DIALEK SURABAYA ING SALEBETING KEMPALAN VIDEO YOUTUBE ANGGITANIPUN BEAUTY VLOGGER INI VINDY SKRIPSI Dipunajengaken dhateng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta minangka Jejangkeping Pandadaran Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan dening: Anik Nurlaila NIM 14205241029 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2018
Yogyakarta, 14 Agustus 2018 Pembimbing, Dra. Siti Mulyani, M. Hum. NIP. 19620729 198703 2 002 ii
PENGESAHAN Skripsi kanthi irah-irahan "Dialek Surabaya ing Salebeting Kempalan Video Youtube Anggiatanipun Beauty Vlogger Ini Vindy" menika sampun dipunandharaken wonten ing pendadaran sangajenging Dewan Penguji rikala tanggal 28 Agustus 2018 saha dipuntetepaken lulus. iii
WEDHARAN iv
SESANTI "Elinga Kang Maha Mirah saben jumangkah." (A. Nurlaila) v
PISUNGSUNG Kanthi linambaran puji sukur dhumateng Ngarsaning Gusti Allah Ingkang Maha Mirah saha Welas Asih, skripsi menika kapisungsungaken dhumateng tiyang sepuh kula kekalih kinasih, Bapak Heru Susanto lan Ibu Wasidah, saha Mbakyu kula kinasih, Anna Nurlaila ingkang sampun paring donga pangestu, panjurung, pamuji, panggulawenthah kanthi katoging tenaga, beya, penggalihan kanthi raos sih tanpa upami. vi
PRAWACANA Puji sukur konjuk dhumateng Ngarsanipun Gusti Allah SWT ingkang sampun paring rahmat, hidayah sarta inayah dhateng panyerat satemah panaliten kanthi irah- irahan "Dialek Surabaya ing Salebeting Kempalan Video Youtube Anggitanipun Beauty Vlogger Ini Vindy" saged kaimpun kangge njangkepi salah satunggaling sarat nggayuh gelar Sarjana Pendidikan. Shalawat sarta salam tansah konjuk dhumateng Kanjeng Nabi Agung Muhammad SAW ingkang sampun paring syafangatipun. Skripsi menika saged kaimpun rampung boten uwal panyengkuyungipun Dra. Siti Mulyani, M. Hum minangka Pembimbing Skripsi lan Penasehat Akademik kula ingkang kanthi sareh paring bimbingan lan piwulang sadangunipun kula sinau wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah. Kajawi saking menika, panyerat ugi ngaturaken agunging panuwun dhateng sedaya pihak ingkang sampun paring pambiyantu saha panyengkuyungipun wiwit purwa dumugi paripurnaning skripsi menika. Kanthi raos tulusing manah panyerat ngaturaken agunging panuwun dhateng. 1. Prof. Dr. Sutrisna Wibawa, M. Pd, minangka Rektor Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring wekdal kangge sinau wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah. 2. Prof. Endang Nurhayati, M. Hum, minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring kalodhangan anggen kula damel skripsi. 3. Prof. Dr. Suwardi, M. Hum, minangka pangarsa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring idi kangge nindakaken panaliten menika. 4. Bapak/ Ibu Dosen Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring mawarni-warni kawruh, piwulang, saha pitutur ingakang murakabi dhateng panyerat. vii saking
viii Yogyakarta, 14 Agustus 2018 Panyerat, Anik Nurlaila
IRAH-IRAHAN PASARUJUKAN PENGESAHAN WEDHARAN SESANTI PISUNGSUNG PRAWACANA WOSING ISI PRATELAN TABEL PRATELAN BAGAN PRATELAN CEKAKAN PRATELAN TANDHA SARINING PANALITEN BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten B. Underaing Prakawis C. Watesaning Prakawis D. Wosing Prakawis E. Ancasing Panaliten F. Paedahing Panaliten G. Pangretosan BAB II GEGARAN TEORI A. Andharan Teori 1. Sosiolinguistik 2. Variasi Basa 3. Dialek 4. Basa Jawi Standar WOSING ISI ix i ii iii iv v vi vii ix xii xiii xiv xv xvi 1 5 5 6 6 7 7 10 10 12 15 21
a) Kekhasan Tata Swara (Fonetik) Dialek Standar b) Kekhasan Gramatikal Dialek Standar 5. Basa Jawi Dialek Surabaya a) Proses Fonologis b) Proses Morfologis c) Proses Leksikal 6. Fungsi Basa Dialek Surabaya B. Panaliten ingkang Jumbuh C. Nalaring Panaliten BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten B. Data saha Sumber Data Panaliten C. Caranipun Ngempalaken Data D. Pirantosing Panaliten E. Caranipun Analisis Data F. Validitas saha Reliabilitas BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten B. Pirembagan 1. Proses Fonologis a) Vokal Panandha Dialek Surabaya b) Konsonan Panandha Dialek Surabaya 2. Proses Morfologis a) Ater-ater (Prefiks) Panandha Dialek Surabaya b) Panambang (Sufiks) Panandha Dialek Surabaya c) Wuwuhan Bebarengan Tan Rumaket (Konfiks) Panandha Dialek Surabaya 3. Proses Leksikal x 21 24 28 33 37 39 42 46 48 51 52 53 56 57 60 63 86 87 87 111 127 127 129 135 142
a) Tembung Lingga Panandha Dialek Surabaya b) Tembung Rangkep Panandha Dialek Surabaya BAB V PANUTUP A. Dudutan B. Implikasi C. Pamrayogi KAPUSTAKAN LAMPIRAN xi 142 176 183 185 186 187 192
PRATELAN TABEL Tabel 1 : Tuladha Kekhasan Fonem Vokal Basa Jawi Standar Tabel 2 : Tuladha Kekhasan Fonem Konsonan Basa Jawi Standar Tabel 3 : Tuladha Kekhasan Ater-ater (Prefiks) Dialek Standar Tabel 4 : Tuladha Kekhasan Panambang (Sufiks) Dialek Standar Tabel 5 : Tuladha Kekhasan Konfiks Dialek Standar Tabel 6 : Prabeda Ciri Mirunggan Gramatikal ing Basa Jawi Standar lan Dialek Surabaya Tabel 7 : Prabeda Ciri Mirunggan Sintaksis ing Basa Jawi Standar lan Dialek Surabaya Tabel 8 : Tuladha Fonem Vokal /i/ Kaucapaken [I] Tabel 9 : Tuladha Fonem Vokal /u/ Kaucapaken [o] Tabel 10 : Ewahing Fonem Tunggal Dados Fonem Rangkep Tabel 11 : Icalipun Fonem /w/ ing Wiwitanipun Tembung Tabel 12 : Wuwuhan Konsonan /?/ ing Pungkasaning Tembung Tabel 13 : Tuladha Prabeda Proses Morfologis ing Basa Jawi Standar kaliyan Dialek Surabaya Tabel 14 : Tuladha Prabeda Proses Leksikal ing Basa Jawi Standar kaliyan Dialek Surabaya Tabel 15 : Tuladha Kertu Data Tabel 16 : Tuladha Tabel Analisis Data Tabel 17: Proses Ewah-ewahan Wujud Satuan Lingual lan Fungsi Basa Dialek Surabaya ing Salabeting Kempalan Video Youtube Anggitanipun Beauty Vlogger Ini Vindy xii 23 24 25 25 26 32 32 33 34 35 36 36 37 39 55 58 63
PRATELAN BAGAN Bagan 1 : Nalaring Pikir Bagan 2 : Model Analisis Miles saha Huberman (Ghony, 2016: 308) xiii 50 62
Heu. : Heuristik Imaj. : Imajinatif Inst. : Instrumental Intrks. : Interaksional k : konsonan Persnl. : Personal Regl. : Regulatori Reprs. : Representasional v : vokal PRATELAN CEKAKAN xiv
/.../ {...} [...] "..." "..." "ŋ" "?" "ḍ" "ṭ" "I" "U" "ə" "ε" "ͻ" PRATELAN TANDHA : nedahaken bilih formatif ing salebeting tandha wujudipun fonemis : nedahaken bilih formatif ing salebeting tandha wujudipun morfem : nedahaken bilih formatif ing salebeting tandha wujudipun transkripsi fonetis : tandha gloss kangge nedahaken makna tembung : nedahaken pethikkan langsung : tandha swanten ng, tuladhanipun tembung [pIŋgIr] "pinggir" : tandha variasi swanten k, tuladhanipun tembung [ͻjͻ?] "sampun" : tandha swanten dh, tuladhanipun tembung [nḍe?] "ing" : tandha swanten th, tuladhanipun tembung [ṭoṭU?-ṭoṭU?] "thuthuk-thuthuk" : tandha variasi swanten i, tuladhanipun tembung [kripI?] "kripik" : tandha variasi swanten u, tuladhanipun tembung [dorUŋ] "dereng" : tandha variasi swanten e, tuladhanipun tembung [ərUh] "priksa" : tandha variasi swanten e, tuladhanipun tembung [rε?] "cah" : tandha variasi swanten a, tuladhanipun tembung [lͻrͻ] "sakit" xv
DIALEK SURABAYA ING SALEBETING KEMPALAN VIDEO YOUTUBE ANGGITANIPUN BEAUTY VLOGGER INI VINDY Anik Nurlaila 14205241029 SARINING PANALITEN Panaliten menika ancasipun kangge ngandharaken bab dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Prakawis ingkang badhe kaandharaken inggih menika proses ewah-ewahan wujud satuan lingual saha fungsi basa dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Panaliten menika kalebet panaliten deskriptif. Sumber datanipun 12 video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Datanipun arupi tembung, frasa, klausa, saha ukara abasa Jawi dialek Surabaya. Cara ngempalaken data ing panaliten menika kanthi teknik nyemak saha nyathet. Data dipunanalisis kanthi tabulasi, reduksi saha inferensi. Pirantosing panaliten inggih menika human instrument. Validitasipun, semantik lan triangulasi teori, dene reliabilitasipun inggih menika stabilitas lan intrarater. Asiling panaliten ing bab proses ewah-ewahan wujud satuan lingual dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy kaperang dados tigang proses inggih menika, fonologis, morfologis, lan leksikal. (1) fonologis, ing proses menika kapanggihaken vokal lan konsonan. (2) morfologis ingkang kapanggihaken inggih menika, ater-ater {ke-}, panambang {-e}, {-na}, lan {-a}, saha wuwuhan bebarengan tan rumaket {se-/-a}, {sa/-na}, lan {di-/- na}, (3) leksikal, ing proses menika kapanggihaken tembung awujud tembung lingga (sesulih, aran, katrangan wektu, kaanan, kriya, ancer-ancer, wilangan, panggandheng, pitakon, lan partikel pelengkap saha pelunak) lan awujud tembung rangkep (dwilingga lan dwiwasana). Fungsi basa dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy, (1) instrumental: ndhawuhi, awisan, nakyinaken, ngrayu, ngerih-erih, lan ngajak, (2) representasional, (3) interaksional: maturnuwun, sapa aruh, lan nawekaken, (4) regulatori: sarujuk/ nolak, (5) personal: bungah, mangkel, cuwa, lan seneng, (6) heuristik: nyuwun priksa, (7) imajinatif: nambahi kaendahan. Pamijining tembung: Dialek Surabaya, Video Youtube Beauty Vlogger Ini Vindy xvi
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Basa Jawi dipunwastani basa ingkang gadhah mapinten-pinten dialek, wiwit saking tlatah Banten kilen ngantos Banyuwangi iring wetan. Dialek menika dipundadosaken ciri mirunggan pangandikan masarakatipun. Salah satunggaling tuladha inggih menika dialek Surabaya. Dialek Surabaya dipunwastani ugi basa Surabayoan utawi basa Jawi Timuran ingkang ngrembaka saha dipunginakaken dening masarakat Surabaya sakiwa tengenipun. Miturut Adipitoyo, dkk. (1999: 1), panaliten Basa Jawi dialek Surabaya sampun kathah katindakaken para winasis. Panaliten-panaliten menika gegayutan kaliyan bab struktur lan aspek-aspek basa Jawi dialek Surabaya sanesipun, inggih menika Struktur Dialek Bahasa Jawa di Jawa Timur dening Akhmadi, dkk. (1977), Sistem Morfologi Kata Kerja Dialek Jawa Timur dening Soedjito, dkk. (1981), Sistem Perulangan Bahasa Jawa di Jawa Timur dening Soedjito, dkk. (1985), Bentuk Sapaan Morfofonemik Verba Bahasa Jawa Dialek Jawa Timur dening Adipitoyo, dkk. (1993), dene panaliten ngengingi pemetaan panganggenipun inngih menika Geografi Dialek Basa Jawi di Kabupaten Surabaya dening Soetoko, dkk. (1986). Kejawi panaliten-panaliten menika, wonten ugi asil-asil pengamatan ingkang dipunserat awujud makalah, kados ta "Lingustic Floklore Bahasa Jawa Dialek 1
2 Surabaya" dening Hutomo (1986) lan "Kedudukan dan Fungsi Bahasa Jawa Dialek Surabaya" dening Adipitoyo (1992). Panaliten-panaliten ing nginggil kala wau kathah ingkang ngginakaken sesebutan regional Jawa Timur sanes Surabaya. Panganggening sesebutan menika tetela dipunginakaken kangge pangretosan regional Surabaya ing bab kebahasaan. Awit saking menika, panaliten-panaliten kala wau kalebet ing panaliten basa Jawi dialek Surabaya. Titikanipun dialek Surabaya inggih menika kadhang kala ngginakaken basa walikan lan boten ngecakaken pandom basa Jawi ingkang trep menawi katandhingaken kaliyan Basa Jawi Standar satemah ketingal kasar. Sinaosa mekaten, para pangangge dialek Surabaya remen ngginakaken dialek Surabaya kanthi ancas supados antawisipun penutur saha mitra tutur menika ketingal akrab. Sanesipun menika, ugi minangka pambudidaya nglestantunaken basa Jawi dialek Surabaya ing masarakat mliginipun wiranem, amargi kathahipun daya pangaribawa saking basa sanesipun. Ing jaman teknologi ingkang sampun majeng kados samenika, para wiranem ingkang pana anggenipun ngolah basa, kathah ingkang sami ngandharaken ide, pamanggih saha raos pangraos lumantar media sosial. Salah setunggalipun inggih menika lumantar video ingkang dipununggah ing youtube satemah priyantun ingkang ngersakaken video menika saged mriksani piyambak. Priyantun ingkang ngunggah video ing akun youtube gadhahanipun utawi ingkang kawastanan vlogger, bebas
ngandharaken menapa kemawon. Padatanipun ingakng kaandharaken inggih menika samukawis bab ingkang saweg hits, amargi saperangan ageng vlogger menika para kawula mudha. Salah satunggaling video ingkang kathah dipundamel para vlogger inggih menika video ingkang ngandharaken caraning maes. Awit kathahipun pamiyarsa ingkang sami mriksani malah kepara ngundhuh video menika, kathah beauty vlogger ingkang dados misuwur. Sedaya menika awit kaprigelan anggenipun nuladhani caraning maes, damel video ingkang kreatif, saha ngolah basa ingkang kathah ngginakaken basa Indonesia malah kepara ngginakaken basa Inggris kangge ngandharaken bab menika. Video ingkang dipununggah para beauty vlogger ing youtube menika kathah sanget wujudipun, ananging ingkang ngginakaken basa Jawi ing jaman samenika taksih sekedhik. Salah satunggaling beauty vlogger ingkang ngginakaken basa Jawi mliginipun dialek Surabaya inggih menika Ini Vindy. Priyantun Malang menika boten namung damel video caraning maes ingkang limrah. Video youtube piyambakipun dipunsartani efek visual video ingkang sae, lan boten namung ngginakaken variasi basa (basa Indonesia, saha basa Inggris) kados dene beauty vlogger sanesipun, ananging Ini Vindy ugi ngginakaken basa Jawi dialek Surabaya ingkang sangsaya ndudut kawigatosan pamiyarsa. Video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy sanesipun minangka sarana kangge sinau caraning maes ugi minangka sarana nglestantunaken basa Jawi mliginipun dialek Surabaya. Menika saged kawawas ing jaman samenika, kathah 3
beauty vlogger Jabodetabek kados ta, Nadiya Qilla, Rachel Goddad, Minyo, lsp. ingkang ngginakaken basa Indonesia malah kepara ngginakaken basa Inggris kangge ngandharaken caraning maes. Beda kaliyan beauty vlogger Ini Vindy ingkang ngginakaken basa Jawi dialek Surabaya minangka salah satunggaling variasi basa ingkang dipunginakaken piyambakipun kangge ngandharaken caraning maes. Sedaya menika wujud bombong Ini Vindy minangka jejering priyatun Malang. Awit saking menika piyambakipun ajejuluk beauty vlogger Malang. Tuladha beauty vlogger Ini Vindy ngginakaken basa Jawi dialek Surabaya saged dipuntingali ing prolog video youtube anggitanipun Ini Vindy asesirah 200K Make Up Challenge Indonesia. "Wee, rek ya apa kabare? Tetep tangames ya? Ya apa? Kipa? Tahes komes? Ya wes sukur ya. Kesuwun ya wis gelem nonton videoku Saged dipuntingali saking pethikan video ing nginggil bilih basa Jawi dialek Surabaya ingkang dipunangge Ini Vindy menika gadhah ciri mirunggan menawi dipuntandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Ciri mirunggan menika dipuntingali saking proses ewah-ewahan wujud satuan lingual inggih menika proses fonologis, proses morfologis, lan proses leksikal ugi dipuntingali saking fungsi basanipun. Awit saking menika kangge mangretos proses ewah-ewahan saha fungsi-nipun, wonten ing panaliten menika badhe dipunandharaken ciri mirunggan dialek Surabaya saking proses ewah-ewahan wujud satuan lingual saha fungsi basanipun ing kempalan video youtube channel gadhahanipun beauty vlogger Ini Vindy. Sedaya menika kanthi 4 iki."
ancas supados pamaos saged mangretos ngengingi ciri mirunggan basa Jawi dialek Surabaya ing kempalan video youtube channel kagunganipun beauty vlogger Ini Vindy. B. Underaning Prakawis Adhedhasar andharan ing dhasaring panaliten, nuwunaken prakawis-prakawis ingkang badhe kaandharaken. Underaning prakawis wonten panaliten menika rinicik wonten ing ngandhap menika. 1. Proses ewah-ewahan wujud satuan lingual dialek Surabaya salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. 2. Fungsi basa dialek Surabaya salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. 3. Pawadan ingkang andhasari pamilihing dialek Surabaya salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. C. Watesaning Prakawis Adhedhasar undheraning prakawis ing nginggil, prakawis prelu dipunwatesi supados ingkang badhe karembag saged langkung mligi. Watesaning prakawis kaandharaken wonten ing ngandhap menika. 5
1. Proses ewah-ewahan wujud satuan lingual dialek Surabaya salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. 2. Fungsi basa dialek Surabaya salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. D. Wosing Prakawis Adhedasar watesaning prakawis ing nginggil saged dipundamel wosing prakawisipun. Wosing prakawis wonten ing ngandhap menika. 1. Menapa kemawon proses ewah-ewahan wujud satuan lingual dialek Surabaya salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. 2. Menapa kemawon fungsi basa dialek Surabaya salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy? E. Ancasing Panaliten Adhedasar watesaning prakawis ing nginggil saged dipunpendhet ancasing panaliten. Ancasipun panaiten menika katata kados wonten ing ngandhap menika. 1. Ngandharaken proses ewah-ewahan wujud satuan lingual dialek Surabaya salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. 2. Ngandharaken fungsi basa dialek Surabaya salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. 6
F. Paedahing Panaliten Panaliten menika minangka pambudidaya nglestantunaken basa Jawi, mliginipun dialek Surabaya. Panaliten menika ugi kaajab nambahi seserepaning pamaos bab variasi basa mliginipun dialek supados saged dados referensi panaliten salajengipun. Kajawi saking menika, pangangkahipun panaliten menika saged mumpangat tumraping pasinaon basa mliginipun basa Jawi. Awit tetembungan basa Jawi dialek Surabaya ingkang dipuntaliti menika saged dipunginakaken tetandhingan kaliyan basa Jawi Standar. G. Pangretosan Tembung-tembung ing Irah-irahan Tembung-tembung wonten ing irah-irahan panaliten menika ingkang dados kata kunci prelu dipunandharaken supados pamanggih ngengingi pangretosan antawisipun panyerat kaliyan pamaos saged jumbuh. Pangretosan-pangretosan wonten ing panaliten menika kaandharaken ing ngandhap menika. 1. Basa Jawi Dialek Surabaya Wonten ing panaliten menika basa Jawi dialek Surabaya ugi kawastanan basa Suraboyoan utawi basa Jawi Timuran ingkang ngrembaka saha dipunginakaken dening masarakat Surabaya sakiwa tengenipun. Menawi kawawas saking struktural basa, basa Suroboyoan saged winastan basa ingkang paling kasar. Sinaosa mekaten, basa alus taksih dipunginakaken dening saperangan priyantun Surabaya minangka wujud urmat dhateng priyantun sanes. Ananging panganggening basa Jawi alus 7
(madya ngantos krama) ingkang kaginakaken ing Surabaya boten sealus basanipun priyantun Jawa Tengah menapa mailh menawi katandhingaken kaliyan basanipun priyantun Ngayogyakarta lan Surakarta. Titikan menika jumbuh kaliyan basa ingkang dipunginakaken ing kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy ingkang badhe kataliti ing panaliten menika, inggih menika basa Jawi dialek Surabaya. 2. Beauty Vlogger Beauty vlogger inggih menika priyantun ingkang damel video kados ta bab caraning maes, paring seserepan, tips saha trik bab kecantikan. Kajawi saking menika, kadhang kala ugi njajal (review) salah satunggaling produk kecantikan. Sasampunipun damel video bab kala wau lajeng dipununggah ing akun youtube piyambakipun, supados priyantun ingkang mbetahaken saged mriksani piyambak. Jaman samenika kathah beauty vlogger ingkang sampun misuwur awit kaprigelanipun. Boten namung kaprigelan anggenipun nuladhani caraning maes, ananging ugi anggenipun damel video saha ngolah basa satemah video anggitanipun milut kawigatosanipun pamiyarsa. Salah setunggalipun beauty vlogger ingkang milut kawigatosanipun pamiyarsa inggih menika Ini Vindy. 3. Ini Vindy Ini Vindy inggih menika salah satunggaling beauty vlogger saking Sawojajar, Malang, Jawa TImur. Piyambakipun kawentar kanthi sesebutan "Ini Vindy Yang 8
Ajaib". Ini Vindy miwiti pakaryan minangka designer web lajeng pindhah ing devisi kecantikan, wiwit menika piyambakipun remen ing donya bab make-up, face painting lan ngantos samenika piyambakipun dados beauty preneur. Menapa kemawon bab beauty, dening piyambakipun dipunlampahi. Wiwit saking make-up artist, CEO Yang Ajaib Studio and Savanna Mecca Hijab sarta piyambakipun minangka blogger lan beauty vlogger. Beda kaliyan beauty vlogger sanesipun, Ini Vindy damel video ingkang dipununggah ing akun youtube piyambakipun ngginakaken variasi basa Indonesia, basa Inggris saha tetep ngginakaken basa Jawi dialek Surabaya. Menika minangka raos bombong Ini Vindy minangka jejeripun tiyang Jawi. Awit saking menika, piyambakipun lajeng sinebut Beauty Vlogger Malang. 4. Youtube Youtube inggih menika salah setunggalipun situs web mawarni-warninig video ingkang dipundamel dening tiga mantan karyawan Pay Pal ing Februari 2005. Situs menika ndadosaken pangangge saged ngunggah, mriksani, lan share video. Perusahaan menika mapan wonten ing San Bruno, California, lan ngginakaken teknologi adobe Flash Video lan HTML 5 kangge ngaturaken mapinten-pinten jinis konten video damelan pangangge, kalebet klip film, klip TV, lan video musik. Kajawi saking menika, wonten ugi konten amatir kados ta, blog, video, video orisinal cekak, lan video pasinaon. Kempalan video anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy ugi saged 9
kapanggihaken ing youtube. Dados ing mriki, youtube minangka srana kangge nglestantunaken basa Jawi dialek Surabaya. 10
BAB II GEGARAN TEORI A. Andharan Teori 1. Sosiolinguistik Sosiolinguistik inggih menika salah satunggaling perangan baku ing ngelmu linguistik. Nama sosiolinguistik menika kadhapuk saking kalih tembung inggih menika, "sosio" (sosiologi - ngelmu ingkang naliti masarakat) saha "linguistik" (ngelmu ingkang naliti basa). Saking kalih ngelmu ingkang dipungayutaken menika, sosiolinguistik gadhah pathokan nyinaoni kalih perkawis, inggih menika basa saha masarakat. Chaer tuwin Agustina (2004: 2) ngandharaken bilih sosiologi inggih menika kajian ingkang obyektif ngengingi priyantun wonten salebeting masarakat, ngengingi lembaganipun, saha proses sosial wonten ing masyarakat. Sosiologi ngrembag kados pundi kawontenan masarakat menika saha pagesanganipun kanthi nyinaoni lembaga- lembaganipun, proses sosial, saha perkawisipun ingkang wonten ing masarakat. Saking menika saged dipunwawas kados pundi priyantun anggenipun adaptasi saha sosialisasi dhateng lingkunganipun. Dene linguistik inggih menika salah satunggaling kajian ngelmu ingkang nyinaoni basa. Awit saking menika, saged dipunwastani bilih sosiolinguistik menika ngelmu ingkang nyinaoni basa gayutipun kaliyan kados pundi anggenipun ngginakaken basa wonten ing masarakat. 10
Taksih bab ingkang sami, Wijana (2002: 7) ngandharaken bilih sosiolinguistik inggih menika cabang ngelmu linguistik ingkang ngetrapaken basa gayut kaliyan priyantun ingkang ngginakaken basa menika ing masarakat. Dene miturut Sumarsono (2007: 2) ngandharaken bilih sosiolinguistik langkung fokus dhateng linguistik institusional ingkang gegayutan kaliyan basa dening priyantun ingkang ngginakaken. Menika jumbuh kaliyan Nababan (1993: 2) ingkang mahyakaken bilih sosiolinguistik kadhapuk saking tembung "sosio" saha "linguistic". Sosio sami kaliyan tembung sosial ingkang gayut kaliyan masarakat. Linguistik inggih menika ngelmu ingkang nyinaoni saha ngrembag basa mliginipun unsur-unsur basa saha unsur-unsuripun. Dados, sosiolinguistik inggih menika kajian ingkang ndhapuk teori ngengingi sesambetan masarakat gayut kaliyan basa. Saking mapinten-pinten pamanggih menika, saged dipunpendhet dudutan bilih sosiolinguistik inggih menika salah satunggaling kajian ngelmu linguistik ingkang nyinaoni bab basa salebeting masarakat, kalebet kados pundi pandhapukipun unsur basa, struktur, lembaga sosial, saha proses sosialipun wonten masarakat. Panaliten kanthi irah-irahan "Dialek Surabaya ing Salabeting Kempalan Video Youtube Anggitanipun Beauty Vlogger Ini Vindy" menika kalebet wonten ing tinjauan ngelmu sosiolinguistik, amargi wonten panaliten menika ketingal sanget bilih wonten gayutanipun antawis pegesangan wonten ing masarakat saha anggenipun ngginakaken basa. Gayut antawisipun basa saha aspek sosial pagesangan ugi dipunandharaken dening Nurhayati (2009: 3) panjenenganipun ngandharaken bilih 11
12 sosiolinguistik gayut kaliyan kalih prekawis, inggih menika teori pagesangan saha kebahasaan. Kaping pisan, teori pagesangan salebeting sosiolinguistik ngengingi paraga nalikanipun interaksi salebeting kelompok ageng utawi alit, fungsi kelompok, sektor sosialipun, saha ingkang gayut kaliyan pambedanipun. Kaping kalih, teori kebahasaan salebeting ngelmu sosiolinguistik ngengingi prekawis bab kode-kode, ragam kelompok sosial regional, nasional utawi internasional, saking kasta alit dumugi ingkang ageng utawi inggil. Dados, saking andharan kala wau saged dipunmangretos bilih panaliten menika badhe kataliti saking tinjauan ngelmu sosiolinguistikipun. 2. Variasi Basa Masarakat salah satunggaling basa padatanipun kadhapuk saking sakempalaning priyantun kanthi latar belakang saha status sosial ingkang beda-beda. Masarakat basa menika wonten ingkang tataran pendidikanipun inggil wonten ingkang boten, wonten ingkang pidalem ing kitha wonten ugi ing desa. Wonten ingkang sampun diwasa wonten ingkang taksih lare alit. Wonten ingkang dados dhokter, petani, karyawan kantor, nelayan, lsp. Ewa dene semanten, amargi latar belakang lan kawontenan ingkang boten sami murugaken basa ingkang dipunginakaken mawarni-warni utawi variasi. Saben variasi utawi ragam basa setunggal kaliyan sanesipun menika kathah bedanipun (Chaer, 2014: 55).
13 Wontenipun variasi basa menika boten namung amargi pangangge basa kasebut ingkang heterogen ananging ugi amargi kathahing sesambetan ingkang sami katindakaken. Dados saben pedamelan mbetahaken saha murugaken wontenipun ragaming basa (Chaer, 1994: 34). Menika jumbuh kaliyan pamanggihipun Soeparno (1993: 55) bilih variasi basa inggih menika mawarni-warnining basa amargi pawadan tartamtu. Variasi basa ingkang karipta ing madyaning masarakat dipunsababaken kapentingan panganggening basa ingkang beda-beda. Piyambakipun mantha-mantha variasi basa dados enem, ingkang kaandharaken ing ngandhap menika. a) Dialek inggih menika ragam basa ingkang gayut kaliyan papan asalipun utawi papan anggenipun ngginakaken basa. Wonten ing basa lesan, dialek saged dipunwawas saking titikan pocapan saha intonasi. Awit saking menika pambeda antawisipun dialek saged dipunwawas saking sedaya proses ewah-ewahan wujud satuan lingual, inggih menika proses fonologis, sintaksis, lafal, ejaan, tetembungan, saha idiom. b) Idiolek inggih menika ragam basa ingkang dipunsebabaken dening setunggal priyantun utawi pribadi, amargi pocapan utawi cara ngucapaken antawisipun setunggal priyantun kaliyan priyantun sanesipun boten sami. c) Kronolek inggih menika ragam basa ingkang dipunwawas saking segi wektu panganggenipun. Kronolek basa Indonesia dipunperang dados kalih, inggih menika (1) ragam basa Indonesia ingkang dangu utawi basa Melayu Lama, saha
(2) ragam basa Indonesia enggal. Bedanipun wonten ing pamilihing tembung saha struktur tata basanipun. d) Variasi kultur inggih menika ragam basa ingkang dipunsebabaken dening kabudayan masarakat panganggenipun ingkang beda. Salah satunggaling basa ingkang dipunginakaken dening penutur aslinipun kadhang kala basa menika ugi saged ewah, amargi wontenipun daya pangaribawa saking budaya ngamanca. e) Sosiolek inggih menika ragam basa ingkang gayut kaliyan tataran utawi golongan sosial penuturipun. Pawadan ingkang nemtokaken wontenipun ragam sosial menika sesambetan sosial antawisipun penutur kaliyan mitra tutur. f) Fungsiolek inggih menika ragam basa ingkang gayut kaliyan kahanan kebahasaan, pameran bebasa, sarta topik tuwin jalur kebahasaan. Pawadan menika ingkang nemtokaken tingkat keformalan. Awit saking menika, ragam alit asring dipunsebut ragam fungsional utawi ragam situasional. Variasi basa menika beda-beda dipuntemtokaken dening pawadan ingkang mujudaken wontenipun variasi basa. Variasi basa ingkang gayutipun kaliyan basanipun salah setunggalipun priyantun kawastanan idiolek. Idiolek saben priyantun menika nedahaken basa ingkang beda antawisipun priyantun setunggal kaliyan sanesipun, sinaosa menika saking basa ingkang sami. Jumbuh kaliyan pamanggihipun Kridalaksana (2007: 2) bilih idiolek inggih menika sedaya ciri mirunggan basa saben priyantun ngengingi lafal, tata basa, utawi pamilihing tembung lan kawruh basa. 14
15 Chaer (1994: 55) ugi ngandharaken bilih idiolek inggih menika variasi basa ingkang sipatipun pribadi. Saben priyantun tamtu gadhah ciri mirunggan basanipun piyambak-piyambak. Variasi basa ingkang sipunsababaken prabedaning fungsi basa dipunwastani variasi fungsi utawi fungsiolek. Dene variasi basa ingkang gegayutan kaliyan papan gegografis panganggening basa dipunsebut dialek. 3. Dialek Sampun kaandharaken bilih mawarni-warnining basa ingkang wonten gayutipun kaliyan papan geografis dipunsebut dialek. Chambers (Ing Nurhayati, 2009: 6) ngandharaken bilih dialek inggih menika sistem kebahasaan ingkang dipunginakaken dening salah setunggaling masarakat kangge mbedakaken kaliyan masarakat sanesipun ingkang ngginakaken sistem basa ingkang beda. Jumbuh kaliyan pamanggihipun Kridalaksana (2007: 2) dialek regional inggih menika variasi basa ingkang dipunginakaken dening tlatah tartamtu. Variasi regional mbedakaken basa ingkang kaginakaken ing setunggal papan kaliyan ingkang kaginakaken ing papan sanes, sinaosa variasinipun saking basa ingkang sami. Taksih bab ingkang sami, Chaer lan Leonie Agustina (2004: 63-64) ngandharaken bilih variasi basa ingkang adhedhasar penuturipun kasebut dialek. Dialek inggih menika variasi basa saking sakempalaning penutur ingkang radi kathah, ing salah satunggaling papan utawi tlatah tartamtu. Amargi dialek menika adhedhasar tlatah utawi papan panggenanipun penutur, pramila dialek menika kasebut dialek areal, dialek regional, utawi dialek geografi.
Miturut Soeparno (1993: 55-56) ugi ngandharaken bilih variasi geografi inggih menika variasi ingkang dipunsebabaken prabeda geografis utawi faktor regional. Wujud nyata panganggening basa dipunsebut dialek utawi dialek regional, tuladhanipun dialek Banyumas, dialek Tegal, lan dialek Banten. Jumbuh kaliyan pamanggihipun (Chaer, 2014: 55) bilih dialek inggih menika variasi basa ingkang dipunginakaken ing salah satunggaling papan. Tuladhanipun ing tlatah Jawi kapanggihaken wontenipun basa Jawi dialek Banyumas, basa Jawi dialek Tegal, basa Jawi dialek Surabaya, lsp. Nalika mirengaken priyantun ingkang saweg ngendika utawi ngandharaken samukawis bab lan priyantun kasebut dereng dipunmangretos asal-usulipun, ananging anggenipun ngendika menika ngginakaken sistem basa ingkang beda, saged dipundugi kinten-kinten priyantun menika asalipun saking pundi. Gayut kaliyan bab menika, Suwito (1983: 80) paring tuladha ukara priyantun ingkang ngendika nalika ngandharaken samukawis bab kanthi sistem basa ingkang beda-beda. Tuladhanipun kaandharaken ing ngandhap menika: "Nengna wae ta, ra usah dipikir. Aku wis ngerti, dheweke tukang ngapusi." "Jarna bae lah, ora usah digagas. Nyonge wis maklum, dheweke tukang ndopok." "Jarna ae lah, gak usah dipikir. Aku sih wis ngerti, dheweke tukang goroh." Tuladha ing nginggil kanthi ewah-ewahan sawetawis saking sumberipun lan dipunjumbuhaken dening ejaan ingkang kasampurnakaken. Saking pethikan ing 16
17 nginggil wonten tigang sistem basa ingkang kaginakaken. Ukara ingkang sepisan ngginakaken dialek Standar amargi sedaya tembung ingkang kaginakaken menika baku. Dene ukara ingkang kaping kalih ngginakaken dialek Banyumas, titikanipun inggih menika ngginakaken tembung "bae" ingkang tegesipun "kemawon" ing dialek Standar saha tembung "nyonge", menawi ing dialek Standar kangge nyebut "kula". Ukara ingkang pungkasan ngginakaken dialek Surabaya, titikanipun saking tembung "ae" ingkang tegesipun "kemawon" ing dialek Standar lan wontenipun partikel "sih" ingkang dados ciri mirunggan ing dialek Surabaya. Menika nedahaken bilih, sinaosa dereng mangretos asal-usul penutur ananging saking sistem basa ingkang dipunginakaken saged dipundugi kinten-kinten priyantun menika saking pundi asalipun. Para panutur salah satunggalipun dialek, sinaosa piyambakipun gadhah idiolek piyambak-piyambak ananging idiolek menika kathah bab ingkang sami ingkang nedahaken bilih piyambakipun kalebet ing dialek ingkang sami, ingkang beda kaliyan sakempalaning panutur sanes, ingkang wonten ing dialekipun piyambak kanthi ciri mirunggan sanes ingkang dados titikan dialekipun ugi. Tuladhanipun basa Jawa dialek Banyumas gadhah ciri mirunggan ingkang beda kaliyan ciri mirunggan dialek basa Jawa Pekalongan, dialek Semarang utawi dialek Surabaya. Awit saking menika Alwasilah (1985: 50-51) paring dudutan titikan dialek miturut para winasis ing ngandhap menika:
18 a) Basa kadhapuk saking mapinten-pinten dialekipun sakempalaning penutur tartamtu. Sinaosa kados mekaten, antawisipun kempalan penutur setunggal kaliyan sanesipun nalika wicantenan ngginakaken dialekipun piyambak saged sami mengretos (mutual intelligibility). b) Anggenipun malih jinising dialek saged adhedhasar faktor tlatah (regional), wektu (temporal), lan sosial. Setunggal dialek ingkang beda kawawas saking pocapan, tata basa, lan kawruh basa. c) Dialek inggih menika sub unit saking basa (ingkang asalipun saking basa setunggal ingkang sami). Dipunsarujukki dados basa nasional, ingkang mujudaken kasusastran lan amargi pawadan tartamtu ndadosaken linangkung tinimbang dialek-dialek sanesipun, amargi kalangkungan menika basa gadhah prestise fungsi tinimbang dialek. Dialek minangka salah setunggaling sub basa gadhah titikan basa. Kangge nemtokaken menapa ingkang dipungendikaken salah setunggaling masarakat ing tlatah tartamtu menika basa utawi dialek, prelu dipunmangretos titikan ingkang saged mbedakaken kekalihipun kanthi cetha. Keraf (ing Zualeha, 2010: 1) ngandharaken bilih adhedhasar ngelmu geografi, inggih menika ngelmu basa ingkang mligi nyinau variasi-variasi basa adhedhasar prabeda lokal saking proses ewah-ewahan wujud satuan lingualipun. Proses ewah-ewahan menika saged kawawas saking proses fonologis, morfologis, sintaksis, lan leksikologi sarta semantik.
