Kabutuhan Aktualisasi Dhiri Paraga Utama sajrone Novel Roman Begjane Rustam Anggitane Pak Met (Tintingan Psikologi Humanistik Abraham Maslow) KABUTUHAN AKTUALISASI DHIRI PARAGA UTAMA SAJRONE NOVEL ROMAN BEGJANE RUSTAM ANGGITANE PAK MET (Tintingan Psikologi Humanistik Abraham Maslow) DYAH YUNITA ROHMAH Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah Fakultas Basa lan Seni Universitas Negeri Surabaya ABSTRAK ing dhirine. Kabutuhan aktualisasi dhiri mujudake salah siji saka saperangan problem sajrone kajiwane paraga. Kabutuhan aktualisasi dhiri ing bebrayan Jawa pranyata narik kawigaten pengarang dilebokake minangka prakara sajrone karya sastra. Salah sawijine karya sastra kasebut yaiku novel Begjane Rustam anggitane Pak Met. Adhedhasar andharan kasebut, novel Begjane Rustam iki narik kawigaten kanggo ditliti mawa tintingan psikologi Humanistik Abraham Maslow. Underan panliten iki yaiku kepriye (1) wujud kabutuhan aktualisasi dhiri (2) panyebab mujudake kabutuhan aktualisasi dhiri (3) upaya nyukupi kabutuhan aktualisasi dhiri (4) pepalang nalika mujudake kabutuhan aktualisasi dhiri. Kabeh manungsa mesthi nduweni kabutuhan aktualisasi dhiri Tujuwane panliten iki yaiku ngandharake (1) wujud kabutuhan aktualisasi dhiri (2) panyebab mujudake kabutuhan aktualisasi dhiri (3) upaya nyukupi kabutuhan aktualisasi dhiri (4) pepalang nalika mujudake kabutuhan aktualisasi dhiri. Dene paedahe panliten iki yaiku bisa kanggo (1) ngrembakakake sastra Jawa modern sing mligine kang ngandhut psikologi kapribaden lan bisa menehi sumbangsih marang ilmu-ilmu pendhidhikan basa lan sastra Jawa (2) nambah wawasan yen reriptan sastra kayata novel ora mung kanggo bahan wacan ning nduweni paedah kayata bisa dadi kaca benggalane manungsa ing bebrayan nyata saka perkara-perkara sajrone crita (3) bisa menehi kawruh ngenani sastra lan reriptan sastra saengga bisa mangerteni reriptan sastra mligine novel kanthi migunakake tintingan psikologi sastra. Teori kang digunakake ing panliten iki yaiku tintingan psikologi humanistik Abraham Maslow. Dene metodhe kang digunakake yaiku metodhe dheskriptif analitik kanthi pendekatan kualitatif. Sumber dhata arupa novel Begjane Rustam anggitane Pak Met. Dhata panliten iki yaiku pethikan ukara sajrone novel Begjane Rustam anggitane Pak Met. Dene tata cara nglumpukake dhata yaiku kanthi teknik kapustakan lumantar maca, ngumpulake dhata, milah lan nggolongake dhata. Tata cara ngandharake dhata digunakake metodhe dheskriptif analitik kanthi pendekatan kualitatif lumantar tintingan psikologi humanistik Abraham Maslow. Asile panliten iki kaperang dadi papat. (1) wujud kabutuhan aktualisasi dhiri miturut Abraham Maslow sajrone novel Begjane Rustam yaiku kabutuhan aktualisasi dhiri lumantar mandhiri saka lingkungan, rasa paseduluran, mawas kaanan lan tepa slira. Paraga utama pranyata luwih nengenake kabutuhan aktualisasi dhiri lumantar mandhiri saka lingkungan. (2) panyebab mujudake kabutuhan aktualisasi dhiri kaperang dadi telu yaiku anane rasa kuwatir, wedi lan rasa rikuh. Rasa kuwatir kang luwih ditengenake dening paraga utama. (3) upaya nyukupi kabutuhan aktualisasi dhiri kaperang dadi enem yaiku urip mandhiri, gelem srawung, menging liyan, ngelingake liyan, njaluk pangestu lan ndonga marang Gusti. (4) pepalang nalika mujudake kabutuhan aktualisai dhiri ana telu yaiku wragad urip, meruhi wewadi lan anane tudingan. Tembung wigati: Kabutuhan aktualisasi dhiri, Psikologi humanistik. 1
Kabutuhan Aktualisasi Dhiri Paraga Utama sajrone Novel Roman Begjane Rustam Anggitane Pak Met (Tintingan Psikologi Humanistik Abraham Maslow) PURWAKA Landhesan Panliten Sastra minangka sawijining wujud gegambaran imajinatif, khayalan, ekspresi lan pamikiran-pamikirane kang ditujokake kanggo ngandharake ide-ide lan gagasan kang diwedharake sajrone basa kang asifat endah lan ngandhut karya seni. Reriptan sastra diciptakake sastrawan kanggo dinikmati, dipahami, dening masyarakat. Reriptan sastra bisa diarani reriptan kang endah lan nduweni nilai sastra berbobot gumantung saka anggone ngripta. manungsa lan dimanfaatake saperangan pangripta kang mujudake reriptan sastrane minangka wujud fiktif gegambaran panglipure ati. Kaya dene isen-isene crita yaiku gagasane crita, asmane lakon, papan dununge, panggonane lakon, asmane pacangane, asmane kancane, asmane paraga utama, lan sapanunggalane kang digambarake minangka wujud khayalane pangripta. Nanging uga akeh pangripta kang ngandharake bab reriptane iku digayutake karo kanyatan. Yaiku gegambaran manungsa lan prakara panguripan kang diadhepi. Reriptan sastra uga bisa kawawas minangka gegambaran geja-gejala sosial ing sawijining wektu nalika reriptan sastra kasebut diripta, yaiku saka gegambaran prakara kang saka ana. Adopsi kasunyatane panguripan sajrone reriptan fiksi kasebut minangka asil kreatifitase pangripta. Saka kreatifitas kasebut ndadekake sawijining reriptan sastra utamane kang arupa fiksi tuwuh kanthi apa anane. Ana lumantar utawa gegambaran Reriptan sastra umume awujud tulisan kang dicethak sing banjur diarani sastra tulis, dene sastra kang ora tinulis utawa kacethak diarani sastra lisan. Reriptan sastra mujudke sawijining karya kang asifat imajiner lan estetis. Akhir-akhir iki, akeh reriptan sastra kang awujud cerita fiksi utawa reriptan sastra kang awujud cerita khayalan. Kayata novel, cerkak, cerbung, roman lan liya-liyane. Sajrone reriptan sastra akeh perkara- perkara utawa konflik kang diandharake pangripta. Konflik kasebut akeh ditemoni lan diadhepi dening manungsa sajrone uripe lan nduweni sesambungan antarane manungsa siji lan manungsa liyane kang ora bisa dipisahake. Kayata aspek-aspek psikologis ing karya sastra kang ana gayutane karo perkara-perkara sajrone panguripane manungsa. Saliyane iku sastra uga bisa dadi kaca benggala tumrap manungsa sajrone uripe. Kayata sikap, solah pangrasa, bawa, imajinasi, sarta spekulasi ngenani manungsa kang kaamot sajrone reriptan sastra kasebut. kawruh, pananggap, Cundhuk marang apa kang diandharake (1995: 199) kang Wellek lan Werren ngandharake menawa sastra kuwi kaca lan wujud ekspresi panguripane benggala manungsa. Bisa dingerteni yen karya sastra ora dipangaribawani dening panguripan, nanging lan bisa dadi kacabenggala sajrone urip panguripan. kang diandharake dening pangripta sajrone nulis reriptan sastrane uga kajupuk saka apa kang dumadi ing masyarakat. Prastawa-prastawa Pangripta Jawa ora saithik kang ngasilake karya sastrane kanthi aspek-aspek psikologis kang ana gayutane karo perkara- perkara sajrone panguripane manungsa. Kaya dene pangripta Jawa kang aran Pak Met. Pak Met minangka pangripta Jawa kang kalebu isih anyar. Pak Met lair ing kutha cilik Wonosobo, taun 1959. Pak Met asma asline yaiku S. Met. Pak Met minangka salah sawijining pawongan kang nduweni jabatan minangka motivator ing perusahaan swasta kang aran Tambi. Pak Met paling seneng maca buku bab Psikologi. Novel fiktif sastra lawas apa maneh roman sejarah sing paling ditresnani dening Pak Met, nganti-nganti dheweke rumangsa yen nalika maca kaya-kaya urip sajroning kahanan novel kang kawaca kasebut. Pak Met minangka pawongan sing wis seneng maca wiwit kelas 1 SD tahun 1965. Dheweke sepisanan seneng maca novel-novel fiktif utawa non fiktif. Pak Met nduweni gagasan nulis novel fiktif basa Jawa, amarga miturute novel fiktif basa Jawa wis meh ora ana sing anyar, angel goleke. Pak Met wiwit nulis naskah kang sepisan ing taun 2015. Novel roman BR iki minangka karyane kang sepisan. Novel kasebut ditulis kanthi kahanan wektu semono, yaiku nalika dheweke ngancik dadi kanoman dhiwasa taun 1975an. kasebut minangka lan gegambaran kang dilakoni pamikiran nalika dheweke ngayahi jejibahan saka kutha cilik menyang kayata kutha gedhe Ngayogyakarta lan Surabaya. Dheweke nggambarake sajrone novel kasebut kayata gagasan crita, asmane lakon, papan dununge, lan panggonane lakon, asmane pacangane, asmane kancane, asmane wong sing tetulung marang Paraga Utama Rustam minangka wujud gegambaran fiktif lan khayalane Pak Met. Kaya sing wis dakandharake mau yen ta Pak Met paling seneng maca buku bab psikologi, mula ora diselak yen ta sajrone reriptane ngandhut bab-bab psikologis kang Novel BR
