REGISTER BLANTIK SAPI ANA ING PASAR KEWAN KECAMATAN PUJON KABUPATEN MALANG (Tintingan Sosiolinguistik) Dendang Dewi Wulandari Jurusan Bahasa Dhaerah, Fakultas Basa lan Seni, Universitas Negeri Surabaya ABSTRAK Jeneng Mahasiswa : Dendang Dewi Wulandari NIM : 082114014 Prodi/ Jur : S1/ Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah Fakultas : Bahasa dan Seni Nama Lembaga : Universitas Negeri Surabaya Pembimbing : Prof. Dr. Udjang Pairin M. Basir M. Pd Taun : 2015 Basa minangka sarana kanggo komunikasi lan medharake pikir, uneg-uneg lan uga panrasa. Sakabehane solah bawa manungsa ing pasrawungan, ora bisa dipisahake saka guneman marang wong liyan. Senadyan manungsa mau bisu, nanging isih bisa nggunakake basa isyarat kangge guneman. Sakabehe kasunyatan mau nuduhake yen basa sawijining sarana kang banget migunani. Amarga krana basa, manungsa uga bisa nyukupi sandhang pangan lan uga bisa paring pitulung becik marang wong liya. Saka lelandhesaning panliten kasebut, mula antuk underaning panliten yaiku (1) kepriye wernane basa lan wujud tembung-tembung apa wae kang digunakake Blantik Sapi sajroning dol tinuku, (2) Kepriye basane Blantik Sapi ning Desa Pujon, rikala kulak warta bab reregan Sapi, (3) Kaya ngapa modhel basa promosi Blantik Sapi ing Desa Pujon kecamatan Pujon kabupaten Malang, (4) Kaya ngapa wujud basa kang nandhani dadine dol tinuku ing kalangane profesi Blantik Sapi. Kagiyatan panliten iki nggunakake ancangan metode deskriptif kualitatif.Sumber dhatane yaiku saka gunemane para Blantik Sapi nalika dol tinuku Sapi ing Pasar Kewan Pujon. Dhata ing panliten iki arupa tembung, lan ukara kang di enggo dening Blantik Sapi nalika dol tinuku Sapi ing Pasar Kewan Pujon. Panliten iki nggunakake tekhnik simak, rekam lan nyathet.
Asile panliten iki yaiku bisa kadudut intisaka basane Blantik Sapi kaya mangkene Ragam basa kang diangggo yaiku ragam basa campuran kayata nalika transaksi ana ragam ngoko, lan ragam ngoko-krama. Ragam basa nalika Promosi yaiku, Ragam ngoko, ragam ngoko-krama, ragam ngoko-indonesia. Banjur ana tetembungan kang mung awujud abang- abang lambe lan uga ana campuran dialek dhaerah kayata dialek malangan lan dialek Sundha. Wujud alih kode sing digunakake dening para blantik sapi, yaiku Alih kode intern kang nggunakake ragam krama ngoko, ragam ngoko krama, ragam basa Indonesia basa Jawa, ragam basa Jawa basa Indonesia. Sebab-sebab alih kode yaiku penutur lan mitra tutur. Alasan anggene nggunakake alih kode yaiku kepingin ndadekake pasrawungan supaya luwih gayeng, lan pengarue saka abang-abang lambe. Uga tujuwan anggene masyarakat BLS nggunakake alih kode yaiku, kepingin nyindir mitra tutur, negesake maksud tartamtu lan prestise. Wujud campur kode kang dianggo dening para blantik sapi yaiku campur kode negatif yaiku ragam ngoko basa Indonesia, ragam ngoko-krama, ragam ngoko arab. Banjur campur kode intern yaiku basa Jawa basa Indonesia, ragam ngoko krama, ragam ngoko dialek malangan lan ragam krama dialek malangan. Alasan nggunakake campur kode yaiku, ora ana tembung utawa ungkapan liya, lan ngganti basa kang ora kena dibasakake. Tujuwane yaiku, supaya nggampangake mitra tutur ngerteni karepe penutur, menehi swasana sing santai lan uga nuduhake prestise. Tembung Wigati : Alih kode, Campur kkode Register Blantik Sapi
REGISTER BLANTIK SAPI ANA ING PASAR KEWAN KECAMATAN PUJONKABUPATEN MALANG (Tintingan Sosiolinguistik) ABSTRAK Jeneng Mahasiswa : Dendang Dewi Wulandari NIM : 082114014 Prodi/ Jur : S1/ Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah Fakultas : Bahasa dan Seni Nama Lembaga : Universitas Negeri Surabaya Pembimbing : Prof. Dr. Udjang Pairin M. Basir M. Pd Taun : 2015 Bahasa adalah suatu sarana komunikasi yang menjabarkan sebuah pikiran, angan- angan dan juga perasaan. Semua kegiatan manusia di dalam bersosialisasi tidak bisa dipisakan dengan pembicaraan terhadap orang lain. Walaupun orang tersebut tuna wicara, tetapi masih bisa menggunakan bahasa isyarat untuk berbincang. Semua kenyataan tadi menunjukan jika bahasa merupakan sebuah sarana yang sangatlah berguna. Karena dengan bahasa, manusia bisa mencukupi sandhang pangan dan juga bisa memberi pertolongan kepada orang lain. Dari landasan penelitian tersebut, maka di ambil rumusan masalah seperti: (1) Bagaimana ragam dan wujud klaimat-kalimat apa saja yang digunakan Blantik Sapi di dalam kegiatan jual beli, (2) Bagaimana bahasa Blantik Sapi di Desa Pujon ketika mencari berita mengenai harga-harga Sapi, (3) Seperti apakah model bahasa promosi Blantik Sapi di Desa Pujon Kecamatan Pujon Kabupaten Malang, (4) Seperti apa wujud bahasa yang menandai terjadinya jual beli dalam kalangan profesi Blantik Sapi. Kegiatan penelitian ini menggunakan metode deskriptif kualitatif. Sumber data dalam penelitian ini mengambil dari pembicaraan para Blantik Sapi ketika jual beli Sapi di Pasar Hewan Pujon. Data yang ada dalam penelitian ini berupa kata dan kalimat yang di pakai oleh Blantik Sapi ketika jual beli di Pasar Hewan Pujon.Penelitian ini menggunakan tekhnik simak, merekam dan mencatat.
Adapun hasil dari penelitian ini adalah ragam bahasa campuran yang digunakan ketika transaksi seperti ragam ngoko dan ragam ngoko-krama. Ragam bahasa ketika promosi yaitu ragam ngoko, ragam ngoko krama, dan ragam ngoko bahasa Indonesia. Ada kalimat- kalimat yang hanya berupa basa-basi dan ada juga campuran dialek daerah seperti dialek malangan dan dialek Sunda. Wujud alih kode yang digunakan oleh para blantik sapi yaitu alih kode intern yang menggunakan ragam bahasa Jawa krama ngoko, ragam ngoko krama, ragam bahasa Indonesia bahasa Jawa, ragam bahasa Jawa bahasa Indonesia. Sebab sebab alih kode yaitu penutur dan mitra tutur. Alasan menggunakan alih kode yaitu ingin menyesuaikan diri dan pengaruh basa basi. Serta tujuan alih kode yaitu pada masyarakat BLS yaitu ingin menyindir mitra tutur, menegaskan maksud tertentu dan prestise. Wujud campur kode yang digunakan para blantik sapi ialah campur kode negatif yaitu ragam ngoko bahasa Indonesia, ragam ngoko krama, ragam ngoko basaha Arab. Kemudian yang dipakai selanjutnya ialah campur kode intern yaitu bahasa Jawa bahasa Indonesia, ragam ngoko krama, ragam ngoko dialek malangan dan ragam krama dialek malangan. Alasan menggunakan alih kode yaitu tidak adanya kalimat atau ungkapan lain, dan mengganti bahasa yang tidak bisa dibahasakan. Tujuanya yaitu supaya menggampangkan mitra tutur mengerti apa yang diharapkan penutur, memberikan wasana yang santai dan prestise Kata Kunci : Alih kode, Campur kkode Register Blantik Sapi PURWAKA 1.1 Mula Bukaning Panliten Sakabehe solah bawane manungsa ing pasrawungan, ora bisa dipisahake saka guneman marang wong liya. Nadyan manungsa mau ora bisa nyuwara, nanging isih bisa guneman nggunakake basa saka perangane awak utawa sing diarani basa isyarat. Basa minangka piranti kanggo srawung tumrap pawongan siji klawan pawongan liyane. Saperlune manungsa srawung kanggo mujudake kekarepan. Basa uga nduweni pangaribawa kang utama ing bebrayan. Amarga krana anane basa, manungsa bisa nyukupi sandhang pangan lan uga bisa paring pitulung becik marang wong liya. Basa, siji-sijine sarana kanggo caturan, minangka kegiyatan sosial kang nglibatake manungsa ing jerone, kang dadi pamicara lanuga dadi mitrawicara. Para pamicara lan mitrawicara ngerti yen ana paugeran- paugeran basa kang kudu dicakake ana ing pasrawungan. Amarga basa minangka piranti kang digunakake manungsa kanggo sesrawungan karo manungsa liyane. Kanthi basa manungsa bisa migunakake ing maneka warna pakaryan kayata guneman wawan rembug, paminta, ngongkon lan narik kawigatene wong supaya nglakoni apa sing penutur karepake (Basir, 2002:3). liya Basa, ndadekake guneman marang liyan bisa dipahami saengga pawarta kang disampekake bisa ditampa kanti apik lan sarujuk saka karepe pamicara lan mitrawicara. ing kasunyatan, para panganggo basa mau asring nglirwakake paugeran-paugeran basa tegese, Senajan ana
