VARIASI BASA WONTEN ING CAKEPAN TEMBANG HIP-HOP NDX A.K.A: KAJIAN SOSIOPRAGMATIK Tesis menika dipunserat kangge njangkepi satunggaling sarat anggayuh Gelar Magister Pendidikan Dening : Nita Julinawati 16714251011 PENDIDIKAN BAHASA JAWA PROGRAM PASCASARJANA UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2020 i
SARINING PANALITEN NITA JULINAWATI. Variasi Basa wonten ing Cakepan Tembang Hip-hop NDX A.K.A: Kajian Sosiopragmatik. Tesis. Yogyakarta: Program Pascasarjana, Universitas Negeri Yogyakarta, 2020. Panaliten menika gadhah ancas ngandharaken jinis variasi basa saha fungsi variasi basa ing salebeting cakepan tembang hip-hop NDX A.K.A kanthi kajian sosiopragmatik. Panaliten menika ngginakaken pendekatan sosiopragmatik, mawi metode deskriptif kualitatif. Sumber data ing panaliten menika inggih menika basa ing album NDX A.K.A. Cara ngempalaken data ngginakaken observasi nonpartisipan mawi instrumen ingkang awujud kartu data. Analisis data ngginakaken teknik analisis deskriptif kualitatif inggih menika kanthi cara reduksi data, nyawisaken data saha ndamel dudutan, wondene cara nyawisaken asiling panaliten menika ngginakaken cara informal ingkang awujud tetembungan. Asil panaliten menika nedahaken bilih jinis variasi basa ingkang wonten ing cakepan tembang menika kadosta campur kode, alih kode, basa gaul, basa kasar, basa Banyuwangen, basa walikan, basa Jawi ragam ngoko lugu, basa Jawi ragam ngoko alus saha basa Jawi ragam krama lugu, wondene fungsi variasi basanipun kadosta fungsi direktif, fungsi ekspresif, fungsi puitik, fungsi informasional, fungsi individu saha fungsi representasi. Pamijining tembung: fungsi variasi basa, tembang NDX A.K.A, variasi basa. ii
ABSTRAK NITA JULINAWATI. Variasi Bahasa pada Lirik Lagu Hip-hop NDX A.K.A: Kajian Sosiopragmatik. Tesis. Yogyakarta: Program Pascasarjana, Universitas Negeri Yogyakarta, 2020. Penelitian ini bertujuan untuk mengungkapkan jenis variasi bahasa dan fungsi variasi bahasa yang ada di lirik lagu hip-hop NDX A.K.A dengan kajian sosiopragmatik. Penelitian ini menggunakan pendekatan sosiopragmatik, dengan metode deskriptif kualitatif. Sumber datanya adalah bahasa yang digunakan pada album NDX A.K.A. Pengumpulan data menggunakan cara observasi nonpartisipan dengan instrumen berwujud kartu data. Analisis data menggunakan teknik analisis deskriptif kualitatif dengan cara reduksi data, penyajian data dan membuat kesimpulan, sedangkan cara penyajian hasil penelitian adalah menggunakan cara informal yang berwujud kata-kata. Hasil penelitian ini menunjukkan bahwa jenis variasi bahasa yang ditemukan di lirik lagu ini meliputi campur kode, alih kode, basa gaul, basa kasar, basa Banyuwangen, basa walikan, basa Jawi ragam ngoko lugu, basa Jawi ragam ngoko alus dan basa Jawi ragam krama lugu, sedangkan fungsi variasi bahasa adalah fungsi direktif, fungsi ekspresif, fungsi puitik, fungsi informasional, fungsi individu dan fungsi representasi. Kata Kunci: fungsi variasi bahasa, lagu NDX A.K.A, variasi bahasa iii
ABSTRACT NITA JULINAWATI. Language Variation in Hip-hop NDX A.K.A Song Lyrics: A Sociopragmatic Study. Thesis. Yogyakarta: Graduate School, Yogyakarta State University, 2020. This study aims to reveal the types of language variations and the functions of language variations in the lyrics of the hip-hop songs of NDX A.K.A. This study uses the sociopragmatic approach, with the qualitative descriptive method. The data source is the language used in the NDX A.K.A. album. The data were collected using the observation nonparticipants method using an instrument in the form of a data card. The data analysis uses the descriptive qualitative analysis technique by reducing data, presenting data and making conclusions, and the result of the research is presented informally in the form of words. The results of this study show that the types of language variation in the NDX A.K.A song lyric include code mixing, code switching, slang bases, rough bases, Banyuwangen bases, walik bases, Ngawi dialect in innocent Jawi bases, Jawi bases in ngoko alus saha bases, Jawi variations krama lugu, while the language variation functions include directive, expressive, poetic individual functions as well as functions, representation functions. informational functions, Keywords: language variations, language variation functions, NDX A.K.A. songs iv
WEDHARAN Ingkang tapak asma wonten ing ngandhap menika: Nama Mahasiswa : Nita Julinawati Nomor Mahasiswa : 16714251011 Program Studi : Program Pascasarjana Pendidikan Bahasa Jawa Kepareng ngandharaken bilih karya ilmiah menika seratan kula piyambak. Samangretos kula, karya ilmiah menika dereng nate dipunserat dening tiyang sanes kangge nggayuh gelar magister ing satunggaling pawiyatan inggil. Karya ilmiah menika boten ngandhut materi ingkang dipunserat panaliti sanesipun, kajawi perangan tartamtu ngkang kula pendhet minangka pandom kanthi tata cara saha etika nyerat karya ilmiah ingkang limrah. Yogyakarta, 12 Maret 2020 Panyerat, Nita Julinawati NIM. 16714251011 v
PANGESAHAN VARIASI BASA WONTEN ING CAKEPAN TEMBANG HIP-HOP NDX A.K.A: KAJIAN SOSIOPRAGMATIK NITA JULINAWATI NIM. 16714251011 Tesis menika sampun dipunuji wonten sangajengipun Tim Penguji Tesis Program Pascasarjana Universitas Negeri Yogyakarta Tanggal: 12 Maret 2020 Yogyakarta,... Program Pascasarjana Universitas Negeri Yogyakarta Direktur, Prof. Dr. Marsigit, M.A. NIP. 195707191983031004
PANGESAHAN VARIASI BASA WONTEN ING CAKEPAN TEMBANG HIP-HOP NDX A.K.A: KAJIAN SOSIOPRAGMATIK NITA JULINAWATI 16714251011 Tesis menika sampun dipunuji wonten sangajengipun Tim Penguji Tesis Program Pascasarjana Universitas Negeri Yogyakarta Tanggal 12 Maret 2020 TIM PENGUJI Dr. Sri Harti Widyastuti, M.Hum. (Ketua/ Penguji) Prof. Dr. Suwarna, M.Pd. (Sekretaris/ Penguji) Dr. Mulyana, M. Hum. (Pembimbing/ Penguji) ____________ ___________ Prof. Dr. Suwardi, M.Hum. (Penguji Utama) Yogyakarta, 12 Maret 2020 Program Pascasarjana Universitas Negeri Yogyakarta Direktur, Prof. Dr. Marsigit, MA. NIP. 195707191983031004 vi
PISUNGSUNG Raos syukur tansah konjuk dhumateng Allah SWT, panaliten menika minangka pisungsung dhumateng Bapak Sukoyo saha Ibu Sri Kusmiyati, Dhimas Khasan Abdul Rokhim ingkang sampun paring panyengkuyung, sih tresna, saha donga pangestunipun wiwit purwa dumugi wasana. vii
PRAWACANA Puji sokur tansah konjuk dhumateng Allah SWT Ingkang Maha Agung ingkang sampun paring kasarasan saha kabegjan dhateng panyerat satemah tesis kanthi irah-irahan "Variasi Basa wonten ing Lirik Lagu Hip-Hop NDX A.K.A: Kajian Sosiopragmatik" saged karampungken kanthi lancar, tebih ing rubeda. Pramila, ing kalodhangan menika panyerat ngaturaken agunging panuwun dhateng sedaya pehak ingkang sampun paring panyengkuyung, pamrayogi, saha pandonga dhateng panyerat. Panyerat ugi ngaturaken agunging panuwun dhumateng Dr. Mulyana, M. Hum. minangka dosen pembimbing ingkang sampun kersa paring panyengkuyung, pamrayogi, panyaruwe saha bimbingan kanthi sabar, satemah tesis menika saged paripurna. Panyerat ugi ngaturaken agunging panuwun dhumateng: 1. Prof. Dr. Sutrisna Wibawa, M. Pd. minangka Rektor Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring wekdal kangge sinau ing Jurusan Pendidikan Bahasa Jawa, Pascasarjana Universitas Negeri Yogyakarta; 2. Prof. Dr. Marsigit, M. A. minangka Direktur Pascasarjana Universitas Negeri Yogyakarta saha para staf ingkang sampun paring kalodhangan satemah tesis menika saged paripurna kanthi lancar; 3. Dr. Mulyana, M. Hum. minangka Ketua Program Studi Pendidikan Bahasa Jawa Program Pascasarjana saha minangka dosen pembimbing, saha para dosen awit sampun paring seserepan ingkang migunani; 4. Prof. Dr. Suwardi Endraswara, M. Hum. minangka dosen pembimbing akademik awit bimbinganipun; 5. Tiyang sepuh kula, Bapak Sukoyo saha Ibu Sri Kusmiyati, Dhimas Khasan Abdul Rokhim awit pangestu saha piwulangipun; 6. Kanca-kanca Pendidikan Bahasa Jawa angkatan 2016 ingkang sampun suka panyengkuyung; 7. Para siswa saha kulawarga Kesatuan Bangsa School (KBS) ingkang sampun suka panyengkuyung saha pangestu; viii
8. Sadaya pehak ingkang boten saged kula sebutaken, ingkang sampun paring pambiyantu, pandonga saha panyengkuyung dhateng panyerat satemah tesis menika saged maujud. Mugi sadaya bimbingan, piwulang, panyengkuyung, pambiyantu saha donga pangestu dados amal sae saha pinaringan ganjaran saking Allah SWT. Panyerat rumaos bilih tesis menika tebih saking sampurna, dereng saged kawastanan sae saha jangkep. Pramila, panyaruwe saha pamrayogi saking sinten kemawon tansah katampi kanthi renaning penggalih. Ing wasana, kanthi raos andhap asor panyerat ndherek memuji, mugi-mugi tesis menika murakabi tumrap sadayanipun. Yogyakarta, 12 Maret 2020 Panyerat, Nita Julinawati ix
PRATELAN ISI IRAH-IRAHAN ... i SARINING PANALITEN ... ii ABSTRAK ... iii ABSTRACT ... iv WEDHARAN ... v PANGESAHAN ... vi PISUNGSUNG ... vii PRAWACANA ... viii PRATELAN ISI ... x PRATELAN TABEL ... xii PRATELAN LAMPIRAN ... xiii BAB I PURWAKA ... 1 A. Dhasaring Panaliten ... 1 B. Underaning Perkawis ... 4 C. Watesaning Perkawis ... 5 D. Wosing Perkawis ... 5 E. Ancasing Panaliten ... 5 F. Paedah Panaliten ... 6 BAB II GEGARAN TEORI ... 7 A. Kajian Teori 1. Sosiopragmatik ... 7 2. Variasi Basa ... 9 3. Basa gaul ... 33 4. Slang ... 34 5. Alih kode ... 36 6. Campur kode ... 37 7. Basa kasar ... 41 8. Basa prokem ... 45 9. Basa walikan ... 46 10. Tingkat tutur ... 46 11. NDX A.K.A ... 49 12. Tindak Tutur ... 51 13. Fungsi Basa ... 52 B. Panaliten ingkang Jumbuh ... 57 BAB III METODE PANALITEN ... 62 A. Jinising Panaliten ... 62 B. Subjek saha Objek Panaliten ... 63 C. Data Panaliten ... 63 D. Sumber Data ... 64 E. Instrumen Panaliten ... 64 x
F. Teknik Ngempalaken Data ... 65 G. Keabsahan Data ... 65 H. Teknik Analisis Data ... 65 I. Metode Nyawisaken Asiling Panaliten ... 66 BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN ... 68 A. Tabel variasi saha fungsi basa ... 68 B. Pirembagan ... 71 1. Campur kode ... 71 a. Fungsi direktif ... 71 b. Fungsi ekspresif ... 73 c. Fungsi puitik ... 74 2. Alih kode ... 75 a. Fungsi informasional ... 75 3. Basa gaul ... 76 a. Fungsi direktif ... 77 b. Fungsi puitik ... 78 4. Basa kasar ... 80 a. Fungsi individu ... 81 b. Fungsi puitik ... 83 c. Fungsi ekspresif ... 84 5. Basa walikan ... 85 a. Fungsi individu ... 86 6. Basa Banyuwangi ... 87 a. Fungsi puitik ... 88 b. Fungsi ekspresif ... 89 7. Basa Jawi ragam ngoko lugu ... 91 a. Fungsi direktif ... 91 8. Basa Jawi ragam ngoko alus ... 92 a. Fungsi ekspresif ... 93 b. Fungsi representasi ... 94 9. Basa Jawi ragam krama lugu ... 96 a. Fungsi ekspresif ... 96 BAB V DUDUTAN SAHA PAMRAYOGI ... 99 A. Dudutan... 99 B. Implikasi ... 101 C. Pamrayogi ... 102 KAPUSTAKAN ... 103 LAMPIRAN-LAMPIRAN ... 107 xi
PRATELAN TABEL Tabel 4.1 Jinis saha Fungsi Variasi Basa ing Tembang NDX A.K.A... 68 xii
PRATELAN LAMPIRAN Lampiran 1. Lampiran-lampiran Cakepan Tembang NDX A.K.A ... 107 Lampiran 2. Tambahan Data Jinis saha Fungsi Variasi Basa ... 125 xiii
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Variasi basa ing jaman samenika sampun kathah dipunpanggihaken wonten ing cakepan tembang. Para pangripta tembang menika kagolong inovatif amargi nglebetaken maneka werni variasi basa. Prekawis menika kajumbuhaken jaman ingkang sansaya ngrembaka ingkang gadhah variasi basa ingkang kathah saengga para pangripta tembang mbetahaken cara ingkang inovatif kangge dongkrak kabetahan pasar tembang, inggih menika kanthi cara ngginakaken variasi basa ing cakepanipun. Wujud variasi basa ingkang dipunpanggihaken ing tembang kadosta campur kode, alih kode, basa gaul, basa walikan, basa Jawi Banyuwangi, basa Jawi ragam ngoko lugu, basa Jawi ragam ngoko alus, basa Jawi krama lugu saha basa kasar. Variasi basa ing nginggil menika kathah dipunpanggihaken ing tembang hip- hop, dangdut, lan sapanunggalipun. Variasi basa ing tembang-tembang samenika sampun kathah. Kepara malah tembang-tembang ingkang ngginakaken variasi basa Jawi sampun kondhang ing masyarakat tingkat ngandhap menapa dene masyarakat tingkat Tuladhanipun tembang ingkang dipunremeni dening masyarakat inggih menika tembang Sayang. Basa ing cakepan tembang Sayang menika ngginakaken variasi basa Jawi. Padatanipun variasi basa Jawi dipunginakaken amargi: (1) kajumbuhaken kaliyan jaman ingkang gadhah maneka werni variasi basa mliginipun para mudha ingkang ngginakaken variasi basa kadosta basa gaul, (2) 1 inggil.
supados tembang menika langkung sekeca kamirengaken, salah satunggalipun inggih menika migatosaken guru lagu, (3) saged dipuntampi masyarakat saking njawi rangkah saengga variasi basa kedah dipunginakaken. Prekawis menika supados tembang-tembang ingkang ngginakaken variasi basa menika saged katampi masyarakat njawi rangkah saengga ndayani laris utawi botenipun tembang menika. Ing Indonesia wonten jinis musik ingkang ngginakaken variasi basa ing cakepanipun. Salah satunggalipun jinis musik ingkang ngangge variasi basa inggih menika hip-hop. Musik hip-hop menika beda kaliyan musik sanesipun amargi kalebet musik ingkang unik amargi ngginakaken teknik nge-rap. Wonten mapinten-pinten band utawi grup vocal ingkang aliran musikipun hip-hop. Saperangan wonten ingkang ngripta tembang hip-hop nggangge basa Jawi. Adhedhasar kasunyatan ing lapangan, padatanipun tembang hip-hop ngangge basa Inggris saha basa Indonesia, nanging amargi jaman ingkang sansaya ngrembaka, tembang hip-hop samenika wonten ingkang ngangge basa Jawi. Variasi menika njalari basa Jawi sansaya kondhang saknuswantara. Para mudha menika padatanipun langkung remen tembang-tembang hip-hop. Kairing jaman ingkang sansaya ngrembaka, variasi basa kadosta campur kode, alih kode, basa gaul, basa walikan, basa Jawi Banyuwangi, basa Jawi ragam ngoko lugu, basa Jawi ragam ngoko alus, basa Jawi krama lugu saha basa kasar saged dipunpanggihaken ing cakepan tembang. Wonten tembang ingkang cakepanipun ngangge variasi basa menika ingkang ancasipun minangka ekspresi 2
saking wosing tembang menika. Grup NDX A.K.A menika salahsatunggaling grup ingkang asring ngginakaken variasi basa ing tembangipun. NDX A.K.A menika musik aliran hip-hop saking Imogiri-Ngayogyakarta. Fenomena musik NDX A.K.A sampun kondhang ing kalangan masyarakat, mliginipun ing kalangan para mudha. Saperangan tembang menika kaserat adhedhasar pengalaman pangripta tembang. Cakepan tembang-tembang NDX A.K.A menawi dipuntaliti menika ngemot tembung-tembung ingkang langkung kathah ngandharaken raos kuciwa, duka, raos karanta-ranta, lan sapanunggalipun. Prekawis menika minangka sarana psikologi para mudha ingkang nembe ngalami puncak emosional saengga gampil runtik, duka, kuciwa, lan sapanunggalipun. Ing cakepan tembang NDX A.K.A menika kathah tembung-tembung ingkang nggambaraken raos emosional ingkang boten sae tumrap para mudha, kepara malah wonten tembung-tembung ingkang ngangge basa Jawi kasar ing cakepanipun. Prekawis menika njalari bilih wonten gayutipun antawis perkembangan psikologi para mudha kaliyan basa-basa ingkang dipunginakaken lan minangka wujud gambaran kahanan psikologi emosi para mudha, padatanipun emosi psikologi ingkang boten sae menika dipunalami dening para mudha nalika nembe nandhang runtik utawi prekawis asmara saengga njalari raos kuciwa, sedhih ingkang boten rampung-rampung, duka, saha karanta-ranta. Sejatosipun para mudha saged meper dhiri, sampun ngantos gadhah emosi ingkang boten sae. Wonten mapinten-pinten cara supados emosinipun saged gadhah mumpangat, inggih menika: (1) ndedonga, supados saged dipunleremaken hawa nepsu ingkang gampil duka saha nyuwun dhumateng Gusti supados saged 3
eklas, (2) karemenan, para mudha saged ngirangi emosinipun. Tuladhanipun kanthi cara olah raga, kesenian, lan sapanunggalipun, (3) ngraketaken kaliyan tiyang sepuh, para mudha menika langkung sae ngabekti saha manut kaliyan tiyang sepuh tinimbang gadhah raos sedhih saha duka ingkang keladuk. Kanthi cara menika, para mudha saged sinau meper hawa nepsu dhiri ingkang awujud emosi, saengga psikologi emosinipun saged sae utawi gadhah budi pekerti ingkang sae. Wujudipun variasi basa Jawi menika wonten gayutipun kaliyan latar belakang budaya, basa, saha sosial-ipun warga Ngayogyakarta ingkang tansah ngugemi unggah-ungguh. Ing masyarakat Jawi menika wonten mapinten-pinten jinis variasi basa. Awit kawontenan menika, panaliti naliti basa wonten ing cakepan tembang NDX A.K.A kanthi irah-irahan "Variasi Basa wonten ing Cakepan Tembang NDX A.K.A: Kajian Sosiopragmatik". B. Underaning Perkawis Adhedhasar dhasaring panaliten ingkang dipunandharaken ing nginggil, saged kadudut underaning perkawis saking panaliten inggih punika: 1) Variasi basa menapa kemawon ingkang dipunpanggihaken ing tembang hip-hop NDX A.K.A? 2) Fungsi basa saking variasi basa ing tembang hip-hop NDX A.K.A? 3) Makna utawi tegesipun fungsi basa ingkang wonten ing tembang NDX A.K.A 4) Ing salebeting tembang menika wonten basa ingkang boten dipunpahami masyarakat umum 5) Ngginakaken ragam basa ingkang campur-campur 4
6) Ngandharaken tegesipun saha paugeran saking jinis-jinis variasi basa ing tembang NDX A.K.A amargi boten sedaya tiyang mangertos perkawis menika. C. Watesaning Perkawis Adhedhasar underaning perkawis ing nginggil, saged katemtokaken watesaning perkawis inggih menika: 1) Variasi basa ing salebeting tembang hip-hop NDX A.K.A. 2) Fungsi basa saking variasi basa ing salebeting tembang hip-hop NDX A.K.A. 3) Makna fungsi variasi basa ing tembang hip-hop NDX A.K.A. D. Wosing Perkawis Wosing perkawis panaliten menika inggih punika: 1) Menapa kemawon wujud variasi basa ing salebeting cakepan tembang hip-hop NDX A.K.A? 2) Kados pundi fungsi variasi basa ing salebeting tembang hip-hop NDX A.K.A? 3) Makna fungsi variasi basa ing tembang hip-hop NDX A.K.A menika menapa? E. Ancasing Panaliten Adhedhasar underaning perkawis ing nginggil, ancasing panaliten menika inggih punika: 1) Nyebataken wujud variasi basa ingkang dipunpanggihi ing tembang hip-hop NDX A.K.A. 2) Ngandharaken fungsi basa saking variasi basa ing tembang hip-hop NDX A.K.A. 5
3) Ngandharaken makna fungsi variasi basa ing tembang hip-hop NDX A.K.A. F. Paedah Panaliten Adhedhasar ancasing panaliten, panaliten menika kaajab saged caos paedah. Paedah ing panaliten menika wonten kalih, inggih menika paedah teoritis saha panaliten praktis. 1. Paedah Teoretis: panaliten menika kaajab saged caos paedah tumrap perkembangan teori sosiopragmatik kadosta nambah referensi panaliten babagan sosiopragmatik saha saged caos seserepan/informasi babagan wujud variasi saha fungsi saking basa ing salebeting cakepan tembang NDX A.K.A. 2. Paedah Praktis: asiling panaliten menika kaajab saged dipunginakaken minangka bahan materi pamulangan mliginipun babagan variasi basa, fungsi variasi basa saha maknanipun. 6
BAB II GEGARANING TEORI A. KAJIAN TEORI 1. Sosiopragmatik Kajian sosiopragmatik miturut Rahardi (2009:4) inggih menika kanthi konkrit, kajian tumrap entitas basa ingkang nggabungaken paugeran cara nyerat sosiolinguistik saha paugeran pragmatik ing salebeting wadhah kabudayan. Miturut Leech saha Rahardi (ing salebeting Rahardi, 2009:5) bilih terminologi sosiopragmatik minangka paseratan ingkang sipatipun pragmatik boten umum utawi non-universal. Saged dipunwastani mekaten amargi kajian menika fokus tumrap kawontenan budaya ing sakupengipun utawi budaya lokal. Pramila, panaliten pragmatik menika gayutipun kaliyan kawontenan saha kahanan saking masyarakat saha budaya lokal. Sosiopragmatik nggabungaken 2 studi ing salebeting studi linguistik, sosiolinguistik, saha pragmatis. Sosiolinguistik, miturut Chaika (ing salebeting Amalia, 2014: 2), inggih menika studi babagan cara tiyang ngginakaken basa nalika gineman kaliyan tiyang sanes. Wondene Wardaugh (ing salebeting Amalia, 2014: 13) ngandharaken bilih sosiolinguistik minangka studi ingkang magayutan kaliyan panaliten babagan gayutipun basa saha masyarakat kagem madosi pangertosan babagan struktur basa saha kados pundi basa gadhah fungsi nalika komunikasi. Pramila, menapa ingkang dipunpanggihaken ing salebeting sosiolinguistik menika kados pundi masarakat nemtokaken wujud basa. Pragmatik miturut Gibson (ing 7
salebeting Amalia, 2014: 5) inggih menika ilmu basa saha gayutipun kaliyan panganggenipun. Ing mriki, basa inggih menika basa ingkang dipunginakaken dening tiyang ing padintenan ingkang gadhah ancas tartamtu, wondene Yule (ing salebeting Amalia, 2014: 3) ngandharaken bilih pragmatik minangka studi tiyang ingkang ngendikan gadhah makna saha kadhangkala saged langkung maknanipun tinimbang tetembunganipun. Miturut Tarigan (ing salebeting Waode, 2015:9) bilih sosiopragmatik inggih menika telaah prekawis kahanan-kahanan ing sakupengipun ingkang langkung mligi prekawis panganggening basa. Ing salebeting masyarakat sakupengipun langkung mligi ketingal bilih prinsip kerja sama saha prinsip kesopansantunan utawi andhap asor katindakaken kanthi ewah ing salebeting kabudayan ingkang beda utawi masyarakat basa ingkang maneka werni, ing salebeting kahanan sosial ingkang beda, saengga saged dipunwastani, sosiopragmatik menika pepanggihan antawisipun sosiologi saha pragmatik. Istilah sosiopragmatik saking tembung sosio saha pragmatik. Sosio "sosial", saha pragmatik "tegesipun sacara eksternal". Kawontenan sosiopragmatik saking eksistensi ilmu pragmatik. Pragmatik ngrembaka amargi saged ngudari prekawis basa ingkang boten saged tuntas dipun-udari dening teori-teori linguistik saderengipun. Prekawis menika inggih menika fenomena basa ingkang magayutan kaliyan sosial budaya. Pragmatik inggih menika cabang ilmu basa ingkang nyinau struktur basa kanthi eksternal, inggih menika kados pundi satuan kebahasaan menika dipunginakaken nalika gineman. Nalika wujud-wujud saha panganggening basa 8
dipunkaji kanthi nggayutaken tumrap kahanan-kahanan sakupengipun utawi ingkang mligi, pramila prekawis menika ing salebeting sosiopragmatik. Sosiopragmatik menika cabang ilmu linguistik ingkang nganalisis basa kanthi pendekatan sosial saha pragmatik. Miturut Revita (ing salebeting Fauzi, 2015:12). Ing salebeting ilmu sosiopragmatik, sedaya aspek linguistik saged dipunwastani fungsi sosial, pramila kahanan lokal ingkang langkung mligi prekawis panganggening basa kalebet kajian sosiopragmatik. 2. Variasi Basa Miturut Kartomihardjo (1998:61) ngandharaken bilih variasi basa inggih menika istilah ingkang radi umum saha asipat netral. Istilah menika dipunasosiasikaken kanthi basa ingkang beda-beda ingkang medal amargi wonten kelas ekonomi, latar belakang pendidikan, profesi, idiologi saha gegayuhan, agami, lan sapanunggalipun ingkang beda. Wondene dialek menika variasi ingkang wonten ing daerah. Menawi variasi menika dipunasosiasikaken kaliyan fungsinipun ing masyarakat, kadosta variasi ingkang dipunginakaken nalika upacara pasareyan, nalika dum-duman warisan, nalika ngopi ing warung lan sapanunggalipun, istilah ingkang dipunginakaken wonten ing kahanan menika inggih menika register. Basa menika minangka langue ingkang gadhah sistem saha subsistem ingkang dipunpahami dening sedaya penutur basa, nanging amargi penutur basa kasebat, awit wonten ing masyarakat tutur, boten minangka kempalan tiyang ingkang homogeny, pramila wujud basa ingkang konkret dipunwastani parole, 9
boten seragam. Basa menika maneka werni saha gadhah variasi. Basa ingkang maneka werni saha variasi menika boten amargi penuturipun ingkang boten homogen, nanging amargi kagiyatan interaksi sosial ingkang ragamipun kathah. Saben kagiyatan nedahaken utawi njalari keragaman basa menika. Keragaman menika langkung kathah menawi basa menika dipunginakaken dening penutur ingkang langkung kathah, saha wewengkon ingkang langkung wiyar. Umpaminipun basa Inggris ingkang dipunginakaken meh sadonya; basa Arab ingkang wiyar sanget wewengkonipun saking Jabal Thariq ing Afrika Utara ngantos dumugi ing perbatasan Iran (saha ugi minangka basa agami Islam meh sadonya ingkang tepang); saha basa Indonesia ingkang kasebar saking Sabang ngantos dumugi Merauke. Wonten kalih pamanggih babagan variasi utawi ragam basa. Sepisanan, variasi utawi ragam basa dipuntingali minangka amargi wontenipun keragaman sosial penutur basa saha keragaman fungsi basa menika. Variasi utawi ragam basa dumados amargi wonten keragaman sosial saha keragaman fungsi basa. Menawi penutur basa menika kelompok ingkang homogeny, kadosta etnis, status sosial menapa dene padamelan, pramila variasi utawi keragaman menika boten wonten; ateges, basa menika seragam. Kaping kalih, variasi utawi ragam basa menika sampun wonten supados nyekapi fungsinipun minangka piranti sosiolisasi ing kagiyatan masyarakat ingkang maneka werni. Kekalihipun pamanggih menika saged dipuntampi utawi mboten. Ingkang baken, variasi utawi ragam basa menika saged dipungolongaken adhedhasar kawontenan keragaman sosial saha fungsi kagiyatan ing masyarakat sosial (Chaer, 2010:61-62). 10
Keraf (1984:143) ngandharaken bilih masyarakat ing donya menika tamtu gadhah variasi utawi diferensiasi. Variasi menika saged awujud gineman tiyang ingkang bedanipun kadosta panggenan setunggal kaliyan panggenan sanes. Variasi-variasi basa menika gadhah pola-pola tartamtu. Pola-pola menika midayani pola-pola sosial, wonten ugi asipat kedaerahan utawi geografis. Bedanipun boten namung dumados tumrap tataran swanten basa kemawon, nanging wonten ing sedaya tingkatan analisis basa sanes. Cabang ilmu basa ingkang khusus nyinau variasi-variasi basa ing sedaya aspek dipunwastani dialektologi. Dialektologi kaperang sub-cabang ingkang cacahipun kalih inggih menika geografi dialek saha sosiolinguistik. Sosiolinguistik nyinau variasi basa adhedhasar pola-pola kemasyarakatan. Sosiolinguistik nyinau ko-varian antawisipun struktur linguistik saha struktur sosial. Suwalikipun geografi dialek nyinau variasi-variasi basa adhedhasar bedaning lokal ing wewengkon basa. geografi dialek ngandharaken fakta-fakta babagan titikan linguistik ingkang wiyar ingkang kacathet minangka titikaning dialek. Miturut Andrew Radford, Martin Atkinson, David Britain, Haraid Clahsen, Andrew Spencer (2009:47) ngandharaken bilih: This important study of historical and geographical variation has been a preoccupation of linguists for well over a century now, and continues to be a trong focus of research in dialectology and historical linguistics. It is only in recent times, however, that linguists have begun to investigate linguistic variation within communities. The French spoken in Marseilles may be different from that spoken in Montreal, but what about the use of language within these cities? Does everyone in Montreal speak an identical variety of French? Clearly not, we might suppose, but it was not until the 1960s that linguists began to take this view seriously and study variation within villages, towns and cities. In this section we will examine phonological variation-the variability in language that affects those features which have been introduced in the previous 11
