0ngka kaping: 1 Kemis kaping. 5 januwari Bra Martani 1882 Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Nembe punika ingdhusun wates bawah kabupaten karta sura. Wonten satunggaling tiyang estri. Rencang rare medal tiga. Sami jaler saha wilujeng sadayanipun bupati karta sura atur wuninga ing nagari. Konjuk sangandhaping sampeyan dalem ingkang sinuhun amatedhani ganjaran warni sinjang tuwin arta. Kintunan. Ing kiwa panengenipun grompol wonten tiyang dipun begal babektanipun ayam kenging ingkang sakawan sareng dipun bekta malajeng ingkang gadhah anujuti. Ingkang begal gantos kenging dipun rebet iket tuwin bebetipun. Ing nalika malem angrintenaken dinten selasa kaping. 12. Sapar tahun punika. Griyanipun mas A. ing kampung kratonan kadhatengan tiyang durjana. Anaming mas A. sampun sumerep bilih ing pakampungan ngriku ragi resah dados mas. A. sampun prayitna. Sareng wanci pukul pitu sonten mas A. medal dhateng kebonan sumeja dhedhep wonten panggenan kang singlo. Pun durjana watawis sumerep bilih dipun dhedhep dhateng kang gadhah griya mila boten purun nyelaki griya sarwi ngulataken kemawon dhateng mas A. wondene mas A gadhahi oanyana bilih pun durjana sumerep dipun dhedhep lajeng mas A damel gelar reka-reka malebet ing griya sarwi wicanten dhateng kang estri. Wicantenipun mekaten wengi iki wis tetela yen ora ana maling sesuk bengi bahe tak dhedhep maneh. Lajeng ngengakaken kaineb malih payungipun bebek dipun sendhekaken wonten tertepan griya anaming mas A boten malebet dhateng griya lajeng ampingan payung bebek punika. Boten watawis dangu pun pandung purun nyelaki griya sawek badhe mendhet payung bebek kang dipun damel dhelik wahu mas A. trengginas anamakaken bongkotan deling dipun keprukaken sirahipun pandung pun pandung anglumba lumajeng anggenjret sarwi wicanten kapok mas A. semahur najan kowe ora kapoka nek mrene ya tak suguh mengkono maneh. Sarehning jawah mas A. boten saged bujeng. Panjurung Panjurung Nalika tanggal kaping. 31. Dhesember. 1881. Cariyosipun pamungkasing tahun walandi. Kula leledhang sumedya niningali. Kaleresan panggenanipun tuwan ka kula mirengaken nabuh gongsa. Kula mrelokaken ningali. Wasana mawi wireng. Sareng kula pitaken cariyosipun punika ingkang kinondha langen driya. Saking kumedah kula badhe sumerep kula lajeng lumebet mepet wonten pilar supados genah ing warni sarta mirenga cariyosipun saking paningal kula sampun langkung saking prayogi. Kula boten saged ngraosaken anjawi saening pamulangipun priyantun ingkang mulang. Utawi ingkang kagungan kenging kula wastani saged sanget punapa malih pamilihipun tiyang. Kadosta ingkang kangge menak jingga. Ugi pantes tiyangipun damar wulan sakpanunggilanipun punika anggenipun nyamleng. Reringkesanipun sakkula sampun boten saged ngewahi. Namung gumun saenipun ambok pejah-pejaha ingkang dados dayun sudapalon tuwin pak melik punika kula kinten jaler. Wasana kok estri sadaya. Namung sakedhik ingkang dados gelaning manah kula. Tiyang ingkang sami ningali resah patrapipun sarya rame sanget ngantos boten saged genah pamireng kula ura-uranipun. Mangsuli malih namung kula gumun-gumun saksepah kula sawek ningali punika anggitan sae kang winastan langen driya. Sanget anggenipun anelakaken bilih ingkang anganggit tuwin ingkang amulang ing besanipun pancen sapi kaeloki tri bawana. Pun naraka riya Boja nagara Ing nalika tanggal kaping. 20. Wulan punika tuwan asisten residhen ing boja nagara. sampun agiyaraken kanugraha dhumawuh dhumateng para magang-magang ing salebetipun paresidhenan rembang. Sadaya punika jalaran saking kathahipun para magang ingkang sami wonten ing kantor kantor. Kangjeng tuwan 1
residhen rembang amangayu bagya sanget saha lajeng kinekahan ing partisara tanggal kaping. 2. Nopember ongka. 6306/6404 katemtokaken wonten dhistrik jati raga. Kabupaten tuban anargi wahu dhistrik tengah- tengahipun paresidhenan rembang. Kawontenanipun iksamen kapara kalih kawastanan iksamen A saha B. ingkang kasebut iksamen A. tumrap dhumateng tiyang ingkang badhe dados priyantun wonten dene iksamen A. mesthi saged ing pariwara damel serat jawi. Malajeng. Arab serat jawi kamlajengaken serat malajeng kajawekaken etang-etangan saha timbangan iksamen B. sageda paakaryan dhistrik adamela serat cara jawi malajeng. 1. seratipun wedana katur ing bupati 2. " " Adamel setat pilapuran dhistrik kadosta. 1. setat irendhines 2. " 3. " 4. " wereklis 5. ukur siti saha gambaripun 6. etangan dhacin 7. pulisi rehglemen 8. angger-angger ingkang prelu. 9. Angger-angger salebetipun residhensi rembang 10. Mangretos buku angger. Ingkang sampun kawaos 11. Mriksa pratawis Anjawi saking punika. Gunggung magang ingkang tumut iksamun namung 64. Ingkang lumebet iksamen B wonten 35. Iksamen A. 29 lare. Konca magang ingkang sami dhateng saking boja nagara. wonten 32. Tiyang kawontenanipun ingkang anjenengi iksamen magang. 1. 2. 3. 4. Raden mas cakra dipura. Wedana jatiraga. Lid. 5. Mas suma marjaya. Mantri guru lasem rembang. Lid. Sasampunipun kawuningan ing para kumisi. Kaetang ingkang katrimah iksamen A. wonten 14 tiyang. Iksamen B katrimah 12 lare. Ing wektu punika kangjeng tuwan residhen rembang. Bupati rembang. Tuwan asisten residhen tuban sami karsa rawuh ing jati raga. Prelu anjenengi ing nalikanipun iksamen wahu. Sampun saestu manawi titiyang ingkang sampun katrimah iksamenipun badhe tumunten kaparingan pakaryan nagari. Ingkang pantes saha murwat ingkang katrimah iksamen A. badhe dados magang. Saking pamanggih kula langkung utawi sanget para taruna sami katandhing tinandhingaken ing kawegiganipun amalela punapa ingkang sampun kacetha. Ing pengaturan iksamen nginggil sinten ingkang unggul yudanipun ing kasusastran sampun saestu badhe tumunten pikantuk kanugrahan. Kebo gadhung kaping. 30. Dhesember. 1881. dhumateng asisten wedana. pangethokan kajeng saha ukuranipun kangge adamel kertas ri para sisetat tuwan asisten residhen bojanagara presidhen tuwan kontrolir jati raga. Sekretaris raden merta atmaja patih blora. Lid. Kawula ingkang ngaturi tondha. Sastra kusuma. Panjurung minongka wangsulan katur panjenenganipun kyahi bathang. Lami kula amboten ngaturi wangsulan jalaran kula pinuju kesah. Ing sahantuk kula yampi pustaka warta angumbruk ing mriku kula aningali serat paduka. ingkang pinacak ing pustaka ongka. 40 paring brekah katranganipun lalembat sarta wredining tembung-tembung. Ingkang sampun dados panuwun kula. Punapa suraosipun sampun kadriya lumusubing sanubari. Ingkang mangkaten wahu anjalari wahywaning ngatur kula dahating panuwun. Anamung prakawis lalembat paduka ameca bilih katrangan samanten wahu. Tumandukipun dhumateng kula. Namung kadi mendhang katiyup ing angin. O inggih sumongga ing panggalihipun kyahi. Sanadyan paduka angwastani saking anteping panggrahita kula. Inggih wonten emperipun mila panuwun kula adhuh sampun kirang pangaksama. Kula kedah nyuwun brekah paduka malih. Ananging padugi kula amasthi paduka lajeng malengos sarwi ngandika bosen boten langkung namung tumanggap sapinten eruning panggalih. Awit pasang ciptaning manah kula. Paduka katempah sepuh. Wajib paring suwuk sembur dhumateng putra wayah. Temenipun kyahi amboten pisan pisan yen ta kula mahiben utawi sumedya nanggulang para saged ingkang sampun anirnakaken gugon tuhon awit kula punika ugi sampun gadhah manah. Bilih setan sapiturutipun wahu amboten wujug utawi amboten wonten anamung ingkang kula udi watonipun purwaning wonten pangaran-aran wahu. Sarta mendhet kawontenan punapa. Klayan kula ugi nyuwun katrangan rehning 2
paduka sampun anerangaken urut tur cetha. Setan punika tetep namung pangaran-aran kemawon. Lah punapa pangaran-aran punika amboten wonten tegesipun utawi punapa ingkang dipun arani makaten mila panuwun kula mugi wontena sarjuning panggalihipun kyahi. Anegesi pangaran-aran setan dhemit eblis jim peri banaspati gandarwo. Ilu-ilu. Sampun punika kemawon punapa malih punika tembung jawi punapa tembiung amonca. Marsudi // kapengker prakawis ngarsa. Sotaning tyas sun kedah manambangi. Sualnya sang rara ayu. Mentrik ing tretes sendhang. Lumrang pustaka bra martani ku. Kawan dasa nem angkanya. Lumaraping bathang kyahi.// nalikeng sun alelana. Dupi prapataneng ing siti paredin. Ing marga samadyanipun ara-ara wuninga. Rare angen akathah. Samya akumpul. Kang siki amboleng nongka. Taken mring kancane reki.// sadurunge dadi nongka. Mara badhenen kang dadi dhingin. Kancanira siki muwus. Kang dhingin katewel dadya. Nulya ana rare malih sru amuwus. Yen katewel durung dadya. Apa ta kang dadi cingin.// nulya ana kancanira. Radi ageng priyongga mangsuli. Heh padha kaya wong gemblung. Kang dhingin gori dadya. Sadurunge dadi nira gori iku. Ingkang dhingin dadi babal yeku namaning kang pentil. Sadurungnya pentil sekar. Durungnya sekar kang ana dhingin amasthi ku uwitipun. Tekeng wijil lajengnya. Sadurunge gumelar barang sawegung kang dhingin allah tangala. Wus aja ana baribin.// di inggal pamboleng ira. Nongka nulya dinum kang waradin. Tandya ana rare kuru. Anyambungi tatanya. Sadurunge ana allah tangaleku. Kang dhingin apa kang ana. Wasana legeg pra sami.// apunggel pegel nalamba. Kadiparan genira mangsuli. Si kuru dahat alucu. Dhuh kyahi ulun minta. Karudyanta mangsuli pitakeniku. Iba ta leganing manah len genging panuwun mami.// giri tirta ping. 15. Sura. Sinengkalan kempaling kawruh ing sarira yekti. Ingkang wayah gungan pun marsudi. Katur bok ragil Cangkriman sampeyan ingkang winedhar ing serat pawarti ongka. 48. Bok bilih anyondhongi ing panggalih. Kula ngaturi urun pambatang. Ananging manawi taksih nalingsir. Dhuh bok mas jenang sela diagung pangapunten andika. Mangkaten pangetang kula. Duren pikantuk 10. Iji kang. 1. Regi. 5. Dhuwit dados 50 dhuwit. Manggis " Pijetan " Gugung " 10 iji kang 1. " 1. " 80 " 1. " ½ " 100 " 10 " " 40 " 100 " Katur sang jaka tanya Kula sampun amaos serat sampeyan ingkang pinacak ing serat warti ongka. 46. Suraos nyuwun barkah dhumateng para sarjananing bra martani. Tegesipun tembung tembung ngantos 75 kathahipun ingkang punika kula kedah urun pamrayogi. Rehning sakathah ing tembung wahu. Enget kula sampun kawredini wonten ing buku dongeng isi piwulang sae. Iyasanipun swargi tuwan prederik winter juru basa ing surakarta. Pamanggih kula prayogi lajeng ngandika amriksani punika kemawon sampun terang sanget. Ananging bilih jengandika amboten kagungan buku wahu. Kados kenging anyambut ing pawiyatan sakedhap anamung ingkang kasebut ing ongka. 75 jimat paripih. Punika saking pamanggih pyambak utawi jimat pingpih. Inggih punika indhinging biyung nalika anggarap sari sapisan ingkang ngangge jimat anakipun. Saking pitadosing tiyang jawi. Anjalari kayuwanan lepat leres sumongga para saged. Jaka marsudi Wedharing pustaka pupuji ing karaharjan mugi katur panjenenganipun tuwan ingkang ngarang serat bra martani. Ingkang asareng punika kula ngaturi urun wewahing panjurung. Ambok bilih taksih wonten longkangan papaning sastra. Mugi karsa amacak ing kabar bra martani. Sasampuning kadya punika wiyosipun ing sarehning serat kabar bra martani punika saking pamanah kula kados kenging panetahing budi punggung amila saking sedyaning manah ingkang kalayan lesning. Datan ketang binreg saha kagunturan ing swara goraya. Ananging kula badhe boten atedheng aling-aling. Sumedya atadhah bebendu. Temahan ilining cipta marta angener dhateng ijengandika umi ulun bok ragil ingkang ambek tyas kasturi ngambar. Tulya esthane kang ontarik satan kawranan ima monda. Nah enah anyantar bibi. Amboten saking jalaran punapa. Amung bilih paduka manadukara kalayan esthining manah lumuntur kang sih. Kula minta seserepan. Supados bibi aparing wedhar dhumateng atmajane ingkang tyas mapindha rawis mara kataweng nging ima langking angendhanu inggih punika etang sakedhik tur aremeh. 3
Ewadene bibi kalih ing ngatasipun atmaja ijengandika ngriki teka edi. Boya saged ametang. Menggah katranganing petang ing ngandhap punika. Wonten kulah satunggal wiyaripun. 5. Meter pasagi isi toya 15 desi liter ong dalem 15 menut kalong ¼ dhesi liter dados telasing toya ing kulah wahu pinten jam. Dhuh umi kula bok ragil saiba bingahing manah yen bibi sawastu aparing wedhar dhumateng tenayane wanita ingkang kadunungan watek pengung abingungan. E kaya apa baya atmajane. Mendah tandya sru kengetan budinipun wanudya. Satemah datan saged angampet kecap ing lathi. Sigra rengeng-rengeng sekar sarkara.// sinaroja ing sekar hartati. Sapa baya kang wigya angwahya. Ri beng atbuteng puate. Ulun sukeng kalbu sru. Kadyangganing kaleban manis katrag ing gonda wida. Kentar maruta gu. Mring sarsana gonda ngambar. Muleg anrus ing ongga sumyah mratani arseng yeng driya dahat.// lo bibi. Nalika wekane anukarta pustaka punika sabde yeng tyas ambok bilih ing ngewan sarta cinacat para wigya utawi kataman kunta jinojoh warastra lungit. Ananging ingkang mangkaten wekane kedah paribasan swanitaning carma jeram kaderenging manah. Tembung kakawin unggyan wanita kang dereng krama sanadyan ing ngewan para putus badhe kula tampi kalayan sarjuning driya amargi kula sampun mireng babasan mangkaten.// Dhuh dhuh gendhuk atmajeng sun estri. Lamun sira ngupaya kawigyan ywa merang cinacating len awit panacatipun para wasis kuncareng tulis yeku ywa dadya ing tyas seriking kalbumu. Mandar tak tampanane. Trustheng driya panacating para bangkit yeku minongka pangronda.// anggurenda ing budi kang pingging supayanta kratarteng budaya. Undhagi saniskareng reh kang pra kuncareng kawruh. Temtu datan nasarken janmi marma ingkang mangkana esthinen jro kalbu. Ywa sira sukaning wulang. Sing sarjana kang ambek sekar rinujit undhagi barang karya. Kula nuwun bibi sarehning kula punika sujanmestri. Tambah meskin pambudi. Dados amung kandheg samanten kemawon ananging ing tembe manawi tenaya ijengandika wonten lodhenging manah malih kula lajeng kalilana apetrek petrek sambat ngadhuh minta tulung. Cuthel. Wekanta pun candhani raras Punika sambetanipun cariyos supit dalem // oo // samya mucung mumucang langen sang prabu. Ngaso kalih dina. Akat siang akat latri. Isnen siang. Sontenya ing ngari soma.// angrintenken leking tanggal kaping pitu. Malem supit ira. Jeng gusti pangran dipati. Bakda ngisak ugi jila langenira.// srimpi wireng badhaya taya ping catur. Samay sarambahan malem buda buda enjing. Alalangen wireng srimpi mwang badhaya.// kadya ingkang wus winursita ing dhuwur. Kemis jang sontenya. Sukrenjang mwang sukra latri. Setu enjing tan lalangen jroning pura.// tata tata pandaya mandayanipun karsa dalem nata. setu sonten malem kaping. Kalih welas sura lip sangkalanira.// tuwan miprongesthi sang sowan malebu. Langen taya ingkang. Basa wlandi den arani.pan te dhansah minongka wahargyanira.// kangjeng gusti gyanira diwasa sampun tetep islam ira. Sarana wutah ing getih. Kendel tabah astha tuwan lan pra nyonyah.// selur malbu jro pura kangjeng sang prabu. Misih neng jronira. Prabu suyasa narpati. Lenggah jrambah ngarsaning wiwaranira.// prabaya salenggah lan pra kangjeng ratu. Antawis jam sanga. Kang para tuwan utawi. Para mipro wus jibeg aneng pandhapa.// para tuwan tan kirang keh yening ngetung. Tri atus pra nyonyah. Tan kirang keh yen winilis. Kalih atus sekat sayektine ana.// para mipro kqala dhateng nulya lungguh. De kang para tuwan. Taksih jibeg ngadeg sami. Antawisnya jam sanga jeng naradipa.// miyos saking praba suyasa sang prabu. Kanthen asta lawan. Nareswa mide kang wuri. Ratu ibu lan bok ayu prameswara.// lawan putri narendra mwang mantu prabu. Putri nem mwang wreda. Ing wuri ginarbeg dening. Kaprabon sang naranata wiyosira.// saking kori pinahargyan musikipun. Pra nyonyah kang lenggah. Ngadeg kurmat sang siniwi. Sawusira sang nata lenggah ing dhampa.// wangsul lenggah pra nyonyah tan tara dangu. Nenggih kangjeng tuwan. Residheng malbeng sarimbit. Lawan mipro ingiring kangjeng pangeran.// dipati prang wadana sartanipun militer komandhan. Mwang para pangeran sami. Prang wadanan ing ngurmat musik ungelnya.// sawusira jeng tuwang mwang mipronipun. Tabeyan tumulya. Pinarak satata tuwin. Para tuwan sadaya samya tut wuntat.// oo// lenggah satata wusira. Kang sugata wedang umijil. Lumadi sasampunipun. Mundur nulya katungkaanis lawan es water katungka ranu. Gonda rum saundurira. Sri nata jengakr tumuli.// tedhaking madyendra wina. Mwang jeng tuwan residhen datan kari. Mwang dayinta sumi prabu. Mri pro residhen lawan. Para nare umi mwang ratwe bok ayu. Lan putri mantu narendra. kakanthen lan mipro sami.// wusnya lenggah sawatara. Para nyonyah lan tuwan amiwiti. Dhansah sarambahan sampun. Sri nata nulya tedhak. Ing para sdya lan jeng tuwan datan kantun. Nareswami lawan para. Ratwabu bok ayu tuwin.// putri mwang mantu narendra. datan kari kondur lumebet maring. Prabu suyasa sang prabu. Kasukan lan jeng tuwan mwang jeng pangran prang wadana tuwan blarkum dhe. Er. Kornelisen lawan tuwan sekol ngarum tuwin.// barem pandher edhe lawan tuwan gangdat lenggahnya sri bupati. Nenggih neng sangarsanipun wiwara prabayasa. Nenggih made yasa alit wastanipun 4
pan sasana para sedya. Dene ta sang nareswami.// lenggah kasukan wis lawan mipro ris dhen kalawan nyonyah kalih. Gyanira atata bangku. Aneng kajoganira. Prabayasa nenggih caket lawan pintu. Sri nata sawusnya lenggah. Kasukan sugata mijil.// risepsi lumintu tata. Urutmine kadawan yen winarni. Namaning dhaharanipun sadayaning minuman kang kinarya andrawina kongsi tutug pukul tri pundhat sugata. Jro puri lir den ukupi.// aseping srutu manila. Sumawuring tirta gonda rum amrik kongas mring jawi kadhatun pukul catyur jrng tuwan risdhen lawan pra tuwan sanyonyahipun mundur medal sing jro pura. Kondur mring wisma pribadi.// kendel longsi ari slasa. Tanggal slikur enjang sura kang sasi. Tan lalangen sanga prabu. Nanging sonten malemnya. Arbo tanggal dwi likur kangjeng sang prabu. Animbali kangjeng tuwan residheng mabeng darimbit. // martuwi jeng gusti pangran adipati anom sageda kanthi. Tuwan mipro gunggungipun seket wancita bastha. Sanga prabu miyos lan garwa jeng ratu. Ratwabu supadi kaka. Putrindra mantu tan kari.// ginarebeg prabawongan kang angampil kaprabon sang siniwi wus lenggah tatara dangu. Jeng tuwan malbeng pura. Kanthi para tuwan lawan nyonyah amung. Tri dasa catur gunggungnya. Kalbet jeng pangran dipati.// arya prabu prang wadana. Sawusira tatabeyan tumuli. Lenggah satata tan dangu. Lumados kang sugata. Wedang mundur nulya katungka ing ranu. Wawangi dene kang mongka manawurken narpa siwi.// catur kang diwasa enggal undurira tan dangu jeng pangran prabu. Jengkar tedhak andrawina. Jeng tuwan residhen tan kari.// anut pra putri lan nyonyah. Mwang satriya tuwan-tuwan tan kari. Nulya dhahar sanga prabu. Kembul nunggal sameja. Mwang jeng tuwan kalawan sadaya wahu. Pan dhahar dhine winastan nyekok partening nagari. Taksih wonten candhakipun. 5
0ngka kaping: 2 Kemis kaping. 12 januwari Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Ing waktu punika toyaning lepen benawi ageng. Menggah wisayanipun tiyang mendhet ulam ingkang pikantuk jaring. Utawi baloh. Ngantep dudul mila pinten-pinten kathahing bahita jaring ana ingkang mudhik mikir. Kados rinten dalu. Wasana kala senen dalu angrintenaken tanggal kaping. 6. Wulan sapar punika. Ing gigisik jantran sawelaking pacangkraman dalem parang jara. Wonten swaraning tiyang kapetik inggih punika tiyang anjaring ulam nama karta dikrama. Ing dhusun serenan mila dipun petiki. Jalaran kapatil ing ulam pe. Sanajan pun karta dikrama wahu kathah kathah kancanipun nanging sadaya sami kambuhan pamresudining usada. Mongka katimbang sami samining ulam pe punika ampuh piyambak ing patilipun temahan pun karta dikrama boten enget tatunipun sangandhaping susu ingkang kiwa. Wedaling rah kenging kabasakaken kados pancuran nalika samanten wonten satunggaling tiyang ingkang gadhah seserepan bilih tiyang kapatil ing ulam pe. Usadanipun wesi bang. Tegesipun kadosta unceg utawi paku. Punika dipun besmi ingkang ngantos abrit lajeng kasogokaken ing panggenan tatuning patil wahu. Mila sakal ngriku kancanipun karta dikrama. Lajeng bejat rujining payung motha. Sareng sampun dipun besmeni ngantos abrit nunten kasogokaken dhumateng tatuning patil kados ing nginggil wahu. Swaranipun pating preketek naming ilining rah pampet pun karta dikrama lajeng enget sarta ginanjar waluya. Kintunan. Nalika tanggal kaping. 7. Sapar alip 1811. Tiyang estri nama embok wagimin akaliyan rare estri nama cuwo. Ing dhusun ngrata. Kadhistrikan ing lawang kabupaten ing ngampel wanci jam 8. Enjing sumeja dhateng pakopen aripik kajeng. Mireng suwantening rare nangis sareng dipun tuweni katingal rare estri antawis umur. 3 wulan kukulitan jene sisikon trahing ngajawi. Gumlethek wonten sangandhaping uwit kopi. Boten mawi sandhangan utawi talemek sanalika lajeng kamufakataken tiyang sadhusun utawi lajeng katur ing parentah. Ingkang ambekeli kagungan dalem siti dhusun ngrata wahu lajeng kadugi angopeni kaliyan temening manah. Astagha Asa tata mumuji ruhuring allah hutangala miwah asthaning sang nayakaning rat dene anitahaken dhumateng kula ngantos saged kagunturan suka pirena. Rumaos kabagyan ageng. Inggih punika anggen kula anyipati pamiwahan dalem gusti kula sang sinuhun narendra prabu. Karaton mulya ing surakarta. Kala tanggal kaping. 4. Sura dumugi tanggal kaping. 12. Tunggil wulan sura warsa alip sangkala. Atmajendra sarira condra. Kula amarlokaken anyathet pasowananipun para abdi dalem ing alun-alun ler. Lajeng kula gagas ing wardaya bilih boten kalintu kados ing ngandhap punika. Wiwit ingkang sisih kidul kilen mangaler saurutipun. 1. papajangna cina puri wiwaranipun krun kajeng pulas cet pethak lie biru wengku tosan binangun tulak rinengga ing pandam ting. 4. Rinungrum dening banderan 3. Mawi sastra mungel kabupaten gedhong kiwa. Dene pamahitaning malige linungsir lungsir dening palisir prabawaning pandam anarawungi asasmita bilih rarakiting pangrengga wahu pancen endah angemperi cariyos pasang rakiting wawangunan ing parang garudha. 2. Papajangan cina puri wiwaranipun krun kajeng lugas tinunggulan pandam ting. 4. Sasananing pakempalan ambalabar pindha puspita munggwing talam swasa. Inggih punika pasowanipun nayaka dalem bupati kaparak kiwa. 3. Papajangan wiwara krun kajeng lugas pinatranan pandam ting. 4. Rinengga ing bandera tebenging krun cinitra sastra. DJ. N. mukaning malige sinung yasa alit mawi sinukarta gambar palengkunging pari sawuli tengahipun sineratan DJ. N. inggih punika papajanganipun abdi dalem bupati jaksa. Resmining pangrengga angemperi cariyos ing wiwara swarganipun bathara sambu. 1882 1
4. Papajangan wiwara krun kajeng cet pethak palisir cet jene tinunggulan pandam ting. 4. Sakaning krung mawi pandam cacah. 4 iji. Den rengga ing sastra jawi mungel pawatangan panumping. Rupaning kawula angesthi prabu. Pasang rakiting pangrengga apindha puspita panjrah ing mandira. 5. Papajangan wiwara krun kajeng cet biru nem cinawi cawi angrawit apindha gardhe tinugu lan pandam ting. 2. Mwang bandera. 2. Angregani sastra pulas abrit dhasar jene mungel pakajanganing pamajegan ing klathen uparengganing malige asri wuryan kasumukan serenging pradongga mangungkung lir kongkang munya ing tawang. 6. Papajangan wiwara krun lugan tinunggu lan ting. 2. Bandera. 2. Pasang rakite malige angemperi cariyosipun kadhaton ing kiskendha. 7. Papajangan andhendheng wiwara krun kajeng cet pethak lis biru tinunggu lan pandam ting. 2. Adeging saka sinari sari dening pandam sewu. Gelas tebenging krun rinung rum ing ecet pari suwali amalengkung. Tengahipun sineratan mungel kabupaten pulisen rerenggane malige sarwa sumyar. Lunulutan prabawaning palisir miwah konganging pandam pandam tuwin luwesipun cahya ning buntal-buntal ingkang amuleti saka-saka. Yasa topengan ing ngajeng. Dhapur kampung. Sinung pamuka krun mawi tetengaer bala banden ecet ijem sarta cicitran adhapur naga gadhung. Sinusuran ing parada. Tutuking naga angajengaken dhapuron 1. Angganing naga malengkung gathuking sirah pethit ira amalebet lajeng mulet eron kakalih. Sanginggiling gambar wahu mawi sastra kacariyos ugi minongka sangkalan pulas abrit dhasar pethak ungelipun pakempalan sumiwining manggala nata. kasumbang untaping para wadana pulisi sapanekaripun ing kitha-kitha sajawining nagari. Pindha trunaning udaya. Amimbuhi adining malige tan pendah cindhe kembang. Kararasan arum-arum dening wadana sumiwi. Miwah kang pratiwa garap tinon sinang angarkani. Kanang kuswa anjwalita. Lir lalita milutengsih. Kinembong bukaning semu. Pradangga nira ngrarangin karumpukan sunar-sunar sinereng angkara kuning. Kadya srining patilaman agogonda marbuk minging. 8. Papajangan wiwara krun kajeng pulas biru awig pangruktinipun rerenggan mawi sastra cemeng mungel kabupaten bumi. Yasa alit sangajenging made wonten cicingtran kurung. Gambar praosan makutha raja. Sinung sastra. P.N. sastra jawi mungel kaping. 7. Mukaram ing tahun alip sinangkalan raja putra angesthi mulya. Uparengganing pasowanan pindha limar munggwing patani rukmi. Asacihna bilih sarwa kasambadan binarung swaraning pradongga rum egongipun gumalendheng abandul ombaking swara anglebdani sa alun-alun prasasat sundhul ing antariksa. Ambok manawi asrining kaswargan ing tejomaya boten langkung kados punika. 9. Papajangna wiwara krun pulas biru nem kurunging krun apetha naga gadhung ajejamang. Pethitipun amulet ron-ronan tinunggulan pandam bunder warni pethak 1. Tebenging krun mawi sastra. B. N. sastra jawi mungel kabeh tunggal esthi prabu. Sangandhaping tebeng wonten pandam kurung pethak sineling biru. Alep tiningalan angemperi cariyosing gapura ing kaendran inggih punika pasowananipun abdi dalem wadana gladhag ingkang angapit-apit kagungan dalem margi ing galadhag. 10. Papajangan wiwaranipun sami kaliyan wiwara ongka. 9. Ananging sangkalanipun mungel wujud tunggal naga gadhung. 11. Papajangan wiwara krun kajeng pulas jene. Tinunggulan pandam ting. 3. Miwah rinengga ing bandera. 2. Tebenging krun mawi cicitran K.P.S. wandaning pangrengga resep tinon apindha dyah ngoreweni. Inggih punika pasowananipun nayaka dalem bupati sewu. 12. Papajangan wiwara krun kajeng pulas biru nem sinukarta dening pandam-pandam pinatik patik dening gambar makutha miwah bandera parenom cahyaning wiwara angemperi cariyosipun wiwaraning kaswaragan ing kela saparwata. Inggih punika pasowanan ing kapatiyan ingkang sampun kula ucapaken wonten ing bra martani kala papajangan krama dalem kangjeng pangeran angabehi. Ingkang anelasaken kaletheking manahipun para niningali. Miwah kongkat karenaning manah langkung malih manawi wirengan. O. sumitra ingkang boten amirsani amesthi kaduwung. Pancen owel sanget. Ujwalaning wulad welu kalaran angadhuh sedhih. Kongkalkan dhahantang rimang. Mirudening praba wingit raras rengrenging suyasa sung sengsem sagung kang uning. 13. Papajangan wiwara krun kajeng pulas biru sinusuran pulas cemeng resmini made siyasa sugreng apindha puspa pulu lesah ing kisma. Mukaning made sinung yasa alit mawi dhinitran awujud songkok sinanggi ing sastra W. N. inggih punika papajanganipun abdi dalem bupati kalang. 14. Papajangan wiwara krun kajeng pulas cet ijem lis jene. Semuning pangrengga angemperi sariyosipun wiwaraning patamanan ing sri weda. Inggih punika pasowananipun abdi dalem wadana kadipaten anom. 2
15. Papajangan wiwara krun kajeng pasaja. Rerengganipun prayogi. Kukuwungipun kumenyar anarjoni manah. Sangajenging made sinung yasa alit rinengga ing cicitran mungel kaping. 7. Sura alip 1811. Ing surya winatan. 16. Papajangan wiwara krun pulas cet jene palisir podha ngingsep sari rinung rum dening gambaran asri tinon angemperi cariyosipun wiwara ing pringgadani. Saking cariyos punika pasowanani nayaka dalem bupati kaparak kanan. 17. Papajangan wiwara krun pulas cemeng pucuk pethak tinunggulan pandam ting. Yasa alit sangajenging malige cinitra makutha raja den apit gambar leyo kakalih. Mawi seratan mungel kaping. 7. Sura alip 1881. Pasang rakiting pangrengga asri tinon inggih punika pasowananipun nayaka dalem bupati gedhong kanan. Papajangan sadaya wahu sami anatap pradongga. Dene ingkang dados kareraning panggalih warni-warni. Ingkang kathah nayuban trakadhang wirengan topengan ringgit wacucal penthulan. Tamat 17. Papajangan wiwara krun pulas cemeng pucuk pethak tinunggulan pandam ting. Yasa alit sangajenging malige cinitra makutha raja den apit gambar leyo kakalih. Mawi seratan mungel kaping. 7. Sura alip 1881. Pasang rakiting pangrengga asri tinon inggih punika pasowananipun nayaka dalem bupati gedhong kanan. Papajangan sadaya wahu sami anatap pradongga. Dene ingkang dados kareraning panggalih warni-warni. Ingkang kathah nayuban trakadhang wirengan topengan ringgit wacucal penthulan. Tamat Andumugekaken niyating manah reseping mimitran menggah andangonipun mitra wijanarka bab tembung. Ing ngandhap punika kula anguruni jarwa. Erawati Dhedhet Unang Nimpuna Cancala Rencaka Rumengin [bilih rumengen] Karasikan Kertarda manawi kertarta Kongas Karagan ragan Anjung karangin Timbun Sampeka Santika Sogata sabyanta Saroja Sasmara Rasika Wara wirasmi Widyad mala Widyatmaka Widyuta Wimaya Pratita Pradipta Jwalita Prakempa Mohita Biksama Budaya Murtat Wigena Cinitra ing ngarka catur kaping. 1. Sapar. Warsa alip tunggil ngesthi nyataning wredi. tegesipun " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " swaraning barat ageng getering langit kaceluk susah kajwara ngumpul mumpuni. Nilas kumelap thathit ribet susah umireng kasuwiyan kabingahan sacumbana putus patitis kertarda kalangkung kaungas ananduki anggandani kamben besus ngadi badan sumengka lampah galeyah galeyah wewah tumpa paekan dhangan tangginas kuwat kwasa tunggil pikajenging guru tunggil guru rerengga prabot sedhih suci bening langkung bingah rembulan kilat kilat kilat sae langkung sae langkung prayogi pantes santosa langkung utami urut padhang gebyar cahya gebyar padhang gonjing susah anglengger paksa gaota pikiran pethat saking guru susah kang tansah kagagas Buja kirana Sambetanipun cariyos sayit abu sabar Kacariyos antawis sawulan sang raja nihaya gerah anunten seda. Sarta boten atilar putra. Sareng layon sampun kasarekaken para nayaka lajeng sami tuguran wonten kadhaton sarta naringaken rembag sinten prayoginipun ingkang kajumenengaken raja. Ing ngriku wonten niyaka satunggil saking sakathahing niyaka 3
wahu wicanten mangkaten swarginipun sang raja sanget genipun nihaya. Kathah wadya punggawa ingkang dipun pejahi utawi kakunjara boten kalayan pidosanipun sapunika pamanggih kula prayogi kula ngupados masalah ingkang muskil bilih sampun angsal punika lajeng sami kaundhangaken sinten-sinten ingkang saged anyriyosaken misraning pun masalah wahu. Amesthi kenging kula jumenengaken raja. Amargi sinten tiyangipun ingkang saged amanggihaken liding masalah moskil wahu. Sampun tamtu budi wicaranipun maedahi ing kathah. Sarta asih dhumateng sasaminipun tumitah. // sakatahahing niyaka angregi sanget dhateng rembag nginggil punika. Pramila boten mawi kamanah panjang malih. Lajeng sami ngupados masalah ingkang moskil wahu. Sareng sampun angsal nunten kaundhangaken kados kasebut nginggil ananging tiyang salebeting nagari boten wonten satunggil ingkang saged anjawab masalah wahu. Kantos kawradinaken dhateng tiyang padhusunan inggih meksa boten wonten ingkang saged anjawab. // para niyaka anaringaken rembag malih. Anggalih sangking dening angelipun pados tiyang ingkang dereng kawradinaken undhang. Inggih punika tiyang ingkang wonten ing kunjaran. Saweneh ing niyaka mangsuli mangkaten titiyang ing kunjaran boten susah kamanah. Awit bilih tiyang leres sae masa dipun kunjaraha. Tumunten dipun wangsuli. Dening niyaka sepuh satunggil wicantenipun sayektosipun kula boten saged anampik pamanggihipun konca ingkang kedah mradinaken undhang dhateng tiyang ing kunjaran wahu. Amargi kula sadaya boten tamtu saged amiyak lalangitaning wadosipun kang murbeng alam mila saleresipun kemawon ali moil faibi. Was saha dati. Latak fomala isa. Lakabihi ilmon == mugi sampun sami micantenaken sabarang ingkang boten kaserepan awit kawasaning allah langkung samar saking nalar kawula. Wasana gelenging rembagipun sami amrelu mradinaken undhang dhateng titiyang ing kunjaran tiyang ingkang sami kakunjara kadhawahan anjawab misranipun masalah wahu majeng saking satunggil tunggil ananging inggih boten wonten satunggil ingkang saged anjawab sareng pitakenipun dumugi sayit abu sabar. Abusabar mangsuli mangkaten prelunipun punapa kula dikakaken anglahiraken misranipun masalah kawan bab punika. Temenipun kula sagah dereng kantenan boten sagah inggih boten ananging kula amung kaserepna rumiyin menggah kalepatan kula dipun kunjara punika saking prakawis punapa.// taksih wonten candhakipun ajar ngandul fadarel. Tamatipun supit dalem // eropa dhaharanira. Warna-warna sarupa den ladosi. Pinta-pinta angguripun. Cinondhong bak sadanya. Yekti panjang yen winilis wijangipun. Cacah namaning dhaharan mwang namaning anggur sami.// sajroning lenggah kameja. Kangjeng tuwan kondhisi waluyaning. Supit ira raja sunu. Mangkya tetep diwasa. Marudasta gantya kondhisi sang prabu. Manidikara karaharja. Jeng tuwan risdhen sarimbit.// gya nirarsa pamit marang. Nagri wlandi ing sang makirtyeng ngurip. Sung salamet aneng purug kongsi teka nagara. ing nederlan antuk sih nugraha ing kalbu. Seneng sarta panjang yuswa. Reb-reb surak wanti- wanti.// jeng tuwan residhen nulya. Amangsuli tinumrap neng kondhisi. Sawusing angosok wangsul. Kondhisi pangandika. Jeng sri nata tinampi sarta manuhun. Gya gantya mahayeng puja. Kang makirtyeng bawanadi.// ngambulna pudyeng nalendra. Ing ngatase kang tumrap jeneng mami. Mwang karsa sung nugraha gung. Sumrambah sri nalendra. Lawan garwa putra santana sang prabu. Raharja seneng pandriya. Panjang yuswantuk tambah sih.// sumuyut wadya wandawa. Mongka kongsi lumuntur mring jeng gusti. Tembe madeg prabu agung. Reb-reb sru surak surak sinarawang unining urmat panjidhur. Dhung-dhung nulya pangran putra. Kang winerda putra aji.// nenggih jeng pangeran arya. Suryatmaja nglingga murdeng agyaji. Matedhakken kang sinemu. Sasmita mongka tondha. Sih katresnan pangengetan mring pra tamu. Kang samya lenggah kameja. Madhaliyon den wastani.// maslaka pinangkat-pangkat kanbg madhali ing jawi den leteri. Sastra londa wastanipun. Pe. Be. Krun sarta ongka laten ingkang darbe karep ongka wahu. Ongka sanga sajronira. Madhali gambar jeng gusti.// mahayeng anuhun samya. Datan dangu jeng sri nata tumuli. Jengkar dhahar sanga prabu. Tan pisah kanthen asta. Lan kang bapa jeng tuwan sadaya anut laju umyat made rengga. Tantara dangu sri mulki.// tedhaking para sadya lenggah. Kasukan mwang jeng tuwan sarta meksi. Lalangenira sang prabu. Badhaya srimpi lawan wireng samya kabusanan abra murup. Gantya- gantya wijilira. Winarna sekar pathet munya pelogipun susuluk anut larasing. Sesendhon langen umedal badhaya sanga malipir. Iring kidul caket marang. Dhempeling wiwareng panti.// prabayasa mlampah urut kacang seretaning nyamping. Sineret kumlewer wuntat wus prapta madyaning panti. Paningrat parasdya nulya. Marung manguntoreng sami.// tansah lumagsana urut kacang yen cinondra sami. Lir putra prabu drupada. Pandhadha estri yu luwih. Sang arsa taya wus sira. Praptaning loka pinesthi.// samya timpuh sadoyeku. Manembah pathet tumuli. Kendel buka gendhing ira. Kaduk manis binarunging. Sindhenira para kenya. Suwara gumolong atri.// gong kaping kalih puniku. Badhaya wiwit angibing. Nglayanganan ngering nulya. Pan samya amangen jali. Dewi sanga wus sawega. Pistulira sinangkelit.// 4
neng ngarsa sumelap lambung. Tan dya ngadeg nglayang sami. Nganan ngendhel apit ira. Medal parenca mwang srsig samya kepesing tenaga. Panggagas awasing gendhing.// marma gong dhumawahipun. Ladrangan srigak angibing. Mor lurah taya wanita. Tita kadi prahapsari. Mubeng kiter solah ira. Ngranuhi rarasing ngati.// ning pra priya kang andulu. Lelumbungan ngunus sami. Ing pistulira pradongga. Sina seseg sawatawis ingkang beksa manglung kadya. Pucang angin anyarengi.// ing ngegong ungeling pistul. Sareng breng beleg madyaning. Paningrat kukusan dawa. Kang taya datan kaeksi. Sirnaning kukus kesisan samira ananangi.// ing nala ngraras amangun. Lir pendah prajurit estri. Tri bawana bok manawa. Anir kawiryan kadyeki. Sang taya gya rakit tata. Encek samya miwir-miwir.// sesondheng pradongganipun munya ris badhaya sami. Ngalayang timpuh manembah. Gongsa suwuk pathet muni. Sacengkok badhaya nembah. Nulya ngadeg malbeng maring.// prabayasa pathet suwuk nahen siningget pamuji. Mrih tan jugaging carita. Kang tinata tati kawi. Marma sang kawenang ngarang. Ing pustaka bra martani.// karsasih mongka pitulung. Kapacak respating ngarsi. Lek catru wlas sapar warsa. Alip sangkala pinuji. Lestari angesthi tuwan. Dhangan karsa anuruti.// nahan ta sinandi juluk kang sajuga krameng ngarsi. Kasbut dasa nameng putra. De ta kang sabaseng wuri. Loka dhamparing narendra. nujwa pinalar gya sang sri.// pangkating dasih winuwus sawanda ngarsa jarwani. Tumanduk sara tumama. Deta kang sawanda wuri. Kongas ing kang marudasta. Gogolonganing pangabdi.// sawanda dumunung ngayun. Pinada jonging jaladri. Wanda wuri rarywa ingkang. Mangenggar narajang jangji. Mongkamba susulih ira. Madyetma ingkang 5
0ngka kaping: 3 Kemis kaping. 19 januwari Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Sareng kawaspaosaken parentah sampun kendel ing pangudinipun tiyang-tiyang ingkang kirang langkung kalih tahun punika lamunipun sami amajengaken yatra jago. Ing mangke kados sami awit amajengaken malih. Bilih tiyang anglintokaken yatra tamtu sapalih angsal yatra jago. Pangajeng-ajeng ing kathah parentah mugi karsa anggalih lalampahan punika. Awit yatra wahu pancen sampun boten kenging kaanggep lalintonaning sade tinumbas. Ing dhusun wana tuwa. Bawahipun mantri tukang ngupados sima ing surakarta. Wonten tiyang estri gadhah anak tiga. Ingkang medal rumiyin jaler lajeng estri kalih. Ing mangke lare kapundhut lumebet ing karaton wujuding lare sae resik sampun umur. 14 wulan ing mangke sangsaya seger. Margi saben dinten dipun ombeni parsan pamuji kula lestantuna dados kalamgenan dalem. Tiyang estri wahu sampun nate gadhah lare kaping. 3. Tiyang wahu anama seca wikrama. Satuhu. Yogyakarta //oo// kinanthi kanthaning wuwus wuwusen ing malem kemis kaping kalih welas tanggal janawari tahun iki. Pakampungan ing totogan ngayogyakarta negari.// ana sujanma sawujud lenggah kebayan pulisi. Patrapnya sawenang-wenang. Ajiyat akon ngajeni. Ing dalu ana wong maca. Anulya dipun parani.// wusnya trang pamyarsanipun ngandika sru animbali. Mring jenge wong kang maca. Swara bengis anyenyengit semune duka kepatya. Naretheg padoning lathi.// kang nging ngundhang glis sumahur. Sang kebayan duka malih. Iku wong anora tata. Ora urus angejori. Apa tatan krungu sira. Yen ingsun lagi menyanyi.// wani mapak madha ingsun amaca bahung lir anjing. Kang maca kaget ngrarepa. Minta ampun anggelirih. Sampun tobat kula lurah. Ngamungna sapisan iki.// kang myarsa sabget agumun ngungun jetung jroning ati. Ywan ta wasa aweca. Dene ana wong lir iki. Sapisan wun jeneng tuwa. Kapindho wisma nagari.// katelu andeling kampung. Ngrampungi sebarang pikir. Jebule pikir krak-krakan mithingkrak angingkrik ingkrik pancen pantes mikul ekrak prandene ngaku pulisi.// eman temen jenengipun yen nganggo patrap kang uwis wis-wisan yen tan mariya. Mesthi tembe keneng ngisin becike dimarenana. Sun puji bisa lestari.// lestari tinaren tutur. Tompa tutur mufakati. Telas pamrayogi hamba. Mongsa borong kang nglampahi. Dugi-dugi kyahi lurah. Rumeksa badan pribadi.// sakathahing lepat ulun. Pamintaba mugi- mugi. Kyahi lurah ngapuraha. Mring hamba kang kaduk wani. Sung prayogi ing ki luarah. Rehne temen- temen dadi.// dadi kukupaning kampung. Kampung kapang kebung kebi. Anggen kula ngaken lurah. Glarahan tan oleh galih. Bok manawi tembe benjang. Olih tondha trima kasih.// wit anggugu atur ulun. Kang wus sun aturken ngarsi. Titing brastha atur hamba. Ping limalas januwari. Sewu wolung atus tambah. Wolung dasa langkung kalih.// utawi ping kawan likur. Wulan sapar tahun alip. Ongka warsa sinengkalan. Rupani sasi lir kadi. Nagaraja siniwaka. Totogan hamba kang nami.// manawi sela. Panjurung kula inggil punika. Badhe kula sambeti malih sawetawis. Gumun ngungun. Seselan //oo// wonten gentho angutil kecepeng ingkang dipun util kanthong isi yatra pethak kasowanaken ing pangadilan kadangu ing pangagengipun. Gentho apa temen kowe angutil kanthong isi dhuwit putih. Gentho datan lenggana dhateng pandangon wahu. Nunten kadangu malih punapa saged angaturaken lampah- lampah. Ingkang saged angenthengaken dhateng kalepatanipun atur wangsulanipun gentho kawula nuhun inggih. Kauningana bilih dhawuhipun nagari. Yatra pethak ingkang sampun anceran punika sampun boten kenging yen kaanggepa yatra. Mongka yatra isenipun kanthong wahu sadaya anceran. 1882 1
Kula sampun nupiksani panjurungipun kyahi candhik yuda. Cangkriman ingkang kawrat ing bra martani ongka. 51 kemis kaping 22 dhesember 1881. Ingkang kaliyan gamblang. Sarta panjurungipun adipati menak kuncar. Ingkang kawrat ing bra martani ongka 52 kemis kaping 29 nunggil wulan sarta tahun. Den kula sampun anyondhongi saking karsa ijengandika. Inggih kasinggihan saking sabda ijengandika. Yen kyahi candhik yuda nadyan sepuh taksih sinaon ananging sampun andadosaken eruning panggalih ijengandika den dene kula kumapurun anyathrk nyathrk tru kula dede sanak kadangipun kyahi. Ca. Sampun ingkang kadang sarawungan kemawon dereng. Mung panyathek kula punika. Murih sampun ngantos ing pabaratan bra martani kaisen panjurung ingkang ngemu raos badhe nuwuhaken kerengan amargi saking anggen ijengandika nandukaken tembung ragi samengit satengah angolok-olok. Kula gadhah dugi-dugi yen kyahi ca nunggil bongsa kula jawi tulen dados ing [ ]ipun piyambak embok manawi inggih sumerep. Yen kula raras saking pangandhar ijengandika den amila leres yen si kyahi lepat panyeratipun leresipun inggih mila lintu tembung minten ananging manawi panedyaning pun kyahi candhik yuda boten badhe nedha babar princen satunggil-tunggiling tiyang. Nanging babaripun kaliyan etang gunggungan sadaya kemawon kados pundi. Punapa boten kenging kaserat pinten. Kalih malih den ijengandika nguncalaken pambatang yen kathahing kendhi ingkang taksih wetah 57 iji punika punapa pancen sampun gumathok menggah saking petang ijengandika. Punapa namung dugi-dugi kemawon. Saupami satunggiling tiyang ingkang lumampah wahusami ambekta kendhi nyatus dados gunggung 200 punapa boten kenging. Sarta punapa boten saged kalampahan pecah ingkang gangsal welas. Punapa wonten watonipun yen kendhi ingkang karentahan kenari wahu kedah kantun 57 iji kados boten sanadyan tembung pinten dipun lintu tembung minten. Kula ngaturi penget dingatos-atos den sampun ijengandika kasesa-sesa angandelaken ampuhing braja. Mindhak kajrungup mugi dipun sareh. Bawanipun tiyang gugujengan prayogi dipun ririh. Ing tembe nyenengaken panggalih. Lo. Ingkang agung ing pangaksama den sampun pisan kagalih kula nyanyampahi. Punika tebih sanget mila kula matur ingkang semanten wahu. Margi kula gadhah dugi-dugi yen wonten salepat sanes. Cangkrimanipun kyahi candhik yuda saking pandugi kula. Lebet tur alus saha dede suwadosipun. Sumongga sami dipun kalihi ambudi daya ingkang langkung panjang. Sawab saking pamawas kula. Mila para putus ing petang ingkang misuhur dugi-dugi boten saged babaraken kajawi para putus ing ngelmi tembung jawi. Embok menawi den wonten wados ingkang nyangklak saha terkadhang anjanggut kemawon. Sinerat ping. 2. Januwari 1882. Embane sanak ijengandika den. Dipati sabda yuda Mudha bodho tur urmatan akathah kathah kang mugi. Katur tuwan juru ngarang. Ing pustaka bra martani. Utawi kanthi taklim katur kang sabiyantu. Priyantun juru ngecap mugi kinarang rumiyin. 1. panjurumba yen pinuju ing tyas lawan.// yen wonten selaning papan. Mugi tuwan kula turi. Nglebetken panjurung kula. Nging sampun kaangge nguni. Darmi ngetrapken nenggih. Kang kangge paribasan mung. Lan rare wicantenan. Paguywan karya upami. Pan satuhu. Lunta 2. drin marma minta sah.// apsah ing para sujana. Manawi dhangan mirsani. Ulun suwunaken barkah. Kajenging tembung puniki. Namung sapele nenggih. Tumrap ing kang para anung. Yen menggah kados kula. Pre lu wah undhaking kang wrin. Mila mugi pra saget paring pitedah. // sanget ing panuwun kula. Yen wonten ingkang naruwi. Namung seng ga wong cangkriman. Yen katebus tan kadugi. Upami den jak genti. Kinen batang nyuwun maklum. Basan dhek wingi awan. Sinaon wruh bra 3. 4. martani. Marma ulun ngrumiyin atur prasaja.// babasan kados punika. Kajengipun kados pundi. Wong anabok nyilih tangan. Kebombang gethok tulari. Mawor sambu lan malih. Wong anggutuk apilamur. Kalawan barung sinang. Pidak jempol non 5. ngrungu ing. Ora ngrungokake jaratan growongan.// mulang slarak besono lan. Salang surup lan gemedhik. Kemethak kalawan ingkang. Nora kena bathuk klimis. Apa ta pilih nabi. Apa ta apilih guru. Gurumpungna bandhengan de saweya ana 6. dadi. Dyatan keris yen keras nerangi tatal.// angalem legining gula. Pijer dadi kembang lathi. Mumpung kara wong ambondhan tanpa ratu greget sirih. Uyah kalebeng tasik. Kere amelasi ratu. Digebyah kaya uyah. Lir apa pudhak sailir. Da 7. di racun kalawan tumbak cucukan.// andhap asor gegem sela. Manongan ngulondareki. Nora entheng irus nora. Arum jamban lawan malih. Tan ilok kena serik. Enggih beton lan puniku. Gawe lamis kewala. Sembrana aparikeni. Ke 2
8. ri glampit brungkah kimpul plencat kidang.// pan lagi kesandung watang sawangen langite dhisik. Apa peteng apa padhang. Glugu ketlusup benenggih. Luyung gon welut nenggih. Den dol ki udhet lan banyu. Yekti mongsa miliya. Mendhuwur ketiban tahi. Tahi baya. Ingkang jurang 9. kinedhukan.// gunung wuwuh puk umpukan. Kaya rada nyalawadi. Ngaji pupung ledhok ingkang. Ilining banyu lan malih. Ngladekken bonda kumpni. Gajah ngidak rajah susur. Ulam munggwing rampadan. Ukur sanak bae uwis. Ana beja ora ana dauladnya. 10. // lawan kepathak kelacak. Ketemu sisike melik. Ciri wanci nora kena. Ngentekken langi laduni. Wus entek prandune ki ngaku wong medel kang sunu. Tan ireng tanganira. Geni tanpa ku 11. kus nenggih. Maju sibat yen mundur pan kena nglanat.// kemalu kapenthung ika. Arindik asu digitik awak lara dinenongka. Mawa bathok wus den wruhi. Kepaluh awak mami. Wus mimrah dalaning banyu. Wong edan kok sebanjar. Drebala sugih ire 12. ki. Wong ketlarak kalayaning kasangsara.// wong pandengan lawan sarya. Timun mungsuh duren nenggih. Dora cara dora mas bada. Wiyan kapara ngarsi. Gemarep lan lemaki. Semlonong sarta kementhus. Wong kang kaya gamelan. Yen tan tinabuh tan muni. Maneng watu meneng 13. nging banytu bengawan // salah cipa kleru tompa. Semune angandhut wadi. Tanpa kusur melok ana. Melik-melik gendhong lali. Kepriye nora melik wong ana melok puniku. Lawan dika yang rambat. [ ]ampyak cilaka men 14. cit. Mokal temen tinagih yen nora utang.// taksih wonten candhakipun. Sadaya loka ingkang kagiyaraken ing inggil punika. Yen ingkang gadhah serat sidin anggitanipun suwargi tuwan se. ep. winter sepuh. Jilidan kalih. Tatmtu saged anjarwani. Pramila panuwun kula mugi sampun sami anyaruwe. Mindhak anuwuhaken cuwaning panggalihipun para sarjana. Ingkang ing mangke sami amoncer pambeganipun. Juru ngarang Candhakipun cariyos ringgit cina // estu paring kamulyan ing benjing. Dewi ehjwan kenceng atur ira kang ibu nurut temahe. Lampah ira wusa laju. Tan antara sampun umanjing. Ing dalem dhatu laya. Keksi raja sunu. Lenggah ing madyeng pandhapa. Akarongron lan garwa sang dewi wisi. Munggeng bale kencana.// alelamak babut prangmadani. Ingayap sagung para biyada. Ngampil pacara kaprabon. Cethi pawongan penuh. Tuhu lamun ambusanani. Asrining luhur ngarga. Busaneng pra harum. Sumebar abramarkata. Kang sarwa mas sina sotya murub asri. Wus tanpa elan pura.// dewi kimsi ngrepepeh duk keksi. Raja putra ngandika mring garwa yayi papagen den age. Si bibi konen laju. Dewi wisi tumurun aglis. methuk mring palataran menggah nyi tumenggung. Dewi wisi mesem nabda. Sarwi nyandhak nyi tumenggung gya kinanthi. Mopo jrih nging pineksa.// bibi sampun mawi walang galih. Awit karsane narendra putra. Andika ing nganggep mangke. Ganti ibu kang surut. Marma dahat ing aji aji. Bibi salira nira. Sinung pangkat luhur. Lah dawek marek ing ngarsa. Sigra laju lampah ira prapteng ngarsi. Nyahi tumenggung sigra. Makidhupuh sarya awot sari. Raja putra aris angandika. Bibi den kapara kene. Landya sandeyeng kalbu. Marma bibi ingsun timbali. Ingsun pajar belaka. Sring sira ywa rengu. Bibi ing sayektinira durung nungkul iku ki tumenggung pikin. Lan loro suta priya.// sipik bun awit bun pah kang maksih. Dadi mungsuh mung sutanta priya. Sipik bun lwong wus marene. Manut mring karsaningsun. Heh ta bibi ingsun poyani. Ingsun tan miris aprang. Lawan ki tumenggung. Wadyaning sun wus akathah. Pra satriya punggawa keh sura sekti. Gul-agul ngadalaga.// lakinira ingsun eman bibi. Aywa kongsi nemu karusakan wong wis tuwa mesakake. Marma sun purih nungkul. Ingkang nora sarana jurit. Engeta mring jeng rama. Momonga maring sun. bibi pira bara benjang. Wong nglabeti menawa nemu kamuktin. Heh bibi paran sira.// nyahi tumenggung dupi miyarsi. Pangandikane narendra putra. Kadi kumembeng waspane. Driyanya lir dinahut. Pamiluting sabda mranani. Yayah mangela-ela. Tan montra janma gung. Wus kagugung bakal nata. suprandene karsa tembung amlas asih. Nyi tumenggung gya nembah.// sarya matur pukulun jeng gusti. Ingkang badhe amiseseng praja. Pun bibi ing sayetose. Ragi sulayeng rembug. Lan kiyahi tumenggung pikin. Lamun ing niyat hamba. Kedah ngajak nungkul. Angabdi mring paduka. angluluri mring rama paduka aji. Sinuhun nagri tongtya.// ki tumenggung pik in ing watawis. Biyantoni pikajengan hamba. Nging reh suwita ing rajeng. Lilingsen ywa kadulu. Jrih ing karya anukul aris. Katingala magut prang. Babanten keh lampus. Ing samangke sampun mongsa. Kadi-kadi piturut tumenggung pikin. Dhuh gusti den pracaya.// inggih hamba mangke kang anarik. Ki tumenggung lan sasutanira. Benjang enjang sayogine. Yen mijil ing prang pupuh. Nunten hamba methuk ing jawi. Yata narendra putra. Amiyarsa atur. Entyarsa aris ngandika. Marang garwa yayi iriden si bibi mring dalem pawingkingan.// prenahena ugyan kang abecik. aywa kurang sawijining apa. Lan sakeh 3
bature wadon. Kang garwa lengser sampun. Nyi tumenggung binekteng wingking. Prapteng don sinugata. Sarowangnya tuwuk. Ngiras samya paguneman. Garwa prabu anom widagdeng pamurih. Mrih suka tamunira.// dewi wisi angandika aris. Bibi suta andika wanodya. Wus diwasa sinten rane. Umatur nyi tumenggung. Wasta ehjwan estri satunggil. Jalu ingkang titiga. Dewi wisi muwus. Bibi yen sembadeng karsa. Gih pun yayi ehjwan dhaupa ing benjing. Lawan tumenggung tingsan.// dene tunggil jahane nagri. Raden loing mangkwa pinaringan. Bupati tingsan lenggahe. Umatur nyi tumenggung. Inggih angger kadi prayogi. Raden loing punika. Tunggil akrab tuhu. Cikongkwan kalawan tingsan. Kang ayasa ing nguni sedherek tunggil. Sami lenggah bupatya.// yata enengena kang mamet sih. Narendra putra kang maksih lenggah. Sigra animbali age. Sagung pangarseng rembug. Panembahan jini pangirit sang sikeng senapatya. Angirit pra wadu. Ingkang apangkat punggawa. Jeng pangeran tehpo kang minongka wakil. Angirit pra satriya.// sutanoira sikong senapati. Kang anama sik kuwidyan arya. Mangkya dadya pangiride. Sutaning pra tumenggung. Tuwin putra para bupati. Kang wus lenggah satriya. Manjing pangkat luhur. Sik kuwi kang dadya lurah. Yata kuneng sadaya kang den timbali . sampun manjing kadhatwan.// nanging dhawah tan amawi abdi. Ing reh siniwaka jroning pura. Amung nyatunggil abdine. Praptaning pandhapa gung. Sadayanya lenggah ing kursi. Banjeng munggeng ngayunan prande kongsi penuh. Saking kehning pra satriya. Mwang punggawa kang sami prawireng jurit busanane kawarna.// kathah samya topong kang rinukmi. Mwang rasukan rinenda peremas. Murub mubyar ujwalane. Asri lamun dinulu. Mwang ujwala muka prajurit. Sumunu mangah-mangah. Pratondha tyasnya gung. Yayah tan mirit tumingal mring dibyaning mungsuh ingkang pirang kethi. Gul-agul ngadilaga.// raden bun lwong lawan raden loing. Kalih ira samya tinimbalan. Amor punggawa pangkate. Sinami lenggahipun. Raden bun lwong lan raden loing. Maksih ulap tumingal. Mring pra punggawa gung. Kalawan ebating driya. Mulat kehe para satriya kang nangkil nung anung gagah-gagah.// raden bun lwong mesem abibisik. Marang raden loing wuwusira. Kangmas puniki warnine. Abdi narendra sunu. Ing watawis sampun nimbangi. Lan punggawa ing tongtya. Dhuh kangmas satuhu. Lamun ugi makatena. Raja putra yekti tan kasor ing jurit. Mengsah prabu wanodya. Taksih wonten candhakipun 4
0ngka kaping: 4 Kemis kaping. 26 januwari Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Ara-ara ing dhusun curidan bawah sukaharja. Manawi katimbang kalayan kiwa panengenipun ara-ara wahu kalebet wiyar piyambak mila manawi ing mongsa rendheng kathah sabin ingkang kataneman dados ing ngriku kadamel pangungsen pangonaning lembu mahesa saking dhusun saking kiwa panengen bilih ing wanci jam sakawan sonten katingal panjrah kathahing rare angon tengahing ara-ara kataneman pucukan pring panjangipun watawis namung sadasa kaki. Kados ingkang wahu namung kadamel dodolanan para rare angon kala ing dinten jumungah tanggal kaping 29. Wulan sapar ingkang kapengker punika wanci jam sakawan sonten jawahipun nedheng ariwis-riwis mring kang wonten ing ngara-ara wahu kasampar ing gelap mongka sacelaking pring kathah lembu mahesa ingkang sawek sami aring ing pangrenggutipun rumput mila nalika jumeblosing gelap kageting lembu mahesa kados dipun interi. Ambyar kumaliling sumyar. Kumesar ngemar-emari. Saweneh wonten ingkang bedhal saking pangonan malajeng kenceng sakajeng-kajengipun piyambak kathah ingkang selang tunjang. Tumbuk-tinumbuk malah ngantos diwasaning diwangkara lembu mahesa dereng kenging dipun celaki ing tiyang. Naming rahayunipun dene boten wonten nemahi tiwas dhumateng sadhengah tiyang. Jalaran para rare angon panggenanipun ragi tebih. Kalayan pring ingkang kasember ing gelap wahu. Wondene lembu mahesa ugi lastantun boten wonten ingkang cacir. Kintunan. Ing sudimara dhusun tebih kaliyan pacangkraman dalem ing langen arja. Saben-saben para tiyang ing ngriku sami manggih pelikan warni mas utawi salaka. Sampun sawatawis dangu wonten satunggaling tiyang kuli nama pak cika. Nalika damel kaluwat wonten ing kramatan amanggih artanipun tiyang buda kathahipun kawan dasa iji. Agengipun sami kaliyan anggris naming dhapuripun nestha polu sarta wujudipun cemeng agilap ing salajengipun katur ing parentah. Malah pakabaran arta wahu sareng kagodhog wonten ingkang arta emas wonten ingkang arta selaka. Wondene pak cika kaparingan ganjaran arta dening kangjeng parentah kathahipun kalih atus rupiyah. Ananging saking pamireng kula yatra wahu lajeng kadamel angentas anakipun punika ing tembenipun pak cika wahu temahan dados masakat pramila adamel kodhenging ngakathah. ingkang dumunung satepining benawi. Antaranipun boten Kintunan. Saking pamanggih kula boten saged anandukaken patraping kawontenaning badanipun piyambak ingkang wonten nalika angentas anakipun wahu nanamung sasabuk sindur isin mundur. Punika ingkang angsring amalarati saestu. Pramila kathah kemawon endemipun tiyang mantu. Kapanggih bibaring damel. Juru ngarang. Salebetipun wulan punika. Lembu gadhahanipun lurah dhusun bakalan sukuning ardi marapi ingkang sisih ler. Kabawah ing ngampel ical kabradhat ing durjana. Sanalika wahu kaangupadosanaturut lacak sarehning lasaput dalu pangupadosipun kendel enjingipun dipun upadosi malih icaling lacak wonten satepini jurang. Bekel bakalan lajeng mudhun ing jurang ing ngriku lembunipun kapanggih kantun sirahipun kemawon tumumpang sela salebeting jurang. Wondening tilasing lembu wahu saking pangintenipun amung kaglundhungaken saking pereng lebeting jurang kakinten boten kirang saking. 200 elo. Sareng lembu sampun gumlundhung. Ing jurang lajeng dipun keleti kabekta dalah cucalipun amargi patraping durjana lajeng tanah pareden wahu sampun maratah. Saben angsal panyolongipun raja kaya. Tamtu kaglundhungaken ing jurang saha lajeng dipun keleti pisan mila amung anuwuhaken kodhengipun para ingkang angupados lacak. 1882 1
Tiyang anama wongsa dikrama ing kampung banaran bayalali. Nalika tanggal kaping 13 wulan punika. Wanci jam 7 enjing. Mireng swaraning atmajanipun umur 7 wulan nangis ngantos sora sanget sareng dipun sidikaken wonten sangajenging konten griya. Embokipun wongsa dikrama ingkang pinuju kesah ananging kontening griya kaineb kawengakaken dening wongsa dikrama jaler sakalangkung angel amargi katetegan sela saking salebeting griya. Sareng konten kabejat saged menga ing ngriku embok wongsa dikrama sampun katingal gumantung wonten pengereting griya sarana murdanipun katangsulan bengkungipun saha sampun pralaya. Kagetipun wongsa dikrama aningali wujuding estrinipun ingkang tega palastra. Sarwi angucap mangkaten. E. iya talah embokne gendhuk thik jebul kaya mengkono kowe gene apa sababe kok tega temen menyang patimu. Nadyan kowe ora elingaku rak ya eling nyang anak-anakmu. Dene kowe sugih utang aja kuwatri panyahure jangji aku isih ditakdir bisa nyambut gawe. Dhek wingi rasanan gone ditagih cina dak arani ora kaya mengkono. Mula wong kuwi yen sugih panggagas iya ora becik iki kedadehane lajeng katungka para tandang kathah kasapih saha lajeng kapulasara kados caranipun mayit. // sekar pucung kalariyo malekipun satlikur candrama. Sapar jam catur marengi. Wanci siang alip sangkalaning warsa // dyateng mulya sariraningrat wresti gung. Sindhung ponca wora. Sang wrahaspatya memati. Marang janma wadon wreda umurira. Pan sawidak tahun bok ginmem ranipun sireku pepantya. Kampung sumayudan jroning baluwerti sireki duk kalanira. // Kinarungrum mring wrahaspati panuju. Munggeng jroning wisma. Sira baksananu jwani. Jengang katul guntur dher sira palastra. // rowang ira sireku nalika lungguh. Neng sajroning wisma. Lan janma dwi tri sireki. Kang palastra byakta tan tatu satuma. // mung satuhu durira kang linggar laju. Pisah lan jipangga. Elsi tritya wrahaspati. Singgya kongas nanduki marang parsana. // ning sujanma kampung lendoh sapa nyeluk awe ena manya kampung kang kongasan dening. Elsitritya wrahaspati tuhu ngambar. Panjurung. Serat kabar ingkang winastan cahya indiya anyariyosaken palabuhan surabaya nembe wonten bahita kapal dhateng. Amomot tiyang mantuk saking kesah dhateng mekah. Adat ingkang sampun kalampahan tiyang ingkang sampun sumerep saha anindakaken saparlunipun kaji wonten ing mekah. Saestu kedah kasantunan busana cara arab wasana sareng para ingkang santun warni andungkap dumugi ing palabuhan wahu. Awit saking karsanipun ingkang ngasta pangwasa nagari. Anganggrak lampahipun ri sang nembe prapti jalaran boten saged amratelakaken bilih sampun dumugi ing mekah saestu. Pangelih sastra Supados sampun andadosaken kaget tuwin kalintuning panampi. Kauningana dhateng para maos bilih sampun lami para tiyang ingkang sami wangsul saking anggenipun aminggah kaji. Salong wonten ingkang anandukaken patrap salingkuh. Saking cingkrangipun ing sangu lajeng kendel wonten ing singapura. Anglampahi baberah. Punika namung seratipun lampah ingkang kabektakaken dhateng kancanipun lajeng kasuwunaken tandhanipun konsul ing jedah. Wangsulipun serat wahu kaaturaken ing kangjeng parentah. Ingkang boten mawi titi pariksa namung pitados dhateng tandhanipun konsul lajeng angidini inggahipun kaji tiyang wahu. Sarehning lampah makaten wahu ing mangke kerep katitik kangjeng parentah kawogan analesihaken amurih kajenipun agami. Punapa malih saking pamanggih kula piyambak lampah makaten wahu pantes kaewokna dhageng pamuranging sarat pramila prayogi sanget bilih dipun janggulangi. Juru ngarang Madiyun Teka nalisir saking panggagas kula. Yen nagari madiyun bangkit angendrani saking aruhara. Katranganipun boten aprawita ing sapunika nagari madiyun ugi ing ngujiwatan dhateng bok rara kolerah. Kawitan ingkang katrajang rumiyin kabupaten ngawi. Awit ing ngriku celak sarta tunggil wates kalayan nagari surakarta. Sapunika sampun nglarag malebet dhateng salebetipun kitha madiyun ananging amung satunggil kalih. Pangageng nagari dahat amemacuh sarta boten kakirangan pangupaya gada rena sapari reh ingkang saged ananggulangi sasakit wahu. Kadosta.1. ing peken-peken ing margi-margi. Tuwin ing wande-wande 2
kaawisan sanget tiyang sasadeyan bongsa wowohan ingkang akecut sumawana sageda alestari anyegah sadaya ingkang kaawisan wahu. 2. Sadaya kalen-kalen kakresakaken anyorogi reregedipun sarta kagontora toya. Supados icala ambet ingkang boten eca. Tuwin sadaya rereged tuwin wuh ing salebetipun capuri kampung-kampung kakresakaken ambucali tuwin amendhem. 1. sampun angedum jampi-jampi dhateng sadaya kapala dhistrik asisten wadana. Tuwin sadaya kapala kampung. Kaundhangaken sinten tiyang ingkang karaos wetengipun sakit lajeng akengkenana anedha jampi dhateng lurahipun tuwin asisten wadana sapiturutipun punapa malih dhateng tuwan dhokter tuwin dhokter jawi. Boten langkung pamuji kula amung supados bongsa kula jawi sageda animbangi sih katresnan tuwin palimarmanipun kangjeng parentah wahu sageda oncat saking gugon tuhon. Awit bongsa jawi sampun kaetang maratah lumengketipun dhateng punika. Mila saupami sageda ambirat saking gugon tuhonipun sarta angepel dhateng kasunyatan kados-kados saged ananggulangi dhateng babaya tiharda wahu. Kaatur kaping. 2 januwari 1882. Sampun sawatawis dangu anggen kula kumedah badhe sasrawungan kalayan para sarjana ing bra martani. Nanging ajrih saking kikirangan kula saserepan dhateng wiramong sastra. Boten wande badhe dipun esemi. Ewadene ing mangke kula kalangkung anrang baya saking sanget kabunton wenganing manah. Menggah kawontenanipun candhi ingkang dumunung wonten ing barabudhur utawi ing prambanan punika sakewet anggen kula mirengaken ing wirayat jalaran wonten ingkang cariyos saha sampun kasbut ing serat babat bilih kawontenanipun candhi wahu damelanipun bandung. Weneh wonten ingkang cariyos damelanipun tiyang hindhu. Ingkang punika pundi ingkang kenging kula anggep leres para sarjana mugi aparing brekah utawi malih pandhita kawastanan dwijawara. Sawer. Salira. Kadal kawastanan dwirasana. Punika kados pundi tegesipun. Katandhan nerakaca. Candhakipun mudha bodho 14. // wus lumrah ngucap mangkana. Ora potang teka nagih. Ing sawawrate mangkana. Prandene pon pone nenggih. Pethek malethek nenggih. Wong tan delok githokipun. Peteng dhedhetwan glindhang. Esuk uthuk-uthku nenggih. Sore bendhe. Sadenina beng 15. kelengika. // yen saweengi bathethetan. Yen ana wajangan pitik. Aja belek-beleken wang. Beleka kang silit pitik. Yen ngising jejer nenggih aja dhempet-dhempet aku. Wong adol ampo ika. Yen ceguken den arani 16. nyolong endhog sak tarangan mari uga.// yen jothak tinari uga. Wangsulan mangkana ugi. Aku kembang waru uga. Tan meleu-melu wak mami. Mateni kodhok mawi. Nulya ngucapnya kadhasmu. Kalawan bela tompa. Jero tompa nugel gandhik. 17. Ngrubuh dandang bocah lola dipun ruwat.// kuntul den uneken dandang. Dhandhang kuntul dipun uni. Legining wong ngemut gula. Lawan sonja baya nenggih. Saking ulun dereng wrin sah ing tembung kang kadyeku. Ilu-ilu laminya. Mila yen wonten 18. Kang ngasih. Nir prakara paring barkah krana rila.// sampun mawi galih samar. Mring kula tinar kabangkit. Merdini tembung punika. Mila tur taken dereng wrin. Lan malih jangji mami. Sampun genti dangu ulun. Sun wus atur prasaja. Temen nyuwun barkah maring. Pra sujana kra 19. Na rila nir prakara.// yen wonten ceret kumilat . lathi lir kimbali anjing. Yen wonten baledheg munya. Celathu putra wayah ing. Ki ageng sela nenggih. Yen wonten caleret tahun. Ingeloken pra samya. Ingsun kaya nora ngimpi. Pangraseng sunpa 20. Namung sakedhap netra.// ora lidhah sinambungan. Sakpanjangane kang margi. Jeh dawa ucaping janma. Bungah kang tan seneng nenggih. Satru cangkalakan munggwing. Rewang teka dadi mungsuh. Kuthon gedheg anthukan den culken buntutereki.. den gujengi endhase saya kamang 21. Kana. // apan wus kalingga nata. apan wis kedalu warsi. Lagi kesupen sakplengan. Sami ngandhutipun lading. Wong isin nora isi. Wong rasa risi puniku. Salembutaning toya. Lembut kareping 22. Sujanmi. Kasandhung ing rata kabentus ing tawang.// kacocog ing landhep carang. Pengkok pager suru nenggih. Numbak luput matang tuna. Klobak ing iwak swaraning. Gebyaring pupu kuning. Kencinging dhuwit puniku. Kang sregep kerungkepnya. Malincur dadi nglancuri. Mempan ma 23. Pan dhasar kasengkelit ika.// mung ginawe tulak mlarat. Mung tulak sepata iki. Adu arep buta repan. Maju ketok adhadheki. Mundur katon kang gigir. Wus ketemu enemipun. Kalawan kada konang. Tani utun mungkul siji. No 3
24. Ra nana balung rine pwadhi ika.// rada nyelak tembung ira. Menjila serta dheweki. Ambunglon bae wong ingkang. Ngarah lor kidul kang keni. Ngarah kidul lor keni. Apa raine sairus. Dhuh alis dhuwur mata. Sagodhong kelor jagading. Ngrampek munyuk 25. Guyon asu. Laku sona.// mung gawe ngenaki sarak balithuk kukum puniki. Angenthengken sarak ika. Abakuhken kukum neki. Wong males ukum mami. Tan wruh pon kliwon wak ingsun wruh grubyuk tan wrin rembag belo melu sek 26. To nenggih. Timun pungkuk jaga imbuk lah punika.// tunggak jati mati tunggak. Jarak marajak tumuli. Danguning sambi lenggahan. Kesrambah tembung puniki. Boten saking punapi. Gyan kula kerdah andarung nyuwun sih katerangan. Reh wajibipun ngahurip. Yen de 27. Reng wrin wajib wenang atetanya.// mring sagung marsudi guna. Dene yen sampun marengi. Angsung asih katerangan. Amboten badhe punapi. Muhung ginawe bathi. Bathining wong nagri iku. Wruh tembung meh wangsalan yen timbang lan kang dereng wrin. Yen celathu ce 28. Plose sayekti beda.// lan boten uwas upama. Ngandika dipun takeni. Tegese tembung mu ika. Yen tan wrin yekti ngengkoki. Ing tladha aywa muni. Yen sira durung kacakup. Kaesthi driyanira. Gajege wonten dumeling. Kang mangkana buh wonten 29. Surat punapa.// nak molah bapa kepradhah. Majaji lawan makiki. Basan sembur sembur adas. Apa sembur uwur nenggih. Tuwin ika marinci. Wong kang ngathuk nemu kethuk. Tanjaning neng kasangnya. Punika dipun cuthiki. Rem-rem ayam durjana ing kabatinan. 30. // yen wonten tiyang criyosan. Tinanyan selajeng neki saweneh wangsulanira. Ah ah ah sethithik edhing. Lan wis padha ngronggoni. Edom sumuruping banyu. Lan mata-mata pita. Bambang pringkok pilih kasih. Kosik temen rada kesompo 31. ken ing wang.// wonten kosok wangsulira. Sompok lyan tumrap ing panti. Dene tumrap marang papan. Nanging tumrap marang dhiri. Lan tinayan tur neki. Sesungut sampun kadulu. ywa mandek mandek ena. Lan aja sok nglelicipi. Lawan wonten kosek k 32. an minongka wungkal.// lan malih wonten pribasan. Duweke pan kaya upil.kayampel darbeking liyan. Ing rarywa nembungken pol pil. Lawan ginawe becik. Nyawatahi walesipun. Kalawan buwang tilas. Nadyan sampun dados dhisin. 33. Yekti mambet lamun labuhane ala.// yen nyata duwekmu mara. Ambungen sikutireki. Lan ana kaparibasan. Dhongera kalamun mati. gawe luwangan dhingin. Wus mupakating celathu. Githoking tangganira. Ana tengune den wruhi. Githok dhawak 34. Ana gajahe tan ngrasa.// Taksih wonten sambetipun Candhakipun cariyos ringgit cina // raden loing mesem amangsuli. Yayi tingal kula nagri tongtya. Nadyan kathah punggawane. Mung kantun jana bingung. Tanpa nalar lan tanpa budi. Sabab para punggawa. Sirna lajeripun. Ahli pikir aliyuda. Sampun sami suwita mring kangjeng gusti. Kyu sam san prabu mudha. // enengena kang agunam pikir. Sami suka sumeja tan ginggang. Yata kang wanarna ing reh. Ngandika raja sunu. Marang sikong sang senapati. Tuwin mring panembahan. Jibica mwang sagung. Para pisepuh ing rembag. Eh ta kakang sik kong wit ing karsa sami. Ywan mene ing samangkya.// iya kakang adipati koing. Ingsun pasrahi reh pra ngulama. Misesa bawah kalentheng. Mwang sagung para nujum. Para tabit lan abdi murit. Kakang koing sembada. Lungse wanci sepuh. Nadyan jumeneng kepala. Ing kalentheng nanging pangkating ngalinggih. Anama panembahan.// sami kakang jibica sayekti. Kakang sikong nuli undhangena. Marang padyaningsun kabeh. Sang sikong madeg gupuh. Angundhangi para bupati. Tuwin para satriya. Angestreni sampun. Wus waradin undhangira. Gya bujana mangun suka neng jro puri. Lawuh pindhang kaluwak.// // oo// pocung// kongsi dalu denira bojana nutug. Ngiras paguneman. Badhe tempuh ing ngajurit. Yen tumenggung pikin mangsah yuda enjang.// aturipun sang jibica yoginipun. Pened widedalan. Angabena aprang tandhing. Yen sutane ki tumenggung ingkang medal.// tandhingipun kang sami prawireng kewuh. Kang pantes kuwagang. Amikut sami satunggil. Lamun keni sampun ngantos pinejahan. // katri lamun awrat sinanggi prang pupuh. Nunten medal ena. Garwane tumenggung pikin. Lan pik bun lwong pinurih pangipuk ira.// yata rujuk rempek sakathahing rembag. Meh bangun bubaran. Mantuk mring daleme sami. Kawarnaha enjang wus nabuh tengara.// kumarumpyung gubar berine gumuruh. Prajurit wus medal. Munggeng sangarsaning biting. Amalatar tan tebih kalawan kitha.// kang kawuwus ki tumenggung pikin sampun. Ing aturan wikan. Yen wadya jro beteng mijil. Ki tumenggung nimbangi aken tengara.// munya 4
umyung wadya lit mijil aselur. Wus ayun-ayunan. Tepang samining wadya lit. malah rukun datan ana suba sita.// ganti catur guguneman guyu-guyu. Sabab wus pratondha. Lamun badhe aprang tandhing. Ki tumenggung sigra denya ngatag putra.// ingkang sepuh pikbun akinen umagut. Sesona umangsah. Dharat sarwi mandhi bindi. Sang pikbun arespati gagah pideksa.// kaduk purun prapteng rana nguwuh mungsuh. Payo metanana. Sapa karsa agemasi. Iki putra tumenggung pikin prawira.// araningsun. Pibun akasup pinujul. Yata kapiharsa. Gogi macam amit mijil. Senapati anom manggalaning yuda.// surak umung andel ing prang kang umagut. Dharat angsahira. Nimbangi angagem bindi. Prapteng rana wus panggih ayun- ayunan.// sigra muwus raden bun asira magut heh ta gogi macan. Sedheng tandhing lawan mami. Aduya saha pragola wentis jongga. // kadiranmu tumpeken tamakna mring sun. angling gogi macan. Pikbun aden ngati-ati. Sun tibani gada aywa oncat sira. // gya amupuh sarosa gada tumempuh. Agya raden raden buna. Anekis samining bindi. Tan wigata katulak panggadanira.// bun apengkuh nimbangi adiranipun. Gya males anggada. Gogi macan anadhahi. Tangkis gada aganti gada ginada. // surak umung wadya lit suka kang kadulu. Antuk sisihing prang. Kuwate wadya tinandhing. Nanging unggul ragi kuwat gogi macan.// yen wus liwung genira pupuh pinupuh. Gadane pik buna. Kerep kontal yen binabit. Astanira pik buna kiyuk karasa.// nging sinamun tinegenaken wus dangu. Nulya seleh gada. Sareng narik pedhang sami. Aprang pedhang. Rame tan ana kasoran.// saya sengkut gogi macan arsa nubruk. Nguni pinitungkas. Kinen a[ ]kela urip. Putra pikin aywa kongsi prapteng prejah.// buna gupuh. Wruh lamun arsa tinubruk. Ri sang gogi macan. Tangane binabit bindi. Kena jimpe pikbun agya malumpat.// ki tumenggung pikin wruh yen sutanipun. Ragi karepotan. Gya aken tengara nuli. Sapihi prang nyarengi surya diwasa.// bun amundur. Gogi macan tyase getun. Cuwa denya gagal. Datan kongsi analeni. Mring pik buna. Gogi macan mundur sigra.// tan winuwus semana kasaput dalu. Samu abujana. Mungsuh rowang sawadya lit. kang ginunem tan lya tingkahing yuda.// enjingipun tengara munya gumuruh. Prajurit wus medal. Tataning prang kadya wingi. Babanjengan tepung kapang akalangan.// ki tumenggung pikin alon denya muwus. Buna kadi paran. Apa sira ora ganti. Mijil ing prang bok menawa sira sayah.// buna matur. Yen marengi maksih ulun. Ingkang magut ing prang. Wus mantun sayah ing dhiri. Ulun arsa amijilken kaprawiran.// ki tumenggung lingnya lah mijila kulup. Nanging den prayitna. Mungsuh iki anemeni. Wus ketara tingkahnya si gogi macan. // buna amtaur nadyan hamba ugi sampun. Tan lirweng prayitna. Tyas hamba taksih kadugi. Angembari prajurite wong kyu sam san. // wus nya matur pik bun anulya umagut. Sarwi mandhi gada. Prapteng rana nguwuh tandhing. Payo kene papagena tandanging wang.// ahli nujum sang jibica ngandika rum. Heh sikuwi sira. Kulup metuwa tumuli. Amung sira kang kuwat nyekel pikbuna. // nanging kulup. Poma aywa kongsi lampus. Bandanen kewala. Sandika arya sikuwi. Senapati sikong asru angandika. Taksih wonten sambetipun 5
0ngka kaping: 5 Kemis kaping. 2 Pebruari Bra Martani 1882 Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Serat kawat saking batawi Kangjeng pangeran ariya andayaningrat kapitan legyun mangkunagaran kaangkat dados mayor ajidaning legyun wahu. Surakarta Kala tanggal kaping. 17. Wulan punika. Kula badhe lumampah dhateng sakilening ardi marapi sareng lampah kula dumugi sacelaking dhusun sumbung wonten rare sami angen rubung-rubung wonten satepining jurang. Kula pitakeni wangsulanipun sami ningali susuh angin kula lajeng nyatakaken dhateng satepining jurang wahu sayektos perenging jurang ingkang sisih kidul punika wonten leng-lengan wiyaripun sakaki mubeng lebetipun tanpa watesan. Wondening samirana ingkang katingal mijil saking leng-lengan wahu angidid boten mendha-mendha. Tansah kula gagas kados pundi nalaripun kula lajeng malebet dhateng dhusun sumbung pitaken kalayan lurah ing dhusun ngriku wangsulanipun inggih temen mupakating dhusun ngriku pancen susuh angin. Sarehning taksih rakaos badhe pangandel kula mongka bilih kula paben tanpa damel kula lajeng andumugekaken lampah samargi-margi tansah kula gagas sareng kula dumugi dhusun gebyog sukuning ardi rebabu punika kula wiwit rumaos amboten saged lumampah amargi ing redi ngriku jawahipun rinten dalu boten mendha samirana agengipun agigirisi. Saben dinten wiwit jam 10 siang ngantos dumugi jam. 6. Enjing swaraning samirana lir angebahaken bantala. Cariyosipun tiyang tanah pareden sampun adatipun saben mongsa kapitu dumugi mongsa kasanga angin sakalangkung agengipun mila kasebut grubuhan kapitu grubuhan kasanga. Awit susuhipun kakalih ingkang satunggal kawah pucaking ardi rebabu. Sami tempuk dados sakalangkung agengipun punika lajeng anjalari wewahing panggagas kula malih dene tiyang dhusun anggenipun angencengi bab susuh angin wasana kula sumongga para sarjana. ing karang. Rare anama Pandamelanipun juru mendhet ulam potongan dhateng baya lali. Saben jam. 8. Enjing lumampahipun jam. 10. Siang mantuk sampun ambekta ulam sarwi anumpak kapal kategaraken saben enjing sampun tamtu lampah antukipun wahu kapalipun kategaraken adamel sumelanging para rare ingkang sami dolan wonten satepining margi ageng. Pramila saben pun jendral langkung kathah tiyang ingkang sami alok saha rumeksa anakipun mangkaten. Lo jendral liwat aja ana neng dalan gedhe bocah bocah kuwi mengko nek katunjang jaran. E. dumeh jenenge si jendral bae nek nunggang jaran mesthi bedhal nunjang uwong tak sokurake. Kabul pamujining tiyang kathah nalika tanggal kaping. 9. Wulan punika. Pun jendral mantuk saking bayalali sampun ambekta ulam potongan dumugi sawetaning kitha kapalipun ambandhang lajeng anunjang rare kinten umur. 5 tahun sanalika pun rare kantaka untunipun rampal ananging wilujeng sudarmaning rare lajeng lapur ing parentah pun jendral kapikut kalebetaken ing kunjara. Wektu punika kathah tiyang ingkang ngantos anglahiraken sokuripun ucapipun mangkaten. Maratoh puji ning wong patang puluh iku padhane wali siji. Saiki si jendral jarene bedhal nunjang bocah nganti untune rampal apes-apese bakal dikrakal mesthi bakal mari nakal. jendral rencangipun tuwan ingkang nguwasani siti pamaosan bawah Kintunan. Ngawi // sekar pucung. Srawundaning tyas kang muncul. Miwah saengetnya. Jaya ning amimirib. Yaring para sarjana kang putus sastra.// rehning ulun. Anembe karyeng kikidung. Jajal tyas kang dhangkal. Angarseng para winegig. Kardyat hamba dimen wewah kawruh ira.// kang sun tutur dahat renanireng kalbu. Tuwin ngayubagya. Ring ulun kanang mandhiri. Ngawi pra jade arde kawegiganya.// genya bangun. Sakaliring prajanipun. Keneng winitara. Sanggya pakartanya dadi. Cihna nira nagri ngawi dadya mulya.// saya 1
wuwuh. Jiwa tuwin tanem tuwuh. Miwah pasabinan arja tentreming pulisi. Darunanya sing wekel ingkang pangarsa.// masjidipun samangke wus manggrung magrung. Tuwin rarenggannya. Ing praja lentera tharip. Yen sinawang sing mandrawa muncar-muncar.// anging ulun. Dahat ardaning pangungun. Myat juga pakartyan. Iyeku parabot masjid. Kang ingaran minbaran kinarya kutbah.// pelagipun. Tuwin marmat pangukiripun. Miwah cet praosnya. Tuhu yen ngebat-ebati. Yen sinawang kadya balorong nyramamang. // tur puniku. Daya ing pangathikipun. Sujanma jro praja. Ewadene dahat wegig. Sing moncering kawruh tuwin pakartinya.// pantes sinung. Ganjaran kang langkung agung. Janma kang mangkana. Daruna kawegiganing. Miwah karya renaning janma sapraja.// titi tamat mupuni kuwa. Hyanipun. Kanang wardayanta. Yen wonten ingkang asisip mugi ing kaagung pangaksamanira.// sinung pemut tanggal kaping pitu likur. Ing condra punika. Sewu wolung atus nenggih. Wolung dasa dwi tondha wus kasbut ngarsa.// Samarang Tuwan-tuwan baron pan dherhun marten tuwan awe pandheldhen pangagenging kantor renen pinyi ing batawi. sAmpun sami dumugi ing samarang amanegani anggenipun iyasa kareta asep ingkang winastan trem wem inggih punika kareta ingkang kageret dening turongga ingkang badhe lumaksana urut margi ageng mawi ril ing nagari batawi sampun wonten kareta kasebut ing nginggil wahu. Kakinten benjing tanggal kaping. 1 juni ngajeng punika sampun ambabar saged lumaksana wiwit saking bojong dumugi salebeting kitha. Lurah dhusun tanggul angin dhistrik singen kulon ingkang ngiras rumeksa pasareyanipun sunan kalijaga. Ingkang sumare wonten ing dhusun ngriku. Punika mawi anggadhuh tilaranipun swargi sunan kalijaga. Awarni rasukan ontra kusuma sarta ecis amargi bilih wonten kowongan lurah dhusun wahu pundi ingkang cekap panganggenipun rasukan ontra kusuma utawi ecis tamtu lajeng tetep dados lurah dhusun sampun 4 wulan punika. Lurah dhusun anggenipun pralaya kakinten umur 100 tahun warisipun anama sadran lajeng angangge rasukan ontra kusuma wahu sampun jebles ananging sarehning pradatanipun kangjeng gupremen sapunika bilih wonten lurah dhusun ajal utawi lowong punika ingkang kagentosaken patrapipun pilihan pundi ingkang kapilih dening tiyang kuli salebeting dhusun punika. Sanadyan carik dhusun utawi kabayan kami sepuh. Kuli tamtu lajeng kagentosaken dados lurah. Bilih boten kapilih tiyang sadhusun ngriku tamtu boten dados sampun rambah kaping. 3 punika anggenipun pilihan ananging boten kadadosan warisipun lurah dhusun ingkang ajal sakalangkung susah manahipun angendelaken rasukan ontra kusuma tanpa damel. Batawi Wonten saweneh ing tiyang anama muhamat. 2. Telik dhateng griyanipun tiyang cina anama asi. Ing kampung mangga besar. Damelipun anawekaken apyun ing ngriku asi sagah badhe tumbas sonten kapurih wangsul dhateng griyanipun tiyang kalih lajeng sami mantuk sanalika punika asi kapanggih kalayan ingkang nguwasani pakter apyun amrasajakaken lalampahanipun sadaya kasebut ing nginggil sontenipun griyanipun asi sampun kajagi dening telikipun pak apyun sarta pulisi. Ing gnriku muhamad kalayan telik sami dhateng sarwi ambekta apyun wawrat 27 kati. Sanalika punika lajeng kapikut kaladosaken ing parentah. Kapriksa ngaken bilih kang darbe apyun wahu juragan bahita. Mila karampunganipun tiyang kalih wahu kapatrapan paukuman nyambut damel paksan laminipun angenem wulan sarta kadhendha arta kalih ewu rupiyah. Pangembetipun dhateng juragan bahita taksih katindakaken cina asi amung kantun anampeni persen arta saking kangjeng gupremen. Cina Pawartos saking nagari cina angocapaken bilih ing kitha tongking nembe punika wonten samirana ingkang sakalangkung agengipun griya ingkang kabuncang samirana kathahipun 2000 ageng alit griya-griya 200 griya gedhong-gedhong ugi kathah ingkang katut kabuncang ing samirana. Samendhaning samirana wonten tiyang 60.000 ingkang kasangsaran boten darbe wisma. Sarehning tiyang cina wahu sampun kathah ingkang anami kristen mila lajeng kapitulungan saking tanah eropah. Ngacih Masjid ageng ing ngacih sapunika sampun kamulyakaken dening kangreng gupremen sakalangkung sae wawangunipun kadunungan rarenggan dilah welingan saking kitha paris. Kakinten waragadipun telas tigang atus ewu rupiyah. Tanggal kaping. 27. Wulan punika badhe wonten pasamuwan wonten ing masjid wahu. Kangjeng gupremen anggenipun maringi waragad. 10.000 rupiyah. Menggah gatosipun masjid badhe kapasrahaken dhateng para pangageng ing acih. 2
Amirikah Ing kitha nepaca Amerikah wonten wreksa tutuwuhan saking akasiyah tanah australiyah punika aneh sarta inggal agengipun anglangkungi. Wreksa wahu saben kasinggol ing tiyang punika ronipun ebah kados katrajang samirana ingkang ageng. Sarta ronipun sami mingkus dangunipun ngantos samenit wondening saben suruping surya ron-ronipun sami mingkus dumugi sadalu. Sapunika inggilipun sampun 8 kaki. Ruslan Pawartos saking petres bureh ruslan angecapaken bilih samangke wonten saweneh ing tiyang ingkang darbe cipta sumedya anyidra panjenenganipun sang nata ing ruslan wondening pratikelipun pun durhaka anumpakih balon ciptanipun bilih balon wahu anggenipun lumaksana wonten ing gagana sampun leres wonten saluhuring karaton lajeng badhe niyub anjog salebeting baluwarti ing ngriku badhe lajeng anandukakenpanyidranipun dhumateng sang nata utawi atmajanipun mila para pulisi lajeng sami anjagi kenceng sagedipun amikd durhaka kang darbe sedya mangkaten wahu. Osterik Griya kumidhi ing wenen nembe punika kabesmen jalaran saking dahana dilah ingkang kapasang wonten ing pasamuwan wahu. Wondening dahana punika lajeng amraman ing griya sanesipun ngantos kathah tiyang ingkang pralaya. Serat saha atur tabe kula. Mugi-mugi katampen panjenenganipun tuwan ingkang ngarang serat kabar bra martani ing nagari surakarta. Nuwun awiyosipun ingkang manawi panjenenganipun tuwan amarengaken atur panjurung kula pawartos ing ngandhap punika. Benjing dinten kemis ngajeng. Mugi-mugi karsa amacak. Nuwun ing sadangunipun kula amaos serat kabar wonten pawartos kathah tiyang ingkang kataman ing sasakit kolerah. Wonten ingkang saras wonten ingkang kalajeng pejah. Awit wonten kabar ingkang mangkaten wahu sakalangkung geteripun manah kula. Sanalika kula lajeng dhateng ing loji kamar jampi tunggal satunggal gebyas anama amoniyah regi. Satunggal rupiyah satunggal gebyas malih lisah premen regi satunggal rupiyah satnggal lodhong bubukan gendhis pasir regi. Tiga satengah kethip lajeng kula campur netepi welingipun tuwan ingkang wade jampi. Wahu jampi lajeng kula bage ingkang sapalih kula simpen piyambak ingkang sapalih kula kintunaken anak kula dhumateng ing dhusun sanggung kilen bawah dhistrik gathak kathinga kartasura. Wawengkon kula utawi wawengkonipun anak kula inggih wonten satunggal kalih ingkang kahababan ing hawa utawi angin kolerah ananging lajeng saras amargi katututan ing jampi kang kasebut nginggil. Dados sampun tatela tiyang kenging sakit kolerah ngantos pejah punika awit saking kiranging rumeksanipun kemawon. Mila ing sakalangkung nuhun pamundhi kula dhumateng kawegiganipun para tuwan ingkang sampun anganggit wonten jampi wahu. Anjalari saged nyandhet sirnaning raganipun para kawula dalem akarumantos sadaya. Panjurung Ing bra martani ongka 48 tahun 1881 kula manggih pataken satunggil prakawis anyebutaken bab wowohan duren regi gangsal dhuwitan manggis sadhuwitan tuwin pijetan kalih dasa sadhuwit gunggunging cacahipun who satus iji. Gunggunging yatranipun inggih satus dhuwit taken tigang warni wahu pinten iji satunggal-tunggalipun. Pataken makaten punika dipun wastani cangkriman yektosipun dede amargi kenging karojoh patrapipun kados etang-etangan sanesipun mawi waton ingkang masthi. Kados badhe katedahaken ing ngandhap ngriki. Sampun wonten kasumbangaken jawab dhateng pataken wahu kalih prakawis ingkang satunggal lepat amargi kirang genah pamriksanipun dhateng pratelaning regi. Dene mastani. 1. Pijetan regi ½ dhuwit mongka yektosipun 10 iji sasigar. Jawaban satunggilipun leres inggih ingksng ngangsalaken duren 19. Manggis. 1. Pijetan 80. Limrahing pataken kados punika kengingipun langkung saking satunggal malah nate ngantos kathah sanget utawi tanpa wicalan naging ingkang saweg kasawang punika kengingipun namung satunggil inggih kados kasebut ing inggil wahu. Ingkang margi boten angsal yen mawi cacah pecahan awit tiyang tumbas wowohan kados punika wahu kaprahipun wetahan kemawon. Menggah pangrejehipun makaten upami wowohan satusipun sadaya kawical regi 5 dhuwitan pikantuk 500. Dhuwit dados kelangkung 400 dhuwit langkungan wahu margi bayaraning manggis kelangkung 4 dhuwit satunggalipun uta wi pijetan kelangkung 4 19/20 dhuwit satunggal satunggalipun dados tetela 4. Cacah 3
manggis punjul 4 19/20. Cacah pijetan punika gunggungipun 400. Dene punika yen kapara 4. Angsal 1. Cacah manggis punjul 1 19/20. Cacah pijetan gunggung 100. Dados cacahing manggis = 100. Kacengklong 1 19/80. Cacahing pijetan. Makaten sampun tetela menggah cacahing pijetan punika boten kenging sanesipun 80. Amargi sangandhaping 100 boten wonten malih ingkang kenging kapara 80. Radin wondene 1 19/20 x 80 = 99 saha 100 - 99 = 1. Manggis gunggunging manggis kalih pijetan dados 81 mongka satusipun kantun 19. Punika cacahing duren. Upami pijetan kapendhet 2 x 80 = 160 dados boten netepi anggering pataken ewadene katemahaning pangrojehipun inggih cocog ugi. Dene 1 19/80 = 160 = 198. Punika kacengklongaken saking 100. Cokeng 98. Punika manggis ananging ingkang badhe kasusukaken wondene wowohan 100. Kapendhetan 160 pijetan kirang 60. Lajeng kawewahan ingkang susuk 98. Wahu angsal 38. Punika duren ijiranipun dados makaten. 38 160 198 nusuki 98 manggis duren 5 dhuwit pijetan 1/20 " 1 nyengklong dados 190 dhuwit. 8 " " 198 dhuwit 98 dhuwit 100 iji 100 dhuwit regining pijetan yen kadamel kados ing jawaban ingkang kaping kalih inggih 10 regi. ½ dhuwit pangrojehipun dados gampil malih. Urutipun inggih kados ing inggil wahu. Angsal jawaban ngantos sawelas prakawis ingkang necegi sadaya. Inggih kados ing ngandhap punika. Duren 1. Manggis " 2. " " 3. " " 4. " " 5. " " 6. " " 7. " " 8. " " 9. " " 10. " " 11. " 19 pijetan " 82 " 73 " 64 " 55 " 46 " 37 " 28 " 19 " 10 " 1 8 16 24 32 40 48 56 64 72 80 88 suka petung // dhuh kusuma mirah ingsun wong eyu respati manis prak ati bisa tenaga. Tenagane manglangoni. Sang retna cendhani raras kang ledhang pambarataning. // Bra martani duk anuju. Hari kemis tanggal kaping. Dwi dasa dhesembernya. Ongka ponca dasa siki. Apan wus paring panjarwa. Cangkrimanira bok ragil. // nging ywa cuwa tyasireku. Lamun samene bok ragil uwus nis saking asrama. Lagya jinempaning angin tambuh mring pundi dunungnya. Deta prawitanira nis. // witan sinembadeng kayun panggodhanya mring sudarmi. Marma putrengsun iraras aywa dadya tyasireki. Dumeh tan bangkit kapedhak angipirang bara benjing. // sing karseng dewa tumimbul kapanggih paduka nini tarlen samene wenangna. Pun bapa kanang anampi. Nawalanta kang tumanja. Mring renanta embok ragil. // paningsun karyanta liru. Salirnanira ri mami. aywa kirang pangaksama. Winengkuweng lahir batin krana sanggya panjawanta. Sawantu apan wus sidi. // Marma sru asrayaningsun mwang tyarda panuwun mami. de sang dyah srenda sung jarwa. Mring bok ragil ari mami. titi ramanta sapuja. Subyakta ing ngukir sari. Tamatipun mudha bodho 34. bathok balu isi madwa. Uler pan dadi wastradi. Lan wonten kocaping surat. Aja tiru wolu iki. Srengga [ ] kintel neki. Ula bunglon tekekipun. Laler uler coronya. Kocap surta anglarani. Yen tiniru. Ing wewolu bab pu 35. nika. // kriwikan dadya grojogan. Ambalilu ing nagari. Balithuk wong antuk ika. Bombong sabarange nenggih. Sampun ketalen malih. Kalulun sarta keluluh. Kaluhuraning sabda. Kalah prabawanereki. Dadi bocah becik si 4
36. nahu lobokan.// bidho ingkang ngapi rowang. Kang trenggiling mati-mati. wong wis gulung ngalang- alang. Malik paningalereki. Tekek mati uloning. Miniya lir bethet sewu. Padha adu semunya. Amaliya bulus putih. Amibera kaya manuk beranja 37. ngan.// adhuwur gayuhanira. Ngaku bisa lungit. Nyatane kaya mangkana. Tuwin jara keplangganganira. Wong tuwa den parabi. Kuran bubrah wastanipun. Sadumuking bathuknya. Dene kang 38. senyare bumi. Lan ana wong kedhuwuren pamapaga.// wonten ran-aran mangkana. Uwong cucuk lawan telih. Tumbu oleh tutup ika. Kepaten pasaban nenggih. Sesak mring ngandi-ngendi. Pitik trondhol sabeng nglumbung. Jrih layangan priyongga. Nora ma 39. ti kraneng wedhi. Tan krana lah amati kakeyan polah.// rada ketuwan jangguhnya. Clathune wong liwat margi. Arep jamur moh watangnya. Langkah setreng bocah iki. Yen estri dhingin sari. Mangkruk-mangkruk nemu gumuk. Anasar ambelasar. Gawe lamis nora dha 40. mis. Wo mendha lit amalintir uwong ika.// oo// titi sinerat ri akat. Ping sadasa sapar yati. Alip omgka sewu astha atus sawelas utawi. Januwari ping siki. Tahun sewu wolung atus. Wolung dasa kalihnya. Wusana ulun nyanggemi. Gujeng para. Mugi sami ngaksamaha.// ingkang nyuwun barkah krana rila pun bodho. Ingkang tabe kaurmatan manis. Mugi katur kang para sarjana. Manawi andhanganake. Nyuwun barkah puniku. Ingkang kocap serat pepali. Kang pitung bab punika. De sadayanipun. Hunyu sun dereng uninga. Juga pada punika kang sun engeti. Jarwening kocap surat. 1. // yekti remeh tumrap mring pra wegig. Nanging menggah tiyang kados kula. Parlu mundhaki kawruhe. Namung ingadad tamtu. Den jak genti punika mugi. Sampun dados dukanta. Tan gedugi ulun. Tinamtu kadya sujana. Gentos tanya tinanya yekti ngladosi. U lun tangeh mangkana.// kombah surakah cukil adulit. Jagal malanten lan marna ika. Nora wenang dadi gedhe. Sirikken ujar iku. Pan wong urip dipun nengeri. Pan katemu ing basa. Katemu ing semu. Apan katara ring ulat. Atining wong. Kang ala lawan kang becik. Anjujur aneng cahya.// lawan malih kang kocap puniki. Serat niti sastra juga pada. Dene wong utama kuwe. Aja tiru kang wolu. Ye niruwa. Kang wolu dadi. Anglarani sarira. Kang nora tiniru. Srenggala kintelan ula. Bunglon tekek. Laler uler kang tinampik. Roro astha genep 2. 3. 4. nya.// kalih pada lugu tan ngewahi. Kang tur panjurung waleh belaka. Mudha bodho satemene. Ri sukra kalih likur. Taanggal sapar alip nut nenggih. Tan walik tengerannya. Pasemoning tahun. Yekti ngesthi jalma eka. Miwah urmatanta. Aka thah kang mugi. Katur sang juru 5. 5
0ngka kaping: 6 Kemis kaping. 9 Pebruari Bra Martani 1882 Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Para ingkang sami karsasaha manjurung mugi sampun ngantos anggalih sumelang. Sarehning kathah panjurung ingkang kandheg dereng kapacak awit kathah panjurung mongka kirang papan sakalangkung ing taarima kasih kula tampi panjurung wahu. Saha sanget ing bingah kula teka ing mangke angrebda para ingkang angudi dhateng indhaking kawruh wonten ing pabaratanipun bra martani lalantaran tembung manis angresepaken dhateng para ingkang maos. Surakarta kaping Iku mangesthi kawruh satemene. rabi awal warsa tinengeran Juru ngarang Serat kawat saking batawi Kangjeng pangeran arya gonda atmaja. Rit mester kafaleri legyun mangkunagaran kakula wisudha ing pangkat mayor. Surakarta Salebetipun wulan januwari ingkang kapengker punika. Wanci jam. 7 sonten para tiyang ingkang sami gagriya sukuning ardi marapi amireng swara gumaludhug anggegeteri. Sareng dalu pucaking ardi marapi ingkang sisih kidul kilen katingal kumukus dahana mubyar mila para tiyang sanalika wahu sami anuwuhaken sumelangipun embok manawi kurdanipun kyahi marapi kados nalika jawah wedhi. Wasana amung sadalu enjingipun lajeng sirep. Ing dhusun ngarum kabawah dhistrik tumang baya lali. Sadhusun wahu amunhg isi tiyang. 3. Semah tangganipun tebih. Salebetipun wulan januwari punika kalebetan durjana pandung lajeng amendhet lembu 2 iji. Ingkang darbe lembu kaget lajeng acerek nedha tulung tangganipun tiyang kalih sami medal tutulung. Durjana taksih katingal pambektanipun lembu.sareng sumerep bilih ingkang nututi amung tiyang 3 iji. Saha kakinten pancen tebih kalayan tongga dhusun durjana kendel sarwi sasungaran makaten. Ayo padha tututana legane atiku kowe wong telu aku iya wong telu padha ijen. Tiyang tiga wahu miris manahipun lajeng kendel ing padhusunan ingkang sampun sawatawis tebih kalayan griyanipun parlunipun nyambut lesung kaangge gendhong awit griyanipun piyambak boten wonten tiyang gadhah lesung. Sareng gendhong tinitir kathah para tebih. Kadumugekaken pangupadosipun katrangan anurut lacak icaling lacak wonten sacelaking dhusun jambon bawah ngayogja. Gya karta tiyang tiga wahu lajeng sami mantuk sarwi pangucapipun samargi-margi mangkaten aku rada gumun thik kendel temen upama desane dhewe iku ganep wong papat orane iya cedhaka tongga desa masthi kacandhak wong kabangeten wong mung telu malinge telu ananging kalah tekat. tandang dhateng ananging durjana sampun murca Salatiga Nembe punika wonten sawenehing tiyang estri gagriya ing dhusun candhi dhukuh dhistrik bahrawa. Badhe dhateng peken bandhungan (salatiga) sarwi ambekta ulam lepen satunggal sawatawis agengipun wonten ing margi ulam wahu kaawis. 6 uwang boten suka lajeng kabekta dhateng peken sadumugining peken bandhungan badhe katumbas tiyang pangawisipun dereng ceceg tiyang ingkang sade amratelakaken makaten. O niki onten dalan mawon empun dienyang 10 uwang. Kula wenehena empun gawa dhuwit wektu punika ulam saged anyambungi wicantenipun makaten. Satemene ana dalan mahu mung dienyang. 6 uwang. Sanalika wahu tiyang ingkang sami ngawis sarta ingkang sade sakalangkung ajrih saha sanget pangungunipun ulam lajeng kabekta mantuk sarwi katumbasaken sekar konyoh 3 dhuwit sadumugining margi sapinggiring lepen bahrawa sasampunipun ulam kakonyohan lajeng kajeguraken ing lepen tiyang estri wahu nedha pangestu sagedipun angsal kauntungan kathah. Tiyang estri lajeng mantuk awawarti kalayan jaleripun amrasajakaken lalampahanipun kasebut ing nginggil sadaya. 1
Sareng enjing jaleripun lajeng dhateng lepen amendhet ulam ing ngriku sakalangkung gumunipun dene pamendhetipun sawek sakedhap sampun angsal ulam sakalangkung kathah ageng alit gancanging cariyos lajeng kabekta mantuk saha kalajengaken dening estrinipun kabekta dhateng peken bandhungan amung angsal pangawis sapisan ulam pajeng. Sakawan dasa uwang. Pawartos nginggil punika kilap lugunipun. Bahrawa Ing nagari bahrawi wektu samangke dereng patos kathah jawah. Para titiyang sami kirang seneng. Wewah malih para among tani jalaran boten saged nyanter panggaraping sabin sarta tegilipun pramila panuwun kawula ing pangeran muga kaparingana jawah ingkang kathah. Regining patedhan sedheng. Sakathahing sasakit angsal barkah ing pangeran sapunika sampun sirna. Bali Panjenenganipun raja agung ayu dhengurat sarta raja agung kontut ing pulo bali. Mentas abaturi pisungsung katur panjenengan dalem kangjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral awarni 1. Sinjang sutra 1. Paningset sutra. 1. Klambu. 1. Baki jekeh. 2. Iji arta jene 1. Pagantenan. 1. Songsong jene. Tuwin pinten pinten lilin inggih punika kala angleresi sidhekah dewa nyata. Wondening barang-barang wahu lajeng katitipaken dhumateng prayantun ingkang mandhegani gagelenganing pangudi ing kawigyan tuwin ing kagunan ing batawi. Supados kasimpen wonten ing griya pangrimataning barang lulurining kina tuwin sapunika. Aprikah sisih kidul Perang ing kitha tinus warninipun dereng mendha. Jendral saiser ingkang nembe prapta ing kitha tinus lajeng amanggalani prang ing kitha jemel ingkang sawek wiwit campuh wadya bala prasman kalayan wadya bala arab wondening wadya bala arab ingkang nandhang kanin sarta palastra gunggung 60 iji. Kitha baireiman sampun kenging kapikud dening wadya bala prasman senapati arab anama ali bin amar sampun palastra. Gupremen prasman sampun angintuni wadya bala dhateng tinus malih ing dalem 7 wulan gunggung 88.000 iji. Wonten pawartos malih nembe punika wonten saweneh ing tiyang iman ing kitha kenah sacelaking bangawan nil anama muhamad amed punika angaken dados dutaning hyang maha luhur. Sarta kangjeng nabi rasul ingkang kawenangaken badha angradin agami dinten akiring jaman saha kakuwasakaken sagunging manugsa sabuwana. Sampun pinten-pinten ewu tiyang ingkang teluk saha lajeng kintun serat dhateng para iman ing kitha sudhan ing ngriku sampun lajeng kauningan paduka tuwan guprenur ing kitha sudhan. Saksana paduka tuwan guprenur lajeng amatah caraka panggih kalayan muhamad supados muhamad purun dhateng wonten ing kitha kartum ananging muhamat boten purun malah pun caraka sumedya dipun lunasi. Amargi sampun rinilan dening kangjeng nabi wahu. Sanalika punika lajeng anglampahaken wadya bala malih. 200 iji supados amikut dhateng muhamat ananging boten saged kaleksanan amargi karoban mengsah lajeng wangsul sapunika katambahan wadya bala malih 3.000 iji sang mindha utusan kangjeng nabi kenging kapikut. Ostenrik Griya kumidhi ing kitha wenen ingkang nembe kabesmen punika sakalangkung ageng saha pelak wangunipun anggenipun ambangun kala tahun 1874 waragadipun sakalangkung kathah. Sareng tanggal kaping 8 dhesember 1881. Amiwiti ambikak pasamuwan wanci jam 7 sonten para ingkang ningali sampun sakalangkung kathah jejel tanpa wilangan saking kathahipun para ningali sami uyel-uyelan lajeng wonten sawenehipun tiyang ngantos andhesek dilah gas ingkang kapasang ing pasamuhan wahu dahananing dilah lajeng anyalati kertas rereganing pasamuwan punika lajeng mubyar sanadyan lajeng katungka para tandang saha para suldhadhu kathah ingkang sampun amirantos pumpa pinten pinten ananging boten amigunani. Sireping dahana ngantos jam 2 dalu. Sareng sampun sirep dahana. Para tiyang ingkang kapanggih sampun palastra jalaran saking kabesmen utawi sanesipun gugung 500 iji. Sasampunipun resik bangke ingkang kapanggih kaurugan bantala gugung 250. Ing samangke kathah para ingkang sami amanjurung arta kalawan sih kawelasan dhumateng ingkang sami kasangsaran sadinten wahu sampun angalempak 10.000 rupiyah. Sanesipun pitulungan arta saking para kantor bang ingkang pinten pinten ewu. Wonten bangke. 250 iji ingkang boten kantenan warisipun kala tanggal kaping 12 dhesember. Sampun kakubur dening pangwasaning nagari. Nalika panguburipun bangke ingkang sami boten kantenan 2
warisipun wahu. Sadaya kantor tuwin toko ing kitha wenen sami kadhawuhan tutup pratondha angatingalaken prihatos. Ruslan Ing kitha petres bureh. Saben dalu wonten saweneh ing tiyang malebet ing griya greja. Busana tuwin wujudipun amindha panjenenganipun sang prabu aleksander kaping. 2. Ingkang sampun suwargi. Mila pawartos wahu sareng sampun kaloka sakalangkung pangungunipun para ingkang sami amiyarsa. Kakinten panjenenganipun sang prabu aleksander manukma. Ing ngriku tuwan pandhita sumedya anyidikaken dhateng ing greja. Sareng wanci dalu sayektos sumerep tiyang ingkang mindha panejengan nata prapti amengakaken kori ing greja kalayan ririh. Saksana malebet lajeng sujud ing ngarsaning gambaripun dewi maryam ingkanhg gumantung wonten salebeting greja tuwan pandhita sakalangkung pangungunipun dene busana dalah wujudipun amindha busananipun sang nata nalika seda. Ngantos sawatawis dangu kang mindha nata amijil. Sareng sampun angsal katrangan tatelanipun kang pindha sang nata wahu sampun saeka kapti kalayan tiyang ingkang kapatah anjagi greja saha saben saben malebet ing greja wahu mawi topeng. Prankrik Nembe punika ing kitha besir wonten tiyang ingkang nandhang sakit kathahipun ngantos 500 iji. Wondening sasakitipun wahu kados tiyang kenging racun sareng kasidikaken anggenipun sami anandhang sakit punika jalaran anggenipun nedha roti. Ingkang nalika pandamelipun glepung kagiling wonten ing gilingan ingkang pirabot ing gilingan mawi sela saha timah cemeng. Ngantos wonten tiyang 30 iji. Ingkang kalajeng palastra. Nalika rumiyin ugi sampun wonten lalampahan mangkaten wondening janglaranipun anggenipun nedha roti. Ingkang nalika pandamelipun roti mawi kajeng rombakan ingkang sampun kaecet ing timah cemeng. Engggris Sri narendra anom ing nagari enggris mentas tedhak papriksa dhumateng ing pabrik topi jerami ing kitha artes badhe anguningani pandamelipun topi ingkang sampun kaloka inggalipun dados sareng sang prabu anom sampun rawuh ing ngriku. Andhawuhaken ingkang dados karsanipun pangagenging pabrik lajeng angunjukaken uninga pirantos ingkang badhe kaangge dandosan topi. Sasampuning terang kauningan sadaya lajeng kaparingaken wangsul antawis 12 menit. Topi sampun dados kaunjukaken sang prabu anom warni-warni pantes kaagem prameswari prabu saha pantes kaagem sang raja putra wondening topi wahu adat amung regi kalih. Anggenipun angiyasakaken sang prabu anom wahu kinten regi 450 rupiyah. Katresnan ingkang sayektos Kacariyos ing kitha peking nagari cina. Wonten satunggiling nyonyah cina anakipun koi song towa. Utusan cina ing nagari londhen (inggris) kang sampun kalerehan sampun ing sawatawis dinten bojonipun nyonyah punika sakit kemeng awit saking tresnanipun nyonyah wahu. Kairisaken dagingipun piyambak kaemor kalayan jampi. Kajampekaken ing lakinipun mila makaten awit cariyosipun dhukun bilih sakit makaten punika mantunipun kedah kajampenan daging tiyang. Wasana ing watawis dinten ingkang jaler pejah. Sapejahipun ingkang jaler nyonyah wahu sakalngkung prihatosipun sarta nglalu boten nedha-nedha. Temahan andherek pejah. Sagawon ingkang mitulungi pulisi Dereng antawis lami ing tanah inggris wonten pawartos bilih jisimipun ical saking pasareyanipun kacolong lajeng kasingidaken tebih saking kubur punika. Ciptaning pandung wahu amung melik dhateng sandhanganing kunarpa wahu. Sarta anggadhahi pandugi supados para ahli warisipun ngupadosana. Sabab bilih ngupadosi temtu mawi epahan kathah. Wasana ahli warisipun lapur ing parentah. Parentah enggak utusan ngupadosi ngantos satawis dinten dereng angsal katrangan pulisi anggadhahi kaengetan bekta segawon ingkang sampun asring tutulung pulisi ngu[ados katrangan bab papejah. Awit sampun kaleksanan kala wulan maret 1876 wonten ing kitha blekek boren ing satunggiling tiyang anama wiliyam pis sampun amejahi lare estri ngumur 7 tahun sasampunipun pejah lajeng kakethok kethok pamendhemipun kaprenca wonten ing satunggiling panggenan ingkang kiwa. Supados sampun dados nyina. 3