kang wus ana. Nanging para panganggo basa kasebut nduwe panemu kang paling utama yaiku mitrawicara bisa nampa lan ngerti basa kang disampekake saengga ngerti apa kang dikarepake. ing sajrone bebrayan agung, individu manungsa kagolong makhluk lanuga makhluk sosial. Perkara iki sarujuk karo (1994:4) ngandharake yen basa ora bisa dipisah saka uripe manungsa. kang digunakake, manungsa bisa medharake pengalaman, panyaru, panemu, pikiran lan liya-liyane. Saka sakabehe jlentrehan ning ndhuwur, manungsa sejatine ora nglakoni urip tanpa anane basa. Basa minangka sarana komunikasi, sing bisa nggayutake saben manungsa. Ana panemune Samsuri Saka basa Basa nduweni paedah kang kaperang dadi telulas, yaiku: (1) Basa kanggo nyawijikake manungsa karo tata aturan kanggongandharake sosial, kaendahan, kebecikan, luhuring bebudhen, lan liyane, (3) Basa kanggo ngatur kontak sosial, (4) Basa kanggo ngatur tindak tanduk, (5) Basa kanggo ngatur tindak tanduk marang wong liya, (6) Basa kanggo ngandhakake pangrasane batin, (7) Basa kanggo menehi tandha ngenani hubungan sosial, (8) Basa kanggo ngandharake kaweruh ing sakjabane basa, (9) Basa kanggo menehi ngenani piwulang kewasisan lan ketrampilan, (10) Basa kanggo medharake basa, (11) Basa kanggo nakokake babagan apa wae marang wong liya, (12) Basa kanggo ngadohake saka Basa kanggo beban lan alasan, (13) tanduk performatif, ngadharake (Dell Hymes ing Soeparno 2003:7-8). (2) Basa tindak Basa minangka piranti kanggo srawung marang liyan, mula bisa wae basa mau owah saka paugerane. Anane owah-owahan diandharake kang wus kaya sadurunge, nuduhake yen basa mau uga jaman. Amarga sawijining ragam basa. ditemoni maneka warna Semana uga tata aturan kang ana ing sajrone basa Jawa. Mula basa Jawa ngrembaka sajroning jiwane masyarakat Jawa panganggo basa. Senajan basa Jawa wus kaperang dadi Jawa kuna, Jawa anyar, pertengahan, nanging basa Jawa isih ngrembaka lan isih di uri-uri dening masyarakat Jawa. sajroning komunikasi Panganggo basa sejatine ora mung dipesthekake saka anane faktor sosial lan faktor kultural. Pamawas mau ngemu teges yen basa minangka perangan kang ora bisa dipisahake saka sistem sosial (Rahardi, 2001:27). dene pambeda lan Jawagagrag Basa lan kepentingane urip masyarakat iki ora disengkuyung dening Basir (2002:1) ngandharake yen basa lan masyarakat kaya dene iwak karo banyu, padha mbutuhake. Semana uga masyarakat mbutuhake basa kanggo srawung tumrap masyarakat liyane. Saengga basa bisa dadi minangka tali kanggo ngatur uripe manungsa. Kanthi basa sing padha dibutuhake manungsa, mula basa mau bisa nuwuhake rasa kang padha nyawiji sajroning masyarakat kasebut. Ana ing bukune Samsuri (1994:4) ngandharake, yen basa tansah nyawiji ana ing uripe manungsa sajroning lelakon sabendinane. Krana bisa basa mau manungsa ngandharake kekarepan, gagasan, panyaru lan sapanunggalane. bisa dipisahake, panemu Ing sajroning bebrayan sing maneka warna pawongane, ndadekake maneka warna uga basa kang dienggo kanggo piranti srawung marang liyan. Sawijining ngelmu kang ngrembug babagan basa ing yaiku sajroning lapisan sosial
Sosiolinguistik.Kaya panemune Chaer (2004:2) njlentrehake yen Sosiolinguistik yaiku sawijining ngelmu kang nyinaoni sosiologi lan linguistik, kekarone nduweni sambung rapet kang padha mangaribawani. jroning Sosiologinyinaoni ngenani Ing pawongan ing sajroning masyarakat, lan ngenani kumpulaning manungsa, uga proses sosial sing ana ning masyarakat. Dene Linguistik, yaiku perangane ngelmu kang nyinaoni basa, utawa perangane ngelmu kang ndadekake basa mau objek kajian. Dadi sing diarani Sosiolinguistik yaiku perangane ngelmu kang nyinaoni basa sajroning masyarakat basa. kang njlentrehake panggenan masyarakat kang maneka warna. Basa kang di enggo dening masyarakat sosial, bisa di perang miturut kelompok masyarakat lan basane. Kasunyatan saka pambeda mau bisa amarga asal dhaerah kang seje, sasana caturan, lan pangkat. Tuladhane ana ing saben-saben lapisan masyarakat miturut panggen panggaweane, kaya dene ing srawunge para nelayan, pejabat, pegawai kantoran, wartawan, buruh, tukang ojek, wong dagang lan sopir. Sosiolinguistik, basa ngelmu saben sipat, kahanan Saka sak kabehing pambeda mau, basa anyar bisa tuwuh ana ing bebrayan, lan tuwuhe basa anyar mau ora ndadekake alangan tumrap masyarakat panganggo basa kasebut. Basa kang sipate manasuka ‡arbitrer· dening di masyarakat panganggone kanti tujuwan lan maksud kang padha. Sosiolinguistik kang ngrembug basa kanggo sarana komunikasi, ngecakake basa ing panggen kang luwih fungsional saka lapisansosial kang maneka warna, nanging tujuwane basa mau padha( Hudson ing Basir, 2010:7). Sarujuk karo panemune bisa tampa lan ilmiah. Senajan Basir (2010:5) ngadharake yen basa di deleng saka masyarakat panganggone, bisa di perang kanthi teges panganggone. Kang wigati yaiku, basa kuwi sawijing media, kang ngemu teges lan tujuwan. Mula saben wernane basa mau wernane ora padha, uga reroncening basa kang maneka warna. Masyarakat nggunakake basa ing saben kepentingan. Kanthi kasunyatan kasebut, sawijining bukti yen basa minangka minangka instrumen kang wigati sajroning masyrakat kang nuduhake etos lan uga karakter sarta ukuran budayane bangsa (Basir, budaya masyarakat Jawa, basa nduwe paugeran tumrap panganggene. Kanggo ngajeni pawongan kang luwih dhuwur drajad lan luwih dhuwur umure. Basa ana ing budaya Jawa duwe unggah-ungguh kang dumadi sajroning masyarakat. Unggah-ungguh basa mau ngrembaka ing budayane masyarakat Jawa, kang di perang dadi telung werna yaiku ngoko, madya, lan krama. Basa Jawa ngoko, yaiku basa sing dicakake kanca marang kanca kang sakumuran kanthi tujuwan supaya luwih akrab. Basa Madya, yaiku basa kanggo ngurmati wong siji marang wong liyane sanajan umure padha. Basa Krama, yaiku basa sing di enggo marang wong sing umure luwih tuwa utawa drajade luwih dhuuwur saka awake dhewe. 2010:3). Ana ing Basa kang di gawa Blantik Sapi saka dhaerahe dhewe-dhewe mau nduweni pengaruh kang wigati tumrap dumadine tetembungan kang ana ing panggenan kasebut. Saka maneka warna pengaruh sosial mau krep migunakake basa mau luwih saka siji utawa multilingual. Nanging basa kang wus tuwuh mau bisa ngrembaka lan di tampa marang masyarakat liya. Salah ragam basa kang wus sijine yaiku ing panggenan Pasar Sapi ngrembaka
