19 KEBLINGER Ing wayah jam wolu ésuk Sukandar, pembantuné inspèktur Ahmadi, wis tekan désa Karangsari bawah kecamatan Gubug. Sawisé sarapan ana ing sawijining warung karo ngrungok-ngrungokaké rembug bok manawa olèh tambah katrangan, nuli mlaku karo milang-miling. Angger omah dideleng naambordé. Sing digolèki iku omahé sawijining Tionghoa. Kaya ora angèl anggolèki omah Tionghoa ing désa kono, amarga pancèn omahé rada mencil karo ora akèh. Bareng ketemu kang digolèki - omah-omah liyané - nuli ménggok mlebu. 'Kul a nuwun, nyah!' celatuné marang nyonyah Tionghoa rada tuwa. 'Iya, ana apa, kang?' wangsulané. 'Anu, yèn ngriki taksih mbetahaken bau ... kul a baçlé pad os padamelan ... saonten-ontené, nyahantèn.' 'É, gawéan? Engko sik, kaé 10 engko kançla babahé!' 'Saweg napa nika? Napa kula mara mrika ... ?' 'Or:a. Engko rak rampung, wong lagi nata guçlang. Lha kaé wis mréné.' 'Kula nuwun, bahantèn. Baçlé pados padamelan, saparing-paringé.' 'É, wong endi ta kowé?' wangsulané babahé, ya-iku babah Dèngkèk. 'Kula tebih, bahantèn, king bawah Keçliri ... mider-mider pados pada melan. Kuli-kuli nggih purun.' 'Ééé, aku ora tau butuh kul i ki.' 'Nggih saparingé ta, pokoké kul a angsal neçla.' 'Kowé gelem ta njongos ing kéné?' 'Wél ah, purun malih ia, wong pancèn pados padamelan kok.' 'Ning anu ... ya ora mligi jongos, ya. Kala-kala ya kudu gelem nyambi liyané, ya embuh mengko. Dadi apa kang dak-butuhaké kowé kudu saguh nindakaké.' 'Lha enggih, ta.' 'Lha kowé njaluk bayaran pira?' '0, perkawis nik u kul a boten ngarani ... , sekersané mriku. Pokoké kul a niki saged neçla lan saged 'tumbas rokok ngoten mpun trimah.' 'Ya ta, nèk ngono. Kana nyang buri, réwangana nata barang ing guçlang kana! Kaé mbako pirang-pirang kranjang, ditata sing apik!' Kandar wiwit nyambut-gawé. Katon tumemen lan tlatèn. Pagawéan J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 07:47:34AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
Keblinger 105 apa waé kang ditandangi mes!i rampung. Ngakuné nyang babah Dèng kèk jenengé 'Karta' . Babah Dèngkèk çléwé sajak marem nyawang marang Karta kang ora tau nolak pagawéan ik u, sing ngusungi kranjang mbako nganti mépé, ngresiki guçlang, malah nyapu omah, ngepèl jogan ya ditandangi. Lagi telung dina baé prasasat wis dikasihi déning babahé. Turuné uga ana kono pisan, diwènèhi kamar ceçlak guçlang. Yèn bengi Kandar kerep metu saka kamaré nglilingi sakubengé gu çlang réka-réka ronçla, nanging s;,jatiné tansah nggolèk-golèk bokmanawa ana barang--barang kang nyalawadi. Mangkono uga yèn pinuju nyambut gawé ing jero ngomah. Yèn pinuju sepi wong, mripaté jalaran namataké kamar-kamar. Nganti limang dina Kandar ana kano mek sa ora nemakaké barang barang kang dianggep wigati, nanging atiné meksa ora nglokro. Apa manèh çlèwèké sok menangi babah Dèngkèk ketamuan wang kang rada nyalawadi. Olèhé nemoni tamu iku mes!i ing jero kamar jaba, :tur rem bugané lirih-lirih. Malah kala-kala tamuné teka bengi, utawa babah Dèngkèk çléwé kang lunga bengi, nganti tengah wengi. Dina kang kaping wolu, nalika Kandar resik-resik ing pençlapa, babah Dèngkèk kaJton lunga manèh numpak çlokar karo sawijining uwong embuh menyang endi. Kandar ngawasaké nganti ora katon. Kang anda dèkaké gambiraning atiné bareng ndeleng nyonyahé sajaké uga tata-tata arep lunga. Omah mes!i suwung, wong jiwané omah mung tel u, papat çlèwèké. Ya-iku: babahé, nyonyahé lan anaké lanang siji rada geçlé. 