, kêdah iman dhumatêng Gusti Allah, kêdah ndamêl hubungan ingkang saé såhå mesra dhumatêng Gusti Allah, lsp. (Amin, 1991: 198).
149 Salajêngipun, manawi wontên tiyang ingkang sampun ngrasuk agami Islam, mliginipun tiyang ingkang sampun akil balèg, botên purun mangrêtosi sipat-sipatipun Gusti Allah, milå tiyang kasêbut kadunungan doså (Mustofa, 1957: 6). Prakawis kasêbut jumbuh kaliyan kuwajiban tiyang muslim supados purun sinau ngèlmi ingkang sipatipun fardhu 'ain (wajib dipuntindakakên déning sadåyå tiyang muslim), inggih mênikå ngèlmi tauhid (ngèlmi ingkang ngandharakên bab ke-Esa-an Allah). Tuladhanipun bab ingkang dipunrêmbag wontên ngèlmi tauhid inggih mênikå piwulang kanggé tiyang muslim supados purun sinau såhå mengrêtosi Dzat Allah såhå sipat-sipatipun Allah (Al-Kadiri, 2010: 239). Sasanèsipun kanthi nyinaoni ngèlmi tauhid, cårå anggènipun sagêd mengrêtosi sipat-sipatipun Gusti Allah inggih kanthi mirêngakên pangaosan saking pårå kyai wontên ing pondok pesantren såhå siaran wontên radio utawi tv, wawan rêmbag kaliyan pårå guru, maos artikel wontên internet, lsp. Dados, tiyang muslim mênikå sagêd sinau bab sipat-sipatipun Gusti Allah wontên ing pundi kémawon såhå kapan kémawon miturut kajêngipun. Manawi tiyang muslim mênikå srêgêp sinau bab tauhid, mliginipun sipat-sipatipun Gusti Allah, milå tiyang kasêbut kalêbêt tiyang ingkang gadhah keimanan ingkang murni dhumatêng Allah. b. Mangrêtos sipat wajib, sipat muhal, såhå sipat wênangipun pårå rasul Manungså ingkang ngrasuk agami Islam, mliginipun tiyang ingkang sampun akil balèg wajib mengrêtos sipat-sipatipun pårå rasul, inggih ngéngingi sipat wajib, sipat muhal, såhå sipat wênangipun pårå rasul. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên.
150 ...Utawi wong akil balèg iku wajib ngawêruhånå ing wajibé pårå r{a}sul iku têlu, iyå: s{idi>q, ama>nah, tabli>g. (kåcå 8 larik 8-11 dumugi kåcå 9 larik 1) ...Kêlawan sêpadhané kabèh iku, wajib ngawêruhånå wong akil balèg s{a}dåyå ing muhalé pårå r{a}sul iku têtêlu{:} kiz|ib, khiya>nah, /kaman/ kitma>n. (kåcå 9 larik 8-11 dumugi kåcå 10 larik 1-2) ... Lan wajib ngawêruhånå wong akil balèg s{a}dåyå ing wênangé pårå r{a}sul iku kabèh kåyå katêkanan 'arad} basyariyah, kåyå: lårå, ngêlu, mulês, mangan, nginum, turu, laki rabi. (kåcå 10 larik 6-11 dumugi kåcå 11 larik 11) Terjemahan-ipun kados makatên. ...Orang (yang sudah) akil balig itu wajib mengetahui (sifat) wajibnya para rasul itu (ada) tiga, yaitu: s{idi>q, ama>nah, tabli>g. (halaman 8 baris 8-11 s.d. halaman 9 baris 1) ... Selain itu, wajib mengetahui bagi semua orang (yang sudah) akil balig tentang (sifat) muhalnya para rasul itu (ada) tiga: kiz|ib, khiya>nah, kitma>n. (halaman 9 baris 8-11 s.d. halaman 10 baris 1-2) ... Wajib mengetahui bagi semua orang (yang sudah) akil balig tentang (sifat) jaiznya para rasul itu semua, seperti adanya 'arad} basyariyah, seperti: sakit, pusing, mulas, makan, minum, tidur, mênikåh. (halaman 10 baris 6-11 s.d. halaman 11 baris 11) Pêthikan teks wontên nginggil ngandharakên bilih manungså ingkang ngrasuk agami Islam, mliginipun tiyang ingkang sampun akil balèg mênikå wajib mangrêtos sipat-sipatipun pårå rasul. Sipat-sipat kasêbut awujud sipat wajib ingkang cacahipun tigå, sipat muhal ingkang cacahipun tigå, såhå sipat wênang ingkang cacahipun satunggal. Tiyang ingkang dipunwastani rasul inggih mênikå tiyang pilihan ingkang dipundadosakên déning Gusti Allah dados utusanipun, ingkang gadhah tugas kanggé ngandharakên (menyampaikan) kukum-kukum ing syariat agami Islam dhatêng sadåyå umat (Chafidh, 2011: 31). Awit saking mênikå, pårå rasul gadhah sipat-sipat tartamtu, inggih mênikå sipat wajib, sipat muhal, såhå sipat wênang
1. s{idi>q lêrês wartosipun pårå rasul 1. kiz|ib lêpat wartosipun pårå rasul 151 (jaiz). Sipat wajibipun pårå rasul inggih mênikå sipat ingkang pårå rasul mênikå kêdah gadhah. Sipat muhal-ipun pårå rasul inggih mênikå sipat ingkang pårå rasul mênikå kêdah botên gadhah. Wondénê sipat wênangipun pårå rasul inggih mênikå sipat ingkang pårå rasul mênikå sagêd gadhah utawi botên gadhah. Sipat wajibipun pårå rasul såhå sipat muhal-ipun pårå rasul mênikå wontên gayutanipun inggih mênikå saling berlawanan utawi saling meniadakan. Wondéné sipat wajib såhå sipat muhal-ipun pårå rasul ingkang kawrat wontên teks SK kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 48. Sipat Wajib såhå Sipat Muhal-ipun Pårå Rasul adhêdhasar Teks SK Ananging, manawi miturut andharan wontên ing kitab 'rawi>h{atul aqwa>m' (Mustofa, 1957: 12), sipat wajib pårå rasul mênikå wontên sakawan. Wondéné pêthikan syair-ipun kasêrat kados makatên. َ اَ رَ سَ لََ اَ نَ بَ يَ نا ط فَ ي و ذَاَََ ة¤َََا بلَ صَ وَ غ ي ل بَّتلا وَ ق دَ ة نا م لا لا Terjemahan-ipun kados makatên. Allah mengutus para nabi (rasul) yang mempunyai sifat s{idi>q, ama>nah, tabli>g, dan fat}onah. No. Nåmå Sipat Wajib Têgêsipun No. Nåmå Sipat Muhal Têgêsipun 2. ama>nah pitados dhumatêng Gusti Allah, ngrêkså sadåyå dhawuhipun Gusti Allah 2. khiya>nah cidrå dhumatêng Gusti Allah 3. tabli>g ngandharakên paréntahipun Gusti Allah 3. kitma>n ngumpêtakên paréntahipun Gusti Allah
1. s{idi>q lêrês wartosipun pårå rasul 1. kiz|ib lêpat wartosipun pårå rasul 152 Manawi cacahipun sipat wajib pårå rasul mênikå wontên sakawan, cacahipun sipat muhal-ipun pårå rasul ugi wontên sakawan. Wondéné nåmå-nåmå sipat wajib såhå sipat muhal-ipun pårå rasul ingkang cacahipun sakawan kasêbut kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 49. Sipat Wajib såhå Sipat Muhal-ipun Pårå Rasul Wondéné ingkang kalêbêt sipat wênangipun pårå rasul inggih mênikå sipat 'arad} basyariyah. Maksudipun, pårå rasul mênikå minångkå manungså kados umumipun manungså ingkang gadhah sipat manusiawi, inggih sami ngrêsakakên 'dhahar, nginum, saré, lsp' (Mustofa, 1957: 13). Ananging, sipat 'arad} basyariyah mênikå botên ngasorakên drajatipun pårå rasul. Tiyang ingkang ngrasuk agami Islam, mliginipun tiyang ingkang sampun akil balèg mênikå wajib mangrêtos sipat-sipatipun pårå rasul ingkang sampun dipunsêbutakên wontên nginggil. Pawadanipun inggih mênikå amargi prakawis mênikå minångkå wujud imanipun tiyang dhatêng rasul, inggih mênikå manungså No. Nåmå Sipat Wajib Têgêsipun No. Nåmå Sipat Muhal Têgêsipun 2. ama>nah pitados dhumatêng Gusti Allah, ngrêkså sadåyå dhawuhipun Gusti Allah 2. khiya>nah cidrå dhumatêng Gusti Allah 3. tabli>g ngandharakên paréntahipun Gusti Allah 3. kitma>n ngumpetakên paréntahipun Gusti Allah 4. fat}onah pintêr 4. baladah bodho
153 ingkang dados utusanipun Gusti Allah. Dados, anggènipun mangrêtosi sipat-sipatipun pårå rasul mênikå minångkå wujud nindakakên rukun iman ingkang kaping sakawan, inggih mênikå iman dhatêng rasul. Têgêsipun iman dhatêngَpårå rasul, inggih mênikå pitados utawi yakin bilih Gusti Allah mênikå sampun milih manungså pilihan ingkang dipundadosakên utusan, ingkang gadhah tugas kanggé nampi såhå ngandharakên wahyu minångkå ajaran såhå pandom pagêsanganing umat såhå minångkå hujah wontên ing akhirat (Sudrajat, 2016: 121). Dados, minångkå tiyang muslim ingkang sampun iman dhatêngَpårå rasul, milå kêdah ngurmati, mulyakakên, såhå nindakakên sadåyå prakawis ingkang sampun dados sunatipun. Prakawis mênikå jumbuh kaliyan firman Allah ing Q.S Al-Hasyr ayat 7, ingkang sêratanipun kados makatên. َ وَ مآَ اَ تَُمُكَ ه نا م وَُه وُذُخ فَُل وُسَّرلاَ مُكَ وُه ت نا فَُه ن عَ اََه الا وُقَّتا وََ ي د شَ الََّن اَ با ق ع لاُد Wondéné terjemahan-ipun kados makatên. Apa yang diberikan rasul kepadamu, maka terimalah. Dan apa yang dilarangnya bagimu, maka tinggalkanlah. Dan bertaqwalah kepada Allah. Sesungguhnya Allah amat keras hukumnya. Cacahipun rusul-ipun (jamak saking rasul) Gusti Allah mênikå kathah. Ananging, tiyang muslim mênikå namung wajib mangrêtos nåmå-nåmå rusul ingkang salangkung, déné sasanèsipun namung wajib mangrêtosi kanthi cårå ijmal (Mustofa, 1957: 18). Têgêsipun, tiyang muslim mênikå namung wajib iman utawi yakin bilih Gusti Allah mênikå kagungan rusul ingkang cacahipun kathah. Wondéné nåmå-nåmå rusul ingkang wajib dipunmangrêtosi nåmå-namanipun kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå.
Nabi Nuh as. Nabi Ishaq as. Nabi Harun as. Nabi Yunus as. Nabi Hud as. Nabi Ya'qub as. Nabi Musa as. Nabi Zakaria as. Nabi Sholeh as. Nabi Yusuf as. Nabi Ilyasa as. Nabi Yahya as. Nabi Ibrahim as. Nabi Ayyub as. Nabi Daud as. Nabi Isa as. Nabi Adam as. Nabi Luth as. Nabi Dzulkifli as. Nabi Sulaiman as. Nabi Idris as. Nabi Ismail as. Nabi Syu'aib as. Nabi Ilyas as. 154 Tabel 50. Nåmå 25 Rasul ingkang Wajib Dipunmangrêtosi Nåmå 25 Rasul ingkang Wajib Dipunmangrêtosi Manawi wontên tiyang ingkang sampun ngrasuk agami Islam, mliginipun tiyang ingkang sampun akil balèg, botên purun mangrêtosi sipat-sipatipun rusul, milå tiyang kasêbut kadunungan doså (An-Nadwi, tt: 122). Prakawis kasêbut jumbuh kaliyan kuwajiban tiyang muslim supados purun sinau ngèlmi tauhid ingkang ngrêmbag bab kerasulan. Tuladhanipun bab ingkang dipunrêmbag wontên ngèlmi tauhid bab kerasulan inggih mênikå piwulang kanggé tiyang muslim supados purun sinau såhå mengrêtosi nåmå-nåmå såhå sipat-sipatipun pårå rasul (Al-Kadiri, 2010: 239). Salajêngipun, cårå anggènipun sinau utawi mangrêtosi sipat-sipatipun rasul inggih kanthi maos buku-buku utawi kitab ingkang ngrêmbag bab kerasulan wontên ing perpustakaan utawi sekolah. Kajawi mênikå, ugi sagêd rawuh wontên pangaosan ingkang ngrêmbag bab tauhid kerasulan wontên ing pondok pesantren, mirêngakên pangaosan wontên siaran radio utawi tv, lsp. c. Wajib mangrêtosi syahadatain Manungså kêdah mangrêtosi syahadatain. Ajaran moral mênikå kawrat wontên teks SK kåcå 11 larik 1-5. Wondéné pêthikanipun kasêrat makatên. Nabi Muhammad saw.
