102 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 5, Mei 2017 KONFLIK SOSIAL WONTEN ING NOVEL SANG PANGERAN PATI ANGGITANIPUN FITRI GUNAWAN (PANALITEN SOSIOLOGI SASTRA) SOCIAL CONFLICT IN THE NOVEL SANG PANGERAN PATI BY FITRI GUNAWAN (SOCIOLOGY LITERATURE RESEARCH) Dening: Anisatur Rochimah, Prodi Pendidikan Bahasa Jawa, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta Sarining Panaliten Ancasing panaliten menika kangge ngandharaken konflik sosial wonten ing novel Sang Pangeran Pati anggitanipun Fitri Gunawan. Panaliten menika ngandharaken wujud konflik sosial, pawadan ingkang murugaken konflik sosial saha cara ngrampungaken konflik sosial wonten ing novel Sang Pangeran Pati kanthi pendekatan Sosiologi Sastra. Panaliten menika kalebet jinis panaliten deskriptif kualitatif. Data panaliten awujud wujud konflik sosial, pawadan ingkang murugaken konflik sosial saha cara ngrampungaken konflik sosial. Caranipun ngempalaken data ing panaliten menika migunakaken teknik maos saha nyerat. Pirantining panaliten inggih menika panaliti sarta kartu data. Data ingkang sampun kapanggihaken dipunanalisis lajeng kaandharaken mawi teknik deskriptif. Panaliti migunakaken validitas semantis kangge manggihaken data ingkang valid, lajeng kangge manggihaken reliabilitas, panaliti migunakaken reliabilitas intrarater saha reliabilitas interrater. Asiling panaliten menika ngandharaken (1) wujud konflik sosial, (2) pawadan ingkang murugaken konflik sosial, saha (3) cara ngrampungaken konflik sosial. Wujud konflik sosial awujud perdebatan, pergunjingan, penolakan, padudon, kekerasan fisik saha ancaman. Lajeng pawadan ingkang murugaken konflik sosial inggih menika beda pamanggih, panyuwunipun Suryo Baskoro, penolakan Prihastuti Kusumo, Artikel tledhek Indah Darwanti, Re-organisasi bebadan perusahaan Cahaya Kita, perebutan wewenang, pemborongan koran Candra Kartika, katresnan ingkang boten dipunrestui, kajujuran Suryo Baskoro, saha tabloid Gemah Ripah. Cara kangge ngrampungaken konflik sosial inggih menika ngrayu, mendel, meksa, ngalah, paring andharan, manut, mungkasi pangandikan, kesah, muwun, mungkasi anggenipun tilpun, paring panyaruwe, paring pamrayogi, sajuruk, ngancam, nolak jujur. Wujud konflik sosial, pawadan ingkang murugaken konflik sosial saha cara ngrampungaken konflik sosial woniten gegayutanipun setunggal kaliyan sanesipun. Asiling panaliten menika manggihaken bilih konflik sosial kaliyan wosing karya sastra inggih menika perkawis sosial ingkang kadadosan ing novel Sang Pangeran Pati. Konflik damel lampahing cariyos langkung saged narik kawigatosan pamaos. Pamijining tembung: Konflik Sosial, Novel Sang Pangeran Abstract The purpose of this study to explain the social conflict in the novel Sang Pangeran Pati by Fitri Gunawan. This research explains the form of social conflict, the factors causing social conflict and how to solve social conflict in the novel Sang Pangeran Pati with Sociology Literature approach. This research includes qualitative descriptive research type. Research data in the form of social conflict, the causes of social conflict and how to resolve social conflict. How to collect data in this research using reading and writing techniques. Instrument using data card. The data found were analyzed and then explained by descriptive technique. Researchers used semantic validity to find valid data, then found reliability, researchers used intrarater reliability and interrater reliability. The results of this study explain (1) the form of social conflict, (2) factors causing social conflict, and (3) how to resolve social conflict. A form of social conflict in the form of debates, gossip, rejection, quarrels, physical violence and threats. Then the causes of social conflict are different opinions, requests Suryo Baskoro, rejection Prihastuti Kusumo, Articles tledhek Indah Darwanti, Re-organization company Cahaya Kita, the struggle for authority, newspaper Candra Kartika, unconceived love, honesty Suryo Baskoro, and tabloid Gemah Ripah. The way to resolve social conflict is to seduce, silence, force, defeat, explain, end the conversation, go, cry, hang up, criticize, advise, agree, threaten, refuse to be honest. The form of social conflict, the factors that cause social conflict and how to resolve social conflicts have relationships with one another. The results of the study found that social conflict and the content of literary works is a social problem that occurs in the novel Sang Pangeran Pati. Conflict makes the story more interesting to the reader's attention. Key words : Social Confict, Novel Sang Pangeran Pati Pat
PURWAKA Novel inggih menika salah satunggaling wujud kasusastran modern. Limrahipun novel nyariosaken pagesangan padintenan ingkang asipat fiktif. Salah satunggaling novel ingkang wonten ing jagad karya sastra Jawa modern inggih menika novel kanthi irah-irahan Sang Pangeran Pati.. Cariyos limrahipun gadhah plot ingkang narik kawigatosan pamaos. Plot (alur cariyos) menika kasusun saking perkawis-perkawis ingkang dipunalami paragatamanipun. Perkawis utawi dipunsebut konflik ndadosaken alur cariyos langkung narik kawigatosan pamaos. Konflik kadadosan amargi saben paraga gadhah pawadan ingkang beda-beda. Konflik ing novel Sang Pangeran Pati dipunsengkuyung dening paraga-paraga sanes, kadadosan amargi wontenipun interaksi para paraganipun. Cara anggenipun para paraga ngrampungaken konflik wonten ing novel Sang Pangeran Pati ugi beda-beda.. Wosing perkawis wonten ing panaliten menika kados andharan wonten ing ngandhap menika. 1. Kados pundi wujud konflik sosial antawisipun paraga ing novel Sang Pangeran Pati anggitanipun Fitri Gunawan? 2. Menapa kemawon pawadan ingkang murugaken konflik sosial ing novel Sang Pangeran Pati anggitanipun Fitri Gunawan? 3. Kados pundi caranipun paraga kangge ngrampungaken konflik sosial ing Konflik Sosial Wonten... Anisatur Rochimah 103 novel Sang Pangeran Pati anggitanipun Fitri Gunawan? GEGARAN TEORI Sosiologi inggih menika ngelmu ingkang ilmiah saha objektif ngengingi manungsa ing masarakat, lembaga-lembaga lan proses sosial (Damono, 1978:7). Sosiologi ngrembag kados pundi gesangipun manungsa ing masarakat, kados pundi makaryanipun saha kados pundi gesangipun manungsa. Wellek saha Warren (1990:109) ngandharaken bilih sastra menika mahyakaken pagesangan ingkang wonten kasunyatan sosial sinaosa sastra namung niru pagesangan manungsa. Miturut pamanggih menika sastra minangka refleksi masarakat, gadhah objek ingkang sami kaliyan sosiologi inggih menika manungsa ing masarakat. Pramila sanajan kekalihipun ngelmu ingkang beda nanging saged dipunginakaken panaliten sosiologi sastra. Sosiologi sastra ngandharaken wos, ancas, saha perkawis sanes ingkang wonten sambet rapetipun kaliyan perkawis sosial. Tegesipun menapa ingkang wonten ing karya sastra inggih menika gegambaran saking masarakat saestu. Novel inggih menika gegambaran saking realitas pagesangan manungsa ing masarakat wonten perkawis utawi konflik ingkang dipuncariyosaken wonten ing salebeting novel. Perkawis ingkang dipunlampahi dening paraga-paraga wonten ing salabeting novel ndadosaken wosing cariyos.
