TRADHISI GREBEG SURA ING KABUPATEN PONOROGO (Tintingan Owah Gingsir Kabudayan) Herma Wahyu Para Mita Jurusan S1 Pendidikan Bahasa Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Surabaya Drs. Sukarman, M. Si. Dosen Jurusan S1 Pendidikan Bahasa Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Surabaya Abstrak Tradhisi Grebeg Sura (TGS) katindakake saben taun ing sasi Sura, manggon ana ing Alun-alun Kabupaten Ponorogo. TGS mujudake kabudayan kang dinamis lan ngalami owah gingsir ing jaman biyen nganti jaman saiki. Saliyane iku, TGS uga diugemi dening masyarakat. Metodhe panliten iki deskriptif kualitatif, dhata ing panaliten awujud data lesan lan dhata barang, teknik analisis dhatane nggunakake teori owah gingsir kabudayan pamowose Shoemaker (sajrone Sukarman, 2006:37). Asil panliten TGS yaiku ngenani Tradhisi Grebeg Sura (TGS) wujud ubarampe kang ana sajrone TGS, Fungsi kang kinandhut sajrone TGS, wujud owah gingsir TGS. Wujud owah gingsir TGS nalika jaman mbiyen saben ngadhepi wulan Sura kang ditindakake masyarakat Ponorogo yaiku mapag tanggal utawa ngetung bathik, lan uga nganakake tirakatan kanthi mlaku bareng ngubengi ringin kurung ping pitung puluh ing tengahe Alun-alun Kabupaten Ponorogo. Panglipure kanggo masyarakat nalika jaman biyen mung ana pagelaran ketoprak, ludruk lan wayang. Owah gingsir TGS ing jaman saiki wus nganakake acara kang gedhen-gedhen lan kang ngelola tradhisi kasebut Pamarentah Dhaerah Kabupaten Ponorogo. Dipengeti kanthi maneka warna jinis kagiyatan-kagiyatan kayadene kirab pusaka, pamilihan kakang senduk, larung sesaji, lomba krawitan lan uga ing wayah panutupane grebeg sura ana pesta kembang api, lan uga ana pagelaran-pagelaran wayang lan orkes dangdut. Faktor saka njero kang njalari owah gingsir TGS yaiku discovery lan invention, dene faktor saka njaba yaiku difusi lan akulturasi. Tembung wigati: tradhisi, grebeg, sura, owah gingsir, kabudayan. Abstrak Tradhisi Grebeg Sura (TGS) katindakake setiap taun dibulan Sura yang bertempat di Alun-alun Ponorogo. TGS merupakan kebudayaan yang dinamis sehingga mengalami perubahan dari jaman dulu hingga jaman sekarang. Selain itu, TGS juga mempunyai fungsi sehingga tetap dilestarikan oleh masyarakat. Metode panliten ini deskriptif kualitatif, dhata ing panaliten awujud data lisan dan data barang, teknik analisis data menggunakan teori owah gingsir kabudayan penggarangShoemaker (sajrone Sukarman, 2006:37). Hasil penelitian TGS yaitu mengenai Tradhisi Grebeg Sura (TGS), wujd ubarampe yang ada dalam TGS, fungsi kang ada dalam TGS, bentuk perubahan budaya TGS. Bentuk perubahan budaya ketika jaman dahulu TGS, setiap menghadapi bulan Sura yang dilakukan masyarakat Ponorogo yaitu mapag tanggal, dan mengadakan tirakatan dengan berjalan bersama mengitari ringin kurung sebanyak tujuh puluh kali putaran ditengah Alun-alun Kabupaten Ponorogo. Hiburan untuk masyarakat ketika jaman dahulu ada pertunjukan ketoprak, ludruk dan wayang. Perubahan budaya dijaman sekarang TGS sudah mengadakan acara yang besar-besaran, yang mengelola tradhisi tersebut pamarentah dhaerah Kabupaten Ponorogo. Diperingati dengan bermacam-macam jenis kegiyatan seperti kirab pusaka, pemelihan kakang senduk, larung sesaji, lomba krawitan, dan juga ada pertunjukan wayang dan orkes dangdut. Faktor internal yang memengaruhi perubahan kebudayaan didalam TGS yaitu discovery lan invention, dene faktor dari luar yaiku difusi lan akulturasi Kata Kunci: nilai, patriotisme, sastra sejarah, novel sejarah, dan historis. PURWAKA Kabudayan minangka sawijining asil karya kang diduweni dening bangsa kang kudu diuri-uri. Kabudayan yaiku asil saka bebrayan kanthi kang kanthi ora langsung bisa ngrampungake bangsa kasebut. Kabudayan uga menehi paedah yaiku dadi tameng kapribadhen bangsa. Mula saka iku, upaya nguri-uri kabudayan kudu tetep dilaksanakake temurun. Koentjaraningrat kanthi cara (1987:9-10) ngandharake kabudayan minangka sakabehe gagasan, rasa lan ciptaning manungsa turun kang kudu dikulinakake kanthi cara sinau. Mula saka iku, manungsa sadurunge ngasilake gagasan, tumindak utawa asil karya kasebut kudu tansah sinau saka lingkungan kaluwarga, masyarakat, utawa alam. Gagasan lan pamikire manungsa iku maneka warna, mula ndadekake kabudayan nduweni corak kang beda-beda. Kabudayan lokal iku ora bisa kuwat tanpa disengkuyung kabudayan dhaerah, semana uga kabudayan dhaerah ora bisa kuwat tanpa disengkuyung kabudayan nasional. Saumpama saka katelu kabudayan iku ora padha 1
nyengkuyung antarane kabudayan siji lan liyane, mula kabudayan iku mau bakal muspra. Sawijine kabudayan lokal kang narik kawigaten kanggo ditliti luwih njero yaiku kabudayan lokal kang ana ing Kabupaten Ponorogo. Ponorogo iku minangka salah sawijine kabupaten kang ana ing propinsi Jawa Timur kang wewatesan karo kabupaten Madiun bagean lor, kabupaten Trenggalek ing bagean wetan, kabupaten Magetan ing bagean kulon, kabupaten Pacitan ing bagean kidul. dhaerah kalebu kabudayan Mancanegari, subkultur amarga Ponorogo kawentar saka Seni Reog. Kabupaten Ponorogo nduweni kabudayan lokal kang cacahe akeh banget. Sawijining kabudayan lokal kang nganti saiki isih ngrembaka lan narik kawigaten kanggo ditliti luwih njero yaiku kabudayan lokal kang wujude arupa Tradhisi Grebeg Sura (TGS). TGS minangka tradhisi mapak wulan Sura utawa tahun anyar Jawa 1 Sura kanthi nganakake maneka warna kagiyatan ing Kabupaten Ponorogo. Mula iku, ndadekake pamarentah Kabupaten saka lan Ponorogo, mligine Dinas Kabudayan Pariwisata, ngupaya nguripake maneh tradhisi kasebut kanthi wujud kang beda nanging ora ngilangake pigunane uga sakrale adicara. Jaman mbiyen TGS among dianakake kanthi cara kang sedhengan ora kaya taun saiki kang wis dikelola dening Dinas Kebudayaan lan Pariwisata. Taun saiki wis beda jalaran Dinas Kabudayan lan Pariwisata wis ngarap tradhisi iki dadi kemasan ing paket wisata budaya kang diarani TGS Kabupaten Ponorogo. TGS ditindakake saben taun ing wulan Sura, taun 2013 iki tibane dina Senin Pahing tanggal 4 November 2013. Tradhisi ing kabupaten Ponorogo kagolong unik amarga tatarakiting tradhisi- tradhisi sing wis ana. TGS minangka sarana pangrembakane pemerintah kabupaten Ponorogo. Wektu bengi bebrayan Ponorogo ngenekake tirakatan sewengi suntuk kanthi cara mlaku ngubengi ringin kurung kaping pitung puluh kang manggon ana ing Alun-alun Kabupaten Ponorogo. Tujuwan saka tradhisi kasebut kanggo ngeleluri lan nglestarekake budaya Jawa. Underane Panliten Kabupaten Ponorogo lan ubarampe beda karo Adhedhasar landhesane panliten kang wis diandharake mau, bisa didudut underaning panliten kaya mangkene. 1. Apa iku TGS? 2. Apa wae wujud digunakake ing TGS? ubarampe kang 3. Apa wae fungsi kang kinandhut sajrone TGS ing kabupaten Ponorogo? 4. Keriye wujud owah gingsir TGS? Tujuwan Panliten Panliten ngenani TGS ing kabupaten Ponorogo iki nduweni tujuwan yaiku: 1) Ngandharake ngenani Tradhisi Grebeg Sura. 2 2) Ngandharake wujud ubarampe kang digunakake ing TGS. 3) Ngandharake fungsi kang kinandhut sajrone TGS ing Kabupaten Ponorogo. 