1 Pangajhârân Bhâsa Madhurâ Malathè Sataman Ka'angghuy Kellas X Sè Nyoson: Moh. Hafid Effendy, M.Pd. Siti Fatimah, M.Pd. Moch. Mi'rod Wiranto, S.Pd.SD. H. Sastro Drs. H. Muakmam A. Sulaiman Sadik, S.Pd. Penelaah: Prof.Dr. H. A.Syukur Ghazali, M.Pd. Penyelia: Drs. H. Heru Asri Poerno, M.Si., M.Pd. Perpustakaan Nasional: Katalog Dalam Terbitan (KDT) Hak cipta dilindungi oleh Undang-Undang No. 19 Tahun 2002. Dilarang memperbanyak/menyebarluaskan dalam bentuk apa pun tanpa izin tertulis dari Dinas Pendidikan Provinsi jawa Timur. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Pèyatoran Kalabân amoji sokkor ḍâ' Ghustè Allah Sè Amorbhâ Jhâghât, timsè ngangghitbuku Pangajhârân Bhâsa Madhurâ Kellas X "Malathè Sataman"ampon rampong. Buku ka'ḍinto èsoson aḍhâsar Pergub Nomer 19 taon 2014 sè nyebbhuttaghi jhâ' pangajhâran Mulok Bhâsa Madhurâ wâjib èyajhârraghi è sakola'an-sakola'an èkabidhi ḍâri SD/MI, SMP/MTs, SMA/MA, sareng SMK. Salaèn ka'ḍinto, buku pangajhârân ka'ḍinto èjhâ'ânna èyakorraghi sareng hasèl kapotosan konsinyasi revisi EYD Bhâsa Madhurâ taon 2004 (èjhâ'ân taon 2011), sè èbâḍâ'âghi sareng Balai Bahasa Sorbhâjâ tangghâl 10 kantos 12 Juni taon 2011 è Songennep. Salaènna ka'ḍinto, jhughânan bâḍâna buku pangajhârân ka'ḍinto sakonè' bânnya' para trètan ghuru bisa aghuna'aghiyâ kalabân saè. Tanto bisaos tarèka ka'ḍinto ghumantong salèrana para ghuru. Ka'angghuy nyokobhi kaparlowan bâḍâna buku pangajhârân Bhâsa Madhurâ ka'ḍinto tim ampon nyoson ka'angghuy kellas X. Pramèla ḍâri ka'ḍinto, ku-buku panèka ampon bisa èghuna'aghi para morèd.Tanto bisaos buku ka'ḍinto ta'lopot ḍâri kakorangan. Pramelâ ḍâri ka'ḍinto, sombhângan pamangghi ka'angghuy sampornana èssèna buku ka'ḍinto sanget èyarebbhâ.Tim mator sakalangkong ḍâ' Kepala Dinas Pendidikan Provinsi Jhâbâ Tèmor sareng ḍâ' sadhâjâ kanca sè ampon soddhi aparèng bhântowan pamangghi nyopprè rampongnga tor sampornana èssèèpon. Malar moghâ sadhâjâ sè aparèng bhântowan pamangghi kèngènga ghânjhârân tor bâlessân sè langkong rajâ ḍâri Allah Sè Maha Kobâsa. Amien. Sorbhâjâ, 20 November 2014 Sè Nyoson Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 2
ḌhâḍhâbuwânKepala Dinas Pendidikan dan Kebudayaan Provinsi Jawa Timur Assalamu'alaikum Wr.Wb. Bhâsa Madhurâ tamaso' bhâsa ḍâera sè èghuna'aghi mènangka parabhut lâng-saghulung è ḍâlem masyarakat sarta èpertè kalabân saè sareng ra'yattèpon, bhâḍhi èyarghâi tor èpèyara amarghâ bhâsa ḍaèra ghâpanèka aropa'aghi sala sèttong kabhuḍhâjân Indonesia.Seminar bhâsa ḍaèra è Jukjâ, nantowaghi jhâ' bhâsa ḍaèra sè kabilâng rajâ manabi ghungghungnga orèng sè aghuna'aghi bânnya' sarta aghâḍhuwân tradisi sastra. Insya Allah bhâsa Madhurâ nyokopè ḍâ' ḍuwâ' katantowan bhuru. Sè sapanèka sabâb sè aghuna'aghi bhâsa Madhurâ langkong ḍâri sapolo juta orèng, sadhâjâ sè bâḍâ è Polo Madhurâ sareng na' Poto Madhurâ sè bâḍâ è pasèsèr tèmor sareng ḍâjâ è Jhâbâ Tèmor. Jhughân sastra Madhurâ ampon kaonang saè sastra lèsan otabâ sastra tolèssèpon. Ka'angghuy maḍâpa' ḍâ' ka maksod pamèyara'an, pamertè, sareng ka'angghuy kamajhuwânnèpon, ghi' sanget marlowaghi bâḍâna pandhuman èjhâ'ân sè baku, paramasastra, panalèktèghân bhâsa sareng sastra, panonton bhâsa sareng èhtèyar laènnèpon.Buku Pangajhârân Malathè Sataman ka'ḍinto saè manabi èghuna'aghi neng Sekola'an-sakola'an ka'ḍinto, ampon paḍâ kaonang è ḍâlem bhâb bhâsa è Polo Madhurâ. Malar moghâ buku Malathè Sataman ka'ḍinto bisa èghuna'aghiyâ è Polo Madhurâ sareng lo-polo laènnèpon sè bâḍâ è sakobhengnga Polo Madhurâ sareng sadhâjâ orèng Madhurâ sè bâḍâ è pasèsèr tèmor sareng ḍâjâ è Jhâbâ Tèmor.Jhughân malar moghâ Ghustè Allah Sè Maha Bellâs tor Asè aparènga karidâ'ân sareng kabherkadhân, ḍâ' buku ka' ḍinto sarta èparèngana jhurbhu tor ḍhuluk kantos andhâddhiyaghi parabhut pangajhârân bhâsa Madhurâ sè abhunga'aghi. Wassalamualaikum Wr. Wb. Surabaya, 20 November 2014 Kepala Dindikbud Provinsi Jawa Timur Dr. H. Harun, M.M., M.Si. 3 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Èssèna Buku Pyatoran__1 Ḍhâḍhâbuwân Sè Nyoson__2 Ḍhâḍhâbuwân Kadindikbud Provinsi Jawa Timur __ 3 SEMESTER GHÂNJHIL Pangajhârân 1 Tema : Teknologi __ 5 Pangajhârân 2 Tema:Bâburughân Beccè'__ 28 Pangajhârân 3 Tema : Kesenian__54 Pangajhârân 4 Tema : Budaya__91 Latèyan Akhèr Semester Ghânjhil__115 SEMESTER GHÂNEP Pangajhârân 5 Tema : Kasusastra'an__121 Pangajhârân 6 Tema : Kepahlawanan__134 Pangajhârân 7 Tema : Pendidikan__159 Latèyan Akhèr Semester Ghânep__ 176 Daftar Pustaka__ 181 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 4
