Wikisumber Basa Jawi WAWATON PANYERATIPUN TEMBUNG JAWI MAWI SASTRA JAWI DALASAN ANGKA, MITURUT PUTUSAN PAREPATAN KUMISI KASUSASTRAN ING SRIWEDARI (SURAKARTA). _______ LANDSDRUKKERIJ - WELTEVREDEN 1926.
WAWATON PANYERATIPUN TEMBUNG JAWI MAWI SASTRA JAWI DALASAN ANGKA, MITURUT PUTUSAN PAREPATAN KUMISI KASUSASTRAN ING SRIWEDARI (SURAKARTA). ________ I. Tembung Lingga 1. Tembung lingga kaserat boten ngrangkep aksara. tuna, wani, serat, lenga, banyu, dahana. Kadosta: ꦠꦸꦤ꧈ ꦮꦤꦶ꧈ ꦱꦼꦫꦠ꧀ ꦊꦔ꧈ ꦧꦚꦸ꧈ ꦢꦲꦤ꧉ tunna, wanni, serrat, lengnga, bannyu, dahhana. Boten kaserat: ꦠꦸꦤ�꧈ ꦮꦤ� ꦶ꧈ ꦱ�ꦫꦠ꧀ ꦊꦁ ꦔ꧈ ꦧꦤ�ꦸ꧈ ꦢꦃꦲꦤ꧉ tannya. Wonten ingkang nyebal: ꦠꦤ�꧉ rahayu, rahhayu, Déné: ꦫꦲꦪꦸ꧈ sanadyan sanès tembung lingga ugi boten kaserat: ꦫꦃꦲꦪꦸ꧈ awit saking ayu, ra. tembung lingga: ꦲꦪꦸ꧈ angsal ater-ater: ꦫ꧉ raharja, rahajeng, Makaten ugi: ꦫꦲꦂ ꦗ꧈ ꦫꦲꦗ�꧈ lan sapanunggilanipun. 2. Tembung lingga nigang wanda ingkang purwanipun menga nglegena. Sanadyan ungelipun purwaning lingga wau mawi sandhangan pepet, inggih kaserat nglegena, kadosta: nagara, salaka, watara, manawa, badhaya. ꦤꦒꦫ꧈ ꦱꦭꦏ꧈ ꦮꦠꦫ꧈ ꦩꦤꦮ꧈ ꦧꦝꦪ꧉ 3. Tembung lingga nigang wanda ingkang purwanipun sigeg ing aksara irung, kaserat kados pakecapanipun, kadosta: cempurit, tembaga, sembada, lenggana, jempana. h. ꦕꦼꦩ�ꦸꦫꦶꦠ꧀ ꦠꦼꦩ�ꦒ꧈ ꦱꦼꦩ�ꦢ꧈ ꦊꦁ ꦒꦤ꧈ ꦗꦼꦩ�ꦤ꧉ lampita, sangsara. n. ꦭꦩ�ꦶꦠ꧈ ꦱꦁ ꦱꦫ꧉ 4. Wanda ingkang dédé wanda wekasan boten saged nganggé pepet layar; manawi boten dipun-keret, drekuku, greji, warna, warta. inggih namung dipun-layar, kadosta: ꦢꦽꦏꦸꦏꦸ꧈ ꦒꦽꦗꦶ꧈ ꦮꦂ ꦤ꧈ ꦮꦂ ꦠ꧉ Kajawi tembung-tembung ngamanca ingkang badhé kacethakaken, kadosta:
ghuper ṇ ur j é ndral, pros è s perbal. ꦓꦸꦥ�ꦟꦸ ꦂ ꦺꦗ�ꦤꦭ꧀ ꦺ�ꦴꦺꦱꦱ��ꦧꦭ꧀꧈ ca, ja, na, 5. Manawi nunggil tembung, pasangan: ꦕ꧈ ꦗ꧈ boten kénging wonten sangandhapipun sisigeg: ꦤ꧈ nya wanyci (wanci), janyji (janji). kedah: ꦚ , kadosta: ꦮꦚ� ꦶ ꧉ ꦶ ꧈ ꦗꦚ � klapa kalapa, 6. Tembung: ꦏ� ꦥ boten kaserat: ꦏꦭꦥ꧈ bludru baludru. ꦧ� �� " " ꦧꦭꦸ�꧉ sasaminipun. Namung manawi wonten prelunipun, upami kadamel njangkepaken guru wicalaning sekar, saweg kalapa, baludru. kénging kaserat: ꦏꦭꦥ꧈ ꦧꦭꦸ�꧉ donya, sonya 7. ꦺꦢꦴꦚ꧈ sarta: ꦺꦱꦴꦚ sami kaserat nganggé taling-tarung, boten nganggé suku. 8. Tembung ngamanca ingkang sampun kanggé ing tembung jawi, panyeratipun miturut pakecapanipun bagasi, tembung ngamanca wau, kadosta: ꦧꦒꦱꦶ꧈ saking Bagage. Katranganipun Pangrembag 1. Panyeratipun tembung lingga mawi ngrangkep aksara, punika namung kabekta saking pakulinan, utawi citta, bikku, tiru-tiru seratan basa Sanskrita, upaminipun: ꦕꦶꦠ�꧈ ꦧꦶꦏ� �꧈ sapanunggilanipun. Sarèhning boten citta, bikku, cita, biku, wonten gunanipun, sarta ing sapunika tembung: ꦕꦶꦠ�꧈ ꦧꦶꦏ� �꧈ kaserat: ꦕꦶꦠ꧈ ꦧꦶꦏꦸ꧈ mila tunna, wanni, bannyu tuna, wani, banyu, tembung: ꦠꦸꦤ�꧈ ꦮꦤ� ꦶ꧈ ꦧꦤ�ꦸ sapanunggilanipun, inggih prayogi kaserat: ꦠꦸꦤ꧈ ꦮꦤꦶ꧈ ꦧꦚꦸ꧈ sapanunggilanipun. tanya Seratan: ꦠꦚ꧈ punika sampun turut kaliyan panunggilanipun: munnya munya ꦩꦸꦤ� - ꦩꦸꦚ donnya donya. ꦺꦢꦴꦤ� - ꦺꦢꦴꦚ꧉