4) Ngandharake wujud owah gingsir TGS. Paedah Panliten Panliten iki dikarepake bisa menehi paedah, ing antrane yaiku: bisa kanggo nambahi kawruh ngenani kabudayan Jawa mligine ngenani TGS ing Kabupaten Ponorogo, nambah pangaribawa owah gingsire kabudayan Jawa minangka perangan saka kabudayan Jawa, Kanggo ngleluri kabudayan Jawa tinggalane sesepuh, lan nuwuhake minat, semangat para mudha mudhi supaya luwih wigati marang kabudayan. Konsep Kabudayan Wong Jawa yaiku bageyan saka klompok bebrayan Jawa kang nduweni kabudayan lan titikan dhewe. Tembung kabudayan kadadeyan saka basa Sansekerta buddhayah yaiku wujud jamak saka buddhi kang nduweni teges budi utawa akal. Kanthi konseptual kabudayan yaiku sakabehe gagasan lan ciptaning manungsa, kang kudu dikulinakake kanthi sinau sarta sakabehe gagasan lan ciptaning manungsa, kang kudu dikulinakake kanthi sinau sarta sakabehe saka asil budi lan karya kasebut (Koentjaraningrat, 1987: 9). Wujud kabudayan miturut Koentjaraningrat (1987:5) kaperang telu yaiku, (1) wujud kabudayan kang dadi bagean saka ide-ide, gagasan, nilai-nilai, norma-norma, aturan, lan sapiturute; (2) wujud kabudayan kang dadi sawijining tumindak saka manungsa ing sajrone bebrayan; (3) wujud kabudayan kang dadi saka piranti-piranti asil karya bebrayan. Mula bisa didudut yen TGS bisa dilebokake sajrone kajian budaya kang awujud gagasan utawa ide banjur diwujudake sajrone tumindak saengga ngasilake sawijining karya. Konsep Owah Gingsir Kabudayan Kabudayan mujudake bab kang sipate dinamis, saengga ora bisa uwal saka owah gingsir kabudayan kasebut. Owah gingsir kabudayan iu ora mesthi ana, budaya bisa owah iku amarga ana perubahan jaman kang samesthine. Mula sejatine kabudayan iku ora ana kang statis (ora owah) amarga budaya bisa owah iku mbutuhake wektu kang suwe. (Maran 2007:50). Owah-owahaning kabudayan bisa amarga faktor saka njaba uga faktor saka njero. Faktor saka njero kayata discovery lan invention. Faktor saka njaba yaiku saka proses difusi, akulturasi, lan asimilasi ( Sajrone Sukarman 2006:38). Koentjaraningrat yen uga menehi (1990: pangrembakane kabudayan diwiwiti saka kang prasaja nganti wujud kang kompleks, yaiku kang diarani evolusi kabudayan. Sabanjure ana proses panyebaran jalan ana migrasi, yaiku kang diarani difusi, lan uga ana proses liyane kayata akulturasi lan asimilasi. 228) andharan
kabudayan, miturut Sukarman ( 2006: 37) umume kaperang dadi telung tahap, yaiku 1) Tahap selektif, njupuk kabudayan kang mlebu nganggo sawijining pranantan tartamtu, unsur kang selaras dijupuk, dene kang ora selaras ora digunakake; 2) Tahap adhaptif, sawise nyaring lan njupuk unsur kang selaras, mula kudu diselarasake lan diadaptasikan karo kabudayan kang lawas; lan 3) Tahap akulturasi, yaiku nyampur lan lan merang antarane kabudayan anyar kabudayan lawas. Miturut Shoemaker ( sajrone Sukarman, 2006 : 37) uga ngandharake yen owah- owahaning kabudayan dumadi saka telung tahap, yaiku ) Invensi, nyipta lan ngrembakake panemu anyar; 2) Difusi, nyebarake panemu anyar marang sistem sosial; 3) Konsekuensi, owah-owahaning kang dumadi ing sistem sosial minangka saka wujud pengadaptasian utawa penolakan inovasi. Konsep Difusi Owah-owahaning Teori difusi Boaz (Sajrone Soerjono, 1984: 109-115) minangka sebarane kabudayan kang disebabake krana migrasi manungsa. Saka anane proses kasebut kanthi ora langsung bakal nularake budaya tartamtu. Kedadeyan iki bakal katon cetha yen migrasi sing dilakoni iku kanthi cara kelompok utawa gedhe-gedhean, banjur bakal nuwuhake difusi budaya sing gedhe uga. Krana ing kene proses urbanisasi raket gandheng cenenge klawan proses akulturasi (Koenjaraningrat, 2010:102-104). Konsep Akulturasi Salah sijine unsur owah gingsire kabudayan yaiku anane gegayutan budaya yaiku budaya lokal lan budaya asing. Budaya lokal lan budaya asing nduweni budaya. Koenjaraningrat (2010: 102-104) ngandharake akulturasi minangka proses sosial kang muncul nalika samubarang kalompok manungsa karo kabudayan tartamtu, diadepake kanthi unsur-unsur kabudayan asing, sahingga unsur-unsur kabudayan asing kasebut saya suwe bisa katrima lan digawe dening kabudayan iku dhewe lan ora nyebabake ilange kabudayan lokal. Konsep Tradhisi konsep akulturasi Tradhisi yaiku warisan budaya Jawa kang turun temurun kang dilaksanakake awit biyen nganti (1976:88) ngandharake, tradhisi yaiku sakabehe kapercayaan kang diwarisake para leluhur. saiki. Poewadarminta Rendra (1984: 3) ngandharake tradhisi yaiku pakulinan kang turun temurun ing sajrone bebrayan. Tradhisi minangka piranti kang ana kanggo nglayani bebrayan lan bisa ngrewangi lancare ngrembakane pribadi saben wong. Saka andharan ngenani ing ndhuwur bisa tradhisi didudut yen tradhisi yaiku budaya kang diwarisake saka leluhur ing sajrone bebrayan kang asipat amba lan ngrembaka. Konsep Religi iku, Ing panguripane manungsa urip manungsa nduweni keyakikan lan kapercayan. 3 Keyakinan lan kapercayan kasebut diarani religi. Religi asale saka basa Latin religare nduweni teges QDOHQL¶ VDHQJJD UHOLJL XWDZD UHOLJLXV QJHPX WHJHV naleni awake dhewe kanthi sarana masrahake awake dhewe marang Gustine, sajrone keyakinan manungsa gumantung marang Gustine (Driyana sajrone Herusatoto, 2008:42). Konsep Fungsi 2002:79) ngandharake yen fungsi utawa pigunane kabudayan iku ana loro, yaiku fungsi manifes lan fungsi laten. Fungsi manifes (fungsi kang ketara) yaiku konskekuensi objektif kang menehi sumbangan marang adaptasi kang dikepengini lan disadari dening partisipan. Fungsi laten (fungsi kang ora ketara/terselubung) yaiku konskekuensi obyektif saka sawijining ihwal budaya kang ora dikarepake lan ora disadari dening masyarakat. Saliyane fungsi loro iku, ana uga kang diarani disfungsi (fungsi negatif) yaiku kuwalikane adaptasi marang sistem tartamtu, dene fungsi (fungsi positif) yaiku menehi sumbangan becik marang adaptasi sistem tartamtu. Lelandhesan Teori Merton (sajrone Kaplan, Lelandhesan teori iki digunakake kanggo ngolah dhata TGS kang adhedhasar prakara kang kepengin dionceki. Kapisan yaiku konsep ngenani owah gingsire kabudayan dening Sukarman, diperang dadi telung tahapan yaiku tahap selektif, adaptif, lan akulturasi. Dene faktor-faktor kang njalari anane owah-owahan, yaiku faktor ektrenal lan faktor internal. Kapindho yaiku teori semiotik panemune Pierce (sajorne Luxemburg, 1992: 44- 46). Semiotik yaiku ilmu ngenani tandha-tandha lan lambang-lambang. Ana telung faktor kang nuduhake anane tandha, yaiku tandha iku dhewe, bab kang ditandhai, sawijining tandha anyar kang dumadi ana ing sajrone batin panrima. Sakabehe kuwi dijalari amarga ing sajrone batin saben tandha cetha bisa nggambarake 1) urutan kanthi teges gegayutan, 2) sawijining makna utawa tartamtu, lan 3) sistem kaidah tartamtu. Mula bisa didudut yen papan wujuding semiotik kuwi amba, amarga samburang bab iku nggunakake simbol lan tandha. Katelu ngenani bab fungsi kang ana ing TGS kawawas nganggo teori fungsine Merton yaiku konsep fungsi manifes lan fungsi laten (Kaplan , 2007:79). Konsep fungsi saka Merton iki bakal dienggo nglandhesi fungsi apa wae kang anal lan dirasakake dening bebrayan kang nyengkuyung TGS ing Kabupaten Ponorogo. Dadi merton iku ora mathok fungsi apa kang ana ing tradhisi mau, kabeh fungsi iku gumantung saka pangrasane bebrayan kang ngugemi lan nglestarekake tradhisi. METODE PANLITEN Panaliten TGS iki nggunakake ancangan panaliten dheskriptif kualitatif. Bogdan lan Taylor ( sajrone Moleong, 2012:4) ngandharake anacangan kualitatif minangka sawijing paugaeran panaliten kang ngasilake dhata dheskriptif. Panaliten kualitatif yaiku panaliten kang nggunakake latar
