Ongka 1 Kemis kaping, 4, Januwari 1866 Juru Martani Serat Juru Martani wedalipun saben kemis, reginipun ing dalem satahun, 12, rupiyah pethak. Panyuka kabar ingkang kakintunaken ing griya pamedhapan ing dinten rebo enjing, badhe kapacak ing serat Juru Martani. Pangaosing pamacak wau salarikipun, 50, sen kajawi regining serat segel. Tegesipun salarik larikan ingkang isi gangsal tembung. Regining serat segel ing dalem satembung dumugi seket tembung, 36, sen ing dalem seket dumugi satus tembung, 60, sen. Pamaosing pamacak wau kedah kabayar rumiyin. Pawartos warni-warni Nalika tanggal kaping, 4, wulan dhesember, 1865, wanci pukul satengah gangsal sonten, ing dhusun gawok bawah malangjiwan Sura- karta wonten tiyang jawi awasta pak tunjul, punika sampun sepuh saha jompo, umuripun kirang langkung saking sawidak gangsal tahun, pak tunjul wahu panuju tileman wonten salebeting griya, amargi saking sakit, menggah ingkang ngadhep ajagi dhateng pak tunjul, punika anakipun awasta embok krama semita kaliyan anaki- pun ingkang taksih alit, boten antawis anggenipun sami wonten salebeting griya, nunten wonten angin ageng, griyanipun pak tunjul ambruk katrajang ing angin, pak tunjul kadhawahan molo tuwin empyaking griya, ngantos remuk sirahipun, kalampahan pejah ing sanalika, embok krama semita tuwin anakipun inggih tumut kadhawahan empyak, ananging sakaliyan boten pejah, amung sami tatu kemawon. Pasuruwan kaping, 16, wulan dhesember 1865. Kala tanggal kaping, 12, wulan desember punika, wanci pukul tiga siyang wonten caleret tahun prenah celak peken ing Singasari distrik karanglo, ing waktu punika jawahipun sakalangkung deres, sarta griya tembok gangsal tuwin gudhang welit kalih ingkang sami ambruk. Wondening kasangsaranipun ing nalika samanten wonten tiyang estri satunggil tuwin menda tiga ingkang pejah, sarta ingkang kataton sanget tiyang jaler satunggil awasta pak maridin. Punapa malih griya welit kalih, gandhok nem, pawon satunggil, lumbung satunggil, gedhegan kalih sami ambruk sadaya, dene uwit jatos sawatawis karisakan saha wonten ingkang sol.
Pakurmatan ing pikraman dalem ingkang Sinuhun Kangjeng Susuhunan ing Surakarta, pratelanipun kados ing ngandhap punika: Kala ing dinten sabtu tanggal kaping, 14, wulan rejeb ing tahun Jimakir, 1794, utawi kaping,2, Dhesember, 1865, kangjeng raden Adipati Sosrodiningrat saabdi dalem para wadana jawi lebet sadaya samiya makajangan wonten ing ngalun-alun, wanci pukul sakawan sonten gongsa sakaten mungel wonten ing sri panganti wetan, gongsa salendro tuwin pelog inggih kaungelaken wonten ing bangsal palataran, dene para pangeran riya, panci, Kangjeng raden Adi- pati, para wadana kaliwon, saha para mayur tuwin opsir sadaya ing dalu punika sami sowan jajagongan sadalu wonten Mandhapi ageng ing karaton. Ing dinten Akadipun tanggal kaping, 15, wanci enjing pukul sawe- las, sasrahanipun ingkang Sinuhun Kangjeng Susuhunan kabekta saking kapatiyan malebet dhateng karaton, dene ingkang Sinuhun Kangjeng Susuhunan kaliyan para putri, kangjeng raden ayu Adi- pati, bojonipun para wadana tuwin kaliwon ing wanci dalu an- grintenaken dinten senen sami amidadareni wonten ing salebeting kadhaton, para pangeran putra tuwin pangeran santana, para riya, panci wayahing ratu sadaya, kangjeng raden Adipati kaliyan para wadana kaliwon, para mayur tuwin opsir, sami amidadareni wonten Mandhapi ing karaton, menggah dhatengipun ing kadhaton wanci pukul wolu sonten, sareng wanci pukul kalih welas dalu sami adhahar wonten Mandhapi ingkang kidul. Enjingipun ing dinten senen tanggal kaping, 16, wulan rejeb utawi tanggal kaping, 4, Dhesember, 1865, ing wanci pukul nem enjing para prajurit dalem jawi lebet sami apacak baris boten sanes, punapa dene para pangeran riya, panji, wanci enjing pukul saten- gah pitu sami angalempak wonten salebeting kadhaton, sareng pukul pitu enjing punika ingkang Sinuhun Kangjeng Susuhunan amiyos saking kadhaton dhateng Mandhapi, saha pinarak ing dhampar. Boten ngantos dangu kangjeng tuwan Residhen rawuh ing kadhaton, kadherekaken ing para tuwan tuwan sawatawis, kangjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara, tuwin para santananipun sami tumut ing tindakipun kangjeng tuwan Residhen dhateng karaton, dene kangjeng raden Adipati kaliyan para wadana kaliwon, mas pangulu tuwin para ketib, ngulama, suranata saha para pradikan, sami sowan ing ngarsa dalem wonten sangandhaping taratag Mandha- pi. Ing wanci pukul wolu enjing kaleres etang sangat jabarail, ijab paningkah dalem linampahan, ingkang Sinuhun kangjeng Susuhu- nan adhawah dhateng kangjeng raden Adipati, wadana kaparak, mas pangulu, ngabehi Resniti tuwin lurah kaji, punapa malih dhateng
para wali, sami andikakaken minggah dhateng Mandhapi, sasampuni- pun sami minggah dhateng Mandhapi, ijab paningkah dhalem kaliyan putranipun kangjeng Pangeran arya adiwijaya lajeng kalampahan, ing waktu punika ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan lajeng dhawah anglujengaken Awarni pisang, sedhah, arta sapanunggilanipun, kawastanan Sanggan tuwin arta Tindhih. Sasampunipun ijab paningkah dalem kalampahan, kangjeng tuwan Residhen tuwin para tuwan sami angaturi wilujeng dhateng ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan, nunten ingkang Sinuhun pinarak ing dhampar, lajeng para Pangeran prenah uwa tuwin paman dhalem sami angaturi wilujeng dhateng ingkang Sinuhun, wasana kangjeng raden Adipati kaliyan para wadana kaliwon, mas pangulu sakalerehanipun sadaya sami dhateng pagelaran, sareng makaten kaliwon kaparak kakalih andhawahaken dhawah dalem, angungelaken gongsa samonggang wonten ing sitihinggil, dene wilujengan dhalem jatingarang tigang dasa kabekta dhateng pagelaran, dipun iringing wadana gedhong kakalih, nyai Tumenggung kakalih andhawahaken dhawah dalem dha- teng lurah ghandek kakalih, kapurih andhawahena dhateng kangjeng raden Adipati, bab wilujengan dalem jatingarang tigang dasa kadongakna, sipados anyunyuwuna sawabing luluhuripun panganten sakaliyan. Sasampunipun ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan angunjuk inuman sagelas, tumunten para prajurit dalem sami kurmat angungelaken sanjata rambah kaping tiga, kasauran sapisan ungeling mariyem ageng anama kyahi sagarawana, nunten katimbangan ungeling mariyem alit alit kaping pitu likur, lajeng angungelaken mariyem ageng sapisan ingkang anama kyahi Suhbrastha, kasauran ungeling mariyem ageng saking beteng kaping salikur, sareng ingkang Sinuhun kang- jeng Susuhunan sampun angunjuk wedhang teh, kangjeng tuwan Resid- hen tuwin para tuwan tumunten sami pamitan, dene ingkang Sinuhun lajeng kondur angadhaton, para wadana kaliwon sami wangsul dha- teng pakajanganipun piyambak piyambak. Cariyos punika badhe kalajengaken. Panuwun kula dhateng tuwan mugi serat pawarta punika kalebetaken ing serat jurumartani. Sarehning kula mireng kabar yen tanggal, 23, wulan dhesember punika para murid ing pamulangan kudus badhe kapriksa saking kasagedanipun, dados kula amerlokaken kesah dhateng kudus ningali papriksanipun wau, mila makaten awit saking pamireng kula pamu- langan ing kudus punika anglangkungi saenipun tinimbang kaliyan sanesing panggenan, amargi sanget pamredi pamulasaranipun kang- jeng rahaden mas Tumenggung ing kudus.
Enjinging dinten ingkang kasebut inginggil wau, kula dhateng ing kudus sowan ing kangjeng rahaden mas Tumenggung, nuwun parengipun supados kula kalilanan ningali pamriksanipun para murid ing dinten punika, saking panuwun kula inggih kalilan, dene kawonten- anipun kados ingandhap punika; Wanci jam, 9, enjing para murid ing pamulangan kathahipun, 82, sasampun sami nglempak ing Mandhapi kabupaten, sami angajengaken meja andhap tuwin pirantosipun seseratan, sarehning tuwan asisten residhen kudus pinuju gerah, dados tuwan kontrolir ingkang dha- teng ing kabupaten dados susulihipun tuwan asisten residhen wau dhateng kabupaten, amriksani kasagedanipun para murid sareng kaliyan kangjeng rahaden mas Tumenggung, sadhatengipun tuwan kontrolir para priyantung ing kudus sadaya sarta para tiyang sepuhipun murid murid ingkang sami sadiya ing pasowan katimbalan malebet ing Mandhapi, sadahtengipun kangjeng kadhawahan supados sadaya wau aningalan pamriksanipun para murid sadaya. Ingkang sapindhah,ingkang kapriksanan rumiyin seratanipun lare lare, ing salebetipun punika katimbang kaliyan seratanipun ing wulan juni tahun punika ugi tuwin wulan dhesember, 1864, ing ngriku katawis sanget majengipun, ing kasagedanipun nyerat. Kaping kalih, tumunten lare lare kakarsakaken maos serat cithakan jawi tuwin malajeng, satunggil tunggilipun lare ingkang sampun dumugi pamaosipun sami kadangu cariyosipun ingkang kawaos, kawi- lis kathah ingkang saged angaturaken cariyosipun katimbang kaliy- an ingkang boten, dene ingkang boten saged ngaturaken cariyosipun wau awit taksih enggal malebet ing pamulangan tuwin lare ingkang taksih anglangkungi alitipun. Kaping tiga, sadaya sami kakarsaken etang sasagedipun satunggil tunggiling lare piyambak piyambak kadosta: gunggungan, cengklon- gan, tengkaran, tuwin mara, gunggung pecahan, nyengklong pecahan, nengkaraken pecahan, tuwin mara pecahan, gunggung pecahan prapu- luhan, nyengkol pecahan prapuluhan, nengkaraken pecahan prapulu- han, tuwin mara pecahan prapuluhan, bab tenger tenger, cacah marambat, A, be, se, pangaosipun, makes, pamurwat, tuwin bathon. Sayaktos anggumunaken saking enggal tuwin saenipun pangetangipun lare lare wau, wonten ugi lare ingkang taksih kirang prayogi pangetangipun ananging yen katimbang kaliyan ingkang saged sayak- tos kathah ingkang sami saged. Kaping sakawan, sami kapriksanan kasagedanipun elmu bumi, ugi
sami cekap sagedipun, malah wonten lare kalih ingkang nama sumar- di umur, 13, tahun, sumitra umur, 14, tahun, awit wulan oktober ingkang kapengker punika dipun wulang dhateng gurunipun gambar kar tanah jawi tuwin pulo pulo ing indiya sadaya, samangke sampun sami saged panggambaripun wau, inggih leres dereng cekap kasaged- anipun punika, ananging yen tinimbang dangunipun goning pawulang sayaktos anggumunaken saking kamajenganipun ing kasagedan gambar. Kaping gangsal; lare lare ingkang klas, 1 sarta 2, sami kapriksan kasagedanipun tembung jawi ananging punika sautawis wonten ki- rangipun, awit serat serat ingkang kangge mulang anama; Ukarana jawa, sanget angelipun, boten ngemingaken angel kemawon ananging sanajan wonten lare ingkang saged anrapaken dhateng tetembungan utawi ukaranipun serat, amargi sami bingung ing trapipun, mila ingkang kangge mulang ing pamulangan kudus samangke awit wulan dhesember ingkang kapengker punika serat paramasastra, yasanipun kangjeng rahaden mas Tumenggung piyambak, mila kasagedanipun tembung jawi wau, sarehning taksih enggal sawulan anggening mulang, dados samangke dereng wonten ingkang cekap kasagedanipun. Wanci jam, 1, siyang pamriksanipun kasagedaning para murid sampun rampung, tumunten lare lare ingkang kathah kasagedanipun saha ingkang saregeb lebetipun ing pamulangan, kathahipun sadaya lare, 12, sami tampi ganjaran warni warni, dene ingkang tampi ganjaran nomer, 1, pun sumardi kasebut inginggil wau, Sampunipun punika para murid sadaya, sami maos kasekaraken kados ing ngand- hap punika; Raja Suwala Kawaos lare, 5, Konca bocah, ing dina iki, uwus rampung pamriksanya kabeh, kabi- san ngong samya, sakehing wuwulang. Kawaos sarengan lare sadaya Ayo padha bungah, kang amriksa samya dhangan, ayo padha bungah kang amriksa samya dhangan. Kawaos lare, 5, Ingkang tumrap maring wak ingwang, samya, sajroning warta punika, adiling parentah, kabeh kancaning ngong. Kawaos sarengan lare sadaya Ayo padha bungah, kang amriksa samya dhangan, ayo padha bungah kang amriksa samya dhangan.
Kawaos lare, 5, Kang saregep dhangan ing wulang, samya, ginanjar tanak liwatan, bareng lan kang padha, akeh kabisannya. Kawaos sarengan lare sadaya Ayo padha bungah, kang amriksa samya dhangan, ayo padha bungah kang amriksa samya dhangan. Kawaos lare, 5, Pamurihnya, ginanjar ika, samya, lulus asih mring wuwulang, lan ngajoken marang, siswa kemba wulang. Kawaos sarengan lare sadaya Ayo padha bungah, kang amriksa samya dhangan, ayo padha bungah kang amriksa samya dhangan. Kawaos lare, 5, Ayo konca, kang tan ginanjar, samya, tumemena puruhita, dhangan parentahkang mrih pinterira. Kawaos sarengan lare sadaya Iya sun estokna, tuturira kabeh ika, iya sun estokna, tuturira kabeh ika. Kawaos lare, 5, Sakabehe, kawignyanjana, samya, dadiya janma utama, angrengganing praja, arjaning wadya lit. Kawaos sarengan lare sadaya Iya sun estokna, tuturira kabeh ika, iya sun estokna, tuturira kabeh ika. Kawaos lare, 5, Yekti padha bungah kang prentah, lawan yayah renira samya kang masrahken marang, sireng pamulangan. Kawaos sarengan lare sadaya Iya sun estokna, tuturira kabeh ika, iya sun estokna, tuturira kabeh ika. Kawaos lare, 5, Konca padha bareng barengan samya, susugun asung panuwun marang parentah kang mulasareng ngong. Kawaos sarengan lare sadaya Nuwun nuwun amba, mring kang mrih utamaning wang, nuwun nuwun amba, mring kang mrih utamaning wang.
Kawaos lare, 5, Mrih cukupa, budidayeng wang, samya, gampang mrih pangupajiwa ajaning wadyalit, lan mulyaning praja. Kawaos sarengan lare sadaya Nuwun nuwun amba, mring kang mrih utamaning wang, nuwun nuwun amba, mring kang mrih utamaning wang. Sekar ingkang kawaos para murid kasebut inginggil, kaleresan kula saged ngaturaken, awit anggen kula pikantuk saking kapenakan kula ingkang sinau ing pamulangan kudus. Sareng lare lare sampun sami maos sekar kang kasebut inginggil kangjeng rahaden mas Tumenggung lajeng ngandika dhateng para murid supados tahun ngajeng samiya saregep tumemen tuwin asih ing wuwulang, kasagedanipun ngungkulan saking tahun punika, tuwin angretosaken kautamaning pun kawruh sadaya, bapakipun para murid kadhawahan supados amrediya dhateng anak anakipun, saregeba anggenipun lumebet dhateng pamulangan, inggih punika cekakipun angandikanipun kangjeng rahaden mas Tumenggung wau, kangroncenen saupami kula aturaken dhawahipun sadaya. Ingkang wau nalika kula taksih mirenga kabar saking kasaenanipun pamulangan ing kudus, kula dereng pitados saking pikabaran puni- ka, ananging samangke kula sampun aningali piyambak sayaktos anglangkungi saenipun, sawuninga kula dereng wonten pamulangan kados makaten, rahabipun para murid anggenipun sinau kathah ing kasagedanipun, cekakanipun lare samanten kathahipun wau katingal sanget majengipun tampi wuwulang, ingkang makaten punika saking pratelanipun kapenakan kula wau dhateng kula, awit saking sanget pamredi tuwin pamulasaranipun kangjeng rahaden mas Tumenggung, ing saben dintenipun bilih kangjeng rahaden mas Tumenggung wonten dalem amasthi sanajan sakedhap marlokaken mirsani ing pamulangan, tuwin mriksanipiwulangipun mantri guru, Bupati ingkang makaten remenipun dhateng pamulangipun para neneman tiyang jawi, amurih sagedipun ing sadayaning kawruh, majengipun tiyang jawi ing kautamen, salamenipun kula taksih mrangguli sapindhah punika, mila pa..tes kapuji ing kathah lulusing karsanipun kangjeng rahaden mas Tumenggung ingkang makaten wau, tuwin tumuntena pikantuk ganjaran saking kangjeng Guprenemen, ingkang langkung saking sasaminipun. Katandhan raden ngabehi Condradiwirya, Patih demak ingkang sampun pansiyun. Tuwan Dhegrutkolep Enko asuka uninga dhateng para priyantun ingkang sami amendhet serat pananggalan ing tahun 1866, sanadyan sampun kapratelaken bab wedaling serat pananggalan, benjing
kaping, 1, wulan Janawari ngajeng punika, ing mangke serat pa- nanggalan boten saged kawedalaken ing wulan Janawari wau, dene wedalipun punika sasampunipun wulan Janawari, amargi saking Rendheting nganggenipun sami angintunaken wangsul serat kalowon- ganipun. Ingkang punika sasaged saged, badhe angenggalaken ing wedalipun serat panangalan wau punika. Ingkang amedalaken serat pananggalan, 1, Katandhan tuwan Dhegrut- kolep Enko. para tuwan ingkang ngecapaken serat Jurumartani badhe kajibahaken dening parentah, bab pamacakipun sawarnining pawartos ingkang boten mawi Tondha astanipun ingkang ngintunaken. kaecap ing Surakarta wonten ing pangecapanipun tuwan Dhegrutkolep Enko.
Ongka 2 Kemis kaping, 11, Januwari 1866 Juru Martani Serat Juru Martani wedalipun saben kemis, reginipun ing dalem satahun, 12, rupiyah pethak. Panyuka kabar ingkang kakintunaken ing griya pamedhapan ing dinten rebo enjing, badhe kapacak ing serat Juru Martani. Pangaosing pamacak wau salarikipun, 50, sen kajawi regining serat segel. Tegesipun salarik larikan ingkang isi gangsal tembung. Regining serat segel ing dalem satembung dumugi seket tembung, 36, sen ing dalem seket dumugi satus tembung, 60, sen. Pamaosing pamacak wau kedah kabayar rumiyin. Serat saking ...pa amratelaken kados ing ngaNdhap punika: Surabaya kaping, 25, Dhesember, 1865 Kala wingi se...wis pukul satengah sakawan, pisang salirang nging griyanipun tuwan El, ing krambangan kabe...an nanging saking enggaling pikantukipun pitulungan, dados latu boten ngantos mraman mrama...ka ing waktu punika anginipun ageng, manawi boten na enggal anggenipun pikantuk ...k, ing saestunipun badhe adamel susah, menggah ingkang dados jalaranipun kabesmen wau ... king panjeblosing sekar latu wonten panggenanipun adamel sekar latu tuwan El ... nuju wonten ing ngriku saweg adamel sekar latu, sareng sekar latu anjeblos tu .. angundang rencangipun, kapurih ambekta toya, ananging rencangipun sami boten wo ..., kalampahan tuwan El, boten pisan saged amejahi latu piyambak, pi ...n El, sakalangkung kathah, ananging begja dene latu boten ngantos ambesmi pisangsa ... sanesipun. Pakhabar ... ing Surakarta kados ing ngandhap punika: Kala ... khad tanggal kaping, 24, Dhesember, 1865, Wanci pukul nem enjing raden ngabehi Kusuma Atma ... won pulisi ing Karang- pandhan, kanthi abdi dalem langsir tuwin bekel sawatawis, mas demang ... wega ing dhusun bayanan, kanthi kancinipun bekel
sawatawis, mas demang Poncasatata .. pandhan kidul, kanthi kanca- nipun bekel tuwin tiyangipun alit sawatawis, mas demang Po ... ka ing dhusun Pandhan lengan, kanthi kancanipun bekel sawatawis, mas rongga tirta suya ... n sabrang kanthi kancanipun bekel satung- gil, punapa malih demang karta drana ing dhusun kalang ... Nthi kancanipun bekel sawatawis, sadaya bawah Karang Pandhan ing kamangkunagaran, puni ... dhateng ing dhusun dhombang tanah matesih, bawah kapulisen sragen ing Kasunanan, pika... badhe anyepeng dursila ingkang wasta rana menggala, punika kasebut dados pangajeng utawi beng... kecu, ingkang ngecu griyanipun derma wongsa ing kampung kauman nagari ngawi, saha kasebut a... griyanipun resa menggala ing dhusun Tanjung bawah pulisi malang jiwan kamangkunagaran, dene su...pipun manawi rana menggala wonten ing ngriku, malah amondhok ing griyanipun resa wijaya , bekel ing dhusun dhombang wau, mata mata punika sumerepipun manawi rana menggala amanggen wonten dhusun dhombang, awit saking piyambakipun amratelakaken bilih angupados gagramen kandelan mas, anggenipun apratela wau wonten griyanipun resa wijaya ing dhusun dhombang, sareng wonten ing griyanipun resa wijaya, mata mata dipun panggihi dening rana menggala, ing ngriku lajeng aken amadekaken gadhahanipun krabu, wujudipun krabu canthel suwaos mawi panunggul sela inten, cacahipun sarakit, kadekekan kranthil mas kapasangan sela inten sanga sisih, dipun regeni seket rupiyah pethak, sareng makaten mata mata angajengi pangaos samanten wau, dene wicantenipun rana menggala: arta katedha bayaripun ing dinten Akhad legi wanci siyang, amargi arta punika tumunten kadamel sangu anggenipun badhe kekesahan, lampahan pitung dinten, boten mawi anerangaken ing pundi ingkang badhe kajujug, punapa malih pun rana menggala pratela dhateng mata mata, manawi piyam- bakipun dados bubujenganipun parentah nagari, sareng sampun anggenipun pabenan, mata mata nunten mantuk, saha ambekta krabu, salajengipun mata mata anggadhahi aturan dhateng raden ngabehi Kusuma Atmaja, saha amasrahaken krabu, sana ... ka raden ngabehi Kusuma Atmaja sakancanipun sadaya ingkang sampun kasebut ing ngajeng wau sami ...teng dhusun dhombang, kuwatosing manah bok manawi rana menggala lajeng kesah saking dhusun dhombang, sa... raden ngabehi Kusuma Atmaja sakancanipun wau dumugi ing dhusun dhombang, wanci pukul sanga e ..., dhusun punika lajeng kakepang,
raden ngabehi Kusuma Atmaja amatah dhateng kancanipun satunggil tunggil, ingkang sami kinen angewang, mawi kadhawahan anyepeng kalayan alus dhateng rana menggala, ... lih pun rana menggala punika sayektos kapanggih wonten dhusun ing ngriku, sareng maka- ten mas demang ponca...wega, mas demang poncasatata, mangun tikapan natus gerdhu Karangpandhan, pawira karya bekel ing Ni...s..d, kanthi bekelipun piyambak , sami dipun ken lumebet dhateng dhusun, kapurih ngepang griyanipun resa wijaya, ingkang kasebut kanggenan rana menggala, dene raden ngabehi Kusuma Atmaja kaliyan rencangipun sadaya anyegat ing margi iring ler wetan, mas demang Ponca udakara kancanipun bekel tuwin titiyang alit, sami anyegat wonten sakiduling dhusun dhombang, rongga titasuya... karta drana demang kalangon, sakancanipun bekel wonten saler kilening dhusun. Sareng mas demang ponca sawega dumugi ing margi dhadhah pageripun resa wijaya, ingkang ing kidul, pun rana menggala sampun katingal lenggah wonten ngemper jagasatru iring kidul, sarta l...h rencang tiyang jaler satunggil, ananging bab nama tuwin griyaning rencang punika dereng terang, ing waktuning kasareng rana menggala tuwin rencangipun sumerep yen demang ponca sawega dhateng, lajeng sami lumebet ing griya, wedalipun malih saking griya sampun mirantos dadamel, rana menggala ambekta sanjata sa...nyriga sabet mawi dhuwung, rencangipun anyangking sabet ngempit dhuwung, nunten tiyang kakalih wau sami lu ... dhateng sakilening griya anebak pager, sareng dipun tututi dahteng mas demang ponca sawega, pun rana menggala lajeng ngamuk, anyanjata dhateng mas demang ponca sawega, ananging lepat ing panyanjatanipun tumunten demang ponca sawega males anyanjata dhateng rana menggala kenging, amung tatu kemawon saha boten terang tatunipun, sareng rana menggala dumugi sajawining pager ngamuk kaliyan rancangipun rariwut, ingkang satunggil angrasuk dhateng manguntika, ingkang badhe katarikaken sabet, sa..ning pun manguntika punika boten ambekta dadamel waos, lajeng angrebat waosipun demang ponca sawega, ingkang kabekta ing bekel, tiyang ingkang ngamuk wau katumbak dhateng manguntika, kenging wetengipun ngantos butul, ingkang ngamuk lajeng ambruk, ing sanalika dereng pejah, dene titiyang ing dhusun dhambang ing waktu punika sami ngungelaken gentangan, sareng rana menggala
sumerep menawi kancanipun ambruk ing dening kataton, lajeng angrasuk dhateng manguntika, sarta angrebat waosipun. Cariyos punika badhe wonten lajengipun. Punika candhakipun pakurmataning pikraman dalem ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan ing Surakarta, pratelanipun kados ing ngand- hap punika: Wanci pukul satengah sakawan sonten para prajurit dalem sami apacak baris wonten panggenan anggenipun baris enjing kados ingkang sampun kapratelaken ing serat Juru Martani kaping , 4, wulan januwari punika, sareng pukul sakawan sonten wau para pangeran sepuh pernah uwa tuwin paman dalem, saha para pangeran putra santana, para riya tuwin panji sami sowan sadaya, wanci satengah nem kangjeng tuwan Residhen lumebet dhateng karaton, kaderekaken ing para tuwan akathah, kangjeng Pangeran Adipati Ariya Mangkunagara sasantananipun inggih tumut ing lebetipun kangjeng tuwan Residhen, kangjeng raden Adipati Sosradiningrat sakancanipun para wadana kaliwon sami sowan wonten sangandhaping taratag Mandhapi karaton, kangjeng raden Adipati wau kaliyan wadana bekel kakalih, kangjeng Pangeran kolonel Ariya Purbanaga- ra, under mayor raden tumenggung Wiryadiningrat, tuwin litenan kolonel raden mas ariya Cokrawinata, sami angagem kampuh sindur, kangjeng Pangeran Ariya Pringgalaya kaliyan kangjeng Pangeran Panji Priyabada sami amethukaken kangjeng tuwan Residhen sara- wuhipun wonten palataran karaton, sarta sami ngacarani dhateng kangjeng tuwan Residhen pinarak wonten Mandhapi, para pangeran sanesipun ingkang pinarak wonten Mandhapi inggih sami khurmat ngaturi tabe dhateng kangjeng tuwan Residhen, ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan taksih pinarak wonten salebeting dalem pra- bayasa, dene kangjeng tuwan Residhen wau kaliyan tuwan militer Kumandhan, kangjeng Pangeran Ariya Pringgalaya tuwin kangjeng Pangeran Priyabada, amethuki kang Sinuhun dhateng salebeting dalem prabayasa, sasampunipun kangjeng tuwan Residhen tuwin tuwan militer Kumandhan kurmat ngaturi tabe dhateng ingkang Sinuhun kangjeng tuwan Residhen wau kaliyan ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan tumunten tedhak dhateng Mandhapi, ing ngriku ingkang Sinuhun pinarak ing dhampar. Sasampunipun panganten putri angrasuk busana, lajeng pinarak wonten salebeting dalem prabayasa, ingkang Sinuhun lajeng tedhak lumebet dhateng dalem prabayasa, kaliyan kangjeng tuwan Residhen,
tuwan militer Kumandhan, kangjeng Pangeran Ariya Pringgalaya, kangjeng Pangeran Panji Priyabada, kangjeng Gusti Pangeran Adipati Ariya Mangkunagara, tuwin kangjeng tuwan Asisten Resid- hen, sami andhereking tindakipun lumebet ingkang Sinuhun kang- jeng Susuhunan dhateng dalem prabayasa, wonten ing ngriku dhaup- ing panganten sakaliyan, boten mawi balangan, sareng panganten sakaliyan sampun dhaup, lajeng sami pinarak ajajar. Kangjeng tuwan Residhen tuwin ingkang sami andhereking tindakipun malebet kangjeng tuwan Residhen, wangsul dhateng Mandhapi malih, ing ngriku lajeng angunjuk kawilujenganipun dhauping panganten sakaliyan, nunten kakurmatan ing ungeling sanjata rambah kaping tiga, dening prajurit dalem, kasauran ungeling mariyem ageng sapisan, lajeng kasauran malih ing ungeling mariyem alit alit kaping pitu likur, wasana kasauran ungeling mariyem ageng sapisan malih. Sasampunipun kurmat ing ungeling sanjata tuwin mariyem, ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan miyos dhateng Mandhapi, saha lajeng pinarak ing dhampar, nunten kalangenan dalem srimpi medal lajeng kagebyagaken, amung abeksa sapisan, sareng pukul wolu sonten para nyonyah sami lumebet dhateng ing karaton, badhe dangsah wonten ing ngriku, wanci pukul sawelas dalu adhahar wonten Mandhapi kidul, sasampunipun adhahar lajeng sami wangsul malih dhateng ing Mandhapi ageng. Boten ngantos dangu anggenipun sami wonten ing Mandhapi ageng, kangjeng tuwan Residhen tuwin para tamu sami mundur, dene ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan inggih lajeng kondur angadhaton, cariyos punika badhe wonten lajengipun. Panuwun kula mugi kapacaka wonten ing serat Juru Martani: Nalika kula dados wedana dhestrik, ongka, 6, glogong, Kabupaten Nagari Pathi, pinuju kula kesah wonten ing dhusun, celeki dherek Petinggi, Pohgadhing, mriksa tyang damel kapur wau dhusun pare- den, boten wonten caranipun, tyang nedha ulam gorengan, margi tebih saking peken, Susah manggih lisah, ulam, utawi bekakasipun,
kadosta wajan waja, sedaya tyang sami nedha jejanganan tuwin kakuluban, kimawon, yen karsa dhahar ulam, kejawi nyenjata peksi, buron wanan, kadosta, kitdang menjangan kancil. Sarehning tebih saking dhestrik, dados kula bekta juru masak, nanging kasupen, boten bekta pekakasipun masakan, kadosta wajan waja ingkang mesthi, kaangge gagoreng. Ingkang punika kula manggih akal, koki kula purih damel wajan, dlancang, mundhut, 1/2, kebet kertas welandi, kula purih nakir, lajeng kagasok lisah, langkung rumiyin, Sesampunipun mrasuk lisah dhateng takir kertas, lajeng kaiseni lisah kelentik, saengga kebek, lajeng katumpangan ing mawa anglo, lajeng kadamel goreng, tuwin nyeplok tigan, kenging saengga mateng, kados denten kago- reng ing wajan waja, wau kertas boten saged kabesmi ing brama. Kudus tanggal kaping, 5, Shaban. 1794, ingkang pratondha rahaden panji, Astranagara. Ingkang mugi panjenengan tuwan kersa macak wonten serat kabar juru martani. Kados pundi ingkang sampun dados adat, kabiyaSanipun tiyang, ingkang sampun kalampahan, kathah kimawon tiyang dhusun pareden, sami damel lisah saking buwah nyamplung, kangge diyan, menggah pendamelipun, saklangkung gampilipun, Sasampunipun kathuthuki, cangkokipun lajeng kadheplok, kaepe ing panas, sadinten kimawon, lajeng kenging keperes, kapendhet lisahipun, menggah wernenipun lisah pethak tunjung jenar, kados denten lisah seladhah, nanging boten kenging katedha, dhateng tyang muroni, namung sak kangge diyan kimawon saklangkung trang. Ingkang punika kula sampun nyubi menggah kaginanipun lisah nyam- plung, kangge jampi bilih wonten lare sakit gudhigen, bengkoyo- ken, buruken, utawi kurmanen, lajeng saged, inggal saE, kejawi punika kula nyobi kajampekna dhateng kuda, ingkang sakit kuthi- sen, utawi sela karangen, menggah penganggenipun wau jampi, kagasokaken, saben enjing sonten, inggih ugi saged inggal saE.
Ananging sedaya jampi punika, tumindakipun, klayan jodhon, sampun malih dhateng khewan, senadyan dhateng bongsa manungsya, inggih semanten ugi. Kudus tanggal kaping, 5, Saban, 1794, ingkang pratondha rahaden panji, Astranagara. Para tuwan ingkang gadhah sambutan dhateng kantor lelang ing Surakarta ing wulan september, 1865, sami kaemutaken, ambayara sambutan wau saderengipun utawi satelasing wulan Januwari punika, menawi boten ngleksanani pambayaripun sambutan wau badhe kaweda- laken saking parentah. Surakarta kaping, 1, Januwari, 1866, ingkang nguwasani kantor lelang: Katandhan tuwan Phan Hogendhorep. para tuwan ingkang ngecapaken serat Jurumartani badhe kajibahaken dening parentah, bab pamacakipun sawarnining pawartos ingkang boten mawi Tondha astanipun ingkang ngintunaken. kaecap ing Surakarta wonten ing pangecapanipun tuwan Dhegrutkolep Enko.
Ongka 3 Kemis kaping, 18, Januwari 1866 Juru Martani Serat Juru Martani wedalipun saben kemis, reginipun ing dalem satahun, 12, rupiyah pethak. Panyuka kabar ingkang kakintunaken ing griya pamedhapan ing dinten rebo enjing, badhe kapacak ing serat Juru Martani. Pangaosing pamacak wau salarikipun, 50, sen kajawi regining serat segel. Tegesipun salarik larikan ingkang isi gangsal tembung. Regining serat segel ing dalem satembung dumugi seket tembung, 36, sen ing dalem seket dumugi satus tembung, 60, sen. Pamaosing pamacak wau kedah kabayar rumiyin. Punika caNdhakipun cariyos bab pakurmataning pikraman dalem ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan ing Surakarta, kasebut ing serat Juru Martani katiti mangsan tanggal kaping, 11, Januwari, 1866, ongka, 2, pratelanipun kados ingandhap punika; Kala ing dinten sabtu tanggal kaping, 21, wulan rejep ingkang sampun kapengker, kaleresa pekenipun pikraman dalem ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan, wanci pukul satengah sawelas enjing nyai Tumenggung andhawahaken dhateng lurah Gandhek, animbalaken dhawah dalem dhateng kangjeng raden Adipati Sasradiningrat, kinen andongakaken kawilujenganing sapekenipun pikraman dalem, awarNi jati ngarang tigang dasa sapanunggilanipun, kabekta lumampah wonten sawingkinging lurah Gandhek, dumugi ing sitihinggil kakur- matan ungeling gongsa kodhok ngorek, sareng sampun kadhawahaken timbalan dalem, para prajurit dalem ingkang sami apacak baris wonten ing alunalun, kathahipun kawan atus, sami kurmat angulaken sanjatanipun rambah kaping tiga, kasauran ing ungeling mariyem kaping pitu likur, sasampunipun gongsa kodhok ngorek ingkang wonten sitihinggil kendel, mas pangulu andonga kawilujengan dalem, nunten gongsa sakaten kaungelaken. Kala ing dinten sabtu wanci sonten angrintenaken dinten Akhad tangal kaping, 22, wulan rejep, utawi kaping, 9, Dhesember, 1865, ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan tedhak ing dalem Paresidhenan
kaliyan garwa dalem, ibu dalem kangjeng ratu ageng tuwin para embok ayu dalem, sami tumut ing tedhak dalem dhateng dalem Pare- sidhenan wau, para pangeran putra tuwin santana wah para abdi dalem sami aNdherek, lampahipun ing pasamuwan kados ing dinten tahun baru. Para prajurit jayengastra sami apacak baris wonten sajawining kori Kamandhungan, lajeng kurmat angungelaken sanjata rambah kaping tiga kalanipun ingkang Sinuhun tindak anglangkungi kori Kamandhungan, rawuhipun ingkang Sinuhun wonten pagelaran kakuramatan dening abdi dalem jagasura ingkang sami apacak baris wonten ing ngriku saking ungeling mariyem kaping pitu likur, dene prajurit dalem inpanteri apacak baris wiwit saking kori supit urang kilen dumugi ing dalem Paresidhenan, punapa malih sauruting margi ing ngriku kapanjeran ing lalajeng, umbul umbul songsong agung mawi kadekekan gongsa tuwin dilah dilah, gongsa monggang ing sitihinggil, titihan dalem kareta pasamuwan kyai Garuda Kancana, saha kareta sanesipun sampun sami cumawis wonten saja- wining kori Kamandhungan. Sareng pukul satengah nem sonten ingkang Sinuhun kangjeng Susuhu- nan pinarak ing dhampar wonten Mandhapi ageng ing karaton, boten ngantos dangu kangjeng tuwan Residhen rawuh ing karaton amethuk dhateng ingkang Sinuhun, wanci pukul nem ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan kaliyan kangjeng tuwan Residhen tedhak dhateng paring- gitan Prabayasa, amethuk garwa dalem, nunten ingkang Sinuhun angaNthi garwa dalem ing ngasta tengen, kangjeng tuwan Residhen kinaNthi ing kiwanipun, tedhak dhateng kori Kamandhungan, kad- herekaken ing ibu tuwin embok ayu dalem, wonten ing ngriku lajeng anitih kareta, ingkang Sinuhun kaliyan garwa dalem, ibu dalem kangjeng ratu ageng tuwin rare kakalih ingkang angampil wadhah ganten tuwin kecohan, anitih kareta kyai Garuda Kancana, kangjeng tuwan Residhen anitih kareta wonten sawingkingipun ingkang Sinu- hun, tumunten karetanipun kangjeng ratu kadhaton, kangjeng ratu maduretno, kangjeng ratu Bendara tuwin kangjeng Ratu Timur, lumampah wonten sawingkinging karetanipun kangjeng tuwan Resid- hen, sawingkinging karetanipun kangjeng ratu sakawan, punika kareta ingkang katitihan para raden ayu putra dalem, tumunten kareta ingkang katitihan para raden ayu mantu dalem, kareta ingkang katitihan kangjeng Pangeran ariya Pringgalaya tuwin para
Pangeran raka dalem, wonten sawingkinging kareta punika, nunten kareta ingkang katumpakan ing para abdinipun garwa dalem, sawing- kinging kareta punika karetanipun para pangeran sadaya. Wondening tedhak dalem saking kadhaton medal ing margi sakilening sitihing- gil, sareng ingkang Sinuhun rawuh ing dalem Paresidhenan, kang- jeng tuwan Residhen amranata bab lelenggahan sadaya. Kala ing dinten senen tanggal kaping, 23, wulan rejep wau, wanci pukul sadasa enjing ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan pinarak ing dhampar wonten Mandhapi ageng karaton, para pangeran sepuh tuwin nem sami sowan ing ngarsa dalem, sareng wanci pukul saten- gah sawelas enjing wau kangjeng tuwan Residhen lumebet ing kara- ton, kadherekaken para tuwan akathah, kangjeng Gusti Pangeran Adipati ariya Mangkunagara sasantananipun inggih aNdherek ing lebetipun kangjeng tuwan Residhen wau dhateng karaton, kangjeng raden Adipati sakancanipun wadana kaliwon sadaya, para mayur ingkang boten mawi angirid prajuritipun inggih sami sowan ing ngarsa dalem, Boten ngantos dangu anggenipun sami pinarak, kangjeng raden Adipati tumunten katimbalan majeng dhateng ing ngarsa dalem, saha lajeng kadhawahan pangandikan dalem, kinen anguNdhangaken, bilih garwa dalem kaangkat anama kangjeng ratu Pakubuwana, sasam punipun tampi dhawah dalem, kangjeng raden Adipati lajeng mundur saking ngarsa dalem, sarta anguNdhangaken dhawah dalem wau dhateng para wadana kaliwon sadaya. Sasampunipun ingkang Sinuhun adhawah dhateng kangjeng raden Adipati, nyai Tumenggung lajeng katimbalan ing ngarsa dalem, kadhawahan ngandika dalem, kinen angaturi serep dhateng kangjeng ratu ageng bab pangangkatipun garwa dalem anama kangjeng ratu Pakubuwana. Kangjeng raden Adi- pati sakancanipun wadana kaliwon sami dhateng pagelaran, nunten ingkang Sinuhun angawe kaliwon kaparak kakalih kadhawahan majeng ing ngarsa dalem, kaliwon kakalih wau kautus aNdhawahaken unge- ling kodhok ngorek gongsa ingkang wonten ing sitihinggil, makaten ugi lampahipun kaliwon gedhong kakalih, sami katimbalan majeng ing ngarsa dalem, saha kadhawahan amedalaken kawilujengan dalem awarNi tumpeng sewu, nyai Tumenggung tumunten kautus aNdhawahaken timbalan dalem dhateng lurah Gandhek, kinen aNdhawahi kangjeng
raden Adipati, supados aNdhawahana mas pangulu andongani kawilu- jenganing pangangkatipun garwa dalem kajumenengaken nama kangjeng ratu. Sasampunipun ingkang Sinuhun angunjuk inuman kaliyan kangjeng tuwan Residhen tuwin para tamu dalem sadaya, nunten para prajurit dalem ingkang sami wonten ing ngalun alun, kathahipun kawan atus sami kurmat angungelaken sanjatanipun rambah kaping tiga, kasau- ran ing ungeling mariyem kaping pitu likur. Sareng ingkang Sinu- hun sampun angunjuk wedang teh sacangkir kaliyan kangjeng tuwan Residhen saha para tamu sadaya, ingkang Sinuhun lajeng tindak lumebet dhateng Prabayasa kaliyan kangjeng tuwan Residhen, tuwan militer Kumandhan tuwin kangjeng tuwan Asisten Residhen, ingkang Sinuhun aparing wilujeng dhateng ingkang garwa, dene kangjeng tuwan Residhen, tuwan militer Kumandhan tuwin kangjeng tuwan Asisten Residhen inggih sami angaturi wilujeng dhateng garwa dalem, boten dangu ingkang Sinuhun kaliyan kangjeng tuwan Resid- hen, tuwan militer Kumandhan tuwin kangjeng tuwan Asisten Resid- hen wangsul malih dhateng Mandhapi, saha lajeng sami apinarak. Sareng pukul kalih welas siyang kangjeng tuwan Residhen saha para tamu sami pamitan mundur sadaya, dene ingkang Sinuhun inggih lajeng kondur Angadhaton, sarta gongsa salendro tuwin pelok ingkang wonten ing bangsal palataran ing waktu punika kendel, boten kaungelaken malih. Ing Jurumartani kaping, 4, januwari punika ongka, 1, anyebutaken, manawi ingkang Sinuhun ngunjuk inuman, punika anggenipun ngunjuk akaliyan para tuwan sadaya. === Lajengipun pakurmataning pikraman dalem ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan ing Surakarta, kacariyosaken ing ngandhap punika: Kala ing dinten senen tanggal kaping, 8, januwari, 1866, utawi tanggal kaping, 21, ruwah Jimakhir ongka, 1794, ing wanci pukul, 9, enjing, wedalipun hajat wilujengan selapan dintenipun ing krama dalem, amung ancak saradan kemawon, boten mawi kakurma- tan drel utawi gongsa. Sareng ing wanci pukul, 10, kangjeng tuwan Residhen saha para tuwan tuwan Amtenar, para opsir tuwin tuwan tuwan sanesipun sawatawis, punapa dene kangjeng Gusthi Pangeran Adipati Ariya Mangkunagara sasantananipun ing sawatawis, sami lumebet ing karaton.
Sareng ing wanci satengah sawelas, ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan miyos ing pagelaran, karsa aningali pangabening sima kaliyan mahesa, saha angrampog sima pisan, garwa dalem kangjeng ratu Pakubuwana, saha para kangjeng ratu sami andherek, kendel wonten ing sitihinggil, ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan lajeng tedhak ing pagelaran lenggah dhadhampar kancana wonten ing bangsal pangrawit, kangjeng tuwan Residhen kaliyan para tuwan tuwan, tuwin kangjeng Gusthi Pangeran Adipati Ariya Mangkunagara sasantananipun, saha para Pangeran Sepuh sadaya sami pinarak ing Kursi, para Pangeran enem saha kangjeng raden Adipati Sasradi- ningrat sakancanipun wadana kaliwon sami sowan ing ngarsa dalem. Nunten ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan andangu dhateng raden Adipati Sasradiningrat, menggah mahesa ingkang badhe kaaben, aturipun sampun cumawis wonten salebeting karangkeng pangabenan, raden Adipati lajeng kadhawahan kinen anglebetaken sima dhateng karangkeng pangabenan, aturipun sandika lajeng kadhawahaken dhateng abdi dalem Gandhek. Nunten ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan, akaliyan kangjeng tuwan Residhen sapanunggilanipun sadaya sami majeng palenggahani- pun, saking karangkeng pangabenan antawis tigang dhepa, ing ngriku sareng sima sampun kalebetaken, gongsa galaganjur mungel, abdi dalem Gandhek akaliyan abdi dalem kalang sami minggah dha- teng sanginggiling karangkeng pangabenan, Gandhek anyandhungi sima, kalang anyandhungi mahesa, sami surak ambal amabalan, kala samanten mahesanipun kawon, dados sima ingkang kalabetaken ka- rangkeng amung satunggal, ngadatipun ngantos sima kalih, antawis dangu dhawah dalem kinen amedalaken sima ingkang mentas kaaben wau badhe karampog pisan. Sareng ing wanci pukul kalih welas, ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan, akaliyan kangjeng tuwan Residhen sapanunggilanipun wau sami minggah ing panggungan kajeng, ingkang anama wijahan, raden Adipati Sasradiningrat sakancanipun para wadana kaliwon sami baris ing ngalun alun sakiduling waringin sengkeran mubeng ange- pang sima wonten ing garobog ingkang badhe karampog kathahipun
nenem, nunten kaliwon gandhek sakancanipun sami kadhawahan ambi- kak tutuping garobog, saha ambesmi garobog saking wingking, ingkang kawit kabikak rumiyin wetan piyambak, lajeng gongsa galaganjur mungel, Gandhek sami wangsul dhateng pabarisanipun alampah mandhapan sarwi angumbar kuncaning kampuh, wedaling sima saking garobog lajeng anempuh pabarisan karampog pejah, gongsa galaganjur kendel, nunten wiwit ambikak tutuping garobog malih kilenipun ingkang kabikak rumiyin wau, patrapipun kados ingkang sampun, sangsaya mangilen ngantos nenem pisan simanipun ing saben anempuh pabarisan inggih lajeng karampog pejah. Sareng ing wanci pukul satengah kalih siyang, ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan, akaliyan kangjeng tuwan Residhen sapanunggil- anipun wau sami tumedhak saking wijahan, wangsul lenggah wonten ing bangsal pangrawit malih, ingkang Sinuhun kangjeng Susuhunan andangu dhateng kangjeng raden Adipati Sasradiningrat, bab mong- sa, ageng aliting lepen, abdi dalem among tani ing dhusun, lajeng luwaran kondur angadhaton, kangjeng tuwan Residhen sapanunggila- nipun wau sasampuning angunjuk wedang lajeng pamitan kondur. Kala ing dinteng jumungah tanggal kaping: 12, januwari, 1866, utawi tanggal kaping: 25, ruwah Jimakhir ongka, 1794, ing wanci pukul sadasa enjing, wedalipun hajat wilujengan kawan dasa dinte- nipun ing pikraman dalem, Jatingarang saha anjak Saradan, kake- pang ing pagelaran sa abdidalem sadaya, mawi kinurmatan gongsa kodok ngorek saha edrel kaping tigang rambahan kasauran mariyem, ing waktu punika dhawah bibaran abdi dalem ingkang sami makajan- gan sadaya. === Punika candhakipun cariyosing panyepengipun benggol kecu Rana Menggala, kasebut ing serat Juru Martani kaping, 11, Januwari, 1866, ongka, 2, pratelanipun kados ing ngandhap punika: Sadangunipun Rana Menggala udreg udregan kaliyan Manguntika, arebatan waos, tumunten waosipun Manguntika kenging karebat dhateng Rana Menggala, Manguntika kasorog ing waos, lajeng kacem- plung ing kalen, sareng makaten waos kabekta lumajeng dhateng
Rana Menggala, palajengipun mangetan, sareng Rana Menggala sumer- ep manawi raden ngabehi Kusuma Atmaja wonten wetan, lajeng gepak mangidul, kapethuk mas demang Ponca Satata, Rana Menggala nunten nyanjata dhateng mas demang Ponca Satata, ananging lepat ing panjatanipun, lajeng kawales dhateng mas demang Ponca Satata, kasanjata rambah kaping kalih kenging, ananging tatunipun boten terang, Rana Menggala lajeng lumajeng ngidul ngilen, waos taksih kabekta, sareng dumugi ing dhapuran deling, waos lajeng katilar wonten ing ngriku, tumunten Rana Menggala anyabrang lepen, ing waktu punika titiyang sadaya sami katilapan ing palajengipun Rana Menggala. Nunten para demang bekel bawah Kasusuhunan sami dhateng, menggah namaning demang satunggil: mas demang Jaya Menggala ing Geneng; kalih mas demang Iman Diwirya ing Kutukan, demang kekalih punika sami ambekta kancanipun bekel piyambak piyambak, saha amirantos dadamel, pikajenganipun badhe ambiyantoni ing panyepengipun dhateng Rana Menggala, sarehning Rana menggala wau katilapan, raden ngabehi Kusuma Atmaja lajeng dhadhawah dhateng mas demang Ponca Satata, mas demang Ponca Udaka, Rongga Tirta Suyasa, tuwin demang ing Klaon, sakancanipun bekel sadaya, sami kinen anglacak angupadosi dhateng Rana Menggala. Cariyos punika taksih wonten lajengipun. === Nyonyah Uf sepuh ing Surakarta, amratelakaken manawi anggarap tuwin asade, sawarnaning sinjang bathikan sogan Batawen. para tuwan ingkang ngecapaken serat Jurumartani badhe kajibahaken dening parentah, bab pamacakipun sawarnining pawartos ingkang boten mawi Tondha astanipun ingkang ngintunaken. kaecap ing Surakarta wonten ing pangecapanipun tuwan Dhegrutkolep Enko.
Ongka 4 Kemis kaping, 25, Januwari 1866 Juru Martani Serat Juru Martani wedalipun saben kemis, reginipun ing dalem satahun, 12, rupiyah pethak. Panyuka kabar ingkang kakintunaken ing griya pamedhapan ing dinten rebo enjing, badhe kapacak ing serat Juru Martani. Pangaosing pamacak wau salarikipun, 50, sen kajawi regining serat segel. Tegesipun salarik larikan ingkang isi gangsal tembung. Regining serat segel ing dalem satembung dumugi seket tembung, 36, sen ing dalem seket dumugi satus tembung, 60, sen. Pamaosing pamacak wau kedah kabayar rumiyin. Pawartos Warni Warni Ing Setokolem tanah Seweden wonten tiyang anyoba sanjata dadamel- an saking pamanggih enggal dening tukang damel sanjata awasta Ahsethrom, sanjata punika saged mungel rambah kaping sadasa ing dalem samenu(i)t, sasampunipun sanjata wau angungel kaping satus, ing salebeting wuluh boten wonten regedipun, saking pawartosipun manawi sanjata ingkang kados makaten punika badhe kangge dhateng prajurit. === Saking pawartosipun menggah tiyang ingkang lema piyambak ing tanah Prangkrik boten wonten ingkang nyameni, bok manawi ing tanah Eleblepi, dereng lami tuwan Eleblepi wau pejah wonten Paris kithanipun ageng tanah Prangkrik, ngumuripun kala pejah seket satunggil tahun, saha ing waktu punika wawrating badanipun, 240, pon nederlan, ewa denten kala badanipun gadhah wawrat samanten punika, sampun suda awit saking sakit kala badhe pejahipun, saderengipun pejah Eleb sawatawis wulan laminipun, tuwan Eleblepi saking lemanipun boten saged lumebet ing kori ingkang limrah wiyaripun, para kusiring kareta pasewan sami ajrih manawi kareta- nipun katumpakan tuwan, Eleblepi wau, mila manawi aningali dha- teng tuwan Eleblepi, para kusir punika lajeng anyambuki kapali- pun, supados karetanipun ingkang kamanah sesak sampun ngantos dipun tumpaki, sampun tahunan laminipun tuwan Eleblepi boten kenging anumpak kareta pasewan. ===
Dereng lami ing Wenen tanah Dhitslan wonten kere picak pejah, menggah titilaranipun awarni arta, 900, rupiyah, gadhah panduman salangkung saking pangaosing barang barang, saha warni serat ingkang wonten pangaosipun regi, 15000, rupiyah, kere punika saged anyukani warisan arta kathahipun, 1000, rupiyah, dhateng tiyang estri ingkang asring anuntun, manawi kere wau dhateng griya passewan ingkang kawastanan kopieis, wonten ing ngriku ngadatipun kere angungelaken tatabuhan, punapa malih kere anyuka- kaken barang titilaranipun sadaya dhateng griya pasakitan kadamel panggenan amulasara titiyang picak ing Wenen. === Lisah lantung ingkang kawastanan petroliyum kenging kadamel sarananing ambucal uler sapanunggilanipun, trapipun kados ing ngandhap punika: Manawi lisah petroliyum kenging kadamel ambucal uler sapanunggil- anipun, ingkang sakalangkung saeka dadosanipun, petroliyum punika kadekekaken ing tataneman, pandekekipun mawi usar ingkang gepeng, kausar rusaraken ing tataneman, menggah ingkang sampun dados pinanggihipun, manawi petroliyum punika boten adamel kari- sakan dhateng tataneman. === Punika candhakipun cariyosing panyepengipun benggol kecu Rana Menggala, kasebut ing serat Juru Martani kaping, 18, Januwari punika ongka , 3, pratelanipun kados ing ngandhap punika; Raden Ngabehi Kusuma Atmaja kaliyan Mas Demang Ponca Sawega, Manguntika Kanthi demang bawah Kasunanan, sami anggledhahi griya- nipun Resa Wijaya, tuwin tongga tepalihipun sadaya, bok manawi barangipun Derma Wongsa ing Ngawi taksih katilar wonten ing ngriku, anangingsepen, amung wonten tiyang estri satunggil awasta Nyai Amad Kaiman Rondha, tunggil sagriya kaliyan Resa Wijaya, punika kalaning griyanipun Resa Wijaya kagledhahan, angumpetaken rasukanipun Rana Menggala, ingkang kantun wonten ing ngriku, kathahipun kalih iji, ingkang satunggil sikepan lurik tiga gang- sal mawi benik dhadha pregulan sanga iji, ing ngajeng kakinten mas, kanthonganipun rasukan isi patruman sandawi kalih iji, lading pangaretan alit satunggil, tuwin jimat sabuntel, ingkang
satunggilipun ugi sikepan lurik tiga sakawan, mawi benik balung. Rasukan kakalih wau dipun tindhihi lenggah dhateng Nyai Amad Kaiman, lajeng kapendhet dhateng Raden Ngabehi Kusuma Atmaja, punapa malih tiyang ing wasta Resa Wijaya nalika Rana Menggala kaliyan kancanipun sami ngamuk, boten wonten katingal, sareng Rana Menggala sampun kesah saking griyanipun Resa Wijaya wau lajeng dhateng. Raden Ngabehi Kusuma Atmaja apitaken dhateng Resa Wijaya jaler estri, tuwin dhateng Nyai Amad Kaiman, punapa malih dhateng titiyang ing Dhusun Dhombang sadaya, punapa sami sumerep ing nama utawi griyanipun tiyang ingkang kataton waos wau, wangsulanipun sami boten sumerep, dene titiyang prapat sakiwa tengenipun Dhusun Dhombang boten angakeni gadhah pawong rencang tiyang ingkang kataton wau, saha sami dereng nate sumerep piyambakipun, sareng makaten tiyang ingkang kataton dipun pitakeni dhateng prapat, angakeni anama Mangun Sentika, ngajeng gigriya ing Madiyun, saha ing mangke sampun boten gadhah bale griya tuwin lurah bekel, anggenipun wonten Dhusun Dhombang tumut dhateng Rana Menggala. Ing salajengipun tiyang ingkang taton waos, kalih Resa Wijaya jaler tuwin Nyai Amad Kaiman, sami kakintunaken dhateng Karang Pandhan, kapurih amasrahaken dhateng Raden Ngabehi Poncadipura, ingkang kaleres ajagi kapulisen ing ngriku. Raden Ngabehi Kusuma Atmaja sakancanipun sadaya andumugekaken lampah angupadosi dhateng Rana Menggala, sareng dumugi prenah celak ing Dhusun Suwakul tanah Matesih, Raden Ngabehi Kusuma Atmaja kapethuk kaliyan mata mata, punika apratela manawi Rana Menggala sampun pejah wonten joganing griyanipun Wuryani kaum ing Dhusun Suwakul, sareng Raden Ngabehi Kusuma Atmaja amariksani dhateng griyanipun Wuryani, sayektos pun Rana Menggala kapanggih sampun pejah, amangkureb mujur mangilen wonten jogan, saha barang panganggenipun sampun sami pisah saking jisimipun, angalumpruk celak kaliyan panggenanipun pejah, sareng kapariksa dening Raden Ngabehi Kusuma Atmaja kaliyan tiyang kathah tuwin prapat, tetela manawi Rana Menggala wau pejahipun saking nandhang tatu satunggil
ing wetengipun prenah sangandhaping puser, butul dhateng gigir, labetipun tatu wau kenging mimising sanjata, rai tuwin mripatipun Rana Menggala ingkang kiwa sami tatu kenging gotri. Menggah barang panganggenipun Rana Menggala awarni iket bathik latar pethak byar taksih enggal, sabut tuwuh watu timang kunin- gan, bebed latar pethak wiyar gupak rah, rasukan marinos sampun amoh, kotang, jungkat sungu, dhuwung dhapur crita sarungan la- drang mendhak kuningan, kandelan mas balewah kandel, wangun pasisir, sabet minangka bubrongsong pethakan, mawi katalesepan kandelan mas sepuh bunton lus lusan, wangun pasisir, mawi kaule- san sangkelat cemeng, sanjata gembel piston, wuluh kasrasah ing mas kaliyan pethakan, Raden Ngabehi Kusuma Atmaja nunten dhadha- wah amedalaken jisim dhateng latar, saha titiyang dhusun ing Suwakul sami kadhawahan angungelaken gentangan, dene barangipun Rana Menggala wau kinen amendheti, badhe kaaturaken ing parentah. Cariyos punika taksih wonten lajengipun. Ing Wanadadi ping, 15, Januwari, 1866 Uran-uran punika sayoging kaatur tuwan ingkang wignya, pinacak Juru Martani nagari Surakarta gung bok menawi dhangan kang galih sangking atur kawula: munggeng ing tuanku mugi katrapa ing kabar: lare lare ingkang sedya gegurit, liyane kang wus wignya. Dhandhanggula awit wulu melik, kaping kalih dhawahe nglegena; sapta suku mendut, ping walu meksih nglegena; kaping sanga dhawa- hira wulu melik, pada ageng nglegena. Petangipun re pawulu melik, amung tiga ing dalem sakpada; mung kalih re pasukune tiba nglegena catur taling tarung amung satung- gil, dene cacahing re pa. ya ing sakpadanipun, tan langkung namung sedasa; aksara nya ing sekar dhandahnggendhis, wolung dasa sekawan. Sinom tiba nglegena; kaping kalih wulu melik ping tiganira nglegena; sacature wulu melik, gangsale melik malih ping nem dhawah suku mendut, pitung re pa nglegena; kaping astha wulu melik, kaping sanga padane ageng nglegena. Petange re pa punika; mung sekawan wulu melik, suku mendute sajuga; re pa nglegena tan luwih mung sekawan puniki gugung re pane sedarum, mung sanga dhawah pada; aksara sekar puniki pitung
dasa langkungira mung sekawan. Pangkur re tiba nglegena; kaping kalih re pane wulu melik, kaping tiga suku mendut, caturira nglegena; gangsal malih re panira suku mendut, kaping nem malih nglegena; kaping sapta wulu melik. Kang sekar pangkur punika; namung kalih re pane wulu melik, kekalih kang suku mendut, re pa nglegena tiga; ana dene cacahira pa mung pitu dumugi ing pada tembang; aksarane swidak kalih. Yyang asmara wulu melik, ping kalih tiba nglegena; tiga taling dirga ngore ping caturira nglegena; gangsal malih nglegena; ping nemira suku mendut, dumugi pada nglegena. Wulu melik mung satunggil, petange re pa sak pada; satunggal dhawah sukune kang nglegena patang re pa; taling tarung satung- gal; re pa sak pada mung pitu aksarane seket gangsal. Sekar durma kawitan dhawah nglegena; ping kalih wulu melik, ping tiga nglegena; ping sekawan nglegena; kaping lima wulu melik, ping nem nglegena; pitu pada wulu melik. Petangira re pa wulu namung tiga; sak padanira nenggih patang re pa brastha; sami tiba nglegena; gugunging re pa puniki mung pitung lisa; aksarane seket kalih. Sekar mijil dhawah wulu melik, taling tarung pindho kaping tiga re pa dirga ngore ping sekawan dhawah wulu melik, kaping gangsal melik, ping nem suku mendut. Ing sak pada re pa melik katri satunggal mendutto taling tarung kekalih kathahe mung nem re pa ing sak pada dugi ka aksara neng- gih kawan dasa wolu. Gya kinanthi suku mendut, ping kalih wulu melik, kaping tigane nglegena; kacature wulu melik, gangsalira nglegena; ping nem pada wulu melik.
Re pa wulu namung telu re pa suku mung satunggil, kalih re pa kang nglegena; mung nem re pa sedayaning sak pada kang aksara; kawan dasa wolu titi. Kang megattruh dhawahira suku mendut, kaping kalih wulu melik, kapng tiga suku mendut, ping sekawan wulu melik, gangsal taling tarung kagok. Re pa namung kekalih kang dhawah wulu suku mendut pan kekalih satunggal kang taling tarung re pa mung gangsal dumugi kawan dasa catur kang wong. Sekar pocung kang wittane suku mendut, ping kalih nglegena, tiga taling dirga ngore ping sekawan padane ageng nglegena. Re panira mung satunggal suku mendut, loro kang nglegena; satung- gal tetalingane, patang re pa aksara tri dasa astha. Maskumambang dhawahira wulu melik, ping kalih nglegena, kaping tiga wulu melik, catur pada geng nglegena. Re panira namung kalih wulu melik, kekalih nglegena; patang re pa wus dumugi aksara tri dasa papat. Dene cethane puniki nglegena tanpa sandahangan; ugi mawi sandhan- ganne cecak pingkal cakra layar; sami petang nglegena; tuwin malih taling tarung sami lan taling kewala. Kawula ingkang kepengin, akarya layang ran uran; mung lowung menawa cecek, ngakehi wira karsan; abdi Pakualaman; kinarya wakil panewu kadistrikan Tawangreja. Katandhan Mas Ngabehi Wira Karsana, mantri pulisi dhusun ing Wanadadi. Menggah ingkang dipun wastani re pa punika sak pada lingsa, ananging kalintu, ing sayektosipun kang anama re pa punika kala- yaran, sawingkingipun layaran manawi tunggil satembung punika
kedah mawi pasangan, kadosta; warnna, arcca, sasaminipun , manawi sanes tembung sawingkingipun layaran wau inggih boten mawi pasan- gan, kadosta; sekar campaka, pacar toya, sasaminipun, ewa denten wonten aksara mawi layaran taksih tunggil satembung ing wingking boten mawi pasangan, punika amung; ta; murdda, kadosta; karta, warsa, sapanunggilanipun. Ingkang serat saha ingkang tabe kalayan hurmat, mugi kaatur ingkang saudara tuwan, De Grut Kolep Enko ingkang marsudi ing serat kabar Jawi Juru Martani, wonten ing kantor pangecapan, nagari Surakarta Hadiningrat, sangking kula ingkang saudara Rahaden Panji Astranagara, mutra ing nagari Kudus. Sasampunipun kadya punika, wiyosipun kula ngaturaken serat panjur kabar, saking kaginanipun, balendokipun kajeng kenari, ingkang aking kinging kangge ambar, sami ugi werni gandanipun, klayan ambar, menyan saking negari Arap, bilih ingkang maksih teles, kinging kangge sela, menyan Jawi, menggah pendamelipun mawi kacampur dhateng berbegan kajeng ingkang wangi wangi, kadosta cendhani utawi rasamala, menggah pangolahipun sami ugi klayan tiyang damel menyan ingkang saestu. Saha sampun kula aturaken, malebet wonten panggelaring barang taberen, ing tentun seteleng, nagari Batapiyah. Kejawi punika, wau belendok kajeng kenari, kula sampun nyobi kangge jampi, dhateng tyang korengen, utawi barok, ing sawetawis, menggah penganggenipun jampi, srana kagerus, ingkang alus, lajeng kawuwurake, ing catunipun wau, sasampunipun bakda, kakumbah dhateng toya wedang sinom, tegesipun toya godhogan, roning asem, injing sonten, mesthi kakumbah, lajeng kawuwuraken, saestu enggal saras, kajawenipun sangking tiyang kula sampun nyobi, kajampe- kake, dhateng kuda ingkang babak, utawi krowak, margi kinging lapak, ing jalak, lajeng kewuwuri balendok, kenari ingkang sampun kagerus, alus, sawatawis dinten gempi lajeng saras, nanging inggih saben injing sonten, mesthi kaguyang kakasoki catunipun, klayan toya.
Kudus tanggal, 18, Sabhan utawi Ruwah, 1794, ingkang saudara Rahaden Panji, katandhan, Astranagara. Benjing ing dinten slasa tanggal kaping, 30, wulan Januwari punika badhe wonten lelang ing griya losemen ing Surakarta. Benjing ing dinten septu tanggal kaping, 3, wulan Pebruwari ngajeng punika badhe wonten lelang ing tilas tokonipun tuwan, Peles, ing Klathen. Benjing ing dinten senen tanggal kaping, 29, wulan Januwari punika badhe wonten lelang ing tokonipun tuwan Manuwelnem ing Surakarta. Surakarta tanggal kaping, 24, Januwari, 1866, Phendhi mester, katandhan tuwan Phanlingen. para tuwan ingkang ngecapaken serat Jurumartani badhe kajibahaken dening parentah, bab pamacakipun sawarnining pawartos ingkang boten mawi Tondha astanipun ingkang ngintunaken. kaecap ing Surakarta wonten ing pangecapanipun tuwan Dhegrutkolep Enko.
Ongka 5 Kemis kaping, 1, Februwari 1866 Juru Martani Serat Juru Martani wedalipun saben kemis, reginipun ing dalem satahun, 12, rupiyah pethak. Panyuka kabar ingkang kakintunaken ing griya pamedhapan ing dinten rebo enjing, badhe kapacak ing serat Juru Martani. Pangaosing pamacak wau salarikipun, 50, sen kajawi regining serat segel. Tegesipun salarik larikan ingkang isi gangsal tembung. Regining serat segel ing dalem satembung dumugi seket tembung, 36, sen ing dalem seket dumugi satus tembung, 60, sen. Pamaosing pamacak wau kedah kabayar rumiyin. Pawartos Warni Warni Kacariyos manawi wonten tiyang saged tilem padintenan laminipun boten mawi tangi, punika tiyang meh boten pitados, ananging ing serat pakabaran prasman anayariyosaken, bilih wonten tutuladani- pun sawatawis bab tiyang tilem padintenan laminipun boten mawi tangi, pratelanipun kados ing ngandhap punika; Wonten tiyang estri nem ingkang sampun laki kala umur sampun salangkung prah tahun, punika kala umur wolulas tahun sampun nate tilem kawan dasa dinten laminipun boten mawi angalilir, dereng ngantos lami saking anggenipun alaki wau, tiyang estri karaos badhe tilem, kalampahan lajeng tilem laminipun seket dinten boten mawi angalilir. Kala ing tahun, 1862, kaleres dinten ageng ing- kang kawastanan Pasen, tiyang estri punika tilem malih, tangini- pun ing wulan Maret tahun, 1863, saking pawartosipun ingkang kasebut ing ser pakabaran Inggris, manawi wonten tiyang jaler neneman, ingkang asring tilem ngantos pinten pinten dinten lami- nipun, manawi tangi boten saged langkung dangunipun saking pitu utawi wolung jam, dene manawi tilem asring dangunipun ngantos, 138, jam, boten mawi angalilir. Kala tanggal kaping, 28, Nopember wanci dalu pukul sadasa, tiyang neneman punika tilem boten tangi ngantos tanggal kaping, 2, Dhesember, sareng makaten wanci dalu pukul sawelas ing dinten punika tilem malih ngantos tanggal kaping, 7, wulan Dhesember wau lajeng tangi, mila kenging kaetan anggenipun tilem meh wonten, 405, saking, 427, jam, sareng tiyang neneman wau tangi, badhanipun kraos lesu tuwin ical kukuwatanipun
dados lemes kemawon, sadangunipun tilem tiyang neneman ambekani- pun meh boten katawis, saha boten ebah ebah, ngantos kakinten manawi pejah. === Kaping, 23, Nopember, 1865. Kala wingi enjing wanci pukul pitu, angetrapaken paukumanipun bajag gangsal, kasebut ing serat karam- pungan, bajag gangsal punika dhatengipun ing Batawi kala wulan Juni ing tahun ingkang sampun kalampahan, kabekta dening baita kapal asep kagunganipun kangjeng maharaja Walandi, ingkang kaw- stanan baita kapal asep Dhe Berkel, kumandanipun anama; A. E. Binik, saking Borneyo pasisir wetan, bajag ingkang sakawan awas- ta; Silagung, Sihaji, Sihalemai, tuwin Sitabun, sami kapatrapan paukuman, katingalaken ing titiyang kathah dangunipun satengah jam, saha kapatrapan padamelan paksa kalih dasa tahun laminipun mawi karante, dene bajag ingkang satunggilipun kawasta Sidhenaja- luming aliyas Anjaluming, punika kapatrapan paukuman gantung. Menggah bajag kakalih saking sakawan wau salajengipun kaluwaran saking paukuman dening rad luhur, ananging ingkang satunggil sampun pejah kala kaluwaran punika. Wondening anggenipun anindakaken paukumanipun wonten ing pangge- nan angajengaken gedhong bicara ing Batawi, panggantunganipun kakepang ing prajurit inpanteri salangkung tuwin kapaleri sawata- wis, kalampahan boten wonten reresah kala ing panggantungipun bajag ingkang satunggil wau. Saking pawartosipun, manawi bajag satunggil ingkang kenging paukuman kapatrapan padamelan paksa, kaprenah anakipun kapalaning bajag, punika adarbe panuwun dhateng pangadilan, mugi kagantunga minongka lilintuning bapakipun ingkang kenging paukuman gantung, ananging panuwunipun wau boten kalilan. === Saking pawartosipun manawi ing Niweyorek tanah Amerikah ing sawatawis ahad laminipun, wonten tiyang sugih ingkang gadhah pabrik anama tuwan Jon Sasse pejah, tilaranipun barang sadaya wonten saking gangsal yuta ringgit kawarisaken dening tuwan Jon Sasse dhateng para tiyang ingkang sami anambut damel wonten pabrikipun, kathahing tiyang kawanatus, menggah tuwan Jon Sasse
punika dereng gadhah bojo kala pejahipun. === Ing kamplit tetanah Switserlan wonten tiyang estri awasta Bursi, punika padamelanipun amemejahi sawer mandos ingkang kawastanan ing tembung Walandi Aderes, remenanipun manawi angupados sawer dhateng wana, tiyang estri wau ing wanci enjing wonten wana ing sisih wetan, sareng sonten wonten ing sisih kilen, lampahipun angupados ing ngrika ngriki, tiyang estri saged angambet, manawi ing rong wonten saweripun sakedhik utawi kathah, manawi tiyang estri sampun ayektosi ing sumerepipun, bilih wonten saweripun ing rong wau, nunten pambektanipun porok tosan ingkang mawi untu tiga kaselubaken ing toya dadamelanipun piyambak, sareng porok sampun kacelub ing toya punika, lajeng kacublesaken ing rong, panggena- nipun sawer mandos ngantos lebet, sareng sampun makaten trapipun, sawer minggah anyelak taksih wonten salebeting erong, tiyang estri lajeng tumungkul anirokaken ungeling sawer, sarta angentosi ngantos wonten sawer katingal, ingkang amurugi dhateng tiyang estri kalayan amangap, sareng sawer sampun celak, tiyang estri lajeng anyembur ing cangkeming sawer kaliyan toya dadamelanipun wau, sawer sanalika dhawah, kados sawer mendem saha kepalepeken, ing waktu punika sawer kenging kacepeng ing tangan boten wonten kuwatosipun, awit saking pratelanipun piyambak, tiyang estri wau ing salaminipun gesang sampun amejahi sawer mandos ingkang kawas- tanan Aderres langkung saking kalih leksa, saha kathah ingkang sami meteng, menggah ngumuripun tiyang estri punika kawan dasa gangsal tahun, saha kasarasanipun kalindhih, pratelanipun tiyang estri manawi ababing sawer adamel bilahinipun, punika kayektosan saking lebeting ababipun sawer dhateng cangkeming tiyang estri kalanipun anyelaki rong, saking pawartosipun manawi tiyang estri punika wiwit kala tanggal kaping, 11, Juni, 1864, ngantos dumugi tanggal kaping, 14, September, 1864 sampun amejahi sawer sapa- nunggilanipun ingkang sampun kasebut wau, kathahipun, 1139, iji, saha sampun pikantuk ganjaran saking anggenipun amejahi sawer samanten, katahipun kirang langkung saking, 142, rupiyah, kala ing tahun, 1865, tiyang estri wau wiwit wulan Mei kaping sapisan, ngantos dumugi tanggal kaping, 19, September, sampun amejahi sawer, 3272, iji, saha pikantukipun ganjaran kirang langkung saking, 405, rupiyah.
Pratandhaning candhakanipun kaengetan ingkang aeng. Saking pakabaranipun kala tanggal kaping, 24, Nopember ingkang sampun kapengker, manawi wonten cariyos saking tiyang ingkang sumerep piyambak, pratelanipun kados ing ngandhap punika; Dereng lami celak ing Plekao tanah Dhitslan wonten tiyang ambubu- jeng bruwang, ingkang wekasaning ambubujeng trapipun kenging dados titingalan, awit saking apurunan tuwin candhakaning kaen- getanipun tiyang satunggil ingkang tumut ambubujeng bruwang, inggih punika Grapandhatenberg, sawatawis dinten laminipun titi- yang aningali cetha tapaking bruwang ageng satunggil wonten prenah ing Plekao, titiyang punika sami gadhah pikajengan, sas- aged saged enggala luwar saking bruwang ingkang nguwatosi saha saben dalu tansah amubeng wonten panggenan ing ngriku, nunten titiyang sami kengkenan dhateng ngrika ngriki, kinen apratela bab ingkang kacariyos wau, boten ngantos dangu para tiyang pambujeng sami dhateng, badhe ambubujeng saha angepang dhateng bruwang, sareng sampun celak panggenanipun bruwang, kawatawis mimising sanjata buwis sampun dumugi, para tiyang pambujeng sami anyanjat- ani garumbul panggenanipun andhelik bruwang, kalampahan bruwang kenging kasanjata kataton ananging boten sanget, tumunten bruwang ngamuk, medal saking garumbul kalayan anggero, sarta ambujeng dhateng titiyang ingkang anyanjatani prenah celak kaliyan garum- bul, Grapandhatenberg ingkang tunggil kaliyan titiyang kathah saha celak kaliyan garumbuling bruwang, ing waktu punika sasam- puning mungel sanjatanipun buwis, boten gadhah dadamel sanesipun kadamel anglawan dhateng bruwang amung lading satunggil ingkang kalebetaken wonten ing kanthonganing panganggen, manawi badhe anadhahi pangamuking bruwang angangge dadamel lading ingkang kados makaten, punika sakalangkung kuwatos, saha badhe andadosak- en bilahining tiyang ingkang amubujeng. Boten ngantos dangu bruwang ingkang sanget pangamukipun, dumugi celak kaliyan Grapandhatenberg, ingkang kala samanten sampun boten saged lumajeng, sakathahing para tiyang pambujeng ing waktu punika lumajeng dhateng panggenanipun Grapandhatenberg, sami badhe atutulung sampun ngantos Grapandhatenberg pejah saking pangamuking bruwang, ananging Grapandhatenberg sampun arumantos piyambak ing panglawanipun dhateng bruwang, sarehning sanjatani- pun buwis sampun kothong, dados boten wonten damelipun, mila lajeng kabucal, tumunten astanipun Grapandhatenberg kalebetaken ing krega, sakedhap astanipun wau katutupan ing krega, saha sampun mangsanipun amirantos ing panglawan, awit bruwang sampun dumugi ing ngajenganipun Grapandhatenberg, lajeng anyokot krega,
sakedhap Grapandhatenberg anyepeng ladingipun, ingkang kaunus kaliyan untunipun, tumunten bruwang kakekrek wetengipun ing lading kalayan rosa, kalampahan wetengipun ngantos tatas, bruwang saleyoran dhawah ing siti lajeng pejah, menggah Grapandhatenberg wilujeng boten kirang punapa punapa. === Punika kacandhakipun cariyosing panyepengipun bonggol kecu Rana Menggala, kasebut ing serat Juru Martani katiti mangsan kaping, 25, Januwari, 1866, ongka, 4, Kala Rana Menggala pejah wonten griyanipun Wuryani, ingkang gadhah griya tuwin bekel ing dhusun Suwakul, ing waktu punika sami boten angungelaken gentangan, nunten Raden Ngabehi Kusuma Atmaja andangu dhateng Wuryani kados pundi traping pejahipun Rana Menggala wonten griyanipun, saking aturipun Embok Wuryani, manawi Rana Menggala taksih gesang nalika lumebet ing griyanipun Wurya- ni, ananging sampun satengah sakarat badhe pejah, ambruk ing jogan niba tangi, saha lajeng acucul barang panganggenipun, ing nalika samanten Bok Wuryani pinuju sakit kasrepen, atileman wonten ing ngamben kang iring kilen, sareng sumerep wonten tiyang lumebet ing griya lajeng ambruk aniba tangi, Embok Wuryani sana- lika saras, tumunten lumajeng medal, saha asanjang dhateng mata- matanipun Raden Ngabehi Kusuma Atmaja, ingkang panuju wonten dhusun ing ngriku, amargi ing ngajeng mata-mata punika tumut badhe anyepeng dhateng Rana Menggala. Sareng jisimipun Rana Menggala sampun kapariksanan ing para priyantun demang rongga bekel tuwin titiyang kathah prapat monca gangsal, Raden Ngabehi Kusuma Atmaja dhadhawah kinen rumeksa ingkang prayogi dhateng jisim wau, amargi badhe kalapuraken ing parentah ageng nagari. Sarehning Rana Menggala sampun misuwur, manawi kanggenan barang mas tuwin pethakan, gadhahanipun Derma Wongsa ing Ngawi ingkang punika bok manawi nalika Rana Menggala lumebet ing griyanipun Wuryani taksih ambekta barang-barang sanesipun ingkang sampun pinanggih, dados griyanipun Wuryani wau lajeng kagledhahan dening Raden Ngabehi Kusuma Atmaja lumengser dhateng griyanipun Mas
Demang Ponca Sawega, saha anyipeng sadalu wonten ing ngriku. Wanci ebyar Raden Ngabehi Kusuma Atmaja mantuk dhateng Karang Pandhan, dumugi ing Karang Pandhan tiyang ingkang anandhang tatu waos sampun kapanggih pejah, saking aturipun Raden Ngabehi Ponca dipura ingkang anjageni kapulisen ing Karang Pandhan, manawi tiyang ingkang anandhang tatu waos wau anggenipun pejah kala ing dinten malem Senen kaping, 25, Desember taksih tunggil taun, ing wanci pukul satengah kalih dalu, kala samanten raden ngabehi dhadhawah amirantosi jisimipun ingkang sae, awit badhe pamendhe- mipun jisim kakalih wau Raden Ngabehi Kusuma Atmaja kedah angen- tosi dhawah saking nagari. Wondening saking aturipun para priyantun demang rongga bekel tuwin titiyang prapat tanah Matesih bawah Kamangkunagaran, utawi Kasunanan, punika sadaya sampun sami boten kikilapan dhateng tiyang ingkang pejah wonten griyanipun Wuryani kaum ing dhusun Suwakul, temen tiyang punika wasta Rana Menggala brewok, asli ing dhusun Kragilan Thunthungan tanah Sukawati, lajeng gigriya ing dhusun Kelethekan tanah Matesih, sakin panginten ngumur, 41, tahun. Ingkang punika sarehning sampun tetela bab pejahipun Rana Mengga- la brewok, dalasan kancanipun wau, jalaran saking enggenipun kasebut misuwur dados benggoling kecu, sareng badhe kacepeng lajeng soroh amuk, kasanjata dhateng Mas Demang Ponca Sawega kaliyan Mas Demang Ponca Satata, ingkang satunggilipun ngamuk lajeng kawaos dhateng Manguntika, tiyang kakalih kalampahan sami pejah. Mila Raden Ngabehi Kusuma Atmaja adamel serat lapuran punika, supados andadosna kauninganipun ing parentah ageng nagari bab lalampahaning panyepengipun tiyang durjana kakalih wau, saha sampun terang ingkang kasebut ing nginggil sadaya punika. === Nyonyah Uf sepuh ing Surakarta, amratelakaken manawi anggarap tuwin asade, sawarnining sinjang bathikan sogan Batawen.
para tuwan ingkang ngecapaken serat Jurumartani badhe kajibahaken dening parentah, bab pamacakipun sawarnining pawartos ingkang boten mawi Tondha astanipun ingkang ngintunaken. kaecap ing Surakarta wonten ing pangecapanipun tuwan Dhegrutkolep Enko.
Ongka 6 Kemis kaping, 8, Februwari 1866 Juru Martani Serat Juru Martani wedalipun saben kemis, reginipun ing dalem satahun, 12, rupiyah pethak. Panyuka kabar ingkang kakintunaken ing griya pamedhapan ing dinten rebo enjing, badhe kapacak ing serat Juru Martani. Pangaosing pamacak wau salarikipun, 50, sen kajawi regining serat segel. Tegesipun salarik larikan ingkang isi gangsal tembung. Regining serat segel ing dalem satembung dumugi seket tembung, 36, sen ing dalem seket dumugi satus tembung, 60, sen. Pamaosing pamacak wau kedah kabayar rumiyin. Pawartos Warni-warni Pawartos ingkang kasebut ing serat pakabaran saking Batawi am- ratelaken, manawi Raden Saleh ingkang sampun misuwur ing kasaged- anipun, ing mangke kekesahan, amurih pikantuking puruwitanipun, saha amikantukaken para tuwan ingkang sami marsudi amencaraken kagunan tuwin kawruh. Raden Saleh sampun angalempakaken seratan tuwin barang-barang ing zaman kina, sarta wonten sakiwa tengening Ngayogyakarta dereng lami amanggih balunging khewan ingkang saka- langkung agengipun, balung punika kadhudhuk saking siti, kawata- wis balungipun khewan kala ing zaman Kangjeng Nabi Adam, menggah panjanging balung gigir wonten wolulas kaki, balung iga, 6, utawi, 7, kaki, panjangipun, dene wiyaripun, 4 1/2, kandelipun, 2 1/2, dim, siyunging khewan ingkang kapanggih sakawan iji, balung- ing sirah sampun risak, balunging gigir wau boten mawi gelitan, saha alus kemawon kados kagraji, ing saantawising balung gigir wonten balungipun ingkang ucul, kandelipun sadim, saha wiyaripun sami kaliyan balung gigir, ewadenten dereng kenging katerangaken bab khewanipun ingkang gadhah balung wau punika. === Saking pawartosipun manawi ing Samarang wonten tiyang cina dha- teng kathahipun, 164, dhatengipun ing Samarang punika kapurih anyambut damel wonten ing margi kareta asep, menggah karemipun anedha titiyang cina wau boten amikantuki, pangintening tiyang, manawi anggenipun karem anedha titiyang cina punika awit saking awoning tetedhanipun kala wonten ing baita kapal, dados wonten
Samarang kados tiyang angamaruki, manawi tiyang angsal tedha sae saha boten kirang, sampun mokal kemawon manawi sageda anedha sekul ingkang sakalangkung kathah ngantos boten limrah tiyang, kados titiyang cina wau ingkang sakalangkung kathah sanget ing panedhanipun sekul kala mentas dhateng ing Samarang, tiyang cina satunggil anedha sekul telas gangsal katos saendhegkan. === Wonten tukang kajeng katimbalan sowan dhateng pangadilan, supados dados saksi prakawis tiyang kabegal wonten ing margi, ingkang angembani prakawis apitaken dhateng saksi ingkang kapurih bin- gungipun makaten, dhek panempuhe kang begal, kowe sapira dohe saka wong kang dibegal tuwin kang ambegal, tukang kajeng amangsu- li kalayan sareh; kawan kaki gangsal dim, ingkang ngasta pangadi- lan andangu dhateng saksi; kapriye bisamu weruh yen bener patang kaki limang dim, tukang kajeng amangsuli; sabab kula anggadhahi panginten, bok manawi tiyang ingkang pitaken dhateng kula punika gemblung, mila tumunten kula ukur tebihipun panggenan kula saking tiyang kang kabegal tuwin ingkang ambegal. === Sampun misuwur manawi tiyang Sekot bangsanipun Inggris kathah sanget ing pamanggihipun, amurih pikantuk kauntungan ing padagang tuwin taberen sampun tetela saking pawartos, menawi wonten tiyang Sekot anggarap padamelan angupados kauntungan, pratelanipun kados ing ngandhap punika; Wonten tiyang Sekot angingu tikus sawatawis, kaangge kinen angan- tih benang sarana pagilingan alit, tikus satunggil angantih benag angsal, 100, utawi, 120, Elo panjangipun ing dalem sadinten, tedhanipun tikus satunggil, 2 1/2. sen ing dalem gangsal akhad, dene angsal angsaling anggenipun angantih benang, 3850, Elo ing dalem gangsal akhad wau, manawi kaetang bathinipun resik saking tikus satunggil, 3, rupiyah langkung, 60, sen ing dalem satahun, ing mangke tiyang Sekot punika angupados griya ingkang wiyaripun satus, panjang inggilipun nyeket kaki, ing salebeting griya wau kenging kadekekan pagilingan tikus kathahipun saleksa, wragad pangaosing pagilingan saleksa, 120000, rupiyah, wragadipun dha- teng ingkang sami angulataken ing padamelan lampahing pagilingan, 1400, rupiyah, anakaning arta pangaosing pagilingan, 6000, rupi-
yah ing dalem satahun, mongka angasalipun bathi saking pagilingan satunggil, 3, langkung, 60, sen ing dalem satahun, dados pagilin- gan saleksa, 36000, rupiyah, kacowok ing wragadipun ingkang sami angulataken padamelan anglampahaken pagilingan tuwin anakaning arta pangaosi pagilingan, kantun bathinipun ingkang resik kirang langkung sangking, 29600, rupiyah. === Pawartos ingkang kasebut ing ngandhap punika andadosaken boten pitadosipun ing ngakathah, ewadenten kenging kawastanan manawi sayektos. Wonten tiyang satunggil anumpak kareta asep sangking nagari Salon, pikajenganipun badhe dhateng nagari Perenes, nagari kalih pisan punika kaprenah tanah Prangkrik, sareng sampun dumugi nagari Perenes, tiyang punika akintun serat dhateng ingkang nguwasani kareta asep, suraosipun asuka uninga, bilih tiyang wau nalika dumugi celak ing Perenes angungak saking kareta asep, sareng makaten sirahipun ical kabekta ing ngangin, ingkang punika panedhanipun tiyang wau dhateng sinten ingkang manggih sirah ipun, mugi kawangsulna ingkang kalayan temen temen. === Celak ing Ristrup tanah Dhenemarken wonten tiyang estri ingkang atunggil griya kaliyan tiyang jaler ing dhusun, tiyang estri punika kenging kawastanan sakalangkung sanget rosanipun, kala tanggal kaping, 28, oktober ingkang sampun kapengker, tiyang estri wau ambekta gambum wawrat meh kalih dhacin saking Ristrup dhateng Elsenur, lampahan langkung saking tigang jam, ngantos angsal sawatawis tebihipun tiyang estri punika boten mawi kendel lampahipun, ananging salajengipun inggih asring kendel, sareng makaten angkatipun wanci pukul nem enjing dumuginipun ing Elsenur pukul sanga langkung saprapat ing enjing wau, dados anggenipun lumampah ambekta gandum kalih dhacin dangunipun tiga langkung saprapat jam, dene titiyang kathah ingkang sami totohan kaliyan tiyang estri angiringaken ing lampahipun tiyang estri punika, menggah kathah ing toh punika sapinten regining gandum kalih dhacin ingkang kabekta tiyang estri, kalampahan tiyang estri menang gangsal welas rupiyah, ingkang dados regining gandum kalih dhacin, menggah umuripun tiyang estri wau saweg sanga las tahun.