Ing wektu samanten pulisi gadhah kaengetan ambekta sagawon kang kasbut ing nginggil wahu. Ngupados katrangan sakikaguning sagawon kaambus sarta kacekeri. Ngantos pinanggih sajangkeping kunarpanipun lare wahu. Ing wektu sapunika sagawon wahu kabekta dhateng kuburipun grafan gropored supados sageda anggonda kunarpa ingkang sampun kakubur sarta kakonyoh ing wawangi punika. Kabekta dhateng wana panggenanipun tiyang dhudhuk-dhudhuk bok manawi saged apikantukaken katrangan. Ing antawisipun nagari inggris kalayan ing prangkrik sampun amiwiti damel margi. Ingkang medal sangandhaping saganten kateksir gangsal tahun saged rampung. O sayektos anggumunaken kagunaning manungsa ngandhaping saganten kadamel margi. Sampun tamtu benjing bilih sampun dados titiyang ingkang saking inggris badhe dhateng prangkrik utawi saking prangkrik badhe dhateng inggris boten badhe numpak bahita. Ananging numpak kareta asep medal sangandhaping saganten iba kathahing waragadipun. // kanthi sru sesanti ulun mring tuwan ingkang ngwasani. Pangarang ingkang kintaka. Pawarti dipun wastani. Bra martanyeki wilapa. Mugi kapacak respati.// ing kalih sitengsi nuju. Pebruwari ongka warsi. Sewu wolung atus lawan wolung dasa langkung kalih. Ibata entyarsaning wang. Ywan kalaksanan pamuji. // wijiling ingkang nyambeti pawarti. Ing wartanira wong. Kang kasebut ing koran namane. Bra martani kang umahyeng hari. Nem likur sitengsi. Januwari tahun.// sinengkalan mulat esthi neki sarirane ing wong. Langkung apes rusak ing tembene. Niyateng tan samendhang darbeni. Kuwasa sujanmi. Ajur watekipun.// kadi dene pawartaning janmi. Bok ginem raning wong. Kang palastra ranung rum sababe. Gunturing kang kenging den arani. Carakeng hyang widhi. Mundhut yitmanipun.// duk samana tuhu wonten janmi. Tanggane kang layon caket nunggal laleyan arane. Papan nguni nenggih kang ngunggyani. Puspa kadyan behi. Nalika sang guntur.// arsa petak lir lumreng wiyati. Ngampar kiraning wong. Mung tri dhepa lir tedhuh rupane. Gengsa kuga gembuleng nginggiling. Sujanma kang nami. Bok wong sapa nuju.// neng nataring wisma kang inguni. Radyan puspa kagon kalapetak sang wrahaspatine. Nimbok wong sakantaka tan eling. Gumuling lir lalis linayat kang weruh.// kinawruhan gya den upakardi. Tan dangu sira wong. Tandya enget saking gyanya supe. Nulya sira bisa awawarti. Duk sang wrahaspati. Petak tan karungu.// weruh-weruh lir ngalilir guling linglung rinubung wong. Mung nalika dereng kantakane. Weruh warna kukus kresna kadi. Kasebut ing ngarsi. Sakuda gengipun.// lumaksana manguntara yekti. Mring luhur wismeng wong. Kang palastra kasebut pocunge. Kang wus mijil respati ing ngarsi. Mangkemba ngaturi. Tondhasta pun tuhu. Menggah pratelaning pangrojeh panjurungipun pun suka petung ing bra martani ongka. 5. Wonten lepatipun kalih prakawis deng ing pangrojeh ingkang kaping kalih regining pijetan kapetang. 1 regi ½ dhuwit inggih kados pamendhetipun gus marsudi. Punapa malih ing larikan kaping 11 kaetang saaking ngandhap leresipun mangkaten. Duren 1 manggis 91 pijetan 8. Suka petung Sartehning sanget balilu kula. Rumaos pitunan sanget ing ngatasipun kasusastran tuwin kawruh. Awit kula sampun katitahaken ing ngalam donya sampun. 9. Tahun dereng montra-montra sumerep ing ngatasipun agami tuwin babatipun ing tanah jawi ingkang punika rumaos balilu kula wahu badhe kula bucal awit kula manah manawi kula asring sowan ing ngarsanipun kyahi ageng bra martani. Utawi nuwun sumerep dhumateng para pujongganing kyahi ageng bra martani. Sampun kula tamtokaken gampilipun anggen kula angsal saserepan wahu. Kados ngrogoh barang kula piyambak ing kanthongan awit kula sampun asring sumerep para pujongga ning kyahi geng bra martani sadhaya adhangan sanget paring berkah dhumateng ing sasaminipun punapa malih paring barkah dhumateng lare ingkang sanget balilu kados kula punika. Sampun adhanganipun. Ingkang punika sanget sanget ing panuwun kula. Mugi-mugi para pujongganing kyahi ageng bra martani adhangan karsa paring barkah bab agami. Tuwin babatipun tanah jawi. Awit bikakipun bumi langit dumuginipun ing tahun 1810 punika. Saiba badhe rumaos ing kabegjan kula. Wasana manawi wonten kalepatan kula nuwun pangaksama. Kula pun cempli. Dhuh pribadi. Saking karsa sampeyan kula prelu sampeyan purih taken sapisan malih dhateng sang sudibya kyahi bathang. Saking karsanipun mundhut priksa ing kula bab lampahipun bumi. Saking panggagas kula punapa paidahipun kula mawi nedha priksa malih. Awit kula sampun boten saged atur katrangan malih ingkang langkung saking punika. Karanten lugunipun kula punika lare ingkang tebih pawiyatan nir kawruh 4
ilmu siti tuwin kasunyatan dene rumiyin kula saged atur katrangan ingkang samanten punika. Amung asal kula saking gethok tular kemawon amila temahan kirang sampurna ing panjawa. Boten langkung inggih amung mongsa borong anggenipun paring ngapunten ing wayahipun ingkang punggung mudha. Labeting saking kikirangan kula. Jaka puja subyakta. Cangkriman // rarasing kanang palupi. Den sawung asmara dana. Amrih regenging tinonton tumrap aneng pambaratan bra martani pustaka. Anenggih kanang winangun nihan cangkriman samatra. // jinejer wonten wujud tri. Juga mong mendaka dwinya. Kaping tri lembayung godhong. Tri arta disina brangken lwah dening palwa sajuga. Gantya-gantya pangmotipun reh palwa alit kalintang. // winon tan dwi tan kuwawi. Kadya paran lekasira. Kang sibrangken dhihine. Supadya mong aywa mangantya. Among samring mahenda. Sumawana kang lembayung. Ywa ngantya binukti menda. // reh ngemotnya siki-siki. Wastu kang dwi temah kempal kang kantun neng sabrang kulon. Miwah kang wus neng brang wetan sima lawan mahenda. Tan wung kang menda tinubruk ywan lembayung wolu nenda. // lembayung binukti kambing. Marma sru mamintaning wang. Mring pra sujana kang kaot kadya paran rekenira. Denya anyabrangen. Mamrih lulusa trinipun. Titi sang puja subyakta. Cangkriman // durmeng gita bubukaning kang kinata. Wonten sajuga ning wit pelem kang pratistha. Nung satengah sagaran kang lagya nedheng woh neki. Rekta kawuryan weh sengsem kang umaksi.// nging sagaran kamantyan ing wiyarira. Muwuh lebetireki. Temah datan ana. Janma kanang bangkita. Mring nungsa malap who neki. Kacrita ana. Tri rarywa darbe kapti.// ayun mamet woh pelem wus pranti palwa. Juga dinekek pinggir. Saderengnya mangkat yata wonten sajuga. Rarywa rencangnya bek drengki. Durga saongsa. Tan dya dhayung rumiyin.// tan ngantosa mring rencang nya kang dwi ika. Sapraptanireng ing wit gya menek kang wreksa. Neng inggil met palanya. Bikut denira abukti. Gantya winarna. Rencangnya kalih prapti.// neng pinggiring sagaran dat lapitnya. De myat rencang ireki. Wus neng inggil wreksa. Sarta palwa winawa. Yun nungsulta mbangkit nglangi temah kawahya. Sabdanya ngasih-asih.// amiminta kasrendaning rencangira. Drapon karsa nguncali. Pelem sing sajuga. Reh sru kumacelunya. Anging taman pinaduli. Pamintanira. Malah den iming-iming. // dhuh dhuh adhuh pra mitramba sang sudibya. Asru paminta mami. Karsa paring barkah. Kadya paran rehira. Antuk pelem kang rarywadi. Titi sang puja subyakta ngukir sari. 5
0ngka kaping: 7 Kemis kaping. 16 Pebruari Bra Martani 1882 Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Nalika surakarta nembe katrajang ing sasakit kolerah. Wonten abdi dalem panewu carik limasan nama ngabehi sastra pasuti. Punika rayatipun kataman ing sasakit wahu temah anjalari antukipun dhumateng ing kamuksan. O yayah tanpa upami prihatin kang sumandhang ing ngabehi sastra pasuti. Jalaran punika panganten enggal sawek sami nedhenging sih siniyatipun mila nalika layon sawek kaparih purna ngabehi sastra pasuti tansah tebah jaja ngrentahaken luh. Sareng layon kalampahan kakubur. Tiyang juru kunci ingkang rumeksa pakramatan ing ngriku. Ing saben dalu mireng swaraning tangis kang lantik-lantik punika pamalating manah ingkang kawiyogan nanging ki juru kunci boten tambah dhumateng kumandhanging tangis kang dumeling ing ontariksa. Inggih punika panangisipun bok mas behi sastra pasuti. Mila ki juru kunci gupuh lajeng atur uninga dhumateng mas behi sastra pasuti. Bilih garwanipun ingkang sampun pratistha ing bantala saben dalu tansah anggiyeng. Sarta ki juru kunci anggadhahi pamrayogi supados kadhudhuka. Awit anggadhahi pamanah manawi bok mas behi sastra pasuti gesang malih. Katitik sangking samabatipun kang lantik lantik ing ngriku mas behi sastra pasuti sanadyan kalebet wiwilanganing kosala ing budi. Leresipun boten kirang pangungakan dhumateng pandomaning ruwiya kang urus ewadene teka kacingkrangan ing pengangen-angen malah nyupeketi dhumateng pamrayogining juru kunci ingkang kalangkung dupara. Sanalika gupuh Nglempakaken para sepuh Malah para kadang karuh Keh prapta tan ana rikuh Kinen mikir kang tuwa juh Renbage kijuru kunci Apa patut dituruti Dene andhudhuk wong mati Nanging wruhe wus satiti Ature pra kami tuwa Dhuh mas behi yen wong jawa Nora kena disuwawa Kawruhe dhasar wong tuwa Becik tinurut manawa Ingkang mati urip maneh Wit ing nguni-uni akeh Sasampunipun dumugi ing kramatan kalampahan kuburan wahu kadhudhuk estonipun boten manggih satunggal punapa. Kajawi namung mori ingkang tilas kadamel buntel mayit nanging wonten ingkang nangekaken pangungunipun para tiyang ingkang nyumerepi. Jalaran saking labeding bangke ingkang warni balung utawi rambut punika boten wonten mongka antaranipun dereng wonten seket dinten pejahipun dumugining pandhudhuk wahu. Bilih kamanah risak angking katedha ing siti sangsaya boten memper. Jalaran bangke wonten salebeting tebela. Mongka nalika kadhudhuk tabelanipun taksih wetah. Punapa malih mori ingkang tilas kadameling mayit dereng pisan yen katingala risak mila sumongga ta sami kagaliha dening para jamhur ingkang karem anjembaraken jajahaning seserepan. wong mati kang bisa muleh marga switane tan oleh mring jeng nyahi nira kidul jer nyambut gawe tan mangkul dadi kang gawa wewadul yen iku dhasar wong mencul mulane banjur kon wangsul mas behi sastra pasuti kasusu rasaning ati gupuh parentah ngruruti sangu kalawan piranti budhal saking wisma mangkat mring kramatan kebat-kebat kairing para kerabat kanthi linggis pacul papat ginawa kuli neng wuntat Kiriman Nalika ing dinten sabtu tangal kaping. 18 januwari kapengker punika wanci jam satengah pitu enjing kula amireng swara anggigirisi. Ingkang gumleger lir angoregaken bantala. Sarehning sawek nembe punika kula amirengaken dumeling dhateng swara wahu. Dados kula anggatosaken nedha sumerep dhateng ingkang asring sarawungan kawastan swaraning talaga. Inggih punika balumbanging pucak ardi. Andadosaken 1
pangunguning manah. Dene teka talaga gadhah swara samanten agengipun mila saknalika kula apitaken dhateng mitra kula makaten. He kisanak sawawratipun kamirengaken saking katebihan kados makaten gumlegeripun ngantos angoyakaken siti. Iba yen kamirengaken ingkang sawatawis celak kados tiyang ing pareden sami kekes manahipun. Mitra kula amangsuli. Ah sampun age anggesugih pangungun sayektosipun kala rumiyin kula rak sampun griya ing redi. Ananging salaminipun kula dereng nate mireng kados makaten. Kula apitaken malih. Kisanak ingkang nyuwara ing talaga punika swaraning punapa. Tuwin sababipun tiyang ingkang celak boten mireng kados pundi. Wangsulanipun mitra kula. Boten sumerep kala samanten rumaos kacuwan ing manah. Anggenipun mitra kula boten saged anerangaken ing kawontenanipun mila trenyuh ing manah prasasat anandhang wiyadi punika cubluk kula lajeng katingal agawang-gawangan ingkang cepak amung anjagekaken mugi para winasis ingkang asring angrenggani bra martani. Karsaha angengakaken minebing jajatung kula. Padhanging pamanggih kados ingkang kula pratelakaken ngandhap punika. Menggah swara kados kasebut ing inggil kawastanan swaraning talaga. Punika ingkang nyuwara awujud punapa. Awit talaga wahu amung toya kalayan siti. Sarta leresipun swara ingkang amurugi pamireng pupa pamireng ingkang amurugi swara. Jalaran saupami swara ingkang amurugi sampun saestu pamirengipun tiyang ingkang celak saged angukuli katimbang ingkang tebih dhuh pra wasis sapintena kalepatan kula mugi paringa pangapunten dhateng kula pun. Cubluk tiyang bali. Sela tuwin tosan kambang Rimiyin kula dipun criyosi ing mitra kula. Angojahaken yen sabarang ingkang langkung awrat saking toya utawi hawa. Punika kenging dipun kambangaken utawi dipun kejeraken anggeripun barang wahu wonten balendhukipun ing lebet ingkang kenging dipun enggeni samukawis ingkang watekipun langkung entheng saking toya utawi hawa. Ananging bilih sampun kaisen kedah lajeng katutup rapet supados sampun kantos brabas. Ing sanajan babasanipun boten dipun iseni punapa-punapa.utawi boten dipun tutupi. Inggih saged kumamabang ugi anggeripun barang wahu wonten balendhukipun ing lebet sarta cangkemipun wongten nginggil menggah kadadosanipun ingkang makaten punika. Saking pamanggihipun mitra kula boten aliya amung saking pawawrating dayanipun ingkang pindhah sarta ingkang angesil. Suwawi kagaliya. Saba punapa dene jun saking siti utawi kwali tosan utawi botol sapanunggilanipun saged kumamabang ing toya. Punapa malih sekoci tuwin bahita kapal ingkang saking tosan punika teka kambangipun sami kalayan ingkang saking kajeng. Ingkang punika ugi boten aliya saking wawrating daya. Amargi wawrating toya utawi ingkang kaesil langkung awrat saking wawrating barang punika. Ananging sarehning tosan awratipun langkung saking kajeng. Mila pandamelipun kemawon kedah dipun titisi. Supados saged kubuk kalayan ingkang saking kajeng. Pramila manawi wonten bahita andhong ing muara badhe silem amargi saking rembes punika dipun akali mawi tong tong kothong kathah. Dipun dalit ingkang rapet sanget supados hawa salebeting tong-tong wahu sampun kantos saged brabas punika tumunten dipun tata wonten sangandhapipun wadhuking bahita kiwa tengen saha mawi katangsulan kekah. Menggah kadayanipun hawa ingkang wonten salebeting tong-tong punika anginggahaken bahita. Kadadosanipun boten kalelep. Taksih wonten sambetipun Kiriman Ing ngandhap punika dongeng ibaratipun priyantun saged dhateng kenakalan katranganipun makaten. Kala jaman ing maos pahit wawengkonipun ing padhusunan siti irasanipun sang nata. astha panewu. Pangagengipun ingkang minongka kami sepuh satunggal babahunipun kakalih. Pangrembenipun gangsal akiripun nagari maospahit. Ing satunggal dinten wonten kawula juru tani kapala dhusun bawahipun astha panewu wahu. Kapandungan ing wanci dalu mahesanipun serakit ical kabekta ing durjana. Byar enjing pun kapala dhusun sanget pangunguning manah. Dene kathah ingkang jagi griyanipun sami kahinan tur anyalong wados kapala dhusun ingkang mentas kecalan mahesa lajeng dhateng prenahing kandhang kapriksa tabetipun sapacelan cinukil ing jugil lancip laju amespaosaken tapaking mahesa. Dipun lacak terus dumugi griya ning tiyang nami karan pak micik lenggahipun patinggi. 2 jung. Lajeng kemawon sang kapala dhusun anatap lesung gendhong. Nglempakaken bawahipun tiyang ageng alit sadhusun ngriku. Kados 2
dereng wonten pulisi. Sareng tiyang sampun dhateng ngalempak kathah. Lajeng kaajak angepang sarta gledhah griyaning patinggi. Pak micik tenaganipun sareh ulatipun bingar wicanten manis. E kilurah paneket pinarak mriki wonten punapa. Kados perlu dene teka enjing sanget kapala dhusun mangsuli. I embecik temen gelare pratingkahmu belokoha bahe. Ana ngendi saiki keboku. Pun patigi mangsuli. Sampun kula pragat margi badhe kula angge medamel dhateng sabin punang mahesa wangkal sanget pun punika kalih pisan kula katempah inggih sandika pintenta reginipun panumbasipun ki lurah sekawit lurah dhusun inggih kapala nami kenthel pujongga. Gedheg sarwimesem wicantenipun kapriye ta kowe iku maling kok arep anempuhi patining keboku rak tak jaluk bathange bae. Nanging kowe dak taleni kene tanganmu. Lajeng dipun krubut pinusara ing kathah. Katur sang panewu dhusun wahu nami tirtangkara. Pujangga mratelakaken nalaripun kapandungan mahesa kados miwiti mekasi ing pangandharipun akanthi saksi mursit tirtangkara wicantenipun he pujangga. Pak micik lan cihnaning prakara. Bathang kebo loro tak pundhut pak micik saiki miji ana ingaku dhewe. Mariya kereh wong kaya kowe. Marga ing atase sakowe wong gemblung apa ora weruh ta kowe. Yen kebomu loro pisan iku padha wangkal bedhigal digawe ulah tani. Mulane pak micik kaduga nyembeleh. Kowe dhemen padu dilironi dhuwit patukone emoh. Mongka pak micik lakune mahu bengi luwih becik tekane ing pakarangamu tengah wengi. Regolmu wus dikounci inepe. Pak micik wedi lan hurmat menyang kowe suthik andhodhog lawang manawa gawe kagetmu. Banjur menek pager bae. Uwong baturmu kang padha kemit uwis padha turu. Mongka niyate nyangomahmu katemu seba kowe. Parlu arep anyilih kebomu loro pisan. Mongka kowe suthik nyaru wong saka banget rumeksane pak micik marang derajatmu. Dadi dilampu anjupuk dhewe. Kandhangmu kopaceli. Kacihna becike pak micik suthik amaju pacelan karo digandhen nanging mung dicuthik ing jugi lancip mung supaya ora gawe kagete gonmu turu. Pujangga mangsuli kaliyan dhehem ngedalaken jalongga prol tiyang sowan lurah kok nyangking jugil tirtangkara mancereng wicantenipun. E lo iku bener. Awit jugil iku ora mung dadi gamaning maling bae. Sanadyan wong tani iya kena duwe anggere niyate ora maling. Pujangga adreng boten narimah. Lajeng prakawis wahu konjuk sanga prabu brawijaya. Dereng ngantos karampungan selak retu bedhah bedhah maospahit ngalih nagari karaton ing demak nalare bratan pawasana. Awit saking punika. Manawi kapareng kula nyuwun barkahipun para saged upami dumugi ing putus kados pundi menggah karampunganipun . Pangobongipun tuwan juru ngarang biyang endip // maskemmambang// ihtiyare wong wadon kalamun laki. Yogya ngemtana kang. Wus dadi dalil kipis. Ginawan driji lilima.// kang panuduh hya lir ken duduh ing laki. Manismu geng ngulata. Jempol dika yampok nenggih. Jenthikmi ketha-kethikan.// kang panunggul-unggulna karsaning laki. Lambong bab punika. Dhemena kalwan wedi. Gunggung pitu bab supaya.// nadyan nora dhinemenan yekti kang wrin. Upama kanyahtan. Nglakoni wajibing ngestri. Tekaning pakewuh tanpa.// dadi rasan wong wadon dadya utami. Ucaping sujalma. Sayekti dadya pamuji. Bok manawa lama-lama.// yekti eling yen wong lanang aniteni. Kalayan tinimbang upamarsa rabi malih. Yatangel kang kadya ika// lamun wadon tan angago dalil nginggil. Dadi tanpa garan. Garane lumrah wong estri. Durung meh gayuh utama.// yen wong lanang mring wadon naming. Rumeksa lan pangan. Keh jlentrehe ngrumeksani. Tan susah gelarena.// nanging abot wong lanangtur mung bab kalih. Durung meh utama. Punika kang mungel nginggil ing dalil dariji lima.// darma nurun kang nganggit yekti pra luwih. Mankuna-kunatanpangrasa kang nandhani. Trima lowung mung muga ya.// sampun dados panggalih para pawestri. Yen tan kapareng tyas. dene won anglindur ngimpi. Panjurung kula punika.// lan samengsun priya yen tan sarweng kapti. Dene wona ika. Tangi turu mripat taksih. Kriyip-kriyip dereng cetha.// titi urmat akathah kathah kang mugi. Katura mring tuwan juru ngarang pustakaning. Bra martani duk sinurat.// stu wage ping salikur tahun alip. Nyata ngesthi jalma. Temen undhak kaweru mrih ywa kidhu yen aneng praja.oo// pun tanpa ngrasa. Serat janasa sana ugi nama serat atma wiyata //oo// murweng kata sinawung mamanis angluluri swargi pariwara. Twan karel prederik asmane. Winter kang pangkat luhur. Juru basa surakartadi. Ing mangkya kang winedhar. Raket mring kang sunu. Tuwan se ep winter srana. Pinandara neng buk jarwa sastra jawi. Cinithak pangecapan// tinengeran angkanireng warsi. Sirneng sidhya angesthi hyang suksma. Nahan rinenggeng labete. Tuwan kapal puniku. Kang wus kalok jan ing bumintara kaunang-unang. Salwir kawruh putus musthikaning pra pujongga. Pinandhita. Ambek marta sadu budi. Asih sameng tumitah.// marmanta tumekeng samangkin cihna nira yen gentina rama. Dening kangjeng guprenemen meksih kinarywa wujud gambar ingkang pinacak suji. Cinandhi sepanira. Yeka kang dumunung. Neng ngarsa paresidhenan pantes lamun wirid de pinundhi-pundhi. Ring punggung lwir kang ngarang.// kawinahywa neng warah ing tulis anggiyarken laku kalih warna. Bab 3
tentreme sajerone. Ing wisma kadwinipun panarimeng satitah widi. Ywa kongsi ngrangsang tuna. Gayuh- gayuh luput sing dahat kasmaran hamba. Mring suraosing kintaki kang ginurit. Ngo gurit mawa sekar.// paripeksa kumawasis-wasis dataneta yen ing ngesemana. Pra sujana sarjana kweh. Ingkang dumadak tundhuk nupiksani serat puniki. Dipun gung sung aksama. Jer sanget ngapunggung. Peksar samimba pujongga. Tangeh wrina marang sastra kramaniki. Mung mrih panamur tibra.// mung kasamben antareng sumiwi. Dimen limut ring gwong panggagas kang tan daya puwarane. Mengeti wulangipun ing ngawreda luwih ing lewih. Cacat ireng ngagesang. Ywaanta para lumuh. Niskareng ri sang pakareywan karembukti tan arsa mardaweng budi. Satu lan sato kewan.// marma mangkya sangdaring langip ngarah tumerahing kabudayan kilap wasananing tembe. Muhung kang langkung prelu. Suminggah mring keseting budi. Lumuh lawan sungkanan pinten bara lamun nak putu benjang kawasa. Angestokken sumingkir keseting budi. Nahen kang kawusita.// pariwaranya ri sang cinandhi. Mungguh raket lawan rukunira. Ing laki marang rabine. Bapa tanapi biyung marang para wekanireki. Sadulur wadon miwah. Mring sadulur jalu. Ngahurip neng nuswa pada. Lewih seka dening prelu den lakoni. Sarta yen ing ngestokna.// lawan wajib yen pinundhi pundhi. Sabab ngendi goning kanikma para ahli. Sapa baya kang bisa. Asunga panglipur. Marang kasusahanira. Liya seka para ahline pribadi. Mapani yeku marga.// panglipure jalaran katarik sing gedhene ing katresnanira. Sumarma aran begja yen laki bisa arukun marang rabinira tanapi. Yayah kalawan rena. Maring para sunu. Sadulur wadon lan lanang. Samya asih siniyan saeka kapti. Sanadyan ana perang.// lewih gedhe sarta ingkang kongsi. Bisa nyirnakaken kabungahan nira wong akeh liyane. Nging jroning wismanipun yekti meksih sami amanggih. Rena tentreming nala. Apa dene lamun bapa kang sregep ing karya. Datan ngetang kang ngelanira ing kardi. Ambudi kaundhakan// kang amurih slamet ing nak rabi. Asarana taberining karya. Sawusnya anambut gawe. Kongsi sadina nutug sahulihe sing nambut kardi. Nulya papanggih lawan rabi sarta susu. Kang wus tansah ngarsa-arsa. Lah iyeku yen ana wong kang kadyeki. Iya sanadyan nora.// pinahelu wong sajagad nanging. Anak rabi ingkang maeluwa. Wondeningta kaskayane. Kang ngelanireng kakung. Ginemenan marang ing rabi. Nadene kaskayannya. Ing rabi kang tuwuh. Budi dayane priyongga. Samubarang kang remeh sarta kang aji. Pan padha ing ngopenen.// tan ana kang den anggep tanpaji. Sakeroron tansah mulasara. Sekaring karahayone. Sajroning wismanipun kang kalwan tumemen maring. Pangreksanya nityasa. Mring wong kakalebu. Dadi ing kukubanira. Apa dene datan sah sung saben ari. Ecaning tyas sagotra. // miwah sanggyanira siwi sami. Nora nana ingkang katempelan budi muka lan alane. Sanadyan wismanipun supeg nanging sayekti manggih. Basuki uripira. De kalamun sunu. Rakete mring yayah rena. Kanthi taklim mwang tresna renanengati. Mituhu ring sakarsa.// dalah batur-batur ira sami. Lanang wadon anggeping wardaya. Prasasat dadya aline. Miwah katresnanipun ing bandara kang sarta sami. Tumemen gyan rumeksa. Ing rahayunipun sajronireng panti iya. Sabab saking padha darbeni pamanggih. Kalamun binecikan.// lan rumasa yen dipun openi. Den ingoni datan kukurangan dadya panganggepe kabeh. Suwita bapa biyung. Nora montra kalamun ngabdi. Liya maring bandara. Sarta padha milu. Bungah lamun ana nalar. Kadadekken jalaran undhakireki. Salameting bandara.// luwih gedhe apa kolihireki. Tumrah ira raket sih siniyan anenggih kang kapindhone. Ing samubarang wujud kang kalebu remeh pinikir. Ywan ana ajinira. Ping katri kalamun ana wong kang nandhang papa. Kukurangan utamane den uluri. Ing pangan kanthi welas.// kaping pate kabegjane ngurip andadekna bungahing ngakathah. nora tumrap awake dhewe. Mungguh jroning katanduk kasusahan ruweting galih. Pira-pira kang marga. Tuwuh saka rukun rukun dadekaken swarga. Apan congkrah nganakken neraka agni. Lingmas kentiring toya.// oo// wong kang nora nemu seneng ing panggalih nunggi ahli nira. Sarta yen ana ing panti. Wus datan rumasa rena.// yeka lewih kawlasarsa kesi-esi. Ing ngendi gonira. Ing karasa jroning ati. Wus kaya janma neneka.// awit lamun ana wismane pribadi. Den anggepna neka. Dadya prihatining ati. Tansah sinandhang priyongga. Taksih wonten sambetipun. Siswaning wiwara darma. 4
0ngka kaping: 8 Kemis kaping. 23 Pebruari Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Pamenang lotere iyatra ing surakarta. Ongka 1969. Angsal 100.000 rupiyah. " 1921 " 20.00 " menggah pamenang ingkang sanesipun sawek benjing enjing saged anggiyaraken saha kasade satunggal pratela aregi. 10 sen. Surakarta Pasamuhan amarengi dinten wiyosan dalem ingkang sinuhun kangjeng raja ing nedrelan kalampahanipun kados adat. Enjing baris ageng. Bibaripun lajeng para tuwan tuwan ageng alit sami dhateng ing garija. Sami amnekung mamuji sampeyan dalem ingkang sinuhun kangjeng raja winantuha ing kasarasan jam sadasa sami sowan dhateng dalem paresidhenan asaos unjuk ing sahandhap sampeyan dalem ingkang sinuhun kangjeng raja. Mrasajakaken ing setya thunipun ing panjenenganipun nata. lumantar ing kangjeng tuwan wicaksana guprenur jendral. Sanadyan panjenengan dalem sang ginadhang-gadhang jumeneng ing karaton surakarta. Piunapa malih teksih timur. Sawek nembe sapunika anyarirani piyambak anggening angirid para pangeran putra tuwin santana. Saha abdi dalem papatih tuwin nayaka. Ewasamanten tindak tanduk boten kumedhap saha pangandika dalem inggih teteh sawenteh-wenteh ing tatembunganipun. Sontenipun ing kamar bolah wonten dhangsah. Sampeyan dalem ingkang sinuhun kangjeng susuhunan kadherekaken kangjeng gusti pangeran adipati anom tuwin para kangjeng pangeran putra dalem sanesipun inggih anedhaki kondur dalem jam kalih dalu. Menggah ingkang angirid putra santana tuwin abdi dalem ing mangkunagaran inggih dipun sarirani piyambak kalihan kangjeng gusti pangeran adipati ariya prabu prangwadana. Makaten ugi anggening mrasajakaken ing setya tuhunipun dhateng panjenenganipun nata. sontenipun ugi anjenengi dhangsah ing kamar bolah. Konduripun angestosa sawatawis sawatawis kondur dalem. Salebetipun wulan punika. Ing dhusun gadhing dhistrik jati nom bayalali. Wonten ambah-ambahan sasakit kewan sampun pinten-pinten lembu ingkang katrajang sasakit ananging sasakit wahu boten andadosaken pejahipun saben wiwit katingal sakit lajeng boten purun anedha rumput kahantawiskaen sadinten ngantos kalih dinten meksa boten purun anedha. Malah badanipun saya kera sanget. Wonten sawenehing tiyang anama merta wijaya ugi ing dhusun ngriku. Ngaken dados pitados ing jagal gagriya celak ing dhusun wahu ugi pundi ingkang darbe lembu sakit dipun dhatengi sarta angrembagi mrayogekaken lembu sakit punika kasade dhateng jagal sapangajengipun katimbang kalayan pejah. Tiyang ingkang gadhah lembu sakit ugi suka. Kadosta kala lembu saderengipun sakit regi. 50-60 rupiyah. Amung kapajengaken 10-15 rupiyah. Saben wonten lembu sakit merta wijaya masthi dhateng amajengaken sarampungipun. Ing sarehning sadaya kathah lembu ingkang sakit andadosaken prihatosipun tiyang ing dhusun ngriku sadaya. Pambudinipun isarat warni-warni. Supados saged anyirnakaken sasakit wahu saweneh wonten ingkang lembunipun kadunungaken panggenan sajawining cepuri. Saweneh kaelih pagenan ingkang resik dene tiyang ingkang milujengi meh saben dinten wilujenganipun warni-warni. Ingkang dadosaken pangunguning manah dede salaminipun dereng wonten sasakit ingkang makaten punika. Sanalika punika wonten saweneh ing tiyang ingkang sumedya nyatakaken sasakit wahu. Anuju satunggaling dinten lembunipun kaengen ing pangenan kaulataken saking katebiyan boten watawis dangu tiyang nama merta wijaya djateng sarwi ambegta jagung katedhakaken lembu ingkang kaengen wahu. Lembu panedhanipun sawek sapalih katututan kenging karebat sareng kapratitisaken ingkang wujud jagung punika kantun kalobot isinipun warni bubukan kados dene bubukan walirang. Janggel tuwin isi semen wondene lembu ingkang mentas nedha klobot isi bubukan lajeng sakit boten purun nedha. Saksana 1882 1
babekaking dhusun ngriku lajeng lapur dhateng pangagenging pulisi andakwa bilih wontenipun sasakit kewan wahu jalaran saking pakretinipun merta wijaya. Ingkang sampun saeka kapti kalayan jagal katondha nalar-nalaripun merta wijaya lajeng kapikut saha lajeng kaladosaken ing parentah karimatan ing kunjara. Prakawis sawek katindakaken embok manawi badhe kasereg ing pangadilan. Panjurung. Bilih kapara yektos tarekah makaten wahu punapa pulisi inggih kedah angudi pun jagal amargi sanadyan nalaripun boten angsal katrangan bilih terang pamragatipun kewan sakit punapa boten anerak awisaning nagari. Juru ngarang. Kala kemis kaping 16 wulan pebruwari wanci enjing jam 9. Satengah peken ageng solahing tiyang kados dipun interi. Darunanipun tiyang estri nama bok terta setika. Griya kampung jagalan uleng kaliyan bok kusir. Griya kampung pasar kliwon kalih pisan sami wewadeyan ulam mahesa. Saking dangu tanggonipun ponca kara mila kalampahan tiyang bakul kakalih wahu sami kuthah ludira. Panjriting wanita sinawung kadebug ing sikil kamireng anyenyendhal manah. Sanalika babah kaptin pangagenging tiyang cina tuwin kapala pasar ugi sami tandang. sareng tiyang bakul kalih sampun kapikut lajeng kaladosaken ing parentah kilap badhe kadadosanipun wasana sireping reramen kathah tiyang kang sami alok kaecalan utawi kaburutan barang gegramenipun namung para tiyang gentho ing nalika samanten ingkang kalangkung suka. Malah boten kendhat pamujinipun supados wontena lelampahan ingkang makaten malih. Kintunan Cucukilan saking serat sidin Awit saking pamundhutipun kiyahi juru ngarang. Kula kapurih nyukil serat sidin ongka. 61. Ingkang pinuju anyariyosaken bab awisan dalem ingkang sinuhun kangjeng susuhunan pitangletipun tuwan anu kaliyan raden ngabehi kawi swara. Ananging tatembungan saha urutipun ing ukara. Saking ing babon wonten ewahipun ing sawatawis awit amung kapendhet ing gatosipun kimawon kados ing ngandhap punika. Sinjang bathik ingkang dados awisaning ratu. 1. Parang rusak. 2. Sawat. 3. Udan riris. 4. Semukira. 5. Parang rusak barong. 6. Parang rusak kalithik. 7. Rujak sendhe. 8. Parang kusuma. 9 parang westhi. 10. Parang karna. 11. Parang kurung. 12. Semen jalengut. 13. Sawarninipun bathikan ingkang mawi elar rangkep punika sadaya agem dalem ingkang sinuhun sarta putra santana. Awisaning calana. Cala cindhe bunton ingkang kenging ngagem wates kangjeng raden adipati sapanginggil. Cindhe bunton punika ingkang kabucak sorotipun manawi sorotipun kataksihaken bupati kaliyan kaliwon kenging ngagem. Kuluk ingkang awisan 1. Berci biru 2. Kanigara ingkang kenging ngagem para putra santana. Saha kangjeng raden adipati. Manawi kuluk berci cemeng ingkang kenging ngagem wates kaliwon sapanginggil menggah kuluk pethak anggenipun abdi dalem wates bupati sapangandhap. Kampuhan ingkangangumbar tunca. Amung panjengan dalem ingkangsinuhun piyambak putra santana pangumbaripun mawi kaubetaken ing warongka. Para putra santana dalem ugi kenging ngagem canela manawi boten wonten ing ngarsa dalem kalih dene malih kampuhan ingkang boten mawi wedhung kulukan tanpa nyamat ingkang wenang amung panjengan dalem ingkang sinuhun para putra santana kangjeng raden adipati sapangandhap manawi kampuhan kedah mawi wedhung kulukipun kedah mawi nyamat amung kangjeng gusti pangeran adipati anom kenging ngagem kuluk tanpa nyamat. Tuwin kulukan mawi jungkat ing jawi. Ingkang wenang amung panejengan dalem ingkang sinuhun sarta para pangeran menggah panunggilanipun ingkang kalebet awisan kadosta ukup tanpa sorot ukup pita. Calana gubegan sabuk bathik epok kajeng lugas iket moda. Iket bangun tulak tepen mangangge sarwa wulung. Saha sabuk cindhe abrit tegesipun calana gubegan punika ugi ingkang kabucal sorotipun manawi kenting baludru sangkelat ingkang boten mawi tepi renda. Kalih dene malih tiyang nyethe dhuwung kudhung tudhungan utawi songsongan punapa dene tiyang numpak kapal kareta utawi sanesipun boten kenging manawi wonten ing alun-alun ler. Nuntun kapal wonten ing alun-alun ler sakiduling wringin sengkeran ugi boten kenging utawi tiyang estri boten kenging ngambah ing ngriku. Saha boten kenging ngambah ing sitinggil manawi boten sembongan saha pinjungan. Tiyang lumebet ing kori gapit boten kenging ambekta sanjata meteng noncong waos nyangking pedhang. Manggul epok utawi nyunyunggi. Makaten malih lampit sarta songsong abrit utawi cemeng boten kenging kabekta lumebet ing kori gapit. Wonten malih bab awisaning ratu. Angungelaken gongsa. 1. Boten kenging nalika dinten jumungah saderenging bakda. 2. Anyarengi monggang ing dinten sabtu. 3. Manawi sakaten mungel 4. Manawi 2
panjengan dalem ingkang sinuhun mantu. 5. Tiyang salebeting beteng boten kenging ngungelaken gongsa manawi dereng angsal panglilah. Ingkang manawi wonteningkang purun nerak awisaning ratu. Punika karampas dhumateng ingkang amajibi. Nanging pangrampasipun angemungaken ingkang dados awisan kimawon. Saupami tiyang sanes bawah. Kadosta ing ngayogya dhateng surakarta. Mongka ngangge awisaning ratu inggih karampas makaten malih tiyang surakarta. Dhateng ngayogya. Purun ngangge awisanipun kangjeng sultan inggih karampas. Tamat panedhakipun amung samanten menggah ingkang kasebut ing inggil punika sadaya. Leres tuwin lepat kula amung nyumanggakaken dene anggen kula enggal mangayu bagyani. Dhumateng karsanipun ri sang mangridhe pustaka warta. Sabab saking pamanah kula leres pikantukipun angengetaken ingkang kasupen anyumerepaken ingkang dereng sumerep makaten malih menggah tiyang ngawula kados sampun saestu kedah mituhu sapitedahing gusti. Tinurun ing ganeya pura rri rebo tanggal kaping. 26 rabil awal ing alip sangkalaning warsa. Sedya kula ngesthi punika. Katandhan pun jaka pamiluta // durma // // pakumpulaning pra konca neng saosan. Nadya samya ngrarasi. Bab kataning bocah. Mangkya keh sami ngucap paguywaning rare alit mongka istelah. Marma ing ngungun sami. // dene ana keh akeh ngucap mangkana. Wus kaprah rarywa alit karsa ingkang mongkal dene lik kening wongsa. Wangsulan mokal kainggih. Nging ceceg kula. Bah gareng tan preduli.// saya nanar ing sawiji bocah ana. Nak ing pra tinggi judhi. Panti jro baluwartya. Kampung wete pun mya. Naboki sameng rarywalit. Kang tinabokan keh wruh yekti tan sisip.// dadya sami ing ngemutken kweh wong tuwa. Sahure inggih ugi. Nabok cecek kula. Marma kula kemutan kojah nokil nguni-uni. Ywa rarywa rucah. Gya neng timbangan malih.// mijil // ngaran nokil carita kang mijil kekandhaning kang wong. Duk samana cinathet ing tyase. Darbe kojah wong tuwa ing nguni. Ondhe-ondhe nagri. Ngaksi gonda mulku.// sira garwa ingkang prameswari. tyas dahat kacondhong. Dene wahu sang ngaksi gandane. Duk samana sang kondur siniwi. Wus prapteng jro puri. Wus lukar sang prabun.// nulya dhahar saosan sumaji. Lan garwa sang anom dhaharan sadaya tan rinonce. Kang pinujweng sang mung jangan menir. Wus dhinahar nanging dereng kongsi tutug.// kang sinurung jahe amrangguli. Taning ngoncekan wong. Ngingga kasusuang pangolahe. Nulwa dangu ngaksi gonda sang sri. Dene jangan iki. Jahene she wutuh.// nulya nimbali kaparak estri. Pan dinangu gupoh. Apa ingkang dadi ing sababe. Dene wutuh jahene puniki. Tan saged ngucap ing. Parak sawegung.// semu duka ngaksi gonda sang sri. Parekan cethi wong. Den arasa tan metu getiye. Kang cinipta buh mati buh urip kocap prameswari. alon aturipun.// kawuningana panduka gusti. Jangan menir yektos jahe wutuh tur nora king lecep wahu kula kang olah pribadi. Katungka sangaksi. Gonda jahe tan kanti ing ngiris temah uyun cakot marma leres temahan wujude. Wahu ngeksi gonda duk miyarsi. Turing prameswari. nuli malih nyuru.// sarwi ngandika mulane yayi. Segere keraos dadi jahe yayi kepahane. Kaleptantun sang denira bukti. Mung lan jangan menir. Langkung denya nutug.// darma nyekarken caritanokil. Dene yen tinambong. Para mitra prenah prajajine. Yekti nora wruh lir dongeng nguni. Sapa angawruhi uthak ugel iku.// menyang ngendi golek elo nenggih. Ya ing kidul kono. Kadya punika ing barakane. Titi hurmat katur mring sisigit katandhan pun langip mudha bodhwo kalbu.// pangkur// mugi sami den yektekna. Wonten nokil dene ing lami-lami. Sing kapareng kula durung. Sujanma acriyosan lamun wedhus datan wonten ulamipun lamung sir ki banyak patra. Dhadha menthok tan darbeni.// utawi malih kang muga. Pra sujana. Manwintuk ing kawrin bab ing kawontenanipunrarywa wong dipun ruwat derinuwat kang lola sasaminipun tan susah ginelarena. Sagung kang rinuwat sami.// mung ing prelune kawula. Nyuwun barkah kaol punapa mijil singebuk tuwin sing dhukun pujongga bedhalangan awit kula gadhah anak kang sinebut kedhana kedhini ika. Senadyan mituhu nenggih.// genah awatoning kojah. Yen tan maton ulun ajrih nuhoni. Wit wus pinten-pinten catur. Kang winelingken tuwan juru ngarang welinge ywa gugon tuhu. Yekti ngestokken kawula. Marma pra sujana mugi.// duduk wuluh.// paring barkah yekti yen kwula gugu. Yen waton ingkang sayekti. Nadyan kula ilu-ilu. Kaole ing nguni-uni. Yen kapareng nyuwun maton.// lan ing warna ruwat pinten kathahipun punapa wayangan nami. Lawan tonton tunggilipun inggih bok bilih manawi. Yen wayangan wonten waton.// asidhekah ing dhukun utawi kaum sanget ing panuwun mami. wahu aparinga tuduh. Kang nyirneng was-was ing ati nging sayekti ingkang maton// oo// mudha bodho langkung brangti. Sinruwe para sarjana. Salir wahu panjurunge. Dahat ing panuwun hamba. Sadaya yen jinarwan bok inggih welas lumuntur. Mring dasih kang kawles arsa.// sung wang kaum tutup kuping. Wus wajibe pra sarjana. Gatel ingkang ngewu kinen mumurg marang wong tuna. Kadya badan kawula. Hyang arka ingkang meh surup yekti allah boten samar.// yektintuk mupangat nenggih. Madhangken tyasing sesama. Iku uga sing 3
kaole. Pra uliya lan ngulama. Yen tinanya sasama yen dhanger yekti kudang sung. Mitrangken sambetipun serat janasa sana ugi nama atma wiyata // boya pisan nanaha kang murinani. Kabungahaning tyas mung kudu-kudu pinanggih. Neng pakumpulaning liyan.// lan ing dina tatkala dhaup ireki. Kalawan kang garwa. Datan sah den ombal-ambil miwh pra atmajanira.// kang kaeksi prasasat ira ningali. Rurungkut kang dahat dera anandur pribadi. Saking wus tan antuk nipkah.// saweneh wong wiwite anyebar wiji. Wijinireng congkrah. Lah iya nalika sami. Jodhonken wadon lan priya.// datan mawi pisan-pisan yen pinikir. Kang rarta tan mawa. Ngedom watekaning tuwin cacate kang bakal garwa.// tar len namung angarah sugih mwang singgih. Kalawan keringan dadya seneng nging panggalih. Miwah tentreming kamanah.// dipun karya wadaling sugih lan singgih. Mongka iku datan kena kalamun kinardi. Tatambaking kasusahan.// sinom// dhuh sanggyaning mitra kula. Ingkang kasdu nupiksani. Cariyosi kana serat atma wiyata samangkin koningana prasami. Kalamun sambetanipun tan saged sinembadan dipun pacak ring wedaling. Ri sang kyahi bra martani ari mangkya.// jalaran wonten pamnemgam ingkang kula anggep lewih. Dening prelu sinarehna. Yeka wiyatarjeng tulis samangke sawek manggih. Kanugrahan kang linuhung. Wit saking katresnanya pra epu susastra dalih. Arsa paring usada ingkang minongka.// sirnaning cacating sastra. Mwang kawaluyaning sakit ireng kang tembung ukara. De saking ingkang ngadani. Angrengga sekar meksih. Kamantyantuning kawruh dene culikanira. Mongka bubukaning tulis kula dadak tumrap ing ngandhap kerut kagunturan mamanising. Wiyatarjanira sang sudibya.amumpuni salwiring reh. Ing susastra linuhung. Widagda ring basa basuki. Pantes sinudarsana. Pamardining kawruh. Yeku panjenganira. Tuwan karel prederik winter kang mandhiri. Jru baseng surakarta.// ginupiteng sastra basa jawi. Binabarken dening atmajanta. Kang gumantyeng kasilane. Umirib ramanipun tuwan se. ep winter wawangi. Purnanireng panyithak duk ing tahun sewu. Wolung atus pitung dasa. Samangkyarsa tinular supadya molih. Prawak daning wiyata.// dera sinawung tembang supadi. Monggal enget suraseng wasita. Sukur bagya nuwuhake. Suka pirenanipun mwang panadukaraning galih. Nira kang kasdu umyat pangrengganing kidung. Rambaha tumerah ira lalabete sang amongka kaswaradi. Swagata kasusastra.// sumarmanta tumekeng samangkin pracihna nira geng katarima. Dening kangjeng guprenemen meksih kinarya wujud gambar ingkang pinacak suji. Cinandhi sepanira. Yeku kang dumunung. Ing ngarsa paresidhenan wajib lamun wiride pinundhi- pundhi. Ring punggung lwir kang ngarang.// kang winahywa neng warahing tyas. nyariyosken lampah kalih warna. Bab tentreming sajerone. Ing wisma kadwinipun bab panrima satitah widi. Ywa kongsi tansah datan umarem ing kalbu. Miwah nandhang kamohitan labet saking tanpa tata jroning panti. Mwang jurungi kahardan. Badhe wonten sambetipun Siswaning wiwara darma. Zxc/. 4
0ngka kaping: 9 Kemis kaping. 2 Maret Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Nalika tanggal kaping. 27. Wulan pebruari wanci jam satengah satunggal siang. Kangjeng tuwan mates ingkang sapunika gumanros jumeneng residhen surakarta sampun rawuh. Menggah pamapaging rawuhipun wahu kalampahan kados saben-sabenipun dene rawuhipun wonten ing dalem paresidhenanmawi kabagekaken kalayan panjenengan dalem kangjeng gusti pangeran adipati anom para kangjeng pangeran putra dalem tuwin sanesipun kangjeng gusti pangeran adipati arya prabu prang wadana tuwin sadherek dalem tuwa militere komandhan para tuwan asisten residhen tuwin para upsir saha para tuwan sanesipunsareng sampun sami tabeyan lajeng atata lenggah sawatawis dangunipun. Nunten pasamuhan bibaran enjingipun panjenengan dalem kangjeng gusti pangeran adipati anom kadherekaken para kangjeng pangeran putra tuwin santana dalem kangjeng raden adipati tuwin para abdi dalem nayaka. Kangjeng gusti pangeran adipati arya prabu prang wadana. Kadherekaken para upsir kamangkunagaran sami rawuh ing dalem paresidhenan arsa badhe angudaneni pasrahipun paparentahaning nagari surakarta wonten ingastanipun kangjeng tuwan ingkang nembe gumantos jumeneng residhen ing ngriki. Menggah para tuwan-tuwan ingkang sami asowan ing dalem paresidhenan ing dinten wahu. Ingkang sami badhe acumadhong anggenipun angundhangaken nawalanipun kangjeng gupremen tetepipun kangjeng tuwan mates jumeneng residhen wonten ing surakarta. Sami kados ingkang kapratelakaken ing ngajeng wahu. Sareng wanci jam sadasa para tamu sami ing ngancarani dening tuwan asisten residhen lumebet ing sahantawisipun dalem paresidhenan. Sasampunipun atata lenggah kangjeng tuwan mates nunten miyos alenggah sakiwanipun tuwan asisten residhen ingkang ing salowongipun pangkat residhen angembani parentahanipun nagari surakarta. Sareng sampun sadaya nunten sami jumeneng tuwan asisten residhen wahu angundhangaken nawalanipun kangjeng gupremen ingkang mawi dipun kalihi ing tembung jawi. Sasampunipun tuwan asisten residhen nunten angaturaken wilujenging jumenengipun kangjeng tuwan mates manembrama bilih para ageng. Para tuwan-tuwan tuwin sanesipun sadaya sami bingah ajumurung ing jumenengipun kangjeng tuwan awit ing ngajeng sampun anglenggahi pangkat asisten residhen ing ngriki. Ingkang badhe anuntuni dhateng kamayaranipun anggening kangjeng tuwan mates anindakaken ing paparentahanipun saha boten badhe semang. Tan atuna dungkap wekasanipun lajeng amratelakaken bilih ing mangke paparentahanipun nagari surakarta sampun wonten ing ngastanipun kangjeng tuwn mates. Nahenta kangjeng tuwan mates amanabda bilih sakalangkung ing pamundhinipun dhateng sihipun kangjwng gupremen piniji jumeneng residhen ing surakarta. Tumuwuh awit saking kathahing pawong mitranipun punapa malih awit sampun lanyah dhateng kawontenanipun ing ngriki. Kapangandikakaken bilih nagari surakarta awit ing kawontenanipun kabudidayan warni-warni. Ugi nagari ageng ing raharjanipun ingkang anuntuni mirahing sndhang bojanipunpara alit. Kangjeng tuwan mangandika rumaos awrating anggenipun kawogan angereh nagari ngriki. Ananging inggih badhe mayar ugi awit sampun pitados bilih para ageng alit ingkang sami kadunungan mangereh kawontenaning nagari. Ing mangke saestu sami saeka praya ambiyantoni ing paparentahanipun sareng sampun tatabeyan panjenengan dalem kangjeng gusti pangeran adipati anom kangjeng gusti pangeran adipati arya prabu prang wadana. Kadherekaken kados kang kapratelakaken ing ngajeng sami kondur. Wanci jam satengah sawelas kangjeng tuwan residhen lumebet ing kadhaton amara tuwin dhateng sampeyan dalem ingkang sinuhun kangjeng susuhunan atata lenggah sawatawis dangunipun lajeng pasung gata minuman kaajengaken angunjuk sarambahan kangjeng tuwan manabda angunjuk wilujeng dalem kaping kalihipun sampeyan dalem mangandikakaken angunjuk wilujengipun kangjeng tuwan mates ingkang nembe jumeneng residhen ing surakarta. Pangajeng-ajeng dalem bab ing panguwasa. Mugi kalih-kalihipun ing ngatunggil supados angindhakaken raharjanipun nagari surakarta. Sampeyan dalem nunten jumeneng angirid kangjeng tuwan lumebet ing sasana prabu. Kangjeng tuwan apapanggihan ing kangjeng ratu garwa dalem tuwin ibu dalem nunten wangsul atata lenggah malih lajeng angunjuk sarambahan malih kangjeng tuwan manabda. 1882 1
Angunjuk wilujeng dalem kangjeng ratu. Sasampunipun nunten pasunggata wedang kaajengaken sareng sampun angunjuk wedang kangjeng tuwan tatabeyan nunten medal saking kadhaton tindak dhateng ing mangkunagaran sarawuhipun ing dalem mangkunagaran atata lenggah sakedhap lajeng para upsir sami majeng mangabekti. Nunten sami mundur wangsul dhateng papan pabarisanipun panjenengan dalem kangjeng gusti pangeran adipati arya prabu prang wadana nunten andhawahaken kirabipun para prajurit kangjeng tuwan ingaturan jumeneng majeng amirsani. Sawatawis dangunipunwangsul atata lenggah malih. Sasampunipun pasunggata wedang tuwin minuman kaajengaken boten antawis dangu malih nunten kangjeng tuwan kondur. Titi kaping 9 rabilakir warsa tinengeran mangayobagya esthining gusti ulun. Juru ngarang. Baya Baya punika kalebet bangsanipun kewan ingkang anggigirisi. Manawi sampun sepuh wonten ingkang panjangipun 15 kantos 18 kaki. Sakathahipun kewan amung baya piyambak ingkang dumadi tanpa ilat tuwin bilih mongmong sauwangipun nginggil ingkang ebah. Ingkang ngandhap kendel kemawon sarta untunipun mujur panjang meh boten katawis emperipun kados untunipun sagawon toya. Kulitipun mawi sisik sap-sapan kados kere. Angangelaken tumamanipun mimis ing sanjata dhateng badanipun sukunipun sakawan kuwat sanget manawi anigal kedah minggah dhateng pentasan wonten sanginggiling pawedhen tiganipun angungkuli saking agengipun tigan kambangan saha bilih sampun netes anggumunaken lagangipun. Sanajan baya punika kalebet jinising kewan toya. Ananging gadhah karenan adhedhe ing pentasan manggen ing siti garing utawi dharatan manawi dalu angalih dhateng salebeting toya. Ingkang langkung benter saking sumilir ing angin tuwin ebun yen anuju wonten salebetipun toya mripatipun boten saged aningali punapa-punapa. Ewa samanten yen wonten sanginggiling toya awasipun anglangkungi. Kathah kewan-kewan ingkang ajrih dhateng baya. Kuwatosipun bilih kamongsa. Pramila awis kewan ingkang purun nyelaki. Ewasamanten ing cangkemipunbaya salamenipun tansah dipun enggeni ing lintah kathah. Amung peksi ingkang ing tembung welandi kawastan trukiles punika ingkang boten ajrih dhateng baya. Sarta purun anyelaki. Utawi baya boten purun gendhak sikara dhateng peksi punika. Awit peksi wahu damelipun anyirnakaken sakathahing ingkang manggen wonten cangkemipun wondene katranganipun makaten. Saben baya mentas saking toya pados kasenengan dhateng dharatan tuwin samasa tilem salamenipun cangkemipun tansah kangapaken kemawon peksi trukiles dhateng ing cangkemipun baya. Anotholi lintah ingkang wonten ing ngriku. Punika andadosaken kabingahanipun baya. Jalaran dipun sirnakaken mengsahipun ingkang amanggen ing cangkemipun. Ing tembung arab peksi punika kawasta sag sag sesag utawi tektak kajengipun peksi ingkang damelipun nate anotholi kewan alit-alit ing pawedhen. Sabakdanipun masa rendheng kagentosan ing masa asrep baya boten ajeng anedha punapa-punapa. Wondene panggesanganipun baya wahu sami kalayan panggesanganipun sima. Amrgi doyananipun sami amongsa daging. Ulam toya tuwin sanesipun bilih anuju angsal burukan kadosta. Tiyang. Peksi ulam toya tuwin sawarninipun ingkang bongsa gesang. Punika lajeng kabekta nyilem ing salenbeting toya. Dipun deleh wonten ing panggenan ingkang sampun kamanah prayogi. Sanes dinten bangke wahu lajeng kasempal-semapal nunten kadekek prenca wonten ing panggenan tebih. Panedhanipun saking sakedhik sakedhik punapa malih baya punika gadhah panggandan lajeng saged andingkik tumuwuh saking awas sarta akalipun mila bilh pyambakipun sumerep wonten tiyang kewan tuwin sanesipun piyambakipun saged anglangi tanpa sebawa. Lajeng anyegat pundi ingkang badhe kalangkungan ing tiyang. Kewan tuwin sanesipun wahu. Akalipun adreng giling api mati. samasa sampun celak lajeng nubruk angagetaken kantos boten kenging dipun endhani. Menggah tatalanipun sampun kathah sanget bilahi punika ingkang sumandhang dhateng tiyang ingkang sawek adus ing lepen sarta tiyang ingkang wonten ing bahita alit wah malih baya punika nalika mingkem emeh boten katawis ing dhapuripun kados ramon utawi prebatang. Dados kenging kakinten sanes baya. Baya ingkang bilih mingkem katingal untunipun ing ngajengan punika sakelangkung galak sarta kawontenanipun radi ageng sakedhik saking baya ingkang kasebut ngajeng wahu. Panggenanipun cok wonten ing muwara-muwara. Tuwin ing lepen lepen alit boten purun manggen wonten lepen ingkang santer ilining toyanipun amargi asring-asring keli. Inggih punika panunggilanipun baya ingkang dipun namani gariyal. Enggenipun ingkang kathah ing tanah brenggala tuwin bangkahulu. Ananging baya wahu boten patosa purun adamel piawon dhateng manungsa. Amung anrimah nedha ulam lepen kemawon ujudipun lintah 2
benten kalayan ingkang kasebut nginggil kang mawi cangkemipun lonjong ciyut manawi mingkem untunipun katingal sadaya. Jasantun basa jawi saking basa malayu dening ajar ngabdul padail. Katur cubluk pyantun bali Kala anu punika kula ngandhep lurah kula jagongan kalayan mitra nipun ingkang dipun gunem bab pataken sampeyan ingkang kawrat ing bra martani ongka. 7 kemis kaping 16 pebruwari tahun 1882. Lurah kula ugi angodhengi saking bab pataken sampeyan wahu. Mitranipun lurah kula lajeng anyukani saserepan kados ing ngandhap punika. Dhatengipun swara punika sajatosipun katanting dening lumembakipun toya ingkang tumunten tular- tumular. Manawi tiyang ambucal sela ing toya. Ombaking toya ingkang tumunten kendel piyambak punika anulari ebah dhateng toya ing saubengipun katingal saking buwenging ombak ingkang sangsaya wiyar. Pangombak ingkang wiyar piyambak wahu kados dumugi salebeting kuping enggen pamireng kendhanganing karna lajeng tumut geter. Mangkaten punika kadadosanipun tiyang mireng ungel pramila hawa punika kenging kawastan juru ambekta ungel adamel sagedipun mireng tiyang cacariyosan ing bab sadhengah punapa saraosing manah. Awit saking pawicantenipun ewasamanten kawontenaning ungel punika boten kamirengan ing sanalikanipun tiyang angwontenaken ungel kayektosanipun upami aningali panyumetipun mriyem saking katebiyan gumlegeripun boten kamirengan kalayan sanalikanipun pangebusing sumbon ananging dhatengipun ungel sampun radi kasep. Punika katranganipun mangkaten ebahipun satunggil-tunggiling ombak ingkang sampun kasebut ngajeng sangsaya lemper. Manawi ombakipun sampun kathah ingkang katularan ebah. Satunggil-tunggiling ebah ingkang sangsaya lemper. Lajeng ical babar pisan amargi selak katandukan dening dayaning gendenging bumi. Lajeng amradini tumular dhateng sakiwa tengenipun. Hawa punika bilih kabenteran angukul minggah. Katranganipun mangkaten yen surya anyoroti bumi. Hawanipun saestu kabenteran bilih hawa sampun benter lajeng angukul minggah. Mangkateng kadadosanipun talaga wahu anywara. Ing ngriki boten badhe anyriyosaken sababipun satunggil-tunggiling watek ingkang badhe anerangkaen bab swaraning telaga. Nanging amung suka upami kalayan cekakan kimawon. Manawi gamping dipun cemplungaken ing toya. Hawa ingkang wonten ing gamping punika saestu lajeng medal andedel minggah. Katingal pating parempul alit-alit dumugi ing inggil sarta aywara pating blekuthuk titiyang amastani punika umob wondene gamping ingkang wonten salebeting toya. Sasampunipun umob kawontenanipun ledang. Menggah swaraning telaga ingkang wonten sapucakipun ardi mila ririh. Punika inggih kasabab saking kawontenaning hawa ing ngriku ugi. Benten kalayan hawa ingkang wonten ing dharatan utawi ing tanah ngare. Witne hawa ingkang wonten ing gogrowongan kadosta sumur lebet ingkang sampun sat utawi guwa. Punika langkung keketipun. Kintunan saking ing gedhong brak Katandhan sinten kala // panjurung ing asri mukyaning dyahyu gelung sinari. Landhunging lungsen lir walad nuwala lulus kaswari. Kakaruh sinambat sih. Mudha bodho kang darbe tur. Marang para sarjana. Mamrih manglumrangken ing sih. Surasaning wirayatnya kyageng sela.// lan niti sastra patanya. Tinumraping bra martani. Nadyan kakaruh ta hamba. Tuhu sakalangkung tebih. Memper mondra gunadi. Samendhang mwang samun-amun. Yekti ingalem padukamudha.// marmanta ambok manawa. Turing wang saged ngemperi. Lan kang linamat astha bab. Winedhar ing srat den rani. Paniti sastra mangkin. Tinemuning tyas langip sru. Marma para sujanma. Kinon mentar aywa kongsi. Menget mengku wateking kewan srenggala.// sru anggragas sanadyana. Pineni-peni lir swami. Rinungrum kruming jiwana. Buron wana pindha janmi. Ngong pethek ywan mrangguli. Layon ngin mala pinuluk. Nyumanggakken lejemnya. Marma samya den palangi. Jama menget panjadha watek srenggala.// milanya manungsa samya. kinon singlar aywa kongsi. Amanyandhang watekira. Kikintel ambok manawi. Miri pidak tinandhing. Ywan dinumuk gya manjutu. Kalpika geng gadhaha. Lungwan sigra malang kerik. Kalpatolah pinithes masa gondraha.// setun jemberi mring tangan. Marma kang gita kintaki. Paniti sastra mamalang. Kinon mengo pra sujanmi. Watek sarpa manawi. Samar solah bawanipun. Kacihna ywan mahawan. Tan sabawa andrawasi. Mring kang nujwa ngidak cinawel sangsara.// sru mandi upasing sarpa. Mwang malih lamun winardi. Aluse kareping upas. Ywan wus tumrap neng sujanmi. Mangesthi kecap mandi. Kadi mokal yen mung mangkaten semunya.// deneta. Tanu wateknya. Nadyan tan katetesan. Nanging kadarpaning kapti. Kumakedeh 3
gong munggel irami. Manjing ajur ajer bisa. Mring taru-taru ron sami. Tuwuh weraning bumi. Sapinten ron warninipun. Angganya saged mindha. Ewa dene kang manganggit. Niti sastra sru manglarang kelumbeknya.// bunglon bok inggih manawa. Nanging ywan tumrap sujanmi. Yaktimba boten wuninga. Mung semu-semuning tulis. Bunglon mangcoleng warni. Sakeh ron warna tiniru. Sru mahat tyas puwara. Temuning sik putra resi. Druna tanu tantama temen wateknya.// dene basu ambek ira. Tan rena ngaton sujanmi. Amung swara ingkang kongas. Lelejeme angsu wangsit. Nalar ingkang winadi. Mung ywan wonten yasan dhuwung. Winerda anyar sigra. Ingarah kinarya nyobi. Mandining kris linasing ulon priyongga.// nyateng tyas mung santar kentar. Pangeplok swara winadi. Kang sangakya cinuriga. Nugi jinarwa pribadi. Marma laler tinampik. Tan sambada bisa mabur. Tan pisan ngularana. Gandaning puspita amrik. Cegrok ira bongsa bacin ing ngencokan.// kula nuwun tumrap ira. Sujanma hina gya nampik. Mring laler ular samangkya. Dhrodhug marmanta sujanmi. Yogya aywa ngarepi. Wateking uler puniku.taruron kang ing unggwan. Binukti kongsi ngemasi. Liding dongeng dhalang de samung sumongga.// jangkepnya astha prakara. Rehning samar traping tulis. Sadlerengan pamwat hamba. Ywan boten salah pangeksi. Ungelira kadyeki. Coro astha genepipun. Dados kadi sulaya. Pmyarsaning karna mami. duk mirengken ran- uranipun sujanma.// eter tepining kang marga. Len coro pamyarsa mami. cacat wugyatan mwang grudha. Cucurut wolu nireki. Srat wiyatarja maring. Natamba tan saged laju. Janma priya sru werda. Giris ing aran kumaki. Mahyeng cipta mring kang niyateng sujana.// seja dreng dyan rungak-rungak. Rangu-rangu gya sesanti. Srat kapacak tumrap kabar. Bra martani dyan mengeti. Jrih ngesema atbudi. Kang lejem semu dadya nung. Nung-anung nging sujana. Kaloka pramuditadi. Puwaranya dyan kerut darpaning karsa.// sesanti mugyanta tuwan. Kang ngarang serat bra martani. Pangriptamba pinacaka. Mudha bodho bok manawi. Pethuk ing tyas cinukil. Kinarya rauranipun. Sutanya mudha benjang. Tan ngumpet sisilih mami. werda kempong prandene dereng sarjana.// dhandham arya para karuh Andadosaken sanget bingahing manah kula. Dene ing mangke kathah ingkang sami sarju sarawungan rembag wonten ing bra martani. Saking panggagas kula ingkang mangkaten wahu paedahipun. 2. Prakawis ingkang sapisan kaangge angasah budi tuwin angwiyaraken jajahaning kaengetan kaping kalihipun kaangge amumurih kondhanging koran wutah ing rahipun sageda katampen dening para tiyang monca praja akalayan suka pirenaning manah saha kaanggepa gugubahan adi kapetekaken wonten ing pranaja. Dhuh prayantun ingkang anggayuh budining kuncara. Mugi panjenengan sampeyan sadaya karsa anglulusaken ing pratingkah ingkang mangkaten wahu. Dene kula inggih angudhoni panjurung mawi kula sekaraken kapengin anelad ing panjenengan sampeyan pinten banggo saged anyameni. Lah ing ngandhap punika punapa panjurung kula mugi kajajala. Kawruh widhi pradana // yayah kadyangganing bremera nglih. Kang kacelu mangisep kamantyan mamduning dus pitarjeng. Kang mamaleb dinulu. Nembe medem gandanya mingi. Arawat-rawat pindha. Pasthi keng rum-arum kang kentar maruta monda. Gya nirarda mangarah nedya mimirib para widagdeng sastra.// manjarwakken kanang wiyatadi. Basa mlayu mungging gita jawa. Rinancana sinawung reh. Ing gendhing mwang winangun pinrih laras ira sakedhik de ta marma mangkana. Cakraning tyas ayun sabangkit mung mamalada. Kawahyaning istha kasotah ngwikani. Kongsi labuh tan ketang.// kaprasta wawadakaning dhiri. Mudha tan wrin sidining pangripta. Tan pantuk wulangkarane. Dadya dera mangapus mung gagaran sekung ing kapti. Marma panuwun kula maring sanggyanipun kang sami sarju nupiksa. Lamun wonten kidhung tanduking palupi. Taman sidining basa.// korup ing panitreng tembung tuwin mugi sampun pisan andyadakna. Renguning kang wardayane. Wangsul mugi den agung. Aksamanta marang kang pingging. Bagya yen kasambadan lir cakraning kalbu. Wigya karya kaharsayan kasamadan sawabing para winasis pragad nitya meng sastra.// gentya purwakaning kata mreti. Nerangake bab ratri lan rina. Yekuing wayh rinane. Raditya kang kadulu. Sasongka miwah trenggana. Senenira ngalentrih amilangeni. Lir pandaming kanangrat.// pamulat ing rina lawan latri. Ing sawastus seosa kalintang. Yeku pandulu rinane. Acetha wela terus de paningal ing wayah latri. Peteng datan tatela. Saba rina wahu. Padhang dening rawikara. Balik padhanging rawi dening kang ratih. Sarta saliring sasa.// nenggih padhanging lintang lan sasi. Uga dening padhanging baskara. Tan kemuman lawen lyane. Cahyaning surya wahu. Amadhangi cetha sakehing. Wujud ing pramudita. Dene cahyanipun basonta kalawan lintang . datan kadi cahyaning kalandaragni. Bisa madhangi cetha.// rehne kang mangkonoha ing luwih. Dadya kudu weruh dhihin marang. Laksitaning kang srengenge. Mungguh kasiyatipun sakamantyan amaedahi. Mring isining bawana. Sarta malihipun apan bisa karya cetha. Paningal kang perak atanapi tebih. Mring sakeh ing kahanan.// mara sira mulata duk lagi. Prabangkara tumambang neng wetan rak panas risak sanage. Cahyanira umancur. Mara tani sumorot maring. Wujud ing jagad raya. 4
Ing sakathahipun ron-roning kang tatareman warnanira sumringah nawung cahyadi. Weh lengenging paningal.// saniskaraning wujud kang mungging. Don kang adoh nguniweh kang werak acetha wala katone. Sapira bungahipun para janma lubana tuwin ingkang kagawa saka. Caahyaning suryengku. Dene duk hyang bagaskara kalimputan dening mendhung kang dumadi. Saking kukusing tirta.// kang sumungsung marang widik widik panasira risak sanasirna. Isining kanangrat kabeh. Kang rupa taru-taru. Samya keksi blawus ing warni. Lir kapasuk ing unang. Tan raras kadulu. Sanggyaning janma lan khewan pasthi kurang kabungahan datan kadi. Duk arka ngejawantah.// luwih maneh nalika lumaris anujoni tibanireng jawah. Sandhangan padha kalepeh. Geter badan sakojur. Awit saka dening kang atis upama kaya janma. Ingkang nganggo kemul karasa adhem wel-welan duk samana rawikara tan kaeksi. Kalimputan ing awan.// saupama gya tingkas kang riris hyang raditya kawuryan mwang panas sandhangan ingkang den angge. Samya garing sadarum rasaning kang angga sayakti. Adan sumyah mandeya. Seneging kalbu sru. Marma baskara punika. Kapratelakaken luwih maedahi. Uwis tanpa timbangan.// lintang wahu lawan sitaresmi. Uga padhang de padhange ika. Saka cahyaning srengenge. Sarta tan bisa lamun karya cetha marang pangeksi. Karana padhangira sajatine campur. Lan pepeteng tuwin sabab doning wulan lan lintang tebih sing rawi. Miwah kalahgoraya. Taksih wonten sambetipun katandhan sastra kumadama Ing telukan 5
NOT IDENTIFIED; MUST BE BRAMARTANI NO. 10, 9 MARET 1882 Surakarta Kala ing dinten malem jumuwah dados angrintenaken tanggal kaping. 13 wulan rabingulakir punika wanci jam 2 dalu gusti kangjeng ratu maduretna garwa dalem ingkang sinuhun pakubuwana kaping. 6 atilar donya kondur ing kalangggengan jalaran gerah sarira sadaya. Pakabaran sampun yuswa 80 tahun kasarekaken ing pasareyan dalem ing wukir imagiri. Bidhalipun ing layon sangking salebeting karaton kathah para anung ingkang nguntapaken dhumateng ing setatsiyun malah pakabaran kang kula mirengaken nalika wonten ing pasareyan ngima giri. Kagungan dalem arta langkung saking 2000 rupyah kang kaagem jekat sumebar dhumateng para kawula dalem ageng alit kang sami dherekaken layon. Kiriman Saurutipun lepen pusur bilih kadamel pasabinan saestu prayogi piyambak nanging tiyang ngriku sami boten nanem krowodan ingkang warni jagung. Katela pohung. Awit saking kathahing hama. Hamanipun ingkang melarati landhak. Landhak wahu bilih ing pategalan sepen tatanemanipun sang landhak puruna andon dhumeng ing padesan angririsak wi gembili kimpul sanadyan manggih bonggoling pisang boten wande dipun rebasa. Mila bilih wancinipun landhak nelasak dhumateng ing pemahan ngantos pinten-pinten witing pisang ingkang gumlimpang. Temah katha para tiyang ingkang sami nglahiraken pangresulanipunjalaran saking ardaning landhak mongka sami-samining duk kreta landhak punika boten kenging kaangkah dening piranti. Kajawi namung kakala gebyak menggah kala gebyak wahu wujud saha agengipun saamben ugi kadamel saking deling. Punika dipun gantung kaisenan watu ingkang ageng-ageng. Sangandhaping kala gebyak dipun dekeki tetedhan tetdhan wahu sinungan kalamar bilih ebah ingkang saged angejlokaken amben kang isi watu. Mila landhak bilih kenging ing kala gebyak sampun tamtu kapanggih pejah. Ewadene ing dhusun jragan wonten satunggaling tiyang nama jaya dirya. Masang kala gebyak angsal landhak ingkang sampun kawak nanging boten lajeng kabekta mantuk jalaran jaya dirya taksih sedya angentosi. Bok bilih pamasangipun wahu angsal malih. Wasana ketileman landhak kang sampun pejah kasandhing boten tebih kaliyan anggenipun tilem sareng jaya dirya nglilir ningali landhak kang sampun pejah wahu gesang malih sarta anggondhol iket saha dhuwungipun ingkang kaangge. Sanalika taksih katimgal nanging dipun tututi sampun boten katututan sang landhak sampun kalajeng ngedhaton ing erong kang dumunung satepining kali pusur. Kiriman Nalika tanggal kaping. 25 wulan ingkang kapengker. Griyanipun tiyang anama embok pasiyah aliyas embok temon ingdhusun puluwan dhistrik ing jati nom bayalali. Kalebetan duratmaka pandung. Patraping durjana sarana pangrisak saking sajawining griya. Barangipun ingkang kenging warno-warni gunggung regi. 3893 rupiyah. Ingkang andadosaken pangnguning tiyang boten wonten malih ing ngatasipun embok temon wahu sampun misuhur sugih rondha kakinten umur 75 tahun griyanipun boten marwat bilih saged rawat bondha samanten kathahipun griyanipun wingking kakinten pangaos. 20 rupiyah wit payon atep gedheg konten sami deling. Isining griya namung amben kakalih katumpukan pari jagung katela pohung katela pendhem canthel amargi tan patang aring tan paguthekan sangandhaping amben tumpukan bogem besek isi barang warni-warni ingkang kabekta pandung wahu. Punapa malih griya wahu kasuwengaken wondene ingkang dipun tilemi embok temon wonten ing griya pandhapi. Wujuding griya pandhapi kampung payom atep prabot deling kakinten regi. 15 rupiyah. Isining griya pandhapi amben ageng satunggal pirantos manggihi tamu sawelakipun salu lincak alit mujur mangaler inggih punika patilemanipun embok temon selere licak tumpukan sinjang miwah serat-serat anggalasah sakilening lincak gongsa sarancak sawetaning lincak ugi gongsa malih sakiduling lincak keren kendhil sapirantosipun kaangge ulah-ulah. Pandhapi ingkang sasisih ingkang ngandhap kandhang mahenda sapalih kambangan nginggil kandhang ayam pandhapi kadunungan langitan kaangge petarangan ayam mila sarehning gongsa panyimpenipun kaewor kalayan kandhang ayam kambangan egong kethuk kenong kempul sami kalumahaken kaangge petarangan saupami wonten tiyang sumedya kapanggih embok temon dhateng ing griyanipun saestu boten tahan amargi saking ngalemaking ambet awon katandho dados satunggal ewadene bilih tiyang ingkang dhatengipun badhe anggantosaken saha badhe nyambut arta anggaran inggih meksa tahan amargi gonda awon kongas dados gonda arum pramila griya sasaminipun mawi kula jalentrehaken amargi sageda gamblang para ingkang nupiksani ing ngatasipun tiyang sampun kaweentar sugih punapa oweli yasa griya sarta wadhah bondha ingkang santosa supados lastantun saged anggemeni. Enget kula 1
kinten sampun 12 tahun punika. Griyanipun embok temon ugi sampun katrajang duratmaka kalinampahan ing wanci dalu sarana pangroda. Teka taksih gadhah manah lena. Sawatawispangungun kula malih barang-barang ingkang kabekta durjana mandung punika sanesipun ingkang wujud emas inten wonten satunggal jendhelan jene kapetha janma inggih punika kasebut golek kencana. Panyimpenipun ugi wonten ing longan kimawon ing wektu dalu wahu sawedaling durjana ngantos kadengangang dening ingkang pinuju patrol wonten ing ngriku kakalih ananging pun patrol amung ambekta dadamel arit sanadyan ngantos saged ponca kara kalayan pun durhaka ananging pun patrol kapracondhong dadamel arit boten amanggunani. Ewadene enjingipun embok temon katingalipun dereng ngedhap amargi bandhanipun kalong samanten dereng sapara gangsal. Cariyosipun embok temon mila griya sarta wadhah bondha boten dipun santosani amargi salaminipun saben wonten durjana ingkang sumedya malebet ing griyanipun embok temon tamtu boten saged malebet amargi jangji sawek ambabah lajeng kakroyok semut ngangrang utawi geni. Mila embok temon angungun dene wonten durjana ngantos saged malebet. Katandhan pulisi cilik. Pulo pinang Ing pulo pinang kapranata inggal sadaya tiyang cina sami dipun tedhani beya ambayar dhateng griya pamula saraning tiyang sakit ing dalem satahun 25 sen ananging sami mopo lajeng nempah kathah sami ambesmi griya. Mila sapunika sakalangkung resah dados geger. Sareng dipun santosani lajeng tintrim saha miturut. Sansibar Wulan ingkang kapengker wonten sawenehing kapitan bahita prang ing tanah enggris anama bruwan rih sampun kapejahan dening kapitan bahita prang ing san sibar aprika. Bahita ingkang sumedya lumampah ing pulo pemba. Gupremen enggris lajeng asuka uninga dhumateng sultan ing san sibar punapa tiyang ingkang druhaka kenging lajeng kapikue dening gupremen enggris sanalika sulta san sibar lajeng utusan wadya bala suldhadhu ing pulo pemba amariksa dhateng kapitan bahita wahu anama indhi bin alim. Ananging indhi bin alim amung angungasaken kasudiranipun mila dereng ngantos kapriksa lajeng kakroyok dening suldhadhu wahu dados pejahipunwondening tiyang ingkang ambabaluhi sami kapikut saha lajeng kapasrahaken ing gupremen enggris. Camboran Rencang ing griya pamondhokan dhahar. Ngaturaken rekening dhumateng sawenehing tamu ingkang mentas kendel dhahar wonten griku. Ananging serat rekening kawangsulaken malih wicantenipun mangkaten rekening iki kudu disuda sapratelon mungguh kehing pambayar kudu manut ing rekening samono iku. Iya bener. Yen unutku ijehya pepek kaya biyen mongka untuku saiki kari. 22 iji. Dadi layang rekening ora kena ora amasthi kudu di suda ing sapratelon sumurup saka sudaning untuku kang sawelas iji. Inggih leres rencang ingkang angaturaken rekening inggih adhakan ing ytinanipun lajeng amangsuli. Ananging sarehning anggen sampeyan dhahar boten kirang saking saben sabenipun anyirnakaken udur. Lurah ambektani lisah jarak amurih kaunjuka ing panjenengan temahan panjenengan saged amujudaken saprateloning sadaya ingkang panjenengan dhahar wonten ing griya ngriki. Rumiyin kula dipun cariyosi ing sobat kula. Angojahaken toko ageng pyambak ing dunya punika. Boten wonten ingkang nyameni kalayan agenging tokonipun tuwan setiar enko ing tanah amerikah. Ing griku andagang barang warni-warni. Juru seratipun kemawon kathahipun. 1700. Iji ingkang jagi atampi tamu utawi juru among tamu kathahipun 19 iji. Tukang rimat yatra tandhon 1 gadhah sosoran tukang rimat yatra becer kathahipun 19 iji. Carik ahgeng ingkang amung amengeti lebet wedalipun barang dagangan 1 sosoranipun sanga. Rencang jaler estri ingkang mesthi nyambut damel wonten ngriku kathahipun 470 anglurah dhateng mandhor ageng kalih. Mandhor ageng wahu taksih gadhah sosorean mandhor mali kathahipun 21. Tiyang jagi sanes-sanesipun kathahipun 880. Greji kathahipun 55 rencang jagi mider kathahipun 160. Ing toko ngriku manawi panuju sendhal kathah barang pajeng tampi yatra. 250.000. rupiyah pethak ing dalem sadintenipun manawi boten laris amung tampi yatra 135.000 rupiyah pethak ugi ing dalem sadintenipun. Wonten tiyang kesahan mawi anumpak kapal badhe dhateng ing dhusun dhadhap ananging kasupen marginipun ingkang sampun nate dipun langkungi. Mila pitaken dhateng tiyang dhusun ingkang sawek 2
nganyer wonten ing ngriku. Nanging pitakenipun semu kasesa. Heh man paman ngendi dalane wong anunggang jaran menyang ing desa dhadhap ingkang dipun takeni inggih uga gugup. Nuwun inggih dara. Marginipun pundi malih kajawi ing songga siti. Wonten tiyang mendem sawek kemampo. Lampahipun sempoyongan langkung ing margi satengahing kitha. Ing ngriku kapethuk tiyang dhusun lajeng dipun cepeng sarta dipun pitakeni. Darijinipun panuduhan dudingi surya. Wicantenipun heh thole. Srengenge kae apa panas wangsulanipun tiyang dhusun wahu. Duka sampeyan inggih. Amargi kula tiyang enggal. Wanci sonten anuju terang wonten priya. Sawek lenggah ngisis mawi ngadhep unjukan ingkang angendemaken ing ngriku nunten kadhatengan prayantun sarjana. Damelipun juru anganggit kawruh tuwin serat cariyos saha lalampahan priya punika saking kawatos bilih kalakuhanipun kacangkingwing ing paprenesan pramila ngrumiyini lajeng gadhah paken tembungipun rehning kang sarira wus kaparingan kabegjan bisa anganggit-anggit mara aku anganakake papanggil kehe patang keton bakal tak pacangake marang kowe bisa anganggit bab iku kambi mumet panonmu. Juru nganggit tanganipun tengen anyandhak gelas ingkang sampun kaisenan kebak lajeng kaunjuk telas ingkang kiwa anyandhak yatra kawan keton lajeng kablusukaaken ing kanthongipun rasukan wicantenipun omben-omben manggon ing wadhukku. Dhuwit manggon ing kanthonganku. Tumunten kalepat kesah. Kiriman. Angleresaken lepating panggubah Serat wangsulan kula dhateng pun cubluk tiyang bali kapacak wonten bra martani ongka. Kemis kaping. 2 1882. Ing adeg-adeg ongka 2 punika wonten ingkang kalintu panggubahipun bok manawi saking langkah panyithakipun ing wahu. Kadosta mungel. Dhatengipun swara punika sajatosipun katanting dening lumimbakipun toya ingkang tumunten tular tumular. Punika leresipun mangkaten dhatengipun swara punika sajatosipun katanting dening lumembekipun hawa. Kayektosanipun kados dene ombakipun toya ingkang tumunten tular tumular. Ingkang punika amung andadosna kauninganipun para maos. Kintunan saking gedhong brak Katandhan sinten kula Panjurung minongka paminta barkah dhateng para sarjana // kasmaran ulun ambudi. Bab samodra ywan rikala. Tanggal nem mwang punamane. Ing ngriku pan dadya bena. De ywan tan nujwe kutan bena mung lwir sabanipun nguniweh surut mahatma.// yeku paran darunaning. Mugi kang para sarjana. Mahasunga prawitana. Ywan bena kanang udaya. Pamaka jogan toya. Sing pundi pinangkanipun. Deta ywan surut supama.// amili-mili mring pundi. Teka putek tyas manira. Manggagas datan cumondhong. Marma sru paminta ning wang. Marang para sudibya. Sung pitulung jarwanipun. Titi mitranta kang nama jaka semangun ing ngurawan panjurung bra martani sasampunipun tabe kula ingkang kathah-kathah katur panjenenganipun tuwan fogel van dheer eidhe enko ing nagari surakarta. Bilih wonten selanipun papan batangan kula cangkriman punika. Kula aturi macvak wonten pekabaran bra martani. // oo// pamyating sungkawa branti. Sanggyaning kang pakurmatan. Mring para sarjana tyase. Reh ulun kelangkung sabar. Senadyan punggung mudha. Balilunira kelangkung. Dereng wrin sujaneng sastra.// paminta mring para ahli. Woding ulun ari juga. Lelona mring monca prajeng. Myarsa sujalma wicaran. Tinembungken batangan. Tyas prayoga srasanipun. Kadya ing ngandhap punika.// nguni neng jagat sawiji. Meksih uwung awang awung. Dereng wonten manungsane. Wreksa geng lit dereng ona. Utawa langataga. Pan dereng wonten seda rum. Wonten kang kinaryeng sebda.// wonten sujalma sawiji. Kadya jalma kadadeyan. Tan wonten kang miwitaken tan estri datan priya. Wonten madyeng bawana. Ing tyas langkung mingak-minguk. Tanpa rowang tan atedha.// wusana ing lami-lami. Pirsa wowohan sajuga. Aneng tawang panggenane. Yen tinon kalangkung eca. Sasamining tetedhan. Tan asami raosipun. Sasining rat ngariloka.// seksana sujalma kapti. Mendhet dhumateng wowohan nging dahat kewran driyane. Awit langkung inggil ira. Wusana madyeng tala. Wonten alang-alang thukul nalenjer amung satunggal.// mring jalma karyaancik- ancik. yun mendhet dhateng wowohan. Pan wus gayuh wentarane. Nanging kang ponang wowohan. Tan kena-kena pisan. Yen ginayuh tandya mumbul. Wali-wali datan kena.// supama mangiwi-ngiwi. Ginayuh gayuh tan kena. Yen pinrih gya minggah adoh. Yen tan ginayuh gya perak. Ginayuh malih manggah. Wowohan sadangonipun. Tan kenging yen pinendheta.// wondene yen den ceraki. Manebih yen tinebih crak. Punika pamintaning ngong. Luhung denya pinrih kena. Kadya pundi kacihna. Mugi-mugi tur 3
pukulun. Kabatanga neng pustaka.// titi yogyakarta kaping. Sapta las sedheng purnama. Mongsa kanem ing warsane. Alip sengkala durgama. Jalma pangesthining rat. Katandhan sang mudha punggung. Juru srta sujana sasra. Sambetipun sinom ngajeng. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. // nebu sauyun puniki. Anuli kethok seranggon. Cumbul laler bidhung pirowangku. Kemba uwang nenggih. Balung usus pu nika. Baluse keng-dekeng awak. // balung sekeng sengkek nenggih. Ewon keloloh wak ing ngong. Lawan wong ingaran jibar jibur. Padha jonge nenggih. Ywan wong liyan yen pa dha. Ejonge pan dadi sanek.// opor-opor bebek nenggih. Tan ngubengken jontra ing ngong. Lawan kalebonan cina gundhul. Katara ketari. Ketriwalan kadang konang. Nututi pedhot layangan.// ancik-ancik pucuk ngeri. Angempukken sela kang wong. Wong ngenteni watu tinmbulipun. Yen kakusireki. Kena digo embatan. Yen lemes tali kinarya. // wong pinter kablinger nenggih. Suduk gunting tatu karo. Tuwa boka wong busuk ketekuk. Tuwaha pas nenggih. Kebo nu su gudelnya. Bener uleg-uleg ira.// kebo nusu gudel neki. Kabotan sungu si kebo. Yekti masrahaken godhong kayu. Kucing den raupi. Dhengkul iket-iketan dhemen ngrungkatkremi ika.// buntel kadut brokoh tani. Gunemen sajroning gentho. Aja j=krungu suket godhongipun. Urip lawan menir. Subelang kalung uwang. Iku rak ginuyu ngayam. // tan kapari yen kepeli. Iku dawa tanganing wong. Amuniya lir bethet sewu. Landhep dhengkul jiwit. Iseh katut ku litnya. Wong ajak tan omah ika.// wis gebondha priye malih. Neng pawuhan aji godhong. Bakul tunaju kang lumbung wurung. Lir ngrangkani kudhi de sanagri den padha. Tanpa bedhinan ingkang nyuwun barkah krana rila pun bodho. 4
0ngka kaping: 11 Kemis kaping. 16 Maret Bra Martani 1882 Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Raden ayu adi wijaya. Putra dalem swargi kangjeng gusti pangeran adipati ariya mangkunagara. Ingkang kaping tiga. Garwanipun kangjeng pangeran ariya adiwijaya ingkang sapunika. Nalika tanggal kaping. 10 wulan maret punika sampun dumugi ing janji. Enjingipun kunarpa kabidhalaken mawi rarenggan asri. Kathah para ageng ingkang sami anguntabaken saha badhe kasarekaken ing giri layu. Wonten saweneh ing babahuning pulisi ing dhistrik jati nom anama mangun lesana. Tiyang wawengkonipun ing dhusun paradesan kapandungan. Ing ngriku mangun lesana lajeng anyagahi ngupados katranagn barang sadurjananipun nanging anedha pasangon arta saking tiyang ingkang kapandungan. 20 rupiyah. Lajeng dipun sukani. Sasampunipun mangkat angupados katrangan dereng watawis dangu mangun lesana dhateng griyanipun tiyang ingkang kapandungan sampun ambekta barang-barangipun ingkang sampun ical kabekta pandung. Ananging boten saged anelakaken pandungipun sapunika mangun lesana kajibah katalikung wonten ing kunjara. Ing samangke mangun lesana saged andumuk durjananipun ananging nalika tampen-tinampen barang tanpa saksi. Lah punika kadamel tuladha babahuning pulisi kawogan angudi katrangan bilih bawahipun katrajang raresah. Ananging tan sarana anampeni pasangon. Wulan ingkang kapengker punika. Kula pinuju badhe dhateng peken tulung. Ing ngriku kula kapethuk prayantun dipun songsongi urut margi lampahipun mangaler songsongipun seret kalih ing inggil cemeng pantes abdi dalem mantri pamaosan mawi kairingaken tiyang boten kirang saking. 10 ampilan sanjata kaurung-urung waos prayantun ingkang dipun songsongi panganggenipun ugi anggigirisi. Mawi kalung rante karset timang jlebrah. Tudhung bulu-bulu. Kula anyimpang amargi bilih abdi dalem mantri kemawon kados boten mangkaten kula pitaken kalayan rencangipun ingkang lumamapah kantun piyambak wangsulanipun punika naminipunraden behi parta dirja. abdi dalem pradikan jati nom badhe tindak dhateng kedhu graban sarehning enget kula boten wonten ing jatinom ingkang nami mangkaten anuwuhaken sumelanging manah kula. Angengeti kula dados babahuning pulisilampahipun lajeng kula kodhol dumugi salebeting kitha bayalali taksih mangaler kula lajeng kendel sumedya kula cegat wangsulipun boten watawis dinten wangsul patrapipun kados nalika lampahipun kaleksanan kula kodhol dumugi ing griyanipun sareng kula pratitisaken katranganipun ingkang sinongsongan wahu tiyang nama parta wijaya. Bekel ing dhusun gathak anakipun pradikan ing jatinom ananging sugih mila dados bekel sampun asimpen songsong mantri. Kula lajeng lapur pulisi sarehning wonten patrap ingkang mangkaten sanalika parta wijaya kapikut dalah songsongipun kaladosaken ing parentah kabupaten kilap badhe karampunanipun pawartosipun ing dhusun jatinom sarehning kathah tiyang ingkang cekap kathah ingkang sami simpen songsong mantri seret kalih parlunipun kasewakaken panganten. Kula kapenging sumerep badhe paukumanipun tiyang mangkaten wahu. Sarta bilih sayektos ing jati nom wonten tiyang juru nyewakaken songsong seret punapa boten prayogi kaawisan. Juru ngarang. Indhiya enggris Nalika ping. 10 dhesember 1881. Tiyang-tiyang ing kitha wolwih enggelan anyobi isinipun lih balon ing dalem satunggal lih balon isinipun tiyang tiga. Sareng sampun samekta sapirantosipun lih balon lajeng andedel pratiwi. Wektu punika wonten ing akasa katrajang samirana saha jawah deres lih balon sirna saisinipun boten kantenan kakinten dhawah ing samodra. Kaupadosan ngantos pinten-pinten bahita ingkang ngupadosi boten pinanggih. 1
Blitung Ing pulo punika wonten saweneh ing kaji anama mukmin ngaken dutanipun she ibnudin pangagengipun ing kitha mekah kautus awawarti dhumateng sadhengah tiyang isalm bilih sapunika sela ingkang gumantung tanpa sarana dumunung ing betal mukadas ing mangke sampun dhawah ing siti asung pratondha bilih badhe andhatengi dinten kiyamat mila sadaya manusa mumpung dereng tutup kapurih sami nyuwun pangapunten. Sarta anyariyosaken bilih ing mekah sapunika sampun tigang panggenan ingkang samangke sampun wiwit katrajang sasakit kolerah saha katrajang banjir kaji mukmin lajeng anyukani sumerep dhumateng para muridipun awujud serat kacariyosaken punika serat saking she pangageng ing mekah. Para muridipun sukani awujud jimat kapurih amundhi-mundhi. Sareng kadengangang pulisi pun kaji ingkang mradinaken jimat kapikut jimat karampas wasana ingkang wujud jimat kasebut saking mekah wahu lugunipun jimat saking parimbon jawi. Amirikah Patrapipun dhokter ing kitha pensel pani tanah amerika bilih angusadani tiyang sakit mawi ambekta peksi dara. Sadhatenging panggenan tiyang sakit sasampuning anupiksani sasakitipun lajeng anyerat resep kitir panedha jampi dhateng griya patandhon jampi. Serat kitir wahu lajeng dipun kalungaken ing peksi dara. Sanalika peksi dara andedel pratiwi anjog ing griya patandhon jampi. Tukang anjagi jampi sasampuning anupiksani kitir resep ingkang kakakalungaken ing peksi dara. Punika lajeng amendhetaken jampi ingkang sampun kasebut ing resep boten ngantos dangu wangsulipun peksi dara dhateng panggenan tiyang sakit sampun akalung jampi. Wondening salebetipun tiyang ingkang nandhang sakit wahu dereng saras dhokter mawi anilari satunggal peksi dara wonten ing ngriku. Dumugi samantunipun parlunipun ing sawanci-wanci karaos peksi dara kaeculaken mawi dipun kalungi kitir supados dhokter enggal dhateng. Prankrik Griya pamulasaraning tiyang sakit ing nagari prankrik wonten pawestri ingkang kalebetaken ing ngriku jalaran sakit salebetipun kausada pawestri wahu 33 dalu. Tansah anendra boten angalisik kagugah boten kenging. Sareng tangi anggenipun anendra malah boten saged wicanten terang. Dhitslan Wonten saweneh ing tiyang tani badhe kesahan anumpak kareta asep sarwi ambekta kanthong sakalangkung ageng. Anjujug ing griya pakendelaning kareta asep ing kitha regen bireh. Rehning taksih dangu anggenipun angentosi pun tani tilem wancining kareta badhe mangkat kanthong wahu kapendhet dening kondhektur badhe katimbang. Sareng sawek kadunungaken ing timbangan wasana kanthong isi rare ngaroncal sarwi nangis pun tani tangi tilem sakalangkung lingsemipun anggenipun damel tarekah wahu siupados suda bayaripun. Polen Nalika tanggal kaping. 25 dhesember ingkang kapengker. Anuju dinten ageng pangenget-enget lahiripun kangjeng nabi ngisa. Para tiyang sungkem ing sarsretipun sami angtempok wonten ing greja. Ing ngriku wonten saweneh ing tiyang bongsa yahudi. Ingkang sumedya anandukaken lampah druhaka ananging lajeng kapikut sanalika. Wasana kancanipun yahudi sakalangkung kathah sareng sumerep bilih kancanipun kapikut sami adamel gelar cerek-cerek bilih wonten griya kabesmen tiyang ingkang kasangsaran dados pejahipun jalaran katunjang 28 iji. Ngantos 3 dinten anggenipun geger saking kathahipun tiyang yahudi ingkang adamel resah. Ing mangke pulisi sampun saged amikut pun druhaka gunggung 200 iji. Punika candhakipun bab agaminipun tiyang ing redi tengger Wangunipun kados tong utawi kendhang. Inggiling tigang prapat kaki. Wiyaripun kang tengah satengah kaki. Ingkang jawi ukir-ukiran gambaripun khewan awarni-warni. Cangkir wahu wonten isinipun toya. Toya wahu lajeng kacawuk dening khaum punika. Dipun tetesaken ing sirahipun penganten jaler tuwin estri. Sarta mawi kawaosaken puji ing dewanipun atanapi nyuwun pangestu dhateng bathara brama. Ing tengger taman wonten dhukun bilih wonten tiyang roga sanget utawi gadhah lare. Katenggonan dening sang khaum wahu. Amumuja nuwun waluya miwah rahayunipun janma kanang roga utawi darbe weka punika. Dene usadanipun amung kaombenan sarta jausapan ing toya ingkang wonten cangkir dembagi wahu kemawon cangkir wangun tong wadhah warih wahu tilaranipun cantrik utawi sabatipun bathara 2
brama. Sajuga-juganing dhusun ing aldaka tengger. Wonten khaumipun buda saha cangkir wangun tong- tongan kados ingkang kapratelakaken ing ngajeng wahu. Wondening prawita prabata kanang jenggeleg wonten ing satengah-tengahipun saganten pasir kawastan prabata brama. Awit kacriyos punika pakayanganipun ri sang bathara brama. Ing kinanipun bilih wonten janma tengger ingkang pejah. Mongka wismanipun parek kalawan prabata tebih. brama. Kunarpanipun kalebetaken Kunarpanipun kasetrakaken kemawon ananging samangke sampun boten wonten lalampahan makaten malih. Awit parentah boten amarengi. Amila bilih wonten janma palastra punika inggih kapendhem ujuring sirah dhateng ing panceripun prabata brama. Griyanipun tiyang tengger punika. Sadaya sami panjang-panjang korinipun namung satunggil dumunung ing papadon ing salebetipun griya surutipun pager kiwa tengen kasukanan amben pungkasaning amben kiwa tengen wahu kasukanan patileman kalih sami ajeng-ajengan ing antawisipun patileman punika kasukanan totong utawi bedhiyan ageng geng ngiras pawon nanging yen ratri den agengaken prawita saking dahat asrepipun. Caraning para janma ing tengger bilih wonten janma dhateng sonja utawi janma ngamonca dhateng wismanipun mongka boten lajeng malebet ing wisma ngantos sidi pun bagekaken utawi yen ngantosana kantos kapurih malebet dening kang gadhah wisma. Sayaktos badhe kalajeng datan wonten titiyang ingkang nyaruwe. Awit kacihna yen boten angraketaken utawi boten sumanak sanadyan derenga nate tepang utawi sumerep yen wonten tiyang kang lajeng purun malebet ing griya sarta lajeng lenggah. Punika kaaken sadherek awit boten ngangge suba sita kados dening tiyang sanes siang ratri datan wonten tiyang ingkang ngancing kori. Malah sagung wismanipun tiyang tengger punika. Boten wonten sorogipun awit ing ngriku boten wonten tiyang nyenyolong. Mila kapal miwah raja kayanipun siang ratri tansah kaumbar kemawon. Sajuga-juganing janma sami darbe taneman sayuran warni-warni miwah uwitipun wowohan walandi. Sagung tiyang alit samya nanem kenthang. Sayur miwah kenthang wahu kajawinipun kang kasade ing ngare pancen sami katedha piyambak para janma ing ngriku datan wonten ingkang nedha jajanganan kawedalaning redi. Awit saking kathahing saran wondening menggah tedhaning sadinten-dintenipun amung sekul jagung kemawon dene panedhanipun sekul pantun amung pendhak peken sapisan mila makaten awit angsalipun uwos pantun punika tumbas saking ngare. Awit ing tengger boten wonten tiyang nanem, pantun tanemanipun tetedhan namung jagung kemawon titiyang ing tengger sami jirih-jirih. Saha pami wonten tiyang. 4 utawi langkung mongka sami kekesahan dhateng ing ngare ambekta sasadeyanipun awarni sayuran ing ngenu kabegal dening tiyang madura sajuga kemawon titiyang sakawan wahu sayektos kawon bebektanipun lajeng sami kasukakaken dalah kapalipun pisan kang momotan sayur. Ing tengger boten wonten tiyang miskin sadaya sami cekap-cekap sandhang tedhanipun griya papan pemahanipun sami sae-sae. Saupami wonten para tuwan-tuwan utawi para priyantun jawi ingkang dhateng ing ngriku. Titiyang alit kang darbe kapal sami rerebatan anawekaken supadi kapalipun kaanggeya. Awit andadosaken bingahipun yen kapalipun wahu dipun angge. Kapal wedalan ing ngriku sami rosa-rosa. Awit alit mila sampun ambah-ambahanipun minggah medhun ing redi. Dene wulunipun sami panjang panjang kados dene belo. Kapal sabrang boten kuwawi yen ta kaanggeya dhateng ing aldaka tengger. Amargi saking inggiling sesengkan tuwin cerunging jurangipun. ing kawahipun aldaka wahu. Dene kang wismanipun Katandhan wasi ingukir wilis curiga nata Pepenget Cina singkek mider klonthong Nasak kampungan ting taloncong Angarah lenaning uwong Agolej isining kanthong 1 Adadagangan barang barang Kulak murah adol larang Ngiringken bujang den moti kepek Aturut dalan disambi cungkek 2 yen dhahar tanpa sendhok nyukit bubur ajang mangkok lawuhe iwak kodhok 3
lungguh jengkeng salong dhodhok 3 yen kerengan kanthi mencak tangan nabok sikil dhupak gaman abir lan talempak klambi gunthil kathok kombor tan mestak 4 manawa sembahiyang pendhak sore menyang klentheng buwang pak powe ora katutugan panyuwune malih ngenthar asambat aku sowe 5 patrape sembahiyang anyumed dupa ngarepake tapekong adadonga kanggeg eling potange kana-kana kasipat kuping sowan ing pradata 6 tiyang mung singkek bongsa cina sowan menyang pangadilan anarajang para jaksa anggepe weh pahasilan 7 ana pradata nyuwara ting carengkeng ana ngadeg ana jengkeng den elike traping susileng wangsulane olak pleduli bah galeng 8 anyanyuwun ambek marentah dharangkalan kanthi dharudhus prayayi tinarajang garesah baya kiye brakasakan winuwus 9 kang dak eman para mitra sing kasdu utang menyang singkek cina tiwas utange ora mingsra ora wurung malebu kunjara 10 lalo lampang lalo lampang ana borang padha nyimpang kabeh anak putuning wang linga labete ki panjang 11 tinggalen aruming the minising gula ta ocing saka cina kang aweh wismanira bakal mamring kyahi wana karta supados kadugen kajengipun kiyahi wana kerta. Purwa kanthi punika kadhasaraken satunggal argi sakethip amurih katwmplekna wonten tepining konten. Juru gubah 4
0ngka kaping: 12 Kemis kaping. 23 Maret Bra Martani 1882 Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Kangjeng pangeran arya sonta kusuma. Putra dalem swargi sampeyan dalem ingkang sinuhun kangjeng susuhunan paku buwana ingkang kaping. 5. Nalika ing dinten senen tanggal kaping. 29. Wulan rabilakir. Wanci jam 11 siang. Atilar donya londur ing kalanggengan jalaran gerah sarira sadaya. Sampun yuswa 76 tahun ing dintenipun rebo dados tanggal kaping. 2 wulan jumadilawal wanci jam 10 siang. Layon kabidhalaken saking dalem sonta kusuman badhe kasumarekaken ing ngima giri. Wondening renggan pakurmatanipun sakalangkung samuwa. Sarta jathah para ageng ingkang sami manadukara. Kiriman // kula kasmara manganggit langen sinawunging sekar. Mersudi sapakantuke. Taliti nireng carita. Disami sung apura. Mene wenten ingkang gangsul jajereh ring prama sastra.// nenggih kang pinurweng tulis nagari ing surakarta. Ing malem jumuwah wage. Tanggal kalih welas wulan rabil akir alipnya. Semuning sangkala tahun tuhu ratu ngesthi baka.// garwa dalem sri bupati. Kaping nem paku buwana. Ingkang pinadmi asmane. Kangjeng ratu madu retna. Ayuswa sapta dasa. Rasa tahun sugengipun duk ari kusurud ira.// kabar wanci pukul kalih. Dalu ngrintenaken sukra. Enjing jam astha jeng raden adipati miwah para. Nayaka wus sumewa. Neng sri manganti supenuh. Angatas karsa narendra.// pangruktinipun utawi. Bidhalipun benjang enjang. Suda wewah sing adate. Rumentah ireng sapdendra. Mring ri sang mantri muka. Tan ewahing ngadatipun sakala sampun samekta.// bibar ngaso ingkang nangkil ing dalu tan widursita. Enjing ing dinten tumpake. Pra agung kang anjing pura. Sumiweng ngabyantara. Nireng sang sri maha prabu. Tur hurmat bidhaling nata.// tabuh satengah trus enjing. Jeng gusti pangran dipatya. Prang wadana sasadherek katungka jeng radyan patya. Miwah para nayaka. Sakaliwon mantrinipun kang amung sowan tur argya.// saha kang badhe umiring. Layon tumrap ta ning arga. Ngima giri astanane. Manggala nira nayaka. Kakalih jero jaba. Sakaliwon mantri kumpul kang pinatah pasisiran.// wondene sang raja siwi jeng gusti pangran dipatya. Anom mangkunagara reh. Ning kawogan mengku para. Ingkang smai sumewa. Tan miyos saking kadhatun saraka ari santana.// wus sami pepek duk enjing. Prapteng wanci tabuh sangalebeting jeng tuwan risdhen jeng tuwan asisten lawan pra amtenar mradika militer komandhan mayur. Kaptin saupesir ira.// ing alun- alun ler muni. Tengara tambur maresap asri kapyarsa. Dhrek dhek dhek katampi parenging karsa. Dalem sri nara nata. tabuh satengah sapuluh. Pradongga monggang angangkang.// pratondha bidhaling murti. Ning layon kang para wira. Mayur kaptin saupsire. Miranti tateng magangan notoging brajanala. Kidul jajaran aselur. Jalwestri salendhang pethal.// tanatara drel brang asri. Saben ping tri sinahuran maryem jumegur sru kaget ingkang tan uningeng aba. Anjumbul geragapan oter wong ing alun kidul kumacelu mwang bandhosa.// arindhik rinembat mijil terus ing gadhing mracima. Botog gemblegan trus ngaler. Langkung kilen prang wadanan adi rerengganira. Saupacaraning ratu. Garwa dalem ingkang seda.// tabuh sawelas theng muni layon minggah ing kareta. Latu kinurmatan ing drel maryem tanpa epang katya. Saking ing dalem pura. Sawusing kang numpak kebut tengara sepur weh munya.// sempritan sumelet aglis ebahing kareta mangkat lir muksa mring akerate. Titi tamat ireng kondha. Tambuh wuri tan wikan hu alah kang lewih agung. Mugi anyadhanga swarga. I u a patik bra biyang endip. Nalika kula nyumerepi panjurungipun ajar ngabdul padail anyariyosaken bab lelabetaning baya. Manah kula kados ginugah kaengetan kalangenan dalem baya. Ingkang dumunung wonten ing ngudyana salebeting kadhaton inggih punika ing pandengan. Bilih wonten kepareng karsa dalem beji panggenaning baya wahu karesikan ingkang tinanggenah nawu toyaning beji sarta angresiki abdi dalem ngabehi dhiwut sakancanipun sanadyan para abdi dalem juru silem wahu sampun nate-nate sasrawungan kaliyan baya. Nalika sampun wonten ing bengawan leresipun 1
sampun boten kirang pundhuh ewadene katingal karepotan malah kathah kang sami giris tumingal agenging baya. 1 ½ kaki. Panjang. 8 kaki. Ing ngriku wonten abdi dalem punakawan recaci ing sekar kadhatonan samangke sampun nama menak prabawa. Punika saestu manawi angeramaken kapurunanipun dhumateng ing baya. Boten tembung sanepa paribasa. Baya wahu presasat kadamel dolanan blejed mongka mas menak prabawa punika pancen wedalaning nagari. Sarta boten kulina ing toya. Tangeh bilih baya sampun sumerep dhateng lelabetaning baya. Suprandosipun sang baya boten pisan katingal runtik saha serik dhateng mas menak prabawa. Mila kalampahan baya wahu kenging kaelih dhumateng sanesing beji. Sangking dayaning mas menak prabawa. Wasana kalangenan dalem baya punika estonipun sampun sepuh sanget jalaran para tiyang kina kang ngaken meningi jumeneng dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun paku buwana kaping. 4. Sampun nyumerepi baya wahu kagem kalangenan wonten ing ngudyana pamandengan. Kiriman. Ambok bilih baya wahu sampun nini. Pramila boten purun utawi boten saged gebag nyakot gruwak punapa malih anyarap. Juru gubah Mitra jaka marsudi. Kula sampun uninga srat wangsulan sampeyan ing pustaka warti ongka. 2. Suraos bab paminta kula barkah. Saking pamrayogi sampeyan kula kapurih angupados buku dongeng. Ingkang isi piwulang sae. Awit mitra sawek pinuju aras-arasen nurat kula inggih sampun sakalangkung bingah. Ananging menggah ing karsa. O. angsala rak sampun amboten susah kula andhar ing bra martani nun. Mitranta geng tresna. Sang jaka tanya. Dhuh embok ragil kula ugi anyumerepi pangandhar sampeyan bab tembung-tembung. Ambok bilih cocok kula sumengka. Kumedah urun jarwa. Kados ing ngandhap punika. 1. yen enjing asrep jalaran hawaning jagad taksih anjejed sumarambahipun dhateng sagung tumuwuh. Tandhanipun dene ngantos mijil tirta. Ingkang kawastanan bun utawi hyang bagaskara ingkang amurugaken benter dereng miyos. 2. Yen siang benter. Kang awit hyang jalanidhi sampun angayer wonten tengah-tengah ing langit dados tumrap ing bawana leres lir sinipat utawi asrep hawaning rat sampun sirna dening bentering surya. Ewadene bilih sedya kapirit saking windu mongsa tahun kula sumongga. 3. Tiyang kagantung pejah. Jalaran sang maruta ingkang mijil saking guwa garba amboten saged lumampah. Awit margi katutup ing kencenging tampar dados kandheg ambebek ngebaki jroning padharan amboten kuwawi. Lepat leres kula asumongga. Tan pati atmajanya geng lulut. Sang jaka tanya. // ngalewer sinom rinengga. Atur pahurmatan patik binalonyo gonda wina. Binurat tenga mrik amrik pinuji kaswa mugi. Nenggih panjenenganipun tuwan ingkang ngarang pustaka ran bra martani. Pamintaba ywan dhangan lugaweng karsa.// tuwin longkang papanira. Panjurung ulun puniki. Mugi karsaha amacak pratistha neng bra martani. Wedalira ri kemis ngajang punika wyosipun ingkang kadi samangkya. Ulun wus maos kintaki. Bra martani ongka ponca dwi kang tanggal.// pebriwari ongka warsa. Sewu wolung atus lewih. Astha dasa dwi punika. Wonten panjurung palupi. Tondha pinudyeng krami. Subyakta ing ukir santun linut lagu mardawa. Kinandhi angsung warti. Marang ulun wekanta cindhani raras.// bilih bok ragil renamba. Ing samangkya sampun anis jinempaneng samirana. Tambuh ing paraning reki. Kang mangkaten puniki. Ingkang dadya kondhangipun winenang mahayeng srat kang saking pamitran sami. Sudarmamba marma kamantyan sukeng wang.// paduka paring pawarta. Dhumateng ing raga mami. awit sru pangayam hamba. Wangsulanira bok ragil saengga kadyangganing. Canthoka uminta teruh. Amunya kawalas arsa. Saparan angasih-asih. Ing samangkya sampun katurunan warsa.// seger sumyah angganira. Kalintang sukaning galih. Mangkaten cipteng tyas kula. Duk myat serating sudarmi. Langkung marwarta siwi. Nihanta ri kemisipun tanggalira ping sanga. Nunggil wulan pebriwari. Ongka nenem paduka karya cangkriman.// rinenggeng asmarandana. Wonten juga marga pati. Kalayan juga apkendra. Katiga lembayung sami. Arsa ing unggyan jong siki. Asareng tunggil pal weku. Kadi paran wigyannya. Supadi sang margapati. Datan sagen amongsa punang apkendra.// apkendra ywa saged mongsa. Roning lembayung kang tunggil ing sapalwa sasarengan mangkaten pamanggih mami. apkendra kang rumiyin sinabrangken mring jong wahu. Nulya lembayung gantya. Winotken giyota nuli. Padrawana winangsulken mring dharatan.// nulya punang marga dipa. Winotken giyota aglis tandya kadang padrawana. Sinusulan palwa nuli. Mangkaten kang pamanggih. Leres tuwin lepatipun putranta mung sumongga. Dhumateng sudarma mami. lamun lepat dipun agung kang aksama.// dhuh sarehning sudarmamba. Wus winenang dadya wakil 2
mahayeng kang para tanya. Marmanta sudarma mami. lamun dhanganing kapti ulun arsa minta tulung. Wahywaning pangadilan kang kadya ngandhap puniki. Sinaroja mardawa sekar sarkara.// oo// byatatita kang winarneng tulis wonten raja adarbe atmaja. Wanudya endah citrane. Mangkana retnaningrum lagya nandhang roga kang dhiri. Kweh dhukun weh usada. Sadaya tumanduk ananging datan pakarya. Duk samana sang nata sumpeg ing galih. De putra retnaning dyah.// datan wonten usada kang bangkit amberata gerahe kang putra. Wekasan nimbali age. Marang papatihipun dhinawuhan undhang tumuli. Sajawi jro nagara. dendrata sadarum aparing warta manawa. Sang suputri anandhang roga meh keni. Winastan lepat tomba.// marma saking karsanya sang aji. Sinten ingkang bangkit amulyakna. Sang suputri ing gerahe. Tan [ ]ma pikul sudrapa patuta lan tuli. Pinundhut mring sang nata. lamun janma kakung. Cinaupken lan sang retna. Yen pawestri ki[ ] san sudara dadi. Mara kusumeng pura.// enengena wahu ta patih sampun undhang warata sadaya. Sajawi jro nagarine. Kweh para nujum nujum ngusadani datan pakardi. Kwe ajar lan prawipra. Jajanggan manguyu. Cantrik praptambek tatomba. Nanging jampi tan wigya ambengkas sakit mandar sangsaya roga.// datatita ing saweneh ari. Wonten janma tri len yayah rena. Rarywan sor wit wriwin gedhe. Anggosthi sedyanipun arsa malbeng sayembareki. Amulyakna sang retna. Nanging kogelipun langkung tebih lampahanya. Kang sajuga ngwedharken ciptaning kapti. Ingsun darwa tunggangan.// warna kaga kamantyan agenging. Wastu kelar momot janma tiga. Kang juga [ ] rum delinge. Manira ingkang urun usadanya nanging wak mami. tan wigya ngusadakna. Kang juga sumahur. Ingsun ingkang darbe montra. Anamakken marang gerahe sang putri samana wus kadadyan.// golong rembug gya budhal tumuli. Nitih kagamahawan gagana. Tantara dangu praptane. Ing unggyan kang jinujug sampun katur marang sang aji. Ywan janma bekta tomba. Katri cacahipun kadya kinon lumebuwa. Jro puraya anamakna usadani. Saksana gya umangsah.// kang usada sawusing umanjing. Datan dangu sang putri gya lenggah. Kraos eca sarirane. Datan antara dangu. Wus waluya lir nguni-nguni. Sang nata trustheng driya. Nihanta puniku. Sareng arsa kidramakna. Anetepi kang sampun dadya punagi. Ananging janma tiga.// rerebutan sadayane sami. Diya-diya pradong didiniya. Kadiparan krampungane.ingkang sawastu dhaup lan sang putri de janma katri. Tan purun ngalah juga. Upami puniku. Pinaringna ingkang darwa. Usadani kang darbe montra lan peksi. Sawastu datan suka.// saged dipun waluya sang putri. Saking montra de praptaning janma. Tiga saking peksi gedhe. Marma kalangkung ewuh. Ponesira kang saged adil kemengan ing tyas kula.tan saged angulur. Sumongga sudarma kula. Ingkang wasis mring sakweh kahanan jati. Mugi paringa barkah.// patrawisa. Garwane dewi tandreman dhuh sudarma subyakta ngukir sarinya. Gayung sumur. Pratondha nuduhken wayah sudarmamba pajampuwa paring wedhar. Welut wana. Pring alit pindha pring denta marang kula putranta cendhani raras. Be[ ]nanas. Raja-rajaning jawata duk anerat sing mandrawa dhusun dhana. Kauningana bilih waragading pangecap mangke kaedhunaken waton regining dalancang. Serat ulem satusipun namung . 4. Rupiyah. Candhakipun purwa kanthi 13 Praptane mung kathok siji Ambalithuk anggepe gemi Durung lawas banjur angembang kopi Blanggreng teka balilune si jawi. 14 esuk ting jrogol neng wismane ngombe wedang sakuncowe rarembugan endi den tempuh suwaranya ting sruwet gumuruh 15 mijilnya lir sulung barubul menyang lor menyang kidul jujug wismane den behi den panggihi lan nak rabi 16 nebak lawang tan suba sita bak ayu aku sanak-sanak lenggah salulan bok dita 3
cacablekan nuli mrakatak 17 den behi iki ciyu bumbu nglegake padharan rosa nyang wanita iki aku jaluk dak tuku iya gampang utang iya kena 18 iku witing tembung manis aruming the lan gendhis kenging bok dita nangis temahan jalwestri blindhis 19 tekene lo cangklong kalunge mung den gawe sasa bahe temene adol apyune iku den behi tiwase 20 adol kuwih untir-untir den lemeki dlancang sasuwir padha utang tan pinikir temahan si raden palintir 21 anembung utang si klonthong praytondha siji sangang dasa sanga jaksa tan nganggep aturing wong para utang tinggal bale griya 22 sugih. Dhangkrang. Lungguh kursi sasongar apa abamu singkek anggep prayayi jawi [ ] wa singkek guyu 23 singkirana kang kalung cangklong rembuge ora utami ora wurung sira kablegong ulun eman ing buri 24 manawa sowan nyang pradata dhadhesekan lan para jaksa den behi semune duka den seseli drutu manila 25 sanadyan wujuding ruruba den sasabi tan katara andulu panggarap ing prakara bakal kaweleh sisib ira 26 singkek kalonthong bongsa cina kena den arani wong naneka sira den pulet tan polah wekasan angoncati utama 27 kang sarju kumpul wong tan aluri iku cihnane dudu asli elinga menyang bahteh asi kang gawe lingseming para gusti 4
28 aedubilahi teka para jaksa sami tan nanduke uda nagari potong ayam den esthi 29 elinga menyang jaman akhir sira dudu munafek dudu kafer pituturing jeng nabi kilir sira tembe bakal kadalir 30 mung iki pitutur ulun menyang para kadang karuh aja sira kami purun klonthong den jak wanuh pun kiyahi ingkang asih dhateng anak putu badhe wonten candhjakipun wana karta Candhakipun kawruh widhi pradana // sinom// ingkang kya ing kang winarna. Manawi hyang bagaspati. Tinon saking madya pada. Bunder ciyut wujude lwih. Ambane mung sakaki. Nging pangeksi kang kadyeku. Cidra lan byaktanira. Awit dhapure hyang rawi. Kadi mimis lan nganggo siwah samatra.// nanging sanajan bundera. Tan memat sartane malih. Luwih gedhe yen tinimbang. Akalawan sita resmi. Kartika tuwin bumi. De marma katon kadyeku. Krana tebih tamantyan saking gelar ireng bumi. Kira ana dwi dasa juga yuta pal.// saupamane manungsa. Bangkit prapteng doning rawi. Amasthi banjur uninga. Marang cidraning pangeksi. Wit gedhening hyang rawi. Tikel sak satan paetung. Tinimbang wujud ira. Duk tinon saka ing bumi. Dene tondha yektine lamun pamulat.// doh iku cidra mangkana. Pama sira aneng sabin atanapi neng banarja. Kang jembar tumonton maring. Wujud sawiji-wiji. Kang adoh antaranipun kayata pamajaran utawane kebo sapi. Wastu mangke katon cilik sarta andhap.// nging manawa wujud ika. Koperaki atanapi. Wujude kang merak sira. Masthi katon ageng inggil katimbang duk kaeksi. Saka ing mandrawa mahu. Dumadya wus tetela. Kalamun antara tebih. Iku karya cadra marang panglocana.// nanging owahing bantala. Kartika kalwan sasi. Saka yektining wujudnya. Kang kagawa ing pangeksi. Cidra amug sathithik balik hyang bagaskareku. Ora mung sawatara. Mungguh gedhene hyang rawi. Tikel satus rolas tinimbang bantala.// pama bumi lan sasongka. Kenaha den lebokken ing. Bagaskara wastu kawrat yaiku mungguh gedhening. Bagaskara manawi. Tinimbang lawan sitangsu. Luwih maneh manawa. Tinimbang lan lintang sami. De hyang rawi iku katon lumaksana.// saka wetan mring pracima. Kang lumrah den arani. Malethek surup kalawan nging yaktine kang lumaris mahu dudu hyang rawi. Mung bumi lawan sitangsu. Kang medra lumaksana. Angubengi bagas pati. Bab bantala rawi lintang yun kinondha. Taksih wonten sambetipun katandhan sastra kumadama 5
