Konflik sajrone Novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata Anggitane Tulus Setiyadi (Tintingan Strukturalisme Genetik) KONFLIK SAJRONE NOVEL KELADUK MANIS ING SALUMAHE SAMBILATA ANGGITANE TULUS SETIYADI (Tintingan Strukturalisme Genetik) Ika Nur Arista Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah Fakultas Basa lan Seni Universitas Negeri Surabaya ABSTRAK Novel KMISS anggitane Tulus Setiyadi mujudake crita fiksi. Crita fiksi ing novel iki ora mung imajinasi saka pangripta nanging uga kaprabawan saka kahanan kang ana ing sakiwa tengene pangripta. Kang narik kawigaten panliti saka novel KMISS yaiku konflik. Underan panliten iki yaiku: (1) Kepriye isi novel KMISS anggitane Tulus Setiyadi? (2) Kepriye wujud konflik internal, konflik ekternal lan akibat saka konflik sajrone novel KMISS? (3) Apa kang njalari Tulus Setiyadi ngripta novel KMISS kanthi akeh nuwuhake konflik?. Ancase panliten iki yaiku: (1) Ngandharake isi novel KMISS anggitane Tulus Setiyadi. (2) Ngandharake wujud konflik internal, konflik ekternal lan akibat saka konflik sajrone novel KMISS anggitane Tulus setiyadi. (3) Ngandharake apa kang njalari Tulus Setiyadi ngripta novel KMISS kanhti akeh nuwuhake konflik. Paedah panliten iki yaiku: (1) Bisa dadi pambanding saengga bisa narik kawigaten kanggo panliten sabanjure. (2) Diajab bisa nambahi piwulangan ngenani kasusastran Jawa mligine novel. (3) Bisa nambahi kawruh ngenani sastra, mligine bab teori strukturalisme genetik. Panliten iki ngunakake pamekaran strukturalisme genetik. Metodhe panliten kang digunakake yaiku panliten kualitatif kang kaandharake kanthi cara dheskriptif. Teori sajrone panliten iki yaiku strukturalisme genetik. Sumbere arupa novel KMISS anggitane Tulus Setiyadi. Teknik pangumpulane dhata yaiku nggunakake teknik kapustakan lan wawancara. Asile panliten iki yaiku: (1) Isi novel KMISS anggitane Tulus Setiyadi yaiku ngenani konflik. Konflik kasebut uga kasengkuyung kanthi anane tema minor yaiku katresnan lan tumindak sedheng kang dilakoni paraga utama. Papan sajrone novel KMISS yaiku ing caffe, omah lan rumah sakit. Sajrone novel KMISS pangripta ngunakake sudut pandang persona katelu lan nggunakake alur maju mundur utawa alur campuran. (2) Wujud konflik internal sajrone novel KMISS yaiku paraga lara ati, paraga utama rumangsa kapeksa, paraga ngrasakake nelangsa lan sujana. Wujud konflik ekternal yaiku paraga utama mikir awake dhewe, paraga ora ngregani wong liya. Akibat saka konflik kang dialami paraga sajrone novel KMISS yaiku rasa getun, kuciwa, rasa luput, ora bisa percaya, pasrah, bisa nemtokake pilihan, ayem, pangigit-igit. (3) Lingkungan sosial pangripta duweni sesambungan kang raket marang karya sastra kang diripta. Novel anggitane Tulus Setiyadi minangka asil karyane pangripta kang kaprabawan saka pengalaman lan lingkungane. Kabukten saka konflik katresnan sajrone novel KMISS. Tembung Wigati : Strukturalisme genetik, Novel KMISS 1
Konflik sajrone Novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata Anggitane Tulus Setiyadi (Tintingan Strukturalisme Genetik) PURWAKA LELANDHESAN PANLITEN Sastra minangka gegambaran saka kahanan- kahanan ing kanyatan saben dina ora bisa uwal saka sajrone bebrayan. masalah-masalah kang dumadi Kadadeyan-kadadeyan kang dumadi sajrone panguripan nuwuhake idhe lan pangaribawa tumrap kasusastran. Kasusastran uga ngandhut maneka warna masalah kayadene masalah utawa kadadeyan kang dumadi ing panguripan kang nyata. Bab mau laras karo andharane Wellek lan Werren (1990:170) yen sastra mujudake pengalaman urip sawijine manungsa. Anggitan kang kaya mangkono kalebu kausastran Jawa modern. Konflik minangka samubarang kang dramatik, munjer marang kadadeyan ing antarane loro kekuwatan kang padha lan nuwuhake aksi lan aksi walesan (Wellek & Werren, 1995:285). Konflik uga diperang dadi rong jinis yaiku internal lan eksternal. Konflik internal kang kerep sinebut konflik batin utawa konflik kang dialami lan dumadi saka jrone atine paraga. Konflik eksternal mujudake konflik kang tuwuh amarga ana faktor penyebab saka sukupenge paraga. Selaras karo apa kang wis diandharake kasebut bisa dimangerteni menawa ana gegayutan antarane karya sastra karo kanyatan kang dumadi, mula panliten iki trep yen nggunakake tintingan strukturalisme genetik. Salah sawijine kasusastran Jawa modern kang narik kawigaten yaiku novel. Novel yaiku karya fiksi kang ngandharake aspek-DVSHN ‡NDPDQXQJVDQ· NDQJ OXZLK jero lan disajekake kanthi alus (Nurgiyantoro, 2007:9). Miturut Natia, (2008:93) ngandharake novel mujudake saka crita kang nyeritakake panguripane paraga kang ndadekake owah-owahan sajrone urip saengga nemtokake nasib sabanjure paraga. sawijine kadadeyan Pangripta jawa akeh kang wis ngasilake novel, sawijine pangripta kuwi yaiku Tulus Setiyadi, STP. Novel sing diripta dening Tulus S lumayan akeh, ana Uran-Uran Katresnan,Udan ing Wanci Ketiga, Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata lan sapanunggale. Karya- karya sastrane ora mung kanggo wewacan kang menehi kasenengan, nanging uga nduweni paedah tumrap pamaos. Tulus setyadi minangka pangripta sastra kagolong enggal. Jalaran karya sastrane kang arupa novel isih winates, nanging sajrone ngripta karya sastra jawa nduweni kwalitas. Asil karyane Tulus Setyadi akeh ngandharake ngenani prakara-prakara tresna, prakara bale wesma utawa karya sastrane akeh sing ngandharake perkara romansa. Prakara-prakara kasebut wujud gegambaran sosial kang kadadeyan ana ing bebrayan. Salah sawijine kasusastran Jawa modern kang narik kawigaten kaya kang wis diandharake ing dhuwur yaiku novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata. Minangka sumber dhata novel anggitane Tulus S kanthi irah-irahan Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata. Novel kasebut mujudake novel kang narik kawigaten ngenani konflik antara paraga siji lan sijine. Novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata kang sabanjure dicekak dadi KMISS uga narik kawigaten panliti kanggo panliten, amerga sepisan novel KMISS iki durung tau ditliti. Kapindho, sajrone novel KMISS iki ana rong paraga kang nduweni kalungguhan wigati yaiku Denti lan Lore. Salah sawijine bab kang narik kawigaten saka anane kasusastran yaiku bab konflik kang ana sajrone crita. Kepriye pangripta anggone nggambarake konflik kang ana sajrone crita kang dialami dening paraga. Konflik kang dialami dening paraga mujudake bab kang wigati banget amarga sajrone crita ora bisa diarani crita yen ora ana alure, amarga pamaos bisa ngerteni isi crita yen ngerteni alur crita. Alur utawa plot mujudake apa kang ditindakake dening paraga lan kadadeyan kang dialami dening paraga sajrone crita (Kenny sajrone Nurgiyantoto, 2007:75) Miturut Goldman strukturalisme genetik sawijine tintingan kang ora mung ngrembug babagan unsur intrinsik, nanging uga babagan ekstrinsik. Babagan ekstrinsik iki kang ana sambung rapete karo kanyatan kang dumadi sajrone bebrayan. Kanyatan sajrone bebrayan iki yaiku pamawase pangripta tumrap asil reriptane, bebrayan, lan pamawase jagad. Mula sajrone panliten iki saliyane ngandharake gegambaran konflik sajrone novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata uga ngandharake kepriye pamawas pangripta ngenani apa kang njalari ngripta novel kanthi akeh nuwuhake konflik kang ana sajrone novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata anggitane Tulus S. UNDERANE PANLITEN Adhedhasar lelandhesane panliten kang wus diandharake kasebut, underane panliten yaiku: 1) Kepriye isi novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata anggitane Tulus.S? 2) Kepriye wujud konflik internal, konflik eksternal lan akibat saka konflik sajrone novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata anggitane Tulus.S? 3) Apa kang njalari Tulus Setiyadi ngripta novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata kanthi akeh nuwuhake konflik. ANCASE PANLITEN Adhedhasar underaning panliten ing ndhuwur bisa ditemokake tujuwane panliten kaya ing ngisor iki: 1) Ngandharake isi novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata anggitane Tulus.S? 2) Ngandharake wujud konflik internal, konflik ekternal lan akibat saka konflik sajrone novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata anggitane Tulus.S? 3) Ngandharake apa kang njalari Tulus Setiyadi Ing Salumahe ngripta novel Keladuk Manis Sambilata kanthi akeh nuwuhake konflik. PAEDAHE PANLITEN 1) Tumrap panliti sastra, panliten iki diajab bisa dadi pambandhing saengga bisa narik kawigaten kanggo panliten sabanjure. 2) Tumrap piwulangan sastra, panliten iki diajab bisa nambahi bahan piwulangan ngenani kasusastran Jawa.
