Pamilihe Tembung Lan Lelewane Basa Sajrone Lirik Lelagon Tayub Anggitane Wagiran Pratama PAMILIHE TEMBUNG LAN LELEWANE BASA SAJRONE LIRIK LELAGON TAYUB ANGGITANE WAGIRAN PRATAMA Khoiril Umam S-1 Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah (Jawa), Fakultas Basa lan Seni, Universitas Negeri Surabaya Dr. Surana, S.S., M.Hum. Dhosen Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah (Jawa), Fakultas Basa lan Seni, Universitas Negeri Surabaya Abstrak Lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama bisa diarani salah sawijine karya sastra kang asale saka kedadeyan sajrone urip bebrayan. Lirik lelagon tayub iki didadekake bahan panliten amarga ditemokake pamilihe tembung lan lelewane basa kang njalari tuwuhe surasa kaendahan. Paedahe panliten iki yaiku kanggo (1) Pangripta: panliten iki dikarepake bisa dadi bebener, lan ningkatake kualitas lelagone supaya ora mung nengenake hiburan wae, nanging uga ngandhut lan ngandharake karya kang mawa pesen, amanat, lan makna, (2) Bebrayan: pamidhangete bisa mangerteni saka isine lelagon lan njupuk makna uga pawarta kang kinandhut banjur ndadekake piwulangan kanggo urip bebrayan, (3) Donyane Pamulangan: panliten iki dikarepake bisa kanggo acuan panyusunan buku ajar kang ngrembag babagan diksi lan lelewane basa. Kagiyatan panliten iki nggunakake metode deskriptif kualitatif. Objek kang digunakake yaiku lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama kang cacahe ana 29 lelagon, banjur dionceki kanthi tintingan stilistika. Dhata kang arupa ukara lan tembung iki diklumpukake kanthi cara maca, nyathet lan kapustakan. Asile panliten iki nuduhake aspek kang onja sajrone lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama yaiku ing babagan pamilihe tembung pangripta nggunakake citraan kang trep karo isine lirik lelagon tayub lan bisa nuduhake apa sing dadi pamikire pangripta, mula bisa nuwuhake gagasan sajrone imajinasine pamaca. Lelewane basa pangripta nggunakake ukara sinekdoke, ukara personifikasi, ukara pangudarasa, ukara hiperbola lan ukara epitet. Tembung wigati : Pamilihe Tembung, lelewane basa, stilistika PURWAKA Bageyan purwaka iki diprinci dadi limang subbab, yaiku (1) landhesane panliten, (2) punjere panliten, (3) tujuwane panliten, (4) paedahe panliten, (5) watesane panliten, lan (6) panjlentrehe tetembungan. Luwih jangkepe ing ngisor iki. Landhesane Panliten Sastra iku arupa asil pakaryan seni kreatif kang nduweni objek bebrayan. Urip bebrayan kang narik kawigatene pangripta kanggo nuwuhake ide utawa gagasan kanggo ngripta karya sastra. Sastra minangka salah siji perangane seni, sastra nggunakake basa minangka piranti kanggo ngandharake asil karyane. Basa sajrone sastra iku ngandhut ide utawa gagasan kang diolah kanthi imajinasi lan pamilihe tembung kang ngandhut makna. Basa digunakake manungsa minangka sarana kanggo guneman tumprap urip ing bebrayan, tanpa anane rumangsa kangelan kanggo basa manungsa bakal interaksi marang nggambarake perumusan makna lan nuwuhake rasa pangrasa kang cundhuk lan wis disepakati sajrone bebrayan. Basa bisa dadi daya pangribawa tumprap tumindak saben dinane bebrayan lan uga ngarahake bebrayan ing dina tembene. Panggangone basa kang paling dhasar yaiku minangka bebrayan. Basa sarana kanggo cecaturan utawa guneman. (Surana: 2018) ngandharake konteks bentuk wacana atau Act sequence berkenaan dengan bentuk dan isi tuturan. Konteks yang terdapat dalam interaksi dan komunikasi yakni berupa pesan beserta isinya. Keraf (2010:113) ngandharake, gaya yaiku cara kanggo ekspresi utawa mbabar dhiri, lewat tumindak, basa, sapanunggalane. Miturut Nurgiyantoro (2005:87) gaya yaiku salah sawijine cara kanggo mbabarake basa, yaiku cara kang digawe pawongan kanggo nudohake sawijine tumindak kang bakal diekspresikake. Andharan kasebut selaras karo panemune (Puspitasari M: 2015), lelewane basa yaiku panganggone kasakayane basa dening sawijine pawongan sajrone micara utawa nulis, mligine panganggone ragam basa tartamtu supaya nuwuhake efek-efek tartamtu. Saka andharan kasebut bisa didudut yaiku gaya minangka tumindak mbabarake dhiri lumantar basa utawa kang bisa diarani lelewane basa. lan Ing panliten iki bakal nintingi salah sawijine karya sastra kang arupa lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama. Lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama iki kapilih amarga isi lirike ngandhut perkara-perkara panguripane manungsa ing kang cundhuk klawan bebrayan jaman saiki. Kapindho lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama kebak aspek leleawaning 1
Jurnal Baradha. Volume 01, Nomor 01, Januari 2018 basa lan pamilihan tembung. Banjur isi saka basa lan tembung sajrone lirik kasebut ngandhut makna arupa pesen, amanat, lan pawarta. Saka katelu aspek iku mau bisa nggambarake yen karya sastra anggitane Wagiran iki kalebu karya sastra kang apik kanthi Pratama nggunakake olah tembung lan olah basa kang kuat, saengga kanthi aspek kasebut bisa nuwuhake titikan utawa ciri khase Wagiran Pratama. kahanane bebrayan kang sabanjure ditulis dadi sawijine lelagon. lirik lelagon kang wis karipta nduweni ancas tumrap pamireng lan pamacane, yaiku ngenani pesen moral bisa uga warta saka pangriptane kang arupa lelagon supaya luwih penak anggone ditrima dening bebr ayan. Saben pangripta kang nulis lirik lelagon nduweni titikan lan lelewane basa kang beda-beda. seniman, penyanyi uga pangripta lirik lelagon tayub. Wagiran Pratama mijil ana ing tlatah Tulungagung, Jawa Timur. Dheweke wiwitan seneng ngripta lelagon tayub yaiku nalika dheweke isih dadi wiraswarane salah sawijine jaranan sentherewe sing ana ing tlatah Tulungagung, wiwit iku karyane utawa lelagon sing diripta bisa ditrima dening bebrayan nganti saiki, saengga dheweke kaliyan seniman-seniman Tulungagung ngedegake paguyuban tayub "Setyo Pradonggo". Dheweke aweh reriptan lelagon-lelagon anyar sajrone paguyuban tayub kasebut, saliyane iku dheweke uga minangka wiraswarane. Dene salah sawiji asil reriptane kang tansah misuwur lan dadi lagu andhalane yaiku "Tembang Kangen", "Mbledhose Gunung Kelud", "Kacu Kuning", "Gelang Kalung" lan isih akeh liyane. Wagiran Pratama salah sawijining Tayub yaiku salah sawijine wujud kesenian kang arupa tarian tledhek kang kairingi gendhing-gendhing utawa lelagon. Tayub miturut etimologi rakyat Blitar asale saka tembung "tak uyub" (tak ombe) sing tegese miturut penalarane manungsa sing ngelak bakal seger maneh sawise ngombe, yen digayutake yaiku tayub minangka refreshing utawa bisa nyegerake maneh saka pikiran stres krana mikirake penggaweyan lan liya- liyane. Tembung tayub yen njupuk saka katrangane Sunan Kalijaga nduweni teges kang ana gegayutane karo nilai-nilai islami. Tembung tayub asale saka basa arab thoyibah (becik utawa apik). Wong nayub iku sejatine kanggo golek kasampunan urip ing ndonya kanggo sangu