Pangajhârân 1 Tema:Teknologi Kompetensi Dasar 3.1 Mengidentifikasi, memahami, dan menganalisis teks nonsastra (berita, artikel, laporan, dan lainnya) secara lisan dan tulis. 4.1 Menginterpretasi, menanggapi dan mengekspresikan isi teks nonsastra secara lisan dan tulis. Indikator 3.1.1 Mengidentifikasi jenis artikel teknologi. 3.1.2 Menganalisis struktur artikel. 3.1.3 Mengungkapkan isi artikel. 4.1.1 Menginterpretasi isi teks teknologi. 4.1.2 Menanggapi isi teks teknologi. 4.1.3 Mengekspresikan isi teks teknologi. Pangajhârân ka' ḍinto aropa'aghi sèttong pangajhârân bhâsa Madhurâ sè aḍhâsar teks artikel. Pangajhârân kasebbhut tojjhuwânnèpon ka'angghuy abhânto morèd sopajâ aghâḍhuwân sèttong pangaonèngan bhâb teknologi komunikasi kantos ghâḍhuwân pèkkèran kritis tor kreatif jhughân sangghup maèlang karoweddhân ḍâlem kaoḍi'ân rè - saarè. Ghâncaran èngghi panèka tolèsan sè èssèna pamangghi sèttong orèng sè sèpaddhâ tarkaḍhâng alalabânan, aparèng onèng, mayâkin, tor malèpor atè ḍâ' sè maos (Sumadira, 2004:1). Mènorot (KBBI, 2001: 66)"ghâncaran èngghi panèka berta otabâ kabhâr è majallah, sorat kabhâr, sareng salaènna. " Artikel aropa'aghi hasèl tolèsan sè maso' akkal tor ghâmpang èyajhâri sabâb okaraèpon majjhâ". Sanaossa saka'ḍinto ghâncaran kodhu bisa èkamoskèl kalabân ilmiah. A. Mengidentifikasi Jenis Artikel Teknologi 1. Lalampa'an Mènangka sè kabidhân, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb panèka. Ngèrèng areng sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Tatèngka beccè' kodhu èstowaghi, èyantarana: o Parlona teknologi mongghu ngangoḍâdhân kaangguy matombu kapènterran èlmo sè modèrn. 5 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
o Lamon bâ'na nèngghuwâ televisi beccè'na jhâ' nèngghu sè ta' kappra ètèngghu bâ'na. o Ta' sakabbhinna hasèl tèknologi arèya bhâghus mongghu ḍâ' bâ'na, kodhu akor bân kaparlowanna. o Kalabân bâḍâna kamajhuwânna tèknologi, bâ'na kodhu pènter nyarè manfaat, sopajâ ta' sala angghuyân. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi pakon. Sampèyan kodhu ngaghâli bhâb ghâncaran. È bâbâ panèka ampon èsaḍiyâ'âghi jhâjhârbâ'ânna ghâncaran. Ghâncaran aghânḍhu' bânnya' artè sabâb bânnya' bângaseppo sè aparèng pamangghi bhâb artèna ghâncaran. Ka'angghuy abhâḍhi ghâncaran ka' ḍinto ghâmpang, tanto bisaos hasèl ḍâri bâng-sèbângnga tolèsan ta' paḍâ. È jhâman samangkèn manabi abhâḍhiyâ ghâncaran bisa lèbât online, sè saka'ḍinto sabâb akor sareng kamajhuwân jhâman. Cem-macemma ghâncaran: Narasi èngghi panèka paragraf sè acarèta bhâb kadhâddhiyân. Cèrè-cèrèna 1. Aghânḍhu' berta tor kadâddhiyân 2. Bâktona rontot 3. Mapaḍḍhâng ḍâ' pasèra sè alako ḍâlem kadhâddhiyân 4. Jhejjherrâ carèta èjhârbâ'aghi kalabân jhârbâ Ḍeskripsi èngghi panèka paragraf sè aghâmbhârrâghi sèttong parkara kantos sè maos acora' bisa ngoladhi, mèrengngaghi, otabâ apangrasa katèbhânan ka bhâdhânna dhibi'. Parkara sè bhâḍhidideskripsikan bisa aropa orèng, bhârâng, otabâ kennengngan. Cèrè-cèrèna: 1. Ghâmbhârân sèttong bhârâng, kennengngan tor kabâḍâ'ânnèpon. 2. Ghâmbhârân sè è lakonè rarengghânna bhâdhân. 3. Ghâḍhuwân tojjhuwân ka'angghuy sè maos tor sè mèreng acora' ngalampa'aghi dhibi'. 4. Aparèng sèttong jhâjhârbâ'ân bhâb pokeddhâ berta sè aropa bârna, okoran, tor salaènna Eksposisi èngghi panèka paragraf sè aparèng berta sèttong cara otabâ pètodhu kantos orèng sè maos atambâ pangaonèngannèpon. Cèrè-cèrèna : 1. Tolèsan sè aparèng tambâna pangaonèngan. 2. Ajâwâb pètanya: ponapa, kadhi ponapa, bilâèpon tor aponapa. 3. Èpaḍâpa' kalabân jârbâ tor jhejjer Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 6
4. Asèpat netral (ta' maksa sè maos ka'angghuy noro' ponapa kasokanna sè nyerrat). 5. Bâḍâ berta. Argumantasi èngghi panèka paragrap sè aghânḍhu' sèttong pamangghi jhughân kamoskèlan. Cèrè-cèrèna : 1. Bâḍâ pangaterro sè nyerrat ka'angghuy maparcajâ sè maos bhâb èssèna paraggraf. 2. Bâḍâ bhuktè sè aropa: data, fakta, grafik, tabel tor ghâmbhâr. 3. Sè nyerrat ghâḍhuwân pangaterro ka'angghuy ngobâ bâtek sè maos. 4. Sè nyerrat ta' kèngèng aghuna'aghi emosi. 5. Bâḍâ pamangghi tor kamoskèlannèpon. Persuasi èngghi panèka paragraf sè ngajhâk para maos sopajâ ngalakonè sèttong kalakowan. Cèrè-cèrèna : 1. Bâḍâ ajhâghân. 