teges kasebut. Ragam basa nduweni maneka warna variasi basa sing disebabake amarga anane panutur sing ora homogen lan amerga maneka warna interaksi sosial sing dilakoni (Chaer, 1995:81) Sakabehe basa kang tuwuh sajroning bebrayan uga ora nglirwakake anane lapisan-lapisan masyarakat kang nganggo basa ing kegiyatan Ekonomi. Kaya dene kang ana ing kelompok basane Blantik Sapi kang manggen ana ing tlatah Malang, nduweni basa kang beda-beda lan uga budaya kang beda. Anane pambeda iki mau bisa di deleng saka dhaerah asal, tingkatan sekolah, lan umur. Kajaba mau, para Blantik uga duwe dhasar basa kang beda amarga kegiyatan kang caturaning panggaweyan, mula nuwuhake bilingualisme, owahe basa campur kode lan alih kode. basa dadi tegese pratandha owahe basa sing dianggo amarga kahanan sing beda (Appel sajrone Chaer, 1995:141). Kanthi umum sing nyebabake alih kode yaiku anane penutur, mitra tutur utawa wong sing di jak guneman, kahanan sing beda, amarga tekane wong liya lan owahe informal situasi saka formal menyang utawa walikane. Alih kode yaiku Campur kode nduweni teges proses nggunakake rong basa utawa luwihkanthi nglebokake unsur-unsur basa siji sajrone basa liya saklausa sing padha (Kachru lan Thelender sajerone Basir, 2002:64).Ana luwih saka siji sing njalari prastawa campur kode yaiku anane tetmbungan sing durung tegese, pengaruh paraga dimangerteni keloro, kurang mangerteni kode basa sing dianggo lan pangaruh unsur prestise. Blantik Sapi sawijine panganggo basa kang nyleneh lan duwe ciri kas, mula apik yen bisa dilestarekake supaya basane ora muspra. Ciri basa kang nyleneh mau bisa di perang dadi loro yaiku: (1) carane nawakake dagangan lan, (2) transaksi. Blantik Sapi nawakake dagangane kanthi modhel kang seje, saengga bisa narik kawigaten konsumen. Ciri kusus basa kang tuwuh iki, kagolong basa sing sipate dinamis amarga owahe miturut kabudayan kang mlebu ana ing jroning masyarakat panganggone. Basa anyar iki di dominasi saka faktor kang maneka warna, faktor kang paling unja, yaiku asal dhaerah mitrawicara. Contone ana campur dialek Malangan, Medura, Osing lan Jawa Tengahan. Basa-basa kang maneka warna uga dialeg-dialeg kang wus campu iki, nuwuhake basa anyar ing caturane masyarakat. komunitas 1.2 Underaning Panliten Kanthi landhesan alasan panliten kang wus kasebut ning nduwur, mula perkara kang bakal di rembug ing panliten iki bakal di perang kaya ing ngisor iki: (1) Kepriye wernane basa, lan wujud tembung-tembung kang digunakake Blantik Sapi sajroning dol tinuku? apa wae (2) Kepriye basane Blantik Sapi ning Desa Pujon, rikala kulak warta bab reregan Sapi? (3) Kaya ngapa modhel basa promosi Blantik Sapi ing Desa Pujon Kec.Pujon Kab.Malang? (4) Kaya ngapa wujud basa kang nandhani dadine dol tinuku ing kalangane profesi Blantik Sapi? 1.3 Ancase Panliten
Kanthi lelandhesan alasan panliten lan punjereng panliten kaya ing ndhuwur, mula ancasing panliten iki yaiku: (1) Kanggo ngandharake lan ungkapan kang digunakake Blantik Sapi sajroning dol tinuku Sapi. tembung-tembung (2) Kanggo ngandharake basane Blantik Sapi nalika kulak warta. (3) Kanggo ngandharake wujud basa promosi reregan Sapi ning Desa Pujon. (4) Kanggo njlentrehake wujud basa kang nandhani dadine dol tinuku ing kalangane profesi Blantik Sapi 1.4 Pigunane Panliten iki arupa andharan Asile panliten ngenani manika wernane basa kang di enggo dening Blantik Sapi. Kajaba mau, asile panliten iki bisa migunani tumrap ngrembakane ning wernane masyarakat lan uga bisa nyengkuyung gumregute mahasiswa jurusan Jawa, uga piwulangan babagan Basa Jawa. basa 1.4.1 Piguna Praktis dikarepake menehi gambaran ngenani ragam basa Jawa kang digunakake dening para Blantik Sapi ing PKP ing Desa Pujon. Panliten iki (1) Panliten iki ngemu paedah kanggo nyinaoni bab linguistik, kanggo faktor- faktor kang gegayutan karo ciri lan wernane basa sabendino. (2) Menehi sumbangan kaweruh kanggo pamaos ngenani prastawa alih kode lan campur kode kang asring di enggo masyarakat dagang. (3) Menehi tambahan kanggo panliti, supaya luwih mahami rerane basa kang ana ing masyarakat Blantik Sapi. (4) Menehi sengkuyung kanggo ndunyane pendhidhikan mligine babagan basa Jawa lan kanggo nguru-uri Basa Jawa. 1.5 Wewatesaning Paliten Panliten kanthi irah-LUDKDQ ‡Register Blantik Sapi ing Pasar Kewan Kec. Pujon .DE 0DODQJ· nduweni watesan-watesan panliten, kanggo nggampangake panliti fokus supaya bisa anggene ngolah data. Watesan-watesan mau kaya kang kasebut ing ngisor iki: luwih ringkes lan (1) Panliten iki amung dianakake ing Pasar Sapi kang manggone ana ing Kec. Pujon Kab. Malang. (2) Sajroning panliten iki, panliti melu campur langsung nalika dol tinuku. Ora mentingake bedane umur, agama, lulusan sekolah, daerah asal, lan uga budayane pawongan kang ana ing Pasar Sapi kasebut. (3) Data kang diolah iki amung mligi saka ndunyane dol tinuku ing Pasar Sapi Kec. Pujon Kab. Malang. 1.6 Panjlentrehe Tetembungan Ragam Basa : Maneka warna variasi basa amarga sing sing ora anane penutur homogen amerga lan interaksi maneka warna sosial sing dilakoni (Chaer, 1995:81) disebabake Alih Kode : Pratandha owahing basa sing amarga kahanan sing beda (Apple sajerone Chaer, 1995:141) dianggo Campur Kode : Proses nggunakake rong luwih kanthi basa utawa nglebokake unsur-unsur basa siji sajerone basa liya saklausa sing padha (Kachru
lan Basir, 2002:64) Thelender sajerone Prestise : martabat, reputasi, apik, (KBBI,1989:700) Gengsi, Wibawa, jeneng kaurmatan Blantik Sapi : Sawijining profesi dagang (markrting) sajroning dol ing PKW tinuku Sapi tadhisional. BS uga diarani prantarane dol tinuku Sapi 2011) 2. TINTINGAN KAPUSTAKAn 2.1 Panliten Kang Saemper Panliten kang ngrembug babagan basa kanthi kajian sosiolinguistik iki wis nate di tulis dening Mahasiswa Jurusan Basa Jawa, ing antarane yaiku: Ragam Basa Pedagang Sayur di Pasar Bangun Sari Caruban (Ikhwan Munirul, 2004). Paliten iki ngasilake panliten ragam basa kang ana ing masyarakat pedagang sayur ing pasar Caruban. Ana rena-renaning basa nalika nawakake dagangan lan uga nalika ngenyang rega ing pasar, mligine pasar tradisional. Panliten iki nintingi basa kanthi cara alih kode lan campur kode. Panliten kang wus nate di enggo acuan basa, sakliyane ana ing nduwur uga ana panliten kang ditindakake dening Ervita (1998) NDQJ QOLWL ‡Ragam Bahasa Jawa Dalam 3HUGDJDQJDQ· panliten kasebut obyeke ngrembug Surabaya Sosiolinguistik basa kang dumadi ing masyarakat. Panliten kang memper kaya ditindakake Ervita iki uga di teliti Ima \DLNX ‡Ragam Bahasa Jawa dalam Aktivitas Jual Beli di Pasar Besar Kota ngenani sosiolinguistik nganti Blitar, 0DGLXQ· asiling panliten iki ngenani rena- renaning basa kang dumadi ing masyarakat, ngonceki anane dwibasa nalika ana interaksi sosial ana ing Pasar Besar tlatah Madiun, uga dumadine alih kode lan campur kode ning masyarakat. sakabehing panliten kang gegayutan karo alih kode campur kode mau sejatine nuwuhake basa anyar. Amarga saka saben pawongan ing maneka warna asal panggenan lan latar belakang profesi sadurunge kang seje mau sing bisa ndadekake kabudayan nalika caturan uga seje. Anane campur kode yaiku kegiyatan kang nggunakake basa lan kode kusus kangge nyambungake caturan supaya padha ngerti anggene caturan. Alih kode uga kangge negesake jlentrehan tetembungan kang di enggo saben pawongan saka dhaerah seje, supaya bisa gathuk anggene komunikasi. Ing Gegayutan karo panliten kang wus dijlentrehake ning ndhuwur, panliten kang bakal ditulis iki uga memper karo panliten- kanthi kasebut. Ditintingi panliten pamerakan sosiolinguistik, tintingan ragam basa alih kode campur kode, panliti bakal sakabehing kedadeyan basa ngonceki sajroning masyarakat.. Sakabehe asiling panliten ing ndhuwur bakal nuwuhake basa jroning anyar kang ngrembaka masyarakat panganggone. Mligine kanggo saben pawongan kang ana ing sawijine penggaweyan kang padha. ing 2.2 Basa lan Masyarakat sistem lambang sing arupa swara, sifate arbiter, produktif, lan manusiawi, uga kaandharake basa yaiku sarana kanggo medharake pikiran, gagasan, konsep lan pangrasa (Chaer, 1995:14). Basa kuwi sawijining dinamis,akeh ragame
