View metadata, citation and similar papers at core.ac.uk brought to you by CORE provided by Jurnal Mahasiswa Universitas Negeri Surabaya Inferensi sajrone Tindak Tutur Perlokusi Ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik INFERENSI SAJRONE TINDAK TUTUR PERLOKUSI NGARIH-ARIH ING DESA PETIKEN, KECAMATAN DRIYOREJO, KABUPATEN GRESIK Wahyu Prihantini Pembimbing: Drs. Sugeng Adipitoyo, M. Si. S-1 Basa lan Sastra Dhaerah Fakultas Basa lan Seni Universitas Negeri Surabaya ABSTRAK Inferensi minangka salah siji topik semantik pragmatis sajrone tindak tutur. Saben tindak tutur mesthi ana inferensine nanging ora disadari dening mitratutur, kayata sajrone tindak tutur ngarih-arih. Masyarakat asring nggunakake tindak tutur ngarih-arih kanggo mangaribawani mitratutur saengga nindakake apa kang dikarepake panutur. Inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih dianalisis kanggo mbuktekake yen ana sesambungan antarane semantik lan pragmatik. Undere panliten iki, yaiku urutan proses inferensi lan asile inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik. Tujuwan utama sajrone panliten iki yaiku kanggo ngandharake lan njlentrehake inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik. Dene tujuwan mligine yaiku kanggo ngandharake lan njlentrehake urutan proses lan asile inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik. Paedahe panliten iki yaiku diajab bisa ngrembakakake ilmu basa Jawa lan bisa kanggo bahan referensi ing pasinaon. Panliten iki nggunakake teori semantik pragmatis kang digathukake karo teorine Solso (2008) ngenani urutan proses inferensi. Panliten iki kalebu jinis etnografi. Dhata ing panliten iki yaiku inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih. Sumber dhata panliten iki yaiku tindak tutur perlokusi ngarih-arih. Dhata sajrone panliten iki diklumpukake kanthi metodhe semak, guneman, lan wawancara. Dhata diandharake nggunakake metodhe deskriptif kanthi landhesan konteks lan aspek sosial. Banjur disuguhake kanthi nggunakake metodhe informal. Asil saka panliten iki nemokake 6 jinis urutan proses inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih yaiku, (1) ngolah inferensi kanthi topikal, (2) ngolah inferensi kanthi tematis, (3) menebake inferensi kanthi spesial, (4) menebake inferensi kanthi general, (5) mantepake inferensi kanthi komparitas, lan (6) mantepake inferensi kanthi similaritas. Dene asile inferensi ditemokake ana loro yaiku, (1) dedhuktif lan (2) indhuktif. Jinise inferensi kang ditemokake ana 5 yaiku, (1) silogisme kategoris, (2) silogisme hipotesis, (3) entimem, (4) generalisasi, lan (5) analogi indhuktif. Strategi ngarih-arih sing digunakake ana 5, yaiku (1) agregatif, (2) insentif, (3) emosional, (4) motivatif, lan (5) humoristis. Tembung wigati: Inferensi, tindak tutur perlokusi ngarih-arih PURWAKA Bab purwaka iki diperang dadi limang subbab, yaiku (1) landhesane panliten, (2) punjer lan underane panliten, (3) tujuwane panliten, (4) paedahe panliten, (5) watesane panliten, lan (6) panjlentrehane tetembungan. Andharan luwih rincine ing ngisor iki. kawigatene mitratutur. Lumrahe mitratutur luwih katarik marang rayuan utawa ngarih-arihe panutur kang ngemu opah, imbalan, utawa hadhiyah. Tuladhane tindak tutur perlokusi ngarih-arih kang kerep ditemoni ing Desa Petiken yaiku wong tuwa ngarih-arih bocah supaya gelem mangan, wong enom ngerayu wong tuwa supaya nukokake HP, bocah ngerayu kancane supaya gelem ngancani dolan, lan sapanunggale. 1.1 Landhesane Panliten Tindak tutur perlokusi ngarih-arih ana ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik. Tindak tutur perlokusi ngarih-arih asring ditindakake dening warga Desa Petiken. Tindak tutur perlokusi ngarih-arih iki ana nalika panutur nduweni tujuwan kanggo ngarih-arih utawa ngrayu mitratutur supaya nindakake apa kang dikarepake panutur. Ngarih-arih pawongan kuwi ora gampang. Panutur kudu bisa tetembungan kang bisa narik ngeyakinake kanthi Desa Petiken dipilih minangka panggon paneliten amarga warga ing Desa kasebut nduweni stuktur sosial ekonomi kang jangkep wiwit golongan wong sugih nganti wong mlarat, bocah nganti wong tuwa, lan wong sing nduwe sesambungan paseduluran, kekancan, nganti tetanggan sing raket nganti ora raket. Mula, anane tindak tutur perlokusi ngarih-arih ing Desa Petiken mung winates ing ranah kulawarga, kekancan, lan tetanggan. Tindak tutur ngarih-arih iki kalebu tindak tutur perlokusi kang mbutuhake wangsulan sarta tumindak 1
Inferensi sajrone Tindak Tutur Perlokusi Ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik saka mitratutur. Wangsulan kasebut minangka asil kaputusan utawa inferensi kang wis dipikirake dening mitratutur saka proses pangumpulan inferensi nganti mantebake kaputusan. Mitratutur ngolah inferensi saka pirang-pirang tuturane panutur kang ngemu ngarih-arih. Sawise ngolah ngarih-arihe panutur, mitratutur menebake dhisik lan dicocogake marang kahanan lan kanyatan banjur dimantebake. Menawa ngarih-arihe panutur kuwi ngewenehi pangaribawan kang apik lan nguntungake mitratutur, mesthi mitratutur ngewenehi wangsulan kang positif lan uga sawalike. Proses njupuk kaputusan iki dumadi sawaktu nalika panutur lan mitratutur cecaturan. Ateges kaputusane mitratutur diandharake langsung nalika cecaturan marang panutur. Proses njupuk kaputusan iki nemtokake asile inferensi mitratutur. inferensi-inferensi kang wis diantuk asile indhuktif. inferensi sing ana loro, yaiku dedhuktif 1.2 Punjer lan Underane Panliten Punjere panliten iki yaiku inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik. Adhedhasar punjere panliten kasebut, bisa ditetepake underane panliten iki, yaiku: (1) Kepriye urutane proses inferensi sajrone tindak ing Desa Petiken, tutur perlokusi ngarih-arih Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik? (2) Apa wae asile tutur perlokusi ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik? inferensi sajrone tindak Anane inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih nuduhake menawa mitra tutur nduweni pamikiran kang padha tumrap tuturane panutur. Inferensi wigati banget sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih amarga sadurunge nindakake apa kang diandharake panutur, mitra tutur ora angger nindakake tuturan panutur nanging kudu mahami dhisik apa maksud panutur banjur ditindakake. Pamahaman tumrap maksud kang siningit iki dituturake nganggo tembung-tembung kang nuduhake yen andharan panutur ditampa utawa disarujuki dening mitratutur. Mula mitratutur kudu gelem nindakake apa kang diandharake panutur amarga ing kene tindak tutur kang dimaksud yaiku perlokusi kang bisa mangribawani mitra tuture. 1.3 Tujuwane Panliten Adhedhasar punjere panliten ing ndhuwur, tujuwan utamane panliten iki yaiku kanggo ngandharake lan njlentrehake inferensi ing tindak tutur perlokusi ngarih- arih. Dene adhedhasar underane panliten, tujuwan mligine panliten iki yaiku kanggo ngandharake lan njlentrehake: (1) urutane proses tutur perlokusi ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik. inferensi sajrone tindak (2) asile proses inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik. Panliten ngenani inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih sasuwene iki durung ana saengga inferensi kang disambungake karo tindak tutur perlokusi ngarih-arih iki dirasa narik kawigaten kanggo ditliti. tutur perlokusi ngarih-arih Inferensi sajrone kasebut dianalisis kanggo mbuktekake yen ana sesambungan antarane semantik lan pragmatik. Mula bakal ditliti nganggo teori semantik pragmtis, kaya panliten kang digarap dening Almufidah (2019) kanthi judhul "Inferensi sajrone Tindak Tutur Ilokusi Atur Puji Pangalembana ing Dhusun Babadan, Desa Tenggerlor, Kecamatan Kunjang, Kabupaten Kediri". Senajan ancangan teori kang dienggo padha, nanging sajrone iki anggone nggolongake dhata ora kaya panliten panliten-panliten luwih sadurunge, bakal digawe cundhuk marang perangan lan dhatane. tindak 1.4 Paedah Panliten Asile panliten iki awujud andharan lan jlentrehan ngenani proses lan asile inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik. Asile panliten kasebut bisa menehi paedah teoretis lan praktis. iki yaiku bisa ngrembakakake elmu basa Jawa mligine ing bidhang semantik pragmtis sing wis ana sadurunge. Ing bidhang pragmatik kanggo ngrembakakake teori ngenani inferensi lan tindak tutur, dene sajrone bidhang semantik kanggo ngrembakakake lan nambahi teori ngenani teges utawa makna. Paedah praktise saka panliten iki yaiku bisa dadi referensi kanggo materi pasinaon basa Jawa mligine bidhang semantik pragmatis ing pawiyatan luhur. Paedah teoretis saka panliten Adhedhasar andharan kasebut, perlu ngonceki urutane proses lan asile inferensi kanggo ngandharake lan njlentrehake inferensi sajrone tindak tutur perlokusi kanthi inferensi ngarih-arih. Asile nyambungake urutane proses inferensi wiwit ngolah nganti nuwuhake dudutan. Saengga bisa ditemokake diolehake 1.5 Watesane Panliten Watesane panliten iki diperang dadi telu, yaiku (1) topik, (2) sumber dhata, lan (3) teori kang digunakake, bab kasebut dijlentrehake luwih rinci ing ngisor iki: 2 lan
