Ruwete bale wisma sajrone Cerbung Tebusan anggitane Imam H (Tintingan Sosiologi Sastra) RUWETE BALE WISMA SAJRONE CERBUNG TEBUSAN ANGGITANE IMAM H (TINTINGAN SOSIOLOGI SASTRA) Puput Dya Kumalasari Jurusan S1 Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Surabaya Latif Nur Hasan, S.Pd, M.Pd Dosen S1 Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Surabaya Abstrak Bab sing narik kawigaten saka Cerbung Tebusan yaiku ngenani masalah kang ana ing sajrone cerbung. Maneka werna perkara-perkara kang dadi ruwete bale wisma kuwi, ing panliten iki bakal diandharake undheraning panliten, yaiku: (1) kepriye ruwete bale wisma sajrone cerbung Tebusan?, (2) apa kang njalari tuwuhe ruwete bale wisma sajrone cerbung Tebusan?, lan (3) kepriye pungkasane ruwete bale wisma sajrone cerbung Tebusan anggitane Imam H?. Undheraning panliten mau, panliti iki nduweni tujuwan: (1) njlentrehake ruwete bale wisma kang ana ing cerbung Tebusan, (2) njlentrehake jalaran tuwuhe ruwete bale wisma sajrone cerbung Tebusan, lan (3) njlentrehake cara mungkasi ruwete bale wisma kang ana ing cerbung Tebusan anggitane Imam H. Panliten iki nggunakake rantaman metodhe deskriptif kualitatif lan nggunakake pamarekan tintingan sosiologi VDVWUD 6XPEHU GKDWD \DLNX DZXMXG FHUEXQJ ‡Tebusan· 'HQH GKDWD SDQOLWHQ \DLNX WHPEXQJ IUDVD ODQ XNDUD NDQJ ngemu konflik bale wisma mliginie ngenani (1) ruwete bale wisma sajrone cerbung Tebusan?, (2) jalaran tuwuhe ruwete bale wisma sajrone cerbung Tebusan?, lan (3) pungkasane ruwete bale wisma sajrone cerbung Tebusan anggitane Imam H. Asile panliten iki yaiku ngenani ruwete bale wisma sajrone cerbung Tebusan anggitane Imam H kanthi tintingan sosiologi sastra kang ana ing cerbung. Bisa didudut yen ing panliten iki ana saperangan ruwete bale wisma, kayata anane tumindak sedheng lan nalika nggulawenthah anak. Tuwuhe ruwete bale wisma disebabake amarga ana perkara kahanan ekonomi, kurange kawigaten, lan loro-lorone kerja. Banjur cara mungkasi ruwete bale wisma kuwi ana loro yaiku nandhingi tumindak sedheng lan pitutur saka wong pinter. PURWAKA Landhesane Panliten Sastra gegayutan karo panguripane manungsa ing urip bebrayan, mula saka iku karya sastra tuwuh lan ngrembug perkara-perkara panguripan kang ana ing bebrayan. Apa kang ana ing urip bebrayan, bakal dilebokake sajroning karya sastra kang nuwuhake karya kasebut. Babagan iki bakal dadi kaca benggala kanyatan kang sabanjure bisa dadi gambarane masyarakat babagan kahanan kang ana ing sakupenge. Sastra mujudake kabutuhan urip manungsa. Sastra bisa digunakake kanggo ngandharake maksud tartamtu, lan karya sastra iki bakal akeh gandheng cenenge karo kahanan panguripan (Hutomo, 1993:119) Cerbung minangka crita utawa karangan kang kapacak liyane kang nggambarake panguripan sosial masyarakat. Wujude cerbung iki, nduweni perangan crita kang dawa kanthi anane urutan-urutan kedadeyan kang kompleks. Cerbung bisa uga diarani padha karo novel, nanging bedane yaiku anggone kapacak lan medhia penerbite. Novel iku kapacak arupa buku, yen cerbung kapacak ing kalawarti tartamtu kanthi sambung-sinambung. Cerbung mau lumrahe kapacak lumantar kalawarti-kalawarti basa Jawa kang ajeg, kayata kalawarti Jayabaya, Panyebar Semangat lan Joko Lodhang kang isih urip nganti saiki. ing kalawarti utawa medhia Panliten iki bakal nintingi cerbung anggitane Imam Hidayat. Imam Hidayat lair ing Nganjuk. Imam Hidayat minangka pengarang kang produktip. Karya- karyane wis akeh sing kapacak ing kalawarti Jawa lan medhia cetak kang nggunakake basa Jawa kayata lan kalawarti sapanunggalane. Karyane Imam H kuwi arupa cerkak, artikel, cerbung , geguritan lan karya-karya liyane kang gegayutan karo kasusastran Jawa. Salah sijining cerbung kang diripta dening Imam H yaiku cerbung Kaya Kenthang Ginawe Rawon kang dipacak dening kalawarti Jayabaya edhisi No. 21 sasi Januari taun 2014. Jayabaya, Panyebar Semangat Salah sawijining perkara kang ana ing cerbung Tebusan yaiku akeh perangan kang nyebabake bale ruwet utawa kisruh. Perkara kang wisma dadi diandharake yaiku ngenani ruwete bale wisma. Saben paraga nduweni perkara kang beda-beda. Perkara sing dialami dening paraga saka kahanan lingkungan. Paraga-paraga ana sing nganggep lumrah, ana paraga kang ora sarujuk marang tumindake masyarakat sajrone crita. Saka kahanan lingkungan iku tuwuh perkara kang bisa mangaribawani dening para paraga-paraga kang gegayutan. Tumindak kang ala kang ditindakake dening paraga bakal antuk piwales kang ala, nanging yen tumindake iku becik, mula piwalese bakal becik. iku asale Andharan ing ndhuwur njlentrehake kahanan kang ing dumadi saka kahanan masyarakat Jawa. Ing cerbung Tebusan, paraga kang nduweni perkara sajrone bale wisma akeh banget, mesthi lingkungan kang ana 1