ing akherat, mula saka iku tembung thoyibah disambung rapetake karo sampur (kain slendhang tledhek). Ing kamus Baoesastra Djawa karangane Poerwodarminto, tembung tayub tegese "kesukaan jejogedan nganggo dijogedi ing tledhek". Lirik lelagon tayub yaiku salah sawijine karya sastra kang kasil karipta saka isi atine pangripta, wujude yaiku tetembungan kang nduweni irama utawa tetembungan kang diiramakake lan kairingan suara gamelan. Karya sastra kasebut diasilake pangripta kanthi wujud basa rinengga lan isine mawa pesen, amanat, uga pawarta. Bisa diarani basa rinengga amarga pangripta nggunakake pamilih tembung lan lelewane basa kang mathuk. Saka andharan ing dhuwur panliten iki luwih nengenake lan nyumurupi olah basa, mligine ngenani pamilihe tembung lan lelewane basa kang digunakake Wagiran Pratama nalika ngripta lirik lelagone. Saliyane iku uga mangerteni babagan sing dadi titikan utawa kekhasan pangripta lirik lelagon iki sing wis kondhang kaloka ing jagade lelagon tayub. Kanthi adhedhasar kang wis kaandharake tayub anggitane Wagiran Pratama iki bakal ditintingi kanthi irah-irahan "Pamilihe Tembung lelewane Basa Sajrone Lirik Lelagon Tayub Anggitane Wagiran Pratama". ing ndhuwur, lirik lelagon lan Punjer lan Undere Panliten lelandhesan mau, undherane panliten sajrone panliten iki kaperang dadi papat, antarane yaiku : (1) Kepriye pamilihe tembung sajrone lirik lelagon Miturut tayub anggitane Wagiran Pratama? (2) Kepriye wujud pangolahe tembung sajrone lirik lelagon tayub sing digunakake pangripta? (3) Kepriye wujud citraan sajrone lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama? (4) Kepriye lelewane basa sajrone lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama? Tujuwane Panliten Adhedhasar underane panliten, mula ancase Lirik lelagon iku minangka asil karya sastrane pangripta kang tuwuh lan ngrembaka ana ing bebrayan. Sajrone reriptan lirik lelagon ora bisa uwal saka tembung lan basa, kang dikarepake bisa nuwuhake kaendahan tembung. wigatine kaendahan pamilihane basa Pangripta lelagon ora mung nguber kaendahane basa, nanging uga kudu merhatekake isine lirik kasebut supaya bisa narik kawigaten lan minate bebrayan. Lirik lelagon tuwuh saka minangka sawijine karya sastra kasunyatan kang nggambarake kahanan sing dilakoni lan dadi pengalamane tumprap pangripta dewe uga bisa saka lan iki, panliten kaya kang kasebut ing ngisor iki : (1) Ngandharake pamilihe tembung sajrone lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama. (2) Ngadharake wujud pangolahe tembung digunakake pangripta. (3) Ngandharake wujud citraan sajrone lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama (4) Ngandharake lelewane basa sajrone lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama Paedahe Panliten lirik sing 2
Pamilihe Tembung Lan Lelewane Basa Sajrone Lirik Lelagon Tayub Anggitane Wagiran Pratama ing panliten pamilihe tembung lan lelewane basa sajrone lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama ana rong paedah, yaiku paedah teoritis lan paedah praktis. paedah kang kinandhut Kanthi teoritis, panliten iki dikarepake bisa menehi pamulangan uga kaweruh ngenani pangrembakane sastra, budaya, sarta basa jawa. Saliyane iku, uga bisa kanggo weneh kaweruh sajrone pamulangan basa Jawa, mligine kanggo pamulangan kang ngrembag ngenani pamilihe tembung (diksi) lan lelewane basa. Kanthi paedah praktis, saka panliten iki bisa kajupuk telung perangan: Tumrap pangripta, panliten iki dikarepake bisa dadi bebener utawa koreksi supaya anggone ngripta lirik lelagon maneh bisa tambah apik, lan uga kanggo ningkatake kualitas lelagone supaya ora mung nengenake hiburan wae, nanging uga ngandhut lan ngandharake karya kang mawa pesen, amanat, lan makna. Tumrap bebrayan lirik lelagon utawa lelagon dikarepake ora mung gawe hiburan wae, nanging sawise anane panliten iki, panliti ngarepake para pamidhangete bisa mangerteni saka isining lelagon iku mau lan njupuk makna uga pawarta kang kinandhut banjur ndadekake piwulangan kanggo urip bebrayan. Tumrap donyane pamulangan, panliten iki dikarepake bisa kanggo acuan panyusunan buku ajar kang ngrembag babagan diksi lan lelewane basa, mligine sajrone pamulangan basa jawa. Saliyane iku, panliten iki uga bisa kanggo ngrembakake materi ngenani ilmu sastra lan telaah basa jawa kang ana gegayutane karo ilmu stilistika. Watesane Panliten Panliten iki bakal ngrembug tembung ing lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama. Lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama luwih saka 20 lagu panliten iki mujudake panliten kang nggunakake objek analisis yaiku teks. Teks yaiku isi sajrone naskah ngenani ide-ide utawa amanat kang bakal diandharake pangripta tumrap pamaos. Teks yaiku naskah kang awujud tetembungan asli saka pangriptane (KBBI v1.3). teks kang digunakake panliti yaiku arupa lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama, kanthi nengenake lan pangolahe tembung sajrone lirik lelagon tayub anggitane stilistika. Wagiran Pratama nggunakake Saliyane babagan iku panliten iki uga dikarepake bisa ngandharake nilai-nilai kang bisa kajupuk saka isine lirik lelagon lan nduweni manfaat tumrap pamacane mligine ing babagan sastra. larasing tembung tintingan Panjlentrehe Tetembungan 1) Fonologi : ilmu kang mbahas ngenani uni kang fungsional utawa fonem (Verhaar,2010:67) 2) Morfologi : ilmu linguistik kang nliti babagan satuan- satuan basa dadi swara (Verhaar,2008:97) 3) Semantik : Sawijine cabang ilmu linguistik kang nliti teges utawa makna (Verhaar, ngenani 2010:161). 4) Sintaksis : Ilmu linguistik kang ngrembug ngenani lan tembung antarane gegayutan pangucapan (Verhaar, 2010:161). 5) Pamilihe Tembung : salah sawijine cara kanggo milih tembung kanthi teges kang cocog kanggo saka gagasan nyengkuyung pangripta. Kepriye pangripta milih tetembungan supaya ndadekake karyane endah lan bisa narik kawigatosane pamaca (Keraf, 2006:24) tartamtu 6) Lelewane Basa : lelewane basa uga bisa diarani style utawa gaya kang diandharake dening pangripta, basa mawa style kuwi uga mawa teges. Tembung-tembung kuwi mau uga nggambarake kaprigelane pangripta ing babagan olah basa (Keraf,2009:112). 7) Tembung : Perangane basa kang nduweni rong aspek, yaiku aspek wujud lan aspek makna (Keraf, 2006:25). Wujud tembung bisa dimangerteni kanthi cara ngrungokake, nulis lan maca tembung kasebut, saengga kanthi mangkono bakal mangerteni isi makna saka tembung kasebut. 8) Lelagon/Tembang : Asil reripta karya sastra kang tetembungan. Asil awujud reroncening saka banjur iku mau tetembungan ditembangake lan ngasilake cengkok lan iku mau suara, saengga (Poerwadaminto, tansah 1937:255). tetembungan saya endah. 9) Stilistika : Ilmu ngenani lelewane basa, manawa gaya (style) utawa cara kang khas, kepriye anggone ngungkapake samubarang kanthi cara liya supaya tujuwan sing di karepake bisa luwih maksimal (Ratna, 2009:3). 