Makna Simbolis Tradhisi ... Monalia Yuliana 33 MAKNA SIMBOLIS TRADHISI ENTAS-ENTAS DENING AMONG TANI WONTEN ING PADHUKUHAN PAYAK WETAN SRIMULYO PIYUNGAN BANTUL THE SYIMBOLIC MEANING OF ENTAS-ENTAS TRADITION BY FARMERS IN EAST PAYAK SRIMULYO PIYUNGAN BANTUL Dening: Monalia Yuliana, Prodi Pendidikan Bahasa Jawa, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta Sarining Panaliten Panaliten menika gadhah ancas (1) ngandharaken tata lampahing tradhisi entas-entas dening among tani wonten ing Padhukuhan Payak Wetan, Srimulyo, Piyungan, Bantul, (2) kangge mangertosi ubarampe ingkang dipunbetahaken wonten ing tradhisi entas-entas, saha (3) kangge mangertosi makna simbolik ubarampe wonten ing tradhisi entas-entas. Panaliten menika kalebet panaliten ingkang migunakaken metode deskriptif kualitatif. Objek saking panalitenipun inggih menika upacara tradhisi entas-entas saha ubarampe sajenipun. Teknik ingkang dipunginakaken kangge ngempalaken data menika ginakaken cara observasi partisipan, wawancara mendalam, saha ngginakaken dokumentasi. Piranti ingkang dipunginakaken menika lembar observasi, pandom wawancara, piranti nyerat, piranti ngrekam, camera utawi handphone. Cara kangge ngesahaken data menika ginakaken triangulasi sumber saha triangulasi metode. Data ingkang sampun ngempal saklajengipun dipunanalisis ngginakaken analisis induktif. Asiling panaliten ingkang saged kapanggihaken inggih menika tata lampahing upacara mblowoki saha kendhuri entas-entas, ugi kapanggihaken ubarampe mblowoki saha ubarampe kendhuri entas-entas. Panaliti ugi manggihi makna simbolik saking sedaya ubarampe menika. Pamijining tembung: Tradhisi, entas-entas, among tani. Abstract This research aimed to (1) explain about the process of entas-entas tradition by the farmers in Payak Wtan village, Srimulyo, Piyungan, Bantul, (2) find out the ritual offerings used in entas-entas traditional ceremony, and (3) find out the symbolic meaning of the ritual offerings in entas-entas traditional ceremony. This research used descriptive qualitative method. The objects of this research were entas-entas traditional ceremony and the ritual offerings used in this ceremony. The techniques of the data collection used in this research were participant observation, in-depth interview, and the documentation. The instruments used in this research were observation sheet, interview guideline, ballpoint, and camera. The data validations of this research were the resource triangulation, and the method triangulation. The technique of the data analysis used in this research was the inductive analysis technique. The result of this research showed that there are mblowoki and kedhuri in entas-entas traditional ceremony. The researcher finds the ritual offerings used in mblowoki and kendhuri ceremony in entas-entas. Moreover, the researcher also finds the symbolic meaning of the ritual offerings in entas-entas traditional ceremony.
34 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 6, Juni 2017 PURWAKA Kebudayaan menika salah satunggaling identitas Tradhisi menika salah satunggaling upacara lan asset ingkang dipungadhai kaliyan masarakat. tradhisi ingkang dipunlampahi dening masarakat Jawi. Koentjaraningrat (1990: 180) gadhah pamanggih Tradhisi menika dipuntindakaken kaliyan masarakat menawi kebudayaan inggih menika keseluruhan sistem kangge ngormati para leluhur utawi tiyang sepuh, saha gagasan, tindakan dan hasil karya manusia dalam kangge ngaturaken raos sokur dumateng Gusti Kang rangka kehidupan manusia yang dijadikan milik diri Akarya Jagad. Miturut Pranoto (2009: 23) Tata manusia dengan belajar. Liliweri (2003: 8) ugi paugeraning urip inggih menika "cikal bakal" saking mratelakaken bilih kebudayaan inggih menika adhat istiadhat Jawi ingkang sampun daya komunikasi simbolis, simbolisme menika ketrampilan mangaribawa saking agami Hindhu, Budha, Islam, kelompok, pangertosan, sikap, nilai lan motif. Makna Kristen