0ngka kaping: 13 Kemis kaping. 30 Maret Bra Martani 1882 Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Ing malem akad kaping. 1. Jumadilawal punika. Raden mas ariya surya winata kondur dhateng rahmatolah. Yuswa. 70 tahun putranipun swargi kangjeng gusti pangeran ariya mangkubumi kaping. 1. Ing surakarta. Ingkang rayi kangjeng ratu ageng. Ibu dalem ingkang sinuhun sapunika. Galungan // punang kinathi winangun meratah sinawung gendhing. Tataning sekar macapat dimen kawuryan wit dening. Memalat tyasing mitrarda. Jamadamamba sayekti. Amung kadereng manjurung. Rehning rumaos andasih. Jroning brajarja uninga. Wiwahaning reng narpati. Pawukon dalem rikala. Arbo kaliwon lek kaping. Tri rabingu akir tahun alip tengeraning warsi. Karsa nata ngesthi arja. Ing wanci tabuh sangenjing. Prajurit dalem wus aglar. Neng alun-alun ler baris. Dungkaping pukul sapuluh. Kangjeng raden adipati. Sasra nagara mwang para. Bupati jawi samantri. Anon-anon sowanira. Sinung pakurmatan dening. Tambur sru tinembang rumpul sasmityeng anindya mantri. Angemek murda astanya. Prawiranom ingkang ngampil dwaja cikat kadi numbak ing ri putu uning taklim Praptaning taratag lungguh. Paglaran jeng radyan pati. Nayaka kaliwon pepak aka pang semu respati. Pratondha luhur sang nata. prabawa dalem nglebari. Ring putra abdi sadarum tantara jam sawlas muni. Thenging panggung sinahuran gentha geng ing kori gapit yeku ran ing braja nala. Wiewara gung apit biting. Pradongga monggang angungkung. Munya luhuring sitigil ngurmati wiyosing ancak ambengan ajada sangaji. Jinajaran ing utusan abdi dalem gandhek kalih. Mangdhap saking siti luhur. Nekuk mangetan pinanggih. Neng tratag pangrawit sigra. Uluk-uluk mring dyan patih. Tembunging praja kaluntas timbalan sri narapati. Jinawab sagatosipun andhodhok jeng radyan patih. Anggandhek umalih nabda. Kangjeng raden adipati. Sasra nagra pakenira. Tampi timbalan sang aji. Patedhan ajad sang ulun pawukon pakenirati. Nang genah angujubena. Yen sampun binageya glis ingkang waradin sadaya pra abdi dalem narpati. Jeng radyan dipati atur. Wewangsul tembung jro puri. Konca anggandhek manira. Mangsuli atimbala aji. Manira pinatedhaknan ajad pawukon narpati. Ing agya dhawuhken ujub wusing binagya kang wradin saabdi dalem sadaya. Tur sembah manira inggih. Sandika anggandhek ngucap enggeh krami nging tan taklim. Pengkeran madeg malebu. Saos unjuk ing narpati. Pareng mantri jro wahywanya. Wiranem atus ngeseni. Sanjata drel rambah ping pat mariyem sapisan nuli. Rambah malih edrelipun pamungkas mariyem kongsi. Tigang prangkat sinambetan mariyem munya pribadi. Sru gar ger ping dwi dasapta. Puwara tambur melingi. Wasitaning baris kumpul. Neng paglaran angubengi. Sateku sowaning kimas. Sang pangulu anom tepsir. Kangjeng raden adipatya. Astanira anudingi. Sasmiteng kabayanipun wiyaga lumayu ririh. Nyuwun panembanging monggang. Arum sang anindya mantri. Nabdeng pangulu timbalan dalem kinen andongani. Sujad sandika oangulu. Ngadeg asru andongani. Wilujenging panjenengan dalem kangjeng sri bupati. Pasekhad lesaning puja. Greng yugup ingkang ngamini. Wusing nguluk sala amundur. Mas pangulu sarta ketib modin juru suranata. Rijeki kucah sang aji. Ambeng binagya wus wrata. Tuwuk sagunging kang nangkil 1
Tumunten pratiwa agung. Wates kaliwon ing ngirit sang anindya mantri sowan ing ngabyantara narpati. Jumujug paningrat wetan sri maha prabu siniwi. Pratistheng parasdyanipun kang pamanjeng pangran panji. Priyambada [ ] sumewa. Jeng gusti pangran dipati. Anom amengku nagara. neng sana sewaka kanthi. Raka rayi dalem lungguh. Dhepok keblating sumiwi. Sadaya majeng mracima. Lalangen dalem kaeksi. Sarimpi badhaya taya. Wireng alus kasar mawi. Peranging danawa munyuk pukul satunggal marengi. Sang raja putra sakadang. Punggwa wiranung sami. Kalilan andherek dhahar. Neng sanandra wina wanci. Pukul kalih bibaripun jeng sinuhun[ ]nya puri. Tamat mangkeling pangripta. Kinarya pepenget bilih. Lothung kang dereng uninga. Aran ulan biyang endip. Amin Yogyakarta Tiyang anama bongs kerta. Ing serma bawah nanggulan ing mangke pancen pinuju kakirangan tedha. Pon dening tanemanipun ingkang kajagekaken badhe kaangge tedha salaminipun amung warni jagung. Wasana tanemanipun jagung wahu risak katedha ing srenggala kimawon ing ngriku bongsa kerta[ ]. Satunggal telas amung Kantun balungipun mila tangganipun bongsa kerta pun kaki modin sareng sami amiyarsa lalampahan panedhanipun srenggala sakalangkung pangungunipun. Wonten malih tiyang ing dhusun banteran inggih bawah nanggulansarehning tatanemanipun ing tegil risak jalaran katedha hama kethek sarta tikus wirog sareng dipun pirantosi saben-saben saged anyepeng tikus sarta kethek wahu tamtu ulamipun lajeng katedha amargi saking kakening manahipun. S. M. Bandhan Salebetipun wulan januwari ingkang kapengker. Ing dinten malem jumuwah tiyang anama karni kus ing kampung nagri. Tilem asupena kadhatengan tiyang kalih ingkang lajeng asung wawarti kathah. Sareng enjingipun tangi tilem sumerep wonten sela salebeting pager griya saha kapendhem ing siti amung katingal sakedhik saking kageting manah lajeng kadhudhuk wasana ingkang wujud sela wahu sampun kapetha sirah ing janma saha mawi kaukir. Sareng dipun resiki wonten seratanipun mungel mangkaten allahu akbar lailahailolah mukhamad rosulolah. Hu. Hu. Hu. Allah. Allah. Allah. Wawarnen wahu kakinten pandamelipun sampun langkung. 100 tahun ingkang anelakaken bilih punika kijingipun tiyang sumujud ing islam. Sanalika andadosaken kauntunganipun karnikus saben dintentiyang sami dhateng aningali sakalangkung kathah. Sarta mawi ambekta arta. 1. 2. Rupiyah. Kasukakaken karnikus. Pawartosipun kala jaman kina angleresi tahun. 18 ugi sampun wonten wujud sirah kaukir kadosa kasebut ing inggil ingkang dhatengipun boten wonten tiyang sumerep nalika samanten sampun lajeng kacandhi saha kacungkup dening saweneh ing tiyang bongsa arab kasae-sae mawi kajobin marmer. Wasana punika wonten ingkang manggih malih. Ostraliyah Tuwan wilesan ingkang mentas agiyaraken komidhi kewan dhateng ing tanah jawi. Kala tanggal kaping. 15 wulan januwari ingkang kapengker. Wonten ing kitha albeih langkung lepen badhe anabrangaken kewanipun ing gnriku kathah para tiyang ingkang ningali. Wonten tiyang anama makerson sumedya anyatakaken sima ingkang asring kagiyaraken kaangge titingalan amargi tingalipun sakalangkung tutut astanipun makeson lajeng kalebetaken ing kurunganing sima ingkang nama prin sanalika pun sima kurda astanipun makerson kasahut ngantos dumugi pundhak ngantos boten enget lajeng kenging karebat dening tuwan edhward sapunika makerson kaprenahaken ing griya pamulasaraning tiyang sakit panimbangipun dhokter bilih asta ingkang mentas kasahut sima wahu boten kasirnakaken babar pisan ananging rakaos waluyanipun. Kala salebeting sengkeran dalem gusti kula kang ngusmade rengga. Kula kaleres saos ing regol kidul wonten priyantun wangunipun methuk wijil ing garwa sing pura. Tumut lenggahan kula ing brak punika karsa ngandikanan anulwa hanyaru dhateng wicanten kula. Bab awu. Kula punika kaliyan [ ] ka sepuh kula awunipun wrinantun wahu. Ah awu kepriye rak prenah. Benere mengkono. Rehning rumaos sepele nalika samanten amarlokaken pandamelan sasampating karyeng saos antuk kula. Tansah kasrepat ri ting karya 2
wigena. Wusana rehning sa [ ] limrahan kathah wicanten awu. Teka wonten priyantun nyaru. Punika kula nyuwun katrangan pun sabab punapa tembung awu badhe kabucal namung ngwontenaken prenah. Manawi mestani. Prtenahe ngendi. Utawu kula nyuwun jarwaning awu. Teka boten kapareng. Saestu prayantun nyaru sumerep tegesing awu. Ingkang nyaru kula mugi sampun singlar. Margi kula serep nama. Dalem tuwin saserepanipun katandhan kula tan sarontang tan wajib Kintaring wilapa sinaroja sagunging pudyarja. Tumaduking kyahi bathang Wiyosipun asareng punika ulun atur uninga. Tarunamba anyumerepi atur pamintanipun mitra kula wanodyindah. Ingkang paparab rara mentrik asramadi ing sendhang tretes. Pamujamba ri sang maha dwija wara pukulun kyahi bathang. Ugi sampun amarengaken kalampahan den babar ing papan pustaka warti. Katranganipun tembung triloka tegesipun jagad titiga tigang panggenan. 1. Bumi 2. Rembulan 3. Srengenge. Ing sarehning sangsanyata amastani. Bilih wujud titiga wahu sami kaisenan titah. Kadi dene jagad ingkang gumelar. Kula kumedah aminta waton menggahing pamanggihipun panggalih kyahi samanten wahu mirit saking punapa. Mugi kaparengan ambabari sajati. Ewadene bilih sang dwija wqara sampun anyatakaken pyambak anganciki kadi wonten ing jagad gumelar. Kula sakalangkung sokur. Mekaten malih bilih pinareng ambok manawi badhe dherek anganciki jagad. 2. Panggenan wahu saking ksakedhap. Punapa malih bab asmanipun ingkang maha luhur. Sang waskitha amastani sanadyan boten kasat mripat angadam naging sampun amakuwon wonten ing jajantung. Kula sampun sakalangkung andherek ananging kumedah ulun minta barkah pisan menggah saderengipun manungswa awujud asmanipun ingkang maha mulya angadhaton wonten ing pundi. Mugi kadunungna ing sawantahipun sampun ngantos angandika sarana prelambang. Yen mangkaten badhe anirdeya. Tanpa titi. Wayah sampeyan kang lagyestu angesthi puruhita. Sang jaka tanya. Manis temen mitra ngong kang lagi. Prasta inggal ri sang nerang kaca. Ing ongka catur jugane. Bra marttani kapungkur. Wiyosipun hamba kapingin sumitran lan paduka. marma sedya ulun arsa ngaturi pirembag menggah saking karsanta adang candhi. Ing budhur lan prambanan. Asal usulipun ingkang kardi. Mitra kewran anganggep wirayat rehning kakalih babare. Saweneh sing tyang hindhu. Weneh kaul bandung kang kardi. Punika yen sedyamba. Gumelenging kalbu. Rehning kapra ing pawarta. Lan ngemperi bilih bandung ingkang kardi. Tebih lamun hindhuwa. Ananging mugi sampun dados renguning panggalih. Bab anggen kula cak cek teka lancang kadi sajak ing undhagi. Menggah karsa sampeyan wahu. Punika saking raosing manah kula. Rehning sami pawarti inggih sumongga kencenging panggalih. Kaping. 12. Mulud wasra alip sinengkalan tunggal panthi tarupaning janma. Mitrenggal geng tresna sang jaka tanya // peksi kresna panjurung ngong nguni. Kang astha bab ing paniti sastra. Wus jinarwanan ing mangke. Anging pangaken dunung. Yen sarjana kestha sayekti. Senadyan kaugyanan ing panarka ulun tinitik kuma kelunya. Surasa len lukita kestha undhagi. Anglimputken powreda.// sakamantyan sasra harseng ngati. Kang lewu sih sih marang wargamba. Wala lemes ing bodhone. Gwah ing panjurung ulun niti sastra sampun sinung sih. Temah deling matyanta. Lumirip panuwun mugi sih kalulusena. Tan ugyanan lawiya undhagi sung wrin sru langip curcwa dama.// dwistha hamba panjurung sanggyaning. Mudya sung asih wilaseng jarwa. Len tladha paribasane. Badhe pinundhi ing bun putra tuwan tembene benjing. Kinusweng sudarsana. Manangi jinurung. Undhagi sinahu sastra. Wekanta kadelah kadurus pingging. Yen weka sinung bisa.// nguni lun wus tur udani langip salir panjurung mung ngalap barkah. Sabab waton jilidane. Ywa isi tan ta durung. Langkung prelu sinipat jalmi. Mitra kadang kekonca. Bab sambut sinambut barang tansah ginelaran. Punapanggo watesan rambahnya kaping. Punapa tanpa wekas.// sestu sangking dugi lun pribadi. Pangkat-pangkat ingkang sinilihan mring kadang duwe orane. Nanging rehning wus tamtu. Ing sajege dipun turuti. Tan tinurut mung sapisan dadya srik ing kalbu. Lo punika ta kang kula. Turi nimbang patrape weweh sisilih. Mugi paring panutan.// tur badanba sampuna ngawruhi. Yen sipat wong tan ajeg adhangan. Kadhang kagina ewuhe. Lan malih upami mung. Darbe wujub cumpen kesahit. Badan lan prak wajiban. Mongka ta jinaluk. Sinilih kadang lan mitra. Napa lampu wong mitra lan badan wajib. Nging ta yen karsa timbang.// sampun ngundhe jaman nguni-uni. Mugi jaman kang sawek lumampah. Sampun jaman martane. Sampun katimbang bagus. Madya ingkang sedheng linuri. Lo sampun klentu serab kang mirsani sagung. 3
Dinalih kula tinitah. Posing ora. Wong tinitah karejakin. Yen malarat lah malah.// wetaning tyas lumirip memanis. Leleng lila denya who wangsulan tyas dwi ring mudha bodhone. Ywa sira mudha punggung. Kang wus tuwa pikun puniki. Dereng montra sarjana. Karseng tyas satuhu. Dadya pepemut ring mudha. Tika pundhi munggwing bun len wun sih. Ywan gunging ngaksamanta.// de kang munyeng rasa wirayat sri. Pamrih ing tyasba karya pangluywan sarasa bener lupute. Kasrepat ri tingkah sun. kweh panjurung pakirtyan mami. miris ingkang wirayat nya kang tuwa pikun. Wasana pujamba tuwan. Juru ngarang dwistheng pustakanta wliring. Malih ywa tinumrapna.// mangesama neng kang salah kapti. Tinarkambek nung nging kabudayan. Cipteng tyas tangeh amengeh. Sing drenging tyas amrih wu. Wring badan doh arsa munjuli. Samukyan panjurungba. Tan lyan pamintengsun. Mung undhaking kawruhamba bok manawi sarjana ila nir wliring. Cacat tar len prakara.// mudga bodho Kauningana bilih waragading pangecap mangke kaedhunaken waton regining dalancang. Serat ulem satusipun namung . 4. Rupiyah Tamatipun saloka 41. 42. 43. cumbla ler bidhung pirowang. Mung kemba awang kinardi. Balung usus de keng awak. Balung sekeng pengkek lagi. Ewon keloloh nanging. Tumrap sanuhe linaku. Wong jibar jibur padha. Ejonge sanak an dadi. Nadyan sanak yen sami ing e jongira.// sami rukun bebajongan. Iya opor bebek dadi. Wonten wrin badan priyongga. Tan ngubengken jontra mami jebul dhayohan baring.kalebonan cina gundhul. Bakul sok tuna jungkang. Lumbung warung pan ketari. Aketara katriwal awak kang dadya.// saben-saben kecap mangap. Kaya si pucung wak mami. tawon enten madunira. Kala semono iku wis. Ana selaning driji. Wus titi mudha menjurung. Sadereng sawusira. Wun wrin keh ingkang ngesemi. Sing dad bodho dya tanwrin gujeng pra limpat. Punika serat wiwaha jarwa //oo// pratisthaning buda amartani. Aneng tyase pandhita kang limpad mring kawruh kasunyatane. Mungkur mring pakarti dur. Saniskara karsanta kadi. Amengku rat sadaya. Mwang prasidanipun denya karya kaluhuran kang den esthi bangkita maweh astami. Janma sanusa pada.// lwih pratiteng ambek sasat kadi. Tan pawrakalan kang misesang rat katumusan ing lebune. Padeng hyang wisesanung. Samangkana ingkang upami. Yata purwa ngrumpaka. Kawijayanipun sang parta aneng kahyangan duk samana hyang endra amanggih westhi. kateKan ing prang muka.// wonten ditya umadeg nerpati. Nama prabu niwataka waca. Kwat ing rat kawijayane. Kitha nira dumunung. Neng sukune mahmeru wukir. Kaprenah kidul ira. Wahu ditya prabu. Arsa ngrabaseng kaendran miwah sampun antuk wangsiting dewadi. Menggah kasaktenira.// datan keni yen pejaha dening. Dewa miwah danawa kawasa. Nging yen ana manungswane. Kanang sakti puniku. Den prayitna sira ing benjing. Mangkana sabda nira. Jawata ing dangu. Yeku ingkang datan pegat ginupita dening para dewa sami. Ing swarga aruhara..// batharendra darpalek ing galih. Sapandurat umendel kewala. Ngesthi ngupaya srayane. Manusa digdaya nung. Kang kawasa nglalis dityadi. Yeku arsa ingalap pinrih bangkitipun prapta neng ngendra buwana. Sang arjuna samana sampun kawarti. Mamangun brata anyar.// sedyanira denya taki-taki. Wijayaya ing asmara laga. Lawan malih pawartane. Lamun sang parta wahu. Sampun antuk wawangsit maring. Kawaspada nindita. Miwah nugraha nung. De wisaning japa montra. Ywan kalimput ing kamurkan atanapi. Kalimput ing pengitan.// nanging lamun tetep ing pangesthi. Nira mara sang hyang girinata. Sayekti lumuntur sihe. Karanambek dur iku. Tan len dadi wisaning ngurip hamba puraken tingal kamring pakartyayu. Kalulut ing ponca driya. Timbangira kamurkan kalangkung kedhik. Lawan kayogiswaran.// duk samana sanghyang surapati. Tansah arda sandeyaning nala. Mring sang arjuna bratane. Sumarma karsanipun ananduken bancana dhihin mitongtonana cipta. Nira sang paluguh. Ywan tuna nala ning driya. Datan arsa met sraya sang pandhu siwi. Mamrih sraya lenira.// dene lamun wahu sang palinggih. Datan keguh marang pambancana. Mantep panggah ing bratane. Yekti sestu pinundhut mongka sraya nireng ngajurit kanang arsa ni duta. Mambancana wahu. Musthikani suralaya. Kang wus asring [ ]cana wong taki-taki. Pipitu kathahira.// yeku nguni mulat kados ukir. Kakalih kang pinunjul ing warna. Wilota mapanengrane. Supraba kalihipun tuhu tulus ayu linewih. Dewi ratih kasoran wahu sura wadu. Pipitu ing kina nira. Duk ing ukir prapteng mangke datan lirip rinengga ing pra dewa.// duk sampurna nira ing pangukir. Wonten sakiduling suralaya. Yata apsari pitune. Lalwa muja manekung. Samya mider-mider kaping tri. Ri tatkala samana. Hyang brama sapangu. Ayipta muka sakawan sanghyang surapata anyipta kweh aksi. Mamrih bahwa reng tingal// mring 4
solahing para widadari. Karanten eca wengah ing driya. Ywan wahu ing pamidere. Prapta ing pungkuripun. Sami datan bangkit umaksi. Kocap pra suranggana. Ing nginuman madu. Winoran pohan kalawan toya tawa kang amawa rasa manis kumbaya wadhah ira.// denya wahu ing nginuman sami. Ri sampun ing mataya sadaya. Deta wahu udakane. Kang manis raosipun rerembesan saking warih. Pangruwat kang tumampar. Saking tuking ranu. Winastan tirta kasihan yeku sananira duk para surastri. Samya winimba sara.// neng paomanira hyang pramesthi. Yatha wahu sang bathara endra. Ing nalika tumedhake. Sabdanira dhumawuh. Dhateng kanang pra widadari. Mangkana wuwusira. Dhuh dewi sadarum rars ruming warnanira. Ingsun silih sapangu kalawan malih. Ngrancanaha sang parta.// mimindhaha garweng pandhu siwi. Ingkang aran dewi manohara. Sumbadra lan ulupine. Dadyan tikel sapuluh. Nora kandhih warnanta yakti. Yen tan antuk ngasorna. Angsana kang nuju. Umekar manungsung udan lan ngasorken srararas lawening sasi. Muwah kang angasorna.// ruming jangga puspa ingkang lagi. Mekar kinarya gelung kesisan mongsa antuk kawarnane. Ingkang kadi sireku. Nengna linge hyang surapati. Memeling marang para. Widadari wahu. Saksana sami umangkat alon lonan kadi maruta sumilir. Sangsayenggal ing lampah. Taksih wonten candhakipun jaka semangun 5
0ngka kaping: 14 Kemis kaping. 6 April Bra Martani 1882 Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Manising praja katon dumeling. Tri bawan tangeh ywan miriba. Jaman kina malah mangke. Gati mangun mahayu. Saniskaranipun prayoga. Truna nemenging jana. Kara[ ] sawegu. Papanti jroning prajarja. Titi tata pangrehing sapamugari. Anrus utameng driya. 1. sirna sakwehning cengil cinengil tandoh pambeganireng pandhita. Anglir candhana [ ]lege. Tineres lan ing ngepuk dumeh angsung wales gonda mrik kawratan tanpa mangwang. Kawula sadarum tumus ing prabawanya sang. Nararya kanang wus keksi mratandhani. ,irah ing sandhang tedha. 2. Panjang lamun winedhar ing kawi. Luhur utami mwang para marta. Dalem sang mongka papundhen tinebihnata ulun ing duduka kang para wegig kami purun kawula. Mengrani mangapus duk tanggal ari kapisan wulan april sangkala amangen jali. Estha mangesthi raja. 3. Nagri dalem ing surakartadi. Ningrat wonten lampah pasamuhan dhahar pista saraose. Ing karsa jeng sinuhun kabyanton sinambadan dening. Kang bapa kangjeng tuwan mates residhen wus saekapraya sanggyanya. Para tuwan ageng miwah para gusti. Lintuning pamiwaha. 4. Tahun wiyosan dalem sri mulki. Maharaja wilem kaping tiga. Duk tanggal lek sangalase. Pebruwari kapungkur. Boten mawi pista wit saking. Jeng tuwan dereng prapta. Meksih neng menadhu. Mangkya ri sedheng ing suka. Ngiras kadi nadar ri hayuning margi. Rawuh ing surakarta. 5. Guyub sagunging kapala nagri. Mukyaning bongsa mangayu bagya. Ing dinten jumungah sore. Dalem residhenan wus katon barsih ing ngupakardi. Pinasangan panjuta. Mradipa sumunu. Dhampar neng ngekrun rinengga. Ing sarwendah sadhyan palenggahan aji. Sareng pukul sakawan. 6. Patih dalem jeng radyan dipati. Sasra nagara sabawah jaba. Bupati kliwon mantrine. Grutni busananipun cara garbeg samya sumiwi. Badhe dherek sang nata. jujug lenggahipun tan ewah ing sabenira. Bupati jro kaparak yeku majibi. Angampil upacara. 7. Kanan kering samantri riranti. Bupati gedhong sabawahnya kang. Dada adhaharan noteng. Badhe minongka sangu. Dhahar dalem binekteng loji. Pukul samadya tata. Wanci sowanipun jeng gusti pangran dipatya arya prabu prang wadana cara wlandi. Amanitih swandana. 8. Kuda pangirit catur siteni. Sasedherek santana sadaya. Kang sampun pangkat militer. Ing residhenan rawuh. Tundhuk lan jeng tuwan tur tabik ing beteng maryem munya. Tondha urmatipun dhumateng sang lagya prapta. Tuwin para tuwan amtenar opsir. Agung sampun pepakan. 9. Miwah kapala cina utawi. Kapala arab sasamineka. Ingkang linilan ngadate. Theng pukul gangsal gupuh. Kangjeng tuwan residhen kanthi. Asisten manjing pura. Methuk jeng sinuhun nitih kareta nunggil bak jinajaran dra gunder anumpak wajik ngarsa wuri congklangan. 10. Gongsa kang neng satepining margi. Awit ngarsa residhenan prapta. Galadhag umyang swarane. Canthuka ngorek barung. Cara balen dening sitinggil kagungan dalem gongsa. Monggang munya ngungkung. Wor tambur mares kumrampyang. Yayah lampor laksana kumrusuk atri. Tambah resmining praja. 11. Inggih mongka pratondha ngurmati. Tindaking jeng tuwanmalbeng pura. Tundhuk ing sang nata tabe. Jeng tuwan kalih sinung. Lenggah celak jajar ing kursi. Segah minuman wendah. Sareng sampun ngunjuk sasmiteng wadyarsa tedhak ebah ingkang mongka panganjur ing laris mantri panewu jaba. 12. Sinambetan kaliwon bupati. Bongsa jawi pulisi mahesan jeksa saha non anone. Umekar songsongipun keksiha mwang atab atitib kadya sekar sataman neng semi pandulu. Ning kawula lit kang umyat neng tepining margi kadhesek kacepit ing wreda sambating bayang. 13. Biyung simbok anjeleh sru nangis rena nolih sutanya sinendhal sarosa sakit bahune. Asambat atho biyung. Weneh wonten ngulari siwi. Endi mahu naking wang. Dangu nunen muwus ayaben masa ilanga. Jer wus akeh pulisi jaga nagari. Weneh wanita kadya. 1
14. Semu sura candhala ing laki. Ijen manumpang karteta sewan gya cinampur ing priyanem len darah dereng wawuh. Meket resep sengsem ing liring. Manis masemu dhangan jawataning wuwus wuwus maring kawusanan cengkal benang kajeng kang rineka janmi. Yugo lek kawekasan. 15. Kathah bilih winarni sakwehning. Solah bawaning kawula umyat wuwusen jajaran noteng. Ingkang panganjur sampun manjing prapteng plataran loji. Risdhenan ingkang wuntat maksih neng lun alun prajurit lan panakawan lurah urdas anyutra nyangking jamparing. Titihan sri narendra. 16. Nama kiyahi grudha rinukmi. Swandana gung saking kitha gungah. Epangirit kuda jene. Wolu sami gengipun kusir wlandi palopor warih. Satunggal ngajeng pyambak wahu jeng sinuhun tunggil sabak lan kang bapa. Kangjeng tuwan residhen lenggah kapering. Wuri titihan putra. 17. Kangjeng gusti pangeran dipati. Anom amengku nagara lawan jeng tuwan asisten risdhen tunggil sakretanipun lenggah kering dalem jeng gusti wuri malih pra kadang. Satriya gung agung. Nunten pangeran santana. Kakerigan anitih kareta sami. Busana brapameran. Badhe sambetipun tebih 16. Pada. Pun biyung endip. Serat saha tabe kula Kabar ing nagari sala katur tuwan kang milala. wiyose kalamun sela Punika panjurung kula. Ingkang mugi pinacaka wonten madyaning pustaka Nanging inggih sewu longka kalamun damela suka Saking kumedah sumengka Namung ginaliya lowung awon bratani suwung Tan wonten ingkang manjurung mila ta punika luwung Prayogi lamun pinuwung Kala maret ping sakawan Ing bacem celak bengawan wanci jam satunggal awan ris dhestrik darma pranatan Wonten satunggal parawan Ingkang nama pun sarinah Nyipta karep kang tan genah anandhang susah ing manah mung sumedya nganut pejah Temah badane den krenah Supaya cupeting tuwuh Nora ketang dadi uwuh amrih susahe tan wuwuh praptaning pati tuwajuh Kadarpan anrang pakewuh Taksih enget dereng lali Agenge kang toya mili prandene jegur ing kali sarinah boten preduli Temah galagepan keli Ngerambyang wonten ing toya Sangking denya kraya raya sanget anandhang babaya kekathahen ngunjuk toya Kirang sakedhik pralaya Katujune waktu siang Tuwin para rare guyang ing gigisik kathah tiyang kala sarinah ngerambyang Pra tiyang sami tumandang Mring sarinah atutulung Mara pentasan denusu saking nging toya pinulung wetenge mlembung lir busung Wong lanang wadon kang ngrubung Padha wedi cedhak-cedhak Sarinah gupuh tinantak lajeng wonten ingkang nyandhak toya medal saking cethak Kados grojogan kumrawak Awit saking dereng kasep Wetenge lan iga mepet mila lajeng saged kingsep kothong katingal ngalempet Mung lambe jebret lir slompret Kathah wong kang prapta nonton ngungun mring sarinah katon Rinubung kaya memanton tur nora sinumbang keton Saking tekate tan maton Wasana sami wilujeng Dene tekate ing ngajeng nanging kathah kang gegujeng anjegur bengawan kenceng 2
Prapteng don arep ngaceceng Titi kaping sanga likur Dadining pangripta sokur wulan maret kang pungkur dene tan kalawan ukur Neng wisma ala pitekur Dera pon dadi pangajar Mangiket mung marih lejar sanadyan nora ginanjar katandhan pamagang jajar Amerikah Wonten sawenehing dhokter. Badhe sagah tumbas jisimipun tuwan gewito. Ingkang sampun dosa amrawasa tutungguling para angereh tanah amerikah. Bilih saestu kapatrapan ukum pejah. Pangawisipun sewu ringgit damelipun amung badhe kanyatakaken ing ngatasipun wonten tiyang sampun purun-purun amejahi para ageng. Ingkang boten angsal uda nagaranipun awit tiyang ingkang mangakaten wahu kakinten wonten ludira awon ingkang minggah dhateng uteg andadosaken ewah ing kaengetan ananging sapunika prakawisipun gewito wahu sampun kapriksa wonten ngarsaning pangadilan. Kadakwa amejahi presidhen nareputlik amerikah angaken dipun maha. Pangadilan lajeng andhawuhaken bilih sang durhaka katetepaken dosanipun sarta kedah kapatrapan paukuman pejah. Sang durhaka mawi kadangu dening pangagenging pangadilan saderengipun prakawis punika sinigegan punapa taksih darbe aturan malih dhateng pangadilan ingkang saged angicalaken utawi ngenthengaken dosanipun. Aturipun sampun ngantos pangadilan amatrapi paukuman pejah. Amargi longka saupami tiyang tanpa uda nagari kapejahan. Pangadilan andhawuhaken malih bilih aturipun boten saged angenthengaken dosanipun sasakit tan nunten anggebrak meja. Karampunganing pangadilan punika kapopo amargi badhe apel rumiyin benjing tanggal kaping. 3 juni. Bilih sampun terang angsal dhawuh anggenipun apel kaduga lajeng anglampahi paukuman. Jepan Ing samangke gupremen jepan anggelaraken pranatan inggal ngencengaken sampun ngantos wonten tiyang anerak wawaler simpen anedha saha sade tike tuwin candu. Wondening tiyang ingkang anerak wawaler wahu. Ginantungan paukuman nyambut damel paksan laminipun tigang tahun ingkang tetep dosa simpen sade apyun ginantungan paukuman nyambut damel paksan 1 wulan dumugi 1 tahun. Saupami tanah indiya nederlan kapranata mangkaten sampun tamtu badhe anjalari tata tentrem Kawilujengan wonten pangaos // kasmaran myating pawarti. Bra mratani kang tumerah. Lek jumadilawale. Warsa lip sangkala nyata. Tunggil murtining imam amesi panjurungipun kusuma ing dhusun dhana.// kang kewes gandhes mrak ati. Paparab candhani raras dhemes manis wicarane. Aris ywan mardi mardawa. Nincaya kadarmanya. Legawa para martayu. Yuwana tyase ngumala.// tetela amirastani. Lepas pasanging grahita. Suwigya ngejum wirage. Jrenihken matining rasa. Sarasa winapala. Kontas lesmine amanung. Lir panjuta amradipta.// sung pandam unggwan dhisternis puwara padhang trawangan katandukan susunare. Kadibyaning sang suraras malelane tyanira. Kontra mahambek silarju. Weh budiman kang ngaperak.// kayungyun cipta andasih. Minta sih angestu jaja. Sakadar tan wrining gatos dyan mremken pambudi daya. Daya manggihya misra. Saking kapetek pulanghyan amawan ardaning driya.// pekanjorken reh arjanti. Sanajan datan kawawa. Nawawani sang lir sinom ma[ ]kumawi hamba. Malintang nerang baya. Sosoban wawan pamuwus mrih panduk asmara tontra.// bagya kamayangan dening. Yapwan kababan silarja. Rumasa arsayeng mene. Kaguntur manik sarkara. Wahyanta wehaning tyas tiyang kang wajib jinatu. Krama sang retna ning pura.// ing pamanggih kula naming. Janma kang darbe kukila. Mamrmitanipun jinodho. Karana ing praptanira. Usadeku kang mawa. De sujanma kang nahurun sarana yeka minongka..// yogiswara awit saking. Kang lumrah suka pitedah. Tuwin mulangken kawruhe. Den anggep guru sayogya. Tiyang kang darbe montra. Dipun anggep juru nujum amargi kang wus kalimrah.// sujanma tukang jampeni. Sadhengah sakit punika. Sayekti dhukun wastane. Tamat samene arinta. Kumini seja mothah. Minta ing pitulungipun kakang bok mugi sung tedah.// nila ingkang wratireki. Sawihye den morken koya. Saepun teka warnine. Dados biru sawatara. Lah sapinten punika. Genge genya ngalap dunung. Kaping kalih katerangna.// saking kabunekana patik ambudi bekakasira. Salebete badaning wong. Teka gadhah kaengetan paran kamulanira. Ingkang dados sababipun pundi kang murugken ebah.// lajeng agadhah pamanggih. Yeku pirantos punapa. Kadiparan ing tanduke. Lan malih sabab punapa. Tiyang tan saged karya. Angebahken wudelipun mwang 3
sababe kelangopan.// saking bekakas kang pundi. Utawi kenging punapa. Den trangna nalar-nalare. Badhe sanget kula trimah. Panggiyarta ing benjang. Kacancang lunggweng gegelung. Katrap gelaring paningat.// pitaken kula punika sampun kantos embok ayu cendhani wangsuli mangkaten ya sesuk. Mangke kula mindhak sangsaya galendheng wicanten yade saweya anacik. Katandhan rinta pujinah Lah bibi biyang endip tutupipun panjurung sampeyan ingkang nyariyosaken sedan rak wonten aksaranipun I o a . punika bibi. Yen lereging kajengipun dhateng bibi piyambak badhe kula pahiben sanajan bibi mangsulana ora preduli bah gareng inggih kula pahiben punapa kula juru mahiben o sanes bibi. Katandhan pun jinah Panjurung Sampeyan kula aturi pambagya wigujeng masastra kumadama. Kula kayungyun sanget ing anggitan sampeyan bab widhi pradana. Ananging sajatosipun sampeyan punika sinten ta mas gajekipun sampeyan punika rak anuta. Suwawi kulka sinten punapa sampeyan kasupen dhateng kula. Kula rak pun jinah. Mas sastra mugi kaparenga. Benjing manawi anggitanipun wahu dumugi cariyosipunn bab rob tuwin surutipun toyaning saganten sarta nyariyosaken sadhasaring saganten punika mugi kacariyosna ingkang sawatawis radi panjang. Awit rayi jeng andika pun jinah badhe mendhet paidahipun atasing punika. Jinah Cariyos serat mintaraga wiwaha jarwa //oo// ambek sang para mar. ta pandhita uwus limpat saking sunyata. Tan sakeng wisaya. Prayojana nira lwir sagra ing lokika. Sining yasa wirya donira sukaningrat kiningkin ira. Santosa elah tan kalir nira saking sanghyang jagad karana.// tese ana sujanma. Ayun maring kapenedan. Amateni budhine kang aluhur pandhita arane. Tur limpading kasunyatan lan tingale marang kauwusan kalawan ta pandhita ika. Angilangaken kawisayaning pandhita. Tan ayun ginuron tan ayun pujining wong tan ayun sinungsungi dening wong. Punika kang denilangaken pandhita kang mangkana ika ta tukya wawadhah ira sanghyang wisesa. Kang denilangaken dening pandhita ika. Ora ayun ajagat aiki kabeh. Tulusaning jagat manungswa sajagad isi sami aba[ ]tiya maring batharane kabeh pandhita kang mangkana ika. Tanpa warana lan kang agawe.// esni sakwil budi ning paduka nira sang mangkana lwir nira. Ngemgah mamgalaning mikat kawijaya sang parta ring kayangan sambada pwa bathara sakraka tekandur niti lawan baya. Wonten ditya ngadeg ni wataka waca. Kwating jagat dikaya.// tegese sapra sadune empu kano maring bathara siwah. Ingsun akawi iki. Kadi ararahun lebu awune kang mugeng dalamakan sukunira bathara siwah. Tegese ora dadi. Ingsun angawi iki. Yen tan ana sih nugraha ning bathara maring sun. kalayanta sun karya wiwitaning kawining sun iki. Kasektinira sang parta koncara te kayanganira bathara indra sun sembadakene lan bathara indra. Ayun dhinatengan dening mungsuh. Kang ayun anglurugi ditya jumeneng ratu binisikaning ratu sang niwataka waca. Kuncara ing jagat digdaya ing ayuda.// jenenging meru kidul kuthanya maharep sumyak hyang indra laya. Mena molih wara wirya kenitya anam watek resi kabeh. Menang reksasa tan molih pejaha sireya tuwin mejahana. De manusa atapa dewa wehanem ring swarga arohara.// tegese saparnahe nagara nira sang niwataka waca. Ika kidule sumeru. Kalayan koncara sang niwataka waca. Yena ngalahaken ing ing yuda ing suralaya. Karanipun sang niwata iku angalahaken ing suralaya. Dene uwus olih kalewihanira maring sang niwataka waca. Iku tan pejah dening dewa. Deni reksasa dening buta. Sang niwata iku ing benjang kang amejahi yen ana manuswa sekti atatapa. Ingkang amejahi sabdane bathara siwah. Ing mangke ta kang ginunem dening para dewata. Dening ayun sang dewata kawaca. Anglurugi maring kadewatan sami kewehan para dewata sadaya.// sanghyang sakra sumiwi ning naya kumemepeh rahywa lipakna. Nahan wang sakti ta hayaning ngamjahan wara undangen lewu mateweh nika taya nugraha sang parta ngaranya ya. Matapeng ri gunung endra kila ngaran ywan mahywanan jaya.// tegese sanghyang ngindra angesthi ing wardayanira. Prayogi kang sun ambila sraya. Kang amejahana ratu yaksa kang ayun anglurug maring suralaya iki. Kalayanta wus koncara sang newata iku. Yen ayun anglurug maring suralaya. Angalahaken ing suralaya. Ika si manuswa sakti atapa. Ana ing gunung endra kila. Arane sang parta. Sedyane sang parta atapa iku kang den tedha maring batharane sedya jayaha ing ayuda. Ring rana yen wus antuk ing kalewihan sang parta iku sun ambile sraya. Ingkang amejahana maring sang newataka waca.// badhe wonten candhakipun 4
0ngka kaping: 15 Kemis kaping. 13 April Bra Martani 1882 Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Putra dalem ingkang sinuhun kangjeng susuhunan ingkang mentas dipun supitaken sarengan kalihan panjenengan dalem kangjeng gusti pangeran adipati anom bandara rahaden mas darma jiseda. Jalaran gerah panas namung sakawan dinten kasarekaken wonten pasareyan dalem ing laweyan. Kala wingi dalu wonten pasamuhan ing dalem kapatiyan amarengi tetep nem belas tahun jumenengipun kangjeng rahaden adipati ngiras anyupitaken wayahipun rahaden mas sareh. Putranipun suwargi rahaden mas ngabehi purwa kusuma. Kangjeng tuwan residhen anedhaki. Para gusti sawatawis tuwin para tuwan- tuwan ing sinipat ing pangkat inggih sami anjenengi. Para bupati tuwin para tuwan-tuwan sanesipun ingkang sami jagong inggih kathah. Sasampunipun pasunggata wedang kaajengaken nunten minuman sasampunipun ngunjuk sarambahan kendel sawatawis lajeng lenggah dhahar. Sanadyan tinatanipun ing meja prasaja. Boten resek mandar katingal saha ing sadayanipun boten anguciwani. Tatanipun dhahar unjal dados ingkang sami dhahar boten kasesa saha angraosaken resep sadaya wahu angatingalaken wegigipun ingkang sami pinatah amandhegani lampahing pasamuhan ngajengaken bibar dhahar kangjeng tuwan residhen angunjuk wilujengipun kangjeng rahaden adipati. Mawi angandikakaken wi[ ]tuha ing yuswa. Saha mugi kangjeng rahaden adipati taksih lami angampil pangereh ing praja. Punapa malih tat titi taberanipun ing padamelan dadosa tuladha dhateng para abdi dalem sadaya. Sasampunipun dhahar para tamu sadaya wonten ingkang lalangen kasukan wonten ingkang sami jagongan amirsani besanipun wireng. Bibaripun wanci jam tiga dalu. Tamatipun tedhak dalem Ingkang anggarbek rata narpati. Kangjeng pangeran kolonel arya purba nagara sarehe. Twidhe komandhanipun ngapit rata anumpak wajik neng[ ]nu gidrah-gidrah ngranggani kaprabun tengara musikan munya. Tambur mares mogang ngung nging sitinggil wiwit ler gladhag prapta. 1. ngajeng kananing risdhenan muni. Kodhok ngorek cara balen ingkang. Umyang kumarampyang rame. Mriyem bengteng ping telu puluh tedhak dalem sang aji. Sor leyo tinaratag gandhok adrinipun tansah kekanthen asta lan ingkang bapa jeng tuwan residhen nuli. Angancarani lenggah. 2. Neng ngekrun ingkang sampun rinakit ring sarwendah ngampar binabara. Jeng tuwan lenggah kursine. Kering dalem sinuhun sarawunging busana aji. Sasongkok prajuritan yayah sri miluhur. Jeng gusti narendra putra. Amangahgem ngembari rama narpati. Lir sang surya wasesa. 3. Lenggah jroning ngekrun tanpa kursi. Wuri sadherek dalen sadaya. Neng jawi ngekrun lenggahe. Para mipro rum-arum wonten ngarsa dalem narpati. Banjeng mujur mangetan kursi dhudhukipun ingkang kidul ajengira ngaler ngilen kang eler makaten ugi. Majeng ngidul mracima. 4. Para tuwan-tuwan warni-warni. Wonten lenggah kursi wonten ingkang. Jaga-jaga neng gadrine. Papatih dalem lungguh. Dhepok ener ngarsa sri mulki. Sajawining wiwara. Kanan keringipun bupati kaliwon jaba. Majeng ngilen sumiwi ing narapati. Bukuh lir konjem kisma. 5. Nitya yayah kucem mratandhani. Kalindhih lintyeng prabawa nata. putra dalem sasedherek pukul satengah pitu. Abdi dalem kaliwon ngarsi. Samantrinipun samya. Cakut usung-usung. Gongsa sing wringin rinenca. Pinarnah ring gadri wusipun nuli. Pradongga pathet munya. 6. Angrarasi resmining lumaris klangenan dalem badhaya taya. Jro wiwara ngarsa noteng. Sahantawising lungguhnya kang para mipro dyah adi. Beksa tan cinarita. Lwih ingadat sampun sarambahan sri narendra. jengkar saking ngekrun tedhak kamar sami. Kasukan lan kang bapa. 7. Kangjeng tuwan gung agung utawi. Para gusti kang pantes kinarsan lalangen setoter deyen papatih dalem [ ]gur. Sarehipun wonten waringin binatur para tuwan mipro dhangsahipun tinabuhan ing musikan kanan keri walandi kidul ler jawi. Tinembang gagentosan. 1
8. Tangeh mene sadaua winarni. Tuwn juru basa we[ ]kes mudha. Lan kadang sepuh namane. Tuwan juru basa kundherat ingkang panata bukti. Kursi lenggah sang nata. badhe dhahar sagung. Nging ambeng pan pinasangan leter asmanipun sang badhe majibi. Ing ngambeng mung pra nindya. 9. Mwang pemutan uruting kondhisi. Wilujeng dalem sri maharaja. Wilem nederlan indhiye. Kangjeng tuwan guprenur. Lenrel ingkang wicaksana tri. Sinuhun jeng suhunan de kang kaping catur. Jeng tuwan residhen nulya. Saurutnya kewala adating nguni. Sampat sampening karya. 10. Pukul satunggal sri narapati. Tedhak gadri wingking lan bapa. Jeng tuwan mates residhen dhahar wonten ing pungkur. Kangjeng gusti pangran dipati anom mengkunagara. Kanthen astanipun lan jeng tuwan asisten kang. Ngacarani ing gusti sang raja aiwi. De jeng radyan dipatya. 11. Sasra nagara sareh bupati. Kang tugur kalilan dherek dhahar. Mwang pra anung sadayane. Kembul tan wonten kantun komisaris ing meja titi. Musikan kalih prangkat sareng ungelipun kadi amimisik karna. Sung wasdita ring pra wigya angladosi. Jeng sri narendra wina. 12. Meh rampun dhahar wiwit kondhisi kangjeng tuwan residhen kang mongka. Dumadya pambatak use catur kangjeng sinuhun kaping gangsal jeng tuwan malih. Ngantos kaping wekasan ning kondhisi wahu. Pukul kalih bibar dhahar. Sawatawis sahat kangjeng sri bupati. Arsa kondur ngadhatwan. 13. Jeng tuwan residhen nayogyani. Hurmat nuhun sru kalingga murda. Kawistareng semu dene cundhuk tyas dalem prabu. Jengkar nitih swandana sami. Tan pahe sadayannya. Parargyaning ngenu. Kadya duk rawuh narendra. kangjeng tuwan dherekken kondur sri mulki. Rawuh sana sewaka. 14. Sawatawis lenggah nuhun pamit jeng tuwan residhen sakaliyan jeng twan asisten residhen sinutabe wus mundur. Maryem beteng dalu tan muni. Wahu sri naranata ing sapengkeripun kang bapa angenya pura. Para putra santana kaliyan mijil ring dalem sowang-sowang. 15. Kangjeng tuwan nalika lumaris kondur neng ngenu hurmat kamyarsa. Sing mandrawa tambur rame. Maresi monggang suwuk ing sarawuhipun ing loji. Jeng raden adipatya lan para tumenggung. Wus kondur luwar tuguran tata titi tamat wilujeng ing kardi. Aran srat pista raja. 16. Manggeling carita awit saking. Ki nayah kewala ring kang nurat cupet tunane weruhe. Nanging kumedahipun amanjurung minongka saksi. Sungkem ulun ing gesang. Sajroning prajayu. Sor lebu pada nararya mangke dadya pangobe nging tuwan mudi juru ngarang pustaka. Wawangyamba. Pun biyang endip Ing nalika dinten malem akat tanggal kaping. 9. Wulan mulud tahun punika. Griyanipun tyang nami suradikrama. Bekel dhusun ing saman dhistrik sapuluh kitha klathen wanci jam ½ 2. Dalu kadhatengan karti sampeka. Nanging suradikrama pinuju jagi ing pabrik jaganalan ingkang wonten griya atmajanipun jalu nami. Imandikrama. Kinten ngumur. 20. Tahun . ing dalu punika imandikrama wahu wonten salebeting panti kraos datan sakeca manahipun lajeng nyandhak sanjata. Kaisen obat mimis binekta medal dhateng jawining wisma. Sareng dumugi satepining pataran boten wonten punapa-punapa. Lajeng mapan tatileman dhateng ing griya gandhok ananging sampun prayitna. Wiwara tanpa katutup boten antawis dangu myarsa swara meglek imandikrama ririh medal anganthi sanjata. Lajeng jejep wonten ing poncot pandhapi ler wetan tan antara lajeng wonten lidhah gumebyar. Pun durhaka katon tyang 2 iji. Lampahipun wonten salebeting jaro sarana ambarangkang. Anjujug enggen mahesa. Badhe kadhawahan sanjata anginten dereng pramana. Pun durhaka awangsul manger dhateng kilen pandhapi mangaler lajeng ambabah griya wingking. Leres sakidul ing goco kang ler kilen sedya nglandhak sareng antawis sampun butul satepining jogan imandikrama cikat aminger. Dhateng sakilen griya wingking. Pun druhaka tiga pisan sumerep solahing imandikrama. Ananging tan gumingsir sedya ananggulang pupuh. Imandikrama tegen tan sedya uncat tangkis sanjata. Sareng ginggang sanjata katamakaken pun druhaka kaprawasa satunggal lajeng dhawah sanalika kantaka. Ingkang kalih lumajeng anggendring. Ingkang kanin enget sambat makaten iya iki rasakena suguhe wong mara dhayoh sarana babah. Dhasar wus rada suwe gonmu sedya among lulut [ ]ten o aku mas adhimu jaya reja. Dene kok jebul mengkono. Wusana lajeng kabekta malebet ing pandhapi saha katangsulan imandikrama lajeng anatap pagentangan titir asora swaranipun konca parapat kanan kerining dhusun ngriku sanalika aprapta. Rincangipun suradikrama nami sadiwirya cikat apangkat lapur dhateng ing pabrik unggyaning jagi suradikrama wahu. Ngiras lapur dhateng tuwan sanalika tuwan upsinder. Amariksani druhakanipun tuwin dhi[ ]trak sapuluh sapunggawa. Sami sedyarsa dhateng griyanipun sura dikrama. Ing saman sapraptanipun ing wismaning sura dikrama. Tuwan amariksani dhateng pun druhaka kanin sarta sanget ing pangalokipun mekaten bangsat jaya reja. Dhek wingi kowe dak pocot anggonmu lumaku gawe jalaran saka males saiki teka amartamu ing wismane suradikrama. Sarana andhudhuk taritis kancamu sapa. Aturipun jaya reja. Konca 2
kula tiyang. 2. Dara. 3 kalayan kula punika. Sareng jaya reja amratelakaken nami dhusunipun tyang. 2. Pulisi lajeng anyatheti. Sanalika lajeng anglampahaken cundaka tyang. 2 kapikut dening pulisi. Wasana pun druhaka. 2. Iji lajeng kaladosaken dhateng kabupaten kitha ing klathen karampunganing rol tyang. 2. Kang kaembet jaya reja. Luwar. Jaya reja. Kaukum bucal tigang tahun. Boja nagara Nalika dinten malem ngahat angrintenaken tanggal kaping. 26. Wulan punika ugi wanci gatha tatabuh. 2. Dalu. Griyanipun tiyang wasta pak joni dhusun bulu. Dhistrik kitha. Ngajeng korining griya wonten tiyang dhodhog-dhodhog nedha kori badhe lumebetwusananipun tiyang dhodhog kori boten sarionta malih. Wiwara lajeng kapeksa sarana pirantos samenganing kori pak joni lajeng kapikut dhumateng tiyang. 4. Iji ingkang anedha kori wahu sarana nyuwaten asu celeng endi barangmu. Pak joni saking getering manahipun sakedhap boten amangsuli. Ingkang wonten amung budi amrih oncat saking tanganipun tiyang sekawan wahu. Wasana tiyang sekawan wahu merwasa sarana penthung dhumawah ing sirahipun pak joni. Sampun saestu kemawon lajeng kelayaban kados anandhang labet ing pilingan ingkang kiwa. Malicat kulitipun pak joni lajeng kaculaken kalayan tiyang sekawan wahu. Saoncating pak joni. Lajeng anyepeng rayatipun pak joni. Inggih punika bok joni. Inggal kabuntel salebeting gelaran sarampunging pambuntelipun lajeng kasingkiraken tiyang sekawan wahu inggal abeskup barang darbekipun ingkang darbe griya. Gunggung aregi. 181. Rupiyah. Satelasing barang tiyang 4 lajeng gendring. Dinten katiti mangsanipun serat punika asisten wadana bulu ugi sampun budi daya angupados katrangan durjana kecu ingkang kasebut ing inggil dinten punika sampun nyepeng dursila kecu sarana sih bukti. Awarni dhuwung saha sanesipun sadaya punika saking pamarigalipun mas behi dana adiwijaya. Inggih punika prayantun wadana kitha ingkang sampun kacala priya waskithe ing kapa praja saha taberi ing damel saestu kenging kinarya tuladha dhumateng para pratiwa nem-anem ingkang punika sadaya pangajeng-ajeng kula mugi kapriksana. Dhumateng para mitra-mitra kula ingkang gagriya ing padhusunan mugi sampun anilar awas saha emut. Lo hamba boten bilih kataman ing duka cipta kasebut ing inggil ananging pangajeng-ajeng kula kandhega samanten kemawon. Sasakit wuntak wawratan dhuh lahe kawical sampun sirna. Konca titiyang alit ing bojanagara namung agagas wedaling sabinipun kawontenanipun sasabinan datan kakirangan toya saha usumipun tiyang tanem namung kuciwa sanget kapala nagari. Andhawuhaken dhateng para wadana dhestrik sami kakresakaken angukur sabin salebeting wawengkoning dhistrikipun kapesthi karampungaken salebeting tahun punika. Wawaton saking dhawah dalem kangjeng tuwan up insepektur betawi. Ingkang nembe angejawantah ing paresidhenan rembang. O memelas sanget konca wadana. Sami ngaluncing jalaran mongsa rendheng kadhawahan ngukur sabin enjing umum-umum para pratiwa sampun dados canthuka ing sabinansarta angetutaken kaler pirantos pangukuran sabin konca tiyang dhusun sami sambat angadhuh. Jalaran sabinipun risak katrajang tiyang ingkang sami narik kaler. Ananging ingkang semanten wahu inggih lajeng angeron mudha mupus jalaran waton karya praja. Ingkang wonten namung sasambat kemawon olatalah. Kok kebangeten temen kangjeng gupremen apa ora welas marang abdine kang kaya aku kang sapisan sawah rusak kang kapindho mesakake priyayi kang ngukur. Prasasat wong kena penggaweyan peksa jegur kali. Ngendhem nyang leleran kodanan. Lah punika panggagasipun para titiyang. Saking pamanggih kula punapa boten langkung utami bibar panen mila ika ukur. Mayar ingkang ngukur boten damel pituna dhateng tiyang alit. Pungkasanipun macan galak wulu badhak inggih mongsa borong karsanipun nagari. Kawula pun puspa lulut. Cina Sahantawising kitha hongkong dumugi kitha kwangkong badhe kadunungan telegram sastra sarta tembungipun cina ing nagara sanes-sanesipun ananging pambudinipun pangagenging kantor telegram ing nagari cina. Lampah ing telegram wahu wonten sadhasari sata kapendhem dados amboten mawi cagak saha pal ingkang urut margi ageng. Jalaranipun kala rumiyin sampun kalampahan kapatrapaken pamasanging telegram wahu mawi cagak sarta pal ananging sareng rebah sami angrebahi pakuburan lajeng adamel risak. ingkang badhe dumugi S.M. Patilasan purwa Salebetipun bawah dhistrik boja kendhal samarang. Ing dhasun trayu wonten satunggal guwa. Ugi kasebut guwa trayu. Inggih punika nalika jaman purwa guwa kiskrendha. Karatonipun mahesa sura jatha sura 3
ingkang ayuda brata lawan wre sugriwa subali. Gapuraning guwa wonten wujuding sela kapetha sirahing dapongga. Pawartosipun punika minongka sengkala tahun. 8 dumugi sapunika sampun 1800 tahun. Salebeting guwa wonten lepenipun awujud sela kapetha pradongga sarancak punika ing ngajeng pradongga kalangenanipun sang mahesa sura. Wonten malih salebeting dhusun wahu awujud sela kawestanan sela arjuna. Inggih punika pratapanipun raden arjuna. Sacelaking sela arjuna wonten padhas longsor mangandhap krowakipun sameja bunder punika pawartosipun patilasipun kala semar tumut raden janaka kalorot wonten ing ngriku. Salebetipun bageyan bahrawa wonten ingkang kawastanan gedhong sanga. Inggih punika patilasan partapanipun ajar buntit wonten saluhuring wukir. Ajar buntit wahu nalik katelukaken dening jeng sunan nyaknyana kapurih islam boten purun prangipun ajar buntit kapracondhong. Lajeng ambles ing sela. Ing sapunika selanipun dados samadhangan ing gnriku wonten sendhang sakalangkung wening tirtanipun inggih punika tilas pasiramanipun para widadari. Amargi saluhuring wukir ngriku kala rumiyin pakayanganipun bathara kaneka putra. inG samangke kasebut wukir budhak. Ing dhusun liwut wonten sendhang ingkang tirtanipun panas kados dene wedang. Ing dhusun madhini wonten sendhang ingkang tirtanipun kados dene atal utawi malih wontensendhang pangilon ingkang tirtanipun wening sarta asrep anglangkungi. Sakiduling wukir buthak wonten ardi kawestanan ing grojogan sewu punika tilas pratapanipun prabu baladewa ing mandura. Salebetipun prang brata yuda. Pitik kang anemu motyara Ana pitik aceceker Anemu motyara Darbeke wong arab ilang Lalungan nyang desa Sanadyan wruh. Pamikire Dudu doyan aku. Upama bras wus dak cucuk Entek mahu-mahu Ngrawiti brana ing ngalam donya Yen ora kanggo gunane apa Ason-ason Aku duwe asu cilik Gedhene sakodhok Sikile pat sarwa putih Wah buntute megrok Endhase ya uga putih Kuping mung sing ireng Dhuwur mata plenik loro Kaya andheng-andheng Nanging mung eman sathithik Asuku si kunthing Ora bisa akilayu Rehning kasukan bling Tan tresna. Bojo wahayu. Rak boya beda sonaku 4
0ngka kaping: 16 Kemis kaping. 20 April Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Ing nalika tanggal kaping. 29. Wulan sapar tahun punika. Griyanipun iman dikrama. Wakil bekel ing dhusun tengahan dhistrik sapuluh kitha klathen kinten wanci jam. 1. Dalu. Kalebetan karti sampeka. Sarana ambabah tengah leresing jogan ingkang gadhah wisma nglilir saking anendra. Lajeng medal ambekta waos sareng dumugi ing latar pun durhaka boten wonten katitik tilas lebeting cepuri ambedhah pager bethek keleres kilening regol kinten wiyar. 2. Kaki. Inggil. 4. Kaki. Ngantos dangu wonten sajawining wisma. Boten wonten sabawaning manungswa. Lajeng malebet ing wisma. Sedya mapan anendra malih. Wusana mireng swara gumrubug rehning celak pabrik kakinten bilih tirta grojogan ingkang anjog ing pabrik. Wusana druhaka wuru wahu wangsul ambesmi griya. Sareng imandikrama medal ing jawi. Griya sampun abyor datan kenging tinagulang ngantos telas sacuwil boten wonten wisma kantun wetah dados awu sadaya. Gumun kula punika dene wanci rendheng jawah angecepeh. Wisma kabesmen teka boten katututan. Satepining jurang sakiduling dhusun gathak bayalali wonten wreksanipun waringin ageng. Kina makiwa tiyang sakiwa satengening wreksa wahu sami ajrih ngambah sarta celak amargi saking singer sarta kasebut angker. Tandhanipun saben malem dinten jumungah tiyang ingkang celak ing ngriku mireng swaraning kados dene tiyang wicantenan. Ing samangke wonten saweneh ing tiyang ingkang anyatakaken sarehning sampun mupakat misuhuripun ingkang asring kamireng wahu ginemanipun gandarwo saha dhemit wasana sareng kasidikaken sayektos ingkang kamireng swara wahu awujud tiyang lugu jaler estri. Ananging sanes ingkang kasebut gandarwo sarta dhemit tatelanipun rare jaler estri sami bebedhangan jalaran papanipun singer tru resik mila punika sareng sangandhaping waringin dipun babati resik sampun boten wonten tiyang amireng swaraning gandarwo. Salebetipun wulan maret ingkang kapengker. Demang ing dhusun kragan dhistrik jati nom bayalali. Kadhatengan tiyang ingkang sampun misuhur gelaraken ngilmu ajar jaya kawijayan sampun sawatawis kathah tiyang ingkang malebet murid sarta misuhur ing kathah tiyang wahu ngaken darbe sasebutan raden seksa dewa. Ugi raden margana. Kang ugi karan raden alisuwing sawo. Ndening naminipun ingkang lugu karya reja. Sareng kamirengan ing parentah tiyang ingkang ngaken guru lajeng kapikut saha lajeng kakunjara dereng ngantos kapriksa nalar nalaripun ali suwongsa katrangjang sakit padharan lajeng palastra wonten salebeting kunjara. Kintunan Mekah Salebetipun ing mekah sasakit kolerah kenging kawastanan kathah sanget tiyang ingkang pralaya jalaran saking sakit wahu. Sanadyan kathah sasakit ing nagari sanesipun ananging boten kados ing kitha mekah. Tiyang ing nagariu sanes ingkang sami dhateng ing kitha mekah nalika dhatengipun taksih saras bilih dhatengipun ing ngriku sampun sawatawis dinten amasthi lajeng anandhang sakit kolerah. Mongka sakalangkung kathah tiyang sanes nagari ingkang malebet ing kitha mekah. Kathah ingkang darbe panginten wontening sasakit jalaran pambektaning tiyang ing amonca. Ingkang sami mudhun saking bahita. Mongka tatelanipun tiyang ing ngriku boten pisan darbe pambudi jalarananing sakit saha mulyanipun dados angemperi ingkang anjalari kados ing ngandhap punika. Tuwan berton bongsa enggris ingkang sampun nate dharteng ing kitha mekah. Anyariyosaken bilih ing gnriku sawatawis kathah rareged ingkang boten kaparsudi. Tandhanipun meh tamtu ing satepining margi- margi punika kathah balung-balungipun kewan kadosta kuldi. Unta. Turongga ingkang boten kabudi sirnanipun balung-balung wahu lajeng kamongsa ing kukila gagak punika bilih lajeng kesisan ing samerana sumebar ing gonda saestu anuwuhaken hawa awon punapa malih tirta ingkang mijil saking sumur janjam 1882 1
ingkang kaangge para tiyang ing ngriku sadaya sarehning sampun kanyatakaken bilih sumur wahu ingkang salaminipun boten karesikan sampun tatela tandhoning rareged ingkang tumusipun dados hawa awon sanadyan tatedhan ingkang kaulah ing ngriku ugi katingal kirang prayogi. Bilih dinten khaji. Para tiyang sami dhateng ara-ara arfah. Ambalang jumrah punika satunggal tunggal ing tiyang sami kurban awujud mahenda jaler satunggal kapragat ulamipun katedha wonten ing ngriku. Satirah ing ulam ingkang katedha. Lajeng wonten ingkang kapendhem saha kabucal mongka ngantos pinten-pinten awu mahenda. Ingkang kapragat ing dinten khaji wahu dados balung balung saha kecaranipun daging sakalangkung kathah ingkang gandanipun awon. Tuwan malsan tuwan birardh bongsa dhitslan pinuju dhateng mekah amung sakedhap sumerep patrapipun nalika kurban boten saged andangu aningali lajeng mantuk awit nalika punika kemawon sumerep mahenda ingkang kapragat sareng gunggung. 300 iji. Wujuding ara-ara ngantos kados samodra ludira. Kabuncang nging samirana gandanipun sumebar angebeki kitha. Saunduripun saking kurban ing kitha mekah katingal sast suwung. Sajawining kitha mekah sakalangkung kathah kunarpaning kewan unta. Kuldi sasaminipun dumunung ing sacelaking tirta ingkang dados pangombenipun tiyang malarat pramila tiyang ing arab bilih langkung ing ngriku lenging grana tamtu kasumpelan kapuk ingkang saged anulak hawa awon. Sampun kalampahan kala tahun 1831. 1865. 1866. Ing kitha mekah wonten ambah-ambahan sakit kolerah kathah papejah ngantos isining tiyang ing tanah arab kenging kawastanan sapalih ingkang pejah. Dados pantes saupami para raja ing tanah eropah tumut ambudi sagedipun sirna lampahing kasangsaran wahu. Saha sampun lajeng kalampah angleresi tanggal kaping. 13. Pebruwari tahun. 1866. Raja ing tanah eropah saha amirikah amatah caraka dhateng ing kitha setambul ugi katampen kalayan renaning panggalih dening sultan ing setambul gatosipun badhe ambiyantoni ambudi sirnaning sasakit kasebut ing inggil ananging boten saged kaleksanan amargi panjenenganipun sultan ing setambul saha para tiyang ing arab sanget analisir ciptanipun angencengi ingkang sampun dados tekadipun piyambak. Ingkang tinon saking buwana inggih punika jumatara dene salugunipun pakumpulaning hawa. Ing serat ngilmu palak anyariyosaken bilih pakumpulaning hawa wahu saking wiwitan dumugi judhegipun. 50 pal ananging kalayan ingkang kawastanan langit punika taksih sakalangkung tebihipun mila kawastanan langit wahu ambok manawi saking langut tegesipun ngelangut inggih punika pupundhating titingaling manusa. Mila warnining langit punika biru enem amargi sajudheging hawa sampun boten wonten mahujud punapa- punapa. Inggih punika ingkang kasebut awang-awang uwung-uwung. Langit boten gadhah maujud pethak abrit cemeng sasaminipun ananging salugunipun amung wujud biru nem. Upaminipun kadosta tirta ingkang wonten samodra punika bilih tinon saking dharatan sajudhegipun katingal biru nem amargi punika pundhating paningal sampun kalintu panggalih bilih ingkang biru tirtanipun bilih badhe anyatakaken amendhet tirtaning samodra lajeng kadunungna ing wadhah punika tamtu boten gadhah wujud biru. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. // kadyangganing taru-taru. Ing masa kartika wiwit tumekeng mangga sri masa. Nglentrih rondhonira sami. Nging tayen wus masa citra. Tumrun wiwit sumemi. // yen we yangga angganipun kang lami koncatan riris dhedhep datan pasa raba. Dupi kagunturan dening. Dresing kanang tirta marta. Cumengkung abareng muni. // [ ] kiswara angganipun sru kataman erawati. Kekes dahat kamohi[ ] sawuning monda sumilir. Prabawaning al wawar. Enggaring tyas manggung muni. // yen cintaka angganipun wus lami tan antuk warih. Munya tansah angambara. Yen wus manggih tirta wening. Seger tentrem datan uyang. Nir sabawa kang mawredi. // yen ta seri angganipun ing wayah rahina sami. Mempen neng guthaka nira. Surup ing kalandaragni. Enggaring tyas angambara. Sumebar ngupaya bukti. // yeka ta sanepanipun anggeng ulun duk ing nguni. Lami tinilar ing mitra. Tarwig andon seneng dening. Jeng sang sumitra lumingga pratistheng liya nagari. // munggwing tanah menadhu. Ing samangkya wangsul malih. Mandhiri neng surakarta. Baya nugrahaning widhi. Sung usade kaunengan sumarambah sanagari. // tar len kang sru tresneng atur. Rawuh paduka basuki. Dahat sukaning tyas hamba. Mugi-mugi ing panggalih. Karsa misudheng kadardyan mring kang kumedah magengsih. // dhuh mitra wandaweng ulun kang sampun kacihna sami. Rumaket saha bipraya. Linanggengna ing salami. Sampun kirang pangaksama. Dumeh ngong nambrama mungging. 2
10. // lalanggon sinawung kidung. Punika tan pisan saking. Kumawigyaning pangripta. Tar len mung mrih rumeseb ing. Amung seneng pakumpulan silara kasmaleng galih. 11. // rikala pamahyanipun malem respati tanggal ping. Patlikur jumadilawal alip sangkalaning warsi. Iku rupaning esthinta. Kangjeng sang anindya mantri. // entyarsa nireng tyas angsung. Raharja sagung kang sami. Asuka tondha kadardyan marlokken saking pamurih. Rawuh wismamba datan lyan suka pangastawa maring. // pra weka jeng ulun catur. Kang enjing punika sami. Sinupitken lumaksana. Ngadating agami suci. Nging tan mawi wini waha. Mung met sagatining kardi. // karantabana rahayu. Wigya ngawuleng narpati. Winistha madya utama. Netepi sanggyaning wajib kalis kasmalaning kridha. Yayah ingkang ngasta wani. // [ ]taka sarojeng luhur. Ngeng atur sugateng ngaksi. Rare samya tatayungan kasinggihan datan adi. Mung mongka punamur lenggah. Supadi tan dahat sepi. // mwang malih sedyengsun amung. Ngluluri pusaka jawi. Rarengganing kawiryawan beksa tembang miwah gendhing. Mongka warsi taning weka. Kang dereng diwasa sami. // mrinh tumaning susilarju. Tan menget sanggyeng pakarti. Kang puwara tanpa karya. Mwang antuka pangestuning. Kang muryani kina-kina. Darapon manggih basuki. // titi tataning kang tanduk lumrangsina bawa munggwing. Barung lagu ring pradongga. Katawanging gunung sari. Mongka panambramanira. Kangjeng sang anindya mantri. Mangke ta rumiyin sang jaka tanya. Saderengipun kula ngaturi panjarwa sagaduging manah. Ing bab padangu paduka menggah wawatonipun anggen kula mastani bumi. Rembulan sarta srengenge sami kadunungan titah. Kula kedah nyuwun sumerep gumathoking karsa paduka. punapa anggen kula kumayagah negesi tembung tri loka. Punika jagad titiga bumi. Rembulan sarta srengenge. Paduka sampun karsa nganggep saupami taksih semang. Lah punapa gunanipun mawi andangu lajengipun kalayan malih paduka ngandika punapa kula sampun ngidegi jagad kakalih wahu. Kados dene jagad gumelar utawi bumi. Wah ingkang makaten punika sangsaya adamel kodhenge manah kula dene paduka minta badhe dherek angenciki. sampUn ingkang namung sakedhap bok inggih lajeng dadalema pisan rak boten wonten ingkang nyaruwe. Padangu menggah saderengipun manuswa awujud asmanipun ingkang maha mulya ngadhaton ing pundi. Lo kados pundi. Dene teka manungswa dereng wujud monggata kagalih. Kyahi bathang. Katur dhumateng jaka marsudi Kula sampun tampi serat panjurung sampeyan ing pustaka warti. Suraos bab paminta kula barkah tembung ngantos 75. Ingkang kasbut. Ongka. 75. Sampun kajarwanan ingkang. 74. Boten amung suka pratikel kula kapurih dados sambutan buku dongeng. Ingkang isi piwulang sae. Iyosan jurubasa surakarta. Ingkang sampun surud upami angsala kados boten ngantos imbal wacana kalayan sangkelikan nurat kados jaka marsudi. Dene ongka. 75. Tembung jimat paripih. Utawi jimat pipih. Punika punapa sampun sampun kagalih leres tembung kalih wahu jarwa satunggal bilih pancen sampun leres inggih amung sokur. Ananging sanadyan mekatena. Kula rehning ing panampikir ing nambalan. Jalaran saking kethuling manah. Menggah tembung jarwanipun ingkang mekateng punika ing awitanipun iyasan saking tyang bongsa punapa. Utawi wontenipun sampun pinten tahun. Mitra tresna. Sang jaka tanya. Minta barkah Wedharing kang pangripta amanis sinarojeng sagunging pudyarja. Katur paduka wiyose. Mitra kang sekti luhung. Datan kewran sagung pawreti. Ri sang buja kirana. Atma tranggata tur. Tan liyan saking punapa. Ulun amung minta barkah krana sugci. Sedya ywa kacamboran. Menggah kawontenipun dhalan ringgit walulang. Pratongga kelir balincong. Punika ingkang sepuh saha kuwaos pyambak ingkang pundi. Punapa malih ringgit walulang punika ingkang pancen bagus pyambak ingkang kanamekaken sinten. Ing ngajeng kula sampun ngaturi pratelan makaten dhateng mitrastri bok rara mentrik ing sendhang tretes nanging kaparingaken wangsul. Wonten malih paminta kula barkah. Menggah jarwa wijangipun asma kasbut ing ngandhap punika kados pundi. 1. Minta raga. 2. Pinta raga. 3. Inta raga. 4. Winta raga. 3
Inggih punika dwija wareng wukir indra kila duk jaman kadewatan. Candhana sari ping. 6. Jumadilawal ing alip pasemoning sengkan tunggal pandhita rupaning janma. Mitra kang sedya sih. Sang jaka tanya Teka amarajak gungan kula dhateng mitra buja kirana. Menggah tembung kasbut ing ngandhap punika kados pundi tegesipun. 1. curiga wanita wisma turongga 2. suwita sinuwitan marintah pinarintah 3. kadang karuh mitra atmaja yayah rena 4. kaki nini pangupa jiwa utang silih 5. amotangake anyilihake 6. sanjan sinanjanan 7. jagong jinagongan 8. manjurung. Pinanjurung 9. anjejaluk jinalukan 10. unggah ungguh ing ngisor ing dhuwur 11. sinembah sinuhun suhun ing ngajenan 12. anembah anuhun-nuhun angajeni 13. abungah asusah arara akapenak Atur kula sakeh pratelan ngantos tiga welas ongka. Ingkang manawi cewet salah satunggalipun amesthi risak sadaya sirna ambelani. Apesipun cinacat ing ngakathah. Saha rinasanan. Sang jaka tanya Cariyos serat minta raga wiwaha jarwa Sekar sardula // wate kang japa mantra. Yen kasalimur dening rajah mwang tatamah. Idla geng ngikesi wasmuti tatang preda bathara snera. Ambekni wisaya. Lila uwa-uwa. Lwidwan suka datmika. Singit mantra juga. Srebadani ngalawan prih kayuke swara.// tegese binasulan malih manahirta nathara indra. Iya yen nolih kaluluwihan sang parta iku sun ambil sraya. Manawa teka katungkul dening ponca driya. Tan ayun ingsun angambil sraya. Yen uga langgenga yoga bratane maringa bathara. Siwah arep ingsun ambil sraya. Maring sang parta iku yen asingit maring yoga bratane.// yandhe sang sayani hyang indra tumeka saparta tan daraka. Ing ngudwan pagaweha bancana panone cipta sang palguna. Yen inamang ratan angrepaya pamet metya sraya pwan sira. Yapwan tan kawenang binancana marang manggeh palinggih nira.// tgese maksa tanpa [ ]ndel sang hyang indra. Maring patapan ira sang arjuna. Manawa tandaraka patapanira sang arjuna. Ika karsanira sang hyang indra. Akaryaha pangrancana. Kinon angawasena. Ing tapanira sang parta. Yen siluputing pangrencana tulus ing ambil sraya. Ingkang ngamejahi maring sang niwataka waca.// laksmining sura loka sampun saya rencem tapa mwang brata. Akeh kang kapilih pitung siki tikeng angantunge kir mulat. Rwekang adhi tinglota mapamekas. Sing kocap lan supraba. Kapwan marma turun lehenga pakeru papa ywa rabtih.// tegese kang rumencem ing tapanira sang parta. Pangisining sura loka. Widhadari pipitu. Widhadari pipitu punika. Tahantuk ing ngagawe para dewata. Kang ginawe mulat tegese mulat sosoca. Yen uga dadi widadari pipitu. Ingkang luwih kakalih sang supraba. Kalawan sang retna nilotama. Tan prabeda lawan bathari ratih. Warnaning widadari sisiki punika.// tambe nyalini ngir tkeng kinamerdeni wida watek dewata. Sampurna waya wradak pinayata muja ya mider ping tiga. Hyang brama dhumadhak catur muka batharendra mahakeh mata. Emingge akakociwambek ira ywan kalanwanunggi wuri.// tgese duk wahune ginawe widhadari punika sosoca kang den gawe den yoga dadi kinena taya. Ayuning dewata kabeh. Sami aningali pangigeling widadari. Sang hyang brama dumadak catur muka papat. Sang hynag endra andadak amata papat. Akweh ing ayun titiga. Ing lodhananira ngiwa tngen. Ana tunggil munggwing. Juluk satunggil karane mangkana yera yeni leng kang nganingali pangigling widadari.// ye kang mangkya kinon hyang indra sdhangamwit tapya mursita. Ngtam putri silihen kang rum ta sakareng was-was manah nyarjuna. Strinya kang nginucap manohara subadra sira mwang tnolupu ywa.tan pora pwat kapning kang dasa guna rupan ta den tanaku.// badhe wonten candhakipun. 4
0ngka kaping: 17 Kemis kaping. 27 April Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Nalika wulan ingkang kapengker punika. Kula amratamu dhateng wismanipun rongga jaya dikrama. Dhusun guling dhistrik kitha klathen gadhah 1. Wit kalapa dumuning sakidul wisma jawi cepuri. Sawek anedheng who. 6. Janjang. Ingkang 1. Janjang isi 14 iji. Ingkang 7 ules abrit limrah kados sadaya. Ingkang. 7. Iji ijo gumun kula punika dene sadaya abrit teka wonten ingkang besat ules ijo. Pawartosipun punika toyanipun kenging kadamel jantu ingkang kawastanan lisah bondhet saged ambalak salir wisa. Ewadene inggih kilap yektosipun. Ing dhusun celak ardi marapi leres iring wetan ler ing wukir. Wonten kalapa pang kalih inggilipun tanpa sesami. Wohipun angrebda. Ananging boten nate kaundhuhi tiyang. Pawartosipun uwoh blarakipun bilih sampun wanci sepuh dhawahipun dhateng samodra. Dene ingkang nanem boten tiyang ingkang sumerep mila ciptaning manaha mung sumongga para wasis. Wonten tiyang kulina mapag gondhang. Nalika wulan april kaping 15. Wahu pak gondhang tinanggenah dening demang nambangan ambekta jampi. Inggih punika jampi ingkang badhe kaangge ngusadani para tiyang kabupaten sragen ingkang tansah tininjo sasakit kolerah. Sanadyan punika pandamelaning nagari naming pak gondhang sarta kancanipun para tiyang kuli. Mawi kaparingan prabeya sangu kalih kethip satunggal tiyang. Wasana sareng pangkating jampi pak gondhang boten tumut sanalika dipun ucali boten kapanggih. Sareng kapanggih dipun takeni wangsulanipun sawek kampir tumbas kulelet temahan dadosaken nepsunipun demang nambangan lalampahan pak gondhang kasuwunaken pangajaran ing parentah. Kala samanten wanci jam. 1. Siang pak gondhang lajeng kalabetaken ing kunjara. Anyipeng sadalu wonten ing pakunjaran enjingipun tiyang mandhor sepir ngriku. Badhe angresiki kamar ambikak konten kaget agenipun aningali dene pak gondhang sampun kapanggih pejah. Labet gulunipun katangsulan setagen kaangsalaken kaliyan rujining candhela kamar sepir. Gumantung gogangipun kaliyan siti watawis namung ½ kaki. Kintunan. Bahrawa Ing waktu sapunika ing nagari bahrawa. Panuju jawah kang sedheng saha para tiyang sami suka seneng ing manah. Jalaran mirah sagunging tanem tuwuh. Tan kirang sandhang tedha. Tur tebih saking roga paga among tani sampun lebar panggarapipun sabin miwah tegilipun mandar sampun beliki titiyang panen sabin rawi. Redi sendara Kala tanggal kaping 2 wulan april 1882 redi sendara ambaledhug ingkang sisih wetan tapel wates kedhu. Sarta sisih kilen ler. Bawah dhistrik kali alang. Bagiyan ing ledhok residhensi bagelen tanggal kaping kalih april wanci enjing kamireng saking wana saba. Kados swaraning gurnita kang kaprenah tebih. Saha meh tanpa wekasan swaranipun tuwin pucaking ardi kalimput ing ambara ingkang sakalangkung kathah miwah satengah ing kukus tinon dahana murup nurut kukus ing kangemeng manginggil kadya anjir. Prasasat meh ngayuh jumantara. Marmanipun titiyang dhusun-dhusun ing sakiwan pangenipun redi punika. Saha pabrik the ing tambi. Tuwin ing bedhakah. Kathah kuwatosipun jalaran karaos bilih sitinipun gonjang-ganjing. Amargi saking punika anuwuhaken manah ngenes sarta sampun sami tata-tata sumedya badhe ngungsi. Nuwun inggih punika titiyang ing pabrik tambi. Tembing ler kilening redi sendhara. Menggah bledhugipun redi wahu ngantos jam. 9 enjing. Nunggil dinten punika. Ananging kawahipun ingkang sisih ler wetan (kali alang) amung tinon mengangah ing sela kang kamoran walirang. 1882 1
Pawartyos saking tuwan asisten residhen ledhok kala tanggal kaping. 3. April nyariyosaken ing nalika bledhugipun tansah medal kukusipun andhedhet kang medal saking kawahipun ing sisih ler kilen saha sakiwa tengenipun. Sawuring ngakathah sampun antawis 70. Tahun sawek sapunika redi sendara bledhug. Enggelan Ing kitha long boroh. Ing mangke sawek yasa jam ingkang sakalangkung agengipun kawastanan ejam raksasa. Badhe kangge ing greja senpengil ing nagari londhon menggah wawratipun ejam wahu. 17500 kilo gram (kati) dados awratipun langkung 5000 kilogram katimbang kalayan ejam ing greja notredhami. Nagari paris inggilipun 8 kaki 10 dim alangipun 8 kaki 6 dim tuwin waragadipun kateksir telas 37500 rupiyah. Samongsa ejam punka sampun dados sayektos agengipun ngungkuli ejam ejam ing sanagari inggris. Saking kapencuting manah kula amireng kamulyanipun para tiyang ingkang saged anglampahi wekel sarta temen anetepi ciptanipun tiyang kina. Kathah paedahipun dados kula andhar kados ing ngandhap punika. Kyahi amad arum abdi dalem pradikan ing dhusun karang. Punika sampun umur. 130 tahun anak putunipun sampun sami dados abdi dalem pradikan sadaya. Saha dados abdi dalem sanesipun wondening kyahi amad arum wahu dumugi sapunika katingal taksih santosa boten montra-montra bilih sampun umur samanten ingkang kacipta salaminipun amung lampah temen sarta sabar tawekal boten katempelan samendhang ingkang lampah druhaka. Wonten malih ingkang angemperi lampahanipun kyahi amad arum anama ngabehi jaksa prawara. Abdi dalem mantri panumping ing nagari surakarta. Punika kabaripun sampun ngumur. 96 tahun mongka anggenipun tetep dados abdi dalem mantri panumping anggentosi palenggahaning mara sepuhipun anama bgabehi sastra wikrama. Aliyas mangun yuda. Kala salebetipun prang dipanagaran dados anggenipun dados abdi dalem mantri panumping wahu dumugi sapunika sampun 60 tahun boten kakirangan satunggal punapa. Wondening lalampahanipun ugi kados kyahi amad arum atmajanipun ngabehi jaksa prawara wahu mung kapetang ingkang jaler gunggung. 4. Ingkang ongka 1. Pambajeng anama wira setika sawek magang lajeng pralaya. Ongka 2. Panggulu anama ngabehi suma reja. Sampun dados abdi dalem mantri gedhe anggentosi mara sepuhipun. Ongka 3. Pandhadha anama rongga sastra wikrama. Aliyas wigya dikrama. Abdi dalem mantri pulisi bayalali. Sapunika taksih magang wonten ing kapatiyan ongka 4. Wuragil anama ngabehi purwa kartika sampun dados abdi dalem mantri gedhe anggentosi mara sepuhipun mongka ngabehi jaksa prawara wahu dumugi sapunika taksih katingal santosa anglampahi ayahan dalem sasaminipun wujudipun boten angemperi sampun ngumur 96 tahun. Malah pawartos ing kathah kala ngabehi jaksa prawara kinten ngumur 73 tahun sampun nyuwun seleh saking kalenggahanipun dhumateng atmajanipun ongka. 1. Wira setika ingkang sampun pralaya. Amargi dereng dados abdi dalem awit sampun rumaos kadangon anggenipun anglampahi pandamelan anaganing kangjeng parentah ageng nagari boten kapareng jalaran sampun katitik wekelipun saha katimbang kalayan pandamelanipun taksih saged anglampahi piyambak dumugi sapunika. // akanthi pamuji ulun. Marang kang kasebut ngarsi. Pantes kinarya tuladha. Lalampahaning angurip. Tumitah ing ngalam donya. Wekel temen lan taberi.// sumingkir kahing karya dur. Mangesthi pakarti becik keni winastan kabegjan. Tan ana druhaka prapti. Saciptanira raharja. Muga-muga sanghyang widhi.// nglulusken rahayunipun. Janma kang ambek utami. Kalulusna panjang yuswa. Sirna babaya tur maksih. Kawula jeng sri narendra. dadya abdi dalem mantri.// mumuji katularana pira bara bangkit mulya lalabuhan kang utama kadya pamargane baya nanging sakalangkung angel tan kena mung pikir gawel kang lumrah panyipta grendhel manungsa kathah kang rewel nandukken pambudi ngrekel mupakat tukang baliwur titahing hyang maha luhur blabar sumebar amawuh kang tandya bangkit misuwur tan kena dipun salimur nadyan janma sugih mikir tembung santri pan wus takdir titah tan kena sumingkir jaman awal prapteng akir tur pambudi datan cicir yen tan pethuk tamtu bubar 2
anetepi tembung dhasar yen kawengku datan nasar lamun katumpangan ajar sajatine kuwat dhasar manungsa tan kena kikip awit samya taksih urip yen kabudi yekti mirib nadyan lalampahan gaib anandukken manah lincip supadya samya kapencut lampah kang pantes den enut amumpung durung kabacut sabarang ingkang piturut ambudi sirnaning luput pira bara luwih cukup yen wiwara durung tutup budi kang nganti kecakup lamun puspa maksih kudhup sirnane pangumbar sanggup mung narima jangji tentrem awet dadya abdi dalem nadyan tan ana kang nanem upama wiji kapendhem thukul lamun datan mendem de kang sakamantyan arang pambudine umur panjang mung paminta aywa kurang tan keni ginawe gampang anyipta sabarang-barang titi tamat kang panjurung kang maos aywa kaduwung Mung katimbang papan suwung clathune wong mendem cubung. katandhan jaka sumawung Bab buntuting khewan Manawi kamanah. Satuhunipun sadaya buntut punika sakalangkung amaedahi ing ngatasing khewan kadosta buntuting tikusing nagari amerikah kidul ingkang dipun wastani tikus kanthong. Agengipun sakucing. Sukunipun ngajeng celak wulunipun saemper wuluning bajing. Buntutipun anjenthar. Nekuk turut sanginggiling gigir. Amila dipun wastani tikus kanthong. Amargi sangandhaping weteng wonten kanthonganipun raket celak akalayan penthil dipun geni cindhilipun ingkang mentas lahir. Anemplok pating krenthil lajeng anesep saking ngriku. Manawi sampun radi ageng. Samu medal anggremet gigiring biyung. Kumranthil ing buntut. Saking sampun lanteh. Sanadyan saya ageng ugi taksih purun kumranthil. Yen saba. Mongka mireng kumresek enggal wangsul kumranthil malih. Samasa kabujeng ing tiyang. Rumaos anggenipun lumajeng. Wonten malih bangsanipun tikus ananging sanes panunggilanipun ingkang kasebut ing nginggil saklangkung karem dhateng lisah samasa saba. Pratingkahipun beler sanget bilih sumerep lisah wonten ing kopi. Lajeng mlangkring. Angrikiti sumpelipun buntutipun tumunten kacelupaken ngantos klomoh. Lajeng kadudut dipun dilati rambah-rambah. Manawi sampun tuwuk lajeng ing panggen liyan ewadene inggih taksih dipun wongsal-wangsuli malih. Ngantos satelasipun. Wondene tikus ingkang kacetha wahu. Salugunipun boten sanes akaliyan khewan ing ngalam donya. Ingkang amaca buntut amila tiyang ingkang ambuntungi buntuting kapal punika boten prayogi. Karana kangge angebuti laler lemut sapanunggilanipun. Kajawi kasebut ing nginggil angengetan. Sanadyan sagawon boten saged angucap anaging kopat-kapiting buntut ingkang minongka pratondha kakajenganing medal saking manahipun. Cangkriman Kula mirengkaen cangkrimanipun rare angen wonten ing tegil ananging sarehning kula manah sanes cangkrimane lare dados parlu kula gelaraken ingandhap punika. Anggenipun cangkriman makaten. Lawang iku yen dijupuk cecake bisa mebur. Sawara walang. Iku kabeh manungsa parlu kudu anduwe sarta nganggo. Le. Punika tegesipun kados pundi. Bilih wonten para sarjana paring katrangan. Katandhan pak sathim Candhakipun bab hawa Pakumpulaning hawa ingawiyat bilih tepuk ing dalem sageleng-gelenganipun saking wantering dalanipun lajeng saged anyuwara gumludhug kang inggih winastan galudhug saha baledheg wondening kapyarsaning swara wahu katarik sangking dayaning hawa inggih punika samirana. Mila saupami ing gagana boten 3
wonten hawa ingkang tempuk sageleng-gelenganipun saestu boten swara swara ingkang gumaludhug anggigirisi wahu. Wiwit gebyaring kilat dumugi pamireng gumludhug ing swara kakinten 30 sekondhen dangunipun dados tempuking hawa wahu dumugi gadhuging pamyarsa kinten-kinten 16 pal. Ing pulo jawi bilih mongsa rendheng hyang bagaskara dumunung ing sisih ler. Pakumpulaning hawa ingkang wonten sisih ler kasorot ing diwangkara sakalangkung panas samirana kathah saking kidul mnagaler amangilen adugi pakumpulaning hawa wahu saged angoncataken. Bilih mongsa katiga hyang bagaskara dumunung sisih kidul pakumpulaning hawa ingkang sisih kidul kasorot ing diwangkara sakalangkung panas sumamburating hawa dumados ing samirana saged angoncataken pakumpulan dados lampahing samirana saking ler mangidul mangetan. Badhe wonten sambetipun. Candhakipun kawruh widhi pradana // asmarandana// manawi wayah ratri. Panuju ing masa terang. Ing bomantara katongton panjrah wujud mawa cahya. Abyor pating galebyar. Angken retnayu sinawung. Ing banan kancana mulya.// yaiku kang den wastani. Lintan kalamun winulat saking gelaring bumine. Apan alit sakamantyan nanging kayaktenira. Kalangkung-langkung gengipun tan mirib ing kawuryanta.// denira dalit kaeksi. Sajatine mung kagawa. Cidraning kang pandulune. Kranten sasaning lintang. Saking bumi mandhala. Kalintang mandrawanipun tan gampang sinita sita.// trenggana wahu anenggih. Datan sawarna kewala. Na pintane dhewe-dhewe. Kathah ira catur rupa. yaiku kang sajuga. Lintang panggang wastanipun tanate ngalih panggenan.// kadwineran lintang alih. Nguniweh lintang ambara. Datan mathok sasanane. Katrine lintang kang dadya. Pandaming lintang liyan kapate lintang kumukus lintang bubuntut utawa.// wujuding panggeng trenggani. Punika mageng priyongga. Datan ana timbangane. Lan cahyane sru dumilah. Amancorong ngumala. Tinon dyatmika masebu. Lir netyaning dyah utama.// punika lamun kaeksi. Sungsaranireng pamulat kadya den colok asthane. Sorote yayah tumama. Ing sajroning locana. Denete prabane wahu. Saking wateke pribadya.// apanta datan umijil saking cahyaning baskara. Nenggih kang dadya karane. Kartika panggeng punika. Katon tan nate owah. Saking don pratisthanipun. Wit wahu sasananira.// longkang-longkang kir rinukti. Sawiji saking sajuga. Sartane wahu longkange. Datan kerep datan arang. Nanging kawikana. Kartika panggeng puniku. Sajatine lumaksana.// kathahnya saking pangeksi. Ponca atus luwih kurang. Nging yen winaspadakake. Kalawan kasapraksana. Luwih saking sayuta. Iku tondha yaktinipun madayaning kang paningal // karanten unggyaning saking. Gelaring kang janaloka. Kaliwat-liwat tebihe. Marma saweneh trenggana. Wonten ingkang kawuryan amancorong cahyanipun wonten malih kang katingal.// ambleret prawane kedhik dununge ana kang cerak ana kang adoh nguniweh. Anenggih dohing sudama. Saking andha buwana. Tikel ro cinakreng kalbu. Saking antaraning surya.// kalawan bumi puniki. Kapratelakaken mangkya. Ukuraning antarane. Lintang saking madya pada. Upama laris ira. Mimise mriyem sumeprung. Mangayu ing ontariksa.// kang rikat angluluwihi. Kongsi datan kasat mata. Jroning salawe warsane. Bok manawa lagya prapta. Panggonaning hyang surya. Yen larise salawasipun patang yuta satngah warsa.// iku lagya bisa prapti. Enggoning lintang kang perak anggana lawan bumine. Dereng kartika kadwinya. Kang lumaku ngambara. Cahyane kurang sumunu. Awit sakalawenira.// umahya saking hyang rawi. Atanapi mahitala. Akurang luwih kathahe. Kinten wonten ponca dasa. Dohe sesananira. Saking sanghyang anggrarawuh. Wonten kang astha yuta pal.// patang atus epal tuwin. Karyane alumaksana. Ngideri bagas patine. Tepunge denya umedra. Lawase ana ingkang. Astha dasastaaharinipun tanapi astha daswarsa.// katrinya lintang kang dadi. Pandaming lintang ngambara. Tumutur ing saparan don lir warwat lawan bandara. De lintang kapat ira. Kang aran lintang kumukus lintang bubuntut utawa.// yen ngejawantah sireki. Tinon keh aponca dasa. Nanging luwih kabyaktane. Ponca tus manawa ana. Nenggih laksananira. Angideri anggarawuh. Bisane tepung ana kang.// sapta dasa esad warsi. Atanapi catur warsi. Anenggih ila- ilane. Yen sireku ngejawantah. Ngalamat kanang praja. Sawastu bakal katempuh. Satru dibya ngraba seng prang.// karya rusaking nagari. Nging ila-ila mangkana. Banget temen duparane. Tan kena yen ginuguwa. Karana datan pisan cundhuk lan pangawruhipun para kretarteng budaya. Taksih wonten sambetipun. Sastra kumadama 4
0ngka kaping: 18 Kemis kaping. 4 Mei Bra Martani 1882 Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Kala senen kang kapengker punika wanci jam nem enjing. Tiyang cina ingkang nyepeng beya panambangan ing bacem badhe adus ing bengawan wonten gegisik mireng sebawaning tiyang gereng- gereng. Naming sang babah boten patos anyaruwe. Lajeng andumugekaken sedyanipun adus sareng sampun purnaning adus yang rawi nedheng diwasa. Ing ngriku kawastara bilih kang gereng-gereng wahu cina singkek sarta nandhang labet murdanipun kados sinambelah. Malah kirang sakedhik kimawon pedhoting guru. Sanalika sang babah lajeng asuka serep dhumateng lurah bekel ing dhusun bacem mila boten ngantos satengah jam ing gisikan sampun jibek kathah tiyang nglayat tuwin aningali. Ngabehi darma pranata panewu dhestrik ing grogol kanthi para karereyanipun amariksa dhumateng singkek ingkang labet tatu. Nanging sampun boten kenging kadangu. Jalaran pun singkek sampun boten saged angedalaken kuwandhanging swara. Saben gadhah krejed badhe wicanten ludira nira sumembur saking ing gurung. Mila lajeng dipun ikrak kabekta dhumateng nagari. Lumebet ing kamar sakit bok manawi saged katututan mirudaning jiwa. Wondene babaya kang sumampir pun singkek bilih rinasa saking dugi prayogi kirang memper manawi tinempuh ing durjana begal dupara cinidraha ing satru kang mawa sandi. Saking kawawang sandhang iji. panganggenipun kirang semuwa. Sarta bebektanipun namung Kandhutanipun yatra kirang saking srupiyah. lading gapit penyukuran. 8 Sarehning pabrik pandameling eis ing purwadadi sadaya pirantosipun taksih enggal dados wedalanipun eis reged bilih kaekum ing gelas camboripun kalihan toya buthek saha mawi endheg-endheg. Traju Ing pangecapan yatra ing kitha neyorek amerikah. Wonten saweneh traju kang langkung awig ing pakirtyanipun bilih katumpangan dalancang ing kiwa tengen sakebet sami sakebet kang sami wiyaripun sami timbangipunananging saupami ing salah sajuganing dalancang wahu kaserat kalayan potlot sayaktos angglewang. Juru gambar Ing nagari otokah ruslan wonten sawenehing tiyang dhusun ingkang tanpa suku sarta asta. Saged anggambar kalayan pirantos menggah pirantos wahu kacokot. Sarta panggambaripun bagus sanget ngantos andadosaken gumuning ngakathah. Samangke kaparingan balonja saking kangkjeng gupremen ruslan ing mangke kathah para tuwan-tuwan ingkang sami ambujuk amidera ing kitha kang ageng-ageng. Supados sageda angsal yatra ingkang kathah. Ananging eman tilar prajanipun. Sanjata Ing nagari enggelan ing salebeting sangahat punika. Sampun [ ]bi sanjata gagrak enggal ing kawastanan tembung walandi. Wibel magesin gewir sanjata lup kalih ingkang gadhah pamanggih tuwan jendral ankok. Menggah sanjata wahu lup kalih jejer kadekek pethi prunggu. Kang isi warih. Supados asrepa kemawon saha bilih sampun kapirantosan ing dalem saejam saged mungel kaping. 600 jedhotan sarehning anggenipun angojahaken bab sabjata wahu taksih kacekap kemawon dados kula dereng saged angandharaken bab ing kawontenanipun. 1
Ngendhakaken ombak Sampun awit jaman kina wonten cariyos bilih lisah punika saged ngendhakaken ombak ing nalika jamanipun tuwan pranklin tiyang mursid ing jaman kina. Sampun nyobi dereng antawis lami ing nagari petereyad sekodlan wonten saweneh tiyang nyobi. Ugi leres punapa kang kasbut ing inggil wasana sampun karembag dhateng para niyaka badhe dipun yaktekaken bab punika. Ing saurutipun margi bahita ing dhasaring saganten dipun cemplungi gendul isi lisah. Sareng lisah wahu sampun cambor kalihan toya. Palabuhan ingkang asring ageng ombakipun temahan toyanipun anteng saha waradin kados kaca. Kula mireng pawartos bilih sri paduka kangjeng tuwan ingkang wicaksana gupernue general ing batawi. Karsa badhe tindak dhateng ing surabaya. Anitih palwa. Saha ingkang arsa andherekaken palwa prang kalih. Ingkang punika sanget ing pangajeng-ajengipun para titiyang ing nagari samarang menggah rawuhipun ing ngriku. Ispaniyah Wonten tiyang amanggih bondha ingkang kathah pangaosipun wonten ing nuswa formenterah. Sakawit wonten tiyang ispaniyah nem iji sami kesah hambabedhag amrangguli guwa ingkang kasudhungan ing rurungkud anggembuleng. Sareng katamataken guwa wahu katawis saking pandameling manungsa. Kala samanten tiyang nem iji sami kasengsem badhe anglebeti. Sasampunipun sami rumantos lajeng lumebet ing salebeting guwa wonten gedhongipun ageng satunggil salebeting gedhong wahu wonten tabelanipun kakalih. Kawujudanipun sanget adi sarta peni pandamelipun tutuping tabela kabikak kenging kalayan gampil ing ngriku wonten jisimipun kakalih. Tiyang estri nem satunggal tiyang jaler sampun sepuh ingkang sanget panjangipun satunggal tiyang estri wahu angangge makutha kancana pinathik ing sosotya endah ingkang kathah pangaosipun dene ingkang jaler angangge makutha raja sarta anyepeng teken kancana. Sanajan para tiyang ing ngriku ugi sampun sami sumerep guwa punika. Ananging namung kakinten panggenaning sawer kemawon. Titiyang wahu ingkang kakalih sami dhateng ing kitha ageng madrid angaturi pariksa ing parentah ispaniyah kawontenanipun prakawis punika ingkang. 4 kantun rumeksa bondha ageng ingkang dipun panggih. Lih balon Ing nalika tanggal kaping. 4 maret tuwan simon ing nagari enggelan numpak lih balon kalayan tuwan brine. Kadugi saged medal ing jumantara anjog ing nagari prasman wasana sareng dumugi satengahing samodra lih balonipun kawraten lajeng dhawah. Ananging kapanujon caketipun ing ngriku wonten bahita asep langkung. Enggal mikut tuwan kakalih wahu sarta katulungan kabekta wangsul dhateng nagari enggelan malih. Saweneh ing priyantun urun rembag ugi numpak lih balon ananging dumugi ning samangke watawis sampun tigang wulan dereng wonten pawartosipun mesthi sampun pejah ing tengah saganten kerep tiyang ingkang kabilahen saking anumpak lih balon ananging tansah sami seneng cobi kenginga kadekekan kemudhi kados bahita punika. Kenging kalampahaken ing sasenengipun ingkang numpak sareng punika boten awit kedah manut lampah ing angin. Kala ing dinten malem jumungah kliwon tanggal kaping. 9. Wulan jumadilakir utwai kaping 28 april tahun punika. Antawis wanci pukul 9 ing nagari surakarta. Celak saking kitha. Wonten swara kumarusuk titiyang sami agentang lesung [bendrong] sareng kula medal badhe aningali bilih ing jawi wonten punapa-punapa. Ingkang katingal grahana utawi sanesipun kula kacelik sarehning boten wonten satunggal punapa ing jumantara utawi ing liyan panggenan saking kedah kumedah kula kapengin pirsa sayektosipun inggih lajeng antuk katrangan saking titiyang jawi pawartosipun ing kradinan celak dhusun gawok [kartasura] wonten maujud sela kakalih jejer. Sarta wangunipun kadi dene gunung sela kakalih wahu. Criyosipun gumathik ing patembunganipun tiyang jawi. Inggih punika ingkang dipun wastani sela tumpeng gathik sarehning kalimrahanipun titiyang jawi mastani makaten sarta saben kaelokaken mawi kabarung ungelipun kothekan embok manawi wonten yaktosipun ewadene. Kula inggih kirang pitados ing atasipun punika. Awit padugi kula piyambak lo. Teka anglengkara sanget dene kok wonten sela saged ebah piyambak tanpa kaebahaken ing tiyang. Utawi boten wonten lindhu. Sarta banjir sapanunggilanipun punika kados pundi. Amila kula nyuwun barkah para sarjana mugi karsa paring katrangan ingkang pratitis. Panjurung 2
Pambatanging cangkriman Kula sampun nyumerepi. Cangkrimaning rare angen ingkang kacariyosaken dening pak sathim kamot ing pustaka bra martani ongka. 17. Manawi boten kalintu kula ngaturi pambatang. Lawang iku yen dijupuk cecake bisa mabur-mabur. Leresa bab mungel lawa sok wontena lawa inggih mabur. Sawara walang iku kabeh manungsa gati kudu anduwe sarta nganggo-nganggo. Leres manawi ungeling walang ingkang ereg-ereg sapunika inggih sampun limrah sami kagungan utawi ngagem ereg ingkang kadamel ses manawi ungeling walang ingkang eceg-eceg kula ugi sampun ceceg dhateng cangkriman kalih punika wahu. Nuwun ingkang manawi wonten lepatipun mugi sampun dados panggalih. Boten langkung kula amung ngaturi cangkriman minongka wangsulaning guguyon ananging sapele sanget tembung cangkiwingan kapangkat kalih kados ing ngandhap punika. Loyu munganti dadi pirang rancak Bok tikus rong kathik rada cethek. Amung punika atur kula pak sathim ananging kula puji sintena para winasis ingkang paring pambatang condhong. Ugi badhe andadosaken suka bingahing manah kula. Pun jaka pamiluta Cariyos serat minta raga wiwaha jarwa Sekar sardula //tgese sampun ing ataya widadari punika. Amuwus sanghyang indra maring widadari pipitu punika. E heh nini supraba nini tilotama muwah widadari sadaya. Ingsun baboha nyilih marang raras rum nira. Ileyunira miyanga maring patapaning sang parta. Awasena tapa bratane sang arjuna. Yen kaduga bancanen pisan sang parta iku garwane kang kocap luwih ayu warnane titiga. Sang subadra sang manohara. Sang retna alupi ewa mangkana padha asor dening warnanira kadar saguna ayuning manungswa mongsa asor retna warnaning widadari.// yen tan palihakung sekar ngangsana. Durung rarab ning rereb tanpa [ ] raras lirining luruning lekaya wulat ing langit mwang yan keli kanang gadhungwa ungmure mambet gelung kesisan tantukbu uwus ayunya kabalik hyang kamayan mangkana.// tgese saha muwus sanghyang indra. Maring sang supraba. Ingsun kumandeling ngayunira. Tanpa gawe rarasing sekar angsana. Tumandhinga ing raras ira kapalayu rarasing ngangsana. Ika. Angusa rarasing mega mendhung kalayan tanpa karya. Rarasing lingiring nging gambir ika. Tumandhinga ing rarasira. Miwah gandane gelungira. Yen angore denajrihi dening sekar gadhung. Gandune. Apan bathara kamajaya tumingal lawarnanira kabalik sihe marang rabine mundur asih marang sira bathara kamajaya.// ing hyang sakra nahan pinambahak ning widadari mather. Warnwa len kamadim suruta yayanya menggal dhatenging paran akweh tapsari cethi kamilu tuhun kapwa ngiring dho kabeh. Tonte kang wukir ing drakila maparek mangkikin tumapak taya.// tgese samangkana pamujinira sanghyang indra maring widadari ika. Neher kinon miyang widadari sadaya. Maring patapanira sang parta. Sami amet anembah waranggana ika. Sami anglayang lampahe widadari iku kadi maruta mandra enggal dhateng ing paran rerekaning widadari sambi umiring saking katebihan ner katingalan patapanira sang parta. Widadari ika. Sami tumurun saking ing wiyati sami lumampah ing siti.// enjing katani kang dhateng wijah wijah wahu tarahnu. Osiking cemara ing geger dhara-dhara lwir nan panon apsari. Aswang-swang pahatos ning kayu ya manis sinwamnya minggeh-minggeh. Kadya natang ngimbang nikang susu lawan lambe marum bramara.// tgese saenjing widadari punika. Dhateng ing gunung indra kila. Sami kawiragan waranggana ika. Tgese kawiragan asuka-suka. Wonten kacemara kumelap kapawanan munggwing gegering gunung. Rupane cemara kapawanan punika kadi amabagekaken kang wahu dhateng. Wontenta padaning kayu manis kumelap kapawanan rupane kadi asengseng nging widadari. Ana kang tatandhingan laras sapanantanging kayu manis eh sang widadari endi pamuluning padapaningsun.// tingkahning wana wreksa moga tinenget rampwanya dening imarem tan waspadha saya prek juga katon burle muwah yanawu. Sanwam kapwas karkuning swadin lembang umung tan katodwi ning mrak rumarap kasampar ing ragas ning candhana pahunan.// tgese sakathahing wana. Kalawan griya kang kalintangan dening widadari kang munggwing kanan kering ing marga anging tan katitingalan dene sami kalingan ima. Kalingan ing enu. Tan awas katingalan sami kalingan awun wontenta brahmara. Paksane anging sep maduning skar kuning. Anunten miber maring ngawiyati angambul swarane kumbang ika. Wonten kang paksi mrak mencok ing kayu candhana. Aking anlar ing mrak kasebit panging kayu candhana. Apayunan.// aptaning patapan giha watu putih. Lwinyan panungsung guyu. Tut ireng magirang girang winulata nramwanya desan sang dhateng. Hning prihnya kunang nimitaning ngumogara rem lemulat pangde kuma kuwung-kuwung langit ika. Twruh truh kasedya nrawi.// tgese saha ngamba-amba ing banjaran kang dhateng patapanira sang parta. Kang kinarya ambal-ambalan sela candhani banjaran punika. Ingapit dening 3
kayulingan kalawan anungsung guyu. Tgese kayu kalecem pasungsung guyu. Tgese salingan kayu wuni. Lampahing widadari. Anut imbangi banging prawata. Sing jurang sami agirang warangganaika sami kalangen aningali langening enu. Wontenta kayu prihagung angungkuli parangajro. Sing tumingal aremen aningali parang jro ika. Wontenta kukuwung lumangkung ing jurang. Sampuning ilang kuwung punika. Atruh riris sumawur lambunging ngasala. Anunten kasenenaning surya.// tunganing parangan mangungkuli jurang tulya dalem ertambang malabuh jurang kapaleyeh ngkaneng lngis ning paras reres nyan aneng ring tawang parenga wuya kratikang sundari. Aywan wruh mangungak katon wla sarepnya lusu mambya ngawe.// tgese samucur mdal saking lambunging parang bumi. Tibeng sela kumayana. Leyeh sakala katingalan wontenta res-seres muni umung aneng tawang pareng lawan sundari. Tgese res-res paksi cantaka. Tgese sundari ayam alas wontenta padapaning wtas res lumung kapawanan rupane kadi angawe ing widadari.// asma tulsita // ingkang ngawukira pakapak sapajarana. Asmalimutan dlwang kokap mageng. Ptungnya tumakul marang lwa manyawuk banyu pareng parengat kes arcamana. Kayunya padha koyeka masaji sarwa palatin buning ngacengkrama. Atangkila dawa. Mure titira nganjali suluring kang anyar dhateng.// tgese aningali prawata. Widadari ika. Pucaking prawata punika. Taka kemulan dening ima. Rupaning gunung ika. Kaya ki ajar. Mega ingkang angungkuli kaya kethune ki ajar. Tgese bacma cicithak kang munggeng bathuk wontenta kukuwung lumangkung lambung nging prawata. Ptung tupungkul maring jurang. Anginum toya. Rupane kukuwung ika kaya bahune ki ajar anyawuk banyu arca mamana. Areraup tgese sakayunnya wowohan sami asegah ing widadari lagi dhateng.// alas katemu sang grahita muyana. Malaku jawehi tanggaling kapat lirangnya linengis uwus maka tirah yanata dhunungan tinglis maga. Atasaji sekar suhun kayus neng apaturutna waknya supinga. Wungu mwang angsana ruhun ruhunaken skran pirang gagana mulat. Badhe wonten candhakipun 4
0ngka kaping: 19 Kemis kaping. 11 Mei Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Serat ingkang tabe akathah-kathah mawi kurmat katur panjenenganipun ingkang aran serat kabar bra martani. Sasampuning kadya punika wiyosipun na[ ] ing dinten kemis tanggal kaping. 4. Mei tahun punika. Ing dhusun malang jiwan kadhatengan tiyang sa[ ] tiga. Panganggenipun mawi rasukan jubah sarta mawi serban sirahipun saking kinten kula punika ingkang dipun wastani tiyang arab. Sipat griya dipun lebeti prelunipun anawekaken dedaganganipun barang warni satunggal kasip tuwin warni pel tatiga iji. Bilih ingkanhg dipun taweni bara wahu boten purun tumbas lajeng cak kacandhak astanipun ingkang tengen dipun tingali rajah ing epek-epek sarta lajeng dipun sanjangi bilih sawatawis dinten badhe manggih sangsara kalangkung ageng. Bilih boten dipun tulak kasusahan ingkang badhe dhatengi. Tiyang ingkang dipun jarwani makaten wahu gadhah manah samar. Lajeng nedha tumbal tiyang arab anyagahi wicantenipun. O. niku sarate gampang mawon nak dika cawis beras putih sakati. Paku siji. Kunir siji. Pitik kemanggang siji. Nganggo tindhih ringgit siji karo dhuwit seteng. Kabeh niku boten kula tedha mung kanggo sarat mawon. Sareng beras paku. Kunir sapanunggilanipun sampun dipun mantrani. Pun arab lajeng wicanten sareng jereng gemponipun 7. Sakniki kabeh niku dika dekekake wonten gempo ngriki. Beras sapanunggilanipun lajeng dipun bundheli tumunten kalepat lajeng kesah. Lo punika kados pundi saking pamanggihipun panjenenganipun tuwan teka wonten lelampahan kados makaten punapa punika boten kenging dipun wastani tiyang ngapus-apusii. Pramila kula ngaturi priksa dhumateng panjenenganipun tuwan supados bab ing prakawis punika kapacaka ing pabaratan bra martani. Kang supados para tiyang asumerepa. Sampun ngantos kenging dipun apusi dhateng tiyang arab ingkang kasebut ing inggil wahu. Ing wasana sanget panedha kula dhateng panjenenganipun tuwan mugi akarsaha anggiyaraken ing serat kabar bra martani lalampahan kang kula pratelakaken punika. Sinerat ing manis rengga tanggal kaping. 17 rejep warsa alip ongka. 1811. Mugi prayantun pulisi ingkang kawogan arumeksa tata tentreming praja. Nunten anindakna ing sapikantukipun. Kukila taruna. Juru ngarang. Ruslan Tiyang bongsa yahudi ingkang sampun sami kapikut wonten ing ruslan jalaran saking anggenipun ambek raresah. Samangke kathah ingkang miruda saking ing ngriku dhateng tanah amirikah. Nembe punika mentas dhateng satunggaling bahita nahpilap langia. Ambekta wangsulipun tiyang yahudi dhateng nagara rus kathahipun. 325 iji. Sadhatenging nagari rus katampen kalayan pirenaning manah sarta lajeng kadunungaken griya pamondhokan karsanipun gupremen rus [ ] jeng rurukunan angumpulaken atas sapunika sampun ngalempak 12.000 dholar. Badhe kangge amiraboti griya-griya ingkang kadunungan tiyang yahudi wahu sarta sampun kapinta papanipun piyambak inggih punika pasi[ ] ingkang lami boten kaangge. Paris Ing kitha paris wonten satunggaling sumur. Ingkang salaminipun angajrihi boten wonten ingkang purun ngambah. Amargi saben wonten tiyang celak sumur wahu amireng swaraning janma. Sarehning sumur sampun kina makina boten kaangge tiyang ing ngriku. Ingkang taksih gugon tuhon amastani bilih punika swaraning setan awit sanadyan ing tanah eropah ugi taksih wonten tiyang gugon tuhon. Sanalika punika lajeng kapyarsa dening pangadilan amatah sawenehing jaksa kanthi pulisi. Wasana katingal tatelanipun ingkang anyuwa rasa lebeti sumur wahu. Pakumpulaning janma ingkang sami lampah druhaka kathahipun. 9 iji. Wonten ingkang umur. 17 dumugi 25 tahun saksana tiyang wahu lajeng kalebetaken ing kunjara. Badhe katali tinalar-nalaripun ingkang ngantos gathuk. 1882 1
Jepan Sawenehing tiyang anama emusa masaisa. Ambubujuk dhateng tiyang ing salebeting nagari jepan ingkang dereng sami ngangge anami kristen wondening anggenipun anggelaraken supados sami kapencut mangkaten. Sadaya manusa titahing hyang suksma ingkang boten meleng agamanipun salah satunggal ingkang dipun antepi punika saklangkung amelas arsa dhateng angganipun punapa malih sakathahing agami pancen sampun katimbang-timbang tatela boten wonten ingkang anyameni agami kristen amargi amung saking kasunyatan boten semang-semang. Tandhanipun tiyang ing nagari jepan samangke kathah ingkang sampun agami kristen cahyaning nagari wahu katingal resik gumelang- gelang boten kados nalika saderengipun katumpangan agami kristen mila sapunika sami wiwita angangge agami kristen sampun ngantos kadangon bilih tiyang ingkang taksih sulaya pamanggihipun awit saking kirang saserepan piyambakipun sagah badhe andunungaken saserepan ingkang ngantos gamblang-gamblang. Saestu saged kalampahan samangke sampun meh waradin agami kristen ing nagari ngriku. Rehning sampun kerep anggen kula yektosaken bilih raracikan ingkang kawedharaken ing ngandhap punika. Isjijab sanget kadamel anjampeni tiyang kacakot sawer ingkang mandi. Manawi wonten tiyang kacakot ing sawer. Sadhengaha sawer ingkang kalayan wisa. Punika enggal lajeng amendheta godhong patikan satekem manawi sampun kakumbah ingkang resik lajeng kagodhoga kaliyan janewer sacangkir. Toya sacangkir. Bilih sampun umob rambah-rambah lajeng kaentasa. Watawis manget- manget kaunjuka kang satengah cangkir. Sakantunipun lajeng kadamela ngopyok-ngopyok. Tatuning kang kacakot ing sawer wahu. Kiriman Ringgit cebol Ing ngajeng kula mireng pawartos bilih abdi dalem sanggar salebeting karaton dalem surakarta. Kala wija rare cebol anama rarad lima. Kakinten umur 10 tahun dedegipun 2 ¼ kaki. Punika sakalangkung andadosaken pangeram-eram babangkitanipun abeksa sarta cucuting wicaranipun karsa dalem lajeng kadadosaken ringgit taledhek saben wonten kaparenging karsa dalem kagebyakaken abeksa wonten ing ngarsa dalem punika para priyantun ingkang aningali sakalangkung gumun dene patrap sasolahing beksa anggenipun wasis terampil cikat sarta anggenipun saged adamel renaning manahipun para ingkang sami aningali. Kaleresan kula andherek malebet dhateng karaton ing ngriku pinuju wonten kaparenging karsa dalem anggebyagaken beksanipun rarad lima. Kula lajeng boten angengeti bilih andherek kula gatosaken angleksanani kapencuting manah aningali. Saha saged gamblang ing sasolahipun rarad lima. Sadangonipun rarad lima abeksa raosing manah kula boten kendhat tansah kula gagas punapa purwanipun anggenipun darbe kawicaksanan mangkaten dene boten timbang sanget kalayan wujudipun kala wiwit abeksa pamandeng kula ngantos boten kumedhap benjaring wingkisan sinjang anyarengi seblaking sondher. Tuhantasipun dumugining sondher ingkang sumeblak amung anjawil sakedhik jalaran saking celakipun ewadene saking sampun luwes patraping pangigel dhasar sampun saged anyarengi irama. Punika katimbang kalayan ringgit salebeting nagari kapiliha ingkang sampun kasusra saestu boten saged anyameni taksih cikat parigel luwes pun rarad lima. O sangsaya bilih angleresi ngatepang anggenipun katingal mendat mentul sataliringing polatan sumebar dhateng kang samya ningali adamel ketreging wardaya anuntuni sengseming cipta. Bilih beksanipun angleresi cariyosipun kawastanan kuputaru punika junjung ing asta kanan kering amung prapta sangandhaping pundhak ewadene saking luwesing tandangipun dados katingal malah anambahi pasajanipun bilih angganipun abeksa cariyosipun kawastanan satriya manah saha kawastanan marahu. Sanadyan panyepenging sondher tunadu[ ] amargi sacelak-celaking asta sarta dariji ananging sarehning wegig ulahing asta. Ingkang nyameleng kalayan irama dados katingal malah anambahi susila ning tingkahipun bilih beksanipun angleresi ingkang kawastan menjangan ranggah kumitiring dariji angruwel prapteng sikut ewadene malah katingal amrasajani. Ingkang dadosaken [ ]jinging manah bilih pinuju srisig punika saking cikta sarta luwesing tandangipun kasarengan liringing manising ulat punika andadosaken kenyuting kang samya ningali. Salami kula katitahaken wonten ing alam donya dereng nate sumerep tiyang gadhah kawigyan sarta cucuting wicara kados rarad lima wahu. Kados saupami ngupados salebeting pulo jawi kemawon boten angsal kalih kados rarad lima. Sapunika rarad lima kaparingan panengran rara rondhe. Amargi katemah darijining asta kados galintiran rundhe. Cariyos kula punika sampun kagalih nyalemong amung salugunipun mila ngantos kula lebetaken ing pustaka warti amargi saking pamanah kula. Kenging kawastanan aneh ing atasipun abdi dalem kala wija 2