10) Nilai Fungsi : Kang dadi punjere yaiku tetembungan kang wis kapilih iku nduweni gegayutan karo bebrayan, kepriye bebrayan bisa mangerteni is saka karya sastra kasebut. Miturut Jakobson (sajrone Teew, 1984:73), karya sastra nduweni fungsi sing luwih mligi yaiku fungsi puitika gegayutan karo bebrayan. irah-irahan "Pamilihe Tembung Lan Lelewane Basa Sajrone Lirik Lelagon Tayub Anggitane Wagiran Pratama" nggunakake metode deskripsi kualitatif migatekake data kang dianalisis, data sing ana gegayutane 10) Nilai Fungsi : Kang dadi punjere yaiku tetembungan kang wis kapilih iku nduweni gegayutan karo bebrayan, kepriye bebrayan bisa mangerteni is saka karya sastra kasebut. Miturut Jakobson (sajrone Teew, 1984:73), karya sastra nduweni fungsi sing luwih mligi yaiku fungsi puitika gegayutan karo bebrayan. irah-irahan "Pamilihe Tembung Lan Lelewane Basa Sajrone Lirik Lelagon Tayub Anggitane Wagiran Pratama" nggunakake metode deskripsi kualitatif migatekake data kang dianalisis, data sing ana gegayutane kualitatif. Metode deskriptif 3
Jurnal Baradha. Volume 01, Nomor 01, Januari 2018 karo konteks. Panliten kang nggunakake metode kualitatif mujudake jinise panliten kang ora bisa dilakoni kanthi nggunakake ilmu statistik. Dene deskriptif kualitatif yaiku panliten sing mung nengenake kasunyatan utawa tandha- tandha kanthi empiris tuwuh lan kedadeyan saka sumbere omongan utawa panutur (Sudaryanto, 1993: 62). Saka metode iku panliti bakal nliti kanthi kasunyatan utawa tandha-tandha kang tuwuh lan kedadeyan sajrone panliten kasebut ngandhut pamilihe tembung lan lelewane basa. lirik utawa gatra lelagon panliten Wagiran Pratama yaiku ngenani purwakanthi. tayub anggitane Purwakanthi tegese nggandheng (swara utawa sastra) kang wis kasebut ana ing wiwitane ukara banjur digandheng utawa sing nggandheng swara utawa sastrane kasebut perangan ukara sing mburi. Purwakanthi sing digunakake kanggo njlentrehake andharan iki antarane yaiku purwakanthi guru swara, purwakanthi guru sastra lan purwakanthi guru lumaksita. Pangolahe dhata ing panliten lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama yaiku kanthi ngolah dhata sing wis diklumpukake kanthi pendekatan stilistika ing proses ngolah dhata sajrone panliten, dene tahap-tahap pangolahe dhata yaiku : (1) Nglumpukake dhata kang dadi objek panliten kanthi cara nyimak, maca lan nyathet. (2) Dhata sing wis diklumpukake banjur diwenehi klasifikasi lan kodifikasi dhata kanggo nggambangake menehi tandha objek panliten. (3) Dhata kang wis diwenenehi tetenger banjur dianalisi dhata kang ngandhut pamilihe tembung lan lelewane basa. (4) Sawise nganalisis dhata kang nengenake pamilihe tembung lan lelewane basa, banjur nganalisis nilai fungsi kang ana gegayutane karo masyarakat. (5) Sawise dianalisis banjur didudut saka asile analisis. (a) Purwakanthi Guru Swara Purwakanthi guru swara yaiku purwakanthi kang runtut swarane utawa swara sing wis kasebut ing perangane ukara wiwitan (purwa), dikanthi utawa digandheng, disebutake maneh ing perangan ukara mburi. Andharan ngenani purwakanthi guru swara bakal kaperang dadi loro, yaiku saben gatra lan saben pada. Ing ngisor iki asile panliten ngenani purwakanthi guru swara saben gatra, yaiku saka lelagon tayub kanthi irah- irahan " Tresna lan Lara", yaiku : (1) ... Adhuh lara, kudu sambat karo sapa (LD7. TLL. Pd 1/Gt 3. Hal 137) ANDHARAN ASILE PANLITEN Kaya padatan, andharan asile panliten sajrone reriptan iki, mujudake asile panliten kang wis ditindakake. Tata cara kanggo nintingi sakabehe prekara sajrone panliten iki, cundhuk klawan undering panliten, yaiku : wujude stilistika kang bakal diperang papat (4) yaiku titi swara (fonologi) kang wujude purwakanthi, wujud titi tembung (morfologi), wujud titi ukara (sintaksis), titi makna (semantik) banjur pamilihe tembung lan lelewane basa sajrone lirik lelagon tayub anggitane wagiran pratama. Anggone nintingi bakal dipretelakake lan karembug kanthi mligi, yaiku kanthi cara nintingi lirik lelagon kang wis pinilih lirik lelagon kasebut, Adhedhasar pethikan (LD7. TLL. Pd 1/Gt 3. Hal 137) purwakanthi guru swarane nggunakake swara [ͻ]. Andharan kasebut bisa kabuktekake ana ing pethikan (LD7. TLL. Pd 1/Gt 3. Hal 137) tembung 'lara' [lͻrͻ] lan 'sapa' [sͻpͻ]. tembung-tembung kasebut Pamilihe swara [ͻ] digunakake pangripta kanggo nuduhake pangudarasane ing tumprap lelakon katresnane kang tansah pandum, saliyane iku uga bisa digambarake minangka pawongan sing lara branta krana katresnane. ing trima tansah nandang (b) Purwakanthi Guru Sastra Pamilihe Tembung salah sawijine cara kanggo milih tembung kanthi teges kang cocog kanggo nyengkuyung gagasan tartamtu saka pangripta. Kepriye pangripta milih tetembungan supaya ndadekake karyane endah lan bisa narik kawigatosane pamaca (Keraf, 2006:24). Pamilihe tembung ing panliten iki bakal diperang saka swarane tembung lan panulisan tembung. Purwakanthi guru sastra yaiku purwakanthi kang runtut sastrane (konsonane) utawa sastra sing wis kasebut ana ing perangane ukara wiwitan (purwa), dikanthi, digandeng, disebutake maneh ing perangane ukara mburi, perangan ukara sing mburi ana sing nunggal sastra karo perangane ukara wiwitan. Ing ngisor iki asile panliten ngenani purwakanthi guru sastra saka irah-irahan "mbledhose gunung kelud" lan "tembang kangen". (2) jagat peteng sinaputing pedhut (LD1. MGK. Pd 4/Gt 3. Hal 131) 1) Titi Swara (Fonologi) Titi swara yaiku ilmu kang ngandharake ngenani swara utawa unine fonem lan objek sing digunakake yaiku unine manungsa. Titi swara sing ditemokake ing (3) saktenane aku mung tansah setya ngenteni (LD18. TK. Pd 4/Gt 2. Hal 148) adhedhasar pethikan (LD1. MGK. Pd 4/Gt 3. Hal 131) lan (LD18. TK. Pd 4/Gt 2. Hal 148) nggunakake 4
Pamilihe Tembung Lan Lelewane Basa Sajrone Lirik Lelagon Tayub Anggitane Wagiran Pratama purwakanthi guru sastra [t]. Andharan kasebut bisa dibuktekake ana ing pethikan (LD1. MGK. Pd 4/Gt 3. Hal 131) yaiku ing tembung 'jagat ', 'peteng [pәtәŋ]', 'sinaputing [sinaputiŋ]' lan 'pedhut [pәḍut]'. Pethikan (LD18. TK. Pd 4/Gt 2. Hal 148) tembunge yaiku 'saktenane [sa?tәnane]', 'tansah', 'setya [sәt?