19 Ing basa Indo-Eropa, Meiler (ing Zulaeha, 2010: 31) ngandharaken bilih dialek boten saged katemtokaken kanthi pesthi kejawi dipuntemtokaken adhedhasar sistem fonetis-fonologis, morfologis, sintaksis, lan leksikal. Jumbuh kaliyan Guiraud ing Ayatrohaedi (ing Zulaeha, 2010: 31) ngandharaken bilih wonten gangsal werni titikan prabeda dialek. Gangsal prabeda menika dipunandharaken kados mekaten: a) Prabeda fonetik Guiraud (ing Zulaeha, 2010: 31). Prabeda menika wonten ing ngelmu fonologi lan padatanipun penutur dialek utawi basa menika boten mangretos wontenipun prabeda menika, kados ta: Basa Jawi Standar Dialek Surabaya Makna [durUŋ] [dorUŋ] "dereng" [rukUn] [rokUn] "rujuk malih" [urIp] [orIp] "gesang" b) Prabeda semantik, inggih menika kariptaning tembung-tembung enggal adhedhasar prabeda fonologis utawi ewah-ewahaning wujud lan wujud tembung ingkang beda. Ing kawontenan menika padatanipun sinartan ewahing makna tembung kasebut. Geseran utawi ewah-ewahan kasebut wonten kalih jinis, inggih menika sinonimi lan homonimi. Sinonimi kasebut ugi tembung ingkang memper utawi padha, tegesipun inggih menika peparinging nama utawi panandha ingkang beda kangge samukawis basa Jawi utawi patandha ingkang sami ing papan ingkang beda. Kados ta, [siyəm] basa Jawi Kudus, [jipaŋ] basa Jawi Semarang kaliyan [jəpan] basa Jawi Standar. Geseran ingkang dipunwatani homonimi
20 inggih menika maringi nama ingkang sami kangge bab ingkang beda ing saperangan papan ingkang beda. Kados ta [mari] basa Jawi Solo ingkang ateges "dhangan" kaliyan [mari] basa Jawi Malang kangge konsep "bibar/ sampun". c) Prabeda onomasiologis ingkang nedahaken nama ingkang beda adhedhasar setunggal konsep ing mapinten-pinten papan ingkang beda Guiraud (ing Zulaeha, 2010: 33). Tuladhanipun ngrawuhi adicara genduren, ing saperangan tlatah basa Jawi tartamtu mastani [kajatan], menika awit pamanggih bilih para tamu awit wontenipun hajat lan para tamu rawuh kanthi paring donga pangestu supados hajatipun ingkang kagungan kersa tansah kajangkung. Ewa dene ing papan sanes kasebut [kondaŋan]. Menika amargi para tamu sami ngrawuhi adicara menika awit dipunundang. Dados, prabeda menika awit bedanipun sudut pandang ingkang dipunginakaken kangge negesi prastawa utawi kadadosan ingkang lumampah. d) Prabeda semasiologis minangka kosok wangsulipun saking prabeda onomasiologis, inggih menika peparinging nama ingkang sami kangge mawarni- warni konsep ingkang beda, Guiraud (ing Zulaeha, 2010: 34) tuladhanipun, tembung randha lan ngukur ing basa Jawi. Tembung randha [rͻnḍͻ], ingkang tegesipun (1) priyantun estri ingkang boten kagungan semah, (2) priyantun estri ingkang sampun boten kagungan jodho utawi dipuntilar semahipun, (3) nama salah satunggaling tetedhan ingkang asalipun saking tela. Tembung ngukur, [ŋukU r] ingkang tegesipun (1) ngetang tebihipun kitha A lan kitha B; ngetang
panjang kain utawi ngetang wiyaripun siti, (2) ngukur kulit utawi perangan badan ingkang kraos gatel utawi sasmitanipun priyantun ingkang mangu-mangu. e) Prabeda morfologis, ingkang winates wontenipun sistem tata basa ingkang wonten gayutipun dening frekuensi morfem-morfem ingkang beda, dening kaginanipun ingkang caket, dening wujud fonestisipun, dening daya raosipun, lan dening pawadan sanesipun Guiraud (ing Zulaeha, 2010: 34). Tuladhanipun, ponakan kaliyan keponakan "putra saking sedherek tunggal bapak kaliyan ibu" wontenipun ater-ater ke- ingkang asalipun saking basa Indonesia konfiks {ke-/-an} penominalan utawi kangge pambeda. Ing basa Jawi baku dipunginakaken ponakan. Miturut pamanggihipun para winasis ing nginggil saged dipunpendhet dudutan. Dudutanipun inggih menika bilih dialek inggih menika variasi basa ingkang wonten gayutipun kaliyan tlatah utawi papan geografis. Dialek ingkang wonten gayutipun kalian papan geografis ugi asring kasebut dialek geografis. 4. Basa Jawi Standar Miturut Wedhawati (2006: 13) Basa Jawi dialek Standar dipunginakaken ing tlatah Yogya lan Solo. Pramila asring dipunsebut dialek Yogya-Solo. Dialek Standar menika kanthi ewah-ewahan isiolek, ugi dipunginakaken ing tlatah saindenging Ngayogyakarta, kados ta Purworejo, Magelang, Temanggung, saha saperangan kabupaten ing Surakarta, kados ta Klaten, Karanganyar, Sukoharjo, Wonogiri. 21
Minangka dialek ingkang dipunginakaken ing tengahan, dialek standar gadhah wilayah antara utawi wilayah peralihan. Tlatah peralihan ing iring wetan wonten ing Pacitan, Madiun, saha Grobogan; tlatah peralihan iring kilen ing saindhenging Prembun, Wonosobo, lan Banjarnegara. Wedhawati (2006: 14-17) ugi ngandharaken bilih wontenipun kekhasan lingual ing basa Jawi Standar. Kekhasan menika awujud tata swara utawi kawastanan fonetik, struktur utawi kawastanan gramatikal, lan kosa kata utawi kawastanan leksikon. Wondene, saben kekhasan kala wau saged kawawas kala wau ing ngandhap menika. a) Kekhasan Tata Swara (Fonetik) Dialek Standar Dialek Standar gadhah enem fonem vokal lzan tiga likur fonem konsonan. Minangka setunggal dialek, fonem dialek Standar nedahaken kekhasan menawi katandhingaken kaliyan dialek sanesipun. Kekhasan fonem menika kaperang dados kalih, inggih menika kekhasan fonem vokal lan fonem konsonan. 1) Kekhasan Fonem Vokal Ing basa Jawi Standar menika wonten kekhasan fonem vokal. Kekhasan fonem vokal menika dipundadosaken ciri mirunggan basa Jawi Standar menawi katandhingaken kaliyan dialek sanesipun. Kekhasan fonem vokal ingkang wonten ing basa Jawi Standar, kaandharaken ing ngandhap menika. 22
(a) Fonem /i/ ingkang mapan wonten ing suku ultima (suku pungkasan) katutup kaucapaken [I], ananging ing dialek sanesipun kaucapaken [i] (ing dialek Banyumas} utawi [ä] (ing dialek Pesisir Utara-Tengah]. (b) Fonem /u/ ingkang mapan ing suku ultima katutup kaucapaken [U], ananging ing dialek sanesipun kaucapaken [u] (ing dialek Banyumas) utawi [ͻ] (ing dialek Pesisir Utara-Tengah). (c) Fonem /a/ ingkang mapan ing suku ultima katutup kaucapaken [a], dene ingkang mapan ing suku ultima kabikak kaucapaken [ͻ]. Ing dialek sanes fonem menika kaucapaken (1) [a] ing dialek Banyumas, sae mapan ing ultima menapa ing penultima lan (2) [ͻ] ing dialek Pesisir Utara-Tengah, sae mapan ing ultima menapa ing penultima. Kekhasan dialek ing nginggil saged dipunpriksani ing tuladha ngandhap menika. Tabel 1: Tuladha Kekhasan Fonem Vokal Basa Jawi Standar Fonem Ortografi /i/ /u/ /a/ Getih Abuh Lenga Kancamu Dialek Standar [ghətIh] [abhUh] [ləŋͻ] [kancamu] Dialek Banyumas [ghətih] [abhUh] [ləŋͻ?] [kancane kowε?] Dialek Pesisir Utara-Tengah [ghətεh] [abhUh] [ləŋͻ] [kͻncͻmu] Gloss Rah Abuh Lisah Kanca panjenengan 2) Kekhasan Fonem Konsonan 23
Kekhasan fonem konsonan ingkang wonten ing dialek Standar inggih menika fonem /p/, /t/, /k/, lan /?/ menawi katandhingaken kaliyan dialek Banyumas, lan fonem /w/, /m/, /h/ menawi katandhingaken kaliyan dialek Surabaya. Andharan saged dipuntingali ing ngandhap menika. (a) Fonem /p/ ingkang mapan wonten ing pungkasan tembung kaucapaken /b/ ing dialek Banyumas. (b) Fonem /k/ ingkang mapan wonten ing pungkasan tembung kaucapaken /g/ ing dialek Banyumas. (c) Fonem /?/ ingkang mapan wonten ing pungkasan tembung kaucapaken /k/ ing dialek Banyumas. (d) Fonem /t/ ingkang mapan wonten ing pungkasan tembung kaucapaken /d/ ing dialek Banyumas. (e) Fonem /w/ ingkang mapan wonten ing wiiwtan tembung kaucapaken /wh/ ing dialek Surabaya. (f) Fonem /m/ ingkang mapan wonten ing wiiwtan tembung kaucapaken /mb/ ing dialek Surabaya. (g) Fonem /h/ ingkang mapan ing pungkasan tembung ical ing dialek Surabaya. Tabel 2: Tuladha Kekhasan Fonem Konsonan Basa Jawi Standar Fonem Sebab /p/ Godhog /k/ Pundhak /?/ Lemut /t/ /w/ Wolu Ortografi Dialek Standar [səbhap] [gͻḍͻk] [puna?] [ləmUt] [wͻlu] Dialek Banyumas [səbhab] [gͻḍͻk] [pundhak] [ləmUt] [whͻlu] Gloss Sebab Godhog Pundhak Lemut Wolu 24
/m/ /h/ Mlayu Ambah [mlayu] [ambhah] [mhlayu] [ambha] Mlajer Jajah b) Kekhasan Gramatikal Dialek Standar Basa Jawi dialek Standar gadhah afiks (wuwuhan) inggih menika prefiks (ater-ater), infiks (seselan), sufiks (panambang) lan konfiks (wuwuhan bebarengan). Menawi dipuntingali saking proses afiks (wuwuhan) nedahaken prabeda menawi katandhingaken kaliyan dialek sanesipun. Prabeda kala wau inggih menika ater-ater ing dialek Standar inggih menika {pa-, paN-, pi-, pra-, pri-, sa-/ se-, ka-/ ke-, mer-, N- , tak-, kok-, kuma-, kapi-, mi-}. Ater-ater ingkang nedahaken prabeda kaliyan dialek sanesipun inggih menika {tak-/ dak, kok-}. Saben tuladha ater-ater {tak-/ dak, kok-} saged kawawas ing ngandhap menika. Tabel 3: Tuladha Kekhasan Ater-ater (Prefiks) Dialek Standar Prefiks {tak-/ dak-} {kok-} Dialek Standar [ta?/da?tuku] [kͻ?tulUŋ] Dialek Banyumas [təktuku] [dituluŋI kowε] Dialek Pesisir Utara-Tengah [ta?tuku] Gloss Dipunpundhut panjenengan [mͻ?/ mbͻ?tulUŋ] Dipuntulung panjenengan Seselan utawi infiks ing dialek Standar wonten kalih, inggih menika {-in-} lan {-um-/ -em-}. Seselan menika boten nedahaken prabeda menawi katandhingaken 25
26 kaliyan dialek sanesipun. Tegesipun bilih seselan ing dialek Standar sami kaliyan seselan ing dialek sanesipun. Panambang utawi sufiks ing dialek Standar, inggih menika {-an, -ku, -mu, -é/ né-, -a, -i, -(a)ké, -en, -na, -ana}. Satuan ukuran jumlah, inggih menika {-iji, -las/ - welas, -puluh/ -jinah, -likur, -atus, -ewu, -yuta, kaping/ ping}. Panambang ingkang nedahaken prabeda menawi katandhingaken kaliyan dialek sanes inggih menika {- (a)ké, -na, -mu}. Tuladha andharan ing nginggil saged kawawas ing ngandhap menika. Tabel 4: Tuladha Kekhasan Panambang (Sufiks) Dialek Standar Sufiks {-a(ké} {-na} {-mu} Dialek Standar [ghambharak(a)k e] [tulIsnͻ] [ibhumu] Dialek Banyumas [ghambharak(a)kə] [tulisna?/ tuliskən] [ibhune kowε] Dialek Pesisir Utara-Tengah Gloss [ghambharak(a)ke] Nggambarak [tulIsnͻ] en Nyerataken [ibuəm] Ibu panjenengan Konfiks ing basa Jawi inggih menika {paN-/-an-, pi-/-an, ka/-an, pra-/-an, N-/- i, N-/-(a)ké, N-/-a, N-/-an, mi- -i, tak-/(a)ké-/né-, tak-/-i, kok-/(a)ké-, kok-/-i, di-/- (a)ké, di-/-i, di-/-ana, ke-/-a, ka- -ana, ka-/-na, ka-/-(a)ké, ka-/-an, ke-/-en, kami-/-en, - in-/-an, -in-/-(a)ké, -in-/-ana, -in-/-na, -in-/-é, sa-/-é}. Prabeda ingkang nedahaken kebersisteman ing wuwuhan (prefiks) saha panambang (sufiks) ugi ing konfiks. Tuladhanipun, panambang {-(a)ké} ing dialek Standar ingkang dados {-(a)ken} ing dialek Banyumas ugi ing wuwuhan bebarengan, tuladhanipun wuwuhan bebarengan {-di/-(a)ké} ing dialek Standar dados {-di/-(a)ken} ing dialek Banyumas.
27 Tabel 5: Tuladha Kekhasan Konfiks Dialek Standar Konfiks {tak-/- (a)ké} {kok-/- ana} Dialek Standar [ta?bhalεk?ake] [kͻ?dhεlεhnͻ] Dialek Banyumas [ta?bhalεk?akən] [dhidhεlεhkənmari ŋkowe] Dialek Pesisir Utara-Tengah [takbhalekake] [kͻkdhεlεhnͻ] Gloss Panjenengan kunduraken Panjenengan sukakaken Miturut Sasangka (2001: 75) wuwuhan bebarengan utawi konfiks kaperang dados kalih, inggih menika wuwuhan bebarengan rumaket lan wuwuhan bebarengan tan rumaket. Wuwuhan bebarengan rumaket inggih menika wuwuhan ingkang mapan wonten ing tembung lingga kanthi rumaket utawi serentak. Ingkang dipunmaksud rumaket inggih menika ater-ater lan panambang kedah kaimbuhaken ing tembung lingga kanthi sesarengan, boten saged kapethil-pethil utawi boten saged kapisah- pisah. Wuwuhan rumaket menika ugi kasebut konfiks. Wuwuhan sesarengan ing basa Jawi inggih menika {ka-/-an}, {ke-/-en}, {pa-/-an}, {paA-/-an}, lan {pra-/-an}. Gegayutan bab basa Jawi minangka basa baku, Kartomihardjo (1981: 61) ngandharaken bilih basa baku sejatosipun boten sanes inggih salah setunggalipun variasi utawi dialek ingkang dipunakeni dening sedaya masarakat ingkang ngginakaken variasi menika. Basa baku limrah kaginakaken ing kawontenan resmi ingkang padatanipun ing sesambetan formal, inggih menika sesambetan ingkang boten akrab. Miturut Adisumarto (1993: 37) basa baku inggih menika basa utawi dialek ingkang sampun dipuntampi dipunangge ing kawontenan resmi.
Jumbuh kaliyan pamanggihipun Chaer (2006: 4) ingkang dipunmaksud basa baku inggih menika salah setunggalipun ragam basa ingkang dipundadosaken pokok, dhasar ukuran utawi standar. Ragam basa menika asring dipunangge ing. a) Komunikasi resmi, inggih menika ing serat resmi, serat dinas, pengumuman- pengumuman ingkang dipunwedalaken instansi resmi, perundang-undangan, penanaman, lan peristilahan resmi, lsp. b) Wacana teknis, kados ta ing lapuran resmi, karangan ilmiah, buku pasinaon, lsp. c) Pangandikan ing ngajengipun priyantun kathah, kados ta ing ceramah, kuliah, khotbah, lsp. d) Pangandikan kaliyan priyantun ingkang dipunurmati, dipunajeni, lsp. Saking andharan ing ngingggil saged dipunpundhut dudutan. Dudutanipun inggih menika basa baku priyantun Jawi inggih menika Basa Jawi Standar, amargi basa menika ingkang langkung alus menawi katandhingaken kaliyan dialek basa Jawi sanesipun, lan jumbuh kaliyan pandom basa Jawi ingkang wonten. Ing panaliten menika basa Jawi Standar dipunginakaken srana tetandhingan kaliyan basa Jawi dialek Surabaya ingkang kaginakaken ing kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. 5. Basa Jawi Dialek Surabaya Dialek Surabaya utawi asring kawastanan basa Suroboyoan inggih menika salah setunggalipun dialek basa Jawi ingkang dipunlesanaken ing Surabaya lan sakiwa tengenipun. Dialek menika ngrembaka lan dipunginakaken dening masarakat 28
29 Surabaya lan sakiwa tengenipun. Menawi kawawas saking struktural basa, basa Suroboyoan saged winastan basa ingkang paling kasar. Sinaosa mekaten, basa alus taksih dipunginakaken dening saperangan priyantun Surabaya minangka wujud urmat dhateng priyantun sanes. Ananging panganggening basa Jawi alus (madya ngantos krama) ingkang kaginakaken ing Surabaya boten sealus basanipun priyantun Jawa Tengah menapa mailh menawi katandhingaken kaliyan basanipun priyantun Ngayogyakarta lan Surakarta. Watesing tlatah panganggenipun dialek Suroboyoan kinten-kinten ngantos tlatah kidul Perak (Kab. Jombang ngantos Tanjung Perak ing Surabaya). Tlatah Perak ler taksih ngginakaken dialek Surabaya, dene Perak kidul sampun ngginakaken dialek kilenan. Malang (saperangan daerah ing tlatah Kabupaten lan kitha Malang ugi ngginakaken dialek Surabaya). Tlatah saleripun Madura, saperanganipun priyantun Madura saged ngginakaken dialek menika kanthi sae. Tlatah kilen inggih menika talatah Gresik, talatah Lamongan. Perangan wetan dereng dipunmangretos kanthi pesthi, ananging ing sadawanipun pesisir tengah Jawa Timur, (Pasuruan, Probolinggo ngantos Banyuwangi) dialek menika ugi kathah dipunginakaken. jawa.html?m=1.) Priyantun Surabaya asring ngginakaken partikel rek minangka ciri mirunggan piyambakipun. Partikel menika saking tembung arek, ing dialek Surabaya minangka gantosipun tembung bocah "anak" ing basa Jawi Standar. Partikel sanes inggih
30 menika sih [sih] ing basa Indonesia sami kaliyan partikel sih [sIh] ing dialek Surabaya. Priyantun Surabaya ugi asring ngucapaken tembung titip dipunucapaken [tItIp], /i/ dipunucapaken [I] lan tembung tutup dipunucapaken [totUp], /u/ dipunucapaken kados [o] ing tembung soto. Kejawi saking menika, vokal asring dipundamel hambat, kados ta tembung kaya asring dipunucapaken [kͻyͻ?] tinimbang [kͻyͻ] lan tembung bisa asring dipunucapaken [isͻ?] tinimbang [isͻ]. Padatan sanes ing madyaning penutur dialek Surabaya inggih menika menawi mahyakaken konsep nyangetaken. Penutur dialek Surabaya ngginakaken penekanan ing tembung lingganipun tanpa dipunwuwuhi tembung sanget "temen" ananging kanthi ewah-ewahan vokal tunggal dados vokal rangkep. Tuladhanipun kados ta, panas sanget asring kaucapaken puanas, pedhes sanget kaucapaken puedhes, enak sanget kaucapaken uenak utawi suedhep. Kejawi saking menika, ciri sanes saking dialek Surabaya inggih menika nalika ndhawuhi ngginakaken tembung kriya kanthi pungkasan panambang -na ingkang memper kaliyan panambang -ke ing basa Jawi Standar. Tuladhanipun: "Uripna (Jawi Standar: urip-ke) lampune!". Miturut Adipitoyo, dkk (1999: 2) panaliten bab basa Jawi dialek Surabaya sampun kathah ingkang nglampahi. Menika nedahaken agengipun kawigatosaning para winasis tumrapipun basa Jawi dialek Surabaya. Ugi nedahaken keunikan lan/
utawi kemenarikan basa Jawi dialek Surabaya minangka basa ragam regional lan/ utawi basa sub standard, sae menika kawawas saking bab struktur menapa sanesipun. Ciri mirunggan basa Jawi dialek Surabaya menika ugi kaandharaken dening Wedhawati (2006: 22). Piyambakipun ngandharaken bilih basa Jawi dialek Surabaya menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar nedahaken ciri mirunggan, paling boten ing bab fonetis saha gramatikalipun. Andharanipun saged kawawas ing ngandhap menika. a) Ciri Mirunggan Fonetis Ciri mirunggan fonetis dialek Surabaya, inggih menika kawawas ing prabedaning cacahipun vokal, wontenipun korespondensi swanten ing saperangan tlatah pangangge dialek Surabaya, lan pengicalan fonem /w/ ing wiwitan tembung. 1) Ing saperangan tlatah pangangge dialek Surabaya, kados ta Gresik, Pasuruan, Surabaya, Sidoharjo dipuntemahi wolung fonem vokal, inggih menika /a/, /i/, /u/, /e/, /o/, /ͻ/, /ə/, /ε/. Menika jumbuh kaliyan pasangan minimal /amba/ [ͻmbͻ] "wiyar" lan amba [ambah] "jajah" lan /kabe/ [kabe] "kaluwarga berencana" lan /kabeh/ [kabeh] "sedaya". 2) Wontenipun korespondensi swanten [eh] kaliyan [Ih] kados ta "mulih" ateges kundur ingkang dados [muleh] lan [mulIh] sarta [oh] kaliyan [Uh] kados ta abuh ingkang dados [aboh] lan [abUh] ing tlatah Tuban lan Bojonegoro. 31
3) Wontenipun pengicalan fonem /w/ ingkang wonten ing wiwitan tembung ing saperangan pangangge kados ta tembung wetan dados [ətan], weruh dados [ərU(h)] utawi [əro(h)] lan wutuh dados [utU(h)]. b) Ciri Mirunggan Gramatikal Ciri mirunggan gramatikal ing dialek Surabaya, menawi dipuntandhingaken kaliyan dialek Standar inggih menika ngengingi tataran morfologi lan sintaksis. Ciri mirunggan sintaksis ngengingi ciri mirunggan struktur frasa lan ukara. Ciri mirunggan menika padatanipun dipunangge namung ing tlatah pangangge dialek Surabaya. Ciri mirunggan ingkang mbedakaken dialek Surabaya menawi katandhingaken kaliyan dialek sanesipun saged dipuntingali ing ngandhap menika. 1) wontenipun afiks {-(n)em} minangka panandha milik persona II, 2) wontenipun afiks {-leh} minangka panandha imperative, 3) wontenipun wujud "tik" minangka panandha verba pasif lan kata depan, 4) wontenipun wujud dwi purwa saperangan ingkang nedahaken makna "ngginakaken", lan 5) wontenipun pemosesifan kanthi pola pronominal posesif ingkang nglangkungi nomina, tuladhanipun sunanak "anak kula", sunoma "griya kula". Tabel 6: Prabeda Ciri Mirunggan Gramatikal ing Basa Jawi Standar lan Dialek Surabaya Prefiks Dialek Surabaya Dialek Standar Gloss {-(n)em} Kalungem Kalungmu Kalung panjenengan 32
{-leh} {-tik} {tik} Dwipurwa Gegelung Bakarleh Tiksapu Tikoma Bakaren Disapu Ning omah Gelungan Ndhawuhi supados mbakar Ndhawuhi supados nyapu Wonten dalem Gelungan Ciri mirunggan ing tataran ukara ing dialek Surabaya kawawas ing pandhapukipun struktur pasif kaliyan lakon persona I utawi II. Ing dialek Surabaya pemasifan katindakaken kanthi struktur di-V (ambèk) + pronominal persona I utawi II. Ing dialek Standar pemasifan katindakaken kanthi struktur tak-V utawi kok-V. Tuladhanipun ing ngandhap menika. Tabel 7: Prabeda Ciri Mirunggan Sintaksis ing Basa Jawi Standar lan Dialek Surabaya Struktur Sintaksis Dialek Surabaya di-V ambek aku Wit gedhang dipekul ambek aku. di-V ambek kowe Wit gedhang dipekul ambek kowe. Dialek Standar Wit gedhang takpikul. Wit gedhang kokpikul. Glos "Wit pisang kula pikul" "Wit pisang dipunpikul panjenengan" Dene miturut Soetoko dkk. (1984: 18) latar belakang penutur, daerah asal, saged kawawas cetha saking panandhanipun. Panandha menika kawawas saking proses ewah-ewahan wujud satuan lingualipun, inggih menika saged dipuntingali saking proses fonologis, morfologis, lan leksikal ingkang dipunginakaken ing pangandikan saben dintenipun dening pangangge dialek kasebut. Andharan saben prosesipun saged kawawas ing ngandhap menika. a) Proses Fonologis 33
Fonologi ing basa Inggris kasebut phonology, dene ing basa Jawi kasebut widya tembung, inggih menika ngelmu lingusitik ingkang nyinau swanten basa. Basa inggih menika salah setunggal kajian kados pundi struktur lan fungsi swanten ingkang wonten ing basa-basa fonologi kaperang dados fonetik dan fonemik (Nurhayati lan Siti Mulyani, 2006: 28-29). Fonetik inggih menika nyinau kados pundi indra pangandikan manungsa kangge ngendika anggenipun ngasilaken swanten basa, kados pundi hakikat swanten kasebut (ing bab menika kados pundi frekuensinipun, intensitasipun lan timbrenipun), lan kados pundi kedhering udara minangka swanten basa ingkang dipuntampi dening indra pamireng manungsa. Prabeda ing proses fonologis kaperang dados kalih. Kalih perangan ing proses fonologis inggih menika aksara swara (vokal) lan aksara konsonan. 1) Vokal (Aksara Swara) Vokal saged ugi winastan aksara swara. Prabeda ing perangan vokal kaperang dados fonem /i/ kaucapaken [I], fonem /u/ kaucapaken [o] lan ewahing fonem tunggal dados fonem rangkep. Andharanipun saged kawawas ing ngandhap menika. i) Fonem /i/ Kaucapaken [I] Tabel 8: Tuladha Fonem Vokal /i/ Kaucapaken [I] Basa Jawi Standar sithik [siṭI?] wiwit [wiwIt] dhisik [ḍisI?] Dialek Surabaya [sIṭI?] [wIwIt] [IsI?] Makna Sekedhik Lekas Langkung rumiyin 34
Saking tabel 8 saged kawawas bilih ing proses fonologis wonten prabeda pelafalan dialek Surabaya menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Tuladhanipun inggih menika tembung sithik [siṭI?] "sekedhik", wiwit [wiwIt] "lekas", lan dhisik [ḍisI?] "langkung rumiyin" ing basa Jawi Standar, dipunlesanaken [sIṭi?] [wIwIt], lan [IsI?] ing dialek Surabaya. Saking andharan ing nginggil nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya kanthi titikan ewah-ewahan vokal /i/ kaucapaken dados [I]. ii) Fonem /u/ Kaucapaken [o] Tabel 9: Tuladha Fonem Vokal /u/ Kaucapaken [o] Basa Jawi Standar luwih [luwIh] durung [durUŋ] umum [umUm] Dialek Surabaya [lowIh] [dorUŋ] [omUm] Makna Langkung Dereng Adat sabenipun Saking tabel 9 saged kawawas bilih ing proses fonologis wonten prabeda pelafalan dialek Surabaya menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Tuladhanipun inggih menika tembung luwih [luwIh] "sekedhik", durung [durUŋ] "dereng", lan umum [umUm] "padatan" ing basa Jawi Standar, dipunlesanaken [lowIh], [dorUŋ], lan [omUm] ing dialek Surabaya. Saking andharan ing nginggil nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya kanthi titikan ewah-ewahan vokal /u/ kaucapaken dados [o]. 35
iii) Ewahing Fonem Tunggal Dados Fonem Rangkep Tabel 10: Ewahing Fonem Tunggal Dados Fonem Rangkep Basa Jawi Standar cilik [cilI?] ciyut [ciyUt] dawa [dͻwͻ] Dialek Surabaya [cuwilI?] [cuwiyUt] [duwͻwͻ] Makna Alit sanget Ciyut sanget Panjang sanget Saking tabel 10 saged kawawas bilih ing proses fonologis wonten prabeda pelafalan dialek Surabaya menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Prabedanipun inggih menika wontenipun ewah-ewahan vokal tunggal dados vokal rangkep utawi diftong ing dialek Surabaya. Diftong inggih menika vokal ingkang cacahipun kalih ingkang beda wujudipun lan mapan ing salah setunggalipun wanda (Sasangka, 2001: 8). Tuladhanipun inggih menika tembung [cuwilI?] "alit sanget", [cuwiyUt] "ciyut sanget", lan [duwͻwͻ] "wetan" ing basa dialek Surabaya, dene ing basa Jawi Standar dipunlesanaken biasa [cilI?], [ciyUt], lan [dͻwͻ] amargi basa Jawi Standar boten gadhah diftong. Diftong kala wau dados ciri mirunggan dialek Surabaya lan ginanaipun kangge nyangetaken surasaning tembung. 2) Konsonan Proses fonologis ingkang kaping kalih inggih menika ngengingi aksara konsonan. Prabeda ing perangan konsonan inggih menika icalipun fonem /w/ ing wiwitanipun tembung lan wuwuhan konsonan /?/ ing pungkasaning tembung. Andharanipun saged kawawas ing ngandhap menika. 36
37 i) Icalipun Fonem /w/ ing Wiwitanipun Tembung Tabel 11: Icalipun Fonem /w/ ing Wiwitanipun Tembung Basa Jawi Standar weruh [wərUh] wutuh [wutUh] wetan [wetan] Dialek Surabaya [ərUh] [utUh] [etan] Makna Priksa Wetah Wetan Saking tabel 11 saged kawawas bilih ing proses fonologis wonten prabeda pelafalan dialek Surabaya menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Tuladhanipun inggih menika tembung weruh [wərUh] "priksa", wutuh [wutUh] "wetah", lan wetan [wetan] "wetan" ing basa Jawi Standar, dipunlesanaken [ərUh], [utUh], lan [etan] ing dialek Surabaya. Saking andharan ing nginggil nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya kanthi titikan icaling fonem /w/ ing wiwitaning tembung. ii) Wuwuhan Konsonan /?/ ing Pungkasaning Tembung Tabel 12: Wuwuhan Konsonan /?/ ing Pungkasaning Tembung Basa Jawi Standar melu [mεlu] kaya [kͻyͻ] biyen [biyεn] Dialek Surabaya [mεlo?] [kͻyͻ?] [biyε?] Makna Ndherek Kados Rumiyin Saking tabel 12 saged kawawas bilih ing proses fonologis ing perangan konsonan wonten prabeda pelafalan dialek Surabaya menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Tuladhanipun inggih menika tembung melu [mεlu] "ndherek", kaya [kͻyͻ] "kados, lan biyen [biyεn] "rumiyin" ing basa Jawi Standar, dipunlesanaken [mεlo?], [kͻyͻ?], lan [biyε?] ing dialek Surabaya. Saking andharan
ing nginggil nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya kanthi titikan wuwuhan fonem konsonan /?/ ing pungkasaning tembung. b) Proses Morfologis Mulyana (2007: 6) ngandharaken bilih morfologi inggih menika cabang nglemu lingustik (ngelmu basa) ingkang nyinau bab pandhapuking tembung, ewahing tembung, lan dampak ewahing tembung tumraping makna lan kelas tembung. Bakunipun morfologi inggih menika tembung sinartan pandom pandhapuking saha ewahipun. Awit saking menika, morfologi saged kasebut tata tembung. Prabeda antawisipun basa Jawi Standar kaliyan dialek Surabaya ing proses morfologis ingkang salajengipun, inggih menika afiksasi. Afiksasi menika ing antawisipun prefiksasi (ater-ater), konfiksasi (wuwuhan bebarengan), lan reduplikasi (rangkep). Pirembagan kaandharaken ing ngandhap menika. Tabel 13: Tuladha Prabeda Proses Morfologis ing Basa Jawi Standar kaliyan Dialek Surabaya Aspek Basa Jawi Standar Dialek Surabaya Makna Ater-ater Panambang Wuwuhan bebarengan {ke-} {-e} {ng- + -i} nuwun [nuwUn] liyane [liyane] marahi [marahi] kesuwun [kəsowUn] liyae [liyae] nggarahi [ŋgarahi] Maturnuwun Sanesipun Murugaken Saking tabel 13 saged dipunwawas bilih ing proses morfologis wonten bedanipun antawisipun basa Jawi dialek Surabaya kaliyan basa Jawi Standar. Ingkang sepisan inggih menika ater-ater, tembung nuwun [nuwUn] ing basa Jawi 38
Standar ewah dados kəsowun [kəsowUn] ing basa Jawi dialek Surabaya. Proses morfologisipun {ke-} + suwun= kesuwun [kəsowUn] ingkang ateges "maturnuwun". Tuladha menika nedahaken wontenipun prefiks {ke-}ingkang dados ciri mirunggan dialek Surabaya. Pandhapuking tembung ingkang mbedakaken antawisipun basa Jawi Standar kaliyan dialek Surabaya inggih menika sufiks utawi panambang. Tuladhanipun tembung liyane [liyane] "sanesipun" ing basa Jawi Standar, ewah dados liyae [liyae] "sanesipun" ing dialek Surabaya. Tuladha menika nedahaken bilih wonten prabeda ing perangan panambang antawisipun basa Jawi Standar kaliyan dialek Surabaya. Proses morfologis sanesipun ingkang nedahaken prabeda ing antawisipun basa Jawi dialek Surabaya kaliyan basa Jawi Standar inggih menika ing proses konfiksasi utawi wuwuhan bebarengan. Tuladhanipun tembung marahi [marahi] ing basa Jawi Standar kanthi proses morfologisipun {m-} + warah+ {-i}= marahi "murugaken", ing dialek Surabaya ewah dados nggarahi [ŋgarahi] "murugaken", kanthi proses morfologis {ng-} + gara+ {-i}= nggarai "murugaken". Tuladha tembung ing nginggil kalebet wuwuhan bebarengan tan rumaket. Andharan menika jumbuh kaliyan pamanggihipun Sasangka (2001: 80) bilih wuwuhan bebarengan tan rumaket menika wuwuhan ingkang awujud ater-ater lan panambang ingkang kasambungaken ing tembung lingga boten sesarengan (tidak serentak), nanging setunggal mbaka setunggal. Saking tuladha-tuladha ing nginggil nedahaken bilih wontenipun ewah- ewahan konfiks basa Jawi Standar ing dialek Surabaya. 39
40 c) Proses Leksikal Prabeda saking proses leksikal kaperang dados kalih, sepisan awujud tembung lingga ingkang taksih kaperang sedasa jinis malih. Sedasa jinis lingga menika (1) tembung sesulih, (2) tembung aran, (3) tembung katrangan wektu, (4) tembung kaanan, (5) tembung kriya, (6) tembung ancer-ancer, (7) tembung wilangan, (8) tembung panggandheng, (9) tembung pitakon, (10) partikel pelengkap lan pelunak Wondene leksikal ingkang kaping kalih awujud tembung rangkep. Pirembagan kaandharaken ing ngandhap menika. Tabel 14: Tuladha Prabeda Proses Leksikal ing Basa Jawi Standar kaliyan Dialek Surabaya Wujud Lingga Jinis Sesulih Aran Katrangan wektu Kaanan Basa Jawi Standar kowe [kowe] ager-ager [agər- agər] mau [mau] reget [rəgət] Dialek Surabaya koen [kͻən] godir [gͻdIr] maeng [maəŋ] rusoh [rusͻh] Makna Panjenengan Ager-ager Wau Reged Kriya mati [mati] matek [matε?] Pejah Ancer-ancer nggon [ŋgͻn] ndhek [nḍe?] Wonten Wilangan Panggandheng sepuluh [səpulUh] nganti [ŋanti] sepoluh [səpolUh] sampek [sampε?] Ngantos Sedasa Pitakon Partikel yagene [yͻgene] wae [wae] lapo [lapͻ] ae [ae] Kenging menapa Kemawon Rangkep Dwilingga muring-muring [murIŋ-murIŋ] moring-moring [morIŋ-morIŋ] Duka
41 Prabeda leksikal kasebut kadadosan amargi wontenipun prabeda sudut pandang antawisipun penutur setunggal kaliyan sanesipun. Wujud leksikal kaperang dados kalih wujud, inggih menika tembung lingga saha rangkep. Leksikal awujud lingga ingkang nedahaken tembung sesulih, tuladhanipun ing basa Jawi Standar tembung kowe [kowe] "panjenengan", ing dialek Surabaya limrah kaginakaken tembung koen [kͻən] "panjenengan". Leksikal ingkang nedahaken tembung aran tuladhanipun ing basa Jawi Standar ager-ager [agər-agər] "ager-ager", dene ing dialek Surabaya limrah kaginakaken tembung godir [gͻdIr] "ager-ager". Leksikal ingkang nedahaken katrangan wektu, tuladhanipun kangge nedahaken konsep "wau", ing basa Jawi Standar ngginakaken tembungmau [mau] dene ing dialek Surabaya limrah kaginakaken tembung maeng [maəŋ]. Leksikal ingkang nedahaken tembung kaanan tuladhanipun ing basa Jawi Standar tembung reget [rəgət] "reget", ing dialek Surabaya limrah kagianakaken tembung rusoh [rusͻh]. Leksikal ingkang nedahaken tembung kriya tuladhanipun ing basa Jawi Standar tembung mati [mati] "pejah" kasebut matek [matε?] "pejah" ing dialek Surabaya. Leksikal ingkang nedahaken tembung ancer-ancer tuladhanipun, kangge nyebut konsep "wonten/ ing" basa Jawi Standar ngginakaken nggon [ŋgͻn] "ing", dene ing dialek Surabaya kaginakaken tembung ndhek [nḍe?] "ing". Leksikal ingkang nedahaken tembung wilangan, tuladhanipun tembung sepuluh ing basa Jawi Standar kaucapaken [səpulUh] "sedasa", dene ing dialek Surabaya kaucapaken sepoluh [səpolUh]. Leksikal ingkang nedahaken tembung panggandheng tuladhanipun kangge nyebut konsep "ngantos",
ing basa Jawi Standar kaginakaken tembung nganti [ŋanti] "ngantos", dene ing dialek Surabaya kaginakaken tembung sampek [sampε?] "ngantos". Leksikal ingkang nedahaken tembung pitakon tuladhanipun kangge nyuwun pirsa pawadan ing basa Jawi Standar ngginakaken tembung yagene [yͻgene] "kenging menapa", dene ing dialek Surabaya kaginakaken lapo [lapͻ] "kenging menapa". Ingkang pungkasan leksikal awujud lingga inggih menika partikel, tuladhanipun kangge nyebut "kemawon" ing basa Jawi Standar ngginakaken tembung wae [wae] dene ing dialek Surabaya ngginakaken ae [ae]. Ingkang kaping kalih inggih menika leksikal awujud tembung rangkep. Tuladhanipun ing basa Jawa Standar tembung muring-muring [murIŋ-murIŋ] "duka" kaucapaken moring-moring [morIŋ-morIŋ] "duka" ing dialek Surabaya. Tuladha- tuladha menika nedahaken wontenipun prabeda ing perangan leksikal ing antawisipun basa Jawi Standar kaliyan dialek Surabaya. Saking andharan ing nginggil, lajeng dipunpendhet dudutan. Dudutanipun inggih menika bilih panaliten "Dialek Surabaya ing Salebeting Kempalan Video Youtube Anggitanipun Beauty Vlogger Ini Vindy" menika badhe dipunandharaken proses ewah-ewahan wujud satuan lingual saking proses fonologis, morfologis lan leksikal jumbuh kaliyan pamanggihipun Soetoko dkk. (1984: 18). Pawadanipun amargi pamanggih piyambakipun ingkang langkung jangkep lan jumbuh kaliyan proses ewah-ewahan wujud satuan lingual ingkang badhe kataliti wonten ing video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. 42
43 6. Fungsi Basa Dialek Surabaya Kathah ingkang mastani basa menika pirantos kangge wawan pangandikan, tegesipun pirantos kangge mahyakaken penggalihan, gagasan, konsep, utawi raos pangraos. Ing madyaning masarakat bangsa Indonesia wonten atusan basa daerah sinartan dialekipun. Wonten ugi basa asing ingkang dipunsinau malah kepara dipunangge kangge sesambetan kaliyan bangsa sanes, kados ta basa Inggris, basa Arab, basa Jerman, basa Perancis, basa Jepang lan basa Walandi. Miturut Soeparno (1993: 5) fungsi umum basa inggih menika minangka pirantos komunikasi sosial. Ing madyaning bebrayan ageng wonten komunikasi utawi sesambetan antawisipun masarakat, awit saking menika dipunbetahaken salah setunggalipun sarana ingkang winastan basa. Saben masarakat sampun mesthi gadhah lan ngginakaken pirantos komunikasi sosial kasebut. Fungsi basa miturut Halliday (1973) ingkang dipunpethik dening Sadtono (ing Pateda: 1990: 83-84) wonten pitung fungsi basa, inggih menika. 1. Fungsi Instrumental (instrumental) utawi direktif inggih menika fungsi basa mligi kangge panganggenipun basa ingkang murugaken wontenipun kawontenan tartamtu. Adhedhasar teori ingkang dipunangge saged dipunpundhut dudutan jinis fungsi instrumental saha titikanipun kados ing ngandhap menika. a. Ndhawuhi, ingkang titikanipun miturut ngginakaken tembung ingkang kawuwuhan panambang {-a}, {-na}, {-en}, lsp. Tuladhanipun: "Wacanen layang kabar kae, Di!"
44 b. Awisan, ingkang titikanipun miturut ngginakaken tembung aja, haywa, lsp. Tuladhanipun: "Aja udud ing njero kelas!" c. Nakyinaken, inggih menika fungsi instrumental kanthi titikan ing ukaranipun padatanipun ngginakaken tembung jane, tenan, estu, lsp. Tuladhanipun: "Mau aku weruh Astri ki mangkat sekolah, tenan aku ora ngapusi!" d. Ngrayu, inggih menika fungsi instrumental ingkang memper kaliyan ngerih-erih ananging bedanipun adhedhasar raos tresna. Titikanipun inggih menika ngginakaken tetembungan ingkang milut priyantun sanes kanthi raos tresna. Tuladhanipun: "Aku tresna karo awakmu Nit, aja nesu meneh ya?" e. Ngerih-erih, inggih menika fungsi instrumental kanthi titikan ing ukaranipun wonten tembung-tembung ingkang murugaken raos ayem utawi ngginakaken pitakenan ingkang ngewrat tembung ya, ta, ora usah lsp. Tuladhanipun: "Le, anggone tumbas tas sesuk wae ora apa-apa ya? Ibu arep rewang dhisik." f. Ngajak, ingkang titikanipun miturut ngginakaken tembung ayo, mangga, awi, coba, prayoga lsp. Tuladhanipun: "Ayo diurugi uwuhe iki, supaya ora mambu!" 2. Fungsi Regulatori (regulatory) utawi regulasi, fungsi basa ingkang ngawasi lan ngendhalikaken samukawis prastawa. Fungsi menika ancasipun kangge mahyakaken pasarujukan menapa dene kangge nolak. Titikan ingkang nedahaken fungsi menika mahyakaken pasarujukan inggih menika ngginakaken tembung iya, bener, nggih, lsp. Dene titikan ingkang nedahaken fungsi menika mahyakaken penolakan padatanipun ngginakaken tembung ora, wegah, aja, lsp. Tuladhanipun:
"Iya, aku sarujuk karo panemumu Le.", "Aku wegah yen kon mangan jeruk isuk- isuk." 3. Fungsi representasional (representational), fungsi basa ingkang mengacu kaliyan panganggenipun basa ingkang menyajikan fakta lan pengetahuan, mahyakaken kasunyatan kados ta ingkang kita wawas. Tuladhanipun: "Drijimu isa keperang yen lehmu nganggo peso ora pener, merga kuwi landhep tenan". 4. Fungsi Interaksional (interactional), fungsi basa ingkang mengacu kaliyan panganggenipun basa ingkang ngupadi supados pangandikan tetep wonten lan boten mandheg. Jinis fungsi interaksional saha titikanipun kaandharaken ing ngandhap menika. a. Maturnuwun, inggih menika fungsi interaksional kanthi titikan ngginakaken tembung nuwun, suwun, maturnuwun, lsp. Tuladhanipun: "Nuwun ya Nit wis nggawake bukuku sing keri." b. Sapa aruh, inggih menika fungsi interaksional kanthi titikan ing ukaranipun wonten tembung kados ta, he, mas, mbak, lsp. utawi malah kepara langsung nyebut asmanipun tiyang ingkang dipunsapa menawi sampun Tuladhanipun: "Eh Mas Adi piye kabare? Wis suwe awakedhewe ra ketemu." c. Nawekaken, inggih menika fungsi interaksional kanthi titikan ngginakaken tembung mangga, nyoh, lsp. utawi kadhang kala ngginakaken pitakenan ingkang kapungkasan iya/ ora?. Tuladhanipun: "Sumangga, para tamu kasuwun dhahar saha ngunjuk kanthi mardu mardikaning penggalih." 45 tepang.