155 ...Kêlawan sêpadhané kabèh iku{,} wajib ng{a}wêruhånå wong akil balèg s{a}dåyå, asyhadu alla> ilaha illallah, wa asyhadu anna Muh}ammadarrasu>lullah. Terjemahan-ipun kados makatên. ... Selain itu, wajib mengetahui bagi semua orang (yang sudah) akil balig, asyhadu alla> ilaha illallah, wa asyhadu anna Muh}ammadarrasu>lullah. Saking pêthikan teks wontên nginggil sagêd dipunpêndhêt piwulang bilih tiyang muslim, mliginipun tiyang ingkang sampun akil balèg mênikå kêdah mangrêtosi syahadatain. Maksudipun syahadatain inggih mênikå kalih ukårå syahadat ingkang awujud ukårå 'asyhadu alla> ilaha illallah' såhå ukårå 'wa asyhadu anna Muh}ammadarrasu>lullah'. Têmbung syahadat mênikå asalipun saking têmbung syaha-da, ingkang ngêwrat têgês musyahadah (menyaksikan), syahadah (kesaksian), såhå half (sumpah) (TIM, 2013: 3). Wondéné miturut Sudrajat (2016: 128), syahadatain inggih mênikå ukårå ingkang dados pondasi utami ingkang sagêd ngéwahi kapitadosan ketuhanan såhå falsafah pagêsanganing manungså, sartå dados pandom såhå pangajak kanggé manungså supados purun nglajêngakên pagêsanganipun adhêdhasar ajaran agami Islam. Pawadan ingkang ndadosakên syahadatain dados pondasi utami ing agami Islam inggih mênikå amargi ukårå syahadatain kalêbêt rukun Islam ingkang kaping satunggal. Manawi wontên tiyang ingkang badhé mukalaf (tiyang ingkang nêmbé ngrasuk agami Islam), milå kêdah maos ukårå syahadatain kasêbut kanggé saksi bilih tiyang mênikå sampun ngrasuk agami Islam. Ukårå syahadatain kasêbut sagêd dipunwaos wontên ing pundi kémawon, kanthi piyambakan utawi kaliyan tiyang sanèsipun minångkå saksi keislaman-ipun. Dados, sagêd
156 dipunmangrêtosi bilih ukårå syahadatain inggih mênikå ukårå ingkang dados sarat wajib manawi wontên tiyang ingkang badhé ngrasuk agami Islam. Ukårå syahadatain mênikå ngêwrat kalih maknå, inggih mênikå syahadat tauhid såhå syahadat risalah utawi syahadat rasul (TIM, 2013: 3). Syahadat tauhid inggih mênikå kasaksian bilih botên wontên pangéran ingkang wajib dipunsêmbah kajawi Gusti Allah. Wondéné syahadat risalah utawi syahadat rasul inggih mênikå kesaksian bilih Nabi Muhammad saw. dados utusanipun Gusti Allah. Kesaksian tiyang muslim ingkang sampun maos syahadatain nêdahakên bilih tiyang kasêbut sampun ndadosakên Gusti Allah minångkå tujuan såhå orientasi ing pagêsanganipun, Islam minångkå pandom ing pagêsanganipun, såhå Nabi Muhammad saw. minångkå manungså teladan ingkang dipundadosakên panutan. Awit saking jaman rumiyin, ajaran supados mangrêtos syahadatain sampun dipuncakakên déning walisångå kanthi cårå ngawontênakên pertunjukan ringgit. Ing pertunjukan ringgit mênikå, wontên pembenahan såhå éwah-éwahaning cariyos ringgit kasêbut. Tuladhanipun inggih mênikå ngéngingi cariyos sêrat Jamus Kalimåsådå. Miturut walisångå, sêrat Jamus Kalimåsådå kalêbêt sêrat ingkang wosipun ngêwrat mantrå ingkang sagêd dipundadosakên cårå kanggé nglawan kebatilan (Haq, 2009: 80). Ananging, sajatosipun masarakat ing jaman kasêbut botên mangrêtos kadospundi wosing cariyosipun ingkang lêrês utawi asli. Walisångå mênikå nyariyosakên bilih ingkang dipunwastani mantrå ing sêrat Jamus Kalimåsådå inggih mênikå ukårå syahadatain. Masarakat mênikå lajêng dipundhawuhi supados purun pitados såhå purun maos mantrå kasêbut, inggih
157 mênikå ukårå syahadatain, kanthi ancas supados masarakat mênikå kadunungan kasaktian. Saking prakawis kasêbut sagêd dipunmangrêtosi bilih walisångå mênikå sampun mulang kawruh ngéngingi sarat ngrasuk ing agami Islam, inggih mênikå maos ukårå syahadatain. Têgêsipun, kanthi media ringgit mênikå, masarakat tanpå sadar sampun ngrasuk agami Islam såhå pitados dhatêng kebenaran risalah Nabi Muhammad saw. Sasampunipun walisångå mênikå sagêd ngajak masakarat purun maos ukårå syahadatain, lajêng walisångå mênikå ngandharakên kawruh ngéngingi mênåpå kémawon prakawis utawi tumindak ingkang kêdah dipuntilar sasampunipun maos mantrå (ukårå syahadatain) kasêbut (Haq, 2009: 81). Tuladhanipun prakawis utawi tumindak ingkang kêdah dipuntilar kasêbut inggih mênikå kados kêdah tumindak ingkang saé, kêdah nilar tumindak ingkang sagêd ndadosakên doså, ta'at dhatêng dhawuhipun Gusti Allah, såhå dipunwajibakên nindakakên salat kanggé njagi kesakralan såhå kehebatan mantrå kasêbut. Kanthi makatên, walisångå mênikå sagêd ngislamakên masarakat kanthi cårå ingkang saé såhå tanpå konflik. Sasampunipun ukårå syahadatain sampun dipunmangrêtosi såhå dipunpahami déning sadåyå tiyang, milå tumindak ing padintênanipun dipuntindakakên adhêdhasar ajaran agami Islam (TIM, 2013: 13). Wondéné tuladhanipun tumindak ingkang ngêcakakên maknå ukårå syahadatain kaandharakên kados andharan ing ngandhap mênikå. a. Gadhah manah ingkang rêsik, satêmah têbih saking tumindak ingkang awon, kados tumindak takabur, riya', ujub, lsp.
158 b. Gadhah pênggalih ingkang pintêr, satêmah sagêd gampil anggènipun mahami ngèlmi-ngèlmi såhå ajaran agami Islam. Manawi wontên tiyang ingkang sampun maos ukårå syahadatain mênikå kêdah njagi kemurnian maknå syahadatain kasêbut. Anggènipun njagi syahadatain kasêbut inggih kanthi njagi keimanan, keistiqomahan, såhå komitmen nindakakên ajaran agami Islam kanthi saèstu. Prakawis kasêbut kêdah dipuntindakakên supados maknå syahadatain têtêp kajagi, awit saking syahadatain minångkå pondasi utami wontên ing ajaran agami Islam. d. Mangrêtosi Rukun Islam Manungså kêdah mangrêtosi rukun Islam. Ajaran moral mênikå kawrat wontên teks SK kåcå 14 larik 3-11 dumugi kåcå 15 larik 1. Wondéné pêthikanipun kasêrat makatên. Utawi rukuné Islam iku limang p/ê/r(a)kårå. Kang dhihin, angucap asyhadu alla> ilaha illallahu wa asyhadu anna Muh}ammadarråsulullah. Kapin/g/dho, s}ala>t limang wêktu. Kaping têlu, puwåså wulan Ram(a)dan. Kaping pat, zakat pitrah lamun sugih. Kaping limå, ng/ê/lakoni {k}aji maring Mêkah lamun kuwåså. Terjemahan-ipun kados makatên. Rukun Islam itu (ada) lima perkara. Pertama, mengucapkan asyhadu alla> ilaha illallahu wa asyhadu anna Muh}ammadarråsulullah. Kedua, salat lima waktu. Ketiga, puasa (di) bulan Ramadhan. Keempat, zakat fitrah (bagi) yang kaya. Kelima, menjalankan haji ke Mekah bagi yang kuasa. Saking pêthikan teks wontên nginggil sagêd dipunpêndhêt piwulang bilih manungså mênikå kêdah mangrêtosi rukun Islam. Rukun Islam kasêbut cacahipun wontên gangsal, inggih mênikå (1) ngucap asyhadu alla> ilaha illallahu wa asyhadu anna Muh}ammadarråsulullah, (2) salat gangsal wêkdal, (3) siyam wontên ing
159 wulan Ramadhan, (4) zakat pitrah kanggé tiyang sugih, såhå (5) kaji dhatêng Mêkah kanggé tiyang ingkang kuwaos. Tiyang muslim mênikå kêdah mangrêtosi rukun Islam minångkå wujud keislaman-ipun. Rukun Islam inggih mênikå gangsal dhasaring tumindak ing agami Islam, ingkang dipunanggêp minångkå pondasi wajib kanggé sadåyå tiyang muslim såhå ingkang gadhah keimanan, såhå minångkå pandom ing pagêsanganing tiyang muslim ). Saking andharan mênikå sagêd dipunmangrêtosi bilih tiyang muslim mênikå kêdah nindakakên sadåyå rukun Islam kanggé wujud nindakakên kuwajibaning tiyang ingkang ngrasuk agami Islam. Prakawis mênikå jumbuh kaliyan sabda Nabi Muhammad saw. ingkang kados makatên َ عَ ي ب اَ ن عََّرلا د بَ ن م حَ ر مُعَ ن بَ ال د ب عَ ن بَا مُه ن عَُالَ ي ض رَ باَّط خ لاَ لا قَ:َُت ع م سََُس رَ وََّل صَ الَ لیََ م ل س وَُالَُل وُق يََ:َ اَ ي نُبَ لَ ل عَُ لا سیٍََس م خَ:َ ن اَُة دا ه ش لََ ه ل اََ ا لََُالََ رَاًدَّم حُمََّن اَ وَ ة لاَّصلاَُ ا ق ا وَ الَُل وُسََ ةا كَّزلاَُءا ت ي ا وَ ي ب لاَُّج ح وَ نا ض م رَُ و ص وَ ت Dari Abu Abdurrahman, Abdullah bin Umar bin Khattab radhiallahu 'anhuma, dia berkata: Saya mendengar Rasulullah saw bersabda: Islam dibangun atas lima tiang penyangga: bersaksi bahwa tidak ada Illah yang berhak disembah kecuali Allah semata dan bahwasanya Muhammad itu utusan Allah, mendirikan shalat, menunaikan zakat, melaksanakan haji, dan puasa di bulan Ramadhan (H.R Bukhori dan Muslim). Maksudipun 'Islam dibangun atas lima tiang penyangga', inggih mênikå Islam mênikå dipunupamakakên minångkå wangunan. Kawontênan Islam minångkå wangunan mênikå botên sagêd madêg kanthi kêkah kajawi kanthi gangsal cagak ingkang nyanggi (rukun Islam). Wondéné cabang Islam (amalan) sanèsipun, kados tumindak saé, srêgêp wiridan, lsp., namung minångkå
1.html 160 panyampurnå Islam (wangunan) kasêbut. Manawi wontên salah satunggaling cabang panyampurnå wangunan kasêbut botên wontên, milå wangunan kasêbut sagêd risak, nanging têtêp sagêd madêg piyambak. Wondéné manawi wontên wangunan ingkang kirang cagak ingkang nyanggi, milå wangunan kasêbut sagêd rubuh. Rukun Islam mênikå ugi sagêd dipunupamakakên mawi kawontênan oyoding têtuwuhan ). Manawi oyod mênikå nancêb kanthi kêkah ing bumi, milå têtuwuhan kasêbut samangké sagêd dados têtuwuhan ingkang kêkah, agêng, såhå dhuwur. Wondéné manawi wontên oyoding têtuwuhan ingkang botên nancêp kathi kêkah ing bumi, milå têtuwuhan kasêbut botên sagêd woh kanthi kêkah såhå gampil rubuh manawi dipuntrajang angin. Andharan wontên nginggil sagêd dados gambaran kanggé tiyang muslim ingkang nindakakên rukun Islam kanthi saèstu mênåpå botên. Tiyang muslim ingkang botên nindakakên rukun Islam minångkå cagak ingkang nyanggi ing agami Islam, milå keislaman tiyang kasêbut sagêd dipunwastani taksih mangu-mangu. Manawi wontên tiyang ingkang nindakakên rukun Islam kanthi saèstu, milå tiyang kasêbut kalêbêt tiyang ingkang gadhah keta'atan dhumatêng Gusti Allah kanthi saèstu såhå minångkå wujud identitas keimanan såhå keislaman-ipun tiyang muslim e. Ngêcakakên prakawis ingkang saé miturut dhawuhipun Gusti Allah Manungså minångkå makhluk-ipun Gusti Allah, kêdah ta'at dhumatêng dhawuhipun Gusti Allah. Salah satunggaling wujud keta'atan manungså
161 dhumatêng Gusti Allah inggih kanthi ngêcakakên sipat miturut dhawuhipun Gusti Allah. Wontên teks SK, tuladhanipun sipat ingkang saé kasêbut inggih mênikå tawwakal, rid}a>, ikhla>s}, såhå tobat. Wondéné andharanipun kados andharan wontên ngandhap mênikå. 1) Tawwakal Manungså kêdah tawwakal dhumatêng Gusti Allah. Ajaran moral mênikå kawrat wontên teks SK kåcå 15 larik 7-11, kados pêthikan ing ngandhap mênikå. Tawwakal, têgêsé /nganda/ ngandêl kabèh Gusti Allah, kang gawé bêcik dadi rahmaté si mukmin, kang ålå dadi cobané si mukmin. Terjemahan-ipun kados makatên. Tawakal, artinya percaya sepenuhnya (pada) Gusti Allah, yang membuat (perkara yang) baik sebagai rahmat bagi si mukmin, (sedangkan perkara) yang buruk sebagai cobaan bagi si mukmin. Saking pêthikan teks wontên nginggil sagêd dipunpêndhêt piwulang bilih manungså mênikå kêdah tawwakal dhumatêng Gusti Allah kanthi cårå narimah mênåpå kémawon prakawis ingkang dipuntampi (takdir), inggih prakawis ingkang saé kados awujud kanikmatan mênåpå déné prakawis ingkang awujud sungkåwå utawi pacobèn. Andharan mênikå jumbuh kaliyan pamangihipun Saleh (2011: 112) ingkang ngandharakên bilih, tawwakal inggih mênikå tumindak pasrah saking manungså dhumatêng Gusti Allah ngéngingi mênåpå kémawon prakawis ingkang dipuntampi kanthi pangandêl bilih sadåyå prakawis kasêbut dados kasaénan kanggé piyambakipun. Ananging, anggènipun nindakakên tawwakal dhumatêng Gusti Allah mênikå inggih kanthi nindakakên ikhtiyar, botên namung kanthi cårå pasrah kémawon. Nalikå manungså tumindak tawwakal dhumatêng Gusti Allah,
162 milå kêdah nindakakên kanthi tåtå kråmå ingkang saé (Kauma, 2001: 349). Wondéné tåtå kråmå ingkang prêlu dipuntindakakên kados andharan wontên ngandhap mênikå. a. Botên gadhah pangajap såhå raos ajrih sasanèsipun dhumatêng Gusti Allah. b. Manahipun botên naté sisah, sinaoså kawontênanipun pinaringan sungkåwå. c. Manahipun kêdah têntrêm. Tuladhanipun tiyang ingkang ngêcakakên tumindak tawwakal inggih kados nalikå tiyang mênikå pados rêjêki. Nalikå pados rêjêki, tiyang mênikå kêdah nyambut damêl minangkå ikhtiyar-ipun. Miturut Kauma (2001: 331-332), wujud tawwakal ingkang sagêd dipuntindakakên nalikå pados rêjêki inggih mênikå nyambut damêl kanthi cårå halal såhå nilar tumindak ingkang botên saé (tidak terpuji), kanthi ngraos pasrah såhå yakin bilih Gusti Allah mênikå têmtu kémawon maringi rêjêki dhatêng sadåyå makhluk-ipun. Dados, tawwakal inggih mênikå wujud pasrah ngéngingi sadåyå tumindak ingkang sampun dipuntindakakên kanthi saèstu. Nalikå tiyang mênikå ngêcakakên tumindak tawwakal, manungså mênikå sagêd dipunwastani sampun nindakakên ketakwaan dhumatêng Gusti Allah. Tumindak tawwakal såhå ketakwaan dhumatêng Gusti Allah mênikå kalêbêt wujud tumindak ingkang saé dhumatêng Gusti Allah, satêmah asilipun badhé pinaringan kanikmatan saking Gusti Allah. Gusti Allah berfirman ing Q.S Ath-Thalaq ayat 2-3, ingkang waosanipun kados makatên. ََ...َ ر خ مَُهَّلَ ل ع ج يَ الَ قَّتَّيَ ن م واًجَ(۲)ََ ت ح يَ لَُث ي حَ ن مَُه قُز ر ي وَهُب سََ الَ ىل عَ لَّك وَّتَّيَ وََهُهُب س ح وُه فََُغ لا بَ الََّن اَ ر م اَه هََ لُك لَُالَ ل ع ج د قَاًر د قٍء ي ش(۳)
163 Wondéné terjemahan-ipun kados makatên. Barang siapa yang bertakwa kepada Allah, maka Allah akan menjadikannya jalan keluar (atas masalah yang dihadapi). Dan Dia akan memberikannya rezeki dari tempat (cara) yang tidak disangka-sangka. Barang siapa yang bertawakal kepada Allah maka cukuplah Allah sebagai penolong, sesungguhnya Allah akan mencukupi segala urusan (Saleh, 2011: 121). Ayat mênikå jumbuh kaliyan sabda Rasulullah saw. ingkang dipun-riwayat-akên déning At-Tirmidy. Wondéné terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå. Dari Umar ra., saya mendengar Rasulullah saw. bersabda: seandainya kamu sekalian benar-benar tawakal kepada Allah, niscaya Allah akan memberi rezeki kepadamu sebagaimana ia memberi rezeki kepada burung. Di mana burung itu keluar pada waktu pagi dengan perut kosong (lapar) dan pada waktu sore ia kembali dengan perut kenyang (Saleh, 2011: 121). Saking terjemahan ayat såhå kadis wontên nginggil, kaandharakên bilih Gusti Allah mênikå sampun maringi janji dhatêng manungså awujud pitêdah, pitulung, såhå kanikmatan utawi rêjêki manawi manungså mênikå purun takwa såhå tawwakal dhumatêng Gusti Allah. Gusti Allah mênikå botên milih-milih sintên kémawon ingkang badhé dipunparingi kanugrahan kasêbut. Manawi Gusti Allah mênikå taksih maringi sungkåwå kémawon, milå manungså mênikå kintên-kintên taksih kirang ikhtiyar såhå kirang tawwakal dhumatêng Gusti Allah. Dados, supados manungså dipunparingi lancar sadåyå prakawis mliginipun ngéngingi kalancaran rêjêki, milå manungså mênikå kêdah ikhtiyar kanthi saèstu såhå kêdah tawwakal dhumatêng Gusti Allah. 2) Rid}a> Wujud ajaran moral kêdah rid}a> ing teks SK kawrat wontên kåcå 16 larik 4-9. Wondéné pêthikanipun kados makatên. Rid}a>, têgêsé olèh rahmat sukur maring Allah yèn diparingi susah, ora ngiri maring pådhå manuså, n/ê/rimå maring karsané Allah.