2. Bâḍâ èhtèyar ngajhâk para maos. Contona Paragraf : 1. Rama monḍhut mèjâ kaanghuy Budi mènangka persèn ulang tahun. Mèjâ kasebbhut ḍâri kaju jhâtè, tèngghina korang langkong 75 cm, lèbârrâ korang langkong 50 cm lanjhângnga 1,5 meter, bârnana coklat ngoḍâ, akor kalabân kamar kennengnganna Budi bilâ ajhâr. Paragrap è attas èsebbhut paragraf diskripsisabâb nyarèta'aghi bhâb persèn ulang tahunna Budi, jhârbâ sareng okoran, bujud tor bârnaèpon 2. Ir. Soekarno aropa'aghi Presiden sè ḍâ'-aḍâ' neng Indonesia, sè nyeppowè ngabidhi taon 1945. Soekarno èyokom tor èbuwâng polana salèrana tatak alabân Bâlândhâ, kantos salèrana bângal ajhârbâ'aghi bhâb Indonesia mardhika sè ajhâjhuluk Pancasila tor abhâḍhi BPUPKI. Soekarno asareng Mohammad Hatta mènangka bâkkèlla rakyat Indonesia è tangghâl 17 Agustus1945 ngomommaghi bhâb Kamardhika'an. Sè kaḍuwâ ètangkep Bâlândhâ è taon 1948 tor è buwâng ḍâ' Bengkulu. Soekarno èpabâli ḍâ' Jokya è taon 1949 tor è pangastanè Prèsiden polè. È taon 1955 salèrana asareng naghârâ non blok neng è konfrensi Asia Afrika, apidato bhâb lalabânan ka Bâlândhâ. Sadhâjâ kaoḍi'ânna èbhâktèyaghi ka'angghuy naghârâ. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X 2. Ir. Soekarno aropa'aghi Presiden sè ḍâ'-aḍâ' neng Indonesia, sè nyeppowè ngabidhi taon 1945. Soekarno èyokom tor èbuwâng polana salèrana tatak alabân Bâlândhâ, kantos salèrana bângal ajhârbâ'aghi bhâb Indonesia mardhika sè ajhâjhuluk Pancasila tor abhâḍhi BPUPKI. Soekarno asareng Mohammad Hatta mènangka bâkkèlla rakyat Indonesia è tangghâl 17 Agustus1945 ngomommaghi bhâb Kamardhika'an. Sè kaḍuwâ ètangkep Bâlândhâ è taon 1948 tor è buwâng ḍâ' Bengkulu. Soekarno èpabâli ḍâ' Jokya è taon 1949 tor è pangastanè Prèsiden polè. È taon 1955 salèrana asareng naghârâ non blok neng è konfrensi Asia Afrika, apidato bhâb lalabânan ka Bâlândhâ. Sadhâjâ kaoḍi'ânna èbhâktèyaghi ka'angghuy naghârâ. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Paragraf è attas nyarèta'aghi paragraf narasi polana ajhârbâ'aghi bhâb Ir. Soekarno abhillâi naghârâ. 3. Flu burung aropa'aghi sèttong panyakèt sè bisa ngallè ḍâ' orèng laèn, paḍâ sareng virus influenza, lantarannèpon ḍâri kèbân mano', mèlaèpon pas ènyamaè flu burung. Nyama laèn dâri panyakèt ka' ḍinto afian influenza. Mènangka kasussèpon èngghi panèka: a. Kasus suspect Èngghi panèka orèng sè ècapo'panyakèt ISPA. Ḍhâ-tanḍhâna, panassa bhâdhân 380C, abâto'an torsongkan gherrungan tor amèro'an kapprana abiddhâ samènggu, sabellunna orèng ka' ḍinto kapprana toman along-polong sareng mano'. b. Kasus pro bable Èngghi panèka panyakèt sè kodhu è talèktèghi neng laboratorium, ponapa orèng kasebbhut ètangko panyakèt influenza A (H5NI). Ompamana tes HI sè aghuna'aghi H5NI ḍâlem bâkto sè sakejjhâ' kapprana bisa adhingghâl omor. Paraggraf è attas èsebbhut paragraf eksposisi polana ajhârbâ'aghi bhâb flu burung kalabân cè' jhârbâna. 4. Manabi sampèyan èngghâl mangkat ḍâ' sèttong kennengngan ka'angghuy jâr- kalènjâr, kapprana sampèyan kodhu ajâgâ kasèhadhân bâdhân, beccè'na aḍhâ'âr vitamin sopajâ bhâdhân sèhat, è antarana:vitamin A, B komplek, tor vitamin C, tor multivitamin (vitamin D) sè aghuna mongghu tolang, tor jhughân vitamin E sè aghuna ḍâ' kasèhadhânna kolè'. Paraggraf è attas èsebbhut paragraf persuasi sabâb ghâḍhuwân tujjhuwân ka'angghuy ngajhâk para maos sopajâ kasokan aghuna'aghi sèttong produk obhât. 5. Peluncuan sè biyasa èparèngngaghi ḍâ' rèd - morèd otabâ mahasiswa anyar ampon abit andhâddhiyâghi potegghâ pèkkèrannèpon para orèng seppo. Sabâbbhâ, è ḍâlem peluncuan bânnya' kadhâddiyân para senior aparèng okoman sè nyabâbbâghi bhârâ'âla ḍâ' na'-kana' sè noro' plonco. Mèla ka'ḍinto bânnya' orèng sè apamangghi jhâ' peluncuan ka'ḍinto kodhu èyambuwâghi. Kalabân ngobâ bujut ḍari ploncoan ḍâ' ospek tantowèpon maghârsarè langkong bânnya' saroju' sabâb oca' ospek ka'ḍinto tasambhung kalabân okoman - okoman ka'angghuy ngoji mental, bâdhân, otabâ ngagem rarengghân sè loco. Nangèng ḍa' bângaseppo cokop bhunga manabi pottrana 8 5. Peluncuan sè biyasa èparèngngaghi ḍâ' rèd - morèd otabâ mahasiswa anyar ampon abit andhâddhiyâghi potegghâ pèkkèrannèpon para orèng seppo. Sabâbbhâ, è ḍâlem peluncuan bânnya' kadhâddiyân para senior aparèng okoman sè nyabâbbâghi bhârâ'âla ḍâ' na'-kana' sè noro' plonco. Mèla ka'ḍinto bânnya' orèng sè apamangghi jhâ' peluncuan ka'ḍinto kodhu èyambuwâghi. Kalabân ngobâ bujut ḍari ploncoan ḍâ' ospek tantowèpon maghârsarè langkong bânnya' saroju' sabâb oca' ospek ka'ḍinto tasambhung kalabân okoman - okoman ka'angghuy ngoji mental, bâdhân, otabâ ngagem rarengghân sè loco. Nangèng ḍa' bângaseppo cokop bhunga manabi pottrana 8