tannya, tanya, Nanging: ꦠꦤ�꧈ dados: ꦠꦚ꧈ ndadosaken kalintuning pamaos, paseksènipun tembung: kasa, ꦏꦱ꧈ sanajan leresing ungelipun: kā-sā nanging tiyang wicanten mungel kå-så; mila tembung: tanya, tannya, ꦠꦚ꧈ kedah kaserat: ꦠꦤ�꧈ supados boten kalintu pamaosipun. 2. Tembug lingga nigang wanda ingkang purwanipun legena menga, pakecapanipun wanda wiwitan wau mawi pepet, nanging panyeratipun prayogi kalastantunaken legena, mila makaten, amargi taksih kathah wacaka, bawana, caraka. ingkang boten tumrap, manawi kadunungan pepet, upaminipun: ꦮꦕꦏ꧈ ꦧꦮꦤ꧈ ꦕꦫꦏ꧉ 3. Temung lingga nigang wanda ingkang purwanipun sigeg aksara irung, punika pakecapaning purwanipun wonten warni kalih: mawi pepet utawi legena, mila panyeratipun prayogi karuntutaken akaliyan pakecapanipun. 4. Ing tembung jawi wanda sangajengipun wanda wekasan, boten wonten ingkang sigeg, kajawi sigeg ing aksara irung. ra, ("layar") Sisigeg: ꦫ꧈ ( ◌ꦂ) ingkang tumrap wanda sangajengipun wanda wekasan, pakecapanipun cara re. jawi dados: ꦉ꧉ ardi, redi. ꦲꦂ ꦢꦶ꧈ - ꦉꦢꦶ꧉ arja, reja. ꦲꦂ ꦗ꧈ - ꦉꦗ꧉ arsi, resi. ꦲꦂ ꦱꦶ꧈ - ꦉꦱꦶ꧉ parlu, prelu perlu. Mila tembung: ꦥꦂ ꦭꦸ꧈ manawi manut pakecapan jawi prayogi kaserat: ꦥꦽꦭꦸ꧈ boten ꦥ�ꦭꦸ꧉ 5. Warganing aksara punika kedah taksih dipun-éngeti, boten namung tumrap ater-ater anuswara dang, dandang, bang, kémawon, tumrap tembung lingga inggih makaten, sarojaning wod ꦢꦁ ꧈ dados: ꦁ ꧈ ꦢꦤ� ꦧꦁ ꧈ dados: bambang, cang canycang (cancang), ng na, ma, nya, ꦁ ꧈ ꦧꦩ� ꦕꦁ ꧈ dados: ꦕ ꦚ� ꦁ ꧈ ; malihing: ( ꦁ ꦔ꧀ ) dados: ꦤ꧈ ꦩ꧈ ꦚ꧈ punika sababipun boten anyjara (anjara), any-. sanès namung saking ngruntutaken warganing aksara, mila: ꦲꦚ �ꦫ꧈ ater-ateripun kedah: ꦲꦚ꧀꧈ nya, na, ca, ja, Sisigeg ꦚ꧈ punika dados susulihipun: ꦤ꧈ manawi wanda urutipun aksara: ꦕ꧈ ꦗ꧈ samanten punika manawi taksih nunggil tembung. 6.
7. 8. Panunggilanipun malih: pit fiets kaserat: ꦥꦶꦠ꧀ è rloji (arloji). horloge " ꦺꦲꦂ (ꦲꦂ )ꦺꦭꦴꦗꦶ꧉ kumpeni. Compagnie " ꦏꦸꦩ�ꦼꦤꦶ꧉ maskap é . maatschappij " ꦩꦱ�ꦺꦥ꧉ II. Tembung Andhahan Ingkang Mawi Ater-Ater 1. Anuswara: ha, h. Manawi purwaning linggah luluh, ater-ateripun anuswara boten kaserat nganggé: ꦲ꧈ ngatag, nantang, nyamber, mranata. kadosta: ꦔꦠꦒ꧀ ꦤꦤ� ꦁ ꧈ ꦚꦩ� � ꧈ �ꦤꦠ꧉ Manawi wonten prelunipun kénging kaserat: angatag, anantang, anyamber, amranata. ꦲꦔꦠꦒ꧀ ꦲꦤꦤ� ꦁ ꧈ ꦲꦚꦩ� � ꧈ ꦲ�ꦤꦠ꧉ n. Manawi purwaning lingga boten luluh, kadosta: andadar, anjaketet, andhedher, anggithing, ambuwang ꦲꦤ�ꦢꦂ ꧈ ꦲꦚ �ꦏꦼꦠꦼꦠ꧀ ꦲꦤ� punika boten kénging kaserat: ꦼꦝ�꧈ ꦲꦁ ꦒꦶꦛ� ꧈ ꦲꦩ� �ꦮꦁ dadar, jak ě t ě t, dh ě dh ě r, githi, buwang. ꦢꦢꦂ ꧈ ꦗꦏꦼꦠꦼꦠ꧀ ꦝꦼꦝ�꧈ ꦒꦶꦛꦶ꧈ ꦧꦸꦮꦁ ꧉ 2. Tembung-tembung tanduk ingkang purwaning lingganipun luluh kaliyan ater-ateripun anuswara, pa, manawi angsal ater-ater: ꦥ꧈ purwaning tanduk boten karangkep panembah, panyekel, Kadosta: ꦥꦤꦼꦩ�ꦃ꧈ ꦥꦚꦼꦏꦼꦭ꧀ pannembah, pannyekel. Boten kaserat: ꦥꦤ� ꦼ ꦩ�ꦃ꧈ ꦥꦤ�ꦼꦏꦼꦭ꧀꧈ ka. 3. Bawa: ꦏ꧉
