Budi S BALAI BAHASA PROVINSI JAWA TENGAH Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa Kementerian Pendidikan, Kebudayaan, Riset, dan Teknologi 2021 i
KUTHA ASU Kumpulan Guritan Penulis Budi S Judul Asli Kota Asu Kumpulan Puisi Penerbit Tidar Media, Magelang, 2020 Penerjemah Bahasa Jawa Dialek Yogyakarta-Surakarta Yan Tohari Penyunting Sahid Teguh Widodo Diterbitkan Oleh Balai Bahasa Provinsi Jawa Tengah Kementerian Pendidikan, Kebudayaan, Riset, dan Teknologi Jalan Elang Raya 1, Mangunharjo, Tembalang, Semarang Telepon 024-76744357, Faksimile 024-76744358 Posel: Laman: Cetakan Pertama, Oktober 2021 xii + 60 hlm., 14,5 x 21 cm ISBN: 978-602-50333-8-4 Hak cipta dilindungi undang-undang. Sebagian atau seluruh buku ini dilarang diperbanyak dalam bentuk apa pun tanpa izin tertulis dari penerbit. Isi di luar tanggung jawab percetakan. ii
Kata Pengantar Penerjemahan karya sastra (literary translation) itu unik dan mempunyai tantangan tersendiri dibandingkan dengan pener- jemahan teks dalam dokumen lain (documentary translation). Pe- nerjemah sastra harus mempertimbangkan fitur-fitur khusus teks sastra. Di dalamnya ada proses penerjemahan fungsi komunikatif sastrawi sekaligus fungsi estetis. Citra artistik yang tercipta dalam karya sastra tertentu, baik karena pembentukan karakter tokoh maupun sudut pandang puitis, tentu akan berdampak pada pem- bacanya. Fokus artistik teks inilah yang membuat penerjemahan karya sastra melibatkan beberapa pendekatan yang berbeda dari jenis terjemahan lain. Ketika kita membaca sebuah puisi, novel, cerpen, atau drama yang diterjemahkan dari bahasa sumber, kita memahami teks itu sendiri dengan makna, emosi, dan karakternya. Upaya tersebut menjadi tugas yang cukup menantang untuk mencapai tujuan utama penerjemahan - menciptakan citra tertentu bagi pembaca dengan bahasa sasarannya masing-masing. Oleh karena itu, ter- jemahan karya sastra mungkin melibatkan beberapa penyimpang- an dari aturan standar. Misalnya, ketika ekspresi budaya dari bahasa sumber berbahasa Inggris diganti dengan sinonim dari bahasa sasaran berbahasa Indonesia, tentu ada "penyimpangan" diksi atau bahkan struktur kalimat diubah. Sehubungan dengan itu, dalam penerjemahan karya-karya sastra, Balai Bahasa Provinsi Jawa Tengah (BBP Jateng) memasti- kan prosesnya seapik mungkin. Kami menyadari bahwa pener- jemahan karya sastra memerlukan banyak keterampilan karena karya terjemahan tersebut akan dibaca oleh ribuan pembaca. iii
Untuk memastikan karya sastra terjemahan yang berkualitas yang dapat dinikmati dan diambil manfaatnya oleh masyarakat luas, proses terbaik pun dilaksanakan. Salah satu usaha tersebut di- lakukan melalui seleksi karya sastra yang dinilai oleh praktisi sastra yang telah memiliki pengalaman melimpah dan pemaham- an yang mumpuni terhadap sastra. Oleh karena itu pula, pada tahun ini BBP Jateng mengadakan serangkaian seleksi buku sumber melalui penganugerahan penghargaan Prasidatama dan seleksi para penerjemah. Melalui penerjemahan karya sastra ini, khususnya pener- jemahan karya sastra dengan bahasa sumber berbahasa Jawa ke bahasa sasaran berbahasa Indonesia, BBP Jateng mengharapkan dapat memperkaya sekaligus merevitalisasi bahasa Jawa. Kami meyakini penerjemahan dari bahasa Indonesia ke dalam bahasa Jawa akan membawa istilah dan ide baru ke dalam bahasa Jawa, setidaknya dapat mendorong pembaca mengakrabi budaya dan norma yang berbeda serta melihat melalui sudut pandang bahasa lain. Bagaimana pun, penyerapan kosakata atau sistem bahasa dari satu bahasa ke bahasa lain juga dimungkinkan terjadi di dalam proses penerjemahan itu. Meski di tengah keterbatasan kualitas dan kuantitas penye- barluasan karya terjemahan, kami tetap berharap upaya pener- jemahan karya sastra ke dalam beberapa bahasa membuka poten- si regenerasi dan revitalisasi sastra. Artinya, hasil terjemahan yang dihadirkan memberikan pemahaman yang lebih dalam tentang kompleksitas bahasa dan meningkatkan keterampilan berbahasa yang berharga bagi pembaca. Selain itu, dengan adanya pener- jemahan karya sastra, khususnya ke dalam bahasa Jawa, akan membuka peluang pasar baru dan mendorong penulis baru untuk lebih mengembangkan diri dengan keluasan daya ungkap sastrawinya. Tentu, banyak harapan yang ditimbulkan dari upaya pener- jemahan karya sastra ini. Namun, tak ada gading yang tak retak, iv