Inferensi sajrone Tindak Tutur Perlokusi Ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik (1) Topik sajrone panliten iki yaiku ngenani inferensi sajrone ing pasrawungan masyarakat Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik. tindak tutur perlokusi ngarih-arih (2) Dhata panliten iki awujud tuturan masyarakat ngenani tindak tutur perlokusi ngarih-arih kang ditindakake wiwit sasi Januari 2019. (3) Panliten iki dijlentrehake nggunakake semantik pragmatis mligine ngenani inferensi. teori kang ditliti proses inferensine nalika negesi wacan rubrik "Nyekakak Sik, Aaaah". Telung puluh pamaca kasebut yen diprinci ana 15 pamaca saka golongan winasis lan 15 pamaca saka golongan umum. Panliten kasebut ngandharake jinis wujud pola inferensi kang digunakake dening pamaca winasis lan pamaca umum sajrone ngerteni wose tuturan ing wacan rubrik, asil inferensi kang tuwuh saka jinis pola inferensi kang digunakake dening pamaca winasis lan pamaca umum, lan pambijine pamaca winasis lan pamaca umum tumrap wacan ing wacan rubrik. 1.6 Panjlentrehane Tetembungan Tetembungan ing panliten iki diperang dadi telu, yaiku (1) inferensi, (2) tindak tutur perlokusi, lan (3) tindak tutur perlokusi ngarih-arih. Andharan luwih rincine ing ngisor iki. (1) Inferensi Inferensi yaiku proses nalar kang ditindakake dening mitratutur kanggo mangerteni maksud tuturane panutur adhedhasar kawruh kang wis kasimpen ing memorine mitratutur (Lanur, 1995:38). (2) Tindak Tutur Perlokusi tuturan kang tutur perlokusi yaiku dituturake dening panutur lan nduweni daya pangaribawa kanthi nuturake samubarang (Austin, 1990:109). (3) Tindak Tutur Perlokusi Ngarih-arih Tindak Tindak tutur perlokusi ngarih-arih yaiku tuturan memiringi (ngarah-arah) kang dituturake dening panutur klawan alus supaya gelem nurut (Wijana 1996:19). Andari (2017) ngandharake menawa pola nalar kang digunakake nalika pandudut nindakake inferensi isi wacan rubrik NySA ing kalawarti Jaya Baya edhisi 31 Minggu V Maret 2014, ana loro yaiku pola nalar langsung lan ora langsung. Pola nalar langsung sabacute diperang dadi pola inferensi dedhuksi lan inferensi indhuksi. Pola inferensi dedhuksi kaperang dadi silogisme kategoris, silogisme hipotetis, entimem lan indhuksi kaperang dadi sorites. Dene generalisasi indhuktif. Adhedhasar asil panliten proses inferensi kang akeh digunakake dening pandudut winasis lan pandudut umum yaiku inferensi dhedhuksi mligine entimem kang sipat dudutan asil proses inferensine kategorial. Panlitene Andari (2017) nliti proses inferensi lan asil inferensi sing katindakake dening pamaca minangka pandudut, ora disambungake marang tindak tutur. inferensi lan anologi TINTINGAN KAPUSTAKAN Bab tintingan kapustakan iki diperang dadi telung subbab, yaiku (1) panliten ngenani inferensi lan inferensi ing tindak tutur perlokusi ngarih-arih, (2) konsep-konsep ing panliten iki, lan (3) teori kanggo panliten iki. Andharan luwih jangkepe ing ngisor iki. 2.1 Panliten ngenani Inferensi lan Inferensi sajrone Tindak Tutur Perlokusi Ngarih-arih Panliten ngenani inferensi wis tau katindakake, kayata Ardani (2017) kang nliti "Inferensine Pamaca Marang Rubrik "Nyekakak Sik, Aaaah" Kalawarti Jaya Baya Edhisi 31 Minggu V Maret 2014", Almufidah (2019) kang nliti "Inferensi sajrone Tindak Tutur Ilokusi Atur Puji Pangalembana ing Dhusun Babadan, Desa Tenggerlor, Kecamatan Kunjang, Kabupaten Kediri", Adityawan (2016) kang nliti "Referensi dan Inferensi pada Wacana Spanduk Suporter Sepak Bola Liga Super Indonesia 2014", sarta Utami (2012) kang nliti "Kajian Inferensi dalam Rubrik Aneka Pojok Majalah Panjebar Semangat Edisi Oktober-Desember 2010". Panliten kang ditindakake dening Ardani (2017) ngandharake yen panlitene ana telung puluh pamaca (2019) ngandharake menawa inferensi bisa diantuk saka urutan prosese. Urutan proses kasebut nemtokake asil inferensi kang dileksanakake dening mitratutur. Ana telu proses kang kudu ditindakake dening mitratutur sadurunge bisa ngolehake lan mantepake. Ngolah inferensi diperang dadi loro, yaiku ngolah inferensi kanthi tematis lan ngolah inferensi kanthi topikal. Menebake inferensi diperang dadi loro, yaiku menebake inferensi kanthi general lan spesial. Dene mantepake inferensi diperang dadi loro, yaiku mantepake inferensi kanthi similaritas lan komparitas. Saka urutan proses kasebut nuwuhake asil inferensi indhuktif lan dedhuktif. Asil panliten Almufidah inferensi yaiku ngolah, menebake, Panliten kang ditindakake dening Adityawan (2016) ngandharake ngenani referensi lan inferensi sajrone spanduk suporter sepak bola Liga Super Indonesia 2014. Asil analisis panliten iki ngandarake menawa saka 47 wacana kang ditliti ngemot unsur referensi lan inferensi. Unsur referensi kang ana arupa referensi eksofora lan referensi endofora. Dene unsur inferensi wacana ngemot ungkapan ngemot konteks. Wacana kang ngemot konteks kaperang dadi konteks kahanan konteks ngenani budaya. Panliten kang ditindakake dening Utami (2012) ngandharake ngenani jinise lan fungsi inferensi sajrone 3
Inferensi sajrone Tindak Tutur Perlokusi Ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik wacana rubrik Aneka Pojok ing kalawarti Panjebar Semangat. Asile panliten iki yaiku ana8 macem jinise inferensi lan 5 macem fungsi inferensine. Jinis inferensi wacana kasebut yaiku jinis inferensi wacana (1) politis, (2) sosial, (3) ekonomi, (4) hukum lan kriminalitas, (5) olahraga, lan (6) pendhidhikan. Jinise inferensi wacana kasebut bisa diweruhi saka tembung-tembung utawa istilah kang digunakake lan saka isi wacana kasebut. inferensine yaiku minangka pasemon, Dene fungsi kritikan, panegesan, pamrayoga lan pangajab. Anggone njlentrehake dhata ora mung nggoleki asile inferensi, nanging bakal dijlentrehake uga kepriye urutane proses inferensi. Rong dhasar kasebut nduweni sesambungan karo aspek sosial yaiku struktur sosial, lan kahanan sosial. Panliten kang relasi sosial, njlentrehake inferensi kanthi urutane proses lan asile inferensi iki durung tau ana. Iki kalebu paliten anyar kang durung tau ditindakake. 