ka, Tembung bawa: ꦏ꧈ ingkang ater-ateripun boten luluh kaliyan purwaning lingga, ater-ateripun: ka, kedadak. ꦏ꧈ kedah kapepet, kadosta: ꦏꦼꦢꦢꦏ꧀꧈ pi, pri, 4. Tembung ingkang apurwa aksara: ꦲ꧈ 4. Tembung ingkang apurwa aksara: ꦲ꧈ manawi dipun-ater-ateri: ꦥꦶ꧈ �ꦶ꧈ boten éwah, kadosta: piangkuh, piawon, piala. ꦥꦶꦲꦁ ꦏꦸꦃ꧈ ꦥꦶꦲꦺꦮꦴꦤ꧀ ꦥꦶꦲꦭ꧉ ya, piyagem, priyongga. Ingkang nyebal, purwanipun éwah dados: ꦪ꧈ kadosta: ꦥꦶꦪꦒꦼꦩ꧀ �ꦶꦺꦪꦴꦁꦒ꧉ Katranganipun Pangrembag 1. h. Ater-ater anuswara punika sayektosipun: swaranipun sandhangan cecak (brengengengipun aksara ha, irung), mila tembung tanduk ingkang purwaning lingganipun luluh prayogi kaserat tanpa: ꦲ꧈ nantang, ha, hanantang, kadosta: déné manawi wonten parlunipun kénging kaulur mawi: ꦁ ꧈ ꦤꦤ� upaminipun tumrap ing kidung. ꦲ꧈ kaserat: ꦁ ꧈ ꦲꦤꦤ� 2. Kriya-wacaka, sarta karana-wacaka, panyeratipun katurutaken kaliyan tandukipun, sami boten mawi na. nyigeg: ꦤ꧉ ka-, 3. Ing kina ater-ater: ꦏꦼ 3. Ing kina ater-ater: ꦏꦼ boten wonten, ingkang wonten ater-ater: ꦏ꧈ upaminipun: ton - katon, jog - kajog, ꦺꦠꦴꦤ꧀ - ꦏꦺꦠꦴꦤ꧀ è li, k ꦺꦗꦴꦒ꧀ - ꦏꦺꦗꦴꦒ꧀꧈ ka + ili, kolu, Tembung: ꦺꦏꦭꦶ꧈ manut wawaton sandi saking: ꦏ + ꦲꦶꦭꦶ꧈ ꦺꦏꦴꦭꦸ꧈ manut wawaton ka + ulu sandi saking: ꦏ + ꦲꦸꦭꦸ ke + ili, ke + ulu ka. Boten saking: ꦏꦼ + ꦲꦶꦭꦶ꧈ ꦏꦼ + ꦲꦸꦭꦸ꧈ dados sampun tétéla ater-ateripun: ꦏ꧉ ka, Nanging ing jaman sapunika ater-ater: ꦏ꧈ tumrap ing tembung ingkang purwanipun boten ka- ke- luluh, pakecapanipun warni kalih: ꦏ (tanggap) kaliyan: ꦏꦼ (bawa), suraosipun béda.
ka- Mila ater-ater: ꦏ (bawa) tumrap ing tembung ingkang purwanipun boten luluh, kédah kapepet, ka-. manawi badhé damel cawuhing suraos kaliyan tanggap: ꦏ꧉ Dados: kacemplung, kablasuk, kajeglong, ater-ateripun boten perlu kapepet: kacemplung, kablasuk, kajeglong. ꦏꦕꦼꦩ�� ꦁ ꧈ ꦏꦧ� ꦱꦸꦏ꧀ ꦏꦗꦼꦺꦒ�ꦴꦁ꧉ � pi, pri, 4. Tembung ingkang apurwa: ꦲ꧈ 4. Tembung ingkang apurwa: ꦲ꧈ angsal ater-ater: ꦥꦶ꧈ �ꦶ꧈ manawi lingganipun taksih cetha sanget, ha, ya. purwanipun lastantun kaserat: ꦲ꧈ ingkang lingganipun sampun kirang cetha, éwah dados: ꦪ꧉ III. Tembung Andhahan Ingkang Nganggé Seselan ra, la. 1. Seselan: ꦫ꧈ ꦭ꧉ Kaserat miturut pangrimbagipun seselan. prentul, jlerit, glereng. Kadosta: ꦥꦽ ꦤ� �ꦭ꧀ ꦗ� ꦼꦫꦶꦠ꧀ ꦒ� ꦼꦉꦁ ꧉ parentul, jalerit, galereng. Boten kaserat: ꦥꦉꦤ� �ꦭ꧀ ꦗꦊꦫꦶꦠ꧀ ꦒꦊꦉꦁ ꧉ parentul, jalerit, galereng. Manawi wonten prelunipun kénging kaserat: ꦥꦉꦤ� �ꦭ꧀ ꦗꦊꦫꦶꦠ꧀ ꦒꦊꦉꦁ ꧉ na, pinayungan, na. 2. Seselan: ꦤ꧈ kadosta: ꦥꦶꦤꦪꦸ ꦁ ꦔꦤ꧀ punika kaserat tanpa pasangan: ꦤ꧉ Katranganipun Pangrembag na, ma, 1. Murih runtut kaliyan panunggilanipun seselan: ꦤ꧈ 1. Murih runtut kaliyan panunggilanipun seselan: ꦤ꧈ sarta: panyeratipun tembung ingkang angsal ra, la, jalerit, seselan: ꦫ꧈ utawi: ꦭ꧈ kedah kaulur: ꦗꦊꦫꦶꦠ꧀ manawi wonten parlunipun kénging kacekak: jl ě rit, ꦗ� ꦼꦫꦶꦠ꧀꧈ na, 2. Rangkepipun: ꦤ꧈ sepen ing sabab, namung kabekta saking pakulinan, dados boten wonten gunanipun,