Masyarakat sing migunakake basa ora mung sakelompok wong sing basane padha ning uga kelompok wong sing nduweni norma sajroning migunakake wujude basa. Basir (2010:1) ngandharake yen basa nuduhake bangsa, yaiku pepatah kang nuduhake moncering basa ing bebrayan. Basa nduweni kepentingan kang unja kang tumrap kebutuhane manungsa. Basa lan masyarakat kaya dene banyu lan iwak, kekarone padha mbutuhake. Masyarakat butuh basa kanggo sarana hubungan sosial, banjur basa uga ngiket lan ngatur uripe manungsa. Kanthi basa, manungsa bisa nuduhake yen dheweke perangan saka ing masyarakat sawijining kulawarga kasebut. Tembung ‡PDV\DUDNDW·ing bukune yaiku ngandharake Chaer sakelompoke pawongan kang cacahe gumantung saka panggenane rumangsa sakbangsa, saketurunan, utawa nduweni kepentingan sosial kang padha. Banjur apa sing di maksud masyarakat basa? Yaiku rumangsa kelompoke pawongan kang nggunakake basa kang padha. Kaya tuladhane ana ing kelompok pawongan kang nggunakake basa Sunda, mula bisa dititik yen pawongan mau asale saka Sunda. Halliday ing Kushartanti, Dkk (2005:54) uga ngandharake yen masyarakat basa yaiku sakelompoke p[awongan kang rumangsa dheweke ‡VHKDWL· amarga nganggo basa kang padha. Frasa kasebut diugemi amarga kasunyatan konsep ing linguistik ngenani pekara kang padha. (2002:59) utawa nganggep sabendinane nggunakake Kanthi basa, masyarakat bisa nduweni ciri khas tumrap kelompok sosiale. Sawijing conto ing masyarakat yaiku anane budaya. basa sawijining pambeda kang paling unja amarga saben kelompok sosial ngrasa yen deweke uga bageyan kelompok kasebut. Panemu iki isih diterusake yaiku basa nduweni ciri kang ing beda nalika dienggo masyarakat samubarang keperluan, mula basa-basa iki nduweni ing Kushartanti dkk, 2005:5-6). paedah (Kridalaksana jlenthrehan ning ndhuwur, dudutane yaiku sejatine basa kuwi tansah ngrembaka ing masyarakat, lan uga basa kuwi sarana kang paling wigati. Amarga kanthi anane basa, masyarakat bisa nuduhake kabudayan kelompoke. Saka 2.3 Fungsi Basa saemper ngenani paedahe basa, kang ngemu teges yen basa sarana kanggo komunikasi, lan kanggo kanggo medharake pikir, nyampekake kekarepan. Mula saka panemu kasebut, basa kang wus lan ngrembaka sajroning masyarakt nduwe fungsi kaya kang diandharake dening para ahli basa. Akeh panemu kang tuwuh Sakdurunge ngrembug babagan fungsi basa, perlu ngerti tegese basa kuwi apa? Basa yaiku sistem tandha unen-unen kang disarujuki saka anggota kelompok masyarakat kusus kanggo sesrawungan, caturan, lan ciri khas (Kridalaksana ing Kushartanti dkk, 2005:3). Wardhaugh ing Chaer (2009:33) jroning buku ‡3VLNROLQJXLVWLN .DMLDQ 7HRULWLN· ngandharake yen fungsine basa kuwi sarana komunikasi lisan lan uga tulisan. Nanging fungsi kasebut wus fungsi dhasar kang limang ngandhut diandharake Kinneavy ing Chaer (2009:3) yaiku fungsi ekspresi, fungsi informasi, fungsi eksplorasi, lan fungsi entertaiment. fungsi persuasi,
iki wus ngadhahi sakakbehe konsep-konsep basa kang bisa nglairake panemu pikir utawa pesen kang bakal disampekake pamicara marang mitrawicara.Kaya kang kasebut ana ing ndhuwur, yaiku basa nduweni fungsi informasi, tegese basa kanggo nyampekake liya. Fungsi pesen marang pawongan eksplorasi, yaiku panggonane basa kanggo lan sawijining njlentrehake kahanan. yaiku panggonane asipat mangaribawani utawa ngajak pawongan liya kanggo nglakoni sawijining perintah. Fungsi entertaiment, yaiku panggonane basa kanggo nyenengake lan nglegakake batin ‡KLEXUDQ· Limang fungsi dhasar perkara Fungsi persuasi, kang basa Basa alat komunikasi kang utama selane ing bebrayan, kaya ora ana manungsa nganggo basa, nalika caturan, uga gojegan, pengalaman, lan kanggo nyampekake cerita susah seneng. Sakabehe mau ngemu tujuan amarga sarana, anane basa kanggo senadyan nalika sadhar lan turu, manungsa ora bisa uwal saka basa (Alwasilah ing Basir, 2010:21). crita-crita 2.4 Dinamika Basa Basa sawijining sarana kang wigati ana ing bebrayan. Basa ngrembaka ing saben-saben lapisan sosial kang srawung marang liyan, ora mokal yen basa saben jaman uga owah amarga modernisasi. kanthi nggunakake Masyarakat maneka warna kekarepan lan tujuwane, antarane kang paling unja yaiku kanggo srawung marang liyan, dol tinuku, politik, lan uga kangg medharake pikir saha paring pitulung becik marang liyan. Senajan basa kang dianggo para Blantik Sapi ing Pujon nemoni modernisasi nanging basa kasebut basa isih bisa di tampa lan di anggo dening masyarakate Blantik Sapi kasebut. 2.4.1 Alih Kode sawijining parastawa peralian panggawene basa amarga owahing kahanan (Apple ing Chaer 1995:141). Alih kode uga ora mung kedadeyan antarane basa, nanging bisa uga ragam-ragam kedadeyan utawa gaya-gaya kang ana ing sawijining basa (Hymes ing Chaer, 1995:142).Yen Apple lan Hymes, Poedjasoedarma (ing Basir, 2002:61) ngandharake yen alih kode kuwi ora mung njupuk tembung utawa frasa saka kode liya nanging paling ora njupuk saklausa utawa sakukara. Alih kode yaiku ing antarane (1995:143) sing njalari alih kode yaiku: (1) pambicara utawa penutur, (2) pendengar utawa mitra tutur, (3) owahe situasi utawa kahanan amarga anane wong katelu, (4) Owah- owahan saka formal menyang informal utawa walikane, (5) owahe topik guneman. Miturut Chaer rinci, Poedmesoedarmo ngandharake ana limolas alasan prastawa kedadeyane alih kode, yaiku: (1)nyetir ukara, (2) ngomong kang ora langsung, (3 )ngowahi status, (4) ora mampu ngarani kode tertentu, (5) mangaribawani ukara kang ndhisiki, (6) mangaribawani kahanan micara, (7) ora bisa nguwasai awake dhewe, (8) mangaribawani materi caturan, (9) pengaruh anane wong nomer telu, (10) pengin nyesuekake awak, (11) nduweni tujuwan ndhidhik lawan, (12) kegiyatan piwulangan, (13) sandiwara,(14) abang abang (15) lan lambe kusus mangaribawani (Poedmesoedarmo ing Basir, 2010:77-78). Kanthi luwih kang ndadekake ungkapan, maksud
Pawongan sing nglakoni alih kode mesthi ana tujuwane, Basir (2002:63) ngandharake yen alih kode iku nduweni lan kepingin tujuwan, mantebake tekad, (2) nduweni pangarep- arep supaya luwih gampang dingerteni antarane mitra tutur lan panutur. (1) nyindir uga panemu kang ana ing ndhuwur iki, bisa dtemoni ana ing sajroning pasrawungane para Blantik. Alih kode ana ing panggwene ragam basa Blantik Sapi didhasari ing kepriye bentuk alih kode kang digunakake lan kepriye alih kode mau bisa dumadi. Kedadeyan-kedayean lan 2.4.2 Campur Kode saperangane prastawa peralihan panganggone basa amarga sawijining kahanan (Apple ing Chaer, 2004:107). Campur kode uga nduweni teges proses migunakake rong basa utawa luwih kanthi nglebokake unsur- unsur basa siji menyang basa liya saklausa sig padha (Kachru lan Thelender sajerone Basir, 2002:64) Alih kode yaiku Campur kode diperang dadi rong jinis, yaiku campur kode positif lan campur kode negatif. Campur kode positif nduweni maksud kanggo biyantu unsur basa liya sing digunakake kaya apa anane. Penutur njupuk lan migunakake unsur basa utawa ragam liya kanthi tetep tanpa ngowahi amarga ora ana gathuke tembung sing trep ing basa sing dianggo. Campur kode negatif lan migunakake unsur basa liya, nanging ing unsur digunakake basa tetembungan sing gathuk, produktif lan representatif. Campur negatif nduweni sipat sing ngrusak basa kasebut amarga basa sing digunakake saka basa liya sing ana gantine. yaiku wujud njupuk sing ana kode Antarane alih kode lan campur kode dhewe