BABAD DIP ANEGARA ING NAGARI NGAYOGYAKARTA ADININGRAT I
TIDAK DIPERJUALBELIKAN Proyek Bahan Pustaka Lokal Konten Berbasis Etnis Nusantara Perpustakaan Nasional, 2011 Babad Dipanegara ing Nagari Ngayogyakarta Adiningrat i Alih aksara Ny. Dra. Ambaristi Lasman Marduwiyot a Perpustakaan Nasional R e p u b l i k I n d o n e s i a Balai Pustaka
Diterbitkan oleh Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah Hak pengarang dilindungi undang-undang
KATA PENGANTAR Bahagialah kita, bangsa Indonesia, bahwa hampir di setiap daerah di seluruh tanah air hingga kini masih tersimpan karya-karya sastra lama, yang pada hakikatnya adalah cagar budaya nasional kita. Kesemuanya itu merupakan tuangan pengalaman jiwa bangsa yang dapat dijadikan sumber penelitian bagi pembinaan dan pengembangan kebudayaan dan ilmu di segala bidang. Karya sastra lama akan dapat memberikan khazanah ilmu penge- tahuan yang beraneka macam ragamnya. Penggalian karya sastra lama yang tersebar di daerah-daerah ini, akan menghasilkan ciri-ciri khas kebudayaan.daerah, yang meliputi pula pandangan hidup serta landasan falsafah yang mulia dan tinggi nilainya. Modal semacam itu, yang ter- simpan dalam karya-karya sastra daerah, akhirnya akan dapat juga menunjang kekayaan sastra Indonesia pada umumnya. Pemeliharaan, pembinaan, dan penggalian sastra daerah jelas akan besar sekali bantuannya dalam usaha kita untuk membina kebudayaan nasional pada umumnya, dan pengarahan pendidikan pada khususnya. Saling pengertian antardaerah, yang sangat besar artinya bagi pemeliharaan kerukunan hidup antarsuku dan agama, akan dapat ter- cipta pula, bila sastra-sastra daerah yang termuat dalam karya-karya sastra lama itu, diterjemahkan atau diungkapkan dalam bahasa In- donesia. Dalam taraf pembangunan bangsa dewasa ini manusia-manusia Indonesia sungguh memerlukan sekali warisan rohaniah yang terkan- dung dalam sastra-sastra daerah itu. Kita yakin bahwa segala sesuatunya yang dapat tergali dari dalamnya tidak hanya akan berguna bagi daerah yang bersangkutan saja, melainkan juga akan dapat bermanfaat bagi seluruh bangsa Indonesia, bahkan lebih dari itu, ia akan dapat menjelma menjadi sumbangan yang khas sifatnya bagi pengembangan sastra dunia. 5
Sejalan dan seirama dengan pertimbangan tersebut di atas, kami sa- jikan pada kesempatan ini suatu karya sastra daerah Jawa , dengan harapan semoga dapat menjadi pengisi dan pelengkap dalam usaha men- ciptakan minat baca dan apresiasi masyarakat kita terhadap karya sastra, yang masih dirasa sangat terbatas. Jakarta 1983 Proyek Penerbitan Buku Sastra Indonesia dan Daerah 6
SERAT BABAD NGAYOGYAKARTA/MATARAM Anyariyosaken jumenengipun Ingkang Sinuwun Kangjeng Sultan kaping 2 - 3 - 4 - 5 . Lelabetanipun Kangjeng Pangeran Harya Dipanegara. Serat babadipun Kangjeng Pangeran Harya Dipanegara Ing negari Ngayogyakarta Hadiningrat 7
I. Sinom. 1. Ron kamal mangka purwaka bakuning sedya ngleluri kang karsaning Sang Nararya kang kontap satanah Jawi yeka ta sang Wirasti Pangran Dipanegara Gung denira sampun tandang mengeti lakyan pribadi wiwit keremira ring reh agama. 2. nDherek eyang buyutira Jeng Ratu Ageng winarni dhedhekah ing Tegalhaija suruting buyut lestari neng Tegalhaija maksih Pangeran sangsaya mungkul marang rehing agama sahayangin kawula kang tyas rahaija. Iya wus karsaning suksma Pangeran Dipanegari kedah memuri kang eyang buyut mapan karsaneki karem marang agami, dadya sangsaya puniku lan kang eyang Jeng Sultan dadya awis sowan neki mung garebeg punika kang mesthi ana. 2. nDherek eyang buyutira Jeng Ratu Ageng winarni dhedhekah ing Tegalhaija suruting buyut lestari neng Tegalhaija maksih Pangeran sangsaya mungkul marang rehing agama sahayangin kawula kang tyas rahaija. Iya wus karsaning suksma Pangeran Dipanegari kedah memuri kang eyang buyut mapan karsaneki karem marang agami, dadya sangsaya puniku lan kang eyang Jeng Sultan dadya awis sowan neki mung garebeg punika kang mesthi ana. 4. Suprandene iku meksa ngalap dosa ageng iki sasurutira kang eyang tanapi rama Jeng Sang Sri marang ing tyas pribadi ing agami karemipun PNRI 9
mangkana Tegalharja langkung duk kang yang suwargi kang ngibadah tanapi kathahing tiyang. 5. Miwah ingkang wewangunan sadaya apan wus salin Kangjeng Pangran darmanira lamun alelana iki nenggih Syeh Ngabdulrahkim kalamun aneng praja gung Pangran Dipanagara dadya ana ma kakalih ingkang yuswa sampun kalih dasa warsa. 6. Namung wegi karemannya wau ingkang den lampahi mangkana ciptaning driya ing siyang kalawan latri sapira neng dunyeki dadya karem ing tyasipun marang purbaning suksma nanging sipat ngaral maksih asring kenging ginodha dhateng wanodya. 7. Yen kala enget tyasira marang wekasan dumadi nulya kesah alelana anjajah sagunging masjid apan nunggal lan santri kang kathah-kathah puniku langkung amati raga angagem kang sarwa laip marmanira awis kang jalma uninga. 8. Lamun iku kadenangan dhumateng guruning santri Seh Dulrahkim nulya kesah lamun kang den-karemeni 10 PNRI
tunggal lan santri alit lan kang samya nisthanipun lamun neng pamondhokan marmanipun ngalih-ngalih yen wus bosen pasantren ngalih mring wana. 9. Gunung jurang parang guwa terkadhang urut pasisir kalamun wulan Ramelan ngujalat guwa kang sepi Mangkana kang winarni aneng song Kamal panuju Seh Dulrahkim punika lenggah neng jro guwasi lingsir dalu cobaning Hyang nulya prapta. 10. Kalangkung awarna-warna coba ingkang andhatengi Seh Ngabdulrahkim samana wus tan darbe tingal kalih namung marang Hyang Widhi coba wus musna sadarum nulya ana kang prapta jumeneng ngarsa nireki janma priya cahyanya sawang purnama. 11. Awasta Hyang Jatimulya sayektinya Sunan Kali, Seh Ngabdulrahkin samana seneng denira ningali nulya ngandika aris; 'Heh Ngabdulrahkim sireki wus pinasthi Hyang Suksma lamun sira iku benjing dadi ratu ngerang-erang nuli musna. 12. Samusnanya sang Pandhita pungun-pungun Ngabdulrahkim PNRI 11
kalangkung gegetunira dene tan ngantos ngabekti Enjing nulya lumaris lampahnya anjujur gunung tan etang pringga baya sarira wus tan katolih kang kaesthi amung sihira Hyang Suksma. 13. Nusup-nusup lampahira mudhun jurang munggah ardi tan-ana kang sinedya langkung wuyung tyas neki. Lamun sayah lumaris sare saenggen-enggenipun samangsanipun prapta ing Bekung Seh Ngabdulrahkim lajeng kendel ngantos angsal pitung dina. 14. Seh Ngabdulrahkim wus tedhak dhumateng mesjid Mangi pan arsa salat Jumuah apan nuju samya prapti sagung kang juru kunci pan arsa salat sadarum kagyat samya tumingal tan pangling mring gustinireki pan kumrubut samya tur salam sadaya. 15. Sabakdanira Jumuwah sagung ingkang juru kunci apan samya lajeng kormat ing sagadhah-gadhah neki dadya nyare sawengi neng masjid Jimatan iku enjingnya nulya mangkat Seh Ngabdulrahkim lumaris turut lepen ika lajeng munggah ngarga. 12 PNRI
16. Prapta ing guwa Siluman lajeng anyare sawengi enjingnya nulya lumampah nut irah-irahing ardi samana sampun prapti Seh Ngabdulrahkim puniku guwa Sagala-gala anulya dipun lebeti kalih dalu nyare neng Sagala-gala. 17. Enjing anulya lumampah lajeng andeder kang wukir Guwa Langse kang sinedya dirgama wus tan kaesthi samana sampun prapti Guwa Langse Lampahipun Seh Ngabdulrahkim nulya neng riku amati ragi awatara neng guwa satengah candra. 18. Ngeningaken ingkang cipta wus sirna sagung kaeksi Seh Ngabdulrahkim samana mung kantun rumekseng urip urip rumekseng dhiri dhiri wangsul urip sampun kang urip kaya-kaya sampun tan kena winarni kewarnaa kang ngadhaton ing samodra. 19. Jeng Ratu Kidul wus prapta neng ngarsa Seh Ngabdulrahkim mapan padhang jroning guwa nging Jeng Ratu wus udani lamun Seh Ngabdulrahkim lagi suwung ciptanipun da tan kenging ginodha PNRI 13
dadya umatur ubanggi lamun benjing tekeng mangsa badhe prapta. 20. Nanging Seh Ngabdulrahkima miyarsa datan ningali Ratu Kidul sampun musna Mangkana Seh Ngabdulrahkim wus ucul tingal neki mantuk bangsa riyahipun enjing nulya tumedhak dhumateng Parang Taritis lajeng siram anyare Parangkusuma 21. Pitekur sesendhen sela layap-layap duk miyarsi suwara apan mangkana 'Heh ta ya Seh Ngabdulrahkim ngaliha araneki Ngabdulkhamit ta sireku lan maneh ingsun warah kurang telung tahun iki ing bubrahe iya nagara Ngayogya. 22. Apan wus karsaning suksma wiwit bubrah tanah Jawi iya iku telung warsa lamun sira iku benjing apan iya pinasthi dadi lelakon ing besuk ingsun aweh pratandha marang sira Ngabdulrahkim panah Sarotama iki sira nggoa. 23. Lan maneh wewekasing-wang marang sira Ngabdulrahkim lah poma sira den yitna lamun luput iku benjing ramanira tan dadi 14 PNRI
ananging ta wekasingsun Ngabdulkhamit mring sira ywa gelem sira kinardi ya Pangeran Dipati marang Welanda. 24. Mapan wus pasthi duraka nanging ta ramanireki Ngabdulkhamit jaganana enggone jumeneng aji tanana malih-malih mung sira sarananipun mapan iku tan dawa namung kinarya luhuri Ngabdulkhamit wus poma sira muliha! 25. Byar wungu padhang tingalnya tan ana janma kang angling lajeng tumengeng gagana wont en cumlorot lir thathit tiba ngarsanireki tumanceb ing sela iku nenggih ki Sarotama sigra pinundhut tumuli byar raina Seh Ngabdulkhamit lumampah. 26. Kinandhut ki Sarotama pan lajeng urut gigisik kendel ana ing sawangan sakedhap nulya lumaris prapta Lipura iki ing sela gilang puniku nyare sadalu nulya enjing pan lajeng lumaris prapteng guwa Secang kendel Jeng Pangeran. 27. Anyare sadalu ika enjing pan lajeng lumaris kundur marang Tegalhaija PNRI 15
samana pan sampun prapta lajeng den-busanani Ki Sarotama puniku rineka cundrik ika Enengena kang winarni ing Ngayogya langkung kathah kang biwara. 28. Upruk mapan salín ñama minister ing namaneki aglar namaning Walanda lawan lenggah jajar sami lan Kangjeng Sultán iki lawan mawi songsong iku puniku datan lama nulya gurnadur Ngajawi mapan jendral Dles iku ing namanira. 29. Sampun prapteng Surakarta yun lajeng mring Ngayogyeki Kangjeng Sultán datan arsa sabab dereng wonten iki adat kang dhingin-dhingin jendral ngajawi puniku sanajan ngajawia nanging kendel neng Samawis setun tebih mapan kendel Salatiga. 30. Nanging jendral neng Samawis nggenira arsa udani wekasan dadya suwala sagung wong Ngayogya sami kinen samekteng jurit sampun pepak pra wadya gung Dyan Dipati Danuija lan Raden Rangga tanapi pra punggawa kang ageng-ageng sadaya. 31. Kang jawi ndherek sadaya 16 PNRI
dhumateng Radyan Dipati mapan kinen mangsulena lampahnya Jendral puniki Kalathen sampun prapti tan adangu Jendral rawuh umiyat wong Ngayogya amepeti lurung sami dadya kendel Jendral pan kirang samekta. 32. Lajeng lumebet kewala mring loji Jendral puniki nadyan Dipati Danuija lan Raden Rongga tanapi sagung kang pra Dipati tumtu malebet sadarum lajeng samya tabikan kalawan Jendral anuli abicara Jendral dados manahira. 33. Pan lajeng wangsul kewala mantuk dhumateng Samawis mangkana pan lama-lama saya kathah bicareki nanging raden Ranggeki kang wus tansah dadya catur mangkana tumpa-tumpa dyan Rangga ingkang prakawis apan asring den undang marang Semarang. 34. Dyan Rangga Prawiradirja nanging wus prayitneng galih ingkang tyas pan wus wuninga lamun dipun rangarahi dhumateng ing kompeni dadya tan pegat puniku langkung prayitneng baya samana apan wus lami PNRI 17
Jendral meksa arsa wuninga Ngayogja. 35. Wus dadi ingkang bicara mangkana ingkang winarni Kangjeng Pangeran Dipatya ingkang putra den timbali Pangran Dipanagari sampun prapta ngarsanipun Kangjeng Pangran Dipatya mapan angandika aris lah ta kulup payo padha andum karya. 36. Wong ing kadipaten iki kang padha dandan prajurit kabeh iku sira reha pan sewu cacahe iki tumbak kencengireki mangsa bodhoa sireku pan ingsun kang bicara dene ingkang ngiring marni mung karia ngampil lawan Suranata. 37. Kalawan Truna Asmara punakawan gamel iki ingkang sun cekel priyangga lawan adhinira kalih dadya kanthinireki sandika Pangran turipun Anulya tinimbalan Iki wadana prajurit naminira rahaden Wiryapuspita. 38. Lawan dyan Jayaminarsa wus pinaringaken iki mring Pangran Dipanegara samana pan datan lami lan Jendral praptaneki 18 PNRI
Jeng Pangran Dipatya iku amethuk mring Kalasan dene ingkang jaga westhi ingkang putra Pangeran Dipanegara. 39. Lawan kang rayi kalihnya Pangran Adinagareki lan Pangeran Suryabrata kalawan wadana kalih ingkang dadya pangarsi Samana sampun kapethuk lan jendral neng Kalasan Kangjeng Pangeran Dipati amung lenggah sakedhap anulya mangkat. 40. Kawarnaa Kangjeng Sultan kang methuk neng Gowok iki samana pan sampun panggya lawan jendral Dandles nuli lenggah sakedhap iki anulya budhalan sampun dhateng nagri Ngayogya lawan Jendral sampun prapti apan kathah bicara kang nora dadya. 41. Duk samana ing Ngayogya mapan lagya mempeng neki sagung kang putra santana. kalwan kang pra dipati mangkana Jendral iki apan mengsah Kanjengipun kang prajurit sadaya kalebet manca nagari ing Ngayogya sadasa ewu pan samya. 42. Sawangnya lagya gambira kajawi pangrembeneki PNRI 19
nanging Jendral ing tyasira kang dinugi amalahi rahaden Rangga iki Prawiradirja Madiyun dadya mantuk kewala akarya karenah malih Raden Rangga ingangkah keringira. 43. Kangjeng Sultan kang winarna Rahaden Rangga punika pan kaliyan mantuk ika lan sagung manca nagari kawarna sampun prapti Rahaden Rangga Madiyun sampun karsaning Suksma Jeng Ratu Maduretneki babar lajeng seda konduran punika. 44. Sinare ing Giripurna Rahaden Rangga puniki tumut aneng pakuburan rahina wengi anangis mapan ngantos alami saking trenyuhing tyasipun mangkana ciptanira. angur miluwa ngemasi datan saged yen maksih kantun neng donya. 45. Dadya dilalah karsanya sakeh luput den andhemi mangkana ingkang winarna Jendral mapan sampun dadi rembag lan Dyan Dipati nulya atur surat sampun dhumateng Sri Narendra anuwun Dyan Rangga iki pan ingundang mring Jendral dhateng Samarang. 20 PNRI
Dilalah karsaning suksma Kangjeng Sultan teka gampil pan iku kang dadya marga rusake Ngayogya iki Dyan Rangga dentimbali wus sowan sabalanipun pan sewu winatara nanging Dyan Rangga tyasneki apan maksih asmara dhateng kang swarga. PNRI 21
II. Asmaradana 1. Mapan lajeng dendhawuhi Dyan Rangga Prawiradiija kalamun ingundang mengko mring jendral dhateng Semarang Mangkana ing tyasira ingkang gumantung ing kalbu mung Jeng Ratu Maduretna. 2. Mangkana esthining galih Dyan Rangga Prawiradiija yen ingsun turuta bae lumaku marang Semarang iya lamun palastra kalamun tan mati ingsun dadya andedawa brangta. 4. Baya ngur muliha mami angluru dadalan apa suprandene awaking ngong neng donya wus nora bisa iki dalan utama sun anusul Kangjeng Ratu. Mangkana ing dalu nulya. 4. ' Kang wadya wus dendhawuhi mantuk mring Madiun nulya lampah dalu gennya bodhol kalawan sawadyanira Dyan Dipati Danuija wus ngaturi pirsa iku dhumateng Sri Naranata. 5. Miwah bupati ing loji mring minister wus sung wikan nulya karya surat age 22 PNRI
kinintunaken mring Jendral ingkang aneng Semarang Kangjeng Sultan nang winuwus kalangkung ing dukanira. 6. Ingkang tinuding nututi wadana jero punika Raden Purwadipurane lan Pangran Dipakusuma punika ingkang jaba lan Raden Martalayeku nging cinendhak kang carita. 7. Rahaden Rangga puniki pan sampun kasarabut yuda ingkang blaeni kancane adipati ing Pacangan Raden Somanagara ingkang lolos sampun katur dhumateng Sri Naranata. 8. Kawarna Jendral Samawis mapan sampun angutusan bantu mring Mantaram mengko samana pan sampun prapta nanging tan antuk karya Raden Rongga wus kapupu nulya Pangran Natasuma. 9. Ingkang tinarka ngajani tinedha sampun binekta dhumateng Betawi mangko sa icalnya Raden Rangga nenggih nagri Ngayogya wus tan ana banthengipun Jendral dugeKken ing tyasira. 10. Anulya dhateng Mantawis PNRI 23
ambekta sawadya kuswa Jeng Sultan amethuk mangke langkung ewet ing tyasira samana sampun prapta Jendral ing Ngayogya iku lajeng ing loji kewala. 11. Sampun kersaning Hyang Widi Jeng Sultan ewed karsanya pra putra santana kabeh atanapi ingkang wadya kapan sampun samekta lamun kinarsakna pupuh ingkang tyas sampun kaduga. 12. Nanging wus karsaning Hyang Widi pan tansah ewed kewala mangkana kang winisraos Jendral Dandles pan bicara lan Raden Adipatya Danurja ngaturan iku Kangjeng Sultan malebeta. 13. Inggih dhumateng ing loji kapanggih kaliyan Jendral Jeng Sultan arsa mangke dadya langkung ewedira mister Hinggalar lan Bremah mangkana wekasanipun Jeng Sultan wakil kewala. 14. Mester kalih aturneki katiga Raden Dipatya kalamun wonten kajenge Jendral punapa wus lila Kangjeng Sultan ngendika iya mapan rila ingsun marang si thole Dipatya. 24 PNRI
15. Mangkana Pangeran Dipati wus ingiden mring kang rama kinen manggihi Jendrale pan wus telas welingira nulya lengser ing ngarsa lawan mester kalihipun lan sagung putra sentana. 16. Tanapi kang pra Dipati lawan prajurit sadaya sampun prapta ing lojine nulya panggih lawan Jendral Kangjeng Pangeran Dipatya anulya ingangkat iku jumeneng sang Raja Putra. 17. Narendra parentali iki, mring sagunging wong Ngayogya dadya Kangjeng Sultán mangke mapan kendel amegawan namung momong kewala dhumateng kang putra iku wus rampung ingkang bicara. 18. Kangjeng Raja kundur aglis lajeng sowan mring kang rama wus katur saniskarane enjingira Jendral nulya dhumateng ing Kerajan mapan lajeng pamit mantuk enjing malih nulya budhal. 19. Jendral mantuk mring Batawi datan lami kintun bintang dhumateng Jeng Rama mangke pan sinami agengira lan bintange priyangga PNRI 25
pan Jendral Dandles puniku namung antuk mawi sela. 20. Ngamungna pratandha iki saking raja ing Walanda datan lama gantos mangke tuwan Jendral Dandles ika Jendral Yansen namanya Kawarnaa ing Matarum laminya jumeneng ika 21. Kangjeng Raja Ngayogya di Kangjeng Sultan kang winarna apan kanging pambanguse marang ingkang darbe karsa ingkang putra priyangga Pangran Mangkudiningratku lan Pangran Jayakusuma. 22. Pangran Santawijayaku Jeng Sultan mindhak sakawan putra kang diwasa mangke Pangran Natabaya ika anuli arinira Pangran Silarong puniku gya Pangran Santawijaya. 23. Pangran Jayakusumeki punika ingkang taruna dadya ewa ing manahe Kangjeng Sultan mring kang putra Kangjeng Raja Narendra pan kenging pambangunipun dhumateng kang putra tiga. 24. Pangran Mangkudiningrati punika kang darbe karsa nuwun mring kang rama Katong 26 PNRI
jumeneng Pangran Dipatya ingkang rayi kalihnya Pangran Jayakusumeku lan Pangran Santawijaya 25. P,unika ingkang jageni inggubel garwa kalihnya mapan ingkang mothahake Kangjeng Ratu Mas punika lawan Ratu Kancana marma Kangjeng Sultan iku langkung emeng ing wardaya. 26. Nengena ing Ngayogyeki kang lagya sami kemengan ing Batawi winiraos Jendral Jansen katamuwan nenggih kang parangmuka Jendral Inggris wastanipun Raples sepe ingkang bala. 27. Jendral Jansen atur tulis marang Kangjeng Raja putra Narendra nuwun bantune mapan lajeng binantonan Anenggih kang lumampah apan Rahaden Tumenggung Danukusuma kalawan 28. Tumenggung Danunagari dyan Tumenggung Wiryasuma dene ingkang lebet mangko Radyan Riya Sindureja lan Dyan Ranawijaya apan gangsal kang tumenggung sewu cacahe kang wadya. 29. Mapan dereng ngantos prapti PNRI 27
Batawi kang sampun bedhah lajeng baris Sarondhole sagung kang wadya Ngayogya neng Gombel Surakarta pan lestari kawontenipun Walandi Jendral binucal 30. Jansen ingkang anjangkani Batawi Jendral Butermos Raples ingkang jujuluke Mangkana ingkang winarna nenggih nagri Ngayogya Kangjeng Sultan jeng tyasipun dene Walanda wus sinar. 31. Mapan sampun salin Inggris pan samana Kangjeng Sultan lajeng karsa dhatengake ingkang dadya telenging tyas samana sampun rembag kalawan putra katelu sakawan kang mantu nata. 32. Lawan ingkang ipe kalih apan punika sadaya kang samya panas manahe dhumateng Raden Dipatya Kang mantu namanira Dyan Sumadinignrat iku ipe ran Prawiranata. 33. Prawiradiwirya ugi samana raden Dipatya apan tinimbalan age sengadinira pinirsa Inggris ing kabarira pan sampun prapteng kedhatun cinepeng Raden Dipatya. 28 PNRI
34. Apan lajeng den sedani ataña pi lan kang rama Raden Danukusumane mangkana ingkang winarna Kangjeng Raden Narendra apan sampun tanpa bayu dadya angles ing wardaya. 35. Sagunging lawang kemunci wadya kang jaran sadaya baris banjar adhem mangko lajeng kinen nimbalana dhumateng ingkang putra Pangran Dipanagareku dhumateng ing Tegalhaija. 36. Kawarna Tegalhaijeki Pangeran Dipanagara apan datan myarsa wartos kalamun nagri Ngayogya nenggih wonten punika jinawil kang paman iku nenggih Pangran Natabaya. 37. Kalangkung kagyat ing galih lan wartos dhateng kang rama Kangjeng Pangran nulya kinen angambil kang turangga sampun mapan anulya tinitiyan nander mamprung datan mawi bekta wadya. 38. Namung lan gamel satunggil neng margi kapethuk nulya lawan kang utusan mangke ingkang rama Kangjeng Raja tan antara wus prapta ing Banjar Adhem punika PNRI 29
Pangeran Dipanagara. 39. Kapanggih sadaya sami ingkang wadya Kangjeng Raja Pangran Dipanegarane nimbali Jayasentika punika patihira Kangjeng Raja kang panuju apan wus salin papatya. 40. Dene patih kang rumiyin Ki Tumenggung Wiraguna apan tilar sepuh kuwe nulya Mas Tumenggung ika nenggih ing Sokawatya Kartadirja tilar sepuh nulya Mas Tumenggung Japan. 42. Somadirja ingkang wangi apan tilar sepuh ika nulya kakalih patihe wasta ki tumengung ika nenggih Cakradipura kalawan Raden Tumenggung Jayasentika punika. 42. Mung Mas Cakradipureki tilar sakit marganira mung kantun satunggal mangke nenggih Raden Jasentika kaduk purun kewala sing Madura wijilipun ingkang santana priyangga. 43. Marma lajeng mepak baris saking prayitna ing baya pan lajeng dinukan mangke mring Pangran Dipanagara 30 PNRI
pan kinen bubarena mung kantuna ingkang sepuh lurah man tri lan wadana. 44. Jeng Pangran nulya umanjing lajeng mring panepenira kang kari kinunci mangke anenggih ingkang atengga Ki Rahmannudin lawan Ki Muhlamad Rusman iku samya lan sakancanira. 45. Kaum lan Suranateki pan inggih lajeng dinukan kori kinen mengakake mangkana ingkang kawarna Kangjeng Raja Narendra kayungyun ing praptanipun wan dhumateng kang putra. 46. Pan kintun mriksa nuli dhumateng kang Banjar Andhap kaparak ingutus age Rahaden Wiryapuspita mangsuli aturira mapan sampun rawuh dangu lajeng duka mring Ki Lurah. 47. Sareng sampun andukani lajeng lumebet kewala omong sasmita pan age wangsul matur mring jeng Raja gya kinen madosana marang ing panepen iku Jeng Pangran nulya kapanggya. 48. Mapan lajeng den timbali wan dhumateng kang rama PNRI 31
tan antara prapta mangke Pangeran Dipanagara ngarsanya kangjeng rama ingawe lajeng rinangkul sarwi kumembeng kang waspa. 49. Mapan ta mangkono maning Pangeran Dipanagara pan.nenggih medal waspane ri sampun tata ing driya Kangjeng Raja ngandika Ingsun kulup aweh weruh pamanira dhi Danurja. 50. Ing mengko wis denpateni iya marang eyangira paran polahingsun mangke lamun ingsun ingandikan iya mring Kangjeng Rama apa ta ingsun lumaku paran mengko rembugira. 51. Pangran Dipanagareki mapan aris aturira Kalamun sadalu mangke prayogi mopo kewala. Kangjeng Raja ngandika lamun mangkono karemup prajurit sira pepakna. 52. Manawa eyangireki kabanjur supe dukanya iya marang ingsun angger nora wurung banda yuda. Pangran Dipanagara wot sekar alon umatur Marma andangu kawula. 32 PNRI
53. Inggih mampir anyrengeni dhateng paman Jasentika apan sampun sedya mangke gung abdi dalem sadaya lajeng akinen bubar ning kantun kang samya sepuh lajeng panepen amba. 54. Pan inggih makaten sami kaki Rahmannudin lawan kaki Amadngusman mangke kaum lawan puranata kancanipun sadaya pan samya samekteng pupuh kori sampun tinetekkan. 55. Lajeng kawula srengeni lan ingkang kori punika amba ken bucal tetege mindhak karya salah nyana Kangjeng Ratu duk myar ature kang putra iku dangu datan angandika. 56. Wekasan ngandika aris Paran kulup karepira ingsun ñora duga angger sireku pan amung juga sanajan akulita tembaga wesi kang balung otot kawat sungsum gala. 57. Mangsa ta kelara kaki mungsuh paman-pamanira apan ta kaliwat akeh. Pangeran Dipanagara pan aris aturira nadyan dhawaha puniku. PNRI 33
Namung pangestu paduka. 58. Yen Kangjeng Eyang upami meksa dhatengken wasesa dhumateng paduka supe kapanggiha ing kawula samya dentingalana sampun wonten tumut-tumut nulya Raden Jasentika. 59. Paman soswan tur upeksi lamun Dyan Somadiningrat lawan Brangtakusumane ingutus dhateng Sang Nata Kangjeng Raja Narendra mapan angandika arum Dipanagara ywa lunga. 60. Alingana wuri marni sun undange uwakira nulya tinimbalan age ingirid Jayasentika sampun prapta ing ngarsa Kangjeng Raja ngandika rum Dika kautus punapa. 61. Dyan Tumenggung matur aris Ingutus paring uninga mring J eng Rama Tuwan Katong lan paduka ingandikan Kangjeng Raja ngandika Gih kakang dika umatur kawula ing sapunika. 62. Nuwun ngapunten Rama Ji mapan dereng saged wosan tan sakeca awakingong kakang andika matura 34 PNRI
dhumateng Kangjeng Rama. Nulya Dyan Tumenggung mundur kalawan Brangtakusuma. 63. Kangjeng Raja ngandika ris mring Pangran Dipanagara: Paran yen ngandikaningong maneh marang eyangira. Pangran Dipanagara tur sembah alon umatur Kawula sumanggeng karsa. 64. Jeng Raja ngendika malih Becik ingsun yen ngandikan ewuh tan sebaa ingong kalawan ta adhinira apa na durung prapta Pangeran matur wotsantun Apan sampun samya prapta 64. Pan amba ken wangsul sami pun adhi Adinagara mapan amba tempahake ngulatna dhateng pun uwa pun adhi Surabrangta ngulatken paman puniku Jayakusuma kang dadya. 66. Kakalih raosing galih Mangkana sampun antara wonten kawan dina mangke Kangjeng Raja ingandikan dhumateng Kangjeng Sultan Nyai Riya kang ingutus nulya Kangjeng Raja sowan. 67. Tan kantun kang putra iki kinen kendel tatanggelan PNRI 35
Jeng Raja manjing kadhaton wus cundhuk lan ingkang Nata Jeng Raja ngaras pada pan samya kumembengipun mangkana pan sampun lenggah. 68. Kangjeng Sultan ngendika ris wau dhumateng Jeng Raja. Ywa sira kleru pawartos marmane iku sunbuwang besuk sapungkuringwang wus sun-duga iku kulup makewuhi marang sira. 69. Marmane ingsun-pateni pan ing sun iki wus tuwa ing besiik sapa kang duwe tinggalane eyangira Dadya sami pulihnya ingkang tyas kalihipun nanging dereng karya patya. 70. Wus tan ana walang ati saben dina ingandikan Jeng Raja manjing Kadhaton Pangeran Dipanagara apan sampun kalilan kundur mring Tegalhaijeku samana pan ora lama. 71. Kangjeng Sultan kenging malih saking agenging panggodha ewa mring putrane maneh. Mangkana ingkang kawarna Pangeran Suryabrata sowan mring kang raka iky dhumateng ing Tegalhaija. 36 PNRI
72. Apan atur kabar yekti ing pawarta sampun terang dadya agempung galihe Pangeran Dipanagara Mangkana kang winarna ing dina Jumungah nuju Kangjeng Sultán miyos salat. 73. Kangjeng Raja ndherek iki pepak kang putra sentana pan saben Jumungah mangko Kangjeng Sulan miyos salat. Mangkana sampun lama Kangjeng Sultán ewahipun dhateng Jeng Raja Narendra. 74. Sabakdanya Jumungah iki Kangjeng Raja mapan nulya nimbali kang putra mangke Pangeran Dipanagara lawan kang rayi ika Pangran Panengah puniku kang samya tinantun karya. 75. Kangjeng Raja ngandika ris Paran adhi pikirira Kangjeng Rama ewa tyase tan arsa nimbali mring wang dene pangrasaningwang barang kinarsakken iku adhi sun datan suwala. 76. Pan kongsi cinacad mami ingsun adhi mring Walanda Saking dening wedi ingong iya marang Kangjeng Rama Pangran Panengah turnya apan langkung ewedipun PNRI 37
Yen paduka angaturna 77. Menggahing kalih prakawis boten wande pan kapiran paduka inginakake inggih dhumateng Walanda sawung medhot pondhongan punika upamanipun ingih kadamel punapa. 78. Jeng Raja ngandika aris Paran adhi kang paryoga Pangran Panengah ature Inggih pamanggih kawula sanajan den-pundhuta kawula kukuhi tuhu nadyan prapta ing ngayuda. 79. Pan inggih ulun nglampahi Rumiyin pan sampun rila mapan ingkang njenengake inggih gupremen Walanda Yen paduka ajriha pan Walandi sampun tamtu ewa dhumateng paduka. 80. Kalamun lajeng tinampik kados pundi temahannya kapinten kalih-kalihe sanajan bandayudaa lawan rama paduka pan punika sababipun kados nunten tinulungan. 81. Dhateng gupremen puniki sabab punika kang karya Kangjeng Raja emeng tyase nulya nantun mring kang putra 38 PNRI
Pangran Dipanagara: Paran karepira kulup apa nunggal pamanira? 82. Yen upama durung nunggil lah mara sira matura! Pangran Dipanagarane mapan aris aturira: Pisah nunggil tyas amba lan paman Panengah tuhu sumangga tuwan galiha. 83. Upami sami satunggil apan awrat mring sudarma lamun Kangjeng Eyang yektos puputra dhateng paduka tan ngalih mring kang liya mapan punika satuhu ingkang dados karsanira. 84. Kencenging tyas amba yekti aluwung ingaturena nadyan silih upamine dhumatenga ing ngayuda lamun nunggal sudarma mengsah lan Walanda tuhu apan sae kang carita. 85. Yen paduka ngantosjurit inggih kalawan Jeng Eyang pan amba matur sayektos kencenge manah kawula apan ndherek Jeng Enyang milane wonten pukulun pan inggih saking paduka. 86. Pan inggih makaten malih paduka wonten punika PNRI 39
saking Kangjeng Yang wijine Nanging kalamun Jeng Eyang tan gad hah putra liyan nging punika paminipun aluwung ingaturena. 87. Apan benjang dhateng pundi inggih tapa hadteng anak anak mring putu tan wände kalamun lujeng punika amba miyarsa warta apan inggih terang sampun saking adhi Sumabrata. 88. Kangjeng Eyang sampun galih suwunge Pangran Dipatya kang badhe kinarsakaken gentosi rama paduka lawan ingkang pasowan Pan Mangkudiningrat tuhu sampun rembag samya. 89. Mung kantun ngentosi Inggris yen paduka ngekahana kados kalangkung ewede Kangjeng Eyang tan sikara dhateng rama paduka. namung karya jangkepipun inggih wicalan nagara. 90. Ratu mapan putraneki inggih Pangeran Dipatya makaten samya rembage paduka wus ñama raja mapan raja kewala dadya pecah badhenipun ingih nagari Ngayogya. 40 PNRI
91. Lamun paduka ngekahi datan wände bandayuda langkung awon pocapane lamun tan kinekahana mapan kalajeng benjang marma amba kamipurun aluwung ingaturena 92. Mumpung dereng ngantos ugi kawentar mring tiyang kathah Iah lingsem punapa mangke pan asngking karsa paduka priyangga kang ngaturna mapan wonten tandhanipun pejahe paman Danurja 93. Walandi boten nulungi tur mindhak wewah duraka lawan awon pocapane makaten kadya paduka upami ngekahana kalawan ngaturna tuhu mapan sami ewedira. 94. Upami benjing nemahi pinundhut salah satunggal tan wände aprang temahe sanadyan silih apranga lamun kalih Walanda Kangjeng eyang putra tuhu inggih dhateng ing paduka. 95. Kantenan rinebat yekti tur mindhak angsal utama lawan sae pocapane mangkana karsaning Suksma Kangjeng Raja Narendra PNRI 41
karsa nut putranipun anulya ans ngandika. 96. Paran adhimas sireki umatur Pangran Panengah : inggih lamun wekasane nanging kawula punika tan saged nglampahana kados anakmas puniku pan namung waton kewala. 97. Wispadha mundura dhingin nging Dipanagara sira karia aneng panepen nulya mundur kalihira nenggih Pangran Panengah mapan sampun lajeng kundur nging Pangran Dipanagara. 98. Maksih neng panepen nenggih mangkana ta Kangjeng Raja Narendra mapan wus kinen nenggih karya nuwala tan pantara wus dadya nulya utusan puniku animbali nyai Riya. 99. Swadasaganda kakalih tan pantara sampun prapta ing ngarsa Kangjeng Raja ge nulya J eng Raja Narendra maringaken nuwala Nyai Riya kang ingutus anganturken mring Sang Nata. 100. Tan pantara nulya prapti Nyia Riya ngarseng Nata kang surat ingaturaken 42 PNRI
dhumateng Sri Naranata apan lajeng binuka sampun sinuksma ing kalbu langkung duka Sri Narendra. 101 Injing nulya dentimbali Jeng Raja Putra Narendra dhumateng kang Rama Katong Tan antara nulya prapta Jeng Raja ngarsa nata Kangjeng Sultan nulya ndangu mring Kangjeng Raja Narendra. 102 "Paran sira atur tulis nyaosaken saniskara njaluk pulih lir maune." Kangjeng Raja Narendra pan aris aturira: Inggih saking lepat ulun rumiyin kenging rancana. 103 Sareng sampun lami-lami kados saru ingkang praja Mangkana sakedhap supe Jeng Sultan mring kang ubaya garwa kalih myang putra saking suka ing tyasipun rinangkul Raja Narendra: 104 "Ya wis eling anak marni kalamun duwe wong tuwa." Kangjeng Sultan anulya ge mapan kinen nimbalana Raden Tumenggung ika Sumadiningrat prapta wus lan Raden Prawiranata. 105. Brangtakusuma lan carik PNRI 43
mapan lajeng karya surat mring loji paring wruh mengko yen Kangjeng Raja Narendra ngaturken kang pangwasa tanapi lan namanipun saking karsanya priyangga. 106 Ingkang ingutus mring loji Kiyai Sindunagara lan Raden Tumenggung mangke Danunagara puniku pan dereng karya patya marma kaliyan ingutus mangkana pan sampun prapta. 107 Lan Minister Ingglar panggih mapan lajeng winartanan ingkang surat ijowane lamun Jeng Raja Narendra nyaosken kang nama lawan parentahanipun wit saking karsa priyangga. 108 Apan wangsul nama lami Kangjeng Pangran Adipatya kalawan ing pasowane mester langkung getunira tan saged mangsulana ingkang surat mapan sampun linajengaken mring jendral. 109 Nanging sampun salin Inggris surat sinamur kewala datan winangsulan maneh awatara pitung dina Jeng Sultan nulya karya pepatih Kyai Tumenggung 44 PNRI
Sindunagara punika. 110. Mester apan dentimbali nanging sakit sengadinya mung wakil Litnan kemawon Wus pepak sgung kang seba nuju Senen kang dina, nulya miyos Sanga Prabu mung Litnan lan juru basa. 111. Ingkang ndherek mring sang Aji lenggah munggeng siti bentar Kangjeng Pangran Dipatine wangsul palenggahan lama mangkana apan nulya Kangjeng Sultan ngangkat sampun mring Kyai Sindunagara. 112. Apan kinarya pepatih, anama Kyai Dipatya Danurja ngestreni kabeh, sagung kang putra santana lawan kang pra punggawa, namung Litnan datan purun kalawan kang juru basa. 113. Ajrih pan datan wineling dhumetang ingkang misternya pan mangkana sengadine nanging Kangjeng Sultan ika pan lajeng karsanira, samana pan sampun rampung pepatih Ki Danureja. 114. Anulya luwar Sang Aji, bubar sagung kang sewaka Ki Dipati anulya ge lumebet mring loji ika, PNRI 45
lan sagung pra dipatya dene kang nggentosi iku anama Sindunagara. 115. Putranira Ki Dipati kawarna Pangran Dipatya kang putra kalilan mangko kundur marang Tegalharja Pangran Dipanegara datan lama praptanipun Minister Jan Krapet ika. 116. Hingglar sampun kesah nuli lawan kang bala Walanda kantun kang mardika bae dadya salin ingkang jaga Nenggih nagri Ngayogya Inggris lan Sepehi iku mangkana ingkang winarna. 177. Kangjeng Sultan mundhut idi mring kang kari praptanira Pangran Natakusumane, wau lawan ingkang putra anenggih namanira kang putra Raden Tumenggung Natadiningrat punika. 118. Jan Kerapet anyagahi apan nulya kintun serat Minister Kerapet mangko mring Jendral Betawi ika anenggih namanira Raples Burnas puniku ingkang surat nulya prapta. 119. Datan lama nulya prapti Pangerang Natakusuma 46 PNRI
mapan kalawan putrane Tumenggung Natadiningrat lajeng katur Sang Nata nulya tinimbalan sampun. Pàngeran Natakusuma. 120. Mapan lajeng angabekti, dhumateng Sri Naranata, mangkono uga putrane, Tumenggung Natadiningrat mapan sasampunira dumugi ngarsa Sang Prabu kang rayi kinen kundura. 121. Marang dalemira lami pan Raden Natadiningrat ingkang kawarna ing mangke mapan saya kathah ika nenggih nagri Ngayogya ingkang dados ruwedipun sangsaya kathah kang warta. 122. Atanapi sangga runggi lan cengil-cinengil samya dadya tan karuwan kabeh ingkang amrih kalujengan pan nagari Ngayogya samya asusah kalangkung. 123. Miwah kang para dipati mapan samya tetepangan sasukane dhewe-dhewe mangkana manca nagara kang anggenteni ika Raden Rangga sedanipun Pangeran Dipakusuma. 124. Mapan lajeng dados kalih PNRI 47
wadana manca nagara dipati bauwarnane Raden Prawirasetika mangkana kang winarna Kangjeng Pangeran Dipatyeku mapan langkung kawlas arsa. 125. Sapraptanira puniki Pangeran Natakusuma, sagung kang santana kabeh ajrih mring Pangeran ika nenggih Natakusuma lawan kang tinantun-tantun mring Kangjeng Sultan punika. 126. Marma santana samya jrih lawan malih sampun tepang Pangran Mangkudiningrate lan Pangran Jayakusuma sagah kinarya marga lawan Inggris tepangipun Pangeran Natakusuma. 127. Lawan Kangjeng Sultan iki samana pan wus pracaya mring kang rayi jumenenge Pangeran Mangkudiningrat dadya tulus Sang Nata kenging ing rancana tuhu wus supe marang kang putra. 128. Kangjeng Pangeran Dipati mangkana ingkang pirembag mapan lagya ngecakake linorot lawan binuwang wong kadipaten samya mapan alit manahipun wonten kang rayi kalihnya. 48 PNRI
129. Ñama Pangran Mangkubumi lawan Pangeran Panengah kang raka kalangkung sihnya kang asring tinantun karya sampun balik kalihnya yang saking ajrih ing suhur Mangkana ingkang winarna. 130. Pangran Dipanagareki datan arsa myarsakena mring sagunging warta kabeh tan pantara nulya kesah saking ing Tegalharja ngiwa marang guwa iku ing Serang namaning guwa. 131. Kalangkung prihatineki nguwatosken mring Kang Rama pan mangkana pangesthine Pangeran Dipanagara: "Muga ta Kangjeng Rama pinaringana tyas emut tawekal marang rancana. 132. Kaya paran polah marni lamun tan tinulungana paran baya temahane lamun prapta ing ngayuda mapan banget sun wirang sapele ingkang rinebut anak mungsuh lawan bapa." 133. Dadya langkung tyasireki Pangeran Dipanegara mung Kang Rama aneng tyase dadya datan medal-medal aneng guwa kewala nunuwun marang Hyang Agung PNRI 49
waluyane ing Ngayogya. 134. Enengena kang winarni mapan nagari Ngayogya kalangkung surem cahyane Kangjeng Sultán kawarnaa, karsa dugekken karsa ingkang rayi sampun saguh Pangeran Natakusuma. 135. Mapan sampun angsal margi Jan Kerapet ing pondhoknya pun Cik Ahmad kekasihe punika ingkang kinarya marga sarta ingebang mrang pangeran puniku Natakusuma yen dadya. 136. Nenggih Pangeran Dipati Pangeran Mangkudiningrat mapan kathah pangebange dhumateng sira Cik Ahmad mangkana kang winarna Kangjeng Sultán lamun rembug lawan kang garwa kalihnya. 137. Kang asring ngagol-agoli kang ibu Pangran Dipatya Ratu Kadhaton namane mangkana pan binethekan ana ing dalemira datan kenging miyos iku warnanen Pangran Dipatya. 138. Mapan sampun myarsa warti yen Kang Ibu kawlas arsa esrnu bramantya manahe lajeng kinen nimbalana 50 PNRI
dhumateng ingkang putra Pangran Dipanagareku ing Tegalharja tan ana. 139. Lajeng kinen ngupadosi kapanggih neng guwa Secang lajeng lancaran lampahe tan kondur mring Tegalharja mapan lajeng kewala saking kuwatosing kalbu Jeng Pangran dhateng Kang Rama. 140. Tan pantara sampun prapti ing kadipaten samana panuju bakda ngisane Pangeran Dipanagara mapan lajeng kewala lumebet panepen iku salat sampunipun bakda. 141. Mapan lajeng dentimbali Kangjeng Pangeran Dipatya pinarak neng gedhong mangke Pangeran Dipanagara pan sampun prapteng ngarsa Kangjeng Pangran sareng dulu wau dhumateng kang putra. 142. Kumembeng waspanya mijil Pangeran Dipanagara mapan ya mangkono maneh ri sampunira atata marek mung sakaliyan Kangjeng Pangran Dipatyeku tan dya aris angandika. 143. Paranta kulup sireki eyangira kawlas arsa PNRI 51
kang lawang tinutup bae nora kena yen manjinga marang kedhatonira, margane mangkono iku kulup iya eyangira. 144. Pan kagawa ingsun yekti wus sun duga Kangjeng Rama marang ingsun sida supe pratandha iku kewala iya mring eyangira paran ta kulup sireku ingkang dadi karepira. 145. Sapira ingsun pribadi apadene eyangira. mapan wus wareg rasane kulup kamukten ing donya nadyan silih matia mapan wus sedheng nak ingsun namung sira kaya ngapa. 146. Lan adhi-adhinireki paran baya polahira," mangkana pangran duk anon pangandikane Kang Rama mapan ing tyas mangkana marmane ana wakingsun iya saka Kangjeng Rama. 147. Kangjeng Rama ananeki iya saka Kangjeng Eyang nanging Kangjeng Eyang mangko mapan darbe putra liya lan wayah pasthi iya dadya ngadeg suranipun Pangeran Dipanagara. 52 PNRI
148. Nulya umatur wotsari wau dhumateng Kang Rama Yen makatena karsane jeng Eyang yektos punika supe dhateng paduka nging amba nuwun pangestu sasaged-saged kawula. 149. Bilih manawi marengi wonten pitulung Hyang Suksma kangjeng Pangran ngandika Ion; "Ya kulup sakarepira sun ngamini kewala dene ingsun ikiluput mapan ya wus nora kena. 150. Yen meluwa bicareki mangsa bodho kulup sira nadyan silih upamane tumeka lara palastra ingsun melu kewala" Pangra n Dipa naga re k u mapan aris aturira. 151. "Bilih marengi Dewa Ji anuwun amit kawula mantuk ing Tegalharjane derapon sampun kawentar dhumateng tiyang liyan lawan malih amba suwun pun paman Jayasetika. 152. Kenginga kawula kanthi nulya Dyan Jayasetika, tinimbalan prapta age mapan lajeng dhinawuhan wus tepang kalihira Kangjeng Pangran Dipatyeku PNRI 53
wus pracaya mring kalihnya. 153. Pangran Dipanagareki lan Raden Jayasentika kalilan kalih wus lengser saking ngarsanya Kang Rama kundur Tegalharja dadya langkung remitipun gung rembugan wonten nyana. 154. Kangjeng Pangran Adipati tan ewah pasowanira ingkang kawarnaa mangke Tumenggung Jayasentika pan kinen lumebeta mring Pangran Dipanagreku ing loji pan sampun panggya. 155. Lawan Jan Kerapet iki dene kang kinarya marga mring Dyan Jayasentikane anenggih kapitan Cina pun Jingsing ingkang nama nulya pratelakken iku Rahaden Jayasentika. 156. Ing saniskaranya sami punapa dene Kang Rama Kangjeng Raja Narendrane marma sinasoken ika sabab kabeh rubeda Jan Kerapet terang sampun sagung setori Ngayogya. 157. Pan samya sukareneki Jan Kerapet dennya sobat lan Dyan Jayasentikane nanging langkung remitirá 54 PNRI
yen wus prapta ing wisma lajeng atur surat iku dhuamateng ing Tegalharja. 158. Sabarang bicara sami apan ajrih ngrampungana Raden Jayasentikane sengadi atur uninga makgnana kang winarna Jan Kerapet mapan sampun tur surat dhateng Jeng Sultan. 159. Anyereg sabarang iki sagung ingkang karya susah Kangjeng Pangran Dipatine mangkana wangsulanira Kangjeng Sultan punika "Hell ya Kerapet sireku aja ta asalah karya. 160. Nadyan ingsun srengen iki marang si Thole Dipatya mapan putraningsun dhewe lari Ratu Kedhatonira garwaningsun pnyangga" Mangkana wansgulanipun mester Yudakanaka. PNRI 55
HI. Pangkur 1. Jan Kerapet sareng myarsa kang wangsulan Kangjeng Sultan punika kalangkung bramantyanipun kang jaja lir medala dahananya nulya malih karya iku pan surat muni mangkana "Dhumateng Kangjeng Sang Aji. 2. Yen tan kenging ingemutna tanpa karya kula anjaga nagri aneng Ngayogya puniku punapa ken jagaa asu gancet kemawon jaga puniku apan ajrih wilujengnya samya ecaning kang galih. 3. Ing titiyang sanagara." Dadya nurut Jeng Sultan mring turneki Mester Kerapet punika nanging maksih kang driya denira panggah ing panglungsuripun mangkana pan datan lama Jendral Raples prapta neki. 4. Nenggih nagari Ngayogya Kangjeng Pangran Dipati methuk iki ana ing Kalasan iku neng Gowok Kangjeng Sultan nulya Jendral prapta ing Kalasan sampun wus panggih Pangran Dipatya lajeng nitih kreta nunggil. 5. Jendral lan Pangran Dipatya nengjro kreta jendral ngajak ubanggi samya nunggil kang rah tuhu nanging Pangran Dipatya 56 PNRI
kendel datan nyauloni jendral iku mangkana pan sampun prapta ing Gowok jendral wus panggih. Nenggih kalawan jeng Sultan lajeng mangkat tan karsa nunggil nitih Jendral mung piyambak iku neng ngajeng kang kareta Kangjeng Sultan lawan minister puniku Kangjeng Pangeran Dipatya lawan sekretaris Edim. Tan pantara sampun prapta loji kebon kang palenggahaneki pan sampun tinata iku kursi ageng kalihnya Kangjeng Sultan tan arsa lenggah puniku kedah dhampar ken ngajengna nging jendral tan suka iku. Pan lajeng sulayanira Jendral Raples nyandhak kerangireki kang pedhang arsa denunus Kangjeng Sultan mangkana kang curiga ingasta jejeranipun sagung kang putra santana tanapi kang pra dipati. Pan sampun ngadeg sadaya para upsir kang baris mlebet sami dadya jejel kantor iku apan pipit-pipitan yen lajengna aprang ing wekdal puniku bayan tan bangkit ngempakna pedhang atanapi keris. Sagung kang para sentana myang pra upsir bupati jero sami mangkana kang winuwus PNRI 57
Kangjeng Pangran Dipatya aneng tengah anyapih sang kalihipun ing Rama kalawan Jendral miwah Jan Kerapet iki. 11. Apan marmaning Pangeran pun rahayu sadaya datan nganti nibakken gegemanipun lajeng sareh kalihnya Jendral ngawon Kangjeng Sultan sampun tamtu, alenggah aneng dhadhampar Jendral lenggah aneng kursi. 12. Mangkana jendral atanya sapa ingkang tinuding anggenteni jumeneng ing Ngayogyeku lamun Sultan tan ana Kangjeng Sultan anulya angandika rum Iya Ki Dipati ika. nanging lamun tulus becik. 13. Jendral Buntar Mas aturnya "Becik ora dhingin katon punapi yen mangkono ingsun jaluk iya kang tandha asta lawan tamtu iya kang ngurupan iku sagung bumi tanah Jipang lawan Prarayangan iki." 14. Kangjeng Sultan angandika; "Mengko sore iya ingsun ngirimi." Jendral anyauri asru: "Mengko iki kewala ewuh apa iya iku tandhanipun yen tan siji karsanira esmu lingsem Sri Bupati." 15. Nulya paring tandha esta 58 PNRI
lawan Jendral inggih nandha tangani mangkana pan sampun rampung lamun Pangran Dipatya yen tan ana Kangjeng Sultan gumantyeku lan wonten malih bicara nging Jeng Sultan datan apti. 16. Pan besuk-besuk kewala ing saiki wis bengi wayah marni." Kangjeng Sultan nulya kundur sareng enjing winarna Kangjeng Sultan utusan mring loji iku Ki Dipati Danureja kang ingutus sampun panggih. 17. Lan Jendral mapan mangkana sampun ewah kados adad puniki Jendral manjinga kadhatun lumampah salaminya pan gentosan dene kang biacara sagung kapanggih wingking kewala sabab sampun kaping kalih. 18. Jeng Sultan genira lenggah dhateng loji methuk sapisan iki manggihi ping kalihipun marma wayah paduka apan sanget ing pangajeng-ajengipun Jendral Raples Abutarmas mesem sendhu denira ngling. 19. Mangkene pratelanira lamun nora kena den ugung yekti Sultan ing saujaripun ya wingi saguhira apan iki ing dina pan arsa wangsul wekasan ingsun den undang lah Danuija luwih becik. PNRI 59
20. Ing besuk esuk kewala ingsun manjing kedhaton luwih becik wus tutura mangkoneku nulya Ki Danureja sampun mundur saking loji prapta iku lajeng matur mring Sang Nata sagah jendral benjing-enjing. 21. Manjing mring kadhaton nulya pukul tiga dalu jendral puniki budhalan sawadyanipun mantuk kebut sadaya namung kantun kang jaga lir adatipun Mester Jan Kerapet ika kalawan sawadyaneki 22. Mangkana ingkang winarna Kangjeng Sultan saantukira iki jendral mapan sakalangkung prihatin ing driya nanging ingkang sinengeran jroning kalbu kang putra Pangran Dipatya wus dinuga tepang batin. 23. Lawan Jendral Abutarmas nanging maksih ewed penggalih neki dene tan ana kang patut wong kadipaten ika lamun kongsi ingandel Walanda iku ana siji sun konbuwang kang liya tan ana maning. 24. Pan kinen ngupadosana nanging rapet langkung datan nyanani dadya tan kapanggih iku mangkana Kangjeng Sultan temah mengsah mapan lawan Inggris iku Tumenggung Sumadiningrat 60 PNRI
ingkang binobot ing kardi. 25. Atepang lan Surakarta Kangjeng Sunan pitajeng mring kang rayi Pangran Mangkubumi iku lawan ingkang papatya Dyan Dipati Cakranegara puniku paman lajeng prajanjian ing benjang kalamun jurit. 26. Lawan Inggris Surakarta, mapan saguh anyabet saking wuri apan samya sumpah sampun kang sarta liru patra tandha ñama wus dadya ubayanipun paman ing samangas-mangsa mangkana ingkang ubanggi. 27. Enengna kang wus ubaya Kangjeng Sultán apan kalih kasraneki ingkang binobot puniku dhatengaken kang karsa rapetipun lawan Inggris malih iku lawan tulus dadinira nenggih Pangeran Dipati. 28. Pangeran Mangkudiningrat ingkang rayi wau sampun nyagahi Pangran Natakusumeku samangke karsanira Kangjeng Sultán mring mester pamundhutipun kang putra Pangran Dipatya tega pinarsahken iki. 29. Linorot lawan binucal lan sinedan mangsa bodhoa Inggris punika mapan pinuju lan Raden Jasentika PNRI 61
Pangran Natakusuma ing praptanipun ing loji pan tinutupan nging Dyan Tumenggung kariyin. 30. Jan Kerapet mapan nulya Dyan Tumenggung nginggahken loteng aglis langkung dening rempitipun mring Raden Jasentika Pangran Natakusuma bicara iku, sabarang kang denbicara Dyan Jayasentika uning. 31. Mapan datan mawi taha Pangran Natakusuma bicareki lawan Jan Kerapet iku dinuga tan na janma kang weruh anulya pinarengken iku ingkang nawala Jeng Sultán barang karsa kawrat sami. 32. Kang nawala gya binuka sampun terang denira maos tulis mesem Jan Kerapet muwus Dene dadak babakal inggih Pangran mapan luwih begjanipun kawula punika darma langkung bejane pribadi. 33. Pangeran Mangkudiningrat ñama sami lan Pangeran Dipati atuli ing galihipun Pangeran Natakusuma Ion saurnya Kados dene saminipun, nanging saking jrih kawula, marmanya kula lampahi. 34. Ing mangke mapan sumangga dados boten mangsa borong puniki." 62 PNRI
Mesem Jan Kerapet muwus: Nadyan kula gih darma, mangsa borong Jendral Raples karsanipun pun Pangran dika matura mring Kangjeng Sultan puniki." 35. Kundur Pangran Natasuma Jan Kerapet anulya ngundang aglis Dyan Jayasetika iku sing loteng ken mudhuna sampun mudhun nulya tinedahan iku kang surat karsa Jeng Sultan pan lajeng tinedhak nuli. 36. Jan Kerapet ris atanya: "Raden Jayasentika kula niki pan dereng pracaya tuhu dhumateng jengandika ing saatur andika para puniku pan dereng \vonten kang tandha saking Jeng Pangran Dipati." 37. Rahaden Jayasentika ris aturnya kula pajar sayekti Jeng Pangran Dipatyeku pan wus kenging supata datan kena yen darbea karsa tuhu marma lamun datan ana kang murina kawlas asih. 38. Nadyan punika wus nyata lamun Ingkang Rama niaya yekti datan ewah karsanipun nging nyara mring kang murba. Jan Kerapet mapan aris aturipun: \ en mangkono Jasentika karyaningsun tanpa kardi. PNRI 63
39. Sapa ingkang nampanana barang janji lan pratandha iki kalamun tan ana iku sun mangsa denandela marang Jendral Raples iku." nabda Dyan iayasetika kawula pajar seyekti. 40. Ingkang angutus kawula yaktosipun ingkang putra puniki Kangjeng Pangran Dipatyeku kang dalem Tegalharja Pangran Dipanagara jejulukipun punika kang pinasrahan dhumateng kang rama yekti. 41. Sagunging kanca kawula, kang misesa kajengira yekti kang rama tan tumut-tumut sanadyan kang bicara sampun pasrah dhumateng kang putra tuhu nging tan arsa kawentara dhumateng ing kathah yekti. 42. Leres lepatin ingkang rama wus percaya nanging sedya nglabuhi dhumateng kang putra tuhu." Jan Kerapet samana langkung kagyat: "Pira kehe ngumuripun." Sumahur Jayasentika: "Kalih kula kaot kedhik " 43. "Pira kehe umurira?" "Tigang dasa Kangjeng Pangran puniki kalih dasa gangsal iku ingkang rama yuswanya kawandasa tiga. "Jan Kerapet muwus: "Yen mangkono iku tiga, 64 PNRI
lagya nedheng mangsaneki. 44. Mempenge ing karyanira nanging iya Jayasentika mami apan ta kapengin weruh Pangran Dipanagara." Raden Jayasentika aris amuwus: "Mokal tuwan dereng wikan, lamun wonten karyaneki. 45. Tan pisah lawan kang rama." Jan Kerapet mesem muwus aris: "Iya wis kelingan ingsun, nging durung jajagongan lan caturan," Jayasetika amuwus: "Langkung ewed yen panggihna kados nunten tan dumugi. 46. Wantunipun tiyang kathah." Jan Kerapet mesem amuwus aris: "Gih sampun Raden Tumenggung kula luwih pracaya nanging kedah kawula mapan nunuwun mring Pangran Dipanagara pratandha kang rama yekti. 47. Lamun nora mangkonoa, tan ingandel mring Jendral atur mami bakal sun toh pati tuhu sira iku wuninga Pangran Natakusuma kinongkon iku mring Sultan nganggo pratandha. Dyan Jayasentika angling: 48. "Inggih badhe matur kula dhateng Pangran Dipanagara yekti nuwun kang pratandha iku Jeng Pangran Adipatya." PNRI 65
Nulya mundur Radyan Jayasentikkeku lajeng marang Tegalharja lingsir dalu wayah neki. 49. Sampun panggih lan Jeng Pangran Raden Jayasentika ris tureki ing saniskara wus katur Pangran Dipanagara lan ngandika: "Ya paman ing besuk-besuk ingsun seba kangjeng rama wus'paman muliha dhingin. 50. Enjing Pangran gya lumampah datan mawi nenggih ambekta abdi namung lawan gamelipun lan panakawan juga sampun prapta kadipaten apan jujug awis wong ingkang wuninga panepen pan sampun prapti. 51. Nulya katur Kang Rama apan lajeng kinen nimbali aglis mring gedhong mangke wus cundhuk gya matur saniskara lampahira Dyan Jayasentika wau, Jan Kerapet panyuwunnya pratandha Pangran Dipati. 52. Nanging jeng Pangran Dipatya ajrih lamun kagepok Jendral neki nanging pinaring tumurun dhumateng ingkang putra Raden Jayasentika ingkang anurun tan pantara sampun dadya Kangjeng Pangeran Dipatya. 53. Wus tan tumut-tumut ika kang bicara myang tombok kajeng neki 66 PNRI