Kabutuhan Aktualisasi Dhiri Paraga Utama sajrone Novel Roman Begjane Rustam Anggitane Pak Met (Tintingan Psikologi Humanistik Abraham Maslow) kagambarake saka sikap lan tumindake paraga sajrone novel roman BR iki. nyukupi sabendinane. kabutuhan sekolah lan uripe Novel Roman sing irah-irahane BR anggitane Pak Met, kapilih dadi objek sajroning panliten iki amarga novel roman kasebut onjo sajroning babagan psikologise BR paraga nggambarake paraga utama kang mandhiri. Paraga utama tansah ngupaya kanggo nyukupi kabutuhan lan kabagyan uripe supaya bisa sukses. Wujud saka gegambaran sikape paraga utama, sejatine minangka proses aktualisasi dhiri. utamane. Novel roman Koeswara, 1991:1250 ngandharake yen aktulisasi dhiri ora mung arupa proses ngripta reriptan- reriptan adhedhasar bakat utawa kabisan khusus, kaya manungsa kang nduweni kabisan ing bidang musik ngripta komposisi musik, sawijining manungsa kang nduweni potensi intelektual dadi sawijining ilmuwan lan liya- liyane. Aktualisasi dhiri uga bisa ditindakake dening manungsa tuwa, mahasiswa, dosen, sekretaris, apadene buruh, yaiku kanthi cara nindakake tumindak kang becik, pener, lan bener cundhuk utawa slaras karo bidhang lan jejibahane dhewe-dhewe. Maslow (Sajrone Alwisol, 2014:208) uga ngandharake yen aktualisasi dhiri sing asipat diduweni manungsa wiwit lair. nyoba Maslow (Sajrone alamiyah, uga dhiri Wujud lumantar kahanan digambarake pangripta sosial kang diandharake sajrone crita. Banjur lumantar kasuksesane paraga utama nalika ngrintis usaha bebarengan karo kinasihe. Saliyane iku wujud kabutuhan aktualisasi dhiri uga kaweruhan nalika paraga utama sajrone nggayuh pepenginane lan ngrintis usahane ing kutha gedhe tansah nemoni pepalang lan prekara-prekara. Wujud kabutuhan akualisasi tinimbang dhiri paraga utama kang onjo kabutuhan-kabutuhan liyane, mula saka iku novel roman iki narik kawigaten kanggo ditliti. Panliten bakal ngonceki novel roman BR kanthi luwih njlimet ngenani kapribadene paraga utama kang nandang kabutuhan- kabutuhan sing mujudake proses aktualisasi dhiri sajrone ngadu nasib, ngupayakake kasuksesan sajrone uripe. Saliyane iku panliten bakal ngudhari kepriye anggone paraga utama mungkasi prekara sajrone uripe. Wujud aktualisasi dhiri iku minangka salah siji saka saperangan problem sajrone kajiwane paraga. Wujud Aktualisasi dhiri kang ana sajrone novel kasebut, bakal ditintingi kanthi tintingan psikologi sastra mligine kanthi teori psikologi humanistik Abraham Maslow babagan kabutuhan aktualisasi dhiri. Teori kasebut kaajab bisa dadi sesulih sajrone medharakade aspek psikologise paraga utama sajrone novel iki. aktualisasi nggunakake pamawas teori psikologi humanistik kaya kang diandharake dening Abraham Maslow. Ing kono, psikologi humanistik nyoba nintingi proses uripe manungsa. Psikologi humanistik ngugemi prespektif optimistik kang ana gayutane marang alamiyah kang sipat minangka sipat gawane manungsa. Sajrone psikologi humanistik, manungsa nduweni tanggung jawab marang tumindak sajrone uripe. Manungsa uga nduweni kamerdikan lan pepenginan kanggo ngowahi lan tumindake kanggo panguripane. Panliten iki sikap Irah-irahan Aktualisasi Dhiri Paraga Utama sajroning Novel Roman Begjane Rustam Anggitane Pak Met: Tintingan Psikologi Humanistik Abraham Maslow dak pilih, amarga sajrone novel roman Begjane Rustam kang karingkes dadi BR iki minangka salah sawijine reriptan sastra Jawa modern kang kajiwane roman BR menehi manungsa. Novel gegambaran tumrap paraga utama Rustam kang ngalami konflik sajrone proses nggoleki jati dhiri. Paraga utama nindakake proses aktualisasi dhiri sajrone ngadu nasib ing kutha gedhe. Dheweke nyoba urip mandhiri kanggo ngandharake perkara Teori psikologise Abraham Maslow kalebu paradigma traits amarga teori iki nemtokake wigatine peran kabutuhan anggone mujudake kapribaden (Alwisol, 2014:199). sing Maslow merang peran kabutuhan limang nduweni karakter motivasi dadi perangan yaiku fisiologis (physiological), rasa tentrem (safety), rasa tresna lan kaanan (love and belongingness), pangaji (esteem), lan aktualisasi dhiri (self actualication). Saka kalima perangan kasebut, panliten iki mung winates ing bab aktualisasi dhiri. Underane Panliten Adhedhasar banjur underane panliten yaiku: 1) Kepriye wujud kabutuhan aktualisasi dhiri kang ditumindakake dening paraga utama sajrone novel roman BR? lelandhesane panliten, 2) Apa kang dadi sababe paraga utama mujudake kabutuhan aktualisasi dhiri sajrone novel roman BR? 3) Kepriye upayane paraga utama kanggo nyukupi kabutuhan aktualisasi dhiri sajrone novel BR? 3
Kabutuhan Aktualisasi Dhiri Paraga Utama sajrone Novel Roman Begjane Rustam Anggitane Pak Met (Tintingan Psikologi Humanistik Abraham Maslow) 4) Apa wae pepalang kang ana nalika paraga utama nyukupi kabutuhan aktualisasi dhiri sajrone novel BR? ngupaya kanggo Ancase Panliten Adhedhasar underane panliten dhuwur panliten iki nduweni ancas yaiku: 1) Ngandharake wujud kabutuhan aktualisasi dhiri kang ditumindakake dening paraga utama sajrone novel roman BR 2) Ngandharake problem paraga utama mujudake kabutuhan aktualisasi dhiri sajrone novel roman BR 3) Ngandharake upayane paraga utama kanggo nyukupi kabutuhan aktualisasi dhiri sajrone novel BR ing 3) Psikologi Kapribaden Humanistik Abraham Maslow kalebu Teori paradigma iki nemtokake wigatine peran kabutuhan anggone mujudake kapribaden (Alwisol, 2014:199). Teori kapribaden Abraham Maslow ngandharake yen manungsa nduweni limang tataran kabutuhan. (1) Kabutuhan fisiologis, (2) Kabutuhan Marang Rasa Aman, (3) Kabutuhan Rasa Tresna lan Rasa Nduweni, (4) Kabutuhan Marang Harga Dhiri, lan (5) Kabutuhan kanggo Aktualisasi Dhiri, Maslow (Sajrone Feist, 2011:332). Abraham Maslow traits amarga teori 4) Kabutuhan Aktualisasi Dhiri 4) Ngandharake pepalang kang ana nalika paraga utama ngupaya kanggo nyukupi kabutuhan aktualisasi dhiri sajrone novel BR Paedahe Panliten Asil saka panliten iki dikarepake bisa weneh saperangan paedah kayata: 1) Tumrap sastra Jawa modern bisa kanggo Jawa modern, ngrembakakake mligine psikologi kang kapribaden lan bisa menehi sumbangsih marang ilmu-ilmu pendhidhikan basa lan sastra Jawa. sastra ngandhut 2) Tumrap pasinaon sastra bisa nambah wawasan yen reriptan sastra kayata novel ora mung kanggo bahan wacan ning nduweni paedah kayata bisa dadi kaca benggalane manungsa ing bebrayan nyata saka perkara-perkara sajrone crita. 