begitu kata pepatah. Demikian juga dengan buku terjemahan yang kami terbitkan ini, tentu masih banyak kekurangan. Tegur sapa dan saran perlu disampaikan kepada kami. Selamat membaca dan salam literasi. Semarang, Oktober 2021 Ganjar Harimansyah Kepala Balai Bahasa Provinsi Jawa Tengah v
PENGANTAR Luwih dhisik dakaturake puji lan syukur konjuk mring Gusti Allah SWT, Pangeran panguwasa jagad raya kang wis paring nugraha agung saengga kanthi kasarasan sarta kabagyan kasil daktulis lan wusanane terbit anane buku kumpulan geguritan iki. Kepengin dakpisungsungake buku kumpulan puisi (geguritan) kang mawa irah-irahan utawa tenger "Kutha Asu" iki mring sa- kehing para kadang tresna. Muga kanthi lairing buku iki bisa asung mupangat lan kabagyan mring kita sami. Ing kutha cilik iku aku linairake sarta urip bebarengan kla- wan bapak lan ibu. Urip kebak kabagyan nadyan winengku ing kahanan kang sarwa prasaja. Ing kana datan sethithika wae aku darbe panjangka bakal nresnani sepi. Sadurunge dina iku ka- wiwitan, ibuku wis bali ing Ngayunane Pangeran. Nalika kuwi dina-dina ing panguripanku malik pedhut. Sengga ing wekasane aku ketemu klawan gurit. Lan lumantar gurit iki aku wiwit nresnani marang saweneh asu kang lulut. Asu kang kulina dhagel mring rasa sedhihku. Asu kang seneng nggigit atiku nanging babarpisan datan krasa lara. Jalaran ing kutha iku asu-asuku mung bakal jumegug bab pada-pada kang angganda sepi jroning uripku. Temahan, kumpulan geguritan iki lair minangka saweneh guyonan sing tega nggeguyu rasa sedhih ing uripku kang kangelan oleh tamba. vii
DHAFTAR ISI KATA PENGANTAR ... iii PENGANTAR ... vii DHAFTAR ISI ... ix ANDHENG-ANDHENG ASU ... 1 UDAN ASU 1 ... 2 NGGAMBAR ASU ... 3 PIYE KABARMU, SU 1 ... 4 KOWE ORA KRUNGU MANEH SWARA ASUKU ... 5 PANJEGUGE ASU ING STASIUN AWAKMU ... 6 YEN AWAKMU UDAN ASU ... 7 NALIKA ASU TEKA NDHODHOG KORIMU ... 8 NALIKA ASU AMBAUNG BAB GANDRUNG ... 9 KUTHA ASU ... 10 ASU IKU ANGARAS KUTHAMU ... 12 PAMBAUNGE ASU ... 13 KEKASIHE ASU ... 14 TRESNA KANG ASU ... 15 ASU KANG CUTUNG ATINE ... 16 BUKU JAMAN CILIKANE ASU ... 17 PACOBANING SAWENEH ASU ... 18 NGOPENI ASU ... 19 ASU KANG WUYUNG ... 20 ix
ASU ING JERON SIRAHKU ... 21 GEGAYUHANE ASU ... 22 KANG ASU RUNGU SANDHUWURE MAKAM IKU ... 23 MENDEM ASU ... 24 DONGA ASU ... 25 KOPI SU ... 26 ASUMU DILARANG JUMEGUG ... 27 JANJI ASU ... 29 AGAMA ASU ... 30 IBU ASU ... 31 KAWULANING ASU ... 32 TEMBANG ASU ... 33 BUKU ASU ... 34 ASU KAWIN ... 35 SINAU ANJEGUG ASU ... 36 ALAS ASU ... 37 PASEKSEN LIYA SAKA PERANGAN-PERANGAN ASUMU ... 38 MRIYANG ASU ... 40 UDAN ASU 2 ... 41 SAPUNGKURE UDAN ASU ... 42 PRATELAN SAWENEH ASU ... 43 PIYE KABARMU, SU 2 ... 44 SAKARATUL ASU ... 45 ASUMU ORA OLEH NESU ... 46 GURIT ASU ... 47 ASUMU KELANGAN PANDONGA ... 48 ASU ING PONCOT TAUN ... 49 ASU LAN KUTHA SING KELANGAN MANUNGSA ... 50 OMAH ASU ... 52 x
TEGALAN ASU ... 53 ASU LAN WONG WADON AGELUNG UDAN ... 54 ASU LAN WONG WADON BAKULAN SAYUR ... 55 WULU ASU : ENDANG ... 56 FIRMAN ASU : DWI RETNO (NGELING PORONGANYAR) ... 57 JIHAD ASU ... 58 PROFIL PENULIS ... 59 xi
ANDHENG-ANDHENG ASU Andheng-andheng kang ana ing lambeku iku, su minangka tenger tresna kang cinipta awit landhep pangarasmu Wernane kang soklat semu-semu ireng Kayadene mripat langit kang khusuk nibakake udan nuwuh nyuburake luh-luh ing pasuketan Andheng-andheng iku minangka peparinge Gusti kang kudu tansah dakreksa Kayadene pandongane saweneh ibu kang datan nate werna-werna darbe paminta 1
UDAN ASU 1 Aku, udan asu kang saben dina tumurun nurut dalan sepecakmu Nlasaki pasuketan, eri bebondhotan, sarta alas kang kobar iku Sadurunge bali apadene katekan sumujud ing pepadane ibu. Aku banget kapang marang pambaungmu kang saben wengi angaras tetesing udan iki, ngelus gegodhongan, methik kembang-kembang ngamini lemah teles, uga pletheking loro netramu. Nuli, ngumbara marang tlatah bumi pertiwi nemokake pengarep-arep kang nate mboktinggalake Aku, udan asu kang gegeyongan ing carang-carang pangmu sarta ngelikake tembang jejering ibu, tak lelo lelo ledhung kang mbesuke dadi omah sakaliring lakonku 2