nanging langkung remitipun awis kang janma wikan lamun kadipaten kang misesa iku Pangeran Dipanegara Mangkana ingkang winarni. 54. Rahaden Jayasentika wayah dalu wus kinen malbeng loji lawan Jan Kerapet pangguh anulya tinakenan gawa layang apa Jasentika iku lan apa oleh pratandha Jayasentika nauri. 55. Gih sampun pinaring kula kang pratandha lah punika kang warni nging surat tan bekta tuhu makaten welingira saudara Pangran Dipanagariku punapa tuwan kang karsa kawula kinen nyagahi. 56. Prajangji ingkang prayoga mangsa borong sok sampun ewah ugi kalayan ingkang rumuhun Pangran Dipanagara mapan sampun kalangkung pracayaningpun inggih dhumateng paduka." Jan kerapet duk miyarsi. 57. Tuture Dyan Jayasentika dadya langkung suka pirenaneki nulya rembag kalih sampun tiga kapitan Ciña karya surat dhumateng Jendral puniku mungel Pangeran Dipatya apan sampun dentandhani. PNRI 67
58. Jan Kerapet aris nabda: "Jasentika aku lunga pribadi, marang Batawi katemu lan Jendral abicara nanging ingsun anjangji lawan sireku samangsane ingsun prapta ora kena ora iki. 59. Pangeran Dipanagara ketemua pribadi lawan marni mapan sinagahan sampun mring Raden Jayasentika sampun dados sabarang prajangjinipun." Jasentika sampun medal Jan Kerapet anulya glis. 60. Mangkat ing Batawi nulya datan lami Karepet sampun prapti ngundang Jasentika sampun lawan kapitan Cina winartanan sagung kang bicara iku pan sampun dados sadaya nanging Jendral karsaneki. 61. Linorot pisan Jeng Sultan Kangjeng Pangeran Dipati kang genteni jumeneng Sultan amengku nagri Ngayogyakarta ingkang putra Pangeran Dipanagareku genteni Pangran Dipatya kang dadya karsanireki. 62. Jendral Raples Abutarmas yen tanggunga manawa kaya dhingin karya kasusahan iku Tuwan Jendral tan arsa kaya Jendral Dhandheles karepanipun yen Inggris maksih ing Jawa 68 PNRI
kaya uga nora wani. 63. Namung gentiya Walanda mapan iku ingkang denkuwatiri sabab padha karepipun lan Sultan tan satunggal nora wurung karya susah maneh iku Rahaden Jayasentika mapan aris anauri: 64. "Kados lamun makatena karsanipun Tuwan Jendral puniki boten wände aprang iku Jan Kerapet sarunya nadyan aprang wong amrih utama iku Jendral pan mangsa wania nging Jayasentika iki. 65. Pangeran Dipanagara aturana katemu lawan mami sun duga tan lawas iku Jendral anuli prapta." Raden Jayasentika pan sampun mantuk kalayan pamitan Cina Mangkana ingkang winarni. 66. Pangeran Dipanagara mapan nuju ing kadipaten iki Dyan Jayasentika matur "Sagunging saniskara mapan sampun panuju sedayanipun." Nanging bab Pangran Dipatya Jeng Pangran lumuh kapati: 67. "Lall paman sira tutura mring si bapa Jan Kerapet den yekti mapan ingsun banget lumuh iya lamun kinarya PNRI 69
kang Pangeran Dipati pan ana iku iya adhiku priyangga nging samengko maksih cilik. 68. Denmas Ambyah aranira mapan iku dadi panjaluk marni gumantiya rama iku dadi Pangran Dipatya dene sagung ingkang pakaryanireku kala maksih alitira apan maksih sunsaguhi. 69. Lawan maneh Jasentika bab patemon banget pakewuh marni manawa konangan iku dadi durung kelampah apan ingsun wus pracaya mring sireku yen besuk prapta ing mangsa kaya tan wurung kapanggih. 70. Lan maneh mangsa bodhoa mring si bapa Jan Kerapet sayekti angger nora owah tuhu ana dene Jeng Rama apan ingsun sadaya ingkang ananggung iya ing piturutira marang gupernemen Inggris." 71. Mangkana Jayasentika sampun lingsir dalu malebet loji lan kapitan Cina sampun panggih lan mester nulya winartakken sabarang wewelingipun Pangeran Dipanagara kalangkung ngungunireki. 72. Minister Kerapet ika dangu kendel wekasan atanya ris 70 PNRI
"Iku paran marmanipun ingsun ñora anduga kang bicara mapan sinaguhan iku kinarya Pangran Dipatya dene banget lumuh neki. 73. Ingkang aran Denmas Ambyah ing sakiki wus ngumur pirang warsi Dyan Jayasentika muwus pan lagya tigang warsa Jan Kcrapet gedheg-gedheg sarwi muwus "Kaya paran ingkang mawa Jayasentika nahuri." 74. Kawula boten wuninga ingkang rama tan wonten malih-malih ingkang pinarcaya tuhu lawan sepuh priyangga lawan ering ingkang rama yektosipun dhateng kang putra punika kalangkung denira asili. 75. Nging yektos tan karem donya yen tan wonten pakarya kang matosi mung nenepi karemipun tan remen lelungguhan yen ngandika sapisan tan kenging wangsul punika dugi kawula ingkang dados sabab neki. 76. Nulya wonten surat prapta sing Batawi yen Jendral badhe prapti kang sarta bekta wadya gung Mester kinen samekta tedha uwos badhe tedha saradhadhu sampun ngantos kekirangan Jan Kerapet anulya glis. PNRI 71
77. Amawrat kapitan Cina Jing sagah Jan Kerapet ling malih mring Jayasentika iku lah iya Jasentika sira weruh Jendral iki layangipun ing besuk samangsa prapta ora kena ora iki. 78. Pangeran Dipanagara katemua iya lawan mami Dyan Jayasentika mantuk lajeng sowan kewala mring panepen samana pan sampun munjuk lan Pangeran Dipanagara nuju lelenggahan iki. 79. Lan Ki Rahmannudin ika Ahmad Ngusman lan Jayasentika glis matur saniskaranipun Pangran Dipanagara Ion ngandika: "Kaki Rahmannudin ingsun lawan sira Ahmad Ngusman padha seksenana mami. 80. Menawa lali ta ingwang pan sunkarya eling ugering ati ajaa kinarya ingsun iya Pangran Dipatya nadyan silih sun banjur kinarya ratu lamun kaya kangjeng rama utawa jeng eyang mami. 81. Sun dhewe mapan anedya tobat marang Pangran Ingkang Luwih pira lawas neng donyeku tan wurung manggung dosa." Pan tumungkul katiga tan saged matur mangkana wus tan winarna 72 PNRI
Jendral datan lami prapti. 82. Langkung kathah ingkang wadya wong Ngayogya pan wus sadhiya sami gegamanira prang pupuh pan samya gregutira Dyan Tumenggung Sumadiningrat puniku ingkang kekah aturira kang remen dadosing jurit. 83. Nanging Jeng Sultán karsa langkung ewed paman tansah pradondi lan kang putra tiganipun Pangran Mangkudiningrat Pangran Jayakusuma Santajayeku remen ñora dados yuda wus ngandel kang paman yekti. 84. Pangeran Natakusuma mapan sagung pawartine wong kaji lamun angger praptanipun badhe anyepeng ika Kangjeng Pangran Dipati Anom puniku binekta dhumateng sabrang marma Jeng Sultán puniki. 85. Langkung kewran ingkang naia Kangjeng Pangran Dipati kang winarni wus tau darbe karsa tuhu mung nyarah ingkang putra Pangran Dipanagara sakayunipun ingkang rama wus tan nedya yen nyeleyanana kapti. 86. Mangkana ingkang Winarna Raden Jayasentika kinen nuli ngaturi manjing puniku Pangran Dipanagara PNRI 73
marang loji Jan Kerapet ayun pangguh lan Jendral Raples Butarmas Jeng Pangeran ngendika ris: 87. "Paran paman Jasentika olehingsun bisa manjing ing loji, wit ning kapingin ta ingsun katemu lawan jendral madha dhewe wus sun duga luman iku Kanjeng Rama karusakan yen kongsia tiwas iki. 88. Iya sapa kang rinebat banget temen pakewuh ati mami upama Jeng Rama iku banjur sun gawa ika manjing loji arerempon tumahipun lamun nora rerempona wus pasthi panduga mami. 89. Mawut sakeh wong Ngayogya nora wurung abot sangganing jurit mangkene wae ya ingsun pan iya wus jinaga Jasentika lamun amrih dhanganipun kang dadi panjaluking wang eyang Natakusumeki. 90. Malebuwa dhingin ika marang loji ya yen wus duga mami manawa bisa katengsun nanging ya pirang bara." Jasentika ing dalu nulya katemu lawan Jan Kerapet ika wus winartakaken sami. 91. Sagunging kang saniskara Jan Kerapet asru derira angling: "Yen mangkono karepipun 74 PNRI
Pangran Dipanagara Jasentika antenana sesuk-esuk Pangeran Natakusuma jam lima malebeng loji. 92. Lamun nora malebua pan wus pasthi sun obong somah neki tutura mangkono iku Iah wis sira muliha." Tan winarna Raden Jayasentika iku Pangeran Natakusuma sareng pukul lima manjing 93. Loji sagarwa putranya Sampun katur dhateng Jeng Sultan nuli kalangkung denira bendu sagung owong Natakusuman ingkang kantun wus kinen nyepeng sadarum mapan samya sinakitan mangkana ingkang winarni. 94. Rahaden Jayasentika pan tinagih mring Karapet kang jangji Pangran Dipanagareku mapan pinrih manjinga dhateng loji Dyan Jayasentika muwus: Tuwan becik karyanira apan kathah susah neki. 95. Pangeran Dipanagara datan darbe pangandika kakalih yen sampun pitajeng sampun nenggih datan prabeda, panggih lawan boten mapan samya tuhu tuwan punapa kang karsa sagunge ingkang prajangji. 96. Kawula kang gadhahana gih mungela Kangjeng Pangran Dipati." PNRI 75
Dyan Jayasentika muwus, binakta ngarsanira Jendral Raples Butarmas nunurut sampun sabarang ing karsanira prajangji wus kawrat sami. ' 97. Mapan lajeng pinartandhan Raden Jyayasentika wus nyanggemi sabarang prajangjinipun mangkana sampun dadya mapan lajeng ingaturken surat iku mring Pangran Dipanagara Kawarna ing dalu malih. 98. Raden Tumenggung Janingrat mapan langlang katanggor lawan Inggris samya langlang karsanipun lajeng campuh kewala sami purun Tumenggung Janingrat tatu Inggris satunggal pejah lajeng dados bicareki. 99. Enjing Jendral pan kengkenan juru basa panggih neng Srimanganti lawan Kangjeng Sultan iku Pepak putra sentana Kangjeng Pangran Dipati kang munggeng ngayun nanging sagung kang punggawa tanapi manca nagari. 100. Sadaya wus datan ana namung kantun Dyan Tumenggung puniku Sumadiningrat puniku kang munggeng ngarsa nata kang sadhiya wus mapan panggenanipun kang badhe nadhahi yuda mangkana jru basa angling. 76 PNRI
101. Wau dhumateng Jeng Sultan karsa boten Jeng Sultan denaturi linorot rumiyin niku kalamun darbe karsa pan jumeneng malih mundhuta puniku inggih dhateng tuwan Jendral lawan malebeta loji. 102. Dados boten kang bicara winangenan lampah kula puniki mung saejam dangunipun Jeng Sultan langkung duka juru basa datan kangge aturipun pan dereng ngantos saejam juru basa den susuli. 103. Ingundang mring loji nulya Jendral Glespi pan sampun dendhawuhi lamun datan dadi iku iya ingkang bicara pan saejam nulya kinen nyumet iku mariyem sampun mungela nulya Jeng Sultan dhawuhi. 104. Ing kadipaten punika ingkang kinen amalsesa rumiyin Kartawijaya kang tunggu Tumenggung Maniksela mapan lajeng males anyumet puniku ing loji anulya surak ing karaton wus nimbangi. 105. Dadya rame mariyeman Dyan Tumenggung Sumadiningrat aglis mapan wus kalilan metu tetindihihing ngayuda Raden Riya Sindureja patih sampun nyegati bantu kang prapta PNRI 77
lawan Dyan Martala yeki. 106. Aneng Jenu dennya nyegat sakancane prajurit mapan sami aprang sanggen-enggenipun mangkana kang winarna kadipaten kang dineresan puniku mariyem ing loji ika pan ajrih wedalireki. 107. Kangjeng Pangeran Dipatya lan kang putra Pangran Dipanagari mangkana ingkang winuwus kang dados senapatya kadipaten Pangran Dipanegaraeku sultanan kang senopatya Pangran Mangkudiningrati. 108. Pangeran Dipanagara nuwun bantu mapan panggih pribadi lawan ingkang paman iku Pangran Mangkudiningrat mapan aneng Srimanganti barisipun Sumenggung Sumadiwirya aneng Pagelaran baris. 109. Sagung kang putra santana neng Sitinggil Brajanala gen baris lawan Kamandhungan iku Pangran Mangkudiningrat mapan nuju aneng Kamandhungan pangguh lan Pangran Dipanagara adangu pradongdi iki. 110. Pangeran Mangkudiningrat angandika m ring Pangran Dipanagri: "Ing nguni prajangji ingsun anakmas lawan sira 78 PNRI
wus rubuhan ing kene katempuh ingsun ing kadipaten pan sira nguni mapan wus nyaguhi. 111. Pangeran Dipanagara ris turira: "Sanajan samangkin inggih mapan dereng oncat tuhu kadipaten kawula nanging kedah ingsun wuninga wratipun nadyan tan binantonana nging sampun tinetah ugi. 112. Saking keron tyas kawula tiyang kedhik kathah ajenganeki." Mangkana binanton sampun nanging putra santana mung satengen Pangeran Mangkubumiku lan Pangran Harya Panengah Pangran Abubakar iki. 113. Sakanan Pangran Panular lajeng samya mangkat mring baluwarti nadyan rame mriyemipun loji mapan kalawan kadipaten patrape nitir kalangkung tan ana ingkang kuciwa ing ngalun-alun winarni. 114. Tumenggung Sumadiwirya mapan arsa gungjeg dhumateng loji sabab dinugi katungkul sampun karsaning Suksma kenging mimis mariyem kontal dyan menggung tan pasah mutah ludira ing kadipaten winarni. 115. Tumenggung Kartawijaya Selamanik kenging mimis puniki \ PNRI 79
mriyem suku kalihipun tan pasah lumpuh ika kados sampun pinasthi karsa Hyang Agung dadya sagung wong Ngayogya sadaya alit tyas neki. 116. Kang baris sitinggil ika mapan kathhah katiban mimis sami dadya kathah ingkang lampus giris putra santana nulya lajeng ngalempak marang kadhatun munggeng ngarsanya Narendra ing kadipaten winarni. 117. Maksih rame mariyeman pan ing dalu babaris ngadhep iki dyan Jayasentika kang iku Tumenggung Kartadiija Sakawati dhadhal lawan mantri sagung mantri sepuh Pancasura lawan sang prajurit neki. 118. Inggris lan Sepei nulya samya mungguh ngandhani baluwarti lingsir dalu wayahipun pan sareng ajengira ingkang baris palastra tetindhihipun prajurit setabel samya Kangjeng Pangran Mangkubumi. 119. Kalawan Pangran Panengah ingkang baris wetan tinindih neki Pangran Mukadad puniku Bubakar pan kalawan Pangran Harya Panular titindhihipun kalangkung panggah pan samya nging meksa rinangsang iki. 80 PNRI
120. Kathali Sepehi kang pejah jinojohan waos saking ing ngingggil nanging maksih meksa iku kagyat Pangran Abubakar mulat lamun pojok kilen wetan iku Inggris Sepehi wus munggah anulya mundur tur uning. 121. Lawan Pangeran Panular dhatcng Kangjeng Pangeran Adipati pan mangkana aturipun: "/\ngger sumangga karsa abdi dalem sadaya pan sampun mundur baluwarti sadayanya pan sampun kancikan sami. 122. Inggris Sepehi punika rayi dalem anak mas Mangkubumi lan Panengah sampun mundur mapan sareng kawula kendel baris neng Tanjung Anom sadarum lan sagung prajurit samya kawula kinen tur uning. 123. Kangjeng Pangeran Dipatya ris ngandika anantun maring siwi: Paran karsanira kulup Dipanagara turnya: Yen marengi kalayan karsa pukulun kawula kang methuk yuda paduka kantuna ngriki. 124. Pun adhi Adinagara pan kantuna tengga paduka ngriki mung Surabrangta puniku ingkang kawula bcktn." Kangjeng Pangran Dipati ngandika arum Tan gelem ingsun karia PNRI 81
lara pati lumuh kari." 125. Pangeran Dipanagara langkung kewran temahan aturnya ris Yen makatena pukulun inggih karsa paduka pejah gesang aluwung nunggila tuhu inggih lawan Kangjeng Eyang." Kangjeng Pangeran Dipati. 126. Aris denira ngandika: "Ingsun kulup apan nedya tut wuri apa ing karsanta iku." Samana nulya budhal saking kadipaten mring kadhaton iku nadyan silih ta puruna neng kadhaton karsaneki. 127. Nging sampun karsaning Suksma kori ketanggelan wus denbuntoni sela kang kinarya tutup mapan umpak sekawan gotong kalih dasa kang satunggalipun Pangeran Dipanagara langkung kewran ing tyasneki. 128. Mundur malih wus tan bisa lurung kebak wong kadipaten sami dadya medal dukanipun Pangran Dipanagara nyandak agem waos pusaka puniku Kyai Randha namanira kang kori jinojor nuli. 129. Nulya na pitulunging Hyang kori menga kang sela piyak sami prapta Sri Manganti sampun kang kori ingineban 82 PNRI
nanging menga kedhik nenggih ingkang tunggu Pangeran Jayakusuma Kangjeng Pangran Dipati. 130. Arsa manjing cinegatan pan mangkana Pangeran atur neki: Yen paduka arsa mlebu kenging namung priyangga pan Anak Mas sadaya kantuna iku." Pangeran Dipanagara langkung bramantya tyasneki. 131. Nging kaselak enget ika wus pinupus lamun karsaning Widi Kang Rama katuran laju mapan dhumateng taman angampiri sagung rerepot sadarum mapan lolos sadayanya mung anut lembaking ati. 132. Prapta taman gya tinata kang prajurit wus kinen munggeng ngarsi santana satunggil iku Pangran Arya Panular ingkang lajeng dherek Pangran Dipatyeku lampahira sampun prapta ing palengkung Tamansari. 133. Kori maksih tinetegan Pangran Dipanagara anulya glis parentali ngengakken pintu sapalih kang watara ingkang sampun medal saking beteng iku pan kasaru praptanira Inggris kalawan Sepehi. 134. Ing lurung jawi kebekan balu warti enggal sampun den nggeni PNRI 83
saking gadhing inggahipun iku sadaya mentas saking Somadiningratan pan puniku Tumengggung Sumadiningrat mapan sampun prapta sabil. 135. Pan kathah angsanya bela Inggris lawan Sepehi ingkang mati mangkana ganti winuwus Kangjeng Pangran Dipatya mapan nantun Tumenggung kang putra iku Pangeran Dipanagara dene wus tan bisa mijil. 84 PNRI
IV. M ij il 1. Kangjeng Pangran Dipati Nabda ris "Pangran Kulup mangko kang perjurit wus tan kantun kabeh," Pangran Dipanagara tur neki Kalamun marengi pan prayogi wangsul. 2. Dhateng alun-alun kidul malih sanadyan rerempon aneng ngriku pan wiyar papane ingkang Rama pan lajeng nuruti lumampah neng ngarsi lan repot sadarum. 3. Pangran Dipanagara neng wingking lawan ngampil mangko Suranata kalawan gamele mung punika ingkang meksih kari lan kang rayi kalih perjurit wus mawut. 4. Lagya prapta aneng Tamansari katututan mangko mring wong Inggris lawan Sepehine pan ingedrel lawan densuraki pan neng baluwarti ngandhaping palengkung. 5. Dadya lingsem ing Pangran tyasneki nuwun pamit gupoh mring kang Rama mangkana ature: "Pan kawula nuwun pamit isin densuraki tan betah angrungu." 6. Dadya kendel Jeng Pangran Dipati PNRI 85
angandika alón: "Yeng mangkono karepira kuwe wus ta payo padha bareng mati ing saolehneki padha bareng ngamuk." 7. Pangran Dipanagara turneki: Sun coba kemawon tuwan kendela ningalibae lamun sampun kawula ngemasi sumangga Dewaji ing sakarsa tuhu." 8. Dadya kendel Jeng Pangran Dipati tyas nedya rerempon yen tumeka kang putra sabile mung kang nedya belani kang siwi Pangran Suryabrangti mangkana umatur. 9. Mring kang Raka datan saged keri tan tinaolih mengko sarwi muwus ana ing wurine Pangran Dipanagara wus prapti marang lurung malih gya ingedrel iku. 10. Ingkang mimis lir pendah garimis nging karsa Hyang Manon tan tumama mring Kangjeng Pangrane pangraosnya lir sinawur wedhi peteng kukus neki sendawa kalangkung. 11. Langkung kewran Jeng Pangran tyasneki mangkana cinriyos ingkang baris ageng pangirirde Jendral Glespe ing lurung winarni 86 PNRI
kang dadya pangirid nenggih Mayor Dhelhun. 12. Pan kalawan sekretaris Edim ri wus kita mangko pangedrelnya datanpa wekase Jeng Pangeran pan eca mandhiri aneng satengahing lulurung puniku. 13. Mayor Dhelhun sekretaris Edim amrepeki alón mapan lawan ya saradhadhune wus kinepang Pangran Dipanagari mayor sekretaris mapan sampun cundhuk. 14. Pangran Dipanagara nulya glis nyandhak tangan alón sekretaris lawan sru sabdane "Sekretaris, payo bareng mati, sira lawan mami pan wus sedhengipun. 15. Lamun sira mati lawan mami yen Jeng Ramaningong ñora estu iya ing dadine anggenteni Kangjeng Eyang pasthi sun pilaur mati Edim mintak ampun. 16. "Pan kawula langkung kilap yekti winastanan mangko Kangjeng Sultán punika yektos, ing samangke kawula aturi lajeng manjing loji pan sinumpak sampun. PNRI 87
17. Jumenengnya Pangeran Dipati nulya Mayor Dhelhon aparentah sanjata kendele kawarnaa Jeng Pangran Dipati waspaos ningali kang putra kinepung. 18. Winastanan kalamun wus sabil nedya bela gupoh lan katawur ing kukus petenge saking jawi kukus tan kaeksi yen kang putra maksih mangkana winuwus. 19. Pangran Dipanagara ningali mring Kang Rama alón nulya ingkang rayi ika kinen Pangran Suryabrangta angaturi lawan atur uning lamun sae sampun. 20. Saradhadhu ingkang negpang sami gya piniyak alón Kangjeng Pangran Dipati nulya ge rawuh lawan kang rerepot ngiring sekretaris Edim lawan Mayor Dhelhun. 21. Kalih pisan tangannya pan sami cinepengan kukoh mring Pangeran Dipanagarane Jendral Glespi lajeng denpurugi pan sampun kapanggih sekretaris matur. 22. Tuwan Jendral Glespi neng nginggil baluwarti manggon." Nulya Pangran Dipanagarane 88 PNRI
Jendral Gelspi lajeng den purugi pan sampun kapanggih ngadeg ngandhapipun. 23. Wit kumuning cinandhak asteki wus karsa Hyang Manon Jendral Glespi teka nurut wae mapan lajeng tangannya kinempit nulya binekta glis tumedhak anurut. 24. Sampun prapta ing ngarsanireki Pangran Dipatyanom Pangran Dipanagara ature mring kang Rama, "Tuwan tedhak mugi saking ing turanggi punika pukulun. 25. Mapan Jendral paduka prajangji." Jeng Pangran duk anón iya marang kang putra ature nulya tedhak saking ing turanggi wus cundhuk prajangji lan Jendral Glespiku. 26. Jendral Glespi pan lajeng nyagahi barang karsa katong lajeng meling sekretaris bae mapan kinen ndherekna mring loji Jendral Glespi nuli lawan Mayor Dhelhun. 27. Pamit lajeng sareng lampahneki datan cinarios Kangjeng Pangran Dipati lampahe apan sampun prapta aneng loji nenggih Jendral Glespi methuk jawi plengkung. PNRI 89
28. Sampun cundhuk Jeng Pangran Dipati lawan Jendral mangko mapan lajeng kakanthen lampahe Jendral lawan Jeng Pangran Dipati nulya lenggah kalih loji ageng iku. 29. Pangran Dipanagara nulya mit mring kang Rama katong ngupadosi Kang Eyang karsane Kangjeng Ratu Kadhaton puniki Kang Rama nglilani lawan Jendral iku. 30. Nulya medal Jeng Pangran ing loji, nitih kuda mangko Kyahi Guyanti apan namane sagung ngampil samya ndherek iki ngalun-alun prapti mangkana kapethuk. 31. Aneng kidul wringin kurung iki lan kang Eyang mangko Kangjeng Sultan tumungkul lampahe ginarebeg sagung upsir sami dene ingkang nganthi Jan Kerapet iku. 32. Dene putra kang ndherek mung katri kang santanaloro kang bupati sakawan kathahe putra Pangran Mangkudiningrat Pangran Martasini lan Dipatyeku. 33. Kang santana Pangran Demang iki lan pangran kang loro Sumayudha ingkang bupatine 90 PNRI
dyan Tumenggung Sumadiwiryeki dyan Martanagari dyan Wiryatruneku. 34. Lan Dyan Menggung Yudawijayeki mangkana duk anon Kangjeng Pangran Mangkudiningrate mring kang putra Pangran Dipanagri nulya matur aris mring Jeng Sultan iku. 36. Mring Kang Eyang langkung kawlas asih meh supe Sang Anom mring pratingkah kang kalakon kabeh nanging enget punika kang wiji ngadeg ing tyasneki pan arsa rinebut. 37. Nulya wonten pitulunging Widi Pangran nget jro batos mring Kang Rama yen wis neng lojine lan wus dadya sagung kang prajangji datan wände ugi samya risakipun. 38. Nanging maksih katawis netyeki nulya matur alon mring Kang Eyang kawula yektine pan binandhang dhateng tiyang Inggris Jeng Raja tan uning arsa tedhak iku. 39. Saking kuda Mayor Dhelhun nuli apitutur alon sampun tedhak saking turanggane mapan tuhu wong tuwa puniki pan cilaka ugi pan sampun tan patut. PNRI 91
40. Dadya Pangrantan saged ningali mring tiyang mangkono anulya nyamethi turanggane nander wangsul dhateng loji malih kebon kang winarni kangjeng Sultan sampun. 41. Manjing loji apan tan winarni mangkana Sang Anom Pangran Dipanagara karsane dumungekken denira ngulari mring Kang Eyang malih nanging dharat iku. 42. Ingkang ngiring mung emban satunggil Surajaya mangko sampun prapta kadhaton lampahe Pangran Dipanagara wus panggih lan Kang Eyang iki lenggah ngandhap anggur 43. Pan rinubung ing Inggris Sepehi gya piniyak alon mring Pangeran Dipanagarane langkung elok kodrating Hyang Widi pan mangkono maning Pangran lebetipun. 44. Apan yayah ingganing wong ngimpi satingkahnya mangko miyak-miyak kewala lebete wiwit siti inggil ngantos prapti Prabayeksa ugi kebak Inggris iku. 45. Apa dene ingkang kori-kori wus karsa Hyang Manon Jeng Pangeran mapan lajeng wae 92 PNRI
datan ana ingkang ngupakardi wong Jawa sawiji wus tan ana kantun. 46. Ingkang lanang eman kang winarni wus tan saged anón saking jrihnya dadya merem bae Kangjeng Ratu sareng aningali mring kang wayah prapti anulya rinangkul. 47. Sarwa muwun ri wusnya tanya ris "Ramanira mangko ing saiki ing ngendi enggone." Pangran Dipanagara turneki "Sampun wonten loji kawula ingutus. 48. Ngupadosi mring paduka yekti lan tur uning mangko Kangjeng Rama sampun wilujenge sampnn ngantos paduka rudatin." Jeng ratu nulya glis ingaturan kondur. 49. Mring kang wayah Jeng Ratu nuruti sampun lenggah mangko Pangran Dipanagara nulya ge wonten Inggris pan litnan sawiji kinen tengga iki dhumateng Jeng Ratu. 50. Ri sawusnya Jeng Pangran nulya mit mring Kang Eyang alón nuwun wangsul dhateng loji maneh ingkang eyang pan sampun nglilani "Mting adhineki Suryabrangta iku. PNRI 93
51. Konen tunggu iya marang mami." Sandika lengser Ion tan winarna ing loji praptane Ingkang Rama paman sampun ngalih loji kebon iki lan jumeneng sampun. 52. Ingkang rayi dyan Mas Ambyah iki pan sampun gumantos nama Pangran Dipati ing mangke Pangran Dipanagara kapanggih neng ngajenging loji lan Raden Tumenggung. 53. Jasentika lan Kapitan Jingsing gya ndherek Sang Anom Kangjeng Pangran Dipanagarane nulya cundhuk kalawan Sang Aji pan wus katur sami saniskaranipun. 54. Lan welingira Kang Eyang iki kalamun ing mangko wayah juga kinen tengga mangke Pangran Suryabrangta dendhawuhi tengga Eyang neki ana ing kedhatun. 55. Wus lumampah pan datan winarni pra Dipati mangko kalih dalu antawis praptane sami sowan dhumateng ing loji ngirit ki Dipati Danuija puniku. 56. Lawan Pangran Mangkuningrati ngaturken Sang Katong Kangjeng Sultan Karapet rembage 94 PNRI
winedalken nuli saking gedhong iku. 57. Jan Kerapet kang ngirid pribadi sampun prapta mangko Kangjeng Sultan pan ans sabdane "Wis ta adhi ywa kakehan pikir wus karsaning Widhi barang lakon iku. 58. Mapan ingsun darma anglakoni karsane Hyang Manon." Pangran Mangkudiningrat ature Inggih lamun paduka sayekti bonten angewahi ing nguni sadarum. 59. Dadya kanggeg Jeng Sultan kang galih gya kendel Sang Katong Pangran Dipanagara ing tyase langkung dennya bramantya miyarsi mring atur tan yekti dadya ngandika sru. 60. Mring kang paman pangucap punapi dene ta mangkono "Bilih paman maksih cuwa tyase pan sumangga samangke puniki kawula ladosi," nulya kesah iku. 61. Dhateng kantor ing dalu winarni jendral pista mangko nging Pangran Dipanagarane datan tumut pista anjageni gung rerepot sami ingkang rayi iku. PNRI 95
62. Pangran Hadinagara lan gunging putra santana nom ingkang sampun golong prapta mangke samya kinen tumut pista iki jendral karsaneki yen Raden Tumenggung. 63. Jasentika lawan Kaptin Jingsing Jan Krapet nadba Ion "Heh sagunging ingkang pista kabeh ngestokena jendral karsaneki Jasentika iki ing mangko jinunjung. 64. Iya mapan kinarya pepatih kaya kang kelakon Adipati Danuija arañe." Pangran Mangkudiningrat anuli kesah animbali Gandadiwiryeku. 65. Sareng bubar pista manggen sami Jasentika mangko mapan nunggal lan Jingsing pondhoke nulya Gandadiwirya tut wuri ñora den nyanani dalu lajeng ngamuk. 66. Raden Jayasentika pan guling kang cinolong mangko dhuwung wasiyat anulya age linarihken pan lajeng ngemasi sambat datan mawi Gandadiwiryeku. 67. Lajeng ngiwut denira nyuduki dadya kathah kang wong ingkang mati kelangkung gegere 96 PNRI
Jingsing iya mapan sampun kanin Gandadiwiryeki apan sampun lampus. 68. Kinarubut mring sakeh Sepehi wus karsa Hyang Manon Raden Jayasentika praptane jangji karsa cinidra puniki dadya cuwa sami Jendral langkung bendu. 69. Marang Pangran Mangkudiningrati winangsulken gupoh mring kadhaton tan winarna kiye kawarnaa Kangjeng Sultan iki gennya wonten ngloji ngantos pitung dalu. 70. Nulya kundur kadipaten malih tigang dina manggon pan ngentos kedhaton riseke sareng sampun resik mapan nuli ngadhaton winarni Kangjeng Sultan Sepuh. 71. Linajengken mring sabrang kang ngiring putra kalih Katong Pangran Mangkudiningrat kalihe Pangran Martasana kang bupati kalajeng sawiji Rahaden Tumenggung. 72. Sumadiwirya sadaya sami linuwaran mangko ingaturken mring Jeng Sultan age Pangran Natakusuma winarni lan saputraneki pan kedah lumebu. PNRI 97
73. Dadi wongnya gupernemen Inggris tinurutan mangko lajeng salin ingkang jejuluke Pangran Mangkualam namaneki ingkang putra kalih sami namanipun. 74. Dyan Tumenggung Natadiningrati salin nama mangko Pangran Suryaningrat pan arine Dyan Mas Salya nenggih namaneki pan pangran puniki Suryaningprang iku. 75. Sampun tata Jendral nulya pamit marang ing Sang Katong Jendral Glespi kantun ngrantosake ingkang labet lengen kenging mimis dadya antukneki elet tigang dalu. 76. Sampun pepak wong Ngayogya sami kang kalajeng bodhol ingkang tebih iya pangiline Kangjeng Pangran Harya Mangkubumi mapan sampun prapti lajeng ngalih iku. 77. Dalemira lan satanahneki ingurupan mangko marang Pangeran Mangkualame dadya sampun sami ngalihneki Pangran Dipanagri nuwun amit iku. 78. Mring Jeng Sultan arsa kundur iki ing Tegalharja non ingkang Rama datan marengake 98 PNRI
dadya lami nunggil neng jro puri aneng gedhong kuning pasanggrahanipun. 79. Pangran Adinagara gentosi ing daleme mangko Raden Mangku Sumadiningrate Pangran Tengah pinaring nameki Pangran Dipayani kang dados pangulu. 80. Anggentosi Muhamad Sapingi Rahmannodin mangko ingkang dadya wadana jro mangke manca nagri dipati ing Ngrawi nama denparingi Pringgadiningratku. 81. Anggentosi marang prentah neki Dyan Tumengggung mangko Sumadiningrat kawarna mangke Pangran Dipanagara wus lami nunggil neng jro putrì mapan sänget rikuh. 82. Nuwun kundur neng Tegalhardjeki tan linilan mangko sabab sänget dening ing tebihe dadya nuwun masanggrahan jawi sampun den lilani aneng Mijen iku. 83. Sagung ingkang bicara ing loji Kangjeng Sang Akatong mapan sampun pitados putrane Kangjeng Pangran Dipanagareki Kyai Adipati Danuijan puniku. PNRI 99
84. Lamun mentas dhateng saking loji lajeng sowan mangko mring Pangeran Dipanagarane pinanggihan neng Mandhungan iki lan sagung bupati kang agung sadarum. 8 5. Bilih linton ing mancanagari lan Priyangan mangko Pangran Dipanagara karsane sebab sampun dados kang prajangji lan ingkang rumiyin nanging geseh tuhu. 86. Datan timbang ing karsanireki gupernemen mangko lintonana ing sapamedale mring sagunging kang mancanagari lawan bandar iki pan sareng sinuwun. 87. Sinaosan inggih saben warsi tigang atus ewon paspat ika pan sampun wancine lan ing Serang kang manca nagari tanah Jipang sami lan Priyangan urup. 88. Ingkang bandar pan lajeng lestari manca nagri mangko Pangran Dipanagara karsane kang urupan iku pan tinampik dadya surupneki paosipun iku. 89. Pinaringken kang samya darbeni Ki Danuijan mangko nulya wangsul dhateng loji maneh 100 PNRI
lawan sagung kang para bupati ingkang nycpeng sami parental! puniku. 90. Jan Kerapet mapan sampun panggih Ki Danurja kono sakancanya amratelakake ingkang karsa saniskara sami dadya renaneki Jan Kerapet iku. 91. Dadya serap mangkya amaosi tanah Jipang dados sampun rampung bandar lan Jipange Jan Kerapet nulya nembung malih tanah Kedhu iki tinedha puniku. 92. Serap linton bandha beya neki duk aprang rerempon jen wus cukup ya muliha maneh pan wus muni ing layang prajangji ingkang anyaguhi lan kang layang iku. 93. Ana Pangran Dipanagareki Ki Danurja mangko nulya medal sakancane kabeh saking loji lajeng sowan panggih lan J eng Pangran nuli sadaya wus katur. 94. Lajeng sami sowan Sri Bupati marang ing karaton sampun katur ing saniskarane Sri Narendra nyarah ingkang siwi Pangran Dipanagri ing Kedhu wus rampung. PNRI 101
95. Ki Dipati Danuq'a wus bali mring loji wawartos lamun Kedhu wus pinarengake Jan Kerapet langkung suka neki karenan tyasneki pan wus tan cinatur. 96. Tata titi ing Ngayogya mangkin wus tan kasayektos Jing Sing pan wus ginanjar namane Dyan Tumenggung Secadiningrate mangkana winarni Jeng Pangeran iku. 97. Neng Ngayogya mapan sampun lami dwi warsa kalakon nuwun pamit mring Tegalharjane ingkang Rama lami tan marengi kedah kinen iki lajeng dalem ngriku. 98. Tegalharja karsanya Sang Aji kinen karya kebon Pangran Dipanagara karsane kedah kundur mring Tegalharjeki sebab ingkang nagri wus waluya iku. 99. Sagung ingkang bicara matosi wus tan ana mangko marma Kangjeng Pangeran karsane dumugekken denira nenepi mbatos kundurneki mring Tegalharjeku. 100. Kangjeng Sultan pan sareng miyarsi yen kang putra mbolos meksa kundur mring Tegalharjane 102 PNRI
langkung cuwa ing tyasya Sang Aji gya pinupus iki yen karsa Hyang Agung. 101. Yen Kang Putra tan remen nangnagri wus karsaning Manon namung pendhak garebeg sowane lawan lamun wonten kang prakawis ingkan amatosi tinimbalan iku. 102. Lamun kathah ruweding nagari lajeng datan miyos nunggil aneng jroning pura bae lamun kedhik ingkang Rama asring mapan amengkoni Kangjeng Sultan iku. 103. Tedhak marang ing Tegalharjeku gantya cinariyos Jan Kerapet anuwun gantine ingkang patih Kangjeng Sultan yekti Kyai Adipati Danuq'a wus sepuh. 104. Sring kalintu barang bicareki Jan Kerapet mangko watos bokmanawi mecahake nging Jeng Sultan pan maksih pradondi lan kang putra iki karsa durungkumpul. 105. Kangjeng Pangran Dipanagareki kang pinilih mangko nenggih Pangran Dipakusumane nging Kang Raja Kangjeng Sultan iki datan arsa ugi angandika arum. PNRI 103
106. Mring Kang Putra Pangran Dipanagli "Kulup ingsun mangko uwakira Dipakusumane pan wus akeh iya cacatneki karodene maning maksih nggone iku. 107. Nangingiya mung kari sathithik lan papatih mangko dene ingkang wus dadi karepe Jan Kerapet uwakiraiki Pringgadinengra ti. " Jeng Pangran umatur. 108. "Inggili sanget mopo amba yekti mring punika Katong pan kalangkung inggih pakewede." dadya lami kendel datan kardi mangkana winarni Jan Kerapet iku. 109. Kedah nedha gantosing papatih Cadiningrat mangko kang kinengken mring Tegalharjane Kangjeng Pangran Dipanagareki lagya gerah iki Cadiningrat cundhuk. 110. Mapan ngiras juru basa iki Cadiningrat alon pan aturnya sampun boten kangge mring Jeng Pangran aris aturneki "Kulangutus Gusti dhumateng Sang Prabu. 111. Lawan saudara Tuwan Gusti." Jan Kerapet mangko estu nuwun papatih gentose 104 PNRI
Kangjeng Rama Tuwan Sri Bupati mung nyarah pribadi mring paduka tuhu. 112. Pan kakalih rancanganing patih ingkang sampun dados Pangran Dipakusuma tan kangge Kang puniku pundi tuwan pilih Pringgadiningrati Sumadipureku." 113. Kangjeng Pangran angandika aris "Lamun wus mangkono Cadiningrat Jeng Rama karsane lan si bapa Jan Kerapet iki iya kang sun pilih Sumadipureku. 114. Nangingingsun durung bisa iki asebaa mangko Cadiningrat matura mangkene wus muliha Cadiningrat nuli lengser saking ngarsi mapan lajeng pangguh. 115. Jan Kerapet sampun denwartani ing karsa sang anom kalamun Mas Tumenggung Japane kang pinilih mring Jeng Pangran yekti Jan Kerapet nuli sowan ing Sang Prabu. 116. Cadiningrat mapan datan kari wus manjing kadhaton sampun cundhuk lan Jeng Sultan mangke Jan Kerapet nulya matur aris Jeng pareng Sang Aji inggih sampun rampung. PNRI 105
117. Ingkang dados Sumadipureki." Jeng Sultán nabda Ion "Iya uwis besuk Senen bae ingsun mapan yun temu pribadi mring Tegalharjeki Jan Kerapet mantuk. 118. Kangjeng Sultán sampun tedhak nuli mring Tégalhaijenggon sampun panggih kalawan putrane Kangjeng Pangran Dipanagareki Jeng Sultán nabdatris, Paran sira kulup 119. Teka dhemen Sumadipureki mangka maksih anom lan wong desa iya kapindhone kaping telu asih sanak mami manaweku dadi pocapan ing besuk. 120. Lawan ñora tau prentah yekti mring wong gedhe mangko menek iya nglingsemi dadine beda lawan Pringgadiningrati wus tuwa kang dhingin lan maning wus tau. 121. Aparentah mring sapadhaneki lan wus tau momong marang putra santanaku kabeh." Pangran Dipanagara tur bekti: "Sampun la-es yekti karsa Jeng Sinuwun. 122. Ing tyas amba tan pitajeng yekti kang sampun kelakon datan wonten kang mantep ujare 106 PNRI
sae kang wit awon temahneki Sumadipureki lan kangbadhe tuhu. 123. Bilih kenging winulang prayogi ing tyas amba yektos kang pitajenga punika mangke." Kangjeng Sultan angandika aris "Yen meksa sireki kulup, ingsun turut. 124. Besuk Senen pan bisa sireki seba mringkadhaton kados boten Kangjeng Sultan mangke sampun kundur Senen miyos iki lenggah neng Sitinggil Jan Krapet neng ngayun. 125. Pepak sagung kang pra santana ji myang punggawa mangko Kangjeng Sultan nulya dhawuhake Ki Danuija linorot kang linggih pinaring wewangi Kyai Purwa iku. 126. Mas Tumenggung ing Japan pinaring pan anama mangko Raden Adipati Danuijane Jan Kerapet sampun angestreni wus lumrah sagunging wongNgayogya iku. 127. Sampun luwar Sang Nata tinangkil mring sagunging kang wong tata titi nagri Ngayogyane sampun karta paman winatawis angsal tigang warsi Jeng Sultan winuwus. PNRI 107
128. IngkangPutra Pangran Dipanagri pan tinari mangko krama nanging tan arsa lamine langkung susah tyasira Sang Aji mangkana marengi. J eng Pangran pinuju. 129. Tanimbalan mring kadhaton prapti ing ng^rsa sang Katong Jeng Pangeran Dipanagarane pan ingutus karsanya Sang Aji kinen nari iki dhumateng Kang Ibu. 130. Kangjeng Ratu Bendara puniki maksih ayu anom mapan dereng adarbe putrane Kangjeng Sultan welas mring kang rayi marma kinen nari krama lam un purun. 131. Nulya lengser Pangran Dipanagri sing ngarsa Sang Katong kinen miyos ing kaputren bae sowan dhateng ingkang eyang iki wus karsa Hyang Widhi Jeng Pangran andulu. 132. Neng kaputren myat putri sawiji pan jumeneng mangko ingkang kori butulan panepen nanging Sang Dyah mapan tan udani pan lagya marengi dyah jumeneng pungkur. 133. Kangjeng Pangran sareng aningali marang Sang Dyah sinom dangu kendel amaspadakake 108 PNRI
saking wingking tuhu angebati pan kepareng ugi nolih Sang Retna yu. 134. Mapan anging panjangputra iki tibeng selamangko sakaliyan tan paja dugane Sang Kusuma tan saged lumaris langkung wirangneki dadya ndhodhok iku. 135. Kangjeng Pangran pan mangkono ugi meh supe Sang Anom dupi miyat Sang Dyah ing warnane trenyuh ing tyas pan anglir ngemasi mangkana tyasneki sun durungandulu. 136. Aneng donya wong wadon liriki ayu kang mangkono nora ana kang cinawat kiye sapa baya ingkang asesiwi mangkana winarni ingkang dherek iku. 137. Nyai Lurah kaparak kakalih Mong Semita karo iya Nyai Among Mirutane mulat lamun Jeng Pangran ningali jumeneng tan mosik dadya Ion umatur, 138. Gih punapa Gusti den tingali de kendel kemawon gih kang wonten ing kori wiyose rayi dalem punika pribadi titilaraneki nenggih Kangjeng Ratu. PNRI 109
139. Madu Retna sampun ta ginalih duk Gusti kadangon lamun karsa kados boten wände," dhasar samya sembrananya kalih abdi dalem sami marma purun matur. 140. Kangjeng Pangran angandika aris sarwi mesem mangko, "Allah iya puniki meh klalen tambuh-tambuh ingkang ingsun pikir wus matura dhingin mring eyang sireku. 141. Lamun ingsun ingutus Rama ji ayun seba ing ngong." Mong Semita lengser sing ngarsane Kangjeng Ratu Ageng kang winarni lagya gerah iki nging tan sanget iku. 142. Sampun matur angandikan nuli Jeng Pangran wus rawoh Kangjeng Ratu Ageng andikane, "Kulup, sira kinongkon puna pi mring ramanireki," Jeng Pangran wot santun. 143. "Pan ingutus inggih nan tun krami dhateng ibu mangko kinen nantun ngarsa dalem mangke bok manawi Allah amarengi taksih paring wiji," gya ngandika rawuh. 144. Kangjeng Ratu Bendara neng ngarsi ngarseng ibu Katong Kangjeng Ratu Ageng ris sabdane, 110 PNRI
"Anakireku ingutus Nini mring kakangireki." Jeng Pangran umatur. 145. "Ibu, kula pan ingutus Kyai Raka Jeng Sang Katong kinen nantun krana Allah bae Kangjeng Rama awelas ningali mring paduka yekti dereng darbe tuwuh. 146. Bilih Allah maksih paring wiji mring paduka mangko." Kangjeng Ratu Bendara sabdane, "Iya kulup matura sireki marang Sri Bupati ing sih wus kasuwun. 147. Apan ingsun wus nyarah ing takdir begjane wakingong namung injßun nyuwun pangestune mring Jeng Sultan muga awak marni kinuwatna ugi mring ngibadah ingsun. 148. Lawan ingkang supangat Jeng Nabi pira bara ingong lamun kamulyan wakira tembe dene iku iya mati sabil nanging ana siji adhinira kulup. 149. Wus diwasa iku dadya ati durung ana mangko ingkang mangko iya prayogane lawan kareming ngibadah yekti yen sembadeng bapti aturna Sinuwun. PNRI I ll
150. Mring Jeng Sultan jodhone mak mami." Jeng Pangran turnya Ion sarwi mesem, "Ajrih kula mangke apan matur lamun sanes kardi bilih denwastani salah kardi ulun." 151. Kangjeng Ratu Ageng ngandika ris, "Bener nakmu dhenok lamun sira duwe karep kuwe anakira ngur tururna maring mbokayunireki Ratu Kancaneku." 152. Pangran Dipanagara nulya mit kundurira alon Ingkang Eyang lan kang Ibu mangke ing samarga apan mandheg nolih kang kesthi ing galih kang neng kori wau. 153. Nyai Lurah kekalih tur malih, "Duh Gusti kadangon tedhak kundur salah weng-weng bae pijer kori ingkang dentingali pan wonten punapi." Kalihnya gumuyu. 154. Kangjeng Pangran mesem gya lumaris sampun prapta mangko ing kadhaton ngarsaning Pamase Kangjeng Sultan dangu ngarsi-arsi dereng ewah saking dennya lenggah wau. 155. Kangjeng Sultan ndangu ingkang siwi, "Suwe putraningngong apa baya kang rinembug kabeh." 112 PNRI
Jeng Pangeran aturnya wotsari, "Mapan kathah ugi eyang karsanipun. 156. Lawan Kangjeng Ibu sami ugi kangsabda mating ngong Kangjeng Sultan aris ngandikane, "Iya sukuralkhamdulilahi yen ibunireki kuwat luwih bagus." 157. Nyai Lurah kalih atureki, "Putranta Sang Katong boten dangu sowan mring eyange pijer salah weng-weng wonten margi wus kadugeng galih," mesem Jeng Sinuhun. 158. Pan tumungkul Pangran Dipanagri nanging tyas wus yektos kang katingal kang neng kori bae Jeng Sinuhun mesem ngandika ris wis ta kulup dhingin muliha nakingsun." 159. Kang eng Sultan wus lengser sing ngarsi ing Rama Sang Katong lajeng kundur mring Tegalharjane Sarawuhnya mapan mujung gulung namung kang kaeksi Sang Retnaning ayu. 160. Kangtumanem aneng pulung ati pan tansah katongton, "Pantes tenan warna tenagane pasemone tuhu dyatmikani sotyaning pawestri baya kang tumurun. PNRI 113
161. Mideringrat sun durung ningali sosotyaning wadon ingkang memper pan sathithik bae," leng-lenging tyas datan mijil-mijil warnanen Sang Aji ingutusan iku. 162. Kangjeng Ratu Kancana pribadi kang lumampah mangko tedhak marang ing Tegalharjane sampun prapta anulya kapanggih Jeng Pangran tinari krama lajeng purun. 163. Lan Sang Retna sasekaring puri sukeng tyas Sang Anom lara agring antuk usadane Kangjeng Ratu Kancana ling malih, "Dene duk rumiyin andika tan purun. 164. Inggih lamun tinaria krami pan salaminingong." Kangjeng Pangran mesem Ion ature, "Salaminya dereng angsal ugi kang katingal yekti dyah anglir puniku." 165. Mesem Ratu Kancana nulya mit kundur mring kadhaton sampun rawuh katur mring Sang Rajeng langkung suka Kangjeng Sri Bupati lawan ngandika ris "Ya bener anakmu. 166. Nadyan ingäun ya durung ningali kang memper wong wadon lan ibune dhasar becik si Beng 114 PNRI
Tanah Jawa kaya tan na kalih lan tetekoneki dyatmika t u r p a t u t. 167. Dhasar pantes iya andarbeni Tegalhaija mangko lan kang lanang padha tetekone kapandhitan padha denkaremi sun duga ing ati wus kanthine iku." PNRI 115
V. KINANTHI 1. Duking dhingin duryatinpun kala aneng ing suwargi mangkana Sri Naranata pan lajeng kinen dhawuhi Raden Dipati Danurja lan sagung santana sami. 2. Wulan kaji mapan nuju gung putra santana sami tugur aneng Tegalharja Kangjeng Pangeran Dipa Ji atengga dhateng kang raka lan Pangaran Mangkubumi. 3. Pangeran Ngabei iku tan tengga anging atuwi Pangeran Dipanagara mapan datan mijil-mijil neng Selaraja kewala kang neng dalem ingkang rayi. 4. Pangeran Dipati iku lawan Pangran Mangkubumi angentingaken kasukan sadaya ingkang nyegahi Pangeran Adinegara lan Pangran Suryabrangteki. 5. Pangeran Surya adiku sadaya pan wus wineling wan dhumateng kang raka ing sakarsa karsaneki anelasaken kasukan marma datan teka sami. 6. Ing kadhaton kang winuwus 116 PNRI
sagunging kang para putrì mapan apepak sadaya tan liya Tegalhaijeki samya cinegah kasukan mring Kangjeng Sri Narapati. 7. Mangkana ingkang winuwus wus prapta semayan neki ing dinten Senen punika mapan nulya den timbali Jeng Pangran Dipanagara dhumateng Sri Narapati. 8. Pan ingirin^ken sagung putra santana pan sami sampun prapta ing Ngayogya lajeng ngandikan mring puri sampun pepak pra ngulama tanapi kang pra dipati. 9. Sadaya ngandika sampun ingkang ageng-ageng sami ngulama alit sadasa tanapi bupati alit pan kinen kantun punika sadaya neng Sri Manganti. 10. Jeng Sultan alenggah sampun wonten ing panepen neki lan kyai pangulu ika tanapi kang pra ngulami Kangjeng Pangran lenggah bangsal ingandikan sampun prapti. 11. Mring panepen ngiring sampun pra putra santana sami myang sagunging pra dipatya ingkang ngagung-agung sami PNRI 117
Kangjeng Pangran nulya ningkah marangSang Retnaning puri. 12. Mapan sinaidan sampun mring sagungingpra ngulami pragad denira aningkah nulya kinen medal sami kyai pangulu lawan sagunging kang pra ngulami. 13. Kangjeng Sultan miyos sampun saking ing panepen nuli angiringaken kang putra langkung tyas marwata siwi lenggah neng bangsal sakedhap nimbali Radyan Dipatya. 14. Kala wan Raden Tumenggung Pringgadiningrat punika tan tebah lawan kang putra J eng Pangran Dipanagari sinandhing acedhak dhampar lan Jeng Pangeran Dipati. 15. Sarta pra putra sadarum sowan ing taratag sami nunggil lan Radyan Dipatya Sang Nata ngandika aris, "Ing mengko sore Danurja pukul telu pepak neki. 16. Joli lan jempana iku pepakna magangan nuli lan Pringgadiningrat sira den samekta kangjajari sagunging prajurit iya." "Sandika," aturnya kalih. 118 PNRI
17. Ngandika malih Sang Prabu marang Raden Adipati lan mring Dyan Pringgadiningrat, "Ing mengko tyas ingsun iki bareng gelem rabi iya nakingsun Dipanagari. 18. Pan wus lega ing tyas ingsun tanana sun pikir malih dadya wus resik tyas ingwang amung kari ing Hyang Widi ing wuri walahualam wus padha mundura aglis." 19. Tur sembah kalih gya mundur kawarnaa Sri Bupati maksih lenggah aneng bangsal lan sagung pra putra sami Kangjeng Sultan angandika mring Pangran Dipanagari. 20. "Wus sira banjura kulup marang ing kadhaton becik metuwa kene kewala kaputren dandana agalis ing daleme eyangira." Tur bekti mundur ing ngarsi. 20. "Wus sira banjura kulup marang ing kadhaton becik metuwa kene kewala kaputren dandana agalis ing daleme eyangira." Tur bekti mundur ing ngarsi. Ingiring kang rayi sagung ing karaton sampun prapti Jeng Ratu Ageng winarna mapan lagya gerah iki marma tan saged tumuta nenggani kang wayah krami. 22. Kangjeng Pangran ngandika rum dhumateng kang rayi katri Pangeran Adinagara PNRI 119
Ian Pangsran Suryabrangti tiga Pangran Adisurya, "Wus padha muliha dhingin. 23. Mring Tegalharja katelu poma aja anglingsemi." Katiga matursandika nulya lengser saking ngarsi kang kantun ngladosi ika kang rayi Pangran Dipati. 24. La wan ingkang rayi sagung ingkang maksih timur sami ri sampunira busana mangkana ingkang winarni Sang Retna sekaring pura neng kadhaton mapan sami. 25. Binusanan kang pra ibu sagung ratu pepak sami tanapi putri sadaya Sang Dyah tan lengganeng kapti pan bangun turut kewala Kangjeng Sultan anenggani. 26. Ri sampun busana iku tan kena winarneng tuhu kadya murca kinedhepna tuhu hyang-hyanging swarga di musthikaning tanah Jawa keh pawestri leng-leng brangti. 27. Sanajan kang para ratu sadaya pan mung ningali tan anonton dayanira sagung putri tanah Jawi Kangjeng Sultan ngandikanya, "Wus begjane anak mami. 120 PNRI
28. Lan pinasthi mring Hyang Agung jodho punjul tanah Jawi darma ratu Maduretna anglairaken puniki mendah bae menangana ibu lan ramanireki. 29. Jeng Sultan mangkana sampun lenggah bangsal Kencana di ingayap sagung biyada Sang Retna gya den timbali tedhak saking Prabayeksa Jeng Ratu Bendara ngirid. 30. Lawan sagung para ratu tanapi kang para putri ingayap mring sang kusuma lir Esri tedhak swarga di deniring gung widadara dewi Uma ingkang ngirid. 30a. Ratih lan Supraba iku Wilutama pami neki kang para ratu sadaya pra putri lir widodari Kangjeng Sultan lirupama Hyang Jagadnata mantesi. 31. Lenggah Jonggring Salakeku Sang Pinangantyan wus prapti lenggah andher ing taratag mangkana Sri Narapati autusan Nyai Riya animbali ingkang siwi. 32. Lan sagung parekan iku Nyai Riya sampun prapti ngarsanya Kangjeng Pangeran PNRI 121
Dipanagara lumaris ingayap sagung parekan lan Kangjeng Pangran Dipati. 33. Miwah ingkang rayi sagung ingkang maksih timur sami miyos sing kaputren ika lir bathara Wisnu murti tedhak saking Suralaya wus prapta ngarseng Narpati. 34. Kinen lenggah jajar sampun kadya Wisnu lan dewi Sri kathah wadya kang kagiwang aningali kang sarimbit Sang Nata langkung marwata umiyat ing putra kalih. 35. Arsa pinaringan iku wedang nanging datan kanti sampun karsaning Hyang Suksma kathah pawestri kang lali saweneh kang nangis ana kang kabanjur datan eling. 36. Dadya nulya Sang Aprabu aningali mring kang siwi dereng dugi karsanira selak keh pawestri brangti nulya aris angandika, "Wus Kulup mangkata nuli. 37. Kangjeng Pangran nembah mundur kinen kanthen lan Sang Putri sang Retna datan suwala Ratu Bendara neng ngarsi lan para ratu sadaya pra putri garebeg wuri. 122 PNRI
38. Kangjeng Sultan mapan tumut yun uning mring angkatneki ingaturan datan kena mring Ratu Kencana iki kalawan Kangjeng Ratu Mas samana pan sampun prapti. 39. Ing Magangan sampun rawuh risang Pinanganten kalih katiga Ratu Bendara ingkang anunggil sajoli pra ratu kang enem samya lan sagung kang para putri. 40. Samya nitih jempaneku mapan iya warni-warni mangkana pan lajeng budhal prajurit kang aneng ngarsi marapit ing iring kanan ing tengah sagung pawestri. 41. Lawan upacaranipun risang Pinangaten kalih lan para ratu sadaya tanapi kang para putri ampilan titipanira Ki Kramadaya nameki. 42. Kinarunga sajoliku gambira samargi-margi miyos Plengkung Gading ika supenuh ingkang ningali gamelan samarga-marga Kangjeng Sultan kang winarni. 43. Dadya kalajeng puniku mundhut titihan tut wuri saking tresnanya mring putra PNRI 123
kang dherek Pangran Dipati miyos baluwarti ika supenuh ingkang ningali. 44. Kang aneng joli winuwus Kangjeng Pangran ing tyasneki kaya ge-agea prapta saking rempuning kang galih kdi katiban musthika sangalam dunya upami. 45. Kangjeng Ratu Bendareku ingkang lenggah munggeng ngarsi kang neng wingking patahira nulya Sang Resmining puri Kangjeng Pangran wingkingira pijer tansah uthak-uthik. 46. Ning Sang Dyah Resmining santun kendel datan aningali mung eca lenggah kewala Jeng Ratu Bendara nglirik mring solahe ingkang putra langkung sukaning panggalih. 47. Samana pan sampun rawuh ing Tegalhaija puniki sagunging putra santana amethuk pasowan jawi ingkang dados pangiridnya Kangjeng Pangran Mangkubumi. 48. Kang manggihi sagung tamu ingkang rayi tiga sami namung ngladosi kawala kalangkung sukanireki dennya boja andrawina datan lamun nguciwani. 124 PNRI
49. Mangkana ingkang winuwus risang Pinangantyan kalih pan sampun salin busana nyamping cindhe dhasar wilis semekan jingga rinenda wawi sinekaran adi. 50. Asingsim inten jumerut miwah barliyan sinangling asengkang panata brangta cundhuk manik amantesi prasaja solah bawanya mundhak pantes lamun angling. 51. Tuhu mustikaning ayu pepunjuling para putrì datan kena yen cinandra panjalmaning dewi Estri pan sarwi punjul sadaya saisining pura nagri. 52. Kangjeng Pangran kang winuwus mapan lenggah aneng wingking tansah ngresahi kewala nging Sang Dyah datan ningali mangkana nulya binekta miyos lelenggahan malih. 53. Sang Ratna yu bangun turut laju nulya dhahar sami ri sampunira bubaran sagung ingkang para putrì mung kantun Ratu Bendara ingkang kantun anenggani. 54. Nulya pasang kelir sampun ing jawi drawina sami sagunging putra santana PNRI 125
tanapi pra kang dipati apan samya anayuban angenting kasukaneki. 55. Jroning dalem kang winuwus Jeng Ratu Bendara uning mring semune ingkang putra mesem angandika aris, "Wus Kulup padha ngasoa iya ingsun arsa guling." 56. Jeng Pangran lega tyasipun mesem angandika aris nanging sang Resmining pura esmu awrat ing tyasneki mangkana Ratu Bendara kundur ing panepen dhingin. 57. Sapengkernya ibu kundur Jeng Pangran angarih-arih dhumateng Sang lir kusuma nulya ingemban Sang putri Sang Retna datan suwala binakta mring tilam sari. 58. Sarawuhnya tilam santun sinarekken Sang Dyah putri nanging tan arsa anendra lenggahan neng tepas wangi kasorotan mring papadhang sarira lir mas sinangling. 59. Jeng Pangran tyasnya matrenyuh anon mring kang sawang sari dadya alon angandika, "Dhuh Mas mirahingsun Gusti punapaa tan anendra dadya prihatining abdi. 126 PNRI