narèma okoman sè kadhi ka'ḍinto èngghalè dhibi'na èparèpot ka'angghuy nyaḍiyâ'âghi bârâghât sè cokop rajâ. Saè bârâghât kuliah tor bârâghât ka'angghuy ponḍhughân. Orèng seppo talebât kocèbhâ manabi pottrana dhâddhi korban kancana otabâ kaka' kellassa (senior). Paragraf è attas èsambhât paragraf argumentasi polana paragraf kasebhut maparcajâ sè maos sopajâ saroju' kalabân baḍâna obâ'ân lalampa'anospek sè bânnya' makalowar bârâghât orèng towa langkong saroju' manabi lalampa'an ospek èghântè'è sareng ngennallaghi kampus. Pakon 1.1 a. Èyatorè talèktèghi èssèna ghâncaran è bâbâ panèka. Salastarèna tantowaghi ponapa ghâncaran ka'ḍinto tamaso' paragraf deskripsi, narasi, eksposisi, persuasi, otabâ argumentasi. Lajhu jhârbâ'aghi aponapa ma' bisa tamaso' ka paragraf ka' ḍinto! Polo Komodo bâḍâ èseddhi'na polo Flores Nusa Tenggara Timur, dhâddhi kaoladhân orèng sadhunnya polana kennengngan ka'ḍinto bâḍâ kèban ane sè nyamana komodo. Polo ka'ḍinto bisa èjhâlânè korang langkong sèttong otabâ ḍuwa' ejjâm ḍâri palabbhuwân sè semma'. Komodo è kennengngan ka'ḍinto korang langkong bâḍâ 1300 mègghi' (è taon 2009) bhâb ka'ḍinto ampon cokop masenneng atè wisatawan lokal bân manca nagârâ. Polo sè jhembhârrèpon 390 KM ka'ḍinto ampon èkonjhârraghi mènangka sala sèttong ḍâri petto' kaanèyan è ḍhunya. Pakon 1.2 b. Èyatorè talèktèghi èssèna ghâncaran è bâbâ panèka. Salastarèna tantowaghi ponapa ghâncaran ka'ḍinto tamaso' paragraf deskripsi, narasi, eksposisi, persuasi, otabâ argumentasi. Lajhu jhârbâ'aghi aponapa ma' bisa tamaso' ka paragraf ka' ḍinto! "Sistem pendidikan" è Indonesia samangkèn ghi' ta' bisa nyambhâdhânè ḍâ' maghârsarè. Bhâb ka'ḍinto bisa kaoladhân ḍâri morèd kellas 6 SD è Indonesia. Prestasièpon na'- kana' ka'ḍinto bâḍâ è kennengngan palèng mabâ è Asia tèmor saamponna Filipina, Thailand, Singapura, tor Hongkong. Salaèn ka'ḍinto aḍhâsarraghi panalèktèghân rata - rata prestasi morèd SD kellas 6 è pangajhârân 9 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Bhâsa Indonesia, matematika, tor IPA sajân taon sajân toron. Na' - kana' Indonesia namong bisa ngobasanè 30 % materi bâca'an. Bhâb ka'ḍinto bânnè ka'angghuy nyarè kasala'anna pamarènta otabâ kabâḍâ'an sè samangken ampon ḍâpa', namong ka'angghuy ngèmottaghi jhâ' sistem pendidikan Indonesia bâkto mangkèn krisis. Kawâjibhân ḍâ' bhâdhân kaulâ sadhâjâ ka'angghuy ngangka' dhârâjhâddhâ ḍâd- ngoḍâdhân, èngghi ka'ḍinto ana' kaulâ sareng potrana panjhennengngan sadâjâ. Bhâb ka'ḍinto sala sèttongnga tarèka ka'angghuy mabecce' sistempendidikan nasional. Pakon 1.3 c. Èyatorè talèktèghi èssèna ghâncaran è bâbâ panèka. Salastarèna tantowaghi ponapa ghâncaran ka'ḍinto tamaso' paragraf deskripsi, narasi, eksposisi, persuasi, otabâ argumentasi. Lajhu jhârbâ'aghi aponapa ma' bisa tamaso' ka paragraf ka' ḍinto! Arè Ahad tangghâl 23 April pokol 8 ghu - lagghu bâḍâ lalampa'an lân - jhâlânan è pèngghirrâ songay Cikapundung, sè ngèrèng akompol è sekretariat. Saamponna saejjhâm abiddhâ sè ngantos, ghâlimpo' ghellâ' mangkat nojjhu ḍâ' Curug Dago, ngalèbâdhi jhâlan sè abâk ngongghâ'aghi. Ḍâ'-aḍâ'na, sadhâjâna sè ngerèng ngabidhi alomampa lebât è penggirrâ songay Cikapundung, sanaosa tèngghina aèng ghân bângkong tor ojhân dherres, nangèng sè ngèrèng pagghun ajhâlân. Lalampa'an ka'ḍinto èlampa'aghi sareng mahasiswa pecinta alam. Sè ngèrèng namong 24 orèng, èyantaraèpon mahasiswa ḍâri ITB, èngghi ka'ḍinto ḍâri Fakultas Teknik Pertambangan. Salaènna ḍâri ka'ḍinto jhughân ḍâri KMPA jurusan Planologi, 3 orèng ḍâri morèd SMP Al Huda, tor sèttong morèd ḍâri SMK. Pakon 1.4 d. Èyatorè talèktèghi èssèna ghâncaran è bâbâ panèka. Salastarèna tantowaghi ponapa ghâncaran ka'ḍinto tamaso' paragraf deskripsi, narasi, eksposisi, persuasi, otabâ argumentasi. Lajhu jhârbâ'aghi aponapa ma' bisa tamaso' ka paragraf ka' ḍinto! Bâtek kapahlawanan kodhu èkaanḍi' sareng sadhâjâ bârghâ. Lebbi ḍâri ka'ḍinto, bâtek kapahlawanan bisa dhâddhi jhughân sèpat sè moljâ, raja atè, tanggung jâwâb, tor senneng ḍâ' sasamana bârghâ. Manabi ampon saka'ḍinto, neng Indonesia bisa tekka hajhât. Sepat kasebbhut è attas sanget èkabhuto ka'angghuy noro' makoko pembangunan è sadhâjâna lalampa'an. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 10
Pakon 1.5 e. Èyatorè talèktèghi èssèna ghâncaran è bâbâ panèka. Salastarèna tantowaghi ponapa ghâncaran ka'ḍinto tamaso' paragraf deskripsi, narasi, eksposisi, persuasi, otabâ argumentasi. Lajhu jhârbâ'aghi aponapa ma' bisa tamaso' ka paragraf ka' ḍinto! Saèstona kalakowan akuntan bâḍâ ḍuwa' poket, sèsapèsan akuntansi sè kapèng ḍuwa' auditing. Ḍâlem akuntansi kalakowannèpon èngghi panèka ngalakonè sèttong dataka'angghuy ngasèllaghi berta bhâb obâng, ḍâlem bhâb auditing kalakowan aropa'aghi marèksa bâdhulân pèssè kalabân nyata tor kappra sè bâḍâ neng è bâdhulân kasebbhut. B. Menganalisis Struktur Artikel 2. Lalampa'an Sabellunna sampèyan ajhâr bhâb menganalisis struktur artikel, sampèyan kodhuna ngaghâli