na, mila: ꦤ꧈ prayogi boten karangkep. IV. Tembung Andhahan Ingkang Mawi Panambang a 1. Panambang ingkang apurwa aksara: ꦲ꧈ 1. Panambang ingkang apurwa aksara: ꦲ꧈ manawi tumrap ing wanda sigeg: ꦲ nipun malih dados aksara sisigeg wau, kadosta: awanna (awana), watakk é é (watak ), lelessan (lelesan), nanggappi (nanggapi), gegemmen (gegemen), raabbana (raabana). ꦲꦮꦤ�꧈ ꦮꦠꦺꦏ�꧈ ꦊꦊꦱ�ꦤ꧀ ꦤꦁ ꦒꦥ�ꦶ꧈ ꦒꦼꦒꦼꦩ� ꦼꦤ꧀ ꦫꦲꦧ�ꦤ꧉ a 2. Panambang ꦲ a, h. Manawi wonten sawingkingipun wanda menga nglegena, kaserat tetep: ꦲ꧈ kadosta: bisa'a. ꦧꦶꦱꦲ꧉ ya, n. Éwah dados: ꦪ꧈ manawi sumambet wanda menga kanthi: wulu, utawi: taling, samanten ya, punika manawi wanda wau sanès: ꦪ꧈ waniya (wani'a), dh é dh é ya (dh é dh é 'a). Kadosta: ꦮꦤꦶꦪ꧈ ꦺꦝꦺꦝꦪ꧉ priyayi'a ��� , kapriy é 'a ��� Nanging: �ꦶꦪꦪꦶꦲ꧈ ꦏ�ꦶꦺꦪꦲ꧈ priyayiya �� kapriyeya �� . Boten kaserat: �ꦶꦪꦪꦶꦪ꧈ ꦏ�ꦶꦺꦪꦪ꧉ wa, c. Éwah dados: ꦮ꧈ manawi sumambet ing wanda menga kanthi: suku utawi: taling-tarung, wa, samanten punika bilih wanda wau sanès: ꦮ꧈ niruwa (niru'a), bodhowa (bodho'a). Kadosta: ꦤꦶꦫꦸꦮ꧈ ꦺꦧꦴꦺꦝꦴꦮ꧉ nawu'a ��� , cuwo'a ��� . Nanging: ꦤꦮꦸꦲ꧈ ꦕꦸꦺꦮꦴꦲ꧉
nawuwa
��
cuwowa
��
Boten kaserat:
ꦤꦮꦸꦮ꧈ ꦕꦸꦺꦮꦴꦮ꧉
é , n é , na, 3. Panambang: ꦺꦲ꧈ manawi sumambet wanda menga, éwah dados: ꦺꦤ꧈ dados tanpa pasangan: ꦤ꧈ kadosta: jara jara'n é ��� , é jarann �� ꦗꦫ alu - ꦗꦫꦺꦤ꧈ é ��� alu'n , boten: ꦗꦫꦺꦤ�꧉ é alunn �� ꦲꦭꦸ - ꦲꦭꦸꦺꦤ꧈ " ꦲꦭꦸꦺꦤ�꧉ i, an 4. Panambang: ꦲꦶ꧈ rumiyin, kadosta: manawi wonten sawingkingipun wanda menga, kapitulungan panambang: ꦲꦤ꧀ padha madhanni (madhani). ꦥꦝ ě g nti - ꦩ ꦝ ꦤ� è anggent ꦶ ꧉ nni (anggent è ni). ꦒꦼꦤ� - ꦲꦁ ꦒꦼꦺꦤ�ꦤ� ꦶ꧉ bau ambaonni (ambaoni). ꦧꦲꦸ - ꦲꦩ�ꦺꦲꦴꦤ� ꦶ꧉ an, 5. Panambang: ꦲꦤ꧀꧈ h. Manawi tumrap ing wanda menga, ingkang mawi sandhangan: wulu utawi: taling mangka ya, boten luluh, purwaning panambang malih dados: ꦪ꧈ kadosta: dadi kadadiyan (kadadian). ꦢꦢꦶ - ꦏꦢꦢꦶꦪꦤ꧀꧈ gadh é pagadh é yan (pagadh é an). - ꦒꦺꦝ Manawi tumrap ing wanda menga, ingkang mawi sandhangan: suku utawi: taling-tarung, ꦥꦒꦺꦝꦪꦤ꧀꧈ wa, mangka boten luluh, purwaning panambang dados: ꦮ꧈ kadosta: laku kalakuwan (kalakuan)). ꦭꦏꦸ - ꦏꦭꦏꦸꦮꦤ꧀꧈ jago jagowan (jagoan)). - ꦗꦺꦒꦴ n. Wonten tembung sawatawis ingkang wandanipun wekasan kadunungan wignyan, nyebal saking wawaton IV. I. kadosta: ꦗꦺꦒꦴꦮꦤ꧀꧈
w ě rah karuwan. ꦮꦼꦫꦃ - ꦏꦫꦸꦮꦤ꧀꧈ kalih kaliyan. ꦏꦭꦶꦃ - ꦏꦭꦶꦪꦤ꧀꧈ palih paliyan. ꦥꦭꦶꦃ - ꦥꦭꦶꦪꦤ꧀꧈ (sedhèrèk nunggil suson). palihan paron. Nanging: ꦥꦭꦶꦃꦲꦤ꧀ (Krama), ngokonipun: ꦥꦺꦫꦴꦤ꧀꧈ c. Tembung-tembung ing adeg-adeg: (n.) nginggil punika, manawi angsal panambang: wignyanipun terkadhang wangsul, kadosta: karuwan karuhann é é (karuhan ). ꦏꦫꦸꦮꦤ꧀ paliyan - ꦏꦫꦸꦃꦲꦺꦤ�꧉ é é ). palihann (palihan ꦥꦭꦶꦪꦤ꧀ - ꦥꦭꦶꦃꦲꦺꦤ�꧉ en, nen, 6. Panambang: ꦲꦼꦤ꧀ manawi sumambet ing wanda menga, éwah dados: ꦤꦼꦤ꧀ kadosta: uja ujanen. ꦭꦸꦗ - ꦲꦸꦗꦤꦼꦤ꧀꧈ panu panunen. ꦥꦤꦸ - ꦥꦤꦸꦤꦼꦤ꧀꧈ ana, 7. Panambang: ꦲꦤ꧈ manawi sumambet ing wanda menga, mawi kapitulungan panambang: rumiyin, kadosta: aba ngabannana (ngabanana). ꦲꦧ - ꦔꦧꦤ� ꦤ꧉ tali talennana (talenana). ꦠꦭꦶ - ꦠꦺꦭꦤ�ꦤ꧉ p é é p pepennana (pepenana). ꦺꦥꦺꦥ - ꦺꦥꦺꦥꦤ�ꦤ꧉ laku lakonnana (lakonana). ꦭꦏꦸ - ꦭꦺꦏꦴꦤ�ꦤ꧉ gadho gadhonnana (gadhonana). ꦒꦺꦝꦴ - ꦒꦺꦝꦴꦤ�ꦤ꧉
é
ꦺꦲ꧈
an ꦲꦤ꧀