60. Bendara kawulanipun datan nedya anyidrani amung anyarah paduka kalamun cidra kang abdi sumangga den tengerana sukallamun dendukani." 61. Dadya nurut Sang Retnayu sare aneng tilam sari nanging ing tyas tan pracaya dadya ingeletan guling pan saben dalu mangkana Jeng Ratu Bendara iki. 62. Nenggani pan kalih dalu kundur Jeng Sultan winarni miyos dhateng Tegalharja bekta kasukan puniki bedhayan kalawan beksan suka-suka Sri Bupati. 63. Ri wusnya kundur Sang Prabu Kangjeng Pangeran winarni kascaryeng tyas mring kang garwa nanging Sang Retnan ing puri pan dereng karsa ngandika nanging lamun kathah janmi. 64. Apan langkung bangun turut samana nuju marengi Sang Retna jumeneng ika aneng sangandhap kumuning ang^sta sekar cepaka nyamping parang rusak klithik. 65. Kasumekanira gadhung tinepi kadya tan janmi aririmong cindhe sekar PNRI 127
aneng satepining warih balumbang ing patamanan Jeng Pangran tandya nututi. 66. Saking wingking Sang Ratna yu mapan datan ngudaneni jumeneng Kangjfeng Pangeran wus dangu wonten ing wingking ingkang tyas apan sangsaya trenyuh denira ningali. 67. Mring Sang Dyah resmining santun dadya kadumuk Sang Putri nolih pan lajeng ingaras langkung wirang kang mindha Sri tyasnya tansah tarataban dheprok neng ngandhap kumuning. 68. Kangjeng Pangran gya anambut ingemban kang mindha sasi mider aneng patamanan nging Sang Dyah tyasira maksih anggalih mung wirangira dene dangu tan udani. 69. Mring kang raka rawuhipun dadya waspanira mijil nulya mulat Jeng Pangeran lamün kang rayi prihatin binekta mring pasareyan rinepa ingarih-arih. 70. "Dhuh bendara pupujanku punapa kang dados rujit kang abdi tan ngraos dosa mung kedhik ngeget-egeti ing mangke apan sumangga dhinedha inggih ngladosi. 128 PNRI
71. Nging Mas Mirah abdinipun nunuwun den andikani neng Tegalhaija wus lama pan tansah denpitambuhi pinten banggi pinaringan esem usadaningbrangti. 72. Kang abdi matur saestu sarawuh paduka Gusti wonten nagri Tegalhaija mapan lir upamineki ginanjar inten kumala sangalam donya punika. 73. Marma mangke badhenipun bendara tan ngraos krami kawula pindha ngawula rumiyin duk aningali Gusti mring warna paduka prapteng wisma lir ngemasi. 74. Ing mangke pan gesang sampun atemah denpitambuhi." Mangkana Kusumeng pura sareng amiyarsa iki mring sabdanira kang raka dadya keh wirang kaeksi. 75. Mangkana tyasnya Sang Ayu, "Dadya ingsun iki dhingin kaya angadhang wong lanang adol marang rama mami." Dadya adres ingkang waspa Kangjeng Pangran aningali. 76. Kalamun Sang Murtiningrum sangsaya ingkang prihatin Mangkana Kangjeng Pangeran PNRI 129
sangsaya angarih-arih "Dull Gusti paran kang karsa Kang waspa saya dres mijil. 77. "Punapa Gusti kaduwung angabdekken mring kang dasih kula ma tur saestunya lamun tan ngapura Gusti kawula amung sumangga ing Tegalharja puniki. 78. Amung ulun amit nglangut ngupaya niarganing pati Mangkana sang pindlia Retna sareng midhanget puniki kumepyure lajeng sirna sadaya kang dados runtik. 79. Nuli mesem ngandika rum "Betah temen lamun angling," sarwi malerok Sang Retna "Ngendi ana wong pawestri iya wineha nagara bisa temen amek ati. 80. Tur mangsa mantepa iku besuk thak-thik nuli salin kaya tan wruh ing bedanya." Kangjeng Pangeran miyarsi mring ngandikanya Sang Ratna kumepyur ing tyas matur aris. 81. Sarwi mesem mamatkung "Yektos Gusti duk rumiyin ing mangke punapa karsa kawula ajrih nglampahi tan nedya malih akrama namungna ngabdipun Gusti. 130 PNRI
82. Nuwun sili paduka tuhu." Sarwi ingaras Sang Putri tangkising gelung kusuma kenging pamindhangan neki malengos Sang Dyah ngandika "Marmane gelema marni. 83. Iya kalamun calathu larangan den pangarahi apa lali jare ika naracakira andadi." Kangjeng Pangeran ngandika sarwi mesem ngasta weni. 84. "Gusti sampun limrahipun ingkang abdi namung darmi prentahing Allah tangala margi nurutaken wiji mila estu yen awisan nging dasih wus denlilani. 85. Pan sinung wewenang sampun kantun paduka pribadi kados pundi tan kalilan marma nunuwun kang abdi mugi ta kalilanana manjing jroning taman sari. 86. Lamun tan kalilan tuhu tan wände pun kakang mati dinukan dhateng Hyang Suksma ingutus tan angsal kardi." Mesem Sang Retna ngandika "Dhasar betah bisa angling. 87. Iya sapa bisa iku madoni wong kudu amrih pan sampun karsaning Suksma PNRI 131
panggih jodho donya ngakir sampun lejar ing tyasira." Sang Retna wus asrah dhiri. 88. Kangjeng Pangeran andulu semuning garwa nimbangi nulya sinambut Sang Retna tanpajiwa kalih neki wus lintu asmara gama ingemban Sang Pindha Sari. 89. Pan wus karsaning Hyang Agung panggih jodho jalu estri dadya sami tisnanira tan kenging benggang sanyari mapan lir mimi mintuna langkung remen kang ningali. 90. Kawarnaa kang mong kayun Kangjeng Sultan kang winarni pan sampun karsaning Suksma agerah celep puniki pan sampun angsal sacandra nanging miyos Setu maksih. 91. Mangkana ingkang winuwus Kangjeng Pangeran marengi arsa sowan mring kang eyang wit wus lami gerah neki kapethuk lawan kang rama Kangjeng Sultan pan marengi. 92. Arsa ameng-ameng iku ningali kang baluwarti kang ndherekken punakawan Kangjeng Pangeran tan lining kinira dede Kang Rama dadya tan mandhap sing wajik. 132 PNRI
93. Mung duga kang rayi tuhu wit tebih katingal alit kapethuk plengkung kaputran Jeng Pangran kagyat ningali wau dhumateng Kang Rama mesem Kangjeng Sri Bupati. 94. La wan angandika arum "Sira sengguh sapa mami?" Kangjeng Pangran aturira "Nun, kinten dhimas dipati samya anitih turangga." Mesem Sang Nata nabda ris. 95. "Menyang ngendi sira kulup?" Jeng Pangeran matur aris "Badhe sowan Kangjeng Eyang." Jeng Sultan ngandika malih "Wus kulup sira banjura anginepa aja mulih. 96. Sesuk sebaa den esuk aja nganti sun timbali metua kaputren ika Si Beng apa melu iki?" Kangjeng Pangeran aturnya "Inggih tumut wonten wingking." 97. Kangjeng Sultan sampun laju kur-ungkuran lampah neki dalu enjing tan kawarna ari Senen amarengi Jeng Sultan nulya ngandika utusan keparak kalih. 98. Nyai Among Sasmiteku lawan Nyai Soka prapti wus prapta ngarsa Pangeran PNRI 133
tur sembah aturaneki "Dhuh Gustiku katimbalan Jeng Rama dalem ngentosi. 99. Ngajeng-ajeng sampun dangu lenggah wonten jamban Gusti paduka kinen lajenga." Jeng Pangran nulya lumaris mapan datan kakampuhan kering Nyi Lurah kalih. 100. Miyos kaputren wus rawuh gedhong marapet kang kori ing ngajenge gedhong jamban Kangjeng Sultán lenggah kori sesendhen korining jamban sareng kang putra kaeksi. 101. Sampun karsaning Hyang Agung Jeng Sultán waspanya mijil Kangjeng Pangeran wuninga jen Kang Rama waspa mijil ing tyas kadya binethota nging tambuh kang dados galih. 102. Dadya tumut mijil iku ingkang waspa kalih neki Jeng Sultán lan Jeng Pangeran mangkana lurah kakalih alajeng tumut karuna sareng wrin ing gusti kalih. 103. Asamya arawat eluh mangkana tulunging Widhi kalihnya ical sungkawa enget mring purbaning Widhi manungsa suka sungkawa wus kanthine ing ngaurip. 134 PNRI
104. Kulup, sun undang sireku sun wruh aku lara yekti nanging nora dadi ngapa iya rasaning kang sakit nanging tyassun wus karasa kaya wus karsaning Widhi. 105. Ing wuri mung pasrah kulup mangsa bodhoa sireki kabeh adhi-adhinira ing mengko dhingin sayekti ingsun tan ningali liyan amung sira anak marni. 106. Sampun karsaning Hyang Agung Jeng Pangran nampa ing galih tan anyana lamun arsa nenggih tinilar tumuli wan dhumateng kang rama mangkana aturireki. 107. Namung Pangestu pukulun rumiyin tekeng samangkin tan wonten ingkang suwala dhumateng kawula yekti Kangjeng Sultan angandika "Ya kulup, pracaya marni. 108. Lah ta wus muliha kulup metua ing kene becik iya jroning prabayasa palataran akeh kaki sagung wong kang padha seba sun myarsa wus padha prapti. 109. Sira tan basahan iku pan saru yen akeh uning ingsun arsa nemonana PNRI 135
mring sagung bocah bupati wus kulup sira muliha Jeng Pangran lengser ing ngarsi. 110. Lajeng sowan mring kadhatun amarak eyang puniki Jeng Ratu Ageng atanya "Den undang apa sireki kulup marang ramanira." Jeng Pangran umatur aris. 111. "Datan wonten weca tuhu Eyang, kalangkung prihatin margi sänget nandhang gerah sänget tan sänget luinaris lan malih wus sepuh ika." Jeng Pangran watos sing galih. 112. Sampun lami gerahipun mangkana aturireki "Mapan tan wonten punapa mung kangen timbalaneki nulya pamit mring kang eyang kundur mring Tegalharjeki. 113. La wan sang retnaning ayu tan kenging benggang sanyari langkung dening sih-sinihan mangkana ingkang winarni mapan wus karsaning Suksma Kangjeng Sultan prapteng jangji. 114. Namung elet kalih dalu lawan nggenira weweling wau dhumateng kang putra ing dinten Kemis marengi Paing nenggih pasarannya kundur mring rahmatullahi. 136 PNRI
115. Langkung horeg Ngayogyeku surutnya Sri Narapati sabat sagung kagyat samya tan boten nyana sayekti Kangjeng Sultan yen suruda kundur marang ngalam gaib. 116. Residen Garman kalangkung wau nggenira anangis maksih enggal langkung cuwa dhumateng Sri Narapati nggenira ngladosi ika sinare Jimatan nunggul. 117. Kala wan kang eyang iku Kangjeng Sultan Ngayogyadi ingkang jumeneng sapisan mangkana Pangran dipati datan pisah lan kang raka Jeng Pangran Dipanagari. 118. Anulya bicara sampun jumeneng Pangran Dipati nanging mawi winakilan Pangran Pakualam iki wus tentrem nagri Ngayogya Jeng Pangran akundur nuli. 119. Mring Tegalhaija pan sampun mangkana ngalami-lami Jeng Sultan sampun diwasa supit mapan nulya krami duk supit kang mangku ika Minister Graman pribadi. 120. Kang raka jeng pangran itu kang nutupi netraneki duk krama marengi ika PNRI 137
Jan Kerapet dados malih neng masjid ageng ningkahnya pan angsal tilaran neki. 121. Raden Dipati puniku kang seda kadhaton dhingin Ratu Angger kang atmaja apan sampun nama iki anenggih Ratu Kancana Jeng Ratu Kancana ngalih. 122. Mapan nama Ratu iku sabab Ratu Ageng maksih Jeng Ratu Ageng winarna sampun karsaning Hyang Widhi sareng surut ingkang putra gerahnya waluya nuli. 123. Dadya panjang yuswanipun amomong kang wayah iki mangkana kang parentahan sampun ingaturken malih wan dhumateng Jeng sultan Pangran Pakualam iki. 124. Mapan sampun kendeliku nggennya dados wewakil kathah setori Ngayogya nanging tan dados punapi Jeng Pangran Dipanagara dados langkung singkel neki. 125. Kangjeng Sultan kang winuwus ingkang cinelakken iki Raden Dipati Danuija lan Raden Wiranagari Rahaden Pringganingrat apan sampun angemasi. 138 PNRI
126. Sampun karsaning Hyang Agung asanget maksiyat neki nanging yen wonten keng raka Jeng Sultan amaksih ajrih Inggris wus salin Walanda Residhen Nahis nameki. 127. Karemannya mangan nginum lan anjrah cara Walandi nadyan kang putra santana ingkang anem-anem sami pan sampun katut sadaya batal karam wus tan tolih. 128. Mangkana karya kolektur nanging tan atur upeksi. mring Pangran Dipanagara dene kinarya bukti amundhuti artanira marang sagung wong sanagri. 129. Dene karyanya kolektur anjaga Raden Dipati pan sampun rembug sadaya Minister Nais ngideni lawan anuwun pratandha ecap Jeng Sultan pribadi. 130. Pan sampun pinaring iku mangkana ingkang winarni sagung kang putra santana ingkang sepuh-sepuh sami tanapi sagung dipatya Ngayogya pan susah sami. 131. Apan rembug samya matur mring Pangran Dipanagari mangkana Kangjeng Pangeran. PNRI 139
langkung kagyat ing tyas neki nulya tedhak mring Ngayogya ing kadhaton sampun prapti. 132. Lajeng panggih lan kangIbu Jeng Pangeran atanya ris "Punika wonten pakarya dene datan paring uning Ibu dhumateng kawula karya susah wong sanagri." 133. Jeng Ratu Ibu lingnya rum "Kawula pan datan uning dadose rembug punika kula tanya sampun warti inggih dhateng jengandika Jeng Pangeran atanya ris. 134. "Sultán ing pundi genipun," Jeng Ratu Ibu nabda ris "Wonten Bangsal Panggung ika," Kangjeng Pangran nusul nuli, panggih kalawan Jeng Sultán Jeng Pangeran ngandika ris. 135. "Sultán marma praptaningsun ayun tanya mring sireki pan ingsun angrungu warta karya kolektur sireki iku apa karyanira?" Kangjeng Sultán matur aris. 136. "Danuija kang darbe rembug lawan Pun Wiranagari sebab kirangJcang kengkenan dene karyanipun malih anglempakken sakeh arta panyumpleng punika sami. 140 PNRI
137. Kalih kula tanya sampun ngaturi wuninga ugi inggih dhumateng paduka warti yen sampun marengi Kangjeng Pangeran ngandika "Iku pasthi goroh yekti. 138. Sultan yen siratan weruh iku ta pangrasa marni liwat lakuning duijana tan wurung karyeku pasthi iya marang kasusahan ing besuk wekasaneki. 139. Marang wong cilikku besuk lan apa pangane iki kolektur pira cacahnya lawan badinane iki ing endi pasebaniia." Sri Nata umatur aris. PNRI 141
VI. S i n o m 1. Tedhanipun apan ngiras sawidak tiyang satunggil lurahipun kalih belah cacah tiyang kawandesi apan langkung kakalih lurah kakalih puniku pasowannya sadaya wonten Danurejan sami lamun telas kedhik punika tambelnya. 2. Karyanipun saben mangsa medal marang dhusun sami mundhut panyumpleng punika Kangjeng Pangran ngandika ris sarwi mesem puniki wus tan lidok ujaringsun mangkono maneh Sultan yen ora ngrusaka bumi gunung iku sukur bage kena ingwang. 3. Duk dhingin swargi Jeng Rama gunung wus sun suwun iki ilange kabeh ku ika marga dadi susah neki sagung wong cilik-cilik kang sun karya ganti tuhu suku lan uwang dhuwit bandar kabeh iki wus sun duga turahane kurangana. 4. Dene kang parentah desa muliha kaya kang dhingin duk Eyang Buyut ika Kangjeng Rama wus nglilani nanging semados neki 142 PNRI
amung masa satahun kinarya isi ika sabab uwang kathah enting durung nganti kelakon kaselak seda. 5. Ing mengko iki ta sira malah yun sira wuwuhi ywa susahing wong desa lah kaya ngapa sireki Jeng Sultán matur aris sampun ta kados puniku cap kawula punika sampun kinarya ngecapi kang nawala badhe paneteping desa. 6. Lah Sultán sira jabela yen durung kebanjur iki undangen Wiranegara Kangjeng Sultán nulya aglis utusan animbali Raden Mas prapteng sampun Kangjeng Sultán angandika Mayor kaya ngapa iki tuturira apan wus atur uninga. 7. Mring kangmas pan wus kalilan mengko ingsun den dukani tumungkul Wiranagara tan saged matura iki nulya ngandika malih mengko layang ingsun pundhut kolektur wurungena Wiranagara tur neki kawula jrih sampun klajeng kang nawala. 8. Wonten Residen punika kewedan Jeng Sultán iki dadya kendel tan ngandika PNRI 143
Jeng Pangran bendu tyas neki ngandika mring kang rayi wus Sultan pilihen ingsun iku mung wong sajuga lan loro kok pilih endi lamun sira pilih ingkang loro iya. 9. Wus layang sira banjurna lamun sira milih mami jaluken nawalanira dene Residen ku ugi kalamun srengen iki aja sira melu-melu yen milih loro sira iya Sultan luwih becik nanging ingsun wis tan melu-melu ika. 10. Umatur Wiranagara kados pundi gen mangsuli timbalan sampun dhumawah mungel wonten kitab ugi nasika tul muluki yen ratu ngandika sampun tan kenging mangsulana Kangjeng Pangeran miyarsi mring ature Tumenggung Wiranagara. 11. Dadya medal dukanira jiniwir kupingnya kalih dhinupak sru angandika heh ya mukidin sireki jawane memuruki pan kitab kang sira ampung sireku luwih bisa wong kabeh tan ana uning ala becik pan ingkang weruh mung sira. 12. Kangjeng Pangran angandika 144 PNRI
Sultan sun tanya sayekti sira pajara den nyata sapa ingkang duwe pikir lamun sira pribadi iku alas lokil makpul yen rembuge wong liya pasti kena den owahi iku setan Sultan ingsun ora lila. 13. Kangjeng Sultan Ion aturnya pan saking tiyang kekalih Danuija Wiranagara lan kawula pitakeni pan sampun matur ugi dhateng paduka satuhu mila kula pracaya lajeng kawula ideni pan tumungkul Tumenggung Wiranagara. 14. Kangjeng Pangran angandika iku wus tetela yekti lamun setan angrancana pan kitab karya ling-aling Jeng Sultan ngandika aris Iah matura maneh iku mayor maring kakangmas lamun sira maksih wani babing kitab ingsun arsa myarsakena. 15. Dyan matur Wiranegara tan saged matura malih Kangjeng Sultan angandika wus sira amundhut iki wurung kolektur dadi wus sira m e t u w a i ku Mayor Wiranagara tur sembah lengser sing ngarsi PNRI 145
Kangjeng Sultán umatur dhateng kang raka. 16. Suwawi kundur kakangmas dhahar kadhaton rumiyin kaliyan sareng lumampah lenggah wonten Gedhong Kuning Jeng Ratu Ibu prapti lan Jeng Ratu Kencaneku nulya amundhut dhahar Nyai Riya kang ngladosi Kangjeng Ibu Ratu alón atetanya. 17. Paran Sultán dadinira prakara Kolektur iki Kangjeng Sultán ris turira inggih tamtu boten dadi Jeng Ratu mesem angling Sultán ingsun ngling satuhu ingkang duwe nagara Ngayogya iki sayekti kakangira Pangeran Diponegara. 18. Mapan Sultán dhinawuhan mring ramanira ing nguni duk ana ing Kadipatennya mangke timbalan neki Den Ayu sun pajari awya nyakarep anakmu ingkang dadya tyas ingwang nakingsun kang tuwa yekti aturingsung manira sumangga. 19. Semu lingsem Kangjeng Sultán sabab akeh wong kang myarsi mangkana ing aturira sampun paduka wawarti kula sampun udani kangjeng rama welingipun 146 PNRI
inggih dhateng kawula Jeng Pangran mesem nabda ris Ibu Ratu kadiparan ta paduka. 20. Ngandika wados punika pan kathah tiyang udani mesem Jeng Ratu Kencana ri sampunira dumugi dhahar anulya pamit Kangjeng Pangeran wus kundur dhumateng Tegalharja samana apan wus lali Kangjeng Ratu Ageng gerah sänget ika. 21. Anuju ing wulan Ramlan sagung putra wayah sami tugur neng kraton sadaya tanapi kang pra ngulami Ki Pangulu ngaturi mukah siyam Kangjeng Ratu nanging meksa tan karsa kadya wus sinedyeng galih sareng ngajengaken Bakda supe nulya. 22. Jeng Sultan matur kang raka kados pundi benjing-injing prakawis grebeg punika Kangjeng Pangran ngandika ris aja sira ngowahi iya dene ingkang tunggu Kangjeng Eyang sun dhawak lan Bu Ratu Bendareki Ratu Angger kabeh padha garebega. 23. Ki Mangkubumi sampeyan nggih sowana benjing-injing Kangjeng Sultan ris aturnya bilih kula tan meningi PNRI 147
Jeng Pangran ngandika aris walahu aklam ing sesuk nanging panduganing wang Kangjeng Yang kaya ngenteni mring pepeke kang putra wayah sadaya. 24. Nangkana sampun klampahan pan karsaning Hyang Widhi Kangjeng Ratu surudira sampun bakda grebeg iki putra wayah wus prapti tanapi kyai pangulu myang sagung pra ngulama mapan sampun pepak sami sinarekken Jimatan tunggil kang putra. 25. Riwus kawandasa dina Jeng Ratu Ibu gumanti Ratu Ageng namanira dalemira kang ngenggeni Jeng Ratu Bendara neki mangkana ingkang winuwus ri sampunira lama wonten cobaning nagari pan karaman anama Manduratmaja. 26. Mapan ngembani punika Jeng Pangran Diposaneki Kangjeng Pangran wus uninga saking wong desa kang warti nanging maiben yekti dene langkung boten rukun Panran Diposana repot jompo lawan alit lawan kalangkung manah remen maksiyat. 148 PNRI
27. Nanging ragi gerah manah, duk kala timurireki, marma datan linagewa, samana nuju marengi, Kangjeng Pangran nimbali, abdi kinen maos iku, nama Sukbatal iman, lawan Mukhamad bunari, kitab nami Khatulmuluk kang winaca. 28. Lenggah bale sawo ika, paseban Selarajeki, andangu nulya utusan, iya saking ingkang rayi, Jeng Sultan atur uninga, anenggih ingkang denutus, Raden Sasrawirana, lan Sasrabau, tur bekti, "Kula Gusti ingutus Rayi Narendra. 29. Kinen ngaturi uninga, dhumateng paduka Gusti, ing Kedhu wonten pakarya, karaman ageng kang baris, dhusun Bendha nggen neki, Sinduatmaja ranipun, estri ingkang satunggal, sampun pejah ing Walandi." Jeng Pangeran mesem aris angandika. 30. "Lah iya Sastra wirana, Sultan apa wis bantoni," aturnya Sastra wirana, "Inggih sampun kang lumaris, Raden Mayor pribadi, lan Raden Ritmester iku, bekta sakancanira, lajeng angkatipun sami, PNRI 149
lan residen Nahis sadinten punika. 31. Iya wus Sastrawairana, sira amuliha dhingin, ing mengko ingsun pan arsa. marang kadhaton pribadi, lawan ayun udani, Adinagara mamantu, nulya Sastrawirana, tur nembah lengser sing ngarsi, Kangjeng Pangran tan adangu nulya tedhak. 32. Prapta kadhaton wus panggya, Jeng Pangran lawan kang Rayi, Jeng Sultan matur niskara, Jeng Pangran mesem nabda-ris, "Ya wis sun udaneni, ingkang karya reka iku, Lamun Residen prapta, yang Dipasana den aglis, wenehana iku kang gawe gendra." 33. Wus lajeng Kangjeng Pangeran, mring Adinagara prapti, Pangeran Adinagara, emeh wände mantu iki, Kangjeng Pangeran nabda-ris, "Wus tutugna gonmu mantu." Antara telung dina, Residen Nahis kang prapti, tur uningá karaman Kedhu wus bubar. 34. Nulya Pangran Dipasana, cinepeng binuwang nuli, wau dhumateng ing sabrang, Mangkana ngalami-lami, saya kathah setori, nagari Ngayogya iku, 150 PNRI
nanging datan punapa, Jeng Pangran langkung prihatin, datan kondur neng Selaraja kewala. 35. Jeng Sultan ingkang winarna, yen marengi kangen iki, wau dhumateng kang Raka, nusul mring Selarajeki, Samana amarengi, Kangjeng Sultan prapta iku, kangen dhateng kang Raka, Kangjeng Pangeran marengi, lagya lenggah kolah milih ingkang tigan. 36. Klangenan ulam wader bang, munggeng sela gilang iki, Kangjeng Sultan nulya prapta, pan lajeng tumut milihi, kang nderek Pangran kalih, samya kang Raka puniku, Pangeran Suryabrangta, lawan Suryawijayeki, Kangjeng Pangran sampun karsaning Hyang Suksma. Ingkang tyas langkung pracaya, wau dhumateng kang Rayi, Kangjeng Pangeran ngandika, "Payo Sultan padha ngalih, lenggah ing gedhong iki". Kangjeng Sultan nderek sampun, lawan kalih kang Raka, Pangeran Suryabrangetki, pan kalawan Pangeran Suryawijaya. 36. Klangenan ulam wader bang, munggeng sela gilang iki, Kangjeng Sultan nulya prapta, pan lajeng tumut milihi, kang nderek Pangran kalih, samya kang Raka puniku, Pangeran Suryabrangta, lawan Suryawijayeki, Kangjeng Pangran sampun karsaning Hyang Suksma. Ingkang tyas langkung pracaya, wau dhumateng kang Rayi, Kangjeng Pangeran ngandika, "Payo Sultan padha ngalih, lenggah ing gedhong iki". Kangjeng Sultan nderek sampun, lawan kalih kang Raka, Pangeran Suryabrangetki, pan kalawan Pangeran Suryawijaya. 38. Kangjeng Pangran angandika, sarwi mesem mring kang Rayi, "Sultan sun pajari sira, sakehe ingkang prajangji, PNRI 151
duk dhingin jaman Inggris, mapan maksih ana ingsun, kadhaton nora ana, mung kontrak kang ana iki, lan prajangji pametune kang nagara. 39. Dene sakeh panganggeran, maksih ana kene iki, kang dadi watir tyasingwang, manawa ingsun ngemasi, apa dene sireki, ora wurung iku besuk, mapan dadi brawala, anakira lan nakmami, lamun ora ana pitulung Hyang Suksma. 40. Dene mengko karsaningwang, layang sun wenehken iki, Sultan iya marang sira, nanging ingsun Sultan ti tip, mring sakeh nakireki, Kalamun ngemasi ingsun, sultan mangsa bodhoa.", Jeng Sultan aturireki, pan sandika Jeng Pangeran angandika, 41. Mring Pangeran Suryabrangta, la wan Suryawijayeki, "Sira karo lumakua, suwunen layang prajangji, marang bakyunireki", tur sembah kalih wus mundur, saking ngarsa kang Raka, tan adangu nulya prapti, ingkang serat wus katur marang sang Raka. 42. Tinampen nulya ngandika, "Ya Sultan wruhanireki, 152 PNRI
layang iki ingkang nurat, pan Jendral Raples pribadi, kang sisih Jawa iki, Cadiningrat nulis iku, wusnya sira gawaa, nanging poma wekas marni, pan mung iku kang dadi watir tyasingwang. 43. Jeng Sultan matur sandika, "Kalangkung panuwun neki," gya pinaringken kang surat, Kangjeng Sultan anampeni, langkung suka tyasneki. Jeng Sultan nulya mit mundur, mapan sampun kalilan, mundur sing Selarajeki, pan surat binekta Jeng Sultan priyangga. 44. Datan winarna ing marga, kedaton pan sampun prapti, apan wus karsaning Suksma, Kangjeng Sultan datan lami, saking gung rencaneki, setan kang samya bibidhung, kang surat ingaturan, besmi pan datan prayogi, yen taksiha manawa bilih manawa. 45. Kadya wus takdiring Suksma, Jeng Sultan gampil nuruti, mring atur kang tan prayoga, Mangkana surat binesmi, sampun karsaning Widi, tan lami Jeng Sultan iku, lawan antaranira, denira ambasmi tulis, prapteng jangji Kangjeng Sultan nulya seda. PNRI 153
46. Mapan datan mawi marga, ing gerah saking sakedhik, pan kendel gennya besiyar, namung ingkang dadya margi, dhahar turaturneki, Raden Dipati puniku, pan lagya ngunjuk jangan, sareng cekoh pan cumekik, lajeng dhawah Jeng Sultán apan trus seda. 47. Satira abuh sakala, langkung geger Ngayogyeki, pan samya kaget sadaya, ingkang Raka sampun prapti, nanging datan meningi, lan putra santana sagung, jalu estri pepakan, gumerah swaraning tangis, saking gunging pawestri sajroning pura. 48. Tanapi sagung punggawa, apan sampun pepak sami, ki pangulu sakancanya, nuwun nuli densirami, tan suka sekretaris, ibu ken ngentosi iku, apan lagya utusan, nusul residhenireki, kang marengi Baron Silwis namanira. 49. Pan lagya kesah mring Sala, ingkang kinen angenteni, lagya jinujul punika, Jeng Pangeran wus ningali, mring layone kang Rayi, nulya pineksa puniku, pan kinen nyiramana, 154 PNRI
anulya dipunsirami, ri sampunnya sinarekken Prabayasa. 50. Sadinten sadalu ika, Barón Silwis dereng prapti, sareng injing tinimbalan, kretaris dan suka malih, nanging pineksa malih, mring Kangjeng Pangeran iku, sampunnya tinimbalan, tinengga neng bangsal sami, Barón Silwis jam sewelas praptanira. 51. Pan lajeng kinen ngangkatna, Jeng Ra tu Ageng puniki, langkung sanget pamuwunnya, ingaturan datan kenging, ngantos kaku tyasneki, Barón Salewis puniku, mapan kakanthen sasta, lan Pangeran Dipanagri, prapta ngalun-alun kidul wangsul samya. 52. Sadaya wus prapteng pura, ingkang datan dherek sami, sagung kang putra santana, Residhen Salwis nabda ris, Pangeran Dipanagri, "Sampeyan bok sampun kundur, lajenga tengga putra," Kangjeng Pangran ngandika ris, "Ora gelem sun mulih bareng lan sira. 53. Pan sekretaris kewala, lan si Ditri iku becik, kariya atunggu pura, lan Kyai Mangkubumi", Barón Silwis nuruti, PNRI 155
mapan samya bubar sampun, sagung putra santana, kang tuguran nging bupati, Kangjeng Pangeran wus kundur mring Teglhaijo. 54. Ingkang dherek mring Jimatan, sadaya pan sampun prapti, sinarekaken Jeng Sultan, pasareyan ninggal dadi, kang tunggil kang Ramaji, mangkana ingkang winuwus, Jeng Sultan tilar putra, sasanga kathahireki, kang winarna namung kang jalu kewala. 55. Den Mas Menol parabira, saweg yuswa tigang warsi, nanging sampun pinaringan, nama Pangeran Dipati, mangkana ngantos lami, apan dereng dadi iku, Raden Mas Gatot arinya, Den Mas Mursada puniki, Den Mas Mangun kang jalu sakawan ika. 56. Ingkang putrì mapan gangsal, mangkana ingkang winarni, Jeng Pangran Dipanegara, mapan asring denaturi, mring Residhen ing loji, nanging awis kersanipun, lawan malih menawa, Residhen malebeng puri, ingaturan Kangjeng Pangran awis karsa. 57. Lan asring tinitik ika, mring Residhen yuswaneki, kalamun marengi karsa, 156 PNRI
ingaturan dhateng loji, langkung Residhen iki, genira met galihipun, lan asring ingaturan, lenggahan sami pribadi, pan Residhen ingkang ngladosi priyangga. 58. Sabarang kang dinangua, Baron Silwis aturneki, Tegalhaija Selaraja, Kangjeng Pangran Mangkubumi, graita jroning galih, samana gya tedhak sampun, dhumateng Tegalhaija, mapan sampun akapanggih, lan kang putra neng jro gedhong Selahaija. 59. Kangjeng Pangeran angandika, "Kulup tan anduga mami, Baron Silwis karepira, banget kayungyun nireki, kulup marang sireki, kaya ana atine iku, ngenteni karepira, manawa dhingin sireki, wus celathu, Kangjeng Pangeran ngandika. 60. "Sampun gampil bab puniKa, kawula lumuh sayekti, kalamun margi punika, puruna sampun rumiyin, mangsa kaselan ugi, inggih dhumateng pun Bagus." Kangjeng Pangran ngandika, wau dhumateng kang siwi, "Paran kulup banget temen watiringwang. 61. Iya manawa kaliya, PNRI 157
kaya paran polah mami." Kangjeng Pangran aturnya, sarwi mesem," Sokur ugi, lamun purun ngowahi, Kyai marang jangjinipun, aluwung makatena, boten angewed-ewedi, pan kawula angindhung purbaning Suksma. 62. Sampun kondur Jeng Pangeran, watara let pitung ari, Den Mas Menol pan ingangkat, jumeneng mapan gentosi, mring ingkang Rama sawargi, nanging mawi wakil iku, nenggih ingkang kinarya, Kangjeng Pangran Mangkubumi, pan kalawan Kangjeng Pangeran punika. 63. Hariya Dipanagara, lawan Ra tu kancaneki, Ratu Ageng sekawannya, Jeng Pangran lumuh kepati, nanging pineksa ugi, dadya sanget lingsemipun, tan saged mulat janma, ngantos tugel pecuh neki, ingkang kampuh genira nitih kereta. 64. Datan tinoleh kapidak, sekretaris ingkang nganthi, anglir sedaa sakala, pan sampun prapteng ing janji, kontrak winaos nuli, Den Mas Menol sebutipun, kepejeng pamuwusnya, namung moh datan apti, apan meksa Residhen pangangkatira. 158 PNRI
65. Lan Ratu Ageng kang meksa, ri sampun kondur tumuli, lenggah sitinggil sakedhap, lajeng mring kedhaton sami, lenggah bangsal puniki, Barón Silwis mapan asung, kang serat peijanjian, kangjeng Pangeran tan apti, kinen maos kewala mapan tan bisa. 66. Jinaluka atandha asta, ngandika tan bisa nulis, tinedha ingkang pratandha, ora gawa ecap mami, Jeng Pakualam iki, mesem krasa ing tyasipun, Pangran Dipanagara, dadya wewah lingsem neki, pan rumaos lamun ingesem-eseman. 67. Dadya mubarang pakarya, Kangjeng Pangran Mangkubumi, ingkang nindhihi sadaya, Residhen narima iki, ri wusnya bubar sami, mangkana ingkang winuwus, Pangran Dipanagara, kundur mring Tegalharjeki, sapraptanya langkung denira sungkawa. 68. Kang ginagas mung lingsemnya, dene ora katon janmi, kinarya wakiling bocah, bok iya nganggi tinari, pinadhakken puniki, lir wong ngempek-empek iku, dol gawe luru pangan, PNRI 159
ora kaya awak marni, kudu temen delap urip aneng donya. 69. Kalangkung rempu tyasira, Jeng Pangran Dipanagari, lajeng manijng pasareyan, anedya anganyut urip, wus nir sagung kaeksi, saking sanget wirangipun, mangkana kang kusuma, kumepyur tyas ningali, mring kang raka ingkang tyas ora kaduga. 70. Dene langkung singkelira, apa ingkang dadi wadi, mangkana sang Retnaningdyah, tan eca raosing galih, nulya anusul nuli, sang Retna mring tilam san tun, tumingal mring kang Raka, yen arsa hangayut urip, Sang Aputri nyungkemi medal kang waspa. 71. Pegat-pegat angandika, "Kangmas ora bisa kari." sarwi nungkemi pranaja, "Ngur ingsun matiya dhingin, sampun ta lamun keri, sampun karsaning Hyang Agung, Jeng Pangran tingalira, mantuk mring bangsa Sepehi, duk miyarsa sasambate Sang Kusuma." 72. Dadya ucul tingalira, sang Retna sinambut ririh, pinangku sang lir kusuma, kalawan ngandika aris, "Wus kendela tan apti, 160 PNRI
wurung mati abdinipun," sang dyah aris aturnya, "Punapa kang dados rujid, dene ngantos padukarsa tilar donya." 73. Kangjeng Pangran angandika, "Mas Mirah gusti wong kuning, sosatyaning Tanah Jawa, pun kakang pajar sayekti, langkung wirang ing urip, ana ing donya wakingsun, kinarya wakiling bayi, ora mantra kalamun katon manungsa. 74. Den bubungah lir wong corah, dene liwat mejanani, kalamun ingsun gelema, dadi ratu pan wus dhingin, mengko kinarya wakil, dene liwat nistha iku, abanget ingsun wirang, den unggahken emban marni," dadya mesem Sang Retna aris aturnya. 75. "Nuwun ngapunten kawula, den ageng dhumateng abdi, mokal paduka kilapa, menggah utamaning margi, kang dhateng ngalam gaib, datan makaten pukulun, pan rumiyin paduka, ngandika margi utami, pan kawula taksih emut sapunika. 76. Mapan kawula anedya, kalamun kantuna yekti, dhateng ngalam kelanggengan, Kawula nuwun rumiyin, PNRI 161
tan saged aningali, kalamun kantun saestu, inggih dhateng paduka, kawula sampun sayekti, anenuwun dhateng Robil ngalaminna. 77. Ljiwan pangestu paduka, supangatira Jeng Nabi, Mukhamadinnil Mustafa, benjing prapta ngalam suci, kawula kang rumiyin, lawan ing margi puniku, utami ingkang wiyar, lawan gumantunging takdir, kang kasesa lan sabar mangsa sanesa. 78. Namung kantun sautama, kang sabar punika ugi, apan kathah cariyosnya, lan mindhak amai sayekti, yen kaleresan ugi, lawan pitulung Hyang Agung, apan kawula nedya, angawula tekeng ngakir, anyenyethi inggih dhumateng paduka. 79. Paduka yun nyupet karsa, tan rila hukuming Widi, pan inggih mangsa wandeya, namung kantun sautami, yekti wirang donyeki, yen tan ewah niyatipun, dados ngamal sadaya, tur temtu cobaning Widi, pan sadaya sih nugrahaning Hyang Suksma. 80. Apan kawula punika, marma purun ma tur yekti, 162 PNRI
rumiyin saking panduka, inggih ingkang memejangi, nuwun lumangkung ugi, bilih kasupen pukulun." Jeng Pangran duk miyarsa, marang ature kang Rayi, dadya mesem lir sinapon dukanira. 81. Sang Retna sinambut sigra, Kangjeng Pangran ngandika ris, "Adhuh Mas Mirah bendara, kang mindha in ten ing wukir, piturun saking swargi, nugrahanira Hyang Agung, musthikaning wanodya, satanah Jawa puniki, tambuh-tambuh nah angger sun rasakena. 82. Sayekti yen bener sira, banget kalalen kang abdi, kang iman upama surya, ati upamaning angin, coba rancana iki, apan anglir mega mendhung, kang jasmaniku dewa, kaya upamane bumi, iya lam un nora katibanan udan. 83. Paran margane thukula, sagung wiji kang neng bumi, pan ngamal becik bendara, yeku upamane wiji, marma ingkang j asm ani, bisa ngumpul imanipun, lan ati katelunya, iku wutuh dadi siji, iya dene sababe ingkang panrima. PNRI 163
84. Tegese ingkang panrima, thukule sakehing wiji, lamun ora mangkonoa, tanpa paedah wong urip, wong aneng dunya iki, Mas Mirah kautameku, kang gedhe cobanira, nging lawan nugrahan jati, yen kuwawa yeku kekasih Hyang Suksma. 85. Kalamun datan kuwawa, kang wiji besuk upami, pan datan tuwuh sadaya, dadi tuna wong ngaurip, angur duk kala bayi, matiya wus tan kaetung, nah angger kang utama, pan papat dadi sa wiji, ngamal ngelmu ngamal maklum apan nunggal. 86. Panuju ingsun bendara, ana nugrahaning Widi, eling coba saka sira, meh kalalen ingsun gusti." Enengena tan winarni, Ngayogya ingkang winuwus, Kangjeng Pangeran ika, Mangkubumi apan maksih, pan pinardi menggah capira kang putra. 87. Baron Silwis tan anrima, mring kang ecap tiga sami, kedah nedha jangkepira, sekawan maksih angudi, mangkana ujarneki, "Nadyan tan ana iku, kang telu iku iya, 164 PNRI
yen ana ingkang sawiji, iku bae Pangeran Dipanagara. 88. Dene kang katelu ika, mapan ya minangka saksi, lamun ora ana ika, iya-cap ingkang sawiji, mapan tan kena manjing, kang duwe bandar sadarum, pasthi tan aweh ingwang." Dadya Pangran Mangkubumi, pan ginubel dhateng wong gedhe tetiga. 89. Sebab tan saged balaka, dadya Pangran Mangkubumi, tedhak marang Tegalharja, Mangkana ingkang winarni, Kangjeng Pangran marengi, lenggah aneng Balekencur, pan lagya kinen maca, Harjunawijaya iki, pan kinarnya anglipur rujiting driya. 90. Ingkang abdi kalih ika, Dyan Wiryadikusumeki, kang sawiji namanira, Mas Sastrawinangun iki, Jeng Pangran Mangkubumi, sareng rawuh sigra nusul, dhumateng Sela raja, panggih alenggahan sami, Balekencur Jeng Pangeran angandika. 91. "Kulup marma ingsun prapta, atutur rusaking nagri, dhuwit bandar ora kena, sun jaluk lan bakyu iki, la wan adhinireki, PNRI 165
Ratu Kencana cap telu, kudu jaluk capira, malah ingsun densrengeni, mring Residhen paran mengko karsanira." 92. Jeng Pangran Dipanagara, esmu duka jroning galih, "Marma rumiyin kawula, datan purun dados wakil, kadya berah upami, awande ing ñama tuhu, salaminipun dadya, pan dereng kawula kardi, angecapi namung saweg kaping tiga. 93. Punika pan raja pejah," Kangjeng Pangran Mangkubumi, mapan aris angandika, "Kaya paran polahneki, sanak-sanakireki, padene prajurit iku, ingkang padha belanjan, masthi padha susah iki, lamun ora dhuwit bandar malebua. 94. Jeng Pangran Dipanagara, langkung kewran ing tyasneki, mangkana lajeng anembah, marang kawirangan yekti, nanging geseng tyasneki, mesem angandika rum, "Kyai mapan sumangga, nanging kawula aseksi, cap punika mapan lajeng kula bucal. 95. Dados sampun mantun ñama, kawula Dipanagari, Ngabdulhamit ñama kula." 166 PNRI
Kangjeng Pangran Mangkubumi, ngandika esmu ajrih, "Ya kulup apa kersamu, sapa kang wani malang," pinundhut ecap wus prapti, lajeng ngaturaken dhumateng kan rama, 96. Kangjeng Pangran ngandika, "Meling punika kiyai, kalamun prakawis arta, sampun mawi kula malih." Jeng Pangran Mangkubumi, mapan angandika arum, "Ya kulup sun kaduga, yen ana pratandha iki," nulya pamit kudnur pan wus tan winarna. 97. Kangjeng Pangran ing tyasira, sangsaya gesengireki, kinarya panglipur tedhak, marang daleme kang rayi, Pangeran Suryabrangti, anyupitken putranipun, jenenging Kangjeng Pangran, lajeng anyare sawengi, mapan lenggah patamanan Suryabratan. 98. Lan sagung pra putii asamya, sadalu tan arsa guling, ameng-ameng catur ika, lawan kang eyang ngladosi, Raden Ayu puniki, Danukusuma kang sepuh, injing kundur Jeng Pangran, dhumateng Tegalrejeki, Sang Dyah Retna amethuk wonten taratag. 99. Sinambut sang lir Supraba, PNRI 167
binekta mring tilamsari, Kangjeng Pangran nuli nendra, supe solat, dhahar iki, sadinten ngantos ratri, ajrih mungu sang Renayu, mung tinengga kewala, wancinira tengah wengi, nulya dhawah tandha benduning Hyang Suksma. 100. Ardi Mrapi murup ika, anglir sundhul ing wiyati, kadya kebekan Ngayogya, kang ngakasa dadi geni, kang swara gegirisi, jumegur lawan gumludug, brama pating pancurat, kalangkung giris pan sami. ting kudhandhang ngupados pangungsen samya. 168 PNRI
VII. Dhandhanggula 1. Tambuh-tambuh kang samya denungsi ing ngawiyat langkung petengira mangkana kang winameng reh J eng Pangran dereng wungu langkung eca denira guling sang Retna pan kewedan esmu maras iku menawi tinilar seda mring kang raka arsa mungu langkung ajrih mung tinengga kewala. 2. Sang Kusuma mangkana tyasneki maspaosken dhumateng kang raka lamun lajeng seda mangke mung nyipta bela iku tuhu lamun tan nedya kari mangkana tan winarna sang Retnaning ayu apan kagungan parekan langkung dennya sembrana tan pirsa ajrih bok Buang namanira. 3. Langkung ajrih ningali wiyati lan suwara tambuh solahira dadya jerat-jerit bae lawan parekan sagung gustinira kaliyan neki maksih aneng jron tilam mangkana winuwus Kangjeng Pangran duk miyarsa mring swaraning parekan samya anjerit kagyat wungu tumulya. 4. Aningali sang resmining putii lenggah dagan Jeng Pangran atanya PNRI
"Ana apa ta nak Angger," sang Dyah alon umatur "Tan uniga kawula yekti pan dereng medal-medal Jeng Pangran nulyeku miyos akekanthen asta lan sang Retna mring palataran wus prapti ningali ing gegana. 5. Lamun ardi ingkang murub iki lawan obahira kang bantala mesem Jeng Pangran kalihe kalawan aturipun para sagung parekan sami mapan awarna-warna mangkana nulyeku Jeng Pangran nambut sang Retna pan binekta wangsul'mring tilam sari dumugekken kang karsa. 6. Ri wusira Jeng Pangran nulya mit mring sang Retna kundur Selaraja mangkana kang caritane ing Ngayogya puniku pan kalangkung gegerineki Jeng Ratu ageng ika kang tyas langkung kuwur tan ana sinambat-sambat mung kang putra Pangeran Dipanagari saben ana wong prapta. 7. Pelajengan pan tinarka iki yen kang putra Jeng Pangran kang prapta dadya langkung cuwa tyase nging sekretaris Abu lawan Pangran Hamangkubumi de tri Raden Dipatya 170 PNRI
dyan mayor puniku Baron Silwis ora ana lagya kesah samana ingkang winarni sangetnya tigang dina. 8. Kawarnaa ingkang agung brangti Kangjeng Pangran aneng Selaraja wus tan kawarna ing tyase aneng donya puniku langkung dennya katutuh neki mangkana kang winarna apan tan panuju ing taun Edal punika sirah tanggal wulan Ramlan anujoni ping salikur tanggalnya. 9. J eng Pangeran aneng guwa iki pan ing Secang araning kang guwa saben ing wulan Ramlane mangkana karsanipun Kangjeng Pangran ngujalat iki aneng sajroning guwa pan tan kundur-kundur. Mangkana panuju ika lenggah aneng sela gilang wastaneki enenggih Ngambar maya. 10. Pan punika lalangenan sami jroning guwa minangka dalemnya beji jero neng kolahe jrejes telaganipun amerancang sumur upami Widarakandhang ika pan pasowanipun kori kang gampeng tinatar Kangjeng Pangran liyep-liyep kadya guling mangkana nulya ana. PNRI 171
11. Wong sawiji prapta ngarsa neki mapan sareng kaliyan maruta sampun prapta ing ngarsane ingkang pangangge iku kang pinindha lir pendah kaji kagyat Kangjeng Pangeran angandika arum ingsun tambuh lawan sira wong ing ngendi, kang tinanya anauri kawula tanpa wisma. 12. Prapta amba ingutus nimbali mring paduka, Jeng Pangran ngandika "Sapa kang kongkon arane lan ngendi wismanipun?" Wong punika aris turneki "Pan inggih tanpa wisma rat jawi sadarum punika minangka wisma mangke samya jinulukan Ratu Adii ingkang ngutus kawula. 13. Animbali mring paduka yekti pan ing mangke jumeneng punika sapucaking ardi mangke saking ing ngriki iku kidul wetan pernah ing ardi Rasamuni punika nging paduka iku tan kalilan bekta rencang," gya lumampah Kangjeng Pangeran ingiring dhateng tiyang punika. 14. Kadya sampun karsaning Hyang Widi Kangjeng Pangran anurut kewala datan antara praptane ngandhaping ardi iku 172 PNRI
kang nimbati musna tan keksi mangkana tan winarna Ratu adii iku jumeneng pucuking arga rebut sorot lan sang Prandanggapati dangu surem Hyang Ngarka. 15. Kangjeng Pangran tan kuwasa uning aningali marang kang wadana Sang Ratu Adii cahyane kasor Hyang Arka tuhu mung busana awas ningali Kangjeng Pangran sadaya ijem surbanipun arasukan jobah seta lan celana seta ngagem sabi abrit ngaler ngilen ajengnya. 16. Pan jumeneng neng pucaking ardi munggeng sela malenas kewala tan wonten aub-aube pan suketan kadulu resik kadya densaponi Kangjeng Pangran neng ngandhap pan tumenga iku ngidul ngetan ajengira Ratu Adii nulya angandika aris "Heh Ngabdulkamit sira. 17. Marmanira sira suntimbali wadyaningsun kabeh sira duwa ing Jawa rebuten angger lam un ana wong iku atatakon marang sireki nuwalanira kuran kon nggoleki iku." Jeng Ngabdulkamit aturnya: "Amba nuwun sampun tan kuwawi jurit. PNRI 173
lawan tan saged ika. 18. Aningali dhumateng pepatih lawan malih rumiyin kawula sampun nglampahi yektose pandamel wonten langkung inggih sami samining janmi Jeng Ratu Adii nabda "Ora kena iku wus dadi karsaning Suksma tanah Jawa pinasthi marang Hyang Widi kang duwe lakon sira. 19. Datan ana ingkang maning-maning," sira wusnya kumepruk swaranya mapan anglir upamane panjang binanting watu nulya musna kaliyan neki kadya pan datan kena winarna puniku mangkana mapan anulya pangraosnya Kangjeng Pangeran pribadi ingkang jumeneng arga. 20. Datan ewah jumenengireki ngaler ngilen wau ajengira Jeng Pangran langkung getun myang raos jajanipun kadya konang pating karelip mangkana kagyat nulya becak-becik iku mapan lawan puthut lawa alok-alok samodra murub puniki lan gumludhug kang swara. 21. Lan gemuruh lir ardi Merapi Kangjeng Pangran tedhak miyos ika tumut aningali age 174 PNRI
mapan wus tan cinatur bakda kundur Jeng Pangran agüs dhumateng Tegalhaija mangkana winuwus nenggih nagri saya kathah rubedanya Ngayogya ruweding nagri ki pangulu winarna. 22. Pan sulaya lan Raden Dipati Baron Silwis wus ganti punika Semitsar iku arane lan sekretaris Abu sampun salin ingkang genteni Suwaliye punika nenggih namanipun mangkana Raden Dipatya lawan Kyai Pengulu kelajeng sami wau nggennya sulaya. 23. Wulan Ramlan ki Pangulu iki gennya boyong marang Tegalharja ambruk mring Selarajane lawan rerepotipun neng pasowan selarajeki angendhih ingkang griya Mas Kartajayake Kangjeng. Pangeran tan mirsa pan marengi tedhak guwa Secang malih samana sampun lama. 24. Ki Pangulu pan sinuprih mulih nanging sampun tan purun mantuka nulya ginentenan mangke ketib nginggahken iku ketib Anom namanireki Jeng Pangran sinuwunan idi datan ayun PNRI 175
mangkana malih winarna Kangjeng Ratu Ageng pan supeneng ratri mireng swara mangkana. 25. Ratu Ageng Ratu Kancaneki temokena lawan wali ika Wudhar lor kulon wismane yen tan kalakon iku pasthi rusak ing Tanah Jawi sun pundhut nyawanira mangkana pan iku ngantos jangkep kaping tiga mapan samya ujare kang suwareki Jeng Ratu langkung jrihnya. 26. Sampun tita tan salin swareki Kangjeng Ratu angaturi nulya Jeng Pangran Mangkubumine prapta kadhaton sampun panggih Kangjeng Ratu nabda ris "Pangeran paran karsa kawula myarseku kang swara sajroning nendra ngantos jangkep kaping tiga swara sami tan mawi ewah-ewah. 27. Putra tuwan Ratu Kancaneki mapan kinen inggih manggihena lan putra sampeyan mangke Pangran Dipanagreku lamun boten kalakon pasthi risake Tanah Jawa lan kula pinundhut umur kula aneng donya kados pundi prayogineki kawula pan sumangga." 176 PNRI
28. Mesem Kangjeng Pangran Mangkubumi ris turira, "Pan langkung prayogi kalamun ajeng pun thole yen tan ajeng puniku mapan mindhak ngisin-isini sinten purun meksaa." J eng Ratu Nabda rum "Pan kados pundi Pangeran boten wände lamun kawula ngemasi lan risaking Ngayogya." 29. Kangjeng Pangran alon aturneki "Yen marengi pan rayi sampeyan Den Ayu kula kengkena yen dhangan gampil tuhu yen tan dhangan tan anglingsemi pan anglir pagujengan kemawon puniku kawula ajrih kalintang," mring pun thole J eng Ratu ngandika aris "Inggih sinten puruna. 30. Nulya Kangjeng Pangran Mangkubumi utusan dhumateng ingkang garwa Raden Ayu Sepuh mangke mapan Den Ayu Sepuh ingkang purun gujengan iki lawan Kangjeng Pangeran wus wineling iku wau dhumateng kang raka nulya mangkat mring Tegalhaija wus prapta panuju J eng Pangreran. 31. Lenggah lawan sang lesmining puri Raden Ayu Sepuh mesem turnya "Punika bok upamine rayi paduka tuhu PNRI 177
pinaringan rakit prayogi kang samya sepuhira lawan ayunipun ljr Ratih lawan Supraba mendah dene remen kawula ningali," mesem Kangjeng Pangeian. 32. Gya sinambut ingkang mindha Ratih pan sinandhing ing Gusti Sri Nata mesem Jeng Pangran sabdane. "Mirahnya angalindur sare lawan alenggah iki." Den Ayu Sepuh myarsa malerok basengut lajeng bengis angandika "Olehe sok karem manas ati wong lenggah jare nendra." 33. Jeng Pangeran angandika aris "Pundi wonten kang memper kewala anglir gusti nahing angger nugrahaning Hyang Agung pan piturun saking swarga di musthikaning wanodya tanah Jawa tuhu tumendhak ing Tegalhaija pan ginanjaraken dhateng kula yekti dora lamun wontena. 34. Gih wanodya ingkang animbangi Raden Ayu Sepuh bengis nabda "Mundhak den papanas bae gih sampun kula mantuk," nulya kundur wus tan winarni samana kang winarna Jeng Pangran anuju tedhak mring kedhaton ika 178 PNRI
lan kang rama Pangeran Amangkubumi, lenggah bangsal Kencana. 35. Lang kang ibu Ra tu Ageng iki Kangjeng Pangran pamit tuwi ika mring kadhaton wetan kuwe dhumateng ingkang ibu Ratu Ernas gerah sakedhik sapungkurnya Jeng Pangran pirembagan iku Jeng Ratu Ageng kalawan ingkang rayi Kangjeng Pangran Mangkubumi prakawis kang supena. 36. Lamun prapta putranta samangkin kula remen paduka pajara supena saniskarane manawi wonten iku kogelipun dhateng nagari kula sampun kengkenan rayi padukeku Den Ayu Sepuh lumampah apan temah den gujeng kewala inggih dhateng putra andika. 37. Tan adangu Jeng Pangran wus prapti nulya sami lenggahan katiga Jeng Ratu Ageng sabdane pajar supenanipun ingkang dadya watiring galih sampun telas niskara Jeng Pangran nabda rum "Inggih pandugi kawula kados jajal kewala ibu sayekti yen wangsit satuhunya. 38. Inggih benjing lamun prapta malih sampeyan ken pinanggih priyangga PNRI 179
kalawan kawula mangke Jeng Ratu ngandika rum "Sok sampuna kawula warti kangge boten punika kawula pan sampun boten katitipan basa kangjeng Pangran esmu sungkawa kang galih tegese wali wudhar. 39. Pan sinamur mesem atanya fis mring kang rama, "Punapa artinya "Kyai wali wudhar kuwe," Pangran Mangkubumiku mesem sarwi ngandika aris "Tegese wali wudhar iya iku wurung," Jeng Pangran Dipanagara sareng myarsa saya sungkawa kang galih wirang marang Hyang Suksma. 40. Nulya samya pamit medal ngalih lajeng kondur marang Tegalhaija Kangjeng Pangran sapraptane tan mampir dalemipun lajeng dhateng Selarajeki langkung wirang mring Suksma manjing gedhong sampun mapan ngantos tigang dina datan ngaos miyos dhateng ing surambi ki pangulu graita. 41. Wus dinuga yen sungkawa yekti Jeng Pangeran Ki pangulu nulya sowan pan panuju mangke lenggah Jeng Pangran niku wonten ngajeng gedhong neki munggeng sela gigilang ingauban iku 180 PNRI
kumuning ngideran kolah mawi pulo tinaneman ing waringin pethetan warna-warna. 42. Ngajeng gedhong blumbang geng ngideri toya wening akathah ulamnya mapan ta kathah warnane keri pastahan iku Ki pangulu umatur ans "Gusti punapa marma sungkawa sun dulu inggih sarawuh paduka sing kadhaton Kangjeng Pangran ngandika ris. "Ki pangulu manira. 43. Banget wirang marang ing Hyang Widi wus jinarwa ingkang saniskara Ratu Ageng supenane kalawan jarwanipun Pangran Harya Amangkubumi ingkang dadya sungkawa," mesem ki pangulu umatur, "Sanes punika pan tegese wali wudhar kang sayekti inggih wali angiras. 44. Cinepengan adil ing Hyang Widi pun punika inggih tegesira kadi ta kang upamine pra nabi satus ewu lan patlikur ewu pra nabi anenggih ingkang wudhar. namung nem puniku rtglairken karsaning Suksma Nabi Adam, Nabi Nuh, Nabi Ibrahim kalawan Nabi Musa. 45. Nabi Ngisa nenem kang mungkasi PNRI 181
Kangjeng Nabi Mukhamad punika ìng Jawi pan upamine wali kang wudhar iku mapan inggih Sinuwun Giri kalawan eyang paduka Kangjeng Sultán Agung punika kang samya ngiras kasihing Hyang dene paduka pribadi inggih walahualam. 46. Kersa Allah ing wekasanneki Kangjeng Pangran karaos tyasira kala pinanggihan mangke mring Ratu Adii iku pan mangkana raosing galih dadi wus nora kena gumingsira ingsun nanging datar, angandika pan sinamur mesem angandika aris "Kaki alkhamdulillah. ' 47. Pan wong urip punapa denanti lamun kaki datan angantia pakaryan kang luwih gedhe" Kyai pangulu umatur "Inggih Gusti lamun kuwawi pan langkung utaminya nugraha satuhu" Kangjeng Pangran angandika muga kaki padha sukura mring Widi muga denlestarekna" 48. Mapan sampun tan winarna iki Kangjeng Pangran wus pulih tyasira amung meleng panuwune yen enjing miyos iku Jeng Pangeran dhateng surambi pan samya darus Quran 182 PNRI
lan Kyai pangulu samana panuju ika wulan Ramlan Jeng Pangran ngujalat iki dhumateng guwa Secang. 49. Myang kinarya panglipuring galih mider-mider aneng pakebonan ing guwa saniskarane samana apan nuju Jeng Pangeran alenggah iki neng ngandhap kajeng gurda bakda asar iku kang kebon winastan Modang myarsa swara lamat-lamat pan dumeling "Heh Ngabdulkamit sira. 50. Aranira mengko denparingi iya marang Robbilngalamina Jeng Sultán Nganbdulkamite Herucakra Sayidu Panatagama ing Jawi Kalipah Rasullolah sam ta sira iku" ri sampun ical kang swara Kangjeng Pangran waktu mahgrib kundur nuli dhumateng guwa Secang. 51. Bakda tarweh Jeng Pangeran mijil pan alenggah neng sela gigilang ing kanan kori prenahe ingkang sowan neng ngayun mapan punakawan kakalih puthut Lawa kalawan puthut Guritneki bocak-bacik Suradana lan Muhyidin Diryasemita pan sami aneng pawon kewala. PNRI 183 \
52. Malem pitulikur anujoni taun Ebe sampunira dhahar Jeng Pangran kalajeng sare neng sela gilang iku puthut kalih samya nenggani lajeng kalih anendra aneng daganipun mangkana Jeng Pangeran jroning nendra supena aneng guweki kaydya neng Selaraja. 53. Lenggah aneng selagilang iki pulo wringin mangkana anulya na janma wolu prapta ge dhesthar koncer sadarun kang neng ngarsa ambekta tulis sinangga kalih asta Jeng Pangran andulu tedhak mapan nulya kurmat semu ajrih kawolu cahyanya sami lir wulan kang purnama. 54. Kangjeng Pangran jumeneng ngurmati ingkang prapta tan praduli ika lajeng jujug blumbang bae Jeng Pangran nulya tumut pan sadaya ngadeg neng tepi kang gangsal aneng wetan tiga kang neng kidul Kangjeng Pangeran tumut ika kang neng kidul dadya sakawan puniki majeng ngaler sadaya. 55. Kang neng wetan ngilen ajeng neki ingkang bekta nawala neng ngarsa kalih sisih pangapite nulya winaos iku kang nawala ungelnya sami 184 PNRI