ilmiah, kanthi maksud kanggo njlentrehake prastawa kang dumadi lan dilakoni kanthi cara nggunakake metodhe kang ana (Denzin lan Licoln) (Sajrone Moelong, 2012:5) Papan Panliten Panliten TGS iki ditindakake ana ing Alun- alun Kabupaten Ponorogo lan makam bathara katong. Ponorogo yaiku salah sawijining kutha ing provinsi Jawa Timur kang ana ing sisih kulon wewatesan karo kabupaten Madiun bagean lor. Ponorogo yaiku salah sawijining kutha kang isih nguri-uri lan ngugemi TGS kanggo mengeti sasi Sura. Sumber Dhata Sudikan (2001; 91) ngandharake titikane kanggo nemtokake Informan kang digunakake kanggo oleh dhata kang nyata. Informan ing panaliten TGS kang luwih tuwa utawa pinisepuh nalika adicara TGS yaiku Rama Dodik. Saliyane iku masyarakat jawa mligine ing Kabupaten Ponorogo kayadene Bapak Agustinus Thuj, Bapak Sudirnan, Mbah Jito Pelo, kang nduweni pangerten lan wawasan ngenani TGS kasebut. Sumber dhata liyane uga arupa dhokumen kan arupa photo lan sapinunggale. Dhata informan. Dhata yaiku informasi kang diasilake saka sumber dhata. Sunarto ( 2001: 130 ) ngandharake yen dhata iku wujude ana loro, yaiku dhata lisan lan dhata barang. Jinising dhata ing panaliten iki diperang dadi loro, yaiku dhata primer lan dhata sekunder. Dhata primer kang diasilake luwih fokuse tumrap prakara kang ditliti sajrone panaliten iki, yaiku; 1) apa TGS , 2) wujud ubarampe kang digunakake ing TGS, 3) Fungsi kang kinandhut sajrone TGS ing Kabupaten Ponorogo 4) owah gingsir TGS. Dhata barang kuwi kalebu dhata sekunder kang arupa dhokumentasi, kaya dene photo nagenani TGS dianakake. Photo uga digawe wujud dhata barang, amarga salah sijine dhata kang nyata, kaya dene dhokumentasi arupa, photo uba rampe,tatarakiting TGS. Tata Cara Ngumpulake Dhata iki nggunakake ancangan panaliten metodhe kualitatif. Mula saka adhedhasar dhata kang dibutuhake kudu dimangerteni tata cara ngumpulake dhata yaiku kanthi teknik observasi, teknik wawancara, lan teknik dhokumentasi. Tatacara Nganalisis Dhata Ing panliten Tatacara nganalisis dhata kang kakumpulake nggunakake analisi deskriptif kualitatif. Teknik deskriptif kualitatif yaiku tatacara ngonceki dhata kanthi nggunakake tetembungan dudu angka kang bisa menehi katrangan utawa andharan panaliten adhedhasar kang diantuki saka subjek kang ditliti (Sudikan, 2001 : 85). Panliten panliten lapangan utawa langsung kang ditindakake awit golek dhata nganti pungkasaning panliti kasebut. ing panaliten iki analisis dhata nggunakake telung kualitatif mujudake 4 tahapan, yaiku (1) open coding, yaiku panliti golek dhata kang jangke ngenani TGS; (2) acial coding, ing tahap iki panliti ngurutake adhedahasr kategori; lan (3) selective coding, ing tahap iki panliti nggunakake klasifikasi (Sudikan, 2001 : ing pelaksanaan TGS, 80). Analisis dhata nggunakake langkah-langkah, yaiku: 1) Panliti nyathet lan ngumpulake sakabehe dhata asiling QJDPDWL WXPUDS DGLFDUD ‡7*6· LQJ .DEXSDWHQ Ponorogo; 2) panaliten iki ditindakake kanthi cara wawancara lan nganalisis banjur asile dicathet. Mula saka asiling wawancara kalebu saka salah sijine panyengkuyunge kanggo wong kang luwih wasis ing babagan TGS kasebut; 3) saka dhata- dhata kang wis ana, banjur diperangake adhedhasar guna lan prakara kanga rep ditliti. Kaya dene wujud, ubarampe, lan bababgan makna, owah gingsir kabudayan banjur dianalisis cetha kanthi cetha; 4) ngandharake adhedhasar analisis sakabehe dhata kang wis ana; 5) saka olehe dhata banjur ing pungkasab diandharake bab dudutan babagan ringkesaning isi panliten. ASILE PANLITEN TRADHISI GREBEG SURA (TGS) luwih Mengeti tumekane sasi sura, ing saperangan panggonan tartamtu nganakake acara-acara ritual kang asipat sakral lan magis, tuladhane ing Kraton Ngayogyakarta nganakake Jamasan utawa siraman pusaka lan kreta kencana. Sawenehe ana kang nindakake pasa, menyang panggonan-panggonan kang keramat, nganakake tirakat, wungon, lan sapiturute. Ing Kabupaten Ponorogo, dianakake adicara ritual kanggo tumapake wulan Sura yaiku kanthi nganakake Tradhisi Grebeg Sura (TGS). TGS pisanan dianakake sasi Sura ing warsa 1993.Ing taun 2013TGS dipengeti genep kaping rong puluh.Panindake TGSsaminggu sadurunge tanggal 1 Sura. Puncaking adicara tiba dina Senen ing tanggal 4 November 2013 utawa Pon pananggalan Jawa diarani mapag tanggal amarga wengine wis tanggal 1 Sura. tradhisi kanggo iki minangka mengeti wulan Sura sarta kanggo nguripi maneh budaya lokal kangwiskasilem amarga globalisasi. Senajan era saiki wus maju, masyarakat Ponorogo isih ngugemi budaya lokal utawa budaya asli lokal nduweni Kabupaten Ponorogo. Budaya dienggo piwulangan-piwulangankang paugeran urip dening masyarakat, kayata norma adat lan agama. Pangrembakane jaman modernbisa ngowahi budaya-budaya ing dhuwur cundhuk karo pethikan wawanrembug ing ngisor iki. Tradhisi bisa lokal. Andharan ‡NDZLZLWDQ ULNDOD %XSDWL 0DUNum Singa Dimedjo, Bupati Markum ngenekake tradhisi iki supaya tradhisi iki ora silem. Bupati Markum paring dhawuh supaya para pinisepuh, para budayawan,senimanreyog tokoh-tokoh masyarakat ulama lan
asli andhudhuk-andhudhah iki Kabupaten Ponorogo. Mula GLDUDQL 6XUD 7*6·:DZDQUHPEXJ 3DN 6XGLUPDQ Maret 2014) Adhedhasar andharan kasebut, pamarentah Kabupaten Ponorogo nduweni kekarepan kanggo nglestarekake maneh budaya lokal utawa budaya asli Kabupaten Ponorogo. Ancangan Pemkab Ponorogomau ditanggapi kanthi apik dening para masyarakat, mula saka iku Pamarentah Kabupaten Ponorogo menehi prentah marang budayawan, seniman reyog, ulama lan tokoh-tokoh masyarakat kanggo nganakake sawijining prastawa utawa upacara. Upacara iku kawastanan Grebeg Sura kang ditindakake ing saben sasi Sura. budaya tradhisi ‡7UDGKLVL UHEHJ Ing jaman mbiyen pakulinan kang wis ditindakake para leluhur saben ngadhepi tumekane wulan Suramesthi nganakaketirakatan. Tirakatan kasebut kayata melek wengi.Andharan ing dhuwur cundhuk karo pethikan wawanrembug ing kaca ngisor iki. ‡WLUDNDWDQ LNL WXMXZDQH VXSD\D PDV\DUDNDW betah melek bengi, ora entuk turu sore amarga akeh pegebluk lan dhahana kang bakal tumiba ing wulan sura lan bisa uga kanggo nulak anane reridu lan dhahana apa ZDH¶¶:DZDQUHPEXJ Pak Dirman 8 Maret 2014) Tirakatan iku uga bisa kanggo nulak anane reridu lan dhahana. Mula kudu nindakake pawongan tirakatanlanpasa.Anggone kasebut ora entuk turu nganti esuk.Pawongan kang gelem nindakake tirakatan kasebuturipe bakal begja, rahayu slamet nir ing sambikala. tirakatan Para leluhur Ponorogo ing jaman biyen saben tumekane wulan Sura mesthi nganakake SDNXOLQDQ NDQJ GLDUDQL ‡PDSDJ WDQJJDO¶Anggone mapak tanggal kasebut masyarakat uga nganakake slametan utawa takiran ngetung batih. Mapag tanggal lan takiran ngetung batih nduweni teges dhewe.Andharan kasebut cundhuk karo pethikan wawanrembug kang dingendikake Pak Sudirman ing ngisor iki. ‡PDSDJ tegese melek sewengi suntuking malem tanggal 1 wulan Sura. tegese slametan Takiran ngitung batih genduren utawa bucengan.Ambengan kasebut digawe saka sego punar kang dicanggepi lawuhan lauk secukupe padha akehe batih.Ambengan nggunakake buceng sega punar lan buceng sega punar iki nduweni wujud luwih cilik bedha karo buceng-buceng kang digawe slametan. Ngitung bathik iki biyasane ditindakake kaluwarga. Ngitung bathik iki ngitung batihe kaluwarga ana pira kayata DQDN ERMR ODQ VLPEDK¶¶ :DZDQUHPEXJ Pak Sudirman 8 Maret 2014) WDQJJDO kanthi ambengan 5 Slametan uga genduren ditindakake ing mushola utawa masjid. Slametan kasebut nduweni pangajab lan sakabehe masyarakat lingkungan bisa ayem tentrem lan rahayu wilujeng kanthi kalis ing rubeda. Para ora tirakatan, sesepuhnindakake turu.Tirakatan kasebut tujuwane kanggo nindakake laku prihatin.Pawongan kang nindakake tirakatan biyasane lungguhan ing ngarep omah utawa latar, supaya bisa kuwat anggone melekan tirakatan banjur mlaku ledhang-ledhang tumuju Alun-alun Kabupaten Ponorogongubengi wit ringin kurung ing tengahe.Ana uga pawongan kang lelungguhan tenggene Alun-alun Kabupaten ing Ponorogo nganti esuk. supaya kulawarga kayadene sakiwa Mula saka iku, kanggo nuwuhake rasa tresna masyarakat marang adat lan kabudayane, pamarentah Kabupaten nduweni JHJD\XKDQ NDQJJR QJUHPEDNDNH WUDGKLVL ‡*UHEHJ 6XUD· LQJ .DEXSDWHQ 3RQRURJR 6DODK VDZLMLQH yaiku dianakake Festival Reyog Ponorogo tingkatnasional kang misuwur nganti taun saiki. Tujuwan ditindakake TGS yaiku mahargya taun Jawa kanthi tumapake sasi Sura ing panyengkuyunge sakabehe pamarentah bebrayan ing Kabupaten Ponorogo, ancas kang sepisan kanggo ngurmati nenek moyang utawa leluhur-leluhur Ponorogo. Kapindhone, kanggo ngleluri kabudayan Jawa kang ngrembaka ing sadhengahingmasyarakat Ponorogo. Saliyane iku, uga nduweni tujuwan minangka sawijine agenda Pemda Kabupaten Ponorogo sarta kanggo sarana wisata budaya tumrap masyarakat Kabupaten Ponorogo. Wujud Ubarampe Tradhisi Grebeg Sura Ponorogo lan saka Kabupaten Ing ngisor iki bakal diandharake saperangan makna kang kinandhut saka pamikiring para leluhur kang wis ngripta adat TGS. Wujud ubarampe lan panjangkeping adicara inti (adicara slametan bakal kirab pusaka) diandharake ing ngisor iki. Ubarampe Kirap Pusaka lan adicara Ing adicara Kirab Pusaka iku ana sawernane sesaji utawa ubarampe kang disiyapake nalikane Kirab Pusaka. Saka asiling observasi lanwawanrembug, bisa diweruhi yen ubarampe utawa sesaji ing kirab pusaka iku dumadi saka tumpeng, gedhang raja setangkep,panggang, kembang setaman, dupa, jajan pasar lan kembang mlathi rinonce. Ubarampe Slametan Ing adicara slametan iku ana sawernane sesaji utawa ubarampe kang disiyapake nalikane slametan. Saka asiling observasi lan wawanrembug diweruhi yen uba rampe utawa sesaji ing slametan iku dumadi saka buceng brok, ingkung, sega kuning,lan jenang sengakala. Aspek Fungsi sajrone TGS ing Kabupaten Ponorogo