Ruwete bale wisma sajrone Cerbung Tebusan anggitane Imam H (Tintingan Sosiologi Sastra) gegayutan antarane paraga siji lan liyane. Perkara kang ana sajrone bale wisma iki ana ing cerbung Tebusan iku kayata tumindak sedheng lan cara ndhidhik anak. Ing panliten iki panliti bakal ngandharake ngenani konflik kasebut yaiku tumindak sedheng lan cara ndhidhik anak. irah- Adedhasar andharan-andharan kasebut, irahan ing panliten iki yaiku pamilihe judhul yaiku ruwete bale wisma kang ana ing cerbung Tebusan. Ora mung merga bisa narik kawigatene panliti, nanging akeh perkara-perkara kang bisa nyebabake bale wisma dadi lan ruwet. Ing cerbung Tebusan sing bisa kisruh dianalisis ora mung ngenani ruwete bale wisma wae, nanging bisa dianalisis ngenani psikologi kapribadene paraga utama, nanging kang paling onjo iku ngenani ruwete bale wisma kang ana sajrone cerbung kasebut. Undherane Panliten teges sosiologi yaiku kawruh ngenani masyarakat. Sumarjan (sajrone Saraswati,2003: 3) ngandharake, sosiologi yaiku kawruh kang nyinaoni struktur sosial lan proses-proses sosial lan kalebu owah-owahan sosial ing masyarakat. 2. Sastra Sastra yaiku ekspresi panguripan manungsa kang ora uwal saka masyarakate (Endraswara, 2008:78). Sastra awujud sakupenge bebrayan masyarakat. Proses kanggo ngasilake karya sastra mesthi bisa menehi sawijiing pandeleng yen sastra kuwi minangka gegambarane manungsa ing urip bebrayan. Sastra minangka lembaga sosial kang migunakake basa dadi kasunyatan sosial. Sastra uga nduweni gegayutan karo manungsa sajroning masyarakt, usahane manungsa kanggo ngetrepake awake lan usahane kanggo ngowahi masyarakat kasebut. 3. Sastra lan Masyarakat saka imajinasi lan Adhedhasar lelandhesan panliten ing ndhuwur, punjere panliten iki yaiku sesambungan paradhigmatik lan sintagmatik sajrone meronimi bab bangsa urip. Saka punjer kasebut undere kaya ing ngisor iki. 1) Kepriye ruwete bale wisma sajrone cerbung Tebusan anggitane Imam H? 2) Apa kang njalari tuwuh ruwete bale wisma sajrone cerbung Tebusan anggitane Imam H? 3) Kepriye pungkasane ruwete bale wisma sajrone cerbung Tebusan anggitane Imam H? Sastra lan masyarakat nduweni gegayutan. Sastra iku tuwuh saka masyarakat bebrayan kang urip ana ing donya iki. Pangilone pangripta kang arep ngandharake ngenani sastra iku njinggleng saka masyarakat. Ing masyarakat akeh prekara-prekara kang akeh banget kang bisa dialami jagat ngandharake kedadeyan kang masyarakat sajrone karya sastra.Pangripta lumrahe ngadharake kanyatan iku lewat cerkak (crita cekak, cerbung (crita bersambung), novel lsp). 4. Sosiologi Sastra dene masyarakat.Pangripta mung ing sabenere Tujuwan Panliten 1) Njlentrehake ruwete bale wisma kang ana ing cerbung Tebusan anggitane Imam H. 2) Njlentrehake kang njalari ruwete konflik bale wisma sajrone cerbung Tebusan Imam H. 3) Njlentrehake pungkasane ruwete bale wisma kang ana ing cerbung Tebusan Imam H. Paedahe Panliten Akeh panliten kanthi objek karya sastra Jawa kang wis katindakake kawit biyen, utamane dening mahasiswa utawa dosen sastra Jawa. Akehe panliten mau pranyata isih durung bisa gawe marem lan mandhegake minat para panliti kanggo nliti sastra Jawa. Kanthi panliten iki diajab bisa aweh paedah kaya kang dikarepake dening panliti yaiku antarane: 1) Nambah kawruh ngenani ruwete bale wisma kang ana sajrone karya sastra mligine ing cerbung Tebusan anggitane Imam H. 2) Aweh sumbangsih tumrap ngrembakane basa, sastra, lan kabudayan Jawa sarta bisa nambahi kawruh saka panliten-panliten sadurunge ngenani babagan saemper kang diandharake ing panliten sadurunge. TINTINGAN KAPUSTAKAN 1. Sosiologi Sosiologi sastra yaiku panliten kang nengenake tumrap masalah-masalahe manungsa.Bab kang paling dhasar ngenani sosiologi sastra yaiku laire sastra ora saka kahanan sosial kang kosong.Karya sastra iku tuwuh amarga ana panguripan sosial kang diadhepi dening manungsa. Karya sastra kang wis kasil yaiku karya sastra kang bisa dadi refleksi jaman (Endraswara, 2003:77). Gagasan iki gathuk karo konsep dhasare sosiologi sastra, yaiku konsep paesan (mirror).Ing konsep iki sastra dianggep minangka mimemis (tiron) saka masyarakat. 5. Perkara kang ana ing sajrone bale wisma Perkara kang bisa ndadekake kisruhne bale wisma kuwi bisa tuwuh ning saben panggonan, kayata ing sajrone kaluwarga. Perkara mesthi tuwuh sajrone kaloro manungsa kang lagi mangun bale wisma. Nanging kita kudu bisa nyikepi nalika perkara kuwi tuwuh. Kaluwarga kang becik yaiku kaluwarga kang bisa ngadhepi konflik kanthi sareh. Ora mung sareh wae. Yen lagi ana perkara karo kaluwarga, kudune kita mungkasi perkara kuwi kanthi becik. Aja nganti malah ninggalake perkara. Kaluwarga kang didhasari saka kaloro manungsa sing nduweni sipat lan sikap kang beda. Mula saka kuwi perkara-perkara sajrone pawongan kang lagi mangun bale wisma sajrone a_1). Kayata: ngrasa ora diregani, cubriya, masalah pribadhi, masalah ekonomi, komunikasi sing kurang lancar lan beda agama. kuwi akeh banget. (Gunadi Sosiologi dhewe asale saka rong tembung, sosio utawa society kang tegese masyarakat, lan logi utawa logos kang ateges kawruh (Saraswati,2003: 2). Dadi 2