lawan swaraning undhang mungel kang sinuwun pang Kangjeng Sultan punika Ngabdulkamit Herucakra kang Sayidin Panata ing Agama. 56. Kalipahing Jeng Rasullolahi ingkang aneng iya Tanah Jawa samya mangkana jawabe "Ngalaihi salamu" ingkang maos nyendhu nabdaris "Iku luput jawabnya" kang sinendhu matur "Kados pundi panembahan" jawabipun kang nyendhu ngandika aris "Iki prakara dadya. 57. Jebeng j awab ngalihisalami mapan bakal dene kang wus dadya pan nampung tekdir jawabe" lajeng samya puniku maos tekbir kawolu sami sanga Kangjeng Pangeran tumut tekbir iku ingkang surat mapan nulya cinemplungken balumbang ambles ing warih pan wus datan katingal. 58. Janma wolu musna tan kaeksi saking gen jumeneng punika anglir kukus supamine Kangjeng Pangeran iku kantun gennya jejer pribadi samana pan enjingnya Jeng Pangran winungu wau dhateng puthut Lawa dhahar saur lajeng salat subuh sami mapan wus tan winarna. PNRI 185
59. Bakda kundur Tegalhaija neki riwusira dhateng Selaraja mangkana kang winarneng reh nenggih kyai Pangulu apan sampun miyarsa warti lamun Kangjeng Pangeran pan ingangkah iku nenggih dhateng Walanda kabar terang pawarta saking Samawis kyai Pangulu nulya. 60. Sowan manjing mring Selarajeki Jeng Pangeran mapan nuju lenggah munggeng ing sela gilange kyai Pangulu matur "Kula Gusti miyarsa warti kabar saking Samarang sampun terang tuhu lamun paduka ingangkah saradhadhu apan sampun kathah Gusti kang prapta ing Samarang. 61. Kados pundi karsa kang sayekti lamun estu kang warta punika" Jeng Pangran mesem ature "Paran prayoganipun pan manira tan dosa kaki kalamun iku nyata swarga ginawe yu goleki marga punapa lan maninge kaki napa dika lali Ratu Ageng impennya. 62. Bokmanawa wahanane iki dhingin dika ingkang aweh jarwa kula tan dosa yektine nging lamun karya dudu pan manira kaki tan wedi" 186 PNRI
Ki pangulu aturnya pan sarwi tumungkul lawan kumembeng kang waspa "Sampun leres yen wangsit punika sidik nging pangraos kawula. 63. Boten wande karsaning Hyang Widhi nanging sampun margi saking yuda Jeng Pangeran andikane "Paran prayoganipun" Ki pangulu alon turneki "Lamun estu punika Gusti wartinipun prayogi nurut kewala sakajenge panganiaya Walandi kados eyang paduka. 64. Kang Sinuhun Sepuh duk rumiyin dados boten darnel karisakan dene Hyang Suksma karsane tan silih marga tuhu dene kula tan nedya keri sakit prapteng antaka pan dherek saestu nanging lamun margi yuda pan kawula wus sepuh boten kuwawi kantun mangsa sageda." 65. Jeng Pangeran mesem ngandika ris "Kula kaki apan remen yuda rnati becik pocapane Kyai pangulu matur "Yen makaten kang karsa Gusti kawula amit kesah datan saged ndulu inggih kaji dhateng Mekah" Jeng Pangeran mesem anangdika aris "Kaki luwih prayoga. PNRI 187
66. Sukur kaki dika kula jangji lamun besuk dika prapteng Mekah poma aywa muleh-muleh matia aneng ngriku yen manira antuk kang kardi dika kabar-kabarna lan dika nunuwun pandongane para imam muga kula oleha supangat Nabi lan karilaning Allah. 67. Denkuwatna manglawan mring kapir lan den banget andika nenedha sujud ing kakbahtolahe nunuwuna ing Hyang Agung lestarine kang tanah Jawi dadya balad agama Kaki lamun estu wonten pitulung Hyang Suksma Ki pangulu den rikat andika mulih" Ki pangulu aturnya. 68. "Pan sandika mung pangestu Gusti inggih mugi kula saged prapta dhumateng kakbahtolahe" Jeng Pangran ngandika rum "Nggih pun kaki kula jurungi muga ta kalilana mring Allah kang Agung" Samana wus tan winarna Kyai Rahmanudin mapan sampun pamit mring wong gedhe sadaya. 69. Nulya mangkat prapta ing Samawis tan winarna Ki pangulu ika Tegalhaija winarneng reh Kangjeng Pangeran iku langkung dennya sungkaweng galih 188 PNRI
dene miyarsa warta pan lir paminipun karubuhan ing ngakasa nanging kang tyas sampun tan nedya gumingsir mung anglindhung ing Suksma. 70. Dadya sima sagunging prihatin namung pati kang denarsa-arsa Sang Retna mangkono maneh mapan tan nedya kantun mring kang raka awal lan akhir mangkana ingkang dadya bubuka puniku apan nagri Tegalhaija pinathokan datan mawi tur udani arsa kinarya ratan. 71. Dadya sampun karsaning Hyang Widhi Tanah Jawa risake punika pan iku dadya margane mangkana kang winuwus Kangjeng Pangran tan mijil-mijil neng gedhong Selaraja samana panuju bakda ngasar wayahira Kangjeng Pangran bakda salat miyo.s nuli dhumateng pasabinan. 72. Sajawining Selaraja iki ñama sabin Punjuntru punika mawi lenggahan pinggire kinubeng blumbang iku dadya kana ubaub neki kalawan kajeng soka lenggah sela iku ki Soban kang aneng ngarsa waktu iku Kangjeng Pangran yüswa neki pan sampun kawandasa. PNRI 189
73. Langkung kalih kagyat aningali lamun ana rubung-rubung ika Jeng pangran lon pandangune "Soban, apa rinubung mring wong akeh ingsun tingali Ki Soban atur sembah "Pan tiyang sadarum badhe akarya wradinan utusane abdi dalem Den Dipati pan sampun tigang dina. 74. Kados telas Tegalhaija Gusti inggih dados wradinan sadaya badhe meranem wartine pan pinathokan sampun" Jeng Pangeran bendu tan sipi dupi myarsa aturnya Ki Soban puniku Branjangkawat kang dinuta animbali dhumateng ingkang pepatih Mas Bei Mangunharja. 75. Mangunharja tan adangu prapti Jeng Pangeran nulya atatanya "Mangunhaija prakarane sira tan matur ingsun dene ana mangkono iki" Mangunhaija tur sembah "Abdi jrih pukulun inggih kalamun matura pan punika tan mawi pratela Gusti inggih dhateng kwawula. 76. Pan miyarsa kawula kang warti saking abdidalem lit sadaya tan pinartela yektose marma ajrih umatur" Jeng Pangeran ngandika malih: 190 PNRI
"Lamun mangkono iya wus pengingen iku yen tan kena bedholana" Mangunharja sandika lengser sing ngarsi mapan lajeng kapanggya. 77. Lan utusanira Dyan Dipati pan pinenging meksa datan kena ajrih Residen saure Mangunharja nulyeku aparentah kinen bedholi sagung pathok sadaya ingkang neng lor kidul wetan kulon binedholan lajeng malih kengkenan Raden Dipati Raden Brantakusuma. 78. Lurah gandhek Dutawijayeki bekta pathok lan kerig punika lajeng binethot dhuwunge dhumateng tiyang dhusun ing Timpayan namanireki Raden Brangtakusuma tan saged lumayu pan lajeng binujung samya gya wawarti dhumateng Raden Dipati bramantya ing tyasira. 79. Nulya margi kang kinen buntoni ing Jagalan wastane punika margi mring Ngayogya mangke sareng kapriksa iku apan lajeng kinen bubrahi yen kang bubrah wus kesah malih kinen buntu ngantos jangkep kaping tiga pan binubrah lajeng kinen buntu malih wus katur mring Jeng Pangran. PNRI 79. Nulya margi kang kinen buntoni ing Jagalan wastane punika margi mring Ngayogya mangke sareng kapriksa iku apan lajeng kinen bubrahi yen kang bubrah wus kesah malih kinen buntu ngantos jangkep kaping tiga pan binubrah lajeng kinen buntu malih wus katur mring Jeng Pangran. PNRI
80. Lamun margi meksa denbuntoni "Kados pundi menggah karsa tuwan apan dalu pambuntune yen siyang datan purun apan meksa ulun tenggani lamun mantuk kawula wingking pan binuntu" Jeng Pangran bendu tyasira "Yen mangkono Mangunhaija kaya uwis datan kena mundura. 192 PNRI
Vili. D U R M A 1. Kangjeng Pangran sarwi mesem angandika "Mangunharja sireki lah ngati-atiya kabeh sakancanira yen kaya mangkono iki ingkang kinarya bubuka ratan iki. 2. Sayektine apan arep nganiaya ingsun tan nedya gingsir saajanging ajang lah mara Mangunharja padha timbalana aglis kang tuwa-tuwa marang ing ngarsa marni" 3. Pepakena Mangunharja tur sandika wus lengser saking ngarsi prapta ing paseban mapan sampun pepakan sagung ingkang tuwa sami kendel ing lurah sadaya wus miyarsi. 4. Warta saking pawong sanaknya sadaya lamun Tegalharjeki pan arsa rinusak datan antara prapta sagung ingkang para mantri kang tuwa samya tan nganti den timbali. 5. Lamun Demang kang cilik-cilik wus prapta sami pawartaneki mangkana anulya Mas Behi Mangunhaija PNRI 193
sadaya lajeng den irid mring Selaraja kendel asowan sami. 6. Sagung Mantri atanapi kang para Demang neng Baie sawo sami Jeng Pangran winarna mapan lenggah neng sela gigilang Pulo Waringin Ki Soban ngarsa lan Kartisasi iki. 7. Mangunharja wus prapta sakancanira sowan andher neng ngarsi alon aturira "Gusti amba tur priksa kang abdidalem pra Mantri lan kanca Demang kang celak sampun prapti. 8. Lawan bekta dadamel ing ngayuda Gusti kula takeni mapan sami turnya lawan kanca sadaya sampun waradin kang warti lamun Paduka badhe dipun ayoni. 9. Kangjeng Pangran mesem aris angandika "Ing mengko ana ngendi kabeh kancanira Mantri kalawan Demang" Mangunharja atur neki "Wonten sowanan Baie sawo ing jawi" 10. Kangjeng Pangran apan aris angandika "Ya wus tarima marni 194 PNRI
nging padha den nyata mengko padha dhawuhna ingsun tan bia nemoni pan yvus pracaya ya marang turireki." 11. Mangunharja aturnya, "Inggih sandika" Jeng Pangran nulya nari mring abdi kang tuwa Raden Kartadiwirya lawan Mas Singaharjeki lan Martayuda Dyan Wiryadikrameki. 12. Pangulunya Muhamad Bahwi kang nama tilaran ingkang swargi eyang buyutira wus sepuh wayahira nanging ingkang tyas puniki langkung gambira lamun tinarijurit. 13. Mengsah lawan titiyang kapir punika suka matinya sabil sadaya mangkana mapan samya aturnya Jeng Pangeran ngandika ris "Padha sun trima aturira mring mami. 14. Nanging poma wekasingsun mring sira padha aja na kang miwiti lamun kapir sida iya niayanira" sandika aturnya sami "Padha metuwa lan den yitna sireki." PNRI 195
15. Atur sembah wus lengser sing Selaraja lang sagung kang pra Mantri miwah para Demang pan wus sami prayitna lan ngupados daya sami nengna winarna Kangjeng Pangeran malih. 16. Saundurnya kang sami sowan sadaya apan lenggah pribadi mung lawan Ki Sobat Murdiyah lagya prapta lawan Ki Muhamad Arif Muhamad Mursan dadya tan kondur iki. 17. Dhahar salat neng Sela Gilang kewala tan arsa nendra iki lendheyan neng sela myarsa swara mangkana wancinira bangun injing dumling kang swara "Heh kaki Rul Mukmini. 18. Aja sira prihatin mungsuh Walanda Hyang Suksma kang nulungi lamun ana ika wong kang tan melu sira wus pinasthi mring Hyang Widhi pecat imannya sagung wong Tanah Jawi." 19. Sampun sirna swara enjing kang winarna Pangeran Kusumeki mapan tuwi ika anulya pinanggihan aneng Bale sawo iki ans aturnya, "Mas putu kados pundi 196 PNRI
20. Benjing grebeg punapa boten tedhakan mring pagelaran inggih" Jeng Pangran ngandika 'Tng pundi marginira apan sampun den buntoni kula ken bubrah inggih binunton malih." 21. Pangran Mangkukusuma malih atanya "Punika ayun kardi inggih kang wradinan punapa tan mawia punika atur udani" Jeng Pangran nabda "Pindho karya puniki. 22. Yen wartinya inggih pandugi kula boten dados prakawis" Pangran Mangkusuma pan alon aturira "Mas putu kula panggihi lawan Danurja kawula pitakeni. 23. Sagahipun sadaya atur uninga dados dora sayekti" Nulya pamit ika Pangran Mangkukusuma mangkana tan wus winarni kang kawarnaa tiyang kang samya prapti. 24. Apan ngantos kalampahan tigang dina MasDemang sampun prapti Pajang wismanira teka sakula wangsa apan kakapalan sami seket watara PNRI 197
lan sagagaman neki. 25. Atanapi sagunging wadya Ngayogya wates Tumenggung iki inggih sapangandhap kang sampun sami prapta Kangjeng Pangran Mangkubumi ingkang winarna langkung watir tyasneki. 26. Nulya tedhak dhumateng ing Tegalreja lajeng nusul puniki dhateng Selaraja mapan sampun papanggya samya alenggahan sami neng Sela Gilang Jeng Pangran Mangkubumi. 27. Lon ngandika, "Kulup ingsun atatanya paran karsanireki ingsun tan kaduga dene keh temen janma apa arane ta iki banget tyas ingwang kuwatir mring sireki. 28. Jeng Pangeran Dipanagara aturnya "Pan punika Kiyai janma ingkang prapta mapan samya kajengnya pribadi tan ngundang yekti inggih kawula sampeyan pitakeni. 29. Nggih punika kapalanipun sadaya sampun sami neng ngriki lan sagagamannya apan sampun samekta" Kangjeng Pangran Mangkubumi 198 PNRI
nulya atanya marang sagung kang janmi. 30. "Sira padha prapteng kene iki apa iya karyanireki" sadaya aturnya "Kawula myarsa warta lamun putra dalem Gusti arsa den angkah inggih dhateng Walandi. 31. Tiyang Jawi sadaya pan boten rila lamun ngantos sayekti binekta Walanda suka tumpes sadaya" Kangjeng Pangran Mngakubumi aris ngandika "Dene sinten udani. 32. Iya warta kaya ingkang tuturira" Jeng Pangran Mangkubumi pan aris ngandika dhumateng ingkang putra "Paran kulup karsaneki apa ta sira bisa nanggulang sayekti. 33. Lamun karya rusuh marang ing Nagara" Jeng Pangran matur aris "Nggih Kyai sampeyan punapa ta sagede ananggel kados kang warti wau punika lamun sageda iki. 34. Pan samangke tiyang kajengipun bibar kabeh kula ken sami" Jeng Pangran ngandika "Kulup ingsun tan bisa PNRI 199
ananggung lir warta iki" Jeng Pangran nabda "Kawula saged Kyai. 3 5. Inggih nanggel dhumateng tiyang sadaya kalamun ngrumiyini nging Kyai punika lamun den kriyinana sayektos kula tan ajrih jang aneng ajang siyang dalu ngladosi." 3i6. Jeng Pangeran Mangkubumi ris ngandika "Wus kulup ingsun mulih yen mangkono iya wus ruwet kang prakara pirang bara ingsun kaki manawa ana pitulunging Hyang Widdhi. 37. Bisa karya padhanging ingkang Nagara sun kundur tan winarni ya ta kang winarna Raden Wiryadikrama ginubel marang sagunging para kapala nuwun pratandha sami. 38. Ingkang tebih-tebih punika sadaya Pasisir Manca Nagri Baglen Sokawatya samya nuwun sadaya pratandhanireng ngajurit wus katur nulya Jeng Pangran ngandika ris. 39. "Jarot ingsun mapan tan duwe pratandha ana ing Mangkubumi 200 PNRI
lamun sira meksa lah suwunen priyangga iku kalamun marengi" Wiryadikrama nulya lumampah aglis. 40. Tan winarna Mangkubumen sampun prapta nulya sinuwun iki wau kang pratandha sampun karsaning Suksma Kangjeng Pangran teka gampil ingkang pratandha apan sampun pinaring. 41. Nanging meling lamun uwis ulihena kene cotho kapati lamun ora ana iku ingkang pratandha dhuwit ora kena manjing pratandhaningwang lan bakyu ora dadi. 42. Raden Wiryadikrama matur sandika tan winarna wus prapti nenggih Tegalhaija lajeng karya nawala sagunging kapala sampi wus pinaringan tandha dadining jurit. 43. Nanging mawi tinengeran ungelira mariyem lamun muni pan samangsa-mangsa nadyan dalu siyanga samana sampun waradin ingkang parentah janma saya keh prapti. PNRI 201
44. Kadya sampün karsaning Allah taala risake Tanah Jawi pan margi pünika brubul tanpa wilangan apan sami prapta iki gagamanira penthung alu seligi. 45. Sebutipun sadaya tan wonten trima sadaya bela Gusti bandhil sabukannya lan padha ngandhut sela samana ingkang winarni Kangjeng Pangeran sampun pasrah Hyang Widdhi. 46. Lara pati iya mapan ora bakal lohilmahful pinasthi nulya Jeng Pangeran kundur sing Selaraja saking kathah kang sumiwi dadya tan kewran kalih dinten antawis. 47. Kundurira Jeng Pangran sing Selaraja nulya Dyan Adipati utusan tur surat ungelnya tembung lampah Jeng Pangran tan arsa iki kinen wangsulna tigang dinten antawis. 48. Nulya ana surate Residen ika ingkang ambekta iki Mas Hastradimeja Papatihnya kang rama Kangjeng Pangran Mangkubumi mapan ungelnya, 202 PNRI
pitaken karsaneki. 49. Kangjeng Pangran estu yen tan darbe karsa nulya kinen mangsuli kang rama priyangga nanging wangsulaniara amundhut Raden Dipati Residen ika datan mangsuli malih. 50. Apan lajeng adandan mriyem kewala tukang wesi kinerig ri wusira dadya tukang wesi sadaya mapan lajeng atur uning mring Tegalharja yen loji sampun rakit. 51. Dadya hinggar tyasira wadya sadaya lamun sida kang kardi mangkana Jeng Pangran apan anuju alenggah aneng paregolan iki kang ngadhep ika Kyai Muhamad Bahwi. 52. Bangsukbatul Iman lawan Nur Ngaliman Murdiyah Ahmad Arif lan Muhamad Mursam Muhamad Santri ika lawan Muhamad Jelani pan bakda Asar ana utusan prapti. 53. Sing Kadhaton Lurah Kaparak punika Nyai Soka nameki prapta atur sembah Gusti abdi dinuta PNRI 203
ing Ibu Dalem Jeng Gusti inggih Paduka sakedhap den timbali. 54. Kangjeng Pangran mesem aris argandika "Rejeb matura iki sun wus ora bisa kalamun lunga-lunga pan sira weruh pribadi akehing janma manawa ora ngerti. 55. Dadi ewuh tan wurung dadi prakara yen ibu nedya becik angur marenea wayahe den gawaa kabeh aja na kang kari wis ta muliha" Nyai Soka tur neki. 56. "Kawula jarih pan sampun dalu punika Gusti kawula mriki bekta konca tiga samya wangsul sadaya langkung ajrih aningali dhateng barandhal kebak pepet ing margi. 57. Pan kawula lumampah nusup kewala Suryabrangtan samriki pan sampun kebekan kula merem kewala yen boten ingater Gusti ajrih kawula lamun mantuka Gusti 58. Kangjeng Pangran mesem kinen nimbalana kapala brandhal sami marga kewuh inya 204 PNRI
Singabarong namanya Selabegasil umiring pan sampun prapta kinen ngatera sami. 59. Nyai Soka samana wus tan winarna enjing Jeng Pangran iki lenggah neng pandhapa pukul wolu watara Kangjeng Pangran Mangkubumi ing rawuhira Jeng Pangran aningali. 60. Yen kang rama rawuh pinethuk tumulya tedhak saking pandhapi ngandhap sawo prapta panggih Jeng Pangran nulya ingkang putra den arasi rinangkul sigra lan sarta den tangisi. 61. Apan maksih samya jumeneng kewala kang rama den aturi nulya tata lenggah ri wusnya gya ngandika Kangjeng Pangran Mangkubumi "Marma sun prapta kulup kinongkon marni. 62. Mring Residen arep ketemu sadhela kulup lawan sireki pan sira den undang marang loji sadhela," Jang Pangran mesem turnya ris "Kyai sumangga nanging kula puniki. 63. Sampun dados melikipun tiyang kathah katantuna pribadi PNRI 205
sadaya punika inggih kalamun suka suwawi mangkat Kiyai" Jeng Pangran nulya nantun mring kang sumiwi. 64. "Apan sira kabeh ingsun tari padha Gustimu den aturi residen sadhela" sadaya aturira mapan samya mopo iki suka ngabena pejaha ing ing ajurit. 65. Kangjeng Pangran nuli matur ingkang rama "Kiyai kadi pundi gen kula lumampah ing ngriki kadi paran" Kangjeng Pangran Mangkubumi alón ngandika "Kulup sun pajar yekti. 66. Mapan ingsun wus tan bisa mulih nyawa ing loji pan wus rakit mapan Paku Alam saanak prajuritnya wus padha ana ing loji ingsun tan duga kang dadi karep neki. 67. Marma ingsun gelem kinongkon yektinya pan sedya metu mami mati lan uripa sun sedya labuh sira mung imán sun rebut kiki ingsun wus tuwa mangsa anoma maning". 206 PNRI
68. Jeng Pangeran mapan aris aturira "Ya alhamdulillahi Kiyai kawula inggih darmi kewala kinarya lampaban yekti Karsaning Suksma sampeyan kados pundi. 69. Duk rumiyin sagah nepangaken kula lawan Residen malih" Jeng Pangran ngandika "Kulup ya bener sira tan kena Karsaning Widdhi sapraptaningwang teka ing kene dhingin. 70. Mapan banjur den undang Residen ingwang ingsun ta den takoni kulup sun balaka Sekretaris kang ana de Cakradiningrat iki Residen tanya apa karepireki. 71. Sauringsun datan karep apa-apa nuli Residen angling kepripun beciknya amrih ilange ika ingkang dadi napsu neki pan saur ingwang kajaba den turuti. 72. Ingkang dadi napsune gawa Danurja Residen saur neki pan ewuli Pangeran iku uga baturnya Gupremen kawula ajrih pan saur ingwang PNRI 207
nggili dika jaluk ugi. 73. Mring Gupremen Residen pan aturira bok saliyane ugi kula boten ninga Sekretaris angucap manawa jaluk dadya Ji wonten tandhanya tan remen neng wismeki. 74. Sabeng alas gunung parang lawan guwa saenggon-enggon ngabekti nuli ingsun mojar heh Sekretaris sira aja mangkono sireki ing wong sembahyang saenggon-enggone dadi. 75. Saba alas karemane cilik mula gelema dadi Aji pan wus dhingin mula ya iku ingkang wadya yen ora ngandel sireki mara takokna marang kapitan tangsi. 76. Iku ana kang weruh prakaranira duk kala alam Inggris Cadiningrat mojar Sekretaris andika sampun anyana kadyeki lamun karsaa dadya ratu pan dadi. 77. Mangsa silih ingkang rayi jumenenga kang dados tlenging galih inggih ingkang rama Kangjeng Pangran punika Jan Kerapet makaten inalili 208 PNRI
apan kawula kang ingutus rumiyin. 78. Apan nganti tinangisan ingkang rama nging meksa datan apti dene gung bicara sadaya sinagahan sabab Pangeran Dipati enggen bicara kang rayi maksih lalit. 79. Pan Residen banjur anambungi sabda kaya paran ta iki pan ing Tegalharja wong wis tanpa wilangan kabare loro sayekti ana kang lunga ana kang nggitik loji. 80. Cadiningrat pan mangkana saurira inggih kabar kakalih pangraos kawula inggih dora sadaya lamun yektosa kadyeki salali satunggal purun dipun jujuwing. 81. Pan kawula kang purun nanggel punika kajawi den wiwiti adate punika tan karsa karya susah sampun ingkang karya pati lamun ngarsakna rusuli mawon tan apti. 82. Pan Residen mangkene ujare ika marma ewuli tyas marni banjur nari mring wang kados pundi Pangeran PNRI 209
saurku sumangga inggih Residen mojar sampun ta binjing-injing. 83. Dika wonten Kadhaton ing pukul sanga kawula badhe manjing pareng pukul sanga Residen nuli teka kalawan Danuija iki Wiranagara de tri Residen angling. 84. Kadi pundi Ratu Ageng ingkang karsa Ratu Ageng nauri pan mangsa bodhoa kula pan boten bisa lawan Pangran Mangkubumi Residen mojar ingkang katemu mami. 85. Dika Pangran lan kula tiga Danurja samya lumampah iki dhateng Tegalharja priyekowe Danuija apa ta prayoga iki Danurja mojar kalangkung ewet neki. 86. Boten wande dados salang surupira waktu wus kathah janmi banjur ingsun mojar empun dika kewala lawan kawula pribadi mangsa wontena ing kawekasan neki. 87. Lamun sanity asa rinembag kiwala kajaba ditekadi dika kalih kula 210 PNRI
nggih wong roro kewala saure Resdein iki dika Pangeran nanggung punapa wani. 88. Lamun wonten dedene inggih punika saur sun mangkene iki inggih mati dika kula mangsa karia yen den undang dugi mami mangsa tekaa wong pun makewet niki. 89. Saurira Residen nggih pun Pangeran andika binjing injing jam pitu manjinga nggih daweg padha mrika loji bareng esuk mami anulya prapta wus beda patrap neki. 90. Paman Paku Alam lan nak prajuritnya bareng katemu mami lan Residen ika mangkene ujarira Pangeran dika pribadi kang lumampaha kawula ewet iki. 91. Mapan kula Wakile Jendral punika sayekti datan keni lamun marikaa dene putra andika prapta tan praptaa yekti katempuh dika lamun tan bisa yekti. 92. Prapta kula tuturake Jendral dika mulane ingsun prapti PNRI 211
mesem Jeng Pangeran myarsa ingkang pawarta nulya Pangran Mangkubumi nimbali sigra dhumateng kang Papatih. 93. Mas Ngabei Hastradimeja namanya lajeng kinen nimbali sagarwa putranya datan antara prapta sadaya Tegalharjeki anulya ana oredenas saking jloji. 94. Nginggalaken dhumateng Kangjeng Pangeran nging winangsulan iki balia kewala datan antara prapta kengkenan saking jro puri Ki Suranata mapan inggih nimbali. 95. Kangjeng Pangran Mangkubumi wus tan karsa lawan ngandika aris heh ta Suranata apa ta lali sira bener iki anak marni ing lahirira nanging kang darbe siwi. 96. Apa nyata iku sadulurku tuwa marma ingsun labuhi lawan ngrebut iman wus ta sira matura pirangbara nemu urip Ki Suranata wus mundur saking ngarsi. 212 PNRI
97. Kangjeng Pangran Mangkubumi alon tanya dhumateng ingkang siwi Paran karsanira sakeh rerepot iya apa ora kon sumingkir banget tyasingwang kuwatir aningali. 98. Mara kulup Rangga pa bener tyasingwang" Pangran Rangga tur neki "Aleres paduka repotira kokgawa" Pangeran Rangga tur neki "Pan sampun prapta sadaya wollten ngriki. 99. Ingkang rayi-rayi wus prapta sadaya nging kinen kundur sami mung Pangeran Rangga kinen mundur tan kersa" Kangjeng Pangeran turnya ris dhateng kang rama sumingkir dhateng pundi. 100. Yen kawula gadhaha kajeng punika pesthi karya rumiyin nggen rerepot samya mila ing tyas kawula mapan tan nedya gumingsir nadyan pejaha ipan sampun prayogi. 101. Wonten ngrika titilaraning Jeng Eyang ewed punapa estri tan tumut punapa ngriki sampun prayoga kinarya enggen ngemasi" Kangjeng Pangeran PNRI 213
Mangkubumi nimbali. 102. Mapan dhateng abdinira ingkang putra kang sepuh-sepuh sami pan samya aturnya langkung kuwatosira tan wande ngeron-eroni yen wonten karya kang rembag sampun gilig. 103. Kangjeng Pangran lajeng nuruti kang rama nging Sang Lesmining Puri asangetlenggana nadyan tekeng palastra kawula manawi kari datan wuninga Jang Pangran Mangkubumi. 104. Nulya wangsul ngandika dhateng kang rama "Dhuh rama sun wus panggih lawan putranira sun tuturi priyangga prapteng pati lumuh kari" Kangjeng Pangeran nulya tedhak murugi. 105. Dhateng dalem sampun panggih lah kang garwa sang retna anungkemi padane kang raka adres medal kang waspa nanging datan saged angling Jeng Pangran nabda dhuh mirahingsun Gusti. 106. Ingkang abdi nunuwun den turutana manawa nemu urip sadinten punika yen nak angger tan karsa sampun tamtu yen ngemasi 214 PNRI
dinten punika bendara ingkang abdi." 107. Dadya nurut Sang Retna jumeneng sigra lumampah pan aririh sarwi ngemu waspa sampun budhal sadaya sagung kang rerepot sami Kangjeng Pangeran ngateraken ing kori. 108. Mring Silarong budhalnya repot sadaya ingkang kinen angiring wong lanang kang tiiwu Tegalharja sadaya pan sampun tan wonten kari pitulunging Hyang lampahira lestari. 109. Tan kapethuk lan mengsah pan tunggil marga rong panginang watawis lawan praptanira Bupati kalihaira Mas Sindunagraga iki lan Mas Mandura mapan ambekta tulis. 110. Ingkang surat saking Residen punika Jeng Pangran ngandika ris "Sun tan bisa maca Iah Rangga tampanana" Pangran Rangga anampeni lajeng w i naca sampunira durnugi. 111. Saniskara kangjeng Pangran angandika mring Mas Sindunagari "Heh Sindunagara PNRI 215
ingsun tan darbe karsa den undang tan gelem niami sun dudu bocah paran arep denapusi." 112. Mas Tumenggung Sindunagara tur sembah "Gusti lamun marengi Residen punika pinundhut sepaosnya" Kangjeng Pangran ngandika ris "Supata apa ingsun tan darbe kapti." 113. "Yen Paduka Gusti estu datan karsa nyuwun wangsulan tulis" Jeng Pangran ngandika "Lah iya tulis apa mapan sun wus ora kapti" Kangjeng Pangeran Mangkubumi nabda ris. 114. "Ora kulup becike ya wangsulana sauni-uni neki ku bae Danuria sida jaluken iya tur mangsa aweha kaki Jeng Pangran turnya "Pan sumangga Kiyai. 115. Ingkang serat inggih sakersa paduka" Kiyai amangsuli Kangjeng Pangran nulya nimbali carik ira lagi angsal gangsal larik nulya miyarsa swaraning bedhil muni. 116. Kaping tiga pas samya kagyat sadaya nulya Sindunagari 216 PNRI
kakalih lan dura pamit pan samya sagah mariksa unining bedhil sampun kalilan gya lengser saking ngarsi. 117. Tan antara nulya rame kang sanjata lawan mariyem neki nulya J eng Pangeran wadya kang sami sowan sadaya wus kinen mijil tutulung yuda duk nguni pan pinenging. 118. Tata-tata tinunggil Sindunagara lamun tan sae neki sareng samya medal sampun tan angsal papan panuju kapalang sami mantuk sadaya tinarka datan dadi. 119. Ingkang kan tun ing Samen Jayamenggala lawan kang para Mantri tuwa buru samya lan Demang saanaknya punika ingkang nadhahi saangsal-angsal mengsah pinara kalih. 120. Ingkang medal sawetaning Tegalharja anenggih kang nadhahi Den Demang ing Pajang lawan sakula warga nanging karoban kang tandhing anulya prapta Raden Natadirjeki. PNRI 217
121. Lan kang rayi Rahaden Nataprawira lan Den Jasentaneki tutulung ayuda ing guni mapan sowan neng ngarsa Jeng Pangran sami Mas Mangunharja lan Mas Brajadirjeki. 122. Ki Sukbatul Iman lan Muhamad Darsan Ki Murwiyah puniki lan Ki Martayuda Tulung Jaya menggala nging meksa karoban tandhing lan uwus kepapan nging meksa panggah sami. 123. I^angjeng Pangran dereng ewah gennya lenggah aneng pandhapa maksih lawan ingkang rama kang rayi Pangran Rangga punika kang munggeng ngarsi lan punakawan ngampil gamel kang maksih. 124. Sowan ngadhep dhumateng Kangjeng Pangeran anulya atur uning Kyai Darmajaya Lurah Ngawin punika di dalem kaseser sami kathahen lawan ing Pandhan sampun prapti. 125. Nanging inggih taksih sami tinangledan Jeng Pangran datan angling pan kendel kewala wangsuling Darmajaya Kangjeng Pangran Mangkubumi aris ngandika 218 PNRI
"Paran kulup karseki. 126. Apa ora iya tata-tata sira" Jeng Pangran matur aris "Ing ngriki kewala medal mundhut punapa inggili lamun prapteng takdir neng ngriki ngrika mangsa wande ngemasi. 127. Wonten ngriki yen tinulungan mring Suksma inggih sampun prayogi" nulya Darmajaya wangsül sarwi karuna umatur, "Dhuh Gusti marni abdi Paduka sampun datan kuwawi. 128. Saking gening mengsah palengkung kang prapta" Jeng Pangran Mangkubumi pan datan ngandika anulya ingkang putra cinandhak astanireki binekta medal kori butulan iki. 129. Nulya prapta kilen jawi Tegalharja aneng nglurung ring sabin mengsah tan uninga yen Jeng Pangran kalihnya kalamun sampun ing jawi gya nitih kuda Ki Githayu nameki. 130. Cemeng pancal panggung sukunya sakawan belalak netra neki langkung agengira ingkang rama kudanya pan lagya kasingsal iki PNRI 219
anitih tundhan saking kasesa neki. 131. Belo cemeng bathilan kalangkung kera wacucal larapneki wus karsaning Suksma sagunging kang dandanan sadaya pan padha kari namung pusaka lan kang titiyan sami. 132. Datan kari Kangjeng Pangran nulya ngasta ingkang pusaka iki waos Kyai Rondhan ingkang rama mangkya Kyai Jimat wus pinasthi Pangeran Rangga datan nitih turanggi. 133. Pan gondhelan sampeyanipun kang raka Jeng Pangran yun udani dhumateng kang mengsah tan kantun ingkang rama Kangjeng Pangran Mangkubumi sareng katingal húsar anander sami. 134. Tinadhahan mring Kyai Sukbatul imán lan Ki Martayudeki lan Mas Brajadirja Murdiyah lan Sahiman Muhamad Mursam puniki Jaya menggala ing Samen kang nadhahi. 135. Tinumbakan mapan húsar kathah pejah sanget karooan neki lan ingiles kuda saliyane punika 220 PNRI
apan sampun nyabrang sami kang Wong sadaya dhumateng kilen kali. 136. Ingkang sampun dhumateng ing takdirira Bei Brajadirjeki lurah Wirabraja Pandhita Ki Murdiyah Kaum Muhamad Mursami kang punakawan Bekel Saheman Sabin. 137. Pan sadaya sakawan kang sampun prapta Sukbatul Iman kanin Kyai Martayuda lawan Jayamanggala antuk pitulunging Widdhi datan tumama nging kasayahan kalih. 138. Dadya dhawah katiga neng pasabinan tinarka wus ngemasi pan lajeng tinilar suwaliye sakawan De tri awas aningali mring J eng Pangeran kalih nulya ngabani. 139. Sagung húsar mapan lajeng nander samya suwaliye kang ngirid nulya Jeng Pangeran mapan ginadhang-gadhang lawan kinarubut bedliil titihanira Githayu eca nyirig. 140. Langkung bigar mapan anglir tinabuhan Jeng Pangran ing tyas neki. PNRI 221
apan ta mangkana yen ingsun matenana mring sakehing husar iki datanpa karya lir mateni cicindhil. 141. Meneng bae meksa ingsun binedhilan dadya Jeng Pangran iki tedhak saking ratan lumampah pasabinan nanging meksa den tututi mring sagung husar tan kendel amistuíi. 142. Pun Githayu kalangkung dennya tenaga lir panganten upami den arak punika kang rayi Pangran Rangga tan ucul gennya nyepengi sampeyanira ingkang raka puniki. 143. Tan karaos gerah pitulunging Suksma Jeng Pangran Mangkubumi nenggih kang winarna langkung akas kudanya tan sambada lan warneki kudaning husar tan saged anututi. 144. Lamun wonten satunggal kalih kang celak ngancaran lawung nuli husar lajeng bubar dadya tan angsal ika Kangjeng Pangran aningali dhateng kang rama langkung suka tyas neki. 222 PNRI
145. Dene gagab Kyai cengkiling astanya mangkana mapan sami ingkang husar kathah wangsul dhateng wradinan pan namung Litnan satunggil langkung kendelnya lawan sänget angudi. 146. Mring Jeng Pangran tan kendel pamistulira Githayu eca nyirig samana Jeng Pangran apan ta semu kewran pan arsa tinunjang iki rumaos nistha anulya aningali. 147. Wonten brandhal titiga ingawe prapta Jeng Pangran ngandika ris "Iki patenana Walanda tanpa ngrasa" barandhal titiga sami matur sendika sareng tumandang katri. 148. Wonten saler dhusun Sumberan ika Kangjeng Pangran jenengi kinarubut tiga mestul medhang tan angsal kinarocok lajeng mati lawan kudanya Kangjeng Pangeran nuli. 149. Tedhak dhateng wradinan tunggil kang rama suwaliye udani yen Litnannya pejah lajeng wangsul sadaya sasanderán husar sami mring Tegalhrjara PNRI 223
ngrisak lawan besmeni. 150. Sampun telas sagung brana Tegalharja nengna gantya winarni nenggih Jeng Pangeran pan esmu kesayahap lawan malih angentosi kang dereng prapta laku asmara kingkin. 224 PNRI
IX. A S M A R A D A NA 1. Apan sampun risak sami negari ing Tegalhaija Kangjeng Pangran winiraos akaliyan ingkang rama aneng tengah radinan maksih mangku neng kudeku sarwi leyangan landheyan. 2. Angentosi mring kang abdi mapan ingkang dereng prapta mangkana sareng praptane Rahaden Natadidiija lan Raden Demang Pajang Raden Nataprawireku lan Raden Jayasentana. 3. Dinangu pan lajeng sami nging Walanda kathah pejah wolung dasa watawise jeng Pangran kadya supena mangkana ingkang rama titihannya wus kapangguh lajeng ans angandika. 4. "Paran kulup karasaneki" Jeng Pangran aris aturnya Kula sumangga kemawon tiyang sampun tanpa wisma Jeng Pangran angandika Kulup saparan-paranmu pan ingsun mangsa karia. 5. Mapan iki ya wis wengi" Kangjeng Pangeran aturnya "Kyai kajeng kula mangke ngupados putra sampeyan PNRI 225
ing pundi panggenannya Kangjeng Pangran anabda rum wau dhumateng kang putra. 6. "Mring Selarong duga marni mau rembugnya mangkana sakehe rerepot kabeh Kangjeng Pangran aturira dhumateng ingkang rama "Kyai salata rumuhun pan wektu magrib punika. 7. Lan ngaso sakedhap Kyai, pan kawula saweg sayah yen sampun bakda magribe sumawi Kyahi lumampah" anulya sami salat neng lepen Bayern sadarum bakda magrib gya lumampah. 8. Sampun karsaning Hyang Widhi pan samya bingung sadaya pan saking sanget petenge dadya kalajeng lampahnya medal Sumangir ika dadya sanget sayahipun lan luwe arip sadaya. 9. Dadya kendel lan dumugi neng ereng gunung kewala mapan samya nendra kabeh sareng inj ing gya lumampah prapta ing lepen Soka Kangjeng Pangeran andangu marang Demang Lepen Soka. Panggenan repot sangunging Kyai Demang aturira 9. Dadya kendel lan dumugi neng ereng gunung kewala mapan samya nendra kabeh sareng inj ing gya lumampah prapta ing lepen Soka Kangjeng Pangeran andangu marang Demang Lepen Soka. Panggenan repot sangunging Kyai Demang aturira 226 PNRI
inggih nglempak ing Selarong mulya kinen nimbalana datan antara prapta mapan lir supena tuhu sadaya pengesthinira. 11. Ri sampuna samya panggih marang kang repot sadaya gya pinernah dhewe-dhewe mapan cekap Lepen Soka Kangjeng Pangeran nulya tedhak mring Selarong iku tan kantun lawan kang rama. 12. Kangjeng Pangran Mangkubumi kang rayi Pangeran Rangga kinen tengga repot bae lawan wong kang tuwa-tuwa ingkang kinen rumeksa repot lawan dhaharipun Mas Ngabei Mangunharja. 13. Mangkana wus tan winarni sagung rerepot sadaya mapan wus eca enggone Kangjeng Pangeran winarna kalawan ingkang rama nenggih pasanggrahanipun neng Selarong wismanira. 14. Ki Demang Harjabayeki wonten malih kang winarna ingkang rayi nusul mangke Pangeran Hadinagara bekta prajurit ika Mandhung apan matang puluh kalih atus winatara. PNRI 227
15. Lajeng pinasrahan iki wau dhumateng kang raka dadya ngiras papangihe lawan nyuwun salin ñama Pangeran Surenglaga kang raka nglilani sampun lan ingiden mring kang rama. 16. Kangjeng Pangran Mangkubumi datan lami linurugan pan saking ing Ngayogyane kinerig sagung wong Yogya Mantri lawan Dipatya suwaliye tindhihipun lawan sagunging Walanda. 17. Ngayogya tan ana kan nanging kang Residen ika miwah putra sentanane lan Raden Dipati ika Pangeran Mangku Alam mapan kang tumut puniku nenggih Pangran Suryaningprang. 18. Sigra pinethukken aglis marang sagunging wong desa JayamanggaJa tindhihe kalawan Hanggawikrama kalawan Ki Bahuyuda kalangkung rame prangipun kendhang tinitir wurahan. 19. Barung lan mariyem muni sanjata lit barondongan dadya saya kathah mangke wong desa kang samya prapta lajeng tulung sadaya kang tan darbe gaman iku 228 PNRI
bandhil alu pan binekta. 20. Pan sampun karsaning Widdhi bandhil purun lan sanjata dadya kalangkung ramene mangkana Kangjeng Pangeran langkung marma tyasira kang rayi kinen tutulung wau kalawan kang putra. 21. Pangran Suryengalageki lawan Raden Antawirya Rahaden Natadirjane lan Raden Nataprawira Raden Jayasentana miwah mandhimg patang puluh dadya kiwul ing ngayuda. 22. Mariyem wus datan muni ing Samen Jayamanggala pan kalangkung pangamuke Garogol Ki Bahuyuda wong Yogya kathah pejah sampun karsaning Hyang Agung Bupati kathah kang mbandhang. 23. Apan lajeng teluk sami kang tan teluk dhinedhelan kinintunken kathok bae temah samya kawirangan kang tan kacandhak ngajang datan pinejahan iku Walanda kathah kang pejah. 24. Suwaliye apan kanin kenging bandhil dhengkulira tiba saking kuda lempoh lajeng binekta lumaywa PNRI 229
wus mundur wong Ngayogya langkung kathah angsalipun , bandhangan awarna warna. 25. Kangjeng Pangran aningali wau kalawan kang rama neng ngarsa Wijil namane sampun katingal sadaya solahe kang ayuda lamun estu sampun unggul Jeng Pangeran nulya tedhak. 26. Mring Kembang Putihan iki lenggah aneng pakarangan datan antara praptane kang rayi lawan kang putra ngirit sagung Bupatya ingkang sampun sami teluk mring kang sinembah ing yuda 27. Tumenggung Martalayeki Dyan Tumenggung Danusuma Tumenggung Wiryasumane Dyan Tumenggung Natayuda Raden Wiryataruna Raden Yudawijayeku Tumenggung Purbakusuma. 28. Tumenggung Dipadirjeki lawan Dyan Haryasinduija Tumenggung Sumarejane sadalu wus tinarima gya ujung gantya-gantya ri wusnya anulya kundur ri sang Sinembah Ngayuda. 29. Marang Pasanggrahan neki wau kalawan kang rama 230 PNRI
Jeng Pangran Mangkubumine nulya Pangran Suryenglaga ngaturaken bandhangan mapan warna warna iku nulya kinen maringena. 30. Dhumateng kang angsal sami poma aywa liru iya saolehe dhewe-dhewe lawan iya Suryenglaga padha mupakatena ya si Jayamanggaleku ingsun ganjar aranira. 31. Raden Jayanagareki lawan si Sumadigdaya anunggaka semi bae mring uwa Sumadiningrat Raden Sumadiningrat lan si Jayawinateku mapanane makilana. 32. Pangran Suryangalageki tur sembah nuwun sendika nulya aluwaran mangke ing dalu pan samya prapta arap putra sadaya repotnya kang samya nungkul dadya gegering Ngayogya. 33. Dhasar mentas kawon jurit putri kathah samya medal Residen tambuh polahe nulya dalu malih ika Pangran Jayakusuma Pangran Balitar iku Pangran Muhamad Bubakar. PNRI 231
34. Pangran Riyamanggaleki lan Pangeran Hadisurya Pangran Hadiwinatane lan Raden Mangkuwijaya Rahaden Mangkudirja Raden Dipayana iku lan Raden Diryataruna. 35. Miwah Raden Singasari tanapi sarib sadaya haji lawan ulamane pan sampun sowan sadaya myang sagunging pandhita putra santana kang kantun makasih ana ing Ngayogya. 36. Apan sami den cepengi ginedhong loji sadaya nging Pangran Paku Alarne ingkang datan ginedhongan lawan saputranira mangkana ingkang winuwus Silarong langkung harjanya. 37. Mapan ta wus dadi Nagri Ngayogya ngalih punika kang peken langkung agenge mirah kang sarwa tinumbas pajeng tiyang sadeyan dadya samya rena sagung tan ana kang dora cara. 38. Ri Sang Pramudeng Ajurit apan lagya siniwaka munggeng ingkang tarub gedhe pepak kang putra sentana ana sagung pra pratiwa nung-anung pan munggeng ngayun 232 PNRI
Tuwan Kaji lan Ngulama. 39. Lan para pandhita sami ingkang rama datan tebah Jeng Pangran Mangkubumine ingkang murbeng ngarsanira Pangeran Suryenglaga Ri Sang Pramudeng prang pupuh mapan aris angandika. 40. "Suryenglaga karsa mami si adhi Mangkuwijaya sun paringi nama mangko Pangeran Mangkudiningrat si adhi Mangkudirja Pangeran Nataprajeku payung kuning anganggoa. 41. La wan si Martayudeki anama Wiryanagara si Jarot iku arana Tumenggung Wiryadireja Demang Pajang arannya Karya Pangalasan iku kang rayi matur sandika. 42. Pangran Suryengalageki tur sembah nuwun sandika "Pan punika sadayane anerang dhateng kawula punapa ing karsa" Ri Sang Pramudeng Apupuh apan aris angandika. 43. "Heh ya Suryengalageki si Tumenggung Danusuma menyanga Bagelen mangko ngenbanana putraningwang PNRI 233
ya si Dipanagara lan putrane Kyai iku iya si Mangkuatmaja. 44. Arane ingsun paringi Pangeran Suryakusuma iya ingkang dadya mbane iya si Hastradimeja ingsun paringi aran Tumenggung Reksaprajeku ing Bagelen den rataa. 45. Apan Hadiwinataki menyanga ing Kedu ika Mangundipura embane kalawan si Natayuda iya Muhamad ika Bubakar marang Lowanu dene kang dadi embannya. 46. Si Sukbatul Iman iki arana Tumenggung iya si Jayamustapa munggoh lan si adhi Hadisurya barisa kulon Yogya kalawan anakireku si Dhandhang iya arannya. 48. Pangran Sumanagareki dene ingkang ngembanana ya si Wiryanagarane kalawan si Trunajaya ing Gamplong aranira Cakranagara Tumenggung lan paman Jayakusuma. 48. Ana ing lor Ngayogyeki dene ingkang ngembanana 234 PNRI
ya si Suradilagane lan kang mungwing wana - wasa Eyang Blitar barisnya dene kang ngembani iku Tumenggung Sumadiwirya. 49. Mangkudiningrat sireki kalawan si Natapraja lan sadulurina kabeh Sambirata barisana ingkang ngembani iya si Ranupati Tumenggung kalawan si Suraharja. 50. Suryenglaga nakireki si Bancak sun pundhut ika arana Pangeran mangke Suryanagara barisa sawetaning Ngayogya dene kang ngembani iku iya si Suranagara. 51. Lan Sudiranagareki dene kene iku iya cukup Janagara bae kalawan Sumadiningrat katelu Jawinata si Singasari ya iku Gunung Kidul den rataa. 52. Sun paringi araneki Pangeran kang ngembanana ya si Warsakusumane ing Pajang ingkang ngrataa iya si Martalaya lan Wiryakusuma iku Sindurja lan Dipadirja. PNRI 235
53. Kartadirja Sokawati Pasisir si paman Serang ingkang angrataa kuwe dene ing Manca Nagara sun tempuhake iya kabeh kang ngrataa iku iya si Mangun Nagara. 54. Sandika sadaya sami langkung enggar ing tyasira nulya atur salam mangke kang eyang lawan kang paman kang rayi lan kang putra sami ngaras pada iku lawan sagung pra Dipatya. 55. Kang samya pinaring kardi marang Ri Sang Miseseng Prang nulya aluwaran mangke kundur dhateng Pasanggrahan tan kantun ingkang rama mangkana ingkang winuwus kang samya pinaring karya. 56. Mapan abudhalan sami sareng sadinten sadaya mring prenahe dhewe - dhewe samyangsal pitulung Suksma lajeng atata barisnya sadina - dina prang pupuh samana wus tan wirnana. 57. Ramening prang Tanah Jawi nulya ana bantu prapta saking ing Kedu margane kalih atus winatara lan ngiringaken arta gangsal leksa kathahipun 236 PNRI
prapta ing Legorok ika.- 58. Ingkang baris aneng margi Kiyai Muhamad Arfah lawan Mulyasentikane pan kagyat non Landa liwat nulya nembang tengara wong desa kalangkung gregut lajeng gendhong titir samya. 59. Nulya campuh ing ngajurit saradhandhu ngedrel nulya nanging Mulyasentinake tan praduli mring sanjata lajeng kuwelan samya dadya kathah samya ambyuk bantu kalih atus telas. 60. Mung gangsal welas wetawis kang samya lumajeng gesang nanging sampun tatù kabeh anulya Mulyasentika arta lawan busana sanjata pan lajeng dinum mring sagung kang mulyeng yuda. 61. Pan lajeng ingangge sami saruwal lawan rasukan myang sanjata sadayane langkung inggar tyasnya samya lajeng sowan sadaya dhumateng Silarong iku kalih belah winatara. 62. Samya ngangge lir Walandi sanjata sangkuhan samya nulya ing Salarong kaget tinarka Walanda prapta PNRI 237
arsa pinethuk ing prang gya Muhamad Arfah iku ananderaken turongga. 63. Kancanira kendel sami pan kinen baris sadaya ri sampun pratela mangke mring Pangeran Suryenglaga lajeng dadya tontonan pan samya suka sadarum wadya Silarong punika 64. Muhamad Arfah tumuli kalawan Mulyasentika lajeng ngirid nyowanake mring Pangeran Suryenglaga marang Sang Pramudeng Prang lajeng ginanjar nameku Tumenggung Secanagara. 65. Muhamad Arfah puniki arinya Mulyasentika pan ginanjar nama mangke Tumenggung Kartanagara lan kinen angradina Kedu wetan kidul iku kalihnya matur sendika. 66. Langkung enggar tyasnya kalih wus lengser lan mantuk samya pan wus tan winarna mangko kawarnaa bantu prapta sangking ing Surakarta medal wetan marginipun prajurit Mangkunagaran. 67. Pinethukaken tumuli mring Tumenggung Surareja 238 PNRI
aneng Randugunting gupoh langkung ramening ngayuda telas Mangkunagaran titindhihira kacakup anama Raden Suwangsa. 68. Nulya sinaosken aglis dhumateng Silarong ika ri sang kalangkung welase wektu masih rare ika mapan nangis kewala pinaringan busaneku lajeng kinen ngaterena. 69. Mantuk dhateng Sala iki mangkana ingkang winarna Ri Murtining Palugon kalangkung prihatinira kagagas ing wardaya namung wangsid king Hyang Agung nawala Qur'an punika. 70. Tan kalilan den owahi puna pa saparentahnya kinen anglampahi kabeh marma prihatin kalintang Ri Sang Murtining Yuda ingkang rama kang winuwus tyasira mapan tan duga. 71. Nulya angandika aris "Paran kulup marmanira ingsun tan anduga angger ingkang dadya priliatinnya wadinireku nyawa pan wus tan kuciwa tuhu ing endahe kang ayuda." PNRI 239
72. Ri Sang Murtining ngajurit apan aris angandika "nggih Kiyai satuhune ingkang dados tyas kawula inggih lam pah punika tan prihatin dening mungsuh inggih sanajan wewaha. 73. Tinelasna tiyang kapir mapan ta kawula temali yen makasih kinarsakake Kiyai dados lampahan nanging karya punika rumiyin kawula estu mapan kinen ngangkat Qur'an. 74. Tan kenging lamun ngewahi dhateng parentahing Qur'an nging kawula saestune dereng sumurup sadaya ing Qur'an kang parentah marma tyas kula kalangkung ajrih bilih kalepatan." 75. Kangjeng Pangran Mangkubumi mapan aris angandika "Kulup tan ngapaa kuwe apan akeh pra ngulama kang sumurup artinya ing Qur'an parentahipu wong namung darma pratela. 76. Kulup marang ing sireki endi kang sira karsakna wong alim Ngayogya kabeh" mesem Ri Sang Kang Misesa aris dennya ngandika "Kiyai leres puniku 240 PNRI
nging kula kirang pracaya. 77. Kyai sampeyan rencangi nuwun dhateng ing Hyang Suksma rumiyin kawula anon tiyang kakalih punika amulang wonten Maja Ki Wiron satunggilipun punika kula pracaya. 78. Dene sawangipun kalih pan samya pekir tekonnya kados ajrih mring Hyang Manon kalaniun angewahana mring parentahing Qur'an Keweron Hyangipun sepuh ing Maja anom punika." 79. Kangjeng Pangran Mangkubumi mapan aris atatanya "Pa sira wus tepung angger" Ri Sang Siniwi ngandika "Inggih sampun sapisan" nulya pitulung Hyang Agung tan antara Kyai Maja. 80. Prapta lan saanak rabi tanapi lan kulawarga Ri Sang sukur ing Hyang Manon la wan aris angandika "Kyai kirang satunggal" nulya na marma Hyang Agung Ki Keweron praptanira. 81. Mapan namung let sawengi bekta saanak putunya sakulawargane kabeh ri sampun prapta sadaya PNRI 241
sagung kang pra ngulama Ri Sang Siniwakeng Pupuli siniwi ing masjid nulya. 82. Pepak sagung ingkang nangkil ingkang rama datan tebah Jeng Pangran Mangkubumine ingkang rayi munggeng ngarsa Pangeran Suryengalaga Ri Sang Pramudeng Apupuh mapan aris angandika. 83. "Heh sakehe sanak mami sagung ingkang pra nuglama sarip kalawan kajine yen ing mengko karsaningwang iya si paman Maja pan ingsun lilani iku yen matura marang ingwang. 84. Sabarang parentah iki ingkang muni jroning Qur'an poma aja wedi mangko" Ki Maja matursandika Ri Sang malih ngandika "Heh sagunging sanak ingsun pandhita lan pra ngulama. 85. Sarip atanapi kaji Iah ayo padlia tuntunan ngangkat adiling Hyang Manon" sadaya atur sandika Ri Sang nulya Uiwaran samana Ki Maja iku mondhok neng masjid Kewala. 86. Lan Kyai Keweron iki nging repotira sadaya 242 PNRI
nunggil neng Lepen Sokane winarna Nagri Ngayogya • apan wus dadya wana bong - obongan siyang dalu wus telas sagunging wisma. 87. Gedhe cilik datan kari mung kantun Kadhatonira loji kalawan masjide Danurjan Paku Alaman lawan Wiranagaran sa da ya wus sirna iku kinepung Nagri Ngayogya. 88. Mapan wus tan keni mijil Senapati samya ngatas arsa binedhah amangko Ri Sang mapan tan kalilan kinen ngepang kewala mung sinuprih engetipun sagunging para santana 89. Samana wus medal sami kang rayi - rayi sadaya tan kari lan pangulune ketib modín lan marbotnya mung kantun kalih ika Pangeran Suryabrangteku lan Pangran Suryawijaya. 90. Lan ingkang putra satunggil Pangeran Dipakusuma ginedhong neng loji mangko myang sagung kang eyang - eyang lawan kang paman - paman ingkang makasih samya kantun langkung samya kawlasarsa. PNRI 243
91. Nanging ingkang paman kalih kang saged nusul punika nulya pinaringna maneh ingkang sepuh pinaringan Pangran Mangkudipura ingkang anem namanipun Pangran Panengah punika. 92. Lawan ingkang rayi sami Den Mas Sungep pinaringan Pangran Hadinata rane Den Mas Grontol namanira Pangran Suryadipura Den Mas Kandang namanipun Pangran Suryadi punika. 93. Den Mas Cangkik namaneki pan Pangran Tepasonta Selarong langkung arjane mangkana Secanagara mapan atur uninga ing Dimaya baris agung saking Kedu praptanira. 94. Ingkang ngirid Walandeki Dyan Tumenggung Danuningrat langkung kalih ewu kehe marmanya atur uninga rumaos tan kawawa Secanagara puniku kalawan Kartanagara. 95. Mapan lajeng den bantoni ñama prajurit Bulkiya pan tigang atus kathahe langkung tiga welas ika kang dados pangiridnya Ki Muhamad Bahwi iku 244 PNRI
Pangulu duk Tegalharja. 96. Sampun sepuh wayah neki nanging tyasnya langkung sura tan kalilan meksa bae pan kapengin pejah ika ing ngaprang sabilullah nulya pinaring nameku Muhamad Ngusman Ki Basah. 97. Tumenggungira kekalih prajurit Bulkiya ika Kaji Ngabdulkadir rane kang sisih Kaji Mustapa kalihnya langkung sura lawan binektanan iku ngulaminya kalih ika. 98. Kiyai Guru Melangi Muhamad Salim namanya lan Kiyai kasangane Ngabdul Raup ingkang nama pandhita pan satunggal Ngabdul Katib namanipun samana pan lajeng budhal. 99. Saking ing Silarong iki gangsal atus winatara sadaya kalempakane sampun prapta ing Dimaya lajeng ayun - ayunan pan sampun tinata iku Bulkiya kang dadya dhadha. 100. Tumenggung Secanagari kang dadya pangawak kanan kering Kartanagarane nulya Ngusman Ngalibasah PNRI 245
ngabani kancanira Bulkiya pan sareng maju arempeg pangamukira. 101. Tengara bedhug tinitir gung samya munya gagana sing Kutha Windu asale Kiyai Ngusman Ki Basah wus mandhi kang paringan waos pusaka puniku awasta Ki Barutuba. 102. Apan lajeng murub iki marma gung wadya Bulkiya tan wonten uwas manalie mariyem wus kalancangan mung mungel kaping tiga saking rikat plajengipun ngedrel wus tan linegewa. 103. Lajeng kuwel ing ngajurit senjata wus datan munya carub waos lan sangkuhe pedhang lawan dhuwungira Rahaden Danuningrat ing yuda niapan kapangguh lan Ki Ngusman Ngali Basah. 104. Langkung ramening ngajurit kapanggih sami sudira nanging karsaning Hyang Manon Dyan Danuningrat kuciwa mapan sampun palastra bathang saradhadhu tumpuk kedhik kang gesang lumajar. 105. Mapan sami den tutuit kekecer saenggon-enggonnya 246 PNRI
Islam lujeng sadayane nanging wus karsaning Suksma Kyai Melangi prapta sabilullah marginipun kenging lantaking sanjata. 106. Saradhadhu ingkang mbedhil pan saking kasupenira tan ngantos mendhet lantake nulya tinumbak santrinya saradhadhu wus pejah pan kathah bandhanganipun mariyam lawan sanjata. 107. Obat lawan mimis neki atanapi kang sandhangan Ki Ngusman tan mantuk mangke kalawan sakancanira mung tur surat kewala yen wilujeng kancanipun lajeng baris Kedu ika. 108. Dhusun pasantren den nggoni Bulkiya nenggih barisnya samana Tanah Jawane langkung ramening ngayuda ing sanggen-enggenira Pasisir Manca Nagriku Pajang lawan Sokawatya. 109. Gunung Kidul jawi kori Ledhok Gowong lan Banyumas mangkana kang winiraos ing Kedu kantun satunggal Raden Sumadilaga ing Parakan Nagrinipun ingkang tan nedya girisa. PNRI 247
X. 1. 2. 3. 4. 248 G I R I SA Mapan lajeng nginggahana saking Ledhok Gowong ika Mas Tumenggung Handhangkara ing Gowong Gajah Permada ingkang dadya pangiridnya Mas Rongga Prawirayuda ing Parakan sampun prapta mulya pinethuk ing yuda. Sumadilaga kuciwa mangkana sampun palastra ingkang mejahi punika pan Demangira priyangga Secapati namanira wus bedhah praakan ika mangkana ingkang winarna sagunging putra santana. Kang dadya Senapati ka sadaya sami sulaya lan ingkang ngembani ika Pangeran Hadiwijaya Pangeran Jayakusuma Mangkudiningrat punika lan Pangeran Natapraja Pangeran Babakar ika. Pangeran Balitar iya sadaya ngandikan nulya mring Silarong sampun prapta lajeng tan pinaring karya nging Pangran Balitar ika nuwun mring Bagelen kewala sanadyan silih kendela Mangkudiningrat punika. PNRI
5. Lan Pangeran Natapraja sadaya lan sadhereknya pan kinen mring Kedu samya baris ing Langon punika mangkana ingkang winarna Jendral De Kok sampun prapta saking Samarang sawadya ing Nagari Surakarta. 6. Lajeng dhumateng Ngayogya ngerig gung putra santana ing Surakarta sadaya lan Pangran Mangkunagara samarga - marga ayuda nanging gung kang jagi marga sadaya tan na kuwawa saking kathah balanira. 7. Samana apan wus prapta Jendral ing Ngayogyakarta lajeng akintun nawala mring Ri Sang Murtining Yuda Bupati ingkang dinuta Ranadiningrat namanya mapan sampun apanggya lawan Pangran Suryenglaga. 8. Wus katur ingkang nawala mring Pangeran Suryenglaga kang duta ingandheg nulya apan kinen ngantosana kature ingkang nawala mring kang sinembah ngayuda mangkana ingkang winarna Jeng Ri Sang miyos sineba. 9. Munggeng masjid agengira pepak kang para ngulama PNRI 249