3) Tumrap pamaca bisa menehi kawruh ngenani sastra lan reriptan sastra saengga bisa mangerteni reriptan sastra mligine novel tintingan psikologi sastra. kanthi migunakake Wewatesane Tetembungan 1) Psikologi Sastra Kabutuhan aktualisasi dhiri minangka kabutuhane manungsa paling dhuwur. Kabutuhan aktualisasi dhiri minangka gegayuhan marang kabeh kabisane manungsa-kabutuhan marang lan sifate pangrembakane (Minderop, 2013:307). kang kapasitas manungsa, kabisan 5) Paraga Paraga yaiku pawongan kang ana sajroning reriptan fiksi sing digambarake dening pamaos kanthi nduweni nilai moral lan pakulinan tartamtu kang kawedhar nalika guneman utawa tumindak. (Abram sajrone Nurgiyantoro, 2010:165) 6) Novel Novella lan novella ngandhut pangerten kang padha karo istilah Indonesia novelet (Inggris:novelette) kang ateges sawijine reriptan prosa fiksi kang dhawane sedhengan, ora sepira dhawa, ananging bisa ora ngandharake samubarang kanthi wiyar, nyajekake samubarang kanthi luwih akeh, luwih rinci, luwih detil, lan luwih akeh nglibatake saperangan perkara kanthi luwih cetha (Nurgiyantoro, 2010:10). sepira cendhek. Novel 7) Novel Roman Psikologi sastra minangka tintingan sastra kang mandeng reriptan sastra minangka aktivitas jiwa (Endraswara, 2013:96). Psikologi perkara sastra minangka manungsa kang nggambarake potret jiwa (Minderop, 2013:59). 2) Psikologi Humanistik Psikologi humanistik yaiku gegambaran manungsa minangka titah kang mardika lan nduweni martabat tansah nduweni daya upaya kanggo medharake darbeke kang potensi kabeh (Koeswara, 1991:109). sarta dadi Novel Roman yaiku cerita prosa kang nggambarake pengalaman-pengalaman batin saka saperangan pawongan sing ana kaitane siji lan liyane ing siji kurun wektu. Novel roman uga nyritakake paraga wiwit lair nganti matine luwih akeh nggambarake kabeh panguripane paraga, lan mangerteni sipat wateke paraga, papan nggambarake ing panguripane, (Sajrone Nurgiyantoro, 2010:15). lan sakupenge Leeuwen 4
Kabutuhan Aktualisasi Dhiri Paraga Utama sajrone Novel Roman Begjane Rustam Anggitane Pak Met (Tintingan Psikologi Humanistik Abraham Maslow) TINTINGAN KAPUSTAKAN Panliten Sadurunge kang Saemper Panliten sastra mligine psikologi sastra wis akeh ditemoni. Panliten saemper kang wis ditindakake, kaya ing ngisor iki. 1) Skripsine Trias Setyaningsih (2011) irah-irahan Aktualisasi Dhiri kanthi Paraga-Paraga Utama sajrone Kumpulan Cekak Pulo Asu Anggitane Herwanto: Tintingan Psikologi Humanistik Abraham Maslow. Panliten iki nganalisis paraga- paraga sajrone cekak Pulo Asu kang nindakake proses aktualisasi dhiri. 2) Skripsine Edi Susanto (2016) kanthi irah- irahan Kabutuhan Rasa Aman Paraga Utama sajrone Cerbung Srengenge Tengange Anggitane Narko Budiman: Tintingan Psikologi Humanistik Abraham Maslow. Panliten iki nganalisis paraga utama kang mbutuhake anane rasa aman saka prekara sajrone bale wismane. 3) Skripsine Linta Dwi Rahmawati (2016) kanthi irah-irahan Rasa Tentrem sajrone Cerbung Nrima ing Pandum Anggitane Sutarmanto: Psikologi Humanistik Abraham Maslow. Panliten iki nganalisis paraga utama kang mbutuhake rasa tentrem sajrone uripe. Tintingan tumrap struktur-struktur kang ana analisis sajrone (sajrone reriptan sastra. Hawkes Pradopo, 2013:108) ngandharake yen sajrone nganalisis reriptan sastra unsur-unsur kang mangun sastra uga diudhari. Mangkono makna sakabehe reriptan sastra bisa dimangerteni kanthi gampang. Wellek (1989:40) yen karakter crita fiksi, lingkungan sarta plot kang laras karo bebenere psikologi, kabentuk amarga kadhang kala ilmu jiwa digunakake pangripta kanggo nggambarake paraga-paraga lan lingkungane. Jatman (sajrone Endraswara, 2011:97) nyengkuyung pamawas kasebut yen psikologi lan sastra nduweni sesambungan kanthi ora langsung lan fungsional. Psikologi Sastra (2011: 96), psikologi sastra minangka kajian sastra kang ndeleng sastra saka aspek kajiwan. Pangripta bakal migunakake cipta, rasa lan karsa sajrone ngripta karya sastra. Samono uga pamaos anggone nanggepi reriptan sastra uga ora ucul saka kajiwane dhewe-dhewe. Reriptan sastra mujudake lumantar aspek-aspek kajiwan paraga-paraga yen reriptan kasebut arupa prosa utawa gancaran. Miturute Endraswara wis kaandharake mau, katelune padha-padha migunakake objek cerita utawa sumber dhata kang dudu novel, apamaneh novel kang awujud roman. Objek utawa sumber dhata kang beda sing sekiraku bisa ndadekake panliten iki ora mirip karo panliten liyane. Mula perkara panliten iki kang ndadekake pambeda karo panliten-panliten kang wis ana sadurunge masiya panliten-panliten sadurunge tintingan iki Psikologi Sastra mligine psikologi Abraham Maslow. Panliten saemper kang padha-padha migunakake Sastra lan Psikologi (sajrone Faruk, 2015:40) ngandharake sacara etimologis, sastra ateges tulisan sarta panguripane minangka objeke. Perkara sajrone panguripane manungsa digambarake pangripta minangka ekspresi jiwa kang bisa ndadekake reriptan sastra katon urip. Sastra minangka donya sosial, Plato (sajrone Faruk, 2015:47) ngandharake yen apa kang ana sajrone reriptan sastra minangka asil tiruan panguripan kang nyata. Hill (sajrone Pradopo, 2013:141) reriptan sastra minangka sawijine struktur kang kompleks. Teeuw lan manungsa Mula saka iku kanggo mangerteni luwih cethane reriptan sastra, kudu ditindakake Psikologi Humanistik Teori Psikologi Abraham Maslow digunakake kanggo mangerteni perkara- perkara bebrayan. Teori urip kapribaden Abraham Maslow ngandharake yen ta manungsa nduweni lima tataran kabutuhan. Dening Maslow (sajrone Koeswara, 1986: 117) ngandharake kabutuhan kang diwujudake sajrone limang tataran mau yaiku: 1) Kabutuhan fisiologis Maslow ngandharake yen kabutuhan fisiologis minangka kabutuhan dhasare manungsa kang paling utama. Kabutuhan dhasar kayata kabutuhan marang panganan, omben, panggonan urip, seks, supaya bisa turu lan oksigen. Kabutuhan fisiologis minangka kabutuhan dhasar kang paling wigati kanggo nyukupi kabutuhan-kabutuhan liyane. sajrone fisiologis kasebut 2) Kabutuhan marang rasa tentrem Maslow ngandharake yen kabutuhan rasa tentrem minangka kang dibutuhake manungsa kanggo ngolehake katentreman, kapasten, lan kahanan urip kang tumata. kabutuhan 3) Kabutuhan rasa tresna lan rasa nduweni Maslow ngandharake yen kabutuhan rasa lan nduweni yaiku kabutuhan tresna marang rasa tresna marang kanca, tresna 5