Konflik sajrone Novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata Anggitane Tulus Setiyadi (Tintingan Strukturalisme Genetik) 3) Tumrap pamaos, panliten iki bisa nambahi kawruh teori strukturalisme ngenani sastra, mligine bab genetik. WEWATESANE PANLITEN 1) Konflik Hutomo (1997:70) ngandharake yen novel iku mujudake corak anyar sajrone genre sastra Jawa. Sastra Jawa ngrembaka ing nuswantara wiwit abad 20-an. Wektu iku daya pangaribawane sastra kulonan tumrap Jawa ndadekake sastra Jawa wiwit wektu iku dadi sastra Jawa modern. Konflik mujudake sawijine proses sosial antarane pawongan utawa segolongan uwong, kanggo nyingkirake liyan kang dianggep mungsuh kanthi ngrusak utawa nglumpuhake liyan (Nurgiyantoro, 2007:122). 2) Novel Novel yaiku karya fiksi kang ngandharake aspek- kanthi alus (Nurgiyantoro, 2007:9) 3) Strukturalisme Genetik Cabang panliten sastra struktural sing ora murni. Panliten struktural genetik ndeleng karya sastra saka rong sudut yaiku intrinsik lan ektrinsik. Karya sastra ora mung lan pribadhi, nanging uga mujudake kaca benggala utawa rekaan budaya. (Ratna, 2008:123). imajinatif Strukturalisme Strukturalisme minangka paham ngenani unsur- unsur pamangune reriptan sastra kang gegayutan antarane unsur siji lan unsur liyane kanthi utuh (Ratna, 2008:91). Junus (sajrone Endraswara, 2003:49) uga ngandharake yen strukturalisme pancen asring dipahami minangka wujud. Reriptan sastra iku nduweni wujud. Konsep- konsep iku minangka upaya kanggo ngonceki reriptan sastra kanthi analisis struktural kang ora uwal saka struktur reriptan sastra iku dhewe. Teeuw (1988:135) ngandharake menawa prinsip analisis struktural yaiku ndudah lan njlentrehake reriptan sastra kang ditujokake kanggo nintingi reriptan sastra kanthi jangkep, lan premati, saengga bisa mangerteni maknane reriptan sastra kanthi wutuh. ing ndhuwur titi TINTINGAN KAPUSTAKAN Kasusastran Jawa Suwarni, (2013:1) Periode kasusastran ana telu yaiku, sastra Jawa Kuna, sastra Jawa Pertengahan lan sastra Jawa Modern. Sastra Jawa Kuna ngrembaka wiwit abad IX nganti awal pemerintahan Majapahit. Senadyan sastra Jawa pertengahan ana wiwit jaman Singasari nganti surute kerajaan Majapahit. Sastra Jawa Modern ana wiwit mlebune Islam nganti saiki. Salah sawijine kasusastran Jawa kang uga akeh narik kawigaten yaiku sastra Jawa Modern. Kasusastran Jawa Modern lan ngrembaka nganti saiki (Hutomo, 1975:20). Genre-genre sastra Jawa Modern kang ngrembaka yaiku ana novel, geguritan, carita cerkak, carita sambung lan drama. Sastra Jawa modern dhewe uga akeh banget disenengi dening masyarakat , kawiwitan saka kang ngriptakake, uga para penikmate. Sastra Jawa modern ngrembaka wiwit jaman Balai Pustaka lan Panjebar Semangat ing taun 1908-1945. Asli kasusastran Jawa kang diterbitake yaiku Serat Riyanto (Balai Pustaka, 1920) anggitane R.M Sulardi. Jinise sastra Jawa modern iku kaya kang diandharake dening Ras (1985:8) yaiku sastra kang oleh pangaribawa saka sastra manca. Mula saka kuwi ora nggumunake yen wujud sastra Jawa modern saemper karo sastra manca. Sastra Jawa akeh dikenal dening para pamaos yaiku cerkak, novel lan guritan. tuwuh Miturut Nurgiyantoro (2010:25) mbedakake unsur pamangun novel dadi telung perangan yaiku tema, fakta crita lan sarana crita. Sajrone fakta crita iku ana paraga, alur lan setting. Kabeh mau mujudake unsur naratif kanthi faktual bisa diangen-angen kadadeyan sajrone novel. Mula saka iku, unsur kasebut diarani minangka struktur faktual sajrone crita. Tema Tema yaiku jiwa saka kasusastran kang bakal ana sajrone saben unsur. Tema kudu digayutake kanthi dhasar pamikiran utawa filosifi karya. Kanggo nemtokake analisis tema kudu kanthi maca bola-bali (Endraswara, 2013:53). Miturut Stanton (2007:70) ngandharake tema yaiku sawijine crita kang kanthi mligi nggambarake unsur-unsur kang ana sajrone crita kanthi cara prasaja. Aminuddin (2010:91) ngandharake tema mujudake ide kang dadi dhasare crita saengga bisa nduweni peran kanggo titik tolake pangripta sajrone ngandharake karya fiksi. Paraga lan Pamaragan Paraga mujudake pawongan kang ditampilake sajrone karya naratif utawa drama, kang dening pamaos ditafsirake nduweni kwalitas moral lan kecenderungan tartamtu, kaya kang diekspresikake menawa pocap lan apa wae kang ditindakake (Abrams sajrone Nurgiyantoro, 2009:165). Novel Sumardjo (1999:11-12) ngandharake menawa novel yaiku crita kang sipate faktual. Basa kang digunakake uga basa denotatif , mula novel gampang diwaca lan dimangerteni. Novel uga akeh ngandhut suspense sajrone alur crita kang gampang nuwuhake rasa penasaran pamaos. Novel uga kalebu genre sastra saka eropa kang tuwuh ing lingkungan kaum borjuasi ing Inggris sajrone abad 18. Pamaragan yaiku gambaran kang cetha ngenani paraga kang ditampilake ing sajrone crita (Nurgiyantoro, 2009:65). Kanthi anane pamaragan, sawijine crita bakal dadi nyata lan luwih urip, mula unsur iki ora bisa diilangake. Kanthi anane pamaragan, pamaos bisa mbayangkake kanthi gamlang wujud manungsa utawa makhluk sajrone liya kang nduweni panguripan kasusastran. 3
Konflik sajrone Novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata Anggitane Tulus Setiyadi (Tintingan Strukturalisme Genetik) Alur Miturut Stanton (2007:26) alur yaiku crita kang isine kadadeyan kang bisa digayutake kanthi sebab- akibat, yaiku kadadeyan siji bisa nyebabake kadadeyan liyane. alur ngandharake kadadeyan-kadadeyan kang ngemu konflik saengga bisa narik kawigaten pamaca. Miturut Aminuddin (2010:84) tahap-tahap prastawa lima, yaiku komplikasi, sajrone alur diperang dadi konflik, klimaks, peleraian, lan penyelesaian. Komplikasi yaiku faktor wiwitan kang nyebabake anane konflik. Kenny ngandharake kang intine plot minangka lelakon- lelakon kang diwujudake sajrone crita kang ora asipa apa anane, amarga pangripta nyusun lelakon-lelakon iku adhedhasar sebab-akibat (Nurgiyantoro, 2007:113). 8QVXU‡3HPEDQJXQ·$OXU Tintingan struktural sastra ora bisa dipisahake klawan Alur. Alur mangaribawani tumrap gampang orane sawijine crita dimangerteni pamaose. Alur kang ngambarake kanthi cetha gegayutan saben kadadeyan kang dicritakake kanthi linear, bakal ngampangake pamaos anggone mangerteni crita kasebut. Abrams (2005:113) nuduhake, alur ing sawijine kasusastran minangka struktur kadadeyan kang disusun kanggo ngasilake efek emosional lan efek artistik tartamtu. Kadadeyan-kadadeyan kasebut sajrone crita diandharake lumantar tumindak, tindak-tanduk utawa sikap paragane. disengkuyung kasebut Panemune Abrams Luxemburg (1989:149) kang ngandharake alur minangka rentetan kadadeyan kang logik lan kronologik sarta nduweni gegayutan kang ditindakake dening paraga. Najid (2003:20) ngandharake alur diperang dadi telu yaiku wiwitam, tengah lan pungkasan. Perangan wiwitan ngandhut katrangan wigati kang ana gegayutane babagan kang arep dicritakake. Perangan tengah muduhake gegambaran konflik kang wiwit tuwuh. Ing perangan iki konflik kang tuwuh sabanjure dadi cetha lan bisa ditemokake wangsulane. Perangan pungkasan minangka tahapan mungkasi konflik. uga (sajrone Nurgiyantoro, 2007:122) ngandharake yen konflik yaiku samubarang kang asipat ora nyenengake kang dialami dening paraga sajrone crita, yen paraga iku nduweni pilihan, paraga iku ora bakal milih lelakon iku dialami dening dheweke. Wellek & Werren (1995:285) uga ngandharake konflik yaiku samubarang kang asipat dramatis, luwih nengenake bab perang antarane rong kekuwatan kang imbang lan nyeritakake anane tumindak lan piwalese tumindak. Tarigan (1985:134) ngandharake konflik-konflik kang bisa diangkat sajrone karya fiksi bisa awujud konflik kang dumadi antarane manungsa klawan manungsa iku dhewe, manungsa klawan manungsa liyane lan manungsa klawan alam (konflik fisik, konflik eksternal lan konflik jasmaniah). Sajrone urip bebrayan, ora ana manungsa kang ora tau nduweni konflik. Satemah manungsa kuwi isih sesambungan karo manungsa liyane, manungsa mesthi nduweni lan ngalami konflik. Meredith Fitzgerald Klimaks 2007:127) ngandharake klimaks yaiku nalika konflik wis ana ing tingkatan kang paling dhuwur lan ora bisa diganti kadadeyane. Klimaks nduweni peranan kang paling wigati tumrap pangrembakane plot. Klimaks ing kene uga bisa diarani minangka samubarang kang bisa nemtokake nasibe paraga utama. Ing sawijine kasusastran ora gampang yen pengin nemtokake klimaks, amarga klimaks ing sajrone konflik bisa luwih saka siji. Stanton (sajrone Nurgiyantoro, Pungkasan Konflik Kadadeyan-kadadeyan sajrone kasusastran bisa nuwuhake konflik, konflik kasebuta ana konflik internal lan konflik eksternal. Pangripta anggone nuwuhake konflik mesthi wae nduweni cara kanggo mungkasi konflik kang ana ing crita. Konflik iku dhewe tuwuh amarga kadadeyan-kadadeyan kang bisa nyebabake konflik. Ing sajrone kasusastran, konflik bisa dipungkasi kanthi cara seneng utawa sedhih. Kadadeyan Setting Kadadeyan mujudake bab kang wiwitan sajrone unsur (1989:150) Luxembrug ngandharake kadadeyan yaiku oncate kadadeyan saka liyane. kadadeyan- kahanan siji menyang kahanan kadadeyan kang tuwuh sajrone karya fiksi tartamtu akeh banget, nanging ora kabeh kadadeyan kasebut nduweni bukti kanggo nyengkuyung plot. Luxembrug dkk (1989:150) ngandharake kadadeyan kaperang dadi telung jinis yaiku kadadeyan fungsional, kadadeyan kaitan lan yaiku kadadeyan kadadeyan-kadadeyan lan kang mangaribawani pangrembakane plot. Urutan kadadeyan fungsioanal mujudake crita sawijine karya fiksi kang nduweni sesambungan. Anane kadadeyan-kadadeyan kang nduweni sesambungan karo logika sajrone crita ora bisa diowahi utawa diganteni. Yen diowahi bisa ndadekake crita ora logis maneh. pamangun. dkk acuan. Kadadeyan fungsional nemtokake Konflik Miturut Abrams (sajrone Fananie, 2002:97) latar minangka salah sawijine elemen pambangune crita kang wigati, amarga elemen kasebut kang bisa nemtokake kahanan umum sawijine karya sastra. Saliyane iku latar ora mung katujokake marang panggambaran sajrone crita kaya kahanan wektu, dumadine kadadeyan naning gegayutan uga karo gegambaran ngenani tradisi, watak, tumindak sosial, lan wawasan beberayan sajrone crita ditulis. Ing pihak liya, Aminuddin (2004: 67) menehi wewatesan setting minangka latar kadadeyan ing karya sastra awijud panggonan, wektu utawa kadadeyan sarta nduweni fungsi fisikal lan fungsi psikologis. Sudut Pandang (point of view) Sudut pandang (point of view) digunakake kanggo nemtokake arah pandang pengarang tumrap kadadeyan- kadadeyan sajrone crita, saengga kacipta sawijine crita kang utuh. Miturut Nurgiyantoro (2010:248) hakikate sudut pandang yaiku strategi, teknik, siasat kang sengaja dipilih pengarang kanggo medharake gagsan lan critane. 4