pandhita sarip kajinya myang sagung putra santana tanapi kang pra pratiwa gung - agung munggwing ngarsa tan tebih lawan kang rama Ki Maja Ki Kawron ika. 10. Nulya Pangran Suryenglaga ngaturken kang nawala saking Jendral De Kok ika mring Ri sang Murtining Yuda mangkana alon ngandika wau dhumateng kang rama Jeng Pangran Mangkubumi ka Kiyai mangsa bodhoa. 11. Kalawan si paman Maja wanguslan layang punika kawula wus tan uninga den rembuga kang prayoga nulya kondur kang sineba kundur masangrahan ika Kangjeng Pangran kantun iya neng masjid lawan Ki Maja. 12. Lan Pangeran Suryenglaga Pangeran Jayakusuma samya angrembag nawala badhe wawangsulan ika mring Jendral De Kok tumulya tembung ingkang kara - kara punika ingkang nawala Jang Pangran Mangkubuminya. 13. "Dhateng ingkang saudara Jendral De Kok ri sampunnya tabe kawula punika dene Jengandika tanya 250 PNRI
menggah karsane Ki Harya estu yen darbe karsa rumiyin lan sapunika nging luhuring kang agama. 14. Ing Tanali Jawi sadaya kalamun estu andika tan makewedi punika mring agamane akar ya Islame ing Tanah Jawa pan inggih purun Ki Harya dhame lawan Jengandika nanging anedha pratandha. 15. Ecap lawan kang pratela semados ing dintenira lan pundi enggen papanggya yen andika mbekta baia kita inggih mbekta baia yen Jengandika priyangga inggih pribadi Ki Harya" wus telas ingkang nawala. 16. Sampun pinaringken sigra mring Ranad iningrat ika ka bektaa mring Ngayogya mapan wus datan winarna ing Silarong kawarnaa Ri Sang Miseseng Ngalaga ginubel kang pra ngulama myang sagung putra santana. 17. Sadaya para pandhita tanapi kang pra pratiwa Ki Kenwiron lan Ki Maja kang rama saftgat aturnya karsa jumeneng nata PNRI 251
sabab ewed hukumira kang samya prapta sabilnya sumedya angaben bala. 18. Punika Jendral wus prapta lamun datan jumenega sayekti apan kuciwa lan kathah pakewedira kang aprang panggah bicara sabab wus samya narendra dadya tan wonten kuciwa kantun pasrah mring Hyang Suksma. 19. Jeng Pangran Mangkubumi ka ngarih - arih mring kang putra sanget aris angandika "Kulup welasa mring bala lan manawa dhinginana iya wangsiting Hyang Suksma dene dadining ngayuda mokal kulup yen sepiya. 20. Dene datan karepira wekasan mangkene iya" Ri Sang Murtining Ngayuda wekasan wudhar kang karsa mesem aris angandika "Kyai rumiyin kawula nyumpena wonten nawala ingkang mbekta tiyang astha. 21. Winaos mungel mangkana Parentali Qur'an punika Kang Sinuhun Sultan ika Ngabdulkamit Herucakra Kabiril Mukminin Sayida Panata Agama Jawa Kalifatur Rasul iya 252 PNRI
samya ing Jawa sadaya. 22. Ingkang mbekta lajeng musna serat cinemplungken toya Jeng Pangran Mangkubumi ka langkung lega ing tyasira Kyai Kewiron mangkana atanapi Kyai Maja inggih punika pratela kalamun wangsit Hyang Suksma. 23. Kangjeng Pangran Mangkubumi ka nulya kinen nimbalana mring Pangeran Suryenglaga tan antara nulya prapta ing ngarsanira kang rama Jeng Pangran Mangkubumi ka apan.aris angandika "Heh ta thole Suryenglaga. 24. Besuk Senen parentahna mring sagung putra santana lawan kang para Dipatya Mantri prajurit kang ana lan andika Kyai Maja den pepak sagung ngulama Sarip Kaji lan Pandhita" kalihnya matur sandika. 25. Samana wus tan winarna ing dina Senen punika enjing wus pepak sadaya sagung ingkang siniwaka sampun jumeneng punika Jeng Sinuhun Sultan iya Ngabdulkamit Herucakra Kabiril Mukminin ika. PNRI 253
26. .Winahidan pra Ngulama Sarip Kaji lan Pandhita myang sagung putra santana tanapi kang pra pratiwa ri wus aluwaran samya langkung lega ing tyasira sagung ingkang wadyabala Ngulama sukuring Suksma. 27. Ri wusnya gantya sang Dipa angaturi ingkang rama nama Panembahan ika Ngabdul Raub jujuluknya ingkang ibu namanira Kangjeng Ratu Ageng ika dene namun ingkang garwa Jeng Ratu Kadhaton iya. 28. Wonten malih ngaturana Kangjeng Ratu Ibu iya kaprenah sepuh punika kalawan swargi kang rama nanging sanes ibunira Kangjeng Sultan ibunira Pangeran Dipanagara pinaringan nama ika. 29. Kangjeng Pangeran Dipatya kang putra Dyan Antawirya mapan pinaringan nama Pangeran Dipanagara wonten kang anama juga Pangeran Jayakusuma pinaringan nama ika Pangeran Jayadi ika. 30. Putranya pinundhut nulya mapan pinaringan nama 254 PNRI
Pangeran Jaya kusuma mangkana wus tan winarna kawarna putra santana lan sagung para pratiwa tanapi kang pra Ngulama pan samya angarsa - arsa. 31. Mring Jendral wangsulanira ngantos lami antaranya pan samya kendel kewala dadya ing tyas samya lena mangkana ingkang winarna wonten pandhita kang prapta ing Majasta pondhokira wasta Mas Lurah punika. 32. Nanging Pandhita lalana saking Arab wijilira saestu Sarip punika nanging namur nama Jawa saking karem mring Hyang Suksma pan wus supe dhahar nendra salat wus tanpa wektunya datan wonten kendelira. 33. Neng Majasta den sikara mring Pangran Mangku Nagara mapan parentahing Landa dadya mring Silarong ika lan Jeng Sultan papanggya dadya langkung tresnanira mapan samya ambekira pan estu nunggil kang karsa. 34. Wus pinaring pondhokira langgar alit jero nggennya anunggil Jeng Sultan iya samya langgar pondhokira PNRI 255
saben bakda salai Ngisa Mas Lurah sowan punika Mring Kangjeng Sultan mangkana pinuju sareyan ika. 35. Mas Lurah anulya prapta lajeng meteki kang pada sareng dangu - dangu nulya Mas Lurah medal kang waspa Jeng Sultan aris katanya "Heh Mas Lurah ana apa ya gene sira karuna" Mas Lurah Ion aturnya. 36. "Anak Sultan satuhunya sun lamun weruh mring sira yen upama gedhang ika kaya sun untai - untala banget welasku lan sira" Jeng Sultan mesem ngandika "Sira welas agenea" Mas Lurah malih aturnya. 37. "Sireku mapan kinarya mring Allah Kalifah Jawa pan ora pinaring ika kanthi marang wong sajuga" Kangjeng Sultan angandika "Dene lir wong ngimpi sira pan iki satanah Jawa wus dadi rewangku padha. 38. Ngulama lawan Pandhita Sarib Ngabid lan Suhada mapan akeh Tanah Jawa apa dene Kyai Maja" Mas Lurah aris aturnya "Kabeh iku geseh padha 256 PNRI
ing besuk wekasanira" Jeng Sultan mesem ngandika. 39. "Sanajan kabeh geseha ingsun kanthi lawan sira" Mas Lurah aris ngandika "Ingsun iki satuhunya pan wus bosen aneng donya sun prapta saksi kewala anak iya marang sira mung amrih sabil kewala." 40. Mangkana wus tan winarna kawarnaa Kyai Maja lan sagung pra ngulama tanapi kang pra pratiwa myang sagung putra santana samya ngajeng - ajeng ika serat Jendral wangsulannya dadya ing tyas samya lena. 41. Tan ana mikir yuda pan namung patemonira kang samya den arsa - arsa pan langkung katungkulira sagung ingkang Senapatya ing Mataram pan sadaya maksih baris neng prenahnya ngajenganira priyangga. 42. Samana panuju ika ing dina Jumungah ika Jeng Sultan arsa salata lawan sagung pra ngulama anulya myarsa suwara mriyem mungel tan antara pacalang atur uninga yen mengsah ngedali yuda. PNRI 257
43. Langkung kathah balanira Kangjeng Sultan apan nulya parentah kinen methuka mring Pangeran Suryenglaga lan Pangran Dipanagara nanging wus karsaning Suksma wau Pangran Suryenglaga mapan sänget ribedira. 44. Dadya kang nindhihi yuda mung Pangran Dipanagara kalih atus winatara prajuritira priyangga kalawan Jayanagara kang baris kidul sadaya anging langkung karobanira dadya mung saangsalira. 45. Pangran Suryengalaga ngenggalken kadangon ika dadya Jeng Sultan priyangga ingkang nyarirani yuda ingiring kang pra Ngulama tanapi Mas Lurah ika Ki Keweron Kyai Maja apa dene ingkang rama. 46. Kangjeng Panembahan ika Ardi Wijil sampun prapta nulya tinata sadaya pan nedya methuk kang yuda Kangjeng Sultan ris ngandika wau dhumateng kang rama "Sumawi pinara tiga Kiyai tiyang punika. 47. Sampun angrompol kewala Kaki Keweron wangsula 258 PNRI
tunggua masjid kewala lawan andika ndedonga" Ki Keweron tur sandika wus wangsul mring masjid nulya mangkana ingkang winarna Jeng Pangran Dipanagara. 48. Prapta lan sawadyanira matur sampun tan kuwawa kang mengsah langkung agengnya wus prapta kacepit ika Kangjeng Sultan ris ngandika wau dhumateng kang rama "Sumawi angedum karya sampeyan anindhihana." 49. Wus tamtu pinara tiga Kyai Maja kang saduman nulya tinata barisnya sampun karsaning Hyang Suksma janma tan kenging tinata sareng den mariyem ika samya bubar ngungsi ika ing wingkingira Jeng Sultan. 50. Kangjeng Panembahan prapta akaliyan Kyai Maja nerang punapa kang karsa wadya tan kenging ngabena Kangjeng Sultan angandika "Kyai punapa kang karsa kawula nyarah kewala" Kangjeng Panembahan nabda. 51. "Kulup yen dhangan lan sira prayoga mundur kewala wadyanira nora kaya pan wus tan kena tinata" PNRI 259
Kyai Maja pan mangkana apan sami aturira lawan Panembahan ika samana ingkang winarna. 52. Sira Pangran Suryenglaga prapta lan saprajuritnya tanapi putra santana nging sampun datanpa karya lajeng kinen mundur ika kalangkung dennya kasesa kang mengsah bereg kewala lawan ngudani sanjata. 53. Sampun karsaning Hyang Suksma dadya bubrah tatanira tan ana kang kawal yuda lumajeng sakarsa - karsa angrebat anak - rabinya kalangkung dennya kasesa Kangjeng Sultán kang winarna rangu - rangu lampahira. 54. Marma datan tahan samya myarsa swara mimisira dadya kasesaning bala watara mung kawan dasa ingkang tansah ndherek ika Kangjeng Sultán lampahira lajeng minggah dhateng arga kang mengsah ngungsir kewala. 55. Prapta pasanggrahan nulya Silarong binasmi samya Ki Keweron kang winarna maksih aneng masjid ika lajeng kinepang kewala binarondong ing sanjata 260 PNRI
wantu wus sepuh punika datan saged yen kesaha. 56. Pan lajeng ginendhong ika binekta lumajeng nulya dhumateng ing muridira narajang mengsah kewala lajeng pinedhangan ika nanging pitulunging Suksma pedhang tan ana tumama kalawan kang nggendhong ika. 57. Nanging Kitab Qur'an samya aglar kantUn masjid samya lajeng rinisak sadaya kang masjid binasmi nulya kawarna Pangran Disurya lan Pangran Sumanagara atutulung karsanira prapta lawan prajuritnya. 58. Apan sewu winatara lajeng nusul minggah ngarga wus cundhuk lawan Narendra lajeng anungkemi pada Kangjeng Sultan lenggahira aneng sanginggiling guwa ingkang ndherek winatara namung kantun kawan dasa. 59. Kyai Maja munggeng ngarsa lawan Raden Natadirja myang Pangran Dipanagara lan Raden Nataprawira Panembahan pisahira lan Pangran Ngabei nulya Kangjeng Sultan angandika wus adhi sira menenga. PNRI 261
60. Nulya tata lenggah samya Nata aris atatanya "Sira nggawa baia pira" Jeng Pangran aris turira "Sewu watawis kawula nging dereng dhateng sadaya saking kasesaning driya" Jeng Sultan anantun nulya. 61. Wau dhumateng Ki Maja "Paran mengko kang prayoga apa banjur binanjelan" Ki Maja aris turira "Pan sampun tanggel punika ingkang rinebat punapa luhung ngaso tata - tata dhumateng ing Lepen Soka." 62. Jeng Sultan nurut aturnya nulya aris angandika "Wus adhi ingsun tarima wadyanira undurena ingsun arsa ngaso iya dhihin marang Kali Soka lawan kabeh dhawuhana sakehe kang Senapatya. 63. Kabeh den padha samekta jer Landa wus estu cidra" Kangjeng Pangran tur sandika sampun lengser saking ngarsa lan Pangran Sumanagara Jeng Sultan malih ngandika mring Dyan Pangalasan ika la Wan Mas Mangun nagara. 64. "Lah padha sira kariya ana ing kene kewala 262 PNRI
mriyemingsun Kyai Naga ya iku sira pasanga kalamun Walanda ika nututi mring ingsun nulya mariyem sira unekna" kalihnya matur sandika. 65. Jeng Sultán lumampah nulya mung gamel ngampil punika ingkang ndherek salampahnya atanapi Kyai Maja lan Pangran Dipanagara lan Rangga Den Natadirja tanapí Nataprawira lawan Dyan Jayasentana. 66. Lan panakawan satunggal Adam Jaka ñama ika mangkana kapethuk nulya lan Mas Lurah aneng marga Mas Lurah aris katanya "Nak Sultán mring ngendi sira Kangjeng Sultán angandika yun ngaso mring Kali Soka." Mas Lurah aris katanya "Bok ayo sabil kewala iki Jumungah dinanya mapan luwih aprayoga" Jeng Sultán kendel sakala mangkana osiking drinya "Wus bener Mas Lurah ika nging sun tan rinilan Suksma. 66. Lan panakawan satunggal Adam Jaka ñama ika mangkana kapethuk nulya lan Mas Lurah aneng marga Mas Lurah aris katanya "Nak Sultán mring ngendi sira Kangjeng Sultán angandika yun ngaso mring Kali Soka." Mas Lurah aris katanya "Bok ayo sabil kewala iki Jumungah dinanya mapan luwih aprayoga" Jeng Sultán kendel sakala mangkana osiking drinya "Wus bener Mas Lurah ika nging sun tan rinilan Suksma. 68. Sadina iki sirnaa pan aja kongsi kadawa" Kangjeng Sultán angandika mring Pangran Dipanagara PNRI 263
"Heh kulup prajurit ika saanane tuturanä yen sun arsa sabil iya" Kangjeng Sultan apan biya. 69. Anyanderaken turangga pan giris mung ingkang rama tan kantun Mas Lurah ika lan Rahaden Natadirja ing sadaya winatara ingkang sareng ajengira lan Kangjeng Sultan punika Ki Maja ngonthel kewala. 70. Aneng wuri tebihira kalawan sawarganira Kangjeng Sultan kang winarna lan Mas Lurah sampun prapta enggennya baris Walanda apan rempeg ajengira tiyang sadaya punika lajeng ingedrel sanjata. 71. Mariyem lan kalantaka giris mung datan kuwawa anadhahi mimis ika dadya amogok kewala Kangjeng Sultan apan nulya tedhak saking ing turangga nging supe tan ngagem wastra nulya na parmaning Suksma. 72. Warni camethi punika mapan lajeng aneng asta Jeng Sultan amung punika kang kinarya magud yuda Mas Lurah pedhang agemnya de Rahaden Natadirja 264 PNRI
mapan angagem sanjata lan Raden Nataprawira. 73. Tiga Raden Jasentana sakawan pun Adam Jaka gangsal Kaji Samsar ika kang samya ngangge sanjata ingkang ngangge waos iya Muhamad Maram wastanya lan Muhamad Jajarika lan Muhammad Jalasutra. 74. Muhamad Melangi ika kalawan Syeh Ahmad iya saking Judah wijilira namung pedhang anggenira lajeng campuh ing ngayuda nusup kukusing sanjata pas lajeng kuwel kewala Mas Lurah ing tandangira. 75. Anglir bantheng tawan brana angiwa-neng pedhangnya sadaya mapan mangkana mbelasah bangke neng ngarsa kang samya ngangge sanjata wus telas kang obat samya mung ginebuken kewala saking tyasira tan suda. 76. Kangjeng Sultan kang winarna mobat - mabit tembungira wus brastha ingkang pangarsa irig wuri saya keh prapta kapir belasah bangkenya pan sampun karsaning Suksma Mas Lurah prapteng sabilnya saking sänget sayahira. PNRI 265
77. Tan pasah ingkang sarira dadya tunggal kang kunarpa lawan bangke kapir ika mangkana ingkang winarna Rahaden Nataprawira lawan Raden Jasentana sampun telas kang sandawa lawan tatu wentisira. 78. Sinangkuh mring kapir ika mulat mring Jeng Sultan samya kalangkung dennya bramantya mobat - mabit tandangira lir supe purwa duksina dadya Dyan Nataprawira lawan Raden Natadirja katiga Dyan Jasentika. 79. Pra samya nggondheli ika umatur sarwi karuna Jeng Sultan ngaturan nulya mundur ngaso ing ngayuda kinipataken tan kena nulya na parmaning Suksma Jeng Sultan emut sakala dadya nurut mundur nulya. 80. Mengsah saya kathah prapta nanging tan purun mbujunga pan namung ngedrel kewala lawan mariyem punika Jeng Sultan lajeng lampahnya mundur dhateng Lepen Soka anenggih ingkang winarna Pangeran Dipanagara. 81. Lawan Pangalasan ika katiga Mangun Nagara 266 PNRI
prapta sarta mbekta bala arsa tutulung ngayuda wus panggih sapih kang yuda lan kasaput dalu ika anulya nusul kewala dhumateng ing Lepen Soka. 82. Sampun panggih lan kang rama Jeng Sultan ingkang winarna mapan kandel socanira kalih tan saged mengaa ingkang lajeng sabil ika Pandhita Mas Lurah iya lan Muhamad Melangi ka Muhamad ing Jalasutra. 83. Lawan Lurah gamel ika Mas Kali Sekar namanya nging kapir tumpuk bangkenya samana ingkang winarna dalu Pangran Bei prapta lan Pangran Jayakusuma lajeng ngaturi usada dhumateng Jeng Sultan nulya. 84. Winarna Rahaden Riya Natareja apan prapta saking ing Kedu punika mbekta bala kawan dasa wus panggih lawan Ki Maja lajeng kinengken anulya ngaturi Jeng Sultan ika lengser saking Lepen Soka. 85. Semu ajrih aturira Jeng Sultan aris atanya "Iku sapa ingkang prapta" PNRI 267
Dyan Riya gugup aturnya "Kawula pun Natareja yen pareng tur pamrayoga Paduka yen tan lengsera Sinuhun sing Lepen Soka. 86. Tan wände kinepang ika lamun Paduka lengsera tinututan dugi amba" mesem Jeng Sultan ngandika "Heh ta iya Natareja yen melek netra manira ingsun bali maning uga mring Silarong banjel yuda." 87. Mangkana ingkang winarna sareng injing samya prapta Kangjeng Panembahan ika lan Pangran Prabu anulya tumingal dhateng kang putra kincup kalih ingkang soca Panembahan apan nulya angrangkul sarwi karuna. 88. Apan sarwi angandika "Dhuh nyawa ingsun tan nyana lamun katemu ing sira" Jeng Sultan ans ngandika "Kiyai Tuwan kendela kawula taksih waluya" mangkana parmaning Suksma watara ing kalih dina. 89. Jeng Sultan dhangan gerahnya lan wadya wus samya prapta mapan lajeng siniwaka Panembahan munggeng ngarsa atanapi Kyai Maja 268 PNRI
jajar Pangran Ngabei ka lan Pangran Dipanagara Pangran Prabu jajarira. 90. Pangeran Suryengalaga tinimbalan datan prapta mangkana rembagan nulya Kangjeng Sultán ris ngandika wau dhumateng kang rama "Kiyai kajeng kawula suwawi apan dum karya sampeyan ingkang rumeksa. 91. Dhumateng rerepot samya mrih sampun keron tyas kula lawan paman Prabu ika sadaya mangsa bodhowa" Panembahan tan lenggana nanging Pangran Prabu ika tyasira gadhah sudira pan sanget nggennya lenggana. 92. Apan remen ndherek yuda Jeng Sultán nuruti ika pan wus dadi rembagira Kangjeng Panembahan nulya pamitan dhateng kang putra linilan salaman nulya neng Gugulu repot samya mapan wus datan winarna. 93. Kangjeng Sultán kawarnaa anantun dhateng Ki Maja lamun ingkang paman ika tanapi kang pra pratiwa prakawis tingkahing yuda Pangran Ngabei aturnya "Pan mangsah malih barisnya PNRI 269
Silarong Mangir punika. 94. Sumangga karsa Paduka" Kangjeng Sultán angandika kados punapa saenya apan jing - injing kawula arsa manggut ing ngayuda Pangeran Bei aturnya kalawan Kiyai Maja "Yen pareng karsa Narendra. 95. Kajawi sareng kewala sinabet mengsah punika mrih sampun ngereni yuda" Kangjeng Sultán angandika "Pundi kang ageng barisnya" Pangran Ngabei turira "Silarong warti punika kawaji karsa Paduka. 96. Mas putu Dipanagara lan Kangmas Prabu punika ing Mangir dipun sabeta prajurit kidul sadaya punika den tidhihana kajawi Jayanagara wonten ing ngarsa Narendra" sampun dados rembagira. 97. Injing nuli budhal samya sumahab kang baia kuswa marengi Senen kang dina apan sareng budhalira datan winarna ing marga Jeng Sultán Silarong prapta mengsah sepi datan ana lajeng masanggrahan samya. 270 PNRI
98. Gya ngukup Mas Lurah ika kang layon tan mantra seda pan kadya nendra kewala lawan wetah kang sarira tan wonten tilas warastra sato tan purun celaka gandanira kang sarira arum lir garu candhana. 99. Kangjeng Sultan rasukannya kinarya ngurmati ika kapanggih tengah bangkenya sakehing kapir sadanya dene kapir bangkenira tinedha gagak lan sona Jeng Sultan tan tahan ika mámbet kapir bangkenira. 100. Mangkana wus tan winarna ya ta ingkang kawacana Pangeran Dipanagara lan Pangeran Prabu ika angsal pitulunging Suksma dhadhal kapir barisira kang wonten Mangir punika mbesmeni samarga - marga. 101. Wus prapta Silarong ika Pangeran Dipanagara Jeng Pangran Prabu anulya cundhuk Kangjeng Sultan ika sampun katur saniskara samana wus tan winarna sareng injing mengsah prapta saking Nagari Ngayogya. 102. Nging pinilih lampahira Kangjeng Sultan nantun ika PNRI 271
dhumateng Kiyai Maja lan Pangeran Ngabei ka gya sami pinilih nulya Pangeran Dipanagara lan Pangeran Prabu ika ingkang kinen nindhihana. 103. Ingkang sapalih punika kalihnya matur sandika sampun lengser saking ngarsa kalawan sawadyanira Bupati nenem punika Pangalasan tindhihira lajeng campuh ing ngayuda tan wonten ingkang kuciwa. 104. Dene kang sapalihira Rahaden Jayanagara kang tinuding nindhihana lawan Mas Mangun nagara tiga Tuwan Sarip ika Jeng Sultán lenggah kewala aneng pakaranganira ningali ingkang ngayuda. 105. Kalangkung ing ramenira kapir kathah kang palastra Islam pan lujeng sadaya mangkana ingkang winarna pan lagya ramening yuda wonten wong lumajeng ika apan ngaturi wuninga mring Pangran Dipanagara. 106. "Gusti Jeng rama Paduka sampun kaseser ngayuda" kagyat Jeng Pangeran nulya 272 PNRI
ingunduraken kang wadya lawan ngaturi wuninga dhumateng kang eyang ika Pangeran Prabù mangkana apan amundur kewala. 107. Dadya samya kagetira sampun bubrah tatanira wus kesah ingkang wawarta wadya tinaia tan kena kang perlu mantuk sadaya mring Jeng Sultan ngarsanira Ki Maja atur uninga punika putra Paduka. 108. Kados kaseser juritnya sampun mundur saking ngrika Jeng Sultan kalangkung marma dhateng Dyan Jayanagara kapir saya kathah prapta lajeng kinen nimbalana sadaya sabalanira wus mundur dhumateng ngarga. 109. Lawan Kangjeng Sultan ika pan prapta Karebet panggya lan Pangran Dipanagara pan sampun pepak sadaya lawan kathah ingkang prapta wadya kang nusul punika inggih saking Lepen Soka. Jeng Sultan kendel karsanya. 110. Apan lagya dhahar ika kasaru mungsuh kang prapta pan namung husar kewala kedhik apan winatara kawan dasa apan nulya PNRI 273
kinepung húsar punika pan lajeng kendel kewala datan saged yen kesaha. 111. Ri wusnya dumugi samya nggenipun dhahar sadaya Pangran Ngabehi aturnya dhumateng Jeng Sri Narendra Punapa tan sinabeda inggih Walandi punika" Kanjeng Sultán angandika "Paman tanggel kalih nistha. 112. Walandi bingung punika kedhik kalawane ika suwawi lajeng kewala mring Trucuk kajeng kawula" Jeng Sultán nitih turangga apan girismun punika Githayu pinuju ika mapan kinarung punika. 113. Sampun karsaning Suksma pisah klentu marginira ingkang húsar kawan dasa saungkurira Sang Nata pan lajeng ambujeng ika mring wadya kang kantun ika lan kancanya sampun prapta pun Githayu kang winarna. 114. Binujung mring húsar nika kalangkung dennya gambira pan lajeng ucul sadaya de saking karunganira medhot pisah gamelira lajeng kinepang kewala pinasang dedamelira 274 PNRI
Githayu datan tumama. 115. Kapir katungkul sadaya ayuda lawan turangga dadya datan angsal janma meh prapta ing Lepen Soka Githayu kapeluh ika pan lajeng palastranira nanging ta pan angsal bela Walandi sakawan ika. 116. Kang pejah neng sandhingira mangkana wus tan winarna ngalih pasanggrahanira apan an eng Trucuk ika kapir Mangir barisira sadina - dina ayuda pan dereng wonten kuciwa mengsah wewah kathahira. 117. Repot giris manahira saben dina myarsa yuda dadya rembag ngalih samya dhumateng Kulur sadaya mangkana wus tan winarna kawarnaa ingkang yuda Jeng Sultan asring kuciwa pan kongsi nyabrang Peraga. 1.18. Pan sampun ngalih punika Jeng Sultan pasanggrahannya Jeng Pangeran Ngabei ka umatur lawan Ki Maja " Yen pareng karsa Narendra prayogi kanca Bulkiya punika tinimbalana kinen methuk yudanira. PNRI 275
119. Dhumateng kapir punika" Kangjeng Sultán ris ngandika "Mapan Kedu sir punapa bilih kapir malih ngrebda dadya awrat sanggenira" Pangran Ngabei aturnya "Tinantun kang Senapatya kadugi tuwin botennya. 120. Rumeksa bawah punika kalih sampun kathahira dadalem Kedu sadaya kados yen boten pepeka rumeksa Kedu kewala tinilar kanca Bulkiya dugi kawula kuwawa lan sampun rembang sadaya. 121. Sagunging kanca punika kinarya pangirid yuda" Jeng Sultán nurut turira kang parrtan lawan Ki Maja lajeng kinen nimbalana gandhek kang lumampah sigra gagancangan lampahira datan winarna ing marga. 122. Ing Pasantren sampun prapta gandhek panggih lan Bulkiya Ki Ngusman Ki Basah ika lajeng mepak Senapatya ing Kedu pinara tiga sakilen Ngelo punika pan kalih Senapatiya nenggih Pangran Natapraja. 123. Mapan kalawan kang raka Mangkudiningrat punika 276 PNRI
kang wonten Ngelo sadaya Pangran Pakuningrat ika tinantun samya kaduga rumeksa Kedu sadaya Ki Ngusman Ki Basah nulya budhalan sakancanira. 124. Saking ing Pasantren ika kang ngirid gandhek punika datan winarna ing marga mangkana pan sampun prapta wus cundhuk Jeng Sultan samya sagung prajurit Bulkiya sampunira ngaras pada lajeng pinasrahan karya. 125. Kapir Mangir barisira dadya namung let Peraga mengsah kapir lanWalanda nulya pirembagan samya yun nyabet mring kapir ika sampun dados rembagira Jeng Pangran Dipanagara lawan ingkang eyang ika. 126. Kanthi prajurit Bulkiya mapan kinen medal ika ing Gugulu pangiridnya Ki Muhamad Ngusman ika Li Basah wus mangkat samya saking ngarsaning Narendra Rahaden Jayanagara Raden Pangalasan ika. 127. Wus mangkat sakancanira ingkang dadya tindhihira Kangjeng Pangeran punika PNRI 277
Ngabei lawan kang putra Pangeran Jayakusuma medal ing Cicilan ika wus sami nabrang Peraga lajeng campuh ing ngayuda. 128. Kalawan kapir punika apan sami purunira samana ingkang winarna Pangeran Dipanagara lawan Prajurit Bulkiya sampun anabrang Peraga nulya narambul ngayuda wong kapir langkung bingungnya. 129. Dadya bubrah tatanira mapan kathah kang palastra wong Islam slamet sadaya dadya kalindhih yudanya kapir lumajeng sadaya ngungsi dhateng ing Ngyogya pan kekecer bangkenira binujung samarga - marga. 130. Kenging kalih mariyemnya apan wus atur uninga dhumateng Jeng Sultan nulya tedhak nyabrang ing Peraga dhinerekken pra Ngulama lajeng masanggrahan ika aneng Sekar Ageng nulya watara satengah candra. 131. Kapir tan medali yuda angentosi bantunira ingkang saking Surakarta samana pan sampun prapta sadaya Nagri Ngayogya 278 PNRI
Henengena kang winarna ing Sekar Agung punika apan pepak pra Ngulama. 132. Marengi Mulud wulannya dalu sagung pra Ngulama kalawan wadya Bulkiya samya salawatan ika Syeh Ngabdul Raup ngandika ngulami ageng punika "Heh ta kanca sapa iya nedya marga kang utama. 133. Pan iki kapareng uga Kangjeng Rasul babarira pan lawan mapdi lan padha mung geseh tahun kewala kalamun sabil utama sabab tabek Nabinira dadya rembug golong samya tan ana kumambang driya. PNRI 279
XI. MASKUMAMBANG 1. Kang Pandhita Ngulama kalawan Kaji sedya sabil samya Ketib Iman matur aris "Sampeyan punapa pirsa. 2. Wartinipun gen kapir ngedali jurit apan sampun lama kapir tan purun medali lan parlu grebeg punika." 3. Kyai Ngabdul Raup mesem ngadika ris "Ya adhi tib Imam mapan wsu ngrungu pawarti sesuk garebeg wong Yogya. 4. Lawan bantu Surakarta pan wus prapti dadya rembag samya," Anengna kawarna injing pacalang atur uninga. 5. Lamun mengsah kapir Ngayogya medali langkung agengira gya nembang tengareng jurit nanging kalangkung kasesa. 6. Kangjeng Sultan mapan lagya miyos iki saking pakarangan ingkang mengsah sampun prapti baris andher neng paseban. 7. Lajeng campuh kalawan Bulkiya nuli lan prajurit samya pan namung sawonten neki sanjata lir ardi rebah. 8. Langkung peteng kukusing sanjata iki 280 PNRI
dadya nusup samya sadaya pangamuk neki anglir bantheng iawan brana. 9. Nanging sänget nggenira karoban tandhing kapir kathah pejah mapan meksa angurugi pati dhumateng wong Islam. 10.. Kyai Guru Kasongan Ngabdul Raupi dhateng sabilullah Pandhita Syeh Ngabdul Latip Kaji pasantren pan tiga. 11. Lurah Kaum wasta Muhamad Santri Tumenggung satunggal Raden Candra namaneki ingkang dhateng sabilullah. 12. Kangjeng Sultan kalangkung bendunireki gya nyamethi kuda apan arsa nyarirani ingkang kuda ginendholan. 13. Marang sagung kang putra santana sami tanapi kang paman Kangjeng Pangeran Ngabehi kalawan Kiyai Maja. 14. Mapan sänget angaturi mundur sami dadya Kangjeng Sultan narimah takdiring Widdhi nulya nurut mring kang paman. 15. Samya mundur wadya Islam metu sami mangkana winarna Den Menggung Martalayeki kalawan Syeh Abutallah. PNRI 281
16. Ngabdul Rahman kinepung dhateng wong kapir lajeng ngamuk samya katiga wus nedya sabil kapir sayah kathah pejah. 17. Nanging dereng dhumateng takdiring Widdhi katiga samya wal mbelasah bangkening kapir dadya sapih ingkang yuda. 18. Kapir mundur dhumateng Ngayogya malih lawan mbekta samya bangkene para geng neki kang alit samya tinilar. 19. Kangjeng Sultan parentah kinen ngukupi mring kunarpanira ingkang sampun samya sabil gandanira warna-warna. 20. Ana ingkang lir garu cendhana iki ana kang lir sekar mangkana wus tan winarni Kangjeng Sultan kawarnaa. 21. Pan sineba munggeng pasanggrahanneki pepak kang suwe Ki Maja kang aneng ngarsi lawan Pangran Bei ika. 22. Syeh Muhamad Ngusman Basah turnya aris "Yen marengi Narpa kawula anyuwun pamit lawan sakanca sadaya. 23. Samya ayun wuninga dhateng nak rabi mapan sampun lama dimayan ngantos sapriki 282 PNRI
dereng wonten pirsa griya." 24. Ya ta mesem Jeng Sultan ngandika ans "Kados pundi paman punapa dipun turuti," Pangran Bei aturira. 25. "Lan Ki Maja prayogi dipun turuti nanging Jeng Paduka kawula aturi ngalih neng ngriki sänget watirnya. 26. Abdi dalem kidul kados sayah sami yen pareng Narendra didalem saler Nagari prayogi ingaben yuda. 27. Sampun lami tan tanglet lawan tyang kapir," Kangjeng Sultan dadya nuruti aturireki kang paman lan Kyai Maja. 28. Nulya budhal saking Sekar Agung iki sareng lan Bulkiya kang ndherek Jeng Sultan aming didalem lebet sadaya. 29. Lawan putra Ngulama santana Kaji kang prajurit ika mapan Mandhung namaneki pangiride Martalaya. 30. Sampun prapta ing dhusun Jumenung nuli ngedhaton Jeng Sultan nimbali pratiwa sami kang neng 1er kilen Ngayogya. 31. Ingkang rayi Jeng Pangran Ngabdurrahimi PNRI 283
Harya Hadisurya lawan ingkang pra Bupati Pangeran Sumanagara. 32. Mapan mbekta prajurit sewu kang tindhih Tumenggung sakawan Kyai Cakranagareki lan Kyai Wiryanagara. 33. Mangkuyuda Martadipura puniki ingkang 1er Ngayogya kang dados pangageng neki Tumenggung Kartanagara. 34. Lan Tumenggung Secanagara puniki sewu prajuritnya kang dados pangirid neki Mas Tumenggung Japanawang. 35. Mas Tumenggung Martadiwirya lan maning Mas Tumenggung Braja Yuda kalawan Kiyai Tumenggung Bunlayadriya. 36. Mas Tumenggung Secadirja lan Kiyai Menggung Mandhalika lan Sumadiwirya Kyai lan Menggung Sumamenggala. 37. Sampun pepak sowan mring Jumenung sami nulya dhinawuhan mring Kangjeng Pangran Ngabei sadaya matur sandika. 38. Pan rumeksa dhumateng Jeng sultán sami baris mará tiga kinen bubaran ta sami anata Pecalang samya. 284 PNRI
39. Nulya ana bantu saking K"dhu prapta medal ing radinan gangsal atus kathah neki prapta ing Lenggorok nulya. 40. Pinethukken mring Kartanagara j urit langkung ramenira wong kapir kuciwa iki mapan kathah ingkang pejah. 41. Babektannya pan kathah tinilar sami lumajeng mring Yogya bangkenya mbelasah sami lan kecer samarga-marga. 42. Namung kedhik ing Ngayogya bala kapir pan prajurit samya dadya lena tyasireki sembrana kantrak kewala. 43. Datan nyana yen kapir ngantep ing jurit kathah mantuk samya pitung dina winatawis kapir prapta mara tiga. 44. Pan sadaya ingkang baris den medali pan Islam kuciwa sabab kathah mantuk sami Jumenung pan sampun prapta. 45. Kang Pecalang sareng ngaturi udani meh sareng kewala lawan kapir praptaneki dadya sanget gugupira. 46. Ingkang wonten mung Ki Cakranagareki lan saprajuritnya lajeng kinen methuk nuli. PNRI 285
lan prajurit kebut samya. 47. Kangjeng Sultan langkung kasesa tyas neki, nggenira busana mapan kalawan lumaris titihan lagya ginuyang. 48. Sampun miyos sajawining dhusun nuli kang titihan prapta Kangjeng Sultan nulya nitih ngandika dhateng kang paman. 49. "Kangjeng Pangran Ngabei lan Ki Majeki Mas Bei sampeyan ngajengna ngetan puniki lan sira Dipanagara. 50. Pengalasan ingkang sampeyan tindhihi lan pun Mertalaya Ki Maja dika nindhihi marang si Cakranagara. 51. Pan manira kang dadi dhadha puniki, lan putra santana," sandika samya tur neki Ki Maja penjawat kanan. 52. Pangran Bei kang dadya penjawat kering, mapan sampun dadya, nulya pisah enggen neki Jeng Sultan takabur naia. 53. Sabab kapir katingalan namung kedhik wus karsaning Suksma Ki Cakranagara iki sareng celak kapir nulya. 54. Dipun edrel prajurit lumajeng sami tan kenging ngabena 286 PNRI
nanging kesamur puniki baledug katiga dawa. 55. Kyai Maja datan ngaturi udani Jeng Sultán pan dadya kinepung dhumateng kapir mung lawan putra santana. 56. Punakawan kalawan gamel Bupati tan saged medala mergi sampun den enggeni dhumateng kapir sadaya. 57. Lurah gamel lan Lurah Suryagameki pan samya karuna Kangjeng Sultán den tangisi ..ingaturan mundur nulya. 58. Ingkang mimis pan dhawah kados garimis Jeng Sultán ngandika mundur paran marganeki angur baya angamuka. 59. Lurah gamel Mas Harjawijaya iki Lurah Suryagama Mas Kaji Muhamda sami kalih anungkemi pada. 60. Pan kawula Dewaji ngupados margi sabil sampun rila mung panjanga Paduka Ji wus nurut Jeng Sultán nulya. 61. Nulya ngamuk narajang kapir kang sami ambuntoni marga mbélasah bangkenya kapir Jeng Sultán wus angsal marga. 62. Sampun mundur kang putra lan sentaneki PNRI 287
kendel ing Mriyana angasokaken turanggi lawan ngentosi kang paman. 63. Datan dangu Kyai Maja nuli prapti pan kadya kasesa nulya wonten prapta malih Pangeran Dipanagara. 64. Kangjeng Sultán kagyat nulya atanya ris "Endi eyangira," Jeng Pangran matur wotsari Kawula boten wuninga. 65. Taksihipun kalawan ing sabil neki pan wau kinepang inggih dhumateng wong kapir kawula kinen lumajar. 66. Pan makaten Jeng Eyang timbalan neki putu lumayua matiya ingsun pribadi Mas Putu ingong wis tuwa." 67. Kangjeng Sultán sareng marysa atur - neki wau ingkang putra semu duka jroning galih mring Pangran Dipanagara. 68. Lajeng mundhut turangga sinusul malih inggih ingkang paman tan antara Pangran Bei prapta lawan Pangalasan. 69. Martalaya Sindurja wus pepak sami lawan prajuritnya mangkana ingkang winarni Pangeran Mangkudiningrat. 288 PNRI
70. Arsa bantu wus prapta ngarsa Narpati lan saprajuritnya Kangjeng Sultan ngadika ris "Wus adhi ingsun tarima. 71. Mapan tanggung adhi iki pan wus wengi lan kapir sun duga kaya wus mundur saiki sabab banget rusakira." 72. Kangjeng Sultan nulya wau den aturi masanggrahan ika dhumateng ing Langon nuli nuruti kang rayi nulya. 73. Budhal saking Pasareyan Nglangon prapti Jeng Sultan parentali kinen mariksa kang sabil lan sami aneng payudan. 74. Lawan lajeng wau kinen anyaeni Rahadyan Sindurja lawan Tuwan Sampar Wadi kang lumampah sampun prapta. 75. Nulya matur, "Di dalem kang samya sabil Bupati pun kakang Tumenggung Dipadirjeki lawan Tuwan Sarip Kasan. 76. Lurah Suryagama nenggih Tuwan Kaji Muhamad punika Lurah gamel Mas Ngabei Haijawijaya punika. 77. Mapan sampun sadaya kula saeni," Jeng Sultan ngandika "Iya alhamdulillahi," PNRI 289
nulya ngalih masanggrahan. 78. Salak Mambeng mangkana rembagan nuli pados pasanggrahan ingkang prayoga kinardi atata-tata ing bala. 79. Kangjeng Pangran Ngabei ingkang lumaris pados pasanggrahan tan winarna angsal nuli winastanan dhusun Jeksa. 80. Nulya wangsul sowan dhateng Sri Bupati matur sampun angsal Sang Nata dipun aturi saking Salak Mambeng budhal. 81. Tan winarna ing marga Jeksa wus prapta dhusun langkung gengnya lan ingapit dening kali ingkang rama ingaturan. 82. Panembahan lan sagung rerepot sami saking Kulur budhal tan winarna sampun prapti mapan lajeng ingaturan. 83. Masanggrahan aneng Ngardi Swela sami pan wus tan winarna sagunging rerepot sami Kangjeng Sultán kawarna 84. Animbali sagung ingkang Senapati pan arsa tinata mangkana wus samya prapti pepak neng Jekas sadaya. 85. Ingkang mengsah mapan wus tan saged mijil 290 PNRI
sanadyan medala lajeng pinethuk kang jurit mring Pangeran Hadisurya. 86. Mapan wangsul maksih sänget kontrak neki mangkana Jeng Sultan apan karya basah malih pan Rahaden Natadirja. 87. Pinaringan ñama Imam Muhamadi Ngabdulkhalim Basah tigang atus kang prajurit Pinilih lawan Suraya. 88. Tumenggungnya Pinilih namanireki Dyan Prawiradirja Dyan Nataprawira nguni pinaring nama punika. 89. Kang Suraya Tumenggung Busengep iki prajurit Bulkiya Tumenggungira kakalih Syeh Kaji Dulkadir ika. 90. Lan Syeh Kaji Mustapa Basah ireki Syeh Muhamad Usman Li Basah prajurit neki tigang atus tiga welas. 91. Kang prajurit Mandhung satus tindhih neki Dyan Tumenggung Merta Laya Mantri Lebet iki Dyan Tumenggung Puthut Lawa. 92. Kawan dasa Mantri Lebet kathah neki lawan Suyagama punika prajurit Kaji kathahira kawan dasa. PNRI 291
93. Tindhihira Dullah Kaji Badarudin mapan Suranata kawan dasa tindhih neki dene Tuwan Sarip ika. 94. Sampar Wadi Kyai Maja pan pinaring prajuri punika Baijumungah nama neki kawan dasa kathahira. 95. Pangran Ngabdurrahman Harya Hangabei pan pinaring ika kawan dasa kang prajurit mapan nama Jagasura. 96. Panembahan satus pinaring prajurit nama Jagakarya namung tengga repot sami lan guru Kaweron ika. 97. Kang Papatih Dyan Riya Nataharjeki kalih Tumenggungnya Raden Purwadirja iki kalawan Mas Mangun Praja. 98. Kang Bupati Lebet kang rumeksa Aji Dyan Harya Sindurja lan Raden Natayudeki Dyan Menggung Purbakusuma. 99. Raden Sumayuda Dyan Suryanagari Dyan Wiryawinata Raden Wiryataruneki lan Raden Dia. 100. Dyan Tumenggung Kerta Pangalasan iki karsaning Narendra jinunjung namanireki 292 PNRI
Ngabdul Katib Ngali Basah. 101. Angrehaken sadaya kilening Pragi sewu prajuritnya sadaya Tumenggung neki Kaji kalih pamomongnya. 102. Kaji Ngisa kalawan Kaji Ibrahim sakidul Ngayogya kang gados pangageng neki Tumenggung Jayanagara. 103. Apan sewu kathahe ingkang prajurit nenggih Tumenggungnya Raden Sumadiningrati lawan Raden Jawitana. 104. Pangran Suryabrangta lan Ki Rajaniti Raden Sumadirja lawan Raden Demang iki lan Raden Senakusuma. 105. Ing Jimatan Syeh Kaji Mudha punika satus prajuritnya anenggih ingkang ngembani Rahaden Rasakusuma. 106. Kitha Ageng Dulah Reksasentikeki satus prajuritnya kang neng wetan Ngayogyeki anenggih pangagengira. 107. Dyan Tumenggung Suranagara puniki lan Mangun Nagara Sudira Nagara iki kalawan Nitinagara. 108. Suraharja lan Tumenggung Ranupati PNRI 193
nenggih prajuritnya pitung atus wetan Nagri Remame lan Prabalingga. 109. Tumenggungnya Raden Jayapernateki lan syeh Ngabdurrahman Wirareja kang prajurit tigang atus kathahira. 110. Ing Bagelen mapan tiga Basah neki nyewu prajuritnya Tumenggung nyadasa sami Rahaden Danukusuma 111. Raden Jayasudarga lawan Pangran iki Suryakusumeka dene ingkang anindhihi Kangjeng Pangeran Dipatya 112. Ing Lowanu Tumenggungira kakalih Syeh Jayamustapa lawan Mas Tumenggung iki Jayaprawira punika. 113. Basah kalih kang aneng ngarsa Narpati lan prajurit samya Jero nenggih karya neki mapan ambantu kewala. 114. Pundi ingkang kawratan dipun bantoni wus dadya rembagnya sadaya karsa Narpati nulya kinen mantuk samya. 115. Nulya bibar wangsul mring barisan sami prenah sowang - sowang kapir langkung ringkes neki saben medal tinakenan. 294 PNRI
116. Apan mantuk kadya ing Silarong nguni Jeksa langkung kerta kapir datan saged iki yen medal kedhik kewala. 117. Temah dadya kathah tyas tekabur neki mangkana nulya na bebendunira Hyang Widhi, ing Serang mapan wus bedhah. 118. Pangran Serang lumajeng mring Sokawati bedhah Sokawatya mapan lajeng nglempak sami dhumateng Mariyun ika. 119. Dyan Tumenggung Mangun Nagara den ungsi nulya sabilullah lan raden Tumenggung iki ing Niten Suradireja. 120. Sabilullah wangsul dhateng Sokawati Mas Tumenggung Karta Dirja lan Pangeran iki Serang mapan lajeng yuda. 121. Mas Tumenggung labet mimis wentis neki mapan lajeng ika kacakup binekta nuli dhumateng ing Surakarta. 122. Pangran Serang lumajeng dhateng Mantawis lan Dyan Sukur ika lawan ngaturi udani ing Pajang ingkang winarna. 123. Mas Tumenggung Cakradipura pan sabil lan Jayadipura kantun Mas Tumenggung iki PNRI 295
Kartadipura lumajar. 124. Mring Mantaram dadya meksih nglempak sami dhumateng Ngayogya dadya kapir agung malih nanging meksa katadhahan. 125. Gunung Kidul ingkang dados senapati Pangran Singasekar dena ingkang angembani Balimbing Gunawijya 126. Lajeng sabil mudhun Pangran Singasari mring Magiri nglempak lawan Kaji mudha iki ing Magiri inginggahan. ì 27. Lajeng Bedhah Dullah Kaji Mudha sabil Pangran Singasekar lan Den Rasakusumeki lumajeng mring Jayanagaran. 128. Pan sadaya punika kang samya sabil langkung kathahira angsalnya bela wong kapir Tumenggung Jayanagara. 129. Tur uninga nuwun babantu Narpati nulya binantonan Kangjeng Sultan kang binudi Kiyai Ngusman Ki Basah. 130. Lajeng mangkat sagunging Bulkiya sami budhal saking Jeksa anglurug dhateng Margi lawan Dyan Jayanagara. 131. Tan winarna ing marga Magiri prapti 296 PNRI
lajeng campuh yuda langkung rame dennya jurit wong Sala mapan kuciwa. 132. Kathah pejah anulya lumajeng sami Dyan Wiryakusuma binopong nak rabineki lajeng katur dhateng Jeksa. 133. Pan ing Tingal kinarya baris wong kapir langkung agengira Kurnel Kebes tindhih neki Senapati tan kawawa. 134. Mapan lajeng tur uning mring Jeksa nuli nuwün bantu nulya Kangjeng Sultan Amaringi Jeng Gusti Muhamad Imam. 135. Ngabdul Kamit lan Raden Martalayeki budhal saking Jeksa tanapi ingkang prajurit tan winarna marga prapta. 136. Pan ing Tingal lajeng campuh ing ngajurit, langkung ramenira nanging kuciwa wong kapir Kornel Kebes pan lumajar. 137. Mapan kathah bangkenira tiyang kapir Islam lajeng samya angsal bandhang mriyem kalih wus katur mring Kangjeng Sultan. 138. Parambanan kinarya baris wong kapir Mayor Leger rannya ingkang dados tindhih neki Kangjeng Sultan gya utusan. PNRI 297
139. Kinen nyambut prajurit wetan Nagari Dyan Suranagara kalawan sakancaneki Bupati wetan sadaya. 140. Pan Kaliwon kalih kang kinen njenengi kalawan Ngulama kang wasta Kyai Ajali kalawan Den Kakrasana. 141. Mangunyuda nulya campuh ing ngajurit langkung ramenira mbelasah bangkening kapir Mayor Leger pan kacandak 142. Pinejahan mring Raden Suryanagari Islam lajeng samya angsal mariyem satunggil sampun katur mring Jeng Sultan. 143. Jendral De Kok langkung bingung ing tyas neki Pangran Martasana lawan Pangran Mangkubumi ingaben tinantun samya 144. Yen kadugi mengsah Kangjeng Sultan nuli kinundurken nulya kalihnya sagah pan sami kinundurken sampun prapta. 145. Pangran Mangkubumi neng Surakarteki Pangran Martasana ing Ngayogya sampun prapti lajeng ngalih namanira. 146. Pangran Murdaningrat dadya Senapati ana ing Ngayogya nanging meksa tan wigati 298 PNRI
mangkana ingkang winarna. 147. Pangran Mangkudiningrat sedheng tyas neki sareng praptanira Pangran Murdaningrat iki mapan asring ambebeka. 148. Mring Jeng Sultan anuwun nama puniki Pangeran Dipatya Kangjeng Sultan amarengi dadya kendho juritira. 149. Mapan asring ing Nglangon kinggahan kapir dadya repot samya aneng Suwela kuwatir anulya ingelih ika. 150. Pan s^dhiya Pasanggrahan Kitha Giri mangkana winarna ingkang eyang gerah iki Kangjeng Pangeran Muhamad. 151. Abubakar mapan lajeng kondur iki dhateng rahmatullah lajeng sinarekken iki neng wukir Gedhorong ika. 152. Kyai Guru Keweron neng kitha Giri lajeng sakit ika sampun prapta jangji neki mantuk dhateng rahmatullah. 153. Mapan lajeng sinarekken Kitha Giri wonten malih gerah nenggih Dyan Ayu Ngabei kang mara sepuh Jeng Pangran. 154. Lajeng kundur dhumateng rahmatullahi PNRI 299
sinarekken ika wonten Celareng puniki mangkana ingkang winarna. 155. Mengsah-kapir saya kathah ingkang prapti sagung Senapatya samya ngajengken pribadi sadina - dina ayuda. 156. Datan saged tulung - tinulungan sami wadya lebet ika kalangkung bingungireki pundi - pundi ingkang ngawrat. 157. Tinulungan wong kapir kuciwa sami mangkana winarna Ngulami ageng puniki ginuron samya ngulama. 158. Ing Gerajen wismanya namanireki Syeh Ismail ika tinukup mring tiyang kapir Senapati tan uninga. 159. Lajeng ngamuk kathah kapir ingkang mati Syeh Ismail nulya dhumateng sabilullahi Syeh Belawi ing Susukan. 10. Pan kinukup Syeh Belawi lajeng sabil kapir kathah pejah mangkana ingkang winarni Tumenggung Kartanagara. 161. Lagya sakit kedhik ingadhep prajurit namung kawan dasa tinukup dhumateng kapir lajeng saras sakitira. 300 PNRI
162. Campuh ing prang kapir kathah ingkang mati Kapitannya pejah kalawan Litnanireki kang kari lumajeng samya. 163. Lajeng atur kang surat mring Sri Bupati malih kang winarna Tumenggung Mandhalikeki sakit kinukup Walanda. 164. Ingkang ngadhep namung sadherek ireki lan Martawijaya tan ingadhep ing prajurit maksih tinilar barisan. 165. Lajeng ngamuk mapan namung tyang kekalih kapir kathah pejah Ki Martawijaya iki lajeng prapta sabilullah. 166. Ki Tumenggung Mandhalika sareng uning mring kunarpanira yen risak arinireki apan langkung pangamuknya. 167. Kadya bantheng katawan brana puniki putung lawungira Kyai Tumenggung puniki ngamuk lan keris kewala. 168. Langkung kathah ingkang pejah tiyang kapir Ki Tumenggung ika bedhil pedhang sangkuh iki apan tan wonten tumama. 169. Kadya gila samya lumajeng wong kapir mapan winastanan Ki Tumenggung dede janmi PNRI 301
lajeng sowan dhateng Jaksa. 170. Ngaturaken sirah kapalaning kapir lajeng tinimbalan dhumateng Sri Narapati Ki Tumenggung nadarira. 171. Lamun gesang apan nyuwun angabekti mesem Kangjeng Sultan mangkana wus den rilani lajeng ngaras ingkang pada. i 72. Mring Jeng Sultan Ki Tumenggung mapan nuli kinen mantuk nulya ing wingking manawa watir Ki Tumenggung apan nulya. i 73. Sakit malih sampun karsaning Hyang Widdhi Ki Tumenggung nulya mantuk mring rahmatulahi pan namung umur sacandra. 174. Ing Lowanu kainggahan dening kapir pinethuk ing yuda kalangkung ramening jurit kapir kathah ingkang pejah. 175. Mas Tumenggung Jayaprawira puniki wus karsaning Suksma dhumateng sabilullahi ing Lowanu pan kancikan. 176. Apan wonten ngulami ageng satunggil wasta Syeh Ngabdullah ing Papringan wismaneki sowan dhumateng Jeng Sultan. 177. Apan nuju Jeng Sultan lenggah pribadi 302 PNRI
Syeh Ngabdullah ika kumembeng waspanireki Kangjeng Sultán angandika. 178. "Ana paran Ngabdullah sira anangis," Syeh Ngabduilah turnya "Kawula matur sayekti raosing manah kawula. 179. Pan ing karsa Paduka inggih Dewaji pitajeng kalintang dhumateng Ki Maja iki datan pethak sajatosnya. 180. Pan punika agadhah kajeng pribadi," mesem Kangjeng Sultán lawan angandika aris "dene ta kang ora - ora. 181. Sira pikir lah wis muliha sireki," mantuk Syeh Ngabdullah mapan datan lama nuli mantuk hateng rahmatullah. 182. Pan ing Ledhok kainggahan mengsah kapir lajeng campuh yuda kapir kathah ingkang mati Mas Tumenggung Andhangkara. 183. Sabilullah mangkana ingkang winarna Jeng Pangran Dipatya kundur dhumateng Mantawis sampun lami ingaturan. 184. Marang sagung Basah ing Bagelen iki nanging datan arsa ingkang rama Sri Bupati ngatag meksa datan arsa. PNRI 303
185. Kadya sampun karsanira ing Hyang Widdhi Kangjeng Pangran ika remen aneng Kitha Giri kalawan sawadyanira. 86. Masanggrahan tunggil lan kang Eyang iki Kangjeng Panembahan rumeksa rerepot sami Basah ing Bagelen samya. Ï 87. Dadya gela kendho kang tyas mapan sami ing ngajurit ika nulya kalebetan iki mengsah ing Bagelen ika. 88. Pangran Sumayuda kang dadya pangirid prajurit ing Sala apan kathah lawan kapir ing Mantawis kang winarna. 189. Pangran Mangkunagara ingkang ngadani Pasisir sadaya kalawan Manca Nagari kinerig dhateng Ngayogya. 190. Masanggrahan Jeng Pangran Mangkunagari aneng Tanjungtirta kalawan sawadyaneki langkung ageng barisira. 191. Kang Bupati sadaya wetan Nagari tan kuwawi samya nglempak mring sakidul nagri ngungsi mring Jayanagaran. 192. Ing Mantaram langkung kathah mengsah neki Bagelen mangkana dadya saben dina jurit 304 PNRI
sanadyan dalu mangkana. 193. Datan saged yen tulung - tinulung sami Gampeng geng barisnya kalawan ing Tempel iki Terayem Balega ika. 194. Ing Mantaram kebekan kang mengsah kapir Basah kalihira mapan ngajengken pribadi Muhamad Ngusman Ki Basah. 195. Ngajengaken mengsah ing Terayam iki apan binantonan Raden Riya Sindurjeki lawan Raden Martalaya. 196. Saking Jeksa pan sewu prajuritneki mapan sampun prapta Pelerei pinethuk jurit mring Pangran Mangkunagara. 197. Langkung rame Mangkunagaran kalindhih Peleret kanggenan dhateng Basah Ngabdul Katib Raden Menggung Janegara. 198. Sakancanya datan saged tulung iki ngajengaken ika mengsah kang aneng Megiri lawan Gunung Kidul ika. 199. Dadya datan tulung -tinulungan sami ing satanah ika Mantaram ramening jurit mariyem mapan bandhungan. 200. Senjata lit berondongan siyang latri PNRI 305
tan wonten kuciwa kendel lamun sayah sami mariyem apan mangkana. 201. Raden Ngabdul Katib lan Ki Basah iki lan saprajuritnya Kadhaton kang den enggeni aneng Palerei punika. 202 Kang Bupati sadaya wetan Yogyeki sapraj uri tira kinen baris wonten jawi mangkana ingkang winarna. 203. Pangran Mangkunagara pan tan kuwawi nedha bantu ika dhateng Jendral De Kok aglis apan nulya binantonan. 204. Jendral Pan Gin Ngayogya kinerig sami kapir lawan murtad sampun kumpul dadi siji lan baris Mangkunagaran. 205. Langkung ageng tanpa wilangan kaeksi Raden Ali Basah mapan ingaturan mijil nanging meksa datan arsa. 206. Kedah mempen samya rempu jroning puri Peleret punika ngantos sami den tangisi Den Basah tan tolih wuntat. 306 PNRI
XU. PANGKUR 1. Raden Basah sru manabda, "Yen tan wani padha metuwa aglis mapan ingsun wus tan ayun kang kaya rembugira," mengsah agung sapraptaning apan sampun lajeng pinethuk ing yuda mring sagung kang pra Dipati. 2. Kalangkung rame sakala tan kuwawi sagung kang pra Dipati sawetan Ngayogya iku saking karoban lawan pan kalindhih pra Dipati juritipun lajeng ngaturi wuninga dhateng Raden Basah aglis. 3. Yen sampun datan kuwawa ingkang mengsah kalangkung ageng neki Dyan basah ngaturan metu nanging meksa datan arsa kedah rempu kewala neng jro Kadhatun samana mengsah wus prapta Paleret kinepung kikis. 4. Lajeng rame mariyeman wantunira setabel tiyang Jawi tan tahan nulya lumayu mariyem wus den tilar kapir sänget ngrampit pager banon sampun nanging datan saged celak saking lebet den bedhili. 5. Kathah kapir ingkang kena ngantos dangu purunnya tiyang kapir kapok ingkang sampun-sampun nulya sareng ajengnya PNRI 307
kang sanjata mapan wus tan angsal iku kapir murtad apan samya dhepepel pager bateki. 6. Kalawan amasang andha nanging Islam taksih panggah ing jurit kapir lamun menek iku jonojoh waos samya saking lebeting banon sadaya sampun lebet banon prapti samya dadya kapir kathah mati. 7. Ana ingkang ngungkih lawang kapir murtad nanging katengga kori kalangkung sudiranipun Dullah Kaji Brahima lan Mas Panji Jaya Sumitra puniku lan Panji Wanawijaya lawan prajurite sami. 8. Satus wong banter sadaya langkung panggah kapir kathah kang mati ingkang tengga kori kidul Raden Tumenggung Wirya Dirja satus ingkang prajurit iku wong Keranggan lawan Ngaldah tindhihnya Panji kekalih. 9. Mas Panji Suryasentika lan Rahaden Kancil punika sami sadaya prajurit iku samya munggeng plataran Panji Rongga Tumenggung titindhihipun mubeng jro Kadhaton ika ing jawi mangkana malih. 10. Kapir mubeng pangamuknya mapan sami ndhepepel bata iki 308 PNRI
sadina nggennya prang pupuh kapir tan saged ngrangsang saben menek jinojoh ing waos lampus dadya banon pinendheman dhumateng sandawa sami. 11. Pan sareng panyumedira swaranira pan kadya ruging wukir sampun karsaning Hyang Agung kagyat kang neng plataran pan sadaya anarka yen bata rubuh prajurit pan mudhun samya kapir saged minggah sami. 12. Sareng lan kukus senjata langkung peteng Islam datan udani kapir sareng inggahipun wus samya neng pintaran lajeng mudhun Islam sareng ya andulu kagyat nulya tinadhahan wus carup Islam lan kapir. 13. Arame uleng-ulengan yudanira Islam kalawan kapir aneng sajroning Kadhatun kapir wus manjing samya wadya Islam asanget karoban mungsuh kapir namung kantun húsar lan Jendral Gin neng jawi. 14. Kalawan mariyemira ingkang taksih Jendral dipun tunggoni dadya Islam kathah iku kang samya sabilullah mapan amor lan bangkene kapir iku mangkana parmaning Suksma Islam ingkang dereng prapti. PNRI 309
15. Ing janji medal sadaya nunjang bans husarlan jendral sami Raden Basah mapan sampun binekta medal nulya marang Dullah Kaji Ngisa apan langkung Raden Basah kasayahan ngantos datan saged angling. 16. Jendral Pan Gin kang winarna mapan langkung dukane ing tyasneki anarka yen Islam sampun sewu tumpes sadaya sabab ndulu kunarpa kathahe iku sanadyan ana uripa marojola namung kedhik. 17. Sareng tinitik sadaya ingkang kathah namung bangkening kapir kalawan murtad puniku Jendral gela tyasira ing Paleret wus kanggenan kapir iku sampun katur mring Jeng Sultan mangkana solahireki. 18. Apan Dullah Kaji Ngisa ingkang sowan matur mring Jeksa iki Kangjeng Sultan mapan dangif kendel datan ngandika langkung ngungun wekas mangkana dangu "Kaji ana ngendi Basah," Syeh Kaji Ngisa turnya ris. 19. "Abdi dalem Raden Basah sapunika pan dereng saged angling 310 PNRI