ͻ]' lan 'ngenteni [ŋәntԐni]'. Pangripta nggunakake sastra [t] sajrone reriptane kasebut nduweni tujuwan kanggo nggambarake kahanane samubarang, kayadene ing pethikan (LD1. MGK. Pd 4/Gt 3. Hal 131) yaiku nggambarake kahanan nalika gunung kelud mbledhos. Pethikan (LD18. TK. Pd 4/Gt 2. Hal 148) nggambarake kahanane pawongan sing tansah setya marang katresnane. (a) Tembung Saroja Tembung saroja yaiku tembung loro kang padha tegese utawa meh padha tegese kang lumrah dinggo bebarengan. Sing dikarepake saka rong tembung kasebut bisa nuwuhake makna kang luwih teges, maknane bisa perkara kang ana sesambungane bisa uga kahanan kang mbangetake. Ing ngisor iki panliten ngenani tembung saroja ana ing irah-irahan "Mbledhose Gunung Kelud" lan "Kalimantan Jawa" yaiku : (6) Peteng ndhedhet katon lelimengan (LD1. MGK. Pd 1/Gt 4. Hal 131) (7) Takrewangi lara lapa (LD3. KJ. Pd 1/Gt 3. Hal 133) (c) Purwakanthi Guru Lumaksita Purwakanthi guru lumaksita yaiku purwakanthi sing wujude kanthi mbolan-mbaleni tembung kang ana ing ukara wiwitan saben gatra banjur diurutake ing ukara candhake utawa ngimbali tembung ing pungkasane frasa kapisan dadi awalane tembung ing frasa sabanjure. Ing ngisor iki asile panliten kang dipethik saka irah- irahan "Ora Tau Mulih" yaiku : (4) Ra bakal luntur tresnamu ra bakal ilang (LD6. OTM. Pd 1/Gt 2. Hal 136) (5) Ra tau mulih saiki ra tau mulih (LD6. OTM. Pd 3/Gt 1. Hal 136) ing ndhuwur bisa dimangerteni Adhedhasar dhata manawa ing pethikan (LD1. MGK. Pd 1/Gt 4. Hal 131) lan (LD3. KJ. Pd 1/Gt 3. Hal 133) nggunakake tembung saroja. Andharan kasebut kabuktekake ana ing pethikan (LD1. MGK. Pd 1/Gt 4. Hal 131) yaiku tembung 'peteng ndhedhet' asale saka tembung peteng kang tegese swasana kang ora ana pepadhange lan dhedhet tegese mbangete tembung peteng. Mula saka rong tembung kasebut kang digandeng dadi siji ora bisa diowahi anane utawa dipisahake antarane tembung siji lan sijine, manawa peteng ndhedhet iku tegese peteng banget. Panganggone tembung kasebut ing pethikan (LD1. MGK. Pd 1/Gt 4. Hal 131) nduweni tujuwan kanggo ngambarake swana langit kang tansah peteng banget. Adhedhasar panliten ing ndhuwur, pethikan (LD6. OTM. Pd 1/Gt 2. Hal 136) lan (LD6. OTM. Pd 3/Gt 1. Hal 136) ana purwakanthi guru basane utawa guru lumaksita. Andharan kasebut bisa kabuktekake ana ing pethikan (LD6. OTM. Pd 1/Gt 2. Hal 136) yaiku ana ing tembung 'ra bakal' lan sajrone pethikan (LD6. OTM. Pd 3/Gt 1. Hal 136) yaiku ana ing tembung 'ra tau mulih'. (b) Tembung Rangkep Tembung rangkep yaiku tembung kang dhobel utawa dibolan-baleni. Tembung rangkep sing ditemokake ing panliten iki yaiku dwipurwa lan dwilingga. Ing ngisor iki bakal diandharake ngenani rong perkara kasebut. Tembung-tembung kasebut digunakake pangripta kanthi tujuwan kanggo negesake samubarang, kaya dene ing pethikan (LD6. OTM. Pd 1/Gt 2. Hal 136) negesake menawa rasa katresnan sing tansah setya lan ora bakal ilang. Pethikan (LD6. OTM. Pd 3/Gt 1. Hal 136) negesake lan nggambarake manawa wong sing ditresnani ra tau mulih lan ora ngurusi kaluwargane. 1. Dwipurwa Dwipurwa yaiku purwane tembung kang dumadi saka utawa pangrangkep pangrangkepe wanda kawitane tembung. Andharan kasebut ana ing panliten iki yaiku ngenani dwipurwa kang arupa pethikan lan andharan, dene pethikane yaiku saka irah-irahan "Mbledhose Gunung Kelud" yaiku : tembung lingga 2) Titi Tembung (Morfologi) Titi tembung yaiku ilmu linguistik kang mbahas ngenani tembung sajrone basa. Titi swara sing ditemokake ing panliten lirik utawa gatra lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama yaiku ngenani tembung rangkep lan tembung camboran. Ing ngisor iki bakal kaandharake ngenani telung perkara kasebut. (8) Kilat guntur padha sesamberan (LD1. MGK. Pd 1/Gt 3. Hal 131) (9) Sesawangan nyengsemake swasana (LD1. MGK. Pd 1/Gt 3. Hal 131) Adhedhasar dhata ing ndhuwur bisa dimangerteni manawa pethikan (LD1. MGK. Pd 1/Gt 3. Hal 131) lan 5
Jurnal Baradha. Volume 01, Nomor 01, Januari 2018 (LD1. MGK. Pd 1/Gt 3. Hal 131) nggunakake tembung rangkep sing arupa dwipurwa. Andharan kasebut bisa dibuktekake ana ing pethikan (LD1. MGK. Pd 1/Gt 3. Hal 131) yaiku ing tembung 'sesamberan' kanthi tembung lingga 'samber + -an' oleh pangrangkepan purwane tembung yaiku 'sa- / se-'. Saengga bisa dijlentrehake kanthi kaya mangkene : samber + -an => sasamberan => sesamberan. Pethikan (LD1. MGK. Pd 1/Gt 3. Hal 131) yaiku ing tembung 'sesawangan' kanthi tembung lingga 'sawang + -an' oleh pangrangkepan / se-' saengga bisa purwane dijlentrehake kanthi kaya mangkene : sawang + -an => sasawangan => sesawangan. nggunakake tembung yaiku 'sa- tembung 'gawang'. 'gawang-gawang' kanthi tembung lingga Pangripta nggunakake tembung dwilingga wutuh 'ngendi-ngendi' lan 'gawang-gawang' nduweni teges nuduhake jumlah sing akeh (pluralitas) lan mbolan- mbaleni anggone nglakoni samubarang. Kaya dene ing pethikan (LD1. MGK. Pd 2/Gt 4. Hal 131), tembung 'ngendi-ngendi' nuduhake nyebare awu bledhosane gunung kelud kang akeh banget nganti sebarane ana ing pirang-pirang kutha. Pethikan (LD2. EE. Pd 3/Gt 3. Hal 132), tembung 'gawang-gawang' nuduhake mbolan- mbaleni anggone kelingan esemane pawongan sing tansah isih cetha wela-wela. dwipurwa Pangripta 'sesamberan' tujuwan kanggo mantebake tegese tembung kasebut. Kayadene ing pethikan (LD1. MGK. Pd 1/Gt 3. Hal 131) tembung sesamberan nduweni teges kilat guntur sing tansah terus- terusan nyamber ana ing langit. Pethikan (LD1. MGK. Pd 1/Gt 3. Hal 131), tembung sesawangan nduweni teges sing tansah terus-terusan nyawangi samubarang kan gawe senenge ati. tembung 'sesawangan' nduweni lan 2. Dwilingga Dwilingga yaiku tembung kang dirangkep. Pangrangkepe tembung lingga ana sing karangkep wutuh lan ana kang karangkep mawa owah-owahan swara. Kaya dene ing ngisor iki wujude panliten ngenani dwilingga wutuh lan dwilingga salin swara. a) Dwilingga Wutuh Dwilingga wutuh yaiku lingga kang tembung karangkep wutuh tanpa ana owah-owahan apa-apa nanging tembung dwilingga bisa diwuwuhi imbuhan kang awujud ater-ater, seselan lan panambang. Ing ngisor iki asile panliten ngenani dwilingga wutuh kang arupa pethikan saka gatra lelagon tayub kanthi irah-irahan "Mbledhose Gunung Kelud" lan "Eling Esemmu" yaiku : (10) (11) ... Awu mabur teka ngendi - ngendi (LD1. MGK. Pd 2/Gt 4. Hal 131) ... Gawang-gawang anglamlami (LD2. EE. Pd 3/Gt 3. Hal 132) Adhedhasar dhata ing ndhuwur bisa dimangerteni manawa tembung dwilingga wutuh ana ing pethikan (LD1. MGK. Pd 2/Gt 4. Hal 131) lan (LD2. EE. Pd 3/Gt 3. Hal 132). Andharan kasebut bisa dibuktekake ana ing pethikan (LD1. MGK. Pd 2/Gt 4. Hal 131) yaiku tembung 'ngendi-ngendi' kanthi tembung lingga 'ng- + endi'. Pethikan (LD2. EE. Pd 3/Gt 3. Hal 132) yaiku b) Dwilingga Salin Swara Dwilingga salin swara yaiku tembung lingga kang karangkep mawa owah-owahane swara. Rancake kang kaowahi yaiku swara ing tembung kapisan. Ing ngisor iki panliten ngenani tembung dwilingga salin swara sing ana ing pethikan kanthi irah-irahan "Sutini" yaiku : (12) ... Yen taksawang katon ngguya-ngguyu (LD10. STN. Pd 1/Gt 3. Hal 140) Adhedhasar dhata ing ndhuwur bisa dimangerteni manawa tembung dwilingga salin swara ana sajrone pethikan (LD10. STN. Pd 1/Gt 3. Hal 140). Andharan 'ngguya- kasebut bisa dibuktekake ngguyu'kanthi tembung lingga 'ng- + guyu' karangkep dadi banjur karangkep mawa owah-owahan swara dadi 'ngguya- ngguyu'. Kanggo luwih gamblang anggone njlentrehake bakal kawedhar kaya mangkene: ng- + guyu => ngguyu - ngguyu => ngguya - ngguyu. ing tembung 'ngguyu-ngguyu' dwilingga wutuh Pangripta nggunakake tembung dwilingga salin swara 'ngguya-ngguyu' nduweni teges mbolan-mbaleni anggone nglakoni samubarang. Kaya dene kaya tembung sajrone pethikan ing ndhuwur tembung ngguya- ngguyu nuduhake anggone ngguyu dibolan-baleni. (c) Tembung Camboran Tembung camboran utawa kata majemuk yaiku tembung loro utawa luwih sing digandheng dadi siji lan tembung mau dadi tembung anyar kang tegese uga melu anyar. Sing dikarepake teges anyar ing kene yaiku tegese tembung mau beda karo tegese tembung nalika isih awujud tembung lingga. Ing ngisor iki: (13) ... Bebasane gelang alit manggon driji (LD28. JTR. Pd 1/Gt. 1. Hal 158) 6