TGS ing Kabupaten Ponorogo minangka upacara adat kang wis dadi pakulinan sarta ora bisa dipisahake karo masyarakat. Tradhisi iki nduweni fungsi ing panguripan, anane fungsi kasebut ndadekake masyarakat tansah kaiket ing rasa pangrasane. Wusanane, ndadekake tradhisi kasebut yen kudu tansah dijaga landiuri-uri saben taun ing sasi Sura. Kaya kang wis diandharake ing leladhesaning teori yen TGS nduweni fungsi manifest lan fungsi laten . Merton (sajrone Kaplan, 2007:279) ngandharake manifes yaiku fungsi kang nduweni konsekuensi objektif kang menehi sumbangan anggone adhaptasi kang disadhari dening masyarakat sistem kasebut.Wondene, fungsi laten (fungsi nyimpang) yaiku konskekuensi objektif saka sawijining ihwal budaya kang ora dikarepake lan disadhari dening masyarakat. Fungsi Manifes (Fungsi kang Pokok) tartamtu Fungsi manifes kang ana sajrone TGS, yaiku: 1) wujud syukur, 2) njaga asiling budaya, 3) hiburan tumrap warga, 4) kapercayan anane roh, 5) sarana nguri-uri kabudayan Jawa, 6) sarana pendhidikan, 7) sarana panyaring kabudayan manca, 8) nambah rasa karukunan 9) nuwuhake rasa rasa solidaritas, lan 11) ningkatake ekonomi rakyat.TGS durung mesthi diduweni kutha liyane, mula saka iku kabudayan kasebut kudu diuri-uri dening generasi mudha Kabupaten Ponorogo. Tujuwane supaya adat istiadat kang wis turun tumurun iki ora muspra/ ilang kalindhes dening majune jaman. Fungsi Laten (fungsi kang ora dikarepake) tanggung jawab 10) ningkakatake Saliyane fungsi manifest uga ana fungsi laten. Fungsi laten kang ana ing TGSyaiku: 1) ora dikarepake kayadene warga ditariki kanggo biaya urunan, 2) anane kerusuhan lan tawuran, 3) rasa kurang aman lan ngganggu katentreman. TataRakiting TGS ing Kabupaten Ponorogo TGS minangka budaya kang kudu dijaga lan diuri-uri. Taun 2013 iki TGS ditindakake ing dina Senen Pon tanggal 4 November 2013. Tujuwan dianakake supaya warga Kabupaten Ponorogo antuk karahayon, rukun, tentrem lan slamet lair batine. Tatarakit sajrone TGS ana kang beda karo tradhisi liyane. Ing ngisor iki bakal diandharake tata rakiting TGS, yaiku tahap persiyapan lan tahap panindake TGS. Tahap Persiyapan TGS tradhisi kasebut Tahap persiyapan TGS diandharake kaya ing ngisor iki. 1) Nyusun Panitia perlu ditindakake persiyapan-persiyapan luwih dhisik supaya adicara bisa kaleksanaan kanthi lancar lan ora ana sambikala. Tradhisi iki minangka acara saben taun utawa acara wajib ing Kabupaten Ponorogo kang ditindakake ing saben sasi Sura. Upacara Tradhisi iki dipandhegani dening Dinas Pariwisata lan Kabudayaan Kabupaten Ponorogo. sadurunge kasebut Mula Sadurunge ditindakake TGS, saka iku, adicara 6 kaleksanan Dinas Pariwisata lan Kabudaya nyusun panitia palaksana lan nyusun kagiyatan-kagiyatan kang ditindakake ing TGS. 2) Nyusun Jadual Sawise susunan panitia wus kasusun dening Dinas Pariwisata sabanjure yaiku nyusun jadwal Grebeg Sura. Anggone nyusun jadual kasebut katindakake kanthi suwene telung wulan sadurunge pahargya Grebeg Sura. Jadual iki digawe dening panitia palaksana lan dipandhegani dening Drs. Agus Pramono, MM. minangka Sekda Kabupaten Ponorogo. Jadual kasebut uga disahake pamarentah dhaerah lumantar sekretaris dhaerah.Wusanane lagi disuwunake tapak asta marang Bupati Ponorogo. 3) Nyusun Wara-Wara Wara-wara ing acara Grebeg Sura Ponorogo lumrahe dipasang ing papan kang bisa dideleng wong akeh.Wara-wara kasebut biyasane digiyarake sesasi sadurunge acara Grebeg Sura. Wara-wara kasebut adate dipasang ing pasar, prapatan kutha Ponorogo, prapatan kecamatan, gapura mlebu kutha Ponorogo liyane. Tujuwane dipasang supaya wara-wara kasebut bisa diwaca lan dingerteni dening masyarakat umum kang kepingin nonton acara Grebeg Sura. Wara- wara kasebut uga digiyarake lumantar sarana media ing kayadene ariwarti, kalawarti, Ponorogo, TV, lan media sosial internet. Wara- wara kang digawe arupa plamflet, brosur, baliho lan banner. Wara-wara kasebut digawe ora mung kanggo masyarakat utawa turis lokal nanging uga turis mancanegara supaya bisa ngerteni lan nonton adicara Grebeg Sura ing Ponorogo Tahap Panindake TGS lan papan strategis radio-radio lan Festival Reog Puncaking kagiyatan TGS yaiku dina Senin Pon tanggal 4 November 2013 utawa malem 1 Sura 1947. Upacara adat diwiwiti kanthi adicara ziarah makam Bathara Katong, Kirab Pusaka, Jamasan Pusaka, Kroyokan Tumpeng Purak lan Banyu larung sesaji. Saben kagiyatan-kagiyatan kasebut iku nduweni makna tartamtu, kaya kang diandharake ing ngisor iki. 1) Ziarah Makam Bathara Katong Ziarah makam mujudake adicara wiwitan saka rantaman prosesi upacara Grebeg Sura. Adicara kasebut ditindakake ing wayah esuk wiwit jam 07.00. Prosesi ziarah makam ditindakake dening Bupati Ponorogo, Wakil Bupati Ponorogo lan staf pamarentahan ing Kabupaten Ponorogo. Tujuwan saka ziarah makam yaiku kanggo kirim donga. Masyarakat Ponorogo nduweni kapitayan yen kemakmuran masyarakat kabupaten Ponorogo ora uwal saka daya pangaribawa leluhur kang wis mbabad Kabupaten Ponorogo. Mula saka iku, prosesi ziarah makam kudu ditindakake minangka wujud pakurmatan anggone kirim donga marang leluhur.Andharan ing dhuwur cundhuk karo pethikan wawanrembug ing ngisor iki.
‡VDGXUXQJH SURVHVL .LUDE 3XVDND SDUD Bupati, Wakil Staf Pamarentahan Ponorogo ngadakake ziarah makam ing pesarean Bathara Katong kang wis seda, tujuwane ziarah makam kagem ZDZDQUHPEXJ OHOXKXU· nguUPDWL SDUD Rama Dodyk, 7 Maret 2014) Bupati, lan Bathara Katong iku dianggep pawongan kang mbabad Kabupaten Ponorogo lan nganthi saiki makam kasebut iku diarani makam leluhur. Prosesi ziarah makam minangka tumindak simbolis ing aspek religi. Masyarakat Ponorogo nduweni kapitayan yen saka ziarah makam lan donga-donga kang dikirim dening para warga bisa ndadekake kamulyan ing papan kang becik saengga lebur sakabehane dosa lan dipapanake ing papan sakapik- apike. 