nduweni babagan sing padha lan pambedane. Babagan sing padha saka alih kode lan campur kode yaiku padha-padha nggunakkae rong basa utawa luwih, utawa rong varian saka sawijining basa ing tutur. Pambeda sawijining masyarakat antarane alih kode miturut Theleder (sajrone Chaer, 1995:152) yaiku yen ing sawijining prastawa tutur, ana kedadeyan peralihan saka saklausa sawijining basa menyang basa liya di arani alih kode, nanging klausa-klausa lan frase-frase sing digunakake saka klausa lan frase campuran lan uga klausa lan frase campuran kuwi ora ndhukung fungsi dhewe-dhewe maneh, mula diarani campur kode. Dadi alih kode yaiku peralihan basa sing kedadeyane saka saukara siji menyang saukara basa liya ning campur kode yaiku ukara-ukara utawa sing dianggo kasusun saka ukara utawa tembung campuran, ning tembung campuran sing dianggo ora nduweni fungsi dhewe ing ukara kasebut. tetembungan Campur kode kaya alih kode sing nduweni tujuwan lan alasan migunakake campur kode. Basir, (2002:64) ngandharake yen campur kode nduweni tujuwan yaiku: (1) kepingin nuduhake unsur prestise utawa kang nuduhake pendhidhikane dhuwur, (2) nuduhake yen penutur pinter ing babagan basa. Ana patang alasan sing ndadekake campur kode miturut Basir (2002:65) yaiku: (1) anane watesan tembung, (2) pengaruh mitra tutur, (3) kurang nguwasani kode basa kang digunakake, (4) pengaruh unsur prestise. minangka wong 2.5 Ragam Basa Ragam basa nduweni teges maneka warna variasi basa sing disebabake amarga
lan anane panutur sing ora homogen amarga maneka warna warna interaksi sosial sing dilakoni (Chaer, 1995:81). Anane penutur sing heterogen lan maneka warna pakaryan sing dilakoni ndadekake ragam basa tuwuh ing masyarakat. tuwuh werna-wernaning basa yaiku krana basa mau di enggo dening kelompok masyarakat kanggo sesrawungan kelompok lan masyarakat mau maneka warna ana lanang ana wadon, ana nom-noman lan ana sing luwih tuwa, ana wong Tani lan ana pejabat, ana sing sekolah lan uga ana sing ora sekolah, cekak tembunge masyarakat padha srawungan nggunakake basa kanggo saben keperluan (Kridalaksana ing Kushartanti, 2005:5). Nganti caturan, lan amarga Ragam basa di perang dadi rong pandhangan yaiku: (1) ragam basa utawa variasi bisa kasebabake amarga ana keragaman sosial penutur lan keragaman fungsi basa kuwi dhewe, yenta penutur basa kuwi kelompok sing beda-beda merga lan pakaryane, (2) suku, status sosial Ragam basa utawa variasi basa wis ana ing interaksi ing masyarakat (Chaer, 2004:81). Ragam basa tuwuh amarga anane dialek sing dianggo ing masyarakat. Pateda (ing Basir, 2002:40) merang patang alasan metune ragam basa yaiku: (1) merga umur sing padha, (2) pengalaman kanggo ngadhepi masalah, (3) status sosial, (4) merga ana tujuwan sing beda. (2004:62) merang ragam basa adhedhasar penutur lan panganggone. Adhedhasar penutur ateges sapa sing nggunakake basa mua, ana ing ngendi omahe, kepriye kalungguhane ing masyarakat, apa jinis kelamine lan kapan digunakake, adhedhasar menawa panganggone ateges basa mau digunakake Sejene mau, Chaer kanggo apa, ing bidhang apa, apa jalur lan pirantine, lan kepriye situasi formale. Wernaning basa mau tuwuh uga bisa krana status sosial, golongan, lan kelas penutursosiolinguistik. Amarga ragam basa iki ana gegayutan karo pribadhine penutur kayata umur, pendidikan, panggaweyan lan kahanan ekonomi. Dijangkepi karo panemune Chaer Agustina (2010:62-68) ngandharake yen variasi basa mau bisa dumadi saka segi penuture kuwi di perang dadi papat, yaiku Idiolek, dialek, Kronolek lan Sosiolek. 1. Idiolek Idiolek yaiku variasi basa kang asipat pawongan. Miturut konsepe idiolek saben pawongan nduweni idiolek seje-seje. Variasi bakal nuwuhake idiolek, yaiku anane wernane swara kang beda, pilihan tetembungan, gayane pocapan, reroncening tetembungan, lan sapanunggalaning. Mula krana idiolek kasebut kang mbedakake caturane saben pawongan ndadekake pawongan mau bisa dititik senajan mung krungu swarane tanpa ndeleng praupane. 2 Dialek Dialek yaiku variasi basa saka sakelompok pamicara kang jumlae ora tamtu (relatif), kang dadi pambeda yaiku area panggenan kusus.Amarga dialek dumadi saka wilayah kusus mula lan panggenane penutur, umume dialek dikenal kanthi dialek areal, dialek regional, utawa dialek geografi. Saben pawongan ana ing sajroning dilaek senajan pawongan mau kang padha, nduweni idiolek kang beda-beda nanging nduweni ciri kang padha kanggo nengeri yen pawongan mau saka panggenan kang padha amarga dialek kang di enggo padha. wilayah, utawa,
3 Kronolek temporal yaiku variasi basa kang digunakake dening sakelompok sosial ana ini jaman kusus. Contone, renaning basa nalika digunakake ing Tahun seket Masehi lan suwidak pitu tumekane basa kang Masehi nganti digunakake ing jaman sakiki. Kronolek utawa dialek 4 Sosiolek Sosiolek utawa dialek soaial yaiku variasi basa kang gumantung saka status, golongan, lan kelas sosial. Pambeda kang unja yaiku pilahane lan reroncening tetembungan uga pelafalan. Pawongan kang sekolahe dhuwur beda karo pawongan sing sekolahe mung sakmadya. Anane bedane penggaweyan, profesi, jabatan, kuwi kabeh kang ndadekake faktor pambedane basa kang digunakake. tetembungan Saemper karo Variasi basa kang dipangaribawani dening panggaweyan, tingkatan lan golongan, mula tuwuh maneh perangan variasi-variasibasa kang umum ana ing bebrayan, kaya dene Akrolek, Basilek, Vulgar, Slank, Kolokial, Jargon, Argot, lan Ken (Chaer, 2009:66-68). Variasi basa kang tuwuh amarga anane status sosial kang beda kang sepisan yaiku Akrolek, tegese variasi sosial kang di lan bergengsi. anggep Contone basa bagongan kang kulina digunakake pawongane bangsawan utawa priyayi ning krana. Banjur kapindo yaiku basilek tegese variasisosial kang dianggep kurang bergengsi, lan disawang rada asor. Yen vulgar yaiku variasi sosial kang ciri- cirine bisa di deleng kanggo para panganggo basa kang pendidikane mung kurang sakmadya, malah pendidikane. Kang diarani slank yaiku basa luwih dhuwur isa uga sosial kang asipat kusus lan ora umum dikanggokake (fungsine disingitne). Kolokial yaiku basa kang digunakake ning srawungan sabendina, tanpa anane paugeran kang ngiket. Contone GRN ‡GRNWHU· OHW ‡OHWQDQ· WUXVDK ‡WLGDN XVDK·, lan sapanunggalane. Jargon yaiku basa kang digunakake kelompok kusus kayata montir, didongkrak, dices, lan sapanunggalane. Argot yaiku basa kang winates amarga profesi kusus kang asipat rahasia. &RQWRQH EDVDQH FRSHW ‡EDUDQJ· WHJHVH ‡PDQJVD· ‡NDFDPDWD ‡ WHJHVH ‡SROLVL· \HQ DQD LQJ QGXQ\DQH VRSLU WD[L DUHD 6XUDED\D ‡QDQDV·WHJHVH ‡DQD FHJDWDQ 3ROLVL· ‡DQD SUDPSRN· Ken yaiku renaning basa kang kusus lan nadane melas ngemu pangajab, biasane digunakake wong ngemis. masyarakat ‡VHSXOXK HZX· WHJHVH Variasi basa iki ngrembug pekara peutur umur, kayata pribadhine jinis kelamin, pakaryan, pendhidhikan, kahanan sosial ekonomi lan sapiturute. Variasi basa adhedhasar panganggone yaiku fungsiolekateges variasi basa sng nyangkut keperluan lan bidang apa sing dianggo. 2.6 Owahe Basa Ana ing kahanan kang beda, akeh kelompok-kelompok masyarakat kang caturan nanging nduweni basa lan budaya kang beda, mula saka sesrawungan iki bakal nuwuhake owahing basa. Basa kang owah mau bisa dideleng ing pawongan panganggo basa mau, yen penutur mau nggunakake siji utawa luwih basa kanggo caturan, mula pawongan mau wus nggunakake campur kode. Nanging yen penutur mau ndadekake peralihan basa saka basa siji menyang basa kang beda mula diarani alih kode.