lan agami sanesipun. saking simbol-simbol menika dipunsinauni lan Saking tata paugeraning urip menika kaliyan dipunsebar wonten masarakat. Kanthi menika masyarakat Jawi dipunwujudaken upacara-upacara kebudayaan saking asiling karya manungsa ingkang adhat lan tata adhat istiadhat ingkang miturut dipunlampahi kaliyan manungsa wonten ing kabetahan masarakat piyambak. Saking upacara- pagesangan lan dipungadhahi sesarengan supados upacara adhat menika gadhah dhasar kangge saged dipunsinauni lan dipunsebar wonten masarakat ngaturaken wujud matur nuwun lan raos sokur saha sanesipun. payuwunan donga dateng Gusti Kang Murbeng Upacara tradhisi menika salah satunggiling Dumadi. Adhat utawi tradhisi menika wonten werni- upacara ingkang dipunlampahi dening masarakat werni ingkang dipunlampahi, kadosta tradhisi entas- kangge nyuwun donga utawi raos sukur dateng Gusti entas wonten ing Padhukuhan Payak Wetan. Tradhisi Allah ingkang awujud warni-warni gayut kaliyan entas-entas menika ngandharaken adhat istiadhat ingkang dipunsuwunaken. Miturut Tim Balai Bahasa among tani wonten ing tanah Jawi. Tradhisi menika (2011: 730) tradhisi ingkang ateges adat turun- namung dipunlampahi dening among tani ingkang temurun. Tradhisi dipunlaksananken kanthi sesarengan sabinipun dipuntanemi pantun, amargi tradhisi menika kangge ngormati lan kangge nglestantunaken budaya mliginipun taneman pantun. Jawi. Adhedasar saking reng-rengan perkawis ingkang Miturut Poerwadarminta (1939: 122) entas-entas wonten saged dipunpendhet wosing perkawis ingkang saking tembung entas ingkang tegesipun mentas. badhe dipunrembag inggih menika: Entas-entas inggih menika mentas saking anggenipun 1. Kadospundi tata cara lampahipun tradhisi entas- garap sabin. Tradhisi entas-entas menika gambaraken entas dening among tani wonten Padhukuhan raos sokur para tani amargi sampun diparingi Payak Wetan ? kalancaran anggenipun garap sabin lan nyuwun donga 2. Menapa kemawon ubarampe ingkang dateng Gusti ingkang Maha Welas Asih supados dipunginakaken wonten tradhisi Entas-entas ? asiling tani samangkeh saged sae. 3. Menapa kemawon makna simbolik ubarampe Tradhisi entas-entas menika biasanipun wonten ing tradhisi entas-entas? dipunadani menawi para tani sampun paripurna anggenipun garap sabin. Ingkang kedah dipunlampahi GEGARANING TEORI dening para tani menawi garap sawah inggih menika: 1. Damel uritan utawi wiji pantun.
2. Kangge nengga uritan dados, para tani saged nyicil damel gadhangan utawi papan kangge nyebar wiji pantun. 3. Nyebar uritan pantun ingkang sampun dikum sakdangunipun kirang langkung 2 dinten. Supados saged mangertosi wiji pantun ingkang sae, pramila kedah dipunkum rumiyin. Menawi sampun dikum saged mangertos menawi wiji pantun menika kemambang ateges wiji pantun menika gabug. Lajeng wiji pantun dipunasataken saking toya menika saha nengga wiji pantun ajeng thuku alit-alit. 4. Mbikak wiji pantun menawi sampun umur 1 minggu. 5. Tamping lan mopok sabin. 6. Ngluku lan garu (Nlaktor). 7. Ndaut wiji pantun wonten ing gadhangan. 8. Nanem wiji pantun wonten sabin ingkang sampun dados ler-leran. Saksampunipun dipuntanemi pantun lajeng tradhisi etas-entas saged dipunadani. Tiyang Jawi menika tasih pitados menawi badhe nanem pantun menika kedah ningali pranata mangsa. Amargi nanem pantun menika salah satunggiling pakaryan ingkang ageng. Miturut Departemen Pendidikan lan Kebuyaaan (1977: 42) wonten 12 mangsa tandur inggih menika : 1. Mangsa Kasa kirang langkung wonten ing wulan Juni utawi Juli. 2. Mangsa Karo kirang langkung wonten ing wulan Agustus. 3. Mangsa Katelu kirang langkung wonten ing wulan September. 4. Mangsa Kapat kirang langkung wonten ing wulan Oktober. 5. Mangsa Kalima kirang langkung wonten ing wulan Nopember Makna Simbolis Tradhisi ... Monalia Yuliana 35 6. Mangsa Kanem kirang langkung wonten ing wulan Desember. 7. Mangsa Kepitu kirang langkung wonten ing wulan Januari. 