5. Fungsi Personal (personal), fungsi kangge mahyakaken penggalihan, kepinginan lan raos pribadi. Jinis fungsi personal saha titikanipun kaandharaken ing ngandhap menika. a. Bungah, menika fungsi personal kanthi titikan ngginakaken tembung-tembung ingkang mahyakaken raos bingah. Tuladhanipun: "Eba bungahe si Endah bisa lulus kuliah kanthi biji A." b. Mangkel, menika fungsi personal kanthi titikan ngginakaken tembung-tembung ingkang mahyakaken raos mngkel. Tuladhanipun: "Pancene bocah nyebahi, sesuk meneh aja ngganggu aku!" c. Cuwa, menika fungsi personal kanthi titikan ngginakaken tembung-tembung ingkang mahyakaken raos kuciwa kados ta, yen, upama, ning, lah, adhuh lsp. Tuladhanipun: "Yen wingi Rika ora kesusu mulih, paling bocahe bisa slamet seka alangan kuwi." d. Seneng, menika fungsi personal kanthi titikan ngginakaken tembung-tembung ingkang mahyakaken raos remen. Tuladhanipun: "Aku seneng klambi warna kuning merga yen peteng tetep melok." 6. Fungsi Heuristik (heuristic), fungsi basa ingakng ancasipun kangge madosi seserepan utawi informasi. Wonten ing pangandikan, asipat nyuwun wangsulan tumraping salah setunggalipun prekawis. Titikanipun fungsi menika ngginakaken tembung-tembung pitakenan kados ta, apa, kepriye, sapa, lsp. Tuladhanipun: "Dhawah kenging menapa Dhik?" 46
47 7. Fungsi Imajinatif (imaginative), fungsi basa ginanaipun kangge ngripta ide ingkang imajinatif, kados ta nganggit paribasan, parikan, geguritan, cerkak lan novel, utawi pangangen-angen ingkang fiktif. Tuladhanipun: "Nek entuk kontrak, aku bisa dadi artis". Adhedhasar pamanggih ingkang dipunandharaken para winasis ing nginggil, saged dipunpendhet dudutan bilih fungsi basa wonten gayutipun kaliyan panganggenipun dialek Surabaya. Fungsi kala wau inggih menika, fungsi instrumental, fungsi representasional, fungsi interaksional, fungsi regulatori, fungsi personal, fungsi heuristik, lan fungsi imajinatif kados dene pamanggihipun Halliday (1973) ingkang dipunpethik dening Sadtono (ing Pateda: 1990: 83-84). Fungsi basa menika ingkang samangkeh badhe kaandharaken ing panaliten "Dialek Surabaya ing Salebeting Kempalan Video Youtube Anggitanipun Beauty Vlogger Ini Vindy" menika, amargi pamanggihipun Halliday ingkang langkung jangkep lan jumbuh kaliyan fungsi basa ingkang wonten ing kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. B. Panaliten ingkang Jumbuh Panaliten ingkang laras kaliyan panaliten menika ingkang katindakaken dening Ibnu Bekti Murnilasari, Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah (PBD), Universitas Negeri Yogyakarta taun 2012. Panaliten Bekti menika kanthi irah-irahan "Dialek Surabaya Dalam Novel Cintrong Paju-Pat Karya Suparto Brata". Saking
wosing panalitenipun Ibnu menika saged dipuntingali bilih laras kaliyan panaliten menika. Bab ingkang sami inggih menika sami-sami ngandharaken proses ewah- ewahan wujud satuan lingual saha fungsi basa dialek Surabaya. Ananging bedanipun bilih subjek panaliten Ibnu menika awujud novel, asesirah Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. Panaliten ingkang jumbuh kaping kalih inggih menika panalitenipun Surya Ayu Septiyanti asesirah "Humor Dialek Jawa Timuran Salebeting Kempalan Video Youtube Anggitanipun Bayu Skak" taun 2014. Panalitenipun Surya menika laras kaliyan panaliten menika menawi dipuntingali saking jinising panaliten saha sumber data. Bab ingkang sami inggih menika sami-sami ngginakaken metode deskriptif. Metode deskriptif inggih menika metode ingkang kawiwitan kanthi ngempalaken data, mantha-mantha data, saha analisis ngolah data. Dene dipuntingali saking sumber data, panalitenipun Surya kaliyan panaliten menika sami-sami ngginakaken kempalan video ing youtube. Ananging bedanipun, panalitenipun Surya ngginakaken kempalan video youtube anggitanipun Bayu Skak. Kajawi saking menika, ingkang dipunrembag ing panalitenipun Surya menika bab jinis, wujud saha fungsi humor ing kempalan video youtube anggitanipun Bayu Skak. Wondene ing panaliten asesirah "Dialek Surabaya Salebeting Kempalan Video Youtube Anggitanipun Beauty Vlogger Ini Vindy" menika, subjek panalitenipun inggih menika video youtube. Objek panalitenipun inggih menika 48
proses ewah-ewahan wujud satuan lingual saha fungsi basa dialek Surabaya salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Ginanipun panaliten ingkang jumbuh tumraping panaliten menika kangge tetandhingan asiling panaliten menika kaliyan panaliten-panaliten ingkang nate katindakaken saderengipun. Kajawi saking menika, panaliten menika dipunajab asung sumbang sih tumrap ngrembakaning ngelmu Sosiolingustik. C. Nalaring Panaliten Sosiolingusitik inggih menika salah setunggalipun ngelmu lingusitik ingkang nyinau bab basa ing salebetipun masarakat, kalebet pandhapuking unsur basa, struktur, lembaga sosial, saha proses sosial ing masarakat. Awit latar belakang penutur basa ingkang beda-beda (heterogen) lan awit kathahipun kegiatan interaksi sosial ingkang sami katindakaken, murugaken wontenipun variasi basa. Soeparno (1993: 55) ngandharaken jinising variasi basa, inggih menika dialek, idiolek, kronolek, variasi kultur, sosiolek, lan fungsiolek. Salah setunggalipun tuladha variasi basa inggih menika dialek Surabaya. Dialek Surabaya utawi asring kawastanan basa Surabayoan inggih menika salah satunggaling dialek basa Jawi ingkang ngrembaka saha dipunginakaken dening masarakat ing tlatah Surabaya sakiwa tengenipun. Salah setunggalipun pangangge variasi basa mliginipun dialek Surabaya inggih menika beauty vlogger Ini Vindy. Padatanipun para beauty vlogger utawi tiyang ingkang damel video nuladhani caranipun maes, ngandharaken ngginakaken variasi basa. Variasi basa ingkang asring 49
dipunginakaken beauty vlogger umumipun inggih menika basa Indonesia lan basa Inggris. Ananging, beauty vlogger saking Malang, Jawa Timur, inggih menika Ini Vindy kangge ngandharaken caraning maes ing video youtube anggitanipun, piyambakipun ngginakaken basa Jawi dialek Surabaya minangka salah setunggalipun variasi basa. Awit saking Ini Vindy anggenipun ngandharaken beda kaliyan beauty vlogger sanesipun, inggih menika ngginakaken variasi basa Jawi dialek Surabaya, pawadan menika murugaken kawigatosaning pamiyarsa. Kawigatosan menika tuwuh amargi basa ingkang dipunginakaken menika beda kaliyan basa ingkang dipunangge pawicantenan ing saben dintenipun, mliginipun ing tlatah Ngayogyakarta, Jawa Tengah saha sanesipun. Dialek menika gadhah ciri mirunggan menawi dipuntandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Ciri mirunggan menika dipuntingali saking proses ewah-ewahan wujud satuan lingual inggih menika, proses fonologis, morfologis, saha leksikal. Fungsi basa salah setunggalipun inggih menika kangge srana interaksi saha pawicantenan. Mekaten ugi ing fungsi basa dialek Surabaya salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy, kajawi kangge srana komunikasi ugi wonten fungsi basa. Fungsi basa kala wau inggih menika, fungsi instrumental, fungsi representasional, fungsi regulatori, fungsi personal, fungsi heuristik ugi fungsi imajinatif. 50
Panaliten menika asesirah"Dialek Surabaya Salebeting Kempalan Video Youtube Anggitanipun Beauty Vlogger Ini Vindy". Panaliten menika ngandharaken proses ewah-ewahan wujud satuan lingual ingkang dipuntingali saking proses fonologis, morfologis, saha leksikal-ipun. Sanesipun proses ewah-ewahan wujud satuan lingual, panaliten menika ugi ngandharaken fungsi basa dialek Surabaya. Fungsi basa ingkang badhe kaandharaken inggih menika, (1) fungsi instrumental (ndhawuhi, awisan, nakyinaken, ngrayu, ngerih-erih, lan ngajak), (2) fungsi representasional, (3) fungsi interaksional (maturnuwun, sapa aruh, lan nawekaken), (4) fungsi regulatori (sarujuk/ nolak),(5) fungsi personal (bungah, mangkel, cuwa, lan seneng), (6) fungsi heuristik (nyuwun priksa) lan (7) fungsi imajinatif (nambahi kaendahan) salabeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Wondene nalaring panaliten "Dialek Surabaya Salebeting Kempalan Video Youtube Anggitanipun Beauty Vlogger Ini Vindy" kagambaraken mawi bagan ing ngandhap menika. Bagan 1: Nalaring Pikir 51
BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Jinis panaliten menika ngginakaken metode panaliten deskriptif. Sudaryanto 1988: 62) ngandharaken bilih panaliten deskriptif inggih menika panaliten ingkang adhedhasar fakta utawi kasunyatan ingkang wonten, utawi fenomena empiris ingkang gesang ing penuturipun. Awit saking menika, ingkang kaasilaken inggih menika gambaran utawi andharan menapa wontenipun. Panaliten deskriptif ugi minangka salah setunggalipun jinis panaliten ingkang ancasipun kangge mangretos lan nggambaraken subyek panaliten. Subyek panaliten ingkang dipunginakaken ing panaliten menika inggih video, satemah ancasipun panaliten kangge nggambaraken proses ewah-ewahan wujud satuan lingual ingkang wonten ing kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy, lan fungsi basa dialek Surabaya ingkang wonten ing kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Wonten ing panaliten dialek Surabaya ing Kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy menika, data ingkang sampun katetepaken saha kakempalaken lajeng dipunpantha-pantha miturut wujud satuan lingual saha fungsi basanipun, supados gampil anggenipun nganalisis saha ngolah data. Wonten ing pungkasanipun panaliten menika, asiling panaliten dipunpendhet dudutan ingkang saged dipuntanggel jawabaken. Gegambaring data ingkang dipunasilaken 51
dipunwujudaken lapuran ingkang kaajab migunani saha asung gambaran utawi seserepan dhateng sinten kemawon ingkang maos. B. Data saha Sumber Data Panaliten Kados dene video-video beauty vlogger sanesipun, kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy ngginakaken variasi basa, kados ta basa Indonesia kaliyan basa Inggris. Bedanipun, menawi wonten ing kempalan video anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy umumipun ngginakaken basa Jawi dialek Surabaya. Pawadanipun, amargi pancen sampun dados ciri mirunggan piyambakipun minangka beauty vlogger abasa Jawi dialek Surabaya, pramila variasi basa kala wau boten ndadosaken prekawis kangge panaliten menika. Panaliten menika ugi boten sedaya pangandikan beauty vlogger Ini Vindy lajeng kataliti, ananging saking kempalan video kala wau namung pangandikan abasa Jawi dialek Surabaya ingkang badhe kataliti. Dados data ing panaliten menika awujud tembung, frasa, klausa saha ukara abasa Jawi dialek Surabaya ingkang wonten ing kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Sumber data panaliten menika dipunpendhet saking kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Video-video menika kakempalaken saking youtube channel Ini Vindy ingkang kadhaptar tanggal 26 September 2011. Ing tanggal 26 April 2018 sampun gadhah pelanggan (subscriber) kirang langkung 315K pelanggan lan wonten 173 video. Panaliten menika boten sedaya video badhe kataliti, 52
amargi video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy menika ngginakaken variasi basa inggih menika basa Indonesia, basa Inggris saha basa Jawi dialek Surabaya. Video dipupilih namung ingkang kathah ngginakaken basa Jawi mliginipun dialek Surabaya srana sumber data panaliten. Sasampunipun dipunpilah kapanggihaken 12 video irah-irahanipun inggih menika: Ini Vindy (1) Wardah One Brand Makeup Tutorial - Natural Simple + Swatches 12 Lipstick Wardah Terbaru - Ini Vindy, Ini Vindy (2) Tutorial Bikin Alis dengan Bahasa Jawa, Ini Vindy (3) Tutorial Make Up Diri Sendiri Bahasa Jawa, Ini Vindy (4) 200K Makeup Challenge Indonesia untuk kulit Gelap- Sawo Matang, Ini Vindy (5) 6 Tutorial Hijab Segi Empat Praktis Bahan Paris (Bahasa Jawa), Ini Vindy (6) Tutorial Make Up Pemula dan Hijab Wisuda Menggunakan Bahasa Jawa- Part 1, Ini Vindy (7) Tutorial Make Up Pemula dan Hijab Wisuda Menggunakan Bahasa Jawa- Part 2, Ini Vindy (8) No Makeup Make Up Tutorial - Cara Agar Wajah Putih Merona dan Menghilangkan Noda di Wajah, Ini Vindy (9) Wardah Intense Matte Lipstick Review dan Swatches di Kulit Gelap - Sawo Matang, Ini Vindy (10) Foundation Routine - Tutorial Makeup Natural Untuk Acara Santai - inivindy, Ini Vindy (11) Keajaiban Makeup - Beauty Makeover by Belle, Ini Vindy (12) Tutorial Soft make Up dan Hijabstyle Prewedding ala Ini Vindy. C. Caranipun Ngempalaken Data Cara kangge ngempalaken data ing panaliten menika kaperang dados kalih, inggih menika kanthi teknik nyemak saha teknik nyathet. Video-video youtube 53
54 anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy dipunundhuh saking youtube channel kagunganipun Ini Vindy. Sasampunipun sedaya video kaundhuh, ingkang sepisan panaliti nyemak pangandikan/ tuturan basa Jawi beauty vlogger Ini Vindy kangge manggihaken data arupi tembung, frasa, klausa, lan ukara abasa Jawi dialek Surabaya. Salajengipun, kanthi teknik nyathet sedaya data arupi tembung, frasa, kalusa, lan ukara abasa Jawi dialek Surabaya basa Jawi dipuncathet. Sasampunipun sedaya data ingkang jumbuh kaserat, lajeng dipunpantha-pantha miturut proses ewah- ewahan wujud satuan lingual saha fungsi basanipun. Data ingkang sampun katetepaken bab wujud saha fungsinipun lajeng kaserat ing kertu data. Kajawi saking menika panaliti ugi nyemak lan nggatosaken andharan saking informan ingkang nguwaosi dialek Surabaya. Urut-urutan cara ngempalaken data saged kaandharaken kados ing ngandhap menika: 1. Teknik nyemak, panaliti ningali saha mirengaken tuturan saking video anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy ingkang sampun katetepaken minangka sumber data kangge manggihaken data ingkang awujud tembung, frasa, klausa lan ukara abasa Jawi dialek Surabaya. 2. Netepaken titikan dialek Surabaya saking proses fonologis, morfologis, lan leksikal saking data ingkang sampun kapanggihaken kanthi dipunjumbuhaken teori ingkang kaginakaken.
3. Netepaken fungsi basa dialek Surabaya ing salebeting video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy kanthi nggayutaken konteks tembung ingkang dipunandharaken dening paraga salebeting video. Lelampahan menika katindakaken kangge mendhet dudutan bab fungsi basa dialek Surabaya ing kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Ing panaliten menika kadhang kala kapanggihaken kalih fungsi basa ananging panaliti netepaken fungsi basa ingkang langkung dominan. 4. Teknik nyathet, inggih menika data ingkang sampun katetepaken babagan proses ewah-ewahan wujud satuan lingual saha fungsi basa dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy dipuncathet wonten ing kertu data kados ing ngandhap menika. Tabel 15: Tuladha Kertu Data No. data Irah-irahan : 1 : Ini Vindy (4): 200K Makeup Challenge Indonesia Untuk Kulit Gelap - Sawo Matang Kaundhuh tanggal Konteks : 6 Desember 2016 : Ini Vindy ngandharaken bilih piyambakipun badhe damel video tutorial make up, ananging saderengipun miwiti piyambakipun nyuwun dhateng pamiyarsa supados sampun kesupen like lan comment video piyambakipun langkung rumiyin. Data : "...kali iki aku kate nggawe tutorial, tapi sik sadurunge aku nggawe video iki. Aku tulung, tulung rek penceten like, terus komena "oke Mbak aku ndelok" apa ya apa ya..." Fonologi : Sadurunge [sadurunge] [saḍorUŋe] tulung [tulUŋ] [tolUŋ] ndelok [ndəlͻ?] [nḍəlͻ?] Morfologi : Sufiks {-a} satemah dados "komen" + {-a}= komena 55
Leksikal : Lingga: kate [kate] "badhe", rek [rε?] "cah" Fungsi : Instrumental: ndhawuhi Panandhanipun "...tulung rek penceten like, terus komena "oke Mbak aku ndelok" apa ya apa ya..." "tulung cah pejeten like, terus komena "oke Mbak aku ndelok"" Katrangan: Konteks Data Fonologi Morfologi Leksikal Fungsi : konteks tuturan : data tuturan : proses fonologi (vokal/konsonan) : proses morfologi (prefiks, sufiks, konfiks, reduplikasi) : proses leksikal : fungsi basa dialek Surabaya D. Pirantosing Panaliten Panaliti ing panaliten menika gadhah peran ingkang mligi, inggih menika ingkang ngrancang panaliten, ngempalaken data, analisis, penafsir data, sarta ingkang ndamel asiling panaliten (Moleong, 2010: 168). Dados panaliti ing panaliten menika minangka human instrument ingkang ngempalaken data miturut kriteria- kriteria ingkang dipundadosaken pandom adhedhasar teori-teori dialek. Kriteria kasebut awujud maneka warni proses ewah-ewahan wujud satuan lingual saha fungsi basa dialek Surabaya salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy ingkang salajengipun dipunserat ing kertu data. Larah-larahipun panaliti minangka human instrument ing panaliten menika sepisan panaliti ngempalaken data kanthi kanthi cara nyemak video-video anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy ingkang sampun katetepaeken. Cara menika katindakaken kangge manggihaken dialek Surabaya ingkang dipunginakaken paraga 56
ing salebeting video. Salajengipun panaliti netepaken proses ewah-ewahan wujud satuan lingual dialek Surabaya kanthi cara nggayutaken kaliyan teori ingkang kaginakaken. Dene kangge manggihaken fungsi basanipun kanthi nggayutaken konteks tembung, frasa, klausa lan ukara abasa Jawi dialek Surabaya ingkang dipunginakaken paraga. E. Caranipun Analisis Data Analisis data ingkang dipunginakaken inggih menika analisis deskriptif kanthi model Miles saha Huberman. Miturut Miles saha Huberman (lumantar Ahmadi, 2016:231) data dipunkempalaken ngantos pikantuk asil ingkang simultan saha ajeg. Salajengipun, interpretasi saha penafsiran data dipuntindakaken adhedhasar ancasipun teori saking wosing prakawis ingkang dipunrembag wonten panaliten. Analisis menika wonten tigang proses, inggih menika reduksi data, tabulasi data utawi penyajian data, saha inferensi utawi ndamel dudutan lajeng dipun-verifikasi ingkang badhe kaandharaken wonten ngandhap menika. 1. Reduksi Data Reduksi data inggih menika satunggaling proses analisis kanthi milih tumuli dipunpantha-pantha, lajeng mbucal data ingkang boten dipunbetahaken, saha ndamel kelompok data (Ghony, 2016: 307). Sugiyono lumantar Ghony (2016: 308) ngandharaken bilih anggenipun nindakaken reduksi data menika panaliti ngginakaken ancasing saking panaliten ingkang badhe dipunbabar minangka pandom. Wonten panaliten menika data arupi video youtube anggitanipun Beauty Vlogger Ini 57
a D a t o a N s a h Vindy ingkang sekedhik ngewrat data arupi tembung, frasa, klausa, lan ukara abasa Jawi dialek Surabaya tumuli dipunbucal. Data-data ingkang boten jumbuh kaliyan proses ewah-ewahan wujud satuan lingual saha fungsi basa menika dipunbucal, satemah pikantuk 12 irah-irahan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy ingkang sampun kaandharaken ing perangan data saha sumber data. Menika katindakaken kanthi ancas supados anggenipun nganalisis panaliten menika langkung fokus. 2. Tabulasi Data utawi Mahyakaken Data Tabulasi data utawi mahyakaken data inggih menika ngempalaken sedaya prakawis utawi data ingkang dipuntaliti supados saged dipunpendhet dudutan saha salajengipun dipunparingi tindakan. Adhedhasar penyajian data menika panaliti saged mangretos prakawis ingkang nembe kadadosan (Ghony, 2016:308). Wonten panaliten menika anggenipun mahyakaken data kanthi cara nglebetaken data ing tabel. Tabel ingkang dipunginakaken inggih menika tabel analisis data ingkang ngewrat sedaya data proses ewah-ewahan wujud satuan lingual saha fungsi basa ingkang badhe dipun-analisis. Dene tuladhaipun tabel kados ing ngandhap menika. Tabel 16: Tuladha Tabel Analisis Data n o F o K k s s e i g t o l o n e Morfologis L i s k a k l Fungsi 58 e K . t
s k i f e r P s k i f u S k i f n o K . d e R Inst. . l g e R . s r p e R . s k r t n I . u e Persnl. H v k a b c d e f a b c a b c d Katrangan tabel analisis data: v k Inst. a. ndhawuhi b. awisan c. nakyinaken d. ngrayu e. ngerih-erih f. ngajak Reprs. : Representasional Intrks. : Interaksional a. maturnuwun b. sapa aruh c. nawekaken Regl. Persnl. : Personal a. bingah b. mangkel c. cuwa d. seneng Heu. Imaj. : vokal : konsonan : Instrumental : Regulatori : Heuristik : Imajinatif 3. Inferensi utawi Damel Dudutan Sasampunipun sedaya data dipunpantha-pantha miturut proses ewah-ewahan wujud satuan lingual saha fungsi basanipun lan kalebetaken ing tabel analisis data, . j a m I 59
60 lelempahan salajengipun inggih menika inferensi data. Inferensi inggih menika panaliti wiwit madosi saha nyatet keteraturan data utawi pola (Ghony, 2016:309). Wonten babagan menika dipundamel dudutan saking data bab proses ewah-ewahan wujud satuan lingual saha fungsi basa ingkang sampun dipunandharaken saha kapanggihaken wonten objek panaliten. F. Validitas saha Reliabilitas Teknik validitas ingkang dipunginakaken ing panaliten menika inggih teknik validitas semantik lan triangulasi teori. Validitas semantik katindakaken kangge negesi tuturan ingkang dipunpanggihaken ing kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy mliginipun tuturan abasa Jawi dialek Surabaya. Validitas semantik katindakaken kanthi nggatosaken data-data ingkang sampun dipunpanggihaken lajeng dipuntegesi jumbuh kaliyan konteksipun satemah langkung gampil dipunmangretosi. Teknik validitas menika katindakaken kangge madosi fungsi basa dialek Surabaya ingkang dipunginakaken beauty vlogger Ini Vindy. Adhedhasar validitas menika data ingkang dipunpanggihaken saged valid. Tuladhanipun badhe dipunandharaken wonten ngandhap menika. Tuladhanipun ing pangandikan "...kali iki aku kate nggawe tutorial, tapi sik sadurunge aku nggawe video iki. Aku tulung, tulung rek penceten like, terus komena "oke Mbak aku ndelok" apa ya apa ya...", "saiki aku arep nggawe tutorial, ning sik sadurunge aku nggawe video iki. Aku tulung, tulung cah pejeten like, terus komena "oke Mbak aku ndelok" apa kepriye..."
Makna ingkang badhe kaandharaken inggih menika panyuwunan Ini Vindy dhateng pamiyarsa sampun ngantos kesupen mejet like lan comment video youtube anggitan piyambakipun. Saking segi semantik pangandikan kala wau ngewrat fungsi instrumental (direktif), inggih menika salah setunggalipun panyuwunan utawi dhawuh supados boten kesupen, titikan wontenipun fungsi instrumental (direktif) ing pangandikan menika inggih ing ukara "...Aku tulung, tulung rek penceten like, terus komena...", "...Aku tulung, tulung cah pejeten like, terus komena...". Salajengipun kangge manggihaken proses ewah-ewahan wujud satuan lingual inggih menika ngginakaken teknik triangulasi teori. Miturut Moloeng (2010: 330) triangulasi inggih menika teknik pemeriksaan keabsahan data kanthi dipungayutaken kaliyan samukawis sanesipun. Sanesipun saking data menika, kaginakaken srana pengecekan utawi minangka tetandhingan tumraping data kala wau. Teknik triangulasi ingkang umum kaginakaken inggih menika pemeriksaan lumantar sumber sanesipun. Denzin (1978) (ing Moloeng, 2010: 330) mbedakaken 4 jinis triangulasi minangka teknik pemeriksaan ingkang ngginakaken sumber metode, penyidik lan teori. Ing panaliten menika ingkang kaginakaken triangualsi kanthi teori, inggih menika netepaken proses ewah-ewahan wujud satuan lingual dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy kajumbuhaken kaliyan teori ingkang sampun kaginakaken. Teknik reliabilitas katindakaken kanthi nguji data kanthi premati ingkang wonten ing subjek panaliten inggih menika video youtube anggitanipun beauty 61
vlogger Ini Vindy. Reliabilitas ingkang kaginakaken wonten kalih, inggih menika stabilitas lan interrater. Stabilitas data ingkang dipunmaksud inggih menika data asil panaliten menika boten bakal ewah, sinaosa dipuntindakaken ing taun ingkang beda. Reliabel inggih menika sedaya data ingkang sampun dipunkempalaken menika lajeng dipunanalisis miturut prakawisipun piyambak-piyambak. Menawi anggenipun analisis menika ngasilaken keajegan anggenipun negesi asilipun data, pramila data kala wau kasebat reliabel (Ghony, 2016: 379). Lelampahan teknik reliabilitas stabilitas ing panaliten menika, panaliti ningali saha nyemak video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy kanthi wongsal-wangsul. Wondene teknik reliabilitas interrater inggih menika katindakaken kanthi cara konsultasi amrih saenipun bab asling panaliten ingkang sampun katindakaken kaliyan priyantun ingkang pana saha nguwaosi bab ingkang kataliti. Ing panaliten menika panaliti konsultasi kaliyan priyantun saking Giripurno, Bumiaji, Kota Batu, Malang inggih menika Restu Lenny Medikawati, mahasiswa, 22 tahun. Bagan 2: Model Analisis Miles saha Huberman (Ghony, 2016:308) 62
BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten Panaliten menika bab proses ewah-ewahan wujud satuan lingual lan fungsi basa dialek Surabaya ing salabeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Asiling panaliten dipunandharaken lumantar tabel. Ing ngandhap menika tabel asiling panaliten bab proses ewah-ewahan wujud satuan lingual lan fungsi basa dialek Surabaya ing salabeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tabel 17: Proses Ewah-ewahan Wujud Satuan Lingual lan Fungsi Basa Dialek Surabaya ing Salabeting Kempalan Video Youtube Anggitanipun Beauty Vlogger Ini Vindy No 1. Proses Ewah- ewahan Wujud Satuan Lingual Proses fonologis a. Vokal 1) Vokal tunggal a) /i/ Fonem wanda sepisanan menga kaucapaken [I] Fungsi Basa 1. Representasional Data/ Indikator "Ini adalah Hydrating Aloevera Gel. Ini koyoke uenak ya Rek ya. Aku wis pernah make ini, setelah ini buka kan aku pake. Dia itu kaya gel gitu, itu tu kalau gawe kulitmu sing garing, garing padhakke kripik ta." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 6) kripik [kripI?] "kripik" [krIpI?] "kripik" -panandha fungsi representasional: Ini Vindy ngandharaken produk Wardah 63
Tabel salajengipun 1 2 b) Fonem /u/ wanda sepisanan menga kaucapaken [o] 3 2. Regulatori: sarujuk/ nolak 1. Representasional 2. Interaksional: sapa aruh 3. Personal: mangkel 64 4 inggih menika Hydrating Alovea Gel. "Nah iki aku selalu milih bulu mata sing renggang-renggang, aku gak seneng bulu mata sing langsung blok kaya kipas..." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 44) milih [milIh] "milih" [mIlIh] "milih" -panandha fungsi regulatori: Ini Vindy boten kersa menawi ngginakaken bulu mata ingkang rempet kados kipas amargi piyambakipun boten remen. "Sepura ya nek disetrika." (Ini Vindy (5)/ 2017/ 36) lungset, durung durung [durUŋ] "dereng" [ḍorUŋ] "dereng" -panandha fungsi representasional: Ini Vindy ngandharaken bilih kudhung ingkang dipunangge menika lungset amargi dereng dipunbesut. "Hai Rek ya apa kabare umak? Kipa? Tahes komes? Ya wis sukur ya? Ketemu maneh karo ayas Ini Vindy. Kali ini aku akan buat tutorial make up, ya pancen wis suwe Rek aku gak gawe tutorial make up ambek hijab." (Ini Vindy (3)/ 2017/ 22) fungsi [sokUr] [sukUr] "sukur" sukur "sukur" interaksional sapa -panandha aruh: Ini Vindy sapa aruh dhateng pamiyarsa ing prolog saben miwiti video youtube anggitan piyambakipun "Sapa sih thuthuk-thuthuk iku? Iki lek ndhék Malang sering gak ana, entek. Tulung ya Wardah. Stoknya itu loh. Kok tambah nyeneni Wardah." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 7)
Tabel salajengipun 1 2 c) Fonem kaucapaken [ͻ] /a/ 3 4. Imajinatif: nambahi kaendahan 1. Instrumental: awisan 2. Regulatori: nolak 65 4 [thuthU?- thuthuk-thuthuk thuthU?] "thuthuk-thuthuk" [thothU?-thothU?] "thuthuk-thuthuk" -tulung [tulUŋ] "tulung" [tolUŋ] "tulung" -panandha fungsi personal mangkel: Ini Vindy mangkel amargi stok pensil alis Wardah ing Malang asring telas. "Ya wis ngene-ngene ambek mangan krupuk, ambek mangan cilok, ambek ngene-ngene..." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 40) fungsi krupuk [krupU?] "krupuk" [kropU?] "krupuk" -panandha imajinatif nambahi kaendahan: Ini Vindy mbanyol bilih sadangunipun ngginakaken eyeshadow ing netra, ngendikanipun saged sinambi dhahar krupuk utawi cilok. "Sing penting ya Rek, lek seumpamane, lek make up iku sing penting aja ana nggaris..." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 41) [səumpamane] [səumpͻmͻne] seumpamane "seumpaminipun" "seumpaminipun" -panandha fungsi instrumental awisan: Ini Vindy paring awisan dhateng pamiyarsa menawi macak sampun ngantos ketawis nggaris, kedah alus. "Aku gak seneng ya alis lurus, soale mengko mataku dadine dawawa." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 19) mataku [mataku] "mripat kula"
Tabel salajengipun 1 2 2) Vokal rangkep (diftong) a) Ewahing vokal tunggal /a/ dados rangkep vokal /ua/ 3 3. Personal: cuwa 4. Heuristik: nyuwun priksa 1. Instrumental: awisan 66 4 [mͻtͻku] "mripat kula" -panandha fungsi representasional: Ini Vindy ngandaraken menawi boten remen kaliyan alis ingkang lurus amargi damel netranipun ketingal langkung panjang. "...tapi sing Rayo iku adhuh makan ati Rek, wis mbak-mbake rada sadis-sadis ngono ya, dadi aku ning Astro. Ning Astro mbake apikan Rek, dadi wah sueneng aku." (Ini Vindy (4)/ 2016/ 29) wis [wIs] "sampun" [Is] "sampun" -panandha fungsi personal cuwa: Ini Vindy kuciwa tumraping pelayanan Toko Rayo amargi pelayanipun sadis. "Yaiki aku sing ndesa apa cen aku baru weruh ngono?" (Ini Vindy (6)/ 2017/ 37) weruh [wərUh] "priksa" [ərUh] "priksa" -panandha fungsi heuristik: Ini Vindy nyuwun priksa dhateng pamiyarsa menapa piyambakipun ndesa utawi piyambakipun ingkang saweg priksa aplikasi Fame. "Kalau yang misalnya kamu make up yang biasa gitu terus kamu pengen matanya pengen matanya lebih seger aja ngasi ana putih-putihe ndhek kene kan uaneha." (Ini Vindy (10)/ 2016/ 55) aneh [anεh] "aneh" [uwanεha] "aneh (sanget)" -panandha fungsi instrumental awisan: Ini Vindy paring awisan dhateng pamiyarsa supados sampun ngantos ngginakaken eyeliner pethak menawi macak biasa
Tabel salajengipun 1 2 b) Ewahing vokal tunggal /i/ dados vokal rangkep /ui/ c) Ewahing vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/ 3 2. Representasional Representasional 1. Instrumental: ngajak 2. Representasional 67 4 supados boten ketingal aneh. "Nah kuas sing takgawe adalah kuas Salsen isi 12. Nah, iki kebetulan kuase ijek uanyar." (Ini Vindy (3)/ 2017/ 26) anyar [uwañar] "enggal" -panandha fungsi representasional: Ini Vindy ngandharaken bilih kuas ingkang dipunginakaken merk Salsen isinipun 12 lan taksih enggal. "Memori yang tidak terlupakan. Yaitu awal saya memulai youtube itu adalah saya bikin One Brand Tutorial Wardah. Tapi videone nguisin-isini pol Rek." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 4) "damel "damel [ŋisin-isini] [ŋuwisin-isini] [añar] "enggal" uanyar ngisin-isini lingsem" lingsem" -panandha fungsi representasional: Ini Vindy mahyakaken bilih piyambakipun kagungan pengalaman ingkang damel lingsem nalika sepisanan damel video youtube. "Eyeshadow gak nggawe gak papa, sing puenting menurutku coba wis nganggo shadding." (Ini Vindy (4)/ 2016/ 28) penting [pəntiŋ] "wigati" [puwəntiŋ] "wigati (sanget)" -panandha fungsi instrumental ngajak: Ini Vindy ngajak supados pamiyarsa ngginakaken shadding amargi menika wigati sanget. "Ini adalah Hydrating Aloevera Gel. Ini koyoke uenak ya Rek ya. Aku wis
Tabel salajengipun 1 2 3 3. Personal: mangkel 4. Personal: cuwa 5. Imajinatif: nambahi kaendahan 68 4 pernah make ini, setelah ini buka kan aku pake. Dia itu kaya gel gitu, itu tu kalau gawe kulitmu sing garing, garing padhakke kripik ta." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 6) enak [ena?] "eca" [uwena?] "eca (sanget)" -panandha fungsi representasional: Ini Vindy salah ngandharaken setunggalipun produk Wardah ingkang sekeca dipunangge kangge kulit ingkang inggih menika Hydrating garing Aloevera Gel. "Jembek aku ki lek ambek pipi nyuempluk ki juembek nemen." (Ini Vindy (3)/ 2017/ 24) nyempluk [ñemplu?] "nyempluk" [ñuwemplu?] "nyempluk (sanget)" -panandha fungsi personal mangkel: Ini Vindy mangkel utawi boten remen menawi pipi piyambakipun ketingal nyempluk. "...tapi sing Rayo iku adhuh makan ati Rek, wis mbak-mbake rada sadis-sadis ngono ya, dadi aku ning Astro. Ning Astro mbake apikan Rek, dadi wah sueneng aku." (Ini Vindy (4)/ 2016/ 29) seneng [sənəŋ] "remen" [suwənəŋ] "remen (sanget)" -panandha fungsi personal cuwa: Ini Vindy kuciwa tumraping pelayanan Toko Rayo amargi pelayanipun sadis. "V, V outer Vindy haha mueksa." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 43) meksa [mə?sͻ] "meksa" [muwə?sͻ]
Tabel salajengipun 1 2 b. Konsonan 1) Icaling fonem /w/ ing wiwitaning tembung 2) Fonem /d/ kaucapaken /ḍ/ 3 Interaksional: nawekaken 1. Instrumental: ndhawuhi 2. Representasional 3. Heuristik: nyuwun priksa 69 4 "Nah kalau ada yang mau request- request, nyoh comment wae ndhék ngisor." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 12) wae [wae] "mawon" ae [ae] "mawon" interaksional fungsi -panandha nawekaken: Ini Vindy nawekaken dhateng pamiyarsa menawi wonten ing panyuwunan, kasuwun comment ngandhap. "Masiya shaddingan kaya apa tetep nggawenen jilbabe kudu sing tirus." (Ini Vindy (3)/ 2017/ 25) kudu [kudu] "kedah" [kuḍu] "kedah" instrumental -panandha fungsi ndhawuhi ndhawuhi: pamiyarsa ngginakaken shadding tetep kedah ngginakaken jilbab ingkang tirus supados boten ketingal nyempluk. "Soale lagi ada yang rusak, dan saiki wis mbalik maneh. Dadi aku isoh nggawe video maneh." (Ini Vindy (3)/ 2017/ 23) Ini Vindy sinaosa dadi [dadi] "dados" [ḍaḍi] "dados" -panandha fungsi representasional: Ini Vindy ngandharaken bilih piyambakipun nembe saged damel video amargi kala wingi wonten ingkang risak. "Yaiki aku sing ndesa apa ncen aku baru eruh ngono?" (Ini Vindy (6)/ 2017/ 37) [ndesͻ] "ndesa" ndesa "ndesa" -panandha fungsi heuristik: Ini Vindy nyuwun priksa dhateng pamiyarsa [nḍesͻ]
Tabel salajengipun 1 2 3) Fonem kaucapaken [t] /ṭ/ 4) Wuwuhan /?/ ing pungkasaning tembung 3 1. Instrumental: ndhawuhi 2. Representasional 1. Intrumental: ndhawuhi 2. Representasional 70 4 menapa piyambakipun ndesa menapa ingkang saweg priksa piyambakipun aplikasi Fame. "Tukua softlens sing rada enak sithik Rek. Soale iku bakal koen gawe terus." (Ini Vindy (7)/ 2017/ 51) sithik "sekedhik" -panandha instrumental fungsi ndhawuhi: Ini Vindy paring dhawuh dhateng pamiyarsa supados mundhut softlens ingkang sekeca. "Mik dibuka thok, terus diputer ya, terus keri dioser-oserake ngono." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 16) [tͻ?] [ṭͻ?] "kemawon" [siṭI?] "sekedhik" [sitik] thok "kemawon" -panandha fungsi representasional: Ini Vindy caranipun ngandharaken ngginakaken pensil alis merk Etude. "Nanti kalau sudah nonton video itu apa langsung perbandingane karo saiki, sing jelas tambah tuwa Rek." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 5) commentna ya, ya tuwa [tuwͻ] "sepuh" [tuwε?] "sepuh" -panandha instrumental fungsi ndhawuhi: Ini Vindy paring dhawuh dhateng pamiyarsa supados comment prabedanipun bibar mriksani video youtube anggitanipun ingkang sepisanan. "Secara aku ki senenge abu-abu Rek. Wis kaya apa ya, menyatu dalam diriku warna-warna monokrom koyok ngono iku." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 3)
Tabel salajengipun 1 2 2. Proses morfologis a. Ater-ater {ke-} 3 3. Interaksional: sapa aruh 4. Personal: mangkel Interaksional: maturnuwun 71 4 -kaya [kͻyͻ] "kados" [kͻyͻ?] "kados" -panandha fungsi representasional: Ini Vindy mahyakaken bilih piyambakipun remen warni-warni bureng. "Hai Rek! Ya apa kabare? Ketemu teka Ini Vindy maneh karo ayas iki aku kate nggawe Malang. Kali tutorial "One Brand Make Up Tutorial"..." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 1) teka [təkͻ] "saking" [tekͻ?] "saking" -panandha interaksional sapa aruh: minangka prolog Ini Vindy sapa aruh dhateng pamiyarsa, miwiti video youtube anggitanipun. "Sapa sih thuthuk-thuthuk iku? Iki lek ndhék Malang sering gak ana, entek. Tulung ya Wardah. Stoknya itu loh. Kok tambah nyeneni Wardah." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 7) fungsi ana [ͻnͻ] "wonten" [ͻnͻ?] "wonten" -panandha fungsi personal mangkel: Ini Vindy mangkel amargi stok pensil alis Wardah ing Malang asring telas. "Kesuwun ya Rek wis nonton videoku. Salam teka Malang. Sasaji." (Ini Vindy (12)/ 2017/ 58) nuwun [nuwUn] "maturnuwun ater- ater kesuwun {ke-} + [kəsͻwUn] "maturnuwun" -panandha maturnuwun: panuwun dhateng pamiyarsa fungsi interaksional Ini Vindy ngaturaken suwun=
Tabel salajengipun 1 2 b. Panambang {- e} c.Panambang {- na} d. Panambang {- a} 3 Representasional Instrumental: ngerih-erih 1. Instrumental: awisan 72 4 dene sampun kersa mriksani video piyambakipun. "Biasane aku kan nggawe wernane kan klawu ya, wis burek kabeh. Wis ireng nek gak ireng ya abu-abu..." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 2) werna + panambang {-e}= wernane [wərnane] "werinipun" werna + panambang {-e}= wernoe [wərnͻe] "werinipun" -panandha fungsi representasional: Ini Vindy mahyakaken bilih piyambakipun asring ngginakaken rasukan warni bureng. "Mben wae ya, lek tutorial selanjutnya tak kei kaca. Cekna aku cek alise rada cling ngono." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 21) cekna {-na}= supaya [supͻyͻ] "supados" cek + panambang [cε?nͻ] "supados" -panandha fungsi instrumental ngerih- erih: Ini Vindy ngerih-erih pamiyarsa ing badhe ngginakaken pengilon supados langkung sae anggenipun damel alis. "Kalau yang misalnya kamu make up yang biasa gitu terus kamu pengen matanya pengen matanya lebih seger aja ngasi ana putih-putihe ndhek kene kan uaneha." (Ini Vindy (10)/ 2016/ 55) salajengipun [anεh] "aneh" uaneh + [uwanεha] tutorial aneh panambang {-a}= uaneha "aneh (sanget)" -panandha fungsi instrumental awisan: Ini Vindy paring awisan dhateng
Tabel salajengipun 1 2 e. bebarengan rumaket{se-/-a} Wuwuhan tan Wuwuhan f. tan bebarengan rumaket{sa-/-na} 3 2. Instrumental: ngrayu Representasional Instrumental: nakyinaken 73 4 pamiyarsa supados sampun ngantos ngginakaken eyeliner pethak. "Koen lek sayang aku, pengen ngerti melua sinau make upku." (Ini Vindy (7)/ 2017/ 50) melu + panambang {-a}= melua + [mεluͻ] [mεlͻ?ͻ] panambang {-a}= meloka "ndhereka" -panandha fungsi instrumental ngrayu: Ini Vindy ngrayu dhateng pamiyarsa sinau make up supados ndherek piyambakipun ing Malang. "Kalau melentikkan sih enggak sepiroa, biasa aja sih." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 11) "ndhereka" melu ater-ater {se-} + pira + panambang {- a}= sepiroa [səpiroͻ] "sepintena" ater- ater {se-} + pira + panambang {-a}= sepiraka [səpirͻ?ͻ] "sepintena" -panandha fungsi representasional: Ini Vindy ngandharaken bilih mascara Wardah menika biasa kemawon boten patos saged damel lentiking idep. "Lho koyoke lurus ya, bareng disikat lho alismu iku sajana ana bentuke Rek. Sikate aja dhukur thok, mendhukur terus sikaten medhun sithik." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 17) ater-ater {sa-} + jan + panambang {- e}= sajane [sakjane] "sejatosipun" ater-ater {sa-} + jan + panambang {- na}= sajana [sakjanͻ] "sejatosipun" -panandha instrumental fungsi nakyinaken: Ini Vindy nakyinaken bilih rambut alis menika menawi sampun dipunsikat ketingal wujudipun.