104 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 5, Mei 2017 Salah satunggaling jinis konflik panaliten. Data ingkang dipunasilaken awujud wonten salebeting cariyos inggih menika tabel-tabel inggih menika tabel wujud konflik konflik sosial. Konflik sosial inggih menika sosial, tabel pawadan ingkang murugaken konflik ingkang dipunsebabaken amargi konflik sosial, saha tabel ngrampungaken wonten kontak sosial antawisipun .manungsa, konflik sosial. Data-data ingkang wonten ing utawi perkawis-perkawis amargi hubungan tabel menika dipundeskripsikaken awujud antawisipun manungsa. Tuladhanipun pirembagan. perkawis perbunuhan, penindasan, Asiling panaliten saking novel Sang pertengkaran, lsp. Pangeran Pati dipunrembag dados tiga inggih menika wujud konflik sosial, pawadan CARA PANALITEN ngingkang murugaken konflik sosial, saha Panaliten menika kalebet jinis cara ngrampungaken konflik sosial. Saben asil panaliten deskriptif. Data wonten ing panaliten dipunandharaken wonten ing panaliten menika awujud narasi, pacelathon, saha lelampahipun para paraga. Sumber data ngandhap menika. penelitian menika kapendet saking novel Sang Wujud Konflik Sosial Pangeran Pati anggitanipun Fitri Gunawan. Wujud konflik sosial wonten ing novel Cara ngempalaken data wonten ing panaliten Sang Pangeran Pati wonten enem cacahipun, menika kanthi cara maos saha nyerat. inggih menika perdebatan, nggrundel, Pirantining panaliten ingkang dipunginakaken penolakan, padudon, kekerasan fisik, saha dening panaliti inggih menika kertu analisis ancaman. Wujud-wujud konflik sosial data. kasebut kaandharaken ing ngandhap menika. Caranipun nganalisis data wonten ing a. Perdebatan panaliten menika ngginakaken teknik Wujuding perdebatan dipunalami Suryo deskriptif. Cara kangge ngesahaken data Baskoro saha Yuni, kados pethikan ing wonten ing panaliten menika ngginakaken ngandhap menika. validitas semantik, reliabilitas interrater, lan "Enjang Yun! Wong ayu kok sregep reliabilitas intrarater. temen, yahmene wis ibut browsing! Deadline rak ora maju ta Yun, ngapa ASILING PANALITEN nyara awak esuk-esuk wis teka?" Wonten ing bab menika badhe Wakil Pemimpin Redaksi lungguh ing dipunandharaken asiling panaliten saha mejane Redaktur Opini. pirembaganipun saking novel Sang Pangeran "Yen swasanane rada panas ngene iki Pati anggitanipun Fitri Gunawan. Asiling akeh banget lho Mas opini sing mlebu! panaliten kapendet saking data-data ingkang Sakjog ana TKW (Tenaga Kerja Wanita) sampun dipunanalisis miturut gegaran teori
ingkang nemahi tiwas ing negara manca, oleh tanggapan ingkang mirunggan, mligi saka para akademisi. Yen dituruti isi opinine Cahaya Kita mung rak magepokan karo bab kuwi! Najan ora dipacak ning kabeh dak download kok. Mula kudu dijingglengi siji-siji, kanthi ancas Cahaya Kita ora kebetheng dadi Koran ingkang kenes lan kemayu. Utawa cengeng kelara-lara kentir ilining kahanan. Luwih blai meneh yen kanthi klakon dadi kranjang uwuh utawa milih warna, mehak kekuwatan politik tinamtu. Apa ya benerngono, Mas? Lha ingkanggo njingglengi bab mau rak ora bisa ta wektune mung sak jam rong jam?" Perdebatan antawisipun Suryo Baskoro kaliyan Yuni menika kadadosan nalika Suryo ngajak guneman Yuni ingkang nembe nyambut damel. Yuni ingkang nembe ewet maos opini ingkang mlebet ing Redaktur Opini. Saking opini ingkang mlebet kalawau, Yuni minangka Redaktur Opini kedah milih opini ingkang badhe dipunpacak wonten ing Koran Cahaya Kita. Boten sedaya opini saged dipunpacak wonten Koran Cahaya Kita. Wujud konflik sosial perdebatan ugi dipunalami dening Surya Baskoro lan Basuki. Kados pethikan ing ngandhap menika. "Investigasi (penyelidikan) kok golek bocah polos? Mengko yen kecethok tembok kekuasaan piye? Mestine ya sing pengalaman ta?" "Bas, Bas! Pitakonanmu ngalahke dawane Argo Bromo. Nanging ya Konflik Sosial