section: sounds, syllables, stress and intonation. Because of the nature of existing research, our discussion will be concerned exclusively with sounds. Sinau prekawis variasi saha geografis menika sampun dados kawigatosan dening ahli basa ngantos dumugi samenika saha dados fokus panalitenipun inggih menika dialektologi saha sujarah basa. Ing jaman samenika, ahli basa sampun naliti variasi basa ingkang wonten ing masyarakat. Ingkang dipun-ngendikakaken tiyang Prancis ing Marseilles menika beda kaliyan ingkang dipun-ngendikakaken dening tiyang ing Montreal, nanging kados pundi kaliyan panganggening basa ing kitha sanes? Menapa sedaya tiyang ing Montreal ngendikan babagan basa Prancis ingkang meh sami? Cetha, boten. Ing warsa 1960an ahli basa nyinau variasi basa ing dhusun saha kitha kanthi tumemen. Andharan ing nginggil wosipun inggih menika para ahli basa sinau prekawis variasi saha wewengkonipun, ingkang dados fokusipun panaliten inggih menika dialektologi. Panaliten menika ugi naliti basa ingkang dipunginakaken dening Prancis ing Marseilles saha tiyang ing Montreal. Kajawi menika, panaliten menika naliti variasi fonologis ingkang kalebet variabel basa ingkang saged ndayani swanten, tembung-tembung, saha andhap-inggilipun swanten menika aspek ingkang wigati. I sympathise with Fishman's view that sociolinguistics is probably a misnomer for what goes on in the field. Fishman (salebeting Hasan, 2005: 160- 161). The label may suggest that sociolinguistics is a matter of applying linguistic techniques to the study of language placed in some socially significant context. No doubt it is true that more and more sociolinguists are at present employing the techniques for the description of language evolved by linguistics; none the less this does not appear to be the significant characterising factor. What seems to be central to sociolinguistics studies is not that linguistic techniques are employed; it is rather that he structure of language is related at various levels of abstraction to social structure. It is, perhaps, not often recognized that such study, where it is explanatory, is of theoretical 12
significance to general linguistics, extending its scope in a manner which has potentially far-reaching consecuences, not only for the description of some of the essential properties of human language, but also for a study of the patterns of language acquisition by members of given communities and sub- communities. The relationship of sociolinguistics and general linguistics is such that one may find it difficult indeed to draw a definite boundary line between the two. Does the work of the functionalist linguists of the Prague School represent one or the other? One would like to be able to answer that it represents both in that it relates the structure of language to social elements and at the same time provides a model for the description of language in general and of a language in particular. Ruqaiya Hasan (2005:160-161). Wosing andharan ing nginggil inggih menika panyerat sarujuk kaliyan pamanggihipun Fishman bilih sosiolinguistik ingkang kadadosan ing lapangan menika kirang leres. Fishman (ing salebeting Hasan, 2005: 160-161) ngandharaken bilih label menika nedahaken bilih sosiolinguistik inggih menika prekawis pangetraping cara linguistik tumrap pasinaon basa ingkang kapanggenaken ing salebeting konteks sosial ingkang signifikan. Sansaya kathah sosiolinguistik samenika ngginakaken cara kangge ngandharaken basa ingkang dipunrembakakaken dening linguistik. Boten wonten ingkang kirang amargi ketingalipun boten dados faktor titikan ingkang signifikan. Menapa ingkang dados pusat sinau sosiolinguistik boten minangka cara-cara linguistik ingkang dipunginakaken, nanging namung minangka struktur basa ingkang magayutan kaliyan sedaya tingkat abstraksi tumuju struktur sosial. Pasinaon ingkang kados mekaten namung sekedhik ingkang mangertos. Linguistik umum menika kedah wiyar kanthi cara gadhah konsesus potensial ingkang awrat menawi dipungayuh, boten namung kangge paring andharan babagan sipating basa tiyang, nanging ugi nyinau pola pikantukipun basa dening masyarakat saha sub-komunitas tartamtu. Gayutipun sosiolinguistik saha linguistik umum menika njlimet saengga tiyang 13
menika awrat anggenipun manggihi garis watesanipun. Prekawis menika saged nggayutaken antawisipun struktur basa kaliyan elemen sosial saha ing wekdal ingkang sami saged paring model kangge nggambaraken basa kanthi umum saha khusus. 2.1 Jinis Variasi Basa Jinis-jinis variasi basa miturut Kartomihardjo (1988:61-71) inggih menika wonten basa baku kaliyan dialek. a. Basa Baku Basa baku menika salah satunggaling variasi utawi dialek ingkang dipunakeni dening sedaya anggota saking kelompok masyarakat ingkang ngginakaken variasi menika nalika suasana resmi ingkang formal gayutipun, gayutan ingkang boten raket. Pramila basa baku utawi variasi baku dipunginakaken nalika interaksi formal antawisipun instansi pamarintah saha swasta, ing salebetipun layang resmi, nalika upacara kenegaraan, upacara instansi, basa baku ingkang dipunginakaken, dipunwulangaken ing sekolah saha ing perguruan tinggi. Awit basa baku dipunginakaken ing suasana kedinasan, resmi, formal saha magayutan pejabat-pejabat ing dhaerah menapa dene pusat, padatanipun basa baku gadhah martabat ingkang langkung inggil tinimbang variasi basa sanesipun. Awit jaman ingkang sansaya ngrembaka, basa baku ugi pikantuk kawigatosan sae saha langkung kathah dening masyarakat menapa dene pamarentah. Tata basa ingkang kaserat ing buku pasinaon saha buku-buku ingkang kasebar ing masyarakat menika minangka tata basa basa baku. Buku-buku ilmiah saha kathah karangan ingkang 14
gadhah nilai sastra ugi kaserat ing basa baku. Pramila basa baku ing nagari-nagari menika minangka pralambang kecanggihan, keterpelajar, andhap asor lan sapanunggalipun. Panganggening basa baku menika langkung wigati ing basa tulis, kalebet naskah sesorah. Ing basa lisan, prekawis menika langkung awrat dipunginakaken amargi basa lisan gumantung tumrap kahanan lingkungan, kahanan jiwa para pasarta interaksi lan sapanunggalipun. Padatanipun pangandikan ngupiya supados saged ngecakaken paugeran ingkang baken. nanging menawi kahanan ngersakaken wonten tambahan ragam informal kanthi piranti ragam ingkang wonten ing sistem fonologi, leksikal menapa dene sintaksis tamtu dipunginakaken dening pangandikan. Ingkang njalari prekawis menika amargi masyarakat menika paring unsur raket sinaosa ing interaksi formal. Sipat bangsa ingkang sumeh pranyata wonten gayutipun tumrap pangetraping basa baku ing pasrawungan padintenan. b. Dialek Variasi ingkang ngginakaken latar belakang daerah geografis inggih menika dialek. Dialek saged dipunginakaken minangka pralambang ragam kangge ngandharaken status sosial para pasarta interaksi, interaksi ingkang raket saha kahanan jiwa nalika interaksi. Dialek-dialek menika saged dipunwastani lingua franka kagem kelompok etnik ingkang gadhah basa daerah ingkang beda-beda saha manggen ing provinsi ingkang sami. Menawi pasarta interaksi saking kelompok etnik ingkang sami, maknanipun saged kaandharaken kanthi ngginakaken basa daerah. 15
Kartomihardjo (1988:61-71) ngandharaken bilih padatanipun dialek dipunginakaken nalika srawung ing padintenan, boten nalika wonten acara kedinasan. Kagem masyarakat ingkang gadhah basa daerah, upacara saha acara sanesipun kalampahan kanthi ngginakaken basa daerah, wondene Keraf (1991:144-145) ngandharaken bilih jinising variasi basa menika idiolek saha dialek. Boten wonten tiyang ingkang ngandharaken ingkang sami prekawis unsur tartamtu kanthi cara ingkang sami ngantos kaping kalih utawi langkung. Saben wewengkon ugi wonten bedanipun. Awit pangretosan basa ingkang padatanipun dipunanggep minangka prekawis ingkang asipat monopolit mila kedah dipunjlentrehaken ing salebeting aspek ingkang maneka werni saha langkung alit, antawisipun ing salebeting satuan ingkang dipunwastani idiolek saha dialek. Gineman tiyang ingkang beda-beda, mesthi beda kaliyan titikan gineman anggota masyarakat ingkang sanes. Wonten tiyang ingkang asring ngginakaken wujud-wujud gramatikal saha wujud sintaksis tartamtu, wondene tiyang ingkang sanesipun remen kaliyan wujud ingkang sanes ugi. Sedaya menika minangka titikan ingkang wonten ing gineman. Sedaya titikan basa tiyang menika dipunwastani idiolek. Menawi saben kelompok menika kaperang saking atusan tiyang, nanging kadhangkala malah ngantos jutaan tiyang. Saben kelompok menika gadhah titikan ingkang sami ing salebeting tata swanten, tembung-tembung, morfologi, saha sintaksis ingkang dipunwastani dialek. Maneka werni wujud ing sub-wilayah (utawi wewengkon) basa ingkang kaandharaken salebetipun dialek-dialek basa, pramila prekawis ingkang beda menika ugi kapanggihaken ing lapisan-lapisan 16
masyarakat utawi padamelan. Bedanipun saged awujud titikan ingkang gadhah khusus nalika ngendikan, wujud, tata lampahing tembung, lan sapanunggalipun, saengga kula saha panjenengan sedaya gampil anggenipun ngendikan si Anu saking golongan X, saha si Polan saking golongan Y. Titikan basa menika wonten ing golongan-golongan ing masyarakat, prekawis menika saged dipunwastani dialek sosial. Sansaya kompleks stratifikasi sosial, sansaya kathah dialek sosialipun. Dialek sosialek ingkang homogen padatanipun saged dipunpanggihi ing masyarakat desa ingkang dereng ngrembaka, wondene ingkang langkung kompleks wonten ing masyarakat kitha ageng. Ing jaman ingkang sansaya ngrembaka, dialek menika langkung wigati tinimbang dialek-dialek sanesipun amargi faktor-faktor non-linguistis. Umpaminipun dialek X minangka pusat agami, pusat sade-tinumbas, utawi pusat pamarintahan. Pramila, kawontenan dialek-dialek sanes saged katerak, saha amargi dipunajeni, dialek X menika dipunanggep minangka dialek ingkang saged dipuntuladhani saha dipunagem dening sedaya wewengkon. Dialek menika saged dipunwastani dialek standar utawi saking segi politis (sanes segi kebahasaan) dipunwastani minangka basa standar. Miturut Chaer (1995:82) ngandharaken bilih variasi basa menika dipunbedakaken adhedhasar penutur saha panganggenipun. Adhedhasar penutur ateges sinten ingkang ngginakaken basa menika, wonten ing pundi panggenanipun, kados pundi kalenggahan sosial ing masyarakat, menapa jinis kelaminipun, saha kapan basa menika dipunginakaken. Adhedhasar panganggenipun, ateges basa menika dipunginakaken kangge menapa, ing bidang menapa, menapa jalur saha 17
pirantinipun, saha kados pundi kahanan formalipun. Variasi basa menika saged kaandharaken kados ing ngandhap menika: 1) Variasi saking Segi Penutur Variasi saking segi penutur ingkang sepisanan inggih menika idiolek. Idiolek inggih menika variasi basa ingkang asipat individu. Miturut konsep idiolek, saben tiyang gadhah variasi basanipun utawi idiolekipun sowang-sowang. Variasi idiolek menika magayutan kaliyan "werni" swanten, pilihan tembung, leléwaning basa, susunan ukara, lan sapanunggalipun, nanging ingkang langkung kathah inggih menika "werni" swanten menika, saengga menawi kula saha panjenengan sedaya raket kaliyan tiyang, namung mirengaken swanten anggenipun ngendikan tanpa ningali tiyangipun, kula saha panjenengan sedaya saged tepang kaliyan swantenipun. Variasi basa kaping kalih adhedhasar penuturipun inggih menika dialek, inggih menika variasi basa saking sakelompok penutur ingkang cacahipun relatif, ingkang wonten ing setunggal panggenan, wewengkon, utawi area tartamtu amargi dialek menika adhedhasar ing wewengkon utawi area panggenan penutur, pramila dialek menika asring kasebat dialek areal, dialek regional, utawi dialek geografi. Para penutur ingkang ngginakaken dialek, sinaosa tiyang menika gadhah idiolekipun sowang-sowang, gadhah ciri sami minangka pralambang bilih tiyang menika wonten ing setunggal dialek, ingkang beda kaliyan kelompok penutur sanes, ingkang wonten ing salebeting dialekipun piyambak kaliyan titikan sanes ingkang minangka pralambang dialekipun ugi. Umpaminipun, basa Jawi dialek 18
Banyumas gadhah titikan piyambak ingkang beda kaliyan titikan ingkang gadhahipun basa Jawi dialek Pekalongan, dialek Semarang utawi dialek Surabaya. Para penutur basa Jawi dialek Banyumas saged komunikasi kanthi sae kaliyan para penutur basa dialek Pekalongan, dialek Semarang, dialek Surabaya, utawi basa Jawi kaliyan dialek sanes amargi dialek-dialek menika taksih kalebet basa ingkang sami, inggih menika basa Jawi. Variasi ingkang kaping tiga adhedhasar penutur inggih menika kronolek utawi dialek temporal, inggih menika variasi basa ingkang dipunginakaken dening kelompok sosial ing wekdal tartamtu. Umpaminipun, variasi basa Indonesia ing warsa tigangdasanan, variasi ingkang dipunginakaken warsa seketan, saha variasi ingkang dipunginakaken ing wekdal samenika. Variasi basa ing jaman tiga wau mesthi beda, aspek lafal, ejaan, morfologi, menapa dene sintaksis. Ingkang paling ketingal menika aspek leksikon, awit bidang menika gampil sanget ewah amargi sosial budaya ingkang ugi ewah, seserepan, saha teknologi. Variasi basa ingkang kaping sekawan adhedhasar penuturipun inggih menika sosiolek utawi dialek sosial, inggih menika variasi basa ingkang magayutan kaliyan status, golongan, saha kelas sosial para penuturipun. Variasi menika magayutan kaliyan sedaya prakawis pribadinipun para penutur, kadosta yuswa, pendidikan, seks, padamelan, tingkat kebangsawanan, prakawis sosial ekonomi, sapanunggalipun. Adhedhasar yuswa, saged ketingal bedanipun variasi basa ingkang dipunginakaken dening lare-lare, para mudha, tiyang diwasa, saha tiyang ingkang yuswanipun sampun sepuh. Bedanipun variasi menika mboten prakawis 19 lan
wosipun, wosing gineman, nanging bedanipun ing bidang morfologi, sintaksis, saha tetembungan. Adhedhasar pendidikan ugi saged ketingal panganggening variasi sosialipun. Para penutur ingkang pikantuk pendidikan langkung inggil, wonten bedanipun variasi basa ingkang dipunginakaken tiyang ingkang gadhah pendidikan inggil, asor, saha ingkang boten pikantuk pendidikan. Adhedhasar seks (jinis kelamin) ugi wonten jinis variasi basa ingkang cacahipun kalih. Padamelan, profesi, kalenggahan, utawi tugas para penutur ugi saged njalari kawontenan variasi sosial. Ing masyarakat tutur ingkang taksih mangertos tingkat-tingkat kebangsawanan saged ugi ketingal variasi basa ingkang magayutan kaliyan tingkat-tingkat kebangsawanan menika. Basa Jawi, basa Bali, saha basa Sunda ingkang tepang kaliyan variasi kebangsawanan menika; nanging basa Indonesia boten. Ing pasinaon basa Melayu rumiyin dipunwulangaken "basa raja-raja", bedanipun kaliyan basa umum mliginipun saking bidang tetembungan. Kahanan sosial ekonomi para penutur saged ugi njalari variasi basa. Kelompok masyarakat ingkang beda adhedhasar status sosial ekonomi menika boten sami kaliyan prekawis ingkang beda adhedhasar tingkat kebangsawanan, awit ing jaman menika pikantuk status sosial ekonomi ingkang inggil menika boten njalari gadhah status kebangsaan ingkang inggil ugi. Saged ugi tiyang ingkang trahipun gadhah status kebangsawanan ingkang inggil nanging boten gadhah status sosial ekonomi ingkang inggil. Suwalikipun, boten sekedhik ingkang mboten gadhah trah bangsawan, nanging samenika gadhah status sosial ekonomi ingkang inggil. 20
Variasi basa ingkang magayutan kaliyan tingkat, golongan, status, saha kelas sosial para penuturipun, wonten pamanggih bilih variasi basa menika kadosta akrolek, basilek, vulgar, slang, kolokial, jargon, argon, saha ken. Wonten ugi ingkang nambahi bilih variasi basa menika basa prokem. Akrolek inggih menika variasi sosial ingkang dipunanggep langkung inggil utawi langkung misuwur tinimbang variasi sosial sanesipun. Akrolek menika saged dipunwastani basa bagongan, inggih menika variasi basa Jawi ingkang khusus dipunginakaken dening para bangsawan kraton Jawi. Variasi basa ingkang dipunanggep kirang misuwur inggih menika basilek, utawi malah dipunanggep asor kadosta basa Jawi "krama ndesa". Wonten malih variasi basa inggih menika vulgar. Vulgar inggih menika variasi sosial ingkang titikanipun saged ketingal panganggening basa dening tiyang ingkang kirang pendhihikanipun, utawi saking kalangan ingkang boten gadhah pendidikan. Nalika jaman Romawi ngantos dumugi jaman pertengahan basa-basa wonten ing Eropa dipunanggep minangka basa vulgar, amargi nalika jaman semanten para golongan ingkang pinter ngginakaken basa Latin ing padintenan. Variasi sosial ingkang asipat khusus saha wadi dipunwastani slang. Asipat khusus saha wadi ateges variasi menika dipunginakaken dening kalangan tartamtu ingkang winates sanget, saha tiyang ingkang mboten mlebet kelompok menika boten angsal mangertos. Pramila tetembungan ingkang dipunginakaken ing slang menika tansah ewah. Slang menika minangka aspek tetembungan tinimbang aspek fonologi menapa dene gramatika. Slang menika asipat temporal; saha langkung 21
umum dipunginakaken dening para mudha, sinaosa tiyang sepah ugi ngginakaken basa slang menika. Variasi sosial salajengipun inggih menika kolokial. Kolokial inggih menika variasi sosial ingkang dipunginakaken nalika gineman ing padintenan. Tembung kolokial saking tembung colloquium (gineman, konversasi). Pramila, kolokial ateges basa gineman, boten basa seratan. Basa menika boten asipat "ndesa" amargi ingkang langkung wigati inggih menika konteks panganggening. Tamtu asring dipunpanggihi istilah jargon. Jargon inggih menika variasi sosial ingkang dipunginakaken kanthi winates dening kelompok-kelompok sosial tartamtu. Asring sanget ungkapan ingkang dipunginakaken menika boten saged dipunpahami dening masyarakat umum utawi masyarakat ingkang boten mlebet kelompok menika, nanging ungkapan-ungkapan menika boten asipat wadi. Umpaminipun, salebeting kelompok montir wonten tembung kadosta roda gila, didongkrak, dices, dibalang, saha dipoles. Wonten malih variasi ingkang dipunginakaken kanthi winates ingkang wonten ing padamelan tartamtu saha asipat wadi. Tetembunganipun menika mligi sanget. Umpaminipun, maling utawi njambret nate ngginakaken tetembungan kadosta barang ateges 'mangsa', kacamata ateges 'pulisi', ron ateges 'arta', lan sapanunggalipun. Wondene ken (Inggris = cant) inggih menika variasi sosial tartamtu ingkang swantenipun "mesakaken" saha etok-etok. Padatanipun basa menika dipunginakaken dening tiyang ingkang padamelanipun ngemis. 22
2) Variasi saking Aspek Panganggening Miturut Nababan (ing salebeting Chaer, 1995: 89-90) ngandharaken bilih variasi basa ingkang magayutan kaliyan panganggening, utawi fungsinipun dipunwastani fungsiolek, ragam utawi register. Variasi menika adhedhasar aspek panganggening, gaya, utawi tingkat keformalan, saha sarana panganggening. Variasi basa adhedhasar aspek panganggening menika magayutan basa menika dipunginakaken kangge kabetahan utawi aspek menika. Umpaminipun, aspek sastra, jurnalistik, militer, tetanen, pelayaran, perekonomian, sadeyan, pendidikan, saha kagiyatan keilmuan. Variasi basa adhedhasar aspek kagiyatan menika ingkang langkung ketingal titikanipun inggih menika ing aspek tetembungan. Saben aspek kagiyatan menika padatanipun gadhah saperangan tetembungan ingkang mligi utawi tartamtu ingkang boten dipunginakaken ing aspek sanesipun, nanging variasi adhedhasar aspek kagiyatan menika ketingal ing tataran morfologi saha sintaksis. Register menika magayutan kaliyan prekawis dialek. Menawi dialek magayutan kaliyan basa ingkang dipunginakaken dening sinten, wonten pundi, saha kapan, pramila register magayutan kaliyan prekawis basa menika dipunginakaken kangge kepentingan menapa. Umpaminipun wonten tiyang ingkang namung gesang ngangge setunggal dialek, tuladhanipun warga dhusun menika mesthi mboten namung ngangge setunggal register, amargi ing pagesanganipun minangka anggota masyarakat, aspek kagiyatan ingkang kedah katindakaken mesthi boten namung setunggal. Ing masyarakat modern menika padatanipun tiyang gesang ngginakaken dialek boten namung setunggal saha ngangge saperangan register, 23
amargi ing salebeting masyarakat modern menika gadhah saperangan kagiyatan ingkang beda-beda. 3) Variasi saking Aspek Keformalan Miturut Martin Joos (ing salebeting Chaer, 1995: 92-94) ngandharaken bilih variasi basa wonten maneka werni gaya inggih menika: a) ragam beku, inggih menika variasi basa ingkang paling formal, ingkang dipunginakaken salebeting kahanan-kahanan khidmat, saha upacara resmi. Dipunwastani ragam beku amargi pola saha paugeranipun sampun katetepaken kanthi cetha, boten saged dipungantos, b) ragam resmi utawi formal, inggih menika varisi basa ingkang dipunginakaken ing sesorah kenegaraan, rapat dinas, lan sapanunggalipun. Pola saha paugeranipun ragam resmi sampun katetepaken kanthi cetha lan standar, c) ragam usaha inggih menika variasi basa ingkang biasa dipunginakaken nalika gineman ing sekolah saha gineman ingkang ancasipun tumuju ing asil utawi produksi. Ragam menika ingkang paling operasional, d) ragam santai utawi ragam kasual, inggih menika variasi basa ingkang dipunginakaken ing kahanan boten resmi kangge gineman kaliyan kulawarga utawi kanca raket nalika ngaso, olah raga lan sapanunggalipun, e) ragam akrab, inggih menika variasi basa ingkang biasa dipunginakaken dening tiyang ingkang ngendikan ingkang pasrawunganipun sampun raket, kadosta kulawarga utawi kanca raket. Ragam menika ngginakaken basa ingkang boten jangkep, cekak, saha artikulasi ingkang boten cetha. 24
4) Variasi saking Aspek Sarana Aspek sarana kadosta ragam lisan saha ragam seratan, utawi ragam ingkang ngginakaken sarana utawi piranti tartamtu, kadosta nelpon saha telegraf. Jinis variasi basa salajengipun miturut Raymonda (ing salebeting Sumarlam, 2012: 115) ngandharaken bilih jinis variasi basa inggih menika dialek. Adhedhasar kelompok panganggenipun, dialek saged dipunbedakaken wonten tigang jinis, inggih menika dialek regional, dialek sosial, saha dialek temporal. Dialek regional inggih menika variasi basa adhedhasar perbedaan lokal (panggenan) ing salebetipun wilayah basa. Menawi dialek sosial inggih menika variasi basa ingkang dipunginakaken dening golongan tartamtu. Wondene dialek temporal inggih menika variasi basa ingkang dipunginakaken dening penutur ingkang gesang ing wekdal tartamtu. Dialek gadhah fungsi sowang-sowang ing salebeting kelompok masyarakat penuturipun. Dialek standar sejatosipun ugi dialek biasa ingkang sami kaliyan dialek sanes. Namung amargi faktor ekstralinguistik, dialek standar dipunanggep gadhah prestise ingkang langkung inggil. Dialek saged dipunwastani sub-divisi saking basa kaliyan tetembungan ingkang sami, struktur gramatikal, leksikal, saha fonologi ingkang dipunginakaken dening kelompok masyarakat tartamtu miturut wilayah geografis ingkang beda menapa dene sosial kemasyarakatan. Miturut Raymonda (ing salebeting Sumarlam, 2012: 116-117) ngandharaken bilih basa Jawi kagolong basa kaliyan cacahipun penutur ingkang ageng. Miturut Wedhawati, dkk. (2006), ing warsa 2001 penutur basa Jawi cacahipun kinten-kinten 75,5 yuta. Penutur basa Jawi menika kasebar ing wewengkon Jawa Timur, Jawa Tengah, Daerah Istimewa Yogyakarta, Banten, Lampung, saha wewengkon 25
transmigrasi kalebet luar negeri, kadosta Surinamen, Walandi, saha Pantai Barat Johor. Persebaran menika njalari saperangan variasi panganggening basa ingkang dipunwastani dialek. Dialek standar basa Jawi, saking wewengkon Solo saha Ngayogyakarta. Dialek Ngayogyakarta saha Solo minangka basa standar ingkang gadhah wilayah peralihan ingkang cacahipun kalih. Wewengkon peralihan sisih wetan kadosta Pacitan, Madiun, saha Grobogan; wewengkon peralihan sisih kilen manggen ing Prembun, Wonosobo, saha Banjarnegara. Dialek Banyumas menika minangka logat basa Jawi ingkang paling tua. Prekawis menika jalaran wonten saperangaan tembung ing basa kawi/sansekerta ingkang minangka nenek moyang saking basa Jawi ingkang taksih dipunginakaken ing logat Banyumas kadosta tembung rika 'kamu', ugi tembung nyong 'saya' ingkang asalipun saking ingong saha pangucapipun fonem /a/ ingkang utuh/wetah boten kados /Ɔ/ ingkang wonten ing pangucapipun dialek Banyumas kadosta ing basa sansekerta. Wewengkon panganggening dialek Banyumas kadosta ing eks karesidenan Banyumas (Banyumas, Purbalingga, Cilacap, Banjarnegara, Purwokerto) saha saperangan wewengkon ing watesipun wewengkon Banyumas kadosta Kebumen, Wonosobo, Pemalang, Bumiayu, saha Pangandaran. Saperangan wewengkon ing Banyumas wonten saperangan dialek kadosta dialek Tegal ingkang gayanipun pesisir saha dialek Cirebonan ingkang midayani saking basa Sunda. Dialek Surabaya utawi saged dipunwastani minangka basa 'Suroboyoan' minangka dialek Jawi ingkang dipun-ngendikakaken ing wilayah Surabaya lan sakupengipun. 26
Menawi dipunbandhingaken kaliyan dialek Solo saha Ngayogyakarta, basa 'Suroboyoan' dipunanggep minangka basa ingkang langkung kasar. Sinaosa, basa ingkang tingkatanipun alus taksih dipunginakaken dening saperangan tiyang wonten ing kitha Suroboyo minangka wujud urmat dhumateng tiyang sanes, nanging panganggening basa Jawi alus (madya ngantos krama) ing kalangan masyarakat Surabaya boten alus kados ing Jawa Tengah, mliginipun Ngayogyakarta saha Surakarta. Wonten pamanggih bilih basa 'Suroboyoan' minangka basa ingkang kasar sejatosipun nedahaken sikap teges, cetha, saha blaka suta minangka titikan masyarakat Surabaya. Sikap metapesan ingkang dipuncakaken dening tiyang Jawi, boten dipuncakaken ing pagesangan dening arek Suroboyo. Tuladhanipun nalika ngendikan, tiyang Jawi boten angsal ngamataken netra saking tiyang sepuh ingkang dipunajak gineman amargi dipunanggep boten sopan. Suwalikipun, ing budaya 'Suroboyoan' sikap kasebat dipunanggep minangka pengecut amargi boten wantun ningali netranipun tiyang ingkang dipunajak gineman. Wonten maneka werni variasi basa Jawi. variasi menika inggih punika: 1. Variasi Fonem Vokal Saben dialek basa Jawi menika wonten bedanipun. Bedanipipun kadosta pangucapan vocal. Dialek basa Jawi standar Solo-Yogya gadhah titikan ing pangucapan fonem vocal menawi dipunbandhingaken kaliyan dialek Banyumas saha Suroboyoan. 27