ak é . 8. Panambang: ꦲꦺꦏ꧉ ka h. Manawi sumambet ing wanda menga, wanda wau kasigegaken: ꦏ rumiyin, panambangipun ak é , lastantun: ꦲꦺꦏ꧈ bilih wanda wau kadunungan: wulu, malih dados: taling, manawi kadunungan: suku, dados: taling-tarung, kadosta: tapa é napakak . ꦠꦥ lali - ꦤꦥꦏ�ꦺꦏ꧉ é kak è nglal . ꦭꦭꦶ - ꦔ� ꦺꦭꦏ�ꦺꦏ꧉ é gedh anggedh é kak é ꦒꦼꦺꦝ - ꦲꦁ ꦒꦼꦺꦝꦏ�ꦺꦏ꧉ aju é ngajokak . ꦲꦗꦸ - ꦔꦺꦗꦴꦏ�ꦺꦏ꧉ bodho ambodhokak é . ꦺꦧꦴꦺꦝꦴ - ꦲꦺꦩ�ꦴꦺꦝꦴꦏ�ꦺꦏ꧉ na ak é , n. Tembung ingkang wandanipun sigeg: ꦤ꧈ manawi angsal panambang: ꦲꦺꦏ꧈ wonten na, ka, ak é , ingkang sisigegipun: ꦤ꧈ punika malih dados: ꦏ꧈ salajengipun panambang: ꦲꦺꦏ꧈ éwah é -kak dados: ꦏꦺꦏ꧈ kadosta: pakan é makakkak (makakak é ). ꦥꦏꦤ꧀ é won - ꦩꦏꦏ�ꦺꦏ꧉ ka é wokkak é (ka é wokak é ). ꦺꦲꦺꦮꦴꦤ꧀ - ꦏꦺꦲꦺꦮꦴꦏ�ꦺꦏ꧉ na. 9. Panambang: gol è k ꦤ꧉ ― Manawi sumambet ing wanda sigeg, boten éwah, kadosta: gol è kna. na, ꦺꦒꦴꦺꦭꦏ꧀ ― ꦺꦒꦴꦺꦭꦏ�꧉ Manawi wonten perlunipun badhé angulur, panambang: ꦤ꧈ ena, gol è k'ena. kénging kaulur: ꦲꦼꦤ꧈ kadosta: ꦺꦒꦴꦺꦭꦏ�ꦼꦤ꧉ ipun, nipun, 10. Panambang: ꦲꦶꦥꦸꦤ꧀ manawi tumrap ing wanda menga malih dados: ꦤꦶꦥꦸꦤ꧀ kadosta:
uwa cuwanipun, ��� cuwannipun (cuwanipun) �� . ꦕꦸꦮ - ꦕꦸꦮꦤꦶꦥꦸꦤ꧀ boten ꦕꦸꦮꦤ� ꦶ ꦥꦸꦤ꧀꧈ roti rotinipun, ��� rotennipun (rotenipun) �� ꦺꦫꦴꦠꦶ - ꦺꦫꦴꦠꦶꦤꦶꦥꦸꦤ꧀ boten ꦺꦫꦴꦺꦠꦤ� ꦶꦥꦸꦤ꧀꧈ putu putunipun, ��� putonnipun (putonipun) �� . ꦥꦸꦠꦸ - ꦥꦸꦠꦸꦤꦶꦥꦸꦤ꧀ boten ꦥꦸꦺꦠꦴꦤ� ꦶꦥꦸꦤ꧀꧈ 11. Tembung wisésana lingga, manawi angsal panambang: ꦲ꧈ 11. Tembung wisésana lingga, manawi angsal panambang: ꦲ꧈ kaserat manut pakecapanipun, dados tanpa na, pasangan: ꦤ꧈ Kadosta: sabukkan (sabukan) ꦱꦧꦸ ꦏ�ꦤ꧀ ― ��� sabukkana (sabuk'ana ― ꦱꦧꦸ ꦏ�ꦤ꧉ ). sabukkanna �� . Boten kaserat: ꦱꦧꦸ ꦏ�ꦤ�꧉ Katranganipun Pangrembag 1. 2. ha, h. n. c. Panambang: ꦲ꧈ manawi tumrap ing tembung ingkang wandanipun wekasan menga ha, tanpa sandhangan swara, boten éwah, taksih tetep: ꦲ꧈ manawi wanda wekasan wau ha, ya kadunungan ulu utawi taling, panambang: ꦲ꧈ malih dados: ꦪ꧈ manawi karaketan suku utawi ha wa, taling-tarung, panambang: ꦲ꧈ malih dados: ꦮ꧈ samanten punika manawi wanda wekasan wau ya wa. dédé aksara: ꦪ utawi: ꦮ꧉ e, 3. Panambang: ꦺꦲ꧈ manawi tumrap ing tembung ingkang wandanipun wekasan menga, kapitulungan na, ane an ing brengengenging: ꦤ꧈ dédé panambang: ꦲꦤ꧀ saupami kapitulungan panambang: ꦲꦤ꧀ amasthi sandhangan: wulu utawi suku ing wanda wekasan, malih dados: taling utawi taling-tarung; mangka kawontenanipun boten makaten. é é dhukonn �� dhuku, , dhukun . ꦝꦸꦏꦸ꧈ - ꦝꦸꦏꦸꦺꦤ꧈ boten: ꦝꦸꦺꦏꦴꦺꦤ�꧉
budi, budin é bud è nn é . �� ꦧꦸꦢꦶ꧈ Pramila: - ꦧꦸꦢꦶꦺꦤ꧈ " ꦧꦸꦺꦢꦺꦤ�꧉ jara e jaran é é jarann . �� ꦗꦫ + ꦺꦲ = ꦗꦫꦺꦤ é boten: ꦗꦫꦺꦤ�꧉ �� é dhuku e dhukun dhukunn . ꦝꦸꦏꦸ + ꦺꦲ budi e = ꦝꦸꦏꦸꦺꦤ budin é " ꦝꦸꦏꦸꦺꦤ�꧉ �� é budinn . ꦧꦸꦢꦶ + ꦺꦲ = ꦧꦸꦢꦶꦺꦤ " ꦧꦸꦢꦶꦺꦤ�꧉ i 4. Panambang: ꦲꦶ꧈ yèn tumrap ing tembung ingkang wandanipun wekasan menga tétéla angsal an pitulunganipun panambang: ꦲꦤ꧀ tandhanipun, déné sandhangan ulu utawi suku ingkang dumunung ing wanda wekasan malih dados: taling utawi taling-tarung, upaminipun: iji è ngij nni (ngij è ni). ꦲꦶꦗꦶ - ꦔꦶꦺꦗꦤ� ꦶ꧉ temu nemonni (nemoni). ꦠꦼꦩꦸ - ꦤꦼꦺꦩꦴꦤ� ꦶ꧉ madha i madhanni (madhani). Mila: ꦩꦝ + ꦲꦶ == ꦩ ꦝ ꦤ� ꦶ ꧉ 5. an h. Panambang: ꦲꦤ꧀ manawi tumrap ing tembung ingkang wandanipun wekasan menga sarta yan kadunungan ulu utawi taling, suku utawi taling-tarung, manawi boten luluh: dados: ꦪꦤ꧀ wan utawi: ꦮꦤ꧀ punika amung ngruntutaken akaliyan pakecapanipun. an n.