darbe kawigyan samanten sarta cucuting wicara anggenipun saged anarik sarju renaning manah. Saben wicanten dhateng sadhengah utawi prayantun ageng alit anyirnakaken sisiku malah anjalari suka pirenaning driya. Saupami para anung ingkang maos pustaka warti punika saged sumerep billih anuju beksa rara rundhe saestu sakalangkung gumunipun saha yen andulu liringing ulat sampun saestu kenyut amargi saking saged adamel ketreging driya. Kuciwanipun rarad lima kok boten katitahaken wujud kados sak kula. Saupami katitahaken manusa kados kula saiba badhe kalokanipun kados kathah tiyang ingkang tilar wisma. Badhe sandhung jekluk rara rundhe. Taba gapruk rara rundhe. Lah panggagas kula tiyang mangkaten punika punapa kenging kasebut asal pulung. Punapa awit saking pangajaran mila pamuji kula sarehning kathah tiyang ingkang kapengin sumerep wujudipun inggih amung sami puji pinujekaken sageda sumerep wujudipun. Ing arga pracima kaping. 19 jumadilakir warsa alip Sangkala tinengeran gusti kawulang kaesthi abdi. Inggih eman ko cebol gih mas Katandhan pun kenyut juru ngarang [Mahengsa lawung] 1. sri nataning tanah jawa. Tatela winangweng widhi. Nagri dalem surakarta. Kanang winarni ing warti. Saben tahun marengi. Wulan rabilakiripun wekasrining sewakan warsa punika nujwani. Somaleking candra mas angalikurnya. 2. Wijiling asahan raja. Tinata saneng sitinggil ajad mahengsa lawungan sangkep sinaji sarwa sri. Winoting tenong saking. Kuningan dhasare tutup samuha sinasama. Kulup ulam satusina. Wana toya meh tan wonten kalangkungan. 3. Gumlar sangarsaning bangsal mangunturing witanadi ing wanci pukul sadasa. Siang jeng radyan dipati. Sarsa nagara tuwin bupati kliwon panewu. Mantri jawi sadaya. Pepak jujuge panca niti. Magelaran andher sor ing tratag rambat 4. Bupati mantri lebet kang. Rumiyin wonten sitinggil sasampatireng panata. Panewu kabayan siki. Tinanggenah ing kardi. Atur uninga ywan sampun ing jeng radyan dipati. Tumindak minggah sitinggil kerat sagung bupati samantrinira. 5. Sang anindya lenggah ngarsa. Ning manguntur kanan kering. Bupati ngaler ajengnya. Kaliwon ingkang nambeti. Panewu nunten mantri. Ngetan ngilen ajengipun santawising ngambengan mas ngabehi resa niti. Kaliwon ing abdi dalem suranata. 6. Sampun cumawis sumewa. Ing ngarsa kapara keri. Dening sang mantri wisesa. Ngling dhawuhken ajading sri. Mulki mumule nagri. Dalem sawawengkunipun mahengsa lawung mongka. Tatawur dumadya bresih. Yuning sang nata putra abdi sadaya. 7. Mas ngabehi resa nitya. Sujud sandika dongani. Mantri jajar suranata. Nyaroja tumadhah amin rempek kapyarsa atri. Gerenge ambata rubuh. Yekang para wadana. Kaliwon panewu mantri. Mung kalesik denya mintan patyasora. 8. Suprandosipun kapyarsa ing karna kalangkung resmi. Sarampunging puja montra. Asahan binagya wradin maring panewu mantri. Lurah bekel jaja tuwuk tekeng pakathik pisan taman kalangkungan siji. Para agung kaliwon miwah nayaka. 9. Kangjeng radyana adipatya. Ingkang amiwiti bukti. Ambengan sangu pribadya. Saking ing dalem sumaji. Sampun linorot dening. Kawula bibaranipun wanci pukul satunggal tamating panurat titi sinengkalan 1 jagad angesthi arja. Pangobepun biyang endib Candhakipun kawruh widhi pradana // kinanthi// kapanggyaning budinipun pra limpad putus ing ngelmi. Yeka sarjaneng eropah. Kalamun dhapuring bumi. Bunder kadyangganing jeram ananging datan katawis.// wit saking gorayanipun dumadya ingkang kaeksi. Mung sadirganing paningal ewadene yenarsa wrin marang bundering mandhala. Ana pratandhane yakti.// yaiku upaminipun ana sawijining janmi. Lalaku nunggang giyota. Saka sajuganing panti. Mring pracima trus kewala. Tan salah weng-weng ing laris.// atanapi nekak-nekuk lama-lama wastu prapti. Ing sanaduk angkat ira. Lan yan ana wujud inggil tinon saking doh upama. Panggung atanapi wukir.// nguniweh tiyang nging prahu. Iku kang katon kariyin ing sawastu pucukira. Ing ngisor durung kaeksi. Katon-katon duk wus perak apa datan kadyaeki.// ana maneh tandhanipun duk nuju grahana sasi. 3
Yaiku jalaranira. Padhanging hyang bagaspati. Linimputan ing bantala. Tan bangkit tumibeng sasi.// satemah wayanganipun bantala tinon ing sasi. Deta wayangan punika. Lan dhapure datan sangli. Dumadya sampun tetela. Bunder dhapuring kang bumi.// kubenging bumi puniku. Kapanggyanireng pamilas apan patang puluh yuta. Elo nedrelan utawi. Saptewu dwi atus ejam lalampahan atanapi.// limang ewu patang atus emil ukuraning bumi. Yen bumi mahu kenaha. Ing tengah sinungan indhin dawane mesthi kapanggya. Sewu pitungatus tuwin.// sanglas mil tanapinipun alalakon dwi ewu dwi. Tus nawa dasa dwi ejam sarta dipun kawikani. Kalamun bumi punika. Satata mobah tan lirip.// warna dwi mobahnya wahu. Ingkang sapisan anenggih. Saking pracima mangetan saben pat likur jam kaping sapisan iku akarya. Rinaha kalawan wengi.// rehning mahitala wahu. Bunder dhapure sumarmi. Mung sasisih kang kataman soroting pradongga pati. Temah andadyakken rina. Apeteng ingkang sasisih.// temah andadyakken dalu. Karana rakanang bumi. Ika lumaksana medra. Saben pat likur jam kaping. Sapisan puwaranira. Sanggyaning sasana sami.// ing sajronira patlikur. Ejam dadya genti-genti. Neng sisih padhang lan gelap mwang bumi iku ngideri hyang rawi saben sawarsa. Kemput gyanira ngideri.// sarehning ideranipun mageng kamantyan dumadi. Obah ing kana bantala. Rikate kaluwih-luwih. Saben samenut kaetang. Dwi atus kawan dasa mil.// tanapi lakon tri atus dwi jam nadyan rikat luwih. Obahing bumi tan krasa. Karana sakeh ing janmi. Lan saliring kawujudan kelu obah ingkang bumi.// padhane wong nunggang prahu. Kang palwa dyan rikat luwih. Lakune datan karasa. Iku yen tan gonjang-ganjing. Tanapai taman katunjang. Dening papangkal saliring.// akrasa-krasa kalamun angungak marang ing jawi. Dening obahing mandhala. Mangkono uga tan sangli. Weruhnya kalamun mobah. Ing nalika deniteni.// marang saniskaranipun wujud kang dumunung mungging. Sajabanireng bawana. Kadita hyang bagaspati. Bathari condra lan lintang. Mene gentya kang ginosthi.// taksih wonten sambetipun sastra kumadama 4
0ngka kaping: 20 Kemis kaping. 18 Mei Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Nalika tanggal kaping. 16 wulan punika ing kadhaton wonten pasamuhan amarengi tingalan dalem jumenengan tata tatanipun inggih kados ingkang sampun kalampahan ing saben tahun ananging sarehning para tamu amangayubagya ing karsa dalem sang sri bupati. Pramila bibaripun pasamuhan wahu wanci jam gangsal sonten. Dereng antawis lami sawenehing cina singkek ingkang wade tike ing dhusun samapura dhestrik prambanan kabopaten ing klathen griyanipun kalebetan ing durjana kecu. Sareng pun kecu sampun malebet ing griya obor katingal mubyar binarung swaraning sang durjana kecu asu celeng endi amalmu. Pun singkek saking gugupipun malajeng dhatwng griya ngajeng. Amurugi dhateng pun kecu. Lajeng kemawon pun singkek dipun cepeng saha dipun gebagi ing bonggoling kajeng jarak tuwin kajeng katela pohung. Sarehning sang sidyarda sahantawis sampun radi sepuh kawewahan dipun dhabyangiwa nengen wah mawi kataman ing gebug sampun saestu kemawon boten saged oncat tuwin males ing sadangunipun kyahi singkek dipun gebugi ing kecu anakipun jaler. Taksih jaka antawis umur wolulas tahun punika sumerep bilih tiyang sepuhipun dipun gebugi ing kecu. Lajeng kemawon medal suraning manah. Trangginas mendhet dedamel warni sabet katamakaken ing kecu ingkang sami gebuki bapakipun wahu. Pun kecu wonten ingkang sami labet sirahipun tuwin bahu. Pun kecu lajeng bubar sasaran pun singkek nunten waged uwal katingal sakitipun boten rekaos jalaran namung kaprawasa ing gebug kemawon denten kecu sanes-sanesipun sami badhe mendheti barang ananging ugi boten saged kalaksanan jalaran sawenehing rencangipun singkek wahu nami setra taruna. Punika sakalangkung kendelipun ing nalika kecu badhe malebet ing griya. Pun setra taruna wahu sampun mipi ing guthekaning griya wingking asikep dadamel waos mila saben kecu badhe malebet ing griya wingking. Lajeng kapethukaken saha kawaos sarta dipun sumbari bangsat ayo bacuta yen arep tugel gulumu. Mila kecu lajeng wangsul saha kathah ingkang sami nandhang labet enjingipun pulisi lajeng saged nyepeng durjana ingkang sami kataton saking pawartosipun kathah tiyang saking bawah ing yogyakarta. Cikal aneh Tuwan upsinder ing srago [klathen] nanem winih kalapa satunggal sareng klapa wahu tumuwuh medal uwitipun kalih. Mila kalebet radi aneh. Amargi ingkang sampun kalimrah bilih winih kalapa satunggal manawi saged gesang inggih tuwuh namung satunggal uwit saupami ingkang nanem bongsa kula tiyang jawi alit saestu lajeng anuwuhaken ing gugon tuhonipun lajeng kemawon kawatanan inggih punika nyahi blorong ingkang tumuwuh ing uwit klapa ngriku. Kula ingkang atur tondha. Mandhor ing srago. Tiyang pados panggesangan nun inggih saakal-akalipun namung sampun ngantos mandung kemawon ingkang anandukaken gugon tuhon rak ingkang sami dhateng aningali. Lajeng teka anyukani sekar konyoh kalihan yatra. Lah punika ingkang dipun ajeng-ajeng dhateng tiyang ingkang sami gadhah karang aneh. Juru ngarang Luku mawastum Ing salebetipun wulan mei punika. Luku wahu sampun kalampahaken malih. Wonten ing dhusun mlaran sakilenipun ing grogol ananging bilih jawahipun teksih ngreceh makaten saestu kerep kendel awit manawi jawahipun deres ati ingkang kaambah ing lokomotip ing luku ambles kemawon anjalari rekaos ingkang anglampahaken. Panjurung 1882 1
Panen samasa punika sakalangkung sae wedalipun sadaya sabin kenging kabasakaken boten wonten ingkang boten medal sasumerep kula pyambak ing pundi-pundi panggenan bawah kabopaten ing klathen sadaya pantun katingal lema-lema. Boten wonten ingkang katedha ing ama menthek tuwin sanes-sanesipun mila uwos ingkang kawade ing peken sakalangkung mirah. Ing dalem sakati ingkang pethak piyambak namung regi. 7. Dhuwit utawi 6 dhuwit mila saking pamujining ing kathah ingkang mugi-mugi saben panen wageda medal kados samasa punika. Saestu andadosaken sukaning para kawula alit sadaya. Sageda kalampahan kados anggen kula reka-reka angaturi sangkalan punika. Arja kaesthi janma kabeh. Pujyarja Dereng antawis lami kula tuwi sadherek kula ingkang gagriya wonten ing dhusun krajan ing ngriku kula dipun criyosi bilih panjenenganipuntuwin ingkang ngasta pangwasa pabrik malang jiwan badhe kagungan damel ringgitan tiyang gagrak enggal rehning kula dereng nate sumerep pabrik malang jiwan dados ngiras pantes kula mrelokken aningali. Dumugi ing griku ringgit sampun kagebyakaken ananging kula dereng namanipun lajeng kula pitaken dhateng saweneh ing priyantun ingkang ugi aningali. Punapa namanipun ringgit makaten punika. Wangsulanipun punika ingkang dipun wastani langen driya. Andadosaken suka bingah ing manah kula dene wonten titingalan kados makaten salami kula katitahaken wonten ngalam donya sawek sapindhah punika kula sumerep langen driya. Tuhu angebat-ebati. Ingkang kacriyosaken lelampahanipun sang prabu menak jingga ing blambangan nalika badhe anglamar dhateng ing majapahit sawek jumenengipun nata ratu ayu kencana wungu. Kuciwanipun namung dereng jangkep salampahan sawek dumugi begawan tunggul manik anggugah sang damar wulaningkang kaprajaya dening layang setalan layang kumitir. Gumun kula punika dene lare-lare estri teka gadhah kawagedan kados makaten utawi ingkang dados damar wulan tuwin menak jingga. O. sampun ta boten wonten nyameni warni tuwin beksanipun anggenipun gandes luwes tarampil ing sasolahipun wah karengga ing busanadi. Kalangkung malih bilih menak jingga anyumbari damar wulan mawi kasekaraken roning imba. Apa ta kang sira sedya wong bagus teka mariki Becik sira nututa wong bagus ingsun taleni Apa karyanta sireki neng sajroning kadhatun Mara ta metuwa damar wulan sun kendharati Aja oncat sira tandhing lawaning wang Punika amewahi senenging driya. Wondening tiyang kang sami ningali datan pawilis lir samodra benabelabar dhateng nganan keringing dalem. Saking pamuji kula mugi panjenenganipun tuwan ingkang ngasta pangwasa pabrik malang jiwan kagungan karsa anggebyakaken malih lelangen kados kang kula pratelakaken punika. Awit punika estu adamel bingahipun para sadaya tiyang ingkang sami ningali. Manis rengga tanggal kaping. 25. Jumadilakir warsa alip ongka. Janma mangesthi yekti dadi. Kukila taruna. Panjenenganipun kiyahi juru ngarang kula aturi amacak panjurung kula ing ngandhjap punika. Kula sampun amaos purwa kanthi. Ingkang anjalentrehaken lampahing cina kalonthong. Sumanten wahu inggih kasinggihan ananging sinten ingkang pancen lepat manuswa punika pancen murka. Ngalu amah. Bilih gadhah yatra sadhuwit tamtu angarah dadosipun sadasa dhuwit wah malih lampahipun cina kalonthong prasasat wonten ingkang ambiyantoni. Kilap tumuwuh saking punapa. Kilap tandukipun lampahan ingkang winastan eka kapti. Utawi eka praya. Punika kula boten sumerep awit kula awit kula punika cina bares boten anglampahaken yatra. Ananging nate sarawungan kalihan para kalonthong. Laka satemenipun bilih dhateng ngrika boten gadhah ananging tumuwuhipun lampahanipun anglampahaken yatra wahu. Sawek salaminipun wonten ing nagari ngriki kemawon amargi sami aningali bilih para priyantun sawatawis wonten ingkang anglampahaken yatra. Patrapipun sasanggeman anyambutaken yatra wahu. Punika ingkang sami dipun irib para kalonthong. Mongka dumugining ubanggi ingkang nyambut ngantos anyidrani. Saestu si klonthong boten wegah anagih dhateng pangadilan sampun kamanah bilih panggaraping gugatipun tamtu mawi amawang dhateng piyambakipun amargi manawi boten makaten anggenipun anglampahaken yatra para priyantun wahu badhe bibrah sumongga kagaliha kiyahi juru ngarang. Dados tiyang anyambuti yatra satus rupiyah. Ingkang dados tatanggelan pethuk kalih desa. Satunggal isi paos tigang dasa enem saben kala [ ] paos dipun tampani. Sanadyan makaten pethuk boten kenging wangsul bilih dereng amangsulaken yatra sambutan manawi kula pratelakna saestu kebak serat bra martani. Punapa punika boten sami kalihan lampahanipun cina klonthong. Mongka sapunika kathah para priyantun anglampahaken yatra. Prasasat jorjinoran kalihan kagunanipun namung asade gereh [ ] lu. 2
Tiyang pados pagesangan punika saangsal-angsalipun uger boten amandung. Boten angecu. Inggih makaten punapa boten kiyahi wanakarta. Sampeyan sampun muring-muring dhateng pun kalonthong ingkang amejahi para abdi dalem sanesipun klonthong. Dene bawah kamangkunagaran kok boten [ ] katrajang para klonthong. Awit ing ngriku sanadyan pratondha mungel cidraning ubagi. Sasambutan dados tikel sayuta. Ingkang dipun adilani mung kathahing yatra. Ingkang kalilan ing pranatan kemawon sami- sami pranatan suraos anunggil teka bawah dalem ing kasunanan kok geseh anggenipun anandukaken punika kiyahi wanakarta panjenengan kula aturi anggagas makerak inggih kapanggih. Sampun muring- muring dhateng para klonthong. Inggih nun rak sampun dhamang. Gamblang ta panjenengan. Waru pelem kaping. 28 jumadilakir sinengkalan Iku esthine cina bares pun lwong cwu. Bilih kapara yektos aturipun panjurung punika. Inggih saestu khukuming adil badhe boten saged jejag kula namung angungun para ingkang sampun sinipat ing soseng. Angupados indhakipun [ ] kasugihan teka anadukaken lampahan ingkang angasoraken sarira. Nalika agami brama ingkang lalampah makaten wahu. Namung para sudra. Bilih agami islam punika dipun sirik. Juru ngarang Mitra kakalih Wonten mitra kakalih. Satunggal anama ganem satunggalipun pun salem sami among dagang dhateng ngamonca. Antawis dinten lampahipun dumugi ing redi inggil sukuning redi wahu wonten lepenipun mitra kakalih lajeng kendel wonten ing gigisik ing ngriku sumerep sela marmer edi warninipun acaket pinggiring lepen kaukir ing aksara mas tumunten dipun purugi. Seratanipun kawaos ungelipun makaten. Heh wong lalaku kang teka ing panggonan endah iki kawruhana. Yen imbanging kali iki lan burining gunung kae. Ana kuthane sawiji banget becik kena ko enggoni. Ana ing kono kowe bakal anandhang kabegjan kang luwih gedhe. Manawa kowe arep ngancik ing panggenan iku. Kudu sarana nglangi marang imbanging kali. Aja miris marang santering banyu lan baya ning kali. Mengko satekamu ing imbang weruh brahala adhapur macan ginawe saka watu marmer. Tumuli gawanen marang pucaking gunung. Aja nganggo leren-leren ing lakumu. Aja wedi marang sato kewan galak kang manggon ana alasing gunung. Lan aja wegah anasak sabarang kang gawe pakewuh ing laku. Manawa kowe bisa nglakoni surasaning tulisan iki. Amasthiho begjan kang dadi pangarep-arepmu. Satamating pamaosipun ganem awicanten, salem payo padha enggal anyabrang kali iki. Aja wegah marang pakewuh. Balik becik padha dinyatakake. Bok manawa aku mengko lan kowe oleh kabegjan temenan kaya kawedharake ana ing tuleh kalisan iki. Salem amangsuli. Dhuh mitra. Sapa bae sumurup marang kabegjan kang kawedharake dening liyan bok manawa karepe pawong kang nulis mung nedya gawe guguyon marang wong bodho bae. Kawruhana sing sapa angetohake nyawane ginawe ngarah samubarang kang durung masthi. Iku wong gemblung. Wong pinter lan wicaksana ora kacemplung ing babaya kang wus katon melok jalaran saka pangarahe marang samubarang kang durung masthi. Saka panemuning atiku kamulyan kang tumuwuh sarana angambah dadalan pakewuh. Iku kurang ajine. Ganem anjawab. Lah panemuku sulaya karo panemumu. Mungguh ing aku. Manawa wong ngarah marang kamulyan mongka abota boten mara pakewuh. Iku wong asor lan tan guna uripe. Amarga dadalaning kamulyan iku wus masthi bae ana pakewuhe. Dene wong kang wegah mara pakewuh lan kangelan iku salawase ora tau kanggona kabungahan lan karuhuran. Ujaring babasan mangkene. Aja ngombe anggur legi manawa sungkan rara endhase. Saka panemuning atiku. Manusa iki bisane tentrem ing uripe manawa wus anandhang kadrajatan lan misuwur jenenge. Wasana aku ora kudu angekehake kondha. Cekake aku isin mulih manawa ora wani nyabrang kali iki sarta ngunggahi pucaking gunung kae. Aku ora ngetung marang jeroning kalilan santering banyu. Apa dene kang dadi pakewuhing dalan kang tak elingi mung kabegjan kang dumunung ana saburining gunung. Salem amangsuli sarwi ngoso. Mitra aku ora gondheli marang kredyatmu. Ananging aku suthik kok ajak angetohake nyawa kang kalawan patrap ora patut apa kowe lali. Manawa wong arep anglakoni samubarang panggawe iku kudu pinikir pikir dhisik kapriye bakal kadadehaning buri. Babasane aja nganti bisa malebu ora bisa metu. Saibata ronggane wong anglakoni panggawe tanpa pinikir dhisik sarta kena diarani ora ngeman marang awake. Wong wicaksana ora gelem malebu ing sawijining panggonan sadurunge tiniti priksa dhisik ngendi kang bakal dianciki. Lan apa mengko bisa bali metu. Karo maneh unining tulisan mahu bok manawa mung gorohan bae. Sarta wong pancen ora bisa teka ing imbangi kali. Awit saka gedhening ombak lan santering banyu. Iya sanajan kowe bisa teka ing imbang. Bok manawa reca marmer mahu banget abote. Kowe ora kelar junjung. Cekake akeh banget songga runggine. Manawa temen kaya 3
pandugaku sakehing kangelan dadi bakal tanpa wekasan. Aku suthik maha mara bilahi kang wus katon nyata. Panjalukku. Muga kowe ngilangake panemuning wong bodho kang kaya mangkono iku. Pun ganem boten maelu dhateng pirembagipun salem wangsulanipun mangkaten aku mung bakal anglakoni surasane tulisan iki. Kowe bae kariya ing kene nganti tekaku ing imbang. Samalem awicanten manawa kowe ora anggugu marang pituturku. Aku suthik kari ana ing kene. Marga aku ora teteg andeleng wong kang siya-siya marang awake. Pun salem lajeng pamit dhateng ganem sarta enggal kesah saking ngriku. Mas kentir // sasampuning samekta ganem tumuli. Agebyur naemada. Tan tolih marang pawesthi. Mung nyipta marang kabegyan.// angilangi polahe nusang jempalik kinarya dolanan dening ombakireng warih. Gulagepan megap-megap.// tiningalan estha-esthanira kadi. Sasarah sumentar. Anut lumembaking warih. Ananging wasananira.// saged ngancik marang titirah ing kali. Tanpa sambekala gya jengkeng tu [ ]ngeng langat ngucap sokur mring hyang suksma.// duk samana sireku adan umeksi. Reca dhapur sima. Kadya wawarah ing tulis sigra kapanggul binekta.// sumengka mring anggraning kang redi inggil tan raywan lampahnya. Sanadyan ma[ ]ra bandhil kongsi tatu sikilira.// sareng sampun prapta sapucaking wukir. Dyan seleh babektan neng ngriku sira umaksa. Kuthaneng burining arga.// keh wasmane mwang taman asar wasari. Asri tiningalan ganem andongong ningali. Kadi wong bingung kasasar.// nalika samanten ganem kaget dening paderoning brahala sima ingkang mentas kabekta swaranipun ngantos adamel oyaging redi. Sareng para tiyang ing nagari mireng swaraning brahala pupundhenipun sami enggal minggah ing ngriku inggih sami dhateng sarta suka pambage wilujeng dhateng pun ganem. Dhadhang gendhis Tanara wonten janma prapti. Ngaru turongga sembrani seta. Pelak pantes lan prabote. Endha sarwa mas tatur. Pinatiking sosotya murni. Ngunguwung cahyanira. Tinon ting galebyar. Pinethukken kang lalampah. Tan lenggana turongga cineklak aglis gya budhal mring jro kitha.// pan ing ngayap salir wong nagari. Langkung sumreg lampaheng neng marga. Tinon luwih samuwane. Pindha sang rojeng ngriku. Lamun nuju tedhak cangkrami. Kuliling jroning praja. Ing nalika sampun sang lelampah prapteng kitha. Dyan katuran jumujug ing dalem puri. Pinarnah jro parsada.// datan dangu wonten para nyahi. Sawatawis kathahira prapta. Samya yu ayu warnane. Ngampil pasatanipun juga marek kang anyar prapti. Umatur manuhara. Sumongga gustengsun paduka tedhaka siram marang jamban toyanipun langkung wening. Asrep mawa gagonda.// dhinereken abdinta pra cethi. Dupi myarsa wahu sang lelampah. Paparekan ing ngature. Esmu suka tyasipun gya jumemeng tindak ing jawi. Mring kamar pasitraman pra cethi tan kantun pating calemik rerasan babesusan ing solah ngrarampek ati. Mring kang tigas kawuryan.// wuse siram katuran umanjing. Ing sajroning pathaka busana. Sigra lina dena nage. Busananing kaprabun sarwa endah ngebat-ebati. Wuse sampun maharja. Busaneng kaprabun gya wonyten janma sumewa. Angaturi mring saramedaling jawi. Lenggah madyeng pandhapa.// munggeng ngamparan kancana manik pratistha jroning patanen endah. Linungsir ginarwe-garwe. Sutra kancana murub kayap dening parekan cethi. Tarap neng wingking ngarsa. Angampil kaprabun endah-endahne kawarna. Datan dangu sigra wonten janma prapti. Umarek ing ayunan.// awot sekar aturira aris mring kang menggep munggeng dirgasana. Lah gusti saking kajate. Para tiyang sadarum ingkang sami sumiweng puri. Mangke jeneng paduka. den degaken ratu. Sumilih kang sampun seda. Boten kenging pukulun sawaleng galih. Dupi ganem miyarsa.// tur mangkana eraming tyas luwih. Gya andangu sabdane mangkana. Apa kang dadi karane. Dene ta jeneg ingsun ya pinilih jumeneg aji. Kang dinagu wot sekar. Dhuh gusti sang ulun ngadating praja punika. Sampun wiwit kang mina prapteng samangkin ywan rajanipun seda.// kang den adhep mwang pinuji-puji. Kanggep ratu dening wong sapraja. Sumilih kang sampun layon gupala sima wahu. Tuwin sela marmer kang mawi. Cacawen aksara mas wit pacamo wahu. Guna sektine kaliwat sela marmer mesi ajimat linuwih. Nenggih yen wonten janma.// ingkang saged anyabrang ing kali. Kang kathah durga rurusitira. Lestantun prapteng ngimbange. Punika yektinipun kang pinilih gumantyeng aji. Wonten praja punika. Duk ganem sang prabu. Miyarsa atur mangkana esmu suka gya jengkar kondur mring puri. Ginrebyek pra parekan. Katandhan sastra pangarang 4
0ngka kaping: 21 Kemis kaping. 25 Mei Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Sarehning benjing enjing dinten ageng tingalan dalem miyos santahunan pramila serat bra martani kaedalaken ing dinten punika. Surakarta Wana bawah ingkang kawengakaken supados tutuwuhanipun kajeng jati kaangge andadosi kagungan dalem kadhaton tuwin kagungan dalem kareteg ing mangke pamendhetipun kajeng ing ngriku sidegeg awit kacihna bilih pamendhetipun kajeng. Sulaya kaliyan kaparengipun kangjeng gupremen. ing gagatan ingkang tumuwuh mulungipun kangjeng gupremen wonten Umbul tiban Salebetipun 3 wulan punika. Tegil satepining kalen kaleres salering dhusun pundhung bayalali. Mijil tirtanipun umbul wujuding tirta sakalangkung wening ananging tiyang dhusun sakiwa tengening ngriku boten wonten ingkang nyumerepi wiwit wijiling tirta umbul wahu. Sapunika sampun misuwur kathah para tiyang ingkang anggatekaken ningali jaler estri anedha barkahipun kyahi umbul tiban cariyosipun tiyang ingkang sami ningali sakalangkung kathah jaler estri tegil sakiwa tengening umbul wahu bilih wanci siang ngantos abyor panjrah ing songsong kalong saged anjahit manah. Gandaning para arum kesisan ing samirana sumebar angebeki tegil cariyosipun tiyang kang sami anedha barkahipun ki umbul patrapipun mangkaten bilih sampun dumugi ngriku lajeng anyukani sekar konyoh dhateng kyahi umbul sarta sasampuning manabda punapa ingkang dados kajatipun lajeng amendhet tirtaning umbul punika lajeng kinuswa ing ngriku lajeng angsal sasmita. Ingkang sampun kalampahan tiyang jaler taksih neneman tembung jawi kawastanan jemagar punika ingkang satunggal nedha barkah gangsaring drajat ingkang satunggal anedha barkahkinasiyan para nyonyah saweneh anedha barkah kinasiyan para arumpunika sampunipun angaturi dhahar sekar konyoh lajeng amendhet tirta ning umbul sareng kinuswa tirta ning umbul agonda arum saweneh agonda arum penger. Saweneh agonda amis sanadyan tirta amung satunggal tur pamendhetipun sareng ewadene gandanipun sanes-sanes punika tondha dados sasmitanipun ingkang sami nedha barkah para estri panedhanipun barkkah warni-warni. Saweneh nedha gangsaring nyambut damel nedha inggalipun krama. Ugi angsal sasmita piyambak-piyambak dene ingkang nedha barkah pangasihan punika sahantukipun saking umbul sariranipun agonda arum ananging ingkang kalimrah. Mila ingkang kathah sami nedha barkah para taruna. Ananging prakawis punika kula dereng sumerep piyambak kilap yektos tuwin boten bilih kula sampun sumerep piyambak kula gancaraken malih saparlunipun. S.P. Cariyosipun tiyang ing dhusun ragabelah. Sukuning ardi marapi sisih wetan sampun anyatakaken sabibaripun jawah wedhi ardi marapi wonten kawahipun inggal ingkang sakalangkung wiyar sarta lebetipun lebeting kawah yen tinon saking inggil boten saged aningali judhegipun sapunika kawah wahu mendhukul dhukul ardinipun dados wujuding kawah sampun boten lebet punika anjalari sumelangipun amargi angengeti nalika ardi marapi murub ngantos jawah latu punika jalaranipun mangkaten kawah pancen lebet dados thukul ardinipun sareng kawah sampun katingal peres lajeng anjeblug dados jawah ladhu wedhi awu. Ewadene pamujinipun sampun ngantos anjeblug malih. Wasana kilap lugunipun. Nalika malem dinten jumuwah pahing tanggal kaping. 5. Wulan punika. Wanci jam. 8. Sonten rare estri anama kirah kakinten umur. 17 tahun atmajanipun embok giyah ing nepen bayalali. Sirna murca saking wismanipun ing ngriku embok giyah sakalangkung gugup anedha tulung tongga tepalihipun amratelakaken bilih atmajanipun kagondhol wewe gombel amargi sakiduling umbul nepen kaleres sawetaning wukir ngendra kila. Punika wonten wreksanipun gondhang asinger wujudipun kacariyos sangandhaping wreksa 1882 1
gondhang wahu kala jaman purwa panggenan guwa partapanipun bagawan minta raga. Sanadyan guwa wahu sapunika sampun boten katingal ananging pawartosing tiyang kathah dipun enggeni wewe. Sanalika punika tiyang sadhusun nepen sami ambiyantoni anabuh tengara. Tampah. Bokor kuningan kendhil tembagi. Umyang pating kaleneng ingkang kaangge nabuh gandhik awit sampun mupakat kina makina saben rare kagondhol wewe lajeng katabuhan mangkaten wahu. Wasana ngantos umyang sadalu pun wewe boten andhatengi. Enjingipun embok giyah sakalangkung pangungunipun waspanira anderes mijil sarta punagi sok tiyang ingkang saged manggihaken atmajanipun pinten banggi saged amejahi wewe ingkang gondhol yen tiyang jaler saestu lajeng kadhaupaken kalayan pun kirah. Yen estri kaaken sadherek sinarawedi. Sinigeg embok giyah. Katranganipun rara kirah wahu murcanipun kabekta rare anama tabun ing dhusun gathak sacelaking dhusun nepen ugi. Sareng tabun mireng pawartos bilih embokipun kirah punagi. Sanalika punika tabun kalayan kirah mantuk ing griyanipun embok giyah. Tabun amratelakaken mila saged manggih pun kirah amargi kagondhol wewe sapunika pun wewe sampun kapejahan dening tabun mila tabun anagih prajangji nedha dhaup kalayan kirah. Pun kirah ugi meksa nedha dhaup kalayan pun tabun. Ing ngriku embok giyah sapandurat tan saged ebah saking tumusing manah ngungun mongka kala jaman kiina bilih rare sampun kagondhol wewe punika saantukipun tamtu dados rare gendheng. Wasana pun kirah saantukipun saking kagondhol wewe malah katingal kewes luwes sawicaranipuntur cahyanira sumunar sinom tinata pating parenthel imba winangun resik resep yen dinulu. Geseh temen kalayan wewe jaman kuna. Iku wewe wewe apa. Tabun mangsuli mangkaten embok ampun gumun sampeyan rak wong kuna. Mesthi geseh jaman kuna kalih sakniki. Awit pranatan saking pagedhening wewe salin-salin sakniki prataning wewe kenceng boten kena gendhengake bocah mesti kudu minterake. Gih niku sing netepi tembu wilwa. Anggere empun kena dijawil genten jawil banjur digawa. Pun kirah ugi ameksa meksa mangkaten. Embok aja akeh-akeh sing dipikir. Bok kok timbang karo aku nalika durung katemu. Rehning katemuku saka si tabun iya tak labuhi. Nadyan mung klakon kaken kaken ninen ninen iya dhaupna karo si tabun awit wis dadi punagimu. Wasana embokipun kapeksa kalampahan lajeng kadhaupaken. Lah sampun ngantos kaget ing jaman mangke pancen meh mupakat rare estri ingkang sampun diwasa kerep kagondhol wewe. Sarta wilwa. Sangsaya bilih ungsum titingalan ing wanci dalu. Kathah wewe ingkang kadhatengan kajatipun. Samarang Nalika dinten kemis ingkang kapengker tiyang anama embok salimah ing kampun pacaran awaweka jabang bayinipun medal tiga iji. Sami estri. Saha waluya dumugi sapunika. Bandhan Nalika kaping. 14 maret ingkang kapengker tiyang ing pulo butun 3 iji. Sami anumpak bahita badhe dhateng pulo wai. Sahantukipun saking pulo wai wonten satengahing samodra bahitanipun dipun inggahi ulam cucut ingkang sakalangkung agengipun bahita ngantos anggoling. Saking gugupipun mripating cucut lajeng kacolok ing satang. Pun cucut lajeng anggebyur samodra. Boten watawis dangu cucut aminggah ing bahita malih. Ing ngriku lajeng kataman dadamel arit cucut anggebyur samodra malih tirtaning samodra katingal ludira. Kados sampun pralaya. Makasar Nalika tanggal kaping. 25. Pebruari ingkang kapengker sultan dhompo ngabdulah. Ing makasar atilar donya kondur ing rahmatolah. Salebetipun 3 wulan dereng wonten ingkang gumantos sultan saking karsanipun kangjeng gupremen ingkang badhe kinula wisudha anggentosi dados sulta atmajanipun ingkang sepuh piyambak. Turki Panjenenganipun sultan ing turki karsa amulyakaken kakbah suleman ing samangke sampun kawiwitan anyirnakaken rumput-rumput tuwin sakathahing babondhotan mongka kakbah wahu ingkang salaminipun boten kaambah tiyang jalaran sampun boten kaupakarya. Sapunika malige sampun wiwit pelak tinon saking mandrawa. Masjid ngumar ingkang sampun kamulyakaken salebetipun satahun punika arta wakab sampun langkung. 150.000 rupiyah. Mila karsanipun sultan ing turki badhe katambahaken kangge wewah ing waragat kakbah suleman wahu. Embok manawi ing tembe badhe kathah ingkang wakab saestu badhe andadosaken pelaging wawangunipun. 2
Siyem Ing nagari siyem sampun kathah ingkang angoncati papundhenipun gajah putih amargi santun engetan agami kristen kakinten tiyang ingkang sampun angangge agami kristen 9394 katambahan malih ing nagari wahu wonten sawenehing bongsa cina anama tinke ingkang sampun ajar ing griya pamulangan dhokter wonten ing nagari amerikan ing samangke karsaning sang prabu siyem dhokter cina kapatah amandhegani griya griya pamulasara ning tiyang sakit mawi kaparingan balonja saking panjenenganipun sang nata. mongka dhokter cina wahu pancen sampun maksud panggilutipun dhateng kitab injil sumedya kametabaraken dhateng tiyang ing siyem sadaya kaangkah sageda angangge agami kristen Embok manawi badhe anjalari ing tembe waradinipun agami kristen. Cina Wonten sawenehing nonah bongsa enggris anama wisowardh ingkang sapunika dumunung ing nagari cina. Sampun kasusra kawigyanipun dados dhokter amulyakaken tiyang sakit mila para estri ing nagari cina ingkang kalebet santosa saben sakit saestu waluyanipun saking nonah dhokter. Mila nonah dhokter ngantos boten saged kendel wonten ing griya tansah santun-santun ingkang kausadan. Wektu punika prameswarinipun sri narendra anom ing nagari cina pinuju gerah. Sampun pinten-pinten dhukun cina singseh boten saged amulyakaken sareng sang miyarsa bilih ing nagari ngriku wonten sawenehing nonah dhokter enggris ingkang sampun kaloka kawigyanipun sang nata lajeng amatah caraka animbali nonah dhokter kadhawuhan angusadani gerahipun sang prameswari. sareng sampun kalampahan kausadan dados mulyanipun. Sanesing dinten prameswari ibunipun sang nata gerah sanget sanalika sang nata amatah caraka priyantun animbali nonah dhokter. Ing ngriku sowanipun nonah dhokter dhateng karaton mawi kadherekaken priyantun nayaka sapanekaripun kathah ingkang cingak andulu pahurmatanipun nonah dhokter. Dene anyameni pahurmatanipun para luhur. Ing samangke dados kamulyanipun nonah dhokter wonten ing nagari ngriku. Punteanak mendhali cina Gagelenganing parentah cina ing nagari punteanak sami angaturi pratondha katrisnan awujud mendhali mas 4 iji. Dhumateng panjenenganipun kangjeng tuwan residhen ge. Kater. Ingkang badhe kondur dhateng nagari walandi. Amargi sampun katitik jalaraning gemah ripah arjanipun nagari punteanak sarta saged anjalari sakecaning manahipun para kawawengkonipun sadhengah bongsa. Wondening tampinipun mendhali kala dinten jumungah tanggal kaping. 7 april ingkang kapengker. Pasamuwanipun kados ing ngandhap punika. Lampah-lampahing mendhali ingkang wonten ngajeng piyambak kaurung-urung bandhera cina. Sawingkinging bandera tambur slompret gembreng ugi saking bongsa cina. Swingkinging gembreng musikan sabragada sumbangan saking sulta ing punte anak sawingkinging musikan rare cina tiga iji busana sami cara mantri nagari cina inggih punika ingkang ambekta mendhali kadunungaken ing talam suwasa. Kasongsongan songsong agung saking nagari cina. Wondening mendhali mas 4 iji wahu mawi tenger sastra saha tembung ewalandi mangkaten. An, Resident, G. Kater chinezen van PONTIANAK 8 Adril 1882. Satengah-tengahing mendhali mas wonten seratanipun sastra tembung cinamangkaten kam sang cung jin tegesipun mangkaten inggih punika lalampahan ingkang sampun kasusra kabicaksananipun angerehaken janma anjalari tata tentreming nagari. Sawingkinging rare ingkang ngampil mandhali wahu. Bupati cina lang kong pongsi. Sawingkingipun malih lajeng kapitan saha litenan bongsa cina wekmester saha cina sudagar sakalangkung kathah sami mangangge ageng kados caraning nagari cina. Sareng rarenggan pasamuwan wahu dumugi ing dalemipun kangjeng tuwan residhen lajeng kapethukaken dening para amtenar walandi militer tuwin tuwan-tuwan mardika. Para asisten residhen ingkang sampun sumewa wonten ing ngriku sami mangangge ageng. Panjenenganipun sultan ing sambas sultan ing punteanak ugi sampun sami ing ngriku. Kadherekaken para pangeran para panembahan para prayantun nayaka sapangandhap sami angapurancang wonten ing kanan kering. Sareng mendhali sampun kadunungaken ing saluhuring meja. Tuwan juru basa majeng maos serat nawala jarwanipun jawi kados ngandhap punika. Awit ingkang asma para pangagenging gagelengan bongsa cina saking seca tuhu lahir batos rumaos sampun pinten-pinten lumebering kamirahanipun kangjeng tuwan residhen ingkang saged anjalari sakecaning para wawengkonipun mila sami angaturi pisungsung tondha ingkang sampun kaiden pangageng mugi kangjeng tuwan residhen lulus ruhuripun angengetana katrisnanipun dhateng para pakumpulan wahu. Kangjeng tuwan residhen amangsuli sakalangkung tarima kasih dhateng para amtenar bongsa cina. Panjenenganipun sultan sakaliyan sarta para pangeran para panembahan dalah nayaka sakareyanipun 3
sareng lajeng angaturi wilujeng ing kangjeng tuwan residhen para tuwan-tuwan sadaya ugi lajeng sami angaturi wilujeng. Kahurmatan swaraning gembreng umyang musik tambur slompret mawurahan lajeng bibaran. Ingkang paring barkah ambatang cangkriman kula. Lawa. Kalayan sawara walang sanget panuwun kula ananging sawara walang taksih klintu sanget awit sawara. Boten gadhah teges swara. Mila nalisir bilih kabatang walang kerek. Pak sathim Cariyos serat mintaraga wiwaha jarwa Aswatulasita // tgese anglih kangelan amranaggana. Widadari sami kaliyan widadari sami age laku anyar. Alelewa dene katingalan patapanira sang mintaraga. Kaludan lengawanan kara. Kawuwuhan sekar gadhung mude gandane dadi repuh manahing widadari ika. Dening pasuking asmara.// sela sumayanayan pangantyaniha. Narjuna taru mawngis pakemiya. Teher kinemulan sih wehanap nedyata kukunangan dhak wedhak lumut samipwa napo ruruwrata ing ngangelwa aji banyu tan mado ing sor ika kang amarang kamini padhang kawengi numulati wilasa mikana.// tgese widadari pipitu punika sami ararywan alinggih ing sela sumayana. Sela wahu sumayana kalasa. Tgese alinggih ing sela kumalasa. Waranggana ika. Watu kumalasa punika taka songadening ngarjuna taru. Tgese ngarjuna taru skar rerejasa. Tatkala anedheng sekare. Padapaning sekar rejasa punika taru membe angbeji waranggana ika. Tepining beji wonten penet ukiran tgese ukirane ukiran watu lulumuten. Rupane kadi wong awedhak wipnalis ayunadu sasaring beji ika. Kong kulah dening woh gadhing. Sdeng ira mateng runtuh aglaring pinggiring beji. Rupane kadi asesegah ing widadari ika. Nanging sang widadari dudu woh gadhing den kayunaken kang den kayunaken dening sang widadari ika wilasa mangkana. Tgesing wilasa. Asmara. Sang mangkana wekas-wekasing asmara. Kang den kayunaken. Waranggana ika. Wilasa mangkana kang den kayunaken waranggana ika.// araywanaken akdahka ri sajengnya ana katikelan alis waneh. Dhudhut wanga ngudhodharing lwah anglilih asmu sumami jet wentis. Ana raupalen tkapnya wuk banyu dudu gaya makukur glung matanya dineleng ring banyu pilih tumamakning tkanya manglare.// tgese asuwe denira ararywan widadari ika. Sami akudon kudon ana tuna miyang ana kudu kari ana kudu miyang. Ana kang putung alise waneh kang ngodha odha sikile ring banyu. Ana kang den pijeti pupune dening cethine. Miwah kang lagi toya rahi. Nutena owah glung. Angilo ring banyu pilih. Tgese banyu pilih iku banyu kang awening. Katrane angilo widadari ika. Dinadekken tatenagane yen teka ing ngayunira sang parta. Aja tanpa gawe tenaganing wang.// agunem gunem padha yata yeka suka angame[ ] para tangan mudhap tekapaning mari sanginamering ngati manapan kalaning mara. Sirem-sirem ing arka patuning wuwusnya mamnanganat tambanging wulan. Anganti toya lelang dangu capucap sak tektegalawan tkasiha.// badhe wonten candhakipun. 4
0ngka kaping: 22 Kemis kaping. 1 Juni Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Salering dhusun jagalong. Bayalali. Punika wonten wreksanipun pocung sampun misuhur kina makina ing ngreksa wit pocung wahu dhemit anama bagus kaji. Punika asring-asring adamel resah nyolong barang- barang salebeting griya. Mila tiyang sadhusun ngriku kerep kaecalan barang. Kadosta uwos krecet sekul arta. Pangintenipun inggih kacolong bagus kaji kang rumeksa wreksa pocung. Anuju saweneh ing dinten tiyang anama embok gareng kaecalan arta mongka pancen arta cumpen punika lajeng kaubres ing ngriku manggih erong salebeting erong wonten susuhipun arta miwah barang-barang ingkang ical wahu sami pinanggih wonten ing erong taksih wetah. Sareng susuh kaorak-arik isinipun tikus ageng alit sakalangkung kathah. Dados tatelanipun ingkang asring nyolong barang barang wahu tikus. Aprikah sisih kidul Tiyang anama sabisa. Gagriya ing trasepat badhe ngendhat hama apalastra ananging dereng ngantos kadugen sedyanipun selak katututan pulisi. Sanalika pun sabisa lajeng kapikut kaladosaken ing parentah lajeng kasereg ing pangadilan awit angger paukumanipun tiyang bongsa aprikah bilih wonten tiyang maha ngendhat kedah ginantungan paukuman ananging sarehning gumelaring papriksan kirang tatelanipun pangagenging pangadilan lajeng andhawuhaken bilih prakawisipun sabisa sapunika kaparingan luwar saking seregan nanging bilih ing tembe purun ngendhat malih saestu badhe kapatrapan paukuman pejah. Singgapura Tuwan siharini. Ingkang mentas anggiyaraken komidhi kewan dhateng tanah jawi sampun mangkaten saking pulo singgapura sumedya badhe dhateng kitha manila anumpak bahita. Wasana salebetipun wonten bahita darbekipun sima mijil saking krangkeng lajeng anglumba sasolahira gambira saha lajeng malumpat dhateng ngedheg sanginggiling bahita. Tiyang ingkang sami numpak bahita sami geger uyel-uyelan wonten ingkang andhelik wonten ingkang menek cagak amargi saking ajrih andulu wujudipun sang margadipa. Katingal saya gambira lajeng malumpat mangandhap anjog panggenaning areng sela. Ing ngriku saratining marga dipa lajeng amurugi marga dipa kaparipih saha kaelus-elus boten watawis dangu marga dipa anjog malebet ing krangkeng malih andadosaken cingakipun para ingkang sumerep mongka tatelanipunsarati wahu boten saking japa montra anamung amung saking ajar kanyatahan. Prangkrik Ing kitha paris wonten tiyang estri arencang lare medal jaler. Lare wahu sirahipun satunggal mawi rahi kalih ngajeng wingking. Bahu sakawan tuwin suku uga sakawan namung gesang sawatawis ejam. Ing surakarta para priyantun ageng alit ingkang sami sugih dhuwit sanget sami ngayam ayam tumuten arampung panggraping margi sepur kang dhateng surabaya. Kajawi saking badhe kekejer mawi anggadhahi panggagas bok badhe amewahi mirahing samukawis. Namung tiyang alit kang sami taksih nalisir pamanggihipun. Kawontenaning sepur punika ka[ ]krabawa badhe anuntuni laranging dhuwit. Leres manawi tiyang alit ingkang sami nglembera upajiwa saraba bahu suku. Jalaran badhe boten wonten tiyang kang berahaken naming karyanipun ingkang ngasta kridhaning nagari. Para tiyang alit kang nglembara boten papajengan bahunipun wahu. Lajeng sami mantuka dhateng tanah aslinipun sarta amungkula tetanen anggarap tegal sawah. Ing ngriku tamtu badhe kamirahan arta. E para karuh 1882 1
Punapa sayektosing kadipala kang boten tebih kaliyan nagari. Sapunika bilih wanci surup ing arka ing ngriku sring sring wonten sebrotan pamireng kula wahu sangking wiraosanipun para tiyang babakul ing nglawiyan. Ruh para karuh Bilih sayektos kok lembon temen pulisi ingkang kawogan mangulataken [ ]taraning ngriku. Punapa boten ngungak dhumateng taberinipun ingkang ngasta padila ageng. Hama pantun Hama pantun punika tumuwuh saking tiya jawah. Balethok sarta angin samanten punika jawi andhapan tuwin kethek sarta sanesipun kadosta . 1. walang sangit tuwin sapanunggilanipun walang gegremetan ingkang alit-alit punika tumuwuh saking toya kenthel kapambe dening endhututawi balethok warninipun abrit tiyang jawi amastani taiye. Manawi toya wahu boten kailekaken lajeng anuwuhaken uged-uged ingkang dados walang adamel kasusahan ngatasipun taneman pantun. 2. Angin kenging dipun wastani walang angin punika angrisakaken pantun kala wiwit tuwuh. Ing nalika punika pantun taksih kopong. Angkupipun tansah megar supados angsal bun sareng katrajang angin ageng gagangipun sami pepes terkadhang tugel babar pisan dene pantun wahu manawi anggenipun katrajang angin ngantos gangsal utawi nem dinten punika sami gabuk margi boten angsal bun sarta pedhut. 3. Menthek punika wontenipun saking kikirangan jawah. Kala pantun wiwit tuwuh boten angsal jawah ngantos sawatawis dinten laminipun sitining sabin dados garing andadosaken kirang suburing pantun ingkang sawek ngadeg salong wonten ingkang pejah sarta puret. 4. Lodhoh. Punika tumuwuhipun ugi saking kikirangan toya. Nalika pantun sawek wiwit gesang lajeng katendhagan jawah. Balethok utawi endhut ingkang wonten nginggil adados garing dening soroting srengenge. Samanten ugi endhut ing ngandhap taksih teles tansah ngendhong soroting srengenge boten saged medal margi katutupan ing siti ingkang garing. Mindhak dinten mindhak benter kados dene toya umeb andadosaken bosoking wit pantun amurih sirnanipun ingkang mangkaten saderengipun gaganging pantun bosok sitinipun kedah kaidak-idak supados endhut utawi balethok ing lebet saged minggah pikantuk angin. 5. Jawah ing wanci dalu. Punika andadosaken hamanipun pantun ingkang sawek badhe tuwuh. Kuncupipun amegar tumunten kadhawahan jawah lajeng isi toya andadosaken bosoking woh. Terkadhang anukulaken khewan gegremetan ing nalika modot sampun katingal alum lajeng aking. Dene pantun cempa punika kalis saking hama angin sarta jawh dalu amargi pucukipun lancip dados boten saged malebet angin utawi toya jawah wahu. Serat saha ingkang tabe akathah kathah. Katur panjenenganipun tuwan juru ngarang serat kabar bra martani. Ing surakarta hadiningrat. Sasampunig kadya punika wiyosipun nembe punika. Ing dhusun M wonten satunggal tyang estri ingkang sinambat bok K dhateng ing peken NG. Sumedya tumbas sekul pangaos 2 arta. Tanayanipun lare estri kinten umur. 3 warsa katilar wonten ing griya. Boten antawis dangu sareng paanumbasipun sekul sampun pikantuk bok K. wahu lajeng mantuk dumugi ing griya anakipun boten wonten pitaken dhateng tongga tepalihipun bilih wonten ingkang sumerep anakipun dipun wangsuli bilih wonten ingkang sumerep larenipun anusul dhateng ing peken sarta atawang-tawang tangis bok K. boten saronta cangkelak wangsul dhateng peken dahteng peken malih sumedya angulari. Ananging dumugi ing peken sampun kathah tiyang. Sarehning waktu punika kapinujon dinten pekenan lare boten wonten sakelangkung sungkawaning manahipun tiyang wahu ngantos kados dene tiyang edan mangaler mangidul mangeatn mangilen tansah anggalolo. Sareng sampun judheg anggenipun madosi boten pinanggih. Bok K lajeng sanjang kaliyan rayatipun wonten ing nagari. Enjingipun bok K. kaliyan ingkang jaler bidhal badhe ngupados katrangan pun K jaler lampahipun ngaler ngilen sipat dhusun sauruting margi ageng dipun labeti. Mengsa boten angsal titik sareng dumugi ing dhusun B. lare wahu katingal ngadeg wonten satepining konten griya ngajeng mawi anedha uwi. Sanalika dipun celuk sareng pirsa bapakipun lare lajeng melajeng murugi tiyang sepuhipun sarta anjelih. Pun K samanten ugi boten tahan sumerep sutanipun lajeng monca dirawat monca dirasa. Sareng sampun lejar manahipun tumunten pitanglet dhateng tyang ingkang kagenan lare punika. Wangsulanipun lare anggenipun manggih wonten sangandhaping wreksa duren sacelaking peken NG. Sarehning lare sampun pigih wilujeng. Tiyanbg sepuhipun narimah boten adamel prakawis. 2
Bab ing nalar punika kula mugi kaparingana saserepan rehning kula tiyang ing dhusun sanget balilet kula. Menggah dadosipun prakawis punapa tiyang ingkang kanggenan lare wahu boten kenging paukuman teka lare dipun panggih kados barang. Bilih pamanggihipun wahu kalayan manah suci. Punapaha kok boten lapur dhateng lurah bekelipun agengipun dhateng parentah pulisi. Ingkang punika sumongga panjenenganipun juru ngarang. Sinerat ing manis rengga. 15 jumadilakir. Warsa alip 1811 Kukila mudha Saestu ginantungan patrapan bilih katitik anggening kandhegan rare tumuwuh saking pangimuk- imuk. Juru ngrang // ingkang tabe kahurmatan manis mugi katur tuwan juru ngarang. Manawi pinareng maseh. Sela ing kabaripun kula atur panjurung mugi. Kang pacak ing pustaka. Marma lunang gunggung. Pratelan ngandhap sadaya. Saking awit amagang ulun kapengin abdi dalem prawira. 1. . temah kaweyan getang mengeti. Duk rigara pon ing pasamuhan wiyosaning sang pamase. Surakarta sap tlikur madilakir alip tinengri. Kawulabdi ngesthi sang mba pun mudha punggung. Tan ngronce ing samuhanya 2. papantaran sagung kridhaning prajurit pinurwaneng wismanta.// wit mabangun samuhwaning jurit wusnya busana dhusweng paesan kang nomrih besus ci[ ]weh kasepuh mamrah bakuh tiba madya mamrih mantesi. Tri pangkata mamadya. Ning nistha lan saru. Wusing sampat ing paesan sabawahan ngumpul mring daleme sami. Upsire sowang-sowang.// 3. wusing lihan panembrama nuli. Sagung konca sapasaranira. Agya ing ngajak sangyane. Prapta mring dalemipun mayor dadya ngumpul sakumpni. Ponca pasaran kempal pananembrama wus. Tan owah ngadat ing jawa. Maring golong gumulung gelenging galih. Lumaksani pa rentah.// kagyat tabuh alep ahnulwa glis. Lumaksana siniweng magangan. Pakumpulaning barase. Di dalem sasra wirun. Jawi lebet pepak sapliring. Rikat kang tinanggenah gata ing suldhadhu. Mrih rampaknya pabarisan dedeg dhuwur pinrih neng rek terkadhang cilik neng ling ker bage papat.// dadya platun ester tuwe dharpir. Tindhih litnan platun juga-juga. Saplatune sida sarot gunggung sakumpninipun wolung dasa lan sikep krebin dene kang sikep astra. Pinatah jageku. Paningrat pagung wiwara. Sikep pedhang saben mamgilir gumanti. 4. 5. 6. Nahan mepak magangan.// jeng pangeran kulnel manjing puri. Laju terus marang pamagangan pisah litnan kolonel pra mayor samya lapur. Sampat arja tataning baris nganthuki jeng kumendhan ungelan wus ngumpul lan mungsikan neng wiwara. Jeng kumendhan narik sabet binarungi. 7. Rumpuling sapta brastha.// sirep ingkang tambur slompret muni. Jeng kumendhan wus kumendhir gibah. Sagung jejeg bedhirine. Ongga sapreti kayu. Datan ana obah ngalesik. Wusnya jasa angripan jam sanga meh tabuh anulya umanjing pura. Nomer juga prawira tamtama nuli. Miji pini 8. Lih nulya.// wira utama ingkang nambungi. Prawiranom dadya kumpni papat jeng kumdhan kang kumdhir ing reh praptaning pura sampun kumpni jayeng astra lan saragni. Nulya methuk pandhalya. Upsir dwi saplatun. Kang pinatah litnan nguswa. Kang prayoga de bandhera kang miyos jeng bre 9. Kat kyahi. Sagung litnan nompa.// pandhel sampun kinuswa nulya glis. Kumpni jaba ingkang manjing pura. Terus manggen ing sanane. Jaga sura mangayun jayata kakang anambungi. Truna sura jatana. Len jaya sureku. Sura tana jaga praja. Dalem baki sikep astra lameng sarwi. 10. Cara balen tinembang.// kang minongka iramaning nglaris. Sasampat nalaris kumpni jaba. [ ] sartagni nulyage. Mangkat anembang tambur. Jendral kengser namaning gendhing. Lawan kang sikep astra lameng tamengipunnulya kumpni jayeng astra. Kadwi manggen kanan kering sri manganti. Kang 11. Nganeng kamandhungan// jayataka lan truna sureki. Jagasura terus pagelaran kang catur neng luna- alune. Wusnya tata sadarum nulya sinung patruman sami. Wrata pambagweng obat lan mriyem wus saput. Kang drel munggeng arsa dipa. Kang rinunce jeng kumdhan nulya kumendhir. Ngi 12. Seni karebin lad.// wusing isi tandya sri bupati. Mijil saking dalem prabayasa. Ginrebeg uparander. Kadya ngadat kaprabun kawadaka tepining pringgid. Hurmat gupareng munya. Tengara sri mulku. Wus lenggah dahmapr kancana. Jeng gusti lan prabu trasan tan sami. Andher nga 13. Dad sumewa.// tanrata jeng risidhen tan wliring. Sagung tuwan tamu prang wadanan. Sawentara sentanane. Tabeyan lenggah sampun. Datan pahe ngadad ing nguni. Nyi menggung palapurannya lan sri nata dhawuh. Kinen ngepungna kang ajad kadya saban jumneng dalem madilakir. Minuman wus sumajwa. 3
14. // ngunjuk ing ngadad sruning kundhisi. Ingkang wilujeng sri bumipala. Kundhisi kangjeng risidhen. Umat pri santir wirun. Nulya edrel catur ngarsaji. Kapisan kang rambahan kuciwane seru. Dene munya tanpa tengan kaping pindho cacat suradadi siji. Tri cacat lir mriyem 15. nya.// kalingane sing rempeging muni. Kaleksanan karsa jeng kumdhan len sangulun ing idine. Dene wong catur atus pinrih [ ]ka praya mastuti. Nahan drel sasampatnya jeng jeng kyahi wus tundhuk sumewa neng made rengga. Majengira sinungan pangapit kadwi. Dadya tir lan 16. nguswa.// badhe wonten candhakipun cariyos serat mintaraga wiwaha jarwa aswatulasita // tgese sae nak sami linggih widadari ing sela sumahana. Sami agugunem sarwa isi daha gwaning ngamuwus. Kang den pagunemaken iya ngemaring patapanira sang parta. [ ]ne era muwus sang wara supraba. Mara sang retna tilutama. Heh robaya punapa karsa pakanira. Ing tindak pakenira meyang tengange puniki. Prasanak puniki sadaya. Sumahur sang retna tilutama. Pinten baya ing karsamanira ta sampun miyang tengange puniki prasanak puniki sadaya. Karantenipun lapatan panas abanget manawi angrusakaken paeca akusut kang pamulu. Mene yen sampun nerus hyang arka nedha miyang. Tka ring patapan anuju dalu tur mene robaya. Purna madinane turun sih. Tgese sadina turun sih purna maha nuju dina anggara kasih ing mandha sih hya. Anedha sami acangkrama. Kariyin angantosi rurum ing rawi sarwi amepek pahe.// aneki kajne kanya kaponi kang ngwangayoka lawaning gita mati. asiminanising samanusa padha. Ngatuladhana ring denya molaha. Marapwatana sambadulurana. Dya mangtaya lekas ing kadewatan. Ingkang ayu rinincika lawane kang ambeka puha dudhu winarnanen.// tgese amuwus sang supraba. Punapa patembaya pakenira puniki panapi maksih awarna widadari. Mengkene warna. Pakenira anggodha sang arjuna. Sumahur sang retna tilutama. Punapi rubaya karsa pakenira. Amuwus malih sang supraba heh robaya yen ugi pakenira maksiya. Arupa mangkene lah boya kagodha. Sang arjuna iku. Dening si uninga yen pangrancanira. Sang hyang pindra aputusan widadari. Anggodha sang arjuna. Iku. Puniku karane boya kabancana. Sumahur tilotama. Punapa sira baya. Reh pakenira ing mangke. Amuwus malih sang supraba. Ing karsa manira amalih rupa. lah atiru warnaning manuswa. Widadari pipitu piniki. Atelada garwane sang arjuna. Kang kari ing kendra pati. Manira kariyin anelad warnane sang drepadi. Manira tirune samemanise sang dewi dropadi. Dene warnane dewi dropadi iku bisa amateni raras yapa lambang kidung. Darapon pakenira puniki boya katingal panggodha. Kalayan winewahan raras malih den kaya rarase pakenira. Duk ataya ing ayunaning dewata kabeh.// ana ayu raket ngaranya kuranga bakamanisang galon paweh lara. Tan endah aku tapwa denya mawa rumya tiwasa kaya tanpa ngusanan kapantesi kang warni campaka wulatnya duga-duga tekeng dalem mati. o meh yana arep uwus. Yatanaku alara tan arep- arep.// tgese amuwus sang supraba. Maring sang retna tilotama. Palih baya pakenira anelada garwane sang parta kang atuwa. Wastaning putri sang subadra. Warnane dewi subadra puniku tareke kadi gambar molah- molah. Wayahipun mangke anom antenga ruruh asring aweh edan maring wong kakung. Ora ayu dewning busana. Dene angusut pamulune sarirane kadi sekar campaka kang mekar. Pasemone awingitan kena dinuga. Ing budine kumada madurung angudamani ing wong.// ingkang wong tatulis wulat wulataha. Dyan aruditya katon dhateng rabu. Anantangan sun yaya ayunya glungnya mangku suta yaya araras. Anggaga anipis lewih suguta kurang tngah pamulu gora tapwaya. Titir mangurani pudhak mara ayunya metu skaring tutunging mtanah. Taksih wonten sambetipun. 4
0ngka kaping: 23 Kemis kaping. 8 Juni Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Osterik Lalangenipun sang nata ing nagari osterik awarni srenggala ingkang wujudipun ageng-ageng anggigirisi cacahipun 9 iji. Ulesipun wonten ingkang abrit jene. Pethak cemeng. Wondening srenggala wahu kadunungan wisma piyambak satunggal sarta mawi kapatah tiyang ingkang anjagi saha juru olah-olah tatedhaning srenggala piyambak tiyang ingkang kapatah raresik wismaning srenggala ugi wonten salebeting wismaning mawi kadunungan kanthil srenggala satunggal piyambak-piyambak gadri kadunungan meja panggenaning anedha. Bilih wanci enjing-enjing tiyang ingkang kapatah anjagi lajeng sami malebet aguyangi srenggala. Tiyang ingkang kapatah jagi nedha sampun sadhiya andher wonten ing meja. Sontenipun jam 4 ingkang jagi lajeng aguyangi srenggala malih. Sasampuning kaedusan ugi lajeng kapurih nedha. Saben dinten patrapipun boten ewah. Dados koki saha tiyang sanesipun wahu sampun boten gadhah kawajiban sanesipun namung anjagi srenggala lalangenipun sang nata. Prameswari dalem sang nata pirenanipun lalangen dhateng wana. Kairing wadya bala. Lalangen srenggala 9 iji boten kenging kantun lajeng kaaben sato kewan salebeting wana. Ruslan Ing sacelakipun kitha kerson wonten saweneh ing tiyang tani ingkang sanget sugihipun anakipun kalih sami jaler. Ing nalika tanggal kaping. 20. Maret ingkang kapengker. Wismanipun kapranang ing durjana kecu. Ingkang darbe panti jaler estri sami dipun pejahi. Tuwin wekanipun ingkang sesepan watawis umur pitung condra ugi dipun pejahi. Dene weka ingkang sajuga umpetan bangkit angoncati saking babaya tiharda. Sajuga rencang jalu ingkang arsa ananggulangi lampahing kadurjanan wahu. Lajeng medal anyegat ing unduripun durjana sarwi amawa dadamel linggis. Kalampahan durjana ingkang titiga kenging kaprawasa ing linggisipun pejah kapisanan durjana ingkang sajuga sages angoncati kurdaning linggis lajeng gapyuk ruket kalihan pun rencang lir pendah kupu tarung. Awit dening rencang kawon prakosa atemahan kaseser. Ananging kekah pangruketipun dhateng pun durjana sarwi asru anedha tulung. Weka ingkang umpetan wahu mireng trangginas medal atutulung. Sapraptaning jawi lajeng anatas pusaraning sona ingkang jagi wisma. Sona matandya atutulung yuda. Wekasan durjana kalindhih yudanipun dening sona punika sarwi anandhang brana satengah pejah. Lajeng kabekta dhateng griya pamulasara ing tiyang sakit ing kitha kerson. P.B . Prasman Ing kitha paris wonten tiyang ingkang panggesanganipun amung sarana saking tegesan sruru kemawon ingkang angsal anggenipun mendheti urut margi margi. Tegesan wahu lajeng kasade dhateng pabrik srutu. Ing salebetipun tahun ingkang sampun kapengker punika pamedalipun para tiyang ingkang angupa jiwa pados tegesan wahu kakinten wonten saking 350.000 rupiyah. P. B. Yogyakarta Nalika dinten senen tanggal kaping. 26. Wulan kapengker punika. Kula ningali penganten dhateng kitha ageng. Sak dhateng kula ing kitha ageng. Kaleresan penganten sajodho badhe pangkat ngarak saking griyanipun penganten estri. Badhe kabekta dhateng griyanipun penganten jaler. Kula lajeng mepet wonten gapura griyanipun penganten estri. Dene pranatanipun ngarak kados ing ngandhap punika urutipun. 1. 2. 3. 4. sinoman pengangge lurik ketanggung sikepan 5. gongsa pelog karembat jaran kepang mawi banyolan topeng penthul tembem reyog mawi barongan thong thong cig thong thong breng mawi gendruwo 1882 1
6. 7. kilkil jaran kepang mawi barongan 8. sinoman rasukan lurik ketanggung songkok wacucal 9. gongsa pelog 10. sinoman rasukan lurik ketanggung udheng wulung cundhuk sekar toko 11. gongsa slendro 12. ampilan penganten estri. Ingkang ngampil rare estri kadugi sami umur. 10 tahun 13. para prawan 50 iji. Kagugi sami umur 13 utawi 15 tahun sami mengangge sruwa inten jemblokan gelungan sami ngunthuk gangsir mongsa kesanga. Sami cundhuk sekar. reyog mawi banyolan topeng penthul tembem 14. Penganten estri sadaya penganggenipun akngudubilahi mina saetonirjimin 15. Para estri sami rasukan sutra kurung. Bengkungan sami ngemban rare teksih sesepan 16. Para jaler sami mengangge dumeh ora nyewa 17. Ampilan penganten jaler. Sami mengangge rasukan bludru wungu. Cundhuk peniti. Kalung rante timang jlebreh. Kamus renda. Dhuwungan mendhak robyong. 18. Para prawan sadaya kados ingkang kasebut nomer 13 19. Penganten jaler penganggenipun gandril 20. Para estri kadugi sami ngumur. Nyuwidak tahun langkung. Sami mengangge sengkang ronyok 21. Para jaler-jaler. Para janang-janang 22. Rare jaler kadugi ngumur. Gangsal tahun sami numpak kapal teksih dipun jageni Kejawi kang kasebut ing inggil punika. Teksih kathah panunggilanipun tiyang ingkang sami ningali. Para priyantun kakung utawi putri. Nagari utawi dhusun amung punika atur kula. Temen-temen atur kula nyaosi pratondha dumuk cemeng tapak dariji kula pyambak ingkang tengen nun ngandhap punika. Mantuk klocut // kita kang manawung kidung. Samben dene tanpa kardi. Batin mung mangayu bagya. Rasane wuwulang nguni. Kaiket kiwana karta. Prak ati rosing palupi. // pindha wasita pepemut. Mujyarja mring kawulaji. Jinurunga ing kertarta. Wilasta tataning ngurip. Riptanen dipun biyasa. Resek rumeksa ing dhiri. // ririya ing tyas aywa sru. Supeket kalonthong muntir. Cicir ing pangawulanta. Antaranira wus kekesi. Sisal kang samya narajang. Jangjining singkek darengki. // kinteki samangke sampun. Purnaning karya jinilit. Liningga buku ruwiya. Winahywaken ing toko drig. Kadriyowa priyayi kang. Kangkat jinunjunging linggih. // manggiya ing susilarju. Jujura kridhaning budi. Dadi dimene widada. Darapong lulusa mukti. Titi suraseng pustaka. Mardiya pudyarja jati. Panjurung. Masjid ageng ing kitha raja nagari aceh Dumugi sapriki kapetang sampun langkung sakedhik sadasa tahun laminipun sacelakipun karaton acih wonten masjidipun ingkang dipun namakaken masjid raja. Payonipun atep babalungan sarta prabotipun kajeng. Pageripun capuri laleyan. Kacariyos ing nalika bongsa nedrelan aperang kaliyan tiyang aceh. Masjid wahu andadosaken geder sanget amargi awit saking laleyaning masjid para tiyang aceh sami saged ananggulangi dhateng prajurit derlan sarta saged angsal pitulungan saking karaton ingkang celak akaliyan masjid wahu. Kala panjenenganipun kangjeng tuwan jendral pan switen kakarsakaken dhateng acih dados senapatining prang. Saderengipun amracondhang karaton masjid raja ingkang kaangcah rumiyin sasampunipun kenging laleyanipun tumunten kaprawasa ngantos ajur. Namung kantun sumur banon satunggil ingkang ing wahu kangge para tiyang ingkang lumebet ing masjid. Antawis tigang tahun saking rawuhipun kangjeng tuwan jendral pan switen amarengi tahun 1877. Kangjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral fanlan seberge tindak dhateng aceh arsa anyarirani titi pariksaning dhateng kawontenanipun ing ngriku. Sarawuhipun kangjeng tuwan besar. Para pangagenging nagari tuwin para pangageng aceh. Ingkang sampun sami suyud ingkang sinuhun kangjeng maharaja nadrelan sadaya sami asasos bekti. Ing sarawuhipun kangjeng tuwan guprenur jendral amiyosaken pandikan dhumateng sadaya ingkang sami asaos bekti. Yen ing mangke saking karsa dalem ingkang sinuhun kangjeng maharaja badhe angatingalaken paramarta saha kadarmanipun dhateng para tiyang alit sarta ugi kangge mangke cihna manawi kangjeng gupremen boten kagungan karsa pisan pisan badhe ngrisak agamining sanes ing mangke kalilan angedegaken masjid enggal tembok wonten ing trepipun masjid lami. Saha kaparingan nama masjid raja. 2
tumunten kagarap ananging sarehning sanget kacingkrangan Menggah pakaryan wahu pangupadosipun prabot utawi bondha ing tanah aceh. Rampungipun ngantos ing dalem gangsal tahun samantena punika dereng lami manawi kapirit saking kacingkranganipun wahu. Menggah jalaran lamining panggarap amargi banonipun saking nagari welandi. Gamping saking pinang. Marmer saking nagari cina. Kajeng saking indiya enggris sarta tosanipun saking surabaya tuwing ing belging. Dene payon sarta sanesipun prabot kajeng punika kadamel wonten ing batawi. Sarampungipun lajeng kabekta dhateng ngaceh. Sadaya wahu ingkang maragadi kangjeng gupremen kadadosanipun masjid wahu sanget endahipun. inggih TJ. H. Teka andadosaken ruweding manah kula. Ing gagas raosipun pustaka paringipun wangsulan embah kyahi bathang. Bab asmanipun ingkang maha luhur. Anggenipun ngadhaton wonten ing jejantung. Lo. Kados pundi manungswa punika nalika dereng kawawrataken dhateng renanipun dumugi ing lahir. Punapa inggih sampun anjegeleg sarta ing pundi panggenanipun bilih kyahi sampun karsa aparing jarwa dhumateng kula. Saestu badhe kapundhi wonten ing ngembun-bunan lumebera dhumateng sarira. Anambahana bawa leksananipun wayah paduka. sang jaka tanya 1. 2. 3. // miyos ing sri kang sumela. Rispati rehning lumaris pramitani kang winahywa. Ywan wadya pangarsi-arsi. Yogya ginelar naming. Ponca pada sasusurup wrinaning magang de ywan atebih saking pande ling. Apuranta yen ugyanan dipun prana. // bedaning rejeb winahywan ning sampating drwina sri. Sawusing kekaring lenggah. Sinewa tan mahyweng srimpi. Pireka dwi kang mijil winastan dhadap puniku. Atmajendra kang juga. Yen tan kalentu pan weling. Kang sajuga abdi dalem litnan nom sekar.// kang kawahyweng miguna. Gumrita luwur ing nguni. Pabayantuk kalang wanan. Kanikmata ywan winening de sang surakarta wrin. Awrinanta gumrita sru. Marma pun punggung mudha. Ngempek em 4. pek kang supadi. Lumuntura barkah gumariteng magang.// dene pandhel ingkang nguswa. Lan uruting jaba kumpni. Beda reh gagentyan karya. Nging tan lyan katri winarni. Ginita mrih dhanganing. Kamyarsa ywa salah kalbu. Kang rinipta ing pandhap duk wulan jumadi lakir. De rejebnya 5. kadwi kang dereng manguswa.// kang nguswa rumiya ingkang. Mangapit dumunung kering. Di dalem litnan prawira. Utama kang ngampil nguni. Litnan tamtama wusing. Bibar dharkaken tan wahu kang ngapit nguni kanan. Dalem litnan miji pi;ih. Tri taruna ginita aneng sarkara.// oo// // den wigena kang neng kanan ngapit lir bima putra duk mapak karna. Kang manguswa ing madyaneng. Lira den parta sunu. Keringe kang lir suteng nguni. Sawonda gni susra. Katri sareng ngayun manembah nungkemi sana. Cul panguswa sareng nyembah reh prajurit tapsila semu sura. // wusnya wangsul unggyaning kang baris. Ris kumendhir atata sewakan. Jeng kumdhan mayor upsire. Samya amaki dhupuh. Sinweng sanama de rengga sri. Piyak angering nganan nahan kang winuwus. Badhaya kalangenan sang. Winahywaken ing pambegsaneng ngarsa ji. Tantara den dipa tya.// len bupati kaliwon sapliring. Manjing pura umareg ing nata. jujug parnah purweng made. Rengga anulwa laju. Neng paningrat anindya mantri. Laju jajar mangarsa. Bupatineng pungkur. Re jeng pangeran sinewa. Kliwon lawan bupati pulisi munggwing. Sumewa 3. 2. 1. 4. neng paningrat.// nengna kalangwan badhaya manjing. Prawiran trenira. Sahurmat sang. Sri umanjinging kadhaton asisten risidhen mung. Kang umiring nulwa sang patih. Tumuruneng paningrat. Tandya miyos sampun. Laju narparsa drawina. Len pra tuwan ta. Muprang wada 5. nan sangni. Ndya mantri jeng kumendhan.// putra santana sampun umiring. Kadya ngadat trapireng drawina. Bupati sagung mayore. Jawi lebet sadarum. Kaptin litnan pangkat buyut sri. Turut sang andrawina. Dene ta sawegung. Papantaraning satriya bupati len kang turut drawina sri. Bujananya lir ngadad.// tan prabeda paparing sang aji. Sampat dhahar kundhisi winarna. Urmating mriyem dununge. Magardi wrin wrin cinangpuk judhan litnan kang mungging tepi. Tinampan sresan nguswa bandera trus ngidul. Saben kundhisi urmatya. Ywan tan salah 6. 7. pande [ ]ing hamba reh tembih. Kalih welas rambahan.// mung pinethik wusira kundhisi. Wilujengnya jeng pangran kumendhan. Saha mayor upsir kabeh. Kang winarna tri wahu. Nembah mundur anata baris. Sarta pandeki nuswa. Sampat dhar arta wus sunggateng wedang sinambya. Akekaring pradongga karengweng manis. Dahad mamalad ing tyas. badhe wonten candhakipun. Sarehning kirang papanipun panjurungipun ilafat kapacak kemis ngajeng. 3
0ngka kaping: 24 Kemis kaping. 15 Juni Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Batawi Kala wingi wonten pangarakan panganten anakipun jaler litnan kaucengke dhaup kaliyan anakipun ungbuteng. Wiwit ing wanci enjing lelangen wayang sampun rame. Punapa dene nayuban sarta lelangen musik wonten griyanipun bapakipun panganten jaler. Ing wanci jam 3 siang. Panganten jaler bidhal saking griyanipun ing molen plit amethuk pacanganipun dhateng ing kampung malaka. Lampahipun mawi karengga wanci sonten jam. ½ 5. Panganten sakaliyan bidhal anumpak kareta pameran apangirit kapal teji. 4 awulu cemeng. Lampahipun alon-alonan mawi kaarak patrap lampahipun kados ing ngandhap punika. Ingkang minongka dados pangancaring uparenggan cina sepuh anggered deling jene ingkang taksih mawi pang tuwin godhongipun lajeng kasambetan bandera cina abrit ingkang katingal singer saking katebihan sawingkinging bandera kasambetan panggung jengge. 5 iji. Sinukarta ing kertas parada tuwin kertas sutra awarni-warni. Ing sahantawising panggung jengge satunggil-tunggilipun kaayap ing wayang cokek sarta tinabuhan pradongga cina. Punapa dene kairing musik pitung prangkat niyaganipun sami mangangge sarwa abrit sarta mawi bulu-bulu. Sawingkinging panganten ginarebeg para mitra wandu wandawa sami wahana rata. Sarta kairing musikan saprangkat sarta cokek. Sadumuginipun panganten ngajengan panti lajeng kendel tumunten kasawuran beras kuning saking salebeting griya. Lajeng katadhahan songsong wonten sangajenging konten kareta. Menggah jejel uyelipun ing tiyang kados gabah dipun interi. Ngantos panganten pakewed anggenipun ngupados margi midhunipun saking rata. Upas pulisi sakawan iji. Ingkang anjagi reresah ngantos serak swaranipun anggenipun angunduraken tiyang ingkang sami nonton ananging boten dipun praduli. Sanadyan karetanipun panganten anggenipun wonten ngajengan sampun dangu. Ewadene panganten dereng saged medhun amargi ngentosi majomblang. Ingkang taksih kantun meh kapipit pipit ing tiyang kathah. Awit saking pitulunganipun tiyang cina majomblang wahu saged laju dumugi ngajengan kori ning rata panganten sasampuning panganten jaler mudhun panganten estri kaudhunaken dening majomblang saking rata. Menggah busananipun panganten sakaliyan sai asarwa endah. Sarta rinengga ing sosotya. Adamel yuyunipun para ingkang aningali. Mara sepuh sakaliyan lajeng amethukaken dhateng panganten estri akaliyan suka seneng. Sarta anyepeng maujud bunder kados tampah wonten sanginggiling sirahipun panganten estri wahu. Menggah kala dhatengipun panganten kaurmatan ungelipun pradongga gendhing kebo giro. Sakalangkung ngangkang swaranipun adamel gembiranipun para tiyang ingkang wonten ing ngriku. Kathah ing tiyang ingkang aningali maewu-ewu. Para nyonyah cina ingkang ayu-ayu sami aningali manglung saking jandhela ning griya. Saliringa netya akaliyan para kakung ingkang ugi panuju aningali. Banjarmasin Titiyang dhayak ingkang manggen wonten ing wewengkon dhusun ing ngudhikipun banjarmasin sami ambalela ngantos kangjeng tuwan residhen tuwin tuwan militer komendhan anedhaki. Kadherekaken ing prajurit 150 iji. Badhe ananggenah utawi angendhakaken titiyang dhayak ingkang ambalela ing paparentahan wahu bahita asep anama jambiberau tuwin ngungarang sampun kabidhalaken dhateng ngudhik badhe mitulungi prajuritipun kompeni bok bilih karoban mengsah. Sarta badhe wangsul mantuk ambekta rejeki tuwin sanesipun ingkang amikantuki. Kala tanggal kaping. 15 mei kapengker bahita jambi ambekta soldhadhu. 30. Iji katindhiyan ing upsir satunggal bidhal dhateng ing ngudhik wahu. Badhe anyidikaken solha bawanipun anakipun ingkang sisilih nama surapati. Tanggal kaping. 20. Bahita asep wahu bidhal saking buntok dhateng lahai akanthi bahita apberau. 1882 1
Sareng dumugi ing muwara teteh boten wonten kara-kara. Dados lajeng laju dhateng ing lahai. Antawisipun pagenan kakalih punika pangambahipun lepen mawi anglangkungi redi ingkang wonten kiwa tengenipun sadumuginipun ing palabuhan wonten tiyang angungelaken sanjata. Mimisipun kumrutuk dhateng bahita angengingi soldhadhu sakawan iji. Ingkang tiga kabranan ingkang satunggal pejah. Bahita tumunten males angungelaken sanjata sarta mariyem titiyang ingkang damel rersah lajeng lumajeng sasaran sareng para prajurit angancik dharat amanggih jisiming mengsah pitu iji ingkang kenging mimising sanjata. Kawartos begoling huru hara punika anakipun surapati ingkang sisilih nama gusti kurnel tuwin gusti jidan kala tahun 1870. Tiyang kakalih punika sami adamel hura hura abipraya akaliyan wangkang. Kangjeng tuwan residhen banjar masin lajeng minta soldhadhu ingkang wonten ing salatiga sapalih bragada badhe bidhal akaliyan patitindhihipun dhateng banjarmasin ingkang dados pangagenging prajurit inggih punika mayor satunggil ingkang kapiji ing parentah. Sapengkeripun pawartos punika dereng wonten pawartos malih. Dhitslan Tiyang ing kitha berlin wonten ingkang anandukaken pratingkah druhaka. Saweneh ing dinten dhateng peken kairingaken kuli satunggal ambekta pikulan sareng dumugi ing peken pun druhaka abisik kalayan sawenehing pawestri ingkang pancen sasadeyan makaten pitembunganipun aku iki anggawa pasir sapikul arep tak edol ananging iki gula colongan yen kowe gelem tuku mung tak wenehake ing dalem 1 pun 8 sen mongka yen kowe tuku gula padhang 1 pun 50 sen upama banjur kowe edol saiba bathimu. Ananging aja corah corah yen dhasar kowe arep tuku sapikul iki kabeh prajangjiku aja kowe bukak dhisik manawa aku durung lunga. Awit manawa kadengangan pulisi. Pawestri mangsuli purun tumbas ananging nedha serat druhaka datan lenggana lajeng anyukani serat sarwi angucap mangkaten aja kuwatri mesthi dak wenehi layang tondha temen gonku adol marang kowe yen ana nalare aku ora selak amarga jenengku wus kasebut ana ing layang iki aja kondeleng dhisik dhuwit banjur bayaren sanalika arta lajeng kabayar sareginipun. 4 rupiyah druhaka sarencangipun agagancangan kesah. Sakesahipun druhaka pikulan gendhis lajeng kabikak wasana ing salebeting pikulan wahu sanes gendhis pasir ananging tatelanipun wedhi pethak sanalika pun estri lajeng lapur ing parentah amrasajakaken lalampahanipun sarwi anelakaken seratipun tondha saking druhaka. Sareng seratipun kawaos dening pulisi ungelipun mangkaten. Pancene wong tuku gula pasir iku 1 pun rega 50 sen wong wadon iki kadugane tuku ing dalem. 1 pun mung 8 sen amarga kang dipilih mung barang colongan mula tak wenehi wedhi putih kang wujude kaya gula pasir memper regane. 1 pun mung 8 sen sarehning si wadon wis rila dhuwite 4 rupiyah nyangaku tuku pikulaku barang iki etange sakepun. 8 sen mokal saupama gula pasir oleh samono regane. Dadi si wadon wis ora kena ngarep arep dhuwite kang wus ana tanganku. Sanalika punika pun estri lajeng kabungganaken dening parentah amargi kawon prajangjinipun ewadene pulisi ing kitha barlin ugi taksih kenceng anggenipun angupadosi pun druhaka. Amargi kedah badhe ginantungan paukuman. Mreduni driya tinambang. Panimbal tinembang kawi. Rongkah mangapus ing basa. Binurat raket tahen sih nangsah ing bra martani. Tunadekung tan kaetung. Lir katangga rigahan ing guwa lelempeng ngukir. Sang lukita baya tan kageming mitra. Dhuh sang maha kasidaning dibya jaka tanya. Darweyanta andangu tumrap ing bra martani ongka. 16 kula amboten saged amratelakaken purwaning sastra cetha. Ana ing mitra jaka tanya punapa resep mireng cariyos kula ing ngandhap punika. Wiwitipun ing nuswa pada abawa anggit ringgit cinitra wonten papan sela. Lajeng pinetha listyanipun dumunung ing dalancang. Punika lajeng wiwit dipun eberaken bilih dalu mawi dilah. Manawi siang boten mawi dilah amung nadhah soroting surya. Tumunten dipun sugrengaken adhapur piyambak inggih punika ringgit wacucal ananging patrapipun kedah tumrap ing kelir supados ambedakaken kahanan wantahing wujud katingal wonten ing jawi. Sidhaming sorot kadharbe dhateng ingkang gadhah wisma. Ingkang nanggap saha lajeng amecak ricikaneing gongsa ageng. Ingkang wontenipun sampun kina. Minongka panaroja gebyaging lalampahan. Dados ingkang tinitah warni rumiyin kenging winastan sepuh piyambak ringgit miwah kothak ongka. 2 kelir. Ongka 3 balencong. Lajeng pinanjingan dhalang anyarengi getering pradongga wahu. Bilih ingkang kuwaos piyambak inggih ananggap saha mawi pratondha kinuwasakaken anyukani lisah uceng miwah padhanging dilah. Sarwi mundhut lampahan parta krama. Kyahi dhalang tanggap lajeng majeng lenggah sangandhaping balencong wiwit amolahaken ringgit sapanunggilanipun wijangipun mangkaten. 2
Adeging ringgit kelir. Gongsa. Sapanunggilanipun punika saking ketheking dhalang. Ananging wontenipun kyahi dhalang punika pinurba dening kyahi ingkang gadhah wisma. Miwah awasing dhalang kasorotaken gebyaring dilah balencong. Dene ringgit ingkang gadhah wonda bagus piyambak punika boten saged ngaturaken ingkang gumeleng. Awit jaman purwa ingkang pinetha ringgit wahu menggah bagusing pada wadana miwah kulit amung raden wrekudara. Ananging cahyanipun manggen prabu yudhistira. Mnising ngulat dumunung raden dananjaya. Sarta sri bathara kresna. Bab asmanipun dwija wara ing wukir indra kila. Pamanggih kula ingkang taksih lingga wetah pinta raga. Minta raga punika lingganing pinta sinolahaken dados leresipun paminta raga. Seselan ma. Punika kenging kagelengaken dados panunggilanipun bawa. Sarta kenging winastan rimbag bawama. Intaraga. Wintaraga. Punika dugi kula lepat wontenipun purwaning lingga. Ha sarta wa. Labet saking kemengipun bawama. Kasengguh bilih wanda purwaning lingga ingkang ical wahu. Ha utawi wa. Awit kajawi tembung lingga ingkang purwa aksara irung. Bawama. Wahu saged nyirnakaken sawenehing wanda purwa ning lingga. Wasana kauningana. Vilih pandangon bab tembung tiga welas ongka. Punika bilih andangu ateges tembung sadaya wahu pamanggih kula sampun kathah ingkang jarwa. Kadosta. Kadang. Jagong. Jinangongan. Sanjan sang jaka tanya kados ugi sampun mirsa. Dados liding panggalih ingkang kadangu punapanipun. Cinitra lek kalih jumadilakir ring alip 1811 Buja kirana Tamatipun pasamuwan dalem 1. // tan winarna wigeneng mamanis jeng sang wangsul siniwa wus ira. Kang wadya wangsul sumiweng. Tan owah duk ing wahu. Nulwa mijil kalangun srimpi. Nenging srimpi tambuh jam. Pirsa gyaning tamu. Sasmita pamit aminta. Tatabeyan lir bondhet anoneng kadwi. Wus mundur ka 2. muhwana. // tan winarna wulangun spliring. Sang wus manjing pura winuwusa. Santana gung alit kabeh. Bibar sowangan mantuk. Kantun wira kang tengga puri. Len pragarap kang nguswa pakirtyan sawegung. De bibare para wira wangsul kadya. Angkate maksih seaksi. Karya asrining 3. dening sagung pra ajudhan. Kaptin litnan onder neki. Tut wuri ing pabarisan. Sarta winatah pinanci. Canguk urmat sapliring. Prayitna kang jageng pungkur. Limput ing pangajaran. Sarta ywen wus kumdhir drun pir. Susah dening gumedering rarywa ka thah.// nahan kumpni jayeng astra. Lan sara agni wus manjing. Kumpni jaba nganti lawang. Sri manganti arsa manjing. Pura reh angenteni. Kyahi prapandhel kinondur. Lumaris kumpni jaba. Tanowah uruting 4. 5. ngarsi wusnya sampun barise kumpni jaba.// nulwa nututti imedal. Kumpni jro ingkang sinelir. Tanowah lakuning ngrsa madyaning pira lumaris. Bayakan ngidul sami. Sang prabu anulwa dhawuh. Sadaya kinen surak. Kalangwan tondha nglakoni. Ing 6. ngayahan dalem dhiri ratah arja.// asurak ambal-ambalan. Lir nguni duk unggul jurit. Wadya wre ngraboseng murka ngalengka dasa muka ji. Sirna lir curna cengil. Sinurak kang ambek nulus. Ragu suta wijaya. Ruhara pinrep ing wening. Yekti mirip sri wening ing sura kar ta.// dene rejeb kaping sapta. Let asthari wiyosaning. Tanowah kridhaning wira. Mung wahundhak kang mantesi. Wus adat ing pakarti abagus ingkang kinantun. Wit uwus katatalan. Kurang 7. 8. nge dipun wuwuhi. Kang kaladuk sinuda ingkang wus madya.// pinrih dadya utama. Lir ngrebinlat angatiseni. Datan kena buwang dluwang. Sinampe minggah ananging. Wusnya obat pinanjing. Ken lutnal minongka wuwuh. Lamun krebin wus neng an mripat kalih mandeng siji. Pangincenge 9. kelep lawan panitisnya.// ywa goyang ngongga paningal. Ywan durung aplat pan lagi. Dene popor mungging pundhak. Denenak panyeleh neki. Away neng bahu nembing. Nenga dhadha leket gulu mamrih wuluh ing prana. Ywa miring lir watu geni. Reh samangko krebi nir 10. sumelanging tyas.// samangka matimbun mayar. Badhiri sabentar linggih. Bedhiri satagsi marma. Ywa limput pangajaraning. Den sereng polataning. Den pameywananggeb tuhu. Malesih sang bedalan. 11. Kang sudra tan ngawulaji. Luwih beja winayaning kang pantaran.// jaman tata tentrem arja. Tan ana cengil ngalisak katamaning wrat bapa sang sagung saisining bumi. Tan pegat ing pangeling. Angancik bumining ratu datan panrima trus tyas. nadyan tan ngawuleng aji. Dunungira ngancik 12. Jrontoleng bawah sang.// samyadoh ngucap mangkana. Nadyan kang ngindhung ciptaning. Tyas pujwa yurat dhirarja. Musibat kinebat abis juti tiniti iti. Botoh wus samya kabutuh. Durjana sampun bebas durcara wus samya brindhil laku jahil kaweleh medal 3
13. Lehira.// leh linehan kang prasalah. Kang salah dalih wus lilih. Lali tan lali ngastadha. Pujwarja dhiri rat sami. Titi wus pamehaning. Dahat baha kumawelu. Dadya abdi prawira. Mamagang wawa 14. Ngi mami. mudha bodho mugi dipun aksamaha.// yen wonten ingkang kirangan sarta papan preneh sisih. Urut-urut reh ta hamba. Amagang tebih pamyarsi. Muhung kapeksa nanging. Tyas ambi ngengeti laku. Lakune pra prawira. Yen widada magang mami. wus sawru 15. Atata tapsilaning wira.// sampat ing pangenget magang. Sukra pon astha ing yati. Rajab alip nunggil tengran pujwarja singgil sanggyaning. Pratondha sumungkeming. Ngamba kawula lit namung. Saguna curwa dama. Lumirip darpaning langip. Tondha namagih punika wujudira. //oo// 4
0ngka kaping: 25 Kemis kaping. 22 Juni Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Kala tanggal kaping. 16 wulan punika ing dalem kamangkunagaran wonten pasamuhan ageng. Inggih punika tingalan dalem tahunan panjenengan dalem kangjeng gusti pangeran adipati ariya prabu prang wadana. Menggah tata tatanipun pasamuwan boten ewah kados ingkang sampun kalampahan nalika suwargi rama dalem. Nalika tanggal kaping. 19 wulan punika tiyang ing kitha sami dedreg awit kadhatengan lubering toya lepen inggih punika pun kiyahi bena. Pakampungan bawahing kadipaten anom ing bathangan ing gangsal welasan saurut mangetan saha ing pakampungan ing kiwa panengenipun lepen bangawan sadaya sami kabanjiran wiwit enjing dumugi jam sanga dalu toya ajeg mindhak sareng kwndel jam sadasa wiwit surud saibata kontrang kantring ipun para tiyang pakampungan. Melas asih ingkang gesangipun namung anjagekaken berah ing sadinten dintenipun pramila kaanggep barakatulah nalika panjenenganipun kangjeng pangeran arya surya atmaja. Karsa lalangen anitih bahita ngiras ambage sekul dhumateng para ingkang kaekum ing toya. Saestu paringipun wahu tinampen kalayan sokuring allah. Namung para babah sakalangkung bingahipun awit amarengi sembahiyang pekcun dados kathah ingkang sami kakambang angluluri lalampahanipun ing nagari cina. Sampun kathah para tiyang ingkang sami angili amirengaken suwaranipun para tiyang ingkang sami ngacemong kandhanipun bilih wonten lampahan ingkang nungkak mongsa. Lajeng kathah kemawon cacriyosanipun kawewahan sontenipun wanci jam pitu ing dirgantara sisih kilen katingal wonten lintang kumukus para tiyang ingkang sami angili ing paseban pasetan andher wonten satengahing alun-alun aningali lintang kumukus wahu. Pating calemong wicantenipun pinuju wonten kaum ugi aningali. Teka lajeng anyandhak amangsuli wicantenipun saweneh tiyang. Ingkang amastani bilih lintang wahu ilapatipun pagebluk mekaten heh rak kena ditebus barikane nyelametake jenang baro baro. Dikantheni sega pulen pagange babon madhep putih mulus khajate amemulenya sing semara bumi. Ngajak wanuh saben dina. Wonten tiyang ingkang ragi kalis dhateng gugon tuhon amireng suaranipun kaum lajeng anyaruwe makaten lo mangke ta ki kaum sampeyan niku selam napa nembah brahala. Sampun sok kondha sing boten-boten. Wong arep lemu kok tanggane sing diatak olah-olah. Nek krungu mas khatib tafsir iman cilaka sampeyan nek dielidake sarake rak beka mangke. Mongka mas khatib wahu gawening mung angelid kemawon. Nganti resik. Sasampunipun para tiyang sami bibar. Kilap sami memule kilap boten boten wonten pawartosipun. Ing secayudan kala malem akad angrintenaken tanggal kaping. 18 wulan juni punika. Wanci jam 9 wonten rare estri umur 12 tahun ingkang tinanggenah dening tiyang sepuhipun atengga wawadeyan gorengan klathak amanggih bencana anyampluk dilahipun ingkang kaangge dhasar. Mongka dilah wahu lisahipun petruliyum temahan angebyuki sakojuring badan murub kumantar kantar. Titingalan kados dewi dresanala. Nalika triwikrama ambujeng prabu lobaningrat tiyang sepuhing rare estri sareng sumerep bilih anakipun murup mawredi lajeng atutulung. Rehning saking gugup dipun byukaken ing anakipun mila boten dados sireping latu malah mubal gegering tiyang kenging dipun wastani kadya gabah inginteran panjriting wanita sinawung gadebug ing sikil kamireng anyenyendhal manah. Wondene wahu rare ingkang katunu. Dumadakan dereng tinakdir puputing jiwa. Latu lajeng saged pejah. Jalaran kadamel gulung wonten ing siti. Yen ta sampun anggadhahi akal gulungan wonten ing radinan kados kalampahan pun gendhuk pejah apulang latu. Kintunan Salebetipun wulan mei ingkang kapengker. Angleresi pekenan pahing. Tiyang cina teliking pak apyun bayalali ingkang kapatah anjagi angupados titiking panerak wonten ing peken sunggingan wiwit enjing amider mider ing sajawi sarta salebeting peken sunggingan ing ngriku wonten sawenehing tiyang estri lumaksana saking ler lumebet ing peken sareng kapethuk sang telik pawestri cangkelak wangsul sarwa 1882 1
agagancangan lampahipun sang telik lajeng angawe kancanipun anedha tulung. He konca ana gawe. Cegaten kono iku wong wadon kang lumayu ngalor anyalawadi. Wiwit esuk atiku wus karasa yen arep oleh gawe. Sang pawestri ingkang lumajeng mangalor dumugi salering peken kendel ing sangandhaping dhapuran deling amendhem maujud buntelan selak katututan sang telik pawestri anggenjret palajengipun sirna boten kantenan purugipun sang telik tumunten angupadosi sakiwa tengening dhapuran deling kaosak- asik amanggih bungkusan kertas kapendhem agengipun sami kalayan banon wetah sareng buntelan sampun kapendhet saking tumus kabingahaning manahipun sang telik ngantos kalahir wicantenipun mangkaten. Lah dalah layake iki gathuke impenku dhek wingine bengi kae. Konca kiraku apyun luwih telung kati. Apese persene rak ronga atus rupiyah dhewe. Banjur dibage wong loro nyatus edhang aku oleh satus rupiyah tak gawe calangkek sing seket tak ujuruake konca-konca utawa batur seket masthi wis bakal oleh pangaleme wong akeh. Kancanipun mangsuli. Ah durung-durung kok persene dhisikake. Bok aja sok ngakehake rembug dhisik kowe tompa dhuwit samono bah aniyatmu arep kogawe royal gek sing kok saurake utang apa mongka tampane mesthi isih suwe. Sang telik mangsuli malih. Lo rak oleh pasangon awit masthi bakal munggah residhensi rat iku diklumpukake. Wis ayo padha digawa nyanggone demang jaga pasar cik ben dibukak utawa disakseni. Sareng dumugi ngabyantaraning pulisi jagi peken anampekaken buntelan saha amrasajakaken lalampahanipun. O mas demang niki beja tan kena kinira kira. Barkahe tapik kong coba sampeyan bukak buntelan niki apyun bobot pinten kalih apyun persi napa turki. Sanalika pulisi anampeni buntelan lajeng kabikak wasana salebeting buntelan daluwang isi ron pisang. Salebeting ron pisang isi bubukan jagung. Boten wonten tilasing apyun pulisi kalayan sang telik sareng kaget sarta gumunipun sampeyan niku pripun bah kok mainan niki geguyon napa sembranan buntelan jagung dikandhakake apyun kok kaya bocah cilik sang telik mangsuli. O mas demang dibasakna. Pandhelonge ati kula ditebas sarong ringgit boten aweh. Lingseme rahi kula ditebasa telung ringgit boten oleh. Ontena wong sing bisa nutupi wirang kula balekake kondha kula sing empun kalahir gon kula ngetung persen kula kaya kaduga guwang dhuwit rong ringgit. Ah sing nyana sinten kok jebul onten wong akal-akal ngoten wong bungkusan jagung dicara apyun wangune kakaya dima olehe ajeng nyoba teng congsun mawon empun ta mas demang prakara niki pejah ginem sampeyan ampun corah-corah nek nganti krungu wong seje kula isin empun kula mantuk sang telik kakalih lajeng mantuk sarwi agineman turut margi sampun ngantos kamirengan ing kancanipun. Yogyakarta Ingkang sinuhun kangjeng sultan ing salebetipun wulan ruwah ngajeng punika. Karsa dalem badhe alalangen angaben sardula kalayan mahisa jakrik ladosanipun raden tumenggung prawira sentika redi kidul ingkang kaaben sima lorek namung satunggal ingkang badhe lajeng karampog kabar lorek 4 iji. Dene dinten tanggalipun dereng kenging katamtokaken. Madiyun Dahat ing pangerusalanipun para tiyang ing nagari madiyun anggenipun sami kirangan yatra tembagi. Makaten wahu jalaran ingkang sapisan salebetipun satahun punika. Para priyantun walandi jawi tansah tampi balanjanipun ing kantor. Awarni yatra pethak utawi kertas mongka ingkang sampun kalampahan tampi palihan pethak tembagi. Ingkang kaping kalih wiwit pandamelipun margi sepur punika kinten langkung saking. 2 tahun laminipun dalah sapriki kantor sepur tansah anggenipun manah berbudi anguntapaken yatra pethak ing titiyang alit inggih punika ingkang anjalari pakewedipun para tiyang. Wekasan ngantos kosok wangsul bilih yatra pethak kalintokaken ing yatra tembagi. Saestu kenging basi kadosta. Manawi yatra ringgit 1 kenging basi 5 dhuwit " " samanten wahu tur dereng tartamtu angsalipun yatra kepyar. Awit kajawi pun cina tuwin bok mas preyalan gadhah yatra kepyar boten plaur kalintokaken yatra pethak punapa malih tumrapipun tiyang ing dhusun ingkang tebih cina tuwin kitha. Gadhah yatra sarupiyah kimawon kalampahan anget saestu nun aluwung tiyang nagari taksih radi amayak mayak sanajan boten saged angoncati saking basi. Boten patosa kewet dados boten badhe ambedhokaken anggnipun nyaoto tuwin nyateiso. " rupiyah 1 " ukon 1 " " 1 dhuwit " " 2 " Katrangan Kilap leres boten serat kabar malajeng pan brita baru ing surabaya. Amawartosaken jalaranipun ing madiyun kikiranganipun yatra tembagi punika. Awit ing madiyun kathah yatra tembagi kawak ingkang 2
sampun boten pajeng boten kalampah. Wewah malih ing griya pak apyun kinten wonten 10.000 rupiyah yatra tembagi kawak amila saupami nagari angangsalaken lumebetipun ing kantor yatra kawak wahu kados lami-lami yatra wahu saged telas wekasan lajeng saged kajogan ing yatra tembagi enggal. Pun sura lawan pun guna. Sasarengan nambut kardi. Gangsal welas dinten dadya. Manawi guna pribadi sarap ing salebeting. Kawan dasa dinten rampung. Langkung gangsal ri mila pinten dinten ing purnaning. Padamlan sumogga sami kabatang. Lan malih Sari pucung. Pun wigya angusung-usung. Praboting suyasa. Bangkit telas gangsal hari. De pun jaya wolu tengah hari purna. Mongka methuk ing driya sami arujuk bujeng enggal dadya. Ginarap tiyang kakalih. Pinten dinten palesthanireng pakaryan. Rara mentrik Katur para sarjana nyuwun barkah. Awit saking sapele tumrap paduka. bab kula maos srat cariyosipun sagung jawata. Punika kula boten trang ingkang mungel saben saben jawata. Manggih cintraka. Kakocapaken kenasikuning hyang pramesthi duk nalika lenggot bawa. Manawi namung kula gagas tanpa wekas mila nyuwun tranging lenggot bawa. Tgesipun kados pundi. Bodho Cariyos serat mintaraga wiwaha jarwa Aswatulasita // tegese amuwus malih sang supraba maring rara rasiki. Pakenira robaya rasiki atelada warnane dewi manohara. Garwane sang parta kang panggulu. Warnanira dewi manohara puniku kadi ta tulis bisa ngucap. Titingalane ruruh. Ahimbuh tan ana rengune. Liringing tingale amanis salamine. Warnane dewi manohara iku tapa paes ayu. Angusut sang kinayu. Bayune awelar awijang. Luwih ayu dara tengah aramping kabyatan payudara. Kadita gora tapwaya. Tegese gora tawon tapwaya gumana. Tengahe dewi manohara ika. Kadi tawon kang lagi gumana. Warnane titi peri. Tegese satiti peri. Sang manohara punika asri kawuyan lir yayanging pudhak tinulis. Kang metu saking pucuking lading panulisan.// rupa gundhi kawarna candha pama tan kadi calat erang muguyu. Wruh andene wulat wruha hla hla wruh mangiwa gagen raras atihang. Unat kapwa panut nika ayut kapya wkasan anganti ningalan moganten umiras. Iras renga tikang lathinira waja. Wasa deleng mata. // tegese amuwus malih sang supraba. Marang sang surendra. Pakenira aniruwa warnane garwane sang parta kang panengah. Wastaning putri sang retna alupi. Putrining pandhita bagawan kano kang aduwe putri. Warnane dewi alupi puniku ulat taramping asengi dene amawi wiwijang alindri. Kadi langening tunjung biru. Kadi ukiran kancana bisa molah. Bisa aweh ulat bisa agawe ela-ela ning ati. Bisa agawe raras. Yoga dadiya guruning wong ayu sajagad. Dene wajane kadi senening inten. Yen tiningalan wajanira dewi alupi. Wawayangane kang aningali katon ana ing wajane dewi alupi.// rupadya pangawaknya mabeta nglih lih umulat alon. Liring nika. Ayu busana tan padon keteg teteg juga pahayu umuguh ing mata. Warnanya makurang kurang guyu mahara gisi pinetya matyani ika. Panilathi juga wasa walangares ulu mulata reng lungiding waja. // tegese samuwus sang supraba maring sagagar mayang. Pakenira atiruwa rupane dewi gonda wati. Garwane sang arjuna kang pade. Warnane retna gonda wati puniku luwih ayu. Imbuh yen lumampah angembat tengahe kadi putung. Yen lumiring alon. Liringing tingal atungtung manis. Tan ayun angangge angge wus ayu. Karana tanpa yun. Sasolahe luwes manis. Ulate anggendeng ati. Pamuluning sarira ajenar asemu wilis. Boya watak gumujeng ameming ati. Karane tan gumujeng kang den pingit gugusine. Tan payun katingalan. Lamun katingalan gugusine amateni maring kang tumingal. Sabab mati kedanan gesenging waja anglaring kumbang anyamber iken.// warnanan dimas ta mas ta tur wahu sinangling agalaka manis tikang mata. Abaknya ku luwih yeka tapwa lara kuta kalara panarkaning mulat yeka raja sayan amadha tulis. Manyaritakna rengwat pwaya. Danring ratri juga kinon tkaping kungnya maja rumana tambanging wulat. Taksih wonten sambetipun 3
0ngka kaping: 26 Kemis kaping. 29 Juni Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Pangadilan agami islam Awit saking dhawuh ing timbalan dalem ingkang sinuhun kangjeng sri bagendha maharaja walandi. Kawrat serat kakancingan katitimasan kaping. 19 januwari 1882 ongka 24. Kangjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral anamtokaken kawrat ing serat kakancingan katiti masan kaping. 2 juni. 1882 kados ing ngandhap punika. Bab kaping 1. Ing tanah jawi tuwin madura. Kawewahan adeging pangadilan agami islam kawenangaken angrampungi para tiyang ingkang anerak awisaning sarak agami islam sasaminipun. Bab kaping 2 Ing pangadilan agami islam ingkang dados presidhen pangulu landrat akanthi eliding pangadilan boten kirang saking tiga boten langkung saking pitu. Ananging liding pangadilan wahu kapilih tiyang ingkang sampun tetep dados imam sarta pangulu. Wondening ingkang kagungan pangawasa angawula wisudha saha angundur saking pangkatipun presidhen saha liding pangadilan wahu. Amung kangjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral piyambak. Bab kaping 3 Papriksaning prakawis boten kaesahaken bilih boten kajenengan dening presidhen ingkang sampun katamtokaken sarta bilih lidipun kirang saking tiga. Panimbanging karampungan kedah gumantung wonten pamanggihing presidhen. Bab kaping 4 Papriksaning prakawis gumelaring nalar-nalar dalah panimbangipun kasebut tanggal wulanipun saha kaserat kalayan cekakan serat karampungan kedah katandhan dening presidhen sarta para lid mawiya kadunungan katrangan bibih wonten tiyang prakawisan ingkang mawi sarana kadhawuhan mujudaken waragat dhateng pangadilan. Bab kaping 5 Saluwaripun saking seregan sadhengah tiyang ingkang mentas kenging prakawis kedah kaparingan tedhakaning karampungan ingkang sampun katandhanaken dening presidhen. Bab kaping 6 Sadaya prakawis kedah kaserat wonten ing satunggaling buku regester kaserat sastra walandi tembung malajeng. Lajeng katandhan dening pangageng ing pangadilan saben tigang wulan buku regester wahu kaaturaken uninga ing pangagenging nagari. Kangjeng tuwan residhen sasampuning kauningan lajeng katandhan. Bab kaping 7 Sadaya prakawis bilih karampunganipun anyulayani kang kasebut bab kaping. 2. 3. 4. Boten kaesahaken tumapakipun anggarap adeging pangadilan punika benjing tanggal kaping. 1. Wulan agustus 1882. S. M. Batawi Ing kang kacariyos ing serat kabar malajeng. Nembe punika ing ara-ara gambir (batawi) kaangge nyobi pumpa iysane enggal wondening patrapipun ing ara-ara wahu kaadegan griya kathah sami atep balungan deling. Saha kadekekan sawarnining balabag lajeng kasiram ing lisah petroliyum sareng sampun waradin enggal kataman ing dahana. Kala samanten kacriyos urubipun anggigirisi. Amila pompa iyasane enggal wahu lajeng katandukaken sarana toya. Boten malangkah amung tigang menut latu saged sirep. Saiba ta pitulingan wahu tumrapipun dhumateng para alit. 1882 1
Cina Salebeting karaton cina. Mentas kapandungan ingkang kacolong barang warni kalung rante prunggu kuningan kasepuh mas ingkang wawratipun pinten pinten dhacin sakalangkung andadosaken pangungunipun para tiyang amargi salaminipun dereng nate kalebetan duratmaka. Sarta andupara sanget bilih wonten tiyang saged amalebet ing salebeting karaton amargi betengipun tembok sakalangkung ageng inggil kandelipun punapa malih panjaginipun prajurit sakalangkung jejel ing siang miwah dalu. Tur panjaginipun para prajurit boten angemungaken konten-konten anaging ugi para prajurit anjagi ngubengi beteng. Anitik nalar nalaripun sampun malih tiyang sumedya nandukaken druhaka sageda malebet sanadyan tiyang sae bilih dereng terang saestu boten saged malebet bilih dereng kataliti terang ipun punapa malih para tiyang cina sakalangkung ajrih sumungkemipun dhateng sang nata. mila darbe panginten ingkang nandukaken druhaka punika. Kawula dalem salebeting karaton wasana sareng kataliti tatelanipun amargi sahantawising beteng tembok-tembok punika katumpukan mercon ingkang sakalangkung kathahipun sarta sampun pinten tahun anggenipun boten kaewah-ewah amargi dereng katempuh yuda brata. Salebeting tumpukan mercon wahu kaangge dhelikan para druhaka. Sakalangkung kathah. Katur panjenenganipun kyahi juru ngarang. Manawi sela ing papan panjurung kula ing gandhap punika mugi kapacaka ing bra martani. Nalika dinten akat kaping. 1. Wulan ruwah tahun punika. Kula kesahan dhateng kartasura. Antuk kula saking kartasura wanci jam 6 sonten dumugi lepen pelen wulung wanci jam ½ 8 dalu. Ing ngriku kaprenah radi mangetan kula sumerep latu obor wonten ing gagana. Tuwin mireng swara kemrusuk tuwin pating glothak sakala kula gagas-gagas ing manah. Punapa punika ingkang dipun wastani lampor. Kula dumugekaken anggen kula lumampah. Sareng dumugi prapatan ing laweyan kula sawek angsal katrangan awit kula lajeng pitaken tyang ingkang sami nyaponi radinan ageng sapiturutipun anggen kula pitaken niki onten napa dhi. Dene kok dalu-dalu padha nyaponi lurung. Obor ting kalencar aben dhuwur. Tya sami pating grubyuk wangsulanipun ingkang kula takeni. Inggih kala wahu sore kira kula jam 6 lurah mas behi ngriki nampeni dhawah saking mas pengulu nagari. Manawi dinten senen benjing enjing. Ingkang sinuhun utusan nyadran ingkang sumare lawiyan obor ting klencar niku wo opek blarak tuwin opek pring. Di go narubi mesjid kalih nglumpukake bekakas ingkang go sesuk sareng trang anggen kula mirengaken criyosipun tyang wahu. Anggen kula lumampah radi gegancangan awit kula gantung dherekan sadumugi kula griya dipun criyosi manawi benjing enjing kadhawahan dherek dhateng lawiyan kalampahan kula dherek. Sadumugi kula masjid lawiyan wanci jam. 8 enjing kula sakelangkung gumun sanget awit ing ngriku sampun katingal asri sinawang tarub gegeng tuwuhan pisang. Punapa dene ajat dalem ambengan pasugatan sapanunggilanipun sampun katingal sumaji sadaya. Saking saserepan kula kados boten ewah saking padatan dados punika kenging kabasakaken pangandikanipun ingkang sinuhun sarta ngabehi jimat 2 wahu tetela bilih angsal barkah dalem ingkang sakelangkung kathah. Mila prelu kula lebetaken ing pabaratan bra martani minongka dadosa tuladanipun para abdi dalem angatingalna bilih angsal barkating sang nata. Ing kabupaten gedhong kiwa kaping. 3 ruwah tinengeran . Hamba tuhu anesthi gusti Abdi dalem jajr gedhong pun gumun. Sasampuning tabe pakurmatan kula akathah-kathah. Katur ing panjenenganipun tuwan ingkang mangarang serta bra martani. Wiyosipun kula ngaturi pirsa. Nalika dinten senen sonten tanggal kaping. 9. Wulan ruwah punika. Ing pangabeyan anggebyagaken lenggot bawa. Kawastanan langening asmara. Inggih punka ringgit tiyang. Lampahanipun tiyang agung menak nalika badhe ambedhah nagari kelan awit badhe kacidra mardu jamumdumuginipun pejahing putri cina. Wicantening ringgit manut gendhing. Sarta sekar macapat mawi bawa sekar ageng. Kaucapaken ing dhalang. Mila ing pangabeyan kalangen lenggot bawa dalu punika. Awit saking karsanipun kangjeng tuwan residhen badhe pirsa ingkang kawastanan langening asmara. Awit sampun kajuwara yen sae. Sekar gadhungipun mawi cikowa sikowa. Inggih punika bala cina ingkang mungel nalika putri cina panggih sudara werti. Dene tamuna liyanipun kangjeng tuwan residhen kathah para tuwan-tuwan sagarwa putranipun ingkang manggihi para sadherek dalem ing pangabeyan. O ingkang dados getuning manah kula. Sarta cuwaning panggalih dalem gusti kangjeng pangeran angabehi. Dene tuwan sampun dipun aturi dangu boten dhateng. Sareng andangu ingkang kautus ngaturaken kalepatan awit saking serat cathetan wahu ingkang dipun paringi konca caos kadhawahan anglampahaken lajeng kaparingaken dhateng encik-encikane wusana kasupen mila gusti sanget dukanipun kula inggih muring- 2
muring. Ingkang punika manawi andadosaken kaparenging panggalih. Serat punika mugi kapacaka wonten ing serat bra martani. Dene gatosipun dhateng panjenegan wahu. Badhe kawogan kinen anggancaraken cariyosipun dhateng kangjeng tuwan. Katandhan sung warta. Sakalangkung ing pangungun kula dene sonten wahu boten dhateng. Naliyanipun kula saged anggancaraken cariyosipun ingkang tamtu badhe amimbuhi rumesepipun para tamu. Kula piyambak pancen akapiluyu badhe sumerep. Juru ngarang. Minta barkah Saking adrenging manah kula kapencut kang paringan barkahipun ingkang sisilih nama ri sang buja kirana. Mugi kapareng anjarwani dunungipun ingkang andadosaken puteging manah kula kados ing ngandhap punika. Ingkang kasebut serat rama. Nalika rama daya pati dumugi nagari ngalengka lajeng sasendhon duk samana durung ana mijil pangkur miwah sinom dhandhang gula lan durma tembunge. Saurutipun lo punika dunungipun kala samanten dereng wonten sekar macapat wiwit wontenipun sekar macapat wahu kala jaman punapa. Sarta ingkang nganggit sinten. Kadosta 1. asmarandana maksudipun kados pundi 2. pangkur 3. durma 4. kinanthi 5. sinom 6. durma 7. mijil 8. dhandhang gula 9. megatruh 10. gambuh 11. pocung 12. maskumambang " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " " punapa malih ingkang nganggit sinten wasana sewuning kalepatan kula mugi wonten pangaksamanipun ri sang buja kirana. Dene kula kami purun acelangkrakan amargi saking bodho kula. Kula pun jaka bodho Maksud punika tembung punapa. Ing tembung jawi punapa boten wonten pakecapan ingkang anerangaken suraosipun tembung wahu. Teka gumlethek sanget ta mas. Juru ngarang Cariyos serat mintaraga wiwaha jarwa Aswatulasita // tegese amuwus malih sang supraba. Maring sang sulasih. Robaya pakenira atelada warnane dewi sri kandhi. Pamulune sarirane kadi kancana luru mentas sinepuhan. Tatingalane galak amanis. Pasemone alungit. Putus ing aksara. Rampung ing kawi. Titir ginawe jaruman. Dening sang arjuna. Kalayan sang retna banowati. Sang srikandhi kang dadi jarumane padha asih.// nahan tanduking gosthi sura wadu paksa caritat kapya molaha. Lingsir pwara wiresmi etuning ngadan danat kapara carita asiha. Dya ngedahaken manis padha dudu sahayu sahayu datan pamirwani. Lir manggis thimingi gula drawa atur kadi manuhu wus pinasthika.// tegese sasampun telas para patek widadari. Anelad garwane sang arjuna. Sanghyang arka wus tumiling mangilen neher rum arum lambunging ngancala. Sakathahe widadari punika sami adandan paes kang amaesi parekanipun sowang-sowang. Paesing waranggana ungkul ing ungkulan datan ana amadhani paesing widadari ika. Mamanising widadari pipitu sasampuning paes kadi manising manggis kang langkung sangking dalu kinalang ing gula drawa. Cinampur lan madi pinathika. Kadi mangkana rupane manising widadari. Sasampune adandan paes.// mangkat sigra katon tikang wiwara ramya pinongka patapan sang arjuna. Teher ta areng panya tan teka tigang dhepaya dununganing waranggana. Wetan makwa muka nya mangarepaken jurang ngangedhapi kang walikadhep ken mangsu kawarah ring rana sang kira kiranira sdheng pakolih ner. tegese sasampuning adandan paes wangranggana ika. Sedheng mangkat aresmi hyang widadari ika. Sigra katingalan wiwaraning guwa kalungkung dening asri kawuryan babanjarane kang maring patapan angaraepaken jurang. Sadaleming jurang keh walikadhep kedhap pardapanipun. Rupane padapaning walikadhep punika. Kadi angataging widadari aken malebeta maring sadaleming guwa.// lwir tanpa winginigiha anata rupa mursita anakundha silpraba. Tis-tis tan ana 3