Pamilihe Tembung Lan Lelewane Basa Sajrone Lirik Lelagon Tayub Anggitane Wagiran Pratama Adhedhasar dhata ing ndhuwur bisa dimangerteni manawa pethikan (LD28. JTR. Pd 1/Gt. 1. Hal 158) nggunakake tembung camboran. Andharan kasebut bisa kabuktekake ana ing tembung 'gelang alit' kedadeyan saka rong tembung kang nuwuhake teges sing anyar, tembung gelang samubarang kang tegese yaiku diubedake ana ing ugel-ugel. Dene tembung alit yaiku samubarang sing wujude cilik. Rong tembung tembung kasebut manawa digandhengake nuwuhake teges anyar yaiku ali-ali. Andharan sabanjure yaiku bisa kabuktekake saka pethikan (LD4. KWG. Pd 1/Gt 3. Hal 134) yaiku ukara 'Uwis suwe nggonku ngendhem rasa' jejere yaiku 'nggonku' manggon ing tengah-tengahe ukara saburine katrangan, wasesane yaiku 'ngendhem' manggon sawise jejere, lesane yaiku 'rasa' manggon ing pungkasane ukara utawa saburine wasesa, lan katerangane yaiku 'uwis suwe' manggon ana ing wiwitane ukara. Ukara kasebut manawa dibenerake miturut titi ukara kang samesthine yaiku 'nggonku ngendhem rasa uwis suwe'. Saka pethikan (LD28. JTR. Pd 1/Gt. 1. Hal 158) bisa dimangerteni manawa pangripta nggunakake tembung rasa saroja nduweni kaendahan kang arupa wangsalan kang batangane ali-ali. tujuwan kanggo nuwuhake 3) Titi Ukara (Sintaksis) Sintaksis mujudake ilmu linguistik sing njlentrehake tembung-tembung lan frasa ing basa kng digunakake sajrone bebrayan kanthi anane paugeran. Titi ukara nduweni maneka warna bab kang bisa ditliti, kaya dene tayub anggitane ing lirik lelagon sing ditemokake (pembalikan), Wagiran pemendekan lan pengulangan ukara. Pratama yaiku inverse (b) Pemendekan Pemendekan yaiku ngurangi kanthi sengaja wanda tembung kang digunakake pangripta kanthi tujuwan njangkepi cacahe wanda sajrone ukara. Tujuwane yaiku kanggo nambahi unsur estetis sajrone lirik lelagon tayub iki asile panliten ngenani kasebut. pemendekan utawa wancahan kang arupa pethikan saka lirik "Kangen Waranggana" lan "Kacu Kuning": Ing ngisor lelagon tayub kanthi irah-irahan (16) tresna pancen ra kudu nduweni (LD4. KWG. Pd 3/Gt 1. Hal 134) (a) Inversi (pembalikan) Inversi yaiku titi ukara kang diwolak-walik mula beda karo titi ukara kang wis baku nggunakake jejer, wasesa, lesan kanthi urut. Ing ngisor iki asile panliten kang arupa pethikan lirik lelagon tayub saka irah-irahan "Eling Esemmu" lan "Kangen Waranggana". (14) Wis suwe kangen sliramu wong bagus (LD2. EE. Pd 2/Gt 1. Hal 132) (15) Uwis suwe nggonku ngendhem rasa (17) saiki njur lali (LD8. KK. Pd 1/Gt 2. Hal 138) Adhedhasar pethikan (LD4. KWG. Pd 3/Gt 1. Hal 134) lan (LD8. KK. Pd 1/Gt 2. Hal 138) tembung kang digunakake dipedhot utawa disingkat. Andharan kasebut bisa kabuktekake ana ing pethikan (LD4. KWG. Pd 3/Gt 1. Hal 134) yaiku tembung 'ra' manawa ora disingkat utawa ora dipedhot sing bener yaiku 'ora'. Bukti sabanjure yaiku saka pethikan (LD8. KK. Pd 1/Gt 2. Hal 138) tembunge yaiku 'njur' manawa ora disingkat utawa dipedhot tembunge sing wutuh utawa sing bener yaiku 'banjur'. (LD4. KWG. Pd 1/Gt 3. Hal 134) Adhedhasar dhata kasebut bisa dimangerteni manawa pethikan (LD2. EE. Pd 2/Gt 1. Hal 132) lan (LD4. KWG. Pd 1/Gt 3. Hal 134) nggunakake ukara kang ora trep amarga beda karo titi ukara sing samesthine. Andharan kasebut bisa kabuktekake ana ing pethikan (LD2. EE. Pd 2/Gt 1. Hal 132) yaiku ukara 'wis suwe kangen sliramu wong bagus' jejere yaiku 'wong bagus' manggon ing pungkasane ukara, wasesane yaiku 'kangen' ana ing tengah-tengahe ukara sawise katrangan, lesane yaiku 'sliramu' manggon ana ing mburine wasesa lan ing ngarepe jejer, banjur panggenah 'uwis suwe' manggon ing wiwitane tembung. Miturut ukara kang samesthine yaiku 'wong bagus wis suwe kangen sliramu'. Tembung saka pethikan (LD4. KWG. Pd 3/Gt 1. Hal 134) lan (LD8. KK. Pd 1/Gt 2. Hal 138) digunakake dening pangripta kanthi tujuwan kanggo madakake lan ngganepi wandane supaya pas anggone diucapake utawa dilagokake saengga uga bisa nuwuhake unsur kaendahan sajrone asil reriptane. (c) Pengulangan ukara Pengulangan ukara yaiku wujud struktur ukara kanthi mbolan-mbaleni ukarane sadurunge ing ukara sacandhake. Ing ngisor iki asile panliten pengulangan ukara kang arupa pethikan lirik lelagon tayub kanthi irah- irahan "Ora Tau Mulih" lan "Ali-ali Mripat Biru" : (18) Ra tau mulih saiki ra tau mulih Apa wis lali neng saben wis oleh ganti 7
Jurnal Baradha. Volume 01, Nomor 01, Januari 2018 Ra tau mulih saiki ra tau mulih Apa wis tega saiki ra gelem kandha (LD6. OTM. Pd 3/Gt 1-4. Hal 136) (19) Mripat biru mung tak sawang Merga wedi yen nganti kelangan Mripat biru pilihanku Kang sinimpen tresna jroning kalbu (LD5. AMB. Pd 3/Gt 1-4. Hal 135) 1. Sinonim Sinonim yaiku tembung utawa ukara kang maknane meh padha karo makna liyane. Ing ngisor iki asile panliten sinonim arupa cuplikan lan andharan kanthi gamblang. Pethikan saka irah-irahan "Ikhlase Wong Tuwa" lan "Meteng Pitung Sasi" yaiku : (20) Bapak lan si mbok uwis katon tuwa Adhedhasar pethikan (LD6. OTM. Pd 3/Gt 1-4. Hal 136) lan (LD5. AMB. Pd 3/Gt 1-4. Hal 135) nggunakake ukara utawa saperangane ukara kang dibolan-baleni yaiku gatra sing manggon ing gatra 1 padha karo gatra 3, manawa ing gatra 2 padha karo gatra 4. Andharan kasebut bisa kabuktekake ing pethikan (LD6. OTM. Pd 3/Gt 1-4. Hal 136) ukara 'Ra tau mulih saiki ra tau mulih' ana ing gatra 1 lan gatra 3, banjur ukara 'apa wis' ana ing gatra 2 lan gatra 4. Pethikan sabanjure yaiku (LD5. AMB. Pd 3/Gt 1-4. Hal 135) kanthi ukara 'mripat biru' ana ing gatra 1 lan gatra 3. Ukara sing dibolan-baleni ing pethikan (LD6. OTM. Pd 3/Gt 1-4. Hal 136) lan (LD5. AMB. Pd 3/Gt 1-4. Hal 135) digunakake pangripta kanthi tujuwan kanggo negesake lan mbangetake makna sajrone ukara kasebut. Ukara ing pethikan (LD6. OTM. Pd 3/Gt 1-4. Hal 136) negesake manawa sesandhingane utawa bojone ora tau bali menyang omah lan lali marang kaluwargane sing tansah ngenteni. Sabanjure pethikan (LD5. AMB. Pd 3/Gt 1-4. Hal 135) negesake anggone pangripta kang tansah mbolan-mbaleni anggone nyawang ali-aline lan ali-aline kasebut diumpamakake katresnane kang bakal dijaga kanthi tenanan. 