8. Mangsa Kewolu kirang langkung wonten ing wulan Februari. 9. Mangsa Kesanga kirang langkung wonten ing wulan Maret. 10. Mangsa Kesepuluh kirang langkung wonten ing wulan April. 11. Dhestha kirang langkung wonten ing wulan Mei. 12. Sada kirang langkung wonten ing wulan Juni. Mangsa wonten mriki beda-beda kaliyan mangsa sanesipun. Tuladhanipun wonten ing mangsa Kasa lan Sada menika wonten 41 dinten. Menawi mangsa Karo lan Dhestha menika wonten 27 dinten. Mangsa Katelu lan kesepuluh menika wonten 24 dinten. Mangsa Kapat lan Kesanga menika wonten 25 dinten. Mangsa Kalima lan Kewolu menika wonten 21 dinten. Mangsa Kanem lan Kapitu menika wonten 47 dinten. Saking kalih welas mangsa menika kedah dimangertosi kaliyan para among tani, amargi menawi luput anggenipun milih mangsa saged pikantuk kapitunan utawi gagal panen. Tuladhanipun menawi nanem pantun dipunwiwiti ing mangsa Kewolu menika pantun saged gabug, amargi ing mangsa Kewolu menika kathah barat ingkang ageng dadosaken pantun menika kathah ingkang gabug utawi boten wonten woh. Mangsa Kewolu menika pantun kedah sampun merkatak. Dados wekdal kangge nanem pantun menika saenipun setunggal utawi kalih wulan sakderengipun, inggih menika ing mangsa Kanem utawi Kepitu (Desember dumugi Januari). Boten namung mangsa kemawon taksih wonten among tani anggenipun nanem pantun menika taksih
36 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 6, Juni 2017 ningali petungan Jawi kangge nanem pantun supados ingkang ginakaken simbol. Simbol menika biasanipun anggenipun nanem menika pikantuk asil ingkang sae. sampun disarujuki kaliyan tiyang sanes kangge Endraswara (2003: 102) ngandharaken bilih petungan nglampahi ritual. Menawi miturut Liliweri (2003: Jawi menika dados jati dirinipun tiyang Jawi. 179) simbol inggih menika 'sesuatu' yang terdiri atas Petungan menika sampun rumaket ing masarakat 'sesuatu yang lain. Makna menika saged Jawi. Amargi, sedaya tindak-tandukipun tiyang Jawi dipuntedahaken dados simbol. Herusatoto (2001: 26) menika boten uwal saking petungan. ugi mratelakaken bilih simbolisme inggih menika Tani menika salah satunggiling mata paham ingkang nderek pola-pola ingkang ndasaraken pencaharian tiyang Jawi. Kangge nyekapi kabutuhan diri menika kanthi simbol-simbol. Simbolisme menika padintenanipun tiyang tani menika nenandur napa sampun mewarnai tindak-tanduk manungsa saking kemawon ingkang saged dipuntanem wonten unggah-ungguh, basa, ngelmu pangertosan saha pekarangan utawi sabin. Miturut Poerwadarminta religi. (1939: 9) Among tani menika tegesipun wong tani. Among tani menika tiyang ingkang garap sabin. CARA PANALITEN Among tani menika salah setunggaling tiyang Jinis panaliten ingkang dipunginakaken wonten ingkang makmuraken tiyang sanesipun, amargi ing panaliten menika ginakaken metode deskriptif among tani menika saged biyantu sedaya masarakat kualitatif, amargi wonten panaliten menika saking asiling tetanduran ingkang dipuntanem kaliyan nyariosaken fakta, kawontenan lan fenomena ingkang among tani. wonten ing tradhisi entas-entas. Ritual utawi tradhisi ingkang dipunlampahi Papan kangge panaliten menika dening masarakat Jawi menika biasanipun ginakaken dipunlaksanakaken wonten ing Padhukuhan Payak ubarampe. Ubarampe menika piranti kangge ritual Wetan, Srimulyo, Piyungan, Bantul. Papan ingkang utawi sarat jangkepe tata upacara tradhisi lan ngawontenaken tradhisi entas-entas menika wonten biasanipun kangge simbol utawi lambang. Ubarampe dalemipun Bapak Teguh Rahayu Slamet. sajen ingkang dipunginakaken menika biasanipun Wekdal kangge ngadani tradhisi entas-entas awujud dhedhaharan ananging ugi wonten piranti- menika saksampunipun among tani paripurna piranti sanesipun. Ubarampe sajen wonten ing tata anggenipun nggarap sabin utawi nanem pantun. upacara tradhisi menika gadhah makna simbolisipun Tradhisi entas-entas menika dipunadani ing tandur piyambak-piyambak. Makna simbolis saking sajen mangsa Kanem lan Kepitu utawi mangsa