Ruwete bale wisma sajrone Cerbung Tebusan anggitane Imam H (Tintingan Sosiologi Sastra) 6. Lelandhesane Panliten Panganggone teori kang trep ing panliten iki, yaiku: 1) Tintingan konflik nganggo panemune Wellek lan Werren (1995:285) kang ngandharake konflik mujudake samubarang kang sipate dramatik, kang arahe ana ing memungsuhan antarane rong kakuwatan kang seimbang, nggambarake anane aksi lan aksi walesan (reaksi). 2) Tintingan sosiologi sastra nganggo panemune Wellek (sajrone Damono, 1978:3) kang & Werren ngandharake sosiologi sastra merkarakake karya sastra iku dhewe, kang dadi punjere yaiku apa kang sinurat sajrone karya sastra. 3) Kanggo ndhudhah konflik ing cerbung Tebusan digunakake analisis sosiologi sastra. Cundhuk karo andharane Teeuw (1988:131), menawa sajrone karya sastra mesthi nduweni unsur kang dominan, mula unsur dominan kudu ditengenake. Unsur kang dominan ing cerbung Tebusan yaiku konflik uga bisa diarani masalah sajrone bale wisma. Mula analisis sosiologi sastra bakal dadi punjer ing perangan perkara ing sajrone bale wisma, dene perangan liya lan latar mung asipat kanggo kayadene paraga nyengkuyung analisis konflik. Sabanjure iku ruwete bale wisma kang ana ing cerbung Tebusan bakal digayutake karo kahanan masyarakat lan pamawasing jagad Imam H minangka pangriptane. 1. Kanggo ndhudhah ruwete bale wisma sajrone cerbung Tebusan, panliti nggunakake panemune (Gunadi sajrone _1) saben Konflik kuwi bisa tuwuh ning panggonan, kayata ing sajrone kaluwarga. Konflik mesthi tuwuh sajrone kaloro manungsa kang lagi mbangun bale wisma. Nanging kita kudu bisa nyikepi nalika konflik kuwi tuwuh. Kaluwarga kang becik yaiku kaluwarga kang bisa ngadhepi konflik kanthi sareh. Ora mung sareh wae. Yen lagi ana perkara karo kaluwarga, kudune kita mungkasi perkara kuwi kanthi becik. Aja nganti malah ninggalake perkara. Kaluwarga kang didhasari saka kaloro manungsa sing nduweni sipat lan sikap kang beda. Mula saka kuwi perkara-perkara sajrone pawongan kang lagi mbangun bale wisma kuwi akeh banget. METODHE PANLITEN 1. Ancangan Panliten Metode kang digunakake sajrone panliten iki iki yaiku metode deskriptif kualitatif. Panliten nggunakake metode ateges nggunakake cara tafsiran kang nyuguhake kanthi cara deskripsi kang adhedhasar kanyatan kanthi basa kanggo mangsuli perkara kang ditliti. 2. Sumber Dhata deskriptif kualitatif Sumber dhata yaiku punjer kanggo mikolehi dhata panliten. Kanggo nggampangake identifikasi, mula sumber dhata bisa diperang dadi telu (migunakake basa 1. Person kang wis aweh dhata arupa wangsulan lisan lumantar wawanrembug utawa wangsulan tinulis lumantar angket. 2. Place utawa papan, plataran, panggonan: sumber GKDWDQH \DLNX ‡SDQJJRQDQ· NDQJ ELVD DZHK gambaran sawijining kahaQDQ‡DQWHQJ·ODQ‡REDK· 3. Paper VXPEHU GKDWDQH \DLNX ‡WDQGD· .DQJ DQD tanda-tandane arupa huruf, angka, gambar utawa simbol-simbol liyane (Arikunto,2006:129). Saka iku mau, bisa didudut yen sumber dhata iku NDOHEX SHUDQJDQ ‡3· NDQJ QRPHU WHOX \DLNX ‡SDSHU· utawa kertas. Sumber dhata sing digunakake ing panliten iki yaiku cerbung Tebusan anggitane Imam H. amarga wujud cerbung kasebut iku wacan kang katulis ing kertas. Sumber dhata dibedakake dadi loro yaiku primer lan sekunder (arikunto, 2006:128). Sumber dhata primer yaiku sumber dhata kang langsung menehi dahat tumrap panliti, dene sumber dhata sekunder yaiku sumber kang kanthi ora langsung menehi dhata marang panliti. Dhata primer ing panliten iki awujud teks cerbung Tebusan kang kapacak ing kalawarti Jayabaya taun 2015 nganti 2016, kang cacahe ana 30 seri, yaiku: Seri No Minggu Sasi 1 52 V Agustus 2 01 I September 3 02 II September 4 03 III September 5 04 IV September 6 05 I Oktober Panliten iki kalebu jenis panliten kualitatif sajrone panliten sastra, yaiku (1) panliti minangka instrumen kunci kang bakal maca kanthi tliti ngenani sawijining karya sastra, (2) panliten dilaksanakake kanthi deskriptif, tegese dinjlentrehake awujud tetembungan utawa gambar yen dibutuhake, dudu awujud angka, (3) luwih ngutamakake proses mbandhingkake asil, amarga fenomena kang akeh karya sastra salah sawijining ngundang tafsiran, (4) analisis kanthi induktif, lan (5) makna utama (Endraswara,2010:15). dadi bab kang paling 7 8 9 10 11 06 07 08 09 10 II III IV I II Oktober Oktober Oktober November November 12 11 III November 3