). Dados, sagêd dipunmangrêtosi bilih tiyang ingkang rid}a> mênikå tiyang ingkang sagêd narimah såhå nyukuri sadåyå nikmat såhå sagêd tumindak sabar nalikå nampi pacobèn såhå mênahi bilahi. Manawi miturut Wahab wontên kalih dimensi rid}a>, inggih mênikå rid}a> billah såhå rid}a> 'anillah. Rid}a> billah inggih mênikå trêsnå dhumatêng Gusti Allah, sêdyå ngimani såhå ndadosakên Gusti Allah minångkå Dzat ingkang wajib dipunibadahi, botên badhé menyekutukan Gusti Allah, ta'at dhatêng syariat-ipun Gusti Allah, pitados dhatêng sadåyå qadha såhå qadhar-ipun Gusti Allah, såhå nindakakên sadåyå tumindak kanggé nggayuh trêsnaning såhå ke-rid}a>-an-ipun Gusti Allah. 164 Terjemahan-ipun kados makatên. Rida, artinya mendapat rahmat untuk bersyukur pada Allah jika diberi susah, tidak iri pada sesama manusia, (dan) menerima kehendak-Nya Allah. Saking pêthikan teks wontên nginggil, sagêd dipunmangrêtosi bilih manungså mênikå kêdah rid}a>. Rid}a> inggih mênikå pinaringan rahmat supados purun sukur dhumatêng Gusti Allah manawi sisah, botên mèri dhatêng manungså sanès, såhå purun narimah sadåyå takdiripun Gusti Allah. Manawi wontên tiyang ingkang ngêcakakên sipat rid}a>, milå prakawis kasêbut sagêd nêdahakên bilih tiyang kasêbut gadhah manah ingkang tênang. Rid}a> inggih mênikå sagêd narimah sadåyå takdir kanthi sênêng såhå iklas, yakin bilih sadåyå takdir ingkang dipuntampi mênikå saking kuwaosing Gusti Allah, såhå pitados dhatêng sadåyå kukum såhå takdiripun Gusti Allah m=1
165 Wondéné rid}a> 'anillah inggih mênikå rid}a>-nipun hamba anggènipun narimah sadåyå takdir, rejeki, såhå prakawis ingkang sampun dipuntêmtokakên déning Gusti Allah. Anggènipun ngêcakakên rid}a> mênikå botên atêgês namung pasrah kémawon. Ananging, tiyang mênikå kêdah paham kukum sebab-akibat, ikhtiyar kanthi saèstu, såhå kathah dêdongå. Wahab menggapai-ridha-allah) ugi ngandharakên bilih wontên tigang jinis rid}a> ingkang kêdah dipuncakakên déning sadåyå tiyang. Wondéné andharanipun kados makatên. a. Rid}a> bi syar'illah (rid}a> dhatêng syariat-ipun Gusti Allah), inggih mênikå sagêd narimah såhå nindakakên syariat-syariat-ipun Gusti Allah kanthi iklas såhå kanthi saèstu. b. Rid}a> bi qadha'illah (rid}a> dhatêng takdiripun Gusti Allah), inggih mênikå botên nulak såhå botên bêndu dhatêng mênåpå kémawon ingkang sampun dados takdiripun Gusti Allah. Tuladhanipun inggih mênikå botên nulak såhå botên bêndu dhatêng pacobèn såhå bilahi ingkang dipunraosakên, amargi prakawis kasêbut minångkå cårå minggahakên drajat keimanan-ipun. c. Rid}a> bi rizqillah (rid}a> dhatêng rêjêki saking Gusti Allah), têgêsipun purun narimah såhå qana'ah (ngraosakên cêkap) dhatêng sadåyå rêjêki ingkang dipuntampi, såhå botên serakah sinaoså namung pinaringan rêjêki ingkang sêkêdhik. Saking andharan wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih rid}a> kalêbêt sipat ingkang nêdahakên bilih piyambakipun sampun ngêcakakên keimanan-ipun,
166 inggih mênikå iman dhatêng takdir utawi qadha såhå qadhar-ipun Gusti Allah, minångkå rukun iman kaping ênêm. Dados, satunggaling tiyang botên sagêd dipunwastani sampun iman kanthi saèstu nalikå tiyang kasêbut botên rid}a> dhatêng sadåyå takdiripun Gusti Allah. Miturut falsafah tiyang Jawi, tumindak rid}a> mênikå dipunwastani 'narima ing pandum'. Wondéné tokoh ringgit ingkang ngêcakakên tumindak 'narima ing pandum' (ngêcakakên rid}a>) inggih mênikå pårå panakawan. Ing sabên padintênanipun, pårå panakawan mênikå botên naté mêndhêt barangipun tiyang sanès, botên naté sambat sinaoså dados tiyang miskin, såhå tansah raos sukur saking sadåyå kanugrahan saking Gusti Allah (Haq, 2009: 152-153). Kanthi makatên, sagêd dipunmangrêtosi bilih pårå panakawan mênikå minångkå abdi ingkang botên mênggalih prakawis donyå kémawon, sinaoså panakawan mênikå gêsang såhå ngabdi wontên istana. Amargi sipat rid}a> kalêbêt sipat ingkang saé (terpuji), milå kadhangkålå kathah godhanipun. Prakawis mênikå asring dipunraosakên nalikå wontên tiyang ingkang niyat rid}a> sadèrèngipun nampi takdir, lajêng manawi pinaringan takdir awujud pacobèn utawi bilahi milå ical niyat rid}a>-ipun. Kajawi mênikå, ugi wontên tiyang ingkang ginêman kanthi lêrês nalikå rid}a>, lajêng manawi dukå sagêd ginêman kanthi dusthå, såhå wontên ingkang ginêman dusthå nalikå rid}a> (Ulum, 2015: 236). Sadåyå tiyang mênikå dipundhawuhi supados purun tumindak rid}a> kanggé sadåyå takdir ingkang dipuntampi. Dados, manawi wontên tiyang ingkang purun rid}a> dhatêng sadåyå takdiripun, milå tiyang kasêbut sagêd dipunwastani sampun
167 purun tumindak rid}a> dhumatêng Gusti Allah. Gusti Allah berfiman ingkang têgêsipun, "Allah rida terhadap mereka dan mereka pun rida kepada-Nya" (Q.S Al-Bayyinah: 8). Saking ayat kasêbut sagêd dipunmangrêtosi bilih manawi tiyang mênikå rid}a> dhumatêng Gusti Allah, milå Gusti Allah rid}a> dhatêng tiyang kasêbut. Kajawi mênikå, cårå ingkang sagêd dipuntindakakên supados sagêd pinaringan rid}a> saking Gusti Allah inggih nindakakên sadåyå tumindak supados tiyang sêpuhipun purun rid}a> dhatêng piyambakipun. Tuladhanipun inggih mênikå, ta'at dhatêng sadåyå dhawuhipun tiyang sêpuh, ginêman kanthi unggah-ungguh ingkang saé, lsp. Prakawis mênikå jumbuh kaliyan kadis Nabi Muhammad saw., ingkang waosanipun kados makatên. َ خُسَ ي فَ الَُت خُس وَ ن ي د لا و لاَا ض رَ ي فَ الَا ض رَ ن ي د لا ولاَُت Wondéné terjemahan-ipun kados makatên. Keridaan Allah itu tergantung pada keridaan orang tua dan kemurkaan Allah itu tergantung pada kemurkaan orang tua. Manawi Gusti Allah mênikå rid}a> dhatêng satunggaling tiyang, milå tiyang kasêbut pinaringan drajat ingkang paling utami (Humaira, 2015: 496). Kajawi mênikå, wontên paédah sanèsipun ingkang dipunraosakên manawi wontên tiyang ingkang purun ngêcakakên sipat rid}a> ). a. Sagêd dados pribadi ingkang gadhah sipat wicaksånå såhå têbih saking h{asud dhatêng tiyang sanès. b. Sagêd asipat iklas såhå rêmên paring pitulung dhatêng tiyang sanès. c. Sagêd gêsang kanthi manah ingkang tênang, têntrêm, lêgåwå, såhå tansah ngraos sukur dhumatêng Allah.
168 d. Sagêd nindakakên ibadah kanthi kusuk. e. Sagêd sabar nalikå nampi pacobèn såhå mênahi bilahi. Saking andharan wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih paédahing nindakakên tumindak kanthi rid}a> mênikå kathah. Dados, supados tiyang sagêd kanugrahan paédah-paédah kasêbut, milå kêdah ngêcakakên sipat rid}a> ing sabên tumindakipun, mliginipun rid}a> kanggé narimah sadåyå takdiripun Gusti Allah. 3) Ikhla>s} Wujud ajaran moral kêdah iklas nalikå ngibadah ing teks SK kawrat wontên kåcå 16 larik 9-11 dumugi kåcå 17 larik 1-2. Wondéné pêthikanipun kados makatên. Ikhla>s}, têgêsé kabèh olèhé ngibadah, nêjå ng/ê/lakoni parintahé Allah supåyå s/ê/lamêt ånå ing akhirat. Terjemahan-ipun kados makatên. Ikhlas, artinya segala sesuatu dilakukan untuk beribadah, menyengaja melakukan perintah-Nya Allah agar selamat di akhirat. Saking pêthikan teks wontên nginggil, sagêd dipunmangrêtosi bilih tiyang muslim mênikå kêdah iklas nalikå nindakakên keta'atan, mliginipun nalikå ngibadah dhumatêng Gusti Allah. Ancasipun inggih mênikå supados manungså mênikå pinaringan kaslamêtan, mliginipun kaslamêtan wontên ing akhirat. Nalikå wontên tiyang ingkang nindakakên ibadah kanthi iklas, milå sadåyå ibadahipun dipuntinadakakên kanthi niyat ingkang suci såhå tansah nêbihakakên saking tumindak ingkang ndadosakên sirik (TIM, 2013: 10). Tumindak kasêbut têmtu kémawon sagêd katingal saking sadåyå paginêman såhå tumindak ingkang katujokakên dhumatêng Gusti Allah såhå supados sagêd pinaringan rid}a>-nipun
169 Gusti Allah. Kajawi mênikå, sadåyå niyatipun botên wontên raos riya' (ngrêsakakên dipunalêm déning tiyang sanès) såhå sum'ah (ngrêsakakên dipuntêpangi déning tiyang sanès), utawi wontên niyat supados pinaringan prakawis duniawi kémawon. Andharan mênikå jumbuh kaliyan firman Allah ingkang waosanipun kados makatên. َ ا م وَ ا وُر مُاَُدُب ع ي لََّل اََ ن ي دلاَُه لَ ن ي ص ل خُمَ الَ(َ...٥) Wondéné terjemahan-ipun kados makatên. Padahal mereka tidak disuruh kecuali supaya menyembah Allah dengan memurnikan ketaatanَ (ikhlas) kepada-Nya dalam menjalankan agama yang lurus ... (Q.S Al-Bayyinah: 5). Manungså ingkang sampun gadhah keimanan ingkang têguh botên ndadosakên swargå kanggé ancasing ibadahipun såhå naråkå botên dipundadosakên papan ingkang dipunajrihi. Manungså kasêbut namung nindakakên ibadah minångkå wujud keta'atan dhumatêng Gusti Allah. Manungså kasêbut ngibadah kanthi iklas, kusuk, nindakakên kanthi ajêg, såhå nindakakên miturut syariat agami Islam (Al-Kadiri, 2010: 248). Awit saking mênikå, manungså mênikå masrahakên ganjaran (pahålå) dhumatêng Gusti Allah, mênåpå déné ngéngingi swargå utawi naråkå. Sajatosipun, paréntah ibadah mênikå minangkå wujud paréntah kehambaan manungså dhumatêng Gusti Allah. Nindakakên ibadah inggih mênikå salah satunggaling cårå supados sagêd pinaringan rahmat saking Gusti Allah, déné nilar paréntah ibadah atêgês kasupèn kaliyan Gusti Allah (Al-Kadiri, 2010: 247). Miturut Saleh (2011: 66), pokokipun ibadah inggih mênikå dêdongå dhumatêng Gusti Allah. Têgêsipun, dongå kasêbut minångkå wujud titikanipun tiyang
170 ingkang sampun gadhah iman såhå wujud kelemahan dhiri minångkå hambanipun Gusti Allah. Andharan ngéngingi paédahing dongå mênikå kathah dipunandharakên wontên kadis-kadis, satêmah prakawis mênikå nêdahakakên bilih paédahipun anggènipun dêdongå mênikå saé sangêt. Manungså mênikå dipundhawuhi Gusti Allah supados purun dêdongå såhå ngandharakên kajêngipun. Prakawis mênikå kasêrat wontên ing Q.S Al-Baqarah ayat 86. Wondéné terjemahan-ipun kados makatên. Dan apabila hamba-hamba-Ku bertanya kepadamu tentang Aku, maka (jawablah), bahwasanya Aku adalah dekat. Aku mengabulkan permohonan orang yang berdoa, apabila ia berdoa kepada-Ku, maka hendaklah mereka itu memenuhi (segala perintah)-Ku, dan hendaklah mereka beriman kepada-Ku, agar mereka selalu berada dalam kebenaran (Saleh, 2011: 67). Ayat wontên nginggil mênikå jumbuh kaliyan sabda-nipun Rasulullah saw. (Saleh, 2011: 67). Wondéné sabda-nipun Rasulullah saw. terjemahan-ipun kados makatên. Rasulullah saw. bersabda, tidaklah seorang Muslim di muka bumi ini yang berdoa kepada Allah swt. dengan sebuah doa melainkan Allah (pasti) memberi balasan tiga pilihan: segera mengabulkan permintaannya, atau Dia menyimpannya sebagai pahala baginya di akhirat, atau Dia menyingkirkan keburukan darinya (sebagai ganti) sebesar permintaanya selama dia tidak berdoa untuk suatu perbuat dosa atau pemutusan silaturahim. Saking ayat såhå kadis wontên nginggil, sagêd dipunmangretosi bilih paédahing såhå kautamaning dongå mênikå kathah. Wondéné paédahing såhå kautamaning dongå, antawisipun: nyumingkiri takdir ingkang awon, dipunijabahi dongå-donganipun, dados simpênan ganjaran (pahålå) wontên akhirat, lsp. Dados, nindakakên ibadah, mliginipun dongå dhumatêng Gustinipun kalêbêt tumindak ingkang saé, satêmah kêdah dipuncakakên ing padintênan.