NGGAMBAR ASU Nalika cilik biyen aku seneng banget nggambar asu Ing tembok omahku kang dumadi saka kayu jati. Sangisore daktulis saweneh gurit bab tresna picisan kanthi tandha pitakon kang gedhe tenan. Udan kandha aku ora darbe potongan pujangga. Sepuluh taun candhake tembung-tembung jejengklekan ing alas awakku Lan nalika dakeling, pambaungmu, su. Jiwa iki uga kepengin anjegug bab kapang Mula, dakjarake wae dheweke ambaung marang ngendi wae awakmu jumangkah. Ngidul utawa ngalor Ngulon apadene ngetan padha wae toh, mokal dheweke bisa jumujug mring kowe 3
PIYE KABARMU, SU 1 Piye kabare mripatmu, su? Apa isih asring beleken yen tan bisa nyawang tumuruhing udan ing kampung kelairanmu. Piye kabare lambemu, su? Apa isih kulina nandhang sariawan yen ora kaduga ngaras pedhut kenangan ing sadawaning tegal leluhurmu. Piye kabare tanganmu, su? Apa isih krasa pegel lan linu yen tan kuwawa nyuwek tatu ing alas gung awakmu Piye kabare guritmu, su? Apa isih lugu lan isinan yen tan dadi tembung-tembung tresna lan kapang kang terus ambaung iku. 4
KOWE ORA KRUNGU MANEH SWARA ASUKU Kowe ora krungu maneh swara asuku ing subuh iku. Sabab dheweke wis lunga adoh bebarengan klawan kewan open-openmu. Ngluru sawijine alas papan biyen kowe lan aku temen ngedhuk kapang Kowe ora krungu maneh swara asuku sing dakkirim alus temah ngelus rambutmu kang ireng. Sabab tuhu semilir wangi kangen kang jero wis kobong lan sedhela maneh bakal dadi awu kang mboksawurake ing laut jantungku Kowe ora krungu maneh swara asuku jroning pada-pada lan uga guritmu iku sabab tresna tumrap kita amung kafilah kang jumangkah kang wis kebacut matu ing kampung papan kelairanmu. 5
PANJEGUGE ASU ING STASIUN AWAKMU Panjeguge asu iku ing sisih Stasiuning awakmu Saut-sinautan bebarengan klawan unine sempritan tengara teka apadene budhale kang sarwa tan kinira. Nanging, aku ora lali bebalungmu nate kapendhem ing kana lan uga ketes ilermu kang terus langgeng. Saben ing mangsa tandur, dakganda sumilir wangi kangen kang tandhes sarta tilasing wewayangan antarane Kedu, Parakan, sarta Kandangan. Kita, saiki, dadi dalan-dalan jeglong kang ditata peni sajroning lemari kang pepak klawan dolanan, pangan, sarta sandhangan. Hei, Awakmu nedya ing ngendi? Kacangking angin asmara muluk Ing alas angrantu sapa. Embuhlah Aku panggah ing kene, ijen ngaruhake kabar kasedhihan saka maewu samun kang tan nate rampung modar! 6
YEN AWAKMU UDAN ASU Percayaa, ing salawase Percayaa, nganti mati Percayaa, ora ninggalake Percayaa, siji-sijine Percayaa, mring aku Aku bumi, tansah khusuk anyranti 7
NALIKA ASU TEKA NDHODHOG KORIMU Mlayu, su lumayua! lan kancingen kori kamarmu. Asu iku nedhenge nesu marang aku bumi kekes langit peteng. Tan ana balung bebalung tan ana daging pinanggang. Kasuguhake ing meja makan. Dalan amung eri bebondhotan, alang-alang, lan suket-suket angrebda. Balia mring aku samangsane kita isih bisa jumegug kapiluyu. 8
NALIKA ASU AMBAUNG BAB GANDRUNG Lan asu uga cabar ambaung bab gandrung Kang sesingidan suwaliking ros-rosing gegodhongan kang wekasane gogrog. Nalika udan riwis gegancangan bali Mili ing sungapan nglanggengake watu-watu. Lan asu uga ngluntur samadyaning pisambatmu. Ing emperan iku, dheweke mandeng mring kori kang lon-lonan tinarbuka datan tinemu kowe lan aku ing papan iku. 9
KUTHA ASU #1 Kutha iki ginawe saka saweneh asu kang manggon sadawaning tegal, ing pereng awakku lan sliramu minangka tangan-tangan udan iku saben dalu Khusuk amethik rembulan kang Tuwuh ijo royo-royo ing bumi kelairan. #2 Kutha iki ginawe saka balung-balungmu kang rinonce kanthi tembung-tembung tresna lan kapang papan sawijine asu terus jumegug Amothah susu kang dakombe nalika bayi biyen #3 Kutha iki ginawe saka ilermu kang daksruput meh saben gagat bangun srengenge mlethek ing bang wetan lathimu ngukir esem klewa-klewa sinambi lirih kandha: Hei, kowe piye kabare? #4 Kutha iki ginawe saka jegug lan siungmu kang datan ana kesele terus kaasah lan kasangkul gobangku saben wengi bulan ing mripatku khusuk lek-lekan sangarepe sacangkir kopi robusta-arabika lan lintingan mbako srinthil kangtansah khusuk angancani awakmu 10
#5 Kutha iki ginawe saka rambut najismu kang ndhepepe ing luk-lukaning awakku sansaya kekes rinangkul angin gunung Sumbing-Sindoro iku kadidene saweneh bapa lan biyung Tanpa pamrih ngemonah godhong-godhong ijo lan manuk sajodho kang katemben ngoceh Jroning sirahku. 11