Ruwete bale wisma sajrone Cerbung Tebusan anggitane Imam H (Tintingan Sosiologi Sastra) 13 14 15 16 12 13 14 15 IV V I II November November Desember Desember bisa mbiji sawijining kahanan nemtokake samubarang kanggo asil panlitene. 5. Tata Cara Nglumpukake Dhata Tata cara sing digunakake kanggo ngumpulake dhata dening Endraswara (2007:162-163), bisa kaperang dadi telu yaiku: 1. Nemtokake Unit Analisis lan nduwe kuwasa 17 18 19 16 17 18 III IV I Desember Desember Januari Saka sakabehing dhata kang kang dikumpulake, banjur diperang maneh supaya nggampangake panliti anggone nglasifikasekake dhata kang bakal ditliti. Dhata kang arupa pethikan-pethikan utawa ukara-ukara kang ana ing sajrone cerbung Tebusan. 2. Nemtokake Dhata 20 21 22 19 20 21 II III IV Januari Januari Januari Yen karya sastra kang ditliti kapacak ing majalah, mula ditemtokake dhisik jeneng majalah, tanggal/taun terbit, jenenge rubrik, lan masalah kang arep ditliti. Semono uga yen karyane arupa buku. Dhata ing panliten iki asale saka majalah Jawa yaiku majalah Jayabaya. 3. Ngrekam / Nyathet Dhata 23 24 25 26 27 22 23 24 25 26 V I II III IV Januari Februari Februari Februari Februari Ing panliten sastra mligine sastra tulis, dhata kang arep ditliti arupa dhata-dhata simbolik lan perlu anane cathetan-cathetan. ana saperangan pituduh sing perlu digatekake yaiku: (1) latiyan lan persiyapan kang bener, saengga bisa nyathet kanthi pener, (2) nyathet baba-bab kang nuduhake pesen lan makna simbolik, lan (3) nyathet tetembungan kang ora dimangerteni. 6. Cara Nganalisis Dhata Kanggo Sajroning nyathet dhata 28 27 I Maret 29 28 II Maret 30 29 III Maret Cerbung Tebusan anggitane Imam H iki kapacak ing kalawarti Jayabaya. Ing. kalawarti iki macak cerbung Tebusan ing saben minggune, nganti cacahe ana 30 seri yaiku wiwit edhisi 1 No. 52 Minggu V Agustus 2015 nganti edhisi 30 No. 29 Minggu III Maret 2016. 3. Dhata Dhata sing digunakake sajrone panliten iki yaiku frase, tembung, ukara lan wacana kang gegayutan karo undheraning panliten. Sepisan ngenani, konflik sosial kang ana ing sajrone cerbung Tebusan, kaping pindho, ngenani gegayutan konflik sosial kang ana ing cerbung Tebusan karo kahanan urip bebrayan, lan kang pungkasan, ngenani cara mungkasi konflik sosial kang ing cerbung Tebusan. Saka bab mau bisa ana dimangerteni yen dhata dijupuk saka konflik sosial, gegayutane konflik sosial kang ana ing cerbung Tebusan karo kahanan urip bebrayan, lan cara mungkasi konflik sosial kang ana sajrone cerbung Tebusan anggitane Imam H. 4. Instrumen Panliten Saben panliten mesthi mbutuhake instrumen minangka piranti kanggo nglumpukake dhata, lan kanggo ing nyengkuyung proses njupuk dhata. panliten iki yaiku panliti dhewe, amarga panliti ing kene minangka subyek sing bakal nganakake panliten. Panliti Instrumen iki nggunakake metode analisis dheskriptif. Metode analisis deskriptif ditrapkake nalika sakabehe dhata saka sakabehe sumber wis dikumpulake. Dhata kang wis dikumpulake, dikelompokake miturut kapentingane, lan dikelompokake. Cara sabanjure, yaiku dipilah nganalisis dhata nggunakake teori.Asile analisis didheskripsikake adhedhasar prekara kang ana sajrone panliten. Metode analisis dheskriptif digunakake kanthi cara ndheskripsekake aspek sosiologis karya sastra kang digunakake minangka objek panliten. 7. Tata Cara Nulis Asile Panliten nganalisis dhata, panliten lelandhesan Tata caranulis asile panliten ditindakake sawise njlentrehake dhata tumrap cerbung Tebusan. Bab iki ditindakake supaya asile panliten katulis kanthi runtut lan ngasilake panliten kang bisa ditanggungjawabake. Andharan mau awujud deskripsi ngenani undherane crita babagan konflik sosial sajrone cerbung Tebusan, asal mulane sosial lsp.Pungkasane konflik sosial kang ana ing masyarakat. Panliten iki kanthi sintematika kasusun saka telung bab yaiku: (1) purwaka, (2) tintingan kapustakan, lan (3) metode panliten. ANDHARAN 1. Ruwete Bale Wisma kang ana ing Cerbung Tebusan Cerbung Tebusan kang anggitane Imam H. iki nduweni maneka werna masalah sajrone bale wisma. Masalah-masalah iku tuwuh amarga ana sesambungane karo paraga siji lan liyane. Ruwete bale wisma kang ana ing cerbung Tebusan iki bisa diperang dadi rong werna yaiku tumindak sedheng lan nggulawenthah anak. kahanan masyarakat, kahanan 4