Wonten... Anisatur Rochimah 105 lumrah. Wangsulane magepokan karo strategi perusahaan, Bas! Tetimbangane akeh, ning aku ora bisa njlentrehake saiki. Suk kapan ngono yen aku ora repot nemen-nemen, mesthi bakal tak critani!" "Yen iku kawicaksanan perusahaan, Mas Suryo rasah crita ya ra papa. Kajaba iku kapan ta Mas Suryo nggone ra sibuk?" Basuki mentheng kelek, rumangsa dianggep remeh. (Fitri Gunawan, 2013, kaca 12-13) Perdebatan antawisipun Suryo Baskoro lan Basuki amargi Suryo nyuwun dhumateng Basuki supados milih salah satunggal reporteripun kangge investigasi (penyelidikan) bab ingkang wadi. Basuki pengen mangertos kenging manapa kangge investigasi butuhaken reporter ingkang polos, kamangka mangkih saged kacethok tembok kekuasaan. Suryo Baskoro boten kersa njlentrehaken alasanipun kaliyan Basuki. Mireng wangsulan kados mekaten, Basuki rumaos dipunremehaken dening Suryo Baskoro. Perdebatan kalajengaken nalika Suryo Baskoro kepanggih kaliyan Rudi Hamonangan. Perdebatan menika wonten ing ngandhap menika "Menapa mboten murugaken gendra ing wingking, Pak?" "Coba bae, dadi gendra apa ora! Yen ora nganti dadi gendra, lire tulisanmu kurang canggih! Ompong, sepa, tanpa greget! Kosok baline yen bisa gawe gendra. Tegese Rudi hebat! Saguh Rud?"
106 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 5, Mei 2017 Perdebatan menika kadadosan nalika "Sur, aku ora perduli manggon ing Suryo Baskoro ngutus Rudi Hamonangan wewengkone sapa, sauger ora tumindak damel pawarta ingkang narik kawigaten luput, aku ora gigrik! Aja nganti Cahaya masarakat saking data ingkang badhe Kita dadi piranti propagandhane dipunparingi dening Pak Murdanu. Murdanu Walikota! Aja lali karo visine Cahaya manfaataken kalungguhanipun Suryo supados Kita Sur!" mbocoraken wewadi instansinipun kanthi Perdebatan menika kadadosan amargi ngorek-ngorek pimpinanipun piyambak. Rudi Prihastuti boten kersa dipunprentah kaliyan Hamonangan radi anjrih damel pawartos Walikota Aryo Guritno. Aryo Guritno amargi data kalawau magepokan kaliyan nyuwun supados artikelipun Kepala Bappeda sawijining konspirasi penyelewengan dana ngengingi analisis anggaran pemda, pamarentah. Nanging Suryo gadhah dipunpacak wonten Koran Cahaya Kita. pepinginan supados pawartos kalawau dados Nanging Prihastuti rumaos bilih mangkih gendra ing masarakat. Rudi hamonangan Cahaya Kita saged dados piranti rumaos katantang lajeng purun dipunparingi propagandhanipun walikota lan saged tugas kalawau amargi Suryo sampun janji dadosaken interverensi Redaksi Opini amargi bilih ingkang badhe tanggel jawab mangkih Redaksi Opini sampun nyamektakaken Suryo Baskoro piyambak. Rudi Hamonangan opininipun piyambak ingkang badhe dipunpasrahi ngolah informasi rahasia dipunpacak wonten ing Koran Cahaya Kita. kasebut dados pawartos sambung kalih seri Suryo Baskoro kanthi alon-alon nyobi ngrayu ingkang kapacak ing kaca kalih koran Cahaya Prihastuti Kusumo supados kersa macak Kita. artikel saking walikota kalawau. Wujud konflik sosial perdebatan ugi Tumindakipun Suryo kalawau amargi dipunalami dening Prihastuti Kusumo kaliyan piyambakipun ugi dipunutus Aryo Guritno, Suryo Baskoro. Kados pethikan data ing ingkang sajatosipun taksih gadhah tali ngandhap menika. pasedherekan kaliyan Suryo Baskoro. Aryo "Dak kira ora nganti intervensi Mbak, Guritno menika putranipun Budhe Darmo, aku yakin dheweke bisa ngerti! Nasibe mbakyunipun Ibu Suryo Baskoro. wetenge wong satus, lho! Ning dak kira Perdebatan kalajengaken nalika gampang bae! Yuni dakuruse, Mbakyu! Prihastuti duka kaliyan Basuki amargi wonten Kejaba iki, pancen iya, sing magepokan artikel tledhek Indah Darwanti ingkang karo legislative Walikota, ning aja lali dipunpacak wonten ing Koran Cahaya Kita. Mbak, awake dhewe utawa cethane Perdebatan menika wonten ing ngandhap Cahaya Kita manggon ing menika. wewengkone!"