rendheng. menika gadhah teges werni-werni ingkang Panen rendheng utawi panenan labuh menika para tani biyasanipun gayut kaliyan pagesangan tiyang ing nanem pantun ing wiwit mangsa rendheng utawi salajengipun. Ubarampe ingkang dipunginakaken lan kathah udan. Panaliten menika badhe mendhet data dipuntegesi maknanipun menika gumantung kaliyan ing panenan rendheng ing wekdal wulan Desember masarakat ingkang pitados. ngantos wulan Januari. Miturut Endraswara (2006: 171) simbol saking Sumber data panaliten wonten ing panaliten tembung Yunani inggih menika symbolon ingkang menika informan. Informan menika dipunperang dados tegesipun tandha utawi ciri kangge maringi persa kalih inggih menika informan saha informan pokok. dateng tiyang sanes. Manungsa menika makhluk Wondene anggenipun nemtokaken informan wonten ingkang budaya lan budaya manungsa menika kathah ing panaliten menika ngginakaken cara snow-ball
sampling saha Purposive Sampling. Miturut Sugiyana (2010: 125) Snowball Samling inggih menika teknik kangge nemtokaken sampel rumiyin ingkang jumlahipun alit, lajeng saged ageng. Dipunibarataken kadosta bola salju ingkang gelinding saking alit lajeng dados ageng. Wonten ing panaliten menika saged dipunwiwiti kanthi milih setunggal menapa kalih informan. Menawi saking data ingkang dipunparingaken dateng informan menika kirang jangkep, panaliten saged madosi informan malih kangge jangkepi data kalawau. Miturut Sugiyana (2010: 124) Purposive Sampling inggih menika teknik ngempalaken data ingkang dipunginakaken kangge pertimbangan. Purposive Sampling menika kedah dipunpadosi informan ingkang sampun ahli lan mangertosi wonten ing bidang kasebut. Teknik ngempalaken data inggih menika cara ingkang dipuntempuh kangge ngempalaken data ingkang jumbuh kaliyan dipunbetahaken. Cara kangge ngempalaken data menika wonten kalih inggih menika: Data Primer, data ingkang awujud tembung- tembung ingkang dipunucapaken kanthi lisan kaliyan informan utawi narasumber ingkang sampun dipercaya. Cara kangge ngempalaken data primer menika saged dipunginakaken mawi: 1. Observasi Partisipan Partisipan menika dipun perang dados kalih inggih menika: (1) berpartisipasi aktif inggih menika panaliti ngamati budaya kasebut kanthi derek wonten ing adicara budaya menika; (2) Berpartisipasi pasif inggih menika panaliti namung ngamati kemawon boten derek wonten ing adicara budaya kasebut. 2. Wawancara Mendalam Makna Simbolis Tradhisi ... Monalia Yuliana 37 Wawancara mendalam menika dipunlampahi sakderengipun lan saksampunipun budaya ingkang dipunteliti menika kawiwitan. Miturut Moleong (2005: 186) wawancara inggih menika pacelathon ingkang gadhah ancas tartamtu. Pacelathon ingkang dipunlampahi dening kalih tiyang utawi langkung ingkang dipunwastani pewawancara (interviewer) ingkang paring pitakenan lan terwawancara (interviewee) ingkang maringi wangsulan. 3. Dokumentasi Supados data ingkang dipunpadosi menika valid, panaliten kedah maringi dokumentasi kangge bukti menawi datanipun sampun valid. Dokumentasinipun saged awujud foto-foto, rekaman Vidio, rekaman wawancara, lan sapanunggalipun. Moleong (2005: 216) ngandharaken bilih dokumen ingkang saben seratan utawi film menika sanes kados record, amargi boten dipunsamektakaken menawi boten wonten panyuwunan saking panaliti. 1. Data Sekunder, data saking buku-buku wonten perpustakaan. Data menika saged kangge nambahaken data primer supados langkung cetha lan saged dipunpercaya. Supados anggenipun panaliten gampil ngempalaken data panaliten ginakaken piranti: 1. Lembar observasi 2. Pandom wawancara 3. piranti kangge ngrekam 4. Piranti kangge nyerat 5. Kamera utawi handphone Cara kangge ngesahaken data menika ginakaken teknik triangulasi. Teknik triangulasi menika dipuntindakaken kangge cara pengecekan malih dateng informan saksampunipun asil wawancara menika dipuntranskrip. Trianggulasi ingkang dipunginakaken menika triangulasi sumber lan trianggulasi metode.