4) Titi Makna (Semantik) Titi makna yaiku salah sawijining cabang linguistik kang ngrembag ngenani tegese tembung. Titi makna sing ditemokake ing paniten lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama yaiku makna tembung lan relasi makna. Ing ngisor iki bakal diandharake pethikan-pethikane. (21) ... Ibarat srengenge kang anggiwang ngulon (LD23. IWT. Pd 1/Gt 1 lan 3. Hal 153) ... Kowe tegane mung lamis manis janjimu Tegel mentala ngapusi aku (LD20. MPS. Pd 3/Gt 3 lan 4. Hal 150) Adhedhasar pethikan (LD23. IWT. Pd 1/Gt 1 lan 3. Hal 153) lan (LD20. MPS. Pd 3/Gt 3 lan 4. Hal 150) nggunakake tembung kang padha tegese. Andharan asebut bisa dibuktekake ing pethikan (LD23. IWT. Pd 1/Gt 1 lan 3. Hal 153) yaiku ukara 'Katon tuwa' tegese meh padha karo 'srengenge kang anggiwang ngulon' yaiku padha-padha negesake ngenani wektu kang wis suwe. Sabanjure pethikan (LD20. MPS. Pd 3/Gt 3 lan 4. Hal 150) 'lamis manis janjimu' padha tegese karo ukara 'ngapusi aku', ukara-ukara kasebut bisa ditegesi yaiku padha-padha gawe gela atine pangripta amarga omongane sawijine pawongan ora cundhuk karo apa sing diomongake utawa dijanjikake sadurunge. Saka ukara-ukara kang ana ing pethikan (LD23. IWT. Pd 1/Gt 1 lan 3. Hal 153) lan (LD20. MPS. Pd 3/Gt 3 lan 4. Hal 150) digunakake pangripta kanggo negesake makna tembung kasebut kanthi luwih luwih cetha. Ing pethikan (LD23. IWT. Pd 1/Gt 1 lan 3. Hal 153) kanggo negesake umure pawongan kang digambarake ibarat sinare srengenge nalika sore yaiku nalika cahyane ora padhang maneh kaya dene isih awan. Pethikan(LD20. MPS. Pd 3/Gt 3 lan 4. Hal 150) digunakake pangripta kanggo negesake apa sing wis gawe rasa gela lan kuciwane pangripta. (a) Relasi Makna Relasi makna yaiku sesambungane unsur semantik sing ana ing antarane satuan basa siji lan sijine. Satuwan basa kasebut bisa arupa tembung, frase, uga ukara. Relasi makna awujud unsur leksikal kang mbahas ngenani sinonim, antonim, polisemi, hiponimi, homonimi, ambiguiti lan redundansi. Relasi makna sing ditemokake iki antarane yaiku sinonim, antonim, ing panliten ambiguiti n redhudhansi. Ing ngisor ii bakal la dijlenrehake pethikan lan andharane. 2. Antonim (Kosok Balen) Antonim yaiku tembung, frase utawa ukara kang maknane walikan saka makna tembung lan ukara liyane. Ing ngisor iki asile panliten kang arupa pethikan lan andharane. Pethikan saka irah-irahan "Ora Tau Mulih" lan "Gelang Kalung" yaiku : (22) Rina lan wengi nggonku sabar angenteni (LD6. OTM. Pd 1/Gt 4. Hal 136) (23) Bungah susah dilakoni (LD9. GK. Pd 3/Gt 3. Hal 139) 8
Pamilihe Tembung Lan Lelewane Basa Sajrone Lirik Lelagon Tayub Anggitane Wagiran Pratama Adhedhasar pethikan (LD6. OTM. Pd 1/Gt 4. Hal 136) lan (LD9. GK. Pd 3/Gt 3. Hal 139) nggunakake tembung kosok balen utawa antonim. Andharan kasebut bisa dibuktekake ana ing pethikan (LD6. OTM. Pd 1/Gt 4. Hal 136) yaiku tembung 'rina' kosok balene 'wengi' utawa bisa ditegesake 'awan' lan 'wengi'. Pethikan (LD9. GK. Pd 3/Gt 3. Hal 139) tembung 'bungah' kosok balene yaiku tembung 'susah'. Tembung-tembung kang digunakake pangripta ing pethikan (LD6. OTM. Pd 1/Gt 4. Hal 136) lan (LD9. GK. Pd 3/Gt 3. Hal 139) kanthi tujuwan yaiku kanggo negesake makna tembung kasebut. Pethikan (LD6. OTM. Pd 1/Gt 4. Hal 136) negesake anggone pangripta nunggoni pawongan sing dienteni kanthi wayah awan lan wengi. Pethikan (LD9. GK. Pd 3/Gt 3. Hal 139) negesake kahanan uripe pawongan kang dilakoni bebarengan karo sesandhingane nalika oleh rejeki utawa bebaya. ngelingake nuduhake pangripta sesisihane yen dheweke wong sing lair lan mapan ana ing nggunung. kepengin utawa 5) Citraan Citraan yaiku nggambarake samubarang kang digayutake karo pancadriya (pendalu, pangrungon, panggrayang, pangecap, pangambu lan solah bawa). Ing ngisor iki asile panliten citraan kang arupa cuplikan lan andharan sajrone lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama. Pethikan ing ngisor iki dicuplik saka irah-irahan "Mbledhose Gunung Kelud" lan "Eling Esemmu", yaiku: (26) Gumuruh swarane nggegirisi Gumleger ana langit Kediri Kilat guntur padha sesamberan Peteng ndhedhet katon lelimengan (LD1. MGK. Pd 1/Gt 1-4. Hal 131) 3. Redhudhansi Redhudhansi bisa ditegesi minangka mbangetake panganggone unsur segmental sajrone tuturan utawa panuturane ukara. iki asile panliten ing ngisor redhudhansi kang arupa cuplikan lan andharane. Pethikan saka lirik lelagon tayub kanthi irah-irahan "Lara Tresna" lan "Klambi Wungu", yaiku : (24) Yen ta aku nduwe lara tresna (LD13. LT. Pd 1/Gt 2. Hal 143) (25) Sliramu wong kang saka nggunung (LD14. KW. Pd 4/Gt 1. Hal 144) Adhedhasar panliten ing ndhuwur bisa dimangerteni manawa pethikan (LD13. LT. Pd 1/Gt 2. Hal 143) lan (LD14. KW. Pd 4/Gt 1. Hal 144) nudohake anane redhudhansi. Andharan kasebut bisa dibuktekake ana ing pethikan (LD13. LT. Pd 1/Gt 2. Hal 143) yaiku tembung 'ta' sing ana sajrone ukara 'yen ta aku lara tresna' manawa diilangake dadi 'yen aku lara tresna' ora bakal nuwuhake teges sing beda. Pethikan (LD14. KW. Pd 4/Gt 1. Hal 144) yaiku tembung 'kang' sing ana sajrone ukara 'sliramu wong kang saka nggunung' manawa diilangake dadi ukara 'sliramu wong saka nggunung' ora bakal owah tegese lan ora bakal nuwuhake teges liya. (27) Sesawangan nyengsemake swasana Nentremake kalbu Katon padhang lan sumilak ing tawang Endah ing pandulu (LD2. EE. Pd 1/Gt 1-4. Hal 132) Adhedhasar panliten ing ndhuwur bisa dimangerteni manawa pethikan (LD1. MGK. Pd 1/Gt 1-4. Hal 131) lan (LD2. EE. Pd 1/Gt 1-4. Hal 132) kalebu citraan. Andharan kasebut bisa dibuktekake ana ing pethikan (LD1. MGK. Pd 1/Gt 1-4. Hal 131) nggunakake citraan pangrungon lan pendulu sing bisa dibuktekake ana ing ukara 'Gumuruh swarane nggegirisi', saka ukara kasebut pangripta nudohake manawa krungu swara sing gawe ati giris nalika gunung kelud mbledhos, banjur ukara 'Peteng ndhedhet katon lelimengan', yaiku pangripta nudohake nalika nyawang kahanan langit sing tansah peteng krana anane pedhut utawa udan awu asile bledhosane gunung kelud. Pethikan (LD2. EE. Pd 1/Gt 1- 4. Hal 132) nggunakake citraan pendulu sing bisa dibuktekake ana ing ukara ' Katon padhang lan sumilak ing tawang', saka ukara kasebut pangripta nudohake nalika nyawang tawang utawa langit sing katon padhang lan cerah. Tembung kasebut digunakake pangripta ana ing pethikan (LD13. LT. Pd 1/Gt 2. Hal 143) lan (LD14. KW. Pd 4/Gt 1. Hal 144) kanthi tujuwan kanggo mbangetake lan nonjolake pandhapuk objeke kanthi ora ngowahi teges utawa nuwuhake teges liyane. Andharan kasebut bisa kabuktekake ana ing pethikan (LD13. LT. Pd 1/Gt 2. Hal 143) negesake manawa pangripta tenanan anggone lara ati amarga wisa digawe kuciwa. Pethikan (LD14. KW. Pd 4/Gt 1. Hal 144) negesake manawa Saka pethikan (LD1. MGK. Pd 1/Gt 1-4. Hal 131) lan (LD2. EE. Pd 1/Gt 1-4. Hal 132) digunakake tujuwan supaya bisa nuwuhake pangrripta kanthi rangsangan kaendahan, mula pangripta nudohake pancadriya nganggo ukara-ukara kang dironce-ronce kanthi endah lan bisa nuwuhake imajinasine pamireng. 6) Lelewane Basa Lelewane basa yaiku mujudake unsur basa kang ekspresif lan emotif, kang ditambah ing babagan kang 9