2.2 Konsep-konsep ing Panliten iki Dene panliten ngenani inferensi ing tindak tutur perlokusi ngarih-arih durung ana. Anane mung panliten ngenani tindak tutur persuasif. Tuladhane kaya panlitene Subhandian (2010) kanthi irah-irahan "Tindak Tutur Persuasif Bahasa Jepang", Taufik (2008) kanthi irah- dalam irahan Wujud-Wujud Tuturan Kampanye Pemilihan Bupati Dan Wakil Bupati Pasuruan Tahun 2008", Rivai (2017) kanthi irah-irahan "Tindak Tutur Persuasif pada Guru Penjasorkes dan Siswa di SMK Negeri 4 Bandar Lampung Tahun Ajaran 2016/2017. Persuasif Panlitene Subhandian (2010) ngandharake ngenani tindak tutur persuasif kanggo mbujuk konsumen supaya nuku barang dagangan kang ditawakake sajrone drama seri kanthi irah-irahan Yama Onna Kabe Onna. Panliten iki nuduhake menawa tuturan persuasif pegawai toko utawa bakul, akeh ditindakake kanthi cara muji rupane konsumen laras karo prinsip persuasi Cialdini. Tindak tutur persuasif lumrah dienggo sajrone bab dol tinuku kanggo mbujuk lan mangaribawani pamikiran konsumen supaya kepincut lan nuku barang dagangane. Taufik (2008) ngandharake ngenani wujud-wujud tuturan persuasif sajrone perspektif tindak tutur. Panliten kasebut ngandharake menawa tuturan persuasif bisa ditegesi minangka tuturan kang nduweni tujuwan kanggo mangribawani lan ngajak mitratutur supaya nindakake lan nampa kapenginane penutur. Mula, tuturan kasebut bisa digolongake sajrone tindak tutur direktif. Ananging sawise dikaji kanthi pragmatik, tuturan persuasif kang kudune dienggo ing tindak tutur direktif kasebut, nyatane uga digunakake ing tindak tutur representatif, komisif, ekspresif lan deklaratif. Konsep-konsep ing panliten iki diperang dadi loro, yaiku (1) konsep-konsep ngenani inferensi lan (2) konsep-konsep ngenani tindak tutur perlokusi ngarih- arih. Andharan luwih jangkepe ing ngisor iki. 2.2.1 Konsep-konsep ngenani Inferensi Inferensi yaiku salah sawijine satuwan semantik pragmatis. Tembung inferensi asale saka tembung latin inferre kang tegese ndudut dudutan. Miturut Rapar sajrone pengantar logika, inferensi yaiku proses narik dudutan saka siji utawa luwih premis. Mitra tutur lan pamaca kudu nindakake inferensi kanggo ngerteni lan mahami wose tuturane panutur lan panulis. Inferensi bisa kaleksanan amarga ana proses mikir lan nalar. Inferensi uga diarani penyimpulan. Penyimpulan yaiku langkah 2012:120). Penyimpulan minangka sawijine proses mental kang di luwih menyang diwiwiti saka sa-proposisi utawa proposisi liyane kang ana sesambungan karo proposisi sadrurunge (Sumaryono, 2014:76). Adhedhasar andharan ing ndhuwur bisa didudut yen inferensi yaiku proses nalar kang katindakake dening mitratutur kanggo ngerteni tuturane panutur adhedhasar kawruh kang wis kasimpen dening mitratutur. Inferensi nduweni titikan kaya mangkene. 1) Sipat logis lan non-logis ananging isih rasional. Kang dimaksud non-logis isih rasional yaiku kanggo mahami teges anyar bisa lumantar kanyatan utawa konteks tuturan. Inferensi ditindakake dening mitratutur adhedhasar kawruh utawa samubarang kang wis diweruhi sadurunge. Inferensi tuwuh saka proses kang sistematis lan nduweni tujuwan. ndudut konklusi (Molan, 2) Dene panlitene Rivai (2017) ngandharake ngenani tindak tutur persuasi kang ditindakake dening guru Penjasorkes marang siswane. Asil panliten kasebut nuduhake menawa wujud persuasi kang digunakake sugesti, yaiku wujud konformitas, kompensasi, penggantian, lan proyeksi. rasionalisasi, identifikasi, Adhedhasar panliten ngenani semantik pragmatis lan tindak tutur persuasif kang wis ditindakake kasebut, panliten kapengin njangkepi panliten sing wis ana sadurunge, yaiku panliten iki luwih dipunjerake marang inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih. 3) 4) Ngasilake dudutan arupa kawruh, kaputusan, utawa sikap kang anyar Inferensi diwiwiti saka kawruh lawas kang wis diduweni kang kasimpen ana ing pikiran, sabanjure proses inferensi lumaku menyang kawruh anyar. Jinise inferensi bisa diperang dadi loro yaiku adhedhasar (1) urutan proses lan (2) asile proses. Urutane proses inferensi adhedhasar kognisi diperang dadi 3, yaiku proses ngolah inferensi, menebake, lan mantepake. 5) 4
Inferensi sajrone Tindak Tutur Perlokusi Ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik Telu-telune nduweni sesambungan kang raket lan ora bisa diilangi salah sijine. Urutan proses ngolah inferensi diperang dadi 2 jinis yaiku tematris lan topical, proses menebake diperang dadi 2 jinis yaiku general lan spesial, lan proses mantepake diperang dadi 2 jinis yaiku similaritas lan komparitas. Saka urutan proses kasebut diolehi asil inferensi ana loro, yaiku inferensi indhuktif lan dedhuktif. 2.2.2 Konsep-konsep ngenani Tindak Tutur Perlokusi Ngarih-arih dijangkep karo anceman kang medeni amarga mitratutur ora nduweni kabebasan kanggo nemtokake solah bawa lan ngandharake pamanggihe. Insentif yaiku metodhe kang digunakake sajrone ngarih-arih kanthi menehi imbalan, janji,-janji, hadhiyah, lsp marang mitratutur. Strategi emosional yaiku metodhe kang digunakake sajrone ngarih-arih kanthi nggugah rasa pangrasane mitratutur. strategi motivatif luwih cundhuk marang tinimbang namung internal psikologis mitratutur lumantar janji-janji. Dene humoristis nggunakake guyonan kanggo ngarih-arih supaya luwih enak kanggo ditampa, enak, lan ora jenuh. Tindak tutur perlokusi yaiku nindakake panggawean kanthi ngandharake samubarang (Austin sajrone Tarigan 1990:109). Tuturan kang diandharake nduweni daya pangaribawa kanggo mitratutur (Wijana 1996:19). Daya pangaribawa tuwuh kanthi sengaja utawa tidak sengaja. Wijana (1996:20) uga ngandharake menawa tindak tutur kang nduweni maksudkanggo mangaribawani mitratuture diarani tindak perlokusi. Andharane Wijana setujoni dening Rustono (2000:77) kang ngandharake menawa tindak tutur perlokusi, yaiku: mbujuk, nipu, ngongkon, ngarih-arih, nggawe, jengkel, ngeden-edeni, nyenengake, ngisin-ngisinake, ngelegakake, narik kawigaten, nggawe mitratutur nindakake, mangaribawani, lan sapanunggale. Dadi bisa didudut menawa tuturan perlokusi yaiku tindak tutur kang nduweni daya pangaribawa marang mitratutur. Titikane tindak tutur perlokusi ngarih-arih yaiku anane ukara pakon sajrone andharan panutur. Ukara saengga pakon bisa mangaribawani mitra tutur perlokusi ngarih-arih awujud tuturan positif lan panangkape mitra tutur uga positif. Titikan tindak tutur perlokusi ngarih- arih liyane yaiku. 1) Mitra tutur nindakake proses nalar adhedhasar apa kang wis diweruhi sadurunge lumantar konteks. Konteks ing kene nggampangake mitra tutur meruhi tujuwan panutur saengga nuwuhake dudutan arupa tumindak. kasebut asipat persuasif tutur. Tindak 2.3 Teori ing Panliten iki Teori kang digunakake minangka landhesan ing panliten iki yaiku teori semantik pragmatik. Leech (1993:10) ngandharake menawa semantik lan pragmatik kuwi beda ananging padha-padha njangkepi siji lan liyane lan nduweni sesambungan. Kanthi mangkono, semantik mbahas ngenani makna tembung utawa klausa, ananging makna kang bebas- konteks (context-independent) makna kang stabil. Dene pragmatik mbahas makna kang kaiket konteks (context- basane dependent). Saengga didhasarake marang panganggone basa dudu saka strukturale. Konteks-konteks basa minangka unsure pokok kanggo nemtokake makna kang tuwuh saka panganggone basa. Adhedhasar andharan kasebut sajrone nganalisis dhata awujud ukara-ukara kang ngandhut tutur perlokusi ngarih-arih disambungake marang konteks. Mula saka iku, teori kang digunakake sajrone yaiku teori semantik pragmatis. (komplementer) sajrone nganalisis sajrone kang tindak METODHE PANLITEN Bageyan metodhe panliten iki diperang dadi telu subbab, yaiku (1) titikane panliten, (2) ubarampene panliten, lan (3) tata carane panliten. Andharane luwih cethane ing ngisor iki. 2) Anane tembung kang nduduhake panampane utawa pasarujukan mitra tutur sajrone ukara amarga tindak tutur perlokusi ngarih-arih iki diandharake supaya ditindakake dening mitra tutur. 3) Anane fakta lan makna kang pesthi sajrone tuturan. 4) Nggawe mitratutur nindakake apa kang wis diprentahake dening panutur amarga ana owah- owahan sikap lan pamikiran. (1977) Francois Miturut sajrone Cangara (2016:130) ana limang strategi kang bisa digunakake sajrone ngarih-arih, yaiku (1) agregatif, (2) insentif, (3) emosional, (4) motivatif, lan (5) humoristis. Agregatif yaiku metodhe kang digunakake sajrone ngarih-arih kanggo nuwuhake tumrap mitratutur. rasa wedi kamangka mitratutur kurang seneng krungu tuturan kang 3.1 Titikane Panliten Ing subbab titikane panliten. Titikan panliten iki kaperang dadi loro, yaiku jinise panliten lan sipate panliten. iki diandharake ngenani 3.1.1 Jinise Panliten Panliten ngenani inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih iki kalebu jinis panliten kualitatif etnografis. Etnografi komunikasi minangka salah sawijine metodhe kanggo nliti panganggone basa lan dhialek sajrone budaya tartamtur kang nyinaoni tindak tutur sajrone kedadeyan tutur mujerake konteks. Semono uga panliten iki bakale njlentrehake proses lan asile 5