'Ééé, mbok ya lunga pisan ta, nyonyahé kam anaké kil' batiné Kandar. Ora mlèsèt pangarep-arepé. Let saçléla nyonyahé kançla arep lunga nyang setatsiyun, arep me!uk anaké kang jaré teka saka Semarang, liburan sekolah. Mangka setatsiyuné iku ing liya désa, dadi rada adoh. Nyonyahé mekas wola-wali, Kandar dikon sing ngati-ati ·tunggu omah. Yèn ana ·çlayoh dikon mbalèkaké waé. Salungané nyonyahé Kandar lingak-linguk. Kamar-kamar kabéh di kunei, mengkono uga kamar jaba kang kerep kanggo nemoni çlayah nyalawadi. Kamar jaba iku kaya kamar sengkeran, ara kena saben wang mlebu tanpa olèh palilahé babahé. Nyonyahé çléwé prasasat ora tau ngambah. Kandar banget kepénginé mlebu kamar ik u, nanging dikunci. Atiné nganti juçleg, golèk réka-daya kepriyé bisané mlebu. É, mumpung mumpung ana waktu kang prayoga banget, sanadyan ora pati longgar, sapa weruh, bakmanawa ing jero kamar iku bisa nemakaké barang ba rang kang perlu utawa dibutuhaké déning pulisi. J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 07:47:34AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
106 Javanese Literature since Independenee Rada sawetara suwé Kandar mikir-mikir lan golèk dalan bisané mlebu, lawangé kaya-kaya arep didedel-dedela. Kaya Tarzan mlérnbar ing blandar kang kenceng kam ar, slamet bisa tekan kono, mbrobos alon-alon mlebu kamar, pas nc;luwur lemari. Kandar anjlog alon-alon ing nc;luwur lemari iku, nuli muc;lun ing jogan mancat méja. Saiki Kandar wis klakon ana ing jero kamar. Kabèh barang-barang lan kahanan ing jero dititi-priksa: layang-layang, laci méja. Nanging meksa ora nemu apa-apa. Mung laci méja tulis kang ora kena kabukak, amarga kakunci. Atiné nganti rada juçleg. Mèh kençlo atiné lan ngira yèn ora olèh gawé, durnadakan nalika nyeçlak lernari Kandar njegreg sawetara karo mikir-mikir. Elo, jebul lernariné ana roçlané cilik hanget. Kanggo apa iki? Yèn ora ana kanggoné, masa ndadak diwénéhi roc;la. Upama ora katarnataké ternenan, roc;la iku ora katon. Sisihing lernari kaduwa mangarep jebul mingser kanti garnpang. Diingser manèh kaya lawang, lernari kang mauné rnanggon ing pojok dadi rningser nganti kaya ana da:lan mlebu ing pojok mburi lemari. Kandar énggal mlebu. Nanging teka ya sepi waé, ora ana apa-apané. Dumadakan Kandar weruh ing bagéyan mburiné lemari iku kaya ana engget-enggetan kanggo rnbukak. lng ngisoré kaya ana bolongan kunei. Genah iku dudu sebaéné. Lernari diungkreg-ungkreg. Bolongan kunci iku didudal-dudul. Suwé-suwé ... greg, greg, lernari menga. Plong, atiné Kandar! Apa kang katon? Jebul papan lemari kang mburi iku rangkep. lng kono katon ana barang barang rupa-rupa, upama dideIeng saka ngarep rnesti ora katon. Ana peti wesiné cilik, isi barang rnas-rnasan. lng sanc;lingé kono pating glétak barang warna-warna kang déning Kandar nuli diiling-ilingi siji-siji. Ora rnamang manèh ya-iki barang-barang malingan utawa barang-barangé para wong-wong kang kararnpog. Peti wesi kabukak isi gelang, kalung, markis lan liya-liyané kang wujudé ora ana kang gèsèh kaya kang wus kalaporaké marang pulisi. 'Saiki klakon kecekel gulumu, kèk, Dèngkèk!' pangunandikané Kandar karo mèsem. Barang-barang nuli katata manèh kaya mauné, rnangkono uga lemari kabalèkaké. Tilas-tilasé diresiki kabèh aja nganti nuwuhaké kasujanan. Nuli alon-alon metu ing jaba, slamet, ora nganti kac;lisikan tekané babahé utawa nyonyahé. Kanti singsot-singsot sajak geçlé ati rnarga olèh gawé Kandar bali nyang buri, réka-réka nyambut-gawé kaya biyasané ngarrti babahé teka. lng wektu iku wayahé petengan njero. Jam wolu baé wis peteng nc;lec;let, apa manèh turn rap ing padésan. Akèh omah-omah kang wus J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 07:47:34AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