wuryaning sapuma gatra wahu mtu dukutning kang natar. Sakweh niwi wudanggana sdeng ngaweh runengi riya lawan rarasati. Acaryan mangungang katon kadi li[ ] kanaka kadi sasongka purnama.// tegese sonya patapanira sang parta. Dening tan ana sebawaning sujanma. Angambah maha padupan wonten. Anging tan ana mantraning agni. Woworyaning pasapon nanging mantra tabeting sasapon lagi metu dukuting natar. Sakehe widadari awor asmarane. Nher angungang ring guwa widadari punika. Ana katingalan sajroning guwa kadi ukiran kancana. Murup kadi sasongka purnama.// apan sapunika kang ana praya samadi tin munira sangane dalem. Lekwan makwa siran sampuna ngarcamana kumbaring kang praba ngadeg rupanya pasila ther kumisa putangana pati sasra sadaka. Linang suksma sarira mati karengwa pranawa uwus sapindha niskala. Taksih wonten sambetipun 4
0ngka kaping: 27 Kemis kaping. 6 Juli Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Pak lurung ing baturana sakit bladheren ngantos ngendhut badanipun sakojur. Watawis lebeting tatu. 2 kaki langkung sakedhik sampun sawatawis dinten lamenipun tansah tileman angathang-athang. Mepeti margi ingkang ajog peken bekonan tyang kang sami langkung saking kilen utawi saking wetan ingkang lereh tuwin ingkang babekta awrat mikul rumput saking nglaban dumugi ing ngriku sumerep sami ajrih. Anggadhahi kinten yen pak lurung sampun pejah anggenipun sakit bladheren wahu. Katondha ketek kang kilen sitenipun luntur. Mila lajeng badhe wangsul ajrih manawi lowong kadukan ing lurah yen lajenga ajrih paklurung. Nyipang tanpa wonten margi sanes giyuh ing tyas kat gada manempuh. Dupi prapta ing ngriku sang janma mamikul lajeng migeg-migeg lir sinigeg meh boten saged nembadani sedyanipun tan antara paklurung ngunadika makaten mas kang padha mikul suket mula sliramu dak andhegsrana abot pandududing sikilmu. Parlune awakku iki lara tambanana. Keruken dhingkanti entek beladher kang ana awakku iki dokokna gikir sapi kono tengah dalan bahu ku kiwa tengen padha planthiran egot tekakna kali wetan iku supaya gumantung keteku tapelana. Amesthi awakku banjur waras tiyang mikul rumput ing nglaban wahu mangsuli. kenGing punapa sampeyan mongka wajib ing ngatasipun slira sampeyan kausadanana makaten paklurung ngunadika malih. O yatalah bener kandhamu iku. Mula kowe padha jumurunga pamuji. Muga-muga awakku tumuliya ginalih mulyane. Marang warisku kang kabageyan majibi awakku. Supaya ora dadi kasusahane wong dhilik kang padha lumaku gegawa abot kaya kowe mengkono. Katandhan panjeblog Sirnaning tiyang jagi Kawit saking nawala dalem kakancingan kangjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral katitimasan kaping. 17. 1882 setat seblad ongka 138 wiwit benjing tanggal kaping. 1 juli 1882 sadaya prayantun bawahipun kangjeng gupremen ing tanah jawi tuwin madura. Sami boten angsal tiyang bahu jagi saking dhusun ingkang sampun katamtokaken kalampahan salaminipun ananging kalintonan arta ing dalem sawulan tiyang jagi satunggal 5 rupiyah. Dados minongka tambahing balonja. S. M. Prasman Wonten sawenehing nyonyah ingkang sampun wigya anandukaken druhaka. Saweneh ing dinten sang nyonyah sowan ngarsanipun tuwan dhokter ing kitha paris sasampunipun angaturaken pangabekti urmatipun nyonyah amrasajakaken kalayan pitembungan manis mangkaten kula nuwun tuwan sowan kula ngarsanipun tuwan sewu-sewu kalepatan kula dene kula kamipurun dumarojog tanpa larapan amargi saking turidaning manah kula. Adrenging manah kedah ngatingalaken pitulunganipun tuwan punapa tuwan sarju anampeni paturan kula. Tuwan dhokter amanabda iya kena kondhaha apa kang dadi karepmu. Nyonyah umatur makaten kula punika gadhah anak jaler sakit kados tiyang ewah engetipun sampun dhokter pundi- pundi anjampeni boten saged waluya. Kados amung tuwan ingkang saged angusadani. Wondene sasakitipun mangkaten saben dinten boten nate wonten griya ananging amung ngadhang-adhang wonten satepining margi ageng sarwi ambekta serat rikning. Anurun rikning saking toko-toko. Saben wonten tuwan-tuwan langkung lajeng dipun aturaken sarta anedha bayaranipun mila andadosaken susahipun manah kula. Boten wande anarik karibetan kula saestu anetepi tembung anak molah biyung kapradhah. Tuwan dhokter mangsuli. Iya becik tak tambanane. Sesuk jam pitu anakmu gawanen marene. Nyonyah sandika nanging darbe atru malih. Bilih kapareng kula darbe atur panyuwun mugi-mugi tuwan anglegani atur kula. Ingkang sapisan kula nyuwun satunggal panggenan kamar ingkang kontenipun kalih. Sadhatengipun anak kula benjing enjing lajeng kula jujugaken ing kamar sarta lajeng kula tilapaken kesah punapa malih bilih sampun dumugi ngriki sampun ngantos kadangu punapa-punapa. Awit anjalari muyare engetan tuwan 1882 1
dhokter amangsuli iya becik iku kamar sisih kidul lawange loro sesuk jujugna kono banjur tinggalen nyonyah saksana pamitan mantuk ing ngriku lajeng dhateng toko sasadeyan inten amendhet barang-barang sakalangkung kathah ngaken kakengken tuwan dhokter. Bilih ingkang mandhegani toko kirang pitados barang kabekta arencangipun piyambak kapiliha ingkang enem kapurih ambekta barang-barang wahu saha ambekta rikning. Gancanging cariyos rencang toko anama nadi lajeng kerid dhateng nyonyah sarwi ambekta barang kabungkusan pamurihipun nyonyah dhateng nadi. Mangke wonten ing dalem dhokteran sampun ngantos matur ananging kendela kemawon amargi watakipun tuwan dhokter boten kenging. Sanalika pun nadi sampun kerid ing nyonyah dumugi griyanipun tuwan dhokter anjujug kamar. Buntelan katedha kalayan nyonyah sarwi wicanten mangkaten kowe aja lunga-lunga ngentenana tekane tuwan endi buntelane dak aturne. Mengko samongsa tuwan teka rikning banjur aturna. Sareng buntelan sampun kaulungaken nyonyah lajeng gagancangan kesah. Ing ngriku tuwan dhokter mantuk saking mubeng lajeng anjujug kamar ingkang sampun kasadhiyakaken nadi lajeng amethukaken sarwi angaturaken rikning. Sareng serat rikning kapundhut nadi lajeng kapurih ambekta dhateng jamban kasiraman toya ingkang sakalangkung asrepipun amargi sampun maratah bilih angusadani tiyang ewah engetanipun empun-empunanipun kedah kasiraman tirta ingkang sakalangkung asrep sareng nadi sampun kataman jampi rambah-rambah raos asrepipun ananging boten waluya amargi salugunipun boten sakit sareng tuwan dhokter sampun waspada bilih boten sakit anggenipun angusadani dipun kendeli. Nadi lajeng kapratitisaken saged anggancaraken lampah-lampahipun kalayan gamblang sakalangkung kaget sarta anuwuhaken pangungunipun tuwan dhokter. Rumaos bilih kalebetan duratmaka lajeng anyatakaken dhateng pangagenging toko. Katranganipun pamendhetipun nyonyah [ ] 25.000 rupiyah. Pangaosipun ing samangke pulisi kitha paris taksih ambudi kacepengipun nyonyah ingkang anandukaken druhaka wahu. Panjurung Akathah sanak sadherek pawong mitra ingkang sami ginugat ing [ ]tan ngantos andadosaken gempaling kautamenipun sa[ ]dhumawah ing papa. Menggah wontenipun lalampahan mangkaten punika ku[ ] boten saged andugi. Saupami tiyang gala ganthi sinten ingkang kaleres kadhawahan dhenggung namung ingkang andadosaken pangondhok-ondhok sarta pangunguning manah. Dene nalar mangkaten punika teka badhe kalantur lantur anyarambahi. Amargi sanak sadherek pawong mitra sanesipun taksih kathah sanget ingkang badhe bela dhateng ing kasangsaran wahu. Ngibarat sulung lebu geni. O mila saking pangunguning manah ngantos andarbeni panggagas ingkang muluk sanget bilih ingkang mangkaten punika tuwuhipun kados boten saking osiking kamanungsan ananging punapa sampun saking pangesthinipun sang kodrad. Wasana saking pamuji kula dhumateng ingkang sawek prihatos bab mangkaten wahu. Mugi namung sami angengetana kanthi pamupus sarta panalongsa bilih sadaya karsaning allah punika namung murih prayogi amargi namung punika ingkang andadosaken pangarem-arem sarta panglipuripun tiyang ingkang nolih ngiwa tengen tanpa pitulung. Sinerat ing setabelan kamangkunagaran kaping. 28 juni 1882 Katandhan pun Mardawa Patanyan katur ingkang karsa paring pitedah // tiyang ingkang maripatipun taksih sawujud ananging sampun boten sumerep punapa-punapa. Ingkang sampun kalimrah winastan kabuwanan. // waweling ingkang tumrap sanjawining serat kintunan tinembungaken ijohan // andamel ingkang tumanduk kirang yitna. Wasana katiwasan winastan kahinan // solah bawa ingkang dereng kaleksanan sampun kapahiben ing liyan winastan kain. // ingkang makaten punika wahu gancanging panjarwa. Kabuwanan inggih kajagadan ijohan inggih ijo reka-reka. Kainan inggih kaina. Kaina inggih kainan kados dene ginawa ginawan makaten sasaminipun ananging bilih makatena teka geseh sanget kaliyan tanduking kecap boten montra montra-montra angemperi. Tur ta sampun sanget anggen kula anggathukaken supados mathuk ananging maksa taksih kodheng dereng saget cumeplong. Sabab saking dereng sumerep. Amila nyuwun pitedah saking panglaweting budi para wigya angridha basa. Supados narambahi ing pangawruh. Saha adamel pupucuking kasaenan. Atur kula ing inggil wahu kados wonten galibetipun badhe angewahi tembung ingkang sampun kalimrah. Nuwun boten pisan-pisan manawi makatena. Saestu amung badhe sumerep liding kata lukita ing sajatosipun. 2
Dhuh saiba sukaning tyas mami. manawa kalakon. Kondha kiye ywanana kang gawe. Peling maweh yektining ngawerdi. Dening kang pra adi. Andriya rahayu. Katandhan pun yayi. Ingkang kula aturaken panjurung purwa kanthi. Sekar salisir. Puspa langen lampah. 8. 8. Kaping. 4. Lagon barang. Yen salendro sanga cekok gurisa. la Ha // panjurung mugi campuha tuwan ingkang winiwaha juru ngarang sampun taha dongen ulun pinacaka gahat denya kumawula sarta agung ngela ela rukun tan wonten suwela anebihaken resula na pa punika kang ulun warna lamun lepat kawancena sangking nokil caritana dongeng sujanma anggona garwa sangseh yen sinepa ngling supatmi sang bek dipa arjuna tebihi papa tatela kajabung japa ca dha dene ta ingkang mameca mring ulun kang pinarseca ngampil criyos weka ponca kasedya dumadi kaca nahan sang wiku wus dhadha putra jalu catur kridha amuha amabadal kondha wawastane kang kinondha ra weka kang sajuga rara kang catur kakung sru krura kuneng naming ning negara konenga narendra sura ja wus lami genipun nguja putra catur ngling nyengaja kang roma amung mamuja mung yen enget tebah jaja ka ya dene ingkang dabe weka seh kunta driya punika ambek sandu tanpa reka mila sanget lepat tarka kang pambajeng jaka baya jaka wikrama dwi mulya jaka tumrap tri sadaya marosale kaya-kaya da nya gelarken watek widada she kunta driya sembada lumuh karya ada-ada budiman salatirarda kenging kaanti benjangnya jaka putra kacaturnya rara lukita wragilnya langkung endahing warninya ta ma weninging tyas tuhu seta sugci sabarang kang cipta sarak ingkang den pranata sabarang kinarya tata kuneng garwane sang tama retna mustakim kang nama kocap kalangkung utama saha anggung kuma-kuma sa sari ari sanityasa kulina aneges karsa ing ywaka tuhu maharsa murwakeng bumi akasa ga sajuga ri dyah siyaga mangrengga rengga ing angga gagawa ningali yoga kakung sami tan prayoga wa ba sang wiku sampun kuwawa rampung busana yun seba 3
nembadani catur hawa mila kang suta pratiwa praja kathah kang srah jiwa mring kakung anggep angamba yudwa dulan kairiba saking susah nya saiba tha lumaksana tanpa kondha putrestri lumuh kapotha tilar agem payung motha gancang prapta dalem kitha luwar saking salat kusta miser uluk kang walua garwa katagma dhepoka ngawe putra mrih nyelaka nga sang seh pinuju dedonga dawek tumungkul tumenga kagyat ponang pintu menga katon garwa ken lajenga taksih wonten candhakipun sapanyana Cariyos serat mintaraga wiwaha jarwa Aswatulasita // tegese satuhu yen wonten sadaleming guwa. Bagawan wintaraga karyanira wonten sajroning guwa. Ameleng yoga asamadi mintaraga. Murup sajroning guwa jumeneng prabane sang arjuna. Pratingkah ira bagawan wintaraga. Asila tumpang angayunaken pamelengan asta kalih pinongka katumumpang. Asta tengen kang panuduh kewala lungiding jariji angleseri tungtunging grana. Arane punika apatitis ing grana sika. Pejah sakala sang arjuna pranawa. Pranahati. Papadhang. Ilang manungsane. Paningal pamiharsa. Panggonda. Pangucap sami ingantukaken ing pinangkanipun dadi sang arjuna pranawa. Ilang manungsane sampun angraga suksma sang arjuna. Dadi luput ing ponca baya. Sabab sampun angraga suksma sang arjuna.// nandhang nambek nika ngapsari kawnang nyata sira lkasa nyana bancana. Amamdaning ngayunya parcaya ring tan wnanga nira kumletu mudaya. Tan wruh yan kasor kang sawida sing ngacala sukaning sangagama gama. Dadi jena wisesa yan papat lapa ramasuka lumut linaksanan.// wonten suksma lkas nikang sawiji rakya mara marek nguswa mara marek. Anguswaken wuwus rakran sadra padat maja peja akung mangkat mareng kita. Mantuk mring sura loka tan temu kita nuturakna satinya samatan. Sangkeng swarga ta saulun maha lawan mami maduluran nembahi kita.// tegese saneher lumebet kariyin sang supraba ika. Amindha warnanira sang wara dropadi. Neher amuwus waranggana ika. Raden pamade kawula puniki amarek ing jengandika. Satemene pun dropadi mati kawula pangeran sapungkur andika kesah maring ngendra kila. Pejah kawula pejah kedanan. Kangening andika. Pangeran kawula sidhep wonten ing swarga loka. Dadi kawula tumutur maring swarga loka. Wusana tan kapanggih ing sura loka. Andika pangeran dadi kawula tumutur mariki puniki.// lawan dhosa ngapekama mangkna kenante paraning kung kidyar ywanita pawat panakta uwus pjah panara buta kinalakning suyudhana. Nahan wani kang ngujar dinulu rnwarengihi nupareganing kang tangis. Luhnya ganti mareng wang marah marah wungu wungu ning susunika yaktiba.// amuwus malih sang supraba. Raden pamade kawula matur ing andika. Jengandika puniki punapa ta marminipun. Anggenira tatapa puniki. Punapa kang andika tapakaken. Pakenira kirang punapa. Luhung andika mantuka. Lawan tawang sanira sampun pejah sedaya. Pinejahan de rama raja duryodana. Mangkana wuwusira sang supraba. Neher rinengga ing tangis luh ira supra mijil saking locana nira. Tumiba ing lantaran uwang. Anunten tumiba ing payudara. Luh punika andheging ngawonganing payudara. Luh punika rasa-rasa tumibaha asmu patra punika.// len tang kang mawdhak angeta-ngeta weh winaju waju magatra ri wijang. Mwang sinjangnya katon mirir wiru winya mangandhega nusar-nusar susu. Lila numpingaken sdhak gadhing adoh tinika tikat kapning kang glung. Tingalnya gumuyu tan pujin kirabingwa kadi hlaring madubrata.// tegese satan gingsir manahira sang parta. Dening wuwusira sang supraba. Neher dhateng sang retna tilotama. Kang amindha warnane wara sumbadra. Ambekta gonda rum arum. Sarirane retna tilotama kang kinarya wedhak pulanggene anrus wijanging sariranira. Sanes gandaning sinjang sinjang kang pinolah. Tuwin sadaya busana nira rinatus kalayan kasturi. Yen katempuh ing anggen gandaning arum angambar. Kang minongka cacabing payudara kum kuman sekar sadhak gadhing tegese pasadak gadhing kancing gelung. Karane den gawe susumping kancing gelunge dene asalin gelung kadi manuswa. Tan antara dhateng ngayunanira sang arjuna. Sadhatengnya sarwi mesem karane mesem angatingalake wajane kadi elaring madu brata warnane.// anwampwa asika waneh wanehya turu 4
nganukum nyaring [ ] ti murit mirah. Kambangnya panelat. Ri kang sahana ninggaha alisaman. Tekeng tapih. Lengga montra turunya ring jaja maha gatra kadi pthat kapni kang susu. Ulu gde lu dening ukurnya den patapih parengu mangis pan sirir pisan.// tegese wonten widadari dhateng malih lajeng alinggih sandhing lan sang pandhita anom. Paese waranggana ika agagelang kanaka sungsun kalih sisih. Akilat bahu lan ali-ali sosotya mirah murub. Asekar panelat. Tegese sapanelat kancana ginubah lan malathi. Apupur lelamatan asipat bot pangajaran asisig luruganaji. Akawaca lungsir pethak tibeng pawana. Kapwa angara keti payo dara kadi petha. Tegese petha palendhunging banyu.// tunggal pamaglung gretol mahaskar taji kumenyari kang tutup gelung. Meket kenyana bahu reksa mani ira matata sadarpaning ngayu. Inten matra manohara ngadi adangu danira wasni kang muka-muka. Sumrik kasturi ring wijang tanaka curna sangka nagari kang umulat.// tegese sawonten widadari satunggal agelung gretol. Dhateng. Tutuping gelung kancana. Tingkah kabancana abahu reksa manik ijo. Warnane widadari lir bathari ratih. Amepek paes kembang. Widanira surem senening nginten. Ahurap kasturi winor kalayan paradating ningkah galar konus. Kaya muksa kedhepena warnane widadari ika.// wanten lir rarining wulan kadi kadanginga ngaturi ngaweh rarasati. Wahwadyusmakmul putih katitihan gelung ngarisat bah anyar mure. Pi[ ] ning waja ping tita kidinangan kisi gisi juga inganing mirah. Mrikta sukta sumar ingkang ngawanya pinangka mang kawasaning tapih.// tegese sawonten widadari rawuh jnare sarirane kadi wulan asring agawe rarasi smara. Lagi mentas adiwasa. Akamas angore rema. Ahules lungsir putih meskas asusur waja. Anuli kinidangan ping tiga. Kumenyar warnaning wajanira. Sumrik gandanira kumkuman. // tangeh budi nikang waneh mara riwi kingira ngutami tih titih maha. Nyasa dya ngesesan tanda ngarasaken susu angetarum rum rum kinumkuman dene arsa kinolaken kenyaring gulunya tangenira tka kosing tngah. Kenyara kadi warnani imatara wimba warni nira irikang wulan. Taksih wonten sambetipun. 5
0ngka kaping: 28 Kemis kaping. 13 Juli Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Nalika tanggal kaping. 7. Wulan punika wanci sonten panjenengan dalem kangjeng gusti pangeran adipati ariya prabu prang wadana karsa anggebyakaken kalangenan dalem winastan langen taya. Inggih punika ringgit tiyang yasan enggal menggah ingkang kagiyaraken lampahanipun bambang raden irawan amandung dhateng kadhaton ing ngastina. Sanadyan ringgit wahu dereng mangagge prabotipun ingkang saestu. Ananging para ingkang aningali sampun sami resep awit solah tingkah tandukipun boten angciwani. Punapa malih kakalih ing pandhawa titiga. Inggih punika kyahi lurah semar kalihan putranipun kakalih. Wangun wujudipun necegi sanget kalihan cariyos ing padhalangan dados amimbuhi seseging manah aningali. Kala akat ingkang kapengker punika wanci jam satengah pitu sonten ing wradinan sacelaking kabupaten bumi wonten kumandhanging sabda ingkang damel kageting tiyang kathah. Jalaran wonten satunggalipun tuwan kadalon saking anggenipun melancong. Nalika lampahipun dumugi ing ngriku kapranggulan celeng ingkang galak anggigirisi. Mongka pun waraha lajeng nyander dhumateng tuwan sumedya damel babaya. Gumuning manah kula pun waraha kok sanget temen gegethingan dhumateng ing tuwan punapa tuwan wahu kakinten bilih sang minta raga. Katuju para tiyang ing kabupaten bumi kastangginas tandang bekta pedhang penthung lameng. Tutulung nanggulang krodha ning mamang murka. Mila tuwan kalampahan saged oncat saking ing kasangsaran wondene utusan ing ngima imantaka sanadyan sampun kinalang kalang dening tiyang ing kabupaten bumi ingkang kanthi dedamel ewadene pun waraha saged singlar saking ponca baya. Lumajeng anilapaken lacak wah lajeng kasapih suruping diwangkara. Tiyang karep paben Wonten saweneh ing tiyang anama naya dikrama. Ing dhusun gathak sampun misuhur bilih pakaremanipun paben kalayan semahipun punapa malih saben paben patrapipun aneh. Gedheging panging griyanipun dipun bucali sadaya. Barang-barang saisining griya sarta amben ugi dipun bucali. Mongka sampun dilalah anggenipun paben wahu pendhak 6 dinten dados sampun tamtu saben 6 dinten andadosi griya. Dene bilih paben wahu wiwit enjing ngantos sonten sawek kendel dalunipun dandos dandos angleresaken ingkang mentas kabuncal tongga tapalihipun sakalangkung susah manahipun amargi saben sapeken amirengaken swara pating glero. Wonten saweneh ing tiyang anama merta setika tangganipun pun naya dikrama. Sampun dangu anggenipun ambudi sagedipun mantun paben anuju saweneh ing dinten naya dikrama wanci enjing sampun wiwit paben swaranipun pating glero saha gedheg-gedheg kepeng sampun dipun bucali. Ing ngriku merta setika lajeng kesah saking wismanipun dhateng griyaning tongga tapalih monca pat monca gangsal ngaken dipun kengken naya dikrama angulem-ulemi para tiyang wahu. Kapratelakaken bilih naya dikrama gadhah damel tingkeban mawi ananggap wayang dinten siang punika. Sareng wanci siang tamu sami dhateng. Ananging kendel wonten sajawining dhusun tamu sami rembagan mangkaten priye kang kok durung ana dhayoh. Iku sing duwe omah lanang wedok ana ngarep lawng. Kok ora pati duga aku. Murwate yen wong duwe gawe rak wis ana kang rewang. Saweneh mangsuli. Enggih thik dhi. Yen deleng gedheg empun dibladhah. Barang-barang padha diwetokake saka ngomah niku memper wong duwe gawe. Ananging kok sing duwe omah lanang wedok ulate basengut mawon saweneh mangsuli ah kok geseh kandhamu. Wong kowe bocah cilik durung tahu duwe gawe. Rak lumrah wong arep duwe gawe barang barang duwe durung miranti dhuwit ora ana iku atine kaya wong gendheng. Mula basengut iku bener. Kang satunggal mangsuli. Ninggih kebangeten coba sampeyan delok pawone rak boten kemebul benera nekakake dhayoh godhong-godhong kopi rak gih godhog digawe wedang. Empunta cekake niki bacut napa bali. Kancanipun mangsuli ah ya bacut wong diundang kok ala gelar yekti. Sanalika para tamu sami lajeng malebet wektu punika naya dikrama sawek kendel anggenipun pating glero. Ananging manah taksih 1882 1
muntap-muntap sadhatenging tamu naya jaler estri kalangkung kaget sanalika sami ical bramantyanipun ananging bingung anggenipun ngancarani tamu. Amargi amben-amben sampun dipun bibrahi sadaya. Lajeng sami lenggah jogan naya jaler pitaken mangkaten banget kaget kula sadherek sampeyan sami rawuh ngriki. Para tamu mangsuli lo teka kula ngriki rak sampeyan andhegake. Turene sampeyan tingkeban naggap wayang. Sing sampeyan kongkon si merta malah kula rada muring-muring yen dika niku boten ngajeni uwong. Ngulem-ulemi bareng ditekani kemlewa bae. Napa dika terka yen teka kula mriki lajeng mangan mawon naya dikrama ngrarepa pagih luput kula mawon kang mongka kula boten rumasa ngundang undang. Mangke si merta kula undange ditakoni kapripun nalare ampun teka-teka banjur nesu. Ing ngriku merta setika lajeng kadhatengaken dipun pitakeni naya dikrama sawangsulanipun mangkaten. Inggih kula sing ngulem-ulemi niki. Sabab saka gemese ati kula. Dika niku saben dina padu nganti payting glero meh saben esuk tanggane padha sedhih atine nyiha-nyihali wong golek utangan coba sampeya krungu demang dhistrik mesthi dibubuti githok dika. Naya mangsuli. Wong kebangeten bakyune niku salawase meteng tuwa niki idham-idhamane padu. Oleh boten gemeder gek kepripun saben kula metu saka ngomah diterka golek dhemenen merta setika mangsuli. Lah enggih balik dika wong lanang rak gampang mawon upama kula duwe wong wadon dhemen padu mesthi banjur kula pegat kula runtuhi talak lima las banjur ditinggal rabi. Awit boten mesthi tongga-tongga dika niki perlune kon ngrungokake wong padu. Naya mangsuli yen empuna lagi meteng gih kula pegat. Para tamu sami gumujeng asemu mingut mingut dilalah thik ana lelakon mangkene. Kepripun dhi naya niki. Rehning krugiyan kula akeh saka sampeyan naya mangsuli rehning kula boten sumerep gih si merta sampeyan kelahake. Merta mangsuli lo kisanak dhayoh napa dika ajeng nepsu. Coba dika pikir. Ing ngatase monca [ ] ta prapat onten ambeng milu ngepung. Onten bathang milu ngusung. Onten oreg milu bingung. Mongka saben dina kula empun wareg gon kula ngrungokake. Rehning dika konca prapat dadi miluwa ngrasakake gone padu si naya. Kalih konca prapat sampeyan mupakati kula boten trima saben si naya padu dilalah gen kula nyaambut gawe sial mongka meh saben dina. Yen si naya boten bisa mari olehe sok padu kula jaluk lungane saka ngriki bener napa boten konca tamu prapat tansah gumujeng sarwi amratikelaken dhateng naya kamantunana anggenipun asring paben amargi bilih ngantos kalapuraken parentah badhe anampeni paukuman katetepaken dosa damel kaget punapa malih ing ngatasing jejodhowan asring paben anjalari kirang rukun anuwuhaken boten tentrem inggih punika ingkang winastan congkrah sajroning omah tamtu angwontenaken naraka. Wasana naya jaler estri sami miturut prapat lajeng sami mantuk dumugi sapunika mantun anggenipun asring paben malah katingal saged sih siniyan raket rukun kalayan semahipun. Kudus Gubyahing pawartos sami amastani wahananing masjid ing kudus ingkang sampun kasamber gelap rambah kaping kalih. Ing ngandhap punika. Pangulu landrat ing kudus sapunika anemahi prakawis kadakwa anelasaken barang gantungan wujud mas inten warni-warni. Sakawitipun wonten saweneh ing kajawi anama muhamad sanusi. Sudarmanipun ajal sarehning barng darbekipun kathah badhe waradinipun barang tatilaran kedah kabagi dening kukum agami. Pramila barang barang tilaran warni warni lajeng katampekaken dhateng pangulu. Sasampuning katampen lajeng kawadhahan pethi kakunci sarta kaelak mawi katengeran icapipun kaji muhamad sanusi. Ananging cap wahu boten lajeng kawangsulaken dhateng kaji muhamad sanusi. Kasimpen wonten tanganipun pangulu landrat gumantunging barang ngantos antawis 3 tahun laminipun dereng wonten antawisipun kabagi dhateng waris kaji muhamad sanusi. Lajeng anedha wangsul cap wahu amargi kathah parlu sanesipun wangsulanipun pangulu menggah anggenipun badhe anampekaken ecap wahu kedah medal saking tanganipun pulisi. Amargi cap prelu kangge angelak pethi isi barang. Kalampahan kaji muhamad sanusi prapta ngabyantara ning pulisi. Sareng badhe kadhawuhan anampeni ecap aturipun dereng kadugi tampi. Bilih dereng kapratitisaken dening parentah barang-barang gantungan ingkang wonten salebeting pethi. Amargi sarehning salaminipun ecap wahu kasimpen ing pangulu. Mongka pancen parlunipun amung kaangge nengeri elak pethi isi barang. Sanalika punika parentah angleksanani mratitisaken wudhuding pethi ingkang isi barang gantungan taksih kakunci saha elak katengeran ecap sareng kabikak pethi wahu sampun kothong boten wonten barangipun pangulu sareng kadangu boten saged amratelakaken nalaripun amargi wujudipun taksih kakunci. Parentah lajeng ngupados katrangan wasana katranganipun barang wahu sampun kasade dening kaji anama arun katumbas kaji belawi regi 456 rupiyah. Saha sampun kasade malih pajeng. 570 rupiyah. Sanadyan pangulu taksih kenceng pamukiripun ananging lajeng wonten saksi ingkang anelakaken patrapipun mila prakawis badhe lajeng kasereg ing pangadilan. Pramila anggumunaken teka surambi punika pundi pundi sami kemawon. 2
Dhitslan Nalika ping. 12 mei ingkang kapengker titingalan tunten siteleng. Ing sacelaking toko muabin barlin wanci jam pitu sonten kabesmen jalaran saking latu baledhosing lap pugas mongka piraboting griya griya tunten steleng wahu kadamel saking wreksa sadaya. Mila sareng kabesmen telas telasan anjalari kathah papejah. Enggris Nalika kaping. 10 mei. Pakter ing beline londhon anama biret sampun kasanjata dening druhaka saking sangajenging kori ning griyanipun ngantos anandhang kanin darbe panginten bilih ingkang anandukaken mangkaten wahu pakter lami. Ingkang wismanipun taksih anunggil sacepuri kalayan pakter enggal wahu. Cina Nalika tanggal ping. 25 mei ingkang kapengker. Dutanipun sri narendra ling ing cang. Sarta kumendhan badhe aprangjajiyan kalayan gopremen gorea. Supados antawising nagari cina kalayan ing jepan kabikak palabuhanipun amargi kathah paedahipun tumraping para dagang. Ananging prabu ling ing cang anuwuhaken sumelanging driya tumrapipun gupremen rus amargi gupremen rus sampun darbe pasiten wonten ing gorea wahu. Wonten duta saking nagari gorea dhateng peking. Amrasajakaken lalampahipun tiyang rus ingkang dumunung ing ngriku. Sarehning sampun kerep ngaturi pisungsung dhateng nagari cina. Gupremen jepan kapencut sanget sagedipun anguwasani nagari gorea. Mila kalampahan anglampahaken duta kumendhan serpel wahu. Wondening ingkang sampun kalampahan rumiyin prajangjiyanipun kalayan gupremen amirikan. Turki Nalika ping. 3 mei. Dutanipun gupremen rus anama rupikop ingkang kapatah prajangjiyan kalayan gupremen turki. Ananging dereng angsal katrangan pun duta sampun aminta katrangan panjenenganipun sultan setambul dhawuh anyabaraken rumiyin awit saking karsa dalem sri narendra sayid basah kaundur anggenipun dados mantri ongka. 1. Amargi wiwinihing kadhatengan duta rus wahu saking sayid basah. Wondening ingkang kinawula wisudha dados mantir ongka. 1. Inggih punika sayid ngabdurahman guprenur ing kitha bahgedad. Mesir Pangadilan militer ing nagari mesir sampun anggarap prakawis bab pejahipun arabi paha. Para suldhadhu ingkang sami kagepok prakawis wahu sampun sami kasandhangan sumpah saha para tiyang ingkang kakinten angemperi lalampahanipun sampun lajeng kapatrapan paukuman bucal manggen ing pulo sudan wondening tiyang ingkang boten kabawah militer panggaraping prakawis kapasrahaken dhumateng pangadilanipun tiyang partikelir. Sarta pangadilan andhawuhaken bab anggenipun ismail kadakwa ambabaluhi pakumpulaning druhaka katranganipun nalisir. Malah tatelanipun ingkang saged anjugaraken pakumpulan katondha anggenipun angintunaken sahpaha dhateng nagari mesir. Mila ismail kedah kawangsulaken jumenengipun raja ing mesir malih. Sapunika sah paha katitik sisipipun lajeng miruda dhateng kitha naples. Pangeran bismaig ing prisen angaturi pamrayogi dhumateng gupremen turki. Sampun ngantos wadya bala turki kadunungaken ing mesir malih. Amargi tamtu jalari raresah malih. Gupremen ustraliyah tuwin ing ontereg ugi tumut anggalih nalar punika. Cariyos serat mintaraga wiwaha jarwa Aswatulasita // tegese akeh upaya ning widadari andhatengaken asmaranipun. Botenta atahan. Dhatengaken tanagane saking wingking anitihi sang parta. Den wasa-wasa sang arjuna. Dening waranggana ika. Hawa sawasane payudarane den cacabing wawangi. Dhateng den arasaken ing sarira sang parta. Astanira sang parta den sambut. Den rangkulaken ing jangganing widadari. Astane kang satunggil sang arjuna den pelukaken ing madyane anunten anongga payudara. Sinjange talusir rangrangan lomba. Ubet pisan rupane kadi mega ngarang. Angaweri wimbaning wulan.// adyata aliyan. Puput erang sangga wta asidha angleng mata. Atha teka rawang ika ginara kasikanira ya tinemu [ ] ring mata. Tan wruh yan ing nilan. Wultra wutita gunanipun riris maragama. Tyasnya lwir pasepan temah drawa katoning matat kaping kasmara lana.// tegese ana widadari teka aliyangan pupurira sang arjuna. Amandeng tingal aningali sang parta. Karane 3
amandeng tingal widadari ika. Amasang guna. Enggonira gugunani ngesthi pameleng. Ujare atine widadari ika. Demi ki parta aningali maring ingsun. Sun pasthekaken ken ing gugunaningsun. Tur ta sang arjuna kadi angganing jajaka. Putusing ngelmi denya dadi ora kena. Temah widadari ika kadi angganing padupan. Timah katrapaning geni. Padupan timah ika luluh dening asmara nalata.// basanta// akweh tkapnya rumuwat. Brongta pandhu putra. Lunga diwangkara ginantya nika sasongka. Bamtama ningali wilasani kang surastri. Ngtayut maha nuluhi lesu milib kang megan.// tegese akeh kang widadari. Ambancana ing tapanira sang parta. Ing mangke meh sumurup sanghyang surya. Dhtenging pracima. Gumanti sanghyang sasongka meh mijil. Saking purwa tatkalane purnama. Samana surupira sanghyang surya ing pracima ras arasen. Yen sumurupa. Yayah kamitolehen tumingal raras ing waranggana kang pipitu anggodha sang arjuna. Neher sanghyang surya kaling-kalingan dening ngima.// lwirnya nyakdah mulati kang gatra sanghyang parta. Mimang atinira mamancana dening kungwa. Maryana angidung-ngidung umirib larasnya. Tunggal maka sikecap. Mamethik methik kajeng..// tegese kalangkung langkung dene endah asmaraning widadari. Tumingaling bagusira sang parta. Mimang manahira widadari punika. Tegese mimang selang surup. Widadari kang sami ambancana boya kabancana. Balikang ambancana kabancana denira sang arjuna. Awit solahing widadari priyongga. Nahan widadari jumeneng ing latar. Angidung. Kidung ira pipiringan maring sang arjuna. Dene angidung gepok ing asta sang parta. // wonten manyumbana pudhak ginuratnya parta. Ndhak wran suswa ninolnya ana ngling lini ngling. Rakran wedinta tan asun lewu pangawesta. Eman kitaba niranggra amaskulinya.// tegese wonten widadari adamel anak-anakan pudhak denemban marek sang arjuna. Pudhak den pindha bocah patutanela amuwus malih waranggana ika. Anakingsun ramanira banget bendune marang ingsun apan sira nora den sarwe. // lila anama thiman sang arjuna. Dupi marek mangarsa. Awecana. Raden pamade putra pakenira puniki mular ataken rama. Ing mangke ta raden putra pakenira boten ayun anesep puniki. Payodara manira pakenira cepenga kasesepena ing putra pakenira. Sang arjuna tan sumahur. Thi wruh amet wilasa. Manglalaca ngapati raswa tangan sang arya. Adan manukup pakenta rikang susunya. Kadya rengeng wuluh agasa atinya murca.// tegese ana widadari anekakaken tenagane dyan sinambut astane sang arjuna. Den karya ameng-amengan wekasanden capitaken tinekemaken ing payodara. Angres rasaning atine sang widadari. Kadi wuluh gathikak sami rowange.// len tang mareng nataralon sisa angiring deh. Denya wisik-wisik kaworan guyu sabda mesi. Manjing muwah manelesnya murit kari. Ngkaneng ki sapwana rara wkasnya ya nguni.// tegese samedal sajawining guwa waranggana ika. Sadhatenge sajawining guwa. Abibisik sami rencange. Kang den bisikaken pratingkah ira sang parta. Dene anggingsiri asmara. Kang satunggil widadari wangsul malih maring ing guwa. Karane wangsul alilingsen susupene kari ing pangkone sang parta. Satemene kantune supe wahu den temaha. Amung kinarya lilingsen anggene wangsul.// dwe wantana teher rasa ngulunan lekasnya. Menggep kang nepi ning lagan kapitungga laher. Kenken mingis kadi pacet kaping kasaktin wanten katon mider midem cala tan tinanggap.// tegese sakewedan para widadari punika. Denya ambancana maring sang arjuna. Nahan mintar waranggana kang nenem punika. Kantun satunggal maksih angraketi maring sang parta. Sumaput asmarane widadari ika. Temah kalungsur sinjange widadari punika. Katon medem purwane kadi wong ngapurik sabab tan sinapa.// ambikna kapi temen ngarahane eka soka ngure kadi mangagreyaring sasongka. Toh hyang wulan kadi mina waras lawan rum dhaksyah samadi nira sang wiku wintaraga.// tegese saka pitemen manah ing widadari denira anggodha marang sang arjuna. Boya manah anggodha widadari ika. Amanah ayun temen temen maring sang arjuna. Jabane jerone arep waranggana ika maring sang arjuna. Prihatin sang supraba. Jumeneng munggeng ing lataring guwa. Sanghyang wulan den awe. Ujare sang widadari heh sanghyang wulan rewangana ingsuniki. Ingsun anyilih rara rum ira. Ingsun anggone ambancana marang tapa bratane sang arjuna.// nanlinya sang prawara palguna nika laka. Pancondriya otumon wisayanya nguni. Wruh mara wruh umulat juga tan winikalpa. Marya sare hning nira sang prawara.// tegese mangkana wuwusira sang widadari maring sang wulan heh sanghyang wulan sun wangwang snag arjuna luputing karya bancana. Sabab kinajrihan dening ponca driya. Karane mangkana satriya ika uninga kamulaning pangucap dadi mari anuting ponca driya. Dene mantuk kamulane sowang-sowang. Tata pitunggal pinangkane. Iku karane luput ing pangrencana sang arjuna.// taksih wonten sambetipun. 4
0ngka kaping: 29 Kemis kaping. 20 Juli Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Pawartos kawat saking eropah Sarehning reresah ing tanah mesir boten wonten kawekasanipun mandar arabi basah ingkang arsa anyantosani saha amangayu bagya dhateng para kraman ngantos kediptewid basah kandhih ing paparentahanipun wah ing kitha iskandriye katingal bilih sampun amirantos dados praja inggris kalhan praja prasman ingkang sami ageng tatanggelanipun ing tanah ngriku. Saeka praya kitha wahu dipun bendrongi ing mariyem saking lautan sanadyan sawatawis kathah para bongsa eropah ingkang dipun pejahi dening tiyang mesir. Ing mangke reresah sampun kendel nagari wangsul tentrem malih wah tiyang sami tintrim dene kitha iskandriye remuk saha sampun kaejegan bongsa kakalih wahu. Sareng katiti kang ambek rumaja pun arabi basah sampun los saha prajurit mesir ugi sakalangkung kathah ingkang sami los. Surakarta Ing mangke tuwan gimbereg ing surabaya angedalaken serat cariyosipun nagari balambangan ing tembung malayu. Mawi kawewahan cariyosing adat adatipun ing nagari bali. Cariyos wahu pancen sae sarta amigunani. Kyahi abdul kadir ingkang boten kalilan wonten ing nagari ngriki. Dene para maos kados boten kakilapan bab ing punapa anggening boten kalilan wahu. Ing mangke kabucal dhateng ing bandha. Mugi punika dadosa pepenget dhateng para badal tuwin para muridipun. Awit saking kaparenging karsa dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun kangjeng pangeran ariya danu kusuma. Kadhaupaken kalayan putra putri ing kusumayudan kala ing dinten akat tanggal kaping. 28 wulan ruwah wanci jam. 10 siang. Ningkahipun wonten ing sasana sewaka salebeting kadhaton sontenipun wanci jam ½ 7. Panganten kaarak medal saking salebeting kadhaton winiwaha wonten ing dalem kusuma yudan. kintunan Kedhiri Wulan ingkang kapengker ing kertasana kadhatengan banjir ageng. Kerteg ing ujung tulung agung risak kenyut ing tirta wahu. Ananging peraboting kareteg lajeng kasangsang wonten ing kreteg tosan kedhiri. Mila siang dalu kerteg ing kedhiri kajagi dening tiyang amargi mutawatosi. Madiyun Wulan ingkang kapengker ing lepen ageng madiyun ugi banjir ageng. Anjalari mirisipun tiyang sanagari. Ostraliya Pangrasulanipun tiyang bongsa kulit pethak ing nagari ostraliya ingkang panggaotanipun anyambut damel dados tukang. Kadosta tukang batu. Tukang kajeng sasaminipun sareng tiyang cina sampun kathah ingkang dhateng ing nagari ngriku. Anjalari sudaning papajenganipun mila gupremen ostraliya sapunika ambudi sagedipun suda tiyang tiyang cina ingkang malebet ing nagari wahu. Riyo Nalika tanggal ping. 26 mei ingkang kapengker. Griyanipun tiyang cina anama cowa sing ing pulo wecan apdheling batam kadhatengan duratmaka. Anumpak bahita. Ananging kathah ingkang sumerep bilih dhatenging bahita ingkang katumpakan duratmaka wahu saking singgapura sampun tigang dalu. Wondening barang-barangipun ingkang telas 10 ringgit samangke pulisi sawek ngupados katrangan. Ngacih 1882 1
Nalika malem dinten akat ping. 10 juni jam 12 dalu. Para tuwan-tuwan militer pinuju sami kasukan wonten ing kamar bolah kitha oleh-oleh mireng swaraning sanjata rambah-rambah. Sami gugup mantuk ing wismanipun sumelanging manah kakinten bilih kadhatengan druhaka pangroda ingkang badhe anandukaken piawon dhumateng bongsa militer. Wasana sareng kapratitisaken ungeling sanjata wahu yektos ananging tatelanipun saking pakretining druhaka ingkang sami ambabedhag wonten ing peken ngacih ngantos angsal barang-barang pangaos 2000 ingkang kenging kabekta druhaka. Sarta tiyang ing peken wahu ngantos wonten ingkang nandhang kanin saha papejah gunggung tiyang. 4 tiyang ingkang nandukaken druhaka lajeng sami malajeng. Dintenipun senen wadya bala bataliyun medal saking kitha raja kapatah angupadosi tiyang ingkang sami nandukaken druhaka wahu. Ananging boten angsal katrangan amung saged anyepeng suldhadhu satunggal ingkang sampun dangu anggenipun minggat suldhadhu wahu sampun tumut tiyang ngacih. Wondening patrapipun ing ngriku sadhengah tiyang ingkang saged anyepeng suldhadhu minggat kaparingan persen saking gupermen 500 dumugi 1000 ringgit. Cina Ibunipun sri narendra tenaya cina li hungkang. Mentas atilar donya jalaran gerah sepuh nalika tahun 1879. Pinuju usum benter. Prameswari sepuh wahu ugi sampun gerah wonten ing kitha tinsan ingkang saged amulyakaken nonah dhokter enggris mis owardh ingkang sampun misuhur kawigyanipun sapunika sampun kaiyasakaken griya pamulasaraning tiyang sakit dumunung wonten salebeting nagari cina. Wondening ingkang kapatah amandhegani griya pamulasara ning tiyang sakit wahu. Ugi nonah dhokter misowardh swargi prameswari sepuh ingkang sampun seda. Amaringi pratondha wujud meja kadunungaken ing griya pamulasara ning tiyang sakit wahu. Mawi katengeran seratan ungelipun mangkaten para kawulaningsun padha anganggepa kapinterane nonah dhokter enggone wis tatela akeh kanyatahane angusadani lalarane wong bongsa cina dadi mulya. Bra martani kemis ping dwi likur pocung. Bab kang kabanjiran angili wuwuh umeksi. Wonten lintang kumukus saya wigena.// nulya wonten cariyosipun ki kaum kinen asidhekah. Ujube mumule maring. Ingkang bahu resa wanuh saben dina.// nulya wonten malih tyang tan gugu tuhu. Ki kaum winancah. Mung sarak kang den ugemi. Kyahi ketib rumeksa dalem kukumnya.// ing surambi. Dhuh pratela nginggil sagung. Menggah ta pun kula kang langkung cubluk puniki. Nanging kedah umahyaken wihaning tyas.// tumrap boten ngatase manungsa iku. Seje-seje warna. Seje-seje ing panggalih. Nging manawi kenging karya panglipur tyas.// naging lowu mung sapada taksih emut gwanta maos surat rama drig medal semawis rama mulang sekaripun dhandhang gula.// wehen bawa den pracoyeng batin kumandeling hyang jagad pratingkah. Sedya yu ora-orane. Nemu watan rahayu. Lamun bumi maksih den ciki. Langit maksih ngayuban sektine tumuwuh. Yen tyas ira nora was-was marang mungsuh kang ngasor ginawe becik winales sri jawata.// duk malem dite ping juga. Ruwah alip kawulabdi. Neng madyaning padhepokan ing langyanyu parenging sri. Kang langen asmareki. Bratane putri cineku. Ring sang jayeng bawana. Pinujudan wayanganing. Jaka kenya samangka katemben miyat.// lewuning dahat kacaryan kang dadya wigeneng kadi. Undhagi dene sih rarywa. Iba yen wuledhi benjing. Samuwaning birahi. Pamujwamba gusti ulun atmajendra wiyasa. Kasambadana sawliring. Karsa langwan lumeber sagung kawula.// ageng alit tuwa mudha. Jawi lebet baluwarti. Nganti ruwah maksih tansah. Warna warna darbe kardi. Mantu tingkep nyu nati. Sarta karaharjan sagung. Akeh nembang pradongga. Thukul kawigenan mami. wusi panggih temanten nulya bujana.// hurmat gendhing yak ayakan lir umangsah ing ngajurit kundhisi asurak surak pratondha ungguling jurit bidhaling drawineki. Ayakan nanging jinatur. Sumbar jaya wijayan ringgite sampun cumawis gih punika boyongan mongka sarkara.// panti nayub sekar gadhung muni. Nungkap gongsa sinerep ing kendhang. Senggakan kaping katrine. Cikowah dhawahe gung. Hah hah hah dhasar mimbuhi. Keploke kiron ongga. Senggake kumruwuk ringgit neter ingkang beksa. Pan liniring limut ing titah dewadi. Meh arsa ngejawantah.// ruwah ping nem alip sukra manis lumaksana marang kartasura. Saking prenah kidul kilen nyadran sampuning parlu. Mantuk mampir ing makam aji. Laju marang kabangan nahan duk lumaku. Neng nuha pareng sarengan tiyang estri jaleripun sami kalih. Ingkang karya wigena.// datan tulus lumaku sujalmi. Sambi rasan gunem lawan rowang. Mangkana kang gunemake. Salamine bak ayu. Apa sawah tan kadi makin wektune sawah ing wang. Barkahe sang ulun sida mantu besuk besar. Dhasar besan mung nganti panuju mami. nanging satuwanira.// durung pethuk awit satu budi. Bakal kanggo salawase gesang. Wus akeh katatalane. Wong sulaya tan satu. Bubudine bakal jalari. Murutake darajat sandhang panganipun tegese rejeki suda. Wiwitane yen padu iku kaoling. Ki rejeki suminglar.// patang puluh dina angedohi. Mongka durung ganep nuli bamban maneh saya doh parane. Tan wun tininglar nglangut yen tan 2
antuk tulung tan pulih. Jalarane kabuka. Wadye stri lan jalu. Sangsaya kadalu warsa. Ngeyek eyek cingkrang cedhak nepsu nyandhing. Awadadra den umbar.// salah siji thukul ing kasisip. Saking sruning hawa salah cipta. Mulane sareh wakane. Yen bakal besan tempuk wartanana den inah dhingin sabab kuna kumuna dongenge ki pikun ing tlawong sastra wijaya. Ing sawiji onten ingkang anggugoni. Ujare pasatuhan.// kuli cilik arane sang adi. Wadone ran endhuk sanga diyah. Suwe seta nyambut gawe. Tinannya estrinipun heh wong lanang lawasmi rabi. Tan katon nambet karya. Rambah sauripun balika kon nyambut karya. Gawe apa wong wis satuhane becik meneng bae tan susah.// saben mangsuli tan liyan iki. Dadya pancen ira sawah bera. Wus lami tetinggalane. Sangking ing tiyang sepuh. Ngenak-enak pilalu guling. Sawiji dina ana. Osik tyase thukul coba mara nyambut karya. Tak jajale sakedhok bae nanduri. Anuli ing n aruhan.// tanggung temen sakedhok nanduri. Apa lawas warek sira pangan wangsulane nora maleh. Sakedhok bae tuwuk wong satuwuk kula pun becik nahan sawah ing adat wus prapteng mangseku. Denene niro rasuka. Disol ana ing sawah bae abecik nulya sagung pra kadang.// amelasi denya samurwating. Malah luwih sedya weweh ngiras datan aweh murwat luweh. Tansah den dunung dunung. Karo murwat wus tikel luwih. Sira teka tan angsal kapriye karepmu. Yen sira takon maring wang. Coba mengko bengi dulunen den deling. Kaleksanan amiyad.// duk ing dalu wujuding ing kasabin datan warna paring nanging mubyar. Muncar lir sotya sumorot mas peni lan jumerut guru bakal lan guru dadi. Kagyat arda pra kadang. Langkung getun ngungun lajeng cuthel asimpangan ngrika ngidul kula nglering makam ji. Tansah ulun wigena.// lah punika sarjana kang mugi. Aparing trang bab ing pasatuhan pinet ing petang sangkane. Rehning lamun jinurung saya lami tuwa gentyani. Mongka tuwaning anak ing tatal kang temu. Nomer siji pasatuwan saking dene dongenge wong liwat margi. Tur wong tani belaka.// yen sarjana tan pareng blakani. Mugi namung sinrapata trimah. Kenginge ing ngantep tyase. Punapa mung sesemu. Satu budi napa sayekti. Pinet dina pasaran mugi paring tuduh. Mitulung wong surpa dama. Langip dahat wawangyambu pun sangidin anake pak sangidan.// puwaranya panembrama mami. sagung marang kang wus kasembadan sing setya wekel lamine. Marmata sami den nut prayogane sagung kang langip sami ngrib-iriba. Supadi ywa duwu. Kaduwung saking priyongga. Kurang wekel nadyan tan malarat pikir. Saniskoreng tyas cekak.// gyahning samangka tinitah langib kang wus dadya kehing papantaran tan eklas setya tuhune. Yen imanora bakuh. Marepeki kridheng kanisthip keh nganam datan tama. Upama tinraju. Keh tama lan keh nislupya. Nanging sami tan winahya brata langip anuju mongsa nangkya.// dahat mahat turasing hyang siwi. Neka prapta wus mongsa tan terang. Amanggung langgeng grimise. Susah ta langip sagung. Antuk angel kang para langip kang nguswata dhiraja. Tan praduli jawuh. Wus sampat sang dana brana. Mung mangarsa brata wang ing ngari-ari. Tan nganam liya nyata.// ba pun langip ngandhang. Panuwun baywa dinalih ngengis engis. Sabab badhe antuk klimis Mung jangjine boten ngemis. Prelu kasait senen kemis anangkil bagus kang klimis Solah muna arum manis. Barang sampun nuli isis. Barkahe jeng nahesis. Cariyos serat mintaraga wiwaha jarwa Basanta // sasipta sampun alek amabt nikang surastri. Anging tigang wngi lawannya mawanti-wanti. Enang swa dinira tan kwnang winignan mantuk taya papatehan atim si sang parta.// tegese sampun telas paekaning widadari paekaning asmara. Angrancana marang bagawan wintaraga. Lamine angrancana tigang dina tigang dalu. Ewa mangkana sang parta tan kena ing ngancana. Tan keguh ing brata wigenaning widadari pipitu punika. Widadari lajeng sami mantuk mring kahyangan sumeja matur matur mring batharendra. Lampahing waranggana sami kabyatan ing asmara. Kamitolehen marang sang arjuna.// rep kapwaya sumembaha. [ ] ri sanghyang ngendra. Enak pwa denya mawarah gumlar kramanya. Saswraga arsa maglar pwa mana dukara. Akweh manganjala ring desani ngindrakila..// tegese tan asuwe dhateng widadari ing ayunira batharendra sami katingal prihatin sawusing ngabekti maring batharendra angglar pratingkah ira abancana maring sang parta. Yen luputing bancana sang arjuna. Para jawata sami tustha sadaya amiharsa sang parta tan kena ing bancana. Para dewa smi amuji kadiranira sang parta.// oo kawitana oo // o wus manggeh tambe sura pati lawan dewata kabeh. Dhnger trata sri pandhu putra mamanggeh kasutapan yayah tdhakning dhetya pati juga kawnata adhepira. Tuhu setya nggal sandeya tatehi kaja ngarsa kawkas.// tegese sampun amanggih manah ira sanghyang endra muwuh sakathahing dewata sanggya amiyarsa sang parta luputing bancananing widadari. Pangangen-angening dewata sadaya. Dening sang parta luputing bancana. Saksat katigas sampun tenggak ira. Mati sri newata kawaca. Dening sang arjuna. Nanging sawiji sandeyane manah ira sanghyang ngindra maring sng parta. Tapane sang parta iku manawa madhep marang kamuksan. Yekti nora mati sang dewata. Yen uga tapane sang parta madhep maring kadigjayan ing ngayuda yekti mati sang newata dening sang arjuna.// kaweragan sang parta kawasamnikang kadya niwala. 3
Dadi singit. Ramuksa paluma lupeng wahwa wibawa luput pwe kang sadya yata karaning mahyunu mara. Lumampah lwir wredar siti tubukmakul sampun amuda.// tegese kawigen manahipun batharindra amiharsa yen sang parta putus ing tapanira. Karsanira sanghyang ngendra ayun angawasaken ing tapanira sang parta. Kang den kayunaken punapa. Kang den sedya apa maring kamuksan apa maring kadigdayaning ngayuda. Neher asilih rupa sanghyang endra. Arupa pandhita werda. Apa parab sang padya. Neher wisata dewa ika.// pawawrata partya kadi mangka apan. Hyunira ika. Kapanggih tkengasrama winuning jaladara uwus. O dan pwekang kalang geges ati sira ngingkinatken manganti tuha ni wiwara mapi tan wruh mangdhukus. // tegse tan asuwe dhateng sanghyang padya ing ngayunira sang parta. Winguni dening jaladara. Tegese winuni kinemulan jaladara awun-awun awor riris. Neher jawuh andres sakala. Sang padya katisen ateteken. Jumeneng tunganing wiwaraning guwa. Asidhakep sang padya.// asopetan sanwa gatawi watuk lagi madhahar. Apan ambek sami tali[ ] sunira yoga sakareng. Katon sang padya wehta sira suka pujaning ngatiti. Matwakwan ri sangkan. Parana sumahur sang muniwara.// tegese asuwe sanghyang pada tan sinapa dening sang parta. Dene lagi ewuh asemadi sang arjuna. Neher asabawa sang padya. Lawa[ ] madhahar. Aparwa manah sang arjuna. Neher linesu yoganira sang arjuna. Katingalan sang padya dening sang parta. Tandya angsung pujaning ngadhatengan. Mangkana muwus sang parta heh robaya saking pundi pinangkanira. Lan ta punapa karyanira. Sumahur sang padya. // ulun mabyasa tirta gama nama asring nagari wana. anon tejandah keparah para ikang leksana katon. Pilih tirta pwekang leksan dahayatan. Dhi tata paya. Samanten tanpa nglalarana samadi kadi kita.// tegese saha nahuri sang padya. Ing patakonira sang parta. Heh robaya pakenira ataken ing pinangkaningsun. Palih baya pandhita tanpa sasana. Ingsun puniki boten adarbeni asrama. Dene kang minangka patapaningsun sakeh ing gunung sakeh ing ngalas sun leboni. Uwus gaweningsun midering gunung kalayan wana pringga. Arane tapani suniki atirta gamana. Karaningsun maring ngriki ta robaya wahu ingsun aningali teja ing ngriki enggone. Agung teja punika. Katingalaning cahyanipun. Tetela. Sun sidhep tejaning banyu. Kayu watu kang angenakaken teja. Ing wusana pandhita kang nganakaken teja punika. Kalingane kang ngaduwe teja puniki pakenira. // ingkung yogya bwapa tisaya tapa kandheg. Ngwa ngumulat. Kaworan ing skar ma[ ] kawaca laras kadga umadhang. Panonan. Ambakning mangura suka karya wibawa. Namu eman. Ya tan maka putusan sabyang kalepasan.// tegese amuwus sang padya. Robaya anggeningsun aningali ing yoga bratanira puniki sampun lestari. Paningalingsun ing samohanira. Teka ta robaya kandheg paningalingsun. Robaya kaworan panggawe walaka tapa pakenira puniki. Lire pakenira yen kaworan panggawening wong walaka. Dene robaya maksih anganggo gagaman pati. Ingsun tingali kang sumandhing kalawan pakenira puniku. Kawaca kalayan laras. Muwah sanjata cumawis wonten ing tangkolak. Puniku robaya pakenira eman tan putus ing kalepasan.// ingkang ambak. Yan tan sampun amateng nganut brata tapa. Kweh pepengen gigih nging ta kenu maring utama padha. Angesthi pweka wahya pala lumekas tekang kasasar. Dya dhoni janma tiga laga mata mangusira wisa.// tegese amuwus sang padya. Heh palih baya ring manah rahayu puniku yen sampun patitis tingaling kang pineleng maring kamuksan yen uga angesthiya maring lumeksa. Kang sasar tingal puniku. Deninga taki-taki puniki boya kena atinggal kapenedan. Amilih amaring kang awon.// taksih wonten sambetipun. 4
0ngka kaping: 30 Kemis kaping. 27 Juli Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Nalika tanggal kaping. 12 wulan punika griyanipun tiyang anama bok kasan reja ing dhusun banaran kabesmen jalaran saking pakretining durjana ngantos telas telasan sanalika wahu saderenging latu mubyar embok kasan reja gugup malebet medal saking griya sarwi anjerit nedha tulung. Ananging boten ambekta barang punapa-punapa. Wondening ingkang dipun usungi kabekta wungsal wangsul punika amung darbekipun bantal lajeng katungka para tandang sanalika wahu polahipun boten kantenan angengeti barang- barangipun sampun katut kabesmen sareng latu sampun sawatawis sirep bok kasan reja kaengetan bilih atmajanipun kakinten umur. 2 tahun boten wonten kaenget-enget taksih tilem wonten senthong sanalika embok kasan reja saking tumusing kageting manah sumedya malajengi angupadosi panggenaning atmajanipun ananging lajeng dipun cadhangi para tiyang ingkang sami tandang. Sareng latu sampun sirep babar pisan para tandang sami angupadosi rare atmajaning bok kasan reja pinanggih sampun dados kunarpa wonten ing tilas patilemanipun saha sampun dados areng. Saksana bok kasan reja anjrit karuna. Kintunan. Lah muga dadosa papengetipun prayagung pulisi. Samangke ngajengaken benter. Para wawengkonipun ingkang taksih griya payon atep prayogi kadhawuhan anjagi murih sirnaning babaya. Juru ngarang. Pathi Nalika malem ing dinten kemis ping. 22. Juni ingkang kapengker. Kakinten jam 7 ½ sonten oreging tiyang salebeting kitha binarung suwara ning titir. Wasana ingkang anjalari wontening titir wahu. Wonten sawenehing tiyang sampun anadhang kanin gumlimpang wonten sapinggir ing lepen dhusun kalidara watesing kitha pathi ingkang sisih wetan ananging tiyang wahu sampun satengah pejah. Boten kenging dipun pitakeni lajeng kalapuraken dhateng kawadanan sareng sampun enget tiyang ingkang nandhang kanin kadangu dening panjenenganipun bupati ing pathi. Nama mwang wismanipun sarta kadangu sinten ingkang amarjaya ing piyambakipun tiyang ingkang nandhang kanin lajeng saged amratelakaken ngaken naminipun pak karidin gagriya ing dhusun kemiri kilen ingkang amarjaya dhumateng piyambakipun wahu. Inggih punika tiyang cina teliking pakter apyun ing kitha pathi. Ingkang satunggal anaa tili. Asli saking kedhiri. Ingkang satunggal tiyang jawi. Ingkang satunggil cina dereng sumerep namanipun sakawitipun pinarjaya wahu piyambakipun kadakwa ambekta candu peteng. Ananging sarehning tatelanipun boten rumaos mongka panggledhahipun telik abriga brigi. Limrah saben telik ing pak apyun anggledhah sadhengah tiyang patrapipun pancen anggegirisi. Cekakipun kasendhu dening pak karidin sanalika punika telik tiga sakalangkung runtikipun pak karidin lajeng kaebut tiga dadosing sangsara wahu. Sanalika wahu panjenenganipun bupati ing pathi lajeng andhawuhaken dhateng kawadanan supados amikut telik tiga iji kados ingkang sampun kapratelakaken wadana kitha angaturaken bilih pun telik tiga iji kala wingi sampun dhateng kawadanan angaturaken nyepeng tiyang ambekta apyun ananging lajeng malajeng wonten ing sapinggiring lepen dhusun kalidara. Embok manawi inggih pak karidin punika. Ananging pun telik ugi kedah lajeng kapikut sanalika ugi telik tiga iji kapikut lajeng kalebetaken ing kunjara. Amargi ing atasing telik ing pak apyun boten darbe wawenang kados dening pulisi. Wondening bekipun sadhengah telik ing pak apyun amung bilih sumerep sadhengah tiyang ingkang ambekta. Asimpen saha wade titik ing panerak punika amug lajeng kalapuraken dhateng pulisi. Panyepeng sarta panggledhahipun kedah saking wawenangipun pulisi ingkang sampun katamtokaken pak karidin lajeng kadunungaken ing griya pamulasara ning tiyang sakit prakawis sawek katindakaken. Mila kaluhuran ing kangjeng gupremen samangke iyasa prayantun ingkang kasebut pangkat mantri osar asir. Bekipun angupadosi titiking panerak ananging sarehning sampun mawa pangkat abdinipun kangjeng 1882 1
gupremen saha sampun kasandhangan sumpah embok manawi pantes kaendel boten kados teliking pak apyun boten angengeti bilih beking telik amung dados dolop saha juru anelik. Batawi Katingal kenceng anggenipun anindakaken tata tentreming nagari inggih punika tuwan asisten residhen ingkang nembe gumantos ing sapunika para kumendhan dhistrik kaawisan boten kenging saben kakesahan anumpak kareta saha dho sadho. Ananging saben saben kakesahan kedah amung lumampah dharat saha anumpak kapal gatosipun supados saged tatela ngiras amariksa bawahipun mongka ing batawi meh waradin sadaya abdinipun kangjeng gupremen ingkang anyepeng pandamelan pulisi sanadyan balanjanipun amung sakedhik piyambak ananging tamtu saged tumbas kareta tuwin dho sadho utawi kathah ingkang saged tumbas siti lajeng kasbut dados tuwan tanah. Bilih kapirid kalayan balanjanipun sanget boten timbang. Sangsaya bilih katimbangaken kalayan manrtri guru ingkang balanjanipun apesipun 75 ing dalem sawulan ewadene boten wonten ingkang saged tumbas rodha. Embok manawi badhe anuwuhaken pangintenipun para parentah bab mulyanipun para pulisi wahu. Amargi kathah tampinipun melik ingkang boten leres bilih mantri guru sasaminipun boten gadhah melik sanes kajawi amung anjagekaken balanjanipun bilih kapratitisaken embok manawi waradin patrapipun mangkaten sadaya pulisi. Para tiyang bongsa islam bongsa sabrang. Cina sasaminipun ingkang kala rumiyin boten katindakaken patrol ananging amung amberahaken sapunika boten kalilan kedah sami tumindak patrol saha rundha piyambak mila anjalari kencengipun tiyang lumampah ing wanci dalu sabibaripun jam. 8 sanadyan anumpak kareta saha dho sadho kedah kendel wonten sangajenging griya gredhu kedah kataliti terangipun. Amangsuli pandangunipun mitra jaka bodho ing bra martani ongka. 26. Sanadyan dereng tamtu dados panarimahipun mitra jaka bodho. Ananging ambok manawi sampun gariting tembung kapinujon dene pataken wahu kedah kula tampeni lumusup ing suka rena. Saha lajeng gampil wedharing manah asung jarwa. Kados ing ngandhap punika. Kangjeng susuhunan kalijaga. Wali pamungkas kala jaman karaton ing demak punika sareng anggalih sudanipun iyasan kala jaman buda. Ingkang amboten kathah gunanipun dhateng adad ing kautamen lajeng bawa anggit tembang mancapat kadamel mangiket sadaya cariyos ingkang saged dados tuladha. Anglastantunaken cariyos kina-kina. Utawi ing masa wahu salajengipun inggih minongka ngendhak sagunging tembung kawi. Sekar ageng. Iyasan kala buda. Asmarandana. Tegesipun asung sengsem kadamel andhandhani cariyos ingkang sarwa anengsemaken. Pangkur " tan ketang kaangge andhandhani cariyos ingkang sampun mangering ing kawiryan Durma " doh atama kadamel andhandhani cariyos nepsuni manah ingkang ngantos ngangge ambek mundur mati Kinanthi Sinom Mijil Dhandhang gula " bundhet anyalagani cariyos kasamen ingsih sasaminipun " smining raras anyalagani cariyos sae ingkang moncer " pamedhar lahir anyalagani wedharing ciptanipun sabarang ingkang winayangaken. " tambanging mamanis anguwodi cariyos ingkang anuntuni mamanis utawi pangajab suka Megatruh " tegesipun kamunggelan anguwodi cariyos dhateng kawusanan utawi sagung wahaning tekat anarimah Gambuh " wanuh runtut rukun kangge anyekaraken cariyos sawarninipun ing kapethukan sarta panwe. Pucung Mas kumambang " lir sotya antuk embanan kangge anyekaraken pitutur. Utawi rudahing manah tumrap " kliyeng kliyeng kangge anyekaraken sagunging manah keguh. Tuwin panengsem. ing don samun pamela sapanunggilanipun. Cinitra wonten lempeng ing ardi catur lek trustha. Siyam alip ron agung madyaning rat. Buja kirana. Cariyos serat mintaraga wiwaha jarwa. // apwan was wasen idanikang rat putusana amot boga sargadi katemu yayatah kasakitan angel dening pancondriya sidigawe moga wulangun mubeng. Mungeng tan wruh awaknya wutat kaping raga wisaya.// tegese angucap malih sang padya. Heh robaya tingal kang maring kamuksan puniku ayun lan ing 2
ngawasaken lan tinungkulan boya keni sinambi sambi lan boya keni kala kala. Kala amet kala boya. Kala amet swarga. Boya keni mangkono amalih. Yekti manggih sakit temahipun inggih puniku rencananing ponca driya sampun angredon ponca driya puniku angek agene ambucal. Yen boya ingambilan ponca driya puniku awet wulangun ambibingung ati angalingi paningal kang maring ayu. Kalingan dening raga wisaya.// anonton nrigit manangis askel mapadha idhpanya. Uwus wruh towi yan walulang ing ngukir polah angucap atung diwat nas beda wisaya man tan wihangkana. Rikat madya maya sahana ananing baya siluman.// tegese sahangucap malih sang padya. Panggawening ponca driya iku kadi angganing wong aningali ringgit ana kang anangis ana kang asekel ana ingkang gumuyu. Iku tur wis weruh yen walulang kang den ukir den polahaken ewa mangkana akeh kang kapencut iku ta pangrancanane ponca driya. Kang amor ing siluman.// ujar sang padya mkama diwan canwan tkapira [ ] sinambut de sang parta rahayu dahat limuniwara. Kuneng yan dharmak satriya yasa lawan wirya linuwih. Yaya watri gegwan maka putusaya hyang kalepasan.// tegese samangkana wuwus ira sang padya. Neher sumahur sang parta. Pukulun sang maharsi. Tulus raharja wuwus ira sang pandhita karane manira maksih andarbeni laras kalawan kawaca. muwAh sanjata. Taha yen manira agamana pati pan boya kewala kados punika. Pan sampun watakipun ing satriya. Aolah yasak [ ] yan kawiryan mongsa supeya ing kalepasan.// apan ora wat wagya ri dalemi eyawata urip. Ingkang bana cinta patitisning wang ngiriya. Mangtyan tyan tkeng suka wing bawa ling lam ngam ngan ujar sang parta ngaksama sinahura de muniwara.// tegese amuwus malih sang arjuna. Pukulun sang maha pandhita. Ing wong ngamenet puniku mongsa supeya pisan matining ngurip puniki. Boya yena derakana pisan. Patitising pati puniku nanging maksih saulah kawiryan puniki. Minongka panganti anti ning pati. Kewala kasukan kawibawan puniku manira karya ameng amengan mangkana wuwusira sang arjuna. Neher sumahur sang padya.// wiralasita // ya marigu bawa meweh ambekyawa dinuluran pinongka ala nikang rat yen nrago pahreta juga. Sipi maring kakasektin ri panca driya linagan alah amartekinta dah sangsaranta kateteha.// tegese sasumahur sang padya. Heh palih baya kalingane mangkono karsa pakenira. Lah ewuh manah puniki. Yen pakenira andulurana. Awon awon ning jagad yen pakenira andulurana kayuning ponca driya nganggo manah pakenira. Yen aja pakenira sakretana kang nging ngaranan utama [ ] pan ten baya. Kang amungsuh ponca driya [ ] ka tapa pakenira parepeki pakenira angiring sakarsaning petenging ati puniku. Demi katitih pakenira sangsara temahe.// tuwa burut mahan mong [ ] kesat wadhaha tika. Tuwara wawuha yeka dhadyanyan dreda ring iwak. Saka tilinganing ambek tan warta dadi kapikut taya mari katresnan byak teka taya katemu.// tegese saha muwus malih bagwwn padya. Heh panten baya kayata ring wong kasengsem maring boga puniku awon temahe. Kaya ta wong tuwa buru ora nana gawening maning. Saperti buronika. Yen mati dadi macan dene karemaning. Babedhagan muwah wong tuwa rawa. Tan ana gawe maning. Angupaya ulam siang dalu ulam loh kang den ulati. Ika benjang yen mati dadi buwaya. Inggih punika robaya manut ing panggawe. Yen kasengsem awon temahe.// nahan ujarira nges ngir kalap tyas. drepa tanaya. Anemu kapara martan mawa krik sana humneng. Wekasan awungu tekang ambek tan tuhu kapikut atuturing pawkas sang sri depayana ring sira.// tegese samangkana wuwusira sang padya. Kadi ing ngiris manah ira sang parta. Lan kakenan nalanira sang parta. Amiharsa ring sebda kasentikan. Umeneng sakareng sang arjuna wekasan wungu manah ira enget welinging guru nira. Sang bagawan depayana. Welingira ing nguni duk nalika miyanga tapa. Heh kaki parta sira miyanga atapa iku. Sira tapakna ring bathara digjayaning ngayuda. Ing mene teka ki parta. Manawa ana pandhita anuduhaken ing kamuksan aja sira etut karana panggodha ika. Poma aja sira ngidhep mongka enget sang parta yen pangrancana. Sang padya.// sahurira tan apanjang. Singgih sabda muniwara. Ulun tiking katalyan dening bakti lawan asih. Ana pinangka kwanta sri darmatmaja karengeng. Sirata pinata paken mahyun digjaya wijaya.// tegese sasumahur sang parta. Nanging tan apanjang. Sahurnya sang arjuna. Pukulun sang maharsi. Tulus pangandika pakenira. Ingsun puniki sang pandhita boten keni anuta ing kamuksan. Karanipun kawiled dening katresnan manira robaya. Ibu kalawan wongsa. Wastane wongsa manira palih baya. Kakang prabu darma wongsa kang sun tapakaken puniki. Digjaya wijayaning ngayuda. Dening ngayun males lara wirang marang sang korawa.// aprepa yasa mahywa rat lawan kaparahitan. Jugara putusa harsin pamriming mata kitaki. Yata numatasa hyang tande matya tan uliha. Nahan ujarira yekan pendah rupa muniwara.// tegese sahangucap malih sang arjuna. Pukulun panembahan. Karane manira atapa puniki. Kang manira tedha maring bathara. Kasektikaning ngayuda. Kalayan ayun amayu jagad angreksa ing kaparahitan tegese saka parahitan angenaki atining wong sak negara. Punika kang manira tedha maring abathara. Karanipun pun putu lebu siwaya. Ataki-taki tinedhakaning pukulun yen tan tinekan dening abathara sedyanipun pun putu punika. Boten mantuk saking patapan mangkana wuwusira sang arjuna. Tusca manahira sang padya.// taksih wonten sambetipun. 3
0ngka kaping: 31 Kemis kaping. 3 Agustus Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Pawartos kawat magepokan raresah ing mesir Bahita prang prasman sarta enggris sampun prapta ing kitha iskandriyah. Anjujug beteng ingkang anjagi bahita prang ing prasman. Para upsir bongsa sirka kapurih medal saking nagari mesir. Wadya enggris prasman dereng kadugi amomori amargi arabi dereng rengget saking paprentahan nagari wahu. Sayid basah sampun anyuwun idi saking panjenenganipun sultan ing istambul supados para kongsul prasman saha kongsul enggris amurih awangsulipun bahita prang wahu. Amargi raresah ing nagari mesir sampun tentrem. Tiyang enggris saha tiyang prasman darbe panedha dhateng presidhening rat militer nagari mesir kados ing ngandhap punika. 1. supados arabi basah kawedalaken saking nagari ananging kalulusna pangkat sarta balanjanipun. 2. Para mantri lami kaundura saking palenggahanipun. Tuwan monge kongsul ing prasman sampun apanggiyan piyambak kalayan jendraling wadya bala mesir. Sarta sampun lajeng amanggihi piyambak kalayan arabi. Ambujuk supados arabi mijila saking nagari mesir amargi bilih arabi sampun medal balanjanipun saha pangkatipun taksih kalulusaken ananging arabi sampun boten maelu dhateng bujukipun sadhengah tiyang. Arabi basah amratelakaken piyambakipun boten badhe amiturut dhateng bujuk saha pratikelipun sadhengah tiyang. Ananging amung ngajeng-ajeng dhawuh timbalan dalem sultan ing istambul bilih sampun wonten dhawuh timbalan dalem sultan ing istambul sabarang ingkang kadhawuhaken boten badhe lenggana. Para mantri wadya bala mesir sampun sediya prang. Wonten ing kitha iskandriyah ambekta suldhadhu. 400. Lan angintuni suldhadhu dhateng kitha dhamite kathahipun. 200. Para upsir saha para jendraling wadya bala sampun sami dipun timbali kaklempakaken dhateng salebeting tangsi. Kasandhangan sumpah supados sami saeka kapti. Ing sakarsanipun gupremen sanadyan kaangsahaken ing ngayuda kalayan sadhengah bongsa boten badhe angoncati. Namung kedah sumedya labuh nagari. Pangagenging tiyang baduwi anama seh sehik kapurih ambiyantoni nalar punika amargi anglabuhi nagari. Ananging pangagenging baduwi dereng kadugi amargi ajrih sisikuning gupremen istambul. Gupremen istambul sampun utusan dhateng mesir kalayan singidan Wondening jalaranipun reresah ing nagari mesir wahu. Para paprentahan militer. Boten miturut dhumateng parentah mardika. Wondening parentah mardika boten amiturut dhateng parentah militer. Mila dados anjalari sulayanipun. Sajumeneng kedhif ing mesir. Arsa anyenapateni prajurit ananging sadaya jendraling wadya bala sami darbe panyuwun supados basah arabi kawngsulna dhateng pangkatipun malih. Ananging sang kedhif boten karsa amituruti panuwunipun para jendral sanadyan saraja dereng karsa awit saking pangesthinipun para suldhadhu kedah angangkat wangsulipun basah arabi. Awit saking panedhanipun sultan ing turki. Supados wadya bala enggris saha prasman ingkang kapacak baris wonten laladaning mesir sami wangsula dhateng panggenanipun. Ananging gupremen prasman saha enggris boten mahelu. Amargi sarehning tentrem raresah kedah kajagi prajurit. Sampun kaleksanan sumpahipun para raresah saha senapati ingkang sami kadakwa badhe amejahi basah arabi saha sampun lajeng kabucal dhateng sudan. Mila para praja eropah lajeng sami tumut ambudi sirnaning raresah wahu. Sakawiting wonten raresah. Ing ngajeng basah arabi punika sanadyan asli alit ananging sampun katitik kawanteranipun lajeng anguwasani dados senapati ing nagari mesir. 1882 1
Sang kedhif ing mesir. Sareng basah arabi saya anguwasani. Sasat piyambakipun sampun boten darbe pangwasa wonten ing nagari mesir. Mongka tetepipun kedhip kedah wonten sanginggiling basah. Mila lajeng aminta saraya dhateng para praja eropah ayuwaka pangwasanipun arabi. Amargi dadosipun kedhif saking pitulunganipun para praja eropah. Lajeng kapeksa pocotipun arabi anggenipun dados basah. Ananging para suldhadhu taksih lulus sumungkemipun dhateng basah arabi boten purun miturut dhateng sang kedhif. Pangeran ali basah. Kaleres sadherekipun sang kaedhif ing ngajeng sakalangkung boten condhong kalayan basah arabi. Sapunika sampun kenging kabujuk malih katingal saeka kapti kalayan basah arabi. Saking rembagipun basah arabi. Supados pangeran alim basah saged anjengkaraken kedhif saking kaprabonipun. Ing kitha gorea. Punika dumunung wonten satengah-tengah ing nagari mesir samangke kadhatengan basah anama derwis inggih punka kautus dening sultan ing istambul amariksa kawontenaning raresah nagari mesir. Ingkang dados sulayanipun sang [ ] kalayan basah arabi be. Malah basah arabi be katimbalan dhateng ngarsanipun sultan ing istambul sageda sareng kalayan utusan amargi nagari mesir wahu kalere solo dhateng wawengkonipun nagari turki. Saangsal-angsal badhe karujukaken sampun ngantos dados winih ing ponca kara. Anjalari raresah sanadyan ing nagari mesir kalebet kathah pangageng kadosta basah rahbab kerib sarta sultan umar saidah. Punapa malih para pangulu para ngulama. Ananging boten tumut amaelu nalar-nalar punika. Amargi bilih kerep kathah raresah ajrihipun embok manawi lami-lami nagari mesir saestu kawengku dhateng tanah eropah. Cariyos serat minta raga wiwaha jarwa // waluyat maha nindra nembah sang nrepa tanaya. Lungeyanira sinambut de sang asiha tanaya. Adangu bapa paenak tingalta kusu[ ] pati. Niyata nira bathara hyang rudra siha ring kita.// tegese asuka manah ira sang padya. Mwang saking wesananira sang arjuna. Neher ilang rupanira sang padya. Waluya mulih batharendra. Nahan ngabekti sang parta. Tandya sinambut astanira sang arjuna. Sanghyang ngendra sarwi amuwus heh putraning sun kaki sira. Raden tulus bratanira. Meh tumurun sanghyang rudra maring sira.// hulunu mutu sinastri prapta bancana ring kita. Kawasa mangikung ambek. Denta byat ka[ ] ta wara. Anunga wdi matyantyan dak twasteng rasa kawikun. Yata thera wiragyan[ ]polih ngwanga punagi.// tegese angucap sanghyang ngindra maring sang arjuna. Kaki parta ing nguni ingsun aputusan widadari abancana maring tapanira. Anging kaki parta pakenira kawasa amateni ponca driya. Kaki parta sira ubangkit kawikun dadi ora ulih punaginingsun ayun angalahaken ing sira.// ningamara saking ganggeh dening manah denatpet tulusa knatiku mrih sang hyang ayu dhatenga. Mulihata kami mangke ling sang sakra tan asuwe. Ri usira sinembahan talina namu-namu.// tegese amemeling sanghyang endra maring sanghyang arjunaheh putuning sun kaki parta. Amengko sapungkuringsun den tetep yoga bratanira maringa bathara. Parandene sanghyang ngayu maring sira meh teka. Kantun nata kaki parta. Sun mulih maring kayangan. Nahan ngabekti sang arjuna. Sanghyang endra amora ngawang-ngawang tan katingalan dewa ika.// ring wuri nira matambeh mrih sang parta dasa guna. Katiga tininga nguswan yan wangwa kukus apanas manginaken agita ngwang. Byak kang tanpa mijilapuy. Wahu lumaca-laca don makan. Ngwata nupi rupir.// tegese sapungkur rara sanghyang ngendra. Saya binanget yoga sama samadi nira sang arjuna. Kadi guna yoga nira kang rumiyin langkung yoga nira ing mangkin. Pangidhepira sang arjuna. Pamrihning yoga mamrih turuninga bathara. Kadi anggane kadi wong nganguswan. Tegese anguswan wong angagar. Iya wong angagar itu demi yen tan kenceng pangususe yekti mongsa metuwa genine. Mangkana yen janma sumadi aleleda mongsa katurunana hyang ayu maring ingsun.// salyarini// byatitan saha nika neng ngamdheng tangi weh dyana lawan samadi. Manggeh mambeb batharendra musuh ira tikin makta sampun apirya. Sangkep samantri mantri saha bala balawan walaba kapwa beya. Mangkin loba nidik kaya tana ngusa kasik kreksa sadya.// tegese tan winarna kang samadi ing ngasrama. Mungsuhira batharendra sampun dhateng ing ngima-ima taka. Lumurug maring suralaya. Saha bala lan tetabuhan saha buta mantri mukya. Jajahaning ngendra laya telas ing ngosak-asik.// akweh marga [ ] dweh nyandaning dina kina kanan dening ngopaya pandi. Sama mwang dena hetunya na wlasat gatagan tekeng ngendra loka. Wruh yen sapa yasat hyang sura pati kapana dewa detya patuta. Henyan. Yatna reni tika bala saila cara suksma tri loka.// tegese sakewuhan batharendra. Dene kadhatengan mungsuh denawa. Manahira batharendra ayun angangge upaya sandi. Upaya ing angge sami subaga samana. Wo suralaya maring danawa kang sinungaken. Ema retna patha mulika. Ingiring tegak danawa ika. Danawa uninga yen upaya. Ujaring danawa asembawa dewa iki apatuta lawan ditya kewala. Iki upayanira batharendra. Samudana iku.// wanten pletik ning kang wreta winara akencara core prakara. Yen sapa tatapeng ngendra giri pini nanging dewata [ ]. Etunyan koni kang ditya kreta yasa dangu mretyu matya tumonya muke kasangta pamangkana lumekasing kang dhitya mong[ ] si murka.// tegese wonten wartaning doracara. Katur marang maraja newataka waca. Yen sang 2
parta atapa ing indrakila. Antuk nugraha saking bathara siwa. Ing mangke pinet sraya dening batharendra. Neher sang niwata aputusan angawasaken amejahana maring patapan gunung endra kila.// tan warnanen lirnya ring marga tka uwus. Citra mengendra kila. Datan panggeh kinarya dama saput kapwambeknya dening kamurkan [ ] enting gunung lingnya dadiya matemahan wat mageng [ ] rupa. binal lwir kumbakarna ngrepak maka barubuh tang gunung guntur ragra.// tegese [ ] sang ditya momong murka. Tan kawarna ing marga. Dhateng ring gunung ngendra kila. Momgmomg murka agya angideri gunung ngendra kila. Tan kapanggih patapanira sang parta. Kemengan detya ika dene tan kapanggih asrama sang arjuna. Manahira sang danawa ayun angrubuhaken gunung ngindra kila. Saksana matemahan sukara. Sang momong murka. Kalangkung dening ageng ira sukara punika. Nulya angrubuhaken parbata ika. Lan wragsa saka birama. Ora kaya sang kumba karna. Yen sukara abirama. Ora kaya sang mongmong murka. Tan prabeda lan sang kumbakarna. Bedane rumangkang lan ngade. Mangkana sinb gunung ngindra kila. Guntur agraning parbata. Taksih wonten sambetipun. 3
0ngka kaping: 32 Kemis kaping. 10 Agustus Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Ing surakarta waktu punika sampun andungkap mongsa terangan mila sawarnining radinan ageng bledugipun agigirisi. Bok manawi badhe wonten sasakit maripat jalaran sami kataman reregeding siti. Punapa malih para pakampungan ingkang boten kasrembah ilining toya awisan yen mongsa terangan punika asring kathah jajitheg jalaran katandheg boten saged kagontor ing toya jawah. Ewa dene bilih ing kampung kauman sanadyan boten pegat ilining toya saking lepen sampun mupakat pamireng kula manawi mongsa makaten punika ugi kathah jajember ingkang boten saged sirna. Saking panginten kula bok manawi katarak saking dayaning kampung awit ing pundi pundi nama kampung kauman tamtu kathah tiyang ingkang gadhah watek ekroh. Remen angeloni tatandhoning pakiwan. Lah sampun saestu anuwuhaken susahipun para tongga tepalih ingkang celak awit rinten dalu tansah katempuk sumebaring gonda susuker kimawon pramila muja kula mugi priyantun pulisi ingkang kawogan amandhegani. Karsaha anandukaken kawicaksananipun anyaruwe wangkotipun tiyang ingkang remen tandho sasuker. O mesakaken ingkang boten remen saha ingkang dereng nate angulinakaken dhateng gandaning jajember nun. Panjurung Dangu-dangu rak inggih kulina. Ingkang ragi sabar ta mas reged punika temahanipun eca. Juru gubah. Nembe punika ing dhusun camethuk bawah dhistrik saha kabupaten ing bayalali. Wonten rare ngumur. 2 tahun amanggih sangsara. Kataman mimising pistul wiwit ing jaja butul ing walikat wondening jalaranipun pistul punika saged mungel awit saking daleyaning sudarmanipun rare wahu. Amargi sampun sumerep pistul meteng. Teka dadak kadamel dolanan panginten kula anggening nyepeng sentiling piston ragi kapetel dados ngantos saged jeblos punika. Amila saknalika wahu. Sudarmanipun lir sinempal bahunipun kiwa kalawan tengen gempungipun manah. Sarta rumaos boten gadhah bayu. Jalaran saking kaduwung ing pratingkahipun. O ibata jetungipun manah. Bogor Ing nagari bogor sarawuhipun kangjeng tuwan asisten residhen fan switen sakalangkung tentrem sarta katata kados pranatan ing tanah jawi wetan kadosta pager. Mawi pager deling rinujit tinangsulan alus kapatrapan slempangan menggah pager makaten punika ingkang sampun kalampah ing nagari kadhiri. Sayektosipun inggih prayogi. Malah adamel asrining praja. Ananging kauningana pager makaten punika boten awet awit boten tahan dhateng toya utawi padas dados enggal enggal andadosi. Sarta pawartosipun badhe dipun pranata tiyang lumampah wanci dalu kedah bekta lentera. Utawi obor. Wasana panyuwun kula ing gusti ingkang agung mugi mugi kangjeng tuwan asisten amanggiha suka wirya anggenipun angecani tiyang sanagara. Panjurung. Plembang Tiyang bongsa arab anami sayid ngabdul wahab erafan ingkang sampun kapikut dening kangjeng gupremen saha sampun kalebetaken ing kunjara. Amargi anggenipun amutawatosi tata tentrem ing nagari. Sapunika sampun karampungan kapatrapan paukuman bucal boten kenging angambah sabawahipun kangjeng gupremen nederlan pramila sayid ngabdul wahab wahu sapunika lajeng kagamabar ingkang lajeng kawaradinaken dhumateng sadaya ingkang ngasta pangwasa nagari. Supados bilih wonten tiyang ingkang wujudipun kados gambar wahu lajeng kenging kapikut. 1882 1
Banjar masin Raresah ing banjar masin sareng sampun kabiyanton suldhadhu saking tanah jawi ing sapunika kraman sampun mendha. Wondening ingkang dados pangagenging brandhal anama pangeran antasari. Atmajanipun tumenggung surapati. Ngaken sampun jumeneng sultan kala wonten raresah rumiyin temahan kangjeng gupremen ngantos angrucad karaton ing banjar masin tumenggung surapati wahu adamel papejah para tiyang ingkang sami anumnpak bahita. Badhe dipun cepeng lajeng malajeng dhateng ing pareden. Ngambon Nalika ping. 8 wulan punika. Ing pulo ngriku wonten lindhu sawatawis ageng. Ngantos kathah ingkang risak ananging para tiyang sami wilujeng. Prankrik Pabrik kareta asep ing kitha leyon mentas kabesmen kamurwat karugiyanipun 2. Yuta rupiyah. Ananging pangintenipun para tiyang wontenipun kabesmen wahu. Jalaran kamaha. Dhitslan Ing kitha barlin sampun wonten tiyang cina ingkang wiwit ambikak toko wonten salebeting kitha wahu. Wondening ingkang kasade dadagangan warni-warni. Kadosta teh sarta barang dadagangan sanesipun kawedalan saking nagari cina. Pangagenging toko wahu cina kakalih. Sapunika sampun wiwit saged wicantenan cara dhitslan ananging panganggenipun taksih pangangge cina. Malaka Nemebe punika wonten sawenehing encik anama muhamad hasan binat sarodin anggiyaraken sakolahan wonten ing pulo boleh tapel wates kalayan singgapura. Wondening ingkang kaajaraken pangajaran tembung malajeng dalah seratanipun mongka salaminipun ing ngriku bote wonten sakolahan. Ngacih Wonten sawenehing tiyang bongsa keling kampung gedhah kiha raja. Estrinipun tiyang bongsa acih anama si aci. Anggenipun wawrat sawek 4 wulan sampun awaweka jabang bayinipun medal jaler wilujeng. Wonten malih tiyang bongsa acih anama muhamad ibnu edras imam sapii ing kandhung kitha olah. Estrinipun wawrat 4 wulan sawek angwaweka. Dados sami aneh-aneh. Wontenipun raresah ing ngacih wahu tatelanipun para tiyang ngacih ingkang mentas sami kenging paukuman peksan sarta kakunjara wiwit 1 dumugi 6 wulan sarta 8 dinten dumugi 3 wulan. Ingkang kapatrapan ukum kasapu 12 dumugi 100 seletan punika saben-saben saluwaring saking paukuman sakalangkung runtikipun amargi salaminipun pranatanipun sultan ing ngacih. Sadhengah tiyang ingkang kalepatan bilih sampun tatela kalepatanipun lajeng kapatrapan paukuman kadhendha kamuwat kalayan kalepatanipun wondening tiyang ingkang kenging prakawis boten saged bayar dhendhan lajeng kajarah rayah barang darbekipun saha lajeng mujang dhatehg sawaneh tiyang ingkang ngaturaken prakawis bilih tiyang ingkang gadhah prakawis sampun boten gadhah jarahan jalaran saking malarat mongka boten saged ambayar dhendhan lajeng kabesmi griyanipun tiyangipun lajeng kapundhut angawula sang nata. punika sampun dados lintuning paukumanipun mila sareng karsanipun kangjeng gupremen kapatrapaken paukumanipun kasebut ing inggil wahu sami kaget saluwaring saking paukuman malajeng kempalan anandukaken pangrodha apapadhan. Singgapura Masjid sultan ing kampung gelan sawek nembe dados anggenipun amulyakaken sawenehing dinten jumungah lajeng kawiwitan adegipun wondening pangagenging ngulama ingkang tumut sembahyang sanalika wahu para ngulama sami medal saking masjid boten purun angemum dhateng imam ing masjid ananging lajeng sami sambahyang jumungah piyambak piyambak amargi ing pangimanan masjid wahu pandamelipun keblat boten jejeg leresing keblatipun bilih pangimanan boten kasantunan saestu badhe boten ngadeg jumungahanipun mila ing samangke masjid wahu badhe kabangun malih leresipun. 2
Hindhustan Kitha bombahe tanah hindhustan kenging winastan kitha ageng. Saupami ing tanah jawa saminipun ing batawi utawi ing samarang. Wondening ingkang agengipun malih anglangkungi inggih punika kalkuta kalebet onjo piyambak mongka kitha kakalih wahu kalebet kathah tiyang sugih. Ananging boten wonten caranipun tiyang adarbe kareta. Bendhi. Dhosadho. Wondening tiyang bongsa luhur. Pangageng. Sarta para tiyang sugih. Bilih kakesahan saking wismanipun tamtu anumpak tandhu. Kapikul tiyang sakawan punika sampun mupakatipun tiyang ing ngriku. Tiyang ing salebeting hindhustan punikia ingah-ingahanipun ingkang tamtu dwipangga. Amargi ing wana nagari ngriku isinipun amung dwipangga. Sarta gampil pambudi pamendhetipun amung kapasangan kala jiret sukunipun mila saben tiyang angingah gajah sanadyan tiyang gondha tamtu angingah gajah. Wondening kanggenipun dwipangga wahu katumpakan kaangge kakesahan upami ing tanah jawi dwipangga wahu kasamekaken kapal utawi mahesa. Hindhiya enggris Ing tanah hindhiya enggris wonten saweneh ing pulo ingkang isinipun tiyang taksih sakalangkung bodho sanget wujuding tiyang wahu andhap-andhap inggil-inggilipun amung. 4 kaki. Boten amangangge sandhangan dados wudo kemawon griyanipun alit-alit dene ingkang kaangge payoning griya amung ron- ronan pandamelanipun titiyang wahu ananem sawarnining tataneman aninga boten saged angulah amung katedha mentahan kimawon. Wonten saweneh ing tuwan tuwan bongsa enggris dhateng ing pulo wahu anyerep-nyerepaken dhumateng tiyang sadaya wahu. Sarta ing sasaged saged anyukani pirantos supados kenging kaangge ambudi sagedipun anedha punapa caraning tiyang gesang. Ananging dereng saged kalampahan amung ing pulo wahu sareng sampun kerep kaambah tiyang enggris kaotipun para tiyangipun sampun wiwit purun amangangge sarung. Amargi saben saben dipun sukani pangangge. Sarta sampun wiwit purun agarap pategilan sarana pacul tuwin pirantos sanesipun. Embok manawi ing tembe lami-lami saged amangretos kados bongsa sanesipun. Cariyos serat mintaraga wiwaha jarwa Hambak sang parta molah kadi winarah ika dyah lawan pamadi. Tkwan koleha lekang wiwara wahu rengat. Dening suwening lindhu. Katingal saking dalem paoman. Den sang parta dhateng gepeh-gepeh sang parta mijil saking guwa ngiwakaken laras. Anengenaken sarotama. Katingalan de sang arjuna. Wara anwab parbwata. Sirna cala sinwab. Dening sukara.// yekan satmaha nwigna idhep ira paceh niscaya ngenthahasa. Yatna danda nrukuh mwang ngana caminget dadya ning ditya murka. Adha don dona nginyan teka mamusus ingkang wreksa rug tanpa sesa. Kalanya hetkanwan capata sira sri maha nilakandha.// tegese sampun uninga sang parta yen kadhatengan durbig sang parwata. Neher yatna bagawan wintaraga. Amenedi kawaca kalawan rukuhing makutha. Enget yen waraha punika dadining ditya kengkenanira sang niwataka waca. Sanalika dhateng bayu bajra kadi pinusus. Wreksa rug tanpasesa. Punika prabawanira bathara nilakondha. Kang lagya dhateng saking kayanganira.// nguni lampah tumut sidya resinggana pareng [ ] nicag wahaca. Sangkela sayar ton kala ayuning ngulah lawan ambek nikang rat sang parta [ ]su tyo ganara sira kikin kinening swakarya. Lawan dur dantani ditya parengana nira [ ]swan buru- burwan.// tegese sahira saking kayanganira bathara siwah. Denara dening dewa resi gana. Angiringken saking kelasa purwa. Karane mimba [ ] king kayanganira bathara nilakondha arsa aningala tapa nira sang arjuna. Hala ayune tapa nira sang parta tuhu yen atapa. Dene sasat mati tapa bratanira. Praptanira bathara siwah marenga dhatenging dhetya marupa sukara. Sanghayng siwah alingling senra tuha buru burwan.// rinte tekang waraha. Thera mawa lawas. Mwang pate[ ] sidya sanggya. Maksat kalap lkasi ngratu maburu paran. Kaya sang sida jati. Sang parta tah mulak ling nira mawuwuh ingkang. Satru mangke lumangkung. Mangkin tekang waraha ngucu mili nepasan. Deniren mretyu ji[ ].// tegese tinut pukur waraha punika. Denira kira ta rupa. sami amawa laras. Dewa resi kang ngumiring. Bathara siwah punika tulya ratune ngabuburu. Warnanira bathara siwah. Sang parta tingalira ratu buburu bedhagan. Panggrahita nira sang parta. Sukara punika pinarengan pinanah de bathara. Mretyu jiwa sukara.// oo sudira draka oo // sampun dyan lum [ ]. Dyan sanghyang pareng tumempuh. Tugal rakya kaning nikang maha waraha. Hru tunggal katmusini dikara tunggal.// tegese sampun lumepas sanjatanira sang parta. Angenani pwahing waraha. Sanghyang siwah amarengi amanah. Angenani pwahpwah sanjata bathara siwah dadya satunggal.// sang parta tamalap ikang panah matiyang. Tan sandeya wulatira pangeh tinantya sanghyang sangkara mawuwus paran katarih. E tulya gana-gana saha sangalap hru.// teges esang parta ngalap sanjatanira sangking kanining waraha. Neher amuwus sanghyang siwah. Heh heh ki ajar sanjataning sun 3
kang sira ambil iku. Kawila tingkah awana wasa. Amet maring sanjataningsun. // nir tangwal kala majatha a[ ] wanadri. I sang karma kana alapwi ruda wesa. Pak sapweku tuwi wkasnira gamanyu [ ] sakeprana arana [ ]tra pala karma.// teges amuwus malih bathara siwah. Maring sang parta. Heh ki ajar amrahi[ ]ta sira anandhang bawa. Akathah denira apratapa ana gunung iki. Ora nana tata kramanira kaya wong walaka. Tur durjana. Rupanira pandhita. Pak sawiku tur lek sira kaya dudu pandhita. Kalayan ki ajar sastra paran kang orana ing sira. Teka tahila dening leksana nira sira ki ajar.// angling sang guru muka patak kapmu. Ah duran ana dasa sila kawruh [ ]mya. Tu[ ] kikiena lenganmu tan wruh ing rat tan wrat wangku akasa pat wana wamana.// tegese saha ngucap malih bathara rodra. Heh ki ajar gurunira kalebu ing papa citraka. Sira kang aweh pata kala. Maring gurunira. Tegese ki ajar gurunira mongsa ta mamarah ana ala maring sira. Mengko dira tuta wawarah agurunira mongsa sira angalangan maring buroningsun iku. Ananging ora sira etut wawarahe gurunira. Dadi sira angambekaken kudaka sira kiajar.// sekpang karna nrepati putra den bathara. Krodha dagda sahurira te[ ] taragya. Ayay angywang kadalurung tkapmu mojar. Sugyantan wruha ring si parta yatna-yatna. // tegese saseg peng kebek kar[ ] mangkana wuwusira bathara siwah maring parta. Kebek karnanira sang parta. Jumeneng jrodha sang parta. Wijile wuwusira mardawa sang parta. Eh eh maraja kerata rupa. sampun kadaluru wijile wuwusira. Sira sengguh sapa ingsun. Maraja kerata rupa sira amijilaken wacana tan ana dirasantaha. Manawa sira tan wruh iya ingsun satriya dananjaya. Den yatna sira amungsuh ing ingsun. // singgih katara tikang ngaswi ruda wesa. Sang sri rama sudarsana ngkana ring rat. Ndah yekin kapari tahan unawa mana. E tun kun pamangwa larasi lulungagya.// tegese amuwus malih sang arjuna. Heh eh maraja kerata rupa. ingsun dera araning kaya ambeking wong welaka. Wiruda weswa. Dene sun maksih agaman laras. Kalawan sanjata. Karaningsun asikep laras kalawan sanjata. Sing pandhita kang sun karya darsana. Bagawan rama parasu kang sun telat. Karaning pandhita asikep langkap. Enggoning ambener laku. Tekaning patining pandhita iku. Taksih amilulung panah.// nista dyan aliwa ujarmu karna sula. Yan popak samari lebu ing padukangku. Tan dadya kut era wera digya rosa. Yen ngupranata katon pjah mudenku. // tegese amuwus malih ngarjuna. Mring kerata rupa. hehe maraja kerata rupa. dening kinasula wacana nira. Kaya dudu pangucapira dhewe ta. Payo sira mungsuh sang parta iki. Arep paran sira mungsuh lan ingsun. Apa ayun mati apa ayun wirang. Maraja kerata rupa yen sira jri ing pejah lebu kang ana sukuningsun iki pundhinen. Menawa sira ora sun pateni. Yen ora mangkono katon patinira deningsun. // ling sang palguna tumkeng kirata rupa. sumyuk tang para wira sida sanggya mangkrak. Kapwa ngambuli ngasata manyakra mandut kewran tyas nira kumutug nikang kadiran.// tegese samangkana pamuwus ira sang arjuna. Marang sang kerata rupa. krodha sang kirata rupa abanda yuda. Lan sang arjuna. Kinembulan dening suranggana kinepung sang parta. Sareng manduk ing sarawara. Waneh kang anyakra. Tan kewran sang arjuna. // hetunyan pamanahaken tang bayu bajra. Satus tambana pawana manguna sarira. Atya dyaska abalang musuh nira wrin sanghyang satkara juga karini wika kara. // tegese sang dananjaya anglepasaken bayu bajra. Bayu mijil saking sarira nira sang arjuna. Genging bayu bajra wonten satus lumbung. Kumutug ing ngenani dewa resi. Kabuwang muluk maring ngonta riksa. Dewa resi punika nanging tan kena ing bayu bajra bathara sangkara nir wikara. Taksih wonten sambetipun 4
0ngka kaping: 32 [must be 33] Kemis kaping. 10 Agustus [must be 17 Aug] Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Pabrik karang anom Ing nalika tanggal kaping. 3 ruwah alip punika. Pabrik ing karang anom amurwani bikak giling. Mawi rinengga ing pasamuhan langkung saking adat kenging kabasakaken sinundhul poyuh sungapaning margi ingkang dhateng pabrik wetan kilen pinasangan wiwara krun pinetha mustakaning masjit ing kasekaran sinaroja ing cet warni-warni. Kinalungan puspita buntal pating salampir. Pucaking krun sinungan bandera jajar tiga. Kasiliring maruta angerebet kapyarsa swaranipun sangandhaping bandera wonten sastranipun jawi mungel kula angesthi arjaning bendara. Kabaripun minongka condraning sangkala. Ingkang kilen ugi rinengga makaten sarta mawi sastra jawi ananging mungel sadaya ngesthi wijining basuki. Lerese kiwa panengening pabrik wonten wisma sami dhapur limasan inggih punika timanganing tebu. Mawi rinengga etarub ing kiwa panengening candela sinung pandam tarong ngandhaping pandam mawi puspita buntal sap kalih. Kasorotan gebyaring pandam pating karelap sarining samboja ingkang kinarya ponthang. Ngandhaping candhela wonten meja bunder jajar kalih. Isi sagung dhadhaharan urut saka rawa kaparingan hek urut hek kadekekan palangkaning songsong warni-warni wiwaranipun ugi mawi krun dhapur pacak suji rancang. Kinarenga dening cet warni-warni. Tan peka yen krun sungapaning margi. Wonten prayantunipun pinarak ing ngriku. Den adhep ambalabar. Angemperi sariyos pasewakanira ri sang adipati lasa labu karna ing ngawongga. Kula pitanglet punika criyosipun raden angabehi resa dipura. Abdi dalem kaliwon pangrembe ing jungkara. Ingkang kilen ugi makaten tindhihing pinarakan ngabehi. Rana wadana pulisi. Ambalabar kadi samodra bena. Wonten rananipun ginambar sima langkung sae. Pipining wiwara kaparingan janur umbak warih. Kiwa panengening dumugi ing kruning margi. Utawi dhateng wiwara pabrik selaning umbak warih. Sinungan waos banderan samadyaning palataran pabrik wonten tontonan ringgit cina. Solahing para nonton kadi gabah den interi. Salebeting pabrik leres sakilen gilingan wonten wisman dhapur limasan mori kang kinarya. Pinindha krobongan kinamar kamar. Sampiring kukila cineplok kayu apu. Nginggiling kayu apu wonten dalancang cinitra sastra walandi jajar sakawan ingkang wetan mungal manang. Lajeng mungel ponggok. Lajeng karang anom. Ingkang kilen pyambak mungel prambanan pinggiring cicitran pinalisir ron waringin pethak plisir wilis kadi putri genah gandrung. Urut taritis pinasangan kungsi banjeng mujur mangilen inggih punika pinarakanipun para tuwan saha nyonyah nyonyah. Pilaripun sinungan pandam sewu gelas kang kinarya. Kinupeng kupeng sagung puspita buntal urut tembok kataneman tuwuhan pisang wohipun mateng-mateng. Sarta sakeh ing sari-sari sami wonten ngepot gelas ingubengan pandam gelas katanem ing kisma. Jarambahipun sinungan lampit tengahing lampit kadekekan meja panjang mujur mangidul ingulesan wastra pingul inggih punika badhe panggenan dhaharipun para prayantun sakiduling wisma wastra wonten tontonan musikan karya suka marang para nonton sakilen laring gilingan caket kaparingan kembar mayang sakembaran kadunungaken ing kecowan ageng. Sawetaning gilingan dahana. Kinarya panggenan pradongga ageng saha kalenengan wonten ringgitipun taledhek kalih iji sami saking ing nagari. Kula pitanglet naminipun ingkang satunggal pun munis ulasing kulit kuning anemu garing apangawak dara. Remenipun muyek ngondra wila wilis pegating alis pantes lamun kinarya. Waja langking amancorong yen gumujeng kadi thathit aliweran pasemonipun sarwa tanggap sugih lujeng dadya pantes maweh rena marang para janma. Ingkang satunggal pun sa[ ]bit ules cemeng manis cilik ninthing sarwa ramping. Alis nanggal sapisan idep tumenggeng awiyal netranira kocak semu ladak kirang gujeng mirah esem pantes lamun mathet lathi katon wajanira mentas ginosok putih gumebyar kadi inten barliyan kataman gebyar ing pandam mawi kalung rante peniti mutyara. Kasemekanipun baludru wungu tinapi ing warih rukmi. Pinetha untuning walang. Leres selaning 1882 1
payudara sinung tutup kadi ilating sima melet-melet duk arsa mamongsa. Sarwa singset sasat retna wara srikandhi duk uncat saking patamanan madu gonda. Karya lengleng marang para nonton nadyan pra priyantun kinten kula inggih sami emeng. Jalaran kapirit saking warni pancen baregas saha sanget dalasan kula kimawon tur nonton mepet wonten pilar. Ewadene osiking manah pating karejet. Sareng tabuh jam. 9. Raden ngabehi resa dipura asasmita lajeng bidhal dhateng ing pabrik ginarebeg sagung para prayantun sadaya mangagem rasukan cemeng tur sakepan ananging sareng dumugi ing ngajeng wiwara pabrik lampahipun mawi kandhek jalaran sampun jejel para nonton ngriku kurdanira kajineman bongsa aprikah begita begitu miyak sadaya tiyang nonton wasana para prayantun lajeng sami mantuk lajeng sami lenggah kadi duk alestri. Rehning mentas kasorotan geb ring diwangkara. Sadaya karaos sumuk sariranipun sami lukar rasukan ingkang cemeng kantun pethak amemple[ ]. Sadaya katon pethak lamiun tinon asamuha. Sasat kukila kuntul amet mongsa panjrah ing pasabinan paningal kula wonten ingkang boten lukar rasukan cemeng kula pitanglet kabaripun demang putut saha demang dagon anyele kadi anyelani. Lenggah amung sawatawis nunten bujan. Sasampunipun lajeng sami cucul rasukan inggih punika sasmitanipun wiwiting nayuban jam sakawan lajeng bibar. Sampun telas panedhak kula. Para maos mugi sampun aduduka. Dene sapele kinarya panjurung. Sastranipun kathah kirang saha langkung. Panjurung. Katur ing panjenegan paduka ri sang jaka puja subyakta Dhuh dhuh la he jaka subyakta dibyanung. Ulun maturaken taklim satlasning mugi pukulun [ ] dhangan kasanjarwani. Ing basa kang slewa slewo. Witne ulun narethek paksana rumuk nanging teka tan ngudhili. Kakenan ing driya [ ] satemah drenging pangesthi mung pukulun kang amaton. Kados pundi warninipun tembung ing ngandhap puniki. Win sateh. Win same. Sawitra. [ ]daka. Swarga. Ma[ ]cara. Ratu. Widura. Windura. Sadara. Sasara. Nalandana. Candra. Cidra. Cipta resmi. Kajur kasari. [ ] lenca[ ]. Dlarang satepinglimbangan dumuk angun angun kuku kuku walan ataga. Sasam[ ] mujangan ujar aris endha endhok pinting. Akekrana. Tri murti. Gadaba. Dara macep. Rara mentri. Ingkang mugi sampun andamel eruning panggalih saking kumapurun kula angaturi waluyan katur ing panjenengan paduka wijanarka ing mlawa pati. Amung kula angaturi urun panjarwa kakawi ingkang kapundhutaken ing warninipun. Ruruh Lulungib Jatmika Cethi Pasaja Lindri Semuh Pedanireka tegesipun " " " sarwa alus lalandhep anteng para nyahi sampun jarwa ulat manis liyep cahya kados watais " " saking tembung madani lan reka. Madani tegesipun sae. Reka tegesipun ukiran ngarang ngetung. sampun jarwa saking pantes tegesipun " Mantesi Wiraga Wiwit Nawang rum saking tembung nawang lan rum. Nawang tegesipun ningali rum tegesipun awangi wangi Cuwiri Kunba Carara Cusila Rutih adamel pa[ ] akir. Singit wahyaning tiyang luhur tegesipun wastaning ulam laut namaning bathikan patut ambok manawi kuma. Tegesipun wawadhah. Gentho sirah. tegesipun rinengge kancana ambok manawi susila tegesipun polah tingkah patrap jatmika. tegesipun bangiring garana. [ ] i ni ngestri kang sakalangkung sae. Lir tunjung tuwuh ing sela. Ngibarat samubarang ingkang anglengkara. Kang prama krama awiruna. Ambok manawi parama krama kawine. Parama. Tegesipun punjul. Krama Herawati Dhedhet tegesipun tata. Pawicara wicara ingkang sae. Latu. Kawi tegesipun pujongga. Sujana. tegesipun " angin swaraning gelap 2
Unang Nimpuna. Wastaning danawa. Ananging yen nimpuni tegesipun kempal. Cancala Rencaka Rumingin ambok manawi rumangin tegesipun andhadhap wastanira rampadan swarani pradongga saking tembung rasika. Tegesipun langkung. Resmi. Prajurit. Karasikan Kertarda " raresah ungel kaunang-unang. tegesipun " thathit kewidan prihatin paprangan " saking kertalan arda[ ]kerta tegesipun ujar. Putus Arda tegesipun ageng. Sanget. tegesipun kagonda Kongas Karagan ragan ambok manawi saking tembung raga Anjungkar angin sairib kados anjaring angin ngibarat tiyang ingkang sugih weweka. Timbun Sampeka Santika Sogata sabyanta ambok manawi sogata sabyakta utawi sogata sabiyantu Korata Saroja Sasmara Rasangka Wara wirasmi ambok manawi wara wira resmi. Wara tegesipun ageng. Luhur. Estri wacalan wula. Wira tegesipun " " tumpang tindhih paeka pitenah ulat kang meneng tegesipun susuguh. Sabyakta tegesipun sanyata satuhu sabiyantu sampun jarwa. tegesipun mitra kula kala[ ]ka. Mugi dhangan anaruweya. sampun kawardin ing ngajeng sekar tunjung tan kakirangan dados satunggal papager. tegesipun wiyar prajurit. Resmi tegesipun asmara paprangan sasi tegesipun linangkung Wi Widyatmala Widyatmaka Widyata langkung sae Wimaya bakuh santosa Pratita murub kedhap korot Pradipta gebyar Jwalita udan angin Prakimpa prihatin Mohita paksa linangkung Biksama Budaya budi Murtad tembung arab bok manawi tegesipun murang ing kawajiban. Wigena Samanten sundhuling pangangen-angen boten langkung panuwun kula dhumateng para nawung kridha. Mugi aparinga pangaksama ingkang ageng. Saestu sakalangkung bingah yen ta panjarwa punika amung ginaliya. O timun wungkuk jaga wimbuh. Mila sawek ing mangken sumalonong kula angaturi panjarwa. Inggih saking cingkrangipun ing budi. Atemah dhumawah ing paribasan kasep la[ ] meteng susumengan dhuh kados pundi malah [ ] ning kapareng budi. } ambok manawi widyatmaka } tegesipun kilat tegesipun tegesipun " " " " " " Rara mentrik ing sendhang tretes. // rara[ ]rang// pucung pamuji dumlugdung. Katur ing paduka marang mitreng bra martani. Ing reh sampun watawis satengah warsa. // boten guyub manjurung kadya ing mahu. Mila sapunika. Sumongga ta andhangani. Ing panggalihipun kyahi juru ngarang. // ngiras ngirus sinambi siyam ing waktu. Ni wulan ramelan sanadyan lungkrah sakedhik nging sinamuha ngraras ru[ ] yeng kata. Rara mentrik Para kadang karuh mugi aparinga barkah warnining tembung kados ing ngandhap punika Ngimba Imba Remba Mimba Memba // gangsal bab wahu. Wijangipun kados pundi. // // singseh pucung dereng dadya kluwak mila tansah tanya. Warnining gangsal prakawis linerakna ing galih sang bijaksana.// katandhan pun pucung 3