ASU IKU ANGARAS KUTHAMU Asu iku angaras kuthamu klawan lathi kang abang gincu lathi kang akeh ngemu pedhut angendanu Kuthamu dadi sumuk lan watuk Tan bisa maneh tetembangan sabab seseg napase Oksigen ing kene gusis dadi barang dagang dening juragan tambang Kuthamu dadi lara-laranen Lan (mbokmanawa) sedhela maneh bakal mulih ing daleme pangeran Kayadene bapakmu, kang kasilih negara lan, saiki embuh ilang ing ngendi parane Aku wedi, ndhuk Udan bakal teka randhat ing dina iki Sawuse ibumu luwih dhisik dadi randha lan kasepen maneh. Aku wedi, ndhuk Pandonga bakal teka randhat ing dina sesuk Sawuse pepati lan kesrakat luwih dhisik nagogyani mring nasib kita iki. 12
PAMBAUNGE ASU dakrungu pambangunge saweneh asu kang katut keplasing angin saka arah kampung kelairanmu Pambaung kang asung pawarta ala bab nasibe dheweke, sikil-sikil kang gluprat lendhut Kang sapandurat maneh musna kadhusta sinyal wifi Aku krungu maneh. Pambaung-pambaunge kang metu saka cerobong pelug pabrik, saka AC gedhung-gedhung matundha kang tan kuwawa linempit ing jarak antarane aku lan awakmu Ing kene, daktemokake tapake sardula lan tapake asu ajak kang awulu domba. Mangsa sawah-sawah, amamah alas lan wit-witan saengga ing langit limbah luhku dadi bocor. Ngregeti lemah-lemahmu sri... kang sedhela maneh dadi kuburanku dhewe? 13
KEKASIHE ASU jroning gurit kang cekak iki Tan ana maneh tembung-tembung kapang kang bisa dakwenehake minangka bebungah ing tanggap warsamu Saliyane saweneh asu kang biyen nate nyawel lara balung ing atimu Saweneh asu kang banget mboksengiti kang saben-saben mbokgusahi Ing kene sangarepe omahmu. Dheweke isih melek sadawaning dina dadi udan sarta banjir kang khusuk dzikir ing keteging nadhimu Dheweke terus angrantu Nganti wektu ambaung iku waleh lan Kowe uga kanthi sidheman mbukake maneh lawang kanggo aku? 14
TRESNA KANG ASU Wuyung wae tan nate pitakon Asune sapa kang paling Dheweke Tresnani. Nadyan ing dina minggu sliramu bali saka gereja sarta aku bubar dhuha 15
ASU KANG CUTUNG ATINE Ngati-ati klawan atimu, su. Ati kang cutung iku bisa luwih mbebayani. Saka sakathahing apa kang nate gawe tatu lan jinja 16
BUKU JAMAN CILIKANE ASU Ing langite mripatku, su. Ana buku cilikmu kang khusuk ngundang jenengku Dheweke acelathu : "Bukaken sarta wacanen aku." 17
PACOBANING SAWENEH ASU Tan ana maneh kasedhihan kang paling nganyelake Natkala udan asumu tumurun ninggalake peresan pangrasa-pangrasa Was-was lan rasa goreh kang tan nate bisa pisan wae sira tanggapi. 18
NGOPENI ASU Awakmu seneng banget mring saweneh asu kang nedheng jumegug ing pucuk netraku Asu iku kang menehi bapak nalika wengi kapang iki mriyang, rinengkuh udan lan awakmu ngilang, rumesep ing teleng lemah nyuburake sawernane sayur lan woh-wohan ing kebonku. Asu iku terus rumeksa ing sadawaning mangsa nenandur saka sakehing ama kang tumeka. Wewayangan iku tuwuh ijo royo-royo kaamini dening ocehing manuk-manuk. Samangsane kepengin dakpethik asuku anjerit-jerit. Dakuncali saceklek balung iku kareben dheweke anteng lan mandengi aku. Tenan, dheweke ora gelem mangan. Dakkira nandhang sariawan. Nanging, Bapak kandha,"asumu iku amung ngelak lan njaluk susu sing mbokombe nalika kowe bayi iku." 19
ASU KANG WUYUNG Wengi angrantu ing sadawaning lurung iku. Udan amberung temah banjir angepung ngrengkuh awakmu wuyungku kang kekes asu jumegug nandhes. 20
ASU ING JERON SIRAHKU Asu ing njeron sirahku terus jumegug Nadyan langit wis andum tengara udan. Ing papan dunungmu, ibu aku kangen ngaras maneh tapaking pepadamu sing gluprut lendhut sedheng rerebutan sunar surya kang dinustha sinyal wifi. 21
GEGAYUHANE ASU Ana kang salah klawan gegayuhanku saben malem minggu Dheweke dhemen njerit asu Gegayuhanku kaduga galak Manawa Gusti tan ngabulake pandongaku dheweke bakal terus anjegug Nganti kecingkrangan iki katundhung ngadoh kadidene awakmu kang tansah cabar dakrengkuh 22
KANG ASU RUNGU SANDHUWURE MAKAM IKU amung ana tangis tuwuh subur manjilma sesuketan ing wanci rendhengan 23