171 Saking andharan wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih nindakakên ibadah kanthi iklas kalêbêt tumindak ingkang utami såhå kathah paédahipun. Anggènipun nindakakên tumindak kanthi iklas inggih sagêd ing pundi kémawon såhå ing wêkdal kapan kémawon kajumbuhakên kaliyan ibadah ingkang dipuntindakakên. Tiyang ingkang kados makatên kalêbêt tiyang ingkang ngêcakakên semangat bertauhid, inggih mênikå menuhankan Gusti Allah såhå nyêmbah namung dhumatêng Gusti Allah. Salajêngipun, manawi nindakakên satunggaling tumindak ingkang botên dipuntindakakên kanthi iklas, milå tumindak kasêbut botên wontên paédahipun (sia-sia), kados ungkapan 'tak ubahnya seonggok tubuh tanpa jiwa atau roh (bangkai)' (Ismail, 2009: 15). 4) Tobat Wujud ajaran moral kêdah tobat dhumatêng Gusti ing teks SK kawrat wontên kåcå 17 larik 2-9. Wondéné pethikanipun ing teks kasêrat makatên. Tobat, têgêsé yèn wus kaliwat ng/ê/lakoni doså, wajib tobat iku marèni sartå wêdi maring Allah Ta'a>la>, ora pisan-pisan nêjå ng/ê/lakoni doså kang wus dèn lakoni. Terjemahan-ipun kados makatên. Tobat, artinya jika sudah terlanjur melakukan dosa, wajib tobat itu (dengan) menyudahi (melakukan dosa) serta takut pada Allah Ta'a>la>, tidak sekali-kali menyengaja melakukan dosa yang sudah dilakukan. Saking pêthikan teks wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih manungså mênikå dipundhawuhi supados purun tobat dhumatêng Gusti Allah sasampunipun nindakakên doså. Anggènipun nindakakên tobat inggih kanthi nilar tumindak doså ingkang sampun dipuntindakakên, ajrih dhumatêng Gusti Allah, såhå botên ngambali malih tumindak doså kasêbut.
172 Jumbuh kaliyan pêthikan teks wontên nginggil, Kauma (2001: 354) ugi ngandharakên bilih tobat inggih mênikå salah satunggaling cårå kanggé nyucèkakên dhiri sasampunipun nindakakên doså såhå kedurhakaan supados sagêd ta'at såhå takwa malih dhumatêng Gusti Allah. Saupami tiyang mênikå botên purun nindakakên tobat, milå tiyang mênikå samangké badhé nampi bêbêndu saking Gusti Allah såhå rêkaos anggènipun nglajêngakên pagêsangan wontên donyå. Nalikå tiyang mênikå nindakakên tobat, têmtu kémawon Gusti Allah mênikå paring pangapuntên dhatêng tiyang kasêbut. Anggènipun nindakakên tobat langkung saé dipuntindakakên sasampunipun nindakakên doså ing wêkdal mênikå sinaoså ing pundi kémawon papanipun. Gusti Allah mênikå paring pangapuntên dhatêng tiyang ingkang purun tobat, amargi minångkå rahmatipun Gusti Allah såhå minångkå cak-cakanipun sipat Gusti Allah ingkang "Yaa Ghofuur", ingkang têgêsipun Maha Pemaaf. Prakawis mênikå jumbuh kaliyan firman-ipun Gusti Allah wontên Q.S An-Nur ayat 10, ingkang waosan kados makatên. َ لاَ و ل وٌَم ي ك حٌَباَّو تَ اللهََّن ا وَ ه ت م ح ر وَ م ك ي ل عَ اللهَ ل ض ف(٠١) Wondéné terjemahan-ipun kados makatên. Dan sekiranya bukan karena karunia Allah dan rahmat-Nya kepada dirimuَ(niscaya kamu akan mengalami kesulitan-kesulitan). Dan sesungguhnya Allah Maha Penerima Taubat lagi Maha Bijaksana, (Al-Kadiri, 2010: 249). Gusti paring pangapuntên dhatêng sadåyå manungså ingkang purun tobat saking doså-doså ingkang sampun dipuntindakakên. Ananging, Gusti mênikå botên paring pangapuntên dhatêng manungså ingkang sampun nindakakên doså ingkang awujud sirik såhå murtad (Kauma, 2001: 354). Andharan mênikå jumbuh
173 kaliyan firman-ipun Gusti Allah wontên Q.S An-Nisa' ayat 48, ingkang waosanipun kados makatên. َ اللهََّن اُ رَّيَ ن م لَ ل لَ ن و دُ م ر ر ف ي وَ ه هَ ر ر يَ ن ا ر ر ف يَ لاََ ن م وَ ءَا ر ت فا د ق فَ اللهُ هَ ر ر يیًََُم ي ظ عًُم ث ا(۸۶َ) Wondéné terjemahan-ipun kados makatên. Sesungguhnya Allah tidak akan mengampuni dosa syirik, dan Dia mengampuni segala dosa selain dari (syirik) itu, bagi siapa yang dikehendaki-Nya.َBarang siapa menyekutukan Allah, maka sungguh, dia telah berbuat dosa yang besar. Gustiَ Allah mênikå ugi botên paring pangapuntên dhatêng manungså ingkang sampun murtad, inggih amargi murtad mênikå sampun kalêbêt tumindaking tiyang kafir. Kajawi mênikå, murtad minångkå wujud pengkhianatan tumrap agami, inggih amargi sampun mêdal saking ajaran agami såhå nutup dhiri saking kasaénan såhå rahmatipun Gusti Allah. Nalikå nindakakên tobat, wontên rukun-rukun tartamtu ingkang dipuntindakakên. Rukunipun tobat kasêrat wontên ing teks SK kåcå 20 larik 7-11 dumugi kåcå 21 larik 1-10. Wondéné pêthikanipun kados ing ngandhap mênikå. Utawi rukuné tobat iku papat. S{a}wiji, marèni sartå nêjå ora ng/ê/lakoni manèh. Kapin/g/dho, nobati doså kang wus k{a}liwat. Kaping têlu, nékadakên kabèh doså pådhå olèhé /olèhé/ ora dèn lakoni. Kaping pat, olèhé ngêdohi doså, ng{a}gungakên maring Allah, wêdi maring bênduné Allah, lan wêdi siksané Allah, ora saking isiné ånå ing dunya baé, lan ora supåyå dèn alêm sêpadhané manuså. Terjemahan-ipun kados makatên. Rukun tobat itu (ada) empat. Pertama, menyudahi serta menyengaja tidak melakukan (perbuatan dosa) lagi. Kedua, menobati dosa yang sudah terlewati. Ketiga, meyakini semua dosa (yang sudah dilakukan) sama seperti tidak pernah melakukan dosa (tersebut). Keempat, menjauhi dosa, mengagungkan Allah, takut pada murka-Nya Allah, dan takut siksa-Nya Allah, bukan karena (rasa takut ketika) di dunia saja, dan bukan untuk disanjung (oleh) sesama manusia.
174 Manawi pamanggihipun Kauma (2001: 355), wontên tåtå cårå tartamtu nalikå nindakakên tobat, supados tobat ingkang dipuntindakakên dados tobat nashuha (tobat ingkang saèstu) såhå sagêd dipuntampi déning Gusti Allah. Wondéné andharan ngéngingi tåtå cårå tobat kaandharakên kados makatên. a. Menyesali tumindak doså ingkang sampun dipuntindakakên. b. Botên nindakakên malih tumindak doså ingkang sampun dipuntindakakên såhå nambah utawi ningkatakên ibadahipun. c. Nilar tumindak ingkang sagêd ndadosakên doså såhå kemaksiatan. d. Kathah maos istighfar kanthi ngasorakên dhiri pribadinipun. Wondéné waosan istighfar inggih mênikå "astaghfirulla>hal 'ad}i>m". e. Manawi doså ingkang dipuntindakakên awujud doså amargi nilar paréntah ingkang sampun dipunwajibakên, milå piyambakipun kêdah nggantos (mengqadha') paréntah wajib kasêbut. f. Manawi doså ingkang dipuntindakakên awujud doså ngéngingi hak adami (hak manungså), milå piyambakipun kêdah nggantos hak adami ingkang dipunginakakên utawi nyuwun kehalalan hak adami kasêbut dhatêng tiyang ingkang gadhah hak mênikå. Saking andharan wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih nindakakên tobat inggih mênikå prakawis ingkang saé sangêd såhå prêlu dipuntindakakên, mliginipun tiyang ingkang sampun nindakakên doså. Gusti Allah mênikå têmtu kémawon paring pangapuntên dhatêng tiyang ingkang purun tobat. Ananging, nalikå nindakakên tobat kêdah dipuntindakakên kanthi saèstu supados tobatipun sagêd dipuntampi såhå dados tobat nashuha.
175 f. Nilar prakawis ingkang awon miturut awisanipun Gusti Allah Manungså minångkå makhluk-ipun Gusti, kêdah ta'at dhumatêng Gusti Allah. Wujud keta'atan kasêbut inggih sagêd kanthi nilar sadåyå prakawis ingkang sampun dados awisanipun wontên ing ajaran agami. Wontên teks SK, tuladhanipun prakawis ingkang kêdah dipuntilar amargi sampun dados awisanipun Gusti Allah inggih mênikå kêdah nilar riya>, sah}at}, amal, såhå 'ujub. Wondéné andharanipun kados andharan ing ngandhap mênikå. 1) Riya> Wujud ajaran moral nilar sipat riya> ing teks SK kawrat wontên kåcå 18 larik 1-5. Wondéné pethikanipun ing teks kasêrat makatên. Riya>, têgêsé amrih kèringan sêpadhané manuså, ngato(n)-ngatonakên ngibadahé lan pênggawéné bêcik supåyå dèn alêm lan dèn wêdèni. Terjemahan-ipun kados makatên. Riya>, artinya (melakukan sesuatu) agar dihormati oleh sesama manusia, memamerkan ibadah dan perilakunya yang baik supaya disanjung dan ditakuti. Saking pêthikan teks wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih manungså mênikå dipundhawuhi supados purun nilar sipat riya>. Têgêsipun riya> inggih mênikå nindakakên satunggaling tumindak supados dipunajèni déning tiyang sanès, pamèr manawi sampun nindakakên ibadah såhå tumindak ingkang saé supados dipunalêm såhå dipunajrihi déning tiyang sanès. Manawi miturut Humaira (2015: 387), riya> inggih mênikå ngangên-angên dhatêng tiyang sanès supados piyambakipun sagêd pinaringan kedudukan ing samadyaning masarakat, kanthi cårå mamèrakên sadåyå amal ibadah såhå kasaénan ingkang sampun dipuntindakakên. Dados, tiyang ingkang tumindak
176 kanthi riya> mênikå nindakakên satunggaling tumindak botên kanthi niyat nindakakên dhawuhipun Gusti Allah, nanging niyatipun supados dipunalêm, dipunajèni, såhå dipunajrihi déning tiyang sanès. Saking andharan wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih tiyang ingkang riya> mênikå mamèrakên tumindakipun ing prakawis ibadah såhå bab donyå. Tiyang ingkang riya> ing prakawis ibadah inggih kados tiyang ingkang berpura-pura kusuk kanthi ngulur wêkdal anggènipun nindakakên salat, pårå ulama ingkang mamèrakên swantênipun anggènipun nêmbangakên sajak-sajak kanggé ngêtingalakên ngèlminipun, tiyang ingkang srêgêp salat kanthi jamaah nanging niyatipun namung gadhah pangajêng-ajêng supados dipunalêm déning tiyang sanès, lsp. Wondéné tulådhå tiyang ingkang riya> ing prakawis kadonyan, inggih mênikå tiyang ingkang srêgêp nyambut damêl kanthi niyat supados dipunalêm déning pimpinan såhå botên gadhah niyatan kanggé pados rêjêki saking Gusti Allah. Tulådhå sanèsipun inggih mênikå manawi wontên tiyang ingkang paring pitulung dhatêng tiyang sanès, nanging gadhah niyatan supados dipunajèni såhå kanggé pados kedudukan ing masarakat. Tumindak ingkang dipunlampahi kanthi riya> mênikå kalêbêt tumindak awon, milå tumindak kasêbut kêdah dipuntilar. Nabi Muhammad saw. bersabda supados tiyang mênikå purun nilar sipat riya> ing samubarang prakawis, amargi sipat kasêbut kalêbêt sipat ingkang nêdahakên tumindak sirik såhå haram kukumipun (Saputra, 2012). Wondéné sabda-nipun Nabi Muhammad saw. mênikå terjemahan-ipun kados makatên.