Inferensi sajrone Tindak Tutur Perlokusi Ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih kang disambungake marang konteks. struktur sosial, relasi sosial, lan situasi sosial kang maneka werna. 3.1.2 Sipate Panliten 3.3 Tatacarane Panliten Panliten etnografis munjerake konteks kanggo njlentrehake dhata. Mula panliten iki asipat deskriptif yaiku ngandharake lan njlentrehake basa kanthi wujud tuturan. Kanyatan basa kang ditliti yaiku proses inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik. Tatacarane panliten iki diperang dadi telu yaiku (1) tatacarane nglumpukake dhata, (2) tatacara mbeber dhata, (4) tatacarane nyuguhake asil panliten. Andharan luwih jangkepe ing ngisor iki. (3) tatacarane njlentrehake dhata, lan 3.3.1 Tatacara Nglumpukake Dhata 3.2 Ubarampene Panliten Ing subbab iki diandharake ngenani ubarampene panliten. Ubarampene panliten iki kasusun saka telu subbab, yaiku (1) dhata panliten, (2) sumber dhata, (3) instrumen panliten, lan (4) lokasi panliten. Andharane luwih cetha kaya ing ngisor iki. 3.2.1 Dhata Panliten Dhata sajrone panliten iki yaiku inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Gresik. Dhata-dhata kasebut diantuk saka ngarih-arihe panutur marang mitratutur nalika ing posyandu, rapat karang taruna, rapat PKK, ing toko, ing pasar, lsp. 3.2.2 Sumber Dhata Panliten Sumber dhata sajrone panliten iki yaiku tindak tutur perlokusi ngarih-arih. Ing kene, panliti uga kalebu wong sing nindakake tindak tutur ngarih-arih kasebut. Saliyane kuwi, sumber dhata uga saka cathetan-cathetan ngenani tindak tutur ngarih-arih ing Desa Petiken, kecamatan Driyorejo, kabupaten Gresik. 3.2.3 Instrumen Panliten Tatacara nglumpukake dhata sajrone panliten iki semak melu yaiku nggunakake metodhe guneman, lan metodhe guneman utawa wawancara. Metodhe semak yaiku cara kang digunakake kanggo ngolehake dhata kanthi nyemak tuturan pawongan kang nggunakake basa (Mahsun, 2000:92). Metodhe guneman kang digunakake kanggo ngolehake dhata yaiku kanthi interaksi pacaturan antarane panliti karo informan lan subjek (Mahsun, 2000:95). Saliyane metodhe semak, panliti uga nggunakake metodhe cakap kanggo nyukupi sakabehe dhata panliten. Metodhe cakap yaiku wawancara antarane panliti karo narasumber. Metodhe inferensi ngenani cakap digunakake kanggo golek struktur sosial lan relasi sosial saka narasumber. Teknik kang digunakake yaiku teknik wawancara karo narasumber lan teknik pancing. Teknik pancing ing kene digunakake panliti kanggo mancing wong siji utawa luwih amrih medharake basane. Banjur ditulis sajrone korpus dhata kaya ing bagan ngisor iki. semak, Bagan 3.1 Kertu Dhata Inferensi sajrone TTNgr Situasi Sosial Ppn Wyh B Struktur Sosial SES Umur Relasi Sosial Tgg JK L W B R D A S D A D A R A R A R U M A Klg Agm Knc Instrumen ing panliten iki diperang dadi rong jinis, yaiku instrumen utama lan instrumen panyengkuyung. Instrumen panliten kang digunakake sajrone panliten iki Intrumen utama yaiku panliti dhewe. Dene instrumen panliten kang bisa nyengkuyung kanggo nglumpukake dhata kuwi antarane: (1) alat rekam utawa HP, (2) alat tulis kanggo nyathet dhata-dhata kang ditemoni, lan (3) laptop kanggo mindhah dhata saka HP, ngetig, lan nyimpen asil analisis panliten. 3.2.4 Lokasi Panliten Lokasi panliten sing dipilih yaiku Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik. Pamilihe lokasi kasebut minangka objek panliten amarga panliti minangka warga asli papan kuwi. Masyarakat ing papan kuwi nggunakake basa Jawa minangka basa pacaturan padinan. Masyarakat ing desa kasebut uga nduweni P t M t 3.3.2 Tata Cara Mbeber Dhata Sawise nglumpukake dhata banjur dhata dibeber kanthi nggunakake metodhe agih. Metodhe agih yaiku methode utawa cara kang digunakake kanggo mbeber dhata kanthi piranti panemtune saka basa iku dhewe (Sudaryanto, 1993:15). Methode kasebut digunakake kanggo mbeber dhata kang arupa TTNgr kang isih nggunakake dhialek Desa Petiken banjur karwajakake menyang basa Jawa standar. 3.3.3 Tata Cara Njlentrehake Dhata Sawise dhata kang dikarepake wis nglumpuk, banjur dhata kuwi jlentrehake kanthi metodhe dheskriptif. Metodhe dheskriptif yaiku njlentrehake dhata 6
Inferensi sajrone Tindak Tutur Perlokusi Ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik kang awujud andharan lan gegambaran adhedhasar hakekate dhata kuwi dhewe (Djajasudarma, 2010:16). Dhata ing panliten iki awujud ukara kang ngandhut inferensi ing tindak tutur. Saben dhata didheskripsikake adhedhasar perangan sing wis katemtokake. dhuwur. Dene Mt nduweni jinis kelamin lanang diwasa, status ekonomi sosial sedhengan, lan agamane dhuwur. Kalorone nduweni relasi sosial minangka tangga raket. Pt ngongkon Mt gelem mbarengi ndelok bal-balan neng stadion. TTNgr kasebut dumadi ing panggonan mligi lan wayah awan. 3.3.4 Tatacara Nyuguhake Asil Panliten Tatacarane nyuguhake asile panliten yaiku kanthi iki mung methode nggunakake methode informal yaiku ngandharake dhata kanthi nggunakake basa. Dhasar kang digunakake yaiku lageyane kanthi landhesan konteks sosial uga efek pangaribawa tuturan tumrap mitratutur. Dhata kang wis digolongake marang jinse tindak tutur ngarih-arih lan wis dijlentrehake disuguhake kanthi jangkep antarane teks lan konteks. informal. Dhata ing panliten panutur, panampane mitratutur JLENTREHAN DHATA LAN DHISKUSI ASIL PANLITEN Bab IV iki diperang dadi telu subbab, yaiku (1) andharan lan jlentrehan dhata, (2) asile panliten, lan (3) dhiskusi asile panliten. Andharane luwih cetha ing ngisor iki. 4.1 Andharan lan Jlentrehan Dhata Ing subbab iki diandharake ngenani andharan lan jlentrehan dhata. Andharan lan jlentrehan dhata iki diperang dadi loro, yaiku urutane proses inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih lan asile inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih. 4.1.1 Urutane Proses Inferensi sajrone Tindak Tutur Perlokusi Ngarih-arih Urutan proses kang ditindakake kanthi runtut bisa ngasilake inferensi adhedhasar proses nalar. Urutane proses inferensi dibage dadi telu yaiku proses ngolah inferensi, menebake, lan mantepake. Telu-telune proses kasebut nduweni sesambungan kang raket, saengga ora bisa dipisahake, diilangi salah sijine, utawa diwalik urutan prosese. (1) Pt : Mas, aku bareng nonton sepak bola nak stadion ya "Mas, aku bareng ndelok bal-balanneng stadion ya" Struktur Sosial Relasi Sosial Tgg Situasi Sosial Wyh Ppn B Umur SES Agm Klg JK L W B R D A S D A D A R A R A R U M A Knc P t M t √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ Dhata (1) mujudake urutan proses ngolah inferensi kanthi tutur perlokusi ngarih-arih kasebut dituturake dening panutur kanthi jinis kelamin lanang bocah, status ekonomi sosial sedhengan, lan agamane dhuwur. Dene mitratuture kanthi jinis kelamin lanang rumaja, status ekonomi sosial sedhengan, lan agamane dhuwur. Panutur lan mitratutur nduweni relasi sosial minangka tangga raket. Tindak tutur kasebut dumadi ana ing ngarep omah kang kalebu panggonan mligi lan nalika wayah awan. tematis. Tindak Tindak tutur ngarih-arih kasebut diaturake panutur nalika arep mulih. Kedadeyan kuwi dumadi neng ngarep omahe panutur lan ditindakake dening bocah marang wong enom. Nalika kuwi panutur kepengin ndelok laga bal-balan neng stadion. Panutur weruh miratutur sing minangka tangga rakete lagi gupuh nggoleki sandal amarga arep budhal menyang stadion. Panutur ngarih- arih mitratutur supaya gelem mbarengi dheweke budhal menyang stadion kanthi ngeden-ngedeni mitratutur arep mbuwang sandale. Tatacara sing digunakake panutur yaiku blaka