Kabutuhan Aktualisasi Dhiri Paraga Utama sajrone Novel Roman Begjane Rustam Anggitane Pak Met (Tintingan Psikologi Humanistik Abraham Maslow) marang kaluwarga tresna marang lawan jinise. Semono uga kabutuhan rasa nduweni kayata kabutuhan nduweni sisihan utawa bojo. lan 4) Kabutuhan marang harga dhiri Maslow ngandharake yen kabutuhan marang harga dhiri yaiku kabutuhan kanggo nduweni rasa percaya dhiri, kecakupan, penguasaan, kompetisi, prestasi, pengakuan, panariman, nama baik, ora gumantung marang liyan lan nduweni rasa merdika. diregani dening liyan, 5) Kabutuhan kanggo aktualisasi dhiri. Mujudake kabutuhan kang wigati. Kabutuhan marang aktualisasi dhiri minangka rasa pangrasa kanggo yakin marang awake dhewe, yakin marang kabisan kang dadi darbeke. Teori Psikologi Humanistik Abraham Maslow kasebut kang bakal digunakake kanggo ngandharake ngenani wujude kabutuhan aktualisasi dhiri paraga utama sajrone novel BR, sabab paraga utama mujudake kabutuhan aktualisasi dhirine sajrone novel BR, upayane paraga utama nyukupi kabutuhan aktualisasi dhirine sajrone novel BR, lan pepalang nalika paraga utama mujudake kabutuhan aktualisasi dhirine sajrone novel BR. Saliyane iku, panliten iki mbutuhake teori panyengkuyung kanggo nganalisis objek panlitene. Teori psikologi sastra dhuweke Endraswara (2011:96) kang ngandharake menawa kajian sastra mawas karya sastra minangka aktivitas kajiwan, kang banjur digunakake panliti kanggo mangerteni isi lan makna sajrone reriptan satra kang minangka objeke panliten. Abraham Maslow (sajrone Koeswara, 1986:117) ngandharake Kabutuhan manungsa mujudake gawan alamiyah sing diduweni manungsa wiwit lair. Kabutuhan kasebut mujudake hasrat supaya bisa percaya lan yakin marang kabisan sajrone awake dhewe slaras karo kasunyatane. Abraham Maslow uga ngadharake cirri-cirine wong kang nindakake proses aktualisasi dhiri, kayata: (1) mawas kaanan, (2) nrima marang manungsa dhewe, manungsa liyane lan kodrat, (3) Spontan, (4) sederhana Munjerake piker ana ing sawijining masalah, (5) Pemisahan dhiri lan kabutuhan privasi, (6) Mandhiri saka lingkungan, (7) kesegaran lan luhur utawa apresiasi, pengalaman mistik, (9) Rasa paseduluran, (10) Gegayutan antar pribadhi, (11) Tepa slira, (12) Pambeda antarane cara lan tujuwan, (13) Rasa humor kang filosofis, (14) kreativitas, lan sing pungkasan (15) Penolakan enkulturasi. lan sabaene utawa wajar, (8) Pengalaman Landhesan Teori ing dhuwur bakal dijupuk saperangan kanggo dhasar nggarap panliten iki. Penganggone teori minangka landhesan panliti kanggo nganalisis salah sajrone objek panliten. Teori Psikologi Humanistik Abraham Maslow minangka teori kang dadi dhasar sajrone panliten iki. Sajrone teori kasebut tingkatan diandharake fisiologis, kabutuhan, kabutuhan marang rasa aman, kabutuhan marang rasa nduweni, kabutuhan marang harga dhiri lan kabutuhan marang aktualisasi dhiri. Panliten iki mung winates marang prekara sajrone kabutuhan aktualisasi dhirine paraga utama sajrone novel BR anggitane Pak Met. Teori kang wis diandharake sawijining prekara ngenani limang kabutuhan kayata METODHE PANLITEN Panliten sajrone novel roman BR anggitane Pak Met kalebu panliten dheskriptif analitik kanthi pendekatan kualitatif, yaiku panliten kang ngasilake dhata arupa dhata dheskriptif. Dhata dheskriptif minangka panjlentrehane dhata kanthi gegambaran subjek panliten adhedhasar kasunyatan kang diwangsuli kanthi migunakake basa kang apik kanggo njlentrehake perkara kang ditliti. Moeloeng (2012:6) ngandharake yen panliten kualitatif yaiku panliten kang ngasilake dhata dheskriptif ngenani tembung-tembung lisan utawa tinulis, lan tindak-tanduke pawongan sing ditliti.. Sumber Dhata Sumber dhata kang bakal digunakake sajrone panliten iki yaiku sumber dhata primer (utama) sekunder (panyengkuyung). Sumber dhata kang utama yaiku arupa dokumentasi novel roman BR anggitane Pak Met kang isih durung suwe terbit yaiku taun 2015 sasi Oktober. Dene sumber dhata kang minangka panyengkuyung yaiku sumber dhata saka saperangan buku sastra, teori psikologi yaiku ngenani psikologi sasta. lan sumber dhata teori sastra, Dhata Dhata sajrone panliten iki yaiku arupa arupa pethilan ukara lan pacelathon kang isih gayut marang kabutuhan aktualisasi dhiri paraga utama sajrone novel BR anggitane Pak Met. Dhata kasebut banjur dijlentrehake jumbuh marang wujud kabutuhane paraga kang ngemot anane motif psikologi. 6
Kabutuhan Aktualisasi Dhiri Paraga Utama sajrone Novel Roman Begjane Rustam Anggitane Pak Met (Tintingan Psikologi Humanistik Abraham Maslow) Instrumen Panliten instrumen kang digunakake yaiku panliti dhewe. sajrone panliten iki panliti nduweni pangaribawa kang wigati, panliti minangka kang nggolek sumber dhata, nganalisis dhata, ngandharake dhata, nglompokake dhata, nulis asile panliten lan menehi dudutan sajrone panlitene. Ing panliten iki 3) Dhata kang wis kapilah dianalisis kang wis teori-teori migunakake diandharake. 4) Asil analisis dhata banjur weneh dudutan kang slaras marang kabutuhan aktualisasi dhiri tumrap paraga utama kang wis diandharake manut undherane panliten. Tata Cara Nglumpukake Dhata Teknik cara panglumpuke dhata sajrone panliten iki yaiku kanthi metodhe pendhekatan dheskriptif kualitatif. Dene tata cara nglumpukake dhata kaya ing ngisor iki. 1) Maca sumber dhata kang utama yaiku novel roman BR Anggitane Pak Met kanthi dibolan-baleni supaya mangerteni isi novel kaebut. analitik kanthi 2) Teknik inventarisasi dhata, kanthi cara ngumpulake sumber-sumber kapustakan kang relevan marang ancasing panliten. Wujud sumber dhata sajrone panliten iki arupa ukara-ukara utawa paragraph kang ana gayutane karo underane panliten. tembung-tembung, 3) Teknik klasifikasi dhata, kanthi cara nggolongake dhata kang wis kapilah-pilah kang jumbuh marang tintingan psikologi humanistik Abraham Maslow yaiku (a) wujud kabutuhan aktualisasi dhiri paraga utama, (b) alesane paraga utama mujudake kabutuhan aktualisasi dhiri, lan (c) upaya nyukupi kabutuhan aktualisasi dhiri tumrap paraga utama. Dhata kang ora ana gayutane marang underane panliten ora digunakake. Cara dhata 3) Teknik klasifikasi dhata, kanthi cara nggolongake dhata kang wis kapilah-pilah kang jumbuh marang tintingan psikologi humanistik Abraham Maslow yaiku (a) wujud kabutuhan aktualisasi dhiri paraga utama, (b) alesane paraga utama mujudake kabutuhan aktualisasi dhiri, lan (c) upaya nyukupi kabutuhan aktualisasi dhiri tumrap paraga utama. Dhata kang ora ana gayutane marang underane panliten ora digunakake. Cara dhata ANDHARAN ASILE PANLITEN Gegambaran Kabutuhan Aktualisasi Dhiri Paraga Utama sajrone Novel Begjane Rustam anggitane Pak Met sawijine reriptan sastra kang dianggit dening Pak Met, reriptan kang diripta umume ngenani urip lan panguripane manungsa. Paraga utama sajrone novel iki yaiku Rustam, dheweke kang nandang anane kabutuhan aktualisasi dhiri. Kaya apa kang diandharake Maslow, yen ana 15 titikan wong kang nindakake proses aktualisasi dhiri, kayata: (1) mawas kaanan, (2) nrima marang manungsa dhewe, manungsa liyane lan kodrat, (3) Spontan, sederhana lan sabaene utawa wajar, (4) Munjerake piker ana ing sawijining masalah, (5) Pemisahan dhiri lan kabutuhan privasi, (6) Mandhiri saka lingkungan, (7) kesegaran lan apresiasi, (8) Pengalaman luhur (9) Rasa utawa paseduluran, (10) Gegayutan antar pribadhi, (11) Tepa slira, (12) Pambeda antarane cara lan tujuwan, (13) Rasa humor kang filosofis, lan sing pungkasan (15) (14) kreativitas, Penolakan kang Titikan diandharake Maslow kasebut ora kabeh ana sajrone novel BR. Panliti mung nemokake patang titikan kang onjo yaiku Kabutuhan Aktualisasi Dhiri lumantar Mandhiri saka Lingkungan, Kabutuhan Aktualisasi dhiri lumantar paseduluran, Kabutuhan Aktualisasi Dhiri lumantar mawas kaanan lan sing pungkasan yaiku Kabutuhan Aktualisasi Dhiri lumantar tepa slira. Novel BR minangka pengalaman mistik, enkulturasi. rasa kang pangolahe digunakake sajrone panliten iki yaiku kanthi cara methode dheskriptif kualitatif kanthi pendhekatan kualitatif. Tata cara analasis dhatane kayata: 1) Ngumpulake sakabehe dhata kang ana sajrone novel roman BR sing cundhuk karo paraga utamane kang mbutuhake aktualisasi dhiri sajrone novel roman BR anggitane Pak Met. 2) Dhata kang wis dikumpulake banjur dipilah-pilah lan diklompokake miturut undherane panliten. Kabutuhan Aktualisasi Dhiri Mandhiri saka Lingkungan lumantar Manungsa-manungsa kang kanthi proses aktualisasi dhiri khususe kang mandhiri lingkungan, manungsa kasebut ora saka kapuasan-kapuasane nggantungake kang lingkungane. liyan utawa utama marang Manungsa kasebut luwih gumantung marang potensi-potensine uripe. sajrone Manungsa kudu bisa mandhiri, merdeka, aktif lan tanggung jawab. Saliyane iku manungsa lingkungan biyasane kang mandhiri saka proses 7