Konflik sajrone Novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata Anggitane Tulus Setiyadi (Tintingan Strukturalisme Genetik) Sudut pandang nduweni gegayutan psikologis karo pamaos. Pamaos mbutuhake persepsi kang gamblang ngenani sudut pandang crita. Strukturalisme Genetik Strukturalisme genetik iku salah sawijine tintingan sajrone panliten sastra kang lair minangka reaksi saka pendekatan strukturalisme murni kang anti historis lan kausal. Pencetus tintingan strukturalisme genetik yaiku Lucien Goldmann, sawijing sastrawan saka Perancis. Strukturalisme genetik iku wujud saka gabungan antarane struktural lan sosiologi sastra. Strukturalisme genentik munjerake ing struktur sastra tanpa glirwakake genetik utawa asal usul dilairake sawinijing karya yaiku unsur sosial. Tintingan strukturalisme genetik uga minangka tintingan obyektif. Laras karo babagan mau Juhl (sajrone Teeuw, 1988:173) ngandharake yen karya sastra kang nglirwakake pengarang anggone menehi makna bisa dadi bebaya, amarga panafsiran kasebut bisa ngorbanake paugeran, kepribadhen, gegayuhan, uga norma-norma kang dianut dening pengarang kasebut ing sajrone kultur sosial tartamtu. Tokoh strukturalisme genetik yaiku Lucien Goldmann, sawijine sastrawan saka Perancis. Tintingan iki dianggep minangka siji-sijine tintingan kang bisa ngowahi pamawas kang jagade pengarang. Ratna (2008:123) ngandharake menawa tintingan iki tintingan faktor genetik knggo otonom kanthi nglebokake mangerteni karya sastra. Genetik kang dikarepake yaiku asal usul karya sastra, pengarange, lan kasunyatan sejarah kang nyengkuyung anggone ngripta karya sastra. Mula saka iku, strukturalisme genetik uga menehi pamawas ngenani analisis lan ekstrinsik. Goldmann ngarani teorine minangka strukturalisme genetik amarga dheweke percaya yen karya sastra minangka sawijine struktur (Faruk, 2003:12). Struktur iku dudu samubarang kang statis minangka produk saka proses sejarah kang ana nganti saiki. Goldmann (Sajrone Ratna, 2008:123) ngandharake strukturalisme genetik mawas karya sastra adhedhasar unsur lan ektrinsik. Kanggo njangkepi teorine kasebut, Goldmann nggawe saperangan kategori kang gegayutan siji lan sijine saengga mbangun apa kang diarani strukturalisme genetik. Kategori- kategori kasebut yaiku, fakta kemanusiaan, subjek kolektif, strukturasi, wawasan donya, pangertene lan andharane (Faruk, 2003:12). intrinsik intrinsik Pamawase Jagad Pangripta Kanthi definitif, strukturalisme genetik yaiku analisis struktur kanthi menehi kawigaten tumrap asal usul karya. Kanthi ringkes, strukturalisme genetik menehi kawigaten lan ekstrinsik. Minangka teori kang wis kauji validitase, strukturalisme genetik isih dirasa dening saperangan konsep canggih kang ora diduweni teori sosial liyane, kayata simetri utawa subjek transindividual, lan pamawase jagad. Konsep-konsep kasebut kang kasil nggawa strukturalisme genetik ing puncak kajayane nalika taun 1980-an nganti 1990-an (Ratna, 2013:123) tumrap analisis intrinsik homologi, kelas-kelas sosial, Pamawase Masyarakat Gegayutan sastra lan masyarakat bisa digolongkake kaya mangkene: kapisan, sosiologi pangripta lan kahanan sastra. Prakara kang gegayutan yaiku adhedhasar ekonomi, produksi sastra, asal-usul sastra, status pangripta lan ideologi pangripta kang bisa diweruhi saka saperangan kagiyatan sajrone karya sastra. Kapindho, isi karya sastra, tujuwan sarta babagan-babagan liya sajrone karya sastra kasebut kang gegayutan karo prekara sosial. Katelu, prakara saka pamaos lan dampak sosial sastra (Warren, 1990: 111). Lelandesaning Teori Saka pamawas-pamawas kang diandharake dening para ahli ing kapustakan ndhuwur lan panliten liya, ing panliten iki ora ngunakake kabeh wawasan mau. Ing panliten iki bakal njlenrehake novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata kanthi ngunakake tintingan Strukturalisme Genetik. Tintingan strukturalisme genetik negesake rong perangan yaiku, struktur lan perangan genetik. ngunakake kang Kapisan dening Nurgiyantoro. Nurgiyantoro diwedharake njlentrehake yen struktur karya yaiku susunan, penegesan lan njlentrehake kabeh bahan dadi komponen kang bebarengan mbangun kaendahan sawutuhe. Perangan kasebut nerangake yen struktur iki njlentrehake perangan apa wae kang memangun struktur karya sastra kasebut. teori struktural Kapindho ngunakake teori strukturalisme genetik kang diwedharake dening Lucian Goldmann. Teori kang diwedharake dening Goldmann iki luwih nengenake latar belakang sejarah. Miturut Goldman (Sajrone Endraswara, 2003: 56) Studi strukturalisme genetik iki nduweni rong kerangka gedhe. Kapisan yaiku sesambungane antarane makna sawijine unsur karo unsur liyane sajrone karya sastra kang padha. Kaloro yaiku sesambungan kasebut dadi sawijine jaring kang padha-padha sesambungan siji lan sijine. Mula saka iku panliten iki bakal ngunakake strukturalisme genetik. METODE PANLITEN Ancangan Panliten Panliten kanthi irah-irahan Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata Anggitane Tulus S minangka panliten kualitatif. Semi (2012:11) njlentrehake menawa panliten kualitatif mujudake panliten kang ora ngutamakake kuantifikasi adhedhasar angka-angka, nanging kang diutamakake yaiku penghayatan tumrap sesambungan antarane konsep kang dikaji kanthi cara empiris. Panliten kualitatif nduweni tujuwan kanggo mangerteni bab-bab kang dumadi tumrap subjek panliten kanthi cara holistik lan dheskriptrif sajrone wujud tembung-tembung lan basa, ing sawijine bab sing mligi ilmiah kanthi nggunakake maneka werna methode (Moleong, 2008:6). Metodhe kang selaras kanggo nintingi panliten kanthi objek sastra kang wujude tembung-tembung yaiku nggunakake metodhe dheskriptif kualitatif. Panliten nggunakake methode dheskriptif kualitatif dirasa trep kanggo nintingi novel kanthi 5
Konflik sajrone Novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata Anggitane Tulus Setiyadi (Tintingan Strukturalisme Genetik) Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata anggitane Tulus S kanthi cetha. Pamarekan kang digunakake sajrone panliten iki strukturalisme genetik. Kanthi yaiku pamarekan pamarekan aweh pambiyantu tumrap panulis sajrone proses ngumpulake dhata kang cundhuk karo prakara kang diajokake sajrone panliten iki digunakake kanggo njlentrehake lan nintingi dhata kang laras karo fakta novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata anggitane Tulus S. strukturalisme genetik bakal iki. pamarekan 1) Nemtokake Unit Analisis. 2) Teknik Waca. 3) Nyathet Dhata. Wawancara Miturut Sugiyono (2013:317) teknik wawancara yaiku tekink nglumpukake dhata kanggo nemokake prakara kang kudu ditliti, bisa dilakoni kanthi cara terstruktur utawa ora terstruktur, lan bisa dilakoni kanthi tatap muka utawa lewat telepon. Tumindak kang dilakoni nalika wawancara sajrone nglumpukake dhata miturut Licoln and Guba (sajrone Sugiyono, 2013:322) SUMBER DHATA LAN DHATA PANLITEN Sumber Dhata Sumber dhata kang digunakake panliten kaperang dadi loro yaiku sumber dhata primer lan sumber dhata sekunder. Sumber dhata primer yaiku sumber dhata kang langsung menehi dhata tumrap panliti, dene sumber dhata sekunder yaiku sumber kang kanthi ora langsung menehi dhata marang panliti. Sumber dhata primer ing panliten iki yaiku awujud teks novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata anggiane Tulus S. Novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata iki cetakan anyar ing taun 2016, kandele novel iki 144 kaca. Instrumen Panliten Ing panliten iki, kang dadi instrumen panliten yaiku panliti iku dhewe, amarga panliti kang bakal gandharake lan nganalisis panliten iki. Nalika nindakake panliten mbutuhake piranti-piranti utawa alat bantu antarane yaiku: 1) Handphone, kanggo ngrekam nalika wawancara aro narasumber. 2) Handphone, kanggo njupuk gambar 3) Cathetan kanggo pitakonan, wawancara. 2) Handphone, kanggo njupuk gambar 3) Cathetan kanggo pitakonan, wawancara. Kajaba saka novel, sumber dhata liyane awujud asil wawancara. Wawancara kang katindakake dina kemis tanggal 22 juni 2017 kanthi narasumber Bapak Tulus Setiyadi ing desa Banjarsari Madiun. Sumber penunjang liyane yaiku arupa buku-buku literatur kang digunakake kanggo landhesane analisis, artikel, lan panliten-panliten kang wis ana sadurunge. 