Tabel salajengipun 1 2 Wuwuhan g. tan bebarengan rumaket {di-/-na} 3. Proses Leksikal a. Lingga 1) Sesulih 3 1. Representasional 2. Personal: seneng 1. Instrumental: awisan 74 4 "Mik dibuka thok, terus diputer ya, terus keri dioser-oserake ngono." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 16) ater-ater {di-} + oser-oser + panambang {-ake}= dioser-oserake [diosεr-osεrake] "dipunoser-oseraken" ater-ater {di-} + oser-oser + panambang {-na}= dioser- "dipunoser- oserna oseraken" -panandha fungsi representasional: Ini Vindy caranipun ngandharaken ngginakaken pensil alis merk Etude. "Nah senenge Fame isoh interaksi ambek kalian. Dadi kalian lek ana sing ditakokake langsung omonga langsung nyocot." (Ini mengko aku Vindy (6)/ 2017/ 39) iku aku [diosεr-osεrnͻ] ater-ater {di-} + takon + panambang {- ake}= [ditakͻkake] "dipunsuwunaken priksa" ater-ater {di-} + takon + panambang {-na}= ditakokna [ditakͻknͻ] "dipunsuwunaken priksa" -panandha fungsi personal seneng: Ini Vindy remen kaliyan aplikasi Fame amargi piyambakipun saged langsung sesambetan kaliyan pamiyarsa. ditakokake "Dan koen aja nggawe rembuk ya isoh beluk kabeh." (Ini Vindy (4)/ 2016/ 32) kowe [kowe] "panjenengan" koen [kͻεn] "panjenengan" -panandha fungsi instrumental awisan: Ini Vindy paring awisan dhateng pamiyarsa supados boten ngginakaken spon supados rata wedhakipun.
Tabel salajengipun 1 2 2) Aran 3) Katrangan wektu 4) Kaanan 3 2. Interaksional: sapa aruh. Instrumental: awisan Personal: cuwa 1. Instrumental: awisan 2. Instrumental: nakyinaken 75 4 "Hai Rek! Ya apa kabare? Ketemu maneh karo ayas Ini Vindy teka Malang. Kali iki aku kate nggawe tutorial "One Brand Make Up Tutorial"..." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 1) cah [cah] "cah" rek [rε?] "cah" -panandha interaksional sapa fungsi aruh: minangka prolog Ini Vindy sapa aruh dhateng pamiyarsa, miwiti video youtube anggitanipun. "Dan koen aja nggawe rembuk ya isoh beluk kabeh." (Ini Vindy (4)/ 2016/ 32) [sapUt] rembuk "saput" saput [rembU?] "saput" -panandha fungsi instrumental awisan: Ini Vindy paring awisan dhateng pamiyarsa supados boten ngginakaken saput supados rata wedhakipun. "Lah maeng gak gawa kaca ya..." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 20) mau [mau] "wau" maeng [maəŋ] "wau" -panandha fungsi personal cuwa: Ini Vindy cuwa amargi kesupen ngangge pengilon. "Dan koen aja nggawe rembuk ya isoh beluk kabeh." (Ini Vindy (4)/ 2016/ 32) kandel [kandəl] "kandel" beluk [bəlu?] "kandel" -panandha fungsi instrumental awisan: Ini Vindy paring awisan dhateng pamiyarsa supados boten ngginakaken saput supados rata wedhakipun. "Asal downloadnya sudah mari Rek, sudah selesai tenan." (Ini Vindy (1)/
Tabel salajengipun 1 2 3 3. Representasional 4. Regulatori: sarujuk/ nolak 5. Personal: mangkel 76 4 2016/ 13) rampung [rampUŋ] "rampung" mari [mari] "rampung" -panandha instrumenetal nakyinaken: Ini Vindy nakyinaken bilih video saged dipunpriksani kanthi gratis tanpa bea menawi sampun rampung dipunundhuh ing youtube offline. "Biasane aku kan nggawe wernane kan klawu ya, wis burek kabeh. Wis ireng nek gak ireng ya abu-abu..." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 2) "bureng" burek fungsi bureng [burəŋ] [burə?] "bureng" -panandha fungsi representasional: Ini Vindy mahyakaken bilih piyambakipun asring ngginakaken rasukan warni bureng. "Ngomong basa Inggris ya gak gablek." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 14) isoh [isͻh] "saged" gablek [gablə?] "saged" -panandha fungsi regulatori nolak: Ini Vindy ngandharaken bilih piyambakipun menika boten saged wicantenan mawi basa Inggris. "Jembek aku ki lek ambek pipi nyuempluk ki juembek nemen." (Ini Vindy (3)/ 2017/ 24) "jenes" jenes [jənəs] [jəmbə?] "jenes" -panandha fungsi personal mangkel: Ini Vindy mangkel utawi boten remen menawi pipi piyambakipun ketingal nyempluk. jembek
Tabel salajengipun 1 2 5) Kriya 3 1. Instrumental: ndhawuhi 2. Instrumental: ngerih-erih 3. Representasional 77 4 "Wis deloken deleng." (Ini Vindy (5)/ 2017/ 35) iku mburi, hm hm delok [dəlͻ?] "delok" deleng [dələŋ] "delok" -panandha instrumental fungsi ndhawuhi: Ini Vindy paring dhawuh dhateng pamiyarsa supados mriksani pengilon wingkingipun Ini Vindy. "...dadi koen gak perlu nggawe kaya misalnya mbok kompres-kompres air es batu, koen lak leren ngepruk-ngepruk barang ya." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 46) dadak [dada?] "dadak" leren [lεrεn] "dadak" -panandha fungsi instrumental ngerih- Ini Vindy ngrayu pamiyarsa erih: supados ngginakaken base foundation Make Over saderengipun make up supados boten sisah-sisah ngompres ngginakaken es batu. "Ini adalah Hydrating Aloevera Gel. Ini koyoke uenak ya Rek ya. Aku wis pernah make ini, setelah ini buka kan aku pake. Dia itu kaya gel gitu, itu tu kalau gawe kulitmu sing garing, garing padhakke kripik ta." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 6) kanggo [kaŋͻ] "kangge" gawe [gae] "kangge" -panandha fungsi representasional: Ini Vindy ngandharaken produk Wardah ingkang sekeca dipunangge kangge kulit ingkang garing inggih menika Hydrating Aloevera Gel.
Tabel salajengipun 1 2 6) Ancer-ancer 3 4. Interaksional: sapa aruh 5. Interaksional: nawekaken 1. Instrumental: nakyinaken 2. Representasional 78 4 "Hai Rek! Ya apa kabare? Ketemu maneh karo ayas Ini Vindy teka Malang. (Ini Vindy (1)/ 2016/ 1) arep [arəp] "badhe" kate [kate] "badhe" interaksional sapa -panandha aruh: Ini Vindy sapa aruh dhateng pamiyarsa ing prolog saben miwiti video youtube anggitan piyambakipun. "Oke-oke lanjut wae ya? Timbangane gejebres gak mari-mari." (Ini Vindy (5)/ 2017/ 34) fungsi criwis [crigis] "ngendika gejebres [gəjεbrεs] "ngendika terus" interaksional -Panandha Ini Vindy nawekaken nawekaken: dhateng supados pamiyarsa nglajengaken pirembagan. "Lho koyoke lurus ya, bareng disikat lho alismu iku sajana ana bentuke Rek. Sikate aja dhukur thok, mendhukur terus sikaten medhun sithik." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 17) terus" fungsi dhuwur [ḍuwUr] "inggil" dhukur [ḍokUr] "inggil" instrumental fungsi -panandha nakyinaken: Ini Vindy nakyinaken bilih rambut alis menika menawi sampun dipunsikat ketingal wujudipun. "Mari tutuk ungu terus nang pink..." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 42) seka [səkͻ] "saking" tutuk [totU?] "saking
Tabel salajengipun 1 2 7) Wilangan 8) Panggandheng 3 3. Personal: mangkel 1. Representasional 2. Personal: mangkel 1. Instrumental: ngerih-erih 79 4 -panandha fungsi representasional: Ini Vindy ngandharaken menawi damel gradasi warna kedah saking ungu lajeng jambon supados sae. "Sapa sih thuthuk-thuthuk iku? Iki lek ndhék Malang sering gak ana, entek. Tulung ya Wardah. Stoknya itu loh. Kok tambah nyeneni Wardah." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 7) ing [iŋ] "wonten" ndhék [ndhe?] "ing" -panandha fungsi personal mangkel: Ini Vindy mangkel amargi stok pensil alis Wardah ing Malang asring telas. "Sitok mendolo sitoke rada mendolo." (Ini Vindy (10)/ 2016/ 54) siji [siji] "setunggal" sitok [sito?] "setunggal" -panandha fungsi representasional: Ini Vindy netra piyambakipun ingkang tengen kaliyan kiring menika beda. "Jan, iya aku meneng, meneng thuthuk- thuthuke. Aku ngomong thuthuk-thuthuk pisan." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 8) bilih ngandharaken meneh [mənεh] "malih" pisan [pisan] "malih" -panandha fungsi personal mangkel: Ini Vindy mangkel amargi wonten ingkang thuthuk-thuthuk nalika piyambakipun ngendika. "Mben wae ya, lek tutorial selanjutnya tak kei kaca. Cekna aku cek alise rada cling ngono." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 21)
Tabel salajengipun 1 2 3 2. Instrumental: ndhawuhi 3. Representasional 4. Interaksional: sapa aruh 80 4 -supaya [supͻyͻ] "supados" cek [cε?] "supados" -panandha fungsi instrumental ngerih- erih: Ini Vindy ngerih-erih pamiyarsa ing badhe ngginakaken pengilon supados langkung sae anggenipun damel alis. "Masiya shaddingan kaya apa tetep nggawenen jilbabe kudu sing tirus." (Ini Vindy (3)/ 2017/ 25) tutorial salajengipun nadyan [nadyan] "sinaosa" masiya [masiyͻ] "sinaosa" -panandha instrumental fungsi ndhawuhi: Ini Vindy ndhawuhi dhateng pamiyarsa ngginakaken shadding tetep kedah ngginakaken jilbab ingkang tirus supados boten ketingal nyempluk. "Biasane aku kan nggawe wernane kan klawu ya, wis burek kabeh. Wis ireng nek gak ireng ya abu-abu..." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 2) sinaosa ora [ora] "boten" gak [ga?] "boten" -panandha fungsi representasional: Ini Vindy mahyakaken bilih piyambakipun asring ngginakaken rasukan warni bureng. "Hai Rek ya apa kabare umak? Kipa? Tahes komes? Ya wis sukur ya? Ketemu maneh karo ayas Ini Vindy. Kali ini aku akan buat tutorial make up, ya pancen wis suwe Rek aku gak gawe tutorial make up ambek hijab." (Ini Vindy (3)/ 2017/ 22) karo [karo] "kaliyan ambek [ambe?] "kaliyan"
Tabel salajengipun 1 2 9) Pitakon 3 5. Personal: mangkel 1. Instrumental: awisan 2. Representasional 81 4 -panandha interaksional sapa aruh: Ini Vindy sapa aruh dhateng pamiyarsa ing prolog saben miwiti video youtube anggitan piyambakipun. "Sapa sih thuthuk-thuthuk iku? Iki lek ndhék Malang sering gak ana, entek. Tulung ya Wardah. Stoknya itu loh. Kok tambah nyeneni Wardah." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 7) fungsi yen "menawi" -panandha fungsi personal mangkel: Ini Vindy mangkel amargi stok pensil alis Wardah ing Malang asring telas. "Kalau yang misalnya kamu make up yang biasa gitu terus kamu pengen matanya pengen matanya lebih seger aja ngasi onok putih-putihe ndhek kene kan uaneh-a." (Ini Vindy (10)/ 2016/ 55) [yεn] "menawi" lek [le?] aneh [anεh] "aneh" [uwanεha] "aneh (sanget)" -panandha fungsi instrumental awisan: Ini Vindy paring awisan dhateng pamiyarsa sampun ngantos ngginakaken pethak menawi macak eyeliner biasa.supados boten ketingal aneh. "Memori yang sangat berharga. Ya apa sih memori yang sangat berharga ya. Memori yang tidak terlupakan. Yaitu awal saya memulai youtube itu adalah saya bikin One Brand Tutorial Wardah. Tapi videone nguisin-isini pol Rek." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 4) kepriye [kəpriye] "kados pundi" ya apa [yͻ?ͻpͻ] "kados pundi"
Tabel salajengipun 1 2 10) Partikel pelengkap lan pelunak b. Rangkep 1) Dwilingga 3 1. Representasional 2. Interaksional: nawekaken 1. Instrumental: ngerih-erih 82 4 -panandha fungsi representasional: Ini Vindy mahyakaken bilih piyambakipun kagungan pengalaman ingkang damel lingsem nalika sepisanan damel video youtube. "Memori yang sangat berharga. Ya apa sih memori yang sangat berharga ya. Memori yang tidak terlupakan. Yaitu awal saya memulai youtube itu adalah saya bikin One Brand Tutorial Wardah. Tapi videone nguisin-isini pol Rek." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 4) sih [sIh] ta [tͻ] -panandha fungsi representasional: Ini Vindy mahyakaken bilih piyambakipun kagungan pengalaman ingkang damel lingsem nalika sepisanan damel video youtube. "Nah kalau ada yang mau request- request, nyoh comment wae ndhék ngisor." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 12) wae [wae] "mawon" ae [ae] "mawon" fungsi -panandha interaksional nawekaken: Ini Vindy nawekaken dhateng pamiyarsa menawi wonten panyuwunan, kasuwun comment ing ngandhap. "Dadi seumpamane iki ketinggalan suk emben-emben aku isoh upload ndhek Youtube ya." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 38) sesuk [sesU?] "benjing" emben- emben [əmbεn-əmbεn] "benjing" -panandha fungsi instrumental ngerih- erih: Ini Vindy ngerih-erih pamiyarsa menawi pamiyarsa ketilar anggenipun mriksani live piyambakipun ing Fame
Tabel salajengipun 1 2 2) Dwiwasana 3 2. Representasional 3. Personal: mangkel 4. Heuristik: nyuwun priksa Regulatori: nolak 83 4 benjang piyambakipun badhe upload video ing Youtube. "Mantenku tak kasiin ini nangis gero- gero, iku ya gak sampek mleber." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 10) kejer [kəjər] "kejer" gero-gero [gərͻ- gərͻ] "kejer" -panandha fungsi representasional: Ini Vindy ngandharaken bilih ngginakaken pensil alis Wardah kangge maes manten, sinaosa mantenipun nangis tetep boten luntur. "Adhuh pegel menggos-menggos aku lek pas dubbing iki." (Ini Vindy (12)/ 2017/ 57) krenggosan [krəŋgͻsan] "krenggosan" menggos-menggos [məŋgͻs- məŋgͻs] "krenggosan" -panandha fungsi personal mangkel: Ini Vindy mangkel amargi piyambakipun menawi dubbing ngantos krenggosan. "Tau kan mara-mara riasanmu retak- retak? Tau kan?" (Ini Vindy (7)/ 2017/ 47) teka-teka [təkͻ- təkͻ-] "teka-teka" mara-mara [mͻrͻ-mͻrͻ] "teka-teka" -panandha fungsi heuristik: Ini Vindy pamiyarsa nyuwun dereng sampun pacakanipun mlethek-mlethek ing perangan-perangan tartamtu. "Aku gak seneng ya alis lurus, soale mengko mataku dadine dawawa." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 19) menapa pirsa nate dhateng dawa [dͻwͻ] "panjang" dawawa
84 Tabel salajengipun 1 2 3 4 [dͻwͻwͻ] "panjang (sanget)" -panandha fungsi representasional: Ini Vindy pawadan piyambakipun boten remen alis lurus amargi netra piyambakipun lajeng ketingal langkung panjang. ngandaraken Adhedhasar tabel aslining panaliten ing nginggil, kapanggihaken proses ewah-ewahan wujud satuan lingual saha fungsi basa dialek Surabaya ing salabeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Proses ewah- ewahan wujud satuan lingual ingkang kapanggihaken menawi kawawas saking proses fonologis kaperang dados kalih, inggih menika vokal saha konsonan. Sepisan, fonem vokal ingkang kapanggihaken kalih jinis inggih menika vokal tunggal lan vokal rangkep (diftong). Prabeda anggenipun ngucapaken vokal tunggal ing basa Jawi Standar menawi katandhingaken kaliyan dialek Surabaya inggih menika, fonem /i/ ing wanda sepisanan menga kaucapaken [I], fonem /u/ ing wanda sepisanan menga kaucapaken [o], lan fonem /a/ kaucapaken [ͻ]. Wondene prabeda ing perangan vokal rangkep (diftong) inggih menika, ewahing vokal tunggal /a/ dados vokal rangkep /ua/, vokal tunggal /i/ dados vokal rangkep /ui/ lan vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/. Perangan fonologis ingkang kaping kalih inggih menika fonem konsonan. Prabeda anggenipun ngucapaken ing antawisipun basa Jawi Standar kaliyan dialek Surabaya ing perangan menika inggih menika, icaling fonem /w/ ing wiwitaning
tembung, fonem konsonan /d/ kaucapaken [ḍ] lan fonem /ṭ/ kaucapaken [t], saha wontenipun wuwuhan fonem konsonan (?) ing pungkasaning tembung. Kawawas saking proses morfologis wonten perangan ingkang beda ing antawisipun dialek Surabaya kaliyan basa Jawi Standar. Prabedanipun inggih menika pandhapuking tembung kanthi ater-ater (prefiks), panambang (sufiks), lan wuwuhan bebarengan tan rumaket (konfiks). Ater-ater (prefiks) ingkang kapanggihaken inggih menika ater-ater {ke-}. Panambang (sufiks) ingkang kapanggihaken wonten tiga, inggih menika panambang {-e}, panambang {-na}, lan panambang {-a}. Wondene wuwuhan bebarengan tan rumaket ingkang kapanggihaken wonten tiga, inggih menika wuwuhan bebarengan tan rumaket {se-/-a}, {sa/-na}, lan {di-/-na}. Kawawas saking proses leksikal kaperang dados kalih wujud inggih menika, tembung lingga saha tembung rangkep. Leksikal awujud tembung lingga ing panaliten menika kaperang malih dados sedasa jinis. Sedasa jinis kala wau inggih menika, (1) tembung sesulih, (2) tembung aran, (3) tembung katrangan wektu, (4) tembung kaanan, (5) tembung kriya, (6) tembung ancer-ancer, (7) tembung wilangan, (8) tembung panggandheng, (9) tembung pitakon, lan (10) partikel pelengkap dan pelunak. Fungsi dialek Surabaya ing salabeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy, jumbuh kaliyan teori fungsi basa ingkang kaginakaken, kapanggihaken pitung fungsi. Pitung fungsi basa menika (1) fungsi instrumental: ndhawuhi, awisan, nakyinaken, ngrayu, ngerih-erih lan ngajak, (2) 85 fungsi
representasional, (3) fungsi interaksional: maturnuwun, sapa aruh lan nawekaken, (4) fungsi regulatori: sarujuk/ nolak, (5) fungsi personal: bungah, mangkel, cuwa lan sengesem, (6) fungsi heuristik: nyuwun priksa lan (7) fungsi imajinatif: nambahi kaendahan. Asiling panaliten proses ewah-ewahan lan fungsi basa dialek Surabaya ing salabeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy ingkang kapanggihaken adhedhasar panaliten, badhe kaandharaken ing pirembagan. B. Pirembagan Ing bab menika badhe kaandharaken wujud proses ewah-ewahan satuan lingual basa dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy lan fungsi basa dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Pirembagan antawisipun proses ewah-ewahan wujud satuan lingual saha fungsi basa dialek Surabaya dipundadosaken setunggal amargi wonten gegayutanipun. Saking data ingkang sampun kakempalaken, namung saperangan ingkang badhe karembag ing panaliten menika. Data menika makili data sanes ingkang sajinis, dene data sanesipun saged dipunpriksani ing lampiran kanthi jangkep lan menapa wontenipun. Proses ewah- ewahan wujud satuan lingual lan fungsi basa dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy ingkang sampun kapanggihaken, kaandharaken ing ngandhap menika. 86
1. Proses Fonologis Proses ewah-ewahan wujud satuan lingual dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy saking proses fonologis kaperang dados kalih. Kalih perangan kala wau inggih menika vokal saha konsonan. Proses ewah-ewahan wujud satuan lingual dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy badhe kaandharaken ing ngandhap menika. a) Vokal Panandha Dialek Surabaya Vokal utawi aksara swara ingkang kaginakaken minangka panandha dialek Surabaya ingkang wonten ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy ingkang kapanggihaken kaperang dados kalih jinis. Kalih jinis kala wau inggih menika vokal tunggal lan vokal rangkep (diftong). Saben jinis vokal minangka panandha dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy kaandhraken ing ngandhap menika. 1) Vokal Tunggal Vokal inggih menika swanten ingkang gadhah uni, utawi swanten ingkang mungel awit medaling angin saking paru-paru ingkang kedher saking salebeting tutuk boten wonten ingkang ngalang-alangi (Sasangka, 2001: 2). Data ingkang nedahaken prabeda antawisipun basa Jawi Standar lan dialek Surabaya ing perangan vokal 87
tunggal ingkang kapanggihaken inggih menika, fonem /i/ ing wanda sepisanan menga kaucapaken [I], fonem /u/ ing wanda sepisanan menga kaucapaken [o], lan fonem /a/ kaucapaken [ͻ]. Saben data ingkang nedahaken prabeda ing antawisipun dialek Surabaya kaliyan basa Jawi Standar ing perangan vokal tunggal kaandharaken ing andharan wonten ing ngandhap menika. (a) Fonem /i/ Wanda Sepisanan Menga Kaucapaken [I] Saking data ingkang kapanggihaken fonem /i/ wanda sepisanan menga kaucapaken [I] menawi kawawas saking fungsi basanipun kaperang dados kalih. Kalih perangan ingkang kapanggihaken inggih menika, fonem /i/ wanda sepisanan menga kaucapaken [I] kanthi fungsi representasional lan fonem /i/ wanda sepisanan menga kaucapaken [I] kanthi fungsi regulatori (sarujuk/ nolak). Pirembagan saged kawawas ing ngandhap menika. (i) Fonem /i/ Wanda Sepisanan Menga Kaucapaken [I] kanthi Fungsi Representasional Fonem /i/ wanda sepisanan menga kaucapaken [I] kanthi representasional saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngandharaken salah setunggalipun produk Wardah ingkang sekeca dipunangge kangge kulit ingkang garing inggih menika Hydrating Aloevera Gel. (1) "Ini adalah Hydrating Aloevera Gel. Ini koyoke uenak ya Rek ya. Aku wis pernah make ini, setelah ini buka kan aku pake. Dia itu kaya gel gitu, itu tu kalau gawe kulitmu sing garing, garing padhakke kripik ta." "Iki jenenge Hydrating Aloevera Gel. Iki kayane penak banget ya Cah ya. Aku wis tau 88 fungsi
89 nganggo iki, bar iki aku rak nganggo. Iki ki kaya gel, iki dienggo kulitmu sing garing, garing padhakke kripik wae" (Ini Vindy (1)/ 2016/ 6) Ing data (1) menika wonten tembung kripik, tembung kripik ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung kripik kaucapaken kripik [kripI?] "kripik" lan ing dialek Surabaya kaucapaken [krIpI?] "kripik". Anggenipun ngucapaken fonem vokal /i/ dados [I] ing wanda sepisanan tembung [krIpI?] "kripik" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (1) ingkang ngewrat tembung kripik [kripI?] "kripik" menika nedahaken fungsi representasional. Fungsi representasional inggih menika fungsi ingkang ngandharaken informasi utawi fakta kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "...Dia itu kaya gel gitu, itu tu kalau gawe kulitmu sing garing, garing padhakke kripik ta." "...Iki ki kaya gel, iki dinggo kulitmu sing garing, garing padhakke kripik wae". Panandhanipun inggih menika, ukara ing nginggil minangka ukara ingkang mahyakaken salah setunggalipun produk Wardah ingkang sekeca dipunangge kangge kulit ingkang garing inggih menika Hydrating Aloevera Gel. Andharan menika jumbuh kaliyan pamanggihipun Halliday (1973) ingkang dipunpethik dening Sadtono (ing Pateda: 1990: 83-84) bilih fungsi representasional ingkang ginanipun kangge ngandharaken kasunyatan (deklaratif, orientasi ing topik utawi pesan), inggih menika basa ingkang kaginakaken kangge ngandharaken
kasunyatan lan informasi kanthi menapa wontenipun. Data ing nginggil minangka data ingkang nyulihi data sanesipun ing panaliten menika. Tuladha sajinis, inggih menika fonem /i/ ingkang mapan wonten ing wanda sepisanan menga kaucapaken [I] kanthi fungsi basa ingkang beda, kaandharaken ing andharan wonten ing ngandhap menika. (ii) Fonem /i/ Wanda Sepisanan Menga Kaucapaken [I] kanthi Fungsi Regulatori (Sarujuk/ Nolak) Fonem /i/ wanda sepisanan menga kaucapaken [I] kanthi fungsi regulatori (sarujuk/ nolak) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy boten sarujuk menawi ngginakaken bula mata ingkang rempet. (2) "Nah iki aku selalu milih bulu mata sing renggang-renggang, aku gak seneng bulu mata sing langsung blok kaya kipas..." "Nah iki aku mesthi milih wulu mripat sing arang-arang, aku ora seneng wulu mripat sing rapet kaya kipas..." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 44) Ing data (2) menika wonten tembung milih, tembung milih ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung milih kaucapaken milih [milIh] "milih" lan ing dialek Surabaya kaucapaken [mIlIh] "milih". Anggenipun ngucapaken fonem vokal /i/ dados [I] ing wanda sepisanan tembung [mIlIh] "milih" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. 90
Tuturan (2) ingkang ngewrat tembung milih [milIh] "milih" menika nedahaken fungsi regulatori penolakan kanthi titikan pangandikan "...aku gak seneng bulu mata sing langsung blok koyok kipas..." "...aku ora seneng bulu mata sing rapet...". Panandhanipun inggih menika, wontenipun tembung gak "boten" wonten ukara ing nginggil ingkang nedahaken boten sarujukipun Ini Vindy ngginakaken bulu mata ingkang rapet kados kipas. Menika jumbuh kaliyan pamanggihipun Halliday (1973) ingkang dipunpethik dening Sadtono (ing Pateda: 1990: 83-84) bilih fungsi regulatori kaginakaken kangge ngandharaken penolakan/ pasarujukan. (b) Fonem /u/ Wanda Sepisanan Menga Kaucapaken [o] Saking data ingkang kapanggihaken fonem /u/ wanda sepisanan menga kaucapaken [o] menawi kawawas saking fungsi basanipun kaperang dados sekawan. Sekawan perangan kala wau inggih menika, fonem /u/ wanda sepisanan menga kaucapaken [o] kanthi fungsi representasional, fonem /u/ wanda sepisanan menga kaucapaken [o] kanthi fungsi interaksional (sapa aruh), fonem /u/ wanda sepisanan menga kaucapaken [o] kanthi fungsi personal (mangkel), lan fonem /u/ wanda sepisanan menga kaucapaken [o] kanthi fungsi imajinatif. Pirembagan saged kawawas ing ngandhap menika. (i) Fonem /u/ Wanda Sepisanan Menga Kaucapaken [o] kanthi Fungsi Representasional 91
92 Fonem /u/ wanda sepisanan menga kaucapaken [o] kanthi fungsi representasional saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngandharaken bilih kudhung ingkang dipunangge dereng dipunbesut. (3) "Sepura ya nek lungset, durung disetrika." "Dingapura ya nek lungset, durung dibesut" (Ini Vindy (5)/ 2017/ 36) Ing data (3) menika wonten tembung durung, tembung durung ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung durung kaucapaken [durUŋ] "dereng" lan ing dialek Surabaya kaucapaken [dorUŋ] "dereng". Anggenipun ngucapaken fonem vokal /u/ dados [o] ing wanda sepisanan tembung [dorUŋ] "dereng" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (3) ingkang ngewrat tembung durung [durUŋ] "dereng" menika nedahaken fungsi representasional. Fungsi representasional inggih menika fungsi ingkang ngandharaken informasi utawi fakta kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "Sepura ya nek lungset, durung disetrika." "Dingapura ya nek pating klinthing, durung dibesut". Panandhanipun inggih menika, ukara ing nginggil minangka ukara ingkang ngandharakan utawi caos uninga dhateng tiyang sanes bilih kudhung ingkang dipunangge Ini Vindy menika lungset amargi dereng dipunbesut.
Wondene tuladha sajinis kanthi fungsi basa ingkang beda kaandharaken ing ngandhap menika. (ii) Fonem /u/ Wanda Sepisanan Menga Kaucapaken [o] kanthi Fungsi Interaksional (Sapa Aruh) Fonem /u/ wanda sepisanan menga kaucapaken [o] kanthi fungsi interaksional (sapa aruh) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy sapa aruh dhateng pamiyarsa ing prolog saben miwiti video youtube anggitan piyambakipun. (4) "Hai Rek ya apa kabare umak? Kipa? Tahes komes? Ya wis sukur ya? Ketemu maneh karo ayas Ini Vindy. Kali ini aku akan buat tutorial make up, ya pancen wis suwe Rek aku gak gawe tutorial make up ambek hijab." "Hai Cah kepriye kabarmu? Apik? Sehat? Ya wis sukur ya. Ketemu meneh karo aku Ini Vindy. Saiki aku arep gawe tutorial make up, ya pancen wis suwe Cah aku ora gawe tutorial make up lan hijab" (Ini Vindy (3)/ 2017/ 22) Ing data (4) menika wonten tembung sukur, tembung sukur ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung sukur kaucapaken [sukUr] "sukur" lan ing dialek Surabaya kaucapaken [sokUr] "sukur". Anggenipun ngucapaken fonem vokal /u/ dados [o] ing wanda sepisanan tembung [sokUr] "sukur" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. 93
Tuturan (4) ingkang ngewrat tembung sukur [sukUr] "sukur" menika nedahaken fungsi interaksional kangge sapa aruh, kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "Hai Rek ya apa kabare umak?..." "Hai Cah kepriye kabare kowe?...". Panandhanipun inggih menika, wontenipun tembung hai "partikel kangge nyeluk ing basa Indonesiya" wonten ukara ing nginggil menika minangka sapa aruh Ini Vindy dhateng para pamiyarsa. Andharan menika jumbuh kaliyan pamanggihipun Halliday (1973) ingkang dipunpethik dening Sadtono (ing Pateda: 1990: 83-84) bilih fungsi interaksional utawi interaksi inggih menika ginanipun basa kangge nglampahi sesambetan, mantepaken tahan lan dangunipun komunikasi. Ing fungsi interaksional basa nedahaken raos bersahabat, solidaritas sosial. Supados komunikasi nuwuhaken kasil dipunbetahaken seserepan ingkang cekap ngengingi logat lan adat istiadat budayanipun. Ing panaliten ingkang wonten ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy, wonten wujud interaksi ingkang arupi atur panuwun, sapa aruh, lan nawekaken. Tuturan (4) menika nedahaken fungsi interaksional kangge sapa aruh ingkang wonten ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. (iii) Fonem /u/ Wanda Sepisanan Menga Kaucapaken [o] kanthi Fungsi Personal (Mangkel) Fonem /u/ wanda sepisanan menga kaucapaken [o] kanthi fungsi personal (mangkel) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. 94
Konteks: Ini Vindy mangkel amargi stok pensil alis Wardah ing Malang asring telas. (5) "Sapa sih thuthuk-thuthuk iku? Iki lek ndhék Malang sering gak ana, entek. Tulung ya Wardah. Stoknya itu loh. Kok tambah nyeneni Wardah." "Sapa sih thuthuk-thuthuk kuwi? Iki yen ing Malang kerep ora ana, entek. Tulung ya Wardah. Stoke kuwi loh. Kok malah nyeneni Wardah" (Ini Vindy (1)/ 2016/ 7) Ing data (5) menika wonten tembung thuthuk-thuthuk, tembung thuthuk- thuthuk ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung thuthuk-thuthuk kaucapaken [thuthU?-thuthU?] "thuthuk-thuthuk" lan ing dialek Surabaya kaucapaken [thothU?- thothU?] "thuthuk-thuthuk". Anggenipun ngucapaken fonem vokal [u] dados [o] ing wanda sepisanan tembung [thothU?-thothU?] "thuthuk-thuthuk" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (5) ingkang ngewrat tembung thuthuk-thuthuk [thuthU?-thuthU?] "thuthuk-thuthuk" menika nedahaken fungsi personal kangge ngandharaken raos mangkel, kanthi titikan pangandikan "...Tulung ya Wardah. Stoknya itu loh. Kok tambah nyeneni Wardah." "...Tulung ya Wardah, stoke kuwi loh. Kok malah nyeneni Wardah". Panandha ukara ing nginggil wontenipun tembung nyeneni "ndukani" minangka andharan raos mangkel Ini Vindy amargi stok pensil alis Wardah ing Malang asring telas. Andharan menika jumbuh kaliyan pamanggihipun Halliday (1973) ingkang dipunpethik dening Sadtono (ing Pateda: 1990: 83-84) bilih fungsi 95
personal ginanipun kangge ngandharaken penggalihan utawi raos pangraos pribadi. Raos pangraos pribadi kala wau kados ta, raos bungah, raos mangkel, raos cuwa lan raos seneng. Ing tuturan (5) menika nedahaken fungsi personal kangge mahyakaken raos mangkel ingkang wonten ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Raos mangkel Ini Vindy amaragi stok pensil alis ing Malang menika asring telas, satemah piyambakipun boten kumanan. (iv) Fonem /u/ Wanda Sepisanan Menga Kaucapaken [o] kanthi Fungsi Imajinatif (Nambahi Kaendahan) Fonem /u/ wanda sepisanan menga kaucapaken [o] kanthi fungsi imajinatif saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy mbanyol sadangunipun blend eyeshadow ing netranipun. (6) "Ya wis ngene-ngene ambek mangan krupuk ambek mangan cilok ambek ngene-ngene..." "Ya wis ngene-ngene karo mangan krupuk karo mangan cilok karo ngene-ngene..." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 40) Ing data (6) menika wonten tembung krupuk, tembung krupuk ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung krupuk kaucapaken [krupU?] "krupuk", lan ing dialek Surabaya kaucapaken [kropU?] "krupuk". Anggenipun ngucapaken fonem vokal /u/ dados [o] ing wanda sepisanan tembung [kropU?] "krupuk" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. 96
Tuturan (6) ingkang ngewrat tembung krupuk [krupU?] "krupuk" nedahaken fungsi imajinatif kangge nambah kaendahan, kanthi titikan banyolan Ini Vindy menika "Ya wis ngene iki karo mangan krupuk karo mangan cilok karo ngene- ngene...". Panandha fungsi imajinatifipun inggih menika Ini Vindy mbanyol bilih nalika macaki netra, kita saged sinambi dhahar krupuk utawi cilok amargi saking dangunipun. Kamangka menawi saestu dipuntindakaken boten bakal saged macak sinambi dhahar krupuk kaliyan cilok, amargi bakalipun ewuh. Ancasipun Ini Vindy mbanyol inggih menika panglipur supados nambah kaendahaning komunikasi supados pamiyarsa boten bosen. Andharan menika jumbuh kaliyan pamanggihipun Halliday (1973) ingkang dipunpethik dening Sadtono (ing Pateda: 1990: 83-84) bilih fungsi imajinatif dipunginakaken kangge ngripta utawi nambah kaendahan ing salebeting komunikasi. (c) Fonem /a/ Kaucapaken [ͻ] Saking data ingkang kapanggihaken fonem /a/ kaucapaken [ͻ] menawi kawawas saking fungsi basanipun kaperang dados kalih. Kalih perangan kala wau inggih menika fonem /a/ kaucapaken [ͻ] kanthi fungsi instrumental (awisan) lan fonem /a/ kaucapaken [ͻ] kanthi fungsi regulatori (sarujuk/ nolak). Pirembagan saged kawawas ing ngandhap menika. (i) Fonem /a/ Kaucapaken [ͻ] kanthi Fungsi Instrumental (Awisan) Fonem /a/ kaucapaken [ͻ] kanthi fungsi instrumental (awisan) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. 97
98 Konteks: Ini Vindy paring awisan dhateng pamiyarsa menawi make up sampun ngantos ketawis garisipun. (7) "Sing penting ya Rek, lek seumpamane, lek make up iku sing penting aja ana nggaris..." "Sing penting ya Cah, seumpamane macak kuwi sing penting aja nggaris" (Ini Vindy (6)/ 2017/ 41) Ing data (7) menika wonten tembung seumpamane, tembung seumpamane ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung seumpamane kaucapaken [səumpamane] "seumpaminipun", lan ing dialek Surabaya kaucapaken [səumpͻmͻne] "seumpaminipun". Anggenipun ngucapaken fonem vokal /a/ dados [ͻ] ing tembung [səumpͻmͻne] "seumpaminipun" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (7) ingkang ngewrat tembung seumpamane [səumpamane] "seumpaminipun" menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) kangge paring awisan. Fungsi instrumental (direktif) menika kanthi titikan pangandikan Ini Vindy "Sing penting ya Rek, lek seumpamane, lek make up iku sing penting aja ana nggaris..." "Sing penting cah yen macak kuwi aja nganti nggaris...". Panandhanipun ukara menika wontenipun tembung aja "sampun" minangka awisan dhateng pamiyarsa menawi make up sampun ngantos ketawis garisipun, kedah alus. Tuladha ingkang sajinis kanthi fungsi basa ingkang beda kaandharaken ing ngandhap menika.