2) Kirab Pusaka saka Adicara Kirab Pusaka diwiwiti Gedhong Pusaka lan ditindakake dening pinisepuh (pawongan kang dipilih kayadene Rama Dodyk lan Pak Cuk). Upacara kasebut diarani bedhol Pusaka.Upacara Bedhol pusaka yaiku njupuk pusaka saka papan panyimpenan pusaka. Bedhol pusaka diwiwiti udakara 07.30 sawise dibedhol pusaka kasebut digawa metu saka gedhong pusaka banjur dipasrahake dening Bupati Ponorogo banjur diarak tumuju menyang Makam Bathara Katong. Sawise tekan sajerone Makam Bathara Katong pusaka dening Bupati dipasrahake dening Juru Kunci yaiku Bapak Sunardi. Katerusake serah sesaji dening pinisepuh marang Juru Kunci lan dipapanake ing sangarepe Makam Bathara Katong lan diapit pusaka Kabupaten. pusaka kang disemayamake ing ngarepe makam Bathara Katong kayadene Pusaka Payung Tunggul Wulung, Pusaka Cinde Puspita, lan Pusaka Tombak Tunggul Naga. Papan kanggo ngedegake Pusaka Payung Tunggul Wulung lan Pusaka Tombak Tunggul Naga diarani tataan landean kaukir motif naga, lan papan kanggo ngedegake Pusaka Cinde Puspita diarani meja ukir. Pusaka kasebut ditunggu dening para pinisepuh Ponorogo. Pusaka Payung Tunggul Wulung nduweni wujud kaya payung, dawane kurang luwih 2,5 cm, bahane saka kain, lan jerujine digawe saka pring, landean saka kayu kalima sada. Pusaka Cinde Puspita nduweni wujud kaya angking, bahane saka kain sutra kang sinulam nganggo benang emas, dawane kurang luwih siji setengah meter. Pusaka Tombak Tunggul Naga nduweni lok telu, dawane kurang luwih 20 cm, bahane saka besi mangangkang lanang rupane ireng campur biru, pamore rekma kinore, lan landean kayu naga sari. Pusaka katelu kasebut nduweni makna kang beda- beda. Sepisan Pusaka Cinde Puspita nduweni makna minangka pagere awak kang nduweni daya kawicaksanaan lan kebal tumrap pusaka kang landhep, uga kebal marang santhet. Kalorone Pusaka Payung Tunggul Wulung nduweni makna lan minangka pralambang agungeKadipaten 7 nduweni daya menehi kaslamatan tumrap kawula dasih Ponorogo. Katelune Pusaka Tumbak Tunggul Naga minangka pusaka kang nduweni kakuwatan supranatrural lan dadi pager tumrap Kabupaten Ponorogo saengga ora ana musuh kang bisa mlebu ing Kabupaten Ponorogo. Kurang luwih tabuh 13.00 pusaka kang wis disemayamake kasebut banjur dibedhol saka Makam Bathara Katong dening pinisepuh lan juru kunci. Sawise iku, dikirapake menyang Paseban Alun-alun Ponorogo. Kirap Pusaka dikirapake kanthi mlaku saka Kutha Wetan tumuju Kutha Tengah. Barisan Kirap Pusaka kang paling ngarep yaiku barisan pawongan kang nggawa pusaka kabupaten Ponorogo, mburine ditutake para barisan bupati dayang-dayang, warok-warok cilik, Ponorogo, wakil bupati Ponorogo, staf-staf pamarentahan Ponorogo, uga katekan pawongan- pawongan saka njaban rangkah kang asale saka Batak kang ngrengenake TGS lan bisa ndadekake acara kasebut bisa dadi guyub rukun sarta meriah. pusaka uga organisasi masyarakat, diregengake sekolah-sekolah, instansi-instansi, seniman Reyog, drumband, sepedha unta, motor gedhe, kendaraan hias, pasukan jaran, lanpasukan kreta dokar. Ing sapinggire dalan kang adohe 5 km akeh wong kang nonton kirap pusaka. Cacahe kira-kira puluhan ewu nganthi atusan ewu wong.Satekane ing Alun-alun Ponorogo, pusaka kang digawa dening Manggala Bergadha saka Kecamatan Jenangan dipasrahake dening Pinisepuh saperlu dijamasi dening Bupati Ponorogo. 3) Jamasan Pusaka Adicara kirab dening kasebut Sawise pusaka dikirap saka Kutha Wetan banjur (Pasar Pon) diterusake jamasan pusaka. Ing prosesi Tradhisi Grebeg Sura, jamasan pusaka kalebu acara inti.Kayadene jenenge, prosesi jamasan kadhapuk saka tembung jamas kang nduweni teges yaiku ngumbah utawa ngresiki, saengga bisa ditegesi minangka kagiyatan ngumbah utawa ngresiki. Pusaka yaiku minangka salah sawijining barang kang dikeramatake utawa dipercaya nduweni kakuwatan tartamtu kayata keris, tombak lan kereta pusaka. Jamasan pusaka ing adicara TGS iki katindakake ing Paseban Alun-alun Ponorogo. Pusaka kang digawa dening Manggala Bergadha diserahake dening Patih, sabanjure lurub pusaka kasebut dicepot dening pinisepuh lan pusaka kasebut dijamasi dening Bupati Ponorogo. Pusaka kang sepisan dijamasi yaiku Pusaka Cinde Puspita kaping kembang disiram pitu.Kapindho pusaka kang dijamasi yaiku Pusaka Payung Tunggul Wulung disiram banyu kembang setaman kaping pitu.Katelu Pusaka kang dijamasi yaiku Pusaka Tombak Tunggul Naga disiram banyu kembang setatam kaping pitu uga. Banyu jamasan iki dijupuk saka pitu sumber banyu kang misuwur ing Ponorogo kayata: banyu saka Gunung tumuju Kutha Tengah banyu setaman
Srandil panggonaneing Desa Pamenang Kecamatan Kauman, banyu saka Masjid Agung Ponorogo panggonane ing kulone Alun-alun Ponorogo, banyu saka Gunung Bayang Kaki panggonane ing Ngadirejo Kecamatan Soko, banyu saka Gunung Khayangan panggonane ing Desa Pudak, banyu saka sumber banyu Ngebel, banyu saka Masjid Tegal Sari Kecamatan Jetis, lan pungkasane yaiku sumber banyu Gunung Kucur banyu saka ing Desa Sendang Kecamatan panggonane Badegan. Sawise pusaka dikirapake, banjur ditindakake Jamasan Pusaka. Adicara Jamasan Pusaka ora bisa dipisahake karo acara kirab pusaka. Sabanjure dijamasi pusaka kasebut dipasrahake maneh marang Manggala Bergadha lan digawa tumuju Gedhong Pusaka kanthi prosesi masrahake pusaka ing Pringgitan (Omah Dinas Bupati Ponorogo). 4) Kroyokan Tumpeng Purak, Jajan Pasar, lan Banyu Jamasan Sawise adicara jamasan pusaka, adicara liyane kang nduweni makna wigati yaiku kroyokan tumpeng purak, jajan pasar, lan banyu jamasan. Adicara iki ditindakake ing Paseban Alun-alun Kabupaten Ponorogo. Tumpeng purak, jajan pasar, lan banyu jamasan kasebut banjur dadi kroyokan para warga kang nonton adicara kasebut. Nalika rebutan tumpeng purak, jajanan pasar, lan banyu jamasan kasebut, swasana Alun-alun dadi rame. Lalu lintas dalan ing papan kasebut padha macet amarga akehe wong kang nonton TGS. Wong- wong kalebu bocah cilik, remaja, lan dewasa padha rebutan tumpeng purak, jajanan pasar, lan banyu jamasan kasebut. 5) Slametan Sawise prosesi jamasan pusaka, banjur diterusake slametan utawa kenduren. Ing prosesi upacara TGS slametan utawa kenduren iki kalebu acara inti.Slametan katindakake ing Pringitan omah dinase Bupati.Slametan iki awujud donga kang dipandhegani dening pinisepuh.Prosesi slametan kawujud saka tembung slamet, kang nduweni teges nalika ditindakake prosesi kasebut diajab muga- muga para warga antuk keslametan. Slametan sarta donga nduweni tujuwan yaiku ucapan syukur kanggo kabeh reriptane Gusti Allah supaya diadohake saka bebaya kang ana ing bumi pertiwi iki. Manungsa kudu tansah ngucap syukur marang kabeh anugrah kang awujud alam semesta iki yaiku kanthi nguri-uri. Anane keseimbangan alam kang cukup ndadekake manungsa adoh saka bebaya. Kahanan kang ayem ndadekake manungsa urip tentrem lan diwenehi keslametan kanggo nglakoni urip. 6) Larung Sesaji cara njaga lan Adicara larung sesaji iki katindakake nalika wektu esuk ing Tlaga Ngebel. iki dianakake dening Dinas Kebudayan lan Pariwisata Ponorogo kanggo ngramekake paharyan Grebeg Sura. Makna saka pahargyan Grebeg Sura yaiku Adicara 8 wujud syukuran tumrap wong Jawa yen sasi Sura iku sasi kang sepisan, utawa bisa diarani yen pahargyan taun anyar. Larung buceng agung iki uga nduweni makna kanggo mbuwang sakabehing bebaya lan kaapesan tumrap warga sakupenge Tlaga Ngebel mligine sarta warga Ponorogo umume. Adicara iki nduweni tujuwan supaya ora ana kurban mati. Anane bab kasebut ndadekake Tlaga Ngebel aman lan sapa wae kang mara ing Tlaga Ngebel bisa ngarasakake kaendahane. Larung sesaji iki dipahargya sasi Sura amarga minangka taun anyare wong Jawa. Owah Gingsire TGS krana Owah Budaya sawijine larung buceng asil kabudayan mligine masyarakat Kabupaten Ponorogo.Tradhisi unsur kabudayan kang mesthi ngalami owah-owahan krana nduweni kabudayan kang sipat-sipat kreatip saengga ing sadhengah wayah kepengin menehi samubarang ing TGS. Bab owah-owahan kang kabudayanbisa panemune saka (sajrone Sukarman2006:37), bisa Shoemaker kaperang dadi telung tahap yaiku tahap selektif, adaptif, lan akulturasi. Salaras karo panemune ing ngarep Shoemaker (sajrone Sukarman, 2006:37) kaya kang dikutip Sukarman ngandharake menawa owah-owahan ing kabudayan dumadi telung tahap yaiku: (1) invensi, nyipta lan ngrembakake panemu anyar, (2) difusi, nyebarake panemu anyar marang sistem sosial, (3) konsekuensi, owah-owahan kang dumadi ing sistem sosial minangka jalaran saka pengadaptasian utawa penolakan inovasi. Owah Gingsire TGS ing Jaman Biyen lan Saiki TGS minangka salah kasebut minangka dinamis.Masyarakat sipat anyar kawawas TGS beda ing jaman biyen lan saiki. Bedane bisa diwawas sakajinis kagiyatane. Jinis kagiyatan sajrone TGS ing jaman biyen lan saiki uga ngalami owah-owahan. TGS nalika jaman biyen sadurunge ngalami owah-owahan anggone kagiyatan mapag tanggal (slametan ngetung batih) lan tirakatan melek sawengi ditindakake kanthi muput karo mlaku ngubengi ringin kurung ing tengah Alun- alun. Andharan ing dhuwur jumbuh karo petikan wawanrembung ing ngisor iki. ‡LQJ jaman mbiyen nalika ngadhepi wulan ditindakake masyarakat Sura, tanggal utawa Ponorogo yaiku mapag ngetung batih. Mapag tanggal utawa ngetung batih iki wujude mung slametan arupa buceng kang isine sego kuning diwadahi ing takir, anggone gawe takir kasebut dietung karo cacahe wong sak omah mula diarani ngetung batih, uga katindakake ziarah makam Bathara Katong ing jaman dening mbiyen mung katindakake pinisepuh, tirakatan lan uga nganakake sewengi kanthi mlaku-mlaku suntuk ringin kurung kaping pitung ngubengi puluh. Ing jaman mbiyen ana larungan sesaji wektu kang kang ditindakake ing