sänget kami tenggengipun wonten Silarong nggennya," Kangjeng Sultan andangu kang sabil iku Kaji Ngisa aturira "Di dalem Jajar prajurit. 20. Mapan satus kalih dasa pangagengnya abdi dalem kang prapti ing sabilullah Sinuhun Dullah Syeh Kaji Ibra- him kalawan Den Menggung Wiryadiijeku Panji Mas Jaya Sumitra lan Raden Mas Panji Kancil. 21. Mas Panji Wanawijaya lan Mas Panji Surasentika Aji Mas Panji Trunadirjeku Panji Muhidin Nata mung punika didalem pangiridipun ingkang samya sabilullah," Kangjeng Sultan ngandika ris. 22. "Wis Kaji Ngisa muliha ngayomana sakehing kang prajurit ingkang padha sabil iku wus padha sulihana mring anake yen anake masih tanggung sadulure gumantia," sandika turnya Syeh Kaji. 23. Sampun lengser saking ngarsa kawarnaa sagunging Senapati samya alit manahipun sareng sakawonira Raden Basah ing ngaprang Paleret iku Bupati sawetan Yogya sadaya pan sowan sami. PNRI 311
24. Mapan dhumateng ing Jeksa matur tiwas anuwun den tindhihi dhumateng Pangeran iku Natapraja turira "Pan sadayapunika panuwunipun," Jeng Sultan nuruti nulya irtusan kinen nimbali. 25. Mring Pangeran Natapraja neng pondhokan datan dangu gya prapti ing ngarsanira Sang Prabu Sri Narendra ngandika "Sireku ya Natapraja pan jinaluk mring Bupati wetan Yogya apa kaduga sireki. 26. Mungsuh lan Mangkunagara lawan sira iya ingsun bantoni si Jayanagara iku." Pangeran atur sembah "Tur sandika pukulun namung pangestu Paduka Dewaji ingkang kapundhi ing siyang ratri." 27. Kangjeng Sultan angandika, "Yen kaduga nulimangkata adhi," Pangeran Nataprajeku nulya angaras pada samp un lengser saking ngarsanya Sang Prabu nulya budhal saking Jeksa ingiring sagung Dipati. 28. Tan winarna lampahira Pangran Natapraja mapan wus prapti sawetaning Praga iku njujug Sapen wus panggya lawan Raden Jayanagara nulyeku 312 PNRI
Gandhek dhawuhken timbalan mring Raden Jayanagari. 29. Budhal Pangran Natapraja saking Samen lawan sawadyaneki Raden Jayanagara wus ndherek sakancanira sampun prapta Jalasutra lampahipun mapan lajeng masanggrahan tigang dinten winatawis. 30. Mapan lajeng inginggahan saking Tanjungtirta langkung geng neki Pangran Mangkunagareku lan kanthi kapir nulya Pangran Natapraja rembag pra Tumenggung apan ngunduran kewala yun methukken tan kadugi. 31. Pan lajeng ingelut nulya ngantos prapta sakilen Praga malih Pangran Mangkunagareku manjing pasanggrahannya aneng Rejakusuma kang wadya sagung baris sawetaning Praga dadya sagung Senapati. 32. Samya kisisan ing bala mapan kathah ingkang samya angili ngungsekken nak-rabinipun ingkang kabubuh samya api teluk Pangeran Nataprajeku barisan kilening Praga lan sagunging Senapati. 33. Ingkang 1er Yogya mangkana Senapati kesisan bala sami sampun karsaning Hyang Agung PNRI 313
prajurit lit tyasira apan kathah ingkang api-api teluk namung kantun Panji Rangga Ngabei punika maksih. 34. Tunggil la wan Tumenggungnya gins saking kathahing mengsah kapir kalawan murtad sadarum sampun katur Jeng Sultan namung kantun kakalih Basah puniku pinilih lawan Bulkiya ingkang taksih kedah bans. 35. Lan Pangeran Hadisurya barisira apan wonten ing Gamping siyang dalu aprang pupuh mangkana kawarnaa Jendral mapan arsa ngantep juritipun kerigan kapir lan murtad saking Ngayogya wus mijil. 36. Terayem Baligo nulya binantonan langkung rame ing jurit ingkang nindhihi puniku Terayem pan Bulkiya lawan Mandhung Suraya pinilih iku nadhahi kapir lan murtad kang baris Baligo iki. 37. Siyang dalu tansah yuda langkung rame tan ana nguciwani apan datan nyana iku kapir lan murtad ika medal Gamping ingkang agung dadya iku Kangjeng Pangran Hadisurya nadhahi datan kuwawi. 38. Pinilih lawan Bulkiya 314 PNRI
pan katungkul wau denira jurit sampun karsaning Hyang Agung kapir lan murtad nyabrang ing Peraga mangkana ingkang winuwus Kangjeng Sultan ingaturan uninga yen mengsah sami. 39. Sampun anabrang Peraga ingkang paman Kangjeng Pangran Ngabei apan nuju sepi iku tuwi mring repotira ingkang wonten namung Kyai Maja iku lawan sagung pra ngulama prajurit Suryagameki. 40. Lan prajurit Suranata Man tri lebet pan namung kantun kedhik Jajar kang alit tyasipun pan sampun ngili samya Kangjeng Sultan ingkang ngadhep watareku kalih atus sadayanya Kyai Maja wus tan kenging. 41. Tinari namung sumangga nulya wonten ingkang atur udani kalamun kang mengsah sampun prapta ing pondhokira Kangjeng Sultan nulya nitih turanggeku kang ñama Wijayacapa pan arsa amethuk jurit. 42. Ingkang ndherek mung punika kalih atus kalamun winatawis prapta dhusun Dhandhung sampun kapir prapta ing Pudhak sareng arsa mudhun lepen kapir iku Kangjeng Sultan apan nulya kinen methukaken nuli. PNRI 315
43. Prajurite Suryagama Dullah Kaji Badaruddin puniki kalawan sakancanipun kapir wangsul anulya lawan malih sampun kasaput ing dalu kapir lajeng masanggrahan aneng dhusun Pudhak iki. 44. Jeng Sultan neba kewala sawadyanya nanging taksih let kali dadya jeng-ajengan iku kapir langkung gengnya kumpul lawan murtad wong Ngayogya iku Pasisir Manca Nagara Jendral Pan Gin tindhih neki. 45. Murtad Pangran Murdaningrat pan punika ingkang dadya titindhih lan Pangran Panular iku kapir murtad pan samya suka-suka langkung rame swaranipun Kangjeng Sultan kang winarna sare ing ngandhap warseki. 46. Apan lagya gerah ika Kyai Maja sanget aturireki ngaturi lolos puniku Kangjeng Sultan tan karsa Gusti Imam Muhamad Li Basah ikù sareng amiyarsa warta kang tyas kalangkung kuwatir. 47. Wau dhumateng Jeng Sultan sabab gerah anulya kundur nuli mung kalawan Dullahipun kalih ingkang binekta kang prajurit sadaya tinilar iku 316 PNRI
namung kantun Panjiraga punika ingkang nindhihi. 48. Sasanderan lampahira tan winarna ing marga sampun prapti mulat mengsah langkung agung lajeng nungkemi pada Kangjeng Sultan ngaturan lolos puniku nanging meksa datan arsa kedah amethukken jurit. 49. Samana ingkang winarna Kangjeng Pangran Ngabdurrahman Ngabei tengah dalu rawuhipun lajeng samya ngaturan umatur Jeng Pangeran nulya cumundhuk ing ngarsanira Jeng Sultan mapan sänget atur neki. 50. Sri Narendra angandika "Inggih paman gumingsir dhateng pundi yen sampun ing jangjinipun apan mangsa wandea," Pangran Ngabdurrahman aris aturipun "Inggih leres yen sampuna wonten kang binudi malih. 51. Inggih kang mengsah punika pan kawula wau myarsa pribadi inggih langkung agengipun sarengan wonten marga pan kawula medal ing ardi andulu kapir punika sadaya abdi dalem namung kedhik. 52. Kalih pandugi kawula benjing injing tan ngamungken puniki sanadyan kathah Sinuhun PNRI 317 I
yen samyajeng-ajengan boten dados kuwatosing tyas satuhu puniku pun thole Basah sampun wonten ngarsa Aji. 53. Kapir ing Baligo nata boten wände narambul saking wuri punika watosing kalbu nadyan inggih wontena ingkang gadhah ajeng-ajengan puniku Pinilih lawan Suraya datan wonten tindhihneki. 54. Pun thole Basah punika lan Dullah kalihnya sampun neng ngriki kados datan saged sampun lamun kekah yudanya apan namung tindhih Rangga Panji iku lan abdi dalem Bulkiya lamun mireng benjing injing. 55. Ing ngriki rame sanjata Kyai Ngusman kados bibrah tyas neki." Kangjeng Sultan dadya nurut mring atureki.kang paman ris ngadika, "Yen makaten paman sampun angur sampeyan utusan mring Bulkiya lan Pinilih. 56. Yen ing ngriki wus kanggenan mesakake para kanca kasupit sampeyan paringi weruh yen kula sampun kesah dhateng ngardi sadaya samya ken nusul," Kangjeng Pangran aturira sandika utusan nuli. 57. Kangjeng Sultan nulya budhal 318 PNRI
saking Jeksa lawan sawadyaneki lingsir dalu wayahipun minggah dhumateng arga Lepen Wangwung Kangjeng Sultán sampun rawuh sareng injing nulya tedhak Kangjeng Sultán saking ngardi. 58. Masanggrahan Lepen Soka animbali wau dhateng kang rayi Pangran Ngabdurakim iku Pangran Sumanagara lawan sagung ingkang prajurit sadarum lan ngentosi praptanira Bulkiya lawan Pinilih. 59. Lawan kinen nimbalana Basah Ngadul Katib sawadyaneki tan antara prapta sampun sagung kang tinimbalan Pangran Ngabdurrakim dhinawuhan sampun kinen baris wonten Pandhak kalawan sawadyaneki. 60. Kapir murtad wonten Jeksa dadya gentos nenggih panggenan neki nging kapir pacalangipun aneng Dhandhung punika dadya samya jeng-ajengan barisipun lawan ingkang aneng Pandhak Kangjeng Sultán kang winarni. 61. Budhal saking Lepen Soka masanggrahan aneng Kamal puniki samana ingkang winuwus Basah Bagelen samya tiga pisan pan kalindhih yudanipun ngungsi dhumateng Mantaram PNRI 319
kapir murtad mapan sami. 62. Ngelut lajeng bans waja Pangran Sumayuda titindhih neki nulya tur uninga iku dhumateng Kangjeng Sultan Pangran Bei mangkana ing aturipun kajawi Basah satunggal pinethil saking ngarsa Ji. 63. Ngabdul Latip Ali Basah mung punika kados ingkang prayogi sabab punika rehipun pan lajeng dhinawuhan nulya budhal sing Kamal sawadyanipun ngajengaken mengsah waja lan Basah Bagelen sami. 64. Nenggih Pangran Natapraja ngajengaken mengsah sawetan Pragi lawan Bupati puniku ingkang sawetan Yogya kidul Yogya pan sampun nglempak sadarum dhumateng sakilen Praga Kangjeng Sultan kang winarni. 65. Ngajengaken kang neng Jeksa lan Bupati 1er kilen Yogya sami samya jeng-ajengan sampun samana Kangjeng Sultan dalu lenggah aneng pasanggrahanipun tan ingadhep dening janma pan wus samya nendra iki. 66. Pitekur sendhenan saka apan saking sungkawaning panggalih mangkana ingkang winuwus nulya ana kang prapta 320 PNRI
kadya ndaru padhang pasanggrahan iku rrulya lenggah ngarsanira Jeng Sultan warni pawestri. 67. Kalih ingkang ngiring ika sami estri dene kang warni sami pan datan kena cinatur mapan katiga pisan undha-usuk lawan kang den iring iku Jeng Sultan dangu tatanya kami tenggengen ningali. 68. Lawan maspaosken ika dennya lenggah datan kasrah ing siti Kangjeng Sultan ngandika rum "Nilakrama kawula langkung tambuh Kangjeng Ratu aturipun "Ing rumiyin pan kawula lan Paduka sampun jangji. 69. Ing binjang yen sampun mangsa lan Paduka boten wande kapangih," Kangjeng Sultan ing tyasipun mangkana ciptanira baya iki kang ingaran Ratu Kidul dene banget anomira Kangjeng Sultan ngandika ris. 70. "Pan sampun enget kawula," Kangjeng Ratu pan aris atur neki "Yen pareng amba tutulung inggih dhateng Paduka nging kawuala anuwun janji satuhu yen sampun sirna sadaya sagung ingkang lannat kapir. 71. Kawula Tuwan suwunna dhateng Allah ingkang Robul ngalamin PNRI 321
mantuka malih puniku ingggih dados manungsa dene sagung wadya Paduka sadarum sampun wonten tumut yuda kawula ingkang nyagahi. 72. Sirnanipun lannatullah," Kangjeng Sultán apan ngandika aris "Kawula tan nedha tulung inggih mring sama-sama yen agamí namung pitulung Hyang Agung," Kangjeng Ratu nulya musna mangkana ingkang winarni. 73. Kapir lannatullah samya kang neng Jeksa arsa nganteping jurit Jendral Pan Gin tindhihipun sagung murtad sadaya Pangran Murdaningrat lan Pangran puniku Panular titindhihira injing nulya mangkat jurit. 74. Ingkang baris aneng P&ndhak Pangran Ngabdurrakim sawadyaneki lan Pangran Suma Narendraku pan lajeng campuh yuda langkung saking tikel gangsal tandhingipun dadya Islam mundur samya tan kuwawi anadhahi. 75. Ap an nulya tur uninga dhateng Kamal yen sampun tan kuwawi kapir langkung kathahipun Kangjeng Sultán anulya nuding ingkang kinen nadhahi prang pupuh Pinilih lawan Bulkiya lan sagung kang pra Dipati. 322 PNRI
76. Kang 1er Ngayogya sadaya Kangjeng Sultán myat ngereng-ereng ardi pan katingal dhatengipun wau ta ingkang mengsah lamun tinon kadya gunung alelaku kapir murtad kathahira ra-ara kebekan sami. 77. Genderanya Mangkuyuda katututan dening húsar puniki mogok apan lajeng ngamuk bantu tiyang satunggal lajeng sabil húsar mapan kathah lampus tan antara húsar prapta ing Kamal dipun tadhahi. 78. Dhateng prajurit Bulkiya lan Pinilih lawan Kartanagari húsar mapan kathah lampus kalindhih kapir samya apan lajeng binujung húsar lumayu ingkang agung nulya prapta Jeng Sultán marma ing abdi. 79. Apan kinen mundur samya tan kalilan kalamun anangledi sadaya pan kinen laju mundur prajurit samya Kangjeng Sultán nulya ingaturan sampun wau dhumateng kang paman masanggrahan Penggung nuli. 80. Neng Penggung apirembagan Syeh Muhamad Nusman Li Basah iki apan sanget aturipun "Tan saged aprang ngarga pan kawula punika tiyang wus sepuh sanadyan inggih kathaha PNRI 323
punika pun lannat kapir. 81. Apan sampun tinemaha nggih prayogi ngupados papan radin," Kangjeng Sultan dadya nurut mring aturing Syeh Ngusman Ali Basah nging meksa sumelangipun kang dados watiring driya Jeng Sultan mring repot sami. 82. Jeng Pangeran Ngabdurrahman ris turira, "Inggih lamun marengi pun Martalaya puniku lawan sakancanira kang prajurit Mandhung satus malihipun kawan dasa Suranata lawan Tuwan Sampar Wadi. 82b. Lawan pun Cakranagara kados cekap rumeksa rerepot sami lawan angampingi iku mring kangmas Panembahan sampun dados rembagira Dyan Tumenggung Martalaya dhinawuhan lawan Tuwan Sampar Wadi. 83. Budhal Mandhung Suranata saking Penggung dhumateng Kitha Giri Kangjeng Sultan kang winuwus saking Penggung wus budhal prapteng Sela masanggrahan sadaya wus kapir murtad mapan samya wangsul dhateng Jeksa malih. 84. Pangagengnya aneng Pandhak Pangran Ngabdurrahman Harya Ngabei umatur dhateng Sang Prabu yen marengi Narendra 324 PNRI
luhung lajeng dhateng sawetan Prageku wonten ngriki katanggelan kalih celak Kitha Giri. 8 5. Bilih karya susah samya mring rerepot prayogi inggih tebih sanajan ngantep prang pupuh sae sawetan Praga samya rembag sadaya mring aturipun Kangjeng Pangran Ngabdurrahman Kangjeng Sultan anuruti. 86. Budhal saking Sela Mirah sampun prapta ing sawetaning Pragi mesanggrahan Senjati ku mengsah anulya prapta kapir murtad apan langkung kathahipun dhatengira mara tiga nanging datan den tangledi. 87. Apan ngunduran kewala marang Barja undurira Sang Aji pan lajeng kinodhol iku mundur malih Narendra dhateng Bancut mangkana Sang Nata ndulu bong-obongan langkung gengnya prenahe ing Kitha Giri. 88. Kangjeng Sultan angandika mring kang Paman Harya Pangran Ngabei "Paman pundi besmen iku lir Kitha Giri paman," Pangran Ngabdurrahman aris aturipun "Kados inggih leres sira punika ing Kitha Giri." 89. Kangjeng Sultan angandika "Yen estu Kitha Giri kang kabesmi PNRI 325
kawula paman yun wangsul dhateng sakilen Praga namung putra sampeyan kang dados kalbu yen ngantos kagepok kopar angur sirna paman mami." 90. Pangran Bei aturira "Lamun sampun makaten karsa Aji prayogi ngriki satuhu kinarya ngantep yuda," Kangjeng Sultan dadya nurut aturipun apan nedya ngantep yuda nanging cobaning Hyang Widdhi. 91. Kang wadya telas sadaya ing tyasira kathah pi-api mbalik dadya ingkang ndherek iku aneng Bandhut punika namung Basah lebet kakalih puniku prajurit namung Bulkiya Man tri Lebet lan Pinilih. 92. Suraya lan Suragama nanging sampun kantun kedhik ku sami Ki Maja sakancanipun ingkang para ngulama kang Tumenggung ler Yogya satunggal iku wasta Mas Jaya Panawang nging wus tan ngadhep prajurit. 93. Kantun tiga rencangira Kangjeng Sultan ing tyas wus sedya sabil Jendral Pan Gin barisdpun aneng Ketebon ika lan Kemiri ing Ngardi Kanigareku kapir murtad mara tiga angepang ing Bandhut sami. 326 PNRI
94. §yeh Muhamad Ngabdul Basah ris turira dhateng Pangran Ngabei "Yen pareng kula nunuwun prayogi pados papan ingkang radin wonten ngriki tanggel tuhu yen kinarya ngantep yuda ingkang papan kirang radin." 95. Apan sampun sami nedya sabilullah kang papan ting clekuthik apan samya rembag sampun Kangjeng Sultan ngandika "Inggih paman ing pundi kang radin niku," Pangran Ngabei aturnya "Kawula dereng udani. 96. Ing tanah ngriki sadaya," Mas Tumenggung Japanawang t u m ya ris "Yen pareng karsa Sinuhun prayogi ing Kasuran inggih radin lawan ageng ingkang dhusun," pan sampun rembag sadaya Pangran Ngabei turnya ris. 97. "Yen sampun rembag punika nggih prayogi nunten mangkat tumuli lamun ngantosa puniku injing dugi kawula kapir murtad tan wände prapta sadarum ingkang baris mara tiga," Kangjeng Sultan ngandika ris. 98. "Paman ing mangke kewala dalu lamun sampun andadari sasi lagya sanget arip tuhu sakedhap ayun nendra," Kangjeng Sultan anulya sareyan iku apan kalajeng anendra PNRI 327
ngantos wektu pajar iki. 99. Saking sanget aripira datan vvonten purun mungokken iki sampun samekta sadarum samya ngadhep kewala Kyai Maja lan Pangran Ngabei iku pan samya iren kewala kalih arsa mungu ajrih. 100. Kagyat wungu Kangjeng Sultán pan tumingal lamun wus pajar sidik pan langkung kasesanipun Jeng Sultán nulya salat bakda subuh Jeng Sultán busana sampun budhal saking Bandhut nulya prapta nggening mengsah sami. 101. Mapan sampun enjing ika nanging wonten parmaning Hyang Widdhi pedhut ageng prapta iku ngalingi mring Jeng Sultán sawadyanya kapir murtad tan na weruh yen Jeng Sultán sampun budhal saking Bandhut sawadyeki. 102. Dadya kapir murtad samya sareng injing mapan kecalan sami Kangjeng Sultán kang winuwus sampun prapta Kasuran sawadyanya panuju Jumungah iku Sri Narendra angandika mring sagung kang pra ngulami, 103. "Wus ta padha Jumungaha apan ingsun ingkang amacalangi," mangkana ngulama sagung apan samya Jumungah 328 PNRI
sareng bedhug murtad kapir prapta sampun mapan iya mara tiga ingkang Jumungah pan sami. 104. Kalangkung dennya kasesa ingkang kudbah namung perlunireki Ki Maja ngimamki iku ayat kulhu kewala sampun bakda lajeng sowan mring Sang Prabu Ki Maja sakancanira Sri Narendra lenggah iki. 105. Lawan sendhen neng tirisan Basah kalih ingkang munggeng ing ngarsi lawan ingkang paman iku Pangeran Ngabdurrahman ingkang mengsah mapan sareng praptanipun mriyem sampun tan mungela mung kantun sanjata alit. 106. Basah kalih matur samya nywun pamit arsa methuki jurit Kangjeng Sultan ngandika rum "Menenga bae padha dimen pareg wong wis sedya sabil iku mundhak sayah lakunira lawan saksenana marni. 107. Yen ana pitulung Suksma ingsun cukur lan wis tan.nedya marni gumingsir goningsun lungguh," husar nulya katingal Jendral Pan Gin ingkang dadya tindhihipun apan cemeng kudanira kang mengsah mung mara kalih. 108. Kang pelangkir medal wetan ingkang husar medal wetan pan sami PNRI 329
mimis langkung deresipun mriyem wus tan mungela namung kantun sanjata lit kang kumrutug Basah Ngabdul Kamit nulya nuwun pamit mring Sang Aji. 109. Ingkang tyas pan tan derana wantunira maksih anem puniki lawan kalih Dullahipun Raden Prawiradiija lawan Raden Abu Sungeb arinipun samya kaduk purunira Kangjeng Sultan ngandika ris. 110. "Mengko antinen sadhela dimen parek," nanging meksa tan kenging tiga nitih kuda sampun lajeng nander kewala methukaken ingkang husar yudanipun Syeh Nugsman Ki Basah nulya anembang tengareng jurit. 111. Gumregut bala Bulkiya lan Pinilih Suraya apan sami rempeg sareng ajengipun Syeh Ngusman Ali Basah kang nindhihi samana pan lajeng campuh kalawan husar sadaya wus carup ingkang ngajurit. 112. Kangjeng Sultan langkung mirma nulya ngatag mring Ki Maja iki kinen tutulung ing pupuh lan sagung pra ngulama nulya majeng mengsah saking wetan rawuh Kangjeng Sultan nulya ngatag mring Syeh Kaji Badaruddin. 330 PNRI
113. Lan Tumenggung Puthut Lawa Suryagama lan Mantri Lebet sami nuli campuh ing prang pupuh lajeng ruket kewala kang pelangkir kelangkung pangedrelipun nging Tumenggung Puthut Lawa lawan Dullah Badaruddin. 114. Kalawan sakancanira samya nusup mring kukusing kang bedhil Basah kalih kang winuwus ingkang ngajengken húsar lan Ki Maja kalawan sakancanipun kalangkung ramening yuda Japanawang kang winarni. 115. Kancanya wus kathah prapta apan lajeng narambul ingajurit sampun karsaning Hyang Agung húsar pelangkir telas Jendral Pan Gin lumayu nulya kinepung húsar mung kantun sekawan Jendral lajeng minggah ngardi. 116. Lawan kang húsar titiga dereng untung kasaput dalu iki Pangran Ngabei ingutus ngunduraken kang yuda yen sampuna Kangjeng Sultán karsanipun sinapih ingkang ngayuda Jendral Pan Gin kados keni. 117. Mapan mbelasah bangkenya kapir murtad amor lawan pelangkir Islam pitulung Hyang Agung inggih lujeng sadaya ingkang tatú kewala tan ana iku Kangjeng Sultán langkung welas PNRI 331
ningali kang bangke sami. 118. Pan tumpuk neng pasabinan ara-ara lepen saenggen neki dadya tan saged andulu Jeng Sultán nulya abudhal saking Suran apan iya dalu-dalu angalih kang pasanggrahan ing dhusun Kandhangan iki. 119. Kang wadya wus kathah prapta Pangran Bei mangkana aturireki yen pareng karsa Sinuhun sae lajeng kewala mupung angsal manah kang wadya sadarum Jendral Pan Gin saenggennya prayogi linantak nuli. 120. Sampun dhinahar aturnya Pangran Bei kinen tengara nuli Pinilih kang munggeng ngayun sinambungan Bulkiya sareng prapta Jendral Pan Gin barisipun kapanggih sepi kewala masanggrahan Toya Urip. 121. Kangjeng Sultán angandika "Kados pundi paman lampah puniki," Pangran Ngabei turipun "Sae lajeng kewala mring Terayem sukur Jendral wonten ngriku," anulya kinen tengara budfial saking Banyu Urip. 122. Prapteng dhusun Candhi ika kendel aso nulya atur udani lamun wonten mengsah rawuh pan sewu wataranya 332 PNRI
kedhikipun ingkang mengsah gangsal atüs datan ngantos dhinawuhan pan lajeng tengara sami. 123. Pan datan kenging tinata rebat ajeng sagunging kang prajurit saking samya ber tyasipun pan mentas angsal manah mengsah kaget pan lajeng ngedrel puniku apan datan linagewa wus campuh ingkang ngajurit. 124. Waos lawan sangkuh ika tan antara nulya telas wong kapir kantun ingkang murtad iku lawan husar punika Basah kalih awas denira andulu kalamun ingkang santana Kangjeng Sultan pepak sami. 125. Kang eyang lawan kang paman ingkang rayi Basah kalih anuli ngundurken prajurit sagung arsa atur uninga nanging sampun prajurit tan kenging iku kadya wus karsaning Suksma sadaya prapta ing jangji. 126. Pangran Bei lan Ki Maja prapta ngunduraken meksa tan keni sagung prajurit wus wuru lir bantheng tawan brana pangamuknya Dullah Prawiradirjeku lajeng nyander tur uninga dhumateng Jeng Sri Bupati. 127. Sang Nata nuju sareyan aneng sela pinggir lepen puniki PNRI 333
kagyat mulat praptanipun Dullah Prawiradiija lajeng matur yen mengsah punika tuhu santana dalem sadaya nanging sagung kang prajurit. 128. Sampun tan kenging ingampah Kangjeng Sultan nulya mundhut turanggi Kyai Ranes wastanipun saking ing Margawatya paranakan kuda sembrani punikü datan antara wus prapta ing Lengong Sri Narapati. 129. Abdi pan kantun sadaya samya nusul nanging prapta pribadi wus kapanggih bangke tumpuk kapir kalawan murtad apan telas Islam wilujeng sadarum kang tatú bae tan ana kadya wus karsaning Widdhi. 130. Sang Nata sareng miyarsa dhateng bangke kapir lan murtad sami apan wus tumpuk-tinumpuk lepen sabin ra-ara Kangjeng Sultan kendel langkung welasipun kami-tenggeng tan ngandika samana kang paman prapti. 131. Pangran Bei lan Ki Maja Basah kalih ngaturken rayi Aji lan kang paman kalih iku kang ngungsi Basah Iman datan pejah kang liya wus telas iku Kangjeng Sultan nulya tedhak mring Salebet dhusun nuli. 334 PNRI
132. Aneng Lengkong Jawinata datan saged ningali bangke sami Sri Narendra lenggah sampun Pangran Bei neng ngarsa lan Ki Maja Basah kalih miwah sagung Bupati andher ing ngarsa kang samya tan menang jurit. 133. Ki Maja aris turira "Basah Imam ngaturken rayi Aji Pangran Suryawijayeku lan kalih paman Nata Pangran Martasana lan Natabayeku kang punakawan satunggal nenggih wasta pun Salimin. 134. Kang lumajeng maksih gesang namung gangsal pratelanipun sami liya punika Sinuhun sasat pejah sadaya," Sri Narendra apan lajeng kinen ndangu mring Pangran Suryawijaya sapa kang lumayu urip. 135. Lan kang mati kabeh sapa Pangran Suryawijaya ris tur neki "Ingkang lumajeng pukulun paman Santawijaya lawan paman Purwakusuma puniku kalih pan Walandi husar satunggil pan rencang neki. 136. Inggih paman Murdaningrat dene paman inggih sampun ngemasi lawan Yang Panular iku lan Eyang Danupaya paman Hadiwinata lan malihipun nggih paman Hadiwijaya PNRI 335
Bupati tiga ngemasi. 137. Kaliwon kalih punika ingkang kathah punika apan mantri lawan Pasisir sadarum Ambon Walandi samya," Kangjeng Sultan anulya nimbali gupuh marang Dullah Suryagama nenggih Kaji Badaruddin. 138. Kalawan sakancanira apan kinen nyaeni kang ngemasi Kangjeng Sultan budhal sampun saking Lengkong punika Sri Narendra masanggrahan ing Kemusuh ngasokaken ingkang wadya pitung dina winatawis. 139. Pan sampun pepak sadaya pra Dipati kang eler Ngayogyeki lawan Bupati ing Kedhu Kangjeng Sultan ngandika mring kang paman Jeng Pangran Ngabehi iku kalawan Kiyai Maja "Man Maja ing karsa marni. 140. Padha sira prentahena lor Ngayogya ingkang sun alilani ngrehna pra Dipati iku iya si Japanawang lan arine sun paringi jeneng iku iya Dipati Urawan," sadaya jumurung sami. 141. "Dene si Kartanagara Jaganagara karo sun undur iki mijia bae maringsun sun lilani parentah 336 PNRI
karo iku prajurit mung ana nyatus," Ki Maja matur sendika Sang Nata ngandika malih. 142. "Paran padha rembugira apa sida bedhah Terayem iki dadi bali maneh iku," sadaya tur sumangga Kangjeng Sangran Ngabei aris umatur "Yen marengi Sri Narendra prayogi lajeng puniki. 143. Apan Terayem punika amba taken tan wonten Jendral neki mindhak lampah wongsal-wangsul tan wonten paedahnya nanging namung tinengga ing saradhadhu inggih dinamel punapa luhung nulungana sami. 144. Didalem kidul sadaya kajengipun sami nunten atangi pardenipun kang 1er sampun inggih tangi sadaya," Kangjeng Sultan apan ndhahar aturipun lan sami rembag sadaya mring ature Pangran Bei. 145. Sang Nata anulya budhal sing Kemusuh ingkang dadya pangarsi Dipati Urawan iku lawan sakancanira sampun pulih wadyanira kang Sinuhun malah wewah kang tyas samya waktu mentas angsal ati. 146. Kendel sadalu neng marga pan kebekan sagung ra-ara sami PNRI 337
miwah ingkang dhusun-dhusun Pangeran Hadisyurya lan Pangeran Sumanagara wus nusul mila saya kathahira mangkana Jeng Pangran Bei. 147. Ing dalu mapan utusan Mas Tumenggung Mangunhaija tinuding kinen ndhawuhi iku mring Pangran Natapraja yen Jeng Sultan mangke arsa atutulung nanging miyos wetan Praga Pangran Natapraja iki. 148. Apan kinen angledheka inggih saking sakilening Peragi kang bans Mangir puniku gya mangkat Mangunharga sareng injing Kangjeng Sultan bodhol sampun miyos ing Toya Tumampang mangkana Pangran Dipati. 149. Nusul sawadyabalanya tigang atus lan Raden Sinduijeki lawan Kangjeng Sultan cundhuk samana sampun prapta ing Jipangan Jeng Sultan nyare sadalu injing Pangran Bei nulya anata lampahing baris. 150. Kang lung miranti ing bala Pangran Ngabdwrahman Harya Ngabei prajurit pinara telu Ki Dipati Urawan sakancanya kinen medal ngurung-urung titindhih Pangran Dipatya anjagani mengsah malih. 338 PNRI
151. Ngayogya lan Rejasuma bokmanawa ana rambul ngedali ingkang medal tengah iku Pangran Sumanagara pan angirid prajurit kilen Yogyeku kalawan ing Kedhu ika tindhih Pangran Ngabdurrakim. 152. Basah Imam Basah Ngusman tinindhihan dhumateng Sri Bupati lan Suryagama puniku Mantri Lebet Ki Maja Pangran Bei medal ngereng-ereng gunung sapa ingkang namur karya poma aja na praduli. 153. Mapan iya wus rubuhan pan sandika sadaya atur neki nulya tinengeran sampun budhal saking Jipangan mara tiga apan samya kathahipun Kangjeng Sultan karsanira ngampiri beteng ing ngardi. 154. Ing Silarong binetengan apan iya Mangkunagaran sami aneng sanginggiling gunung pan makewedi ika Basah kalih kang kinen ngerangsang iku Pinilih lawan Bulkiya Kangjeng Sultan anjenengi. 155. Bulkiya kang medal ngarga pan Pinilih medal reng-ereng sami nulya den mariyem iku namung mungel ping tiga sami dene samya rikat ajengipun PNRI 339
dadya mriyem wus kaliwat nulya ngedrel sanjata lit. 156. Langkung peteng kukusira nanging sampun datan wonten praduli Pinilih pan inggahipun anurut yod-oyodan kang landheyan sami sineret punika pan kinempit godhinira kang aneng jro beteng sami. 157. Giris mulat tandangira mring Pinilih samana kang neng njawi kang murtad húsar sadarum wus tempuh lan Bulkiya langkung rame sakedhap gya telas iku kang gesang lumayu samya apan lajeng den tututi. 158. Dhateng Basah Imam nulya lawan Dullah sakawan apan nuli pinedhangan samya lampus kekecer bangkenira sagung murtad ingkang aneng beteng iku apan wus telas sadaya ingamuk dhateng Pinilih. 159. Angsal mariyem satunggal sanjata lit kathah datan kawilis kalawan kuda puniku murtad tumpuk bangkenya kang neng beteng Kangjeng Sultán lajeng sampun kendel ing dhusun Puluhan ngentosi kang dereng prapti. 160. Lan ngasokken kang pra wadya pan dinangu samya lujeng tur neki namung satunggal kang tatú 340 PNRI
mapan datan punapa kang prajurit Jajar Pinilih punika mangkana anulya prapta kang medal margi geng sami. 161. Kyai Dipati Urawan sakancanya lan Pangran Ngabdurrakim kalawan prajuritipun Kangjeng Pangran Dipatya apan ngantun njageni mengsah ing pungkur manawa na bantu prapta punika kang den jageni. 162. Abaris neng ing Sumuran sawadyanya liya punika sami wus prapta ngarsa Sang Prabu Sri Narendra ngandika mring kang paman Jeng Pangran Ngabei iku "Mapan punapa punika kendel datan lajeng jurit." 163. Pangran Bei aturira "Pan ngentosi dugi kula ken nitik mengsah nenggih kabaripun mara kalih barisnya pan ing kapir kalih Lepen Sat puníku pundi kang ageng barisnya kantun nata wrating jurit. 164. Tan antara nulya prapta kang ingutus wasta Dhaeng Makincing mangkana aturipun kang ageng Lepen Esat sewu langkung kedhik pan antawisipun tindhih Pangeran titiga mariyemipun kakalih. 165. Mangir gangsal atus mapan PNRI 341
datan mawi Pangeran tindhih neki, mariyem satunggal iku, Pangeran Bei nabda, nantun marang Syeh Ngusman Li Basah iku, mangkana ing aturira, inggih kalamun marengi. 166. Pan sampun tanggel punika, wektu luhur sae salat rumiyin, kalih samya kajengipun, angsal ngaso sakedhap, Pangran Bei sampun nurut aturipun, mring Syeh Ngusman Ali Basah, pan sampun tinata sami. 167. Nenggih Pangran Hadisurya, binubuhan nyabet kang baris Mangir, kalawan sawadyanipun, kilen Yogya sadaya, Ki Urawan lawan sagung wadyanipun, sakancanira sadaya, prajurit 1er Ngayogyeki. 168. Kinen nyabet ing Lepen Sat, Basah kalih kang tinuding nindhihi, Bulkiya Pinilih iku, lan prajurit Suraya, Mantri Jero lan Suryagama punika, Pangran Ngabei Ki Maja, katiga Jeng Sri Bupati. 169. Sampun dados rembagira, lajeng bubar asalat luhur sami, sareng sampun bakda luhur, lajeng nembang tengara, nulya tata sagung prajurit sadarum, ingkang tyas samya gembira, waktu mentas angsal ati. 342 PNRI
170. Sampun mangkat malih nulya, Pangran Hadisurya minggah ing ngardi, kalawan sawadyanipun, Ki Dipati Urawan, mring Lepen Sat kalayan sakancanipun, tindhih Imam Ali Basah, lan Ki Ngusman Basah iki. 171. Apan sampun prajanjiyan, aja ana padha tutulung marni, amrih santosaning pupuh, pan wus padha timbangnya, malah ngrobi sadaya pan sampun saguh, ing Lepen Sat sampun prapta, lagya jeng-ajengan jurit. 172. Ing Mangir wus campuh yuda, langkung rame apan swaraning bedhil, bareng lan mariyemipun, Jeng Pangran Hadisurya, pan kabereg prajuritira wus sawut, sabab panganjuring perang, ki Surajanggala kanin. 173. Kenging mriyem dhadhanira, nging tan pasah Ki Tumenggung tan eling, kontal binekta lumayu, dhumateng kancanira, kawarnaa nenggih wonten mantri sepuh, wasta Mas Prabaleksana, nyander matur Sri Bupati. 174. "Sinuhun rayi Paduka, mapan sampun kabereg jurit neki." Kangjeng Sultan lajeng nantun, wau dhateng kang paman, lan Ki Maja mangkana kalih turipun, "Kados pundi yen ngantosa, PNRI 343
nimbali wadya kang sami. 175. Ngajengken mengsah Lepen Sat, kados mindhak keron tyasipun sami, pan sampun bebahanipun, kang jangji wau ana, datan kenging punika tulung-tunilung, yen pareng karsa Narendra, mapan winangsulan malih." 176. Kangjeng Sultan esmu duka, mring kang paman lan Ki Maja iki, tan ngandika malih iku, lajeng nitih turangga, Ki Wijayacapa pan lajeng mamprung, ingkang sareng lan Sang Nata, mung Menggung Puthut Laweki. 177. Lan Rangga Puthut Guretna, Raden Jayanagara anututi, nyanderken kundanipun, pun Jagul wastanira, Kangjeng Sultan asru angandika arum, "Heh sira Jayanagara, kaya dudu anak janmi." 178. Dyan Menggung Jayanagara, sareng myarsa timbalaning Narpati, lajeng narik pedhangipun, nander wus munggeng ngarsa, mapan lawan tumenggung Puthut Laweku, lan Rangga Puthut Guretna, kang munggeng ngarsa Narpati. 179. Satunggal kang rayi ika, Pangran Suryawijaya kang nututi, prapteng Mangir lajeng campuh, kinarutug sanjata, 344 PNRI
lan mariyem mungel kaping telu namung, Jayacapa datan kena, ingampah anulya prapti. 180. Marang nggen mariyem ika, setabelnya sadaya pan wus mati, winaos mring Dyan Tumenggung, Puthut Lawa punika, lan Rongga Puthut Guretna apan sampun, mariyem binekta ngiwa, dhumateng Jeng Sultan nuli. 181. Kawarnaa Basah Imam, myarsa warta yen Jeng Sultan nylirani, lajeng supe wadyanipun, pan tinilar sadaya, namung kalih Dullah kang nderek iku, Bu Sungeb Prawiradiija, tiga lajeng ngamuk sami. 182. Aneng saluhuring kuda, ngagem pedhang lan Jayanagareki, Puthut Lawa ngagem lawung, lawan Puthut Guretna, dadya nenem langkung lawung tandangipun, wus supe ing subasita, kapir murtad kathah mati. 183. Ingkang ngarsa wuri panggya, pan kalangkung kapir pangedrel neki Pinilih Suraya iku, nututi pan wus prapta, lajeng ngamuk nurut kukus sanjateku, mangkana Ngusman Li Basah, mapan lajeng prapta sami. 184. Lawan prajurit Bulkiya, sareng ngamuk Ki Urawan nututi, PNRI 345
budhalan sakancanipun, ing Lepen Sat tinilar, Mantri Jero Suragama sareng ngamuk, rempeg nusul kukus samya, Ki Maja lan Pangran Bei. 185. Pan sampun prapta sadaya, kapir murtad gansal atus sirna nting, ingkang bangke apan tumpuk, ana ing ara-ara, wonten ingkang satunggal kalih lumayu, pinejahan mring wong desa, mangkana sasambat neki. 186. Dene wingi sore padha, sun kon ngarit lawan ngiseni kendhi, ana ngenam widhig iku, sira ora suwala, mbok den eling, "warna-warna sambatipun, wong desa samya saurnya, "Iya wingi aku wedi. 187. Gustiningsun durung prapta, pan ing mengko ingsun pan wus ora wedi, apan samya lajeng menthung, dadya telas sadaya, gangsal atus tumpes datan wonten kantun, mapan wus karsaning Suksma, Islam wilujeng pra sami. 188. Pan namung tatú satunggal, punakawanira Pangran Dipati, nanging tan punapa iku, pan kasrempet kewala, Kangjeng Sultán sampun rawuh enggenipun, mariyem kinen nyemplungna, ing sumur lajeng ningali. 346 PNRI
189. Mbelasah bangkening mur tad, ara-ara mapan kebekan sami, pan kumembeng waspanipun, Kangjeng Sultan tumingal, lajeng marang Pijenan ngiring wadya gung, sedya ngasokaken oala, wadya aneng dhusun iki. 190. Pinilih lawan Bulkiya, pan sadinten ayuda kaping kalih, dadya sanget sayahipun, mangkana kang winarna. kapir murtad kang bans Lepen sat iku, apan wus miyarsa warta, yen tumpes kang baris Mangir. 191. Lawan ing Silarong ika, ingkang beteng apan wus bedhah iki, lawan tumpes kancanipun, dadya tambuh polahnya, lajeng budhalan ing margi agung, pan sami lumayu ika, samarga lawan mriyemi. 192. Kalawan kinodhol ika, mring Pangeran Natapraja puniki, kalawan sakancanipun, Bupati wetan Yogya, Kidul Yogya pan samya ngodhol sadarum, dadya prang samarga-marga, nging tan saged ruket iki. 193. Namung bedhilan kewala, pan kekecer bangke murtad rut margi, Jeng Sultan ningali iku, neng pinggir padhusunan, lawan sagung ingkang prajurit sadarum, arsa malih binanjurna, PNRI 347
nging menggah tyasnya Narpati. 194. Dinugi sänget sayahnya, angandika lawan mesem Sang Aji, "Heh Basah Ngusman sireku, pedhoten mungsuh ika, nanging sira dhewe aja nggawa batur, dimen rame Natapraja, pan ingsun arsa udani. 195. Olehe campuh ing yuda, yen bedhilan apa ora ngundhili, olehe sapira iku," Basah ngusman aturnya, lan gumuyu," Punapa dipun ken lampus, wong sawiji kinen nyegat, mring kapir sewu neng margi." 196. Pan lajeng gumujeng samya, Sri Narendra ingkang paman tinuding, kinen tumut ngodhol iku, mring Pangran Natapraja. Pangran Bei wus lengser saking ing ngayun, kalawan sawadyanira, Jagasura kawan desi. 197. Samana wus tan winarna, Kangjeng Sultan apan nyae sawengi, neng dhusun Pijenan iku, injing anulya budhal, mapan lajeng masanggrahan Liwureku, pan sedya ngasokken baia, Pangeran Ngabei prapti. 198. Lajeng matur mring Narendra, Pangran Natapraja wus kinen baris, nöng Bantul sakancanipun, ngiras dados pacalang, 348 PNRI
lan binanton Tumenggung Jawinateku, lan Raden Sumadiningrat, mangkana ingkang winarni. 199. Kapir kang bans ing Waja, lawan jeksa samya miyarsa warti, yen Lepen Sat dhadhal sampun, Mangir Slarong tumpesan, dadya giris sadaya kang manahipun, lan dalu asring nginggahan, marang Basah Ngandulkatib. 200. Bagelen kang Basah tiga, pan ing Jeksa apan mangkono ugi, asring rinesahan iku, marang Tumenggung tiga, Mangkuyuda lawan Wiryanagareku, Tumenggung Cakranagara, dadya sareng dhadhal neki. 201. Waja Pangran Sumayuda, marang Kedhu inggih undurireki kinodohl Bagelen sagung, Jeksa Jendral punika, Pan Gin mundur dhumateng Ngayogya iku, kinodhol Tumenggung tiga, Harjakusuma winarni. 202. Pangeran Mangkunagara, sareng prapta kang putra wayah sami,- saking Lepan Sat puniku, kaplayu lan tur priksa, yek kang baris Silarong mangir sadarum, apan sampun tumpes samya, pejah tan kantun sawiji. 203. Dadya giris manahira, Pangran Mangkunagara budhal nuli, PNRI 349
saking Haijakusumeku, saputra wayahira, sampun prapta Ngayogya Jeng Pangran cundhuk, lawan Jendral De Kok nulya, tinanya tan saged angling. 204. Tan antara praptanira, Jendral Pan Gin lawan saopsir neki, saking Jeksa pan kabujung, nulya ana tur surat, saking Kedhu yen Pangran Sumayudeku, pan kabujung saking Waja, mring wadya Bagelen sami. 205. Jendral De Kok langkung kurda, Jendral Pan Gin ingkang dipun srengeni nulya atatanya iku, Pangran Mangkunagara, "Pan ing mengko Sultan neng ngendi genipun," Pangeran Mangkunagara, aris denira nauri. 206. "Kabare aneng Lipura, ning si adhi Natapraja abaris, iya ana Bantul iku, pacalang Karangnangka." Jendral De Kok nulya asru dennya muwus, "Heh Pan Gin langgaren nulya, mangkata sawengi iki. 207. Lan Pangran Mangkunagara, wong Ngayogya melua kabeh sami, iya saanane iku," mangkana nulya dandan, pan sadalu datan ana wong kang turu, sareng pukul lima mangkat, saking ing Ngayogya sami. 350 PNRI
208. Jendral Pan Gin pangiridnya, langkung ageng nenggih dadamel neki, prapta Karangnangka iku, pukul pitu watara, ingkang baris Karangnangka pan tinempuh, Raja Niti tan kuwawa, nulya lumayu tur uning. 209. Mring Pangefan Natapraja, nulya tata sadaya methuk jurit, lawan tur uninga iku, dhumateng ing Lipura, tan antara mengsah pan katingal iku, husar kang dadya pangarsa, lajeng campuh ingajurit. 210. Tinadhahan pra Dipatya, tan kuwawa husar lumayu ngungsi, dhumateng pelangkiripun, nulya ngedrel pra samya, pan sinareng kalayan mariyemipun, pra Dipati tan kuwawa, lan Pangran Nataprajeki. 211. Nulya ngaturi wuninga, lamun sampun tan kuwawi nadhahi, nulya Basah kalih iku, tinuding nadhahana, sampun budhal Suraya Bulkiya iku, Pinilih prapta Sumuran, kapethuk campuhing jurit. 212. Kalangkung ramening yuda, swaranira mariyem sanjata lit, Kangjeng Sultan bidhal sampun, saking dhusun Lipura, yun tumingal dhumateng ingkang pra pUpuh, prapta ing dhusun Sumuran, PNRI 351
Bulkiya lawan Pinilih. 213. Suraya kaseser ing prang, Kangjeng Sultan utusan kinen sami, majeng malih aturipun, nuwun ngaso sakedhap, langkung sayah sadaya pan aturipun, Sri Narendra angandika, dhateng Kangjeng Pangran Bei. 214. Paman paran kang prayoga, ingkang kinen nadhahi ingajurit, Pangran Bei aturipun, "Putu Pangran Dipatyä, pan punika sangsaya dereng prang pupuh," Kangjeng Sultan angandika, "Paman sampeyan dhawuhi. 215. Mangke neng pundi nggenira, nggih punika ingkang baris ing wuri," Pangran Bei nyander sampun, saking ngarsa Narendra, sampun panggih lan Pangran Dipati iku, samana wus dhinawuhan, Kangjeng Pangeran Dipati. 216. Lajeng mangkat sawadyanya, prapta sampun campuhireng ngajurit, rame malih sanjateku, mesem Jeng Sultan nabda, "Paman Bei yen wayah sampeyan purun, apan kenging tiningalan," mangkana Jeng Pangran Bei. 217. Tumingal erenging ngarga, yen kang wayah nenggih Pangran Dipati, wus aneng ngerenging gunung, lan Pangran Natapraja, 352 PNRI
sawadyanya Pangran Bei iku matur, punika putra Narendra, lawan pun Nataprajeki. 218. Sampun minggah dhateng ngarga, Kangjeng Sultan apan sareng ningali, dhumateng kang putra iku, lingsem dhateng kang paman, Ki Wijayacapa gya ginitik mamprung, lajeng ngawal Jayacapa, arsa nyarirani jurit. 219. Mantri Jero Suragama, mapan lajeng samya angrumiyini, Basah Imam sareng dulu, kalawan Basah Ngusman, yen Sang Nata arsa nyarirani pupuh, dadya sareng ajengira, Bulkiya lawan Pinilih. 220. Suraya gumregut samya, sadangunya mapan ingkang ngawali, mring yudane kapir iku Raden Riya Sinduija, apan namung kewala neng lebet dhusun, marma kapir tan uninga yen ingkang ngawali kedhik, 221. Tinarka kathah kewala, marma menggah ing tyas murtad lan kapir, dhasar maksih mambu ihi, samana sareng mulat, mring Bulkiya Pinilih pan sareng maju, lan sagung wadya sadaya, gumrah kang tabuhan muni. 222. Saking kidul wetan ika, lawan kilen mareng ajengireki, PNRI 353
kapir ngedrel mriyem iku, pan wus tan linegewa, Jendral Pan Gin taksih sänget kawusipun, miyat Islam ajengira, rempeg wus tan ajrih bedhil. 223. Adat Islam yen mangkana, ora wurung tumpes kabeh wong kapir, Jendral Pan Gin nulya mundur, kapir murtad sadaya, gagancangan apan samya rebat ngayun, binuru mring wadya Islam, Kangjeng Sultan kang njenengi. 224. Kapir murtad mogok kontal, pan samarga mangkana perang neki, Islam lamun lekas purun, tan kena sinawawa, kapir murtad tan kelar nadhahi iku, mimisnya wus tanpa karya, mring Islam tan miyatani. 225. Kapir murtad bangkenira, pan kekecer nenggih samargi-margi, Kangjeng Sultan kendel sampun, aneng dhusun Kiringan, pan ngentosi prajurit kang taksih mbujung, sareng sampun sami prapta, ngaso matur pangran Bei. 226. Yen marengi Sri Narendra, sae lajeng masanggrahan Pandhawi, Kangjeng Sultan sampun nurut, masanggrahan Pendhawa, sampun pepak sagunging wadyakusweku, nanging Jeng Pangran Dipatya, jrih lingsem mring Sri Bupati. 354 PNRI
227. Wangsul mring sakilen Praga, lan kang paman Pangran Suryenglageki, mangkana wus tan cinatur, kawarna ing Pendhawa, mapan kinen iya ananata sagung, Kangjeng Sultan karsanira, lajeng dhateng Sambiradhin. 228. Pepak sagung kang santana, myang pratiwa Pangran Nataprajeki, tinantun taksih purun, dadya pangiriding prang, "Kangjeng Sultan mapan arsa tedhak kulup, iya maring Sambirata, sira den angati-ati. 229. Baris saking Perambanan, lan Bupati sawetan Ngayogyeki-, lan ingsun bantoni kulup, iya Sumadiningrat, Jawinata Raja Niti wis ta kulup, sira dhingin amangkata, nging poma den ngati-ati. 230. Lan Tumenggung Surareja, Ranupati barisa Nyamplung iki," sandika samya turipun, Pangeran Natapraja, nulya budhal saking Pendahwa myang sagung, Pangeran Bei ngandika, mring Pangeran Ngabdurrakim 231. Anak Mas karsa Narendra, Jengandika kinen tengga ing wingking, lan sagung Niyaka iku, ingkang sakilen Yogya, namung putu Sumanagara iku, kalawan prajuritira, PNRI 355
kang kisisan ndherek iki. 232. Ing wingking mangsa bodhoa, pan sadaya nak Mas katempah sami, mapan ing pangreksanipun, Jeng Pangran Nadisurya, Ngabdurrakim sañdika pan aturipun, Kangjeng Sultan lajeng budhal, saking Pendhawa puniki. 233. Prajurit pinara tiga, lampahira tan tunggal marga sami, Dipati Urawan iku, lawan sakancanira, Raden Jayanagara sakancanipun, saking prayitnaning baya, Kangjeng Pangeran Ngabei. 234. Kang tunggil margi Narendra, Basah kalih lan Pangran Sumanagri, samarga tabuhan umyung, kapir murtad pan lagya, sänget kandheg tan winarna marga rawuh, Jeng Sultan neng Sambirata, lajeng masanggrahan Aji. 235. Mas Tumenggung Sutayuda, tur wuninga dhumateng Pangran Bei, ing Kajiwan baris agung, makewedi punika, wonten wingking saking ngriki prenahipun, Kangjeng Pangran nulya matah, dhumateng Ki Adipati. 236. Urawan sakancanira, ingkang ngirid Mas Tumenggung pangarsi, Sutayuda mapan sampun, tata Pangran ngandika, 356 PNRI
"Heh Urawan yen ana sihing Ywang Agung, sira banjur abarisa, Kajiwan den ngati-ati. 237. Kalawan sakancanira, Ki Urawan sandika aturneki, gya nèmbang tengara umyung, sampun budhal sadaya, saking Sambirata lan sakancanipun, sampun prapta ing Kajiwan, kang baris Kajiwan sami. 238. Sareng ningali kewala, pan tinarka Kangjeng Sultan nindaki, gya lumayu rebut dhucung, wadya Mangkunagaran, langkung sanget wau denira akawus, pan lajeng binujung samya, Kajiwan wus den anciki. 239. Mring Adipati Urawan, sakancanya lawan atur udani, mring Pangran Bei wus matur, dhumateng Sri Narendra, kawarnaa Pangeran Nataprajeku, ingkang baris Perambanan, lawan sagung pra Dipati. 240. Samana pan inginggahan, mring wong kapir murtad wus campuh jurit, langkung rame swaranipun, sanjata lit kalawan, mriyem bareng kadya ambruka puniku, Kangjeng Sultan angandika, mring kang paman Hangabei, 241. Kalawan Kiyai Maja, apan wau kinen samya nulungi, PNRI 357
lawan Bupati sadarum, kang munggeng ngarsa Nata, Pangran Bei alan Basah kalih umatur, "Ñanging panuwun kawula, Paduka kendela ngriki. 242. Sampun ngantos tumut yuda, yen kawula dereng atuf udani," "Nggih paman," gya tengareku, sampun budhal sadaya, Pangran Bei Ki Maja titindhihipun, Kangjeng Sultan mung tinengga, Dullah Kaji Badaruddin. 243. Lawan Dullah Puthut Lawa, sakancanya mangkana Pangran Bei, lawan mungsuh wus kapethuk, nanging sänget kagetnya, dereng ngantos katata gya kapethuk, dadya kang prajurit samya, lajeng bubrah tata neki. 244. Pan namung Kartanagara, lawan Jayanagara kang ngawali, mangkana Kangjeng Sinuhun, datan eca tyasira, nulya mundhut titihan pan sampun katur, nenggih Ki Wijayacapa, apan ngawal lampah neki. 245. Kang wadya kan tun sadaya Puthut Lawa lan Kaji Badaruddin kalawan sakancanipun, samya nututi ika, Kangjeng Sultan ingkang ndherekna mung telu, Pangeran Suryawijaya, lan Den Harya Sinduijeki. 358 PNRI
246. Lan Tumenggung Cakradirja, husar samya mbujung kang prajurit, samana sampun kapangguh, husar lawan Jeng Sultan, Ki Wijayacapa anarajang purun, husar sanget kagyatira, gung husar lumayu nggendring. 247. Saking sanget panasira, lan baledug marma datan kaeksi, lamun Kangjeng Sultan iku, kang ndherek namung tiga, pan tinerak prajurit sadaya wangsul, dhasar masih kawusira, sagung murtad lawan kapir. 248. Samya supe palajengnya, sagung husar tunjang-tinunjang sami, kathah tiba pejah iku, keles samya kancanya, rontekira tiga welas ingkang runtuh, mangkana ta nulya ana, husar sing kidul nulungi. 249. Apan satus winatara, pan waspaos yen Jeng Sultan pribadi, ingkang nyarirani pupuh. kang ndherekna mung tiga, husar samya nyander lawan ngedrel mistul, Kangjeng Sultan wus kabebah, ki Wijayacapa nuli. 250. Malumpat ing pager jarak, , pinggir lepen wus kalumpatan sami, husar samya wegah iku, tan saged nututana, dadya samya sapih kasaput ing dalu, Kangjeng Sultan apan nulya, PNRI 359
kundur masanggrahan malih. 251. Pangeran Bei wus prapta, lan Ki Maja tanapi Basah kalih, myang sagung pra Dipatyeku, Pangeran Natapraja, sampun prapta nulya dhinawuhan iku, kinen wangsul barissira, marang Parambanan malih. 252. Nging den ngati-ati sira, aja kaya kang wus kalakon dhingin, kulup den prayitneng kewuh, Kangjeng Sultan pan arsa, lajeng tedhak mring Kajiwan iku, wus kulup mara dhingina, sandika gya budhal nuli. 253. Nenggih Pangran Natapraja, sakancanya mring Prambanan malih, injing kangjeng Sultan sampun, budhal sawadya kuswa, saking Sambirata ing Kajiwan rawuh, apan lajeng masanggrahan, ing dhusun Kuwenan nuli. 254. Nulya Pangran Mangkuningrat, nusul lawan sasedherek reki, lawan tur uninga iku, kalamun ingkang raka, Pangran Mangkudiningrat wus balik iku, apan dhumateng Magelang, enengna ingkang winarni. 255. Lannat kapir lawan murtad, anututi mring Jeng Sultan wus prapti, ing Kajiwan lampahipun, panuju wektu Asar, 360 PNRI
Kangjeng Sultan mapan lagya salat iku, lan sagung wadya sadaya, apan lajeng den mriyemi. 256. Ingkang pelor samya dhawah, kiwa-tengenira Jeng Sultan iki, sareng sampun bakda sagung, ingkang salat sadaya, Kangjneg Sultan anulya parentali iku, wau dhumateng kang paman, Kangjeng Pangeran Ngabei. 257. Mapan kin en methuk yuda, lan Ki Maja gya nembang tengara glis, wus tata gya mangkat iku, Ki Dipati Urawan, sakancanya pan minger mangilen sampun, Basah Imam tindhihira, Suraya lawan Pinilih, 258. Den Menggung Jayanagara, Canagara Kartanagara sami, mapan minger medalipun, lawan sakancanira, Basah Ngusman ingkang dadya tindhihipun, lan sagung wadya Bulkiya, ingkang dadya dhadha iki. 259. Rahaden Harya Sinduija, lan Pangeran Sumanagara sami, Pangran Pakuningrat iku, kalawan sadherekira, kang nindhihi Kangjeng Pangran Ngabei ku, kalawan Kiyai Maja, sampun campuh ingajurit. 260. Mapan sareng praptanira, ingkang medal kilen lan wetan sami, PNRI 361
kang 1er Raden Riya iku, ingkang minangka dhadha, lannat kapir lan murtad awor ing dhusun, kelangkung denira panggah, dhasar samya kathah neki 261. Pan wus tan ana kuciwa, datan purun ingkang majenga sami, kalih samya wegahipun, lannat kapir lan Islam, ngantos dangu pan amung sanjatan iku, Ki Maja atur uninga, dhumateng Sri Narapati. 262. Yen ing yuda tanpa wekas, mapan amung sanjatan kewaleki, Kangjeng Sultan nulya bendu, nitih Wijay acapa, anrang baya Man tri lebet aneng ngayun, lan prajurit Suryatama, Basah kalih aningali. 263. Kalamun Sri Naranata, apan arsa nyarirani ing jurit, myang sagung Dipati iku, dadya sarengan niba, rempeg majeng sareng lan prajuritipun, lannat kapir langkung kathah, murtad ngedrel panggah sami. 264. Tinundha lan mariyemnya, sagung murtad wong ing Madura iki, ingkang ngampingi sadarum, mapan tigang bandera, marma eca gung lanat pangedrelipun, langkung peteng kukusuira, wadya Islam apan sami. 265. Nusup kukusing sanjata, 362 PNRI
Basah lawan sagung kang pra Dipati, pan wus datan sedya mundur, tinindhihan Sang Nata, Ki Wijayacapa wus tan kena iku, ingampah pan ginendholan, marang gamel kalih sisih. 266. Nanging Ki Wijayacapa, ora kena gamel pan kontal sami, tiba tebih apan sampun, nenggih Wijayacapa, pan panggenan mariyem ingkang jinujug, setabelira Walanda, kalawan ingkang ngampingi. 267. Pan Walanda salawe prah, sampun pejah telas dipun tumbaki, mariyem pan kenging sampun, tiga alit punika, ingkang lannat kapir sampun mawut, tinadhanan pra Dipatya, mung kedhik kang mundur urip. 268. Wong murtad Madura kathah, ingkang pejah banderanira kenging, mapan tiga pisan iku, tumpuk kapir bengkenya, lawan murtad ana kang kekecer iku, apan sak nggen-enggenira, lannat murtad bangkeneki. 269. Nenggih Ki Wijayacapa, kang taracak sakawan gupak getih, lajeng kasaput ing dalu, kapir ingkang lumajar, lawan murtad namung kantun kedhik iku, ngungsi beteng ing Kalasan, wong Islam kang mbujung sami. PNRI 363
270. Apan wus wangsul sadaya, Kangjeng Sultan kendel asalat Magrib, aneng ara-ara iku, lan sawadya sadaya, sampun bakda Sri Narendra lajeng ndangu, apa ana kang sabilullah Ki Urawan atur neki. 271. Kanca kawula satunggal, apan Rangga ingkang wasta Syeh Edris, lan Mantri Lebet puniku, wasta Syeh Jinan Im am, punakawan Mas Saripi wastanipun, kang ngampil Syeh Jaga Swara, kalawan kalajeng sami. 272. Pan inggih pangamukira, dados tunggil lawan bangkene kapir, apan nulya kinen mundhut, sinaenan sadaya, kang mariyem samya kinen mundhut iku, nulya kundur masanggrahan, mring Kuwanen Sri Bupati. 273. Injing Pangran Natapraja, ngaturaken babandan murtad sami, kawan dasa kathahipun, Madura Bugis ika, lan Sepei ingkang pisah kancanipun, lajeng kinen nguculana, megatruh ingkang gumanti. 364 PNRI