Keblinger 107 paQa tutup lawang. Arang-arang wong kang metu, amarga lurnrahé para wong désa tinimbang lunga nyang endi-endi, kepara paQa ngaso ngepé nakaké awak ing ngomah. Sanadyan isih paQa gremeng-gremeng ceca turan, akèh-akèhé karo paQa turon slonjor ing bangku tengah. Ing kreteg ceQak kalurahan ana regemenging wong sawetara lagi paQa klesik-klesik sajak rembugan wadi. Sing siji crita, liyané ngrungokaké kanti kawigatèn kang banget. 'Dadi panggonané 'terang ing kamar ngarep?' pitakoné salah sijiné. 'Inggih, pak. Dados mangké lemari pojok lèr kedah dipuningsed mang ajeng sekeQik, lajeng wingkingipun kapernah bolongan alit ngaten kedah dipundudul, mawi potlod inggih saged.' 'Iya. Aja lali, kowé mengko réka-réka nglawan ya?' 'Inggih.' Wong-wong iku ora liya para pulisi kang lagi paQa ngrancang nganak aké panangkepan marang babah Dèngkèk. Kang crita iku ora liya ya iku Sukandar, déné liyané ya-iku pak lurah Karangsari karo pulisi désa siji. Déné kang takon iku ya-iku inspèktur ..4hmadi, kang dikabari Kandar gèk awan lurnantar pak lura:h. 'Aku nggawa kanca pulisi saka Purwadadi sawetara, aja nganti gagal mengko,' celatuné inspèktur Ahmadi. 'Insa Allah boten, pak! Saugi sampun ngantos kajoQèran sadèrèng ipun,' wangsulané Sukandar. 'Jam pira tekané tamuné?' 'Antawis jam setengah sewelas.' 'Va wis, kowé énggal bali. Ora susah awèh tanQa apa-apa mengko, marga wis ana kang dak-patah ngawasi tekané tamu ing ngarep omah rada adoh.' Sukandar lunga, liyané saka siji ilang ing petengan. Saya wengi kaha nan ing désa Karangsari sangsaya sepi nyenyet. Langité katon ireng anggameng katutupan menQung tipis ora rata, nutupi soroting lintang lintang, saya suwé saya surem cahyané. Wit-witan mung katon pating jenggereng kaya raseksa kang lagi néndra kepati. Kala-kala kaprungu swara kentongan ing gerQu binarengan swara waJtuk-watuk lamat-lamat ginawa angin. Ing sakiwa-tengené omahé babah Dèngkèk katon regemenging wong wong kang paQa siyaga arep nindakaké pagawéan kang wigati. Sawetara paQa anQeQep ing ngarep omah, liyané manèh ing ngiringan omah ceQak jenQéla lan lawang-lawang butulan. Wong-wong iku ora liya, ya-iku para pulisi kang arep paQa nangkep lan nggléQah ing omahé babah Dèngkèk dipanQégani déning inspèktur Ahmadi çléwé. Kabèh katon tan- J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 07:47:34AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
108 Javanese Literature since Independenee sah ngati-ati lan prayitna, sakabèhing aba-aba mung katindakaké kant i tançla-tançla utawa isyarat-isyarat baé. Rada suwé anggoné paçla ançle çlep ngentèni tekané çlayoh kaya kang wus dikançlakaké déning Kandar. Yèn çlayoh wis teka lan paçla mI eb u, nuli terus katangkep pisan, amarga inspèktur Ahmadi wus nemtokaké yèn ·çlayoh iku ora liya mesti para durjana kang nganakaké sesambungan dol-tinuku barang-barang ram pogan marang babah Dèngkèk. Dadi panangkepan sepisan iku bakal olèh loro-Ioroné: iya durjanané, iya tukang taçlahé pisan. Wetara kira-kira jam sewelas kurang setitik ana wong loro sajak nyala wadi mung mlaku baé njeçlul saka dalan cilik mara nyang omahé babah Dèngkèk. Katon ora duwé