cem-macemma artikel è bâbâ panèka. Cem - macemma artikel ampon èjhârbâ'aghi neng è lalampa'an sèttong. È lalampa'an sèttong jhughân ampon èjhârbâ'aghi bhâb artè, cèrè, tor cem - macemma artikel. Ka'angghuy langkong jhârbâ bhâb cem - macemma artikel neng lalampa'an kapèng ḍuwa' ka'ḍinto areng-sareng ngèrèng ajhâr bhâb struktur tor cem-macemma artikel: Struktur Teks Deskripsi Bâḍâ bhârâng sè è jhârbâ'âghi kalabân nyata. Bâgiyân - bâgiyânna kasebbut langkong jhârbâ. Struktur Teks Eksposisi Aparèng pamangghi. Argumentasi. Mamasthè pamangghi. Struktur Teks Argumentasi Masalahka'angghuy makowat sèttong pamangghi. Struktur Teks Persuasi Masalah sè bisa ngobâ artèna pangghâliyânna sè maos. 11 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Struktur Teks Narasi Kodhu bâḍâ ongrodhânna bâkto. Contona teks 1. Bâkto laodhân, Roy nolès neng è buku agenda sambi neḍḍhâ sangona sè èbhâkta ḍâri compo'na. Jhâ' - sakejjhâ', sèrana aḍânga ka ghâbhâgghâ perpustakaan, makerso' alès, tor mèsem sambi nolès acora' neng è perpustakaan ka'ḍinto namong bâḍâ Roy kadhibi'ân. Paragraf è attas tamaso' teks narasi polana teks kasebbhut bâḍâ kadhâddhiyân sè è jhâlânè sareng Roy. 2. Orèng sè dhujân aroko' cè' ghâmpangnga aghânḍhu' panyakèt. Nangèng bâdhân kaulâ angghâḍhuwi pamangghi jhâ' kokossa roko' sè èsergu' orèng sè ta' aroko' langkong bhâbhâjâ, sabâb kokos ghâpanèka maghâmpang ḍâtengnga panyakèt kangker. Sè ḍâ'-aḍâ', sanaosa orèng sè ta' aroko' ka'ḍinto namong nyergu' kokos sakonè' ètèmbhâng orèng sè aroko', nangèng ca'èpon orèng sè ngalampa'aghi panalèktèghân, kokos sè èsergu' orèng sè ta' aroko' ka'ḍinto aghânḍhu' zat kimia sè bâḍâ raconna sè sanget rajâ bhâbhâjâna. Kokos sè aghânḍhu' racon ghellâ' bânnya'na tèkel tello kalèna kokos sè aèssè benzo-apyrene, enem kalè langkong bânnya' kokos sè aèssè loluene, sareng langkong bânnya' 50 kalè tèkellan dimenthyl nitrosamine sè èsergu' orèng sè aroko'. È bingkèng arè, kokos sè èsergu' orèng sè ta' aroko'ghellâ' ambhâbhâjânè ḍâ' bhâdhânna orèng ghellâ'. Sè nomer ḍuwa', hasèl panalèktèghân sè bhuruwân bisaos ampon aḍhâbuwâghi jhâ' orèng sè ta'aroko' langkong ghâmpang ècapo' kangker katèmbhâng orèng sè aroko'. Panalèktèghân ghellâ' jhughân aḍhâbuwaghi jhâ' orèng sè ta' aroko' ghâmpang ècapo' panyakèt kangker ḍârâ, otabâ leukimia, 6-8 kalè langkong bânnya' ḍâri orèng sè aroko', sareng bhâbhâjâ kangker serviks sè bânnya'na 3-4 kalè langkong segghut katèmbhâng orèng sè aroko'. Kapèng tello'na, hasèl panalèktèghân sè kèng-bingkèng ampon mangghi'i jhâ' kokossa roko' sè aghânḍhu' coinine sareng thiocynate èpangghi'i è ḍâlem ḍârâna, kemmèna, sareng jhâillâ orèng dhibâsa sè ta' aroko', jhughân na'- kana' sareng bhaji' sè bâḍâ è ḍâlem kanḍungan. Totor lekkas, saèstona pangghibâddhâ kokossa roko' ka'ḍinto langkong rajâ mongghu ḍâ' orèng sè ta' aroko'. Mèlaèpon, orèng sè ta'aroko' nangèng segghut aghâlimpo' sareng orèng sè aroko' langkong ghâmpang ècapo' panyakèt kangker katèmbhâng orèng sè ta' aroko' sè ta' onèng aghâlimpo' sareng orèng sè aroko'. "Èmadhurâ'aghi ḍâ' bhâsa Madhurâ sareng H. Sastro, Prof. Abdus Syukur Ghazali, jhughân Moch. Mi'rod W." 12 2. Orèng sè dhujân aroko' cè' ghâmpangnga aghânḍhu' panyakèt. Nangèng bâdhân kaulâ angghâḍhuwi pamangghi jhâ' kokossa roko' sè èsergu' orèng sè ta' aroko' langkong bhâbhâjâ, sabâb kokos ghâpanèka maghâmpang ḍâtengnga panyakèt kangker. Sè ḍâ'-aḍâ', sanaosa orèng sè ta' aroko' ka'ḍinto namong nyergu' kokos sakonè' ètèmbhâng orèng sè aroko', nangèng ca'èpon orèng sè ngalampa'aghi panalèktèghân, kokos sè èsergu' orèng sè ta' aroko' ka'ḍinto aghânḍhu' zat kimia sè bâḍâ raconna sè sanget rajâ bhâbhâjâna. Kokos sè aghânḍhu' racon ghellâ' bânnya'na tèkel tello kalèna kokos sè aèssè benzo-apyrene, enem kalè langkong bânnya' kokos sè aèssè loluene, sareng langkong bânnya' 50 kalè tèkellan dimenthyl nitrosamine sè èsergu' orèng sè aroko'. È bingkèng arè, kokos sè èsergu' orèng sè ta' aroko'ghellâ' ambhâbhâjânè ḍâ' bhâdhânna orèng ghellâ'. Sè nomer ḍuwa', hasèl panalèktèghân sè bhuruwân bisaos ampon aḍhâbuwâghi jhâ' orèng sè ta'aroko' langkong ghâmpang ècapo' kangker katèmbhâng orèng sè aroko'. Panalèktèghân ghellâ' jhughân aḍhâbuwaghi jhâ' orèng sè ta' aroko' ghâmpang ècapo' panyakèt kangker ḍârâ, otabâ leukimia, 6-8 kalè langkong bânnya' ḍâri orèng sè aroko', sareng bhâbhâjâ kangker serviks sè bânnya'na 3-4 kalè langkong segghut katèmbhâng orèng sè aroko'. Kapèng tello'na, hasèl panalèktèghân sè kèng-bingkèng ampon mangghi'i jhâ' kokossa roko' sè aghânḍhu' coinine sareng thiocynate èpangghi'i è ḍâlem ḍârâna, kemmèna, sareng jhâillâ orèng dhibâsa sè ta' aroko', jhughân na'- kana' sareng bhaji' sè bâḍâ è ḍâlem kanḍungan. Totor lekkas, saèstona pangghibâddhâ kokossa roko' ka'ḍinto langkong rajâ mongghu ḍâ' orèng sè ta' aroko'. Mèlaèpon, orèng sè ta'aroko' nangèng segghut aghâlimpo' sareng orèng sè aroko' langkong ghâmpang ècapo' panyakèt kangker katèmbhâng orèng sè ta' aroko' sè ta' onèng aghâlimpo' sareng orèng sè aroko'. "Èmadhurâ'aghi ḍâ' bhâsa Madhurâ sareng H. Sastro, Prof. Abdus Syukur Ghazali, jhughân Moch. Mi'rod W." 12