38 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 6, Juni 2017 Miturut patton (lumantar Moleong, 2005: 330) Padhukuhan Payak Wetan menika salah triangulasi sumber inggih menika kanthi satunggaling padhukuhan ingkang mlebet wonten ing mbandingaken saha ngecek malih derajat kapitadosan kelurahan Srimulyo. Dene wonten ing Padhukuhan informan kanthi ginakaken wekdal lan piranti wonten Payak Wetan menika dumadi saking 4 RT inggih ing penelitian kualitatif. Miturut patton (lumantar menika RT 1, RT 2, RT 3, RT 4. Padhukuhan Payak Moleong, 2005: 331) trianggulasi metode wonten 2 Wetan dumunung wonten ing kirang langkung 20 km strategi inggih menika (1) Pengecekan derajat sisih wetan saking pusat kota Kabupaten Bantul. kepercayaan penemuan hasil penelitian beberapa Tradhaisi entas-entas wonten ing Padhukuhan teknik pengumpulan data lan, (2) Pengecekan derajat Payak Wetan menika dipunlampahi menawi para kepercayaan beberapa sumber data dengan metode among tani sampun paripurna anggenipun nggarap yang sama. sabin. Tradhisi entas-entas menika badhe kalampahan Kangge nganalisis data menika panaliti kedah kedah wonten ingkang mandhegani. Awit tiyang sistematis lan intensif angenipun nganalisis catatan ingkang badhe ngawontenaken tradhisi entas-entas lapangan, hasil wawancara, lan dokumentasinipun. menika biyasanipun dipunpasrahaken ingkang saged Kanthi perbandingan ingkang konstan data ingkang mandhegani tata lampahipun tradhisi entas-entas. sampun ngempal lajeng dipunparingi kode, lan Tradhisi entas-entas menika ingkang mandhegani dianalisis supados asiling teori menika sae. inggih menika tiyang ingkang dipunsepuhaken Kangge nganalisis data menika panaliten ingkang mangertosi babagan entas-entas utawi mbah ginakake induktif. Miturut Muhadjir (2002: 167) Kaum. Tradhisi menika biyasanipun dipunlampahi ing ngandharaken bilih Analisis induktif menika analisis mangsa panenan rendheng. data ingkang spesifik saking lapangan ndadosaken Panaliten bab tradhisi entas-entas dipunlampahi unit-unit lajeng dipunkategorisasi. Endraswara (2006: kanthi ningali tata lampahing tradhisi wonten ing 30) mratelakaken bilih Induktif menika penalaran Padhukuhan Payak Wetan. Panaliten menika wonten panaliten. dipunlampahi ing dinten Minggu Kliwon, 15 Januari 2017. Ingkang dipunmadhegani dening Pakdhe Kadi ASILING PANALITEN kangge adicara mblowoki wonten sabin lan Mbah Kecamatan Piyungan menika salah satunggaling Kaum wonten adicara kenduri entas-entas. kecamatan ingkang wonten ing wewengkon kabupaten Daerah menika salah satunggiling daerah Bantul. Kecamatan Piyungan menika dipunperang ingkang subur, amargi kathah lahan kangge nanem dados 3 kelurahan inggih menika kelurahan ingkang ngasilaken panenan ingkang sae. Leluhuripun Srimartani, Srimulyo, lan Sitimulyo. Kelurahan warga masarakat Padhukuhan Payak Wetan menika Srimulyo piyambak dipunperang malih dados 22 dados tiyang tani, amargi rumiyin pakaryanipun Padhukuhan inggih menika Padhukuhan Jasem, wonten sabin. Saking asiling tetanen menika warga Plesedan, Pandean, Ngelosari, Prayan, Kaligathuk, masarakat ngawontenaken sodakoh dateng tangga Jolosutro, Duwet Gentong, Ngijo, Jombor, Sandeyan, teparo kanthi upacara adhat kadosta entas-entas, Kabregan, Payak Wetan, Payak Tengah, Payak Cilik, methek utawi wiwit, dhekahan gedhe lan sanes- Onggopatran, Bintaran Wetan, Bintaran Kulon, sanesipun. Upacara adhat menika dipuntindakaken Klenggotan, Cikal, Bangkel, Kradenan. saha dipunturunaken dateng warga saengga upacara
adhat menika dados tradhisi wonten ing masarakat Padhukuhan Payak Wetan. Upacara adhat menika sami-sami saking asiling tetanen masarakat Padhukuhan Payak Wetan, ananging ingkang bedakaken menika wonten wekdal. kawiwitan wonten ing wekdal mangsa rendheng saha dipunadani menawi para tani menika sampun rampung anggenipun nanem pantun. Menawi tradhisi methek utawi wiwit menika wekdalipun menawi para tani badhe manen pantun lan badhe dipunbeta mantok wonten griya. Kanthi upacara-upacara menika masarakat ngaturaken sokur dateng Gusti Allah amargi sampun diparingi bagas waras, tetanenipun ingkang saged dipunginakaken kangge nyekapi kabetahan saha kangge gesang wonten ing alam donya. Sakderengipun para among tani nindakaken tradhisi entas-entas, para tani tansah nindakaken tata cara garap sabin. 