Ruwete bale wisma sajrone Cerbung Tebusan anggitane Imam H (Tintingan Sosiologi Sastra) a. Tumindak Sedheng Miturut Satiadarma (2001:15) 50 persen priya lan 26 persen wanita ngakoni yen dheweke kuwi tau nglakoni sesambungan sanjabaning tetalen kang wis diduweni karo sisihane. Teges liya tumindak sedheng yaiku sesambungan kang asipat werdi. Kalorone bakal ndhelekake sesambungan kuwi, supaya wong liya ora mangerteni. Nanging perkara kuwi bakal kerep nyebabake kecemburuan sosial karo sisihane 1.Tumindak Sedheng antarane Warsini lan Fadhil ‡+D"· 6XZDQGD NDJHW ‡1JRQR DQGHQH NRN gendhakan ae karo jenenge Warsini. Saben dina goncengan sepedha motor, antar jemput ning kantor Dikpora Sonokeling. $SD JDN Q\DPEXW JDZH WD )DGKLO LNX"·-% 1R 01/I September 2015, kaca 23) Saka cuplikan tanggaku sing ing ndhuwur nuduhake yen Suwanda kaget banget amarga Warsini minangka tangga teparone iku saiki gendhakan karo Fadhil. Saben dina Fadhil gonceng Warsini banjur diterake menyang kantor Dikpora Sonokeling. Suwanda uga batin ning jeru ati, Fadhil kuwi apa ora nyambut gawe. Kok sakweruhe Suwanda, mesthi boncengan ngalor ngidul karo Warsini. Hamid uga kaget, Suwanda kok ngerti Warsini. Jebul Warsini tanggane Suwanda. Bubar kuwi sing dirembug uga werna-werna ngenani Warsini. Banjur tekan ngomah Hamid takon ning sing wedok. Dheweke apa kenal karo Warsini. Jebul Warsini kuwi kanca sakantore, nanging yen nyonyahe Hamid mulang ning SDN Sonoageng IV. 2. Tumindak Sedheng antarane Warsini lan Pak Rusdi iku Ing dina-dina sabanjure, Hamid krungu kabar maneh yen Fadhil karo kancane iku sida masuk penjara. Dene Warisini kabare gendhakan maneh karo wong liya. Jare Fitri, gendhakane anyar iku arane Mas Rusdi, supir Bis Pariwisata. ngeterake Kenale rombongan wisata ning Sarangan.(JB No. 07/III Oktober 2015, kaca 22) iku bisa dimangerteni yen Saka pethikan Warsini nduweni gendhakan maneh. Biyen gendhakan karo Fadhil sing ora liya bojone Sutilah, nanging Fadhil wis mlebu bui amarga dheweke mbegal bakul sayur sing arep blanja menyang pasar. Saka kedadeyan iku, Fadhil dihakimi masa, amarga masyarakat wis padha ngigit- ngigit bandit kuwi. Saiki Warsini wis ora karo Fadhil maneh. 3. Tumindak Sedheng antarane Fitri lan Pak Rusdi pisanan nalika Rusdi kanca guru )LWUL PHVHP NHFXW"NOHUDSH PULSDWH sajak nyujanani. Atine Hamid krasa ora kepenak, kaya-kaya ana sing ngandhani jroning batin menawa ana wewadi sing sinelip jroning atine Fitri. Mung wae, Hamid bisa ngedhaleni rasa sujanane iku supaya ora ngawistarani..(JB No. 10/II November 2015, kaca 22) Hamid pengin weruh piye kahanane Bu Warsini lan Pak Rusdi saiki. Nanging Fitri mung mesem kecut. ‡.DUR 3DN 5XVGL"· Mripate sajak nyujanani Hamid. Atine Hamid saya suwi ora kepenak marang bojone. Kaya-kaya ana sing ngandhani yen ana wadi sing sinelip ana sajrone atine Fitri. Mung wae Hamid bisa ngendhalekake rasa sujanane marang sing wadon iku. Supaya ora ngawistarani. 4.Tumindak Sedheng antarane Hamid lan Warsini Sesomahe Rusdi ya njur dadi kisruh. Mangka anake lima. Ning merga kepilut wong ayu liya, terus lali, mental ninggal kaluwarga, arep ngrabi Bu Warsini. Fitri sajake wiwit eling lan nyadhari kepilut nyang Bu Warsini, wong Warsini iku ya wong ayu tenan. Tansah dadi rebutan lan kemerening wanita liya. Lan Hamid barang kuwi kok ya terus melu-melu gawe ramene jaman. (JB No. 14/I Desember 2015, kaca 22) Saka pethikan ing ndhuwur nuduhake yen bale wismane Pak Rusdi uga lagi kisruh, marga wong wadon sing ditresnani yaiku Bu Warsini. Dheweke wis ninggal anak lima, wis mentala ninggal kaluwarga, tujune mung arep ngrabi Bu Warsini. Fitri wis sadhar karo kesalahane kuwi. Ning sing dadi pitakonan, saiki ganti Hamid sing kepincut Bu Warsini. Pancen sejatine Bu Warsini kuwi wong wadon kang ayu tenan. Tansah dadi kembang lambene wong lanang. Dheweke uga dadi rebutan wong lanang. Hamid melu-melu ngramekake jaman. b. Nggulawenthah Anak Miturut Prof Dr. Naquib Alatas tegese ndhidhik yaiku salah sijining proses kanggo mbentuk manungsa supaya bisa tumindak becik sajrone urip bebrayan, serta nglakoni tumindak kanthi cara proposional kanthi elmu lan teknologi kang wis dadi dhasare. 1. Nggulawenthah Anak sajrone Kawruh Agama ‡0RVRN ODOL NDUR SLWXWXUH %DSDN 1GKXN" Aja wani-wani mbantah karo dhawuhe ibukmu. Aku kuwatir, mengko gek kebacut disepatani. Paribasane kowe wani karo wong tuwa lanang, nanging aja pisan-pisan wani marang wong WXZDPX ZDGRQ 0DODWL · -% 1R ,,, November 2015, kaca 23) Saka pethikan ing ndhuwur nuduhake yen Hamid ngelingake Lina supaya dadi anak kuwi aja nganti wani mbantah wong tuwa mligine wong tuwa wadon. Hamid kuwatir yen wis kebacut mbantah menyang ibune, mengko gek disepatani. Paribasane kuwi, yen wani marang wong tuwa lanang, nanging aja pisan-pisan wani marang wong tuwa wadon. Omongane wong tuwa wadon kuwi malati. Pituture Hamid marang anake kuwi nuduhake yen dheweke prihatin marang sikape anake marang ibune. Hamid ora kepengin anake kuwi wani marang ibune. Aja nganti anake kuwi diarani anak durhaka. 2. Nggulawenthah Anak sajrone Pendhidhikan ‡2PRQJDQPX$QDNHGKHZHNLZLVJHGKH Mikira! Sakwise iki njur arep lulus SMP disekolahke nang ngendi. Aku melekan saben -XP¶DW /HJL NXZL \D ERW-bote PDOHP H"PERN PHQDZD mrihatinake diparingi dalan sing becik nggo nasib tembe anak-ERMR 5