bengi.Panglibure kanggo masyarakat kanthi tradhisional nganakake pagelaran kayadene lan ZD\DQJ¶¶:DZDQUHPEXJ 3DN 6XGLUPDQ Mei 2014) Jaman mbiyen Grebeg Sura durung ngalami owah-owahan. Masyarakat jaman mbiyen nalika wulan Sura mung nganakake slametan lan tirakatan. Anggone ngetung batih nalika slametan biyasane katindakake ana ing omah sawise magrib. Sabanjure wayah esuke para pinisepuh nindakake ziarah menyang Makam Bathara Katong.Tujuwane ziarah dedonga marang leluhur.Saliyane iku, masyarakat uga nganakake tirakatan melekan sewengi muput kanthi lungguhan ing omah utawa latar. Kajaba iku, ing wayah bengi akeh masyarakat kang mlaku-mlaku ing Alun-alun Ponorogo sinambi ngubengi ringin kurung lan uga ana pagelaran seni tradhisional kayadene ludruk, ketoprak , lan lsp kanggo weneh panglipur tumrap masyarakat. seni ludruk ketroprak, ing kanggo njaluk Ing jaman saiki TGS wus beda amarga anane owah-owahan kabudayan. Owah-owahan TGS kasebut kedadeyan nalika taun 1993- 1994.Adat Suran kayata Grebeg Sura ing jaman saiki dening pamarentah.Andharan ing ndhuwur cundhuk karo petikan wawanrembug ing ngisor iki. wus dingrembakake ‡MDPDQ VDLNL 7*6 EHGD NDUR PEL\HQ ,QJ jaman saiki grebeg sura wus nganakake acara kang gedhen-gedhen lan kang ngelola tradhisi dhaerah Kabupaten kasebut Ponorogo. Dipengeti kanthi maneka warna jinis kagiyatan-kagiyatan kayadene kirab pusaka, jamasan pusaka, tumpeng purak, pamilihan tasyakuran, istighosah kakang senduk, lan simaan Alquran, reyog nasional, festival pameran pusaka, pameran pariwisata, pameran bonsai, larung sesaji, lomba krawitan lan uga ing wayah panutupane katindakake tirakatan grebeg sura kanthi nonton pagelaran-pagelaran wayang kulit, orkes dangdut lan ana uga kembang api ing pungkasane adicara Grebeg Sura. panglipure Mei 2014) pamarentah Tujuwane kanggo ing Anane owah-owahan Grebeg Sura jaman saiki jalaran TGS wus dikelola dening pamarentah. Anane TGS ing Kabupaten Ponorogo ndadekake faktor kawicaksanaan saka pamarentah. Adicara Grebeg Sura dadi programe pamarentah dhaerah kang dikelola dening dinas pariwisata. Gegayutan karo bab kasebut jumbuh karo ancase pamarentah kang ngandharake yen TGS bisa dadi sarana kanggo narik kawigaten para turis domestik lan manca. Akehe para turis domestik lan manca kang gelem teka tamtune bisa dongkrak devisa (PAD). TGS ditepungake marang masyarakat lokal lan dening pamarentah. Ing TGS dianakake maneka warna sajabane Kabupaten Ponorogo 9 kagiyatan kayadene kayadene kirab pusaka lan jamasan pusaka, tumpeng purak, pamilihan kakang senduk, istighosah lan tasyakuran, simaan alquran, festival reyog nasional XX, pameran pusaka, larung sesaji, lan lomba krawitan. Saliyane iku, nalika wayah panutupane grebeg Sura uga ana pesta kembang api, lan pagelaran-pagelaran wayang sarta orkes dangdut. Anane pagelaran-pagelaran kasebut tujuwane panglipure kanggo masyarakat Kabupaten Ponorogo. Kagiyatan- kagiyatan kasebut wus dadi paket wisata ing TGS lan ditindakake saben wulan Sura. yaiku sarana Pangharjan pengetan wulan Sura biyasane kanggo tirakatan lan mawas diri masyarakat Ponorogo. Kabeh nduweni pangajab supaya antuk kanugrahan saka Gusti Kang Murbeng Dumadi lan bisa kasembadan apa kang dadi sedyane. Anane TGS ing jaman saiki malah katon apik amarga tradhisional mung nggelar arupa kabudayan dhaerah kang mengku karep narik kawigatene masyarakat supaya padha nonton.Jaman saiki penonton TGS wus mbludag amarga masyarakat nonton maneka werna kasebut kagiyatane, nire mung golek kasenengan lair utawa lelipur. Adhedhasar bab kasebut, ndadekake TGS ing Kutha Ponorogo saiki misuwur ing tlatah ngendi-endi. Mula saka iku, pamarentah dhaerah anggone nindakake TGS kanthi peng-pengan. Saliyane iku, adicara TGS bisa dadi kalender wisata dhaerahlan kanggo sarana wisata budaya tumrap masyarakat Kabupaten Ponorogo. Faktor-Faktor kang Njalari Owah gingsir TGS ing Kabupaten Ponorogo kepengen Owah-owahan sajrone TGS disebabake internallan dening faktor-faktor kayata faktor eksternal. Faktor Internal Faktor saka njero utawa internal tegese faktor kang dumadi ing sajrone dhewe, yaiku masyarakat. Faktor internal kang njalari owah- owahane tradhisi bisa arupa discovery laninvention. Discovery yaiku sawijining panemu nanging kanthi ora sengaja, dene invention yaiku minangka asil panemu nanging kanthi upaya lan disengaja Wondene, 2006:38). (Sukarman, Koentrajaraningrat (1990:257) menehi andharan yen discovery bisa dadi invention yen masyarakat wis ngakoni, nampa, lan ngecakake panemu kang ndhuwur anyar ngandharake yen faktor internal-e dumadi saka masyarakat dhewe.Ing TGS iki bisa diwawas kayata akehe masyarakat kang padha mlaku-mlaku tumuju Alun-alun Kabupaten Ponorogo metu nalika wulan Sura. Anane bab kasebut ndadekake pamarentah Ponorogo kepengen nganakake maneka warna tontonan tujuwane kanggo weneh panglipur marang masyarakat kang padha mlaku-mlaku ing Alun-alun kasebut. TGS saiki tansaya ngrembaka sarta misuwur lan dipengeti minangka dadi sarana kasebut. Adhedhasar ing
adicara panghargyan gedhen kang bisa dadi aspek wisata ing Kabupaten Ponorogo. Faktor Eksternal Faktor saka njaba utawa eksternal tegese faktor kang dumadi saka sanjabane tradhisi lan masyarakat kang nindakake tradhisi. Njaba ing kene bisa arupa saka masyarakat lan panggonan liya. Faktor eksternal dumadi saka difusi, akultrasi lan asimilasi. Ing TGS ing Kabupaten Ponorogo mujudake proses difusi. Proses difusi bisa dideleng saka wujude anane maneka werna kagiyatan- kagiyatan gedhen ing Kabupaten Ponorogo kayata TGS. Kagiyatan- kagiyatan kang dianakake pamarentah bisa nyengkuyung anane TGS. Kagiyatan-kagiyan kasebut kayadene pameran bonsai samandiman, pameran lan produk unggulan, pemeran pusaka, lan pemaran pariwisata. Pameran- pameran kasebut dieloni dening pawongan saka sajabane Kabupaten Ponogoro. Saliyane iku, kagiyatan TGS kang narik kawigaten masyarakat lokal lan manca yaiku Festival Reyog Nasional XX, saka anane kagiyatane kasebut ndadekake TGS tansaya misuwur nganti saiki. Unsur Anyar kang Mlebu sajrone TGS ing saben wulan Sura industri cilik Unsur anyar kang mlebu sajroning TGS lumrahe mujudake unsur kang nduweni gayutan karo babagan politik. Ora bisa diselaki yen owah- owahane ing babagan politik. Babagan kasebut wis bisa kadulu saka anane pameran bonsai, pameran lukisan, pameran pariwisata, pameran pusaka, pameran industry cilik lan produk unggulan, lomba macapat, lomba-lomba keagamaan, lomba pacuan kuda, lomba perkutut, lan komunitas motor trail. Alasan- ancas katindakake alasan pamarentah dhaerah kepengen nuduhake asile pembangunan kang diselepake ing TGS. Mula saka iku, kedadeyan kasebut nuwuhake anane wisata budaya kang nyebabake kesakralan grebeg Sura saya suwe saya cures. Andharan ing ndhuwur cundhuk karo wawanrembug ing ngisor iki. jaman anggawa piguna mligine kasebut kanthi ‡VDLNL NXZL MDPDQH VDUZD SROLWLN -DPDQH wis maju, akeh-akehe ya nggunakake politik, kalebu ing TGS. Politik