). Têgêsipun, nalikå tiyang mênikå nindakakên satunggaling tumindak, mliginipun nalikå nindakakên ibadah, milå niyatipun namung kanggé nindakakên dhawuhipun Gusti Allah, botên kanggé pamèr dhatêng tiyang sanès. 2) Sah}at} Wujud ajaran moral nilar tumindak sah}at} ing teks SK kawrat wontên kåcå 18 larik 6-9. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. Sah}at}, têgêsé atiné bosên ng/ê/lakoni ngibadah lan ora bosên olèhé ng/ê/lakoni doså. Terjemahan-ipun kados makatên. Sah}at, artinya hatinya bosan melakukan ibadah dan tidak bosan melakukan dosa. 177 Sesungguhnya yang sangat aku takutkan yang akan menimpa kamu adalah syirik kecil. Nabi Muhammad saw. ditanya tentang apa yang dimaksud dengan syirik kecil itu maka beliau menjawab, yaitu riya> (H.R Ahmad). Kajawi mênikå, Allah swt. ugi berfirman wontên Q.S Al-Ma'un ayat 4-6 (Humaira, 2015: 382). Waosanipun kados makatên. َ ل لٌَل ي و فَ ن ي ل صُم(۸َ)َ ن وُهَ اسَ م ه تَ لا صَ ن عَ مُهَ ن ي ذَّلا(۵َ)َ ن وُءا رُيَ مُهَ ن ي ذَّلا(ך) Wondéné terjemahan-ipun kados makatên. Maka celakalah bagi orang-orang yang shalat, (yaitu) orang-orang yang lalai dalam shalatnya, orang-orang yang berbuat riya>. Saking andharan wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih tumindak kanthi riya> mênikå sagêd ndadosakakên tiyang pinaringan kapitunan såhå bêndu saking Gusti Allah. Awit saking mênikå, tiyang mênikå kêdah ikhtiyar supados manahipun kajagi saking riya>. Sipat riya> mênikå sagêd dipunsingkirakên manawi tiyang mênikå purun tumindak kanthi iklas penghapus-amal.html
178 Saking pêthikan teks wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih manungså mênikå dipundhawuhi supados purun nilar tumindak sah}at}. Têgêsipun sah}at} inggih mênikå ngraos bosên anggènipun nindakakên ibadah såhå botên bosên nindakakên doså. Saking andharan wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih tiyang ingkang tumindak sah}at} inggih mênikå tiyang ingkang putus asa saking rahmatipun Gusti Allah. Tiyang mênikå ngraos dukå dhumatêng Gusti Allah amargi sadåyå kajêngipun botên dipunturuti déning Gusti Allah utawi ngraos kécalan nalikå wontên prakawis ingkang dipunrêmêni mênikå ical (Ismail, 2009: 102). Awit saking mênikå, tiyang kasêbut langkung milih nindakakên tumindak ingkang awon amargi ngraos botên dipunparingi rahmat déning Gusti Allah. Tumindak sah}at} kalêbêt tumindak awon såhå minångkå penyakit hati. Manah mênikå kêdahipun mbêtahakên gizi supados têtêp rêsik såhå saé, inggih mênikå gizi saking iman såhå wirid-wirid ibadah kanggé wujud keta'atan (Ulum, 2005: 81). Dados, nalikå manah mênikå pinaringan gizi ingkang saé, milå manah kasêbut têbih saking penyakit hati, tansah nurut kaliyan syariat agami, såhå nilar sadåyå tumindak doså. Kathah-kathahipun tiyang ingkang tumindak sah}at} inggih mênikå tiyang ingkang kirang kiat keimanan-ipun dhumatêng Gusti Allah. Manawi wontên tiyang ingkang botên purun ngibadah såhå nilar tumindak ingkang ndadosakên doså, milå piyambakipun kalêbêt tiyang ingkang rugi. Salajêngipun, manawi wontên tiyang ingkang purun ngibadah såhå purun nilar tumindak doså, milå tumindak kasêbut minångkå salah satunggaling cårå kanggé ngindhakakên
179 kualitas dhiri pribadi, inggih mênikå supados dados manungså ingkang sajatos, saléh, såhå religius (Hasan, 2013: 321). Dados, manawi wontên tiyang ingkang purun dados manungså ingkang sampurnå, ingkang gadhah kualitas dhiri, milå kêdah nindakakên tahapan såhå proses keta'atan kanthi saèstu. Salah satunggaling cårå ingkang kêdah dipuntindakakên supados sagêd nilar tumindak sah}at} inggih mênikå kanthi cårå tazkiyyat al-nafs (tansah nyucèkakên dhiri såhå manahipun) såhå taqarrub (mendekatkan dhiri dhumatêng Gusti Allah kanthi makaping-kaping) (Ismail, 2009: 171). Andharan mênikå jumbuh kaliyan firman Gusti Allah, ingkang waosanipun kados makatên. َا هَّك زَ ن مَ ح ل ف ا د ق(٩َ)َا هَّس دَ ن مَ با خَ د ق و(٠١) Wondéné terjemahan-ipun kados makatên. Sungguh beruntung orang yang menyucikan jiwa itu dan sungguh merugilah orang yang menodainya (Q.S As-Syams: 9-10). Tazkiyyat al-nafs dipuntindakakên kanthi cårå ngêcakakên tumindak ingkang saé ing sabên tumindakipun, kados tansah sabar, iklas, såhå sukur dhumatêng sadåyå takdiripun Gusti Allah; kathah maos istighfar; lsp. Wondéné taqarrub dipuncakakên kanthi cårå ta'at dhatêng sadåyå dhawuhipun Gusti Allah, nilar sadåyå awisanipun Gusti Allah, tansah srêgêp ngibadah, lsp. Kajawi mênikå, cårå sanèsipun ingkang sagêd dipuntindakakên inggih mênikå gadhah niyat ingkang botên 'miyar-miyur' nalikå nindakakên keta'atan dhumatêng Gusti Allah. Maksudipun 'miyar-miyur' inggih mênikå dèrèng yakin dhatêng kemampuan dhiri pribadinipun nalikå nindakakên satunggaling tumindak, taksih dèrèng sagêd njagi håwå nêpsunipun, såhå dèrèng yakin dhatêng maksud såhå paédahing tumindak ingkang dipunlampahi (Santosa, 2011: 73).
180 Dados, anggènipun nindakakên satunggaling tumindak, mliginipun nalikå ngibadah, milå niyatipun kêdah 'madêg, mantêp, såhå madhêp', tanpå 'miyar-miyur'. Ancasipun inggih mênikå supados niyatipun tansah rêsik såhå yakin bilih tumindak ingkang dipuntindakakên wontên paédahipun. Manawi prakawis-prakawis mênikå dipuntindakakên kanthi saèstu, têmtu kémawon tumindak sah}at} sagêd dipuntilar såhå sagêd dados manungså ingkang saé såhå utami. 3) Amal Wujud ajaran moral nilar sipat amal ing teks SK kawrat wontên kåcå 19 larik 3-7. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. Amal, têgêsé atiné ngangên dunya baé, pêngrasané ora dèn paringi rahmat maring Allah, sartå ng/ê/råså dèn paringi bilahi baé. Terjemahan-ipun kados makatên. Amal, artinya hatinya (selalu) mengharapkan dunia saja, merasa tidak diberi rahmat oleh Allah, serta merasa (bahwa dirinya selalu) diberi musibah saja. Saking pêthikan teks wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih manungså mênikå dipundhawuhi supados purun nilar sipat amal. Têgêsipun amal inggih mênikå manahipun tansah ngangên-angên donyå kémawon, raosipun rumaos botên naté dipunparingi rahmat déning Gusti Allah, såhå namung ngraos dipunparingi bilahi kémawon. Manungså minångkå hamba, sajatosipun kêdah pitados bilih sadåyå prakawis ingkang dipuntampi mênikå minångkå wujud takdir saking Gusti Allah. Manungså mênikå kêdah narimah sadåyå nikmat utawi pacobèn ing pagêsanganipun. Prakawis mênikå jumbuh kaliyan firman Allah, ingkang terjemahan-ipun kados makatên (Ulum, 2005: 249).
181 a. Apa saja yang Allah anugerahkan kepada manusia berupa rahmat, maka tidak ada seorangpun yang dapat menahannya, dan apa saja yang ditahan oleh Allah maka tidak ada seorangpun yang sanggup untuk melepaskannya sesudah itu. Dialah Mahaperkasa lagi Mahabijaksana (Q.S Al-Fathir: 2). b. Atau siapakah dia yang menjadi tentara bagimu yang akan menolongmu selain dari pada Allah Yang Maha Pemurah? Orang-orang kafir itu tidak lain hanyalah dalam (keadaan) tertipu. Atau siapakah dia ini yang memberimu rezeki jika Allah menahan rezeki-Nya? Sebenarnya mereka terus menerus dalam kesombongan dan menjauhkan diri (Q.S Al-Mulk: 20-21). c. Hai manusia, ingatlah akan nikamt Allah kepadamu. Adakah penciptaan selain Allah yang dapat memberikan rezeki kepada kamu dari langit dan bumi? Tidak ada Tuhan selain Dia, maka mengapakah kamu berpaling (dari ketauhidan)? (Q.S Al-Fathir: 3). Saking ayat-ayat ingkang kasêrat wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih Gusti Allah mênikå paring nikmat dhatêng sadåyå hambanipun. Kajawi mênikå, namung Gusti Allah kémawon ingkang sagêd paring pitêdah såhå pitulung manawi wontên hamba ingkang sawêg sisah utawi sawêg nampi pacobèn. Awit saking mênikå, sipat amal ingkang ngraos botên naté dipunparingi rahmat såhå ngraos namung dipunparingi bilahi kémawon kêdah dipuntilar, amargi sipat kasêbut kalêbêt sipat awon utawi sagêd dipunwastani penyakit hati. Sipat amal ingkang ngraos bilih manahipun tansah ngangên-angên donyå kémawon ugi kêdah dipuntilar. Sipat kasêbut ugi kalêbêt penyakit hati amargi sipat kasêbut nêdahakên bilih tiyang mênikå kirang ngraosakên raos sukur dhumatêng Gusti Allah saking sadåyå nikmat ingkang dipuntampi. Botên wontên paédahipun manawi wontên tiyang ingkang mênggalih prakawis donyå kémawon. Manawi wontên tiyang ingkang kados makatên, satêmah sipat kasêbut botên sagêd nêbihakên saking bilahi; botên wontên paédahipun kanggé manahipun, akalipun, utawi badanipun; såhå sagêd ngrisak ganjaran (pahålå) kasaénan (As'ad, 2007: 102).
182 Kathah-kathahipun manungså ingkang asipat amal inggih mênikå tiyang ingkang sawêg ngraos sisah såhå ingkang sawêg nampi bilahi. Wontên ing pênggalihipun, piyambakipun namung sambat (mengeluh) kémawon tanpå wontên raos sukur dhumatêng Gusti Allah saking sadåyå takdir ingkang dipuntampi. Wontên ing pundi kémawon piyambakipun tansah nandhingakên kawontênanipun kaliyan kawontênanipun tiyang sanès. Awit saking mênikå, raosing manahipun tansah sêngit dhumatêng takdiripun Gusti Allah. Salah satunggaling cårå ingkang dipuntindakakên supados manungså sagêd nilar sipat amal inggih mênikå manungså mênikå gadhah raos sukur dhumatêng Gusti Allah. Hakékat sukur inggih mênikå mangrêtosi bilih botên wontên Dzat ingkang sagêd paring nikmat kajawi namung kanikmatan saking Gusti Allah, mangrêtosi pêprincèning nikmat-nikmatipun Gusti Allah ingkang sampun dipuntampi, såhå ngêcakakên tumindak ingkang saé kados sedekah minångkå wujud sukur saking sadåyå nikmat ingkang dipuntampi (Humaira, 2015: 423). Kajawi mênikå, cårå ingkang sagêd dipuncakakên supados sagêd nilar sipat amal ingkang awujud botên ngangên-angên prakawis donyå kémawon, inggih mênikå botên mulyakakên prakawis donyå ing pagêsanganipun (Umar, 1980: 196). Manungså mênikå kêdahipun ngginakakên nikmat donyå kanggé sarånå ibadah dhumatêng Gusti Allah. Nilar pangangên-angên ngéngingi prakawis donyå inggih minångkå salah satunggaling wujud ikhtiyar supados botên malês ing pagêsanganipun, supados tansah ngraos sukur dhumatêng Gusti Allah, såhå langkung srêgêp ibadah kanggé sangu ing akhirat.
183 4) 'Ujub Wujud ajaran moral kêdah nilar sipat 'ujub ing teks SK kawrat wontên kåcå 20 larik 1-6. Wondéné pethikanipun ing teks kasêrat makatên. 'Ujub, têgêsé ngunggulakên awaké, pêngrasané unggul dhéwé sartå lali maring rahmaté Allah, ora éling maring pitulungé Allah. Terjemahan-ipun kados makatên. 'Ujub, artinya mengunggulkan diri, merasa unggul sendiri, serta lupa pada rahmatNya Allah, tidak ingat pada pertolongan Allah. Saking pêthikan teks wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih manungså mênikå dipundhawuhi supados purun nilar sipat 'ujub. Têgêsipun 'ujub inggih mênikå ngunggulakên dhiri pribadinipun, ngraos unggul piyambak, kasupèn kaliyan rahmatipun Gusti Allah, såhå botên kémutan dhatêng sadåyå pitulungipun Gusti Allah. Manawi miturut Humaira (2015: 397), hakékat 'ujub inggih mênikå tumindak kanthi umuk, ingkang ngraos bilih piyambakipun langkung sampurnå manawi dipuntandhingakên kaliyan tiyang sanès, ngraos bilih sadåyå nikmat ingkang dipuntampi mênikå gadhahanipun piyambak, botên purun ngibadah dhumatêng Gusti Allah, såhå ngraos unggul piyambak. Dados, manungså ingkang gadhah sipat 'ujub mênikå namung mênggalih kanikmatan ingkang dipuntampi tanpå mênggalih saking pundi asalipun kanikmatan kasêbut såhå kasupèn kaliyan Gusti Allah ingkang sampun paring nikmat såhå pitulung dhateng piyambakipun supados sagêd sukses . Manungså ingkang asring tumindak kanthi 'ujub inggih mênikå tiyang sugih ingkang gadhah wêwênang såhå kedudukan. Manungså kasêbut ngraos bilih
184 piyambakipun unggul piyambak amargi sampun gadhah wêwênang såhå kedudukan ingkang sagêd ndadosakên tiyang purun ta'at, patuh, såhå loyalitas dhatêng piyambakipun (Ismail, 2009: 266). Awit saking wontên tiyang ingkang taat, patuh, såhå loyalitas dhatêng piyambakipun, milå piyambakipun ngraos bilih unggul piyambak. Kajawi mênikå, manungså ingkang pintêr (pårå cendekiawan) ugi langkung gampil tumindak kanthi 'ujub. Pawadanipun inggih mênikå amargi tiyang kasêbut ngraos bilih piyambakipun gadhah ngèlmi ingkang langkung kathah manawi dipuntandhingakên kaliyan sanèsipun, satêmah ngraos dados superior utawi pimpinan (Ismail, 2009: 164). Awit saking kedudukan ngèlmi mênikå mulyå såhå dipunajèni sangêd, milå tiyang kasêbut rumaos langkung unggul piyambak. Saking andharan wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih tumindak kanthi 'ujub mênikå kalêbêt tumindak awon ingkang kêdah dipuntilar. Pawadanipun inggih mênikå amargi tumindak kasêbut nêdahakên bilih piyambakipun rêmên sangêd dhatêng dhiri pribadinipun såhå menyepelekan dhatêng sanèsipun. Sipat 'ujub mênikå sagêd ndadosakên manungså nindakakên kejahatan såhå kekejian, sartå sagêd ndadosakên doså langkung-langkung sagêd mlêbêt naråkå (Hasan, 2013: 245). Kajawi mênikå, manungså ingkang asipat'ujub mênikå samangké badhé nampi bêndu såhå azab saking Gusti Allah (Humaira, 2015: 397). Andharan mênikå jumbuh kaliyan firman Allah, ingkang waosanipun kados makatên. ًَُع ي م جَ ض ر لااَ ى فَُ ما و م ل ظَ ن ي لَّل لََّن ا و ل وَ ة م ي ق لاَ م و يَ با ل ع لا ء و سَ ن مَ ه ها و د ت ف لاَ ه ع مَ ه ل ث مَّوََ لا د ب وا مَ الَ ن مَ مُهََ م لَ ن وُب س ت ح يا وُن وُك ي(۸۶)
185 Wondéné terjemahan-ipun kados makatên. Dan sekiranya orang-orang yang zalim mempunyai segala apa yang ada di bumi dan ditambah lagi sebnyak itu, niscaya mereka akan menebus dirinya dengan itu dari azab yang buruk pada hari kiamat. Jelaslah bagi mereka azab dari Allah yang belum pernah mereka perkirakan (Q.S Az-Zumar: 47). Wontên mapintên-pintên prakawis ingkang kêdah dipuntindakakên supados manungså mênikå sagêd nilar sipat 'ujub. Wondéné andharanipun kados makatên. a. Manungså mênikå kêdah paham bilih ganjaranipun anggènipun ngêcakakên sipat 'ujub inggih mênikå sédå kanthi su'ul khotimah (Humaira, 2015: 397). Sasampunipun paham prakawis kasêbut, manungså mênikå botên badhé tumindak kanthi 'ujub malih. b. Sadar bilih piyambakipun botên wontên dåyå såhå ngraos bilih piyambakipun minångkå hamba ingkang dipundhawuhi supados purun ngibadah dhumatêng Gusti Allah (Hasan, 2015: 245). c. Kêdah ngasorakên dhiri pribadi kanthi rumaos bilih piyambakipun sanès tiyang ingkang paling pintêr såhå unggul piyambak (Ismail, 2009: 165). Manawi manungså mênikå purun nindakakên tumindak ingkang sampun dipunandharakên wontên nginggil, milå manungså kasêbut sagêd kajagi saking sipat 'ujub. Kanthi makatên, manungså mênikå tansah rumaos bilih piyambakipun gadhah kedudukan ingkang sami kaliyan sanèsipun såhå tansah kémutan dhumatêng Gusti Allah ingkang kagungan sipat Måhå Kuwaos. B. Ajaran Moral Gayutan Antawisipun Manungså dhatêng Sêsamining Dumados Manungså botên sagêd nglajêngakên pagêsangan kanthi piyambakan, amargi manungså mênikå minångkå makhluk sosial ingkang gêsang ing bêbrayan.