2.7 Unggah-ungguh Basa Unggah-ungguh basa disebabake tingkat sosial panganggone adhedhasar masyarakat. Ana ing basa Jawa diarani undha usuk basa. Yen ana ing Basa Jawa wernaning basa kaperang amarga anane undha usuk basa, kang dumadi amarga wernane sosial Budaya Jawa. Bab kang nglandhesi anane undha usuk basa yaiku status sosial pawongan kang di ajak guneman. panemune Poedjasoedarma ing Sasangka (2010:15- 16) ngandharake yen unggah ungguh Basa Jawa kuwi di perang dadi telu, yaiku: (1) ngoko, (2) krama, lan (3) madya. Kaya dene 2.9 Landhesan Teori iki Kanggo nganalisis panliten panulis nganggo teori alih kode, panliten iki nganggo teorine Basir (2010:76) kang ngandharake yen alih kode ora mung basa siji ing basa liyane, nanging uga merga saka varianantar ragam antar dialek, lan uga antar basa. Dene campur kode ing panliten iki, uga nggawe teorine Basir (2010:79) kang ngandharake yen ta campur kode, yen di sawang saka QLODL DVSHN ‡NRQWULEXVL· di perang dadi loro, yaiku (1) campur kode positif, lan (2) campur kode negatif. (2004:81) ngandharake ragam basa di perang dadi rong pandhangan yaiku: (1) ragam basa utawa variasi basa kasebabake amarga ana keragaman sosial penutur lan keragaman fungsi basa mau dhewe, yenta panutur basa kuwi kelompok sing beda-beda merga suku, status sosial lan pakaryane, (2) ragam basa utawa variasi basa wis ana ing interaksi ing masyarakat. Variasi basa saka basa utawa Sejene mau Chaer ragam dideleng adhedhasar panutur di perang dadi patang wujud yaiku: (1) idiolek, (2) dialek, (3) kronolek, Variasi basa adhedhasar panganggone yaiku fungsiolek. Sejene mau Uhlenbeck (ing Chaer, 1995:52) merang variasi basa Jawa dadi telu, yaiku krama, ngoko, lan madya. (4) sosiolek. Banjur kanggo nganalisis alih kode panliti nganggo teorine Soewito (ing Chaer, 1995:150) mbedakake anane rong jinis alih kode yaiku alih kode intern lan alih kode ekstern. Campur kode kaanalisis nganggo panemune Kachru lan Thelender (ing Basir, 2002:64) menawa campur kode nduweni teges proses migunakake rong basa utawa luwih kanthi nglebokake unsur-unsur basa siji menyang basa liya saklausa sing padha. Campur kode di perang dadi rong jinis yaiku campur kode positif lan campur kode negatif. Campur kode positif nduweni maksud kanggo biyantu unsur basa liya sing digunakake kaya apa anane. Campur kode negatif yaiku wujud njupuk lan migunakake unsur basa liya, nanging ing basa unsur digunakake tetembungan sing gathuk, produktif lan negatif representatif. Campur nduweni sipat sing ngrusak basa kasebut amarga basa sing digunakake saka basa liya sing ana gantine. sing ana kode 3.METODE PANLITEN 3.1 Ancangan Panliten Panliten kaya mangkene iki diarani panliten kualitatif , kaya kang diandharake Mahsun (2005:233) yen panliten kualitatif kuwi tujuwan mangerteni fenomena sosial uga fenomena kebahasaan sing lagi di teliti. nduweni
Jroning panliten basa bakal ana telung tahapan, yaiku: (1) Ngumpulake data, (2) analisis data, lan (3) asiling ing Mahsun, analisis data (Sudaryanto 2005:74). Mahsun, (2005:29) yen lakune panliten basa miturut tahapane diperang dadi telung bageyan, yaiku: (1) Persiapan sadurunge panliten (prapenelitian). (2) Pelaksanan panliten, lan (3) Panulisan laporan panliten. Metode deskriptif kualitatif yaiku panliten kang mung adhedhasar kasunyatan kang empiris tuwuh lan kedadeyan saka sumbering penutur (Sudaryanto, 1993:62). Deskriptif kualitatif amung dumadi saka rong tembung yaiku deskriptif lan kualitatif. Deskriptif nduweni sipat nuntun supaya panaliten kang dilakoni mung adhedhasar kasunyatan-kasunyatan lan fenomena-fenomena empiris sing urip lan ngrembaka ing pribadi penuture, saengga kang dadi asile yaiku pesen-pesen awujud basa minangka paparan kang apa anane. Tembung kualitatif minangka metodhe kang nggunakake data awujud rincian tetembungan, dudu awujud angka, sing nggunakake panulisane statistik. omongan utawa teknik 3.2 Objek lan Subjek Panliten Objek ing panliten iki yaiku basa sing dianggo para BSP nalika transaksi, kulak warta lan uga promosi. Banjur subjeke yaiku para BSP kang ana ing Pasar kasebut, uga ora nglirwakake anane wong tuku. 1.3 Teknik Pangumpule Dhata Ngumpulake dhata ing panliten yaiku ngumpulake kang sakabehe diperlokake sarta menehi gambaran saka aspek kang bakal diteliti. Ngumpulake dhata ing panliten iki nggunakake teknik dhata rekam, simak lan catet. Panliti nggunakake teknik yaiku kanthi nyimak samubarang solah bawa lan guneman, saha kang ukara, digunakake dening para PKP. 1.4 Sumber Dhata simak banjur tetembungan Sumber dhata ing panliten iki yaiku Dhata kang arupa tetembungan lan uga ukara-ukara para Blantik Sapi Pujon (BSP) nalika dol tinuku Sapi, promosi lan uga kulak warta reregan Sapi kang manggon ana ing Pasar sapi Pujon ing Kecamatan Pujon Kabupaten Malang. 3.5 Teknik Analisis Dhata (1) Ngumpulake (2) Pemahaman dhata dilebokake kanggo mahami dhata kang didadekake obyek panliten. Pemahaman dhata digunakake supaya kepenak carane ngolah dhata. (3) Ngonceki siji-sijine ‡Q\HOHNVL· sakabehe dhata, hasil nyatet, ana ing kene panliti nyeleksi dhata kang akeh ngandhut alih kode, campur kode lan variasi basa. (4) Klasifikasi lan kodifikasi. Klasifikasi dhata yaiku nggolongake dhata kanthi adhedhasar tertamtu kang wus digawe dening panliti. Kang kang wus ana dikelompokake kanthi prekara-prekara panliten yaiku alih kode lan campur kode lan uga variasi basa. Yen konsifikasi data yaiku menehi kode-kode ing data panliten kang trep kanthi jenis kelompokane sajroning panliten. (5) Nganalisis dhata yen wus dklasifikasikne dhata dipisah kang cocog kanthi tataran ngenani masalah kang ana, banjur dhata dibacutke dianalisis kanggo njawab rumusan prekara kang dadi kawigatenane panliten iki. Tahap-tahape dhata yaiku: kang ana, lan masalah
3.6 Prosedur Panliten Uga ngandharake yen babagan ngenani panliten basa bisa di perang miturut tahapane. Tahapan mau di perang dadi telu, yaiku: (1) prapanaliten, (2) nglaksanakake panaliten, (3) nulis laporan asil panliten. Mahsun (2005:31) Tahap ngleksakake panliten 3.7 Palapuran Asile Ngolah Data Asiling data kang paling pungkasan yaiku sawise nganalisis dhata lan menehi dudutan marang penganalisisan kasebut. Blantik Sapi ning Pasar Pujon, nuduhake wujud basa kang ana, model basa promosi nalika wujud tetembungan nalika nandani dadine transaksi dol tinuku. Asil analisis iki bakal diudhari kanthi menehi kode kang cocog tumrap teori alih kode lan campur kode. 4. PRATELAAN ASILING PANLITEN 4.1 Saklebatan Ngenani Blantik Sapi ana ing Pasar Kewan Kec. Pujon Kab. Malang Tlatah Malang misuwur kanthi aran Kutha Apel. Panguripane masyarakat ana kagolong maju ing ‡EHUNHPEDQJ·. Akeh pawongan saka tlatah Malang padha golek njabane sandhang pangan ning Kutha kasebut. Maneka warna kang ditandangi. Ana sing dagang panganan, dadi pegawe, nyopir angkutan, tukang becak, nganti ana sing bisa dadi juragan sayur lan buah uga sapanunggalane. kutha Malang panggaweyan Kanthi panliten kang ditindakake nalika isih ngumpulke dhata, panggenan Pasar Kewan