MENDEM ASU Wis kaping pira cangkir iki mbokisi, su Ilingen maneh luhmu iku.Amrih aku kaduga mendem asu saka Gayo tumapak Kintamani Sakabehe panggah kaya wingi uni gandane dhemokrasi kang ngono-ngono wae. Rabusta, arabika, apadene Negara Apa bedane? Sakebehe lebur mowor ing gula. Saiki wis babarpisan ora ana Ora ana maneh kopi kang panas paite memper nasibmu nalika kita sruput wektu iku. Sangarepe bendara kang wasis micara; Piye le kabarmu, isih penak jamanku to? 24
DONGA ASU Su, apuranen aku. Sangarepe cangkir peni-Mu iki. Rasa srakah asring tumitah nalika sakler rokok kaempak. Banyu lan gula ngluruhake rasa tresnaku mring sliramu terus ambaung seru. 25
KOPI SU Janges pindha arenge bakul sate mangkono iku atimu. Panas lan pait angel dakicip. Ing antarane cangkir peni iku nate daktinggal tilasing lambemu anjegug kapang ing meja café, ing angkringan lan uga ing lurung tumuju kampung. Aku teka anganthi pambaungmu bebarengan udan. Lan kita dedolanan cecangkriman. "Bapakmu petani kopi, su. Durung tekan kok wis ngerti." Nanging wektu luwih gasik dhusta awakmu saka aku. 26
ASUMU DILARANG JUMEGUG Asu iku dilarang jegug dening Negara. Nadyan bapakmu musna embuh ing ngendi lan ibumu wis luwih dhisik dadi randha. Dheweke kepengin api-api ngguyu ora ana kedadeyan apa-apa. Nanging langit biru ing mripate kepengin nibakake udan. Ing koran taun 1965, akeh kababar warta duhkita jendral pinerjaya ing lakon kuthah ludira Ing dalan, mbokmanawa padha nyipati praupane bapakmu lumayu, ing selebaran kang pinasang ing tembok-tembok kutha. Kaburu saweneh buronan tentara! Dheweke kepengin api-api gumuyu. Nyetel tivi kang isih hitam putih Migatekake pawarata bab nasibe bapakmu dhewe kang lunga. Nilasake saweneh tatu ing rahime ibumu kang sadina-dina nyebarake ganda amis dheweke kepengin uga nangis nanging tan ana alesan kang logis, kandhane, ora ana Tembang-tembang kraman wola-wali kaputer ing awake. Lambang-lambang sing kalarang kasimpen becik ing dhadhane. Paham-paham komunis kang mili saka hulu nuju hilir ing getihe, babarpisan wis tan kasisa. Angin mbebret salembar penanggalan ing tembok kawiyak pamikire. 27
Nadyan eling kedadeyan tintrim ing mataun-taun kepungkur, Dheweke tetep kepengin api-api gumuyu. Temah negara luluh Asumu ora maneh dilarang jumegug. 28
JANJI ASU Wengi nalika tumurun nggandheng tanganmu, su Lumebu urung-urung peteng bolonganing irung, gurung, lan kandheg, ing suwalike nadi. Pambudi mapag dheweke prasasat impen ing awan ndhrandhang. Tansah cabar lan amung tembung badhar Lilin-lilin wis sirep, kue tart wis gusis kapangan. Tembang religi kasetel maneh lirih Pandonga angiring jroning amem Wengi nalika teka numapaki tlundhakan kasedhihan ana kang kudu bali. Nanging ing ngendi? Omah iki kliwat cilik nadyan mung kanggo dhelik. saweneh asu kang tan kuwawa maneh jumegug iku. ngeling saweneh janji sadurunge sih tresnane ing suwarga tumurun ing jagad raya. 29
AGAMA ASU Aku khusuk minangka pandherekmu Nadyan sagething-gethingmu lan satresna-tresnane aku. 30
IBU ASU Ing rahimmu daktemokake ibu anyar rinangkul ing kawula kang dhemen necep susu. 31
KAWULANING ASU Saka kadohan dheweke teka nyangking wahyu kanggo kawulane kang seneng mbaung iku. Tumuli dheweke kandha ; rangkulen aku lan dadekna aku agamamu. 32
TEMBANG ASU Nalikane aku teka ing kampung kelairanmu. Dakrungu asumu tetembangan angundang sepi saka sajroning cangkir kopi. Ilingen lan age sruputen aku. Manis lan pait ing lathimu amrih luruh maujud wuyung 33
BUKU ASU Asumu kang lucu iku wis wasis maca lan nulis, bu Dheweke minangka pangrengkuh buku kang khusuk Sadawaning dina jroning turu dheweke ngimpi lunga tekan negara Cina tilik kapangmu kang nedheng sinau ambaung ing kana. Nalika tangi lan ngelekake mripate, dheweke njola Nemokake gegadhangane rikala cilik ndhrodhog kadhemen sangisore wit ringin Papane dheweke lan asumu padha rerangkulan lan ngandhakake tembung amin. 34
ASU KAWIN 1/ Su, kawin kita wengi iku amung nabetake hardaning candhu mring sepasang lambe kang lagi kapiluyu 2/ Su Daksawang rembulan wuda Ing awakmu kang kekes ana kekasih kang mulya. Mahargya ing tebaning tresnane kasisa samun ambebidhung 3/ Su sadurunge dakkipatake maneh sisa napasmu kang amikut. Jroning peteng lelimengan gagat rina tumeka ngiringake sawijine pangeling kang tansah kita iling ing saben wengi bali ing pepadaning Gusti. 35