4) Buku cathetan lan pulpen, digunakake kanggo nyathtet asiling wawancara lan bab-bab kang wigati nalka nganakakae panliten. Tata Cara Pangolahe Dhata 1) Sawise maca novel Keladuk Manis Ing Salumahe Dhata Dhata minangka bahan utawa objek kang bakal dikaji. Ing sajrone ilmu sastra, minangka sumber dhata kang digunakake arupa karya sastra utawa naskah. Minangka dhata formale yaiku tembung-tembung, ukara lan wacana (Ratna, 2009: 47). Dhata kang digunakake ing panliten iki yaiku frase, tembung, ukara lan wacana kang gegayutan karo underaning panliten, tujuwan panliten. Dhata arupa tembung , frase lan ukara mau bisa digoleki sajrone novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata anggitane Tulus Setiyadi kang nuduhake masalah konflik katresnan kang diadhepi paraga sajrone novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata kanthi nggunakake tintingan strukturalisme genetik. Sambilata lan ngumpulake dhata sakeh-akehe kanthi caya nyathet dhata. Kanthi milih saperangan kutipan saka novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata kang arupa tembung, ukara utawa paragrap. 2) Sawise dhata jangkep, bajur diperang. Dhata dianalisis kawiwitan ngandharake isi novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata saka unsur intrinsik. Banjur nganalisis konflik internal, konflik ekternal lan akibat saka konflik sajrone novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata. Diterusake nganalisis unsur ekstrinsik kang ngandharake apa kang mangaribawani Tulus Setiyadi ngripta novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata kang ngemot dumadine konflik. Dhata kang dibutuhake sajrone panliten iki ing antarane yaiku (1) isi saka novel kang arupa tembung, ukara, wacana la solah bawane paraga kang ana ing crita novel KMISS kang gegayutan klawan struktur novel. (2) Wujud konflik internal, konflik eksternal lan akibat saka konflik sajrone novel KMISS. (3) Asil wawancara klawan pangripta kang njlentrekahe anggone ngripta novel KMISS. 3) Nggawe dudutan saka asile nganaisis dhata kang ing novel Keladuk Manis Ing Salumahe ana Sambilata. ANDHARAN ASILE PANLITEN Isine Novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata Anggitane Tulus Setiyadi Tema Mayor TEKNIK PANGUMPULANE DHATA Metodhe Pustaka tata cara ngumpulake dhata kanthi ngunakake metodhe pustaka diperang dadi telu, yaiku : Miturut Endraswara (2013:162-163) Sawijine karya sastra utamane karya novel mesthi ana tema mayor. Kang dikarepake saka tema mayor yaiku tema kang paling onjo lan utama saka crita kasebut. Selaras karo bab kasebut, tema mayor sajrone novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata isine kang paling onjo yaiku ngenani konflik. Paraga ing sajrone 6
Konflik sajrone Novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata Anggitane Tulus Setiyadi (Tintingan Strukturalisme Genetik) novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata akeh kang ngalami konflik. sesambungan tresna. Perangan iki kabukti ing cuplikan ngisor iki. Konflik kang dialami dening paraga sajrone novel iki ora mung dialami siji paraga nanging dumadi antara paraga siji lan sijine. Diwiwiti saka paraga Denti lan Lore, Lore kang meksa Denti supaya gelem mbangun balewisma. Nanging Denti ora gelem amarga kelakuwane Lore. Kabukti ing cuplikan ngisor iki. ‡%DQMXU SL\H PEHVRNH PDUDQJ DQJJRQH awak dhewe naleni tresna. Mangka wong tuwaku wis ngoyak-oyak. Apa PDQHKXPXUNX\DZLVNHEDFXW· ‡6HGKHOD PDQHK DNX rampung kuliah. Nanging kanggoku sing penting kowe JHOHPPDUHQLNHODNXZDQPX· ‡%RFDKNXZLMHEXOGR\DQZHGRNDQ· ‡6LQJ EHQHU ZDH $SD NRZH QJRQDQJL"· ‡.HOLQJDQ RUD NRZH? Nalika ana acara ing Ngantang Malang kae. Jebul meneng- meneng Lore karo :LG\D· gegandhengan ‡.RNLVDQJRQR"· ‡$NX PDFD VWDWXVH 1DQJLQJ EDQMXU GDN tlisik, jebul tenanan. Dheweke akhire ngaku lan njaluk sepura. Janji marang DNXRUD EDNDO PEDOHQL PDQHK· (KMISS, 2016:2) WDX ‡3HUFD\D PDUDQJ DNX VDLNL DNX ZLV PDUL WHQDQ7REDWNHSHQJLQGDGLZRQJDSLN· ‡'DQGDQJ VXP\DQJ ZDWDN ZDWX DQJHO·.0,66 LNX Bisa dimangerteni konflik antarane paraga Denti lan Lore. Kang ndadekake tuwuhe konflik ing kena yaiku amarga kelakuwane Lore kang dianggep denti ora becik. Saliyane kuwi Denti uga ora percaya marang Lore kang wis isa ngowahi kelakuwane. Denti lan Lore pacaran wis suwe, nanging nganti saiki ora ana tandha-tandha kanggo mbangun balewisma, kamangka umure Lore wis tua lan dheweke wis dioyak-oyak karo wong tuwane. Kepriye maneh satenane kelakuwane Lore kang ndadekake Denti mamang menawa arep naleni tresnane. Tumindak sedhneng kang dilakoni dening Lore satenane wis dingerteni Denti. Kamangka sadurunge Lore ngomong yen dheweke tresna tenan marang Denti. Nanging jebule Lore ana sesambungan karo Widya. Sawise Denti mangerteni kelakuwane Lore, Lore njaluk sepura marang Denti lan ora bakal mbaleni maneh. Apa kang dadi janjine Lore ora tenanan diugemi, dhasare wong lanang kang nduweni dhuwit lan penggaweyan mapan. Lore bali maneh marang kalakuwane. Paraga Lan Pamaragan Denti Paraga sepisan kang bakal diandharake yaiku paraga Denti. Andharan sipate Denti kang sepisan kaya ing cuplikan ngisor iki. Tema Minor 1)Katresnan Tema katresnan ing novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata kaya kang dialami dening paraga Denti lan Lore. Kang nuduhake katresnan antarane Denti lan Lore yaiku nalika Bu Laras minangka ibune Lore nglamar Denti. Bu Laras ngerti yen Lore tresna tenan karo Denti, nganti dheweke bisa ngowahi kelakuwane uga amarga Denti. Kabukti ing cuplikan ngisor iki. ‡6DNL NRZH 'HQWL JHOHP RUD GDGL mantuku? Njalukmu apa? Aja kwatir dakturuti. Yen ora gelem Lore arep dakkawinke karo Mbak Ary pembantuku, lan kowe Denti daknikahake karo Pak tukang kebonku. Pilih endi? Gimin 0DQXW DNX DSD VDNDUHSPX GKHZH· (KMISS, 2016:137) Cuplikan ing ndhuwur nuduhake yen ana katresnan antarane Denti lan Lore. Bu Laras ibune Lore mangerteni kepriye kang dirasakna Lore marang Denti. Bu Laras uga mangerteni kepriye konflik kang dialami dening anakke kasebut. Saiki kabeh wis padha cetha, lan Bu Laras nglamar Denti kanggo Lore. Amarga satenane Denti lan Lore uga nduweni rasa kang padha. ‡1DG\DQ 'HQWL RUD D\X QHPHQ-nemen dibanding karo wanita sing nate dikeloni, (KMISS, 2016:8) Paraga Denti iku nduweni sipat kang becik, yaiku gelem nampa Lore kanthi apa anane. Kamangka Denti wis mangerteni kepriye sipate Lore. Nanging Kanthi eklas Denti nampa Lore. Saliyane kuwi Denti uga nduweni sipat ngati-ati marang Lore. Dheweke durung bisa percaya Lore sautuhe. Kabukti ing cuplikan ngisor iki . ‡1DG\DQ ZLV GDGL SDFDUH 'HQWL WHWHS wapada lan ngati-ati marang kelakuwane Lore. Eling yen wateke Lore karo wanita NHUHSPRUDQJWDWD·.0,66 Saliyane iku Denti nduweni sipat ngati-ati marang Lore. Amarga kelakuwane Lore, Denti ora kepengin ngrugikna awake dhewe. Sipat ngati-atine Denti kanggo njagai awake dhewe, masia pacare nanging kabeh kudu dingati-ati. Apa maneh sipate Lore sing biyen-biyen ndadekake dheweke tansah ngati-ati, wedi yen nasibe bakal kaya wanita-wanita liyane kang nate dilarani Lore. Lore Paraga sabanjure yaiku paraga Lore. Andharan sipte 2) Tumindak Sedheng Ing novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata iki uga nyritakake babagan tumindak sedheng kang dilakoni dening paraga Denti klawan Tosa nindakake Lore kang sepisan kaya ing cuplikan ngisor iki. yen dicoba ora ana alane. Tekade Lore kepengin urip mangun bale wisma karo Denti kanthi gelem nampa keluwihan lan 7
Konflik sajrone Novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata Anggitane Tulus Setiyadi (Tintingan Strukturalisme Genetik) kekurangane. Sing ala bakal ditinggal VLQJ ERORQJ EDNDO GLWDPEDO· .0,66 2016:8) nggone Lore mbuktekakae yen Gatot kuwi pancen kanca kang apik lan nduweni sipat kang dewasa banget. Cuplikan ing ndhuwur nuduhake menawa paraga Lore nduweni sipat ndhodho kesalahan, marang sipat- sipate dheweke sasuwene iki. Dheweke ngrumangsani yen dadi wong prasaja kuwi anggel, nanging dheweke bakal nyoba. Denti gelem nampa dheweke kanthi apa anane ndadekake dheweke sadhar yen dheweke kudu ngowahi kelakuwane. Sithik mbaka sithik dheweke kasil ngowasi kalakuwane. Lore uga nduweni sipat kang seneng dolanan wong wadon. Denti mangerteni banget yen pacare kuwi seneng dolanan wong wadon. Sipate Lore kang kaya mangkono kabukti ing cuplikan ngisor iki. ‡:LVFXNXSGXUXQJ"· ‡$SDQH"· ‡2OHKPX Q\HEDU ZLVPD PDQLV NDQJJR nggorongke atine wong wadon.