mau manggon ning Kec Pujon, Desa Pujon. Penere ana ing tengahe kampung, nanging isih ana lemah kosong amba ana ing ngarepe Pasar Sapi kasebut. Oleh sakulone Taman Makam Pahlawan lan ing lore Pasar Pujon. Panggene pener yen dienggo Pasar kewan amarga rada mlebu saka dalan gedhe, dadi aman lan ora bahaya nalika ngedhuk ngunggahne Sapi. 4.2 Ragam Basa Masyarakat kang ora homogen lan pakaryan uga tingkat pendhidhikan kang maneka warna, njalari tuwuhe ragam basa. Ragam basa kang digunakake dening masyarakat BSP, yaiku anane renane ragam basane wong dagang, ana ragam basa transaksi, promosi, panganyang, basa lambe, kang nggunakake abang-abang ragam ngoko, madya lan krama lan ragam campuran. Adhedhasar saka andharan ing ndhuwur, panliti arep ngandharake siji mbaka siji ragam basa kang digunakake dening masyarakat BSP. 4.2.1 Ragam Basa Transaksi Ragam basa transaksi yaiku maneka werna lan variasi basa kang dianggo dening dagangane. BSP Transaksi yaiku sawijining solah bawa dadenan dagangan, utawa pembayaran. Sebabe uga maneka warna panganggone ragam basa transaksi. Dening panliti wis diklasifikasi menyang kelompoke dhewe- dhewe. kanggo mayokake 4.2.1.1 Ragam Ngoko Ragam ngoko minangka ragam basa kan paling unja dianggo dening BSP. Ing paclathone wong Jawa, basa ngoko bisa kekancan. nuwuhake Amarga ora ana watesan umur, jinis kelamin lan uga status. rasa rumakete 4.2.1.2 Ragam Ngoko-Krama
Ragam transaksi ngoko-krama ing masyarakat PSP nduweni tujuwan kangge ngurmati pawongan seje, kayata padha- padha Blantik sing durung sepira akrab lan jarang kepethuk ing PSP. Ragam krama nduweni ciri yaiku yen ana salah sawijning tembung krama utawa luwih ing antarane tembung ngoko saben saukara. Ragam krama beda karo ragam ngoko, ragam krama basane luwih alus lan luwh ketara ngajeni, senajan basane mau campur basa ngoko. 4.2.1.3 Dialek Malangan Dialek Malangan kulina dianggo dening masyarakat sakiwa tengen tlatah Malang. Dialek malangan uga kedaeyan saka bedane panggenan, wektu, beda panggenane basa, kahanan lan bedane sosial. Dialek malangan meh situasi memper karo dialek surabayan, nanging ora satus persen padha, tetep ana bedane. 4.2.2 Ragam Basa Promosi Basa promosi yaiku sawijining guneman kang di enggo blantik sapi nalika nawakake dagangane marang wong kang bakal nuku. Basa kang dienggo kudu bisa narik kawigaten produsen, lan komunikatif. 4.2.2.1 Ragam Ngoko tawa dagangan pancen ya luwese ngangge tembung ngoko, Lumrahe wong 4.2.2.2 Ragam Ngoko-Krama Senajan panganggone basa promosi ngggunakake ragam ngoko krama ora unja, isih ditemoni pawongan- nanging uga pawongane BSP kang nggunakake basa kasebut. 4.2.2.3 Ragam Ngoko-Indonesia tumrape masyarakat Indonesia kuwi minangka basa keloro sawise basa dhaerah sing dianggo saben dina. Mula ora mokal yen saben pawongan lan saben panggenan panliti ngaweruhi basa Indonesia dicakake ing pasrawungan saben dina. Ragam basa Indonesia 4.2.2.4 Ragam Dialek Sundha Ragam dialek uga di temoni ing ragame basa promosi ing PSP. Nanging dialek ning kene ora satus persen dianggo dening masyarakat PSP, amung saderma guyonan lan narik kawigaten pembeli. 4.1.3 Ragam Basa Kang Mung Abang- abang Lambe Sejatine basa kan mung abang- abang lambe iki ora adoh karo basane wong gojegan lan ngrayu. Basa iki ora mung kanggo ngrayu bae, nanging ing jagading dol tinuku abang-abang lambe kasebut penting amarga kanggo luwih rasa guyub lan raket. Kanggo mecahke suasana nalika mari nyang-nyangan nanging ora cocog regane, supaya ora dadi penggalih ning atine pawongan kang tuku mau. 4.3 Alih Kode Alih kode kuwi kedadeyan saka malihing ragam basa ing ragam basa liyane. Alih kode ora mung winates saka basa siji menyang basa liyane ning bisa uga ana prastawa malihing antaraning varian, antaraning ragam, antaraning dialek, uga antaraning gaya basane. 4.3.1 Alih Kode Intern Alih kode intern yaiku basa kang gumathuk karo basa dhewe. Alih kode uga ing basa kedadeyan saka basa daerah Indonesia (Bahasa Nasional) lan uga bisa lan basa Jawa menyang basa Inggris
sapiturute. Kaya dene anane dhata kang ana ing panliten Ragam Basa Blantik Sapi ing Pasar Kewan Kecamatan Pujon Kabupaten Malang kasebut. 4.3.1.1 Alih Kode Krama-Ngoko Ing ndunyane masyarakat BSP guneman apa wae bisa di tampa mitra wicara. Maneka warna basa kang dianggo, tumrape alih kode intrn uga ana ing dhata ragam basa Bantik Sapi ing Pasar Kewan Kecamatan Pujon Kabupaten Malang iki. 4.3.1.2 Alih Kode Ngoko-Krama Anane alih kode basa ngoko lan krama 4.3.1.3 Alih Kode Basa Indonesia-Basa Jawa Data sakbanjure saka basa Indonesia-basa Jawa. Supaya ngerti kepriye wujude data. awujud 4.3.1.4 Alih Kode Basa Jawa -Basa Indonesia Kaya dene kang wus kasebut ing andharan lan landhesan teori ing dhuwur, alih kode intern minangka alih kode saka basa dhaerah ing basa nasional (Indonesia). 4.3. 2 Tujuwan Alih Kode Ing kedadeyane dol tinuku ana ing Pasar Sapi, tujuwan alih kode kaperang dadi loro, yaiku (1) nyindir lan mantebake maksud, (2) pangarepe gampang dipahami. 4.3.2.1 Nyindir lan Mantebake Maksud 4.3.2.2 Dimangerteni Pangarepe Gampang 4.3.3 Sebab-sebab Alih Kode Saka analisis data ing dhuwur iku, mula sabab musababe alih kode bisa kaperang dadi rong alasan, yaiku: (1) petutur, (2) owahe topik cecaturan. Supaya ngerti, andharan iki bakal njlentrehake ngenani alasan sing nyebabke alih kode kanthi data panyengkuyunge. ing ngisor 4.3.3.1 Penutur Petutur minangka pihak siji kang miwiti cecaturan, uga bisa dadekake alih kode ing pasar sapi. 4.3.3.2 Mitra Tutur Petutur minangka pihak siji kang miwiti cecaturan, uga bisa dadekake alih kode ing pasar sapi iki. 4.3.4 Alasan Alih Kode Saka dhata kang wus cumawis, bisa kadudut yen alasan alih kode bisa kedaden krana: (1) panegesing masalah, (2) salah konsep/pakulinan, ora (3) langsung. Ing data (3), ngandharake yen panegesing masalah, ing cecaturan iku prekara reregan sapi kabukten ing ukara nepaki pasa ngeten niki regane sapi napa awon? lan Murah, malah pasa iku murah, tapi sapi daging iki larange nemen. Prekara kang dadi punjere prakara yaiku tembung murah. guneman 4.4Campur Kode Campur kode ditegesi panggunane kode kanti campur-campur. Ing panliten iki, campur kode uga kaperang dadi rong wujud, yaiku (1) campur kode intern, lan (2) campur kode ekstern. 4.4.1 Campur Kode Intern