=== Saking pawartosipun manawi ing Phepires tanah Eropah wonten tukang damel jam anyuwun panguwasa dhateng paparentahan ing Belgi tanah Erpah, kalilana anglotrekaken dadamelanipun jam pendile saking pamanggihipun piyambak ingkang guna pandamelipun, jam pendile punika mawi anggadhahi warni kadhatonipun kangjeng Raja Napoleyon ingkang kapisan wonten ing Pulo Elbah. Pamedalipun saking loterei badhe kapancekaken dados gadhahanipun ingkang manggih saged adamel jam ingkang kados makaten, sumerep pituwas- ing pandamelipun, kaetang, 5000, rupiyah. Menggah jam pendile wau dados titingalan, saha pandamelipun saestu lami tuwin rekaos, punapa dene dhapuripun sadaya katingal kados Pulo Elbah, saganten tuwin sitinipun. Ing sagantenipun wau katingal wonten baitanipun kapal wolu iji sami alayar, sakiwaning pulo katingal palabuhan ing Kanes tanah Prangkrik, dene ing tengenipun pulo katingal ing Paris kithanipun ageng ing Prangk- rik, ungeling jam katabuh dening paksi Adhelarpras, punika warni- nipun kados peksi bidho, cucuking peksi anucuk sabet suduk ing- kang kadamel anabuh jam, katabuhaken ing mariyem ingkang dados ungeling jam, manawi jam mungel ing sajam jamipun aningalaken titingalan warni warni, ungeling jam sapisan aningalaken kangjeng Raja Napoleyon miyos saking kadhaton, kadherekaken ing tiyang pitu, sareng kangjeng raja dumugi celak korining kadhaton, kori lajeng menga, para saradhadhu ingkang jagi wonten ing ngriku sami kurmat amandhi sanjatanipun, saha lajeng lumampah wangsal wang- sul, saradhadhu ingkang satunggil wonten satengenipun kangjeng raja, ingkang satunggilipun wonten ing kiwanipun, tumunten kang- jeng Raja Napoleyon tedhakan anitih kareta ngubengi Pulo Elbah, sareng kangjeng raja wangsul saradhadhu jagi sami kurmat amandhi sanjata malih, sarta salebetipun kangjeng raja kaliyan ingkang sami andherekaken wau, saradhadhu jagi inggih lumebet ing griya pajagen, kangjeng raja lajeng aminggah dhateng panggunganing kadhaton, badhe aningali dhateng saganten, sareng saganten katin- gal boten kajagenan ing baita baita kapal, kangjeng raja tumunten tumedhak saking panggungan, karsanipun badhe anitih baita kapal kaliyan abdinipun ingkang sami temen temen, sareng jam mungel kaping kalih katingal kangjeng Raja Napoleyon anilar Pulo Elbah anitih baita kapal prang, kathahipun baita kapal prang ingkang tumut ing tindakipun kangjeng raja wonten saking tiga, sami alayar ing saganten, nunten kangjeng raja minggah ing dharat wonten palabuhan ing Kanes, sareng jam mungel kaping tiga kang- jeng raja anitih kareta kesah saking Kanes, kadherekaken ing abdi prajuritipun, ambekta mariyem satunggil, anggenipun anitih kareta
alangkung ing Prangkrik, wasana lajeng lumebet dhateng kitha ageng ing Paris. === Wonten tiyang satunggil ingkang sakalangkung anggenipun amerlo- kaken, amangsuli pitaken, punapa khewan punika kadunungan ing kaengetan saged mangertos punapa boten, tiyang wau amratelaken cariyos aneh, bab seserapanipun khewan, pratelanipun kados ing ngandhap punika; Tutuladaning kaengetanipun sagawon ingkang aeng dereng lami ing Tulose tanah Prangkrik katingalan ing ngakathah, wonten sagawon satunggil kaderekan ceret, blek ing buntutipun ingkang wingking dening para rare jaler, sagawon punika tumunten lumajeng lumajeng saking sakalangkung ajrihipun, dene ceret blek tansah gumantung ing buntuting sagawon, andadosaken langkung girising sagawon, sareng sagawon lumajeng, tiyang aningali palajengipun mawi ayek- tosi margi ingkang dipun langkungi, katingal kados angupadosi griya ingkang badhe dipun lebeti, wekasan sagawon lumebet ing kantor pulisi, wonten ing ngriku sakeca anggenipun kendel, kata- wis manawi anggenipun wonten ing ngriku gadhah pangraos saestu angsal pangayom, menggah ingkang dados sababipun sagawon lumebet dhateng kantor pulisi wau, saha lajeng katingal sakeca wonten ing ngriku, punika tiyang ngantos lami anggenipun angemut emut ing pambudi, wasana wonten tiyang ingkang emut, manawi kala bendara- nipun sagawon ing sawatawis wulan laminipun kagrecok kalayan dipun pisuhi saha katut wingking dening rare ingkang sami andugal wau, lajeng lumebet dhateng kantor pulisi wau punika, saengga kados anedha adil dhateng parentah pulisi ingkang lajeng kaadi- lan. === Ngayogyakarta kaping: 22: Januwari, Ongka , 1866 Kula purih macak wonten serat Juru Martani Kala tanggal kaping, 3, wulan ramlan ing tahun punika kangjeng Ratu Sultan, garwa dalem ingkang Sinuwun kaping, 2, seda, wanci pukul, 12, dalu. Jalaran gerah slira saha sampun sepuh. Layon lajeng kasarekaken wonten ing kitha ageng tunggil raka dalem, ingkang Sinuwun sepuh. Ingkang jumeneng kaping, 2, ing
Ngayugya, kula ingkang suka tondha, Mangunpraja. === Benjing ing dinten jumungah tanggal kaping, 9, wulan Februwari punika badhe wonten lelang ing dalemipun kangjeng pangeran Ariya Cakranagara ing Surakarta. Benjing ing dinten saptu tanggal kaping, 10, wulan Februwari punika badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan We, Pelman, wonten ing Loji Wetan ing Erenstrat, Surakarta. Surakarta kaping, 7, Februwari , 1866, katandhan tuwan Pendi Mister Van Lingen. === Para tiyang ingkang taksih gadhah sambutan dhateng kantor lelang ing Surakarta kala ing wulan oktober, 1865, ing mangke sami kaemutaken, mugi ambayara sambutanipun wau saderengipun utawi satelasing wulan Februwari punika, manawi boten angleksanani ing pambayaripun, para tiyang wau badhe katagih medal saking pangadi- lan. Surakarta kaping, 1, Februwari, 1866 Ingkang nguwasani kantor lelang, katandhan Van Ogendhorep. === Tuwan Jaspres mentas tampi awarni sekursetinbuwis utawi sanjata sanesipun, ananging amung sakedhik, kawade bayar kenceng, katand- han tuwan Jaspres. 7 === Tuwan Dhegrutkolep Enko mentas tampi ing tokonipun, awarni tromel pirantos kadamel wadhah arta tuwin kertas mawi kunci ingkang sakalangkung sae, saha damelan Inggris, katandhan tuwan Dhegrut- kolep Enko. 5 === Tuwan Dhegrutkolep Enko mentas tampi ing tokonipun Surakarta; kertas kathah warni warni, sarta gadhah pangecapan adamel tenger tenger, namaning tiyang kenging kaecap wonten kertas ingkang badhe katumbas, tuwan Jaspres saged angecap nama wau, sadaya mawi bayaran sakalangkung murwat. 6
para tuwan ingkang ngecapaken serat Jurumartani badhe kajibahaken dening parentah, bab pamacakipun sawarnining pawartos ingkang boten mawi Tondha astanipun ingkang ngintunaken. kaecap ing Surakarta wonten ing pangecapanipun tuwan Dhegrutkolep Enko.
Ongka 7 Kemis kaping, 15, Februwari 1866 Juru Martani Serat Juru Martani wedalipun saben kemis, reginipun ing dalem satahun, 12, rupiyah pethak. Panyuka kabar ingkang kakintunaken ing griya pamedhapan ing dinten rebo enjing, badhe kapacak ing serat Juru Martani. Pangaosing pamacak wau salarikipun, 50, sen kajawi regining serat segel. Tegesipun salarik larikan ingkang isi gangsal tembung. Regining serat segel ing dalem satembung dumugi seket tembung, 36, sen ing dalem seket dumugi satus tembung, 60, sen. Pamaosing pamacak wau kedah kabayar rumiyin. Pawartos Warni Warni Lindhu ing San Fransisko tanah Amerikah Saking pawartosipun ingkang kasebut ing serat pakabaran saking San Fransisko, amratelakaken kaelokanipun sawatawis bab kawonte- naning lindhu ing San Fransisko, manawi kala tanggal kaping, 8, wulan oktober ingkang sampun kapengker, wanci siyang pukul sa- tunggil, ingkang sakalangkung angajrih ajrihi, sitinipun ebah kados aluning saganten, sabawaning ngawang ngawang geter kados kumrawaking saganten, ebahing siti kang kapisan saking kidul mangaler, kaping kalihipun wonten sanesipun sakedhik saking ler mangidul ngilen, ebahing siti ingkang kaping sapisan tuwin ing- kang kaping kalih boten pisan pisan ing sangetipun, ebahing siti kang kapisan dhatengipun boten sarontha, ananging boten mawi wonten pratandhanipun adamel melang melang ing manah, dene eba- hing siti ingkang kaping kalih angajrih ajrihi, sarta manawi kalampahan langkung dangunipun ebahing siti wau, amesthi ing San Fransisko badhe boten wonten griya ingkang taksih saged angadeg. Ing sanalika wontening lindhu wau adamel kaajrihaning titiyang ngriku, sareng ebahing siti ingkang sapisan sampun ical, titiyang ing San Fransisko sami dhateng ing radinan, sakedhap para titi- yang lajeng sami umyang ing kandhanipun bab wontening lindhu, kala samanten boten wonten griya ingkang boten bengkah laburipun tembok ing lebet, sawatawis griya wonten ingkang gempal laburing tembok, temboking griya sami bengkah mrika mriki, amung sakedhik griya ingkang boten karisakan. Payoning gedhong bicara ing San Fransisko sakalangkung amutawa- tosi, sanadyan saking jawi amung katingal sakedhik anggenipun amutawatosi, balokipun ingkang dados pikuwating payon wau sami gumingsir saking tembok, tembokipun gedhong bicara ing lebet bengkah saking nginggil dumugi ing ngandhap, raganganing griya sami kengser saking panggenanipun, kala ebahing siti sanget ngantos jam mungel saking mobat mabiting tabuhipun, ingkang angengingi jam punika. Titiyangipun bangsa pethak boten wonten
ingkang tiwas utawi anemahi pejah, kasangsaran ngantos sanget, punapa malih titiyangipun sawatawis ing waktu punika sami wonten ing gareja, tuwin wonten ingkang saweg malampah malampah. Tiyang cina kakalih jaler estri sami kajugrugan temboking griya, nanging boten kalampahan pejah, titiyang sawatawis kalanipun medal saking gareja sami kasakitan awit saking garubyuging ngakathah. Ebahing siti saking dening lindhu dumugi tanahing nglebet, kunja- ra tuwin gareja ing San Jore sami karisakan kathah, saking san- geting ebahipun siti jam ngantos mungel piyambak, titiyang ing ngriku kaget sanget, ing Sante Klarah margining kukusing pawon sami ambruk, gareja ing ngriku amung karisakan sakedhik, laburing griya sadaya sami gempal, ing Santahkrus marginipun kukusing pawon sami jugrug, padasing redi sadaya sami gempal dhawah man- gandhap, margi margi pepet kaurugan ing banon ingkang dhawah saking nginggil, griya tembok salebeting kitha ing ngriku sami karisakan sadaya. === Kacariyos ing Prah kithanipun nagari Bohemen ing tanah Dhitslan wonten prokurur gadhah panuwun badhe dados militer ing tanah Indi utawi sanesipun ingkang kabawah dhateng Gufremen Walandi . Prokurur wau anggenipun damel serat panuwun ing basa Walandi mawi anyebutaken menggah ing kasagedanipun, menawi saged wicanten basa Dhitslan Walandi, Inggris Sweden, Pras, Itali, Sapanyol, Porte- gis, Romanis, Rusi, Polen, Onggar, Grik, Arab, Persi, Indhustan, Mlajeng, Tahiti, punapa malih basa Cina tuwin basa Japan, inggih mangertos sawatawis, wasana tuwan wau inggih kadugi ngaturaken pratandhaning kasagedanipun wau. === Dereng antawis lami wonten titiyang kakalih jaler estri gigriya ing kitha Paris tanah Prangkrik, sami kekesahan sumeja nyambut damel anilar anakipun ingkang saweg umur, 18, wulan, rare punika pinuju tilem wonten ing patileman alit, sarta kapitadosaken dhateng panjaginipun segawon satunggil, tiyang estri wau sade- rengipun mangkat andadosaken latu ingkang badhe kadamel angrara- tengi bilih sampun mantuk, boten antawis dangu tangganipun sami mireng panjerit, sareng makaten para tongga wau aningali sagawon lumajeng dhateng panggenaning tongga ingkang lajeng kaceneng sandhanganipun, tongga sami gadhah pangraos manawi sagawon anedha pitulung, nunten tongga angetut ing panyenenging segawon, sareng dumugi kamaripun rare wau, katingal sampun wonten kukusipun saking kabesmi, patilemanipun rare sampun galewang, sarta sand- hanganipun sampun kabesmi, saestu kemawon manawi rare badhe manggih kasangsaran anemahi pejah, manawi boten ngantos kareksa dening sagawon. === Serat saha ingkang tabek akathah kathah, Raden Mas Panji Surya Wijaya, ingkang sayogi katur ingkang Panjenenganipun Tuwan Dhe-
grutkolep Enko ing nagari Surakarta. Sasampuning kadya sapunika, wiyosipun kula amirsani serat kabar Juru Martani, ingkang medal kemis kaping, 25, januwari, 1866, punika wonten sasebutanipun piwulang dhateng para lare sakolah, ingkang punika kula raos kathah, kirang langkungipun ing nge- tangipun sastra. Sarehning mawi nyebutaken paring piwulang dhateng para lare sakolah, saupami boten kaleresaken, saestu boten kangge, ing piwulangipun, supados sampun ngantos kirang patitis, ingkang sami sinau, dados kula leresaken, punika ta tedhakanipun ingkang kasebut ing Juru Martani, Batawi kaping, 3, Februwari, 1866, katandhan Surya Wijaya. Uran uran punika sayogeng kaatura tuwan ingkang wignya, macak Juru Martanine, nagri Surakarta gung bok menawi dhangan kang galih sangking atur kawula; munggeng ing tuwanku mugi katrapa ing kabar; lare lare ingkang sedya anggegurit, liyane kang wus wig- nya. Dhandhang gula awit wulu melik, kaping kalih dhawahe nglegena, tiga taling dirga ngore sekawan suku mendut, gangsal dhawahnya wulu melik, ping nem lingsa nglegena, sapta suku mendut, ping wolu meksih nglegena, kaping sanga dhawahira wulu melik, pada ageng nglegena. Petangipun lingsa wulu melik, amung tiga ing dalem sapada, mung kalih lingsa sukune tiba nglegena catur taling tarung amung satunggil, dene cacahing lingsa, ing sakpadanipun, tan langkung namung sedasa, aksaranya nenggih sekar dhandhang gendis, wolung dasa sekawan. Sinome tiba nglegena, kaping kalih wulu melik, ping tiganira nglegena, ping cature wulu melik, ping gangsal melik malih ping nem dhawah suku mendut, pitung lingsa nglegena, kaping astha wulu melik, kaping sanga padane ageng nglegena. Petangira pada lingsa, mung sekawan wulu melik, suku mendute sajuga, lingsa nglegena tan luwih mung sekawan puniki gunggung pada lingsanipun, mung sanga dhawah pada, aksara sekar puniki pitung dasa langkungira mung sakawan. Pangkure tiba nglegena, kaping kalih lingsane wulu melik, kaping tiga suku mendut, caturira nglegena, gangsal malih lingsanira suku mendut, kaping nem malih nglegena, kaping sapta wulu melik. Kang sekar pangkur punika, namung kalih lingsane wulu melik, kekalih kang suku mendut, lingsa nglegena tiga, ana dene cacahing
lingsa mung pitu dumugi ing pada tembang, aksarane swidak kalih. Yyang asmara wulu melik, ping kalih tiba nglegena, tiga taling dirga ngore ping caturira nglegena, gangsal malih nglegena, ping nemira suku mendut, dumugi pada nglegena. Wulu melik mung satunggil, pada lingsane sapada, satunggal dhawah sukune, anglegena patang lingsa, taling tarung satunggal, lingsa sak pada mung pitu aksarane seket lima. Sekar durma kawitan dhawah nglegena, ping kalih wulu melik, ping tiga nglegena, ping sekawan nglegena, kaping lima wulu melik, ping nem nglegena, pitunya wulu melik. petangira lingsa wulu namung tiga, sak padanira neggih patang lingsa brastha, sami tiba nglegena, gunggung ing lingsa puniki mung pitung lingsa, sastrane seket kalih. Sekar mijil dhawah wulu melik, taling tarung pindho kaping tiga lingsa dirga ngore ping sekawan dhawah wulu melik, kaping gangsal melik, ping nem suku mendut. Ing sapada lingsa melik katri mendute sawiyon, taling tarung kekalih kathahe mung nem lingsa ing sakpada dugi kang aksara nenggih kawan dasa wolu. Gya kinanthi suku mendut, kaping kalih wulu melik, kaping tigane nglegena, ping cature wulu melik, ping gangsalira nglegena, ping nem pada wulu melik. Ing sawulu namung telung lingsa suku mung satunggil, kalih lingsa kang nglegena, mung nem lingsa sadayane sak pada ingkang aksara, kawan dasa wolu titi. Kang megatruh dhawahira suku mendut, kaping kalih wulu melik, kaping tiga suku mendut, ping sekawan wulu melik, gangsal taling tarung kagok. Lingsa namung kekalih kang dhawah wulu suku mendut pan kekalih satunggal kang taling tarung lingsa mung gangsal dumugi kawan dasa catur kang wong. Sekar pocung kawitane suku mendut, ping kaih nglegena, katiga sudirga melik, ping sekawan padane ageng nglegena. Lingsanipun mung satunggal suku mendut, loro kang nglegena, satunggal sudirga melik, patang lingsa aksara tri dasa astha. Maskumambang dhawahira wulu melik, ping kalih nglegena, kaping
tiga wulu melik, catur pada nglegena. Lingsanira namung kalih wulu melik, kekalih nglegena, patang lingsa wus dumugi aksara tri dasa papat. Dene cethane puniki nglegena tanpa sandhangan, ugi mawi sandhan- gane cecak pengkal cakra layar, sami petang nglegena, tuwin malih taling tarung sami lan taling kewala. Kawula ingkang kapengin, akarya layang ran uran, mung lowung manawa ceceg, Ngabehi Wira Karsana, abdi Pakualaman, kinarya wakil panewu kadhistrikan Tawang Reja. Katandhan Mas Ngabehi Wira Karsana. === Punika pitembunganipun komisi ing Surakarta, dhateng titiyang ing Kadipaten Mangkunagaran ingkang sami angsal ganjaran medhalye sanguban, bab anggenipun anglebetaken barang barang dhateng panggelaring barang ingkang medal saking taberen ing Batawi, pratelanipun kados ing ngandhap punika; Sababe kowe padha katimbalan marene, awit bakal pinaringan me- dhalye minongka ganjaraning barang olehmu angirimake menyang panggelaring barang barang kang metu saka taberen ing nagara Batawi ing tahun kang wus kapungkur, pratelane barang kaya ing ngisor iki. Jarit bathik kang ngirimake nyonyah Godlib Kiliyan. Lapak iji sasaput pirantine gawehane Ki Wirayuda. Lading pangaretan lan gunting pethet tan gawehane Ki Guna Pawaka. Setagen dringin gawehane Ki Kuswaraga. Watu warna warna kang kareka lan kakirimake dening Ponca Diprana, Ponca Dilaga, Ponca Wardaya, lan Ngabehi Iman Arga. Amurih aja nganti salah suruping panganggone medhalye mau, pan- ganggone iku bakal dka terangake, medhalye mau ora kaanggo ana ing dhadha, sarta nganggo pita, mulane ora ana gelangane. Sanadyana mengkono medhalye mau akeh ajine, awit angundhakake reganing barang kang wus ginantungan ganjaran. Mungguh ing tanah Eropah wus lumrah manawa barang kang wus ka- ladekake ing panggelaring barang barang kang metu saka taberen oleh ganjaran medhalye, iku medhalyene katurun ing dhapure lan banjur kaangge angecap utawa kaukir dhapure ing barang barang kang bakal ginawe alaku dagang lan kawujude tuwin garapane amad- hani barang barang kang wus ginantungan medhalye, apadene turu- nane medhalye mau kaecapake ana wadhahe utawa buntelane barang mau.
Komisi ing Surakarta ing ngatase panggelaring barang barang kang metu saka taberen ing Batawi, bungah banget dene bisa angulungake medhalye iu marang kowe kabeh, awit saka namane komisi nagara ing Batawi. Kang iku muga muga ganjaran mau anglestarekna ing kaniyatan lan pambudimu, amurih undhake beciking pagaweyanmu, supaya garapanmu kang saiki mung ginantungan ganjaran medhalye sanguban, besuk yen ana panggelaring barang barang kang metu saka ing taberen maneh bisa aginantungan ganjaran medhalye salaka utawa mas. === Benjing ing dinten salasa tanggal kaping, 20, wulan Pebruwari punika, wanci pukul sanga enjing, badhe wonten lelang ageng ing tokonipun tuwan Manuwel nem ing Surakarta, boten mawi angendelak- en ing pamadenipun. Menggah ingkang badhe kawadhe ing lelang punika dadamel warni warni akathah saha sakalangkung sae sae, dene dadamel wau damelan ing Borneyo, Sumatra, tanah Jawi tuwin sanesipun tanah ing In- diya. Benjing ing dinten salasa tanggal kaping, 20, wulan Pebruwari punika badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan, Y.A. Manuwel nem wonten ing loji wetan ing Erensetrat Surakarta. Benjing ing dinten rebo tanggal kaping, 21, wulan Pebruwari punika badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan A.Y. Bures wonten ing loji wetan ing Erensetrat, Surakarta. Surakarta kaping, 14, Pebruwari, 1866. Katandhan tuwan Pendi Mister Van Lingen. para tuwan ingkang ngecapaken serat Jurumartani badhe kajibahaken dening parentah, bab pamacakipun sawarnining pawartos ingkang boten mawi Tondha astanipun ingkang ngintunaken. kaecap ing Surakarta wonten ing pangecapanipun tuwan Dhegrutkolep Enko.
Ongka 8 Kemis kaping, 22, Februwari 1866 Juru Martani Serat Juru Martani wedalipun saben kemis, reginipun ing dalem satahun, 12, rupiyah pethak. Panyuka kabar ingkang kakintunaken ing griya pamedhapan ing dinten rebo enjing, badhe kapacak ing serat Juru Martani. Pangaosing pamacak wau salarikipun, 50, sen kajawi regining serat segel. Tegesipun salarik larikan ingkang isi gangsal tembung. Regining serat segel ing dalem satembung dumugi seket tembung, 36, sen ing dalem seket dumugi satus tembung, 60, sen. Pamaosing pamacak wau kedah kabayar rumiyin. Pawartos Warni Warni Lepating Panginten Ing tanah Prusi kala rumiyin sampun dados ngadat, menawi wonten tiyang lumebet dados saradhadhu enggal, asring kadangu ing kangjeng raja Prusi piyambak, menggah pandangunipun tigang prakawis, ingkang sapisan andangu umuripun sampun pinten tahun, kaping kalih bab lamining anggenipun dados saradhadhu, dene kaping tiganipun andangu punapa asih dhateng nagari tuwin panjenenganipun sang nata. Pandangon makaten punika sampun kenging katemtokaken ing ajegipun, wah mawi kaurut, wondening ingkang kadangu kedah amangsuli ing saleresipun, punapa malih manawi kadangu kaping tiganipun, punika ingkang kadangu kedah amangsuli makaten: kalih pisan. Sareng makaten panuju wonten tiyang Prasman taksih nem, lumebet dados saradhadhu enggal, ananging tiyang Prasman punika boten mangertos basanipun tiyang Prusi, sarehning tiyang Prasman mau sampun mireng, manawi kangjeng raja Prusi sampun ajeg makaten pandangunipun, tiyang Prasman lajeng angapilaken wangsulanipun pangdangon tigang prakawis ing basa Prusi, wekasan kalampahan kangjeng raja andangu dhateng tiyang Prasman wau, ananging pandangunipun kawiwitan saking pandangon kaping kalih, dados makaten; wis pira lawase olehmu ngabdi marang ingsun. Wangsulanipun ingkang kadangu; kalih dasa tahun, sang nata andangu malih, umurmu pirang tahun, saradhadhu amangsuli; saweg gangsal wulan, ing waktu punika sang nata semunipun duka sareng mireng wangsulan ingkang kados makaten, lajeng angandika makaten; pangiraningsun apa kowe apa ingsun sing gemblung. Saradhadhu andugi manawi kangjeng raja andangu pandangon ingkang kaping tiga, mila lajeng amangsuli makaten; kawula nuwun inggih kalih pisan. === Kaping, 25, Januwari, 1866, kala ing dinten Ahad ingkang sampun kalampahan, wanci pukul tiga dalu ing Manyar bawah Gresik, wonten griya kabesmen, sakalangkung agenging latu, saking pawartosipun griya ingkang kabesmi kathahipun, 600, iji, wah gudhang sarem
kagunganipun kangjeng Gupremen sanga, gudhang punika kathah ingkang wonten isinipun sarem, menggah ingkang dados jalaranipun kabesmen dereng terang. Kaping, 27, Januwari, 1866, kala wingi enjing kangjeng tuwan, Andrewiltenes ingkang kakula wisudha enggal dados Residhen ing Surabaya, rawuh wonten ing Surabaya. Kangjeng tuwan Asisten Residhen ingkang ngasta arta nagari, tuwan apen mister tuwin Bupati ing Surabaya sami tindak dhateng ing baita kapal ingkang katumpakan dening kangjeng tuwan Residhen, angaturi wilujeng dhateng kangjeng tuwan Residhen wau sarawuhipun wonten ing Sura- baya. Sareng kangjeng tuwan Residhen tedhak menggah dhateng dharat, para kareta pethukan sampun cumawis, saha para prajurit Jayeng Sekar sampun sami mirantos wonten ing ngriku, badhe ame- thuk ing kangjeng tuwan Residhen, saking panggenan ing ngriku kangjeng tuwan Residhen anitih kareta tedhak dhateng dalem Pare- sidhenan ing Sintang, kadherekaken ing para priyantun jawi, sarawuhipun wonten dalem Paresidhenan ing Sintang, kangjeng tuwan Asisten Residhen Pulisi, tuwan sekretaris tuwin tuwan kontelir ing nagari Surabaya sami anampeni dhateng kangjeng tuwan Resid- hen, sareng ing dinten senenipun, wanci pukul sanga enjing badhe pasrahan paparentahan ing Surabaya wonten dalemipun Bupati ing Surabaya. === Saking pawartosipun manawi baita kapal asep ingkang mentas dados enggal anama Baron Benting, kesah saking tanah Eropah dhateng ing Indiya, sareng badhe dumugi ing panggenanipun ingkang pancen badhe kapurugan, baita kapal asep punika kandhas boten saged mingked, wonten prenah celak ing Batawi. Baita kapal asep anama Raja Wilem kaping, 3, ingkang badhe kesah dhateng Surabaya, kautus amitulungi dhateng baita kapal ingkang kandhas wau, mila dhatengipun baita kapal asep punika ing Surabaya badhe wonten kasepipun ing dalem kalih dinten. === Kacariyos Wenen tanah Dhitslan wonten litenan kepeleri anama Te, punika totohan bab anggenipun badhe anumpak kapal boten mawi mudhun saking kapalipun, ing ngantawis dangunipun ngantos, 24, jam, ananging kenginga anglampahaken utawi angendelaken kapali- pun, menggah ingkang andadosaken pakewed, litenan kedah amambengi dhateng kapalipun sampun ngantos anjerum utawi tilem, kalampahan litenan badhe kawon anggenipun totohan wau, amargi saking wonten jalaranipun, kados ingkang kasebut ing ngandhap punika; Litenan wau kendel wonten ing griya pasewan, boten mawi mudhun saking kapal, saha lajeng anjujug ing kestalan, wonten ing ngriku litenan aken anedhani saha angombeni kapalipun, rencang ing griya pasewan tumunten anyandhak kapal ingkang kauculaken dhangsulipun, lajeng kaombenan, ananging kalanipun rencang angombeni kapal wau, tong ingkang isi toya kadamel angombeni kapal, punika dhawah ing
siti, andadosaken kageting kapal, sanalika kapal anggiwar, saha lajeng ambandhang boten mawi kendhangsul, kalampahan meh andado- saken kawonipun litenan, amargi saking kabandangaken ing kapal tanpa kendhangsul, dados boten kenging kapekak, bok manawi ngan- tos andhawahaken litenan, temahan badhe kawon anggenipun totohan, ananging litenan boten dhawah saking kapal, ing wekasan kapal boten ngantos dangu anggenipun ambandhang lajeng kendel, ing ngriku litenan wangsul dhateng pasewan, kadadosanipun litenan menang, 200, rupiyah, sumerep anggenipun totohanwau punika. === Saking pawartosipun ingkang kasebut ing serat pakabaran nama Bintang Timur, manawi wonten tiyang satunggil ing sawatawis laminipun anelakaken pangunguning manahipun, dene wonten Bupati ing Kedhu anama; Raden Adipati Arya Olan Sumadilaga, tiyang punika boten saged mangertos, kados pundi liripun mawi anama; Olan, awit, Olan punika dede tembung jawi, saha dede pasebutaning pangkat, wasana anggenipun badhe sumerep tiyang punika bab kang- gening nama Olan wau ing mangke saged pikantuk katerangan, kados ing ngandhap punika; Kala swargi ingkang rama kangjeng raden Adipati Arya Olan Sumadi- laga taksih dados wadana wonten dhistrik ing (U)Ngaran, kalampa- han swargi ingkang rama wau katimbalan, kinen andherekaken kang- jeng tuwan Kumisaris Jendral Vander Kapelen saking pos Tuntang dumugi ing Salatiga, kala samanten punika garwanipun panuju ambobot sepuh, mila saderengipun mangkat, wadana ing Ngaran wau, andhatengaken sadherekipun jaler, lajeng dipun weling manawi garwanipun ambabar rare jaler ing salebetipun kekesahan wau, sadherek jaler kapurih asuka auninga dhateng wadana ing Ngaran, dene manawi ambabar medal estri, punika boten prelu asuka uninga. Sasampunipun wadana ing Ngaran ameling makaten, lajeng pangkat andherekaken kangjeng tuwan Kumisaris Jendral Vander Kapelen dhateng Salatiga, ing waktu punika garwa ambabar medal jaler, sanalika ingkang kawelingan wau kengkenan angaturi uninga dhateng wadana ing Ngaran, enggal enggalan wadana ing Ngaran mantuk awit kagendenging katresnan, rare punika dados putra pambajeng, awit saking sukaning manah wadana ing Ngaran lajeng amaringi nama; Olan, dhateng putra ingkang saweg lahir wau, kalampahan ingkang putra ngantos sapriki anama; Kangjeng Raden Adipati Arya Olan Sumadilaga, dados punika jalaraning wontenipun nama; Olan wau. === Saking pawartosipun ing Minahasah tanah Menadho menawi kalatang- gal kaping, 25, Nopember ingknag sampun kalampahan, wanci enjing saantawisipun pukul sadasa tuwin sawelas, wonten swara gumludhug kamirengan ing salebeting siti, kados ungeling galudhug kamireng saking katebiyan, kala samanten ungeling gumludhug wau kasarengan kaliyan ebahipun sitining Minahasah sadaya, ananging ing Kemah tuwin Tondano inggih ugi tanah Menadho ebahing siti sakalangkung sanget.
Menggah ebahing siti wau dangunipun salangkung sekon, saha mawi geter, kanthi oreging siti kaping tiga kalayan rikat, punapa dene oreging siti ingkang wekasan sakalangkung sangetipun. Ing Kemah ingkang sitinipun wiwit ebah rumiyin, margi margi urut pasisir sami bengkah ing ngrika ngriki, saha gempal, makaten ugi ing margi ingkang saking Kemah dhateng Tondhano inggih sami gempal sitinipun, punapa dene ing Tondhano griya griya kathah ingkang sami karisakan. === Kacariyos wonten tiyang satunggal dereng lami mentas dhateng saking tanah Indhi, anyariyosaken dhateng para mitra bab trapipun lampahing ngagesang wonten tanah Indhi, tumunten anyariyosaken menawi piyambakipun senadyana boten remen udud, inggih ugi kedah angatingalaken manawi remen udud, kalampahan amanceni rencang sakawan ingkang sami angladosi anggenipun badhe udud, nunten wonten mitranipun satunggil apitaken bab pandamelanipun para rencang wau. Tuwan lajeng mangsuli; ingkang satunggil ambekta pipa, kalih nglebeti sata, tiga ngempakaken pipa, sekawanipun punika ingkang udud. === Sangking panuwun kula mugi kapacaka ing Juru Martani E pawong mitra kula sadaya, keng sami maos Juru Martani, sarta keng sami karsa mangudi ing sastra, boten amastani sinten ingkang sumerep dunungipun suku keret mugi asuko asumerep dhateng ing Juru Martani, supados inggala kula tampi, pramila kula anedha- priksa bab suku keret, kula sampun aningali serat Juru Martani, ongka, 4, tanggal kaping 25, Januwari punika, ingkang katandhan Mas Ngabehi, Wira Karsana, mantri pulisi dhusun ing Wanadadi, anyariyosaken bab aksara repa, sadaya inggih sampun mangertosa bab pamendhetipun saking tutuladan serat genbring baring, saha saking serat wulang tekawardi, punika kula inggih sampun tampi, namung kedhik bab suku keret dereng terang, pramila kula nedha priksa dhumateng para pawong mitra kula sadaya, mugi kajarwakna dunungipun lan kados punapa warnenipun lan pundi genipun wonten ing gatra, serat tekawardi ingkeng nyariyosaken suku keret wau, ing sarehning kula dereng sareh bab suku keret wau pundi pawong mitra kula keng sampun sumerep ingkeng mugi mugi tumunten kapaca- ka wonten ing kabar Juru Martani sampun ngantos katanggelan anggenipun sami marsudi ing kasusastran, inggih boten namung kedhi ragi perlu, sakaengetan kula serat piwulang paramasastra, kados boten nyariyosaken suku keret, utawi aksara repa, anjawi namung sastra laku tuwin linta lintuning aksara kangge ing serat mawi kasekaraken, ingkeng punika kula sumongga. Katiten tanggal kaping, 14, Ramlan Jimakir, Ongka, 1794. Katandhan Jaya Lukita ing Ngayugyakarta. === Ngayugyakarta kaping, 12, Pebruwari, 1866.
Kula Purih macak serat Juru Martani Ingkang kadya sak punika awiyos kula sampun nupiksani srat Juru Martani, ongka, 6, kaping, 8, Pebruwari, tahun, 1866, Raden Saleh ing nagari Batapiyah, ingkang masrur menggah kawigyanipun kang kaloka ing buwana, bab sesaratanipun gambar, kula ugi kasengsem sanget, boten antawis lami Rahaden Saleh wau angsal balung wonten ing nagari Ngayugya. Balung kewan anglangkungi gengipun, kadhudhuk saking ing siti, wentawis balungipun kewan saweg alamipun, kangjeng gusti Nabi Adam, Ngalaihisalam, panjangipun gigir, 18, kaki, iga, 6, 7, kaki panjang, wiyar, 4 1/2, kandel, 2 1/2, dim, siyung kepanggih, 4, sirah sampun resak, balung gigir wau alus wonten ingkang ucul kandel, 1, dim, sarehning kula boten nyumerepi, balung sedaya wau punapa wonten menggah wadhahipun sungsum, yen boten wonten na kawestanan balung punapa. Yen dhangan kula karetosena, ngajeng ngajeng klayan khak, yen wonten kiranging sastra juwun pangapunten. Kula ingkang suka tondha, Mangunpraja. === Para priyantun ing Surakarta ingkang sampun sami amratelakaken ing pamendhetipun serat pananggalan ing tahun, 1866, ing mangke kaaturan uninga, manawi serat pananggalan wau ingkang regi saru- piyah sampun rampung ing pangecapipun, saha kenging kapurugan wonten pangecapanipun tuwan Dhegrutkolep Enko ing Surakarta. 8 Katandhan tuwan Dhegrutkolep Enko. === Ing tokonipun tuwan Dhegrutkolep Enko ing mangke saben dinten sadhengah tiyang saged pikantuk atumbas pirantos anyerat warni warni, kados ta: kertas walandi, kertas pelin, kertas postuwin, kertas sanesipun warni warni, buntel serat, pen elar tuwin pen waos, mangsi warni warni, tuwin sanes sanesipun. Punapa malih sadhengah tiyang saged pikantuk atumbas lading pangaretan, lading panyukuran damelan Inggris, kulit pirantos pangosekan lading panyukuran, lading pangaretan ingkang kadamel ngaret pen lajeng dados kemawon, boten mawi kangelan ing pan- garetipun, pigura, wadhah mangsi, tuwin sanes sanesipun pirantos panyeratan. Barang barang punika sadaya mentas anggenipun tampi, saha regini- pun sakalangkung murwat, 10. Katandhan tuwan Dhegrutkolep Enko. para tuwan ingkang ngecapaken serat Jurumartani badhe kajibahaken dening parentah, bab pamacakipun sawarnining pawartos ingkang boten mawi Tondha astanipun ingkang ngintunaken. kaecap ing Surakarta wonten ing pangecapanipun tuwan Dhegrutkolep
Enko.
Ongka 9 Kemis kaping, 1, Maret 1866 Juru Martani Serat Juru Martani wedalipun saben kemis, reginipun ing dalem satahun, 12, rupiyah pethak. Panyuka kabar ingkang kakintunaken ing griya pamedhapan ing dinten rebo enjing, badhe kapacak ing serat Juru Martani. Pangaosing pamacak wau salarikipun, 50, sen kajawi regining serat segel. Tegesipun salarik larikan ingkang isi gangsal tembung. Regining serat segel ing dalem satembung dumugi seket tem- bung, 36, sen ing dalem seket dumugi satus tembung, 60, sen. Pamaosing pamacak wau kedah kabayar rumiyin. Pawartos Warni Warni Cirebon Kala wiwitipun wulan Januwari ingkang sampun kapengker dhawu- han ing lepen Cimanuk tembing tengen, kaprenah celaking dhusun Kandhangan dhadhal, toyaning lepen boten amung amaba- leber medal margi saking dhawuhan ingkang dhadhal wau, inggih punika ambaleber medal margi saking dhawuhan sanesipun, ingkang kadamel minongka pikuwatipun dhawuhan ingkang dhad- hal, amargi panggenanipun ingkang dhadhal wau kamanah wonten kuwatosipun, mila kadekekan dhawuhan wonten ing wingkingipun, supados sageda anadhahi toya. Kala samanten tiyang gadhah pangajeng-ngajeng badhe saged andadosi enggal panggenanipun dhawuhan ingkang dhadhal, ananging awit saking kathahing jawah saha agenging toya dados anggenipun dandosi boten amikantuki. Toyaning lepen medal saking dhusun Pakandhangan, sawatawis tebihipun tigang epal, kaprenah sakiduling Indramayu, toya mili mangaler ambaleber dhateng panggenan ingkang wiyaripun watawis wolulas epal pasagi, saha angupados margi anjogipun dhateng saganten wonten saantawisipun pos ing Balongan kaliy- an nagari Indramayu, ing ngriku toya anugel margi ageng andadosaken pating jluweging margi, ngantos boten kenging kaambah ing kareta sapanunggilanipun, dene kareteg kareteg sami bibrah sadaya. Panggenanipun dhadhaling dhawuhan ing pakandhangan kalatang- gal kaping, 26, wulan Januwari kapriksanan ing Kangjeng Tuwan Residhen, punika wiyaripun, 254, Elo Nederlan, lebeting toyanipun wonten ingkang wolu utawi gangsal elo. Wondening dhusun gangsal welas iji kaliyan sabin, 3337, bahu sami keleban ing toya sadaya. Wiyaring panggenanipun ingkang dhadhal kadekekan ram, kadamel saking kajeng uwit kathahipun, 4000, iji, kajeng uwit saman-
ten punika angsal saking pitulungipun tuwan tanah ing Indra- mayu. Pananeming para sabin sapanunggilanipun boten wonten kuwa- tosipun, amargi para sabin ingkang kabanjiran awit saking andhaping sitinipun, ngadat pananemipun saderenging telas wulan Maret, saking dening sampun celak ing mongsa katiga amesthi tiyang saged rumantos ing pikantukipun toya saking wangan ing Cikeru kalayan guna. Wasana kasarasaning para tiyang ingkang dhusunipun kabanji- ran, punika sami sae saha wilujeng sadaya. === Cariyos sae ingkang kasebutaken ing serat pawartos saking Surabaya kacariyosaken dening Mas Surapraja wadana ing Rembes bawah Tuban, bab bapa satunggil ingkang gadhah anak jaler titiga, pratelanipun kados ing ngandhap punika; Wonten bapa gadhah anak jaler titiga, amandum warisan kalani- pun taksih gesang dhateng anak jaler titiga wau, supados anak tiga sampun ngantos sami apaben bab pandumanipun warisan ing tembe sapejahing bapa, ananging ingkang boten kawarisaken dhateng anak tiga amung sela inten satunggil ingkang ageng saha sakalangkung kathah pangaosipun, sareng makaten bapa punika prajangji, badhe anyukani sela inten wau dhateng anakipun salah satunggil ingkang gadhah lalampah sakalangkung sae piyambak ing dalem tigang wulan laminipun, sareng anak titiga mireng menggah prajangjining bapa makaten, lajeng sami kekesahan angupados margi piyambak piyambak, pikajenganing anak satunggil tunggilipun badhe sageda apikantuk sela inten ingkang kathah pangaosipun wau. Sareng sampun kalampahan tigang wulan, anak jaler titiga sami mantuk dhateng griyaning bapa, nunten bapakipun apitaken dhateng anak satunggil tunggil, bab kasaenaning lalampahani- pun kala kekesahan, anak pambajeng tumunten amangsuli maka- ten: ing dalem tigang wulan laminipun kula sampun alalana, nunten kula mondhok ing griyanipun tiyang sugih, sareng kula badhe mangkat ing wanci sonten, tiyang sugih ingkang kula pondhoki tampi dhawah saking parentah, kinen lumebet dhateng nagari saanak bojonipun ingkang kaprenah tebih saking griya- nipun, supados kapariksanan ing prakawisipun. Tiyang sugih kala samanten kedah mangkat, ananging sinten ingkang badhe kapasrahan arumeksa griyanipun, sasampunipun tiyang sugih dangu anggenipun angenget enget, bab badhe panjagining griyanipun, kula lajeng anyagahi bab panjagining griya wau, andadosaken sakalangkung sukaning manahipun, anggenipun kesahan tiyang sugih ngantos sawulan, sareng
tiyang sugih wau sampun mantuk, kula lajeng amasrahaken barang darbekipun sadaya kadosta wontenanipun ngajen boten wonten ingkang kirang, sanadyan kala samanten kaleres ing wancinipun, kula saged amendheti barang darbekipun tiyang sugih wau, sapintena kemawon kathahipun. Anak panggulu sareng kapitakenan dhateng bapakipun bab lalam- pahanipun, amangsuli kados ing ngandhap punika; Sareng kula kekesahan, kula anglangkungi talaga, ing ngriku para rare kathah sami adus, boten dangu tumunten wonten rare satunggil, anggenipun adus purun amanengah, lajeng kaleleb wonten panggenanipun ingkang lebet, kalampahan badhe pejah wonten ing ngriku. Sareng makaten kula boten mawi angenget enget lajeng anggebyar dhateng ing talaga, amitulungi dhateng rare ingkang kaleleb wau, kula entasaken dhateng dharat, kalampahan kula gadhah begja saged amitulungi umuring tiyang. Wasana bapa apitaken dhateng anakipun ingkang wuragil, bab lalampahanipun wonten ing purug, wangsulanipun anak punika makaten: Kados ingkang sampun sampeyan uningani, manawi boten tebih saking ngriku wonten jurangipun ingkang sakalangkung lebet, manawi tiyang aningali jurang punika meh boten saged tanpa awang-awangen, sareng kula wangsul saking anggen kula kekesahan, saha boten pikantuk punapa-punapa ingkang kalebet prayogi manawi kacariyosna kula aningali tiyang tilem wonten sapinggiring jurang ingkang sakalangkung lebet wau, tiyang punika mengsah kula ingkang sakalangkung ageng, salamnipun angawon-awon kemawon dhateng kula, saha sasaged-saged adamel kaasusahan kula, tiayang wau sakalangkung sakeca saha kapatos anggenipun tilem, manawi piyambakipun ebah sakedhik kemawon, amesthi lajeng kaglundhung kalebeta ing jurang, sareng maka- ten kula lajeng anyelaki tiyang ingkang tilem kalayan anga- tos-atos, sampun ngantos adamel kagetipun, sareng sampun celak bahunipun lajeng kula candhak, kula gendeng saking panggenanipun tilem ingkang sakalangkung angumawatosi, kula bekta dhateng wanggenan ingkang boten wonten kuwatosipun bab kaglundhung ing jurang. bapa tumunten wicanten dhateng anakipun wuragil sarta lajeng karangkul, pitembunganipun makaten: enya engger, wtu inten iki kowe kang anduweni sadulur mu roro pisan padha anglakoni kawajibane, nanging kowe anglakoni pagaweyan utama. ====================== Pawartos saking Surabaya anyariyosaken kados ing ngadhap punika. Surabaya kaping 9 Pebruwari 1866 Kala wingi sonten wanci pukul gangsal ing kitha Surabaya jawah sakalangkung deresipun titiyang ing ngriku dereng meningi jawah ingkang deres kados makaten, dhawah ing toya jawah kados dipun esokaken sakathahing ngegot salebetipun
kitha Surabaya ngantos boten saged angilekaken toyaning jawah ingkang dhumawah saking kathahipun, kalampahan toya wau ambaleber dhateng griya-griya sawatawis kados banjir, galud- hugipun adamel oreging para jandhela, saha caleret boten wonten kendhatipun. Ing Pacinan wonten tityang tiga kasamber ing baledheg kenging ingkang kakalih, satunggil tiyang jawi wstri satunggilipun anak cina saweg ngumur sadasa taun kalampahan pejah wonten ing ngenggen. Griya patiken ing pacinan kawastanan Kampung Gili punika kasamber ing baledheg, panyamberipun medal saking payoning griya dhateng lebet, gendhenging payon sami remuk dene tiyang jaler satunggil ingkang panuju saweg anyeret wonten ing ngriku pejah ngenggen, sarta dilah tuwin gelas ingkang wonten prenah celakipun tiyang wau sami pecah, punapa malih ren- cangipun ingkang wade tike ing griya patiken wau inggih pejah kasamber ing baledheg. Menggah dangunipun ing jawah wau ngantos sajam, sakalangkung andadosaken eraming titiyang, dene ing waktu punika boten wonten kasangsaran sanesipun malih anjawi amung punika wau. ======================== Tuwan Dhegrot Kolep enko amaratelakaken cuwaning manah dhateng para priyantun ingkang sami badhe amendhet serat pananggalan ing taun punika, dene boten saged angleksanani ing wedalipun serat pananaggalan wau kala tanggal kaping 1 Januwari ingkang sampun kapengker, kados ingkang sampun kapratelakaken kawrat ing serat pratelan, kaping kalihipun tuwan Dhegrot Kolep enko inggih sakalangkung cuwaning manah, dene namanipun kanjeng Raden ADipati Sasradiningrat ing Surakarta tuwin namaning para Bupati nayaka ingkang sami dados Lit wonten pradata dalem ing Surakarta, wah namanipun wadana jaksa pradata, punapa malih nama tuwin pangkating para opsir kasunanan kaliyan ing Kamangkunagaran boten kalebetaken ing serat pananggalan, punika sababipun manawi kalebetna, amesthi serat pananggalan ngantos dumugi ing dinten punika boten saged rampung, saha boten saged kawedalaken. Ingkang punika tuwan Dhegrot Kolep enko sasaged-saged ing benjing sawingkingipun badhe amirantos sampun ngantos kether malih ing wedalipun serat pananggalan taun ing ngajeng punika dumuygi ing salajengipun. Wondening seat pananggalan ing taun 1867 punika badhe kawewa- han langkung kathah ungel-ungelanipun, saha cariyosipun ingkang kasebut ing wingking piyambak inggih badhe kawewahan sasekar malih, dados langkung kathah kaliyan ingkang ampun supados andadosna tetempahanipun kiranging isinipun serat pananggalan ingkang sampun. Ingkang punika tuwan Dhegrot Kolep enko agadhah panedha kalayan kurmat dhateng para priyantun, mugi sampun ngantos andadosaken rengating galih, bab kiranging isinipun serat
pananggalan wau. Ingkang medalaken serat pananggalan. Katandhan tuwan Dhegrot Kolep enko. ============= Tuwan Dhegrot Kolep enko asuka uninga, manawi ngantos in dinten punika serat pananggalan sampun dados sadaya, sinten ingkang ngarsakaken, kenging utusan amurugi dhateng tokonipun tuwan Dhegrotkolep enko ing Surakarta, mawi ambektanana arta pangaosipun pisan. Wondening para priyantun ing sajawining paresidhenan Surakar- ta ingkang sampun amratelakaken ing pamendhetipun serat pananggalan badhe enggal kakintunaken serat pananggalan ing kang dados panedhanipun, ing mangke tuwan Degrotkolep enko angajeng-ajeng dhatengipun serat pananggalan praosan ingkang sami kasamak wontn ing Samarang. Ingkang medalaken serat pananggalan Katandhan Tuwan Dhegrot Kolep enko. ============= Ing tokonipun tuwan Dhegrot KOlep enko ing mangke saben dinten sadhengah tiyang saged pikantuk atumbas pirantos anyerat warni-warni, kadosta: Kertas Walandi, Kertas Pelin, kertas Pos tuwin kertas sanesipun warni-warni, buntel serat, pen elar tuwin pen waos, mangsi warni-warni, tuwin sanes- sanesipun. Punapa malih sadhengah tiyang saged pikantuk atumbas lading pangaretan, lading panyukuran damelan Inggris, kulit pitantos pangosekan lading panykuran, lading pangaretan ingkang kada- mel ngaretpen lajeng dados kemawon, boten mawi kangelan ing pangaretipun, pigura, wadhah mangsi, tuwin sanes-sanesipun pirantos panyeratan. Barnag-barang punika sadaya mentas anggenipun tampi, saha reginipun sakalangkung murwat. katandhan tuwan Dhegrot Kolep enko. ======================== para tuwan ingkang ngecapaken serat Jurumartani badhe kajiba- haken dening parentah, bab pamacakipun sawarnining pawartos ingkang boten mawi Tondha astanipun ingkang ngintunaken. kaecap ing Surakarta wonten ing pangecapanipun tuwan Dhegrut- kolep Enko.
Ongka 10, 8 Maret 1866 Kulawisudhan sapanunggilanipun Kanjeng Pangeran Ariya Gondakusuma, Litenan Kolonel Twedhe Komandhan saking Legiyunipun Kanjeng Gusti Pangeran Adhipati ARiya Mangkunagara, awit saking panuwunipun piyambak ing mangke kakendelan saking anggenipun dados Litenan Kolonel Twedhe Komandhan kalayan kurmat. Kanjeng Pangeran Ariya ADiwijaya, ingkang wau anama kanjeng Pangeran ARiya Gondakusuma, saha ingkang awit saking panuwu- nipun piyambak saweg kakendelan kalayan kurmat saking angge- nipun dados litenan kolonel Twedhe Komandhaning Legiyunipun Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Ariya Mangkunagara, ing mangke kaparingan pangkating Litnan Kolonel Jendral Setap saking prajurit ing Indhi wetan boten mawi angsal pamedal saking nagari. Kanjeng Tuwan R.Weinen ingkang wau dados Residhen ing Borneyo sisih kilen saha sapunika taksih wonten nagari Walandi awit saking pamit ing mangke kakendelan saking anggenipun dados Residhen kalayan kurmat saha mawi kaleres apikantuk pensiyun. Tuwan E.C.F.Appe, Kolonel saking prajurit Infanteri, awit saking panuwunipun piyambak ing mangke kakendelan kalayan kurmat saking anggenipun amakili dados residhen ing Borneyo sisih Kidul tuwin wetan saha saking anggenipun dados Komand- haning prajurit ingkang wonten ing Borneyo sisih kidul tuwin wetan wau. Tuwan W.Y. Tenseldhem Pansewik, ingkang kaundur kalayan kurmat saking kalenggahanipun dados Gripir Landrat ing Pathi Paresidhenan Japara, ing mangke kakula wisudha dados Ufonder- weiser ing Pamulanganing para murid calon guru jawi ing Bandhung paresidhenan Priyangan. Kanjeng Tuwan C.Wigeres, Residhen lami ing Prabalingga, ingkang wau dados Ajunguf Inspektur saking pinansi, ing mangke kakula wisudha dados Rider saking Odher Nederlan Seleyo. ================ Pawartos warni-warni Pasuruan kaping 3 Pebruwari kala tanggal kaping 21 Januwari ingkang sampun kapengker wonten jawah deres tuwin angin ageng salebeting dhusun Kalipang dhistrik ing GRati, kalampahan ngantos wonten griya kakalih ing ngriku sami rebah. Kala tanggal kaping 30 taksih tunggil wulan punika ing kitha Bangil inggih wonten angin ageng, kathah wit kalapa tuwin jambe sami sol saha griyaning titiyangjawi kathahipun pitung dasa pitu sami rebah, begjanipun dene ing waktu punika titi- yang ing ngriku sami wilujeng boten wonten ingkang sangsaran ngantos anemahi pejah. ============= Saking pawartosipun manawi ing Pasuruhan kala tanggal kaping 8 Pebruwari ingkang sampun kapengker wanci enjing wonten kasangsaran ageng kalanipun tiyanging bandera ingkang wonten sangajengipun ing dalem Paresidhenan kadandosan, ingkang kinen andadosi Matrus sawatawis saking baita Kruwis, awit para Matrus wau sampun nate anggarap padamelan kados makaten. Ing waktu punika wonten Matrus tiga sami anyambut damel andadosi tiyanging bandera wonten ing nginggil dereng ngantos
dangu tiyanging bandhera lajeng ambesat, kalampahan Matrus satunggil pejah ing ngenggen saking dening kabesatan ing tiyang bandera, dene ingkang kalih dhawah saking nginggil panggenanipun anyambut damel ngantos babak-bunyak, wasana sakedhap malih wonten Matrus satunggil ingkang pejah. Menggah ingkang andadosaken jalaraning kasangsaran wau, punika saking tugeling tapelipun tosan tiyanging bandera, ingkang kaelus ing tangsul pangereking bendera, tiyanging bandera wau ing ngandhap sanginggiling siti katingal taksih sae awit saking kagumantosan mawi kaeti, ananging sareng tiyanging bandera ambesat dados ucul saking sambetan lajeng tetela manawi salebetipun tiyanging bendera punika sampun rtisak katedha ing rayap, dene tapeling tosan ingkang sami anjepat saking pambesating kajengipun sampun amberebek sa- daya, ingkang taksih katingal sae amung sirah ing tapel kemawon. ========== Cariyos aneh. Wonten tiyang dhusun anama Jangkrik gadhah sedya amasuraken manawi piyambakipun dados Juru Nujum, sarta badhe angubengi tanah tanah. Sinten sinten ingkang badhe amertangaken dhateng Juru Nujum punika, kedah anyukani tedha tuwin omben-omben ingkang sakalangkung eca rumiyin dhateng Juru Nujum wau laminipun ing dalem tigang dinten. Sareng makaten Juru Nujum kaundang ing tiyang estri sugih, ingkang kecalan supe sela inten kathah pangaosipun, Juru Nujum kapurih ametangi, pangintening tiyang estri sugih, manawi rencangipun piyambak ingkang purun amendhet supe inten wau Juru Nujum anglapahi ingkang dados panedhanipun tiiyang estri, sareng angsal sadinten Juru Nujum kasegah tetedhan tuwin omben-omben ingkang sakalangkung eca, nunten Juru Nujum tilem, kala samanten para rencang ingkang amendhet supe inten wiwit boten sakeca manahipun, saha anyupaosio ing batos dhateng Juru Nujum enjingipun sareng Juru Nujum tangi tilem aningali wonten rencangipun tiyang estri sugih ambekta teted- han badhe kaladosaken datheng Juru Nujum, Juru Nujum lajeng wicanten makaten: siji, pikajenganipun amastani: satunggil, punika dening sampun kalampayan sadinten saking janjinipun tigang dinten, ananging rencang anginten manawi piyambakipun ingkang kawastanan satunggil wau kamanah manawi sampun sumer- ep dhateng pandung ingkang satunggil, sakalangkung andadosak- en kageting rencang ingkang angladosaken tetedhan, rencang punika lajeng acariyos dhateng kancanipun manawi Juru Nujum sampun sumerep dhateng piyambakipun ingkang dados pandung. Sareng enjingipun malih dados ing kalih dintenipun Juru Nujum kaladosan ing rencang sanesipun rencang punika inggih dados panunggilanipun pandung, ngggenipun wonten ing griyanipun tiyang estri sugih sampun kalih dinten renang wau sakalangkung kageting manah sarta asanjang dhateng kancanipun sami pandung manawi yektos pnapa ingkang dados cariyosing pandung ingkang satunggil wau. Sareng ing tigang dinten rencang katiganipun ingkang dados panunggilaning pandung angladosaken tetedhan dhateng Juru Nujum punika inggih lajeng amastani: tiga, angetang manawi sampun tigang dinten anggeni- pun wonten ing ngriku, wasana Juru Nujum lajeng aparentah dhateng rencang wau, kinen matur ing bendaranipun, manawi
Juru Nujum badhe sowan dhateng ngarsaning bendara wau. Kala samanten rencang titiga pisan ingkang sami dados pandung gadhah panginten manawi saestuu Juru Nujum sampun sumerep bilih tiyang titiga punika dados pandungipun, saha badhe kasanjangaken dhateng bendaranipun, nunten pandung titiga punika sowan ing ngarsanipun Juru Nujum, sami anyungkemi sukunipun Juru Nujum saha awaleh manawi piyambakipun tiga pisan ingkang amendhet supe inten, supe inten punika lajeng kasukakaken dhateng Juru Nujum panuwunipun pandung ttiga, mugi Juru Nujum agadhah awelas dhateng piyambakipun tiyang titiga. Juru nujum ingkang pamurihipun amung pikantuk katedha kemawon ing dalem tigang dinten ing waktu punika sakalangkung bin- gahipun saha lajeng aprajangji dhateng pandung titiga, badhe boten amastani manawi piyambakipun tiyang titiga ingkang anyolong supe, ananging juru nujum kacariyosan bab lampah- lampah ing pamendhetipun susupe wau. Sareng sampun kacariyosan bab lalampahanipun pamendheting susupe inten wau, saha susupe sampun kauntalaken ing ayam talekun gadhahanipun tiyang estri sugih dening pandung, awit saking pakenipun juru nujum, supados angicalna awoning pan- dung, juru nujum tumunten amanggihi ingkang gadhah susupe, sarta wicanten, manawi ingkang mendhet susupe punika ayamipun talekun piyambak, ingkang sampun anguntal susupe wau. Sareng makaten talekun ingkang kawastanan amendhet susupe kacepeng, saha lajeng kabedhel telihipun, kayektosanipun supe inggih kkapanggih wonten ing telihm, andadosaken bingahipun ingkang gadhah susupe, kalampahan ingkang gadhah supe anyukani teted- han tuwin omben-omben eda malih dhateng juru nujum. Kala samanten panuju bojonipun tiyang estri sugih dhateng saking kekesahan, nunten ingkang estri anyariyosaken dhateng ingkang jaler bab anggenipun sampun kecalan susupe inten, ngantos kapanggihipun malih, ingkang jaler boten apitados punapa ingkang dados cariyosipun ingkang estri, sarta lajeng badhe anyoba dhateng juru nujum ing kasagedanipun, nunten ingkang jaler wau amendhet jangkrik satunggil, kadekekaken ing bogem, juru nujum kapurih ambadhe punapa ingkang wonten salebeting bogem wau, kadadosanipun manawi juru nujum ing waktu punika sakalangkung susah saha pakewed ing manah, juru nujum lajeng medal pitembunganipun anetah dhateng badanipun piyambak, wicantenipun makaten o jangkrik kowe saiki kacand- hak, saweg dumugi samanten anggenipun wicanten tiyang ingkang gadhah griya lajeng anyambeti wicanten makaten: iya bener pambadhe mu iku, panampunipun ingknag gadhah griya dhateng pitembunganipun juru nujum wau manawi jangkrik ingkang kawas- tanan sampun kacandhak wonten salebeting bogem. ======== Serat saking Ternate anyariyosaken kados ing ngandhap punika. Kala ing satelasipun wulan Nopember 1865, Kanjeng Sultan ing Tidhore seda amargi saking sampun sepuh, sareng pawartos bab sedanipun kanjeng Sultan wau kamirengan ing ngakathah, Kan- jeng Tuwan Residhen ing Ternate tuwin para priyantun punapa dene para opsir sami dhateng ing Tidhore, sumedya kurmat anggenipun badhe anyarekaken Kanjeng Sultan wau, kalampahan sumerenipun kala tanggal kaping 1 wulan Dhesember 1865 mawi
kurmatan kados ngadatipun, titiyang ing Ternate kathah dha- teng ing Tidhore, sami aningali anggenipun badhe anyarekaken kanjeng sultan, sareng sontenipun sami wangsul mantuk dhateng TErnate malih, ing waktu wangsulipun para tiyang wau jawah deres saha toyaning saganten mindhak ageng. ===================== Para tuwan ingkang gadhah sambutan dhateng kantor lelang ing Surakarta ing wulan Nopember 1865 sami kaemutaken ambayara sambutan wau saderengipun utawi satelasipun wulan Maret punika, menawi boten angleksanani pambayaripun sambutan wau badhe kawedalaken saking parentah. Ingkang Nguwasani Kantor Lelang, Katandhan Pan Ogendhorep. Surakarta kaping 1 Maret 1866. =================== Lotrei arta kathaihipun 150000 rupiyah, minongka kauntungani- pun Sositeit Amisitiyah ing Samarang sampun kaidenan kawrat ing Serat Kakancinganipun Kanjeng Tuwan Ingkang Wicaksana Guprenur Jendral katitimangsan kaping 27 wulan September 1865 ongka 9. Lotrei punika kadamel 15000 lot ing dalem salotipun sadasa rupiyah menggah lot wau kaperang dados prapatan sarta tiyang saged pikantuk lot wetah, satengah utawi saprapat, dene kauntunganipun kapratelakaken kados ing ngandhap punika. 1 Kauntungan kathahipun ... 50,000 rupiyah. 1 Kauntungan kathahipun ... 20,000 rupiyah. 2 Kauntungan satunggil-tunggilipun10,000 rupiyah 20,000 rupiyah 2 Kauntungan satunggil-tunggilipun 1000... 20,000 rupiyah 105 kauntungan satunggil-tunggilipun 100 rupiyah... 10.500 rupiyah 1000 Kauntungan satunggil-tunggilipun 10 rupiyah... 10.000 rupiyah Gunggung... 112,500 rupiyah Wragadipun lotrei, gunggung... 37,500 rupiyah Gunggung sadaya... 150,000 rupiyah Atampi resik boten mawi kacowok punapa-punapa. Pamainipun lotrei wau badhe katamtokaken dintenipun ing tembe wonten ing Samarang, panggenanipun katingalan ing ngakathah, pambayaring lot kenceng, dene sagedipun pikantuk lot wau saking para tuwan ingkang kasebut ing ngandhap punika. Tuwan Winserdhelang enko, ing Batawi Tuwan Klen Notaris, ing Batawi Tuwan Simon, ing Batawi Tuwan Etbring enko, ing Surabaya Tuwan Pandheldhen ing Surabaya
Tuwan C.Pan Lenep, ing Ngayogyakarta Tuwan A. Beiman, ing Ngayogyakarta Tuwan H.Dhilkenem, ing Surakarta Tuwan P.W.HE.Gaut. Tuwan Wermut enko, ing Samarang Tuwan Wermut enko, ing Samarang Tuwan W. Bosnem, ing Samarang Tuwan E.C.Edhoren, ing Samarang Tuwan C.L.Dhangmeyer, ing Samarang Tuwan Y.P.Krabe, ing Samarang Tuwan Sepeliye enko, ing Samarang Tuwan E.C.T.Pandhorep,ing Samarang Tuwan Dhegrot Kolep enko, ing Samarang Tuwan Susman, ing Samarang Tuwan Tuf enko, ing Samarang Tuwan H.Eliyon, ing Samarang. Laminipun kawanwelas dinten sasampunipun loterei kamain ingkang angsal kauntungan saged tampi kauntunganipun wau saking tuwan ingkang kabebahan angasta arta lotrei wasta tuwan C.L.Dhangmeyer, mawi anedahna angkaning lotipun. Manawi ing mangsaning pamainipun lotrei wauy sampun katamto- kaken mongka kathah ing lot 15000 boten saged pajeng sadaya, punika pamainipun lotrei inggih badhe kalampahan ananging gunggunging pangaosipun lot ingkang sampun pajeng badhe kacowok ing wragadipun lotrei. Dene kantunipun arta ingkang kadamel kauntungan punapa dene ingkang minongka kauntunganing Sositeit ugi badhe kacowok saking pangaosing lot ingkang sami boten pajeng kalayan kamurwat. Ingkang nguwasani Sositeit Amisitiyah Katandhan tuwan H.A.W.Wermut Presidhen, W.Bosnem Sekretaris. ===============
Ongka 11, Kemis kaping 15 Maret 1866 Pawartos warni-warni Pawartos saking Kabupaten ing Wanagiri kala tanggal kaping 3 Maret 1866 kados ing ngandhap punika. Kala ing dinten Kemis tanggal kaping 14 wulan Sawal ing taun Jimakir 1794 wanci jam 5 sonten baita panambangan ing wanagiri anglampahaken tiyang saking kilen dhumateng sabrang wetan, kathahipun 11 iji sami jaler safaya, tuwin kapal lagaran 5 iji saha pirantos badhe wawrat gagramen, tuwin pambelah ingkang anglampahaken baita 5 dados tiyang ingkang numpak baita wau sadaya 16 iji sareng baita kalampahaken dumugi ing pinggir wetan, katamperking toya bantar lajeng notog ing padhas jurang, kapalipun sami budi baita lajeng anggoling, tiyang ingkang kajegur 7 saha kapal 3 tumunten tiyang pambelah sam anggebyur tutulung dhateng tiyang ingkang kajegur wau, kalampahan wilujeng saged katulungan sarta kaentasaken ingkang 5 amung tiyang ingkang 2 kalajeng keli boten saged katulungan dene kapal inggih katulungan saha kaentas sadya, menggah titiyang ingkang katulungan tuwin ingkang boten kajegur wau sami wilujeng, boten wonten ingkang kecalan barang punapa-punapa, anjawi tiyang 2 wau ingkang keli sasandhang panganipun sadaya, dene titiyang ingkang keli 1 wasta Kertawijaya ngumur 25 taun gigriya ing dhusun Pund- hong, 2 wasta pada ngumur 12 taun anakipun tiyang wasta Kertajani ing dhusun Bungsren punika bawah ing Ngayogyakarta, titiyang wau badhe angaos dhateng pasantren tulung agung, ing sapunika tiyang 2 ingkang keli wau kaupadosan dereng pinang- gih. Menggah baita ingkang katumpakan para titiyang wau wawratan kawan koyan. ============ Saking pawartosipun ing nagari Kedhu, kala tanggal kaping 10 wulan NOpember ingkang sampun kapengker, Kanjeng Tuwan Resid- hen ing Kedhu karsa tindak dhateng Jengger inggih punika panggenan ingkang inggil piyambak ing redi Marapi, ingkang kenging dipun inggahi. Dene kersanipun Kanjeng Tuywan Resid- hen badhe amnaspaosaken saking celak urubing redi wau. Sareng redi sampun meh sirep anggenipun medal latu, Kanjeng Tuwan REsidhen tindak malih dhateng Jengger, lajeng tumedhak dha- teng lowahing Benglongkeng karsa badhe sumerep ing dhasaripun lowah wau ingkang prenahipun tebih saking kawahipun redi ing sisih wetan punapa wonten pucukipun, Kanjeng Tuwan Residhen aningali yen estu wonten pucukipun, menggah sababipun pucuk punika boten kaserepan ing nalika tindakipun kanjeng tuwan Residhen ingkang kapisan amargi ing pucuk kala samanten kaubutan dening kukus. Pucuk punika inggilipun 600 kaki, sarta meh bunder warninipun tuwin tembus wonten kawahipun ========== Raden Ngabei Mangkuwijaya panewu ing Surakarta anyariyosaken punapa ingkang sampun dipun serepi wonten ing Kedhu, pratela- nipun kados ing ngandhap punika. Pamulasaraning pananemipun wit-witan palakirna, sarta anda-
dosi saenipun wangan. Kula Raden Ngabei Mangkuwijaya, abdi dadalem panewu bawah Kawadanan Siti ing Surakarta, suka uninga ing ngakathah, manawi kula sampun aningali pranatan enggal wonten ing Kedhu, ingkang kenging kacariyosaken saha katurut. Pranatan wau bab pananeming wiwitan ingkang angemohi, pratel- anipun kados ing ngandhap punika. Sasampunipun Bupati ing Kedhu atepang rembag kaliyan Kanjeng Tuwan Residhen ing Kedhu, Bupati ing Kedhu lajeng dhadhawah, ananem wit-witan ingkang ngemohi wonten sauruting margi alit alit ingkang anjon dhateng nagari, saha wonten martgi margi sanesipun ing dhistrik-dhistrik, pamedalipun saking wit-witan badhe dados kauntunganipun ingkang sami anggadhahi. Titiyang alit sami ananem wit-witan wau kalayan bingah ing manah, amargi sampun katerangaken bab badhe dados pikantuki- pun piyambak, menggah pananeming wit-witan lajeng kalampahan dening titiyang alit boten mawi kadhawahan, ing mangke sauru- tipun margi margi ing paresidhenan Kedhu sakalangkung kathah wit-witanipun palakirna, ngantos andadosaken pangeram-eram, dene pamulasaranipun dhateng wit-witan wau sae, saha wit- witanipun palakirna katingal seger sefer tuwin angrempayak, andadosaken pratondha, manawi titiyang ingkang ananem badhe pikantuk kauntungan. Menggah kathahing panggenan sanesipun pananemiing wit-witan palakirna dereng patos prayogi, awit saking kiranging guma- tosipuningkang sami ananem, kathah wit-witan ingkang karisa- kan saking dening maesa, lembu, punika sami angidak-idak wut- witan ingkang taksih alit-alit, sarta godhongipun katedhanan ing menda, mila prayogi sanget manawi titiyang ngalit kasere- pan menggah guna tuwin kauntunganipun ing tembe, bilih wit- witan palakirna wau sae ing pamulasaranipun. Wasana ing Magelang wonten wangan ingkang dhawuhanipun asring bengkah jalaran saking panasipun ing mongsa katiga, ing mongsa rendheng dhawuhan punika asring dhadhal saking dening banjir, ananem wit kalapa kajejer kalih larik tuwin wit jambe kajejer dados kawan larik wonten ing panggenan dhawuhan, kakinten manawi oyoding wit-witan wau badhe angekahaken sitinipun, saha adamel kuwating dhawuhan, sampun ngantos kalampahan bengkah awit saking panasing mongsa katiga, utawi dhadhal saking dening banjir wau. ============================== Saking pawartosipun Kanjeng Tuwan REsidhen ing Banten manawi awit saking benaning lepen Ciujung tuwin Cidhuriyan ing Dhistrik Tanarah, sakathahing dhusun ing ngriku sami kabanji- ran saha lebeting toya 3 utawi 4 kaki, menggah sabinb ingkang kabanjiran 33 bau, dene kreteg ing Kabupaten Serang kathah ingkang sami larut saking dening banjir. Paparentahan ing Banten sampun amernata bab pandameling Kreteg enggal dadakan, supados sageda enggal kadamel langkung
ing titiyang malih. ============= Cariyos aneh Wadananing prajurit Tartar gadhah panuwun dhateng raja ing Serpiye tanah Turki, kalayan tembung deksura kalilanana medal saking tanahipun dhateng ing tanah Onggari, amurih kanjeng raja ing Serpi mawi kaancam-ancam dening wadananing prajurit punika lajeng angesokaken wos saking bagor wonten ing ngarsa- nipun sang nata, wicantenipun makaten: "ratu kula adhawah dhateng kula, manawi panjenengan dalem boten amarengi ingkang dados panuwun kula wau, kula badhe kautus anggebag nagari dalem kalayan prajurit ing ratu kula, kathahipun kados wos ingkang kula sokaken wonten ing ngarsa dalem punika, kanjeng raja ing Serpi mundhut inah tigang dinten bab anggenipun badhe amaringi wangsulan dhateng wadananing prajurit wau, sareng makaten kanjeng raja ing Serpi lajeng angalempakaken ayam kathah ingkang boten kasukanan tedha laminipun tigang dinten sareng dumugi tigang dintenipun wadananing prajurit Tartar sowan ing ngarsanipun kanjeng raja ing Serpi, nunten Kanjeng Raja ing Serpi dhawah angumbar ayam ingkang sami luwe wau wonten ing panggenan angesokaken wos wadananing prajurit Tartar, para ayam lajeng anucuki wos sakedhap telas, sareng wos sampun telas kanjeng raja ing Serpi angandika dhateng wadananing prajurit Tartar, pangandikanipun makaten: E Wadana prajurit tutura marang raja mu yen raja mu sakarsane olehe arep angirimake beras sapira bae kehe, ingsun kene ora kukurangan pitik kang bisa anucuki berase rajamu nganti entek. =============== Wonten bongsa luhur sampun lami anuwun padamelan dhateng ratunipun ananging asring kadhawahan dening kanjeng raja kinen anyarehaken rumiyin pangandikanipun kanjeng raja maka- ten: sabara dhisik ingsun bakal amikir marang awakmu. Sasampunipun angantosi lami dhumawah ing sih dalem mongka boten wonten kadadosanipu ingkang nyuwun padamelan tumunten amendhet kucing satunggil ingkang lajeng katutup wonten ssalebeting pethi mawi kabolongan ing sawatawis supados sampun ngantos pejah saking dening kapalepekan manawi kucing mungel awit saking luwenipun bongsa luhur lajeng wicanten makaten mengko kucing sing sabar aku bakal mikir ing awakmu. ngantos lami kucing katutup wonten salebeting pethi, dene manawi kucing mungel kaping pinten-pintena anyuwun tedha awit saking luwe, bongsa luhur tansah amangsuli kados wau punika kapurih anyarehaken, wekasanipun kucing pejah saking anggeni- pun boten anedha, sareng kucing sampun pejah bongsa luhur tumunten sowan malih ing ngarsanipun sang nata, saha adarbe panuwun kados ingkang kasebut ing ngajeng wau, ananging sang nata tansah amangsuli kapurih anyarehaken sang nata badhe anggalih dhateng bongsa luhur wau, sareng makaten bongsa
luhur amangsuli ing pangandikanipun sang nata, pitembungani- pun makaten: O gusti kawula, kucing kawula pejah amargi kawula purih anyarehaken anggenipun luwe anyuwun tedha, sareng bongsa luhur matur makaten sang nata lajeng gumujeng, sakalangkung sukaning panggalih, kadadosanipun sang nata ing sanalika amaringi padamelan dhateng bongsa luhur wau punika. ================ Ing tokonipun tuwan Dhegrot Kolep enko ing Surakarta, tiyang saged pikantuk atumbas: kitab Kur'an, tetedhakan saking tembung Arab kajawekaken regi 20 rupiyah, Serat Tapel Adam mawi kasekaraken macapat regi 8 rupiyah, serat Panji Jayeng Tilam mawi kasekaraken macapat babonipun saking nagari ing Surakarta regi 6 rupiyah. ======================= Lotrei arta kathaihipun 150000 rupiyah, minongka kauntungani- pun Sositeit Amisitiyah ing Samarang sampun kaidenan kawrat ing Serat Kakancinganipun Kanjeng Tuwan Ingkang Wicaksana Guprenur Jendral katitimangsan kaping 27 wulan September 1865 ongka 9. Lotrei punika kadamel 15000 lot ing dalem salotipun sadasa rupiyah menggah lot wau kaperang dados prapatan sarta tiyang saged pikantuk lot wetah, satengah utawi saprapat, dene kauntunganipun kapratelakaken kados ing ngandhap punika. 1 Kauntungan kathahipun ... 50,000 rupiyah. 1 Kauntungan kathahipun ... 20,000 rupiyah. 2 Kauntungan satunggil-tunggilipun10,000 rupiyah 20,000 rupiyah 2 Kauntungan satunggil-tunggilipun 1000... 20,000 rupiyah 105 kauntungan satunggil-tunggilipun 100 rupiyah... 10.500 rupiyah 1000 Kauntungan satunggil-tunggilipun 10 rupiyah... 10.000 rupiyah Gunggung... 112,500 rupiyah Wragadipun lotrei, gunggung... 37,500 rupiyah Gunggung sadaya... 150,000 rupiyah Atampi resik boten mawi kacowok punapa-punapa. Pamainipun lotrei wau badhe katamtokaken dintenipun ing tembe wonten ing Samarang, panggenanipun katingalan ing ngakathah, pambayaring lot kenceng, dene sagedipun pikantuk lot wau
saking para tuwan ingkang kasebut ing ngandhap punika. Tuwan Winserdhelang enko, ing Batawi Tuwan Klen Notaris, ing Batawi Tuwan Simon, ing Batawi Tuwan Etbring enko, ing Surabaya Tuwan Pandheldhen ing Surabaya Tuwan C.Pan Lenep, ing Ngayogyakarta Tuwan A. Beiman, ing Ngayogyakarta Tuwan H.Dhilkenem, ing Surakarta Tuwan P.W.HE.Gaut. Tuwan Wermut enko, ing Samarang Tuwan Wermut enko, ing Samarang Tuwan W. Bosnem, ing Samarang Tuwan E.C.Edhoren, ing Samarang Tuwan C.L.Dhangmeyer, ing Samarang Tuwan Y.P.Krabe, ing Samarang Tuwan Sepeliye enko, ing Samarang Tuwan E.C.T.Pandhorep,ing Samarang Tuwan Dhegrot Kolep enko, ing Samarang Tuwan Susman, ing Samarang Tuwan Tuf enko, ing Samarang Tuwan H.Eliyon, ing Samarang. Laminipun kawanwelas dinten sasampunipun loterei kamain ingkang angsal kauntungan saged tampi kauntunganipun wau saking tuwan ingkang kabebahan angasta arta lotrei wasta tuwan C.L.Dhangmeyer, mawi anedahna angkaning lotipun. Manawi ing mangsaning pamainipun lotrei wauy sampun katamto- kaken mongka kathah ing lot 15000 boten saged pajeng sadaya, punika pamainipun lotrei inggih badhe kalampahan ananging gunggunging pangaosipun lot ingkang sampun pajeng badhe kacowok ing wragadipun lotrei. Dene kantunipun arta ingkang kadamel kauntungan punapa dene ingkang minongka kauntunganing Sositeit ugi badhe kacowok saking pangaosing lot ingkang sami boten pajeng kalayan kamurwat. Ingkang nguwasani Sositeit Amisitiyah Katandhan tuwan H.A.W.Wermut Presidhen, W.Bosnem Sekretaris. ===============
Ongka 12, 22 Maret 1866 Pawartos warni-warni Pawartos saking Surabaya kados ing ngandhap punika Surabaya kaping 27 Januwari 1866 Ing dinten punika amaringaken ganjaran sabet pakurmatan saking Kanjeng Maharaja Walandi dhateng Tuwan Mayur, G.F.Rapalet Komandhaning Prajurit Inpanteri saking bataliyon 13, minongka pratandhaning sudira wiwekanipun kala wonten ing Binamu tanah Celebes ing taun 1864, anggenipun amaringaken sabet pakurmatan dhateng tuwan Mayur Rapalet wau, punika wonten alun-alun ing Surabaya mawi pasamuwan wonten sanga- jenging prajurit inpanteri saking Bataliyon 13, katingalan ing ngakathah. Tuwan Kolonel Kom,andhan Dhebraban ing nalika samanten andhawahaken pangandika ing ngatasipun prakawis amaringaken saben pakurmatan, pangandika wau dhateng ingkang pinaringan sabet pakurmatan tuwin para opsir ingkang sami wonten ing ngalun-alun,punapa malih dhateng para prajurit sadaya, tuwan Kolonel Braban asuka uninga wilujeng dhateng Mayur Rapalet bab anggenipun sammpun anampen pratandhaning panrimahipun Kanjeng Maharaja Walandi, sareng makaten tuwan Kolonel Braban lajeng ngandika malih dhateng ingkang pinaringan sabet pakur- matan manawi makuthaning ridheripun saking Willem Ordhe ingkang taksih pethakan punika ing tembe mugi sageda kasantu- nan ing makutha mas, sarta para opsir ingkang sami wonten panggenan ing ngriku sami kapangandikanan dhateng Kolonel Braban, manawi para opsir punika anetepi ing kaprawiraning ngajurit wonten ing paprangan inggih sami badhe pikantuk ridher ing dhadhanipun ing wekasanipun para prajurit ingknag sami andher wonten alun-alun ing Surabaya sami kaserepaken dening kolonel Braban bab sudira wiwekanipun Mayur Rapalet ingkang dados wadananipun punika kenging katumutan amedal ing paprangan kalayan kasenenganing manah, awit sudira wiwekani- pun sampun anedahaken, manawi pangiridipun prajurit dhateng paprangan kala wonten ing Boni (e) , Banjarmasin tuwin ing Selebes kalayan Sudira Wiweka. Sareng tuwan Kolonel sampun angandika makaten wau, para prajurit sadaya lajeng sami surak, saha abaris mider wonten alun-alun ing Surabaya wau. ============== Serat saking Pathi katitimangsan kaping 2 wulan Maret 1866 anyariyosaken kasebut ing serat pakabaran saking Samawis kados ing ngandhap punika. Kala ing dinten Kemis ingkang sampun kapengker, titiyangipun baita kapal Prasman warni bongsa ERopah tuwin bongsa Cina, sami langkung wonten Pathi badhe dhateng ing Samawis, bait kapal Prasman wau anama Mito, punika kandas wonten panggenan prenah celak kapulowan ing Karumunjawi, saha lajeng kerem wonten ing ngriku, dene titiyang ing baita kapal punika sami anumpak baita alit ingkang wonten ing baita kapal wau, sareng makaten lajeng sami mentas wonten panggenan prenah celak ing Juwana, sadhatengipun wonten ing ngriku titiyang wau sami
kaluwen saha meh boten gadhah pangaggen ing badanipun nunten kanjeng tuwan REsidhen ing Pathi enggal dhawah amaringi punapa ingkang dados kikiranganipun para titiyang ing baita kapal Mito, salajengipun titiyang ing baita kapal Mito wau kakintunaken dhateng ing Kudus. =============== Saking pawartosipun manawi ing tanah Dhitslan wonten tiyang ingkang sami anyambut damel adhudhuki siti katanggeor ing warni maujud ingkang panjangipun 3 kaki tuwin kandelipun 5 dim, titiyang punika anginten manawi maujud wau kajeng uwit ananging sanes saking pamriksanipun tuwan Bandam ingkang dados pujongga punika lajeng sumerep, manawi maujud wau gadhinging gajah kala jaman kanjeng Nabi Adam. ======================= Cariyos aneh Wonten tiyang estri remen muring muring tuwin asring angupa- dos paben kaliyan ingkang jaler, ingkang jaler wau ing saben dintenipun kapisuhan trapipun dhatneg ingkang jaler sampun ical ing pangaji-ajinipun kalampahan andadosaken susahing manahipun ingkang jaler wasana ingkang jaler punika boten saged anyegah nepsunipun ngadat ingkang jaler wau asring mikawoni kemawon sareng ingkang estri amimisuh malih ingknag jaler nunten amendhet gebag, ingkang estri lajeng kagebagan ananging ingkang estri ing waktu punika anandukaken akal supados andadosna kuwatos ing manah tuwin ajrihipun ingkang jaler sareng ingkang estri kagebag kaping tiga lajeng ingkang estri wau andhawah ing siti boten mawi anywatra, katingal manawi anemahi pejah, kala samanten ingkang jaler atutulung dhateng ingkang estri, supados ingkang estri enget ta malih, saha sampun ngantos lajeng pejah, ingkang jaler amendhet toya kasirataken ing rainipun ingkang estri, sarta amendhet jampi lajeng kaambungaken, ananging ingkang estri tansah kendel kemawon saha angampet ambekanipun katingal manawi sampun pejah, ingkang jaler waktu punika sakalangkung bigunging manahipu saha ajrih, pangintenipun manawi ingkang estri pejah jalaran saking kagebagan wau, tumunten iingkang jaler kesah dhateng griyaning tangganipun ingkang boten tebih saking griyanipun, tongga wau kacariyosan punapa ingkang sampun kalampahan bab pejahipun ingkang estri wicantenipun dhateng tongga makaten: kula anggebagi bojo kula, sareng kula gebag kaping tiga bojo kula lajeng dhawah ing siti kalampahan anemahi pejah, manawi sampeyan pareng ing galih kula aturi dhateng ing griya kula, supados aningalana bojo kula, sarta panuwun kula mugi sampeyan amaringana rembaga dhateng kula ing ngatasipun prakawis punika. Tongga wau nunten dhateng ing griyanipun ingkang gadhah bojo pejah, wonten ing ngriku tongga anyepeng petegipun ingkang pejah, ananging keteg punika taksih wonten boten wonten emperipun tiyang pejah, taksih kados ketegipun tiyang seger
kasarasan kemawon tongga lajeng anyatriyosaken dhateng ing- kang jaler punapa ingkang sampun dipun serepi wau, anggenipun anyariyosaken bisik-bisik wicantenipun makaten: nojo sampeyan boten kirang punapa punapa taksih gesang saha seger kasarasan kados kula tuwin sampeyan anggenipun pejah amung api-api kemawon mila makatn awit saking hawa nepsunipun mangke saked- hap kula kadugi aanggesangaken malih, sasampunipun wicanten makaten, tongga lajeng amurugi dhateng panggenanipun tiyang estri ingkang api-api pejah, wicantenipun dhateng ingkang jaler makaten: O, mitra kula, sampeyan punika tiyang cilaka, bojo sampeyan pejah sayektos ananging sarehne bojo sampeyan sampun pejah mugi sampeyan angiris ototing kempolipun satung- gil bokmanawi saged agesang malih, sabab pangirising otot wau andadosaken jampining tiyang sakit ayan saking panginten kula bokmanawi bojo sampeyan gadhah sakit ayan manawi sayektos kados panginten kula wau amesthi bojo sampeyan sakedhap agesang malih, ingkang jaler amangsuli manawi boten tahan angiris piyambak mila gadhah panedha dhateng tangganipun wau, mugi kairisna, tongga punika anyagahi nunten amendhet ladding ingkang lajeng kaasah sanalika, sareng lading sampun kaasah sukunipun tiyang estri ingkang api-api pejah kacepeng dhateng tongga, sarta kaagagaken kados pratingkahipun tiyang badhe angirtis ing waktu punika tiyang estri boten saronta lajeng tangi, saha wicanten sora: E apa kowe arep ngeleti wong urip, ingkang jaler kaliyan tangganipun wau sami gumujeng sarta ingkang jaler angalem kathah-kathah dhatemng tangganipun dene saged anggesangaken tiyang pejah boten ngantos dangu. ================= Sedaya kaurmatan, mugi kaatur panjenenganipun tuwan Dhegroot Kolep enko ing Nagari Dalem Surakarta. Sanget andadosaken pangungunipun ing manah, sawab kula ninga- li srat Jurumartani ongka 8 tanggal kaping 22, Pebruwari 1866. Wonten satunggil mitra kula priyantun ing nagari Dalem Ngayo- gya mundhut sumerep menggah sarehipun suku ketet kados pundi ingkang dados kersanipun saking pamanggih kula dugi dugi, awit saking kesupenipun para berbudi, nalika nganggit serat ingknag mratelakaken suku keret wau pancenipun panganggitipun tembung mawi sekar wusana pada lingsa boten kasukanan, pan- ganggitipun sampun dumugi pada ageng, rehning bongsa berbudi, dados kasusulan, ingkang padalinggsa dhawah ulu, katengeran cecak tengah ulu, ingkang dhawah legena, katengeran cerek bongkok kados abruh, ingkang dhawah suku katengera keret minonkga andhegipun tembung mawi sekar, sawab sampun kasebut berbudi dados kalajengaken, mergi kiratanipun tembung budi punika, pundi kang kelbu dadi, wit tetenger punika saking kasupen dados kawestanan Durga, pamendhetipun nami Durga, saking Bathari Durga, sawab kasebut Bathari Durga punika saking kersanipun angreregoni, mila para sujana ingkang saweg
nganggit wau kesupen bokmanawi kartegonan ing Bathari Durga. Ewa denten anggitipun para sujana ingkang kesupen wau, katu- lad dhateng para mudha sapriki. Menggah wangunipun suku keret sumongga ingkang dados kersani- pun para pratameng sastra, kula boten saged nemtokaken ing warni, kapacak ing jurumartani utawi boten kula sumongga ing panjenenganipun tuwan Dhegroot Kolep enko. Kaping 26 Wulan Pebruwari 1866 Magang Pos Komis Purwareja, Katandhan Mas Kramaatmaja. ======================== Penjurung Kabar Jurumartani Kala ing dinten Selasa tanggal kaping 6 wulan Maret taun 1866 Raden Riya Purwakusuma ing Ngayogyakarta seda, tilar dunya kondur ing Rahmatuulah, amargi gerah salira sadaya, saweg teksih sugengipun raden Riya wau Kelakuwanipun kapara sae, ragi eber dhateng dunya sarta anetepi ngadatipun satriya, mila para pitepanganipun sami sanget ngungun saha cuwa ing manah wekasan namung nenuwunaken mugi angsala rahmat kang sampun seda wau, raden Riya Purwakusuma punika, putranipun Bendara Pangeran ARya PUrwadiningrat Ngayogyakarta, kemantu ing Kanjeng Raden Adipati Danureja sapunika, dereng ngantos apeputra antawis yuswa 35 taun andadosena kauninganipun para kadang mitra sedaya. Ngayogya kaping 7 Maret 1866, Katandhan Ra, Ta, Sa, Dha. ============================ Ambek sayaning tiyang Cina ing Amoi tanah Cina. Wonten tiyang Cina satunggil anama Yuntan kadakwa tumut angraman mumuruni dhateng Gupremen Cina, lajeng kapatrapan paukuman pejah ingkang anggigirisi, pratelanipun kados ing ngandhap punika. Paukumanipun tiyang Cina wau katrapaken wonten panggenan prenah celaking gedhong padaganganipun bongsa Ambugeg tanah Dhitsaln, katingalan dhateng bongsa ERopah ing sawatawis pambektaning tiyang sakitan karembat dhateng panggenanipun badhe kaukum, amargi boten saged limampah awit saking awrat- ing rantenipun tosan ingkang kaangge, wonten panggenan ing ngriku tiyang sakitan kajaenan ing prajurit Cina kathahipun 200 wadananing prajurit punika awasta AiOng, angangge sand- hangan sarw abrit, nunten wadananing prajurit amaos serat pandakwanipun sasampuning amaos sakitan tumunten kagebag kaping tigangatus, ananging tiyang sakitan boten katawis angraosaken sakit anggenipun kagebag wau, sareng makaten ukumanipun dereng dumugi bnunten tiyang sakitan kaerut ing epal, wonten ing ngriku tiyang sakitan kaukum kalayan siya dening mindaraka ingkang sakalangkung anggigirisi, ingkang rumiyin dafingipun sanginggiling mripat kairisan, tumunten ototing baunipun kaengges ngantos dumgi ing balung, wedaling rah muncrat-muncrat sumamburat, anyiprati raining mondaraka, sareng sampun angenges ototing bau , nunten ototing pupunipun
katugel, sasampunipun anugel ototing pupu, mondaraka lajeng asantun lading, ingkang wau ladingipun alit kasantunan lading ageng ingkang panjangipun 19 dim, kandelipun sa dim, lading punika lajeng kacublesaken ing dhadhanipun tiyang sakitan sakathahing titiyang kala samanten sami anginten manawi anggenipun amatrapi paukuman sampun rampunt ananging lepat saking panginten wau , mondaraka sampuning anybles dhadhani- pun pasakitan kalayan lading, ing waktu punika tiyang saki- tan taksih gesang, lajeng kabedhel wetengipun, saha kaweda- laken jerowanipun, manah ing tiyang sakitan kapendhet, sarta katedahaken ing titiyang kathah ingkang sami aningali dene jisiming tiyang sakitan katilar wonten panggenan angtrapaken paukuman wau ngantos gangsal dinten laminipun andadosaken giguning manahipun bongsa Eropah ingkang sami aningali. =============== Ing tokonipun tuwan Dhegrot Kolep enko ing Surakarta, tiyang saged pikantuk atumbas: kitab Kur'an, tetedhakan saking tembung Arab kajawekaken regi 20 rupiyah, Serat Tapel Adam mawi kasekaraken macapat regi 8 rupiyah, ================
Ongka 13 29 Maret 1866 Pawartos warni-warni Sampun antawis lami ing Paris kithanipun ageng tanah Prangk- rik wonten tiyang kakalih angadhang titiyang langkung sawata- wis wonten ing margi, punika sami kaandheg saha lajeng ka kaathungan kestul, sasampuning angathungaken kestulipun, ing sanalika tiyang kakalih wau lajeng sami kesah, boten mawi wicanten sakescap, dene titiyang ingkang sami kaandheg saha kaathungan kestul inggih boten sumerep ingkang dados pikajen- ganipun tiyang kakalih wau. Sarehning pangathungipun keestul kalampahan dhateng para estri nem-neman utawi dhateng titiyang sepuh, punika andado- saken panginten manawi lampah kados makaten sakalangkung diksura, saha badhe enggal kamantunan bilih kasumerepan dening pulisi, menggah solah ingkang kados makaten wau boten wonten malih ing pikajenganipun amung pambudining isarat amurih panyobaning kawruh, dene kestul punika dede dadamel, sayektosipun pirantos adamel gambar sorot ingkang amikantu- kaken gambar ing sakedhepan. Titiyang ingkang sami malampah-malampah lajeng kagambar kalayan kestul wau, punika gambaripun boten saged sar saha nyamleng ing warni, amargi saking ajrihipun nalika kaathungan kestul saha saking panggiwaripun titiyang wau. Ing Londhon kithanipun ageng tanah Inggris inggih ugi wonten pirantos agambar sorot ingkang kados makaten, saha boten kawont ing saenipun kaliyan dadamelaning bongsa Prasman, wonten tiyang inggris ing kitha Londhon anama Sekaip ingggih anyoba kaliyan pirantos anggambar sorot ingkang kawastanan PistulLograf, panyobanipun wau wonten ing ngajenganipun titiyang kathah menggah pikajenganipun agambar sorot kaliyan pirantos kestul wau, amung amurih aweting gambaripun wonten tiyang satunggil ingkang acacariyos kados ing ngandhap puni- ka. Menggah gambar gambar ingkang kadamel saking pirantos wau punika dumuniung wonten ing gelas, pikantukipun saking sorot- ing srengenge ingkang sacaleret tan dhumawah wonten ing pirantos, kadamel awetipun awit saking sumuking latu, panda- meling gambar kados makaten punika ingkang gadhah amanggih rumiyin tuwan Sekaip, pamanggihipun wau nalika tuwan Sekaip badhe adamel gambar sorot amurih awetipun kadamel wonten ing balebekan mas pethak sinarasah, sasampunipun anyoba kaping pinten pinten ing ngriku tuwan Sekaip tmunten manggih pamanah manawi gambar wau kapleped ing blebekan gelas kakalih, lajeng kadamel panans ing latu ngantos panasipun anyekapi adamel luluhing gelas kakalih wau, gelas kakalih kaliyan gambar lajeng dados satunggil, atosipun kados kristal. ============================ Bab Tiyang Pagunggung Tiyang Pagunggung punika ngibaratipun ingkang leres piyambak kaupamekaken swasana, dene swasana wau ingkang kawastanan hawa, kados ingkang sampun kasumerepan ing ngakathah swasana punika ing salugunipun boten anggadhahi asrep panas padhang
tuwin peteng, ananging manut dhateng kawontenaning ngawiy- at, manawi ing ngawiyat asrep swasana inggih tumut asrep manawi mpanas inggih tumut panas makaten ugi manawi wonten griya kabesmi tiyang ingkang celak ing ngriku, mesthi angrao- saken panasing swasana, amargi saking kapanasan ing latuning griya ingkang kabesmi dados swasana wau tumut panas. Tiyang pagungungg punika saben angombyongi ing wicantening bendara tuwin tiyang ingkang kathah pawewehipun manawi ben- daranipun angesah bab kraosing asrep sanadyan ing waktu punika panuju mmongsa panas panasipun, tiyang Pagunggung inggih ngatingalaken manawi angraosaken asrep, malah api-api andhorodhog, manawi bendaranipun wicanten bab anggenipun kayungyun dhateng tiyang estri tiyang Pagunggung boten wican- ten sanesipun saking prakawis kayungyun wau, manawi bendara- nipun wicanten bilih tyang brancah boten kenging ing duraka, tiyang Pagunggung lajeng angleresaken ing wicanten ugi, manawi bendaranipun angantuk, tiyang Pagunggung lajeng ngulet angatingalaken i aripipun, manawi bendaranipun agething dhateng tiyang satunggil, tiyang Pagunggung inggih tumut gething dhateng tiyang punika, saha lajeng angawonawon dha- teng titiyang ingkang kagethingan wau. Tiyang Pagunggung ing ngibaratipun wadhah jampi injgkang kapraos ing jawi katingal sakalangkung sae, ananging manawi kaambet isining nglebet ambetipun arus banger. Tiyang Pagunggung ing ngibaratipun tataneman ingkang rumabat, amarambat ing uwit katingal kados angrangkul tuwin angekep, ananging pangrambatipun punika amendhet toya tuwin kukuwatan- ing uwit. Tiyang Pagunggung kangibarataken kados jampi galintiran ingkang kapraos katingal ing warni kados eca katedha, anang- ing sareng katedha raosipun pait getir. Tiyang Pagunggung punika ngibaratipun kajeng maiutan ingkang kabungkus ing gendhis traosing jawi legi ing lebet pait. Tiyang Pagunggung punika ngibaratipun inuman keras, katingal saking ing warni manawi eca kaombe, ananging sareng kaombe gadhah wawatek angendemi. Tiyang Pagunggung punika ngibaratipun inya ingkang andhawa- haken momonganipun rare ing siti, lajeng angeneng-enengi kalayan tembung manis saha boten kendel-kendel anggenipun angunggung utawi angemas-emas dhateng momonganipunrare ing- kang kadhawahaken wau, ngantos rare punika kendel ing panan- gisipun saha lajeng gumujeng. ================ Cariyosipun tiyang ing Gajahan Surakarta kados ing ngandhap punika. Ing salebetipun wulan Sawal taun Jimawal taun Jimakir punika, kula iring-iring lurah kula permisi dhateng Kadhiri, sareng dumugi ing Kaduwang, sawarnenipun titiyang sami anyariyosaken saesnipun pranatan ing Pranaraga, kala kula mireng wau osik-
ing pun ing manah punapa inggiya kados pranatan Mangkunagaran margi ing Mangkunagaran sadya pranatan sampun seklangkung langkung prayogi, sareng kula dumugi Pranaraga,lajeng kantos dumugi ing TRanggalek saengga mantuk kula dumugi pranagara malih, titiyang ratraosan wau sami ugi pangalembanaipun, saking kula dereng sumerep piyambak dados aektosaken lumebet ing dhistrik Pranaraga, andadosaken pangunguning manah, saking saenipun ing pranatan kapulisen. Ingkang bab 1 Ing dalem 8 wulan punika salebetipun dhistrik Pranaraga, Kabupaten tuwin Afdeeling Pranaraga Karesidhenan Madiyun, sadaya titiyang menawi kapandungan sami saged angsal katran- gan sarta amanggih nyinanipun awit pranatanipun wadana, ing samongsa wonten titiyang kang kapandungan, pulisi lajeng lumampah ngledhah, dhumateng gegriya ingkang wonten raosipun ing saben saben angledhah meh tamtu saged amanggih nyina sangking kasantosanipun pulisi, kanjeng tuwan asisten Residen kantos andhawahaken parentah dhumateng ingkang Bupati ing Pranaraga, Warnim Bupati Sumarata, kapareng sanget ing liyanipun dhistrik angangge apranatan kados Dhistrik Pranara- ga. Ingkang bab 2 Sareng satunggal wektu wanci enjing lurah kula dhateng wana Benjata kula andherekaken sareng dumugi ing ara-ara,ing pundi panggonanipun raja kaya salebetipun dhsitrik Pranaraga, wonten tiyangipun pulisi, ingkang winastanan Kapala Angen, anguwasani tiyang angen, sawarnenipun titiyang angen boten kenging tebih saking panggenanipun ingkang dipun engen prana- tan punika andadosaken pitulung wilujengipun raja kaya ing- kang wonten ing pangenan. Ingkang bab 3 Kula nyumerepi ing sadayanipun padhusunan kadekekan kandhang bumi, sangking cariyosipun titiyang wartadin ing sakaresidhe- nan Madiyun amawi makaten, ananging kang kula cariyosaken punika amung saserepan kula pyambak, dene kang winastan kandhang bumi wau, saben saben dhusun ing ngadhusunan wonten kandhangipun raja kaya, dhusun kang ageng 4 utawi 3 kang alit sadhusun amung 1 kandhang punika seklangkung prayogi tur santosa pinageran pager gesang, kadosta turus dhadhap randhu suru, kang rangkep panjati, mawi dipun reni kaubengan jagang, rajakayanipun titiyang ing dhusun ngriku kinalempakaken, kajagi titiyang samurwatipun katindhihan dening tyang pulisi winastanan kapala kandhang, manawi wonten raja kaya ical kapala kandang katempah angupadosi, denten manawi sampun tita boten pinanggih utawi boten angsal katrangan, punika kapala kandhang kajibah anglintoni tribaga, saregenipun rajakalaya kang ical wau, kapala kandhang punika angsal lenggah siti sabin murwat pranatanipun ing dhusun ngriku, amila panjageni- pun sami ugi akaliyan gegadhahanipu piyambak pranatan punika
andadosaken kawilujenganipun raja kaya kang sami wonten ing kandhang bumi. Cariyos punika kabadhe kalajengaken. Kasrat ing Kampung Gajahan nagari Surakarta Rebo kaping 12 Dulkaidah Jimakir ongka 1794. Katandhan abdi dalem Jajar Surating Dipangga ing Kasunanan, Kiyai Wikyadirada. ================== Cariyosipun Tuwan-Tuwan Walandi ing Batawi, Kados ing ngadjap punika. Ingkang andadosakenpangersulanipun titiyang kang sami lumam- pah ing wulan Maret punika, kula kesah dhateng Pacitan medal ing surakarta lumampah mantuk kula wonten ing banawi sakidu- lipun nagari Surakarta winastan Bacem katarik tambangan baita, satunggal kapal 25 sen, dados kula sak rencang kula 4 sami numpak kapal kados sarupiyah, kala kula dipun tedhani samanten anjetung sanget, margi kula kesah dhateng ing pundi- pundi saweg punika kula manggih tambangan benawi samanten kathahipun, kula nganyang boten angsal, saking cariyosipun tukang baita sampun mila samanten pranata nagari, sabab anuju toya ageng dados inggih lajeng kula bayar, saking bab punika punapa inggiya, samanten pranatanipun sabab sarneg ing panam- bangan Nguter, amung 6 sen kapal satunggalipun, satiyangipun kang numpaki, mila pamanah kula menawi boten temen samanten wau tukang baita pantes angsal ukum pangajaranipun nagari, sabab punika kageleng panganiaya, sapintena tiyang kang nuju nuju sangunipun taksih kathah sareng kala samanten nuju wonten nini-nini guguh wungkuk sageding lumampah sarana teken tanpa kanthi, amrasajakaken meskinipun, anedha llah kasa- brangna tampa bayaran awit sampun boten gadhah yattra kang minongka katambangan, tuakng baita boten suka malah sarengen akathah-kathah, kula nymerepi sakala punika, lajeng ambantoni rembag angsala lilah, mmargi mamelas sanget sarta saking cariyosipun cina tukang narik yatra tammbangan ing panamban- gan Nguter, dhawahipun parentah sinaosa sampun katamtokaken bayaranipun menawi wonten para meskin kalilan anyabrangna tanpa bayaran , wangsulanipun tukang baita ing Nguter punika bawah Kamangkunagaran ing Bacem wau sanes bawah, kadadosani- pun kula lajeng ambaita tiyang nini-nini, kantun nangis taksih kandhek, kula welas sanget, kula waktu punika panuju yatra kula telas, mila amung pamurih kula ing gusti kang sipat adil mugi angusikaken dhumateng para kang kinuwasakaken ing panambangan Bacem, angarsakna kados ing panambangan Nguter, anebihna panganiaya, denten manawi temen panedhanipun tukang baita langkung prayogi kaparingan tarip bayaranipun tambangan sapinten pamesthiyanipun, kadosa ing liyannipun karesidhenan sabab punika tarip dadosa sarana pangenget- engetipun tiyang kang anglampahaken baita, utawi dados dhan- ganipun titiyang kang lumampah. Kasrat ing Batawi kaping 25 Maret 1866 Katandhan Tuwan K.L.