Jurnal Baradha. Volume 01, Nomor 01, Januari 2018 netral. tayub anggitane Wagiran Pratama sing ditemokake ana ukara sinekdoke, ukara personifikasi, ukara pangudarasa, ukara hiperbola lan ukara epitet utawa idhentitas dhiri. Ing iki bakal dijlentrehake ngenani perangan ngisor lelwaning basa. lelewane basa sajrone gatra lelagon (a) Wujud Sinekdoke (b) Wujud Personifikasi Wujud personifikasi yaiku wujud ukara utawa tembung kang nggambarake barang-barang kang mati utawa ora nduweni nyawa kang dipindhakake kaya dene manungsa sing bisa obah. Ig ngisor iki asile panliten ukara personifikasi sajrone lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama kang arupa pethikan lan andharan. Pethikane saka lan "Gelang kalung", yaiku : irah-irahan "Kalimantan Jawa" wujud sinekdoke yaiku wujud ukara utawa tembung kang nggunakake samubarang kanggo ngarani sakabehe utawa samubarang kanggo ngarani mung saperlune. Ing ngisor iki asile panliten saka lirik lelagon tayub kasebut kang dicuplik saka irah-irahan "Mbledhose Gunung Kelud" lan "Sutini: yaiku : (30) Kalimantan banyu sing tak ombe Kabeh mau kang dadi saksine Kalimantan nggonku nyambut gawe Ning tresnaku ya mung kanggo kowe (LD3. KJ. Pd 3/Gt 1-4. Hal 133) (28) Lindhu anggoncang bumi Gunung kelud mbledhos tengah wengi Geni nyembur angkasa Ayo eling kang maha kuwasa (LD1. MGK. Pd 3/Gt 1. Hal 131) (31) Gelang kalung dadi saksi Sliramu ora bakal nyidrani Wiwit ndunya nganti akhir Dhuh wong bagus sing takpikir-pikir (LD9. GK. Pd 4/Gt 1-4. Hal 139) (29) Eee dhik Sutini Prawan ndesa anake wong tani Eee dhik Sutini Kapan bisa urip nyawiji (LD10. STN. Pd 3/Gt 1. Hal 140) Adhedhasar panliten ing ndhuwur pethikan (LD1. MGK. Pd 3/Gt 1. Hal 131) lan (LD10. STN. Pd 3/Gt 1. Hal 140) kalebu ukara sinekdoke. Andharan kasebut bisa kabuktekake ana ing pethikan (LD1. MGK. Pd 3/Gt 1. Hal 131) yaiku ukara'Lindhu anggoncang bumi' kang nggunakake tembung sakabehe 'bumi' kanggo ngarani saperangan wewengkon utawa wilayah wae. Pethikan (LD10. STN. Pd 3/Gt 1. Hal 140) yaiku ukara 'Prawan ndesa anake wong tani' kang nggunakake tembung 'prawan ndesa' kanggo ngarani pawongan wedok sing jenenge Sutini. Adhedhasar panliten ing ndhuwur bisa dimangerteni manawa pethikan (LD3. KJ. Pd 3/Gt 1-4. Hal 133) lan (LD9. GK. Pd 4/Gt 1-4. Hal 139) Kalebu ukara personifikasi, andharan kasebut bisa dibuktekake ana ing pethikan (LD3. KJ. Pd 3/Gt 1-4. Hal 133) yaiku ukara 'Kalimantan banyu sing tak ombe, Kabeh mau kang dadi saksine' pangripta dene ngumpamakake samubarang utawa uwong sing bisa nyawang lan ngrungokake, kamangka banyu kasebut ora nduwe nyawa ya ora bisa nyawang lang ngrungokake. Pethikan (LD9. GK. Pd 4/Gt 1-4. Hal 139) yaiku ukara 'Gelang kalung dadi saksi' ing ukara kasebut pangripta mindhakake gelang lan kalung kaya dene manungsa kang dadi saksi sing bisa ngrungokake uga nyawang. ing 'banyu' ukara dadi kasebut saksi kaya Pangripta nggunakake ukara sinekdoke ing pethikan (LD1. MGK. Pd 3/Gt 1. Hal 131) lan (LD10. STN. Pd 3/Gt 1. Hal 140) nduweni tujuwan kanggo nuwuhake unsur kaendahan lan ngandharake makna kang ana ing sajrone asil reriptane pangripta kanthi nggunakake ukara sing sipate samubarang sing amba, akeh lan gedhe kanggo ngarani samubarang sing jebule mung saperangan wae. Kaya dene ana ing pethikan (LD1. MGK. Pd 3/Gt 1. Hal 131) yaiku nuduhake lindhu sing nggoncang bumi, kamangka sing ngrasakake goncangane kasebut mung wilayah Indonesia mligine yaiku dhaerah Jawa Timur. Pethikan (LD10. STN. Pd 3/Gt 1. Hal 140) yaiku nuduhake prawan ndesa utawa wong wadon-wadon sing ana ing sajrone desa kamangka sing diarani prawan kasebut ya mung wong siji wae, ora liya ya Sutini. Pangripta nggunakake ukara-ukara kang ngandhut personifikasi nduweni tujuwan kanggo nuwuhake unsure kaendahan kanthi nggambarake samubarang kang mati dipindhakake kaya dene samubarang sing urip utawa nduwe nyawa. (c) Wujud Pangudarasa Wujud pangudarasa yaiku wujud ukara utawa tembung kang wujude pitakon sing sabenere lan ora mbutuhake wangsulan. Ing ngisor iki asile panliten ukara pangudarasa ing sajone lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama kang arupa pethikan saka irah-irahan "Ora Tau Mulih" lan "Tresna lan Lara", yaiku : (32) Apa wis lali ning saben wis oleh ganti (LD6. OTM. Pd 3/Gt 1. Hal 136) 10
Pamilihe Tembung Lan Lelewane Basa Sajrone Lirik Lelagon Tayub Anggitane Wagiran Pratama (33) Apa wis tega saiki ra gelem kandha (LD6. OTM. Pd 3/Gt 3. Hal 136) (34) Adhuh lara kudu sambat karo sapa (LD7. TLL. Pd 3/Gt 1. Hal 137) (35) Adhuh gusti mboten kiyat kula niki (LD7. TLL. Pd 3/Gt 3. Hal 137) Adhedhasar panliten ing ndhuwur bisa dimangerteni manawa pethikan (LD6. OTM. Pd 3/Gt 1. Hal 136), (LD6. OTM. Pd 3/Gt 3. Hal 136), (LD7. TLL. Pd 3/Gt 1. Hal 137) lan (LD7. TLL. Pd 3/Gt 3. Hal 137) kalebu ukara pangudarasa. Andharan kasebut bisa kabuktekake ana ing pethikan (LD6. OTM. Pd 3/Gt 1. Hal 136) lan (LD6. OTM. Pd 3/Gt 3. Hal 136) yaiku ing tembung 'apa' nuduhake pitakone pangripta marang awake dhewe ngenani solah bawane sesandhingane sing ora tau mulih. Pethikan (LD7. TLL. Pd 3/Gt 1. Hal 137) lan (LD7. TLL. Pd 3/Gt 3. Hal 137) yaiku tembung 'adhuh' nuduhake pangudarasane pangripta sing ora kuwat nandang samubarang. Pangripta nggunakake ukara pangudarasa nduweni tujuwan kanggo nuwuhake unsur kaendahan kanthi lumantar ukara-ukara kang ngandhut pitakonan lan panyambate pangripta sing ora mbutuhake wangsulan. (d) Wujud Hiperbola Wujud hiperbola yaiku wujud ukara utawa tembung kang negesi makna sabenere, kanthi nggunakake tembung liyane kanggo mbangetake samubarang. Ing panliten iki bisa ditemokake ana lirik lelagon tayub kanthi lan "Kangen Waranggana", yaiku : irah-irahan "Eling Esemmu" kang lagi nandang kasmaran, saengga nalika mung nyawang esemane wong sing disenengi bisa gawe atine tratapan, saka andharan kasebut pawongan kasebut tumrap 'esemmu' dadi pangriptane. Pethikan (LD4. KWG. Pd 1/Gt 1-4. Hal 134) yaiku ukara 'Wuyungku ngelayung kangen tembus dhadha', ukara kasebut kalebu ukara hiperbola amarga mbangetake rasa wuyunge pangripta nalika ora bisa ketemu lan nyandhing wong sing diimpi-impi. tembung sing dibangetake Saka pethikan kasebut bisa dimangerteni manawa pangripta nggunakake ukara kang ngandhut hiperbola nduweni tujuwan kanggo negesake makna sabenere isine mbangetake kanthi nggunakake ukara samubarang. sing (e) Wujud Epitet utawa Identitas Wujud epitet utawa identitas yaiku wujud ukara utawa tembung kang isine ngepasi sipat utawa ciri manungsa utawa salah sawijine bab. Ing panliten iki ditemokake ana ing lirik lelagon tayub kasebut kanthi irah-irahan "Sutini" lan "Rambut semiran", yaiku : (38) Sapa kae dhik nganggo klambi