"Norak! Kaya bakul jamu sing bengak- bengok ing pojok pasar!" ........ "Sareh Mbak, sareh! Sesuk ana pawarta bacute kok, aja kuwatir! Pawarta sing sesuk ngimbangake saiki. Malah ana sawatara nara sumber ingkang aweh komentar sarta panemu! Dadi tetep netral! Kajaba iku, sindhen Darwati mono saiki dadi pepujane bebrayan je, yan Cahaya kita ora macak pawarta ngenani dheweke, njur piye yen ora payu, piye?" "Ya wis, ati-ati lho Bas, aja nganti Cahaya Kita kerut ombyaking jaman, dadi Koran kenes ingkang ora nduwe paugeran, kkelangan watan lan kapribadine! Njur nering uripe mung mburu payu, sauger payu! Apameneh kanthi cara ingkang culika!" Prihastuti duka nalika maos artikel ngengingi tledhek Indah Darwanti ingkang dipunpacak wonten ing Koran Cahaya Kita tanpa sapangertosanipun piyambakipun. Basuki ingkang nembe kepanggih Prihastuti mahyakaken menawi ngenjang badhe wonten artikel salajengipun ingkang langkung ngimbangi artikelipun tledhek Indah Darwanti. Artikel tledhek Indah Darwanti menika ingkang macak inggih Suryo Baskoro. Dipunpacak wonten ing Koran Cahaya Kita kangge gentos artikel ngengingi konspirasi penyelewengan dana pamarentah. Artikel menika dipungantos amargi Suryo Baskoro dipunutus kaliyan Kepala Kantor Wilayah Mardi Departemen Putra ingkang kala Konflik Sosial Wonten... Anisatur Rochimah 107 rumiyin dipunongkrek-ongkrek kasusipun. Suryo tega ngianati Murdanu sasampunipun dipunparingi arta 1Milyar supados pawarta ngengingi bancakan tanah padepokan ingkang wonten gegayutannipun kaliyan Kepala Kantor Wilayah Departemen Mardi Putra dipunsigeg. b. Nggrundel Nggrundel dipunlampahi dening Yuni kaliyan Basuki sasampunipun Suryo Baskoro ngrayu Yuni, kados pethikan ing ngandhap menika. "Gemagus..." keprugu swara nggrundel. "Sapa Yun, sing gemagus? Mas Suryo? Lha ora usah gemagus bae pancen wis bagus, je!" Pethikan ing nginggil kadadosan nalika Suryo Baskoro wangsul saking ruang Redaktur Opini. Yuni ingkang boten remen dipungodha kaliyan Suryo Baskoro c. Penolakan Penolakan gadhah teges boten dipuntampi utawi boten kersa. Penolakan menika saged dipuntingali saking pethikan ing ngandhap menika. "Iku ya tugasmu ta Sur, ngrogoh atine wong ayu! Sing cetha ora lagi karenan ing galih! Aku menehi artikele Kepala Bappeda, ngenani analisis rancangan anggaran pemda, aku njaluk dipancak sesuk. Yen nganti suk-emben kesuwen kasep, awit selak kedhisikan siding DPR. Lha yen nganti ngono, pamarentah ora nduwe gaman ingkanggo rembugan karo
108 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 5, Mei 2017 legislative! Ngono lho! Ning sajake "I see Mas Suryo, aku ngerti kok! Yen mbakyumu kabotan! Aku mung pasrah sing namtokake opini Mas Suryo karo kowe lho, Sur!" (Fitri Gunawan, pribadhi, aku malah seneng! Entheng!" 2013, kaca 22-23) Nandhes, ringkes, ning judhes lan pedhes. Pedhang lancip ingkang Wonten ing pawicantenan ing nyemprot saka lambene Yuni wong nginggil, Walikota Aryo Guritno ngalami manis, krasa ngirirs dhadhene wong penolakan dening Prihastuti Kusumo. lanang Suryo. Prihastuti Kusumo boten kersa macak "Tenan ta, kowe mesthi nesu! Wis nesua artikelipun Kepala Bappeda ngengingi marang aku, ngamuka dak rungoke!" analisis rancangan anggaran Pemda. Aryo Guritno nyuwun dipunpacak benjang amargi Praupanipun Yuni katon peteng nalika sidang DPR badhe dipunleksanakaken. maos artikel ingkang sampun dipuntata rajin Menawi kasep pamarentah boten gadhah dumadakan dipungantos opininipun Kepala gaman kangge rembagan kaliyan legislatif. Bappeda ingkang dipunpacak wonten ing Wondene Prihastuti gadhah pamikiran Koran Cahaya Kita. Suryo Baskoro kanthi menawi macak artikel menika saged sesongaran tumindak sewenang-wenang dadosaken Cahaya Kita piranti ngrebut wewenangipun Redaksi Opini. propagandhanipun walikota lan saged Kangge ngleremaken penggalihipun Yuni, dadosaken interverensi Redaksi Opini amargi Suryo badhe paring penjelasan nanging Redaksi Opini sampun nyamektakaken tanggepanipun Yuni judes boten opininipun piyambak ingkang badhe ngremenaken. Usahanipun Suryo ngrayu dipunpacak wonten ing Koran Cahaya Kita. ngajak Yuni sarapan sesarengan ugi dipuntolak kanthi mantep dening Yuni. d. Padudon Padudon kadadosan ugi nalika Padudon dipunalami dening Suryo Prihastuti Kusumo rawuh wonten Rapat SPS Baskoro kaliyan Yuni nalika Opini ingkang (Serikat Penerbitan Pers). Pemimpin sampun dipunsamektakaken dipungantos. perusahaan Candra Kartika medhar Padudon menika saged dipuntingali saking pangandika ingkang wosipun boten narima pethikan ing ngandhap menika. ing Surabaya wonten bisnis ingkang boten "Ngreripih wong ayu sing lagi nesu!" sehat. Padudon menika saged dipuntingali O, dadi ngerti yen aku nesu, batine Yuni . saking pethikan ing ngandhep menika. Sokur!. "Ya cetha ora! Kriminal iku!" keprungu "Ngene lho Yun... wingi kuwi Mbak Tuti swara santak. "yen ngajak jor-joran ya rak ditimbali Walikota...." sing fair play, ningkatake kwalitas