Kabutuhan Aktualisasi Dhiri Paraga Utama sajrone Novel Roman Begjane Rustam Anggitane Pak Met (Tintingan Psikologi Humanistik Abraham Maslow) dheweke kasil dadi manungsa kang disiplin anggone nemtokake nasibe dhewe. Kabutuhan Aktualisasi Dhiri Mawas Kaanan. lumantar Perangan kabutuhan aktualisasi dhiri mligine lumantar mandhiri saka lingkungan uga bisa dideleng sajrone novel Begjane Rustam kasebut. Wujud kabutuhan aktualisasi dhiri lingkungan dituduhake lumantar paraga utama yaiku Rustam. Tuladhane nalika tumekane prakara ekonomi kaluwargane Rustam sarta bab wragad urip ing kutha gedhe nalika dheweke nduweni gegayuhan kanggo nerusake sekolah ing Jurusan otomotif kang anane ing kutha Ngayogyakarta. Bab kasebut kang njalari tuwuhe kabutuhan aktualisasi dhiri marang dhiri pribadhine Rustam, jalaran anane perkara bab wragad kanggo urip ing kutha gedhe kasebut bisa ngancem tekade Rustam kanggo nggayuh impene kang kepengin sekolah ing jurusan otomotif kang ana ing kutha gedhe yaiku Ngayogyakarta. lumantar mandhiri saka Kabutuhan Aktualisasi Dhiri lumantar Rasa Paseduluran proses aktualisasi dhiri biyasane bisa mawas realitas kang pepenginan- pepengingan utawa angarep-arepe. Manungsa kang kanthi aktualisasi dhiri, dheweke nduweni kawasisan ngerteni samubarang kang ora pener, palsu, sarta tumindak cidra marang liyan kanthi gampang. Kayata mangerteni wewadi-wewadi lan anane tumindak culika sajrone panguripane dhewe utawa liyan. ngandharake manungsa- Maslow manungsa kang kanthi aktualisasi dhiri umume bisa ngramal prastawa-prastawa kang bakal dumadi kanthi pener. Konsekuensine, wong kang kanthi aktualisasi dhiri nalika dheweke meruhi samubarang kang ora pener, palsu, sarta tumindak cidra marang liyan kanthi gampang, dheweke nduweni rasa welas lan pepenginan kanggo aweh pambiyantu liyan. Pawongan kang marang manungsa kanthi aktualisasi dhiri uga ngrekadaya murih bisa ngrubah manungsa liya kang kurang bener. Manungsa kanthi kang uwal dumadi, saka uga Manungsa kang kanthi aktualisasi dhiri kadang kala nduweni rasa welas, sedhih, nesu, lan ora trima marang cacat utawa kurange manungsa, nanging dheweke tansah nduweni sesambungan emosional kang jero marang sapadhane. Konsekuensine, wong kang kanthi aktualisasi dhiri dheweke nduweni rasa welas aweh pambiyantu marang manungsa liyan. Wong kang kanthi aktualisasi dhiri uga ngrekadaya liya kang murih bisa ngrubah manungsa kurang bener. Tumrap manungsa kang kanthi aktualisasi dhiri, sepira cacat, kurang lan bodhone manungsa yaiku sapadhane kang tansah nduweni pangrasa lan rasa paseduluran. Anggone ngrekadaya murih bisa ngrubah manungsa liya kang kurang bener biyasane kanthi maneka cara, amarga ora kabeh manungsa nduweni niat lan tumindak kang padha. Tuladhane nalika Rustam nerusake sekolahe ing Yogya tansah urip melu Bapak saha Ibu Jumadi kang penggaweane saben dina mbukak Warung Gudheg. Rustam mbuktekake marang kabutuhan aktualisasi dhirine kanggo aweh pambiyantu ndandani warung gudheg kasebut. Rustam kasil ngrekadaya ndadekake warung gudheg dadi warung kang misuwur kanthi pranata kang wis tumata. Rustam kasil ndandani warung gudheg kasebut marga nduweni niyatan supaya langgeng anggone usaha wewarungan. Rustam uga kasil ngupaya saka anggone seneng maca, saka pengalamane dhewe, saka sesrawungane, lan saka anggone namatake usaha sarta kabutuhane liyan. lan pepenginan kanggo Tuladhane nalika Rustam meruhi wewadi lan perkara hubungane Mbak Yayuk lan Pak Tok kang ana sangkut paute marang dhiri pribadhine Rustam, dheweke nyoba mawas wewadi kasebut marang kaanan sanyatane kanthi gampang. Kabisane Rustam mawas kaanan, ndadekake dheweke ora gojag- gajeg anggone nggoleki sisik melike wewadine Pak Tok lan Mbak Yayuk sing disangkut- pautne marang panguripane Rustam. Rustam minangka pawongan kang kanthi aktualisasi dhiri, dheweke ora kepengin tujuwan uripe kang utama kanggo ngrembakakake proses uripe supaya bisa mulya lan jejibahane kanggo ing kutha gedhe ora nerusake kaleksanan. Kabisane kanthi mbuktekake kabutuhan aktualisasi dhirine bisa kagunakake kanggo ngadohake dheweke marang tumindak culika. sekolah Rustam Kabutuhan Aktualisasi Dhiri lumantar Tepa Slira Koeswara, 1986:177) ngandharake yen manungsa kang kanthi aktualisasi dhiri nduweni tepa slira, amarga manungsa kang kanthi aktualisasi dhiri merdika saka rasa sujana marang liyan, manungsa kang kanthi aktualisasi dhiri uga nduweni rasa hormat kang gedhe marang liyan. Tuladhane nalika Rustam njlentrehake bab perkarane lan Pak Tok yaiku nalika Mbak Yayuk Maslow (sajrone 8
Kabutuhan Aktualisasi Dhiri Paraga Utama sajrone Novel Roman Begjane Rustam Anggitane Pak Met (Tintingan Psikologi Humanistik Abraham Maslow) ngudhari wewadi sing sajak ana sangkut paute marang panguripane Rustam. Bab apa wae kang diweruhi dening Rustam kabeh diaturake Rustam marang Pak Tok. Masiya dheweke wis kenal banget karo Bu Handayani minangka atasane Pak Tok sarta Bu Ayu Sunarto minangka garwane Pak Tok, nanging Rustam isih ngurmati Pak Tok. Rustam nyidhem apa wae kang wis diweruhi kabeh saka Bu Handayani lan Kaluwargane Pak Tok. Rustam mung kandha marang Mbak Yayuk lan Nani. Senajan Rustam cuwa nanging Rustam isih mikirake Pak Tok lan kaluwargane supaya wewadi lan perkara sing ana ora ndadekake rusake kluwargane Pak Tok. Sabab Mujudake Kabutuhan Aktualisasi Dhiri sajrone Novel Roman Begjane Rustam anggitane Pak Met Problem saka kabutuhan aktualisasi dhiri tuwuh nalika durung kacukupane kabutuhan aktualisasi dhirine paraga. Durung kacukupane wujud kabutuhan aktualisasi dhiri paraga ndadekake paraga kasiksa jiwa lan ragane kang bisa wae katandhang dening sabendinane. manungsa Pawongan kang kanthi aktualisasi dhiri umume mbuktekake kabutuhan aktualisasi dhiri jalaran dheweke rumangsa kaiincim marang kahanan kang ana, sing bisa ndadekake dhiri pribadhine tansah ngrasakake sumelang. Saliyane iku anane rasa kurang puas marang kabisane, anane pepenginan utawa gegayuhan kang gedhe sing kudu kaleksanan pawongan uga mbuktekake kabutuhan aktualisasi dhirine. Senajan kadhang kala rasa kasebut tuwuh nalika bebarengan marang tumekane perkara kang ana sangkut paute marang panguripane dhewe utawa panguripane liyan. ing panguripan anane njalari bisa sawijine Rasa Kuwatir Rasa kuwatir minangka rasa-pangrasa kang diduweni manungsa nalika