langsung. Tatacara blaka kuwi dituduhake kanthi wujud ukara "Mas, aku bareng ndelok bal-balan neng stadion ya" tanpa ana abang-abang lambe dhisik. Saka ukara "Ayo aku melu. Sandalmu tak buang lo iki" nuduhake yen panutur ngeden-ngedeni mitratutur supaya dheweke gelem mbarengi. Panutur milih cara blaka amarga nduweni sesambungan kang raket marang mitratutur. Pacaturan kasebut kalebu cara langsung awit anggone medharake ora nggunakake sarana wong liya. Ngarih-arih sing diaturake panutur katampa awit mitratutur sarujuk lan nindakake apa kang dikarepake panutur. lan Mt : nonton karo ayahmu ae "ndelok karo ayahmu wae" Pt : emoh-emoh, Ayah ndak gelem. Ayo aku melu. Sandalmu tak buang lo iki "emoh-emoh, Ayah ndak gelem. Ayo aku melu. Sandalmu tak buang lo iki" Mt : yawis ayo ndang numpak "yawis ayo ndang numpak" Konteks : Pt nduweni jinis kelamin lanang bocah, status ekonomi sosial sedhengan, lan agamane Pananggape mitratutur dituduhake nalika nyarujuki arih-arihe panutur sing ngongkon mbarengi kanthi wangsulan cekak utawa saanane langsung neng pokok tuturan. Tegese, mitratutur nduweni pananggap yen panutur ngarih-arih kanthi cara agregatif kuwi kalebu perkara sing lumrah. Tuturan arih-arihe kuwi ndadekake dheweke wedi nanging ora wedi banget, buktine saka wangsulane mitratutur sing nyarujuki kanthi tembung 7
Inferensi sajrone Tindak Tutur Perlokusi Ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik sing salumrahe wae ora nuduhake wong sing wedi. Mitratutur sadar yen ancemane panutur sing isih bocah kuwi ora medeni. Saliyane kuwi, pamilihan ukara "Sandalmu tak buang lo iki" sing dianggo panutur uga kalebu kawruh sing lawas sing wis kasimpen neng sistem memorine mitratutur, saengga kurang bisa narik kawigatene mitratutur. Tindak tutur ngarih-arih ing dhata (1) diaturake panutur kanthi ukara "Mas, aku bareng ndelok bal-balan neng stadion ya" nduweni landhesan tema sing umum, didudut tegese panutur ngongkon mitratutur kanggo mbarengi mitratutur nonton pertandingan bal-balan neng stadion. Saka tuturan kasebut mitratutur bisa ngolah inferensi kanthi tematis. Panutur ora nyethakake stadion ngendi sing dimaksud, ananging mitratutur wis weruh yen sing dimaksud panutur kuwi stadion Gelora Bung Tomo. Wangsulan mitratutur kanthi ukara "yawis ayo ndang numpak" nuduhake yen mitratutur ngiyani wae tuturane panutur tinimbang perkarane luwih dawa. ] P t M t Struktur Sosial Relasi Sosial Tgg Umur JK L W B R D A S D A D A R A R A R U SES Agm Klg Knc √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ Situasi Sosial Wyh Ppn B M A √ √ √ √ Dhata (31) mujudake asile inferensi dedhuktif diweruhi saka urutan prosese ngolehake inferensi yaiku diwiwiti saka ngolah inferensi kanthi tematis, menebake kanthi general, lan mantepake kanthi similaritas. Andharan luwih jangkepe ing ngisor iki. kasebut perlokusi dituturake dening panutur kanthi jinis kelamin wadon diwasa, status ekonomi sosial sedhengan, lan agamane dhuwur. Dene mitratuture kanthi jinis kelamin lanang diwasa, status ekonomi sosial sedhengan, lan agamane dhuwur. Panutur lan mitratutur nduweni relasi sosial minangka kulawarga raket. Tindak tutur kasebut dumadi ana ing omah kang kalebu panggonan mligi lan nalika wayah awan. Tindak tutur ngarih-arih 4.1.2 Asile Inferensi sajrone Tindak Tutur Perlokusi Ngarih-arih inferensi sajrone tutur perlokusi ngarih-arih diantuk saka urutane proses inferensi kang runtut saengga bisa diweruhi jinise inferensi kuwi ana telu, yaiku dedhuktif, indhuktif-dedhuktif utawa diarani redhuktif. Banjur diperang maneh adhedhasar jinise inferensi indhuktif lan dedhuktif dadi pitu, yaiku silogisme kategoris, silogisme hipotesis, entimem, polisilogisme, sorites, generalisasi, lan analogi indhuktif. Saka aslie inferensiuga bisa diweruhi inferensi kang ana sajrone tindak tutur ngarih-arih. (31) Pt : Yun, ndang kirimen STNKne "Yun, gage kirimen STNKne" Mt : iya engkok sik Buk, gampang wis Asile tindak indhuktif, "iya mengkok sik Buk, gampang wis" Pt : kowe iki mengka-mengko ae ket wingi. Ayo saiki ae gek budhala nyang JNE. Nek gak kok kirim saiki, jatahmu minggu ngarep bakal tak longi "kowe iki mengka-mengko wae wiwit ket wingi. Ayo saiki wae gage budhala menyang JNE. Yen ora kok kirim saiki, jatahmu minggu ngarep bakal tak kalongi" Mt : inggih-inggih, Buk. Niki budhal "inggih-inggih, Buk. Niki budhal" Tindak tutur ngarih-arih kasebut diaturake panutur sawise ndelok ana SMS neng HPne panutur. Kedadeyan kuwi dumadi neng ruwang tamu lan ditindakake dening ibu marang anake. Nalika kuwi panutur lagi nonton TV, banjur HPne panutur muni nuduhake ana SMS mlebu. SMS sing ditampa kuwi saka anake panutur sing nomer loro minangka adhine mitratutur. Isi SMS kuwi ngandharake menawa supaya enggal-enggal dikirimi STNKne sing keri neng omah. Mitratutur sing lagi wae ana neng kamare langsung diparani dening panutur. Panutur ngarih-arih marang mitratutur supaya gelem tujuwan meden-medeni ngirimake STNKne kanthi mitratutur. Tatacara sing digunakake panutur yaiku blaka lan langsung. Tatacara blaka kuwi dituduhake kanthi wujud ukara "Yun, gage kirimen STNKne" tanpa ana abang-abang lambe dhisik. Saka ukara "Yen ora kok kirim saiki, jatahmu minggu ngarep bakal tak kalongi" nuduhake yen panutur ngancem mitratutur supaya wedi. Saka ukara "kowe iki mengka-mengko wae wiwit ket wingi. Ayo saiki wae gage budhala menyang JNE" panutur nandhesake ngarih-arihe. Panutur milih cara blaka amarga nduweni sesambungan kang raket marang mitratutur. Pacaturan kasebut kalebu cara langsung awit anggone medharake ora nggunakake sarana wong liya. Ngarih-arih sing diaturake panutur katampa awit mitratutur sarujuk lan nindakake apa kang dikarepake panutur. Konteks : Pt nduweni jinis kelamin wadon diwasa, status ekonomi sosial sedhengan, lan agamane dhuwur. Dene Mt nduweni jinis kelamin lanang diwasa, status ekonomi sosial sedhengan, lan agamane dhuwur. Kalorone nduweni relasi sosial minangka ngongkon Mtngirimake STNK neng JNE kanthi ngancem ngalongi dhuwit sangunesupaya Mt wedi lan manut marang andharane Pt. TTNgr kasebut dumadi ing panggonan mligi lan wayah awan. kulawarga raket. Pt Pananggape mitratutur dituduhake nalika nyarujuki arih-arihe panutur sing ngongkon ngirimake STNK kanthi wangsulan cekak utawa saanane langsung neng pokok tuturan. Tegese, mitratutur nduweni pananggap yen panutur ngarih-arih kanthi cara agregatif kuwi kalebu perkara sing lumrah. Tuturan arih-arihe kuwi 8
Inferensi sajrone Tindak Tutur Perlokusi Ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik ndadekake dheweke wedi nanging ora wedi banget, buktine saka wangsulane mitratutur sing nyarujuki kanthi tembung sing salumrahe wae ora nuduhake wong sing wedi. Mitratutur sadar yen tindak tutur perlokusi ngarih- arih kanthi cara agregatif kasebut kalebu tuturan sing becik kanggo ngelingake mitratutur supaya ora lali ngirim STNK. Saliyane kuwi, pamilihan ukara "Yun, gage kirimen STNKne" sing dianggo panutur uga kalebu kawruh sing lawas sing wis kasimpen neng sistem memorine mitratutur, saengga kurang bisa narik kawigatene mitratutur. mitratutur nduweni pananggap sing lumrah wae. Saka tuturan kasebut bisa nggawe mitratutur mantepake kanthi similaritas. Tuturan kasebut nggunakake inferensi dedhuktif jinis silogisme kategoris. Kabukten saka premis mayore yaiku panutur ngongkon mitratutur ngeterna STNK neng JNE. Premis minore panutur ngelongi dhuwit wulanan yen mitratutur ora gelem. Dudutane yaiku mitratutur kudu gelem ngirim STNK supaya dhuwit wulanane ora dikalongi panutur. Tindak tutur ngarih-arih ing dhata (31) diaturake panutur kanthi ukara "Yun, gage kirimen STNKne" nduweni landhesan tema sing umum, didudut tegese panutur ngongkon mitratutur kanggo ngirim STNKne adhine. Saka tuturan kasebut mitratutur bisa ngolah inferensi kanthi tematis. Ukara sing dipilih panutur kasebut kurang spesifik kanggo ngarih-arih kanthi cara agregatif amarga nalika ngeden-ngedeni pancen kudu cetha supaya mitratutur bisa weruh akibat sing dirasakake nalika ora nindakake apa kang dikarepake panutur. Wangsulan mitratutur kanthi ukara "iya mengkok sik Buk, gampang wis"nuduhake yen mitratutur ngiyani wae tuturane panutur supaya ora ngongkon maneh. 