SINAU ANJEGUG ASU /1/ Kang gagal kita amini saka jumeguging asu yaiku dalan lempeng nuju tembe mburimu dudu mundur lan memburi iku. /2/ Ing garis tanganku dheweke nyidra wektu ngener jantungmu dheweke manjilma ama tekan sawetara, temah nabetake mala. /3/ Sairis ati kang bolong anyranti manuk-manuk mabur kumleyang tajem nyucuki bunderan mata kita kang wuta ing mangsa palakrama /4/ Nganti sawetara suwe dheweke anyenthe kita wis dadi areng lan awu bali ing mangsa kawuri dheweke ngelikake lagu. /5/ Oi, tresnaku kasepatani rasa ngelih kuwi. 36
ALAS ASU Su, sarandoning awak iki amung rasa sepi Tan cukup kasiram banyu udan amrih sirep sakehing panandhang marang wit-wit iku lambeku sing abang mawa gincu ngajab pangarasing sang wektu Saiki daktancep maneh jantungmu kathi urubing geni kasujananku Amrih kasisa sawernaning kapang netes nggrantes saka langit mripatmu Su, sarandoning awak iki awangun sepi Tan cukup sinawuran donga-donga kang kesel ngandhakake duhkita 37
PASEKSEN LIYA SAKA PERANGAN- PERANGAN ASUMU /1/ Cangkem Asu Su, aku omah, papan nyarehake sakeh werna tetembungan Kalamangsane manekung meneng anyrantimu utawa ambekus kadidene taksaka iku Nyathek maewu-ewu pangrungu nggubet ati kang gampang tatu. Sarta awakmu uga pineksa percaya marang racun lambeku sing wis ngemu wisa Wisa kang kuwawa nyirnakake sapa-sapa /2/ Mata Asu Su, kang ngati-ati lamun gegojegan klawan aku. Sabab, keteg jantungmu kang keprungu endah bisa wae sanalika kebes. Ning, yen sliramu wis pasrah cupeten wae panggersulamu. Kareben wektu kang tan nate sayah kae ngglembug awakmu mawa liring mripate. /3/ Kuping Asu Su, awakmu manjing ing aku kanthi wuyung kang angendanu Aku nglenggana, swaramu kaduga ngrabasa ing tembok rasa samunku. Karana swaramu minangka pangreksa peteng ing sawenehing guwa. 38
Becik anggonmu bisa khusuk ing papan iku ngantya aku tan kuwawa angrungu ing kabeh tetembangamu. /4/ Tangan Asu Su, pisan maneh awakmu ngaras aku klawan lathi mlerah pinulas gincu. Ewasemana, aku tetep nggadhang pangarase sang wektu ketang kanggo neturu rasa wuru. Kadidene pangawemu nalika kuwi sing nabetake dununging sepi. Papan luwih jembar katimbang tebaning tangan. Antaraning tangan tengen lan kiwaku, apa nate mboktemokake maneh saweneh dalan kanggo mulih mring aku? /5/ Sikil Asu Su, awakmu bisa wae merjaya aku wanci iku Nanging, tetep wae pengin mbokjarake aku urip jroning kijenan wae. Udan kang mboktinggalake alon tumiba jroning luwangan. Ana pangumbara nggrayang tapaking Pangeran kang tansah mblekuk aneng pangingetan. 39
MRIYANG ASU Asuku lagi mriyang, ibu Wingi dheweke udan-udanan mbujung lelakon kawurimu sing lumayu kebat tumuju jenat Sakathahing obat mujarab wis katamakake kanthi pangajab kasedhihan enggal lungse. Nanging rasa samun tansah manjilma sepatan. Asuku ndhrodhog kelaran. Dheweke amung butuh kerokan, kandhamu. Kamangka wis ora ana maneh tangan kaduga nulung badan sepataku. Semonoa, tanganmu wektu luwih dhisik andhusta saka aku. Lan gurit iki kadidene gurit pepati. Embuh tekan kapan asuku sembada ngayati Lamun mring panjenengan dalan tinemune mari tetela wis kabusek Gusti. 40
UDAN ASU 2 Su, dheweke memper pesindhen dumadakan jumbedhul Nalika surup ngunekake suling ing walik grumbul dene wengi kanthi lon-lonan nabuh kendhang langit. Rembulan ambeksa lan lintang-lintang anjoget gembira mangkono ambal-ambalan. Swarane kaduga nggeterake jantunge kutha. Nabetake napas kang maksih rinasa sarta kaganda sadawaning titi mangsa. Su, mrinding pangilingmu. Samangsane guntur bali jumlegur. Sliramu kapiluyu ing praupane kang sulitya sing datan nate tepung ing mangsa. Ing omahmu kembeng-kembeng banyu iku sru mili tembang wuyung sarta ati kabidhung. 41
SAPUNGKURE UDAN ASU Sapungkure udan asu dalan-dalan bali ambisu. Tan ana praupanmu kang sumringah, ing kene uga manuk- manuk padha amrenah. Amung wewayangan kawuri wira-wiri ing lurung iki. Ana orkes melayu nate kaore saka rambutmu kang wuyung. Ana pangaras nate kumembeng saka pandulu kita kang mbludakake tresna. Nanging ana dalan simpangan sing tan jasad lan tan kasat sru manjilma dadi sepata. Sapungkure udan asu kaya wis biyasa, kandhamu. Ing kene, ing halte kutha mawa sikil tidha-tidha aku nunggu kang slira. Embuh, kanggo apa aku uga tan sumurupa. Kajaba, aku tresna kang slira. 42