· .0,66 2016:9) Sipate Lore kang seneng dolanan wong wadon Denti wis apal banget karo sipate Lore kang kaya mangkono. Wiwit kenal karo Lore, Denti wis ngerti yen Lore kuwi seneng dolanan wong wadon. Nanging dhasare Denti ora tresna tenanan marang Lore dadi, arepa ketaton atine sethithik wae ndadekake ora lumrah. Bu Laras Paraga sabanjure yaiku paraga Bu Laras minagka Ibune Lore. Andharan sipte Bu Laras kang sepisan kaya ing cuplikan ngisor iki. Bu Jakiyah Paraga Jakiyah minangka Ibune Denti. Andharan sipte Bu Jakiyah kang sepisan kaya ing cuplikan ngisor iki. sabanjure yaiku paraga Bu ‡3DQJRUEDQDQH /RUH ZLV DNHK PDUDQJ kaluwarga iki. Iku wis mujudake anggone nduwe rasa sih tresna marang kowe. Eling prasasat saben dina sing mapag lan ngeterake kowe sapa? Kuliahmu dibantu, kalebu nalika bapak renovasi omah iki. Aja nganti kowe nggawe gelane, mundak NXZDODW·.0,66 Bu Jakiyah nduweni sipat tansah ngelingake lan kuwatir marang kelakuwane anakke. Bu Jakiyah ora kepengin anakke getun marang pilihane mbesuk. Bu Jakiyah mung kepingan anake mbesuk urip penak lan oleh bojo kang tresna lair batin marang dheweke. Aja nganti apa kang dilakoni dheweke saiki bakal digetuni awake dhewe. Kristi Paraga sabanjure yaiku paraga Kristi. Andharan sipate Kristi kang sepisan kaya ing cuplikan ngisor iki. ‡'LMDUQH ZDH ERFDK NHPHQWKXV $NX dhendham banget karo Tosa. pandongaku truk nganti supaya dheweke ditubruk moncrot. Lara atiku. Ohh...ketemu pisan PDQHK GDNEDFRN HQGKDVH· .0,66 :86) ‡$MD NHVDEDUHQ .RZH ZRQJ ODQDQJ nduweni wenang nanting pacarmu. Yen isa...sing tenanan nanging yen ora ya QGDQJJROHNOL\D·.0,66 Cuplikan ing ndhuwur nuduhake yen Bu laras nduweni sipat kang teges marang anake. Dheweke ora seneng yen anake ora oleh wangsulan kang gumathok tekan Denti ngenani pungkasan katresnane. Wong lanang ngono menang milih. Sipat tegese Bu Laras uga kanggo Lore, Bu laras ora gelem yen anakke terus-terusan kelara- lara. Apa maneh Bu Laras ngerti yen kanca-kancane Lore wis padha ndhuwe anak. Gatot Paraga sabanjure yaiku paraga Gatot. Andharan Cuplikan ing ndhuwur nuduhake yen Kristi nduweni sipat dhendham marang wong liya. sipat dhendhame Kristi marang Tosa jalaran Tosa ora bisa ngajeni Kristi. Omogane Tosa kaya wong kang ora nduweni pendhidhikan lan Tosa ngasorake Kristi. Kamangka Tosa kuwi dokter nanging omongane lan sipate ora ngetokna yen dheweke kuwi dokter Tosa Paraga sabanjure yaiku paraga Tosa. Andharan sipate Tosa kang sepisan kaya ing cuplikan ngisor iki. ‡6DQJHUWLNX GKHZHNH EL\HQ LNX ZRQJ menengan, sregep sinau ora kakehan polah. Bareng saiki owah kaya ngono kuwi, aNXGKHZH\DELQJXQJ· sipte Gatot kang sepisan kaya ing cuplikan ngisor iki. ‡,\D PHVWKL 1DQJLQJ VLQJ VDEDU DMD gampang kebrangas. Elinga kowe kuwi wis tuwa lan dadi pangrasa, tindak- tanduk aja ngati gawe lingsem. Aku bakal nyengkuyung marang kowe. Aja kawatir. Saiki luwih becik paranana ning omahe EHQJL· PDQHK PXPSXQJ (KMISS, 2016 :34) GXUXQJ Cuplikan ing ndhuwur nuduhake sipate Gatot kang dewasa anggone nuturi kancane. Gatot ngerti banget kepriye saiki kahanane Lore. Dheweke kekancan karo Lore ora lagi wingi, mula dheweke ngerti kepriye sipate Lore. Anggone Gatot nuturi lan menehi wejangan ning ‡6LQJ PHVWKL VLQJ RZDK SLNLUDQH \HQ waras ngomonge ora kaya ngono ta? ning kuwat Dakkira kedoteran, pikirane dadi linglung. Malah VDLNL GDGL ZRQJ JHPEOXQJ· .0,66 2016 :87) ora sekolah Cuplikan ing ndhuwur nuduhake yen Tosa nduweni sipat ora bisa ngregani wong liya. saka omongane Kristi bisa dimangerteni kepriye Tosa ora bisa ngregani Kristi. Omongane Tosa nggawe catune wong liya, nganti dadi gelane. Kamangka Kristi niyate apik, yaiku mbantu supaya dheweke mangerteni apa kang dikarepna Denti satenane. Nanging Tosa malah ngasorake dheweke nganti kaya ngono. 8
Konflik sajrone Novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata Anggitane Tulus Setiyadi (Tintingan Strukturalisme Genetik) Kuntum ‡Ora apa-apa Mbak, aku luwih seneng blaka wae tinimbang ditutup-tutupi. Oleku gelem karo Mas Tosa awit aku njaluk dheweke gelem mbukak lelakon tresnane sing kepungkur. Saiki Mas Tosa wis menehi bukti, dadi ora ana maneh tidha-tidha anggonku arep nampa. Kanthi mangkono wis ora ana sing dadi ganjelane ati. Mula sepira gedhene lupute Mas Tosa lan aku, gelem mbak Denti DZHK SDQJDSXUD¶ .XQWXP QDQGKHVDNH NDKDQDQ·.0,6622) Cuplikan ing ndhuwur nuduhake yen Kuntum nduweni sipat jembar atine. Anggone dheweke gelem napa Tosa kanthi apa anane lan anggone dheweke aweh pangapura marang kaluputane Tosa, mbuktekake yen dheweke nduweni sipat jembar atine. Apik eleke Tosa, Kuntum gelem narima kanthi legawa lan jembar ati. Setting latare kadadeyan sajrone karya fiksi, bisa arupa panggonan, wektu utawa kadadeyan, sarta nduweni fungsi fisikal lan fungsi psikologis. Saka tema lan pamaragan ing ndhuwur iku bisa dimangerteni yen setting utawa latar ing novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata iki kaya mangkene. Saka tema lan setting ing ndhuwur kang wis kaandharake bisa dimangerteni yen setting novel Keladuk Manis iku nggambarake kadadeyan kang dialami dening para paraga ana panggonan lan wektu kang dialami dening paraga. Aminuddin (2011:67) setting yaiku Ing Salumahe Sambilata Caffe Caffe yaiku salah sawijine panggonan ing novel Keladuk Manis Salumahe Sambilata. caffe panggonan Lore lan Sulton ketemu sasuwene ora tau ana kabar. Kalorone katon seneng banget bisa ngumpul kaya biyen maneh. kabukti ing cuplikan ngisor iki. Ing ‡5DSXQJ SHUWHPXQ /RUH EDQMXU QHOSRQ Sulton lan janjian ana salah sijine caffe. Ora suwe bocah loro padha ketemu lan saiba seneng, katitik padha kamplokan lan sumunar cahyane. (KMISS, 2016 :123) Cuplikan ing ndhuwur bisa dimangerteni kepriye kahanan kang ana ing caffe kunu. Wis suwe anggone Lore ora ketemu kanca rakete, saiki dheweke isa ketemu. Kahanan ing caffe ora mung ndadekake Lore lan Sulton seneng, nanging uga ndadekake kalorone geling-eling lelakon kepungkur. Kalorone ngeling-eling lelakon kang dialami nalika isih padha sekolah. Pancen Sulton lan Lore kanca raket nalika isih sekolah nganti tekan saiki, dadi ora nggumun yen padha mangerteni sipat elek. Omahe Gatot Ing omahe Gatot wiwitan Denti ngawa rasa kuciwa. Kabar kang ditampa ora bisa nglegakake atine. Dheweke ora oleh wagsulan kang gumathok saka prakara- rumangsa wis ora kuwawa prakarane. Dheweke ngrasakna lelakon kang kaya mangkono. Kabukti ing cuplikan ngisor iki. ‡'HQWL QJDZDUDVDNXFLZD QDOLNDEDOLVDND omahe Gatot. Pikirane nggrambyang ora karuwan. Kabar sing ditama saka Gathot Q\DWDQH GXUXQJ ELVD QJOHJDNDNH DWLQH· (KMISS, 2016 :107) Sawise Denti bali teka omahe Gatot dheweke ngrasa kuciwa. Dheweke bingung kudu njaluk tulung marang sapa maneh supaya Lore gelem mangerteni kahanane. Wektu kuwi uga Denti kepengin ketemu Kristi, mbokmenawa Kristi bisa menehi pepadhang masalahe lan bisa gawe tentrem. Amarga wektu iki Lore wis ora bisa percaya maneh marang Denti. Kamare Denti Ing kamar Denti wis ora bisa ngrasakna awake, kaya-kaya dheweke wis ora nduwe daya maneh. Kahanan nggawe dhewe ora mung lara ati nanging dheweke uga ngrasakna awake lara kabeh. Sedina wetenge ora klebon apa-apa, awakke krasa lemes, kapeksa dina iki dheweke ora mlebu kerja. Kabukti ing cuplikan ngisor iki. Karo Bunda Jakiyah terus diglendheng menyang kamare Denti. Kristi kaget dene kancane nglimpruk tanpa nduweni daya. (KMISS, 2016 :107) Omahe Lore Ing omahe Lore kadadeyan kang ora dikarepake Denti gelem ora gelem kudu diweruhi dening dheweke. Niyate dheweke mara nyang omahe Lore kanggo ngrampungake prekara, nanging malah ana prekara liya. Ing ruang tamu Denti mangerteni Lore lagi gegojegan karo wong wadon liya. Apa kang di ngerteni Denti ing ruang tamu omahe Lore ndadekake dheweke ora kuwawa. Awakke durung mari dipeksa mara ing omahe Lore, nanging malah kahanan kang kaya mangkono kang diolehi. Pikirane kosong ragane ora kuwat, banjur ambruk ngebruki kursi ing sacedhake lawang. Kabukti ing cuplikan ngisor iki. ‡6ZDUD LNX QJJDZH NDJHWH VLQJ DMD LQJ njero omah. Lore lan bocah wadon kuwi metu niliki swara mau. Saiba kagete Lore jebul Denti sing tiba semaput ning ngarep lawang. Age-age diangkat lumebu ning RPDK GLJOHWDNDNH DQD JHODUDQ NDUSHW· (KMISS, 2016 :133) Rumah Sakit Ing rumah sakit kabeh konflik kang sasuwene iki ana dipungkasi marang Bu laras lan Bu Jakiyah. Wiwit kadadeyan ing omahe Lore, Denti banjur digawa ing rumah sakit lan wis ngamar rong dina. Sekabehane padha nunggoni Denti ing rumah sakit. Kahanane wiwit pulih, cahyane wis katon sumringah lan mangane wis normal. Dhasare Bu Laras wong kang teges lan ora sabaran, Bu Laras menehi putusan kanggo perkarane Lore lan Denti. Kabukti ing cuplikan ngisor iki. ‡RUD SHUOX LVLQ Q\DSR" ,NL %X /DUDV \HQ arep ngisin-ngisin mangga. Ora apa-apa, 9
Konflik sajrone Novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata Anggitane Tulus Setiyadi (Tintingan Strukturalisme Genetik) sing baku aku ndang mantu. Karomaneh wong sak rumah sakit ben ngerti lan nyekseni yen kowe pancen wis dadi jodhone Denti. Apa aku perlu bengok- bengok ning njaba"·.0,66 Sudut Pandang Pangripta anggone ngripta novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata nggunakake sudut pandang persona NDWHOX ‡GLD· 3DQJULSWD RUD QJXQDNDNH ‡DNX· VDMURQH ngandharake paraga, nanging ngunakake jeneng liya kaya dene Denti, Lore, Tosa, Kristi, Maya, Gatot lan liya- liyane. Jeneng-jeneng kasebut nuduhake yen pangripta ngunakake sudut pandang katelu, jalaran pangripta ora dadi paraga utama sajrone crita ing novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata.kabukten ing cuplikan ngisor iki. yen wis nate kumpul karo pirang-pirang wanita. Nanging jarene mung aku sing bisa PEXNDN DWLQH $NX NHEDFXW RUD SHUFD\D· (KMISS, 2016:3) Bisa dimangerteni yen paraga Denti ing kene rumangsa lara ati banget marang Lore sing ora liya yaiku pacare. Denti lara ati banget awit Lore nduwe kelakuwan kang ora becik yaiku seneng dolanan wong wadon, ora mung dolanan Lore uga asring tumindak nista. Masia Lore ngomong yen Denti siji-sijine wong wadon kang isa mbukak atine nanging Denti wis kebacut lara ati marang kelakuwane Lore. Kapeksa Rasa kapeksa kang dialami dening paraga Denti, awit dheweke kudu nrima Lore amarga potangan budi kang akeh marang Lore. Rasa kapeksa paraga Denti kabukti saka cuplikan ing ngisor iki: ‡'HQWL PHVHP NOHFHP NDUR Q\DZDQJ Kristi. Bocah loro kuwi pancen wis akrab wiwit SMA mbiyen, nadyan Kristi wis omah-omah nanging Denti malah durung. ‡1JRQRNRZH\DJHOHP· ‡6DSD QJHUWL 8PSDPD RUD SRQFDWDQ EXGL sing akeh,wis dakpedhot wae. Kuwi sing QJDQGKXOLDNX·.0,6616:5) ing ndhuwur anggone angripta ngandharake paragane nganggo sudut pandang persona katelu. Pangripta anggone ngandharake paragane yaiku kanthi nggunakake jeneng, cuplikan ing ndhuwur salah sijine tuladha yen paraga ngunakake jeneng Kristi lan Denti. Bisa dimangerteni saka cuplikan Alur Alur kang wis diandharake iku nggambarake