kasebut wernane akeh banget kayata ing TGS babagan politik ngenani gebyar produk anane pameran-pameran ing Grebeg Sura bisa ndadekake momotan politik, lan akahe kagiyatan tradhisi ing TGS ndadekake NDVHEXW VD\D RUD VDNODU¶¶ :DZDQUHPEXJ Pak Sudirman, 21 Juni 2014) Unsur kang gayutane karo politik gampang mlebu sajrone wernane kagiyatan TGS ing jaman saiki bedha karo jaman biyen.Anane tirakatan malem 1 Sura ing jaman mbiyen TGS nduweni ancas kanggo ngalab berkah, umur dhawa lan digancarake anggone ngolek rejeki. Tirakatan ing jaman mbiyen ditindakake kanthi ngubengi ringin kurung kaping pitung puluh.Saya suwe TGS 10 ngalami owah-owahan unsur anyar.Pamarentah dhaerah nduweni gegayuhan TGS kasebut bisa dadi sarana budaya lan bisa nambah aspek wisata budaya Dhaerah Kabupaten Ponorogo. Unsur anyar ing TGS bisa ngasorake unsur-unsur kang lawas.Adhedhasar andharan ing dhuwur cundhuk karo pethikan wawanrembug ing ngisor iki. ‡XQVXU-unsur lawas kasebut ing jaman saiki ora ditindakake ing masyarakat. Unsur- unsur lawas kasebut kalindek anane unsur- unsur anyar kang nyebabake TGS ora VDNUDO PEL\HQ· (Wawanrembug, Pak Sudirman, 21 Juni 2014) ND\D MDPDQ Anane unsure-unsur lawas bisa ndadekake TGS saya kalindek amarga anane unsur-unsur kang anyar.Anane wernane kagiyatan kasebut ndadekake acara TGS ora sakral lan bisa ngasorake sifat tradisional.Ewadene kang bisa nguwatake unsur lawasnganthi saiki yaiku anane tirakatan. Ing jaman mbiyen tirakatan katindakake nganti ngubengi ringin kurun, yen jaman saiki kanthi cara nonton acara panutupan Festival Reyog Nasional. Anane unsur anyar ing TGS malah ndadekake TGS kasebut ora sakral kaya jaman mbiyen.Unsur-unsur anyar kasebut anane maneka warna kagiyatan- kagiyatan kang diananakake Pamarentah Dhaerah Kabupaten Ponorogo saben wulan Sura.Unsur- unsur anyar kasebut kayadene: istighotsah lan tasyakuran, pameran bonsai, pameran industry, pameran lukisan, pameran pariwisata, festival reyog nasional, pameran indusrti cilik produk unggulan, festival musik, pamilihan kakang senduk, lomba macapat, lomba krawitan, lomba perkutut, lomba keagaman, lomba pacuan kuda, simaan Al-Quran,ziarah makam bathara Katong, kirap pusaka, larung sesaji, tumpeng purak, komunitas motor trail. Adhedhasar kasebut bisa didudut yen TGS wis owah saka tujuwan sakawit kang sipate sakar magis dadi tradhisi kang luwih provan. Majis ing kene ditegesi salah sawijine adicara kang inti kang kudu ditindakake saben wulan sura.Tradhisi-tradhisi kang magise kayadene kirab pusaka, ziarah makam bathara katong, lan larungan bengi ing tlaga ngebel. Ewadene provan ditegesi adicara tambahan kanggo nyengkuyung anane adicara kang inti.Tradhisi kang provan kayadene pameran bonsai, pameran industri cilik, pameran pusaka, festival reyog mini, pameran pariwisata, pameran bonsai samandiman, lomba pacuan kuda, lomba macapat, lomba krawitan, festival musik, lomba perkutut, pamilihan duta wisata kakang senduk, pawai kendaraan antik, larung sesaji ing wayah awan, lan komunitas montor trail. Tradhisi kang majise ing jaman saiki wus suda krana acara-acara kang provan wis dadi iku paket wisata saben wulan Sura. Kabeh minangka saperangan unsur anyar kang mlebu ing TGSlan kang ngenut pangrembakane jaman kang
saya maju. Mula saka iku, anane TGS ing jaman saiki ndadekake Kabupaten Ponorogo misuwur tekan Nuswantara. 4.5.2.4 Tanggapan Masyarakat ngenani TGS Tradhisi lan kapercayan masyarakat Jawah isih kenthel, utamane ing sasi Sura yaiku saso kang dianggep sakral saengga akeh masyarakat ing Kabupaten Ponorogo nindakake ritual saben sasi sura, kayadene ing Kabupaten Ponorogo ing saben sasi Sura nindakake upacara tradhisi kang ana ing Kabupaten Ponorogo yaiku TGS kang sipate sakral lan asil kabudayan turun-temurun. Ing ngsior iki arupa panemu masyarakat ing Kabupaten ngenani Ponorogo.Adhedhasar andharan cundhuk karo pethikan wawanrembug ing ngisor iki. ditindakake TGS sasi Sura, amarga upacara iku kanggo ngenang Bathara Katong, pawongan kang mbabad Kadipaten Ponorogo. Tujuwane supaya oleh keslametan. Supaya diwenehi rasa aman, tentrem lan rukun. Upacara ingkang TGS mirsani, saking Kabupaten Ponorogo uga saking saking sajabane Ponorogo. (Wawanrembug, 17 Juli 2014) iki kathah masyarakat dhaerah linthunipun Kabupaten Panemu ing dhuwur saka bapak Sunardi minangka Juru Kunci Makam Bathara katong, kang bisa disumpulake yen TGS iki wajib katindakake saben tahun yaiku ing wulan Sura. Tujuwane ditindakake yaiku kanggo ngenang keagungan Bathara Katong lan diwenehi keslametan supaya aman, tentrem lan guyup rukun. Ing ngisor iki andharan saka Mbah Jito Pelo, minangka sesepuh ing sakupenge Makam Bathara Katong Ponorogo. ‡VDEHQ VDVL 6XUD NXGX ZDMLE QJODNVDQDNDNH upacara tujuwan utawane jasa-jasane Bathara kanggo .DWRQJ·:DZDQUHPEXJ-XOL tradhisi kang ngenang Panemu ing ngisor iki saka warga Desa Balong kang nduweni pakaryan Tani kang nduweni jeneng Warno, pethikan andharane kaya ing ngisor iki. ‡NXOD VHWXMX VDQJHW QJHQDQL DQDQH XSDFDUD TGS ing saben taun dipun wontenaken ing Kabupaten Ponorogo amarga saged menehi rasa tentrem, aman, amarga kula inggih taksih percaya ngenani mistis lan makhluk supaya masyarakat gaib. diparingi Kabupaten Ponorogo NHPDNPXUDQ XWDPDQH WDQL NDGRV NXOD· (Wawanrembug, 17 Juli 2014) Panemu Tujuwane dipun didudut kasimpulane yen Pak Warno setuju ditindakake TGS, amarga dheweke dadi tani lan percaya bisa menehi kerukunan, keamanan lan kemakmuran mligine para tani ing Kabupaten Ponorogo. Mula ing dhuwur bisa 11 saka iku, TGS kang saben taun ditindakake kudu dilestarekake lan supaya bisa ngrembaka. Ing ngisor iki salah sijine warga kang isih sekolah ing SMP Negeri Jetis nduweni jeneng Rizky menehi andharan ngenani anane TGS ing Kabupaten Ponorogo. ‡7*6 LNX VLQJ WDN QJHUWHQL PLQDQJND SHVWD rakyat kang ana gegayutane karo Kirap pusaka uga jamasan pusaka. Kagiyatan-kagiyatan kang saben reyog yaiku Sura nasional.Kanggo aku anane TGS iku seneng banget amarga bisa nonton penampilan group reyog sanuswantara.Bisa panglipur 17 Juli 2014) dianakake festival ndadekake Saka andharan ing dhuwur bisa didudut kasimpulan yen Rizky setuju anane TGS kang ditindakake ing Kabupaten Ponorogo amarga anane TGS bisa dadi panglipure masyarakat Ponorogo yaiku kanthi nonton kagiyatan-kagiyatan festival reyog nasional. Ing ngisor iki salah sijine warga kang isih enom lan isih sekolah ing SMA Negeri 2 Ponorogo kang nduweni jeneng Titi. Menehi andharan ngenani anane TGS ing Kabupaten Ponorogo. ‡NXOD VHWXMX PDUDQJ DQDQH DGLFDUD 7*6 kang ditindakake ing Kabupaten Ponorogo amarga kuwi salah sijine warisan leluhur kang kudu dilestarekake. Minangka generasi muda aku seneng sanget amarga kuthaku bisa misuwur lan dikenal masyarakat sajabane Ponorogo saka anane TGS. Mugi- mugi saben taun tambah akeh kang padha teka ing Kabupaten Ponorogo nonton Grebeg Sura. Awake dhewe dadi wong Jawa kuGX SHUFD\D PDUDQJ DGDW ODQ WUDGKLVL· (Wawanrembug, 17 Juli 2014) Saka andharan ing dhuwur bisa dijupuk kasimpulan yen Titi setuju anane TGS kang ditindakake saben wulan Sura amarga warisan leluhur iku, masyarakat Jawa kudu percaya marang adat lan tradhisi kang wis ana, dadi kabeh masyarakat Jawa ora oleh ninggalake tradhisi. lan kudu dilestarekake. Saliyane Andharan ing ngisor iki arupa asil saka wawarembug dening masyarakat Kabupaten Ponorogo kang nduweni asma ibu Suci kang nduweni penggawean bakulan saben sasi Sura ing Alun-alun Ponorogo. ‡VHWXMX VDQJHW VDEHQ ZXODQ 6XUD \HQ diwontenaken acara TGS, amarga saged menehi ketentreman, saliyane iku bisa nambahi panghasilan amarga ing kana saben ana TGS akeh wong kang padha EDNXODQ·:DZDQUHPEXJ-XOL14) Andharan ing dhuwur bisa dudut yen Masyarakat Kabupaten Ponorogo setuju anane TGS amarga bisa menehi katentreman lan bisa nambahi panghasilan wong kang bakulan nalika anane TGS.