Ruwete bale wisma sajrone Cerbung Tebusan anggitane Imam H (Tintingan Sosiologi Sastra) PEXULQH· -% 1R 1/III November 2015, kaca 22) Saka pethikan ing ndhuwur cetha banget Hamid lan Fitri lagi padu. Wong loro kuwi padu amerga Fitri wis kecantol marang wong lanang liya. Sing dadi kisruh bale wismane saiki ya perkara siji kuwi. Kamangka anake wis lulus saka SMP uga bingung milih SMA sing pas kanggo anake. Hamid ngarasa pegel karo sikape Fitri sing emoh melu-melu ngurusi pendhidhikane Panca Lina. Niyate +DPLG PHOHNDQ VDEHQ PDOHP -XP¶DW /HJL NXZL DPDUJD prihatin marang anak bojo mbok menawa diparingi dalan kang becik saka Gusti Allah kanggo nasib tembe mburine. 2.Jalaran Tuwuh Ruwete Bale Wisma sajrone Cerbung Tebusan a. Kahanan Ekonomi Nikah adhedhasar tresna wis cukup. Prinsip sing kaya ngono iku ora salah, nanging sajrone wong mangun bale wisma iku nduweni penopang kayata, banda, tresna uga pondasi agama kang kuwat. Banda kang bakal dadi tombak kang bakal mangun bale wisma iku ora salah, amarga manungsa iku ora bakal bisa bertahan nalika anane himpitan ekonomi. Saperlu kuwi mung numpang lewat sajrone wektu kang wis suwi. (Al-Ghifari, 2003:95) 1. Kabutuhan Pribadhi (Hamid) ‡7HQDQ KHK 0LU $NX EXWXK GKXZLW WHQDQ arep tak gawe tuku kanvas karo oli verb. Merga ana wong pesen lukisan. Jalukane gambar manuk sing lagi ngloloh anake neng susuh. Amir nyanggupi, tapi isih semaya. Suk pendhak Wage lho Mid. Dongakne oleh bathi akeh, wae PHQJNR NRZH WDN XWDQJL· -% 1R 9 Agustus 2015, kaca 23) ing ndhuwur nuduhake yen Hamid lagi butuh dhuwit, dheweke butuh dhuwit kanggo tuku kabutuhane anggone nglukis kayata kanvas karo oli verb. Amarga ana pesenan lukisan. Sing pesen jaluk lukisan sing gambare manuk sing lagi ngloloh anake neng susuh. Durung nembung Amir kanthi gamblang, Amir wangsulan yen dheweke lagi ora ana dhuwit. Dhuwite wis entek digawe kulakan sapi ing pasaran Wage dek mben kuwi. Hamid ngrasa sedhih, nanging ya arep kepriye maneh. Wong nalika dheweke lagi butuh dhuwit ya mesthi utang ning kancane kuwi. Amir nyanggupi Hamid. 2.Kabutuhan Ragad Kuliyahe Anak Saka cuplikan $OORK·)LWUL ngetokake suguhan, mangsuli. Sing digawe tuku rodha papat apa ta Mas Amir, wong dhuwit pira- pira ya mung plung nyang ragad sekolahe anak. 0DQJJD XQMXNDQH GLVDPEL MDMDQH GLLQFLSL"· (JB No 16/III Desember 2015, kaca 22) ‡$ONKDPGXOLOODK LQV\D Nalika Amir lagi mertamu ning ngomahe Hamid lan Fitri, Amir ngguyoni sing duwe ngomah kuwi. Yen satemene lanang wadon dadi pegawai iki bayarane lak bisa kena digawe tuku rodha papat alias montor. Ngono omonge Amir marang Fitri nalika Fitri menehi suguhan. Wangsulane Fitri marang Amir yaiku dhuwite sapa maneh Mas yen arep digawe tuku rodha papat iki. Wong saben bayaran pira-pira ya mung plung wae ning ragad sekolahe anak. Wangsulane Fitri sing kaya mangkono nggambarake yen dhuwit bayarane Hamid lan Fitri saben sasi kuwi akhire ya digawe ragad kuliyahe Lina. 3. Kabutuhan Saben Dinane Manut pretungan, anggone nggambar iku sepuluh dina. Ongkose mbutuhake wektu lumayan, kena kanggo tambal-sulam kabutuhan ekonomi tanggane. Sing ngandhani Hamid yen ana order nggambar iku ya Yuyun ponakane kuwi. Nalika Yuyun arep diangkat NHSDOD VHNRODK 7. ‡*UDKD %XQGD· %XQGD Retno nyambat Yuyun supaya golek pelukis utawa tukang nggambar nggo nggambari tembok sekolahane. (JB No 16/III Desember 2015, kaca 23) Saka pethikan rumah ing ndhuwur nuduhake yen Hamid lagi antuk orderan saka ponakane kanthi aran Yuyun ing TK Graha Bunda kang ana ing dhaerah Sidoarjo. Bayarane lumayan kena kanggo tambal butuh kabutuhan ekonomine. Kena kanggo tuku beras lan bumbon. Wiwit kahanan ekomine rada semrawut, dheweke gelem kerja apa wae. Ana orderan lukisan ya dikerjakne, ana sing ngajak nggambar dheweke ya manut wae. Sing penting antuk dhuwit. Kaya mangkono kuwi kangorbanane Hamid marang kaluwargane. Apa wae bakal dilakoni supaya bisa mbiyantu ekonomine. b. Kurange Kawigaten Jalaran tuwuhe konflik kang ana ing bale wisma kuwi ora mung perkara kahanan ekonomi. Nanging ana jalaran liya sing dadi tuwuhe konflik bale wisma kasebut. Jalaran kang kapindho yaiku ngenani kurange kawigaten. Kena ngapa kurange kawigaten mlebu ana ing salah sijining jalaran kang ana ing Cerbung Tebusan iki. Ing Cerbung Tebusan, ana paraga kang ora digatekake karo bojone. Atine Hamid krasa mak sir perih, kaya diiris pring siladan. Sak jege dheweke dhines nyang Sawahan pancen wis ora bisa ngantar jemput bojone. Apamaneh kok sampek ngawat-awati, lagek mikir urusan penggaweyane dhewe wae wis rumangsa kesel. Fitri dhewe ya sibuk karo tugas-tugas saben dinan, mula hubungan suami istri keri-keri iki pancen kurang harmonis. (JB No 10/II November 2015, kaca 23) Krungu kabar saka kanca sakantore Fitri, yen Fitri kuwi asring diterake wong lanang liya ning wong lanang kuwi dudu Hamid. Hamid wiwitane ora percaya karo omongane kancane kuwi. Ning yen dirasa ana benere. Saiki Hamid pancen wis jarang banget ngeterake bojone kuwi. Apa maneh kok nganti ngawat-awati, lagek mikir urusan penggaweyane dhewe wae dheweke wis rumangsa kesel fitri dhewe ya sibuk karo tugas-tugas kantor saben dinane. Mula hubungan suami istrine pancen kurang harmonis. 6