(ii) Fonem /a/ Kaucapaken [ͻ] kanthi Fungsi Regulatori (Sarujuk/ Nolak) Fonem /a/ kaucapaken [ͻ] kanthi fungsi regulatri (nolak) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngandaraken pawadan piyambakipun boten remen alis lurus. (8) "Aku gak seneng ya alis lurus, soale mengko mataku dadine dawawa." "Aku ora seneng alis lurus, mergane mengko mataku dadine dawa banget" (Ini Vindy (2)/ 2017/ 19) Ing data (8) menika wonten tembung mataku, tembung mataku ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung mataku kaucapaken [mataku] "mripat kula", lan ing dialek Surabaya kaucapaken [mͻtͻku] "mripat kula" ing dialek Surabaya. Anggenipun ngucapaken fonem vokal /a/ dados [ͻ] ing tembung [mͻtͻku] "mripat kula" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (8) ingkang ngewrat tembung mataku [mataku] "mripat kula" nedahaken fungsi regulatori kangge nolak kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "Aku gak seneng ya alis lurus..." "aku ora seneng alis lurus". Panandhanipun inggih menika wontenipun tembung gak "ora" wonten ukara ing nginggil ingakang nedahaken bilih Ini Vindy boten remen alis lurus amargi netranipun ketingal panjang. 99
2) Vokal Rangkep (Diftong) Vokal rangkep utawi diftong inggih menika vokal ingkang cacahipun kalih lan mapan ing salah setunggalipun wandaning tembung. Menawi wonten vokal rangkep, ananging boten mapan ing salah setunggalipun wanda, swanten rangkep menika boten kalebet diftong. Basa Jawi Standar boten gadhah diftong kados dene ing basa Indonesia (Sasangka, 2001: 8). Ing panaliten menika kapanggihaken data ingkang nedahaken prabeda ing perangan vokal rangkep (diftong) inggih menika, ewahing vokal tunggal /a/ dados vokal rangkep /ua/, vokal tunggal /i/ dados vokal rangkep /ui/ lan vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/. Ewahing vokal tunggal dados vokal rangkep utawi diftong minangka panandha dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun Ini Vindy kaandharaken ing ngandhap menika. (a) Ewahing Vokal Tunggal /a/ Dados Vokal Rangkep /ua/ Saking data ingkang kapanggihaken, ewahing vokal tunggal /a/ dados vokal rangkep /ua/ menawi kawawas saking fungsi basanipun kaperang dados kalih. Kalih perangan kala wau inggih menika ewahing vokal tunggal /a/ dados vokal rangkep /ua/ kanthi fungsi instrumental (awisan) lan fonem vokal rangkep /ua/ kanthi fungsi representasional. Pirembagan saged kawawas ing ngandhap menika. (i) Ewahing Vokal Tunggal /a/ Dados Vokal Rangkep /ua/ kanthi Fungsi Instrumental (Awisan) Ewahing vokal tunggal /a/ dados vokal rangkep /ua/ kanthi fungsi instrumental (awisan) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. 100
Konteks: Ini Vindy paring awisan dhateng pamiyarsa supados boten ngginakaken eyeliner pethak menawi macak biasa, amrih boten ketingal aneh. (9) "Kalau yang misalnya kamu make up yang biasa gitu terus kamu pengen matanya lebih seger aja ngasi ana putih-putihe ndhek kene kan uaneha." "Yen kowe macak biasa terus pengen mripate luwih ketok seger aja ngasi ana putih-putihe nang kene, rak ya aneh" (Ini Vindy (10)/ 2016/ 55) Ing data (9) menika wonten tembung uaneha, tembung uaneha ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung uaneha kaucapaken [anεh] "aneh" tanpa ewah-ewahan fonem vokal, dene ing dialek Surabaya kaucapaken [uwanεha] "aneh (sanget)" kanthi ewahing vokal tunggal /a/ dados vokal rangkep /ua/ ingkang ginanipun kangge mujudaken kesan sanget. Andharan menika jumbuh kaliyan pamanggihipun Sasangka (2001: 8) basa Jawi Standar boten gadhah diftong kados dene ing basa Indonesia. Ing wewengkon iring wetan (Jawa Timur) wonten swanten rangkep ingkang awujud diftong ingkang mapan ing wandaning tembung. Wontenipun diftong menika ngewrat teges kangge mbangetaken surasanipun tembung. Kados dene ing data menika, ewahing vokal tunggal /a/ dados vokal rangkep /ua/ ing tembung [anεh] "aneh" satemah dados [uwanεha] "aneh (sanget)" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (9) ingkang ngewrat tembung uaneha [uwanεha] "aneh (sanget) menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) kangge paring awisan, kanthi titikan 101
pangandikan Ini Vindy "...pengen matanya lebih seger aja ngasi ana putih-putihe ndhek kene kan uaneh-a." "...pengen matane ketok seger aja ngasi ana putih-putihe nang kana mergane bakal ketok aneh". Panandha fungsi instrumental awisan tuturan ing nginggil wontenipun tembung aja "sampun" ingkang nedahaken bilih Ini Vindy paring awisan dhateng pamiyarsa sampun ngantos ngginakaken eyeliner pethak menawi macak biasa, supados boten ketingal aneh. Tuladha ingkang sajinis kanthi fungsi basa ingkang beda kaandharaken ing ngandhap menika. (ii) Ewahing Vokal Tunggal /a/ dados Vokal Rangkep /ua/ kanthi Fungsi Representasional Ewahing vokal tunggal /a/ dados vokal rangkep /ua/ kanthi representasional saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngandharaken bilih kuas ingkang dipunginakaken merk Salsen lan taksih enggal. (10) "Nah kuas sing takgawe adalah kuas Salsen isi 12. Nah, iki kebetulan kuase ijek uanyar." "Nah kuas sing takenggo yaiku kuas Salsen isi 12. Nah, kepeneran kuase isih anyar" (Ini Vindy (3)/ 2017/ 26) Ing data (10) menika wonten tembung anyar [añar] "enggal" kanthi ewahing vokal tunggal /a/ dados vokal rangkep /ua/ satemah dados uanyar [uwañar] "enggal", ingkang ginanipun kangge mujudaken kesan sanget. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, tembung uanyar [uwañar] "enggal" namung kaginakaken ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya. Wondene ing basa Jawi Standar kangge mahyakaken konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung anyir [añir] "enggal". 102 fungsi
103 Ewahing vokal tunggal /a/ dados vokal rangkep /ua/ ing tembung [añar] "enggal" satemah dados [uwañar] "enggal" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (10) ingkang ngewrat tembung uanyar [uwañar] "enggal" nedahaken fungsi representasional kangge ngandharaken informasi utawi fakta. Fungsi representasional kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "Aku gak seneng ya alis lurus..." "aku ora seneng alis lurus". Panandha fungsi representasional tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy ngandharaken bilih kuas ingkang dipunginakaken merk Salsen isinipun 12 lan taksih enggal. (b) Ewahing Vokal Tunggal /i/ Dados Vokal Rangkep /ui/ Saking data ingkang kapanggihaken, ewahing vokal tunggal /i/ dados vokal rangkep /ui/ menawi kawawas saking fungsi basanipun namung kapanggihaken setunggal. Data ingkang kapanggihaken inggih menika ewahing vokal tunggal /i/ dados vokal rangkep /ui/ kanthi fungsi representasional. Pirembagan saged kawawas ing ngandhap menika. Ewahing vokal tunggal /i/ dados vokal rangkep /ui/ kanthi fungsi representasional saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy mahyakaken bilih piyambakipun kagungan pengalaman ingkang damel lingsem nalika sepisanan damel video youtube. (11) "Memori yang sangat berharga. Ya apa sih memori yang sangat berharga ya. Memori yang tidak terlupakan. Yaitu awal saya memulai
youtube itu adalah saya bikin One Brand Tutorial Wardah. Tapi videone nguisin-isini pol Rek." "Pengalaman sing ra isoh lali. Apa ta kok ra isoh lali ya. yaiku pisanan miwiti youtube aku gawe One Brand Tutorial Wardah. Ning videone ngisin-ngisini banget Cah" (Ini Vindy (1)/ 2016/ 4) Ing data (11) menika wonten tembung nguisin-isini, tembung nguisin-isini ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung nguisin-isini kaucapaken [ŋisin- isini] "damel lingsem" tanpa ewahing fonem vokal, dene ing dialek Surabaya kaucapaken [ŋuwisin-isini] "damel lingsem" kanthi ewahing vokal tunggal /i/ dados vokal rangkep /ui/ ingkang ginanipun kangge mujudaken kesan sanget. Ewahing vokal tunggal /i/ dados vokal rangkep /ui/ ing tembung [ŋisin-isini] "damel lingsem" satemah dados [ŋuwisin-isini] "damel lingsem" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (11) ingkang ngewrat tembung nguisin-isini [ŋuwisin-isini] "damel lingsem" nedahaken fungsi representasional kangge ngandharaken informasi utawi fakta. Fungsi representasional menika kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "...Ya apa sih memori yang sangat berharga ya. Memori yang tidak terlupakan. Yaitu awal saya memulai youtube itu adalah saya bikin One Brand Tutorial Wardah. Tapi videone nguisin-isini pol Rek." "Memori berharga kepriye ta, memori kang ora bisa dilalekake. Yaiku nalika aku miwiti youtube aku gawe One Brand Tutorial Wardah. Ning videone ngisin-isini banget Cah". Panandha fungsi 104
representasional tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy mahyakaken bilih piyambakipun kagungan pengalaman ingkang damel lingsem nalika sepisanan damel video youtube. (c) Ewahing Vokal Tunggal /e/ Dados Vokal Rangkep /ue/ Saking data ingkang kapanggihaken, ewahing vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/ menawi kawawas saking fungsinipun kaperang dados gangsal. Gangsal perangan kala wau inggih menika, ewahing vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/ kanthi fungsi instrumental (ngajak), fungsi representasional, fungsi personal (mangkel), fungsi personal (cuwa), lan fungsi imajinatif. Pirembagan saged kawawas ing ngandhap menika. (i) Ewahing Vokal Tunggal /e/ Dados Vokal Rangkep /ue/ kanthi Fungsi Instrumental (Ngajak) Ewahing vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/ kanthi fungsi instrumental (ngajak) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngajak supados pamiyarsa ngginakaken shadding amargi menika wigati sanget. (12) "Eyeshadow gak nggawe gak papa, sing puenting menurutku coba wis nganggo shadding." "Eyeshadow ora nganggo ora papa, sing penting coba wis nganggo shadding" (Ini Vindy (4)/ 2016/ 28) Ing data (12) menika wonten tembung puenting, tembung puenting ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing 105
basa Jawi Standar tembung puenting kaucapaken [pəntiŋ] "wigati" tanpa ewahing fonem vokal, dene ing dialek Surabaya kaucapaken [puwəntiŋ] "wigati (sanget)" kanthi ewahing vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/ ingkang ginanipun kangge mujudaken kesan sanget. Ewahing vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/ ing tembung [pəntiŋ] "wigati" satemah dados [puwəntiŋ] "wigati (sanget)" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (12) ingkang ngewrat tembung puenting [puwəntiŋ] "wigati (sanget)" menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) kangge ngajak. Fungsi instrumental (direktif) kanthi titikan pangandikan Ini "Eyeshadow gak nggawe gak papa, sing puenting menurutku coba wis nganggo shadding." "Eyeshadow ora nganggo ora papa, sing penting coba nganggo shadding". Panandha fungsi instrumental ngajak tuturan ing nginggil inggih menika wontenipun tembung coba "cobi" ingkang nedahaken Ini Vindy ngajak supados pamiyarsa ngginakaken shadding, amargi menika wigati sanget. Tuladha sajinis kanthi fungsi ingkang beda kaandharaken ing ngandhap menika. (ii) Ewahing Vokal Tunggal /e/ Dados Vokal Rangkep /ue/ kanthi Fungsi Representasional Ewahing vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/ kanthi representasional saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. 106 fungsi
Konteks: Ini Vindy ngandharaken salah setunggalipun produk Wardah ingkang sekeca dipunangge kangge kulit ingkang garing inggih menika Hydrating Aloevera Gel. (13) "Ini adalah Hydrating Aloevera Gel. Ini koyoke uenak ya Rek ya. Aku wis pernah make ini, setelah ini buka kan aku pake. Dia itu kaya gel gitu, itu tu kalau gawe kulitmu sing garing, garing padhakke kripik ta." "Iki jenenge Hydrating Aloevera Gel. Iki kayane penak banget ya Cah ya. Aku wis tau nganggo iki, bar iki aku rak nganggo. Iki ki kaya gel, iki dienggo kulitmu sing garing, garing padhakke kripik wae" (Ini Vindy (1)/ 2016/ 6) Ing data (13) menika wonten tembung uenak, tembung uenak ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung uenak kaucapaken [ena?] "eca" tanpa ewahing vokal, dene ing dialek Surabaya kaucapaken [uwena?] "eca (sanget)" kanthi ewahing vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/ ingkang ginanipun kangge mujudaken kesan sanget. Ewahing vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/ ing tembung [ena?] "eca" satemah dados [uwena?] "eca (sanget)" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (13) ingkang ngewrat tembung uenak [uwena?] "eca (sanget)" menika nedahaken fungsi representasional. Fungsi representasional inggih menika fungsi ingkang ngandharaken informasi utawi fakta. Fungsi representasional menika kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "...Dia itu kaya gel gitu, itu tu kalau gawe kulitmu sing garing, garing padhakke kripik ta." "...Iki ki kaya gel, iki dinggo kulitmu sing garing, garing padhakke kripik wae". Panandhanipun inggih menika, 107
ukara ing nginggil minangka ukara ingkang mahyakaken salah setunggalipun produk Wardah ingkang sekeca dipunangge kangge kulit ingkang garing inggih menika Hydrating Aloevera Gel. (iii) Ewahing Vokal Tunggal /e/ Dados Vokal Rangkep /ue/ kanthi Fungsi Personal (Mangkel) Ewahing vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/ kanthi fungsi personal (mangkel) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy mangkel utawi boten remen menawi pipi piyambakipun ketingal nyempluk. (14) "Jembek aku ki lek ambek pipi nyuempluk ki juembek nemen." "Jenes aku yen karo pipi nyempluk banget ki jenes banget" (Ini Vindy (3)/ 2017/ 24) Ing data (14) menika wonten tembung nyuempluk, tembung nyuempluk ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung nyuempluk kaucapaken [ñemplu?] "nyempluk" tanpa ewahing fonem vokal, lan ing dialek Surabaya kaucapaken [ñuwemplu?] "nyempluk (sanget)" kanthi ewahing vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/ ingkang ginanipun kangge mujudaken kesan sanget. Ewahing vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/ ing tembung [ñemplu?] "nyempluk" satemah dados [ñuwemplu?] "nyempluk (sanget)" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. 108
Tuturan (14) ingkang ngewrat tembung nyuempluk [ñuwemplu?] "nyempluk (sanget)" menika nedahaken fungsi personal kangge ngandharaken raos mangkel. Fungsi personal (mangkel) menika kanthi titikan pangandikan "Jembek aku ki lek ambek pipi nyuempluk ki juembek nemen." "Jenes aku ki yen karo pipi nyempluk banget jenes banget". Panandha fungsi personal mangkel tuturan ing nginggil inggih menika wontenipun tembung jembek "jenes" ingkang nedahaken bilih Ini Vindy mangkel utawi boten remen menawi pipi piyambakipun ketingal nyempluk. (iv) Ewahing Vokal Tunggal Dados Vokal Rangkep /ue/ kanthi Fungsi Personal (Cuwa) Ewahing vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/ kanthi fungsi personal (cuwa) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy kuciwa tumraping pelayanan Toko Rayo (15) "...tapi sing Rayo iku adhuh makan ati Rek, wis mbak-mbake rada sadis- sadis ngono ya, dadi aku ning Astro. Ning Astro mbake apikan Rek, dadi wah sueneng aku." "...ning sing Rayo kuwi adhuh mangan ati Cah, wis mbak- mbake rada sadis-sadis ngono ya, dadi aku ning Astro. Ning Astro mbak- mbake apikan Cah, cdadi wah seneng tenan aku" (Ini Vindy (4)/ 2016/ 29) Ing data (15) menika wonten tembung sueneng, tembung sueneng ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung sueneng kaucapaken [sənəŋ] "remen" tanpa ewahing fonem vokal, dene ing dialek Surabaya kaucapaken [suwənəŋ] "remen (sanget)" kanthi ewahing vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/ ingkang ginanipun kangge 109
mujudaken kesan sanget. Ewahing vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/ ing tembung [sənəŋ] "remen" satemah dados [suwənəŋ] "remen (sanget)" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (15) ingkang ngewrat tembung sueneng [suwənəŋ] (sanget)"nedahaken fungsi personal kangge ngandharaken raos kuciwa. Fungsi personal (cuwa) menika kanthi titikan pangandikan Ini Vindy "...tapi sing Rayo iku adhuh makan ati Rek..." "...ning sing Rayo iku adhuh nglarani ati Rek...". Panandhanipun ukara ing nginggil inggih menika wonten frasa makan ati "mangan ati" ingkang nedahaken raos kuciwanipun Ini Vindy tumraping pelayanan Toko Rayo amargi ingkang ngladosi sadis. (v) Ewahing Vokal Tunggal /e/ dados Vokal Rangkep /ue/ kanthi Fungsi Imajinatif (Nambahi Kaendahan) Ewahing vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/ kanthi fungsi imajinatif saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy mbanyol menawi tegesipun outer V menika outer Vindy. (16) "V, V outer Vindy haha mueksa." "V, V outer Vindy haha meksa banget" (Ini Vindy (6)/ 2017/ 43) Ing data (16) menika wonten tembung mueksa, tembung mueksa ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing 110 "remen
basa Jawi Standar tembung mueksa kaucapaken [mə?sͻ] "meksa" tanpa ewahing fonem vokal, lan ing dialek Surabaya kaucapaken [muwə?sͻ] "meksa (sanget)" kanthi ewahing vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/ ingkang ginanipun kangge mujudaken kesan sanget. Ewahing vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/ ing tembung [mə?sͻ] "meksa" satemah dados [muwə?sͻ] "meksa (sanget)" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (16) ingkang ngewrat tembung mueksa [muwə?sͻ] "meksa (sanget)" nedahaken fungsi imajinatif kangge nambah kaendahan. Fungsi imajinatif menika kanthi titikan banyolan Ini Vindy menika "V, V outer Vindy haha mueksa." "V, V outer Vindy haha meksa tenan". Panandha fungsi imajinatif tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy mbanyol menawi tegesipun outer V menika outer Vindy, kamangka sejatosipun outer V menika tegesipun sanes menika. b) Konsonan Panandha Dialek Surabaya Konsonan inggih menika swanten tanpa uni, utawi swanten ingkang dereng wonten ungelipun menawi dereng sumambung kaliyan vokal (Sasangka, 2001: 10). Konsonan ingkang kapanggihaken minangka panandha dialek Surabaya ingkang wonten ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy ingkang kapanggihaken wonten sekawan. Sekawan data kala wau inggih menika, icaling fonem /w/ ing wiwitaning tembung, fonem /d/ kaucapaken [ḍ], fonem /ṭ/ kaucapaken [t], lan wuwuhan /?/ ing pungkasaning tembung. 111
1) Icaling Fonem /w/ ing Wiwitaning Tembung Saking data ingkang kapanggihaken icaling fonem /w/ ing wiwitaning tembung menawi kawawas saking fungsi basanipun kaperang dados tiga. Tigang data kala wau inggih menika icaling fonem /w/ ing wiwitaning tembung kanthi fungsi interaksional (nawekaken), icaling fonem /w/ ing wiwitaning tembung kanthi fungsi personal (cuwa), lan icaling fonem /w/ ing wiwitaning tembung kanthi fungsi heuristik. Pirembagan saged kawawas ing ngandhap menika. a) Icaling Fonem /w/ ing Wiwitaning Tembung kanthi Fungsi Interaksional (Nawekaken) Icaling fonem /w/ ing wiwitaning tembung kanthi fungsi interaksional (nawekaken) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: panyuwunan, kasuwun comment ing ngandhap. Ini Vindy nawekaken dhateng pamiyarsa menawi wonten (17) "Nah kalau ada yang mau request- request, nyoh comment wae ndhék ngisor." "Nah yen ana sing arep request-request, nyoh comment wae nang ngisor" (Ini Vindy (1)/ 2016/ 12) Ing data (17) menika wonten tembung wae, tembung wae ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung wae kaucapaken [wae] "mawon", dene ing dialek Surabaya kaucapaken [ae] "mawon" tanpa fonem /w/ ing wiwitaning tembung. Icaling fonem /w/ ing wiwitaning tembung wae [wae] "mawon" satemah dados [ae] "mawon" 112
menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (17) ingkang ngewrat tembung wae [wae] "mawon" nedahaken fungsi interaksional kangge nawekaken. Fungsi interaksional menika kanthi titikan pangandikan "Nah kalau ada yang mau request-request, nyoh comment wae ndhek ngisor." "Nah yen ana penjalukan-penjalukan, nyoh comment wae nang ngisor". Panandha ukara ing nginggil inggih menika wontenipun tembung nyoh "mangga" ingkang nedahaken bilih Ini Vindy nawekaken dhateng pamiyarsa menawi wonten panyuwunan kasuwun comment ing ngandhap. Tuladha ingkang sajinis kanthi fungsi basa ingkang beda kaandharaken ing ngandhap menika. b) Icaling Fonem /w/ ing Wiwitaning Tembung kanthi Fungsi Personal (Cuwa) Icaling fonem /w/ ing wiwitaning tembung kanthi fungsi personal (cuwa) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy kuciwa tumraping pelayanan Toko Rayo amargi ingkang ngladosi sadis. (18) "...tapi sing Rayo iku adhuh makan ati Rek, wis mbak-mbake rada sadis- sadis ngono ya, dadi aku ning Astro. Ning Astro mbake apikan Rek, dadi wah sueneng aku." "...ning sing Rayo kuwi adhuh mangan ati Cah, wis mbak- mbake rada sadis-sadis ngono ya, dadi aku ning Astro. Ning Astro mbak- mbake apikan Cah, dadi wah seneng tenan aku" (Ini Vindy (4)/ 2016/ 29) Ing data (18) menika wonten tembung wis, tembung wis ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa 113
Jawi Standar tembung wis kaucapaken [wIs] "sampun", lan ing dialek Surabaya kaucapaken [Is] "sampun" tanpa fonem /w/ ing wiwitaning tembung. Icaling fonem /w/ ing wiwitaning tembung wis [wIs] "sampun" satemah dados [Is] "sampun" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (18) ingkang ngewrat tembung wis [wIs] "sampun" nedahaken fungsi personal kangge ngandharaken raos kuciwa. Fungsi personal (cuwa) kanthi titikan pangandikan Ini Vindy "...tapi sing Rayo iku adhuh makan ati Rek..." "...ning sing Rayo iku adhuh nglarani ati Rek...". Panandhanipun, ukara ing nginggil minangka andharan raos kuciwa Ini Vindy tumraping pelayanan Toko Rayo amargi ingkang ngladosi sadis. c) Icaling Fonem /w/ ing Wiwitaning Tembung kanthi Fungsi Heuristik (Nyuwun Priksa) Icaling fonem /w/ ing wiwitaning tembung kanthi fungsi heuristik saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngandharaken bilih piyambakipun nembe kemawon priksa aplikasi Fame. (19) "Yaiki aku sing ndesa apa ncen aku baru weruh ngono?" "Yaiki aku sing ndesa apa pancen aku lagi ngerti ngono" (Ini Vindy (6)/ 2017/ 37) Ing data (19) menika wonten tembung weruh, tembung weruh ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing 114
basa Jawi Standar tembung weruh kaucapaken [wərUh] "priksa", lan ing dialek Surabaya kaucapaken [ərUh] "priksa" tanpa fonem /w/ ing wiwitaning tembung. Icaling fonem /w/ ing wiwitaning tembung weruh [wərUh] "priksa" satemah dados [ərUh] "priksa" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (19) ingkang ngewrat tembung weruh [wərUh] "priksa" nedahaken fungsi heuristik. Fungsi heuristik inggih menika fungsi ingkang kaginakaken kangge pados seserepan lan wangsulan tumraping salah setunggaling prekawis. Fungsi heuristik ing data menika kanthi titikan pangandikan "Yaiki aku sing ndesa apa ncen aku baru weruh ngono." "Yaiki aku sing ndesa apa pancen aku lagi ngerti ngono". Panandhanipun inggih menika wontenipun tembung pitakenan apa "menapa" ingkang nedahaken bilih Ini Vindy nyuwun priksa dhateng pamiyarsa menapa piyambakipun ingkang ndesa utawi piyambakipun nembe kemawon priksa aplikasi Fame. 2) Fonem /d/ Kaucapaken [ḍ] Saking data ingkang kapanggihaken, fonem /d/ kaucapaken [ḍ] menawi kawawas saking fungsi basanipun kaperang dados tiga. Tigang data ingkang kapanggihaken kala wau inggih menika, fonem /d/ kaucapaken [ḍ] kanthi fungsi instrumental (ndhawuhi), fonem /d/ kaucapaken [ḍ] kanthi fungsi representasional lan fonem /d/ kaucapaken [ḍ] kanthi fungsi heuristik. Pirembagan saged kawawas ing ngandhap menika. a) Fonem /d/ Kaucapaken [ḍ] kanthi Fungsi Instrumental (Nndhawuhi) 115
Fonem /d/ kaucapaken [ḍ] kanthi fungsi instrumental (ndhawuhi) saged kawaws saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngandharaken sinaosa ngginakaken shadding kados menapa kemawon tetep kedah ngginakaken jilbab ingkang tirus supados boten ketingal nyempluk. (20) "Masiya shaddingan kaya apa tetep nggawenen jilbabe kudu sing tirus." "Senajan nganggo shadding kaya ngapa wae tetep jilbabe kudu sing tirus." (Ini Vindy (3)/ 2017/ 25) Ing data (20) menika wonten tembung kudu, tembung kudu ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung kudu kaucapaken [kudu] "kedah" dene saperangan ageng masarakat ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya anggenipun ngucapaken inggih menika [kuḍu] "kedah". Miturut informan, prabeda anggenipun ngucapaken tembung kudu menika amargi kirangipun pangretosan masarakat bab bedanipun fonem /d/ kaliyan /ḍ/, satemah murugaken lira-liru anggenipun sami ngucapaken fonem /d/ kaliyan /ḍ/. Fonem /d/ kaucapaken /ḍ/ ing tembung [kuḍu] "kedah" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (20) ingkang ngewrat tembung kudu [kudu] "kedah" menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) kangge ngajak. Fungsi Instrumental (ndhawuhi) kanthi titikan pangandikan Ini Vindy "Masiya shaddingan kaya apa tetep nggawenen jilbabe kudu sing tirus." "Nadyan nganggo shadding kaya ngapa wae 116
tetep kudu nganggo jilbab tirus." Panandha fungsi instrumental ndhawuhi tuturan ing nginggil inggih menika wontenipun panambang {-en} ing tembung nggawenen "ngangema". Tembung menika nedahaken bilih Ini Vindy ndhawuhi pamiyarsa sinaosa ngginakaken shadding kados menapa kemawon tetep kedah ngginakaken jilbab ingkang tirus supados boten ketingal nyempluk. Wondene, tuladha data ingkang sajinis kanthi fungsi basa ingkang beda kaandharaken ing andharan wonten ing ngandhap menika. b) Fonem /d/ Kaucapaken [ḍ] kanthi Fungsi Representasional Fonem /d/ kaucapaken [ḍ] kanthi fungsi representasional saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngandharaken bilih piyambakipun nembe saged damel video amargi kala wingi wonten ingkang risak. (21) "Soale lagi ada yang rusak, dan saiki wis mbalik maneh. Dadi aku isoh nggawe video maneh." "Mergane ana sing rusak, tur saiki wis mbalik meneh. Dadi aku isoh nggawe video meneh." (Ini Vindy (3)/ 2017/ 23) Ing data (21) menika wonten tembung dadi, tembung dadi ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung dadi kaucapaken [dadi] "dados" dene saperangan ageng masarakat ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya anggenipun ngucapaken inggih 117
menika [ḍaḍi] "dados". Miturut informan, prabeda anggenipun ngucapaken tembung dadi menika amargi kirangipun pangretosan masarakat bab bedanipun fonem /d/ kaliyan /ḍ/, satemah murugaken lira-liru anggenipun sami ngucapaken fonem /d/ kaliyan /ḍ/. Fonem /d/ kaucapaken /ḍ/ ing tembung [ḍaḍi] "dados" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (21) ingkang ngewrat tembung dadi [dadi] "dados" menika nedahaken fungsi representasional. Fungsi representasional inggih menika fungsi ingkang ngandharaken informasi utawi fakta. Fungsi representasional ing data menika kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "Soale lagi ada yang rusak, dan saiki wis mbalik maneh..." "Mergane lagi ana sing rusak, lan saiki wis mbalik meneh..." Panandha fungsi representasional tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy ngandharaken bilih piyambakipun nembe saged damel video amargi kala wingi wonten ingkang risak. c) Fonem /d/ Kaucapaken [ḍ] kanthi Fungsi Heuristik (Nyuwun Priksa) Fonem /d/ kaucapaken [ḍ] kanthi fungsi heuristik saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngandharaken bilih piyambakipun nembe kemawon priksa aplikasi Fame. (22) "Yaiki aku sing ndesa apa ncen aku baru weruh ngono?" "Yaiki aku sing ndesa apa pancen aku lagi ngerti ngono" (Ini Vindy (6)/ 2017/ 37) 118
Ing data (22) menika wonten tembung ndesa, tembung ndesa ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung ndesa kaucapaken [ndesͻ] "ndesa" dene saperangan ageng masarakat ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya anggenipun ngucapaken inggih menika [nḍesͻ] "ndesa". Miturut informan, prabeda anggenipun ngucapaken tembung dadi menika amargi kirangipun pangretosan masarakat bab bedanipun fonem /d/ kaliyan /ḍ/, satemah murugaken lira-liru anggenipun sami ngucapaken fonem /d/ kaliyan /ḍ/. Fonem /d/ kaucapaken /ḍ/ ing tembung [nḍesͻ] "ndesa" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (22) ingkang ngewrat tembung ndesa [ndesͻ] "ndesa" nedahaken fungsi heuristik. Fungsi heuristik inggih menika fungsi ingkang kaginakaken kangge pados seserepan lan wangsulan tumraping salah setunggaling prekawis. Fungsi heuristik ing data menika kanthi titikan pangandikan "Yaiki aku sing ndesa apa ncen aku baru weruh ngono." "Yaiki aku sing ndesa apa pancen aku lagi ngerti ngono". Panandhanipun inggih menika Ini Vindy nyuwun priksa dhateng pamiyarsa utawi piyambakipun ingkang ndesa menapa piyambakipun nembe kemawon priksa aplikasi Fame. 3) Fonem /ṭ/ Kaucapaken [t] 119
Saking data ingkang kapanggihaken, fonem /ṭ/ kaucapaken [t] menawi kawawas saking fungsi basanipun kaperang dados kalih. Kalih data ingkang kapanggihaken inggih menika fonem /ṭ/ kaucapaken [t] kanthi fungsi instrumental (ndhawuhi) lan fonem /ṭ/ kaucapaken [t] kanthi fungsi representasional. Pirembagan saking saben data ing nginggil, saged kawawas ing pirembagan wonten ing ngandhap menika. a) Fonem /ṭ/ Kaucapaken [t] kanthi Fungsi Instrumental (Ndhawuhi) Fonem /ṭ/ kaucapaken [t] kanthi fungsi instrumental (ndhawuhi) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy paring dhawuh dhateng pamiyarsa supados mundhut softlens ingkang sekeca. (23) "Tukua softlens sing rada enak sithik Rek. Soale iku bakal koen gawe terus." "Tukua softlens sing rada enak sithik Cah. Mergane kuwi bakal kok enggo terus." (Ini Vindy (7)/ 2017/ 51) Ing data (23) menika wonten tembung sithik, tembung sithik ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung sithik kaucapaken [siṭI?] "sekedhik" dene saperangan ageng masarakat ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya anggenipun ngucapaken inggih menika [sitik] "sekedhik". Miturut informan, prabeda anggenipun ngucapaken tembung sithik menika amargi kirangipun pangretosan masarakat bab bedanipun fonem /ṭ/ kaliyan /t/, satemah murugaken lira-liru anggenipun sami ngucapaken fonem 120
/ṭ/ kaliyan /t/. Fonem /ṭ/ kaucapaken /t/ ing tembung [sitik] "sekedhik" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (23) ingkang ngewrat tembung sithik [siṭik] "sekedhik" menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) kangge paring dhawuh. Fungsi instrumental (ndhawuhi) ing data menika kanthi titikan pangandikan Ini Vindy "Tukua softlens sing rada enak sitik Rek..." "Tukua softlens sing rada enak sithik Cah...". Panandha fungsi instrumental ndhawuhi tuturan ing nginggil inggih menika wontenipun panambang {-a} ing tembung tukua "mundhuta". Tembung menika nedahaken bilih Ini Vindy paring dhawuh dhateng pamiyarsa supados mundhut softlens ingkang sekeca. Tuladha ingkang sajinis kanthi fungsi basa ingkang beda kaandharaken ing andharan wonten ing ngandhap menika. b) Fonem /ṭ/ Kaucapaken [t] kanthi Fungsi Representasional Fonem /ṭ/ kaucapaken [t] kanthi fungsi representasional saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngandharaken caranipun ngginakaken pensil alis merk Etude. (24) "Mik dibuka thok, terus diputer ya, terus keri dioser-oserake ngono." "Ming dibuka thok, terus diputer ya, terus keri dioser-oserke ngono" (Ini Vindy (2)/ 2017/ 16) Ing data (24) menika wonten tembung thok, tembung thok ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing 121
basa Jawi Standar tembung thok kaucapaken [ṭͻ?] "kemawon" dene saperangan ageng masarakat ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya anggenipun ngucapaken inggih menika [tͻ?] "kemawon". Miturut informan, prabeda anggenipun ngucapaken tembung thok menika amargi kirangipun pangretosan masarakat bab bedanipun fonem /ṭ/ kaliyan /t/, satemah murugaken lira-liru anggenipun sami ngucapaken fonem /ṭ/ kaliyan /t/. Fonem /ṭ/ kaucapaken /t/ ing tembung [tͻ?] "kemawon" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (24) ingkang ngewrat tembung thok [ṭͻ?] "kemawon" menika nedahaken fungsi representasional. Fungsi representasional inggih menika fungsi ingkang ngandharaken informasi utawi fakta. Fungsi representasional ing data menika kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "Mik dibuka tok, terus diputer ya, terus keri dioser-oserake ngono." "Mung dibuka thok, terus diputer ya, terus dioser-oserke ngono". Panandha fungsi representasional tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy ngandharaken caranipun ngginakaken pensil alis merk Etude. 4) Wuwuhan Fonem /?/ ing Pungkasaning Tembung Saking data ingkang kapanggihaken, wuwuhan fonem /?/ ing pungkasaning tembung menawi kawawas saking fungsi basanipun kaperang dados sekawan. Sekawan data ingkang kapanggihaken inggih menika, wuwuhan fonem /?/ ing pungkasaning tembung kanthi fungsi instrumental (ndhawuhi), 122 fungsi
representasional, fungsi interaksional (sapa aruh) lan fungsi personal (mangkel). Pirembagan saged kawawas ing ngandhap menika. a) Wuwuhan Fonem /?/ ing Pungkasaning Tembung kanthi Fungsi Instrumental (Ndhawuhi) Wuwuhan fonem /?/ ing pungkasaning tembung kanthi fungsi instrumental (ndhawuhi) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy paring dhawuh dhateng pamiyarsa supados comment prabedanipun bibar mriksani video youtube anggitanipun ingkang sepisanan. (25) "Nanti kalau sudah nonton video itu langsung commentna ya, ya apa perbandingane karo saiki, sing jelas tambah tuwa Rek." "Mengko yen wis rampung nonton video kuwi langsung commentna ya, kepriye bedane karo saiki, sing jelas tambah tuwa Cah." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 5) Ing data (25) menika wonten tembung tuwa, tembung tuwa ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung tuwa kaucapaken [tuwͻ] "sepuh", dene ing dialek Surabaya kaucapaken [tuwε?] "sepuh" kanthi wuwuhan fonem /?/ ing pungkasaning tembung. Wuwuhan fonem /?/ ing pungkasaning tembung tuwa [tuwͻ] "sepuh" satemah dados [tuwε?] "sepuh" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (25) ingkang ngewrat tembung tuwa [tuwͻ] "sepuh" menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) kangge paring dhawuh. Fungsi instrumental 123
124 (ndhawuhi) menika kanthi titikan pangandikan Ini Vindy "Nanti kalau sudah nonton video itu langsung comment ya..." "Mengko yen wis rampung nonton video iki langsung comment ya...". Panandha fungsi instrumental ndhawuhi tuturan ing nginggil iggih menika Ini Vindy paring dhawuh dhateng pamiyarsa supados comment prabedanipun bibar mriksani video youtube anggitanipun ingkang sepisanan. Tuladha sajinis kanthi fungsi basa ingkang beda saged kawawas ing ngandhap menika. b) Wuwuhan Fonem /?/ ing Pungkasaning Tembung kanthi Fungsi Representasional Wuwuhan fonem /?/ ing pungkasaning tembung kanthi fungsi representasional saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy mahyakaken bilih piyambakipun remen warni-warni bureng. (26) "Secara aku ki senenge abu-abu Rek. Wis kaya apa ya, menyatu dalam diriku warna-warna monokrom koyok ngono iku." "Aku ki senenge klawu Cah. Wis kaya apa ya, nyalira warna-warna monokrom kaya ngono kuwi." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 3) Ing data (26) menika wonten tembung kaya, tembung kaya ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung kaya kaucapaken [kͻyͻ] "kados", dene ing dialek Surabaya kaucapaken [kͻyͻ?] "kados" kanthi wuwuhan fonem /?/ ing pungkasaning tembung. Wuwuhan fonem /?/ ing pungkasaning tembung kaya [kͻyͻ] "kados" satemah dados [kͻyͻ?] "kados" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek
Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (26) ingkang ngewrat tembung kaya [kͻyͻ] "kados" menika nedahaken fungsi representasional. Fungsi representasional inggih menika fungsi ingkang ngandharaken informasi utawi fakta. Fungsi representasional menika kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "Secara aku ki senenge abu-abu Rek..." "Mergane aku ki senenge klawu Cah...". Panandha fungsi representasional tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy mahyakaken bilih piyambakipun remen warni-warni bureng. Warni bureng ingakang dipunmaksud Ini Vindy inggih menika warni ingkang boten padhang. Tuladhanipun inggih menika wrni cemeng. c) Wuwuhan fonem /?/ ing pungkasaning tembung kanthi fungsi interaksional (Sapa Aruh) Wuwuhan fonem /?/ ing pungkasaning tembung kanthi fungsi interaksional (sapa aruh) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Prolog Ini Vindy sapa aruh dhateng pamiyarsa, miwiti video youtube anggitanipun. (27) "Hai Rek! Ya apa kabare? Ketemu maneh karo ayas Ini Vindy teka Malang. Kali iki aku kate nggawe tutorial "One Brand Make Up Tutorial"..." "Hai Cah! Kepriye kabare? Ketemu meneh karo aku Ini Vindy saka Malang. Saiki aku arep nggawe tutorial "One Brand Make Up Tutorial"..." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 1) 125
Ing data (27) menika wonten tembung teka, tembung teka ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung teka kaucapaken [təkͻ] "saking", dene ing dialek Surabaya kaucapaken [tekͻ?] "saking" kanthi wuwuhan fonem /?/ ing pungkasaning tembung. Wuwuhan fonem /?/ ing pungkasaning tembung teka [təkͻ] "saking" satemah dados [tekͻ?] "saking" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (27) ingkang ngewrat tembung teka [təkͻ] "saking" menika nedahaken fungsi interaksional kangge sapa aruh. Fungsi interaksional (sapa aruh) kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "Hai Rek! Ya apa kabare?..." "Hai Cah! Piye kabare?". Panandha fungsi interaksional sapa aruh tuturan ing nginggil inggih menika prolog Ini Vindy sapa aruh dhateng pamiyarsa, miwiti video youtube anggitanipun. d) Wuwuhan Fonem /?/ ing Pungkasaning Tembung kanthi Fungsi Personal (Mangkel) Wuwuhan fonem /?/ ing pungkasaning tembung kanthi fungsi personal (mangkel) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy mangkel amargi stok pensil alis Wardah ing Malang asring telas. (28) "Sapa sih thuthuk-thuthuk iku? Iki lek ndhék Malang sering gak ana, entek. Tulung ya Wardah. Stoknya itu loh. Kok tambah nyeneni Wardah." 126
"Sapa sih thuthuk-thuthuk kuwi? Iki yen ing Malang kerep ora ana, entek. Tulung ya Wardah. Stoke kuwi loh. Kok malah nyeneni Wardah." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 7) Ing data (28) menika wonten tembung ana, tembung ana ing dialek Surabaya menika wonten prabeda anggenipun ngucapaken menawi katandhingaken kaliyan basa Jawi Standar. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing basa Jawi Standar tembung ana kaucapaken [ͻnͻ] "wonten", dene ing dialek Surabaya kaucapaken [ͻnͻ?] "wonten" kanthi wuwuhan fonem /?/ ing pungkasaning tembung. Wuwuhan fonem /?/ ing pungkasaning tembung ana [ͻnͻ] "wonten" satemah dados [ͻnͻ?] "wonten" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (28) ingkang ngewrat tembung ana [ͻnͻ] "wonten" menika nedahaken fungsi personal kangge ngandharaken raos mangkel. Fungsi personal (mangkel) menika kanthi titikan pangandikan "...Tulung ya Wardah. Stoknya itu loh. Kok tambah nyeneni Wardah." "...Tulung ya Wardah, stoke kuwi loh. Kok malah nyeneni Wardah". Panandha ukara ing nginggil minangka andharan raos mangkel Ini Vindy amargi stok pensil alis Wardah ing Malang asring telas. 2. Proses Morfologis Proses ewah-ewahan wujud satuan lingual dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy saking proses morfologis ingkang kapanggihaken kaperang dados tiga. Tigang data ingkang kapanggihaken inggih menika, ater-ater {ke-}, panambang {-e}, {-na}, lan {-a}, saha 127
wuwuhan bebarengan tan rumaket {se-/-a}, {sa/-na}, lan {di-/-na}. Proses ewah- ewahan wujud satuan lingual dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy badhe kaandharaken ing ngandhap menika. a) Ater-ater (Prefiks) Panandha Dialek Surabaya Ater-ater utawi prefiks ingkang wonten ing panaliten menika menawi kawawas saking fungsi basanipun namung kapanggihaken setunggal data. Data ingkang kapanggihaken inggih menika ater-ater {ke-} kanthi fungsi interaksional (maturnuwun). Dene andharanipun saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngaturaken panuwun dhateng pamiyarsa dene sampun kersa mriksani video piyambakipun. (29) "Kesuwun ya Rek wis nonton videoku. Salam teka Malang. Sasaji." "Nuwun ya Cah wis nonton videoku. Salam seka Malang. Sasaji." (Ini Vindy (12)/ 2017/ 58) Ing data (29) wonten tembung kesuwun [kesowUn] "maturnuwun". Tembung kesuwun kasebut ngewrat prefiks {ke-} kanthi proses morfologis ater-ater {ke-} + suwun= kesuwun. Dene menawi wonten basa Jawi Standar kangge ngandharaken konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung suwun [suwUn] utawi nuwun [nuwUn] ingkang tegesipun ugi "maturnuwun" tanpa wuwuhan arupi ater-ater {ke-} kados dene ing dialek Surabaya. Pawadanipun amargi ater-ater {ke-} ing basa Jawi Standar saged andhapuk salah setunggalipun tembung dados tembung kriya, inggih menika kriya tanggap (verba pasif) utawi kata kerja pasif. Ater-ater {ke-} ingkang 128
sumambung ing tembung lingga ngewrat teges "nindakaken pakaryan tanpa jinarag" (sasangka, 2001: 43). Wuwuhan arupi ater-ater {ke-} ing tembung suwun satemah dados kesuwun [kesowUn] "maturnuwun" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (29) ingkang ngewrat tembung kesuwun [kesowUn] "maturnuwun" menika nedahaken fungsi interaksional kangge maturnuwun. Fungsi interaksional (maturnuwun) menika kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "Kesuwun ya Rek wis nonton videoku." Maturnuwun ya Cah wis nonton videoku". Panandha fungsi interaksional maturnuwun tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy ngaturaken panuwun dhateng pamiyarsa dene sampun kersa mriksani video piyambakipun. b) Panambang (Sufiks) Panandha Dialek Surabaya Panambang utawi sufiks ingkang kapanggihaken wonten ing panaliten menika wonten tiga. Tigang data ingkang kapanggihaken inggih menika, panambang {-e}, kaping kalih panambang {-na}, lan kaping tiga panambang {-a}. Andharan saben panambang kaandharaken ing ngandhap menika. 1) Panambang {-e} 129
Panambang {-e} ingkang wonten ing panaliten menika menawi kawawas saking fungsi basanipun namung kapanggihaken setunggal data. Data ingkang kapanggihaken inggih menika panambang {-e} kanthi fungsi representasional. Dene andharanipun saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngandharaken salah setunggalipun produk Wardah ingkang sekeca dipunangge kangge kulit ingkang garing inggih menika Hydrating Aloevera Gel. (30) "Biasane aku kan nggawe wernane kan klawu ya, wis burek kabeh. Wis ireng nek gak ireng ya abu-abu..." "Biasane aku nganggo warna klawu ya, wis bureng kabeh. Wis ireng nek ora ireng ya klawu..." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 2) Ing data (30) wonten tembung wernane [wərnane] "werninipun" ingkang kaucapaken [wərnͻe] "warninipun" ing dialek Surabaya kanthi proses morfologis werna + panambang {-e}= wernoe [wərnͻe] "werninipun". Dene menawi ing basa Jawi Standar werna + panambang {-e}= wernane [wərnane] "werninipun". Menika jumbuh kaliyan pamanggihipun Sasangka (2001: 59) bilih tembung lingga ingkang pungkasan awujud vokal lan dipunambangi -e bakal malih dados -ne. Ananging, tembung lingga ingkang wekasanipun awujud konsonan lan dipunambangi -e, panyeratanipun ajeg boten wonten ewah-ewahan menapa-menapa. Panambang {-e} ing tembung [wərnͻe] "warninipun" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (30) ingkang ngewrat tembung wernane [wərnane] "werninipun" menika nedahaken fungsi representasional. Fungsi representasional inggih menika 130
fungsi ingkang ngandharaken informasi utawi fakta. Fungsi representasional kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "Biasane aku kan nggawe wernane kan klawu ya, wis burek kabeh..." "Biasane aku nganggo wernane klawu ya, wis bureng kabeh...". Panandha fungsi representasional tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy mahyakaken bilih piyambakipun asring ngginakaken rasukan warni bureng. Tuladha sanesipun ingkang sajinis kaandharaken ing ngandhap menika. 2) Panambang {-na} Panambang {-na} ingkang wonten ing panaliten menika menawi kawawas saking fungsi basanipun namung kapanggihaken setunggal data, inggih menika panambang {-e} kanthi fungsi instrumental (ngerih-erih). Dene andharanipun saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngerih-erih pamiyarsa ing tutorial salajengipun badhe ngginakaken pengilon supados langkung sae anggenipun damel alis. (31) "Mben wae ya, lek tutorial selanjutnya tak kei kaca. Cekna aku cek alise rada cling ngono." "Suk wae ya, yen tutorial salebare tak kei kaca. Ben aku ben alise rada cling ngono." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 21) Ing data (31) wonten tembung cekna. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan tembung cekna [cε?nͻ] "supados" namung kaginakaken ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya menika ngewrat kanthi proses morfologis cek + panambang {-na}= cekna. Dene menawi ing basa Jawi Standar kangge ngandharaken konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung supaya [supͻyͻ] "supados" tanpa wuwuhan panambang {-na} boten kados ing dialek Surabaya. Pawadanipun amargi 131
132 ing basa Jawi Standar tembung lingga ingkang kawuwuhan panambang {-na} menika mesthi dados tembung kriya tanggap (pasif) lan ngewrat teges "pakon/ agnya" (imperatif) utawi "dhawuh dhateng tiyang sanes supados nindakaken pakaryan A- <lingga> -ake" (Sasangka, 2001: 68). Panambang {-na} ing tembung cekna [cε?nͻ] "supados" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (31) ingkang ngewrat tembung cekna [cε?nͻ] "supados" menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) minangka pangerih-erih. Fungsi instrumental (ngerih-erih) kanthi titikan pangandikan Ini Vindy "Mben wae ya, lek tutorial selanjutnya tak kei kaca..." "Sesok wae ya, yen tutorial salebare tak wehi kaca...". Panandha fungsi instrumental ngerih-erih tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy ngerih-erih pamiyarsa, bilih ing tutorial salajengipun piyambakipun badhe ngginakaken pengilon supados langkung sae anggenipun damel alis. 3) Panambang {-a} Saking data ingkang kapanggihaken, panambang {-a} menawi kawawas saking fungsi basanipun kaperang dados kalih. Kalih data kala wau inggih menika panambang {-a} kanthi fungsi instrumental (awisan) lan panambang {-a} kanthi fungsi instrumental (ngrayu). Saben andharanipun saged kawawas ing ngandhap meniika.