4.2 Asile Panliten Inferensi sajrone tindak perlokusi ngarih-arih bisa dipantha dadi loro yaiku urutane proses inferensi lan asile inferensi. Dene urutane proses inferensi lan asile inferensi bisa diprinci maneh. Urutane proses inferensi ana telu yaiku (1) ngolah, (2) menebake, lan (3) mantepake.Urutane proses ngolah inferensi bisa dibage dadi loro yaikungolah kanthi tematis, lan ngolah kanthi topikal. Urutane proses menebake inferensi bisa dibage dadi loro yaiku(1) menebake kanthi general lan (2) menebake kanthi spesial. Urutane proses mantepake inferensi bisa dibage dadi loroyaiku (1) mantepake kanthi similaritas lan (2) mantepake kanthi komparitas. Andharan kasebut bisa diringkes sajrone bagan ing ngisor iki. Panutur paham yen arih-arihe ora kasil, pramila panutur ngarih-arih maneh kanthi menehi ancaman marang mitratutur. Saka ukara "kowe iki mengka- mengko wae wiwit ket wingi. Ayo saiki wae gage budhala menyang JNE. Yen ora kok kirim saiki, jatahmu minggu ngarep bakal tak kalongi" nuduhake yen arh- arihe panutur uga asipat umum. Panutur ora nyethakake cacahe dhuwit sing dikalongi dening panutur kuwi sepira. Tindak tutur perlokusi ngarih-arih kasebut didudut lan dimenebake kanthi general amarga panutur ngaturake arih-arihe sing nduweni isi umum. Saengga mitratutur bisa menebake ing golongan general lan sawayah-wayah upamane nalika diarih-arih kanthi cara agregatif sing kaya mangkono mitratutur ngerti kudu mangsuli kepriye, kanyatan iki disimpen sajrone memori pamikirane. Arih-arih sing dituturake panutur nduweni tatacara nyuguhake sing umum sing wis lumrah diweruhi dening mitratutur, iki kalebu kawruh lawas. Saengga mitratutur bisa mantepake kanthi similaritas. Mantepake kanthi similaritas yaiku madhakake karo liyane, Panutur ngarih- arih kanthi cara aregatif kanggo ngeden-ngedeni mitratutur nganggo ukara "kowe iki mengka-mengko wae wiwit ket wingi. Ayo saiki wae gage budhala menyang JNE. Yen ora kok kirim saiki, jatahmu minggu ngarep bakal tak kalongi", ukara "bakal tak kalongi" kalebu umum lan kurang spesial. Tegese ancemane panutur kuwi wis lumrah diandharake marang mitratutur saengga Bagan 4.1 Urutan Proses Inferensi Dene asile inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih didhapuk kanthi ngerteni urutaneproses inferensi saengga bisa diklompokake dadi rong asile inferensi yaiku (1) dedhuktif lan (2) indhuktif. Asile inferensi dedhuktif bisa diweruhi kanthi urutane proses inferensi yaiku (1) ngolah inferensi kanthi tematis, (2) menebake inferensi kanthi general, lan (3) mantepake inferensi kanthi similaritas. Asile inferensi indhuktif bisa diweruhi kanthi urutane proses inferensi yaiku (1) ngolah inferensi kanthi topikal, (2) menebake inferensi kanthi spesial, lan (3) mantepake inferensi kanthi komparitas. Andharan kasebut bisa diringkes sajrone bagan ing ngisor iki. 9
Inferensi sajrone Tindak Tutur Perlokusi Ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik Bagan 4.2 Asile Inferensi nliti proses inferensi lan asil inferensi sing katindakake dening pamaca minangka pandudut, ora disambungake marang tindak tutur. Senadyan, urutan proses inferensi meh padha karo panliten iki yaiku asil proses inferensi lan dhedhuktif nduweni sipat spesifik, partikular, kategorial. Sabanjure sipat dudutan asil proses inferensi indhuktif nduweni sipat general, universal lan tematis. Inferensi dedhuktif lan indhuktif diperang maneh adhedhasar jinise. Inferensi dedhuktif dibage dadi loro yaiku (1) silogisme standar lan (2) silogisme nyeleweng. Jinise silogisme standar yaiku (1) silogisme kategoris lan (2) silogisme hipotesis. Dene jinise silogisme nyeleweng yaiku (1) entimem, (2) polisilogisme, lan (3) sorites. (1) Inferensi generalisasi lan (2) analogi indhuktif. Dene tindak tutur lima perlokusi ngarih-arih diperang maneh dadi adhedhasar insentif, emosional, motivatif, lan humoristis. Andharan kasebut bisa diringkes sajronebagan ing ngisor iki. indhuktif dibage dadi loro yaiku strategine yaiku, agregatif, Bagan 4.3 Jinise Inferensi Saliyane kuwi, Almufidah (2019) uga tau nliti tuturatur puji inferensi ngenani pangalembana nggunakake teori semantik pragmtis. Miturut Almufidah (2019Asil panliten Almufidah (2019) ngandharake menawa inferensi bisa diantuk saka urutan prosese. Urutan proses kasebut nemtokake asil inferensi kang dileksanakake dening mitratutur. Ana telu proses kang kudu ditindakake dening mitratutur sadurunge bisa lan ngolehake mantepake. Ngolah inferensi diperang dadi loro, yaiku ngolah inferensi kanthi tematis lan ngolah inferensi kanthi topikal. Menebake inferensi diperang dadi loro, yaiku menebake inferensi kanthi general lan spesial. Dene mantepake inferensi diperang dadi loro, yaiku mantepake inferensi kanthi similaritas lan komparitas. Saka urutan proses kasebut nuwuhake asil inferensi indhuktif lan dedhuktif. Panlitene Almufidah (2019) nduweni urutan proses lan asil inferensi kang padha kaya (2019) panliten iki, nanging panlitene Almufidah namung ngandharake asile lan dedhuktif wae. Panliten kasebut ora nyethakake dhata sajrone urutan proses inferensi lan ora disambungake marangtindak tutur ilokusi atur puji pangalembana. sajrone tindak inferensi yaiku ngolah, menebake, inferensi indhuktif 4.3 Dhiskusi Asile Panliten Inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih bisa kasil kanthi ngerteni urutane proses inferensi. Asile inferensi kasebut diolehake kanthi ngurutake proses inferensi. Mula, inferensi dionceki adhedhasar urutane proses inferensi lan asile inferensi. Panliten ngenani inferensi ing basa Jawa wis tau katindakake, kayata Ardani (2017) ngandharake menawa pola nalar kang digunakake nalika pandudut nindakake inferensi isi wacan rubrik NySA ing kalawarti Jaya Baya edhisi 31 Minggu V Maret 2014, ana loro yaiku pola nalar langsung lan ora langsung. Pola nalar langsung sabacute diperang dadi pola inferensi dhedhuksi lan inferensi indhuksi. Pola inferensi dedhuksi kaperang dadi silogisme kategoris, silogisme hipotetis, entimem lan indhuksi kaperang dadi sorites. Dene generalisasi indhuktif. Adhedhasar asil panliten proses inferensi kang akeh digunakake dening pandudut winasis lan pandudut umum yaiku inferensi dhedhuksi mligine entimem kang sipat dudutan asil proses inferensine kategorial. Panlitene Andari (2017) inferensi lan anologi (2012) ngandharake menawa ana 6 cara kanggo njlentrehake proses nalar indhuktif siswa sajrone mungkasi perkara yaiku, (1) mahami masalah, (2) ngolah dhata, (3) nggoleki lan ngira-ngira pola, (4) ngira-ngira rumus, (5) validasi, lan (6) generalisasi. Sejatine urutan proses ngolah dhata, ngira-ngira rumus, lan generalisasi kang diandharake kasebut meh padha karo urutan proses panliten iki, nanging panliten Febriani lan Rasyidi (2012) luwih cundhuk marang bidhang matematika. Saliyane kuwi, panlitene Febriani Padha kaya Wijayanti (2017) kang ngandharake menawa proses nalar dheduktif nuduhake langkah logis kanggo narik dudutan kang asipat umum. Narik dudutan kasebutadhedhasar bukti-bukti kang asipat empiris lan khusus banjur digeneralake. Tegese, kanggo narik dudutan dedhuktif diwiwiti saka ngolah dhata banjur dicocogake karo bukti-bukti sing ana. Sawise kuwi baru mlebu neng proses general. Proses general iki minangka proses menebake inferensi dedhuktif. Asil panliten iki saliyane ditandhingake marang asil panliten sadurunge, uga ditandhingake klawan teori urutan proses nalar sing digunakake ing panliten iki. Miturut Solso (2008), saka panemune Solso 10