sawijine kadadeyan adhedhasar urutan wektu. Senandyan ing novel iki kadadeyan dicritakake kanthi alur maju mundhur . Tegese kadadeyan-kadadeyan ing novel iki kadhang kala nyeritakake lelakon kang kawuri banjur diterusake kadadeyan-kadadeyan sateruse. Kepeksa ing kene bisa didelok saka cuplikan ing nduwur. Denti gelem narima Lore dadi pacare amerga potangan budi sing akeh. Saliyane kuwi wong tuwane Denti wis nganggep Lore mantune. Umpama ora potangan budi Lore wis dipedhot wiwit biyen. Apa maneh mangerteni kelakuwane Lore sing seneng dolanan wong wadon, ndadekake alasan kenapa Denti nganti saiki ora gelem nikah karo Lore. Amarga rasa kapesa kuwi Denti ora wedi yen sawayah-wayah Lore ninggalne dheweke. Awit wiwitan Denti wis ora srek karo Lore, amerga wong tua dheweke nrima Lore nganti saiki. Satemene wong tuane ora meksa Denti kanggo milih sapa kang bakal dadi bojone. Nanging uga ora bisa diapusi yen satemene wong tuwane Denti luwih sarujuk yen Denti karo Lore tinimbang karo Tosa. Sujana Wujud Konflik Internal, Konflik Ekternal Lan Akibat Saka Konflik Bab iki bakal ngandharake wujud konflik internal, konflik ekternal lan akibat saka konflik sajrone novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata anggitane Tulus. S kaya ing ngisor iki. Ing novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata anggitane Tulus Setiyadi iki ana kang ngambarake rasa sujana kang dialami dening paraga sajrone crita. Wujud saka rasa sujana kang dialami paraga sajrone crita kaya andharan ing ngisor iki. Konflik Internal Konflik internal mujudake konflik kang dialami manungsa dumadi ing njero ati manungsa kuwi dhewe. Konflik internal uga bisa diarani minangka konflik batin amarga konflik internal mung bisa dirasakake sajrone atine manungsa kuwi dhewe. Lara Ati Ing novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata anggita Tulus Setiyadi iki ana gegambaran rasa lara ati kang dialami dening paraga sajrone crita. Rasa lara ati kang dialami dening paraga siji lan sijine kuwi beda- beda. Wujud saka lara ati kang dialami dening paraga Denti marang Lore kaya pethikan ing ngisor iki. ‡1DG\DQ /RUH WHUXV QJXEHU DNX QDQJLQJ aku wis ora bisa nampa. Lara atiku, apa maneh nalika dak dhedhes dheweke ngaku ‡5DVD VXMDQD NDODPDQJVD WXPXkhul saka pikirane Lore. Apa sabenere ana priya liya sing dadi pamilihe Denti. Lore mung wedi yen mung digawe dolanan karo ZDQLWD·.0,66 Rasa sujana bisa didelok saka cuplikan ing dhuwur dialami dening paraga Lore. Lore sujana marang Denti amerga akhir-akhir iki Denti kerep metu karo Tosa. Sapa satemene priya sing dipilih dening Denti, minangka pacar wis sajaware yen dheweke sujana marang Denti. Apa maneh Denti sing kerep metu lan gegojekan karo piya liya, ora liya yaiku tilas pacare biyen. Lore mung wedi yen dheweke mung didadekake dolanan karo Denti. Kamangka Lore wis tenanan karo Denti. Lore ora bakal sujana marang Denti yen Lore ora ngerti kedadeyan antarane Tosa lan Denti. Nelangsa 10
Konflik sajrone Novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata Anggitane Tulus Setiyadi (Tintingan Strukturalisme Genetik) Sajrone Novel iki rasa nelangsa ora mung dialami dening siji paraga, nanging uga ana paraga-paraga liya kang ngalami rasa nelangsa. Salah sijine paraga kang ngalami rasa nelangsa yaiku Lore, dheweke nelangsa awit kelingan lelakon kepungkur kang nate dilakoni. Kabukti saka cuplikan ing ngisor. pikirane ngrambyang tekan ngendi-endi. Lelakon- sing uwis nate lelakon kepungkur nguyu dheweke nggawe dilakoni njroning ati. Wiwit cilik apa sing dadi karepemesthi keturutan. Kalebu wanita sing kinyis-kinyis kaya kari njawil wae. Nanging saiki kaya-kaya ana sing beda. Slawase kenal karo Denti dheweke saben GLQDNHUHSQJODPXQ·.0,66 Gegambaran rasa nelangsa paraga Lore bisa didelok ing cuplikan ndhuwur. Lakon tresnane ora kaya apa kang dikarepake dheweke. Wiwit cilik apa kang dadi kekerepane mesthi keturutan. Urusan wong wadon modhel kaya piye Lore kari njawil wae. Nanging saiki sawise dheweke isa ngowahi kelakuwane dheweke sing seneng dolanan wong wadon, Denti malah nggawe dhewe dheweke rumangsa digawe dolanan. Lore mikir menawa iki walesan sing kudu ditampa dheweke. Atine nelangsa tresnane marang Denti, sabendinane dheweke mung nglamun Denti. Denti wong wadon kang bisa ndadekake dheweke bisa ngowahi kelakuwane. Nanging Denti uga wong kang nggawe rasa tresnane kaya ora ana ajine. ‡,QJ QMHUR PRELO /RUH yen mikirna ‡2PRQJ DSD2UD DQD ZDQLWD VLQJ GDN ODKLU EDWLQ NHMDED DZDNPX· WUHVQDQL (KMISS, 2016:25) Cuplikan ing ndhuwur bisa dimangerteni menawa paraga Denti mikir awake dhewe. Dheweke ora mikir kepriye perasaane Lore lan kepriye wong tuwane Lore. Umure Lore wis klewat lan ibune wis ora sabar kepengin ngerti Lore rabi. Wong tua wis padha ngertine, apa maneh sing dienteni Denti. Lore wis pengen ngawa sesambungane karo Denti luwih tenanan. Nanging apa tanggapane Denti, yen ora sabar ngenteni dheweke Lore dikongkon rabi karo wong wadon liya. Sipat egoise Denti katon banget ing cuplikan iki, kamangka Lore wis tresna tenanan marang Denti. Ora Bisa Ngajeni Wong Liya Sipat ora bisa ngregani wong liya kang di nduweni paraga Tosa ora mung kuwi wae, nanging uga ana cuplikan liyane kang nuduhake yen Tosa ora bisa ngregani wong liya . kaya cuplikan ing ngisor iki. ‡0DV VDLNL 'HQWL NXZL SLNLUDQH ELQJXQJ Satemene dheweke ya tresna karo kowe. 1DQJLQJ·GXUXQJ Uampung anggone kandha dipancal omongan karo 7RVD· QJDQWL ‡1DQJLQJGKHZHNHLVLKELQJXQJ· ‡%HQHU0DV· ‡%LQJXQJ DZLW NDQFDQH VHQHQJ PHOX-melu WHUXVQJXEXEL"·.0,66 Konflik Eksternal Konflik eksternal mujudake konflik kang dialami dening paraga lan bab-bab sing ana sanjabane paraga iku. Tegese sanjabane paraga liya ning kene yaiku lingkungan manungsa utawa padha karo konflik sosial. sosial mujudake Pertentengan Konflik antarane pawongan, kayata tukar padu, jotos-jotosan, sadhuk- sadhukan lan sapiturute. Saka andharan kasebut uga selaras karo anane konflik ekternal kang ana sajrone novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata anggitane Tulus Setiyadi iki. Mikir Awake Dhewe Bisa didelok nalika Kristi ngomong lan njlentrehake kahanane Denti yen satenane tresna marang Tosa. Nanging sadurunge Kristi rampung anggone ngomong Tosa wis kebacut medhot omongane Kristi. Kamangka Kristi niyate mung ngewangi kacane, ora ditampa kanthi apik dening Tosa. Niyate Kristi ora kok pengen melu masalah antarane Denti, Lore lan Tosa. Kristi mung mesakne yen ngiwasi kancane susah, dadi gelem ora gelem Kristi nemoni Tosa kanggo njlentrehake kahanan sing satenane. Nanging kaya wong ora nduweni pendidikan lan tata krama omongane Tosa marang Kristi. Saka cuplikan ing ngisor iki uga bisa didelok menawa omongane Tosa kaya dene wong kang ora nduweni pendidikan. Kawiwitan nalika Denti lan Lore lagi omong- omongan. Lore kang rumangsa wis nduweni ekonomi kang cukup lan umur wis tua, dheweke takon marang Denti ngenani katresnane. Nanging Denti sajak ora seneng karo pitakonan kang kaya mangkono. Kanthi enteng Denti ngomong yen ora sabar Lore kon rabi karo wong liya dheweke ora dadi ngapa. Kabukti ing cuplikan ngisor iki. ‡'HQWNLUD-kira kapan QLNDK"· ‡%ROD-bali aku wis ngomong, isih takon ZDH· ‡:DQJVXODQPX DMD QJDPEDQJ WD :RQJ awak dhewe WXDNXZLVRUDVDEDU· ‡<HQ Rra sabar, rabiya karo wong liya ZDH·7HPEXQJVDMDNHQJJRGKD Akibat Saka Konflik Akibat saka konflik mujudake kadadeyan kang dialami dening para paraga nalika sabubare ana konflik ing uripe. Akibat saka konflik bisa nggawe owahe kapribaden manungsa amarga konflik-konflik kang dialami dening paraga kasebut. Akibat konflik kasebut bisa saka konflik internal lan konflik ekternal. Supaya bisa luwih ngerteni akibat saka konflik internal lan ekternal apa kang ana sajrone crita bakal diandharake ing ngisor iki. Rasa Getun Kawiwitan nalika Lore ngajak Denti rabi nanging Denti ora menehi wangsulan kang gumathok ngenani rasa tresnane lan pungkasane tresna. Rasa getune Lore yaiku amarga kelakuwane dheweke kang nggawe Denti nganti nganthi saiki durung bisa nrima dheweke. Kabukti ing cuplikan ngisor iki. 11
Konflik sajrone Novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata Anggitane Tulus Setiyadi (Tintingan Strukturalisme Genetik) ‡/RUH VDGKDU PLQDQJND ZRQJ NDQJ OXSXW selawase iki. Dene Denti isih gelem napa dadi kabegjan. Panyawange adoh karo mbayangke lelakon kepungkur. Lore kepingin uwal saka pakulinane. Nadyan abot nanging kanggo nyembadani panjaluke pacare EDNDOQJXSD\D·.0,66 pacare iku wis Anane sipate Denti sing ora gelem dijak luwih tenanan anggone gegandhengan amarga kelakuwane Lore sing seneng dolanan wong wadon. Amarga sipate dheweke ndadekake Denti ragu yen arep mlaku luwih adoh karo dheweke. Lore sadar yen Denti isih gelem napa dhewe kanthi apa anane kuwi wis kabegjan banget kanggo dheweke. Yen wektu bisa diputer dheweke ora kepengin nduweni sipat sing kaya mangkono. Dheweke saiki wis bisa ngowahi kelakuwane nanging dheweke durung bisa nggawe percaya Denti yen dheweke wis bener-bener owah saka kelakuwan sing seneg dolanan wong wadon. Dheweke mung bisa ngupaya muga-muga Denti gelem nrima dheweke. Kuciwa cerita kasebut. Wujud saka rasa luput kang dialami dening paraga kaya ing ngisor iki. ‡1JDQWL OLQJVLU ZHQJL PULSDWH 'HQWL RUD bisa diremke. Pikirane nggrambang tekan ngendi-endi, atine ora bisa tentrem. kelingan marang terus Dheweke wewayangane priya sing dadi gegantilane ati. Kayangapa mangkele Lore sing wis dadi gegandhengane sawetara wektu. (KMISS, 2016:40) Cuplikan ing ndhuwur bisa dimangerteni menawa rasa luput dirasakna dening paraga Denti. Dheweke