dheweke kabutuhan durung aktualisasi dhirine. Rasa kuwatir uga asring tuwuh sajrone panguripane manungsa nalika wujud respon dhiri marang kahanan paguripan kang sawayah-wayah bisa nuwuhake bebaya. Tuladha sajrone Novel BR kang nggambarake paraga Rustam kang nduweni rasa kuwatir nalika Rustam durung kacukupan marang kabutuhan aktualisasi dhirine, yaiku kepengin nerusake sekolah jurusan mesin ing kutha Ngayogyakarta. Rustam pancen wis tau kandha marang wong tuwane yen bakal sekolah karo golek panggaweyan kang bisa kanggo urip ing kutha gedhe. Rustam uga wis tau matur yen kurangane wragad bakal ditanggung dhewe. Anane pepalang kanggo wragad urip ing kutha gedhe kasebut bisa ngancem tekade Rustam kanggo nerusake tekade sekolahe. Dheweke ora kepengin nglanjutake sekolah mesin gagal. Uripe bisa ora jenjem mung mikir kepriye kanggo nyukupi kekurangan lan urip mbesuke. kacukupan marang Rasa Wedi Sabene pawongan bisa wae nduweni pangrasa wedi nalika dheweke nemahi prekara ana bisa panguripane. Pangrasa wedi digambarake minangka hananan kajiwane manungsa nalika dheweke meruhi perkara utawa kahanan nalika sawijining pawongan wis nate ngalami perkara utawa kedadeyan- kedadeyan kang nyata. Biyasane wong kang nemahi rasa wedi saka pandelenge, pangrungu lan pangrasane, ndadekake dheweke banjur ngedohi prastawa kang ora dikepenginake. tuwuh Prakara panguripan kang kasebut ndadekake paraga utama kasiksa jiwa ragane amarga kabutuhan aktualisasi lan dhirine durung sapenuhe kacukupan. Rustam minangka paraga utama sajrone Novel Roman Begjane Rustam kepengin mbuktekake kabutuhan aktualisasi dhirine slaras marang lan kabisan kang dadi darbeke. potensi Dheweke kepengin mbuktekake anggone nggayuh pepenginane sekolah ing kutha gedhe kasil tanpa ngrepotake wong tuwane, tanpa liyan. Rustam uga gumantung marang kepengin mbuktekake yen dheweke bisa sukses, bisa urip mandhiri lan wewadi sajrone hubungane Mbak Yayuk lan Pak Tok iku ora ana sangkut paute marang Rustam. Novel BR kang nggambarake paraga utama yaiku Rustam nduweni rasa wedi. Rasa wedine Rustam jalaran kabutuhan tuwuh aktualisasi dhirine durung kacukupan. Rasa wedine Rustam tuwuh nalika dheweke nemahi bebaya sajrone proses pangrembakane uripe. Rustam kepengin tekade bisa nerusake sekolah ing sekolah mesin kaleksanan. Pepalang kang ana kasebut kang bisa ngancem kajiwane manungsa. Lumantar tuwuhe pangrasa wedi misale. Rustam wedi nalika lagi wae nemahi jejibahan tansah meruhi wewadi antarane Mbak Yayuk lan Pak Tok. Sing ndadekake ora jenjeme Rustam, wewadi kasebut disangkut pautake marang dhiri pribadhine Rustam. Rikuh Sabene pawongan kang nandang problem merga kabutuhan aktualisasi dhirine durung kacupukan mesthi nduweni rasa rikuh 9
Kabutuhan Aktualisasi Dhiri Paraga Utama sajrone Novel Roman Begjane Rustam Anggitane Pak Met (Tintingan Psikologi Humanistik Abraham Maslow) sajrone dhiri pribadhine. Jalaran dheweke rasa mangu-mangu sabene arep nduweni dijlentrehake Kaya tumindak. rikuh rasa (2001:894) yen Sudaryanto, minangka rasa semu isin. Rasa Rikuh kang dadi problem saka kabutuhan aktualisasi dhirine Rustam tuwuh saka rasa sumelange. Dheweke tansah rikuh sabene arep tumindak. Rustam samar yen bakal ana bebaya maneh. Rustam krasa ora jenjem ndak ndadekake tumindake mengko sarwa salah, salah pangira lan salah penampan. Kagambarake nalika Rustam meruhi wewadi antarane Mbak Yayuk lan Pak Tok kang disangkut pautne marang dhiri pribadhine Rustam. Rustam sumelang yen anane tudingan marang dhiri pribadhine bisa ngancem tekade Rustam sajrone nggayuh impene kanggo nerusake sekolah ana jurusan mesin otomotif ing kutha Ngayogyakarta. Tudingan kasebut kang bisa ndadekake wong tuwane sarta Bapak Ibu Jumadi kang wis kersa paring panjurung bisa ora percaya maneh marang dhiri pribadhine Rustam. kang Upaya Paraga Utama Nyukupi Kabutuhan Aktualisasi Dhiri sajrone Novel Roman Begjane Rustam anggitane Pak Met Upayane paraga utama kanggo aktualisasi dhiri nyukupi kabutuhan minangka upaya-upaya kang ditindakake dening nyukupi saperangan kabutuhan aktualisasi dhiri sajrone nemtokake uripe. Upayane paraga anggone nyukupi kabutuhan utama aktualisasi dhirine kanthi maneka warna carane. Upaya kasebut bisa awujud upaya lair utawa batin. paraga kanggo kanggo bisa sekolah ing sekolah jurusan mesin ana kutha Ngayogyakarta. Rustam kudu ngupaya nalika dheweke nemahi pepalang kurange wragad sekolah lan sangu urip ing kutha gedhe. Rustam kudu bisa urip mandhiri supaya tekade nerusake sekolah mesin ora gagal lan bisa kaleksanan. Rustam uga wis tau matur marang bapake yen kurange wragad bakal ditanggung Rustam, dheweke nduweni rancangan sekolah lan nyambut gawe apa wae kang halal lan ora ngganggu sekolahe. Gelem Srawung Pawongan kang kanthi aktualisasi dhiri yen kepengin kabutuhan aktualisasi dhirine kacukupan, dheweke kudu bisa ngupaya kanggo mbuktekake. Salah sijie kudu gelem srawung marang liyan. Asile srawung marang liyan saliyane nambahi kawruh uga bisa ndadekake sawijining pawongan kang nduweni pangrasa sosial. Pawongan kang kanthi aktualisasi dhiri uga minangka pawongan kang merdika saka rasa sujanane marang kanthi aktualisasi dhiri uga gelem sinau marang sapa wae kang bisa aweh panggulawenthah. Anggone sinau marang liyan uga ora mawas derajat, pendhidhikan, umur, ras, apadene keyakinan-keyakinan politik. liyan. Pawongan kang kabutuhan aktualisasi dhirine, Rustam gelem srawung marang liyan. Anggone Rustam srawung uga ora pilih-pilih. Rustam mbuktekake kabutuhan aktualisasi dhirine uga umantar anggone srawung marang liyang. Rustam bisa oleh kawruh linuwih bab panguripan sing bisa didadekake kaca benggala tumrap dhiri pribadhine Rustam. Kanggo mbuktekake Urip Mandhiri Pawongan kang kepengin tekade kasil kaleksanan kudu bisa lan kudu gelem urip mandhiri. Apa kang dadi gegayuhane kudu bisa buktekake dhewe senajan kudu banget rekasa kanggo bisa oleh asil sing maremake. Biyasane wong kang kanthi aktualisasi dhiri ora nggantungake kapuasan-kapuasane kang lingkungane. utama marang Pawongan kepengin mbuktekake kabutuhan aktualisasi dhirine kudu bisa gumantung marang potensi-pontesine sajrone proses pangrembakaning pribadhi lan proses uripe. Wong sing gelem urip mandhiri minangka wong sing bakal bisa nemtokake nasibe dhewe. liyan utawa kang Wujud urip madhirine Rustam bisa kepengin dideleng dheweke mbuktekake kabutuhan aktualisasi dhirine nalika Menging Liyan Menging liyan ateges ngelingake liyan kanggo tumindak ngati-ati. Menging sawijining yakuwi pawongan tumindak. Pawongan kang kanthi aktualisasi dhiri biyasane menging merga kepengin aweh pambiyantu marang pawongan liyane. Merga wong kang kanthi aktualisasi dhiri tansah nduweni rasa paseduluran kang gedhe. Dheweke tansah ngeman lan welas marang sapadhane. Pawongan kang kanthi aktualisasi dhiri menging uga kanggo kabecikan uripe lan wong liya. nglarang bakal kanggone nglakokake Rustam minangka pawongan kang kanthi aktualisasi dhiri mangerteni yen sajak Pak Tok tumindak ora pener, palsu lan sajak cidra marang Mbak Yayuk, tumindak ndadekake Rustam kepengin menging Mbak 10