XIII. MEGATRUH 1. Kawarnaa wau ta ingkang anusul, Tuwan sarip Sampar Wati, kang kinen tengga Jeng Ratu Kadhaton pan sampun prapti lawan Martajaya mangko. Sakancanya Mandhung lan Suranateku wus prapta ngarsa Narpati Tuwan atur salaminipun Dyan Menggung ngusweng pada Ji Sang Nata kagyat sumedhot. 1. Kawarnaa wau ta ingkang anusul, Tuwan sarip Sampar Wati, kang kinen tengga Jeng Ratu Kadhaton pan sampun prapti lawan Martajaya mangko. Sakancanya Mandhung lan Suranateku wus prapta ngarsa Narpati Tuwan atur salaminipun Dyan Menggung ngusweng pada Ji Sang Nata kagyat sumedhot. 2. Lajeng enget mring kang rayi Kangjeng Ratu Kadhaton, mesem tanya ris "Paran Sarip ing wartamu ingsun dhingin pan meh bali paman Ngabei kang kukoh. 4. Mbacutake ngantep prang wetan Prageku, marmane kalakon iki yen nuruta karep ingsun apan meh kaliru yekti bareng mulat geni ingong. 5. Kaya uga Kutha Giri geni iku," Tuwan Sarip atur bekti, Mila punika saestu kinepang pun Kitha Giri murtad lan kapir samya wor. 6. Kang den angkah rayi dalem Kangjeng Ratu apan inggih warti neki ingkang darbe rembag tuhu Pangran Hadiwinateki mring Jendral Pan Gin cariyos. PNRI 365
7. Paduka Ji lamun kenging Kangj eng Ratu sampun tamtu lamun gampil marmanya lajeng kinepung nenggih ardi Kitha Giri kemput tan kenging marojol. 8. Kangj eng Panembahan mapan ngantos muwus ngaturi inggal lumaris mengsah pan katingal sampun surak lawan ngedrel sami malah kendel rayi Katong. 9. Eca lawan aris angandikanipun Kyai kesah dhateng pundi rumiyin kawula sampun nuwun mring Robul Alamin. tan ayun ginepok mring wong. 10. Lanang liya putra Paduka satuhu punika malih wong kapir yen sageda celak iku kawula pan ngandel yekti inggih dhumateng Hyang Manon. 11. Lawan putra sampeyan saestunipun kalamun tan jayengjurit luhung kawula rumuhun mantuk mring rahmatullahi nulya kapir mburu mbrondong. 12. Lawan murtad kadya sampun myarsa tuhu lamun rayi dalem yekti antawis suka kalangkung kados wonten ingkang warti dinugi datan marojol. 13. Lawan Kangjeng Panembahan sampun temtu kacakup pangraos neki 366 PNRI
rayi dalem Kangjeng Ratu apan sanget den aturi anyimpng margi gya miyos. 14. Lajeng nurut manjing wana Kangjeng Ratu nging tan tebih saking margi kados parmaning Hyang Agung kapir murtad kang nututi sadaya pan datan anón. 15. Jroning wana ingosak-asik sadarum pan lawan den sanjatani kados kaken manahipun ngulati datan kapanggih nulya jro wana den obong. 16. Panembahan kawula tama digdeku mapan sampun nyipta sabil nging rayi dalem Jeng Ratu tan montra susahing galih pan eca lenggah kemawon. 17. Sampun telas wana kayu tepinipun sadaya sampun binasmi pan namung kedhik puniku kawula datan andugi kaelokaning Hyang Manon. 18. Datan pasah latu langkung agengipun pasanggrahan Kitha Giri pan wetah sadayanipun sareng tita tan kapanggih kapir murtad lajeng bodhol." 19. Kangjeng Sultán atanya, "Ing mengko iku sakeh repot ana ngendi, apa isih manggon iku, ana Kutha Giri maning," PNRI 367
Tuwan Sarip matur alon. 20. Apan ngalih dhateng Rejasa sadarum sabab sampun tan kuwatir mengsah sampun telas iku kalawan Bagelen sami Ali Basah mantuk gupoh." 21. "Apa ora ana kecer repot iku," Tuwan Sarip atur neki "Namung nini dalem iku Nyai Jawinata kenging binekta mring Yogya mengko." 22. Kangjeng Sultan anulya angandika rum, mring kang paman Pangran Bei "Man Bei sampeyan mantuk rumiyin kula wangeni nggih pitung dina kemawon. 23. Lawan Pakuningrat kabeh sadulurmu wus padha melua mulih angentenana sireku mring Mangkudiningrat iki poma aja owah mengko." 24. Pangran Mangkuningrat sandika turipun Jeng Sultan ngandika malih "Paman Bei lamun sampur kilen kedhik watir neki yen wangsul sampeyan mawon. 25. Basah Ngabdul Katib saprajuritipun sampeyan bekta mariki," sandika pangran turipun wus lengser Pangran Ngabei saking ngarsanya Sang Katong. 368 PNRI
26. Lawan Pangran Pakuningrat datan kantun budhalan sadherek neki saking Kuwanen sad arum samana wus tan winarni sagung kapir murtad mangko. 27. Apan langkung samya telas manahipun namung kantun jail neki saben Senapati iku sami tinibanan tulis den cuk - icuk myang den onggrong. 28. Jendral De Kok pan Gin wus aneng Saleku Ngayogya apan wus sepi kapir murtad pan ngalumpuk sadaya neng Sala sami ingkang baris tigang enggon. 29. Singasari ing Lungge lawan Delanggu tan purun majenga malih dhumateng Kuwanen iku apan sanget kawus neki wong Pajang prapta barobol. 30. Samya sowan dhumateng Kuwanen iku nulya Kangjeng Sri Bupati anuding Ki Maja iku kinen nggitik sagung baris anulya wakil kemawon. 31. Kyai Maja tan purun tebih Sang Prabu wakil Ki Kasan Besari kalawan prajuritipun baris Jumngah mapan sami angirit wong Pajang bodhol. 32. Kangjeng Sultan apan amaringi bantu Urawan sakancaneki, PNRI 369
gya nembang tengara umyung budhal sagung kang tinuding saking Kuwanen gumolong. 33. Tan winarna marga Langge prapta sampun, mapan datan nganti jurit sareng katingal puniku dadamel ageng kang prapti tinarka Bulkiya mangko. 34. Kapir murtad taksih sanget kawusipun tan ngetang dandanan sami lumayu arebut dhucung mariyemnya tiga kari sampun katur Jeng Sang Katong. 35. Lajeng kinen anggitik mring Singasantun budhal sangking Lungge sami mangkat dhateng Singasantun pan mangkana ingkang baris Singasari tindhihnya wong. 36. Inggris Slewer apan ta sareng andulu dhumateng gaman Mantawis langkung ageng narka iku Kangjeng Sultán kang nindaki, dadya tan linawan pupoh. 37. Pan lumayu datan ngetang donyanipun mariyem nenem kang kari dadya sadaya angumpul mring Delanggu dadi siji pan sedya samya rerempon. 38. Sagung putra santana Surakarteku pra prajurit lan Bupati Walanda pan sampun kumpul ing Delanggu tata baris 370 PNRI
nging nedya tadhah rerempon. 39. Apan rakit bareng lan mariyem sampun kalih welas mriyem neki dadamel sadayanipun kumpulnya murtad lan kapir sangang ewu cacahing wong. 40. Tan kuwawi sagung wadya kang rumuhun dadya kendel samya baris mung ajeng-ajengan sampun Kasan Besari tur uning lawan Ki Urawan mengko. 41. Lan ngaturken bandhangan mariyem sagung Kyai Maja angaturi mring Kangjeng Sultan pan laju tan arsa Sri Narapati ngentosi kang paman Katong. 42. Kangjeng Pangran Ngabei pan rawuhipun Kangjeng Sultan pan sayekti kalamun tan ana iku kang paman Pangran Ngabei ingkang tyas kalangkung giyoh. 43. Datan saged mratikelken kang prang pupuh saliyanya Pangran Bei dene Ki Maja puniku tan kenging tinari kardi kalamun katingal mungsoh. 44. Yen tan ana kewala sänget tekabur marma Kangjeng Sri Bupati mapan semu gela tuhu mring Ki Maja ingkang galih langkung ajrih mring Hyang Manon. PNRI 371
45. Wektu iku Ki Maja asring sinendhu dhumateng Sri Narapati dene kathahen tekabur nanging kathah kang tan yekti ajrih sakedhap kemawon. 46. Saking kathah ingkang dadya sukanipun mangkana wus tan winarni Pangran Ngabei wus rawuh ngirit Basah Ngabdul Latip lan prajuritnya gumolong. 47. Lajeng katur salaming Kangjeng Sang Prabu Basah nguwsa pada Aji ri wus Pangran Bei matur niskara wus katur sami Jeng Sultan sukur ing Manon. 48. Ri sampunnya Kangjeng Sultan nunten dhawuh mring kang paman Pangran Bei lan sampun pinaring weruh sadaya pratingkah neki Pangran Bei matur alon. 49. "Lamun pareng lan karsa Kangjeng Sang Prabu di dalem Basah satunggil pun Ngabdul Latip Sinuhun lawan saprajurit neki sewu pinaringna Katong. 50. Nenggih dhateng pun Natapraja puniku di dalem Bupati katri sakidul Ngayogya iku ngalempak wonten ngarsa Ji dados boten ceweng mengko. 51. Kalih Basah Ngabdul Latip mapan sampun pirsa pakewet sami 372 PNRI
sawetan marga geng iku," Kangjeng Sultan wus marengi gya kinen dhawuhken gupoh. 52. Basah lawan Pangran Natapraja sampun kinen lajeng baris Baki lan angradina puniku sawetan margi gung sami sandika Basah turnya Ion. 53. Lajeng budhal basah lan prajuritipun saking Kuwanen wus prapti Parambanan sampun pangguh lan Pangran Nataprajeki lajeng dhinawuhan gupoh. 54. Ing sabarang karsanya Kangjeng Sinuhun Pangran langkung sukaneki binantonan Basah iku pan sewu prajurit neki Bupati katri wus miyos. 55. Sareng lawan gandhek apan lampahipun Sumadiningrat puniki lan Raden Jawinateku tiga Kyai Raga Niti kawarna Kangjeng Sang Katong. 56. Apan budhal saking Kuwanen Sang Prabu lawan sawadya kusweki ing Gendaren sampun rawuh lajeng masanggrahan Aji Pangran Bei matah gupoh. 57. Ingkang kinen rumeksa pakewet pungkur Raden Riyasindurjeki baris desa Sela iku kalawan Tumenggung Bumi PNRI 373
Mas Suta yuda Kajambon. 58. Pangran Natapraja lan sakancanipun Bupati wetan Yogyeki lan Raden Basah puniku Ngabdul Latip budhal sami saking Parambanan miyos. 59. Datan wonten ingkang methukken prang pupuh apan lajeng teluk sami wong wetan radinan iku prapteng Baki tata baris Sala langkung geger giyoh. 60. Enengena kawarna ing Daren iku Kangjeng Sultan nulya nuding mring sagung Bupati iku pan kinen nggitika sami mring baris Delanggu enggon. 61. Pangran Sumanagara pangiridipun lan Raden Jayanagari myang sagung pra Dipatyeku apan sewu kang prajurit saking Gendaren wus bodhol. 62. Ambantoni mring Kasan Besari iku neng Koripan baris neki tan winarna prapta sampun nanging samya wegah neki dadya yun - ayunan mawon. 63. Ki Urawan karsanya Kangjeng Sinuhun mapan kinen mantuk iki lawan saprajuritipun gilir rumeksa ing wingking lan Pangran Suryadi anom. 374 PNRI
64. Nanging Pangran Hadisurya dereng rawuh dadya kang rumeksa iki mung Basah kalih puniku aneng Gendaren Narpati Pangran Bei Maja karo. 65. Tuwan Sarip Tumenggung Puthut Laweku Dullah Kaji Badaruddin lan sagung ngulama iku sewu mapan langkung kedhik ingkang rumeksa Sang Katong. 66. Neng Gendaren mangkana ingkang Sinuhun kang baris Koripan sami ingkang rembag datan ngumpul apan pisah - pisah sami sadaya kang baris manggon. 67. Wus kapriksa dhumateng ingkang Sinuhun kalamun mangkana sami kang baris Koripan iku dadya langkung amatosi arsa tedhak Jeng Sang Katong. 68. Basah kalih apan dhinawuhan sampun nulya atengara sami budhal sing Gendaren sampun sawadya kuswa tan kari lerep aneng Ngumbul mangko. 69. Injing mangkat Koripan mapan wus rawuh jam sawelas wanci neki dadya kendel tanggel iku nimbali kang pra dipati Pangran Bei aneng wiyos. 70. Lan Ki Maja Basah kalih lawan sagung kang para ngulama sami PNRI 375
Ian kang pratiwa nung - anung Kangjeng Sultan ngandika ris mring kang paman Ngabei Ion. 71. "Paman Bei sampeyan tata puniku sadaya rakiting jurit," Pangran sandika turipun nulya nantun Pangran Bei mring Ngusman Ki Basah alon. 72. Basah Ngusman mangkana ing aturipun "Inggih kalamun marengi mangke yen wus salat luhur lan angsal ngaso sakedhik," wus marengi Jeng Sang Katong. 73. Mring ature Ngusman Li Basah ta iku nulya Jeng Pangran Ngabei andangu mengsah Delanggu kathahnya mring rakit neki Kasan Besari turnya Ion. 74. "Ingkang wau mengsah apan wolung ewu sareng Pangran prapteng Baki lan Basah Dui Latip iku mengsah suda sewu mangkin dados kantun pitung ewon. 75. Mung mariyem taksih kalih welas iku lawan Jendralipun taksih myang putra santana sagung lan Ngayogya wonten sami ngalempak Delanggu Katong. 76. Ing Kalathen apan taksih kedhik iku myang Kalitan inggih taksih lawan ing Kartasureku apan Delanggu puniki 376 PNRI
mra tiga barise manggon. 77. Jendral lawan putra santana sadarum wonten tengah baris neki ingkang kidul saradhadhu kang 1er sagung pra Dipati," Pangran Bei atanya Ion. 78. "Kanca Pajang apan pinten barisipun sadaya kang ndika irid," Kasan Besari turipun, "Apan inggih sewu nanging. kajawi prajurit kang wong. 79. Adhi Maja kanca bar Jumungah iku kang minangka otot neki kanca ing Pajang sadarum," mesem Kangjeng Pangran Bei nulya angandika alon. 80. "Basah Imam Basah Ngusman rembugipun mapan wus karuwan iki ingkang mengsah amratelu paran ing prayoganeki," Ngusman Li Basah turnya Ion. 81. "Lamun pareng prayogi bebahan iku sampun lung - tinulung nenggih amrih mantep tekadipun rehning wong karoban tandhing lan kuciwa ingkang enggon. 82. Lamun boten makaten tan wände iku iren dados ngapirani dene kawula saestu boten nyuwun bantu malih mung kanca kula kemawon. PNRI 377
83. Pan Bulkiya mapan tigang atus sampun dene kang kawula pilih tengah nggen weruhanipun dados dhumatenga sabil apan wus sinedyeng batos. 84. Lawan sae ing wingking pocapanipun Basah Imam pan amilih kang panggenan saradhadhu dene barising Bupati lan sagung ingkang pakewuh. 85. Pan kawula sumangga Paduka sampun Basah kalih aturneki," Pangran Bei ngandika rum "Yen mangkono pra dipati dadya katempuh maring ngong. 86. Iya akeh kanca Bupati Mantarum nanging durung miyatani yen kinarya ngantep pupuh Puthut Basah Ngabdul Kalim aku njaluk tulung kang wong. 87. Prajurit kangSuraya liruning ingsun Mandhungan Suranateki Surayagama iku patut ingkang ndherek Sri Bupati cukup Mantri Jero kang wong. 88. Gamel ngampil punakawan iku patut anak mas adhi mas iki prandene wus padha nusul," Basah Imam atur neki "Apan sumangga kemawon." 89. Ing Delanggu barisa Wiyagang iku ngarepena mengsah kalih 378 PNRI
kang prajurit Pajang sewu lawan bar Jumungah sami sampun wonten milu pupoh. 90. Ing Delanggu barisa Wiyagang iku ngarepena mengsah kli Kalitan Kartasureku," sandika Kasan Besari "Nging poma ndika den kukoh. 91. Amrih sampun ngapirani kang pra pupuh Jayanagara sireki lawan Kartanagareku katelu Secanagari padha baris lurung manggon. 92. Gedhe iya ngarepena ingkang mungsuh ing Kaiathen bok metoni ngong poma padha den kukuh wus padha bubuhan iki," sandika aturnya golong. 93. Sampun rampung nulya kinen mangkat gupuh nenggih Ki Kasan Besari lan Pajang prajurit sewu tanapi Tumenggung katri sing Koripan sareng bodhol. 94. Ngrumiyini ing Wiyagang prapta sampun nenggih Ki Kasan Besari lajeng tata baris nglurung dene kang Bupati katri ing Lanjar prapta wus mangko. 95. Mapan inggih lajeng samya baris nglurung Koripan ingkang winarni lajeng samya salat Luhur bakda Basah kalih nuli PNRI 379
gya nembang tengara gupoh. 96. Apan sampun prajurit lajeng mratelu Basah Imam Ngabdul Kalim apan kang budhal rumuhun Pinilih kang munggeng ngarsi Raden Prawiradirja nom. 97. Ingkang dadya pangiriding prang puniku nulya Mandhung kang nambungi Tumenggung Martalayeku Dullah Kaji Badaruddin prajurit Suryagameng don. 98. Tuwan Sarip Sampar Wadi ngirid iku prajurit Suryanateki Gusti Basah aneng pungkur ginarebeg santaneki anglir Den Bima nukaot. 99. Apan nitih kang turangga pun Prang Gemuh nulya Kangjeng Pangran Bei budhalan Ki Maja iku kang dadya cucuk kang baris Pangran Sumanagara nom. 100. Lawan Raden Bu Sungep Suraya sagung nulya Kedhu kang nambungi Syeh Ngabdurrahman puniku lan Dyan Sumadiningrati lan Raden Jawinata nom. 101. Raja Niti nulya Jeng Pangeran iku lan Ki Maja munggeng wuri ginarebeg ngulama gung budhal sing Koripan sami anulya Bulkiya bodhol. 380 PNRI
102. Ingkang dadya pangiriding prang puniku Syeh Dullah Kaji Dulkadir nulya Syeh Dullah puniku Kaji Mustapa nambungi Ngusman Babah pungkur kang nggon. 103. Kang tengara tinabuh swaranya umyung apan langkung nggegirisi mangkana Bulkiya iku sampun karsaning Hyang Widdhi yen badhe lanang palugon. 104. Kang tengara lir muni ngawiyat sagung nulya mandhi pusaka di waos Ki Barutubeku Bulkiya samya udani lamun murub kadya obor. 105. Pan mangkana Bulkiya tengeranipun tabuhan lan waos neki dadya tan ajrih pakewuh sagung Bulkiya pan sami Delanggu kang winiraos. 106. Apan sampun uninga kang baris agung mara tiga den inggahi kapir murtad tata sampun nulya ngedrel mriyem sami apan sareng praptaning nggon. 107. Basah Imam lawan Basah Ngusman iku tanapi Jeng Pangran Bei dadya tan tulung - tinulung langkung rame yudaneki sanjata lir gunung ruboh. 108. Ingkang baris Wiyagang mangkono iku lawan ing Lajur pan sami PNRI 381
dadya tanpa rungon iku unine kang sanjata lit barung lan mariyem brondong. 109. Kangjeng sultán tan sakeca galihipun kantun pasanggrahan iki aneng Koripan pan iku nulya mundhut kang turanggi Jayacapa katur gupoh. 110. Sampun nitih Mantri Lebet munggeng ngayun, Puthut Lawa kang pangirid lawan Phuthut Guritneki gamel ngampil aneng wuri lawan punakawan golong. 111. Kang santana Pangran Suryawijayeku Pangran Suryadipureki Pangran Suryadi puniku Pangran Hadinagareki Pangran Tepasanta mangko. 112. Pangran Wijil Pangran Mangkudipureku neng marga kapethuk nuli satunggal Suraya tatu kenging mimis dhadhanéki butul nanging datan layon. 113. Kang Sinuhun ingkang tyas saya kalangkung kuwatir ginelak prapti Bulkiya panggenanipun Ngusman Li Basah duk uning lamun Sinuhun Sang Katong. 114. Langkung ajrih kang Bulkiya tigang atus nir baya wus tan kaeksi samya rempeg ajengipun nging tan saged sareng sami 382 PNRI
pan turut galeng kemawon. 115. Kang sabin langkung lebet paluhanipun marma turut galeng sami prajurit Bulkiya sagung ingedrel den mariyemi Bulkiya pan tan nedya non. 116. Ingkang mimis wus tanpa karya satuhu dadya kapir murtad sami kalangkung giris andulu pra Bulkiya ajeng neki gya bubrah tatanya ködhol. 117. Sagung putra santana Surakarteku carup kalawan Walandi ingkang ageng-ageng iku apan langkung geger neki samya ngrebut kuda gentos. 118. Mapan dadya ka piran tan angsal iku kaselak Bulkiya prapti pan lumayu rebut dhucung mangkana Pangeran Bei ing Surakarta pan katon. 119. Palayunya panuju kapethuk iku lan Dullah Kaji Dulkadir lajeng ingancaran sampun waos nabda Pangran Bei heh Ngabdulkadir sira non. 120. Apa pangling sira iku marang ingsun Dullah Dulkadir nauri inggih mapan boten pandung nging Paduka sapuniki pan sampun murtad sayektos. PNRI 383
121. Kangjeng Pangran anulya winaos iku mring Dullah Kaji Dulkadir pan dhawah kuntal puniku wungu pan winaos malih nanging karsaning Hyang Manon. 122. Mapan datan tumama Jeng Pangran iku ngantos pugut waos neki Kangjeng Pangran gya rinebut marang sagung ingkang abdi gya binekta mlayu gupoh. 123. Inkang abdi langkung kathah ingkang lampus tunggil lan bangkening kapir kang samya nunggang puniku kareta kabubuh sami tinututan pan samya njlog. 124. Pan wus bedhah ingkang baris tengah iku mariyem nem ingkang kari kareta titiga iku samana ingkang winarni kang baris samya rerempon. 125. Gung Bupati ing Sala titindhihipun kalawan Manca Nagari anenggih Raden Tumenggung Sasrawiyata nameki kang rayi Patih Sala nom. 126. Pan katanggor Dullah Sura panggih iku Raden Bu Sungeb puniki apan samya purunipun pan tan nedya mundur kalih dangu drei - drelan kemawon. 127. Ngantos telas ingkang obat kalihipun Raden Sasrawinateku 384 PNRI
apan nulya nyandhak lawung Bu Sungeb mundur tumuli Dyan Sasrawinata nguwoh. 128. "Heh prajurit balia aja lumayu," Den Dullah Bu Sungeb angling "Ingsun pan ora lumayu arsa njupuk tumbak marni ngantia sadhela kono." 129. Raden Dullah Bu Sungeb wus salin lawung sigra wangsul prapta nuli gebang - ginebang adangu pan samya sudiraneki nanging karsaning Hyang Manon. 130. Dyan Tumenggung Sasrawinata puniku kasliring winaos kenging jajanira apan butul niba lajeng angemasi Bupati sadaya awor. 131. Para mantri mapan kathah ingkang lampus mariyem tiga kang kari kang lengser wus bedhah iku mung kantun kang kidul iki Basah Islam langkung giyoh. 132. Dene kewian pan kinarya lesan iku datan saged manjing iki apan langkung ewedipun paluh lawan den barengi kandel pagernya pan atos. 133. Kang prajurit Pinilih sanjatanipun mimisnya pan tanpa kardi sagung wong Sumenep iku sasuka - sukanireki PNRI 385
ngangsalken sanjata keron. 134. Lan mariyem Sultán Sumenep pan langkung suka denira udani prajurit pinilih iku apan kathah ingkang kanin pitulas kang samya ruboh. 135. Pan satunggal Ngabehi Pinilih tatú Ki Surawana wasta ki nging tan samya punapeku Rangga sakawan anangis saking kakuning tyas keron. 136. Sadangunya kinarya lesan puniku manjing datan saged sami dening borang lawan paluh yun matur Rangga samya jrih mring Gustinya Basah anom. 137. Raden Basah Prawiradiija umatur dhateng Basah Ngabdul Kamit apan sarwi nangis iku ngaturi mundur rumiyin apan sanget eweding nggon. 138. Datan saged males dados lesan iku apan Rangga samya nangis Prawiradilaga iku lawan Prawirajayeki Bahuyuda Jadrana nom. 139. Basah Imam ngandika pan ismu bendu "Lamun padha wedi mati wus mundura kabeh iku ingsun tan nedya gumingsir apan ta wus janjining ngong." 386 PNRI
140. Dullah Kaji Tuwan Sarip samya matur nging meksa tan pinarduli Raden Prawiradiijeku lajeng nyander atur uning dhumateng Kangjeng Sang Katong. 141. Lawan Raden Jayasentana puniku mangkana jeng Sri Bupati pan alagya lenggah nuju aneng sangandhap waringin kagyat praptanira karo. 142. Raden Dullah Prawiradiija umatur "Pukulun putra Narpati Jeng Gusti Basah puniku tan kenging amba aturi kang pinilih kathah ruboh. 143. Pan kinarya lesan ing sadangunipun males datan saged yekti pan langkung pakewedipun mimis langkung deres neki putra dalem masih neng nggon. 144. Wonten kuda kawula aturi mundur putra dalem datan apti inggih pangandikanipun lingsem yen tan bedhah iki baris Dlanggu yen tan bodhol." 145. Kangjeng Sultan sareng myarsa aturipun Raden Prawiradiijeki apan langkung watosipun nulya mundhut kang turanggi Ki Jayacapa wus miyos. 146. Sampun nitih lawan angandika arum "Karia kene sireki PNRI 387
kabeh ja na milu mring sun," sandika samya tur neki nulya mangkat Jeng Sang Katong. 147. Ingkang ndherek mung Dyan Prawiradirjeku kalih Jayasentikeki tan antara nulya rawuh nggennya Basah Ngabdul Kamil Kangjeng Sultan anabda Ion, 148. "Wus ta kulup ayo mundur dhingin iku luru dalan ingkang becik," Basah Imam datan matur malah datan aningali dhumateng Kangjeng Sang Katong. 149. Sri Narendra dados langkung watosipun nulya nunuwun mring Widdhi samana pan ana lesus saking kidul wetan iki lan brama sangkannya ta mboh. 150. Lajeng mbesmi sadaya wisma Delanggu lawan pager - pager enting Sumenep katempuh iku apan kathah ingkang mati kobong geger langkung giyoh. 151. Kang prajurit Pinilih sareng amaju ngamuk lawan waos sami sareng lawan brama iku Sumenep lumayu aglis mangalor cinegat nanggor. 152. Mring Syeh Ngusman Ki Basah sakancanipun Bulkiya samya numbaki wangsul tinadhahan apyu marang prajurit Pinilih 388 PNRI
dadya kedhik kang marojol. 153. Langkung kathah bangkene Sumenep iku wus bedhah Delanggu sami mangkana ingkang tutulung saking Kalathen wus prapti lajeng tinindhihan gupoh. 154. Marang Jayanagara Secanagreku katiga Kartanagari bantu tan kuwawi wangsul ingkang 1er mangkono malih yun tulung sing Kalitan brol. 155. Lan ing Kartasura sareng praptanipun Wiyagang wus den tadhahi mring Kasan Besari iku lan prajurit Pajang sami dadya sareng mundur jawoh. 156. Kawarnaa Kangjeng Sultan pan wus kundur dhumateng Koripan malih lajeng masanggrahan iku Pangran Bei sampun prapti kalawan Ki Maja karo. 1 57. Basah kalih lajeng samya sowan iku dhateng Kangjeng Sri Bupati ngaturken bandhanganipun mriyem kalih welas iki ingkang katur mring Sang Katong. 158. Raja brana apan langkung kathahipun nanging tan katur Sang Aji mapan lajeng sampun sinung kang samya angsal pribadi nging mariyem lawan songsong. PNRI 389
159. Lan gendera ingkang katur mring Sang Prabu mangkana mesem tanya ris mring kang pam an Ngabei ku "Punapa ta lujeng sami kang samya aprang rerempon." 160. Pangran Bei mangkana ing aturipun sadaya sami basuki angsal pangestu Sang Prabu namung kathah ingkang kanin gya pucung ingkang gumantos. 390 PNRI
XIV. P U C U N G 1. Kanca ulun apan tiga ingkang tatú nging datan punapa sadaya jajar prajurit Kedhu kalih Suraya ingkang satunggal. 2. Kang Bulkiya wilujeng sadayanipun nging mas putu Basah kancanipun kathah kanin kang prajurit Pinilih apan pitulas. 3. Ngabeinya satunggal Surawan iku samya tan punapa Jeng Sultán mesem nabda ris sampun paman sagung kang tatú sadaya. 4. Sampeyan ken angantukaken rumuhun Pangran Bei turnya sandika wus luwar Aji masanggrahan samana wus tan winarna. 5. Sampun lami Kangjeng Sultán wonten ngriku apan pitung dina kapir langkung kendhak niki lawan murtad tan purun medali yuda. 6. Mapan mempen anengKalitan puniku Ki Maja aturnya dhumateng Sri Narapati ing Kalitan ngaturan bedhah punika. 7. Kangjeng Sultán anuruti aturipun budhal sing Koripan sawadya kuswa tan kari prapteng Pengging apan nulya masanggrahan. 8. Aneng Ngumbul nenggih kalangenanipun PNRI 391
Jeng Suhunan Sala, ingkang toya langkung wening mina kathah Kangjeng Sultan pan kacaryan. 9. Dadya enget mring kang rayi Kangjeng Ratu pan wus tigang wulan Kangjeng Sultan ngantep jurit ngantos supe mangkya enget ing tyasira. 10. Sareng mulat toya wening umbul agung lan kathah minanya lawan wonten bulus neki sela gilang dadya enget Selaraja. 11. Dadya ewah Kangjeng Sultan niyatipun kadya kenging coba Ki Maja sri nerang iki pan Kalitan binjing punapa binedhah. 12. Kangjeng Sultan apan semu gela tuhu dhumateng Ki Maja saya keh tekabur neki dene kapir lan murtad pan wus tan bisa. 13. Lamun metu Pangran Mangkubumi sampun Sala sampun seda kenging mimis wentis neki marmanira Ki Maja sangsaya ndadra. 14. Tekaburnya mangkana pangucapipun "Sapa den andelna wong ing Sala kabeh iki bapakane pan munde bapakingwang.. 15. Ing saiki apan kabeh muridipun," mangkana Jeng Sultan Kyai Maja den dukani mapan namung kendel sakedhap kewala. 392 PNRI
16. Sabab Pajang pan sampun radin sadarum namung kantun Sala Lawan ing Kalitan iki Bayalali punika pan dereng bedhah. 17. Nanging apan sadaya tan saged metu marma Kyai Maja kalangkung tekabur neki saben dina ngaturi bedhah Kalitan. 18. Namung tiga punika kang dereng rembug Syeh Ngusman Li Basah lawan Imam Basah iki Pangran Bei kedah ingantos kewala. 19. Kyai Maja apan sanget aturipun nulya tinurutan gya nembang tengara jurit pinartiga lampahe wadya sadaya. 20. Saking gunging prajurit Pajang Mantarum lawan Kedhu ika apan kathah nusul sami wus tinata Kyai Maja tindhihira. 21. Lawan Kangjeng Pangeran Ngabei iku apan sampun budhal wadya gung kang saking Pengging Kangjeng Sultan arsa ningali kewala. 22. Apan miyos radinan ageng puniku ingkang ndherek ika gamel punakawan ngampil prapteng Pasar Ngasem kendel Kangjeng Sultan 23. Apan lenggah sangandhaping asem iku kang nglurug wus prapta Kalitan campuh ing jurit langkung rame swaraning ingkang Sanjata PNRI 393
24. Kang mariyem lawan sanjatalit iku apan barondongan tan dangu nulya ningali kang kabesmen barama langkung gengira. 25. Kangjeng Sultan nulya utusan mirseku lurah nongsong ika kalawan Mantri satunggil kang kapalan kang nama Malang Prawira. 26. Prabakesa mantri punika ranipun kalih sasanderan wus prapta kapethuk nuli lawan husar tinunjang kalih lumajar. 27. Wangsul prapta ngarsanya Kangjeng Sang Prabu kasesa turira di dalem pan mundur sami ingkang husar bujung mariki sadaya. 28. Kangjeng Sultan esmu maiben puniku marang aturira Malangprawira punika dene durung ana kang atur uninga. 29. Lan prajurit dene durung ana mundur tan dangu katingal undurnya sagung prajurit medal galeng sabin lawan ereng ngarga. 30. Kangjeng Sultan esmu lingsem dadya bendu dene undurira datan medal marga sami nulya mundhut titihan Wijayacapa. 31. Nulya katur Sri Narendra nitih sampun mring Ki Jayacapa, lajeng anerajang wani 394 PNRI
paluh galeng lepen datan mawi wangwang. 32. Kang prajurit sadaya sareng andulu dhumateng Jeng Sultan samya kendel langkung ajrih Pangran Bei lan Ki Maja gya katingal. 33. Lajeng sowan dhumateng Kangjeng Sinuhun Basah kalih samya prapta sagung kang prajurit sami kendel dhedheg aneng ngara-ara. 34. Sareng baris katingal Sang Nata bendu dhumateng Ki Maja kàlawan Jeng Pangran Bei sru ngandika, "Dene padha tan ngapaa. 35. Mundhak gawe gedhe mring atining mungsuh." tumungkul Ki Maja lan Kangjeng Pangeran Bei langkung ajrih kalih tan saged matura. 36. Basah Ngusman mangkana ing aturipun "Kawula tan ina lan sakanca sampun ngrampit ingkang beteng lan anak Kartanagara. 37. Griya sampun amba ken mbesmi sadarum pan kantun satunggal panggenan weraha Gusti tan wuninga yen kanca mundur sadaya. 38. Undur amba kalayan anak Tumenggung pan tan angsal marga kapir sampun ambantoni lajeng ngamuk marma amba angsal marga." 39. Kangjeng* Sultan.mangkana lajeng andangu "Sapa ingkang rusak, PNRI 395
tata iku kang marahi," Basah Usman umatur boten wuninga. 40. Pangran Bei lan Ki Maja datan matur tumungkul kewala Dullah Kaji Badaruddin ris turira, "Kawula ingkang wuninga. 41. Ingkang dados marginipun samya mundur pan sareng uninga wonten abdi dalem sabil mung kakalih lajeng bibrah tatanira. 42. Mapan tangled kalayan húsar Sinuhun kalayan kawula sakanca sadaya sami ingkang húsar mapan sampun kathah pejah. 43. Nunten abdi dalem Syeh Matarum iku prapteng sabilullah kalajeng pangamukneki ngulami geng ingkang mulang Wanakrama. 44. Lan satunggal abde dalem Lurah Mandhung pun Gagak Taruna lajeng abdi dalem sami mundur bibrah tan kenging mapan tinata." 45. Sri Narendra sareng myarsa aturipun Syeh Kaji punika lamun Syeh Mantaram prapti sabilullah dadya medal dukanira. 46. Mring kang paman lawan Kyai Maja iku lan kinen mangsulna sagunge ingkang prajurit Sri Narendra arsa njenengi priyangga. 47. Gya tinata kang prajurit pinartelu 396 PNRI
sagung pra Dipatya Mantaram lan Kedhu iki apan kinen amedal kidul sadaya. 48. Wadya Pajang kinen medal 1er sadarum ingkang dadya dhadha sagung prajurit jro sami Basah kalih ingkang dadya pangiritnya. 49. Gya tengara mangkat sareng Praptanipun ing Kalitan samya pan lajeng kinepang kikis nanging kapir lajeng akendel kewala 50. Datan purun methuk amung baris iku langkung kedhikira tigang atus winatawis pan kalebet kalawan ingkang arahan. 51. Lawan malih mriyem kang den adhep iku tan purun ngungelna lir kami - tenggengen sami dipun ledhek nging kapir kendel kewala. 52. Basah kalih samya ngatas ing Sang Prabu arsa rinabasa nging Sang Nata tan marengi kinen nganti ungeling mariyemira. 53. Kangjeng Sultan langkung welas galihipun mring kapir punika kadya wus karsaning Widdhi pan mangkana Sri Narpa osiking driya. 54. Lamun ingsun rusaka pasthi yen gempur iya kadar pira nanging kang sun kuwatiri ora wurung pasthi banjur marang Sala. PNRI 397
55. Lamun tumpes iya apa kang sun rebut ora wurung ika kaya dhek Pelengkong nguni kang sun tedha kapir murtad mung elinga. 56. Lan wus bengi Jeng Sultan nimbali iku dhumateng kang paman Kangjeng Pangeran Ngabei lan Ki Maja kalih sampun prapteng ngarsa. 57. Ris ngandika paman Bei mapan sampun prajurit sadaya sampeyan ken mundur sami sampun dalu manah kawula wus gela. 58. Benjing injing kewala mapan rinembug Pangran Bei turnya sandika gya marentahi marang sagung prajurit kinen ngundurna. 59. Gya tengara prajurit gya sampun mundur Kangjeng Sultan nulya kundur marang Pengging malih kapir mapan ngungelken mriyem ping tiga. 60. Sareng sampun rong dina antaranipun Kyai Maja ngatas kalayan Pangeran Bei "Tadhah karsa punapa tan dinugekna. 61. Inggih bedhah loji Kalitan Sinuhun," mesem Sri Narendra lawan angandika aris "Boten paman pan kula arsa uninga. 62. Kartasura paman pundi prenanipun dene kapir ika kajenge paman nututi," 398 PNRI
Pangran Bei atanya dhateng Ki Maja. 63. "Pundi dhusun kang celak Kartasureku," Ki Maja aturnya, "Kejaivi Kelanggen iki nulya kinen karya pasanggrahan ika. 64. Sampun dadya gya atur uninga iku Jeng Sultan wus budhal saking Pengging sewadyeki tan winarna ing Kelanggen sampun prapta. 65. Nanging kapir sampun alit manahipun tan purun majenga Kangjeng Sultan kang winarni jroning driya pan mung Jeng Ratu kewala. 66. Arsa kundur dereng wonten marginipun ngantos pitung dina neng Kelanggen Sri Bupati Pangran Bei lan Ki Maja asring ngatas. 67. Magut yuda nging Sang Nata datan ayun samana kang prapta Kangjeng Pangran Ngabdurrakim Hadisurya anusul sawadyanira. 68. Gya dinangu ing saniskara wus katur sangsaya Jeng Sultan onengnya dhateng kang rayi nging sinamur sarwi mesem angandika. 69. Apan dangu mring Ki Kasan Besari ku "Kene pan wis rata wong ing Pajang kabeh iki lawan pira kang dadi prajuritira. 70. Ingkang sira cekel dhewe Pajang iku," San Besari turnya PNRI 399
"Apan sewu kang prajurit dene Pajang pan sampun radin sadaya. 71. Ing sakilen margi kawula sadarum Jatinom mangkitnya kang 1er Pulo Gedhong Aji wetan marga nenggih Pangran Natapraja. 72. Apan sampun Sinuhun radin sadarum," Sang Nata ngandika dhumateng Pangeran Bei "Paman Bei Kasan Besari punika. 73. Apan ulun ganjar nama Basah iku dene prajuritnya sampun jangkep sewu iki," Pangran Bei aturnya mapan sandika. 74. Wus mupakat sagung pratiwa nung - anung Sang Nata anulya andangu dhateng kang rayi "Ngabdurrakim sira nggawa bala pira." 75. Pangran Hadisurya mapan aturipun "Gangsal atus Nata sabab pun Cakranagari amba tilar atengga wonten Rejasa." 76. Sangsayemut Sang Nata mring Kangjeng Ratu mesem angandika dhateng kang paman ngabei "Paman Bei ing Pajang sampeyan tengga. 77. Pan dadosa wakil kawula puniku ing Pajang sadaya sampeyan kang misesani sampun yuda lamun kapir datan prapta. 78. Mapan kula yun mantuk dhateng Mantarum 400 PNRI
ngluwari ubaya duk aneng Kasuran nguni arsa cukur heh Kasan Besari sira. 79. Apa uwus kaduga tunggu bawahmu lamun rinusuhan iya marang ing si kapir," Basah Kasan Besari matur kaduga. 80. Lamun taksih tinengga prajurit tuhu Matawis punika sagendhinge lannat kapir pan kandugi, "Mesem Kangjeng Sri Narendra. 81. Angandika malih mring kang paman iku "Lan si Natapraja sampeyan paman timbali wetan marga punapa sampun den tata. 82. Prajuritnya lawan pinten kathahipun," Pangran Bei turnya sandika nabda Sang Aji "Ngabdurrakim sira durung oleh karya. 83. Ingsun tinggal lawan paman Bei iku lan si Martalaya poma den angati - ati," pan sadaya atunyar samya sandika. 84. "Wong Mantarum lan Kedhung sun gawa mundur sun duga wus sayah," nulya budhal Sri Bupati saking Klanggen sawadya kuswa sadaya. 85. Apan nitih Ki Jayacapa Sang Prabu ing tyasnya Narendra daya-daya prapta aglis ing Rejasa Kangjeng Ratu oneng driya. PNRI 401
86. Dadya samya kantun kang prajurit agung lan ngampil kewala Ki Maja kang datan kari Basah Kamil lan Raden Prawiradirja. 87. Abu Sungeb mapan samya kudanipun sakawan punika Prang Gemuh lan Madras iki lan pun Semar pan samya kuda payudan. 88. Saking Klanggen alampahan tigang dalu marang ing Rejasa sadina kewala prapti langkung kaget panembahan methuk nulya. 89. Lan Pangeran Ngabdul Majid lawan iku Pangran Dipasuma apan iku nembe mijil saking Yogya lajeng anungkemi pada. 90. Nanging maksih neng luhur turangga iku padanya Jeng Sultan sinungkeman kanan - kering mring kang rayi tanapi lawan kang putra. 91. Ri sawusnya Kangjeng Sultan nulya laju Kangjeng Panembahan katingal gya malajengi Sri Narendra nulya tedhak saking kuda. 92. Panembahan Jeng Sultan nulya rinangkul pan semu karuna lir supena ing tyas neki apan lenggah sakedhap aneng pandhapa. 93. Kang pra sunu sadayanya samya methuk lajeng tata lenggah nging Jeng Ratu tan kaeksi 402 PNRI
Panembahan aris denira tatanya. 94. Dene Sultan kundur tan ngiring wadyeku lan ngampil tan ana Ki Maja Lan adhi Bei apa sira Sultan kaseser ing yuda. 95. Ingkang ngiring pan namung jaranan telu banjur datan ana dadya mung prapta pribadi lawan gamel sawiji pan ora nggawa. 96. Banget temen ing kageting atiningsun mesem Sri Narendra lawan angandika aris "Putra ndika Kyai tan wonten katingal." 97. Kang pra putri punika pepak sadarum ingkang sepuh samya lajeng atur salam sami ingkang anem sampun ngabekti sadaya. 98. Raden Ayu Panembahan sepuh matur "Pan rayi Paduka Jeng Ratu kula aturi miyos datan arsa,"mesem Sri Narendra. 99. Ris ngandika, "Kiyai sampeyan kantun neng ngriki kewala kawula tan kawon jurit selak arsa wuninga putra sampeyan." 100. Marma kantun punika sadayanipun mangke ingkang prapta yen sowan ndika panggihi nulya kundur mesem Kanjeng Panembahan. 101. Kangjeng Sultan kang ndherek Dyan Ayu Sepuh dalem tan kapanggya PNRI 403
lajeng mring panepen nuli lan Narendra Kangjeng Ratu wus kapanggya. 102. Tan winarna sadaya niskaranipun mapan ya mangkana Jeng Ratu salami neki sampun lami tan kapanggih ingkang raka. 103. Pan kalangkung Kangjeng Ratu lingsemipun ingkang ndherek samya paran putra wangsul sami Kangjeng Sultán Kangjeng Ratu tan winarna. 104. Ingkang lagya sami sanget onengipun mangkana winarna Kyai Maja lagya prapti lawan ngampil myang sagung para ngulama. 105. Lawan putra santana lan pratiwa nung rame kang tabuhan langkung kathah kang ningali ing samarga langkung asri lampahira. 106. Kang Bulkiya prajurit Pinilih sagung wus prapta sadaya Basah Dullah sampun panggih lan Ki Maja lajeng sowan mring Sang Nata. 107. Panembahan ingkang mangihi sadarum aneng ing pandhapa inguni pan wus winulang Panembahan wau dhumateng kang putra. 108. Kyai maja lajeng atur salam sampun myang Syeh Basah Ngusman lan sagung ngulama sami kang pratiwa samya tur bekti sadaya. 109. Lawan ingkang pra putra santana iku 404 PNRI
Panembahan nabda aris sarwi mesem iki "Kyai Maja ing mangke Ratu andika. 110. Ora kena lamun sinebaa iku lagya mangun tapa pan manira ingkang wakil apan kinen nemoni marang andika." 111. Nulya samya pinaring dhaharan sagung waradin sadaya lawan pagujengan sami apan sampun tan wonten ingkang tinata. 112. Nulya Kangjeng Panembahan ngandika rum dhumateng Ki Maja pan sagung kang samya prapti wus kalilan kinen mantuk sowang - sowang. 113. Dadya samya inggar tyasira sadarum apan badhe panggya lan anak rabinya sami sampun mundur sing ngarsa Jeng Panembahan. 114. Kang prajurit samya nembang tengareku budhal sing Rejasa samya mantuk wismaneki sowang - sowang mangkana ingkang winarna. 115. Kangjeng Sultan mapan sampun paras iku ing bakda Jumungah. dadya sami bela iki sagung Islam pan sampun cukur sadaya. 116. Myang pakathik buruh kere bela cukur punika sadaya datan mawi den dhawuhi dadya sampun karsaning Allah ta'ala. PNRI 405
117. Sagung Islam tinengeran samya gundhul murtad reyab - reyab bathilan sagung wong kapir wektu iku tengeranira mangkana. 118. Datan lami Pangran Bei prapta sampun lan Pangran Disurya miwah sang prajurit neki lajeng sowan dhateng Kangjeng Sri Narendra. 119. Apan nuju lenggah neng pandhapi iku lan Jeng Panembahan Ki Maja kang munggeng ngarsi lan ngulama lan sagung putra santana. 120. Pangran Harya Ngabdurrahman Ngabei ku nulya atur salam dhumateng Sri Narapati Pangran Harya Ngabdurrakim Hadisurya. 121. Ngaras suku ri wus tata lenggah iku Sang Nata ngandika "Dene paman inggal prapti kadi pundi ing Pajang sapengker kula." 122. Pangran Bei mangkana ing aturipun "Lujeng sapunika nanging baris mundur sami saking Klanggen apan baris wonten Maja. 123. Natapraja inggih mundur barisipun wonten Majaraga lan sampun kula pirsani ing sawetan radinan radin sadaya. 124. Kang prajurit mapan sampun campuh sewu kapir sapunika pan datan purun ngedali 406 PNRI
marma mantuk kawula yun cukur ika. 125. Lan anak mas mapan sampun samya mantuk sawarnining tiyang apan sampun cukur sami," Sri Narendra mesem aris angandika. 126. "Paman Pajang punapa tan wonten riku," Pangran Bei turnya "Mapan kula tantun sami Basah Kasan Besari lan Natapraja. 127. Samya sagah yen tengga kaliyanipun nanging lamun minggah kalihnya dereng kuwawi lawan Basah Ngabdul Latip Martalaya. 128. Pundi ingkang awrat kula ken tutulung yen kedhik kewala kados sampun tan matosi," nulya luwar Sang Nata dennya sineba. 129. Basah tiga Bagelen pan samya nuwun tindhih lintunira Kangjeng Pangeran Dipati kang den suwun Jeng Pangran Dipanagara. 130. Kangjeng Sultan apan wus marengi iku nging panuwunira Jeng Pangran Dipanagara kang prajurit Mantawis satus binekta. 131. Wus kalilan Kangjeng Pangran budhal sampun mring Bagelen ika marma nuwun tindhih sami Basah tiga pan asring sulayanira. 132. Enengena Bagelen Pajang winuwus Pangran Natapraja PNRI 407
lan Basah Kasan Besari mapan asring kinggahan mring kapir ika. 133. Lawan murtad pan asring kaseseripun nulya tur wuninga dadyajeng Sultan nindaki dhateng Pajang kalawan sawadya kuswa. 134. Sampun rawuh ing Gendaren kang Sinuhun lajeng masanggrahan samana kapir ndhatengi saking Bayalali langkung agengira. 135. Wadya Pajang mapan tan kuwawi iku nulya tur wuninga mring Kangjeng Sri Narapati Basah kalih kang tinuding methukena. 136. Nulya mangkat Pinilih Suraya sagung myang wadya Bulkiya samana pan sampun prapti ing Jruk Gulung kapethuk gya campuh yuda. 137. Langkung rame pan kapir kuciwa iku apan kathah pejah kalawan kang murtad sami pan lumajeng kenging ingkang mriyem tiga. 138. Pan satunggal prajurit Pajang puniku prapta sabilullah Rangga ing Kelowong iki Dipareja nenggih namaning punika. 139. Basah kalih wus mundur sing Jeruk gulung lan sakancanira wus prapta Gedaren iki ngaturaken bandhangan mriyem titiga. 140. Dadya kendhak manah kapir malihipun 408 PNRI
tan purun medala nulya kundur Sri Bupati ing Rejasa tan winarna marga prapta. 141. Pangran Bei rembag lan Ki Maja iku myang sagung pratiwa ingkang agung - agung sami yen manggunga Sang Nata tedhak priyangga. 142. Dadya sagung pratiwa tanpa karyeku mangkana rinembag kang wadya Mantaram sami mapan gilir atugur dhateng ing Pajang. 143. Apan sewu prajurit giliranipun ing sawulanira bantoni Kasan Besari Pangran Natapraja apan bantunira. 144. Pitung atus sabab kedhik watosipun Gunung Kidul ika mapan sampun radin sami ing Pacitan lan Ngawi mapan wus bedhah. 145. Basah Ngabdur Katib mangke rembagipun pinundhut punika wontena ngarsa Narpati dados jangkep Basah tiga malih ika. 146. Ingkang pancen punika jagi tutulung gya katur Narendra mangkana rembagnya sami wus marengi mapan samya dhinawuhan. 147. Pangran Harya Ngabdurrakim amung tunggu ing tanah kewala sakilen Ngayogya sami ingkang kidul Pangeran Suryawijaya. PNRI 409
148. Ingkang gilir pan namung Tumenggungipun kang kidul punika Rahaden Jayanagari ingkang kilen Pangeran Sumanagara. 149. Ngirid sagung prajurit lan pra Tumenggung mangkana wus dadya saben wulan gilir sami lawan malih karsanira Sri Narendra. 150. Ingkang rayi Pangran Ngabdulmajid iku mapan kinen tengga ing Kuwanen lawan malih anampeni lapuran Pajang sadaya. 151. Ingkang putra Pangran Dipakusumeku kedah nuwun medal mangkana wus den lilani anindhihi barisane desa Sela. 152. Kang Bupati Raden Haryasinduijeku Pelunang barisnya pan langkung santosa sami ingkang eler Jatosanun pan sadaya. 153. Barisipun Basah Kasan Besari ku mapan binantonan sewu wadya ing Mantawis ingkang wetan radinan mapan sadaya. 154. Ngantos dugi ing redi kidul puniku Pangran Natapraja mapan iya den bantoni pitung atus nenggih prajurit Mantaram. 155. Pan puniku apan giliran sadarum marmanya santosa mangkana nuju marengi 410 PNRI
Dyan Tumenggung Jayanagara gilirnya. 156. Pan sarengan kalayan Kyai Tumenggung Mangkuyuda ika apan lagya aso sami pan kalawan prajuritira sadaya. 157. Neng Jatosnem Basah Kasan Besari ku kaburu ing mengsah mangkana salamineki kapir murtad pan nginjen - injen kewala. 158. Lamun mantuk prajurit Mantaram iku gilir dereng prapta mapan lajeng ambedhili kapir murtad Basah pan ingoyak - oyak. 159. Ngantos prapta Jatosnem palajengipun kapir ngidul ika mangkana wong Pajang sami sareng mulat Jatosnem ana barisnya. 160. Pan tinarka mengsah ingkang nyegat iku tambuh polahira mangetan wus den cegati saking dharat prajuritnya Mangkuyuda. 161. Apan ing ler panggenaning saradhadhu mangkana na wikan para tamtama kaeksi nulya warti yen Raden Jayanagara. 162. Basah Pajang mapan asrep manahipun lajeng lampahira lawan saprajurit neki sampun panggih lan Raden Jayanagara. 163. Atanapi lawan Ki Mangkuyudeku kapir murtad prapta PNRI 411
Jayanagara nabda ris Mangke kula Kiyai badhe rembagan. 165. Kados pundi Ki Mangkuyuda puniku mengsah sampun prapta nging punika mara kalih," Mangkuyuda mangkana ing aturira. 166. "Daweg anak pan sami bubuhan iku nggih sampun kabegjan yen mundura dhateng pundi mapan sampun samya kabetah punika. 167. Pan kawula ngajengken kang kedhikiku ingkang saking wetan pun anak ngajengna iki ingkang kathah pan angger inggih punika. 168. Kanca Pajang sampun wonten tumut - tumut pan mindhak kapiran," mapan sampun rem bag sami mengsah ngedrel lawan mariyemi ika. 169. Raden Jayanagara ngabani sampun nyalompret anulya lawan tambur tata sami langkung nggregut wadya prawira tamtama. 170. Mangkuyuda anulya nimbangi nambur dupi injingira sareng medal campuh nuli kapir murtad sakalangkung pangedrelnya. 171. Kang mariyem apan wus lajeng kalangkung prawira tamtama lajeng nusup kukus sami tan prabeda kalawan Ki Mangkuyuda. 172. Nulya ruket sanjata lit pejah sampun 412 PNRI
nging waos kewala acaruk lan sangkuh sami pedhang caruk kalawan dhuwung punika. 173. Kami - purun kapir murtad gya lumayu balasah bangkenya Islam mapan lujeng sami namung tiga ingkang prapta sabilira. 174. Apan samya prajurit jajar puniku kalih kang tamtama Sendhangpitu kang satunggil wadya Pajang lajeng ambujeng sadaya. 175. Pan mangkana yen yuda salaminipun mung mbujung lan nyegat wis purun tadhah pribadi •marma saya kathah kapir bungkemira. 176. Ingkang aneng ngajeng samya nlasah iku ingkang kecer kathah wadya Pajang kang mejahi Raden Jayanagara bandhanganira. 177. Apan antuk kalih mariyem puniku Kyai Mangkuyuda, pan satunggil mriyem neki bangke murtad Mancanagara pan kathah. 178. Panaraga kalawan Kediri iku apan mantri samya ing Sala mangkono maning sampun katur dhateng Kangjeng Sri Narendra. 179. Kang bandhangan Mariyem tiga puniku mapan Kyai Maja sangsaya tekabur neki ya ta mesem Jeng Pangran Ngabei ika. PNRI 413
180. Wus dinuga yen geseh lapuranipun pan adat mangkana kalamun ana mung prapti wadya Pajang apan lumayu kewala. 181. Basahira ingkang marahi lumayu pan salaminira katanggor wadya Mantawis yen wus menang nulya ingaku kewala. 182. Pan ing radinan wetan mangkono iku Pangran Natapraja langkung rame jurit neki apan mengsah lan Pangran Mangkunagara. 183. Mapan sareng tinilar Basah puniku Ngabdul Latip ika wong ing Pajang purun malih Gunung Kidul pan iku padha mangkana. 184. Natapraja kantun namung banthengipun Mas Tumenggung ika Mangunnagara kang dadi mapan Mangkunagaran asring kuciwa. 185. Bawah Nataprajan pan kalih Tumenggung ingkang sabilullah Masaran lan Weru iki dadya Pangran mundur pasanggrahanira. 186. Neng Tembayat nanging lamun prapta iku prajurit Mataram majeng dhateng Majaragi Basah Kasan Besari apan mangkana. 187. Lamun durung prapta ingkang gilir mundur mapan barisira pan aneng Nglanggi puniki 414 PNRI
lamun prapta majeng dhumateng ing Maja. 188. Kawarnaa Jendral De Kok kang winuwus langkung kewranira sabab asring kawon jurit mapan namung kantun jailnya kewala. 189. Sagung ingkang Senapati ingkang agung ingkang santosa prang pan sinukan surat sami nanging mungel saking residen sadaya. 190. Sala Kedu Yogya mangkana karyeku kang Residen samya angecuk lan ngebang sami ingkang surat sadaya sami ungelnya. 191. Nanging sagung kang tiniban surat iku lajeng katur ika kang surat mring Sri Bupati malah ingkang kengkenan sring pinejahan. 192. Pan sangsaya Jendral kewran ing tyasipun nulya layonira Pangran Mangkudiningrati kinundurken kang den suprih putranira. 193. Pan sadaya punika sageda teluk nanging meksa nora dadya Kangjeng Sultan nuli ingkang sepuh mapan kinundurken nulya. 194. Pan mangkana Jendral De Kok esthinipun mangsa tan kenaa sabab iku apan sami sagung ingkang pra putra wayah sadaya. 195. Lawan ingkang abdi punika sadarum kang Bupati samya PNRI 415
wonten kang kamantu iki putra wayah buyut mapan iya ana. 196. Sareng sampun prapta Ngayogya nulyeku tinempahken ika mring Jeng Sultan praptaneki sagung ingkang putra wayah praptanira. 197. Myang Tumenggung sadaya ing praptanipun jalu myang wanudya pan sanyata iku sami putra wayah Sinuhun Sepuh sadaya. 198. Nulya sami pinaring surat sadarum mapan ingandikan sagung putra wayah sami jalu estri lawan Bupati sadaya. 199. Atanapi kangjeng Panembahan iku samya aturira ajrih mring kang wayah iki Kangjeng Sultan mangkana wangsulanira. 200. Gya pinaring sadaya wangsulanipun mring Jendral mangkana nulya Jendral aken malih kang Sinuwun Sepuh kinen kintun serat. 201. Mring kang wayah Kangjeng Sultan prapta sampun kalawan pratela yen Jendral tan lepat ugi ingkang lepat pan inggih Residenira. 202. "Dene iki Residen uwis den ukum putu wis muliha pan aja kadawa iki anoliha putu sira marang ingwang." 203. Kangjeng Sultan pan awrat amatur tuhu 416 PNRI
malah datan arsa aningali surat yekti wis dinugi yen Jendral karenahira. 204. Ingkang eyang pan saking kapipitipun marmanya mangkana ingkang paman Pangran Bei ingkang kinen amangsuli mring kang eyang. 205. Kangjeng Sultan mapan ajrih halatipun dhumateng kang eyang marma tan arsa ningali dadya sampun pitajeng dhateng kang Eyang. 206. Malah serat wangsulan tan arsa ndulu Kangjeng Sri Narendra mangkana timbalan neki mring kang paman lawan Kangjeng Panembahan. 207. Myang sagunging kang para ngulama iku padha saksenana panuwuningsun mring Widhi lamun estu luhure ing Tanah Jawa. 208. Kangjeng Eyang muga menangana iki aja huru seda pan ingsun arsa ngabekti lamun ora aywa menangi Jeng Eyang. 209. Dadi ingsun mundhak karya susahipun sadaya punika sandika aturnya sami nulya ana kang pamit mring Sri Narendra. 210. Apan ingkang bibi Kangjeng Ratu ibu nenggih namanira Dyan Ayu Asmaraningsih pan kalilan lajeng kinen ndherekena. PNRI 417
211. Kunduripun dhumateng Ngayogya iku lan winding ika mring Kangjeng Sri Narapati niapan kadya kang mungel ngajcng punika. 21 2. Praptanipun Ngayogya wus tan cinatur inangkana winarna Ki Maja sänget turneki Kangjeng Sultan ngaturan mbedhah ing Sala. 213. Sabab datan wonten kawekasanipun yen boten rinusak gung murtad ing Sala sami mindhak dados wadhahe kapir punika. 214. Marnianipun Ki Maja sänget turipun watose punika watos mring Kasan Besari sabab asring kaseser nggenira yuda. 215. Lamun dereng prapta prajurit Mantarum lan asring sulaya sagung ingkang bantu sami pan sadaya tyasira pan semu gela. 216. Lamun tangled wong Pajang asring lumayu añilar kewala dadya katempuh Mantawis saben - saben Prajurit Pajang mangkana. 217. Kyai Maja pan sampun wuninga iku ingkang dadya gela mring sagung wadya Mantawis manna ajrih bilili kapyarsa Sri Nata. 418 PNRI
XV. SINOM 1. Nanging Kangjeng Sri Narendra wus lami datan nuruti mring aturira Ki Maja mangkana karsaning Widdhi, Sang Nata apan gampil anuruti aturipun dhumateng Kyai Maja pan samya kinen ndhawuhi marang sagung wadya Mataram sadaya. 2. Pangeran Bei aturnya dhateng Kangjeng Sri Bupati yen pareng karsa Paduka inggih Basa Ngabdul Katib binektakaken malih dhateng pun Nataprajeku amrih sami santosa Sang Nata sanipun marengi niapan kinen lajeng ndhawuhi punika. 3. Lawan kinen rumiyina Bupati wetan Yogyeki kalamun panggih neng griya sadaya pan kinen ngerig sarenga lampah neki lawan Dyan Basah sadarum lan Pangran Natapraja pan lajeng kinen ndhawuhi yen Sang Nata arsa mbedhah Surakarta. 4. Prajurit Pajang punika kang bawah Nataprajeki sawetan margi sadaya mapan kinen ngriga sami lawan manjinga iki ing Baki barisan iku PNRI 419
Basali matur sandika nulya atengareng jurit pan sumahab sagung ingkang baia kuswa. 5. Dyan Basali Dui Katib budhal kalawan sakancaneki samana wus tan winarna kawarnaa Sri Bupati ngrasuk busananeng jurit wadya gung sumahab sainpun Basali kalih punika Kyai Maja Pangran Bei wus samekta Kangjeng Ratu kang winarna. 6. Sadangunira punika ngladosi kang raka iki wau denira busana la uhi n Jeng ratu ningali dliateng Sri Narapati pan kumembeng waspanipun Sri Narendra tumingal lamun kang rayi prihatin gya sinambut pinangku sang lir kusuma. 7. Sarta angelus Sri Nata Sri Narpa ngandika aris "Nak angger inten kumala punapa kang dadi rujit karya kepyuring ati mas mirali pun kakang est" nuwunun ngandikaa lamun dasili tan udani ingkang dadya rujit karya eki-ela. 8. Yen tan kalilan bendara, pun kakang lumakyeng jurit sayekti mangsa sidoa, 420 PNRI