2. Variasi Fonem Konsonan Fonem konsonan khas ingkang gadhahipun dialek Banyumas kadosta fonem /b, d, g, k/, saha /ʔ/, saha [Ø]. 3. Variasi Tembung Sapa Aruh 4. Variasi Tingkat Tutur Dialek Basa Jawi Miturut Poedjosoedarmo (ing salebeting Rahardi, 2001: 22-24) ngandharaken bilih varian utawi variasi basa menika kadosta dialek, undha-usuk, saha ragam. Dialek saged kaperang malih kados dialek geografi, sosial, yuswa, jinis kelamin, aliran, saha suku. Wonten ugi ingkang dipunwastani dialek individu ingkang dipunwastani idiolek. Undha-usuk utawi tingkat tutur saged kaperang kalih, inggih menika undha-usuk urmat saha boten urmat. Menawi ragam saged kaperang kadosta ragam kahanan, inggih menika resmi, santai saha literer, ragam komunikasi, inggih menika komunikasi ringkes saha komunikasi jangkep. Wondene register taksih saged dipunjlentrehaken maneka werni umpaminipun register tiyang ingkang sadeyan obat, register surat kabar lan sapanunggalipun. Padatanipun kode ugi awujud varian basa, dipuntandhani dening unsur-unsur pokok basa ingkang magayutan sistem fonologi, morfologi, sintaksis, saha leksikon ingkang wonten ing salebeting wacana, nanging pralambang ingkang langkung wigati ing babagan menika unsur ingkang wonten ing sistem fonologi saha leksikon. Prekawis menika jalaran unsur kekalih menika ingkang langkung gampil kadadosan ewah-ewahan saha tamtu menika magayutan kaliyan hakikat basa minangka sistem swanten ingkang sepisanan. Kaandharaken bilih boten sedaya basa gadhah kosa kode ingkang sami ing inventarisasipun. Kosa kode kathah 28
dipunpanggihi ing basa ingkang gadhah maneka werni dialek ingkang kathah, tingkat undha-usuk utawi tingkat tutur ingkang kompleks, saha dipunginakaken minangka basa pengantar kabudayan ingkang gadhah ragam ingkang kathah. Kode tansah gadhah makna. Ing basa Jawi, tingkat undha-usuk krama gadhah makna sopan wondene tingkat ngoko gadhah makna ingkang boten sopan. Ragam santai menika padatanipun ketingal makna santai wondene ragam formal ngawrat makna ingkang resmi. Penginterpretasian makna babagan kode namung saged katindakaken menawi konteks dumadosipun kode menika sampun cetha identitasipun. Awit babagan menika jumbuh kaliyan penafsiran makna saking ukara, tembung, morfem lan sapanunggalipun. Penafsiran menika saged dumados kanthi cetha menawi konteks satuan lingual menika sampun dipunidentifikasi kanthi cetha. Miturut Barry (2008: 97) ngandharaken bilih: As we discuss regional variation, you might be thinking about how we began our discussion about variation, recognizing that many different factors influence how people talk, not just where they live. How can we talk about the dialect of Appalachia or the dialect of New York City? Doesn't people's use of language depend on so much more than where they live? The answer, of course, is yes. We want to talk about region as a contributing factor, but when we do, we also must remain aware of the fact that we are separating out the inseparable. Linguists once made this task less complicated by confining their studies to the middle-aged and elderly of rural Amerika. From these studies we have valuable information about differences of dialect that are largely correlated with region. But we know that the big picture of dialect variation has more to offer, and the "big picture" is more evident in large, densely populated urban environments. As linguists began to set their sights on the big cities, beginning in the 1960s, the discipline of sociolinguistics began to flourish, developing techniques and methodologies for learning about how people interact through sociolinguistic study that we are able to examine all those other contributing factors that make language variation so rich and interesting, such as sociolinguistic class, ethnic identity, and gender. At the same time we learn about what those differences are and how they come about, we also learn about linguistically in complicated urban settings. It is 29
what people think of them and how those attitudes toward language affect people's lives. Tegesipun inggih menika menawi kula saha panjenengan sedaya ngrembag variasi daerah, panjenengan menggalih babagan kados pundi kula saha panjenengan sedaya miwiti pirembagan babagan variasi. Kanthi mangertos bilih kathah faktor ingkang beda saha ndayani kados pundi tiyang ngendikan. Boten namung ing pundi tiyang menika gesang. Kados pundi panyerat saha pamaos saged ngendikan babagan dialek Appalachia utawi dialek kitha New York saha menapa panganggening basa dening tiyang menika gumantung ing pundi tiyang menika gesang. Ahli basa ndamel tugas menika kirang awrat kanthi matesi babagan panaliten ahli basa tumrap tiyang setengah sepuh saha lansia ing dhusun Amerika. Saking panaliten menika, panyerat gadhah informasi babagan dialek ingkang beda menika meh sedaya magayutan kaliyan wewengkon, nanging gambaran saking variasi dialek langkung kathah dipuntawakaken saha gambaranipun langkung cetha ketingal ing lingkungan kitha ingkang kathah warganipun. Ahli basa gadhah kawigatosan ing kitha-kitha ageng, kawiwitan warsa 1960an, disiplin sosiolinguistik wiwit ngrembaka, ngrembakakaken teknik saha metodologi kangge sinau babagan kados pundi tiyang saged srawung kaliyan basa ing lingkungan kitha. Kanthi sinau sosiolinguistik, pamaos saged naliti sedaya faktor panyengkuyung ingkang saged njalari variasi basa menika kathah saha narik kawigatosan, kadosta kelas sosiolinguistik, identitas etnik saha jinis kelamin. Pamaos ugi saged nyinau babagan kados pundi sikap tumrap basa kasebat saengga ndayani pagesangan tiyang menika. 30
Wosing andharan ing nginggil inggih menika ngrembag babagan variasi regional utawi wewengkon. Kathah ingkang njalari wewengkon menika gadhah variasi basa, salah satunggalipun inggih menika gumantung ing pundi tiyang menika gesang. Dialek minangka tuladha saking variasi basa ugi beda jalaran meh sedaya wonten gayutipun kaliyang wewengkon. Faktor ingkang nyengkuyung variasi basa menika kathah, inggih menika jalan wonten kelas sosiolinguistik, identitas etnik saha jinis kelamin. 2.2 Aspek Variasi Basa Miturut Pateda (2015:62-63) ngandharaken bilih wonten aspek-aspek basa inggih menika: 1) Variasi Basa saking Aspek Panggenan a) Panggenan saged njalari variasi basa Variasi menika kadosta dialek. Dialek saking tembung Yunani dialektos ingkang dipunginakaken gayutipun kaliyan kawontenan basa Yunani nalika semanten. b) Basa Daerah Basa daerah inggih menika basa ingkang dipunginakaken dening penutur basa ingkang manggen ing daerah tartamtu, kadosta basa Jawi. Basa daerah asring dipungayutaken kaliyan suku bangsa (ethnic group). c) Kolokial Kolokial inggih menika basa ingkang dipunginakaken ing padintenan dening masyarakat ingkang manggen ing daerah tartamtu. Kolokial ugi saged dipunwastani basa padintenan, basa gineman, saha kadhangkala dipunwastani basa 31
pasar. Kolokial ingkang tembungipun kirang sae menawi kamirengaken dipunwastani slang. Slang ateges pocapan kondhang ingkang asring dipunpanggihi ing padintenan. d) Vernakular Vernakular inggih menika basa lisan ingkang dipunginakaken samenika ing daerah utawi wilayah tartamtu. 2) Variasi Basa saking Aspek Wektu Variasi basa kanthi diakronik dipunwastani dialek temoral; dialek ingkang dipunginakaken ing salebeting wektu tartamtu. Umpaminipun, basa Melayu zaman Sriwijaya beda kaliyan basa Melayu saderengipun taun 1922. 3) Variasi Basa saking Aspek Pangangge Variasi basa menawi dipuntingali saking aspek penutur utawi pangangge basa saged awujud glosolalia, idiolek, kelamin, monolingual, rol, status sosial saha yuswa. 4) Variasi Basa saking Aspek Panganggening Variasi basa saking aspek panganggening kadosta diglosia, kreol, lisan, nonstandar, pijin, register, repertories, reputations saha basa standar, seratan, basa tutur sapa, kan, saha jargon. 5) Variasi Basa saking Aspek Kahanan Variasi basa saking aspek kahanan kaperang wonten kalih inggih menika basa ing salebeting situasi resmi saha basa ingkang dipunginakaken ing situasi boten resmi. 32
6) Variasi basa saking Statusipun Variasi basa saking aspek statusipun kadosta basa ibu, basa daerah, lingua franca, basa nasional, basa nagari, basa pengantar, basa persatuan, saha basa resmi. 3. Basa Pergaulan utawi Basa Gaul Miturut Alwi (1955:162) ngandharaken bilih basa pergaulan inggih menika wujud "basa lingkungan tanggi" ingkang mboten dialektis, wondene basa inggil inggih menika basa kangge sesrawungan kaliyan "tiyang asing". Basa pergaulan inggih menika salah satunggaling cara ingkang spesifik kangge lapisan masyarakat, nanging langsung spesifik ing kahanan. Swandy (2017:1) bilih basa gaul ingkang dipunginakaken dening para mudha menika sejatosipun basa padintenan ingkang dipunginakaken dening masyarakat umum, nanging tetembungan ingkang dipunginakaken sampun dipunmodifikasikaken umpaminipun, aksaranipun dipunwolak-walik, tembung- tembungipun dipunsingkat, saha taksih kathah cara para mudha anggenipun modifikasi. Saking basa ingkang dipunginakaken menika wonten saperangan tembung ingkang saged kula saha panjenengan mangertos nanging wonten ugi saperangan tembung ingkang boten dipunpahami maknanipun. Prekawis menika saged ndamel bingung masyarakat ingkang boten mangertos basa khas para mudha menika, malah boten sekedik tiyang ingkang nganggep bilih para mudha menika namung kangge guyon kemawon, nanging wonten ugi ingkang nganggep bilih basa gaul utawi slang saged ngrisak basa Indonesia ingkang leres. 33
4. Slang Miturut Alwi (1955:164-165), basa slang inggih menika kalebet bidang ingkang dipunwastani unsur-unsur basa sanes baku. Unsur-unsur boten baku dipuntegesi minangka (a) tembung-tembung kaliyan lelewaning basa pralambang, inggih menika tembung-tembung ekspresif ingkang limrah dipunginakaken ing padintenan nalika komunikasi basa, saha (b) tembung-tembung ingkang dipuntemtokaken kanthi sosial ingkang panganggening winates ing kelompok sosial saha padamelan tartamtu. Ingkang kalebet tembung-tembung menika langkung andhap utawi asor tinimbang norma netral saha pustaka, sanesipun slang inggih menika tembung-tembung basa pergaulan santai ingkang dipunandhapaken tumrap setunggal pihak saha jargon, argot, tembung kasar, lan sapanunggalipun. Ing pihak sanesipun, slang inggih menika sedaya tetembungan ingkang saged dipunpahami sacara umum kasebar kanthi wiyar saha ungkapan-ungkapan ingkang utami asipat humoritas ingkang kanthi sadar dipunginakaken kangge ungkapan pustaka ingkang limrah. Alwasilah (1990: 56) ngandharaken bilih tembung-tembung utawi frase-frase slang asring sanget dipunjumbuhaken kaliyan pamanggih saha kebiasaan enggal ingkang tuwuh ing masyarakat. Slang menika tembung-tembung, boten grammar utawi pocapan, saha padatanipun dipunginakaken dening tiyang-tiyang tingkat enggal, boten namung gadhahipun tiyang asor. Istilah slang pancen dipunwastani tembung khusus ing salebeting tumindak ala supados tiyang boten mangertos. Pramila, prekawis menika njalari kathah tiyang ingkang negesi bilih slang menika minangka basa kangge tiyang asor, boten gadhah pendidikan. Chaer (1995:87-88), 34
Variasi sosial ingkang asipat khusus saha wadi dipunwastani slang. Asipat khusus saha wadi ateges variasi menika dipunginakaken dening kalangan tartamtu ingkang winates sanget, saha tiyang ingkang mboten mlebet kelompok menika boten angsal mangertos. Pramila tetembungan ingkang dipunginakaken ing slang menika tansah ewah. Slang menika minangka aspek tetembungan tinimbang aspek fonologi menapa dene gramatika. Slang menika asipat temporal; saha langkung umum dipunginakaken dening para mudha, sinaosa tiyang sepuh ugi ngginakaken basa slang menika. One mark of an informal style is the frequent occurrence of slang. Slang is something that nearly everyone uses and recognizes, but nobody can define precisely. It is more metaphorical, playful, elliptical, vivid, and shorter-lived than ordinary language. The use of slang has introduced many new words into the language by recombining old words into new meanings. Spaced out, right on, hang-up, drill down, and rip-off have all gained a degree of acceptance. Slang also introduces entirely new words such as barf, flub, hoodie, and dis. Finally, slang often consists of ascribing entirely new meanings to old words (Victoria, 2009: 319). Wosing andharan ing nginggil inggih menika salah satunggaling titikan gaya informal inggih menika asring dipunwastani basa gaul. Slang inggih menika basa ingkang meh sedaya tiyang mangertos saha ngginakaken, nanging boten wonten ingkang saged paring pangretosan kanthi trep. Slang menika kados majas ingkang ngandharaken kanthi boten langsung, lucu, saha langkung cekak tinimbang basa ingkang padatan. Panganggening basa gaul sampun gadhah tembung ingkang kathah ing salebeting basa kanthi ngginakaken tembung-tembung lami dados makna enggal. Slang ugi gadhah tembung enggal. Pungkasanipun, slang asring saking tembung- tembung ingkang enggal. 35
5. Alih Kode Miturut Achmad & Alek Abdullah (2013: 159) ngandharaken bilih alih kode menika kode basa ingkang dipungantos, antawisipun ragam basa menapa dene dialek (ragam resmi utawi formal gantos ragam ingkang boten resmi utawi saking dialek setunggal gantos dialek sanesipun), ugi saged antawisipun basa ingkang gantos (saking basa Indonesia gantos basa daerah utawi suwalikipun, saged ugi gantos ing basa asing utawi antawisipun basa asing), saha saged ugi awujud klausa utawi ukara jangkep ingkang gadhah paugeran gramatika piyambak, ingkang katindakaken kanthi sadar amargi alesan-alesan tartamtu. Lyons (ing salebeting Suwandi, 2008: 85) ngandharaken bilih alih kode boten winates tumrap panggenaning basa ingkang cacahipun kalih utawi langkung, nanging ugi ngginakaken dialek ingkang cacahipun kalih utawi variasi utawi langkung ing salebeting setunggal basa. salajengipun miturut Suwandi (2008: 86) ngandharaken bilih alih kode menika minangka setunggal aspek ingkang gayutipun basa ing salebeting masyarakat bilingual utawi multilingual. Adhedhasar kasunyatan ing masyarakat prekawis menika, meh sedaya tiyang ngginakaken basa ingkang cacahipun kalih basa utawi langkung. Subyakto (ing salebeting Suwandi, 2008: 87) bilih wonten saperangan prekawis ingkang njalari panganggening alih kode, inggih menika: a) Kepengen ngajak tiyang sanes nalika gineman. b) Supados boten wonten prekawis menawi ngginakaken tingkatan basa saengga ngginakaken basa Indonesia ingkang kaanggep netral. c) Supados suasananipun resmi. 36
Wondene miturut Rokhman (2013:38) ngandharaken bilih ahli kode inggih menika saking kode ingkang setunggal tumuju ing kode sanesipun amargi wonten ewah-ewahan kahanan ingkang kadadosan antawisipun basa, antawisvarian (ingkang regional menapa dene sosial) antawis register, antawis ragam utawi antawis gaya. Prekawis ingkang njalari kadadosan alih kode miturut Fishman (salebeting Rokhman, 2013: 38), inggih menika "sinten ingkang ngendikan, kaliyan basa menapa, maring sinten, kapan, saha ancasipun menapa". Sacara umum, ingkang njalari alih kode inggih menika (1) tiyang ingkang ngendikan, (2) ingkang mirengaken, (3) ewah-ewahan kahanan kaliyan wontenipun tiyang kaping tiga, (4) ewah-ewahan saking formal tumuju ing informal, (5) ewah-ewahan topik gineman. 6. Campur Kode Achmad & Alek Abdullah (2013: 159) ngandharaken bilih campur kode inggih menika prastawa panganggening kode basa ingkang cacahipun kalih utawi langkung dening pangandikan, ing salah satunggaling kode namung awujud tembung (partikel leksikal), tembung, frase, utawi saged ugi klausa, salah satunggaling basa ingkang dipunginakaken boten jangkep syarat gramatik-ipun. Prastawa campur kode asring dipunginakaken dening bilingual-bilingual, mliginipun minangka kangge raos solidaritas. Prekawis menika ugi asring dipunpanggihi nalika ing prastawa komunikasi kaliyan penutur ingkang nembe sinau basa. Miturut Chaer (2010:114) ing salebeting campur kode wonten kode utami utawi kode dasar ingkang dipunginakaken saha gadhah fungsi saha 37
keotonomianipun, wondene kode-kode sanesipun ingkang magayutan ing salebeting prastawa tutur menika namung awujud serpihan-serpihan (pieces) kemawon, tanpa fungsi utawi keotonomian minangka kode. Umpaminipun, penutur ingkang ngginakaken basa Indonesia nanging penutur kasebat kathah ngginakaken serpihan-serpihan basa dhaerahipun, prekawis menika saged dipunwastani ngginakaken campur kode. Suwito (ing salebeting Rokhman, 2013: 38-39) ngandharaken bilih ing salebeting alih kode fungsi konteks saha magayutan kaliyan kahanan menika boten saged uwal amargi wonten gayutipun ingkang nguntungaken antawisipun peranan saha fungsi basanipun. Maknanipun peranan inggih menika sinten ingkang ngginakaken basa; wondene fungsi basa ateges menapa ingkang badhe kagayuh dening pangandikan kaliyan ginemanipun. Titikan sanesipun ingkang njalari campur kode inggih menika bilih unsur-unsur basa utawi variasi- variasinipun ingkang wonten ing salebeting basa sanes samenika boten gadhah malih. Unsur-unsur menika nyawiji kaliyan basa ingkang dipunlebetaken saha namung nyengkuyung setunggal fungsi kemawon. Ing salebeting kahanan ingkang maksimal campur kode menika konvergensi basa (linguistic convergence) ingkang unsur-unsuripun saking saperangan basa ingkang sowang-sowang sampun nilaraken fungsi saha nyengkuyung fungsi basa. Saperangan ingkang njalari campur kode miturut Suwito (salebeting Rokhman, 2013: 38-39) wonten kalih inggih menika campur kode ingkang asipat tumuju njawi saha tumuju mlebet. Ingkang njalari campur kode ingkang asipat tumuju njawi inggih menika : (a) nemtokaken peranan, (b) nemtokaken ragam saha (c) kepengin ngandharaken saha njlentrehaken. Tigang prekawis menika sami 38
gumantung. Ukuran kangge nemtokaken peranan inggih menika sosial, registral saha pendidikan. Ragam menika katemtokaken dening basa ing pundi tiyang ingkang ngendikan menika ngginakaken campur kode ingkang paring panggenan ing salebeting status sosial. Kepenginan kangge ngandharaken saha nafsiraken, ketingal amargi campur kode ugi pralambang patrap saha gayutipun tumrap tiyang sanes lan suwalikipun. Campur kode tumuju ing lebet kadosta menawi tiyang ingkang ngendikan nambahaken unsur-unsur basa daerah-ipun tumuju ing salebeting basa nasional, unsur-unsur dialekipun ing salebeting basa daerah-ipun utawi unsur-unsur ragam saha gayanipun ing salebeting dialek. Kajawi menika, ingkang njalari campur kode menika kekalihipun magayutan antawisipun peranan (ingkang ngendikan), wujud basa saha fungsi basa, ateges tiyang ingkang ngendikan gadhah kahanan sosial tartamtu, langkung kathah milih wujud campur kode tartamtu kangge nyengkuyung fungsi-fungsi tartamtu. Pamilihing wujud campur kode menika kangge nedahaken status sosial saha identitas pribadinipun ing masyarakat. Adhedhasar andharan-andharan menika, saged dipundudut bilih campur kode inggih menika panganggening basa ingkang cacahipun kalih utawi langkung kanthi nglebetaken unsur-unsur basa ingkang setunggal ing salebeting basa ingkang sanes, saha unsur-unsur basa utawi variasi-variasinipun ingkang mlebet ing basa sanes ingkang boten gadhah basa piyambak (Rokhman, 2013: 38-39). Subyakto (ing salebeting Suwandi, 2008: 87) ngandharaken bilih campur kode inggih menika panganggening basa ingkang cacahipun kalih utawi langkung utawi ragam basa kanthi santai antawisipun tiyang-tiyang ingkang sampun tepang 39
saha raket. Wonten ing kahanan basa ingkang informal menika, kula saha panjenengan sedaya saged kanthi bebas nyampur kode (basa utawi ragam basa); mliginipun menawi wonten istilah-istilah ingkang boten saged kaandharaken ing basa sanes. Suwandi (2008: 88), campur kode menika gadhah titikan-titikan, inggih menika: (1) panganggening basa ingkang cacahipun kalih utawi langkung ingkang dipunginakaken ing kahanan informal, santai, utawi raket; (2) boten wonten ingkang meksa ngginakaken campur kode nalika gineman, saha (3) campur kode menika saged awujud panganggening tembung, klausa, idiom, sapa aruh, lan sapanunggalipun. Nalika bebrayan, tamtu asring manggihi tiyang-tiyang ingkang gineman ngginakaken campur kode, panganggening basa Indonesia kacampur kaliyan basa daerah, umpaminipun basa Jawi, Sunda, lan sapanunggalipun. Menawi gineman menika tiyang ingkang gadhah pendidikan ingkang sae, ingkang dipunginakaken basa Indonesia kaliyan basa asing, kadosta basa Inggris, Jerman, Arab, lan sapanunggalipun. Sampun kaandharaken bilih titikan ingkang ketingal ing campur kode inggih menika nalika kahanan santai utawi kahanan informal. Nalika ing kahanan ingkang formal, arang sanget ngginakaken campur kode. Menawi ngginakaken campur kode ing kahanan mekaten, padatanipun jalaran boten wonten ungkapan ingkang trep saengga prelu dipunginakaken tembung utawi ungkapan saking basa sanes utawi sengaja dipunginakaken kangge paring penekanan tartamtu. 40
7. Basa Kasar Wijana & Rohmadi (2013: 109-110) ngandharaken basa kasar utawi basa pisuhan menika kangge sarana ekspresi menawi boten remen, gething, utawi boten cocog kaliyan ingkang dipunkajengaken. Kangge tiyang ingkang dipunpisuhi, pocapan-pocapan menika kaanggep pocapan nyerang, nanging kangge tiyang ingkang ngendikan basa kasar menika minangka piranti kangge medalaken raos ingkang boten dipunremeni, nanging adhedhasar kasunyatan ing lapangan, basa kasar kasar menika dipunginakaken supados nalika gineman menika ketingal raket, kangge paring pangalembana, lan sapanunggalipun. Miturut Alwi (1955: 172) ngandharaken bilih ingkang dipunanggep basa kasar inggih menika ingkang wosing konkretipun nerak norma-norma moral. Basa kasar sacara stilistika inggih menika tembung-tembung ingkang makna konkretipun boten ngawrat prekawis ingkang nerak utawi kasar. Panganggening tembung- tembung ingkang boten pantes ing lingkungan ingkang gadhah adab menika stilistikanipun langkung kathah ngandharaken gayutipun ngenyek saking tiyang ingkang ngendikan tumrap objek andharanipun. a. Aspek Klasifikasi Wujud Basa Kasar Wijaya saha Rohmadi (2007: 115-130) ngandharaken bilih basa kasar saged kagolongaken adhedhasar aspek formal saha referensinipun. Basa kasar sacara formal dipunbedakaken wonten 3 jinis, inggih menika (a) basa kasar/pisuhan awujud tembung, (b) basa kasar/pisuhan awujud frasa (kelompok tembung), saha (c) basa kasar utawi basa pisuhan awujud klausa, nanging ing panaliten menika boten dipunginakaken istilah formal, nanging istilah wujud. Ing konteks menika, 41
wujud saged dipuntegesi (1) penampakan utawi wujud satuan basa, (2) penampakan utawi wujud satuan gramatikal utawi leksikal dipunsebat sacara fonis utawi grafemis (Kridalaksana, 2008:32). Pramila, istilah wujud ing panaliten menika ngrujuk ing wujud satuan gramatikal. Wujud basa kasar utawi pisuhan ngrujuk wonten ing wujud tembung, pisuhan awujud frasa, saha awujud klausa. Wujud basa kasar adhedhasar referensinipun kados ingkang dipun-ngendikakaken Wijaya saha Rohmadi (2007:115-130) ing nginggil boten dipunginakaken ing panaliten menika. Pramila, penggolongan wujud basa kasar namung dipungayutaken kaliyan wujud satuan gramatikal awujud tembung, frasa, saha klausa, wondene referensi boten dipungayutaken kanthi wujud, nanging kanthi medan makna utawi sumber basa kasar. Tembung kasar inggih menika tembung-tembung ingkang isi konkretipun nerak norma-norma moral. Basa kasar sacara stilistis inggih menika tembung- tembung ingkang makna konkritipun boten ngawrat bab ingkang nerak utawi kasar sanget. Panganggening tembung-tembung saha ungkapan-ungkapan menika ingkang boten pantes wonten lingkungan ingkang gadhah tata krama kaperang saking paring werni stilistisipun ingkang langkung kathah ngandharaken magayutan ngenyek saking penutur tumrap objek andharanipun. Basa kasar sacara stilistis inggih menika wujud tuturan emosi sanget, nanging menawi basa kasar sacara stilistis asring dipunginakaken, tembung-tembung menika kelangan makna emosinipun. Ing kapustakan, basa kasar sacara stilistis saged dipunginakaken wonten tuturan langsung kangge nggambaraken tiyang- 42
tiyang ingkang tumindak kanthi cara tuturipun. Wonten ing perangan basa kasar menika, ingkang minangka tingkat tetembungan ingkang sacara stilistis dipunandhapaken, wonten titik-titik ingkang gayutipun kaliyan slang umum. b. Aspek Kategori Basa Kasar Miturut Wijaya saha Rohmadi (2007:117 - 118), sacara kategorial, basa kasar saged kagolongaken saperangan jinis, inggih menika: (1) basa kasar ingkang kategorinipun nomina utawi frasa nominal, kadosta bandot, tai, matamu, iblis, sundal, lan sapiturutipun; (2) basa kasar kategorinipun verba (mliginipun verba statif), kadosta mati; (3) basa kasar kategori interjeksi, kadosta buset; (4) basa kasar kategori ajektiva, kadosta goblok, dungu, gila, lan sapiturutipun. c. Aspek Sumber Basa Kasar Miturut Rosidin (2010: 10) ngandharaken bilih sumber basa kasar saged kagolongaken inggih menika: (a) basa kasar/pisuhan ingkang magayutan kaliyan kotoran/regedan, (b) basa kasar ingkang gayutipun kaliyan kelamin, (c) basa pisuhan/basa kasar ingkang magayutan kaliyan kewan, (d) basa kasar ingkang magayutan kaliyan agami, (e) basa kasar ingkang magayutan kaliyan sakit mental, (f) basa kasar ingkang magayutan kaliyan tumindak pengecut, (g) basa kasar ingkang magayutan kaliyan makhluk alus/gaib, (h) basa kasar ingkang magayutan kaliyan kematian, (i) basa kasar ingkang magayutan kaliyan kagiyatan seks. 43
d. Aspek Alesan Panganggening Basa Kasar Miturut Rosidin (2010: 10) ngandharaken bilih alesan-alesan basa kasar ingkang dipunsintesisaken saking pamanggih para ahli inggih menika: (a) pados kawigatosan, (b) mendiskreditaken, (c) hasutan, (d) ngidentifikasi/ngokohaken identitas kelompok, (e) kekancan ingkang raket, (f) kuciwa, (g) depa, (h) ngenyek, (i) dipunlarani, (j) dipunganggu, lan (k) duka. e. Wujud saha Fungsi Basa Kasar Miturut Wijana lan Rokhmadi (2013:115-118) ngandharaken bilih tembung basa kasar ing salebeting basa Indonesia kadosta bedebah, cecunguk, edan, saha bangsat. Wujudipun inggih menika: 1) Basa Kasar utawi Pisuhan awujud Tembung Basa wujud menika kaperang dados kalih inggih menika wujud dasar saha wujud tembung jadian. Basa kasar wujud dasar inggih menika basa kasar ingkang wujudipun tembung-tembung monomorfemik, kadosta babi, bangsat, setan lan sapanunggalipun. Wondene basa kasar wujud jadian inggih menika basa kasar ingkang awujud tembung-tembung polimorfemik kadosta sialan, bajingan, kampungan, diancuk, diamput, kurang ajar, cuki mai, buaya darat sapanunggalipun. 2) Basa Kasar awujud Frase Basa kasar awujud frase menika tuladhanipun: dasar sial, dasar baya, dasar gombal, dasar edan, dasar setan, kakekmu, matamu. Adhedhasar kategorial basa kasar ing basa Indonesia menika wonten saperangan jinis, inggih menika basa kasar 44 lan