-c. Panambang: ꦲꦤ꧀ manawi tumrap ing tembung ingkang wandanipun wekasan kadunungan wignyan, boten éwah; namung tumrap ing tetembungan sawatawis ingkang mèh ical uwiting tegesipun, sandhangan wignyan ing wanda wekasan kabucal. Manawi wanda wekasan an wau kadunungan ulu, panambang: ꦲꦤ꧀ malih dados: yan wan. ꦪꦤ꧀ bilih kadunungan suku, malih dados: ꦮꦤ꧀꧈
palih paliyan. kalih kaliyan. karuh karuwan. ꦥꦭꦶꦃ ꦥꦭꦶꦪꦤ꧀꧈ ꦏꦭꦶꦃ - ꦏꦭꦶꦪꦤ꧀꧈ ꦏꦫꦸꦃ - ꦏꦫꦸꦮꦤ꧀꧈ karuhann é (karuhan é ), Tembung: ꦏꦫꦸꦃꦲꦺꦤ�꧈ sandhanganipun wignyan kalastantunaken, amargi swaranipun cetha. en
é 6. Panambang: ꦲꦼꦤ꧀ kawontenanipun kados panambang: ꦺꦲ꧈ yèn tumrap ing tembung ingkang an wandanipun wekasan menga, boten kapitulungan panambang: ꦲꦤ꧀ namung kapitulungan na. brengengenging aksara: ꦤ꧉ an, 7. Panambang: ꦲꦤ꧈ manawi tumrap ing tembung ingkang wandanipun wekasan menga, kapitulungan an i, an, panambang: ꦲꦤ꧀ rumiyin, katranganipun kados panambang: ꦲꦶ꧈ amargi panambang: ꦲꦤ꧈ punika dados rimbag: sambawa (agnya)ning i-kriya. 8. h. Tétéla saking pakecapan, tembung ingkang wandanipun wekasan menga manawi ake, ka, kapanambangan: ꦲꦺꦏ꧈ kapitulungan ing sisigeg: ꦏ꧈ rumiyin, upaminipun: lara nglarakake. ꦭꦫ - ꦔ� ꦫꦏ�ꦺꦏ ꧉ nglarakake, a, Panyerat: ꦔ� ꦫꦏ�ꦺꦏ꧈ punika nyulayani traping panambang, déné: ꦲ꧈ purwaning panambang boten malih dados sisigeging wanda wekasan, nanging wonten perlunipun, inggih punika kanggé mbédakaken kaliyan tembung ingkang wandanipun wekasan sigeg ing aksara: ka, ꦏ꧈ supados nggampilaken panyuraos, damel padhanging ukara. na, ka, n. Sisigeg: ꦤ꧈ punika asring kalintu ing: ꦏ꧈ takon t é kok. ꦠꦺꦏꦴꦤ꧀ katon - ꦺꦠꦺꦏꦴꦏ꧀꧈ é tok. k ꦏꦺꦠꦴꦤ꧀ - ꦺꦏꦺꦠꦴꦏ꧀꧈ wadon w é dok. ꦮꦺꦢꦴꦤ꧀ - ꦺꦮꦺꦢꦴꦏ꧀꧈
na, Wonten tembung ingkang wandanipun wekasan sigeg: ꦤ꧈ manawi dipun-panambangi: ak é , na, ka. na, sisigegipun: éwah dados: asring kalintu ing: Sarèhning sisigeg: ꦤ꧈ ꦲꦺꦏ꧈ ꦏ꧉ mila traping panambang inggih kados manawi rumaket ing tembung ingkang wandanipun ꦤ꧈ ka. wekasan sigeg: ꦏ꧉ 9. ipun,
é . 10. Panambang: ꦲꦶꦥꦸꦤ꧀ trapipun kados panambang: ꦺꦲ꧉ Manawi tumrap ing tembung ingkang an, wandanipun wekasan menga ing pakecapan kados kapitulungan panambang: ꦲꦤ꧀ nanging panyeratipun boten. V. Dwipurwa 1. Tembung dwipurwa ngrangkep sandhangan swara, kadosta: rigen ririgen. ꦫꦶꦒꦼꦤ꧀ - ꦫꦶꦫꦶꦒꦼꦤ꧀꧈ truka tutruka. �ꦏ - ꦠꦸ�ꦏ꧉ weka weweka. ꦺꦮꦏ - ꦺꦮꦺꦮꦏ꧉ bondhot bobondhot. ꦺꦧꦴꦺꦤ�ꦴꦠ꧀ - ꦺꦧꦴꦺꦧꦴꦺꦤ�ꦴꦠ꧀꧈ gonda gagonda. gogonda. Nanging: ꦺꦒꦴꦤ� - ꦒꦺꦒꦴꦤ�꧉ , boten kaserat: ꦺꦒꦴꦺꦒꦴꦤ�꧉ Katranganipun Pangrembag Tembung dwipurwa tegesipun: wiwitan kalih (rangkep), purwaning tembung punika awujud: wanda. Sarèhning wanda punika manawi karangkep sandhanganipun swara katut, dados panyeratipun tembung dwipurwa inggih kedah ngrangkep sandhangan swara. gonda, gagonda, gonda, Tembung: ꦺꦒꦴꦤ�꧈ dados: ꦒꦺꦒꦴꦤ�꧈ amargi sandhangan taling-tarung ing tembung: ꦺꦒꦴꦤ�꧈ sasaminipun punika dédé taling-tarung lugu, tandhanipun, manawi dipun-panambangi ical: gonda gandan é . ꦺꦒꦴꦤ꧀ - ꦒꦤ�ꦺꦤ꧉ ka, ꦏ꧈