rumangsa luput marang Lore awit dheweke ora bisa njaga tresnane Lore. Lore wis diwenehi kapitayan nanging dheweke malah mblenjani. Dheweke ngerti kepriye larane Lore mangerteni yen wong sing ditresnani mlaku karo priya liya, apa maneh priya iku tilas pacare. Dheweke rumangsa luput banget marang priya sing dadi gegantilane ati. Amarga rasa lupute nganti nggawe dheweke kepikiran tekan ngendi-ngendi. Denti mikir kepriye anggone dheweke nebus rasa lupute marang Lore. Apa isih gelem Lore nampa dheweke sawise dheweke nggawe catu atine lan nggawe kuciwa atine. lan pikirane nggrambang Rasa kuciwa yaiku reaksi ora selaras antarane kekarepan, kepengeinan karo kasunyatan. Rasa kuciwa bisa disebabake amarga target kang dikarepna ora kaleksanan saengga nyiksa awake dhewe. Ing novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata anggitane Tulus Setyadi ana paraga kang ngalami rasa kuciwa sajrone cerita kasebut. Wujud saka rasa nelangsa kang dialami dening paraga kaya ing ngisor iki. Ora Bisa Percaya Rasa ora bisa percaya ora mung dialami siji paraga nanging uga ana paraga-paraga liya kang ngalami rasa kasebut. Denti ora bisa percaya marang Lore jalaran Lore nduweni kelakuwan seneng dolanan wong wadon. Kaya cuplikan ing ngisor. wong liwung. Untune geget-geget karo tangane kalamangsa dikepelake ning setir. Rasa kuciwa kaya-kaya tansah PEHELGKXKDWLQH·.0,66) ‡.RN WHJD WHQDQ NDUR DNX 6XPSDK RUD tumindak nistha, menawa ora bakal SHUFD\DELVDGDNEXNWHNQD· ‡ZRQJ LNX PHQDZD QJRPRQJ JDPSDQJ kalmangsa kanyatan Nanging NRVRNEDOLQH·.0,66 Gegambaran rasa kuciwa kang dialami dening paraga Lore bisa didelok saka cuplikan ing ndhuwur. Niyate pengin dolan nyang omahe Denti kanthi niyatan kang apik malah nggawe kuciwani ati. Nalika arep menggok ing pekarangan omahe Denti dheweke ngerti yen Denti lagi gegojegan karo priya liya. Denti katon akrab naget karo priya kuwi, kamangka karo dheweke Denti ora bisa kaya mangkono. Sapa wonge mesti kuciwa yen ngerti kadadeyan kaya mangkono. Amarga kuciwa diurungke niyatan arep dolan nyang omahe Denti, dheweke ora sida menggok ing pekaranga omahe Denti. Tanpa akeh mikir dheweke lunga tekan papan kunu langsung bali mulih ngawa rasa kuciwane. Rasa Luput Rasa ora bisa percaya dirasakna dening paraga Denti, dheweke ora bisa percaya marang Lore, awit Lore nduweni kelakuwan sing senengane dolanan wong wadon. Nganti saiki kenapa kok Denti ora gelem mbangun balewisma amarga dheweke isih durung percaya yen Lore bisa owah saka kelakuwane sing kaya mangkono. Denti wedi yen nasibe dheweke bakal kaya wong wadon sing nate tepung Lore, masiya Lore ngomong yen Denti salah sijine wanita sing ana ing atine nanging dheweke isih durung percaya. Angel anggone percaya marang Lore, apa maneh yen kudu percaya menawa Denti mung siji-sijine wanita kang ditresnani Lore. Amarga Denti mangerteni banget kepriye sipate pacare kuwi. Pasrah Rasa luput mujudake rasa kang dialami dening manungsa nalika sabubare nindakake bab sing ora pener. Manungsa kang rumangsa yen dheweke luput marang manungsa liya bakal ndadekake uripe ora temtrem. Rasa luput bisa ndadekake konflik batin dening manugsa lan ndadekake uripe ora bungah. Ora kabeh manungsa nduweni rasa luput tumrap apa kang wis ditindakake. Ing novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata anggitane Tulus Setyadi ana paraga kang rumangsa luput sajrone Rasa pasrah dirasakna marang paraga Denti, awit kahanan kang dilakoni dheweke ndadekake dheweke ora kuwawa. Kabukti ing cuplikan ngisor iki. ‡5DVDQH QLQJJDODNH sekabehane. Ndonya kebak lelakon kang kerep nggawe catune ati. Mula sepuraku VLQJJHGKH\D· DNX NHSHQJLQ 12
Konflik sajrone Novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata Anggitane Tulus Setiyadi (Tintingan Strukturalisme Genetik) ‡.RZH QJRPRQJ DSD" 6LQJ VDEDU DSD kowe ora kepengin maneh dolan karo aku. Menawa kowe nganti mupus tekan semono, sing dadi gegayuhanmu mung PDQGKHJWHQJDKLQJGDODQ· ‡2KK/RUH VHSXUDQHQ DNX $NX ZLV RUD .0,66 NXZDW·VDPEDWH 2016:113) 'HQWL· Denti rumangsa ora kuwawa yen kudu ngrasakna lelakon sing kaya mangkono. Denti rumangsa apa kang wis dilakoni ora ana gunane, kabukti Lore isih durung bisa aweh pangapura marang dheweke. Anggone dheweke luput marang Lore ndadekake dheweke nganti pasrah kaya mangkene. Denti wis ora bisa mikir maneh amarga kaya-kaya wis ora ana dalan kanggo dheweke sesambungan maneh karo Lore. Denti rumangsa yen lelakon urip nggawe catuning ati. Rasane dheweke wis pasrah, pengen ngeculke sekabehane amarga dheweke rumangsa wis ora kuwat. Dheweke ngrasakna lelakon katresnan kang mbingungake. Katresnane ora mung ngawe lara ati nangin uga lara ragane. Bisa Nemtoke Pilihan rumangsa Kawiwitan Denti kang ora bisa nemtokake pilihan, saiki Denti wis bisa nemtokake pilihane. Pilihane Denti yaiku Lore minagka dadi pasangane urip. Kabukti ing cuplikan ngisor iki. ‡:XVDQDQH'HQWLQLEDNDNHSLOLKDQ PDUDQJ Lore minangka pasangan urip. Kanthi tetimbangan abot mungguhing Denti. Kepeksa Tosa kudu nyingkir saka atine, nadyan mbiyen ws QDWH QDQFHSDNH UDVD WUHVQD· .0,66 2016:61) kang pancen omongan sing kaya mangkono rasa ayem tur lega ana ing atine Denti. Saiki dheweke bisa mesem amarga Tosa wis nduwe gandhengan, kanthi mangkono Tosa ora bakal nganggu Denti maneh. Denti turut bungah karo putusan kang dijupuk Tosa, iku pratanda yen Tosa wis bisa ngeculake Denti kanthi eklas. Rasa Pangigit-Igit (Dendam) Awit saka ceritane Denti marang Kristi ngenani kelakuwane Lore kang seneng dolanan wong wadon. Kristi ora kepngin yen kancane kuwi nduweni nasib padha karo wong wadon kang digawe dolanan Lore. Mula saka kuwi ndadekake Krisri tukul rasa pangigit-igit marang Lore. Kabukti ing cuplikan iki. ‡5DVDQH GDNFODWKRQL· NHSQJLQ ketemu banjur PUHQH·.0,66 Bisa dimangerteni saka cuplikan ing ndhuwur Kristi nduweni rasa pangigit-igit marang paraga Lore. Tukule rasa pangigit-igit Kristi jalaran Denti minangka kanca rakete dilarani atine. Kristi ora kepengin kanca rakete mung digawe dolanan kaya wong wadon kang nate tepung karo Lore. Minangka kanca wajar yen dheweke nduweni rasa pangigit-igit marang Lore. Isih ana wong lanang liya luwih apik saka Lore kang pantes nyandhing Denti. Kang Njalari Tulus Setiyadi Ngripta Novel Keladuk Ing Salumahe Sambilata Kanthi Akeh Manis Nuwuhake Konflik. Saka konflik-konflik kang dialami Denti ing katresnane Denti saiki wis bisa nemtokake priya sapa sing pantes nyandhing karo dheweke. Masiaya abot anggone dheweke milih, nanging dheweke kudu milih. Kanthi tetimbangan kang pancen abot dheweke milih Lore dadi gandhengane. Pancen Tosa mbiyen nate dadi wong kang paling ditresnani, nanging saiki kahanan wis beda. Denti luwih abot Lore tinimbang Tosa. Saiki dheweke milih Lore ora amarga kapeksa, nanging amarga rasa tresna kang satemene. Rasa Ayem Tintingan strukturalisme genetik kejaba ngrembug struktur crita uga ngrembug proses lan lingkungan sosial dumadine novel. Dumadine novel ora bisa uwal saka lingkungan novel kasebut diripta. Novel Keladuk Manis Ing Salumahe sambilata uga diperbawani dening lingkungan sosiale panggonan dumadine novel uga lingkungan iku uga sosial pangriptane. Kejaba keprabawan saka pengalaman pribadhine pangripta. Lingkungan Sosial Pangripta. Awit saka konflik-konflik kang dialami Denti saiki dheweke wis rumangsa ayem. Apa maneh Tosa kang mbiyene nggawe dheweke bingung, saiki wis arep nikah karo wong wadon liya lan Denti dhewe wis bisa nemtokake pilihane. cuplikan ing ngisor iki ndadekake rasa ayem ing atine Denti. Ing novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata iki lingkungan sosiale Tulus Setiyadi pranyata nduweni pangaribawa kang gedhe, amarga saka pengalaman uripe ing lingkungan sosial lan kadadeyan-kadadeyan kang dialami dening Tulus Setiyadi dhewe. Kaya kang diaturake dening Tulus Setiydi nalika wawancara, kacuplik ing ngisor iki. ‡1JHQH EODND ZDH DQJJRQNX PUHQH PDX arep ngabari kowe menawa sasi ngarep aku arep nikah karo Dhik Kuntum. Mula QMDOXNSDQJHVWXPX·.0,66 ing ndhuwur bisa dimangerteni rasa ayeme Denti nalika Tosa dolan ing ngomahe Denti, nanging dolane ora dhewe kaya sing ndhisik-ndhisik. Tosa teka karo kenya wadon jenenge Kuntum. Tosa ngomong yen dheweke arep nikah karo Kuntum. Krungu Cuplikan ‡6D\D PHQFLSWDNDQ NDU\D VDVWUD LNX sebenarnya sumbernya dari beberapa sumber tempat. Dan dari beberapa dirangkum menjadi suatu cerita. Hla nek aku yen wis ora oleh insiprasi tak tinggal wae, ora tak bacutake anggonku nggawe novel. yen wis ora nduwe inspirasi biasane tak tingal dolan ning alun-alun, ngopi utawa ning sawah. Mengko aku ning alun- alun ngerti kadadeyan apa wae isa dadi 13
