75 DOLAN MENYANG BLAMBANGAN Udané riwis-riwis, wayahé lagi sirep bocah. Saka kadohan keprungu nganyut-anyut lagu macapat tembangé çlançlanggula: Siwa patih marma sun timbali, Ingsun paring weruh marang sira, Yèn ingsun antuk wangsité, Saka déwa linuhung, Saranané paprangan iki, Kang bisa mbéngkas karya, Bocah saka gunung, Kekasih Damar Sasangka, Siwa patih marma upayanen aglis, Ywa kongsi tan kepanggya. Tumrap bebrayan Jawa, asal-usulé sarta sangkan-parané tembang apadéné unèn-unèn mau kaya-kaya ora kekilapan sarta tumpang suh. Iku pangandikané Ratu Kencana Wungu ing Majapait marang patih Lo gendèr nalika golèk jago kanggo ngrampungaké paprangan kang mre katak ana bang wétan, iya saka Blambangan. Ménakjingga iya sang Urubisma mirong kamp uh jingga. Gegançlèngan karo pada ing çluwur mau ana apalan kang kena dia rani mèh saben bocah bisa, saora-orané tau krungu. Tembangé asmara ndana, ya-iku nalika Damarwulan iya Damar Sasangka mau rumangsa mèh kal ah nalika prang 'tançling karo Urubisma iya sang Ménakjingga. Sambaté ora liya sambat garwané si Anjasmara, putrané patih Logendèr mau. Wondéné tembang asmarandana mau mengkéné: Anjasmara ari mami, Masmirah kulaka warta, Dasihmu tan wurung layon, Anèng kuta Prabalingga, Prang tançling lan Urubisma, Karia mukti wong ayu, Pun kakang pamit palastra. J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:11:36AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
Dolan Menyang Blambangan 343 Ora mokal yèn ta pada-pada ing tembang 'çlançlanggula lan asmara ndana mau dadi apalan ing akèh, awit carita Ménakjingga iku pancèn mul a disenengi déning bebrayan Jawa. Carita mau pancèn nengsemaké, isi paprangan-paprangan sarta kebak rornantika, nawung seçlih, suka gernbira, tin dak culika, nanging uga ora sepi ing watak kasa:triyané. Byar rasané kaya lagi nglilir saka impèn, nalika nernbé iki aku non ton parnèran Catur Saga tra ka-3 ing Pagelaran Kraton Surakarta. Catur Sagatra rnau manut bukti nyatané saternené wujud 'Sad Sagatra', awit kajaba PB, MN, RB lan PA ana ing pamèran mau uga tinemu barang barang kuna saka Kraton Kanoman lan Blarnbangan. Papat kang kawitan pancèn wis akèh kang mbabar lan ambèbèraké, rnengkono uga kang kalima, sanadyan ara pati kerep kaya kang kasebut papat kawitan mau. Mulané yèn ing ançlaran iki kang dak-aturaké bab (kraton) Blambangan, iki ora ateges pérangan kang wiga:ti <;léwé. Rèhné dolané mau ora menyang Blambangan tenan, nanging mung ana Pagelaran Kraton kang pancèn wus kebak barang-barang kuna, mesti waé crita iki ora njlimet tenan. Nanging muga-muga tulisan iki dadi pepucuking kawigatèn kang bakal gurnrégah, luwih-luwih tumrap Parnaréntah kang nedya ançluçlah lan ançlasaraké obyèk-obyèk pariwi sata. Wondéné til as kratoné Ménakjingga kang aran Blambangan iku du nungé ana ing désa Keçlungreja, kecamatan Muncar. Ing kan a tinemu ana watu kang dianggep tilasé ponçlasi lan ing kalangané pençluçluk kana karan 'urnpak sanga'. Patilasan-patilasan liyané mung arupa watu-watu pa:ting bléngkrah kang ora kopèn. Akèh kang banjur dijupuki uwong, nanging kabèh mau durung karuwan bener-luputé apa watu-watu mau ana sambung rapeté karo ,tilas kraton Blambangan tenan. Crita bab (tilas kraton) Blarnbangan pancèn ora bisa uwal karo cri ta utawa dongèng bab Banyuwangi kang saiki malah dadi kut a kabupatèn kang mujudaké kuta sabrangan wigati tumuju menyang Bali. Tumraping wong Jawa wis terang, banyu iya banyu, déné wangi ya wangi; dadi asal-usulé saka 'banyu kang gandané wangi'. Crita kang alançlesan kawruh pancèn durung ketemu, nanging sing terang surniyar ya-iku kang çlasar saka getok tular lan açleçlasar dongèng waé. Dèwi Sri Tanjung, garwané patih Sidapeksa, kena paéka, jaré wis kelakon lambangsari karo priya liya. Sang patih duka yayah sinipi lan surnedya mrajaya garwané kang pancèné mono sawijining wanodya kang setya ing kakung. Sadurungé disédani, sang putri atinggal weling marang kakungé. Ing bésuk samangsa jisimé angganda bacin, ing kono J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:11:36AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