sangga-runggi utawa kuwatir yèn kinepung bebaya. Wiwitané lingak-linguk 'çlisik, nuli notok lawang lirih-lirih karo celuk-celuk, uga lirih-lirih. Ing jero kaprungu wong watuk-watuk, ora suwé lawang menga. Wong loro paçla mlebu. Let saçléla manèh inspèktur Ahmadi awèh tançla maju. Inspèktur Ahmadi ana ngarep kam nggawa repolper kairingaké pulisi sawetara asikep gegaman beçlil. Liyané paçla terus jaga ing papan kang wus ka préntahaké. Cekaké sakubengé omah dikepung, lawang-Iawang utawa jençléla kang kinira bisa kanggo metu kajaga. Mlebuné inspèktur Ah ma di sakancané ndedel lawang, babah Dèngkèk durung nganti ngunci lawang manèh sawusé tamuné paçla mlebu. Sakala bareng babah Dèng kèk nyumurupi tekané para pulisi iku rainé pucet, awaké nçlreçleg. Ta muné katon kagèt banget, nanging ora sempet tumindak apa-apa. Telu teluné ora ngira sitik-sitika yèn bakal ana kedadéyan mangkono iku. 'Kabèh paçla nututa, yèn kepéngin kepénak awakmu!' celatuné inspèktur Ahmadi keras kam ngatungaké pistulé. Para pulisi kang uga paçla nga tungaké beçlilé paçla ngupeng tamu loro iku bokmanawa paçla bangga, nanging katoné ora niyat tumindak nganakaké panglawan apa-apa, amarga kejaba kagèt, uga wis ora ana waktu manèh kanggo mlayu, apa manèh nglawan. Dadiné mung paçla njegreg ngadeg kaya blangkemen. Polatané paçla katon biyas. 'Lo, ini ada apa, dèn?' pitakoné babah Dèngkèk karo gumeter. Nalika iku uga nyonyahé tangi lan bareng weruh kedadéyan mengkono iku awaké sanalika uga nçlreçleg wèl-wèlan, anaké nangis ing buriné. Inspèktuk Ahmadi, sawusé nganc,lakaké maksudé tekané iku, nuli nga nakaké panggléc,lahan. Apa kang wus kalaporaké déning Kandar diliwati çlisik, nanging diawasi terus déning pulisi liya. 'Pira cacahé jiwané omah iki?' pitakoné Ahmadi. 'Lima, dèn, selain tamu saya dua ini,' wangsulané babah Dèngkèk isih karo nçlreçleg. J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 07:47:34AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
Keblinget 109 'Saya, bini saya, anak saya kecil dan anak saya lagi yang baru datang dari Semarang ... dan satu lagi jongos saya ... di kamar belakang.' Bareng anggoné paçla nggléçlah tekan mburi, nuli paçla mlebu ing kamaré Kandar, sawusé diçloçlog-çloçlog rada suwé. Kandar mbukak lawang karo isih katon klakepan, nanging kaya apa kagèté bareng sing mlebu kamaré iku inspèktur pulisi. 'Iki sapa, iki?' pitakoné Ahmadi karo nudingi Kandar. 'Lha itu jongos saya, Karta, dèn. Baru ada seminggu disini,' wangsulané bah Dèngkèk. 'Ayo, kowé uga mèlu nyang kantor pulisi!' celatuné inspèktur Ahmadi marang Karta alias Kandar. Tekan njaba Kandar arep mberod mlayu, nanging kaçlisikan karing kus déning pulisi kang ngadeg ceçlak lawang, nuli kageblagaké ing jogan. Kandar tiba gloyoran mèh nençlang bah Dèngkèk. Kamar njaba kapriksa, mengkono uga lemari kaya kang wus naté ka bukak déning Kandar. Kanti sajak kaya ora anjarag, inspèktur Ahmadi nernokaké wewadiné lemari iku. Babah Dèngkèk sangsaya pucet. Awaké lernes kaya arep nglumpruk baé. Babah Dèngkèk, tamuné loro, apa déné Kandar kabèh kapikut, kagawa menyang kalurahan. Kanti montor pulisi kang metuk inspèktur Ahmadi, arnarga wus karancang sadurungé, bengi iku uga para tawanan iku terus kagawa menyang Purwadadi. Omahé babah Dèngkèk isih terus kajaga. A. Saérozi A.M., Kumpulé Balung Pisah, Jakarta, 1966. J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 07:47:34AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.