================== Sanget ing panuwun kawula: kapacaka ing Serat Jurumartani. Kula Ngabei Wirakarsana, Dhistrik Tawangreja bawah Pakualaman nagari Ngayogyakarta,kula sampun maos serat Jurumartani ongka 7 Kemis kaping 15 Pebruwari 1866 ing ngriku wonten panyamm- pahipun Raden Mas Panji Suryawijaya, juru seratipun patikulir tuwan A.B.Kohen Stuwart bab ingkang kasebut Sekar Pocung, unika kula dereng trimah, dene kok wonten sekar pocung mawi wulu melik, ewa denten menawi ingkang mancah priyantun sura- karta kadosta 1 Raden Ngabei Ronggawarsita, 2 Raden Panji Puspawilaga, 3 Raden Rongga Awikrama, dene ing Batawi Raden Panji Natarata, punika sami karsa memancahana, saestu kula trimah wangsul raden mas panji suryawijaya ingkang memancahi, punika kula dereng trimah ing dunya rawuh ing ngakir, awit kula sumerap kasagedanipun dhateng bongsa tembang namung sacuwil kados kula kimawon. Ngayogya 1 Maret 1866, Katandhan Wirakarsana. =================== Ing tokonipun tuwan Dhegrot Kolep enko ing Surakarta, tiyang saged pikantuk atumbas: kitab Kur'an, tetedhakan saking tembung Arab kajawekaken regi 20 rupiyah, Serat Tapel Adam mawi kasekaraken macapat regi 8 rupiyah, ==================
Ongka 14, Kemis kaping 5 April 1866 Godhong Ayapana utawi kados ingkang sampun kasumerepan ing ngakathah dipun wastani godhong Prasman. Awit saking pawartosing tiyang, ing mangke saged anyariyosak- en bab godhong Ayapana utawi ingkang kawastanan godhong Prasman tuwin kukuwatanipun manawi kadamel jampi. Sanadyan uwit Ayapana asalipun saking Peru tanah Amerikah, ing Pulau Jawi ugi titiyang sampun sumerep dhateng uwit Ayapana wau, sinten ingkang remen ananem, amesthi taneman Ayapana punika katanem wonten pakebonanipun tiyang ingkang remen ananem wau, tanah jawi punika sugih ing sawarnining gogodhongan ingkang kenging kadamel jampi, ananging owe sanget dene sakedhik pamarsudining ngakathah amurih sumerepi- pun dhateng kanggening gogodhongan wau kadamel jampi. Kados ingkang sampun kapratelakaken manawi ing tanah Peru panggenanipun tataneman Ayapana, punika thukul ing saping- giripun tengening lepen ing Peru ingkang dipun wastani lepen Amasone, tataneman Ayapana punika kabekta dhateng pulo ing- kang kabawah tiyang Prasman dene ingkang bekta dhatng ing ngriku kapintan anama Agustinus Bondhin kalanipun kesah dhateng Brasiliye tanah Amerikah ing taun 1798 wonten ing ngriku pikantukipun taneman Ayapana saking tuwan dhokter Namarah, ing nalika samanten taneman Ayapana dereng patos misuwur ing kukuwatanipun manawi kadamel jampi, menggah cariyosipun bab kanggening taneman Ayapana kadamel jampi, pratelanipun kados ing ngandhap punika. Kapitan Ogestinus Bondhin ambekta taneman Ayapana kadekekak- en ing pot dhateng ing baita kapalipun wonten ing ngriku kapitan Bondhin aparentah dhateng kalerehanipun, kinen aggumatosi dhateng taneman Ayapana wau, sareng ing dinten badhe angkatipun kapitan Bondhin kapitan punika amireng manawi taneman Ayapana sampun pejah saha telas katedha ing ayam, andadosaken kageting manahipun saking pangintenipjn kapitan Bondhin manawi boten saged angsal taneman Ayapana malih, amargi ing dinten enjingipun kapitan Bondhin manawi boten saged angsal taneman Ayapana malih, amargi ing dinten enjingipun kapitan wau kedah badhe mangkat. Sakalangkung pangungunipun kapitan Bondhin wau, dene boten saged ambekta taneman ingkang sakalangkung amikantuki ing kanggenipun, taneman wau badhe kalimrahaken ing kanggenipun kadamel jampi, wonten ing pulo-pulo Amerikah, amargi ing ngriku kathah saweripun mandos ingkang amejahi bilih anyokot tiyang, ewadenten kapitan Bondhin llajeng kaengetan manawi wonten tiyang satunggil anggadhahi taneman Ayapana punika katanem wonten ong pot dumunbung prenah celak jandhelaning griya, sarehne kapitan Bondhin sampun anedha taneman Ayapana ingkang wonten ing ngepot wau dhateng ingkang gadhah, saha
boten saged pikantuk kapitan Bondhin lajaneg agadhah sedya badhe anyolong taneman Ayapana ingkang wonten ing ngepot kalampahan kapitan BOndhin ing wanci tengah dalu anumpak baita alit saking baita kapal dhateng ing dharat, kaeteraken ig rencangipun sareng dumugi ing dharat anjujug ing griyani- pun ingkang gadhah taneman Ayapana wontening ngepot kadeke- kaken prenah celak ing jandhela wau, nunten pot ingkang inggil dunungipun kagrethel saking ngandhap lajeng dhawah remuk ing sanalika kataneman Ayapana kapendhet dening kapitan bondin bekta dhateng ing baita kapalipun ingknag sareng wanci ebyar lajeng amancal. Sadhatengipun wonten ing pilo satunggil ingkang kabawah tiyang Prasman taneman Ayapana kapasrahaken dening kapitan Bondhin dhateng lurah juru keboning yasanipun nagari,kapurih ananem wonten ing kebon wau saha kinen anggumatosi. Sareng makaten taneman Ayapana lami-lami dados kathah, kalam- pahan boten wonten titiyang ing kitha ngriku utawi sajawining kitha ingkang boten anggadhahi taneman Ayapana sadaya saestu sami ananem taneman Ayapana, dene ingkang boten ananem Ayapana namung sakedhik. Sareng taneman Ayapana sampun angrembak kenging kapendhet godhongipun boten ngantos adamel pejah ing utwit tiyang lajeng anyoba amethik godhong wau kadamel jampi kayektosani- pun godhong punika saged anyarasaken sawernining tatu ingkang saking kenging ing ngupas tuwin sakit lumpangen, punapa malih kadamel jampi amedalaken kringet. Menggah panyoba wau pratelanipun kados ing ngandhap punika. Mitranipun Kapitan Bondhin awasta tuwan C. punika kaantup kalajengking ing tanganipun tengen kraos sakit sanget saha ngantos kamilikaten sareng makaten panggenanipun ingkang kaantup ing kalajengking kapopok godhong Ayapana sawatawis ingkang kapipis kadadosanipun sakit lajeng ical punapa dene let tigang jam dangunipun anggenipun kraos kamilikaten lajeng saras. Panuju ing satunggal dinten wonten tiyang kathah ingkang sami anedha ulam loh lajeng aluntak-luntak saha boten kendel kendel wawratan kraos sakit sanget ing pulung manahipun amargi saking kenging wisaning ulam, tumunten kajampenan godhong Ayapana ingkang kadamel wedang kaombekaken dhateng tiyang ingkang sami anandhang sakit wau, kadosanipun sakit ing pulung manah saras punapa dene anggenipun luntak-luntak tuwin wawratan inggih lajeng saras. Wonten malih tiyang jaler ingkang sakit tatu ing sukunipun tatu punika sampun kajampenan ing paradhokter ngantos lami ananging boten saras nunten tuwan kapitan botndhin angrembagi dhateng tiyang ingkang tatu, kapurih angumbah tatunipun
kaliyan godhogan godhong Ayapana, ampasipun kinen amopokaken ing tatu punapa malih kinen amendhet godhong Ayapana kalih utawi tigang lembar, punika kagodhog toyanipun lajeng kaun- juk, laminipun tigang dasa dinten tatunipun saras babar posan awit saking kajampenan godhong Ayapana kados ingkang kasebut wau punika. Wonten tiyang satunggil sakit gudhig ngantos sanget kajampe- nan godhongan godhong Ayapana kawan lembar toyanipun sagendul ing dalem sawatawis dinten lajeng gegreg gudhigipun saras babar pisan. Wonten dhokter anjampeni tiyang, tiyang punika anedahaken manawi wonten tiyang sakit busung ngantos sanget dhokter badhe amedalaken toyaning weteng jalaran saking kasudhet ing sanesipun dinten bilih tiyang punika wangsul malih, tiyang ingkang sakit kajampenan dening dhokter wau adreng ing paned- hanipun dhateng dhokter, supados anjampenana dhateng titiyang ingkang gadhah sakit busung dhokter awicanten kalayan gugu- jengan makaten tambanana godhong Ayapana. Sareng sampun kalih dasa dinten laminipun dhokter wau kapang- gih malih kaliyan tiyang ingkang sakit busung, tiningalan sakitipun busung sampun saras babar pisan, tuwan dhokter Bondhin apitaken sinten ingkang anyarasaken dhateng piyam- bakipun, sarta jampu punapa ingkang sampun kaangge, tiyang ingkang sampun saras mentas gadhah sakit busung amangsuli, manawi sarasipun wau saking angangge jampi godhong Ayapana ingkang kadamel wedang kaombe kados wedang teh, wiwit kala samanten sasakitipun sangsaya suda wekasanipun lajeng saras. Ing nalika samanten tuwan dhokter manawi anganggekaken jampi Ayapana dhateng tiyang ingkang sami sakit sampun amesthi sae kadadosanipun. Taksih kathah kemawon manawi anyariyosna sadya, bab titiyang ingkang sampun sami saras sakitipun saking dening kajampenan godhong Ayapana, cekakanipun godhong Ayapana sakalangkung sae kadamel jampi titiyang sakit kenging wisa utawi kacokot ing sawer kang amandos, kaantup ing kalajengking kacokot ing klabang sapanunggilanipun punapa dene kenging kadamel jampi tiyang sakit anglayung, punika godhong Ayapana kaombe kados wedang teh kathah ing godhong 6 utawi 8 lembar kagodhog ing toya kalih botol, sakit busung sakit sirahipun sapalih, sakit weteng,panastis sakit bankekan gudhig punapa malh ambanterak- en tiyang estri anggenipun anggarap sari, punika sadaya saged saras manawi kajampenan godhong Ayapana, saha sae kadadosani- pun. Katandhan D. ==============
Ing padhusunan tanah Kecubung kalebet kalereyan Kula ngrika, wonten satunggal kekajengan gesang, dipun wastani nama Randhu Kengser, menggah warnenipun inggih randhu wana, amung kedhik sanesipun, ingkang dipun wastani Randhu Kengser punika, kulitipun uwit ragi alus sarta godhong ragi wiyar boten patos panjang , sarta mboten nate medal sekaripun salamine gesang, agengipun namung kalih tengah kaki, inggilipun kadugi wonten saking satus kawan dasa kaki, warninipun godhong ijem semu jene sarta lemes. Punika kajeng dados jalaran pitulunganipun konca kathah, mantunaken sesakit, tiyang utawi kewan maesa lembu kapal, sak warnenipun ingkang sakit tosan, jalaran kesliyo utawi dhawah, ingkang mawi kraos tosanipun, punika kathah ingkang mantun kajampenan mawi babakanipun utawi godhongipun Randhu Kengser punika, patrapipun kadamel boreh katapelaken tosan ingkang sakit, ngantos rambah kaping tiga utawi kaping sekawan, saged dipun mantun sesakit wau. Kacariyos sampun lami anggenipun dados tulaungan usada jampu punika nama radnhu kengser kala sak bakdanipun dahuru Dipane- garan, sapriki teksih kathah tiyang ingkang sami mendhet babakan utawi godhongipun upami boten katengga ing tiyang kados kajeng punika boten kahur pupus, utawi pulih babakani- pun kulit, sarehning dipun tengga saben wonten tiyang mriku nedha amung kapendhettaken kimawon sakedhik, boten langkung namung saktekem, dene saking cariyosipun ing kina, Randhu Kengser punika ingkang kanem wasta Kinalawongsa, dhusun Sarasutan kala teksihipun wana patalan urute Sawu Kecubung, dumugi sak priki ingkang gegriya celak randhu punika inggih teksi turunipun Kinalawongsa, wau punika, pratondha Mas Ngabei Wirakarsana, mantri pulisi ing Wadana di. =========== Mugi kula aturi nglebetaken ing serat kabar Jurumartani. Nalika ing dinten Akat injing wonten satunggal abdi dalem Panewu Carik, reh ing Kadanurejan wasta Mas Ngabei Sastrare- ja, amarengi kekesahan dhateng ing kitha ageng, wonten ing patilasan kedhaton ing ngriku sumerep lare aningali sawer, yen dalu katingal murub buntutipun kawestanan Pulung Sugih, sabab ing ngriku kathah tiyang kaya, Ngabei Sastrareja wau, lajeng anyelaki neja sumerep sawer lajeng kapejahan, wau sawe kenging dipun westanbi tanpa sirah, awit sirahipun papak sarta mripatipun boten ketawis, dene pethitipun ugi papak kadugi panjang 2 kaki, sisik kados sawe lare angon sisik ing ngandhap kados sawer welang, sarehning kula dereng sumerep namanipun mila mitra kula ingkang kathah-kathah samiya ames- tani wau sawer, sawer punapa dene Apongipun sanget, Ngayogya-
karta ping 10 Dulkangidah Jimakir 1794. Katandhan Parentah Kadanurejan, Raden Panewu, Danukrama. ============= Candhakipun cariyos saking Gajahan ing Jurumartani ongka 13, kados ngandhap punika: ingkang bab 4 Ing pakampungan utawi dhusun ing Ngadhusunan, punika titiyang gegriya karsanipun parentah mesthi ngalempak boten kepareng amencil, salebetipun padhusunan mesthi kadekekan waradinan, prapatan pecah-pecahipun ing dhusun saengga bebarisan saben kalih pemahan wonten waradinanipun, ing Pranaraga kenging katembungaken kathah sanget margi-margi, salebeting dhusun, sapinggiripun waradinan wau titiyang gagriya katata sapante- sipun, waradinan salebeting padhusunan wau, kadekekan griya patrolan, mawi-mawi ageng-alitipun dhusun, yen dalu kajagenan titiyang pamurwatipun, katindhiyan pulisi winastan kapal patrol ing mongsa dalu pranatanipun kapala patrol, titiyang punika dipun dum-dum lumampah rundha salebetipun padhusunan, ambekta dadamel tuwin pratondha kendhongan alit katabuh, sadya griya dipun ubengi, anggugahi titiyang kang tilem salebeting griya, kantos tangi, sadalu kaping 3, enjingipun kapala patrol lapur dhumateng lelurah dhusun, punapa kawon- tenanipun ing dalu wau, mongka wonten tiyang kang kapandungan lelurah dhusun Kanthigabayan utawi kamisepuh Carik dhusun, lajeng atiti pariksa dhumateng griya utawi panggenan kang kapandungan, kados pundi lampah-lampahipun pandung kenging barang punapa regi pinten, sinten ingkang sumerep barang saderengipun ical, kapacak ing srat palapuran, srat tan cara walandi tembung malajeng, serat wau winastanan prases perbal, lelurah dhusun ambekta titiyang kang patrol utawi titiyang kang kapandungan, ing ngarsanipun parentah, lajeng kapriksa, sadalu kagugah kaping pinten, manawi amung kagugah kaping kalih, kang patrol lajeng kapatrapan ukuman resamurwatipun, denten manawi sampun kagugah kaping 3, sadalu mongka meksa kapandungan punika titiyang kang gadhah griya, ingkang lajeng kapatrapan resamurwatipun, saha kajibahaken dening parentah, sami angupadosi katrangan kalihipun, pranatan punika andado- saken tentremipun tiyang gagriya, awis kalebetan durjana. Ingkang bab 5 Sabawah dhistrik Pranaraga, ing pundi margi-margi kang tepang wates kaliyan sanes bawah kajagen titiyang samurwatipun katindhiyan dening pulisi winastanan Kapala Margi, utawi BInting, Sarinten sadalu atitipariksa dhumateng sawarnenipun tiyang lumampah, kang sakinten samar lajeng katur ing paren- tah, saking kencengipun pamriksa, asring saged nyepeng durja-
na utawi manggih barang kadurjanan kang kabekta dhateng liya bawah utawi sangking liya bawah badhe kabekta lumebet ing bawah dhistrik Pranaraga, pranatan punika andadosaken pitu- lung ing ngatasipun barang kang ical utawi pitulung kandheg- ing tiyang durjana sawatawis. Ingkang bab 6 Ing pundi tanah sangking pakabaran waradin kathah ingkang makaten nanging kang kula cariyosaken saserepan kula pyambak ing pranaraga sadaya waradinan ageng kang sapalipun kadekekan gerdhu satunggal, gerdhu punika kajagenan yen siyang tiyang kakalih, yen dalu sakawan, ing gerdhu wau kadekekan kenthon- gan ageng, samongsa dalu titiyang jagi gerdhu, melek kalih- kalih giliran, lenggah sangajenging gerdhu celak waradinan nyandhing canggah utawi waos tuwin kandharat, samongsa wonten tiyang langkung dalu kasapa mawi kaathungan canggah, sinaosa priyantun inggih kaandeg rumiyin, kantos tamat paninggalani- pun, saha mawi kapirit wancenipun, manawi wanci dede murwati- pun punapa malih babekta kang dede leresipun tiyang lumampah punika lajeng kaandhega katur parentah, wah kenthongan wau saben dalu mesthi katabuh miturut jam, mongka saupami tiyang sangking ler kacepeng wonten gerdhu kidul, margi durjana utawi bekta barang kang nama samar punika gerdhu kang kalang- kungan titiyangipun ingkang jagi sami kapatrapan paukuman resamurwatipun, pranatan punika andadosaken kencengipun titiyang kang jagi gerdhu, utawi andadosaken kajriyanipun durjana kang kumampah ing margi ageng. Cariyos punika badhe kalajengaken. Ing Kampung Gajahan Surakarta, Rebo kaping 19 Dulkaidah JImakir, ongka 1794 Katandhan Kiyai Wikyadirana. ==================
Ongka 15, 12 April 1866 Pawartos warni-warni Serat saking Batawi anyariyosaken kados ing ngandhap punika. Kala tanggal kaping 15 wulan Maret ingkang sampun kapengker Kangjeng Raja Alit ing Riyo ajujuluk Mukamad Yusup rawuh ing Batawi, kadherekaken ing para punggawanipun Kanjeng Raja Ing Riyo wau anitih baita kapal asep kagunganipun kanjeng Gupre- men anama baita Kapal Asep Dhasun menggah karsanipun Kanjeng Raja ing Riyo tindak dhateng Batawi, punika amung badhe sowan ing Kanjeng Tuwan Iangkang Wicaksana Guprenur Jendral. Sareng enjingipun wanci pukul 10 Kanjeng Raja alit ing Riyo wau katampen sowanipun dening Kanjeng Tuwan Ingkang Wicaksana Guprenur Jendral kalayan mawi pakurmatan kados adat ingkang sampun kalampahan. Sareng enjingipun wanci pukul 10 Kanjeng Raja Alit ing Riyo wau katampenan sowanipun dening kanjeng tuwan ingknag wicak- sana Guprenur Jendral kalayan mawi pakurmatan kados adat ingkang sampun kalampahan. ========== Saking pawartosipun manawi ing Madiyun kala tanggal 27 Pebruwari ingkang sampun kapengker wonten angin ageng ing Dhistrik Pulung bawah Pranaraga, ngantos kalampahan uwit kopi langkung sakng 25000 iji sami rebah, menggah uwit kopi sman- ten kathahipun wau saking taneman kala ing taun 1863, kaliyan 1864, tuwin 1865. =========== Pawartos saking Samarang kados ing ngandhap punika. Kala tanggal kaping 12 wulan Maret ingkang sampun kapengker, ing dhusun Banaran bawah Salahtiga, kathah tiyang pejah boten mawi antawis, sareng katiti pariksa menggah jalaraning pejahipun wau, punika tetela saking angggenipun sami anedha jamur ingkang warninipun semu abrit kawastanan jamur Siyung Kidang. Menggah jamur Siyung Kidang wau ingkang sampun kalamapahan limrah ing kathah boten amejahi ananging amung anyakiti kemawon kados ta: sakit wawratan rah, sakit panastis sanget tuwin sanesipun ewadenten ing waktu punika titiyang ingkang sami anedha jamur siyung Kidunga ngantos langkung saking sapalih sami pejah, dene ingkang taksih sami sakit saking anedha jamur wau sakedhik pengajeng-ajeng sarasipun malih. ========= Adamel gendhis boten mawi kagodhog. Ing Paris kithanipun ageng tanah Prangkrik wonten tiyang Prasman satunggil anama Alaparorinoso gadhah pamanggih adamel gendhis boten mawi kagodhog. Ing Tanah Jawi tuwin sanes-sanesing tanah tiyang ngantos sapriki manawi adamel gendhis toyanipun rosan mawi kagodhog ngantos snedhel manawi sampun kendhel lajeng dados gendhis. Menggah ingkang dados pamanggihipun tiyang Prasman wau sanes kalyan ingkang sampun dipun serepi ing ngakathah, babpanda- meling gendhis saking toyaning rosan, toya rosan punika kadamel asrep kados ais (es) manawi sampun dados gendhis
punika lajeng oisah kaliyan toyanng rosan ingkang dados ais (es). Gendhis ingknag pikantukipun saking toyaning rosan lajeng kadamel resik kalayan pirantos ingkang sampun limrah kaangge wonten ing pabrik-pabrik. Pamanggih enggal bab pandameling gendhis wau kados ingkang sampun kapratelakaken toyaning rosaan mawi kaasrepaken kados ais boten mawi kagodhog kados ngadatipun. ===================== Pawartos ingkang kasebut wonten serat pakabaran saking Sura- baya, pratelanipun kados ing ngandhap punika. Tiyang asuka kabar saking Japara, manawi kala tanggal kaping 27 wulan Maret ingkang sampunkapengker Kanjeng Tuwan Komisa- ris Panrislidingrat ing Nederlan Indhiya rawuh wonten ing Pathi, sareng enjingipun Kanjeng Tuwan Komisaris wau amranata bab balanjanipun para priyantun jawi, menggah pranatanipun kados ing ngandhappunika: Bupati ing Pathi badhe tampi 1400 rupiyah ing dalem sawulan, patihipun 325 rupiyah. Patih ing Pathi badhe tampi 350 rupiyah ing dalem sawulan, wadananipun 225 rupiyah. Wadana Jaksa ing Pathi badhe tampi 300 rupiyah ing dalem sawulan, wadana ingkang boten angsal presen saking tanem tuwuh 275 rupiyah. Jaksa ing Pathi badhe tampi 150 rupiyah ing dalem sawulan, Cariking Jaksa ing Pathi badhe tampi 40 rupiyah ing dalem sawulan, Mantri Cacar 50 rupiyah, taksih mawi indhakan ngan- tos dumugi 80 rupiyah. Onder Kulektur ing Pathi badhe tampi 200 rupiyah ing dalem sawulan. Mantri Kabupaten ing Pathi badhe tampi 70 rupiyah ing dalem sawulan, para wadana sami kabiyantonan dening mantri kalih ingkang sami angsal 150 rupiyah. Juru Tulis Kabupaten ing Pathi badhe tampi 50 rupiyah ing dalem sawulan, Bupati ing Juwana, Kudus tuwin Japara satunggil-tunggilipun 1200 rupiyah, Carik Dhistrik 40 rupiyah. Kawontenaning prajurit kasuwak, kalintonan kados ingkang kasebut ing ngandhap punika: Upasipun Bupati 6 satunggil-tunggilipun angsal 10 rupiyah Upas Dhistrik 5 satunggil-tunggilipun angsal 10 rupiyah Upasipun Jaksa satunggil-tunggilipun angsal 10 rupiyah Punapa malih para priyantun Jawi badhe angsal griya kongsen griya punika bilih wonten risakipun kadandosan awit saking Kanjeng Gupremen. Sareng Kanjeng Tuwan Komisaris sampun adamel pranata makaten wau, tumunten bidhal dhateng Rembang, ing sapunikanipun sampun rawuh malih ing Samarang.
================ Ing nalika mongsa rendheng taun Jimakir ongka, 1794 punika tanah pasisir kidul kapetang ragi awis jawah sanes sanget katimbang kalayan ingkang sampun kelampahan kala jawah kawi- tan inggih ragi deres sarta meh saben dinten jawah dumugi wulan Ruwah dumugi siyam punika terang botn jawah ngantos mejahi wiji-wiji ingkang teksih wonten ing papan uritan, sarng wulan Swal awit kathah jawah sarta lepen sami banjir ngantos ing wulan Dulkangidah punika, sarta baledheg kathah mungel kelangkung sanget ngantos wonten tiyang ingkang pejah, kasamber ing gelap kala ing dinten Setu tanggal kaping 1 wulan Dulkangidah taun punika tiyang nami Kertasetika jaler punika ingkang pejah kasamber ing gelap, wonten sabin sak leripun dhusun Kecubung, ingkang tatu githok dumugi uwangi- pun, gosong kados angus amung boten medal rahipun, ingkang wau tiyang punika ngadeg wonten ing galengan, badhe mangkat ngantuk bekta pantun, kaleres jawah deres sanget dene ingkang sami priksa tiyang kalih panggenanipun ragi tebih, kala ungeling gelap wau tiyang kalih sami sumrepet paningalipun, icalipun suwara ningali pun Kertasentika wau jola ragi ing- gil, ngantos ngungkuli damen pantun lajeng dhawah kagebyur ing toa anyarengi kaliyan kendelipun suwara gelap dhawahipun tiyang kalih lajeng mlajar murugi, sampun kepanggh pejah wonten ing toya sabin, lajeng kabayang mantuk ing griyanipun ing sakderengipun wonten tiyang pejah utawi sasampunipun punika, kathah tetaneman ingkang pejah kasamber ing gelap taneman pantun utawi taneman jujutan utawi ketela pendhem ingkang sami katrajang pejah tapakipun ingkang lajeng sami pejah garing, kalih cengkal mider siti sami mabul ketela ingkang sapun mendel wohipun lajeng bosok, elungipun garing tiyang ingkang sami kaleres gadhah risak dening gelap punika sareng mriksa kalangkung gumun sarta gumujeng kaliyan kanca- nipun semu gegetun. Katandhan Mas Ngabei Wirakarsana. ========== Candhakipun cariyos saking Gajahan ing Jurumartani ongka 14 kados ing ngandhappunika. Ing salebeting karajanipun piyambak piyambak mawi karundhanan dening para priyantun Amtenar, ingkang kabebahan giliran mawi srat urak, akanthi titiyang pulisi ambekta saglar sapapan, ngalempakipun wanci jam 8 dalu lajeng lapur ing parentah kalepakpun katamtokaken sapanggenan, yen sampun jangkep kadhawan mangkat, kabage-bage, titindhih sakanthenipun ing saben saben kapanggih titiyang kaandhekipun titi pariksa satrang, kang sakinten samar kacepeng, punapa dene samongsa rundha dumugi pajagen mongka sawenenipun titiyang jagi boten inggal nyapa, utawi kapanggiha tilem, enjingipun mesthi manggih ukum res, enjing priyantun rundha amawi palapuran serat punapa ingkang pinanggih ing sadalu wau, ing wktu dalu
punika ing pundi wonten raramen kados angoyak pandung griya kabesmen titiyang apara paben priyantun rundha satitiyang kang wonten ing pajagen kang sampun kasebut ing cariyos kula jurumartani ongka 14 bab kaping 4, 5, tuwin 6, angger mireng katamtokaken dhateng langkung rumiyin atetulunga, punapa dene para pengageng ugi kajibah mesthi andhatengi satongga tepa- lihipun panggenan ngriku, mongka sawarnenipun titiyang tuwin sawarnenipun ingkang lumampah ing damel dhatengipun panggenan kang mesthi dipun tulungi wau karumiyinan dening inggil- inggilipun punika manggih deduka utawi kapatrapan ares, saka parengipun parentah ageng, ingkang samurwat kaliyan lepatipun prnatan punika andadosaken kencengipun para tulung margi ajrih, saha dados karenanipun titiyang gegriya, awit saking sabiyantonipun, samawana andadosaken kandhegipun para rere- sah, ing tanah Panaraga, awit kaasta Kanjeng Gupermen sa- priki, sawek sapisan ing dhusun ingkng tebih klayan para parentah, kaambah ing kecu, ananging saking santosanipun para pulisi ugi sanalika wonten kecu ingkang kacandhak, slajengi- pun pulisi saget anyepengi durjananipun sadaya kang klayan terang. Ingkang bab kaping 8 Sabiyantonipun para ingkang ngasta pangawasa yen ing bawahhi- pun ngriku wonten raja pejah, raja tatu, tiyang kapandungan kaecal-ecalan sasamenipun, sami kantos prihatin, awit lingsem sanget saingga ing bawahipun, wonten kadurjanan botena saget miterangaken kantos kacepeng, titiyangipun durjana, para parentah pangetrapipun mekaten, ing samongsa wonten titiyang kang kapandungan sasamenipun, punika lelurah dhusun kajiba- haken dening parentah angupadosi, kang wangkit dinten, mongka boten angsal katrangan lajeng kapatrapan res, saupami ing bawahipun ngriku kakerepen kaambah ing durjana punika lelurah dhusun, kang boten saged anerangkaen lajeng kaundur tetep katembungaken boten anyekapi panjagenipun pulisi, patrap makaten wau manginggil pisan kados tawa dana ingkang dados pengagengipun patentah pulisi ing samongsa sabawahipun ngriku ugi mawi kawangkit dinten dening parentah ageng, mongka ing sabawahipun kathah-kathah kaambah ing durjana, tetela wadana- nipun pulisi boten dipun eringi dening durjana, boten saged angsal katrangan tetep teledhor panyepengipun kapulisen inggih lajeng kares utawi kaelih dhumateng dhistrik sanesi- pun, punapa denten kaundur sangkng kalenggahanipun ingkang kula cethakaken kadosta Raden Mas Panji Prawira Atmaja , ing ngajeng wadana ing Jagaraga Ngawi, kirang kencengipun papren- tahan kaelih dhateng Dhistrik Parang Kabupaten Sumarata Afdeeling Pranaraga, wonten ing Parang salebetipun wulan Pebruwari kang kapengker bawahipun wonten titiyang dhusun sade Tike, rehning dhusun tebih tumbas dhateng Pakteragi kathah lajeng katempil dening tongga tapalih saweni dipun dagang, wadana anggenipun nglapuraken sampun kalampahan
pamadenipun sahantawis wulan lajeng kapatrapan res kantos sawetawis lami, wonten pasowan kabupaten Sumarata, kagalih dening parentah kirang kenceng kapulisenipun mila para pulisi amawi srat pelapuran dhumateng parentah ageng saminggu sapisan, ing sabawahipun ngriku pinten titiyang kang kapan- dungan, pinten ingkang angsal katrangan pinten ingkang dereng angsal katrangan pinten panyepengipun tiyang ing saminggu wau, palapuran punika mesthi sayektosipun sengga wonten palapuran dora, anutupo titiyang kang kapandungan dipun sakedhikaken punika ing tembe amanggih kalepatan ageng, mila para parentah sammi kencengipun pangupados katrangan, ing taun 1865 punika tuwan Kontrolir Balong Sumarata,kapandungan kapal, wonten ingkang manggihaken lajeng kaganjar dening parentah ageng kadadosaken demang, punapa dene ing Jagaraga Ngawi wonten titiyang wasta DAnauda, kang sampun kacriyos dados bebinggoling durjana, punika dereng kacepeng kanjeng tuwan Residhen ing Madiyun, kantos andhawuhaken, sinten ingkang saget manggihaken kaganjar yatra utawi kalenggahan, pranatan punika andadosaken kenceng santosanipun para pangu- pados katrangan, saha meh tamtu saget angsal katrangan, awit sangeting pambudi, wonten ingkang linampahan sangkng agal wonten ingkang sarana alus kathah warnenipun pambudi wau. Cariyos punika badhe kalajengaken. Kasrat ing \Kampung Gajahan Rebo kaping 26 Dulkaidah Jimakir Sinengkalan Suci TRusa, puja punika. Katandhan Kiyai Wikyadi- rana. -============== Para tuwan ingkang gadhah sambutan lelang kala ing wulan Desember 1865 ing mangke sami kaemutaken, mugi ambayara sambutanipun ing saderenging utawi satelasipun wulan April punika, menawi boten saged angleksanani ing pambayaripun wau, amesthi badhe kawedalaken saking pangadilan. Surakarta kaping 1 wulan April 1866 Ingkang Nguwasani Lelang, Katandhan Pan Ogendhorep. =================== Benjing ing dinten Kemis tanggal kaping 26 wulan April puni- ka, ing dalem ipun tuwan Mister H.Y.W.Lawik Panpap ing Surakarta badhe wonten lelang, menggah ingkang badhe kawade ing lelang barang warni-warni dadosan griya akathah saha langkung sar pratelanipun kados ing ngandhap punika: Kaca saking kajeng maoni, meja cuci muka, lemari minuman lemari sandhangan saking kajeng maoni tuwin lemari sandhangan dedamelan Batawi patileman tosan sekaran peksi tosan dedamel- an sak Eropah mawi pot-pot sekaran, dilah gantung, dilah setroli tuwin dilah modheratur sae-sae, kekerteleskup saka- langkung sae, tuwin keker seteriyoskup. Punapa malih lembu akathah wonten ingkang peresan wonten malih ingkang meteng tuwin pedhet sadaya pranakan benggala, kareta tosan ingkang santosaha awis awis kaangge, kareta wau
kenging kaangge ameng-ameng, utawi kaangge kesahan tebih, wah kareta dedamelan Eropah, punapa dene lapak, tuwin sanes- sanesipun saking punika. Menggah barang-barang ingang badhe kalelang wau kenging manawi katingalan ing dinten saderengipun lelang. ============== Awit ing sadhatengipun guru gambar saking Batawi ingkang pancen dados guru gambar wonten pamulanganing para murid calon guru-guru jawi ing Surakarta ing mangke para tiyang tuwin lare jaler estri ingkang badhe sinau anggambar tuwin ngukur saged pikantuk wulang saking guru gambar wau, menggah bayaranipun lare satunggal ing dalem sawulan 10 rupiyah lare 2 ing dalem sawulan 16 rupiyah lare 3 21 rupiyah lare 4, 24 rupiyah p[amulangipun guru gambar ing dalem Akad kaping kalih ing dinten Salasa tuwin Jumungah wanci sonten wiwit pukul satengah gangsal dumugi satengah nem dados dangunipun amung kalih jam, manawi amulang ngukur siti utawi waterpas tuwin anggambar siti kitha sapanunggilanipun ing dalem sawulan tiyang satunggal bayaranipun 50 rupiyah. Manawi tiyang badhe anedha wulang lampahipun boten kados ingkang kasebut wau, punika kedah arurukunan piyambak kaliyan guru gambar. ==============
Ongka 16, 19 April 1866 Pawartos warni-warni Serat saking Surabaya anyariyosaken menawi sawarnining wande tuwin dhasaran awade tetedhan ing mangke kedah kapriksanan dening komisi, supados sumerepapunapa tetedhan ingkang kawade wau boten amurugaken dhateng sasakit, pikajenganipun ing papriksan wau supados sampun ngantos awade gogorengan mawi lisah jarak, awit dereng lami wonten rencang estri kakalih anedha cripingkatela, lajeng sami sakit, anuntak-untak mawi wawratan sakit pulung manahipun sirah mumet ngantos boten saged lumampah tebihipun sadasa tindak kemawon, kalampahan rencang estri kakalih wau kakinten manawi sami anedha racun ananging sareng kapriksa katranganipun bilih anedha criping katela kagoreng ing lisah jarak kamoran lisah sanesipun supados angicalaken ambeting lisah jarak, rencang kakalih ing sawatawis dinten saged saras malih, wondening manawi tetedhan wau katedha ing rare, amesthi kadadosanipun pejah apesipun sakit sanget. =============== Pawartos saking tanah Dhitslan anyariyosaken kados ing ngand- hap punika. Wonten bongsa luhur anama Grapponel saweg yuswa kalihdasa taun, punika saweg sapisan papara dhateng tanah Eropah, kadherekaken dening abdinipun ingkang sampun sepuh saha tansah tumemen-temen dhateng Grap wau, abdi punika anama Prit, sarta angenipun angabdi dhateng ingkang rama Grap wau watawis kirang langkung sampun wonten saking 33 taun. Graponel sadhatengipun wonten ing Ambureg badhe anyoba ing kabegjanipun lajeng kasukan kertu wonten ing Ambureg tanah Dhitslan, ing waktu punika Graponel menang 30.000 rupiyah sareng sampun bibar anggenipun main Grap lajeng mantuk dha- teng ing pondhokanipun, nunten arta pamenangipun kalebetaken ing pethi, dene soroging pethi kasukakaken dhateng abdinipun ingkang temen-temen wau, kapurih angrawati sampun ngantos ical Graponel anyariyosaken ing kabegjanipun amain dhateng ingkang abdi. Sareng ing dinten enjingipun abdinipun Grap tuwin arta 30,000 rupiyah kapanggih sampun boten wonten, abdi wau kaupadosan ing pundi-pundi boten kapanggih, andadosaken pangunguning Grap, panggalihipun Grap kados pundi dene abdinipun saged anglampahi cidra dhateng Grap, mila sakalangkung gumunipun, menggah icaling arta sampun boten kagalih, ingkang kamanah amung kemasahing abdinipun, sareng makaten elet tigang dinten kasusahanipun Grap asantun gumuning panggalih, amargi abdinipun ingkang kesah wau dhateng malih wonten ing ngarsa- nipun bandara, Grap lajeng andangu makaten: kowe saka ngendi, abdi amangsuli: saking kitha ing Wennen, Grap andangu malih: dhuwitku ana ngnedi, wangsulanipun rncang makaten: punika kula ambekta serat pethuk saking rtama jengandika sumelanging manah kula, bilih sampeyan karsa kasukan malih, saha boten sandebadhe abgawonaken arta pamenang sampeyan mila kula lajeng kemsah dhateng Wennen ambekta arta sampeyan ingkang
kula saosaken dhateng rama jengandika, punika seratipun pethuk saking rama jengandika bab anggenipun sampun anampeni arta saking kula. ================ Pawartos saking Modhenah tanah Italiye kados ing ngadhap punika. Wonten tiyang anama M.L.Nasolari ing Modhenah pamanggih pirantos masang sastra ingkang angeram-eramaken rikatipun, kathah titiyang ingkang sampun aningali kalapa nyobanipun pirantos punika titiyang wau sami amratelakaken, manawi ing dalem sangang sekon dangunipun saged rampung ing pamasangipun kidung gangsal sategesipun pisan, dene ingkang gadhah pamang- gih pirantos masang sastra amastani, bilih piyambakipun saged amasang ing sastra pitembunganipun tiyang asareng rampungipun kaliyan anggenipun wicanten. ========== Ing Paris kithanipun ageng tanah Prangkrik dereng lami wonten tiyang Amerikah Wastabati, pakretinipun adamel cumbuning satowana, tiyang wau agadhah ingah-ingahan sato wana ingkang angajrih-ajrihi katingalan ing titiyang, sareng makaten tuwan Batimeh anandhang tiwas awit saking agenging kapurunanipun, cariyosipun kados ing ngandhap punika. Tuwan Bati anglebetaken sirahipun wonten salebeting cangkemi- pun singa barong wau lajeng mingkem, tuwan bait ing waktu punika kraos sakit katingal saking solahipun tumunten tuwan Bati anyepeng cangkeming singa barong kaliyan tangan kakalih, kacangap lajeng kadudut sirahipun wau saking cangkeming singa barong, kalampahan pilinganipun tatu untutuning singa barong ngantos lebet para tiyang kathah ing nalika samanten sami anjelih saking kagetipun aningali solah kados makaten anang- ing tuwan Bati ing waktu punika boten ical kaengetanipun sareng sirahipun sampun kadudut medal saking cangkeming singabarong, tumunten amandung dhatng singa barong, lajeng medal sakin gkandhanging singa barong lampahipun alon, sasam- punipun tuwan Bati angumbah rah ingkang medal saking tatuni- pun, lajeng angatingal malih ing ngakathah. =============== Pambalithuk kaping kalih Wonten tiyang dhusun titiga ing tanah ERopah, sami jagongan kalayan angombe bir wonten salebeting griya pasewan, tiyang dhusun titiga wau sakeca anggenipun araraosan bab kawontena- nipun pawartosing kala samanten boten antawis dangu tumunten wonten jajaka lumebet ing griya pasewan wau saha lajeng alenggah tansah kendel kemawon saking titingalanipun jajaka punika pengin sanget badhe angombe bir ananging boten saged atumbas bir awit saking boten gadhahipun arta. Sareng makaten jajaka wau gnantos dangu anggenipun kendel kala samanten jajaka amaspadakaken kucing satunggil ingkang tilem an wonten ing jrambah, sadangunipun jajaka aningali
kucing wau tiyang dhusun ingkang satunggil apitaken dhateng jajaka makaten: sing kok iling-ilingi kucing iku apane, wangsulanipun jajaka, manawi piyambakipun aninglai kaelokan- ing kucing bab tuturunanipun, katawis manawi kucing punika kalangkung remen anedha moster, kaliyan puwan kapinlih moster tiyang dhusun titiga sareng amireng wangsulan kados makaten sami gumujeng lakak-lakak, sarta lajeng wicanten manawi badhe sumerep ing kayektosanipun punapa dene tiyang dhusun tiga pisan sami purun totohan, manawi kucing wau amesthi bdhe amilih puwanipun kaliyan moster, jajaka ing waktu punika inggih lajeng purun totohan menggah tohipun bir tigang kruwik sarehning jajaka boten gadhah arta ingkang kenging kadamel tumbas bir, lajeng sagah anelasaken moster samangkok manawi piyambakipun kawon. Sareng makaten tiyang dhusun titiga tumunten anedha puwan, dene jajaka anedha moster kawawdhahan ing mangkok sareng puwan kadekekaken ing siti sawadhaipun jajaka nunten anglele- ti moster urut buntuting kucing ing ngandhap, sasampunipun buntuting kucing kaleletan moster, kucing lajeng boten kesah saking panggenaning titileman, sanadyan aningali puwan saha sakalangkung kapenginipun kucing inggih ugi boten amingsed sakin gpanggenanipun ewadenten lajeng andilati moster ingkang wonten ing buntutipun kadadosanipun jajaka menang anggenipun totohan, mila kawastanan titiyang dhusun wau kenging kabli- thuk sapisan. Nunten kacariyos manawi titiyang dhusun ingkang satunggil sarehning sampun sumerep ing kaelokaning kucing wau punika lajeng badhe ambalithuk tiyang sanes, kalampahan tiyang dhusun wau dhateng ing griya pasean, wonten ing ngriku tiyang dhusun anedha kucing satunggil dhateng ingkang gadhah griya pasewan, wonten ing ngriku tiyang dhusun anedha kucing satunggil dhateng ingkang gadhah griya pasean ingkang gadhah griya pawewan amangsli manawi boten gadhah kucing amung sagawon piyambakipun gadhah kala samanten tiyang dhusun lajeng anedha sagawon wau pangintenipun manawi wateking sagawan sami kemawon kaliyan kucing, mila tumunten acariyos dhateng para tiyang ingkang wonten griya pasean ing ngriku bilih sagawon ingknag dipun tingali ing nalika samanten langkung remen anedha moster kaliyan sosis kapilih moster, sarta tiyang dhusun badhe anedahaken ing kayaktosanipun kalampahan tiyang dhusun amesndet sosis ageng, lajeng kabucal wonten ing siti dene buntuting sagawon ing waktu punika lajeng kaleletan moster, ananging sagawon boten saronta lajeng amurugi sosis ageng ingkang kabucal ing siti wau sosis tumunten kagondhol kabekta kesah kadadosanipun tiyang dhusun amanggih pambalithuk kaping kalih. ================= Punika candhakipun cariyos ingknag sampun kapacak ing Juru- martani kaping 12 April 1866 ongka 15
Ingkan Bab kaping 9 Menawi wonten prakawis ingkang gumantung ing pangadilan, punika panggarapipun boten katawisa asaget rikat karampunga- nipun amargi saking sabiyantonipun seratipun jaksa akaliyan seratipun ingkang bupati utawi serat saking saliyanipun ingkang nama pakaryan kenceng kalampahanipun sami ugi kimawon saupami jaksa gadhah panedha narik sak sida lupuni kaserat sawk kadamel benjing ngejjing kangge, srtat wau dalu dalu inggih lumampah tutupan ing jawi kasertat mungel dhines srattan cara walandi sawingkingipun kasorek makaten,+++ tondha inggal ingal wah kasrat mangkat jam, mongka sadumuge- nipun panggenan wadana kang ambawahaken anuju tilem inggih kagugah denin gpanakawanipun kantos tangi lajeng katindakaken sami sakala, manawi wonten ta ngaduripun ingkang katarik wadana pulisi amngsuli klayan serat, dene saingga jaksa anedha kacepengipun titiyang awit manggih aturipun ingkang kagarap sratipun limrah tutupan kasrat dhines wadi, ingkang anampeni lajeng ngalempakaken ingkang para kawajiban dipun rembak kang kalayan wadi, kantos kalampahan kacepeng boten adamel kagetipun titiyang ingkang saupami sadhatengipun serat anuju wadana kakesahan punika andhap-andhapanipun ingkang kajibahan nindhakaken mong kawontenan panedhanipun jaksa tuwin pulisi sasamenipun boten kalampahan tetep kados ingkang sampun kasebt ing setat punika kang gadhah panedha upami jaksa wau lajeng angaturi uninga dhumateng kanjeng tuwan Asisten Residhen akaliyan kanjeng raden mas tumenggung, kanjeng-kanjeng kakalih wau, lajeng samiapirembak anyuwun ingkang jeng gupremen amatrapi ukuman res utawi kaundur, dhumateng priyantun ingkang adedangu pamarentahan utawi kang kirang sabiyantonipun, pranatan punika andadosaken kenceng resik rikatipun barang prakawis ingkang kagarap yen kaca- riyosna panjang pranatan ingkang sampun nama tetela sae, cacekakanipun para priyantun ingkang ngasta paprentahan kapilihpara ingkang jangkep saserepan kasagetanipun wah ingkang wekel wilujeng panggaliyanipun, amempeng ing damel ambudi indhaking kalenggahanipun, pranatan-pranatan punika sadaya pantes tinulad dening nagari kang dereng ngagem wasana atur anuwun dhumateng para mariksani tuwin para mireng ing pawartos punika mireng pranatan ingkang seklangkung sar dheleking manah gumunipun ing lare alit kang sakedhik saser- epanipun margi nagari ing Surakarta saking pakabaran dereng makaten pranatanipun ing dhusun dhusun kula boten terang amung ing salebeting nagari kimawon ing taun 1865 punika pawartosipun griyaning Ngabei Wanasigra ing kampung Baron 2, griyanipun Ki Gajahsura, ing kampung GAjahan sakilen alun- alun sami kalebetan durjana kecu 3, griyanipun Ki Margatama, kampung Suryawinatan dipun koyok wah ing wulan Maret punika griyanipun Koja ing kampung Peken Kaliwon sawtaing kadhaton sakidulipun beteng loji ageng nagari Surakarta dipun kecu
sapriki dereng wonten pawartosipun angsal katrangan andado- saken tintriming tiyang gagriya, saba salebeting nagari durjana apurun purun kinging katembungaken boten pisan ang- gadhaha kaeringan, mongka sadaya wau boten na angsal katran- gan samelanging manah manawi andadra, mila sanget pangruda tos kula, anedha ing gusti ingkang sepat inala-ala yaklipun mingat, angosikena keparengipun penggalh ingkang para ageng kang kabebahan tembung walandi kang winastan Upbestir rekbe- stir Algemeen bestir up pulisi, amewahana kencengipun ing panggalih kang klayan sanget punapa ingkang minongka sarana angsalipun katrangan kantos saget kacepenging durjana wau, sabab punika pratandhanipun kenceng cekapipun para ingkang ngasta pulisi kang agt anyirnakaken malamalaning praja durja- na sasamenipun tumerahipun sapara andidalem sapanandhap titiyang kang wonten ing karaton dalem perlu kula perdi amurina akang klayan amerlikaken, sabiyantu lampahipun sarana kang saged adamel katrangan pamanh kula sinteningkang saget angsal katrangan tamtu badhe minulyaken dening kanjengpanren- tah ageng samurwatipun mila samiya jurung pamuji, lestantuni- pun tata tentreming karaton dalem tutupipun ing ngatur, wali- wali anyuwun aksama linepatna tulah sarik-sarusiku, saking bodho kumawa asung panjurung ing Jurumartani lila pinoyokan. Kasrat ing kampung GAjahan Rebo kaping 26 Dulkaidah JImakir sinengkalan Suci TRusa Puja, punika. Katandhan Kiyai Wikyadirana. ===========================
Ongka 17, 26 April 1866 Pawartos warni-warni Pratelaning karet wewedalanipun paresidhenan ing Cirebon kados ing ngadhap punika. Menggah karet ingkang kabekta medal sakin gparesidhenan ing Cirebon punika ingkang sakedhik wewwedalanipun ing Sirebon dene ingkang kathah kathah saking nagari ing Ciamis kabekta saking ngriku dhateng Cirebon. Tanah sawetaning Kabupatn ing Galuh kaprenah dhistrik ing Rancah, atapel wates kaliyan Kabupaten ing Sukapura pare- sidhenan Priyangan punika inggih amedalaken karet ananging boten kathah. INg dhistrik-dhistrik Kalipucang, Cikembulan tuwin Kawasen sami bawah ing Sukapura, punapa malih ing dhistrik-dhistrik Dhayaluhur tuwin Majenang bawah ing Cilacap punika sadaya sami kathah pamedalipun karet. Saking pawatosipun manawi ng pulo Nusakambangan inggih kathah pamedalipun karet. Bab Pamendhetipun Karet. Salebeting wananipun tanah ingkang kasebut ing nginggil wau inggih kathah uwitipun karet. Ingkang manggih uwit karet rumiyin wau, kaleres anggadhahi uwit punika saha amendheti karetipun ing sapikanjeng- kajengipun piyambak-piyambak ing ngadat ingkang anggadhahi uwit karet punika, sami rumeksa saha anggumatosi uwit wau, dene pamendhetipun karet ing sawatawis wulan sapisan, dados mawi elet. Ing tanah tanah ingkangsakalangkung kathah uwitipun karet kadeos ing dhistrik-dhistrik bawah Priyangan ingkang sampun kasebut wau, saha ing dhistrik-dhistrik bawah Banyumas punika kapara tiyang ingkang amendheti karetipun boten sami angaosi ingkang leres anggenipun anggadhai uwit karet wau, kadadosa- nipun uwit uwit-uwit karet ing ngriku boten mawi kaowel, sarta kapendhetan karetipun langkung kaping kalih ing dalem sataun. Menggah pamendhetipun karet babakanipun uwit tuwin babakaning epang ingkang ageng kaengges, kawedalaken balendokipun sasam- punipun balendok kakendelaken ing dalem sakawan utawi nem dinten balendok sapisan saking uwit satunggil ingkang limrah ngantos pikantuk 25 utawi 30 pun. Manawi sampun angsal sawatawis wulan laminipun engesan eng babakaning uwit tuwin epang wau dados rapet saha kenging kaenges malih kapendhetan balendokipun kados ingkang sampun kalampahan. Sanadyan titiyang kuwatos ing manah bab kathahing pangaosipun karet ingkang andaosaken kamelikaning ngakathah dhateng kauntungan bokmanawi adamel sirnaning para uwit karet saking kekerepen ing pamendhetipun balendok ewadenten dhsitrik ing Rancah wonten pratandhanipun ingkang sampun kayektosan boten adamel pejah ing uwit dhistrik ing Rancah uwit satunggil- tunggilipun wonten ingkang anggadhahi, dene ingkang anggad-
hahi uwit wau sami rumeksa saha anggumatosi gagadhanipun uwit karet piyambak-piyambak. Panggramining Karet. Panggraminipun karet punika linampahan ing titiyang Cina ingkang sami gigriya ing Ciamis patrapipun anggrami warni kalih, titiyang Cina wau sami dhateng lajeng tumbas piyambak -piyambak wonten panggenanipun utawi angintunaken arta panum- basipun dhateng panggenan ing ngriku, kadamel tumbas karet wau dhateng ingkang sami gadhah. Manawi para tiyang Cina sami atumbas karet artanipun kabayar rumiyin arta pnika kaboten kaserepaken empingan anggenipun badhe pikantuk karet mawi kawates ing pangaosipun utawi boten mawi kajiyad ing pangladosipun karet dhateng ingkang anyukani arta rumiyin ewadenten serepipun ngadat inggih sami kaliyan empingan. Arta empingan wau kaupamekaken kados arta damel tiyang Cina amitadosaken arta punika, dhateng tiyang satunggil ingkang kinen atumbas karet dhateng titiyang ingkang andarbeni karet manawi tiyang ingkang kapitadosan arta anumbasi karet sampun mantuk karetipun lajeng kawade dhateng tiyang sanes ingkang kathah piyambak ing pangawisipun manawi sampun anampani arta pambadenipun karet tiyang ingkang kapitadosan sart wau amba- yar arta anggenipun amambut sart anyukani sapalih ing bathi saking anggenipun amade karet dhateng ingkang anyambuti arta. Titiyang Cina manawi boten dhateng piyambak anumbasi karet inggih kengkengnan tiyang ingkang kapurih tumbas karet dha- teng titiyang ingkang sami gadhah karet menggah kathah ked- hiking epahan dhateng ingkang kakengken anumbasi karet punika manut kathahing angsalipun tumbas karet. Ing nagari Ciamis tanah ing Galuh panggenanipun anggrami karet sawarnining karet kabekta medal saking Ciamis dhateng Cirebon saking ngriku lajeng kabekta dhateng tanah Eropah, utawi kawedalaken ing pambektanipun wau saking bupati. Menggah gagramen karet wau boten mawi kapriksanan ing paren- tah saha boten kaarubiru, dadosa pikajengipun titiyang ing- kang kalampah kemawon. ===================== Lajengipun pawartos ingkang kasebut ingkang kasebut ing serat Jurumartani kaping 12 April 1866 ongka 15 bab sasakit ing Banaran bawah Salahtiga, pratelanipun kados ing ngandhap punika: Wiwit tanggal kaping 8 wulan Pebruwari dumugi tanggal 15 wulan Maret ingkang sampun kapengker, kathah ing titiyang ingkang kenging sasakit punika sami grigriya ing dhusun Sela, Penggung, Bendha, Kemiri, Delik Gagan Balong, wonten 26 iji ingkang pejah 15 ingkang saras 8, ingkang teksih kajampenan 3 sareng priyantun ingkang kabebahan anyepeng pulisi, ing Ombarawa kasukanan uninga bab wontening sasakit wau,
priyantun punika ing sanalika kesah dhateng dhusun panggena- nipun sasakit kalayan ambeta dhokter satunggil sadhatngipun wonten ing panggenaning sasakit lajeng atiti pariksa, bab jalaran tuwin warnining sasakit saha pitulungipun priyantun tuwin dhokter wau tansah kendel saderengipun sirna sasakit wau, priyantun ingkang kados makaten lalampahanipun kedah kaurmatan ing ngakathah, priyantun wau anindakaken seserepanipun ingkang kalayan cekap amurih tutulung dhateng titiyang ingkang sami anandhang sakit. ============ Pawartos saking Singapura anyariyosaken kados ing ngandhap punia. Ing kampung kampung bawah Singapura, ing mangke sampun dados ngadat manawi wonten tiyuang pejah lajeng anabuh bendhe murih anglempakaken para titiyang, manawi tiyang punika sampun anglepak lajeng sami arembagan bab pamendhem tuwin wilujenga- nipun sareng makaten satunggil tunggiling tiyang sami anyang- gi bab ingkang dados wragadipun amendhem tuwin wilujengan manawi wonten tiyang ingkang boten dhateng kala angungelaken bendhe, saha boten wonten kala pamendhetipun tiyang ingkang pejah, punika kapatrapan tandha kathahipun 25 sen, awit saking punika sakathahing titiyang alit sanadyan kere pisan manawi pejah pamendhemipun kalayan pakurmatan kados anipun sanak sadhereking kang pejah boten kecalan wragading pamend- hem tuwin wilujenganipun. =========== Saking pawartosipun manawi Raden Sutadirja, dados dhokter jawi punika kaalem ing ngakathah, awit saking kasagedanipun remen tutulung tuwin pradhahipun dhateng titiyangipun ing Sitabonda, ingkang sami kaangkah sarasing sasakitipun awit saking lalampahanipun kados makaten mugi kauningana ing para ageng. ========= Kala tanggal kaping 27 Pebruwari ingkang sampun kapengkert bojonipun tiyang ingkang anama Setraleksana amanak medal rare sakawan sanadyana tiyang estri wau saking pamurwat sampun ngumurt 45 taun saha sampun manak kaping sadasa, menggah rare ingkang saweg lair wau tiga ingkang gesang, dados satunggil ingkang pejah, kala tanggal kaping 14 wulan Maret ingkang sampun kapengker, saking rare tiga wau amung kantun satunggil ingkang gesang. ============= Ngayugyakart kaping 13 April 1866 Kula purih macak ing serat Jurumartani kula ingkang suka kabar kala tanggal kaping 28 Maret wanci pukul 4 siyang, wonten tyang 2 iji, wade kapal jaler, wulu cemeng, ragi mletuk pethak mawi uyeng-uyengan baya kapethuk kapal wau sareng badhe katumbas katedhanan priksa punapa bekta srat pas lulusan saking pulisi, wangsulanipun boten bekta srat pas
tyang 2 wau lajeng pamit badhe nedha srat lulus kapal cemeng wau katilar, kaantawisaken tyang 2 wau, boten wangsul-wangsul ingkang badhe tumbas lajeng repit dhateng pulisi, ing (Ng)imagiri, pulisi lajeng repot dhateng REgen Kalasan yen wonten prakawis makaten REgen lajeng damel serat sorogan sarta srat Bayawara, menawi para priyayi ing pundi ingkang gadhah lajeng utusan dhateng Kalasan mriksa kapal wau, mitra kula sadaya pundi ingkang kagungan kapal ical sarta kapandun- gan ingkang mempre ulesipun sarta ciri wau, lajeng utusan dhateng Kalasan sabab sapunika kapal kagantung wonten ing Kalasan andadosna pariksanipun para mitra kula sadaya. Katandhan Mangun Praja. ======================= Panjurung kabar aneh, sawek sak punika kawontenanipun lelam- pahan kados mekaten ing ngandhap punika cariyosipun pandung kacemmpung sumur. Tiyang wasta pun Tirgebayan kepala Bau ngajeng, tunggil gagriya kalih lurahipun mantri ngajeng, wsta Ngabei Jagawi- jaya, kampung Jaganegaran nalika malem Kemis Paing tanggal kaping 4 wulan Besar taun Jimakir punika, wanci pukul 1 pun Tir medal saking griya badhe nganglang, sumerep subawanipun tiyang ingkang wonten ing ngadhapipun Taretepan sareng dipun sapa tiyang wau lumajar mangetan lajeng dipun lokaken sarta kabujeng sapurugipun awusana dursila pandung kacemplung ing sumur, antawis lebetipun sumur 26 kaki toyanipun amung 4 kaki, tongga tepalihipun sami tandang sarta lajeng ngungelak- en tikir, sarehne pandung sampun wonten ing sumur, rembagipun tiyang kathah katutupan kimawon supados sampun ngantos saged minggah, enjingipun badhe kaentasaken sareng pukul 6 enjing tiyang kathah sami dhateng sumedya ningali pangentasipun pandung, sareng tutuping sumur kabikak boten nyana-nyana yen pandung ingkang kacemplung wau ngantos tiyang 3 iji, sami pating paringis wonten saklebeting sumur sabab nalika ing dalu boten waspaos kawontenanipun pandung kawawrat namung tiyang 1 awusana kawontenanipun tiyang dursila 3 iji teksih sami nyepeng dedamelipun piyambak-piyambak keng 1 nyepeng pangot nomer 2 nyepeng pedhang celak nomer 3 nyepeng jugil sarta ngandhut pangot alit sareng dedamel sami katedhanan minggah kaulungaken katampen kaliyan kaliyan gayahaning timba, sampun dumugi ing nginggil dedameling dursila wau tiyang dursila lajeng dipun pitulungi sami dipun ken mentas sareng sampun sami mentas lajeng kabekta dhateng bluwi, dipun takeni inggih ngaken kemawon sumedya nyambut damel mandung ing Jagawiyan wau, nomer 3 ngaken tiyang Ngindhu kampung Dhaengan ananging pengakening pandung punika saestu- nipun asring dora, ngalih nama utawi dede pekampunganipun ingkang dados gumuning tiyang kathah wau, boten cacahipun dursila, namung anggenipun kacemplung ing sumur tiga pisan punika ingkang kalebet aneh, sabab sumuripun boten patos
wiyar, anggenipun tetela sanget kabasakaken kenging kukumo- lah, menawi-menawi sampun kerep anggenipun nglamahi kadursi- lan sarehnig samining tiyang boten kuwasa nyepeng dumadakan satunggal sumur ingkang kadhawah anyepeng dhateng dursila tetiga wau atas wasenipun ingkang sipat Kodirun mila tiyang ingkang kasupen prayogi sami enget dhateng ngamal awon sarta ngamal saenipun tiyang satunggal tunggal sabab sesamenipun makluk boten kuwasa amelehaken namung ingknag sipat Ngalimun sami ngunbasir,punika badhe nindakaken pengadilanipun keng tamtu kalampahan, ing dunya utawi ing ngakiripun kula sumong- ga kagaliya piyambak ingkang sami kasupen wau, dene ingkang sami sugih enget inggih lulusa kasenenganipun wonten ing dunya rawuh ing ngakiripun, katandhan Kyai Ngabdul Alam. Kasrat kaping 5 wulan Besar taun Jimakir 1794, Kaum Dhusun Kasiyan. =================== Atur kula kang klayan sanget mugi punika kapacaka ing Juru- martani. Kula sampun aningali srat cariyosipun, Kiyai Wikyadirada, kawrat ing Jurumartani ongka 13 dumugi ongka 16 andadosaken renaning manah,paedah nyumerepaken ing tanah tanah cariyosi- pun ananging dados manah kula saking nama tuwin kasebut ing kampung Gajahan abdi dalem Jajar Surati, mongka temen salame- nipun sepen ing Gajahan nama Wikyadirada wau, yen kula pirit tembungipun ing srat patitis ing ngaksara, punapa mantri guru kang sangking pamulangan nagari Surakarta, yen ningali tem- bungipun arap, punapa tuwan tuwan arap yen karaos sangking tembungipun Walandi punapa tuwan tuwan waladi, yen mirada saking anama Wikya makna pinter di, makna luwih rada, makna untu, punapa kiyai wau tyang ageng kang saklangkung pinter, mila mugi kiyai paringa pratela namanipun ingknag sayektos, temenipun kiyai wau punapa gagriya ing Panaraga, punapa bongsa pradagang sangking Panaraga, dumugi surakarta wonten ing peken Kaliwon lajeng katut dipun kecu, sabab pamanah kula cariyosipun kiyai kang kathah-kathah, perlu rosipun amung kecu ing peken Kaliwon sageta kapanggih saweni kiyai anjiba- haken dhumateng pulisi, punika kula inggih saklangkung dherek kados papujenipun kiayi sadya, ananging kiyai sumerepa boten- na kasebut serat pratelanipun kiyai, sampun seklangkung kagalih dening kanjeng parentah ageng, sangkng pamireng kula cocok kaliyan ingkang kasebut ing kabar Slompret Malayu Rendah, ingkang medal saking Samarang katiten ping 7 April 1866 ongka 14 temen kanjeng parentah anggalih merlokaken sanget bab kecu wau, kantos kanjeng tuwan Residhen andhawa- haken, sinten-sinten ingkang saget angsal katrangan badhe kaganjar yatra, malah mandar sapunika saking pawartosipun pulisi sampun anyepeng tyang 8 utawi 9 kang kadakwa wonten tiyang Cina 2 encik 2, Wasana sanget marsudi kula kiyai weca anama padamelanipun
kang sanyata, denten manawi dereng marengaken pratela kula ngaturi enget kemawon sampun ngantos kiyai ngaping kalih, ngangge nama kang tumempel nama kula sakonca, margi manah kula kirang dhangan sinaosa sampun katamtokaken sadya cariyos ingkang medal wonten sakathahing srat kabar, kados ta Japa- bodhe, Japan SEikoran, Bintang Timur Slompret Malayu Jurumar- tani sasamenipun, tembung walandi, Paswel sarajawenipun boten wonten kalepatanipun, ananging sae ngagem namanipun pyambak, sampun kiyai tempelaken dhumateng aral ingkang langip, lang- kung sae kiyai tempelaken namanipun para Malaekat sanget sanget atur kula ing kiyai Kasrat ing Surakarta kaping 10 Besar Jimakir ongka 1794 Katandhan Abdi dalem panewu Surati, Raden Ngabei Puspadirada. ================== Pratelaning lelang kados ing ngadhap punika. Benjing ing Dinten Saptu tanggal kaping 28 wulan April punika badhe wonten lelang ing griyanipun Tuwan Phelman ing Surakar- ta Benjing ing dinten Senen tanggal kaping 30 wulan April punika badhe wonten lelang ing tokonipun tuwan Y.A. Manuwel Nem ing Surakarta ==================
Ongka 18, 3 Mei 1866 Pawartos warni-warni Peken Enggal Ing Sukareja Dhistrik Sala Katon bawah Kabupaten Kendhal wonten peken ingkang saweg dados enggal, peken punika pang- genanipun titiyang sasadeyan utawi tutumbas kewan kadosta: maesa, lembu, kapal mendha sapanunggilanipun, peken wau lami- lami amasthi dados ageng, amargi siti pareden ing ngriku titiyangipun sami anedha ulam loj aung sakedhik, ingkang kathah sami katedha daging kewan, ing Dhistrik satunggal punika kemawon anggenipun amragad maesa wonten saking 180 iji ing dalem sawulan. Punapa malih saking pawartosipun manawi ing Sukareja wau sakalangkung arjanipun, karaarjan punika tawis saking seger kasarasanipun para titiyang ing ngriku. =============== Litnan Cina ing Bogor awasta Tan Su Wi Ti Yang, ngumur seket pitu taun punika pejah, sarehning boten gadhah anak, titilar- anipun ingkang warni rajabrana miwah arta kirang langkung saking sayuta gangsal kethi rupiyah dhawah dhateng para sanakipun ingkang sampun tebih. ================ Saking pawartosipun manawi ing Antene tanah Grikelan ti- tiyangipun sami kuwatos ing manah bilih pulo prenah celak ing ngriku kawstanan Puloneyah nameni badhe anjem blong dados saganten malih, amargi ing ngajeng sampun meh wotnen antawis 150 taun laminiun pulo punika timbul saking saganten boten mawi saronta awit saking sasampunipun wonten lindhu wiwit kala tanggal kaping 30 wulan Janawari ingkang sampun kapa- nekger sitinipun ing ngriku sami bengkah amedalaken latu, dene saganten saubenging pulo sami umob sakalangkung sanget, warnining toya saganten dados abrit saha amedal kukusipun pethak ingkang ambetipun walirang sakalangkung sanget, prenah kilening pilo sitinipun murub ngantos gangsal elo inggiling urubipun,punapa dene sitining pulo sadya sampun kathah mend- hakipun, para baita kapal ingkang lubuh wonten prenah celak saking polo ing ngriku, sami kesah sadya, baita kapal asep stunggil kakintunaken dhateng ing puloneyah Nameni, supados ambektanana tanah kesah titiyangipun ing ngriku. ===================== Pawartos saking tanah Ruslan kados ing ngandhap punika. Wonten tiyang panggaotanipun adamel tututing bruwang ingkang katingalaken ing ngakathah mawi pikantuk bayaran, tiyang wau kekesahan ambekta bruwangipun, sreng dumugi ing dhusun sa- tunggil kadalon wonten ing ngriku, sedyanipun badhe anyipeng wonten ing dhusun wau, mila lajeng anjujug ing griya pase- wanb, anedha dhateng ingkang nyepeng pasewan kalilanana anyipeng sadalu, ingkang nyepeng griya pasewan boten purun kapondhokan amargi saking bnoten wontening panggenanipun ingkang kenging kadamel angandhangi bruwang, sareng makaten bojonipun ingkang nyepeng griya pasewan gadhah rembag dhateng
ingkang jaler, amanggenaken bruwangipun tiyang wau wontening kandhang babi sadalu, dene babinipun tiga ingkagn wonten ing kandhang punika, kaeliha dhateng panggenan sanesipun, kalam- pahan tiyang ingkang gadhah bruwang pikantuk pondhokan sadalu kaliyan bruwangipun. Sareng wanci dalu ing sasampunipun titiyang sami tilem wonten pandung titiga lumebet dhateng griya pasewan, pandung titiga punika sampun lami anggenipun angirik-iriki dhateng babi titiga wau badhe kapandungan, sareng makaten pandung tiga pisan sami anjujug dhateng kandhang babi, pandung kalih anjageni wonten sajawining kandhang, angulat-ulataken bokma- nawi wonten tiyang ingkang satunggil limenet dhateng kand- hang, sarehning bruwang tilem wonten pojoking kandhang dados pandung ingkang lumebet ing kandhang boten amanggih punapa- punapa, saha anginten manawi babinipun sampun boten wonten, mila lajeng wangsul amedal saking kandhang amurugi dhateng panggenaning kancanipun, ownten ing ngriku kancanipun wau aken dhateng pandung ingkang satunggil kapurih lumebet malih dhateng ing kandhang, pangintening kancanipun manawi babi titiga sami tilem wnten ing pojok kandhang, mila pandung ingkang lumebet ing kandhang dipun ken dhateng kancanipun angothak-othak pojoking kandhang kaliyan teken, pandung ingkang satunggil wau anuruti punapa ingkang dados pakening kancanipun, kadadosanipun bruwang kagebagan dening pandung ingkang satunggil wau, panyananipun ingkang dipun gebagi punika babi, sareng bruwang ginebagan ing pandung kraos sakit medal kanepsonipun lajeng anubruk dhateng pandung sarta kakekep boten saged uwal, andadosaken kageting pandung ing- kang sakalangkung sanget ing waktu punika pandung jelih-jelih anedha tulung, bruwang anggero saha gereng-gereng, sareng makaten ingkang gadhah bruwang tuwin ingkang gadhah pasewan sami kaget amireng tiyang jelih-jelih anedha tulung saha amireng panggronin gbruwang, sanalika sami medal saking griya badhe atutulung sadumuginipun ing kandhjang tiyang kakalih wauy aningali bruwang angekep dhateng pandung, nunten ingkang gadhah bruwang anguwalaken pangekepipun bruwang dhateng pandung, dene pandung kakalih ingkang wonten sajawining kandhang sami lumajeng sadaya wekasanipun pandung ingkang kacepeng wau enjingipun lajeng kaladosaken dhateng parentah. ================= Pawartos ingkang kapendhet saking serat pakabaran walandi kasebut ing ngandhap punika. Kados ingkang sampun kasumerepan ing ngakathah manawi titi- yang estri ing tanah Indhiya sami bela pejah tumut kabesmi kaliyan jisimipun ingkang jaler, andadosaken cuwaning manah- pun para tiyang Inggris, saha tansah angangkah icaling lalam- pah ingkang kados makaten punika ananging ngantos sapriki pangangkah wau boten saged angicalaken babar pisan, taksih wonten kemawon titiyang estri ingkang tumut kabesmi kaliyan
jisiming bojonipun. Makaten ugi lampahipun para titiyang estri Cina ing tanah Cina manawi rondha boten gadhah anak saking ingkang jaler, punika lajeng angendhat, dereng lami kacariyos manawi wonten tiyang estri Cina taksih nem sampun ronfha angendhat, p[unika mangangge busana sae sarwa mas, anumpak Kurmun dhateng panggenan anggenipun badhe angendhat tiyang estri wau mawi angulem-ulemi titiyang kathah kapurih angiringaken ing lam- pahipun dhateng panggenan badhe pangendhatipun punika, supa- dos anyumerepana anggenipun badhe angendhat wau, sareng lampahipun tiyang estri dumgi ing sabin ingkang boten tebih sakin ggriyaniun, wonten ing ngriku kadamelaken papan piran- tos ing pangendhatipun mawi kadekekan pagantungan alit, panggenan ing ngriku suka langkung kathah titiyang jaler estri ingkang sami aningali. Sareng makaten tiyang estri medal saking Kurmun kakanthi ing sanak sadherekipun dhaeng papan pirantos pangendhatan wonten ing ngriku tiyang estri asuka panrima dhateng ingkang sami angeteraken sasampunipun asuka panrima tiyang estri wau lenggah anedha wonten ing meja kaliyan para mitranipun sawa- tawis meja dhaharan punika tata wonten salebetipun panggenan pirantosing pangendhat tiyang estri anedha tetedhan ingkang sakalangkung esca ing pangolahipun, amargi anggenipun anedha amung kantun sapisan punika, sasampunipun anedha nunten wonten tiyang anyukani rare alit dhateng tiyang estri wau awit tiyang estri dereng nate gadhah anak, punika ingkang dados sababipun tiyang estri anggenipun badhe angendhat, rare wau tumunten kaliling dhateng tiyang estri, saha sakalangkung anggenipun angemas-emas, sareng makaten ratre lajeng kasuka- nan kaling, salajengipun tiyang estri amendhet sekar ingkang kaadhawahan ing wakul, sekar punika kasawur-sawuraken dhateng titiyang kathah minongka dana saking tiyang ingkang pamit badhe pejah sareng mungel pukul tiga, punika anedahaken manawi sampun dumugi ing wancinipun bab badhe pangendhating tiyang estri. Menggah pagantungan wau ingkang kadamel cagakipun kajeng kakalih palangipun ing nginggil deling sakalangkung santosa, tangsulipun ingkang kadamel angantung warninipun abrit, sareng makaten tiyang estri ingkang badhe angendhat minggah ing dhingklik ingkang wonten sangandhaping tangsul pangan- tungan sirahipun tumunten kalebetaken ing kolonging tangsul, lajeng asuka wilujeng kantun dhateng titiyang kathah ingkang sami wonten panggenan ing ngriku sasampunipun tiyang estri asuka tabe dhateng titiyang kathah wau, sirahipun tumunten kalebetaken ing kolonging tangsul lajeng asuka wilujeng kantun dhateng titiyang kathah ingkang sami wonten panggenan ing ngriku, sasampunipun tiyang estri asuka tabe dhateng titiyang kathah wau sirahipun lajeng katutupan saptangan piyambak, sareng tiyang estri badhe angandhul ing waktu
punika tiyang estri kaundang ing tiyang, ingkang ananjangi bilih kolonging tangsul dereng kaleresan ing pangetrapipun, sanalika tiyang estri angleresaken kolong wau, sareng sampun leres ing pangerapipun kolonging tangsul dhingklik tumunten kadhupak dening tiyang estri kadadosanipun tiyang estri lajeng gumantung, tanganipun tiyang estri kalih pisan ing waktu gumantunging badanipun tansah angawe-awe dhateng titi- yang kathah minongka asuka wilujeng kantun, andadosaken pratandhaning kapurunanipun dhateng ing pejah dene anggenipun angawe-awe dhateng ingkang ngakathah wau boten kendel kendel ngantos boten kuwawi ing pangawenipun awit saking telasing karosanipun wasana lajeng pejah, badaning tiyang estri sasam- punipun pejah taksih gumantung satengah jam dangunipun nunten titiyang sepuhipun ingkang angudhunaken badaning tiyang estri wau saking pagantungan. Menggah lalampahan ingkang kados makaten punika wonten kaping tiga ing dalem tigang Akad laminipun, dene paparentahan tanah ing ngriku dereng saged amambengi ingkang kalayan pikantuk bab icaling ngadatipun titiyang estri angendhat punika wau. =============== Jurung pamuji tumunten sageda tentrem. Saha angaturi lepeyan isaratipun nebihaken ing lampah dursila kecu pandung sak panunggilanipun kula sampun aninglai criyosipun kiyai Wikyadirada, ingkang kapacak ing jurumartani wedalipun taun punika awit ongka 13 dumugi ongka 16 amemuji dhateng prenatanipun bawah ing panagara, [penjagenipun ing bab kadirsilan sakpenunggilanipun pendamelanipung pulisi yen mila m,ekaten inggih saestru dados yrogi, sarehning para abdi dalem sak punika teksih tintrim muntawatos saking bab kjathahipun ing dursila ngantos purun lumebet ing kitha kados ingkang kapratelakaken kiyai Wikyadirada, ngantos sapriki dereng angsal katrangan kula memuji sanget sanget mugi mugi tumunten kacepenga tiyang dursila keng tanpa kering wau. Wonten lepeyan menawi dados wewah prayogenipun kawewahaken pranatan ing kabopaten Panaraga wau, cariyosipun kala rumiyin dhusumn ing rino utawi dhusun Ngrejeg sami bawah kabopaten Suleman Risidhen Si Ngayogyakarta, dhusun kakalih wau kacriy- os panggenanipun tiyang awon saben saben dursila kacepeng inggih asringaken tiyang ing ngriku sareng ing taun 1845 dhusun wau kapaosan dhateng tuwan K Engre wondene ingkang dados prenatanipun tuwan Engre dhateng sabawahipun pabrik ing Cobongan kados ing ngandhap punika kacariyosipun bab 1 caben dinten Jumungan para bekelipun sami dipun ken ngalempak wonten ing pabrik dipun takeni anggenipun mulasara pasabina- nipun punapa boten kakirangan yen wonten ingkang kakirangan dedamelipun tatanen lajeng dipun tulangi dhateng tuwan Engre kados ta garu weluku pacul sesamenipun utawi maesa lembu inggih dipun gadhuhi yen boten gadhah wiji pantun sak penung- gilanipun inggih dipun sambuti, dados tiyang alit sami seneng
sarta boten bera pasitenipun amargi satunggal tiyang boten purun nganggur kedah rembut damel kimawon sabab kacukupan pirantosipun bab 2 yen wonten bekel ngaturaken tiyangipun alit kakirangan tedha, amargi tanemanipun dereng nunduh punika lajeng dipun kumisi sak wenenipun tiyang alit sapinten cukupipun tedha sak anak bojonipun ing dalem sadinten yen sampun terang lajeng kasambutan weni pantun sak cukupipun katedha dumugi panen yen sampun panen inggih lajeng sami reur sambutanipun wau namung sawujud kemawon ugi andadosaken renanipun tiyang alit rumaos boten saged kakirangan tedhani- pun bab 3 pendamelipun dhateng pabrik namung ingkang pancen prelu prelu kimawon kapara enthenging ngatasipun tiyang alit bab 4 yen wonten ingkang suker sakit sami kapitulungan jampi ngantos dumugi ing sarasipun tanpa bayar argining jampi bab 5 yen wonten tiyang ingkang jempo cotho dhateng pendamelan kados ta saking sampun sepuh utawi ina lumampah sasamienipun punika sami kapinta tedha pemahanipun piyambak-piyambak boten kairing ing damel utawi boten kenging paos malah tampi bagey- an saking kaum dhusun yen mongsa riaya, warni wos pitrah sidhekahan sak penunggilanipun kalampahan awit taun 1845 dumugi sapriki tiyang ing ngriku awis wonten ingkang kadakwa bab kadursilan utawi kambah ing dursila kecu pandung inggih awis wonten dene tiyang inggihsaya kathah ingkang gagriya ing bawahipun tuwan Engre, menggah tuwan Engre inggih saya kathah indhakipun kauntungan ing saben taun awit penjagenipun tiyang alit sami tumemen amergi diupun cukupi ingkang dados kekiranganipun sedaya, punika para tuwan tuwan ing sanesipun ingkang tiru-tiru dhateng tuwan Engre, inggih lajeng sae kados mekaten wau wondene saestunipun sareng kula manah-manah kawontenanipun tiyang dursila punika wit saking kirangipun ingkang katedha mergenipun kakirangan tedha punika awit boten saged nyambut damel botenipun saged nyambut damel wau awit boten gadhah p[irantos sarehne melarat badhe baberah boten rosa, badhe rembut paitan boten dipun endel ing tiyang, kendel kimawon boten saged mirengaken tangisipun ing anak ingkang nedha sekul dados medal tekadipun awon nglampahi dursila wau sabab paitanipun amung jugil utawi penthung. Ngupados sak enggen-enggen kimawon angsal menawi tiyang gesang punika dipun reksa sandhang tedhanipun kados ingkang kasebut ing ngajeng wau sampun tamtu yen tebih dhateng lampah kadursilan upami ingkang sugihipun anglakungi tuwan Engre, kersa anindhakaken mekaten kados boten kelampahan kathah dursila ing bawahipun sementen wau kula ngaturi boten eegah boten namung ngaturaken lepeyan kimawon yen mila sae mugi kapacaka ing Jurumartani, kula sumongga. Kaserat ing Wanggen kaping 21 April 1866 katandhan Mas Bei Brongtakarya. =====================
Ongka 19, 10 Mei 1866 Pawartos warni-warni Kala tanggal kaping 9 wulan April ingkang sampun kapengker kanjeng tuwan Komisaris Panris bidhal saking Banyumas dhateng Purwakarta, lajeng dumugi ing BUmiayu wonten ing Bumiayu Kanjeng Tuwan Komisaris kapethuk dening Kanjeng Tuwan Resid- hen tuwin bupati ing Tegal saha tuwan Kontelir sareng en- jingipun kanjeng tuwan Komasaris mangkat saking Bumiayu dhateng nagari TEgal kadherekaken dening kanjeng tuwan Resid- hen Bupati ing Tegal tuwin tuwan Kontelir wau. Para priyantun jawi sanesipun sami anglempak wonten ing dalem paresidhenan ing ngriku kanjeng tuwan Komasaris angrembag bab indhakaning balanjanipun para priyantun jawi sareng sampun sami karembah kadadosanipun kadis ing ngandhap punika. Balanjaning Bupati ing TEgal satunggil-tunggilipun 1200 rupiyah Balanjaning Patih ing TEgal satunggil-tunggilipun 350 rupiyah Balanjaning Piskal ing TEgal satunggil-tunggilipun 300 rupi- yah mawi upas 6 Balanjaning Onder KOlektur ing TEgal satunggil-tunggilipun 300 rupiyah Balanjaning Wadana ongka 1 ing TEgal satunggil-tunggilipun 275 rupiyah Balanjaning Wadana ongka 2 ing TEgal satunggil-tunggilipun 225 rupiyah Balanjaning Ajung Up Jaksa ing TEgal satunggil-tunggilipun 150 rupiyah Balanjaning Up Jaksa Alit ing TEgal satunggil-tunggilipun 100 rupiyah Balanjaning Mantri ongka 1 ing TEgal satunggil-tunggilipun 150 rupiyah mawi upas 2 Balanjaning Mantri Ongka 2 ing TEgal satunggil-tunggilipun 100 rupiyah Balanjaning Mantri Kabupaten ing TEgal satunggil-tunggilipun 70 rupiyah Balanjaning Mantri Cacar ing TEgal satunggil-tunggilipun 50 rupiyah Balanjaning Mantri Gudhang ing TEgal satunggil-tunggilipun 50 rupiyah Balanjaning Mantri Guru ing TEgal satunggil-tunggilipun 50 rupiyah Balanjaning Juru Serat ing Kabupaten ing TEgal satunggil- tunggilipun 5 rupiyah Balanjaning Para Juru serating Kontelir ing TEgal satunggil- tunggilipun 50 rupiyah Menggah indhakan balonja wau ingkang sarestu kedah badhe kaidenan dening kanjeng Gupremen. ============= Saking pawartosipun manawi tuwan dhokter Artus ingkang dados pujongga ing Jenah tanah Dhitslan gadhah pamanggih enggal ingkang sampun kacoba sae kadadosanipun, kapratelaken kados ing ngadhap punika. Kawut ingkang sampun kakepyuran toya kathahipun sapanduman, kamoran pasir tigang panduman lajeng kauled ingkang sae ngantos tunggil manawi sampun anggenipun anguled tumunten
kammoran ing sanalika kapur ingkang dereng kakepyuran toya saha ingkang kabubuk ngantos alus sanget kathahipun tigang prapat, lajeng kauled dados satunggil ingkang sae, uledan kapur ingknag kados makaten punika dados labur langkung prayogi kadamel talesing tembok, manawi sampun angsal kawan dinten laminipun, labur wau dados sakalangkung atos ngantos boten saged bucik manawi kalinggis punapa malih labur lajeng karaket sanget kaliyan banonipun manawi sampun langkung saking kalih wulan laminipun atosing labur sampun kados sela, menggah pandamelipun labur ingkang kados makaten wau, saka- langkung sakedhik wragadipun, langkung sakedhik manawi katimbang kaliyan pandameling labur ingkang sampun kalimrahan ing ngakathah. =========== Sampun lalampahan kaping pinten pinten manawi wonten tiyang angresiki gendul kaliyan gotri asring kaslempitan gotri wau salajengipun kaangge wadhah anggur, cokak sapanunggilanipun, punika anggur, cokak sapanunggilanipun wau lajeng dados racun, manawi kaosmbe ing titiyang asring amejahi mila manawi badhe angresiki gendul ingkang langkung prayogi anganggeya pasir lepen punika langkung sar katimbang kaliyan gotri, saha boten amutawatosi. Menggah titiyang ingkang pejah kenging racuning gotri, ca- riyosipun kados ing ngandhap punika. Ing Paris kithanipun ageng ing tanah Prangkrik dereng lami wonten tiyang ingkang sami kenging racuning gotri, sareng makaten salebeting gendul kapariksanan wonten gotrinipun kalih welas iji, sami kaslmpit wonten jepitaning ngandhap. ============= Tiyang panasten punika kaupamekaken kados paksi kokok beluk ingkang anyingkiri padhanging rainten, saha noten saged aningali tiyang sanes ingkang mangangge sae, tiyang panasten kaupamekaken malih kados kamlandhingan ingkang amung anyerot upasing sekar ingkang endah warninipun, padamelanipun tiyang panasten amung angraosi cacading titiyang sanes, saha anyi- lepna saenaning tiyang wau, tiyang panasten kaupamekaken malih kados tatah utawi kikir, samukawis ingkang katatah utawi kakikir amesthi kalong, punapa dene malih kau0pam,ekaken kados sendhang ingkang dados asrepo toyanipun ing mongsa panas, saha dados panas ing mongsa asrep, manahi- pun tiyang panasten bingah manawi aningali tiyang kacingkran- gan, saha rumaos susah manawi wonten tiyantg pikantuk kabeg- jan, tiyang panasten kaupamekaken malih kados baledheg ing- kang amung anyamber griya inggil saha boten anyamber griya ingkang andhap paksi kolik punika rumaos susah, bilih sren- genge amalethek makaten ugi tiyang panasten inggih ugi rumaos susah ing manah, manawi aningali tiyang sanes amukti wibawa tiyang panasten kaupamekaken malih kados uwit ingkang ngand- hapipun kathukulan uwit alit-alit, lajeng kaayoman amrugaken rendheting dadosipun ageng para uwit alit wau. Tiyang panas- ten inggih ewa ing manah manawi wonten tiyang ingkang ngung- kuli dhateng piyambakipun, pamrihipun angupados badhe anglindhih dhateng tiyang ingkang ngungkuli wau tiyang panas- ten kaupamekaken malih kados sakit panastis, samukawis teted- han manawi katedha karaos pait, makaten ugi pangangkahipun
adamel boten sakeca dhateng titiyang ing barang samukawis, sarta kaupamekaken kados laler ingkang anggidhuhi dhateng titiyang saking dening amencok wonten ing sasakit titiyang wau, tiyang pansten remen angupadosi tiyang ingkang cotho, saha boten purun amarsudi kasaenan. Tiyang panasten wau kaupamekaken timba kakalih ingkang kakerek wonten ing salebeting sumur manawi kakerek timba ingkang satunggil minggah ingkang satunggilipun mangandhap, timba kakalih wau kaupamekaken tiyang kalih, ingkang satung- gil dhawah ingkang satunggilipun minggah ing kadarajatanipun, dados titiyang panasten punika bingah aningali tiyang ingkang dhawah, sarta suisah aninglai ingkang minggah kaarajatanipun wau, manah ing tiyang panasten tansah karaos kados kasogokan ing ngeri ingkang adamel tatuning manahipun sarta karaosing manah kados kasingseten ing tangsul kados kaplethet ing tosan, kados kapuleting sawer, punapa malih kados kagrautan ing sima, dados manahing tiyang panasten wau boten saged tentrem, tiyang panasten boten saged anyimpen pakaremaning manah lajeng katawis wonten ing rainipun kalusuring pipi, panyrenging mripat birnuning lambe jengkeruting bathuk punika sadaya amratelakaken ingkang dados pamanahipun, tiyang panas- ten manawi anedha tuwin ngombe yasa pikajengipun, sapinten kemawon anggenipun anedha utawi ngombe inggih tansah kera kemawon dados salaminipun agesang boten saged lema awakipun, boten saged sumeh sumeh polatanipun. ================== Wewangsulan minongka panjurung jurumartani ing ngandhap punika. Kula sampun aningali sratipun raden Ngabei Puspadirada, kawrat ing Jurumartani ongka 17 saklangkung renaing manah, cihnanipun karsa mamintra, mila wiwit sapunika lajeng kula anggep mintra, ananging panyeratipun saweni kirang panjanging panggalih amawi dangu nama griya kula kang temen, sah anyana kang kathah-kathah, punapa dene boten kapareng kula nama makaten dene srat kula sampun nyethakaken nama tuwin griya inggih punika kang temen, boten yen ta kula ngangge ya naman- ing liyan sakala saking kageting manah kantos kula anebut astaga pirlulahalngalim,lajeng amaos asalamungalekum wawarah- matullahiwabarakatuhu, salaman daiman ilayaomidin, punpudya ing gustri kang sipat jalal, ing ngatasing mitra kula amratelakaken yen ing gahahan boten wonten punika kasinggiyan wasana pratelan kula punika kagaliya kacdekap ing ngatasipun kang karaos nama kula punika pusaka sangking tiyang sepuh, saking cariyosipun Wikya punika tembung jarwa pinter tegesi- pun kala salebeting nagari Surakarta, wonten kecu sapisan kaping 2, taksih kula sasagetaken di ing tembung jarwa luwih tegesipun sarng rambah rambah dereng wonten kang angsal katrangan aseklangkung, rada wedenipun untu tegesipun mes- gulipun manah kula dhumateng durjana kecu kang purun lumebet salebeting nagari yen katingala sauntuning dipongga, kang sampun kasebut ageng anglangkungi sasamining untu, pangaken kula abdi dalem jajar sampun tembung jarwa, tegesipun ing ngatasipun sami yasa biyantu, surati tegesipun ardaning panedya antuk kakangsih saking panganggeng kula kadosa surati dhumateng dipangganipun wondening liripun cariyosing Panara-
ga, Pana ing tembung arap panak makna weruh, raga ing tem- bung jarwa awak tegesipun yen saingga kecu kecu boten na kandhek saking kawruh kula tiyang langip, badhe boten nyake- cakaken awak kang wontening patileman, amila sareng kula mireng pawartosipun kanjeng Parentah ageng suk langkung anggalih kantos kanjeng tuwan Residhen, andhawahaken saking kabar ing tembung Walandi, Meryisondherpersekerdhe, Ondherp- erpligting, Anpersonel carajawenipun, tulungan kawarni yatra saha mawi nama, ingkang makaten wau andadosaken renaning manah wajip pinuji puji ing ngakathah panuwun kula ing gusti kang sipat rahman, mugi mugi para ingkang kabebahan kaparen- ga kang klayan sanget sabiyantu amarsudi tetepa sadhawahipun kangjeng parentah ageng, kantos sasaestu saget angsal katran- gan nyepengi durjananipun ingkang temen kapanggih sabinnanipun supados lajeng ngakasebut kenceng karajinanipun pulisi, wasana anuwun-nuwun sadaya kang mariksa miyarsa ing pratelan punika angagengna pangaksama, gen kula mratelakaen mekaten wau lepata ing kalepatan saking kamipurun kula kumawa mamuji wewaha kartaning karaton dalem, ingkang menawi wonten lepatipun panyerat tembung wedi teges kang kapareng mugi paring a tedah ing lepat-leresipun, Kaserat kaping 9 Mei sinengkalan Nedya Mosik Brama Ngatunggal Katandhan Kiyai Wikyadirada. ============ Pawartos ingkang angumunaken martgi saking kaelokanipun gusti ingkang maha kuwasa kados ing ngandhap punika. Wonten titiyang estri 1 wasta bok SArikem ngumur 23 tayub dadis senaguoyb Tadiwirya ing dhusun Padhangan Kabupaten Klathen karesidhenan Surakarta sareng ing dinten Jemungah legi tanggal kaping 28 Dulkangidah tau punika anuju mantuk saking peken anyumerepi lare kakaliyh kang 1 wasta Sakiyem kaponakanipun leres umur 6 kang 1 wasta pun Satinem umur 4 taun kaleres kapionakanipun nak sanak, sami estri dolan celak griyaning bapakipun bok SArikem, sareng makaten lare wau sami tumut alajeng bok Sarikem dhateng pategilan sacelakkipun lepen ing dhusun ngriku sumedya mendhet godhong ing kacang kang winastan lembayung ambekta dadamel lading, sadhatengipun ing pategilan rehning panas wanci pukul 1/2, 12 (setengah rolas) siyang lare wahu dipun ken sami mantuk, saking pang- traosipun bok Sarikem inggih sampun mantu boten dangu bok Sarikem mnmantuk saking pengraosipun sampun dumugi ing griya- nipun pyambak wonten katingal wugel kajeng dhadhap lajeng dipun pendhet kabekta lumebeting griya kapecel-pecel ing ngarit sumedya dipun angge ngliwet, alajeng dipun tilar pados bubonipun lawuh ing wasana kang katingal dhugelipun pecel- pecel punika anak kaponakanipun anak sanak kang wasta pun Sutinem, kantos dados pejahipun, anggenipun mecel-mecel rumaos sampun wontening griya wau taksih wonten pategilan sacelakipun ing lepen ing dinten septu enjing bok Sarikem sawek kaengetan yen kang dipun pecel-pecel wau kaponakanipun lajeng gegetun utawi nangis sanget ing dinten septu ugi kumisi priyantun pulisi andhatengi titi-pariksa, bangke sampun kapanggih wonten ing griyaning bapakipun pyambak wasta Kertawijaya ing dhusun Padhangan panjangipun ing bangke 3 kaki ageng ukuran mubeng 1,1/2 kaki mawi tatu githok panjang
4 dim terus balung sangajenging bunbunan tatu panjang 3 dim lebet 1/4 din, sangandhaping ngunyeng-unyengan tutuka kalih panjang sami 3 dim lebet sami 1/4 dim ngrai tatu 10 sawerni ajur, labet saking dadamel arit utawi lading bangke lajeng kaparingaken dhmateng warisipun saha tumunten kakubur priyan- tun kumisi lajeng amariksani panggenanipun amejahi lare wau, wonten pategilan celak lepen kang tumut ing dhusun getas tebihipun saking dhusun griku 180 kaki saking panggenan panganiaya wau dumugi gigriyanipun boksarikem 560 kaki, kapanggih ing bangke dumugi panggenan panganiaya 180 dene bok sarikem lajeng kacepeng katur nagari, ingkang punika andado- saken pangunguning manah wonten kaelokan ingang makaten. Kasrat ing Surakarta kaping 17 Besar JImakir ongkan 1794 Katandhan Sayid Ngabdurahmi. ============== Para tiyang ingkang gadhah sambutan lelang ing Surakarta kala ing wulan Januwari 1866 ing mangke sami kaemutaken ambayara sambutanipun saderenging utawi satelasipun wulan Mei punika, manawi boten angestokaken ing pambayaripun wau punika badhe kawedalaken saking pangadilan. Surakarta kaping 1 Mei 1866 Ingkang Wakil anguwasani lelang Katandhan Tuwan H.N.H.Wilkes. ========================
Ongka 20, 17 Mei 1866 Pawatos warni-warni Pawartos saking Surakarta kados ing ngandhap punika. Kanjeng Raden Adipati Sasradiningrat papatih dalem ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan ing Surakarta awit saking panuwuni- pun piyambak ing mangke kamantunan kalayan kurmat saking anggenipun dados papatih mawi kaparingan pensiyun kasebut ing serat kakancinganipun kanjeng Gupremen ingkang katitimangsan kaping 28 wulan Pebruwari ingkang sawrg kapengker punika ongka 9 dene ingkang kakarsakaken amakili dados papatih dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan punika raden Tumenggun Wiryadiningrat kaparingan nama Kanjeng Raden Adipati Sasra- nagara. ======= Kala tanggal kaping 17 wulan April ingkang kapengker wanci enjig kanjeng tuwan Asisten Residhen ing Anyer atampi pawar- tos manawi baita kapal Inggris ing kang wasta Yeddho, kapita- nipun Anama Wes punika kandhas wonten prenah celak ing Anyer, baita kapal wau ambekta kuli tiyang Cina kathahipun 400 dene kuli wau badhe kamadamelaken wonten ing tanah Dhemerari bawah tiyang Inggris. Kala samanten baita Kruwis ongka 35 sampun cumawis badhe alayar, katitiyan ing tuwan Apenmister, sumedya atutulung dhateng baita kapal Inggris ingkang kandhas, sareng makaten wonten pawartosipun malih, bilih baita kapal Inggeis wau kandhasipun wonten arah arah ing saantaranipun Paguran kaliy- an ing Tawing, saha sampun kabesmi ngantos telas menggah titiyangipun baita kapal punika ingkang kathah sampun sami minggah dhateng dharatan. Kanjeng tuwan Asisten Residhen kaliyan tuwan Apenmister sareng mireng pawartos manawi baita kapal Inggris kabesmi lajeng tindak dhateng panggenanipun kasangsaraning baitra kapal wau, wonten ing margi prenah celak ing Tanjung Cina kapethuk kaliyan kapitaning baita kapal Inggfris tuwan Wes, punika acariyos manawi baitanipun kapal kala wingi sonten wanci pukul sanga sareng langkung ing supitan Sundha, katin- gal manawi kabesmi sasampunipun titiyang angangkah pejah ing latu dangunipun kalih tengah jam nanging latunipun boten saged pejah lajeng sami ambujeng gesang baitanipun kapal tumunten kapinggiraken sampun linampahan ing sanalika. Awit saking ambucal tangsul kathah titiyanging baita kapal katulungan ananging sareng dumugi panggenanipun kabesmi baita kapal ngantos telas wau kasumerepan manawi wonten tiyang gangsal ingkang ical satunggil saking ingkang gangsal punika Stirman, sarta watawis tiyang Cina kalih atus sami boten wonten ananging lajeng kapanggih sawidak saking tiyang Cina kalih atus wau, punika sami anumpak kajeng wonte ing sagan- ten, dene ttiyanging baita kapal ingkang akathah-kathah dereng wonten pakabaranipun, ananging ing dinten enjingipun sareng kanjeng tuwan residhen rawuh wonten ing Tanjung Cina, titiyang amanggih jisim kathah sami kumambang ing toya aliya saking titiyanging baita kapal ingkang ical, sabaitanipun
kapal posan inggih sampun bnoten kenging kapitulungan malah seratipun baita kapal wau tumut ical. Para tiyanging baita kapal ingkang bongsa Eropah sami kapang- genanaken rumiyin wonten ing beteng, dene ingkang sakit sami kapanggenanaken wonten ing griya sakit ing Anyer, dene para kuli tiyang Cina ingkang anguwatosi awit saking cariyosipun kapitan kapal punika sami kapanggenaken rumiyin wonten peken ing Anyer, mawi kajagenan ing prajurit. ========== Kala tanggal kaping 19 wulan April ingkang kapengker wanci sonten ing Salatiga wonten lindhu ngantos sanget ebahing siti saking eler kilen mangidul ngetan, dangunipun gangsal sekon. Punapa malih ing Ambahrawa kala sonten punika wau inggih wonten lindhu, ebahing siti kaping sakawan awit saking lindhu punika griya prajurit ing Banyubiru bengkah enggal dene bengkahipun lami dados mindhak wiyaripun. Menggah redi Marapi amedalaken kukus sakalangkung sanget. =============== Kula ngaturi panjurung kabaripun ing Jurumartani Serat Jurumartani ingkang medal ing dinten Kemis tanggal kaping 26 wulan April 1866 anyariyosaken pawartos saking Singapura manawi ing kampoung kampung bawah Singapura ing mangke sampun dados ngadat menawi wonten tiyang ngajal lajeng angungelaken bendhe, amurih ngalempakipun tiyang, ingkang nunggil sakampung, manawi titiyang sampun nganlempak, lajeng sami pirembagan badhe pametakipun ing ngalyon utawi badhe sidhekah sarta waragadipun, sami kabage ing ngakathah ingkang medal saking pirukun dene manawi wonten satunggalipun ing tiyang ingkang nunggil kampung mongka boten dhateng punika lajeng kapatrapan dhendha 25 sen, sadya tiyang sugih meskin samongsa ngajal ugi makaten punapa dene ing pamedtakipun mawi kaurmatan saingga ngantos adamel kamayaranipun sanget dhateng para ahli warisipun, ing tiyang ingkang sampun ngajal wau. Ingkang punika wonten tatiga pranatanipun ing nagari makaten wau sakalangkung-langkung anggen kula amemuji sakethi jumu- rung mugi-mugi lestantuna ing sapanginggilipun. Ingkang kaping kalih saking pamuji kula ing Gusti Allah ingkang sipat murah, utawi dhateng para nabi wali, punapa dene para ratu-ratu, ingkang sami sumare ing Tanah Jawi sadaya mugi aparinga kaengetan dhateng sadaya para ageng -ageng ingkang sami anyepeng nagari, ageng-alit ingkang sami ngasta panguwasanipun ing nagari wau, sami kagungan pranatan kados dene ing nagari Singapura wau, bilih saking pamanggih kula tiyang bodho menawi inggih punika ingkang makiki dipun wastani pirukunipun ing selam, ingkang sayektosipun. Ingkang kaping tiga, wansahipun ing babasan ingkang dipun wastani tatulung dhateng kasusahan punika kados inggih punika kawujudanipun anggen kula mastani makaten wau, sabab ratu- ratunipun ing susah namung tiyang kakirangan tambah lajeng