korane, aja curang, aja culika! Ora pantes, ngisisn-isini!" "Sebutna bae Mas, sapa sing tumindhak culika!" ana swara bantas saka mburi, ngemu panantang." "Wah sepisan iki aku ora bisa nglakoni!iki dudu wewenangku! Rak ngono ta bapak Pemimpin Rapat?"...... (Fitri Gunawan, 2013, kaca 43-44) Pemimpin perusahaan Candra Kartika duka amargi wonten ingkang tumindak culika kanthi borong sedaya Koran Candra Kartika wonten ing pengecer saengga para pamaos koren Candra Kartika kuciwa lajeng milih Koran sanesipun. Tumindak ingkang boten fair play utawi adil menika boten namung kadadosan kaping setunggal namung sampun kadadosan kaping tiga. Sedaya anggota rapat sami ribut supados pemimpin perusahaan Candra Kartika mbeberaken sinten ingkang tiyang ingkang tumindak culika. Nanging Pemimpin Candra Kartika nolak amargi boten wewenangipun. Prihastuti Kusumo namung mendel lan bingung amargi piyambakipun boten mangertos perkawis ingkang wigati menika. Kamangka sajatosipun paraga ingkang nindakaken tumindak culika menika inggih Suryo Baskoro, anak buahipun piyambak. Wujud konflik sosial padudon ugi dipunalami Surtikanti kaliyan bapakkipun, "Yen guneman diatur Surti, kowe aja nrunyam lan wani karo Bapak! Aku ora ngrilakake anakku diwengku jaka kere, Konflik Sosial Wonten... Anisatur Rochimah 109 tumpakane sepedha kepre! Ngerti kowe?" "Aku ora preduli papa setuju apa ora! Uga ora butuh bojo sugit, awit yen wis mergawe aku bisa golek dhewe! Nanging aku kepengin jejodhoan karo priya ingkang becik bebudene! Sing aku tresna lan tersna aku! Pokoke, aku ora arep omah-omah yen ora karo Mas Surya!" "Surti!" Pak Suryono mbengok. "Kowe wis wiwit wani karo wong tuwa?" "Ora niyat wani! Ing bab apa bae manut papa lan mama! Ning bab jodho, ingkang magepokan karo dina tembeku, aku nunut diwenangake milih dhewe, wong lanang sing dak tresnani, awit aku sing nglakoni." (Fitri Gunawan, 2013, kaca 86-87) Padudon kadadosan pitung taun kepungkur nalika Suryo Baskoro apel wonten dalemipun Surtikanti. Pak Suryono kondur saking nyambut damel kanthi sengaja nabrak motoripun Suryo Baskoro. Anggenipun Suryo parkir motor sampun cetha wonten pinggir boten nutupi lawang garasi. Prastawa menika pratandha Pak Suryono boten remen Suryo pepacangan kaliyan Surtikanti. Nalika Suryo sampun wangsul, Pak Suryono kaliyan Surtikanti padu amargi Surtikanti mbelani Suryo. Pak Suryono ndukani Surtikanti ingkang pepacangan kaliyan priya ingkang mlarat. Surtikanti wantun mangsuli badhe milih piyambak sinten ingkang dados jodhonipun. Wangsulanipun Surtikanti damel Pak Suryono murka. Surtikanti namung saged muwun wonten kamaripun.
110 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 5, Mei 2017 e. Kekerasan Fisik "Wong bagus kok ngenthengake patine! Kekerasan fisik saged dipuntingali Mas Suryo, dak wenehi wektu rong dina, saking pethikan ing ngandhap menika. pikiren sing wening! Jagat ingkang Ora weruh saka ngendi asale, gumelar iki isih endah lho Mas, dhuwit dumadakan ana wong mlebu saka tengen, akeh kena nggo nglencer ngubengi donya! ngrebut setir, banjur bareng karo wong Dadi asisten pribadhi gubernur mono ingkang lagi munggah ing jero jok kiwa kinurmat! Dene pituwas minangka anggota mekso Suryo ngalih menyang jok mburi. tim sukses dak jamin ngluwihi gajimu ing Jebul wis ana wong loro ingkang mlebu Cahaya Kita! Lho, enak ta? Mula aja saka lawang kiwa lan tengen, banjur wangkal! Sukemben dak baleni mrene, dak tanpa unggah-ungguh nutup mripate jaluk pamikirmu ingkang owah!" (Fitri Suryo nganggo kachu ireng, lan mbondo Gunawan, 2013, kaca 139-140) tangane menyang mburi. Pawicantenan kanthda ancaman ing Kondur saking kantor Suryo liwat nginggil dipuntuturaken dening salah mergi kados padatanipun. Dumadakan wonten satunggaling penculik ingkang banda Surya lare ngamen ngangge kempyang tutup botol. Baskoro. Suryo dipunsuwun mangsuli sinten Suryo bikak kaca jendela mobil ngulungaken sumber tabloid Gemah Ripah ingkang arta setunggal ewu. Ananging bebarengan wosipun 10 alasan boten milih calon menika wonten asta mlebet jendela bikak Gubernur Warih Prasetya. Menawi Surya lawang kanthi meksa. Astanipun Surya jujur piyambakipun badhe dipundadosaken dipunbanda lan tutukipun dipunsumpel kacu. asisten pribadhi gubernur ananging menawi Suryo dados bandan, dipunplayokakaken boten kersa jujur Suryo dipunancam dhateng Camplong , Meduro lan disingitaken nyawanipun boten slamet. ing sawijining hotel ngantos kalih dinten. f. Ancaman Pawadan ingkang Murugaken Konflik Konflik sosial awujud ancaman a. Beda Pamanggih wonten novel Sang Pangeran Pati dipunalami Beda pamanggih mugukaken konflik sosial dening Suryo Baskoro nalika dipunculik, awujud perdebatan. Beda pamanggih kados ing pethikan ing ngandhap menika. antawisipun tiyang setunggal kaliyan tiyang "Karepku yen sirahe wis pecah, apa isih sanes saged nuwuhaken perdebatan. bagus?" "Pancen, yen wis diaspal ora ketara ing "Aja ah , eman-eman lho ,Mas Suryo! walike mau watu alus apa watu kasar! Wong bagus, sugih, ish enom, tunangane Ning aku mung mikukuhi bestek. Mula ayu, tregel-tregel kaya Dewi Banowati! panjalukku Pak, gantinen watune Apa ora eman?" nganggo watu pecah ingkang kasar. Watu kasar mono yen ditata rapet