ingkang kategorinipun nomina utawi frase nomina, kadosta bandot, iblis, lan sapanunggalipun. Basa kasar ingkang kategori verba kadosta diancuk, diamput, saha mati. Kategori interjeksi, kadosta buset, wondene ingkang kategori adjektiva kadosta goblok, dungu, gila, lan sapanunggalipun. 3) Basa Kasar awujud Klausa Basa kasar ingkang awujud klausa kadosta: edan kowe, setan alas kowe, sundal kowe, saha ancen kowe edan. Wijaya (2006:125) ngandharaken bilih wujud- wujud basa kasar menika minangka sarana kebahasaan ingkang dipunbetahaken dening para penutur kangge nggambaraken menawi penutur boten remen saha paring reaksi sedaya fenomena ingkang njalari raos menika. Padatanipun tiyang gesang menika ngendikan basa kasar ingkang magayutan kaliyan 3 bab wigati menika inggih punika aktivitas-aktivitas, perangan badan tartamtu, saha bab ingkang lazim dipundamel pisuhan. Fungsi basa kasar inggih menika minangka sarana ekspresi sedaya raos ingkang dipunalami dening penutur, kadosta raos bingah, kuciwa, sedhih, lan sapiturutipun. 8. Basa Prokem Miturut Partana saha Sumarsono (2004: 154) ngandharaken bilih prokem inggih menika basa ingkang nate dipunginakaken dening tukang copet, bandit, lan sapanunggalipun ingkang gadhah fungsi minangka basa wadi, nanging ing jaman samenika, basa menika dipunginakaken dening para mudha mliginipun ing Jakarta. 45
9. Basa Walikan Panalitenipun Wahyu Puji Hanggoro (2016), ngandharaken bilih kairing jaman, basa walikan sampun dados basa khas arema utawi arek Malang. Kadosta bakso saha apel, basa walikan menika ugi dados ciri khas Malang. Basa walikan ugi dipunginakaken dening panyengkuyung arema, inggih menika aremania nalika komunikasi ing antawisipun aremania. Kanthi sadar menapa boten ngginakaken basa walikan kangge nedahaken jati diri saha identitas. Basa walikan boten namung awujud lisan, nanging ugi awujud seratan. Kadosta: aremania licek ingkang tegesipun aremania kecil utawi alit. Boten namung ing Malang kemawon, ing Ngayogyakarta ugi gadhah basa walikan ingkang padatanipun dipunginakaken para mudha. Basa menika sampun limrah dipuncampur kaliyan basa Jawi ing padintenan. 10. Tingkat Tutur Basa Jawi menika gadhah tingkat tutur ingkang saged dipunginakaken ing padintenan. Tingkat tutur menika saged dipunwastani sistem kode ing salebeting masyarakat tutur. Kode ing jinis menika gayutipun antawis tiyang ingkang ngejak gineman kaliyan tiyang ingkang dipunajak. Nalika gineman kaliyan tiyang tiyang ingkang kedah dipunurmati samenika ngagem kode tutur ingkang gadhah makna urmat. Menapa dene menawi gineman kaliyan tiyang ingkang botem kedah dipunurmati, menika ngagem kode tutur ingkang boten urmat utawi inggil (Rahardi, 2001: 52-53). 46
Miturut Poedjasoedarma, dkk (1979:6) ngandharaken bilih padatanipun basa gadhah cara-cara tartamtu kangge nedahaken sikap hubungan O1 ingkang beda amargi woneng tingkat sosial O2 ingkang beda. Wonten golongan masyarakat tartamtu ingkang kedah dipun-urmati saha wonten golongan masyarakat sanes ingkang dipunadhepi kanthi biasa. Faktor ingkang njalari tingkat sosial ingkang beda kaliyan masyarakat sanes menika amargi kahanan dhiri pribadhinipun, jenis kelamin, kakiyatan magis, kahanan psikis ingkang wigati, lan sapanunggalipun. Raos urmat ingkang beda asring dipuncakaken masyarakat lumantar basa. tingkat tutur alus maknanipun ngecakaken lembah manah ingkang inggil, tingkat tutur ingkang tengah-tengah maknanipun ngecakaken lembah manah ingkang sedengan, wondene tingkat tutur biasa maknanipun ngecakaken raos lembah manah ingkang asor. Ing salebeting basa Jawi wonten tingkat tutur krama (lembah manah sanget), madya (sedengan), saha ngoko (tingkat lembah manah ingkang asor). Tingkat tutur ngoko nedahaken raos boten wonten jarak antawisipun O1 tumrap O2. Tegesipun O1 boten gadhah raos pakewuh tumrap O2. Pramila, kangge tiyang ingkang ngandharaken pasrawungan ingkang raket tumrap tiyang sanes uawi O2, tingkat ngoko menika dipunagem. Kanca raket padatanipun sami ngangge tembung ngoko. Tingkat tutur krama inggih menika tingkat ingkang tumindak ingkang ngecakaken lembah manah paling inggil. Tingkat menika minangka tandha raos pekewuh O1 dhumateng O2, amargi dereng tepang kaliyan O2, utawi gadhah pangkat, priyayi, lan sapanunggalipun. Miturut Soepomo (ing salebeting Poedjasoedarma, 1979:14-15) bilih tingkat tutur madya inggih menika tingkat tutur sedengan utawi tengah-tengah antawisipun krama saha ngoko. Piyambakipun 47
nedahaken raos lembah manah, kanthi sedengan mawon. Miturut saperangan tiyang, tingkat madya dipunanggep dados tingkat ingkang setengah sopan saha setengah boten. Tingkat tutur ing basa Jawi kaperang dados 3 inggih menika tingkat tutur ngoko, tingkat tutur madya saha tingkat tutur krama, utawi sacara umum kaperang dados kalih inggih menika tingkat tutur ngoko saha tingkat tutur krama. Tingkat tutur ngoko menika wujud unggah-ungguh basa Jawi ingkang intinipun leksikon ngoko, utawi ingkang dados unsur inti ing salebeting ragam ngoko menika leksikon ngoko (Sasangka, 2004:95). Ragam ngoko gadhah wujud ingkang cacahipun kalih, inggih menika ngoko lugu saha ngoko alus (Sasangka, 2004:95). Ngoko lugu menika wujud saking unggah-ungguh basa Jawinipun menika ngoko sedaya saha netral (leksikon ngoko saha netral) tanpa dipunsisipi leksikon krama, krama inggil, utawi krama andhap, menika kagem persona kapisan, persona kalih, persona kaping tiga. Ngoko alus wujudipun unggah-ungguh ingkang kaperang boten namung leksikon ngoko saha netral kemawon, ugi kaperang saking leksikon krama inggil, krama andhap, utawi leksikon krama ingkang wonten ing ragam menika sejatosipun namung dipunginakaken kagem ngurmati tiyang ingkang dipunajak gineman (Sasangka, 2004:99-100). Tingkat tutur krama menika wujud unggah-ungguh basa Jawi ingkang intinipun leksikon krama, utawi ingkang dados unsur inti ing ragam krama menika leksikon krama. afiks ingkang wonten ing ragam menika wujudipun krama sedaya (tuladha, afiks dipun-, -ipun, dan-aken). Ragam krama dipunginakaken dening 48
tiyang ingkang dereng raket saha tiyang ing rumaos piyambakipun langkung asor status sosialipun tinimbang tiyang ingkang dipunajak gineman. Ragam krama gadhah jinis ingkang cacaipun kalih, inggih menika krama lugu saha krama alus (Sasangka, 2004:104). Krama lugu menika wujud ragam krama ingkang tingkatan alusipun andhap, nanging menawi dipunbandhingaken kaliyan ngoko alus, ragam krama lugu nedahaken tingkatan alus, inggih menika wujud unggah-ungguhing basa Jawi menika tembungipun leksikon krama sedaya saha dipuntambah kaliyan leksikon krama inggil utawi krama andhap. Sinaosa mekaten, ingkang ndadosaken leksikon inti ing ragam menika namung leksikon ingkang wujudipun krama. leksikon krama inggil utawi krama andhap kagem ngurmati tiyang ingkang dipunajak gineman. Sacara semantis, ragam krama alus saged dipunwastani minangka wujud ragam krama ingkang tingkatan alusipun inggil (Sasangka, 2004:111). 11. NDX A.K.A Ing Ngayogyakarta, wonten NDX A.K.A, anggotanipun nembangaken musik hip-hop ingkang sampun ngrembaka ing negara barat. Ciri khas NDX taksih tetep wonten unsur lokalipun ing tembang menika, kanthi irama dangdut syahdu, meh 75% cakepanipun ngangge basa Jawi, saengga wonten akulturasi ingkang harmonis (Putradarma, 2017:120). Miturut Barthes (ing salebeting Hebdige, 1979), ngandharaken bilih para musisi ingkang nampilaken subkultur menika nyobi pados bedanipun tumrap simbol ingkang sampun dados ciri khas grup menika boten saged dipunpanggihi ing budaya populer. Sejatosipun Barthes badhe nyinau kados pundi 49
kemanusiaan (humanity) paring makna bab-bab ingkang magayutan denotasi (makna sanyatanipun) saha konotasi (makna ganda ing lair saking pengalaman kultural saha personal). Teori menika kangge nengahi konsep ing salebeting budaya musik hip-hop-dangdut saha hip-hop-oldschool ingkang wonten ing Ngayogyakarta minangka proses hegemoni tanding utawi counter hegemony tumrap hegemoni industri musik ingkang dominan. Subkultur menika nedahaken pralambang bilih musik dangdut menika saged dipunjejeraken kaliyan musik sanesipun ing donya, mliginipun budaya lokalipun ingkang saged dipuncampur utawi dipungabung kaliyan musik hip-hop Barat ingkang sarat kaliyan pergerakan para kelompok gangster, sinaosa samenika dados industri ingkang dominan. Jalaran kawontenan hegemoni budaya menika ingkang pungkasanipun ndamel musisi-musisi indie minangka kelompok subkultur ndamel daya defensif-ipun kiyambak, ing salebeting wujud hegemoni tanding (counter hegemony) ingkang dipuntrapaken tumrap aktivisme-aktivisme musisi nalika nglampahi kagiyatan musik. Awit konsep counter hegemony menika wangsulan saking lairipun hegemoni. Miturut Putradarma (2017:125) ing salebeting konteks musisi hip-hop indie label, grup D.P.M.B saha NDX nindakaken strategi hegemoni tanding minangka wujud tandhingan, kanthi musik hip-hop-Jawa, ngantos pungkasanipun konsep menika ndamel grup menika ing salebeting praktik nguri-uri saha wujud counter hegemony kanthi simbolik. Kelompok ingkang cacahipun kalih menika asring ngandharaken kabudayan Jogja, utawi ketingal prasaja ing padintenan anggenipun nglampahi pagesangan ing masyarakat. 50
Menon & Levitin (ing salebeting Arifin, 2017: 164) ngandharaken bilih NDX A.K.A menika nggabungaken musik hip-hop saha dangdut ing karyanipun. Musik dangdut menika sampun dipunanggep minangka budaya lokal ingkang kondhang saha saha gadhah pandaya. Pandayaning musik dangdut kadosta seserepan kangge tiyang ingkang mirengaken, ugi gadhah dampak sosial amargi wiramanipun sekeca kangge njoget, cakepanipun prasaja minangka piweling masyarakat, saha minangka sarana transformasi penggalihing manungsa. Tumrap masyarakat Indonesia, dangdut gadhah peran inggih menika minangka wujud musik rakyat ingkang mujudaken kapribaden masyarakat. Genre musik menika umuripun 40 taun saha dados musik ingkang kondhang ing masyarakat. Ing taun 2006, musik dangdut nguwasani sedaya siaran TV kanthi prosentase 67% channel TV nyiaraken sacara eksklusif acara dangdut. Boten eram menawi dangdut minangka aspirasi masyarakat Indonesia. 12. Tindak Tutur Miturut Austin & Searle (ing salebeting Rahardi, 2009: 17) ngandharaken bilih gladhen pangangening basa menika wonten tigang jinis tindak tutur: (1) tindak lokusioner, (2) tindak ilokusioner, saha (3) tindak perlokusioner. Tindak tutur lokusioner inggih menika tindak tutur kanthi tembung, frasa, saha ukara, jumbuh kaliyan makna saking tembung, frasa, saha ukara kasebat. Tindak tutur lokusioner saged lumantar ungkapan utawi andharan, the act of saying something. Wijana & Rahardi (ing salebeting Rahardi, 2009:17) ngandharaken bilih tindak tutur ilokusioner utawi illocutionary acts inggih menika ngendikan kanthi 51
maksud saha fungsi tartamtu ing salebeting kagiyatan ngendikan ingkang sanyatanipun. Tindak tutur ilokusioner saged dipunwastani the act of doing something. Pramila, wonten daya utawi force ing salebeting makna tuturan. Ingkang pungkasan inggih menika tindak perlokusioner utawi perlocutionary acts. Tindak tutur perlokusioner menika ngendikan ingkang saged paring pandaya dhumateng mitra tutur. Tindak tutur perlokusioner ing salebeting basa Inggris dipunwastani the act of affecting someone. 13. Fungsi Basa Miturut Jatmiko dkk (2017:361) ngandharaken bilih basa ingkang dipunginakaken tiyang nalika gineman menika gadhah fungsi ingkang pandayaning kiyat. Saben basa gadhah fungsi ingkang beda-beda miturut masyarakat ingkang ngendikan. Miturut Buhler (ing salebeting Jatmiko, 2017:361) ngandharaken bilih basa gadhah fungsi ekspresif, fungsi konatif, saha fungsi representasional. Fungsi ekspresif ancasipun langkung tumuju dhiri pribadhinipun, tiyang ingkang ngendikan. Fungsi konatif ancasipun langkung tumuju adresi, tiyang ingkang mirengaken, saha fungsi representasional ancasipun langkung tumuju kasunyatan kajawi adresor saha adresi. Wondene miturut Jokobson (ing salebeting Jatmiko, dkk. 2017:361) ngandharaken bilih fungsi basa menika ekspresi, direktif, kontak (fisik/persuasif), metalinguistic (focus tumrap tegesipun), saha kontekstual/situasional. Halliday (ing salebeting Jatmiko, dkk. 2017:362) mratelakaken bilih basa gadhah fungsi ingkang cacahipun pitu, inggih menika fungsi instrumental, fungsi regulasi, fungsi 52
representasi, fungsi interaksi, fungsi individu, fungsi heuristik, saha fungsi imajinatif. Andharan saking fungsi-fungsi basa menika inggih menika: a. Fungsi Instrumental (the instrumental function). Ing salebeting menika basa ngasilaken kahanan-kahanan tartamtu saha njalari kadadosan prastawa tartamtu, tegesipun basa gadhah fungsi ngasilaken wujud utusan utawi imperatif. b. Fungsi regulasi (the regulatory function), ateges basa gadhah fungsi kangge pangruda peksa saha ngatur tiyang sanes. c. Fungsi representasi (the representasional function), ateges basa gadhah fungsi ndamel pitakenan, ngandharaken fakta. d. Fungsi interaksi (the interactional function), ateges basa gadhah fungsi njamin saha mantepaken babagan dangu saha katindakaken gineman saha mangun interaksi sosial. e. Fungsi individu (the personal function), ateges basa gadhah fungsi minangka sarana komunikasi ingkang saged nedahaken kapribaden tiyang, menapa piyambakipun nembe bingah, sedhih, duka, anyel, kuciwa, bagya, lan sapanunggalipun. f. Fungsi heuristik (the heuristic function), ateges basa gadhah fungsi minangka wujud pitakenan ingkang kedah wonten wangsulan. g. Fungsi imajinatif, ateges basa minangka pangripta sistem, pamanggih, utawi cariyos ingkang imajinatif. Padatanipun fungsi menika ing salebeting roman, dongeng, lan sapanunggalipun. Vestergaard saha Schroder (ing salebeting Astuti, 2012: 3) ngandharaken bilih fungsi basa ing salebeting komunikasi inggih menika fungsi ekspresif, fungsi 53
direktif, fungsi informasional, fungsi metalingual, fungsi interaksional, fungsi kontekstual, fungsi puitik, saha fungsi imajinatif. Andharanipun fungsi basa inggih menika: a. Fungsi ekspresif inggih menika andharan polatan saking tiyang ingkang ngintun piweling (komunikator). Fungsi ekspresif saged dipunginakaken kangge ngandharaken polatan emosi utawi pangraos dening tiyang ingkang ngintun piweling. Fungsi ekspresif/polatan saged dipunginakaken kangge ngandharaken raos bingah, raos sedhih, raos sakit, nyuwun pangapunten, panyuwunan, lan sapanunggalipun. b. Fungsi direktif inggih menika saged dipunginakaken kagem ndayani tiyang sanes. Pramila, fungsi direktif menika tumuju dhumateng tiyang ingkang nampi piweling. Basa dipunginakaken kangge ndayani tiyang sanes kanthi cara ngemutaken, paring utusan, paring piweling, milara menawi boten nindakaken, lan sapanunggalipun. Miturut Chaer (ing salebeting Astuti, 2012: 3) bilih fungsi menika asring dipunwastani fungsi utusan utawi imperatif. Fungsi direktif menika basa ingkang gadhah fungsi ngasilaken kahanan-kahanan tartamtu saha njalari kadadosan prastawa tartamtu. Ing salebeting fungsi direktif menika basa boten namung ndamel tiyang ingkang mirengaken nindakaken prekawis, nanging nindakaken kagiyatan jumbuh kaliyan ingkang dipunkajengaken tiyang ingkang paring piweling menika. c. Fungsi informasional inggih menika fungsi basa ingkang dipunginakaken kagem paring informasi. Fungsi menika saged dipunginakaken kangge paring gambaran, ngandharaken utawi paring informasi. Miturut Halliday (ing 54
salebeting Astuti, 2012:4) nyebataken fungsi menika mawi istilah fungsi pemerian utawi representative. Ing salebeting fungsi menika basa saged dipunginakaken kagem nglapuraken kasunyatan ingkang sanyatanipun kadosta ingkang nate dipunpirsani utawi dipunalami tiyang. d. Fungsi metalingual inggih menika fungsi basa ingkang fokusipun kode. Basa dipunginakaken kagem mratelakaken basa. Chaer (ing salebeting Astuti, 2012:4) paring tuladha inggih menika paugeran-paugeran basa dipunandharaken mawi basa. ing salebeting kamus monolingual, basa dipunginakaken kangge mratelakaken tegesipun basa menika. e. Halliday (ing salebeting Astuti, 2012:4) ngandharaken bilih fungsi interaksional dipunginakaken kagem ngandharaken, njagi, saha mungkasi gineman antawisipun penutur saha lawan tutur. Komunikasi ingkang kalampahan nedahaken seserepan babagan tata krama pasrawungan. Umpaminipun, sapa aruh kanthi sae, pirsa sinten ingkang dipunajak gineman, adat-istiadat, saha budaya lokal ingkang taksih wonten. f. Fungsi kontekstual inggih menika fokus tumrap konteks panganggening basa. pramila, konteks nemtokaken sanget babagan makna basa ingkang dipunginakaken. Ing salebeting fungsi kontekstual menika dipunandharaken bilih basa ingkang sami gadhah makna ingkang beda menawi konteks-ipun beda. g. Fungsi puitik basa menika tumuju kode saha makna. Ing salebeting fungsi menika unsur seni ketingal sanget kadosta panganggening purwakanthi saha wirama. 55
h. Fungsi imajinatif menika padatanipun dipunginakaken kagem nyerat cerkak, dongeng, novel, lan sapanunggalipun. Lumantar basa saged kaanggit ngipi ingkang endah kados menapa ingkang dipunkajengaken. 56
B. Panaliten ingkang Jumbuh Panaliten ingkang gayut saha sampun katindakaken kaliyan panaliten menika inggih menika panalitenipun Ernawati (2018) ingkang irah-irahanipun "Fungsi Variasi Bahasa dalam Interaksi Jual di Pasar Bima (Kajian Sosiolinguistik)" menika nganalisis variasi basa kanthi ngginakaken pendekatan sosiolinguistik ingkang ancasipun nggambaraken fungsi variasi basa ing salebeting dol-tinuku wonten pasar Bima. Panalitenipun Ernawati menika ngginakaken rancangan deskriptif kualitatif, wondene asiling panaliten nedahaken bilih fungsi ragam basa ing kagiyan dol-tinuku wonten pasar Bima kadosta fungsi emotif, fungsi direktif, fungsi fatik, saha fungsi referensial. Panalitenipun Ernawati kaliyan panaliten menika sami ngrembag babagan fungsi variasi basa. Menawi bedanipun menika prekawis subjek panaliten. Menawi panalitenipun Ernawati menika subjekipun tiyang ingkang sadeyan saha ingkang tumbas, wondene panaliten menika mundhut subjek NDX A.K.A. Panaliten ingkang sampun katindakaken saha gayut kaliyan panaliten menika inggih menika panalitenipun dening Fitriyani, Rahayu, saha Wulandari (2017) kanthi irah-irahan "Bahasa Pedagang Ikan di Pasar Panaroma Bengkulu (Kajian Sosiolinguistik)" menika wosipun ngandharaken variasi basa saking penutur kadosta idiolek, asal daerah, jinis kelamin, saha yuswa, lajeng ngandharaken fungsi basa ingkang dipunginakaken tiyang ingkang sadeyan ulama wonten Pasar Panorama Bengkulu. Asiling panalitenipun Fitriyani, Rahayu, saha Wulandari inggih menika basanipun tiyang ingkang sadeyan ulam ing pasar Panorama Bengkulu ingkang dipuntingali saking penutur wonten idiolek penutur 57
ingkang ngginakaken pilihan tembung yang saha bunda minangka tembung sapa aruh kangge tiyang ingkang tumbas nedahaken ciri khas penutur, saha sosiolek penutur inggih menika asal daerah ingkang ndayani kawontenan variasi basa penutur ingkang ngginakaken basa Melayu Bengkulu, basa Serawai daerah Seluma saha Bengkulu Selatan, basa Lintang Empat Lawang, basa Jawi, saha pilihan tembung, ukara, saha tembung sapa aruh ingkang dipunginakaken penutur nedahaken jinis kelamin, asal daerah, saha yuswa. Panalitenipun Fitriani, Rahayu, saha Wulandari kaliyan panaliten menika sami ngrembag babagan variasi saha fungsi basa. Bedanipun inggih menika panalitenipun Fitriani, Rahayu, saha Wulandari ngangge kajian sosiolinguistik saha subjekipun tiyang ingkang sadeyan ulam, wondene panaliten menika ngangge kajian sosiopragmatik saha subjekipun NDX A.K.A. Panaliten menika namung naliti variasi basa sacara umum, wondene panalitenipun Fitriani, Rahayu, saha Wulandari naliti variasi basa ingkang dipuntingali saking penutur kados asal daerah, jinis kelamin saha yuswa. Fagetsten, Dalama, saha Sweden (2007) kanthi irah-irahan "A Sociolinguistic Analysis of Swear Word Offensiveness". Panaliten menika karancang kanthi ancangan metodologis ingkang dipuntujokaken kangge ngempalaken data kuantitatif saha kualitatif, ngrefleksikaken ancangan sosiolinguistik saking panganggening basa kasar, saha ngawontenaken data kangge madosi babagan panganggening basa kasar saha konteks sosial menika magayutan menapa boten. Panaliten kasebat ngandharaken jinis-jinis basa kasar ingkang dipunagem nalika interaksi sosial dening Mahasiswa ing Universitas Florida, 58
Amerika Serikat saha peringkat tembung-tembung ingkang dipun-urutaken adhedhasar tingkat kasaripun miturut pambiji saking mahasiswa. Panaliten ingkang katindakaken dening Fagetsten, Dalama, saha Sweden kaliyan panaliten menika meh sami, inggih menika sami naliti saha ngrembag babagan basa kasar saha wujud utawi jinisipun basa kasar. Bedanipun inggih menika babagan sumber dhatanipun. Menawi Fagetsten, Dalama, saha Sweden mendhet sumber data saking mahasiswa ing Universitas Florida, wondene sumber dhatanipun panaliten ing ngriki inggih menika wonten ing cakepan tembang musik hip-hop-dangdut NDX A.K.A saha fokusipun ing variasi basa. Bedanipun ingkang sanesipun inggih menika panaliten dening Fagetsten, Dalama, saha Sweden menika ngrembag kanthi lebet panaliten menika, sasampunipun Fagetsten, Dalama, saha Sweden manggihi basa kasar saha jinisipun lajeng panaliti madosi gayutipun panganggening basa kasar saha konteks sosial ing kalangan mahasiswa ing Universitas Florida, Amerika Serikat, saha ngurutaken basa kasar miturut pambiji saking mahasiswa. Panaliten ingkang relevan salajengipun inggih menika panaliten saking Yogatama & Nugraheni (2010) kanthi irah-irahan "Kajian Sosiolinguistik dalam Style (Ragam Bahasa) Dialog Film Indonesia (Studi Kasus: Naskah Film Indonesia Tahun 2005-2008)". Panaliten menika ngandharaken prekawis gaya basa/ragam basa utawi ragam basa, fungsi basa, faktor sosial saha domain ingkang wonten ing salebeting naskah film Indonesia taun 2005-2008. Miturut panaliten menika, ing salebeting film Indonesia taun 2005-2008 wonten lelewaning basa ingkang langkung jangkep tinimbang film sanesipun. Panaliten saking Yogatama & 59
Nugraheni kaliyan panaliten menika sami-sami panaliten ingkang kajianipun ngangge kajian sosiolinguistik, wondene bedanipun inggih menika sumber panalitenipun. Menawi panaliten saking Yogatama & Nugraheni sumber datanipun inggih menika ragam basa ing naskah film, menawi panaliten menika ngginakaken sumber data saking tembang NDX A.K.A, wondene fokus panalitenipun menika variasi basa. Panaliten sanes ingkang meh sami kaliyan panaliten menika inggih menika dening Wong Dandan (2008) kanthi irah-irahan tesis Pemilihan Pemakaian Bahasa Warga Tionghua di Kotamadya Yogyakarta: Suatu Kajian Sosiolinguistik. Wosipun panaliten menika inggih menika ngandharaken wujud variasi kode basa ingkang dipunginakaken dening masyarakat Tionghua ing Kotamadya Yogyakarta ing salebeting kulawarga ingkang kompleks, inggih menika magayutan kaliyan variasi tunggal, campur kode saha alih kode antawisipun basa Indonesia informal saha basa Jawi ngoko, antawisipun basa Indonesia informal saha basa Mandarin, antawisipun basa Jawi ngoko saha basa Mandarin, sarta antawisipun basa Jawi ngoko saha basa Inggris. Andharan salajengipun inggih menika babagan pola pamilihing basa ingkang dipunginakaken masyarakat Tionghua ing kotamadya Yogyakarta ketingal variasinipun maneka werni. Panaliten dening Wong Dandan kaliyan panaliten menika meh sami, inggih menika ngrembag babagan panganggening basa kadosta campur kode saha alih kode. Bedanipun inggih menika panaliten dening Wong Dandan menika mendhet subyek kulawarga Tionghua, wondene panaliten menika subyekipun inggih menika cakepan tembang NDX A.K.A saha kajianipun sosiopragmatik amargi ngrembag variasi basa. 60
Panaliten salajengipun inggih menika saking Mohd.Fauzi ingkang irah- irahanipun Fungsi Basa ing salebeting Syair Bidasari: Kajian Sosiopragmatik, ingkang ngrembag babagan fungsi basanipun syair Bidasari. Ing syair menika ngginakaken fungsi informasional, fungsi ekspresif, fungsi direktif, aestetik, saha fatis. Fungsi informasional ing salebeting syair Bidasari inggih menika andhap asor nalika tumindak. Fungsi ekspresif ing syair menika inggih menika tiyang ingkang kirang nggatosaken tata krama. Syair menika ugi wosipun wonten fungsi direktif bilih penutur ngejak para pamirsa saha pamaos supados ampun nyebaraken fitnah. Wondene fungsi estetis inggih menika wonten piwulang ingkang kaandharaken ing syair. Ingkang pungkasan ngemot fungsi fatis inggih menika ngejak dhumateng pamaos supados boten gampil kesindir. Adhedhasar andharan ing nginggil, bedanipun kaliyan panaliten menika inggih punika panaliten menika naliti variasi basa. Panaliten menika kaliyan panalitenipun Mohd.Fauzi menika sami nganalisis babagan fungsi basa saha kajianipun sosiopragmatik ugi. 61
BAB III METODE PANALITEN A. Jinising Panaliten Panaliten menika ngginakaken pendekatan sosiolinguistik-pragmatik (sosiopragmatik). Metode ingkang dipunginakaken ing panaliten menika inggih menika metode panaliten deskriptif kualitatif. Metode panaliten deskriptif kualitatif dipunginakaken ing panaliten menika supados kangge nggambaraken objek panaliten adhedhasar kaliyan menapa ingkang wonten ing data panaliten. Panaliten deskriptif kualitatif boten saking angka-angka, nanging panaliten menika nggambaraken adhedhasar fakta utawi fenomena wonten ing tiyang ingkang ngendikan. Panaliten menika ugi ngasilaken data awujud paparan menawa wontenipun data, boten wonten tetimbangan leres menapa lepat (Sudaryanto, 1992: 62). Panaliten deskriptif kualitatif inggih menika panaliten ingkang ancasipun saged mangertos fenomena babagan menapa ingkang dipunalami dening subjek panaliten kadosta tindak-tanduk, pamanggih, motivasi, lan sapanunggalipun kanthi holistik saha kanthi cara nggambaraken ing wujud tembung-tembung saha basa, ing konteks khusus ingkang alamiah saha kanthi ngginakaken sedaya metode alamiah (Lexy.J.Moleong, 2007:6). Panaliten menika kalebet jinis deskriptif kualitatif amargi nggambaraken asiling panaliten kanthi ngginakaken tetembungan saking sedaya informasi data ingkang kapinggahaken nalika naliti. Data ingkang kapinggahaken awujud jinis variasi basa, saengga lajeng dipunanalisis fungsi basanipun mawi kajian 62
sosiopragmatik. Analisisipun menika awujud tetembungan ingkang nggambaraken fungsi basa gayut kaliyan sosiopragmatik ing salebeting cakepan tembang NDX A.K.A. B. Subjek saha Objek Panaliten Subjek panaliten menika inggih punika NDX A.K.A. panaliten menika dipunfokusaken ing satuan lingual, inggih menika tembung, frase, saha ukara ingkang kalebet basa amargi wujud variasi basa menika boten namung awujud tembung kemawon nanging awujud frase saha ukara ugi wonten ing cakepan tembang menika, wondene objek panaliten menika inggih punika wujud variasi basa saha fungsi basa ingkang dipunginakaken ing cakepan tembang NDX A.K.A amargi wujud variasi basa saha fungsi basa saking variasi basa kalebet inti saking panaliten menika. Prekawis menika jumbuh kaliyan pamanggih Arikunto (2005) bilih objek panaliten menika inti saking prekawis panaliten. C. Data Panaliten Data panaliten menika inggih punika awujud basa kasar, campur kode, alih kode, basa gaul, basa walikan, basa Jawi Banyuwangi, basa Jawi ragam ngoko lugu, basa Jawi ragam ngoko alus saha basa Jawi ragam krama lugu wonten ing cakepan tembang NDX A.K.A. Data panaliten menika dipunpendhet saking kempalan tembang ing album VCD NDX A.K.A kadosta Kanca Tekan Mati, Tak Akoni Aku sing Salah, Sayang, Bojoku Ketlikung, Kelangan Tresnamu, Ditinggal Rabi, Kelangan, Kimcil Kepolen, Salah Kekancan, Kelingan Mantan, Lilakna Aku, 63