Paragraf è attas tamaso' Eksposisi polana ḍâlem teks bâḍâ jhâjhârbâ'ân sè jhâk-ngajhâk orèng laèn sopajâ nyaroju'i ḍâ' pamangghina orèng sè nyerrat. Salaènna ka'ḍinto orèng sè nyerrat aparèng pamangghi mètorot abâ'na dhibi'. Pamangghina ghellâ' ta' mabi nyo'on saroju'na orèng sè maos. Contona teks Susu saè mongghu kasèhadhân. Susu aghânḍhu' bânnya' kalsium sè sanget apaghuna ka'angghuy tombuna tolang. Salaèn ka'ḍinto, susu jhughân aghâḍuwân bânnya' protein sè bisa abhânto orèng ka'angghuy tombuna sèl, tombuna dhâghing ora', nolak maso'na panyakèt (sistem imun). Pramèla ḍâri ka'ḍinto ngèrèng pabânnya' aḍhâ'âr susu ma'lè bhâdhânna segger. Paragraf è attas tamaso' teks persuasi sè ka'ḍimma è ḍâlem teks kasebbhut bâḍâ okara sè sèpaddhâ ngajhâk para maos ka'angghuy ngalakonè ponapa sè èḍhâbuwâghi è ḍâlem teks, kadhiyâ oca' "Pramèla ḍâri ka'ḍinto ngèrèng...". Contona teks Sabâgiyân na'-kana' Indonesia ta' bisa arassa'aghi sennengnga dhâddhi na'- kana'. Jhâjhârbâ'an ka'ḍinto èkonjhârraghi sareng pakar psikologi pendidikan Sukarton ( 1992 ) jhâ' na'-kana' kènè' ḍâ' bâbâ omor 15 taon ampon èsoro nyarè èngon sareng rèng seppona. Ompamana èpadhâddhi orèng ngamèn, ngemmis, otabâna nyarè rop-porop, saterrossèpon hasèlla èbâgi ka orèng towana mènangka bârâghâddhâ oḍi'. Kong-langkong ngabidhi jhâman krisis monètèr orèng seppo èngghâl malako potrana mènangka nyokobhin kabhutowan oḍi'. Paragraf è attas tamaso' teks argumentasi polana è ḍâlem teks kasebhut sè nyerrat ampon ajhârbâ'aghi sèttong pamangghi sè ètoro'è sareng buktè-buktè. Contona teks Ciplukan aropa'aghi sèttong tamennan sè tombu neng è bhut-ombhut sè ta' bheccer. Bisa èpangghi'i neng sambhârâng mosèm. Tombuwân ka'ḍinto tèngghièpon 30 - 50 CM, bhungkana abârna bhiru, buwâna bungkol abârna konèng, salaèn rassana manès, buwa ciplukan amanfaat bisa mabârâs pan-saponapan panyakèt. Paraggraf è attas tamaso' teks eksposisi polana è ḍâlem teks kasebbhut sè nyerrat aparèng sèttong pangaonèngan bhâb tombuwân èngghi panèka Ciplukan kantos para maos ngaghâli ponapa tombuwan kasebbhut. Pakon 2.1 a. Èyatorè talèktèghi èssèna ghâncaran è bâbâ panèka. Salastarèna ka'ḍinto pas tantowaghi ponapa ghâncaran ka'ḍinto tamaso' paragraf deskripsi, narasi, eksposisi, persuasi, otabâ argumentasi. 13 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Lajhu, parèngè pamangghi ponapa ḍhâsarrèpon ma' èsebbhut paragraf sakadhi ka'ḍinto! HP ampon bânnya' èghâḍhuwi sareng maghârsarè. HP aropa'aghi sèttong pakakas komunikasi sè ghâmpang èbhâkta ḍâ' ma'-ka'ḍimma'a bisaos tor arghâna ta' patè larang ghumantong ḍâri mèrekkèpon. Akadhiyâ, samangkèn sadhâjâna orèng angghâḍhuwi HP. Mèla ka'ḍinto manabi bâḍâ orèng abu-ḍhâbu ḍâ' orèng laèn ta' kèngèng èkoca' ta' parjhughâ. Rassaèpon, HP ka'ḍinto ampon èyangghep bhârâng sè lumbra. Pakon 2.2 b. Èyatorè talèktèghi èssèna ghâncaran è bâbâ panèka. Salastarèna ka'ḍinto pas tantowaghi ponapa ghâncaran ka'ḍinto tamaso' paragraf deskripsi, narasi, eksposisi, persuasi, otabâ argumentasi. Lajhu, parèngè pamangghi ponapa ḍhâsarrèpon ma' èsebbhut paragraf sakadhi ka'ḍinto! Songay sè aghili è nga'- tengnga'anna ḍhisa ampon kerrèng, jhugân somor bânnya' sè ta' metto aèng. Sadhâjâna sabâ aregghâ polana kèngèng panassâ arè. Men-tamennan bânnya' sè ampon èlop kantos matè. Pakon 2.3 c. Èyatorè talèktèghi èssèna ghâncaran è bâbâ panèka. Salastarèna ka'ḍinto pas tantowaghi ponapa ghâncaran ka'ḍinto tamaso' paragraf deskripsi, narasi, eksposisi, persuasi, otabâ argumentasi. Lajhu, parèngè pamangghi ponapa ḍhâsarrèpon ma' èsebbhut paragraf sakadhi ka'ḍinto! Carana nyarghep ebbal è ḍâlem parmaènan basket bisa èlampa'aghi kalabân ongrodhân kadhi ka'ḍinto. Sè sapèsan, bhâdhân kodhu ngaḍhep ka moso. Kapèng ḍuwa'na paennengnga bhâdhân kodhu ngajhul ka aḍâ'. Kapèng tello'na paennengnga soko sè kangan ngajhul ka aḍâ'. Kapèng empa'na tanang kodhu loros ka aḍâ', lajhu arebbhu' ebbal sè ètegghu' sareng moso. Pakon 2.4 d. Èyatorè talèktèghi èssèna ghâncaran è bâbâ panèka. Salastarèna ka'ḍinto pas tantowaghi ponapa ghâncaran ka'ḍinto tamaso' paragraf deskripsi, narasi, eksposisi, persuasi, otabâ argumentasi. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 14