344 Javanese Literature since Independenee terang yèn sang putri atindak ngiwa. Nanging kosokbaliné: yèn ing bésuk jisimé angganda wangi iku tançlané yèn sang putri pancèn wanita sucÎ. Sang putri sida ditelasi lan jisimé banjur dicemplungaké sumur. Na nging kawuningana, sumur mau sanalika banyuné angganda arum wangi. Manut dongèngé lan pangira-irané pençluçluk ing kana, papan anggoné nyédani putri Sri Tanjung iku ya-iku ing sawétané dalem ka bupatèn, ya-iku dalan kang saiki dijenengaké Jalan Sidapeksa, kal eb u désa Temenggungan, kecamatan kuta Banyuwangi. Sakabar crita mau uga tinemu ditulis ing lont ar. Saiki papan mau, kalebu uga papan tilas dunungé kraton Blambangan, bisa ditekani nganggo mobil. Pancèn crita utawa dongèng bab Blambangan, Dèwi Sri Tanjung lan krajan Macan Putih iku mujudaké tenger lan cihna kang banget ang gèndèng kawigatèn saben sok wonga. Kabèh ma u, lan isih akèh tung galé, siji lan sijiné ara kena pisah lan uwal. Krungu siji mesti rumangsa ana sesambungané karo liyané. Wondéné papan dunungé krajan Macan Putih mau ana kecamatan Kabat. Manut dongèng critané mengkéné. Ratu Tawangalun kang wus paripurna anggoné mertapa ing Guwa Bayu, nalika miyos saka pertapan mau uninga macan kang warnané putih. Macan mau banjur dititihi, nanging nalika te kan wilayah Tabat, macan mau musna paçla sanalika. Ing papan ilangé macan putih mau, déning sang prabu banjur diedegaké sawijining kraton kang disebut Macan Putih, lan Prabu Tawangalun banjur angeçlaton ing kono. Patilasan kra!ton Macan Putih mau saiki mung kari watu-watu kang pating becècèr. Ing saceçlaké kono, ya-iku ing désa Pakisaji isih 'tinemu ana tugu, nanging apa ana sambung rapeté karo kraton Macan Putih mau ora ana katrangan kang maton. Dongèng utawa crita bab kraton Macan Putih mau uga kasebut ana sawijining buku Jawa Kuna kang nalika clash I ilang ora karuwan kang nyimpen. Patilasan kraton Macan Putih mau saiki uga bisa ditekani kanti nitih mobil. Iku mau papan-papan utawa obyèk pariwisata kang ,tinemu ana wil a yah (kabupatèn) Banyuwangi. Kajaba iku isih akèh patilasan-patilasan kang disebut-sebut ana dongèng utawa crita rakyat, saora-orané papan papan mau ana sambung rapeté karo dongèng-dongèng rakyat saiki iki. Kaya ta: papan kang disebut 'Kréta Kencana', dunungé ana ,çlasaring segara ing gisiking désa Muncar. Manut kapercayan, Kréta Kencana mau titihané putri Kencana Wungu ing Majapait nalika teçlak ing Blam bangan. Kréta Kencana mau sabanjuré malih dadi watu nganti sapréné. Apa kang diarani Kréta Kencana titihané Ratu Kencana Wungu mau satemené awujud watu karang kang tinemu anaçlasaring segara. Watu J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:11:36AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