Terminal Giwangan, TTM, saha Jaran Goyang. Salajengipun data panaliten dipuntranskripsi, saha dipunanalisis adhedhasar teori miturut Sudaryanto (1993). D. Sumber Data Sumber data utami ing panaliten kualitatif inggih menika awujud tetembungan. Data sanesipun kadosta dokumen lsp (Lofland ing salebeting Lexy Moleong, 2007: 112). Sumber data ing salebeting panaliten inggih punika saking album NDX A.K.A ingkang wosing tembangipun inggih menika Kanca Tekan Mati, Tak Akoni Aku sing Salah, Sayang, Bojoku Ketlikung, Kelangan Tresnamu, Ditinggal Rabi, Kelangan, Kimcil Kepolen, Salah Kekancan, Kelingan Mantan, Lilakna Aku, Terminal Giwangan, TTM, saha Jaran Goyang. Tembang-tembang menika sampun wonten ing setunggal album saha sampun kondhang ing masyarakat. E. Instrumen Panaliten Instrumen utami ing panaliten menika inggih punika panaliti. Prekawis menika amargi panaliti minangka tiyang ingkang ngrancang saha nindakaken panaliten ingkang sampun kasusun. Proses mendhet data kaajab taksih jumbuh kaliyan prekawis ingkang sampun dipunrancang saha pikantuk asil kados ancas ingkang sampun katetepaken. Ing salebeting panaliten menika dipunginakaken instrumen panaliti awujud human instrument minangka instrumen utami inggih menika panaliti piyambak ingkang gadhah peran minangka tiyang ingkang nafsiraken saha nganalisis data. 64
F. Teknik Ngempalaken Data Panaliten menika ngginakaken observasi nonpartisipan minangka teknik ngempalaken data. Ing salebeting observasi nonpartisipan, panaliti boten ndherek saha namung minangka pengamat independen. Panaliti nyathet, nganalisis saha ndamel dudutan babagan prekawis menika (Sugiyono, 2015:145). Ngempalaken data mawi observasi nonpartisipan ing panaliten menika saged madosi makna ingkang dipunucapaken saha ingkang kaserat wonten album NDX A.K.A. G. Keabsahan Data Keabsahan data ing panaliten menika ningkataken ketekunan saha triangulasi. Ningkataken ketekunan gadhah ancas supados data ingkang dipunpanggihaken menika valid. Ningkataken ketekunan saged ndayani supados deskripsi data menika akurat saha sistematis prekawis menapa ingkang dipuntaliti (Sugiyono, 2012: 371), wondene triangulasi ingkang dipunginakaken menika triangulasi teknik. Triangulasi teknik menika kangge nguji kredibilitas data kanthi cara ngecek data ing sumber ingkang sami ananging caranipun beda, saged awujud wawanrembag, observasi saha dokumentasi (Sugiyono, 2012: 372). Panaliten menika ngginakaken triangulasi teknik ingkang awujud dokumentasi saha observasi nalika NDX A.K.A manggung. H. Teknik Analisis Data Metode analisis data ingkang dipunginakaken ing panaliten menika inggih punika metode agih saha metode padan. Metode agih inggih menika metode 65
ingkang pirantinipun ing salebeting basanipun piyambak (Sudaryanto, 1993: 16). Metode menika dipunginakaken kangge nganalisis prekawis-prekawis peranganipun basa. Ing salebeting panaliten menika metode agih dipunginakaken kangge nganalisis wujud variasi basa ing cakepan tembang NDX A.K.A. Sudaryanto (1993:13) ngandharaken bilih metode padan menika metode analisis basa ingkang pirantinipun ing saknjawinipun, magayutan menapa boten menika dados perangan saking basanipun. Pramila, ing salebeting analisis data dipunginakaken paugeran saknjawinipun basa ingkang dipunanalisis. Sub metode padan ingkang dipunginakaken inggih menika metode padan pragmatis. Metode padan pragmatis menika metode ingkang pirantinipun tiyang ingkang dipunajak gineman. Teknik analisis data ingkang dipunginakaken inggih menika analisis deskriptif kualitatif. Tata lampahing ingkang katindakaken ing panaliten menika inggih punika kanthi cara reduksi data, nyawisaken data, saha ndamel dudutan ingkang sampun leres saking pamriksan. I. Metode Nyawisaken Asiling Panaliten Metode nyawisaken asiling panaliten wonten kalih, inggih menika metode nyawisaken formal saha metode nyawisaken informal (Sudaryanto, 1993: 144). Metode nyawisaken informal inggih menika ngrumusaken mawi tetembungan ingkang padatanipun, sinaosa mawi terminologi ingkang teknis sipatipun, wondene nyawisaken formal inggih menika ngrumusaken mawi tandha saha pralambang. 66
Panaliten menika ngangge metode nyawisaken asil panaliten ingkang informal amargi mawi tetembungan nalika ngandharaken asiling panaliten. 67
BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN Panaliten ingkang katindakaken dening panaliti menika babagan jinis variasi basa saha fungsi variasi basa wonten ing cakepan tembang NDX A.K.A. Ing cakepan menika wonten mapinten-pinten jinis variasi basa kadosta campur kode, alih kode, basa gaul, basa kasar, basa walikan, basa Banyuwangi, basa Jawi ragam ngoko lugu, basa Jawi ragam ngoko alus, basa Jawi ragam krama lugu. Jinis variasi basa menika gadhah fungsi kados fungsi direktif, fungsi ekspresif, fungsi puitik lan sapanunggalipun. Asiling panaliten saha pirembagan saged kaandharaken ing nginggil menika. A. Jinis saha Fungsi Variasi Basa ing Tembang NDX A.K.A No. Variasi Basa Fungsi Basa Data 1. Campur kode Fungsi direktif 1. Cakepan tembang: Apa maneh perasaan ora kudu nggayuh lintang (irah-irahan tembang: kanca tekan mati). Fungsi ekspresif Album: NDX A.K.A - Cakepan gatra kaping: 4 2. Cakepan tembang: Walau ku bukan pilihan, aku pasrah marang Gusti - (irah-irahan tembang: Tak Akoni Aku sing Salah). Fungsi puitik Album: NDX A.K.A - Cakepan gatra kaping: 24 3. Cakepan tembang: Sepuluh sewelas rolas, ndak malah mung tambah kandas - (irah-irahan tembang: Kanca Tekan Mati). Album: NDX A.K.A - Cakepan gatra kaping: 18 68
No. 2. 3. 4. Variasi Basa Alih kode Basa gaul Basa kasar Fungsi Basa Fungsi informasional Fungsi direktif Fungsi puitik ingkang repetisi Fungsi individu Fungsi puitik Fungsi ekspresif Data 4. Cakepan tembang: Tak tunggu tak enteni (irah-irahan tembang: Lilakna Aku) - Album: NDX A.K.A - Cakepan gatra kaping: 9 5. cakepan tembang: Hei bro malah kaya sapa wae - (irah-irahan tembang: Kanca Tekan Mati). Album: NDX A.K.A - Cakepan gatra kaping: 12 6. cakepan tembang: I'm slow woles woles baby baby - (irah-irahan tembang: Jaran Goyang). - Album: NDX A.K.A - Cakepan gatra kaping: 36 7. Cakepan tembang: Mbiyen kanca ngguyu saiki kanca asu - (irah-irahan tembang: Salah Kekancan). Album: NDX A.K.A Cakepan gatra kaping: 19 8. Cakepan tembang: Pancen kowe konyol ning utekmu kok prothol - (irah-irahan tembang: Bojoku Ketlikung). - Album: NDX A.K.A - Cakepan gatra kaping: 31 9. Cakepan tembang: Saiki tak eklaske kowe modar ya karepmu - (irah-irahan tembang: Salah Kekancan) Album: NDX A.K.A - Cakepan gatra kaping: 27 69
No. 5. 6. 7. 8. 9. Variasi Basa Basa walikan Basa Jawi Banyuwang i Basa Jawi ragam ngoko lugu Basa Jawi ragam ngoko alus Basa Jawi ragam krama lugu Fungsi Basa Fungsi individu (the personal function) Fungsi puitik ingkang repetisi. Fungsi ekspresif Fungsi direktif Fungsi ekspresif Fungsi representasi/ andharan Fungsi ekspresif Data 10.Cakepan tembang: Seakan kau Arjuna padahal engkau keju - (irah-irahan tembang: Bojoku Ketlikung). Album: NDX A.K.A - Cakepan gatra kaping: 16 11.Cakepan tembang: Hang sun karepna bisa ambi rika, selawase ya mung ambi rika - (irah-irahan tembang: Kelangan). - Album: NDX A.K.A - Cakepan gatra kaping: 1 saha 2 12.Cakepan tembang: Lila sun coba ngelilakena, masia abot hang sun rasa - (irah-irahan tembang: Kelangan). - Album: NDX A.K.A - Cakepan gatra kaping: 9 saha 10 13.Cakepan tembang: Rasah nangis merga tresna - (irah-irahan tembang: Kanca Tekan Mati). Album: NDX A.K.A - Cakepan gatra kaping: 1 14.Cakepan tembang: Sing tak suwun mung siji lakoni tresna iki - (irah-irahan tembang: Kelangan). - Album: NDX A.K.A - Cakepan gatra kaping: 17 15.Cakepan tembang: Aku raisa lila sampeyan medhot tresna - (irah-irahan tembang: Tewas Tertimbun Masa Lalu/TTM). Album: NDX A.K.A - Cakepan gatra kaping: 29 16.Cakepan tembang: Meh sambat kalih sinten - (irah-irahan tembang: Sayang). - Album: NDX A.K.A - Cakepan gatra kaping: 13 70
B. PIREMBAGAN 1. Campur kode: Subyakto (salebeting Suwandi, 2008: 87) ngandharaken bilih basa ingkang cacahipun kalih utawi langkung utawi ragam basa padintenan antawisipun tiyang- tiyang ingkang sampun tepang saha raket. Suwandi (2008: 88) ngandharaken bilih campur kode menika gadhah titikan-titikan, inggih menika: (1) panganggening basa ingkang cacahipun kalih utawi langkung ingkang dipunginakaken ing kahanan informal, santai, utawi raket; (2) boten wonten ingkang meksa ngginakaken campur kode nalika gineman, saha (3) campur kode menika saged awujud panganggening tembung, klausa, idiom, sapa aruh, lan sapanunggalipun. a. Fungsi direktif Vestergaard saha Schroder (ing salebeting Astuti, 2012: 3) ngandharaken bilih fungsi direktif inggih menika saged dipunginakaken kagem ndayani tiyang sanes. Pramila, fungsi direktif menika tumuju dhumateng tiyang ingkang nampi piweling. Basa dipunginakaken kagem ndayani tiyang sanes kanthi cara ngemutaken, paring utusan, paring piweling, milara menawi boten nindakaken, lan sapanunggalipun. Adhedhasar pangretosan menika saged dipundudut bilih indikator saking fungsi direktif menika kanthi cara ngemutaken, paring utusan, paring piweling, milara menawi boten nindakaken, lan sapanunggalipun. Tuladhanipun ukara ingkang kalebet variasi basa campur kode ingkang fungsi basanipun direktif inggih menika (1) apa maneh perasaan ora kudu nggayuh 71
lintang. Ukara "apa maneh perasaan ora kudu nggayuh lintang" menika kalebet variasi basa ingkang campur kode amargi ngginakaken ragam basa ingkang cacahipun kalih inggih menika basa Jawi ing tembung "apa maneh", "ora kudu nggayuh lintang" saha basa Indonesia menika "perasaan". Cakepan "apa maneh perasaan ora kudu nggayuh lintang" menika kalebet fungsi basa direktif amargi wujudipun ngemutaken kancanipun supados menawi tresna kaliyan tiyang sanes boten usah tresna wuta, ingkang limrah kemawon. Pramila, cakepan "apa maneh perasaan ora kudu nggayuh lintang" menika kalebet fungsi direktif amargi tiyang ingkang ngendikan menika ngemutaken saha paring piweling dhumateng kancanipun. Ukara menika gadhah unsur kebahasaan Jawi amargi ngginakaken tembung basa Jawi. Tembung "perasaan" ugi gampil dipuntirokaken masyarakat saengga gampil anggenipun nembangaken. Masyarakat Jawi menika tepa saliranipun saha pangertenipun ageng saengga asring paring wejangan. Konteks cakepan tembang "apa maneh perasaan ora kudu nggayuh lintang" menawi dipunrunut sakderengipun saha sasampunipun ukara menika gadhah konteks bilih paraga "aku" nembe nglipur kancanipun ingkang nembe sedhih amargi dipuncidra ingkang dipuntresnani, sasampunipun dipunlipur lajeng paring piweling bilih menawi tresna kaliyan tiyang boten usah tresna sanget. Paraga "aku" ngendikan bilih piyambakipun tansah ngancani. Kekancan menika sejatosipun kados mekaten, inggih menika tansah setya nalika bingah menapa dene sisah, paring piweling, saha ngemutaken dhumateng kancanipun, pramila cakepan tembang ing nginggil kalebet fungsi basa ingkang direktif. 72
b. Fungsi ekspresif Vestergaard saha Schroder (ing salebeting Astuti, 2012: 3) ngandharaken bilih fungsi ekspresif inggih menika andharan polatan saking tiyang ingkang ngintun piweling (komunikator). Fungsi ekspresif saged dipunginakaken kagem medalaken polatan emosi utawi pangraos dening tiyang ingkang ngintun piweling. Fungsi ekspresif/polatan saged dipunginakaken kagem ngandharaken raos bingah, raos sedhih, raos sakit, nyuwun pangapunten, panyuwunan, lan sapanunggalipun. Adhedhasar pangretosan ing nginggil, saged dipundudut indikator saking fungsi ekspesif inggih menika ngandharaken raos bingah, raos sedhih, raos sakit, nyuwun pangapunten, panyuwunan, lan sapanunggalipun. Tuladha ukara ingkang kalebet fungsi ekspresif inggih menika (2) walau ku bukan pilihan, aku pasrah marang Gusti. Ukara menika kalebet campur kode basa amargi ngginakaken ragam basa ingkang cacahipun kalih inggih menika "walau ku bukan pilihan" minangka kalebet basa Indonesia, wondene "aku pasrah marang Gusti" minangka ragam basa Jawi. Cakepan menika ngginakaken campur kode amargi ing kahanan informal saha tiyang ingkang dipunajak gineman menika tiyang ingkang dipuntresnani saengga sampun limrah ngginakaken campur kode. Cakepan tembang "walau ku bukan pilihan, aku pasrah marang Gusti" menika kalebet fungsi ekspresif, kagem ngandharaken raos sedhih sasampunipun tiyang ingkang ngendikan ukara menika sampun ndamel raos kuciwanipun tiyang ingkang dipuntresnani. Pramila, cakepan tembang "walau ku bukan pilihan, aku pasrah marang Gusti" menika andharan saking raos sedhih saha pasrah. Ukara menika gadhah unsur kebahasaan Jawi amargi wonten tembung basa Jawinipun. Masyarakat Jawi menika gadhah sipat narima ing pandum ingkang ageng saengga 73
tansah nrimah ing saperangan kahanan. Konteks ukara menika menawi dipunrunut sakderengipun saha sasampunipun cakepan tembang menika paraga "aku" sampun pasrah marang Gusti menawi boten dados pilihanipun ingkang dipuntresnani amargi paraga "aku" menika nate ndamel kuciwa saengga ngakeni kaluputanipun. Ingkang saged katindakaken inggih menika namung pasrah sinaosa taksih ngupiya amargi taksih tresna nanging ingkang pungkasan namung saged pasrah. c. Fungsi puitik Miturut Vestergaard saha Schroder (ing salebeting Astuti, 2012: 3) ngandharaken bilih fungsi puitik basa menika tumuju kode saha makna. Ing salebeting fungsi menika unsur seni ketingal sanget kadosta panganggening purwakanthi saha wirama. Adhedhasar pangretosan ing nginggil, saged dipundudut indikator fungsi puitik menika panganggening puwakanthi saha wirama. Tuladha ukara ingkang kalebet fungsi puitik inggih menika (3) sepuluh sewelas rolas, ndak malah mung tambah kandas. Cakepan menika kalebet campur kode amargi ngginakan ragam basa ingkang cacahipun kalih inggih menika basa Jawi ragam ngoko lugu saha basa Indonesia. Tembung "kandas" menika tembung basa Indonesia. Ukara "sepuluh sewelas rolas, ndak malah mung tambah kandas" menika fungsi basa puitik amargi ngangge purwakanthi as ing tembung rolas saha tembung kandas. Panganggening purwakanthi menika supados tembang menika endah. Pramila cakepan tembang "sepuluh sewelas rolas, ndak malah mung tambah kandas" menika kalebet fungsi puitik amargi ngangge purwakanthi saha wirama "as" ing tembung "rolas" saha "kandas". 74
Masyarakat Jawi menika langkung puitik ngandharaken menapa ingkang dipunraosaken saha pangerten kaliyan kancanipun. Konteks cakepan tembang inggih menika paraga "aku" ngendikan kaliyan kancanipun menika kersa mirengakan wejangan prekawis tresna supados boten pisah. 2. Alih kode Alih kode menika kode basa ingkang dipungantos, antawisipun ragam basa menapa dene dialek (ragam resmi utawi formal gantos ragam ingkang boten resmi utawi saking dialek setunggal gantos dialek sanesipun), ugi saged antawisipun basa ingkang gantos (saking basa Indonesia gantos basa daerah utawi suwalikipun, saged ugi gantos ing basa asing utawi antawisipun basa asing), saha saged ugi awujud klausa utawi ukara jangkep ingkang gadhah paugeran gramatika piyambak, ingkang katindakaken kanthi sadar amargi alesan-alesan tartamtu (Achmad & Alek Abdullah, 2013: 159). a. Fungsi informasional Chaer (ing salebeting Astuti, 2012: 3) ngandharaken fungsi informasional menika fungsi basa ingkang dipunginakaken kagem paring informasi. Fungsi menika saged dipunginakaken kangge paring gambaran, ngandharaken utawi paring informasi. Ing salebeting fungsi menika basa saged dipunginakaken kagem nglapuraken kasunyatan ingkang sanyatanipun kadosta ingkang nate dipunpirsani utawi dipunalami tiyang. Adhedhasar pangretosan ing nginggil saged dipundudut indikatoripun inggih menika paring informasi utawi nglapuraken saha ngandharaken bilih tiyang menika pirsa utawi ngalami prekawis menapa, saengga cakepan menika kalebet fungsi informasional. Tuladha ukara ingkang kalebet alih kode saha gadhah fungsi basa informasional 75
inggih menika (4) tak tunggu tak enteni. Cakepan tembang menika kalebet alih kode amargi wonten frase basa Indonesia "tak tunggu" dipungantos ngangge basa Jawi dados "tak enteni". Menawi dipunrunut ukara sakderengipun saha sasampunipun cakepan menika, prekawis ingkang njalari alih kode saking ukara menika amargi wonten ewah-ewahan saking kahanan formal tumuju informal. Cakepan "tak tunggu tak enteni" minangka fungsi informasional amargi ngandharaken ingkang dipunalami paraga "aku" nengga tiyang ingkang dipuntresnani. Menawi informasinipun sampun kaandharaken, pangajabipun tiyang ingkang dipuntresnani menika mangertos nanging pranyata mblenjani janji. Masyarakat Jawi menika gadhah sipat sabar ingkang ageng saha paring pangapunten ingkang ageng jumbuh kaliyan cakepan tembang menika bilih paraga "aku" menika tansah sabar nengga ingkang dipuntresnani. Konteks makna saking cakepan tembang "tak tunggu tak enteni" menika paraga "aku" tansah sabar nengga sinaosa dipunsia-siakaken. Prekawis menika jalaran paraga "aku" sampun nindakaken kaluputan inggih menika milih tiyang sanes saengga nalika paraga "aku" paring informasi bilih piyambakipun nengga menika pungkasanipun malah pikantuk karma. 3. Basa Gaul Swandy (2017:1) bilih basa gaul ingkang dipunginakaken dening para mudha menika sejatosipun basa padintenan ingkang dipunginakaken dening masyarakat umum, nanging kosakata ingkang dipunginakaken sampun dipunmodifikasikaken umpaminipun, aksaranipun dipunwolak-walik, tembung- 76
tembungipun dipunsingkat, saha taksih kathah cara para mudha anggenipun modifikasi. a. Fungsi direktif Miturut Vestergaard saha Schroder (ing salebeting Astuti, 2012: 3) ngandharaken bilih fungsi direktif inggih menika saged dipunginakaken kagem ndayani tiyang sanes. Pramila, fungsi direktif menika tumuju dhumateng tiyang ingkang nampi piweling. Basa dipunginakaken kagem ndayani tiyang sanes kanthi cara ngemutaken, paring utusan, paring piweling, milara menawi boten nindakaken, lan sapanunggalipun. Indikator fungsi menika kanthi cara ngemutaken, paring utusan, paring piweling, milara menawi boten nindakaken. Tuladha ukara ingkang kalebet basa gaul saha gadhah fungsi basa informasional inggih menika (5) hei bro malah kaya sapa wae. Basa "bro" minangka basa gaul ingkang saking tembung basa Inggris "brother" ingkang tegesipun sedherek jaler. Padatanipun para mudha ngginakaken tembung menika kagem kanca jaler. Panganggening tembung menika sampun limrah dipunginakaken para mudha supados ketingal gaul. Cakepan "hei bro malah kaya sapa wae" menika tembung bro dipunginakaken ing pasrawungan ingkang sampun raket. Prekawis menika jumbuh kaliyan pamanggih dening Ing tembung "bro" menika kalebet singkatan saking tembung "brother". Fungsi basa saking ukara "hei bro malah kaya sapa wae" menika fungsi basa direktif amargi ngemutaken kanca bilih kekalihipun menika sampun dados kanca, boten tiyang sanes, saengga ingkang dipunkajengaken ingkang kanca supados boten usah mangu-mangu utawi pekewuh menawi badhe cariyos utawi nyuwun pambiyantu 77
dhumateng kancanipun. Pramila, ukara menika gadhah fungsi basa ngemutaken. Pramila, cakepan tembang "hei bro malah kaya sapa wae" menika kalebet fungsi direktif amargi tiyang ingkang ngendikan menika ngemutaken ingkang kanca supados boten usah pekewuh dhumateng kancanipun menawi mbetahaken pambiyantu. Ukara menika gadhah unsur kebahasaan Jawi amargi ngginakaken tembung basa Jawi. Masyarakat Jawi menawi kekancan ingkang sampun raket menika asring nganggep kados sedherek piyambak saengga watekipun pangerten saha asring paring pambiyantu. Konteks saking cakepan tembang "hei bro malah kaya sapa wae" menawi dipunrunut cakepan saderengipun saha sasampunipun cakepan menika gadhah konteks bilih paraga "aku" menika gadhah kanca ingkang nembe nandhang runtik saengga minangka kanca ingkang setya, pramila nglipur saha ngemutaken bilih piyambakipun tansah wonten ing sisihipun nalika nembe sedhih utawi kuciwa. Paraga "aku" nglipur kanca supados boten usah nangis amargi tresna saha ngemutaken bilih menawi sedhih saged cariyos prekawis menika. Boten usah pekewuh amargi paraga "aku" siyaga mirengaken saha paring wejangan menawi nembe wonten prekawis. Miturut paraga "aku" bilih kekancan menika tansah setya ngantos dumugi pati. b. Fungsi puitik Vestergaard saha Schroder (ing salebeting Astuti, 2012: 3) bilih fungsi puitik basa menika tumuju kode saha makna. Ing salebeting fungsi menika unsur seni ketingal sanget kadosta panganggening purwakanthi saha wirama. Adhedhasar pangretosan ing nginggil, indikator saking fungsi puitik menika ngangge purwakanthi saha wirama supados langkung endah. Fungsi puitik menika wujudipun kados ta repetisi. Miturut Astuti (2012:13) 78
repetisi menika ngambali tetembungan ingkang dipunanggep wigati. Padatanipun repetisi dipunginakaken kangge paring tekanan. Repetisi ugi dipunginakaken supados ukara menika langkung endah. Adhedhasar pangretosan ing nginggil, saged dipundudut indikatoripun inggih menika wonten tembung sami ingkang dobel. Tuladha ukara basa gaul ingkang gadhah fungsi basa puitik ingkang repetisi inggih menika ukara (6) I'm slow woles woles baby baby. Ukara menika kalebet basa gaul amargi woles menika menawi dipunwalik aksaranipun dados selow. Selow minangka saking tembung basa Inggris inggih menika slow ingkang tegesipun boten sepaneng utawi boten kesesa. Fungsi basa saking ukara "I'm slow woles woles baby baby" menika fungsi basa puitik ingkang repetisi. Padatanipun repetisi dipunginakaken kagem paring tekanan, repetisi ing cakepan menika inggih punika ing tembung woles saha baby. Repetisi ing tembang dipunginakaken supados tembangipun langkung endah. Pramila, cakepan tembang "I'm slow woles woles baby baby" menika kalebet repetisi amargi wonten tembung "woles" saha tembung "baby" ingkang cacahipun wonten kalih. Masyarakat Jawi mliginipun para mudha menawi nandhang raos sedhih, bingah, kuciwa, lan sapanunggalipun menika asring ngandharaken lumantar tembang utawi sanesipun saengga ketingal ekspresif. Konteks cakepan tembang menika menawi dipunrunut cakepan sakderengipun saha sasampunipun cakepan menika gadhah konteks bilih sakderengipun ayem saha adhem tresnanipun, tiyang ingkang dipuntresnani ngalami ewah gingsir dados boten tresna dhumateng paraga "aku". Prekawis menika njalari paraga "aku" tindak menyang dukun supados tiyang ingkang dipuntresnani menika tresna malih. Awit pengalaman ingkang boten 79
ngremenaken menika ndadosaken paraga "aku" kiyat nglampahi gesang. Paraga "aku" samenika paring pirsa dhumateng "baby" ingkang dipuntresnani kanthi ngendikan "I'm slow woles woles baby baby". Ingkang dipunkajengaken ukara menika inggih menika paring pirsa dhumateng ingkang dipuntresnani babagan sampun kiyat anggenipun nglampahi pagesangan. 4. Basa Kasar Miturut Rosidin (2010: 10) ngandharaken bilih sumber basa kasar saged kagolongaken inggih menika: (a) basa kasar/pisuhan ingkang magayutan kaliyan kotoran/regedan, (b) basa kasar ingkang gayutipun kaliyan kelamin, (c) basa pisuhan/basa kasar ingkang magayutan kaliyan kewan, (d) basa kasar ingkang magayutan kaliyan agami, (e) basa kasar ingkang magayutan kaliyan sakit mental, (f) basa kasar ingkang magayutan kaliyan tumindak pengecut, (g) basa kasar ingkang magayutan kaliyan makhluk alus/gaib, (h) basa kasar ingkang magayutan kaliyan kematian, (i) basa kasar ingkang magayutan kaliyan kagiyatan seks. Adhedhasar pangretosan ing nginggil, cakepan tembang menika ngangge basa kasar magayutan kaliyan kewan ingkang aranipun asu. Adhedhasar kategorial, basa kasar saged kagolongaken saperangan jinis, inggih menika: (1) basa kasar ingkang kategorinipun nomina utawi frasa nominal, kadosta bandhot, tai, matamu, iblis, sundal, lan sapiturutipun; (2) basa kasar kategorinipun verba (mliginipun verba statif), kadosta mati; (3) basa kasar kategori interjeksi, kadosta buset; (4) basa kasar kategori ajektiva, kadosta goblok, dungu, gila, lan sapiturutipun. (Wijaya saha Rohmadi, 2007:117-118). Wijaya (2006:125) ngandharaken bilih wujud-wujud basa kasar menika minangka sarana kebahasaan ingkang dipunbetahaken dening para penutur kangge nggambaraken 80
menawi penutur boten remen saha paring reaksi sedaya fenomena ingkang njalari raos menika. Padatanipun tiyang gesang menika ngendikan basa kasar ingkang magayutan kaliyan 3 bab wigati menika inggih punika aktivitas-aktivitas, perangan badan tartamtu, saha bab ingkang limrah dipundamel pisuhan. Fungsi Basa kasar inggih menika minangka sarana ekspresi sedaya raos ingkang dipunalami dening penutur, kadosta raos bingah, kuciwa, sedhih, lan sapiturutipun. a. Fungsi individu Halliday (ing salebeting Jatmiko, dkk. 2017:362) mratelakaken bilih fungsi individu (the personal function), ateges basa gadhah fungsi minangka sarana komunikasi ingkang saged nedahaken kapribaden tiyang, menapa piyambakipun nembe bingah, sedhih, duka, anyel, kuciwa, bagya, lan sapanunggalipun. Adhedhasar pangretosan ing nginggil, indikator fungsi individu inggih menika ngandharaken prekawis ingkang dipunraosaken kadosta raos bingah, sedhih, duka, anyel, kuciwa, bagya. Tuladha ukara ingkang kalebet basa kasar saha gadhah fungsi basa individu inggih menika (7) mbiyen kanca ngguyu saiki kanca asu. Ukara menika minangka basa kasar ingkang magayutan kaliyan kewan amargi wonten tembung "asu" ing cakepan menika. Paraga "aku" nganggep ingkang kanca kados asu tumindakipun amargi sampun ndamel raos duka. Duka amargi kanca ingkang sampun dipunanggep sedherek malah ndamel kuciwa jalaran sampun ngrebat tiyang ingkang dipuntresnani saengga samenika piyambakipun boten nganggep kanca malih. Fungsi basa saking tembung "asu" menika fungsi individu. Fungsi menika inggih menika komunikasi ingkang nedahaken kapribadenipun tiyang ingkang ngendikan menika nembe nandhang raos kuciwa saha duka. Tiyang ingkang 81
ngendikan menika sampun boten nganggep kancanipun amargi sampun ndamel raos kuciwa, saengga ukara menika kalebet fungsi individu. Pramila, cakepan tembang "mbiyen kanca ngguyu saiki kanca asu" menika kalebet fungsi individu amargi tiyang ingkang ngendikan menika nembe ngandharaken raos duka saengga saged nedahaken watakipun tiyang menika gampil duka amargi ngangge basa kasar kadosta "asu". Ukara menika ugi kalebet fungsi basa puitik amargi ngangge purwakanthi "u" inggih menika ing tembung "ngguyu" saha "asu". Ukara menika gadhah unsur kebahasaan Jawi amargi ngagem tembung basa Jawi. Masyarakat Jawi menawi nembe duka saged ketingal kapribadenipun lumantar basa ingkang dipunginakaken. Padatanipun masyarakat Jawi ngagem basa kasar awujud nama kewan kadosta segawon minangka ekspresi raos duka saha kuciwa. Konteks cakepan tembang "mbiyen kanca ngguyu saiki kanca asu" menawi dipunrunut cakepan sakderengipun saha sasampunipun menika gadhah konteks bilih paraga "aku" nembe kuciwa saha boten nampi tumindakipun ingkang kanca amargi sampun mblenjani janji saha nyepelekaken. Piyambakipun ngemutaken bilih sedaya tumindak ingkang sae malah dipunwales boten sae kadosta menawi mbetahaken pambiyantu menika dhateng, menawi boten mlah nilar kanca ngantos bubrah anggenipun kekancan. Paraga "aku" sampun nganggep boten kanca ngantos ngendikan menawi rikala rumiyin minangka kanca ngguyu, samenika ewah dados kanca asu utawi mungsuh saengga sampun boten kersa kekancan malih. 82