// wedgaring tyas sukamba tan sipi. Nalika tumonton kintaka sing mitra sayektine. Ri sang buja kirana undhagi. Ing pustaka warti. Kang sampun kapungkur.// surasanya apan para wardi. Miturut pitakon. Saking dahat mamala ature. Mangkya sampun katekan saha[ ] yekti ulun pundhi. Karya warjeng tuwu.// tumuwu aywa minongsa dening. Amahi kang angrop. Ngwa[ ]riya lulus rahayune. Dimen ngrebda lir mitra winasis. Wasa [ ]akepi. Jroning nindra ulun. // saking asru pangesthi ngoyekti. Marmanya katongton. Den tingal datan salah dareh. Muging nyipta wajining sawiji. Jimat pinindhesthi. Sing pandhita luhung.// nanging ongka tiga welas iji. Ngomek satetakon. Pamintambara sumitra mene. Suteng tebu mugi paringa wrin. Puniku lun purah. Munggwing [ ]teng pemut.// wasisan ken kawula mangesthi. Ywa [ ]gel ing batos. Tosing driya pepak undhagine. Sawastu ywa kuciwa ing galih. Liliha ing batin. Sang jaka tanya nun.// cariyos serat minta raga wiwaha jarwa // ndamanandya ta sira katari katula. Krura kara padha pareng mapatra yuda. Sanghyang saharsa mamanah ring andha candra. Ema[ ] tkapi manah ri [ ] tra nala. // tegese dadapa yuda mirasa kerata rupa yan sang arjuna. A[ ] sami sajuga. Sang kirata rupa anglepasaken arda candra. Arda candra wek anglalang pinanah dening sang parta. Arda condra putung aneng ngawang-awang.// krodha hyang piwawara marta denira prang. Hetunyan pamanahaken siladra [ ]tha. Hru wungkal sawukira [ ]nu [ ] pu. Sang parta gte mangusa plemah tumengha.// tegese sakrodha sa [ ] pa dene putu angarda candra. Neher paroda bathara siwah. Krodhanira bathara siwah punika paramarta dene arsa agodha marang sang arjuna. Neher amanahaken selardha kutha. Sela watu dri gunung watu kang linepasaken dening kang kirata rupa. sang parta yatna angusap lemah sarwi [ ]menga. Anedha tulung maringa bathara.// hru wembana pamanas nira adpramada. Sewu kwehnya [ ] kasa [ ] sada. Yatnyan ta pra katha pareng [ ]mawateh. Gu [ ] sanari tngah nikang ranagga.// tegese sapa mapag ira sang arjuna. Ring panah ira sang kerata rupa. sanjata kang kinarya pamapag ayah parbata. Tegese ayah parbata gunung wesi sewu kehe wadananing parbata. Pareng lumepas neher awantah. Tegese mawantah atemu pagut gunung watu lan gunungwesi. Saksana guntur satengahing payudan dadi awu gunung watu ikang. Mulek lebunya.// kaget hyang siwah. Ri ilang sila dri sambu wnga yuda wara saya kagni rupa. pwadeg de [ ]pura uwus [ ]tang pradana. Ambek sang karpa putra. Dadya saprayatna. // tegese kagyat bathara siwah. Angalangira sanjata sila dri kutha. Nuli amundhut sanjata agni rupa. agni muntabing ngayuda nira bathara siwah. Agni rupa punika asring anglebur ing suraloka. Prayitna sang arjuna.// hru sambetaka. Pamapag nira wakara. Mega nut gulangadging ranagga [ ] dya [ ] anginan dres saking lata de[ ] udadya. Dyan tekang ngapuya linglang pareng wasana.// tegese wonten gegana angungkuli ranangga madya. [ ]mangmu wrasti tandya pinanah tangga temahan udan adres. Ilang agni rupa punika. // sardula// sanghyang [ ]krodha nira malataken pasayuda sira. Hru mawak sangkala karama muka bujangga krura ngapa amah. Ndah rangkep kala dhastha panangka dulurika [ ]arani. Sang parta ngentha asamal si maha wlulang ngkap nira muwah. // teges ekroma saktemene bathara rudra. Dene sanjata nira tan ana tumama ring sang parta. Neher angagam ayah sanjata sangkali. Tegese ayah sang kali. Rante wesi asirah naga. Sinungsun kalih sanjata nira bathara rudra. Kang nging wuri sanjata kadhangastra. Pareng lumepas margana punika. Sang parta yatna amenthang angagem laras punika.// prok buta winante yantra pamagira ring naga kreta sara. Tampuh ning kadhastha tula kena paremek mendhek juganira. Pungel tekang laras karwanukuh ira [ ] kratnanya sumirat krodha tandang masdya mupu amawa gana. Langkap nira tikel.// tegese sang parta angagem jemparing garudha [ ]. Lumepas pegat guluning naga. Tandya tumempuh kala ngadhangastra. Sang parta ayun nulak kapangastra sampun kapareken. Temah mendhak sang parta kawat gata putung langkap ira. Anunten [ ]but. Putungan langkap krodha sang parta puputungan langkap kinarya gada. // laguk sanghyang[ ] kya pareng ira uwus ta yuda sira. Kawasuh we silih banda maslura isi dyun mu [ ]. Sang parta sor karegut gelungira katatah [ ]muwales. Jeng sanghyang karwa kadun tkap ira kasirep. Sampun kakawasa.// tegese sang arjuna maksih angagem puputungan laras. Witna bathara rudra atinggal laras. Mangsah angruket sang parta. Asuwe denira asilih bonda karosan. Sang arjuna karenggut gelungira. Sang parta sigra males anyikep sukunira kalih bathara rudra pun kasikep dening sang arjuna. // sanghyang sambeg nira jambakning ilang ing kangjeng tanpa juga. Sumyat tang puspa warsa marengi jaya jatukara karengeng. Maya maya juga nganjala wekasan anon. Teja kara kara. Sak padresthan dadara swara tka anaring patmasana manik.// tegese sasampunira kasikep padanira bathara rudra. Sang arjuna karsa abanting ngena ing watu kuwalasa. Duriji nunjung arsa binanting bathara rudra ilang saking astanira sang arjuna. Neher sumyak udan [ ] marum. Awor lan ukara mantraning dewa dewa tuwan resi kang aneng ngawang awang. Miwah teja ngadeg ing ngawayakti. Atetela wangkawa ika. Tuhu yen bathara rudra kang tumurun. Wonten ing patmasana manik.// sigra nembah sang 4
pandhu putra. Nimpunira dewa pakarangna. Wruh ring sang sipta puja ira umarepaken hyang rudra tan ana doh. Mundram wangkung ya mantrastuti wilanahan puspajali nira. Sampunya mangkana ngastuti sira inganu carana nira.// tegese sanghyang siwah wonten ing patmasana manik. Sigra ngabekti sang arjuna. Sasampunira sumembah kang maring dewa satunggil-tunggilipun. Wruh sasiptaning puja [ ]. 5
0ngka kaping: 34 Kemis kaping. 24 Agustus Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Kabar kawat Panjenengan dalem panembahan ing madura seda. Ing mangke pangkat boten ginantosaken dhateng ingkang putra. Sanadyan kaangkat dados tutungguling ngriku. Namung kaparingan pangkat bupati. Ing sumenep putra inggih boten anggentosi mawi ajujuluk panembahan. Kangjeng pangeran ariya cakra nagara kaangkat dados litnan kolonel. Surakarta Wulan siyam ingkang kapengker punika. Estrinipun ta menggala bekel ing lo dhalang. Dhateng tegil sumerep tanemanipun jagung kacolong tiyang. Kaelokaken sanalika durjana malajeng. Siangipun embok ta menggala mantuk saking tegil sumerep kontening griyanipun menga. Sareng kapratitisaken ing salebeting griya patehan tuwin piring-piring. Barang pangangge gusis ical sadaya. Sakalangkung susahipun embok tamenggala. Sareng jaleripun dhateng awawarti kados kasebut nginggil tamenggala jaler sakalangkung sungkawanipun sareng estrinipun arawat waspa. Jalaran sirnaning barang darbekipun lajeng karapu embokne thole aja akeh-akeh kang kok pikir. Jagung dicolong uwong iya besuk nandur maneh barang- barangmu disayabi uwong iya tuku maneh. Dene sandhangan gonmu tuku dhek pahing ilang kabeh iya uwis besuk pahing sapine siji didol dinggo tuku barang karo sandhangan iya gek kapriye maneh. Embok takon takon mahu awan kang liwat kene sapa. Estrinipun mangsuli sarwi membeg-membeg kandhane bocah angon mahu embok beja. Kang lagi mulih saka krakalan gone kadakwa nayab wis rambah ping pindho liwat kene. Sanalika tamenggala angupadosi embok beja. Ananging boten angsal katrangan ngantos dalu anggenipun ngupados katrangan dereng mantuk. Dalunipun ing dinten wahu ugi kinten jam. 2. Embok tamenggala sampun tilem ing ngriku griyanipun kabesmen sampun mubyar boten kenging katututan embok tamenggala bingung sampun boten saged angukup barang darbekipun ingkang kagendhong wira wiri amung gandhen kalayan kelut malah atmajanipun alit sampun kaopenan kancanipun kados anadhang kasangsaran ingkang kabesmen gunggung telas griya tiga. Tamenggala jaler dhateng griya pandhapa pawon sampun boten katututan amung kantun griya kandhang isi lembu sakawan empyakipun sawek katumpangan dahana sapalih. Saking santosaning pandamelipun karebahaken dening para tandang boten amigunani. Dados anambahi lembunipun. 4 palastra sadaya dados areng. Amargi boten saged medal sasireping dahana lembu ingkang kabesmen 4 iji ulamipun pilihi sampun mateng sadaya. Tamenggala jaler estri boten saged gineman ngantos kados tiyang ewah ucapipun amung he. Iki sabane sing diarani kojur ngalengka kae. Dadiya omah kobong bok aja karo sapine. Bulus Ing dhusun jimbung kabupaten klathen wonten guwanipun ingkang medal toyanipun sakalangkung wening. Ingkang wonten ing guwa ngriku boten wonten sanesipun kajawi namung bulus ingkang pinten-pinten kathahipun mandar wonten satunggaling bulus ingkang ageng piyambak titiyang kiwa tengening dhusun ngriku sami amumuji dhateng bulus wahu. Saha kanamakaken kyahi remeng. Mila bilih anglepasi ing dinten riyadi kathahing titiyang ingkang sami ngaturi dhahar dhateng bulus whu ngantos ewon amargi boten tiyang kiwa tengening dhusun ngriku kemawon ingkang sami dhateng. Sanadyan ingkang tebih tebih ugi wonten ingkang dhateng. Namung anggatosaken ngaturi dhahar dhateng kyahi bulus utawi namung ningali kemawon tuwin wonten ingkang nyuwun berkahipun wonten ingkang nyuwun supados inggal sugih. Para anem sami nyuwun bilih wadeyan wageda laris. O inggih warni-warni pamintanipun para titiyang wahu. Dene warnining dhaharan ingkang kaaturaken dhateng kyahi remeng. Ingkang mesthi inggih punika panggang ayam tuwin tumpeng. Punapa malih bebek gesang punika lajeng kacemplungaken para bulus lajeng sami anyarab rarebat anedha. Ananging bilih badhe ngaturi dhahar medal saking juru kuncinipun saha mawi isarat sahantawis tuwin mawi ngobong menyan dene ingkang jawabaken 1882 1
panyuwunipun para tiyang wahu inggih pun juru kunci. Mila bilih angleresi ing dinten riyadi pun juru kunci tumpeng tuwin pagangipun ngantos angdhu ngundhung. Patrap mangkaten wahu boten ngemungaken ing dinten riyadi kemawon manawi angleresi ing dinten jumungah ugi wonten ingkang sami angaturi dhahar dhateng kyahi bulus kaotipun titiyangipun namung satunggal kalih kemawon. Wondene para tiyang ingkang sami nyuwun sugih. Tuwin gadhah panyuwun sanesipun punika manawi badanipun sampun wonten ingkang belang belang pethak inggih punika tandhanipun bilih badhe kalaksanan panyuwunipun wahu. Mila mangkaten margi kyahi remeng punika badanipun tuwin thothok sami belang sadaya. Ambahrawa Tiyang anama pak ramidin ing dhusun rawa guna. Sacelaking rawa pening. Pinuju tilem ing griya kalayan semahipun sareng jam 12 dalu anglilir kaget wonten sarpa malebet ing griya agengipun anggigirisi. Sanalika sarpa lajeng anahut dhateng pak ramidin kenging padharanipun lajeng kalarak sumedya badhe kabekta medal pak ramidin lajeng anjelih nedha tulung sarwi gondhelan saka. Embok ramidin kaget amireng bilih jaleripun kasahut ing bujongga. Sanalika lajeng amendhet dadamel pun bujongga kataman dadamel rambah-rambah datan rinaos ing ngriku para tandang tiyang gangsal sami dhateng ambekta waos bujongga lajeng kawaos ing tiyang kathah saged pejah sanalika uwal panyokotipun bujongga lajeng kapragat ulam sarta lisahipun kabagi tiyang sadhusun punika ngantos 3 wulan tiyang ing dhusun ngriku boten tumbas lisah amargi sampun angsal lisah ing sarpa wahu. Iskandri Nalika ping. 11 juli. Ing kitha iskandri wonten raresah wondening ingkang dados wiwitanipun tiyang bongsa itali saking pulo maltah kapaben kalayan saweneh ing tiyang bongsa arab tiyang bongsa arab lajeng kabiyantonan dening kancanipun ingkang ngantos pinten-pinten ewu sami ambekta dadamel lajeng arawut pangamukipundhateng sawarnining tiyang bongs eropah ingkang sami gagriya ing ngriku. Kathah toko- toko ingkang kajarah rayah. Wonten saweneh ing kongsul enggris anumpak kareta kabegal kaedhunaken saking karetanipun kongsul tanah grikenlan tuwin kongsul tanah itali. Upsir bahita prang enggris sami anandhang kanin amargi saking pakreti ning para raresah. Malah upsir bahita prang wahu anemahi palastra. Sanalika wahu wonten saking kalih belah bongsa grik sami eka praya. Asikep refolper sami anempuh para raresah. Ingkang lajeng buyar atilar papejah. Nunten kadhatengan wadya bala mesir. Ingkang kapatah ambudi sirnaning raresah. Ing ngriku sawatawis tentrem sanalika punika para estri bongsa eropah. Sami angila dhateng griyaning kongsul sarta dhateng bahita prang enggris. Kongsul jendral dhitslan kongsul jendral saking ostenrik sareng mireng kabar bilih kitha iskandriyah wonten raresah wahu. Lajeng kapanggih kalayan basah dercin paha supados angintuni wadya bala malih anjagi murih sirnaning raresah. Sadangunipun geger. Tiyang ing iskandriyah kathah sami angili dhateng palabuhan ing sadintenipun kareta asap ngantos angemot tiyang langkung 400 ingkang sami ngili wahu. Tiyang ingkang ngili dhateng plabuwan tuwin dhateng suwes kakinten wonten 32.000. mila ing kitha iskandri kantun tiyang ingkang malarat kemawon ing mangke sampun wiwit awi[ ]ta dhaha amargi sadaya pangupa jiwa kendel para tiyang sampun sami sumelang manahipun salaminipun hara huru kenging binasakaken ing mesir boten kantenan ingkang nguwasani. Punapa sang kedhaf panembahan ing mesir punapa basah arabi punapa kongsul jendral enggris punapa komisaris utusan turki. Amargi sadaya sami ngaken anguwasani. Dene basah arabi ingkang siptanipun badhe angendhih kaprabonipun sang kedhif ing mangke lajeng los saking nagari nunten angundhangaken jihad sabilolah. Sang kedhif lajeng andhawuhaken bilih arabi basah kaundur ing pangkatipun saha kaundhangaken bilih amadeg kraman sultan turki angrujuki wah angintunaken prajurit nem ewu. Ambiyantoni panyepengipun saha ananggulangi dhateng ing arabi basah. Kaerah [ kairo ] Ing kitha kaerah kaleres sacelaking bangawan nil sangandhaping wukir makantan sampun sakalangkung raharjanipun margi-margi ageng kadunungan konten ageng yen dalu kaiben. Kala jaman kina wawangunaning kitha wahu sampun kados dene patraping kitha mekah. Sareng bongsa eropah sami gegriya kados dene tanah eropah. Ingkang sampun katingal raharja piyambak ing kitha esbekih inggih punika dumunungipun para kongsul bongsa eropah. Griya-griya sampun gedhong awangun loji endah endah warninipun griya komidhi sarta griya losemen ageng-ageng. Wondening titingalan ingkang endah piyambak inggih punika ingkang winastan muki. Taman ageng isi sekaran warni-warni kinubenging griya toko-toko asasadeyan barang peni-peni. Saben dinten kathah para tiyang alalangen waradina ageng 2
aningali toko-toko wahu. Ing sawingkinging griya toko punika kampung arab dumunungipun para tiyang arab ingkang sami anyambut damel dados tukang-tukang. Kadosta tukang sepatu. Tukang batu undhagi sasaminipun ananging patraping griyanipun taksih wangun kina. Kadamel saking sela. Sacelaking kampung arab punika peken tiyang sasadeyan warni-warni. Ugi wonten pekenipun kewan saben pekenan tiyang baduwi dhateng ing ngriku ambekta dagangan kewan unta kuldi. Sasaminipun peken kewan wahu mawi kataruban geber awangun griya. Ing sacelaking peken wonten griyanipun kamar bolah bongsa eropah. Sacelaking kamar bolah wonten sumberipun ageng wening tirtanipun mawi kadunungan griya pasanggrahan amargi punika sasiramanipun para priyantun ing ngriku. Ing kitha kaerah wonten saweneh ing beteng sakalangkung endah wawangunipun inggih punika pandamelipun kala yusup aladin sampun antawis. 600 tahun awit ing ngriku tilas karaton kala jaman kina. Kala rumiyin sampun risak sapunika nembe kamulyakaken Wonten sawenehing sumber ingkang sakalangkung wiyaripun lebetipun 90 elo. Kacariyos punika lalangenipun para raja mesir jaman kina. Ing sacelaking sumber wahu masjid ingkang wawangunanipun kados masjid ing mekah. Tiyang sanes agami islam ugi kenging malebet ananging kedah ambikak sepatu. Masjid ingkang onjo piyambak inggih punika winastan masjid sultan pandamelipun kala tahun 1356. Wonten masjid malih kawastan kurung pandamelipun kala tahun 879. Punika ingkang sampun kina piyambak ingkang kawastanan masjid kalandad pandamelipun kala tahun 1287. Sacelaking griya pamulasara ning tiyang sakit ewah. Ing ngriku sakalangkung kathah tiyang ingkang ngaos dumunung ing masjid masjid wahu. Ingkang dados guru pamulangan ngilmu kathahipun 200. Wondening muridipun boten kantenan cacahipun mongka tiyang ngaos wahu kathah ingkang ngantos pinten-pinten tahun utawi ngantos salaminipun gesang. Mila katembungaken ing ngatasipun tiyang ngaos ngilmu boten kantenan telasipun. Wonten malih masjid ingkang langkung sae. Inggih punika pasareyanipun raja mesir awit kina dumugi sapunika. Kathah masjid ingkang boten kocap punika. Amargi ingkang kirang pantesipun wondening sadaya karaton ing mesir. Wawangunanipun kados karaton eropah. Bilih para sarjana kepareng. Mugi karsa aparing teges tuwin wijangipun uran-uran ing ngandhap punika. Namung sapada sekaripun sinom. Sigra kang bala tumingal acampuh samya medali. Lir thathit wileting gonda. Mucangnya mamundhang niti. Benjang sang aji mijil. Lathinya medaling wuwus. Dhustha sura wilaga. Kaya buta singa wargi pasthi joga. Dhendhanya mangambak baya. Lo. Namung punika ingkang kula suwunaken berkah. Amargi kula kerep mirengaken tiyang ura-ura mangkaten mila tansah kula gagas serat punapa ingkang wonten tatembunganipun mangkaten wahu. Mila gadhuging pamanggih boten wonten malih kajawi kula suwunaken berkah dhateng para sarjananing bra martani. Sokur bilih panjenenganipun mitra buja kirana kersa paring jarwa. Saestu sanget atur panaimah kula. Kula ingkang atur tondha panular sih. 3
0ngka kaping: 35 Kemis kaping. 31 Agustus Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Rare kaler anama satiya ing dhusun manjungan dhestrik ing jati nom nalika wulan siyam ingkang kapengker wanci siang amendhet ulam dhateng lepen satepining dhusun wahu. Nunten wonten ulam kutuk katingal malebet ing ngerong. Inggal katututan dening satiya. Saksana erong karogoh ngantos lebet wasana satiya karaos tanganipun kacokot darbe panginten bilih kacokot ing ulam wahu. Sareng kadudut medal wasana ingkang katingal kanthil kanthil sarpa agengipun amung sajempolaning suku. Saking girisipun satiya malajeng mantuk awawarti ing sudarmanipun sarpa kenging kapikut lajeng kapejahan satiya lastantun sakit abuh tanganipun sareng jam. 12 siang dados pralayanipun. Tiyang ingkang wigeg anandukaken patrap durjana. Nalika tanggal kaping. 1 agustus punika. Satunggal tiyang wasta pun karja. Wanci jam. 5 enjing dhateng griyaning sadherekanipun wasta dipa semita ing karang waru. Dhestrik G. S. sadhatengipun ngriku lajeng kaancaran lenggah kaliyan mitranipun kang sawek pinuju tangi tilem ing ngriku pun karja lajeng wicanten dhateng dipa semita. Tembungipun. Kakang dhateng kula ngriki wahu onten perlune saktemene kula niki gawa dhuwit kehe 2.000 rupiyah. Oleh kula jupuk duweke londa sala. Sarana maling. Dipa semita mangsuli. Lo apa temenan ta dhi. Inggih temen kang. La sak iki dhuwite ana ngendi wangsulanipun karja. Kula dekek onten sawah wetan omah niku. Sarta kula tutupi damen dhek wingi sedina oleh kula ngitung onten jaratan cina jebres bacut kula gawa mlaku bengi niki. Mung kalong. 15 wang. Kula ge jajan ing dalan mulane nek kakang temen temen olehe ngaku sedulur teng kula. Napa malih kakang keduga kanggonan tuwin ngrimati. Dhuwit niku ajeng kula titipake kakang ngriki dhisik naming kakang kang bisa nyimpeni wadi kula gih kang. Ampun nganti juwara ing akeh. Dipa semita mangsuli iya ta dhi janji padha temen-temen la becike diseleh ngendi kula nurut si kakang anggere primpen dawekta padha dideleng. Pun dipa semita ugi tumut wujudipun kandhi mendhong. 2. Iji kebak lajeng kabuntel ing gombal dados satunggal dipa semita lajeng nyandhak buntelan wahu. Gariyenging pangangkat kasareng wicanten lirih. Iya ya dhuwit 2.000 mono kok abot wis becike dipendhem kene bae. Ing ngriku lajeng kapendhem tiyang kalih. Nginggil kaurugan larahan kang boten ngatawisi. Tiyang kalih lajeng wangsul ing griya malih. Pun karja wahu kasugata sawatawis radi ngenak-enakaken boten dangu kakangipun dipa semita wasta jaya semita. Ingkang griya celak ngriku dhateng lajeng manggihi pun karja wahu. Sarta kauncali rembag madi kados kasebut nginggil pun jaya semita ugi lajeng ambiyantu. Tiyang tiga sami nunggil sarembag miwah sami nedha eca. Saha sumpah-sumpahan saking sami temen-temenipun badhe pambagening yatra. 2.000 rupiyah wahu. Pun karja lajeng wicanten sakniki kula ajeng boyongi adi dika bojo kula ing kutha kwadungan kula jak omah onten ngriki. Nanging becike kakang kudu nylametake wong dhuwit semonten rak gih akeh. Supaya bisane padha mangan slamet selawase. Sarta malih besuk nek kula pun teka ngriki. Lajeng anguyang pari teng pasar. S. king. 15 amet padha dipangan bisane awet sarta ajeng tuku gamelan serancak tuku kebo nanging menawa kakang dhangan dhuwit sing kalong. 15 wang. Niku becik digolekake gawe genepe dhuwit 2000. Niku wahu. Pun nganti kolang kalong dhisik yen pancen dereng dibukak sarta dibage. Napa malih bok kula disilihi sandhangan sarta keris sangu king. 3 rupiyah. Pun nganti ngelong dhueit gedhe niku. Perlu kula gawe marani adhi dika. Saksana pun dipa semita miwah jaya semita saking kapencuting rembag manis sami narethek pados sambutan arta. Tuwin sandhangan pangangge jaler saha estri. Sami sak pengadeg sarta dhuwung regi. 15 rupiyah anggening nyambut mongka dipa semita wahu kagolong tiyang boten gadhah. Kapinujon angsal lajeng katampekaken dhateng pun karja. Sarta sak gadhah gadhahipun tiyang kalih wahu sampun kasukaken sadaya. Sareng jam. 3. Siang pun karja lajeng pamit mnamung tilar waweling. Lo kang sakaliyan wanti-wanti weling kula. Nek kula dereng teka pun pisan pisan kakang ngowah-owah pendhemaniku. Yen nganti kalong kula boten idhep boten weruh. Wangsulanipun iya dhi aja kuwatir. Nanging aja lawas-lawas lajeng karja mangkat kateraken tiyang. 2. Dumugi ing gebang lajeng sami 1882 1
andum wilujeng. Pun karja lajeng anggenjret dipa semita miwah jaya semita wangsul sadumugining griya lajeng sami reraosan iya taten aku ora ngira yen si karja duwe kakendelan kang semono. Apa kowe mahu weruh dhewe wewujuding dhuwit wangsulanipun dipa semita inggih niku kang yatrane keton mawon wong kula sing mendhem kakangipun wicanten malih. Hara coba aku duduhna ten mung arep weruh bae ah mangke gek diseneni kang. Ora anggere ora kalong rak ya uwis. Saking adrenging manah pun kakang adhi lajeng nuruti. Sareng buntelan kapendhet sarta lajeng kabikak isinipun sela. 2. Kabuntel ing rumpul garing kalebetaken ing kandhi lajeng kableted sakathah ing gombal. Saking kageting tiyang kalih geter ring manah bebah jaja asidhakep. Sasandurat datan angling asesambat adhuh cilaka awakku. Dene ana pratingkah kaya mangkene mung prakara olehe nyenyilih barang sarta keris gek kepriye mongka wong loro nganti ditekati wuda. Wekasane kaya mangkene rak bakal digugat nguwong ming si dipa semita sing kebangeten. Dene kok kaya si pocung. Ing ngriku tiyang kalih sedalu tan guling kang kacipta jroning wardaya. Bakal digugat nguwong. Tan pegat asesambat. Wekasan tutuh tinutuh sareng byar enjing saksan tiyang kalih sami nututi lampahipun karja sarwi ambalejet mung kathok thok dumugi ing kitha kwadungan angleresi pekenan sumerep tiayng estri ngangge sinjang boten pangling yen gadhahanipun inggih punika badhe bojonipun karja. Kang paningkahipun badhe malem 29. Siyam punika tetumbas dhateng peken lajeng kaetutaken tiyang kalih. Sareng dumugi griya lajeng tumut malebet nanging pun karja boten wonten sareng pun karja mantuk malebet griya sumerep dhateng dipa semita. 2 jaya semita lajeng badhe bersot medal kacandhak pun dipa semita kabut kalih. Tambah-tambah sirah katabokan kongsi lenge-lenge. Ramening udreg-udregan bekelipun dhusun ngriku dhateng. Pun dipa semita miwah jaya semita badhe kabonda awit kadakwa damel resah ing padhusunan naming dipa semita lajeng ngratelakaken kados ing inggil wahu. Gancaring cariyos miwiti dumugi wekasanipun bekelipun lajeng mangsuli la inggih napa dika gawa layang biwara. wangsulanipun boten awit kasesa bilih selak katilapan lacak pun bekel semu muring muring sarta nesu. Jalaran ngrecangi pun karja kancanipun kuli pun karja kapitakenan ugi lajeng ngagem gamblang rentes sarta barang barang-barang taksih sami wetah. Namung yatra kang sampun telas lajeng barang-barang katapekaken dhateng dipa semita. Sarta dipa semita miwah kakangipun sampun trimah boten damel prakawis jalaran kaajrih ajrihi dhateng bekel dhusun ngriku wahu. Amila dados prakawis kasidhem. Panjurung Madiyun Tiyang anama guna truna ing nglambangan dhistrik bagi. Darbe wasiyat saking sudarmanipun awujud reca slaka 3 iji. Ingkang satunggal gambar kapal kawastanan kyahi jaran panolih. Satunggal warni peksi cangak kawastanan si manuk cangak satunggal warni canthoka. Kawestanan si kodhok ijo. Salebeting reca bolong isi lisah wangi. Wondening reca wahu ing ngajeng sudarmanipun guna truna angsal saking anggenipun tirakat wonten ing kuburan mawi anyasmitani bilih reca tiga wahu kenging katedhanan barkah sakajating manungsa. Mila sapunika sampun misuhur guna truna angadeg padhukunanipun kathah para tiyang sami dhateng aminta barkahipun kyahi jaran panolih sapanunggilanipun saweneh anedha kadrajatan saweneh anedha kasuguyan saweneh anedha gangsaring pangupa jiwanipun wondening para ingkang anedha barkah kyahi jaran panolih wahu. Dhatengipun ambekta sajen jambe sedhah sapirantosipun pisang satangkep ambekta kemiri kakropok isi kabucal ingkang saged ambekta tindhih. 6. Rupiyah. Sadumugining ngriku guna truna sampun angadhep reca titiga wahu. Tiyang ingkang anedha berkah sasampuning anampekaken babektanipun lajeng amrasajakaken sakajatipun guna truna lajeng anyabdakaken dhateng kyahi jaran panolih makaten kyahi jaran panolih. Kyahi manuk cangak kyahi kodhok ijo. Punika wayah sampeyan sowan mariki nyuwun barkah sageda angsal...... punapa ingkang dados sedyanipun sasampuning makaten guna truna lajeng mendhet lisah wangi ingkang dumunung ing reca wahu kaisekaken ing pambektanipun para ingkang minta barkah. Punika kabaripun kathah tiyang wahu sahantukipun ingkang kadhatengan sakajatipun tandhanipun lajeng sami wangsul amamule mragat mahenda angaturi dhahar kyahi jaran panolih sapanunggilanipun. Dintenipun ageng tiyang jawi riyadi Ing dhusun jati nom kalebet aneh piyambak bilih dinten riyadi anggenipun sembahyang riyaya boten wonten masjid ananging wonten ingkang kasebut mimbar inggih punika ara-ara sakilening dhusun ara-ara wahu patilasanipun kiyahi ageng giribig wonten griyanipun alit wangun kampung payon gendheng. Ingkang satunggal kaangge pangimanan ingkang satunggal kaangge maos kutbah. Salebeting griya ingkang kaangge pangimanan wahu wonten satunggal sela agengipun sami kaliyan jobin inggih punika sela kawastanan ajar aswat ing mekah. Pambektanipun kiyahi ageng giribig saking mekah. Ingkang kaangge sujud wonten ing pangimanan wahu. Kala dinten riyadi punika kula mrelokaken aningali sadhateng kula 2
ngriku wanci jam 5 ing wimbar sampun kataruban balarak kontenipun kadunungan krun rinengga ron- ronan waringin janur kuning. Boten antawis dangu para pradikan sami dhateng amangangge cara kaos sadaya kathah panunggilanipun kula boten saged wical amargi atusan sawingkinging pradikan para estri atusan amangangge rukuh mekena pating jalemprak kados kuntul tumunten para tiyang darahipun kyahi ageng giribig ingkang dereng minggah kutbah dereng kenging amanggange cara kaos dhateng pinten- pinten atus sami amangangge rasukan pulkah kathok panji-panji kalung karset timang jlebrah. Terkadhang wonten ingkang ngangge belor. Tumunten dhateng pinten-pinten atus para santri saha kaji saking monca nagari lajeng sami manjing ing wimbar. Ing salebeting wimbar ngantos jejel uyel-uyelan kula boten saged angetang awit tiyang ewon ingkang kula gumuni malih tiyang ingkang sami ningali sajawining wimbar jawi cina wlandi encik jaler estri sepuh nem pinten-pinten ewu tiyang mangangge sandhangan ugi peni- peni awit ing ngriku pancen kathah tiyang sugih. Sareng imam sampun manjing ing ajar aswat saha sampun wiwit sembahyang para makmum sareng anggenipun tadhah amin punika swaraning gemleger lir gelap sasra. Sabakdaning maos kutbah ing ngriku kula ngantos mumet patraping para tiyang ingkang salaman dhateng ingkang maos kutbah ngantos riwut undhung-undhungan ah tujunipun para estri boten tumut salaman sabibaripun lajeng bidhalan sadaya dhateng masjid abujana riyaya. Saha pitrah ngantos sadinten sonten sawek bibaran. Basah arabi ing mesir Basah arabi punika asli alit lahiripun kala tahun 1839. Wonten ing kitha kaerah. Sareng diwasa lajeng malebet ing pamulangan ingkang winastan el ashar. Kancanipun murit lare 1000 ananging kalantipanipun boten wonten ingkang anyameni basah arabi. Antawis 4 tahun sampun katingal onjo piyambak kawigyanipun lajeng kinawula wisudha dados litnan pangkat. 2. Nalika wonten prang ing tanah abesi kalurugan kapurunanipun ugul piyambak lajeng kinula wisudha dados mayor. Sareng tahun 1880 katrimah malih katetepaken dados kolonel tumunten sapunika dados pangagenging anguwasani para prajurit ing mesir sadaya basah arabi pancen sakalangkung sae pambekanipun manis angresebaken sasabdanipun asih wilas maring janma kang kasangsaran mila para prajurit ing ngriku ambatharaanggepipun dhateng sang basah arabi. Sami sumungkem amundhi-mundhi. Tewik kedhipe ing mesir Ingkang jumeneng ing mesir sapunika. Jujulukipun tewik kedhipe. Lahiripun kala tahun 1853. Lajeng angsal pamulangan saking sudarmanipun kang rama ismail basah nalika tahun. 1873. Krama angsal atmajanipun pangeran alame anama sang dyah emeng anem sapunika sampun asusunu kalih. Wondening sadherekipun sang kedhipe gangsal jaler sadaya. Ingkang pambajeng anami husin saged wicanten bongsa prasman ongka. 2. Anama hasan dados militer wonten ing nagari dhitslan kala gupremen rus ayuda brata kalayan gupremen turki. Hasan wahu dados panglima ageng ing mesir. Ongka 3. Anama ibrahim dados militer ing kitha wulwih. Saged wicanten cara enggris ongka. 4. Sawek ngumur. 12 tahun samangke sinahu ing paulangan calon militer dumunung ing kitha [ ]wen. Ongka. 5. Sawek ngumur. 6. Tahun samangke taksih tumut sudarmanipun ing griya ing sacelaking kitha naples dados sadherekipun sang kedhipe wahu pencar wonten ing nagari pundi-pundi. Amung sang kedhipe piyambak ingkang boten kesah-kesah saking praja mesir. Cina Ing kitha ciyatkang. Banjir ageng ngantos gangsal dinten gangsal dalu. Lebetipun 8 kaki. Sakalangkung santer. Mila griya-griya gedhong kathah ingkang risak taneman ugi kathah ingkang pejah. Serat kabar slompret malayu wonten panjurungipun ingkang sisilih nama ngomon daka. Angaken ugi piyambakipun agami islam ananging salaminipun boten nate anglampahi siyam amargi kamanah boten parlu sarta tiyang ingkang nglampahi siyam katetepaken gugon tuhon jalaran pun ngoman daka saged angganjaraken wiwitanipun wonten tiyang siyam punika kala kangjeng nabi muhamad ayudanipun kalayan sang raja jenggi angleresi wulan ramelan punika kangjeng nabi lajeng malebet ing guwa ambangun teki. Konduripun amung saben surup ing diwangkara ngantos dumugi sawulan pisan konduripun ing tanggal sapisan wulan sawal inggih punika dinten riyadi. Dados wontenipun tiyang siyam wahu sami angurmati kala cinta kanipun kangjeng nabi. Mangke sedanipun kangjeng nabi dumugi sapunika sampun 30.000 tahun. 3
Tumunten sangandhaping panjurung wonten wawancahanipuntuwan juru ngarang pustaka warti malajeng. Angleresaken tiyang ingkang nglampahi siyam amargi sanadyan sumerep watonipun ing ngatasing tumitah kedah ngluhuraken dhateng agaminipun piyambak-piyambak. Bilih saking pamanggih kula angleresaken wawancahanipun tuwan juru ngarang slompret malayu wahu. Amargi sadhengah tumitah wahu kedah angantepi agaminipun piayambak-piyambak wondening ingkang ngaken sisilih nama ngoman daka wahu. Bilih taksih karsa amanjurung wonten ing pabarataning slompret malayu. Amanjangaken tipising agami islam embok manawi badhe kapiran wondening tiyang ingkang darbe pamanggih mangkaten punika pancen boten parlu kagelaraken ing sanes kaagema piyambak kemawon sampun prayogi. Amargi saestunipun sadaya tiyang agami islam tamtu anyumerepi waton kasebut ing inggil wahu. Ananging sarehning sampun dados agaminipun piyambak bilih kuwawi inggih dipun lampahi. Inggih boten inggih sakuwawinipun. Katandhan ahmad panyalin basah. Cacahing tahun ingkang kasebut ing inggil punika punapa boten aklintu. Awit wiyosipun kangjeng nabi mohamad kaetang ing tahun asarah wonten ing ongka. 571. Jengkaripun saking mekah dhateng medinah wonten ing tahun ongka 622 sumongga sami kaetanga piyambak. Juru ngarang Cariyos serat minta raga wiwaha jarwa // oo tata titi oo // sasi wimba aneng gatha mesi banyu. Ndanasi suci nir mala mesi wulan. Iwa mangkana rakwa kite kadadin. Ringa ngambek niyoga kang teng sakala.// tegese angastuti malih sang arjuna. Pukulun upamine manungsa punika yen ayun angawasakaken ing pada bathara. Upami kadi angganing wulan. Mimba madyaning ngawiyati. Wontenta wadhah titiga. Satunggil isi toya kang awening. Satunggil isi toya kang abuthek. Kang satunggil kothong kewala. Punika wawayanganing wulan sami katingla wonten ing wadhah kang isi toya. Wondene yen wawayanganing kang katingal wonten toya kang awening. Punika tetela wawayanganing wulan. Yen wawayangan kang katingal wonten ing toya kang abuthek punika boten tetela wawayanganing wulan. Dene wawayanganing kang dhumawah ing wadhah kothong punika boten katingalan. Menggah wayanganing wulan. Tegesipun mangkaten ing dumadi punika. Kang minongka kanyatahaning suksma punika lir wawayangan kang dhumawah ing toya kang awening. Menggah manusa kang rahyu manahipun. Ingkang ngatetepaken puji bektinipun ing hyang. Dene manungsa kang awon budinipun. Punika upami wawadhah kang isi toya kang buthek tegese goroh gelama ora-ora. Dene manungsa ingkang mungkur ing batharane. Punika upami wawayangan kang dhumawah ing wadhah kang tanpa isi toya. Punika manungsa kang mungkur ing batharane. Kang den kayunaken amung amangan kang kongsi warek. Lan aturu aja kurang. Lan asahwat aja towang. Anyandhang anganggo kang becik. Punika kawastanan tiyang kang tulya satomani. Tegese satomani kewan kang wenang binukti. Kalinganipun manungsa punika prayogi angolahaken maring yoga bratanipun.// katmuha mareng kasihan katmuka idhep mareng basasika idhep. Kawenang ta mareng kasitan kawnang. Para marta siwat wenira darana.// tegese amuwus malih sang arjuna. Angsala ngastukipun parta. Ing pada bathara. Kapanggih dening kawula. Yen pada bathara kang amanggihaken. Kawanang kalayan kaidhepan. Pada bathara. Estu yen pada bathara kang amanggih aken. Tegesipun pukulun tan wonten pangawasane kawula punika. Lyan sangking pada bathara kawitana oo// taksih wonten candhakipun. 4
0ngka kaping: 36 Kemis kaping. 7 September Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Kyahi amad ing dhusun kuncen dhistrik koripan ingkang sampun misuhur padhukunanipun sarta adarbe patrap kados auliya. Kala tanggal ping. 3 wulan punika kadhatengaken ing ajal mantuk ing rahmatulah. Wondening ingkang dados pangunguning kathah amargi ajalipun wahu boten sarana sakit wanci enjing mapan tilem sarehning adatipun bilih tilem amung sakedhap mongka punika ngantos dangu pramila estrinipun gupuh. Sareng kagugah estrinipun sampun pralaya. Pawartosipun kyahi amad wahu umuripun sampun langkung. 110 tahun amargi kancanipun ngaos kalayan kyahi maja. Ingkang sampun misuhur kala prang dipanagaran supados dados sumerep para muridipun. Kala wulan siam ingkang kapengker punika. Rare ing dhusun drana. Wanci siang angen lembunipun wonten ing tegil salering dhusun wasana ngantos wanci sonten boten mantuk sareng kaupadosan sudarmanipun ngantos tigang dinten amboten pinanggih rare dalah lembunipun sudarmanipun lajeng lapur dhateng dhistrik kaparingan serat biwara. Saking pawartos dumugi sapunika dereng pinanggih. Salebetipun wulan siyam punika. Ing dhusun pranan bawah bayalali. Wonten rare dhateng ing griyanipun kaum anama ahmad anom badhe amragataken ayam kangge maleman sarebg dumugi plataraning kaum kapireng ing wisma pating galuthek rare lajeng lumebet sang ahmad anom pinuju dhahar angakahi ancak carekatan rare awicara mangkaten. Lo. Ki. Kathik boten pasa. Wangsulanipun asugal ah kok bisa temen caturan pasa mung telung puluh dina dilakoni wong sajagad mengkene oman apa. Karo dene dhek ngarepake pasa aku wus diwisik karo sing bahureksa randhu alas kidul kuwi. Kapan aku pasa bakal ora mangan mula ku wedi. Rare mangsuli mangkaten inggih bener niku ki. Sok ontena wong pasagih boten mangan wasana ayam lajeng kapragat sasampunipun rare mantuk ambekta kawandhan ayam. Kintunan. Mas ahmad panyalin basa sarehning kaum wahu boten siyam punapa inggih badhe kapiran. Juru ngarang Kabingahanipun rare ing jati nom saben wulan siyam Ing dhusun jati nom kalebet kathah piyambak ing titingalan salebetipun wulan siyam wiwit malem salikur para tiyang ing ngriku sami angatingalaken kasudiranipun inggih punika saben dalu sami angangge patrap gelaring kados dene ayudarana prang mercon wondening patrapipun saben dalu wiwit malem salikur dumugi malem sanga likur kados ing ngandhap punika 1. para tiyang enem sepuh saisining dhusun jati nom sampun anyuruhi bilih mangke dalu wiwit paprangan mercon sinten ingkang purun ambiyantoni tiyang jati nom lajeng samiya darbe kasagahan tiyang cina ingkang sasadeyan mercon mangke wiwit jam. 5. Sonten anglempakaka wonten ing ngajenging masjid. 2. Tiyang ing dhusun belan ugi sampun aguruhi anggenipun badhe mapagaekn merconipun tiyang jatinom lalampahan sami kados rare ing jatinom. 3. Sareng wanci jam pitu sonten para tiyang ing jatinom sampun sami anglempak wonten sangajenging masjid ingkang sisih kilen pranatanipun sampun kados prajurit baris ingkang dumunung ngajeng piyambak rare ageng katata jajar satunggal kalayan angadhep bongkokan mercon ing dalem saesabipun kados wonten tiyang sadasa. Saesap malih wingkingipun rare alit lajeng saesap malih rare ageng ngantos satelasipun kinten-kinten ing jatinom wonten 300 tiyang. Sapundhating tiyang ingkang katata kados baris lajeng para cina ingkang sasadeyan mercon. 1882 1
4. Sangajenging masjid ingkang sisih wetan inggih punika panggenanipun para rare ing belan kirang langkung gunggung. 300 panatanipun kados baris ugi sami kados tiyang ing jatinom wahu. Sami amirantos mercon saha upetipun sapundhating ingkang katata kados baris ing papundhatan wetan piyambak inggih punika para cina sasadeyan mercon wondening godhagipun mengsah jatinom kalayan mengsah belan kakinten wonten. 10 elo. Sareng sampun kakinten jam ½ 8. Punika wiwit acampuh ambendrongi mercon dene patrapipun bilih mercon sampun kasulet lajeng kabalangaken dhateng mengsah pangangkah sakengingipun wonten ingkang kenging rahi. Wonten ingkang kenging rambutipun lajeng murup wonten ingkang kenging sandhanganipun lajeng murup wondening swara ungeling mercon ing sadalu wahu anggigirisi. Sarta muleging sandawa ngantos peteng angendhanu angebeki sadhusun jatinom dene bilih mercon sangunipun para tiyang wahu sampun telas lajeng tumbas sakajengipun ingkang sampun telas sartanipun mongka mercon sampun telas barang darbekipun kadosta. Timang jlebrah kandelan balewah karset supe. Kasukakaken dhateng cina ingkang sade mercon kapurih angajeni pinten marwatipun lajeng katumbasaken mercon ing dalem sadalu dalunipun cina sasadeyan mercon wahu ngantos telas daganganipun ing ngriku pundi ingkang mengsah merconipun telas rumiyin mongka taksih lingsem bilih mundur lajeng anyandhak sela kadamel bandhil rame sami atarung bandhil pundi ingkang bandhilipun telas rumiyin punika tondha asor lajeng kasurak mengsah kathah. Mila pundi ingkang sampun asor merconipun dalunipun malih dipun kathahi anggenipun ngupados arta. Tiyang cina ingkang sasadeyan mercon ing dalem sadalu dalunipun boten kirang saking 100 rupiyah. Kauntunganipun pambektanipun mantuk barang cepengan boten kirang saking sagotongan patrap mangkaten wahu ing ngriku sampun kina makina saben wulan kasenenganipun aprang mercon amargi ing ngriku kathah tiyang sugih dados pambucalipun arta saben satahun sapisan boten karaos kula pitaken cariyosipun tiyang ngriku saben wulan siyam panumbasipun mercon ingkang malarat ngantos telas 50 rupiyah. Ingkang sugih ngantos 200 dumugi 300 rupiyah. Dinten salasa ingkang kapengker punika. Ing dhusun taji bawah kartasura. Wonten tiyang kuli nama karya drana. Nalika wanci sonten amenek witing kalapa badhe mendhet belarak kang sampun garing. Dumadakan nalika karya drana dumugi ing papah mrucut saking anggenipun gujengi bongkok jalaran panuju bongkok kang garing pramila angowani. Ewadene sareng kumleyang badhe dhumawah ing siti karya drana kok gadhah kaengetan sumedya angoncati ing bebaya. Ngrangsang belarak kang taksih telas temahan gandhul gandhul mongka gumandhulipun wahu sawatawis ragi tebih kaliyan witing kalapa. Dados boten saged melembang dhumateng ing glugu. Boten langkung namung abengak-bengok nedha tulung. Lajeng para tiyang tongga tepalihipun sami tutulung. Naming salebetipun gugup kalayan gumuyu. Jalaran anggenipun ningali dhumateng karya drana kados kalong amongsa wohan punapa malih para tiyang kathah sadangunipun namung uleng-ulengan sarta sambat kepriye-kepriye. Awit saking pakewet anggenipun badhe nandukaken pitulung dhumateng kang gandhul gandhul mila ngantos sawatawis dangonipun dereng saged kapitulungan wasana wonten satunggal tiyang kang pratitis pamanggihipun pun karya drana jiniret bangkekanipun sarta lajeng kakerek saking sanginggiling wit kalapa malih. Pretikel wahu sareng sampun kaleksanan saestu dados panuntuning wilujeng. Bogor Awit ing wulan punika. Ing nagari bogor sampun amiwiti katingal prayogi. Miwah andamel saening nagari. Jalaran bab prenataning padhusunan margi-margi ingkang kawilis margi ageng. Saha margi alit ing padhusunan miwah siti pakawisan sadaya katingal resik resik pager pagering pakawisan katingal bagus anyaru peni. Boten angemungaken wismaning bongsa islam kimawon dalah wismanipun bongsa eropah inggih sawatawis katingal resik gumrining arijik pager pager tembok katingal memplak. Menggah dhawuh prenata ingkang makaten wahu saking sih lumunturing panggalihipun kangjeng tuwan ha. Ye. Fan switen asisten residhen ingkang sawek gumantos enggal amurih rahayuning kawula dalem kangjeng raja walandi ing nagari nederlan ingkang sami wisma ing nagari bogor. Ananging prenata ingkang sampun kaleksanan wahu. Tansah adamel pirenaning para titiyang alit sabab punika saemper ambudi sirnaning sasakit saking bawaning hawa ingkang boten sakeca. Miwah adamel neking manah jalaran tumingal samukawis ingkang boten prayogi. Punapa malih amaedahi dhateng saening tanem tuwuh ingkang boten kalebet ing pakawisan saha sampun kawartos bilih nagari ing bogor dsalebeting padhusunan kathah teksaka tuwin klabang babak salu ingkang sok purun amunasika dhateng ing tiyang karana boten sok tiyanga saged tumingal saking dening regeding pakawisan. 2
Dene pawartos sing ngakathah kangjeng tuwan ha ye fan switen wahu. Kala ing ngajeng jumeneng kontrolir pangkat satunggil wonten ing apdheling trenggalek [kadhiri] lajeng kakula wisudha dados asisten residhen wonten ing apdheling salatiga [samarang] wasana lajeng kakula wisudha dados asisten residhen wonten ing apdheling bogor [batawi]. Pramila pamuji kula mugi-mugi kangjeng tuwan asisten residhen ha ye fan switen wahu anglulusna paring pranata dhateng para prayantun miwah titiyang alit ing bawah karesidhenan prayangan tuwin ing jawi wetan menggah adamel tentreming para titiyang ingkang purun lampah durjana pandung. Sarana kajagiya dening lampahing para pulisi dhusun tuwin ingkang anggadhahi wisma pribadi. Bilih kula boten lepat malah mandar ing dinten punika para prayantun selam ing nagari bogor badhe kaprenata tumindaking rondha nganglang. Kados ing nagari jawi wetan sadalu muput lumampah rondha nganglang mider mider sawawengkoning kitha anjagi bilih wonten babaya raresah ing tiyang salebeting padhusunan. Manawi pawartos punika kaleksanan saestu amewahi gemah raharjaning nagari bogor. Dereng nate midhanget pawartosing karaharjaning nagari jawi wetan utawi praja prayangan bilih katimbang bogor kaliyan tanah jawi wetan dhumawah tikel tiga. Maksih kenceng ing jawi wetan lampahing pranata pulisi dhusun saha pulisi rundha nganglang. Kintunan Panjurung inggil punika kula lulusaken ing tatembunganipun supados para maos sageda anggayuh piyambak kaotipun bilih kapandhingaken kalihan tatembungan ing surakarta. Pamurih supados ingkang manjurung tuwin ingkang sami maos wonten indhakipun. Juru ngarang Borneyo Nalika ping. 22. Wulan juli ingkang kapengker. Panjenenganipun sultan sulu. Dhateng kitha mekah anumpang bahitanipun kaji ngumar. Dumugi singgapura. Mudhun saking bahita kahurmatan swaraning mariyem amawantu-wantu. Sareng malebetipun dhateng kitha kaayab para soldhadhu pulisi. Panjenenganipun sultan wahu sampun kapundhut mitra dening gupremen enggris amargi gupremen enggris sampun adamel kumpeni alit dumunung ing sakiduling nagari borneyo. Wangsulan katur mitra kula ingkang sisilih nama buja kirana Sakalangkung bingah panuwun kula. Dene mitra kula buja kirana sampun karsa maringi jarwanipun ingkang dados puteging manah kula wontenipun ingkang sami nganggit sekar macapat bilih saking rumaosing manah kula ugi sampun anyameleng kasbut jarwa wahu sadaya. Saking bingahing manah kala wulan siam angleresi malem salikur punika kula lumampah-lumampah mubeng ing salebeting praja tansah kula gagas kawontenaning jarwa sadaya wahu. Ing ngriku kula sasarengan saweneh ing tiyang ingkang kula dereng nate sumerep lumampah lumampah sasendhon sekar asmara dana. Sarehning kapinujon kenyuting manah kula dhateng sekar macapat kula lajeng pitaken makaten. He mas niku sekar napa kok angler kula rungokake tiyang ingkang sasendhon mangsuli. Niki tembang asmara dana. Kula pitaken malih. Enggih kok kapenak dhek biyen sing nganggit sinten wangsulanipun mangkaten. Em masthi mawon wong anggitane para wali. Enggih niki anggitane jeng sunan giri. Asmara dana karo sinom. Kula pitaken malih. Le punapa boten anggitanipun jeng sunan kalijaga sadaya sekar macapat wahu. Wangsulanipun. O boten sekar durma ingkang nganggit jeng suna benang. Sekar pangkur jeng sunan murya. Sekar pocung jeng sunan gunung jati. Sekar mijil jeng sunan geseng. Sekar kinanthi jeng sultan pajang. Karsanipun para wali panganggitipun sekar wahu amralambangi dhateng kawusananing sarira sadaya. Kula pitaken malih lo kados pundi mangretosipun tiyang ingkang kula pitakeni sigeg amung nyariyosaken mangkaten dene jeng sunan kalijaga anganggit sekar dhandhang gula. Inggih dhandhang artati utawi dhandhang retati. Karsanipun amralambangi. Ing ngagesang boten kenging anilar pambudi arta arti. Ingkang mongka sarana ngupaya arta lan pangreti. Ananging salebeting manah sampun ngantos kalimputing arta sampun pegat pangesthining dhateng dat wajibul wujud. Wondening ingkang sinuhun kangjeng sultan agung anganggit sekar gambuh. Wiwitanipun mangkaten nuju malem ing dinten anggara kasih. Ingkang sinuhun kangjeng sultan agung pinuju lalangen apariksa wonten sawenehing gandarwa ngemban atmajanipun sarwi sasendhon dipun dangu jeng sultan agung wagsulanipun gandarwa. Embuh. Sarwi musna. Mila sekar sasendhoning gandarwa wahu lajeng kaparingan panengran sekar gambuh. Sampun samanten kemawon kula selak sayah badhe mantuk Lah punika sakalangkung anambahi kodhenging manah kula. Sarta anjalari cuwa dene tiyang ingkang cariyos mangkaten wahu kasesa mantuk kula pitekeni griya namanipun boten balaka. Mila sampun ngantos 3
anjalari renguning panggalihipun ri sang buja kirana. Dados kula kedah dados kula kedah matur rumel menggah cariyosipun tiyang ingkang sasarengan kula wahu leres punapa analisir. Dene geseh kalayan jarwanipun ri sang buja kirana. Wasana kula minta sagunging pangaksama. Katandhan jaka bodho ing gunung marapi // wijiling tyas. rinipta tinulis dalancang rinojong. Kyoning taklim lir mara wayane. Tumanduking mitra gus sangidin. Atmajanireki. Pak sangidin tuhu.// kang manjurung kabar bra martani. Sinawung sasendhon. Karsaning tyas andangu purwane. Bab ping pasatuwan kang sajati. Yen manggihken siwi. Kang kadya arja gung.// ing nalika kula anupiksani pandangu sampeyan ing pustaka warti. Ongka. 29. Sotaning manah kadi ginugah. Katemahan lajeng apitanglet dhateng para ingkang sampun kaojad putus sakalir. Wangsulanipun mangkaten bilih wonten tyang badhe anjodhokaken rare. Kapetanga saking wedalaning rare wahu. Manawi petangipun dhawah ulam angsala jodho petang dhawah toya. Bilih dhawh kajeng. Kajodhokna kalayan latu. Amesthi dados gemah arjanipun tur sepen ing ponca baya. Punika teksih wonten tunggilpun malih. nanging rehning pitanglet kula lajeng kapepet boten langkung inggih punika kimawon sami ginagas pundi ingkang sampun saged pinanggih lajeng asuka wawartos. Jaka tanya wonten malih pangadka sampeyan bilih para manungswa. Kapurih mirit cariyos serat purwa. Kados pangandikanipun sri bathara rama wijaya. Ingkang kasekaraken dhandhang gendhis mangkaten // wohen bawa den pracoyeng batin. Kumandeling hyang jagad pratingkah. Sedya yu ora orane. Nemuwa tan rahayu. Lamun bumi meksi den ciki. Langit meksih ngahuban seksining tumuwuh. Yen tyas ira nora was was. Marang mungsuh kang kasor ginawe becik. Winales ing jawata.// inggih sampun kasinggihan karsa sampeyan wahu. Biulih saged mantep kumandel setya tuhu ing panggalih. Kados ang ragu suta wijaya. Ananging sanadyan panggalihipun sri rama. Sampun sampeyan karya tuladha. Kumandelipun ing bathra. Ewa dene kacriyos wonten ing serat teksih ambudi margi ning basuki. Lalantaran saking manungswa. Kadosta dhateng bagawan yogi sutikswa. Utawi yogi swara. Dados sampun tatela para manungswa punika wenang ambudi papagering sarira supados sampun magepokan dhateng sang ponca baya. Wbilih wonten lepat kula mugi kaaksamaha. Rehning sampun limrah. Wiwara sinambangan wuwus. Jaka tanya Sadaya pra priyantun mitra kula ingkang karsa manjurung ing pustaka warti. Dereng [ ]magih kados sang buja kirana ing arga catur. Bilih dipun pintani saserepan anggenipun lajeng paring katrangan kalayan bares nanging gelaning manah kula dene dereng sumerep prenah ancer-ancer ing dhepok cukir arga catur. Mila saupami mitra buja kirana karsa paring pitedah dupudunging asrama. Saestu kula angkah. Supados saged sapatemon sapocapan salulut sedya kula samanten wahu bilih mitra resep dhateng ongga kula. Rehning tyang dhusun tampingan tebih nata caket sela. Mila tan wruh ing tembung tata krama. Mitra tresna sumengka jaka tanya Panjurung // ri sedheng ing tikbra lalu. Malengkung prabaning rawi. Suwawung ing dirgantara. Santara kartika kengis mintonaken lawenira. Mrih entyarsaning dumadi.// kumara kedhap akendhu. Lumarap mardaweng warni. Winulata mring manuswa. Denta wigya manglimputi. Dening wikramaning wintang. Wintang kalaning ngalih.// tandya mendhung angandhanu. Saking wetaning jalanidhi. Kasaput dening polatan brastha saliring kaeksi. Titi sonya kawistara. Antaraning jagad kingkin.// lek wulan kaping salikur. Mimba manapih kang jurit arebut guna tiyasa. Masang wesayaning janmi. Dimen kadurusing driya. Kayungyun jwalita wening.// kawuryan kaoering lambung. Sumebar kang sipat kuning. Irawanda atma marta. Mayuyu waning bumi. Kaweken sanghyang wandrama. Kenyare mangking mawredi. Tar cidra pakarti nira. Pan amung adada neng sih.// tumenggel asipat kantung. Nengahi sang andon jurit drapon sapih bonda wala. Weluning anala lilih. Dene sabawaning wiyat kapyarsa nyenyendhap ati.// walang kecek angkup genjur. Kumrecek angganter muji. Luwara kang ponca bakah. Karya siwuh ing samandi. Kudha sih asru karuna. Unine manceno bening. // tutuwu kolik anguwuh. Mrih wurung sang mangun jurit sujanma milu udrasa. Reseg mireng kang cumering. Gidhuh awadhag widhikan lonarwe heh swara iki.// sanadyan mumudya ayu. aywa umung barebegi. Karya tambah ing tyas unang. Ya mangkana sang maruti. Anggarjita yen buwana. Katamaning satru sakti.// abantu krodha hyang bayu. Geter pater gonjang ganjing. Dhedhetnya munya wurahan widyadmala asisiring. Manri peteng ing akasa. Susuluh kang obar abir.// kumusuh asindhung riwut molah sang kabranang runtik rinentenging derasana. Sinosoh ing ngerawati. Sampyuh ri kang adu 4
yasa. Wasa winaseseng sasi.// silak salukuning mendhung. Kandhah pindha mong wiyadi. Puteg mondra kalenglengan malatsih mubeng manepi. Tumumpang ing jaladhiyan lir pilis asemu wilis.// waluya kanang jagad gung. Kumara maring muriring. Yen ngalih suda kang praba. Kartika rem erem pitik suka sapramuditaya. Myat wiryaning jagad adi. // yeka ing sanepanipun manuswa pareging drengki. Temah keneng ngupadrawa. Tekeng sang among ing bumi. Ardaning cipta tan ketang. Ing wingkingamanggih westhi. // kumara wintang lan mendhung. Panggah sudireng ngajurit tatag prawira ing rana. Ngimpun jaya wijayanti. Parandene nerawenang. Karya asonring sasami.// puwara antuk bebendu. Saking sanghyang sitaresmi. Dene pralampita tama. Yeku prawira maruti. Wikandoning sadu santa. Nuli bantu maring sasi.// tata wurira pakantuk anuju masa manitih. Tekang tyas anggung candhala. Liwung tilar tata yogi. Pinunggel pangripta nira. Wekoning puwasa sasi.// warsa alip numpak wuku. Patang paging julung wangi. Wuru kung masa katiga. Sangkala angkaning warsi. Iku candranireng madya utama ingkang kawuri.// buja kirana. 5
0ngka kaping: 37 Kemis kaping. 14 September 1882 Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Antawis tigang wulan punika. Tiyang anama kerta semita griya mondhok tiyang nama sadipa ing dhusun kuwung bawah sragen ing wanci dalu sampun amrejaya tangganipun piyambak anama tamenggala. Sarana kapragat gulunipun akalayan dadamel dhuwung ngantos andadosaken pejahipun kocapipun sadipa nalika sumerep pun kerta semita amragad dhateng pun tamenggala. Enggal cerek-cerek anedha tulung. Boten antawis dangu tiyang tiyang nama kerta dikrama. Malih rana leksana ingkang kapetik dening cerekipun sadipa cukta dhateng ing ngriku. Nedya nandukaken sanjata pitulung. Ananging wekasanipun sareng sumerep pun kerta semita anyepeng dhuwung ligan ajrih nyelak namung brigah brigih kemawon ciptanipun bok manawi ajrih bilih kabelakaken pun tamenggala. Boten antawis dangu sareng tengara titir kaungelaken mas rongga prawira taruna mantir pulisi maja akanthi bebahu tiyang nama ira truna dhateng ing ngriku. Sareng sumerep pun kerta semita anyepeng dhuwung ligan kawistara ing semu radi oneng ing galih. Nanging sareng dhuwung sampun karebat dening ira truna. Mas rongga enggal nubruk dhateng pun kerta semita. Mak ciyet mara ta bonggaha saiki. Sareng pun kerta semita kadangu ing parentah. Amratelakaken mila amragad dhateng pun tamenggala. Jalaran ingkang sapisan saking pangraosipun badhe kadadosaken sawer naga dening pun tamenggala. Ingkang kaping kalih badhe sinengkakaken ngaluhur kajumenengaken nata turun kaping sakawan pun kerta semita sanget ing pamopo. Sareng dipun peksa peksa lajeng amragad dhateng pun tamenggala wahu. Menggah katranganipun kerta semita wahu gadhah sakit ewah. Kojur kejujur Kula welas angraosaken ing lalampahanipun mitra kula raden ngabehi citra dipura. Abdi dalem onder dhistrik ngamban sragen amargi ingkang sapisan dereng antawis lami anakipun kaler kinasih anama kadarisman kenging dakwa amisakit tiyang ngantos andadosaken pejahipun saking panimbangipun pangadilan sarehning boten tetela dosanipun kadarisman wahu kaleres luwar saking rereged saiba ta bingahipun raden ngabehi citra dipura. Dene anakipun saged luwar saking pandakwa ingkang ambabayani. Ananging kabingahan wahu boten ngantos lami. Sabab kadarisman lajeng ajal jalaran kakathahen anggenipun ngombe arak ingkang kaping kalih dreeng lami griyanipun raden ngabehi citra dipura kabesmen ngantos telas-telasan kapitunanipun kataksir kirang langkung. 13.000 rupiyah. Mongka sanget anggenipun budi daya murih indhaking bandhanipun mila bok manawi inggih radi ngengleng ing galih. Nalika wulan siyam ingkang kapengker. Kajineman pulisi anama prawira ing dhistrik banyudana. Mireng pawartos bilih saweneh ing jagal anama karta wijaya ing dhusun kuwaja asring purun anampeni kewan peteng. Malah wonten ingkang awawarti ing dalu punika jagal pinuju anampeni lembu peteng. Saksana kajineman lajeng dhateng. Wismaning jagal ananging jagal pinuju boten wonten ing griya. Kajineman pulisi angentosi. Boten antawis dangu jagal dhateng sarwi anuntun lembu. Kajineman lajeng amanabda mangkaten. He dhi karta niku sapi saka pundi. Jagal mangsuli mangkaten. O mas lurah enggih waleh-waleh napa niki sapi leh kula tuku ning tanpa layang lulusan kajineman amangsuli. Lah dika ampun main bureng lo. Dika ngaku mawon ta niku rak sapi peteng. Sakniki kula cekel karo dika kula bonda. Jagal angararepa. O inggih ta lah mas lurah waleh-waleh napa enggih dika paringi ngapura. Ajenga kula kikip wong dika empun weruh. Kula sampeyan bonda olehe napa. Iyah wong pulisi we thik janji rukun waton remit empun ta mekoten mawon kula ngaturi tumbasan ganten saregining lembu punika. Kajineman mangsuli sarwi katingal wening cahyanipun pinten leh dika nyaguhi. Nek saregane sapi niki gih seket rupiyah. Nek dika boten gelem bayar seket rupiyah kuranga sigar kula boten arep nampani. Luwih becik kula bonda mawon kula ladekake teng dhistrik jagal mangsuli. O enggih ta mas lurah seket gih seket ning sakniki kula bayar tigang dasa gangsal rumiyin ganepe besuk nek empun layang lulusan nek sampeyan rak gampang mawon 1
golekaken layang lulusan wong ketengen karo dhistrik sak akal akale. Dadi rupane kula tuku sapi padha padhang tur padha kapenake. Kajineman mesem-mesem sarwi anyanggemi. Nanging jangji lembu dereng katampekaken ing dalu wahu jagal lajeng ngupados saksi dhatengaken tongga tepalihipun sami dhateng anakseni pambayaripun arta pun jagal dhateng kajineman dene kang sapalih pambayaripun benjing bilih sampun angsal serat lulusan ananging lembu boten katampekaken rumiyin sareng sampun bayaran arta kajineman lajeng mantuk sarwi ambekta lembu antawis dinten kajineman dhateng wismaning jagal nedha jangkepipun arta. Ananging jagal boten kadugi bayar bilih dereng tampi lulusan dalah lembu. Kajineman saklangkung runtikipun bilih jagal boten kadugi bayar arta badhe lajeng kabonda. Sarta bilih supados boten kaleksanan kabonda badhe kadhendha arta. 100 rupiyah. Pun jagal pilih pundi. Sanalika punika jagal sagah ambayar dhendhan ananging sumados sanes dinten kajineman taksih nenggani wonten ing ngriku. Saksana jagal angsal pamanggih lajeng lapur dhateng kadhistrikan mratelakaken bilih dipun apusi kajineman sanalika kajineman kacepeng dalah lembu kaladosaken kabupaten lajeng kalebetaken kunjara. Manggih arta Tiyang anama pak bendhot ing butuh gedhe kala rumiyin estrinipun rondha ingkang sampun misuhur sugih donya. Ananging boten waweka. Pak bendhot awaweka satunggal anama pak sarkun embok bendhot lajeng ambekta kapenakan satunggal resa wijaya. Wasana sareng salebetipun wulan punika. Embok bendhot pralaya. Sarehning boten darbe waris sasampunipun kakubur pun layon pak sarkun angupadosi. Parimatanipun barang embokipun kuwalon ingkang warni barang lajeng kaklempakaken wasana sareng amaculi senthonging griya. Pak sarkun manggih pendheman enceh isi arta kapetang gunggung 100 rupiyah. Embok resa wijaya tumut angupadosi sakiwa tengening griya angsal pendheman arta 50 rupiyah. Sapunika pak sarkun dados kasugihanipunananging sapunika pawartosipun dados prakawis amargi donya tilaranipun embok bendhot wahu dados rebatan ingkang wajib anak kuwalon punapa kapenakan awit kapanggih ing arta wonten ing pendheman. Prayogi Kala jumenengipun prabu kalidhasa ing tanah hindhu. Tigang atus tahun angajengaken wiyosipun kangjeng nabi isa. Agaminipun ing tanah hindhu manut lalampahan kalih. Inggih punika manut bathara brama tuwin manut sang gotama. Calon ratu ing kapilawastu pura. Ingkang nalika amejangaken tatanipun mawi ajajuluk buda. Menggah tegesipun ingkang sampun lepas sampun putus ing kawruh. Duk rikala samanten para tiyang ing hindhu asring sami campah cinampahan. Terkadhang sami abondha yuda. Temahan andadosaken karisakaning ing kalih kalihipun saweneh ing dinten sang prabu kalidhasa wahu apitekur angeningaken panggalih. angRaosaken kawontenanipun lalampahaning agami kakalih wahu. Ing sanalika punika lajeng kaejegan pitedah. Nunten lajeng kawedharaken dhateng para abdi. Menggah pitedah wahu kados makaten. Manawa sira angunggulake agamanira. Amurih kasore agamane liyan iku agamanira dhewe bakal kandhih. Mung rukun lan tepung becik iku kang bakal makolehi menyang karo karone. Kalampahan ngantos samangke ing tanah hindhu. Bab ing kawontenanipun agami tentrem para tiyang ing tanah ngriku ingkang agami brama. Buda. Tuwin sanesipun sami rukun sadaya. Pitedah wahu asring kula gagas-gagas kula limbang kalihan kawontenanipun samangke. Teka wonten ingkang srehi. Ingkang prasasat anyirik sasarawunganipun dhateng tiyang dupeh sanes agami. Mongka bilih katandukaken dhateng datulah patrap mangkaten wahu lajeng kucem boten manggen awit sadaya makluk tumitahipun alalantaran khodratolah tuwin iradatolah. Wijangipun sadaya titah boten wonten ingkang dipun selaki dhateng allah. Dene pamilihipun dhateng agami punika namung manut takedipun piyambak piyambak samangke boten kenging kalawan peksa. Sarawungan punika pancen prayogi. Awit temahanipun angindhakaken kawruh. Amigunani dhateng tiyang pados tedha. Anggenipun anandukaken patrap boten gajeg gajeg bilih kula boten lepat ing kitab wonten ungel ungelanipun manggepokan dhateng lalampahanipun tiyang ing ngalam donya. Menggah namanipun kitab kula kasupen makaten khayun fi daraen punika kula taken dhateng kaos ing baturana. Anggenipun maknani teka anggalur sanget ngantos mumet mustaka kula. Wekasan kula tututi jarwanipunmaksa bandhang boten kacandhak awit mawi amestani jaman mangke lan ing tembe. Lo sumongga ta mongka saking pamanggih kula maknanipun gumlethek kemawon sampun dipun padosi lebetipun rak namung gesang ing panggenan kalih. Lo punapa ta gesehipun kalihan amanjing ajur-ajur. Sampun samanten kemawon kiyahi juru ngarang. Kula mindhak dipun ewokaken tiyang kumaki. Ing askhar kaping. 28 sawal ijrah tinengeran sanga terus manembah siji Kyahi abdul khaer. 2
// kasmaran kawehan nulis. De rarsa mrih giteng mongka. Pepemut padya tan supe. Rehta wus campur wrinanta. Lyan bongsa kasunyatan. Nging yen tan dinalih limput. Mongka wus kuna kumuna.// sasmita wus niyatani. Kang ngripta wus amupakat. Taken sagung wong tuwane. Wus nyata kweh ing tatalan. Peksi kang ratri munya. Winastaning keh peksi hug. Ngendi kadununganika.// ngalamate tan prayogi. Marma gumlar mrih keh tambah. Kawrin nguni ing purwane. Dene ta wusnyata mangkya. Unining kang kukila. Nglamat susah kang dinunung. Kadya ing ngandhap punika.// ing kampung we. Te nalika wulan rejeb kaping. 18 tahun punika kabranan ing sasmita. Wonten peksi winastan hug inggih punika ingkang sampun kawentar. Manawi peksi hug mungel lajeng wonten wahananipun sacelaking ingkang dipun panggeni mungel wahu. Tamtu lajeng nandhang tyas brongta mangrang. Tuwin sampun sakit lajeng tilar. Ewadene nalika ungelipun wahu ngantos anggigirisi. Wiwit jam kalih dalu ngantos enjing. Ingkang dados gumun kula anggenipun sang peksi boten eraming swaraning tyang kathah. Angantos linepasan ing ru. Rambah kaping sadasa likur. Ing sanwabetipun mungel ngantos 15 dinten letipun sadalu 2 dalu. Nanging inggih pantes dipun lulutana peksi hug awit ingkang kagungan wit ketos boten karsa ing ngapadhang. Muhung karsa ing ngarukut bok manawi saking anggenipun lumuh. Mengko yen tak tegor tuwin ketos iki 1. Ana waril warile. Marga wis tahu ditutuh. Baturku diprimpeni arep ditumpes. Wusana dumugi wulan ruwah ping. 13 awit wonten wahananipun dumugi kaping. 13 siyam sacelaking panggenan ungeling hug lajeng kataman sakit sarta tilar dunya. Gunggung tiyang klebet lare 4 iji. Samangke taksih wonten ingkang kataman ing brongta mangarang. Inggih leres bab tekdir boten kenging dipun singlari. Ananging kenging supados amboten jalaran saking kawentar inggil wahu. Liripun kados peksi hug wahu kewuhan pamencokipun jalaran boten wonten padunungan rungkut kados sande manggen ing ngriku. Sanadyan manungsa ugi kenging sumingkir saking pangaluping hug kula pyambak inggih boten nemtokaken ananging sareng kula sumerep bilih wonten tiyang tyas bronta wirarong mangarang. Margi kalenan sarta nir pangreksa ning badan punika kados saking rukuting papan lajeng kapanggeni sasakit mila kauntunganipun tiyang nyandhang brata mangarang amboten ngemungaken badan wang. Manah dalah sakula wangsanipun badhe tumut ngraosaken tigang bab wahu. Ing wusana kula boten nutuh lelampahan punika. Amargi tyang kathah mupakat limrah ing tiyang sami boten manah welingipun swargi tuwan juru basa. Ingkang yasa serat dongeng-dongeng punika. Wonten misilipun menggah ing kula. Sampun kula tempuk-tempukaken sagung kang gumelar. 1. Sabarang barang manawa kakeyan malah ora prayoga. 2. Sabarang panggawe sadurunge pikiren kalakone dhingin. 2 bab punika kula nyatakaken teka boten kathah gesehipun anjawi punika ugi kenging dipun singlari malih. wonten saloka. Bilih sakit utawi bronta ngarang wahu mulane ana lara. Walat kang tinemu. Wusana pangerang ngerang punika sumarah. // pun cuk luk kang ngaken guna prandene lamu uninga laraning gung kula wongsa kaosikan ing panrima marang yang kang murbeng ngongga dene ginanjar sekeca sanadyan tan sugih arta mangkono upamanira // manungsa kataman mala kadya kang wus kocap ngarsa sepira pitunanira sanadyan wus takdir ira jalaran ywa saking weya nora tinutuh ing tongga wus adate sagung tongga nunutuh pakaryanira // kajaba kang wus sarjana sinirik ucap mangkana manungsa darma lumagsa kabeh karsaning hyang suksma lamun ta winancenan ngowahi kodrat kang kwasa pinupus yogya punika tan lyan mung nyuwun ngapura // sagung dosa tinobatna puluh puluh langib wruhnya pupur yen wus benjut nyata prandene wangsulanira durung benjut yen pupura mero mero ci benapa yeku budine wong tuna sayekti tan paja-paja // yeniku lepas sanyata mung ngugemi wujud padha tan mempanaken duduga kalayan prayoganira titi ri respati pasa ping wolulas tanggal ira alip tinengeran warsa setya tuhu ngesthi nata Panjurungipun sujinah kalingling dening pun teleng Kula panuju leledhang ing pabarataning serat bra martani. Ing ngriku wonten panjurungipun bak ayu sujinah. Ingkang mawi sinaroja ing sekar asmarandana. Suraosipun aparing wedhar punapa patakenipun bak ayu cendhani raras e la teka kaleresan sanget tuwin andadosaken suka renaning manah kula. Dene bak 3
ayu karsa tutulung babaring pangadilan ing mangke kula suka uninga dhumateng bak ayu. Bilih bak ayu jengandika kusuma cendhani raras boten saged amangsuli pataken sampeyan jalaran sawek pinuju kesah dhateng kitha samarang. Ananging panjawab saha pataken ijengandika wahu. Kula ingkang kapurih dados wakil wenang amangsuli. Amila ingkang mangkaten punika. Kula parlu anglahiraken ciptanipun bak ayu cendhani ingkang sampun kacondhongan dening cipta kula. Dhuh babo kusuma mas ajeng jinah. Wong ayu kuning. Wong merak ati. Kewes luwesing tenaga. Tartib titis wicarane. Wasis pragad kasusastran. Menggah saking panjawab sampeyan bab patakenipun bak ayu cendhani. Punika sampun condhong kaliyan pamamnggih ing manah kula. Tuwin pamanggih ing manahipun bak ayu cendhani. Wondene pataken sampeyan sakalangkung andadosaken kodhenging manah kula. Labet saking baliluning nala. Mila rinten dalu kula boten angsal bukti tuwin nendra. Sanitya sagung angesthi pataken ijengandika. Saking punika sarehning kathah kodheng kula temahan gadhah panuhun dhateng ing sarira. Badhe panjawab kula ing ngandhap punika. Manawi paduka dereng anyondhongi. Mugi bak ayu aparing pangapunten ingkang kenging kula anggep geng. Awit sanadyan datan ketang agagap gagap kedah kula jawab ing sasaged saged sarta ambok bilih bak ayu anecegi. Wangsulan kula wahu mawi kula sekaraken ananging awon loco. Sampun dipun gegujeng. // yen jawab patakonira. Sujinah wong ayu kuning. Becike sinom godliban dhuh jeng jinah bak ayu mami. tanyanta numer siji. Nila sapun winor ranu. Supadi warnanira. Biru amung sawatawis lah sapinten unggyane mangalap wadhah.// punika pandugi kula. Kinten-kinten kalih glendhing. Numer dwi patakenira. Bekakas jro badan janmi. De teka andarbeni. Engetan kamulanipun manungsa kadunungan supiyah aranireki. Mebahipun punika saking udhara.// tandya darbeni pamangkya. Sirolah ingkang anarik marang supiyah deneta. Sujanma datan abangkit mebahken kanang nabi. Wit saking udel puniku. Otote datan ana. Kang ageng terusing gigir. Lamun wonten wus tamtu yen wigya mebah.// dene klangoban punika. Katarik netrane arip ping kalih otot kang cedhak sangandhaping wang sayekti. Mebah tandya anjawil mring ototing mripat wahu. Temahan kang wadana. Keri sarta ting parinding. Datan dangu menggal denya kalangoban.// dhuh babo bak ayu hamba. Wong kuning ngenganyut ati. Sarehning ulun punika. Tan nate medel sumarmi. Mung awak tanpa titis kakang bok kula wong ayu. Sun minta katerangan asaling manungsa iki. Saking pundi lan dadine sing punapa.// bayi tumeka ing tuwa. Teka gedhene kaeksi. Seksine yen gedhe apa. Lan praptane saking pundi. Saben punapa prapti. Kalayan netra puniku. Teka bisa nyatmata. Acetha wela kaeksi. Pirantose mapa kang bangkit ken padha.// lan karna bisa rumengwa. Swara ala lawa becik sabab besuk ing punapa. Lan sasana dene bangkit ngmabu gonda mis bacin wangi sarta arum-arum langu banger asengak saniskara gonda sami. Lah kakang bok mugi paduka anjawab. O bakyu sakig panuhun kula sarehning kula punika taksih balilu sanget dados panjawab kula kasebut ing inggil manawi dereng patitis mugi kaaksanaha. Saha paribasan macan galak wulu badhak mongsa borong. Wangsul pataken kula. Panjenenganipun kakang bok kedah parlu amangsuli. Sampun tan boten loco. Bilih bakyu boten karsa anjawab mindhak paribasan sampeyan mangkaten ya sesuk punika badhe ambalik kenging gigir ijengandika. Oco. Kula sakalangkung amumuji supados paduka widada apawong mitran kalayan kula. Kalilan katandhan dening kusuma cendhani raras ingkang sae manahipun Pun teleng aliyas sukiyem. Minongka pangresepan dhateng mitra jaka bodho ing marapi Ing ngagesang punika saestu kumambanging tata krama. Menggah tata krama wahu babaripun adamel manis dados tiyang ingkang sampun kalebet dhateng jamaning tata krama punika badhe kataman ing nugraha ing saendon-endon ing mangke kula kedah anganggep prayogi dhumateng mitra jaka bodho. Jalaran kagendeng sabda manuhara ing bra mratani ongka 36 mila kauningana mitra. Sadaya ingkang winiraos ing tiyang lumampah bab tembung macapat punika leres sadaya. Ananging atur kula punika sampun kagalih kumaruk angencup kombang angleng. Dipun dangu boten patitis teka tangkis basa. Boten liya amung dumunung rumojong kasidaning sedya. Atur kula panjarwa ing ngajeng pancen gancang malumpat pucuk dene lajeng kula babi ingkang bawa anggit jeng susuhunan kalijaga. Mongka inggih temen wiwit ing panganggit saking jeng wali wahu. Ananging dadosipun mawi dipun rembag dening para wali. Kala jaman karaton ing demak sadaya tembung punika dereng gumelar ing ing rat jawi. Tumunten jaman ing pajang jeng pangeran ing karang gayam anggiyaraken tembung wahu malah mawi amewahi yasa. Dumugi karaton ing mataram karta sura. Utawi ing surakarta. Para pujangga sami amewahi anngit amung samanten atur kula. 4
Wasana panedhanipun aksama mitra jaka bodho punika sampun lebur gumantung ing pangastuti. Pun buja kirana Sabdanipun mitra jaka tanya ing bra martani ongka. 33 anggenahaken patakenan bab tembung mancapat ingkang ongka. 13 ingkang punika kauningana bilih ongka. 13 wahu tembung durma. Ing mongka ing inggil sampun wonten ingkang mungel durma. Dados rangkep. Wonten malih tuwuhing tresna kula kados sabdanipun ing bra martani ongka. 36 dene mitra jaka tanya wahu teka onte-onteyan prak atinipun. Buja kirana 5
0ngka kaping: 38 Kemis kaping. 21 September Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Pratela panariking lotere iyatra ing batawi. Pamenang ongka 1. Ingkang anarik ongka. 1186 8889 " 13508 " 25 " 1548 " 2. " 3 " 4 " 5 " " " " " pamenang ingkang anyewu rupiyah ingkang anarik 14713, 3621, ongka. 22276, 9653, 17212 pamenang ingkang agangsalatus rupiyah ingkang anarik ongka. 1857, 3288, 7427, 15001, 17376, 25388, 22332, 10176, 18989, 21512. Surakarta Nalika ing wanci pukul 12 dalu. Malem ing dinten jumungah pon salebetipun wulan sawal kapengker punika. Kathah para tiyang dhateng atandang. Sami bekta dadamel ingkang pitados kadosta sabet ligan waos sanjata. Saweneh penthung. Ingkang saking wetan mangilen ingkang saking kilen mangetan inggih punika jalaran kaget amirengaken suwanten cerik-cerik suwantenipun tiyang kathah. Angemperi suwantenipun tiyang nedha tulung-tulung. Saha ngemperi tiyang alok alok kabencana latu. Saha sanes- sanesipun ingkang anangsayani ing sangsara. Wasana sareng dumugi ing preneh genipun ingkang suwanten wahu. Ing kampung pringga kusuman salebetipun baluwarti. Ananging kacelik jalaran ingkang suwanten wahu sanes punapa-punapa. Namung para punakawan ingkang ageng umur. 17 ingkang alit umur. 10 tahun kinten cacahing punakawan wahu. 10 tiyang. Sareng pambengokipun nanging namung nganglang prelu ajembeng-jembeng tingalipun para tilem sadaya. Dados para tandang wahu sami wangsul pating garuneng. Angundhat-undhat dhateng kobeting tutukipun para nganglang wahu. Menggah ingkang makaten wahu. Ngemperi dongengipun suwargi tuwan juru basa. Pidherik winter. Lare ingkang pancen kirang ajar. Awit saking dipun sabari. Ing tiyang sepuh saha bandaranipun 1. Lare angon mahesa celak wonten trataban saben-saben alok ana macan ana macan para tiyang dhusun medal tandang bekta dadamel sadumuginipun gening suwanten wahu sepen lare angon ingkang wasta pun alip bingah gumujeng alakak lakak rumaos pekangsal reka dayanipun sapisan kaping 2. Kaping 3. Ugi taksih wonten ingkang dhateng tandang. Sareng kerep-kerep sampun boten kaperduli. Awit sampun adatipun wasana satunggal dinten wonten macan saestu. Alom-alok sanget meh suwek ing saparipun meksa boten wonten ingkang dhateng tandang. Kalampahan pun alip wahu dipun mongsa ing sardula saestu. Meh telas badanipun dereng wonten tiyang dhateng. Kintunan. Panjurung ing inggil punika. Ugi leres bathinipun tiyang sumbrana ing pocapan lan patrap manawi nandhang sangsara. Sakedhik ingkang getun punapa dene lare ingkang kepatuh sumbrananipun saengga kantos dumugi sepuh. Inggih punika skaing kibiripun para ingkang kagungan atmaja. Tuwin abdi. Gadhah panggalih yen pangajaran boten prelu awit manawi pancen anak tiyang rak inggih dados tiyang. Leres nanging tiyang kirang ajar. Juru ngarang Sing salebetipun wulan agustus kapengker punika. Tiyang nama resa setika ing dhusun kadrengan sragen sampun anatoni semahipun piyambak gancaripun lalampahan wahu makaten. Anuju satunggiling dinten bok resa setika amratela dhumateng bojonipun inggih punika pak resa setika wahu. Bilih gadhah sambutan 3 rupiyah slaka dhumateng biyungipun pak resa setika kapurih nyahuri. Ugi kadugi lajeng istiyar anedha dhumateng biyungipun musakat namung saged anyukani 1 rupiyah. Yatra 1882 1
tumunten kasukakaken dhumateng bok resa setika. Nanging boten purun anampeni jalaran dereng anyekapi ing kabetahanipun. Kacariyos sareng ing wanci dalu sami amapan tilem bok resa setika tansah gumremeng angrawus dhateng pak resa setika. Pangrawus wahu andadosaken pamuring-muringipun pak resa setika. Nanging dipun endhem kimawon sareng bok resa setika tuwin tiyang ingkang nunggil sagriya sampun sami tilem boten ngalisik pak resa setika tangi amejahi dilah badhe anandukaken panyidra. Sapejahing dilah enggal narik dhuwung katamakaken dhateng bok resa setika kenging sangandhaping susu ngantos rekaos bok resa setika tuwin tiyang ingkang nunggil sagriya tumunten sami bengok-bengok nedha tulung. Pak resa setika salajengipun kacepeng dening pulisi dados sasakitan. Madiyun paukuman gantung Nembe punika tiyang wasta sobrah maya. Sampun anampeni paukumanipun gantung wonten ing alun-alun madiyun awit sampun kusus kalepatanipun amejahi tiyang. Kala dinten panggantungipun ing alun-alun madiyun kebak tiyang bongsa warni-warni sami aningali. Ing waktu punika kathah lare ingkang sawanen mila ngantos sawatawis dinten para lare ingkang sawanen wahu bilih dalu asring kagum. Kala taksih gesangipun sobrah maya wahu. Kalakuwanipun kalebet ugal-ugalan namanipun kemawon inggih sampaun katawis manawi ugal-ugalan awit boten jamak ing kathah. Mila sareng kagantung kathah tiyang ingkang sokur ing gusti allah saha angalembana kawicaksanipun pangadilan saweneh tiyang wonten ingkang wicanten makaten he sobrah. Lah gene ora teguh. Prandene olehe kumingsun ora kejamak. Kintunan Saking panwun kula punika mugi kapacaka serat bra martani Saking cariyosipun den jaya santosa. Kala nyepeng. Gundhikipun cik muhamat yasin ngayugya. Wasta pun nyamuk. 2 senen. Lare 2 punika bekta barang. Wreni. Ergni. 2270 gelo. Sampu kabayawarakaken boten wonten ingkang kadugi nyepeng. Klyan alus. Mila tandnagipun wonten ing redi kidul. Rikat kendel lumebet ing wana sanget mila owel bilih den jaya santosa boten dados lurah padhang bulan apes balonja. 30 agengipun 50 boten aman tondha dyah ingkang miruda wahu boten wonten ingkang kadugi. Sakpunika lare 2. Saged lumebet ing sepir. // cumanthaka dahat mudha. Witneta kados pundi. Yen timun wutuh sadaya. Tan ana kang wungkuk siji. Limrah sadaya warni. Tan malela bagusipun. De ywan maneka-neka. Wrining guna nandhing milih. Trimah lothung. Nadyan imbuh de kinuswa.// kang kasep meteng suwengan. Nadyan sampun tigang yati. Lukar yen wus linujengan. Mugi ta sang rara mentrik. Supami sah lulungit. Lalandhep mangerti ningsun. Tan wrin lungiting sastra. Kaparingana pandeling. aywa pisan ngaran bodho lumah tanya.// dene gung aksamanira. Cumlangkrak de kumawani. Panggati karyeng lantaran. Tetepangan ywan ngresepi. Sudi mimitran maring. Jalma weh kasastra ulun. Pantese wawangwamba. Belo milu seton mami. aliyase wus kocap semon sekar.// // kinanthi// bra martani sembagan gung. Respati pitulas kaping. Agusrus warsa tinengran dwi waniti ngesthi wani. Neng tondha pucu wewangwa. Ming sandika atur mami. // asagaha dereng temtu. Nuju kaparenging galih. Dene panjrah ing pustaka. Saka kang kinusweng kawi. Ngemba ngemper memba medal imba-imba yekti alis.// puwara ponca babipun ngimba ywan sisip pandeling. Naming saking surasan sadaya memper ngemperi. Pucu sing caraka rasa. Sikut mandi ngong punyathi.// nanging sewu nglengkara atur kula sageda nuju parenging panggalih amung kula angge jalaran pitepangan saha kula angge lalantaran nyuwun jarwa tembung kang ngemperi pandangu nginggil punika. 1. wohen bawa 2. prabawa. 2. Solah bawa 3. bawani. 2. Bawaning lyan 4. wis bawa dhewe 5. bawane. Anu . ya. 6. Bawa 2. Linggot bwa 7. Bawa lesana 2. Tan sebawa Dhuh lahe rembag bayeng sun rara mentrik ingkang wus dhanur dhara. Kalilana mitranta kanang anembe gadhah panuwun mugi winar denana. Pinangkaning tembung anyele ingkang mesthi kangge ing para 2
wicantenan sampun mesthi kimawon panjenenganipun rara mentrik boten kewran dhateng wredi utawi pikajenganipun tembung ingkang sapele wahu. Lah punika tembungipun pamatawis kula. Uger tiyang inggih ngangge. Nanging kodhenging manah. Dene kula dereng sumerep pikajenganipun kadosta. Tepanging pamanggih kula ukra kakalih wahu. Pikajenganipun sami kalayan ukara panulis mu jam pira. Lah suwawi sami kakaliha. Punapa pikajenganipun tembung enggon utawi olehing ukara kakalih wahu. Badhe andadosaken padhanging manah. Manawi panjenenganipun rara mentrik sudi sudi manjutani petenging manah kula. Kula ugi boten sepen angudi menggah dununging tembung kakalih wahu. Ananging mugi kauningana rara. Pangudi kula bab pikajenganipun tembung kakalih wahu. Sampun sahantawis lami nanging meksa boten kepanggih. Pramila lajeng kula pasrahaken ing panjenenganipun rara mentrik ingkang sampun anjadha ing pranahara. Anjawi punika wonten malih ingkang andadosaken ribeting manh kula. Inggih punika ukara tekamu dhe kapan lah punapa tegesipun dhek punika mugi paduka terangaken ingkang wela. Ing wasana kula namung ngajeng ajeng paring paduka prawatya kenginga kangge pratondha badhe lumeket ing wargita. Sing mitranta tembeyan Lingga pranata Kasep lalu wong meteng susuwengan Kula sampun maos panjurung ingkang katandhan dening sang candhani raras teleng utawi sukiyem kawrat ign bra martani ongka. 37. Kemis kaping. 14 september tahun 1882. Suraos amangsuli dhateng panjurung kula ingkang kawrat ing bra martani ongka. 14 kemis kaping 6 april tahun 1882. Menggah suraosing wangsulan asung panrimah saking pamanggih kula. Bab pancasanipun prakawis tiyang ingkang wajib dados lakinipunpararan ingkang dumuluring prakawis kinodhengaken dening candhani raras kala wedalipun bra martani ongka. 12 april tahun 1882. Sarta mawi angsung panjarwa dhateng pataken kula. Bab ilmu kasunyatan ananging katitik saking sapituruting pitembunganipun teka kados wonten erunipun sawatawis dhateng kula. Ingkang punika ugi kauningana. Yen wangsulan bab sapisan saking ingkang kula damel upami nila. Panjarwanipun wahu taksih salah serep utawi kirang patitis saking rosipun ingkang kula pitangledaken mila pataken kula samangke prelu kedah kula giyaraken malih. supados pun teleng samitranipun saged animbang raos anggagas kados pundi sampurnaning kajengipun.// asmarandana// nila ingkang wratireki. Sawihye den morken toya. Saepun teka warnine. Dados biru sawatara. Lah sapinten punika. Genge genya ngalap dunung. Kaping kalih katerangna.// Paminta kula seserepan ing bab kaping kalih. Saking anggen kula angodhengi ing panggagas salebeting badanipun tiyang punika wonten punapanipun ingkang lajeng murugaken gadhah engetan tuwin pamanggih. Manggening bekakas wonten pundi. Rikating ebahipun sapinten wangsulanipun candhani raras samitranipun inggih cetha tumrapipun dhateng tiyang ingkang putus ing kawruh. Wangsul dhateng kula akosok balik balejet awit panjarwanipun mila tiyang gadhah engetan sabab manungsa kadunungan supiyah ebahipun sking udhara. Sirolah ingkang anarik dhateng supiyah. Inggih punika lantaranipun tiyang gadhah pamanggih. Tembung sirolah tuwin supiyah wahu kula boten sumerep tegesipun mila katrangna kados pitaken kula inggil punika. Lah konca bodho. Ingkang cobolo kados pun kula. Punapa inggih temen yen piwulangipun teleng samitranipun wahu saged adamel wenganing pangretos suwawi kagalihya. Punapa inggih temen budi sampeyanlajeng saed gamblang. Kinten kula boten tumrapipun dhateng kula malah sangsaya bingleng tuwin sulek kados tiyang manjing guwa greng peteng dhedhet tanpa colok utawi dilah. Pun candhani raras samitranipun rak inggih sampun gadhah pamanggih ta. Yen mangkaten wahu salugunipun saking cobolo kula. Kantos boten mangretos dhateng pitembungan sampeyan ingkang langkung gampil piyambak paparikan jaja kuda jaluking prabu ngalengka. Dasa-dasa sampun kula andhemi. Mila bilih kapareng amung paringa panjarwa malih. ingkang kapara panjang ingkang sakinten saged adamel wenganing pangretosipun pun jugul boten susasah kapadosaken tembung peni. Ingkang swaranipun kadya angganing gedhah tinuju ing gabus. Panjarwanipun retna candhani raras mitranipun dhateng pataken kula bab 2. 3. Tuwin 4. Punika kula dereng saged suka wangsulan punapa menggah ing kula sampun dhamang utawi dereng. Awit saking sangetipun debleg kula. Saweneh ing kawruh kedah prelu kula panggihaken ing budi rumiyin saking kinten kula. Kathah sanget kawruh ingkang dereng kula serepi. Utawi pancen taksih katutup ing lalangit pambudinipun pramila babasan kula ya sesuk ingkang sampun sami sampeyan enas mangsul ngengingi gigir kula pyambak kedah boten kula tahanaken sabab yen mangsul sayektos anggen kula selak kados pundi. Sanajan kula kipa-kipa. Para sarjana masa kikilapan. Upaminipun pulas dangu-dangu ngalecep 3
upami malih gandaning kasturi kasidhema malah kongas gandanipun ngambar. Kula sampun sami kagalih agogonda angrum wonten ing bra martani. Obaratan bara. Sajatosing gonda kula boten langkung saking gandanipun sekar teleng ing dhadhah. Sanajan kula kagujeng tanggung dening retna cendhani raras samitranipun boten sir suminggah. Salugunipun niyat kula ing wahu boten purun nyukani panjarwa dhateng pitakenipun awit warnenipun teka kados ancung rebat nginggil ananging sarehning kula anglenggahi lawiyaning dumadi. Dados kedah mangsuli gentos inggih sagadug-gadugipun. Menggah wangsulan kula dhateng bab sapisan 1. Asaling manung saking kodratolah. Ingkang sawahunipun mradin ing kawiyaran ing babasanipun ilmu mahluk bakal dumadosipun manungsa saking tarung ring watek benter kalayan asrep. Bab 2. Saksinipun saking kathah kadhikipun caromplong ing wujud utawi kempelipun mahujud saking parincen lantaranipun saking mahujud ingkang anglimputi ing sarira. Menggah dhatengipun boten saged kendel sakedhap kemawon mangkaten ugi surudipun sanajan babasanipun sami tan kendhat ananging lumungsuripun boten saged sirna babar pisan Wartosipun tiyang ingkang sampun angyektosaken kalayan pirantos menggah titiyang ingkang sedheng ing umur caromplonging badanipun. 2270000. Bab 2 cariyosipun tiyang. Maniking mripat punika isi tirta jrenih linangkung. Asalipun saking.... Sajawining manik kalimputan sarupi kendhangan warninipun meh kados kelasutan bawang. Sarta lajeng taksih kalimputan ing wujud sanesipun malih kathah boten kula criyosaken inggih punika sababipun mripat wonten cemeng tuwin pethakipun saha satunggil-tunggilipun mahujud mahu kapitulungan dening sampurnaning pirantosipun piyambak cekakipun sabarang ingkang katuju ing tingal utawi ingkang mentas katuju ing tingal pethanipun kapitulungan dening hawa dumugi ing manik lajeng manggen wonten ing tirta jrenih wahu. Menggah endahipun pirantos kula boten saged ngupadosaken kados punapa. Utawi kados pundi. Amung lampahipun pethaning sabarang dumugi ing manik angebahaken saluran utawi otot alit amet ingkang ytepang dumugi ...... sahantawisipun wahu wonten saluran alit malih anjog ...... ingkang mebah jalaran saking ebahipun saluran ingkang tepang dumugi ... wahu. Mila kala wedal anuju tingal utawi sasampuning ningali. Saged anyriyosaken gawang-gawangan dhateng ing kawontenanipun ananging petha wahu lami lami nyelot suda kantos ical babar pisan manawi sampun katutupan ing pethaning paningalan kathah. Utawi kasabab saking sasakit ingkang angregedaken utawi ingkang angewahaken sampurnaning pirantos wahu. Mangkaten ugi patrapipun panjarwa ing pataken bab 3 tuwin 4 ananging saestunipun inggih kapitulungan sampurnaning pirantosipun piyambak-piyambak. Wondene katrangan nginggil punika pancen kula jarak kula jugagi boten kula dekeki nama-namanipun tetenger ingkang prelu. Punika ngengeyanipun pun candhani raras samitranipun benjing bilih anerangaken anggen kula minta seserepan mila manawi pataken kula sadaya sampun angsal panjarwa. Tumunten kula sambeti pataken malih. ingkang kula angelaken saking pambudi kula pyambak kajengipun sami kapitulungan. Katandhan jinah. Cariyos serat minta raga wiwaha jarwa // stuti nira tan tulus sinahuran. Para marta siwa. Anuku uwus katon abima tan katmunta kabeh. Ana panganugraha ngkwa candu sakti winimba sara. Pasopati sastra kastu pangaradyani anulati.// teges etan tutug pangastuti sang parta. Neher sinahuran denira bathara siwah. Heh kaki parta putraningsun. Sira wus tutug pangalembana nira maring ingsun. Muga ta sira luwiha sangking satriya kabeh. Ana kaki kanugrahaning sun maring sira. Candu sakti sun imba sara. Tegesa candu sakti kalalar. Winimba sara kalalar sangking sariranipun. Iku sun gawe sanjata. Arane sanjata pasopati. Iku ingsun paringaken maring sira.// wuwusira sanghyang iswara mijil tangapuy. Ring tangan. Wadanga sarira katara mangindhitaken warayang. Tinarima sang dananjaya tikak sarasuksma tika. Ana [ ] rira sata kalawan warayang wkasan.// tegese samangkana wuwusira bathara mahiswara. Tandang mijil agni sangking ngastanira bathara siwah. Agni punika ta awarni danawa. Angindhit sanjata pasopati. Mara ring ayunira sang parta. Sawuse teka ing ayunira sang parta. Ilang agni punika. Sampun kasarira maring sang parta agni punika.// kretawara sang dananjaya. Panembahati pranata. Pinisalin laras kawaca tatan. Anaka lahana. Winarah warah sireng ngaji danur dhara sastra kabeh. Kreta samaya prayoga dadi suksma bathara siwah.// tegese sampun antuk warah nugraha sang arjuna. Denira bathara siwah. Anunten sinalinan laras. Tuwin pinaringan makutha sang arjuna. Anunten winuruk ing aji danurdhara. Lan sanjata kang luwih luwih sinungaken mring sang parta. Nulya kundur bathara rudra.// saha sura sidha carana parek sana sunya muwah. Rasata nirata idhep nrepati karibawanira. Kadi masalin sarira suka tanpa balik prihatin. Satiru tirun kretarta sira denira kadiranira.// 4
tegese sapungkurira bathara rudra. Sonya manah ira sang arjuna. Dene antuk kaluluwihan. Kang saking bathara siwah. Tan dadi bungah ira sang arjuna. Sangsaya wewah prihatin sang parta. Maring bathara punika. Tamu gya teladen. Denira sanga taki taki lampah.// anama rajanma tan papotang brata yoga tapa. Angenthu minta wirya sukaning widi sahasika. Binalaken purih nika luwih tinemunya lara. Sinakitan ing rajah tamah inandhe aning prihatin.// tegesa ana manungsa tan potang maring bathara. Teka angenthumi anjaluk kawiryan. Anjaluk kasugihan. Anjaluk kasekten. Maring dewane. Yekti ora tinekan deninga bathara. Apa karane yen tinekana panjaluke. Oraha potang ing bathara. Tapa brata ora. Ayoga ora. Angurangi pangan turu ora. Sumba lingata yen tinekana panjaluke. Balik sangsaya kablebet ing rajah tamah wong kang mangkana ika. // syapa kari tan temu ayu masadana sarwa ayu. Niyata kapangging ingala masadana sarwa ayu. Tuwa salisuh manasaya pura kreta tapa tinut. Saka arepanta sida maka darsana pandhu suta.// tegese kaya wong angulah rahayu iku. Mesthi ayu kang tinemu. Miwah kang angulah ala. Mesthi ala kang tinemu. Sapa kang ngataki taki maring kabecikan. Iku kang den tiruha. Tapane sang arjuna kang den gaweya tuladha. // atari uwas niran patmukir ywa ning kang hredaya. Suka rumaras maras ati niran pakire mulika. Gumunita arsata sanganusu ngayaka dhatenga. Angawasa manu. Twanira raga lulut sumaput. Taksih wonten sambetipun. 5
0ngka kaping: 39 Kemis kaping. 28 September Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Lepen larangan punika toyanipun anjog salebeting kadhaton. Ilining toya wahu dumuginipun ing ngudyana ingkang dhumateng pawingkingan kaputren pamandengan sapanunggilanipun wonten kang dhumateng ing gedhong gedhong utawi ing palataran sanadyan kawontenaning toya punika namung kadamel gontor rereged kang dumunung salebeting kadhaton ananging leres bilih kapresudiya amrih resikipun. Wasana ing mangke bilih ing wanci enjing jam pitu dumuginipun jam sanga. Kreteg cayudan tuwin ing gandhegan kiwa panjrah kathah ing kere utawi bangsat ingkang sami basah badanipun angungumbah mala wonten ing ngriku. Boten langkung lelampahan punika murih sirnanipun kula borong pun kakang sura drana ing samangke kang sampun sisilihi andon saha dumunung ing kampung surya bratan. Awit lalampahan punika manawi boten tinanggulang. Bok bilih badhe ngrebda ing lepen larangan dados padusaning kere. Sanadyan pun kakang ki andon utawi kula punia tiyang cilik kaling kalingan endhik ananging leres bilih gadhahana manah murih sirnaning duskartaning rat mirit kawontenaning ibarat alah iku angodratake ratu. Ratu angodratake pangadilan pangadilan anganani para parentah sapanunggalane. Mulane sapa uwong kang manut sarta labet marang parentah iku bakal tinarima ing ratu. Mungguh ing gusti allah. Dados lahir dumuginipun batin ing agesang wahu kedah sanget sageda ngrarencangi ing parentah. Ewadene bilih bongsa kula tiyang jawi kathah ingkang sami nalisir pamanggihipun sanadyan sumerepa tiyang nyolong. Bilih sanes gadhahanipun kang dipun colong sarta bilih boten tinitah dados pulisi. Inggih boten purun nyepeng dhatengtiyang kang nyolong wahu. Namung ajrih nek dipun wastani nebak tiyang memangan. Dados boten pisan rumeksoha ing akathah ngrarencangi adiling ratu. Labet dhumateng parentah kados ing inggil wahu. Mila lepen larangan kadamel padusaning kere boten mung laki mawon ingkang nyumerep. Sadhengah ing prayantun inggih sami sumerep. Boten wonten ingkang kresa ngemutaken jalaran namung ajrih bilih kataman duraka sangking sang kere. Boten ajrih kataman welakipun ingkang ngampil adiling allah. Manawi para ageng inggilipun malih kangjeng parentah ingkang sami ngampil sanggeman ageng nata titah ing allah kang winajibaken ing ratu. Sanadyan mriksowa inggih botenanggalih bab punika. Wangsul tiyang alit kados sak kula punapa malih kang gegriya sacelaking lepen larangan. Kok kesangten temen anggenipun boten nedya labed sae dhumateng kangjeng parentah. lajeng kapereng-pereng. Wonten Kintunan Siti kagungan dalem dhusun ing pakauman dhistrik ing karang gedhe. Wonten kalapa abrit ngumur. 15 tahun ing mangke medal jangjanganipun ingkang sanes kaliyan jangjangan ingkang sampun-sampun inggih punika kalapanipun adhapur meh pare anom wiwit saking kecer pulasipun warni jene sumringah. Lajeng pulas ijem tulen wiyaripun tigang nyari. Tumunten pulas jene malih kalih nyari. Lajeng ijem tigang nyari. Wekasanipun pulas jene kaduk abrit pulas sadaya wahu atepung gelang. Cacahing kalapa sajanjang wahu. 5 iji wujud sami. Wonten malih ugi janjangan ingkang mangkaten pulasipun ananging taksih baluluk dene janjangan liyanipunugi kathah ananging ontehaning kalapa sami abrit kados rikala wijinipun papan tancebing galugu sampun dipun titi pariksa. Boten wonten sabab ingkang minangkani panginten dhateng wujud wahu. Wekasan kalapa lajeng konjuk ing nagari. Inggih punika kapratondha panembahipun kagungan dalem siti talatah ing karang gedhe. Kandhah saking pakartining pangraos Rare jajaka anama semen ing dhusun kadhondhong. Ingkang sampun dangu angenger tiyang lurah jagi peken ing nagari. Peken ageng kala angajengaken bakda siyam anedha nyambut arta dhateng lurahipun5 rupiyah. Badhe kakintunaken dhateng ingkang yoga. Kalampahan dipun sukani. Pun semen sanalika kalimput dayaning suka. Tandrana lajeng mantuk dhateng kadhondhong tanpa pamit dumugi margi kasarengan bedhangipun taledhek ciptanipun bagya kamayangan lajeng punagi mangun oneng. Satelasing 1882 1
arta sangu. Kalunthung lajeng dhateng dhusun ing kadhondhong ing wanci enjing. Katali katunggil dinten wahu ing wanci sonten wonten dutanipun lurah peken saking nagari mawi mundhi nawala pisahitwara. Amadosi inggatipun sang jaka. Tatkala pun semen anampebi dhatenging caraka. Sumaputing pangraos lajeng anarik curiga. Pinendheng lungiding braja tinandukaken ing kukulung manah. Tumamaning dhuwung. 4 nyari. Swaranipun cumeprut sinarengan pun semen tiba kantaka. Tangising para waris kados sinentak para ingkang mireng manahira lir sinendhal. Iba pun taledhek upami nyipatada pantes panangisipun alantik-lantik. Parandene pun semen dumugi samangke saged waluya sarana jampi jawi. Kintunan Lintang kumukus Sampun awit kala kemis kaping. 21. Wulan september punika wonten lintang kumukus ingkang medal sangking wetan leres. Kengingipun katingalan bilih wanci enjing jam satengah sakawan dumuginipun jam gangsal. Kathah para tiyang sepuh ingkang ngaken nembe sumerep lintang kumukus medal saking wetan eraming manah kula namung agenging kukusipun angungkuli kang sampun-sampun. Mila ing mangke saben wonten tiyang rubung-rugung kang kaginem tamtu lintang kumukus. Sami takon-tinakon badhe wonten punapa wahananipun. Wonten ingkang amestani badhe awis tedha. Weneh wonten ingkang mestani badhe perang ageng. Wirayat kalih bab wahu boten amranani tumraping manah kula. Tur kula punika tinitah dados tiyang jawi. Naming rehning sampun dangu anggen kula pakumpulan kaliyan bongsa ageng eropah. Dado boten patos mituhokaken dhumateng wirayat kang tanpa tenangsup punika. Sanadyan badhe wontena perang ageng sayektos kangjeng gupremen inggih badhe boten kirang santosa pangreksanipun kagungan dalem ing tanah jawi. Yen badhe awis tedha sampun rambah rambah ing surakarta awis tedha naming malah dados mirahipun. Jalaran kangjeng gupremen lajeng andhatengaken uwos sangking tanah pundi-pundi. Kawade dhumateng surakarta kalayan mirah. Boten langkung ing pamuji namung gusti kula lulus saluhur wilujeng sagarwa putra santana. Ingkang lajeng angebari dhumateng para kawula. Amin Sampun sawatawis dinten anggen kula sumerep margi ageng ing secayudan saben jam. 7 sonten sampun wiwit gumuruh swaranipun tiyang lumampah. Kenging kawastanan jejel uyelan sami aningali tiyang bongsa arab ingkang anggelaraken jilmaning babektanipun liman kula pitaken dhumateng para ingkang ningali. Sadaya sami amastani bilih liman wahu prasasat saged tata jalmi. Awit sawicantenipun serati liman saged amangsuli. Ingkang suwantenipun liman angemperi pitaken wahu. Kadosta dipun pitakeni raosipun kulit kalapa. Saged amangsuli sepet saged anirokaken gumujengipun tiyang sasaminipun wondening sadaya tiyang ingkang aningali wahu mawi bayar arta kathahipun gangsal sen satunggal tiyang. Mila panginten kula ugi kathah sanget angsalipun arta. Awit saben dalu ingkang ningali prasasat sulung medal saking erong. Kawewahan ing sacelaking lepen larangan wonten cina naggap ringgit pithi. Lah punika sangsaya baludagipun tiyang jaler estri. Ageng alit enem tuwin sepuh balabaripun lir toya yanpa katamping. Ingkang nuwuhaken pangunguning manah. Bilih anyarengi estri waweka alit sanget welas kula dhateng pun bayi. Dene teka taksih abrit sampun kabekta saba ing wanci dalu. Utawi kula sumerep apsari taksih ragi papingitan kacunggah amriksani wanci dalu tanpa nunumpak. O mila inggih kathah ri sang taruna ingkang nedhenging kumala kala. Pating bragigih prasasat danawa arsa mongsa daging. Dumadakan adrenging sedya kedah ningali ing sacelaking ringgit pithi. Sareng lampah kula sampun celak kagyating tyas lir mandeng gebyaring thathit jalaran kula sumerep wanodya anitih rata rinengga busana mubyar. Kadi wulan purnama. Ah nalika dereng premana. Sampun boten pisan gadhah panginten tiyang alit apes- apesipun para bandara mriksani sarimbit kados anggen kula lumampah mendhak sarwi tumungkul anandukaken tapsilani tata krami. Wasana sareng dyah kasorotan sunaring dilah balencong. Katingal wedananipun makbyar. Tatela ingkang meguk meguk wahu jeng jinah. Inggih punika kalangenan dalem ringgit ing mangkunagaran hem kuceming manah prasasat denyunyuk ujar ingkang boten sae. Kintunan. Kasebut ing bra martani ongka 36 bab kawontenanipun mahesa ical ingkang dalah rarenipun angen katranganipun mangkaten. Nalika tanggal kaping. 19 wulan agustus ingkang kapengker. Wanci jam. 4. Sonten rencangipun tiyang anama pak dimah ing drana. Rare anama sahit angen mahesa cacah 4 iji. Ing ngriku kadhatengan tiyang anama merta dikrama. Ing dhusun gergunung anankipun kuwalon pak dimah. Kanthi tiyang nama sastra dimeja. Anakipun jaler pak dimah. Lajeng anedha mahesa wahu. Sahit kapurih mantuk kimawon 2
kapratelakna bilih mahesa kabradhat ing durjana. Sahit boten purun bilih mahesa kabekta pun sahit kedah tumut amargi ajrih. Sanalika punika merta dikrama kalayan sastra dimeja anuntun mahesa. Gancanging cariyos mahesa kalajengaken dhateng tanah kedhu lajeng kasade dening tiyang kalih wahu. Kacariyos pak dimah sareng sakit dalah mahesanipun ngantos sonten boten mantuk lajeng kaupadosan ngantos kalih dinten boten pinanggih. Pak dimah lajeng anglapuraken dhateng pulisi amratelakaken bilih mahesanipun sakawan iji kabradhat dening durjana malah rare ingkang angen wahu. Kauninganipunparentah lajeng kaundhangaken waradin. Sareng mahesa sampun pajeng kasade sadaya. Merta dikrama apirembagan kalayan sastra dimeja. Amargi mireng kabar bilih sudarmanipun sampun darbe atur ing parentah. Boten wande merta merta dikrama ingkang badhe anemahi sangsara. Amargi sastra dimeja kaleres anakipun jaler pak dimah sanadyan tetep dosanipun ambradhat saestu boten anampeniya ukuman ing ngriku merta dikrama darbe pamanggih pratikel bab icaling mahesa kapurih angakeni sastra dimeja piyambak ananging sampun ngantos angaken ambradhat wonten pangenan angakeni bilih pamendhetipun mahesa punika wonten kandhang. Merta dikrama ingkang ngupadosi katrangan tur sami angsalipun anedha wah saged anulak paukuman sampun samu rembag lajeng sowan dhateng pangadilan bayalali. Sastra dimeja ingkang kadunungaken ing ngajeng merta dikrama bilih sampun saged anyepeng sastra dimeja ingkang bradhat lembunipun pak dimah dene rare pun sahit ugi tumut angupadosi katrangan sareng pak dimah kapriksa ing pangadilan andorakaken pratikelipun merta dikrama anak kuwalon wahu. Amargi kasaksen ing kathah nalika pambradhatipun mahesa merta dikrama 2. Sastra dimeja wonten ing pangenan ewadene merta dikrama kalayan sastra dimeja. Lajeng sareng kakunjara. Ing tembe kilap karampunganipun rare ingkang angen anama pun sahit antukipun sareng kalayan durjana wahu. Kintunan Boja nagara Para titiyang ing salebetipun kitha sami radi ngandhut sungkawa. Jalaran kathah ingkang katempuh ing sasakit panas tis ananing namung sawatawis kimawon reginipun uwos satunggal rembag ingkang pethak 4 ½ rupiyah. Wedalipun pantun kalebet cekapan kimawon katimbang kalayan tahun ingkang kapengker mayar tahun punika. Namung taneman ketela menyok utawi kaspa. Lah punika ingkang saklangkung kathah sanget menggah tentremipun nagari. Kula gawok sanget kaetang emeh sirna prakawis ingkang alit- alit punika ingkang taksih wonten satunggal kalih. Prakawis landrad sampun boten wonten tandheganipun saking pamireng kula namung kabupaten tuban taksih 200 prakawis landrad ingkang dereng tampi karampungan ngantos priyantun pradata. Kawadanan ajung jaksa boja nagara ngriki satunggal kabyantokaken ing kabupaten tuban angrencangi padamelan ing ngriku. Ingkang samanten wahu bab tentreming kitha boja nagara. sadaya katenta saking pamarigeling pangageng nagara ngriki. Sumawana tuwan asisten residhen ngriki. Ye. Mile mister. Lah punika priyantun ageng ingkang kawical taberi. Nastiti. Waskitha. Sujana kawengku. Adil boten pisan anggalih bahu kang pine. Salaminipun anekem kitha bojanagara. Abdi dalem pratiwa kawurya suyut saha anglampahi kuwajibanipun sarana tamen temen dhapur wanguning nagari sangsaya kawuryan asri. Alun-alun nglangut aradin rumputipun pinatut panjangipun sami. Amargi binandhanan ginuntingan dening tiyang paresan tinengga ing tiyang aprikah. Ingkang dados manggalaning paresan wradina salebeting kitha resik awaradin binandhanan sinaponan bongsa pingul kawical sampun kapara kathah. Pagriyanipun asri-asri. Ing ngarseng wisma sadaya sinungan puspita panjrah. Ingkang dumunung ing jembangan weneh wonten mawar seta. Saha rekta. Manawi tabuh 5 sonten untabing para kenya pingul ingkang taksih cancingan gumaredeg arantab-rantab wonten ing alun-alun sami lela ledhang. Saestu kawuryan asri mangagge maneka warna. Weneh wonten ingkang biru. Wungu. Ijem saestha ejin kamanungsan lampahipun sami amirib kadi manyura amemeti. Punapa malih dalem kabupaten punika saestu anyenengaken pandhapi saklangkung ageng majeng ngidul prabot pandhapi cinet cinet tresna sadaya. Dalem wingking prabot amirikan meja sadaya sela marmer. Ngajeng dalem paringgitan karengga ing puspita jinembangan bluki seta. Mawar cina mawar walandi. Kaetang sadaya puspita ngalempak ing kabupaten dene kalenengan ing kabupaten kawical onjo. Pelok slendro barang dumunung ing pananggap pandhapi ingkang sisih kidul konca niyagi saha ringgitipun asal saking nagari surakarta. Menawi dinten malem senen dumugi sene enjing lah punika lebetanipun para konca nabuh. Sampun saestu para tiyang ingkan caos ing kabupaten lajeng mireng swaranipun gambi sawit mawur-mawur. Puspa talutur Cina Nalika ping. 28 agustus ingkang kapengker gupremen cina angintunaken wadya bala 20.000 suldhadhu dhateng kitha kolae. Kinen anjagi ing nagari wahu. Supados para raja sampun ngantos kalampahan 3