kapejahan punika susah sajagat ngalempak dados satunggal. Ing wusona dipun pitulungi ing parentah kados pundi anggeni- pun boten sakelangkung pamundhinipun, tur ingkang mitulungi wau, boten andadosaken sangsaranipun awit saking sinanggi ing kathah, sarta ing wingking badhe gagentosan, kalih saestuni- pun ing ngagesang, boten kenging dipun tamtu, sugih meskin trekadhang ingkang sugih sakedhap netra dados miskin punapa malih ingkang miskin trekadhang sakedhap netra lajeng dados sugih. Sinerat tanggal kaping ...wulan Mei taun 1866 katandhan Kyai Darmawardaya. ======================== Panjurung kabar Jurumartani ing sarat tiyang sepuh boten guguh, katimbang kathahipun ing ngumur, Ngayogyakarta wonten priyantun jaler 1 priyantun estri 1 sampun sami kawical sepuh piyambak para priyantun sasamenipun awis kados ingkang kacriyos ing ngandhap punika: pratelanipun. Bab1 Priyantun ingkang jaler wau nalika perangipun raden Rongga ngraman Balela ing ratu, kirang langkung sapriki sampun 60 taun mongka priyantun wau kala semanten dados pini sepuhipun raden Rongga, sasamenipun tiyang madiyun inggih kapetang sepuh piyammbak punika ngantos taun 1866 utawi jimakir 1794 punika teksih bagas kesarasan malah teksih anggadhahi engetan ingkang leres leres utawi teksih gadhah anak saweg ngumur 3 taun kaotipun kalih tiyang nem namung oamirengan suda saked- hik sarta tragi kagetan saweg pun Kertaita dame resah wonten redi Jeram bawah Nanggulan taun 1863 priyantun wau kadhawahan anyenapateni ingkang sami badhe repeng dhateng Kertaita, priyantun wau katingal sanget beragipun saestu mila wanter ing kapurunanipun kancanipun dereng wonten ngalempak saking kasesaning penggalih lajeng numpak kapal mangkat piyambak namung kalih kapedhakipun kimawon wusananipun inggih angsal damel saged nyepeng tiyang ingkang nama Kretaita wau, punika ngantos sapriki teksih kuwat sadayanipun wondene lampahipun ing saben dinten menakten yen wanci pukul 7 sonten bakda sembayang Ngisa, lajeng sare dumugi pukul 2 dalu lajeng wungu siram wuwung, lajeng nunjuk wedang utawi dhahar sawatawis ngantos dumugi enjingipun sareng jam 8 enjing lajeng dhateng pendamelan dumugi jam 2 siyang ngaso lajeng dhahar saben dinten namung punika ingkang katingal isaratipun ginanjar kuwa wau, dene gbab kalakuanipun ingkang ragi aneh satunggal saklamenipun boten nate memoyoki dhateng sakwernenipun tiyang saha boten nate angraosi awonipun ing tiyang sebatrang ginem namung saenipun ingkang dipun raosi kados punika ingkang nama pepethinganipun ing kalakuwan sae, pantes tinelad. Bab 2 Priyantun putri wau saweg geger Sepei bedhah negari Ngayogya, sampun kagungan putra putri yuswa 3 taun putra putri wau
sapunika sampun kagungan buyut 4 ingkang sepuh ngumur 5 taun dados kapetang nama canggah saking priyantun wau, ngantos ing dinten punika saliranipu teksih pupuk sarta bagas kasarasan malah saben dinten nymbut damel bathik sinjang kang alus-alus seratanipun dereng ngagem kacamata teksih waspaos wujudipun tiyang antawis 40 tindak dene lampahipun padintenan sabarang mawi ngagem saksekecanipun boten ngantos ketlangso, sarta tagi remen gegujengan ingkang pantes dipun damel gegujengan criyos ingkang kina-kina, sumangsanipun saweg lenggahan kalih priyantun kathah mongka mireng barnag nalar ingkang boten sae lajeng sumingkir kimawon boten kersa mireng boten kersa mitrsa punapa punika ingkang murigaken ginanjar awas peningal saha teksih seger kasarasan wau sabab saged anyirnakaken awanipun ugi kados pantes tinelad punika sedaya matur sak leresipun bilih tiyang ngumbar awanapsu, ngadatipun asring manggih susah, kula sumongga kagaliya piyambak ingkang sami kepengin kuwat dumugi ing sepuh. Ngayogya ping 6 Mei taun 1866. Katandhan Kyai Bahrul Kirkat Juru Kunci ing Sidikan. =============== Ngantos dumugi ing mangke dereng kendel kendel menggah pamar- sudi kula ing katranganipun seat Jurumartani nomer 6 taun 1866 bab raden saleh anggenipun manggih balung wonten pasiten bawah kawedanan Kenanggulan ing Ngayogyakarta punika saking pamawratipun para saged tanah Ngayogya wau bnalung kawawrat kala jamanipun Nabi Adam. Saking bab punika pandugi kula yen kagalih jaman semanten kados kados sanget mokalipun awit kala jaman Adam sakpriki boten wonten tiyang ingkang sumerap lamenipun rehning jaman Adam dumugi jaman Ibrahim dereng wonten ongka tuwin taun wondeneing katranganipun pamarsudi kula kados ing ngandhap punika: Wonten satunggal tiyang Cina sangking negari Batawi tetuwi dhateng Ngayogya wasta Babah Natarata, asuka cariyos dhateng kula wau balung sareng sampun dipun tingali dhateng babah Natarata ing mangke kapesthekaken klayan tamtu yen punika balung kewan ing wana ageng asalipun ing ngajeng kapesthekak- en yen kewan wana nagari Cina, menggah wenenipun kala teksih gesang sak emper kados sidhat anamung kaot mawi sungu saha ing buntut netha tangan sliranipun mawa wulu kados bajing, inggih punika ingkang dipun wastani Kanun, menawi tiyang Cina dipunwastani Tikbingbungwing inggih punika kewan kang saka- langkung mutawatosi dhateng ing ngatasipun tiyang Cina sa- daya, denten Kanun punika ingkang dipun ajrihi namung toya mila panjagining tyang Cina tanah Makao griya-griya sami kajagang sarana toya, denten dumugining Tanah Jawi mengkaten. Kala jamanipun tiyang Cina dipun wastani jaman Yonglipoang uda kawis sapriki sampun angsal 1500 taun kala jaman samanten Tanah Jawi Sumantrah Burneyo sak urutipun dumugi negari Cina
teksih satunggal pulo tanpa let satunggal punapa. Ing nalika semanten negari Cina lajeng santun jaman Tik Bi Ong, inggih punika jawah ageng lamenipun ngantos 22 dinten wau Kanun lajeng lumajar sami ngungsi gesang pados panggenan wonten kang lumajar dhateng Borneyo Sumantrah tanah Jawi saurutipun. Boten antawis dinten ing tanah Jawi katempuh ing jawah ageng lamenipun uda kawis 17 dinten ing sarehning Tanah Jawi dede siti wadhas dados boten kuwawi katempuh ing jawah saha katem- puh ing banjir lajeng Tanah Jawi pecah kathah jurang-jurang dados lepen, lebak-lebak dados rawa, punika kakawitipun pecah Tanah Jawi lan Sumantrah Burneyo saurutipun kala semanten Tanah Jawi dipun wastani jaman Tirta tuwin jaman Sbara, ing tanah Sumantrah dipun wastani Waktu Abut ing Burneyo dipun wastani Waktu Erbradhu, punika kawit kawitipun icaling Kanun pramila ing Tanah Jawi Sumantrah Burneyo kula tamtokaken ing mongka tesih kathah panunggilanipun balung Kanun kang sami kependhem, sanadyan kiwa tengenipun balung ingkang sampun kadhudhuk dening raden Saleh punika temtu teksih wonten panunggilanipun ingkang wetah. Sinerat Ngayogya 9 Mei taun 1866 Katandhan putranipun Raden Tumenggung Natayuda, Suryaprawira. =========================
Ongka 21, 25 [sic; probably error for 24] Mei 1866 Pawartos warni-warni Enggelen Baita kapal asep Inggris ingkang anama Londhon kerem wonten ing saganten bawah Enggglen, baita kapal punika saking Lond- hen pancen badhe dhateng ing Melboren tanah Ustraliyah, titiyangingkang wonten salebeting baita kapal kathahipun 289 kala keremipun baita kapal wau titiyang sam,anten punika ingkang gesang amung 16kalebet titiyanging baita kapal dene titiyang ingkang numpang amung wonten titiga, tiyang sangalas wau kapitulungan dening baita kapal anama Mariyah Nophel gagadhahanipun tiyang Italiye, sami kaudhunaken dhateng dharatan wontening Maut tanah Inggris, menggah kala keremipun baita kapal punika kala tanggal kaping 11 wulan Januwati ingkang sampun kapengker dene angkatipun saking Plimaut tanggal kaping 6 wulan Januwari wau sareng tanggal kaping 7 taksih tunggil wulan katempuh ing angin ageng sasampunipun tiyanging baita sami putung lajeng ical katempuh ing angin saha baita sekeci sawatawis ingkang wonten ing baita kapal asep sami remuk, toyaning sagantenn lajeng lumebet ing baita kapal, sakathahing latu ing baita kapal wau sami pejah keng- ing ing toya sanadyan toya kawedalaken saking kaepom, sarta pangangkahipun titiyanging baita sami amampetaken sakathahing panggenan ingkang borot sarana saking dening kasumpelan ewadenten baita kapal wau malah sangsaya kathah kalebetan ing toya andadosaken badhe keremipun punika. Kala baita kapal asep wau badhe kerem para tiyang ingkang numpang tuwin titiyanging baita kapal sami teteg ing manah saha tansah ubeg ing damel atutulung sasaged-sagedipun amurih gesangipun kemawon saha sampun ngantos dados keremng baita kapal, ewadenten lebeting toya dhateng baita kapal sangsaya kathah kadadosanipun pitulunging para titiyang wau boten amikantuki kalampahan sareng tanggal kaping 11 wulan Januwa- tri ingkang sampun kapengker kapitaning baita kapal anama Martin kabentel apratela dhateng para tiyang ingkang numpang saha titiyanging baita kapal manawi baita kapal punika wiwit badhe kerem dene para titiyang wau kapurih sami arumantos badhe ing pejahipun, ing nalika samanten baita kapal sampun andungkap ing keremipun, kathah kemawon pratingkahipun para titiyanging baita ingknag sami angupados gesangipun sareng titiyang wau angudhunaken baita sekeci saweg satunggil baita punika lajeng remuk katampek ing ombak ananging tiyangipun gangsal ingkang anumpaki baita sekeci katulungan dados boten kalampahan pejah kabekta ing toya, para tiyang ingkang anumpang sami giris sadya sareng aningali remuking baita sekeci wau, saha lajeng ajrih anyoba ngudhunaken malih baita sekeci ingkang kantun tiga, tumunten para titiyanging baita kapal sadaya sami amumuji ing Allah badhe pejahipun, saha sami angalempak dados satunggil sareng kapitan Martin anamtokaken bilih baita kapalipun sampun boten kenging kapitulungan para titiyang sami tunggil ing cipta saha sampun pasrah ing pejahipun ing baita kapal boten wonten kang anda-
dosaken reresah, susah ing manah katawis wonten ing ulating titiyang satunggil tunggilipun para biyunging rare sami anangisi anakipun ingkang masthi badhe tumut pejah dene para rare punika saking dereng sumerepipun dhateng bilahi ingkang badhe andhatengi sami apitaken punapa ingkang andadosaken kasusahaning biyungipun wau. Sareng watawis pukul kalih sonten toya ingkang lumebet ng baita kapal sangsaya kathah sarehnin ganginipun sangsaya ageng, tumunten wonten tiyang sawatawis sami anekad, punika angudhunaken baita sekeci satunggi lingkang ageng piyambak sareng sampun sai anumpak sekeci lajeng angundang-undang dhateng kapitanipun ingkang kapurih tumut anumpak ing sekeci ananging kapitan boten purun wicantenipun makaten: aku ora gelem milu ing kowe anunggang sekeci aku kari ana ing kene bar, sarta dak palaur mati bareng karo wong kang anumpang pujui ku bae marang kowe kabeh muga kowe kajurungana ing Gusti Allah bisa mutumeka ing dharatan, sareng makaten baita sekeci lajeng mangkat dereng ngantos tebih lampahipun ing watawis wonten lampahan gangsal menit saking baita kapal tumunten baita kapalpunika kerem kala samanten sakalangkung rame swaraning titiyang ingkang sami kantun wonten ing baita kapal, ananging sakedhap lajeng cal swara wau saha boten ketingal punapa-punapa. Baita kapal asep ingkang kerem wau saweg wonten sataun angge- nipun dados ingkang kadamel tosan sadya, saha sakalangkung saenipun anggenipun adamel baita kapal punika kapancekaken ing damel dhateng tanah Ostraliyah dene pitunanipun kaetang regining baita kapal tuwin wawratipun sadaya kamurwat wonten saking 1200000 rupiyah. wondening para tiyang ingkang sami numpak baita sekeci wau sasampuning baitanipun sekeci kabekta ing toya dangunipun sawatawis jam lajeng sami kapitulungan para tiyang wau angge- nipun sampun luwar saking ing pejah, meh boten kenging kapi- tulungan, amargi baitanipun sekeci kalanipun para tiyang sami kapitulungan punika isi toya ngantos sapalih. Kaelokan sanget bab kereming baita kapal Lndhon awit ing dinten kereming baita kapal wau wonten baita kapal asep Inggris anama Amaliyah ingih ugi kerem, menggh tebihing anggenipun kerem baita kapal Amaliyah amung seket mil saking panggenanipun kerem baita kapal Londhon wau, ananging ti- tiyangipun salebeting baita kapal Amaliyah sami kenging katulungan sadaya jalaran saking kang panujon, ing waktu badhe keremipun baita Amaliyah panuju wonten baita kapal asep langkung ing ngriku punika aningali dhateng baita kapal Amaliyah lajeng atutulung titiyangipun sadya kainggahaken ing dharatan. ================= Pirantos mendhet tikus ingkang sampun kacoba. Menggah pirantos mendhet tikus punika kasebut wonten ing
serat pakabaran saking Otreh tanah Walandi, pratelanipun kados ing ngandhap punika. Amendhet tatong ingkang inggilipun watawis meh wonten saking tigang kaki, tong punika ingkang rapet manawi kaisenan toya sampun ngantos saged borot, saha boten mawi tutup tumunten katutupana kertas ingkang kaken, kertas punika katangsulan ingkang kenceng angsal sapinggiring tong mubeng, manawi sampun katutupan keras wau lajegn amendheta balabag kaedegna mayat sumendhe sapinggiring tong, supados sageda kalangkungan ing tikus saking ngadhap manginggil, ing kertas wau kadekekan tetedhaning tikus, manawi saweg kadekekan tetefhan wau ti- kusipun satunggil-tungile boten wonteningkang purun anedha ananging manawi sampun angsal kalh dinten laminipun lajeng wonten tikus ingkang purun anedha, manawi tiyang sumerep bilih tikusipun wiwit anedha tetedhan wau boten mawi ajrih nunten tong punika kaisenan toya watawis wolung dim inggili- pun toya salebeting tong kaliyan salebeting toya kadekekan sela ingkang kenging kaadegaken saha katongolna sajawining toya sasampunipun kadekekan toya tuwin sela wau, kertas katangsulna malih saha kairis samarapat, lajeng kakendelna kemawon manawi wonten tikus ingkang amurugi tetedhanipun kados ngadat punika lajeng dhawah kalebet ing tong, sarehning tikus ingkang dhawah salebeting tong boten angsal margi sagedipun medal lajeng minggah dhateng sela ingkang mandhotngol nunten wonten malih tikus ingkang amurugi teted- han wau punika inggih lajeng dhawah ing salebeting tong, sarehning tikus ingkang dhawah kantun wonten salebeting tong awit saking boten angsalipun margi medal inggih badhe minggah dhateng sela ananging sela punika saking alitipun saha amung cekap kaenggenan tikus satunggil dados ingkang minggah ing sela rumiyin boten suka, kalampahan dados tangled tikus kakalih pating cruwit sabawanipun sami arebat panggenan. Menggah ingkang dados wawateking tikus punika boten angemungaken kedah badhe sumerep kemawon inggih ugi remen kerah, boten ngantos dangu para tikus ingkang kathah-kathah sanesipun wau punika mireng swaraning tikus sami tangled lajeng amurugi dhateng panggenanipun atangled kadadosanipun sami dhawah ing salebeting tong sadaya, tumunten langkung rame sabawanipuningkang sami tangled, sangsaya dangu sangsaya kathah tikus ingkang sami andhatengi saha lajeng kacemplung salebeting tong, kalampahan ngantos kathah sanget tikus ingkang kacemplung ing salebeting tong, pinten banggi ngantos saged telas sadaya sakathahing tikus ingkang wonten sapangge- nan. =============== Bab Pejah Para titiyang saged ing jaman kina sami arerembagan taken tinaken bab pejah punika punapa, saha kaupamekaken kados punapa, tumunten wonten tiyang satunggil saking para saged
wau anama Sopokles punika amangsuli ingkang rumiyin piyambak ing pitaken wau wicantenipun makaten: pejah punika minongka dados dhukunipun wekasan para sasakit sadaya, pikajenganipun pitembungan punika bilih dhukun sampun boten saged anyarasak- en sasakit kalayan guna tuwin rembagipun, punika pejah ingkang lajeng angicalaken sasakit wau wonten malih tiyang satunggil saking para saged wau anama Soladhes amedalaken pitembunganipun makaten: pejah punika kaupamekaken kados muhara ingkang pancen kapurugan ing titiyang sadaya, lajeng wonten titiyang satunggil malih saking para saged wau anama Skatres punika wicanten makaten: pejah punika kaupamekaken kados tilem dene tiyang saged ingkang anama Aristoteles amastani manawi pejah punika sakalangkung sanget anggenipun anggigirisi wasana wonten titiyang saged satunggil malih anama Periyander, punika angupamekaken pejah wau kados ku- mandhanging agesang, upami makaten punika prayogi saha patitis awit boten wonten kumandhanging swara ingkang anyam- leng kados pejah kaliyan gesang, amargi sakedhap gesang sakedhap pejah. Tiyang boten kenging amastani: mbok manawi boten masthi pejah, punika boten kenging boten tiyang mesthi pejah, benj- ing punapa pejahipun punika kadereng tamtu, kados pundi badhe pejahipun inggih boten tamtu, sarta wonten ing pundi badhe pejahipun punika nggih ugi boten tamtu ananging pejah punika amasthi sampun tamtu. =========== Punika serat ingkang mugi katur ingkang saudara tuwan Dhe- grootkolep enko, ingkang mengarang serat Jurumartani ing nagari Surakarta ADiningrat. Sasampunipun kadya punika wiyosipun kula ngatruaken kawonten- anipun Agem dalem ing Kangjeng Susuhunan Kudus, ingkang maksih ing sapunika wujudipun kantun 1 panjenengan wasiyat dhuwung weta Kyai Cintaka, dhapur sangkelat ing mangke kasim- pen dhateng Kaji Juru Kunci, Muhammad Sampuri, anakipun Kaji Asnawi, lurah Juru Kunci ngiras Imam mestjid Kudus Kilen saben wulan Sura dipunwarangi nanging wau KYai Cintaka boten purun kanggeni kendelan, Jeni miwah suwaos, yen dalu tansah glodhagan wondenten ingkang 1 westa Kyai Cis sampun kappund- hut tatkala, panjenegnanipun kanjeng Raden Tumenggung Panji Patdema nagara Bupati Nagari Kudus. Kejawi punika wontenmalih 1 kursi kathil kajeng areng bubudan pinarakanipun jeng pangran Poncawati, pun Dityang kang purun minaraki lajeng ewah, akalipun kadi dene tyang jawal pramila kaselehaken wonten ing Tajuk. Katandhan R.Sastra Pratisna. ============ Ngayugyakarta Mei kaping 14 taun 1866 Atur urmat suka pirenaning penggalih. Kang pinucung batangan cangkriman ulun duk bumi ginelar, apa
kang sira tunggangi yen winalik apa ingkang sira asta. Keng kaping dwi maksih nunggil sekar pocong wonten warna nyata, cingos-cingos ingkang warni meleng-meleng anenggih ing nama- nira. Lah sumongga pawong mitra kang pinunjjul mugi dyan batanga, cangkrim amba kalih warni sampun ngantya tumpang sodhompo ing karsa. Nis Ukara Besar tanggal Asthalikur Jima- kir keng warsa, Resik ing leng giriwani pan katandhan Mas Raden Mangun Carita. =============== Pratelaning lelang kados ing ngandhap punika. Benjing ing dinten Rebo tanggal kaping 24 wulan Mei punika badhe wonten lelang ing griyanipun Kapitan Cina, Lim Ji Bo ing Surakarta. Benjing ing dinten Jumungah tanggal kaping 25 wulan Mei punika badhe wonten lelang ing griyanipun Tuwan Litnan Setat ing Bayalali. Benjing ing dinten Senen tanggal kaping 28 wulan Mei punika badhe wonten lelang ing griyanipun Tuwwan Y.A. Manuel Nem ing Surakarta. ================ Nyonyah Bislar ing Kartasura ngaturi wuninga para priyantun utawi tuwan-tuwan ingkang ngarsakaken sinjang bathik,jawi sarung sinjang utawi dodot kemben salendhang, bathikan sae utawi soganipun kalangkung sae, menawi wonten para priyantun utawi tuwan-tuwan ingkang bahe ngangge sinjang bathikan sae, melinga dhateng tuwan Jaspres sarta bayar kuntan ing Surakar- ta. =====================
Ongka 22, 31 Mei 1866 Pawartos warni-warni Wonten cariyosing tiyang ingkang kalebet ing cariyos aneh pratelanipun kados ing ngandhap punika: Wonten pangeran satunggil saking tanah ngamonda cereng lami menang saking anggenipun totohan trapipun sakalangkung elok pangeran punika totohan manawi badhe kacepeng wonten Paris kithanipun ageng ing Prangkrik boten mawi gadhah kalepatan pisan-pisan, nunten wonten priyantun ageng ing kang anadhahi toh ing pangeran wau sareng kakaten pangeran punika lajeng tindak dhateng griya paserwan ing Paris pangagem-agemanipun sarwa amoh tuwin tambalan, wonten griya pasewan ing ngriku sang pangeran amundhut wedang kopi samangkok tumunten ren- canging griya pasewan aningali mandeng dhateng sang pangeran saha lajeng amalengos katawis manawi boten sudi amirengaken dhateng pangandikanipun pangeran mila boten purun anyukani ingkang dados pamundhutipun ing nalika samanten sang pangeran lajeng angrogoh ing kanthonganing rasukanipun, saha lajeng amedalaken arta keras sakalangkung kathah sareng ingkang gadhah griya pasewan aningali manawi pangeran wau gadhah arta kertas kathah,lajeng aparentah dhateng rencangipun kinen anyaosi wedang kopi samangkok, ing waktu punika ingkang gadhah griya pasewan tumunten medal saking griya angupadosi dhateng pulisi sareng kapanggih pulisi lajeng kalapuran bilih ing griya pasewanipun wonten tiyang satunggil panganggenipun sarwa amoh tuwin tambalan punika agadhah arta kertas saka- langkung kathah pangintening tiyang bokmanawi arta kertas wau anggenipun anyolong, kalampahan sang pangeran kacepeng ing sanalika dening pulisi, saha lajeng kabekta dhateng kantor pulisi wonten ing ngriku pangeran agadhah panedha mugi kabek- ta asowan wonten ing ngajenganipun priyantun ageng ingkang kasebut ing nginggil wau amargi wonten ing ngriku sang pang- eran badhe ambalakakaken prakawisipun, kalampahan pangeran menang anggenipun totohan wau. =============== Saking pawartosipun manawi wonten jaka kakalih ingkang sa- tunggil anama Endrimahoren satunggilipun Dhawid Wiliyam punika sami kesah saking panggenanipun gigriya, ing kitha Benton dhateng ing Misuri tanah Amerikah ler, badhe ngupados pada- melan sareng angsal kalih Akad saking anggenipun kesah wau Dhawid Wiliyam wangsul mantuk malih, wicantenipun wonten ing griya, bilih piyambakipun wonten ing margi gadhah engetan sanes boten purun ngupados padamelan wonten ing Misuri, mila lajeng mantuk dene kancanipun punika anglajengaken ing lampah sareng makaten ngantos lami Endrimahoren boten wonten pawar- tosipun kalampahan sanak sadherekipun kuwatos ing manah, saha lajeng sami angintuni serat dhateng panggenaning anggenipun dados saradhadhu, amargi kala angkatipun saking griya awit saking pratelanipun Dhawid Wiliyam endrimahoren wau lumebet dados saradhadhu saha lajeng mangkat asarengan kaliyan Resem- enipun prajurit inpanteri salajengipun para sanak sadherek wau inggih ugi atampi wangsulan, ananging wangsulan punika
amratelakaken bilih boten wonten tiyang ingkang lumebet dados saradhadhu anama Endrimahoren, para titiyang sanesipun sami amanah manawi boten wonten ingkang anddosaken sababing kuwa- tos ing ngatasipun Endrimahoren wau awit asring kemawon sampun kalampahan bilih saradhadhu ingkang saweg lumebet enggal punika elih saking rasemenipun awit saking panedhanipun piyambak punapa malih asring kemawon manawi saradhadhu kintun serat seratipun ical awit saking tebih ing panggenan utawi saradhahu punika asring boten pikantuk margi sagedipun angintunaken serat. Kala samanten titiyang taksih awiraosan bab prakawis icalipun Endrimahoren nunten tiyang amanggih jisim wonten ng wana prenah celak ing panggenanipun amangkat Endrimahoren watawis tebihipun amung kalih mil, jisim wau sampun bosok sanget sareng katitipariksa medal saking parentah tetela manawi jisim punika sampun watawis sataun anggenipun wonten pangge- nan ing ngriku saha katawis manawi pejahipun kaaniaya ing tiyang dene panganggenipun katitik manawi sandhanganipun Endrimahoran ingkang kaangge kala angkatipun saking griya punapa dene tiyang kemutan manawi endrimahoren kala rumiyin sampun nate kacathut untunipun kakalih mongka jisim wau inggih boten wonten untunipun kalih mila kalammpahan Dhawid Wiliyam katiti pariksa ing parentah sarehning aturanipun boten anyekapi Dhawid Wiliyam lajeng kacepeng saha kenging pandakwa manawi amejahi dhateng endrimahoren, sareng makaten prakawis wau kapriksa ing pangadilan kadadosanipun ing karam- pungan manawi Dhawid Wiliyam badhe kapatrapan ukum pejah saha paukuman punika badhe tnindhakaken kasaru dhatengipun endrimahoren ingkang lajeng lumebnet wonten panggenaning pangadilan, endrimahoran katingal seger kasarasan sareng dhawid wiliyam aningali mitranipun dhateng lajeng karangkul saha luhipun darodosan awit saking bingah ing manah menggah pratelanipun endrimahoren manawi anggenipun lumenet dados saradhadhu angangge nama sanes sarta sampun akintun serat dhateng titiyang sepuhipun amratelakaken bab anggenipun angangge nama sanes wau, ananging boten anampeni wangsulan saking titiyang sepuhipun kamanah manawi seratipun boten dumugi sareng bataliyonipun kasuwak piyambakipun inggih lajeng kendel anggenipun dados saradhadhu, sarta tumunten mantuk dhateng griyanipun ananging sareng wonten ing margi amireng manawi wonten prakawis kados makaten wau ing sanalika lajeng anjujug dhateng ing pangadilan supados sageda anglu- wari dhateng mitranipun saking paukuman pejah. ==================== Mugi kapacak ing serat Jurumartani. Kula nyaosi pekabaran para bendara priyantun ingkang sami karsa nupiksai serat kondha kula punika sabab salami kula gesang dereng priksa reramen kados ingkang kasebut ing ngand- hap punika.
Kala suwagenipun Kanjeng Tuwan Nursip Residhen ing Madiyun punika karsa bedhami kaliyan Kanjeng Rahaden Mas Tumenggun Ariya Natadiningrat bupati Negari Madiyun karsa ngiyamsani lepen ing wana Griyan uru-uruwan toya sangking redi Pandhan, punika pamurih sageda noyani sabin sakidulipun Griyan wau dumugi sabin dhusun Sima saurutipun, punika kalampahan lajeng kabendung kadamelaken wangan dumugi sabin sadaya dhusun ingkeng sisih kilen kadhistrikan CAruban, punika kalampahan lajeng kados sauntawis wulan kimawon saking sami kasdonipun para palang nekel ingkeng badhe angsal toya wunon wau, sareng sampun dados, lajeng kanjeng Rahaden Mas Tumenggung ngaturi repot ingkangjeng tuwan residhen wau bendungan sampun dados punika kanjeng tuwan residhen saklangkung tarimahipun dhatng para priyantun Caruban sadaya delasan palang bekelipun wit saking kalawaonipun sampun kaping kaping badhe kayasanan wande-wande kimawon wit saking para ageng nimbang kathah prakewetipun saha menggahaken sangking geneng padhas sapa- nunggilanipun kekajengan satengah ing wana ngriku saha kathah sesingitanipun saking lalembat, dados para tiyang alit sami gadhah kuwatos ajrih ambendungi lepen griya wau, ing wusana sareng kayasanan Kanjeng Rahaden Mas Tumenggung Arya Natadi- ningrat saged dados punika kanjeng gupermensak langkung dhanganipun penggalih wit saking tiyang alit sabinipun kathah igkeng sami angsal toya saking bendungan wau manawi pranuju rendheng mongsa sabin punika menawi ing redi pandhan jawah ageng toyanipun saged angsal sabin 1200 bau kirang langkung amergi toya lampahipun anjok, mila kathah pekangsalipun dhateng para sabin malah sapunika sabin ingkeng sami bera- bera punika sadaya kinging kagarap boten kirang toya, punika satunggal wektu kanjeng tuwan residhen saking bingahipun penggalih karsa yasa rame-rame wonten satengahipun bendungan wau saha mawi maringaken ganjaran dhateng wedana Caruban samantrenipun, juru serat dumugi palang bekel sadaya saha kaleresan wektu mongsa anslah paos sabin punika kaansah wonten satengahipun bendungan ugi mawi nyedhahi para tuwan tuwan saha para priyantun jawi utawi bongsa methakan pengulu landrat pengulu kakim para merdikan para naip, para santri pamulang para modin, wondening pangulu sapengandhapipun wau namung kakersakaken ngepang wilujenganipun bendungan wonden- ing pranatanipun rame-rame kados ing ngandhap punika pratela- nipun: Ingkeng rumiyin piyambak kanjeng tuwan residhen karsa lengga- han slah paos sabin, nipun para tiyang alit nginggah ngedhu- naken paos saha para palang bekel sami wilujeng boten wonten ingkeng angsal deduka res utawi pocot. Bab 2 Sasampunipun lenggahan slah kanjeng tuwan residhen karsa maringaken ganjaran dhateng wedana mantri carik, para palang bekel ingkeng garap bendungan Griyan, wondening ganjaran
pangkat pangkat kados ing ngandhap punika pratelanipun. Raden Bei Natasubrata Wedana Caruban 1 lapak Inggris sasaput pirantosipun: 3 elolaken 1 badhe sabukesti wungu mawi kasung- ket ing toya jene, Mas Bei Suma Sentana, mantri dhistrik Caruban, 1 lapak Inggris saputipun 3 elolaken amergi punika ingkeng neggani ngantos sarampungipun bendungan wau raden Panji Nata Prawira: mantri dhistrik Karangmalang Caruban angsal badhe rasukan kesting wungu sungketan jene para palang dumugi bekel bekel sadaya sami angsal paringan badhe rasukan laken gungungging palang bekel sadaya 260 iji tiyang. Sasampunipun maringaken ganjaran Gungsa Munggang Cara Balen musik reyok Jidhor mungel sadaya princinipun gongsa sapanung- gilanipun tambak ing samodra saking kathah ing tiyang ing- kang garap wekltu punika kula teksih suwita ngabdi kanjeng Madiyun, Gamelan Pelok Slendro gunggung 27 rancak angger sawelas cekal mawi gongsa munggang serancak Cara Balen 3 rancak musik 1 gagragan Reyok 5 gagragan Jidhor 1 gagragan mriyem sepasang mungel sambal-ambalan, tandhak sadaya 73 iji maesa lembu ing dalem satunggil dinten kalih kalih kapragat damel rangsum para tiyang alit, lajeng kakersakaken sami tayuban sapalang-palang sabawahipun bekel kami sepuh bayan kuli, telas arak 1 tongleger kinten-kinten poara tiyang sadaya ingkeng sami wonten salebeting wana bendungan Griyan kirang langkung jaler estri lare 6400 tiyang yen dalu obor punika sampun boten kantenan petangipun saha suwaranipun gemrenggeng para tiyang meh boten saged mirengaken surak aloking tiyang sami kasukan tayuban, saha gendhingipun gamel- an sanes-sanes, polahipun jogeting para kkuli saklangkung gumujengaken, para kuli tanpa mawi ngangge angge ingkeng pantes namung kathah ingkeng ngangge sura amoh kimawon saha kathah para kuli ingkang sami mendem, ingkeng gujengaken liya punika pemainanipun tingalan plorutdan badulan wutwutan kuli kabuntel karung sami plajengan mercunan wondening para priy- antun utawi para tuwan tuwan sami kasukan wonten pasanggrahan sawetaning bendungan Griyan, para santri utawi para kuyai- kyai lajeng sami pareng mantuk lajeng bibaran bendungan Griyan sapunika kanamanan Bendungan Natapura wondening ing- keng damel serat punika nuwun ngapunten sampun mawi kacawa- dan, sabab pamriksanipun tiyang satunggal namung sapinten saha umur kula sawek 23 taun utawi dereng priksa tanah pundi- pundi dados dereng priksa kupiya tatingalan wonten satenga- hing wana kados punika kajawi negari ageng Ngayogyakarta mekaten ugi boten rame-rame wonten satengahipun wana sabab wektu punika dosa Bathara Rama. Ngawi kaping 7 Mei 1866 Ingkeng pratondha Raden Mas Panji Suryawinata. ======================== Tuwan Dhegroot Kolep enko gadhah panedha kalayan adrenging manah dhateng para priyantun ingkang dereng ngrampungaken ing
sambutanipun sumerepa numbasing barang toko, mugi angintuna ingkang tumunten arta sambutanipun wau supados anyingkiri prakawis ingkang boten sakeca kadadosanipun. Punapa dene tuwan Dhegrootkolep enko wau gadhah [anedha malih dhateng para priyantun ingkang dereng ambayar pangaosing serat Jurumartani mugi angintuna arya pangaosing serat Juru- martani wau, supados sampun ngnatos kakendelaken ing pangin- tunipun serat Jurumartani utawi supados anyingkiri prakawis ingkang boten sakeca kadadosanipun. Ingkeng medalaken serat Jurumartani, Katandhan Tuwan Dhegroot Kolep enko. ================== Ing tokonipun Tuwan Dhegroot Kolep enko ing Surakarta mentas atampi mangsi cemeng ingkang sakalangkung sae, dhawahipun adhapur sapatu, saha kenigng kadamel wadhah mangsi pisan. Punapa m,alih titiyang sage pikantuk atumbas pirantos anyerat tuwin agambar, barang sadaya wau sakalangkung murwat regini- pun. Katandhan Tuwan Dhegroot Kolep enko ============= Nyonyah Bislar ing Kartasura ngaturi wuninga para priyantun utawi tuwan-tuwan ingkang ngarsakaken sinjang bathik, jawi sarung sinjang utawi dodot kemben salendhang, bathikan sae utawi soganipun kalangkung sae, menawi wonten para priyantun utawi tuwan-tuwan ingkang bahe ngangge sinjang bathikan sae, melinga dhateng tuwan Jaspres sarta bayar kuntan ing Surakar- ta. =====================
Ongka 23, 7 Juni 1866 Pawartos warni-warni Sampun asring kemawon wonten tutuladanipun tiyang kirang pangatos-atos ing panggarapipun dhateng sanjata sapanunggila- nipun, menggah cariyosipun kados ing ngadhap punika. Dereng patos lami ing Batawi wonten Inya satunggil kasanjata ing bendaranipun andadosaken pejahing Nginya, anggenipun nyanjata wau amung kadamel gugujengan kemawon makaten ugi ing tanah Madura inggih wonten tiyang kesah anyanjata andhapan lajeng anyanjata mitranipun piyambak kalampahan pejah, punapa dene malih wonten serat pawartos saking Sampang, manawi rencangipun tuwan M. adamel dodolanan sanjataning bendarani- pun sanjata punika sasampunipun kapriksanan dening rencang wau saha kawatawis manawi boten meteng, awit kasebul medal anginipun saking sumbon punika saking rumaosipun piyambak lajeng kasanjatakaken dhateng ing tiyan gjawi estri ahnanging andadosaken cilakanipun amargi wuluh ing sanjata ingkang satunggil taksih meteng kadadosanipun sanjata mungel saha tiyang estri wau kenging kataton sanget ananging boten pejah. ================= Saking pawartosipun manawi ing Niweorleyan (mungkin New Orlen) dereng lami wonten karampunganing prakawis ingkang sakalangkung mayaripun menggah ingkang karampungan prakawisi- pun kados ing ngadhap punika. Wonten Adpokat tiyang Prasmanb punika kesah dhateng tanah Amerikah ler badhe ngupados padamelan saking anggenipun angembani titiyang ingkang sami gadhah prakawis, sareng dhateng ing tanah Amerikah ler, lajeng paben kaliyan Adpokat ingkang wonten ing ngriku punika angerangaken dhateng Adpo- kat Prasman wonten sangajenganipun titiyang kathah Adpokat Prasman kalampahan anggebagi dhateng Adpokat ing tanah Ameri- ka ler. Awit saking anggenipun anggebagi wau Adpokat Prasman katimbalan dhateng pangadilan, sasampuning prakawisipun kapariksanan, ingkang ngasta pangadilan angandika dhateng ingkang ginugat pitembunganipun makaten: E tuwan aku dadi manungsa ora wenang asrengen marang kowe, amargga aku iya bakal anglakoni kaya kowe, anggebugi wong kang angerangake marang aku, nanging sarehne aku anyekel pangadilan, kang iku aku kawajibab angestokae angger, mulane awit saka angger mau kowe dak patrapi ukuman kakunjara suwene sajam, sarta dak dhendha kehe nem sen. ===================== Kalintuning tiyang ingkang sakalangkung elok pratelanipun kados ing ngandhap punika. Wonten jisim kaentasaken saking lepen Luire ing tanah Prangk- rik sareng sampun kaentasaken jisim punika kawastanan dening singa titiyang, bilih jisimipun tiyang ingkang awasta Prudhen ing Taot, sareng makaten sanak sdherekipun kadhatengaken dene ingkang dhateng ing sanalika punika anakipun jaler Prudhen Irtaut, anakipun estri tuwin mantu inggih sami tumut dhateng wonten panggenanipun jisim, anak jaler estri tuwin mantu wau
sam amastani bilh jisim punika tiyang sepuipun, nunten jisim wau karesikan saha lajeng kapendhem, sasampunipun amendhem jisiming bapa, anakipun jaler badhe dhateng ing peken, sareng makaten wonten ing margi aningali tiyang amurugi dhateng piyambakipun, tiyang punika bapakipun piyambak, anak jaler wau sareng aningali dhateng bapakipun manahipun gajeg-gajeg, meh boten pitados manawi punika bapakipun amargi bapakipun sampun pejah saha sampun kapendhem, ananging tiyang wau sayektos yen bapakipun, ingkang saweg mantuk saking kekesahan , dangu dangu anak jaler boten pandung dhateng bapakkipun wau lajeng wicanten makaten: Bapak, punapa sampeyan punika bapak kula, ingkang dereng dangu kula pendhem, saha kula saweg wangsul kemawon saking kuburan malah dereng ngantos anguculi dhasi kula pethak, sarta kula sampun ambayar wragading pa- mendhem sampeyan, kathahipun boten kirang watawis saking 31 rupiyah. Ing salajengipun bapa kaliyan anak ararangkulan, saha lajeng sami mantuk dhateng griyanipun, kala samanten sanak sadherek tuwin para mitra taksih sami kalempakan wontening griyaning bapa wau, sareng bapa tuwin anak jaler lumebet ing griya para sanak sadherek tuwin mitra ingkang wonten griya ing ngriku sami kaget aninglai dhateng bapa ingkang kainten sampun pejah. Sareng makaten tiyanging tanah ing ngriku sami acacariyosan ngantos geder, bilih bapa wau boten pejah, kalampahan titiyang atitipariksa dhateng kuburing tiyang ingkang pejah ing toya wau, kadadosanipun manawi ingkang pejah punika tiyang Kriya awasta Lepanser. ================= Menggah urubing redi Awu Taruna tanah Seram kala ing taun 1855 pratelanipun kados ing ngandhap punika. Panuju ing dinten Senen wanci dalu watawis pukul sadasa, wonten swara kados galudhug mawi caleret boten kendel kendel padhangng latunipun kados kawah ing gamping ingkang sakalang- kung ageng amurub wonten satengahing ngawang-awang, titiyang tanah ing ngriku sami ajrih dening sumerep punapa ingkang katingal ing nalika samanten, ngantos enjing taksih kemawon, sareng watawis pukul pitu enjing srengengeipun saweg katingal ingkang wau peteng saking dening jawah awu sareng watawis pukul kalih welas siyang ing dinten punika ladhunipun sakng redi mili mangandhap dene angnipun ageng saha amulek kados wonten satengah ing saganten,kadadosanipun titiyang ing TAruna ing Kandhahar tuwin ing Taju kang akathah ingkang pejah, menggah ilinin gladhu boten kados rumiyin kala redi wau murub, amargi kala rumiyin ilinin gladhu medal ing lepen lepen ananging kala redi murubn kados ingkang kasebut ing nginggil wau ladhunipun mili anarajang paranging redi man- gandhap sapurug-purugipun, saha ambujeng titiyang, para tiyanging Taruna ing Taju kang tuwin ing Kandhahar kathah ingkang sami pejah, titiyang wau sami lumajeng katututan ing ladhu sami pejah wonten ing margi para tiyang ingkang ngadeg sami pejah ngadeg ingkang angrembat ing pundhak dhateng sanak sadherekipun sami pejah, boten ewah saking anggenipun angrem- bat wau, titiyanging kampung Sawan kathah ingkang sami pejah kadhawan ing sela, siti tuwin walirang, wonten titiyanging-
kang ngewah, punika sareng wonten sela dhawah saking nging- gil, lajeng kabacok ing bendho kadadosanipun tiyang ewah kapaletikan ing latuning sela badanipun sakojur katingal kados konang. Ing kampung Kalongan bawah TAruna wonten tiyang estri kaliyan anakipun ingkang taksih alit, tiyang estri sareng redi murub punika supe dhateng anakipun saha lajeng umpetan lumebet ing griya piyambak, anakipun katilar awit saking sakalangkung ajrihipun tiyang estri ambekta cempe satunggil, panyananipun punika anakipun ingkang lajeng kalela-lea, wonten malih rare kakalih ing kampung Sawan punika kakengkeng dhateng titiyang sepuhipun angupados gesangipun piyambak, rare ingkang satung- gil angrembat ing pundhak dhateng satunggilipun sareng dumugi satengahing margi rare kalih pisan kabekta ing ngangin ngan- tos mumbul lajeng dhawah ing sapucuking uwit aren sareng rare wonten ing uwit aren ingkang satunggil taksih angrembat ing pundhak dhateng satunggilipun nunten kalih pisan amedhun saking uwit aren ananing rare ingkang satunggil lajeng dhawah saking pundhak rare ingkang ngrembat ing pundhak dhateng rare ingkang prenah adhinipun piyambak angin ten manawi adhinipun sampun pejah, lajeng mendhun dumugi ing sangandhaping uwit aren tumunten gegeripun kadhawan latu ngantos ambesmi geger wau rare ingkang kabesmi gegeripun lajeng dhawah ing siti, sareng ebyur rare ingkang kenging latu gegeripun wau lajeng tangi pangraosipun kados tiyang tangi tilem kemawon nunten sadherekipun ingkang dhawah saking pundhakipun kagugah, ananging sampun pejah. Saking kampung Longan titiyangipun sami lumajeng dhateng Tamakoh, kathah ing titiyang kalih atus seket, amargi saking boten wontenipun ingkang katedha para kapala ing Tamakoh sami anyukani panggenan wonten ing kampung dhateng titiyang wau wonten ing ngriku lajeng kasukanan tedha, menggah titiyanging Kalongan sami anggadhahi gethek ing badanipun saking dening kadhawahan ing sela, tuwin sami kabrongot ing ladhu, kalampa- han angraosaken sakit sanget. ================= Dereng lami ing NOrmadhi tanah Prangkrik wonten tiyang estri ing dhusun sakit inkang jaler tumunten angundang dhukun sareng dhukun sampun dhateng dhukun puniks lajeng wicanten dhateng ingkang jaler manawi sakiting bojonipun amutawatosi, wangsulanipun ingkang jaler makaten: Punika wonten gangsal uwangmas badhe kula saosaken ing sampeyan sadaya, manawi sampeyan adamel pejahipun utawi sarasing bojo kula, sala- jengipun tiyang estri wau pejah, dene dhukun sareng sampun wonten sawatawis dinten laminipun angengetaken dhateng bojo- nipun ingkang pejah, bab anggenipun badhe anyukani uwang mas gangsal, bojonipun wau amangsuli makaten: Kula saestu dhangan sanget anuhoni punapa ingkang dados prajanji kula, ananging kula kalilanana apitaken ing sampeyan kalih prakawis, ingkang saprakawis punapa sampeyan adamel pejahipun bojo kula, wang- sulaning dhukun manawi boten pisan-pisan adamela pejah ing bojonipun ingkang jaler wicanten malih pitembunganipun maka- ten punika sakalangkung prayogi dados kula boten susah angg- gugat sampeyan wonten ing sangarsaning pangadilan dene ing- kang mangke pitaken kula ingkang kalih prakawis, punapa
sampeyan anyarasaken dhateng bojo kula, dhukun amangsuli manawi boten, bojonipun tiyang estri ingkang pejah lajeng wicanten makaten: sarehning sampeyan boten adamel pejah utawi anyarasaken bojo kula, mila sapunika sampeyan boten kaleres angsal uwang mas ingkang kula prajangjekaken dhateng sampey- an. ====================== Wawalesing potang kasaenanipun ing titiyang. Wonten tiyang neneman dados tukang gambar, punika dhateng tanah ing ngamonca, sareng wonten ing ngriku tukang gambar lajeng kamalaran nunten kapanggih kaliyan tukang ngasah gunting, punika katedhanan pitulung, angupadosaken pasewan kamar alit ingkang sakedhik seanipun sareng makaten tukang ngasah gunting adhangan ing manah, saha lajeng anaweni dha- teng tukang gambar, kapurih amondhok wonten ing griyanipun kalampahan tukang gambar mondhok wontening griyaning tukang ngasah gunting. Salajengipun tukang gambar boten saged pikantuk padamelan kalampahan kaingonan ing saben dintenipun dhateng tukang ngasah gunting, mongka tukang ngasah gunting punika boten patos kacekapan sanget mila anggenipun anyambut damel ing sadintenipun katikelan ing dangunipun kados ngadat, amarengi wanci esnjing takih peteng tukang ngasah gunting sampun tangi,lajeng anyambut damel ngantos dalu kendelipun pamurihi- pun saged anyukani ingon dhateng tukang gambar, ing nalika samanten tukang gambar sakit ngantos lami, ananging tukang ngasah gunting boten uwasing manah saha tansah tumemen angge- nipun anyambut damel pamulasaranipun dhateng tukang gambar ing salebetipun sakit boten kendhat-kendhat ing gumatosipun tukang gambar katumbasaken jampi, saha kawragadan ingkang dados prelunipun. Sareng wonten ing sawatawis dinten sampunipun saras, tukang gambar atampi arta kathah saha lajeng badhe ambayar dhateng tukang ngasah gunting, bab anggenipun angingoni tuwin adamel sae dhateng tukang gambar wau, ananging tukang ngasah gunting boten purun anampeni wicantenipun tukang ngasah gunting makaten: kula boten purun anampeni paparing sampeya arta, awit kasaenan kula dhateng sampeyan punika sumerep wawalesing potang kasaenan amargi kula rumiyin sampun kadamel sae ing tiyang dados kasaenan kula punika minongka wawalesipun mila sampeyaning mangke sampun ngantos supe, adamela sae dhateng tiyang manawi wonten jalaranipun supados sageda amales pitang sampeyan kasaenan. ================ Para tiyang saged pikantuk atumbas beskuwit tuwin kuwih-kuwih walandi warni-warni wonten ing griyanipun Nyonyah Meski, griya pijok ing Kabalen ingkang rumiyin kadamel Kopiheis kacepeng dening tuwan Brihe, sapunika gumantos dhateng Nyon- yah Meski. =============== Tuwan Dhegroot Kolep enko ing Surakarta gadhah panedha kalay- an adrenging manah dhateng para priyantun ingkang dereng angrampungaken ing sambutanipun sumerepa panumbasing barang toko mugi angintuna ingkang tumunten arta sambutanipun wau supados anyingkiri prakawis ingkang boten sakeca kadadosani-
pun. Punpa dene tuwan Dhegroot Kolep enko wau gadhah panedha malih dhateng para priyantun ingkang derteng ambayar pagaosing serat jurumartani, mugi angintuna arta pangaosing serat Jurumartani wau, supados sampun ngantos kakendelaken ing panginanipun serat Juurumartani, utawi supados anyingkiri prakawis ingkang boten sakeca kadadosanipun. Ingkang medalaken serat Jurumartani, Katandhan Wan Dhegroot Kolep enko. ============= Ing tokonipun Tuwan Dhegroot Kolep enko ing Surakarta mentas atampi mangsi cemeng ingkang sakalangkung sae, dhawahipun adhapur sapatu, saha kenigng kadamel wadhah mangsi pisan. Punapa m,alih titiyang sage pikantuk atumbas pirantos anyerat tuwin agambar, barang sadaya wau sakalangkung murwat regini- pun. Katandhan Tuwan Dhegroot Kolep enko
Ongka 24, 14 Juni 1866 Kulawisudhan Kanjeng tuwanY.A.W.UPisen ingkang wau dados residhen ing Palembang saha dereng lami wangsul saking pamit dhateng nagari Walandi ing mangke kakula wisudha dados residhen ing Kedhu. Tuwan F.H.Bures, Kontelir Irsteklas ing mangke kakula wisudha dados Asisten Residhen ing Balitar paresidhenan Kadhiri. Tuwan Y.Y.Uperwik Sekretaris Paresidhenan ing Dhistrik- dhsitrik Lampung, ing mangke kakula wisudha dados sakretaris ing Paresidhenan Timur, angiras dados Kas Auder tuwin Pendhi- mister. Tuwwan Y.Panseloten Ambtenar wahgel saha ingkang wau dados sakretaris Paresidhenan ing tanah Borneyo sisih kilen ing mangke kakula wisudha dados Sekretaris paresidhenan ing dhistrik-dhistrik Lampung angiras dados Pendhimiser. =================== Pambikakipun Pamulanganing para murid carlon guru Sundha ing Bandhung. Menggah pambikakipun pamulanganing para murid calin guru Sundha punika kala tanggal kaping 23 wulan Mei ingkang sampun kapengker. Sareng pamulangan wau kabikak mawi kajenengan dening Kanjeng Tuwan Mister A.Lodhon Liding Rad Nederlan Indhiya, minongka susulihipun Kanjeng tuwan ingkang wicaksana Guprenur Jendral dene tedhakipun Kanjeng tuwan Lodhon saking Batawi dhateng pamulangan ing Bandung punika pancen sampun kasedya saking dening anggenipun karsa badhe anjenengi ing pambikakipun pamulangan wau. Manawi tiyang lumebet ing pamulangan punika, lajeng kasengsem dhateng pikantuking pandamelipun saderengipun pamulangan wau wau kabikak, punika karengga ingkang sakalangkung pantes, kadekekan bandera tuwin gogodhongan ijem menggah dununging pamulangan wonten panggenan ingkang sakalangkung sae, pamu- langan wau angungkuraken redi-redi Ngendheng ing Priyangan, manawi badhe lumebet ing pamulangan ingkang sakalangkung wiyaripun punika marginipun medal saking emper ingkang mawi pilar, ing sakiwatengning pamulangan kaedegan griyaning para guru, dene sawingkinging pamulangan para kamaripun murid- murid punika kadamel wonten panggenan ingkang sakalangkung wiyaripun kamar satunggil-tunggilipun sampun amirantos punapa sadandosaning griya, sadaya kemawon sakalangkung pikantuk ing pandamelanipun wragading pandamelipun pamulangan wau punika saking kanjeng gupremen, sarta pangreka tuwin panjagining pandamelipun pamulangan punika sadaya saking tuwan F.Ole, ingkang sampun anglampahi pandamelanipun boten mawi anggad- hahi pikantuk punapa-punapa,dados awit saking pikajenganipun piyambak. Sasampunipun para tamu ingkang sakalangkung kathah sami alenggah wonten salebeting pamulangan kanjeng tuwan Lodhon Liding Rad Nederlan Indhiya tedhak lumebet ing pamulangan kadherekaken ing kanjeng tuwan Residhen tuwin bupati ing
Bandhung mawi lampah pasamuwan kados ingkang sampun katamto- kaken, menggah para priyantun Walandi tuwin Jawi sadya saking paresidhenan tanah Sundha sakalangkung kathah para bupati boten kirang saking sanga. Salebeting pamulangan ing Bandhung sampun wonten muridipun tigang dasa sadaya saking tanah Sundha sarta samin lenggah ing dhingklik wonten salebeting pamulangan. Kanjeng tuwan Inspektur saking wuwulang Jawi sapanunggilani- pun ing Nederlan Indhiya ingkang sakalangkung amerlokaken ing prakawis wuwulang wau, ing nalika samanten amedalaken pangan- dika bab prakawis cariyosing wuwulang ing tanah Indhiya sadaya, saha wuwulang ing tanah Pasundhan ingkang kapinta piyambak ing pangandika pangandikanipun kanjeng tuwan Inspek- tur titiyang sampun sami pitados manawi awit saking agenging pangaosipun badhe kalimrahaken ing ngakathah dene wekasaning pangandika amratelakaken bab agenging pikajenganipun pasamu- wanpunika sarta agenging pangajeng-ajengipun ingkang saking kawontenaning pamulangan dadamelan enggal wau. Sasampunipun kanjeng tuwan inspektur angandika,tumunten wadana guru pamulangan ing Bandhung tuwan Tenseldhamgansewik amnedalaken pitembunganipun, wosing pitembungan asuka panga- bekti dhateng pikajengan ingkang utami awit saking karsanipun kanjeng gupremen ayasa pamulangan wau tuwan Tenseldhamganse- wik amratelakaken kalayan kasenenganing manah sanget suka sukur bab padamelan sakalangkung sae ingkang kabebahaken dhateng wadana guru sakancanipun para guru sadaya punika sakathah ing pakewed badhe linampahan boten mawi sumelang ing saening kadadosanipun. Tiyang ingkang kenging kawastanan saestu andadosaken pamulan- gan ing Bandhung, punika tuwan K.F.Hole amedalaken pitembun- gan ing basa Sundha ingkang wedalipun sakalangkung gampil dhateng para pangagenging tanah Sundha, dene para pangageng- ing tanah Sundha awit saking anggenipun amirengaken pitembun- ganipun tuwan Holle kalayan manah, punika sampun tetela manawi para pangageng safaya sam kagendeng ing suraosing pitembungan wau. Bup[ati ing Bandhung amedalaken pitembungan boten kathah angaturi pangabekti dhateng Kanjeng Gupremen sarta asuka panrima dhateng tuwan Holle, bab anggenipun adamel samukawis ngantos dumugi ing dinten punika mupakat ing ngatasipun wuwulang tanah ing Sundha. Ing wekasanipun para priyantun ingkang wonten pamulangan ing gnriku sami jumeneng saking palenggahanipun, sareng kanjeng tuwan Lodhon Liding Rad Nederlan Indhiya andhawahaken pangan- dika, amratelakaken saking karsanipun Kanjeng Gupremen ayasa pammulangan wau para pangageng Walandi utawi Jawi sapanung- gilanipun kapurih ambiyantoni kalayan santosa supados sageda pikantuk ing kasaenaning lamaphipun saha amratelakaken kalay- an anunuwun berkah ing Gusti Allah manawi pamulangan ing
Bandhung ing mangke sampun kabikak, saha kababaraken ing ngakathah. Kala samanten pasamuwaning pambikakipun ing pamulangan lajeng bibar, nunten gumantos titingalan Jawi kathah para titiyang ingkang sami dhateng aninglai saestu sakalangkung sae titin- galanipun. Ing mangke mugi mugi praptaha dintenipun ingkang adamel kateranganing kasagedanipun para titiyang Sundha, saha mugi kanjeng gupremen ananjakna pratandhaning pakurmatan saking dening anggenipun ayasa pamulangan ing Bandhung, dene tuwan K.F.Holle namanipun tansah wonten pamulangan ing ngriku ngantos salamin-laminipun minongka tondha ingkang adamel sae dhateng titiyang Sundha sadaya. =============== Pepejah ing tiyang tanah Jawi ingkang anemahi kasangsaran. Saking lapuraning paparentahan ing Nederlan Indhiya ingkang kantun piyambak kapratelakaken bab kasangsaran ing dalem sataun ingkang sampun kauningan ing paparentahan awit saking pratelan punika ingkang pejah ing tanah Jawi tuwin MAdura kados ing ngandhap punika. Para tiyang ingkang ?pejah kasamber ing baledheg ing taun 1862, ?356, ing taun 1863, ?481 Para tiyang ingkang Kabalabak ing taun 1862, 948, ing taun 1863, 902 Para tiyang ingkang Dhawah saking wit-witan sapanunggilanipun ing taun 1862, 431, ing taun 1863, 328 Para tiyang ingkang Dening Sima ing taun 1862, 148, ing taun 1863, 131 Para tiyang ingkang Baya ing taun 1862, 49, ing taun 1863, 48 Para tiyang ingkang Sawer ing taun 1862, 43, ng taun 1863, 22 Para tiyang ingkang sato sanesipun ing taun 1862, 10, ing taun 1863, 13 Para tiyang ingkang Sakingdening anemahi kasangsaran warni- warni ing taun 1862, 393, ing taun 1863, 742 Gunggung tiyang pejah----- taun 1862 2378 ing taun 1863 2667 Para tiyang ingkang pejah saking suduk salira--------taun 1862 127 ing taun 1863 130 Gunggung sadaya... 2505... 2797 Menggah gunggunging titiyang pejah saking anemahi sangsara ingakng kasebut ing ngnggil wau punika amung ingkang kauningan ing parentah kemawon dene ingkang boten kauningan ing parentah awit saking boten kalapuraken kainten langkung kathah malih. =============== Punika serat ingkang pamuji kelayan kurmat katur saudara kula tuwan Dhegroot Kolep enko, kula nyaosi isenipun serat Juru-
martani, menawi Marengi dhangan saudara serat kula punika kapacaka ing Jurumartani. Kula sampun aningali serat Jurumartani ingkang medal Kemis kaping 17 wulan Mei taun 1866 ongka 20 ingkang katandhan putranipun Raden Tumenggung Natayuda ing Ngayogayakarta, nama Raden Surya Prawira, katitimangsan tanggal ping 9 wulan Mei wondene suraosipun serat Raden Suryaprawira wau mokalaken cariyos ing bab nalung angsalipun Raden Saleh kalanipun dhateng wonten nagari dalem ing Ngayogyakarta punika Raden Saleh badhe neja sumerep tanah kabupaten Kenangulan sareng sampun kelampahan wonten ing ngriku manggih balung saking pamawratipun para saget wau balung kawawrat saweg jamanipun kanjeng Nabi Adam dene saking pamanggihipun RAden Suryaprawi- ra kawastanan ingkang klayan tamtu balung punika balunging kewan anama Kanun wijenipun saking nagari Cina, wondene kula tiyang bodho boten gadhah pendamelan namung kedhik-kedhik inggih angsal sih dalem tedha suwawratipun langkung cekapi, kula nyuwun priksa dhateng Raden Suryaprawira sarehning kula boten sumerep saweg jaman samanten tur tebih sanget mongka balung ingkang sampun kasebut ing nginggil wau saking pamba- tangipun raden Suryaprawira kewan saking nagari Cina, meka- ten malih Raden Suryaprawita wau mawi criyosaken Kanun punika ajrih dhateng toya, wusana ngantos dumugi negari dalem Ngayo- gyakarta, punika lampahipun kados pundi lan medal pundi, punapa mabur punapa medal saklebeting siti punapa baita, punika kula suwun kapratelakna, naming sangking dumugi dugi kula pyambak wahu kanun kados-kados boten sagedt menawi dumugi Ngayogya, nanging kula kkok ngrencangi boten nglepa- taken inggih boten semu semu kados kados lere ingknag mestani balunging kewan saweg jamanipun kanjeng Nabi Adam naming kula inggih boten sumerep namaning kewan ingkang gadhah balung wau, kalih dene malih sak sumerep kula piyambak bendara Raden Tumenggung Natayuda, boten kagungan putra ingkang nama Raden Suryaprawira, ugi kagungan naming putra kuwalon bektan saking ingkang garwa sak punika. Sinerat kaping 20 wulan Mukaram taun Alip ongka 1795, katand- han Mas Citra Pragola, Kampung Kemlayan Abdi Dalem ing Ngayo- gyakarta. ========= Tuwan Dhegroot Kolep enko ing Surakarta gadhah panedha kalay- an adrenging manah dhateng para priyantun ingkang dereng ngrampungaken ing sambutanipun sumerepa numbasing barang toko, mugi angintuna ingkang tumunten arta sambutanipun wau supados anyingkiri prakawis ingkang boten sakeca kadadosani- pun. Punapa dene tuwan Dhegrootkolep enko wau gadhah [anedha malih dhateng para priyantun ingkang dereng ambayar pangaosing serat Jurumartani mugi angintuna arya pangaosing serat Juru- martani wau, supados sampun ngnatos kakendelaken ing pangin-
tunipun serat Jurumartani utawi supados anyingkiri prakawis ingkang boten sakeca kadadosanipun. Ingkeng medalaken serat Jurumartani, Katandhan Tuwan Dhegroot Kolep enko. ================== Para tiyang saged pikantuk atumbas beskuwit tuwin kuwih-kuwih walandi warni-warni wonten ing griyanipun Nyonyah Meski griya pojok ing Kabalen ingkang rumiyin kadamel Kopiheis kacepeng dening tuwan Brihe, sapunika gumantos dhateng Nyonyah Meski. =============== Panggenan tokonipun Tuwan Manuwel Nem ing Surakarta mentas atampi barang dagangan kados ing ngandhap punika. Sutra warni-warni saha sakalangkung sar kamli abrit, topi, dodolanan rare anggur sampanye, anggur asem, bir, jae saking Mandharin, Srutu manila sakalangkung sae, anggur Poret saka- langkung eca kaisekaken ing gendul alit, rum saking Jamaikah, ulam Salem, ulam Aring kawadhan ing tong alit, Brenduwin, Kobak, sabun, tetedhan kawadhan ing blek soklat, lisah tanyu, lak tuwin sanes-sanesipun, punapa malih musik piyano Katandhan tuwan Y.A.Manuwel Nem =============== Para tiyang ingkang anyambut tuwin anyambutaken dhateng babah Owi Cuntik ing Surakarta ingkang sampun pejah kala tanggal kaping 4 wulan Juni punika saha dados sudagar agigriya ing Surakarta punika sadaya sami kaaturan ambayar sambutanipun, sarta anagiha anggenipun anyambutaken wau ing dalem tigang wulan laminipun dhateng ingkang anguwasani titilaranipun Babah Owi Cuntik, anama KIyai Yen Ho,kaliyan Li Su Wi Ci Yang. ============== Para titiyang ingkang taksih gadhah sambutan lelang ing Surakarta kala ing wulan Pebruwari 1866 sami kaemutaken angesikna sambutanipun wau saderengipun utawi satelasipun wulan Juni punika manawi boten angleksanani ing pambayaripun wau punika badhe kawedalaken saking pangadilan. Surakarta kaping 1 Juni 1866 Ingkang anguwasani lelang katandhan Tuwan Pan Ogendhorep ================
Ongka 25, 21 Juni 1866 Kateranganing tindakipun Kanjeng Tuwan Ingkang Wicaksana Guprenur Jendral dhateng saperanganing Tanah Jawi Wetan tuwin Tengahan kados ing ngandhap punika: Tanggal kaping 16 Juni 1866, tindak saking Batawi Tanggal kaping 17 Juni 1866, dhateng baita Tanggal kaping 18 Juni 1866, wanci enjing tedhak saking baita dhateng dharat wonten ing Japara lajeng tindakipun dhateng Kudus. Tanggal kaping 19 Juni 1866, dhateng Pathi Tanggal kaping 20 Juni 1866, lerep wonten ing Pathi Tanggal kaping 21 Juni 1866, dhateng Rembang Tanggal kaping 22 Juni 1866, lerep wonten ing Rembang Tanggal kaping 23 Juni 1866, wanci enjing tedhak ing baita dhateng Surabaya. Tanggal kaping 24 Juni 1866, tedhak saking baita dhateng ing dharatan wonten ing Surabaya. Tanggal kaping 25 Juni 1866, lerep wonten Surabaya Tanggal kaping 26 Juni 1866, lerep wonten ing Surabaya Tanggal kaping 27 Juni 1866, dhateng Majakerta Tanggal kaping 28 Juni 1866, dhateng Kedhiri Tanggal kaping 29 Juni 1866, lerep wonten ing Kedhiri Tanggal kaping 30 Juni 1866, dhateng Madiyun Tanggal kaping 1 Juli 1866, lerep wonten ing Madiyun Tanggal kaping 2 Juni 1866, dhateng Ngawi Tanggal kaping 3 Juli 1866, dhateng Surakarta Tanggal kaping 4 Juli 1866, dhateng Surakarta Tanggal kaping 5 Juli 1866, dhateng Surakarta Tanggal kaping 6 Juli 1866, dhateng Surakarta Tanggal kaping 7 Juli 1866, dhateng Surakarta Tanggal kaping 8 Juli 1866, dhateng Karangpandan bawah ing Surakarta Tanggal kaping 9 Juli 1866, lerep wonten ing Karangpandan Tanggal kaping 10 Juli 1866, Wangsul dhateng Surakarta Tanggal kaping 11 Juli 1866, dhateng Ngayogyakarta Tanggal kaping 12 Juli 1866, lerep wonten ing Ngayogyakarta Tanggal kaping 13 Juli 1866, lerep wonten ing Ngayogyakarta Tanggal kaping 14 Juli 1866, lerep wonten ing Ngayogyakarta Tanggal kaping 15 Juli 1866, dhateng Brosot bawah ing Ngayo- gyakarta Tanggal kaping 16 Juli 1866, dhateng Ngambal Tanggal kaping 17 Juli 1866, dhateng Cilacap medal saking Karanganyar tuwin Purwareja Tanggal kaping 18 Juli 1866, lerep wonten ing Cilacap Tanggal kaping 19 Juli 1866, tindak saking Cilacap anitih baita kapal asep wangsul dhateng Batawi malih. ================= Saking pawartosipun manawi ownten reresah ing baita kapal Prasman anama Hongkong wonten ing saganten Cina, baita kapal punika kamuwatan kuli Cina, cariyosipun kados ing ngandhap punika. Kala tanggal kaping 22 Pebruwari ingkang sampun kapengker
para kuli Cina ingkang wonten ing baita kapal Hongkong sami katingal kenging sasakit, kalampahan para kuli Cina wau boten sanget ing pang rumaksanipun kados ngadat malah sami kaliyan aminggah wonten jrambah ing baita kapal ing nginggil, sareng para kuli 'Cina wonten jrambah ing baita kapal ing nginggil lajeng sami adamel reresah asoroh amuk para Matrus ing baita kapal sami kaget aningali pangamuking para kuli Cina ingkang sakalangkung kathah para Matrus lajeng anyegur ing saganten sami angudhunaken baita sekeci, tumunten lumajeng kaliyan baita sekeci wau para kuli Cina lajeng anempuh dhateng kapit- anipun ing baita kapal Hongkong tuwin para setirman kalampa- han tangled sakalangjung rame Matrus nenem ingkang sami taksih kantun wonten ing baita kapal inggih atangled kaliyan kuli Cina ngantos dangu, menggah kathaing kuli Cina wonten tiyang kalih atus awit saking sayah anggenipun atangled saha saking kathah ing anggenipun amedalaken rah Matrus nenem wau sami anungkul salajengipun para kuli Cina sami amakoni sum- boning mariyem-mariyem ing baita kapal. Menggah para kuli Cina wau ingkang pejah tigang dasa, dene ingkang tatu langkung saking satus, punika andadosakenn pratondha, manawi Matrus nenem wau sakalangkung kapurunanipun anglawan dhateng para kuli Cina, sarteng makaten para kuli Cina lajeng anglebetaken ing panggenan ngandhap wonten baita kapal dhateng Matrus nenem wau nunten para kuli Cina aminggi- raken baita kapal sareng dumugi ing panggenan prenah celak ing pulau Tongguwah, para kuli Cina sami kuwatos ing manah bab titiyang prasman ingkang wonten ing baita kapal mila titiyang prasman punika badhe kapejahan kemawon salajengipun titiyang prasman wau kasanjangan manawi badhe dipun pejahi saha sami kapurih amirantos ing pejahipun titiyang prasman ingkang wonten ing baita kapal punika inggih Matrus nenem wau punika kala samanten sami kalilan kapanggih kaliyan kapitani- pun supados apamitan anggenipun badhe pejah, menggah kapitan kapal ing waktu punika inggih badhe pejah awit saking kataton kathah sareng makaten titiyang prasman wau sami angalempak wonten sapanggenan saha angajeng-ajeng pejahipun, boten dangu titiyang lajeng amireng ungeling mariyem kaping kalih baita kapal Hongkong katempuh ing bajag Cina, kalampahan kenging karebat dening bajag Cina wau, ingkang lajeng anjarah-rayah wonten ing baita kapal HOngkong, nunten benggoling bajag Cina apitaken dhateng Matrus nenem, wonten ing pundi anggenipun andekek barang ingkang wonten pangaosipun, manawi barang barang punika kasukakaken dhateng benggoling bajag Cina, para Matrus wau badhe dipun gesangi. Boten ngantos dangu lajeng wonten bajag sanesipun dhateng punika anempuh dhateng baita kapal Hongkong arame anggenipun tangled ungeling mariyem ngantos sadalu muput, sareng ebuyr wonten baita kapal Inggris dhateng, saha lajeng anempuh dhateng para baitranipun bajag Cina, ingkang sampun sami
lumajeng sadaya, nunten kapitan tuwin Matrus nenem ing baita kapal Hongkong sami kapulasara sae dhateng pangagenging baita kapal Inggris saha lajeng kabekta dhateng Makao punapa kada- dosanipun baita kapal Hongkong punika dereng terang, ananging sampun masthi kemawon manawi kenging mimis akathah awit saking tangledipun bajag Cina ingkang sami arerebatan wau, menggah kapitaning baita kapal Hongkong tuwin setimanipun sami kataton sanget ananging tatunipun boten angumawatosi, Matrus kalih welas ingkang sami lumajeng kala kuli Cina sami soroh amuk wonten ing baita kapal Hongkong, punika sami dhateng ing Makao wontening ngriku para Matrus wau sami alapur manawi para opsir baita kapal Hongkong kapejahan ing kuli Cina, nunten ingkang angasta panguwasa wonten ing Makao angutus baita kapal Inggris, kapurih atiti pariksaha, kada- dosanipun apitulung gesang dhateng kapitaning baita kapal Hongkong sakalerehanipun. =================== Manawi tiyang boten kadunungan kabegjan boten saged pikantuk ing lampahanipun. Wonten priyantun satunggil ingkang sampun sepuhj anuju sa- tunggiling dinten andherek ing ratunipun numpak kapal anya- brang lepen priyantun punika aningali manawi titiyanipun sang nata anguyuh wonten ing lepen tumunten priyantun wau wicanten makaten: jaran iku watake kaya gustine, sang nata andangu punapa ingkang dados pikajenganipun pitembungan punika, priyantun amangsuli atur titiyan dalem andhawahaken uyuhipun wonten panggenan ingkang sampun kathah toyanipun kados maka- ten ugi panjenengan dalem amaringi raja brana tuwin kaluhuran dhateng abdi dalem ingkang sampun kacekapan boten karsa anggalih dhateng abdi dalem ingkang kacingkrangan, kanjeng raja uninga manawi panguman-uman punika dhateng panjenengani- pun sang nata awit sang nata rumaos bilih dereng angg\anjar dhateng priyantun wau, lajeng angandika makaten: iku ora saka ingsun utawa ora saka ing karsaning sun yen sira ora oleh kabecikan saka ingsun ananging sira sumurupa manawa gusti Allah ora karsa anjurungake kabecikaning wong gedhe marang saweneh wong, sanadyana wong gedhe mau adhangan ing ngati enggone arep agawe becik sasampunipun sang nata angandika makaten: lajeng badhe amaringi ing kayaktosanipun bab pangan- dika dalem wau sang nata nunten adhawah amendhet Bogem kaka- lih ingkang sami ageng tuwin warninipun bogem punika ingkang satunggil kaisenan mas satunggilipun kaisenan timbel sareng bogem kakalih sampun kasaosaken dhateng sang nata pangandika- nipun sng nata dhateng priyantun makaten: marajupuken bogem iki salah siji ing sun paringake marang sira, priyantun amilh bogem salah satunggil lajeng kapendhet ingkang satunggil, dene pamilihipun punika ingkang kawatawis awrat piyambak sarng makaten bogem ingkang kapilih wau isinipun timbel sang nata lajeng ngandika makaten lah saiki sira usmurp dhewe yen
olehira arep sugih ora bisa kalakon iku saka dening kurange kabegjanira ora saka ing karsaning sun kang temen-temen. =============== Raja kaliyan tiyang ingkang nyepeng pasewan tuwin topinipun. Wonten raja kasowanan ing sudagar satunggil ingkang anyuwun adil, dene prakawisipun anggugat tiyang ingkang nyepeng pasewan tiyang ingkang nyepeng pasewan punika katitipan arta dening sudagar wau kathahipun 100 rupiyah sareng arta katedha wangsulipun tiyang ingkang nyepeng pasewan amunkir, wicante- nipun boten rumaos katitipan arta sarehning sudagar boten anyepeng serat pethuk ing panemapining arta dening tiyag ingkang nyepeng pasewan sarta boten wonten saksinipun ingkang sumerep kala angulungaken arta punika dhateng tiyang ingkang nyepeng pasewan dados prakawisipun boten gampil anggenipun badhe angrampungi amargi wicantenipun sudagar sami kemawon kaliyan wicantenipun tiyang ingkang nyepeng pasewan kalih pisan boten kenging kamanah. Sareng makaten kanjeng raja ingkang kasuwunan adil adhawah dhateng sudagar kinen amratelakaken bab ageng alitipun wadha- hing arta utawi kados punapa ing dhapuripun sareng sudagar punika sampun amratelakaken ageng alit tuwin dhapuring wad- hah, sudagar wau kadhawahan suminmgkir lumebet ing gedong ingkang prenah celak saking panggenan ing ngriku, dene tiyang ingkang nyepeng pasewan lajeng katimbalan dening kanjeng raja sarehning ingkang nyepeng pasewan rumaos manawi awonipun boten saged kawiyak boten ngantos dangu lajeng sowan ing sangarsanipun sang nata ananging kanjeng raja boten kikiran- gan ing kawicaksanan ing nalika samanten ingkang nyepeng pasewan boten kadangu bab prakawisipun ngandikan bab prakawis remeh ing sanesipun, nunten kanjeng raja wau angantingalaken manawi kayungyun dhateng topinipun tiyang ingkang nyepeng pasewan, malah amedalaken pangandika bilih karsa badhe atum- bas topi wau, tiyang ingkang nyepeng pasewan rumaos amanggih begja dene badhe saged adamel sukaning galihipun sang nata ajalaran saking barang ingkang sakedhik pangaosipun mila topinipun lajeng kasaosaken kemawon boten mawi katumbas ing arta kanjeng raja anampeni topinipun lajeng kasaosaken kema- won, boten mawi katumbas ing arta kanjeng raja ananpeni topining tiyang ingkang nyepeng pasewan saha aparing panrima dhateng ingkang gadhah topi sareng makaten kanjeng raja jumeneng saking pinarakanipun saha tedhak lumebet dhateng gedhong ingkang boten tebih saking panggenan anggenipun pinarak, wonten ing ngriku lajeng adhawah dhateng abdi sa- tunggal kinen dhateng griyaning tiyang ingkang nyepeng pase- wan mawi ambektaa topinipun tiyang ingkang nyepeng pasewan ananging lampahipun kapurih sisiliban sampun ngantos kajuwara ing titiyang kathah topining tiyang ingkang nyepeng pasewan katedahna dhateng bojonipun tiyang ingkang nyepeng pasewan minongka tondha bilih kakengken dhateng ingkang jaler wau,
pitembugnanipun andining raja wau manawi arta punika ingkang jaler badhe anglampahaken pikantuk anakan langkung saking tiyang sanes bojoning tiyang ingkang nyepeng pasewan kenging ing pangapus krama, sanalika lajeng angulungaken arta. Sareng kkanjeng raja sampun anampeni arta sakng abdi utusan wau tumunten adhawah anyowanaken sudagar ing ngarsanipun sudagar kadangu bab gugatipun ingkang lajeng kaaturaken saking wiwitan dumugi ing wekasan ananging tiyang ingkang nyepeng pasewan tansah kekah ing pamukiripun sareng makaten kanjeng raja dhawah amedalaken arta ingkang dados gugat wau, saha katdahna dhateng tiyang ingkang nyepeng pasewan, sareng tiyang ingkang nyepeng pasewan aningali arta kaliyan wadhahi- pun ing sanalika boten saged wicanten awit saking sakalang- kung kagetripun saha lajeng boten gadhah rah sanget puceting rainipun kadaosanipun sudagar anampeni wangsuling artanipun ingkang sampun kakinten ical, dene tiyang ingkang nyepeng pasewan kapatrapan paukuman ingkang sampun dados leresipun. =====================
Pawartos warni-warni Batawi, saking pawartosipun ingkang medal ing telegrap ka- nejgnntuwan ingkang wicaksana Guprenur Jendral kala tanggal kaping 18 wulan Juni punika anci pukul sanga enjing rawuh wonten ing Japara sareng siyangipun wanci pukul kalih rawuh wonten ing Kudus, sasampunipun amariksani pamulangan jawi ing ngriku kanjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral ing dinten enjingipun malih tindak dhateng Pathi, dene rawuhipun wonten ing Pathi wanci pukul sadasa enjing. ============= Punika lajengipun pawatos ing nginggil wau bab tindakanipun kanjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur Jendral saking pawartosipun manawi kanjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur Jendral wau kala tanggal kaping 20 wulan Juni puniks amarik- sani pamulangan walandi tuwin jawi wah gedhong gedhong wonten ing Pathi saha amaringi Aodiyensi wonten ing ngriku. =============== Wonten tiyang jawi anama Karsa Semita ing dhusun Karang Talun kawadanan Wanagiri bawah Kamangkunagaran, punika kasamber ing baledheg kala tanggal kaping 17 wulan Mei ingkang sampun kapengker wanci pukul sakawan sonten wonten ing ara-ara Pilang Rembes, ngantos anemahi pejah, menggah pun Karsa Semita wau mentas mantuk awade kacang dhateng ing peken Wulu kaliyan semahipun tuwin anak kapenakanipun jaler anama Trani- ti sabojonipun, sareng antukipun saking peken wanci sonten pun Karsa Semita lumampah wonten ngajeng ing sawingkingig bojonipun, sawingkinging Karsa Semita anakipun kapenakan ingkang anama Traniti wau kaliyan bojonipun tiyang sakawan punika sami kajawahan sareng dumugi ing ara-ara Pilang Rembes pun Karsa Semita kasamber ing baledheg, ingkang tatu sirah ngantos ambrol rambutipun sadaya, wekasanipu anemahi pejah. ============ Dereng lami ing Paris kithanipun ageng tanah Prangkrik wonten tiyang aningali dhateng panggenanipun sudagar wade tosan rosokan, boten dangu tiyang punika aningal kunci teplok sampun aninju sanget glumlethek wonten panggenaning wawadeyan wau, sarneg makaten kunci teplok katingal wonten seratanipun ingkang cetha amungel makaten: lo dhewik kaping 16 punika tegesipun manawi Kanjeng raja Lodhewik kaping 16 ing Prnak- grikk ingkang ayasa kunci teplok wau, nunten kunci teplok punika katumbas dening tiyang wau kirang langkung saking seket sen, sareng kunci teplok sampun katumbas ingkang anum- bas tumunten dhateng griyanipun sudagar sanesipun, wonten ing ngriku kunci teplik lajeng anyukani sapalih saking papajenga- nipun kunci teplok dhateng sudagar ingkang wade tosan rosokan wau. ====================== Saking pawartosipun manawi ing Tulos sebawah Prangkrik wonten tiyang saged awit saking anggambar soroting tiyang saged wau apikantuk pratondha manawi ing rembulan kaenggenan ing titi- yang menggah lampah ing panggambaripun kados ing ngadhap punika:
Ingkang rumiyin rembulan punika kagambar sorot sareng sampun angsal gambaripun rembulan wau, gambari punika lajeng kagunt- ing sakedhik guntinganing gambar sakedhik wau kagambar sorot malih mawi kaagengaken dening keker mikroskup, sareng sampun dados gambaripun saking guntingan sakedhik wau gambar punika lajeng kagunting malih, kados ingkang sampun kalampahan makaten lampahipun kados ingkang sampun kasebutna ambalan ngantos kaping satus ing panggabaripun tansah mawi kaagengak- en dening keker mikroskup, kadadosanipun lajeng wonten gam- baripun katingal cetha, bilih ing ngriku wonten gambaripun titiyang, ing mangke pangajeng-ajenging titiyang gambaripun rembulan ingkang angatingalaken gambaring titiyang mugi enggala kawedalaken ing ngakathah. =========== Seserepaning kuldi dhateng wanci manawi badhe jawah utawi terang. Wonten raja satunggil ingkang pitdados dhateng samukawis ingkang dados pambatangipun Juru Nujum kalampahan Kanjeng Raja punika angabdekaken jurunujum ingkang kalilan wonten salebeting kadhaton, juru nujum wau asring dangu dening kanjeng raja bab lampahan ingkang prelu, saha terkadhangan bab lalamoahan ingkang remeh. Panuju ing satunggiling dinten kanjeng raja karsa badhe ambubujeng dhateng wana, lajeng andangu dhateng juru nujum punapa ing dinten punika badhe boten jawah, juru nujum kala samanten lajeng amendhet primbonipun sareng primbon sampun katingalan ngantos dangu,juru nujum amangsuli atur manawi badhe terang, ing sanalika kanjeng raja bidhal dhateng wana, kadherekaken ing para abdi kathah sami anumpak kapal saya, dene para grema inggih boten kantun, boten ngantos dangu sareng sang nata dumugi ing tepis iringing wana, wonten tiyang ingang damel areng amedal saking wana, saha anggire- kaken kuldinipun kalayan rikat ing lampah tumunten kapethuk kaliyan sang nata , ing ngriku sang nata lajeng andadngu sababing anggenipun anggirtekaken kuldi kalayan lampah kase- sa, tiyang damel areng amangsuli atur makaten: gusti, manawi panjenengan dalem apitados ing kawula kawula aturi enggal wangsul dhateng ing kitha awit mangke sakedhap badhe jawah deres saha baledhegipun anyamber-nyamber, kanjeng raja gumu- jeng amargi boten apitados dhateng aturipun tiyang damel areng, saha tansah kekah ing pitadosipun dhateng aturing juru nujum, panggalihipun sang nata manawi juru nujum wau sumerep sadaya punapa ingkang dereng kalampahan mila sang nata punika anglajengaken tindakipun dhateng wana, ananging boten antawis dangu sareng sang nata saweg dumugi ing wana panggenanipun badhe ambubujeng, lajeng mendhung andhedhet, elet sakedhap engkas jawahipun dhawah sakalangkung deres saha baledheg anyamber-nyambaer, abdinipun sang nata sami lumajeng angupa- dos pangauban, kanjeng raja inggih lumajengaken titiyanipun,
manawi botena rikat palajenging titiyan wau, amesthi sang nata anandhang kasusahan saking dening kajawahan ingkang sakalangkung deres, palajenging titiyanipun sang nata dhateng ing dhusun ingknag boten tebih saking wana wau, wonten dhusun ing ngriku sang nata apikantuk pangauban ngantos teranging jawah, sareng jawahipun ingkang dangu sanget sampun terang sang nata lajeng kondur dhateng kadhaton. Sareng enjingipun sang nata dhawah animbali dhateng tiyang damel areng, boten ngantos dangu tiyang damel areng kasowa- naken ing ngarsanipun sang nata, nunten sang nata andangu dhateng tiyang damel areng wau, pangandikanipun makaten: sing mulang marng sira sapa nganti sira aduwe kabisan sumurup marang wayah manawa arep udan utawa terang, wangsulanipun tiyang damel areng, manawi piyambakipun boten nate amarsudi kasagedan ingkang kados makaten, malah boten sumerep pisan dhateng sastra, ananging ing griya tiyang damel areng agadhah ingkang sumerep dhateng wanci manawi badhe jawah utawi ter- ang, saha boten nate cidra ing seserepanipun wau, sang nata ngandika malih: sing sira arani iku juru nujum saka ing ngendi, tiyang damel areng mangsuli makaten: O gusti kawula punika kuldi kawula ingkang sumerep dhateng wanci manawi badhe ajawah, bilih kupingipun anjepiping saha lampahipun langkung rindhik boten kados ngadat wah mawi akosod, punika sampun tamtu manawi tumunten badhe jawah, sasampunipun tiyang damel areng angaturaken seserepaning kuldinipun wau sang nata lajeng dhawah amaringi arta dhateng tiyang damel areng, supados cekap kadamel ing ngoning kuldinipun ing salami- laminipun agesang, wasana sang nata angandika makaten: saiki ing sun luwih ngandel marang kuldi karo juru nujum. ============== Juru Nujum Wonten juru nujum satunggil, padamelanipun ing saben dinten ambababatang ingkang dados bekja utawi cilakaning titiyang, anuju satnggiling dinten juru nujum wau katimbalan ing ngar- sanipun sang nata, lajeng kadhawan ambatang punapa sang nata ginanjar yuswa panjang punapa badhe enggal seda, sarehning juru nujum sampun amireng, manawi sang nata punika sakalang- jung ing panganiayanipun dhateng para abdi titiyang alit, lajeng amangsuli atur makaten: gusti, panjenengan dalem kawula aturi enget awit saking pambatang kawula panjenengan dalem badhe enggal surud, sasampunipun sang nata kabatang manawi badhe enggal seda, lajeng ngandika makaten: juru nujum sarehne sira wus kasebut banget pinter mu ambatang pati uriping wong liya, saiki ingsun takon marang sira, apa sira bisa ambatang umurmu dhewe, juru nujum amangsuli manawi umuripun taksih lami sanget, sareng makaten sang nata lajeng ngandika malih, supaya wong padha weruha, yen ngel- muumu panujuman iku goroh banget, ing maengko ingsun ambatang yen sira bakal mati sajroning rong jam, sareng sang nata
sampun ngnadika maakaten lajeng dhawah anggantung dhateng juru nujum, kalampahan juru nujum kagantung ing sanalika, wekasanipun dereng ngantos kalih jam dangunipun juru nujum sapun pejah. ========================= Kados pundi lampahipun tiyang anyepeng Baya Wonten tiyang Bugis agigriya ing kampung Pakis dhistrik Cabang Bungin tanah Krang, namanipun Bugis wau Burin saweg ngumur kawandasa kalihy taun, punika kala tanggal kaping 5 wulan Mei ingkang sampun kapengker Bugis wau andhawahaken pancing wonten ing lepen Kedhung, dene ing lepen Kedhung ngriku Bugis wau sumerep manawi wonten bayanipun satunggil, sareng enjingipun Bugis anuweni pancingipun, saking panginte- nipun bokmanawi kadtedha ing baya, sareng makaten pancing wau katingal saking katebihan sampun boten wonten ing panggenan kala pandekekipun, sasampunipun kaupadosan dangu, pancing lajeng kapanggih tebih saking panggenanipun amargi pancing punika kasarab ing baya, saha kabekta tebih saking panggena- nipun wau. Bugis ingkang gadhah pancing sakalangkung bingah ing manah dene pancingipun katingal angsal baya ing sanalika Bugis lumajeng wangsul dhateng kampungipun wonten ing ngriku angun- dangi para tiyang jaler saha kasanjangan manawi pancingipun angsal baya, sareng makaten para tiyang kampung sami anumpak baita Jukung, ingkang kalampahaken dhateng panggenanipun pancing, wonten tiyang satunggil saged anyandhak tangsuling pancing, sarta sumedya badhe anarik bayanipun dhateng pinggir ananging baya wau ambonda kalani, palajengipun sakalangkung rikat wonten salebeting toya, baita Jukung katut kabekta ing baya, menggah rikating lampahipun baita punika sami kados lampahing baita kapal asep, wontendening solahing baya papa- lajengan wau dangunipun wonten kalih jam sarng makaten baya sangsaya sayah, utawi palajengipun suda, kalampahan kenging katarik dhateng ing pinggir kalayan alon ing lampahipun sareng sampun dumugi sapinggiring lepen, baya lajeng katarik minggah dhateng dharat kalayan kakagetaken ing panarikipun, wonten ing dharatan baya katingalan ing titiyang kathah ingkang sami dados gumunipun sadaya wau, awit saking agenging baya. Sareng baya sampun kaentasaken saking lepen demanging kapung Pakis anuju wonten panggenan ing ngriku, lajeng aken dhateng kalerehanipun titiyang kampung, kapurih ambekta baya dhateng ing kampung Pakis, kalampahan baya kagered dening tiyang tigangdasa, mawi kairingaken ing titiyang ingkang sami anin- gali kathahipun tigangatus, kala ing pangentasipun baya saking lepen anuju wonten walandi tukang gudhang dhateng, Walandi punika lajeng aken angukur baya, sareng baya kaukur kapanggih panjangipun gangsal welas, wiyaripun tigang kaki, nunten Walandi wau aken mejahi baya, lajeng kabacokan gi-
thokipun ngantos tatas, sasampunipun baya kabacokan githoki- pun ngantos tatas, titiyang sadaya wau sami anginten manawi sampun pejah ananging baya katingal manawi boten patos kada- mel raos kabacokan githokipun wau, amargi karosanipun taksih sakalangkung anget, awit kajeng agengipun sadim kalolohaken ing cangkemipun kacakot tatas, wekasanipun baya lajeng pejahan ing titiyang kathah, inggih ugi kalampahan saged pejah. =========================== Serat sayogi katur panjenengaipun tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani, menawi leres pirembag kula mugi kapacak kaserat Jurumartani. Kula gadhah pem,anggih amrih sudanipun tiyang dursila, ing- kang saupami wonten karsanipun negari paring undhang dhateng sawernenipun tiyang, sintena ingkang saged ngaturaken kabar dursilan ingkang kalayan terang, tiyang ingkang ngaturaken wau badhe tampi ganjaran: ganjaran wau warni kekalih yen tiyang sampun lumampah damel badhe angsal pangkat kalenggaha- nipun, yen tiyang Ng(H)indhu badhe tampi ganjaran arta kathah kedhking arta wau mawi kamurwat prakawisipun, supados seka- thahing tiyang ingkang sae sengkut ngupados kabar lampahipun kadursilan, persasat sami dados sepiyunipun nagari sedaya, kalih sawenenipun tiyang saupami gadhah ngindhung tiyang dursila, punapa dene kebatih wusana tiyang dursila wau kace- peng negari kalayan terang prakawisipun punika ingkang ing- kang kanggenan wau tampiya paukumanipun negari, ingkang supados resikipun kadursilan pekampungan utawi dhusun, mekaten malih saupami wonten tiyang mentas anglampahi kadur- silan sampun kaparingan luwar saking paukuman parentah mawiya mundhut tanggelan dhateng sanak sedherekipun utawi pekampunganipun tilas anggggenipun gegriya wau uen boten wonten ingkang purun nanggel kapundhuta ing negari malih lajeng kasaosna kanjeng gupremen, menawi wonten ingkang purun nanggel tiyang wau inggih klilan mantuk dhateng tanahipun, nanging ing wingking tiyang punika yen ngnatos purun anglam- pahi dursila malih, tiyang ingkang nanggel wau ugi tampi paukumanipun negari, ingkang supados sdaya tiyang dursila sami kapok pewingkingipun: ing nginggil wau sedaya yen katin- dakaken kados saged memper tanah gupermen kertinipun. Ing Pathuk tanggal kaping 6 Juni taun 1866. Pun Aneh. ========================
Ongka 28, 12 Juli 1866 Jampining sasakit Kolera Dhokter Dhegronbolonye tiyang Prasman salaminipun anjampeni titiyang sakit Kolera, ngantos kaping kawan welas ambah- ambahan, punika amratelakaken, manawi tiyang ingkang sakit kolera sampun watawis ragi wonten sangetipun, punika boten wonten jampu ingkang saged anyarasaken, wangsul tuwan dhokter Dhegronbolonye amastani, manawi sasakit kolerah sakalangkung gampil anggenipun anyrasaken bilih sasakit wau saweg wiwit tiyang ingkang sakit kolerah saweg sajam dangunipun punika manawi kajampenan meh kenging kawastanan tamtu ing sarasipun, dene manawi tiyang ingkang sakit kolerah ngantos kawan jam dangunipun dereng kajampenan, punika pejahipun meh boten kenging kasingkiran, mila tuwan dhokter Dhegronbolonye rumaos kawajiban anglimrahaken punapa ingkng dados seserepanipun bab sasakit kolerah wau, kados pundi tandhanipun manawi tiyang kenging sasakit kolerah, saha punapa ingkang dados jampinipun ingkang sage anulak bilahi, saha sampun ngantos tiyang ing- kang kenging sasakit kolerah anyarantosna ing panganggenipun jampi. Menggah titiyang ingkang kenging kolerah manawi wonten kalih dasa, punika ingkang sangalas wiwiting pasakit amesthi wawra- tan rumiyin ing ngriku kenging katitik punika anggenipun wawratan wau kaambah sasakit kolera, manawi susukeripun kuning, utawi semu ijem punapa dene cemeng, saha taksih katingal akas utawi ragi akas, pnika boten wonten kuwatosipun ananging manawi susukersipun mancur kados toya warninipun kados wedang bubuk ingkang mawi ppuwan kathah kados ta jin kados wedang teh mawi puwan sakedhik punika sampun saestu manawi tiyang ingkang wawratan kados makaten warnining susuk- er wau kenging sasakit kolera,s anadyana tiyang wau dereng karaos sakit utawi sudaning karosanipun ing waktu punika sampun angentosi malih saha enggal-enggala angangge jampi supados angentasaken sasakitipun kolera ingkang saweg wiwit. Ing sanalika tiyang anggodhoga godhong pepermin ingknag anyekapi kathahipunn kaombeya saben saprapat jam satengah cangkir, anggenipun angombe wau kala taksih panas saha ka- dekekena gendhis ingkang kathah, mawi kamomoran arak utawi konyak kadekekana kalih dasa tetes kaniltitur. Kaniltitir punika tiyang saged pikantuk saking Apoteker. manawi tiyang ingkang kenging sasakit kolerah wau taksih kuwawi, prayogi kadamel lalumampah wanmgsal-wangsul lampahi- pun ingkang rikat, anggenipun angombe jampi taksih kalajen- gaken ing nalikanipun lumampah wangsal-wangsul wau, manawi boten lumampah wangsal-wangsul tiyang ignkang kenging sasakit kolerah wau amedalna karinget saking dening anggarapa damelan ingkang ngantos karaos ewadene manawi ingkang kenging sasakit wau sampun boten kuwawi badanipun utawi rumaos lungkrah ing badan, punika kadamela tileman saha kasemprota toya ingkang resik satengah gelas, kalebetaken ing silitipun mawi kamomo- ran swapelelater sasendhok dhahar ingkang alit, swapelater punika tiyang ingggih saged pikantuk saking Apoteker, sasam-
punipun kasebmprot ingkang sakit kolerah kakemulana ingkang kandel amurih saged dipun karingetan. Menggah anggenipun angombe jampi ingkang kenging sasakit kolera wau taksih kalajengna ngantos kandel anggenipun wawra- tan, ingkang sampun kalampahan kathah titiyang ingkang sakit kolerah kapulasara kados makaten wau, ing dalem tigang jam lajeng saras. manawi jampi wau kalanipun wiit kaosmbe adamel mendem dhateng ingkang sakit kolerah, punika tiyang sampun kuwatos, malah endemipun wau andadosaken tondha sae, saha angicalaken kuwa- tosipun ing sasakit. Cariyos punika badhe kalajengan amargi dereng dumugi. ===================== Cariyos Aneh. Tiyang mintuhu dhumateng wawelinging bapa, wekasan dados luhur. Ing kina wonten satunggal Pandhita, darbe anak namung satung- gal jaler, sang pandhita sampun waspaos ing galih, yen putra- nipun badhe boten saged angntosi dados pandhita, sareng sang pandhita badhe seda, ingkang putra winaeling, kulap sapung- kurku kowe tumuruna saka ing gunung, panawangku kowe ora bisa anutugake pagawehanku dadi pandhita mulane kowe prayoga lumebuwa mring nagara, ngawula marang wong gedhe, sasampuni- pun meling, sang pandhita lajeng seda, layon pinetak ing ngarga, kang putra jalu wau, sakalangkung prihatosing manah, sapengkeripun kang rama, lami-lami kaengetan wewelingipun kang rama, kinen lumebet nagari suwita ing priyantun ageng, Suteng Pandhita lajeng lumampah lumebet nagari, sareng dumugi sajawining nagari, lumampah sasarengan kaliyan tiyang nagari abdinipunpriyantun Kaliwon sadangunipun sarengan lumampah Suteng Pandhita wau, urut margi tansah pitaken dhumateng abdi Kaliwon nagari punika, ingkang dipun pitakekaken warnining priyantun ageng punika kados punapa abdi Kaliwon mangsuli bendara kula raden angabei Kaliwon punika sampun kenging kasebut priyantun ageng, punapa andika dereng nate pirsa priyantun nagari Suteng Pandhita mangsuli dereng, abdi Kaliwon mangsuli bendara kula raden angabei Kaliwon punika sampun kenging kasebut priyantun ageng punapa abdika derng nate pirsa priyantun nagari, Suteng Pandhita mangsuli dereng, abdi Kaliwon pitaken andika sadherek saking pundi, Suteng Pandhita sumaur, kula tiyang saking redi, lumebed ing nagari, perlu badhe sumerep priyantun ageng, abdi Kaliwon pitaken: punapa andika gadhah sadherek tuwin kawanuhan salabeting nagari, Suteng Pandhita mangsuli boten gadhah, pirsa ing nagari inggih dereng nate abdi Kaliwon wicanten: yen mekaten andika mondhok griya kula mawon, ngiras kula dedahaken bendara kula, yen andika badhe suerep priyantun ageng, suteng pandita sakalangkung suka sukuring manah, dene manggih pitepangan langkung sae manahipun.