b. Fungsi puitik Miturut Vestergaard saha Schroder (ing salebeting Astuti, 2012: 3) ngandharaken bilih fungsi puitik basa menika tumuju kode saha makna. Ing salebeting fungsi menika unsur seni ketingal sanget kadosta panganggening purwakanthi saha wirama. Adhedhasar pangretosan ing nginggil, saged dipundudut indikator fungsi puitik menika panganggening puwakanthi saha wirama. Tuladha ukara ingkang kalebet fungsi puitik inggih menika (8) pancen kowe konyol ning utekmu kok prothol, menika kalebet basa kasar amargi wonten tembung "utekmu prothol" minangka basa kasar ingkang wujudipun perangan badan. Konteks ing ukara menika boten kagem gumujengan nanging minangka sarana raos duka amargi boten nrima tumindak kancanipun ingkang sampun ndamel duka. Fungsi basa saking ukara "pancen kowe konyol ning utekmu kok prothol" menika fungsi basa ingkang puitik amargi ngginakaken purwakanthi "ol" ing tembung "konyol" saha "prothol". Ukara menika gadhah unsur kebahasaan Jawi amargi ngagem tembung basa Jawi. Masyarakat Jawi mliginipun para mudha gampil ngandharaken kapribadenipun lumantar basa ingkang dipunginakaken. Padatanipun masyarakat Jawi ingkang nandhang duka lajeng misuh ngagem basa kasar ingkang wujudipun naminipun bagian badan kadosta "utekmu". Konteks cakepan tembang "pancen kowe konyol ning utekmu kok prothol" menawi dipunrunut cakepan sakderengipun saha sasampunipun menika gadhah konteks bilih paraga "aku" menika kuciwa amargi kancanipun sampun tega ngrebat garwanipun. Tumindak menika ngantos ndamel paraga "aku" boten ngira kancanipun sampun tegel kamangka sampun kanca kenthel. Kedahipun ingkang kanca menika pados wanita sanesipun nanging malah nikung utawi ngrebat garwanipun. Ing ngajengan kados kanca kenthel nanging ing wingking malah tumindakipun kados segawon utawi bajingan, kancanipun boten menggalih ingkang dipunraosaken paraga "aku" ingkang 83
sakit ing manah. Paraga "aku" eram kaliyan kancanipun ingkang sampun tegel ngantos ndamel rugi, ngantos misuh ngunek-ngunekaken utek kancanipun prothol amargi boten kiyat mendhem anggenipun duka. Ing pungkasanipun paraga "aku" sampun lila sinaosa taksih sakit manahipun. c. Fungsi ekspresif Vestergaard saha Schroder (ing salebeting Astuti, 2012: 3) ngandharaken bilih fungsi ekspresif inggih menika andharan polatan saking tiyang ingkang ngintun piweling (komunikator). Fungsi ekspresif saged dipunginakaken kangge ngandharaken polatan emosi utawi pangraos dening tiyang ingkang ngintun piweling. Fungsi ekspresif/polatan saged dipunginakaken kangge ngandharaken raos bingah, raos sedhih, raos sakit, nyuwun pangapunten, panyuwunan, lan sapanunggalipun. Tuladha ukara ingkang kalebet basa kasar saha gadhah fungsi basa ekspresif inggih menika (9) saiki tak eklaske kowe modar ya karepmu, menika kalebet basa kasar amargi ngangge tembung "modar". Manungsa menika kedahipun ngangge tembung "ninggal" menawi wonten manungsa ingkang ninggal, nanging, "modar" sampun limrah dipunginakaken minangka basa kasar. Tembung menika dipunginakaken menawi nembe anyel, duka, saha kuciwa. Ing cakepan menika basa kasaripun awujud tembung. Fungsi basa saking cakepan tembang "saiki tak eklaske kowe modar ya karepmu" menika fungsi basa ekspresif amargi paraga "aku" sampun anyel, luweh saha duka jalaran kancanipun sampun ngrebat tiyang ingkang dipuntresnani. Andharan ingkang awujud basa kasar menika minangka tandha emosi saking paraga "aku". Konteks saking cakepan tembang menika paraga "aku" ngandharaken raos emosi anyel, kuciwa saha duka dhumateng kancanipun amargi sampun ngrebat tiyang ingkang dipuntresnani. Kekancan menika kedah sami njagi pangraosipun 84
kanthi cara njagi kepercayaan, boten malah ndamel sakit manahipun kanca. Prekawis menika sejatosipun ingkang dipunugemi masyarakat Jawi ingkang sae saha setya anggenipun memitran supados rukun. Prekawis menika jumbuh kaliyan paribasan tiyang Jawi anggenipun nglampahi gesang ing donya menika "rukun agawe santosa, crah agawe bubrah". Paribasan menika minangka paugeran gesang masyarakat Jawi saengga saged kaajab rukun anggenipun memitran. Rukun memitran menika saged awujud boten ganggu tiyang sanes. 5. Basa Walikan Wujud basa maneka werni kadosta basa walikan ingkang tembungipun saking aksara Jawi ingkang dipunwalik. Ing wewengkon masyarakat Jawi, saperangan wewengkon gadhah basa walikan. Basa walikan kagem masyarakat Jawi saged dipunginakaken kagem basa sandi. Wahyu Puji Hanggoro (2016) ing panalitenipun ngandharaken bilih kairing jaman, basa walikan sampun dados basa khas arema utawi arek Malang. Kadosta bakso saha apel, basa walikan menika ugi dados ciri khas Malang. Basa walikan ugi dipunginakaken dening panyengkuyung arema, inggih menika aremania nalika komunikasi ing antawisipun aremania. Kanthi sadar menapa boten ngginakaken basa walikan kangge nedahaken jati diri saha identitas. Basa walikan boten namung awujud lisan, nanging ugi awujud seratan. Kadosta: aremania licek ingkang tegesipun aremania kecil utawi alit. Boten namung ing Malang kemawon, ing Ngayogyakarta ugi gadhah basa walikan ingkang padatanipun dipunginakaken para mudha. Basa menika sampun limrah dipuncampur kaliyan basa Jawi ing padintenan. Ing Ngayogyakarta, basa walikan 85
menika saking aksara Jawa saha wonten pandomipun menawi badhe pados tegesipun. Tembung "keju" ing cakepan menika tegesipun segawon. Basa walikan Ngayogyakarta kasusun adhedhasar aksara Jawa kanthi paugeran mundur kalih baris, menawi basa walikan Malangan mbetahaken kreatifitas langkung kathah saking para interaktan ingkang nindakaken komunikasi menika (Wijaya&Mangoting, 2014: 2). a. Fungsi individu Halliday (ing salebeting Jatmiko, dkk. 2017:362) mratelakaken bilih fungsi individu (the personal function), ateges basa gadhah fungsi minangka sarana komunikasi ingkang saged panunggalipun. Adhedhasar pangretosan ing nginggil, indikator fungsi individu inggih menika ngandharaken prekawis ingkang dipunraosaken kadosta raos bingah, sedhih, duka, anyel, kuciwa, saha bagya. Tuladha ukara ingkang kalebet basa walikan saha gadhah fungsi basa individu inggih menika (10) Seakan kau Arjuna padahal engkau keju. Tembung "keju" menika basa walikan ingkang tegesipun segawon. Paraga "aku" nganggep kancanipun kados segawon amargi ngrebat wanita ingkang dipuntresnani. Ing masyarakat Jawi, menawi nembe duka saged ketingal kapribadenipun kados pundi. Fungsi basa cakepan tembang "seakan kau Arjuna padahal engkau keju" menika fungsi basa individu (the personal function), ateges ginanipun basa minangka sarana komunikasi ingkang saged nedahaken kapribaden tiyang, umpaminipun nembe bingah, sedhih, duka, anyel, kuciwa, bagya, lan sapanunggalipun. Tegesipun ukara "seakan kau Arjuna padahal engkau keju" inggih menika paraga "aku" sampun ndamel kuciwa saengga ngendikan kasar. 86
Pramila, cakepan tembang "seakan kau Arjuna padahal engkau keju" menika fungsi individu amargi gambaran andharan raos dukanipun tiyang saha minangka gegambaran kapribaden tiyang menika kirang sae amargi misuh. Konteks cakepan tembang "seakan kau Arjuna padahal engkau keju" menawi dipunrunut cakepan sakderengipun saha sasampunipun menika gadhah konteks bilih paraga "aku" menika kuciwa amargi kancanipun sampun tega ngrebat garwanipun. Tumindak menika ngantos ndamel paraga "aku" boten ngira kancanipun sampun tegel kamangka sampun kanca kenthel. Kedahipun ingkang kanca menika pados wanita sanesipun nanging malah nikung utawi ngrebat garwanipun. Ing ngajengan kados kanca kenthel, watakipun kados Arjuna ingkang sae, nanging ing wingking malah tumindakipun kados segawon utawi bajingan, kancanipun boten menggalih ingkang dipunraosaken paraga "aku" ingkang sakit ing manah. Paraga "aku" eram kaliyan kancanipun ingkang sampun tegel ngantos ndamel rugi, ngantos misuh ngunek-ngunekaken utek kancanipun prothol amargi boten kiyat mendhem anggenipun duka. Ing pungkasanipun paraga "aku" sampun lila sinaosa taksih sakit manahipun. Pramila, cakepan menika kalebet fungsi basa individu amargi ngandharaken raos sakit manahipun, raos duka, saha kuciwa. 6. Basa Jawi Banyuwangi Masyarakat Using (ing Banyuwangi) gadhah kode andhap asor nalika gineman, inggih menika panganggening tembung ganti tiyang inggih menika sira saha rika. Tembung rika dipunginakaken dening penutur ingkang yuswanipun 87
langkung enem, wondene sira dipunginakaken dening penutur ingkang yuswanipun sapantaran utawi langkung sepuh (Suyitno, 2008:7). a. Fungsi puitik Miturut Vestergaard saha Schroder (ing salebeting Astuti, 2012: 3) ngandharaken bilih fungsi puitik basa menika tumuju kode saha makna. Ing salebeting fungsi menika unsur seni ketingal sanget kadosta panganggening purwakanthi saha wirama. Salah satunggaling wujud fungsi puitik inggih menika repetisi. Padatanipun repetisi dipunginakaken kangge paring tekanan. Miturut Astuti (2012:13) repetisi menika ngambali tetembungan ingkang dipunanggep wigati. Repetisi ugi dipunginakaken supados ukara menika langkung endah. Tuladha ukara ingkang kalebet basa Banyuwangen saha gadhah fungsi basa puitik inggih menika (11) hang sun karepna bisa ambi rika, selawase ya mung ambi rika, menika kalebet basa Jawi banyuwangen amargi wonten tembung ingkang minangka tandha dialek mrika, inggih menika "hang", "sun" "rika". Fungsi basa cakepan tembang "hang sun karepna bisa ambi rika, selawase ya mung ambi rika" menika kalebet fungsi basa puitik amargi ing cakepan menika wonten tembung ingkang dipunambali ing pungkasaning ukara inggih menika tembung "ambi rika". Prekawis ngginakaken tembung ingkang sami ing pungkasaning ukara supados tembang menika langkung endah. Pramila, cakepan tembang menika kalebet fungsi basa puitik ingkang repetisi. Adhedhasar pangretosan ing nginggil, saged dipundudut indikatoripun inggih menika wonten tembung sami ingkang dobel. Pramila, cakepan tembang "hang sun karepna bisa ambi rika, selawase ya mung ambi rika" menika fungsi puitik ingkang repetisi 88
amargi ngangge frase "ambi rika" ingkang cacahipun wonten kalih. Panganggening menika supados langkung endah kamirengaken. Masyarakat Jawi mliginipun para mudha menawi nandhang asmara menika langkung ekspresif ngandharaken raos tresnanipun saha lila ngurbanaken sedaya kemawon. Prekawis menika saged dipunpanggihaken ing tembang-tembang babagan asmara. Padatanipun adhedhasar pengalaman saking cariyos asmaranipun ingkang nganggit. Konteks cakepan tembang "hang sun karepna bisa ambi rika, selawase ya mung ambi rika" menawi dipunrunut cakepan menika kaliyan cakepan sasampunipun menika gadhah konteks bilih paraga "aku" menika gadhah kekajengan supados saged sareng salaminipun kaliyan tiyang ingkang dipuntresnani nanging malah tiyang menika ndamel cidra amargi sampun kaliyan tiyang sanes. Paraga "aku" sakit manahipun amargi dipuntilar tiyang ingkang dipuntresnani, namung ngupiya supados saged nglilakaken sinaosa kraos awrat. Kasunyatanipun paraga "aku" taksih tresna saha gadhah kekajengan mangun sesambungan tresna saengga paraga "aku" nyenyuwun dhumateng tiyang ingkang dipuntresnani supados nglampahi sesambungan tresna ngantos dumugi pati. b. Fungsi ekspresif Vestergaard saha Schroder (ing salebeting Astuti, 2012: 3) ngandharaken bilih fungsi ekspresif inggih menika andharan polatan saking tiyang ingkang ngintun piweling (komunikator). Fungsi ekspresif saged dipunginakaken kangge ngandharaken polatan emosi utawi pangraos dening tiyang ingkang ngintun piweling. Fungsi ekspresif/polatan saged dipunginakaken kangge ngandharaken raos bingah, raos sedhih, raos sakit, nyuwun pangapunten, panyuwunan, lan 89
sapanunggalipun. Adhedhasar andharan ing nginggil, saged dipundudut bilih indikator fungsi ekspresif menika andharan raos bingah, sedhih, sakit, nyuwun pangapunten, panyuwunan, lan sapanunggalipun. Tuladha ukara ingkang kalebet basa Jawi Banyuwangen saha gadhah fungsi basa ekspresif inggih menika (12) lila sun cuba ngelilakena, masio abot hang sung rasa, menika kalebet basa Jawi Banyuwangen amargi wonten tembung "sun", "masio" saha "hang". Fungsi basa saking ukara "lila, sun cuba ngelilakena, masia abot hang sun rasa" menika kalebet fungsi basa ekspresif sedhih amargi ngginakaken tembung lila ingkang cacahipun kalih. Cakepan menika nggambaraken nala ingkang sakit saha sedhih saengga ngambali tembung lila. Ketambahan ukara "masia abot hang sun rasa" saengga nambahi sedhihing nala. Pramila, tembang menika minangka andharan ekspresif sedhih babagan ngelilakaken tiyang ingkang dipuntresnani sinaosa awrat raosipun. Pramila, cakepan tembang "lila sun cuba ngelilakena, masia abot hangsun rasa" menika fungsi ekspresif, minangka gegambaran raos sedhih saha kuciwa amargi dipuntilar tiyang ingkang dipuntresnani. Masyarakat Jawi menika menawi nandhang sedhih menika ekspresif ngandharaken raosipun, ing ukara menika ugi minangka gegambaran masyarakat Jawi ingkang gadhah watak narima ing pandum. Konteks cakepan tembang "lila sun cuba ngelilakena, masia abot hang sun rasa" menawi dipunrunut cakepan saderengipun kaliyan cakepan sasampunipun menika gadhah konteks bilih paraga "aku" menika gadhah kekajengan supados saged sareng salaminipun kaliyan tiyang ingkang dipuntresnani nanging malah tiyang menika ndamel cidra amargi sampun kaliyan tiyang sanes. Paraga "aku" sakit manahipun amargi dipuntilar tiyang ingkang dipuntresnani, namung ngupiya 90
supados saged nglilakaken sinaosa kraos awrat. Kasunyatanipun paraga "aku" taksih tresna saha gadhah kekajengan mangun sesambungan tresna saengga paraga "aku" nyenyuwun dhumateng tiyang ingkang dipuntresnani supados nglampahi sesambungan tresna ngantos dumugi pati. 7. Basa Jawi Ragam Ngoko Lugu Ngoko lugu menika wujud saking unggah-ungguh basa Jawinipun menika ngoko sedaya saha netral (leksikon ngoko saha netral) tanpa dipunsisipi leksikon krama, krama inggil, utawi krama andhap, menika kagem persona kapisan, persona kalih, persona kaping tiga (Sasangka, 2004:95). a. Fungsi direktif Vestergaard saha Schroder (ing salebeting Astuti, 2012: 3) ngandharaken bilih fungsi direktif inggih menika saged dipunginakaken kangge ndayani tiyang sanes. Pramila, fungsi direktif menika tumuju dhumateng tiyang ingkang nampi piweling. Basa dipunginakaken kagem ndayani tiyang sanes kanthi cara ngemutaken, paring utusan, paring piweling, milara menawi boten nindakaken, lan sapanunggalipun. Adhedhasar pangretosan ing nginggil, saged dipundudut indikator saking fungsi direktif inggih menika ngemutaken, paring utusan, paring piweling, milara menawi boten nindakaken. Tuladha ukara ingkang kalebet basa ngoko lugu saha gadhah fungsi basa direktif inggih menika (13) rasah nangis merga tresna, menika kalebet basa Jawi ragam ngoko lugu amargi boten wonten tembung kramanipun. 91
Ukara "rasah nangis merga tresna" menika kalebet fungsi basa ingkang fungsi direktif amargi paraga "aku" ing cakepan menika utawi ingkang ngendikan menika paring piweling dhumateng kancanipun supados boten usah nangis amargi tresna. Pramila, cakepan tembang "rasah nangis merga tresna" menika kalebet fungsi direktif amargi tiyang ingkang ngendikan menika nglelipur saha paring piweling supados boten usah nangis dhumateng kancanipun. Masyarakat Jawi menika padatanipun pangerten kaliyan tiyang sanes mliginipun kanca ingkang sampun raket. Ukara menika minangka gegambaran tiyang Jawi supados saged paring piweling, nglelipur, paring andharan minangka raos pangerten dhumateng tiyang sanes supados boten sedhih. Konteks cakepan tembang "rasah nangis merga tresna" menawi dipunrunut sasampunipun ukara menika gadhah konteks bilih paraga "aku" nembe nglipur kancanipun ingkang nembe sedhih amargi dipuncidra ingkang dipuntresnani, sasampunipun dipunlipur lajeng paring piweling bilih menawi tresna kaliyan tiyang boten usah tresna sanget. Paraga "aku" ngendikan bilih piyambakipun tansah ngancani. Kekancan menika sejatosipun kados mekaten, inggih menika tansah setya nalika bingah menapa dene sisah, paring piweling, saha ngemutaken dhumateng kancanipun. 8. Basa Jawi Ragam Ngoko Alus Ngoko alus wujudipun unggah-ungguh ingkang kaperang boten namung leksikon ngoko saha netral kemawon, ugi kaperang saking leksikon krama inggil, krama andhap, utawi leksikon krama ingkang wonten ing ragam menika sejatosipun 92
namung dipunginakaken kagem ngurmati tiyang ingkang dipunajak gineman (Sasangka, 2004:99-100). a. Fungsi ekspresif Vestergaard saha Schroder (ing salebeting Astuti, 2012: 3) ngandharaken bilih fungsi ekspresif inggih menika andharan polatan saking tiyang ingkang ngintun piweling (komunikator). Fungsi ekspresif saged dipunginakaken kangge ngandharaken polatan emosi utawi pangraos dening tiyang ingkang ngintun piweling. Fungsi ekspresif/polatan saged dipunginakaken kangge ngandharaken raos bingah, raos sedhih, raos sakit, nyuwun pangapunten, panyuwunan, lan sapanunggalipun. Adhedhasar pangretosan ing nginggil, saged dipundudut indikator saking fungsi ekspresif inggih menika andharan raos bingah, sedhih, sakit, nyuwun pangapunten, panyuwunan. Tuladha ukara ingkang kalebet basa Jawi ragam ngoko alus saha gadhah fungsi basa ekspresif inggih menika (14) sing tak suwun mung siji lakoni tresna iki. Cakepan "sing tak suwun mung siji lakoni tresna iki" menika kalebet basa Jawi ragam ngoko alus amargi kaperang saking leksikon ngoko inggih menika tembung "sing", "tak", "mung", "siji", "lakoni", "iki", wondene tembung ingkang krama inggih menika "suwun". Pramila, ukara menika kalebet basa Jawi ragam ngoko alus. Fungsi basa cakepan tembang "sing tak suwun mung siji lakoni tresna iki" menika fungsi basa ekspresif ingkang wujudipun panyuwunan. Ingkang dipunkajengaken ing cakepan menika paraga "aku" gadhah kekajengan supados mangun sesambungan tresna, prekawis menika jumbuh kaliyan ukara cakepan candhakipun menawi dipunrunut. Pramila, cakepan tembang menika minangka andharan panyuwunan dening paraga "aku" saengga kalebet fungsi ekspresif ingkang panyuwunan, tiyang ingkang ngendikan menika nyuwun supados tiyang ingkang dipuntresnani tansah tresna marang piyambakipun. Masyarakat Jawi langkung ekspresif menawi ngandharaken panyuwunan babagan tresna 93
saha padatanipun ingkang dipunsuwun menika namung setunggal, inggih menika setya. Setya kagem masyarakat Jawi menika minangka tandha tresna ingkang utami. Konteks cakepan tembang "sing tak suwun mung siji lakoni tresna iki" menawi dipunrunut cakepan saderengipun saha sasampunipun menika gadhah konteks bilih paraga "aku" menika gadhah kekajengan supados saged sareng salaminipun kaliyan tiyang ingkang dipuntresnani nanging malah tiyang menika ndamel cidra amargi sampun kaliyan tiyang sanes. Paraga "aku" sakit manahipun amargi dipuntilar tiyang ingkang dipuntresnani, namung ngupiya supados saged nglilakaken sinaosa kraos awrat. Kasunyatanipun paraga "aku" taksih tresna saha gadhah kekajengan mangun sesambungan tresna saengga paraga "aku" nyenyuwun dhumateng tiyang ingkang dipuntresnani supados nglampahi sesambungan tresna ngantos dumugi pati. b. Fungsi representasi Halliday (ing salebeting Jatmiko, dkk. 2017:362) mratelakaken bilih fungsi representasi (the representasional function), ateges basa gadhah fungsi ndamel pitakenan, ngandharaken fakta. Adhedhasar pangretosan ing nginggil, saged dipundudut indikator saking fungsi menika kadosta ndamel pitakenan, ngandharaken fakta. Tuladha ukara ingkang kalebet basa ngoko alus saha gadhah fungsi basa representasi menika (15) aku raisa lila sampeyan medhot tresna. Ukara menika kalebet basa Jawi ragam ngoko alus amargi wonten tembung "sampeyan" minangka tembung krama, wondene tembung "aku", "raisa" menika tembong ngoko. Pramila, cakepan tembang menika kalebet basa Jawi ragam ngoko alus amargi ngginakaken basa Jawi ragam ngoko saha ragam krama. 94
Fungsi basa saking ukara "aku raisa lila sampeyan medhot tresna" menika fungsi representasi/andharan, ukara menika ateges bilih paraga "aku" ngandharaken boten saged lila menawi ingkang wanita ndamel lara brangta. Pramila, cakepan "aku raisa lila sampeyan medhot tresna" menika kalebet fungsi representasi utawi andharan amargi ngandharaken fakta bilih tiyang ingkang ngendikan menika boten saged nglilakaken tiyang ingkang dipuntresnani tega medhot tresna. Ukara menika ugi gadhah fungsi basa informasional amargi tiyang menika paring informasi menapa ingkang dipunraosaken tumrap tiyang ingkang dipuntresnani. Teori fungsi basa ingkang informasional menika jumbuh kaliyan pamanggih Vestergaard saha Schroder (ing salebeting Astuti, 2012: 3) bilih fungsi informasional inggih menika fungsi basa ingkang dipunginakaken kagem paring informasi. Fungsi menika saged dipunginakaken kangge paring gambaran, ngandharaken utawi paring informasi. Padatanipun masyarakat Jawi menika ngendikan sanyatanipun menawi wonten prekawis ingkang boten saged dipuntampi. Ing cakepan tembang menika minangka gegambaran masyarakat Jawi ingkang boten saged lila lan legawa amargi tiyang ingkang dipuntresnani mblenjani janji. Konteks cakepan tembang menika menawi dipunrunut cakepan saderengipun saha sasampunipun menika gadhah konteks bilih sakderengipun kuciwa amargi pedhot sesambungan katresnan, paraga "aku" ngandharaken bilih tansah tresna marang tiyang menika nanging tiyang ingkang dipuntresnani malah tindak kaliyan tiyang sanes saengga ndadosaken boten lila menawi tresnanipun boten sesampun malih. Paraga "aku" ugi ngemutaken babagan prasetyaning janji ingkang sampun dipunblenjani amargi kedah manut 95
tiyang sepuhipun. Piyambakipun gadhah kekajengan supados dipunparingi kakiyatan ngentosi tiyang ingkang dipuntresnani menika kersa mangun sesambungan tresna malih. 9. Basa Jawi Krama Lugu Krama lugu menika wujud ragam krama ingkang tingkatan alusipun andhap, nanging menawi dipunbandhingaken kaliyan ngoko alus, ragam krama lugu nedahaken tingkatan alus, inggih menika wujud unggah-ungguhing basa Jawi menika tembungipun leksikon krama sedaya saha dipuntambah kaliyan leksikon krama inggil utawi krama andhap. Sinaosa mekaten, ingkang ndadosaken leksikon inti ing ragam menika namung leksikon ingkang wujudipun krama. leksikon krama inggil utawi krama andhap kagem ngurmati tiyang ingkang dipunajak gineman (Sasangka, 2004:111). a. Fungsi ekspresif Fungsi ekspresif miturut Vestergaard saha Schroder (ing salebeting Astuti, 2012: 3) menika andharan polatan saking tiyang ingkang ngintun piweling (komunikator). Fungsi ekspresif saged dipunginakaken kangge ngandharaken polatan emosi utawi pangraos dening tiyang ingkang ngintun piweling. Fungsi ekspresif/polatan saged dipunginakaken kangge ngandharaken raos bingah, raos sedhih, raos sakit, nyuwun pangapunten, panyuwunan, lan sapanunggalipun. Adhedhasar pangretosan ing nginggil, fungsi ekspresif menika gadhah indikator kadosta ngandharaken raos bingah, sedhih, sakit, nyuwun pangapunten, panyuwunan. Tuladha ukara basa krama lugu saha gadhah fungsi basa ekspresif menika (16) meh sambat kalih sinten. Cakepan tembang "meh sambat kalih sinten" menika basa Jawi ragam krama lugu amargi ngagem tetembungan ingkang wujudipun krama lugu. Sinaosa cakepan tembang menika dipuntujokaken kagem tiyang ingkang dipuntresnani 96
saengga raket nanging tiyang ingkang ngendikan menika taksih ngurmati saengga ngginakaken basa Jawi ragam krama lugu. Fungsi basa saking cakepan tembang "meh sambat kalih sinten" menika fungsi basa ekspresif amargi wonten tembung "sambat" menawi dipunrunut ukara candhakipun menika minangka gambaran ekspresif kelara-lara awit kraos nelangsa dipuncidra dening ingkang wanita. Pramila, cakepan tembang "meh sambat kalih sinten" menika minangka gambaran andharan raos kuciwa saha sedhih amargi dipunblenjani tiyang ingkang dipuntresnani. Ukara menika gadhah unsur kebahasaan Jawi amargi ngginakaken tembung basa Jawi. Masyarakat Jawi menika boten saged uwal kaliyan tembung sambat amargi asring kapanggihaken ing padintenan bilih tiyang anggenipun gesang tamtu nemahi prekawis ingkang awrat. Konteks cakepan tembang "meh sambat kalih sinten" menawi dipunrunut cakepan sakderengipun saha sasampunipun menika gadhah konteks bilih paraga "aku" tresna kaliyan tiyang nanging malah tiyang menika mblenjani janji saengga kapeksa lila, menawi badhe sambat boten saged amargi boten wonten ingkang dipunsambati saengga nelangsa anggenipun gesang. Paraga "aku" sampun tresna kaliyan tiyang menika, pramila boten saged dipungantos kaliyan tiyang sanes. Pungkasanipun namung saged lila saha nyuwun dipunparingi kakiyatan nglampahi gesang. Adhedhasar pirembagan ing nginggil, saged dipundudut bilih ciri khas tembang-tembang ing album NDX A.K.A menika ngginakaken jinis variasi basa kadosta campur kode, alih kode, basa gaul, basa kasar, basa walikan, basa Jawi Banyuwangi, basa Jawi ragam ngoko lugu, basa Jawi ragam ngoko alus saha basa 97
Jawi ragam krama lugu. Jinis variasi basa ingkang paling kathah dipunginakaken inggih menika basa Jawi ragam ngoko lugu. Variasi basa tembang-tembang menika gadhah fungsi basa kadosta fungsi direktif, fungsi ekspresif, fungsi puitik, fungsi informasional, fungsi individu, fungsi representasi, fungsi instrumental, fungsi imajinatif, fungsi regulasi saha fungsi interaksi. Fungsi variasi basa ing tembang- tembang menika kathah ngginakaken fungsi ekspresif amargi tembang-tembang ing album NDX A.K.A menika kathahipun babagan katresnan ingkang awujud andharan raos sakit, duka, saha kuciwa. Fungsi ekspresif ing tembang menika ndayani supados saben tiyang menika gadhah hak ngandharaken pangraosipun saengga fungsi menika gadhah ancas ingkang khas inggih menika ngandharaken raos bingah, sedhih, sakit, duka, lan sapanunggalipun. 98
BAB V DUDUTAN SAHA PAMRAYOGI A. Dudutan Asiling panaliten saha pirembagan ingkang sampun kaandharaken ing nginggil menika saged dipunpendhet dudutanipun. Dudutan saking panaliten menika inggih menika jinis variasi basa, fungsi basa saking cakepan tembang NDX A.K.A saha kajian sosiopragmatik. Dudutan menika saged kaandharaken wonten ing ngandhap menika: 1. Jinis Variasi Basa Jinis variasi basa ingkang dipunginakaken ing cakepan tembang NDX A.K.A inggih menika campur kode, alih kode, basa gaul, basa kasar, basa walikan, basa Banyuwangen, basa Jawi ragam ngoko lugu, basa Jawi ragam ngoko alus saha basa Jawi ragam krama lugu. Cakepan tembang NDX A.K.A ingkang kalebet campur kode inggih menika "apa maneh perasaan ora kudu nggayuh lintang", "walau ku bukan pilihan, aku pasrah marang Gusti" saha "sepuluh sewelas rolas, ndak malah mung tambah kandas". Jinis variasi basa ingkang kaping kalih menika alih kode, tuladhanipun "tak tunggu tak enteni". Jinis variasi basa ingkang kaping tiga menika basa gaul, tuladhanipun "hei bro malah kaya sapa wae" saha "i'm slow woles woles baby baby". Jinis variasi basa ingkang kaping sekawan menika basa kasar, tuladhanipun "mbiyen kanca ngguyu saiki kanca asu", "pancen kowe konyol ning utekmu kok prothol" saha "saiki tak eklaske kowe modar ya karepmu". Jinis variasi basa ingkang kaping gangsal inggih menika "seakan kau Arjuna padahal engkau 99