Inferensi sajrone Tindak Tutur Perlokusi Ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik urutane proses inferensidisambungake karo isi lan wujud tuturan sajrone tindaktutur perlokusi ngarih-arih. Proses nalar iki nduweni sesambungan karo psikologi kognitif. Babagan utama kang wigatisajrone psikologi kognitif yaiku kepriye carane manungsangolehake, ngira-ira, ngolah, menebake, ngetokake, lannggunakake kawruhe. Dene sajrone panliten iki namung ana telu urutan proses sajrone lan mantepake. inferensi, yaiku ngolah, menebake, Panliten ngenani asile inferensi ing bab wacana tau ditindakake dening Utami (2012) kang nliti ngenani jinise lan fungsi inferensi sajrone wacana rubrik Aneka Pojok ing kalawarti Panjebar Semangat. Asile panlitene yaiku jinis inferensi sing ana ing wacana spanduk lan baliho basa Jawa ing Yogyakarta dideleng saka jinis tindak tuture yaiku (a) inferensi langsung lan (b) inferensi tak langsung. Panliten iki jangkepi panliten sadurunge. Dene asil panliten iki langsung neng carane ndudut mitratutur kang diperang dadi rong jinis inferensi yaiku (a) inferensi dhedhuksi lan (b) inferensi indhuksi. Inferensi ora bisa uwal saka penalaran. Mula ana sing ora bisa bedakake antarane proses inferesi lan proses nalar. Widyastuti (2004) ngandharake ngenani pola nalar. (2004) pola Adhedhasar asil panliten Widyastuti penalaran sing efektif kanggo kampanye yaiku pola penalaran generalisasi. Saliyane iku pola penalaran entimem uga kerep digunakake amarga panutur kudu ngandharake pidhato kampanye kanthi basa sing apik lan prasaja. Dene ing panliten iki pola nalar sing akeh digunakake mitratutur yaiku pola nalar ora langsung lan kanthi wujud pola generalisasi. inferensi analogi indhuktif rada bedha, ing panliten iki jinise inferensi indhuktif namung ana loro yaiku generalisasi lan analogi indhuktif. Proses inferensi dedhuktif ana telu yaiku silogisme kategoris, silogisme hipotesis, lan entimem. Panliten kang ditindakake dening Adityawan (2016) ngandharake menawa asil analisis panliten iki yaiku, ana 47 wacana kang ngemot unsur referensi lan inferensi. Unsur referensi kang ana arupa referensi eksofora lan inferensi diperang referensi endofora. Dene unsur adhedasar isine yaiku ngemot ungkapan lan ngemot konteks. Saka inferensi wacana kang ngemot konteks kasebut diperang dadi loro, yaiku kang ngemot konteks kahanan lan ngemot konteks ngenani budaya. Panlitene Adityawan (2016) ngandharake jinis inferensi kaperang adhedhasar isi wacana, dene ing panliten iki ngandharake jinis inferensi kang kaperang adhedhasar urutan proses lan asile inferensi. Panliten ngenani inferensi ing tindak tutur perlokusi ngarih-arih durung ana. Anane mung panliten ngenani tutur persuasif. Tuladhane kaya panlitene tindak Subhandian (2010) kang ngandharake ngenani tindak tutur persuasif kanggo mbujuk konsumen supaya nuku barang dagangan kang ditawakake sajrone drama seri kanthi irah-irahan Yama Onna Kabe Onna. Panliten iki nuduhake menawa tuturan persuasif pegawai toko utawa bakul, akeh ditindakake kanthi cara muji rupane konsumen laras karo prinsip persuasi Cialdini. Tindak tutur persuasif lumrah dienggo sajrone bab dol tinuku kanggo mbujuk lan mangaribawani pamikiran konsumen supaya kepincut lan nuku barang dagangane.Dene ing panliten iki ngandharake ngenani tindak tutur perlokusi ngarih-arih kang ana ing padinan. (2011) ngandharake yen variasi penalaran ana loro yaiku penalaran dhedhuktif lan penalaran indhuktif. Penalaran dhedhuktif sing digunakake yaiku entimem. Penalaran indhuktif sing digunakake yaiku generalisasi tanpa loncatan, analogi, sesambungan kausal sebab-akibat, sesambungan akibat sebab, sesambungan kausal akibat-akibat. Saliyane Widyastuti (2004), Nizam generalisasi kanthi loncatan, Saliyane kuwi, Amaroh (2013) tau nliti proses nalar artikel kang ditindakake dening Mahasiswa anyar Indonesia. Saka panlitene kasebut Jurusan Sastra diolehake telung dudutan, yaiku (1) unsur kang mbangun nalar kasusun saka pendirian, bukti,lan penyimpulan, (2) rong varian proses nalaryaiku proses nalar indhuktif kang lan hubungan kasusun saka generalisasi, analogi, kausal,deneproses nalar dedhuktif dilakokake sajrone wujud entimem lan silogisme ora jangkep, lan (3) struktur nalar didhasarake marang unsur pamangun nalar awujud balok sama besar. Asile inferensi ing panliten Amaroh (2013) padha karo panliten iki yaiku proses inferensi indhuktif lan dedhuktif. Dene jinis inferensine Dene panlitene Rivai (2017) nuduhake menawa wujud persuasi kang digunakake yaiku wujud konformitas, rasionalisasi, kompensasi, penggantian, lan proyeksi. Saliyane Rivai (2017) ana jurnal Arifin lan Agustiana (2017) kang nliti ngenani wujud tindak tutur persuasif antarane perawat lan pasien. Wujud persuasi kang digunakake yaiku rasionalisasi, konformitas, kompensasi, penggantian, lan proyeksi. Loro-lorone ngandharake persuasif adhedhasar wujude, Dene ing panliten iki tindak tutur perlokusi ngarih-arih diperang adhedhasar strategine yaiku, (1) agregatif, (2) insentif, (3) emosional, (4) motivatif, lan (5) humoristis. identifikasi, sugesti, identifikasi, sugesti, Taufik (2008) ngandharake ngenani wujud-wujud tutur. tuturan persuasif sajrone perspektif Adhedhasar panliten kasebut tuturan persuasif bisa ditegesi minangka tuturan kang nduweni tujuwan kanggo mangribawani lan ngajak mitratutur supaya nindakake lan nampa kapenginane penutur. Mula, tuturan kasebut bisa digolongake sajrone tindak tutur direktif. Ananging sawise dikaji kanthi pragmatik, tuturan persuasif kang tindak 11
Inferensi sajrone Tindak Tutur Perlokusi Ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik kudune dienggo ing tindak tutur direktif kasebut, nyatane uga digunakakeing tindak tutur representatif, komisif, ekspresif lan deklaratif. Taufik jinis-jinis (2016) Saliyane (representatif, ngandharake komisif, ekspresif, direktif lan deklaratif) kang kinandhut sajrone tuturan persuasif, lan maneka werna teknik persuasi sing dienggo dening Presiden Barack Obama sajrone kampanye. Sholihah (2016) ngandharake menawa tindak tutur persuasif wigati banget kanggo narik kawigaten mitratutur utawa rakyat Amerika supaya milih Presiden Obama. Dene ing panliten iki luwih cundhuk marang strategi sing digunakake sajrone persuasif. (2008), tindak Sholihah tutur tuturan persuasif, jinis fungsi lan Adhedhasar asil dhiskusi ing ndhuwur bisa didudut yen inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik diweruhi saka urutan proses lan asile inferensi. Urutane prosesi nferensi ana telu yaiku ngolah, menebake, lan mantepake. Dene asile inferensi bisa diklompokake dadi loro, yaiku dedhuktif lan indhuktif. Inferensi dedhuktif indhuktif diperang maneh adhedhasar jinise. Inferensi dedhuktif ditemokake ana jinis yaiku silogisme kategoris, silogisme telung hipotesis, indhuktif ditemokake ana rong jinis yaiku generalisasi lan analogi indhuktif. Tindak tutur perlokusi ngarih-arih ing panliten iki diperang dadi lima adhedhasar strategine yaiku, agregatif, insentif, emosional, motivatif, lan humoristis. Adhedhasar andharan kasebut, panliten iki beda karo panliten sing sadurunge. lan lan entimem. Dene inferensi dimangerteni lumantar kasil orane urutan proses kang wis ditindakake dening mitratutur. Inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih diperang adhedhasar urutane proses inferensi, lan asile inferensi. Asile panliten iki ana telung urutan proses kang kudu ditindakake dening mitratutur, yaiku ngolah inferensi, menebake inferensi, lan mantepake inferensi. Proses ngolah inferensi diperang dadi loro, yaiku ngolah kanthi tematis lan topikal. Proses menebake inferensi diperang dadi loro, yaiku general lan spesial. Dene proses mantepake inferensi diperang dadi loro, yaiku similaritas lan komparitas. Saka urutan proses kasebut nuwuhake asil inferensi arupa inferensi indhuktif lan dedhuktif. Inferensi dedhuktif lan indhuktif diperang maneh dadi 2 adhedhasar jinise. Ing panliten iki namung ditemokake 3 jinis inferensi dedhuktif yaiku, silogisme kategoris, silogisme hipotesis, lan entimem. Dene jinis inferensi indhuktif ditemokake jangkep ana 2, yaiku generalisasi lan analogi indhuktif. Dene tindak tutur perlokusi ngarih-arih diperang maneh dadi 5 adhedhasar strategine yaiku, agregatif, insentif, emosional, motivatif, lan humoristis. Strategi sing paling asring digunakake sajrone ngarih-arih yaiku kanthi cara agregatif lan insentif. Saka 62 dhata sing ditemokake, 20 dhata ngarih- arih kanthi cara agregatif, 14 dhata dhata ngarih-arih kanthi insentif, 10 dhata ngarih-arih kanthi cara emosional, 9 dhata ngarih-arih kanthi cara motivasional, lan 9 dhata ngarih-arih kanthi cara humoristis. 