15 Lajhu, parèngè pamangghi ponapa ḍhâsarrèpon ma' èsebbhut paragraf sakadhi ka'ḍinto! Bâḍâ sèttong orèng binè' kaèlangan kalong tasbi. Kalabân ta'ḍim, orèng binè' ghellâ' atanya ka rakana ponapa ngèrrep kalongnga. Kalabân talèbat pegghel, orèng binè' ghellâ' abâsto malèng sè ngèco' tasbina sopajâ nemmowa calaka' bhâlâi. Nèng-onèng, saamponna bâbinè' ghellâ' makalowar bhastowan, lajhu rakana ngako jhâ' ḍibi'na sè ngala' tasbi kasebhut. Mandhâ'â kasta bâbinè' ghellâ' abhâsto rakana dhibi'. Pakon 2.5 e. Èyatorè talèktèghi èssèna ghâncaran è bâbâ panèka. Salastarèna ka'ḍinto pas tantowaghi ponapa ghâncaran ka'ḍinto tamaso' paragraf deskripsi, narasi, eksposisi, persuasi, otabâ argumentasi. Lajhu, parèngè pamangghi ponapa ḍhâsarrèpon ma' èsebbhut paragraf sakadhi ka'ḍinto! Kapprana sake' gherrungan polana bâḍâ virus, kapparana è sambhât panyakèt asma. Ḍhâ-tanḍhâna èlong sompet ( èlong pengpeng ). Sake' gherrungan bisa beres ḍhibi nangeng bâḍâ jhugân sè ètambhâi kalabân aḍhâ'ar aèng nganga' sè èparengè perressa jherruk pecel tor maddhu. C. Mengungkapkan Isi Artikel 3. Lalampa'an Sabellunna sampèyan ajhâr bhâb memahami èssèna artikel. Sampèyan kodhuna ngaghâli pètodhu è bâbâ panèka. Ka'angghuy ngaonèngè tèks otabâ artikel, langkong ḍhimèn ngaonèngè : 1. Oca' sè malarat 2. Pokeddhâ paragraf 3. Bisa arèngkes artikel kalabân aghuna'aghi bhâsana dhibi' Sopajâ langkong jhârbâ ngèrèng bhâḍhi è birjhi' ghân tong-sèttong 1. Ca'-oca' sè malarat Ca'-oca' malarat artèna mènorot kamus bhâsa Indonesia èngghi panèka ca'- oca' sè malarat artèna mamalarat ḍâ' sè maos. Ca'-oca' sè malarat ta' bânya' èpanghi'i neng tèks artikel. Namong langkong saè manabi tèks artikel kasebhut bâḍhi tambâna pangaonèngan bhâb ca'-oca' sè malarat. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Saamponna ca'-oca' sè malarat èpangghi ḍâlem tèks kasebhut ngèrèng èyatorè sarè ḍâlem kamus. È bâbâ panèka carana nyarè artèna ca' - oca' sè malarat: 1. Sarè ḍâlem kamus bhâsa Madhurâ oladhi okarana sareng macemma oca'na akorraghi, lajhu sarè artèna. 2. Pèlè oca' ghâpanèka sè palèng akor sareng okara sè bâḍâ è ghâncaran ghâpanèka, pas èmodhi 3. Parlo è kaonèngngè carana aghuna'aghi kamus Bhâsa Madhurâ, rèngkessanna horop kodhu sarè Patètè. 4. Manabi ta' èpangghi, ta' mabi cegghâ' pangarep. 5. Manabi ghi'ta'akor artèèpon kalabân pamangghina sampèyan èngghâl sarè ḍhimèn oca' papaḍânna. 6. Ka'angghuy nyarè oca' papaḍânna langkong saè arembhâk sakanca'an. 7. Carana nyarè oca' ḍalem kamus aongrot noro' abjad 8. Cara sè pongkasân ngèrèng areng-sareng atanya ḍâ' orèng laèn sè langkong onèng. 2. Bâdhân kaulâ sadhâjâ kodhu ngaonèngè pokeddhâ paragraf tor okara panegghes. Lastarèna maos kapprana aparèng sèttong sangghemman bhâb pokeddha tèks kasebhut. Tojjhuwân otamana èngghi panèka sè maos bisa ngaonèngè pokeddha èssèna bâca'an, otamana pokeddha paragraf, pokeddha paragraf è sambhât jhughân poko' pèkkèran. Bâdhân kaulâ sadhâjâ kodhu ngaonèngè pokedda pamangghi manabi ghi' korang paham èyatorè maos okara panegghes sampè' ngaghâli ḍâ' bhâb sè palèng èkabhuto, manabi sampèyan ampon ngaghâli ḍâ' maksod sè bâḍâ neng è awwal paragraf sampèyan bisa jhujhuk ḍâ' paragraf terrosanna. Manabi ghi' ta' bisa ngaonèngè okara - okara panegghes ngèrèng èyatorè maos sakalèyan agghi'. Okara topik èngghi panèka okara sè aèssè pokeddha oca' (pokok pembicaraan) è ḍâlem paragraf sè bhâḍhi èyatorraghiyâ ḍâ' para maos. Okara topik biyâsana aropa frase sè èsabâ' neng okara sè ḍâ'-aḍâ' otabâ neng è kèng-bingkèng kadhibi'. Manabi okara topigghâ bâḍâ neng okara sè ḍâ'-aḍâ' è ḍâlem paragraf, pragrabbhâ ènyamaè paragraf deduktif, sè biyasana aèssè jhâjhârbâ'ân sè umum. Manabi okara topigghâ bâḍâ neng è bingkèng kadhibi', pragrabbhâ ènyamaè paragraf induktif, sè biyasana aèssè birjhi'ân ḍâri pokeddhâ topik sè èkarembhâk. Nangèng, bisa jhughân okara topik panèka bâḍâ neng è ḍuwâ' kennengngan, èngghi panèka neng è aḍâ' sareng neng è buḍi. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 16