keju". Jinis variasi basa ingkang kaping enem menika basa Jawi Banyuwangen ingkang tuladhanipun "hang sun karepna bisa ambi rika, selawase ya mung ambi rika" saha "lila sun cuba ngelilakena, masia abot hang sun rasa". Jinis variasi basa ingkang kaping pitu menika basa Jawi ragam ngoko lugu, tuladhanipun "rasah nangis merga tresna". Jinis variasi basa ingkang kaping wolu menika basa Jawi ragam ngoko alus, tuladhanipun "sing tak suwun mung siji lakoni tresna iki" saha "aku raisa lila sampeyan medhot tresna". Jinis variasi basa ingkang pungkasan inggih menika basa Jawi ragam krama lugu tuladhanipun "meh sambat kalih sinten". 2. Fungsi Basa Fungsi basa ingkang dipunginakaken ing cakepan tembang menika maneka werni. Fungsi basa menika kadosta fungsi direktif, fungsi ekspresif, fungsi puitik, fungsi informasional, fungsi individu, fungsi representasi/andharan. (1) Tuladha ukara ukara ingkang kalebet campur kode saha gadhah fungsi direktif inggih menika "apa maneh perasaan ora kudu nggayuh lintang", (2) tuladha ukara ingkang kalebet campur kode saha gadhah fungsi ekspresif menika "walau ku bukan pilihan, aku pasrah marang Gusti", (3) tuladha ukara ingkang kalebet campur kode saha gadhah fungsi basa puitik menika "sepuluh sewelas rolas, ndak malah mung tambah kandas", (4) tuladha ukara ingkang kalebet alih kode saha gadhah fungsi informasional inggih menika "tak tunggu tak enteni", (5) tuladha ukara ingkang kalebet basa gaul saha gadhah fungsi basa direktif menika "hei bro malah kaya sapa wae", (6) tuladha ukara ingkang kalebet basa gaul saha gadhah fungsi basa puitik ingkang repetisi menika "i'm slow woles woles baby baby", (7) tuladha ukara 100
ingkang kalebet basa kasar saha gadhah fungsi individu menika "mbiyen kanca ngguyu saiki kanca asu", (8) tuladha ukara ingkang kalebet basa kasar saha gadhah fungsi basa puitik menika "pancen kowe konyol ning utekmu kok prothol", (9) tuladha ukara ingkang kalebet basa kasar saha gadhah fungsi basa ekspresif menika "saiki tak eklaske kowe modar ya karepmu", (10) tuladha ukara ingkang kalebet basa walikan saha gadhah fungsi basa individu menika "seakan kau Arjuna padahal engkau keju", (11) tuladha ukara ingkang kalebet basa Banyuwangen saha gadhah fungsi puitik ingkang repetisi menika "hang sun karepna bisa ambi rika, selawase ya mung ambi rika", (12) tuladha ukara ingkang kalebet basa Banyuwangen saha gadhah fungsi basa ekspresif menika "lila sun cuba ngelilakena, masia abot hang sun rasa", (13) tuladha ukara ingkang kalebet basa Jawi ragam ngoko lugu saha gadhah fungsi basa direktif menika "rasah nangis merga tresna", (14) tuladha ukara ingkang kalebet basa Jawi ragam ngoko alus saha gadhah fungsi basa ekspresif menika "sing tak suwun mung siji lakoni tresna iki", (15) tuladha ukara ingkang kalebet basa Jawi ragam ngoko alus saha gadhah fungsi basa representasi/andharan menika "aku raisa lila sampeyan medhot tresna", (16) tuladha ukara ingkang kalebet basa Jawi ragam krama lugu saha gadhah fungsi basa ekspresif menika "meh sambat kalih sinten". B. Implikasi Adhedhasar asiling panaliten ing nginggil, saged dipunpendhet implikasi saking panaliten menika inggih menika: 101
1. Data saged dipunginakaken panaliten sanes menawi badhe naliti babagan basa ing cakepan tembang NDX A.K.A. 2. Asiling jinis saha fungsi variasi basa saged dipunginakaken kangge mangertos jinis saha fungsi variasi basa ing cakepan tembang NDX A.K.A. 3. Panaliten menika saged dipunginakaken minangka referensi dening panaliti sanes menawi badhe naliti babagan jinis saha fungsi variasi basa. 4. Asiling panaliten menika nedahaken masyarakat nampi jinis variasi basa ingkang sansaya ngrembaka. C. Pamrayogi Adhedhasar asiling panaliten ing nginggil, wonten saperangan pamrayogi ingkang saged dipunginakaken, inggih menika: 1. Panaliten menika ngrembag babagan jinis saha fungsi variasi basa ing cakepan tembang NDX A.K.A, pramila panaliten sanesipun saged nglajengaken ingkang magayutan kaliyan variabel panaliten menika. 2. Panaliten menika saged kangge referensi teori saha makna ing salebeting cakepan tembang NDX A.K.A. 3. Panaliten menika ngrembag babagan jinis saha fungsi variasi basa, pramila panaliti ingkang badhe naliti saged ngrembag babagan sanesipun. 102
KAPUSTAKAN Achmad & Alek Abdullah. (2013). Linguistik Umum. Jakarta: Erlangga. Alwasilah, Chaedar. (1990). Sosiologi Bahasa. Bandung: Angkasa. Arikunto, Suharsimi. 2005. Manajemen Penelitian. Cetakan Ketujuh. Rineka Cipta: Jakarta Astuti, S.P. (2012). Fungsi Bahasa dalam Wacana Iklan Media Cetak. Jurnal Ilmu Bahasa dan Sastra, 3(1). Barry, A.K. (2008). Linguistic Perspectives on Language and Education. New Jersey: Pearson Merril Prentice Hall. Chaer, Abdul. (2010). Sosiolinguistik. Jakarta: Rineka Cipta. Dandan, Wong. (2008). Pemilihan Pemakaian Bahasa Warga Tionghua di Kotamadya Yogyakarta: Suatu Kajian Sosiolinguistik. Tesis: Universitas Negeri Yogyakarta. Ernawati, N. (2018). Fungsi Variasi Bahasa dalam Interaksi Jual di Pasar Bima (Kajian Sosiolinguistik). Tesis: Universitas Negeri Makassar. Fauzi, M. (2015). Fungsi Bahasa dalam Syair Bidasari: Kajian Sosiopragmatik. 12(1). Jurnal Ilmu Budaya, Fitriani, Y., Rahayu, N., & Wulandari, C. (2017). Bahasa Pedagang Ikan di Pasar l(1). Panorama Bengkulu (Kajian Sosiolinguistik). Jurnal Korpus, Hanggoro, Wahyu Puji. (2016). Bahasa Walikan sebagai Identitas Arek Malang. Tesis: Universitas Negeri Malang. Hasan, Ruqaiya. (2005). Language, Society and Consciousness. London: Equinox Publishing. Hebdige, Dick. (1979). Subculture : The Meaning of Style. London dan New York: Routledge. Jatmiko, H. T. P., Budhi, S., & Edy, T. S. (2017). Fungsi Bahasa dalam Wacana Lisan Transaksi Jual Beli di Pasar Klewer Surakarta dan Relevansinya 103
sebagai Materi Pembelajaran Bahasa Indonesia di SMA. Proceedings of the Education and Language International, Semarang, 1, 359-375. Kartomihardjo, Soeseno. (1988). Bahasa Cermin Kehidupan Masyarakat. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Kridalaksana, Harimurti. (2008). Kamus Linguistik, (edisi keempat). Jakarta: Gramedia. Kristy, B. F., Hogskolan, D., & Sweden. (2007). A Sociolinguistic Analysis of Swear Word Offensiveness. Saarland Working Papers in Linguistics, Jerman, 1, 14-37. Pateda, Mansoer. (2015). Sosiolinguistik. Bandung: CV Angkasa. Poedjasoedarma, S., dkk. (1979). Tingkat Tutur Bahasa Jawa. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Putradarma, Reza. (2017). Subkultur Hiphop Indie Label di Yogyakarta: Sebuah Alternatif atau Siasat dalam Menciptakan "Pasar" Baru?. Jurnal Pemikiran Sosiologi. 4(2). Radford, dkk. (2009). Linguistics an Introduction. Singapore: Cambridge University Press. Rahardi, Kunjana. (2001). Sosiolinguistik Kode dan Alih kode. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Rahardi, Kunjana. (2009). Sosiopragmatik. Yogyakarta: Erlangga. Rokhman, Fathur. (2013). Sosiolinguistik. Yogyakarta: Graha Ilmu. Rosidin, Odin. (2010). Kajian Bentuk, Kategori, dan Sumber Makian, serta Alasan Penggunaan Makian oleh Mahasiswa. Tesis, Universitas Indonesia, Depok. 104
Sasangka, S. S. T. W. (2004). Kamus Jawa-Indonesia Krama-Ngoko. Jakarta: Yayasan Paramalingua. Sugiyono. (2012). Metode Penelitian Pendidikan, Pendekatan Kuantitatif, Kualitatif, dan R&D. Bandung: Alfabeta. Sugiyono. (2015). Metode Penelitian Kuantitatif Kualitatif dan R&D. Bandung: Alfabeta. Sumarlam, Asih Anggarani, Tri Wuryan Taruni, Priyanto. (2012). Pelangi Nusantara: Kajian Berbagai Variasi Bahasa. Yogyakarta: Graha Ilmu. Sumarsono dan Paina Partana. (2004). Sosiolinguistik. Bandung: Pustaka Pelajar. Suwandi, Sarwiji. (2008). Serbalinguistik: Mengupas Pelbagai Praktik Berbahasa. Surakarta: Lembaga Pengembangan Pendidikan (LPP) UNS dan UPT Penerbitan dan Pencetakan UNS (UNS Press). Suyitno, Imam. (2008). Kosakata Tembang Daerah Banyuwangi: Kajian Etnolinguistik Etnik Using. Humaniora, Jurnal UGM, 20(2), 7. Swandy, Eduardus. (2017). Bahasa Gaul Remaja dalam Media Sosial Facebook. Bastra. Jurnal Wedhawati. (2006). Tata Bahasa Jawa Mutakhir. Yogyakarta: Kanisius Wijana, D. P., & Rohmadi, M. (2006). Sosiolinguistik. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Wijana, D. P., & Rohmadi, M. (2007). Sosiolinguistik Kajian Teori dan Analisis. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. 105
Wijana & Rohmadi. (2013). Sosiolinguistik: Kajian Teori dan Analisis. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Wijaya, R. E., & Mangoting, Y. (2014). Boso Walikan Malangan dalam Perspektif Earning Management: Suatu Kreativitas Bahasa Akuntansi. Scientific Repository, Petra Christian University. 106
LAMPIRAN DATA Hip-hop 1. Cakepan tembang "Kanca Tekan Mati" (Bab Katresnan) Rasah nangis merga tresna Ning sandhingmu ana kanca Rasah dipeksake sak tekane wae Apa maneh perasaan ora kudu nggayuh lintang Diloske wae nadyan rasa kabotan Kekancan kudu wani dadi siji Paseduluran nganti tekane mati Ngalor ngidul ngulon ngetan wis nganti sewulan Awakmu mikir wedokan Sing mbok ceritake tok gedhe-gedheke Nanging awakmu malah dadi isin merga ditinggalke Hei bro malah kaya karo sapa wae Aku ra bakal piye-piye Pancen mung isane mung isa ngrungoke Tapi sithik sithik aku bakalan menehi solusine Siji loro telu rungokna omonganku Papat lima enem sapa reti gawe ayem Pitu wolu sanga rasah nangis merga tresna Sepuluh sewelas rolas ndak malah mung tambah kandas Rasah nangis merga tresna, ning sandhingmu ana kanca Rasah dipeksane sak tekane wae Apa maneh perasaan ora kudu nggayuh lintang Diloske wae nadyan rasa kabotan Kekancan kudu wani dadi siji Paseduluran nganti tekane mati Pancen kanca tekan mati larang regane, raisa dirupiahke Jarang ditemoni tur mesthi ngangeni Walaupun tiba tangis susah seneng selalu menemani Mendhing mikir utang daripada wedokan Mendhing karo kanca daripada mung edan Rokok entek rasah resah kur gari cupitan Apa maneh duit tambah wis terang entuk utangan Siji loro telu rungokna omonganku Papat lima enem sapa reti gawe ayem 107
Pitu wolu sanga rasah nangis merga tresna Sepuluh sewelas rolas ndak malah mung tambah kandas Rasah nangis merga tresna, ning sandhingmu ana kanca Rasah dipeksane sak tekane wae Apa maneh perasaan ora kudu nggayuh lintang Diloske wae nadyan rasa kabotan Rasah nangis merga tresna, ning sandhingmu ana kanca Rasah dipeksane sak tekane wae Apa maneh perasaan ora kudu nggayuh lintang Diloske wae nadyan rasa kabotan Kekancan kudu wani dadi siji Paseduluran nganti tekane mati. Hip-hop 2. Cakepan tembang "Tak Akoni Aku Sing Salah" (Bab Katresnan) Saben yen kelingan awakmu Lara ati merga aku Merga atiku sulaya ninggal lunga tanpa kandha Golek tresna sing liya Asmaraku wis bubrah, gawe uripmu susah Ning endi sliramu, aku pengen ketemu Kabeh iki salahku, gawe remuk atimu Aku sing ngucap janji, aku sing mblenjani Pancen aku ra bisa Ngobati lan ganteni tetes eluhmu Aku pengen ketemu, ngucap pangapuraku Kanggo kowe, pancen aku sing kudu tok salahke Sampun adoh ana ning mata Tresna suci ilang muspra kebacut tak gawe gela Mbiyene tak sia-sia uwong sing ngorbanke wektu Tresna kasih mung nggo aku gawe eluhmu metu Udan raisa mbusak kahananmu sih pait Amerga watakku gelem lunga tanpa ngomong pamit Aku ngerti ulatmu terlanjur dadi peteng Aku ora jaluk bali rasa kangenku tak gawe lerem 108
Tak akoni aku sing salah Gawe ati ajar ngalah, pancen aku sing kleru Cerita iki malah bubrah, sosok yang ku banggakan Walau ku bukan pilihan, aku pasrah marang Gusti Tetep kudu bertahan, tur ya piye meneh Aku wis lila legawa, nadyan nek ketemu rasa Deg-degan njero dhadha, tak coba sak kuwatku Jodho ra bakal mlayu, muga sampeyan urip bareng aku Kabeh iki salahku, gawe remuk atimu Aku sing ngucap janji, aku sing mblenjani Pancen aku ra bisa Ngobati lan ganteni tetes eluhmu Aku pengen ketemu, ngucap pangapuraku Kanggo kowe, pancen aku sing kudu tok salahke. Hip-hop 3. Cakepan tembang "Sayang" (Bab Katresnan) Sayang... apa kowe krungu Jerite atiku, mengharap engkau kembali Sayang..nganti memutih rambutku Ra bakal luntur tresnaku Wis tak coba nglalekake jenengmu saka atiku Sak tenane ra ngapusi Isih tresna sliramu dha pepujaning ati Nanging kowe ora reti kowe sik tak wanti-wanti Malah jebul saiki, kowe mblenjani janji Jare sehidup semati nanging apa bukti Kowe medhot tresnaku demi lanangan liya Ya wis ora papa insyaallah aku isa lila Meh sambat kalih sinten... Yen sampun mekaten, merana uripku... Aku melasna nyimas, aku mesakna aku... Aku nangis, nganti metu eluh getih putih Sayang... apa kowe krungu, jerite atiku Mengharap engkau kembali Sayang... nganti memutih rambutku Ra bakal, luntur tresnaku Hari demi hari, uwis tak lewati 109
Yen pancen dalane, kudu kuwat ati Ibaratke sega, uwis dadi bubur Nanging tresna iki, ora bakal luntur Sak tenane aku iki pancen tresna awakmu Ora ana liyane, sik isa dadi penggantimu Wis tanggung awakmu, sik cocok ning atiku Nganti atiku njerit atimu ra bakal krungu Meh sambat kalih sinten Yen sampun mekaten, Merana uripku... Aku melasna nyimas, aku mesakna aku... Aku nangis, nganti metu eluh getih putih Sayang... apa kowe krungu, jerite atiku Mengharap engkau kembali Sayang..nganti memutih rambutku Ra bakal, luntur tresnaku.. Sayang apa krungu, tangise atiku Mengharap kowe bali, ning jero ati iki Nganti rambutku putih , nangis eluh dadi getih Mbok ya gek ndang bali, nglakoni tresna suci Aku marang sliramu.. Kok ragu ning atiku, aku ra isa ngapusi sak tenane ning ati Mung kanggo sliramu.. cintaku tetap abadi selamanya sampai akhir hayat ini... Meh sambat kalih sinten Yen sampun mekaten, Merana uripku... Aku melasna nyimas, aku mesakna aku... Aku nangis, nganti metu eluh getih putih Sayang... apa kowe krungu, jerite atiku Mengharap engkau kembali Sayang..nganti memutih rambutku Ra bakal, luntur tresnaku Percaya amung pepujamu... Cintaku... tetap abadi. 110
Hip-hop 4. Cakepan tembang "Bojoku Ketlikung" (Bab Kekancan) Jangan apa? jangan kangkung Tempe apa? tempe kara Ngapa kok bingung? bojoku ditikung Papa pa ora? aku ra papa Aku ra nyangka kowe tega karo kanca Jarene kanca kenthel Bojoku tok sleding tekel Apa ra ana kimcil liya sing seneng kowe Nganti kowe nikung bojone kanca dhewe [Rap] Heeee... kowe kancaku sing jarene cs ku Nanging nyatane ning mburi kok kowe kaya pabu Mbribik nikung nyiak bojone kanca dhewe Ora mikir kancane tumindak sak penake Paitan cangkem lunyu kau merebut pacarku Tusuk dari belakang ah mana kutahu Seakan kau Arjuna padahal engkau keju Ra nganggo sopan santun kau dustai diriku Sak tenane atiku lara Nanging aku mencoba ra papa Sak tenane atiku lara Nanging aku kebacut lara Aku ra nyangka kowe tega karo kanca Jarene kanca kenthel Bojoku tok sleding tekel Apa ra ana kimcil liya sing seneng kowe Nganti kowe nikung bojone kanca dhewe [Rap] Aku kurang apa kok kowe isa tega Apa ana salahku terus kowe nikung aku Apa kudu tak jarna kok aku kudu lila Ngrasakne tumindakmu sik ngrugekake awakku Pancen kowe konyol ning utekmu kok prothol Pendhak dinane awor e bojoku tok gondhol Tak bisa aku pendam mana sangup ku tahan 111
Ning ngarep kok apikan Ning mburi kok bajingan Sak tenane atiku lara Nanging aku mencoba ra papa Sak tenane atiku lara Nanging aku kebacut lara Aku ra nyangka kowe tega karo kanca Jarene kanca kenthel Bojoku tok sleding tekel Apa ra ana kimcil liya sing seneng kowe Nganti kowe nikung bojone kanca dhewe [Rap] Yawis sak karepmu nek ngeneki caramu Yen wis iki dalane aku mung eklas wae Kowe mung tak titeni kok watakmu kemlinthi Pacar teman sendiri kau anggap permaisuri Gek ndang rumat kana Gek ndang untal kana Muga isa seneng awet tekan tua Sakjane aku ngguyu mikirke tumindakmu Kok kowe nggragas banget ngopeni turahanku Sak tenane atiku lara Nanging aku mencoba ra papa Sak tenane atiku lara Nanging aku kebacut lara Aku ra nyangka kowe tega karo kanca Jarene kanca kenthel Bojoku tok sleding tekel Apa ra ana kimcil liya sing seneng kowe Nganti kowe nikung bojone kanca dhewe Aku ra nyangka kowe tega karo kanca Jarene kanca kenthel Bojoku tok sleding tekel Apa ra ana kimcil liya sing seneng kowe Nganti kowe nikung bojone kanca dhewe. 112
Hip-hop 5. Cakepan tembang "Kelingan Mantan" (Bab Katresnan) Dek kowe mbiyen janji karo aku Nglakoni tresna suci kanthi eklas tekan mati Ning nyatane ngapusi, cidra ati iki Netes eluhku mili deres ning pipi Pancen lara nek kelingan tentang masa lalu Bayangan memang tak seindah kenyataan di hidupku Kelingan awale kita ketemu di sana Berduaan bermesraan penuh canda dan tawa Sumpah janji tresna iki aku karo kowe Muga wae isa langgeng tekan saklawase Adek, kangmas nyaman kalih panjenengan Muga wae tresna iki ora bakal tau dadi kenangan Dek kowe mbiyen janji karo aku Nglakoni tresna suci kanthi eklas tekan mati Ning nyatane ngapusi, cidra ati iki Netes eluhku mili deres ning pipi Dek apa iki bukti katresnanmu marang aku Kowe ninggal lunga tanpa sebab bahkan ora nesu Rada suwe wis sesasi kowe ra ngabari Aku bingung kudu goleki sliramu ning ngendi Ya wis mungkin dalan tresnane kudu pisah Walaupun ati iki gur isane pasrah Bakal tak kenang jenengmu nang masa laluku Senajan kowe wis gawe cidra ning atiku Dek kowe mbiyen janji karo aku Nglakoni tresna suci kanthi eklas tekan mati Ning nyatane ngapusi, cidra ati iki Netes eluhku mili deres ning pipi Mas pangapurane kanggo awakku Mergane tresna iki tak direstui ibuku Aku mblenjani janji cinta kita ini Lilakna aku kanthi eklas ati Dek kowe mbiyen janji karo aku Nglakoni tresna suci kanthi eklas tekan mati Ning nyatane ngapusi, cidra ati iki Netes eluhku mili deres ning pipi 113
Mas pangapurane kanggo awakku Mergane tresna iki tak direstui ibuku Aku mblenjani janji cinta kita ini Lilakna aku kanthi eklas ati, lilakna aku kanthi eklas ati. Hip-hop 6. Cakepan tembang "Ditinggal Rabi" (Bab Katresnan) Atiku rasane lara Nyawang kowe rabi ro wong liya Nangis getih eluhku, remuk ajur rasaku Kowe tega ninggal aku Apa iki wis dalane Kudu pisah kelangan tresnane Kudu kuwat atiku, kudu kuwat batinku Senajan nyiksa tresnaku Dek apa kowe lali karo sumpah janjimu Biyen bakal ngancani urip tekan matiku Pancene kowe tega medhot tali asmara Rabi karo wong liya, mblenjani tresnaku nelangsa Atiku rasane lara Nyawang kowe rabi ro wong liya Nangis getih eluhku, remuk ajur rasaku Kowe tega ninggal aku Apa iki wis dalane Kudu pisah kelangan tresnane Kudu kuwat atiku, kudu kuwat batinku Senajan nyiksa tresnaku Dek apa kowe lali karo sumpah janjimu Biyen bakal ngancani urip tekan matiku Pancene kowe tega medhot tali asmara Rabi karo wong liya, mblenjani tresnaku nelangsa Mbiyen tak tandur pari, thukule suket teki Wis kadung tak pacari malah ditinggal rabi Kowe tega nglarani mblenjani janji suci Netes eluh tangisku wong tresna wani kelangan Dek apa kowe lali karo sumpah janjimu Biyen bakal ngancani urip tekan matiku 114
Pancene kowe tega medhot tali asmara Rabi karo wong liya, mblenjani tresnaku nelangsa Dek apa kowe lali karo sumpah janjimu Biyen bakal ngancani urip tekan matiku Pancene kowe tega medhot tali asmara Rabi karo wong liya, mblenjani tresnaku nelangsa. Hip-hop 7. Cakepan tembang "Kelangan" (Bab Katresnan) Hang sun karepna bisa ambi rika Selawase ya mung ambi rika Tapi kelendi maning ceritane wis beda Saikine rika wis sing ana digawa wong liya Kelangan isun iki wis kelangan Kembang hang sun eman eman Lara rasane ati mula lara Kudangan digawa wong liya Lila sun coba ngelilakna Masia abot hang sun rasa Semilir angin wengi gugah kangening ati Batin ngerasa nangis ati keranta-ranta Adus elunging pipi rasa atimu mati Nalika kowe lunga nggandheng tresna wong liya Aku wegah kelangan tresna kebak kenangan Aku pengen balikan tekan tua bebrayan Sing tak suwun mung siji lakoni tresna iki Kanthi eklas sawiji tekane aku mati Kelangan isun iki wis kelangan Kembang hang sun eman-eman Lara rasane ati mula lara Kudangan digawa wong liya Lila sun coba ngelilakena Masia abot hang sun rasa Kelangan isun iki wis kelangan Kembang hang sun eman-eman Lara rasane ati mula lara Kudangan digawa wong liya Lila sun coba ngelilakena Masia abot hang sun rasa 115
Kelangan isun iki wis kelangan Kembang hang sun eman-eman Lara rasane ati mula lara Kudangan digawa wong liya Lila sun coba ngelilakena Masia abot hang sun rasa Lila sun coba ngelilakena Masia abot hang sun rasa. Hip-hop 8. Cakepan tembang "Kimcil Kepolen" (Bab Katresnan) Pancene kowe pabu, nuruti ibumu, jare nek ra Ninja, ra oleh dicinta Apa kaya ngene, susahe wong kere, ameh nyandhing tresna, kalah karo kanca >>Ngerap Maksude sifatmu beda karo awakku iki Ana apa kok kowe tega karo aku iki Apa aku salah, nek aku tresna kowe Kok pendhak ndina atimu anane gelisah .. Mendhing aku ro kowe, koreksi dhewe-dhewe Aja waton tumindak, nek kuwi ora becik Merga saiki tresna, anane gur bandha Menang rupa kalah dupa aku ora papa Pancene kowe pabu, nuruti ibumu, jare nek ra Ninja, ra oleh dicinta Apa kaya ngene, susahe wong kere, ameh nyandhing tresna, kalah karo kanca >>Ngerap Pisan pindho aku percaya ro omonganmu Jebul saiki kowe wis keconangan ning mburiku Kowe selingkuh ro kanca cerakku iki Apa dumeh aku wong kere langsung tok larani Jaremu nek ra FU kowe ora I LOVE YOU Jaremu nek ra Ninja kowe ora cinta Nanging piye meneh, aku wong ra nduwe Kalah bandha menang rupa kuwi saklawase Pancene kowe pabu, nuruti ibumu, jare nek ra Ninja, ra oleh dicinta Apa kaya ngene, susahe wong kere, ameh nyandhing tresna, kalah karo kanca >>Ngerap Nganti kowe ra isa, nrima apa anane Gur isane ngoyak bandha kuwi ciri khase Pancen kowe tanja, ning atimu wuta Menang rupa mata bandha kuwi pancen kowe Aku wis ra betah, ngrasakake sifatmu Mendhing aku tak pisah, ninggalke sliramu 116
Aja rumangsa bisa, nek kowe ora isa Atiku wis ra kuwat, rasane pengen njepat Pancene kowe pabu, nuruti ibumu, jare nek ra Ninja, raoleh dicinta Apa kaya ngene, susahe wong kere, ameh nyandhing tresna, kalah karo kanca Pancene kowe pabu, nuruti ibumu, jare nek ra Ninja, raoleh dicinta Apa kaya ngene, susahe wong kere, ameh nyandhing tresna, kalah karo kanca. Hip-hop 9. Cakepan tembang "Salah Kekancan" (Bab Kekancan) Rapp# Ji ro lu pat ma, pancen aku ra trima Nem pitu wolu sakjane aku nesu Ngurusi dapuranmu sik gaweane ngecu, Entek rasa sabarku ngenteni tumindakmu Apa ora kelingan, nek sambat karo sapa Nek udu karo kanca nalika atimu lara Pa ya kurang aku le ngerteni salahmu Tetep wae tok bolan-baleni nyepelekake kancamu Aku ora ngira ngene dadine, kekancane kok bubrah akhire Apa ngene ki caramu, apa iki belesanmu Saiki aku ngerti, senajan ora cengli Kaya ra nduwe rai kowe ngapusi, sakitnya tuh disini Wis ndang minggata kana, nek musuh rupa kanca Nek butuh kowe mara nek ra butuh kowe lunga ninggal kanca Rapp# Saiki kurang apa, aku dadi kancamu Wis tak eklaske kowe, nganti nikung bojoku Dikei ati kei alang rogoh rempela Wis tak gawe meneng kowe tetep tak anggep kanca Mbiyen kanca ngguyu, saiki kanca asu Mbiyen kanca susah saiki dadi bubrah Sak karepe atimu tak adohi dapuranmu Saiki tak eklaske kowe modar ya karepmu Aku ora ngira ngene dadine, kekancane kok bubrah akhire Apa ngeneki caramu, apa iki balesanmu Saiki aku ngerti, senajan ora cengli Kaya ra nduwe rai kowe ngapusi, sakitnya tuh disini Wis ndang minggata kana, nek musuh rupa kanca Nek butuh kowe mara nek ra butuh kowe lunga ninggal kanca Aku ora ngira ngene dadine, kekancane kok bubrah akhire Apa ngeneki caramu, apa iki balesanmu 117
Saiki aku ngerti, senajan ora cengli Kaya ra nduwe rai kowe ngapusi, sakitnya tuh disini Wis ndang minggata kana, nek musuh rupa kanca Nek butuh kowe mara nek ra butuh kowe lunga ninggal kanca. Hip-hop 10. Cakepan tembang "Kangen Mantan" (Bab Katresnan) Atiku sing wis kebacut sepi Karena engkau yang lama tidak disisi Kangen sing wis semono suwene Abot nahan rindu lan perih larane Dirimu mantan kekasih Memilih dia hingga aku tersisih Merga balen wis ra mungkin ngemis ati Aku isin, aku isin Kangen njero ati iki Wis ra isa meneh ditambani Dirimu telah resmi dimiliki dia Dan aku yang menjadi korban cinta Mantan hanya tinggal kenangan Masa lalu takkan pernah terulang Aku sadar posisi rasaku tak ilangi Geni tresnaku kudu tak pateni Rasa kangen sing wis suwe tak pendhem Pengen ketemu sliramu supaya ati ayem Berharap bisa mengulang kisah asmara Meski itu tak mungkin, sebatas mimpi saja Cerita sing tau urip isih kebayang Gedhe tresna gawe kowe tetep tak ku kenang Dirimu lebih bersinar dari sang rembulan Hal itu buatku sulit untuk aku lupakan Nganti seprene durung bisa oleh gantimu Kasih tresna putihmu mlebu jero ana batinku Selembut sapaan kabut pagi halus cintamu Kini jadi tetes air mata basahi nuraniku Terlanjur melebur sukmamu dalam sanubari Hingga sampai kini rinduku tiada kan terhenti Yen isa ketemu maneh raketung sedhela Wis bisa nambani rasa kangen ati kang dawa Merga balen wis ra mungkin ngemis ati 118
Aku isin, aku isin Kangen njero ati iki, wis ra isa meneh ditambani Dirimu telah resmi dimiliki dia, dan aku yang menjadi korban cinta Mantan hanya tinggal kenangan, masa lalu takkan pernah terulang Aku sadar posisi rasaku tak ilangi, geni tresnaku kudu tak pateni Luwih apik lalekna, tresnaku wis ilang ra ana Kisah kita telah berlalu, lupakan saja aku, aku bukan untukmu Kangen njero ati iki, wis ra isa meneh ditambani Dirimu telah resmi dimiliki dia, dan aku yang menjadi korban cinta Mantan hanya tinggal kenangan, masa lalu takkan pernah terulang Aku sadar posisi rasaku tak ilangi, geni tresnaku kudu tak pateni. Hip-hop 11. Cakepan tembang "Lilakna Aku" (Bab Katresnan) Lilakna aku, eklasna aku Yen pancen iki wis ora perlu Menjadikanku orang kedua Hatiku sungguh tak rela Atiku wis nelangsa Sliramu karo wong liya Tak pendhem tak tutupi Larane ati iki Tak tunggu tak enteni Sliramu tanpa ngerti Sing tak rasake kangening ati Jebule mung janji-janji Lilakna aku, eklasna aku Yen pancen iki wis ora perlu Menjadikanku orang kedua Hatiku sungguh tak rela Aduh dek..dek.. maafkan aku Iki pancen salahku, dudu salahmu Bukan maksud hati menduakan cintamu Ternyata hatiku bukan untukmu Aku bukan dengan sengaja buat luka hati Yang selama ini menjalin antara kita 119