186 Awit saking mênikå, hubungan antawisipun satunggal tiyang dhatêng tiyang sanès kêdah nuwuhakên kasaénan såhå nilar prakawis ingkang awon, ingkang sagêd ndadosakên perpecahan. Wondéné ajaran moral gayutan antawisipun manungså dhatêng sêsamining dumados ingkang kawrat ing teks SK kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 51. Ajaran Moral Gayutan Antawisipun Manungså dhatêng Sêsamining Dumados Ajaran Moral Indikator Ajaran Moral Terjemahan Saking tabel wontên nginggil, sagêd dipunmangrêtosi bilih manungså mênikå dipundhawuhi supados purun nilar sipat h}asu>d. Têgêsipun h}asu>d inggih mênikå ngajêng-ajêng supados tånggå têpalihipun pinaringan bilahi nalikå sawêg sisah såhå ngraos mèri dhatêng manungså sanèsipun. Hakékat tiyang ingkang tumindak h}asu>d inggih mênikå botên rêmên manawi wontên tiyang sanès pinaringan nikmat saking Gusti Allah, ngraos sênêng nalikå nikmat ingkang dipuntampi déning tiyang sanès mênikå ical, såhå ngraos sênêng manawi tiyang sanès pinaringan bilahi (Humaira, 2015: 352). Kathah-kathahipun tiyang ingkang ngêtingalakên sipat h}asu>d inggih mênikå tiyang ingkang sêngit dhatêng tiyang sanès. Awit saking mênikå, wontên ing manahipun namung rumaos dukå kémawon dhatêng tiyang ingkang dipunsêngiti kasêbut såhå wontên niyat kanggé ngrisak kanikmatan ingkang dipuntampi tiyang sanès. Nilar sipat h}asu>d H}asu>d, têgêsé ngarêp-ngarêp cilakané tanggané sêmangsané yèn dèn paringi susah, ngiri maring pådhå manuså. (kåcå 19 larik 8-11) Hasud, artinya mengharapkan musibah bagi tetangganya jika sedang diberi kesusahan, iri pada sesama manusia. (halaman 19 baris 8-11)
), cårå ingkang sagêd dipuntindakakên kanggé nilar sipat h}asu>d inggih mênikå ngraos bingah manawi wontên tiyang ingkang pinaringan kanikmatan såhå ngraos sisah manawi wontên tiyang ingkang sawêg sisah, njagi hubungan persaudaraan kanthi cårå asring mêrtamu dhatêng tiyang ingkang dipun-h}asu>d, ngêcakakên sipat sabar såhå ngindhakakên ketakwaan såhå keta'atan dhumatêng Gusti Allah. Kanthi makatên, hubungan persaudaraan antawisipun satunggal tiyang kaliyan tiyang sanèsipun têtêp kajagi såhå sagêd gêsang kanthi têntrêm. it-penyakit-hati/ 187 Sipat h}asu>d inggih kalêbêt sipat awon ingkang kêdah dipuntilar déning sadåyå tiyang. Manawi wontên tiyang ingkang sami h}asu>d, milå tiyang kasêbut ing wêkdal salajêngipun badhé pinaringan kapitunan wontên ing donyå såhå akhirat, ngrisak ganjaran amal kasaénan, såhå nambah musuh nalikå gêsang ing bêbrayan (Ulil, 2013). Kajawi mênikå, sipat h}asu>d inggih sagêd ngrisak iman, ngrisak hubungan persaudaraan, ndadosakên manahipun tansah botên têntrêm, såhå ngraos botên narimah dhumatêng Gusti Allah amargi botên rid}a> dhatêng kanikmatan ingkang dipuntampi déning tiyang sanès (Saputra, 2012). Andharan wontên nginggil mênikå jumbuh kaliyan sabda Nabi Muhammad saw. inggih ngéngingi kapitunan ingkang dipuntampi déning tiyang ingkang ngêcakakên sipat h}asu>d. Wondéné sabda Nabi Muhammad saw. kasêbut terjemahan-ipun kados makatên. Sikap hasud dapat menghancurkan kebaikan seperti api membakar kayu bakar (Humaira, 2015: 352). Awit saking kathah kapitunanipun, milå sadåyå tiyang mênikå kêdah nilar sipat h}asu>d. Miturut Saputra
Saking tabel wontên nginggil, sagêd dipunmangrêtosi bilih manungså mênikå dipundhawuhi supados purun nilar sipat tama'. Têgêsipun tama' inggih mênikå gadhah pangraos bilih piyambakipun botên rumaos cêkap dhatêng sadåyå kabêtahanipun. Manawi miturut Ismail (2009: 118), têgêsipun tama' inggih mênikå serakah, mèri dhatêng sadåyå prakawis gadhahanipun tiyang sanès, såhå botên naté ngraos cêkap dhatêng sadåyå kabêtahanipun. Saking andharan mênikå sagêd dipunmangrêtosi bilih tiyang ingkang asipat tama' mênikå botên naté ngraos sugih, raosipun kados miskin kémawon, ngangên-angên sadåyå prakawis saking tiyang sanès, såhå ketergantungan dhatêng sanèsipun. Manawi kajumbuhakên kaliyan gayutan antawisipun manungså dhatêng alam, kawontênan sipat tama' mênikå sagêd ngrisak lêstantunipun alam. Prakawis Nilar sipat tama' Tama', têgêsé /rumangså/ rumangsané atiné ora ånå cukup-cukupé. (kåcå 18 larik 11 dumugi kåcå 19 larik 1-2) Tamak, artinya memiliki prasangka hati (bahwa dirinya selalu) tidak berkecukupan. (halaman 18 baris 11 s.d halaman 19 baris 1-2) 188 C. Ajaran Moral Gayutan Antawisipun Manungså dhatêng Alam Minångkå makhluk hidup, manungså mênikå mbêtahakên alam kanggé nglajêngakên pagêsanganipun. Awit saking mênikå, manungså njagi alam kanthi cårå têtêp ndamêl èdi-pènining alamipun såhå botên ngrisak mênåpå ingkang wontên. Wondéné ajaran moral gayutan antawisipun manungså dhatêng alam ingkang kawrat ing teks SK kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 52. Ajaran Moral Gayutan Antawisipun Manungså dhatêng Alam Ajaran Moral Indikator Ajaran Moral Terjemahan
189 mênikå sagêd kalampahan amargi sipat tama' sagêd ndadosakên tiyang purun nindakakên korupsi, kolusi, membunuh, såhå tumindak cidrå (Ismail, 2009: 117). Kathah-kathahipun, tiyang ingkang tama' inggih mênikå tiyang pênting ingkang gadhah wêwênang såhå kedudukan. Dados, awit saking wêwênang såhå kedudukan mênikå, piyambakipun sagêd paring dhawuh ing wêkdal kapan kémawon såhå ing pundi kémawon miturut kajêngipun piyambak supados pinaringan kauntungan ingkang langkung kathah. Tiyang ingkang tama' sagêd dipunwastani tiyang ingkang rêmên prakawis donyå (cinta dunia) (Hasan, 2013: 288). Andharan mênikå nêdahakên bilih tiyang ingkang tama' mênikå namung mênggalih kedudukan, artå såhå råjå-brånå kémawon. Asiling alam ingkang kêdahipun dipunlêstunakên ugi botên dipunpênggalih malih. Kajêngipun tiyang mênikå namung numpuk kasugihan kémawon. Amargi sipat tama' mênikå kalêbêt sipat ingkang awon, milå sipat kasêbut kêdah dipuntilar. Kajawi sipat tama' kalêbêt penyakit hati, sipat tama' kasêbut ugi dados pawadan sadåyå kalêpatan såhå kesesatan, kados ungkapan pepatah, "cinta dunia kadang membuat seorang manusia begitu tidak bertanggung jawab, sehingga jika dia merasa bahwa Allah telah mengambil sesuatu darinya, sehingga dia pun terasa terhina, meskipun beriman" (Hasan, 2013: 287). Jumbuh kaliyan andharan ing nginggil, Nabi Muhammad saw. bersabda supados tiyang mênikå purun nilar sipat tama' (As'ad, 2007: 94-95). Wondéné terjemahan saking sabda-nipun Nabi Muhammad saw. kados makatên. a. Hindarilah sikap tama', karena dengan tama' berarti kefakiran telah terjadi.
190 b. Aku berlindung kepada Allah dari sikap tama' yang menggiring pada keaiban. c. Diriwayatkan oleh Iman At Thabarani dari Auf bin Malik, bahwa Nabi Muhammad saw. memerintahkan kalian untuk berlindung dari tiga perkara: dari tama' yang hampa, tama' yang membawa aib, dan tama' apapun. Saking sabda wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih tiyang mênikå kêdah nilar sipat tama' . Sipat tama' ndadosakên tiyang mênikå miskin såhå ngêtingalakên wadinipun (aib) piyambak. Miturut Ismail (2009: 118), wontên kalih prakawis ingkang kêdah dipuntindakakên supados tiyang mênikå sagêd nilar sipat tama'. a. Ngindhakakên keimanan dhumatêng Gusti Allah. b. Tumindak asketis dhatêng prakawis donyå. Têgêsipun asketis inggih mênikå tumindak mandiri, ngginakakên sadåyå barang saking asiling nyambut damêlipun piyambak, såhå botên purun ngginakakên barang manawi botên gadhahanipun piyambak. Sasampunipun tiyang mênikå nindakakên kalih prakawis kasêbut, milå tiyang mênikå têmtu kémawon têbih saking sipat tama'. Awit sakit mênikå, lêstantuning alam têtêp kajagi amargi botên wontên malih ketama'an ingkang sagêd mbêbayani kawontênaning alam. D. Ajaran Moral Gayutan Antawisipun Manungså dhatêng Dhiri Pribadi Manungså mênikå kêdah dados manungså ingkang gadhah kapribadèn ingkang luhur. Awit saking mênikå, ajaran moral ingkang gayut antawisipun manungså dhatêng dhiri pribadinipun kêdah dipuncakakên. Wondéné ajaran moral gayutan antawisipun manungså dhatêng dhiri pribadinipun ingkang kawrat ing teks SK kasêrat lumantar tabel ing ngandhap mênikå.