ambalela dhumateng panjenenganipun sang narendra cina. Ing ngriku mentas kadhatengan bahita prang saking nagari jepan ananggulangi praptanipun wadya bala cina wahu. Ing sarehning wadya bala cina dereng anampeni dhawuhipun senapati lihong cang licang. Dados boten kadugi animbangi kasudiranipunwadya bala jepan mila raosipun bilih kadumugekaken ing sulayanipun pamanggih. Embok manawi badhe anjalari gupremen cina ponca kara kalayan jepan. Amuwi Ing palabuhan amuwi. Nembe punika wonten samirana ingkang sakalangkung agengipun bahita latu saha bahita layar ingkang dhateng kathah ingkang risak katrajang ing samirana. Nalika punika wonten bahita layar saking nagari dhitslan atempuk kalayan bahita latu saking nagari nederlan sareng tempuh lajeng sami risakipun kantor telegram saha griya griya sanesipun ingkanhg dumunung ing dharatan sami rebah. Kintunan. Cariyos serat minta raga wiwaha jarwa // tegese mangkana enengira sang parta. Wonten ing patapanira. Arahe kangen mring ibu nira kang kantun ing ngasrama. Muwah kangening kadang-kadang ira sadaya. Ing ngriku manah ira sang parta ayun umantuka. Agurnita manah ira sang arjuna. Ciptanira lamun ingsun umantuka kurang utama. Ibu mwang kadang-kadang ingsun kabeh. Ewuhing tyas sang arjuna saya sumaput ring ibu mwang kadangira.// ri sedheng ira mangkana anapsara wahu dhateng. Ahalepasih siki nutu suminjema sung prana. Amawa kalambi kambalama paduka retna maya. Tulis sacelek suradipa pakunya gina salira.// tegese lagi ngangen- angen mantuk sang arjuna. Nunten wonten widadari kakalih dhateng kang sangking ing suralaya. Utusanira batharendra. Animbali maring sang arjuna. Kinen munggaha maring suralaya. Kanging utun sang bajra kalawan sang erawana. Ambekta surat ira batharendra. Aliya punika kang binakta rasukan anta kusuma. Cacaping basunanda. Turumpah maduka carma. Sinungaken marang sang arjuna. Neher surat punika sampun katampen dening sang arjuna anunten winaca dening sang parta.// tulising bapanta. Makudhat ngapu arasih ageng. Ri kita tulung pwatang kutatkan bayaning carana. Pjaha nika niwataka waca suka karya mami. ubaya kita karya pamapasan ta waras tra sara. // tegese mangkana winaca surat ira batharendra. Dening sang arjuna. Unining layang heh kaki parta iku layange pun bapa. Tumekaha marang sira. Sira ingsun timbali munggaha maring suralaya. Kairida dening kongkonane pun bapa. Karane sira ingsun undang. Ingsun kadhatengan dening mungsuh.sira kang sun karya saronaning baya. Patenana sang maraja niwataka waca. Yen mati sang niwataka waca dening sira. Kaliwat bungahe atiningsun sanjata pasopati paparinge bathara siwah iku karyanen amateni marang si niwataka waca.// rasaning tulis hyang endra panganugraha yogya dahat dana sumasang ing rundang ngawlas ri kang karinirang. Larang niki narywaken padha niku ninga ninggalaken karana niran hnang rudita soka sumermata.// tegese sampun dumugi enggene maca surat sang arjuna. Karaos ing driyanira yen tinimbalan maring suralaya. Kedhik prihatinira sang arjuna maring ibu tuwin maring kadang-kadang ira. Pangangen-angene sang parta. Padha kangene kang lunga lan kang kari. Wusana kumembeng waspa nira mungging locanira sang parta.// muwah amuwus tikang sanginutus bapa kasihana. Anelanga saktinira ta sanghyang suranata laki. Pahayunika suralaya bayanya mageng bisama. Kadi sasalan taka srayakitan palanya tulungen.// tegese mangkana sang bajra lawan sang erawana. Tumingal marang sang parta. Katingal asmu prihatin awit kangen marang ibu tuwin marang kadang-kadang ira. Yata umatur sang bajra lan sang erawana maring sang arjuna. Raden pamade mugi pakenira mugi welasa dhateng rama andika sang sinuhun wondening kangen pekenira ring ibu tuwin wongsa-wongsa pekenira andika sumenekaken karihin mongsa ta wandeya mantuk pakenira. Balik risaking suralaya puniki boten keni sinamenekaken yen pakenira boten tulung tumunten saestu ical ing suralaya puniki.// mayarika hetuning kapi hnek sama tan wiyanga. Larani nginamkwaken kadi mawirya lawan maguna. Mangka dhadaha ngurip tuwi yaya tika kerangira. Gunani kadewatan sira juga kreta kretyahlem.// taksih wonten sambetipun 4
0ngka kaping: 40 Kemis kaping. 5 Oktober Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Gumyah ing pawartos para rare-rare sangandhaping ardi marapi saha rebabu. Sampun kalok bilih sapunika tanah pareden ngriku wonten ambah-ambahan culik cariyosing rare kathah ingkang kawastanan culik wahu ugi wujud tiyang ananging babektanipun awarni lading kalayan beruk pakaryanipun amyulik rare. Sanadyan lalampahan wahu mokal ananging bilih aniteni pawartosing para rare saha tiyang ing tanah pareden sampun gumyah. Nalika wingi kula parlu anyatakaken minggah ing redi marapi. Saha rebabu. Ing nriku sangandhaping redi rare angen akatha papanthan kula pitakeni sababipun rare angen wahu papanthan wangsulanipun para rare angen amargi sami ajrih culik kula lajeng ngaken lampah kula dumugi sanginggiling jurang grawah wonten tiyang estri kathah sami anyunggi lodhong mudhun dhateng jurang wahu amendhet toya. Wingking para estri wonten satunggal tiyang jaler. Kula pitakeni adatipun bilih ngangsu boten mawi tiyang jaler punika kok mawi kaeteraken tiyang jaler sababipun punapa. Wangsulanipun ing salebetipun wonten pawartos wonten culik para tiyang estri ngangsu dhateng jurang bilih boten kaeteraken tiyang jaler ajrih. Tiyang estri dhateng peken kang anggenipun mangkat wanci bangun ugi ajrih bilih boten kaeteraken tiyang jaler salah satunggal saya kaweken anggen kula anggathuk gathukaken manah kula. Punapa lugunipun ingkang kawastanan culik wahu. Kula sawetawis angsal katrangan salebetipun 6 dinten punika. Wonten tiyang estri kirang langkung cacah 8 iji. Mawi ambekta rare alit mentas saking peken bayalali asasadeyan kenthang kobis sareng lampahipun dumugi sanginggiling jurang genting. Awit minggah rare sami kalampahaken wonten ngajeng. Kinten-kinten angajengaken jam 5 sonten ing ngriku wonten sawenehing kajineman kopi cepaga pinuju anglanglangi taneman kopi. Sarwi ambekta sanjata. Jumedhulipun saking pakopen kajineman apitaken dhateng tiyang estri lumampah wahu. Ing ngriku para rare ingkang lumampah wonten ngajeng piyambak saha para tiyang estri lumampah ing wingking sami kaget amargi para rare anjelih sarwi nangis alok bilih wonten culik para estri sami gugup anggenipun sasambat mangkaten tulung tulung. Ana culik tulung ana culik sarehning sasambating tiyang kathah para tiyang sakiwa tengening jurang wahu sami dhateng tandang. Ananging para estri wahu saking guguping manah dereng kenging dipun pitakeni gamblang. Dados tiyang ingkang sami tandang lajeng angosak asik satepining jurang-jurang saha pakopen angupadosi ingkang kasebut culik wahu. Wondening kajineman wektu para tiyang wahu anjerit saking ajrihipun lajeng malajeng. Dumugi sapunika saya mutabar pawartos saking kawontenanipun culik wahu mongka tatelanipun amung saking gugon tuhon lajeng lantur lumatur wahu. Kintunan Sanajan amung gineming para rare sarta raosipun amung sangking kalanturing tembung. Sarehning taksih mempeng pangintenipun para tiyang wahu kawontenaning culik punapa pulisi boten prayogi analiti. Embok manawi wonten lalampahan ingkang memper dados ing wartos wahu. Sarta bilih pawartos wahu pancen tumuwuh saking gugon tuhon kados prayogi bilih nagari adhawah nyerep-nyerepaken dhateng para alit. Juru ngarang Ing peken penthongan ingkang dumunung satengah-tengahing ardi rebabu kalayan marapi. Kula gumun sanget ing atasing peken wonten sanginggiling redi. Ewadene tiyang sasadeyan kalebet pepak sarta miruh- miruh. Kadosta uwos jawi. Klapa. Gendhis klapa. Mongka awit saking ngardi wahu antawis 10 pal mubeng. Boten wonten taneman pantun miwah klapa. Dene kawontenaning uwos saha klapa wahu saking bawah paresidhenan kedhu. Lesah petruliyum ingkang kasade ing peken wahu ugi mirah. Tiyang redi sampun boten wonten angangge dilah lisah kacang amargi awis. Sapunika ing peken wahu wiwit gesang pekeknipun kewan ingkang punika tiyang sasadeyan lembu. Arginipun sedheng. Badhe anambahi gesanging peken saben dinten dados meh boten wonten sanesipun kalayan peken salebeting kitha. Kintunan 1882 1
// 1 // Bab hawa utawi sumukipun ing pulo tanah jawi Awit sampun kathah titiyang ingkang anyumerepi. Dhateng sadaya tanah. Punika sami gadhah hawa piyambak-piyambak wonten tanah ingkang hawanipun asrep saha wonten ingkang sedheng. Tuwin wonten ingkang panas punapa malih sanesipun tanah. Hawanipun amung kaot ing sahantawis inggih punika manut ing panggenanipun tanah-tanah pundi ingkang celak utawi tebih saking garising pun bumi ingkang tengah. Kados ingkang sampun kasebut ing elmu bumi. Awit saking punika sadaya tanah-tanah. Ingkang celak kaliyan garis tengahing bumi punika. Sanajan ing saler tuwin sakidulipun garis punika. Mongka pikantukipun ing inggil panas inggih punika panggenanipun surya ing dalem satahun sapisan utawi kaping kalih angungkuli leresing panggenan punika. Soroting surya boten miring sanget kados ing tanah ingkang hawanipun sedheng utawi asrep. Titiyang sampun nyumerepi ing pulo jawi punika. Dhateng ing gambar bumi. Kadosta. 142. Ngantos. 846. Sisih kidul saking garis tengahing bumi. Pulo jawi punika dados pikantuk hawa ingkang panas mongka soroting surya kalawan cibedhug anyoroti ing pulo jawi amung miring ing sawetawis kemawon sanajanta amung satahun anyoroti inggilipun leres. Awit punika. Hawanipun ing pulo jawi sanget panasipun punapa malih. bilih katimbang ing satunggiling dinten utawi mongsa sami mongsa. Mongka panasipun meh boten wonten sanesipun ing pulo jawi dereng wonten tiyang ingkang anyumerepi. Utawi klampahan mongsa panas kados ing tanah welandi. Ananging ing pulo jawi punika. Kenging dipun wastani kirang panasipun utyawi amung sawatawis jalaran saking wana-wana. Saha redi-redi. Punapa malih saking saganten ingkang ngubengi pulo jawi punika. Asring angok anjalari dados jawah ingkang deres punapa malih galudhug bledheg tuwin kilat. Mekaten ugi ing pulo jawi punika bilih. Kapriksa kaliyan ing satunggiling panggenan sanesipun punika ugi wonten ing satunggiling mongsa wonten kaotipun ingkang panas sanget kathah tiyang ingkang sampun sami anyumerepi. Inggih punika tanah padhang. Panasipun sanget bilih katimbang kalayan tanahipun pareden saha dhateng sadaya panggenan ing saurutipun pasisir. Punika ingkang panas piyambak. Premila inggih sampun tetela. Kaot-kaotipun hawa wahu. Manut saking inggilipun dharatan katimbang klayan inggiling toya saganten sabab saking punika. Kadosta ing nagari batawi. Hawanipun anglangkungi panas saking nagari bogor. Saha nagari samarang. Kaliyan ing salatiga. Panas ing samarang. Makaten ugi ing surabaya. Kaliyan ing malang. Inggih panas surabaya. Dene yen tiyang minggah ing redi. Saya manginggil amesthi saya asrepipun upami ngantos sadumugi ing pucakipun ingkang langkung dening inggil ing ngriku saestu tiyang boten saget ambetahaken sabab saking asrep anglangkungi. Ing panggenan punika toya saengga meh saged dados sela. Makaten ugi ing pulo jawi punika. Sadaya panggenan hawanipun sami kados makaten ing saben-saben wulan utawi ing saben tahun inggih meh ajeg kemawon kaot saha ewahipun amung sakedhik kadosta ing nagari batawi. Para saged sampun anamtokaken bilih wulan januwari punika asrep piyambak saha wulan april punika panas piyambak dene yen wulan juni. Juli saha agustus bilih dalu punika asrep piyambak ananging yen rinten sangeting panas angungkuli panasipun kala wulan dhesember tuwin januwari. Kados makaten lampahaipun panas ing dalem saben dinten kaot sanget saking lampahing panas ing saben- saben wulan. Mongka ingkang limrah. Kala waktu sonten pukul 3 ½ 4 panasipun sanget piyambak wangsul kala wulan juli ½6 utawi pukul 6. Kirang saprapat jam punika asrep piyambak. Punapa malih ewahipun panas wahu ing dalem sadinten anglangkungi kala mongsa katiga. Kaliyan ing mongsa rendheng. Taksih wonten candhakipun Mangketa. Bakyu mas ajeng sukiyem kula kala ing dinten jumungah tanggal kaping. 9 wulan dulkangidah tahun alip punika. Ngleseri wonten tegal gonda. Sumerep lintang kumukus wanci pukul 5 enjing. Kula ngantos kodheng ing manah. Ngraosaken manawi pun kumukus miyosing. Adad sabenipun manawi pun kumukus siniwaka sonten sasakit kolera. Mugi bakyu amaringana wasita dhumateng pun kula. Lo saking dayanipun punapa. Manawi pun kumukus katingal katamtokaken masthi wonten sasakit saking sampun telasing pangange-angen kula mugi bakyu maringana pitedah ingkang ngantos dadosaken bolonging manah kula. Ing dhusun salak asin kaping. 15 dulkangidah alip 1811 Katandhan yaki yanowe Supados pantog anggenipun para gugon tuhon sami anglujengaken tumuwuh saking anggening sami anggega ujaripun para kaos tuwin santri. Amirit saking katingaling lintang kumukus pramila ing mnagke 2
bongsa kakalih wahu sami katingal mumpluk benjing kemis ngajeng punika ing sasaged saged kula badhe amratelakaken ing kawontenanipun. Juru ngarang Wangsulan Sareng kula sumerep ungelipun serat pustaka warti ongka. [ ]. Wonten panjurung ingkang anyariyosaken lalampahanipun ki amad anom kaum ing dhusun pranan anggenipun boten anglampahi siyam amargi ing ngatasing siyam wahu amung. 30. Dinten mongka sampun dipun lampahi tiyang kathah dados ki amad anom sampun boten parlu siyam malah angsal wisik bilih anglampahi siyam amung mindhak boten saged nedha. Sangandhaping panjurung wahu wonten pandangunipun tuwan juru ngarang dhateng kula. Menggah ki amad anom wahu sarehning boten anetepi siyam punapa inggih kapir. Sanalika kula lajeng kapanggih kalayan sawenehing santri ingkang sampun ahli kitab ambekta serat pustaka warti wahu. Lajeng kula waos wonten sangajenging kyahi santri. Satelasing pamaos kula kyahi santri tumungkul arawat waspa sarwi angucap mangkaten astohpirloh masa allah. Ki amad anom niku napa anak putune wong islam napa kepripun kula mangsuli mangkaten mangke ta kyahi rak limrah kaum dhusun sing diesthi mung ambeng kalih pitrah. Arang-arang sing netepi kuwajibane kaum yen pancen kuwajibaning kaum empun dimerdikakake boten milu nyambut gawe oleh pomahan tegal sawah nganggur. Paedahe supaya bisa netepi patraping agama islam dadi wong desa-desa niku kang boten bisa netepi jalaran saka kaburu olehe ngupaya sandhang pangan mung kula matur sekedhik mungguh ki amad anom niku nek nyata kaya kandhane kang digelarake ing layang kabar niku napa gih kapiran kyahi santri mangsuli mangkaten. O. niku netepi unine rafal tamasa khabil khakekati dona sarengat wahu wajin dikatun wong kang nurut sarengating agama islam wong mangkono iku kapadhakake kapir jindik teges ekapir kang unggul dhewe. Kula mangsuli malih. lah inggih kyahi sing ngreti ing kitab kaya sampeyan balik kaya sakula kepripun wangsulanipun kyahi santri mangkaten wong kang ora mangreti marang watone agamane dhewe dhewe. Jalaran ora ngaji utawa geguru. Yen arep angesahake supaya gamblange. Kena takon sadhengah wong ingkang mangreti. Yen ora [ ]kon iya mung barang kang wis lumrah ing akeh diarani parlu becik miturut angarani parlu. Kang diarani sunat tegese ora parlu dilakoni ing atasing sarengating agamane dhewe. Iya milu ngarani sunat dene kang parlu dilakoni mahu mongka ora bisa nglakoni. Jalaran anglakoni ayahan dalem sapapadhane. Utawa gawene dhewe kang ora kena disambi. Iya ora nglakoni dhisik ananging aja nganti digampangake. Kula mangsuli malih. punapa punika kenging kula angge mangsuli wonten pabarataning pustaka warti. Wangsulanipun kyahi santri. O aja. Ing atasing prakara mangkono yen kowe gelem enggonen dhewe. Ora paedah kok metabarake ing akeh. Amarga ing atasing sasurupaning manungsa iku akeh luwih-luwih tur dhewe-dhewe. Samongsa ana kang mancahi rembagku iki aku ora kaduga angunggahi utawa mung bakal marima sapanemune dhewe-dhewe. Nadyan aku iya kenceng ananging tumrap ing aku dhewe. Mungguh ing liyan mongsa bodhowa. Sanadyan kyahi santri cukeng sampun ngantos kawedhar ewadene bab punika meksa kula gekaraken ing pustaka warti. Awit ing atasing kula piyambak pancen bodho boten darbe saserepan mila kula sumongga para ingkang maos. Amad anyalin basah Cariyos serat mintaraga wiwaha jarwa // tegese amuwus malih sang bajra lan sang erawana. Maring sang arjuna. Raden anggen kula matur ing pakenira punika. Kalingane eneng andika puniki watawis badhe boten lumampah tumunten dhatenging suralaya. Yen pekenira boya anulung tumunten dhateng rama jengandika ingkang sinuhun yekti sakit susah kang pinanggih dening wong suralaya. Dene amung pakenira kang den andelaken marang wong suralaya. Ugi kasektenira punika kang den endelaken.// padha mangal kaswar pangucaping padha wag mimaya. Krama mangadeg mada nrepati putra sdhang tumiyang. Uwusa kalambi kambala ta panduka sadananing. Gagana cara tiriti sira sara mawastra sira.// tegese mangkana aturing ngutusan maring sang arjuna. Wusana kakenan manah ira sang parta. Neher lumaksana sang arjuna. Sampun angrasuk kulambi anta kusuma. Cacaping basunanda. Kasektening kulambi anta kusuma. Kawasa angambah gagana. Sami ingiring widadara kakalih. Sarwi ambekta laras.// kusuma wicitra // amwit narendratmaja ri tapo wana. Manganjali yagra ningindra parwata. Tanismu tilangkaning sangayuta. Sabawa sasajana rakwa mangkana.// tegese apamit sang parta maring hyang hyanging gunung indra kila. Datan ayoga samadi sang arjuna. Karane boya ayoga samadi dene inggal dhumatenging suralaya.// mangkat sira nolih arum wulat nira. Sinembah ing camara skar ing geger. Panawanging mrak panangis nikung alas. Eratininggal masaput saput ima.// tegese samiya sang parta. Saking patapan kamitolihen sang parta. Atilar patapanira. Dupi dhateng lumbunging ngancala. Sinbembah dening taru cemara kang munggeng gegering jurang. Kalayan paksi mrak manjrit aneng tirah ing jurang. Swaraning panjriting mrak punika. Kadi panangaising alas ela-ela marang sang 3
arjuna. Sang parta sampun kalingan mega.// lut abnakit lampah ira ngawetana. Lawan sang erawana bajranaryama. Tan warnanen desa nika teka tungkulan apan leyep maksa sainganing mulat.// tegese sampun lepas lampah ira sang arjuna. Angetan purug ira. Sarwi deniring widadara kakalih angungkuli sakathah ing desa desa lamat-lamat katingalan saking ngawiyati. // bawi swati meh dhateng teng swaralaya. Graha dinaksatra kabeh padha krama. Tejo maya purwa kadhatoning langit pamuktyaning jalma sudira subrata.// tegese inggal dhateng ing suralaya lampah ira sang arjuna. Sakathahe kalangenaning sawarga kadi ambagekaken marang sang parta. Kalawan wonten katingalan kadhaton ing taengahing awang-awang. Kadhaton punika luwih indah warnanipun kadhaton punika ing tejo maya. Ananging dereng wonten ingkang andarbeni. Punika ingkang cinadhang-cadhang yen satriya sudira subrata ingkang darbeni.// taksih wonten sambetipun 4
0ngka kaping: 41 Kemis kaping. 12 Oktober 1882 Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Ing peken sunggingan baya lali. Wonten sawenehing juragan sata saking kedhu parakan [ ] saben dinten angulakaken daganganipun sata dhateng para bakul ing ngriku. Nalika tanggal ping. 27 wulan september punika. Wonten sawenehing bakul sata anama embok mas W kulak sata dhateng juragan wahu. Sanalika punika pun juragan sareng andulu dhateng wujudipun embok mas W anjomblong. Amargi wawangunanipun sampun nyameleng kalayan estrinipun ingkang mentas palastra. Pun juragan angantos boten saged anyadeni panumbasipun sata embok mas W wahu. Tansah amandeng panyawangipun embotenkumedhap salebeting wardaya anyipta bilih estrinipun ingkang palastra wahu kabekta dhemit lajeng kaelih pagenan wonten ing bayalali punika. Saya dangu kpratitisaken pandengipun menggah wujud sasikonipun dalah ciri-cirinipun embok mas W. sampun boten wonten ingkang geseh samendhang kalayan estrinipun ingkang nembe palastra.dangu-dangu ngantos kawedhar pitaken mangkaten. Mangke ta embok mas keng sampeyan dalemi pundi. Wangsulanipun omah kula ing kampung Tj juragan pitaken malih. napa sampeyan empun nate gegriya kedhu parakan ing sarehning embok mas W pancen salaminipun boten nate ginggang saking wismanipun dados wangsulanipun songar. Pun juragan lajeng kendel sasampunipun nampeni arta embok mas W lajeng kesah andhasaraken daganganipun sata. Salajengipun juragan agineman kalayan rencangipun mangkaten. Sidin aku ora duga banget jebulane embok mas sing kulak bako mahu lurah mu sing mati kae. Layake patine digawa dhemit banjur dielih mrene iki. Rencangipun mangsuli napa boten mokal banget empun mati urip malih. juragan mangsuli e saking trisnane nyang aku dadi ora gelem mati. wong ya lurahmu iku durung patutan sakiji-ijiya banjur mati. pancen lagi papasiyan wis ta mangkene bae iki dagangaku bae isih sepuluh pikul mongsa bodhowa kowe edolen sapayune. Aku tak nyatakake embok mas sing kulak bako mahu sanalika punika juragan lajeng amurugi dhateng sacelaking dhasaripun embok mas W . anenggani wonten kaleres wingkingipun boten kesah-kesah. Ingkang kaawasaken amung sasolahipun embok mas W kimawon sareng bibar peken embok mas W mantuk dhateng wismanipun pun juragan atut wingking ananging kendel kemawon dumugi ing griyanipun kandheg wonten ing regol ngantos sadalu tilem ing regol dintenipun pon embok mas W katingal mangkat dhateng peken malih. pun juragan lajeng atut wingking. Sadumugining peken lajeng anenggani wonten wingkingipun anggenipun dhasar. Sarwi amandeng sasolahipun boten kesah-kesah. Embok mas W sakalangkung karaos ajrihipun sumelang andulu pun juragan lajeng andhatengaken pulisi jagi peken demang mangun prakosa. Supados angesahaken juragan ingkang adamel sumelang. Sadhatengipun pulisipun juragan katingal taksih mepes larasipun boten sumedya kesah. Sareng kapitakenan dening pulisi nama griya miwah panggaotanipun sampun lajeng saged amratelakaken terang. Sareng kapitakenan sababipun anenggani dumunung wingkingipun embok mas W wangsulanipun mangkaten. Mas demang mula kula nunggoni wiwit dhek pahing nganti tekan ngomahe kula ngineb turu onten regole. Jalaran kula boten pangling nek niki embok mase. Bojo kula kang mati dhek sasi ruwah. Digawa pageblug banjur didokok ngriki nanging sing dadi pangungune ati kula. Nalika kula etutake tekan ngomahe kok empun duwe bojo wangune empun lawas ning kula boten pangling nek niku bojo kula. Pulisi mangsuli kowe ngandela aku yen iki dudu bojomu. Awit salawase saomah kene ora tahu lunga saka kene. Karo kandhamu mokal banget. Juragan mangsuli. Ah kathik kula ngandel sampeyan wong duwe bojo rak empun kula titeni. Panglinga sampeyan dereng tahu weruh. Pulisi mangsuli sarwi sereng e dadi kowe ora ngandel karo aku apa kok kira aku wis tuwa dhemen mendem clathuku ora diendel mendema ake mongsa ana pasar disambi mendem yen kowe mampang prentah ku ora nurut mesthi tak pleksana tak bonda. Pilih linga apa pilih tak bonda delengen iki tampar marang gulumu. Juragan ajrih lajeng anggenjret palajengipun sapengekeripun tansah andadosaken gineming tiyang kathah sami pangungunipun dene lalampahan kados mangkaten mongka sudagar wahu wangunipun tiyang sugih. 1
Akathah titiyang sami uyeg taken -tinaken ing bab wahananipun lintang kumukus ingkang katingal ing saben bangun enjing. Saweneh titiyang anyariyosaken bilih wahananipun badhe wonten paceklik utawi prang ageng. Sarehning bongsa kula jawi taksih kathah gugon tuhonipun inggih sami anggega saha nandhang sumelang. Awit saking punika para mitra. Mugi sampun andadosaken rentenging galih kula kedah angaturi susulang kalayan cekak kados ing ngandhap punika. Ing serat kawruh nujum anggitanipun tuwan es setibe ingkang sampun sinebut bangsaning kuncara amratelakaken yen lintang kumukus (kemit) utawi ingkang ugi nama lintang bubuntut (setaret seter) punika cacahipun kirang langkung 500 iji. Katingalipun awis-awis lampahipun angideri surya. Kemputipun anggenipun angideri wonten ingkang ing dalem kawan tahun utawi pitung dasa nem tahun tuwin cangkung. Manawi ngatingal boten gadhah watek utawi daya punapa-punapa. Mila bongsa kula jawi sami kula aturi anyirnakaken ing sumelangipun boten botenipun lintang kumukus adamel wewelak. Katandhan sastra darsana Pangajeng ajeng kula mugi punika kemawon sampun anyekapana. Adamel tentremipun para gugon tuhon saha ingkang kula aturi sami apitados supados sampun ngantos dados dolananipun para kaos ingkang bilih wonten lalampahan elok lajeng sregep andukaken tarekah. Ingkang wahananipun namung amikantuki dhateng jasadipun piyambak. Juru ngarang Madura Kala tahun 1880. Pangadilan landrat ing bangkalan amariksa prakawisipun pasakitan anama sariya. Kakinten umur. 28 tahun kalahiran saha gagriya ing madura. Panggaotanipun dados santri. Amargi sampun kadakwa dening jaksa badhe amejahi tiyang anama kasim. Pasakitan kadangu dening presidhening rad sambang mukir boten rumaos badhe amejahi pun kasim ananging amratelakaken mangkaten. nalika dalu paskitan kalayan kasim sami tilem wonten ing langgaripun guru anama kaji ngabdul rahman sareng tengah dalu pun kasim badhe anandukaken patrap dhateng pasakitan ingkang rikalanipun kangjeng nabi lut lalampahan makaten wahu angantos nuwuhaken baenduning allah. Temahan kithanipun kasirnakaken ananging pasakitan boten purun mandar pun kasim lajeng anglahiraken wicanten awon dhateng pasakitan mila bramantiyanipun pasakitan lajeng ajejegi. Pun kasim kagebag sapu lajeng katulungan tiyang kathah dados prakawis punika. Presidhen andangu sababipun santri teka purun anandukaken patrap jindik. Aturipun pasakitan sampun caranipun ing pasantren sadaya. Amargi ing ngriku boten kenging kalebetan pawestri. Mila para santri sami raket sih siniyan kalayan kancanipun dene pundi ingkang sami senengipun patrap ping kakalih wahu sampun anyeplesi tiyang abedhangan ananging salaminipun boten wonten ingkang ngantos kauningan ing pangadilan amargi sanadyan ngantos dados paben utawi ngantos dados raja tatu sami narimahipun. Sareng pun kasim kadangu aturipun tanglenggana ing aturipun pasakitan pramila ing mangke papriksanipun bab ing raja tatu kanggeg ananging bab ing prakawis jindik kauluraken papriksanipun. Siyem Nembe punika sri narendra anom ing siyem tindak ing nagari enggris malebetipun ing kadhaton tinanggapan pasamuhan ageng. Sareng wonten ing ngabyantaraning sang sri prameswari enggris sasampuning angaturaken wilujeng sumungkemipun lajeng angaturaken pisungsung warni barang ingkang sakalangkung kathah pangaosipun Ing mangke sang narendra anom wahu. Dereng kondur dhateng nagari siyem amargi arsa badhe sinahu kagunan kawicaksanan wonten ing nagari enggris. Cangkriman 1 karungu suwarane tan katon rupane amambu gandane tan ana rasane 2 bacin gandane enak rasane ala rupane 2
aneh warnane 3 ana sawijine wong tuwa klimis rupane mawa gumbala wangun lempeng. Sapa sang gondhotke andhelik ngeleng pakaremane 4 si kyahi gondhok yen mutah kebak mangkok karemane ing leng kodhok malebune kanthi dhodhok 5 bocah cilik menthik kinunjara siang latri tansah umpetan sakumure tan lunga lunga kongsi mati tan weruh paran 6 yen tinonan adoh. Ning caket lahir mula tansah umpetan nadyan karaketan tinangsulan amungging panggonan kang rapet cangkriman ing inggil punika kagilaraken ing pabarataning bra martani. Mawi dipun kantheni babingah dhateng ingkang saged ambatang. Awarni 1. Dhuspen waja. 1. Dhusin gagang pen. 1. Dhus kanthongan serat 1. Dhus dalancang. 1. Dhusin potlud pramila para ingkang karsa ambatang ing aturan sami amratelakakna nama tuwin dunungipun. Sungotiyamn Katedhak saking serat pawartos salompret malayu Candhakipun bab hawa utawi sumukipun pulo tanah jawi 2 bab panjaringing rinten saha dalu wondenten panjang utawi celakipun rinten saha dalu. Mongka ing pulo jawi punika. Panjangipun rinten saha dalunipun sami kimawon ingkang makaten wahu saestu andadosaken kabegjanipun tiyang nagari ing tanah jawi. Tuwin sanget amaedahi. Awit saking panasing siang timbang kaliyan asrepipun dalu. Punika andayakaken dhateng ing kasegeranipun para titiyang. Dene dangonipun tiyang kenging panasing rinten sami dangonipun kaliyan [ ]asreping dalu. Upami kados ing nagari walandi punika boten makaten ing ngrikum bilih nuju mongsa panas rintenipun panjang dalunipun cekak ananging ing tanah jawi punika katimbang klayan dinten ingkang cekak piyambak kaotipun meh sajam Awit saking punika. Ing pulo jawi ngriki. Kenging dipun wastani panjangipun rinten saha dalu punika ajeg kemawon pletheking surya wiwit pukul nem enjing leres ing dalem satahun kaping kalih. Inggih punika kala nuju tanggal kaping 21 wulan maret saha wulan september. Inggih ugi tanggal ping 21 anujoni ing dinten kakalih punika seraping surya inggih pukul nem leres. 3 hawanipun ing pulo jawi bab angin wondenten angin ing pulo jawi punika sampun kaugeran masthi gadhah lampah warni tiga. 1. Dipun wastani anging dharat saha angin laut 2. Angin ajeg 3. Aning mongsa. Bab angin dharat saha angin laut punika sampun kasumerepan dening tiyang kathah. Ing padhusunan tuwin ing nagari. Saurutipun pinggir pasisir. Angin punika boten pisan pisan karaosa. 3
Wondene angin dharat punika. Menawi ing pasisir ler. Sangkanipun saking ler ugi. Wangsul mangaler dados angin saking kidul angin laut punika sangkanipun saking ler mangidul dene bilih ing pasisir kidul angin laut punika sangkanipun sangking kidul mengaler. Tuwin angin dharat punika sangking ler mangidul. Ananging angin laut ing pasisir ler wahu sanes angin laut ingkang satektos bilih ing mongsa katiga. Angin punika mingser ragi mengetan sakedhik dipun wastani angin timur laut utawi angin saking ler wetan dene bilih ing mongsa rendheng. Angin laut wahu mingser ragi mengilen sakedhik dipun wastani angin barat laut utawi angin saking ler kilen. Wondenten gingsiripun angin ingkang kados makaten punika. Jalaran saking tempuripun angin laut kaliyan angin mongsa. Lampahipun angin laut punika. Awit enjing wanci jam sedasa kirang sakedhik ngantos dumugi jam nem sonten kendel inggih punika wanci serapipun surya. Angin makaten punika prayogi ing ngatasipun bahita kapal ingkang badhe labuh. Sonten antawis jam pitu. Wolu. Lampahipun angin dharat wahu ngantos jam wolu. Sanga enjing. Angin dharat punika prayogi dhateng sadaya bahita kapal ingkang badhe layar. Angin laut punika bilih jam tiga sonten banter piyambak saha angin dharat bilih enjing. Saderengipun pletheking surya banter. Ananging boten dangu Tegesipun angin dharat saha angin laut punika mekaten soroting surya amanasi dharatan saha saganten ananging enggal saha sanget ing dharat katimbang kaliyan ing saganten awit soroting surya. Manjingipun dhateng toya saganten lebet dene ing dharatan punika amung kasorotan ing inggilipun kimawon dados ing inggil pun bumi panasipun boten angungkuli panasipun ing toya saganten awit saking punika. Sumuk ing sanginggilipun dharat punika. Dipun wastani entheng utawi kendho sanget punika bilih katimbang kaliyan sumuk ingkang tumuwuh ing saingglipun toya saganten dene sumuk ing sanginggilipun dharat punika entheng tuwin kendho timbang kaliyan sumuking sanginggilipun saganten ingkang makaten punika badhe kados pundi serepipun. Punika makaten katranganipun upami kadosta. Latu pedhiyan kala latu pedhiyan punika murub mumbul ing saubengipun dados sanginggilipun latu punika boten pikantuk sumuking panas andadosaken entheng. Utawi kendho. Sumuk punika minggah manginggil saha lajeng kumpul kaliyan sumuking sanginggilipun latu wahu. Sarta lajeng ebah utawi kumitir. Klayan kukusipun pedhiyan punika kelu manginggil asasarengan kaliyan sumuk ingkang entheng saha ebah wahu. Sumuk punika andedel dhateng ngawang- awang. Dumugi dhateng panggenan ingkang sepen ing ngriku sirna awit sampun dumugi sumuk ingkang asrep tuwin ing saubengipun sumuk panas wahu sampun judheg kendel dhateng panggenan ingkang sepen punika. Dados sumuk ingkang entheng punika kelu manginggil lajeng gentos sumuk asrep ananging kala sumuk asrep punika dhateng sanginggiling latu wahu ugi kapanasen andadosaken kendho utawi entheng. Sasarengan anarik sumuk panas ingkang sampun tumuwuh manginggil saha angwontenaken sumuk asrep awit saubengipun sumuk punika dumugi panggenan ingkang sepen latu wahu saben saben amanasi sumuk ing sanginggilipun dene lampahipun sumuk punika sampun dados sipatipun ingkang ajeg upami kados lisah dhateng sanginggilipun toya. Kados makaten ugi. Kadadosanipun ing dharatan saha ing saganten sumuking dharatan punika entheng sanget awit enggal manginggil tuwin sumuking sanginggilipun saganten wahu dumugi ing panggenan sumuk punika. Lampahipun sumuk asrep punika saking saganten dhateng dharatan dipun wastani angin laut awit saking saganten. Sasampunipun angin laut lajeng gentos angin dharat punika kados pundi sababipun sabab makaten ing nalika punika surya sera dados kendel ing soroting surya. Makaten ugi toya saganten sasampunipun wektu punika ing dharatan saha ing saganten ical panasipun ananging enggal ing dharat sabab sumuk ingkang tumuwuh ing sanginggilipun saganten saestu taksih panas sanget ingkang punika kasumukan ing inggil saganten dados awis entheng tumuwuhipun manginggil ananging panggenan ingkang sepen wahu. Kala punika kakendelan sumuk ingkang saking dharatan awit sumukipun dharat wektu punika asrep tinimbang klayan sumuk sanginggilipun saganten sasampunipun makaten sumuk sanginggilipun saganten tansah kepanasen saha lajeng manginggil asasarengan sumuk ingkang saking dharatan makaten lampahipun ing saben saben dalu ngantos dumugi enjing. Ing nalika punika angin dharat kados [ ] si sabab panas ingkang medal saking toya saganten timbang klayan panasing dharatan lajeng plethekipun surya amanasi ing dharatan saha saganten malih. ing ngriku angin laut wiwit lumampah malih. kados ingkang sampun kapratelakaken ing inggil. 4
Awit saking katrangan ing inggil wahu sampun nyata. Banteripun angin laut punika boten saged angungkuli banteripun kaliyan angin dharatan sabab angin laut punika kadadosanipun saking soroting surya. Saha angin dharat punika kadadosanipun saking panas ingkang medal saking toya saganten. Taksih wonten candhakipun 5
0ngka kaping: 42 Kemis kaping. 19 Oktober Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Bangil pasuruwan Kula wisudhan Raden panji sudira dirja mantri tebu rembang dhistrik gempeng [bangil] putranipun raden panji jaya sudirja saking surakarta. Ingkang tilar dunya pasuruwan kakula wisudha dados asisten wadana ongka. 2 ing onder dhistrik pandhakan bangil. 2. mangun diwirya. Mantir ulu-ulu dhistrik wanareja [bangil] kakula wisudha dados mantri tebu rembang gempeng [bangil] 3. raden mangku dirja. Mantri kopi banton ing dhistrik pandhakan kakula wisudha dados mantri ulu-ulu dhistrik wanareja [bangil] surakarta kyahi ongga drana ing dhusun jambeyan redi labet kala kaping. 5. Wulan oktober punika akakesahan sareng lampahipun dumugi lepen sara kapranggulangan ing jawah ingkang deres mongka ing ngriku tengah-tengahing wana trataban tebih kalihan padhusunan mila kyahi ongga drana bingung ngupados pangauban namung satepining margi wonten bekukung pasangan sima. Kyahi ongga drana rehning kabutuh dados enggal lumebet ing ngriku. Sanadyan lebetipun wahu sampun kanthi manah prayitna. Supados sampun ngantos anggepok kalamaring bekukung. Ewadene saking kadangon anggenipun ngentosi terang ing jawah. Kyahi ongga drana temahan ngantuk saha pangliliripun kalayan kaget kalampahan gepok kalamar. Ingkang anjalari angejlogaken lawanging bekukung. Mongka lawng wahu kadamel saking blabaganing kajeng jati kang boten kirang saking kalih tebah kandelipun sarta anjloging lawang mawi dipun rumahi tumancep ing siti watawis lebet supados sima boten saged medal saking salebeting bekukung. Mila kyahi ongga drana sampun boten pisan-pisan yen dayanipun sageda narik saking bebeka. Kalampahan ngantos kalih dinten sadalu wonten salebeting bekukung. Inggih boten kendhat anggenipun jelah jelih nedha tulung. Ananging boten wonten kang mitulungi. Jalaran tebih kaliyan dhusun wondene tiyang lumampah wonten satunggal kalih. Bilih dipun tedhani pitulung malah lumajeng. Awit kyahi ongga drana kakinten macan gadhungan wasana wonten satunggaling walandi wahana wajik angiteri pakopen kairingaken tiyang jawi kakalih ugi sami numpak kapal nalika lampahipun tuwan celak ing bekukung. Kyahi ongga drana lajeng nabda mangrepa anuwun tulung. Sanalika tuwan kaget nunten amratitisaken kawastara bilih ingkang wonten salebeting bekukung wahu tiyang. Rencangipun nunten kinen sami angentas kiyahi ongga drana saking babaya. Kintunan Colok Kala ing dinten kemis kapengker punika. Tanggal kaping. 5 oktober ingkang lumaris wanci sonten ing dhusun ayu wonten latu colok cumlorot saking gagana. Ingkang sami sumerep tiyang ing dhusun ngriku kathah. Titiyang anem-anem punika lajeng pitanglet ing kamisepuh ing dhusun ngriku. Ananging boten sumerep lajeng wonten tiyang sepuh dhateng. Taken mangkaten niku napa ger jing dirubung. Wonten ingkang nyahuri. Wahu onten geni colok tiba ing langit lajeng wicanten mangkaten e kula gek nembe dhenger niki kok colok bisa lumaku dhewe [ ]songa. Eraming manah kula dene colok songa abrit cinampur kuning. Mila ing mangke saben tiyang ing nayu gadhah anak alit boten suka medal dhateng ing latar sonten lajeng ing dinten setu kala wingi wonten kaji priman dhateng ing nayu. Dumadakan saweneh ing tiyang nayu pitaken dhumateng kaji ingkang primanpak kaji kula dhek wingine dhenger colok cumlorot king langit niku bakal onten napa. Pak kaji wangsulanipun o niku rak bakal bagowong. Tegese bagowong niku bakal boten metu srengengene pitung dina. Dadi colok niku minongka pasemon tegese uwong ngalam donya niku dikon simpen colok ingkang dipun cariyosi kaji mangkaten punika tiyang watak gugon tuhon tiyang lajeng pitanglet malih. lah kepripun pak kaji. Bakale niku dadi pituna kulahane. Lah sampeyan bisa 1882 1
nulak kang jeneng bagowong niku boten wangsulanipun kaji. Saged malih mas nanging niku nganggo sajen wah kathah. Wangsulanipun napa ta pak kaji kang dadi sajene. Kaji lajeng mratelakakenkadadosanipun wos 1. Dangan klapa. 2. Iji gendhis tebu. 10. Tangkep pisang. 1. Lirang. Arta. 10 wang ½ dhuwit tiyang mangsuli. Gih ta nek bing semonten mon lajeng wicanten malih. pun cumepak kabeh pak kaji. Kaji amangsuli. Pundi mang bekta mriki. Sareng sampun cumawis sadaya. Kaji lajeng jereng srebetipun sadaya wahu lajeng kalebetaken ing srebet amung wosipun ingkang dipun wadhahi bagor. Sareng sampun kabuntel sadaya. Lajeng andonga. Rampunging pandonga lajeng kalepat kesah. Tanpa pamit tiyang ingkang gadhah griya punika inggih mendel kemawon. Mangke ta retna cendhani raras kaji mangkaten punika punapa boten dipun wastani ngapusi. Malah saking pamanah kula ingkang nguncalaken colok punika inggih kaji punika. Sarehning kula punika rare cobolo inggih kula nyuwun pitedah panjenengan. Ing dhusun salak asin kaping. 8 oktober 1882. Katandhan aja lali conowe. Gih puniku gunane kaji. Nek onten kang elok lehe gelis nanduk-nandukake. Supaya makolehi nyang awake. Juru gubah Tata krama jawi Serat kabar slompret malayu. Anyariyosaken wonten sawenehing sarjana. Papanggiyan kalayan sarjananing pawiyatan ing magelang. Lajeng anedha saserepan menggah ing pawiyatan wahu ingkang kaajaraken kajawi saking seratan sarta etang tuwin pambudi awicaksanan saparlunipun punapa mawi kawulangaken dununging tata krama jawi. Wangsulanipun sarjananing pawiyatan magelang. Ing atasing tata krama jawi boten parlu kaajaraken amargi bilih katetepaken kalayan dununging tata krama jawi badhe kathah ingkang nalisir. Kadosta dununging sembah adununging krama panjenengan dalem punika kedah masthi. Boten kenging amung kapuwung saking ajrih saha minta sih pangalembana. Wektu punika ingkang sampun kalimrah sami linampahan amung ambudi saking raos liripun mangkaten ing atasing sumungkem ing krama sarta patrap angwontenaken krama panjenengan dalem saha sembah wahu amargi saking anebihaken panyendhu. Ananging anjalari rumentah ing sih. Mila sanadyan saweneh ingkang parlu kabudi rentah ing sihipun sarta parlu. Kasingkiran panyendhunipun saha nyumungkemaken tembungipun ingkang ngantos angasoraken angganipun. Sampun malih ingkang pinintasihipun wahu pantes murwat kasembah sarta dipun kramani panjenengan dalem sanadyan ingkang boten pantes sarta boten sumerep dunungipun pisan ananging pun alit ingkang minta sih ugi kedah anandukaken panelangsanipun wahu. Sanadyan upami ingkang leresipun kedah pun krameni panjenengan dalem sarta sembahanipun alit boten gadhah melik aminta sihipun anggenipun matrapken badanipun inggih saka parengipun mila tata krama wahu kedah wonten pakeweding manahipun piyambak. Panyalin basah Blora Salebetipun wulan punika. Pulisi ing blora anglampahaken pasakitan. 3 iji. Ingkang sampun karampungan dening pangadilan landrat katetepaken dosanipun kedah anglampahi paukumanipun anyambut damel paksan wonten sajawining pulo jawi. Lampahing pasakitan wahu sareng sampun dumugi watesing rembang. lajeng katampenan dening pulisi ing rembang kang wajib anglajengaken lampahipun kaeteraken prajurit 3 iji. Sareng lampahipun dumugi ing dhistrik sulang prajurit ingkang ngateraken wahu dipun sukani tatedhan dening pasakitan awarni sukun sampun kaolah kalayan kacang tunggak ingkang sami kawoworan bubukan kacubung. Prajurit sakalangkung bingah abikut panedhanipun dereng antawis dangu prajurit 3 sareng kantaka. Pasakitan anggenjret malajeng taksih kalung rante. Ananging boten antawis dangu pasakitan kenging kapikut malih. Punika kenging kaangge tuladha. Pulisi ngiringaken pasakitan sampun ngantos garagas. Ponteanak Dereng antawis dangu. Wonten saweneh ing tiyang dhayak sampun purun-purun anandukaken druhaka amejahi sawenehing tiyang cina. Sareng kaupadosan dening pulisi pun druhaka kenging kapikut wonten ing wana manggen salebeting erong. Sampun mupakat para tiyang ing dhayak singidanipun wonten ing erong wana ageng. Pangagenging tiyang dhayak sampun darbe kasagahan sumedya amikut sadaya tiyang dhayak ingkang singidan sarta ingkang purun anandukaken druhaka. Ing sintang. Wonten saweneh ing tiyang pangagenging tiyang dhayak pinuju amendhet kajeng dhateng wana kalayan semahipun ing ngriku kadhatengan tiyang dhayak ingkang pancen taksih sami dumunung ing 2
wana. Lajeng anandukaken druhaka dhateng pangageng dhayak wahu katigas murdanipun jaler estri sareng sanalika. Wonten malih saweneh ing tiyang sawek minggah saking lepen tembusu. Kapethuk tiyang dhayak wanan wahu. Boten saronta ugi lajeng katigas murdanipun. Kangjeng tuwan residhen ing ponteanak lajeng angaturi serat dhumateng panjenenganipun sultan ing serawak supados saged ambudi nalar punika. Pulisi ugi saklangkung pangupadosipun. S. M. Nuwun kiyahi juru ngarang mugi katumrapna ing pustaka warti. Sampun saben-saben tyang wicanten prakawis angebun-ngebunaken sabarang. Bilih angebun-bunaken wanci sonten antawis saderengipun jam. 9 sasampuning jam. 7. Sonten anggenipun amenging kok makaten aja ngebun-ebunake ayahene. Iki rak ebun upas sandyan prakawis langkung remeh ananging punika kedah kula mupakat ingkang sampun sami pirsa. Menggah ebun upas wahu kados pundi mangunahipun utawi tilas utawi tapaking awit saha bun ing sasampunipun jam. 9 ngantos dumugi enjing punika namanipun ebun punapa. Mila para ingkang sampun deling bab prakawis hawa sapanunggilanipun kados amboten kaweken anggenipun misah temenipun jalaran jalaran kula sawek doyan toya wahu. Ingkang wonten kendhi saben dalu kula bun-bunaken pados anyep teka wonten ingkang nyaruwe bilih kabun-bunaken wanci kasbut inggil wahu kenging bun upas dadosaken pangungun menggah upas wahu. Punapa inggih upas ingkang asring tumut prikonca congsun mila mugi kapacaka supados kaparingan ing sawantah trangipun. Kula pun kampung. We. Te. Surakarta. Punika saking pamanggih kula namung tumuwuh saking babasaning tiyang sepuh kemawon wonten malih ingkang tumuwuh saking babasaning tiyang sepuh. Temahan ngantos samangke sami dipun andhemi bilih yekti. Kadosta tiyang menging anakipun wayah dalu kinen melebet ing griya. Wicantenipun ger malebuwa wis wengi. Nek digondhol wewe. Sumongga sinten ingkang sampun sumerep wahananing wewe. Kula piyambak dereng. Juru ngarang Pamintanipun mitra pucu. Ing wardi tembung gangsal prakawis sanadyan sampun wonten ingkang angsung jarwa. Ananging kula kumedah anusuli wonten ing ngandhap punika. Imba. Tegesipun gambar-gamabaring wukir. Sampun cocok ngimba. Amirip angemper-emperi pratingkahing tiyang luhur. Remmba. Inggih roning remba. Mimba. Medal mandhap saking wismaning guru ing patapan memba. Ambok manawi lumembaking tirta samodra katrajang maruta. Lah punika kauningana. Jaka tanya Panjarwanipun mitra rara mentrik dhumateng mitra wijanarka. Wonten tembung satunggal kapundhutaken wardi dhateng mitra kalpika. Bilih cocok kula ingkang angsung jarwa. Tembung. Sasmara. Dugi kula. Sirnaning kasengseman punika pamanggih kula. Bab kuwung kalayan teja. Sanadyan ingkang kapundhutan jarwa mitra jaka puja subyakta. Ananging kula adreng kumedah sumengka. Mangkaten bedanipun. Teja. Cahya gumebyar. Datan katon ingkang darbeni. Kuwung. Cahya mancorong sampun kasat mripat ingkang darbeni. Jaka tanya ing candhana puspita. Pangandikanipun mitra jaka bodho ing wukir marapi. Dhateng mitra buja kirana. Anerangaken bab kawontenanipun ingkang sami nganggit sekar moncapat cariyosipun tiyang lumampah ingkang sasarengan jaka bodho inggih leres jarwanipun buja kirana ugi leres. Ananging pamireng kula mangkaten nalika jeng sunan kalijaga dereng jumeneng wali. Dereng wonten mosik para wali anganggit saekar dhandhang gendhis mawi rinembag kalayan pakempalan para wali lajeng anganggit piyambak-piyambak ananging luguning wiji saking jeng sunan kalijaga. Jeng sultan pajang anggenipun nganggit sekar kinanthi kantun piyambak sasampunipun puruhita dhateng jeng sunan kali. Dene jeng sinuhun sultan agung anganggit sekar gambuh sampun cocog kados cariyosipun tyang lumampah. Panjarwa sadaya wahu lepat leres kula kedah minta wangsulanipun mitra buja kirana. Saha mitra jaka bodho supados sampun dados panggagas. Jaka tanya Cariyos serat minta raga wiwaha jarwa 3
// taranggana nitya sasangka mandhala. Alib katonanya sakeswa manusa. Ageng ingkang mangkana de sido ika. Katon saking madya pada ula ulap. // tegese takon sang parta. Maring sang bajra sang erawana. Heh kaya apa isine buwana titiga iku. Lintang wulan srengenge. Iku apa tunggal enggone apa seje-seje. Mangka umatur sang bajra sang erawana. Raden punika sanes-sanes enggenipun gengipun sami tiga punika. Kang luhur piyambak dede lintang aranipun punika aran taranggana. Karane ingaranan lintang dene kalintang luhuripun ing ngisoring lintang punika wulan. Sangisoring wulan punika srengenge. Sasoring srengenge mega-mega. Sasoring mega madya pada. Tegese madya pada siti.// wintang lewih litnya leyep tiningalan luhurnya sakeng sasi wimba karana. Sadoh ninga ditya sakeng ning sangkara. Doning kang bumi sakeng diwangkara.// tegese matur malih sang bajra sang erawana maring sang parta. Raden kadi lintang wulan srengenge punika atumpa-tumpa. Luhuring lintang saking wulan manginggil maring lintang mengandhap maring srengenge sami tebihipun tegese tengah-tengahipun wulan saking srengenge mendhuwur maring wulan mengandhap maring madya pada sami tebihipun tengah-tengahipun madya pada lan wulan wulan srengenge.// tikang swarga lawna alepnika. Awang nikang kalana gosthin tut awan pajar sang erawana ring nrepatmaja. Kadi pangipwanta nirat idhep nira.// tegese tangeh yen winarna. Sawarnining kalangenan ing swarga kang kalintangan denira sang parta. Kadi tingkahing ngacangkrama lampahira sang arjuna. Samarga marga arerasan lan sang bajra sang erawana. Idhep nira sang parta kadi aningali kalangenan ing sih jroning supena.// kanti kang ngendra padha prabaswara. Wetnan saking sumeru marep ngambara. Kuthanya malwagwa pura patma nika. Keraning ngaditya sasangka nispraba. // tegese ing mangke katingalan kayanganira batharindra dening sang arjuna. Anti anta denira murup prabaswara. Murup warnaning kayangan prenehe wetaning sumeru. Marep mangilen. Kanthining kayangan mulya arata. Gapuraning kori sademi maniking toya. Keh ing kori anyatur dadsina. Warnaning kayangan surem warnaning srengenge. Kalayan wulan kasorot dening kenyar gapura.// samar dina ratri nikang suralaya. Dening prek kalatmaka sarwa baswara. Anging sekar niku mudaja ring kulem. Mwang cakra wakanya pasah lawan priya.// tegese kayanganira batharendra punika tanpa wengi apadhang selamine. Dening kenyaring kang sarwa retna lan sosotya kang amadhangi. Sumarma padhang selamine. Kang dadi tetenger ring rahina lan wengine wong suralaya. Punika sekar tunjung lan peksi cakra waka. Yen uga mekar sekar sekar kumuda ika rahina. Yen meksih kudhup wengi. Dening peksi cakra waka yen uga pipisahan lan laki rabine rahina. Yen dulur dulur lan laki rabine wengi punika.// tangeh ika karya wisesa wastunen. Yen warnanen lwirni tinon sang arjuna. Dhateng sira dan maki panembahan. Ginwakeni careka ken umanjinga.// teges eakeh karemenira sang arjuna. Aningali kalangenaning suralaya. Akeh yen warnanen lalangening kayangan. Kang katingalan denira sang parta. Neher dhateng ing suralaya sang arjuna sampun akira kira panembahira. Maring batharindra. Neher pinapak dening widadara kinen angenggalaken maring sang arjuna. Malebeta ing kahyanganira sanghyang indra.// oo sardula oo// kadi arsaning tarulata nglih angayam ayam labuh kapat. Sukaning sakendraning dhateng nrepa suta kadi mtamba yeng tundhan. Nguniweh ikang surawa dudu madi kasmi kunya denira. Ktering pater padhaning wretanira lagi rinengwa nengwaken.// tegese sadhatengira sang parta ing sura laya. Sakathahe manahe wong suralaya kadi angganing trena treni tarulata wong suralaya. Kalaning masa katiga estu angayam ayam aminta turuning jawah labuh kapat. Ing mangke sami amiharsa yen sang parta dhateng. Suka maanahe wong suralaya. Rupane kang minongka trena treni tarulata wong suralaya. Kang minongka kabuh kapat sang arjuna. Tinon ing widadari asmaraning waragana. Ika// risdhang niranta mangsinaggraha ta sira tkapning ngapsari. Amapak sakeng pangungangan mangka palaji manisning kung mata. Ri uwusnya ri cremini kaliring luru. Binakitan guyu. Asgeh manahnya tamu yan menanga silih ari saralaya. // tegese widadari punikasami angadhang dhateng sang arjuna. Enggenipun ngadhang para widadari wonten ing bale pangungangan punika kang minongka kasegahe mring sang parta. Manise tingale widadari. Karane kinarya segah manise liringe sabab sampun rinakit ing sajrone pangilon creminipun.// surakanyaka sahananika arana tiki tan adangungang. Kadi tanpa mantra turidanya linaca lacanika kahyangsi. Awingit wingit ginuruyan dali dali anaring ngrengit idhep agelemta panyalukaken saha jacala tinagwa tagwaken.// tegese sakathahing widadari sami dhateng ing bale pangungangan angadhang ring sang parta. Wonten widadari kenya satunggal punika tan tumut angadhang-adhang. Dening maksih kenya. Ciptane aja ingsun katon lan jimaring wong lanang. Widadari ika pinaesan tan ayun sinurenan tan ayun karane mangkane dene ana parane atine. Dene yen tinakokaken laki marang sang arjuna suka manahe widadari ika. // ana api tan wruhi dhateng nrepa tanaya. Maha ngade-ade. Ndanatin tumingali susunya manguwahi tapihnya tan lukar. Anala lananya ginawenya madhana hlaring madubrata. Anasar tkapnya ginawe inamera mera landhesan kuku.// teges esahana widadari api api tan wruh. Yen prapta sang arjuna. Sarwi angowahi kekembene. Den iling-ilingi payudarane. Lan sisinjange tan alukar tan punapa parandene den owahi tapihe lawan ameng amengan samber ilen den gubah linandhesan ing kenaka. Wekasane selang surup panggubahe. Awit seje kang pinikir. Ing sajroning atine.// mwang ikang pitung siki rikana kadalurung 4
ngulahnya ringgiha. Satkanira padha mamet siliba caturaning glarnita. Angiket skar taji. Waneh tiwira ngowahi moga tan tulus apa tan turu rengen rengen pati rengu rengu yan ana ngucang. Taksih wonten sambetipun 5
0ngka kaping: 43 Kemis kaping. 26 Oktober Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Kasangsaran Nalika tanggal kaping. 15 wulan punika. Tiyang anama tatruna. Ing dhusun klakah ngisor. Sukuning ardi marapi ingkang sisih kilen kabawah ing ngampel sampun sadinten sadalu estrinipun boten mantuk kaupadosan boten pinanggih. Tatruna darbe panginten bilih estrinipun wahu kentir wonten ing lepen apu. Saha lepen juweh ingkang sampun misuhur lebet sarta wiyaripun anggigirisi. Ing ngriku lajeng katurut lepen wahu akanthi para warisipun dumugi tempuraning lepen inggih punika ingkang winastan kedhung kayang. Wonten tumbu kasangsang sanginggiling sela wahu isi cenil sareng katitik dening tatruna tatela tumbu wahu darbekipun sanalaika kedhung kayang lajeng sawatawis katawu sarta dipun lebeti. Wasana estrinipun tatrunakapanggih sampun dados kunarpa wonten ing rong salebeting kedhung. Lajeng kaentasaken saha kakubur. Cariyosipun tiyang ngriku lepen wahu sampun tamtu saben tahun angentiraken tiyang apesipun satunggal. Bojanagara Nalika tanggal kaping. 13 ingkang sampun kapengker. Panjenenganipun tuwan asisten residhen wanci enjing lenggah ing galdri ngajeng angunjuk wedang. Nunten wonten tiyang adu marojog tanpa larapan sarwi anoncong waos angener panjenenganipun tuwan asisten residhen dipun andheg kalihan opas ingkang jagi. Boten karewes opas gita anututi pun durhaka. Rahayunipun sareng pun durhaka badhe anamakaken waosipun dhumateng panjenenganipun tuwan asisten residhen waos kenging kasendhal dening pun opas dados dhawahipun tumancep ing siti ngajengan palenggahanipun tuwan asisten residhen pun durhaka nunten ruket kalihan pun opas saged uwal anututi panjenenganipun tuwan ingkang malebet ing dalem sanalika inggih kathah para tandang sami dhateng. Ingkang lajeng sami saged amikut pun durhaka. Menggah jalaranipun anggenipun tiyang wahu badhe anandukaken piawon dhumateng panjenenganipun tuwan asisten residhen dereng wonten kateranganipun ananging saking pandalih ing kathah wonten ingkang anabok nyilih tangan. Pramila saking pangajeng-ajeng para tiyang ing tanah ngriku. Mugi katindakna papariksanipun ing kakenceng. Supados kaweleha ingkang sami gadhah kredyat awon wahu. Punapa malih lajeng sami anampenana paukumanipun asasarengan kakalihan pun awon. Banyumas Pun kaji da....... ing ........ sampun sawidak tahun kapara langkung sepuhipun kondhang bilih santosa ing ibadah. Ingkang anuntuni indhaking anggenipun kaaji aji dening para tumitah. Mandar ing kiwa panengenipun dhusun ngriku sadaya sami anganggep tiyang sepuh. Pun kaji gadhah tongga ingkang simahipun kawical merneng. Dhasar dedegnya dalegang dalegang semeng manis warnane. Yen imbal wacana tandukipun luwes sasolah tingkahipun amamungu kredyatipun para jalu. Pramila anemahi pun kaji keguh tansah kataman ing asmara. Osiking kalbi benjang punapa ingsun bisa papanggihan lan kusumaning resmi. Kalampahan ngantos pun kaji anandukaken patrap amurih sagedipun ambedhang semahipun tongga wahu. Saweneh ing dinten pun tongga dipun undang. Den paripih kinen dhateng dhusun ing. ..... anagih saweneh tiyang ingkang anyambut dhateng piyambakipun pitembungipun makaten kowe anu dak resaya menyanga ing desa .... Tagihen utange si.... Dene omahmu aku sing angendhang-endhangi. Sampun kaangkah kesahipun wahu tamtu sadinten sadalu. Pun tongga sumanggem inggih nunten mangkaten sapengkeripun pun tongga pun kaji sampun boten saged angempet hawanipun napsu. Lir liman gambira tongga. Asalat neng wantilan sang sapanunggilanipunwonten ing ngriku sadaya. Sareng bakda salat isa pun kaji sampun sawatawis dangu anggening anandukaken hawaning nafsu, gragap kasaru wonten suwara anedhi konten kewedan anggening badhe malajeng. Nunten umept-umpetan wonten ing ngelongan amben kabikak kontenipun sami kagyating telale amobat mabit lalampahan angejegi griyanipun pun 1882 1
tyas jenggeleg pun tongga ingkang malebet apitangled aku krungu suwara mahu iku sapa semah amangsuli bilih boten wonten tiyang. Ah orak aku krungu suwarane si kaji. Ana ing endi. Temen ora nana sapa-sapa. Lah kae apa putih-putih ana ngelongan kae. O iku asu. Tan saronta lajeng anyndhak bongkoking deling. Den jojoh-jojohaken pun kaji inggih anyuwara kados sagawon kiyeng-kiyeng. Dangu dangu kasenggol wetengipun sarehning keret agumujeng nunten wicanten. O uwista aku si kaji da.... mandar den geter panggebagipun nunten den larak den uncalaken ing palataran pun kaji malajeng ngenthir. Lir srenggala den gebag kalengkengan buntut den kempit. Menggah enggaling wangsulipun pun tongga wahu. Awit lampahipun kapambeng jawah temahan lepen ingkang kedah dipun sabrangi bena. Pramila lajeng boten adumugekaken lampahipun. Batawi Woten sawenehing tiyang cina. Ing kampung cina salebeting kitha. Atumbas tongya dhateng sawenehing tiyang juru mendhet toya. Kuli asli saking banten juru mendhet toya lajeng angiseni ngantos kebak sadaya wadhahipun toya. Sareng sampun kebak sadaya. Juru mendhet toya lajeng anedha bayaranipun. Kilap ingkang dados jalaranipun pun cina dados paben kalayan juru mendhet toya wahu. Arta bayaran dereng dipun sukani. Juru mendhet toya anguja kanepsonipun boten niyat anampeni bayaran ananging sadaya toya pamendhetipun ingkang sampun kaesok ing panggenan kadosta ing padusan saha ing pawon kedah katawu sadaya kasirnakaken kapulihaken kados nalika dereng dipun iseni. Pun cina sakalangkung tambah napsunipun lajeng amendhet dadamel pistul sumedya amarjaya dhumateng juru mendhet toya. Ingkang sampun purun anyirnakakenntoya ingkang sampun kaesok ing ngriku. Amargi dalah toya lami gadhahanipun cina katut katawu. Ananging lajeng kacandhet dening anak rabinipun saha prakawis punika lajeng kapratelakaken dhateng pulisi. Pagadheyan Nalika wingi kula mantuk saking peken asasarengan tiyang estri ing dhusun antukipun saking peken mampir ing griya panggantosan anebusi barangipun punika sanget pangrasulanipun amargi sareng sapunika patraping tiyang gantos ing dalem sakitha amung satunggal dadaos babah tukang gadhe saged malangkring. Mila jalari boten pajenging barang gantosan kadosta barang kang pangaos 4 rupiyah. Panggantosipun boten langkung saking 1 rupiyah. Dados amung saprapataning regi. Tur rentenipun boten kenging kirang arta. 1 rupiyah wahu ing dalem sawulan. 10 dumugi 12 dhuwit wah pangawisipun boten langkung saking sapisan kadosta upami tiyang gantosaken barang murwat pajeng 2 rupiyah mongka amung nedha 1 rupiyah 50 sen babah tukang gadhe wangsulanipun manis mangkaten yen aweh srupiyah ora aweh yo uwis mara liyakna nyang endi maneh. Amargi saking welas kula tumrap tiyang ingkang sami gineman wahu. Kilap sayektos utawi lepatipun ananging saking panginten kula wonten emperipun 6 inggih kula sami nglampahi malarat mila kula nedhak serat kabancinganipun kangjeng gupremen ingkang katamtokaken wawenangipun pakter gadhe anedha renten sabarang ingkang gumantos kados ing ngandhap punika. Katrangan pakter panggadheyan ing tanah jawi tuwin madura Awit saking serat kakancinganipun kangjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral ing indiya nederlan katiti mnagsan kaping. 15 april tahun 1880. Ongka 21. Setat belad ongka 83 anamtokaken sakathahing para cina pakter gantosan barang salebeting tanah jawi tuwin madura. Saha wawangening barang barang barang ingkang kagantosaken wawatesan icalipun boten kenging langkung utawi kirang kados ingkang katamtokaken ing ngandhap punika. Barang gumantos 20 sen utawi kirang langkung saking 20 sen dumugi 40 sen " 60 sen 40 " 60 " " 80 sen 80 " 100 sen " " 1 rupiyah dumugi 25 rupiyah " rupiyah " rupiyah " 25 " 50 " 50 75 rentenipun ½ sen 1 sen 1 ½ sen 2 sen 2 ½ sen 6 sen 5 sen 4 sen ing dalem 10 dinten " " " " sawulan " " buripun 3 wulan " " " " 6 wulan " " 75 100 3 sen " " 2
turunan punika sokur saged anjalari suka pirenaning panggalihipun ingkang sami amaos amargi embok manawi kenging kaangge waton mitra ingkang kirang kacekapan kados pun kula. E kula punika bares kemawon barang-barang kula awis ingkang wonten ing griya. Ananging karimatan ing griya panggadheyan wahu. Jangji sampun angajengaken wawangen eburipun lajeng kula tebus mila kula parlu angrimati setat belad panggantosan wahu. Supados sawatawis aji bilih kula anggantosaken amargi sumerep watoning renten. Katandhan panyalin basah. Cariyos serat minta raga wiwaha jarwa // tegese widadari pipitu punika sami kangen kengetan polah duk aneng patapan indra kila. Lire ana kang sami angrasani lan amasang nitya. Ana ingkang agugubah sekar. Temahan denira gugubah sekar wurung. Karane wurung seje parane atine. // angenes waneh mapituru mapilara mapuhpuk wulan-wulan. Anganam wilasari ngati nyata kuneng ngikang ngendah araras. Ngdalahan tala wanujaranya hlemi sira sang anyar dhateng. Aturu mateki wkasan kadi kadi mangipi parak wayan.// tegese ana widadari mulih ambolos katingal api api kasakitan. Prapteng unggyan apilis wulan tumanggal. Asare aneng pagulingane. Denira sare waragana ika kang denipi impi amung sang arjuna. Kapanggiya ing sajroning pangipen.// mangucap waneh sami samitra magunyepa nawan nago pita. Lalita arep arep pana hyang sajajara taweng tawengcremin. Asalin ginosthi nira yan kadalurunga gawe wulat dudu. Airit swaranya karanget tinuntungan alis. // tegese wonten widadari abibisik kalayan kancane. Anggene linggih ajeng-ajengan gene abibisik kadi maling. Kang digawe aling-aling gine bibisikan paesan. Kang cinatur caremedan. Lajeng kang satunggil jeleh kang satunggil angujiwat.// adawan katakna raras ing atine kanika suranggana. Sira sang dananjaya. Dhateng dumunungi kang ana sudapa. Kaadhang gumopita ngupaya gawayira lawan wreksa pati. Ana dewa ta milu tuhun. Makedhika taya dumping dumpilan.// tegese panjang yen wuwusen.rarasing para waranggana. Den ira anggiginem maring sang arjuna. Sang parta jumujug umarek ing bathara sakra. Para dewata kapanggih sami aguguneman. Kang ginunem tan liyan sang dananjaya. Dene dangu tan wonten marek maring bale pawatangan.// ararem sang arjuna. Sdhang pranata winuwusan sura dipa. Siwa masku saswata saswata kawkasku sarana ningana digjaya. Tasilepa tarana sangagya tang kita tka tan kagindhala. Bapa karya karana mata tulu niki tamanungsungeng baya.// tegese saha marek sang parta. Maring baathra sakra. Neher ing ngandikan sang parta. Denira batharendra. Heh kaki parta subasra ye sira dhateng. Sira alinggiha ing patarana kancana. Heh putraningsun kane sira sun kane sira sun undang ingsun anungsung kasektenira.// iki hetu sangulun nahem pralaya bayan tuhu nawad gata. Ana ditya sakti si niwataka waca subageng jatrala. Kreta tretya tan pjaha dening asura. Resi dewa denawa kunengantadya laki manusa juga pawekas hyang iswara.// tegese ngandika malih sanghyang indra maring sang arjuna. Heh kaki parta ingsun iki apaguneman lawan para dewata kabeh. Kang sun gunem ana ditya sakti. Ayun angalahaken maring wong suralaya. Bisikaning ratu sang niwataka waca. Kasub ing jagad ratu iku yen sakti ing aprang. Saba oleh kaluluwihan saking bathara rudra. Sang niwata iku ora mati dening dewa tuwin resi danawa. Ing besuk kang mateni yen ana manusa sakti atatapa. Iku pangandikaning bathara maheswara.// karengeng pwa wreta maminjemiki. Atumuywa prakasita. Mangutus taya sura wisesa pjahana kite tapowana. Yatika waraha atmahanya pinarenganira hyang iswara. Makaleswata maburu ngunisdhangira manuga enggita.// tegese amuwus malih sang hyang indra. Duk ingsun ing nguni ayun angambil sraya maring sira. Nuli kawreta maring maraja niwataka waca. Iku sang niwata akongkonan ditya kawasa maring patapanira. Den kon amatenimaring sira ya kang dadi waraha ika dhingin. Nuli den barengi dening bathara siwah. Kang alilingsen ratu ambuburu. Iku mulane sanghyang siwah angsung nugraha maring sira. // nda uwus katon kreta warantat kapika srayan mami. tumengha ta rakwa ya sumirnakna sahananing kadewatan. Alawas arep lumebu rasura pada madalem galak nika. Kita teki rak sakara yanaku paka yasaning ngulun kabeh.// tegese saha muwus malih batharindra. Heh kaki parta demi sira wus olih kaluwihan kang sangking bathara siwah. Marma sira sun ambil sraya tumuli. Samengko sang niwataka waca wus cumawis gagamane ayun anglurug maring kadewatan. Ing samenko sira kang rumeksoha maring wong ing suralaya. Iki kabeh.// kawuwus hyang indra sahur sang nrepa tanaya. Uwus kretanjali. Apa yan tahan kari tkapningngangutusa ling suradipa. Rena nugrahanta raki winada lilidhahing nguwus wibuh. Ringapan panis pala ngacamana sang rarabing lebuning jeng prabu.// tegese samangkana pangandikanira batharindra. Neher umatur lan mangabekti sang arjuna. Pukulun panembahan pada bathara. Paduka angandika kawula kapurih umaguta kasektenipun sang niwataka waca. Pukulun kawula datan lenggana. Ing ngutus dhateng sang sinuhun. Sanadyan remak rempuipun parta ugi anglampahi ing karsa pada bathara. Anaming pun parta punika panembahan dereng mondra guna. Menggah amengsah pun niwata. Pun parta kadi cebol anggayuh langit. Asembawa pun parta yen wageda amejahi pun niwataka waca. // aparan kita ngulaha yan maka putusa nika ngalapkna. Parahen patik surapatinya tan kasingupaya sadana. Taba sang dananjaya panggahira kinon 3
suradipa. Bagawan wrehaspati marah sira ri putus ika ngalapakna.// tegese matur sang parta munggeng ngarsanira sanghyang sakra. Pukulun aturipun pun parta ing pada bathara. Yen pada bathara angaben pun parta. Mugi pada bathara paringa upaya sadana. Mangkana aturira sang parta. Neher winuruk sang arjuna denira bagawan wreksapati.// laliku pwa peri ati sang winuda pati lawan watek pasi. Alemeh tkana niyata suka padaya wisir lekambaha. Aneng kana tapwa kita setru parepekana bantahen ati. Wara wirya sekti niba panglukita juga. Inepe kasrayan.// tegese angandika sang hyang indra maring sang arjuna. Heh kaki parta amung sira kang den arep arep wong suralaya iki kabeh. Sabab si niwataka waca iku ora ana wurunge anggepuk ing suralaya. Mungguhing ngamu mungsuhaniki. Amarani kalawan pinaranan satata ora kaya amarani. Iku amung sira akng sun anti karsanira iki. Taksih wonten sambetipun. 4
0ngka kaping: 44 Kemis kaping. 2 Nopember Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Pamawang kula ing mangke ing ngriki kalebet kathah pakaryan ingkang prayogi. Kadosta wonten ingkang saged dados kemasan tukang tosan sasaminipun ingkang garapanipun kapetang alus tuwin adi. Kajawi punika kathah para kriya sanesipun ingkang mintir manahipun saged anggiyaraken anggitan ingkang anuwuhaken gampiling panyadenipun mila pundi ingkang lancip budinipun saestu badhe boten kaweken pangupadosipun tedha. Wondening tiyang alit ingkang kalajeng cubluk ugi kathah. Sagedipun angsal tedha amung sami anandukaken kakiyatanipun kadosta baberah ngangkat anjunjung. Apesipun sami ngenger. Ewadene wonten saweneh ing tyang. Panginten kula sadaya kawegiganipun tansah kasoran dening para wicaksana ing budi. Badhe baberah boten kuwagang junjung awrat. Temahan anakipun estri sawek umur. 3 utawi 4 tahun saben dinten binusanan kados taledhek lajeng kabekta barang urut margi tuwin kampung. Mawi tabuhan trebang kendhang gong bumbung. Saben tiyang ananggap sababak gangsal sen namung ingkang anuwuhaken pangunguning manah. Dene kok lare samanten agengipun teka sampun kenging kapredi angulah sarira angen iramaning trebang tuwin kendhang. O kabet saking tiyang badhe nedha. Mongka kacingkrangan budi. Paribasab sade sirah awrating tiyang badhe anedha bok manawi makaten punika tumuwuhipun. Amila para punggung sami amarsudiaha dhateng sakathahing kawruh ingkang badhe amigunani dhateng badan supados gampilipun pangupados tedha. Amurih boten anempuh dhateng kalingseman sumongga ta para punggung anggaliha. Jaman sapunika rak sampun kalebet gampil ing atasing gayuh kabegjan kenging amung ngangge lantaran saking kapinteran kawekelan taberi tuwin anastiti. Samanten wahu kedah anebihaken manah drengki. Kumawani. Jahil amuthakil awit punika kalebet babegalaning manungswa. Bilih sampun anglampahi kados ingkang kasebut inggil lakar anyarengi kalayan mangsanipun ing ngriku panggenanipun kalampahan ewadene kula amung saged anggelaraken kemawon manawi anglampahi dereng kantenan. Juweh. Gunung wijil. Bab pambudining kawicaksanan sampun boten susah kapredi. Awit pamawang kula sapunika ewon kathah para wasis sarta moncor ing budi. Bok manawi inggih katanting saking kawruhipun para monca praja. Ingkang lumuber ing nagari ngriki. Juru ngarang Kados pundi anggen kula boten kedah manadukara ing pamuji dhumateng ki andon jalaran katingal tumemenipun biyantu rumeksa ayuning karajan dalem sarta dereng dangu anggen kula nyaruwe. Wonten ing bra martani. Supados ki andon anggusaha kere kang sami ngregedi kagungan dalem lepen larangan ing mangke sampun kaleksanan kathah kere kang sami pinikut dening ki andon giniring kados angganing bebek. Kaprenehaken ing panggenan kang sampun tinamtu kedhung kopi mila ilining toya lepen larangan ing mangke katingal wening pindha budining maharsi utawi ki andon pangkatipun namung dados abdi dalem kemit bumi. Ewadene saben dinten kemis saged tamtu maos bra martani. Mila saged nyumerepi dhateng pawarti ingkang kedah katindakaken. Kintunan Dados sampun tatela sadaya lalampahan ingkang kirang kalimrahanipun linampahan punika bilih wonten kasangsaran sarta begjaning badan lalampahan wahu tamtu dados jalaraning ginem tandhanipun kala malem dinten jumungah tanggal kaping 27 wulan punika. Griyanipun kaji anama dul salam ing kampung sumber lerak bayalali. Kabesmen telas-telasan para tandang sakalangkung kathah. Ing sasampuning latu sirep para tandang lajeng taken pitaken mangkaten iki omahe sapa. Saweneh mangsuli. Punika griyanipun kaji dul salam ingkang pitaken kaget lo. Apa kaji dul salam sing gawene belit kae. Layak omahe kobong. Saben rubung-rubung para tandang sami gineman pamireng kula mangkaten ta gusti allah iku yen paring 1882 1
babendu. Rakya ora bener ing atase kaji saben dina gawene lurug ngabotohan nganti lali ngomah. Lah. Meh kacemplung neraka. Omahe dadi api neraka. Upama ora narajang panggaweyan druhaka mongsa kobonga omahe. Wonten sawenehing tiyang tandang mangkaten. E dadi tuwan kaji olehe darus sanga bangka tibanem cina ana ngomah ebah.... Wingi bengi kae panglulu. Mongsa wong botohan mujure kaya mengkono. Saweneh mangsuli mangkaten ambokya aja ditutuh gampang wong nutuh iku. Karo rak yo kapok maratuwane kaji aku gelem totohan yen bengi iki gelem ngabotohan ngantos dumugi antukipun para tandang wahu tansah kaangge wiraosan patrapipun kaji. Awit karemanipun ngabotohan mila para ingkang ambudi prayogi ngangkah angkah sadaya lalampahan kedah kaemperaken kalayan wujudipun sarta ingkang mupakat supados sanadyan dhawah ing kasangsaran saha kabegjan para tiyang ingkang sumerep amung anambahi panelangsanipunboten nambahi panginta-onta. Kintunan Yogyakarta Andadosaken suka pirenaning manah kula. Amirengaken dhawuhipun kangjeng tuwan fambak risidhen ingkang ngasta kuwasa nagari yogyakarta. Saha sampun sabiyantu kalayan ingkang putra kangjeng raden adipati danureja. Bab pangagemipun para amtenar jawi. Topi arjuna mangsah. Ingkang mawi jalebreh kaplisir ing renda sapunika dhawuhipun kangjeng tuwan mawi kapranatan wiyar ciyutipun renda. Mawi kapangkat saking kalenggahanipun para amtenar wahu. Kados dene kangjeng raden adipati agemipun palisir renda ngajeng mawi aksara Er Dhe wiyaripun renda 3 nyari. Agemipun bupati nayaka mawi aksara be en renda wiyar 2 nyari. Bupati pulisi jawi aksara. Beng feng wiyar 1 ½ nyari. Anem utawi bupati mahesan riya bupati. Jawi aksara. Be A. wiyaripun renda. 1 nyari. Riya lebet utawi kaliwon panewu. Renda wiyaripun ½ nyari. Amila menawi para ageng ngagem songkok rejuna mangsah punika mila munggah sanget pramila nagari ngayugya menawi wonten miyosan para ageng nitih kuda kaplajengaken ngagem songkok rejuna mangsah. Ciptaning driya kula. Ihi kongsi kaya satriya pringgadani. Ingkang punika menggah para monca nagara kagungan pranatan kados ingkang kula mratelakaken ing inggil wahu kados langkung prayogi. Ngayugya pradata dalem bale tanjung kaping. 6 besar alip. 1811. Durendra pura Panjurung sampeyan ingkang sanes sanes dereng kula pacak sanadyan sampeyan sampun amratelakaken bilih nama sampeyan ingkang saestu surendra pura. Punika kados taksih nama sampeyan singlon mongka kula pancen remen boten namung sarawungan kemawon mandar ngantos dadosa sobating. Sageda imbal wacana ingkang andadosaken reseping kalih-kalihipun. Juru ngarang Sepanyol Ing nagari sepanyol samangke kaambah sasakit kolerah. Sakalangkung kathah papejah. Ing dalem sadintenipun tiyang pejah atusan nalika wulan ingkang kapengker ing dalem 10 dinten tiyang pejah gunggung kirang langkung. 10.000. tiyang. Ngantos kathah mayid ingkang boten kapendhem. Jepan Nembe punika ing kitha ekia unau. Wonten sawenehing redi. Ingkang sampun medal emasipun mila tiyang ingkang celak ing ngriku anggenipun mendheti jene ingkang mijil saking redi wahu ing dalem sadintenipun ngantos angsal pangaos. 16.000 rupiyah. Bahita prang jepan anama bahu susah. Sampun mangkat dhateng nagari enggelan damelipun tumbas dadamel mariyem ageng cacah. 6 iji mimis 400.000 pon kangge anjageni bilih saestu prang kalayan cina. Cina Nembe punika dutanipun raja cina. Sampun dumugi ing nagari siyem anumpak bahita prang anama aesingtan dumugining nagari siyem ingancarani dening para ageng ing tanah ngriku. Ananging saweneh ing tiyang boten sumerep ing pagedhonganipun. Gupremen cina mentas angintuni arta kathahipun 140.000. ringgit kabagi waradin dhateng para tiyang ingkang mentas kasangsaran kabanjiran ing salebeting kitha kangsae. Opak siyatkang. Dene tiyang ugi kathah ingkang pejah awit kabanjiran wahu. 2
Kula mentas anenggani mitra kula gadhah damel mawi ananggap wayang purwa. Lalampahanipun carangan kula dereng sumerep cariyosipun kawestanan lampahan pandhawa cintaka. Salebetipun kula ningali tansah kula gagas sarta kula catheti. Lajeng kula anggit mawi sekar macapat amung lowung tumraping rare alit katimbang kalayan sasendhon ingkang tanpa paedah. Bilih tuwan juru ngarang anyondhongi kula aturi macak wonten ing pabarataning bra martani. Ananging sekar sarta tembungipun puanapa malih caritanipun tuna dungkap amargi amung kapendhet ingkang parlu saha naming sapamireng kula. Sagaduking manah kula. Mugi para maos sami kagungan ambek palamarta. Ing atasipun kula tiyang dhusun ing ngandhap punika. Serat purwa lampahan pandhawa cintaka //oo // asmaradana lumaris. Ri soma nuju tanggalnya. Sadasa besar condra lek. Warsa alip lumaksana. Sangkala tinengeran kawulu ji ngesthi prabu. Gancarken carita purwa.// mung sagaduging pamyarsi. Sawicarane ki dhalang. Tuna dungkap sayektine. Kirang langkung nging carita. Borong kang samya maca. Anebeihena banedu. Kang minongka jejerira.// anenggih wonten nagari. Salebeting pulo jawa. Ing ngastina panengrane. Nagari geng gemah arja. Jembar laladanira. Kawentar kuncaranipun. Ngulatana sabuwana.// tuhu tan ana kang nyami. Dene kang jumemeng nata. suyudana jujuluke. Sang prabu jaka pitana. Prabu gendari suta. Ya sang dhestharata sunu. Kuru pati sri narendra.// binathara nyakrawati. Ratu abala santana. Pantes lan prameswarine. Banuwati sang lir retna. Gandhang raga karana. Cahyanya gumebyar mancur. Pindha banguning kartika.// timbang asrining jro puri. Tan pahe lawan kaendran. Kadhaton uparenggane. Sadaya sarwa kancana. Pinatiking sosotya. Sumunar amancur mancur. Kontap srining ariloka.// anenggih sri narapati. Ri soma nuju sinewa. Wadyanya balabar andher. Kadya trunaning udaya. Supenuh pra santana. Sri narendra lenggahipun. Singangsana kancana. // kang neng kannya sang aji. Narapati ing mandura. Sri baladewa parabe. Wus lami aneng ngastina. Angrembag samurcanya. Radyan janaka wus dangu. Pamintanya sri ngastina. // kusuma banon cinapi. Sang retna wara sumbadra. Sageda kadhaupake. Lawan radyan burisrawa. Kang lenggah kering nata. dhanghyang drona sanga wiku. Bagawan ing sukalima. // kang neng ngandhapnya sang resi. Nenggih radyan burisrawa. Ginancangken caritane. Mung met perlune kewala. Sri ngastina manabda. Sampun dangu raka prabu. Bala dewa atur kula. // bab rayi tuwan sang putri. Kusuma wara sumbadra. Sageda kadhaupake. Kalawan pun burisrawa. Yen pethuk tyas paduka. sri mandura ngandika rum. Gampil prakawis punika. // marma ulun dereng bangkit sung katrangan yayi nata. pun janaka samurcane. Lan ari tuwan sadaya. Darma putra kalawan. Wrekodara malihipun. Pun gathutkaca amurca. // yayi prabu dwarawati. Samangkya nandhang sungkawa. Nanging pandhawa adade. Lagi titah ing jawata. Tan dangu timbulira. Saupami datan timbul yekti yayi prabu kresna.// atur uninga ing kami. Nanging yayi ywa sumelang samongsa yakin yektine. Murcane ari pandhawa. Tamtu pun burisrawa. Kalampahan dhaupipun. Kalayan wara sumbadra. // sri ngastina ngandika ris. Adhuh paman dhanghyang drona. Yayi pandhawa murcane. Timbule benjang punapa. Urip apa pralaya. Dhanghyang drona aturipun. Kauningana sang nata. // ulun rambah ametangi. Murcanipun rayi tuwan. Ing pandhawa sadayane. Saking pamanggih kawula. Sadaya wus pralaya. Sayekti tan saged timbul. Awit karsaning jawata. // sang nata ngandika aris. Apa temen paman drona. Cara tamu kang mengkono. Dhanghyang drona lon turi. Temen lan sisib ira. Punika apan gumantung. Titahing hyang girinata. // kang ulun aturken yakti tembung ajar panggorohan. Saking petang sayektine. Putra tuwan burisrawa. Puniku papacangan lan sumbadra sumaningrum dene nguni pun janaka.// mung jodho ngalang-ngalangi. Saking kencenging panyipta. Jawata nuruti bae. Nanging tan bangkit alama. Dumadakan amurca. Awit nguni dhaupipun sumbadra lawan janaka. // raka tuwan manduraji. Datan pethuk karsanira. Mung rayi tuwan sang katong. Sri narendra padma naba. Nuhoni tyas priyongga. Punapa wasananipun marma prakawis punika. Taksih wonten candhakipun. Cariyos serat minta raga wiwaha jarwa // mwanikang niwataka waca tisayanipun nasak tinitiman. Sataji sara kreta warakwa taniyata. Juga urip muwah. Linuput nikang parama sakti ana taya wkas nikang warah. Kahananya teki winiwekan wipala ngalaga ngawag-awag.// tegese angandika malih hyang indra maring sang arjuna. Heh kaki parta pun bapa angsung pemut maring sira. Yen si niwataka waca iku sakti dahat karane sakti sang niwata dene wus oleh idi kang saking bathara rudra. Kasektene timbul tan tedhas sakeh ing gagaman ananging ta ratu iku ana pati uripe. Kaki arjuna kudu angawasaken gone winiweka kalayan dewa sadaya. Dadi besuk yen ayuda kaki parta lan si niwata ora kena ingawag pati uripe ratu iku.// anatap sari pina lakunya malawa sing surendra tan kaweh kinirimwaneh arjuna lagi salahasa titir arep-arep rinasan katuhuna tiken taniku wnang ngaparwa ni ratih yatisa ngunggahana jatya niki geremetan panangsaya.// tegese angandika malih sanghyang sakra. Heh 3
kaki parta ho sang niwata iku karane kudu angalahake wong suralaya. Iku ana widadari kang den karsani. Arane kang den karepake iku si supraba. Boya sun sungaken tumuli. Sun kirimi widadari liyan si niwata tan ayun. Kang den kayuni amung si supraba. Ing mangke kaki karsaningsun nini supraba kang sun gawe duta angunggahana maring sang niwataka waca. Malar malar den sajatenana dene siniwataka waca. // palarenta majara hlem sigi-sigi ninika nugraha. Mangka inaka gamlan tiki sang nginarananta supraba. O snatayan wara tayan pawara angasura dipariya. Ather taya ira salampah iki tata dulur aranaku.// tegese ngandika malih sanghyang ngindra. O kaki parta karane nini supraba sun karya upaya iku. Kang den suprih weruh apati uripe si niwataka waca. Ana dene manawa denesemi dening sinawataka waca ya den ladenana sabab iku urupe wong pinrih atine. Dene kang ngiringena lakune si supraba kaki parta sira. Yoga angiringake ing aranira. // anuna donaninga bapanglku walatana sabanikang mungsuh. Baya durganing kutha lawan paglarana. Dla kawruhi. Ta kalambi kambala tapa dukata claka dresya sadana.kami marca yanaku kapana kita bapa. Kasambya denikang.// tegese amameling sanghyang indra maring sang arjuna. Kaki parta genira angiringake maring nini supraba sira angawase jajahane wong ima-ima taka. Kuthane tuwin jroning lalarene kang ngaewuh kang agampang. Awasna kabeh. Kalawan sira sun gawani kelambi anta kusuma. Iku kasektene bisa angambah awang-awang. Kalawan sira sun wehi aji adresya sadhana. Kasektene aji iku bisa ora katon butareksa tan bisa weruh. Kalawan kaki arjuna ingsun wus parcaya maring sira. Marmane sira kang sun kon angiringake marang lakune arinira si supraba. Sumarma banget pracayaning sun dene sira wus luput ing panca driya. // ndana rarywa rarywana mangkana kula buhajade sureswara. Ana tanpa nugra mapi sakati juga. Bapa ku kagnasih. Palaren watek resi kabeh ,alesa kita. Ri ngambek upama. Angucap wrahaspati sinembahaken nira sanghyang sakra. Hehna.// tegese angandika malih sanghyang sakra. Heh kaki parta muga-muga lakunira lebda jiwa karyaha. Ana ganjaraning sun maring sira. Wong suralaya iki apa kang dadi karsanira. Iku wewalese tejaning lara pati. Mangkana wuwusira sanghyang indra. Yata nembah sang arjuna.// sudira kawilapa // taksih wonten sambetipun 4
0ngka kaping: 45 Kemis kaping. 9 Nopember Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Kula eram teka ing mangke katah ing para priyantun ageng alit kang sami remen lelangenan ngaben kecik utawi ngaben sawung. Salebeting nagari kimawon kalangen kacik ngantos. 5 panggenan kadosta satunggal ing purwa diningratan 2 purwa dipuran. 3. Ing sudira prajan. 4. Ing jayeng semeden. 5. Ing katangan. Wondene ingkang kalimrah surakarta tiyang ngaben kecik tempukipun wanci sonten jam. 4 dumugi sadalu. Manawi tapukipun tiyang ngaben sawung wanci sisang jam. 12 bibaranipun ing wanci surup ing surya. Kalangan sawung wahu salebeting nagari ngantos. 4 panggenan satunggal ing purwa dilagan. 2 sudira prajan. 3 ing peken kaliwon. 4. iNg surya putran punika punapa nagari boten kawogan anaruwe. Teka ngantos anuwuhaken lalampahan kados ngandhap punika. Abdi dalem mantri kapatiyan asisilih ngabehi jaga pangarsa. Anggagala satunggal sawung kang sampun kawilang sae gebag damelipun malah tiyang tongga teparonipun ngriku. Kang nyumerepi sami tuwuh pangintenipun bilih punika sawung badhe boten kasoran ing tangledipun kalampahan kala dinten rebo kaping. 15 oktober. Sawung wahu kalurugaken dhateng kalangan sudira prajan kaleresan manggih tandhing lamak mila sareng tarung kathah tiyang tongga teparonipun ngabehi jaga pangarsa. Kang sami gulung ngalang-alang tegesipun ngetohaken sak gadhah-gadhahipun saha wonten satunggaling tongga sangking kinten-kinten umur. 25 tahun anyumerepi tarunging sawung jaga pangarsan pun. 25 tahun lajeng ngindhar mantuk dumugi griya bedhat pethinipun ingkang estri. Kang sawek kesah dhateng peken kapendhet barangipun warni sengakang sarakit pengaos. 250 rupiyah. Kagantosaken pajeng. 50 rupyah. Pun 25 tahun inggal lajeng wangsul dhateng ing kalangan arta wahu katempilaken sadaya. Ngetohi sawung jaga pangarsan nalika tarunging sawung binarung keplok aloking botoh. Kamireng kados tempuhing ngadilaga. Krebeting lar limengang lebu kang sampar. Amimbuhi nenangi manah ing botoh. Kathah sumbar badhe boten nedya mundur saderengipun kantun kathok wasana sawung ing jaga pangarsan yudanipun tansah kapracondhang. Sanadyan kathah botoh kang manadukara. Mumuji jayaning wijayanti. Nanging meksa ngucira ing jurit mila suraking mungsuh kadi karengeng langit ing ngriku pun. 25 tahun sapandurat boten saged senggu. Yenta sampun ajrih sikuning jawata. Kados kalampahan tiwikrama jagad linebur. Nanging enget yen titahing bathara. Dados narimah mantuk kalayan mursitaning manah. Dumugi griya boten watawis dangu kang estri dhateng saking peken sumerep pethinipun bedhat sarta sengakngipun boten wonten sanalika tanglet dhateng kang jaler. Sahuripun kang jaler prasaja bilih sengakngipun kagantosaken. 50 rupyah. Nanging telas kawon kadamel ngaben sawung. Sarehning tiyang estri wahu sampun mupakat bilih bongsa alit woding pangangen-angenipun wonten ing raja bondha. Mila bok 25 tahun boten saged nayuti wiyoganing manah. Kalampahan lajeng nedha warangan kaang kaadonan ing jeram pecel tuwin wos abrit mila jiwanipun kendhang. Kiriman Satampi kula dhawah ing priyantun pulisi anandho karikil ugi lajeng angestokaken. Wasana saderengipun karikil wahu kaurugaken ing radinan sampun kalong kathah. Margi kaangge dolanan para lare ingkang angglidhig bok manawi dangu-dangu bilih boten tumunten katanjakaken badhe telas anglaha. Dene kula boten saged angulat-ulataken agengipun rumeksa dhateng tandhon kula karikil wahu. Awit badhe yan kula radinan sawatawis tebih saking griya kula. Menggah dhawuhipun priyantun pulisi panandhonipun karikil wahu boten kalilan kadhawahan nanging namung kedah kaubrukaken punika inggih leres jalaran para tiyang ingkang sami kawogan anandho karikil ngajeng sami ngakali. Wadhahipun ing ngandhap mawi kasubal supados katingala kathah. Wasana sareng ing mangke kaubrukaken saya gampil kaangge dolanan ing lare. Kintunan Ing sakiwa tengening dhusun para desan dhestrik jatinom titiyang sami nanem katela pendhem sami kathah ingkang ngersula. Jalaran jalegoripun sami katedha ing ngama uler. Agenging uler sami kalih anjanggeling 1882 1
jagung. Warninipun wonten ingkang ijo. Kuning mawi blerek cemeng. Utawi lorek abrit dene kathahipun ngantos ewon menggah sangkaning uler wahu titiyang ing ngriku boten wonten ingkang sumerep sumerep- sumerep sampun wonten ing tegilan katela. Mila bilih pundi tegilan katela ingkang dipun teba ing uler wahu. Saestu jalegoripun lajeng ludhes babar pisan saha anjalari boten waged medal telanipun manawi saweneh ing panggenan ingkang sampun katedha telas godhongipun inggih lajeng ngalih panggenan malih. mila pinten-pinten pagenan ingkang sami katedha. Bilih ing wanci dalu kamirengaken anggenipun nedha godhong wahu ngantos swaranipun pating kerkut inggih punika saking kathah ing uler. Dene pun uler bilih sampun dumugi ing wayahipun badhe ngendhung. Inggih lajeng manggen wonten ing ngriku kemawon nanging patrapipun sami ngeleng kados gangsir. Titiyang ing ngriku kathah ingkang sami ngucal endhungipun sami katedha. Saking cariyosipun eca sanget sarta gurih kados raosing tigan ayam. Yen endhungipun dipun talatosi kapendhetan sampun ngantos kupu. Saestu nunten saged sirna. Bilih ngantos saged dados kupu. Ingkang tamtu kupu anitis. Juru ngarang. Manawi tuwan juru ngarang amarengaken kula manjurung sawatawis kados ngandhap punika. Sampun rambah rambah kula anyiptani tiyang anglampahaken garobag awit saking wawratanipun langkung sangking masthi. Sarta kewanipun sampun sayah sanget temahan lajeng mogok sanadyan dipun titir ing panggebag inggih meksa mogok kemawon. Saupami kewan punika saged tata janmi. Sampun masthi nangis angantak-antak sarta sasambat anggrantes. Menggah patrap mangkaten wahu saking pamanggih kula tetep dosa aniksa kewan kados ungelipun bab kaping. 15. Ing serat pranatan ukum polisi ngatasipun tiyang jawi ing indiya nederlan. Katandhan ambek welasan Manawi patrap makaten punika kalantur. Mesakaken kewanipun mila priyantun pulisi kedah angulat- ulataken saha saking kaengetan kula. Sadhengah awenang anganggrak tiyang ingkang anglampahi panerak utawi kadurjanan konangan sanalika. Juru ngarang Mekah Ing ngriku wonten sawatawis raresah. Awit saking karsanipun gupremen stambul serip ageng ing mekah kaundur saking palenggahanipun sarta kalebetaken ing kunjara. Ingkang kakula wisudha anggentosi dados serip ageng. Anama ngabdulah dhaud. Mesir Nalika tanggal kaping. 18 september ingkang kapengker lampahing kareta asep ingkang momot sendawa kendel wonten ing setatsiyun ing kairo. Nunten sandawa ingkang kamomot wahu. Ambaledhos griya pakendelaning kareta asep kabesmen ngantos kathah titiyang ingkang pejah. Katapsir karugiyanipun gupremen enggris kalih welas miliyun rupiyah. Ruslan Wonten saweneh ing tiyang anama sapiteh ing kitha odhes. Dhateng ing kitha londhon sumedya anampeni gadhahanipun arta dhateng ing kantor bang enggris kathahipun 15.000 pon utawi 180.000 rupiyah. Arta wahu tilaran saking sadherekipun ingkang nembe pralaya. Sarehning sapiteh boten saged wicanten cara enggris lajeng anganthi sawenehing bongsa enggris anama nopit teske. Supados anjuru basani. Sasampuning tiyang kalih wahu prapta ing kantor bang. Lajeng anmapeni arta. Sahantukipun saking kantor. Nopit teske amung kalayan sanget-sanget supados sapiteh andhanganaken mampir ing wisma nipun sarta amarengna ngantos bojana. Ing sarehning kasabdan ing tembung manis amargi saking pangungkih ing pangangkah. Sanalika sapiteh anuruti mampir ing wismanipun nopiteske. Sarta katampen kalayan pangebekti sapantesipun ingkang waged anjalari pirenaning manah. Pun sapiteh ngantos anyirnakaken kasujananipun amargi saking pangresepanipun ing pangangkah. Sasampunipun kasegah nedha. Sapiteh pamit mantuk saha amrasajakaken tembung panarimah sarta asung pratondha wilujeng. Sasampuning nopiteske amangsuli panarimah. Ing ngriku nopiteske anandukaken druhakanipun sapiteh katigas murdanipun lajeng amendhet arta sadaya wahu. Sareng kauningan pulisi pun nopiteske kaupadosan boten pinanggih. Sapunika kaundhangaken sinten- sinten ingkang saged amikut pun nopiteske. Badhe tampi ganjaran saking gupremen wujud arta 100 pon utawi 1200 rupiyah. 2
// kanthi atur taklim ulun. Katur panjenengan neki. Rar mentrik tretes sendhang. Wiyose dhuh mitra mami. paduka sampun akarsa. Paring jarwa sakathahing.// tembung twin salokanipun. Wanita puniku yekti. Dahat maweh sukaning tyas. ulun sanget anuwun sih. Mugi paduka tulusa. Angrenggani bra martani. // tuwin karsa paring weruh. Marang kang tuneng pambudi. Twin kang bodho manahira. Kadi kawula puniki. Titi ulun katur tondha. Wijanarka mlawa pati.// candhakipun serat purwa lampahan pandhawa cintaka. // kaleksananipun pasthi. Gumantung ing raka tuwan. Sri baladewa sang katong. Awit pun wara sumbadra. Sami-sami kuwasa. Rayi tuwan kresna prabu. Lan raka tuwan mandura. // maksih geng amang wisani. Raka tuwan ing mandura. Sang nata gya matur alon. Dhuh raka prabu mandura. Prakawis buriswara. Ulun sumongga pukulun. Kalamun tan kaleksanan. // dhaup kalayan sang putri. Kusuma wara sumbadra sumongga pejah gesange. Mung mugi kapejahana. Ngucemaken nagara. Burisrawa lamun mantuk. Marang nagari ngastina. // yata jeng sri nara pati. Baladewa angandika. Yen mangkaten yayi katong. Yayi ywa sumelang ing tyas. wus masthi kaleksanan. Sapunika mangkat ulun. Mring drawati nagara.// burisrawa ulun kanthi. Mituruta lampah kula. Nulya kula dhaupake. Suyudana aturira. Sumongga karsa tuwan. Wadya kurawa sadarum. Samya dhereka sadaya. // sagagamaning ngajurit. Patih sengkuni anulya. Tinimbalan ngarsa katong. Sang nata dhawuhken nulya. Patih sengkuni sira. Undhangna [ ]wadyaningsun. Kabeh padha sudhiyaha. // sun utus mring dwarawati. Dherekaken tindakira. Raka baladewa katong. Angirit si burisrawa. Sangkuni tur sandika. Sang nata jengkar ngadhatun. Sanga prabu baladewa.// titiyan esthi miranti. Binusana sarwa endah. Burisrawa titihane. Rata miranti saksana. Budhal ing ngayap wadya. Binarunging swaranipun. Slompret tambur mawurahan.// rekyana patih sangkuni. Angundhangi pra kurawa. Tan dangu umarek kabeh. Kang dadya manggala nira. Senapati ngayuda. Pangeran ing banjar jungut ran arya darsasana.// dedeg gung luhur respati. Pasaja sasolah ira. Amantesi wiragane. Marma nira apaparab. Sang arya darsasana. Solah wicara mwang tanduk. Panggenaning tatuladan.// kaloka ing sanagari. Sajak ing darsasanan. Sayekti wus onjo dhewe.dupi lenggah ngarsa [ ] patih sengkuni tanya. Dhuh darsasana kulup. Lawan arinta sadaya. // sun ngemban timbalan aji. Ingsun kan sira sadaya. Kinen angarak panganten. Mring drwarawati nagara. matur darsasana. Paman patih kula nuwun. Sinten ingkang pinangantyan.// ulun dereng amiyarsi. Patih sengkuni manabda. Si burisrawa jarene. Dhaup lan wara sumbadra. Saking pambatangira. Wakne drona pupundhenmu. Murcen rinta pandhawa.// wus tan bisa timbul malih. wus pasthi wara sumbadra. Lan burisrawa dhaupe. Titahing hyang girinata. Dene wara sumbadra. Kalakone bisa dhaup lan arinta si janaka. // mung jodho ngalang-alangi. Darsasana tatanya. Dhanghyang drona dereng kapok saben-saben amemeca. Nanging mleset sadaya. Rena tinarka ngalindur. Sang nata nurut kewala.// dumeh ora anglampahi. Mung muni kalawan muna. Tan nyandhang amis bacine. Sekuni abekus nyenak. Heh kulup darsasana. Ywa ngakeh-akehken rembug. Iku yekti tanpa karya.// taksih wonten sambetipun. Cariyos serat minta raga wiwaha jarwa // ndah tinamuy ta sang nrepati putra ri wke singa nindya sadrasa. Tunggali kang turung rati wilasa ilina nira tan wawang labuh. Parta nayan uwus pjah ingkang ngasura sira mamuktya sanggama. Ri tandantara krama atur sira mamuni jeng sura dipa.// tegese ing mangke sinugata sang arjuna. Punapa kang boya ana dhadharane kang adi adi wong ing suralaya. Kang sad rasa luwih luwih segah ira sanghyang indra. Ananging amung satunggil kang dereng pinaringaken kalangening estri kang maksih kinunci. Ubayane ing benjing yen sampun pejah sang niwataka waca pinaringaken kalangening estri. Sang arjuna tulus mamugtiya lan widadari pipitu punika.// ramya pareng manembah angkoh sawawa kadi. Uwus samagama. Lembapa saswata kita karwa sulanya mnange prayogjana. Ling suranata mangkata ngadeg sangadulura uwus dhateng riheng. Tanpa ngucap tuhun mata nira kadi tamara hangken manah nira.// tegese kalangkung dening asri pamit ira sang supraba lan sang arjuna. Pareng anembah maring sang indra. Apantes pareng mendhak yen tinon kadi sampun apapengantenan. Lagi nedhenge apapasihan. Neher angandika sanghyang indra. Nini supraba mangkata sira. Muga-muga lebda akaryanira. Lakunira iki. Kendel pangandikanira hyang indra. Neher pareng lumaksana medal sajawining wiwara. Para widadari sami aningali maring lampah ira sang supraba lan sang arjuna. Sami mesem widadri ika. Saweneh ana kang rerasan. Paran baya lakune sang supraba ingiring dening sang arjuna. Katon sungkawanipun supraba semune tingalira.// sampun adan sira apaduluran turida pisalining manobawa. Arda kamerangen tkaping lampahira. Ana dudu nikang ngulah. Dening akasura dipa lawan sumariya kadimatkana hlem. Hetunira hnang pinagunyep gunyepak nikang ngapsarap sari.// teges elumampah sang waranggana lawan sang satriya ika. Lampahira sang wara supraba asemu rudita. Tuwin asemu wirang. Asemu sungkawa karane asemu manobawa. Tegese 3
manobawa merang. Rumaos yen dede pantese lamun perawan lumampah sami satunggal lan janma kakung. Ananging rehning kapeksa dening gusti tan kena lenggana. Teher para widadari kang kantun sami anggunem. Pangucape paran baya tingkahe ni supraba lan snag parta lumaku ana ing marga.// ambara marga lalana tuhun atinira. Padha kabwa tan raras. Moga irywa-irywa nanaha rumuhuna sakareng pareng mulat sang nrepa putra mojar ibu awas lris nikang pan sinta rinacana pinggir ing tapih. Taksih wonten candhakipun. 4
0ngka kaping: 46 Kemis kaping. 16 Nopember Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Surakarta Tuwan ge. Kolef ing batawi angintunaken conto gambar dhumateng kula. Ingkang mawi dipun pulas gambar wahu tatedhakaning corekipun bupati ing cianjur. Dene ingkang dipun gambar warni-warni ing kawontenanipun ing tanah jawi. Menggah ardinipun satunggal gambar namung 50 sen mongka gambar wahu pancen sae-sae prayogi sanget bilih kapasangan palangkan. Tuwan tuwan mahilse asade jampi sakit seseg utawi mengi. Sampun kathah tatalanipun bilih jampi wahu amikantuki. Para ingkang sampun sami angangge amratelakaken bilih kumat mongka lajeng angangge jampi wahu. Tamtu saras sanalika. Wah angotipun inggih dangu. Sagebyas aregi kalih tengah rupiyah. Paparentahaning nagari ngriki badhe kawewahan asisten satunggal menggah damelipun sai kados para aisiten ing kabopaten jawi. Dene ingkang anglampingi padamelanipun kangjeng tuwan residhen sekretaris manut kados paparentahaning tanah bawahipun kangjeng gupremen. // pratikeling lisah latung supados boten adamel bilahi. Kados ing ngandhap punika. Lisah latung wahu. Dipun worana lisah klapa. Kadosta. Lisah latung 4 bageyan lisahipun kalapa sabageyan punika urubipun boten ewah. Anaging sampun kula coba. Kula sulet ing latu boten murub mila kula mangabaraken ing bra martani. Manawi mitulungi dhateng kasangsaraning para tiyang ingkang sami andaleya. Katandhan pandam pura surakarta Pawartosing tiyang kathah wonten saweneh ing tiyang ingkang anyatakaken angongsa kauntungan anjalari karugiyan salebetipun ing samarang wonten lotre iarta satus ewu rupiyah. Mas behi ing dhusun G.W. dhistrik B.D. kabupaten B.L. tumbas loting lotre I wahu satunggal iji. Nalika wulaningkang kapengker. Anuju malem dinten panggebaging lotrei. Mas behi ing G.W. andhatengaken para kaum ing dhusun wawengkonipun sadaya. Kirang langkung 40 iji. Ing atasipun para kaum katimbalan ing lurahipun saestu sakalangkung ajrih sarta andhadhapaken ing kasisipanipun sadhatenging para kaum wahu. Ing pandhapi sampun andher sedhiyan dhadhaharan sarta wedang sapirantosipun sakathahing ulam mahenda kaolah warni-warni. Kaum sakalangkung singak andulu wujuding sedhiyan sampun anyipta bilih wangkongipun boten kula gangsa nadyan kacu serbetipun badhe sesak sareng kaum sampun angalempak lajeng sami kapurih nedha sedhiyan wahu satuwukipun bilih tirah kabrekata kabekta mantuk wondening waragadipun kakinten boten kirang saking 50 boten langkung 100 rupiyah. Para kaum lajeng abikut panedhanipun satuwukipun lajeng kabagi brekatan sareng kaum amundhi brekat sami badhe pamit mantuk mas behi ijg G. W. angandhegsarta amnabda mangkaten para kaum aja ana mulih. Aku mengko bengi lingsir wengi arep duwe kajat sidhekah maneh kang akehe ngluwihi saka iku. Para kaum asahur peksi sandika. Mas behi ing G.w. lajeng anerangaken malih akukudu mrasajakake satemene kowe tak jaluk puji dhikirmu sawengi iki. Bisaha anjurungi karepku. Aku tuku lot lotrei 100 ewu. Kowe tak jaluk panjurungmu padha salat kajat ana ing kene. Sanalika wahu para kaum sapandurat boten ebah. Saking ajrihipun ananging sumeja boten anglampahi ngantos katodhi rambah rambah kendel kemawon dereng wonten ingkang darbe kasagahan lajeng katrangaken malih mangkaten aja ana sumelang atimu lelakon iki wis tak kauli. Yen aku bisa menang satus eweu. Siji-sijine kaum bakal tak ujuri nyatus rupiyah. Lan sapa sing duwe utang nyang cina klonthong padha mratelakna. Tak sahurane. Sapa kang omahe wis disiwer mratelakna. Tinimbang bakal diingoni cina luwih anuruti karepku iki. Yen kalakon kowe oleh dhuwit ora nganggo renten telung sasi bayar tikel wangune kowe padha ora kaduga. Bok ngaggo kok pikir dhisik timbangen karo yen kowe 1882 1
wiwitane utang sembagi gula teh akehe kehe 10 rupiyah. Dicekeli pethuk jangji utang.tikelane luwih satus rupiyah. Omahmu banjur disiwer. Sanalika punika para kaum lajeng darbe kasagahan sadaya. Amung wonten saweneh ing kaum ing dhusun G. punika boten kadugi piyambak ngantos dipun srengeni meksa boten kadugi. Wangsulanipun kenceng makaten kula boten kadugi bilih karsa sampeyan mangkaten punika sirikaning ngilmi. Ing atasipun salat kajat sampeyan tamakaken lotrei punika boten kenging. Punika rak lampah mangiwa. Kula boten ajrih sampeyan kula ajrih kang damel gesang. Sanes enggenipun lampah mengiwa punika jalaranipun inggih mengiwa. Sarehning sampun sami kencengipun pun kaum lajeng kasuwak anggenipun dados kaum pun kaum ugi anglampahi. Sarta lajeng mantuk tanpa pamit. Dene para kaum sanesipun ingkang sampunsami darbe kasagahan wahu. Lajeng angleksananing sareng sampun wanci lingsir dalu. Wektunipun salat kajat patrap boten kakocapaken bakdanipun enjing sahantukipun para kaum sami dipun sangoni arta. Ewadene rehning dereng takdiripun sareng serat kabar ingkang ngocapaken panggebaging lotreimedal nomering lot wahu sulaya sadaya. Dados boten angsal dalah nguthut ingkang pamenang 50 rupiyah kemawon boten angsal mila mas behi ing G. W. sakalangkung sungkawa. Kapetang sampun karugiyan anggenipun maragadi. Tur angsal cela kalayan kaum ingkang kasuwak wasana boten saged menang. Panguring-uringipun dhateng kaum ingkang anyulayani. Dados netepi paribasan entek ngalas entek ngomah wasananipun kapok badhe boten niyat angaping kalih lalampahan wahu. Kajawi pawartos sadaya wahu pamireng kula panmcen kathah. Ingkang anandukaken lalampahan mangkaten. E inggih sinten tiyanga boten melik arta satus ewu. Saweneh wonten saderenging dinten panggebaging lotrei serat lot wahu kadhukunaken kaaji-aji dipun kutugi. Saweneh lajeng anemeni anggenipun sidekah saben malem jumuwah. Ananging dereng angsal pulung. Dados boten saged kalampahan pawartos sadaya wahu rehning kula boten sumerep piyambak amung wartos kilap lugunipun. Kintunan Bojanagara Watawis sawek sadasa dinten punika. Tiyang ingkang kenging pandamelan peksa. Sami kakersakaken mendhet sela ing sabrang ler. Ngalap sela kangge prabot warni-warni. Katindhihi satunggal mandhor jawi. Kawastan mandhor paresan sareng dumugi ing punggir benawi tambangan sisih kidul sarana numpak bahita alit alit wawratan 20 tiyang. Wusana wonten sajuga tiyang medal saking taneman boten terang nami saha griyanipun sarta wicanten mekaten sanajan aku mati yen wis entuk bela. Para titiyang ingkang sami numpak bahita lajeng sami dipun banggal ing sela. Saking pinggiran benawi. Apesing badan dumadakan mas mandhor ingkang kenging sela sirahipun ngantos bantayangan jalaran kanang pustaka watawis benthet awit sakaing agenging sela. Ugi tansah kumarutug kemawon dhawahing sela. Saking geter saha bingung ingkang sami numpak palwa. Palwa lajeng anggoling kerem paresan saha mandhor kula boten saged matur anggenipun kurumbyangan ananging ingkang kaencer kadhawahan sela. Inggih punika namung mas mandhor piyambak kenging binasakaken ngantos satengah pejah. Wasana lajeng katulungan tiyang kathah. Paresan kang gurambyangan ing banawi wilujeng saged mentas tiyang ingkang banggali sela wahu lajeng kakepang ing akathah. Temahan kapikut kajejegan ing tiyang kathah. Saweneh wonten ingkang angentebi sela. Saweneh amenthungi winasuh ingkang tanpa koma-koma. Sanalika wahu tiyang kasepir. Lajeng kaglandhang kimawon kabekta sangajenging kunjara ingkang ler. Dangu-dangu saged krengih-krengih. Sarana mutah ludira saking cangkemipun sareng dipun udi katranganipun tiyang wahu sakit jawal asal saking bawah dhistrik singgahan tuban watawis sakawan dinten pun jawal lajeng pralena. Pun mas agus mandhor pinulasara dhokter. Dinten punia sampun waluya. Sanajan para mitra kula sampun karsa agiyaraken ing pabaratan bra martani. Kawontenanipun kabar kangjeng tuwan asisten residhen ngriki ingkang badhe kaperwasa dening tiyang ingkanglampah awon sarana dadamel waos sarehning winengku dening kang murbeng kawasa wusana wilujeng. Ingkang samanten wahu saking pangraos kula bab prakawis punika. Sampun saestu para titiyang kang angandhut lampah awon sami seling serep jalaran kawistara sanget dhumawah ing prakawis kedadosanipun wawaton sakig nyakit manah. Walahu saking punapa. Ananging sejatosipun dumunungipun tiyang ingkang wicaksana dhasar mangalembana sanget dhumateng kangjeng tuwan asisten residhen ye mislemister. Jalaran saking taberi saha adilipun anggening ngasta paparentahaning praja. Ananging ingkang samanten wahu. Dumunungipun dhumateng tiyang ingkang cupet pamanggih. Lajeng ngukul manah juti. Kakinten sadaya dhadhawuhan ingkang katandukaken dhumateng para punggawa. Medal saking karsanipun kangjeng asisten residhen boten darbe panginten manawi nyungkemi punpa ingkang sampun kacetha ing 2
serat angger. Panggagasing para jugul mekaten ah siya temen tuwan asisten kiye. Dhasar tiyang nagari ngriki punika kula matur bares kaduk wani tanpa duduga. Lah punika sadaya taksih mambet bebasanipun arya jipang. Kang kasebut babat tanah jawi. Dhapar ladak kanthi brangasan. Sampun sumelang malih. sampun saestu bab prakawis punika tumunten angsal katrangan awit sapengkeripun serat punika kula mireng gethok tularing pawartos sampun wonten gandanipun. Tiyang jawi anggenipun kadunungan budi gugon tuhon boten katarik saking agamanipun manawi agamanipun islam kang katurut terah ing bongsa arab mongka manawi tiyang arab boten mulangaken gugon tuhon dene tiyang jawi gugon tuhonipun wahu katarik saking dhasar. Jalaran ing tanah jawi kang akal bakal para dewa. Saged angwontenaken ingkang boten wonten mila dumugenipun jaman mangke ingkang bongsa ageng awis kang kagungan watak gugon tuhon awit bongsa ageng wahu angsal pancer darah ing rasulolah. Wijiling banu kasim namung tiyangipun kang bongsa alit punika se wonten gugon tuhonipun langkung malih manwi tiyang pangalasan pagunungan ingkang tebih ratu celak watu. Punika sangsaya saya anggenipun gugon tuhon malah dereng dangu sawek kala kaping. 8 wulan besar punika. Pun sadi krama bekel ing dhusun majan kartasura. Katarajang ing panyakit kolerah. Nalika sawek sanget- sangeting sakit mawi dipun cepengi pedhang ligan margi para warisipun anggadhahi panginten bilih kang sakit wahu ponca kara kaliyan dhemit wasana pun sadi krama sakitipun saged waluya. Jalaran kapitulungan usada dening tuwan ge. A. breton pan grol. Kados punika jampi kang winastan ing tembung walandi antik kolorine. Lo punika tiyang jawi kok boten kamanah. Yenta panyakit kolerah wahu temen saking godha rusiyaning dhemit punapa kenging tinanggulang dening antik kolerine. Mongka tiyang jawi saged cariyos bilih dhemit punika sanget tiyasa. Kok ngantos kawon kalayan anti kolerine. Sababipun punapa. Kintunan. Korea Nagari korea punika dumunung sahantawising nagari cina kalayan ing nagari jepan mila gupremen cina kalayan gupremen jepan ugi sami amajibi nagari wahu. Tiyang cina saha tiyang jepan kathah dumunung ing nagari ngriku. Asasadeyan nembe punika prameswarining sang raja atilar donya. Ing ngriku sang raja korea lajeng katundhung saking karaton. Pangagenging tiyang bongsa korea anama dhan inkin sareng sang raja sampun lolos lajeng sumedya amandhiri jumeneng nata. tiyang jepan ingkang dumunung ing ngriku lajeng sami kapejahan saweneh ing dinten jendraling wadya bala cina anama titi ingkang kautus dhateng ing nagari ngriku. Ambekta bahita prang. Sareng pangagenging korea dhan inkin wahu amanggihi panjenenganipun jendral sumedya angaturaken pangabektinipun ing ngriku lajeng kapikut amargi katetepaken dhan inkin dados pangagenging brandhal sasampuning kapikut dening panjenenganipun jendral cina. Sang raja korea lajeng kaupadosan sareng kapanggih lajeng katetepaken jumeneng raja malih. samangke ing nagari ngriku sampun boten wonten raresah sarta tentrem. Siyem Panjenenganipun sang nata ing siyem anggenipun karsa amulyakaken wawangunanipun karaton sampun dados saha sakalangkung endah dinulu. Amargi sadaya pirantos ing griya griya mawi pinatik patik ing kancana mulya. Winagun rinengga rengga. Wondening sadaya pirantos wahu welingan saking nagari enggelan regi kawan atus ewu rupiyah. Panjenenganipun sang nata ing siyem kenging kawastanan sugih amargi para tiyang satalatah ing nagari ngriku sami anyanggi paos kajawi paos taksih kathah pangasilan ingkang gumeleng dados kauntunganipun gupremen ing siyem kadosta prabeyaning pakter pakter sarta prabeya pangasilan sanes-sanesipun kathah. Nembe punika wonten saweneh ing pakter walet paosipun dhateng gupremen kathahipun 8000 kati. Ing dalem sakati arta gunggung. 48 ringgit ananging awit saking pakter wahu sampun kathah mitranipun para ageng saha para garap dados waledipun paos boten kaudi. Ing wektu punika sri narendra pinuju gerah. Darbe panginten bilih gerahipun wahu kenging pandayaning tiyang. Mila lajeng andhawuhaken undhang-undhang. Sadhengah tiyang ingkang saged amulyakaken saha saged amratelakaken ingkang damel sasakit wahu. Badhe kaganjar arta wawrat. 5 kati. Mongka ing dalem sakati. 48 ringgit lah pinten ringgit dadosipun. Para tiyang ing siyem sami sungkawa bab gerahipun sri narendra. aMargi bilih ngantos pralaya boten sande ing siyem badhe wonten ruhara. Sabab raosipun kathah ingkang sumedya nedha jumeneng dados nata. Kok eca sanget bilih saged tepang kalihan para garap bengkong dados leres kenceng dados mandhelong. Juru gubah 3