VI. Dwilingga 1. Tembung ingkang purwanipun: ꦲ꧈ sarta wandanipun wekasan sigeg, manawi kadamel dwilingga, purwanipun tembung ingkang wingking boten éwah dados sisigeg wau, kadosta: alun alun-alun alun-nalun. ꦲꦭꦸꦤ꧀ - ꦲꦭꦸꦤ�ꦭꦸꦤ꧀ boten: ꦲꦭꦸꦤ�ꦭꦸꦤ꧀꧈ alang alang-alang alang-ngalang. ꦲꦭꦁ - ꦲꦭꦁ ꦲꦭꦁ " ꦲꦭꦁ ꦔꦭꦁ ꧉ VII. Camboran 1. Buntutipun akaliyan bab VI. (Dwilingga), tembung camboran ingkang tembungipun ing ngajeng a, a wandanipun ing wingking sigeg, sarta tembungipun ingkang wingking apurwa: ꦲ꧈ purwa: ꦲ wau boten éwah, kadosta: udan arum udan narum. ꦲꦸꦢꦤ�ꦫꦸꦩ꧀ boten: ꦲꦸꦢꦤ�ꦫꦸꦩ꧀꧈ sapit abon sapit tabon. ꦱꦥꦶꦠ�ꦺꦧꦴꦤ꧀ " ꦱꦥꦶꦠ�ꦺꦧꦴꦤ꧀꧉ Katranganipun Pangrembag a, Tembung ingkang apurwa aksara: ꦲ꧈ manawi kadamel rimbag: dwilingga, sanajan pakecapanipun aksara: a, ꦲ꧈ purwaning lingga ing tembung ingkang wingking malih dados sisigeging wanda wekasan ing tembung a, ingkang ngajeng, nanging panyeratipun kalastantunaken aksara: ꦲ꧈ prelunipun supados katingal cetha a, manawi punika tembung dwilingga. Makaten ugi aksara: ꦲ꧈ purwaning tembung ingkang wingking tembung camboran. VIII. Tembung: ꦲ� ꧉ ing, 1. Tembung ingkang apurwa: ꦲ꧈ ꦫ꧈ ꦭ꧈ manawi dumunung wonten sawingkingipun: ꦲ� ꧈ boten éwah,
ing alas, ing rembang, ing latar. kadosta: ꦲ� ꦲꦭꦱ꧀ ꦲ� ꦉꦩ� ꧈ ꦲ� ꦭꦠꦂ ꧉ ing ngisor, ing ngandhap, ing ngarep, Wonten tembung sawatawis ingkang nyebal, kadosta: ꦲ� ꦔꦶꦺꦱꦴꦂ ꧈ ꦲ� ꦔꦤ�ꦥ꧀ ꦲ� ꦔꦉꦥ꧀ ing ngajeng, ing ngatass é (ngatas é ), ing ngaurip, ing ngriku. ꦲ� ꦔꦗ� ꧈ ꦲ� ꦔꦠꦺꦱ� ꧈ ꦲ� ꦔꦲꦸꦫꦶꦥ꧀ ꦲ� �ꦶꦏꦸ ꧉ IX. Gembung (Pasangan: ꦮ ) 1. Gembung boten kénging tumrap ing pasangan ingkang kaserat wonten sangandhapipun sisigeg, kadosta: anak kwalon ꦲꦤꦏ꧀ꦏ�ꦺꦭꦴꦤ꧀ boten kaserat: ꦲꦤꦏ� �ꦺꦭꦴꦤ꧀꧈ �� rimbag dwipurwa ꦫꦶꦩ�ꦒ꧀ꦢ� ꦶꦥꦸ ꦂ ꦮ " " ꦫꦶꦩ�ꦒ� ꦶꦥꦸ ꦂ ꦮ꧉ �� Katranganipun Pangrembag Gembung punika kala kinanipun kalebet sandhangan, ananging ing jaman sapunika sampun limrah kaanggep pasangan, mila boten kénging kaserat rumaket ing pasangan ingkang dumunung wonten sangandhaping aksara, amargi badhé awujud aksara sungsun tiga. X. Aksara Murda 1. Aksara murda namung kanggé wonten ing tata prunggu, tegesipun kanggé pakurmatan, seseratan sanèsipun boten kenging nganggé aksara murda wau. 2. Boten ngwontenaken aksara murda: ꦦ 2. Boten ngwontenaken aksara murda: ꦦ ꦨ cerek. ca ṇ dhi, ka ṇ thi, ṇ kar a, kar ṣ a, èṣ thi, ma ś jid. 3. Seratan: ꦕꦟ� ꦶ꧈ ꦏꦟ� ꦶ꧈ ꦶ꧈ ꦏꦂ ꦟ꧈ ꦏꦂ ꦰ꧈ ꦺꦲꦰ� ꦩꦯ � ꦶꦢ꧀ kedah kaserat: candhi, kanthi, karna, karsa, è sthi masjid. ꦕꦤ� ꦶ꧈ ꦏꦤ� ꦶ꧈ ꦏꦂ ꦤ꧈ ꦏꦂ ꦱ꧈ ꦺꦲꦱ� ꦶ꧈ ꦩꦱ � ꦶꦢ꧀ ꧈ Katranganipun Pangrembag kar ṇ a, kar ṣ a, ka ṇ thi, ma ś jid, èṣ thi, 1. Aksara murda kanggé ing seseratan, kadosta: ꦏꦂ ꦟ꧈ ꦏꦂ ꦰ꧈ ꦏꦟ� ꦶ꧈ ꦩꦯ � ꦶ꧈ ꦶꦢ꧀ ꦺꦲꦰ� punika nulad cara Sanskrita, nanging kirang sampurna, amargi kathah ingkang boten katulad, mila prayogi kaicalan kémawon, makaten ugi namaning redi, lèpèn, kéwan sasaminipun, inggih boten kaserat mawi aksara murda, amargi ingkang makaten punika tiru-tiru panganggénipun aksara murda ing sastra Latin,