191 Tabel 53. Ajaran Moral Gayutan Antawisipun Manungså dhatêng Dhiri Pribadinipun Ajaran Moral Indikator Ajaran Moral Terjemahan Tafwi>d}, têgêsé ora bosên-bosên ngibadah sartå ora nêjå ng/ê/lakoni doså. (kåcå 16 larik 1-3) Tafwi>d}, artinya tidak bosan-bosan beribadah serta tidak menyengaja melakukan dosa. (halaman 16 baris 1-3) Saking tabel wontên nginggil, sagêd dipunmangrêtosi bilih ajaran moral gayutan antawisipun manungså dhatêng dhiri pribadinipun awujud ngêcakakên prakawis ingkang saé, inggih mênikå s}abar såhå tafwi>d}. Wondéné andharanipun kados andharan wontên ngandhap mênikå. a. S}abar Wujud ajaran moral ngêcakakên sipat s}abar ing teks SK kawrat wontên kåcå 15 larik 4-7. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. S}abar, têgêsé sa/k/têmêné iku nêtêpi p/ê/r(a)kårå ngibadah, dèn ênggo ngilangakên nêpsu lan håwå. Terjemahan-ipun kados makatên. Sabar, artinya dengan yakin menjalankan perkara (yang berhubungan dengan) ibadah, dilakukan untuk menghilangkan hawa nafsu. Saking pêthikan teks wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih manungså mênikå dipundhawuhi supados purun ngêcakakên sipat s}abar. Têgêsipun s}abar inggih mênikå raos yakin anggènipun nindakakên ibadah, ingkang ancasipun kanggé ngicali håwå nêpsu. Ngêcakakên prakawis ingkang saé dhatêng dhiri pribadinipun S}abar, têgêsé sa/k/têmêné iku nêtêpi p/ê/r(a)kårå ngibadah, dèn ênggo ngilangakên nêpsu lan håwå. (kåcå 15 larik 4-7) Sabar, artinya dengan yakin menjalankan perkara (yang berhubungan dengan) ibadah, dilakukan untuk menghilangkan hawa nafsu. (halaman 15 baris 4-7)
192 Manungså ingkang s}abar kalêbêt manungså ingkang utami. Ananging, anggènipun ngêcakakên sipat s}abar mênikå botên sadåyå manungså sagêd nglampahi. Pawadanipun inggih mênikå amargi sadåyå prakawis ingkang wontên gayutanipun kaliyan tumindak mênikå asalipun saking rêsik mênåpå botên raosipun manah (Ulum, 2005: 85). Dados, sagêd dipunmangrêtosi bilih manungså ingkang s}abar mênikå nêdahakên bilih manahipun mênikå rêsik. Sipat s}abar mênikå dipunbêtahakên supados manungså mênikå sagêd sukses. Sipat s}abar ugi dipunbêtahakên supados manungså mênikå sagêd nglampahi sadåyå pacobèn såhå rêkaosing kawontênan ingkang dipunlampahi ing pagêsanganipun (Ismail, 2009: 144). Manungså mênikå botên sagêd pinaringan sadåyå kajêngipun kajawi manungså kasêbut purun s}abar såhå nilar håwå nêpsunipun (Hasan, 2013: 268). Awit saking mênikå, sadåyå manungså mênikå kêdah ngêcakakên sipat s}abar ing sadåyå kawontênan, mliginipun nalikå ngibadah dhumatêng Gusti Allah. Manungså ingkang ngêcakakên sipat s}abar ing sadåyå kawontênan, milå ing pênggalih såhå manahipun têmtu kémawon kémutan Gusti Allah. Manungså kasêbut purun nindakakên satunggaling tumindak kanthi raos rêmên såhå sagêd nampi sadåyå rubêdå (Ismail, 2009: 267). Tuladhanipun tiyang ingkang ngêcakakên sipat s}abar inggih mênikå pårå muslim ingkang nindakakên ibadah siyam såhå pårå siswå ingkang ngangsu kawruh. Tiyang muslim ingkang nindakakên siyam, milå kêdah s}abar nahan håwå nêpsu ingkang awujud raos dukå, ngêlak, luwé, lsp. Kajawi mênikå, tiyang kasêbut kêdah s}abar anggènipun njagi sadåyå paginêman, tumindak, såhå
193 niyatipun saking sadåyå prakawis ingkang awon. Tiyang ingkang nindakakên ibadah siyam mênikå namung gadhah niyat nindakakakên dhawuhipun Gusti Allah, satêmah sagêd s}abar nahan håwå nêpsunipun. Makatên ugi pårå siswå ingkang sawêg ngangsu kawruh. Pårå siswå kêdah s}abar anggènipun nyinaoni sadåyå ngèlmi såhå ta'at nindakakên dhawuhipun pårå guru. Pårå siswå mênikå ugi kêdah s}abar saking raos kêsèd såhå sayah minångkå håwå nêpsunipun nalikå pados ngèlmi. Prakawis kasêbut jumbuh kaliyan syair saking Syaidina Ali bin Abi Thalib, ingkang waosanipun kados makatên. ۞ََ ةَّت س بََّل اَ م ل ع لاَُلا ن ت لَ ل اَََ وُم ج مَ ن عَ ك ي ب نُا سٍَنا ي ب بَا ه ع ۞ٍََةًغ لُب وٍرا ب ط صا وٍَص ر ح وٍءا كُذَََُدا ش ر ا وَ ل وُط وٍذا ت سُاََ نا م زََ Wondéné terjemahan-ipun kados makatên. Tak mampu kau meraik ilmu, tanpa dengan enam perilaku, berikut saya jelaskan semua padamu. Cerdas, semangat, sabar, dan cukup sangu, ada piwulang guru dan belajar sepanjang waktu (As'ad, 2007: 32). Pårå panakawan, mliginipun Semar, ugi tansah ngajak supados manungså purun asipat s}abar, inggih mênikå gadhah manah kados sagårå (luas hatinya = penyabar) (Haq, 2009: 154). Tulådhå cak-cakaning sipat s}abar ingkang dipuntindakakên pårå panakawan inggih nalikå nyipati tumindaking pårå Pandhåwå. Pårå panakawan mênikå narimah kémawon nalikå pinaringan paukuman saking pårå Pandhåwå. Pårå panakawan botên purun paring wêwalês utawi muring dhatêng tumindaking pårå Pandhåwå. Wontên cariyos kasêbut sagêd dipunmangrêtosi bilih pårå panakawan mênikå tansah njagi pandom pagêsangipun, inggih mênikå tansah s}abar ing sabên kawontênanipun. Kanthi asipat s}abar, satunggaling tiyang mênikå sagêd wontên
194 ing tingkatan spiritual ingkang utami. Wondéné tiyang ingkang asring dukå (pemarah, botên sagêd s}abar), milå tingkat spiritual-ipun kirang prayogi amargi saking raos dukå kasêbut sagêd ical ngèlminipun tiyang kasêbut (ngèlmuné ilang barêng bêngokané) (Haq, 2009: 154). Kanthi makatên, sagêd dipunmangrêtosi bilih pårå panakawan mênikå gadhah tingkat spiritual ingkang utami, inggih saking ngêcakakên sipat s}abar kasêbut. Sipat s}abar sagêd dipuncakakên déning sintên kémawon nalikå nindakakên satunggaling tumindak, tanggungan (tugas) utawi nalikå nampi pacobèn. Sipat s}abar ugi sagêd dipuncakakên wontên ing pundi kémawon såhå kapan kémawon miturut kawontênanipun tiyang. Awit saking sipat s}abar kalêbêt sipat ingkang utami, ganjaran (pahålå) ingkang dipuntampi ugi langkung kathah (Ismail, 2009: 144). Prakawis mênikå jumbuh kaliyan firman Allah såhå andharan saking kaum 'Urafa, ingkang terjemahan-ipun kados makatên. a. Sesungguhnya hanya orang-orang yang sabarlah yang dicukupkan pahala mereka tanpa batas (Q.S Az-Zumar ayat 10). b. Adapun orang yang melampaui batas, dan lebih mengutamakan kehidupan dunia, maka sesungguhnya nerakalah tempat tinggalnya. Dan adapun orang-orang yang takut kepada kebesaran Tuhannya dan menahan diri dari keinginan hawa nafsunya, maka sesungguhnya surgalah tempat tinggalnya (Q.S An-Nazi'at ayat 37-41; Ulum, 2005: 87). c. Perjalanan para pencari berakhir pada kemenangan mereka atas nafsunya. Barang siapa yang dapat mengalahkan nafsunya pasti selamat dan berbahagia. Barang siapa yang dikuasai oleh nafsunya, pasti merugi dan celaka (syair saking kaum 'Urafa; Ulum, 2005: 87). Saking andharan wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih sipat s}abar, mliginipun s}abar nalikå nahan håwå nêpsu mênikå kathah paédahipun. Dados, botên wontên kapitunanipun manawi wontên tiyang ingkang purun ngêcakakên sipat s}abar ing pagêsanganipun.
195 b. Tafwi>d} Wujud ajaran moral kêdah tumindak tafwi>d} ing teks SK kawrat wontên kåcå 16 larik 1-3. Wondéné pêthikanipun ing teks kasêrat makatên. Tafwi>d}, têgêsé ora bosên-bosên ngibadah sartå ora nêjå ng/ê/lakoni doså. Terjemahan-ipun kados makatên. Tafwi>d}, artinya tidak bosan-bosan beribadah serta tidak menyengaja melakukan dosa. Saking pêthikan teks wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih manungså mênikå dipundhawuhi supados purun tumindak tafwi>d}. Têgêsipun tafwi>d} inggih mênikå botên bosên-bosên anggènipun nindakakên ibadah såhå botên niyat nindakakên doså. Hakékat hamba inggih mênikå katingal saking kadospundi kawontênaning rohani såhå manahipun (Ulum, 2005: 241). Dados, tiyang ingkang dados hambanipun Gusti Allah mênikå sami ikhtiyar kanggé nggayuh kasaénan kanthi cårå namung menuhankan Gusti Allah, ajrih dhatêng bêndunipun Gusti Allah, nindakakên sadåyå dhawuhipun Gusti Allah, nilar sadåyå awisanipun Gusti Allah, lsp. Tiyang mênikå nindakakên sadåyå tumindak kasêbut kanthi raos nikmat såhå iklas. Awit saking raos nikmat såhå iklas kasêbut, milå tumindak tafwi>d} sagêd dipuncakakên. Tiyang ingkang ngêcakakên tumindak tafwi>d} ing sabên tumindakipun, sami ngraos bilih sadåyå tumindak, mliginipun nalikå nindakakên ibadah dipuntindakakên kanthi sênêng såhå kados tanpå beban. Awit saking mênikå, tiyang mênikå dados srêgêp ibadah såhå nêbihakên saking tumindak ingkang sagêd ndadosakên doså. Tahapan spiritual tiyang kasêbut ugi dipunwastani
196 sampun unggul, amargi rohani såhå manahipun sampun rêsik såhå kajagi saking bujukan sétan. Kajawi mênikå, tiyang ingkang nindakakên tumindak tafwi>d} mênikå tansah nyucèkakên rohani såhå manahipun kanggé Gusti Allah, satêmah ing sabên paningalipun, piyambakipun kados ngraosakên såhå kémutan dhumatêng Gusti Allah (Hasan, 2013: 130). Hasan (2013: 130) ugi ngandharakên bilih tiyang ingkang tumindak tafwi>d} mênikå dipunbédakakên (dipunutamakakên) nalikå wontên perhitungan ing Hari Pengadilan (Hari Pembalasan). Prakawis mênikå jumbuh kaliyan firman Allah, ingkang waosan såhå terjemahan-ipun kados makatên. َ ر وُّصلاَى فَ خ فُن وََ مَّسلاَى فَ ن مَ ق ع ص فَ وَ ا شَ ن مََّل اَ ض ر لاَى فَ ن م وَ تَُال ء(َ...٨۶) Ditiuplah sangkakala, maka matilah siapa yang di langit dan di bumi kecuali siapa yang dikehendaki Allahََ (Q.S Az-Zumar: 68). َ ن و ز جُتا م وََ ن وُل م ع تَ مُت نُكا مَّل ا(۳٩َ)َ ن ي ص ل خُم لاَ ال دا ب عَّل ا(٠١َ) Kamu tidaklah diberi pembalasan melainkan terhadap kejahatan yang telah kamu kerjakan, kecuali hamba-hamba Allah yang tulus (Q.S As-Shaffat: 39-40). Saking ayat-ayat wontên nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih Gusti Allah badhé nylamêtakên tiyang ingkang purun tumindak tafwi>d}, inggih saking sadåyå kengerian ing Hari Pembalasan såhå pinaringan kebebasan nalikå wontên proses penghisapan såhå pengadilan amal kasaénan. Dados, Gusti Allah mênikå ngutamakakên tiyang ingkang purun nindakakên tumindak tafwi>d} minångkå wujud keta'atan saking hambanipun. Tiyang ingkang tumindak tafwi>d} mênikå kêdahipun gadhah raos sênêng såhå sukur dhumatêng Allah amargi sampun pinaringan pitêdah saking Gusti Allah såhå sagêd nindakakên sadåyå dhawuhipun Gusti Allah (Ismail, 2009: 226).
197 Tiyang kasêbut sagêd dipunwastani hamba ingkang utami amargi sampun pinaringan wêlas asih, kanugrahan, såhå keridaan Gusti Allah.
198 BAB V PANUTUP A. Dudutan Asiling panalitèn såhå pangrêmbaging teks SK ingkang kawrat ing salêbêting naskah SKDWW sampun kawahyakakên wontên bab IV. Adhêdhasar andharan kasêbut sagêd dipunpêndhêt dudutanipun. Wondéné dudutanipun kaandharakên wontên ing ngandhap mênikå. 1. Inventarisasi Naskah SKDWW Inventarisasi naskah naskah SKDWW dipuntindakakên kanthi studi katalog såhå pengamatan langsung wontên ing papan panyimpênipun naskah, inggih mênikå kanthi ningali piyambak kawontênaning naskah SKDWW wontên Perpustakaan Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta. Gunggungipun naskah SKDWW namung satunggal eksemplar. 2. Deskripsi Naskah SKDWW såhå Teks SK Naskah SKDWW kalêbêt salah satunggaling naskah koleksi Perpustakaan Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta. Irah-irahaning naskah kasêbut kasêrat wontên Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Museum Sonobudoyo Yogyakarta Jilid I (Behrend, 1990: 546) kanthi nomêr koleksi SB 146 I.6. Katrangan ngéngingi irah-irahaning naskah mênikå kasêrat wontên ing naskah såhå katalog, inggih mênikå wontên ing samak punggung naskah, lêmbar paling ngajêng (kåcå 1, lêmbar kaping satunggal), lêmbar paling wingking, såhå katalog Perpustakaan Muséum Sånåbudåyå. Ananging, anggènipun nyêrat irah-irahaning naskah antawisipun ingkang kasêrat wontên ing naskah kaliyan katalog mênikå botên sami. Wondéné
199 namaning irah-irahan naskah ingkang dipunginakakên inggih mênikå Sipat Kalihdåså såhå Dongå Warni-warni, inggih irah-irahaning naskah ingkang kasêrat ing katalog Induk Naskah-Naskah Nusantara Museum Sonobudoyo Jilid 1 (Behrend, 1990: 546). Kawontênaning naskah SKDWW taksih saé såhå wêtah, sêratanipun taksih cêthå dipunwaos, samakipun naskah warni ijêm tuå kadamêl saking karton kandêl ingkang dipun-laminasi, såhå dipunsêrat ngginakakên dlancang kwarto bergaris, ingkang warninipun sampun kekuning-kuningan. Sabên korasipun naskah kajilid kanthi dondoman ingkang kêncêng, nanging wontên sapérangan lêmbaran ingkang sampun lepas saking jilidanipun naskah. Lêmbaraning naskah botên wontên ingkang ical, nanging wontên pérangan pinggiraning lêmbaran naskah ingkang retak. Naskah SKDWW inggih mênikå salah satunggaling naskah carik kanthi dhapukan gancaran, ingkang kalêbêt naskah tunggal jinis teks Islam ingkang ngandharakên bab ajaran moral. Naskah SKDWW ngêwrat kalih teks, inggih mênikå teks SK såhå teks Dongå Warni-warni. Wondéné teks ingkang dipunginakakên ing panalitèn mênikå inggih mênikå teks SK. Basaning teks SK inggih mênikå abåså Jawi Anyar ragam ngoko såhå wontên têtêmbungan abåså Arab. Teks SK kasêrat mawi aksårå Arab Pégon såhå wontên têtêmbungan ingkang kasêrat mawi aksårå Arab Hijaiyah. Panyêrating aksåråning teks kanthi sikap jêjêg såhå ngginakakên mangsi warni cêmêng kanthi tandhêsaning mangsi kandêl. Kathahing kåcåning teks SK inggih mênikå 21 kåcå.
200 3. Transliterasi såhå Suntingan Teks SK Wontên panalitèn mênikå, transliterasi teks dipundamêl kanthi nggantos sêrataning teks ingkang asilipun dados aksårå Jåwå såhå aksårå Latin. Wondéné metode transliterasi teks ingkang dipunginakakên ing panalitèn mênikå inggih metode transliterasi diplomatik såhå metode transliterasi standar. Metode transliterasi diplomatik dipunginakakên kanggé ndamêl transliterasi teks ingkang kasêrat mawi aksårå Arab Hijaiyah abåså Arab, déné metode transliterasi standar dipunginakakên kanggé ndamêl transliterasi teks ingkang kasêrat mawi aksårå Arab Pégon abåså Jawi. Wondéné asiling transliterasi teks SK kapanggihakên 15 têmbung ingkang dados ciri khas teks SK. Metode suntingan teks ingkang dipunginakakên inggih mênikå metode suntingan teks edisi standar. Suntingan teks mênikå dipundamêl adhêdhasar Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939), Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan (Depdiknas, 2006), såhå kajumbuhakên kaliyan konteks-ipun. Salajêngipun, asiling éwah-éwahaning suntingan teks, ingkang awujud nambahi, ngirangi, såhå nggantos aksårå, wandå, utawi têmbung, lajêng dipuncathêt ing aparat kritik. Wondéné asiling suntingan teks SK kapanggihakên 41 têmbung ingkang dipun-sunting. 4. Terjemahan Teks SK Terjemahan teks SK wontên panalitèn mênikå inggih kanthi ngéwahi basaning teks ingkang ngginakakên båså Jawi Anyar ragam ngoko dados båså Indonesia. Metode terjemahan teks ingkang dipunginakakên inggih mênikå terjemahan harfiah, terjemahan isi utawi maknå, såhå terjemahan bebas.