Andharan iki arupa asil ibu Rini Sulandari minangka ing ngsisor wawanrembug panggaweane ibu rumah tangga. ‡VDEHQ *UHEHJ 6XUD RPDKNX NDQJJR nampung kontingen reyog kang melu festival reyog saka sajabane pulau Jawa. Seneng rasane bisa melu mangayubya ing adicara TGS.Saliyane iku, saben TGS bisa pikantuk panghasilan saka kasgiyatan kasebut. Contohe kayata ngerias busana, paraga-paraga ing kirab pusaka lan uga penari kang melu ana ing kagiyatan TGS. kasebut Mugi-mugi bisa regeQJ· lan ngrembaka (Wawanrembug, 17 Juli 2014) kagiyatan luwih apik Saka andharan ing dhuwur bisa kadudut yen Ibu Rini Sulandari setuju anane TGS amarga bisa iku, bisa mangayubya adicara TGS.Saliyane pikantuk panghasilan. Mula saka iku TGS bisa ngrembaka saya luwih apik lan regeng. ing ngisor salah sijine warga Kabupaten Ponorogo kang penggaweane dadi Guru kang nduweni asma Bapak Janji, yaiku. Kutipan kuwi mau arupa warisan budaya saka leluhur kang kudu dilestarekake lan yen bisa kita luwih ngrembakake supaya ora ilang marang anane arus modernisasi, utamane kanggo bocah enom kang kurang peduli marang adat lan tradhisi kang wis ana. Dadi ing kene kabeh kudu marai putra-putrane dhewe-dhewe lan kanggo nglestarekake kabudayan kang wis ana sXSD\D RUD LODQJ· :DZDQUHPEXJ -XOL 2014) Adhedhasar andharan Bapak Janji minangka Guru setuju anane TGS ing Kabupaten Ponorogo amarga kabeh iku arupa warisan saka leluhur kang kudu dilestrakake lan supaya bisa luwih ngrembaka utamane yaiku arek enom kang saiki wus kena pangaribawa arus moderisasi. Mula saka iku, Bapak Janji kepengin yen bocah-bocah enom gelem nglestarakake lan ora ninggalake kadudayan Jawa, mligine TGS ing Kabupaten Ponorogo. ngormati Kutipan ing ngisor iki asil wawanrembug saka Bapak Miskanto kang nduweni panggawean Purnawirawan PNS, yaiku. ‡*UHEHJ 6XUD LNX EHGD NDUR MDPDQ EL\HQ yen jaman biyen masyarakat padha melekan sewengi natas tirakatan ngubengi ringin kurung kaping pitung puluh supaya antuk kamulyan uripe. TGS ing saiki wus beda amarga akeh jaman kagiyatan-kagiyatan pamarintah saka dhaerah Kabupaten Ponorogo. Kula seneng sanget dienekake acara Grebeg Sura niki, amarga sanget nonton acara Festival Reyog Nasional, Kirab Pusaka, pameran-pameran ing Alun-alun, anane wayang kulit, anane lan nindakake 12 lan uga ana panutupan Grebeg Sura kembang api bisa weneh panglipur tumrap masyarakat kang padha nonton ing acara kasebut. (Wawanrembug, 17 Juli 2014) Adhedhasar andharan kasebut bisa didudut yen salah sijine masyarakat Kabupaten Ponorogo seneng anane TGS amarga ditindakake acara festival reyog nasional, kirab pusaka, pameran- pameran ing Alun-alun, anane wayang kulit, anane panutupan Grebeg Sura lan uga ana kembang api, ing kene Bapak Miskanto seneng amarga bisa weneh panglipur tumrap masyarakat kang padha nonton ing acara kasebut. DUDUTAN asiling panliten andharan ngenani Tradhisi Grebeg Sura, mula bisa didudut yen TGS iki dipengeti saben sasi Sura. TGS dianakake setaun pisan ing sasi Sura saben malem tanggal 1 Sura utawa mapag tanggal ing Alun-alun Kabupaten Ponorogo. TGS iki kawiwatan rikala Bupati Markum Singa Dimedjo nalika taun 1993- 1994. Para leluhur Ponorogo ing jaman biyen saben tumekane wulan Sura meshti nganakake pakulinan NDQJ GLDUDQL ‡PDSDJ WDQJJDO¶ kanggo mapak tanggal kasebut masyarakat uga nganakake slametan utawa takiran ngetung batih. Pamarentah Kabupaten Ponorogo nduweni kekarepan yaiku nglestarekake maneh budaya lokal utawa budaya asli Kabupaten Ponorogo. Adhedhasar Owah Gingsire TGS ing jaman mbiyen saben ngadhepi wulan Sura sing ditindakake masyarakat Ponorogo yaiku mapag tanggal utawa ngetung batih, ziarah makam bathara katong nalika jaman mbiyen mung katindakake dening pinisepuh, lan uga nganakake tirakatan kanthi mlaku bareng ngubengi ringin kurung ping pitung puluh ing tengahe Alun-Alun Kabupaten Ponorogo. Panglipure kanggo masyarakat nalika jaman biyen mung ana pagelaran ketoprak, ludruk lan wayang. Owah gingsire TGS ing jaman saiki grebeg sura wus nganakake acara kang gedhen-gedhen lan sing ngelola tradhisi kasebut Pamarintah Dhaerah Ponorogo. Dipengeti kanthi maneka warna jinis kagiyatan-kagiyatan kayadene kirab pusaka lan jamasan pusaka, tumpeng purak, pamilihan kakang senduk, istighosah lan tasyakuran, simaan alquran, festival reyog nasional, pameran pusaka, pameran pariwisata, pameran produk unggulan, pameran bonsai, larung sesaji, lomba krawitan lan uga ing wayah panutupane grebeg sura ana pesta kembang api, lan uga ana pagelaran-pagelaran wayang lan orkes dangdut. Anane pagelaran-pagelaran wayang kulit lan orkes dangdut kasebut tujuwane yaiku kanggo nglipur masyarakat Kabupaten Ponorogo. Kagiyatan-kagiyatan kasebut wus dadi paket wisata ing TGS lan kagiyatan kasebut kudu ditindakake saben wulan Sura. Kabudayan mligine TGS mujudake salah sijine kabudayan kang asipat dinamis lan bisa owah ginawa mangsa. TGS ing biyen lan saiki wis akeh
bedane, utamane ing babagan owah gingsire krana budaya, tatarakiting, lan ubarampe. Pangrembakane jaman ing babagan politik melu mlebu minangka unsure anyar kang mangaribawa sajrone tradhisi. Dene faktor kang ndayanu owah gingsir TGS yaiku faktor intern kang awujud discovery lan invention sarta faktor eksternal kang awujud difusi. Pamrayoga TGS minangka peranganing kabudayan nuswantara kang perlu dilestarekake lan dijaga eksistensine. Ora mung saka masyarakat Kabupaten Ponorogo wae nanging pamarintah kudu melu cawe-cawe sajrone nglestarekake TGS, nanging masyarakat dhewe kudu tansah melu nguri-uri anane TGS iki supaya ora ilang dipangan gingsire jaman. Warga masyarakat lan Pamerintah lumantar Dinas Kebudayaan diajab bisa ndadekake TGS luwih ngrembaka supaya dikenal lan masyarakat sajabane Kabupaten Ponorogo syukur bisa tekan mancanegara. Mula saka iku, panliten iki kaangkah supaya masyarakat mligine bocah-bocah enom kanthi bebarengan bisa nglestarekake lan nguri-uri warisan budaya sing arupa Tradhisi Grebeg Sura. Ponorogo Urip iku owah. Semono uga masyarakat lan kabudayan kang ora bisa nyilaki owah-owahan. Pangrembakane jaman kudu disikapi kanthi sipat wicaksana saben samubarang kang anyar iku ditampa, nanging kudu karakter diselarasake minangka masyarakat Jawa lan sosial religi. Tradhisi oleh ngalami owah-owahan, nanging ora ngilangi inti lan esensi saka tradhisi kasebut. Bab kasebut kudune diwulangake marang para mudha minangka golongan kang nampa tongkat estafet NDEXGD\DQ -DZD 3DQOLWHQ LNL QJHQDQL ‡TGS ing .DEXSDWHQ3RQRURJR·isih adoh saka kasampurnan mula panliten ngarepake anane panliten sabanjure. KAPUSTAKAN Afifuddin. 2009. Metodologi Penelitian Kualitatif. lan selektif, tegese ora karo kapribaden lan Bandung: Pustaka Setia. Arikunto, Suharsimi. 2006. Prosedur Penelitian Suatu Pendekatan Praktek Edisi Revisi VI. Jakarta: Rineka Cipta Danandjaja, James. 1984. Folkor Indonesia, Ilmu Gosip, Dongeng, dll. Jakarta: Pustaka Utama Grafiti Djambanan Greetz, Clifford. Abangan, Santri, Priyayi Dalam Masyarakat Jawa. Pustaka Jaya Herusatoto, Budiono. 1984. Simbolisme Dalam Budaya Jawa. Yogyakarta: Hanindita Graha Widia ... 2008. Yogyakarta : Ombak. Simbolisme Jawa. 13 Ihromi, T. O. 2000. Pokok-pokok Antropologi Budaya. Jakarta : Yayasan obar Indonesia Kawuryan, 2006. Lengkap.Bantul: Bahtera Pustaka Megandaru. Kamus Koentjaraningrat. Jakarta: Balai Pustaka 1984. Kebudayaan Jawa... 1987. Kebudayaan Mentalis dan Pengembangan. Jakarta: PT. Gramedia ... 1994. Kebudayaan Jawa. Jakarta: PT Gramedia ... 2000. Kebudayaan Mentalitas dan Pembangunan. Jakarta: Gramedia ... Kebudayaan Djambatan . di 2002. Manusia Indonesia. dan Penerbit: ... Kebudayaan Djambatan . di 2004. Manusia Indonesia. dan Penerbit: ... Kebudayaan Djambatan . di 2010. Manusia Indonesia. dan Penerbit: Kaplan, David & Maners, Albert. A. 2002. Teori Landung Budaya. Terjemahan Simatupang. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Kuntowijoyo. 1987. Budaya dan Masyarakat. Yogyakarta: PT. Tiara Wacana Luxemburg. 1992. Pengantar Ilmu Sastra. Jakarta : PT Gramedia Maran, Rafeel Raga. 2007. Manusia dan Kebudayaan dalam Perspektif Ilmu Budaya Dasar. Jakarta: Rineka Cipta Moleong, Lexi. 2009. Metode Penelitian Kualitatif. Bandung: PT. Remaja Rosdakarya Mulder, Neils. 1999. Agama Hidup sehari-hari dan Perubahan Budaya (Jawa, Muangthai dan Filipina). Jakarta: PT. Gramedia Pustaka Utama Nurgiyantoro, Burhan. 2007. Teori Pengajian Fiksi. Yogjakarta: Gadjah Mada Universuty Press Poerwadarminta, WJS. 1939. Bausastra Djawa. -DNDUWD - % :ROWHUV¶8LWJHYHUV DWDX Maatchappij N. V. Groningen... 1976. Kamus Umum Bahasa Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka
Purnomo, S Bambang. Dkk. 2008. Jurnal Seni dan Budaya Padma. Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Rendra. 1984. Mempertimbangkan Tradisi. Jakarta: Gramedia Soekanto, Soerjono. 1984. Teori Sosiologi Tentang Perubahan Sosial. Jakarta: Ghalia Indonesia Spradley, James. P. 1997. Metode Etnografi. Yogyakarta: PT. Tiara Wacana Yogja Sudikan, Setya Yuwana. 2001. Metode Penelitian Budaya. Surabaya: Unesa Unipres-Citra Wacana Sukarman. 2006. Pengantar Kebudayaan Jawa. Surabaya. Unesa Uniperss. Teeuw, A. 1984. Sastra dan Ilmu Sastra. Pengantar Teori Sastra. Jakarta: Girimukti Pusaka 14