Kabutuhan Aktualisasi Dhiri Paraga Utama sajrone Novel Roman Begjane Rustam Anggitane Pak Met (Tintingan Psikologi Humanistik Abraham Maslow) Yayuk supaya tumindak ngati-ati. Mbak Yayuk pinangka pawongan kang wis dianggep gantine wong tuwane nailika Rustam nerusake ing Ngayogyakarta, mula Rustam sekolah sajak welas, sedhih, lan ora trima marang tumindake Pak Tok marang Mbak Yayuk. Rustam kepengin aweh pambiyantu kanggo nyadharake Mbak Yayuk saka wewadine Pak Tok. Rustam menging Mbak Yayuk, dheweke kepengin anggone hubungan asih katresnane Mbak Yayuk marang Pak Tok dipunthes nganti semene wae. Rustam nyoba aweh panemu marang lelakon uripe Mbak Yayuk. Merga Mbak Yayuk durung mangerteni wewadi kang ana. dening wong tuwa dening wong liyan kang wis dipercaya ndadekake tentreming manah. Anggone tumindak dadi ora mangu-mangu, rasa wani kanggone arep bisa nambahi jumangkah. Asile kanggone mujudake tekad bisa luwih gampang lan lancar. Rustam kang ora lali kanggone njaluk pangestu marang wong tuwane. Rustam jejibahan kanggo kepengin bisa nduweni nerusake sekolahe ing kutha gedhe. Rustam njaluk pangestu marang Bapake supaya jejibahane diijabahi dening Gusti Allah. Anggone Rustam njaluk pangestu ora mung sadherma migunakake pangestu wae kanggone mbuktekake kabutuhan aktualisasi dhirine. Rustam uga kudu ngupaya nindakake pakaryan kang bisa nyengkuyung kanggone ngayahi jejibahan. Nerusake sekolah mesin wis dadi tekade Rustam lan kekirangane Rustam wis janji yen bakal ngupaya dhewe. Rustam uga nduweni rancangan sekolah lan nyambutg gawe apa wae sing halal lan ora ngganggu sinaune Ngelingake Liyan Ngelingake liyan minangka upaya kang bisa ditumindakake kanggo mbuktekake kabutuhan aktualisasi dhiri. Pawongan kang kanthi aktualisasi dhiri tansah nduweni rasa sosial lan paseduluran kang gedhe. Pawongan kang kanthi aktualisasi dhiri uga seneng aweh pitulungan slaras marang kabisan lan potensi kang dadi darbeke. Anggone ngelingake liyan uga kanggo kabecikan tumrap dhiri pribadhi utawa liyan. Ndonga marang Gusti Donga marang Gusti pinangka upaya kang paling mujarab. Kabeh pawongan kang tansah mbruwet pikire, tansah judheg atine, tansah nemahi perkara sajrone uripe bisa tentrem yen gelem ndedonga marang Gusti. Dedonga marang Gusti ateges dheweke njaluk pituduh lan pitulungan marang Gustine. Rustam minangka pawongan kang kanthi aktualisasi dhiri tansah eling marang Gustine. Eling marang sing kuwasa sajrone uripe Rustam. Pawongan kang nduweni kabutuhan aktualisasi dhiri kaya Rustam pancen kudu ngupaya anggone nggayuh jejibahane. Ora mung upaya kanthi lahir wae nanging uga disengkuyung karo upaya batine, yaiku kanthi ndedonga marang Gusti. tumindake Rustam kanggo ngelingake liyan nalika dheweke mawas marang kahanane Tono kang lara wuyung nganthi banget sajak cuthel kekarepane ora gelem sekolah, Rustam sajak nesu lan ora trima, umpama dheweke kang kaya mangkono mula kepriye pangrasane wong tuwa kang wis paring pangestu, dedonga lan ngidini anake nerusake sekolah ing kutha gedhe lan sithik- sithik aweh wragad kanggo mbiyantu yen kasunyatane sing dipercaya malah nguciwani lan ora bisa nyenengake atine wong tuwa. Rustam mangerteni kahanan kang kaya mangkono, mula kanthi aktualisasi dhirine Rustam ngelingake Tono supaya sadhar lane ling marang tekade menyang Yogya kanggo apa, lan eling marang wong tuwane kang wis nyekolahake anake dhuwur-dhuwur menyang sekolah kang dikekarepake. Wujud Wujud upayane Rustam ndonga marang Gusti kabukti nalika Rustam ketampa sekolah STM YK jurusan mesin kaya kang wis dadi tansah ngucapake syukur. Tembung Alhamdulillah minangka tembung kang diucapake sawijining pawongan kang kanthi agamane bubar nampa kabegjan utawa nampa kabar apik. Rustam kang wis oleh kabar yen ketampa banjur ora lali marang Gustine. Tumindake Rustam kanggo ngankat kloron tangane nggambarake yen dheweke tansah ndedonga marang Gustine kanthi ngucap Alhamdulillah. Rustam uga ngaturake sembah agunge panuwun marang Gusti kang wis paring rahmate marang Rustam. Kabutuhan aktualisasi dhirine Rustam kanggo nerusake sekolah wis kasil. dheweke impen-impene, Njaluk Pangestu kepengin mbuktekake kabutuhan aktualisasi dhirine kudu bisa gumantung marang potensi- pontesine sajrone proses pangrembakaning pribadhi lan proses uripe. Wong sing gelem urip mandhiri minangka wong sing bakal bisa nemtokake nasibe dhewe. Saliyane bisa urip mandhiri, njaluk pangestu pinangka tumindak kang becik kanggo nyengkuyung upaya liyane. tumindak kang dipangestoni Kabeh wae Pawongan kang 11
Kabutuhan Aktualisasi Dhiri Paraga Utama sajrone Novel Roman Begjane Rustam Anggitane Pak Met (Tintingan Psikologi Humanistik Abraham Maslow) Pepalang Nalika Paraga Utama Ngupaya Nyukupi Kabutuhan Aktualisasi Dhiri sajrone Novel Roman Begjane Rustam anggitane Pak Met Saben pawongan mesthi nduweni karep kang maneka werna sing nduweni pengaruh Saben pawongan kang kepengin uripe kepenak lan kepengin kasil gegayuhane kudu gelem rekasa, yaiku kanthi ngupaya nyukupi kabutuhan- kabutuhane. Paraga utama sajrone Novel Roman Begjane Rustam kanggo nyukupi kabutuhan aktualisasi dhiri kanthi pirang- pirang cara kanggo ngupaya mbuktekake gegayuhane anggone urip mandhiri, nerusake sekolah otomotif ing kutha Yogaya supaya bisa kasil. Anggone ngupaya mesthi ana pepalange, kaya dene nalika paraga utama meruhi wewadi kang disangkut pautne marang panguripane, saliyane iku anane perkara ekonomi kang ditandang paraga utama nalika kekarepane dheweke kanggo nerusake sekolah otomotif ing kutha Yogya, lan anane pepalang nalika paraga utama dituduh dening paraga liya kang bisa njalari proses pangrembakane uripe gagal. Sakabehane pepalang-pepalang mau bisa ngancem jiwa lan ragane paraga utama kanggo mbuktekake kabutuhan aktualisasi dhirine. tumrap panguripane. kepengin nggayuh Meruhi Wewadi Wewadi minangka bab kang bisa njalari tuwuhe bebaya tumrap dhiri pribadhi utawa liyan. Wewadi bisa ndadekake tuwuhe rasa sumelang kang wusanane ndadekake urip ora jenjem. Wong sing kajiwane ora tatag bisa ndadekake stress lan rasa wedi, monga-mangu anggone arep tumindak. Apa maneh wewadi dhiri ana kang pribadhine. sangkut-paute marang Pawongan kang kanthi aktualisasi ora kepengin uripe cedhak karo perkara-perkara sing bisa wae njalari tuwuhe bebaya sajrone proses pangrembakaning uripe. Dheweke kepengin uwal saka sakabehe perkara. Rasa kuwatire Rustam tuwuh nalika dheweke wis kasil weruh sisik melike perkara. Weruh marang wewadine Pak Tok lan Mbak Yayuk. Rustam kuwatir apa kang wis diweruhi dheweke marang wewadi kasebut yen ora dikandhakake marang Mbak Yayuk ndak jenjem. Bisa wae ndadekake uripe ora ndadekake Rustam rumangsa salah, rikuh anggone tumindak nalika meruhi Mbak Yayuk kang akeh mbiyantu uripe Rustam ing kutha gedhe tansah dicidrani dening pacangane yaiku Pak Tok. Tudingan Wragad Urip Wragad urip pinangka bab kang wigati pawongan sawijining kanggone ngrembakake proses uripe. Sabene pawongan urip ing alam ndonya pancen mbutuhake wragad. Apa maneh yen adoh saka wong tuwa. Wragad urip yen bisa kacukupan bakal nyengkuyung panguripane kanggo sabanjure. Krisis ekonomi sajrone kaluwargane Rustam bisa ngancem tekade Rustam kanggo nerusake sekolah STM jurusan mesin otomotif sing dikekarepake ing kutha Ngayogyakarta. Wragad urip kang ndadekake Rustam lan mujudake kabisan sarta mbuktekake potensi