gampang ceket, digiles mesin dadi padhet, mula ratane awat,....." "Ibu Ir Surti, anngonku nekakke watu wis atusan truk Bu! Yen kudu ngganti, aku bisa rugi. Rugi gedhe. Apa maneh ingkanggon pinpro entekku uga wis akeh!". (Fitri Gunawan, 2013, kaca 72-23) Perdebatan ingkang dipunlampahi dening Surtikanti kaliyan Bambang Berhala menika amargi beda pendapat ngengingi sela ingkang badhe dipunginakaken kangge bangun mergi. Bambang Berhala minangka tim pelaksana proyek saking PT Lurung Jaya sampun nyamektakaken atusan truk sela alus kangge pembangunan ratan. Kamangka Surtikanti minangka kosultan pambangunan boten kersa tapak asma berita acara pelaksaan menawi pambangunan mergi menika boten ngginakaken sela pecah ingkang kasar. Sela kasar menawi dipuntata rapet gampil raket, dipungiles mesin dados padhet pramila merginipun dados awet. Bambang berhala tetep meksa tetep meksa Surtikanti tapak asma berita acara pemeriksaan supados proyek menika saged dipunleksanakaken. Menawi sela alus dipungantos sela pecah Bambang Berhala saged rugi kathah. Prihastuti ugi tetep nolak tapak asma menawi selanipun boten dipungantos. b. Panyuwunipun Suryo Baskoro Panyuwunipun Suryo Baskoro dhumateng Basuki kangge milih salah satunggaling reporter Cahaya kita murugaken Konflik Sosial Wonten... Anisatur Rochimah 111 konflik sosial awujud perdebatan. Saged dipuntingali saking pethikan ing ngandhap menika. "Anak buahmu sing isih polos lan idealis, sapa Bas?" "Tugas apa ta Mas?" "Investigasi" "Investigasi (penyelidikan) kok golek bocah polos? Mengko yenkecethok tembok kekuasaan piye? Mestine ya sing pengalaman ta?" "Bas, Bas! Pitakonanmu ngalahke dawane Argo Bromo. Nanging ya lumrah (Fitri Gunawan, 2013, kaca 12) Suryo baskoro nyuwun Basuki ngirim salah satunggaling reporter kangge investigasi pawartos politik. Basuki saderengipun pengen mangertos kenging manapa kangge investigasi butuhaken reporter ingkang polos, kamangka mangkih saged kacethok tembok kekuasaan. Suryo Baskoro boten kersa njlentrehaken alasanipun kaliyan Basuki. Mireng wangsulan kados mekaten, Basuki rumaos dipunremehaken dening Suryo Baskoro. Amargi sampun dados kawicaksaan perusahaan Basuki ngusulaken Rudi Hamonangan, Sarjana Hukum ingkang nate mbongkar korupesi lan kroninipun "the big father". c. Penolakan Prihastuti Penolakan Prihastuti kangge macak salah satunggaling artikel dados pawadan ingkang murugaken konflik sosial awujud perdebatan ingkang dipunalami Suryo
112 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 5, Mei 2017 Baskoro kaliyan Aryo Guritno. Perdebatan piranti propagandhanipun walikota lan saged menika saged dipuntingali saking pethikan dadosaken interverensi Redaksi Opini amargi ing ngandhap menika. Redaksi Opini sampun nyamektakaken "Ya mau kae, lagi bae aku metu saka opininipun piyambak ingkang badhe parkiran, dadak Guritno celuk-celuk. dipunpacak wonten ing Koran Cahaya Kita. Jare rapate ora sida neng ruang kerja Walikota. Ning sing kurang ngajar ki rak d. Artikel Koran Cahaya Kita ingkang Dipungantos dening Suryo Baskoro anggone mrentah, kaya aku ki andhahane bae! Coba pikiren, wong isine mung sak Artikel koran Cahaya Kita ingkang opini loh, aku diwenehi disket USB. Apa dipungantos peksa kaliyan Suryo Baskoro dikira aku ora bisa tuku USB dhewe? Wis murugaken konflik sosial wonten ing novel ngono aku dipressure, supaya metu Sang Pangeran Pati. Artikel tledhek Indah sesuk!" Darwanti murugaken konflik sosial awujud "Nanging Mbak Tuti saguh ta?" perdebatan antawisipun Prihastuti Kusumo "Orak aku ora gelem dipeksa dening kaliyan Basuki. Saged dipuntingali saking penguwasa! Jajal dheweke arep ngapa, pethikan ing ngandhap menika. dakadhepane! Aku ora gelem dadi "Sugeng siyang Mbak Tuti?" pemimpin sing sesongaran. Apa meneh "Sugeng siyang Bas! Dhik Basuki wis diedu karo anak buah ku dhewe!" maca pawarta selebriti Koran dina "Isine apik kok mbak, yen dipasang suk iki?" emben ya kasep! Awit suk emben wis "Indah Darwanti , tledhek kondhang? pembahasan anggaran karo legislative!" Ngapa Mbak?" (Fitri Gunawan, 2013, kaca 27) "Norak! Kaya bakul jamu sing Wonten ing pawicantenan ing nginggil, bengak-bengok ing pojok pasar!" Walikota Aryo Guritno ngalami penolakan ......... dening Prihastuti Kusumo. Prihastuti Kusumo "Sendika Mbak, kene isih eling kok boten kersa macak artikelipun Kepala apa ingkang dadi dhawuhe Pak Broto Bappeda ngengingi analisis rancangan Kusumo! Kalilan mundhur , Mbak?". anggaran Pemda. Aryo Guritno nyuwun (Fitri Gunawan 2013, kaca 49-50). dipunpacak benjang amargi sidang DPR Suryo Baskoro macak pawartos badhe dipunleksanakaken. Menawi kasep ngengingi salah satunggaling selebriti tanpa pamarentah boten gadhah gaman kangge idin saking Prihastuti Kusumo minangka rembagan kaliyan legislatif. Wondene Pemimpin Redaksi. Indah Darwanti inggih Prihastuti gadhah pamikiran menawi macak salah satunggaling sindhen ingkang nembe artikel menika saged dadosaken Cahaya Kita dados pepujaning bebrayan nanging boten