(a) Panambang {-a} kanthi Fungsi Instrumental (Awisan) Panambang {-a} kanthi fungsi instrumental (awisan) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy paring awisan dhateng pamiyarsa supados boten ngginakaken eyeliner pethak menawi macak biasa, amrih boten ketingal aneh. (32) "Kalau yang misalnya kamu make up yang biasa gitu terus kamu pengen matanya pengen matanya lebih seger aja ngasi ana putih-putihe ndhek kene kan uaneha." "Yen kowe macak biasa terus pengen mripate luwih ketok seger aja ngasi ana putih-putihe nang kene, rak ya aneh." (Ini Vindy (10)/ 2016/ 55) Ing data (32) wonten tembung uaneha [uwanεha] "aneh (sanget)" ingkang woten ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy kanthi proses morfologis uaneh + panambang{-a}= uaneha. Panambang {-a} wonten dialek Surabaya ing tembung uaneha menika fungsinipun minangka pitakenan. Dene ing basa Jawi Standar, saben tembung lingga ingkang kawuwuhan panambang {-a} racakipun dados tembung kriya, lan ngewrat teges (a) pakon utawi supados nindakaken samukawis pakaryan kados ing lingganipun, (b) saupami utawi senadyan <lingga> (pengandaian), lan (c) ngarep-arep supaya <lingga> (pengharapan) (Sasangka, 2001: 58). Saking data menika saged kawawas bilih panambang {-a} ing saperangan tembung dialek Surabaya boten nedahaken sufiks ingkang sejatosipun, ananging mujudaken pitakenan. Awit saking menika panambang {-a} ing tembung uaneha [uwanεha] "aneh (sanget)" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. 133
Tuturan (32) ingkang ngewrat tembung uaneha [uwanεha] "aneh (sanget) menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) kangge paring awisan. Fungsi instrumental (awisan) menika kanthi titikan pangandikan Ini Vindy "...pengen matanya lebih seger gak mungkin ana putih-putihe ndhek kene kan uaneh-a." "...pengen matane ketok seger ra mungkin ana putih-putihe nang kana mergane bakal ketok aneh". Panandha fungsi instrumental awisan tuturan ing nginggil inggih menika wontenipun tembung aja "sampun" ingkang nedahaken bilih Ini Vindy paring awisan dhateng pamiyarsa sampun ngantos ngginakaken eyeliner pethak menawi macak biasa supados boten ketingal aneh. Tuladha ingkang sajinis kanthi fungsi ingkang beda kaandharaken ing ngandhap menika. (b) Panambang {-a} kanthi Fungsi Instrumental (Ngrayu) Panambang {-a} kanthi fungsi instrumental (ngrayu) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngrayu dhateng pamiyarsa supados ndherek sinau make up piyambakipun ing Malang. (33) "Koen lek sayang aku, pengen ngerti melua sinau make upku." "Kowe yen sayang aku, kepengen ngerti melua sinau make upku." (Ini Vindy (7)/ 2017/ 50) Ing data (33) wonten tembung melua [mεluͻ] "ndhereka" ingkang kaucapaken [mεlͻ?ͻ] "ndhereka" ing dialek Surabaya kanthi proses morfologis melu + panambang {-a}= meloka [mεlͻ?ͻ] "ndhereka". Dene ing basa Jawi Standar melu + panambang {-a}= melua [mεluͻ] "ndhereka". Menika jumbuh kaliyan pamanggihipun Sasangka 134
(2001: 57) bilih panambang -a saged sumambung ing tembung ingkang kapungkasan vokal utawi konsonan. Tembung ingkang ingkang dipunwuwuhi panambang -a, ing panyeratan boten ewah. Ananging, menawi panambang -a sumambung ing tembung kang kapungkasan awujud vokal, panambang -a ewah dados "ya" utawi "wa". Panambang {-a} ing tembung [mεlͻ?ͻ] "ndhereka" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (33) ingkang ngewrat tembung melua [mεluͻ] "ndhereka" menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) kangge ngrayu. Fungsi instrumental (ngrayu) menika kanthi titikan pangandikan Ini Vindy "Koen lek sayang aku, pengen ngerti melua sinau make upku." "Kowe yen sayang aku, kepengen ngerti melua sinau make upku". Panandha fungsi instrumental ngrayu tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy ngrayu dhateng pamiyarsa minangka wujud katresnan supados ndherek sinau make up piyambakipun ing Malang. c) Wuwuhan Bebarengan Tan Rumaket (Konfiks) Panandha Dialek Surabaya Wuwuhan bebarengan tan rumaket utawi konfiks ingkang kapanggihaken ing panaliten menika namung wuwuhan bebarengan tan rumaket (tidak serentak). Wuwuhan bebarengan tan rumaket ingkang kapanggihaken wonten tiga. Tigang data ingkang kapanggihaken inggih menika, wuwuhan bebarengan tan rumaket {se-/-a}, 135
wuwuhan bebarengan tan rumaket {sa-/-na}, lan wuwuhan bebarengan tan rumaket {di-/-na}. Andharan saged kawawas ing ngandhap menika. 1) Wuwuhan Bebarengan Tan Rumaket {se-/-a} Saking data ingkang kapanggihaken, wuwuhan bebarengan tan rumaket {se-/- a} menawi kawawas saking fungsi basanipun namung kapanggihaken setunggal data. Data ingkang kapanggihaken inggih menika wuwuhan bebarengan {se-/-a} kanthi fungsi representasional. Andharanipun saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngandharaken bilih mascara Wardah menika biasa kemawon boten patos saged damel lentiking idep. (34) "Kalau melentikkan sih enggak sepiroa, biasa aja sih." "Yen gawe lentiking mripat ki ora sepiroa, biasa wae." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 11) Ing data (34) wonten tembung sepiroa [səpiroͻ] "sepintena" ingkang kaucapaken [səpirͻ?ͻ] "sepintena" ing dialek Surabaya kanthi proses morfologis ater- ater {se-} + pira + panambang {-a}= sepiraka [səpirͻ?ͻ] "sepintena". Dene ing basa Jawi Standar kangge ngandharaken konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung sepiroa [səpiroͻ] "sepintena". Proses morfologisipun inggih menika ater-ater {se-} + pira + panambang {-a}= sepiroa [səpiroͻ] "sepintena". Pawadanipun inggih menika amargi tembung ingkang kawuwuhan panambang {-a}, ing panyerating tembung menika boten ewah. Ananging, menawi panambang {-a} sumbambung ing tembung ingkang kapungkasan vokal, panambang {-a} ewah dados ya utawi wa (Sasangka, 2001: 57). Tembung sepiroa [səpiroͻ] "sepintena" kanthi konfiks {se-/-a} 136
menika kalebet ing proses morfologis wuwuhan bebarengan tan rumaket. Jumbuh kaliyan pamanggihipun Sasangka (2001: 80) bilih wuwuhan bebarengan tan rumaket menika wuwuhan ingkang awujud ater-ater lan panambang ingkang kasambungaken ing tembung lingga boten sesarengan (tidak serentak), nanging setunggal mbaka setunggal. Wuwuhan bebarengan tan rumaket {se-/-a} ing tembung [səpirͻ?ͻ] "sepintena" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (34) ingkang ngewrat tembung sepiroa [səpiroͻ] "sepintena" menika nedahaken fungsi representasional. Fungsi representasional inggih menika fungsi ingkang ngandharaken informasi utawi fakta. Fungsi representasional menika kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video"Kalau melentikkan sih enggak sepiroa, biasa aja sih." "Yen marakke lentik ki ya ora patiya, biasa wae." Panandha fungsi representasional tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy ngandharaken utawi caos informasi dhateng pamiyarsa ingkang mriksani, bilih mascara Wardah menika biasa kemawon boten patos saged damel lentiking idep. 2) Wuwuhan Bebarengan Tan Rumaket {sa-/-na} Saking data ingkang kapanggihaken, wuwuhan bebarengan tan rumaket {sa-/- na} menawi kawawas saking fungsi basanipun namung kapanggihaken setunggal data. Data ingkang kapanggihaken inggih menika wuwuhan bebarengan tan rumaket 137
{sa-/-na} kanthi fungsi instrumental (nakyinaken). Andharanipun saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy nakyinaken bilih rambut alis menika menawi sampun dipunsikat ketingal wujudipun. (35) "Lho koyoke lurus ya, bareng disikat lho alismu iku sajana ana bentuke Rek. Sikate aja dhukur thok, mendhukur terus sikaten medhun sithik." (Ini Vindy "Lho kayane lurus ya, basan disikat lho alismu kuwi sajane ana bentuke Cah. Sikate aja dhuwur thok, mendhuwur terus sikaten medhun sithik." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 17) Ing data (36) wonten tembung sajane [sakjane] "sejatosipun" ingkang kaucapaken sajana [sakjanͻ] "sejatosipun" ing dialek Surabaya kanthi proses morfologis {sa-} + jan + panambang {-na}= sajana [sakjanͻ] "sejatosipun". Dene ing basa Jawi Standar kangge ngandharaken konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung sajana [sakjane] "sejatosipun" kanthi wuwuhan bebarengan {sa-/-e} amargi basa Jawi Standar boten gadhah wuwuhan bebarengan {sa-/-na}. Proses morfologisipun inggih menika {sa-} + jan + panambang {-e}= sajane [sakjane] "sejatosipun". Awit saking menika, wuwuhan bebarengan tan rumaket {sa-/-na} ing dialek Surabaya sami kaliyan wuwuhan bebarengan tan rumaket {sa-/-e} ing basa Jawi Standar. Jumbuh kaliyan pamanggihipun Sasangka (2001: 80) bilih wuwuhan bebarengan tan rumaket menika wuwuhan ingkang awujud ater-ater lan panambang ingkang kasambungaken ing tembung lingga boten sesarengan (tidak serentak), nanging setunggal mbaka setunggal. Wuwuhan bebarengan {sa-/-na} ing tembung [sakjanͻ] "sejatosipun" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. 138
139 Tuturan (36) ingkang ngewrat tembung sajane [sakjane] "sejatosipun" menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) kangge nakyinaken. Fungsi instrumental (nakyinaken) kanthi titikan pangandikan Ini Vindy "Lho koyoke lurus ya, bareng disikat lho alismu iku sajane ana bentuke Rek. "Lho kayane lurus ya, bareng disikat lho alismu kuwi sajane ana bentuke Cah." Panandha fungsi instrumental nakyinaken tuturan ing nginggil inggih menika wontenipun tembung sajana "sejatosipun" ingkang nedahaken menawi Ini Vindy nakyinaken bilih rambut alis menika menawi sampun dipunsikat ketingal wujudipun. 3) Wuwuhan Bebarengan Tan Rumaket {di-/-na} Saking data ingkang kapanggihaken, wuwuhan bebarengan tan rumaket {di-/- na} menawi kawawas saking fungsi basanipun kaperang dados kalih. Kalih perangan kala wau inggih menika wuwuhan bebarengan tan rumaket {di-/-na} kanthi fungsi representasional lan wuwuhan bebarengan tan rumaket {di-/-na} kanthi fungsi personal (seneng). Saben andharanipun saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. (a) Wuwuhan Bebarengan Tan Rumaket {di-/-na} kanthi Fungsi Representasional Wuwuhan bebarengan {di-/-na} kanthi fungsi representasional saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika.
Konteks: Ini Vindy ngandharaken caranipun ngginakaken pensil alis merk Etude. (36) "Mik dibuka thok, terus diputer ya, terus keri dioser-oserake ngono." "Ming dibuka thok, terus diputer ya, terus keri dioser-oserke ngono" (Ini Vindy (2)/ 2017/ 16) Ing data (36) wonten tembung dioser-oserake [diosεr-osεrake] "dipunoser- oseraken" ingkang kaucapaken [diosεr-osεrnͻ] "dipunoser-oseraken" ing dialek Surabaya kanthi proses morfologis ater-ater {di-} + oser-oser + panambang {-na}= dioser-oserna [diosεr-osεrnͻ] "dipunoser-oseraken". Dene ing basa Jawi Standar kangge ngandharaken konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung dioser- oserake [diosεr-osεrake] "dipunoser-oseraken" kanthi wuwuhan bebarengan {di-/- ke(ake)} amargi basa Jawi Standar boten gadhah wuwuhan bebarengan {di-/-na}. Proses morfologisipun inggih menika ater-ater {di-} + oser-oser + panambang {- ake}= dioser-oserake [diosεr-osεrake] "dipunoser-oseraken". Awit saking menika, wuwuhan bebarengan tan rumaket {di-/-na} ing dialek Surabaya sami kaliyan wuwuhan bebarengan tan rumaket {di-/-ke(ake)} ing basa Jawi Standar. Jumbuh kaliyan pamanggihipun Sasangka (2001: 80) bilih wuwuhan bebarengan tan rumaket menika wuwuhan ingkang awujud ater-ater lan panambang ingkang kasambungaken ing tembung lingga boten sesarengan (tidak serentak), nanging setunggal mbaka setunggal. Wuwuhan bebarengan {di-/-na} ing tembung [diosεr-osεrnͻ] "dipunoser- oseraken" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. 140
141 Tuturan (24) ingkang ngewrat tembung dioser-oserake [diosεr-osεrake] "dipunoser-oseraken" menika nedahaken fungsi representasional. Fungsi representasional inggih menika fungsi ingkang ngandharaken informasi utawi fakta kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "Mik dibuka tok, terus diputer ya, terus keri dioser-oserake ngono." "Mung dibuka thok, terus diputer ya, terus dioser-oserke ngono". Panandha fungsi representasional tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy ngandharaken caranipun ngginakaken pensil alis merk Etude. Tuladha sajinis kanthi fungsi basa ingkang beda kaandharaken ing ngandhap menika. (b) Wuwuhan Bebarengan Tan Rumaket {di-/-na} kanthi Fungsi Personal (Seneng) Wuwuhan bebarengan tan rumaket {di-/-na} kanthi fungsi personal (seneng) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy remen kaliyan aplikasi Fame amargi piyambakipun saged langsung sesambetan langsung kaliyan pamiyarsa. (37) "Nah senenge Fame iku, aku isoh interaksi ambek kalian. Dadi kalian lek ana sing ditakokake langsung omonga mengko aku langsung nyocot." "Nah senenge Fame kuwi aku isoh omongan-omongan karo kowe. Dadi yen ana sing ditakokke langsung omonga mengko aku langsung mangsuli." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 39) Ing data (37) wonten tembung ditakokake [ditakͻkake] "dipunsuwunaken priksa" ingkang kaucapaken [ditakͻknͻ] "dipunsuwunaken priksa" ing dialek Surabaya kanthi proses morfologis ater-ater {di-} + takon + panambang {-na}= ditakokna [ditakͻknͻ] "dipunsuwunaken priksa". Dene ing basa Jawi Standar kangge ngandharaken konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung ditakokake
142 [ditakͻkake] "dipunsuwunaken priksa" kanthi wuwuhan bebarengan {di-/-ke(ake)} amargi basa Jawi Standar boten gadhah wuwuhan bebarengan {di-/-na}. Proses morfologisipun inggih menika ater-ater {di-} + takon + panambang {-ake}= ditakokake [ditakͻkake] "dipunsuwunaken priksa". Awit saking menika, wuwuhan bebarengan tan rumaket {di-/-na} ing dialek Surabaya sami kaliyan wuwuhan bebarengan tan rumaket {di-/-ke(ake)} ing basa Jawi Standar. Jumbuh kaliyan pamanggihipun Sasangka (2001: 80) bilih wuwuhan bebarengan tan rumaket menika wuwuhan ingkang awujud ater-ater lan panambang ingkang kasambungaken ing tembung lingga boten sesarengan (tidak serentak), nanging setunggal mbaka setunggal. Wuwuhan bebarengan {di-/-na} ing tembung [ditakͻknͻ] "dipunsuwunaken priksa" menika nedahaken ciri mirunggan saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (37) ingkang ngewrat tembung ditakokake [ditakͻkake] "dipunsuwunaken priksa" menika nedahaken fungsi personal kangge ngandharaken raos seneng. Fungsi personal (seneng) kanthi titikan pangandikan "Nah enaknya Fame iku Rek, aku isoh interaksi ambek kalian..." "Nah penake Fame kuwi Cah, aku isoh omongan langsung karo penonton..." Panandha fungsi personal seneng tuturan ing nginggil inggih menika wontenipun tembung seneng "remen" ingkang nedahaken bilih Ini Vindy remen kaliyan aplikasi Fame, amargi piyambakipun saged langsung sesambetan kaliyan pamiyarsa. 3. Proses Leksikal
Proses ewah-ewahan wujud satuan lingual dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy saking proses leksikal ingkang kapanggihaken kaperang dados kalih wujud. Kalih wujud kala wau inggih menika tembung lingga saha tembung rangkep. Andharan saben wujudipun saged kawawas ing ngandhap menika. a) Tembung Lingga Panandha Dialek Surabaya Tembung lingga utawi kata asal (kata dasar) inggih menika tembung ingkang taksih wetah ingkang dereng rinaketaken wuwuhan menapa-menapa (Sasangka, 2001: 34). Leksikal awujud tembung lingga ingkang kapanggihaken ing panaliten menika kaperang miturut jinisipun ingkang guggungipun wonten sedasa jinis. Jinis-jinis leksikal awujud tembung lingga kaandharaken ing ngandhap menika. 1) Sesulih Adhedhasar panaliten, data ingkang kapanggihaken ing proses leksikal awujud lingga ingkang jinisipun tembung sesulih menawi kawawas saking fungsi basanipun kaperang dados kalih. Sepisan, tembung sesulih kanthi fungsi instrumental (awisan) lan kaping kalih, tembung sesulih kanthi fungsi interaksional (sapa aruh). Saben andharanipun saged kawawas ing ngandhap menika. (a) Tembung Sesulih kanthi Fungsi Instrumental (Awisan) Tembung sesulih kanthi fungsi instrumental (awisan) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. 143
Konteks: Ini Vindy paring awisan dhateng pamiyarsa supados boten ngginakaken saput supados rata wedhakipun. (38) "Dan koen aja nggawe rembuk ya isoh beluk kabeh." "Kowe aja nganggo rembuk ya isoh kandel." (Ini Vindy (4)/ 2016/ 32) Ing data (38) wonten tembung koen. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan tembung koen kaucapaken [kͻεn] ingkang ateges panjenengan. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung koen [kͻεn] "panjanengan" minangka tembung sesulih madyama purusa (kata ganti orang kedua) ingkang yuswanipun sami utawi malah kepara langkung enem. Dene ing basa Jawi Standar, tembung sesulih madyama purusa ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung kowe [kowe] "panjenengan". Menika jumbuh kaliyan pamanggihipun Sasangka (2001: 110) tembung ingkang kalebet sesulih purusa ananging kalebet ing logat (dialek), salah setunggalipun tembung koen [kͻεn]. Tembung sesulih purusa menika asring kaginakaken ing tlatah Surabaya, Gresik lan sakiwa tengenipun. Awit saking menika, panganggening tembung sesulih koen [kͻεn] "panjanengan" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (38) ingkang ngewrat tembung koen [kͻεn] "panjanengan" menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) kangge paring awisan. Fungsi instrumental (awisan) menika kanthi titikan pangandikan Ini Vindy "Dan koen aja nggawe rembuk ya isoh beluk kabeh." "Kowe aja nganggo saput bakal dadi kandel". Panandha fungsi 144
instrumental awisan tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy paring awisan dhateng pamiyarsa supados boten ngginakaken saput supados rata wedhakipun. Tuladha sajinis kanthi fungsi ingkang beda saged kawawas ing ngandhap menika. (b) Tembung Sesulih kanthi Fungsi Interaksional (Sapa Aruh) Tembung sesulih kanthi fungsi interaksional (sapa aruh) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Prolog Ini Vindy sapa aruh dhateng pamiyarsa, miwiti video youtube anggitanipun. (39) "Hai Rek! Ya apa kabare? Ketemu maneh karo ayas Ini Vindy teka Malang. Kali iki aku kate nggawe tutorial "One Brand Make Up Tutorial"..." "Hai Cah! Kepriye kabare? Ketemu meneh karo aku Ini Vindy saka Malang. Saiki aku arep nggawe tutorial "One Brand Make Up Tutorial"..." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 1) Ing data (39) wonten tembung rek. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan tembung rek kaucapaken [rε?] ingkang ateges lare. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung rek [rε?] "cah" minangka tembung sesulih tiyang sanes ingkang yuswanipun sami utawi malah kepara langkung enem. Dene ing basa Jawi Standar, tembung sesulih ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung cah [cah] "cah". Panganggening tembung sesulih rek [rε?] "cah" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (39) ingkang ngewrat tembung rek [rε?] "cah" menika nedahaken fungsi interaksional kangge sapa aruh. Fungsi interaksional (sapa aruh) menika 145
kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "Hai Rek! Ya apa kabare?..." "Hai Cah! Piye kabare?". Panandha fungsi interaksional sapa aruh tuturan ing nginggil inggih menika prolog Ini Vindy ingkang sapa aruh dhateng pamiyarsa kangge miwiti video youtube anggitan piyambakipun. 2) Aran Adhedhasar panaliten, data ingkang kapanggihaken ing proses leksikal awujud lingga ingkang jinisipun tembung aran menawi kawawas saking fungsi basanipun namung kapanggihaken setunggal data, inggih menika tembung aran kanthi fungsi instrumental (awisan). Tembung aran kanthi fungsi instrumental (awisan) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy paring awisan dhateng pamiyarsa supados boten ngginakaken saput supados rata wedhakipun. (40) "Dan koen aja nggawe rembuk ya isoh beluk kabeh." "Kowe aja nganggo rembuk ya isoh kandel." (Ini Vindy (4)/ 2016/ 32) Ing data (40) wonten tembung rembuk. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung rembuk kaucapaken [rembU?] ingkang ateges saput. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung rembuk [rembU?] "saput" minangka tembung aran pirantos kangge ngoser-oser. Dene ing basa Jawi Standar, tembung aran ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung saput [sapUt] "saput". Panganggening tembung aran rembuk [rembU?] "saput" nedahaken ciri 146
mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (40) ingkang ngewrat tembung aran rembuk [rembU?] "saput" menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) kangge paring awisan. Titikanipun inggih menika pangandikan Ini Vindy "Dan koen aja nggawe rembuk ya isoh beluk kabeh." "Kowe aja nganggo saput bakal dadi kandel". Panandha fungsi instrumental awisan tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy paring awisan dhateng pamiyarsa supados boten ngginakaken saput supados rata wedhakipun. 3) Katrangan Wektu Adhedhasar panaliten, data ingkang kapanggihaken ing proses leksikal awujud lingga ingkang jinisipun katrangan wektu menawi kawawas saking fungsi basanipun namung kapanggihaken setunggal data. Data ingkang kapanggihaken inggih menika tembung lingga ingkang nedahaken katrangan wektu kanthi fungsi personal (cuwa). Tembung lingga ingkang nedahaken katrangan wektu kanthi fungsi personal (cuwa) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy cuwa amargi kesupen ngangge pengilon. (41) "Lah maeng gak gawa kaca ya..." "Lah mau ora gawa kaca ya." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 20) Ing data (41) wonten tembung maeng ingkang nedahaken katrangan wektu. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung maeng kaucapaken [maəŋ] ingkang ateges wau. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung maeng [maəŋ] "wau" minangka 147
tembung ingkang nedahaken katrangan wekdal kala wau. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung mau [mau] "wau". Panganggening tembung katrangan wektu maeng [maəŋ] "wau" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (41) ingkang ngewrat tembung maeng [maəŋ] "wau" nedahaken fungsi personal kangge ngandharaken raos kuciwa. Fungsi personal (cuwa) menika kanthi titikan pangandikan Ini Vindy "Lah maeng gak gawa kaca ya... "Lah mau ora gawa kaca ya...". Panandha fungsi personal cuwa tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy cuwa amargi kesupen ngangge pengilon. 4) Kaanan Adhedhasar panaliten, data ingkang kapanggihaken ing proses leksikal awujud lingga ingkang jinisipun tembung kaanan menawi kawawas saking fungsi basanipun kaperang dados gangsal. Gangsal kala wau inggih menika, tembung kaanan kanthi fungsi instrumental (awisan), tembung kaanan kanthi instrumental (nakyinaken), tembung kaanan kanthi fungsi representasional, tembung kaanan kanthi fungsi regulatori (sarujuk/ nolak), lan tembung kaanan kanthi fungsi personal (mangkel). (a) Tembung Kaanan kanthi Fungsi Instrumental (Awisan) Tembung kaanan kanthi fungsi instrumental (awisan) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. 148 fungsi
Konteks: Ini Vindy paring awisan dhateng pamiyarsa supados boten ngginakaken saput supados rata wedhakipun. (42) "Dan koen aja nggawe rembuk ya isoh beluk kabeh." "Kowe aja nganggo rembuk ya isoh kandel." (Ini Vindy (4)/ 2016/ 32) Ing data (42) wonten tembung beluk. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung beluk kaucapaken [belU?] ingkang ateges kandel. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung beluk [bəlu?] "kandel" minangka tembung ingkang nedahaken samukawis ingkang kawontenanipun kandel. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung kandel [kandəl] "kandel". Panganggening tembung beluk [bəlu?] "kandel" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (42) ingkang ngewrat tembung beluk [bəlu?] "kandel" menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) kangge paring awisan. Fungsi instrumental (awisan) menika kanthi titikan pangandikan Ini Vindy "Dan koen aja nggawe rembuk ya isoh beluk kabeh." "Kowe aja nganggo saput bakal dadi kandel". Panandha fungsi instrumental awisan tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy paring awisan dhateng pamiyarsa supados boten ngginakaken saput supados rata wedhakipun. Tuladha sajinis kanthi fungsi basa ingkang beda saged kawawas ing ngandhap menika. (b) Tembung Kaanan kanthi Fungsi Instrumental (Nakyinaken) 149
Tembung kaanan kanthi fungsi instrumental (nakyinaken) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy nakyinaken bilih video saged dipunpriksani kanthi gratis tanpa bea menawi sampun rampung dipunundhuh ing youtube offline. (43) "Asal downloadnya sudah mari Rek, sudah selesai tenan." "Anggere anggonmu ngundhuh wis rampung tenan Cah." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 13) Ing data (43) wonten tembung kriya mari. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung mari kaucapaken [mari] ingkang ateges rampung. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung mari [mari] "rampung" minangka tembung ingkang nedahaken kawontenan sampun rampung. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung rampung [rampUŋ] "rampung". Panganggening mari [mari] "rampung" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (43) ingkang ngewrat tembung mari [mari] "rampung" menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) kangge nakyinaken. Fungsi instrumental (nakyinaken) menika kanthi titikan pangandikan Ini Vindy "Asal downloadnya sudah mari Rek, sudah selesai tenan." "Anggere anggone ngundhuh wis rampung tenan Cah". Panandha fungsi instrumenetal nakyinaken tuturan ing nginggil inggih menika, Ini Vindy nakyinaken dhateng pamiyarsa ingkang mriksani video anggitanipun bilih 150
video saged dipunpriksani kanthi gratis tanpa bea menawi sampun rampung dipunundhuh ing youtube offline. (c) Tembung Kaanan kanthi Fungsi Representasional Tembung kaanan kanthi fungsi representasional saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngandharaken salah setunggalipun produk Wardah ingkang sekeca dipunangge kangge kulit ingkang garing inggih menika Hydrating Aloevera Gel. (44) "Biasane aku kan nggawe wernane kan klawu ya, wis burek kabeh. Wis ireng nek gak ireng ya abu-abu..." "Biasane aku nganggo warna klawu ya, wis bureng kabeh. Wis ireng nek ora ireng ya klawu..." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 2) Ing data (44) wonten tembung burek. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung burek kaucapaken [burə?] ingkang ateges bureng. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung burek [burə?] "bureng" minangka tembung ingkang nedahaken kawontenan ingkang boten bening. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung bureng [burəŋ] "bureng". Panganggening burek [burə?] "bureng" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (44) ingkang ngewrat tembung burek [burə?] "bureng" menika nedahaken fungsi representasional. Fungsi representasional inggih menika fungsi ingkang ngandharaken informasi utawi fakta. Fungsi representasional menika kanthi 151
152 titikan pangandikan paraga ing salebeting video "Biasane aku kan nggawe wernane kan klawu ya, wis burek kabeh..." "Biasane aku nganggo wernane klawu ya, wis bureng kabeh...". Panandha fungsi representasional tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy mahyakaken bilih piyambakipun asring ngginakaken rasukan warni bureng (d) Tembung Kaanan kanthi Fungsi Regulatori (Sarujuk/ Nolak) Tembung kaanan kanthi fungsi regulatori (sarujuk/ nolak) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngandharaken penolakan boten purun wicantenan mawi basa Inggris amargi boten saged. (45) "Ngomong basa Inggris ya gak gablek." "Ngomong basa Inggris ya ora isoh." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 14) Ing data (45) wonten tembung burek. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung gablek kaucapaken [gablə?] ingkang ateges saged. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung gablek [gablə?] "saged" minangka tembung ingkang nedahaken kesagahaan amargi saged. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung isoh [isͻh] "saged". Panganggening gablek [gablə?] "saged" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy.
153 Tuturan (45) ingkang ngewrat tembung gablek [gablə?] "saged" menika nedahaken fungsi regulatori penolakan. Fungsi regulatori penolakan kanthi titikan pangandikan "Ngomong basa Inggris ya gak gablek." "Ngomong basa Inggris ya ora isoh". Panandha fungsi regulatori boten sarujuk tuturan ing nginggil inggih menika wontenipun tembung gak "boten" ingkang nedahaken menawi Ini Vindy menika boten kersa wicantenan mawi basa Inggris. (e) Tembung Kaanan kanthi Fungsi Personal (Mangkel) Tembung kaanan kanthi fungsi personal (mangkel) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy mangkel utawi boten remen menawi pipi piyambakipun ketingal nyempluk. (46) "Jembek aku ki lek ambek pipi nyuempluk ki juembek nemen." "Jenes aku yen karo pipi nyempluk banget ki jenes banget" (Ini Vindy (3)/ 2017/ 24) Ing data (46) wonten tembung jembek. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung jembek kaucapaken [jəmbə?] ingkang ateges jenes. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung jembek [juwəmbə?] "jenes" minangka tembung ingkang nedahaken kawontenan ingkang ngeneg-enegi utawi boten ngremenaken. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung jenes [jənəs] "jenes". Panganggening jembek [juwəmbə?] "jenes" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy.