Kangjeng Ratu matur aris nuwun ngapunten Aji kawula mapan saestu ing tyas pan datan sedya yen karya keron tyas Aji namung netra kang kedah medal kewala. 9. Tan pirsa karya Hyang Suksma kawula lamun ningali inggih dhumateng Paduka netra kedah nibrebes mili mesem Sri Narapati punapa wandea masku pun kakang magut yuda Kangjeng Ratu matur aris "Yen wandea Dewaji kalangkung nistha. 10. Pan abdi sampun samekta" mangkana Sri Narapati ri wusnya mit miyos nulya gya nembang tengareng jurit budhal kang wadya pangarsi Bulkiya kang munggeng ngayun anulya sinambungan Suraya lawan Pinilih Pangran Bei Ki Maja nambungi nulya. 11. Kang munggeng ngarsa Narendra Mandhung Mantri lebet iki wuri ngampil Suranata lawan Suryagama nenggih myang putra santaneki Bupati Miji sadarum sampun budhal sadaya saking Rejasa puniki lampahira kadya wredu angga sasra. 12. Dene sagung Senapatya PNRI 421
sadaya wus kinen dhingin mangkana wus tan winarna ing marga Sri Narapati prapta Gendaren iki masanggrahan Jeng Sinuhun lan sagung wadyabala tigang dina winatawis tata-tata lawan ngasokaken bala. 13. Pangeran Dipakusuma Raden Riya Sindurjeki lan Tumenggung Sumayuda tan kalilan ndherek sami kinen maksia baris neng desa Sela puniku sampun karsaning Suksma Kangjeng Sultan karsaneki kang katingal jroning driya mung kang garwa. 14. Ana ing Daren punika pan dalu kinen meteki kang boyongan nyonyah Cina Kangjeng Sultan salah kardi saking tyas mring kang rayi kinarya panglipur wuyung injing anulya budhal nyare ing Maja sawengi Basah Kasan Besari sakancanira. 15. Prajurit Pajang sadaya mapan kang kinen rumiyin ingkang dadya tindhihira Tumenggung Martaleyeki lawan sakancaneki kang prajurit Mandhung satus lajeng kinen nggitika ingkang baris Meneng iki 422 PNRI
sampun prapta ing Meneng campuh ngayuda. 16. Lan prajurit Surakarta rame mung sakedhap iki prajurit Sala kuciwa lumajeng lajeng den nggeni ing Meneng baris neki mring Raden Martalayeku nulya atur uninga gya budhal Sri Narapati saking Maja kalawan sawadya kuswa. 17. Sampun prapta Sukaraja masanggrahan Sri Bupati prajurit Pajang sadaya kinen baris Gawok sami Pangran Nataprajeki lan Basah sakancanipun Ngabdul Latip punika kinen lajeng baris Baki tart winarna kawarnaa Sokaraja. 18. Sareng injing inginggahan kapir lawan murtad sami saking Nagri Surakarta ing Gawok pan sampun prapti Basah Kasan Besari ingkang methuk yudanipun lan Raden Martalaya sampun campuh ing ngajurit pan kuciwa prajurit ing Pajang ika. 19. Lawan Mandhung mundur samya, kalawan atur upaksi dhumateng ing Sukaraja lamun sampun tan kuwawi kang mengsah agung iki PNRI 423
Jeng Sultan nudingi sampun mring prajurit Bulkiya Suraya lawan Pinilih lan prajurit nenggih prawira tamtama. 20. Anulya nembang tengara budlial sing Sukarajeki Muhamad Ngusman Li Basali lan Jeng Gusti Imam Kamil Li Basali kang nindhilii lan Den Jayanagareku samana sampun prapta ing sakilen Gawok sami wus kapethuk ing mengsali campuli ing yuda. 21. Namung ararne sakedhap mangkana sareng udani mengsah kapir lawan murtad kalamun kang Basali kalili ingkang methuk ing jurit mapan maksih mambu ilu kapir kalawan murtad anulya lumayu sami undurira mring Nagari Surakarta. 22. Mapan tan kenging tinaia mangkana Radyan Dipati Sasra kantun songsongira langkung geger Kartawani lawan kangjanma ngili ajejel neng ngalun-alun mangkana kang winarna Kangjeng Sultan den aturi mring Ki Maja lajeng mbedhah Surakarta. 23. Nanging Kangjeng Sri Narendra ingkang tyas pan mangsa katri kadya wus karsaning Suksma 424 PNRI
mring risake santaneki mangkana Sri Bupati Kang Sinuhun mring Hyang Agung mung engeta kewala marang parentahing Nabi pan sadaya sagung wong murtad punika. 24. Iya ing satanah Jawa dene ingkang kaping kalih ajrih bilih manggih lalat dhumateng kang samya swargi mapan ping tiganeki maksih enget wastanipun duk iya angkatira saking ing Rejasa nguni dadi kang tyas pan rangu-rangu kewala; 25. Nanging Kyai Maja meksa asanget aturireki Kangjeng Sultan ingaturan mapan tedhak anjenengi saking sanget tur neki Sri Narendra dadya nurut Pangeran Bei nulya utusan paring udani marang Basah lan Pangeran Natapraja. 26. Kinen majeng malih ika nenggih ing barisaneki mangkana wus tan winarna ing Sukaraja winarni injing tengara nitir wus budhal kang wadya agung saking ing Sukaraja Sri Narendra aneng wuri ginarebeg mring sagung putra santana. 27. Samarga ka pet link yuda PNRI 425
wong Sala wus angundhili mapan lumayu kewala prapta kiduling Cemani kendel Sri Narapati mapan arsa salat luhur lan sagung wadyabala mapan sampun salat sanii bakda salat pan sedya ngasokken bala. 28. Mangkana kang baris ngarsa pan Basah Kasan Besari kalawan sakaneanira prajurit ing Pajang sami kadhatengan puniki mengsah saking Sala iku kalangkung dening kathah kapir murtad Sala kerig pan lumajeng sarta ngaturi uninga. 29. Apan Asar wancinira pan wus cuwa ing ngajurit samana mengsah gya prapta sagung. murtad lawan kapir pinethukaken nuli mring sagung kang pra Tumenggung Raden Jayawinata lawan Mas Wiryanagari Kyai Mangkuyuda lan Jayanagara. 30. Pan lagya ajeng-ajengan sanjata sakedliap sami nulya Kangjeng Sri Narendra kundur mring Sukarajeki sagung kang pra Dipati sadaya pan kinen mundur kasaput dulu ika sampun sapili ingkangjurit 426 PNRI
wangsul malih masanggrahan Sukaraja. 31. Satuhu kang tyas Narendra pan namung karya ngecani mring panuwune Ki Maja mangkana Sri Narapati tan eca ingkang galih neng Sukaraja puniku nging lingsem tan ngandika ingaturan majeng malih mring Ki Maja Kangjeng Sultan datan karsa. 32. Samana apan antara tigang dina kapir prapti kalawan murtad punika medal margi ageng niki Basah Kasan Besari tan purun methukken iku namung atur uninga Sang Nata nuju siniwi Kyai Maja kang munggeng ngarsa Narendra. 33. Lan sagung kang pra ngulama atanapi Pangran Bei Pangran Ngabdul Majid ika kalawan kang Basah kalih myang sagung pra Dipati Ki Maja meksa turipun Kangjeng Sultan ngaturan ambedhah ing Kartawani Sri Naendra anantun dhateng kang paman. 34. Lawan Basah sakaliyan mangkana samya turneki "Pan abdi dalem sadaya Mantawis dereng udani Sala pakewet neki kalawan kang gampil tuhu PNRI 427
inggih lamun wontena ingkang pantes dados margi pan prayogi datan ngekathahi karya. 35. Pan wonten ngriki kewala yen kanca Pajang ngowani pan inggih mangsa sanesa Ki Maja sänget tyas neki dhateng Pangeran Bei," dereng dumugi punika nggennya imbal wacana kang kinen tur uning prapti lamun mengsah sampun prapta ing Wiyagang. 36. Kangjeng Sultan angandika mring kang paman Pangran Bei lawan Basah kalihira pan kinen methuk ing jurit lan sagung pra Dipati Basah kalih aturipun nanging panuwun amba paduka sampun mirsani alenggaha aneng ngriki nggih kewala. 37. Dene didalem sadaya pan kawula suwun sami tinindhihana Ki Maja Kangjeng Sultan wus marengi ingkang kantun ngarsa Ji namung punakawan iku gamel ngampil punika wus dadya rembagnya sami nulya samya mundur sing ngarsa Narendra. 38. Anulya nembang tengara tan antara husar prapti nulya pinethukken ika dhumateng wadya pinilih 428 PNRI
húsar lumayu bali mring Wiyagang nedha tulung dhateng Pilang gilirnya mangkana kang Basah kalih Pangran Bei lan Raden Jayanagara. 39. Puthut Lawa Jawinata myang sagung prajurit sami ngilen nurut padhusunan Ki Maja mangaler iki lan Pangran Ngabdul Majid myang sagung ngulama iku Suranata kalawan Suryagama datan kari sampun tata kapir murtad nulya prapta. 40. Saking Wiyagang sadaya anglempak dhusun Satunggil nulya kang mriyem punika dhateng pasanggrahan Aji apan tinitir-titir kang mimis langkung dresipun bubar kang punakawan ampingan kajeng kuweni Sri Narendra samana tumut ampingan. 41. Lawan kang paman satunggal ingkang ñama Pangran Wijil langkung andhap alitira rebatan kajeng kuweni lawan Sri Narapati mapan gugujengan iku mangkana aturira "ngGih sampun kula neng wingking alah kayu dene kalingan Narendra. 42. Tur iku mangsa katona" dadya samya sukaneki mangkana wus tan winarna PNRI 429
kawarnaa ingkang jurit nenggih murtad lan kapir langkung kagyat sareng ndulu Islam malih punika nulya kapir mara katri mapan sampun pinethukken sowang-sowang. 43. Kang kidul kilen punika kapir murtad lawan sami tempuh lawan Bulkiya Pinilih Suraya iki tamtama datan kari kapir murtad mambu ilu pan kaburu sadaya ngungsi marang mriyem neki nulya ngangseg Pinilih lawan Bulkiya. 44. Suraya lawan tamtama kapir murtad langkung giris lajeng barondong sanjata binendrong mariyem sami nanging kang Basah kalih tiga Jayanagareku wus datan marduli ika lawan sakancanireki amung kantun ngentosi Kiyai Maja. 45. Kapir murtad sakancanya sanjatanya wus tan muni mapan saking kasesanya pan Basah Kasan Besari yudanira kalindhih prajurit Pajang sadarum lan sagung pra Dipatya Ki Maja lumayu nggendring tur uninga dhateng Kangjeng Sri Narendra. 46. Angaturan magut yuda 430 PNRI
mangkana Sri Narapati apan maksih ping-ampingan ana ing uwit kuweni langkung tyasnya Narpati mapan tan sakeca iku nging lingsem ngandikanya mangkana ngandika aris "Heh Ki Maja apa ingsun sira tarka. 47. Iya wedia palastra" nulya lumampah Sang Aji ingkang ndherek mung kang paman inggih Kangjeng Pangran Wijil gamel kalawan ngampil punakawan samya kantun pan maksih lit sadaya Kangjeng Sultán datan nitih kang turangga apan kinarung kewala. 48. Neng wingking Ki Jayacapa nanging asring mogok neki punika sagamel samya mangkana sareng udani kapir lan murtad sami kalamun ingkang Sinuhun nyarirani ayuda nulya kang mariyem sami ingajengken kinarubut Sri Narendra. 49. Pan leres margi geng ika lampahnya Sri Narapati pan kadya kinarya lesan Ki Maja wus tan kaeksi tan tahan aningali Myang swaraning mimis iku dadya nyimpang Ki Maja mangkana ingkang winarni PNRI 431
Raden Dullah Prawiradirja duk mulat. 50. Lan Raden Jayanagara kalamun Sri Narapati anyarirani ing yuda dharat tan nitih turanggi langkung tyasira kalih mudhun saking kudanipun lumajeng prapteng ngarsa lawan ngemu waspa kalih kancanira mapan tinilar sadaya. 51. Yun matur langkung jrih samya dadya lumampah neng ngarsi punggawa kalih punika sadaya samya neng wuri mindhak waspaos neki kapir ing panyipatipun kang den angkah sirahnya punika punggawa kalih sabab samya andhap alit kalihira; 52. Dadya leres jajanira nanging pitulunging Widdhi mimis datan tibeng jaja sampeyan kang asring kenging kontalira nibani Pangran Wijil embanipun lajeng putung sukunya gya ingunduraken nuli pan mangkana Dyan Dullah Prawiradirja. 53. Lan Raden Jayanagara Sri Narendra saben kenging mimis kalih sambatira nanging Gustiku pan sami lan kendel aningali dhumateng ingkang Sinuhun 432 PNRI
dadya dangu lampahnya Sri Narendra ngandika ris "Heh ta Senthot aja mandheg mayong sira. 54. Wus payo banjur kewala" mangkana karsaning Widhi kenging malih Sri Narendra mapan angraos Narpati lir ginebag jajaneki ingkang mimis waja rempu aneng jaja punika mapan ngantos ting palirik dadya sampyuh kang jaja medal ludirá. 55. Sareng miyarsa Narendra apeg kang rasukan abrit nulya enget mring kang garwa mangkana esthining galih paran polahireki lamun ingsun tinggal lampus la wan maning den nistha lamun ingsun mati dhingin kaya durung kalilan Allah ta'ala. 56. Enteke kapir ku iya mangkana Sri Narapati apan langkung lingsemira mundhur sing payudan nuli tumungkul lampah neki sap-usap kinarya kudhung datan ningali janma samana gamel udani yen Sang Nata katingal abrit kang jaja. 57. Nulya Kyai J aya capa ingaturaken gya nitih mangkana Ki Jayacapa apan kadya wus udani PNRI 433
yen kanin Sri Bupati lajeng binekta lumayu mapan tan medal marga ngidul ngilen lampah neki datan ngetang puluh jurang Jayacapa. 58. Mapan lir ngambah radinan saking marmaning Hyang Widdhi dadya na kang tuduh marga samana ingkang winarni Dullah Wiradirjeki lan Jayanagara iku tumingal mring Narendra kalamun kang jaja kanin pan lumajeng warti mring Basah kalihnya. 59. Sadaya ambeg palastra kalih warti samya nangis mangkana Ngusman Ki Basah lan Gusti Mam Basah Kamil sedya ngamuk pan sami Bulkiya atinya nggregut Suraya lan tamtama Syeh Ngusman Ki Basah iki sampun mandhi waos Kyai Barutuba. 60. Basah Imam Kyai Macan mapan rempeg majeng sami lannat kapir pandirangan tan prabeda murtad neki ananging ngrutug bedhil kalawan mariyemipun kang wuri ngebyuk samya samana na gandhek prapti apan mindha utusanira Narendra. 61. nDhawuhi Basah kalihnya 434 PNRI
tan kalilan magut jurit sadaya kinen ngundurna sagunge ingkang prajurit dene Sri Narapati pan maksih waluya iku sadaya ingandikan mangkana ing Basah kalih langkung cuwa nging ajrih yen nglajengena. 62. Mung kantun kedhik kewala injingnya pan saos sami anulya dhinawuhan sagung kang para prajurit marang bawahnya sami sadaya pan kinen mundur dadya kalangkung cuwa sagunging ingkang prajurit dadya mundur ajrih timbalan Sang Nata. 63. Kapir murtad apan samya datan purun anututi mangkana ingkang winarna Ki Maja sareng udani mundur sagung prajurit Sri Narendra tan kadulu mapan tambuh polahnya kudanira tan kapanggih dipun bekta lumajeng lan gamelira. 64. Kudanya Secanagara Ki Maja kang den tunggangi pan saking kasesanira mapan nyander anututi dhateng Sri Narapati lan Pangran Dul Majid iku mangkana wus apanggya neng margi lan Sri Bupati PNRI 435
lajeng kendel ing Daren Sri Naranata. 65. Pan kendel sakedhap ika nenggih Pangran Ngabdul Majid ingkang umatur punika ngambeni brana Narpati srebanira kinardi Pangran Ngabdul Majid iku mapan sarwi karuna Sang Nata mesem nabda ris wus ta adhi iya ora dadi apa. 66. Nulya mangkat Sri Narendra kang abdi wus kathah prapti tan antara prapta nulya Kuwanen Sri Narapati Pangeran Ngabdul Majid angaturi nyare iku Sri Narendra tan arsa pangandikanya Narpati "Ingsun adhi kuwatir bokayunira. 67. Kalamun angrungu warta yen ingsun mangkene iki pasthi ika lamun bela tan wurung mundhut warteki dadi sangsaya iki akarya susah mring sagung wus ayo adhi mangkat mengko yen ndadari sasi lawan padha asembahyang dhingin iya." 68. Ri wus bakda salat ika nulya kang sasi ndadari wus padhang mangkat Narendra ing marga datan Winarni injing prapta Kemiri anenggih barisanipun 436 PNRI
Pangeran Hadisurya kagyat Pangran Ngabdurrakim yen Narendra Kanin jaja ingembanan. 69. Nungkemi pada Narendra nenggih Pangran Ngabdurrakim Sang Nata mesem ngandika wus sira menega adhi pan ora apa iki wus jamak prajurit iku dangu kendel Narendra aneng ing dhusun Kemiri pan sareyan aneng ngandhap pelem ika. 70. Katuran mring pasanggrahan Kangjeng Sultan datan apti mangkana ingkang winarna Pangran Bei lagya prapti lawan kang Basah kalih myang sagung prajuritipun lajeng so wan mring Nata atur salam Pangran Bei Basah kalih samya anungkemi pada. 71. Katiga angemu waspa Kangjeng Sultan ngandika ris "Lah wis ta padha menenga pan ora ngapaa iki kang wingking kadi pundi" Pangeran Ngabei matur "Mila kantun kawula mapan anata kang wingking dene mengsah pan lajeng wangsul kewala. 72. Namung pun Jayanagara lan Basah Kasan Besari kula ken baris Koripan" PNRI 437
mangkana ingkang winarni Rejasa myarsa warti yen kanin ingkang Sinuhun kenging mriyem kang jaja dadya sagung para putri pan karuna lawan Panembahan ika. 73. Namung Kangjeng Ratu ika kang tan saged muwun iki wus nir sagung kang katingal mapan sedya sabil yekti dhateng Sri Narapati lamun estu pawarteku namung Ki Sarutama mapan wus ingagem iki nanging samar tan ana janma uninga. 74. Sinasapkeri kasemekan pan wonten kang den entosi utusanira kang rama Panembahan dereng prapti kinen yektosna iki estuning pawarta iku mangkana kang winarna Sri Narendra budhal iki mapan saking Kemiri sawadya kuswa. 75. Tan ewah kadya angkatnya utusan kapethuk margi wangsul prapta wangsul nulya yen tan ewah kadya nguni dadya kendel pra sami kang pra putri dennya muwun lawan Jeng Panembahan wus ilang sungkawaneki namung kantun angentosi rawuhira. 76. Mangkana Sri Naranata 438 PNRI
apan nitih tandhu iki sampun prapta ing Rejasa sareyan nggenira nitih kagya kaparak sami ingkang samya methuk iku lajeng samya karuna Panembahan malajengi mring kang putra mapan sarwi ngemu waspa. 77. Wus cundhuk lawan Narendra lajeng nyandhak tandhu iki angrangkul sarwi karuna Panembahan mring Narpati Sang Nata ngandika ris "Kiyai bok sampun muwun kawula tan punapa sampun limrahing prajurit pan punika Kiyai dados ing pratandha." 78. Sarwi mesem Sri Narendra prapta pasanggrahan nuli tedhak saking tandhu nulya Panembahan kang ngampingi samana para putri sadaya sareng andulu ingkang jaja Narendra mapan maksih den ambeni dadya muwun malih pra putri sadaya. 79. Kangjeng Sultan sampun lenggah neng jro pasanggrahan iki kangjeng Ratu kang winarna sareng tumingal Narpati kang jaja den ambeni dadya mesem Kangjeng Ratu mangkana ciptanira ingsun duga salah kardi PNRI 439
dene iku enggone kaliwat prana. 80. Sawengi ora dadya pa, Sri Narendra ngandika ris "Ya gene tan inguculan pan tanganingsun kakalih tan bisa cape iki" mesem ngandika sang Ratu kang bibi kinen ika Panembahan Sepuh iki anguculi Kangjeng Ratu nulya kesah. 81. Sri Narendra angandika dhumateng kang rama aris "Kiyai sampeyan medala punika kang sami prapti nggih sampeyan panggihi lajeng sampeyan ken mantuk" Panembahan turira sandika apan wus mijil amanggihi marang ingkang sami prapta. 82. Mangkana wus tan winarna pan kalilan mantuk sami kawarnaa Sri Narendra ngandika marang kang bibi "Putranta maring pundi mangke kula mindhak lampus" Den Ayu Panembahan mesem kesah angaturi Kangjeng Ratu mangkana ing aturira. 83. "Mapan tan kangge kawula sampeyan dipun timbali" Kangjeng Ratu nulya prapta samana wus tan winarni Jeng Ratu Ibu iki mapan sänget gerahipun ingaturan wuninga 440 PNRI
lamun ingkang putra kanin gya lumajeng prapta pan lajeng karuna. 84. Mangkana sakondurira saya sanget gerah neki punika dadya marganya kundur mring rahmatullahi sinarekken Magiri Kangjeng Sultan gerahipun apan sampun waluya samana ingkang winarni Pangran Natapraja kabujung yudanya. 85. Saking ing Pajang punika lawan Basah Ngabdul Latip ngantos dumugi Mataram Tumenggung sabil satunggil Pakarangan wismeki lan Rongga Palerei iku jajar prajurit tiga lajeng dandan wangsul inalili dhateng Pajang samana ingkang winarna. 86. Pangeran Dipakusuma pan asring sulaya iki marang ingkang Basah Pajang nuwun adii mring Narpati kang rama tan ngadili apan lingsem tuhunipun dhumateng Kyai Maja kangjeng Sultan wus udani prang resahe patraping Pajang punika. 87. Ki Maja pan ingutusan saking aturnya praibadi sabab ngaken adii ika marma karsanya Narpati PNRI 441
Ki Maja den ayoni saaturipun tinurut mapan satuhunira leres kang putra pribadi lan murina mring sagung wong desa samya. 88. Dadya Pangran Dipasuma langkung gerah ing tyas neki wau dhumateng kang rama lingsem mring Ki Maja iki Kangjeng Pangran gya balik dhumateng Surakarteku Jendral lan Kangjeng Sunan langkung suka ing tyas neki lawan putra santana ing Surakarta. 89. Ing wuri pan sinulihan nenggih Pangran Ngabdul Majid lan Raden Riya Sind urja ing Pajang kang misesani kidul Jatosnem sami dene sawetan marga gung ingkang methuki ika pan namung Tumenggung katri wasta Jayadipura Cakradipura. 90. Kalawan Martadipura ing Bagelen kang winarni mapan wus tan ana mengsah namung kantun Cina iki pan eca-eca sami ingkang Basah tiga iku Pangran Dipanagara nuwun Basah Ngabdul Latib nindhihana lawan ngembani kawula. 91. Mangkana ing aturira 442 PNRI
mring kang eyang Pangran Bei nulya katur mring Narendra Sang Nata sampun marengi Dyan Basah Ngabdul Latip dadya karsanya Sang Prabu apan Basah utusan pundi kang kendho prang neki mapan Basah Ngabdul Latip kang lumampah. 92. Prajurit lan kaparingan kapalan wolung daseki wasta prajurit Jayengan sadasa sagung prajurit ing Kilen Praga iki pan pinaringken iku mring ganti Basah Imam Ngabdul Kamil mapan sami Basah Ngabdullatib pan wus kinen mangkat. 93. Mring Bagelen ngemban ika Pangeran Dipanagari mangkana wus tan winarna ing Kedu ingkang winarni mas Tumenggung abaris Kartanagara puniku ana ing Ngardi Rosan lan Tumenggung Kedu sami Ngabdurahman kalawan Ki Wirareja. 94. Samana pan inginggahan mring kapir lan murtad sami mapan ta pinaju tiga anulya pinethuk jurit sampun campuh pan nuli tan ana kuciwa iku sänget karoban lawan mas Tumenggung den aturi PNRI 443
mundur nanging wantuning Kartanagara. 95. Tan etang kathah kedhiknya lamun mengsah lannat kapir pan nate majeng priyangga kapir mapan lebur sami dadya kondhanging kapir pan langkung geringen sampun pan namung tikel tiga wong kapir pan ora wani anginggahi dhateng Mas Kartanagara. 96. Kadya wus karsaning Suksma Mas Tumenggung prapteng jangji antuk marga sabilullah labet kenging mimis alit walikat ingkang kanin pan kinepung saradhadhu nanging sapih kang yuda kapir murtad kathah mati mapan gangsal Islam kang sabil sakala. 97. Apan ing Kedu sakawan Mantawis ingkang satunggil apan Rangga Pamijahan Wirapati wastaneki ingkang tiga Ngabei dene Mantawis puniku mapan Jajar kewala Prajurit ingkang winarni Mas Tumenggung Kartanagara punika. 98. Binekta mantuk wus prapta tan arsa den usadani dadya lajeng sabilira wus katur mring Sri Bupati langkung pangungun neki mapan dereng darbe sunu 444 PNRI
pan iya sadhereknya maksih alit karsa Aji pan pinaring nunggak semi namanira. 99. Tumenggung Kartanagara apan wus datan winarni Pangeran Bei Ki Maja umatur dhateng Narpati mapan ngaturan ngalih neng Rejasa kirang cukup sagung repot punika tan saged dados satunggil Toya Kidul punika kados prayoga. 100. Pan saged dados satunggal sagung ingkang repot sami Panembahan sampun rembag nulya kinen andandani Toya Kidul wus dadi nulya budhal Sang Aprabu lan sagung repot samya saking Rejasa wus prapti Toya Kidul masanggrahan Sri Narendra. 101. Mangkana ingkang winarna Bagelen kanggenan malih dliumateng kapir punika Kornel Kleres tindhih neki lan Mayor Biskis iki pan Etak Kapitanipun sewu kapir lan murtad nulya pinethukken jurit mring Bagelen sagung ingkang Basah tiga. 102. Apan ingkang nindhih ika nenggih Basah Nabdullatib Pangeran Dipanagara punika ingkang njenengi PNRI 445
rame sakedhap iki kapir mapan lajeng iku malebet Loji Jana pan lajeng kinepung sami marang sagung wadya Bagelen sadaya. 103. Nanging tanpa wekas ika rinangsangken tan kadugi sagung Bagelen punika Jeng Pangran Dipanagari rembag lan Basah sami utusan anuwun bantu nenggih dhateng Mantaram namung kinarya pangirid sampun katur dhumateng Sri Nara Nata. 104. Marengi wus pinaringan anenggih ingkang tinuding Tumenggung Secanagara lawan saprajurit neki ingkang kinarya tindhih anenggih Ki Marga Ayu pan lurah Kala Wija mapan sampun budhal sami saking Toya Kidul Bagelen wus prapta. 105. Datan ngantos magut yuda wonten pitulung Hyang Widdhi kapir murtad lajeng bidhal kang Cina binekta sami Loji Jana puniki pan sampun tinilar iku aprang samarga-marga Bagelen kang ngidul sami mring Toyamas kapir murtad undurira. 106. Mapan kekecer bangkenya 446 PNRI
kapir lawan murtad sami Bagelen padhang sadaya sabedhahe Jana iki mariyem ingkang kari apan salikur puniku ageng alit sadaya sampun katur mring Narpati enengena Bagelen ingkang winarna. 107. Jendral De Kok pan kengkenan dhumateng Sri Narapati kintun surat abedhama Sang Nata dipun aturi nanging namanireki mapan maksih kang sinebut Pangran Dipanagara kang serat wus den wangsuli mring Ki Maja mangkana wangsulanira. 108. "Sampunipun tabe kula Jendral mapan kintun tulis mring Pangran Dipanagara mapan boten wonten ngriki Bagelen enggen neki Pangeran Dipanagreku kula namung sung warta" mangkana pan kendel lami nulya malih wonten surat ingkang prapta. 109. Pan inggih saking kang raka Kangjeng Pangran Purbayeki mangkana ijemanira "Sampun ingkang salam taklim katur dhi Prabu ugi yen kenging pun kakang matur dereng wonten adadnya jumeneng lawan pribadi PNRI 447
marmanipun mawi bedhami prayoga. 110. Amrih eca tyasnya samya pan kathah kang tan tinulis namung parlunya kewala" Ki Maja nulya mangsuli mring Pangran Purbayeki mangkana wangsulanipun "Sampun kang salam donga kawula nenggih pun kaki mangkana tur tulis mring Pangran Purbaya. 111. Pan inggih rayi Paduka da tan jumeneng pribadi Sinuhun Sultan punika Ngabdul Kamit pan pinaring saking Rabul ngalamin jinunjung ngulama sagung Sinahidan lan aprang jumeneng ratu agami mapan Qur'an punika ingkang parentah." 112. Mangkana apan tan lama nulya wonten surat malih saking Jendral De Kok ika punika ijemaneki nanging datan tinulis kang surat sadayanipun ingkang perlu kewala "Sampunipun ingkang tabik kathah-kathah katur dhumateng paduka. 113. Pangeran Dipanagara jujulukira rumiyin mangke wus rinilan Suksma jinunjung kang pra ngulami jumeneng ratu iki Islam Tanah Jawa iku 448 PNRI
nadyan inggih kawula pan badhe ngestokken sami jumenengnya Ratu Islam Tanah Jawa. 114. Kang nama Sinuhun Sultan Ngabdulkamit yen marengi kawula nuwun punika kendeling aprang rumiyin suwawi apapanggih pan sami pribadi iku punapa kinarsakna mung semados dinten neki lan ing pundi nggen kula panggih sumangga. 115. Mangkana wangsulanira Kyai Maja serat neki "Sampun tabe kawula Jengandika nuwun panggih sayektos sereng kenging Jengandika dede ratu Sinuhun Kangjeng Sultan pan sampun pitayeng galih mring kawula ingkang badhe manggihana. 116. Dene bab kendeling yuda kang Sinuhun pan marengi" mangkana wus dhinawuhan sagung ingkang Senapati lamun kendel ing jurit lan Bagelen mapan sampun Pangran Dipanagara kinen kendel mapan sami anglir pendah sinamber peksi sarkara. PNRI 449
XVI. DHANDHANGGULA 1. Tata titi ingkang kendel jurit Jendral De Kök wus ndawuhi ika marang sagunging Kurnele dadya kendel sadarum ngantos lami tan wonten jurit mangkana bab panggihan mapan boten tamtu nging Jendral wakil kewala tiyang Inggris Setewer wastanireki lawan Ngun Ngali ika. 2. Mila wände Jendral amanggihi mring Ki Maja wus pitajeng ika marang kalih ing wakile barang bicantenipun yen wus kangge datan tinampik Jendral panggih priyangga lan Ki Maja iku samana sanpun panggilan pun Setewer kalawan Ngun Ngali Ketib Pangran Bei Ki Maja. 3. Pun Setewer tembungira manis "Kyai Maja kinengken kawula dhateng Jendral De Kok mangke kinen anerang tuhu ingkang dados karsa Sang Aji sumangga den dhawuhna pan Jendral anurut dene ingkang dados duka marginipun pan saking tiyang kakalih Mayor lawan Dan urja. 4. Sapunika sumangga karsa Ji pan kawula kinengken ngaturna 450 PNRI
lamun pinundhut pejahe pan pinejahan tuhu yen punika pinudhut urip ingaturaken gesang lan loji sadarum yen Sang Nata datan arsa kinen mbubrah sa punika den bubrahi sumangga den dhawuhna." 5. Kyai Maja gumuyu nauri "Apa amung iku sira gawa njaluk meneng perang kabeh" Setewer ris turipun "Lamun wonten pinundhut malih sumangga den dhawuhna kawula umatur nenggih dhateng tuwan Jendral" Kyai Maja mapan bengis saurneki "Setewer dhingin mula. 6. Kang Sinuhun datan ana maning karsanira luhuring agama Islam tanah Jawa kabeh lawan Danurja iku sira turke karya punapi sanajan Loji iya tan paedah iku yen wus luhur kang agama pair sakarsa-karsanya Sri Narapati iya mongsa luputa." 7. Pun Setewer nulya pamit iki datan kangge sagung kang bicara nulya aprang malih mangke Jendral tan mawi sung wruh langkung resah perangireki wong ngili pinejahan PNRI 451
lanang wadon iku nadyan bocah yen kecandhak pinatenan dadya kathah ingkang sahid tanah Jawa sadaya. 8. Kapir langkung resah perangneki mapan ngiwut sedya apuliha sabab kang prang mati kabeh kapir kalamun campuh lan wong Islam sring tump es neki mangkana kang winarna ing prang mapan sagung sampun samya katadhahan ing prangira wong kapir asring kalindhih y a ta ingkang winarna. 9. Pangran Dipakusuma puniki aneng Sala langkung kinasihan dhumateng kang raka mangke tan pisah siyang dalu dhahar sare pan asring nunggil kalawan Kangjeng Sunan Jeng Pangran anuwun mondhok ing jawi kewala ingkang raka Kangjeng Sunan tan marengi lamun pisah sadhela. 10. Kangjeng Sunan madosi pribadi mapan sowan dhumateng kang uwa Kangjeng Pangran Purbayane mapan samya puniku lan kang raka denira asih mapan asring ngandika sira iku kulup becik neng kene kewala tunggal lan sun neng Kadhaton rikuh iki lan saru sawangira. 452 PNRI
11. Pangran Dipakusuma tur neki mring kang uwa, "Sumangga kewala mapan tan dumugi mangke" nulya ngandika iku mring kang raka Jeng Sunan nuli nunggal samya neng kreta mubeng loji kundur samana Jendral winarna langkung watos Jeng Pangran nuli tinedhi dhumateng Kangjeng Sunan. 12. Kangjeng Sunan mapan angekahi lan tinanggel lamun dedenira Pangran Dipakusumane mapan ameksa iku dennya njaluk Jeng Sunan nuli kang rayi ingandikan prapta gya rinangkul mapan sarwa tinangisan "Wis ta adhi angur muliya sireki iya marang Mantaram. 13. Apan ingsun wus tan bisa ugi angukuhi adhi marang sira mupung durung yayi kowe ing mengko bengi iku becik sira mangkata adhi" Pangran nungkemi pada pan sami amuwun Jeng Sunan mapan mangkana ri sawusnya Kangjeng Sunan animbali marang Mayor Tamtama. 14. Prapteng ngarsa Jeng Sunan nabda ris "Heh ta Mayor adhimas aterna iya marang Lajer bae poma den sandi iku PNRI 453
lawan sira den ngati-ati mengko bengi mangkata" sandika turipun mangkana wus tan winarna sareng dalu bakda Ngisa mangkat nuli Pangran sing Surakarta. 15. Kangjeng Sunan ngaterken mring jawi ingkang rayi wus prapta Tamtaman mapan nulya mangkat age samya kapalan iku yen tinanya sandi agilir marang lajer punika apan prapta sampun Jeng Pangran nulya utusan mring Koripan mangkana pinuju iki kang baris ing Koripan. 16. Mas Tumenggung Wiryanagareki mundhut pethuk Mas Tumenggung nulya methuk lawan prajurite injing prapta ing lajur Jeng Pangeran wus den aturi yen kang methuk wus prapta nenggih Mas Tumenggung Pangeran Dipakusuma nulya mangkat Raden Mayor anututi lawan mbedhili ika. 17. Lan sung wikan kumendhanireki lamun minggat Pangeran punika nulya tinututan age mring sagung saradhadhu wus kapethuk lawan prajurit Wiryanagara nulya ingkang saradhadhu lajeng campuh ing ngayuda 454 PNRI
saradhadhu kacipuhan mundur sami Pangran Dipakusuma. 18. Sampun panggih lan Wiryanagari Kangjeng Pangran nulya ingaturan kundur mring desa Selane apan wus tan cinatur Jendral langkung cuwa tyasneki nulya karya karenah Jendral malih iku nenggih Pangran Natapraja kang ingicuk lan den bang sakajeng neki pan sagah tinurutan. 19. Kurnel Nahis kang kinen nyagahi Kangjeng Sultan apan wus miyarsa nging api tan uning bae Pangran Nataprajeku karsanira Sri Narapati pan kinen nginggahana marang Ardi Kidul lan Bupati wetan Yogya Ardi Kidul apan mogok purun malih marma kinen ngradina. 20. Pangran Natapraja sandika ris nulya sagung Bupati sadaya ing sawetan Yogya kabeh pan kinen minggah sagung medal Terong marganya sami Pangeran Natapraja apan medal kidul ing Serungka karsanira tan winarna ingkang sagung pra Dipati kang medal Terong ika. 21. Sampun minggah kang dadya pangarsi PNRI 455
Mas Tumenggung pun Mangunnagara ingkang dados pangiride anenggih Mas Tumenggung Ranupati ngirit ing Giring mangkana kang winarna ardi rakit sampun prajurit ing Prangwadanan mapan karya piranti gelar wus dadi Mas Tumenggung tan wikan. 22. Lamun kapir lawan murtad sami mawi gelar mapan wantunira nenggih Mas Tumenggung kuwe lamun ningali mungsuh kapir lawan wong murtad sami tan mawi subasita mapan nrajang purun prajurit kantun sadaya apan namung Mas Tumenggung Surapati ing Giring kang tut wuntat. 23. Lan satunggal sadherekireki maksih alit pan lumayu sumya kapir kang katingal kebeh Mas Tumenggung ambujung datan wikan den paekani kapir kalawan murtad kang ndhelik sadarum pan lajeng nangkebi samya Mas Tumenggung dadya pisah lan prajurit sampun karsaning Suksma. 24. Mas Tumenggung apan nandhang kanin wentisira lawan ingkang jaja nanging maksih tatak bae dhawah sing kuda sampun kudanira apan ngemasi 456 PNRI
sadhereknya duk mulat anungkemi iku kang pada sarwi karuna Mas Tumenggung Mangunnagara nabda ris sarwi ngambeni brana. 25. "Wus ta adhi mulia sireki mapan ingsun karsaning Hyang Suksma marga sabil aneng kene iki pratandhaningsun kerisira anggonen adhi matura mring Narendra lamun sira iku kang sun suwun nggentenana marang ingsun lan sakehe pra prajurit wus jaken bali padha." 26. Marma ngantos Mas Tumenggung meling Mas Tumenggung Ranupati mulat mapan langkung pangamuke pan kathah belanipun sampun prapta sabilollahi ajur kunarpanira mangkana winuwus nenggih Mas Mangunnagara tinangisan ngaturi mundur tan kapti kapir gya ngepang samya. 27. Sadhereknya Mas Tumenggung iki saged uwal wus karsaning Suksma Mas Tumenggung kari dhewe lenggah sendheyan iku apan wus tan nedya gumingsir nadyan arsa mundura nanging Mas Tumenggung sampun tan saged lumampah sadangunya pan kinarya pantang purun nyelaka. lesan iki PNRI 457
28. Mimisira wus datan ngundhili namung kalih punika labetnya gya Pangran Prangwadanane wadya sinapih sampun ingkang samya wau mbedhili Pangran wus prapteng ngarsa- nira Mas Tumenggung nulya aris atetanya apa sira kang aran Mangunnagari bagus anom prawira. 29. Lamun sira gelem teluk iki apan ingsun kang nglironi iya mring kamuktenira kabeh pan sun aku sedulur Mas Tumenggung sugai dennya ngling pan ingsun iki iya ngabdi mring Sinuhun ora sedya luru donya lan maninge ora kurang mangan dhingin mapan nggon sun ngawula. 30. Marang Kangjeng Sultan donya ngakir mapan imam kang sun rebut ika lamun teluka mring ko we manawa tan den aku lamun besuk prapta ing ngakir marang Sinuhun Sultan Ngabdulkamit iku pira laraning palastra mati kapir Pangran langkung dukaneki nulya ngabani bala. 31. Mas Tumenggung Mangunnagareki wus tumeka marang sabilullah apan den jur kunarpane dening kapir punika 458 PNRI
henengena kang wus utami gantya ingkang winarna kang prajurit iku Mangunnagara sadaya wus kapethuk wau kalawan kang rayi Mas Tumenggung punika. 32. Pan lumajeng sarwi tawan tangis lawan mbekta cara wangsulira lawan gupak rah pendhoke kendel prajutit sagung apan nulya dipun wartani Mas Tumenggung welingnya samya nangis iku panji rangga ngabehi ika ayun samya nusul ngamuk langkung ajrih ngelirken welingira. 33. Mas Tumenggung nulya wangsul nuli mapan langkung prihatin sadaya wus kapethukan sagunge ingkang pra dipatyeku winartanan gya wangsul nuli lajeng ajrih sadaya ical banthengipun wus samya mudhun sing ngarga kang dipati sawetan Ngayogya sami lawan saprajuritnya. 34. Mas Tumenggung Suranagareki wus tur surat marang Nataprajan Pangran nulya wangsul bae kang surat lajeng katur mring Sang Nata langkung tyas aji mring Mas Mangunnagara dereng gadhah sunu dadya tinurut kewala PNRI 459
sawelingnya saking sihira Narpati mring Mas Tumenggung ika. 35. Namanira datan den ewahi kawarnaa Pangran Natapraja mapan langkung jrih isine dhateng Ingkang Sinuhun ing sabile Mangunnagari kadya kening loropan marma jrih kalangkung Pangran dhateng Kangjeng Sultán dadya estu Pangeran denira mbalik dhumateng ing Ngayogya. 36. Pan pinethuk langkung bungah neki Jendral De Kok den nyana punika Pangran mbekta sakancane tan nyana lamun kantun sagung ingkang para dipati wetan Ngayogya sadaya lan prajuritipun samana wus tan winarna Mas Tumenggung Suranagara tur uning dhumateng Sri Narendra. 37. Lamun Pangran Natapraja mbalik Kangjeng Sultán mesem angandika wus tan dadi ngapa kuwe nanging poma sireku sakancamu den ngati-ati ñora wurung ta ika tinempuhken iku marang kabeh praptanira Mas Tumenggung Suranagara turneki inggih nuwun sandika. 38. Apan nulya kinen mantuk iki Mas Tumenggung wus lengser sing ngarsa 460 PNRI
prapta tan winarna mangke Pangeran Nataprajeku pan tinempahaken puniki praptane kancanira bupati sadarum ingkang sawetan Ngayogya sabab nguni Pangeran sampun nyagahi marma tinagih ika. 39. Dadya saben dina kintun tulis marang sagung kang para dipatya nging tan wangsul kengkenane pan pinejahan iku Kyai Maja lan Pangran Behi ingkang gadhah parentah saking bosenipun pan sinuprih kapokira ingkang kengken lawan ingkang kinengken sami marma sagung mangkana. 40. Senapati pan ing pundi-pundi lamun tampi kang surat mangkana awis wangsul kengkenane mangkana kang winuwus Pangran Natapraja puniki pan kinen nglurug ika mring wetan Ngayogyeku sebab bupati sadaya wetan Ngayogya sampun tita puruneki lamun kedhik kewala. 41. Kapir murtad nenggih ingkang ngiring marang Kangjeng Pangran Natapraja mapan asring kabereke kapir murtad keh lampus mapan lamun dipun agengi sagung kang pra dipatya PNRI 461
tan nangledi iku mapan ngundura kewala dadya gela Jendral mangkana tyas neki mring Pangran Natapraja. 42. Dipun nyana lamun bangkit kardi sabab Jendral amung nggugu warta lamun punika andele Kangjeng Sultan kang tuhu marma sänget pangebangneki wekasan dadya beda kewala puniku pan kinen baris kewala aneng jawi Pangeran datan kadugi nanging nedha panggenan. 43. Kithaageng punika yen kenging kados sänget Kangjeng Sultan susah sabab punika bandhane sagung aprang puniku lawan dados pangungseneki sagung tiyang sadaya lan kinarya iku pakendelan senapatya lamun gilir ing ngriku panggenaneki tata mimis lan obat. 44. Pangran Natapraja den turuti marang Jendral Kithaageng nulya asring nginggahan mangke dene pangiridipun nenggih Pangran Nataprajeki nanging tan saged minggah mapan asring wangsul pinethukken ing ngayuda neng Sidikan kapir murtad akeh mati pan asring kabujengnya. 462 PNRI
45. Ingkang tengga Kithaageng iki Mas Tumenggung pun Resasantana apan kalangkung panggahe awis anuwun bantu mapan nulya dipun inggahi Jendral De Kok piyambak kang nindhihi iku lan Sultan Sumenep ika nenggih Pangran Dipati ing Madureki Mas Tumenggung kuciwa. 46. Kengser saking Kithaageng iki Jendral lajeng karya beteng ika aneng Danalaya manggen tinakenan puniku marang sagung para dipati kidul Yogya sadaya lan wetan Yogyeku ingkang dadya tindhihira Pangran Suryawijaya Pangran Suryadi tan ana kang kuciwa. 47. Pangran Suryawijaya tur uning marang Toyakendel lamun mengsah mapan kalangkung agenge Sang Nata paring bantu Basah Ngabdullatip tinuding pan kinen nindhihana kang prajurit iku sewu Bagelen kang tengah pangiridnya Raden Basah Ngabdulmuhyi sing Toyakendel budhal. 48. Tan winarna marga sampun prapti lajeng tata nenggih barisira neng kilen Danalayane Dyan Jayanagareku PNRI 463
kinen ngalih denira baris sakilen Danalaya lan sakancanipun Pangeran Suryawijaya kang nindhihi ingkang baris wetan iki nenggih Suranagara. 49. Sakancanya Pangeran Suryadi kang nindhihi lajeng campuh yuda pan tan ana kuciwane siyang dalu prang pupuh kapir murtad keh kalongneki Jendral pan langkung kewran nanging isin mundur dennya karya beteng ika murtad lanat samana apan kinerig sampun prapta sadaya. 50. Langkung kathah Basah Ngabdulkatip apan nulya ngaturi uninga yan saya kathah bantune lanatulah puniku Sri Narendra nulya nindaki lan sagung bala-kuswa basah kalih iku kang dadya pangiriding prang sampun bidhal saking Toyakendel iki lir werdu angga sasra. 51. Tan winarna marga sampun prapti Sri Narendra lajeng masanggrahan ing dhusun Sangkal namane sagung basah puniku tinimbalan mapan wus prapti Pangran Suryawijaya Pangran Suryadiku lan Raden Jayanagara 464 PNRI
Kangjeng Sultan ngandika mring Pangran Behi paman samp eyan tata. 52. Sagung bans kang dereng prayogi Pangran Behi sandika aturnya gya rinembag prayogine lan basah tiga sampun dadya linton kang baris sami Pangran Suryawijaya Jan sakancanipun Tumenggung Jayanagara baris kilen nenggih Basah Ngabdulkatip mapan baris neng wetan. 53. Anindhihi baris Ngabdulmuhyi kang prajurit Bagelen sadaya dene Pangran Suryadine mangaler barisipun pan angirid para bupati wetan Yogya sadaya lan pinaring bantu Pangeran Dipakusuma lan Mas Dolah Reksasantana puniki basa kalih minangka. 54. Dadya dhadha mapan anggentosi barisira Dyan Jayanagara mapan ing kidul prenahe wus dadya rembag sagung nulya budhal sing Sangkal sami lintu panggenan samya Sri Narendra tumut aneng kidul dadya dhadha lawan sagung wadya jro lan pra ngulami apan wus samya prapta. 55. Ing prenahnya sowong -sowong sami lajeng tata baris mapan samya Sang Nata pasanggrahane PNRI 465
aneng Daren puniku namung elet kang dhusun kalih kalayan Danalaya samya kantun iku kang basah kalih Jejeran mapan lajeng sadina-dina ajurit Jendral kalangkung kewran. 56. Ngaler ngidul ngilen ngetan iki tinadhahan lanat kathah pejah apan yun ngantep perange ewet gerogolipun dereng dados kantun sairing Dulah Reksasantana tur wuninga sampun mring Pangeran Behi ika yen gerogol mapan mung kantun sairing Pangeran Behi nulya. 57. Rembag lawan sagung basah sami majeng sareng mapan wus dhinawuhan prajurit myang dipatine sareng enjing pan sampun samya nembang tengareng jurit lanat nimbangi nulya wus pinara telu pan datàn wonten kuciwa samya nengga prajurit Islam lan kapir nulya campuh ing yuda. 58. Tanpa rungon swaraning kang bedhil bareng lawan kang mariyemira pan kadya rog ing wukire kaday buru-binuru datan wonten kuciwa sami kapir kalawan Islam mangkana winuwus 466 PNRI
Tumenggung Suranagara kang medal ler sakancanya sampun prapti nenggih ing Danalaya. 59. Ing panggenan gerogol puniki kang jinujug langkung gegerira sagung repot lanat mangke namung kapal lan sagung ingkang dharat pan durung prapti Jendral langkung gugup gya mariyem gupuh mangkana kang aprang ngarsa pelangkirnya salong mundur anadhahi lajeng angedrel samya. 60. Dadya mundur Suranagareki sakancanya nging angsal gendera kapalan langkung kakune kang dharat mapan dangu den entosi pan dereng prapti apan kapethuk marga ing saunduripun lawan kang adharat samya kapir murtad ingkang mbujeng wangsul sami mangkana ingkang yuda. 61. Dereng wonten kang kuciwa sami sadangunya sanjata kewala tan saged campuh yudane basah sakawan iku langkung kaku tyasira sami lanat tan purun nrajang pan wus ering iku lawan kathah kenging ika lanat kapir Gusti Basah kang winarni ngantos majeng priyangga. 62. Ingkang ndherek mung Dullah satunggil PNRI 467
Abu Sungep apan suprihira Jeng Gusti tinuta bae marang prajurit sagung kadya sampun karsaning Widi ing sadinten punika datan saged campuh lanatullah wadya Islam malah lajeng kasaput ing dalu iki prajurit mundur samya. 63. Dadya kantun Gusti Basah Kamil lawan Dullah Bu Sungep punika kinarubut sanjatane mring lanatullah sagung Kangjeng Sultan langkung tyasneki dadya tumut punika nenggani pan kantun manjing wektu mahrib ika punakawan kang sowan namung satunggil Sengkuni wastanira. 64. Pan ingutus ngundurken nimbali marang basah Sengkuni punika ajrih mring mimis derese ndhepis ampingan kayu nulya kangjeng Sultan pribadi nimbali mring kang putra Basah Kamil mundur mangkana wus tan winarna saben dina aprang neng Danalayeki ngantos satengah candra. 65. Nadyan dalu awis kendelneki dadya kathah lanat ingkang pejah nging wus dadi ingkang beteng Jayanagara iku weling atur mring Pangran Behi 468 PNRI
yen marengi Narendra pan prayogi kundur sabab beteng sampun dadya pan kawula nyagahi tengga pribadi inggih kalamun medal. 66. Wektu iku samya sudaneki purunipun kapir lawan Islam karsaning Hyang wus pepasthen apan tan nate campuh amung samya bedhilan iki lanat wadya Islam saben dina iku kang sanjata barondongan lan mariyem Ngayogya mangkono ugi Jeng Pangran Hadisurya. 67. Ngabdurrakim mau dennya ngrampit mapan namung bedhilan kewala ing Gawok mangkono maneh Ki Hurawan puniku marma samya tan antuk kardi dadya epur sadaya nenggih juritipun samana ingkang winarna Pangran Behi matur ing Jeng Sri Bupati lamun Jayanagara. 68. Pan mangkana ing panuwuneki sabab beteng mangke sampun dadya sagah tengga sakancane mangkana kang winuwus mapan lajeng kinen nimbali ingkang basah sakawan prapta gya tinantun lamun Dyan Jayanagara pan mangkana aturnya marang Narpati PNRI 469
Basah Ngusman aturnya. 69. Apan inggih kalangkung prayogi kalih ngaso kang kanca sadaya nging yen pareng prayogine pan sae mawi sangu ngantep jurit ing benjing-enjing basah rembag sadaya sukur inggih lamun wonten pitulung Hyang Suksma saged bedhah angsala cariyos sami sampun nglaha kewala. 70. Kanca basah inggih benjing-enjing apan samya dadosa pangarsa lan dullah rangga panjine kidul ngabehi sagung kanca jajar kang aneng wuri sampun rembag sadaya nuli samya mundur saking ngarsa Narendra enjing nulya nembang tengaraning jurit apan kadya semayan. 71. Lanatullah pan mangkono ugi lajeng cam puh nenggih ingkang yuda kapethuk samya majenge mriyem tan ngantos iku mungel lajeng aruket sami sanjata lit punika mung sakedhap iku pan lajeng caruk kewala sangkuh lawan waos wong kapir kalindhih balasah bangkenira. 72. Pan kaburu kapir yudaneki lajeng ngungsi manjing beteng samya lawan ngedrel mariyeme 470 PNRI
Islam pan wegah sagung nggennya mbujung pan wangsul sami mangkana ingkang prapta nenggih sabilipun ya Mas Dullah Jayengdriya lan Mas Panji Bintara lawan Ngabehi pinilih Sumatingal. 73. Lawan kaji ing Gadhing satunggil Seh Mukamad Tahir namanira lan Ngabehi Muryadine lan panji tamtameku apan kalih kang prapta sabil rangga Bagelen tiga kang liya puniku Islam wilujeng sadaya lanatullah belasah bangkenireki tigang atus watara. 74. Henengena pan wus tan winarni kawarnaa Sang Nata karsanya Mas Dullah sasentanane pan linintonan iku kinen nunggil wonten Magiri sabab owel prangira mapan langkung purun Jendral De Kok kang winarna sampun mantuk saking Danalaya iki apan dhateng Ngayogya 75. Apan dalu budhalira iki Sri Narendra wus ngaturan wikan yen Jendral wus sepi mangke kantun kang tengga iku Danalaya lawan puniki Pangeran Natapraja PNRI 471
cuwa tyas Sang Prabu Basah Ngabdulkatip lawan Basah Ngabdulmuhyi kinen mantuk nuli lawan saprajuritnya. 76. Mring Bagelen mangkana Narpati lajeng budhal lan sabala-kuswa kundur mring Toyakendele ing Danalaya iku mapan ingkang kinen ngenggeni Pangran Suryawijaya lan Raden Tumenggung Jayanagara punika sakancanya lajeng datan saged mijil kang aneng Danalaya 77. Kawarnaa wau Sri Bupati kundurira ngubengi Ngayogya Jeng Pangran Behi ature manawi Jendral iku taksih purun mesthi ngedali kang sinuprih punika mapan kang tinurut lajeng Kangjeng Sri Narendra ameng-ameng mring Pajang nyare tetanggi antawis puting dina. 78. Lanatullah langkung kendhak neki kang kamargen pan kendel kewala tan winarna niskarane Sang Nata sampun rawuh Toyakendel sawadyaneki mapan wus tan winarna yata kang winuwus wonten jendral malih prapta Komasaris De Bis wastaning puniki wakil Raja Walanda. 472 PNRI
79. Mbekta bala langkung kathah neki pan anglorod Jendral De Kok ika lajeng akintun serate kertas ageng puniku lan pratandha ageng puniki dhumateng Kangjeng Sultán wus tinampen iku nenggih dhateng Kyai Maja lajeng katur dhumateng Sri Narapati mangkana Sri Narendra. 80. Apan lagya pinarak pandhapi lan kang rama Kangjeng Panembahan Pangran Ngabehi ngarsane putra santana sagung myang pratiwa nung-anung sami andhet sumiweng ngarsa sira Sang Sinuhun Ki Maja ngaturken serat apan saking nenggih Jendral Komisaris wakil Raja Walanda. 81. Apan nulya kinen maos iki apan kathah kang datan sinurat pan amung parlune bae mangkana ungelipun sasampuning nenggih kang taklim kawula kathah-kathah Jendral De Bis ulun prayogi mugi katura pan dhumateng ingkang saudara nguni Pangran Dipanagara. 82. Ingkang sampun linilan Hyang Widi pan jumeneng Kang Sinuhun Sultán Ngabdulkamit peparabe kang jinunjung mring sagung PNRI 473
ingkang para ngulama sami myang kang para pandhita sarip suhadeku kaji lawan maulana sinahidan kalawan pra ageng iki ngangkat Qur'an ngadil. 83. Luhuripun Islam Tanah Jawi kang Kalipah Kangjcng Rasulullali saming Tanah Jawa kabeh marma tur surat ulun pan kinarya luliur sayekti dhatcng Raja Walanda mapan bad he sagung inggih ngestokken sadaya jumenengnya Ratu Islam Tanali Jawi lan badile ndherek ika. 84. Angluluirken mring Agama Nabi samingkang wonten ing Tanah Jawa kawula anuwun maneh, ing parang kendelipun lamun pareng nedya bedhami mapan inggih kawula binektanan sampun ingkang cap Raja Walanda marmanipun suwawi sami pepanggih amba nyarah kang karsa. 85. Kang Sinuhun Kangjcng Sultan yekti pan ing pundi kawula sumangga titi surat ijowane Kangjcng Sultan gya nantun mring kang swaka sami Panembahan aturnya pan prayogi iku iya Sultan manggihana 474 PNRI
wus pratela yen iku wakil sayekti pan wus ora kuciwa. 86. Nadyan kapir pan padlia narpati Sultan ratu Islam Tanah Jawa Jendral Komisaris kuwe apan wakil satuhu iya Raja Walanda yekti pratanda ingkang ecap wus pratela iku dadya wus datan kuciwa Pangran Belìi myang sagung rembag pan sami naniung Kiyahi Maja. 87. Datan rembag mangkana turneki mapan ewed ing dalil punika Ratu Islam satuhune tan wonten saminipun nadyan inggih Raja Walandi pan dhatenga priyangga datan angsal tuliu panggih lawan Dri Narendra sampun malih Jendral Komisaris wakil punika yen angsala. 88. Lamun ngantos Kangjeng Sultan panggih dados ngasiraken kang agama apan ageng sesikune dadya kendel sadarum sabab dalil ampunganeki mangkana pra ngulama pan ajrih sadarum mabeni marang Ki Maja sabab iku kang wus den Ulani dhingin matur mring Sri Narendra. 89. Lamun wonten kang ngulama iki purun matur pan sinatru nulya PNRI 475
marma ajrih sadayane mapan ing waktu iku Kyai Maja tetakoneki kathah butarepannya lan tekaburipun mapan ta sadina-dina nadyan silih anak muridnya pribadi yen asring ingandikan. 90. Pan sinatru marma sami ajrih Panembahan aris angandika paran dadi prayogane pratingkah agameku yen ing adii kang dhingin-dhingin kula dereng uninga lir Sultan puniku kang sinebut Raja Landa wakil wonten yen pun ngguwa ecapneki punika tan prabeda. 91. Lan wujude ingkang den wakili marma kula ngaturi prayoga Sultan yen panggiha dhewe pan kula dereng weruh wartanira ratu kang dhingin awit eyang Mangkurat sapariki niku nganti mudhun Raja Landa yen adatc mung Jendral kang neng Batawi De Kok niku timbangnya. 92. Ingkang ngangkat Ratu Tanah Jawi marma ing tyas kula luwih lega pan punjul lawan adate tam pane tyas satuhu gih puniku luhur agami Kyai Maja turila pan sarwi mbasengut 476 PNRI
pan maksih sanes punika ratu donya kalawan ratu ing ngakir ratu donya kang ngangkat. 93. Lanatullah pan ratu agami ingkang ngangkat pan sagung ngulama putra dalem upamine inggih ngatosa pangguh lawan kapir dalil tan kenging nyudakaken nugrahanya suda rahmatipun Panembahan angandika mangsa bodhoa kula tan ngarti dalil mung adat Tanah Jawa. 94. Dereng wonten lir Sultán puniki Sri Narendra aris angandika sampun ta Kyai kajenge lamun dalil saestu ingkang nyegah parentali neki saestune punika Qur'an kang kula nut, Ki Maja mapan mangkana langkung bingah ingilonan Kangjeng neki ngraos yen angsal karya. 95. Kangjeng Sultán angandika malili beh Ki Maja paran kang prayoga ing dalil Qur'an surupe mapan sun iki tuliu ingkang dadya esthining ati namung danna kewala anglakoni ingsun sabarang parentahira lamun Qur'an ingsun tan nedya gumingsir Kyai Maja turira. 96. Pan makaten parentahing dalil PNRI 477
boten kenging yen paduka apanggya yen kapir punika dereng apasrah badanipun nadyan sampun pasrah uparni lamun wakil kewala boten kenging tuhu yen dede Raja Walanda sapunika pan sampun tetela yekti kandhaping lanatullah. 97. Seratipun Jendral Komisaris apan sampun tetela punika anglorod Jendral De Koke Jenderal Pan Gin pan sampun datan wonten ingkang pawarti Jendral De Kok punika anggentosi iku Jendral Pan Gin karyanira mapan Jendral Komasaris kang nggentosi Jendral De Kok kang karya. 98. Dados dereng mindhak lir rumiyin kala Jendral De kok atur surat nging sampun jangkep samangke nenggih wicalanipun padhang lawan wicanteneki Komasaris punika amba timbangipun duk Jendral De Kok punika timbangipun kalawan Pangran Ngabehi mesem Sri Naranata. 99. Heh ya uwis sira sun turuti lamun iku parentahing Qur'an nging den padha mantep bae karyaa angsul-angsul layang marang ing Komasaris Ki Maja tur sandika 478 PNRI
wus luwar Sang Prabu Ki Maja karya nuwala angsul-angsul marang Jendral Komasaris winaonan tan kena. 100. Ingkang saru mring Pangeran Behi mapan lawan Kangjeng Panembahan Ki Maja bengis ature sampeyan sampun tamtu dereng pirsa sesikuneki nenggih ing dalem Qur'an myang ngulama sagung punika mangsa pirsaa lamun dereng maos napsih mansuhneki jroning Qur'an asmara PNRI 479