Ing lampah sampun lumebet nagari, anjujug dalemipun raden ngabei Kaliwon sipenggriyanipun andi Kapedhak punika wau, enjingipun dinten Kemis pasowanan ageng Raden Ngabei Kaliwon sowan, ing nalika punika karaton nagari Matawis jumeneng dalem ingkang Sinuhun Sida Krapyak sampun akhir, meh awalipun ingkang sinuhun kanjeng sultan agung sareng raden ngabei Kaliwon sampun dados ampilan sami kawedalaken tinampen abdi Kapedhak Suteng Pandhita: tumut ing saenggening mitranipun abdi Kaliwonnan wau, sareng raden ngabei medal saking dalem lajeng mangkat sowan Suteng Pandhita bibisik dhumateng mitra- nipun abdi Kapedhak Kaliwon pundi priyantunipun ageng abdi Kapedhak manguli bibisik inggih puniku bendara kula raden angabei, Suteng Pandhita micareng driya, kang iing ngaran priyayi gedhe padha lan aku bae, lajeg micanten dhateng mitranipun abdi kapendhak Kaliwon wau, raden ngabei punika: dereng kawical ageng, abdi Kapedhak mangsuli, inggih leres andika, sabab bendara kula Raden Ngabei punika: teksih wonten inggil-inggilanipun priyagung Bupatos punika ingkang langkung ageng saking bendara kula, suteng panhita pitaken panggenani- pun ing pundi, abdi Kaliwon mangsuli, mangke yen sampun dumugi pagerlaran kula dedahaken andika tumut andherek ing bendara kula, sowan dhateng pagelaran andika wontening wing- king kula kimawon, Raden angabei Kaliwon sampun dumugi page- laran lenggah panggenanipun saben nunggil para priyantun Kaliwon para abdi sami lungguh ing sawingkingipun raden ngabei, Suteng pandhita celak kaliyan mitranipun kawdhak Kaliwonan wau, lajeng bibisik Kapedhak dhateng Suteng pandhi- ta, ingkang lenggah majeng ngidul punika sapangilen puniku para Bupatos, Suteng pandhita, awas tumingal sarta micareng wardaya kabeh padha bae lan aku, kepriye dene ing ngaran gedhe, lajeng micanten bibisik dhateng mitranipun, para bupatos punika, sami kimawon kaliyan raden ngabei Kaliwon, Kapedhak mangsuli, mangke sakedhap kanjeng raden adipati tawuh, punika ingkang angungkuli para bupatos sadaya antawis dangu kanjeng raden adipati rawuh, sasampuning pinarak Kaped- hak bibisik dhatng Suteng pandhita, kilen piyambak punika kakang sawek rawuh, kanjeng raden adipati langkung ageng piyambak Suteng Pandhita mangsuli bibisik, punika sami kema- won kaliyan para bupatos, Kapedhak mangsuli malih, lintang saking punika, anjawi ingkang sinuhun kang ageng piyambak, Suteng pandhita pitaken panggenanipun ing pundi kang nama ingkang sinuhun punika, Kapedhak mangsuli, wonten ing kadha- ton, benjing emben dinten Septu, miyos watang ing ngalun-alun abdika badhe kula dedahaken. Ingkang sami sowan ing pagelaran sampun bibaran mundur, kacariyos ing dinten Septu, sami sowan watang ing ngalun-alun Suteng pandhita tumut ing mitranipun dumugi pasowan pakapalan Suteng Pandhita jinawil ing mitranipun Kapedhak Kaliwonan punjak mangidul turut pinggir ngandhap waringin, nyelaki
pakiteran dalem ingkang sinuhun margi badhe kadedahaken ingkang sinuhun saking katebihan sareng ingkang sinuhun sampun nitih titiyan kiter kados saben dinten septu, Kapedhak anedahaken dhateng Suteng pandhita, kang nitih titiyan kiter kilen punika ingkang sinuhun Suteng Pandhita tumingal ingkagn sinuhun wau malah ageng nginggil raden ngabei Suteng Pandhita sungkaweng driya, kepriye welinging rama pandhita, aku kinen ngawula wong gedhe ing nagara, ing menggo tak lakoni lumebu nagara, ora nana wong kang gedhe, sareng nolih mangalor ningali gajah wonten ing wantilan ngalun-alun, Suteng Pandhi- ta micarng tyas, iki gedhe dhewe, sak alun-alun ora nana ngungkuli, baya iki wekase bapaku biyen, Kapedhak Kaliwonan Suteng Pandhita dipun jak wangsul dhateng pasowan pakapalan, nanging Suteng Pandhita kedah kantun wonten panggenan gajah ngriku, Kapedhak sampun wangsul dhateng pasowan pakapalan, Suteng Pandhita tinilar. Sabibaripun watang, gajah kabekta mundur dhateng Gajahan, Suteng Pandhita andherek Gajah, nunggil para srati, sadumugi- nipun ing Gajahan Suteng Pandhita tansah ngadhep wonten ngarsaning Gajah, sakedhap sakedhap talethong Gajah dipun bucali, lajeng kasapinan, talawah ing ngangsonan boten ngan- tos lukak lajeng dipun angsokaken, sakedhap-sakedhap dipun byaki rumput tandukipun majeng-mundur, Gajah sinembah rinten dalu boten kesah kesah, tansah ngadhep bendaranipun gajah, menawi gahah kaguyang, Suteng Pandhita andherek wonten ing lepen Suteng Pandhita cakut angosoki, yen dinten Septu, Gajah dipun sowanaken dhateng ngalun-alun Suteng Pandhita andherek wonten ngalun-alun sila ambukuh, nyembah cedhokan wonten ngarsanipun gajah, para srati sami anerka yen punika tiyang ewah, bibar watang Gajah kabekta mantuk dhateng Gajahan, Suteng Pandhita andherek lajeng angladosi nyembah cethokan, ing nalika punika, para srati kang saos boten susah ngresiki, kang ngresiki sampun Suteng Pandhita kimawon denten kang dipun tedha Suteng Pandhita punika, para srati ingkang nykani agegentosan. Ing satunggal dinten dalu wanci pukul tiga, Gajah ngandika dhateng Suteng Pandhita, ing ngriku Suteng Pandhita pinarin- gan sumerep pangandikaning bendaranipun Gajah punika, pangan- dikanipun mengkaten: iki tampanana peparingku, paringku: banjur untalen mulung saking telale,, lajeng dipun tampani weni kumala karosanin ggajah, lajeng dipun nuntal ing Suteng Pandhita sanalika saged wicanten cara gajah, ngempret suwara- nipun sampun sami kaliyan swara gajah, rosanipun sami lan karosaning gajah, gajah ngandika malih dhateng Suteng Pandhita aku iki gajah anak ratuning gajah, kena pirantine manung- sa, banjur diaturaken ratu Mataram kene, dene kowe iku, aku sumurup menawa anaking pandhita, ananging enggonmu mintuho- kake wekasing wong tuwamu, kinon ngawula priyayi gedhe, enggonmu nampani kaliru kang diarani priyayi gedhe iku,
pangkate kalungguhane kaya ta tumenggung, patih iku gedhe pangkate, dudu gedhe wujud rupane, ratu iku wus ora nana kang angungkuli. Eh Suteng Pandhita sarehning pangawula mu marang aku iku kaliru nanging aku bakal mitulungi marang kowe supaya kowe oliya pangkat kaluhuran, dina Septu ngarep iki, sadurunge Sinuhun miyos, ana ngalun-alun aku bakal ngamuk paseban saubenging ngalun-alun bakal tak bedholi tak rusak kabeh, delasan waringin bakal tak bedholi, mongsa ana wani nyekel aku, ing wekasan sinuhun bakal andhawuhake sayembara, sapa kang bisa nyekel ing ngangkat dadi bupati, kowe kuli tuman- danga, aku cekelen bakal nutut bae, Suteng Pandhita mature ing bendaranipun gajah, sandika, saeng dumugi dinten septu gajah kasowanaken ing ngalun-alun kados adad, wonten ngalun- alun lajeng meta ambethat lajeng ngamuk sakathaing pasowan ing ngobrak-abrik waringin binedholan para bupati Kaliwon kawur-kawur, raden adipati ngunjuki uninga lumebet kadhaton, kori gapit lajeng kakunci, ingkang sinuhun minggah panggungan ningali saking pangungan solahing gajah angigirisi lajeng utusan medal gandhek andhawuhaken timbalan dalem sapa bisa nyekel gajah ngamuk iku, yen wong cilik tak angkat dadi bupati, yen bupati tak angkat dadi dipati, dhawah dalem sapun wradin saabdi dalem sadaya, nanging boten wonten kadugi nyepeng, lajeng Suteng Pandhita, matur yen kadugi anyepeng, enggalanipun gajah lajeng kacepeng dening Suteng Pandhita, Suteng Pandhita, lajeng kaankat dados bupati, kaparingan nama Tumenggung Rajaniti, inggih punika ingkang sinebut Raja Niti Gajah. Pramilanipun tiyan gesang punika, ingkang mintuhu ing wuwu- langing bapoa,yen ing ngestokaken kalayan temen-temen wewel- inging bapa wau, ing wekasan badhe amanggih luhur, kabegjan sarta kawilujengan kaluhuran Amin. ================ Kala ing dinten Rebo Legi tanggal kaping 13 wulan Sapar taun Alip ongka 1795, bendara Raden Ayu Purwadiningrat putranipun pambajeng swargi Kanjeng Ratu Angger, bakyu dalem Kanjeng Ratu AGeng Ibu Dalem ingkeng Sinuhun Kanjeng Sultan Ingkeng Jumeneng sapunika, seda tilar dunya kundur ing Rahmatollah, kagarwa Kanjeng Pangeran Arya Purwadiningrat ing Ngayugyakar- ta, dumugi ing sedanipun Bendara Rahaden Ayu wau, yuswa 72 taun sumare Pajimatan ing Mulangi, awit gerah salira sadaya. Kasrat kaping 24 Sapar Alip ongka 1795 katandhan S.P.R. =====================
Ongka 27, 5 Juli 1866 Kulawisudhan sapanunggilanipun. Tuwan M.Y.Onih, KOntelir Twedheklas saking Paparentahan Lebet Paresidhenan tanah Kilen ing Borneyo awit saking panuwunipun piyambak ing mangke kamantunan kalayan kurmat saking angeni- pun dados kontelir, mawi kaparingan wahgel amargi saking sakit. Tuwan F.L. Winter, Ajung Jurubasa tembung Jawi ing Surakarta, ing mangke kaparingan pamit kalih taun dhateng nagari Walandi amargi saking sakit. Tuwan G.Y.P.Petrus Amtenar Wahgel saha ingkang wau dados Asisten REsidhen ing Saparuwah tuwin Aruku, bawah Gupremen Pulo-Pulo tanah Moloko, ing mangke kakulawisudha dados Asis- ten Residhen ing Tebing Tinggi bawah Palembang. Tuwan Y. Panseloten sekretaris Paresidhenan ing Dhistrik- dhistrik Lampung ing mangke kakula wisudha dados Sakretaris Paresidhenan tanah Kilen ing Borneyo angiras dados Pendhimes- ter. Tuwan C.Y.A.Wilkes Komis Wiskamer ing Surabaya ing mangke kakula wisudha dados Ajung Juru Basa tembung Jawi ing Sura- karta. Tuwan N.Pandhersetok kontelir Twedheklas ing mangke kakula wisudha dados Kontelir Irsteklas saking paparentahan lebet ing paresidhenan tanah Kidul tuwin Wetan ing Borneyo. Tuwan O.M.Dhemunik kontelir Dherdheklas ing mangke kakula wisudha dados kontelir Twedheklas saking Parentahan lebet ing Paresidhenan tanah Kidul tuwin Wetan ing Borneyo. Tuwan L.C. Dhenis dados Amtenar kareh ing kangjeng tuwan residhen tanah Kidul tuwin Wetan ing Borneyo. Tuwan W.Meyer, Kontelir Irsteklas ing mangke kaelih saking Paresidhenan Banten dhateng Paresidhenan Kedhu, kareh ing Kanjeng tuwan Residhen ing ngriku. Tuwan F.G.A.Pandheldhen KOntelir Twedheklas ing mangke kapre- nahaken panggenanipun wonten ing Banten Kareh ing Kanjeng Tuwan Residhen ing ngriku. =============== Pawartos warni-warni Menggah pawartosipun kasebut ing serat pakabaran saking Surabaya ongka 146 kados ing ngandhap punika. Kala wingi enjing wanci pukul satengah wolu kanjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral rawuh wonten muhara ing Surabaya, anitih baita kapal asep ing ngriku kanjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral punika kalampahaken ing tindakipun dhateng dalem paresidhenan para prajurit merdika sampun sam sami andher babarisan ing ngriku wonten putraning ratu titiga saking Surakarta, akaliyan saking Ngayogyakarta taksih sami nem sadaya tumut andherrekaken ing tindakipun kanjeng tuwan ingkang wicaksana Guprenur Jendral putraning ratu titiga wau sami dados ajidanipun kanjeng tuwan ingkang wicaksana Guprenur Jendraling margi dumugining dalem pare- sidhenan karengga sami kadekekan palengkung mawi gogodhongan tuwin bandera negerlan dene palengkung ingkang wonten palata-
ran ing dalem paresidhenan kadekekan seratan mawi aksara ageng ungelipun makaten: pangabekti katur ingkang angasta pangawasa ageng. Para opsir tuwin amtenar sami angalempak wonten ing dalem paresidhenan badhe anyaosi kurmat tabe ing sarawuhipun Kanjeng Tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral wau ananging para walandi mardika ing Surabaya ingkang sami sowan dhateng dalem paresidhenan amung sakedhik sareng sontenipun ing pakebonan kaprenah sangajengipun ing dalem paresidhenan karengga mawi kasuledan ing dilah sewu. ================ Serat saking batawi anyariyosaken kados ing ngandhap punika. Kala tanggal kaping 21 wulan Juni ingkang sampun kapengker punika, Kanjeng tuwan ingkang wicaksana Guprenur Jendral amariksani griya gedhong sawatawis wonten ing Rembang, kala tanggal kaping 22 tindak dhateng pamulangan walandi tuwin amaringi Odhiensi, tanggal kaping 23 Bidhal dhateng Surabaya enjingipun rawuh. =============== Serat saking Atene tanah Grikenlan ingkang kakintunaken tuwin kapacak ing serat kabar Dhitslan amratelakaken kados ing ngandhap punika. Antawis saking tigangwulan laminipun wonten tiyang begal titiga sami katrap ing paukuman pejah dening pangadilan ing tanah Sirah, begal titiga wau sami prenah sanak sadherek. Sareng ing Grikenlan ewed pangupadosipun Glojo, mongka ukum- ing pejah kedah kapatrapaken ing sanalika, serat karampunganpun kadhawahaken begal wau ingkang satunggil gadhah aturan dhateng pangadilan manawi piyambakipun kadugi anigas guluning kancanipun kakalih, supados kaluwarana saking paukuman pejah. Wondening panuwunipun ugi kalilan ananging begal wau salami- nipun gesang kedah narimah anglampahi padamelanipun Glojo. Ing wusana Glojo wau sadadamelipun warni kampak kadhelikaken wonten ing kapal amargi sakathahing Glojo ing tanah Grikenlan punika dipun pejahi kaliyan nyelamur, manawi boten saged minggat saking tanahipun. Sawatawis dinten laminipun ing baita panggenan pandhelipun Glojo Glojo ingkang kasebut ing nginggil wau kapejahan ing Glojo sanes ============== Cariyos Aneh Pawartosipun dhusun ing Kedhungreja tanah Pajang, wonten tiyang sugih saking taberi angaota, barang gagadhahanipun ingkang awarni arta raja brana akathah ingkang dipun pendhem wonten salebeting griya autawi sajawining pemahan, sareng tiyang sugih wau kaganjar sakit sanget, punika ameling dha- teng anakipun jaler, wicantenipun makaten: thole, laraku ini pira bara yen bisa awaras, manawa ana karsaning Allah, aku
tumeka ing jangji aja dadi susahing ngatimu, karana aku duwe pependheman dhuwit atawa rajanbrana akeh, padha nganggo tetenger dhewe-dhewe, ana kang nganggo tetenger tanduran nanas, ana kang anganggo tetenger tanduran empo-empon, iku bae dhdhukana seka ing kiraku kaya kaya cukup ginawe waragad- ing patiku kongsi tumeka enteking mumule, dene liyane iku ana maneh pependheman kang luwih samar, tanpa tetenger ananaging katon, parandene pilih pilih kang sumurup payon ora kalawan nugraha, iku upayanen manawa bisa katemu dadi kabegjanmu, tatakona marang sujana kang lepas budine. Sareng sampun wicanten makaten antawis sadinten sadalu tiyang ingkang sakit wau ngajal, sampun amirantos ing sapalakartinipun lajeng kapetak dhateng kuburan, ing ngantawis dinten anak jaler ingkang kaweling punika angleksanani pandhudhuking pendheman rajabrana sami kapanggih sadaya, amung satunggal ingkang dereng kapangih, inggih punika pependheman ingkang langkung samar wau, lajeng tataken dhateng sujana kang lepas ing pambudi, winangsulan manawi pependheman kang langkung samar tanpa tetenger ananging katingal punika kasaenan ingkang dumunung wonten ing parentah, boten kenging manawi katagih kados anyambutaken, prayogi dipun suwitanana terkadhang angsal kanugrahan tiyang ingkang tataken lajeng anglampahi manggang wonten ing parentah katarimah saking saregepipun boten lami angsal kanugrahan kadadosaken priyantun. ============= Pangkur Kula pun Brastha carita, dupi titi wrin srat Jurumartani, kang medal ongka salikur, kaping catur dwi dasa, wulan Mei nenggih kang sampun kapungkur, ing ngriku wonten cangkriman, den sinuwung pocung saking. Mas Raden Mangun Carita, cangkriman tawang gelarireng bumi, nunggang punapa wran idhup, bab punika wamba pecah, boten langkung manusya mung nunggang garu, kalawan malih cangkri- man, kalamun bmi winalik. manusya nyepeng punapa, bab punika ugi kawula pasthi namung cepengan weluku, dwimalih kinen mecah, warna nyata cengos- cengos gyan dinulu, meleng-meleng winastanan, ceret wedang boya sisip. Rehning lat pambatang kula, dhuh mas radennuwun-nuwun aksami, wit kula ceguk trawilun ngantos ngupadi wikan, ing wusana cina batawi kang suwruh, ing yen batang kula lepat, ambakkin- ten badhe yekti. Ngayogya 12,2,95. Wangsul wonten binatang boten manak boten ngandhog, anaming kok tinandir gadhah anak, punika dipun wastani binatang punapa, kula nuwun priksa mugi dipun batanga. katandhan Mas Brasthacarita. ================ Wangsulan dhateng mas Ngabei Citra Pragola wawaton Buku Kina. Kala wedaling serat Jurumartani ongka 20 wonten cacriyosani-
pun putra ing Natayudan wasta Suryaprawira ing nagari Ngayo- gyakarta, anyariyosaken manawi pyambakipun boten kendel kendel amarsudi katranganing balung kewan ingkang sampun kadhudhuk dening Raden Saleh, Surya prawira nampeni pamanggih saking Babah Natarata Cina Batawi kados ingkang sampun kajar- wa ing saseratanipun sadaya. Sareng wedaling jurumartani ongka 24 wonten saseratan saking mas Ngabei Citra Pragola ing kampung Kemlayan: ugi nagari Ngayogyakarta, kados denten serat pamaibenipun kasebut Juru- martani ongka 24 wau. Ingkang punika titining pamaos kula gumun sanget dene kok mas Citra Pragola mawi nyerat makaten: Kewan Kanun wau dhatengi- pun nagari dalem Ngayogya punapa mabur punapa medal salebet- ing siti punapa baita kula nyuwun priksa kalih wonten malih sasebutan makaten: wondene kula tiyang bodho saha boten sumerep jaman kina ingkang kula sumerepi jaman sak punika, Lo punika kados pundi, punapa boten kawaspaosaken ta mas: minggah ungeling jurumartani, mongka kula punika sing pangkat kapala kapung Baru kiumawon saged waspaos cetha, saben nupik- sani serat kabar. Ing kale serat cacriyosaipun Surya Prawira sampun nyariyosaken kala sakderenging jaman Tirta tanah Sumatrah Borneyo lan tanah Jawi saurutipun mas: dumugi nagari Cina tasih satunggal pulo, tanpa let punapa-punapa, ewadenten inggih inggih, anaming estoknipun leres gancar Surya Prawi- ran, yen mila-mila waspaos saha wungu pamriksanipun dhateng Jurumartani, samanten malih mas ing mangke kula umuki te- rangipun babar pindhah, cacriyosan sak derenging jaman tirta. Sak derenging jaman Tirta dipun wastani jaman Kukila, jarwan- ing Kukila paksi titiyang tanah jawi taksih kados pikajengan- ing paksi, saha tiyang tiyang sami wuwuda namung sarana awer- awer klothokan kajeng kemawon, sarta boten ajrih dhateng sasami-sami, awit ing ngriku dereng wonten kang sinembah. Sanes mas sareng sak bakdaning jaman tirta, para titiyang tanah ASiya sampun sami saged damel baita layar dagang dha- teng pundi-pundi panggenan, inggih punika tiyang Indhu layar dhateng tanah Sumantrah, wonten ing ngriku bongsa Indhu asring-asring ngecakaken rodapaksa lan reresah, lajeng sami kabujuk dipun purih layar dhateng tanah Jo, jarwaning tanah Jao bumi adoh saking Sumantrah, ing sarehning titiyang indhu boten saged mungel O, dados wicanten: wa, punika katelahipun dumugi ing mangke karan Tanah Jawa, wonten ing ngriki tiyang indhu lajeng mumulang sabarang kagunanipun lajeng titiyang jawi lumebet agami Indhu, nyembah dhateng paksi wulung sawe- neh nyembah dhateng wedal suruping surya, anaming bongsa jawi teksih wuwuda kados wau-wau, sareng udakawis 250 taun saking tiyang Indhu ngejawi wau, wonten satunggal jongga wegig awasta Bebuyut Saka, angajawi bekta bangsanipun C Setan, wetawis tiyang 150 jodho tuwin ambekta bakakasing among taki lan dadamel sapanunggilanipun, denten tiyagn 150 jodho
punika penganggenipun kathokan rasukan potong mangkok, ing sirah mawi ngingah rambut kagelung kadhal menek, inggih punika ingkang dipun wastani tiyang Cina Siyem, agami nyembah dhaeng kayuwatu, ing ngriku bebuyut sak amumulang dhateng tiyang jawi, kados ta damel reca punggu reca sela sasamenipun ngantih nenun adamel rasukan kathok sakpanunggilanipun, saha malih tiyang jawi sami mangartos sastra, tumunten sadaya bongsa jawi sami lumebet agami Siyem, bicanten teksih Indhu ugi kaworan Siyem. Ingkang pramila mas saseratan kina kang sami katatah ing sela kadosta: sela tulis ing nagari Bogor, tuwin sela tulis kagun- gan dalem Kanjeng Gupremen ing kantor Musiyum, saha ing barabudhur sapanunggilanipun punika sastra lan basa Siyem, ewa denten ing mangke teksih kapersudi tansah kapitakenan dhateng tuwan PredherikInsipektir saking Sastra Kina. Wondening pujongga ingkang kasebut bebuyut sak wau, sarehning titiyang jawi sami geguru dhateng pyambakipun lajeng kasebut Ngajisaka (ajisaka), denten agami tuwin sastranipun ngantos kangge ing wekasaning prabu Brawijaya Maospait, boten antawis lami lajeng titiyang Banisrail ngejawi wasta Seh Maulana Magribi, ambekta bangsanipun Arab watawis tiyang 30 iji, ing ngriku saged adamel damel sarana sulap akal dora,lajeng tiyang jawi keguh ing gelar lajeng sami lumebet agami Arab, sami ngaos sastra ARab, sastra Siyem inggih teksih kangge namung kathah ewahing warnenipun dumugi jaman punika, doran- ing tiyang Arab manawi kadenangan ing tiyang jawi, tiyangipun lajeng kaangkat nama Wali. Ewa samanten titiyang jawi ing wingking inggih badhe santun ami manggalih, awit sapunika ing Batawi sampun wonten ugaka- wis 200 tiyang kang lumebet agami Sekristen, sanadyan sadaya ing tembe badhe kalampahan punika sampun kula damel tamtu mas. Punapa malih sumerep kula cacriyosan kina ingkang sampun tuwin kang dereng punika wawaton saking dining kanalan waski- tha. Wondene mas Citra Pragola mastani menawi Bendara Raden Tumenggung Natayuda boten kagungan putra nama Raden Suryapra- wira mmila inggih leres ugi kagungan raden Mas Prawira putra babektan saking bendara rahaden ayu anamung toh kenging ugi kaputra, awit ingkang ibu kagarwa. Wusana sampeyan kula purih ingkang saklangkung sanget mariksanana malih ing jurumartani ongka 20, samanten malih mas manawi sampeyan meksa dereng saged tampi dhateng cariyos kula punika sadaya, kula inggih boten sumelang. Ngayogya ping 3 Sapar Alip 1795, katandhan Ratakusya. ===========================
Ongka 28, 12 Juli 1866 Jampining sasakit Kolera Dhokter Dhegronbolonye tiyang Prasman salaminipun anjampeni titiyang sakit Kolera, ngantos kaping kawan welas ambah- ambahan, punika amratelakaken, manawi tiyang ingkang sakit kolera sampun watawis ragi wonten sangetipun, punika boten wonten jampu ingkang saged anyarasaken, wangsul tuwan dhokter Dhegronbolonye amastani, manawi sasakit kolerah sakalangkung gampil anggenipun anyrasaken bilih sasakit wau saweg wiwit tiyang ingkang sakit kolerah saweg sajam dangunipun punika manawi kajampenan meh kenging kawastanan tamtu ing sarasipun, dene manawi tiyang ingkang sakit kolerah ngantos kawan jam dangunipun dereng kajampenan, punika pejahipun meh boten kenging kasingkiran, mila tuwan dhokter Dhegronbolonye rumaos kawajiban anglimrahaken punapa ingkng dados seserepanipun bab sasakit kolerah wau, kados pundi tandhanipun manawi tiyang kenging sasakit kolerah, saha punapa ingkang dados jampinipun ingkang sage anulak bilahi, saha sampun ngantos tiyang ing- kang kenging sasakit kolerah anyarantosna ing panganggenipun jampi. Menggah titiyang ingkang kenging kolerah manawi wonten kalih dasa, punika ingkang sangalas wiwiting pasakit amesthi wawra- tan rumiyin ing ngriku kenging katitik punika anggenipun wawratan wau kaambah sasakit kolera, manawi susukeripun kuning, utawi semu ijem punapa dene cemeng, saha taksih katingal akas utawi ragi akas, pnika boten wonten kuwatosipun ananging manawi susukersipun mancur kados toya warninipun kados wedang bubuk ingkang mawi ppuwan kathah kados ta jin kados wedang teh mawi puwan sakedhik punika sampun saestu manawi tiyang ingkang wawratan kados makaten warnining susuk- er wau kenging sasakit kolera,s anadyana tiyang wau dereng karaos sakit utawi sudaning karosanipun ing waktu punika sampun angentosi malih saha enggal-enggala angangge jampi supados angentasaken sasakitipun kolera ingkang saweg wiwit. Ing sanalika tiyang anggodhoga godhong pepermin ingknag anyekapi kathahipunn kaombeya saben saprapat jam satengah cangkir, anggenipun angombe wau kala taksih panas saha ka- dekekena gendhis ingkang kathah, mawi kamomoran arak utawi konyak kadekekana kalih dasa tetes kaniltitur. Kaniltitir punika tiyang saged pikantuk saking Apoteker. manawi tiyang ingkang kenging sasakit kolerah wau taksih kuwawi, prayogi kadamel lalumampah wanmgsal-wangsul lampahi- pun ingkang rikat, anggenipun angombe jampi taksih kalajen- gaken ing nalikanipun lumampah wangsal-wangsul wau, manawi boten lumampah wangsal-wangsul tiyang ignkang kenging sasakit kolerah wau amedalna karinget saking dening anggarapa damelan ingkang ngantos karaos ewadene manawi ingkang kenging sasakit wau sampun boten kuwawi badanipun utawi rumaos lungkrah ing badan, punika kadamela tileman saha kasemprota toya ingkang resik satengah gelas, kalebetaken ing silitipun mawi kamomo- ran swapelelater sasendhok dhahar ingkang alit, swapelater punika tiyang ingggih saged pikantuk saking Apoteker, sasam-
punipun kasebmprot ingkang sakit kolerah kakemulana ingkang kandel amurih saged dipun karingetan. Menggah anggenipun angombe jampi ingkang kenging sasakit kolera wau taksih kalajengna ngantos kandel anggenipun wawra- tan, ingkang sampun kalampahan kathah titiyang ingkang sakit kolerah kapulasara kados makaten wau, ing dalem tigang jam lajeng saras. manawi jampi wau kalanipun wiit kaosmbe adamel mendem dhateng ingkang sakit kolerah, punika tiyang sampun kuwatos, malah endemipun wau andadosaken tondha sae, saha angicalaken kuwa- tosipun ing sasakit. Cariyos punika badhe kalajengan amargi dereng dumugi. ===================== Cariyos Aneh. Tiyang mintuhu dhumateng wawelinging bapa, wekasan dados luhur. Ing kina wonten satunggal Pandhita, darbe anak namung satung- gal jaler, sang pandhita sampun waspaos ing galih, yen putra- nipun badhe boten saged angntosi dados pandhita, sareng sang pandhita badhe seda, ingkang putra winaeling, kulap sapung- kurku kowe tumuruna saka ing gunung, panawangku kowe ora bisa anutugake pagawehanku dadi pandhita mulane kowe prayoga lumebuwa mring nagara, ngawula marang wong gedhe, sasampuni- pun meling, sang pandhita lajeng seda, layon pinetak ing ngarga, kang putra jalu wau, sakalangkung prihatosing manah, sapengkeripun kang rama, lami-lami kaengetan wewelingipun kang rama, kinen lumebet nagari suwita ing priyantun ageng, Suteng Pandhita lajeng lumampah lumebet nagari, sareng dumugi sajawining nagari, lumampah sasarengan kaliyan tiyang nagari abdinipunpriyantun Kaliwon sadangunipun sarengan lumampah Suteng Pandhita wau, urut margi tansah pitaken dhumateng abdi Kaliwon nagari punika, ingkang dipun pitakekaken warnining priyantun ageng punika kados punapa abdi Kaliwon mangsuli bendara kula raden angabei Kaliwon punika sampun kenging kasebut priyantun ageng, punapa andika dereng nate pirsa priyantun nagari Suteng Pandhita mangsuli dereng, abdi Kaliwon mangsuli bendara kula raden angabei Kaliwon punika sampun kenging kasebut priyantun ageng punapa abdika derng nate pirsa priyantun nagari, Suteng Pandhita mangsuli dereng, abdi Kaliwon pitaken andika sadherek saking pundi, Suteng Pandhita sumaur, kula tiyang saking redi, lumebed ing nagari, perlu badhe sumerep priyantun ageng, abdi Kaliwon pitaken: punapa andika gadhah sadherek tuwin kawanuhan salabeting nagari, Suteng Pandhita mangsuli boten gadhah, pirsa ing nagari inggih dereng nate abdi Kaliwon wicanten: yen mekaten andika mondhok griya kula mawon, ngiras kula dedahaken bendara kula, yen andika badhe suerep priyantun ageng, suteng pandita sakalangkung suka sukuring manah, dene manggih pitepangan langkung sae manahipun.
Ing lampah sampun lumebet nagari, anjujug dalemipun raden ngabei Kaliwon sipenggriyanipun andi Kapedhak punika wau, enjingipun dinten Kemis pasowanan ageng Raden Ngabei Kaliwon sowan, ing nalika punika karaton nagari Matawis jumeneng dalem ingkang Sinuhun Sida Krapyak sampun akhir, meh awalipun ingkang sinuhun kanjeng sultan agung sareng raden ngabei Kaliwon sampun dados ampilan sami kawedalaken tinampen abdi Kapedhak Suteng Pandhita: tumut ing saenggening mitranipun abdi Kaliwonnan wau, sareng raden ngabei medal saking dalem lajeng mangkat sowan Suteng Pandhita bibisik dhumateng mitra- nipun abdi Kapedhak Kaliwon pundi priyantunipun ageng abdi Kapedhak manguli bibisik inggih puniku bendara kula raden angabei, Suteng Pandhita micareng driya, kang iing ngaran priyayi gedhe padha lan aku bae, lajeg micanten dhateng mitranipun abdi kapendhak Kaliwon wau, raden ngabei punika: dereng kawical ageng, abdi Kapedhak mangsuli, inggih leres andika, sabab bendara kula Raden Ngabei punika: teksih wonten inggil-inggilanipun priyagung Bupatos punika ingkang langkung ageng saking bendara kula, suteng panhita pitaken panggenani- pun ing pundi, abdi Kaliwon mangsuli, mangke yen sampun dumugi pagerlaran kula dedahaken andika tumut andherek ing bendara kula, sowan dhateng pagelaran andika wontening wing- king kula kimawon, Raden angabei Kaliwon sampun dumugi page- laran lenggah panggenanipun saben nunggil para priyantun Kaliwon para abdi sami lungguh ing sawingkingipun raden ngabei, Suteng pandhita celak kaliyan mitranipun kawdhak Kaliwonan wau, lajeng bibisik Kapedhak dhateng Suteng pandhi- ta, ingkang lenggah majeng ngidul punika sapangilen puniku para Bupatos, Suteng pandhita, awas tumingal sarta micareng wardaya kabeh padha bae lan aku, kepriye dene ing ngaran gedhe, lajeng micanten bibisik dhateng mitranipun, para bupatos punika, sami kimawon kaliyan raden ngabei Kaliwon, Kapedhak mangsuli, mangke sakedhap kanjeng raden adipati tawuh, punika ingkang angungkuli para bupatos sadaya antawis dangu kanjeng raden adipati rawuh, sasampuning pinarak Kaped- hak bibisik dhatng Suteng pandhita, kilen piyambak punika kakang sawek rawuh, kanjeng raden adipati langkung ageng piyambak Suteng Pandhita mangsuli bibisik, punika sami kema- won kaliyan para bupatos, Kapedhak mangsuli malih, lintang saking punika, anjawi ingkang sinuhun kang ageng piyambak, Suteng pandhita pitaken panggenanipun ing pundi kang nama ingkang sinuhun punika, Kapedhak mangsuli, wonten ing kadha- ton, benjing emben dinten Septu, miyos watang ing ngalun-alun abdika badhe kula dedahaken. Ingkang sami sowan ing pagelaran sampun bibaran mundur, kacariyos ing dinten Septu, sami sowan watang ing ngalun-alun Suteng pandhita tumut ing mitranipun dumugi pasowan pakapalan Suteng Pandhita jinawil ing mitranipun Kapedhak Kaliwonan punjak mangidul turut pinggir ngandhap waringin, nyelaki
pakiteran dalem ingkang sinuhun margi badhe kadedahaken ingkang sinuhun saking katebihan sareng ingkang sinuhun sampun nitih titiyan kiter kados saben dinten septu, Kapedhak anedahaken dhateng Suteng pandhita, kang nitih titiyan kiter kilen punika ingkang sinuhun Suteng Pandhita tumingal ingkagn sinuhun wau malah ageng nginggil raden ngabei Suteng Pandhita sungkaweng driya, kepriye welinging rama pandhita, aku kinen ngawula wong gedhe ing nagara, ing menggo tak lakoni lumebu nagara, ora nana wong kang gedhe, sareng nolih mangalor ningali gajah wonten ing wantilan ngalun-alun, Suteng Pandhi- ta micarng tyas, iki gedhe dhewe, sak alun-alun ora nana ngungkuli, baya iki wekase bapaku biyen, Kapedhak Kaliwonan Suteng Pandhita dipun jak wangsul dhateng pasowan pakapalan, nanging Suteng Pandhita kedah kantun wonten panggenan gajah ngriku, Kapedhak sampun wangsul dhateng pasowan pakapalan, Suteng Pandhita tinilar. Sabibaripun watang, gajah kabekta mundur dhateng Gajahan, Suteng Pandhita andherek Gajah, nunggil para srati, sadumugi- nipun ing Gajahan Suteng Pandhita tansah ngadhep wonten ngarsaning Gajah, sakedhap sakedhap talethong Gajah dipun bucali, lajeng kasapinan, talawah ing ngangsonan boten ngan- tos lukak lajeng dipun angsokaken, sakedhap-sakedhap dipun byaki rumput tandukipun majeng-mundur, Gajah sinembah rinten dalu boten kesah kesah, tansah ngadhep bendaranipun gajah, menawi gahah kaguyang, Suteng Pandhita andherek wonten ing lepen Suteng Pandhita cakut angosoki, yen dinten Septu, Gajah dipun sowanaken dhateng ngalun-alun Suteng Pandhita andherek wonten ngalun-alun sila ambukuh, nyembah cedhokan wonten ngarsanipun gajah, para srati sami anerka yen punika tiyang ewah, bibar watang Gajah kabekta mantuk dhateng Gajahan, Suteng Pandhita andherek lajeng angladosi nyembah cethokan, ing nalika punika, para srati kang saos boten susah ngresiki, kang ngresiki sampun Suteng Pandhita kimawon denten kang dipun tedha Suteng Pandhita punika, para srati ingkang nykani agegentosan. Ing satunggal dinten dalu wanci pukul tiga, Gajah ngandika dhateng Suteng Pandhita, ing ngriku Suteng Pandhita pinarin- gan sumerep pangandikaning bendaranipun Gajah punika, pangan- dikanipun mengkaten: iki tampanana peparingku, paringku: banjur untalen mulung saking telale,, lajeng dipun tampani weni kumala karosanin ggajah, lajeng dipun nuntal ing Suteng Pandhita sanalika saged wicanten cara gajah, ngempret suwara- nipun sampun sami kaliyan swara gajah, rosanipun sami lan karosaning gajah, gajah ngandika malih dhateng Suteng Pandhita aku iki gajah anak ratuning gajah, kena pirantine manung- sa, banjur diaturaken ratu Mataram kene, dene kowe iku, aku sumurup menawa anaking pandhita, ananging enggonmu mintuho- kake wekasing wong tuwamu, kinon ngawula priyayi gedhe, enggonmu nampani kaliru kang diarani priyayi gedhe iku,
pangkate kalungguhane kaya ta tumenggung, patih iku gedhe pangkate, dudu gedhe wujud rupane, ratu iku wus ora nana kang angungkuli. Eh Suteng Pandhita sarehning pangawula mu marang aku iku kaliru nanging aku bakal mitulungi marang kowe supaya kowe oliya pangkat kaluhuran, dina Septu ngarep iki, sadurunge Sinuhun miyos, ana ngalun-alun aku bakal ngamuk paseban saubenging ngalun-alun bakal tak bedholi tak rusak kabeh, delasan waringin bakal tak bedholi, mongsa ana wani nyekel aku, ing wekasan sinuhun bakal andhawuhake sayembara, sapa kang bisa nyekel ing ngangkat dadi bupati, kowe kuli tuman- danga, aku cekelen bakal nutut bae, Suteng Pandhita mature ing bendaranipun gajah, sandika, saeng dumugi dinten septu gajah kasowanaken ing ngalun-alun kados adad, wonten ngalun- alun lajeng meta ambethat lajeng ngamuk sakathaing pasowan ing ngobrak-abrik waringin binedholan para bupati Kaliwon kawur-kawur, raden adipati ngunjuki uninga lumebet kadhaton, kori gapit lajeng kakunci, ingkang sinuhun minggah panggungan ningali saking pangungan solahing gajah angigirisi lajeng utusan medal gandhek andhawuhaken timbalan dalem sapa bisa nyekel gajah ngamuk iku, yen wong cilik tak angkat dadi bupati, yen bupati tak angkat dadi dipati, dhawah dalem sapun wradin saabdi dalem sadaya, nanging boten wonten kadugi nyepeng, lajeng Suteng Pandhita, matur yen kadugi anyepeng, enggalanipun gajah lajeng kacepeng dening Suteng Pandhita, Suteng Pandhita, lajeng kaankat dados bupati, kaparingan nama Tumenggung Rajaniti, inggih punika ingkang sinebut Raja Niti Gajah. Pramilanipun tiyan gesang punika, ingkang mintuhu ing wuwu- langing bapoa,yen ing ngestokaken kalayan temen-temen wewel- inging bapa wau, ing wekasan badhe amanggih luhur, kabegjan sarta kawilujengan kaluhuran Amin. ================ Kala ing dinten Rebo Legi tanggal kaping 13 wulan Sapar taun Alip ongka 1795, bendara Raden Ayu Purwadiningrat putranipun pambajeng swargi Kanjeng Ratu Angger, bakyu dalem Kanjeng Ratu AGeng Ibu Dalem ingkeng Sinuhun Kanjeng Sultan Ingkeng Jumeneng sapunika, seda tilar dunya kundur ing Rahmatollah, kagarwa Kanjeng Pangeran Arya Purwadiningrat ing Ngayugyakar- ta, dumugi ing sedanipun Bendara Rahaden Ayu wau, yuswa 72 taun sumare Pajimatan ing Mulangi, awit gerah salira sadaya. Kasrat kaping 24 Sapar Alip ongka 1795 katandhan S.P.R. =====================
Ongka 29, 19 Juli 1866 Kanjeng Gusti Pangeran ADipati Arya Mangkunagara, ingkang jumeneng angasta panguwasanipun piyambak wonten nagari ing Surakarta, Rider saking Orde Nederlan Senleyo, kolonel koman- dahan saking ingkang lesiyun kakula wisudha dados ajudaning kanjeng amaharaja Walandi ing Nederlan ing salebetipun pada- melan ingkang mirungga, kasebut wonten ing serat kakancinga- nipun Kanjeng Raja, katitimangsan kaping 6 wulan April taun 1866 ongka 47. Kanjeng Pangeran Angabei Putra Dalem Ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan ing Surakarta ing mangke kakula wisudha dados Mayur Jendral Setap. Kanjeng Pangeran Arya Mataram putra Dalem Ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan ing Surakarta ing mangke kakula wisudha dados Kapitan Jendral Setap. Kanjeng Pangeran Arya Prabu Sudibya putranipun Kanjeng Gusti Pangeran ADipati Arya Mangkunagara ing mangke kakula wisudha dening Kanjeng Tuwan Ingkang Wicaksana Guprenur Jendral kaparingan nama Kanjeng Pangeran Arya Prabu Prang Wadana. ==================== Punika candhaipun cariyos bab jampining sasakit Kolera. Manawi tiyang Ingkang sakit kolerah anuntak-untak, punika angggenipun angombe jampi godhogan godhong peperminn kados ingkang kasebut ing ngajeng kakendelan, dene ingkang kaombe ing nalika makaten konyak utawi likur ingkang keras, saben saprapat jam kaombebab sagelas alit, manawi rkaos ngelak ingkang sakit kolera mawi nuntak-nuntak wau kaombenan toya Walandi sawatawis cegukan kemawon, ananging sampun kerep kemawon anggenipun angombe wau, menggah tiyang sakit kolerah lajeng anuntak-untak punika awis-awis ingkang makaten, punapa malih manawi wonten eis, ingkang sakit kolerah kaemutan eis pringkil, ananging sampun kerep kerep kemawon. Manawi ingkang sakit kolerah anuntak, pulung manah tuwin wetengipun kadekekan plester ageng ingkang kadamel saking moster, pandekekipun palester punika kedah gentos gendos wonten ing pulung manah lajeng ing wetengipun, plester moster wau kadekekna ing pulung manah utawi ing weteng saengga ngantos abrit kulitipun ingkang sakit kolerah, saha ingkang sakit kolerah ngantos kraos sakit sanget. Wondening manawi badanipun ingkang sakit kolerah wau sampun anyep, punika pamulasaranipun boten kenging katamtokaken, dene sasakitipun kolerah lajeng sanes-sanes, saha jampunipun inggih beda-beda,ingkang sampun kalimrahan kaombenan lisah pepermin kaliyan konyak, kasemprota silitipun ingkang sakit kolerah kaliyan godhongan teh kembang mawi kamoran opman, panyemprotipun manawi sampun asrep, dados kadamel asrep rumiyin, badanipun ingkang sakit kolerah kagosoka kaliyan wol utawi kaliyan kamper tingtur sapanunggilanipun ingknag adamel panas, menggah kamper tingtur punika tiyang saged pikantuk saking paoteker, salajengipun ingkang sakit kolerah kakrukuba supados panasipun, punapa malih kajampenan sakathahing jampi ingkang saged amulihaken lampahing rah, saha ingkang adamel
karaos kumepyur. manawi ingkang sakit kolerah wiwit saras, punika lajeng kasukanan ingkang adamel kuwat kadosta: kaldhu, ananging sampun mawi gajih, manawi sampun anedha kaldhu, kasukanana jangan sop, manawi sampun wonten dangunipun ing dalem sadin- ten sadalu saking anggenipun wiwit saras wau, ingkang sakit kolerah kasukanan tetedhan mawi daging sapanunggilanipun, ananging sampun ngantos kakathahen anggenipun anedha. Ingkang punika saupami wonten ambah-ambahan sasakit kolerah titiyang kedah ajega lampahing panggesanganipun kados ngadat sampun ngantos kaewahan, manawi andadosaken segert kasarasa- nipun. ============================== Pakurmatan ing rawuhipun Kanjeng Tuwan Ingkang Wicaksana Guprenur Jendral ing Nederlan Indhiya: Mister LA.Y.W.Baron- slut Pandhebele, wonten ing Surakarta, pratelanipun kados ing ngadhap punika: Kala tanggal kaping 3 wulan Juli punika kapara priyantun sanagari ing Surakarta sami bingah ing manah, sareng Kanjeng Tuwan Ingkang Wicaksana Guprenur Jendral rawuh wonten ing Surakarta, menggah rawuhipun Kanjeng Tuwan Ingkang Wicaksana guprenur Jendral wonten dalem Paresidhenan ing Surakarta wau, wanci siyang pukul setengah tiga, kakurmatan ing ungeling mariyem kados ngadat ingkang ampun kalampahan, para priyantun Walandi tuwin Jawi, para opsir miwah para tuwan-tuwan sanesi- pun sampun sami ngalempak wonten ing dalem paresidhenan sadaya. Kala tindakipun Kanjeng Tuwan ingkang Wicaksana guprenur Jendral dhateng Surakarta, tuwin militer Komandhan tuwan Asisten Residhen Kanjeng Raden Adipati tuwin Bupati kakalih sami methuk wonten ing Kedhung Bandheng, dene Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara methuk wonten ing Kramat, ing ngriku Kanjeng Gusti Pangeran ADipati ARya Mangkunagara ayasa pasanggrahan sakalangkung saenipun, menggah pandameli- pun pasanggrahan punika sakalangkung pantesipun, saha karngga ing praboting griya ingkang endah-endah, punapa malih gam- baripun Kanjeng Maharaja Walandi kappasang wonten salebeting pasnggrahan sampun boten wonten ingkang andadosaken kuciwa saenipun pasanggrahan wau, dalah palaaraning pasanggrahan karengga sakalangkung asri saking dening kadekekan gogodhon- gan ijem mawi kapasangan bandera Nederlan, ing mangke Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara mugi-mugi kasaosan pangalembana. Manawi boten lepat tuwan dhokter sampun adamel gambar sorot saking pasanggrahan ing Kramat saha sae ing pandamelipun andadosaken bingahing galihipun Kanjeng Gusti Pangeran Adi- pati Arya Mangkunagara, ingkang punika pamujinipun para titiyang, mugi kanjeng gusti Pangeran ADipati Arya Mangkunag- ara, ingkang punika pamujinipun para titiyang, mugi kanjeng
Gusti Pangeran ADipati Arya Mangkunagara amarengana, manawi gambaring pasanggrahan ing Kramat ingkang kadamel saking sorot wau badhe kagrami, awit titiyang kathah ingkang boten aningali pasanggrahan punika, sami kapengin anggadhahi gam- baring pasanggrahan ing Kramat ingkang kadamel saking sorot. Sasampunipun Kanjeng Tuwan ingkang Wicaksana guprenur jendral kendel saha anentremaken sarira sakedhap, tumunten anglajen- gaken tindakipun dhateng nagari ing Surakarta, Pangeran ARya Pringgalaya saha para Pangeran sawatawis sami methuk wonten ing Jagamasan, sarng dumugi ing Jurug ingknag tebihipun tigang epal saking nagari Surakarta, kanjeng tuwan ingkanc Wicaksana Guprenur Jendral karsa kendel wonten ing pasang- grahanipun ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan, menggah ingkang sampun dados ngadat ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan Methuk dhateng Kanjeng Tuwan ingkang Wicaksana Guprenur Jendral wonten pasanggrahan ing Jurug, tindakipun ingkang sinuhun kanjeng susunanan saking nagari dhateng Jurug punika kadhere- kaken dening kanjeng tuwan residhen, sareng kanjeng tuwan ingkang Wicaksana guprenur jendral rawuh wonten pasanggrahan ing Jurug, kapethukaken dhateng ingkang sinuhun kanjeng susuhunan saha lajeng angaturi wilujeng dhateng kanjeng tuwan ingkang Wicaksana guprenur jendral ing sarawuhipun, menggah pasanggrahan ing Jurug wau inggih karengga sakalangkung sae, mawi kadekekan gogodhongan ijem saha kapasangan ing bandera. Sareng sampun kendel sakedhap wonten pasanggrahan ing Jurug kanjeng tuwan ingkang Wicaksana guprenur jendral anglajengak- en tindakipun dhateng ing dalem paresidhenan Surakarta, menggah ingkang katitiyan kanjeng tuwan ingkang Wicaksana guprenur jendral punika kareta kagungan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan, anama Kyai Garuda Kancana, lampahing kareta karindhikaken, mawi kagrabeg para abdi dalem wadana Kaliwon panewu mantri saha prajurit kados ngadat, sareng dumugi ing dalem paresidhenan, kanjeng tuwan ingkang Wicaksana guprenur jendral pinarak wonten ing dhampar kaliyan ingknag sinuhun kanjeng susuhunan, para ageng Jawi, para priyantun Walandi tuwin Jawi para opsir tuwin para tuwan tuwan sanesipun sami andher wonten ing ngarsanipun kanjeng tuwan ingkang Wicaksana guprenur jendral. Sasampunipun angunjuk anggur madera kalih gelas minongka kawilujenganipun kanjeng tuwaningkang Wicaksana guprenur jendral ing sarawuhipun wonten nagari ing Surakarta, saha kawilujenganipun ingkang sinuhun kanjeng susuhunan, kanjeng tuwan ingkang Wicaksana guprenur jendral andhawahaken pangan- dika, angulawisudha awit saking asmanipun kanjeng maharaja Walandi ingkang padamelan ingkang mirungga. Sareng kanjeng gusti pangeran Adipati Arya mangkunagara sampun kakulawisudha dados ajudanipun Kanjeng Maharaja Walandi ing padamela ing- kang mirungga, lajeng kaageman pratandhaning anggenipun dados ajudan wau dening Kolonel Raparet, pangageman pratandhanipun
dados ajudaning kanjeng maharaja Walandi punika kaparingaken dhateng kanjeng gusti pangeran adipati Arya Mangkunagara dening kanjeng maharaja Walandi, awit saking sakalangkung panrimahipun kanjeng maharaja Walandi dhateng Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara bab anggenipun taberi anglampahi padamelanipun, saha bab saking rumaket tuwin temenipun dhateng kanjeng gupremen. Kaparengan ing nalika samanten kangjeng tuwan ingkang Wicaksana guprenur jendral amaringi madali emas dhateng kanjeng pangeran Arya Pringgalaya putra dalem swargi ingkang sinuhun kanjeng susuhunan Pakubuwana ingkang kaping 4, minongka pratondha temen-temen anggenipun anglampahi padamelanipun dhateng karaton ing Surakarta Adiningrat, sareng kanjeng tuwan ingkang Wicaksana guprenur jendral sampun amaringaken madhaliye dhateng kanjeng pangeran ARya Pringgalaya, tumunten asuka pratandhaning pangaji-aji saha katresnan dhateng ing- kang sinuhun kanjeng susuhunan awit saking putra dalem ing- kang pambajeng kanjeng pangeran angabei kakulawisudha dados Mayur Setap, saha putra dalem kanjeng Pangeran ARya Mataram kakulawisudha dados Kapitan Setap. Sareng sontenipun lajeng pista dhahar, Kanjeng Gusti Pangeran ADipati Arya Mangkunagara, para ageng Jawi, para priyantun Walandi tuwin Jawi, para opsir, saha para tuwan-tuwan sanesi- pun inggih sami wonten sadaya. Kala tanggal kaping 4 wula Juli wanci enjing ingkang sinuhun Kanjeng Susuhunan tedhak dhateng dalem paresidhenan atutuwi dhateng kanjeng tuwan ingkang Wicaksana guprenur jendral sareng ingkang sinuhun kanjeng susuhunan sampun kondur saking dalem paresidhenan kanejgntuwan ingkang wicaksna guprenur jendral lajeng amaringi aodieni, kathah ingkang sami sowan aodiensi. Menggah sontenipun pista ageng wonten ing dalem pareesdihenan, ing waktu punika mawi bulet sekar latu ingkang sakalangkung sae, dene sekar latu punika dadamelanipun Cina saking anggenipun anyaosi kapitan tuwin litenan Cina ing Surakarta, kalampahan kanjeng tuwan ingkang Wicaksana gupre- nur jendral amaringi panrimah dhateng Kapitan tuwin Litenan Cina, bab anggenipun anyaosi sekar latu wau. Kala tanggal kaping 5 wulan Juli wanci enjing kanjeng tuwan ingkang Wicaksana guprenur jendral tedhak dhateng kadhaton, atutuwi dhateng ingkang sinuhun kanjeng susuhunan, sontenipun lajeng pista dhahar malih wonten ing dalem paresidhenan. Kala tanggal kaping 6 wulan Juli ing wanci pukul wolu enjing, kanjeng tuwan ingkang Wicaksana guprenur jendral tedhak dhateng dalemipun kanjeng gusti pangeran adipati ARya Mangku- nagara, ing ngriku kanjeng tuwan ingkang Wicaksana guprenur jendral aningali barisanipun para prajurit ing Mangkunagaran ingkang sakalangkung sae anggenipun sami amacak baris ing nalika samanten kanjeng tuwan ingkang Wicaksana guprenur jendral angulawisudha putranipun kanjeng gusti pangeran
adipati Arya Mangkunagara, kanjeng pangeran Arya Prabu Sudi- bya anama Kanjeng Pangeran Arya Prabu Prang Wadana, sareng pukul sadasa kangjeng tuwan ingkang Wicaksana guprenur jen- dral kondur saking Mangkunagaran lajeng tedhak dhateng ing kadhaton, kaaturan aningali ngaben-aben sima kaliyan maesa tuwin angrampok sima wonten ing ngalun-alun, sareng sonteni- pun lajeng pista dhahar malih. Cariyos punika badhe kalajengaken. ============= Panembramanipun Kanjeng Gusti Pangeran ADipati ARya Mangku- nagara, ingkang katur kanjeng tuwan ingkang Wicaksana gupre- nur jendral ing nalika rawuh wonten Karangpandhan. Kinanthi Sarjuning tyas saha atur. Wiyahing jagat saestu, wewijangan- ing nalujeng rawuh ing ngriki, langkung ing sokur kawula, pagari, wonten carane priyangga, kados boten duka tumedhak malih, sewu bagja kamayangan sasana sang dewaji, paduka kakilapana, laksitat tamu wande wadi. Nirengdumadi Bingahipun manah ulun kadi grimanggihu. Waspada panduming kalbu, saking labeting tyasadi, kbanjiran ing sarkara, kaju- grugan wukir sasuci, puwarajati prasanta, sanetyas kang pinuri, ratus gonda paripurna, sumrik sumrambah mringsthi, jejeg arjaning tajawa, mulyane kang pinarsudhiri. di Marmanta paminta ulun ing paduka ing kang mugi. Tita tetelan- ing ngatur, tumutur atur pamuji rinesepna ing wardaya, kali- lana ing sam,angkin sumugi-mugi jeng paduka, kadugena kang kinapti, pinameka atur sunggata, ngalengen tumrap ping gend- hing, njangna yuswanira, dening hyang kang maha sukci. Dadya panembrameng rawuh, nadyan saru kapiar. Santi panembrameng kidung, cinitreng rat ditya asi, awit punika minongka, paese kawiri, patlikur ingkang candrama,lek Sapar ing taun Jawi, sampun kirang pangaksama, amengku kang nedyan Alip satata trus pujinira, jeng gusti pangra asih. ndhipati. ==================
Ongka 30, 26 Juli 1866 Punika candhaking cariyosipun kala kanjeng tuwan ingkang Wicaksana Guprenur Jendral wonten nagari ing Surakarta, pratelanipun ados ing ngandhap punika. Kala tanggal kping 7 wulan Juli wanci enjing pukul wolu kanjeng tuwan ingkang Wicaksana Guprenur Jendral kaliyan ingkang sunuhun kanjeng Susuhunan anitih kareta tedhak dha- teng panggenan ingkang badhe kaadegan griya Posepurweh,kan- jeng tuwan Algemene Skretaris, kanjeng tuwan REsidhen saha para priyantun ageng, wah para Ajudanipun Kanjeng tuwan ingkang Wicaksana Guprenur Jendral sami andherek sadaya. Menggah panggenan ing ngriku kadekekan pasanggrahan ingkang sakalangkung sae, para tuwan ingkang amaosi titi dhusun akathah ingkang sami dhateng saha sampun ngalempak wonten panggenan ing ngriku wau, punapa malih para tuwan sanesipun ing surakarta saha para priyantun Walandi tuwin Jawi ing sanes nagari inggih sami wonten sadaya. Sasampunipun Kanjeng Tuwan ingkang Wicaksana Guprenur Jendral kaliyan ingkang Sinuwun Kanjeng Susuhunan tedhak saking kareta, sami pinaraak ing dhampar sakaliyan, tumunten tuwan Olman Liding KOmisai saking padamelan Sepurweh majeng wonten ing ngarsanipun Kanjeng Tuwan ingkang Wicaksana Guprenur Jendral, saha lajeng adarbe panuwun dhateng kanjeng tuwan ingkang Wicaksana Guprenur Jendral, mugi karsaha amimiti pandekekipun banon sapisan ingkang badhe kangge kadamel griya Posepurweh wonten ing Surakarta, kalampahan Kanjeng Tuwan ingkang Wicaksana Guprenur Jendral tedhak dhateng panggenan ingkang pancen badhe kaadegan griya Posepurweh, saha lajeng amituruti punapa ingkang dados panuwunipun tuwan Olman wau, sareng pandekekipun banon saposan dening kanjeng tuwan ing- kang Wicaksana Guprenur Jendral sampun kalampahan, kanjeng tuwan ingkang Wicaksana Guprenur Jendral lajeng pinarak ing dhampar malih, boten dangu kanjeng tuwan ingkan gWicaksana Guprenur Jendral andhawahaken pangandika dhateng ing ngakat- hah, pangandikanipun anedahaken preluning pikantukipun ing para titiyang saking pandamelipun Sepurweh, awit ing Samarang kaliyan ing Surakarta upaminipun kados sampun atunggil, nunten kanjeng tuwan ingkang Wicaksana Guprenur Jendral asuka panrimah dhateng ingkang sinuhun kanjeng susuhunan tuwin dhateng kanjeng gusti pangeran Adipati Arya Mangkunagara, bab dhanganing panggalihipun ingkang sinuhun kanjeng susuhunan tuwin Kanjeng Gusti Pangeran ARya Mangkunagara, dening sami karsa amaringaken kemawon siti ingkang kangge ing Sepurweh sacekapipun, wekasan kanjeng tuwan ingkang Wicaksana Guprenur Jendral andhawahaken pangandika, manawi nagari ing Sala sasampunipun Sepurweh dados, badhe wewah-wewah ing leresipun anbama Surakarta Adiningrat. Sareng makaten boten ngantos dangu tuwan C.Pandherlindhe, ingkang amaosi siti dhusun punika majeng wonten ing ngarsani- pun Kanjeng Tuwan Ingkang Wicaksana Guprenur Jendral, saha lajeng matur anyaosaken pamundhi panunuhun bab anggenipun
karsa anyantosani panuwuning ngakathah saking denin gamaringi lilah rumiyin ing pandamelipun Sepurweh, kalampahan lilah wau kaiden dening kanjeng maharaja Walandi, nunten tuwan pandhir- lindhe matur malih anamtokaken bilih para tuwan ngkang amaosi siti dhusun kathah ingkang sami dhangan ing manah, anyaosaken sitinipun ingkang badhe kangge kadekekan Sepurweh, boten mawi anyuwun tetempah ing pangaosipun siti, wasana tuwan pandher- lindhe anyaosi wilujeng dhateng kanjeng tuwan ingkang Wicaksana Guprenur Jendral sagarwa putra sadaya ing badhe tindaki- pun dhateng tanah ERopah, wekasan aturipun tuwan pandher- lindhe mugi-mugi asmanipun kanjeng tuwan ingkang Wicaksana Guprenur Jendral Baronslut Pandhebele dados sappangemutemut ingkang kalayan panrimahing manah dhateng para titiyangipun ing sanagari Surakarta, sasampunipun tuwan Pandherlindhe anyaosi wilujeng ing badhe tindakipun kanjeng tuwan ingkang Wicaksana Guprenur Jendral dhateng nagari Walandi, lajeng angatag dhateng para priyantun ingkang sami wonten panggenan ing ngriku, supados amedalna pitembunganipun ingkang seru makaten: mugi-mugi kanjeng tuwan ingkang Wicaksana Guprenur Jendral ing Nederlan Indhiya: Baronslut Pandherbele asugenga. Sasampunipun angunjuk anggur sampahnye tuwin adhahar dhadha- haran saha sasampunipun Kanjeng Tuwan Ingkang Wicaksana Guprenur Jendral aningali rengrengan tuwin karipun badhe griya Posepurweh, saha dununging sepurweh kanjeng tuwaning- kang wicaksana Guprenur Jendral lajeng angandikan sakedhap kaliyan tuwan Kolonel Timan, Kanjeng Tuwan Ingkang Wicaksana Guprenur Jendral lajeng tdhak dhateng pasanggrahanipun Kan- jeng Gusti Pangeran ADipati ARya Mangkunagara, menggah pa- sanggrahan punika rerengganipun sami kaliyan pasanggrahan ingkang wonten ing Kramat, sareng satengah sadasa Kanjeng Tuwan ingkang wicaksana Guprenur Jendral anitih kareta kondur dhateng dalem paresidhenan, sontenipun lajeng posta ageng wonten ing kadhaton ngantos pukul kalih dalu bibaripun. Kala tanggal kaping 8 wulan Jul kangjeng tuwan ingkang wicak- sana guprenur Jendral tedhak dhateng Karangpandhan bawah ing Kadhipaten Mangkunagaran, konduripun tanggal kaping 10 dados kalih dinten anggenipun wonten ing Karangpandhan kangjeng tuwan ingknag wicaksana guprenur jendral wau, sontenipun resepsi ageng wonten ing dalem paresidhenan. Kala tanggal kaping 11 wulan Juli wanvi satgengah pitu enjing kanjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral tindak dhateng Ngayogya, kakurmatan ing ungeling mariyem kados ngadat, menggah pakurmatanipun kala tindak dhateng Ngayogya sami kaliyan ing rawuhipun wonten ing Surakarta. Kanjeng tuwan REsidhen Kanjeng Gusti Pangeran Adipati ARya Mangkunag- ara tuwin para pangeran kathah sami andherekaken ing tindak ipun Kanjeng Tuwan Ingkang Wicaksana guprenur jendral, won- dening ingkang sinuhun Kanjeng Susuhunan kaliyan para pangeran ing kasunanan amethukaken dhateng kanjeng tuwan
ingkang wiccaksana guprenur jendral wonten pasanggrahan ing Kalitan, abdidalem prajurit sami kurmat apacak baris wonten panggenan ing ngriku. Sasampunipun adhahar wonten ing pasanggrahan ing Kalitan, Kanjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral tumunten anglajengaken tindakipun dhateng Ngayogyakarta. =================== Punika rerantaman rakiting pakurmatan badhe trindakipun Kanjeng Tuwan Guprenur Jendral Baronslut Panderbile, dhuma- teng pasanggrahan Karangpandhan bawah ing Mangkunagaran. 1. Angkatipun saking dalem paresidhenan Surakarta, ing sana- jan dereng katamtu tanggalipun kapetang dinten satunggal supados gampila anggenipun anampeni dhawah. Wondenten pakurmataning angkatipun wau sampun kapratelakaken wonten ing pranatan ageng, ing mangke amung ingkang tumrap dhumateng Mangkunagaran kimawon kapratelakaken kados ing ngandhap punika: 2. Ingkang sudhiya methuk rawuhipun wonten pasanggrahan ing Jurug sawetan Benawi, 1, Pangeran Gondasuputra, Gondawijaya, Gonda Siswara, 2, Arya, 2 Kaliwon Ngabei Jaya Sarosa, Jaya Sudarsa, punggawa mantri sawatawis Dranunder, gangsal Brigad- hir, ingkang badhe andherekaken lajeng ngepos urut margi satus prajurit panumbak baris susungut sakiwa tengenipun urut margi ageng, awit griya pos dumugi palengkung ingkang pungka- san mawi gongsa kodok ngorek manggen wonten pathuk kilen sakiduling pasanggrahan gongsa carabalen wonten palengkung ingkang wetan sakidul margi, majeng mangaler Kaliwon 2, wau, ingkang satunggal kantun wonten ing griya pos sakilenipun benawi, bekta tiyang sawatawis ingkang badhe aanggendholi kareta, udhunipun dhumateng benawi. 3. Kareta titiyanipun kanjeng Tuwan Guprenur Jendral dumugi ing griyapos sakilenipun benawi kendel sakedhap awit kapiran- tosan udhunipun dhumateng benawi, para priyagung ingkang sami andherekaken nitih kareta, mudhun wonten sakilen benawi, mangetanipun sami dhatat amargi kareta wau boten wonten panggenanipun. 4. Ing wetawis sampun anggenipun mirantosi, kareta kalampa- haken gongsa kodhok ngorek mungel drah gonderlipwah ingkang andherekaken lajeng mangetan dumugi sakidulipun pasanggrahan nyimpang mangidul lajeng baris majeng mangaler, pangeran tuwin arya punapa malih kaliwon punggawa mantrinipun ingkang wonten ing pasanggrahan sami medal dhumateng margi ingkang kidul urmat wonten sawetanipun ing undhak-undhakan palengkung majeng mangilen. 5. Titiyan kareta, sareng dumugi sangajengipun ing palengkung kendel kanjeng tuwan guprenur jendral tedhak saking kareta dhumateng ing pasanggrahan pangeran ing Mangkunaran ingkang methuk wau, angaturaken sadaya pasugatan dhumateng kanjeng tuwan residhen menggah konjukipun ing kanjeng tuwan gUPRENUR
jENDRAL KASUManggakaken kanjeng tuwan residhen lajeng anga- turi pinarak ingkang tuwan guprenur jendral para priyagung ingkang sami dherek ingkang kaleres lenggah inggih lengah, ingkang kaleres jumeneng inggih jumeneng, punapa ingkang dados pamrayoginipun kanjeng tuwan Residhen gongsa kodhok ngorek kendel. 6. Sasampunipun dhahar utawi ngunjuk pasugatan kanjeng tuwan guprenur jendral saha para tuwan-tuwan ingkang sami dherek mangkat sangking Jurug anitih kareta ladosan sangking Mangku- nagaran kareta ingkang saking residhenan sjajaranipun tuwin para priyagung ingkang andherekaken sami wangsul ungelipun gongsa kodhok ngorek nalika jumeneng saking pinarakan. 7. Ingkang anjajari karetanipun kanjeng guprenur jendral ing ngajeng Drahgunder gangsal Brigadhir ing wingking Ronggasiwa- ka 4 para Ngabei Demang, bawah Wanagiri sami kaposaken dumugi ing Karanganyar. 8. Ingkang methuk wonten pasanggrahan Karanganyar 1, Pangeran ARya Suryadiningrat 1, Arya Suryaputra,1, KALIWON Ngabei POncaoya, sawentawis para mantri dhusun Drahgunder gangsal Brigadhir, kalih atus prajurit tumbak baris sesungut sakiwa- tengen ing margi ageng, awit palengkung ingknag kilen dumugi palengkung ingkang pungkas wetan mawi gongsa carabalen wonten ing palengkung kilen gongsa malih manggen wonten sangajengi- pun pasanggrahan sakidul margi majeng mangaler, gongsa malih manggen wonten palengkung ingkang pungkas wetan. 9. Titiyanipun kareta, kanjeng tuwan guprenur jendral bilih sampun katingal saking karanganyar, antawis kirang sattus tindak saking palengkung ingknag kilen gongsa carabalen tuwin sanes-sanesipun sami mungel prajurit panumbak sami kurmat sadaya, pangeran sakantenipuningkang sami methuk wau an- grumiyini dhumateng ing griya pos sarawuhipun wonten ing ngriku, kanjeng tuwan guprenur jendral mudhun saking kareta kaaturan pinarak dhmateng pasanggrahan kanjeng tuwan residhen ingkang angaturaken pasugatan kados denten kala wonten pa- sanggrahan Jurug. Cariyos punika taksih wonten candhakipun. ====================== Serat saking Pasuruan anyariyosaken kados ing ngandhap puni- ka: Kala ing dinten sabtu tanggal kaping 23 wulan Juni, wanci enjing kanjeng tuwan residhen ing Pasuruan andhawahaken pangadika wonten dalem Kabupaten ing Pasuruan, manawi Bupati ing Pasutuan Raden Adipati Arya Niti Adiningrat kaganjar ingkangjeng gupremen kalilan angangge songsong jene.Kala samanten ingkang sami wonten dalem kabupaten ing Pasuruan tuwan Sekretaris ing Paresidhenan pasutuan para Kontelir tuwin para priyantun jawi ing Kabupaten Pasuruan. Menggah pangandikanipun kanjeng tuwan Residhen wau amratela- kaken bab lalabetipun Raden Adipati ARya Niti ADiningrat
dhateng Kanjeng Gupremen sampun wonten tigang dasa tiga taun saking anggenipun anglampahi padamelanipun ingkang kalayan temen-temen, ing nalika samanten pangandikanipun kajeng tuwan Residhen ingkang dados sasulihipun Kanjeng Tuwan Ingkang wicaksana Guprenur Jendral adamel karaos ing manah, punapa malih sareng angandika ing wekasanipun mawi angasta pundhaki- pun bupati ing Pasuruan, anedahaken manawi awit saking wawa- tekanipun utami raden Adipati Arya Niti Adiningrat, ingkang sakalangkung wajib angsal tetenger ingkang ginanjaraken dening kanjeng gupremen, punika angungkuli lalabet kawekelan tuwin rumaketipun Raden Adipati Arya Niti Adiningrat dhateng Kanjeng 'Gupermen, mila Raden ADipati Arya Niti Adiningrat kapurih dening kanjeng tuwan Residhen, apitadosa manawi Kanjeng Gupremen asih dhateng Raden Adipati ARya Niti Adinin- grat. Raden Adipati ARya Niti Adiningrat karaos ing galih sareng amirng pangandikanipun Kanjeng Tuwan Residhen ingkang kados makaten wau, saha lajeng mangsuli angaturaken ing pamundhi panuwnuhun, bab angsalipun tetnger ganjaran saking kanjeng Gupremen, panuwunipun Raden ADipati Arya Niti Adiningrat, mugi Kanjeng tuwan Residhen anyaosena ing pamundhi panunuhu- nipun Raden Adipati Arya Niti Adiningrat dhateng Kanjeng Tuwan Ingkang Wicaksana Guprenur Jendral. Menggah Raden ADipati Arya Niti Adiningrat ing sayektosipun utami wawtekanipun, saha solah pratingkahipun sakalangkung prayogi, boten wonten titimbanganipun, Raden Adipati Arya Niti Adiningrat tedhakipun saking bongsa ageng ing jaman kina ingkang sampun misuhur, tedhakipun bongsa ageng wau wonten satunggil ingkang perang kaliyan Trunajaya kala ing taun Walandi 1705, kalampahan andadosaken jalaraning pejahipun TRunajaya wau. =================
Ongka 31, 2 AGustus 1866 Punika candhakipun cariyos kalanipun Kanjeng Tuwan Ingkang Wicaksana Guprenur Jendral rawuh saha wonten ing Karangpand- han. 10. Sasampunipun dhahar utawi ngunjuk pasugatan mangkat sangking Karanganyar, gongsa utawi prajurit sami urmat ing- kang wonten ngajeng kareta, drahgunder gangsal Brigadhir, ing wingking Ronggasewaka, sakawan para Ngabei ing demang bawah ing Karangpandhan sami ngepos dumugi ing Karangpandhan sareng dumugi pos ing Kuweron kapethuk ing Drahgunder saplaton wonten ngajenging kareta sapalih, mawi panyompret satunggal ing wingking kareta sapalih, Litenan satunggal wonten ing ngiringan kareta, katengen ingkang andherekaken sangking Karanganyar, sami kendel. 11. Ingkang sampun tedhak rumiyin bahde anampeni rawuipun kanjeng tuwan Guprenur Jendral wonten pasanggrahan Karang- pandhan bilih kanjeng tuwan guprenur jendral wau, ambekta garwa kangjeng gusti pangeran adipati ARya Mangkunagara, sagarwa putranipun sawatawis bilih boten bekta garwa, inggih amung panjenenganipun piyambak saha para putra santana sawa- tawis. 12. Para prajurit tuwin para andi ingkang kabekta, pirantos angurmati rawuhipun Kanjeng tuwan guprenur Jendral prajurit Infantri sakompanyi, samusikanipun badhe baris susungut sakiwatengenipun margi awit palengkung ingkang majeng mangi- len dumugi palengkung ing plataran kilen Artileri, saseksi, mariyemipun kalih, wonten sawetanipun margi, ingkang kidul majeng mangetan mawi mungel kaping 33, prajurit Jaga Astana panumbak mawi rontek kawan atus baris susungut sakiwa tenge- nipun margi ageng ing Karangpandhan awit palengkung inggah- inggahan dumugi palengkung kang majengilen kapalri, upsir satunggal Drahgunder, saplotun methuk dhumateng pos Kuweron ingkang sampun kasebut wonten bab kaping 10. 13. Gongsa cara Bali manggen wonten saleripun palengkung kang ngandhap sawetan margi, gongsa salerndro ageng, wonten ten- gahipun margi pinggir kilen monggang, wonten griya kampung wetan margi, sakidul pajagen musikan wonten salebetipun palataran ingkang kidul kilen majeng mangetan gongsa kalenen- gan kangge bilih dalu kimawon utawi manawi wonten karsa dalem denten gongsa ingkang wonten tengah-tengahan wau, bilih sampun dipun angge kurmat wangsul manggen wonten sakidul palengkung wetan sakilen margi. 14. Taksih nunggil denten ing wanci jam 10 enjing kanjeng gusti sasantananipun sami mengagem cara Wlandi, Grutnigalah, methuk dhumateng pasanggrahan ngandhap anitih titiyan kad- herekaken Drahgunder sakawan tuwin abdi dalem punggawa mantri sami mengangge prajuritan kapa titiyan ingkang badhe kagem ing kanjeng tuwan Guprenur Jendral tuwin tuwan tuwan sanesipun sami kasudhiyakaken wonten pasanggrahan ngandhap utawi titiyang ingkang badhe geret kareta, bokmanawi kanjeng tuwan Guprenur Jendral karsa nitih kareta minggahipun dhuma- teng pasanggrahan.