trapsila lan boten mangertos tata krami. Pawartos Indah Darwanti dipunpacak kangge gantos pawartos ngengingi bancakan fiktif ingkang nyeret Kepala Kantor Wilayah Departemen Mardi Putra. Pawartos menika dipundamel pawartos ingkang wigatos kaliyan Suryo kanthi tujuan ngalihaken kawigaten masarakat kaliyan pawartos bancakan fiktif. Prihastuti sasampunipun maos pawartos menika duka amargi Cahaya Kita saged kerut ombyaking jaman, dados koran ingkang kenes lan boten gadhah paugeran malih . e. Suryo Baskoro dipunlengseraken saking kalungguhanipun saking Wakil Pemimpin Redaksi dados Redaktur Teknik Re-organisasi struktur organisasi Cahaya Kita dados pawadan ingkang murugaken konflik perdebatan ingkang dipunalami dening Broto Kusumo, Prihastuti Kusumo saha Wisnumurti Kusumo. Broto Kusumo minangka owner utawi ingkang gadhah perusahaan Cahaya Kita badhe nyopot jabatanipun Suryo Baskoro minangka Wakil Pemimpin Redaksi dados Redaktur Teknik. Saged dipuntingali saking pethikan ing ngandhap menika. "Kaluputane Suryo Baskoro wis keliwat taker, Tut! Yen oleh blaka, sejatine bapakmu iki ya ora kaget! Bebasan Pangeran Pati ingkang dak dama-dama, jebul mirong kampuh jingga, wani nalisir saka paugeraning bebadan! Bares, bapak gela lan kuciwa! Tujune ana Wisnu, awit Konflik Sosial Wonten... Anisatur Rochimah 113 anggone sekolah enggal lulus lan gelem sabiyantu ngendhaleni Cahaya Kita! Umpama ora ana, apa iya bapak ora oleh pensiyun?" "Bapak, lupute Surya rak mung nebasi Koran kanthi culika iku ta? Mosok pidanane abote kaya ngono. Bubar dadi Wakil Pemimpin Redaksi, kok njur dadi Redaktur Teknik! Apa ora njeglek ta ngono iku?" (Fitri Gunawan, 2013, kaca 111-114) Sasampunipun mangertos sedaya tumindak culikanipun Suryo Baskoro wonten perusahaan Broto Kusumo ngawontenaken rapat kaliyan putra-putrinipun kangge bahas re-organisasi Cahaya Kita. Broto Kusumo sampun damel rengrengan bebadan Cahaya kita ingkang enggal. Pemimpin Umum/Pemimpin Perusahaan : Wara Prihastuti Kusumo, Pemimpin Redaksi : Wisnumurti Kusumo, Wakilipun : Basuki Wibisono, Redaktur Teknik : Suryo Baskoro, lan sanes-sanesipun ingkang boten wonten owah-owahanipun. Wisnumurti ingkang saderengipun dados Redaktur Politik langsung dipunangkat dados Pemimpin Redaksi kangge biyantu mbakyunipun. Kalungguhan Suryo Baskoro saking Wakil Pemimpin Redaksi dados Redaksi Teknik boten radi dipunsarujuki kaliyan Prihastuti Kusumo saha Wisnumurti Kusumo. Wisnumurti Kusumo paring pamrayogi menawi Redaktur Pelaksana cacahipun dados kalih, inggih menika Suryo Baskoro saha Basuki supados boten ngawistarani Suryo Baskoro kajungkel nemen-nemen.
114 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 5, Mei 2017 f. Perebutan Wewenang Yuni ora wangsulan. Ning ulate panggah Perebutan wewenang ingkang peteng. (Fitri Gunawan, 2013, kaca 30) dipuntindakaken dening Suryo Baskoro nalika Suryo Baskoro tegel ngrebut gantos artikel ingkang sampun wewenangipun Yuni minangka dados dipunsamektakaken dening Redaksi Opini Redaktur Opini kanthi gantos opini ingkang murugaken konflik awujud padudon. Saged sampun dipunsamektakaken kanthi rapi dipuntingali saking pethikan ing ngandhap dening yuni dipungantos opini Kepala menika. Bappeda. Paraupanipun Yuni katon peteng "Rumangsaku aku kerep rene lho Yun, nalika maos artikel opini ingkang dipunpacak ngapa kok didengerenke?" ing koran Cahaya Kita. Kangge ngleremaken "Yen ana apa-apa ingkang wigati rak penggalihipun Yuni, Suryo badhe paring nimbali ta?" penjelasan nanging tanggenipun Yuni judes "Iku yen kahanan lumrah! Lha iki ana boten ngremenaken. Usahanipun Suryo niyat wigati! Darurat!" ngrayu ngajak Yuni sarapan sesarengan ugi "Wigati bab apa? Darurat apa?" dipuntolak kanthi mantep dening Yuni. Redaktur Opini mung nglirik karo mencereng. Mitambuhi. Cara Ngrampungaken Konflik Sosial "Ngreripih wong ayu sing lagi nesu!" 1) Perdebatan O, dadi ngerti yen aku nesu, batine Yuni . Cara ngrampungaken konflik sosial Sokur!. dening paranipun inggih menika "Ngene lho Yun... wingi kuwi Mbak Tuti Suryo Baskoro : Paring penjelasan rak ditimbali Walikota...." Basuki : Nglungani "I see Mas Suryo, aku ngerti kok! Yen Cara ngrampungaken konflik sosial sing namtokake opini Mas Suryo dening paraganipun inggih menika pribadhi, aku malah seneng! Entheng!" Suryo Baskoro : Meksa Nandhes, ringkes, ning judhes lan Rudi Hamonangan : Manut pedhes. Pedhang lancip ingkang Cara ngrampungaken konflik sosial nyemprot saka lambene Yuni wong dening paraganipun inggih menika manis, krasa ngirirs dhadhene wong Suryo Baskoro : Ngrayu lanang Suryo. Prihastuti Kusumo : Ngalah "Tenan ta, kowe mesthi nesu! Wis nesua Cara ngrampungken konflik sosial marang aku, ngamuka dak rungoke!" antawisipun paraganipun inggih menika "Ora, tiwas mbuwang tenaga, muspra!" Prihastuti Kusumo : Ngalah "Tenan?" Basuki :Paring andharan Cara ngrampungaken konflik sosial paraganipun inggih menika