kang dadi darbeke sing njalari tuwuhe kabutuhan aktualisasi dhiri. Rustam bisa sithik-sithik nambah wragad kanggo sangu uripe ing kutha gedhe lumantar ngedol pitik ingon-ingone. Rustam mawas marang kahanan ekonomi kaluwargane yen ta dheweke kudu nglenggana marang kekurangan kang dumadi. Kabeh manungsa kalebu Rustam satemene uga ora kepengin kekurangan wragad urip nanging amarga tuntutan ekonomi kaluwargane Rustam tansah ngrekadaya kanggo nyukupi lan nutupi kakurangan kasebut. sawijine pepalang sajrone panguripane manungsa kang ateges nuduh. Ana tudingan kang ana sabab- musababe lan ana tudingan kang tanpa sabab. Tudingan kang ana sababe ateges wis ana buktine. Dadi pawongan kang dituduh kanthi ana sababe kudu bisa lila legawa, nrima lan sadhar dhiri. Dene tudingan sing tanpa sebab, bisa pawongan rumangsa ora trima lan nesu. Uripe tansah ora jenjem. Tudingan minangka ndadekake sawijining lagi wae ngayahi proses pangrembakane urip banjur ana tudingan, ndadekake Rustam ora jenjem. Tudingan kang ora pener bisa ndadekake Rustam kaiincim jiwa lan ragane. Bisa ngganggu sekolah lan anggone nyambut gawe. Apa maneh yen nganti tudingan kasebut krungu tekan wong tuwa lan wong liyan sing ana sangkut paute marang panguripane Rustam, bisa ndadekake salah penampa lan ndadekake kuciwa. Sapolah tumindake Rustam bisa ora dipercaya lan tekade bisa ora kasil. Nalika Tuladhane nalika Rustam dituduh dening Pak Tok. Ora weruh apa jalarane dumadakan Pak Tok ngantem raine Rustam nganti Rustam klaran. Pak Tok uga nuduh Rustam sing sok nyampuri urusane liyan. Pak Tok banjur ngantem maneh diarah marang 12
Kabutuhan Aktualisasi Dhiri Paraga Utama sajrone Novel Roman Begjane Rustam Anggitane Pak Met (Tintingan Psikologi Humanistik Abraham Maslow) wetenge Rustam. Tudingane Pak Tok kalebu tudingan kang ora ana sabab-musababe. Ora ana jalarane dheweke milara Rustam. Rustam kang nalika iku dipilara tanpa ana sab mung bisa mbatin. PANUTUP Dudutan Dudutan kang bisa dipethik saka asile panliten ing novel Begajane Rustam anggitane Pak Met kanthi tintingan psikologi humanistik Abraham Maslow kaperang dadi papat. Asile panliten kasebut cundhuk karo underane panliten. ngenani wujud kabutuhan aktualisasi dhiri paraga utama Rustam pranyata luwih nengenake kabutuhan aktualisasi dhiri lumantar mandhiri saka lingkungan. Asile panliten Kabutuhan aktualisasi dhiri kang durung kacukupan bisa nuwuhake saperangan problem. Novel BR iki ngandharake problem- problem kuwi kayata rasa kuwatir, rasa wedi lan rikuh. Problem kang paling onjo sajrone novel BR tinimbang problem-problem liyane yaiku problem rasa kuwatir. Saka sakabehe problem kang ana nalika kabutuhan aktualisasi dhiri durung bisa kacukupan, ndadekake paraga utama mujudake upaya-upaya kanggo nyukupi kabutuhan aktualisasi dhirine. Upaya-upaya kang ana sajrone novel BR iki kayata upaya kanthi urip mandhiri, gelem srawung marang sapa wae, njaluk pangestu, menging liyan, ngelingake liyan lan donga marang Gusti. Sakabehe upaya kanggo nyukupi kabutuhan aktualisasi dhiri kang katandhang dening paraga utama sajrone novel BR yaiku upaya kanthi urip mandhiri. sakabehe paraga kang Saka kanggo ditumindakake ngrampungi nyukupi kabutuhan aktualisasi dhirine wis kaleksanan. Paraga utama wis bisa nggayuh kabutuhan aktualisasi dhirine kanggo netepi jejibahane nerusake sekolah lan golek wragad urip ing kutha gedhe. Kabukti yen dheweke kasil sekolah ana STM YK jurusan mesin nganti lulusan lan ora kurang wragad malah bisa nduweni usaha mitran karo warung gudheg yaiku usaha leladen bisnis catering kanthi aran ODQ 1L 0DV· Venajan anane ‡1DN 0DV tansah ngganggu usahane. pepalang kang Pepalang kang ana sajrone paraga utama sajrone kabutuhan aktualisasi dhirine kayata wragad urip, meruhi wewadi lan anane tuduhan. upaya utama anggone problem novel BR nyukupi Pamrayoga kabutuhan aktualisasi dhiri kang ana sajrone novel Begjane Rustam anggitane Pak Met taun 2015 iki kaajab bisa kanggo nambahi wawasan ngenani panliten mligine sastra Jawa modern, senajan kang ditliti amung sethithik lan kurange kawruh. Panliten iki uga bisa kanggo nambah kawruh lan piguna tumrap pamos kanggo ngripta lan ngrembakakake nliti sastra sabanjure. Saliyane iku panliten iki uga bisa kanggo nambahi pangembrakane analisis sastra khususe bab kajiwane para paraga kang tumrap bisa didadekake kaca pangilon panguripane manungsa kajian lumantar psikologi humanistik Abraham Maslow. Panliten ngenani Panliti sadhar dene panliten iki isih adoh saka sampurna. Kala-kala ana lupute bab kawruh, bab tata tulis, apa maneh bab basane, mula panliti banget ngarep-arep anane pitedah kang asipat mangun lan migunani tumrap panliten iki lan sabanjure ngenani psikologi sastra mligine kabutuhan aktualisasi dhiri kanthi luwih becik. KAPUSTAKAN Alwisol. 2014. Psikologi Kepribadian (Edisi Revisi). Malang: UPT Penerbitan Universitas Muhammadiyah Malang. 2013. Metode Suwardi. Penelitian Psikologi Sastra Teori, dan Langkah Penerapannya. Yogyakarta: MedPress. Endraswara, Suwardi. 2013a. Metodologi Penelitian Sastra Epistemologi, Model, Teori, dan Aplikasi. Jakarta: CAPS (Center for Akademic Publishing Service). 2013. Metode Penelitian Psikologi teori, Langkah dan Penerapannya. Yogyakarta: Med Press. Endraswara, . Sastra Faruk. 2015. Pengantar Sosiologi Sastra (Edisi Revisi). Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Feist, Jess & Feist, Gregory J. 2011. Teori 7). Kepribadian Jakarta: Salemba Humanika. Koeswara. 1991. Teori-teori Kepribadian. Bandung: PT Eresco. Met. 2015. Begjane Rustam. Bandung: Guepedia. (Edisi 13
Kabutuhan Aktualisasi Dhiri Paraga Utama sajrone Novel Roman Begjane Rustam Anggitane Pak Met (Tintingan Psikologi Humanistik Abraham Maslow) M. Nazir. 2003. Metode Penelitian. Jakarta: Ghalia Indonesia. Moelong, Lexy 2012. Metodologi J. Kualitatif. Penelitian Bandung: Penerbit Remaja Rosdakarya. Teori Burhan. Fiksi. Pengkajian Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. 2010. Nurgiyantoro, Skripsi Universitas Negeri Surabaya. Wellek lan Weren. 1990. Teori Kasusastran (Indonesia oleh Melani Budianta). Jakarta: Gramedia. Pradopo, Rachmat Djoko. 2013. Beberapa Teori Sastra, Metode Kritik, Penerapannya. dan Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Rahmawati, Linta Dwi. 2016. Rasa Tentrem sajrone Cerbung Nrima Ing Anggitane Pandum Tintingan Sutarmanto: Humanistik Psikologi Abraham Maslow. Surabaya: Skripsi Universitas Negeri Surabaya. Ratna, Nyoman Kutha. 2013. Teori, Metode, dan Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Setyanigsih. Trias. 2011. Aktualisasi Dhiri Paraga-Paraga utama sajrone Kumpulan Crita Cekak Pulo Asu Anggitane Herwanto: Tintingan Psikologi Abraham Humanistik Maslow. Surabaya: Skripsi Universitas Negeri Surabaya. Sudaryanto, dkk. 2001. Kamus Pepak Basa Jawa. Yogyakarta: Badan Pekerja Kongres Bahasa Jawa DIY. Indonesia-Jawa. Kamus Yogyakarta: Duta Wacana University Press. . Sugiyono. 2015. Metode Penelitian (Pendekatan Pendidikan Kuantitatif, Kualitatif, dan R & D). Bandung: Alfabeta. Susanto, Edi. 2016. Kabutuhan Rasa Aman sajrone Paraga Cerbung Srengenge Tengange Anggitane Narko Budiman: Tintingan Humanistik Psikologi Abraham Maslow. Surabaya: Utama 14