Dolan Menyang Blambangan 345 karang mau bisa katon samangsa ditonton saka ceçlakan. Wondéné bisa né tekan kono kudu numpak sampan utawa prau motor. Saya ceta manèh samangsa anggoné ndeleng pinuju ora rob segarané. Papan utawa obyèk pariwisata liyané isih akèh. Kabèh mau mengku dedongèngan kang anèh kang nganti sapréné isih diugemi déning rakyat ing wilayah mau. Upamané waé apa kang diarani 'Watu Dodol'. Dunungé ana saping giré désa Watudodol, kecamatan Giri. Wanguné watu mau mèmper patok kang geçlé banget kang tumancep ing pasisir. Wondéné manut de dongèngan dumadiné watu kang wanguné anèh mau mengkéné. Nuju sawijining dina Semar sapranakané paçla mikul jenang dodol lan karag (dudu karag cara Sala kang tegesé krupuk pul i utawa lèm pèng, nanging sega aking). Dumadakan nalika iku pikulané ceklèk. Je nangé dodol wutah kabèh. Karagé morat-marit nganti 'tekan sapinggiré pesisir Bali barang. Pikulan kang ceklèk mau tumancep ing pegunungan kang diliwati mau. Jenang dodol mau suwé-suwé dadi watu kang saiki iki katelah karan Watu Dodol. Karag kang kocar-kacir mau paçla dadi weçli. Awit saka iku weçli ing sakiwa-tengené wilayah mau pancèn kat on putih tenan. Pikulané kang ceklèk lan banjur tumancep mau nuli tukul. Pikulan mau pancèn wit kélor, mulané tukulé iya dadi kélor tenan. Ing wilayah mau saiki tinemu akèh wit kélor. Kabaréçlèk jaman Jepang Watu Dodol mau arep dipinçlah enggoné awit dianggep ngalang-alangi dalan kang arep dijembaraké. Mulané watu dodol mau kudu digusur. Kapal perang cacah 7 disiyagakaké kang go narik Watu Dodol mau, nanging tanpa guna, awit ranténé kabèh pe çlot, déné kapal-kapal paçla kèrem. Rékadaya kapinçlo kanggo nyingkiraké watu katindakaké manèh dé ning Jepang. Watu mau sumedya dimriyem. Pancèn ken a tenan, nanging ora pasah. Obah mawon boten. Wit-wit kélor kang ana kono iku iya anèh. Yèn penjenengan nyeklèk pang kélor mau banjur ditandur sak segé, upamané kuwalik, iya meksa tukul semi. Ana manèh papan sing diarani 'Siti Hinggil' . Dunungé ana wilayah kecamatan Muncar. Patilasan mau wujudé kaya gunungan (puntuk). Saçluwuré punt uk mau tukul wit ringin sing wis tuwa banget. Manut dongèngé, jaré gunung cilik aliyas puntuk mauçlèk jaman Blambangan kanggo singidan prajurit Blambangan nalika arep ngrabasa perang lan camp uh ana kana. Saméné <;lisik bab patilasan-patilasan kun a kang dumunung saka sa kiwa-tengené kuta Banyuwangi, kabupatèn kang saiki 'mbawahaké' kra ton Blambangan, sawijining patilasan kuna kang hanget èdiné sanadyan J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:11:36AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
346 Javanese Literature since Independenee wis kuna, nanging éman saiki lagi kesilep. Crita bab krajan utawa kraton Blambangan iki dak-selani crita ing babagan kagunan, ya-iku kagunan jogèd, gençling, sari swara, sastra, ka gunan uk ir-uk iran, gegawéan pirantiné gamelan lsp. Bokmanawa saka dunungé kang kaapit-apit déning wilayah kang pen çluçluké nggunakaké basa Jawa, Bali lan Madura, ing kono ceta carem campuring basa kang ,tinemu ana kana. Bab iki ora mung kançleg ana ing bab basa, dalasan barang-barang gegawéan liyané akèh Ier-Ier (unsur-unsur) campuran saka Bali lan Jawa. Bokmanawa para maos durung ana sing durung naté mireng 'Gan drung Banyuwangi'. Gandrung Banyuwangi iku sawijining jogèd pancèn mligi mung tinemu ing kana, laras lan jenengé kang nganggo 'Banyu wangi' mau. Jogèd Gandrung Banyuwangi iku asal-usulé saka jogèd adat kang dia rani 'Seblang', kang adaté ditindakaké kanggo ngluwari ujar ana ing upacara-upacara taunan sawisé panèn. Njogèd Seblang iku adaté mesti kesurupan, nanging solah-bawa sarta iramané andemenakaké sarta nges. Mula-bukané jogèd Seblang iku pancèn ditindakaké déning kaum priya. Nanging ing awaling ,taun 1895 wiwit ana jogèd Seblang kang di tindakaké déning bocah wadon, ya-iku Semi, putra putriné Nyi Midah saka désa Cungking. Wiwit nalika iku jogèd-jogèd Seblang banjur ka tindakaké déning kaum wanita, sing akèh-akèh iya anak turuné Semi mau. Rèhné jogèd Seblang iku delegé pancèn jogèd gandrung-kayungyun kara Dèwi Sri awit saka wis olèh kamurahan panèn, ing kono