1. Uritan Wiji Pantun Wiji pantun ingkang dipunginakaken kaliyan para tani menika wonen werni-werni merkipun. Tuladhanipun wonten Nampat, Nampat Super, Sihera, Ketan Raja Nangka, Mirongga, Mbah Genthit lan sanesipun. Wiji pantun ingkang badhe dipunginakaken kangge ngurit utawi bibit menika biasanipun wiji ingkang kuwalitasipun sae. Kangge damel bibit utawi wiji pantun menika kedah dipunkum wonten ember ingkang dipunparingi toyo sakcekapipun. Wiji menika dipunkum sak dangunipun kirang langkung 2 dinten. Wonten ing 2 dinten menika biyasanipun 1 dinten kangge ngekum wiji pantun, lajeng dipunangkat saking ember lan dipunbucal toyanipun lajeng dipuntengga 1 dinten malih kangge nengga wiji pantun thukul. Makna Simbolis Tradhisi ... Monalia Yuliana 39 Menawi wonten wiji pantun ingkang boten sae utawi kopong biasanipun wiji menika katingal, amargi wiji ingkang boten sae utawi kopong menika ngambang wonten ing toyo. 2. Gadhangan utawi Papan kangge nyebar wiji pantun 2. Gadhangan utawi Papan kangge nyebar wiji pantun Kangge ndamel gadhangan menika biyasanipun wonten pinggir sabin utawi celak kaliyan tulakan. Ancasipun ndamel gadhangan wonten celak tulakan menika supados anggenipun ngelepi wiji pantun samangkeh gampil. Ndamel gadhangan menika caranipun dipunpaculi supados siti menika saged subur lan gampil anggenipun nanem wiji pantun. Supados gampil anggenipun nyebar lan ngelepi, gadhangan menika biyasanipun dipundamel dados 2 utawi 3 gadhangan. kagunaanipun dipunperang menika supados toya kangge ngelepi wiji pantun menika gampil lan saged nggampilaken para tani anggenipun daut pantun. 3. Nyebar Wiji Pantun Saksampunipun wiji pantun menika thukul alit- alit, lajeng wiji menika dipunsebar wonten gadhangan ingkang sampun dipunsiapaken kaliyan petani. Sak sampunipun dipunsebar, lajeng wiji menika dipuntutupi ngginakaken awu kaliyan damen. Ancasipun wiji pantun dipuntutupi ngginakaken awu menika supados anggenipun ndaut samangkeh gampil. Menawi ancasipun wiji pantun dipuntutupi malih ngginakaken damen supados wiji pantun menika boten dipangan peksi utawi ayam. 4. Mbikak Wiji Pantun Menawi sampun 1 minggu wiji pantun ingkang sampun thukul lajeng dipunbikak. Damen ingkang kangge nutup wiji pantun wau dipunpendhet kanthi ngatos-atos supados wiji menika boten risak. Menawi wiji pantun sampun dipunbikak lajeng wiji pantun menika dipuntengga malih kirang langkung 20 dinten.
40 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 6, Juni 2017 5. Tamping lan Mopok tani sampun bibar anggenipun garap sabin lan nanem Tamping menika maculi utawi ngresiki galengan pantun, lajeng damel jenang ingkang dipunsebad saking taneman-taneman liyar. Sak sampunipun jenang blowok. Mblowoki menika maringi jenang galengan menika dipuntamping, lajeng dipuntutup blowok wonten pojok-pojok sabin. ginakaken siti malih ingkang biyasanipun dipunsebad Sakderengipun dipundongani, kedah mopok. Ancasipun mopok menika supados menawi nyamaptakaken ubarampe sajen kangge blowoki. wonten bolongan utawi lubang ingkang saged Ubarampe menika wonten awujud dhedhaharan mbocoraken menawi sabin nembe dilepi supados kadosta jenang blowok lan sajen abon-abon inggih toyanipun boten wonten pundi-pundi. menika wonten sirih, injet, mbako, gambir, sekar setaman, dupa, wajib utawi artha. Saksampunipun 6. Ngluku lan Garu (Nlaktor) dipunwaosaken donga lajeng sekar setaman menika Kangge ngluku menika ingkang kagungan sabin dipunsebar wonten sabin. Sekar setaman menika biyasanipun nyuwun tiyang sanesipun kangge ngluku dipunsebar saksampunipun dipunwaosaken donga sabin menika. Amargi boten sedaya petani gadhah supados taneman pantunipun dipunjagi kaliyan piranti luku utawi tlaktor. ingkang mbau reksa sabin menika saking omo-omo ingkang saged ndadosaken among tani gagal panen lan 7. Ndaut Wiji Pantun supados boten ganggu gawe. Ndaut menika saking tembung daut ingkang Bibar ubarampe sajen sekar setaman dipunsebar ateges kedudut utawi kebedhol. ndaut menika mbedhol wonten taneman pantun lajeng jenang blowok ingkang wiji pantun ingkang kala wingi dipundamel wonten ing sampun didongani menika dipunbeta kangge gadhangan. Sak