15. Sarawuhipun Kanjeng tuwan Guprenur Jendral wonten Pasang- grahan ngandhap Drahgunder ingkang anjajari ing ngajeng winging, piyak mangidul baris majeng mangaler angajengaken pasanggrahan gongsa ingkang wontening palengkung ngadhap mungel sanesipun boten bilih kanjeng tuwan Guprenur Jendral sampun pinarak kendel kanjeng gusti sasantananipun methuk wonten ing palataran angancarani pinarak saha angaturaken pasunggatan. 16. Bilih sampun pinarak utawi aneningali sawetawis punapa kawontenanipun ing pasanggrahan lajeng mangkat minggah nitih kapal ingkang anjajari ngajeng, Drahgunder 1/2 plotun salom- pret 1, ing wingking 1/2 plotun ubsir 1, wonten ngiringanipun tengen kanjeng tuwan guprenur jendral gongsa mungel malih, prajurit panumbak satabuhanipun sami kurmat tampen-tinampen sapanginggil. 17. Dungkap lumebet palengkung palaratan musikan mungel bilih sampun kanjeng tuwan guprenur jendral tuwin para tuwan sane- sipun mudhun saking titiyan urmat mariyem mungel kaping 33,lajeng pinarak utawi neningali, kawontenanipun salebetng pasanggrahan menggah kamar ingkang kasaosaken ingkang jeng tuwan guprenur jendral ingkang ler wetan kanjeng tuwan Saker- etaris Jendral kamar ingkang ler kilen kanjeng tuwan residhen kamar ingkang kidul kilen sadaya wau pasangggrahan ingkang iring ler, pasanggrahan ingkan giring kudul kamaripun sakawan punika sasaosanipun para Ajudhan tuwin tuwan sanesipun lang- kungipun saking punika, wonten malih pamondhokan sajawining palataran kamaripun sakawan ing wanvi jam 12, siyang pinarak dhahar. 18. Ing wanci jam 7 sonten dhahar, sabibaripun dhahar,laleng- gahan utawi main kartu, punapa ing saparengipun kanjeng tuwan guprenur jendral, denten lelangetn ingkang kasadiyakaken gamelan saringgitipun kaliyan para priyantun langen swara, tumraping gendhing tuwin angulukaken balon. 19. Ing dinten kaping kalih wanci jam 1/2 8 enjing, kanjeng tuwan guprenur jendral tindak dhumateng Pablengan miyos radinan ingkang kilen aningali toya warni-warni, anitih ttiyan tebihipun 3 pal tanpa kaurmatan amung kajajaran Drah- gunder 5 Brigadhir, Kanjeng Gusti sasantana abdinipun para punggawa mantri sawatawis sami dherek. 20. Ing wanci jam 7 dhahar dhine, sabibaripun dhahar kasukan kartu utawi kalangenan gamelan tuwin taledhekan langen swara, angulukaken balon tuwin main api, ing saparengipun kanjeng tuwan Guprenur Jendral. 21. Ing dinten kaping tiga wanci jam 1/2 9 enjing, kanjeng tuwan guprenur jendral kondur saking pasanggrahan Karangpand- han angkatipun saking nginggil anitih titiyan ngantos dumugi ing pasanggrahan ngandhap saweg nitih kareta,kanjneg gusti sasentana abdinipun sami andherekaken dumugi ig pasanggrahanngadhap menggah rakiting pamethuk tuwin kaurmatan
boten ewah kados denten kala rawujipun. ================== Cariyosipun kala rampok sampeyan dalem ingkang sinuhun akaliyan Kanjeng Tuwan ingkan gwicaksana kanjeng Tuwan Resid- hen wonten ing Panggungan utawi para ageng jawi sarta tuwan tuwan sawatawis, baris kapang akepung, sakidul waringin kurung, para bupati wadana anindhihi barisipun pyambak- pyambak mawi tondha bawat utawi bandera sabilik-bilik, ing- kang nyepeng waos ing barisan boten kalilan sadhingah tiyang amung para abdi dalem mangangge kampuh Ancalanan kados garebe- gan ingkang sampun dados ngadat kanjeng Raden Adipati, anind- hihi lenggahing kursi sawingkingipun baris wonten selanipun waringin kurung, kaadhep priyantun wadana pulisi nagari Raden Tumenggung Suradirja lenggah ing lante, ingkang wonten ngarsanipun angampingi salenggahipun kanjeng Raden Adipati priyantun panewu mantri, amung 4 boten kapareng langkung, jejer mujur mangetan anyepeng waos ligan menawi boten kalintu ingkang wonten wetan pyambak, abdi dalem panewu Surati, ingkang kapiji wonten kapatiyan Raden Ngabei Puspa Dirada, lajeng mantri kapatiyan mas Ngabei Suradeksana, 3 Mas Ngabei Kertawijaya, 4 Mantri sanesipun, Kumendhanipun Baris Kapatiy- an Raden Panji KLiwon anon-anon kapatiyan, satreng sima ingkang medal saposan nrajang barisan Kapatiyan kawaos dhma- teng Kartadimeja, rosanipun sima tatagipun ingkang nadhahi waos bengkung landheyan putung, , sima dhawah tiyang klumah gulung saengga kakelonan, wantu sima mawi ngekem kuku modot, kentoling tiyang kenging kuku tatu 4 prigelipun para rampok, boten kantos kenging waos amung mantri kapatiyan raden ngabei Kartadirja, kaslempek boten saget mundur sangandhaping alis kasrempeting waos,kantos kewal walipun kaliyan tiyang gegu- lungan wau, sima medal sajawining baris watawis 6, kaki snagking pabnarisan katututan ing kathah pejah sakidul watrn- gin kurung kang wetan saderengipun pejah adegipun sima kaliy- an Rafen Ngabei Puspadirada watawis amung 3 kaki gadugipun pamaos punika para ingkan gngadhep boten kalilan maos menawi dereng gadug waosipun saha lenggahipun boten ewah, dene para tyang ningali geger sasaran bingung pating bilulung sumanten kanjeng Raden Adipati, sapangiringipun boten ewah jumeneng sangking palenggahanipun kursi kimawon boten, andadosaken pangungunipun para tuwan-tuwan utawi para titiyang ingkang sami nyumerepi, sima ingkang medal kaping 2 nrajang baris kapatiyan pejah nggen satengah ing kalangan baris pajek boten mawi ewah adegipun bibar rampik ingkang sinuhun akaliyan kanjeng tuwan ignkang wicaksana kanjeng tuwan Sekretaris Jendral kanjeng tuwan Residhen lenggah wonten ing Bangsal Pangrawit, Kanjeng RAden Adipati sowan ing pagelaran ingkang sinuhun lajeng dangu bab Sima 2 mongsa 3 tiyang among tani 4 lepen kados adat, lajeng ngunjuk kaping 2 bibar kanjeng tuwan ingkang wicaksana kondur ing karesidhenan ingkang sinuhun
Kundur ngadhaton kadherekaken dening kanjeng tuwan Residhen. =========== Tiyang tapa,utawi prajurit tuwin tiyang saged titiga punika drajatipun meh kenging winastan sami, tilasing cariyosipun menggah pangkatitiga wau, langkung dening apanjang, dumugi putra wayah, tuwin buyut miwah canggah wareng, teksih wonten tilasing kasaenanipun ing mangke kang cinariyosaken tilasipun tiyang tapa, kasebut ing ngandhap punika: Kala karaton Maospait Panjenengan dalem Prabu Brawijaya wekasan putra dalem kakung putri, miyos saking ngajeng, utawi saking wingking, sadaya kathahipunlangkung satus iji, risak- ing karaton Maospait inggih Majalengka, inggih Majalangu, kagentosan adegipun karaton Demak tiyang bongsa Jawi, sami kaperdi manjing agami Islam manut sarengatipun Kanjeng Nabi Mukamad saking karsanipun Kanjeng Sultan ing Demak tuwin Kanjeng para wali, wondenten putra Maoslangu, kakung putri wau, ingkang sami karsa manjing agami Islam inggih lestantun sami tundhuk dhateng Demak ingkang boten karsa manut sami rebat purug pating salebar, sasenenging galihipun pyambak- pyambak sami kawlas arsa ing lampah. Wonten satunggal putra kakung miyos saking wingking, nama Raden Jaka Panirat saking Maoslangu lolos mangilen namung lan garwanipundumugi iringing redi duk redi alit ing tanah Page- len urut sewu kaparabing wetan raden Jaka Panirat lan kang garwa kendel ing ngriku lajeng adhedhekah, kathah tiyang kang dherek dhedhekah, ngantos dados dhekah ageng, tiyang sakiwa- tengen ngriku enggening sami mastani dhekah punika Kdilangu, awit kang dhdedhekah wong kadi majalangu, ngantos sapriki karan ing Kadilangu. Raden Jaka Panirat lajeng tatapa wonten Kadilangu, saha linurah dhateng tiyang Sakadilangu, lami-lami puputra satung- gal estri, langkung endah warnanipun miyosan ing kadilangu ngriku, sareng sampun prawan karan Rara Kadilangu, kang ibu lajeng seda, layon binesmi, taksih manut agami buda sang retna sasedanipun kang ibu, namung kaemong dening kang rama kimawon caketing dhekah kadilangu wonten lepenipun ageng, inggih karan Lepen Kadilangu, ngantos dumugi samangke sang retna menawi siram tuwin ngangsu miwah mususi uwos ing sadin- ten-dinten inggih ing lepen ngriku, panuju satunggl dinten sang retna siram ing lepen ngiras ngangsu tuwin musui kados saben sadangunipun siram sangretna lajeng sinarap ing baya pethak baya punika kang wau pandhita ageng sareng sang pand- hita puputing yuswanipun kersa anintis nanging panitisipun- kalintu dhateng baya pethak punika, mila kang sampun sampurna ing tingal batos ngelmi panitisan punika, kaangep ngelmi samar, sabab kathah kimawon para pandhita, nitis sami kalintu lan kang dados pangesthining galih. Sang retna, sareng sinarap ing baya pethak wau, katingal ing ngemban kakung bagus swarnanipun lajeng kabekta dhateng
pajungutan sasampunipun pulang resmi, sami reraosan sang retna wineling, wong wadon iku kang nestiti ngati-ati, kaya ta dangdane wong wadon kang rupa kukusan enthogn irus tuwin soled wusu, bethut sapanunggalane, iku yen ngngkuli wong priya, dadi apes kang kaungkulan sangretna,lajeng kawangsu- laken mentas sapinggir lepen katunggilaken panggenanin gjuni- pun tuwin tanggok pususan byar lajeng katingal lepen malih mantun katingal pajungutan sang retna langkung ngunguning galih, sasampuning dangos nyampingan kasemekan junipun ing ngisen-isen toya, uwos sampun pinususan lajeng mantuk angind- hit jun saha nynagking togok kacariyos sang retna kahebg wawrat sampun tigang wulan laminipun padharan sampun katawis kang rama asring andangu ririh, enggonmu meteng iku nini kambi sapa, kang putra kendel kimawon amung muwun boten amangsuli pandanguning rama, saben saben kadangu kang putra- inggih namung muwun kimawon sareng wawratan saya ageng, saha kaweningan ing kathah kang rama langkung merang, wanci tengah dalu raden jaka panirat obong lajeng seda, sang retna: kalas arsa, tinilar ing rama ibu, sakalangkung prihatosing galih, wawratipun sampun sepuh, lajeng ambabar putra kakung, lang- kung pekik kang warna. tiyang Sakadilangu, sami atur-atur sakuwasanipun yen dalu sami kemit melek ing pandhapi dalemi- pun sang retna, bibar mantuk wanci enjing sam kaparinganned- ha. Cariyos punika taksih wonten cadhakipun. Katandhan Raden Panji Puspawilaga. ====================== Benjing ing dinten Saptu tanggal kaping 4 wulan AGustus punika badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan S.T.G. Sen- sis, dene ing dinten Rebo kaping 15 wulan AGustus wau inggih badhe wonten lelang ing griyanipun swargi Nyonyah Nolten ing Loji Wetan. Surakarta kaping 1 Agustus 1866 Ingkang nguwasani lelang, Katandhan Tuwan Panlingen. ====================
Ongka 34, 23 Agustus 1866 Pawartos warni-warni Dereng antawis lami ing Dhitslan wonten tukang gambar pejah, punika sakalangkung anggenipun remen ngombe inuman, sarening tukang gambar wau saben sonten manawi mantuk saking kekesahan amesthi sampun satengah mendem, pangangkahipun amurih damel kamayaraning awakipun piyambak mila aparentah dhateng ren- cangipun, kinen tilem tunggil sakamar kaliyan piyambakipun, rencang inggih lajeng miturut dhateng parentahing bendara. Menggah namaning rencang pun Johan, sarehning Johan punika boten saged pisan-pisan agambar kados bendaranipun, mila sasaged-saged lajeng ambudi amurih ngungkuli bendaranipun bab anggenipun ngombe inuman panuju satunggiling sonten pun Johan anglampahi ingkan gdados pambudinipun wau, sareng mantuk saking kekesahan pun Johan lajeng lumebet dhateng kamaring bendara, sakalangkung anggenipun mendem, ngantos angungkuli endeming bendara kados ngadatipun, kala samanten pun Johan sampun supe sanget, boten anjujug patilemanipun piyambak, lajeng tilem wonten patilemaning bendara, sukunipun kadeke- kaken wonten ing bantal sirah wonten ing ngandhap. Bendaranipun boten dangu dhateng lajeng lumebet ing kamar, bendara punika inggih sampun satengah mendem nunten acucul pangangge ing sasagedipun lajeng ambruk wonten ing patilema- nipun kados ngadat, sarehning rencang ingkang tilem ing ngriku anggenipun tilem wonten ing pinggir mepet ing tembok, dados bendaranipun boten sumerep dhateng piyambakipun, benda- ra wau lajeng tilem kemawon. Sareng sampun sajam anggenipun tilem, bendara aliyan anggeni- pun tilem wau, tumunten karaos kajeglug ing maujud, bendara kaget lajeng tangi, ananging taksih ayub-ayuben, kawujudan wau lajegn kacepeng, ing ngriku bendara sakalangkung kageti- pundene ingkang kacepeng wau sukunipun tiyang, ing waktu punika bendara sumlengeren, ngantos dangu boten sumerep punapa ingkang badhe linampahan, wekasanipun lajeng angundang rencang pun JOhan, pangundangipun makaten: Johan ing paturon ku kene ana wong turu. Pun JOhan kaget ing pangundangipun bendara, tanganipunkumlawe lajeng anyepeng sukunming bendara- nipun, wangsulanipun mekaten: ing patileman kula inggih wonten tiyang tilem satunggil. Sareng makaten bendara kaliyan rencang lajeng sami tilem malih, nunten pun Johan salenetipun tilem sukunipun kadekekaken wonten ing raining bendara, andadosaken ngalilir- ing bendaranipun, suku katamplek ing bendara, ingkang lajeng angundang rencangipun saha wicanten makaten: wong iku asih turu ana paturon ku kene, Johan ingkang kaget malih amangsu- li: ing patileman kula inggih taksihwonten tiyang tilem sasampunipun Johan amangsuli makaten, lajeng tilem malih bendara inggih tumut tilem ing sanalika. Boten dangu Johan salebetipun tilem anyolehaken sukunipun malih wonten ing raining bendara ingkang lajeng ambengok ngundang rencangipun, wicantenipun makaten: Johan wong iki
buwangen saka paturonku. Kala samanten pun Johan badhe tangi, sarta badhe ambucal tiyang ingkang tilem tunggil kaliyan piyambakipun mila tiyang wau lajeng kajorogaken saking patileman dhawah ing ngandhap, sareng tiyang sampun dhawah sangandping patileman, pun Johan lajeng andhawah saking patileman, saha tilem malih wonten ing ngriku. Bendara ingkang kajorogaken wau dhawah wonten sangandhaping patilemanipun, ing ngriku bendara lajeng atilem malih. Boten dangu bendara tangi malih, ing nalika samanten enget dhateng tiuyang ingkang tilem wonten patilemanipun mila lajeng angemek-emeki ing patileman, ananging sampun boten wonten, sakalangkung bingah ing bendara dene rumaos tilem piyambak, wekasanipun angundang rencang malih saha apitaken makaten: wong kang turu ana paturonmu mau kok kapakake, wangsulanipun rencang: kula bucal saking patileman, bendara wicanten malih, wong kang turu ana paturon ku ora nganti dak buwang saka paturon, wis banjur lunga dhewe aniba saka patu- ron, sareng sampun wicanten makaten, bendara lajeng tilem malih. ================== Kados pundi tiyang kawastanan andhapan dening sadherekipun piyambak, saha kados pundi ing kadadosanipun. Tiyang anama Singacondra punika sami sadherek, saha sampun pinten pinten taun agigriya tunggil sadhusun wonten ing dhusun Panolih Dhistrik Cahyana. Sadherek kakalih wau salami- nipun rukun boten nate paben, mila lalampahan ingkang kasebut ing ngadhap punika kenging kawastanan awit saking cilakanipun piyambak, menggah pratelaning lalampahan wau makaten: Kala tanggal kaping 12 wulan Juli ingkang sampun kapengker pun Singacondra, wanci sonten dhateng pategilanipun jagung, badhe jagi jagungipun sadalu posan wonten ing ngriku. Sadherekipun ingkang anama Trunacondra ing sonten wau wanci pukul wolu panuju mantuk saking kekesahan, lumampah medal ing pajagungan, saha langkung ing gubugipun Singacondra amarengi kala samanten saweg anedha bakaran jagung, sarehning peteng sanget pun Singacondra boten sumerep anggenipun langkung sadherekipun wonten prenah celak ing gubugipun, malah ngantos anglangkungi gubug pun Singacondra tansah boten sumerep. Sareng makaten Singacondra mireng ebahing uwit jagung, sana- lika pun Singacondra medhun saking gubug ambekta waos, sarneg dumugi ing ngandhap lajeng anyapa makaten: sapa kang lumaku ing kono iku, wong apa celeng, anggenipun anyapa wau ngantos kaping pinten pinten, ananging botten dipun sauri. Sarehning pun Singacondra boten pikantuk wangsulan, lajeng andugi manawi ingkang lumampah punika andhapan, sareng maka- ten Singacondra amurugi dhateng panggenen ebahing uwit jagung kalayan ambekta waos, pangintenipun Singacondra, manawi andhapan badhe andhelik, mila lajeng kawaos.
Singacondra sakalangkung kaget, sareng mireng sasambating tiyang, lajeng kapurugan,ing ngriku singacondra aningali sadherekipun piyambak ingkang kawaos wau ngantos butul uwangipun, waosipun kadudut ing sanalika, ananging lajeng pocot saking landheyanipun, dados tosanipun kantun wonten ing buwang, nunten singacondra angundang kancanipun ingkang wonten prenah celak panggenan ing ngriku, kalampahan tiyang kakalih sami andudut waos ingkang kantun wonten ing nguwang, kadadosanipun waos wau kenigng kadudut, pun Trunacondra ing sanalika boten enget, Kala samanten awit saking saening pamulasaranipun dhokter ing Banyumas, kathah ing pangajeng-ajengipun bab sarasing sakiti- pun Trunacondra, menggah pun Trunacondra wau sareng kataton waos, lajeng kabekta dhateng nagari ing Banyumas, supados kapulasaraha wonten ing ngriku. ============= Wonten pawartos saking tanah Kedhu, ing ngriku kathah arta gopok kawradinaken wonten tiyang satunggil dede sudagar, punika ing dalem wolung dinten kalebetan anampani arta gopok ingkang warni rupiyah, 1 rambah kaping kalih, warni ukon 1, rambah kaping tiga, tuwin warni talen 1, rambah kaping kalih, para tiyang tamtu sami amestani kalayan satemening manah, manawi kawontenanipun arta gopok wau masthi andadosak- en sudaning taberen dhateng panggaotan tuwin kiranging reja- nipun titiyang ingkang sami gagriya ing tanah Kedhu, mila parentah kedah anindakaken pranatan amurih kendelipun amradi- naken arta gopok punika, wondening ingkang dados pangajeng- ajeng, tanah Kedhu tumuntena saged asuka pawartos bab sirna- nipun arta gopok wau. =========== Kanjeng tuwan Algemene sekretaris asuka uninga dhumateng sawarnining tiyang, kawrat wonten serat kabar ing Betawi, katitimangsan kaping 13 wulan Agustus punika, manawi ing salebetipun taun punika, wiwit tanggal kaping, 11 wulan Oktober iung tanah Melburne bawah Ustrali badhe anggelaraken barang-barang ing kang pandamelipun awit saking taberen saha kagunan sarta bilih panjurungipun titiyang ing tanah jawi ugi badhe katampenan kados ta kang warni: barang-barang ingkang pandamelipun medal saking taberen ing tanah Nederlan Indiya, wah pamedaling tataneman punapa malih saseratan tuwin dedamel sapanunggilanipun. ============= Dereng antawis lami ng Paris kithanipun ageng tanah Prangkrik anggelaraken musik instrumen satunggal, inggih punika bakakas ingkang dados panunggilanipun gongsa Walandi, ungelipun anelad swaraning manungsa, wujudipun awarni kados tiyang estri lenggah, sakathahing brumbungan lampah lebet tuwin wedaling anginipun kadamel saking karet, patrap pasangipun brumbungan manut pitedah ing kawruh, ungeling mmusik intrumen
wau saking swara ageng minggah dhateng swara alit ngantos tundha nembelas, sarta yen mungel gendheng warni-warni angen- legi swaranipun tiyang estri. ============ Ong Paris kithanipun ageng tanah Prangkrik wonten tiyang dhawah saking payoning griya ingkang sakalangkung inggilipun, sareng makaten tiyang wau dhawah ing gegeripun tukang batu ingkang panuju anyambut damel wonten sangandhapipun payoning griya punika, kadadosanipun tiyang ingkang dhawah kaliyan ingkang kadhawahan boten ngantos kirang punapa-punapa, kalih pisan sami wilujeng, wekasanipun tiyang ingkang dhawah wau darbe rumaos kawajiban, pantes ngajak anedha ing sanalika dhateng tukang batu ingknag kadhawahan gegeripun wonten losemen prenah celak kaliyan panggenan ing ngriku. =============== Sinom Wonten basa catur wanda, kawi kang kalih ing ngapti, punika lamun pinisah, wastane kang temah wiji, akathah monca warni, dene basa kantunipun, kalih wanda ing wuntat, mastani pakarya drusti, mialani srana lampah sasamunan. Sarkara. Praja agung ing kina winarni, wastanipun basa caturwanda, lamun pinisah wandane, kakalih ingkang ngayun, wastanipun ing woh sawiji, arum ing gandanira, nanging tan kalebu, adi ing wilanganira, dene kalih wanda ing wuri wastaning, rasa ing- kang kuciwa. Katandhan Kondhaguna. ============ Punika candhing cariyosipun Raden Jaka Panirat ing Kadilangu. Sang Onggapati,lajeng anglampahaken utusan abdi pinisepuh, atur uninga ing kanjeng Sultan Demak saha utusan paring pirsa dhumateng kang rayi sang Onggajaya, kang dalem wetan bangawan Sala, bab kasangsaranipun kang rama, wekasan malih baya pethak caraka kalih umesat ing kang dhumateng Demak anjujug Kanjeng Sunan Kudus lajeng katur kanjeng Sultan ing nalika semanten Kanjeng Sultan sakalangkung pangunguning galih, midhanget atur lalampahan punika, saha sanget oweling galih, amargi adipati Jayasengara dipun sihi ing kanjeng sultan lajeng dhawah dhumateng kanjeng Sunan Kudus baya oethak Jayasengara kang wonten ngandhap wit Manggis andikakaken ngruwat serana kaajekaken ing santri kathah kanjeng sunan Kudus matur sandika, caraka saking Pengging sampun kadhawuhan punapa sadhawuh dalem kanjeng sultan Demak caraka matur sandika, pamit lengser saking ngarsanipun kanjeng Sunan Kudus sadumuginipun Pengging, caraka anjujug sangandaping manggis Ragabaya, Sang Onggapati tuwin para abdi Pengging, teksih sami tugur ing ngriku, sang Onggabaya sampun sowan kang raka, lajeng tugur sangandhap manggis ragabaya kaliyan kang raka, caraka matur sareh ing dinuta mimiti amekasi sang Onggapati
lajeng dhawuh angerig sawenining sasndri: kaum ngulami: bawah Pengging sadya, andikakaken sami ngaos wonten sangandhap wit manggis RAgabaya, ngantos kawandasa dinten boten saged ruwat utusan anjujug kanjeng Sunan Kudus lajeng katur kanjeng sultan dhawah dalem kanjeng sultan yen wus tita ora bisa ruwat Baya Putih iku kon anglabuh marang bangawan Sala, Si Onggapati, gumantiya kalungguhane bapakne, ingsun paringi jeneng adipati Onggapati, kanjeng Sunan Kudus matur sandika. Enggaling cariyos sang Onggapati sampun guman tyang rama; nama ADipati Onggapati, Bayapethak lajeng kabronjong, ing ngusung dhumateng bangawan Sala, dumugi satepinin bangawan lajeng ing nguculaken saking bronjong, kaceguraken ing banga- wan wonten salebeting toya bangawan bayapethak Jayasengara, tansah muring-muring sakathahing baya tuwin bajul ing banga- wan Sala, dipun amuk sadya kawon sami takluk baya pethak Jayasengara: lajeng manginggil dhumateng Kedhung Srengenge, prang kaliyan ratuning baya ing Kedhung Srengenge, kang nama Sri Jalumampang, weksan srijalumampang kawon prang lajeng takluk baya pethak Jayasengara, lajeng jumeneng nata wonten Kedhung Srengenge, nama Sri Baureksa, ratu lami Sri Jalumam- pang; kinarya papatih, nama patih Jalumampang. Cariyos punika teksih wonten candhaipun, katandhan Raden Panji Puspa Wilaga. ============================
Ongka 35, 30 Agustus 1866 Pawartos warni-warni Titingalan kados kang kasebut ing ngandhap punika, sampun kasumerepan ing saantawis lami, sarta boten kenging dipun paiben: yen satunggal kan kaisenan toya buthek mawi kalebetan tawas kathahipun kalih duman ngantos gangsal duman saking wawrat satunggal wihye kapara sadasa, toya punika dados bening sanget, ananging bab ambeningaken toya sarana tawas wau, taksih kapaiben ing sawatawis, wonten tiyang Eropah awasta Senet sakalangkung anggenipun amardi saged ambeningak- en toya, menggah kadadosanipun sampun tetela, bilih toya buthek awit saking lalethek ingkang kumambang tuwin ingkang amor ing toya, ing dalem pitung menit dumuginipun pirulas menit saged dados toya pangunjukan sae, anggeripun toya ingknag buthek wau kawadhahan ing satunggilan lajeng kalebet- an tawas kathahipun namung sakawan duman saking wawrat sa- tunggal wihye kapara sadasa, utawi sakawan Korel kagerusa ingkang lembat yen toya sampun kalebetan tawas wau, tumunten kaubeka ingkang waradin, kadadosanipun lalethek punika lajeng pisah kaliyan toya sarta kelem mangandhap wonten dhasaring kan, wondening toya ingkang kabeningaken makaten punika kenging kaunjuk boten pisan yen ngantos amutawatosi. =============== Ing satunggilipun dinten malem Senen antawis wanci pukul satengah kalih welas titiyang ing tanah Kepel sami amireng swaraning Bledheg amung mungel sapisan ananging sora sanget ing sasumerepipun para titiyang, sakiwa-tengenipun ing tanah Kepel wau boten wonten ingkang karisakan awit saking ungeling bledheg punika, amung kala dinten Senening ngajeng wau, wanci sonten tiyang amireng pawartos kados ing ngandhap punika: Tuwan B, ingkang gigriya ing Melo, panuju ing dinten Akad wanci dalu kekesahan ambekta kandhi tiyang tani sa satunggal lampahipun angambah radinan alit ingkang tepang kaliyan margi ageng celak ing tanah Kepel, sarening kala samanten jawah deres, tuwan B ngungsi angaub wonten sangandhapipun uwit, sanalika aningali papadhang ingkang amblerengi wonten sakiwa- tengenipun, ing nalika punika tuwan B sumaput, boten antawis dangu sareng sampun enget malih, lajeng ngadeg wonten saten- gahing margi, sarta songsongipun uwal saking tangan dhawah ing siti sawatawis tebihipun, ngantos saprapat jam dangunipun amung paningalipun tuwan N taksih ambelereng, ananging wilu- jeng boten kirang punapa-punapa, wondene ingkang taksih kaengetan amung dhadhanipun songsong, wujud tosan punika sakedhap karaos sakalangkung panas wonten tanganipun tuwan B, mila songsong lajeng kakipataken utawi kabucal. ========== Ing salebetipun sawatawis taun ingkang sampun kapengker,kathah jinisipun uler sutra enggal pinangkanipun saking nagari Cina tuwin Japan sami kabekta dhateng tanah Eropah, titiyang sampun sami anyumerepi, bilih ing tanah Prangkrik punapa malih ing tanah eropa sampun amrelikaken ing panyoba, amurih uler sutra wau kenginga kapencaraken wonten
ing tanah sakaliyan punika, ananging kadadosanipun ngantos sapriki boten patosa amikantuki. Ing sapunika wonten serat kabar saking tanah Amerikah anyariyosaken manawi panyoanipun tuwan Trupelot ing tanah Menlor, amurih endhungipun kupu sageda dados uler sutra, punika sakinten kaleresan, pamulasaranipun endthung wau boten mawi rekaos awit tetedhanipun godhong Wilhen, angsal- angsalanipun sutra kawartos sakalangkung sae awit saking gilapipun panglikasipun gampil, satunggil endthung amedali benang sutra panjangipun 1500 elo Inggris, tuwan Trupelot ing sapunika anggadhahi enthung kathahipun wawratan boten kirang saking pitung grobag ing salebetipun taun punika enthung samanten wau badhe kapencar-pencaraken. ================== Mugi karsaha tuwan amacak ing Serat Jurumartani. Sareng nalika suwarninipun Kanjeng Pangeran Rongga Ariya Prawiradiningrat Bupati WEdana ingkang pilenggah ing nagari Madiyunkacaosan bedhor panah, sangking wedana Caruban ingkang sampunkendel Raden Bei Prawiradipura kala semanten taksih medanani wonten Dhistrik Caruban sawek kala angsalipun bedhor wau piyambakipun kakersakaken pados balung denawa dhateng redi Pandhanbalung ingkang taksih maujud wijang-wijanging balung wahu kados ta uwang cumplung igabalung gares sapanung- galanipun sareng mekaten angsal balung gares punika sareng kadhungkel saking siti katingal balung wau, wonten tosan alit cungat-cungat lajeng balung kablathok ing wadung, ing ngriku sareng balung pecah dedamel bedhor wau kennging kapendhet lajeng kapriksa pura piyambak sareng dangu-dangu, lina driji- nipun kablesah namung prasasat dhedhel kulitipun ingkang ingkang jawi mawon boten let dangu lajeng kraos nyangklak lajeng semaput sakedhap ngantos dados abuhipun ngantos wolung wulan sagedipun saras kadhukun dhukunaken, ngantos kathah klempakipun dhukun ingkeng garap salamenipun sakit wau, wondening bedhor lajeng kapundhut dhateng negari, woninin gbedhor saking pemawratipun tiyang kathah inggih dedamelipun tiyang buda, anglaras saking balung denawa. Wondening dedamel sapunika kanamanan Kyai Bramastya: saha sapunika ingkang nyimpen kanjeng Raden Mas Tumenggung Ariya Natadiningrat Bupati Negari Madiyun, saha sarehning kula dereng trang menggah namaning balung denawa sampun wonten para priyantun ingkang maos gugujeng awit saking kaprah limrah ing tiyang sami mestani balung denawa sabab ingkang kula jagi jurumartani wonten sebutan balung kewan ananging atur kula punika mawi wonten tersandhanipun upami balunga kewan saestonipun boten mawi balung gares ingkang kaprah gares ing kewan kikil, punika sanes werni saha cumplung ugi benten uwang mawon kagotong tiyang sekawan saking pandhan dumugi Madiyun tebihipun 5 pos wah saha mila tiyang monca negari terang sami mestani balung denawa, amergi ing redi
ngriku mawi gadhah awisan menawi wonten tiyang purun maos serat rama utawi tiyang dhudhusunan purun ringitan purwa ugi sawiyah lampahan lajeng boten dangu kadhatengan sima saking guwa Kopek amergi wau redi pandhan wonten guwanipun sima samongsa wancinipun prase kathah sima: medal sakig guwa ngriku, saha lampah ing sima menawi wonten subawa tiyang maos serat rama sinajan ura-ura lajeng katerak ampuwan pacet lintah ingkang alit-alit gebel badan sakojur wah kaganggu ing sima mila tiyang monca negari sami mestani trangbalung denawa kapirit saking jaman purwa. Ingkang pratondha, Mantri Negari Ngawi Raden Mas Ariya Panji Surya Purnama. =============== Kaligesing ping 15 Agustus 1866 ngaturi suka pirenaning manah. Sekar pangkur kang rinengga, den pacaka ing srat jurumartani ingkang minongka panjurung wedaling kang srat kabar, sagung ingkang kersa mundhut serat Jurumartani sing Surakarta, mugi sami nupiksani. Kula ngaturi cangkriman, wasta abrit langkung cemeng kawarni langkung cemeng wastanipun abrit ing warnenira, lah sumongga pawong mitra kang pinunjul suwawi dipun batanga, cangkriman kalih prakawis. Sampun tumpang so ing nalar, lah suwawi den batang kang patitis sinerat tanggal ping telu Rubingulakir condra, kang pandhawa wiawagoraning ratu katandhan Mas Talisabda, Carik dhusun Kaligesing. Ing nginggil punika sangking panuwun kawula mugi kapacaka ing srat Jurumartani, kawula carik dhusun Kaligesing, Talisabda. =================== Kadi madu panasthi kamanis, pan kumudu kumedah kanggeya, rinahabna sadayane, walitya ing sasiku, tembung karya ciya- keng galih, kawula arsa batang cacangkrimanipun, priyantun kang ambeg santya, sujana reh trang cipta santoseng galih, tang pindha pawugata. Cangkrimanya kang nomer satunggil, sekar sinom pabatang kawula Majapait nagri agung, tan lyan ing pamanggih kula, boten langkung yen lepat atadhah runtik, apunten tangpa wara. Nami ulun taksih ngarsi-arsi, tunggilipun cangkriman punika sinau mencarna lare, nuntuning tyas balilu, ngindhakaken lantiping budi, mila sanget mintamba, mring kang darbekayun, ngedalaken cacangkriman, tembung alus remit kramane patitis, pratondhaprameng sastra, Silih ulun yen arsa udani, gih kawula pun Prawiradirja, ing Surakarta nagrine, ing gunung Kendheng suku, ring Jabrisan wastaning bukit, arda turideng nglampah, nggen ulun tumuwuh, tnwonten ingkang mulanga, marma mangke kelajeng bodho tan bakit, namung lowung kewala. ====================
Punika candhaking cariyosipun Raden Jaka Panirat ing Kadilan- gu. patih Jalumampang angreh sakathahing baya tuwin bajul sapan- gandhap sapanginggil ig bangawan Sala sadaya, kacariyos Sri Baureksa, rinten dalu tansah angajap-ajap panedhaning galih, muga turune kigedhe Pengging, tinekakna ing Kedhung Srengenge kene, aku bakal malesukum marang turune Ki Gedhe Pengging. kacariyos titilaranipun putra kakung, Kanjeng Kyai Ageng Pengging, nama Raden Mas Karebed ingkang pinendhet putra Nyai Ageng Tingkir, karan Raden Jaka Tingkir, suwita ing Kanjeng Sultan Demak langkung kanggep ing pasuwitanipun abdinipun prajurit kangjeng Sultan priyantun Prawira tamtama, kathahi- pun kawanatus sadaya sami tiyang pipiliyan teguh timbul tan ana braja tumama, menawi sami napuk bandheng pecah sirah ing bandheng lajeng pejah, raden Jaka Tingkir kadadosaken Onder Mayoring prajurit prawira tamtama unika sampun misuwur ing sanegari Demak satelatahipun sadaya, Raden Jaka Tingkir Onder Mayur tamtama, bagus prawira ing yuda, dados kekidunganing para estri ing sanegari Demak awit saking bagusipun. Adipati Onggapati ing Pengging, langkung sandeya ing galih, denekanjeng sultan angabdekaken putranipun kanjeng kyai ageng Pengging, sarta sanget kanggep cinipta boten wande ing tembe Raden Jaka Tingkir punika,kaantukaken tinanem dados adipati ing Pengging, mila adipati Onggapati lajeng mogok boten purun sowan dhumateng ing Demak menggah pamogokipun Adipati Ongga- pati ing Pengging, sampun misuwut ing sanegari Demak sampun katur ingkang jeng sultan kanjeng Sunan Kudus ing ngandikan prapteng ngarsa kadhawahan matah satunggal bupati kang prayo- ga,andikakaken mukul mring adipati Onggapati ing Pengging, Kanjeng Sunan Kudus matur sandika lengser saking ngarsa sultan. Enggaling cariyos sampun anglampahaken satunggal bupati, lumurug dhumateng Pengging, nanaging panglrugipun kasor, santun santun kang linurugaken tansah kasor, katur ingkang kanjeng Sultan manawi adipati Onggapati, langkung ampuh yudanipun kanjeng Sultan langkung rentenging galih, awusana Raden Jaka Tingkir Onder Mayur Tamtama ingkang tinedah lumu- rug dhumateng Pengging, kancanipun prawira tamtama, kadhawa- han andikakaken ambekta sadaya aturipun Raden Jaka Tingkir, menawi swek mengsah adipati Onggapati ing Pengging kemawon boten susah angedalaken abdi dalem konca prajurit prawira tamta sadaya, Raden Jaka Tingkir ijen kemawon sagah amar- jayeng adipati Onggapati ing Pengging.ananging dhawah dalem kanjeng sultan kedah andikakaken ambekta kancancanipun raden Jaka prajurit ptawira tamtama ing sawetawis raden Jaka and- herek ing sakarsa dalem kanjeng sultan kancanipun kabekta namung tigangdasa, sasampunipun samekta: Raden jaka Tingkir, bidhal saking nagari Demak. Boten kawiraos lamining margi, lampahipun Raden Jaka Tingkir
sampun nganik laladening nagari Pengging, kula wangsanipun Raden Jaka Tingkir, tiyang sanegari Pengging sadaya, sami mireng pawarta tetela, yen kang ingutus kangjeng sultan lumurug dhumateng Pengging, gustinipun piyambak Raden Jaka Tingkir namung kanthi abdi tiyang tigangdasa, samangke sampun rawuh sajawining nagari, tiyang sanegari Penging bodhol sadaya, tilar sang adipati onggapati, ambalik andherek gusti- nipun piyambak sabab abdi alit ing Pengging, kathah kang kalebet kulidadingipun raden jaka Tingkir, Adipati Onggapati kantun anggana, ingkang jagi namung abdinipun kang rayi Onggabaya, tiyang sawetan bangawan Sala, tuwin kang rayi Sang Onggabaya, tugur anjageni kang raka gsang adipati, boten mantuk mantuk dhumateng wetan bangawan. Cariyos punika teksih wonten candhakipun, katandhan Raden Panji Puspa Wilaga. ============== Tuwan Dhegroot Kolep enko angintunaken serat pratelanipun serat pananggalan tuwin Jurumartani dhateng para priyantun sadaya, ing mangke panedhanipun tuwan Dhegrootkolep enko dhateng para priyantun wau, mugi karsaha angintnaken wangsul ingkang tumunten serat pratelanipun serat pananggalan tuwin Jurumartani sasampunipun kaseratan sapinten anggenipun sami mendhet serat paannggalan tuwin jurumartani wau, kakintuna medal ing pos dhateng tuwan Dhegoort Kolep enko mawiya ka- dekekan ules marapat, supados sakedhik bayaranipun pos, Surakarta kaping 16 Agustus 1866 Katandhan tuwan Dhegroot Kolep enko. =============== Ing tokonipun tuwan Dhegoot Kolep enko mentas atampi malih buk pirantos wadhah gambar sorot ingkang sakalangkung sae tuwin lis lis gambar, puanapa malih kertas warni-warni saka- langkung kathah, gelas gelas tuwin garan kalam saha barang sanesipun. Katandhan Tuwan Dhegoor Kolep enko Ing tokonipun Tuwan Dhegroot Kolep enko, mentas atampi barang dagangan awarni Erloji tuwin kalung rantemas ingkang saes sanget, pancen kawade sakalangkung mirah reginipun. katandhan Tuwan Dhegroot Kolep enko.
Ongka 36, 6 September 1866 Pawartos warni-warni Kala tanggal kaping 15, wulan Agustus punika ing nagari Betawi prenah celak kaliyan kareteg ing kitha Weltepredhen kareteg ingkang mawi inebleregan pancen kadamel margi lampa- hing baita wonten cilaka ingkang anggigirisi manahipun [ara tiyang ingkang sami nyumerepi, wonten bendi satunggal katum- pakan tiyang jaler ambekta anakipun jaler taksuh rare, punika tumbukan kaliyan kareta, bendi lajeng alewang tuwin jempalik kadadosanipun rare wau sirahipun remek kapipit ing ngindhen kaliyan paltosan cagak lantera, bapakipun rare awit karaos sakit anggenipun anemahi sangsara punika, sakalangkung riwung ing manah, lajeng angrangkul kencenging dhateng anakipun ingkang sampun risak sipatipun boten kaeculaken ngantos bapa wau dhawah ing siti sara kalemper, wonten dhokter sawatawis sami dhateng tutulung, lampahipun dhesekan kaliyan sakatha- hing tiyang kang sami aningali dhokter sawatawis punika tumunten angangkah sagedipun kendel katingalan ingkang anyekelaken manah wau, jisimpun rare kaliyan bapakipun ing- kang kalemper sami dipun ken ambekta dhateng griya ingkang prenahipun celak piyambak wonten ing ngriku bapa wau tumunten anget malih, saha rumaos kasekelan ing satemenipun. =============== Ing serat kabar saking tanah Prangkrik wonten cariyos kados ing ngandhap punika. Panuju ing dinten Senen wanci enjing wonten Juru serat satunggal anyuwun pamit dhateng lurahipun badhe kakesahan ing dalem 48 jam prelunipun atuwi dhateng akrabipun, lurah punika inggih pareng, sareng juru serat wau ngantos pitung dinten boten mantuk tiyang boten wonten ingkang sumerep punapa sababipun, ananging pendhakipun dinten senen ing ngajeng wau wanci enjing juru serat katingal dhateng, wancinipun kados adat ingkang sampun kalampahan, lurahipun lajeng apitaken: eh juru tulis sapa kang wis anglilani pamitmu lalungan nganti muput pitung dina iku, juru serat amangsuli: sampeyan piyam- bak tuwan ingkang sampun anglilani anggen kula kakesahan, lurah awicanten malih: aku ora rumongsa, temen aku anglilani pamit mu mung ing dalem 48 jam ora ta nganti nem dina mangko- no, juru serat matur malih: yen kula lepat kula anyuwun ngapunten, anggen kula kakesahan punika laminipun namung anetepi ingkang sampun dados lilah sampeyan kateranganipun kula sakonca sadaya ingdinten-dintenipun sami anggarap padamelan amung wolung jam dados etangipun wolung jam sadin- ten kaping nem dinten jangkep 48 jam wondening manawi dalu tuwin ing waktu bilih kula boten dhatent anggarap padamelan leresipun kula boten susah anyuwun pamit dhateng sampeyan. Wangsulan makaten punika patitis ing salajengipun lurah wau manawi badhe anglilani pamiting kalereyanipunlaminipun mawi angetang jam-jaman manut mangsanipun tiyang anyambut damel. Wonten tiyang estri rencangipun juru sabin angenger dhateng satunggilipun Nyonyah ing tanah Belhi, anggenipun kesah saking dhusun saweg sapisan punika, lurahipun enggal angu-
lungi mrica taksih klothongan kadhawahan wontening kanthong, parentahipun marica kagilinga ingkang lembat, rencang estri matur pitaken dhateng lurahipun: nyonyah kados pundi anggen kula anggiling marica punika, lurah amangsuli ing pawon ana kothakan siji, tumumpang ing blabagan iku pirantine panggil- ing mu marica, rencang estri lajeng kesah badhe anggarap damelanipun ananging tumunten wangsul malih saha matur dha- teng lurahipun: nyonyah, marica punika jinisipun marica punapa, dene damelipunnamung sindhen kemawon, rencang estri ingkang prigel kados makaten wau, angenipun anglebetaken marica kalintu ing panggenanipun boten kalebetaken ing kothak gilingan marica, ananging kalebetaken ing pethen ing kang mawi isi mainan Orgel sorogipun tansah kaubengaken dhateng rencang estri punika. ================= Ing tanah Opalenit gagolongan ing kitha Posen bawah ing Prusen, dereng lami wonten tatingalan aeng medal saking kodrat, sakawit kamirengan swaraning bledheg anyamber- nyamber, akanthi jawah uwoh, tumunten kendel sakal namung kilat ingkang gebyar gebyar,tanpa mawi swaraning gludhug, ing satatengahanipun kilat agbyar-gebayar, sakal wonten papeteng gumeleng kathah katingal prenahipun ing kidul adhapur kados tugu ageng lancip sarta memper kukus kumelun medal saking kang kabesmenan ageng, papeteng wau ula layangan wonten ing gagana, mawi nyuwara gumrebeg purugipun mangaler lereslajeng angrisak angrebahaken gilingan ingkang kalampahaken sarana angin angrucat kajeng raganganipun griya gilingan punika kabekta mumbul wah malih angsol wit-witan tuwin tataneman sanesipun katut sasitenipun pisan, sadaya punika kabekta mumbul alalayangan ngantos tebih purugipun, titinglaan peteng wau tumunten malih dhapur tugu gilig,lajeng malih dhapur tugu lancip ingkang kuwalik, bongkotipun kasasaban mega, lancipipun lalayangan tumutun ing siti sarta anggosongaken pupucukipun wit-witan, dangu-dangu titingalan peteng punika nipis ananging taksih lalayangan tumunten ngampar sarta musna, sirnanipun adhapur kados ular-ular gumantung, wonten ing panggenan sanesipun sawatawis angrarisaki kathah, sarta kawastanan caleret taun,wonten ing tanah Polen angesataken toyanipun balumbangan angrebahaken tuwin angrarisak griya pitu gadhahanipun tiyang tiyang juru sabin wah malih amame- jahi tiyang pitu, sarta anatoni sanget dhateng tiyang pitulas sanesipun, jisimipun tiyang ingkang dipun pejahi punika, ingkang satunggal pinanggih sigar dados kalih, wonten tyang jaler satunggal kesah ngungsi akanthi anakipun taksih rare, sareng amrangguli caleret taun wau, baonipun lajeng katempuh kaputung-putung, anankipun kasaut kabekta mumbul, wonten malih tiyang ingkag anggadhahi pasiten ing tanah Stolselno, punika kasaut dening caleret taun sakapalipun ingkang dipun tupaki, kabekta mumbul kaubeng-ubengaken ngantos dangu
wonten ing gagana, atatunggilan kaliyan kakajengbakakas griya, wah jisim tuwin sanes-sanesipun malih ingknag sami kasaut mumbul dening caleret taun wau, ananging tiyang ing- kang numpak kapal punika wilujeng gesang. =============== Saking panuwun kawula mugi kapacak ing srat jurumartani, bab saking lampah-lampahipun tiyang nanem pantun gagi ing redi, tanah Rema. Mongsa dhestha,Pengaitan, artosipun malih-malih siti Mongsa Sadha,prembugan, artosipun rembagan. Mongsa ?Kasa,?utas dalan artosipun ?Babad margi Mongsa Karo,Tarung Dadi artosipun Maculi sarta mancongi Mongsa Katelu, Suci badan artosipun Ngresiki kang sampunka- paculan Mongsa Kapat, Mandheng nggon dewa artosipun Palang-palang panggenan gagi Mongsa Kalima, mendhemsoca, artosipun Monja inggih punika mawur gabah Mongsa Kanem nglangutaken kasiyan artosipun Mentas kawatun tuwin mongsamapak saha meteng, Mongsa kapitu, manggung pari artosipun Pantun sepuh kuning- Mongsa Kawolu, motong gulu, artosipun mugut Mongsa Songa, Kabonda artosipun Gedhenging pantun Mongsa Sapuluh Katuring gusti, artosipun munjungi sekull dhteng lurah. Luning kaping 23 Agustus 1866, Katandhan Senawing Kepala ancer slokan Luning. =================== Punika candhaking cariyosipun Raden Jaka Panurit ing Kadilan- gu. Kacariyos sampun campuh prang rame, Kulawongsa ing Pengging, ngumpul andherek Raden Jaka Tingkir, prang kuwel kaliyan abdinipun sang Onggabaya, tiyang wetan bengawan dhadhal larut boten kuwawa nadhahi pangamuking Kulawongsa ing Pengging, Raden Jaka Tingkir prang ijen kaliyan adipati Onggapati, rame sendhal-sinendhal sang adipati sinendhal dhawah krungkeb lajeng tinampiling dening Raden Jaka Tingkir, sang Onggabaya giris mulat lajeng smembah angrungkebi sukunipun Raden Jaka Tingkir ing satengah payudan takluk aminta gesang, bibaring prang kasaput ing dalu. Ing roroncatan wiraos raden Jaka Tingkir, bidhal kondur dhumateng Demak para boyongan garwa putranipun adipati Ongga- pati, utawi garwa putranipun Onggabaya, tuwin kang nama Branartya, sadaya lumampah ngarsa, Raden Jaka Tingkir, tuwin abdi Prawira Tamtama tigang dasa, lumampah ing wingking, abdi kawula warga ing Pengging, aja owah kaya kang mau raden Jaka TIngkir, sadhatengipun ing Demak dados tontonan ing sanegari, sami pupuji angalembana dhumateng Raden Jaka Tingkir, sampun katur ingkang jeng sultan lajeng ing ngandhikan umanjing
pura, kanjeng sultan saya wewah sih pracayanipun dhumateng raden Jaka Tingkir, denen boyongan saking Pengging, anak rayatipun Onggapati utawi Onggabaya, lajeng kadadosaken pamomongipun Raden Mas Panangsang, pinaring lenggah siti ing Mataun sareng raden mas Panangsan diwasa, jumeneng Pangerwan wonten ing Jipang, nama Kanjeng Pangeran Arya Panangsang, Onggabaya, ing ngangkat nama Tumenggung teksih dados emban ngiras papatih. Kala semanten Raden Jaka ing Tingkir Kersa Allah kadamel lalampahan Raden Jaka tampi dudukanipun Kanjeng Sultan ing Demak ingkang dados bubuka ngajeng, wonten satunggal tiyang ing dhusun Pingit tanah ing Kedhu, nama Dhadhung Awuk piyam- bakipun sanget enggenipun suekti, lumebet ing nagari Demak Sumedya ngabdi dados abdi dalem prajurit Prawira Tamtama, ingkang sampun dados adad menawi wonten lebetan abdi dados abdi dalem prajurit prara Tamtama, ingkang sampun dados adad menawi wonten lebetan abdi dalem prajurit Prawira Tamtama, margi saking para nayaka, lajeng katur ing rekyana patih, lajeng konjuk ingkang jeng sultan kanjeng sultan lajeng dhadhawah dhumateng Raden Jaka Tingkir, Onder Mayur Tamtama, tiyang kang lumebet wau, andikakaken anjajal kaaben kaliyan Bantheng, wonten ngalun-alun sawetan ngringin kurung kang wetan menawi nampiling bantheng sapisan pecah sirahing ban- theng lajeng pejah, punika estu kalebet dados abdi dalem prajurit Prawira Tamtama, yen nampiling bantheng boten pecah, boten kalebet pangabdinipun. Angleresi dinten pasowanan ageng, rekyanapatih sakancanipun para nayaka, sampun sami pepak sowan ing bangsal pasowanipun prenah sawetaning bangsal pangrawit ing pagelaran Raden Jaka Tingkir sawek ngandikan lumebet ing kadhaton kados saben ingkang sampun dados adad menawi raden Jaka sowan wonten ing bangsal pasowanipun enjing lajeng ngandikan lumebet kadhaton antawis sajam wangsul medal dhumateng bangsal pasowanipun Dhadhung Awuk tiyang ing dhusun Pingit tanah Kedhu wau, dhatengipun tanpa larapan lajeng marojog anjujug pasowanipun abdi dalem prajurit Prawira Tamtama, sami tinakenan sanjang yen tiyang saking tanah Kedhu ing dhusun Pingit wasta Dhad- hung Awuk boten dangu, raden Jaka Tingkir Onder Mayur Tamta- ma, medal saking kadhaton oreg prajurit Prawira Tamtama, sami urmat andhodhok raden jaka sampun punarak ing bangsal kanca- nipun sadaya sami wangsul tatapa lenggahanipun malih, Raden Jaka kaget aningal tiyang satunggal sanes kancanipun prajurit umbul Tamtama matur, angger punika tiyang dhusun Pingit tanah Kedhu, nama pun Dhadhung Awuk sumedya ngabdi ing rama dalem kanjeng sultan dados abdi dalem prajurit Prawira Tamta- ma, Raden Jaka mireng atur kang makaten parebeng esmu runtik ing galih dene tilar adad boten mergi ing mergi, ananging dukanipun raden Jaka sinamun lajeng anggenten sarta angandika abot temen wong sumedya dadi kancaku karsaning gusti kudu
sarat jinajal dhingin aturipun dhadung awuk klangkung suka ing manah angger menawi rama dalem kanjeng sultan kersa anjajal kathah-kathah sesongaripun Dhadhung Awuk raden jaka bawenipun priyantun teksih timur, midhanget aturing tiyang peksa lancang, kelajeng runtiking galih, wusana ngandika majuwa mrene dicedhak lungguha ing ngarepku, aku dhewe kang anjajal marang kowe, enggenipun anganten raden jaka sawek anengahi, sareng Dhadhung Awuk sowan majeng, dhadhanipun sinuduk ing sadak dening raden Jaka, dhadha pecah Dhadhung Awuk niba pejah kapisanan kancanipun prara Tamtama dipun kejepi, sami andikakaken ngarocok sadak sadaya tumandang Dhadhung Awuk kinarocok ing sadak kuwandanipun ajur, namung sinudukan ing sadak kemawon boten sinuduk an ing dedamel sarehning abdi dalem praira Tamtama sadya sami sekti kados Mayoripun. Cariyos punika teksih wondten candhaipun, Katandhan Radan Panji Puspa Wilaga. ===================== Cangkriman Sekar Asmaradana Sang dyah sukune mung siji, atenggak datan pasirah, sirah, siri bengkah pranajane, winayungyung jangganira, sinendhal ngasta kiwa, ngaruara denya muwun sarwi kekejek kikitrang. =========== Para tiyang ingkang taksih gadhah sambutan dhateng kantor lelang ing Surakarta kala ing wulan Mei 1866 ing mangke sami kaemutaken mugi ambayara sambutanipun wau saderengipun utawi satelasing wulan September punika, manawi boten angleksanani ing pambayaripun para tiyang wau badhe katagih medal saking pangadilan. Ingkang nguwasani kantor lelang. Surakarta kaping 1 September 1866. Katandhan Tuwan Pan Ogend- horep. =========================
Ongka 37, 13 September 1866 Pawartos warni-warni Minongka pratandhaning katemenan, kapratelakaken kados ing ngandhap punika. Dereng lami wonten opsir ing beteng Dhekok tanah Padhang anama Tuwan R, punika nuju mider-mider anumpak kapal dhateng ing kitha GEdhang kaprenah celak ing beteng Dhekok, sareng wanci sonten opsir wau mantuk, sumerep manawi erlojinipun ical, iong sanalika opsir punika asuka uninga dhateng lurah ing kitha Gedhang, bab anggenipun kecalan erloji. Menggah lurah ing kitha Gedhang awit saking kumedahipun badhe aninga- laken damel ingkang kalayan taberi dhateng tuwan R, elet tigang dinten saking icaling erloji lurah wau tumunten saged amanggihaken erloji sarta lajeng kawangsulaken dhateng ing- kang gadhah, boten mawi wonten ingkang risak. ============ Pawartos saking tanah Amerikah, ingkang kasebut ing serat pawartos kawastanan Bintang Timur, pratelanipun kados ing ngandhap punika: Tiyang asuka pawatos manawi pamelikan Salaka ing Nefada (Nevada, mungkin), lami-lami sangsaya mindhak kathah pameda- lipun, wonten malih pamelikan enggal ingkang nembe kapelik sarta ing salebetipun tigang taun ing Ustin Phirgeniya tuwin ing Kitei punika wonten 130 panggenan ingkang tansah kapelik, saking pamelikan wau satunggil tunggilipun amedalaken Salaka ing dalem sadinten wawrat 1000 ringgit punapa malih titiyang sampun sami anyumerepi kathah siti ingkang amedalaken Salaka sakalangkung kathahipun, dene pakumpulanipun tuwan Gel tuwin tuwan Ketei, sampun pikantuk kauntungan kathahipun 14,000,000, rupiyah. Makaten ugi ing Sanpransisko inggih kathah panggenan ingkang amedalaken pelikan Salaka, menggah angsal-angsalanipun Salakaa wau, kabekta ing nagari Inggris wonten ing ngriku lajeng kalebur. =========== Ing tanah Rus kathah pratandhanipun ingkang sampun kasumerepan ing titiyang, manawi tanah ing ngriku kathah panggenan ingkang wonten pelikanipun Areng Sela, pamedalipun anglangkungi kathah saking pamelikan ing tanah Amerikah. Ing redi Ural kathah ugi titiyang ingkang sampun angsal panggenan pamelikan Areng Sela, sarta reginipun sakalangkung kathah, awit celak panggenan ing ngriku kathah pelikanipun ingkang
kenging kadamel tosan. Tiyang asuka pawartos manawi panggenan ingkang kapelikan wau wiyaripun wonten 120,000 mil pasagi, sarta celak ing lepen Dhon wonten ingkang wiyaripun 180,000 mil pasagi, panggenan pamelikan kalih punika kemawon, anjawi pamelikan ing Kaukasus Krim Simbersek Ekatarinopoko, Kairon tuwin Kif, punika an- glangkungi ageng saking panggenan pamelikan ing tanah Ameri- kah. =================== Ing tanah Prangkrik wonten pandhe ingkang sampun pikantuk kagunan enggal, adamel lapising tracakipun kapal, punika tracaking kapal wau kedah kapapral ingkang waradin sarta katatah, dene lebeting tatahan sacekapipun lapis tosan puni- ka, supados malebet ing lapis sampun ngantos renggang, saha saged dawa radin lapis wau kaliyan tracaking kapal, punika kenigng kaangge sakalangkung lami. =========== Bab umuripun titiyang estri Wonten cariyosipun yen sawarninipun tiyang estri boten purun ambelakakaken umuripun punika dora, wonten tiyang estri sawatawis ingkang remen nyidhem umuripun samanten punika bilih umuripun sampun lumampah wolung dasa utawi sangangdasa taun, sarta sampun boten anggadhahi pangjeng-ajeng sagedipun laki, utawi sagedipun imah-imah kaping kalih. Tiyang estri ingkang sampun sakalangkung sepuh, nanging mangartos temen saged sumerep bilih badhe tumunten angsal pacangan awit saking sanalar-nalaripun punika inggih badhe ambelakakaken medal saking pikajengipun piyambak sapinten umuripung estri wau prelunipun belaka punika, supados wontena tiyang ingkang mestani yen tiyang estri wau angeram-eramaken sanget. Wonten malih tiyang estri ingkang badhe purun amratelakaken umuripun samanten punika manawi warninipun taksih katingal anem sanget rumaosipun badhe kawastanan taksih rare, wonden- ing yen warninipun katingal sepuh, inggih ugi badhe purun ambelakakaken umuripun, ananging bilih dhasar taksih anem amung katingal sepuh kemawon. Rare estri ingkang sampun ragi sepuh, bilih katakenan umuri-
pun boten purun belaka, amasthi lajeng ngaken taksih anem, purunipun belaka bilih warninipun katingal sepuh, timbang kaliyan mangsanipun sampun kenging imah-imah sarta boten angsal jodho. Dagingipun kewan sepuh kenging kasaekaken awit saking kaguna- nipun ing pangolah, peksi sepuh kenging kagodhog utawi kaku- kus, tiyang jaler sepuh utawi tiyang estri sepuh, ingkang mangarttos badhe mangangge samukawis ingkang pantes timbang kaliyan umuripun, manawi rema tuwin godhogipun tiyang sepuh ingkang sampun uwanen mawi kapidih punika anjelehaken warni, sarta mewahi awonipun, katingal anyanyengit, wondening bilih rema tuwin godhog wau boten mawi kapidih, kalulusaken saka wuudipun punika katingal prak ati, badhe andadosaken kajeni- pun tiyang sepuh. Ingkang sampun kalimrahan tiyang umur sepuh kawastanan pantes dipun ajeni, ananging warninipun katingalan awon, kathah rare alit ingkang gadhah watekan remen angiwi-iwi saking wingking dhateng bapa biyung tuwin gurunipun ingkang sampun sami asepuh, bilih konangan ingkang dipun iwi-iwi wonten ingkang lajeng srengen dhateng rare wau, punika boten leres sabab tiyang sepuh manawi nepsu warninipun katingal sangsaya awon. Titiyang sepuh ingkang mangartos sarta sareh watekanipun manawi dipun damel sembranan dhateng rare awit awon warnini- pun sampun ngantos anepsu, amung anarimaha kemawon, supados andadosaken kajen. ============= Palimarmaning nata, pantes kawartosaken, Ing nagari Surakarta wonten santana wasta raden Mas Panji Sasradireja, kamantun dhateng swargi Kanjeng Pangeran ARiya Surya Amijaya, ingkang wau raden Mas Panji punika dados abdi dalem panji, angreksa kagungan dalem sanjata tuwin pistul angladosi manawi wonten karsa dalem anyenjata lesan ing salebetipun capuri ing kadhaton punapa malih angrangkep negari kagungan dalem titiyan utawi andhedherek bilih kang- jeng ingkang sinuhun karsa tatedhakan tegar, anggenipun anglampahi padamelan sadaya punika sampun lami, tansah kanthi manah wekel saha taberi sanget anyondhongi ing karsa dalem, mila kala ing dinten Senen tanggal kaping 3 wulan September
punika raden mas panji Sasradireja, awit saking katrimah ing pangabdinipun anampeni sih ganajaran dalem kakula wisudha dados priyantun panewu kaparak tengen ing salebetipun nagari, kapatedhan nama Raden Ngabei PUrwadipraja, saha kaparingan prabot marasowan kalih pangadeg, menggah paring dalem gegad- huhan siti cacah, 6 1/4 jung, sami wetah sarta saes-sae, pamnedalipun sawatawis kathah, anyekapi panggesanganipun Raden Ngabei Purwadireja, sumrambah dhateng garwa putranipun sadaya. Katandhan Sakibulul, ing Kapung Jayengranan, Surakarta. ========== Ganjaraning ratu lumuntur dhateng lelabet sae. Amesthi sampun kawutyan bilih abdi dalem bupati Anon-Anon Onder Mayor Raden Tumenggung Wiryadiningrat awit kathah lelabetipun sae, ing mangke saking karsa dalem ingkang Sinu- hun Kanjeng Susuhunan kakula wisudha dados wakil papatih dalem wonten nagari ing Surakarta, kapatedhan nama Kanjeng Raden Adipati Sasranegara, saha kapitadosan angasta paprenta- han jawi, amriksani tuwin angrampungi sawarnining prakawis ingkang kaleres minggah ing pangadilan jawi, anggenipun anindakaken paprentahan wau saweg kalampahan sawatawis wulan sampun kawartosaken bilih Kanjeng Raden Adipati Sasranegara ambekipun alus panggaliyanipun utami saha taberi sanget dhateng sakathahing padamelan nagari, panggarapipun padamelan wonten pandhapi ing dalem kapatiyan saben dinten kawite enjing pukul sanga dumugi siyang pukul kalih ngantos pukul sakawan yen sonten kawit pukul nem dumugi pukul sadasa dalu, kajawi ing dinten pasowanan Senen utawi Kemis punika pangga- rapipun padamelan wonten ing pendhapi pradatan ing ngalun- alun ler, wiwit enjing pukul sanga utawi sadasa ngantos siyang pukul satunggal, mila sapunika kathah prakawis saged rampung ttumunten, para priyantun agng alit ingkang sami kabawah ingkangjeng raden adipati SAsranegara, sami angajeni sanget dhateng kanjengraden ADipati, awit amaringi tuladha kasariranan piyambak bab lampah ing kuwajibanipun para abdi dalem ingkang sami mundhi dhawah dalem saha kapitadosan amardi karaharjaning nagari, tuwin tentremipun titiyang alit. Kanjeng Raden Adipati Sastranegara wau pangrangkuhipun dha- teng bongsa Welandi katingal kurmat saha rumaket boten ewah kados kala taksih nama Onder Mayor Radne Tumenggung Wirya diningrat, sakalangkung anggenipun amrelikaken panyuwun pitulungipun bongsa Welandi, ingkang gadhah prakawis mawi wewaton nalar leres. Menggah ingkang gentos sila lampahanipun Kanjeng Raden ADi-
pati Sasranegara, dados bupati Anon-anon, ingkang putra kakung salah satunggil kaparingana nama Onder Mayor Raden Mas Wiryadiningrat, awit karsa dalem semanten punika anget anda- dosaken sukarenaning galihipun Kanjeng Raden Adipati Sasrane- gara, sabab rumaos lumunturing sih ganjaran dalem dhumateng kanjeng raden adipati jalaran saking lelabet sae, anyrambahi dhateng ingkang putra. katandhan Sadujana, ing Kampung Jebres, Surakarta. =================== Punika candhing cariyosipun Raden Jaka Panirat ing Kadilangu. Rekyana Patih utawi para nayaka, kang sami sowan BIngler majeng mangidul sadaya sami kaget andalih yen raden Jaka anglunas kancanipun awit sampun angsal dhawuh dalem Kanjeng Sultan kala semanten wanci satengah satunggal siyang, mangsa- nipun priyantun sowan sami mundur, sadaya sampun bibar so- wang-sowang, kacariyos gumyuh ing pawartos lami-lami katur ingkang jeng sultan sakalangkung dukanipun dene Raden Jaka amejahi tiyang tanpa dosa, sanalika ical sihipun dhumateng Raden Jaka, kang kawawang namung jejeg pajeging pangadilaning nagari dalem ing nalika satunggal dinten panuju pasowan ageng, Rekyana Patih utawi para nayaka sampun pepak sowan ing pagelaran Raden Rekyana Patih ngandikan lumebet kadhaton prapteng ngarsa, kanejgn sultan angandika, patih apa sira nora weruh, si Jaka Tingkir amateni wong tanpa dosa, angala- sake nagarining sun rekya patih matur nembah, gusti putra dalem wantu meksih timur, aningali tiyang pelsa lancang, mila lajeng sanget duka, kanjeng sultan asru ngandika, patih dhawuhna marang si Jaka Tingkir, yen ing mengko ingsun tund- hung, kon lunga saka nagara, dimen dadi wong alasan ora pantes tunggalan wong nagara, patih nembah matur sandika, sampun lengser saking ngarsa sultan. Rekyana Patih sawedalipun saking pura, anjujug bangsal pasow- anipun Raden Jaka Tingkir, andhawuhaken timbalan dalem Kan- jeng sultan yen ing mangke ijengandika boya kalilan wonten salebetng nagari Demak kinen kesah dhateng wana ing sakarsa jengandika, Raden Jaka matur sandika, dhuwung kagungan dalem Kanjeng Sultan kang ginadhuhaken winang ki Raden Jaka, sana- lika ing ngaturaken dhateng Rekayana Patih, supados kaunjukna
ingkang jeng sultan Raden Jaka, saking pasowan teksih kekam- puhan lajeng kimawon kesah saking nagari Demak kepuh ing kampuh jinebol kadamel rimong sumampir ing bau, kancanipun prajurit prawira tamtama, sadya sami lara karuna, tuwin tiyang sagenegari ing Demak kang sami kapethuk ing margi aningali raden Jaka, prasami karuna, boten antawis dangu, wonten lulurah ing cethi utusan saking pura, ambekta yatra gangsal latus reyal pinaringken Rekyana Patih sarwi andhawu- haken timbalan dalem tembungipun kya patih dhawuh dalem ing wingking menawi Ahli warise Dhadhung Awuk kang pejah, nebut toya narima nyuwun adiling parentah ageng nagari, yatra gangsalatus reyal puniki, andikakaken maringake, kang minong- ka diyate, Rekyana Patih matur sandika, utusan dalem lulurah ing Cethi, sampun wangsul malbeng pura. Cariyos punika teksih wonten candhakipun. katandhan Dening Raden Panji Puspawilaga. ============ Ing tokonipun Tuwan Dhegrot Kolep enko ing Surakarta, tiyang saged pikantuk tumbas gambaripun pasanggrahaning Kramat ingkang kaadegaken kala rawuhipun Kanjeng Tuwan ingkang wicaksana Guprenur Jendral gambar punika kadamel saking soroting srengenge, punapa malih serat panembrama ingkang mawi kasekaraken kinanthi, tuwin sinten ingkang... Katandhan Tuwan Dhegrot Kolep enko.