Tuturan (46) ingkang ngewrat tembung jembek [juwəmbə?] "jenes" menika nedahaken fungsi personal kangge ngandharaken raos mangkel. Fungsi personal (mangkel) kanthi titikan pangandikan "Jembek aku ki lek ambek pipi nyuempluk ki juembek nemen." "Jenes aku ki yen karo pipi nyempluk banget jenes banget". Panandha fungsi personal mangkel tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy mangkel utawi boten remen menawi pipi piyambakipun ketingal nyempluk. 5) Kriya Adhedhasar panaliten, data ingkang kapanggihaken ing proses leksikal awujud lingga ingkang jinisipun tembung kriya menawi kawawas saking fungsi basanipun kaperang dados gangsal. Gangsal kala wau inggih menika, tembung kriya kanthi fungsi instrumental (ndhawuhi), tembung kriya kanthi fungsi instrumental (ngerih-erih), tembung kriya kanthi fungsi representasional, tembung kriya kanthi fungsi interaksional (sapa aruh), lan tembung kriya kanthi fungsi interaksional (nawekaken). (a) Tembung Kriya kanthi Fungsi Instrumental (Ndhawuhi) Tembung kriya kanthi fungsi instrumental (ndhawuhi) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy paring dhawuh dhateng pamiyarsa supados mriksani pengilon wingkingipun Ini Vindy. (47) "Wis deloken iku mburi, hm hm deleng." "Wis kuwi deloken iku mburi, hm hm delok." (Ini Vindy (5)/ 2017/ 35) 154
Ing data (47) wonten tembung kriya deleng. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung deleng kaucapaken [dələŋ] ingkang ateges priksa. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung deleng [dələŋ] "delok" minangka tembung kriya ingkang nedahaken pakaryan mriksani. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung delok [dəlͻ?] "delok". Panganggening deleng [dələŋ] "delok" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (47) ingkang ngewrat tembung deleng [dələŋ] "delok" menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) kangge paring dhawuh. Fungsi instrumental (ndhawuhi) kanthi titikan pangandikan Ini Vindy "Wis deloken iku mburi, hm hm deleng." "Wis kuwi deloken iku mburi, hm hm delok". Panandha fungsi instrumental ndhawuhi tuturan ing nginggil inggih menika wontenipun panambang {-en} ing tembung deloken "priksani". Tembung menika nedahaken bilih Ini Vindy paring dhawuh dhateng pamiyarsa supados mriksani pengilon wingkingipun Ini Vindy. Tuladha ingkang sajinis kanthi fungsi basa ingkang beda saged kawawas ing ngandhap menika. (b) Tembung Kriya kanthi Fungsi Instrumental (Ngerih-erih) 155
Tembung kriya kanthi fungsi instrumental (ngerih-erih) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngrayu pamiyarsa supados ngginakaken base foundation Make Over saderengipun make up supados boten sisah-sisah ngompres ngginakaken es batu. (48) "...dadi koen gak perlu nggawe kaya misalnya mbok kompres-kompres air es batu, koen lak leren ngepruk-ngepruk barang ya." "...dadi kowe ora perlu nganggo kaya upamane mbok kompres-kompres banyu es batu, kowe rak dadak ngepruk-ngepruk barang ya." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 46) Ing data (48) wonten tembung kriya leren. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung leren kaucapaken [lεrεn]. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung leren [lεrεn] "ndadak" minangka tembung kriya ingkang nedahaken pakaryan ingkang taksih ngangge menapa ingkang kasebut ing lesanipun. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung dadak [dada?] "dadak". Panganggening leren [lεrεn] "ndadak" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (48) ingkang ngewrat tembung leren [lεrεn] "ndadak" menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) kangge ngerih-erih. Fungsi instrumental (ngerih-erih) kanthi titikan pangandikan Ini Vindy "...dadi koen gak perlu nggawe koyok misalnya mbok kompres-kompres air es batu, koen lak leren ngepruk-ngepruk barang ya." "Dadi kowe rasah nganggo es batu, kowe rak dadak ngepruk-ngepruk barang ya". Panandha fungsi instrumental ngerih-erih tuturan ing nginggil inggih 156
menika Ini Vindy ngerih-erih pamiyarsa supados ngginakaken base foundation Make Over saderengipun make up supados boten sisah-sisah ngompres ngginakaken es batu. (c) Tembung Kriya kanthi Fungsi Representasional Tembung kriya kanthi fungsi representasional saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngandharaken salah setunggalipun produk Wardah ingkang sekeca dipunangge kangge kulit ingkang garing inggih menika Hydrating Aloevera Gel. (49) "Ini adalah Hydrating Aloevera Gel. Ini koyoke uenak ya Rek ya. Aku wis pernah make ini, setelah ini buka kan aku pake. Dia itu kaya gel gitu, itu tu kalau gawe kulitmu sing garing, garing padhakke kripik ta." "Iki jenenge Hydrating Aloevera Gel. Iki kayane penak banget ya Cah ya. Aku wis tau nganggo iki, bar iki aku rak nganggo. Iki ki kaya gel, iki dienggo kulitmu sing garing, garing padhakke kripik wae" (Ini Vindy (1)/ 2016/ 6) Ing data (49) wonten tembung kriya gawe. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung gawe kaucapaken [gawe]. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung gawe [gawe] "damel" minangka tembung ingkang nedahaken konsep "kangge" sanes tembung ingkang nedahaken pakaryan kados ingkang kasebut ing lesanipun. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung kanggo [kaŋͻ] "kangge". Panganggening gawe [gawe] "damel" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. 157
Tuturan (49) ingkang ngewrat tembung gawe [gawe] "damel" menika nedahaken fungsi representasional. Fungsi representasional inggih menika fungsi ingkang ngandharaken informasi utawi fakta. Fungsi representasional menika kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "...Dia itu kaya gel gitu, itu tu kalau gae kulitmu sing garing, garing padhakke kripik ta." "...Iki ki kaya gel, iki dinggo kulitmu sing garing, garing padhakke kripik wae". Panandhanipun inggih menika, ukara ing nginggil minangka ukara ingkang mahyakaken salah setunggalipun produk Wardah ingkang sekeca dipunangge kangge kulit ingkang garing. Produk Wardah ingkang dipunmaksud Ini Vindy inggih menika Hydrating Aloevera Gel. (d) Tembung Kriya kanthi Fungsi Interaksional (Sapa Aruh) Tembung kriya kanthi fungsi interaksional (sapa aruh) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Prolog Ini Vindy sapa aruh dhateng pamiyarsa, miwiti video youtube anggitanipun. (50) "Hai Rek! Ya apa kabare? Ketemu maneh karo ayas Ini Vindy teka Malang. Kali iki aku kate nggawe tutorial "One Brand Make Up Tutorial"..." "Hai Cah! Kepriye kabare? Ketemu meneh karo aku Ini Vindy saka Malang. Saiki aku arep nggawe tutorial "One Brand Make Up Tutorial"..." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 1) Ing data (50) wonten tembung kriya kate. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung kate kaucapaken [kate]. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung kate [kate] "badhe" minangka tembung kriya ingkang nedahaken konsep badhe nglampahi 158
pakaryan kados ingkang kasebut ing lesanipun. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung arep [arəp] "badhe". Panganggening kate [kate] "badhe" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (50) ingkang ngewrat tembung kate [kate] "badhe" menika nedahaken fungsi interaksional kangge sapa aruh. Fungsi interaksional (sapa aruh) kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "Hai Rek! Ya apa kabare?..." "Hai Cah! Piye kabare?". Panandha fungsi interaksional sapa aruh tuturan ing nginggil inggih menika prolog Ini Vindy sapa aruh dhateng pamiyarsa kangge miwiti video youtube anggitan piyambakipun. (e) Tembung Kriya kanthi Fungsi Interaksional (Nawekaken) Tembung kriya kanthi fungsi interaksional (nawekaken) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy nawekaken dhateng pamiyarsa supados nglajengaken pirembagan. (51) "Oke-oke lanjut wae ya? Timbangane gejebres gak mari-mari." "Ya teruske wae timbangae criwis ra uwis-uwis." (Ini Vindy (5)/ 2017/ 34) Ing data (51) wonten tembung kriya gejebres. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung gejebres kaucapaken [gəjεbrεs]. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung gejebres [gəjεbrεs] "ngendika terus" minangka tembung kriya 159
ingkang tegesipun tansah gineman. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung criwis [crigis] "ngendika terus". Panganggening gejebres [gəjεbrεs] "ngendika terus" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (51) ingkang ngewrat tembung gejebres [gəjεbrεs] "ngendika terus" menika nedahaken fungsi interaksional kangge nawekaken. Fungsi interaksional (nawekaken) menika kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "Oke-oke lanjut ae ya timbangane gejebres gak mari-mari." "Oke-oke teruske wae ya timbangane omong terus.". Panandha fungsi interaksional nawekaken tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy nawekaken dhateng pamiyarsa supados nglajengaken pirembagan. 6) Ancer-ancer Adhedhasar panaliten, data ingkang kapanggihaken ing proses leksikal awujud lingga ingkang jinisipun tembung ancer-ancer menawi kawawas saking fungsi basanipun kaperang dados tiga. Tigang data ingkang kapanggihaken inggih menika, tembung ancer-ancer kanthi fungsi instrumental (nakyinaken), tembung ancer-ancer kanthi fungsi representasional lan tembung ancer-ancer kanthi fungsi personal (mangkel). (a) Tembung Ancer-ancer kanthi Fungsi Instrumental (Nakyinaken) 160
Tembung ancer-ancer kanthi fungsi instrumental (nakyinaken) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy nakyinaken bilih rambut alis menika menawi sampun dipunsikat ketingal wujudipun. (52) "Lho koyoke lurus ya, bareng disikat lho alismu iku sajana ana bentuke Rek. Sikate aja dhukur thok, mendhukur terus sikaten medhun sithik." (Ini Vindy "Lho kayane lurus ya, basan disikat lho alismu kuwi sajane ana bentuke Cah. Sikate aja dhuwur thok, mendhuwur terus sikaten medhun sithik." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 17) Ing data (51) wonten tembung dhukur. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung dhukur kaucapaken [ḍokUr]. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung dhukur [ḍokUr] "inggil" minangka tembung ancer-ancer. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung dhuwur [ḍuwUr] "inggil". Panganggening dhukur [ḍokUr] "inggil" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (52) ingkang ngewrat tembung dhukur [ḍokUr] "inggil" menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) kangge nakyinaken. Fungsi instrumental (nakyinaken) kanthi titikan pangandikan Ini Vindy "Lho koyoke lurus ya, bareng disikat lho alismu iku sajane ana bentuke Rek. "Lho kayane lurus ya, bareng disikat lho alismu kuwi sajane ana bentuke Cah." Panandha fungsi instrumental nakyinaken tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy nakyinaken bilih rambut alis menika 161
menawi sampun dipunsikat ketingal wujudipun. Tuladha sajinis kanthi fungsi basa ingkang beda saged kawawas ing ngandhap menika. (b) Tembung Ancer-ancer kanthi Fungsi Representasional Tembung ancer-ancer kanthi fungsi representasional saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngandharaken menawi damel gradasi warna kedah saking ungu lajeng jambon. (53) "Mari tutuk ungu terus nang pink..." "Salebare seka ungu terus nang jambon..." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 42) Ing data (53) wonten tembung tutuk. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung tutuk kaucapaken [totU?]. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung tutuk [totU?] "saking" minangka tembung ancer-ancer. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung seka [səkͻ] "saking". Panganggening tutuk [totU?] "saking" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (53) ingkang ngewrat tembung tutuk [totU?] "saking" menika nedahaken fungsi representasional. Fungsi representasional inggih menika fungsi ingkang ngandharaken informasi utawi fakta. Fungsi representasional menika kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "Mari tutuk ungu terus nang 162
pink...""Lebar seka ungu terus nang jambon..." Panandha fungsi representasional tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy ngandharaken menawi damel gradasi warna kedah saking ungu lajeng jambon supados sae. (c) Tembung Ancer-ancer kanthi Fungsi Personal (Mangkel) Tembung ancer-ancer kanthi fungsi personal (mangkel) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy mangkel amargi stok pensil alis Wardah ing Malang asring telas. (54) "Sapa sih thuthuk-thuthuk iku? Iki lek ndhék Malang sering gak ana, entek. Tulung ya Wardah. Stoknya itu loh. Kok tambah nyeneni Wardah." "Sapa sih thuthuk-thuthuk kuwi? Iki yen ing Malang kerep ora ana, entek. Tulung ya Wardah. Stoke kuwi loh. Kok malah nyeneni Wardah" (Ini Vindy (1)/ 2016/ 7) Ing data (54) wonten tembung ndhék. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung ndhék kaucapaken [ndhe?]. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung ndhék [ndhe?] "ing" minangka tembung ancer-ancer. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung ing [iŋ] "wonten". Panganggening ndhék [ndhe?] "ing" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (54) ingkang ngewrat tembung ndhék [ndhe?] "ing" menika nedahaken fungsi personal kangge ngandharaken raos mangkel. Fungsi personal 163
(mangkel) kanthi titikan pangandikan "...Tulung ya Wardah. Stoknya itu loh. Kok tambah nyeneni Wardah." "...Tulung ya Wardah, stoke kuwi loh. Kok malah nyeneni Wardah". Panandha ukara ing nginggil minangka andharan raos mangkel Ini Vindy amargi stok pensil alis Wardah ing Malang asring telas 7) Wilangan Adhedhasar panaliten, data ingkang kapanggihaken ing proses leksikal awujud lingga ingkang jinisipun tembung wilangan menawi kawawas saking fungsi basanipun kaperang dados kalih. Kalih data ingkang kapanggihaken inggih menika tembung wilangan kanthi fungsi representasional lan inggih menika tembung wilangan kanthi fungsi personal (mangkel). (a) Tembung Wilangan kanthi Fungsi Representasional Tembung wilangan kanthi fungsi representasional saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngandharaken bilih netra piyambakipun menika boten sami antawisipun kanan kaliyan kiring. Ingkang setunggal mendolo ingkang setunggalipun boten patos mendolo. (55) "Sitok mendolo sitoke rada mendolo." "Siji mendolo sijine rada mendolo." (Ini Vindy (10)/ 2016/ 54) Ing data (55) wonten tembung sitok. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung sitok kaucapaken [sitͻ?]. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung sitok [sitͻ?] "setunggal" minangka tembung wilangan. Dene ing basa Jawi Standar, 164
tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami, limrah kaginakaken tembung siji [siji] "setunggal". Panganggening sitok [sitͻ?] "setunggal" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (55) ingkang ngewrat tembung sitok [sitͻ?] "setunggal" menika nedahaken fungsi representasional. Fungsi representasional inggih menika fungsi ingkang ngandharaken informasi utawi fakta. Fungsi representasional menika kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "Sitok mendolo sitoke rada mendolo." Siji mendolo sijine rada mendolo." Panandha fungsi representasional tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy ngandharaken bilih netra piyambakipun ingkang tengen kaliyan kiring menika beda. Tuladha ingkang sajinis, inggih menika tembung wilangan kanthi fungsi basa ingkang beda saged kawawas ing andharan wonten ing ngandhap menika. (b) Tembung Wilangan kanthi Fungsi Personal (Mangkel) Tembung wilangan kanthi fungsi personal (mangkel) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy duka amargi wonten ingkang thuthuk-thuthuk nalika piyambakipun ngendika. (56) "Jan, iya aku meneng, meneng thuthuk-thuthuke. Aku ngomong thuthuk- thuthuk pisan." "Jan, iya aku meneng, meneng thuthuk-thuthuke. Aku ngomong thuthuk-thuthuk meneh." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 8) 165
Ing data (56) wonten tembung pisan. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung pisan kaucapaken [pisan]. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung pisan [pisan] "malih" minangka tembung wilangan. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung meneh [mənεh] "malih". Panganggening pisan [pisan] "malih" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (56) ingkang ngewrat tembung pisan [pisan] "malih" menika nedahaken fungsi personal kangge ngandharaken raos mangkel. Fungsi personal (mangkel) menika kanthi titikan pangandikan "Jan, iya aku meneng, meneng thuthuk- thuthuke. Aku ngomong thuthuk-thuthuk pisan." "Jan, iya ta aku meneng, melu meneng. Aku ngomong, thuthuk-thuthuk meneh". Panandha ukara ing nginggil minangka andharan raos mangkel Ini Vindy amargi stok pensil alis Wardah ing Malang asring telas. 8) Panggandheng Adhedhasar panaliten, data ingkang kapanggihaken ing proses leksikal awujud lingga ingkang jinisipun tembung panggandheng menawi kawawas saking fungsi basanipun kaperang dados gangsal. Gangsal kala wau inggih menika, tembung panggandheng kanthi fungsi instrumental (ngerih-erih), tembung panggandheng kanthi fungsi instrumental (ndhawuhi), tembung panggandheng kanthi fungsi 166
representasional, tembung panggandheng kanthi fungsi interaksional (sapa aruh), lan tembung panggandheng kanthi fungsi personal (mangkel). (a) Tembung Panggandheng kanthi Fungsi Instrumental (Ngerih-erih) Tembung panggandheng kanthi fungsi instrumental (ngerih-erih) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngerih-erih pamiyarsa ing tutorial salajengipun badhe ngginakaken pengilon supados langkung sae anggenipun damel alis. (57) "Mben wae ya, lek tutorial selanjutnya tak kei kaca. Cekna aku cek alise rada cling ngono." "Suk wae ya, yen tutorial salebare tak kei kaca. Ben aku ben alise rada cling ngono." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 21) Ing data (57) wonten tembung cek. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung cek kaucapaken [cε?]. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung cek [cε?] "supados" minangka tembung panggandheng. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami, limrah kaginakaken tembung supaya [supͻyͻ] "supados". Panganggening cek [cε?] "supados" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (57) ingkang ngewrat tembung cek [cε?] "supados" menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) minangka pangerih-erih. Fungsi instrumental (ngerih-erih) menika kanthi titikan pangandikan Ini Vindy "Mben wae lek tutorial selanjutnya tak kei kaca..." "Sesok wae yen tutorial salebare tak wehi 167
168 kaca...". Panandha fungsi instrumental ngerih-erih tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy ngerih-erih pamiyarsa ing tutorial salajengipun badhe ngginakaken pengilon supados langkung sae anggenipun damel alis. Tuladha sajinis kanthi fungsi ingkang beda saged kawawas ing ngandhap menika. (b) Tembung Panggandheng kanthi Fungsi Instrumental (Ndhawuhi) Tembung panggandheng kanthi fungsi instrumental (ndhawuhi) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngandharaken sinaosa ngginakaken shadding kados menapa kemawon tetep kedah ngginakaken jilbab ingkang tirus supados boten ketingal nyempluk. (58) "Masiya shaddingan kaya apa tetep nggawenen jilbabe kudu sing tirus." "Senajan nganggo shadding kaya ngapa wae tetep jilbabe kudu sing tirus." (Ini Vindy (3)/ 2017/ 25) Ing data (58) wonten tembung masiya. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung masiya kaucapaken [masiyͻ]. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung masiya [masiyͻ] "sinaosa" minangka tembung panggandheng. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami, limrah kaginakaken tembung nadyan [nadyan] "sinaosa". Panganggening masiya [masiyͻ] "sinaosa" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy.
Tuturan (58) ingkang ngewrat tembung masiya [masiyͻ] "sinaosa" menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) kangge ndhawuhi. Fungsi instrumental (ngajak) menika kanthi titikan pangandikan Ini Vindy "Masiya shaddingan kaya apa tetep nggawenen jilbabe kudu sing tirus." "Nadyan nganggo shadding kaya ngapa wae tetep kudu nganggo jilbab tirus." Panandha fungsi instrumental ndhawuhi tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy ndhawuhi pamiyarsa supados ngginakaken shadding tetep kedah ngginakaken jilbab ingkang tirus supados boten ketingal nyempluk. Tuladha ingkang sajinis kanthi fungsi ingkang beda kaandharaken ing ngandhap menika. (c) Tembung Panggandheng kanthi Fungsi Representasional Tembung panggandheng kanthi fungsi representasional saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngandharaken salah setunggalipun produk Wardah ingkang sekeca dipunangge kangge kulit ingkang garing inggih menika Hydrating Aloevera Gel. (59) "Biasane aku kan nggawe wernane kan klawu ya, wis burek kabeh. Wis ireng nek gak ireng ya abu-abu..." "Biasane aku nganggo warna klawu ya, wis bureng kabeh. Wis ireng nek ora ireng ya klawu..." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 2) Ing data (59) wonten tembung gak. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung gak kaucapaken [ga?]. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung gak [ga?] "boten" minangka tembung panggandheng. Dene ing basa Jawi Standar, tembung 169
ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami, limrah kaginakaken tembung ora [ora] "boten". Panganggening gak [ga?] "boten" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (59) ingkang ngewrat tembung gak [ga?] "boten" menika nedahaken fungsi representasional. Fungsi representasional inggih menika fungsi ingkang ngandharaken informasi utawi fakta. Fungsi representasional menika kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "Biasane aku kan nggawe wernane kan klawu ya, wis burek kabeh..." "Biasane aku nganggo wernane klawu ya, wis bureng kabeh...". Panandha fungsi representasional tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy mahyakaken bilih piyambakipun asring ngginakaken rasukan warni bureng. Tuladha sanesipun ingkang sajinis kaandharaken ing ngandhap menika. (d) Tembung Panggandheng kanthi Fungsi Interaksional (Sapa Aruh) Tembung panggandheng kanthi fungsi interaksional (sapa aruh) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy sapa aruh dhateng pamiyarsa ing prolog saben miwiti video youtube anggitan piyambakipun. (60) "Hai Rek ya apa kabare umak? Kipa? Tahes komes? Ya wis sukur ya? Ketemu maneh karo ayas Ini Vindy. Kali ini aku akan buat tutorial make up, ya pancen wis suwe Rek aku gak gawe tutorial make up ambek hijab." "Hai Cah kepriye kabarmu? Apik? Sehat? Ya wis sukur ya. Ketemu meneh karo aku Ini Vindy. Saiki aku arep gawe tutorial make up, ya pancen wis suwe Cah aku ora gawe tutorial make up lan hijab" (Ini Vindy (3)/ 2017/ 22) 170
Ing data (60) wonten tembung ambek. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung ambek kaucapaken [ambe?]. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung ambek [ambe?] "kaliyan" minangka tembung panggandheng. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami, limrah kaginakaken tembung karo [karo] "kaliyan. Panganggening ambek [ambe?] "kaliyan" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (60) ingkang ngewrat tembung ambek [ambe?] "kaliyan" menika nedahaken fungsi interaksional kangge sapa aruh. Fungsi interaksional (sapa aruh) menika kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "Hai Rek ya apa kabare umak?..." "Hai Cah kepriye kabare kowe?...". Panandhanipun inggih menika, ukara ing nginggil menika minangka sapa aruh Ini Vindy dhateng para pamiyarsa. (e) Tembung Panggandheng kanthi Fungsi Personal (Mangkel) Tembung panggandheng kanthi fungsi personal (mangkel) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy mangkel amargi stok pensil alis Wardah ing Malang asring telas. (61) "Sapa sih thuthuk-thuthuk iku? Iki lek ndhék Malang sering gak ana, entek. Tulung ya Wardah. Stoknya itu loh. Kok tambah nyeneni Wardah." "Sapa sih thuthuk-thuthuk kuwi? Iki yen ing Malang kerep ora ana, entek. Tulung ya Wardah. Stoke kuwi loh. Kok malah nyeneni Wardah" (Ini Vindy (1)/ 2016/ 7) 171
Ing data (61) wonten tembung lek. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung lek kaucapaken [le?]. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung lek [le?] "menawi" minangka tembung panggandheng. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami, limrah kaginakaken tembung yen [yεn] "menawi". Panganggening lek [le?] "menawi" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (61) ingkang ngewrat tembung lek [le?] "menawi" menika nedahaken fungsi personal kangge ngandharaken raos mangkel. Fungsi personal (mangkel) menika kanthi titikan pangandikan "...Tulung ya Wardah. Stoknya itu loh. Kok tambah nyeneni Wardah." "...Tulung ya Wardah, stoke kuwi loh. Kok malah nyeneni Wardah". Panandha ukara ing nginggil minangka andharan raos mangkel Ini Vindy amargi stok pensil alis Wardah ing Malang asring telas. 9) Pitakon Adhedhasar panaliten, data ingkang kapanggihaken ing proses leksikal awujud lingga ingkang jinisipun tembung pitakon menawi kawawas saking fungsi basanipun kaperang dados kalih. Kalih kala wau inggih menika, tembung pitakon kanthi fungsi instrumental (awisan) lan kaping kalih tembung pitakon kanthi fungsi representasional. (a) Tembung Pitakon kanthi Fungsi Instrumental (Awisan) 172
Tembung pitakon kanthi fungsi instrumental (awisan) saged kawawas saking ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy paring awisan dhateng pamiyarsa supados boten ngginakaken eyeliner pethak menawi macak biasa, amrih boten ketingal aneh. (62) "Kalau yang misalnya kamu make up yang biasa gitu terus kamu pengen matanya lebih seger aja ngasi ana putih-putihe ndhek kene kan uaneha." "Yen kowe macak biasa terus pengen mripate luwih ketok seger aja ngasi ana putih-putihe nang kene, rak ya aneh" (Ini Vindy (10)/ 2016/ 55) Ing data (62) wonten tembung uaneha. wuwuhan -a ing pungkasaning tembung uaneh menika minangka tembung pitakenan. Miturut panaliten lan andharan saking informan tembung uaneha kaucapaken [uwanεha] "aneh (sanget)". Menawi ing basa Jawi Standar limrah kaginakaken tembung pitakenan apa [ͻpͻ] "menapa". Panganggening wuwuhan -a ing tembung pitakon uaneha nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (62) ingkang ngewrat tembung uaneha [uwanεha] "aneh (sanget)" menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) kangge paring awisan. Fungsi instrumental (awisan) menika kanthi titikan pangandikan Ini Vindy "...pengen matanya lebih seger aja ngasi ana putih-putihe ndhek kene kan uaneha." "...pengen matane ketok seger aja ngasi ana putih-putihe nang kana mergane bakal ketok aneh". Panandha fungsi instrumental awisan tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy paring awisan dhateng pamiyarsa sampun ngantos ngginakaken eyeliner pethak menawi macak biasa supados boten ketingal aneh. Tuladha ingkang sajinis kanthi 173
fungsi basa ingkang beda kaandharaken ing ngandhap menika. Tuladha sajinis kanthi fungsi beda kaandharaken ing ngandhap menika. (b) Tembung Pitakon kanthi Fungsi Representasional Tembung pitakon kanthi fungsi representasional saged kawawas saking ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy mahyakaken bilih piyambakipun kagungan pengalaman ingkang damel lingsem nalika sepisanan damel video youtube. (63) "Memori yang sangat berharga. Ya apa sih memori yang sangat berharga ya. Memori yang tidak terlupakan. Yaitu awal saya memulai youtube itu adalah saya bikin One Brand Tutorial Wardah. Tapi videone nguisin-isini pol Rek." "Pengalaman sing ra isoh lali. Apa ta kok ra isoh lali ya. yaiku pisanan miwiti youtube aku gawe One Brand Tutorial Wardah. Ning videone ngisin-ngisini banget Cah" (Ini Vindy (1)/ 2016/ 4) Ing data (63) wonten tembung ya apa. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung ya apa kaucapaken [yͻ?ͻpͻ]. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung ya apa [yͻ?ͻpͻ] "kados pundi" minangka tembung panggandheng. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami, limrah kaginakaken tembung kepriye [kəpriye] "kados pundi". Panganggening ya apa [yͻ?ͻpͻ] "kados pundi" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (63) ingkang ngewrat tembung ya apa [yͻ?ͻpͻ] "kados pundi" nedahaken fungsi representasional kangge ngandharaken informasi utawi fakta. Fungsi representasional menika kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting 174
video "...Ya apa sih memori yang sangat berharga ya. Memori yang tidak terlupakan. Yaitu awal saya memulai youtube itu adalah saya bikin One Brand Tutorial Wardah. Tapi videone nguisin-isini pol Rek." "Memori berharga kepriye ta, memori kang ora bisa dilalekake. Yaiku nalika aku miwiti youtube aku gawe One Brand Tutorial Wardah. Ning videone ngisin-isini banget Cah". Panandha fungsi representasional tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy mahyakaken bilih piyambakipun kagungan pengalaman ingkang damel lingsem nalika sepisanan damel video youtube. 10) Partikel Pelengkap lan Pelunak Partikel inggih menika jinis tembung ingkang namung gadhah makna gramatikal. Partikel wonten maknanipun menawi sampun kaginakaken ing ukara. Jinis partikel ingkang kapanggihaken ing panaliten menika inggih menika partikel pelengkap lan pelunak. Adhedhasar panaliten, data ingkang kapanggihaken ing proses leksikal awujud lingga ingkang jinisipun tembung partikel pelengkap lan pelunak menawi kawawas saking fungsi basanipun kaperang dados kalih. Kalih data ingkang kapanggihaken inggih menika, partikel pelunak kanthi representasional lan tembung partikel pelengkap kanthi fungsi interaksional (nawekaken). (a) Partikel Pelunak kanthi Fungsi Representasional Partikel pelunak kanthi fungsi representasional saged kawawas ing ngandhap menika. 175 fungsi
176 Konteks: Ini Vindy mahyakaken bilih piyambakipun kagungan pengalaman ingkang damel lingsem nalika sepisanan damel video youtube. (64) "Memori yang sangat berharga. Ya apa sih memori yang sangat berharga ya. Memori yang tidak terlupakan. Yaitu awal saya memulai youtube itu adalah saya bikin One Brand Tutorial Wardah. Tapi videone nguisin-isini pol Rek." "Pengalaman sing ra isoh lali. Apa ta kok ra isoh lali ya. yaiku pisanan miwiti youtube aku gawe One Brand Tutorial Wardah. Ning videone ngisin-ngisini banget Cah" (Ini Vindy (1)/ 2016/ 4) Ing data (64) wonten tembung sih. Masarakat ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya asring ngginakaken tembung sih menika minangka partikel pelunak. Miturut panaliten lan andharan saking informan tembung sih kaucapaken [sIh]. Partikel pelunak saged mapan wonten ing wiwitan lan/ ing pungkasaning ukara. Dados tembung sih [sIh] menika saged mapan ing wiwitan lan/ ing pungkasaning ukara. Dene ing basa Jawi Standar boten nate ngginakaken partikel pelunak menika. Panganggening partikel pelunak sih [sIh] nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (64) ingkang ngewrat partikel pelunak sih [sIh] nedahaken fungsi representasional kangge ngandharaken informasi utawi fakta. Fungsi representasional menika kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "...Ya apa sih memori yang sangat berharga ya. Memori yang tidak terlupakan. Yaitu awal saya memulai youtube itu adalah saya bikin One Brand Tutorial Wardah. Tapi videone nguisin-isini pol Rek." "Memori berharga kepriye ta, memori kang ora bisa dilalekake. Yaiku nalika aku miwiti youtube aku gawe One Brand Tutorial Wardah. Ning videone ngisin-isini banget Cah". Panandha fungsi representasional tuturan ing
nginggil inggih menika Ini Vindy mahyakaken bilih piyambakipun kagungan pengalaman ingkang damel lingsem nalika sepisanan damel video youtube. Wondene, tuladha data ingkang sajinis kanthi fungsi basa ingkang beda kaandharaken ing ngandhap menika. (b) Partikel Pelengkap kanthi Fungsi Interaksional (Nawekaken) Fungsi saking partikel pelengkap inggih menika minangka jejangkep ing ukara. Partikel pelengkap kanthi fungsi interaksional (nawekaken) saged kawawas ing ngandhap menika. Konteks: panyuwunan, kasuwun comment ing ngandhap. Ini Vindy nawekaken dhateng pamiyarsa menawi wonten (65) "Nah kalau ada yang mau request- request, nyoh comment wae ndhék ngisor." "Nah yen ana sing arep request-request, nyoh comment wae nang ngisor" (Ini Vindy (1)/ 2016/ 12) Ing data (65) wonten tembung ae "mawon" minangka partikel pelengkap ingkang nedahaken wujud saking dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Menika kanthi titikan icalipun fonem konsonan /w/ ing wiwitaning tembung wae [wae] "mawon", lan limrah mapan ing pungkasaning ukara minangka jejangkep. Miturut panaliten lan andharan informan ing dialek Surabaya tembung ae kaucapaken [ae] "mawon". Dene ing basa Jawi Standar kangge ngandharaken konsep ingkang sami limrah kaginakaken tembung wae [wae] "mawon". Tuturan (65) ingkang ngewrat tembung wae [wae] "mawon" nedahaken fungsi interaksional kangge nawekaken. Fungsi interaksional (nawekaken) kanthi titikan 177
pangandikan "Nah kalau ada yang mau request-request, comment wae ndhek ngisor." "Nah yen ana penjalukan-penjalukan, comment wae nang ngisor". Panandha ukara ing nginggil inggih menika Ini Vindy nawekaken dhateng pamiyarsa menawi wonten panyuwunan, kasuwun comment ing ngandhap. b) Tembung Rangkep Panandha Dialek Surabaya Leksikal awujud tembung rangkep ingkang kapanggihaken ing panaliten menika wonten kalih. Kalih jinis ingkang kapanggihaken inggih menika dwilingga lan dwiwasana. Saben andharani saking tembung rangkep kala wau saged kawawas ing ngandhap menika. 1) Dwilingga Data ingkang kapanggihaken ing proses leksikal awujud rangkep ingkang jinisipun dwilingga menawi kawawas saking fungsi basanipun kapanggihaken wonten sekawan. Sekawan kala wau inggih menika, dwilingga kanthi fungsi instrumental (ngerih-ngerih), dwilingga kanthi fungsi representasional, dwilingga kanthi fungsi personal (mangkel), lan dwilingga kanthi fungsi heuristik (nyuwun priksa). (a) Dwilingga kanthi Fungsi Instrumental (Ngerih-ngerih) Dwilingga kanthi fungsi instrumental (ngerih-ngerih) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngerih-erih pamiyarsa menawi pamiyarsa ketilar anggenipun mriksani live piyambakipun ing Fame benjang piyambakipun badhe upload video ing Youtube. 178
(66) "Dadi seumpamane iki ketinggalan suk emben-emben aku isoh upload ndhek Youtube ya." "Dadi seumpama iki keri sesuk aku isoh ngunggah nang Youtube ya." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 38) Ing data (66) wonten tembung emben-emben. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung emben-emben kaucapaken [əmbεn-əmbεn]. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung emben-emben [əmbεn-əmbεn] "benjing" minangka tembung rangkep dwilingga. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami, limrah kaginakaken tembung lingga sesuk [sesU?] "benjing". Panganggening emben-emben [əmbεn-əmbεn] "benjing" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (66) ingkang ngewrat tembung emben-emben [əmbεn-əmbεn] "benjing" menika nedahaken fungsi instrumental (direktif) kangge ngerih-erih. Fungsi instrumental (ngerih) menika kanthi titikan saking pangandikan Ini Vindy "Dadi seumpamane iki ketinggalan suk emben-emben aku isoh upload ndhek Youtube ya." "dadi seumpamane iki keri sesuk kapan-kapan aku isoh upload nang Youtube ya.". Panandha fungsi instrumental ngerih-erih tuturan ing nginggil inggih menika, Ini Vindy ngerih-erih pamiyarsa menawi pamiyarsa ketilar anggenipun mriksani live piyambakipun ing Fame benjang piyambakipun badhe upload video ing Youtube. (b) Dwilingga kanthi Fungsi Representasional 179
Dwilingga kanthi fungsi representasional saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngandharaken bilih ngginakaken pensil alis Wardah kangge maes manten, sinaosa mantenipun nangis tetep boten luntur. (67) "Mantenku tak kasiin ini nangis gero-gero, iku ya gak sampek mleber." "Mantenku takenggoni iki nangis gerung-gerung, kuwi ya ora mleber." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 10) Ing data (67) wonten tembung gero-gero. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung gero-gero kaucapaken [gərͻ-gərͻ]. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung gero-gero [gərͻ-gərͻ] "kejer" minangka tembung rangkep dwilingga. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami, limrah kaginakaken tembung lingga kejer [kəjər] "kejer". Panganggening gero-gero [gərͻ-gərͻ] "kejer" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (67) ingkang ngewrat tembung gero-gero [gərͻ-gərͻ] "kejer" menika nedahaken fungsi representasional. Fungsi representasional inggih menika fungsi ingkang ngandharaken informasi utawi fakta. Fungsi representasional menika kanthi pangandikan paraga ing salebeting video "Mantenku tak kasiin ini nangis gero-gero, iku ya gak sampek mleber." "Matenku takenggoni iki nangis kejer, kuwi ya ora ngasi mleber." Panandha fungsi representasional tuturan ing nginggil inggih menika Ini Vindy ngandharaken bilih ngginakaken pensil alis Wardah kangge maes manten, sinaosa mantenipun nangis tetep boten luntur. 180
181 (c) Dwilingga kanthi Fungsi Personal (Mangkel) Dwilingga kanthi fungsi personal (mangkel) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy mangkel amargi piyambakipun menawi dubbing ngantos krenggosan. (68) "Adhuh pegel menggos-menggos aku lek pas dubbing iki." "Adhuh mangkel krenggosan aku lek pas dubbing iki." (Ini Vindy (12)/ 2017/ 57) Ing data (68) wonten tembung menggos-menggos. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung menggos-menggos kaucapaken [məŋgͻs-məŋgͻs]. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung menggos-menggos [məŋgͻs-məŋgͻs] "krenggosan" minangka tembung rangkep dwilingga. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami, limrah kaginakaken tembung lingga krenggosan [krəŋgͻsan] "krenggosan". Panganggening menggos- menggos [məŋgͻs-məŋgͻs] "krenggosan" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (68) ingkang ngewrat tembung menggos-menggos [məŋgͻs-məŋgͻs] "krenggosan" menika nedahaken fungsi personal kangge ngandharaken raos mangkel. Fungsi personal (mangkel) menika kanthi titikan pangandikan "Adhuh pegel menggos-menggos aku lek pas dubbing iki." "Adhuh mangkel krenggosan aku nek pas dubbing iki." Panandha fungsi personal mangkel tuturan ing nginggil inggih menika wontenipun tembung pegel "mangkel" ingkang nedahaken bilih Ini Vindy
182 mangkel amargi piyambakipun menawi dubbing ing video piyambakipun ngantos krenggosan satemah piyambakipun kesel. (d) Dwilingga kanthi Fungsi Heuristik (Nyuwun Priksa) Dwilingga kanthi fungsi heuristik (nyuwun priksa) saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy mbanyol sadangunipun blend eyeshadow ing netranipun. (69) "Tau kan mara-mara riasanmu retak-retak? Tau kan?" "Tau ta teka-teka pacakanmu mlethek-mlethek? Tau ta?" (Ini Vindy (7)/ 2017/ 47) Ing data (69) wonten tembung mara-mara. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung mara-mara kaucapaken [mͻrͻ-mͻrͻ]. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung mara-mara [mͻrͻ-mͻrͻ] "teka-teka" minangka tembung rangkep dwilingga. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami, limrah kaginakaken tembung teka-teka [təkͻ- təkͻ-] "teka-teka". Panganggening mara-mara [mͻrͻ-mͻrͻ] "teka-teka" nedahaken ciri mirunggan dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (69) ingkang ngewrat tembung mara-mara [mͻrͻ-mͻrͻ] "teka-teka" nedahaken fungsi heuristik. Fungsi heuristik inggih menika fungsi ingkang kaginakaken kangge pados seserepan lan wangsulan tumraping salah setunggaling prekawis kanthi titikan pangandikan "Ya wis ngene-ngene ambek mangan kropuk ambek mangan cilok ambek ngene-ngene..." "Ya wis ngene iki karo mangan krupuk
183 karo mangan cilok karo ngene-ngene...". Panandhanipun inggih menika Ini Vindy nyuwun pirsa dhateng pamiyarsa sampun nate menapa dereng pacakanipun mlethek- mlethek ing perangan-perangan tartamtu. 2) Dwiwasana Data ingkang kapanggihaken ing proses leksikal awujud rangkep ingkang jinisipun dwiwasana menawi kawawas saking fungsi basanipun namung kapanggihaken setunggal data. Inggih menika, dwiwasana kanthi fungsi representasional. Wondene andharanipun saged kawawas saking pethikan data ing ngandhap menika. Konteks: Ini Vindy ngandaraken pawadan piyambakipun boten remen alis lurus. (70) "Aku gak seneng ya alis lurus, soale mengko mataku dadine dawawa." "Aku ora seneng alis lurus, mergane mengko mataku dadine dawa banget" (Ini Vindy (2)/ 2017/ 19) Ing data (70) wonten tembung dawawa. Adhedhasar panaliten lan andharan saking informan, ing dialek Surabaya tembung dawawa kaucapaken [dͻwͻwͻ]. Masarakat ingkang wonten ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya ngginakaken tembung dawawa [dͻwͻwͻ] "panjang (sanget)" minangka tembung rangkep dwiwasana. Dene ing basa Jawi Standar, tembung ingkang kaginakaken kangge konsep ingkang sami, limrah kaginakaken tembung dawa [dͻwͻ] "panjang". Panganggening dawawa [dͻwͻwͻ] "panjang (sanget)" nedahaken ciri mirunggan
dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuturan (70) ingkang ngewrat tembung dawawa [dͻwͻwͻ] "panjang (sanget)" nedahaken fungsi representasional kangge ngandharaken informasi utawi fakta. Fungsi representasional menika kanthi titikan pangandikan paraga ing salebeting video "Aku gak seneng ya alis lurus..." "aku ora seneng alis lurus". Panandhanipun inggih menika wontenipun tembung gak "ora" wonten ukara ing nginggil ingakang nedahaken bilih Ini Vindy boten remen alis lurus amargi netranipun ketingal panjang. 184
BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhedhasar asiling panaliten lan pirembagan ngengingi dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy, saged kapandhet dudutanipun. Wondene dudutanipun kaandharaken ing ngandhap menika. 1. Proses ewah-ewahan wujud satuan lingual dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy kaperang dados tigang proses. Tigang perangan proses kala wau inggih menika fonologis, morfologis lan leksikal. a) Proses ewah-ewahan wujud satuan lingual dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy ing proses fonologis kaperang dados kalih, inggih menika vokal saha konsonan. Sepisan, inggih menika fonem vokal ingkang kapanggihaken kalih jinis, inggih menika vokal tunggal saha vokal rangkep (diftong). Prabeda anggenipun ngucapaken vokal tunggal ing basa Jawi Standar menawi katandhingaken kaliyan dialek Surabaya inggih menika, fonem /i/ ing wanda sepisanan menga kaucapaken [I], fonem /u/ ing wanda sepisanan menga kaucapaken [o], lan fonem /a/ kaucapaken [ͻ]. Wondene prabeda ing perangan vokal rangkep (diftong) inggih menika, ewahing vokal tunggal /a/ dados vokal rangkep /ua/, vokal tunggal /i/ dados vokal 183
rangkep /ui/ lan vokal tunggal /e/ dados vokal rangkep /ue/. Perangan fonologis ingkang kaping kalih inggih menika fonem konsonan. Prabeda anggenipun ngucapaken ing antawisipun basa Jawi Standar kaliyan dialek Surabaya ing perangan menika inggih menika, icaling fonem /w/ ing wiwitaning tembung, fonem konsonan /d/ kaucapaken [ḍ] lan fonem /ṭ/ kaucapaken [t], saha wontenipun wuwuhan fonem konsonan (?) ing pungkasaning tembung. b) Proses ewah-ewahan wujud satuan lingual dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy ing proses morfologis kapanggihaken tigang jinis wuwuhan. Tigang jinis wuwuhan kala wau inggih menika ater-ater (prefiks), panambang (sufiks) lan wuwuhan tan rumaket (konfiks). Prabeda ing antawisipun basa Jawi Standar kaliyan dialek Surabaya ing perangan ater-ater (prefiks) inggih menika ater-ater {ke-}. Wondene prabeda ing antawisipun basa Jawi Standar kaliyan dialek Surabaya ing perangan panambang wonten tiga, inggih menika panambang {-e}, panambang {-na}, lan panambang{- a}. Sarta prabeda ing antawisipun basa Jawi Standar kaliyan dialek Surabaya ing perangan wuwuhan bebarengan tan rumaket (konfiks) ugi wonten tiga. Tigang wuwuhan bebarengan tan rumaket ingkang kapanggihaken inggih menika, wuwuhan bebarengan tan rumaket {se-/-a}, wuwuhan bebarengan tan rumaket {sa/-na}, lan wuwuhan bebarengan tan rumaket {di-/-na}. c) Proses ewah-ewahan wujud satuan lingual dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy ing proses 184
leksikal kapanggihaken kalih wujud tembung, inggih menika tembung lingga saha rangkep. Leksikal awujud lingga ing panaliten menika kapanggihaken sedasa jinis, (1) sesulih, (2) aran, (3) katrangan wektu, (4) kaanan, (5) kriya, (6) ancer- ancer, (7) wilangan, (8) panggandheng, (9) pitakon, lan (10) partikel pelengkap saha pelunak. Dene leksikal awujud tembung tembung rangkep ingkang kapanggihaken inggih menika dwilingga lan dwiwasana. 2. Fungsi basa dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy ingkang kapanggihaken wonten pitung jinis fungsi. Pitung fungsi basa ingkang kapanggihaken inggih menika (1) fungsi instrumental: ndhawuhi, awisan, nakyinaken, ngrayu, ngerih-erih, lan ngajak, (2) fungsi representasional, (3) fungsi interaksional: maturnuwun, sapa aruh, nawekaken, (4) fungsi regulatori: sarujuk/ nolak, (5) fungsi personal: bungah, mangkel, cuwa, lan seneng, (6) fungsi heuristik: nyuwun priksa, lan (7) fungsi imajinatif. B. Implikasi Adhedhasar asiling panalite lan pirembagan ngengingi dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Wondene implikasi panaliten kaandharaken ing ngandhap menika. 1. Gayut kaliyan ngelmu sosiolingustik, asiling panaliten menika dipundadosaken sarana pambiyantu wonten ing kuliah sosiolingustik. 185 lan saged
2. Video youtube anggitanipun Ini Vindy menika asipat dialektal amargi kathah ngginakaken tembung, frasa, klausa lan ukara abasa Jawi dialek Surabaya. Awit saking pamiyarsa Ini Vindy menika boten winates priyantun ing tlatah kebahasaan dialek Surabaya, asiling panaliten menika kaangkah supados pamiyarsa priksa lan pana kaliyan pangandikanipun Ini Vindy ing salebeting video youtube anggitan piyambakipun. 3. Asiling panaliten menika ugi kaangkah saged minangka bahan waosan ingkang wonten gayutipun kaliyan kecantikan, mliginipun caranipun maes. 4. Asiling panaliten ugi saged dipunangge minangka dhasaring panaliten salajengipun ingkang gayut kaliyan panaliten menika. C. Pamrayogi Panaliten dialek Surabaya ing salebeting kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy menika taksih kathah kirangipun awit winatesing seserepan panaliti. Awit saking menika, prelu dipuntindakaken panaliten ingkang langkung wiyar saha saking sudut pandang ingkang beda, inggih menika ngengingi persepsi para pamiyarsa tumraping kempalan video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy. Tuladhanipun inggih menika ngengingi basa walikan mirunggan ing tlatah Malang ingkang wonten ing salebeting video youtube anggitanipun beauty vlogger Ini Vindy lan pawadan masarakat ing Malang taksih 186
kathah ingkang dereng pana anggenipun ngginakaken lan ngucapaken [d] kaliyan [ḍ] lan [ṭ] kaliyan [t]. 187
KAPUSTAKAN Adipitoyo, dkk., 1999. Morfofonemik Bahasa Jawa Dialek Surabaya. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Adisumarto, Mukidi. 1993. Pengantar Dasar-Dasar Sosiolinguistik. Yogyakarta: FPBS IKIP Yogyakarta. Ahmadi, Rulam. 2016. Metodologi Penelitian Kualitatif. Yogyakarta: Penerbit Ar-Ruzz Media. Alwasilah, Chaedar. 1985. Sosiologi Bahasa. Bandung: Angkasa. Chaer, Abdul. 1994. Linguistik Umum. Jakarta : Rineka Cipta. ________. 2009. Tata Bahasa Baku Bahasa Indonesia. Jakarta: Rineka Cipta. Chaer, Abdul dan Leonie Agustina. 2004. Sosiolinguistik Suatu Pengantar. Jakarta: Depdikbud. Ghony, Djunaidi, dan Almanshur, Fauzan. 2016. Metodologi Penelitian Kualitatif (Edisi Revisi). Yogyakarta : Ar-Ruzz Media. Kartomihardjo, Soeseno. 1981. Bahasa Cermin Kehidupan Masyarakat. Jakarta: Depdikbud. Kridalaksana, Harimurti. 2007. Pembentukkan Kata dalam Bahasa Indonesia. Jakarta: Gramedia. Mulyana. 2007. Morfologi Bahasa Jawa (Bentuk dan Struktur Bahasa Jawa). Yogyakarta : Kanwa Publisher. Mulyani, Siti. 2008. Fonologi Bahasa Jawa. Yogyakarta: Kanwa Publisher. Murnilasari, Ibnu Bekti. 2012. Dialek Surabaya Dalam Novel Cintrong Paju-Pat Karya Suparto Brata. Skripsi S1. Yogyakarta: Program Studi Pendidikan Bahasa dan Sastra Indonesia, FBS Universitas Negeri Yogyakarta. Moleong. 1988. Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. 188
Nababan, P. W. J. 1993. Sosioliguistik: Suatu Pengantar. Jakarta: PT. Gramedia. Nurhayati, Endang. 2009. Sosiolinguistik: Kajian Kode Tutur dalam Wayang Kulit. Yogyakarta: Kanwa Publisher. Nurhayati, Endang & Siti Mulyani. 2006. Linguistik Bahasa Jawa kajian Fonologi, Morfologi, Sintaksis dan Semantik. Yogyakarta: Bagaskara. Pateda, Mansuer. 1990. Sosiolinguistik. Bandung: Angkasa. Poerwadarminta, W. J. S. 1939. Baoesastra Djawa. Batavia: JB. Wolters Groningen. Prawiroatmodjo, S. 1980. Bausastra Kamus Jawa-Indonesia. Jakarta: PT Toko Gunung Agung. Sasangka, Sry Satriya Tjatur Wisnu. 2001. Paramasastra Gagrag Anyar Basa Jawa. Jakarta: Yayasan Paramalingua. Septyanti, Surya Ayu. 2014. Humor Dialek Jawa Timuran Salebeting Kempalan Video Youtube Anggitanipun Bayu Skak. Skripsi S1. Yogyakarta: Program Studi Pendidikan Bahasa dan Sastra Indonesia, FBS Universitas Negeri Yogyakarta. Soeparno. 1993. Dasar-Dasar Linguistik. Yogyakarta : Mitra Gama Widya. Soetoko, dkk. 1984. Geografi Dialek Bahasa Jawa di Kabupaten Surabaya. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. Sudaryanto. 1988. Metode Linguistik (bagian pertama) Metode dan Aneka Teknik Pengumpulan Data. Yogyakarta: Duta Wacana University Press. Sumarsono. 2007. Pengantar Semantik. Yogyakarta: Penerbit Pustaka Pelajar. Suwito. 1983. Sosiolinguistik Teori dan Problema: Pengantar Awal Sosiolinguistik. Surakarta: Henary. Universitas Negeri Yogyakarta. 2014. Panduan Tugas Akhir. Yogyakarta : FBS UNY. Wedhawati. 2006. Tata Bahasa Jawa Mutakhir. Yogyakarta: Kanisius. Wijana. 2004. Kartun: Studi Tentang Permainan Bahasa. Yogyakarta: Ombak. 189
190 Zulaeha, Ida. 2010. Dialektologi (Dialek Geografi dan Dialek Sosial). Yogyakarta: Graha Ilmu. Sumber non pustaka: Anonim. 2016. Dipunakses 26 September 2016. Anonim. 2016. Dipunakses 26 September 2016. Bimo. 2016. bahasa-jawa.html?m=1. Dipunakses 26 September 2016. Juliawanti, Linda. Dipunakses 26 September 2016. Mega, Shopia. kreatif/. Dipunakses 26 September 2016. Vindy, Ini. 2016. 200K Makeup Challenge Indonesia untuk kulit Gelap- Sawo Matang, Dipunakses 9 September 2016. Vindy, Ini. 2016. Foundation Routine - Tutorial Makeup Natural Untuk Acara Santai - inivindy, Dipunakses 26 September 2016. Vindy, Ini. 2016. Keajaiban Makeup Beauty Makeover by Belle, Dipunakses 17 Oktober 2016. Vindy, Ini. 2016. No Makeup Make Up Tutorial - Cara Agar Wajah Putih Merona dan Menghilangkan Noda di Wajah, Dipunakses 25 November 2016. Vindy, Ini. 2016. Wardah Intense Matte Lipstick Review dan Swatches di Kulit Gelap - Sawo Matang, Dipunakses 9 Desember 2016. Vindy, Ini. 2016. Wardah One Brand Makeup Tutorial - Natural Simple + Swatches 12 Lipstick Wardah Terbaru - Ini Vindy, Dipunakses 26 September 2016. Vindy, Ini. 2017. 6 Tutorial Hijab Segi Empat Praktis Bahan Paris (Bahasa Jawa), Dipunakses 4 April 2017.