jogèd mau banjur karan jogèd Gandrung. Laras karo jejering jogèd daérah, mul a sabanjuré jogèd mau iya karan Gandrung Banyuwangi. Sakawit gamelan kanggo ngiringi jogèd Gandrung mau mung prasaja waé, ya-iku rebab, kençlang lan gong, nanging kadayan saka anané ka gunan sakiwa~tengené Itetabuhan kanggo jogèd Gandrung mau diwuwuh wuwuhi, dadiné mengkéné: rebab loro cacahé, kençlang siji, ketuk utawa kenong lora, ining utawa kluncing siji, lan gong geçlé siji. Wondéné panganggoné jogèd Gandrung Banyuwangi mau awujud: 1. Kuluk kang uga diarani omprok, kang digawé saka lulang diukir ukir awujud pepetané Gatutkaca kang awaké uIa, kapasang kiwa tengen, dipasangi moté utawa pelik-pelikan liyané; sumping kang wujudé dadi siji karo omprok mau. 2. Oto kang cara kana diarani 'utuk' . 3. Ilat-ilatan kanggo tutup çlaçla kang digawé saka bludru ireng direng gani nganggo moté warna-warna. J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:11:36AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
Dolan Menyang Blambangan 347 4. Sabuk kang digawé saka kuningan. 5. Sèmbongan, ya-iku pasrèn kang dipasang ana saubengé bangkèkan rada ngisor sisih buri (saçluwuré pocong). 6. Kelat bau. 7. J arik kang nganggoné rada jigrang sangisoré çlengkul kang nggam baraké panganggoné bibitani kang lagi tandur. 8. Kaos sikil putih, lan sampur sapta kepet utawa kipas. Omprok, kang gunané kanggo makuta mau, sakawit digawé saka goçlong geçlang (pupus) kang disuwiri sarta diwènèhi kembang-kem bangan lan adaté dienggo samangsa menyang sawah. Paèsané mung samadya waé, nanging awaké sekojur diweçlaki ngang go atal. Rambuté bocah wadon kang njogèd Gandrung mau ora dioré, awit ngèngeti 'çlèk samana sing dadi pancèn kaum priya kang ora ngingu rambut. Wondéné corèking jogèd Gandrung mau pancèn jogèd kang memuja, ya-iku sawijining pangalembana bab kaéndahaning Dèwi Sri. Jogèd Gandrung Banyuwangi mau deleg lan corèké ora angemu narsisusisme. Kaya salumrahé jogèd, jogèd Gandrung Banyuwangi iku sasolah bawané uga ora siwah karo gençlingé. Mengkono uga kosokbaliné gen çling kanggo jogèd Gandrung mau uga kudu kalarasaké karo jiwané jogèd. Kaya ta jogèd 'Jaran J!awuk' kang uga tinemu ing kana, iramaning jogèd mèh ngepleki karo solah-bawané jogèd Kencak. Semono uga jogèd 'Kéok-kéok' ing kono ana èmperé karo solah-bawané jago nalika lagi sesambat. Jogèd Gandrung mau luwih ce!a ana ing solah-bawa kang mung mligi tinemu ana ing jogèd Banyuwangèn, ya-iku solahé pocong. Manut kalumrahan kang kelaku ing wilayah mau, saben priya kang kesénggol sampuré waranggana jogèd Gandrung, diwajibaké 'maju' ing tengah~tengahing panggung lan banjur mèlu njogèd. Nanging rada béda karo Tançlak utawa Tlèçlèk ing Jawa Tengah, utawa jogèd Bumbung ing Bali sarta Ronggèng ing Jawa Kulon, ing kono jogèd Gandrung ora kena sesénggolan karo apa kang diarani 'pemaju', ya-iku priya kang ke tiban sampur mau. Samangsa ana kang nrajang wewaler mau ing kono kerep waé ,tuwuh ontran-ontran. Gençling-gençling kanggo ngiringi jogèd Gandrung mau kaya déné kèh-kèhé gençling Banyuwangèn, larasé Sléndro. Yèn ta ana gençling gençling (Banyuwangèn) kang larasé Pélog, umumé asal utawa kadayan sak a daérah sakiwa-tengené. Kaya ta gençling-gençling kang kadayan utawa kinira asal saka Bali ya-iku: gençling Pecari Putih, Kakang Mas, J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:11:36AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