Konflik sajrone Novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata Anggitane Tulus Setiyadi (Tintingan Strukturalisme Genetik) ispirasiku, ning sawah biyasane ya oleh inspirasi. Biasane kanca-kanca ngopi cerita masalahe, kuwi ya bisa dadi ispirasiku. Ndelok tangga kiwa tengenku 2017) Andharan kasebut, bisa dimangerteni yen pancen kahanan masyarakat ing masyarakat nduweni daya pangaribawa tumrap asil reriptan sastra. Ing novel Keladuk Manis Salumahe Sambilata anggitane Tulus Setiyadi uga nyeritakake kadadeyan-kadadeyan kang ana ing masyarakat, kaya dene konflik kang dilami dening Denti, Lore lan Tosa sajrone novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata. lan kadadeyan-kadadeyan iku ora luput saka kasunyatan lan pamikire pangripta. Kaya cuplikan wawancara ing ngisor iki. ‡$NX EL\HQ QDWH QGXZHQL VHVDPEXQJDQ karo wong wadon nalika isih kuliyah ning jogja, omahe ya Madiun. Aku wis tenanan marang dheweke, malah nduweni niyatan arep tak dadekke bojoku. Nanging amarga ana kadadeyan lan masalah kang nggawe kuciwane atiku, banjur ora sida.. Nganti saiki aku ya ora ngerti kabare piye, nanging krungu-krungu kok wis nikah. Banjur jeneng-jeneng paraga kang ana ing novel uga jeneng-jenenge kancaku. Nah saka kuwi uga kang ndadekake aku nggawe konflik ing novelku kuwi. (Tulus S, 22 Juni 2016) ‡1DQJLQJ QJHQH XPXPH NDQJ GLDODPL dening masyarakat lan remaja saiki lak ya kaya ngono ta? Rebutan pacar. Aku ndelok ning sinetron ya kaya ngono ceritane. Kancaku uga nate cerita yen pedhot karo pacare ngono-ngono wae,dadi tak bumboni sithik banjur dak lebokne ning novelku. Dadi anggonku nggawe novel ora mung imajinasi, amaga rata-rata konflik kang ana lak ya ngono kuwi. Akeh-akehe aku nggawe cerita wong lanange nakal banjur sadhar amarga wong ZDGRQNDQJGLWUHVQDQL·7XOXV6-XQL 2017) perkarane ya Cuplikan ing ndhuwur cetha yen pancen crita novel Kelduk Manis Ing Salumahe Sambilata iki banget dipangaribawani dening kahanan sosial pagripta yaiku Tulus Setiyadi iku. Kejaba iku kadadeyan-kadadeyan kang ana ing jaman saiki uga akeh bocah wadon utawa wong lang tukaran amarga rebutan pacar. Terus yen ora ngono ya bingung anggone milih pasangan. Mula saka iku Tulus Setiyadi uga nduweni pamikir lan imajinasi kanggo nyeritakake crita kasebut dadi novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata iki. Saka kahanan kang ana ing lingkungane Tulus Setiyadi kang ndadekake sumber pamikir kanggo ngripta novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata kanthi akeh nuwuhake konflik. Kahanan-kahanan kang ana ing lingkungan nduweni pangaribawa langsung tumrap asil reriptan sastra kasebut. Pangripta manggon ing Madiun lan ngalami kadadeyan-kadadeyan kanthi langsung tumrap asil kasusastran kang diripta utamane novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata iki. Pengalaman Pribadhi Pangripta Andharan ing ndhuwur bisa dimangerteni, yen pangripta nyeritakake saka isine novel kadadeyan-kadadeyan kang ana ing kasunyatan yaiku pengalaman pribadhine dhewe. Kejaba iku kembangan- kembangan crita ing novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata ditambahi dening pamikir lan imajinasine pangripta. Pamawase Pangripta lumantar Tulus Setiyadi minangka pangripta kasusastran, lumantar karyane kang awujud novel kanthi irah-irahan Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata njlentrehake babagan pesen sajrone novel kasebut. Sajrone novel diandharake kaya dene Denti kang satenane ora nate tresna marang Lore, lan tekane Tosa kang nggawe bingung atine Denti anggone nemtokake pilihane. Lelakon katresnane Lore lan Denti ngalami sawernane kadadeyan-kadadeyan. kadadeyan kasebut bisa arupa kanuragan lan uga nemahi godha kang gedhe. Saka wawancara, pangripta njlentrehake ngenani lelakon sajrone katresnan. Kaya cuplikan ing ngisor iki. tak omongi. Anda bilang bahwa Tuhan itu kekuatan terbesar, tapi kalo anda tidak memiliki kekuatan cinta kepada Tuhan tidak mungkin cinta itu ada. Setiap kepahitan yang ada jika kita gabungkan maka kita akan mendapatkan obat (jalan) untuk menyelesaikannya. Denti lak ora seneng marang Lore nanging tresna kuwi jalaran saka kulina. Dadi manungsa kuwi yen seneng aja kebacut seneng, banjur yen sedhih aja nganti kelara-lara.(Tulus S, 22 juni 2017) Tulus Setiyadi minangka pangripta kang ngripta sawijine karya sastra duweni pengalaman pribadhi kang bisa mangaribawani sastrane. pangripta Pengalaman-pengalaman dikembangakan dening pangripta kanthi pamikirane banjur dicritakake sajrone novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata. Kadadeyan-kadadeyan kawuri ing disambungake klawan kadadeyan kang kasunyatan saiki. Pangripta uga njlentrehake yen isine crita ing novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata tumrap asil karya kang dilakoni ana Cuplikan ing ndhuwur bisa dimangerteni yen rasa tresna bisa ngalahna apa wae. Kabukti konflik-konflik kang dialami dening Denti lan Lore bisa dipungkasi uga krana tresna. kapaitan-kapaitan kang dirasakna Denti pungkasane oleh madu (obat). Kapaitan ing urip ora selawase nggawe manungsa sengsara, nanging sawalike. Amarga kepaitan ing urip bisa ndadekake kauripane manungsa luwih becik saka sadurunge. Manungsa sajrone uripe mesthi bakal nampa musibah senandyan mangkono manungsa kudu tanah mbudidaya atine supaya ora kelara- ing panguripane, 14
Konflik sajrone Novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata Anggitane Tulus Setiyadi (Tintingan Strukturalisme Genetik) lara. Amarga ati minangka punjering panguripane manungsa. Cuplikan ing ndhuwur uga negesake yen nalika nampa musibah manungsa bisa kuwat ngadhepi nalika dheweke duweni pikir yen urip ing ngarep isih dawa. Ora bisa mung meneng wae lan nelangsa kanthi terus-terusan. Semono uga manungsa yen diwenehi rasa seneng, aja ngnati ndadekake manungsa keladuk anggone seneng-seneng. Amarga bakal ana musibah kang ana ing uripe. Aminuddin. 2004. Pengantar Apresiasi Kasusastran. Bandung: Sinar Baru Algesindo. _________ . 2011. Pengantar Apresiasi Kasusastran. Bandung: Sinar Baru Algesindo. Atar Semi, M. 1988. Anatomi Sastra.Bandung: Angkasa. PANUTUP Damono, Supardi Djoko. 1978. Sosiologi Sastra Sebuah Jakarta: Pengantar Depdikbud. Ringkas. Saka tintingan panliten kang diandharake ing bab prathelan asiling panliten, bisa didudut yen novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata anggitane Tulus Setiyadi ditintingi kanthi tintingan strukturalisme genetik. Asile tintingan bisa kajlentrehake kaya ing ngisor iki. Isi novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata anggitane Tulus Setiyadi yaiku ngenani konflik. Konflik kang dumadi antarane paraga utama Denti lan Lore klawan paraga-paraga liyane yaiku Tosa, Kristi, Gatot, Bu Jakiyah, Bu Laras lan Kuntum. Konflik kasebut uga kasengkuyung kanthi anane tema minor yaiku katresnan lan tumindak sedheng kang dilakoni paraga utama. Papan sajrone novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata yaiku ing caffe, omah lan rumah sakit. Pangripta sajrone novel KMISS ngunakake sudut pandang persona katelu lan nggunakake alur maju mundur utawa alur campuran. Depdiknas. 2008. Kamus Besar Bahasa Indinesia. Jakarta: Gramedia. Endraswara, Suwardi. 2003. Metode Penelitian Sastra. Jakarta: PT Buku Kita. ________________ . 2006 . Metodelogi Penelitian Sastra. Yogyakarta : Media Press. Fananie, Zainuddin. 2002. Telaah Sastra. Surakarta: Muhammadiyah University Press. Faruk. 2003. Pengantar Sosiologi Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. internal sajrone novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata kang dialami dening paraga-paraga yaiku lara ati, kapeksa, sujana, nelangsa. Saliyane konflik internal uga ana konflik ekernal kang dialami dening paraga, wujude yaiku paraga utama mikir awake dhewe lan ora bisa ngregani wong liya. Banjur akibat saka konflik kang dialami paraga-paraga kasebut yaiku rasa getun, kuciwa, rasa luput, ora bisa percaya, pasrah, bisa nemtokake pilihan, rasa ayem lan rasa pangigit-igit (dendam). Wujud konflik Hutomo, Suripan Sadi. 1997. Sosiologi Sastra Jawa. Balai Pustaka: Surabaya. Jabrohim (Ed). 1990. Metodologi Penelitian Sastra. Yogyakarta Hanindita. Luxemburg, dkk. 1989. Pengantar Ilmu Sastra. Jakarta: PT Gramedia. Kang njalari Tulus Setiyadi ngripta novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata kanthi akeh nuwuhake konflik kaperang dadi Loro yaiku lingkungan sosial pangripta lan pamawase pangripta. Lingkungan sosial pangripta nduweni sesambungan kang raket marang karya sastra kang diripta. Saka kahanan lingkungan kasebut mangaribawani pangripta nganti dheweke bisa nduweni inspirasi kangg ngipt sawijine karya sastra. Semono uga lingkungan sosial Tulus Setiyadi kang sajrone ngripta novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata iki uga kaprabawan saka lingkungan sosiae. Reriptan novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata uga kaprabawan saka pamawase pangripta. Pangripta nduweni daya imajinasi lan uga kreatifitas kang bisa ndadekake dumadine konflik ing crita novel wutuh lan nengsemake. Pangripta uga menehi pesen lan piwulangan lumantar asil reriptan kang arupa novel kasebut. Kanthi anane piwulangan saka pangripta kasebut ndadekake karya novel iki luwih piguna tumrap para wong kang maca. Najid, Muh. 2002. Teori Pengkajian Fiksi dan Drama. Surabaya: Taman Nadiyah azzala. __________ 2003. Mengenal Apresiasi Prosa Fiksi. University Press. Nurgiyantoro. 2010. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Pradopo, dkk. 2002. Metodologi Penelitian Sastra. Yogyakarta: Tri Tunggal Tata Fajar. Ratna, Nyoman Kuntha. 2008. Pengantar Teori Sastra. Yogyakarta : Pustaka Pelajar. Ratna, Nyoman Kutha. 2013. Teori, Metode, dan Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Rass, J.J. 1985. Bunga Rampai Sastra Jawa Mutakir, Jakarta Grafiti Press. KAPUSTAKAN Siswanto, Wahyudi. 2008. Pengantar Teori Sastra. Jakarta : PT Grasindo. 15
Konflik sajrone Novel Keladuk Manis Ing Salumahe Sambilata Anggitane Tulus Setiyadi (Tintingan Strukturalisme Genetik) Stanton, Robert. 2007. Teori Fiksi Robert Stanton. Yogyakarta: Pustaka pelajar. Sumardjo, jakob. 1999. Konteks Sosial Novel Indonesia 1920-1977. Bandung: Penerbit Alumni. Setiyadi, Tulus. 2016. Keladuk Manis ing Salumahe Sambilata. Lamongan. CV. Pustaka Ilalang Group. Teeuw, A. 1998. Sastra dan Ilmu Sastra Pengantar Teori Sastra. Jakarta: Pustaka Jaya. Wellek, Renelan Austin Warren. 1995. Teori Kasusastran. Jakarta: PT Gramedia Pustaka Utama. 16