Ruwete bale wisma sajrone Cerbung Tebusan anggitane Imam H (Tintingan Sosiologi Sastra) c. Kalorone Kerja Sajrone wong kang lagi mbangun bale wisma mesthi ana wae perkara sing nyebabake bale wismane gonjing. Perkara kuwi salah sijine yaiku sajrone wong ngomah-ngomah loro-lorone nyambut gawe. Perkara kuwi bisa nyebabake konflik sajrone wong kang mbangun bale wisma. Apamaneh yen kalorone kuwi nyambut gawene ning panggon kang beda, malah saya cepet anggone tuwuh perkara kang bisa nyebabake bale wismane ora bisa harmonis. Salah sijining perkara yaiku tuwuh tumindak sedheng antarane salah sijining paraga kang lagi mbangun bale wisma. Kaya dene sing ngalami tumindak sedheng kuwi sing wadon utawa sing lanang. rong Lek Fitri iku bisane diangkat dadi Guru, merga pancen begja-begjan. Tanpa suap, tanpa ragad. Saka cacah 800 pendhaftar, sing dijupuk mung papat. Ndilalah kersaning Alloh, Fitri katut. Semono uga kancane sing sak letting, Sutilah alias Suthil, Saifullah karo Sutini. (JB No. 02/II September 2015, kaca 23) Saka cupikan ing ndhuwur nuduhake nalika isih jaman biyen, Fitri kuwi wis diangkat dadi guru merga begja-begjan. Tanpa ngetokake dhuwit sak setheng. Saka 800 sing dhaftar, sing dijupuk mung patang wong. Ndilalah kersane Gusti Allah, Fitri katut. Dheweke wis diangkat dadi Pegawai Negeri. Semana uga kanca salettinge yaiku Suthilah, Saifullah karo Sutini uga lolos. Ning nalika kuwi, Hamid isih durung kepengin dadi guru kaya sisihane. Dheweke malah luwih fokus karo nglukise. 3.Cara Mungkasi Ruwete Bale Wisma kang ana sajrone Cerbung Tebusan a. Nandhingi Tumindak Sedheng Sasomahane Rusdi ya njur dadi kisruh. Mangka anake lima. Ning merga kepilut wong ayu liya, terus lali, mental ninggal kaluwarga, arep ngrabi Bu Warsini. Fitri sajake wiwit eling lan nyadhari kepilut nyang Bu Warsini, wong Warsini iku ya wong ayu tenan. Tansah dadi rebutan lan kemerening wanita liya. Lan Hamid barang kuwi kok ya terus melu-melu nggawe ramene jaman. (JB No. 14/I Desember 2015, kaca 22) Saka pethikan mau bisa dimangerteni yen bale wismane Pak Rusdi uga melu kisruh. Mangka anake lima. Ning merga kepincut wong ayu liya, telus lali karo kaluwargane, mental karo anak lan bojone. Pak Rusdi wis niyat arep ngrabi Bu Warsini. Nalika kuwi, Fitri sajake wiwit eling yen tumindake biyen sing asring lunga karo Pak Rusdi kuwi tumindak sing ora perlu dadi tuladha. Ning Hamid saiki genti sing kepincut karo Bu Warsini. b. Pitutur Saka Wong Pinter Cara mungkasi konflik bale wismane Hamid lan Fitri ora mung Hamid wae sing nglakoni tumindak sedheng karo wong liya. Ning ana siji maneh cara mungkasi konflik bale wismane Hamid lan Fitri yaiku kanthi manut marang wong pinter. Ning kene sing dianggep wong pinter yaiku Suwanda minangka kanca rakete Hamid lan Amir. Hamid percaya banget karo Suwanda, amarga yen Suwanda lagi nuturi kuwi ora mung asal-asalan wae. Ning mesthi gawe hadis sing ana ing sajorone Al-4XU¶DQ 0XOD \HQ Hamid lagi crita perkara bale wismane sing lagi kisruh mesthi crita ning Suwanda. 1.Pitutur saka Wong Pinter amarga Tumindak Sedheng 7XWXUH 6XZDQGD ‡3DQFHQ QGRQ\D LNL SDSDQ pendadaran. Sing sapa kuwat, tabah tawakal, bakal oleh ganjaran saka Gusti Alloh. Ning lumrahe manungsa iku ora tahan uji. Keh-kehe yen ana coba njur murina, sambate ngaruara, akeh sing terus golek kompensasi. Ngono kuwi ora becik. (JB No. 11/III November 2015, kaca 22) Saka cuplikan ing ndhuwur, Suwanda weneh pitutur marang Hamid. Yen ning alam donya iki pancen panggonane wong kang lagi tumindak nyimpang karo aturane agama. Manungsa kudu bisa sabar lan tawakal karo pacobane Gusti Alloh. Kabeh kuwi bakal entuk tumindak becik, ganjaran saka Gusti. Wong sing ganjarane becik. Ning wong kang tumindak ala, ganjarane uga ala. Padha karo sing dialami Hamid saiki. Hamid saiki atine lagi diuji dening Gusti. 2. Pitutur saka Wong Pinter amarga Nggulawenthah Anak Anak-bojo, bandha-donya, pangkat lan drajat iku kabeh mung barang titipan. Aja nduwe panganggep yen iku mono duweke dhewe. mula, yen bojone nyleweng, ora perlu cemburu. Aja lara ati, aja getem-getem saben dina. Apamaneh kok nganti menghakimi sendiri. (JB No. 11/III November 2015, kaca 22) Cuplikan ing ndhuwur bisa dimangerteni yen anak-bojo, pangkat lan drajat bandha-donya kuwi mung titipan saka Gusti. Awake urip ning donya iki mung dititipi kuwi kabeh. Kuwi dudu duweke kita. Mula, yen pasangane kita nyleweng, ora perlu dicemburoni. Aja nganti dadi perkara kang gedhe sajrone mbangun bale wisma. Aja nganti lara ati saben dina mung mikir perkara sing kaya mangkono lan aja nganti kita main hakim sendiri. Yen arep nindakake samubarang kudu weruh resikone. Aja grusah-grusuh. 