Vindy, Ini. 2017. Tutorial Bikin Alis dengan Bahasa Dipunakses 4 Maret 2017. Vindy, 2017. Tutorial Make Up Diri Dipunakses 4 Maret 2017. Sendiri Bahasa Ini. Vindy, Ini. 2017. Tutorial Make Up Pemula dan Hijab Wisuda Menggunakan Bahasa Jawa- Part 1, Dipunakses 4 April 2017. Vindy, Ini. 2017. Tutorial Make Up Pemula dan Hijab Wisuda Menggunakan Bahasa Jawa- Part 2, Dipunakses 4 April 2017. Vindy, Ini. 2017. Tutorial Soft make Up dan Hijabstyle Prewedding ala Ini Vindy, Dipunakses 4 Maret 2017. 191 Jawa, Jawa,
LAMPIRAN 192
Analisis Proses Ewah-ewahan Wujud Satuan Lingual lan Fungsi Basa Dialek Surabaya ing Salebeting Kempalan Video Youtube Anggitanipun Beauty Vlogger Ini Vindy. Morfologis Fungsi No Konteks saha Data s i g o l o n o F . k i f e r P . k i f u S . k i f n o K . d e R l a k i s k e L Inst. . l g e R . s r p e R . s k r t n I Persnl. . u e H . j a m I Katrangan v k a b c d e f a b c a b c d 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 27 1. Prolog Ini Vindy sapa dhateng miwiti youtube aruh pamiyarsa, video anggitanipun. "Hai Rek! Ya apa Ketemu kabare? maneh karo ayas Ini Vindy teka Malang. iki aku kate Kali nggawe tutorial "One Brand Make Up √ √ √ -teka [təkͻ] "saking" [tekͻ?] "saking" -cah [cah] "lare" rek [rε?] "lare" -arep [arəp] "badhe" kate [kate] "badhe" fungsi -panandha interaksional sapa aruh: Ini Vindy sapa aruh dhateng pamiyarsa ing prolog saben miwiti video youtube anggitan piyambakipun. 193
1 2. 3. Tabel salajengipun 2 Tutorial"..." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 1) Ini Vindy mahyakaken piyambakipun bilih asring ngginakaken rasukan warni bureng. "Biasane kan nggawe wernane kan klawu ya, wis burek kabeh. Wis ireng nek ireng ya abu- gak abu..." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 2) aku Ini Vindy mahyakaken piyambakipun bilih warni-warni remen bureng. "Secara ki senenge abu-abu Rek. aku 3 4 √ 5 6 √ 7 8 9 1 0 √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 √ √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 194 27 werna + panambang {- e}= wernane [wərnane] "werinipun" werna + panambang {-e}= wernoe [wərnͻe] "werinipun" -bureng "bureng" [burə?] "bureng" -ora [ora] "boten" gak [ga?] "boten" -panandha fungsi Ini representasional: Vindy mahyakaken bilih piyambakipun asring rasukan ngginakaken warni bureng. -kaya [kͻyͻ] "kados" [kͻyͻ?] "kados" -kuwi [kuwi] "menika" iku [iku] "menika" -panandha personal bungah: Ini fungsi [burəŋ] burek
Tabel salajengipun 1 2 Wis kaya apa ya, menyatu dalam diriku warna-warna monokrom kaya ngono iku." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 3) Ini Vindy mahyakaken piyambakipun bilih kagungan pengalaman damel ingkang nalika lingsem sepisanan damel video youtube. "Memori yang sangat berharga. Ya apa sih memori yang sangat berharga ya. Memori yang tidak terlupakan. Yaitu saya awal memulai youtube itu adalah saya bikin One Tutorial Brand Wardah. Tapi videone nguisin-isini pol Rek." 4. 3 4 √ 5 6 7 8 9 1 0 √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 195 27 Vindy mahyakaken bilih piyambakipun bungah warni-warni bureng. kepriye [kəpriye] "kados pundi" ya apa [yͻ?ͻpͻ] "kados pundi" -sih [sIh] ta [tͻ] -ngisin-isini [ŋisin-isini] lingsem" "damel [ŋuwisin-isini] "damel lingsem" fungsi -panandha representasional: Ini Vindy mahyakaken bilih piyambakipun kagungan ingkang pengalaman damel lingsem nalika sepisanan damel video youtube.
1 5. 6. Tabel salajengipun 2 (Ini Vindy (1)/ 2016/ 4) Ini Vindy ndhawuhi pamiyarsa supados comment bibar prabedanipun mriksani video youtube anggitanipun ingkang sepisanan. "Nanti kalau sudah nonton itu langsung commentna apa ya, ya karo perbandingane saiki, jelas sing tambah tuwa Rek." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 5) Vindy Ini ngandharaken salah setunggalipun produk ingkang Wardah dipunangge sekeca kangge kulit ingkang garing inggih menika Hydrating Aloevera video 3 4 √ 5 6 7 8 9 1 0 √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 196 27 tuwa [tuwͻ] "sepuh" [tuwε?] "sepuh" fungsi -panandha instrumental ndhawuhi: Ini paring dhawuh dhateng supados pamiyarsa comment prabedanipun bibar mriksani video anggitanipun youtube ingkang sepisanan. Vindy enak [ena?] "eca" [uwena?] "eca (sanget)" -kripik [kripI?] "kripik" [krIpI?] "kripik" -kanggo [kaŋͻ] "kangge" gawe [gae] "kangge" -panandha fungsi
Tabel salajengipun 1 2 Gel. 7. "Ini adalah Hydrating Aloevera Gel. Ini koyoke uenak ya Rek ya. Aku wis pernah make ini, setelah ini buka kan aku pake. Dia itu kaya gel gitu, tu kalau gawe itu kulitmu sing garing, garing padhakke kripik ta." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 6) Ini Vindy mangkel amargi stok pensil alis Wardah ing Malang asring telas. thuthuk- "Sapa sih thuthuk iku? Iki lek ndhék Malang sering gak entek. ana, Tulung ya Wardah. Stoknya itu loh. Kok tambah 3 4 √ √ √ 5 6 7 8 9 1 0 √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 √ 1 9 2 0 2 1 √ 2 2 2 3 2 4 25 26 197 27 Ini representasional: ngandharaken Vindy salah setunggalipun produk Wardah ingkang dipunangge sekeca ingkang kangge kulit garing inggih menika Hydrating Aloevera Gel. thuthuk-thuthuk thuthU?] [thuthU?- "thuthuk-thuthuk" [thothU?-thothU?] "thuthuk-thuthuk" -tulung [tulUŋ] "tulung" [tolUŋ] "tulung" -ana [ͻnͻ] "wonten" [ͻnͻ?] "wonten" -yen [yεn] "menawi" lek [le?] "menawi" -ing [iŋ] "wonten"
1 8. 9. Tabel salajengipun 2 nyeneni Wardah." (Ini 2016/7) Vindy (1)/ Ini Vindy duka amargi wonten ingkang thuthuk-thuthuk nalika piyambakipun ngendika. "Jan, iya aku meneng, thuthuk- meneng Aku thuthuke. ngomong thuthuk- thuthuk pisan." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 8) Vindy Ini bilih ngandharaken merk alis pensil Wardah menika radi alot. "Reviewku tentang 3 4 √ 5 6 7 8 9 1 0 √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 √ 1 9 2 0 2 1 √ 2 2 2 3 2 4 25 26 198 27 ndhék [ndhe?] "ing" -panandha fungsi personal mangkel: Ini Vindy mangkel amargi stok pensil alis Wardah ing Malang asring telas. -meneh [mənεh] "malih" pisan [pisan] "malih" -panandha fungsi personal mangkel: Ini Vindy mangkel amargi wonten ingkang thuthuk-thuthuk nalika piyambakipun ngendika. rada [ͻdͻ] "radi" [rͻḍͻ?] "radi" fungsi -panandha personal mangkel: Ini Vindy mangkel amargi wonten ingkang
1 10. 11. Tabel salajengipun 2 ini pensil rada apa, em... sedikit alot." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 9) Vindy Ini bilih ngandharaken ngginakaken pensil alis Wardah kangge maes manten, sinaosa mantenipun nangis tetep boten luntur. "Mantenku tak kasiin ini nangis gero-gero, iku ya gak sampek mleber." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 10) Vindy Ini bilih ngandharaken Wardah mascara menika biasa kemawon boten patos saged damel lentiking sithip. "Kalau melentikkan alisnya, 3 4 5 6 7 8 9 1 0 √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 199 27 thuthuk-thuthuk nalika piyambakipun ngendika. kejer [kəjər] "kejer" gero-gero [gərͻ-gərͻ] "kejer" fungsi -panandha Ini representasional: Vindy ngandharaken bilih ngginakaken pensil alis Wardah kangge maes manten, sinaosa mantenipun nangis tetep boten luntur. ater-ater {se-} + pira + panambang {-a}= sepiroa [səpiroͻ] "sepintena" ater-ater + + {se-} panambang {-a}= sepiraka [səpirͻ?ͻ] "sepintena" pira
1 12. 13. Tabel salajengipun 2 sih enggak sepiroa, biasa aja sih." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 11) Ini Vindy nawekaken pamiyarsa dhateng menawi wonten panyuwunan, kasuwun ing comment ngandhap. "Nah kalau ada yang mau request- request, nyoh comment wae ndhék ngisor." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 12) Ini Vindy nakyinaken bilih saged video dipunpriksani kanthi bea tanpa gratis menawi sampun rampung dipunundhuh ing youtube offline. 3 4 √ 5 6 7 √ 8 9 1 0 √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 √ 1 9 2 0 √ 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 200 27 fungsi -panandha Ini representasional: Vindy ngandharaken bilih mascara Wardah menika biasa kemawon boten patos saged damel lentiking sithip. -wae [wae] "mawon" ae [ae] "mawon" -wae [wae] "mawon" ae [ae] "mawon" -panandha interaksional nawekaken: Ini Vindy dhateng nawekaken menawi pamiyarsa wonten panyuwunan, kasuwun comment ing ngandhap. -rampung [rampUŋ] "rampung" mari [mari] "rampung" -panandha instrumenetal nakyinaken: Ini Vindy nakyinaken bilih video fungsi fungsi
1 14. 15. Tabel salajengipun 2 downloadnya "Asal sudah mari Rek, sudah selesai tenan." (Ini Vindy (1)/ 2016/ 13) Vindy Ini ngandharaken bilih piyambakipun menika kersa boten wicantenan mawi basa Inggris amargi boten saged. "Ngomong Inggris gablek." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 14) Ini Vindy ndhawuhi supados pamiyarsa nyimpen pensil alis menika ing wadhah ingkang mligi. "Iki keri mbok nang make pouchmu ya..." basa gak ya simpen up 3 4 √ 5 6 7 8 9 1 0 √ √ 1 1 1 2 √ 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 √ √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 201 27 dipunpriksani saged kanthi gratis tanpa bea menawi sampun rampung dipunundhuh ing youtube offline. -isoh [isͻh] "saged" gablek [gablə?] "saged" fungsi -panandha boten regulatori Ini Vindy sarujuk: ngandharaken bilih piyambakipun menika boten saged wicantenan mawi basa Inggris. keri [keri] "kantun" [karε?] "kantun" -panandha fungsi instrumental ndhawuhi: Ini Vindy ndhawuhi supados pamiyarsa nyimpen alis menika ing wadhah ingkang mligi. pensil
1 16. 17. Tabel salajengipun 2 (Ini Vindy (2)/ 2017/ 15) Ini ngandharaken caranipun ngginakaken alis merk Etude. "Mik dibuka thok, terus diputer ya, terus kari dioser-oserna ngono." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 16) Vindy pensil Ini Vindy nakyinaken alis rambut bilih menawi menika sampun dipunsikat ketingal wujudipun. 3 4 √ 5 6 7 √ 8 9 1 0 √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 202 27 thok [ṭͻ?] "kemawon" [tͻ?] "kemawon" -ater-ater {di-} + oser- oser + panambang {- ake}= dioser-oserake [diosεr-osεrake] "dipunoser-oseraken" ater-ater {di-} + oser- oser + panambang {- dioser-oserna na}= [diosεr-osεrnͻ] "dipunoser-oseraken" -ming [mIŋ] "namung" mik [mI?] "namung" fungsi -panandha Ini representasional: ngandharaken Vindy caranipun ngginakaken pensil alis merk Etude. -ater-ater {sa-} + jan + {-e}= panambang sakjane [sakjane] "sejatosipun" ater- ater {sa-} + jan +
1 18. Tabel salajengipun 2 "Lho koyoke lurus ya, bareng lho alismu iku sajana ana bentuke Rek. Sikate thok, dhukur aja mendhukur terus sikaten medhun sithik." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 17) disikat Ini ngandharaken caranipun damel alis ingkang lan luwes. iku guduk "Carane mlengkung thok, kaya gae gunung, gambar gunung ngono..." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 18) Vindy leres 3 4 5 6 7 √ 8 9 1 0 √ √ 1 1 1 2 √ 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 203 27 panambang sakjana "sejatosipun" -dhuwur "inggil" [ḍokUr] "inggil" -panandha instrumental nakyinaken: Ini Vindy nakyinaken bilih rambut alis menika menawi dipunsikat sampun ketingal wujudipun. -dudu [dudu] "sanes" gudhuk [guḍu?] "sanes" fungsi -panandha Ini representasional: Vindy ngandharaken caranipun damel alis ingkang leres lan luwes. {-na}= [sakjanͻ] [ḍuwUr] dhukur fungsi
1 19. 20. 21. Tabel salajengipun 2 Ini Vindy ngandaraken pawadan piyambakipun remen alis amargi piyambakipun ketingal panjang. "Aku gak seneng ya alis soale lurus, mengko mataku dadine dawawa." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 19) boten lurus netra lajeng langkung Ini amargi ngangge pengilon. "Lah maeng gak gawa kaca ya..." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 20) Ini Vindy ngerih-erih pamiyarsa ing tutorial salajengipun badhe Vindy cuwa kesupen 3 4 √ 5 6 7 8 9 1 0 √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 √ 2 4 25 26 204 27 mataku "mripat [mͻtͻku] "mripat kula" -dawa [dͻwͻ] "panjang" dawawa[dͻwͻwͻ] panjang (sanget)" -panandha fungsi regulatori nolak: Ini ngandaraken Vindy pawadan piyambakipun boten remen alis lurus netra amargi piyambakipun lajeng ketingal langkung panjang. -mau [mau] "wau" maeng [maəŋ] "wau" -panandha personal Vindy kesupen pengilon. [supͻyͻ] -supaya "supados" cek + panambang {-na}= fungsi Ini amargi ngangge cuwa: cuwa [mataku] kula"
1 22. Tabel salajengipun 2 ngginakaken pengilon supados langkung sae anggenipun damel alis. lek "Mben wae ya, tutorial selanjutnya tak kei kaca. Cekna aku cek alise rada cling ngono." (Ini Vindy (2)/ 2017/ 21) Ini Vindy sapa aruh dhateng pamiyarsa ing prolog saben miwiti video youtube anggitan piyambakipun. "Hai Rek ya apa kabare umak? Kipa? Tahes komes? Ya wis sukur ya? Ketemu maneh karo ayas Ini Vindy. Kali ini aku akan buat tutorial 3 4 √ 5 6 √ 7 8 9 1 0 √ √ 1 1 √ 1 2 1 3 1 4 √ 1 5 16 17 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 205 27 cekna [cε?nͻ] "supados" -supaya [supͻyͻ] "supados" cek [cε?] "supados fungsi -panandha instrumental ngerih- erih: Ini Vindy ngerih- erih ing pamiyarsa salajengipun tutorial ngginakaken badhe supados pengilon sae langkung anggenipun damel alis. -sukur [sukUr] "sukur" [sokUr] "sukur" -karo [karo] "kaliyan ambek [ambe?] "kaliyan" fungsi -panandha interaksional sapa aruh: Ini Vindy sapa aruh dhateng pamiyarsa ing saben miwiti prolog video youtube anggitan piyambakipun
Tabel salajengipun 1 2 make up, ya pancen wis suwe Rek aku gak gawe tutorial make up ambek hijab." (Ini Vindy (3)/ 2017/ 22) Vindy Ini ngandharaken bilih piyambakipun nembe video saged damel amargi kala wingi wonten ingkang risak. "Soale lagi ada yang rusak, dan saiki wis mbalik maneh. Dadi aku isoh nggawe video maneh." (Ini Vindy (3)/ 2017/ 23) Ini Vindy mangkel remen utawi boten menawi pipi piyambakipun ketingal nyempluk. "Jembek aku ki lek ambek pipi nyuempluk ki..." 23. 24. 3 4 √ √ 5 6 7 8 9 1 0 √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 √ 16 17 1 8 √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 206 27 dadi [dadi] "dados" [ḍaḍi] "dados" fungsi -panandha Ini representasional: ngandharaken Vindy piyambakipun bilih damel saged nembe video amargi kala wingi wonten ingkang risak. [ñemplu?] -nyempluk "nyempluk" [ñuwemplu?] "nyempluk (sanget)" -jenes [jənəs] "jenes" jembek [jəmbə?] "jenes" -panandha fungsi personal mangkel: Ini
1 25. 26. Tabel salajengipun 2 (Ini Vindy (3)/ 2017/ 24) Ini Vindy ndhawuhi pamiyarsa sinaosa ngginakaken shadding tetep kedah jilbab ngginakaken ingkang tirus supados boten ketingal nyempluk. shaddingan "Masiya tetep kaya nggawenen jilbabe kudu sing tirus." (Ini Vindy (3)/ 2017/ 25) apa Vindy Ini bilih ngandharaken kuas ingkang dipunginakaken merk Salsen isinipun 12 lan taksih enggal. "Nah kuas sing 3 4 √ √ 5 6 7 8 9 1 0 √ √ 1 1 1 2 √ 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 207 27 Vindy mangkel utawi remen menawi boten pipi piyambakipun ketingal nyempluk. -kudu [kudu] "kedah" [kuḍu] "kedah" -nadyan [nadyan] "sinaosa" masiya [masiyͻ] "sinaosa" -panandha fungsi instrumental ngajak: Ini Vindy ngajak pamiyarsa sinaosa ngginakaken shadding kados menapa tetep kedah kemawon jilbab ngginakaken tirus supados ingkang boten ketingal nyempluk. -anyar [añar] "enggal" [uwañar] "enggal" -isih [isIh] "taksih" ijek [ijε?] "taksih" -panandha representasional: Ini uanyar fungsi
1 27. 28. Tabel salajengipun 2 takgawe adalah kuas Salsen isi 12. Nah, iki kebetulan kuase ijek uanyar." (Ini Vindy (3)/ 2017/ 26) Ini ngandharaken tegesipun 200K make up challenge menika menapa. "Jadi harus kamu membeli make up itu pepek ya, lengkap tapi entek kudu iku rongatusewu iku ya maksimal, uangel Rek..." (Ini Vindy (4)/ 2017/ 27) ngajak Ini Vindy supados pamiyarsa ngginakaken shadding amargi menika wigati sanget. "Eyeshadow gak nggawe gak papa, sing puenting menurutku Vindy 3 4 √ 5 6 7 8 9 1 0 √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 208 27 ngandharaken Vindy bilih ingkang dipunginakaken merk Salsen isinipun 12 lan taksih enggal. -angel [aŋεl] "angel" uangel "angel [uaŋεl] (sanget)" -pepak [pəpə?] "pepak" [pəpa?] "pepak" fungsi -panandha Ini representasional: Vindy ngandharaken tegesipun 200K make up menika challenge menapa. kuas pepak [pəntiŋ] -penting "wigati" [puwəntiŋ] "wigati (sanget)" -panandha fungsi instrumental ngajak: Ini Vindy ngajak supados pamiyarsa ngginakaken shadding amargi menika
1 29. 30. Tabel salajengipun 2 nganggo coba wis shadding." (Ini Vindy (4)/ 2016/ 28) Ini Vindy kuciwa tumraping pelayanan Toko Rayo amargi pelayanipun sadis. "...tapi sing Rayo iku adhuh makan ati Rek, wis mbak-mbake rada sadis-sadis ngono ya, dadi aku ning Astro. Ning Astro mbake apikan Rek, dadi wah sueneng aku." (Ini Vindy (4)/ 2016/ 29) Vindy Ini kados ngandharaken pundi caranipun supados kuas boten reged. "Nah pertama, rusoh..." untuk yang gak cek 3 4 √ √ √ 5 6 7 8 9 1 0 √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 √ 16 17 1 8 √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 √ 2 4 25 26 209 27 wigati sanget. wis [wIs] "sampun" [Is] "sampun" -seneng [sənəŋ] "remen" "remen (sanget)" fungsi -panandha Ini Vindy personal: kuciwa tumraping pelayanan Toko Rayo amargi pelayanipun sadis. [suwənəŋ] reged [rəgəd] "reged" rusoh [rusͻh] "reged" fungsi -panandha representasional: Ini Vindy ngandharaken kados pundi caranipun supados kuas boten
1 31. 32. Tabel salajengipun 2 (Ini Vindy (4)/ 2016/ 30) Ini ngandharaken reginipun Rivera. "Regane Rp. 36. 900, regane telung puluh pitu ewu." (Ini Vindy (4)/ 2016/ 31) Vindy foundation Ini Vindy awisan pamiyarsa boten spon wedhakipun. aja "Dan nggawe rembuk ya isoh beluk kabeh." (Ini Vindy (4)/ 2016/ 32) paring dhateng supados ngginakaken rata supados koen 3 4 5 6 √ 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 210 27 reged. rega + panambang {e}= regane [rəgane] "reginipun" rega + panambang {e}= regoe [rəgͻe] "reginipun" -panandha representasional: Vindy reginipun Rivera. -kowe [kowe] "panjenengan" koen [kͻεn] "panjenengan" -saput [sapUt] "saput" rembuk [rembU?] "saput" -kandel "kandel" [bəlu?] "kandel" -panandha fungsi instrumental awisan: Ini Vindy paring awisan [kandəl] beluk fungsi Ini ngandharaken foundation
1 33. 34. Tabel salajengipun 2 Ini Vindy sapa aruh dhateng pamiyarsa kangge miwiti video piyambakipun. "He apa kabare Rek dulur-dulur kabeh?..." (Ini Vindy (5)/ 2017/ 33) Ini Vindy nawekaken dhateng pamiyarsa supados nglajengaken pirembagan. "Oke-oke lanjut wae ya? Timbangane gejebres gak mari- mari." (Ini Vindy (5)/ 2017/ 34) 3 4 √ 5 6 7 8 9 1 0 √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 1 9 √ 2 0 √ 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 211 27 dhateng supados ngginakaken supados wedhakipun. -dulur-dulur dulUr] [dolUr-dolUr] "sedherek" -panandha fungsi interaksional sapa aruh: Ini Vindy sapa aruh pamiyarsa dhateng kangge miwiti video piyambakipun. -criwis "ngendika gejebres "ngendika terus" -panandha interaksional nawekaken: Ini Vindy dhateng nawekaken pamiyarsa supados nglajengaken pirembagan. pamiyarsa boten spon rata [dulUr- "sedherek" [crigis] terus" [gəjεbrεs] fungsi
1 35. 36. 37. Tabel salajengipun 2 Ini Vindy dhawuh pamiyarsa mriksani wingkingipun Vindy. "Wis mburi, deleng." (Ini Vindy (5)/ 2017/ 35) Vindy Ini bilih ngandharaken kudhung ingkang dipunangge menika lungset amargi dereng dipunbesut. "Sepura lungset, disetrika." (Ini Vindy (5)/ 2017/ 36) paring dhateng supados pengilon Ini deloken hm iku hm ya nek durung Ini Vindy nyuwun priksa dhateng pamiyarsa menapa 3 4 √ √ 5 6 7 8 9 1 0 √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 212 27 delok [dəlͻ?] "delok" deleng [dələŋ] "delok" -panandha fungsi instrumental ndhawuhi: paring Ini dhateng dhawuh supados pamiyarsa mriksani pengilon wingkingipun Ini Vindy. Vindy [durUŋ] [ḍorUŋ] delok [dəlͻ?] "delok" deleng [dələŋ] "delok" -panandha fungsi instrumental ndhawuhi: paring Ini dhateng dhawuh supados pamiyarsa mriksani pengilon wingkingipun Ini Vindy. Vindy [durUŋ] [ḍorUŋ] durung "dereng" "dereng" --durung "dereng" "dereng" fungsi -panandha Ini representasional: Vindy ngandharaken bilih kudhung ingkang dipunangge dereng dipunbesut. -ndesa [ndesͻ] "ndesa" [nḍesͻ] "ndesa" [durUŋ] [ḍorUŋ]
1 38. Tabel salajengipun 2 piyambakipun ndesa menapa piyambakipun ingkang saweg priksa aplikasi Fame. "Yaiki aku sing ndesa apa cen aku baru weruh ngono?" (Ini Vindy (6)/ 2017/ 37) Ini Vindy ngerih-erih menawi pamiyarsa pamiyarsa ketilar anggenipun mriksani live piyambakipun ing benjang Fame piyambakipun badhe upload ing Youtube. "Dadi seumpamane iki suk ketinggalan emben-emben aku isoh upload ndhek Youtube ya." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 38) video 3 4 √ 5 6 7 8 9 1 0 √ 1 1 1 2 1 3 1 4 √ 1 5 16 17 1 8 √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 213 27 weruh [wərUh] "priksa" [ərUh] "priksa" fungsi -panandha heuristik: Ini Vindy nyuwun priksa dhateng menapa pamiyarsa piyambakipun ndesa menapa piyambakipun ingkang saweg priksa aplikasi Fame. -sesuk [sesU?] "benjing" emben-emben [əmbεn-əmbεn] "benjing" -panandha fungsi ngerih- instrumental erih: Ini Vindy ngerih- erih pamiyarsa menawi ketilar pamiyarsa anggenipun mriksani live piyambakipun ing benjang Fame badhe piyambakipun upload ing Youtube. video
1 39. 40. Tabel salajengipun 2 remen Ini Vindy kaliyan aplikasi Fame amargi piyambakipun langsung saged kaliyan sesambetan pamiyarsa. "Nah senenge Fame iku aku isoh interaksi ambek kalian. Dadi lek ana sing kalian ditakokna langsung omonga mengko aku langsung nyocot." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 39) Ini Vindy mbanyol sadangunipun bilih ngginakaken eyeshadow ing netra, ngendikanipun saged sinambi dhahar krupuk utawi cilok. "Ya wis ngene-ngene 3 4 5 6 7 √ 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 √ 25 26 214 27 ater-ater {di-} + takon + panambang {-ake}= ditakokake [ditakͻkake] "dipunsuwunaken priksa" ater-ater {di-} + takon + panambang {- na}= ditakokna [ditakͻknͻ] "dipunsuwunaken priksa" fungsi -panandha Ini personal Vindy remen kaliyan aplikasi Fame amargi piyambakipun saged sesambetan langsung kaliyan pamiyarsa. -krupuk "krupuk" "krupuk" -panandha imajinatif kaendahan: mbanyol sadangunipun fungsi nambahi Ini Vindy bilih [krupU?] [kropU?] seneng:
1 41. 42. Tabel salajengipun 2 mangan ambek krupuk, ambek mangan cilok, ambek ngene-ngene..." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 40) Ini Vindy awisan pamiyarsa macak ngantos nggaris, kedah alus. "Sing penting ya Rek, lek seumpamane, lek sing make up penting ana nggaris..." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 41) Vindy Ini ngandharaken menawi damel gradasi warna kedah saking ungu lajeng jambon supados sae. "Mari terus nang pink..." paring dhateng menawi sampun ketawis iku aja tutuk ungu 3 4 √ √ 5 6 7 8 9 1 0 1 1 √ √ 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 √ 215 27 ngginakaken eyeshadow ing netra, ngendikanipun saged sinambi dhahar krupuk utawi cilok. seumpamane [səumpamane] "seumpaminipun" [səumpͻmͻne] "seumpaminipun" -panandha fungsi instrumental awisan: Ini Vindy paring awisan dhateng pamiyarsa menawi macak sampun ngantos ketawis nggaris, kedah alus. seka [səkͻ] "saking" tutuk [totU?] "saking fungsi -panandha Ini representasional: ngandharaken Vindy menawi damel gradasi warna saking kedah ungu lajeng jambon
1 43. 44. Tabel salajengipun 2 (Ini Vindy (6)/ 2017/ 42) Ini Vindy mbanyol tegesipun menawi outer V menika outer Vindy. "V, V outer Vindy haha mueksa." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 43) Ini Vindy boten kersa menawi ngginakaken bula mata ingkang rempet kados kipas amargi piyambakipun boten remen. "Nah iki aku selalu milih bulu mata sing renggang-renggang, aku gak seneng bulu 3 4 √ √ 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 √ 216 27 supados sae. meksa [mə?sͻ] "meksa" [muwə?sͻ] -panandha imajinatif: fungsi -panandha Ini Vindy imajinatif: menawi mbanyol tegesipun V menika outer Vindy, sejatosipun kamangka outer menika V tegesipun sanes menika. -milih [milIh] "milih" [mIlIh] "milih" fungsi -panandha regulatori: Ini Vindy boten sarujuk menawi ngginakaken bula mata ingkang rempet kados amargi kipas piyambakipun boten remen. fungsi outer
Tabel salajengipun 1 2 mata sing langsung 45. 46. blok kaya kipas..." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 44) Vindy Ini bilih ngandharaken tiyang padatanipun maes ingkang menika piyambak langkung ragat pirantosipun supados sae. "Biasane lek make up diri sendiri iku rada bandha sing penting apik ngono." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 45) Ini Vindy ngerih-erih supados pamiyarsa ngginakaken base foundation Make Over saderengipun make up supados boten sisah- sisah ngompres ngginakaken es batu. soale 3 4 5 6 7 8 9 1 0 √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 217 27 ragat [ragat] "ragat" bandha [bͻnḍͻ] "ragat" -panandha fungsi representasional: Ini ngandharaken Vindy bilih padatanipun tiyang ingkang maes piyambak menika langkung ragat pirantosipun supados sae. dadak [dada?] "dadak" leren [lεrεn] "dadak" fungsi -panandha instrumental ngerih- erih: Ini Vindy ngerih- erih pamiyarsa supados ngginakaken base foundation Make Over
1 47. 48. Tabel salajengipun 2 gak "...dadi perlu nggawe kaya misalnya mbok kompres-kompres air es batu, koen lak leren ngepruk-ngepruk barang ya." (Ini Vindy (6)/ 2017/ 46) Ini Vindy nyuwun dhateng pirsa sampun pamiyarsa nate menapa dereng pacakanipun mlethek- mlethek ing perangan- perangan tartamtu. "Tau kan mara-mara riasanmu retak-retak? Tau kan?" (Ini Vindy (7)/ 2017/ 47) koen Ini ngandharaken piyambakipun ngginakaken shadding ing grana. Vindy bilih 3 4 5 6 7 8 9 1 0 √ √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 √ 16 17 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 √ 218 27 saderengipun make up supados boten sisah- sisah ngompres ngginakaken es batu. teka-teka [təkͻ- təkͻ-] "teka-teka" mara- mara [mͻrͻ-mͻrͻ] "teka- teka" fungsi -panandha heuristik: Ini Vindy nyuwun pirsa dhateng pamiyarsa sampun nate menapa dereng pacakanipun mlethek- mlethek ing perangan- perangan tartamtu. -irung [irUŋ] "grana" [IrUŋ] "grana" -panandha representasional: Vindy ngandharaken fungsi Ini
1 49. 50. Tabel salajengipun 2 "Oke aku iki nggawe warna sing coklat iku tak ndhek irung..." (Ini Vindy (7)/ 2017/ 48) Ini Vindy ngandharaken menawi damel shadding pipi kuasipun kedah miring. "Nah pipiku iki kate tak rada shadding tirus. Nah nek rada tirus ya rada miring ngene lah." (Ini Vindy (7)/ 2017/ 49) ngrayu Ini Vindy dhateng pamiyarsa supados ndherek sinau up make ing piyambakipun Malang. "Koen lek sayang aku pengen ngerti melua dekek 3 4 √ √ 5 6 √ 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 √ 16 17 1 8 √ √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 219 27 bilih ngginakaken ing grana. piyambakipun shadding miring [mirIŋ] "miring" [mIrIŋ] "miring" fungsi -panandha Ini representasional: Vindy ngandharaken menawi damel shadding pipi kuasipun kedah miring. melu + panambang {- a}= melua [mεluͻ] "ndhereka" melu + panambang {-a}= [mεlͻ?ͻ] meloka "ndhereka" -panandha fungsi instrumental ngrayu: Ini
1 51. 52. Tabel salajengipun 2 sinau make upku." (Ini Vindy (7)/ 2017/ 50) Ini Vindy dhawuh pamiyarsa mundhut ingkang sekeca. "Tukua softlens sing rada enak sithik Rek. Soale iku bakal koen gawe (Ini terus." Vindy (7)/ 2017/ 51) Ini ngandharaken tegesipun no make up no "Bingung make up make up? Jadi make up an tapi gak kaya make up an..." (Ini Vindy (8)/ 2016/ 52) paring dhateng supados softlens Vindy kan 3 4 √ √ 5 6 7 8 9 1 0 √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 220 27 Vindy ngrayu dhateng pamiyarsa supados ndherek sinau make up piyambakipun ing Malang. -sithik [siṭI?] "sekedhik" [sitik] "sekedhik" -panandha fungsi instrumental ndhawuhi: Ini paring dhateng dhawuh supados pamiyarsa mundhut softlens ingkang sekeca. Vindy bingung "bingung" "bingung" -panandha representasional: Vindy tegesipun no make up fungsi Ini ngandharaken [biŋUŋ] [bIŋUŋ]
1 53. 54. 55. Tabel salajengipun 2 Vindy Ini ngandharaken bilih salah setunggal lisptik cuwil piyambakipun dipunangge amargi dolanan Ginta. "Cuwil soale dikisruh anakku Rek, cuwil Rek." (Ini Vindy (9)/ 2016/ 53) Vindy Ini bilih ngandharaken piyambakipun netra ingkang tengen kaliyan kiring menika beda. "Sitok mendolo sitoke rada mendolo." (Ini Vindy (10)/ 2016/ 54) paring Ini Vindy dhateng awisan supados pamiyarsa sampun ngantos ngginakaken eyeliner 3 4 √ 5 6 7 8 9 1 0 √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 √ √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 221 27 cuwil [cuwIl] "cuwil" [cUwIl] "cuwil" -panandha representasional: Vindy bilih lisptik cuwil dipunangge Ginta. fungsi Ini ngandharaken setunggal piyambakipun amargi dolanan salah siji [siji] "setunggal" sitok [sito?] "setunggal" fungsi -panandha representasional: Ini ngandharaken Vindy bilih netra piyambakipun ingkang tengen kaliyan kiring menika beda. aneh [anεh] "aneh" [uwanεha] "aneh (sanget)" -aneh [anεh] "aneh" uaneh + panambang {-
1 56. Tabel salajengipun 2 pethak menawi macak biasa supados boten ketingal aneh. "Kalau yang misalnya kamu make up yang biasa gitu terus kamu pengen matanya pengen matanya lebih seger aja ngasi ana putih-putihe ndhek kene kan uaneh-a." (Ini Vindy (10)/ 2016/ 55) Ini Vindy bilih ngandharaken pasuryanipun sampun dipunanggeni pupur. "Nah saiki wajahku wis dikei wedhak ya, dhapuranku dadi lumayan beh..." (Ini Vindy (11)/ 2016/ 56) 3 4 √ √ 5 6 √ 7 8 9 1 0 1 1 √ √ √ 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 √ 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 222 27 a}= uaneha [uwanεha] "aneh (sanget)" -aneh [anεh] "aneh" [uwanεha] "aneh (sanget)" -panandha fungsi instrumental awisan: Ini Vindy paring awisan pamiyarsa dhateng supados boten ngginakaken eyeliner.pethak menawi macak biasa supados boten ketingal aneh -lumayan [lumayan] "luwung" [lUmayan] "luwung" -partikel beh [bεh] ing basa Jawi Standar boten wonten. -panandha representasional: Vindy bilih sampun pupur. fungsi Ini ngandharaken pasuryanipun dipunanggeni
1 57. 58. Tabel salajengipun 2 Ini Vindy mangkel amargi piyambakipun menawi dubbing ngantos krenggosan. "Adhuh menggos-menggos aku lek pas dubbing iki." (Ini Vindy (12)/ 2017/ 57) pegel Ini Vindy ngaturaken dhateng panuwun pamiyarsa dene sampun kersa mriksani video piyambakipun. "Kesuwun ya Rek wis nonton videoku. Salam teka Malang. Sasaji." (Ini Vindy (12)/ 2017/ 58) 3 4 5 √ 6 7 8 9 1 0 √ 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 17 1 8 √ 1 9 2 0 2 1 2 2 √ 2 3 2 4 25 26 223 27 krenggosan [krəŋgͻsan] "krenggosan" menggos-menggos [məŋgͻs- "krenggosan" -panandha fungsi personal mangkel: Ini Vindy mangkel amargi piyambakipun menawi dubbing ngantos krenggosan. [nuwUn] -nuwun "maturnuwun ater- ater {ke-} + suwun= kesuwun [kəsͻwUn] "maturnuwun" -panandha interaksional maturnuwun: Ini Vindy ngaturaken panuwun dhateng pamiyarsa dene sampun kersa mriksani video piyambakipun. fungsi məŋgͻs]
Katrangan tabel analisis data: v k Inst. g. ndhawuhi h. awisan i. nakyinaken j. ngrayu k. ngerih-erih l. ngajak Reprs. : Representasional Intrks. : Interaksional d. maturnuwun e. sapa aruh f. nawekaken Regl. Persnl. : Personal e. bingah f. mangkel g. cuwa h. seneng Heu. Imaj. Centhang √ Centhang √ Centhang √ : vokal : konsonan : Instrumental : Regulatori : Heuristik : Imajinatif : nedahaken aspek fonologis : nedahaken aspek morfologis : nedahaken aspek leksikal 224