dados aksara murda amung kantun kanggé ing tata-prunggu. XI. Aksara Swara 1. A, I, E, U, O, h. Aksara swara: ꦄ꧈ ꦆ꧈ ꦌ꧈ ꦈ꧈ ꦎ ꧈ kanggé nyerati tembung manca, manawi sumedya kacethakaken. re, le, n. ꦉ ꧈ kaliyan: ꦊ ꧈ lastantun kanggé ing seseratan. A, I, E, U, O, 2. ꦄ꧈ ꦆ꧈ ꦌ꧈ ꦈ꧈ ꦎ ꧈ Boten wenang dados pasangan, mila sisigeg ing ngajengipun kapangku, wulan April. kadosta: ꦮꦸꦭꦤ꧀ꦄ�ꦶꦭ꧀꧈ le, adol lenga, edollen ꦊ ꧈ manawi dados pasangan kawangsulaken: ꦼ꧈ ◌� kadosta: ꦲꦺꦢꦴꦭ� ꦼꦔ꧈ ꦲꦼꦺꦢꦴꦭ� re ꦉ ꧇ pasanganipun lastantun ◌�꧉ Katranganipun Pangrembag 1. A, I, E, U, O, 2. Anggènipun aksara: boten kénging kanggé pasangan, amargi wujudipun ꦄ꧈ ꦆ꧈ ꦌ꧈ ꦎ꧈ ꦈ ꧈ salong sampun kados mawi pasangan, dados bilih kanggé pasangan, wujud sungsun tiga. XII. Aksara Rékan 1. Aksara rékan kanggé nyerati tembung manca manawi parlu badhé kacethakaken 2. Aksara rékan ingkang sumambet ing wanda sigeg, manawi pasanganipun aksara rékan wau boten kaleres kaserat wonten sawingkinging sisigeg, aksaranipun sisigeg kedah kapangku, kadosta: mukthir, ngabdul ghani. ꦩꦸꦏ꧀ꦠ� ꧈ ꦔꦧ�ꦭ꧀ꦒ꦳ꦤꦶ꧉ 3. Aksara rékan manawi angsal sandhangan: wulu, pepet, cecak utawi layar, cecakipun tiga wonten dzikhir, farlu. ngajeng (kiwa) sandhangan, kadosta: ꦢ�ꦏ� ꧈ ꦥ� ꦭꦸ꧉ Katranganipun Pangrembag 1. 2. (edol'en), ꦼꦤ꧀꧈
maghrib, makhsar, makhluk, madzbah, muflis. 3. Sampun ngantos kelintu: ꦩꦒ � �ꦧ꧀ ꦩꦏ꦳ �ꦂ ꧈ ꦩꦏ꦳ �ꦏ꧀ ꦩꦢ꦳ � �ꦃ꧈ ꦩꦸꦥ� � ꦱ꧀꧈ magh rib, makh sar, makh luk, madz bah, muf lis Boten kaserat: ꦩꦒ꦳꧀ꦫꦶꦧ꧀꧈ ꦩꦏ꦳ ꧀ꦱꦂ ꧈ ꦩꦏ꦳ ꧀ꦭꦸꦏ꧀꧈ ꦩꦢ꦳ ꧀ꦧꦃ꧈ ꦩꦸꦥ꦳ ꧀ꦭꦶꦱ꧀ Af ghanistan, Afganistan. Nanging: ꦄꦥ꦳ ꧀ꦒ꦳ꦤꦶꦱ�ꦤ꧀ boten: ꦄꦥ꦳ �ꦤꦶꦱ�ꦤ꧀꧈ XIII. Angka Jawi 1. Angka jawi amung kénging kanggé urut-urutaning bab sarta kanggé titi-mangsa. XIV. Angka Rum 1. Angka Rum kénging kaanggé wonten ing seratan sastra jawi, inggih punika kanggé urut-urutan, angka taun, sasaminipun, déné aksara Latin kénging kasambut kanggé urut-urutan. XV. Aksara Latin Dalah Angkanipun 1. Aksara Latin dalah angkanipun manawi kaserat amor kaliyan aksara jawi: kajèjèr, dados tumut kaserat sangandhap garis. Katranganipun Pangrembag Parlunipun kaserat jèjèr supados angringkesaken papan, bilih boten jèjèr rowa. XVI. Aksara Arab Dalah Angkanipun 1. Aksara Arab dalah angkanipun, manawi kaserat awor kaliyan aksara jawi, kajèjèr, dados tumut kaserat sangandhap garis. XVII. Angka: 2 sakaliyan, 1. Angka: 2 boten kénging kanggé nyekak tembung: ꦱꦏꦭꦶꦪꦤ꧀ utawi tembung dwilingga, kadosta: pangabekti sakaliyan, pangabekti2yan ꦥꦔꦧꦼꦏ� ꦶꦱꦏꦭꦶꦪꦤ꧀ boten kénging kaserat: ꦥꦔꦧꦼꦏ� ꦶ2ꦪꦤ꧀꧈ alun-alun alun2. ꦲꦭꦸꦤ�ꦭꦸꦤ꧀ boten kénging kaserat: ꦲꦭꦸꦤ꧀2꧈