348 Javanese Literature since Independenee Sétra, Ukir Kawin Isp. Kang saka Jawa Tengah ya-iku: Gambang Kro mongjGambang Semarang, gençling ljo-ijo, Kenanga Isp. Kang saka daérah Me1ayu ya-iku: gençling-gençling Mak lnang Isp. Éwa semono iya ana gençling Pélog kang pancèn asli saka Banyuwangi, kaya ta Krimping Sawi, Candra Wèwi Isp. Malah ing kana uga ana gençling-gençling kang setengah Sléndro setengah Pélog (pégon) kaya ta gençling Cengkir Gaçling Isp. Kanggo ganep-ganep ngenani rembug bab gençling Banyuwangèn iki, ing kéné dak-aturaké gençling 'Paçla Nonton' sapada kang tetembungané ceta ana daya pengaruh saka jaba: Paçla non ton, punçlak sempal ring Ie1urung, ya pençlité, punçlak sempal lémbéhané para putra; Para putra kejaba ring keçlung Iiwung, ya jalané jala su tra, tampangé tam pang kencana. Kembang Menur, me1ik-melik ring bebell'tur, ya sun siram, siram alum, sun petik mencirat ati; Laré angon, gumuk iku paculana, tandurana kacang lanjaran, saunting olèh perawan. Kembang Gaçlung, sagulung ditawa sèwu, nora murah nora Iarang, kang tawa wong adol kembang; W ong adol kembang, sun barisna ring temenggungan, sun iring payung agung, IIémbéhané membat mayun; Kembang abang, salébrang tiba ring kasur, mbah Tèji balènana, sun antèni ring paséban; Paséban çlung Ki Demang mangan minum, salérégan wong ngunus keris, gendam gençlis kurang abyur. Bokmanawa pad a iku ora perlu dijarwakaké, awit sanadyan gagap gagap kita mesti uga bisa mangerti apa kang dikarepaké. Jer sapérangan geçlé unèn-unèn mau kabèh isih dumadi saka Itembung4embung Jawa, mung sawatara kang asalé saka 'tembung utawa basa Bali. Kagunan sarta cabang-cabang kabudayan Banyuwangèn liyané kaya ta: Barong Banyuwangi. Barong Banyuwangi iku saiki wis kena diarani kagunan kang wis sumebar ing kalangané rakyat. Wangun Ian wujud mèh paçla karo Barong kang tinemu ing Bali sarta Barongsai ing Tiong kok. Nanging Barong Banyuwangi iku mau mung wujud ençlas-ençlasan t.ok. Ana kang duwé panemu yèn Barong Banyuwangi mau asal-usulé iya saka Tiongkok. Lumebuné menyang lndonésia 'çlèk jaman Majapait. lng jaman jayané Majapait, kagunan mau banjur tumular Iumebu ing wila- J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:11:36AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
DoJan Menyang BJambangan 349 yah Banyuwangi sarta sabanjuré menyang Bali. Bener luputé nyumang gakaké. Tontonan Barong Banyuwangi iku lumrahé tansah sinaI'tan déning penari putri kang menganggo agem-ageman jogèd Gandrung. Déné wa ni ta mau minangka lambang utawa jejer ing pamong sarta kang ngu wasani Barong mau. Wondéné Barong mau pralambanging nafsu angkara murka, déné Gandrung jejering budi kang alus, ançlap asor, pekel1ti kang becik, laras klawan lakuné jagad; ing kono kena dipestèkaké yèn luhuring budi iku wekasané bakal menang lumawan marang nafsu dur-angkara murka. Tetabuhan kanggo ngiringi tontonan Barong iku mung prasaja waé, ya-iku kençlang cacah loro, ketuk lan kenong, game'lan kang ana Ba nyuwangi katelah aran cèrcèr, kempul siji sarta gong geçlé siji. Rada béda gamelan ing Madura, gamelan Banyuwangi ora ana srunèné. Ing wilayah Banyuwangi ana sawenèhing kagunan maca utawa ura ura kang katelah aran 'mocoan'. 'Mocoan' iku mèh sairip karo 'macapat' kang kalumrah ing Jawa Tengah utawa 'mamaca' ing Madura. Wondéné kang diwaca dongèng-dongèng utawa crita kang tinulis ana lontar, buku-buku babad Jawa utawa caritané Nabi-Nabi. Carané maca giliran. Laguné lagu Banyuwangèn. Déné yèn tinemu ana lagu.-lagu Jawa Tengahan, kaya déné Asmarandana, Durma, Pangkur lsp., adaté uga nganggo lagu utawa céngkok Banyuwangèn. Tumrap buku-buku kang isiné dianggep angèl, ing kono banjur ana kang kapatah njarwak aké. Seméné bab mocoan iki. Gunawan Suroto (in: Kunthi no. 7 vol. 111, June 1973). J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:11:36AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.