201 Anggènipun ngêcakakên metode terjemahan mênikå kanthi kontekstual. Wondéné asiling terjemahan teks SK mênikå kapanggihakên pitung têmbung ingkang kasêrat ing chatêtan terjemahan, inggih mênikå têmbung muhal, akil balig, jaiz, 'arad{ basyariyah, pangéran, kangjêng, såhå Gusti. 5. Ajaran Moral ingkang Kawrat ing Teks SK Ajaran moral inggih mênikå pitêdah utawi piwulang ngéngingi prakawis saé mênåpå awon. Ajaran moral ingkang kawrat ing teks SK awujud pitêdah utawi piwulang ngéngingi prakawis saé mênåpå awon ingkang sagêd dipuncakakên nalikå gêsang ing bêbrayan. Ajaran moral ingkang dipunrêmbag inggih mênikå ajaran moral ngéngingi gayutan antawisipun manungså dhumatêng Gusti Allah, manungså dhatêng sêsamining dumados, manungså dhatêng alam, såhå manungså dhatêng dhiri pribadinipun. Ajaran moral gayutan antawisipun manungså dhumatêng Gusti Allah awujud wajib mangrêtos sipat wajib, sipat muhal, såhå sipat wênangipun Gusti Allah; wajib mangrêtos sipat wajib, sipat muhal, såhå sipat wênangipun pårå rasul; wajib mangrêtos syahadatain; ngêcakakên prakawis ingkang saé miturut dhawuhipun Gusti Allah, inggih mênikå tawwakal, rid}a>, ikhla>s}, såhå tobat; ugi nilar prakawis ingkang awon miturut awisanipun Gusti Allah, inggih mênikå riya>, sah}at}, amal, såhå 'ujub. Ajaran moral gayutan antawisipun manungså dhatêng sêsamining dumados inggih mênikå nilar sipat h}asu>d. Ajaran moral gayutan antawisipun manungså dhatêng alam inggih mênikå nilar sipat tama'. Wondéné ajaran moral gayutan antawisipun manungså dhatêng dhiri pribadinipun inggih mênikå sipat s}abar såhå tumindak tafwi>d}.
202 B. Pamrayogi Sasampunipun nindakakên panalitèn tumrap teks SK ing salêbêting naskah SKDWW wontên pamrayoginipun. Wondéné pamrayoginipun kaandharakên wontên ing ngandhap mênikå. 1. Tumrap mahasiswa program studi Pendidikan Bahasa Jawa, teks SK mênikå taksih prêlu dipuntaliti malih kajumbuhakên kaliyan bab båså, bab sastrå, utawi bab sanèsipun. 2. Naskah kinå, mliginipun naskah-naskah Jawi saking asiling budåyå masarakat rikålå jaman rumiyin kêdah dipunlêstantunakên. Salah satunggaling cårå ingkang sagêd dipuntindakakên inggih mênikå kanthi nindakakên panalitèn naskah-naskah Jawi, kanthi ancas kanggé nglêstantunakên isining naskah såhå piwulang ing salêbêting naskah ingkang taksih sagêd dipunjumbuhakên ing pagêsanganing masarakat jaman samênikå. C. Implikasi Adhêdhasar asiling panalitèn såhå pangrêmbaging naskah SKDWW såhå teks SK, wontên implikasi-nipun. Wondéné andharan ngéngingi implikasi-ipun panalitèn mênikå kaandharakên ing ngandhap mênikå. 1. Tumrap lingkungan perguruan tinggi mliginipun wontên ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, panalitèn mênikå dipunkajêngakên sagêd dados wawasan bab cårå ngêcakakên ngèlmi filologi kanggé mbêdhah naskah Jawi, mliginipun naskah SKDWW såhå teks SK ingkang salajêngipun sagêd dipunpêndhêt isinipun.
203 2. Tumrap pamaos umum, bab piwulang utawi ajaran moral ingkang kawrat wontên ing teks SK sagêd dipungêthok tularakên dhatêng tiyang sanès, satêmah kawruh ngéngingi ajaran moral kasêbut sagêd dipunginakakên kanggé pandom nalikå gêsang ing bêbrayan.
204 KAPUSTAKAN 1. Naskah Anonim. tt. Naskah Sipat Kalihdåså såhå Dongå Warni-Warni. Perpustakaan Muséum Sånåbudåyå Yogyakarta, kode SB 146 I.6. 2. Puståkå Al-Kadiri, Choirul Anam. 2010. 8 Langkah Mencapai Ma'rifatullah. Jakarta: Amzah. Amin, Ahmad. 1991. Etika (Ilmu Akhlak). Jakarta: PT. Bulan Bintang. Anisa, Arifatul. 2015. Kajian Filologi såhå Pandoming Sadé Tinumbas Teks Bai' såhå Teks Têmpah wontên Naskah Tashrihah Al-Muhtaj. Skripsi S1. Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. An-Nadwi, Fadlil Sa'id. tt. Terjemah Hasyiyah Fathul Majid (Ilmu Tauhid) karangan Ass-Syaikh Muhammad An-Nawawi Al-Jawi. Surabaya: Al-Hidayah. Anonim. tt. Katalog Koleksi Naskah Kuna dan Buku Lama Perpustakaan Balai Pelestarian Nilai Budaya Yogyakarta. Antunsuhono. 1956. Paramasastra Djawa. Yogyakarta: Hien Hoo Sing. As'ad, Aliy. 2007. Terjemah Ta'li>mu Al-Muta'allim Bimbingan Bagi Penuntut Ilmu Pengetahuan. Jawa Tengah: Menara Kudus. Baroroh-Baried, Siti, dkk. 1985. Pengantar Teori Filologi. Jakarta: Pusat Pengembangan dan Pembinaan Bahasa, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Bayles, Michael D. 1981. Professional Ethics. United State of America: Wadsworth. Behrend, T.E. 1990. Katalog Induk Naskah-Naskah Nusantara Jilid 1 Muséum Sonobudoyo Yogyakarta. Jakarta: Djambatan. Behrend, T.E. dan Titik Pudjiastuti. 1997a. Katalog Induk Naskah-Naskah Fakultas Sastra Universitas Indonesia Jilid 3-A. Jakarta: Yayasan Obor Indonesia.
205 Behrend, T.E. dan Titik Pudjiastuti. 1997b. Katalog Induk Naskah-Naskah Fakultas Sastra Universitas Indonesia Jilid 3-B. Jakarta: Yayasan Obor Indonesia. Bertens. 2011. Etika. Jakarta: PT Gramedia Pustaka Utama. Chaer, Abdul. 1995. Pengantar Semantik Bahasa Indonesia. Jakarta: PT Rineka Cipta. Chafidh, M. Afnan. 2011. Terjemah Qotrul Ghoits, Mengenal Tuhan Lebih Dekat. Jawa Tengah: Hasan bin Idrus. Chamamah-Soeratno, Siti. 1996. "Transliterasi dan Proses Penyuntingan". Kumpulan Makalah Filologi. Fakultas Sastra UGM. De Vos. H. 1987. Pengantar Etika. Terjemahan Soejono Soemargono. Yogyakarta: Tiara Wacana. Depdikbud. 1985. Pendidikan, Moral, dan Ilmu Jiwa Jawa. Jakarta: Depdikbud. Depdiknas. 2015. Kamus Besar Bahasa Indonesia. Jakarta: PT. Gramedia. . 2006. Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan. Yogyakarta: Kanisius. Djamaris, Edwar. 2002. Metode Penelitian Filologi. Jakarta: CV Manasco. Fathurahman, Oman. 2015. Filologi Indonesia. Teori dan Metode. Jakarta: Prenadamedia Group. Hasan, Ilyas. 2013. Pendaran Cahaya Rohani: Sejarah dan Ajaran Makrifat Islam. Jakarta: Citra Anggota IKAPI. Haq, Muhammad Zaairul. 2009. Tasawuf Semar Hingga Bagong. Yogyakarta: Kreasi Wacana. Humaira, Aida, dkk. 2015. Ringkasan Ihya' 'Ulumuddin. Jakarta: PT. Sahara. Hurford, James R and Brendan Heasley. 1983. Semantics a Coursebook. London: Cambridge University Press. Ismail, A. Ilyas. 2009. Pilar-Pilar Takwa. Jakarta: PT. Raja Grafindo Persada. Istanti, Kun Zachrun. 2013. Metode Penelitian Filologi dan Penerapannya. Yogyakarta: Elmatera Anggota IKAPI.
206 Kaelan. 2005. Metode Penelitian Kualitatif Bidang Filsafat. Yogyakarta: Paradigma. Kauma, Fuad dan Isnaeni Fuad. 2001. 100 Panduan Hidup Muslim. Yogyakarta: Mitra Pustaka. Koentjaraningrat. 1984. Kebudayaan Jawa. Jakarta: PN Balai Pustaka. Madjid, Nurcholish. 2008. Islam Doktrin dan Peradaban. Jakarta: Paramadina. Mardiwarsito, L. 1981. Kamus Jawa Kuna-Indonesia. Flores: Nusa Indah. Mulyani, Hesti. 2014. Teori dan Metode Pengkajian Filologi. Yogyakarta: Astungkãra Media. . 2013. Komprehensi Tulis. Yogyakarta: Astungkãra Media. . 2012. Membaca Manuskrip Jawa. Yogyakarta: Kanwa Publisher. Mustofa, Bisri. 1957. Rawi>h{atul Aqwa>m. Jawa Tengah: Menara Kudus. Nawawi, Imam. 2015. Sullamut Taufiq. Bandung: Sinar Baru Algensindo. Nugraha, Setya Adi. 2014. Kajian Filolofi dan Nilai-Nilai Pendidikan Moral dalam Serat Ambêk Sångå. Skripsi S1. Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Padmosoekotjo, S. 1989. Wewaton Panulise Basa Jawa Nganggo Aksara Jawa. Surabaya: PT. Citra Jaya Murti. Prihandani, Sus. 2015. Berita Pustaka Informasi Kapustakaan. Katalog Naskah Manuskrip. Yogyakarta: Balai Bahasa Provinsi Daerah Istimewa Yogyakarta. Poerwadarminta. W.J.S. 1939. Baoesastra Djawa. Groningen, Batavia: J. B Wolters' Uitgevers-Maatschappij N.V. Rachman, Fauzi. 2012. Islamic Relationship. Jakarta: Erlangga. Robson. S.O. 1994. Prinsip-prinsip Filologi Indonesia. Jakarta: Pusat Pengembangan dan Pengembangan Bahasa dan RUL. Saleh, Muwafik. 2011. Belajar dengan Hati Nurani. Jakarta: Erlangga. Santosa, Iman Budhi. 2011. Laku Prihatin Investasi Menuju Sukses Ala Manusia Jawa. Yogyakarta: Memayu Publishing.
207 Sudrajat, Ajat, dkk. 2016. Dinul Islam Pendidikan Agama Islam di Perguruan Tinggi Umum. Yogyakarta: UNY Press. . 2013. Din Al-Islam Pendidikan Agama Islam di Perguruan Tinggi Umum. Yogyakarta: UNY Press. Sugiyono. 2011. Metode Penelitian Kuantitatif, Kualitatif, dan Kombinasi. Bandung: Alfabeta. Suryani, Elis. 2012. Filologi. Bogor: Ghalia Indonesia Anggota IKAPI. Suseno, Franz Magnis. 1997. Javanese Ethics and World View. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama. . 1987. Etika Dasar. Yogyakarta: Kanisius. Suyami. 1996. "Pengembangan Model Kajian Naskah-Naskah Jawa". Kongres Bahasa Jawa II. Jawa Timur: CV Perintis. TIM. 2013. Buku Panduan Tutorial PAI Universitas Negeri Yogyakarta. Yogyakarta: TIM Tutorial PAI UNY. Ulum, Muhammad Babul, dkk. Tombo Ati Cerdas Mengobati Hati Sendiri. Jakarta: Maghfirah Pustaka. Umar, Ali Chasan. 1980. Kelengkapan Da'wah. Jawa Tengah: CV. Toha Putra. Martani, Warih Sri. 2013. Kajian Filologi såhå Ajaran Moral wontên Sêrat Dongèng Warni-warni. Skripsi S1. Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Wibawa, Sutrisna. 2013. Filsafat Moral Jawa Seh Amongraga dalam Serat Centhini. Yogyakarta: UNY Press. Wiryamartana, I Kuntara. 1990. Arjunawiwāha: Transformasi Teks Jawa Kuno Lewat Tanggapan dan Penciptaan di Lingkungan Sastra Jawa. Yogyakarta: Duta Wacana University Press. Zarnuji. tt. Ta'li>mu Al-Muta'allim. Semarang: Pustaka Al-'Alawiyyah. 3. Internet Hidayat, Firman. 2014. "Penjelasan Hadits Rukun Islam (1)", . Dipun-unduh tanggal 26 September 2017.
. Dipun-unduh tanggal 25 September 2017. Ulil. 2013. "Bahaya Hasud (Iri-Dengki)", . Dipun-unduh tanggal 25 September 2017. Mianoki, Adika. 2011. "Riya' Penghapus Amal", 208 Hidayat, Rahmad. 2015. "Pengertian Ridha dan Hikmah Berperilaku Ridha", . Dipun-unduh tanggal 25 September 2017. Rahman, Abu Nadhril Haq Aulia dan Chaeroni. 2014. "Mengapa Islam Dibangun atas Lima Tiang?", Dipun-unduh tanggal 26 September 2017. Saputra. 2012. "Hasud adalah Penyakit Hati", .html?m=1 . Dipun-unduh tanggal 25 September 2017. Wahab, Muhbib Abdul. 2014. "Menggapai Ridha Allah", Dipun-unduh tanggal 28 September 2017. . Dipun-unduh tanggal 27 September 2017. hasud-iri-dengki penghapus-amal.html
209 LAMPIRAN
210 LAMPIRAN 1 NASKAH CARIK TEKS SIPAT KALIHDÅSÅ NASKAH SIPAT KALIHDÅSÅ SÅHÅ DONGÅ WARNI-WARNI NOMÊR KODEKS SB 146 I.6 KASIMPÊN ING MUSÉUM SÅNÅBUDÅYÅ YOGYAKARTA
223
234 LAMPIRAN 2 ASILING TRANSLITERASI TEKS KANTHI AKSÅRÅ JÅWÅ TEKS SIPAT KALIHDÅSÅ NASKAH SIPAT KALIHDÅSÅ SÅHÅ DONGÅ WARNI-WARNI NOMÊR KODEKS SB 146 I.6 KASIMPÊN ING MUSÉUM SÅNÅBUDÅYÅ YOGYAKARTA
237
238
240
241
243
244
246
247
249
251
252 LAMPIRAN 3 SÊRAT IDI PANALITÈN