Ongka 38, 20 September 1866 Pawartos warni-warni Ing serat kabar saking Betawi, katitimangsan kaping 29 wulan Agustus wonten cariyos kados ing ngandhap punika. Tuwan Utsahres ingkang gagriya celak ing margi winastan Prinsenlan saking teteging manahipun kala ing dinten Jumungah kang kapengker punika wanci sonten amitulungi ageng dhateng tongga tepalihipun, tuwan wau panuju saweg anedha, kadhaten- gan tiyang jawi sawatawis dumrojog malebet ing griyanipun sami anedha pitulung, awit wonten maesa satunggal ngamuk kendel wonten ing kampung sawingkinging griyanipun Tuwan Utsahres sarta maesa punika sampun anyundhangi nenatoni sanget dhateng tiyang jawi jaler utawi lare sawatawis, Tuwan Utsahres lajeng nyandhak sanjatanipun Buwis sarta medal dhateng sajawining griya, akanthi tiyang jawi kekalih, ing- kang karimuk ngantos dangu saweg purun tumut ing lampahipun, wondening titiyang kampung meh sadaya sami menek uwit kalapa, sarehning Tuwan Utsahres saged nyanjata patitis saking ta- tebiyan lajeng anyanjata dhateng maesa ngamuk wau, kataton sukunipun salah satungggil, maesa tumunten amurugi kalawan sanget pangamukipun dhateng Tuwan Utsahres, sareng sampun celak kaliyan tuwan punika, namung elet sawidak utawi pitung- dasa tindak lajeng kasanjata malih, kenging sirahipun, maesa sangkoyoran tumunten dhawah pejah, sareng maesa sasampun pejah titiyang kampung sami dhateng malih medal saking panggenan pangungsinipun lajeng angrungrubung dhateng Tuwan Utsahres mawi surak surak saking bingahing manah, minongka kurmatipun dhateng tuwan ingkang atutulung wau. Salajengipun titiyang punika sami angateraken mantuk dhateng Tuwan Utsa- hres sarwi asuka-suka. Sareng Tuwan Utsahres sampun anduge- kaken anggenipun anedha, para walandi sanesipun ingkang gagriya sacelakipun margi ingselan wau, sami kancing konten sadaya, awit ajrih dhateng maesa ingkang ngamuk punika. ========= Serat kabar saking tanah Reisel anyariyosaken kados ing ngandhap punika: Tuwan Gautir dados tukang pak agadhah ayam babon tigang dasa iji, panuju dinten Salasa wanci sonten Tuwan Gautir amanggih tigan tigang iji wonten salebetipun ing kandhang. Tigan punika ingang satunggal mawi seratan inukir ing kulitipun ungelipun kados ing ngandhap punika:
Aku iki ratuning pitike Gusti Allah, sapa sing mangan endhog iki bakal bagja, dene sapa kang mateni babon kang angendho- gake bakal nemu bilahi, wonten tiyang langkung saking gangsa- latus kalebet para pujongga, sami aniti priksa tigan ingkang ngeram-erami wau, nanging ngantos sapriki boten wonten ing- kang saged anerangaken tegesipun titingalan ingkang aeng punika. =============== Cariyos aneh. Marginipun badhe pikantuk kabegjan ingkang sampurna. Ing tanah bawahipun Ratu AGeng wonten pandhita satunggil, pandhita punika kadangu ing sang nata, punapa ingkang kedah linampahan amurih pikantuk kabegjan ingkang sampurna. Sang pandhita mangsuli atur makaten: gusti, manawi ngalam dunya ing ngriki panjenengan dalem angupados sakados punapa kabeg- jan ingkang sampurna, amesthi salaminipun boten saged pikan- tuk, sang nata andangu malih dhateng pandhita, punapa ingkang dados sababipun boten saged pikantuk wau, pangandikanipun sang nata makaten: yen arep oleh kabegjan kang sampurna ana ing swarga, kapriye lakune, sang pandhita matur: gusti, manawi panjenengan dalem atindak ing margi ingkang leres, amasthi saged pikantuk kabegjan ingkang sampurna, sang pand- hita andangu malih dhateng panhita: apa kang diarani dalan kang bener iku, atur wangsulanipun sang pandhita: manawi panjenengan dalem wiwit ing sapunika anetepi ing prajangji ingkang kapangandikakaken kalanipunpanjenengan dalem gerah sanget, punika marginipun saged pikantuk kabegjan ingkang sampurna. ============== Tampiling ingkang sampun dados leresipun. Wonten ratu satunggil punika boten remen babar pisan amiren- gaken pangumpaking tiyang, sanadyan ratu wau dados satruning pangumpak, ewadenten wonten abdinipun priyantun ing kadhaton satunggil ingkang purun purun angumpak dhateng panjenengani- pun sang nata, pangumpakipun manawi sang nata kasamekaken kaliyan dewa, sareng sang nata mireng pitembungan makaten, lajeng anampiling dhateng tukang pangumpak ngantos dhawah ing siti. Ingkang katampiling sasampunipun ngadeg saha angusap-
usap pipinipun, lajeng matur pitaken dhateng sang nata, punapa ingknag dados sababipun katampiling,m sang nata mang- suli: ya gene ingsun sira cokot kalawan pangumpak, manawi para tukang pangumpak kaukuma kados makaten, amasthi paukuman tampiling badhe kaprah, saha ing salebeting kadhaton badhe langkung kathah titiyang ingkang balaka tuwin temen-temen. =============== Pamilih gemblung. Wonten pujongga angabdi dhateng panjenenganipun ratu ageng, awit saking katrimahipun dhateng sang nata pujongga wau kaparingan pangkat luhur. Sareng kala samanten sang nata tedhak dhateng gedhong pangadilan< salebeting gedhong pangad- ilan awit saking karsanipun sang nata kadekekan palenggahan mawi kaperang< para bongsa luhur sami lenggah atunggil bang- sanipun< saha para pujongga inggih makaten sami tunggil kaliyan pujongga. Tedhakipun sang nata dhateng gedhong pan- gadilan kadherekaken dhateng pujongga ingkang kaparingan pangkat luhur wau, sadumuginipun ing gedhong pangadilan, pujongga punika kewedan bab anggenipun badhe lenggah, dangu- dangu lajeng amilih palenggahan atunggil kaliyan bongsa luhur. Ing nalika samanten sang nata uninga ing pamilihipun palenggahan pujonga ingkang ambek sumakeyan, sareng sang nata sampun kondur dhateng kadhaton, pujongga lajeng katimbalan pangandikanipun sang nata dhateng pujongga makaten: pamilihi- ra palungguhan mau kaliru, sira iku aran pujongga nanging ora anduweni kawicaksanan, apa sira ora sumurup, manawa ing sun ing dalem sadina bisa amaringi pangkat luhur marang wong sewu, balik ingsun ora kuwasa agawe pujongga siji bae ing dalem sewu taun. ============= Katur saudara, Tuwan Dhegrot Kolep enko. Sakelangkung-langkung prayoginipun bab pambudi beninging toya buthek dadosipun benng, anamung praikeling akal kawastanan wihye tuwin korel punika menggah ing kota jawi kados pundi artosipun, sabab tembung jawi boten wonten kota makaten, ugi sampun kula angaeni langkung prayogi beninging toya, namung dugi dugi kula dereng patitis mugi saudara aparinga katranga- nipun amaning ingknag kawastanan wihye, tuwin korel wau, ing
ngatasipun sasakit lebet boten liya medal saking reregeting toya sadaya, pramila langkung sangking prayogenipun, wonten ingkeng mangertos sarananing beninging toya. Ingkang punika mugi kapacaka ing Jurumartani kimawon menggah ing katranganipun wau, sabab andadosaken kauntungan ing sak dangonipun. Kaping 1 September taun ongka 1866, Katandhan SuryaOkara. ============== Nuwun kula ngaturi priksa ing panjenenganipun tuwan, ing saratipun titiyang padhusunan ingkang boten kuwasa tumbas keker sarana kadamel mriksani surya waktu grahana, pecahan kaca gelas ingkang sampun boten mawi rasa, punika panggang ing dilah ingkang ngantos cemeng sasisih, lajeng katawangna ing surya katingal celak wah boten ambalerengi. Sinerat Bagelen kaping 20 Rabingulakir Alip 1795 Katandhan Juru Serat Kepala Tegalaren Jenar: Mas Widyawikara. ================= Ing Pakualaman nagari Ngayogyakarta, wonten satunggal abdeni- pun Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Surya Sasraningrat, tiyang wutuk pedhati nami Kyai Wirakerta, darbe gadhuhan lembu penyarat pedhati, 2, jaler ageng-ageng, pyambakipun gadhah maesa gadhah anak gudelipun estri maesa wau pejah gudel lajeng katunggilaken lembu pedhati wau ngantos ageng boten kenging pisah, menawi penuju lembu wau nyarat pedhati grobag gudel wau inggih tumut kekinthil. Lami-lami sangsaya ageng gudel estri dipun wajangi dhateng lembu penyarat pedhati ngantos wawrat, dumugi ing dinten malem Jumungah tanggal kaping 19 Rabingulakir maesa ingkang wawrat gadhah anak, anakipun estri, medal estri warni inggih maesa namung wulu sirah ingkang wulu lembu, dumugi dinten punika teksih gesang. Katandhan pulisi kampung Pakualaman nomer 3 Natawikrama. ============ Pemut kala pengankatipun jumeneng putra dalem, Kanjeng Pang- eran Ariya Natakusuma, ing dinten Kemis Paing, tanggal kaping 25 Wuku Mondhosiya, wulan Rabingulakir, ing taun alip, Windu Sancaya, ongka 1795. ========================= Punika candhaing cariyosipun Raden Jaka Panirat ing Kadilan- gu. Raden Jakatingkir, kesahipun saking nagari Demak sami ugi kados cariyosing serat babat ing Demak kang sampun limrah, Raden Jakatingkir, saking Banyubiru, badhe kondur dhumateng Demak kencenging galihipun kedah medal ing Bengawan Sala,
numpak gethek ciptaning galih kang semanten wau punika saking karsa Allah, enggenipun anuruti panedhanipun Adipati Jayasan- gara, kang kenging wilalati pun jeng Kyai Geng Pengging, malih baya angratoni baya tuwin bajul sabengawan Sala, nama Sri Baureksa, angadhaton Kedhung Srengenge, panedhanipun ing batos muga turune Ki Gedhe Pengging, tinekakna ing Kedhung Srengenge kene, aku arep males ukum sarehning gusti allah sipat murah lan asih, mila putranipun jeng Kyageng Pengging, Raden Jakatingkir, linampahaken medal kedhung Srengenge, lajeng prang kaliyan Sri Baureksa, wekasan Sri Baureksa kawon teluk dhumateng Raden Jaka, kados kang kasebut serat Babat ing Demak kang sampun limrah, ananning srat babat kang sampun limrah, menggah urut-urutanipun kang nurunaken Sri Baureksa ing Kedhung Srengenge, saking Raden Jaka Panirat Kadilangu, punika sepen boten kasebut ing cariyos babat kang sampun limrah, saestunipun menggah cariyos kawontenanipun ing pulo jawi, kang sampun kaanggit kadamel serat waosan inggih punika babat awit saking cariyos kang awal dumugi cariyos kang akhir, teksih kathah kang kalempit dereng kasebut kale- bet ing srat babat waosan ananging badan punika saking bodho puguh kula, saupami wontena kang cariyos inggih kula westani mokal malah kula gegujeng mila mangerosan kua boten mindhak- mindhak. Telasing panyerat ing nagari Surakarta, kampung Loji Wetan kemis kaping 30 Agustus 1866, utawi kaping 18 wulan Rabingu- lakir ing warsa Alip ongka 1795 Katandhan dening Raden Panji Puspawilaga. ========= Cangkriman sekar kinanthi. Nora sami dedegipun andhap inggil ageng alit yen arsa pinet kang karya, kedah pinupuh awanti, dangu dangu asenentan mung sirahira kaeksi. =============== Benjing ing dinten Jumungah tanggal kaping 21 tuwin ing dinten Salasa tanggal kaping 25 wulan September punika, badhe wonten lelang ing tokonipun tuwan P. Swager ing Surakarta. Benjing ing dinten Senen tanggal kaping 24 wulan September punika, badhe wonten lelang ing griyanipuntuwan W.C.Maopeng,
ing Jebres Surakarta. Benjing ing dinten Salasa tanggal kaping 2 wulan Oktober ngajeng punika, wanci pukul pitu sonten badhe wonten lelang ing griyanippun tuwan Y.A.manuwel Nem ing Surakarta. Surakarta kaping 19 September 1866. Ingkang nguwasani lelang katandhan tuwan Panlingen. ================== Ing tokonipun tuwan Dhegrotkolep enkp ing Surakarta, tiyang saged pikantuk tumbas panilye, satunggil-tunggilipun regi 50 sen. Katandhan tuwan F.H.Jaspres. =========== Ing tokonipun tuwan Dhegrotkolep enko ing Surakarta, tiayang saged pikantuk tumbas gambaripun pasanggrahan ing kramat ingkang kaadegaken kalarawuhipun kanjeng tuwan ingkang wicak- sana Guprenur jendral gambar ppunika kadamel saking soroting srengenge, punapa malih sera panembrama ingkang mawi kaseka- raken kinanthi, tuwin sinten ingkang/......., katandhan Tuwan Dhegrotkolep enko. =======================
Ongka 39, 27 September 1866 Pawartos warni-warni Pawartos saking Surakarta kados ing ngandhap punika: Ing nalika tanggal kaping 31 wulan Agustus ingkang sampun kapengker punika, wanci pukul 11 dalu, wonten tiyang jawi awasta Kertasana Bekel ing dhusun Gelang, punika ambujeng luwak ingkang mentas anedha ayam, sareng kabujeng luwak amenek ing uwit aren, tumunten kasogokan lajeng anjlog, kasanjata dening Kertasana saking sakiduling uwit aren, dados anggenipun anyanjata majeng mangaler, sareng luwak kasanjata lepat, ananging rare awasta pun Pator ingkang kenging, rare punika prenah putunipun Kertasana piyambak, menggah rare kengingipun ing sanjata, awit ing nalika wonten rame-rame ambubujeng luwak, rare wau lumajeng anyegat luwak wonten salering pager saha boten mawi anyuwara, sareng makaten para tiyang ingkang sami tumut ambujeng luwak mireng sweara ge- reng-gereng, lajeng kapurugan mawi ambekta obor, wasana sumerep manawi pun Pator anandhang tatu kenging sanjata, kadadosanipun rare lajeng kabayang kabekta lumebet ing griya- nipun Kertasana, dene kathahing tatunipun rare kenging pacar wutah tuwin remukan kejen, ing lengen kiwa tatu kalih wiyari- pun 1/2 dim, ingkang satunggil butul dumugi ing bau, ingkang satunggilipun butul dumugi sangandhaping pundhak, ing kelek kiwa nyrempet daging sakedhik panjangipun 1/2 dim, sanging- giling sikut ingkang kiwa tatu kalih wiyaripun 1/2 dim, sangandhaping mata ingkang kiwa anyrempet daging wiyaripun 1/2 dim, lambe tengen celak irung terus anarajang untu pothol kalih, menggah rare ingkang anandhang tatu kenging sanjata wau wekasanipun boten anemahi pejah. ============ Kala ing dinten malem Akad tanggal kaping 2 wulan September punika, wonten tiyang jawi ing dhusun Panggang bawah Pramba- nan, punika pejah katedha ing sima, jalaran saking anggenipun mentas anyolong jagung, mila kawatawis manawi anyolong ja- gung, awit sandhinging panggenanipun jisim wonten bagor isi jagung, dene kapanggih ing jisim wonten satengah ing jurang, pupu kiwa sempla dagingipun telas saha pringsilan inggih sampun boten wonten. ============= Ing tanah Paris nalika anggelaraken barang-barang katingalak- en ing ngakathah, wonten ingkang dados panunggilanipun barang
kang kalebet aeng, punika kawastanan piyano biyola, wujudipun piyano inggih limrah, nanging kagandhetan kothak satunggil isi biyolah satunggal mawi kapirantosan bekakas angeram- erami, ingkang pandamelipun medal saking kagunan, bilih piyano wau kamain ing tiyang, biyolah punika lajeng saged mungel gendhing ingkang sakeca kamirengaken, dedamelan meka- ten punika awit saking pamanggihipun tiyang ing tanah Ameri- kah. ================= Priyantun Sosoraning parentah. Wonten tiyang jaler satunggil saweg mantuk saking kakesahan sumerep manawi semahipun sampun pinanggih pejah, sirah ing jisim katigas sarta boten katingal ujudipun, tiyang jaler wau sanalika asuka serep dhateng para akrabipun ingkang estri, bab anggenipun kaaniaya punika, ananging para akrab lajeng sami sowan ing parentah mawi darbeni atur gugat bilih tiyang jaler punika amejahi bojonipun piyambak, sareng tiyang jaler wau sampun dipun sakiti sarta kagebag dening parentah, tumun- ten gadhah atur dora, angaken manawi sampun mejahi dhateng semahipun mongka satemenipun boten dosa, priyantun sosoraning parentah asumelang bab kalepatanipun pasakitan lajeng matur dhateng parentah, pitembunganipun makaten: gesangipun manung- sa sakalangkung kathah ajinipun sarta prakawis kang mekaten punika kedah katitipriksa kalawan sareh. Aliya punika pundi wonten tiyang jaler ingkang remen amejahi dhateng bojonipun saupami pasakitan temen amejahi semahipun jalaran saking paben amesthi laeng saged angsal satunggiling akal supados sampun ngantos anemahi paukuman sarta badhe anggadhahi atur, yen bojonipun pejah awit sakit utawi jalaran saking eroh, mongka ing mangke badanipun ingkang pejah taksih wujud si- rahipun sirna, pamanah kula prakawis punika dereng terang, mila panyuwun kula mugi kula kalilanana amriksani malih, prentah anglilani, sarta priyantun sosoraning parentah lajeng aken angelih pasakitan mawi kabelok tanganipun dhateng ing griya sanesipun, wonten ing ngriku kasukanan inuman anggur tuwin tatedhan eca, ing sadangonipun pasakitan ngalih panggenan priyantun wau aken amriksani sakathahipun tiyang ing kitha ingknag sami kawogan angopeni jisimipun tiyang
pejah, mawi dipun dhawahi satunggil-tunggilipun tiyang anga- turna serat pratelan bab anggenipun angladosi tabela, tuwin andamelaken kubur, ing salebetipun waktu kang wekasan punika, sapinten kathahipun, priyantun tumunten amriksani dhateng tiyang sadaya wau, majeng satunggil satunggil sarta kadangu mekaten: salawase kowe anglakoni kuwajiban mu angladeni kareping wong, apa kowe durung nate anduweni pangira yen wong iku ana kang darbe laku kang ora becik, saking titiyang wau wonten satunggal ingkang mangsuli, aturipun mekaten: nalika kula angladosi tutulung wonten griyanipun satunggiling tiyang ingkang kajen sarta sugih, kula mireng manawi tiyang punika amejahi dhateng rencangipun estri. Anggen kula amedalaken tabela boten saking konten kados ingkang sampun kalimrahan ananging tabela kula wedalaken malangkah ing pager banon, raosing tangan kula tabela punika entheng sanget presasat boten wonten isinipun, ing mangke tabela wau kapendhem wonten satunggiling kampung, priyantun ingkang nyepeng paprentahan lajeng dhahawah ambikak tabela punika, pinanggih namung isi sirahipun tiyang estri satunggil, sareng sirah kadedahaken dhateng pasakitan aturipun pasakitan yen sira punika dede sirahipun ingkang estri, priyantun wau lajeng dhawah anyepeng dhateng tiyang ingkang sugih punika, sareng kapriksa wangsu- lanipun mekaten: sampun lami anggen kula remenan kaliyan semahipun pasakitan sareng kula panuju nepsu kanthi kasupen kula amejahi rencang kula estri, sirahipun kula kethok sarta kula aken mendhem, salajengipun barang panganggenipun remenan kula kula anggekaken jisimipun rencang kula estri, jisim punika tumunten kula aken bekta dhateng griyanipun pasakitan, wondening bojonipun pasakitan lajeng tumut dhateng kula, ngantos sapriki kula umpetaken wonten griya kalangenan kula salah ing satunggil. Pangaken semanten punika anerangaken prakawis, sarta andado- saken kajenipun priyantun sosoraning parentah. ================= Sareng kala wulan Juni ongka 1866 welandi kula aningali kapal bagus ingknag saklangkung ing sae warnenipun ules sarta ageng inggil suku merit amenjangan wau kapal wedalan sabrang bima. Utawi Persi: yen pethaning weni meh kados sangsam branggah
inggil 4 kaki kapal wau kalih namung ules sanes ingkang satunggal abrit jragem weninipun wangun sami: kapal kalih ingkang pethak tutul dados piliyan nomer satunggal ingkang ngabrit dados piliyan nomer kalih sami angsal ganjaran mitu- rut taripipun ganjaran peken binantang ing kang nomer satung- gal utawi nomer kalih menggah ganjaranipun kapal wau: wonden- ing ingkang kagungan wahu kapal Kanjeng Tuwan Paut Asisten Residhen Bageyan Panaraga, mila mugi kapacaka ing Jurumartani kalebet bagus utawi aneh. Ngawi kampung Kabupaten Pratondha Raden Jati Surata. =============== Kula sampun maos serat Jurumartani ongka 38 katitimangsan Kemis kaping 20 wulan September punika, ing ngriku wonten panedhanipun katerangan Suryaukara, bab wawrating Wihye tuwin Korel ing mangke kula suka kateranganipun: Sawihye punika kirang langkung wawrat saparatiganipun sadhuwit, dene Sakorel wonten wonten saparadasanipun Sawihye, dados Sakorel punika wawrat pradasaning sapratigan dhuwit. Surakarta kaping 2 September 1866 Katandhan Murid ing Pamulangan Jawi Surakarta, SArdun. ==================== Kang pustaka rinenggeng pamijil, katur sang kaot, ingkang anganggit cacangkrimane,, kapacak serat Jurumartani, munggeng angkaneki, poncadri daseku. Pan kumudu kumedah kang kapti, cumandhak ingong, ambatang cangkriman anggitane, priyantun ingkang ambek utami, panenggranireki, tali sabdanipun. Anang- ing panuwun ulun maring, ingkang sami maos, tuwin ingkang darbe cangkrimane, den agunga pangaksama sami, lamun batang mami, kathah lepatipun. Yen tan sisip ing pambatang mami, cangkriman sawiyos, warna brit langkung cemeng namane, neng- gih peksi wulung ingkang nami, kang cajuga malih, de pamba- tang ulun. Kalangkung cemeng warnanireki, abrit wastaning wong, inggih bongsa peksi sasamane, dene ta saking pambatnag mami, peksi ingkang nami, bang ebanganiku. Surakarta kaping 19 September 866. Katandhan Murid ing Pamulangan Jawi Surakarta, Mas Rana Armaja. ============== Pambadhenipun cangkriman ingkang kasebut ing Jurumartani ongka 38. Mijil. Saras lwir angganing pralewih, jangkaning tyas ingong, mari kelumintak sameng akeh, katampena dera sang sudyapti, tinrimah alansih, sang ngadhasta atur. Pamabdhe wikan leres myang sisip, sotaning driyengong, puyuh ingon punika jarwane,
titimah ya Surasaning ati, sawigya kasuji, tak liming apung- gung. Surana siswa pulasaran ring, pacrabakan kaot, Surakar- ta, kang sangsayeng tyase, srusumusup rumesep sedyapti, tansah mangastuti, sasab dadi wijengsun. =============== Titiyang saged pikantuk atumbas saking tuwan Jaspres ing Surakarta gambar-gambar sorot ingkang aeng sae boten katin- gal, manawi kertasipun kadekekaaan toya gambaripun lajeng katingal, sakalangkung adamel bingah ingkang tumbas, menggah reginipun sadhosin 4 rupiyah, bayar kenceng. katandhan tuwan Jaspres. ============ Loterei arta tanpa kacengklong punapa punapa, ingkang minong- ka kauntunganipun pakempalan main musik ing Surabaya winastan Sintesesiliyah, sarta ingkang sampun kalilan dening kanjeng gupremen kawrat ing serat kakancingan katitimangsan kaping 17 wulan Nopember taun 1865 ongka 31. kathahing arta ingkang kadamel loterei wau 100,000 rupiyah, dene cacahipun lot 10,000 iji, satunggil tunggilipun regi 10 rupiyah, lot wau badhe kadamel papaliyan sarta para sakawan. Ing ngandhap punika pratelaning kauntungan ingkang medal saking loteri wau: Kauntungan ingkang kapisan... 40000 rupiyah Kauntungan ingkang kaping kalih... 15000 rupiyah Kauntungan ingkang kaping tiga... 10000 rupiyah Kauntungan ingkang kaping sakawan... 1000 rupiyah Kauntungan ingkang 500 rupiyah, sakawan iji gunggung... 2000 rupiyah Kauntungan ingkang 50 rupiyah satus iji gunggung... 5000 rupiyah. Nomering lot ingkang medal rumiyin sarta ingkang medal weka- san satunggil tunggilipun angsal ganjaran 1000 rupiyah, gunggung... 2000 rupiyah sadaya gunggung... 75,000 rupiyah Yatra ingkang kadamel ambayar prabeya ingknag konjuk kanjeng gupremen sarta wragading loterei punapa malih ingkang mi- nongka kauntunganipun pakempalan ingkang kasebut ing nginggil
wau kathahipun ... 25,000 rupiyah gunggung... 100,000 rupiyah. Samongsa loterei wau sampu kamainaken ingkang gadhah lot wetah papaliyan utawi parasakawanan kang kaleres angsal kauntungan utawi ganjaran kenging anampeni arta pamenangipun tanpa kacowok punapa-punapa, kawangenan lami-laminipun ng dalem kawanwelas dinten. Menggah dinten pamainipun loterei punika badhe katamtokaken ing tembe, pamainipun badhe kalampahan wonten ing Surabaya katingal ing kathah. Sinten ingkang badhe tumbas lot akintuna serat dhateng para tuwan ingkang kasebut ing ngandhap punika: isi arta regining lot wau, dene serat punika kedah kabayar dening ingkang kintun. Ing Batawi, dhateng tuwan Jonbraise enko Ing Samarang, dhateng Tuwan Kopesemit enko Ing ?Surakarta, dhateng Tuwan ?H.K.H. Wilkes Ing Rembang, dhateng Tuwan F.G.Kunse Ing Kadhiri, dhateng Tuwan Alewein Ing Surabaya, dhateng Tuwan Mister Koster,2, tuwan P.Kam, e Tuwan PanVonendhal, 4 tuwan Y.H. Rosemeiyer Ing Gresik, dhateng Tuwan Eiman Ing Bangkalan, dhateng Tuwan Y.Maiye Ing Prabalingga, dhateng Tuwan Y.W.F.Panloten, 2 Tuwan Y.H.A.Simerman. Ing Pasuruwan, dhateng Tuwan A.H.Beiye, 2 Tuwan Panderaret ===========
Ongka 40, 4 Oktober 1866 Tuwan ingkang angarang serat Jurumartani, guru ing pamulan- ganipun para murid calon guru jawi ing Surakarta, katedahan cuwilan areng sela dening muridipun ingkang anama Raden Mas Suratiman saking Ngayogyakarta. Cuwilan areng sela wau angge- nipun angsal saking Raden Prawira Puspita, Urdinasipun Kan- jeng Pangeran Kolonel Ariya Purbanagara ing Surakarta, meng- gah pikajenganipun anedahaken areng sela wau badhe sumerep maujud punapa punika, awit warninipun kados areng awratipun kados sela. Tuwan ingknag angarang serat Jurumartani wau tumunten anyerepaken dhateng muridipun, yen punika areng sela, saha lajeng pitaken angsalipun saking pundi, wangsula- nipun murid, manawi angsal saking Raden Prawira Puspita, dene Raden Prawira Puspita saking aturipun murid anggenipun angsal saking redi gamping, bawah ing kadospaten Mangkunagaran, sarehning tuwan ingkang angarang serat Jurumartani wau badhe sumerep gancaring cariyos bab anggenipun angsal areng sela saking redi gamping punika, ing sanalika kengkenan angundang dhateng raden Prawira Puspita. Sareng sampun dhateng dipun pitakeni dhateng tuwan ingkang angarang serat Jurumartani, wangsulanipun Raden Prawira Puspita, manawi ing ngajeng kautus ingkang angarang serat Jurumartani, wangsulanipun Raden Prawira Puspita, manawi ing ngajeng kautus ing kanjeng Pangeran Kolonel Ariya Purbanagara, dikakaken mariksani pantun dhateng dhusun ing Bandar Kadhawung, angsal angsalan anggenipun panen ingkang kantun piyambak, sadhatengipun ing dhusun Raden Prawira Puspita wau parentahaken anggodhog wedang mawi latu areng, ing sanalika bekel badhe mendhet kajeng kadamel areng, ananging lajeng aningali areng saprong- kal, wonten ing lepen jurang, anama lepen Wungkal, areng kapendhet lajeng kabekta mantuk badhe kadamel anggodhog wedang, sareng areng kabesmi ambetipun sakalangkung boten eca, sami kaliyan ambeting obat kabesmi, malah tungtung pesing. Raden Prawira Puspita lajeng dhawah kinen amejahi latu areng wau, kamanah manawi ambetipun punika badhe tumus dhateng toya ingkang kagodhog, nunten pitaken dhateng bekel, areng wau angsalipun saking pundi, wangsulanipu bekel, angsa- lipun saking lepen Wungkal, saha taksih wonten panunggilani- pun raden Prawira Puspita lajeng lumampah piyambak dhateng lepen, semunipun kados gumun, dene ing lepen wonten arengi- pun, sareng dumugi ing lepen yektos wonten ananging boten patos kathah, lepen lajeng katurut manginggil medal ing pinggir, tebihipun watawis kalih tengah pal, kalampahan dumugi ing panggenan ingkang taksih kathah toyanipun wonten sangandhaping redi gamping, sapanginggilipun ing lepen wung- kal wau toyanipun kantun embes-embes kemawon, sareng katinga- lan celak ing ngriku wonten jugrugan redi, jugruganing siti
katingal wonten arteng prongkolan, kawatawis kados kathah panunggilanipun, Raden Prawira Puspita lajeng aken andhudhuk gampinging redi wau, angsal satengah kaki ing pandhudhukipun katingal wonten arengipun, prongkolan ageng-ageng, malah wonten ingknag boten kenging kaungkil, awit saking lebetipun kapendhem ing siti, sarehning raden Prawita Puspita wau sampun nate sumerep areng ingkang kados makaten wonten ing Samarang, saking baita kabekta dhateng dharat, ananging dereng sumerep ing nama utawi kanggenipun ing damel, mila sanget ing pangudinipun dipun dugi manawi areng punika sami kados ing- kang sampun kasumerepan wonten ing Samarang. Ing mangke tuwan ingkang angarang serat Jurumartani mila suka pakabaran punika, supados kauningana ingkang kagungan siti, bokmanawi dereng sumerep, awit areng sela punika kalebet ing padagangan, saha andadosaken kauntungan. ======================= Cariyos bab pangundhuhipun madu wonten tanah ing Niweolan Titiyang bongsa Islam ingkang gagriya ing tanah Niweolan sami prigel ambubujeng kewan sawatawis, ing satunggilipun dinten tuwan Uber dipun sukani tala tawon satunggil dhateng tiyang bongsa Islam anama Burulah, warninipun sae mawi isi madu, tuwan Uber eram anampani pisungsung ingkang ambingahaken dhateng manah, sarta badhe sumerep kados pundi tarekahipun Burullah anggenipun saged angsal tala wau. Burulah lajeng kapurih angudharna wadosipun dhateng tuwan Uber, wangsulani- pun Burulah ing samangartosipun tuwan Uber mekaten: preluni- pun ingkang kedah dipun lampahi, namung anelika tawon sa- tunggil ing samanggsanipun kesah badhe ngombe, lajeng kaetut- na ing sapurugipun ngantos dumugi panggenaning tala, sareng tuwan Uber katingal sanget anggenipun boten pitados Burulah wicanten malih, pitembunganipun mekaten: sarehning tuwan boten pitados dhateng kula, sumongga tuwan kula purih ange- tutna salampah kula, ing mangke tuwan badhe sumerep bilh cariyos kla wau temen, Burulah lajeng mendet jaring kakalih, kakempit tumunten mangkat sarengan kaliyan tuwan Uber, wawe- lingipun Burulah, tuwan Uber kapurih kendela kemawon sampun ngantos awicantenan, ing dalem sawatawis menut tiyang kakalih wau dumugi panggenan erong satunggil ingkang wonten toyani- pun, Burulah lajeng mendhet toya pnika, kaemut sarwi kendel boten ebah, namung anungkuli toya ingkang wonten ing ngerong wau, patrapipun mekaten punika dangonipun kirang langkung ngantos sajam, sarta tuwan Uber sampun wiwit kemba manahipun angawasaken tiyang ingkang katawis sakalangkung eram aningali layanganipun piyambak, tuwan Uber lajeng mireng brengengening tawon satunggil, tawon punika sakawit mabur wonten sanging-
giling toya, tumunten angubengi sirahipun Burulah rambah- rambah, ananging Burulah kendel kemawon sarta boten ebah, ngantos mireng tawon wau brengengengipun sanes ingkang anela- kaken bilih badhe ngombe, ing sanalika Burulah lajeng ebah, sarta toya ingang dipun emut kaseburaken dhateng tawon, tawon punika dereng ngangros saged anginggati angenipun kasebut ing toya wau, lajeng kacepeng dhateng Burulah, panye- pengipun prigel sarta angeram-erami. Awakipun tawon tumunten katempelaken gelintiran kapuk mawi kaancur kalayan gom, cariyosipun Burulah dhateng tuwan Uber, mila tawon katempe- laken gelintiran kapuk wau, kapurih randhata tuwin pakeweda iberipun dados tansah kenging kaetutaken sapurugipun, Burulah sareng sampun cariyos mekaten lajeng anjeleh, swaranipun anggor tuwin sora.Kancanipun sawatawis tumunten sami dhateng, badhe nyumerepi luwaripun tawon saking tarekahipun Burulah, iberipun tawon sayektos randhat, sarehning suwiwinipun ka- tempelaken gelintiran kapuk wau, dados bgrengengipun aneh sarta anedahaken sapurugipun dhateng Burulah sakancanipun, ingkang sami angetutaken tawon punika, boten mawi amanah angeling margi kang dipun ambah, tuwan Uber inggih etut wingking, nanging lampahipun kantun ngantos elet sajam saweg dumugi ing panggenanipun Burulah sakancanipun, kapanggih wonten sangandhapipun uwit gom ageng, menggah tawon ingkang kabujeng wau kacariyosaken kenel wonten sapucukipun uwit gom punika, Burulah lajeng enggal amenek ing nguwit wau, boten dadngu mudhun malh mawi ambekta tala kathah, isi madu sawata- wis. ============== Cariyosipun Candhi Maling: Ing Redi Kethu. Kala karaton Pengging, panjenenganipun Prabu Madu Sudhana, nata ing Pengging kang angadhaton Salatiga, sabab lali kaka- raton Pengging, kadhatonipun ngolah-ngalih, terkadhang kang jumeneng nata, remen ngadhaton ing tanah Kedhu Margawati, wonten ingkang remen ngandhaton Salatiga, wonten sweneh teksih remen ngadhaton ing Pengging, boten sanes kados ing jaman akhir, kados ta panjenenganipun Ratu Mataram wonten ingkang remen ngadhaton ing tanah Pajang, ing Wanakarta, wonten ingkang remen ngadhaton pinggir Bangawan Sala, ngantos dumugi samangke. Prabu Madu Sudhana wau, kagungan putra kakung, nama Raden Madukusuma, lolos saking nagari, jumeneng nata, wonten ing redi sakiduling tanah Pajang, redi wau awit sawetane lepen Opak ngendheng mangetan dumugi lepen bangawan, wetan lepen Opak wau, nama Redi Pegat lajeng redi Ijo, panggenan Candhi ASu, leripun kedhik Redi Kraton Baka, deging karaton sangkala
990, risakipun sangkala 1018 ngetan ragi mangandhap tanah Samapura, dados karaton sakedhap degipun sangkala 1018 rtisakipun sangkala 1020 sawetan redi ijo, nama ardi Wayang, ARdi Kelirnama ARdi gambar, lajeng tanah Tembayat sawetan ardi Kelir, kepara tebih, ardi Gajah Mungkur, liripun ragi andhap ardi Torok wetan ardi Gajah Mungkur, ardi Candhini, wetanipun candhini ardi Kethu, ngetan ragi ngaler kedhik ardi widadari, lajeng Bangawan. Ingkang kasebut sadaya wau, sapangetan sapangilen ing jaman akhir karaton Surakarta, kasebut tanah Redi Kidul, Radne Madukusuma wau, jumeneng nata angratoni tiyang tanah ARdi Kidul sadaya, angadhaton ing redi Andong, sangandhap redi Andong kang bing ler kedhik punika ing waringin rubuh, Raden Madukusuma, ajujuluk Prabu Kalana Tunjung Seta, langkung ageng karatonipun tanah Pajang, Mataram Kedhu Pagelen sami sumiwi, ingkang rama, sang prabu Madu Sudhana, ing Salatiga, sakalangkung sungkawanipun ing galih awit ingkang putra jumeneng nata wonten tanah ARdi Kidul sarta sampun ageng karatonipun kagalih boten wande ing wingking ing gecak kara- ton Salatiga, ing ngrisak ingkang rama, ananging Prabu Kalana Tunjung Seta, boten pisan pisan kagungan cipta karsa angrisak karatonipun kang rama, ingkang kagalih sadinten dinten namung kalangenan ambedhag kidang manjangan ing wana, kadhatek para wadya prawirta,kalampahan rambah-rambah, katimbalan ingkang rama, kadhawahan kondur dhateng nagari Salatiga, nanging boten karsa kondur sowan ingkang rama. Cariyos punika taksih wonten candhaipun. Katandhan dening raden Panji Puspawilaga. ================= Benjing ing dinten Saptu tanggal kaping 6 wulan Oktober punika badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan W.Magilapri ing Surakarta. Benjing ing dinten Senen tanggal kaping 8 wulan Oktober punika badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan Litnan Okerse, ing loji wetan Surakarta. =============== Loterei arta tanpa kacengklong punapa punapa, ingkang minong- ka kauntunganipun pakempalan main musik ing Surabaya winastan Sintesesiliyah, sarta ingkang sampun kalilan dening kanjeng gupremen kawrat ing serat kakancingan katitimangsan kaping 17 wulan Nopember taun 1865 ongka 31. Kathahing arta ingkang kadamel loterei wau 100,000 rupiyah, dene cacahipun lot 10,000 iji, satunggil tunggilipun regi 10 rupiyah, lot wau badhe kadamel papaliyan sarta para sakawan. Ing ngandhap punika pratelaning kauntungan ingkang medal saking loteri wau:
Kauntungan ingkang kapisan... 40000 rupiyah Kauntungan ingkang kaping kalih... 15000 rupiyah Kauntungan ingkang kaping tiga... 10000 rupiyah Kauntungan ingkang kaping sakawan... 1000 rupiyah Kauntungan ingkang 500 rupiyah, sakawan iji gunggung... 2000 rupiyah Kauntungan ingkang 50 rupiyah satus iji gunggung... 5000 rupiyah. Nomering lot ingkang medal rumiyin sarta ingkang medal weka- san satunggil tunggilipun angsal ganjaran 1000 rupiyah, gunggung... 2000 rupiyah sadaya gunggung... 75,000 rupiyah Yatra ingkang kadamel ambayar prabeya ingknag konjuk kanjeng gupremen sarta wragading loterei punapa malih ingkang mi- nongka kauntunganipun pakempalan ingkang kasebut ing nginggil wau kathahipun ... 25,000 rupiyah gunggung... 100,000 rupiyah. Samongsa loterei wau sampu kamainaken ingkang gadhah lot wetah papaliyan utawi parasakawanan kang kaleres angsal kauntungan utawi ganjaran kenging anampeni arta pamenangipun tanpa kacowok punapa-punapa, kawangenan lami-laminipun ng dalem kawanwelas dinten. Menggah dinten pamainipun loterei punika badhe katamtokaken ing tembe, pamainipun badhe kalampahan wonten ing Surabaya katingal ing kathah. Sinten ingkang badhe tumbas lot akintuna serat dhateng para tuwan ingkang kasebut ing ngandhap punika: isi arta regining lot wau, dene serat punika kedah kabayar dening ingkang kintun. Ing Batawi, dhateng tuwan Jonbraise enko Ing Samarang, dhateng Tuwan Kopesemit enko Ing ?Surakarta, dhateng Tuwan ?H.K.H. Wilkes Ing Rembang, dhateng Tuwan F.G.Kunse Ing Kadhiri, dhateng Tuwan Alewein Ing Surabaya, dhateng Tuwan Mister Koster,2, tuwan P.Kam, e Tuwan PanVonendhal, 4 tuwan Y.H. Rosemeiyer Ing Gresik, dhateng Tuwan Eiman Ing Bangkalan, dhateng Tuwan Y.Maiye Ing Prabalingga, dhateng Tuwan Y.W.F.Panloten, 2 Tuwan Y.H.A.Simerman. Ing Pasuruwan, dhateng Tuwan A.H.Beiye, 2 Tuwan Panderaret ===========
Ongka 41, 11 Oktober 1866 Pawartos warni-warni Rampunging pamainipun loterei barang-barang ingkang sampun katumbas pancen kawedalaken wonten pagelaring barnag-barang ingkang medal saking taberen ing Batawi kala ing taun 1865 pratelaning kauntungan kados ing ngandhap punika: Kauntungan ingkang kaping ?1, ingkang angsal ?tuwan H.N.H.Wilkes. Kauntungan ingkang kaping 2, ingkang angsal Ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan. Kauntungan ingkang kaping 3, ingkang angsal tuwan Pandher- lindhe. Kauntungan ingkang kaping 4, ingkang angsal Swargi tuwan C.Nunas. Kauntungan ingkang kaping 5, ingkang angsal tuwan G.L.Dhor- phal. Kauntungan ingkang kaping 6, ingkang angsal tuwan M.Bos. Kauntungan ingkang kaping 7, ingkang angsal Raden Tumenggung Kartadipura. Kauntungan ingkang kaping 8, ingkang angsal Ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan. Kauntungan ingkang kaping 9, ingkang angsal Swargi tuwan C.Nunas. Kauntungan ingkang kaping 10, ingkang angsal tuwan C.F.Winter Kauntungan ingkang kaping 11, ingkang angsal Ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan Kauntungan ingkang kaping 12, ingkang angsal Raden Tumenggung Arjadipura Kauntungan ingkang kaping 13, ingkang angsal Tuwan Y.Pansetin Bergen Kauntungan ingkang kaping 14, ingkang angsal tuwan R.Kam. Kauntungan ingkang kaping 15, ingkang angsal tuwan G.L.Dhor- phal. Kauntungan ingkang kaping 16, ingkang angsal Kanjeng Pangeran Ariya Suryadiningrat Kauntungan ingkang kaping 17, ingkang angsal tuwan Y.Y.Pan- deredhe. Kauntungan ingkang kaping 18, ingkang angsal tuwan Mister H.Y.W.Panlawik panpap Kauntungan ingkang kaping 19, ingkang angsal Ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan
Kauntungan ingkang kaping 20, ingkang angsal tuwan Y.F.Semit. Kauntungan ingkang kaping 21, ingkang angsal Raden Mas Ariya Jayadiningrat Kauntungan ingkang kaping 22, ingkang angsal tuwan G.L.Dhor- pal. Kauntungan ingkang kaping 23, ingkang angsal Ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan Kauntungan ingkang kaping 24, ingkang angsal tuwan H.L.Dhom. Kauntungan ingkang kaping 25, ingkang angsal Ngabei Jaya Pradata. ================ Saking pawartosipun manawi panggenan adamel sanjata ing Dhelep tanah Walandi, punika titiyang sami adamel sanjata kalayan enggal-enggalan, sanjata punika angsal saking pamang- gih enggal manawi angiseni saking wingking, dene panganggeni- pun manawi kaungelaken ing dalem samenit saged mungel ping wolu utawi kaping sanga boten mawi rakaos pisan-pisan, punapa malih kenging kadamel anyanjata tebihipun ing dalem 1400 utawi 1600 tindak, menggah ingkang kalebet aji piyambak dene isinipun patruman boten aeng, inggih sami kados patruman sanjata limrah, ananging wonten kuciwanipun manawi sanjata wau sampu kaungelaken kaping wolung dasa utawi kaping satus, panasing wuluhipun sakalangkung sanget, ngantos andadosaken boten kenging kaangge anglajengaken ing panyanjatanipun, ingkang punika ing mangke badhe angewahi kawontenaning prana- tan kadosta: manawi prajuritira lir salin aso saking angge- nipun anyanjata, prajuritira lir salini sanesipun wiwit anyanjata, trap makaten punika amikantukaken panganggenipun sanjata dadamelan enggal wau ing salajengipun. =============== Tiyang ambujeng gajah wonten salebeting kitha ingkang dipun griyani ing bongsa welandi, punika amesthi kalebet ing cariy- os kang aeng sanget, ewadenten dereng antawis lami ing kitha Morat bawah ing tanah Switser wonten lalampahan punika, wonten satunggaling paklempakan ingkang anggelaraken kasaged- anipun anumpak kapal wonten ing kitha wau, mawi angatingalak- en saged angereh dhateng gajah kakalih sami miturut kenging kadamel sembranan, sabibaring panggelaripun wau paklempakan
lajeng mangkat dhateng kitha sanesipun, ingkang sampun kalam- pahan gajah kakalih punika lumampah piyambak-piyambak mawi kaateraken ing tiyang satunggil ingkang kenging kapitajeng, sarta salaminipun gajah wau lumampah unjaran, ananging kala semanten pikajenganipun tiyang ingkang ngateraken gajah badhe kacoba ginandheng ing rante, sareng tiyang punika wiwit angereapaken rante, gajah ingkang satunggil lajeng anyandhak kalayan telalenipun dhateng tiyang wau, tumunten kaundha sarta katadhahan malih,lajeng kaidak-idak ngantos pejah, gajah tumunten lumajeng sarwi ngamuk ing saurutipun margi, angrisak sakathahing kareta u\tuwin wande alit-alit, wah samukawis ingkang dipun tingali, sadaya sami karebahaken tuwin kawonlak-walik, sawarnining tiyang ingkang sumerep dhateng gajah ngamuk wau, sami ajrih sarta sumingkir, dados pangamukipun gajah ngantos ing dalem kalih jam boten wonten palanganipun, para grema militer, tuwin prajurit mardika ingkang julig wah juru pompa sapompanipun punapa malih saka- thahing tiyang sami kapuriha dhateng ngatutulung sarta anyem- badanana pangamukipun gajah wau, ingkang kanamanan pun Posto, mongka gajah punika ing saderengipun ngamuk elet sadinten nalika katonton ing titiyang ambingahaken manah, panggenan pangamukipun gajah kapepetan kalayan rumput aking wawratani- pun grobag sawelas iji, sami kabongkok sarta kagandheng, punapa malih ingn sasaged saged kaakalan supados gajah ing- kang ngamuk kenginga kapeksa amurugi rumput aking wau, saman- ten punika inggih kalampahan ananging priyantun ing kitha Morat angawisi, tiyang boten kalilan anyanjatani gajah wau, awit kuwatos bilih gajah ngantos kataton mongka boten pejah sakal bokmanawi lajeng sangsaya ngammuk, awisanipun priyantun wau angasoraken dhateng para grema tuwin para prajurit mardi- ka, tumunten para tiyang ingkang wonten griya nginggil sarta ngungak ing ram jandhela, prenahipun ing sakiwatengening pangenan ingkang kapepetan rumput aking, sami eroh aningali gajah, sarta swaranipun rame, wondening sawarnining tiyang ingkang wonten panggenan sanesipun ugi sami eroh, sarta angundhat-undhat dhateng priyantun ing kitha Morat, ananging priyantun punika saged anyarehaken manahipun sakathah ing tiyang, sarta lajeng kengkenan amendhet mariyem satunggil
saking kitha ing Prenghibureh, wanci siyang mariyem punika dhateng, sareng kabekta lumebet ing kitha sawarnining tiyang sami suka-suka, salajengipun sareng gajah pun Posto mireng rerame malih, lajeng kawit angamuk malih mobat-mabit anggigi- risi, ananging pamawasipun mariyem kaleresan sareng mungel sapisan gajah ingkang ngamuk kataton bramana, lajeng sangkoy- oran dhawah ing siti pejah, gajah ingkang satunggilipun estrenipun gajah pun Posto, boten pisan geter anymerepi rerame punika, malah amurugi dhateng panggenanipun ingkang jaler, lampahipun tamban sanadyana mekaten paratiyang sami ajrih anyepeng dhateng gajah estri wau, ananging sareng gajah ingkang pejah sampun kasingkiraken gajah estri lajeng nutut kenging kabekta kesah. =================== Saking pawartos ingkangkenging kawastanan boten dora, bab tiyang anyanjata maliwis ing nagari Walandi, pratelanipun kados ing ngandhap punika. Titiyang sawatawis kathahipun sami kendel saking anggenipun anyanjata maliwis, saha anedha wonten ing panggenan ingkang angendhakaken, prenah celak ing ngriku wonten rare ngadeg ingkang saweg ngumur sawelas taun, awit saking sumeh ing pasemonipun rare punika andadosaken panglegewaning tiyang satunggil ingkang anyanjata maliwis, kalampahan tiyang wau angawe dhateng rare, kapurih anyelaka, saha lajeng katawenan roti kaliyan ulam, menggah pitembunganing anggenipun anaweni wau makaten: enya thole, kowe arep roti karo iwak, wangsula- nipun rare: kula nuwun, ya gene kowe teka ora arep, ra yre mangsuli: kula boten kalilan papriman, tiyang wau apitaken malih: sapa kang mulang yen kowe ora kena papriman, rare mangsuli malih: bapak kula, bapakmu omahe ing ngendi, rare mangsuli: punika ing kang katingal saking ngriki, bapakmu dadi apa, wangsulanipun rare: dados tiyang tani, tiyang wau apitaken malih dhateng rare: lah kowe arep dadi apa, rare inggih mangsuli malih: manawi wonten karsanipun gusti Allah, kkula badhe dados Saradhahdu, awit bapak kula kala ing nga- jeng inggih dados saradhadhu, apa kowe arep dak dadekake saradhadhu, inggih purun manawi wonten karsa sampeyan, iya becik mengko aku bakal eling marang kowe, sasampunipun tiyang wau wicanten dumugi samanten, rare lajeng kesah. Sareng ing dinten enjingipun rare katimbalan dhateng kadha- ton, sadumuginipun ig salebeting kadhaton rare aningali tiyang ingknag katampik anggenipun bdhe anyukani roti kaliyan ulam, inggih punika kanjeng raja, rare lajeng sumerep manawi kanjeng raja ingkang anaweni roti kaliyan ulam dhateng piyam-
bakipun, sakalangkung andadosaken gumuning rare, saderenging mantun gumunipun wau, rare tumunten kasantunan pangangge, saha lajeng kabekta dhateng ing griya pamulanganipun kanjeng raja, supados kawulanga wonten ing ngriku bab anggenipun badhe dados prajurit ing tembe. Menggah pikajenganing rate ingkang boten kalilan apapriman saha bahde dados prajurit ing mangke sampun kaleksanan awit sakingkarsanipun kanjeng raja, dene patrap kasaenan samanten punika ing ngatasipun kanjeng raja dereng cekap, bapaking rate ingkang suka wuwulang dhateng anakipun boten kenging apapriman, ing nalika samanten lajeng ginantungan ganjaran dening kanjeng raja. Ing sawatawis jam dangunipun bapaking rate lajeng dados kacekapan saanak bojonipun, amargi kanjeng raja amaringi padamelan dhateng bapa wau, saha amaringi griya ingkang prayogi kenging kaenggenan saanak bojonipun. =================== Punika candhaking cariyosipun Candhi Maling: ing Redi Kethu. Kacariyos wonten stunggal pandung sakti, asli ing Pacitan, nalika anglampahi ngelminipun kasekten, saking pakening gurunipun kinen tapa angidang, dene patrapipun tiyang tapa angidang punika, salaminipun anglampahi tapa, nunggil kaliyan kidang, utawi manjangan wonten ing wana, ingkang dipun tedha, inggih manut kang dipun tedha kidang manjangan ing wana, katranganipun namung nedha rerambanan tuwin gegodhongan kang lemes-lemes pandung sekti wau, engggenipun tapa ngidang, nunggil kaliyan manjangan ing wana redi Kethu, piten-pinten taun anunggil manjangan ing wana redi Kethu ngriku, pandung sekti saking laminipun anunggil manjangan ing wana redi Kethu, sakathahing manjangan sawana redi Kethu, sami anjil ma dhateng pandung sekti wau, mangkaten malih pandung sekti, sanget rentah tresnanipun dhateng manjangan sawana redi Kethu, boten pae atresna sasamining manuswa, kados anunggil darah kulit daging balung sungsum otot. Kala samanten Prabu Kalana Tunjung Seta, ing redi kidul asrig tindak ambedhag manjangan ing wana redi Kethu, ing ngiring dening wdya prawira, len punggawa mantri mukya, sang Prabu sampun rambah-rambah angektosi ing galih, yen wana tredi
Kethu punika, estu kathah manjanganipun sanes lan wana kang kathah kathah, prabu Kalana Tunjung Seta, lajeng adhedhawah dhateng punggawa mantri, wana punika andikakaken anggrogol kalampahan wana redi Kethu, kagrogol rapet santosa, pandung sekti: katut kalebet ing grogol kalagrogol wau kagarap ing tiyang kathah, kang sami anggarap boten wonten uninga, dha- teng pandung sekti punika, awit kebat cukatipun alesep ing grumbul bondhot-bondhot sampun sami kaliyan menjangan. Kacariyos Prabu Kalana Tunjung Seta, asring-asring tindak ing pagrogolan wana redi Kethu ing ngiring para wadya prawira, saha punggawa mantri kathah, sarawuhipun pagrogolan lajeng dhawah sami andikakaken anjemparingi majangan kang wonten salebeting grogol sabab kala semanten tiyang bongsa jawi, dereng wonten saged ngagededamel sanjata, saged dipun namung angge jemparing, paser, tulup towok lan sasaminipun menawi sang nata kondur saking pagrogolan wana redi Kethu, pinten pinten atus angsalipun manjangan kabagi dhateng punggawa mantri, abdi sanagari kawradinan sadaya, sami asuka bingah ing manah, mila menawi sang nata lami boten tindak ing pagro- golan wana redi Kethu, para wadya sanagari sami angajeng- ajeng, mangkaten ugi sang prabu kalana Yunjung Seta, saben tindak ing pagrogolan wana redi Kethu, sakalangkung sukaning galih, awit aningali kathah ing manjangan angreb atusan sababing jaman punika, kabingahanipun ratu jawi, namung ambebedhag dhaten gwana, terkadhang para gawa putra, sami andherek nitih gerbong bale lumur. Cariyos punika taksih wonten candhakipun. Katandhan dening raden Panji Puspa Wilaga. ================= Para tiyang ingkang taksih gadhah sambutan dhateng kantor lelang ing Surakarta kala ing wulan Juni 1866 ing mangke sami kaemutaken, mugi ambayyara sambutanipun wau saderengipun utawi satelasing wulan Oktober punika, manawi boten anglek- sanani ing pambayaripun, para tiyang wau badhe katagih medal saking pangadilan. Surakarta kaping 1 Oktober 1866 Ingkang nguwasani kantor lelang, Katandhan Tuwan Pan Ogendho- rep.
Punika wewahanipun serat Jurumartani kaping 11 Oktober 1866, ongka 41 Ing dalem kabupaten Demak benjing tanggal 29 sarta 30 wulan Oktober punika, badhe wonten lelang barang titilaranipun swargi Kanjeng Pangeran Ariya Condranagara, kadosta: Meja utawi bangku ingkang sami ngangge sela cendhani utaawi marmer, meja pasuryan utawi pangraupan kursi kajeng maoni damelan nagari Walandi, paningalan tuwin gambar ageng-ageng, lampu-lampu, benet utawi lemari pangageman pasareyan barang pethakan warni-warni, kadosta: bekakas pateyan sendhok tuwin sanes-sanesipun lampit gedhogan tuwin gamelan selendro ageng, pratelanipun gamelan wau kadosta ing ngandhap punika: Ongka|kathahipun |Namanipun|wawratipun gamelan|kat |gamelan | | rembat | kati | | | | dacin | | 1 | 6 | Slenthem| I | 56 | Bedhug I 2 | 6 | Slenthem| I | 56 | Kenthang 2 3 | 6 | Demung | I | 55 | Gayor I 4 | 6 | Demung | I | 55 | Rancakan II 5 | 6 | Saron | | 95 | Rebab II 6 | 6 | Saron | | 95 | Tabuh 17 7 | 6 | Saron | | 95 | 8 | 6 | Saron | I | | 9 | 10 | Bonang | I | 34 | 10 | 10 | Penerus | | 60 | 11 | I | Kenong | | 45 | 12 | 2 | Gongsa | I | 17 | 13 | I | Kempul | | 21 | 14 | I | Kethuk | | 24 | | 3 | Kecer | | | ------------------------- gunggung 14 08 Pratelan gamelan Mongga I | 2 | Gongsa | | 68 | 2 | 2 | Kempul | | | | I | Bendhe | | 29 | | 2 | Kecer | | | 3 | 6 | Bonang | | 49 | 4 | 6 | Bonang | | 49 | 5 | 6 | Bonang | | 38 | 6 | 6 | Bonang | | 39 |
| | |---------|--------| Gunggung 2 72 Sanes-sanesipun barang taksih kathah panunggilanipun. ==================== Raden Mas Tranggana kolektur ing Kudus putranipun suwargi kanjeng Pangeran Ariya Condranagara Bupati ing Demak ngaturi wuninga dhateng ing para santana mitra karuh sadaya, yen samangke tampi ganjaran saking kanjeng tuwan ingkang wicaksa- na Guprenur Jendral ing tanah Indiya Nederlan nama Raden Mas Ariya Purbaningrat kasebut ing serat kakancinganipun Kanjeng Gupermen kaserat tanggal kaping 23 wulan September ing taun 1866, ongka 26. ==================== Ing tokonipun tuwan Dhegrotkolep enko ing Surakarta tiyang saged pikantuk tumbas panilye satunggil tunggilipun regi 50 sen. Katandhan F.H. Jaspres. ============== Titiyang saged pikantuk atumbas saking tuwan Jaspres ing Surakarta gambar-gambar sorot ingkang aeng saha boten katin- gal, manawi kertasipun kadekekan toya gambaripun lajeng katingal, sakalangkung adamel bingah ingknag tumbas, menggah reginipun sadosin 4 rupiyah bayar kenceng. Katandhan Tuwan Jaspres. ================== Ing tokonipun Tuwan Dhegrot Kolep enko ing Surakarta, tiyang saged pikantuk tumbas gambaripun pasanggrahan ing Kramat ingkang kaadegaken kala rawuhipun Kanjeng Tuwan Ingkang wicaksana Guprenur Jendral gambar punika kadamel saking soroting srengenge, punapa malih serat panembrama ingkang mawi kasekaraken kinanthi, tuwin sinten ingkang........., Katandhan tuwan Dhegrotkolep enko. ====================
Ongka 42, 18 Oktober 1866 Kulawisudhan Tuwan Jonghir, Mister, O.E.Panispen, ing mangke kakula wisud- ha dados Asisten Residhen ing Malang Paresidhenan Pasuruwan. Tuwan Mister, W.A.Eni, ingkang wau dados sakretaris ing Sumatra Pasisir Kilen mawi pangkatipun Asisten Residhen, ing mangke kakula wisudha dados Asisten Residhen ing Bojanagara paresidhenan Rembang. Tuwan W. Brus priyantun kareh ing kangjeng tuwan Residhen ing Borneyo sisih Kidul tuwin Wetan, ing mangke kakula wisud- ha dados Asisten Residhen ing Kuti tuwin ing Borneyo pasisirt wetan, kabawah ing paresidhenan Borneyo sisih kidul tuwin wetan angiras dados pendhimister wonten ing ngriku. ============ Pawartos warni-warni Raden Mas Trenggana putranipun swargi Kanjeng Pangeran Ariya Condranagara, bupati ing Demak saha ingkang mentas kaparingan nama Raden Mas ARiya Purbaningrat, ing mangke saking karsani- pun Kanjeng Gupremen kakula wisudha dados bupati ing demak agentosi ingkang rama. Menggah pawartos punika pamendhetipun saking serat pakabaran ingknag anama: Lokomotif. ================ Serat pakabaran ingkang anama Lokomotif wau anyariyosaken, manawi kanjeng Nyonyah Baroneslut Pandhebele, garwanipun Kanjeng Tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral kala ing dinten Sabtu tanggal kaping 13 Oktober punika atilar dunya kondur dhateng rahmatulah. =============== Ing Amerikah tanah ingkang pamanggihipun dhateng samukawis sakalangkung kathah saha angeram-eramaken titiyang badhe adamel kitha ingkang pikantuk panas saking ngadhap salebeting siti. Manawi mongsa badhidhing ingkang asrepipun sakalangkung sanget salebeting ing kitha ngriku dhawahipun ing asrep dados sedhengan saha sakeca, titiyangipun boten karaos asrep ing- kang ngantos andadosaken boten sakeca, manawi titiyang punika lumampah ing lulurunging kitha sukunipun tansah garing kema- won saha boten karaos anyebing suku. Menggah pandameling panas kitha wau ingkang saking ngandhap salebeting siti, pratelanipun kados ing ngandhap punika: Sakathah ing margining kukus sami kabucalan, kukusing latuni- pun tiyang olah-olah sapanunggilanipun sami kawedalaken ing
ngandhap salebeting siti urut brumbungan sapanunggilanipun kaanjogaken ing margi kukus satunggil ingkang sakalangkung agengipun saha ingkang kadamel saking tembok, dhapuring margi kukus ingkang ageng punika kados tugu lancip ing nginggil, sakathahing kukus lajeng medal saking tugu lancip manginggil purugipun, kadadosanipun margining kukus ingkang wonten ngandhap salebeting siti, awarni brumbungan wau palajengipun mrika-mriki wonten salabeting kitha enggal wau, wekasanipun kukus anjog ing tugu lancip saha lajeng medal saking ngriku, menggah kitha enggal wau dipun namani: Kitha Panas. ============== Tuwan Panwin Gardhen ing Niwekup tanah Walandi amacak pawar- tos wonten serat pakabaran sakingERlom inggih ugi tanah Walandi, manawi semahipun sampun tigang taun laminipun bilih manak ing dalem sataunipun boten kendhat lairing jabang bayi dhawah ing tanggal kaping 1 wulan Agustus anggenipun manak kaping tiga ing dalem tigang taun punika, inggih dhumawah ing tanggal kaping 1 wulan Agustus, malah dhawah ing jam lairing jabang bayi sawatawis sami. ============= Saking pawartosipun manawi sapunika ing Paris kithanipun ageng tanah Prangkrik kathah tiyang raraosan, bab badhe wontenipun angger pranatane enggal sampun ngantos amendhem tiyang kakinten pejah ingkang dereng katamtokaken ing pejahi- pun sayektos, awit saking raraosaning para titiyang, bilih kathah ingkang kakinten pejah gesang malih, menggah cacariy- osanipun kados ing ngandhap punika: Wonten dhokter anama: A, punika cariyos manawi piyambakipun sampun kawastanan pejah, ananging gesang malih. Sawatawis kalih dasa taun laminipun tuwan dhokter A, kekesahan dhateng tanah Dhitslan. Sareng wonten ing Prangporet tanah Dhitslan dhokter wau sakit wonten salebeting losemen ing ngriku, saha rumaos manawi sakitipun wau badhe andadosaken pejahipun, mila dhokter A, lajeng angundang dhateng ingknag nyepeng losemen, sareng ingkang nyepeng losemen sampun dhateng wonten ing ngajenganipun, dhokter A, ameling kathah-kathah ingkang dados prelunipun dhateng ingkang nyepeng losemen wau, wekasanipun dhokter A, gadhah waweling, manawi dumugi ing pejah jisimipun
kabalsema, tegesipun balsem punika jerowan kawedalaken lajeng wetengipun kaisenan kapur barus sapanunggilanipun ingknang adamel garing dhateng kulitipun daging, punapa malih manawi sampun kabalsem jisimipun wau kakintuna dhateng akrabipun ing tanah Prangkrik sareng enjingipun dhokter A lajeng pejah, dene ingkang nyepeng losemen awit saking temenipun nunten angundang dhokter ingkang saged balsem jisim, ing Prangporet amung wonten dhokter satunggil ingkang saged balsem jisim, sarehning dhokter ingkang saged balsem jisim ing dinten punika panuju kathah damelipun atutulung titiyang sakit, tumunten akintun tiyang ingkang saged balsem jisim, sumados kawiwitan rumiyin anggenipun balsem jisim, manawi sampun kawiwitan tuwan dhokter badhe lajeng andumugekaken rampunging anggenipun balsem wau. Sareng makaten tiyang ingkang apitulung dhateng dhokter, balsem jisimipun tuwan dhokter A, punika dhateng ing kamar panggenanipun jisim, ing ngriku tiyang ingkang pitulung balsem jisim piyambak kemawon, saha lajeng amiwiti ngenges wetenging jisim, sareng jisim wiwit kaenges sakedhik wetengi- pun, lajeng kados tiyang kagugah anggenipun tilem, mripatipun tumunten melek, dene wetengipun ingkang kaengges wau medal rahipun, ing sanalika tiyang ingknag pitulung balasem jisim sakalangkung kagetipun saha ajrih, boten saronta anggenipun lumajeng medal saking kamar wau, sareng dumugi sajawining kamar tiyang ingkang pitulung balsem jisim boten acariyos punapa-punapa bab ingkang sampun kalampahan ing ngantoawis sajam dangunipun dhokter ingkang badhe balsem jisim dhateng, saha lajeng nothok korining kamar, jisim ingkang gesang malh awit saking kawedalaken trahipun upamenipun kados kasanggrah, ing nalika samanten rumaos manawi prelu apikantuk kapitulun- ganipun tiyang, tumunten sasaged-saged angetog karosanipun, supados sageda angadeg saha amengakaken korining kamar. Dhokter ingkang saged balsem jisim ing waktu punika ngadeg wonten sajawining kori kamar, lajeng wicanten kaliyan ingkang mengakaken korining kamar wau, pitembunganipun makaten: tuwan dhateng kula ing ngriki badhe balsem jisimipun dhokter A, ingkang dipun pitakeni mangsuli: manawi pareng mugi sampeyan lumebet, kula ingkang anama dhokter A, kala samanten dhokter
ingkang saged balsem jisim lajeng biya saha sakalangkung gumunipun amandeng dhateng tuwan dhokter A, boten dangu dhokter ingkang saged balsem jisim inggih lumajeng kesah. ============= Saking pawartosipun manawi wonten tiyang sakit kolera ingknag sakalangkung aeng kadadosanipun, menggah pratelanipun kados ing ngadhap punika: Kala ing taun 1848 jendral ing tanah Belgi anama tuwan Sasal sakit kolerah, badanipun biru sadaya saha sampun kaundhangak- en bab pasthining pejahipun, sareng makaten tumunten wonten tiyang satunggil ingkang badhe anyarasaken jendral wau, rembagipun jendral kapurih andekeki awu panas ingkang kalebe- taken ing kanthongan, awu panas ingkang kalebetaken ing kanthongan punika kadekekna ing badanipun jendral, awit punika manut pranatanipun tiyang Rus anjampeni tiyang sakit kolera, sareng sampun kadekekan awu panas wau dangunipun nem jam, jendral punika kalajeng senggang babar pisan, ing sapu- nikanipun jendral wau dados minister gupremen Belgi. ==================== Tuwan Isidhoredhoran Opsinder Pelikan areng sela ing tanah Belgi, gadhah emah sampun tigalikur taun anggenipun kawngku dados bojo. Semah punika kala ing tanggal kaping 24 wulan Juni amanak kaping kalih dasanipun, dados ingkang lair waktu punika anakipppun wuragil, anak wuragil punika jaler, gadhah sadherek jaler kawanwelas ingkang estri gangsal, gunggung sadaya anakipun tuwan Isidhoredhuran kalih dasa jaler estri. Menggah anak kalih dasa wau ingkang taksih gesang amung kalih welas. =================== Dereng lami ing Roterdham wonten tiyang pejah saderenging rabi, punika anilari arta dhateng mitranipun tiyang wolu, satunggil tunggilipun angsal satus rupiyah, mawi jangji arta wau kadamela wragadipun kekesahan kapurih ngupados bingah dhateng ing Prangporet, dene manawi wonten ingkang boten purun anglampahi kekesahan dhateng Prangporet punika kawarisanipun arta kaedumna waradin dhateng ingkang sami kekesahan, punapa malih rencangipun ingkang anglamjengaken padamelaning bendara, punika kasukanan bekakasing padamelan sadaya, saha kasukanan pasewaning griyanipun ingkang pejah laminipun ing dalem sataun, wah kasukanan kalih rupiyah ing dalem sa-Akad, supados kadamel ingoning sagawonipuntiyang ingkang pejah wau ing salaminipun gesang. ============= Ing Niweyoreg (Newyork-kali) tanah Amerikah wonten jagal
menda kakalih sami totohan sagedipun amragad menda nenem ingkang sakalangkung rikat saha kenging lajeng kawade ulami- pun, menggah kathahing toh saket ringit, wekasan menang jagal menda ingkang kasebut ageng piyambak, anggenipun amragad menda nenem ing dalem kalih dasa sameneit rampung, lajeng kenging kawade ulamipun. Bokmanawi badhe wonten tiyang totohan malih ingkang kados makaten wau lampahipun bab rikat-rikatan, boten ngantos lam amesthi badhe wonten pawartosipun bab tukang cukur, ingkang sagah anyukur tiyang seket ing dalem sadasa menit rampung, ingkang punika punapa ngantos wonten gangsal saking tiyang seket wau ingkang badhe purun kacoba dipun cukur rikat kados makaten. ============== Ing Nagari Surakarta. Wonten 1 abdi dalem praurit prawira tamtama, anama Mas Kudas- umantara, punika awit alit dumuginipun samangke sampun umur 39 taun, dereng nate sumerep raosippun sadya sawarnenipun wowohan agengipun nedha utawi purun nyepeng alitipun mambet punapa dene ningali boten pisan-pisan menawi puruna, awit menawi sumerep utawi ngambet dhateng sadaya wowohan wau rumaosing manah kados dening ningali sawer ingkang sakelang- kung ngageng badhe nedha dhateng ing piyambakipun menggah ing kayektosanipun ugi sampun nate kacobi para priyantun ageng ing nagari Surakarta sawetawis ing nalika punika boten siwah kados ingkang kasebut ing nginggil wau, tetala boten kenging yen kapuriya agengipun nedha alitipun nyepeng mambeta wica celakan karinggetipun medal gemrobyos salajengipun boten enget supening manah lajeng badhe murruni para ingkang jrobi wau dalah samangke sampun gadhah anak jaler 1 umur 8 taun kaengetanipun ugi kados bapakipun wau, andadosaken pangeram- eramipun para priyantun ing Surakarta ingkang sampun nymerepi ing kayektosanipun wau awit sakathah ing cariyos dereng wonten ingkang kasebut kados punika, kang sarta mas Kudasu- mantara wau sakelangkung saged anindakaken ing kalimrahan bab jajagongan prikonca utawi sanak sadherek sapanunggilanipun ingkang sami gadhah damel punapa dene para pangagengipun saha saged adamel karesepanipun ing manah dhateng sadaya wau
ingkang kelawan mawi nyingkiri wedaling pasegah wowohan. Katandhan Raden Panji Pringgawijaya. ============ Punika candhaking cariyosipun Candhi Maling: ing Redi Kethu. Panuju satunggal wektu, sang nata tindak pagrogolan wana redi Kethu, ing ngiring wadya prawira, tuwin punggawa mantri: kados saben sarawuhipun pagrogolan lajeng dhawuh sami andika- kaken jemparingi manjangan salebeting grogol kados saben ing ngriku pandung sakti: sakalangkung welas aningali para man- jangan ing wana redi Kethu, samangke kathah kalongipun awit sering sering dipun jemparingi sang prabu Kalanatunjungseta, satindakan sapisan boten narimah kalih atus tigangatus man- jangan kapejah kenging jemparing, ing ngriku pandung sekti badhe tetulung dhateng kancanipun kang tetunggilan lami rinten dalu ngantos taunan para manjangan wana redi Kethu, pandung sakti amintonaken kasaktenipun darbe jimat warni sela, pambektanipun saking nglorog sakalangkung kuwasanipun saben manjangan kenging jemparingpejah, lajeng dipun usap ing jimatipun pandung sekti punika, manjangan lajeng gesang malih, sanalika jumranthal saged malajeng. Kala semanten para wadya prawira tuwin punggawa mantri, enggenippun sami anjemparingi manjangan ngantos satengah dinten dereng wonten manjangan kang pejah kenging jemparing, para wadya sami kodheng, boten wonten saged andugi, enggeni- pun sami kinten-kinten ing manah, anglampahaken panggrayangan menawi kagungan dalem pagrogolan wonten kang bowol awit binedhah ing pandung, manjangan kathah kang medal saking salebet pagrogolan dados kang kantun amung sakedhik mila dipun jemparingi ngantos satengah dinten boten wonten kang kenging jemparing, ananging untabing manjangan salabeting grogol teksih katingal kathah kados saben mila langkung ewed enggenipun sami andugi -dugi, para punggawa sami atur unin- geng nata, saking lalampahan kang ngodhengaken manah puni ka. Cariyos punika taksih wonten candhakipun. Katandhan dening raden Panji Puspawilaga. ================
Pawartos warni-warni Ing Prangporet wonten tiyang atampi pawartos saking Alepo tanah Persi, pawartos punika sakalangkung anggenipun anggigi- risi, menggah pratelanipun kados ing ngandhap punika: Kala tanggal kaping 22 Juli ingkang sampun kapengker ing Mesopotami bawah Persi, kaprenah ing sahantawisipun lepen Eprat kaliyan Tigris saha celak kaliyan Dhiyabeki, sitinipun anjemblong, wiyaripun amubeng lampahan tigangdasa jam, dene dhusun ingkang tumut anjemblong satitiyangipun punika kat- hahipun nembelas iji, menggah kateranganipun pawartos bab panjemblonging siti sadhusun titiyangipun wau ing salajengi- pun dereng wonten. ================== Wonten jajaka dados rencang salebeting baita kapal anama Polperet saweg ngumur nembelas taun, punika anglampahaken baita kapal amung kaliyan kapitaning baita kapal kemawon, saking pulo-pulo Antiles tanah Amerikah, kabekta dumugi muhara ing Bres tanah Prangkrik, mila baita kapal punika kalampahaken ing jajaka piyambak amung kaliyan kapitanipun, awit para titiyang salebeting baita kapal sami pejah sadaya, jalaran saking sakit, sareng dumugi wonten ing tanah Prangk- rik, jajaka lajeng kaganjar tatenger Ridher, malah para raja sanesipun inggih sami anggajar tatenger Ridher dhateng jajaka punika, ngantos angsal tatenger kathahipun kathahipun sakawan anjawi saking Ridher wau jajaka inggih angsal tatenger sane- sipun akathah. ============ Saking pawartosipun manawi sapunika para tiyang Inggris ing tanah Indhi amgamgge dopongga kadamel amalujeng sabin menggah walujengipun sakalangkung ageng, saha kadamel wonten ing enggelan, kakintunaken dhateng tanah Indhi wau. Saben anjing dipongga anyepeng saratinipun kaliyan talale, lajeng kadeke- kaken ing githokipun, saha tiyang dhusun kakalih ingkang kabebahan anglamahaken walujeng, dene anggenipun amalujen- gaken dipongga sadinten muput,lebeting siti ingkang kenging waluneng saelo, wiyaripun kalih tengah elo. =============== Saking pawartosipun manawi ing Paris kithanipun ageng tanah Prangkrik wonten tiyang estri ingkang saben enjing anaweni potelot dhateng jajaka satunggil kapurih dipun tumbasa, anggenipun atawi potelot tiyang estri wau wonten panggenan ing ngara-ara, saben dinten jajaka punika langkung ing ngriku badhe dhateng panggenanipun anyambut damel, awit jajaka wau dados juru serat, pitembunganipun tiyang estri dhateng jajaka
makaten: E tuwan, mugi wontena karsa sampeyan anumbas potee- lot kula punika ingkang badhe adamel kabegjan sampeyan sa- tunggil regi gangsal sen, jajaka amituruti ingkang dados panedhaniun tiyang estri, saben enjing jajaka atumbas potelot satunggil, kalampahan dados ngadat manawi jajaka langkung wonten ing ngara-ara panggenaning asade potelot tiyang estri, lajeng atumbas potelot satunggil, regi gangsal sen, manawi potelot sampun katampen dening jajaka punika, ing saben saben tiyang estri wicanten makaten: potelot punika badhe andado- saken kabegjan sampeyan, sareng makaten panuju satunggiling dinten ing wanci enjing jajaka lumampah kados ngadatipun wonten panggenaning asade potelot tiyang estri wau, ananging jajaka sakalangkung gumunipun sareng aningali tiyang estri sampun boten wonten ing ngriku, jajaka lajeng tataken angupa- dos serep bab purugipun tiyang estri, wekasanipun boten wonten ingkang sumerep, sampun sawatawis wulan laminipun jajaka boten pikantuk pawartos bab purigipun tiyang estri wau, nunten jajaka kaundang dening notaris ingkang amratela- kaken dhateng jajaka, manawi motaris angrawati warisan ing- kang kapancakaken dhateng jajaka. Wangsulanipun jajaka wau kalayan gumun makaten, warisan dhateng kula, punika saking tiyang estri ingkang anilari serat, ungelipun makaten ing mangke meh andungkap dumugi ing pejah kula, sarehning kula boten gadhah titiyang sepuh saha sanak kadang, mila ingkang kula dadosaken ahli waris tuwan L ingkang sampun atumbas potelot saben enjing dhateng kula, laminipun ing dalem sa- taun, saha kula sanjangi ing nalika saben atumbas potelot kula, bilih panumbasipu potelor wau badhe andadosaken kabeg- janipun,ing nalika samanten jajaka sumlengeren, pamanahipun jajaka kala atumbas potelot kula, bilih panumbasipun potelort wau badhe andadosaken kabegjanipun. Ing nalika samanten jajaka sumlengeren, pamanahipun jajaka kala atumbas potelor saking tiyang estri ingkang saben saben amedalaken pitembun- gan, bilih panumbasipun potelot badhe anddosaken kabegjani- pun, punika amung kadamel gumujengan kemawon, ing wekasan pitembunganipun tiyang estri wau anuhoni. Menggah warisanipun awarni barang-barang tuwin arta kathahipun kirang langkung saking 18250 rupiyah.
===================== Cariyos bab tiyang ingkang kapeksa dados Dhokter. Kala rumiyin ingkang jumeneng maharaja wonten ing Mosko tanah Ruslan ajujuluk Borisgodseno, awit encok tanah sesareyan, saking sanget karaosing gerahipun kanjeng raja kagungan panggalih siya, saha dhahawah, abdinipun dhokter ingkag kacelakaken awit sampun tita boten saged anjampeni gerahipun- kangjeng raja, ing ngandikakaken anywek irungipun sarta anggebag kalayan camethi kaping satus, kanjeng raja panuju karaos gerahipun saha sesareyan kagungan panggalih prayogi, karsa amradinaken dhawah, sinten ingkang sumerep ing jampi saged anyenggangaken gerahipun kangjeng raja, tiyang punika boten mawi kapawang pangkat turunipun utawi agaminipun badhe ginanjar sih ageng tuwin guna kaya dhateng kanjeng raja, wonten tiyang estri neneman anama Anka, ddos semahiun tiyang ingkang gadhah pasiten awasta Isilef ing waktu paben sanget kaliyan ingkang jaler, ngantos kalampahan dipun gebagi, amireng ingkang dados undangipun kanjeng raja wau, lajeng angupados akal anggenipun badhe males dhateng ingknag jaler. Anka tumuntenlumajeng sowan ing kedhaton saha saos unjuk ing Kangjeng raja, manawi ingkang jaler awasta Isilef punika gadhah jampi ingkang utami saged anyarasaken sesakit encok nanging jampi way kadamel wados dhateng Isilef purunipun anjampekaken namung terkadhang ngantos kawon sarta mawi kaangkah sampun ngantos kasumerepan ing kathah, kanjeng raja lajeng dhawah animbali dhateng Isilef sareng sammpun kasowa- nake kanjeng raja ngandika mekaten: Eh sira tutune gentho, landi ewani ing ngakeh, apa sabab besi rasa prene ora ambela- kakake marang ingsun bab tambane lara encok kang sira anggep wadi, sira patut ingsun patrapi paukuman gantung ing sakal, Isilef sumlengeren wangsulanipun makaten: Gusti, bab jampeni- pun sakit encok temen kawula boten gadhah sarta boten sumer- ep, kanjeng raja ngandika malih: yen mongkono aturira , mengko ingsun paring wulang marang sira bab tambane lara encok, kanjeng raja lajeng dhawah dhateng ingkang andi: wong ala iki gitiken kaping seket yen wis kalakon kagitik mongka dheweke durung gelem ambelakakake duweke tomba lara encok banjur lebokna ing kunjaran kang peteng dhewe, Isilef kalam-
pahan kagebag kaping seket nanging sareng badhe kalebetaken ing kunjaran lajeng sagah badhe anglampahi ingkang kamokalan, semanten punika anedha inah kawanwelas dinten supados sageda anglempakaken racikanipun badhe jampi, panedhanipun Isilef katurutan piyambakipun lajeng kaluwaran nanging ing rinten dalu mawi karetksa deneng prajurit ing sadedamelipun, Isilef sampun anglalu, saha anynyuwun ing gusti Allah, mugi karsa amales dhateng tiyang ignkang maeka ing piyambakipun ngantos kalampahan anemahi pakewed ingkan gamutawatosi, ciptanipun sampun tiwas ananging ugi badhe anyoba anjampeni gerahipun kangjeng raja. Ing sapinggiripun lepen anama Oska sampun kondhang yen kathah tetanemanipun sae-sae, Isilef ingkang kapeksa dados dhokter wau tumunten aken mendhet rumpun tuwin krowodan sanes- sanesipun saking sapinggiripun lepen punika, kamomotna ing grobag satunggil, panedhanipun Isilef rumpun tuwin krowodan wau kadamela pasiramanipun kanjeng raja, Isilef katingal semu bingah, sareng kanjeng raja ing waktu taksih siram mawi angandika, bilih pareng sanget galihipun sabab karaos manawi gerahhipun encok wiwit suda, sareng kanjeng raja sampun sirambah-rambah kaping tiga lajeng senggang, pangandikanipun makaten: Isilef sira iku wong ala, patut ginantung kaping sewu, sabab sira tega andeleng gustinira anandhang lara kang luwih banget lawase nganti sasen ora nganggo sira unjuki tomba kang utama lan kang sira anggep wadi, sira ingsun lulusake urip nanging ingsun patrapi paukuman kagitik maneh kaping satus awit sira wong drengki, kanjeng raja lajeng dhawah dhateng ingkang abdi, Isilef gitiken maneh kaping satus yen wis banjur sowana ana ing ngarsaning sun maneh, isilef sareng sampun kagebag lajeng kabekta sowan dhateng kamaripun kanjeng raja, kanjeng raja tumunten amaringi asta, pangandikanipun makaten eh putraningsun pangukuming sun marang sira amarga sira iku wangkot nanging sira mengk bakal sumurup yen ingsun uga bisa narima ing kabecikan kanthong iki isine wang mas sewu iji, lan kulani kang minongka pakurmatan iki, sira tampanana aliya saka iku sira ingsun paringi wawengkon bumi aran Wobro, kang isi wong juru sawah sewu, sira ing saiki apa ora marem, Isilef amangsuli: Gusti Allah mugi amanjangna yuswanipun kanjeng raja ingkang ageng pali- marmanipun dhatng ing kawula. Isilef anggeniipun matur punika mawi angusap bokongipun kaliyan tangan sakaliyan awit taksih karaos sakit sanget, sareng Isilef sampun dumugi ing griyani- pun piyambak lajeng karangkul dhateng semahipun ingkang nama Anka wau, wicantenipun Anka mekaten Gusti Allah anyembadanana
ing sakarepmu wong lanang, aku iki rumongsa begja dadi bojon- ing wong, kang andhap asor, lan kang pdhang susurupane, ngang- go kanthi kawruh akeh tuwin pangerten papethingan, Isileg ingkang katingal taksih karaos sakit anggenipun mentas anand- hang paukuman gebag lajeng amangsuli: wis ta menenga wong wadon aku iki rak wis sumurup sakabehe, tujune prakara ku ini wis rampung kalawan selamet nanging kowe dak ipati-ipati, tinekakna ing setan yen kowe kongsi angawadake maneh menawa aku dadi dhokter. =============== Punika candhaking cariyosipun Candhi Maling: ing Redi Kethu. Dhawuh ing pangandika dalem sang nata, para wadya ing sawata- wis andikakaken malebet sarta angubengi kagungan dalem pagrogolan menawi wonten ingkang bowol ngiras sami andikakak- en jemparingi manjangan saking salebeting grogol kadi dening anggopyok, para punggawa matur sandika, lajeng amatah wadya sawatawis sampun sami lumebet angubengi salebeting grogol kagungan dalem grogol boten wonten kang ewah sadaya teksih kekah, sasampuning tetela yen teksih kekah sadaya, wadya kang lumebet ing grogol wau, lajeng sami tumandang anjeparingi manjangan pundi kang kenging jemparing, pandung Sekti: enggal malajengi manjangan ing ngusap dening jimatipun Pandung Sekti sanalika gesang malih lajeng milar lumajeng nebih, Pandung Sekti lumajeng ngaleridul ngilen ngetan anulungi manjangan kang sami kenging jemparing, dangu-dangu Pandung Sekti katin- galan dening titiyang athah kang sami anjemparingi manjangnan salebeting grogol wau, sami tetela paningalipun yen salabet- ing grogol wonten satunggal tiyang, ngaler-ngidul ngetan- ngulon malajengi manjangan titiyang sadaya punika, sami anarka yen tiyang punika pandung amandungi kagungan dalem manjangan salebeting grogol sanalika kaboten saronta lajeng sami alok pandung, kapireng saking sajawining grogol titiyang kathah sajawining grogol sami anglut alok pandung, saya rame awurahan kapireng ing sang nata para punggawa gepah atur uninga dhawah dalem pandung andikakaken nyepeng ing ngakathah para punggawa matur sandika wadya bala kang teksih wonten sajawining grogol salongka bantokaken lumebet salebeting grogol dene kang kathah-khatah tinata pacak baris angepung
sajawining grogol pandung ing ngoyak sinurakan ing ngakathah, kados guntur swaraning surak salabeting grogol tuwin sajawin- ing grogol nanging Pandung Sekti boten kenging cinepeng awit saking sektinipun ing nalika semanten sang nata saha wadya boten amanggih suka wonten ing wana redi Kethu, manjangan satunggal dereng angsal wah nyepeng pandung ngantos salings- sir, boten kacepeng. Sang nata dangu boten angandika mumuja salebeting galih angeningaken cipta neges karsaning jawata linuwih tan antawis dangu wonten sasmitanin gjawata Pandung Sekti kinen masangi kalabancang, mubeng satepinin gpagrogolan den kongsi tepung ing tengah pinasangana uga sawetara, sasampuning tampi sasmitanin gjawata kang mangkana, sang nata lajeng amedhar pangandika, dhawuh ing para punggawa mantri, sami kinen karya kalabancang, pinasang mubeng satepuning grorol den kongsi tepung ing tengah sawetara pinasangan uga, para punggawa mantri matur sandika lajeng dhawah mring wadya, sami damel kalabancang, tan antawis dangu kala sampun dandos rinakit pinasang pisan Pandung Sekti lajeng kaoyak sinrakan ing kathah lumajeng grubyugan kaliyan manjangan ing nalika semanten kathah manjangan kang kenging kala, lajeng cinepeng pinragad ngenggentusan manjangan kang kengin gkala, Pandung Sekti kasrimped ing kala, dhawah krungkeb lajeng ing ngebyuk cine- peng ing kathah, binesta: katur ing ngarsa nata, sanalika sang nata aseseban wonten ing wana ngriku. Cariyos punika: taksih wonten candhakipun. Katandhan dening Raden Panji Puspa wilaga., ======================
Ongka 44, 1 Nopember 1866 Kulawisudhan sapanunggilanipun. Kanjeng Tuwan S.Pandhefenter, ingkang wau dados Residhen ing Banyumas saha saweg pamit wonten ing nagari Walandi, ing mangke awit saking panuwunipun piyambak kantunan saking anggenipun anglampahi padamelan kabawah ing kanjeng tuwan Minister Pan Koloni. Kanjeng Tuwan W.Y.Paud. Asisten Residhen ing Pranaraga Paresidhenan Madiyun ing mangke kakulawisudha dados Asisten Residhen ing Sumedhang tuwin Limbangan paresidhenan Priyangan angiras dados Pendhimister wonten ing ngriku. Tuwan A.Iogai, ingkang wau dados Asisten Residhen ing Japara paresidhenan Japara ugi,ing mangke kakulawisudha dados asis- ten residhen ing Ngrawa Paresidhenan Kadhiri, angiras dados Pendhimister. ================== Pawartos warni-warni Pethikan saka layang kakancingane kanjeng tuwan gupernur Eneral ing Indiya Nedelan Batawi ping 25 sasi Oktober taun 1866 ongka 1 Setat Seblad ongka 114. Kanjeng Tuwan Gupernur Eneral wus anguningani layange Kanjeng Tuwan MInister Fan Koloni, katitimangsan kaping 9 sasi Juni taun 1866, aksara, P.T. unine kanjeng tuwan Minister sareh- ning wis tompa wawenang saka kanjeng raja aparing weruh, yen kanjeng tuwan gupernur Eneral wis kawenangake dening kangjeng raja, ing sapatine sasi Oktober taun 1866 anyelehake enggone ngasta paprentahan gedhe ana ing Infdiya Nederlan tuwin kalilan kondur marnag nagara walonda, samono iku angestokna unine pranatan kang kasebut ing layang angger bab lakuning paprentahan muni ing bab kaping 2, ada-ada kapindho. Kanjeng tuwan Gupernur Eneral wus amriksani layang angger cacekelane kang anindakake paprentahan ing Indiya Nederlan muni ing bab 14. KANJENG TUWAN GUpernur Eneral sawuse anggalih, nalika para kanjeng tuwan Rad ing Indiya Nederlan padha kakumplan mirung- gan ing dina iki, kanjeng tuwan gupernur Eneral wis amasra- hake marnag kanjeng tuwan Mister A. Prines Wise Presidhen ing Rad mau, bab panyekele paprentahan ing Indiya Nederlan dadi wiwit ing waktu saiki kanjeng tuwan Prines amakili ngasta panguwasane kanjeng tuwan Gupernur Eneral. Mulane Kanjeng Tuwan Gupernur Eneral karsa anamtokake amemuti ana ing layang kakancingan iki bab kang wis kasebut ing dhuwur mau. Awit saka dhawuhe Kanjeng Tuwan Gupernur Eneral, Katandhan Kanjeng Tuwan Algemene Sekretaris Watendhoref.
=============== Saking pawartosipun ingknag medal telegrap kanjeng tuwan ingkang wicaksana gupprenur jendral Mister L.A.Y.W. Baronslut Pandhebele, kala tanggal kaping 29 Oktober ingkang saweg kapengker punika, atilar tanah jawi tindak dhateng Singapura, anitih baita kapal ingkang anama Arjuna, kasanipun badhe bidhal saking Singapura kundur dhateng nagari Walandi. ============ Kala tanggal kaping 30 wulan September ingkang sampun kapeng- ker wanci enjing pukul sanga ing Manonjaya Kabupaten Sukapura bawah Paresidhenan Priyangan wonten lindhu. Ebahing siti karaos rambah kaping kalih saking kilen mangetan ingkang kantun piyambak dangunipun tigang dasa sekondhe. Ing waktu punika ing Magelang bawah Kedhu inggih ugi wonten lindhu, ananging ebahing siti saking wetan mangilen. Kala tanggal kaping 30 wulan September ing Banyumas karaos wonten lindhu, ebahing siti watawis ajeg saking wetan mangi- len ingkang sapisan dangunipun kawandasa sekondhe ingkang wekasan langkung saking samenut, nalika samanten wonten griya pajagen satunggil prenah celak ing kantor paresidhenan alam- pahan ngantos sanget risakipun kajawi saking punika boten wonten griya sanesipun ingkang karisakan. Kala tanggal kaping 30 wulan September ing paresidhenan Kedhiri tuwin ing tulungagung karaos ebahing siti rambah kaping tiga saking ler wetan dhateng kidul kilen. ================ Ing tanah Waltendhoref wonten tiyang manggih susuhipun peksi Kadhali satunggil dumunung wonten ing wuwungipun griya, sarta isi paksi Kadhali taksih nem satunggal, paksi punika endhasi- pun kakalih, sampun saged mabur tebih, sarta kagumatosan sae dhateng ingkang sepuh-sepuh. ============== Ing Tanamar Selyo wonten germa satunggil awasta tuwan Perkwi- set karemanipun ambubujeng singa barong ingkang kanamanan Leyo, punika gadhah pamanggih adamel mimis gagrage enggal ingkang saged ambaledhos sarta kenging kabekta kakesahan boten anguwastosi. Mimis punika saged angririsak samukawis anyameni mimis limrah ingkang kapirantosan kados mimis ing- kang saged ambledhos punika, yen linepasaken lantaran kaise- kaken ing satunggiling mariyem kang mawi isi sandawa lajeng kaungelaken. ================== Wonten pujongga satunggil awasta Agasi, punika angsal ulam loh saking lepen Amasonen ing tanah Amerikah kidul kathahipun boten kirang saking 1163 iji, warninipun beda-beda, dados
anglangkungi angsal angsalanipun ulam loh saking ing saganten tengahan. ============ Ing tanah Amerikah sampun antawis lami wonten tiyang angangge walueng ingkang kadamel saking gelas, punika walujengaken ara-ara wiyar ing saurutipun pasiten anama Misisipi, kadados- anipun prayogi. Kejenipun ugi warni gelas badhe boten saged gowang utawi rempel sarta lampahipun boten saged kesandhet. ============= Wonten tiyang bongsa Amerikan anggadhai pamanah, amurih angin ingkang mlampah sanginggilipun griya wontena paedahipun, tiyang punika amasang talang utawi brumbungan kajeblosaken ing lotenganipun griya, ngantos butul ing payon salebetipun talang utawi brumbungan wau mawi kaettrapan rodha satunggil ingkang tansah mubeng awit kanginan, indhenipun rodha punika nglanjak ing kamar ngandhap sarta kangge ing padamelan nongka lilintoning garapanipun tiyang, kathah tiyang ing tanah Amerikah sami anjumurungi prakawis punika, sabab ingknag gahah pamanggih samanten wau anyuwun idin saking parentah, angemungna piyambakipun kemawon ingkang kalilan adamel tuwin asade pirantos saged angsal paedah saking angin wau. ================== Putranipun Grap Babo kathahipun tigang dasa kalih sami kapa- ringan kanugrahan dening kanjeng raja Hendrik ing tanah Dhitslan, jalaran saking tumut ingkang rama andherekaken kanjeng raja Hendrik wau ambubujeng sato dhateng wana, prat- elanipun kados ing ngandhap punika. Kanjeng raja Hendrik kagungan karsa ambubujeng sato dhateng wana, para Ridher tuwin bongsa luhur sami kadhatahan andherek sadaya, ananging mawi kadhawahan asanget sanget para ridher tuwin bongsa luhur punika sampun ngantos ambekta abdi kathah, kalilan manawi ambekta abdi satunggil kalih kemawon. Sareng dumugi ing dinten bidhalipun kanjeng raja dhateng wana, Grap Babo sowan ing ngarsanipun kanjeng raja, kadhere- kaken ing titiyang sawidak nem, ingkang tigang dasa kalih sakalangkung endah anggenipun amirantos ing pangangge andado- saken gumunipun para ridher saha bongsa luhur ingkang sami badhe andherek ing tedhakipun kanjeng raja dhateng wana. kala samanten sanadyan kanjeng rtaja tumut gumun ing galih, anin- gali saening pangangge tuwin tandukipun tiyang tigang dasa kali ingkang taksih sami nenem, ewadenten sakalangkung sekeling galihipun kanjeng raja, dene uninga manawi paren- tahipun boten linampahan, mila lajeng andangu dhateng Grap pasemonipun duka sanget, pandangunipun makaten: Grap baturira jaranan samono kehe iku gawene apa, sira ora ingsun ajak
anglurug prang, sira amung ingsun ajak ambuburu buron alas, ingsun watara yen sira iku agawe guguyon marang parentah ingsun, kang iku sira weruha manawa sira kapotangan wajib miturut marang ratunira. Sarehning Grap Babo ing kala samanten sedyanipun amung badhe amikantukaken ing kabegjaning para putranipun, mila putranipun sadaya sami kabekta andherek sang nata anggenipun ambubujeng, boten pisan pisan yen Grap Babo adamela gugujengan dhateng parentah ing ratunipun, kala samanten Grap Bao lajeng anyngkemi sampeyan dalem saha asaos atur makaten: Gusti, kawula boten anerak parentah dalem, saestunipun kawula mituhu ingkang dados dhawah dalem malah pejah gesang kawula etohaken anglabuhi panjenengan dalem, sowan kawula ing ngarsa dalem punika sadaya anak kawula saha sami ambekta rencang nyatunggil, sarehning anak kawula sadaya wau sampun kawula pardi kados pamardinipun dhateng Ridher, ananging kawula rumaos boten kacekapan amancani tedhanipun ing tembe ingkang timbang kaliyan pangkatipun, ing mangke anak kawula sadaya kawula saosaken ing panjenengan dalem, kawula anamtokaken manawi anak anak kawula punika ing jaman tentrem raharjaning nagara badhe andadosake indhaking asrini- pun karaton dalem, dene ing jaman perang sami badhe ngetohak- en pejah gesangipun alabuh dhateng panjenengan dalem kalayan temen-temen, anggen kawula kamipurun anggadhang gadhang samanten wau dhateng anak anak kawula pamirit kawula saking wawatekanipun tuwin saking pamardi kawula. Kanjeng raja kala samanten lajeng lilih panggalihipun saha kalangkung suka ing galih aningali saening tandukipun para putraning Grap Babo, punapa malih kanjeng raja sakalangkung gumun ing galih bab kathahing putranipun Grap wau, nunten sang nata amarengaken ingkang dados panuwunipun Grap Babo punika, saha aparing wilujeng dhateng Grap Babo bab anggeni- pun gadhah putra jaler ngantos samanten kathahipun punapa dene sang nata lajeng akarsa paring tabe dhateng para putra- nipun Grap satunggil-satunggil, wekasanipun para putranipun Grap tigangdasa kalih wau kaabdekaken dhateng sang nata, sami kaparingan ingkang dados tedhanipun piyambak-piyambak, boten ngantos kirang saha sampun atimbang kaliyan pangkatipun, menggah Grap Babo ing nalika samanten sakalangkung bingah ing penggalih, saha amundhi mundhi salaminipun gesang dhateng kasaenaning ratu ingkang kagungan panggalih, sakalangkung utami. ============== Punika candhaking cariyosipun Candhi Maling ing redi Kethu. Para punggawa mantri, tuwin wadya prawira, tarap andher sumiweng ngarsa, Pandung Sakti sinaosaken ing ngarsa dalem
sang nata dhawuh dhumateng punggawa pinisepuh, pandung andi- kakaken andangu lajeng dinangu kawijilanipun aturing pandung saking Pacitan kadangu malih sabab apa dene wani-wani malingi kagungan dalem manjangan sajroning pagrogolan apa kurang manjangan ing ngalas ana manjangan pira-pira, pandung sakti kandel boten amangsuli atur punapa-punapa pangunadikaning manah yen aku iki matura dudu maling manjangan amratelakake kang satemen-temene, mung angerwori nunggal manjangan ing ngalas gunung Kethu, atur ku mangsi kandela, sabab tanpa saksi mongka wong atusan kang nyekel aku iki, padha anetepake ngarani yen aku iki maling manjangan luwih becik aku ngand- hemi bae, tanpa gawe yen aku duweya atur akeh-akeh. Punggawa pinisepuh andangu malih kepriye dene kowe banjur meneng bae ora amangsuli maneh ing pandangu dalem menawa kowe ora duwe atur apa apa maneh tegese wis angakoni ing kadurja- nan mu, amasthi kowe bakal pinaten pandung sakti wiwit amang- suli atur malih, kawula kakersakaken pinejahan inggih sumong- ga ing ngatasipun panjenengan nata langkung waspaos boten kasamar an dhumatneg lampah kang samar-samar, kawula boten langkung namung darbe atur panuwun menawi kawula kapejahan jisim kawula, sampun ngantos kabucal cara jisim pandung mugi wontena karsa dalem andhawuhna nyandhi kados dening tiyang sae, pungga kang amariksa mangsuli pangandika ingya aja sumelang amesthi bakal kalakon ing sapanuwun mu iku, pandung matur malih kawula darbe jimat warni sela watu pethak kuli- mis gengipun satigan peksi dara menggah kuwasanipun menawi menawi wonten sato wana kang suku pat mongka gering ing ngusapan jimat punika, sanalika lajeng saras kuwat langkas kados kang wau-wau, menawi satowana kang suku pat sampun pejah, ing ngusapan jimat punika sanalika gesang malih sareh- ning kawula badhe kapejahan ing mangke jimat punika kaunjukna ing sang nata, minongka atur-atur kawula, para punggawa kang miyarsa utawi sang nata sakalangkung sukaning wardaya, mid- hanget aturing pandung bab jimat lajeng kapundhut dene jimat wau ing salami-laminipun enggenipun nyimpen kaemut wonten ing cethak kala semanten jimat kautahaken saking cethak lajeng malesat ambles ing siti dados sumber celak ing redi Kethu ngriku, pandung lajeng pinejahan kancandhi ing redi Kethu ngriku ugi, ananging candhinipun boten kados candhi ing Parambanan namung katumbpukan sela ing sawatawis lajeng karan Candhi Maling. Cariyos punika taksih wonten candhakipun. katandhan dening Raden Panji Puspa Wilaga. ===========================
Ongka 45, Kemis Kaping 8 Nopember 1866 Pawartos warni-warni Dereng antawis lami ing nagari Plorense bawah tanah Italiye wonten tiyang adamel rasukan kere ingkang sakalangkung en- thengipun wawratipun sami kaliyan rommpi, wondening rasukan kere wau kuwawi anadhahi mimising sanjata ingang kasanjata- kaken antawis 28 jangkah tebihipun,punapa malih boten saged karisak dening sangkuh ing sanjata ingkang kajojohaken ing sarosanipun. Rasukan kere ingkang kados makaten punika lemesipun meh kados wacucal saking pawartosipun ing nagari Polrense para prajuri- tipun badhe dipun sukani rasukan ingkang kados makaten wau. =================== Ing Prosnis bawah tanah Dhitsalan wonten lala,pahan ingkang sakalangkung anggigirisi pratelanipun kados ing ngadhap punika: Ing nalika bongsa Pruwisen anglurug dhateng nagari Prosis wonten tiyang dhusun satunggil awasta Susamis andhelikaken bojo tuwin anakipun kakalih ingkang satunggil umur 5 ingkang satunggilipun 3 taun kadhelikaken wonten ing panggenan yasan sangandhaping siti, wondening marginipun lumebet kabuntonan ing sela. Susamis wau ajangji dhateng bojo tuwin anakipun kakalih, bilih sampun amespaosaken pratingkahipun bongsa Pruwissen tumunten badhe wangsul malih amurugi dhateng anak bojonipun utawi badhe ambektakaken tedha, ananging kadagosanipun geseh kaliyan pangkangkah utawi pangajeng-ajengipun Susamis kalam- pahan dipun cepeng ing bongsa Pruwisen saha kapeksa angetu- taken ing salampahing bongsa Pruwisen wau, Susamis sanget pangukihipun dhateng bongsa Pruwisen supados kaluwarana rumiyin awit badhe atutulung dhateng akrabipun ananging panuwunipun boten kapaelu, amargi kininten amung samudanan kemawon, murih sagedipun minggat. Susasis anggenipun angetu- taken ing lampahipun tiyang Pruwis ngantos tigang Akad lami- nipun lajeng kaluwaran. Sareng susais mantuk dhateng ing griya saha boten kapanggih kaliyan anak bojonipun tumunten dhateng panggenan yasan sangandhaping siti wau, kapanggih taksih kados dening nalika katilar, Susamis tumunten gadhah pandugi yen anak bojonipun
tiwas sadaya, sela ingkang kadamel ambuntoni guwa kabucal susamis lajeng lumebet ing guwa, bojonipun pinanggih sampun pejah badanipun kera sanget, anak kalih ugi sampun pejah wonten sandhingipun ingkang estri, tetela saking warni jisim yen anak bojonipun sanget kasangsaran ing saderengipun pejah kaliren, Susamis sampun kaecalan amal saha anak bojo ing sanalika lajeng ewah akalipun ing mangke kapulasara wonten ing griya panggenanipun tiyang ewah. ==================== Wonten prajurit usar satunggil saking tanah Ostenrik ingkang kataton sarta dados bandhangan dereng antawis lami gadhah cariyos ingkang anggumujengaken kados kang kasebut ing ngand- hap punika: Wonten Usar ing tanah Ostenrik sakawan iji, panuju lumampah patrol jagi nagari, kapethuk juru sabin bongsa Boim satunggal ingkang mentas atampi arta anggenipun angladosaken rumput aking, Usar sakawan punika sampun dangu anggenipun mider- mider anummpak kapal sarwi kapanasen, sareng sumerep dhateng juru sabin anggenipun numpak kareta mawi udut pipa katingal eca sanget Usarwau lajeng sami anedha sata sakedhik dhateng juru nanging juru sabin amangsuli mawi supaos temen boten saged anyikani sata sakedhik kedhika dhateng Usar wau, sabab sata sakantunipun sampun kaisekaken ing pipa kang kaudut punika, punapa malih boten saged anyukani arta, awit boten ngandhut arta tembagi utawi arta salaka, Usar ingkang satung- gil lajeng wicanten: Yen mengkono kasrakat banget awaktu iki, becike pada anjejaluk marang brahala kang arane pomik lan kang dadi pepundhen ana sajroning masjid cilik ing kono iku, mengko padha amratelakake bab kang dadi kasusahan, ayo juru sawah kowe miluwa, kowe iya bakal kaputlungan, juru sabin botn pisan kapengin tumut ananedha dhateng brahala, sanadyan celak panggenanipun nanaging Usar ingkang wicanten wau ameksa dhateng juru sabin supaos tumuta, wah mawi cariyos bilih brahalane Pomik dereng nate angapinteni dhateng Usar punika, ing wekasan juru sabin amituruti pikajenganipun Usar, sarta kapingin badhe sumerep bab kadadosanipun, brahala pepundhen punika inggih yektos wonten salebetipun masjid alit, Usar kaliyan Juru sabin sami lumebet ing masjid sarta sami sidhe-
ku. Salajengipun Usar katingal meleng anggenipun amemuji boten dangu lajeng ambisiki dhateng juru sabin wicantenipun makaten: brahala papundhen angawe marang aku, Usar tumunten ngadeg amurugi brahala, kupingipun usar katempelaken ing lambenipun brahala, lajeng wangsul dhateng panggenanipun juru sabin semunipun bingah sanget wicantenipun Usar mekaten: brahala aweh dhuwit sarupiyah marnag aku, kalebokake ing kanthongku, Usar tumunten angrogoh kanthongipun amanggih isi talen sakawan iji, ingkang andadosaken gumunipun juru sabin, menggah talen sakawan punika ingkang kalih kaulungaken dha- teng juru sabin dados pandumanipun saraos, juru sabin saka- langkung bingah anampani artamalih dhateng brahala, Usar inggih lajeng murugi malih dhateng juru sabin semunipun bingah, tuwin wicantenipun mekaten: juru sawah, brahala entas aweh dhuwit sakanthong kebak marang kowe lan marang aku, dhuwit iku wis kalebokake ing anthongmu, juru sabin warnini- pun biyas sanget sarta mangsuli dhateng usar, yen piyambakki- pun temen boten ngandhut arta tembagi utawi arta salaka, nanging Usar ananjangi dhateng juru sabin kapurih angandela temen dhateng brahala punika boten nate andorani dhateng Usar, ing wasana juru sabin kapeksa amedalaken isining kan- thongipun sadaya, kayektosanipun wonten buntelan satunggal isi arta kawandasa rupiyah, juru sabin cuwa ing manah angge- nipun sampun anglampai tumut memuji tuwin ananedha wau, sarta kapeksa ambagi gadhahanipun arta sabuntel, nanging Usar angatingalaken yen ambek palamarta, narimah tampi saprapata- nipun arta punika, sareng para Usar sampun kesah sami anumpak kapal juru sabin llajeng kukur-kukur kuping, mawi wicanten makaten: Iya Usar, aku masa nganti kena korimuk maneh, milu amemuja ana panggonane brahalane pomik kang dadi papundhen. ========= Mugi wontena karsanipun tuwan ingkang ngarang serat Juru martani, amacak serat kula kakalih punika. Kula mreng sampun lami menawi ing Surakarta wonten priyantun ingkang anama Raden Ngabei Ronggawarsita, sakalangkung misu- wur bab kasagedanipun dhateng basa kawi saha kathah saserepa- nipun dhateng cariyos, ananging gumuning manah kula dene cariyos bab misuwuripun Raden Ngabei Ronggawarsita wau dereng
wonten kayektosanipun, sanes kados Raden Panji Puspa Wilaga punika purun anelakaken kasagedanipun kawrat ing serat Juru Martani, Raden Panji Puspa Wilaga adamel cariyosipun Jaka Panirat ing Kadilangu tuwin cariyosipun Candhi Maling ing Redi Kethu, punapa malih cariyos salah tiga sapanunggilani- pun, dadamelanipun cariyos Raden Panji Puspa Wilaga punika sadaya dados pratandhaning putusipun ing saserepan dhateng kasusastran dadamelanipun cariyos ingkang sampun kapacak ing serat Juru Martani sae-sae, saha awis tiyang ingknag sumerep dhateng cacariyosanipun amung satunggil cariyos Candhi Maling kemawon saking pamanggih kula piyambak taksih angodhengaken ing manah kula, wangsul Raden Ngabei Ronggawarsita dereng wonten telakipun saged saha remen amarsudi dhateng kasusas- tran awit ing juru martani punika minongka dutaning pawartos ingkang dhateng ing pundi-pundi, amradini sakathahing nagari. Ingkang punika bab misuwuripun gadhah kasagedan Ngabei rong- gawarsita saha remenipun marsudi dhatng kasusastran menawi anetes masthi sampun lami wonten pratandhanipun katelak ing Jurumartani, laka lampahan kula adreng badhe sumerep dhateng para saged, awit kula piyambak sakalangkung remen amarsudi dhateng kasusastran, supados sageda dados titimbangan kula angindhakaken ing pikantukipun dhateng saserepan pundi wonten latu tampa kukus, latu punika upamenipun kasagedan kukus ingkang meradinaken, kasagedan menawi boten kawratinaken ing ngakathah, masthi boten wonten gunanipun, awit manawi ingkang gadhah kasagedan pejah, kasagedanipun lajeng sirna, dados boten wonten pikantukipun. Kudus kaping 25 Oktober 1766, Katandhan Wigya Panitisastra. Kula punika ragi gumun dene wonten cariyos bab carndhi Maling ing redi Kethu, ingkang damel Raden Panji Puspa Wilaga ing Surakarta. Salaminipun kula angesang dereng nate mireng cariyos ingkang kados mekaten, mongka kula ing dinten punika sampun ngumur seket wolu taun, saha sampun maos serat Jawi meh sadaya, dereng manggih cariys ingkang kados mekaten wau, kalampahan kula apitaken dhateng para tiyang sepuh ing nagari kua ngriku, bok menawi wonten ingkang sumerep bab cariyos candhi Maling ing redi Kethu, pamendhetipun saking serap punapa, awit ing serat Babad Tanah Jawi boten anyariyosaken bab carndhi Maling wau, Menggah wangsulanipun para sepuh wau, bokmenawi Raden Panji Puspa Wilaga amethil cariyos punika saking serat Alpuru utawi Bugis, utawi amendhet saking enget- anipun piyambak, jer kathah tiyang anyupena ingkang aeng- aeng, sareng tangi lajeng kaanggep ing sayektos wontenipun cariyos angsal-angsalan saking supena.