Candhakipun serat purwa lampahan pandhawa cintaka // sira ngawula narpati. aywa madoni parentah. Yen tan kelar iya seleh. Tur iku tembung sembranan kalamun kauningan sang nata sirantuk bendu. Andheku dyan darsasana.// yen wadya nira prajurit wus sanega sadayanya. Payo nuli budhal age. Saksana samya budhalan gumuruh swaranira. Lampahnya datan winuwus kecapa sri naranata.// malebetnya dalem puri. Ingayap cethi pawongan pinethuk prameswarine. Banuwati sang lir retna. Nulya anguswa pada. Dupi wus lenggah sang prabu. Prameswari matur nembah.// kadingaren sri bupati. Genira asiniwaka. Elat saking wawangane. Punapa kang dadya sabab sang nata angandika. Yayi dadiha wruhamu. Samangke si burisrawa.// wus sun pasrahaken maring. Kakang prabu baladewa. Supaya didhaupake. Lawan si wara sumbadra. Kakang prabu mandura. Saikine uwis saguh. Budhalan si buriswara.// marang nagri dwarawati. Patih sekuni kalawan arimu kurawa kabeh. Sawadya prajurit ira. Sun piji andherekna. Salampahe kakang prabu. Samangko uga wus budhal.// banuwati matur aris murcanipun ari tuwan pandhawa saksadulure. Dhateng pundi dunungira. Sri narendra ngandika. Dipetangi pamanamu. Bagawan ing sukalima.// arimu pandhawa mangkin pan wus palastra sadaya. Nora bisa timbul maneh. Mangkono karsaning dewa. Kagyat tyase sang retna. Sumedhot akepyur kepyur. Katon kumembeng waspanya.// dhuh sinuhun kadi pundi. Punapa paduka nata. tan welas lawan kadange. Pandhawa yen kalajenga. Tan timbul murcanira. Sang nata ngandika arum yayi ingsun tan kahinan // ingsun wus milu nglalari. Santana nira kurawa. Lagi padha mulih bae. Nanging karsaning jawata. Iku yayi tan kena. Ingsun sawang sira iku. Kaya abanget turida. // apata sababe yayi. Trisna mring rinta pandhawa. Sapa kotrisnani dhewe. Arimu pandhawa lima. Banuwati tur sembah. Lamun paduka andangu. Trisnamba sami kewala. // tumrap darma putra aji. Denya susila tingkahnya. Amung sakedhik cacade. Tan darbe cipta sabarang. Dene pun wrekodara. Denira sabarang saguh. Mung lenguse dadya cacad.// rayo tuwan pun premadi. Punika kang tanpa cacad wong sigit tur andhap asor. Lemes luwes yen wicara. Prigel datan rikuhan kadosta lamun pinuju. Sowan paduka sang nata. // sarikutan angladosi. Wong bagus wuwuh pidegsa. Manis cakep wicarane. Ngulatana datan ana. Kadya raden janaka. Mila paduka sang prabu. Ulun cacad siya siya.// marang rinta dyan premadi. Yen paduka mangun suka. Rayi-rayi tuwan kabeh. Darma putra wrekodara asamya tinimbalan pinten tan senda tan kantun mung rayi tuwan janaka.// tan milu dipun timbali. Katujune pun janaka. Angasoraken anggane. Rumasa kawengku nata. saben tuwan drawina. Pun premedi sampun tugur. Nyandhak sakeh ing pakaryan.// sang nata ngandika aris kang mangkono iku dora. Kabeh padha sadulure. Mongsa sun karya abeda. Namung lamun bujana. Tunggal sira lawan ingsun anama rasing tyas ing wang.// lamun arimu premadi. Milu bujana ngarseng wang. Sasolahmu teka seje. Lalewamu saya mundhak dadi tyas ingsun susah. Sang retna nembah umatur. Paduka pan maksih lepat. // tamu kedah den resebi. Paduka kendel kewala. Marma ulun kang nyaruwe. Sang nata aris ngandika. aywa akeh kinondha. Mung muji salametipunyayi sira sudhiyaha.// taksih wonten sambetipun 4
0ngka kaping: 47 Kemis kaping. 23 Nopember Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Para ingkang angemin serat bra martani. Kula aturi ambayar sambutanipun punapa malih ingkang taksih waled bayaranipun wiwit tahun 1880. Dumugi sapejahipun tahun punika. Kados sampun urup sanget bilih bayaran wahu karsanipun sami katanjakaken kalayan wedalipun serat punapa inggih ngantos lampahan kalingseman. Surakarta Bandara den mas ariya nerang kusuma kala senen kapengker punika kajumenengaken pangeran namung nunggak semi ingkang rama. Kangjeng pangeran ariya sonta kusuma. Wewahipun paparentahaning nagari ngriki kalayan asisten residhen satunggal kawedanan pulisi sukaharja badhe pethal saking paperanganing bawah kalathen badhe kagolongaken dhateng paperanganing bawah kitha surakarta. Andadosaken maketering manah. Dene ing mangke ing nagari surakarta wonten sasakit padharan ingkang ambayani kados sakit kolerah. Saking pamireng kula ing wawengkon kapatiyan woten tiyang 5 ingkang tilar dunya jalaran kasrambah ing sasakit wahu. Mila mugi sampun ngantos kalenan. Saking pamireng kula kathah para abdi dalem alit ingkang sami remen angaben sawung tuwin kecik dipun emutaken dening pulisi ambiying kemawon mongka tiyang alit pancen boten kenging angedegaken kambengan angaben sawung sasaminipun mila mugi lampah makaten punika sageda sirna. Jalaran adamel kesed dhateng sapadamelan sarta wonten malih sawabipun ingkang boten prayogi. Bilih para gusti tuwin para bandara sampun pantes kemawon remen makaten margi pancen sampun kagunganipun amanggung mukti wibawa tuhu. Sareng tiyang alit sae andodomi kaliyan rinten dalu anglalithing sawung tuwin kecik inggih manawi menang pangabenipun bilih panuju anggundhili saestu anukulaken tekad awon. Kintunan. Singgapura Nembe punika wonten tiyang angsal buwaya estri wonten sacelakipun ing johor baru. Ingkang anggawokaken margi maripatipun sakawan ingkang kalih wonten ing panggenan ingkang sampun limrah. Ingkang kalih wonten sangandhaping gorokan buwaya wahu sampun adamel papejah saha anatoni tiyang malayu. menGgah sagedipun kacepeng sarana kapancing mawi pakan ayam. Batawi Kala kaping. 7. Ingkang sawek kapengker punika. Ing gangbele wonten tiyang ngamuk gancaripun kados ngandhap punika. Tiyang wahu ing nalika mantuk saking kekesahan amirangguhi kontening senthong patileman sampun kakancing saking jawi. Sarta mireng kalesiking semahipun akaliyan tiyang jaler. Tangsulling kancing konten lajeng kageges saha enggal malebet ing senthong. Sumedya amejahi semahipun akaliyan tiyang jaler wahu. Sahuwat ingkang sami anelakaken solah bawaning tatresnan sanget geter sarwi abengok bengok nedha tulung. Para tongga tepalih dening pambengok anedha tulung. Enggal-enggal anggenipun andhatengi. Sareng sumerep bilih ingkang gadhah griya anyepeng lading ageng lajeng karebat saupami para tongga tepalih boten enggal dhateng acengkok bahu. Sampun masthi ingkang among karasikan pejah kaprajaya. Salajengipun tiyang jaler ingkang gadhah griya tuwin tiyang jaler ingkang angrong prasanakan wahu kalados aken ing ngarsa polisi. 1882 1
Ing sawatawis wulan punika ing nungswasapu meh karisakan jalaran wonten angin ageng anglalangkungi. Tujunipun griya-griya ingkang ambruk namung sawatawis. Prahara ing manila ing nalika kaping. 20 oktober kapengker punika. Gancaripun ing pawartos kados ing ngandhap punika. Sakathahing payon griya sami risak makaten ugi kawat kawat inggih kathah ingkang risak. Prahara wahu pinangakanipun saking wetan mangilen ngaler. Ing salaminipun ing manila dereng nate wonten prahara kados punika. Ing salebetipun sakawan jam barang-barang ingkang katapsir regi sadasa yuta sami risak wit witan sami rebah sarta sol griya griya kathah ingkang rebah. Titiyang ingkang griyanipun sami ambruk risak dados sami boten gadhah griya ing mangke kinten 150.000 iji. Sarehning sampun andungkap pundhatipun tahun para priyantun ingkang karsa amojar serat cap capan kothongan kadosta serat karampungan lulusan sanjata. Lulusan panyadening kewan serat sorogan pasakitan serat kalowongan lapuran sapanunggilanipun buk kothong pratelaning pasakitan mawi godhogan tuwin sanesipun serat-serat ingkang polanipun sampun amatuh. Sami dipun aturi nunten amratelakna pamojaripun kajujugna ing pangecapan piyambak saha sampun ngantos alalantaran tiyang sanesipun namung punika namung badhe anuwuhaken kisruh ing prabeya kemawon tuwin kauningana bilih pangecapan wahu sampun kalih tahun punika. kaelih wonten ing griya kula. Menggah prabeyanipun pangecapaning ngriki kaot kalihan ing pangecapan sanesipun katimbang ing sadayanipun mirah ing ngriki. Ingkang anguwasani pangecapan wahu. Se. mudhi. Kula maos serat bra martani. Wedalipun ing dinten kemis kaping. 9. Nopember. 1882. Ongka. 45 mratelakaken samangke salebeting nagari surakarta. Kathah para priyantun ageng alit sami lelangen ngaben kecik akaliyan ngaben sawung. Panggenaning kalangan kalih warni wahu. Dalah patrap-patrapipun boten perlu kula pratelakaken. O boten kadosa nun ambok inggih teka kendelngatasing dahwen punapa paedahipun kadosta sampeyan punika rak inggih bongsa kula tiyang jawi. Sanadyan boten condhong panggalih tumut ngaben kecik akaliyan ngaben sawung. Rehning boten badhe kecalan punapa-punapa. Tanpa perlu anggalih. Mila kula punika namung inggih talah. Ngraosaken bongsa kula tiyang jawi wahu. Dene wedal samngke sampun boten gadhah bebingah mung pados kasengan ngaben makaten mawon boten kaleresan lah bingah punapa ingkang kalilan mongka saking sapamireng kula. Salebetipun wonten kalangan ngaben kecik utawi ngaben sawung. Paningal kula para priyantun ageng alit sapangandhap manahipun sami tentrem tentreming para manungsa wahu. Punapa boten nambah arjaning nagari dalem sumongga sami dipun waspaosna. Awit pun kula punika tiyang bodho sanget mila sanget eraming manah kula. Manawi bongsa kuala tiyang jawi saengga namung ebah makleset kimawon lajeng kamplung bra martani. Sareng bongsa tiyang cina. Nyuwun idin ngadegaken ngabotohan kadosta. Po. Kartu sapanunggilanipun terkadhang wonten kang kawon satus ewu rupiyah boten malebet ing kabar. Punapa bedanipun. E. inggih kula kasupen punapa mawi presen wangsul bongsa jawi tanpa. Bilih makaten pangakah ing kabar wahu. O mila pamuji kula. Namung gumi-gumi ingkang kawogan angagungna gih palimarma. Wangsul bab tiyang estri pun. 25 tahun ingkang ngayut jiwa. Sarane ngombe jeram warangan punika. Punapa kasupen yen pejah ing manungsa wahu. Kathah marginipun ambok manawi sengkang punika kadamel jalaran margi ning takdir. Sampun katepelaken wonten ing kalangan kecik akaliyan sawung. Bilih wonten nalaripun sanes kaliyan kang jaler kados pundi. Sumongga kagaliya ingkang panjang. Kintunan Saking pamanggih kula ingkang manjurung punika kalintu ing panampi. Awit tembung pangowel kaupamekaken dhateng patrap sarusiku. Lajeng angyawara anggepok ngabotohanipun para cina winastan po. Punapa panjenengan saged maos tuwin mangertos dhateng tembung walandi. Yen panjenengan dhasar kacorah sumongga rawuha ing kantor kula. Badhe kula jerengaken serat-serat pawartos walandi. Ingkang sami nyanyampah sadaya lalalangen ingkang kadamel sarana ngabotohan warninipun panjenengan muring- muring mas kabingahan sampeyan mas pantogipun punapa namung bilih gulat gulet gulang guling. Golang golong. Kalihan para botoh. Bok inggih panjenengan amaos wulang dalem ingkang sinuhun kaping sakawan. Juru ngarang. 2
Panjurung bab panarimah ing satitah Nalika palamanipun prabu jayabaya ing kadhiri ing nagari pagedhongan wonten abdi kalangenanipun kala wija sanga prabu kakalih 1. Anama pun drigul 1. Anama pun brengkutis abdi kakalih punika kalebet kagem ing damelipun saha ingkang nama pun drigul sakelangkung kinasihanipun wondene kawijabanipun pun drigul aripik kajeng jayandanu ing ngendra loka kagem kajeng obong ing dhahar dalem sanga prabu. Dene kawajibanipun pun brengkutis angen kagungan dalem pitik iwen saha raja kaya. Lami-lami sareng sami katarimah ing damel pun drigul kapatedhak ganjaran supe sosotya akik yahman pun brengkutis kaganjar supe sosotya barliyan sakelangkung ageng. Saha wonten dayanipun kenging kasewakaken ing samongsa- mongsanipun dhateng para panganten saking sae saha kathah arginipun antawis lami malih pun drigul meri ing ganjaranipun pun brengkutis ugi lajeng kapatedhan ganjaran supe sosotya ineten paset sakelangkung endah. Pu drigul dreng patos marem jalaran teksih kaot kaliyan ganjaranipun pun brengkutis lajeng nyuwun patedhan dalem ganjaran malih. sang prabu ugi lajeng amatedhani awarni sosotya. Sarta picis kartas ingkang endah-endah ananging karsa dalem sang prabu pamaringipun kawadhahan satunggiling pethi kumunci. Saha soroging pethi dilalah dawek katlisut aking pangintenipun sang prabu sampun saestu dados jalaran bingah sarta maremipun ing abdi. Wasana sareng pethi katampen dereng kantenan punapa isinipun pun drigul meksa dereng marem malah amuring muring dhateng sang prabu dene wujud makaten kaparingaken kamanah dereng cucuk sanget kaliyan kangelanipun dene saben saben dhateng ngendra loka amendhet kajeng jayandanu. Tanpa sarantanipun pun drigul dereng patos parlu abandrekaken pethen dhateng pandheyan lajeng nyuwun ganjaran malih amargi madhaliyon nanging kapanujon pun brengkutis sampun darbe panuwun madhaliyon wahu. Mongka mireng bilih dipun meliki dening pun drigul saha kinten badhe kapatedhakaken saking lepasing budinipun pun brengkutis lajeng asundhul unjuk ing sang prabu. Manawi pancen pun drigul merekaken ganjaranipun awarni supe barliyan kaunjukaken wangsul kaparingna pun drigul pun drigul mireng inggih kalangkung bingah saha anglilakaken pethinipun ingkang kumunci kaparingna pun brengkutis sanadyan pun brengkutis sampun mireng terang manawi pethi endah saha kathah isinipun ewadene brengkutis gadhah pamanggih sirnaning gemblungipun amusaparataken pamanggih punika dhateng kyahi ajar ing ardi wilis saking pamecaning ngajar makaten manawa kowe buru isining pethi kang durung mesthi. Angilangake ali-alimu kang wus katon pakolehe lan wujude tetep gemblungmu. Wangsulanipun brengkutis sadaya wahu atas sanga prabu ingkang ngudaneni panglulon kaanggep gemblung utawi boten margi panjenengan nata sampun sipat ngalimun kyahi ajar lajeng suka pepenget dhateng pun brengkutis mawi rinengengaken ing sekar sarkara makaten. // janma kang datan narima. Maring satitah ing widi. Sayekti iku pan malah. Sirna kabegjane sami. Yen sawabe saking. Lali kabecikanipun kang wus ginegem ana. Ing ngasta teka ngupadi. Ring kang luwih becik katon kethap-kethap.// yeku wong kang tansah ngelak awit sumengguh ing galih. Nampik antuke kabegjan adhakan kang wis den panggih. Dadya nora pinikir. Sasat ngrusak begjanipun ingkang wus gamblang gamblang. Gemblunge tansah akardi. Isaning tyas lawan celaning kang ongga. Nalika sumanten dereng tamtu karampunganipun lajeng katungka praja pagedhongan era eru utawi ura uru. Cariyos punika lajeng kasigeg. Ingkang amethik saking buk cariyos kina. Imgm kanapi karan wiyasa. Cariyos serat mintaraga wiwaha jarwa // tegese sami angambah gagana. Cara lampah ira sang supraba. Kalayan sang arjuna. Neher amuwus sang supraba. Raden pamade pakenira lumampah aring ayun manira kang lumampah ing wuri mugi parenga. Sang arjuna sumahur. Pukulun sang wara dewati mara pakenira eken lumampah ing ayun yekti ajrih manira. Welingipun sang sinuhun manira kinen mangiringena ing pakenira. Balik pakenira lumampah ing ayun yen pakenira lumampah ing ayun panedha manira pakenira angila tengah. Sampun mawi ules-ules. Karane pakenira manira eken mangliga tengah sang wara dewati. Manira supados waged anyawang. Raras rum luruse madya pakenira.// yan ruhuna ulun kasi katon kita bari bari lagi tolehen. Yen pareng lumakwa kadi wehna mareka menen panuntuna. Ramya niki aneng wuri manembu kena kauluna mala wruha. Nyan suruhan mahaywa glunganta mangayati lukarnya meh tiba. // tegese angucap malih sang arjuna. Pukulun sang wara dewati. Yen manira lumampaha ring ayun pramila mene enggen manira meksa ing pakenira. Nunten sakedhap-kedhap anoleh ing pakenira. Bulah manira puniki wenanga anunutun ing lampah pakenira. Pukulun manira puniki kinen amana kawan ing pakenira. Dadi manira ingkang lumampah ing pungkur. Dene karya manira yen wiraganing gelung pakenira runtuh manira kang amuyuha. Manawi gelung pakenira lukar manira kang ngaruh-ngaruhana.// mewu juga tumonana mukana puru-puru calayan tiningalan. Tan adodosa nimarengu tapwa yan alana arasmining guyu. Yen ring dalemi eng wngi mangante 3
peteng ngunangingan geges mara. Tan dadi tan tikel juga alista kadi majaraken sih ing ati.// tegese amuwus malih sang arjuna. Dene tan sinahuran maring sang supraba. Dhuh pukulun manira tingali tingal pakenira kadi arengu maring manira. Manira boya rumasa yen adodosa. Awon tiningalan yen tiningalan yen tiuyang lumampah sakarongron mawi rengu. Apenet ingkang sami gumujeng. Manira punika ta sang wara dewati. Jabane jerone ati manira raosung peteng andhanu. // mangkana lingira danapi tan wruh iki sanga ngi rewsalah sahur. Rakyana doulih nrepati putra lumaku uningan tika ngawas. Rincinikang suralaya matingkah angulilingi meru parwata. Barata warsa mandhala kidul dikung ngarah arah ring ngastina. // tegese mangkana wuwusira sang parta. Mongka sumahur sang supraba. Nanging salah sahur ira. Raden pamade manira atetaken ing pakenira. Sampun tebih lampah manira puniki kapungkur ing suralaya. Tuwin ing sumeru sampun kalangkungan. Kalayan ta raden ing pundi leseripun nagara pakenira. Kang winastan ing batna warsa. Tuwin prenaha nagari ing ngastina. // tan rumaras karitwa singano naya-naya. Bisabaning angkareku nira sapataksi kita kari nira kalima sapati brata. aywa inopakenta ika sangu buhaya dudu ta sakeng sira. Lingwa sang arjuna. Nahuraken sapatan juga sira dleleng mata.// tegese mangkana patakonira sang supraba maring sang arjuna. Neher sumahur sang arjuna. Pukulun sang wara dewati singa ingkang pakenira takekaken dhateng manira. Tan dadi rasane ati manira pakenira wahu ataken nagara manira ing batana warsa. Punika sang wara dewati kathah ingkang kagagas raose manah manira. Kaengetan kadang- kadang manira kang kantun wonten ing ngasrama. Manah manira kadya sinendhel kangen ing kakang manira kekalih. Rayi manira kekalih. Kalayan kangen ing ibu manira. Tuwin mring garwa-garwa manira. Bulah jangen manira mring garwa garwa sang wara dewati kang dadya panglipure lara manira. Neher mesem sang wara supraba aningali marang sang arjuna. Anglirik nunten amencem.// mangkana denira marekaken kira-kiran tucapang katungkulan. Lwah ring lurah niki tuhuna parwata mangapa kasor keng tasik. Ring mapasir mapandhani karang liman smu leyep tiningalan. Ri pamakma nambaya ngadoh wruhana wadak nambeking mulat. // tegese mangkana sang arjuna lan sang supraba kang maksih wonten ing ngawiyati. Lorah-lorah tepining ernawa tuwin tepining parwata. Kadulu maneka warna asri kawuryan. Singa katon kadi manembrama tumuruning sang supraba lan sang arjuna sangking gagana. Neher sampun liwat jajahaning suralaya. Tandya ngambah jajahaning ngima-imantaka. Lampahing surya lagi tumiling mangilen. Yata marepeki kuthaning yeksa dipa. Neher sang supraba lan sing arjuna wus nunggil rembag. Sang arjuna laju amatak aji kemayan. Pinenciring yu.// sudira draka // akeh go pthi nira tange haya driwaksan. Leswati rasa padha kekes wawilasa. Lawan ngocapa ring paya sampun narpat. Ndah mangke ta sira tkeng ri kang parana.// tegese akeh yen wuwusen tingkahe ngupayanira sang arjuna lan sang supraba. Sami aweweka. Laju manjing ing taman welahaning ngima imantaka. // ring tamani welahaning puri pararywan. Stri ngantapura kaadha padha majanglek. Len tang stri pakirimira hyang ngendra nguni. Mangliya meta meta neng kadewatan.// teges ering taman welaha nunggyanira rarywan. Sang supraba lan sang parta. Wong estri ing ngantapuri sami angadhang wonten ing ngudyana wana. Kalayan wonten widadari titiga wontening taman punika. Kikirimira sanghyang indra ing nguni. Sami wonten ing taman kacelakaken dening sang supraba. // wanten ramya racana sunya kawacanya. Kaneng kapataru paran sang arya parta. Ring rangkal pathi kadulur niran panganti. Sakaraning ngujararum karengwa denya.// tegese wonten papajangan asri warnanipun. Punika kinarya cacawisanira sang supraba. Ananging unggyan punika asepi dereng wonten kang linggihi. Samangke sang arjuna sampun alungguh munggeng kalpataru. Tegese kalpataru. Kayu kencana ajembangan kumala. Awor retna agodhong lusir. Gandanipun langkung dening arum. Apantes dinekek jroning lalangse. Yen kala wonten sajroning langse. Gengira sedheng. Yen kala wonten ing jawi gengira sakekayon kang ageng. Punika sang supraba alinggih wonten ing papajangan. Karane sang parta alinggih wonten ing kalpataru. Ing mene yen apapasihan sang supraba lan sang niwataka waca kadulu dening sang parta tuwin sakwehning ngujar gati kapiharsaha dening sang parta. Ananging sang parta wontenira ing ngriku alimunan tan katingalan maring wong sakwehning. Wus rumanti sang parta. Taksih wonten candhakipun. 4
0ngka kaping: 48 Kemis kaping. 30 Nopember Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Para ingkang angemin serat bra martani. Kula aturi ambayar sambutanipun punapa malih ingkang taksih waled bayaranipun wiwit tahun 1880. Dumugi sapejahipun tahun punika. Kados sampun urup sanget bilih bayaran wahu karsanipun sami katanjakaken kalayan wedalipun serat punapa inggih ngantos lampahan kalingseman. Kados pundi ta mas branta asmara. Kula wisudhan sampun gangsal wulan kalampahanipun pawartos sawek panjenengan kintunaken sapunika. Para ingkang amaos rak inggih sami kemba tampinipun dene panjurung sampeyan sanesipun kula pacak kemis ngajeng punika. Juru ngarang Surakarta Kala ing dinten senen kaping. 16 wulan sura ing tahun punika. Wanci jam 9 enjing. Panjenenganipun raden ayu adipati sasra nagara. atilar donya kondur ing kalanggengan sampun yuswa. 68 tahun ing dintenipun salasa wanci jam 10 siang. Layon pangkat saking saking dalem kapatiyan kasumarekaken dhumateng astananing dhusun manang. Lampah-lampah ing layon mawi rinengga ingkang asrinipun kadi tanpa upami. Punapa malih waktu wahu ing dalem kapatiyan jibeg sakaliring bongsa luhur. Ingkang rawuh anjurungi saha manadukara pangkating layon. Kintunan Aneh sanget Nalika wingi kula mantuk saking kakesahan dumugi sacelaking dhusun banaran kula sumerep lare apapanthan kula pitakeni wangsulanipun mentas sami ningali klapa epang tiga. Tanemanipun mas ngabehi ranu dimeja. Abdi dalem mantri pamaosan ing bayalali. Ananging dununging klapa epang tiga wahu wonten salebeting cepuri. Ing sarehning kula dereng nate sumerep saking kapengin kula badhe nyumerepi wujudipun kula lejeng malebet ngiras sinahu tepang kalayan ingkang darbe taneman kula lajeng kadedahaken panggenanipun tuwuh ing cikal wonten ing sakilen pandhapi. Cikal wahu sawek ngumur. 2 tahun klapa satunggal tuwuh cikalipun 3 uwit inggilipun sami 3 kaki. Wujuding uwit cikal abrit semu ijem godhonging cikal sami ijem sumamburat pethak ngantos sawatawis dangu panggagas kula. Mongka ingkang limrah klapa satunggal tamtu amung tuwuh cikalipun satunggal wasana punika saged tuwuh tiga. Wujudipun sami sarta katingal sae. Saupami lajeng kadunungaken ing epot saiba saenipun amargi oyoting cikal tiga uwit wahu amor dados satunggal dereng patos panjang. Ingkang nambahi sengseming manah malih. cikal wahu katingal dereng kapendhem ing siti. Wondening patrapipun pananem ing ngajeng. Klapa katumpangaken siti. Mripating klapa 3 iji. Wonten nginggil lajeng saged tuwuh satunggaling mripat sauwit cikal oyoding cikal tiga malebet ing siti angawengi klapa ingkang thukul dados saya sae wawangunanipun mila pamanggih kula taksih langkung gampil kapendhet lajeng kadunungaken ing pot. Wonten saweneh ing rara anama sadikem anakipun tiyang anama pak sadikem ing dhusun slembi. Bayalali. Pun rara sakalangkung murang dhateng ujaring sudarmanipun pramila sarehning sampun rumaos keweken ambudi murih saening kalakuhanipun saksana pun rara katundhung kapurih kesah dening sudarmanipun sarta sampun badhe boten kaaken atmaja salaminipun gesang. Ing salajengipun rara sadikem ing samurcanipun saking wisma. Lajeng suwita dhateng saweneh tiyang dhudha anama sadirya ing dhusun jelek laminipun kirang langkung. 2 tahun sareng lami lami pun rara sadikem anggar bini. Nalika tanggal kaping. 12 wulan besar ingkang kapengker. Sampun andungkap mangsanipun 9 wulan karaos bilih badhe wedaling jabang bayi. Rara sadikem sakalangkung sungkawa. Amargi badhe boten kantenan ingkang ngaken waweka pun jabang. Sanalika punika rara sadikem lajeng murca saking wismaning sang dhudha. Dumunung ing satepining jurang jirit sakiduling dhusun jelek ngantos antawis. 2 dinten sadalu. 1882 1
Sasambatipun amelas arsa. Rumaos bilih sisikuning sudarma badhe anjalari cintaka. Dintenipun jumungah tanggal kaping. 14 anunggil wulan besar. Wanci enjing sampun dumugi wancinipun jabang bayi lahir jaler. Sareng jabang bayi sampun karesikan piyamabak awit saking gempunging manahipun jabang bayi lajeng kalebetaken ing erong satepining jurang wahu. Nalika punika kathah para estri pinuju tanem wonten sacelaking jurang wahu. sareng mireng tangisipun sang jabang bayi para tiyang sami anggatekaken wahananipun para estri sami sumerep terang jabang bayi badhe kalebetaken ing erong. Lajeng sami pitaken. Lo niku bayi bayi napa dene mokal temen onten jurang karo kok ajeng dilebokake erong. Sadikem mangsuli. Niki gih anak kula dhewe leh kula manak inggih onten ngriki. Para tiyang pitaken malih napa boten duwe bapa. Wangsulanipun. Ah rak mokal onten bocah tanpa bapa. Dadi karo napa. Nanging satemene kang temen bapakne boten ngaku. Dadi kula nekat ajeng kula paseg mawon ayake netepi sindhening tledhek sing muni reyang reyong gelem minihi sudhik momong nika. Para tiyang mangsuli malih. lah jeneh sok glothka glathe. Nuruti senenge. Dibiyantoni hawane. Angemataken rasane. Ora mikir wasanane. Wirang ing donya bae. Sangsara lalakone. Yen konangan prentah gedhe. Prakara diulurake. Tru diukum samurwate. Iku lagi donya bae. Durung besuk ngakerate. Siksane rong ewu mene. Lah endhuk padha weruhe. Wus lumrah bangsaku jawi. Kowe padha prawan sunthi. Kang becik den ngati-ati. Supaya payuwa laki. Aja dumeh ora weruh. Wiwit seneng buri embuh. Jangji karep padha saguh. Tur tembungmu tambel butuh. Ngarah apa sapa weruh. Rara sadikem sakalangkung lingsemipun sarta amrasajakaken embok ampun akeh-akeh sing di gunem mundhak keronta -ronta ati kula. Gih puluh-puluh kepripun empun bejane awak kula. Mapan barang empun kebacut enggih empun lumrah embok sabarang lelakon kang wiwitane anak niku. Wusanane boten enak kang wiwitane bungah wusanane susah. Empun boten kena kula singkiri. Sanalika wahu para tiyang katingal sami welas lajeng mudhun dhateng jurang. Amitulungi pun rara sadikem dalah wekanipun kainggahaken dhateng sapinggiring sabin kadunungaken ing griya gubug tansah dados titingalaning para tiyang kathah. Sarta para tiyang wahu sami anyukani sih piyambak wonten ingkang wujud tatedhan wonten ingkang wujud pangangge. saReng antawis dangunipun rara sadikem lajeng mangkat sumedya mantuk ing wismaning sudarmanipun sarwi angemban atmajanipun sasambatipun rumaos sampun kaduwung lalampahanipun. Kintunan. Patanen Sareng kula mentas laledhang dhateng baya lali. Anyumerepi tataneman ing salering kitha. Sakiwa tengening dhusun karang dhuwet kacariyos punika tatanemanipun raden ngabehi jaya artana. Anjalari pangagasing manah kula. Pancen pantes kaangge tuladha ing ngatasipun pambudi daya wahu. Wiwit sakiduling dhusun karang dhuwet sapangilen dumugi wates kidul wetan punika kataneman kopi. Sahantawising uwit kopi kataneman kajeng dhadhap kaselanan uwit pisang. Sareng uwit kopi sampun sepuh sahantawising taneman kaselanan taneman kacang. Sahantawising taneman kacang kaselanan taneman jagung. Dados tegil wahu melikipun lumintu kemawon mongka tegil ingkang kataneman kasebut nginggil wahu pinten-pinten bahu. Sakilen dhusun isi taneman pantun gaga sarta kacang cina kacang ruji. Miwah sata salering dhusun isi taneman pantun gaga jagung katela pohung katela pendhem canthel tebu sapinggiring tegil wahu kataneman deling cendhani. Ingkang mesthi kathah papajenganipun wiyaring tegil ingkang kataneman wahu. Saupami kula ubengi sadinten kemawon sampun rekaos ingkang nambahi pangunguning manah kula. Bilih mongsa panen punapa boten bingung pamendhetipun. Kula pitaken tiyang ingkang celak ing ngriku. Cariyosipun anggenipun panen sadaya taneman wahu sampun masthi saben dinten dados sampunnboten nate pahilan amargi kajawi tegil tegil sakiwa tengening dhusun karang dhuwet ing dhusun dhusun gadhuhanipun sadaya sabinipun kataneman pantun saha kacang. Ewadene darbe raos taksih kirang sabin tandhanipun ing salebeting dhusun sarta kebon-kebonipun taksih kacakan dipun tanemi jeram bali pinten-pinten atus uwit ingkang wohipun sareng dadosipun. Kula rumaos sanget menggah ing badan kula. Ing atasipun darbe kebonan boten langkung 2 bahu cengkal wiyaripun teka saged bera boten isi taneman ingkang maedahi. Kajawi amung thukul rumput sarta ron wedhusan mongka saking pamanggih kula sami-sami panggaotan tatanen wahu kalebet onjo piyambak para alit ingkang wekel ing patanen inggih cekap saiba dipun santosani kados ing karang dhuwet wahu. Nalika kaping. 23 wulan nopember punika. Kula lumampah ing margi ngajeng canthang balungan kampung kamlayan saking kilen mangetan sumeja mertamu dhateng griyanipun sadherekan kula nama mas K nanging kapinujon jawah. Tujonipun kula sampun angrenggep songsong. Awit sampun katingal 2
mendhung gumandhul. Sareng dumugi margi sawetan canthang balungan songong kula boten saged megar. Mongka jawahipun deres dados songsong mingkup kemawon jalaran sangking margi ciyut sanget saha bethekipun pating sleyot ngantos angsal gangsal pemahan dereng saged ngegaraken songsong. Wusana sandhangan kula ngantos klucut. Sareng dumugi griyanipun sadherekan kula wahu. Sawatawis sampun bage binagekaken kula lajeng pitaken. Kangmas kados pundi margi ngajeng sampeyan sapangilen punika. Bilih wonten tiyang mantuk dhateng rahmatulah. Saiba susahipun anggening ngedalaken layon dhateng radinan ageng sadherekan kula amangsuli. O adhi inggih rakaos sanget awit lajeng anedha rukun dhateng tongga. Ambikak bethek saurutipun dumugi margi ageng. Sarta yen wonten tongga kula badhe ringgitan cucal punika yen ambekta kothak inggih kados manawi wonten sadherek mantuk dhateng rahmatulah wahu. Wangsulan kula o inggih rakaos sanget bilih makaten wusana sareng sampun rampun parlu kula. Kula lajeng pamitan mantuk. Ingkang punika prayagung ingkang kawogan margi wahu. Bok inggih anggaliha. Supados sampun dadosaken kasusahan makaten. Kintunan. Langkung malih bilih tenaghing dalu wonten bancana latu tuwin pandung. Juru ngarang. Kendhal Saweneh ing tiyang estri. Anama embok tumpak ing kampung kebon dalem anuju pekenan pahing. Dhateng ing peken grising. Sasadeyan ulam gesek satelasing daganganipun sumedya mantuk wonten ing margi karaos sumuk kendel adus ing lepen sacelaking margi ageng. Kalayan kancanipun bakul para estri kathah. Ugi sami adus ing ngriku embok tumpak sasampunipun adus lajeng mentas embok tumapak karaos kados kacokot semut pawestrinipun saking boten saged anahanaken ngantos boten enget katulungan dening kancanipun bakul kapratitisaken ing pawestri wonten lintahipun sanalika punika bok tumpak lajeng kabekta mantuk ing wismanipun katumpakaken grobag wondening lintah wahu. Kadudut sakalangkung angel sagedipun uwal kasemprotan toya ingkang mawi sarem sarta sata eca. Mawi kaunjukaken sauwaling lintah taksih mijilaken ludira. Tujunipun saged wilujeng. Cina Awit saking serat nwalanipun sri narendra cina. Angawula wisudha dhumateng bebi siyog dados konsul bongsa cina dumunung ing nagari enggris amargi sampun katitik kacekapaning nalaripun sarta mentas kautus amanggalani wadya bala dhateng nagari kolae. Saged anyepeng elka i ingkang sampun anandukaken druhaka. Adamel resah wonten ing nagari wahu. Sasampunipun elka i. Kapikut kaesrahaken ing pangadilan nagari cina. Ing nagari kolae samangke tentrem. TJ. I. Sarehning sampun andungkap pundhatipun tahun para priyantun ingkang karsa amojar serat cap capan kothongan kadosta serat karampungan lulusan sanjata. Lulusan panyadening kewan serat sorogan pasakitan serat kalowongan lapuran sapanunggilanipun buk kothong pratelaning pasakitan mawi godhogan tuwin sanesipun serat-serat ingkang polanipun sampun amatuh. Sami dipun aturi nunten amratelakna pamojaripun kajujugna ing pangecapan piyambak saha sampun ngantos alalantaran tiyang sanesipun namung punika namung badhe anuwuhaken kisruh ing prabeya kemawon tuwin kauningana bilih pangecapan wahu sampun kalih tahun punika. kaelih wonten ing griya kula. Menggah prabeyanipun pangecapaning ngriki kaot kalihan ing pangecapan sanesipun katimbang ing sadayanipun mirah ing ngriki. Ingkang anguwasani pangecapan wahu. Se. mudhi. Panjurung mongka wangsulan dhumateng nyahi pandampura surakarta Serat saha ingkang tabe kaurmatan gung winamtu akathah kathah katur panjenenganipun tuwan ingkang macak macipa bra martani. Panjurung kula punika yen wonten selaning papan sineselna bra martani. Sasampuning kadya punika wiyosipun kula sampun anguningani panjurungipun nyahi pandampura surakarta. Ingkang pinacak ing bra martani dinten kemis kaping. Nopember punika suraos aparing pawarti dhumateng para tiyang ingkang sami andaleya ing atasipun bancana saking lisah latung. Punika nyahi pandampura andarbeni nokil saking kabudi dayanipun mamrih lisah latung wahu boten adamel bilahi. Kerdah mangkaten pratikelipun upami lisah latung 4 bageyan kaworana lisah klapa sabageyan punika urubing latu ugi boten kaot sadaya suraosing serat ipun nyahi pandampura sapiturutipun sampun kula sumerepi terang. 3
Menggah ingkang mangkaten wahu. Sareng kula mentas amaos seratipun nyahi pandampura. Sanalika kula lajeng angyektosaken kados cariyosipun nyahi pandampura. Ugi tetes datan siwah tuwin sampun lajeng kula waradinaken dhateng para sanak kadang kadeyan kula. Supados sami angangge saking kabudi dayanipun nyahi pandampura. Sarana andherek badhe ngagge saha sakalangkung suka tuwin anayogyani. Amila saking suka bingah ing manah kula dados ancang anyandhak kalam panurat suka senenging manah. Satemah lubering cipta kados ing ngandhap punika. Lir sakara sukaning tyas kami. Nalikantuk pawarta sing mitra. Kang tigas kawuryan rane. Pandampura pinatut surakarta kanang papanti. Lir sekar sekar megar. Karum gandanipun lir dudupa kina kobar. Gonda kongas lir ratus nembe binasmi. Lir boro gonga wida.// lir kinonyoh dening wangi-wangi. Binuratan lenga rum manistya. Yen tarulata kang angleh. Mangayam labuh catur. Tinurunan tibaning riris tataru tumaruna. Didi tumaruntum. Tungtum muyeg angrembaka riyo-riyo wilis tinon angremeni. Sinome sri kawuryan. Katandhan pun. Mardawi. Candhakipun serat mintaraga wiwaha jarwa // rupanyan patura yatib mlek gelungnya. Mwang kengkenya bujangga narmarang ta warna. Gatranyan pwa kadi tatur anyar sinangling. Abratan sepathika graha sinarengga. // tegese sampune alinggih ring grahaspathika sang supraba angureweni sang supraba. Anti anti dening ngatengah wilis remanira sang supraba. Asinjang walungsunganira hyang antaboga. Warnaning sinjang kadi kancana sinepuhan abra cahyane grahaspathika. Kalinggihan de sang wara dewati. // endah ta spathika graha salin prabanya. Akweh tapsari duwita mulat wikalpa. Etunyan para mangungang waneh ana ngling. Indung toh swapata kita ri maskulingnya. // tegese endah warnaning papajangan kalinggihan dening sang supraba. Kang rumeksa papajangan punika widadari titiga kikirim ira sanghyang indra ing nguni. Mongka widadari tiga punika sami pangling kapanggih lan supraba. Amuwus widadari punika heh babo sapa sira purun-purun alinggih ing bale kancana puniki. // ndandura nrepa suta yan katona denya. Sarwe can pacleka dresa suksma tatya. Sang lengleng ta juga tinonya dina cipta. lwir soka ngling alangennya mulat lumengge.// tegese kadhatengan sang supraba widadari widadari titiga punika botehn uninga yen sang parta wonten ing kalpataru. Sabab sang parta anglekasaken aji kemayan. Adus asuksma tatya. Dadya waranggana drubigsa reksasa tan kawasa yen uningo aring sang parta. Waranggana sang lengleng mandhanu dhateng nuliha ing lih munggeng soring kalpataru. Anglinggihi pangkonira sang arjuna. Sang parta alon anongga payodaranira sang lengleng mandhanu. Mesem sang supraba.// angres tyas nika kwlasta marek tikang wnang. Stri kendran pakirimira hyang indra nguni. Ndak was was pwa kita kadi wraha kulingnya. Mangeh niscayaning manah ira tkang ling.// teges emojar sang supraba maring widadari titiga punika. Kakang praba sini. Kakang warsa sini. Pekenira sami pangling dhateng pun yayi. Inggih manira pun supraba. Neher rinangkul sang supraba dening widadari tiga punika. Lingnya adhuh ariningsun yayi sira. Iya manira widadari kikirimira sang sinuhun ing nguni. Ariningsun ni supraba sapa rewangira prapta ing ngriki. Dene tekanira asri asrining widadari ing suralaya tumurun maring madya pada. Sang prabu niwataka waca ora ana den ucap malih rina lan wengi muhung sira yayi supraba. // sungsut detya pati sunada ring hyang ngindra. Tan len etunika ri tan kaweh ta nguni. Mangkin kembu ana dhatang sang arjuna ngka. Nahan hetu sanga suradi panengkanya.// tegese angucap malih sang praba sini. Yayi supraba. Sang prabu niwataka waca banget runtike maring sanghyang indra. Karane runtik dene pakenira boya den sungaken kalayan wuwuh bendunira sang prabu. Dene sang sinuhun amet sraya maring sang arjuna. Dadi sang niwata ayun anglurug tumuli maring suralaya. Ingsun iki kangen ing sanak manira kang kari. Mangkana wuwusira sang prabasini. Neher asegah tangis waranggana ika.// kawitana// taksih wonten sambetipun. 4
0ngka kaping: 49 Kemis kaping. 7 Desember Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Para ingkang angemin serat bra martani. Kula aturi ambayar sambutanipun punapa malih ingkang taksih waled bayaranipun wiwit tahun 1880. Dumugi sapejahipun tahun punika. Kados sampun urup sanget bilih bayaran wahu karsanipun sami katanjakaken kalayan wedalipun serat punapa inggih ngantos lampahan kalingseman Surakarta Nalika angrintenaken kemis wage tanggal kaping. 12 wulan punika. Tiyang nami S dumunung ing kampung keprabon surya mijayan mangkunagaran griyanipun kalebetan durjana pandung. Sarana ambabah sangandhaping konten butulan ingkang kilen mongka ing wanci sonten wahu sampun mirantos anggenipun olah-olah badhe kadamel memulya bagendha kasan kusen mila sarampungi bok S sabatihipun lajeng sami agarap godhong kadamel takir. Sareng jam. 11. Anakipun ingkang taksih sesepan anglilir sarwi anangis ing ngriku bok S. lajeng kendel pangagaripipun amurugi panggenaning weka ingkang mular wahu. Lajeng tileman sarwi nesepi. Dene rencangipun ugi lajeng tilem wantunipun angeloni lare kalajeng tilem sareng wanci jam. 2 bok S. anglilir kaget aningali dilah sami pejah. Ing ngriku lajeng agugah ingkang jaler. Bapakne tangiya ta diyane kok mati. sanalika kang jaler mireng panggugah ing semahipun gumregah tangi sarwi anyumed dilah. Sarteng pandaming dilah nyoroti salebeting wisma kawistara yen sangandhaping konten katingal dipun babah durjana. Gramenipun sinjang lurik tigang buntel boten wonten bok. S. lajeng sambat mati aku mati aku gene buntelane digawa maling. Ingkang jaler amangsuli. Ta menenga aja guguri pikirku. Barang ilang ya wis digawa maling ya digoleki. Aja clathu sora ngeget-egeti tongga. Wis ta kariya tak golekane. S. lajeng medal sarwi asikep pedhang angubengi griyanipun utawi sajawining cepuri. Sareng boten wonten sebawaning durjana lajeng dhateng griyaning akrabipun ingkang boten tebih saking ngriku. Nguwuh-uwuh sarta mrasajakaken kados ing ngajeng wahu. Tandya para akrab. 3. Iji trangginas medal tumut anglacak mangilen dumugi purwasari. Sareng boten pinanggih wangsul dumugi ngapeman S. wicanten dhateng para akrab punta niki saene sami prenca mawon ngupados lacak pundi kang angsal kula tiyang kalih sampeyan kalih. Kula mangaler dhateng pethetan anjog ing kreteg peken legi. Setabelan pecinan ngajeng dalem paresidhenan gebalen sampeyan sakeparenge. Enggalipun lajeng sami pisahan sareng S dumugi gebalen mojar dhateng kancanipun le kowe metuwa dalan pager bata dalem ngadi wijayan dene aku mubeng metu kulon ambok manawa kowe kepranggul wong kang ngemperi banjur lokna utawa jaluka tulung konca bumi rak banjur dipitulungi. Ing ngriku lajeng sami pisahan sareng S dumugi radinan sakilen ngadiwijayan sawek badhe menggok mangidul wanci jam 4 ing ngriku S kapethuk satunggal tiyang sarta anggendhong buntelan S gadhah panginten bilih punika sang duratmaka ingkang dipun upadosi. Mila lajeng kapitakenan e ca sing digendhong niku napa. Kangh sinung ujar solah julalatan esmu ringga. Mangsuli kalayan mire. Gowoha napa-napa ambok dika teka meneng gawene napata. S mireng wangsulan makaten lajeng pinrepekan kang rinaketan anggiwar lumajeng mangaler ingkang anjog ing lepen pepe. S amboten kumedhap ing manah. Wicanten sarwi ambujeng. La nyata maling. Makaten wahu boten mawi alok nedha tulung dhateng konca bumi ngriku. Lo punapa ingkang winastan blangkeman. Sadumugining pinggir lepen sang duskarta sampun katingla ngambang ing toya. Makaten ugi S amboten miris ing ngriku S kados angengeti cariyos nalika sang sena anggebyur ing samodra. Mituhu sang dwijawara kang sinawung lagu sinom ingkang dhawah pada makaten. Anrang baya amrih tuhuning ngagesang. Mila druhaka lajeng tinututan ing mongka mentas jawah deres mila ilining toya sawetawis santer. Punapa dene lebetipun inggih mindhak sareng manengah toya dumugi dhadha. Ing ngriku S saged celak kalayan sang duratmaka. Rehning taksih peteng paningal kirang premana. Panyiptanipun S sang durjana kenging karanggeh ing pedhang. Ananging duratmaka indha salulup ing toya. Boten antawis dangu 1882 1
mancungul durjana lajeng anamakaken kadga dhateng. S klobak. S milar. Tujunipun taksih sami rineksa ingkang adamel gesang. Dereng anakdir bilahi dhumateng kang sami poncakara. Mila dedamel wahu amboten purun sonja dhateng jasad sareng sampun saprapat jam danguning anggenipun gentos salulup utawi milar. Sang durjana manabda makaten punta ngaso dhisik karo dika kula jak rembugan sadangune kula lan dika padha ujeg-ujegan rasane ati kula kalinganing ceceg mas punta meten mawon barag gawan kula niki dawek padha diparo mawon mulane dika kudu kula penging wara. Janji rukun waton remit rak gih empun ta wong pancen dika boten kemalingan mon S mangsuli lo oleh kula nututi teng dika niku kula kemalingan. Dadiya makaten niki gih dede barang dika. Sabab leh kula maling adoh. Boten sakiwa panengene ngriki. Mulane dika trima kula wehi saparon buntel. S nedya ngecani manahing durjana. Wangsulanipun gih ta rukun gih rukun ananging gaman dika becik diselehake. Dene kula gih makaten. Sang druhaka krodha mangkrak sarwi mojar. Yah wis padha ijen aku gawa pedhang kowe ya gawa. Ayo dhe ngatiwas mongka lebetipun dumugi jongga. Mila sang druhaka lajeng salulup dhateng sabrang ler. Buntelan maksih kagendhong. Dene S badhe nututi amboten jajag kados katuju panggenan ingkang lebet ing ngriku lajeng gadhah kaengetan mila lajeng alok tulung. Konca bumi tulung. Maling maling la ngalor- ngalor . boten antawis dangu para tandang dhateng. Sami asikep dadamel amaneka warni. Utawi obor salering lepen tuwin kidul angendhunu. Sang durjana sareng anon para tandang langkung kathah. Lajeng larut bayuning ongga. Wusona angathether nyekukruk satepining warih. Katali kapara tandang gumyak sareng alok sarwi ngethungi waos tuwin sanjata. Warni warni bilih kapratelakaken S taksih wonten samadyaning lepen boten kendhat anggenipun wicanten sora. Ampun di bedhil ca nek kena kula. Wong jerone jamak kula boten jajag para tandang mangsuli gih ta ampun samar. Dika kungkum wonten ngiku dhisik saweneh wicanteng dhateng snag duratmaka. la iyakna sing sok rerepen sinom grandhel sing tibaning pada. Tumbak ngrangap katon rondhalan perawan o ngoten nun kula dherek mawon. Nutut apa bongga. Nek bongga tak rampungi. Yen nutut gamanmu selehen. Inggih mas dherek mawon gaman kula sumongga. Menggah wujuding dedamel wahu pangot durjana lajeng kataman pusara. Sampun saged mentas para tandang pitaken niki barang dika. Inggih malah tunggilipun tigang buntel la pun ta rehne sampeyan sing gadhah buron sakniki sampeyan bekta mantuk dawek kula terake. Lajeng kagrebyek para tandang. Kacepenging durjana wahu wanci jam 5 enjing. Saiangipun pulisi amikut saweneh ing tiyang ingkang magepokan dhateng bab punika. Salebetipun wulan sura punika ing kampung. We. Te. Ewon kathah durjana ingkang saged abekta baranging tyang ngriku. Saha konangan sampun byar padhang. Awit kala malem senen legi dumugi malem kemis legi. Kaping kalih ugi lestantun durjana angles. Nanging ingkang kantun punika pulisi lajeng saged angsal mikut tiyang. 3. 1. Nama karya krama aliyas samisin ngajeng griya sura dilagan samangke tumut bapa paman abdi ing pringga layan manggen emper gandhok dalem. 2. Nama karya truna. Penakanipun abdi pringgalayan 3. Pun kruwut ngajeng wireng kethek ing pringgalayan samangke mondhok griyanipun mas carang marjana. Awit nyalawadi sanget ananging pun kruwut samangke sawekk ngical dados kajibahaken kakangipun nama pun kenthus dene papriksaning pulisi tiyang ingkang mondhok ing pawon pringgalayan wahu kasrasehaken raden ngabehi. Enka. Boten sumerep saha ingkang kapondhokan tanpa lapur. Ingkang punika kula ngosikaken bilih priyantun pulisi kalempit kula taksih enget gejegipun kangjeng parentah sampun dhawahaken bab kapondhokan sarta kandheg kampiran kedah lapur kapala kampung saha pulisi mongka kadangu pulisi inggal laminipun sampun 20 dinten dene kalih bab wahu teksir barang kang kabekta durjana. Kirang langkung. 580 rupiyah slaka. Mila lajeng kula manah leres anggenipun anyaruwe bab ngabotohan kula timbang kampung. We. Te. Lan kampung. Te. Te. Kerep kasrambah reresah. Saha durjana ing kampung we. Te. Wahu sapisan lakar kathah bangsaning tyang botohan 2 kathah pyambak sasamining pakampungan isi tyang nedha tike. Ingkang boten manawi nami sapara dasan mila panuwun kula mugi kangjeng parentah karsa aniti priksa kawontenanipun wujud sarta alun kalakuhan mangke rak damel tambahing arja ing salebeting baluwarti dalem utawi kula gumun ing pringgalayan kadosta kala tyang anama ta wijaya. Kamalingan kacandhak durjananipun inggih tiyang ngriku malah ali akraping santana kalampahan sampun kakunjara. Sareng luwar inggih teka taksih kaabdekaken malih. lah punika ingkang nama pak limbuk sampun nate kakrakal teka luwaring krakalan inggih taksih kaabdekaken malih. punika mugi dipun galiha. Rehning ngriku wahu kirang menggah tiyang ingkang boten lumuh. Kawajiban ing kangjeng parentah ageng. Rak inggih boten kirang tiyang ing atasipun jangji gantungi sandhang pangan kajawi ta manawi naming kresa bahu. Aja nganggo suku. Kaliyan sanget kalintu bilih prayagung nagari. Nyabari durjana. inggih punika ewok aken angubungi. Kula presaja saking sampun sanget angge kula ngondhok-ondhok lah mangke purun nrajang putra wayahipun kangjeng ngantos telas pangaji. 157 rupiyah 80 dhuwit. 2
Pun sawantah kampung. We. Te. Surakarta. Baladher Radinan ingkang dhateng kandhang lembu punika kalangkung risak sanget ing mongka ingkang sami langkung radinan wahu para tiyang ingkang sami wade godhong kajeng sapanunggilanipun. Anjawi punika inggih wonten karsanipun kangjeng tuwan residhen karsa animbali bekel kandhang lembu. Punika utusanipun kangjeng tuwan manawi dumugi radinan wahu lajeng cucul calana. Jalaran radinan wahu baladheripun ngantos kalih kaki. Utawi boten ngemungaken ing baladher kimawon dalah riori sami nunggil baladher. Mila ingkang sami lumampah ing ngriku dalamakanipun sami kacundhukan dening ri ori. Wasana saking pangesthi kula. Angrintenaken tanggal kaping. 22 wulan mukharam punika mas ngabehi duta wikrama. Abdi dalem panewu anggandhek kiwa. Karsa tindak jagong dhateng griyanipun mas karpa pinilih. Tunggil sakampung sami ing resaniten enjingipun mantuk saking jagong dereng ngantos lumebet ing griya jujug ing pakiwan boten antawis dangu mas ngabehi wahu lajeng larut bayuning ongga sirna dayaning kapti sumemya angles kondur dhateng jaman rahmatolahi. Sampun katingal jepapang wonten ing pakiwan sarta tanpa jalaran sakit punapa-punapa. Kilap ing batos kula ugi sepen ing pranggayangan menggah tiyang ajal makaten punika saking pamanggih kula saupami tanpa jalaran saklangkung anglengkara. Namung sangking pamuji kula. Mugi-mugi mas ngabehi wahu ginanjara margi gampil padhang sampurna. Sampun ngantos kakirangan satunggal punapa. Mangkaten malih para kulawarga ingkang kantun sapengkeripun mas ngabehi wahu kadununga mugi mugi ginanjara kawilujengan tuwin karaharjan punapa dene na panggalih enget langgeng tetepa agami sarengatipun ing sapanginggilipun kadugena punapa sasedyanipun ingkang kalayan ing sapangkat. Kintunan Yogya Manawi raden tumenggung gonda kusuma. Bupati nayaka ing nagari dalem yogyakarta. Benjing tanggal kaping. 20 wulan sura punika. Badhe kagungan damel anyupitaken putranipun ingkang patutan sangking bandara raden ayu gusti. Wayah dalem swargi ingkang sinuhun kangjeng sultan hamengku buwana ingkang kaping. 5. Wasta raden mas sampir ibnu buldan mawi pasamuhan ageng lelangen dintenipun septu kaping 21 lelangen paringipun kangjeng gusti pangeran adipati prabu surya dilaga. Kawastan langen swara. Punika lampahan ringgit purwa. Ingkang dadaos tiyang estri sadaya. Malem akat lelangen besan paringan sangking kapatiyan akat siang lelangen pringipun gusti kangjeng pangeran arya mangku bumi. Langen driya punika jarwa ringgit karucil anamung sadaya wicantenipun sami mawi sekar sadaya. Malem senen besan malih. senen siang samuhan lelangen ingkang winastan gambyong. Punika cariyosipun prabu angling darma. Angge kula kumedah asung kabar wahu rehning kalebet pasamuhan radi aneh. Sarta inggal para tiyang ingkang pancen remen prayogi aningali. Mongga ta yen sampun priksa. Wong sae sayektos kok tiyangipun ingkang dados samuhan bagus bagus sarta nem-nem. Kintunan. Madiyun Iba bingahipun para ing madiyun ingkang asring mrelok-mrelokaken ningali garebeg dhateng sala tuwin ngayogya. Bilih sepur sampun dumugi sala. Mongka dumuginipun ing sala kadugi boten ngantos tatahunan malih. kula kerep andengangi titiyang madiyun ingkang dhateng sala prelunipun amung ningali garebeg kemawon sapunika kula asring mireng ginemipun tiyang ajak ajakan benjing manwi sepur sampun dumugi ing sala badhe aningali garebeg. Dipa drana. Bab ngelmi palintangan Kula gadhah pamanggih saprakawis ananging pamanggih kula wahu kula boten masthekaken bilih andosaken condhongipun para mitra ingkang sami maos serat pawartos bra martani utawi serat pawartos sanesipun menggah pamanggih kula. makaten sarehne sampun pinten pinten tahun wedalipun serat pananggalan sarta ing saben tahun isinipun mindhak indhakipun wahu damel wewahing kasenenganipun para tiyang ingkang tumbas ingkang punika. Saupami serat pananggalan kawewahan isi bab ngelmi palintangan sawatawis pandugi kula wewahing saenipun awit pamireng kula kathah lintang ingkang andhadhari katingal skaing tanah jawi ingkang dados panengeraning mongsa rendheng akaliyan katiga. 3
Makaten ugi saupami sangsaya kathah tiyang jawi ingkang sumerep bab lampahing lintang . amasthi badhe boten sumelang ing manah bilih aningali lintang kumukus ingkang pinuju andhadhari katingal saking pulo jawi. Sapunika pitajengipun tiyang jawi prakawis grahana sampun boten kados kala saderengipun wonten serat pananggalan ingkang medal saking kantor kantor pangecapan sanajan manawi wonten grahana titiyang dhusun teksih bendrong. Ananging tiyang adan lajeng adus sampun boten patos wonten makaten ugi sampun awis titiyang ingkang kenging kabalithuk dhateng para modin kapurih lujengan. Bab ngelmi palintangan wahu. Kula piyambak boten saged mila upami pamamnggih kula kagem mongka wonten ingkang miundhut urun rembag aprakawis lintang-lintang ingkang andhadhari katingal saking pulo jawi ing saprelunipun mongsa. Punika kula badhe boten saged amudhoni pamanggih punapa-punapa. Dipa karya Tinompa sakathahing pakormatan ingkang tanpa kendhat sumaosing panjenenganipun tuwan ingkang ngarang pustaka bra martani. Ing sakrehning saklamenipun tansah andadosaken kodhenging manah kula. Kula kok paksa cumanthaka kula nuwun saserepan dhumateng para sarjana. Ingkang sampun wasis putus ing kasusastran wonten ing pasamuwan bra martani. Wondene kmanah kula. Kula amirengaken ingkang andadosaken pamaribasanipun para tiyang kathah. Kadosta. 1. wonten tiyang wicanten mawi mungel gluga sinusur sari. 2. " sembrana parikena 3. " tekek mati ulone 4. " ora dhenger kenthang kimpule 5. " candhuk lawung bebsan 5 bab punika. Ing sak dangonipun teka andadosaken kodhenging manah kula. Lo. Sadaya ingkang sami mirsani serat kula punika sampun andadosaken ewa sarta rengating galih ta nun rehning babasan amung makaten kimawon kok paksa cumanthaka. Kerdyating driya kapacak wonten ing bra martani rehning namung makaten teka andadosaken pamikir. Lo. Kados pundi liripun pamikir. Rehning pambicara punika ugeripun boten tumrap waton kakalih. 1. Parama sastra. 2. Kawi dasa nama. Rak kula wastani tembung remeh. Anambung ugi remeh sampun saben tiyang kimawon gadhah paribasab makaten ananging kula kok kodheng dereng wrin teges pratitisipun ingkang sumeleh ing prenah. Ingkang punika mugi para sarjana lumuntur ing panggalih. Paring jarwa ingkang trang dhumateng tyang bodho ingkang kados awak kula. Ngayugya ing kampung sekar gonda kaping. 15. Sura ehe. 1812. " " " " " " " " " " " " Katandhan othuk kuwuk Pudyastu karananing hamba. Manandukaken pakurmatan sinardyeng pudyarja. Katuran ing gonda arum kusuma samya mangrompa. Mrik mardawa angelebi sumrah resep tumamaning sarira. Maya maya munggeng pustaka. Lumeber dhateng sarira. Kumyus yayah angresepi. Resep sumrih linabuh dadyoha amurcaya. Kraharjana prapteng ing salajengira. Dhumateng para mitra kula para murti wanudya ingkang samya ameng ameng wonten ing pabaratan bra martani. Kados dene bok ayu ajeng endip kakang bok candhani raras adhi ajeng rara mentrik adhi ajeng jinah. Utawi para priya ingkang sak sumerep kula pasiyar wonten ing pabaratan sami amudya pambudi kawruh putusing ing kasusastran pun boja kirana . pun kukila taruna. Utawi sang jaka tanya. Lo sampun sami dados rengating panggalih. Awit kula mastani asmanipun para mitra namung asma kimawon awit lamat lamat pratandhanipun para mitra wonten pabaratan boten mawi pangkat sasebutanipun. Wiyosipun para mitra. Rehning kula punika tinitahaken ngagesang kesangeten anggen kula kacupetan kawruh pamudi. Mongka kula punika. Mawong anyethi. Mangandhep karsanipun gusti. Dereng pisan pisan sumerep teges pratitisipun para ukara ning kraton boten langkung ingkang mitra namung nanuwun sih kawruh. Para sarjana kang sampun putus ing pamardi kawi. Ing ngandhap punika ingkang kula suwunaken priksa. 1. kadosta sastra ukaranipun mawi tembung ingkang. 2. Nanging 3. Liring. 4. Saha. Bebasan ukara sakawan punika. Menggah dunungipun sawantah kados pundi. Wonten malih babasan ingkang sampun kalimrahaken ing tiyang kathah. Kodrat kalayan wiradat punika sanajan dipun lampahana kekah ingkang pundi. Wonten malih tiyang bicaran ingkang sampun katamtokaken limrah ing ngakathah. Bener kalayan patut punika kenging kalampahan ingkang pundi anamung bebasan kaklih wahu. Kadaliha pakewedipun 4
ingkang taksih kados dene mangadhep karsaning bandara. Punika menggah namung nglampahaken patut saestu boten asring kadadosan awit pundi ingkang kinarsakaken gusti boten badhe kalampahan. Menawi nglampahaken bener. Cepak kasikonipun dhateng kawong mitra kerep geseh bicaran wusana dhamangipun ingkang wajib kalampahan ingkang pundi. Wonten malih wonten bebasan ingkang kawedharaken pralambang wonten tiyang satunggal wantawis radi cekap satunggaling dinten anggenipun bukti kaleresan tuwuk sanget kados kenging menggah kawastanan kemlakaren inggil-inggilanipun paring sih katresnan dhaharan langkung eca adi sanget namung anggenipun nedha wahu sampun tuwuk punika kasagedipun mupangat dhateng badanipun pyambak saha bingah ingkang maringi punika kados pundi saking punapa pamendhetipun. Lo para sarjana mitra hamba sampun kalintu tampi awit sadaya asmanipun kula sebutaken sadaya. Awit ingkang kasebut inggil punika sadaya. Nagari kula ing yogyakarta sampun kaprah namung kula dereng pisan pisan sumerep ing tegesipun inggih pundi mitra kula salah satunggilipun ingkang lejar panggalih lumuntur paring sih jarwa. Awit ingkang mitra sawek mijil inggal bok manawi purwanipun dados rarambatan pambudi kawruh putusing ingkang pinarlu. Gumlaring ngariloka. Wusana saking panuwun kula tuhu tuhu kahurmatan. Dening kidung srenkara // woding ulun maminta amerdi. Kawruh lungit lukita bebasan mring para sarjana wlase. Reh dahat mudha punggung. Yuda praja akal pambudi. Supadya para mitra. Sinung sih lumuntur. Ing driya dhangan wasana. Paring jarwa sayekti kawula pundhi. Sumarah ing sakarsa.// ngayugya wetan batan warsa tanggal kaping. 6. Besar alip sinangkalan mitra panduka ngesthi jarwa. Katandhan pun uyek. 5
0ngka kaping: 50 Kemis kaping. 14 Desember Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Para ingkang angemin serat bra martani. Kula aturi ambayar sambutanipun punapa malih ingkang taksih waled bayaranipun wiwit tahun 1880. Dumugi sapejahipun tahun punika. Kados sampun urup sanget bilih bayaran wahu karsanipun sami katanjakaken kalayan wedalipun serat punapa inggih ngantos lampahan kalingseman. Surakarta Kala malemipun kaping. 13 wulan dhesember punika. Wanci jam 7 sonten ing antariksa wonten suwara kumarusuk leresipun saking kidul kilen para tiyang ingkampung kajen kang mireng inggal sami medal saking griya. Prelu nabuh kenthongan sarta natapi gedheg tuwin cagak boten sah alokipun lampor lampor. Saweneh wonten kang lajeng nyuled obor. Angubengi griyanipun ugi kanthi manembrama alok lampor. Wonten satunggaling tiyang jaler kang sampun umur 80 tahun naming taksih ginanjar kas anama ki kasih sanadyan sawatawis sampun cotho mripat ewadene amarengi wonten lampor wahu ki kasih kumedah angurmati dhumateng kang lelampah wonten ing dirgantara. Gupuh nyuled obor angubengi paomanipun naming rehning tiyang sepuh ing wanci petengan dados lampahipun sempoyongan temahan latuning obor anyaladi tritising griya kang payon atep sanalaika latu lajeng katingal mubyar. Para tiyang tongga teparonipun ki kasih taksih rame ngelokaken lampor. Naming ki kasih sabatihipun kang rame alok nedha tulung griyanipun kabesmen mongka waktu punika tamtu para tiyang tongga teparo sadaya sami wonten sajawining griya. Mila enggal saged amitulungi. Kalampahan griyanipun ki kasih wilujeng boten saestu kabesmen yen ta griya wahu estu katunu. Saiba ki kasih ketrimahipun dhumateng kangjeng nyahi nira kidul dene tiyang alit kok nyunggata main api. Kintunan Kagungan dalem kreteg ing bayalali. Sapunika katingal sawek dipun dandosi. Ing ngajeng cagak utawi dlurungipun kajeng. Sapunika badhe kasantunan cagak pandhemen sela. Sarta kasantunan dlurung tosan bilih sampun dados saiba santosanipun ananging nalika kula sumerep panggarapipun para tiyang ingkang nyambut damel wahu katingal rekaos kala badhe pamasangipun pandhemen amargi lepen ing ngriku pancen kathah selanipun ageng alit mongka badhe pamasangipun pandhemen wahu wonten satengahing lepen ing sangandhaping kreteg wonten sela ingkang sakalangkung agengipun pambudinipun tuwan arsitek murih sagedipun kalampahan pandhudhukipun pandhemen ing satengahing lepen sela wahu kaebur rumiyin lajeng kaesokan lisah latung kirang langkung wonten sapethi. Sakiwa tengening sela katumpukan kajeng obong pinten-pinten atus bongkok sareng kasuled urubipun ngantos meh sadinten dangunipun satelasing tumpukan kajeng pun sela sampun sumyur. Tilasing sela sawek kenging kadhudhuk kapasangan pandhemen samangke sampun wiwit masang pandhemen kados saged tumunten rampungipun. Kintunan Salebetipun wulan nopember ingkang kapengker. Ing dhusun sapiyan wonten sawenehing tiyang deres pinuju menek uwit kalapa sarwi nyengkelit bumbung deresan sareng sawek amatrapaken panderesipun tiyang wahu kapleset lajeng dhawah katulungan tongga tapalihipun tiyang wahu saged wilujeng amung tatu tangan sarta sukunipun mongka klapa wahu inggilipun kakinten 40. Kaki. Sami-sami tiyang anyambut damel bilih tiyang deres punika kagolong kirang anyenengaken tur kedah angathahaken sumelangipun para ingkang aningali. Sarta sampun sawatawis kathah tiyang deres ingkang dados pejahipun jalaran anggenipun menek uwit kalapa. Kintunan Madiyun 1882 1
Sampun sawulan punika ing ngriki manawi wanci sonten kadhawahan jawah ingkang nglangkungi deresipun sarta awor lesus prahara ingkang agigirisi. Amila kathah wisma atep ingkang pecat wuwungipun muluk kabuncang ing samirana lir angganing garudha neba. Sadinten dinten soroting hyang diwangkara datan tumama ing bantala. Prawita katawengan ing jalada kanang melek ing madyantara. Kyahi nurada sanintya saha baswara magelura ing ngawiyat sampun angemperi mongsa labuh kapitu. Para among tani bikut sampun wiwit angolah sabinipun tumrapipun ing sasakit benter anjalari kirangipun awit hawa bumi dahat asrep seger rumesep ing badan. Antawis sampun langkung 2 condra ing wanci ratri tiyang anyumerepi lintang kumukus kapreneh ing wetan ingkang anglangkungi ahenging kukusipun menggah gugon tuhonipun bongsa kula jawi punika. Ing ngrika ngriki sampun lumengket sanget bangkit sanget angathik athik manawi wahananipun lintang kumukus punika badhe wonten prang ageng utawi bageblug tiyang sakit. Ing salebetipun wulan september punika. Pamasangipun kerteg kangge sepur ing lepen madiyun sampun rampung. Kawuryan dahat santosa tuwin bagusipun pamasangipun ril ingkang mangilen sampun dumugi ing sakilen purwadadi. Kados salebetipun tahun punika sampun saged anyelaki ing nagari surakarta. Madura Wonten tiyang kakalih gagriya ing dhusun totok mentas angsal kewan ingkang winastan tenggalung. Sumedya lajeng kasade dhateng para tuwan adat mesthi pajengipun tiyang wahu ingkang satunggal malebet ing griyanipun tuwan tukang cengkal sarwi ambekta daganganipun ingkang satunggal kantun ing jawi. Tuwan tukang cengkal pinuju lenggah ing griya ngajeng amaos serat kabar. Tiyang wahu lajeng anawekaken daganganipun ananging sarehning tuwan tukang cengkal pancen dereng mangretos wicanten cara madura. Dados boten ajeng wangsulanipun tembung walandi mangkaten perdom lalu tiyang wahu panampinipun dipun awis amargi perdhom punika bilih cara madura tegesipun 1 ½ ringgit tiyang wahu lajeng tarosan kalayan kancanipun cariyos bilih kaawis tuwan tukang cengkal 1 ½ perdhom kancanipun gita kapurih anyukakaken boten antawis dangu lajeng wangsul ing griyanipun tuwan tukang cengkal sareng dumugi ngriku tuwan tukang cengkal sakalangkung muring-muring. Amargi katingal wongsal wangsul ananging tuwan tukang cengkal boten purun wicanten malih kajawi amung junjung kursi kabalangaken dhateng tiyang sasadeyan wahu. Sanalika punika tiyang sade tenggalung lajeng anggenjret palajengipun. Mekah Ing mangke kitha mekah kaambah sasakit kolerah. Ingkang sakalangkung kathah papejah. Salaminipun ing mekah kaambah sasakit kolerah kabaripun dereng amnyameni kalayan sapunika. Dhitslan Tuwan L. ing kitha barlin saweneh ing dinten wanci dalu pukul 3. Sampun tilem kaget dening swaraning srenggala. Sareng anglilir sumerep ing salebeting patilemanipun sampun kumebul latunipun sareng kapratitisaken ingkang murup wahu sakathahing serat serat ingkang boten kangge mentas kasuwek suwek dalu wahu. Kadhawahan pambucalipun srutu. Sampun lajeng anglilir embok manawi kalajeng sangsaranipun kabesmen. Panjurung bab pamurinarjeng praja Nalika salebeting wulan besar tahun alip ingkang nembe kapengker punika. Kula nuju kekesahan dhateng kitha ing pathi paresidhenan japara. Angkat kula anumpak kareta asep mudhun keyer. Lajeng anumpak galindhing langkung kitha grobogan tumunten mangetan anjog ing sela lajeng anjog ing wirasari saha ing kuwu demak saurutipun wonten ing pathi sipeng kawan dalu. Antuk kula medal ing demak mangilen lajeng dumugi ing semarang. Lampah antuk kula sami anumpak galindhing pir. Sadangunipun kula malampah wahu tansah anggagas sae taberining para pangageng bawah gupremenan bab rumeksaning lurung lurung ageng. Amargi saudhun kula saking setatsiyun geyer ngantos dumugining pathi. Pathi dumugi ing samarang panumpak kula galindhing boten wonten garonjalipun jalaran saking kenthinging margi-margi. Prasasat anama plesteran saha sadangunipun kula mlampah sarta antuk kula dumugi samarang ngantos sawatawis dinten sapisn kemawon boten kapranggul garobag momotan utawi ngodhe. Sanadyan para dagang ingkang ambabekta momotan warni wos kopi sarem sasaminipun namung kaemot ing galindhing pir ingkang katarik kalayan kapal kula lajeng pitaken dhateng mitra kula ingkang kula sipengi. Punapa sampun dados cara sarta pranataning parentah makaten wangsulanipun mitra kula inggih pancen dipun pranata. Kajawi pamlindering rumeksa sae bagus ing margi-margi ageng sadaya. Para dagang kaawisan 2
ambekta momotan ingkang kaewrataken ing grobag lembu mahesa amargi dados jalaran remukipun margi-margi. Kalilanipun ambekta momotan amung kedah kaewrataken ing galindhing pir ingkang rodhanipun sampun boten pae kaliyan bendhi. Makaten ugi wawratipun pamomot kedah kaplanggeran boten kenging langkung saking sakawan dhacin nyengkanipun 5. Dhacin margi kajawi angawrataken panariking kapal bilih panuju mongsa empuk ing siti dados saged jalatran amblesipun ing rodha. Tur sanadyan rodha wahu sampun kadamel sami kados rodhaning kareta sasaminipun sasampunipun kula anyamantakaken kawontenanipun seserepan kula nalika kula langkung. Saha sasampunipun mireng terang katranganipun cariyos makaten wahu. Kula lajeng tumenga manginggil mawi sidhakep [ ] nebut yasub khanalahi. Relalah. Sarta lajeng amangsuli dhateng mitra kula makaten he adhi dados teka leres ingkang sawenehipun amastani ajuripun margi-margi ageng nagari kula ing surakarta tinimbang kitha ngriki sapanunggilanipun amargi wonten sababipun kados ngandhap punika. a. dereng wonten pranata wawratipun ing momotan malah kula nate meningi momotan satunggiling garobag ngantos langkah molu utawi nyadasa dhacin. b. Dereng wonten pranata ingkang namtokaken momotan kedah kaewrataken ing galindhing pir katarik kapal kados ngriki. c. Eluripun ing grobag lembu mahesa ingkang wawratipun momotab kasebut ing aksara. A inggil punika boten namung atusan ing sadinten dintenipun malah manawi amarengi kala masanipun malangkah ewon. d. Tinimbang ing pathi ngriki sapanunggilanipun para ingkang anggaot tatikel awon kathah ing surakarta. Amargi parababah salebeting pacinan para tuwan tuwan ingkang nguwasani pabrik pabrik ngantos pinten pinten dalah para bongsa luhur jawi inggih wonten ingkang nyantosani lampahing panggaostan ingkang anjalari eluripun ing grobag lembu mahesa ingkang pancen kamomotan kadosta gendhis kopi. Wos gandum sarem galondhong balabag kajeng bakar. Sirap saha barang dagangan sanes-sanesipun. e. Sandyan parentah nagari meh saben dinten angencengaken panguruging waradinan ngantos sela krakal ingkang agengipun saidab idab saha ngantos dados wegahipun para nitih kareta. Ananging meksa renyukipun margi sasampunipun katrajang garobag lembu mahesa kasebut ing aksara d. punika. Sumanten wahu ingkang minongka tondha yekti waradinan ing surakarta ingkang renyuk saha megahaken lampahing kareta saking kagengan krakal amung wiwit beton mangilen dumugi pacinan mangaler dumugi wande pelem anjog jebres mangetan dumugi jurug pacinan mangilen dumugi peken legi. Inggih namung sabab kekerepan katrajang ingkang mungel aksara. C. d. lah kalangkung kenthing gangsingipun tur panggarapipun pangurug namung pendhak tahun jalaran saking kareta bendhi kemawon awis ngambah. f. Langkung malih manawi mirit serat-serat babat ingkang anggancaraken cariyos kala wekasipun kadhaton ing kartasura. Nagari ing surakarta taksih dados wana. Mongka kondhangipun kadhaton demak pajang. Mataram kartasura. Waradinan ing samarang pathiwiasari. Garobagan kendhal cirebon tuwin sanesipun sampun gangsing-gangsing. Jalaran kitha kitha wahu sampun kapulasara lami. Wah mawi kapranata sirnaning garobag ingkang ngrenyukaken waradinan. g. Wasana pamuji kula mugi kangjeng parentah anggalihya menggah babayaning margi-margi ageng namung kados ingkang mungel aksara C. D. ing inggil saha kula angajeng ajeng para juru ngarang ing serat kabar sanesipun karsa methik panjurung kula punika. Supados saya sumebar ing ngrika ngriki. Katandhan pun pamuri narja Nyuwun jinarwa Wonten saweneh ing tiyang estri atilar donya. Ing ngriku kathah blekithi seta mijil saking cangkemipun ing kamar panggenaning mayit angantos kebak ing sang blekithi wahu. Anak sadherekipun datan kirang inbg pangreka dayanipun amurih sirnanipun ananging boten saged malah malah sangkin angreda. Wekasan wonten saweneh ing sujanma sepuh awawarah dhateng weka-weka wahu. Bilih blekithi ingkang medal saking cangkeming sudarmanipun punika kapurih anedha. Angebatakensareng weka sampun angestokaken punapa wawarahipun sujanma sepuh punika katemah datan wonten malih blekithi ingkang mijil saking tutuk punika. Dalah ingkang sampun medal punika sadaya pejah. Cariyos punika sasatunan saking kabar pembrita bahru. Amila kula gelar wonten pabarataning pustaka bra martani. Supados wonten para sarjana ingkang karsa paring jarwa saking pundi saking pangathik athikipun dening bab ingkang makaten wahu. Katandhan mangungun. 3
Bra martani ingkang medal kala kemis kaping. Nopember punika ongka. 44 panjurungipun ri sang juweh ing ngardi wijil kula nayogyani sapamurihipun amargi boten sapisan kaping kalih ingkang sampun katitik saha pancen sampun kahanan tiyang jahil panesten punika awon temahanipun ing jaman kina ugi wonten pujongga anggelaraken cariyos ingkang nyatakaken bab watek jahil tuwin panesten wahu kados ngandhap punika. Ing nagari ilansah wonten sawenehing sudarma nembe dhateng saking pulo sanes dereng ngantos dangu anggening wonten ngriku lajeng misuhur kasugihan tuwin kawicaksananipun mila inggal kauningan sang prabu ilansah. Sang prabu lajeng utusan caraka animbali sarta kadhawuhan ambekta barang daganganipun ingkang kawical sae-sae. Awit sang prabu badhe angarsakaken kalampahan ki sudagar sowan barang daganganipun ugi kathah ingkang kakersakaken tuwin nalika ki sudagar sowan sang prabu katingal sanget renanipun malah sadangunipun ki sudagar tinimbalan liya dinten boten sah ingandikan sowan punapa malih sang prabu kerep tedhak ing pondhokipun mila sang prabu katingal sanget rumaketipun akaliyan ki sudagar. Saupami boten katingal ngadhep sadinten kemawonsang prabu enggal utusan caraka andangu sababipun boten sowan sangsaya lami sang prabu saya kathah sih tuwin pitadosipun ngantos ki sudagar dipun kuwasakaken nyepeng sadaya kagungan dalem arta tuwin barang. Agal utawi alus ingkang dumunung sajawi tuwin salebeting kadhaton mila sanget rudatosipun ki sudagar sareng pinitados ing sang prabu. Jalaran asihipun sang prabu dhumateng piyambakipun ngantos anglindhihkaken dhateng kawulanipun sadaya. Kala samanten sang prabu kagungan mantri kakasih titiga. Sami ayon anandukaken jahil panesten saha awoning manahipun tiyang tiga wahu sareng boten kasrambah sang prabu sami thukul darengkinipun sumedya ngangkah sirnaning sudagar. Badhe dipun paeka sarana alus sami karembag kados pundi jalaranipun saged kalampahan sedyanipun mantri ingkang satunggal gadhah saserepan mangkaten kacariyos sinuhun turki kagungan putra putri ayu linangkung. Saben kalamar sasamining raja dutanipun tamtu tinelasan mila saupami sang prabu karsa anglamar saestu ki sudagar ingkang kautus lah punika badhe sirnaning sudagar jalaran tinelasan sinuhun turki. Mantri titiga sareng sampun golong rembagipun inggal sami marak ing sang prabu. Munjuk bilih sinuhun turki kagungan putra putri ayu linangkung. Ing sanagari ajam boten wonten ingkang mimba. Bilih kapareng kasuwun mantri titiga gadhah pamanggih pantes kagarwa ing sang prabu. Aturipun mantri wahu. Sanget kalebet ing panggalihipun sang prabu. Lajeng andhawuhaken pangandika. Kados pundi menggah kalampahanipun kenging kagarwa. Mantri titiga umatur. Bilih sang prabu utusan ki sudagar anglamar kados saged kalampahan amargi ki sudagar wahu sampun kacihna kawicaksananipun sarta andhap asor alus ing budi. Sang prabu ugi kapareng. Ki sudagar inggal tinimbalan sareng sampun sowan ingandikan badhe dinuta nglamar putrinipun sinuhun turki. Kanthimundhi nawala saha pisungsung. Ki sudagar matur sandika lajeng bidhal mantri titiga sanget bingah manahipun awit anjagekaken sampun tamtu ki sudagar nemahi pejah tinelasan sinuhun turki. Taksih wonten candhakipun. 4
0ngka kaping: 51 Kemis kaping. 21 Desember Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Para ingkang angemin serat bra martani. Kula aturi ambayar sambutanipun punapa malih ingkang taksih waled bayaranipun wiwit tahun 1880. Dumugi sapejahipun tahun punika. Kados sampun urup sanget bilih bayaran wahu karsanipun sami katanjakaken kalayan wedalipun serat punapa inggih ngantos lampahan kalingseman. Surakarta Ing kampung kapatihan wingking dalem ageng. Bribik bribik dipun ambah ing sasakit kolerah nuntak wawratan ingkang kula sumerepi sampun tigang jiwa. Eram kula sakedhik dhateng bongsa kula tiyang jawi ingkang trah alit punika. Anggening boten purun angyektosi dhateng mempaning jampi ingkang winastan anti kolorine. Teka teksih karem temen ngunjuk idu bacin kacampur ing toya windu. Toya ing genthong kacidhuk kalayan mungkur. Angandelaken umik-umik wasana malah nyuda dayaning kolorine. Dene prakawis pejah punika inggih sampun leres saking tekdiring gusti allah. Ananging sdarehning manungsa boten wenang sumerep ing tekdir. Wajibipun ihtiyar nandhing milih. Upami masa asrep singep kamil. Kaliyan waring. Sumongga pilih ingkang pundi. Dados inggih leres ungelipun serat darma wasita. Karanganipun swargi tuwan karel predherik winter juru basa ing surakarta. Kula enget mangkaten. Ongka lima yen papesthen keni. Ginayuh iku nora prayoga atase awakmu kuwe. Weruh papesthenipun marga nora kena sumingkir. Nulak kalakwanira. Reh tan kena gayuh. Mongka koesthi weruha. Upamane tan ana sira goleki. Luput nemu babaya. Bok endip. Klathen Dereng antawis lami salebetipun wulan nopember ingkang kapengker. Ing dhusun wedhi kaambah ing sasakit kolerah. Namung sawatawis dinten tiyang sakawan ingkang pejah kenging ing sakit wahu. Sapunika embok manawi sampun oncat saking ngriku. Amargi boten wonten kabaripun malih. pamujining ngakathah kandhega samanten kemawon sampun ngantos angombra ombra. Regining uwos taksih kalebet mirah. Jalaran kala panen gadhu punika wedaling saban ugi sae. Mila titiyang tani katingal sami ayem punapa dene wedalipun palawija ugi kalebet kathah. Kadosta jagung katela pendhem katela pohung sasaminipun saha reginipun ugi mirah. Ayeming kawula alit sampun saestu kemawon anambahi gemah raharjaning nagari. Arjeng praja lir miyat memanis jroning kitha tan ana dursila. Karoban sing pangerehe. Kang ngasta adil iku. Ajeg kenceng tan slayeng kapti. Ingkang para kawogan amrih raharjayu. Yu ayuning pra manungsa. Sanityasa sadaya samya mamuji ayuning praja wirya. Amin. Dupeh tiyang sakit nuntak wawratan sampun age-age kawastanan sakit kolerah tiyang ingkang sakit kolerah punika sasukeripun maratah leri. Juru ngarang. Nalika ing dinten salasa tanggal kaping. 12 wulan dhesember tahun punika. Wanci pukul 7 sonten pakampungan saler pepe. Wonten lampor tegesipun swara rame [ kumrusuk] kados jawah semeni. Ingkang kawit saking ler kilen mangetan lajeng waradin sareng kula deling delingaken swara kumrusuk wahu sanes swara elok liripun tanpa angin gemrubug punika boten yektosipun swaraning tiyang kathah tular tumular. Mawi gebrag gedheg utawi gebyoging wismanipun piyambak-piyambak saben tiyang nyulet obor blarak terkadhang wilah sawontenipun pating kalencar. Dipun suluh-suluhaken kados dene nyoloki maujud ingkang singidan ing lindhuk lindhuk mangkaten katosipun pratingkah punika mupakat sampun ngadat margi tutungguling dhemit ing redi marapi cangkrama dhateng redi lawu. Kadherekaken ing wadya balanipun brakasakan maewu-ewu. Mila dipun elokaken mawi gebrag gebrag ing ngoboran lajengipun 1882 1
lampahing dhedhenit sampunm ngantos kendel tumolih. Ananging manawi kula gagas kaliyan kanyatahanipun pamireng kula. Geseh temen wasana wonten utawi botenipun wonten dhemit punika. Gumantung santosaning pamanggihipun piyambak-piyambak. Bok endip Bali Tiyang bongsa arab anama sayid ngali. Gagriya ing wawengkonipun bali klungkung. Sawenehing dinten sayid ngali tegar anumpak kapalipun angubengi pakampungan sareng dumugi sacelaking griyanipun raja alit kapalipun anarajang sawung abenan gadhahanipun atmajaning sang raja ingkang sawek kaumbar. Ingkang andadosaken pejahipun sanalika punika atmajaning sang raja lajeng anyariyosaken dhateng sudarmanipun bilih sawungipun abenan ingkang sae piyambak samangke pejah sabab katunjang kapalipun sayid ngali. Sang lajeng amatah rencangipun kapanggih kalayan sayid ngali anedha kapalipun ingkang mentas kaangge tegar. Dados lintunipun sawung ingkang pejah. Ananging sayid ngali boten kadugi anampekaken utusan lajeng amrasajakaken katuripun sang raja. Tan saronta sng raja lajeng dhateng ing griyanipun sayid ngali piyambak sadumugining ngriku anedha kapalipun sayid ngali kenceng boten suka. Sareng amireng wangsulanipun sayid sang raja lajeng kurda aja jabang mawinga winga. Tandya angunus dhuwung den tamakaken pun sayid ingkang andadosaken palastranipun. Mesir Nalika wiwit prang ing mesir wadya bala enggris sareng sampun dumugi ing dharatan lajeng anumpak kareta asep wondening wujuding kareta asep wahu angedab-edabi pirantosipun sadaya kareta mawi kalapis kalih esap supados saged anulak bilih kenging mimising mriyem lapis wahu kadamel saking tosan inggilipun 3 kaki. Kandelipun ½ dim sahantawising lapis wahu kadunungan bagor isi wedhi ingkang sakalangkung kebakipun ing lokomutif ugi kadunungan lapis tosan sangajenging kareta ingkang ngajeng piyambak kadunungan mariyem ingkang winastan mariyem mitrelyuse. Sawingkinging mariyem wahu kareta isi bekakasing adamel kareta asep sasaminipun wingkingipun malih isi mariyem saking bahita prang ingkang manawi kaisenan mimisipun wawrat ngawan dasa pun saben satunggal kareta isi mariyem kakalih. Wondening saben saben kareta wahu mawi pirantos piyambak ingkang saged angudhunaken barang-barang awrat ingkang kaemot saged inggal sarta boten sarana kalawanan tiyang. Ing wingking piyambak kawewahan lokomutif malih. ingkang anyurung lampahing kareta. Sareng kareta sampun dumugi ing pakendelan pirantos mawi asep kaputer. Mriyen sami mudhun piyambak piyambak sarta lajeng mapan udhunipun mriyem 4 iji. Amung 2 menit dangunipun udhunipun wadya bala lajeng sami iyasa beteng. Panggarapipun gampil sanget awit namung anumpaki karungan isi wedhi wahu. Dados boten ngantos dangu dadosipun beteng. Salaka Salaka punika satunggiling pelikan ingkang saklangkung adi. Ananging inggih kaungkulan dening jene. Ewa makaten kathahing salaka ingkang wonten salebeting bumi anglangkungi saking jene. Sarta boten anenja. Salaka punika nalika angsalipun saking siti terkadhang awarni pelikan tulen ananging ingkang limrah kacaruban ing walirang sapanunggilanipun manawi kapanggihipun wahu taksih awarni pelikan tulen warninipun terkadhang kados dening oyoding uwit waru utawi waringin ingkang mrambat salebeting siti ingkang langkung lebet dene ing saweneh kapanggihipun wahu asarana kaworan ing rasa utawi toya rasa. Salaka punika atosipun angungkuli atosing jene. Makaten ugi manawi kagarap inggih kedah dipun campuri tembagi. Salaka punika kathah gunanipun kadosta kadamel dandosan warni-warni. Makaten ugi yatra kathah warninipun ingkang kadamel saking salaka. Dene wawratipun yatra ringgit 40 utawi 100 rupiyah punika sami kalayan sapon dados ing dalem rupiyah 1 wawratipun sami kalayan salud utawi sapara satus pon. Panjurung. Panjurung wangsulan dhumateng ingkang sasilih nama pun pamuri narja Ing bra martani ongka. 50 wonten panjurungipun ingkang sasilih nama pun pamurinarja. Anggelaraken babayaning margi ageng nagari dalem surakarta namung jalaran saking kathahing garobag kula sakalngkung jumurung anyondhongi. Amargi inggih pancen makaten saleresipun saha panginten kula ing mangke saweneh [ ] sampun dumunung utawi saged anyilahaken nalar-nalaripun ingkang dados babayaning margi ageng. Sarta saupami panjurung sampeyan mas pamurinarja lajeng lunta lumunta ing pundi-pundi. Bok manawi saged anjalari kucemipun pangolok-olok utawi pangawon-awon ning margi TJ. I 2
margi ing surakarta. Kados ingkang kasebut ing serat purwa lalana ingkang sampun sumebar ing ngrika ngriki. Wasana ing mangke kula naringaken kados pundi upaminipun pamanggih sampeyan mas pamurinarja. Dene saking tuwuhing pamanggih kula pyambak manawi boten kasirnakaken kawontenaning garobag lembu mahesa utawi manawi boten kaplanggeran wawrating momotan inggih sawarnining garobag kemawon kapaosaken saha saha sawarninipun ingkang sami anggaota ugi kapundhutan paos kalempaking arta paos kangge amulyakaken risaking margi saha kreteg ingkang sami dipun ambah ing grobag saupami saged kalampahan sapamanggih kula makaten punika bok manawi gangsinging lurung bagus ing kareteg teksih wonten langkunganing paos ingkang kagem amulyakaken kagungan dalem iyasan sanesipun anetepi ingkang kawastanan nstha madya utama. Wasana kula ngajeng-ajeng pamanggihipun pamurinarja kados pundi. Ing panggesanganipun. tawang mangu kaping. 17 dhesember pasemoning warsa. Mina angganira tansah ngesthi Katandhan sudibyarja. Embok inggih sampun kakathahen ingkang sami dipun galih. Bilih nagari pancen karsa angudi saening lurung-lurung rak inggih saged kalihan malih bab pranataning kathah kedhiking momotan grobag kangjeng gupremen inggih sampun angundhangaken embok inggih punika kemawon dipun tiruha. Kados sampun anyekapi. Ananging kedah dipun laksanani tan amwi tiyangipun saha panggaraping lurung lurung dipun santosani ing saestunipun kados ing dalem satahun kemawon lurung lurung wahu tamtu sae. Tur tumrapipun amigunani dhateng para juru grobag awit badhe awon kaangge ning grobag tuwin lembunipun bilih dipun paosaken iyahsa pinten kauntunganipun tiyang anggrobag. Juru ngarang //Asmara dana. Ongka catur dasa suci. Bra martani kang paparab ing gunung wijil sang juweh. Rehning ngamba punggung mudha. Dahat kewran angrasa. Marma yen dhangan ing kalbu. Minta wejang babar pisan.// tuwin ywa dadya panggalih. Ngong medharken wehaning tyas dene ing prana ugyane. Sumongga pamanggih samya. Lantip kang ulah sastra. Ngaksama ring mudha punggung. Katrang ngandhap punika.// No. 1. 2. 3. 4. 5. nama Manawita kapinteran kawekelan taberi nastiti mangsanipun nyarengi dayanipun maedahi ing mempan mapan ngatasing ngupados tedha boten tumemen narimeng wujud sarwa cukup mrih pakolih boten weya keh kang seneng bingah saniskaranipun mumpangatipun risakipun dipun pracaya gedugen tebih ing bilahi boten ngenep rencana nyekecakken badan supe mrih ing ngalema tan enget jalaranipun wusana darmi mawon pun kula. Margi sang juweh dereng kinanten kula ugi dereng tamtu. Atur kula inggil punika boten pisan kula manah damela mindhak trang saha mikantuki dhateng panjurungipun sang juweh muhung kula damel jalari pitepangan manawi resep mitra tyang ingkang sakamantyan punggung tur curwa dama. Pun amem ing punthuk Candhakipun serat mintaraga wiwaha jarwa // dhuh nohanku kakanta cundhuk ing kita dunung kadi dina. Mangke kapwa alep nikang ngiman-iman ta kapari mita. Nguni ngwang marayan wruh aluwiha saka ring sura pada. Mangkin sirna tka suralaya uwus ilang malara dan. // tegese saha muwus sang supraba maring sang praba sini. Kalangkung sokur ba ge manira. Dene pakenira kapanggih enten ing ngudyana ngriki. Mangke angimbuhi asrining negari dene kanggenan widadari sekawan. Mila pun yayi mariki ayun wikan asrining nagari ing ngima ing mantaka. Saestu yen anglangkungi asrining suralaya.// amuwus malih sang supraba. Kakang praba sini karane pun yayi dhateng ing ngriki. Nalika mireng yen prabu niwataka waca badhe ,umurug maring suralaya. Yen ta kongsiya lumurug. Mongsa wandeya kawon wong ing suralaya. Manira ajrih dadya boyongan. Sumarma angelon-eloni angestu pada dhateng sang prabu. Sang praba sini angrangkul. Sira yayi bisa awecana manira arum kang mangkono sang prabu musthi banget sihe marang sira. Yayi pakenira kariya ing ngriki manira matur marang sang niwataka waca. Sigra kesah prabasini lan warsasini dhatenging kadhaton matur ing sang prabu langkung suka. Sigra tindak maring taman udyana wana. Tan ana wong kakung kang ngiring.// sampun prapta sireng taman alas-alasnya tulya rahina. Dening lek gumawang nginudaning kbar nikang mani maya. Ring rangkal pathi kadunung wulating gatra sang wahu dhateng. Mambet bawanira. 3
Panamba anglih pinangkwa kaknira.// tegese sasampun dhateng ing taman sang niwataka waca. Tulya rahina ing taman welahan. Dening kenyaring sasongka. Kaimbuhan lan kenyaring retna kancana. Dadya awuwuh abra. Neher kapanggih sang supraba tan wangwang sinambut sang supra pinangku. Binekta minggah mring rangkal pathi kang. Sang supraba pinangku lumungsur. Karane amerang ningali waranggana titiga punika. Neher waranggana tiga kinen wisata marang sang niwata. Opraba sini warsa sinileng mandha dulungaha sira. Yayi supraba merang merang ing sira. Yata kesah widadari titiga punika mantuk mring suralaya. Sang niwata nuli muwus maring sang ing susupraba. Dhuh sang arum dene tekanira ing ngima imantaka tan nganggo kala duta. Ingsun nora keduten ora supena sira teka. Ing nguni angajap-ajapa keduten alis ingsun kang tengen kongsi pirang pirang dina sira ora nateka. Ingsun supena kagunturan madu. Sira nora teka ing mangko sira tanpa kala duta dhateng sang arum.// lawan tebu idhep- idhep kuripanan matan kataningrat lwir sambega ri lungha ing gadhung ngangolaken kayu ragas truhning mega kunang kita nuruni citaka mlasarep sanghyang lek tumurun kamasih hna non cucur kari kita.// tegese angrurum sang niwataka waca. Dhuh murtining ratih pun kakang kapanggih lan sira puniki kadi manggih jroning supena. Upamane ingsun iki lunging jongga tanatuk rambatan kang mongka rambataning gadhung ta kayu ragas tegese kayu ragas kayu candhana. Kang minongka lunging gadhung ta pun kakang. Kang mongka candhana pakenira. Upamane maning yayi. Pun kakang kadi cintaka aminta riris ingsun cintaka sira minongka riris lan upama cucur anganti wijiling wulan ingsun cucur kang minongka wulan sang arum mangkana ngrurumira sang niwata sala mrepekti. Lan cawuh. Tegese cawuh nguculi wekasane tapih. Sang supraba meh kapiluntur. Sang supraba enget yen kala duta. Sumarma sampun prayitna. Anuli apasang tangkis sang niwata agya amurugaken gagamanira. Duk arsa tumanduk sang supraba tumuli uncat. Luput pamatangira sang niwata. Angenani kasur tundha pitu terus runtik sang niwata dening cuwa manahira.// taksih wonten sambetipun. 4
0ngka kaping: 52 Kemis kaping. 28 Desember Bra Martani Punika pangaosipun pamacak adpertensi. Satembung dumugi 10. Tembung. 1. Rupiyah. Liyaning wragat segel kapacak kaping kalih. Langkungsangking ping kalih satengah regi. Serat Bra Martani wedalipun saben kemis. Reginipun ing dalem satahun. 12. Rupiyah pethak. Pangetangin segel satembung dumugi 45 tembung. 30. Sen. 46. Dumugi 95. 60. Sen adpertensi ingkang kakintunaken ing dinten kemis saderengipun wanci jam 12 siang. Kenging kapacak ing dinten wahu ugi. Para ingkang angemin serat bra martani. Kula aturi ambayar sambutanipun punapa malih ingkang taksih waled bayaranipun wiwit tahun 1880. Dumugi sapejahipun tahun punika. Kados sampun urup sanget bilih bayaran wahu karsanipun sami katanjakaken kalayan wedalipun serat punapa inggih ngantos lampahan kalingseman. Surakarta Sasirepipun para tiyang kang ngaben kecik utawi sawung. Jalaran tinangulang ing kangjeng parentah ageng. Ing mangke santun lelampahan para bongsa alit tiyang jaler estri. Kathah ingkang sami adus dhumateng lepen ing ketipes inggih punika ingkang winastan lepen jenes sanadyan lepen wahu ilining toyanipun katingal buket kados leri. Langkung malih waktu punika saking kathah ing tiyang sami adus sesarengan ewadene para tiyang kang sami adus boten gadhah manah jiji. Malah katingal seneng sarta resepipun. Menggah kapiluyunipun para tiyang wahu kabar sangking mireng wirayat. Sinten para tiyangipun ingkang sami purun adus ing lepen wahu. Badhe kadugen ing sakajengipun. Mila ing mangke siang dalu anglur kathah ing tiyang kang sami adus manungsung tirta nirmala. Mongka mashuring wirayat wahu inggal sumebar ing monca desa. Kalampahan para tiyang ing karta sura. Delanggu sahantaranipun sampun kathah ingkang sami dhateng ing ketipes inggih namung kumedah marsudi dayaning tirta pawitra o tiyang kang makaten wahu badhe kapitunan temen ing lampahipun tur upami angganing tiyang lumampah sampun katingal nerjang dhateng pepeteng. Nanging kok upami wontena ingkang narik kaajak ngungak dhateng ing pepadhang. Pun bingung inggih boten purun malah badhe mituturi dhateng kang sumerep sunaring diwangkara. Kajen kaping. 26 dhesember 1882 kiriman. Dhusun Wonten saweneh ing tiyang bojonipun kalih. Bojo ingkang sepuh boten gadhah anak namung ingkang enem gadhah anak kalih ingkang ageng estri. Ingkang alit jaler. Ananging anak ingkang estri lulut dhateng embokipun kuwalon. Ing saweneh ing dinten embokipun kuwalon badhe kesah ngupados pandamelan dados koki. Anak ingkang ageng kedah tumut dhateng embokipun kuwalon wahu ing wasana ngantos antawis lami boten mantuk utawi boten wonten kabaripun bapa tuwin embokipun sami bingung angupadosi ugi boten pinanggih. Gathuking rembag lajeng ngupados pitaken dhateng saweneh ing dhukun pun dhukun ugi sagah badhe dedahaken panggenaning nganak wahu sarana dipun petangi. Tuwin sagah badhe muter giling. Waged mantuk pyambak namung dipun isarati saking griya kemawon ananging kedah mawi tindhih arta gedhang ayu suruh ayu. Sadaya waragad wahu boten kirang saking 3 rupiyah. Ing mongka tiyangipun radi mlarat mila anggening mernekaken sakathahing isarat tuwin tindhih wahu mawi sarana nyambut arta padintenan ingkang anakanipun ing dalem arta 3 rupiyah wahu boten kirang saking 9 wang sawulanipun tuwin ing pendhak dinten nalika kesahing anakipun wahu kapurih nylametaken amargi pun dhukun ameca bilih anakipun wonten sakiwa tengening nagari magelang. Saha wonten ing ngrika nandhang sakit mila kedah mawi nylametaken. Sadhawahipun kyahi dhukun inggih lajeng dipun laksanani kanthi kaos saking dene kekirangan arta. Ananging ngantos lami ugi boten wonten kawekasanipun. Mila tansah andadosaken ing panggagas kula amargi sampun rambah-rambah kula sumerep tiyang ingkang gugon tuhon asring asring amanggih kapitunan ewadene ugi taksih wonten kemawon ingkang sami andruwolo. Pramila prayogi sanget anggenipun kiyahi juru ngrang angatag tiyang dhateng sasarawungan pancen katemahanipun angindhakaken kawruh. Pun tuhu 1882 1
Wewe Ingkang umancep ing tegil sakiduling kitha baya lali wonten uwitipun randhu wana. Ingkang sakalangkung agengipun kabaripun ing ngriku wonten ingkang rumeksa wewe kopek amargi kathah tiyang ingkang asring mireng kados tiyang gineman ananging boten sumerep wujudipun saweneh ing dinten wonten tiyang ingkang pinuju laledhang dhateng randhu wana wahu. Sareng dumugi sangandhaping randhu wana mireng lados ginemanipun tiyang. Kapratitisaken boten wonten wujudipun sareng dangu dangu anggenipun mratitisaken ing sangandhaping wreksa wahu wonten babondhotan kakajengan sampun kados grumbul bilih katingalk saking jawi amung katingal babondhotan ananging salebeting babondhotan wahu sakalangkung gasik sarta wiyar kakinten cekap tiyang sakawan ing gnriku wonten tiyangipun kakalih jaler estri. Ingkang sami sawek andumugekaken sengsemipun dados tatelanipun babondhotan wahu kaangge pasanggrahanipun para taruna. Ingkang sawek sami sengsem kalayan wanodya. Kala dereng sumerep nyatanipun kakinten wewe kopek ananging teka leres sanget ingkang dumunung ing ngriku wewe kopek tandhanipun bilih kerep kaangge lalangen para taruna. Ing salebeting grumbul wahu gasik sarta angresebaken mila benjing malih bilih wonten kabar wewe prayogi kapratitisna rumiyin. Panjurung Nirmala Sampun sawatawis dangu pamireng kula pawartos ginemipun para tiyang ingkang sampun sami anyatakaken wonten tirta pancuran saged anyirnakaken mamala. Utawi sadaya sasakit wondening tirta wahu dumunung ing satepining lepen sangajenging lojinipun tuwan ing tampir. Kaleres sakilening kitha bayalali watawis 4 pal cariyosipun wiwiting tirta wahu lajeng kaloka saking monca. Ing ngajeng para tiyang sacelaking ngriku wonten ingkang sakit kasrepan sareng adus ing tirta wahu sanalika lajeng saras tumunten wonten tiyang sakit panas tis lajeng adus ing ngriku ugi sanalika saras ingkang sampun kalampahan sasakit mulya saking tirta wahu. Tiyang sakit ngeres linu. Sakit ngelu. Sakit jempe. Para kakung sakit eatri. Para estri sakit kakung. Katingal tatu jawi sarta nglebet sarta ewoning sakit bengkoyok sasaminipun sarehning cariyosipun para tiyang wahu sampun kathah ingkang nglampahi. Sanadyan nalar punika saking pamanggih kula kirang emperi pun jalaran dereng anglampahi piyambak ing saweneh dinten kula karaos sakit saben kula angge linggih karaos keju sarta ngelu. Tumunten kula anglampahi gugon tuhon adus ing tirta wahu wanci enjing. Raosing tirta asrepipun sedheng. Sahantuk kula teka lajeng mantun boten karaos keju sarta ngelu dumugi sapunika. Wektu kula adus wahu sasarengan kula sawatawis kathah tiyang ing dhusun ingkang adus ing gnriku. Kula pitakeni. Wangsulanipun saweneh sakit kasrepan saweneh sakit ngelu. Sawenh sakit estri. Sumedya adus ing tirta wahu supados waluya. Kabaripun sahantukipun saking ngriku ugi sami mantun kula anitik sakiwa tengening tirta wahu. Sekar konyoh anggalasah tumumpang ing sela sela. Wondening dumununging tirta wahu kagolong resik angresepaken kula pitaken dhateng tiyang ing ngriku ingkang sampun sepuh. Sinten ingkang angrengga tirta wahu. Wangsulanipun sami boten sumerep saengetipun para tiyang ing ngriku kemawon trita wahu sampun wonten wondening wiwitipun lajeng kenging kaangge jampi sadhengah sasakit wahu dereng dangu. Malah cariyos ing salebetipun 2 tahun punika. Ing sacelaking dhusun ngriku wonten ringgit taledhek sawek mempeng-mempengipun lajeng katrajang sakit jaler. Jawi lebet kathah tiyang anginten boten saged waluya. Kajampenan punapa-punapa sampun boten amigunani. Sareng adus ing tirta wahu lajeng waluya tanpa usada. Wonten saweneh ing tiyang sepeuh katrajang sakit ngeres linu. Sareng adus ing ngriku lajeng saged saras sarta rosa. Tembung pulih suni-uni. Menggah bab punika kula anyumanggakaken para sarjana. Kados pundi nalar-nalaripun. Kintunan. Sarehning ing tanah ngriki boten ingkang angudi. Toya wahu katandukaken dhateng kawruh pamisah. Dados sarasipun para sakit ingkang sami adus ing ngriku wahu. Namung kakinten tumuwuh saking gugon tuhon kemawon ananging punika boten toya wahu tamtu gadhah daya. Ingkang tumuwuh saking ing lebet ing siti. Kadosta. Toya paklengan ing palatungan ugi gadhah daya. Juru ngarang. Genjong selondana Mila lajeng anemahi bongsa kula jawi punika kalajeng gugon tuhonipun amargi kula sumerep ing sacelaking dhusun dhiren sakidul kilening dhusun pengging. Punika wonten sawenehing cungkup gendheng mawi pager banon dumunung ing tegal satepining lepen cariyosipun cungkup wahu kuburipun kyahi genjong selondana. Boten wonten panunggilanipun kajawi amung satunggal kuburipun kyahi genjong selondana wahu. Nalika samanten pinuju pekenan pahing angleresi peken ing taman para tiyang jaler estri sami ambrubul saking peken anjujug ing cungkup wahu sami anyaosi dhahar panjenenganipun 2
kyahi genjong selondana. Awarni sekar konyoh. Menyan arta sadhuwit kula lajeng agatekaken pitaken dhateng para tiyang wahu. Tunggal-tunggalipun wangsulanipun para tiyang wahu nalika piyambakipun sami ambekta daganganipun dhateng peken mawi mampir ngriku nedha barkah kyahi genjong selondana. Sarta punagi samasa dagangan wahu laris tuwin onjo papajenganipun sahantukipun saking peken tamtu lajeng ngaturi dhahar sekar konyoh dhateng kyahi genjong selondana. Mila saben tiyang sasadeyan dhateng peken tamtu mampir ing ngriku. Amargi panampinipun para tiyang wahu golongan istijab sanget. Bilih malem dinten jumuwah tuwin malem dinten salasa kliwon para tiyang ingkang nepi ing kubur wahu sakalangkung kathah. Panedhanipun warni-warni saha kathah ingkang lajeng kadhatengan sakajatipun kula amrangguli saweneh ing tiyang jaler sawek angaturi sekar konyoh dhateng kyahi genjong selondana. Kula pitakeni jalaranipun teka sae temen ing ngajeng mentas anglurug ngaben sawung dhateng pedan dhateng nagari salebetipun sawulan punika kawon kemawon ngantos telas pawitanipun sareng mireng misuhuripun kyahi genjong selondana. Pun botoh lajeng dhateng ngriku anedha barkah bilih saged menang anggenipun ngaben sawung tamtu badhe punagi mriku sakajatipun ing ngriku pun botoh lajeng anglurug dhateng karang anom angaben sawung. Punika ngantos ngungun gangsaripun anggenipun ngabotohan kados dipun wewehi. Mila lajeng anetepi punaginipun kathah sanget bilih kula cariyosna sadaya. Wasana anyumanggakaken para maos amung kadamel regenging pabaratan bra martani. Kintunan Batawi Sultan ing tambusi. Kaleres salering nagari siyak dhateng ing batawi sumedya sowan ing ngarsanipun kangjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral ananging boten katampen amargi boten wonten lalantaranipun saking kangjeng tuwan residhen ing sumatra sisih ler. Mila amung lajeng kapanggihaken kalayan kangjeng tuwan gupremen sekretaris kemawon. Cilacap Ing dhistrik daya luhur apdheling cilacap ing sapunika kagolong kakirangan tedha. Amargi kathah sabin ingkang boten kagarap jalaran boten wonten mahesanipun wondening taneman palawija jagung. Katela. Sapanunggilanipun kathah ingkang risak jalaran katedha kethek sarta celeng. Kangjeng gupremen mentas amaringi arta sadasa ewu kaangge waragat saenipun margi ageng saking ciyamis dumugi ing banyu mas. TJ. I. Kacariyos lampahipun ki sudagar sampun dumugi ing nagari turki. Anjujug ing dalem kapatiyan ngaturi wuninga ingkang ngasta pangwasa nagari. Manawi lampahipun ki sudagar dinuta sinuhun ilansah. Ngunjukaken serat panglamar miwah pisungsung. Ki sudagar lajeng kerid dening sang anidya mantri. Sinaosaken sang prabu. Ki sudagar ugi lajeng tinimbalan majeng ing ngarsanipun sang prabu. Sasampunipun apasang yugya. Ki sudagar matur sarwi nalongsa. Sahaa anandukaken luwes kewesing pakecapan bilih sowanipun ki sudagar wahu dinuta dening ingkang putra sinuhun ing nagari ilansah. Ingkang sapisan ngaturaken sembah pangabekti. Kaping kalih ngaturaken serat tuwin pisungsung. Konjuk ing sang prabu turki. Sasampunipun serat katampen lajeng kawaos suraosipun anglamar putranipun putri. Sang prabu turki andhawuhaken pangandika dhateng sudagar. Ing sarehning parlunipun sinuhun ilansah anglamar putrinipun supados boten anguciwani lampahipun ki sudagar kadhawuhan marak sang putri piyambak anyumerepana wujudipun bilih sampun kamanah pantes dados prameswarinipun sinuhun ilansah. Gampil anggening badhe marengaken ki sudagar amangsuli nyuwun mopo. Awit boten kaweling supados anyumerepana wujudipun sang putri. Dados ki sudagar sanget ajrihipun yen anemaha. Nagning sang prabu meksa adreng karsanipun ki sudagar kadhawahan amraka sang putri. Amurih boten kacacad wingking. Ki sudagar ugi lajeng miturut karsanipun sinuhun turki. Lajeng kadhawuhan angirid abdi para nyahi. Kala samanten sang putri pinuju lenggah ing dalem kaputren sarta angagem ingkang sarwa adi. Sareng katingal ki sudagar dhateng. Sang putri gupuh angancarani. Sarta ananduki tembung manis ki sudagar tumungkul boten kadugi mandeng sang putri. Saha sadaya pangandikanipun sng putri boten kawangsulan kasegah dhaharan boten purun nedha. Sang putri sanget angungun dene teka dinuta ing ratu kados makaten sang putri inggal utusan para nyahi angedalaken ki sudagar. Kadhawuhan angaturaken ingkang rama. Abdi para nyahi kaweling kawontenanipun ki sudagar wonten kaputren sareng para nyahi dumugi ing ngarsa sang prabu munjuk kados welingipun sang putri saparlunipun sang prabu sanget pangungunipun ing galih punapa ingkang dados nalaripun ki sudagar lampahipun makaten mila lajeng kadangu. Punapa ki sudagar sampun amatitisaken wujudipun sang putri. Pantes utawi boten kagarwa sinuhun ilansah. Atur wangsulanipun ki sudagar. Boten sakedhik kedhika sumerep warninipun sang putri. Amargi nalika sowan ing dalem kaputren maripatipun kaeremaken kupingipun boten mireng sabawaning punapa-punapa. 3
Ingkang tansah kavipta ing salebetipun manah. Rumaos anandhang dosa amargi anglangkahi ingkang dados karsanipun sang prabu ilansah. Sinuhun ing turki amangsuli pangandika dhateng ki sudagar. Ing ngatasing piyambakipun ingkang pinitados anglamar. Boten amalepat anggening ngrumiyini karsa amatitisaken wujudipun ingkang kalamar. Ki sudagar matur sarwi dhadheku. Dhawuhipun sinuhun turki punika ugi leres ananging sarehning sinuhun ilansah boten amatah dhatengipun ki sudagar ing turki punika dados duta utama. Kajawi namung wineling dumugekaken sembah sumungkemipun sang prabu ilansah dhateng sinuhun ing turki. Kaping kalih kautus maringaken serat panglamar kanthi pisungsung. Mila dereng wenang angrumiyini karsanipun sang prabu ilansah. Mongka dumugi ing turki anglampahi ingkang marojol saking dhawuh. Dados ki sudagar gadhah rumaos boten pisan anetep pisan anetepi anggening nama dinuta. Sinuhun turki andangu. Menggah leresipun lampah ing duta wahu kados pundi. Ki sudagar matur. Pamanggihipun duta punika ingkang kaanggep leres sapisan dumugi panggenan ingkang sinedya. Kaping kalih boten angirangi tuwin amewahi parlu. Kaping tiga boten pala cidra ing gusti. 4