Campur kode intern minangka campur kode saka basa daerah ing basa nasional (Indonesia), banjur campur kode ekstern minangka campur kode saka basa daerah utawa Indonesia ing basa asing. 4.4.1.1 Campur Kode Bahasa Jawa- Bahasa Indonesia Kaya dene kang wus kasebut ing dhuwur, campur kode intern minangka owahing basa saka basa daerah ing basa Indonesia. 4.4.1.2 Campur Kode Ngoko-Krama Sakabehe data ing dhuwur mau, bisa di dudut yen data mau campur kode intern. 4.4.1.3 Campur Kode Ragam Ngoko- Ragam Dialek Malangan Sakabehe dhata ing dhuwur mau, bisa kadudut yen dhata mau minangka campur kode intern. Ing pasar iku, sakabehe blantik pancen basa indhuke nganggo Jawa. 4.4.1.4 Campur Kode Ragam Krama- Ragam Dialek Malangan Ing pasar kuwi, sakabehe blantik pancen basa umume Basa Jawa. Nanging saben blantik ora sadhar yen tetembungane mau wus ndadekake campur kode. Ing ngisor iki saperangan dhata kang nuduhake campur kodhe intern basa Jawa amarga ana pengaruhe dialek. 4.4.2 Campur Kode Negatif yen ngomong mesti tanpa aturan tata basa kang tepak, amarga manggone uga ana ing Pasar, dadi ora ana aturan kang ngiket Basa. Penting basa mau bisa di mangerteni dening mitra wicara. Blantik kuwi biasane ora sadhar yen ukarane iku wis perangane campur kode. Ukara-ukara mau dadi ora Biasane, blantik sapi baku amarga wis kaseselan tembung, becik Indonesia utawa Jawa. Mula, campur kode kang awujud panyeseling iki telu, yaiku panyeseling kaperang dadi tembung Indonesia, Jawa, lan istilah asing utawa Inggris. tembung 4.4.2.1 Campur Kode Ragam Ngoko- Basa Indonesia iki Basa minangka dadi sasaran utawa objek basa para blantik kanggo ngrusak basa jawane nalika caturan. Indonesia (BI) ing panliten 4.4.2.2 Campur Kode Ragam Ngoko- Krama Seselan tembung basa Jawa ngoko (BJN) ana ing panganyang reregan Sapi, 4.4.2.3 Campur Kode Ragam Ngoko- Basa Arab Ing Pasar Sapi, peneliti uga nemokke data campur kode kang awujud seselan tembung basa asing (BA). 4.5 Pamilihing Tembung Panliten iki ngandharake ngenani ngenani pamilihing tembung sing dianggo dening para BLS guneman marang kanca lan uga marang wong tuku. Pamilihing tembung-tembung iki minangka tembung sing di pilih nduweni maksud, yaiku supaya ketok yen panutur mau pinter basa, supaya wong liya bisa kapikut, lan supaya wong liya bisa kesengsem tumrap dagangane. 4.5.1 Tembung Rangkep B.Krama- B.Indonesia Panyeseling basa Indonesia (BI) kagandheng basa Jawa krama (BJK) tembung 4.5.2 Tembung Rangkep Ngoko- B.Indonesia
Kanthi guyon ana tembungVDNjuraganya¶. Tembung iki kedaden saka basa Jawa ngoko ketambahan Indonesia. Yen dideleng iki dhasare saka saka asale, juragan¶ banjur ketambahan panambang Indonesia (sak+juragan+nya). Tembung mau salah kaprah, nanging malah wus dadi bahan gojeg tumrape bebrayan ndesa. Kaya data ing ngisor iki. Nalika di weruhi sawijining SPG (Sales Promotion Girl) nawakake dagangane arupa omben energi ing jroning Pasar Sapi. tembung Q\D¶ BAB V PANUTUP 5.1 Dudutan Adhedhasar saka analisi kang wis ditindhakake marang BLS ing Pasar Pujon, wujud alih kode lan campur kode sing dianggo yaiku, ragam basa sing digunakake nalika caturan, kulak warta lan uga promosi. Ragam basa kang diangggo yaiku ragam basa campuran kayata nalika transaksi ana ragam ngoko, lan ragam ngoko-krama. Ragam basa nalika Promosi yaiku, Ragam ngoko, ragam ngoko-krama, ana ragam tetembungan kang mung awujud abang- abang lambe lan uga ana campuran dialek dhaerah kayata dialek malangan lan dialek Sundha. ngoko-indonesia. Banjur Wujud alih kode sing digunakake dening para blantik sapi, yaiku Alih kode intern kang nggunakake ragam krama ngoko, ragam ngoko krama, ragam basa Indonesia basa Jawa, ragam basa Jawa basa Indonesia. Sebab-sebab alih kode yaiku penutur lan mitra tutur. Alasan anggene nggunakake alih kode yaiku kepingin menyesuaikan diri, lan pengarue abang- abang tujuwan anggene masyarakat BLS nggunakake alih kode lambe. Uga yaiku, kepingin nyindir mitra negesake maksud tartamtu lan prestise. tutur, Wujud campur kode kang dianggo dening para blantik sapi yaiku campur kode negatif yaiku ragam ngoko basa Indonesia, ragam ngoko-krama, ragam ngoko arab. Banjur campur kode intern yaiku basa Jawa basa Indonesia, ragam ngoko krama, ragam ngoko dialek malangan lan ragam krama dialek malangan. Alasan nggunakake campur kode yaiku, ora ana tembung utawa ungkapan liya, lan ngganti basa kang ora kena dibasakake. Tujuwane yaiku, supaya nggampangake mitra tutur ngerteni karepe penutur, menehi swasana sing santai lan uga nuduhake prestise. 5.2 Pamrayoga Panliten iki isih adoh saka tembung sampurna amarga amung diwatesi nliti ing unsur ragam basa, alih kode lan campur kode sajroning srawunge masyarakat BLS. Saka kasunyatan ing dhuwur mau, para blantik kudu bisa menehi patuladhan kang becik kanggo mitra kerjane. Yen blantik mau ing gunemane isih kurang pas, mula aja sakepenake dhewe ngarani pawongan maukagolong kang ora duwe budi pekerti. Mula saka prastawa kasebut saran kanggo blantik ing panaliten iki yaiku supaya para blantik khususe blantik kang nganggokake basa Jawa kudu bisa ngati-ati yen guneman marang sapa wae. Yen blantik iku bisa ngati-ati, basa iku kurang luwih 70% ora bakal rusak. Pancen ora salah yen basa sing salah kaprah mau dianggo ing guneman, nanging yen dianggo ing sabendinane, ora mokal yen basa iku ora bisa ngrembaka ing nuswantara mligine tanah Jawa. Ngomong ngenani basa, basa Jawa minangka basa sing paling akeh problematik utawa masalahe. Masalah kuwi
salah sijine ngenani alih kode lan campur kode kayata ing panaliten iki. Mula ing panaliten iki, saran kanggo sakabehe supaya bisa njaga basa daerah (Jawa) lan nganggo basa iku kanthi cocog karo panganggone. KAPUSTAKAN Basir. Udjang Pr. 2002. Sosiolinguistik Pendekatan Kajian Bahasa Lisan. University Press UNESA Chaer, Abdul, Leonie Agustina. 1995. Suatu Pengantar. Sosiolinguistik Jakarta: PT. Rineka Cipta Keraf, Gorrys. 1987. Komposisi. Jakarta: Nusa Indah Mahsun. 2005. Metode Penelitian Bahasa. Jakarta: PT. Raja Grafindo Persada Basir, Udjang Pr. 2002. Sosiolinguistik Tindak Pengantar Berbahasa. Surabaya:UNESA Kajian Basir, Udjang Pr. 2010. Pengantar Kajian Tindak Berbahasa, Konsep, Teori, Model Pendekatan & Fakta Bahasa. Surabaya: Bintang Chaer, Abdul. 2004. Sosiolinguistik Suatu Pengantar. Jakarta: PT. Rineka Cipta Chaer, Abdul & Leoni Agustina. 1995. Sosiolinguistik Perkenalan Awal. Jakarta: PT. Rineka Cipta Depdikbud. 1996. Kamus Besar Bahasa Indonesia. Edisi Kedua. Jakarta: Balai Pustaka Mahsun. 2005. Metode Penelitian Bahasa Strategi, Metode & Tahapan Tekhniknya. Edisi Revisi. Jakarta: PT. Raja Grafindo Persada Keraf, Gorrys. 1984. Diksi dan Gaya Bahasa. Jakarta: PT. Gramedia Rohmah, Nikmatur. 2007. Gaya Bahasa Jawa KH. Jamaludin Ahmad. Skripsi yang tidak dipublikasikan. Surabaya: UNESA Sudaryanto. 1993. Metode dan Aneka Bahasa. Wacana Tekhnik Yogyakarta: University Press Analisis Duta Sutarto. lan Panganggone Bocah Balita ing Surabaya. Skripsi yang Tidak Dipublikasikan. Surabaya: UNESA 2009. Ragam Basa Tarigan, Guntur H. 1998. Pengajaran Kedwibahasaan. Bandung: Angkasa TIM Penulis. 2007. Buku Panduan, Penulisan Skripsi Fakultas Bahasa dan Seni. Surabaya: UNESA Chaer, Abdul. 2009. Psikolinguistik Kajian Teoritik. Jakarta: PT. Rineka Cipta Sasangka. 2010. Unggah Ungguh Basa Jawa. Yogyakarta: Gama Media Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung: Remaja Rosda Karya Nasucha, Yakub Dkk. 2006. Bahasa Indonesia Untuk Penulisan Karya Tulis Ilmiah. Yogyakarta: Media Perkasa Poedjosoedarmo Dkk.1979. Morfologi Bahasa Jawa. Jakarta Chaer, Abdul. 2008. Morfologi Bahasa Proses. Indonesia Pendekatan Jakarta: PT. Rineka Cipta
Kushartanri Dkk. 2005. Pesona Bahasa Langkah Memahami Awal Linguistik. Jakarta: PT. Gramedia Pustaka Utama