PRATELAN SAWENEH ASU Wengi iku, kanthi sesidheman aku mrasuk jroning awakmu. Sawuse kanthi rekasa dakdhongkel cendhelaning atimu kang mbokcengkal. Tekaku rene sing dumadakan iki Dudu amung dhapur tilik. Ngaruhake wangining kulit sarta napasmu kang kalingan pedhut wuyung. Nanging, tekaku saperlu tumindak satru. Tan perlu dedonga iki dhapur rereka sabab, ing awakmu ana akeh sesimpangan dalan ngemu bebaya. Ing dalan-dalan iku aku keblasuk ing buntu Temah ngarepake asu tresnamu sing bakal kuwawa nemokake aku. 43
PIYE KABARMU, SU 2 Piye kabarmu, Su. Apa awakmu isih kemu pedhut samun. Ing sadawaning gelaran sajadah iki aku ngluru donga-dongamu kang sumundhul ing Gusti. Ngendi maneh manghalading jiwamu nedya ngumbara. Lamun sakabehe wis awujud areng lan awu. Ing tangan-tangan nakal sepimu pinetung wahyu kang kobar ing alas keramatku. Jagad wus koncatan wujud lan tan ana sijia wae pangiling kang kuwawa nggayuk. Ketang dunungake wujuding kapang sangarepe lawang atimu. Piye kabarmu, Su Apa awakmu isih nresnani tibane udan kang ngreka sawernane bapang. Ing bapang kang ambusak tapake sakeh panyawang kang pijer luput ngeling anane Pangeran 44
SAKARATUL ASU Dungkap tekaning pati tentremna, su awakmu ora kudu terus memuji kereta klawan papat turangga sangarep lawang omahmu Wis sawetara wektu anunggu Wektu kumlesat pindha angin Ngrubuhake wit-witing umur kang oyot-oyote khusuk mbokreksa Mring alase awakmu aku kinobong wuyung Dungkap tekaning pati sarehna, su awakmu ora perlu ngruntuhake waspa Udan apadene grimis kang teka ing kekaroning netramu Amung bakal nyethik geni lakon kawuri Kang kinemulan pedhut sepi Mapan Mapana, su kanthi ayem, sarta Ngimpia aku mesthi bali Ngrengkuh awakmu Ing wot iku Shirotol mustaqim, kandhaku. 45
ASUMU ORA OLEH NESU Sadawaning wengi langit mbranang Pindha praupane asumu kang nedheng nesu Cabar ambaung ing alas iku Atine dadi kobar Dening geni kang makantar-kantar Ing punjer kutha dheweke lunga ngluru ibune Ibu udan ana ing ngendi? Sawangen, Lemah subur ing lathiku padha rengka Godhong-godhong ijo ing rambutku rontok lan gledrah Kali-kali ing mripatku garing lan koncatan tuk sumbering banyu Sadawaning wengi langit gumresah Kadidene praupane asumu kang nedheng susah Ngrantu pangelinge sing ngawiyat lan tiba liwat plorotan Sarta ing sangisore ana aku Nemu bocah cilik kang lagi katisen ing gendhongan. 46
GURIT ASU Su, wis daksrahake marang awakmu lawang kang menga kanggo sanja ketang sawetara ngulihake tangan-tangan Pangeran kang nyenyadhang. Saka langit suwarga katuruhna lumantar keteging pati kang ngumandhangake udan. Awakmu wis ngulandara sadina-dina nyingkirake rasa ngelih saka keteging nadi Nanging, sajroning wetengmu saiki saweneh ula ngeses bab pepati. Makaping-kaping lambemu sembret awit dayaning donga sing kaluntak muspra. Sabab omah iku wis suwung malik kuburan kawit mula awakmu jejegugan. 47
ASUMU KELANGAN PANDONGA Nalikane asumu kelangan pandonga. Cahya dupa gya kaurubna ing saben jantunge kutha. Nyethik gagatrina kang durung paja-paja tanpa sunar srengenge dheweke mlaku dhewe. Nlasak pedhut kang sumebar ing antarane kembang-kembang bun binakar. Su, Pikirmu ing lakon kawuri kae yaiku wit-wit walitis kang jenggarang klawan diameter sagedhene kapang. Samapta tinegor kanggo prau sing nguntapake awakmu. Adoh... Sadurunge Nuh kerem dadi kasepen mring tendha-tendha pengungsen. Su, Pikirku ing lakon kawuri kae datan ana dhodhok-selehe. Dheweke kayadene makam sing ditinggal dening wargane mudhik lebaran. Nuli tumuju suwarga mbokmanawa dheweke malih ula angrantu awakmu klawan sabar. Woh larangan iku datan nate ana ing awakku, kandhamu. 48
ASU ING PONCOT TAUN Asu-asu tumurun gunung ing poncot taun kang bacek. Dheweke kentekan crita kanggo neturu wayah surup. Sabab, wong-wong nedya tumuju ing bale kutha utawa papan pahargyan sing ing kono pepati datan kaduga ngampiri. Karana malaikat padha ketungkul parisuka nonton ramening slompret sarta kembang api ing suwarga bebarengan bayi-bayi sing nemahi pati ing Gaza. Sawetara kita gumuyu, bungah ngetung dhetik-dhetik gumantining warsa. Nalika pandonga tan nate rampung katata Nganti gagatrina kita tangi gumregah klawan awak sumringah klawan jangkah kang ngarah-arah. Asu-asu iku nglindur sandhuwuring kubur? 49