5.2 Pamrayoga PANUTUP Bageyan panutup iki diperang dadi rong sub bab, yaiku (1) dudutan lan (2) pamrayoga. Andharane luwih cetha kaya ing ngisor iki. 5.1 Dudutan Adhedhasar asil lan dhiskusine panliten ing bab IV bisa dingerteni yen inferensi bisa dumadi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik. Panliten iki nemokake inferensi kang kinandut sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih ing satuwan semantik pragmatis. Inferensi minangka proses nalar kang ditindakake dening mitratutur kanggo ngerteni maksud tuturan panutur adhedhasar kawruh kang wis diduweni lan kasimpen sajrone pamikiran. Tindak tutur perlokusi ngarih-arih kalebu tindak tutur kang bisa paring pangaribawan tumrap mitratuture. Ing kene, inferensi wigati banget kanggo dimangerteni supaya mitra tutur luwih paham apa kang diandharake mitra tutur. Inferensi kasebut bisa jinis-jinis inferensi liyane sajrone tindak tutur perlokusi ngarih- arih. Ing kene panliti rumangsa isih akeh kurange. Mulasaka kuwi, diajab ana ing panliten sabanjure bisa ditliti luwih jangkep, supaya panliten ngenani semantic pragmatis kanthi topik inferensi sajrone tindak tutur perlokusi ngarih-arih iki bisa luwih jangkep. Saliyane iku, diprayogakake panliten sabanjure bisa nliti bab kasebut. Panliti nduweni pangarep-arep anane panyaru sing asipat mangun supaya panliten ngenani topik iki bisa luwih apik. Panliten iki isih kurang nemokake KAPUSTAKAN Abdullah, Alek dan HP, Achmad. 2012. Linguistik Umum. Jakarta: Penerbit Erlangga. Aminuddin, 2011. Semantik. Pengantar Studi Tentang Makna. Bandung: Sinar Baru Algesindo. Austin, J.L. 1962. How to do Things with Words. New York. Oxford University Press. Cangara, Prof. Dr. H. Hafied. 2016. Pengantar Ilmu Komunikasi. Jakarta: Rajawali Pers. Chaer, Abdul. 2009. Pengantar Semantik Bahasa Indonesia. Jakarta: Rineka Cipta. 12
Inferensi sajrone Tindak Tutur Perlokusi Ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik Chaer, Abdul & Agustina, Leonie. 2004. Sosiolinguistik Perkenalan Awal. Jakarta: Reneka Cipta. Cummings, Louise. 1999. Pragmatics, A Multidicplinary Perspective. New York: Oxford University Press. Terjemahan. Ibrahim, Abdul Syukur (editor). 2007. Pragmatik: Sebuah Perspektif Multidisipliner. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Asyitah, Almufidah. 2019. "Inferensi sajrone Tindak Tutur Ilokusi Atur Puji Pangalembana ing Dhusun Babadan, Desa Tenggerlor, Kecamatan Kunjang, Kabupaten Kediri". Skripsi S-1 Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah. Fakultas Bahasa dan Seni. Universitas Negeri Surabaya. Surabaya: Ora diterbitake. ________________. 2010. Pragmatik Klinis Kajian Tentang Penggunaan dan Gangguan Bahasa Secara Klinis. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Djajasudarma, Fatimah. 1993. Metode Linguistik. Bandung: PT ERESCO. Keraf, Goys.2007. Argumentasi dan Narasi Komposisi Lanjutan III. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama. Leech, Geoffrey. 1993. Prinsip-prinsip Pragmatik. Terjemahan. M. D. D. Oka. 2011. Jakarta: Universitas Indonesia Press. Lubis, A Hamid Hasan. 2011. Analisis Wacana Febriani, Cholidia. 2012. "Identifikasi Penalaran Induktif Siswa dalam Memecahkan Masalah Matematika". Skripsi S-1 PendidikanMatematika. Fakultas Matematika Ilmu Pengetahuan Alam. Universitas Negeri Surabaya. Surabaya: Ora diterbitake. dan Nizam, Masyithah Maghfirah. 2011. "Penalaran dalam Artikel Rubrik Opini Surat Kabar Harian Jawa Pos Edisi November 2010". Skripsi S-1 Jurusan Sastra Indoneisa. Fakultas Sastra. Universitas Negeri Malang. Malang: Ora diterbitake. Pragmatik. Bandung: Angkasa. Mulyana. 2005. Kajian Wacana. Yogyakarta : Tiara wacana. Nababan, P.W.J. 1987. Ilmu Pragmatik (Teori dan Penerapanya). Jakarta: Depdikbud. OFM, Lanur Alex. 1983. Logika Selayang Pandang. Rivai, Puspita Cahya. 2017. Tindak Tutur Persuasif pada Guru Penjasorkes dan Siswa SMK Negeri 4 Bandar Lampung Tahun Ajaran 2016/2017. Skripsi S-1 Fakultas Keguruan Pendidikan dan Universitas Lampung. Bandar Lampung: Ora diterbitake. Ilmu Yogyakarta: Kanisius. Rahardi, R. Kunjana. 2005. Pragmatik Kesantunan Imperatif Bahasa Indonesia. Jakarta: Erlangga. Rani, Abdul. Bustanul Arifin, Martutik. 2006. Analisis Wacana Sebuah Kajian Bahasa dalam Pemakaian. Malang: Banyumedia Publising. Sholihah, Rochmawati. "The Persuasive 2016. Utterances Used by Barack Obama in His Political Campaign Speeches". Tesis S-2 Program Bahasa dan Sastra Inggris. Fakultas Adab dan Humaniora. Universitas Islam Negeri Surabaya. Surabaya: Ora diterbitake. Sudaryanto. 1993. Metode dan Aneka Teknik Analisis Bahasa. Yogyakarta: Duta Wacana University Press. Sumaryono, E. 2015. Dasar-Dasar Logika.Yogyakarta: Subhandian, Fachril. 2010. Tindak Tutur Persuasif Bahasa Jepang. Skripsi S-1 Program Studi Jepang Fakultas Ilmu Pengetahuan Budaya Universitas Indonesia. Depok: Ora diterbitake. Kanisius. Tarigan, Henry Guntur. 2009. Pengajaran Pragmatik. Bandung: Angkasa. Wijana, I Dewa Putu. 1996. Dasar-dasar Pragmatik. Yogyakarta: ANDI. Yule, George. 2006. Pragmatik. (Dijarwakake dening Indah Fajar Wahyuni). Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Utami, Pratiwi Indri. 2012. Kajian Inferensi dalam Rubrik Aneka Pojok Majalah Panjebar Semangat Edisi Oktober-Desember 2010.Skripsi S-1 Program Studi Pendidikan Bahasa Jawa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Yogyakarta: Ora diterbitake. KAPUSTAKAN SAKA SKRIPSI Adityawan, Hasenda. 2016. Referensi dan Inferensi pada Wacana Spanduk Suporter Sepak Bola Liga Super Indonesia 2014. Bachelor Thesis. Universitas Muhammadiyah Purwokerto. Purwokerto. Ora diterbitake. Amaroh, Arfita Umu. 2013. "Penalaran dalam Artikel Mahasiswa Baru Indonesia Universitas Negeri MalangAngkatan 2012". Skripsi S-1 Pendidikan Sastra Indonesia. Fakultas Sastra. Universitas Negeri Malang. Malang: Ora diterbitake. Jurusan Sastra Ardani, Andari Oktavita. 2012. "Inferensine Pamaca Marang Rubrik "Nyekakak Sik, Aaaah" Kalawarti Jaya Baya Edhisi 31 Minggu V Maret 2014". Skripsi S-1 Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah. Fakultas Bahasa dan Seni. Universitas Negeri Surabaya. Surabaya: Ora diterbitake. Widyastuti, Anis. 2004. "Penalaran dalam Pidato Kampanye Pemilu 2004 di Radio Malang". Skripsi S-1 Jurusan Sastra Indoneisa. Fakultas Sastra. Universitas Negeri Malang. Malang: Ora diterbitake. KAPUSTAKAN SAKA JURNAL Arifin, J, lan Agustina, L. 2017. "Bentuk Tindak Tutur Persuasi Perawat Dan Pasien di Puskesmas Banua Lawas Kabupaten Tabalong" sajrone Stilistika: Jurnal Bahasa, Sastra, dan Pengajarannya. Volume 2 no.2, 1 Oktober 2017. Wijayanti, Sri Palupi. 2017. "Profil Kemampuan Penalaran Deduktif Mahasiswa pada Materi Ruang Vektor" sajrone INSPIRAMATIKA: Jurnal Inovasi Pendidikan dan Pembelajaran Matematika. Volume 3, no. 2, Desember 2017. 13
Inferensi sajrone Tindak Tutur Perlokusi Ngarih-arih ing Desa Petiken, Kecamatan Driyorejo, Kabupaten Gresik KAPUSTAKAN SAKA INTERNET Anonim. 2015. Komunikasi Persuasif, persuasif.html kaunduh ing 20 Oktober 2018 jam 20.22). (online), Surana. 2017. Inferensi dan Problematika Pembelajaran (online), Analisis epro/article/view/4878 kaunduh ing 15 Desember 2018 jam 08.12). Wacana, Suma, Ade Putra. 2013. Komunikasi Persuasif, (online), ikasi-persuasif.html?m=1, 10 Desember 2018 jam 06.32). kaunduh ing Surya, Dwi. 2015. Pengelolaan Pesan Dalam (online), Komunikasi, kaunduh ing 20 Oktober 2018 jam 19.57). 14