Dan kucoba untuk jujur mengungkapkan rasa Maaf hatiku memilih dia Lilakna aku, eklasna aku Yen pancen iki wis ora perlu Menjadikanku orang kedua Hatiku sungguh tak rela Tak tunggu tak enteni Sliramu tanpa ngerti Sing tak rasake kangening ati Jebule mung janji-janji Lilakna aku, eklasna aku, Yen pancen iki wis ora perlu Menjadikanku orang kedua, hatiku sungguh tak rela Lilakna aku, eklasna aku, yen pancen iki wis ora perlu Menjadikanku orang kedua, hatiku sungguh tak rela. Hip-hop 12. Cakepan tembang "Terminal Giwangan" (Bab Katresnan) Rasane ora karuan, ning ati lara tenan Cinta matiku kau anggep dolanan (ji ro, ji ro lu pat) Biasane jam semene wis ngabari Nanging tekan saiki hp-ku durung muni Biasane jedhal-jedhul ning ngarepku Nanging dina-dina iki Menghilang bagai butiran debu Aku mung kaya Terminal Giwangan Mung tok nggo sambat, tok nggo istirahat Rasane ora karuan, ning ati lara tenan Cinta matiku kau anggep dolanan Pengen apa tak turuti, leh ku lembur telung wengi Udu kuwi maksudku mbok ya ngerteni Lungguh nyenuk nang ngarepan ngedhep kopi Ngenteni kabarmu dek, kok leh nganyelke ati Banjur tak kirimi BBM, "apa kabar sayang" Lagi ngapa karo sapa malah ra diwaca Duh alah dek, anggepmu aku iki sapa Bojomu dek, aku iki bojomu Mengapa, jawabmu gawe aku tambah nestapa 120
Suwe ora jamu, ketemu pisan nggawe gela Aku mung kaya Terminal Giwangan Mung tok nggo sambat, tok nggo istirahat Rasane ora karuan, ning ati lara tenan Cinta matiku kau anggep dolanan pengen apa tak turuti, leh ku lembur telung wengi Udu kuwi maksudku mbok ya ngerteni Rasane ora karuan (ra karuan), ning ati lara tenan Cinta matiku kau anggep dolanan (dolanan) Pengen apa tak turuti (tak turuti), leh ku lembur telung wengi Udu kuwi maksudku mbok ya ngerteni. Hip-hop 13. Cakepan tembang "Tewas Tertimbun Masa Lalu (TTM)" (Bab Katresnan) Kowe tau ning uripku Tansah ana ning atiku Ra bakal luntur sakdurunge janur kuning melengkung Apa kowe ra kelingan Mbiyen mlaku bebarengan Ibarat langit karo rembulan Tresnaku ra bakal ilang sayang.... Dhuh kowe cah ayu iseh urip ana ning atiku Aku raisa lila lungamu ra bakal tak tampa Kaya gedhene ombak segara ana ning laut kae Pesisir pasir putih sing tau dadi seksine Nalikane iseh urip madhep mantep bebarengan Janji-janji palsumu saiki dadi kenangan Putih-putih rembulan padhang-padhange lintang Tiada yang lain cintaku untukmu sayang Aku raisa lali Udan grimis sing dadi seksi Durung sempet tak rabeni Janjimu wis tok blenjani Kowe tau ning uripku Tansah ana ning atiku Ra bakal luntur sakdurunge janur kuning melengkung 121
Apa kowe ra kelingan Mbiyen mlaku bebarengan Ibarat langit karo rembulan Tresnaku ra bakal ilang sayang.... Saiki bubar cerita tresnaku tok gawa lunga Janji jaman semana kowe bakal prasetya Aku raisa lila sampeyan medhot tresna Manut karep wong tua gandheng lanangan liya Lara rasane ati sampeyan ingkar janji Mbrebes mili eluhku iki raisa tak gondheli Mung siji dongaku kowe bali marang awakku Bakal tak tunggu sak kuwat-kuwate atiku Aku raisa lali Udan grimis sing dadi seksi Durung sempet tak rabeni Janjimu wis tok blenjani Kowe tau ning uripku Tansah ana ning atiku Ra bakal luntur sakdurunge janur kuning melengkung Apa kowe ra kelingan Mbiyen mlaku bebarengan Ibarat langit karo rembulan Tresnaku ra bakal ilang sayang.... (Kowe tau ning uripku tansah ana ning atiku ra bakal luntur sakdurunge janur kuning melengkung) Apa kowe ra kelingan Mbiyen mlaku bebarengan Ibarat langit karo rembulan Tresnaku ra bakal ilang sayang.... Kowe tau ning uripku Tansah ana ning atiku Ra bakal luntur sakdurunge janur kuning melengkung Apa kowe ra kelingan Mbiyen mlaku bebarengan Ibarat langit karo rembulan Tresnaku ra bakal ilang sayang. 122
Hip-hop 14. Cakepan tembang "Jaran Goyang" (Bab Katresnan) Cinta kita bagaikan udara (hmmm) Tak terhitung namun sangat terasa (oh ya) Bahkan kau tuntun aku tuk jadi seorang pangeran (ciuss) Tapi semua berubah sejak negara api menyerang (haha) Apa salah dan dosaku sayang Cinta suciku kau buang-buang Lihat jurus yang kan ku berikan Jaran goyang jaran goyang Sayang janganlah kau waton serem Hubungan kita semula adhem Tapi sekarang kecut bagaikan asem Semar mesem semar mesem Jurus yang sangat ampuh teruji terpercaya Tanpa anjuran dokter tanpa harus muter-muter Cukup siji solusinya pergi ke mbah dhukun saja Langsung sambat "mbah, saya butuh cinta" Jikalau tidak berhasil pakai jurus yang kedua Semar mesem namanya jaran goyang jodohnya Cen rada ndhagel syarate penting dilakoni wae Ndang dicoba mesthi kasil terbukti kasiate gejrot Dam du di dam aku padamu i love you I cant stop loving you Oh darling jaran goyang menunggumu Apa salah dan dosaku sayang Cinta suciku kau buang-buang Lihat jurus yang kan kuberikan Jaran goyang jaran goyang Sayang janganlah kau waton serem Hubungan kita semula adhem Tapi sekarang kecut bagaikan asem Semar mesem semar mesem Wis hop stop mandega ndhisik sik-sik Jangan bicara jangan berisik sik-sik Gek ayo ndang mangkat dhukun rasah kakean ngelamun Dhukun dhukun dhukun ayo ndhukun I'm slow woles woles baby baby Rasakna aku wis wani perih baby Rungokna ku alami hal yang sama dengan dirimu Bojoku mencampakkan diriku padha bojomu padha tanggamu toss 123
Dam du di dam aku padamu i love you I cant stop loving you Oh darling jaran goyang menunggumu Apa salah dan dosaku sayang Cinta suciku kau buang-buang Lihat jurus yang kan ku berikan Jaran goyang jaran goyang Sayang janganlah kau waton serem Hubungan kita semula adhem Tapi sekarang kecut bagaikan asem Semar mesem semar mesem Ini terakhir cara tuk dapatkan kamu Jika ini gagal kan ku racuni dirimu Apa salah dan dosaku sayang Cinta suciku kau buang-buang Lihat jurus yang kan ku berikan Jaran goyang jaran goyang Sayang janganlah kau waton serem Hubungan kita semula adhem Tapi sekarang kecut bagaikan asem Semar mesem semar mesem Apa salah dan dosaku sayang Cinta suciku kau buang-buang Lihat jurus yang kan ku berikan Jaran goyang jaran goyang Sayang janganlah kau waton serem Hubungan kita semula adhem Tapi sekarang kecut bagaikan asem Semar mesem semar mesem. 124
Tambahan Data Jinis Variasi Basa saha Fungsi Variasi Basa ing Tembang NDX A.K.A. No. Data Variasi Basa Fungsi Analisis Basa 1 Cakepan tembang: Siji loro telu rungokna omonganku - Irah-irahan tembang: Kanca Tekan Mati Album : NDX A.K.A Cakepan gatra kaping: 15 Basa ngoko lugu Jawi Fungsi instrumental (ing salebeting Halliday Jatmiko, dkk. 2017:362) mratelakaken bilih fungsi instrumental inggih menika basa ngasilaken kahanan- kahanan saha njalari kadadosan prastawa tegesipun basa tartamtu, gadhah fungsi ngasilaken wujud utawi utusan imperatif. Adhedhasar pangretosan menika saged dipundudut bilih indikator saking fungsi instrumental ingkang ukara menika wujudipun utusan. telu Ukara rungokna omonganku" menika kalebet variasi basa ingkang basa Jawi ngoko lugu. Cakepan tembang menika gadhah fungsi basa instrumental ingkang amargi "aku" paraga menika ngutus kancanipun mirengaken supados piyambakipun. Masyarakat Jawi menika asring paring utusan dhumateng tiyang minangka sanes pambiyantu ingkang wujudipun wejangan. Konteks cakepan tembang menika menawi dipunrunut saha sakderengipun sasampunipun ukara menika gadhah konteks bilih paraga "aku" menika tartamtu "siji loro 125
2 Cakepan tembang: Sayang..nganti memutih rambutku, bakal tresnaku. - Irah-irahan tembang: Sayang ra luntur Album: NDX A.K.A Cakepan gatra kaping: 3 saha 4 Campur kode Fungsi puitik 126 pangerten kaliyan kancanipun ingkang nembe sedhih prekawis tresna saengga piyambakipun ngutus kancanipun supados mirengaken wejanganipun. Miturut Vestergaard saha Schroder (ing salebeting Astuti, 3) ngandharaken bilih fungsi puitik basa menika tumuju kode saha makna. Ing salebeting fungsi menika unsur seni ketingal sanget kadosta panganggening purwakanthi saha wirama. pangretosan Adhedhasar saged ing indikator dipundudut fungsi puitik menika panganggening purwakanthi saha wirama. Cakepan tembang "sayang..nganti memutih rambutku, ra bakal luntur tresnaku" menika kalebet jinis variasi basa ingkang amargi kode campur ngginakaken basa Indonesia saha basa Jawi. Tembung "sayang" saha "memutih" menika basa Indonesia, wondene "nganti rambutku, ra bakal tresnaku" menika luntur Cakepan Jawi. basa tembang menika kalebet fungsi basa puitik amargi ngginakaken purwakanthi inggih menika "ku". Padatanipun masyarakat para Jawi mliginipun gampil mudha ingkang ngandharaken 2012: nginggil,
3 Cakepan tembang Lilakna eklasna aku - Irah-irahan tembang: Lilakna Aku - Album: NDX A.K.A : aku, Cakepan gatra kaping: 1 Basa ngoko lugu Jawi 127 Fungsi instrumental dipunraosaken, tuladhanipun tresna. Konteks cakepan tembang "aku" paraga menika gadhah pangajab supados tiyang ingkang dipuntresnani menika kersa mangun tali asmara malih amargi piyambakipun tresna, saengga tresnanipun boten luntur ngantos sepuh. Halliday (ing salebeting Jatmiko, dkk. 2017:362) mratelakaken bilih fungsi (the instrumental instrumental function) menika basa ngasilaken kahanan-kahanan tartamtu saha njalari kadadosan prastawa tartamtu, tegesipun basa gadhah fungsi ngasilaken wujud imperatif. utusan utawi pangretosan Adhedhasar saged ing fungsi dipundudut bilih instrumental menika awujud utusan. Cakepan tembang "lilakna aku, eklasna aku" menika kalebet basa Jawi ngoko lugu. Cakepan menika kalebet fungsi instrumental amargi paraga "aku" ngutus tiyang dipuntresnani ingkang nglilakaken supados piyambakipun. Ing cakepan menika saged bilih dipundudut saperangan masyarakat Jawi menika gadhah sipat lila saha legawa tumrap kahanan tartamtu. babagan nginggil,
4 Cakepan tembang Nanging nyatane ning mburi kok kowe kaya pabu - Iirah-irahan tembang: Bojoku Ketlikung - Album: NDX A.K.A - Cakepan gatra kaping: 11 : Basa kasar lan basa walikan 128 Fungsi individu Konteks cakepan menika "aku" menika paraga sampun lila saha legawa menawi dipuntilar tiyang dipuntresnani ingkang amargi piyambakipun sampun ndamel sakit ing manah. Halliday (ing salebeting Jatmiko, dkk. 2017:362) mratelakaken bilih fungsi personal individu (the function), basa gadhah fungsi minangka sarana komunikasi ingkang saged nedahaken kapribaden tiyang, menapa piyambakipun nembe duka, sedhih, bingah, anyel, kuciwa, bagya, lan sapanunggalipun. pangretosan Adhedhasar kalawau, saged dipundudut bilih individu wujudipun nedahaken kapribaden tiyang kados ta nembe bingah, sedhih, duka, anyel, kuciwa, bagya lan sapanunggalipun. Cakepan tembang menika kalebet jinis variasi basa walikan tembung ing "pabu" menika tegesipun segawon, saengga kalebet basa kasar ugi. Cakepan menika kalebet ingkang basa fungsi individu amargi paraga "aku" nembe duka saengga ngendikan ngangge basa kasar, pramila kanthi basa menika saged dipundudut bilih kapribadenipun gampil duka. Saperangan para mudha (masyarakat ateges fungsi
5 Cakepan : tembang Muga wae tresna iki ora bakal tau dadi kenangan - Irah-irahan tembang Kelingan mantan : Album : NDX A.K.A Cakepan gatra kaping: 12 Jawi Basa ragam ngoko lugu 129 Fungsi imajinatif Jawi) menika gampil ngendikan anggenipun kasar menawi nembe duka. Konteks cakepan menika paraga "aku" duka amargi tiyang ingkang dipuntresnani dipunrebat kancanipun. (ing salebeting Halliday Jatmiko, dkk. 2017:362) mratelakaken bilih fungsi basa imajinatif, minangka pangripta sistem, pamanggih, utawi cariyos ingkang imajinatif. Padatanipun fungsi menika roman, ing dongeng, lan sapanunggalipun. pangretosan Adhedhasar kalawau, saged dipundudut bilih imajinatif awujud pamanggih utawi cariyos ingkang imajinatif. Cakepan tembang "muga wae tresna iki ora bakal tau dadi kenangan" kalebet jinis variasi ingkang basa Jawi ngoko lugu. Cakepan tembang menika kalebet fungsi basa ingkang imajinatif amargi paraga "aku" gadhah pangajab saged mangun supados sesambungan tresna. Prekawis menika boten mesthi dados kasunyatan. Jawi Masyarakat mliginipun para mudha padatanipun menawi sampun dipuncidra kaliyan ingkang tiyang dipuntresnani menika taksih tresna. Konteks cakepan tembang "muga wae tresna iki ora bakal tau ateges salebeting fungsi
6 Cakepan tembang Ibarat karo rembulan, tresnaku bakal ilang - Irah-irahan tembang Tewas tertimbun masa (TTM) : langit ra : lalu Album : NDX A.K.A Cakepan gatra kaping: 7 & 8 dadi kenangan" inggih menika paraga "aku" taksih tresna saha taksih kemutan ingkang kaliyan tiyang pramila dipuntresnani gadhah pangajab mangun tresna sesambungan sinaosa nate dipunblenjani. sampun Campur kode Fungsi puitik Miturut Vestergaard saha Schroder (ing salebeting 3) Astuti, ngandharaken bilih fungsi puitik basa menika tumuju kode saha makna. Ing salebeting fungsi menika unsur seni ketingal sanget kadosta panganggening purwakanthi saha wirama. pangretosan Adhedhasar ing saged indikator dipundudut puitik menika fungsi panganggening purwakanthi saha wirama. Cakepan tembang "ibarat rembulan, langit tresnaku ra bakal ilang" menika kalebet campur kode amargi ngginakaken basa ing Indonesia tembung "ibarat", wondene tembung sanesipun inggih menika basa Jawi. Cakepan menika kalebet fungsi basa ngangge puitik pepindhan saengga basanipun langkung endah. Masyarakat Jawi menika padatanipun menawi sampun tresna boten saged dipunpenggak. Konteks cakepan tembang menika paraga "aku" boten tiyang lila awit saged dipuntresnani ingkang 2012: nginggil, karo amargi 130
7 Cakepan tembang : Rasakna aku wis wani perih baby Irah-irahan : tembang Jaran Goyang - Album : NDX A.K.A Cakepan gatra kaping: 37 Campur kode Fungsi informasional 131 sampun mblenjani janji. Prekawis menika amargi paraga sampun "aku" tresna. Miturut Halliday (ing salebeting Astuti, 2012:4) nyebataken fungsi informasional mawi istilah utawi fungsi pemerian representative. Ing salebeting fungsi menika basa saged dipunginakaken nglapuraken kagem ingkang kasunyatan kadosta sanyatanipun ingkang nate dipunpirsani utawi dipunalami tiyang. Adhedhasar pangretosan menika saged dipundudut bilih fungsi informasional awujud paring lapuran utawi andharan menapa inkang dipunpirsani utawi dipunalami. Cakepan tembang "rasakna aku wis wani perih baby" menika campur kode basa amargi ukara menika gabungan saking basa Jawi saha basa Inggris. "Baby" menika basa Inggris ingkang tegesipun ing cakepan "rasakna aku wis wani perih baby" menika sayang. Cakepan menika kalebet fungsi basa informasional ingkang amargi paring andharan dhumateng tiyang ingkang bilih dipuntresnani piyambakipun sampun kiyat nandhang sakit ing manah. Jawi Masyarakat padatanipun sampun kiyat tembung
8 Cakepan tembang : Aku wis lila legawa, nadyan ketemu rasa - Irah-irahan nek tembang : Tak akoni aku sing salah Album : NDX A.K.A Cakepan gatra kaping: 25 Basa Jawi ragam ngoko lugu 132 Fungsi ekspresif nandhang sakit ing manah katresnanan, prekawis prekawis menika jalaran tresna. Konteks cakepan tembang inggih menika awit tiyang ingkang dipuntresnani menika sampun ndamel cidra saengga paraga "aku" gadhah pambudiya sowan dhukun saged supados mbiyantu paring aji-aji. aji-aji Pangajabipun ndamel menika ingkang tiyang kersa dipuntresnani mangun sesambungan tresna. Vestergaard saha Schroder salebeting Astuti, (ing 2012: 3) ngandharaken bilih fungsi ekspresif inggih menika andharan polatan saking ingkang tiyang piweling ngintun Fungsi (komunikator). saged ekspresif kangge dipunginakaken ngandharaken polatan pangraos utawi emosi dening ingkang tiyang ngintun piweling. Fungsi saged ekspresif/polatan kangge dipunginakaken ngandharaken raos bingah, raos sedhih, raos sakit, pangapunten, nyuwun lan panyuwunan, sapanunggalipun. Adhedhasar pangretosan kalawau, saged dipundudut bilih ekspresif awujud andharan polatan ingkang sakit, pangapunten, nyuwun lan panyuwunan saged fungsi raosipun
9 Cakepan : tembang ora Suwe jamu, ketemu pisan nggawe gela Irah-irahan tembang Terminal Giwangan Album : NDX A.K.A Cakepan gatra kaping: 22 : Basa Jawi ragam ngoko lugu 133 Fungsi ekspresif sapanunggalipun. Cakepan "tak akoni aku sing salah" menika kalebet basa Jawi ragam ngoko lugu. Cakepan tembang menika kalebet fungsi basa ingkang ekspresif amargi paraga "aku" ngendikan ingkang dening dipunraosaken manahipun sampun nglilakaken tiyang ingkang dipuntresnani. Masyarakat Jawi ugi gadhah pitutur luhur "lila saha legawa" pramila padatanipun sami gadhah sipat lila. Konteks cakepan tembang inggih menika paraga "aku" sampun lila legawa ingkang awit dipuntresnani sampun nilar piyambakipun. Prekawis paraga jalaran menika "aku" sampun ndamel sakit ing manah sakderengipun saengga piyambakipun sinaosa lila sampun manahipun sakit menawi kepanggih kaliyan tiyang ingkang dipuntresnani. tiyang Vestergaard saha Schroder (ing salebeting Astuti, 2012: 3) ngandharaken bilih fungsi ekspresif inggih menika andharan polatan saking ingkang tiyang piweling ngintun Fungsi (komunikator). saged ekspresif kangge dipunginakaken ngandharaken polatan pangraos utawi emosi dening ingkang tiyang ngintun piweling. Fungsi saged ekspresif/polatan
10 Cakepan tembang : Aku pengen Basa Jawi ragam ngoko lugu 134 Fungsi ekspresif dipunginakaken kangge ngandharaken raos bingah, raos sedhih, raos sakit, pangapunten, nyuwun lan panyuwunan, sapanunggalipun. Adhedhasar pangretosan kalawau, saged dipundudut ekspresif bilih awujud andharan polatan ingkang sakit, pangapunten, nyuwun panyuwunan lan sapanunggalipun. Cakepan tembang "Suwe ora jamu, ketemu pisan nggawe gela" menika kalebet basa Jawi ragam ngoko lugu. Fungsi basa cakepan menika ingkang fungsi kalebet ekspresif amargi cakepan menika awujud andharan "aku" paraga polatan ingkang gadhah raos gela awit ingkang dipuntresnani mangsuli boten ingkang ngremenaken. Padatanipun masyarakat Jawi menawi sampun tresna menika sakit ing manah menawi sampun dipunblenjani. inggih Konteks cakepan "aku" paraga menika sampun dipunblenjani saha boten dipunwangsuli dening ngremenaken ingkang tiyang saengga dipuntresnani saged ndamel sakit ing manah. fungsi raosipun tiyang Vestergaard saha Schroder (ing salebeting Astuti, 2012: 3) ngandharaken bilih fungsi ekspresif inggih
balikan tua bebrayan tekan Irah-irahan tembang Kelangan : Album : NDX A.K.A Cakepan gatra kaping: 16 135 menika andharan polatan ingkang tiyang saking piweling ngintun Fungsi (komunikator). saged ekspresif kangge dipunginakaken ngandharaken polatan emosi pangraos utawi ingkang tiyang dening ngintun piweling. Fungsi saged ekspresif/polatan kangge dipunginakaken ngandharaken raos bingah, raos sedhih, raos sakit, pangapunten, nyuwun lan panyuwunan, sapanunggalipun. Adhedhasar pangretosan kalawau, saged dipundudut ekspresif bilih awujud andharan polatan ingkang sakit, pangapunten, nyuwun panyuwunan lan sapanunggalipun. Cakepan "Aku pengen balikan tekan bebrayan" menika tua kalebet jinis variasi basa Jawi ngoko lugu. Cakepan menika kalebet fungsi basa ekspresif amargi awujud panyuwunan minangka salah satunggaling wujud fungsi ekspresif. Paraga "aku" nyuwun dhumateng ingkang tiyang dipuntresnani supados sesambungan mangun tresna. Masyarakat Jawi mliginipun para mudha padatanipun menawi sampun tresna radi awrat nglilakaken. Konteks cakepan menika sampun "aku" paraga fungsi raosipun
11 Cakepan tembang Kowe ninggal aku - Irah-irahan tembang : Ditinggal rabi - Album : NDX A.K.A : tega Cakepan gatra kaping: 4 Basa Jawi ragam ngoko lugu 136 Fungsi ekspresif tiyang dipuntilar dening dipuntresnani ingkang piyambakipun saengga panyuwunan gadhah saged mangun supados katresnan ananging boten saged saengga namung saged nglilakaken. Vestergaard saha Schroder (ing salebeting Astuti, 2012: 3) ngandharaken bilih fungsi ekspresif inggih menika andharan polatan saking ingkang tiyang piweling ngintun Fungsi (komunikator). saged ekspresif kangge dipunginakaken polatan ngandharaken pangraos utawi emosi dening ingkang tiyang ngintun piweling. Fungsi saged ekspresif/polatan dipunginakaken kangge ngandharaken raos bingah, raos sedhih, raos sakit, pangapunten, nyuwun panyuwunan, lan sapanunggalipun. Adhedhasar pangretosan kalawau, saged dipundudut bilih ekspresif awujud andharan polatan ingkang sakit, pangapunten, nyuwun panyuwunan lan sapanunggalipun. Cakepan "Kowe tega ninggal aku" menika kalebet jinis variasi lugu. basa Jawi ngoko Cakepan menika kalebet fungsi variasi basa ingkang ekspresif amargi paraga "aku" ngandharaken bilih sampun piyambakipun fungsi raosipun
12 Cakepan : tembang Pancene kowe pabu, nuruti ibumu Irah-irahan tembang Kimcil kepolen Album : NDX A.K.A Cakepan gatra kaping: 1 : Basa walikan basa saha kasar 137 Fungsi individu dipuntilar tiyang ingkang dipuntresnani saengga sakit ing manah. Masyarakat Jawi padatanipun menawi dipuntilar tiyang ingkang dipuntresnani menika keladuk sakit ing manah. Konteks cakepan menika paraga "aku" dipuntilar mangun bale wisma dening ingkang tiyang saengga dipuntresnani nelangsa anggenipun nglampahi pagesangan. Halliday (ing salebeting Jatmiko, dkk. 2017:362) mratelakaken bilih fungsi personal individu (the function), basa fungsi minangka gadhah sarana komunikasi ingkang saged nedahaken kapribaden tiyang, menapa nembe piyambakipun bingah, duka, sedhih, anyel, kuciwa, bagya, lan sapanunggalipun. Adhedhasar pangretosan kalawau, saged dipundudut individu bilih wujudipun nedahaken kapribaden tiyang kados ta nembe bingah, sedhih, duka, anyel, kuciwa, bagya lan sapanunggalipun. tembang Cakepan "Pancene pabu, nuruti ibumu" kalebet basa walikan amargi wonten tembung "pabu" ingkang segawon. tegesipun Cakepan menika ugi kalebet basa kasar amargi tembung sampun nyebat tegesipun ingkang segawon. Fungsi saking ateges fungsi kowe
13 Cakepan tembang ngurusi dapuranmu sing gaweane ngecu Irah-irahan tembang Salah kekancan Album : NDX A.K.A Cakepan gatra kaping: 8 : : Basa kasar 138 Fungsi individu variasi basa ing cakepan ingkang fungsi menika individu amargi nedahaken watak paraga "aku" gadhah kapribaden ingkang gampil duka. Masyarakat Jawi mliginipun para mudha menika menawi sampun kuciwa utawi duka menika wonten ingkang ngendikan ngangge kasar minangka tandha ingkang dipunraosaken. Halliday (ing salebeting Jatmiko, dkk. 2017:362) mratelakaken bilih fungsi personal individu (the function), basa gadhah fungsi minangka sarana komunikasi ingkang saged nedahaken kapribaden tiyang, menapa nembe piyambakipun bingah, duka, sedhih, anyel, kuciwa, bagya, lan sapanunggalipun. pangretosan Adhedhasar kalawau, saged dipundudut bilih individu nedahaken wujudipun kapribaden tiyang kados ta nembe bingah, sedhih, duka, anyel, kuciwa, bagya lan sapanunggalipun. Cakepan tembang "ngurusi dapuranmu sing gaweane ngecu" kalebet jinis variasi basa ingkang basa kasar tembung inggih menika "dapuranmu" saha "ngecu". Cakepan menika kalebet fungsi basa ingkang individu amargi nedahaken kapribaden "aku" ingkang gampil duka. Masyarakat para Jawi mliginipun basa ateges fungsi
14 Cakepan : tembang Abot nahan rindu lan perih larane Irah-irahan tembang Kangen mantan Album : NDX A.K.A Cakepan gatra kaping: 4 : Campur kode Fungsi ekspresif 139 mudha padatanipun penggalipun taksih dereng menep. Konteks cakepan menika sampun "aku" paraga kuciwa saha duka amargi kanca raketipun sampun tega ngrebat tiyang ingkang saengga dipuntresnani piyambakipun duka. Vestergaard saha Schroder (ing salebeting Astuti, 2012: 3) ngandharaken bilih fungsi ekspresif inggih menika andharan polatan saking ingkang tiyang piweling ngintun Fungsi (komunikator). saged ekspresif kangge dipunginakaken ngandharaken polatan pangraos utawi emosi dening ingkang tiyang ngintun piweling. Fungsi ekspresif/polatan saged kangge dipunginakaken ngandharaken raos bingah, raos sedhih, raos sakit, pangapunten, nyuwun panyuwunan, lan sapanunggalipun. Adhedhasar pangretosan kalawau, saged dipundudut bilih ekspresif awujud andharan polatan ingkang sakit, pangapunten, nyuwun panyuwunan lan sapanunggalipun. Cakepan tembang "Abot nahan lan perih larane" kalebet jinis variasi basa ingkang campur kode amargi ngginakaken basa Indonesia saha basa Jawi. fungsi raosipun rindu
15 Cakepan tembang:Oh darling goyang menunggumu jaran Irah-irahan tembang Jaran goyang - Album : NDX : A.K.A Cakepan gatra kaping: 23 Campur kode Fungsi regulasi 140 Fungsi variasi basa fungsi cakepan menika ekspresif amargi paraga "aku" ngandharaken raos sakit ing manah amargi nandhang kangen kaliyan tiyang ingkang dipuntresnani. Masyarakat Jawi padatanipun menawi nembe kangen kaliyan ingkang tiyang menika dipuntresnani nelangsa. cakepan ing Konteks inggih menika nginggil nembe "aku" paraga tiyang kaliyan kangen ingkang dipuntresnani. Awit dipuntilar dening ingkang tiyang menika, dipuntresnani gadhah piyambakipun mangun pangajab tresna sesambungan boten ananging saged saenga piyambakipun nyobi nglilakaken. Halliday (ing salebeting Jatmiko, dkk. 2017:362) mratelakaken bilih fungsi (the regulatory regulasi basa function), kangge fungsi gadhah pangruda peksa saha ngatur tiyang sanes. Adhedhasar pangretosan kalawau saged dipundudut bilih ukara ingkang gadhah makna pangruda peksa saha ngatur kalebet tiyang menika fungsi variasi basa ingkang regulasi. Cakepan tembang "oh darling jaran goyang menika menunggumu" kalebet jinis variasi basa ateges
16 Cakepan tembang: Ngapa bingung? bojoku ditikung Papa pa ora? aku ra papa - Irah-irahan tembang Bojoku Ketlikung : kok Basa Jawi ragam ngoko lugu 141 Fungsi interaksi ingkang kode amargi ngginakaken basa Inggris basa Indonesia. Tembung "darling" menika kalebet basa ingkang tegesipun sayang. Pramila, cakepan menika jinis ingkang campur variasi kode. Cakepan "oh darling jaran menunggumu" goyang fungsi kalebet menika variasi ingkang basa regulasi amargi paraga peksa ngruda "aku" dhumateng tiyang ingkang dipuntresnani kanthi cara ngintun ajian pelet jaran tiyang supados goyang tresna malih. menika Jawi Masyarakat pitados padatanipun marang dhukun ingkang saged melet, nyanthet lan sapanunggalipun. Konteks cakepan menika inggih punika paraga "aku" sowan ing dhukun saprelu ingkang melet tiyang supados dipuntresnani saged mangun sesambungan tresna. campur saha Inggris Halliday (ing salebeting Jatmiko, dkk. 2017:362) mratelakaken bilih fungsi interaksi (the interactional function), basa gadhah fungsi njamin saha babagan mantepaken dangu saha katindakaken saha mangun gineman interaksi sosial. pangretosan Adhedhasar kalawau, saged dipundudut ateges
Album : NDX A.K.A Cakepan gatra kaping: 3&4 142 indikator saking bilih interaksi menika fungsi katindakaken kadosta gineman saha mangun interaksi sosial. Cakepan tembang kok bingung? bojoku ditikung Papa pa ora? aku ra papa" menika kalebet jinis variasi basa ingkang basa Jawi ragam lugu. ngoko Cakepan menika kalebet fungsi variasi basa ingkang interaksi amargi cakepan menika awujud gineman tiyang ingkang cacahipun kalih. Pitakenan menika dening dipunwangsuli kancanipun saengga interaksi kalebet ingkang wujudipun mangun interaksi kaliyan kancanipun ingkang nembe sedhih kuciwa. saha Masyarakat Jawi menika kaliyan pangerten saengga kancanipun nyuwun pirsa. Konteks cakepan menika inggih punika paraga "aku" nembe sedhih saha kuciwa amargi ingkang tiyang dipuntresnani dipunrebat dening kanca, prekawis menika kanca njalari sanesipun nyuwun pirsa minangka wujud tandha pangerten. "Ngapa fungsi