Ingkang punika Raden Panji Puspa Wilaga, kula apitaken ing sampeyuan sarehning kula dereng tepang, kula badhe sumerep ingkang sapisan bab yuswa sampeyan ingkang kaping kalih padamelan sampeyan punapa, mila kula apitaken mekaten amargi bahde kula pirit kayektosaning wontenipun cariyos Candhi Maling, punapa cariyos punika damelam punapa sayektos wonten, menawi ingkang nama Raden P{anji Puspa Wilaga priyantun nem, amasthi lajeng kenging kula wastani menawi cariyos punika wedalan saking supena, menawi Raden Panji Puspa Wilaga sampun sepuh kados kula, saha padam,elanipun amarsudi kaweruh, punika kula badhe apitaken pamendhetipun cariyos Candhi Maling wau saking serat punapa, saha punapa ingkang dados raosing cariyos ingkang kenging kalebet ing wulang, awit priyantun sepuh punika kawajiban ing sadamel-damelipun kedah wonten raosipun amumulang dhateng para nem, dadamelanipun punika amesthi dados serat wawaosan ingkang mikantuki ing ngatasipun para nem wau. Wasana panuwun kula dhateng Raden Panji Puspa Wilaga mugi wonten akarsanipun amangusli ingkang dados pitaken kula warni kalih wau, supados anerangna ingkang dados kodhenging manah kula awit kula punika kedhik-kedhik remen dhateng kasusas- tran, mongka ing mangke kula badhe pikantuk titimbangan ingkang anyekapi saking ingkang nama Raden Panji Puspa Wila- ga, bok menawi ingkang nama Raden Panji Puspa Wilaga punika priyantun ingkang kacariyos sampun nate dhateng ing nagari Welandi, punika kula mokalaken, bilih taksih ya saged angang- git cariyos ingkang urut suraosipun, awit tiyang sepuh punika ingkang limrah asring kathah kasupenipun, manawi yektos titimbangan kula ing sapunika Raden Panji Puspa Wilaga ingk- nag sampun sepuh wau, o begja kamayangan, ananging kula mikalaken kok taksih ya sugeng, mila pamanah kula ingkang nama Raden Panji Puspa Wilaga wau, bokmenawi kaprenah putra utawi wayahipun. Kudus kaping 25 Oktober 1866, Katandhan Wigya Panitisastra. ========== Punika candhaking cariyosipun Candhi Maling ing Redi Kethu. Wondening nalika pejah ing pandung, nuju sangkala punika, 1301, menggah sumber punika wau, menawi wonten manjangan ing
wana redi Kethu ngriku gering sampun sanget mongka ngombe ing sumber punika, sanalika lajeng bagas kwat langkas kados kang wau, mila ngantos samangke wana ing redi Kethu ngriku, lang- kung kathah manjanganipun sanes lan wana kang kathah-kathah, wana redi kethu pnika andherek kanjeng gusti pangeran adipati Arya Amangkunagara, lestantun dados pacang kraman dalem menawi karsa anyanjata manjangan saha para santana dalem sepuh utawi santana anem ing kamangkunagaran tuwin para tuwan-tuwan kang ageng-ageng, miwah para santana sepuh para santana anem ing karaton malah kala swargi ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan Pakubuwana kaping VI asring-asring miyos tindak dhumateng wana redi Kethu, akaliyan ingkang raka swargi Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara kaping III saha kanjeng tuwan Residhen para tuwan tuwan kathah ingknag andherek tuwin para santana sepuh, para santa- na anem ing karaton utawi ing Kamangkunagaran bidhalipun saking nagari untabipun kados ratu lumurug prang. Sasampunipun pejah Pandung Sakti, Prabu Kalana Tunjung Seta, lestantun enggenipun kersa kalangenan tindak ing wana. Lestantun enggenipun kersa kalangenan ambubujeng buron wana, menawi wonten redi papanipun priyogi, kaedegan pasanggrahan redi Andong kaedegan pasagrahan redi Mangli inggih kaedegan pasanggrahan redi Lambang inggih kaedegan Pasanggrahan, Cariyos punika taksih wonten candhakipun. Katandhan dening Raden Panji Puspa Wilaga. =========================
Ongka 46, 15 Nopember 1866 Sarehning angkat kula dhateng negari Welandi radi kasesa, dados kula boten saged anuweni dhateng satunggil-tunggiling mitra kula priyantun jawi sadaya, mila ing mangke sami kula aturi wiuljeng kantun medal saking serat punika. 35 Tuwan Sing Sis Nem. ============= Pawartos warni-warni. Ing ngandhap punika cariyosipun tuwan He Slehel, bab tondha kalantipanipun bongsa Cina anggenipun anglampahaken pangadi- lan. Nalika tiyang Cina awasta Li Yok Un anyepeng paprentahanipun tanah ing Sun Yi, wonten tiyang jaler pejah kaaniaya, nanging durjananipun boten kantenan, Li Yok Un anyepeng semahipun tiyang ingkang pejah, lajeng kakunjara laminipun ngantos sadasa dinten nanging boten mawi katitipriksa. Sareng sampun andungkap sadasa dinten tiyang estri punika tumunten kaluwa- ran saking kunjaran nanging Li Yok Un apapacak kalawan wados dhateng pitajengipun satunggil kapurih amawasna dhateng tiyang estri wau, sarta angetutna ing sapurugipun, manawi sampun lumampah tebihipun angsal satunggal mil mongka pitajeng punika sumerep wonten tiyang jaler angadhang badhe wicantenan kaliyan tiyang estri ingkang kaetutaken tiyang jaler wau lajeng kabestaha sarta kaladosna dhateng pangadila- nipun Li Yok Un, pangintenipun Li Yok Un boten lepat awit tiyang jaler ingkang kacepeng sareng katitipriksa auripun angaken kados ing ngandhap punika: Ing ngajeng kula bedhangan kaliyan tiyang estri punika, lajeng sabiyantu kaliyan piyambakipun amejahi dhateng ingkang jaler, sareng kula midhanget bilih tiyang estri wau kaluwaran kula ajeng papanggiyan sarta badhe wicantenan kaliyan piyam- bakipun nanging sarening kula ajrih anyelaki tanah ing Sun Yi, mila kula angadhang wonten panggenan antawis tebih saking tanah punika. Titiyang ing Tanah Sun Yi sami angalem bab putusing kasageda- nipun Li Yok Un. ============== Nalika tiyang Cina awasta I Yong Sing anyepeng pangadilanipun tanah ing Dhelun wonten tiyang jaler satunggil anggenipun kakesahan anilar bojonipun ngantos sawatawis dinten boten
wangsul, tumunten wonten tiyang acariyos yen salebetipun sumur patamanan pinanggih wonten jisimipun tiyang jaler satunggil, tiyang estri kang katilar dening ingkang jaler wau kaget amireng cariyos punika, lajeng murugi panggenaning sumur badhe aningali jisim punika, sadhatengipun wonten panggenan sumur tumunten anjelih wicantenipun mekaten iya iku bojoku, tiyang estri punika lajeng lapur dhateng priyantun ingknag nyepeng pangadilan priyantun tumunten parentayh dhateng para kalereyanipun kapurih anglempakna sakathahipun tiyang kampung, lajeng sami dhatenga panggenaning sumur, tuwin amriksanana jisim punapa temen bojoniun tiyang estri punika, punapa sanes, awit saking lebetipun sumur para tiyang boten wonten ingang saged sumerep warnining jisim wau, mila sami andarbeni panyuwun kalilana angentas jisim saking sumur, supados kenginga dipun priksani, priyantun ingkang nyepeng pangadilan lajeng wicanten makaten sakehe wong ora ana kang bisa sumurup sapa wonge kang mati iku, kapriye kok wong wadon iki bisa angarani manawa iku bojone, priyantun lajeng aken nyepeng dhaeng tiyang estri wau, sareng kapriksa aturipun angaken yen gadhah remenan punika sabiyantu kaliyan piyam- bakipun amejahi dhateng ingkang jaler. ============== Nagari Cina Menggah prakawis bajag ingkang sakalangkung anggigirisi saking anggenipun adamel reresah ambebegal wonten ing sagan- ten, punika dereng wonten titimbanganipun kados ingkang linampahan wonten saganten kaprenah sakiwa-tengenipun ing Hongkong, pratelanipun kados ing ngadhap punika: Dereng lami baita kapal Amerikah ingkang anama Lubrah, kabe- gal ing bajag wonten saganten kaprenah tanah sakiwatengipun Hongkong wau. Baita kapal punika kala ing dinten Sabtu tang- gal kaping 22 wulan Oktober ingkang sampun kapengker, alayar saking Hongkong badhe dhateng ing Yohokamah, ing dinten wau sareng baita mangkat saking Hongkong angsal tebihipun sawata- wis kawandasa mil, alangkung ing Pedrobonso, lajeng kabegal ing baitaning bajag, baita kapal wau boten amirantos ing dadamel sareng makaten para titiyanging baita kapal ing nalika punika sami lumajeng, kalampahan baita kapal Lubrah
kenging karebet dening bajag, boten ngantos dangu ing pangr- batipun sarehning titiyangipun baita kapal Lubrah boten sami amirantos ing dadamel dados boten anglawan, kadadosanipun para bajag sami anjarah-rayah ingkang wonten salebeting baita, saha asring anyanjatani dhateng para titiyanging baita kapal, menggah kapitaning baita kapal Lubrah ingkang gadhah anak bojo, sasampunipun baita kapal kenging kainggahan ing bajag punika wonten salebeting baita ing ngandhap atunggil kaliyan anak bojonipun, kala samanten kapitan wicakten dha- teng bajag,ingkang kapurih amendheti barnag-barang sadaya ing sapikajenganipun ingkang rumiyin para bajag boten angarubiru dhateng kapitan punika, sami sakeca anggenipun amendheti barnag barang ing baita kemawon, sareng sampun anggenipun amendheti barang-baranging baita wau wonten bajag satunggil amurugi dhateng panggenanipun kapitan saha lajeng angestul dhateng kapitan punika kalayan kajarag, kala samanten kapitan panuju saweg lenggah kaliyan bojonipun kapitan kenging kakes- tul lajeng pejah. Sasampunipun para bajag kesah saking baita kapal Lubrah setir maing baita kapal punika lajeng sumerep manawi kapitanipun tuwin tiyanging baita apal kathahipun gangsal sami pejah, kapejahan dening bbajag, nunten baita kapal Lubrah wangsul dhateng ing Hongkong malih, wonten ing ngriku pawartosing anggenipun kabegal ing bajag andadosaken kageting titiyang kathah. =================== Ing serat Juru Martani ongka 45 kula sampun anupiksani serat katandhan Wigya Paniti Sastra mila kumedah mangsuli, wondene serat wau anyebutaken yen Wigya Paniti Sastra taksih angina kasagedanipun Raden Ngabei Ronggawarsita ingkang sampun misuwut ing kawigyanipun kaloka ing buwana. Ingkang kadamel wawatoning panginanipun awit Raden Ngabei Ronggawarsita dereng nate amacak anggitanipun ing Jurumarta- ni, sanes kaliyan Raden Panji Puspawilaga, punika anggitani- pun sampun asring kapacak ing Jurumartani, anelakaken yen saestu saged, wondene andadosena kawuninganipun wigyapaniti- sastra yen kula boten pisan-pisan angestreni anggenipun amaoni kasebut ing jurumartani ongka 45, mila kula ingkang
anjawabaken Raden Ngabei Ronggawarsita. Sakathahing saseratanipun Raden Panji Puspawilaga ingknag sampun kalampahan kapacak wonten ing Jurumartani, punika dereng anelakaken yen raden Panji Puspawilaga sampun putus ing tembung jawi, wangsul Raden Ngabei Ronggawarsita anggeni- pun boten macak saseratan ing Jurumartani ugi botn anelakaken yen boten kalebet saged, bokmanawi Raden Ngabei Ronggawarsita sampun asring macak serat ing Jurumartani, ananging boten mawi tondha astanipun utawi manawi asilih nama, punika sampun limrah yen tiyang saged menggah kayektosanipun sumongga. Wigya Panitisastra kula aturi maos serat Pustakaraja ingkang kalebetaken ing serat pananggalan taun 1866 punika, ing ngriku wonten asmanipun Raden Ngabei Ronggawarsita ananging kang sampun sinamur salebeting ukara, lah punnika damelanipun tiyang ingkang pantes kaanggep pujongga. Pangangkahipun sampun ngnatos kasumerepan ing ngakathah, sinten ingkang nganggit. Sanadyan boten amacak serat ing jurumartani para priyantun ing Kudus dene sami sumerep Raden Bei Ronggawarsita kalebet saged punika saking pundi. Nalar ingkang kasebut wau anelakaken yen kaluwihan punika boten kenging kasidhem kajawi saking serat kabar Jurumartani punapa boten wonten malih marginipun anglimrahaken pawartos wah kasagedan. Kula kodheng sanget dene Wigyapanitisastra boten gadhah pambudi sanesipun anggenipun amradinaken busukipun, paribasan boten wonten latu tanpa kukus tumrapipun dhateng Wigyapaniti- sastra prayogi manawi kategesaken makaten, latu minongka awon kukus punika ingkang mradinaken. Kula amangsuli malih ingkang kapratelakaken wigyapanitisastra bab kasagedanipun Raden Panji Puspa wolaga, ingkang sampun tetela awit kathah kemawon pamacakipun serat ing Jurumartani mongka ing serat Jurumarta- ni ugi ongka 45 Wigyapanitisastra nglairaken pamanggihipun bab suraosing serat Candhi Maling ing redi Kethu, katandhan Raden Panji Puspa Wilaga anggenipun anglairaken wau boten paeka liyan anenacad anedahaken yen Wigya panitisastra gadhah pamurih anjunjungan tebaken Wigya Panitisastra inggih amrate- lakaken yen boten sumerep menggah pamethilipun serat Candhi Maling saking pundi, punika kemawon sampun anelakaken yen Wigyapanitisastra taksih kedhik sumerepipun dhateng kasusas- tran mila serat wau kawastanan anggit-anggitanipun Raden Panji Puspawilaga piyambak. Saking pamanggih kula serat ingkang kados makaten wau ugi wonten faedahipun ing ngatasing tiyang ingkang remen dhateng kasusastran andadosena kawuninganipun Wigya panitisastra, yen
serat Candhi Maling punika sanes supenanipun Raden Panji Puspawilaga, sabab kula smpun nate mireng cariyos candhi maling ananging dereng patosa terang, punapa malih andadosena kawuninganipun Wigya Panitisastra, yen Raden Panji Puspawila- ga ingkang nganggit serat Cnadhi maling sampun nate dhateng nagari Walandi, wondene yuswanipun saking pandugi kula kirang langkung sawidak taun dados sepuh Raden Panji Puspa wilaga akaliyan Wigya Paniti Sastra, kasagedanipun inggih anglang- kungi, manawi kula boten lepat Raden Panji Puspa Wilaga smpun nate dhateng tanah Inggris Prangkrik tuwin Dhitslan saha wangsulipun dhateng tanah Jawi baitanipun kapal katempath ing prahara remuk katanggor ing karang, tiayang ingkang wonten ing baita kapal meh sadaya amanggih tiwas, namung raden Panji Puspa wilaga tuwin awak baita sawatawis ingkang katulungan sami saged menbtas wonten ing pulo ingkang nama Nofesembelah. Ananging ingkang taksih ngodhengaken manah kula, Raden Panji Puspa wilaga ing nalika badhe mantuk dhateng tanah Jawi dene saking pulo Nofesembelah ingkang kaprenah ing saganten beku, ewa samanten bokmanawi jalaran saking baitanipun kapal katem- pah ing prahara wau. Kula dereng patos satepang akaliyan Raden Panji Puspawilaga amergi sawek kapanggih kaping kalih wonten ing Puspanagaran ananging sampun tetela yen pujongga ageng, manawi wicanten jawi kaworan tembung walandi Prasman Inggris Dhitslan punika namung saking kinten-kinten kula piyambak yektosipun kula sumerep piyambak dhateng tembung- tembung wau, boten. Samarang tanggal kaping 10 Nopember 1866, Katandhan Abdula- tip. ====================== Punika candhaking cariyosipun Candhi Maling ing Redi Kethu. Kacariyos Prabu Kalana Tunjung Seta Raden Madukusuma salami- nipun mentas mejahi pandung sakti ing wana Redi Kethu, lajeng apes panjenenganipun nata, denten nagarinipun Prabu Kalana TUnjung Seta, Raden Madukusuma wau, saler redi Andong, pinas- tan ing nagari Ngamartalaya, kenging wawelak wringinipun kurung rebah kalih pisan lajeng boten kataneman wringin kurung malih, nagari lajeng karan Nagari Ngamartalaya warin- gin rubuh ngantos samangke, wringin kurung kekalih kang rebah
wau karan ing dhusun wringin rubuh. Antawis lami panuju satunggal dinten prabu Kalana Tunjung Seta Raden madu Kusuma tindak ing pasanggrahan redi Mangli, dulu ringgitan cucal wonten pasanggrahan ing redi Mangli ngriku, ingknag andikakaken ngringgit dhalang kipanjangmas kala semanten kedhatengan wawelak malih, enggenipun mayang kipanjang mas kobongan kelir balencong tuwin wayang, kothak gamelan sadaya kobong, delasan dhalang kipanjangmas tumut kobong, dhatenging latu boten kantenan sakanipun awor angi plahara, wayang mawut mawut wonten ingkang dhawah ing redi lambang rei punika lajeng karan Redi Wayang ngantos samangke redi Mangli wau sasampuning kelir balencong, gamelan dhalang wayang sami kabesmen lajeng karan Redi Kelir ngantos sapriki, Prabu Kalana Tunjung Seta Radne Madukusuma gugup nalika dhatenging latu wau kapalajeng badhe kondur katututan ing latu ageng wekasan sirna wonten ing redi Andong, kala sangka- la 1218 denten dhalang kipanjang mas inggih punika kang nurunaken dhalang Panjangmas Mataram. Telasing sinerat ing nagari Surakarta, kampung Loji Wetan Kemis kaping 1 Nopember 1866 utawi kaping 22 wulan Jumadiak- hir ig Warsa Alip ongka 1795. Katandhan dening Raden Panji PUspa Wilaga. ================ Para tiyang ingkang taksih gadhah sambutan dhateng kantor lelang ing Surakarta kala ing wulan Juli 1866 ing mangke sami kaemutaken, mugi ambayyara sambutanipun wau saderengipun utawi satelasing wulan Nopember punika, manawi boten anglek- sanani ing pambayaripun, para tiyang wau badhe katagih medal saking pangadilan. Surakarta kaping 1 Nopember 1866 Ingkang nguwasani kantor lelang, Katandhan Tuwan Pan Ogendho- rep. ========================
Ongka 47, 22 Nopember 1866 Ing ngandhap punika cariyosipun He, Slehel bab tondha kalan- tipanipun bongsa Cina anggenipun anglampahaken pangadilan: Nalika tiyang Cina awasta Tin Si Yong dados wakil anyepeng paprentahanipun tanah ing Poso, wonten tiyang ngindhung satunggil kapandungan barang, abdi mondaraka anyepengi tiyang sawatawis ingkang kakinten dados durjana, nanging titiyang punika sami narka tinarka sinten ingkang nglampahi mandung wau, Tin Si Yong lajeng wicanten makaten: ejam kang ana sawijining masjid iku bisa angarani sapa kang dadi maling. Yen ejamn iku kagemok ing wong durjana banjur muni dhewe, nanging yen kanggemok inggih anyelaki ejam punika kanthi kancanipun sadaya. Ing sadangunipun Tin Si Yong piyambak inggih anyelaki ejam punika kanthi kancanipun sadaya. Ing sadangunipun TinSi Yong apiyapi asidhekah tuwin andodonga, ejam dipun belonyo kaliyan mangsi cemeng, ing ngajenganipun mawi kapasangan langse, Tin Si Yong lajeng parentah dhateng sakathahing tiyang kang kadakwa dados pandung wau, sami kapurih anggemoka ejam punika. Boten antawis dangu para tiyang wau dippun ken wangsul sarta tanganipun kapriksanan, sadaya sami katingal cemeng, namung tanganipun tiyang kang satunggil punika boten wonten tabetipun mangsi. Sareng tiyang wau katitipriksa aturipun ngaken amandungi barang gadhahani- pun tiyang ngindhung, sarta ajrih anggemok ejam bokmanawi lajeng mungel. ===================== Kagunan tuwin Kawruh Sendawa damelan enggal. Saking wartosipun tuwan Saper ing tanah Dhitslan saha tuwan Budhenbereh ing tanah Inggris ing sapunika sami anglimrahaken sandawa enggal ingkang sakalangkung mikantuki tinimbang akaliyan sandawa ingkang lami, awit ubaling sandawa boten mawi kukus wondene sandawa enggal punika sami akaliyan ingkang lami, menggah padamelipun inggih ngangge walirang sandawa tuwin aareng, ananging kathah kedhikipun wonten kaotipun aliyan ingkang sampun kalampahan punapa malih kawe- wahan camboran punika ingkang sawatawis angaberaken ubaling sandawa enggal sarta anyirnakaken awa awon awit saking kabes- mining walirang tuwin sandawa. Wadosing pandamelipun sandawa enggal punika saking anggenipun
kawewahan camboran kasebut ngajeng wau. Awit saking karsaning kanjeng gupremen ing tanah Belhiye sandawa anggel punika sampun kacoba dening tuwan Upin Sirbu- hile, menggah kadadosanipun sakalangkung prayogi kacariyos yen ubaling sandawa wau boten mawi mungel. ===================== Kula sampun amaos serat Jurumartani ongka 46 ing ngriku ingkang nama Abdulatip tiyang Samarang amratelakaken saking seserapanipun piyambak, bab anggenipun anyulayani ingkang dados pamanggih kula, prakawis anggen kula badhe sumerep dhateng kasagedanipun Raden Ngabei Ronggawarsita, saha kayek- tosaning wontenipun cariyos Candhi Maling awit saking pangin- ten kula manawi cariyos punika dadamelanipun Raden Panji Puspa Wilaga piyambak, Abdulatip amastani manawi cariyos ingkang kapacak ing serat jurumartani boten dados pratondha ingkang anelakaken kasagedanipun tiyang, ing mangke kula mangsuli sakedhik dhateng ingknag nama Abdulatip punapa piyambakipun dereng sumerep manawi panitikipun tiyang saged punika saking dadamelanipun serat ing ngriku kenging kapirid saking ngukara tuwin uruting pitembunganipun punapa kalebet saged utawi botenipun tiyang lajeng sumerep kemawon, kawedal- na saking jurumartani utawi mari sanesipun , anggeripun kawaos ing ngakathah amasthi lajeng katawis ing kasagedanipun manawi kasagedan wau kasidhem wonten ing gruiya, sinten ingkang badhe amastani saged dhateng tiyang manawi boten wonten leleripun wadenten Abdulatip badhe anyuwuraken kas- agedanipun tiyang sanes, sanadyan piyambakipun saking pamata- wis kula taksih repit bab ing seserepanipun dhateng kasusas- tran kados pundi anggen kula boten amastani manawi taksih repot, piyambakipun katingal eram sanget, dene raden ngabei ronggawarsita saged anglebetaken namanipun wonten ing sekar dhandhanggendhis sapada, punapa pangintenipun Abdulatip boten wonten tiyang sanesipun ingkang sumerep bab dununging nama wau wonten serat ingkang kasebut ing serat pananggalan 1866, sekaripun dhandhanggendhis ingkang punika mas Abdulatip kula asuka serep dhateng kula asuka serep dhateng sampeyan, sarehning sampeyan kula tingali saking suraosing panjawab sampeyan dhateng serat kula, manawi remen dhateng saseratan
dene sampeyan lajeng agahan anjawabaken prakawisipun tiyang sanes sados kenging kaula wastani cathok gawel ananging andadosaken remen kula manawi wonten titiyang ingknag kados makaten menggah namanipun raden ngabei ronggawarsita ingkang dumunung ing serat pustakaraja wonten ing serat pananggalan 1866 sekar dhandhanggendhis punika ikng Kudus ngriki sampun kathah tiyang ingkang sumerep, nama punika princi ing aksara satunggil tunggilipun dumunung wonten ing bubukaning serat sekar dhandhanggendhis aksara punika kadekek 9in ngajeng satunggil-tunggil pada wonten ngantos dumugi telasing sekar anjawi saking punika anggitanipun serat pustaka raja Raden Ngabei Ronggawarsita ingkang dumunung wonten ing serat pa- nanggalan 1866 sanadyan sampun kalebet sae dereng angeram- eramaken manawi tiyang ingkang gadhah kasagedan sakedhik kemawon amesthi saged anganggit kados makaten. Abdulatip apitaken saking pundi sumerepipun titiyang Kudus bilih Raden Ngabei Ronggawarsita kalebet saged, O, punika gampil kemawon anggen kula mangsuli para ngulami ing Kudus sami raraosan kaliyan kancanipun dene marginipun parta ngula- mi wau sami mireng manawi raden ngabei Ronggawarsita putus dhateng basa kawi tuwin dhateng cariyos, pnika wonten kaji watawis ingkang dhateng nagari Surakarta, kaleres ing wulan Mulud pamnrihipun tumut dhikir maulud wontening masjid ageng ing waktu angrintenaken Garebeg Mulud, kala samanten sabakda- nipun garebg wonten kaji satunggil ingkangmartamu dhateng griyanipun Raden Ngabei Ronggawarsita, sadhatengipun ing ngriku Raden Ngabei Ronggawasita apradhah dhateng tamunipun, tamu kasuba-suba saha sakalangkung sae patrapipun Raden Ngabei Ronggawarsita dhateng tamunipun wau, nunten tamu kadongengaken andhe-andhe lumut, mawi kajarwanan manawi andhe-andhe lumut ingkang dados panji, dene kleting kuning punika Condrakirana, anggnipun anjarwani mawi kamomoran tembung kawi. Kaji sakalangkung gumunipun, sareng mantuk dhateng Kudus, lajeng kathah pangalemipun dhatng kasaeanipun Raden Ngabei Ronggawarsita, saha anyuwuraken kasagedanipun dhateng basa kawi tuwin dhateng sesertepaning cariyos, lah punika kenging kawastanan segawon anjugug boten mawi bokat, awit kaji mireng pitembungan kawi ingkang boten kaserepan ing
tegesipun, kados pundi kok kaji sumerepa dhatng basa kawi, amargi dede bebahanipun, panjuguging sagawon punika upamini- pun swara kathah, denesagawon boten anyokot tegesipun boten wonten yektinipun dados kathah pabenipun ingkang boten kayak- tosan, lah punika mas Abdulatip ingkang andadosaken serepipun titiyang ing Kudus bab kasagedan Ngabei Ronggawarsita wau. Abdulatip amastani latu tanpa kukus tumrap dhateng badan kula latu punika awon kukus amreadinaken dados awon kula ingkang kawradinaken, punika kula amung amangsuli cekak kemawon pundi wonten tiyang damel rasukan angukur badanipun tiyang sanes kula punika amung amaiben ingknag dados suhuring tiyang kawastanan saged mongka dereng wonten pratandhanipun kaping kalih kula amung pitaken bab pamendhetipun cariyos CAndhi Maling saking serat punapa, amargi saking kumedah kula badhe sumerep awit ing Kudus ngriki boten wonten tiyang ingkang saged anerangaken bab cariyos Candhi Maling wau, kalampahan kula pitaken dhateng para tetepangan kula ing Mangkunegaran Surakarta, wangsulanipun kawrat ing serat, manawi dereng sami manggih cariyos ingkang kados makaen wau, mongka redi Kethu punika bawah Kamangkunagaran kados pundi kok titiyang siti boten wonten ingkang sumerep, punapa inggih kenging kawasta- nan awon manawi tiyang amratelakaken ingkang dados sumelang- ing manah, saha punapa wonten awonipun manawi tiyang ambudi- daya dhateng seserepan. Abdulatip amastani manawi kula anjujung angantebaken dhateng raden Panji Puspa Wilaga, punika angsal wawaton saking pundi, wangsul kula saged amastani manawi piyambakipun ingnag anju- jung angatebaken dhateng Taden Panji Puspa Wilaga, awit katelak saking panjawabipun serat ingkang mungel akathah- kathah pangalemipun dhateng Raden Panji Puspawilaga, ananging boten wonten ingkang mencok, pundi wonten tiyang dhateng ing nagari Walandi, antukipun ngajawi ngantos saged mentas wonten ing pulo Nofesembeleh, kabawah ing Ruslan, mongka nagari Walandi punika sagantenipun kanamanan sagannten Atelantah, Nofemsembeleh kaprrenah wonten ing saganten Bekuler, iba tebihipun mila kenging kawastanan mokal, manawi kula angla- jengna anggen kula anjarwani bab panjunjung pangatebipun Abdulatip dhateng Raden Panji Puspawilaga awit saking panga- lem ingkang medal saking wates, saha taktih kathah pitembun- ganipun pangalem punika boten wonten damelipun, awit ingkang maos panjawabipun wau, amesthi badhe lajeng sumerep bilih Abdulatip boten beres manahipun. Katandhan Wigyapanitisastra. =================== Wewangsul pitakenipun Wigyapanitisastra.
Ing Jurumartani Kemis kaping 8 Nopember 1866, ongka 45, nanging wewangsulan punika badhe panjang sanget dados tigang rambahan lampahing serat Jurumartani, punapa priyantun Kudus kang ngaken saged temening sastra, badhe boten bosen. Wigyapanitisastra, ing Kudus kang dipun griyani punapa Kudus ing Kriyan punapa ing Tajug punapa ing padhusunan lan Jeker priyantun punapa, owel sanget dene priyantun saged temening sastra, damel tembung teka boten terang, yen tembung wau kirang terang, inggih sadhengah pitembungan menawi peteng boten terang, punika pitembunganipun tiyang bodho, dede tembungipun tiyang waget temening sastra, mila kula kapengin kedah sumerep awit kala kula teksih lare ngumur 17 sering sering kula jiyarah ing passareyanipun Kanjeng Susuhunan Kudus tuwan Kaji Asnawi, juru Kunci pasareyan utawi keng rayi, kang nama tuwan Kaji Mukamad Saleh, tuwin Tuwan Kaji Ali, kang putra tuwan Kaji Mukamad Saleh, kala turun saking Kaji tuwan Kaji Ali wau teksih alit sanget punika sadya sampun sami tepang sae kalh kula, nanging nalika semanten kula teksih nama lare, delasan kang rayi tuwan kaji Asnawi kang wonten Suraprangga, dados priyantun carik ing kantor, nama Kyai Wirasari, griya sakiduling ngalun-alun punika ugi kula sampun tepang sae, kadendeng saking kang raka tuwan Kaji Asnawi ing Kudus wau, utawi kula piyambak inggih kathah priyantun sepuh tuwin akrab kang wonten ing Kudus mila kula sumerep sabarng lampah, tuwin cariyosipun nagari Kudus kang kina-kina kathah kang cecek kaliyan cariyos kula, wonten ugi kang geseh. Kala kaping 29 wulan Juni 1866 putranipun tuwan kang ngarang serat Jurumartani nama Sonya Erenes watawis ngumur 17 taun sampun dados Adseferantranslatir ing kantor Surakarta, punika atilar dunya mantuk ing rahmatullah, ingkang rama sakelang- kung sekelaing galih, awit tinilaring putra kang sae pambeka- nipun saha sampun dados abdi dalem kangjeng Gupermen rinten dalu tuwan kang ngarang serat Jurumartani wau, tansah kaenge- tan kang putra ngantos angaberaken pangaranging serat kabar Jurumartani, tuwan wau amurih pitulungan kula, supados kula adamela cariyos kenginga kadamel wewah-wewah ing serat Juru- martani, minongka dados sapanjurung kula, awit saking pamaer-
dusinipun tuwan enggen kula damel cariyos wau, tegesipun boten awit saking enggen kula ngatngalaken kasagedan kula, amrih kawentaring lyan boten pisan pisan yen darbe ya cipta ujub riya sumungah, teka bur kirbir, namung cipta tetulung satunggal mitra kang sakalangkung raket wah konca, saweg kaprihatosan ageng kapejahan putra, mila kula perlokaken ing sasaged-saged andamelaken cariyos kalayan iklasing manah, dene cariyos punika temen dede anggitan nanging pangecaping sangkala pejahe pandung sakti kalintu, pejah ing pandung sakti wana redi Kethu, kang leres sangkala putnika 1201 mewh sami kaliyan sangkala Candhi Kalibening, dene lampahing pandung sakti waku, pikantukipun dhateng wuwulang, namung dhateng tekad tekadipun tetep mantep prapteng pejah ing ngandheman, tegesipun tiyang gesang punika, sampun ingknag tekad sae dipuntetepi sarta linampahan tapanipun, botena amanggih sae pandung sakti punika tekad awon tekad dados durjana pandung, dipun tetepi sarta linampahan tapanipun patilasanipun ngantos gangsal atus taun laminipun teksih kaambah para ageng ageng, dados pacangkraman kula sumongga ing ngriku, para priyantun ingknag sami putus temening sas- tra. Dene saben saben cariyos salanjaran mawi kula teken nama kula, awit enggen kula anerepi suraosing serat Jurumartani kang wikasan ngandhap piyambak, watak kula remen kang padhang boten remen ngangge nama palsu. Wewangsul punika ,teksih wonten sambetipun. Katandhan Raden Panji Puspawilaga. ==================
Ongka 48, Kemis Kaping 29 Nopember 1866 Pawartos warni-warni Wonten pawartos saking Betawi ingkang anyekelaken manah kados kang saebut ing ngandhap punika. Kanjeng tuwan Residhen ing Pasuruwan Ha. A.Vander Pul Rider saking Ordhe Nederlan Senleyo seda wonten ing Betawi, Kang- jeng tuwan Residhen punika tedhakipun dhateng Betawi kacariy- os badhe angaturi wilujeng ingkang jeng tuwan Gupernur Eneral ingkang kondur dhumateng nagari Walandi, awit sampun sami amitran sakalangkung sae, ananging kanjeng tuwan REsidhen Pandherpul lajeng kenging sasakit gerah wawrat tan erah, andadosaken jalaran sedanipun punika. ============= Wonten pawartos bilih tindakipun kanjeng tuwan Gupernur Eneral Mister El A Ye We, Baronslut Vanden Bele, ingkang sampun kendel angasta paprentahan aeng, kala tanggal kaping 1 wulan Nopember punika wanci siyang sampun dumugi ing Singa- pur, ingkang katitiyan baita kapal winastan Arjuna, kanjeng tuwan gupernur Eneral wau sasampunipun amertamu dhateng Kanjeng Tuwan Gupernur ing Singapur, papanggiyan wonten ing dalem pangadilan lajeng tedhak malih dhateng ing baita kapal kaaturan kendel sawatawis dangu wonten ing Singapur boten karsa, awit taksih kasekelan ing galh bab sedanipun ingkang garwa. ============= Wonten pawartosa sakking Surabaya, yen tiyang estti anama bok Masidin ingkang gagriya ing kampugn Kalisosok kala tanggal kaping 13 wulan Nopember punika wanci sonten kalebetaken ing griya pamulasaran sasakit sabab rainipun kataton sanget jalaran saking pambaledhosipun mimis ingkang mawi kaisi sandawa sapanunggilanipun kawastanan mimis granat utawi bom, menggah bubukaning cilaka wau kacariyos kados ing ngandhap punika: Antawis sapriki wonten tigang taun laminipun bok Masidin tuwin lare lare sawatawis sami amanggih tosan gelok satunggal iji inggih punika mimis granat wau. Pamanggihipun wonten ing sacelakipun kampung Krambangan, mimis lajeng kabekta mantuk dhateng bok Masidin sarta kadamel dadolanan ngantos tigang taun laminipun panuju tanggal kaping 13 wulan Nopember punika mbok Masidin angliwet sekul sarehning boten nyana yen
mimis wau anguwatosana, Kendhilipun kaplanggrangaken ing mimis mawi kasisiyan sela kakalih. Sareng mimis kasaladan latu lajeng ambaledhos sarehning kala samanten bok Masidin lenggah anadhepaken latu, awit saking pambaledhosipun mimis rainipun kataton sanget ananging sakinten badhe boten andado- saken pejahipun. ============== Pambudinipun priyantun ingkang nyepeng leleresan. Ing kitha Piyene bawah tanah Belhiye nalika anggelaraken barang ingkang medal saking taberen ngatingalaken ing ngakat- hah-kathah barang laladosan warni suku damelan gagrag enggal para priyantun nyepeng leleresan ingknag wenang animbang prayogi botenipun suku damelan wau sanget anggenipun kewedan, ananging enggal tuwuh ingkang budi, ingkang pinanggih ing rembag saradhadhu Jempon sawatawis ingkang sukunipun sami buntung kenging mimis wonten ing paprangan punika kasaesatu saged atutulung dhateng priyantun wau. Saradhadhu wau tumunten katimbalan lajeng dipun anggeni suku damelan ing wasana kapurih plajengan mawi dipun etohi, kalam- pahan wonten saradhahu ingkang sukunipun kakalih tilas kake- thok dumugi ing dhengkul punika ingkang menang, awit rikat piyambak plajengipun, menggah etohipun boten kasukakaken dhateng saradhahu Jempon ingkang menang punika ananging dhateng tiyang ingkang ngladosaken suku damelan amargi damel- anipun sami sami prayogi piyambak ing kanggenipun, wondene saradhahu ingkang menan namung dermi anyoba. ============ Sarehning kula rumaos leres mila kula boten saged ana-anaken kendel kemawon kedah amangsuli malih dhaeng Wigyapanitisas- tra, semonipun Wigyapanitisatra boten anyandhak sadaya punapa ingkang dados jawab kula. Kula inggih sampun sumerep manawi panitikipun tiyang saged punika saking dadamelanipun serat lareya kemawon inggih lajeng pirsa, punika boten kula paiben. Kula amung badhe mratelakaken yen sakathahing seseratanipun Raden Panji Puspawilaga ingkang sampun kalampahan kapacak wonten ing Jurumartani punika dereng anelakaken yen Raden Panji Puspa Wilaga sampun putus ing tembung jawi, amargi anggitanipun wau dereng angeram-eramaken. Andadosena kawunin-
gan sampeyan mas Wigya, sakathahing anggitan punika boten kenging kaanggep pratondha kang yektos ingkang anelakaken kasagedanipun tiyang. Saking kepencutipun nyerat ngantos ngalamdonya rinoban ing saseratan ingkang remeh awarni-warni. Kula boten eram mas Wigyapanitisastra, dene Raden Ngabei Ronggawarsita saged saged anglebetaken namanipun wontn ing sekar dhandhanggendhis kasamun sinamur ing ukara, ananging kula amung sumeja amratelakaken yen Raden Ngabei Ronggawarsi- ta punika kalebet tiyang ingknag budinipun andhap asor, pangangkahipun sampun ngantos kasumerepan ing ngakathah, sinten ingnag nganggit serat Pustakaraja ingkang kapacak wonten ing pananggalan taun 1866. Suprandene kawigyanipun kaloka ing buwana, tur asmanipun boten kadhasaraken. Sampun andadosaken rengating galih mas Wigya, bilih kula anglairaken pamanggih kula bab sumerep sampeyan dhateng namanipun Raden Ngabei Ronggawarsita ingkang dumunung ing serat Pstakaraja. Wondene saderengipun kula asuka pirsa, yen raden bei Ronggawarsita, anglebetaken namanipun wonten ing serta pustakaraja wau, saking panyakra kula sampeyan inggih taksih kodheng bab wontenipun nama punika, sareng sampun kula jarwakaken punika lajeng sumerep tuwin sampeyan lajeng ngi- rib-birib pisanjang kula sarana pitembngan sanes lareya kemawon inggih kuwagang. Pratingkah makaten punika angermu- taken cariyosipun tuwan Kolombus ingkang rumiyin sumerepipun wonten tanah amerikah, pinuju satungglipun dinten piyambaki- pun apitaken dhateng para mitranipun, punapa sami saged angadegaken tigan wontening meja, sareng mitranipun sami blaka yen boten saged tigan lajeng kathuthuk dening tuwan Kolombus ngantos remek sakedhik, sareng sampun tumunten kaadegaken ing meja pangucapipun para mitra, O yen mengkono bae aku iya bisa.Tuwan Kolombus amangsuli wis masthi bae, yen kowe nyangkok pratingkahku. Kula lajeng kemutan cariyos punika sareng aningali pangirib- birib sampeyan, Mas Wigya kula sampun sampeyan cacampahi kawestanan repit manawi sampeyan taksih kenging kawastanan cotho, punapa malih wigyapanitisastra kula sampeyan wetani agahan awit kula anjawabaken prakawisipun tiyang sanes o sokur mas ananging ingkang sampeyan wetani agahan ing ngatas-
ing pratingkah kula punika punapa, tuwin punapa ingknag sampeyan anggep boten agahan anggen kula nedha pirsa, amargi watesipun agahan tuwin boten agahan punika kedah kaprenahak- en. Awit saking pratela sampeyan ing sapunika kula sumerep yen tiyang Kudus sami dhamang bilih Raden Ngabei Ronggawarsita kalebet saged ananging mas Wigya kula kedah boten pitados dhateng cacriyosan sampeyan bab kaji wau ingkang mretamu dhateng Ronggawarsitan kula punika boten kalebet tiyang ingknag kamigugon dhateng pitembunganing tiyang sanes, sade- renging kula timbang timbang rumiyin anggen kula boten lajeng pitados punika jalaranipun makaten: kala kula teksih lare kula dipun wulang dhateng eyang kula swargi, tembungipun: thole kowe dak wenehi pirembaug sathithik anggonen ing sla- wase, iya ikku aja sok anggugu rembuk. Sarehning kula taksih lare mila boten saged anggayuh eliding wulangipun eyang kula. Sareng sampun sepuh punika saweg mangertos. Wigyapanitisastra apitaken pundi wonten tiyang damel rasukan angukur badanipun tiyang sanes, mas Wigya saminipun tiyang ngeberaken kasagedan kacenthok ing basa. Sampeyan piyambak Mas Wigya, ngkang damel rasukan angukur badanipun tiyang sanes sumongga kula terangkaen manawi sampeyan badhe angina dhateng kasagedanipun Raden Ngabei Ronggawarsita, saha Raden Panji Puspawilaga, ingkang sampeyan damel tatandhingan saestu badan sampeyan piyambak cipta sampeyan kedah makaten. Apa aku kaconggah gawe angitan kaya gaweyane priyayi loro mau. Sing wis dak garap ing sajege apa, endi rupane sing wis tau dak anggit amurih mncarake kawruh, mongka aku iki ngung- gul-unggulaken kabisan ku marang kasusastran, punapa sampeyan sampun nate kagungan panggalih ingkang kados makaten, semoni- pun dereng. Anjawi saking punika, mas Wigya manawi sampeyan rumaos taksih kodheng dhateng cariyos candhi maling kula aturi nedha ka- trangan ingkang kalayan poantes dhateng raden panji puspawi- laga, sampun mawi pitaken punapa cariyos wau papethikan saking tembung Alapuru utawi Bugis punapa angsal-angsalan saking supena. Upami botena makaten pratingkah sampeyan apitaken saestu boten saru tuwin lajeng katawis manawi ingk- nag nama Wigyapanitisastra sumerep dhateng uda nagari tuwin boten purun ngungkak tata krami, wondene pitakembungan kula yen raden panji puspawilaga mentas wonten ing pulo Nopasembe- lah, punika namung saking pamireng kula boten pisan pisan manawi kula gadhah pangakah angina raden Panji Puspawilaga,
malah sanget anggen kula angajeni dhateng kasagedanipun kaliyan malih kados raden PanjiPuspawilaga inggih boten gerah galihipun awit kacariyosaken kapentas ing pulo Menjil, amargi sasumerep kula boten wonten tiyang ingkang saged angoncati papesthening badan utawi boten wonten tiyang kenging kaawonak- en amargi manggih sangsara, ingkang boten gumantung saking kajengipun piyambak. Katandhan Abdulatip. ================== Sambeting wewangsul dhateng Wigyapanitisastra ing Kudus Kala karaton dalem ratu kula, ingkang sinuhun Kangjeng Susu- hunan teksih ageng bawahipun awit karaton Mataram manginggil karaton Mataram mangandhap, palapuran padintenan punapa kawontenanipun salebeting nagari, utawi punapa kawontenanipun kagungan dalem moncanagari tengahan tuwin kawontenanipun kagungan dalem nagari pasisir kiwa tengen sapangilen sapange- tan miwah kawontenanipun redi redi, kang ageng, utawi redi kang alit punapa dene wana-wana kang ageng kang alit sarta lepen ambul sendhang rawi kang ageng kang alit muwah candhi candhi kang ageng kang alit, punika sadaya palapuranipun konjuk malebet kadhaton ingkang nampeni, sarta lajeng anging- gahaken ing ngebuk abdi dalem priyantun Kaliwon carik panewu mantri carik jajar carik dene palapuran wau ing sawulan wulanipun dados pinten pinten ebuk, punika sami winastan buk cariyos, ingkang kaleres nyimpeni, kagungan dalem buk cariyos wau, abdi dalem pujongga. Ing kalajenganipun menawi wonten karsa dalem dhawah dhateng abdi dalem pujongga carita anukae anggiten tembangan,pujongga inggih lajeng tumadang miwiti anganggit inggih punika kang winastan serat Babad, saking kawontenanipun cariyosing pulo jawi ngriku wau, dene menawi serat wuwulang, kala teksih agami buda, pamehdetipun saking tatakramining ngendraloka, guruloka, janaloka, utawi lampah-lampahing jawata nawasanga, puniku kang sami pinirit sareng bongsa kula jawi sampun ngangge agami mUkamad para pujongga menawi nganggit wuwu- lang,pamendhetipun ppipiritan saking dalil kadis Ismak Kiyas. Ing mangke nyariyosaken abdi dalem em pujongga enggenipun kadhawahan anganggit cariyos kawontenanipun ing pulo Jawi
kang kasebut ngajeng wau, menggah pamriyogi, utawi pamantes punika wonten ing karsanipun Empujongga piyambak, kadosta cariyosipun dhusun-dhusun wana-wana redi-redi, lepen-lepen sendhang umbul gawi sapanunggilanipun kang kalebet cariyos alit utawi remeh punika kang pantes tinilar boten katut kaanggit inggih katilar sabab andedangoni gancaring cariyos nagari utawi karaton mila cariyos candhi maling wau katilar boten tumut kaanggit kalebetaken ing babad sabab cariyos alit lan remeh mangkaten ugi menawi wonten wewadosipun sang ratu, utawi wewadosing nagari punika saking pamantesing Empujongga, inggih boten katut kaanggit kalebetaken ing serat Babad, dene sakathahig cariyos kang boten katut kaanggit kalebetaken ing serat Babad punika nama Buknitik utawi buknukil ingkang nyimpeni inggih lestantun abdi dalem Empujongga, mila kula punika sekedhik-sekedhik sumerep cariyos kawontenanipun ing pulo jawi, sabab ibu kula putra Empujongga dados kula punika awon-awon wayah Empujongga, nanging kalebet wayah Empujongga kang bodho piyambak, wonten wayah Empujongga andi dalem ing Surakarta, kang anglangkungi waged saking kula pancer Empu- jongga saking jaler tur anampeni wahyning kapujanggan saking kang eyang, kula dados panakawanipun kimawon boten pantes inggih punika raden angabei Ronggawarsita, abdi dalem priyan- tun kaliwon kados paten ing Surakarta, ngrangkep teksih dados abdi dalem Empujongga ing Surakarta. Wangsulan punika teksih wonten sambetippun. Katandhan dening Raden Panji Puspawilaga. ========================
Ongka 59, Kemis 6 Desember 1866 Tuwan Dhegrotkolep enko asuka uninga dhateng para priyantun ingkang badhe amendhet enggal serat Jurumartani ing taun 1867 manawi para priyantun wau badhe kakintunan serat Jurumartani wedalan ing wulan dhesember punika, boten mawi ambayar regi- nipun. Punapa malih tuwan Dhegrotkolep enko gadhah panedha dhateng para priyantun ingkang dereng ambayar pangaosipun serat Jurumartani, mugi sami ambayara pangaosipun wau ing satelasi- pun wulan Dhesember punika. Katandhan tuwan Dhegrotkolep enko. ================== Dereng lami salebeting losemen ing Paris kithanipun ageng tanah Prangkrik kathah tiyang kapandungan, andadosaken gugu- jenganipun ingkang sami kapandungan wau, ananging wekasanipun adamel pitunan kathah dhateng ingkang nyepeng losemen, meng- gah pratelanipun kados ing ngandhap punika: Wonten tiyang estri mondhok ing losemen wau laminipun saweg kalih dinten, tiyang estri punika ambekta sepatu amung sapasang, sareng tangi tilem enjing sepatunipun kaupadosan boten pinanggih dados ical kapendhet ing tiyang, aliya saking punika ing dinten enjing wau sepatu tuwin setiwelipun para tiyang ingknag mongdhok wonten losemen ing ngriku kathahipun tigang dasa kalih inggih sami ical kadadosanipun ingkang nyepeng losemen kajibah anempahi sepatutuwin setiwel enggal ing sanalika lajeng andhatengaken tukang sepatu kapurih andamelaken sepatu tuwin setiwel dhateng para tiyang ingkang kekecalan wau sumerep tatempahipun saha sampun kalampahan ingkang nyepeng losemen ambayar dhateng tukang sepatu sumerep pangaosing sepatu tuwin setiwel kathahipun tigangatus kawan- welas rupiyah, salajengipun para tiyang ingkang mondhok wonten ing losemen sami kesah sadaya saha boten purun amond- hok wonten losemen ing ngriku, amargi saking ajrih manawi sepatu tuwin setiwelipun kacolong malih. ==================== Wonten tiyang ingkang lumebet ing griyya sadangunipun wonten ing ngriku boten saged pikantuk toya, lampahipun saged pikan- tuk toya ingkang kalayan gampil, pratelanipun kados ing ngandhap punika: Tiyang lalampah amondhok sadinten wonten losemen ing tanah Sapanye, sareng ing wanci siyang tiyang wau anedha toya,
badhe kadamel wisuh tanganipun ananging boten saged pikantuk toya, wangsulanipun ingkang nyepeng losemen, manawi salebet- ing losemen boten wonten toya, anjawi ing wanci enjing tiyang saged angsal toya sareng makaten tiyang ingkang mondhok ing losemen boten saronta lajeng alok-alok griya kabesmen, angge- nipun alok sakalangkung seru. Para rencang ing ing losemen sami anginten manawi tiyang punika ewah angen-angenipun kalampahan dipun gugujeng dhaeng para rencang wau, ananging boten dangu para tongga tepalihing ngriku sami tandang dha- teng ing losemen saha ambekta toya kawadhahan ing tong sapanunggalanipun lajeng pitaken ing pundi ingkang kabesmen, tiyang ingkang alok-alok griya kabesmen amangsuli makaten: O, sakalangkung panuwun kula,latunipun sampun pejah, mila ing sapunika kula amung nyuwun toya sampeyan sakedhik kemawon kula sampun anarimah. Para tiyang tandang lajeng anyukani toya, andadosaken kadumugening pikajenganipun ingkang alok- alok griya kabesmen wau. ========== Ing tanah Paris wonten tiyang adamel griya satunggal mawi loteng tundhasanga, kajawi sendhonganipun ingkang kadamel wonten sangandhapipun griya tuwin sangandhaping loteng, kangge kadamel angrimati ... sipun malih. Griya punika badhe boten mawi ondha utawi undhak-undhakan loteng, nanging badhe kapasangan pirantos ingkang pandamelipun medal saking kagunan kacara kados pirantosipun tukang batu,ingkang kadamel angingggahaken samukawis punapa ingkang kangge ing garapanipun, menggah ngantos... ingkang minongka gagentosipun ondha utawi undhak-undhakan loteng wau awarni papan wiyar kaka..., ing dalem satungggil tunggiling menit saged menggah tuwin manga..., sarta mawi kadekekan resbang minongka paleng- gahan kados para tiyang ingkang sami anggriyani loteng ing- kang prenah inggil piyambak anggenipun lumampah kesah utawi mantuk boten pisan mawi karaos sayah, mila.... pangajeng- ajengipun tiyang, loteng ingkang prenahipun inggil piyambak mugi sami kasewakna rumiyin sabab tiyang kang wonten ing loteng punika saged aningali samukawis saking tatebiyan ingkang andadosaken renaning manah, sarta antuk awa ingkang asrep anyakecakaken badan, saking pawartos sadaya griya ingkang dados kagunganing nagari badhe sami kapasangan piran- tos kados kang kapratelakaken ing nginggil punika, minongka gagentosing ondha utawi undhak-undhakanipun loteng. ============== Kula maos malih panjawabipun Abdulatip dhateng serat kula. Kados pundi pikajenganipun dene amastani rumaos leres, saha
boten saged ana anaken kendel kemawon, rumaosipun leres punika saking pundi, punapa piyambakipun atampi mamanis saking ingknag gadhah bebahan amangsuli serat sarehning ingkang gadhah bebahan mangsuli dereng ngantos aparing wa- wangsulanipun serat kula, Abdulatip lajeng anyawel rumiyin, manawi tampiya mamanis kula mokalaken awit ingkang gadhah bebahan mangsuli serat kula boten kantun kaliyan Abdulatip ing panganggitipun serat tiyang kados makaten punika punapa boten kenging kawastanan canthok gawel utawi agahan. Mas Abdulatip amastani manawi sakathahing anggitan boten kenging kaanggep pratondha yektos ingkang anelakaken kasagedanipun tiyang, punika kula boten maiben ananging sampeyan sumerepa Mas Abdulatip manawi anggitanipun tiyang saged punika beda sanget kaliyan anggitanipun tiyang bodho, punapa boten maka- ten ta mas anggitan... tiyang bodho punapa tiyang saged ingkang nganggit. Abdulatip sanjang manawi boten eram bab anggenipun anglebe- taken nama "Raden Ngabei Ronggawarsita wonten ing Sekar Dhandhanggendhis kasamun sinamur ing ukara, inggih sukur, tiyang manawi dereng sumerep wadosing pratingkah ingkang limrah lajeng eram manawi sampun sumerep lajeng ical erami- pun, lo punika Mas Abdulatip sampeyan punapa sampun anyand- hak pitembungan kula punika kala samanten sampeyan pandugi kula amung mireng kabar kemawon bab dununging namanipun Raden Ngabei Ronggawarsita wonten ing sekar dhangdhangendis, mila lajeng katawis eram sampeyan saking panjawab sampeyandhateng serat kula, bab dununging nama wau masthi kemawon sampeyan sapunika sampun boten eram, makaten ugi lampahipun tuwan Kolombus ingkang sumerep tumiyin dhateng tanah Amereikah para mitranipun sami eram saderengipun sumerep dhateng pratingkah wados bab anggenipun badhe angadegaken tigan wonten ing meja, sareng tigan kathuthukaken ing meja ngantos remek dening tuwan Kolombus kalampahan tigan saged ngadeg ing meja, para mitra lajeng ical eramipun. Mas Abdulatip amratelakaken manawi swargi eyangipun amulang dhateng piyambakipun pitembunganipun makaten: thole, kowe dak wanei pirembaug sathithik angggonen ing salawase, iya iku aja sok anggugu rembug o mas abdul inggih sukur manawi eyang ijengandika dhawahipun makaten, awit pitembungan makaten punika pikajenganipun manawi sampeyan kapurih sampun anggega rembagipun eyang ijengandika, utawi rembagipun tiyang sanes dados angangge rembag sampeyan piyambak. Menggah anggitan kula ingknag kapacak ing serat Jurumartani punapa timbang utawi botenipun kaliyan anggitanipun priyantun
kalih raden Panji Puspawilaga tuwin Raden Ngabei Ronggawarsi- ta punika kula piyambak boten sage amastani amung tiyang sanes ingknag amaos anggitan kula masthi saged animbang manawi kula piyambak taksih rumaos kasoran kaliyan priyantun kalih wau ananging priyantun kalih wau saking panginten kula boten kagungan Olan Seidhe tegesipun boten gadhah engetan kados walandi, dados taksih engetan jawi, sanadyan Raden Panji Puspa Wilaga saking pangandika sampeyan mas Abdul sampun nate dhateng nagari wlandi tanah Inggris Prangkrik tuwin Dhatselan, pamatawis kula dereng wonten emperipun anggadhahi Lan Seidhe taksih jawi tulen wondening kathah kedhikipun anggitan kula ingkang sampun kapacak ing jurumar- tani punika amung tiyang kalih ingkang sumerep inggih punika tuwan ingkang ngarang serat jurumartani kaliyan tuwan ingkang medalaken serat jurumartani. Sapunika kula sampun anganggep pujongga dhateng Raden Ngabei Ronggawarsita awit saking pratelanipun Raden Panji Puspawila- ga, kawrat ing Jurtumartani ongka 48 Raden Panji Puspa wilaga kula saosi panrima sanget amargi sampun amaringi katerangan ingkang dados panuwun kula. Priyantun kalih punika sampun ngantos rengat ing galihipun bab panyerat kula wontening jurumartani pangraos kula piyambak boten wonten anwonipun menggah anggen kula mastani cariyos Candhi Maling bokmanawi pepethikan saking serat Alpuru utawi Bugis punapa malih angsal-angsalan saking supena punika sadaya saking panjarwa- nipun titiyang sepuh inhg Kudus, awit para saged punika kathah ing seserepanipun dhateng basaning titiyang nganmonca bokmanawi raden panji puspawilaga sage basanipun tiyang Alpuru utawi Bugis, dados cariyos Candhi Maling anggenipun amethil saking serat Alpuru utawi Bugis punapa dene para saged punika kathah ingkang kagalih manawi supen ingkang badhe kaanggit anseing kapanggih saking supena, andadosaken engetipun malih. Menggah anggen kula purun purun maiben dhateng kasagedanipun Raden Ngabei Ronggawarsita, punika awit saking sumelanging manah kula, dene ingkang cariyos Kaji bab kasagedan wau, mila kula boten pitados dhateng pawartos punika, kalampahan kula amacak wonten ing jurumartani supados pikantuk kaserep ing-
kang kenging kagega ing mangke raden panji puspawilaga sampun aparingi serep dados punika ingkang ngicalaken sumelanging manah. Wasana panuwun kula dhateng Raden Ngabei Ronggawarsita tuwin Raden Panji Puspawilaga mugi lestantun karsaha amacak ing jurumartani bab cariyosipun dhusun dhusun wana-wana, redi- redi, lepen-lepen sapanungilanipun ingkang boten kalebet ing serat babad, supados anerangna dhateng ingkang dereng sumer- ep. katandhan Wigyapanitisastra. ========================= Mugi kapacaka ing serat Jurumartani kados ing ngandhap puni- ka. Kula sakalangkung ngungun dhateng mas Wigyapanitisastra priyantun kang ambeg susastra ing kitha Kudus, dene sampun purun amaiben dhateng kasagedanipun Raden ngabei Ronggawarsi- ta, punapa dene dhateng anggitanipun Raden Panji Puspawilaga bab Candhi Maling redi Kethu, dados manah kula sampun boten sumelang malih, menawi kasagedanipun mas Wigya Panitisastra wau sampun angunggkuli dhateng priyantun kakalih wau, mila saking adrenging manah kula boten langkung kula wau namung sumedya nyuwun wulang dhateng ing sampeyan andadosaken ka- luwihaning kasagedan kang sangkung wuwulangipun RadenNgabei Ronggawarsita kalih Raden Panji Puspawilaga kang sampun dipun wulangaken dhateng kula awit panjenenganipun ma wigyapanitisastra wau anyembutaken menawi sampun amestani menawi wonten sertat cariyos saking Alpuru Bugis, punika sampeyan sampun anyumerepi saking cariyosing bugis wau, mila kula ing samangke sampun boten sumelang malih yen sampeyan punika priyantun sangkng asli tiyang Bugis dene sumerep cariyosing serat Bugis mila kedah adreng manah kula badhe nyuwun wulang kados punapa anggitanipun pujongga \ning bugis kang sampun kawulangaken dhateng mas wigyapanitisastra yen kula kaparingan warah yen sampun mangertos lajeng badhe kula wradinaken dhateng sanak sadherek kula sadaya kang sampun kawulanging priyantun kakalih wau badhe kula timbang kaliyan cariyosing candhi maling redi Kethu anggitanipun Raden Panji Puspawilaga mongka kula sampun nate nyumerepi yen cariyos punika pamundhutipun sangking serat pustakaraja tuwin srat babat sengkala wangsul cariyos Alpuru Bugis wau medalsangkng srat punapa mugi paringa wangsulan kang terang sabab bdhe kula timbang kaliyan cariyosipun raden Panji Puspawilaga, kang sampun kawulangaken ing kula, kaliyan wuwulangipun raden Ngabei Ronggawarsita kang sampun kangge ngakathah.
Sinerat Ngayogyakarta kaping 12 wulan Rejep taun Alip ongka 1795. Katandhan putra mangundiprajan Raden Laraitem. ================= Sambeting wewangsul dhateng Wigyapanitisastra ing Kudus. Ingkang eyang Raden Angabei Ronggawarsita utawi eyang kula punika turun kaping 10 saking kanjeng Sultan Pajang, nama Raden Tumenggung SAstranagara, Bupati Kadipaten ing Surakar- ta, kang wau nama Ngabei Yasadipura kaping II, inggih punika abdi dalem pujongga ing Surakarta, ngiras angembani kanjeng gusti pangeran adipati anom amengkunagara sudibya raja putra narendra trah Mtaram ing Surakarta sareng jumeneng nata nama ingknag Sinuhun Kanjeng Susuhunan Pakubuwana kaping 5 wondene kang rana Raden Angabei Ronggawarsita punika, kang raka ibu kula nanging kula punika dipun pundhut putra wuragil dhateng bapal ageng Raden Tumenggung SAstranagara awit sedanipun rama kula kula teksih alit dene rama kula wau teliti abdidalem karaton jawi Mataram, awit saking kaki kula buyut kula cang- gah kula wareng kula sapanginggil teliti ing karaton jawi Mataram, eyang kula canggah jumeneng nata ing nagari Kartasu- ra, nama ingkang sinuwun Kanjeng Susuhunan Pakubuwana kaping 2 pindhah saking Kartasura angadhaton ing nagari Surakarta kala isaka jawi ongkan 1670 angsal gangsal taun wonten ing Surakarta lajeng surud sinarekaken dhusun Lawiyan lajeng kaelih ing Ngimagiri. Dene buk cariyos wau, kalongipun sami ical yen nagari pecah, buk cariyos kathah kang cicir kados ta kala pecah ing nagari Mataram buk cariyos kathah kang cicir sampun kang nama ebuk sanadyan brana arta, sami ical kala karaton Kartasura, nagari pecah malih buk cariyos cicir kathah malih sampun kang nama ebuk bnotena cicir kucir cina pinalintir kocar-kacir. kala kula rare karemen kula maos serat cariyos kawontenanipun pilo jawi kang ampun dados serat babad waosan utawi kang teksih nama buku nitik tuwin buk nukil o Wigya panitisastra, owel sanget wontenipun ing dunya bapak kula ageng, enggenipun kabesmen dalemipun ngantos kaping tiga rambahan dados saka- thahing serat cariyosipun pilo jawi tuwins erat sanes- sanesipun kathah kang sami katut kabesmi samangke namung kantun cuwil-cuwilan kang teksih wigyapanitisastra gumundene wonten maling cinanthi, maling punika tiyang dipun candhiya pantes jaman samangke winasatan kinijing, ing redi Ijo sakid- uling karaton Baka, tanah ing Prambabab ngrku wonten candhi Asu, kados pundi dene asu Cinandhi, mongka cariyosipun pan- jang kala isaka jawi ongka 1020 let kalih auts taun rumiyin
candhi asu ing redi ijo kalih candhi maling redi Kethu, ing redi kidul ngriku ugi, sanginggil dhusun Gisikan wonten candhi alit nama candhi Bungalan, punika ugi wonten cariyosi- pun, ing redi kidul ngriku malih, sanginggil dhusun Ngoreyan tuwin dhusun jabung wonten toya sendhang winastan ing Banyuu- rip punika cariyosipun inggih panjang tiyang ngriku dipun takeni gancaring cariyosipun inggih boten sumerep cariyos redi Kethu malih tiyang dhusun dipun pitakeni gancaring cariyosipun yen sumerepa cariyos sampun gangsalatus taun laminipun cariyos wonten wana, wah cariyosing maling candhi- nipun namung dipun tengeri tumpukan sela sawetawis risaka, tuwin icala wujudipun sampun pantes gangsalatus taun candhi prambanan punika ageng-ageng tur ing salami-laminipun kareksa kala ngajeng saking sebuting cariyos cacahipun sewu mungki- rang satunggal sapunika kawontenanipun gangsalatus kimawon boten wonten tetgesipun sampun kathah kang risak awit saking laminipun, pambudi kang semanten wau gumantung wongten para priyantun kang sami ngaken putus temening sastra. Wangsulan punika teksih wonten sambetipun. katandhan dening Raden Panji Puspawilaga. ============ Benjing ing dinten Senen tangal kaping 10 wulan Dhesember punika wanci sonten ing komidhen badhe wonten sulapan para tuwan ingkang badhe sulapan wonten ing komidhen wau sampun angsal pangaleming tiyang kathah wonten panggenan ing ngrika- ngriki, amargi saking saening anggenipun sulapan ing mangke para priyantun sami kaaturan mugi karsaa aningali sulapan ing dinten Senen sonten wau. ============= Serat pananggalanipun tuwan Dhegrotkolep enko ing taun 1867 benjing Akad ing ngajeng punika badhe rampung ing pandameli- pun ing mangke panedhanipun tuwan Dhegrotkolep enko dhateng para priyantun ingkang sami karsa atumbas serat pananggalan punika mugi angintuna ingkang tumunten pratelanipun serat pananggalan wau. Menggah serat pananggalan wau anyuekap ing pikantukipun saha punapa ingkang kasebut wonten ing serat nambuk meh sadaya kalebet ing serat pananggalan wau dene reginipun satunggil amung sarupiyah. ===================
Ongka 51, 20 Dhesember 1866 Pawartos saking Betawi Wonten tiyang acariyos awit saking pamrayoginipun tuwan dhokter Nunse, ingkang saben amulasara gerahipun kanjeng tuwan Prines wakil gupernur Eneral sasampunipun atepang rembag kaliyan tuwan dhokter Tusain tuwin tuwan dhokter Dhoyer kanjeng tuwan Prines anamtokaken badhe tedhak dhateng satunggiling panggenan anama Sissepan prenah inggilipun kaliyan ing Bogor kaot pitungatus kaki, prelonipun badhe karsa siram toya ingkang kamomoran walirang. Menggah tindaki- pun kacariyos sampun kalampahan ing dinten Kemis tanggal kaping 6 wulanDhesember punika. Mila saben wonten pawartos ingkang manggepokan bab kasugenga- nipun Kanjeng Tuwan Prines lajeng kawradinaken awit sampun tatela yen kangjeng tuwan Prines wau kinasihan dening para tiyang ing nagari jawi sarta para tiyang punika serju amid- hanget manawi gerahipun kanjeng tuwan Prines wonten Seng- gangipun ingkang dados pangajeng-ajeng, ing Betawi tumunten sageda amradinaken pawartos malih ingkang ambingahaken bilih gerahipun kanjeng tuwan Prines sampun waluya. ================= Dereng lami ing pulo Korsikah wonten lalampahan cilaka ageng, wananipun pulo punika kabesmen laminipun ngantos pitung dinten mongka wana wau pasitening pulo ingkang sae piyambak, sarehning tataneman ingkang wonten ing wana ngriku meh warni wit Pein sadaya, pamedalipun keplak kathah dados tiyang saged anginten manawi urubing latu amasthi banter wana punika boten namung kabesmen kemawon nanging sampun kenging kawastanan karoban ing latu ingkang ngancam angririsak ing sadayanipun, sanadyan urubing latu ing sakenging-kengingipun inggih kasi- rep ananging meksa saged angririsak wit Pein kathahipun ngnatos yutan, ngantos sataunan laminipun bab kabesmening wana ing pulo Korsikah wau badhe taksih dados pocapan sarta kathahing pitunan dereng saged pulih. =========== Awit saking panyoba ingkang terang bab anglepasaken mimis tuwin bom sampun tatela, yen abah ubenging siti atambengi kadugenipun pamawas, mimis mariyem ingkang linepasaken erner- ipun ngaler utawi ngidul awit saking ebah ubenging siti: saged lalimpang ngetan dhawah ing sakiwa utawi satengenipun lesan ngantos saged benggang kalih likur kaki, kamurwat celak
tebihing lesan wau. ============= Kula sampun amaos serat lampah-lampahipun raden mas Arya Purwa LElana sakalangkung andadosaken pirenaning manah kula dene wonten priyantun jawi ingkang amiwiti damel angggitan anyariyosaken kawontenaning jaman sapunika. Pandonga kula mugi mugi ing wingking kathaha ingkang sami ambiyantoni, saha sami gadhaha pamurih sampun kantun akaliyan Radne Mas Arya Purwalelana. Ananging sanadyan ta sakalangkung bingah ing manah kula wonten bongsa kula tiyang jawi ingknag mrelokaken ngupados tuwin anglimrahaken cacriyosan ing jaman sapunika ewadenten andadosaken pangunguning wardaya, dene panyeratipun sastra jawi geseh kaliyan adat ingkang sampun kalampahan karsanipun raden mas Arya Purwalelana amurih gampilipun ingkang sami maos pamanggihipun ingkang kangge sapunika, sarehning panye- ratipun sastra jawi satunggil-satunggiling tembung boten mawi kabenggang aken ananging karacakaken kemawon dados sakatha- hing tiyang ingkang ngungelaken serat nembne kawaos pisan pamaosipun boten saged teteh utawi rikat awit dereng sumerep ukaranipun, punapa malih raden mas Purwalelana anggenipun angewahi adat panyeratipun sastra jawi punika ingkang ......babon tembung sangkrita. Wondene tembung sangkrita punika panyeratipun ingkang sampun kalampahan awit kina-kina inggih kados seratan cara jawi bboten mawi kabenggangaken satembung-tembungipun, suprandene ing sapunika sampun wonten mantunipun ingkang sami ngecapaken serat sangkrita sampun limrah mawi kabengggangaken. Andadosena kawuningan sampeyan raden manawi kula boten pisan anjurungana karsa sampeyan ingknag kados makaten sanadyana medal saking eklasing manah saking pamatawis kula awis priy- antun jawi ingkang sumeha amupakati langkung malih anelad patrap sampeyan nyerat sampun andadosaken gerahing galih sampeyan raden dene kula kamipurun matur calak cumandhak anarukrami ing sampeyan pangangkah kula amung angagar pikiran amurih padhangipun boten pisan-pisan manawi kula gadhah sedya awon mamaoni kemawon. Ing samangke kula anglairaken pamanggih kula bab panyeratipun
anggitan sampeyan raden mas Purwalelana amratelakaken bilih panyeratipun sastra jawi ingkang boten mawi kabenggangaken punika andadosaken boten teteh utawi boten rikating pamaos samanten wau manawi saweg kawaos sapisan pitembungan makaten punika saking pamatawis kula ragi nglengkara amargi sinten sintena kemawon ingkang sampun kalebet saged maos rikat punika manawi dipun aturi seratan ingknag dereng nate kawaos amesthi lajeng saged ewa samanten manawi serat wau cetha bilih makatena boten susah kawaos malih. Ing ngatasipun tiyang ingkang dereng teteh pamaosipun punika amasthi kemawon taksih kalintu, wangsul panyerat sampeyan enggal raden saking pandugi kula boten anggampilaken ingkang maos malah ambingungaken awit tiyang jawi manawi maos serat mongka aningali pangkon punika swaranipun sampun sumeja dipun candh- et amargi badhe kendel mongka ing anggitan sampeyan punika sakalangkung kathah ing pangkon punika ingkang andadosaken kodhengipun ingkang maos wondene ingkang kula lairaken ing nginggil wau boten pisan-pisan saking pamatawis kula piyambak ananging sampun kula coba dhateng rencang kula utawi dhateng tiyang sanes temahanipun andadosaken gugujenganing tiyang amargi saking bingungipun aningali aksara kathah pangkonipun ngantos kamithotholen panyerat sampeyan enggal wau saderengipun kamupakatan ing ngakathah kula inggih dereng saged anelad ananging kula mokalaken bilih ngantos katelad ing sawarnining tiyang jawi ingkang sami saged nyerat, panyp- ta kula makaten maoni punika gampil sanget ananging ngere- saken ingkang ewed mila prayoginipun panyeratipun tembung jawi inggih kalastantunaken kados ingkang sampun kalampahan. Katandhan Abdulatip. ================ Naskah ini sudah lapuk/hancur kertas sehingga tidak terbaca.
Punika wewahanipun serat Jurumartani Kemis kaping 20 Dhesem- ber 1866 ongka 51 Loterei arta kathahipun 210.000 rupiyah minongka kauntungani- pun Sositit Amisityah ing Samarang sampun kaiden dening kanjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral kawrat ing serat kakancinganipun ingkang katitimangsan 21 Oktober 1866 ongka 13. Loterei punika badhe kamain kadamel tigang pangkat pratelanipun kados ing ngandhap punika: Pangkat ingkang satunggila Lot 10,000 salotipun 10 rupiyah... 100,000 rupiyah Kathahing kauntungan Kauntungan satunggil... 20,000 rupiyah Kauntungan gangsal stunggil tunggilipun 1000 rupiyah... 10,000 rupiyah Lot 1000 kalebetaken ing pangkat kalih gunggung... 10,000 rupiyah kantunan ingkang kalebet... 0-- pangkat ingkang kaping---------------------- 45,000 rupiyah 45,000 rupiyah pangkat ingkang kaping kalih 55,000 rupiyah lot 11,000 salotipun 10 rupiyah... 110,000 rupiyah lot 1,000 ingkang kalebetaken ing pangkat kalih 12,000... 165,000 rupiyah Kathahing kauntungan Kauntungan satunggil... 20,000 rupiyah rupiyah rupiyah Kauntungan gangsal satunggil- tunggilipun 1000 rupiyah------ 5,000 rupiyah Lot 500 ingkang boten kawedalaken ing pangkat kalih dados gunggung sadaya... 60,000 rupiyah Kantun ... 105,000 rupiyah Pangkat ingkang kaping tiga Lot 500... 105 000 rupiyah Kathahing kauntungan Kauntungan satunggil... 40,000 rupiyah Kauntungan satus satunggil-tu- nggilipun 100 rupiyah ... 10,000 rupiyah Ganjaran kalih satunggil-tu- nggilipun 1000 rupiyah... 2,000 rupiyah 52,000 rupiyah Yatra ingkang kadamel anbayar prabeya konjuk ing kanjeng gupremen awragading loterei punapa malih ingkang minongka kauntunganipun Sositit Amisitiyah gunggung sadaya 53,000
rupiyah. Menggah dinten pamainipun loterei tembe badhe katamtokaken pamainipun wonten ing Samarang, katingalan ing ngakathah dene pamainipun loteri ingkang pangkat kaping tiga punika sasam- puning rampung anggenipun mainaken loterei pangkat pangkat kalping kalih elet kawan welas dinten. Kauntunganipun loteri kenging katampenan sasampunipun loterei sapangkat-pangkatipun kamain....elet welas....dinten, boten mawi kacowok dados atampi rtesik dene ingkang badhe ambayar kauntungan...., punika Tesauring Sositit Amisitiyah. TEKS INI TIDAK BISA DILANJUTKAN KONDISI MAJALAH/KERTASNYA HANCUR.
Ongka 52, 27 Dhesember 1866 Kulawisudhan badhe tumindakipun benjing kaping 1 wulan Jana- wari 1867. Kanjeng tuwan Ye.Ef Sekulse Asisten Residhen ing Krawang ing mangke kakula wisudha dados Residhen ing Krawang. Kanjeng Tuwan El We Ce Bos, Asisten Residhen ing Banyuwangi ing mangke kakula wisudha dados Residhen ing Banywangi mawi katamtokaken bilih taksih kajibah anglampahi samukawis ing- kang amikantuki dhateng ingkang jeng gupremen bab prakawis ing Bali tuwin ing Lombok wah mawi angangge pangkating komi- tir saking prakawis ing Bali tuwin ing Lombok. Kanjeng Tuwan Jonghir Mister E.A.Ye.Dh, Dhibetse ingkang wau dados Asisten Residhen ing Pranaraga paResidhenan Madiyun ing mangke kakula wisudha dados Asisten Residhen ing Ngambahrawa PaResidhenan ing Samarang. Kanjeng Tuwan Er Ce Panprinwise, ingkang wau dados Asisten Residhen ing Surakarta ing mangke kakula wisudha dados Asis- ten Residhen ing Juwana PaResidhenan ing Japara. Kanjeng Tuwan Ef Ha Seleiter ingkang wau dados Asisten Resid- hen ing Banjarnagara paResidhenan ing Banyumas ing mangke kakula wisudha dados Asisten Residhen ing Sidayu paresidhenan ing Surabaya. Kanjeng Tuwan A Ha Swaping Asisten Residhen ing Mandeling tuwin Ankolah, bawah guprenur Sumatra pasisir Kilen ing mangke kakula wisudha dados Asisten Residhen ing Lamongan paresidhenan ing Surabaya. Tuwan Ha Pandhipenbodheperkepiser kontelir Irseteklas ing mangke kakula wisudha dados Asisten Residhen ing Karanganyar paresidhenan ing Bagelen. Kanjeng Tuwan Ye AS We Buhman ingkang wau dados Asisten Residhen ing Agam bawah tanah Padhang Inggil ing mangke kakula wisudha dados Asisten Residhen ing Limbangan pare- sidhenan ing Priyangan. Tuwan A, El Dhewitepan Imsetedhe kontelir Irseteklas ing mangke kakula wisudha dados Asisten Residhen ing Kuningan paresidhenan ing Cirebon. Tuwan Er Ka Pan Oldhen kontelir irseteklas ing mangke kakula wisudha dados Asisten Residhen ing Brebes paresidhenan ing Tegal. Tuwan Te Ha Meiyer kontelir irseteklas ing mangke kakula wisudha dados Asisten Residhen ing Batang Paresidhenan ing
Pakalongan. Tuwan We Ef Ka El Dhepogel Kontelir Irseteklas ing mangke kakula wisudha dados Asisten Residhen ing Kendhal paresidhe- nan ing Samarang. Tuwan Em Ye Brugman Kontelir Irseteklas ing mangke kakula wisudha dados Asisten Residhen ing Blora paresidhenan ing Rembang. Tuwan Ka A El Ye Yekel kontelir Irseteklas ing mangke kakula wisudha dados Asisten Residhen ing Bangil Paresidhenan ing Pasuruwan. Tuwan Jonghir Se Ye El Golman Kontelir Irseteklas ing Mangke kakula wisudha dados Asisten REsidhen ing Lumajang paresidhe- nan ing Prabalingga. Tuwan Ye Se, A Sekaref kontelir Irseteklas ing mangke kakula wisudha dados Asisten Residhen ing Purwakarta Paresidhenan ing Banyumas. Tuwan Mister Es Se Ye We Panmusenbruk kontelir irseteklas ing mangke kakula wisudha dados Asisten Residhen ing Temanggung paresidhenan ing Kedhu. Tuwan Ef Beyering kontelir irseteklas ing mangke kakula wisudha dados Asisten Residhen ing Brebeg Paresidhenan ing Kedhiri. Tuwan Ge Er Lukardi Kontelir Irseteklas ing mangke kakula wisudha dados Asisten Residhen ing Kraksan paresidhenan ing Prabalingga. ================== Pawartos saking Betawi Benjing-enjing tanggal kaping 13 wulan Dhesember punika baita kapal anama Arjuna kagunganipun Kanjeng Raja ing nagari Walandi, badhe mangkat dhateng ing Singapura, amethuk badhe rawuhipun Kanjeng Tuwan Ingkang wicaksana Gupernur Eneral, baita kapal punika tindhihan dening litenan lautan Irsteklas awasta Tuwan Talmankip tuwan Kolonel Ajudhan Rapar inggih tumut ing lampahipun baita kapal wau. ================ Para tiyang ingkang sami maos serat kabar saking....kagunga- nipun Kanjeng Gupermen amesthi kanthi pangungunipun amidhan- get manawi Kanjeng tuwan Mister A. Prines ingkang dados Wakil
Gupernur Eneral saha ingkangngurmatan sanget awit saking gerah kedah amasrahaken pangawasa bab panggaraping prakawis ing saben dinten dhumateng kang tuwan Lodhon Rad ing Indiya Nederlan ingkang sepuh piyambak. Awit saking sanget kathahing padamelan kang manggepokan ewah- ewahan utawi pamanguning lampahipun paprentahan tuwin bab anindakaken serat angger prakawis kuwajiban ing ngatasing samukawis pangerang-etangan punika ingkang andadosaken jala- ran mila kanjeng tuwan Prines angggenipun gerah boten saged senggang mongka prelu angasokaken sariranipun ingkang dados pangajeng-ajeng trus ing manah kanjeng tuwan Prines anggeni- pun karsa angasokaken sarira punika, mugi lajeng andadosna senggagipun sarta ing Betawi tumunten sageda amedalaken pawartos ingknag bingahaken manah bab kasugenganipun kanjeng tuwan Prines wau. ============== Wonten jaka stunggil gadhah pacangan prawan badhe dipun rabeni nanging ing batos salugunipun langkung remen dhateng sadherekipun estri prawan punika ing saderengipun jaka anan- tun badhe ngrabeni sadherekipun prawan wau pikajenganipun sageda oncat rumiyin saking pacanganipun lami, jaka lajeng pitaken dhateng pacanganipun punika anggenipun purun pisan kaliyan piyambakipun anedha sarat punapa sareng pacanganipun ing sasaged-saged sampun amurwat leres bab ajinipun jaka wau tumunten amangsuli saking pamanahipun anggenipun pruun anedha sarat pangoncat boten langkung namung warni arta kathahipun 156 rupiyah langkung 25 sen jaka tumunten ambayar arta seman- ten punika mawi anampani serat pethuk tuwin lajeng angabeni sadherekipun prawan wau. =============== Wangsulanipun Wigyapanitisastra dhateng Ngabei Sumanggengkar- sa. Kula sampun maos seratipun Ngabei Sumanggengkarsa, ingkang kapacak wonten ing Jurumartani ongka 50 ngabei Sumanggengkar- sa pikajengan sampeyan rak badhe anjawab serat kula ingkang kapacak ing Jurumartani kaping 25 NOpember 1866 mongka sam- peyuan kok lajeng kojah bab ngumuring tiyang kados pundi dene kojah ngumuring tiyang kadamel wangsulaning serat punika rak
sanes dunungipun wondening tiyang damel serat punika rak boten awrat saha boten ngantos angetog karosan, sanadyana tiyang ngumur 58 taun inggih mesthi saged adamel serat boten mawi rumaos awrat saha boten mawi angetog karosan. Sampeyan kojah bab kabanteraning tiyang mawi kaoerang perang ing ngumuripun.......saking pundi, punapa wuwulang saking tanah jawi kemawon punapa...ARapuru....utawi Bugis ingkang sampun kula serepi saha kalimrahan akathah, kabanteraning tiyang punika boten kenging katamtokaken sanadyan ingkang ngumur 30 taun inggih ugi wonten ingkang repit sanget, mila kojah sampeyan punika kenging kawastanan tanpa wawaton, rehning sampeyan katingal taksih cotho ing mangke kula badhe suka serep dhateng sampeyan bab ngumuring tiyang mawi wawaton ingkang leres saha sampun kalimrahan ing ngakathah lah punika makaten ngumur 10 taun solah pratingkahing ngumur 20 taun ngupados papacangan ngumur 30 taun sampun gadhah bojo ngumur 40 taun dungkap sepuh ngumur 50 taun medhun karosanipun ngumur 60 taun kathah sasakitipun ngumur 70 suda karosanipun ngumur 80 taun kagotong dhateng kubur, ngumur 90 taun saged ameningi ngumur 100 taun ginantungaken ing manungsa kados pundi ngabei sumanggengkarsa punapa boten angsal ungel- ungelan punika sampeyan sapunika apikantuk wuwulang ingkang anerangkaen engetan sampeyan ingkang taksih katutupan ing cotho ananging ungel-ungelan wau amung tumrap dhateng badan- ing tiyang agesang kemawon boten tumrap dhateng kabanteran kula p[unika tiyang sanpun sepuh ing ngumur ananing taksih nem ing budi mila cariyosipun tiyang sepuh sepuh ingknag sampeyan pratelakaken ing srat sampeyan kenging kawastanan kalintu ing mangke kula suka rembag dhateng sampeyan ing sapawingkingipun sampeyan ngantos purun purun malih adamel wawangsulaning srat ingkang calemongan ungelipun kadamel anglawan paben samukawis saben punika kedah kacipeng saking sirah sampun kacepeng saking buntut samukawis paben punika kedah kacepeng saking sirah sampun kacepeng saking buntut bokmanawi kabanggel kenging kacakot mangke andadosaken ka- lingsemaning kang nyepeng wau. Kudus kaping 17 Dhesember 1866 Katandhan Wigyapanitisastra. =========== Wangsullan cekak dhateng Raden Panji Puspawilaga. O Tobil tobil kalebon cina gugundhulan sanget dhateng kula raden Panji Puspawilaga kula maos serat sampeyan ingkang kapacak ing Jurumartani kaping 20 Dhesember 1866 ongkan 51 kados pundi ta karsa sampeyuan dene kok medalaken pitembungan ingkang boten mencok ing suraosipun sampeyan amastani tem-
bung degsura esmu wadhag ruwag-ruwag punapa pun Wigyapaniti- sastra deeng anerangaken ingkang dados suraosing sratipun, akanthi Bedhami, punapa