3. Pitutur saka Wong Pinter amarga Kahanan Ekonomi 6XZDQGD NRPHQWDUH ‡.DEHK SDQHPXPX LNX padha benere. Najan wong nasibe lagi na ngisor, ya ikhtiyar nggo nyukupi kabutuhan. Sing penting, aja mupus, tetep kudu gelem nyambutgawe. Sipat jangkepe kudu tetep dicakake nggo mbudidaya ben bisa bali neng dhuwur maneh. Ben ora nganti kesiksa kasangsaran sasuwene ana ngisor. (JB No 04/IV September 2015, kaca 22) tetepa taberi Cuplikan ing ndhuwur nuduhake yen Suwanda nyelani antarane panemune Hamid lan Amir kuwi pancen padha benere. Kita minangka manungsa kudu bisa nrima nasibe kita yen lagi ana ing ngisor kuwi kudu ikhlas lan ikhtiyar. Kudu gelem nyambut gawe. Kudu gelem usaha kanthi ikhlas, supaya apa kang dadi pepinginane kowi bisa bali kaya sadurunge. Nduweni sipat taberi. 7
Ruwete bale wisma sajrone Cerbung Tebusan anggitane Imam H (Tintingan Sosiologi Sastra) PANUTUP 1. Dudutan Saka asile njlentrehake ngenani ruwete bale wisma sajrone cerbung Tebusan anggitane Imam H kanthi tintingan sosiologi sastra kang ana ing cerbung. Bisa didudut patang perangan. Sing sepisan yaiku apa wae perkara kang nyebabake bale wismane dadi ruwet kang ana ing cerbung Tebusan. Kaping pindhone yaiku jalaran ruwete kang ana ing cerbung Tebusan lan kaping telune yaiku cara mungkasi ruwete bale wisma. Saka patang perangan kasebut bisa dimangerteni menawa konflik bale wisma sajrone cerbung Tebusan anggitane Imam H, bisa diwawas kang paling wigati yaiku ngenani ruwete bale wisma kang ana ing sajrone cerbung Tebusan. Uwal saka bab kuwi kabeh, ruwete bale wisma sajrone cerbung Tebusan anggitane Imam H menehi werna sajrone ngrembakane sastra Jawa modern mligine cerbung (Crita Bersambung). 2. Pamrayoga Jabrohim. Jogjakarta: Hanindita Graha Widya 2002. Metodologi Penelitian Sastra. Moleong, Lexy J. 2008. Metode Penelitian Kualitatif. Bandung: PT Remaja Rosda karya Nurgiantoro, Burhan. 2009. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: GAJAH MADA University Press Pradopo, Rahmad Djoko. 2003. Prinsip-Prinsip Karya Sastra. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press Prasetyoningsih, Heny. 2011. ‡.RQIOLN 6RVLDO Cerbung Janggrung anggitane LQJ 6UL 6XJL\DQWR·Skripsi tidak diterbitkan: PBD FBS Unesa. Panliten iki mung salah sijining panliten kang nyoba aweh oncekan marang sawijining karya fiksi, amrih pamaos bisa luwih gampang mangerteni lan nafsirake sawijining karya sastra. Panliten iki akeh banget kurange, ing tembe mburi muga ana panliten liyane ngenani karya sastra Jawa modern, mligine panliten kang ngenani sosiologi sastra kang luwih sampurna lan luwih becik saka panliten iki. KAPUSTAKAN Surachmad. 1985. Pengantar Penelitian Dasar. Metode dan Teknik. Bandung: Tarsita. Ratna, Nyoman Kutha. 2009. Teori, Metode, lan Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar Offset. Al-Ghifari, Abu. 2003. Badai Rumah Tangga. Bandung: Saraswati, Ekarini. 2003. Sosiologi Sastra: Sebuah Pemahaman Awal. Malang: UMM Press dan Bayu Media. Mujahid Press Satiadarma, Monty P. 2001. Menyikapi Perselingkuhan. Apriyani, Dwika. 2010. Konflik Sosial ing Cerbung Sing Kendhang lan Sing Ngandhang anggitane Suryadi WS. Skripsi tidak diterbitkan: PBD FBS Unesa. Jakarta: Pustaka Populer Obor Schools, Robert. 1977. Structuralism in Literature: An Introduction. London: Yale Universisty Press Arikunto, Suharsimi. 2006. Prosedur Penelitian Suatu Pendekatan Praktik. Jakarta: RinekaCipta Soekanto, Sardjono. 1994. Sosiologi Suatu Pengantar. Jakarta: PT. Raja Grafindo Persada Damono, SapadiDjoko. 1978. Sosiologi Sastra Sebagai Jakarta: Departemen Pengantar Ringkas. Pendidikan & Kebudayaan. Sudjiman, Panuti. 2004. Memahami Crita Rekaan. Jakarta: Pustaka Jaya Endraswara, Suwardi. 2003. Metode Penelitian Sastra: dan Aplikasi. Epistemologi, Model,Teori, Yogyakarta: Media Pressindo. Sunarto. 2011. Metodologi Penelitian Ilmu-Ilmu Sosial dan Pendidikan (Pendekatan Kuantitatif dan Kualitatif). Surabaya: UNESA University Press ____________. 2011. Metodologi Penelitian Sosiologi Sunarto, Kamanto. 2011. Sosiologi the Basics. Jakarta: PT. Raja Grafindo Persada Sastra. Jakarta: PT BukuSeru dari Sosiologi Faruk.2003.Pengantar Strukturalisme Pos- Genetik Modernisme.Yogyakarta :PustakaPelajar Offset. Sastra sampai Teeuw, A. 2003.Sastra dan Ilmu Sastra. Jakarta: PT DuniaPustaka Jaya Wellek, Rene Kesusastraan. Jakarta: Gramedia danAustin Werren. 2014. Teori Hidayat, Imam. 2015.Cerbung Tebusan Edhisi Agustus 2015 nganti Maret 2016. Surabaya: Jayabaya Sumber dari internet Hutomo, SuripanSadi. 1975. Telaah Kesusastraan Jawa Modern. Jakarta: PusatBahasa. iakses 28 April 2016 10.01 8