sampunipun wiji pantun umur kirang diparingaken wonten pojok-pojok sabin. langkung 20 dinten, wiji pantun sampun saged ditanem wonten papan ingkang sampun dipunluku lan dados 2. Kenduri Entas-entas ler-leran. Entas-entas menika saking tembung mentas 8. Tandur ingkang tegesipun lagi wae utawi lebar wae. Entas- Saking sedaya tata cara among tani anggenipun entas menika saksampunipun among tani bibar nanem badhe nanem pantun wonten ing ngginggil kala wau pantun lajeng nindakaken mblowoki wonten sabin lan ingkang pungkasan inggih menika tandur. Sak dalunipun ngadani kenduri entas-entas wonten griya. sampunipun wiji pantun dipundaut lajeng para tani Entas-entas menika dipunmandhegani dening nyuwun biyantu kaliyan para tani sanesipun kangge Mbah Kaum ingkang mimpin donga saha Pakdhe Kadi mbiyantu nanem pantun wonten ing sabinipun. ingkang paring pangertosan bab entas-entas dateng warga ingkang ndherek kenduri entas-entas. Sak Tata Lampahing Upacara Tradhisi Entas-entas derengipun tumpeng saha berkat dipundongani, 1. Mblowoki dipunandaraken rumiyin dateng warga menawi Bapak Mblowoki menika saking tembung blowok Teguh utawi tiyang ingkang ngentas-entasi menika ingkang tegesipun kecemplung ing wokan (luwangan). badhe sodhakoh kanthi ngawontenaken kenduri entas- Mblowoki menika saksampunipun among tani bibar entas lan nyuwun donga dateng Gusti Allah supados anggenipun nanem pantun wonten sabin. Menawi para nanem pantun menika diparingi pantun ingkang sae lan
saged awet kangge kabutuhan gesang. Lajeng berkat dipunbagikaken dateng tiyang ingkang nderek kenduri. Sak sampunipun berkat menika dipunbagikaken, lajeng dipundongani dateng Mbah kaum. Menawi sampun dipundongani lajeng ubarampe tumpeng menika dipunbagi dateng para rawuh ingkang ndherek kenduri. Ubarampe tumpeng ingkang dipunbagi menika dipunsebad ngalap berkah. Ubarame Sajen Ubarampe sajen wonten ing tradhisi entas-entas inggih menika: 1. Jenang blowok Jenang blowok menika dipundamel saking glepung beras, santen, sarem lan ron pandan ingkang tengahipun diblowoki utawi diparingi gendhis Jawi. 2. Sekar abon-abon Sekar abon-abon menika wonten suruh, injet, mbako, gambir, sekar setaman, menyan, saha wajib utawi artha. 3. Tumpeng Tumpeng menika dipundamel saking sekul gurih ingkang dipunbentuk lan dipunparingi ingkung, kacang, gudhangan, tigan sacekapipun lan sapanungalipun. Ingkang bedakaken tumpeng wonten ing kenduri sanesipun menika menawi tumpeng kangge tradhisi entas-entas menika ginakaken sekul gurih saha ingkung. Sekul gurih menika dipundamel saking santen klapa, salam, sarem saha uwos utawi beras. 4. Ingkung Ingkung menika dipundamel saking ayam kampung utawi Jago. Ayam menika dipunolah ginakaken toya ingkang dipungodhog diparingi brambang, bawang, garem saha salam. Lajeng ayam dipunmasak ngantos mateng utawi empuk. Menawi Makna Simbolis Tradhisi ... Monalia Yuliana 41 sampun mateng ayam menika dipuntaleni wonten sikilipun. 5. Sekul Gurih Sekul gurih menika kadamel saking uwos ingkang dipunbumboni ngginakaken santen klapa, ron salam, saha sarem. Sekul gurih menika dipunparingaken wonten cekethong lan diparingi kacang, ayam, saha kobis. 6. Gudhangan Bumbu Menggana Gudhangan ingkang dipunginakaken wonten tradhisi entas-entas menika sami kaliyan gudhangan sanesipun. Ananging ingkang bedakaken kaliyan gudhangan sanesipun menika menawi gudhangan kangge tradhisi entas-entas ginakaken bumbu menggana. Gudhangan menika wonten bayem, kangkung, bayung, wortel, kacang panjang, takolan, saha tigan. Menawi bumbunipun menika dipunmasak ginakaken klapa ingkang sampun dipunparut lajeng dipunparingi bumbu bawang, kencur, ron jeruk, garem, gereh, saha gendhis jawi. 7. Sekar Boreh Sekar boreh menika kadamel saking sekar setaman lajeng dipunparingaken cawan utawi wonten gelas ingkang diparingi toya. Sekar boreh menika wonten sekar mawar werni abrit saha pethak, mlathi, kenanga, kanthil saha wajib utawi artha wajib ingkang samangkeh dipunparingaken dening Mbah kaum. 8. Berkat Berkat ingkang kangge maringaken dateng tiyang ingkang ndherek kenduri menika wosipun wonten berkat inggih menika sekul wajar, sekul gurih, ayam, jangan, bakmi, gudhangan, tigan, peyek, krupuk, kripik tempe, pisang, saha jajanan pasar.