Surtikanti : Kesah Bambang Berhala : Meksa Cara ngrampungaken konflik sosial dening paraganipun inggih menika Broto Kusumo : Sarujuk kaliyan pamrayoginipun Wisnumurti Prihastuti Kusumo : Paring panyaruwe Wisnumurti Kusumo : Paring pamrayogi Cara ngrampungaken konflik sosial dening paraganipun inggih menika Prihastuti Kusumo: Paring andharan Ki Purboyono : Mungkasi tilpun 2) Nggrundel Cara ngrampungaken konflik sosial dening paraganipun inggih menika Yuni : Mendel Basuki : Meksa Cara ngrampungaken konflik sosial dening paraganipun inggih menika Basuki : Mendel Yuni : Mendel 3) Penolakan Cara ngrampungaken konflik sosial dening paraganipun inggih menika Aryo Guritno : Meksa Suryo Baskoro : Manut 4) Padudon Cara ngrampungaken konflik sosial dening paraganipun inggih menika Suryo Baskoro : Ngrayu Yuni : Nolak Cara ngrampungaken konflik sosial dening paraganipun inggih menika Pemimpun Koran Candra Kartika: Mungkasi Pangandikan Prihastuti Kusumo : Mendel Konflik Sosial Wonten... Anisatur Rochimah 115 Cara ngrampungaken konflik sosial dening paraganipun inggih menika Pak Suryono : Ndukani Surtikanti Surtikanti : Kesah lan muwun 5) Kekerasan Fisik Cara ngrampungaken konflik sosial dening paraganipun inggih menika Penculik : Ngancam Suryo Baskoro : Pasrah 6) Ancaman Cara ngrampungaken konflik sosial dening paraganipun inggih menika Penculik : Meksa Suryo Baskoro jujur Suryo Baskoro : Nyidem wadi Saking pirembagan ing nginggil saged dipunpendet dudutan bilih novel ngandharaken wujud-wujud konflik sosial. Pirembagan ing nginggil ngengingi konflik sosial, pawadan ingkang murugaken konflik sosial, saha cara ngrampungaken konflik sosial. Konflik sosial ingkang wonten kadadosan amargi pawadan-pawadan ingkang murugaken konflik sosial. Pramila wujud konflik sosial, pawadan ingkang murugaken konflik sosial saha cara ngrampungaken konflik sosial wonten gayutanipun setunggal kaliyan sanesipun. Salajengipun konflik kadadosan amargi wonten pawadan ingkang murugaken. Pawadan menika asalipun ugi saking manungsa. Ing salebeting cariyos Sang Pangeran Pati, konflik dipunsebabkaken wontenipun interaksi para paraganipun. Saengga paraga kedah madosi cara kangge ngrampungaken konflik sosial ingkang kadadosan.
116 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 5, Mei 2017 Wondene konflik sosial boten tamtu anggenipun tilpun, paring panyaruwe, saged dipunrampungaken. Limrahipun ing paring pamrayogi, sajuruk, ngancam, cariyos dipunwiwiti pawadan ingkang nyidem wadi. murugaken konflik sosial, dipunlajengaken wujud konflik sosial sarta dipunpungkasi cara KAPUSTAKAN ngrampungaken konflik sosial. Saengga Damono, Sapardi Djoko. 1978. Sosiologi konflik dados perangan ingkang wigati ing salebeting cariyos. Konflik saged damel Sastra; Sebuah Pengantar Ringkas. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. lampahing cariyos langkung narik kawigatosan pamaos. Endraswara, Suwardi. 2011. Metodologi Penelitian Sastra. Yogyakarta: CAPS. PANUTUP . 2011. Metodologi Penelitian Sosiologi Sastra. Yogyakarta: CAPS. Adhedhasar asiling panaliten saha pirembagan saged kadamel dudutan. Gunawan, Fitri. 2013. Sang Pangeran Pati. Surabaya. PT Q Publisher 1. Wujud konflik sosial awujud perdebatan, Nurgiyantoro, Burhan. 2010. Teori nggrundel, penolakan, kekerasan fisik saha ancaman. padudon, Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gadjah mada University Press. 2. Pawadan ingkang murugaken konflik Ratna, Nyoman Kutha. 2011. Paradigma sosial kadadosan awujud beda Sosiologi Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. pamanggih, panyuwunipun Suryo Baskoro, penolakan Prihastuti Kusumo, Artikel koran Cahaya Kita ingkang . 2004. Teori, Metode, dan Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. dipungantos peksa kaliyan Suryo Sayuti, Suminto. 2000. Berkenalan dengan Baskoro, kalungguhanipun Suryo Karya Fiksi. Yogyakarta: Gama Media. Baskoro ingkang dipunlengseraken Wiyatmi. 2006. Pengantar Kajian Sastra. saking Wakil Pemimpin Redaksi dados Yogyakarta: Pustaka. Redaktur Teknik, perebutan wewenang, tumindak culikanipun Suryo Baskoro _______. 2008. Sosiologi Sastra (Teori dan Indonesia). terhadap Sastra Kajian Yogyakarta: Kanwa Publiser. kanti borong koran Candra Kartika, katresnan ingkang boten dipunrestui, tumindak culikanipun Suryo Baskoro, saha Suryo Baskoro boten kersa jujur. Wellek, Rene saha Austin Warren. 1990. Teori Kesusastraan. basa Dipunterjemahaken Indonesia dening Melanie Budianta. Gramedia. Jakarta: ing 3. Cara ngrampungaken konflik sosial awujud ngrayu, mendel, meksa, ngalah, paring andharan, manut, mungkasi pangandikan, kesah, muwun, mungkasi