biru Sajak pantes tur katone ayu Yen tak sawang katon ngguya-ngguyu Jebulane anake pak Setu (LD10. STN. Pd 1/Gt 1-4. Hal 140) (39) Kapan bisa dhik aku nyandhing sliramu Prawan ndesa sing katon lugu Awake cilik ora pati lemu Yen ra weruh sirahku dadi ngelu (LD10. STN. Pd 2/Gt 1-4. Hal 140) (36) Kangmas nyaketa mring aku Nadyan ta ana lelamunan Sumedhot andudut rasa Esemmu agawe tratapan (LD2. EE. Pd 4/Gt 1-4. Hal 132) (40) Kedanan saiki kedanan Cewek seksi rambute semiran Kedanan saiki kedanan Karo aku mas ora perhatian (LD12. RS. Pd 3/Gt 1-4. Hal 142) (37) Lamun weruh tansaya anggodha ati Arep nyandhing nanging ora wani Uwis suwe nggonku ngendhem rasa Wuyungku ngelayung kangen dhadha (LD4. KWG. Pd 1/Gt 1-4. Hal 134) tembus Adhedhasar dhata ing ndhuwur bisa dimangerteni manawa pethikan (LD2. EE. Pd 4/Gt 1-4. Hal 132) lan (LD4. KWG. Pd 1/Gt 1-4. Hal 134) kalebu ukara hiperbola. Andharan kasebut bisa dibuktekake ana ing pethikan (LD2. EE. Pd 4/Gt 1-4. Hal 132) yaiku ukara 'Esemmu agawe tratapan', ukara kasebut kalebu ukara hiperbola amarga mbangetake rasa katresnane pawongan Adhedhasar dhata ing ndhuwur bisa dimangerteni manawa pethikan (LD10. STN. Pd 1/Gt 1-4. Hal 140), (LD10. STN. Pd 2/Gt 1-4. Hal 140) lan (LD12. RS. Pd 3/Gt 1-4. Hal 142) kalebu ukara epitet utawa idhentitas. Andharan kasebut bisa dibuktekake ana ing pethikan (LD10. STN. Pd 1/Gt 1-4. Hal 140) yaiku kang nuduhake idhentitase wong wadon sing ngganggo klambi biru lan jebule yaiku anake pak Setu. Pethikan (LD10. STN. Pd 2/Gt 1-4. Hal 140) yaiku ukarane 'Prawan ndesa sing katon lugu' lan 'Awake cilik ora pati lemu' saka ukara idhentitase kasebut, pangripta kepengin nuduhake pawongan sing asale saka ndesa lan perawakane sedhengan yaiku cilik ora pati lemu. Pethikan (LD12. RS. 11
Jurnal Baradha. Volume 01, Nomor 01, Januari 2018 Pd 3/Gt 1-4. Hal 142) yaiku ukara 'cewek seksi rambute semiran', saka ukara kasebut nuduhake idhentitase wong wadon sing gawe bojone kecanthol, dene idhentitase yaiku wong wadon sing nduwe perawakan seksi lan rambute disemir. supaya oleh asil kang pepak lan mentes. Saliyane iku uga bisa menehi gegambaran ngenani babagan kaendahan basa kang digunakake pangripta lan menehi teges kang kinandhut sajrone karya sastra arupa lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama. Saka andharan kasebut, pangripta nggunakake ukara epitet utawa idhentitas nduweni tujuwan yaiku kanggo nuwuhake kaendahan lumantar ukara-ukara sing isine ngenani sipat, titikan, lan gegambarane manungsa. KAPUSTAKAN Arifin, Zaenal lan Junaiyah. 2009. Morfologi bentuk, makna, dan fungsi edisi kedua. Jakarta: PT. Pusaka Mandiri. PANUTUP Sajrone bab panutup iki, bakal diandharake ngenani lan babagan sing wigati, yaiku ngenani dudutan pramayoga. Bab kasebut bakal diandharake ing ngisor iki: Dudutan Bungin, Burhan. 2001. Metodelogi Penelitian Sosial. Surabaya. Airlangga University press. Chaer, Abdul. 2003. Pengantar Semantik Bahasa Indonesia. Jakarta: PT. Rineka Cipta. Surana, S., Hum, M., I Dewa Putu Wijana, S. U. M. A., & Poedjosoedarmo, S. (2015). Variasi Bahasa dalam Stiker Humor (Doctoral dissertation, Universitas Gadjah Mada). Adhedhasar analisis kang wis dilakokake ing lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama bisa didudut ngenani pamilihe tembung lan lelewane basa antarane yaiku : Keraf, Gorys. 2006. Diksi dan Gaya Bahasa, Komposisi Lanjutan 1. Jakarta: PT. Gramedia Pustaka Utama. _____ 2009. Diksi dan Gaya Bahasa. Ende Flores: Nusa Sajrone panliten ksebut sing paling onja yaiku ing titi swara (fonologi) yaiku ngandhut swara-swara kang maknane ngenani katresnan lan panguripane bebrayan ing saben dina., titi tembung (morfologi) ngandhut tembung-tembung kang makanane ngenani katresnan lan panguripane bebrayan, ing titi ukara (sintaksis) ngandhut ukara-ukara kang isine ngenani negesake samubarang sing dikarepake dening pangripta, titi makna (semantik) ngandhut makna-makna ngenani panguripane bebrayan lan katresnan. ing Indah. _____ 2010. Diksi dan Gaya Bahasa. Jakarta: PT. Gramedia Pustaka Utama. Nurgiyantoro, Burhan. 2005. Pengantar Pemahaman Dunia Anak. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Padmosoekotjo. 1953. Ngrengngrengan Kasusastran Djawa. Surakarta. Poedjosoedarmo, Soepomo. 1979. Morfologi Bahasa Jawa. dan Pusat Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Jakarta: Pembinaan Pamilihe tembung lan lelewane basa sing paling onja yaiku ing babagan pamilihe tembung pangripta kerep nggunakake citraan kang diasilake saka rangsangan pancadriya pangripta kanthi dituwuhake ing ukara-ukara kang endah. lelewane basa pangripta kerep nggunakake ukara epitet utawa idhentitas dhiri kanggo nggambarake objek kang ana sajronig asil reriptane. Saka andharan kasebut bisa didudut manawa Wagiran Pratama iku ngandhutake teges katresnan lan ngenani uripe bebrayan ing sajrone reriptane yaiku kang arupa lirik lelagon tayub gaya Tulungagungan. Saliyane iku kanggo nguwatake teges kasebut, Wagiran Pratama nggunakake basa-basa rinengga kang ngandhut pamilihe tembung lan lelewane basa. Poerwadaminta, W.J.S. 1937. Baoesastra Djawi. Tokyo. Puspitasari, M., & Basir, D. U. P. M. (2015). Pamilihe Tembung lan Lelewane Basa Sajrone Antologi Geguritan Bakal Terus Gumebyar anggitane Suci Hadi Suwita (Tintingan Stilistika). Jurnal Mahasiswa Teknologi Pendidikan, 3(3). Ratna, Nyoman Kutha. 2009. Stilistika Kajian Puitika Bahasa, Sastra, dan Budaya. Yogyakarta: Pustaka Belajar. Saputra, Karsono.M. 2012. Puisi Jawa Struktur dan Estetik Sasangka, Sri Satriya TW. 1989. Paramasastra Jawa Gagrag Anyar. Surabaya: PT Citra Jaya Murti. Sudaryanto. 1993. Metode dan Aneka Tekhnik Analisis Bahasa. Yogyakarta: Duta Wacana University Press. Sudjiman, Panuti. 1993. Bunga Rampai Stilistika. Pramayoga Jakarta: Pustaka Utama Grafis. iki mung ngrembug saperangan ngenani pamilihe tembung lan lelewane basa sajrone lirik lelagon tayub anggitane Wagiran Pratama. Aspek-aspek liyane kang gegayutan karo pamilihe tembung lan lelewane basaisih durung ditliti lan dionceki kanthi gamblang, mula panliten iki perlu dianakake maneh Ing panliten Sugiyono. 2012. Metode Penelitian Kuantitatif Kualitatif dan R&D. Bandung: CV Alfabeta. Tarigan, Henry Guntur. 2008. Menulis Sebagai Suatu Ketrampilan Berbahasa. Bandung: Angkasa. Teeuw, A. 1984. Sastra dan Ilmu Sastra. Jakarta: PT. Girimurti Pusaka. 12
Pamilihe Tembung Lan Lelewane Basa Sajrone Lirik Lelagon Tayub Anggitane Wagiran Pratama Tim Penyusun. 2001. Kamus Besar Bahasa Indonesia Edisi Tiga. Jakarta: Balai Pustaka. Verhaar, J.W.M. 2008. Asas-asas Linguistik Umum. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. ______ 2010. Asas-asas Linguistik Umum. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Wellek, Rene dan Austin Warren. 1990. Teori Kesusastraan. Jakarta: Gramedia.a. Jakarta: Wedatama Widya Sastra. 13