42 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 6, Juni 2017 Makna Simbolis Ubarampe dosa. Saengge dipunsimbolaken wonten sekul gurih Makna simbolis saking sajen menika gadhah utawi sekul suci. teges werni-werni ingkang biyasanipun gayut kaliyan 6. Gudhangan Bumbu Menggana pagesangan tiyang ing salajengipun. Ubarampe Bumbu menggono menika kedah ginakaken ingkang dipunginakaken lan dipuntegesi maknanipun ulam amargi gadhah makna tiyang tetanen menika menika gumantung kaliyan masarakat ingkang pitados. kedah dados tiyang ingkang kiyat, amargi ulam alit Wonten ing ngandap menika salah satunggiling makna mawon wonten ing segara saged glimpangaken kapal. simbolis ubarampe wonten ing upacara tradhisi entas- Tiyang tetanen menika kedah kiyat lan maringaken entas. manpangat saha saged maringaken kabetahan dening 1. Jenang Blowok tiyang sanes kangge pagesangan salah satunggalipun Jenang blowok menika gadhah makna simbolis uwos utawi beras kangge dhahar. Lajeng senajan kangge ngopah-opahi ingkang mbau reksa wonten sekedhik menika kedah dipunopeni supados saged sabin. Mblowoki menika ugi nyuwun donga supados mlumpuk. taneman pantunipun boten risak kengeng omo-omo 7. Sekar Boreh ingkang saged ndadosaken among tani gagal panen. Masarakat pitados menawi maringaken toya 2. Sekar Abon-abon kembang boreh wonten wingking talingan menika Sekar abon-abon menika simbol ingkang supados diparingi sehat saha supados menawi gadhah maknanipun kangge lantaran nyuwun donga dateng rejeki saged ngawontenaken tradhisi entas-entas. Toya Gusti Allah. saking sekar boreh menika diparingaken wonten 3. Tumpeng wingking talingan supados "kelingan" utawi Tumpeng ingkang dipundamel saking sekul pangeleng-eleng. gurih ingkang dipunbentuk lancip menika gadhah 8. Berkat makna tumuju dateng Pangeran utawi Gusti Allah. Berkat menika gadhah makna tiyang ingkang Wadhah kangge tumpeng menika ginakaken tampah gadhah hajat menika maringi sodakoh utawi amargi gadhah makna tumapak ing lampah wonten ing rejekinipun kangge tiyang sanes. pagesangan. 4. Ingkung DUDUTAN Makna saking ingkung menika kangge nalikung, Saking asiling panaliten saha pirembagan ingkung menika gambaraken kewan ingkang namung ingkang sampun dipuntindakaken, tradhisi entas-entas buru senengipun kiyambak. Sahingga masarakat wonten ing Padhukuhan Payak Wetan, Srimulyo, pitados menawi dados tiyang menika boteng namung Piyungan, Bantul menika saged dipunpendhet buru senenge kiyambak. Kedah enget dateng tiyang dudutanipun inggih menika ngandaraken tata sanesipun, saengga wonten sikil ingkung menika lampahing tradhisi entas-entas ingkang dipunlampahi dipuntaleni. dening among tani wonten ing Padhukuhan Payak 5. Sekul Gurih Wetan, ugi mangertosi ubarampe sajen ingkang Sekul suci menika gadhah makna gondo arum. dipunginakaken wonten ing tata lampahing upacara, Warni pethak wonten sekul menika lambangipun saha ngandharaken makna simbolik ubarampe ingkang menawi Kanjeng Nabi menika suci lan boten gadhah dipunginakaken.
KAPUSTAKAN Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. 1977. Adat Istiadat Daerah Istimewa Yogyakarta. Jakarta: Dinas Pendidikan dan Kebudayaan. Endraswara Suwardi. 2003. Falsafah Hidup Jawa. Yogyakarta: Penerbit Cakrawala. 2006. Metode Penelitian Kebudayaan. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. . Herusatoto, Budiono. 2001. Simbolisme Dalam Budaya Jawa. Yogyakarta: Hanindita Graha Widia. Koentjraningrat. 1990. Pengantar Ilmu Antropologi. Jakarta: PT Rineka Cipta. Liliweri, Alo. 2003. Makna Budaya dalam Komunikasi Antarbudaya. Yogyakarta: LKiS Yogyakarta. Moleong, Lexy J. 2005. Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung: PT Remaja Rosdakarya Offset Bandung. Muhadjir, Noeng. 2002. Metodologi Penelitian Kualitatif. Yogyakarta: Reka Sarasin. Poerwadarminta, W. J. S. 1939. Baoesastra Djawa. Groningen, Batavia: J.B.Wolters'Uitgevers- Maatschappij N.V. Sugiyono. 2010. Metode Penelitian Pendidikan. Bandung: Alfabeta. Tim Balai Bahasa Yogyakarta. 2011. Bausastra Jawa. Yogyakarta: Kanisius. Tjaroko HP Teguh Pranoto. 2009. Tata Upacara Adat Jawa. Yogyakarta: Kuntul Press. Makna Simbolis Tradhisi ... Monalia Yuliana 43