ASU LAN KUTHA SING KELANGAN MANUNGSA Su, Ing awakmu Dheweke nyawang kuthane kabelah Prasasat mripate bocah- bocah. Mripat sing ngatirah abang rah. Netesake tatu lan ubaling nesu kang tan winates ing wektu. Dheweke nggambarake srengenge kasigar dadi loro Wetan lan kulon tembe mburi lan mangsa kang bakal teka malih dadi segara kapang sarta pangancam. Dheweke kelingan marang bayine sing kaedusi banyu sarem Dene iku asumu jumegug nalika meruhi juragane kang katemben kelem ing kene. Gawang-gawang ing dheweke kutha-kutha kang kinebakan reremukan donga lan waspa. Pangeran kaduga micara tanpa swara sabab nandhang seseg ing dhadha. 50
Su, Ing awakmu iku, dheweke nyawang langit tumenga memper saweneh kutha sing kelangan manungsa. 51
OMAH ASU Su, Jroning turu, aku meruhi luh iku ketes adoh mbujung awakmu nlasaki kali, kutha lan wekasane ing omahe ibumu Aku mangu-mangu nedya mampir ketemu sebab lawang omahmu mbokkunci kordhen lan cendhela mboktutup lampu-lampu mboksirep. Amung tembang keroncong keprungu lirih saka jeron omah dene lamat katon wewayangane wong wadon. Ah, sapa kuwi kang lagi turu ing gendhongan. Aku geter sarta napas iki keponthal tumapak bait iki aku tiba kantaka lan keblsuk ing alam sumpena. Nah, nalika aku eling, su ing kamar iki ora ana sapa-sapa amung tinemu asumu kang lagi tetembangan tak lela lela ledhung anyethik mekare sepi lan samun. 52
TEGALAN ASU Su, Tegalan iki tetep isih prawan nadyan wola-wali kangungrum udan kang gilir gumanti klawan sumelete wanci awan Su, Tegalan iki tetep isih suci memper winih, tangan, lan sukune kekasihmu, Sri. Kang saben dina binerkahan langit lan kaamini bumi. Sliramu ana jroning pandongaku aku ana jroning pandongamu Gusti manjing ing kowe lan aku. Su, Kepengin dakpethik Woh atimu kang tuwuh tumelung iku. Mring tegal jiwaku bali maneh asu-asu kang mbokingu jegog jumegug nelakake ati kapiluyu. 53
ASU LAN WONG WADON AGELUNG UDAN Su, Wong wadon iku agelung udan dene wengi wus angrengkuh sliramu kanthi kebayak werna ungu. Ing kamar urubing lampu kasirep sepi alon-alon ucul kabeh klambi. Su, Ana cecak tumempel tembok bali tangi. kaduga nekseni Lemut-lemut katon padhadene rerebut necepi getihmu. O, bagaskara rikatna mancik gagatrina Enthanen saklas cahya ing netrane nadyan iku ya muspra wae. 54
ASU LAN WONG WADON BAKULAN SAYUR Su, Marang jiwa kang wis datan lega maneh Nedya daktandur iki sawernaning sayur nadyan wis besem lan alum. Ing rahimku wus mbokgadhe nasib iku minangka ngrampungi perkara klawan perkara. Yekti urip amung perkara nyranti ing pati. Jagad kang cinipta Pangeran iki ora pati kepeneran mring kawulane sing gampang kataman sepi. Parandene ing kene ing kutha iki sairis atine wong wadon gampang kaprandum. Kayadene antuk diskon wujud bebungah araning pati wae uga wegah kalah. 55
WULU ASU : ENDANG Ing dhadhane wis ora tumangkar kapang nanging, wulu. Wulu awit najismu. Wengi wis napuk dheweke kaduga mecahake wedhak pupur ing impene. Ibune nyedakake awake dadi watu dene dheweke milih dadi memedi lan kepengin nglari nglari ing jejaka. Menyang pasar kembang utawa pasar kang ora pati padhang sapa wani nganyang ing awak iki? Mbako kemloko rasane sing pait nanging awak iki enak kaicip. Esuk kang kurang pikolih nggeret dheweke mulih ngrontokake kembang-kembang prawan ing sandhure maesan. Ibu kang prapta ing rahimmu apa maksih nandhang sungkawa? 56
FIRMAN ASU : DWI RETNO (NGELING PORONGANYAR) Su, Embuh iki lakon apa amung dhapur panggersulan. Saweneh pawongan kanthi teken ing tangan lumaku rerambatan anggrayang cahya ngluru dununging gustine ngupadi papan kelairane. Sadawaning buk ing tanggul iki donga-donga sumawur. Su, tan ana sorot srengenge uga impen-impen kita. Ing kene ing prau kayu-Mu kampung iki kelem lendhut-lendhut sumembur kadi Firman. 57
JIHAD ASU Su, Lamun awakmu tan mulih ing dhedharat. Nedya dakiling iki getih ing gelas pangiling memper sakcangkir kopi Nuli ombenen... Su, Lamun jasatmu tan kumampul ing segara Tetep daksuguhake balung-balung iki ing piring kuburan kadidene pangumbara kang lelapa Age panganen... Rohmu papat saras lima sampurna Marang dharatan, mring segara urip kita mblokek mutah-mutah awit kewaregen Gusti Pangeran 58
PROFIL PENULIS Budi S, mapan ing Temanggung Jawa Tengah. Buku Puisi Surat Rindu Buat Paraban Jawamu. 59