17 È ḍâlem paragraf, salaènna okara topik, bâḍâ jhughân okara pangghes, èngghi panèka okara sè èssèna majhârbâ otabâ abirjhi' ponapa sè èsebbhuttaghi è ḍâlem okara topik. Carana abhidhâ'aghi okara topik sareng okara panegghes: Okara Panegghes Okara Topik 1. Aghânḍhu' topik sè biyasana èjhârbâ'aghi neng okara panegghes. 2. Neng tolèsân ilmiah akadhi 1. Aropa'agi okara sè bâḍâ ḍhibi'. 2. Artèna okarana bisa jhârbâ sa amponna èsambhung kalabân okara laèn. makalah, laporan panalèktèghân, otabâ artikel, biyasana èsabâ' neng ḍâ'-aḍâ' kadhibi'. 3. Bujuddâ parlo oca sambhung ka'angghuy otabâ frasa asambhung/ okara transisi. 3. Biyasana aghânḍhu' ḍuwa' bagiyân, èngghi panèka bhâb sè èkarèntek sareng sè nyerrat, dhinèng bâgiyân sè laèn èngghi panèka pèkkèran sè bâḍhi èyosollaghiyâ sareng orèng sè nyerrat. 4. Èssèna rèncèyan, katerrangan, conto, Tor data sè aghânḍhu' sèpat pokedda okara topik. aropa 3. Ngaonèngè carana arèngkes artikel kalabân ngangghuy bhâsana dhibi' Arèngkes bâca'an kodhu èlampa'aghi bâng-sèbângnga paragraf sopajâ hasèllèpon akor sareng èssèna bâca'an, carana arèngkes bâca'an: 1. Bâca ghâncaran sareng talètè! 2. Cathet bhâb sè èyangghep parlo! 3. Arèngkes kalabân catheddhân sè bâḍâ! TEKNOLOGI TRANSPORTASI 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. Nokèl ḍâri Ghâmbhâr 1.1: Komunikasi Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
lalampa'an sè aghuna mongghu ḍâ' manossa , otamana è jhâman samangkèn. Transportasi ampon dhâddhi sèttong kabhutowan sè otama. Kalabân bâḍâna transportasi sè ampon moḍern, lalampa'an sè jhâu bisa dhâddhi semma'. Ghi' jhâman ḍhimèn manabi orèng ngalampa'aghi rokon Islam sè lèma' abhutowaghi bâkto korang langkong 3-7 bulân, nangèng jhâman samangkèn kalabân bâḍâna transportasi sè moḍern cokop èlampa'aghi 40 arè otabâ satengnga bulân mèyos sareng ghubharrâ. Transportasi èngghi panèka sèttong Acem-macem tatompa'an sè bâḍâ è jhâman samangkèn: bâḍâ sè lèbât dhârât, lèbât tasè' tor lèbât bâng-abâng, ghun karè mèlè kasokan ngèrènga sè ka' ḍimma. Tatompa'an jhâman samangkèn aghuna'aghi bahan bakar bensinsarengsolar. Bhidhâ sareng tatompa'an jhâman dhimèn, sè èpajhâlân sareng sapè, jhârân. Kalabân bâḍâna parbhidhâ'ân kasebbhut nanḍhâ'aghi jhâ' manossa so'è abit so'è pènter, manossa ampon bisa ngobâsanè alam dhunnya, manossa ampon bisa dhâddhi halifah neng è bhumè ampon akor sareng ḍhâbuna Ghustè Allah: " Sèngko' nyèpta'aghi manossa sopajâ dhâddhiyâ halifah è bhumè". Pramèla ḍâri ka'ḍinto, ngèrèng pabânnya' asokkor ḍâ' Ghustè Allah sè Amorbhâ Jhâghât, sè ampon nyèpta manossa kalabân kasamporna'an pèkkèran tor akal sè jhângkep, ta' rang - korang Allah aparèng kabellâsân tor pètolong ḍâ' bâdhân kaulâsareng panjhennennggan sadhâjâ. Conto carana nyarè oca' malarat ḍâlem kamus: Jhâman....... langkong ḍhimèn sarè bâng-sèbângnga abjad. Jhâman artèna bâkto Conto ḍâlem okara -
Acem macem tatompa'an sè bâḍâ è jhâman samangkèn. Tatompa'an sè bâḍâ è jhâman samangkèn bâḍâ sè lèbât dhârât, lèbât tasè', tor lèbât bâng-abâng. Tatompa'an jhâman samangkèn aghuna'aghi solar tor bensin Conto carana nyarè okara otama ban okara panegghes Okara otama è paragraf sè kapèng ḍuwa' èngghi panèka: Acem-macem tatompa'an sè bâḍâ è jhâman samangkèn Okara panegghes è paragraf sè kapèng ḍuwa' èngghi panèka: Tatompa'an sè bâḍâ è jhâman samangkèn bâḍâ sè lèbât dhârât, lèbât tasè' tor lèbât bâng-abâng. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 18
19 Tatompa'an jhâman samangkèn aghuna'aghi bahan bakar bensin, solar , bân salaènna. Contona arèngkes paragraf. Rèngkessân paragraf sè kapèng sèttong èngghi panèka!! Transportasi èngghi panèka sèttong lalampa'an sè aghuna mongghu ḍâ' manossa , otamana è jhâman samangkèn. Transportasi ampon dhâddhi sèttong kabhutowan sè otama. Kalabân bâḍâna transportasi sè ampon moḍern, lalampa'an sè jhâu bisa dhâddhi semma'. Pakon 3.1 a. Èyatorè sampèyan jhârbâ'aghi ca'-oca' sè malarat è bâbâ panèka sarè artèna è ḍâlem kamus Bhâsa Madhurâ! 1. Langkong 2. Halifah 3. Jhângkep 4. So'è 5. Èlampa'aghi 6. Nyèpta 7. Parbhidhâ'ân 8. Tatompa'an 9. Bhumè 10. Ghubharrâ è Pakon 3.2 = = = = = = = = = = b. Èyatorè sampèyan sadhâjâ nyarè pokeddhâ okara sareng okara panegghes è paragraf 1, 3, 4! Pakon 3.3 c. Èyatorè sampèyan sadhâjâ arèngkes paragraf kapèng 2, 3, bân 4 è ḍâlem bâca'an è attas! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
D. Menginterpretasi Isi Teks Teknologi 4 Lalampa'an Sè mamolan, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb panèka. Ngèrèng areng sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi pakon. Tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, èantarana: o Mongghu ngangoḍâdhân kodhuna arabât tor mèyara tatompa'anna, sopajâ ta' ceppet rosak bân pagghun koko. o Sabellunna ngalakonè kalakowan kodhuna bâ 'na biyasa'aghi maca Bismilla. Artèna oca' menginterprestasi: èngghi panèka sèttong kalakowan napsèr tolèsan. Sopajâ bisa menginterprestasi para maos kodhu langkong ḍhimèn ngaonèngè sosonan jhughân bâgiyân intrisik tor ekstrinsik. Kalabân menginterprestasikan artikel ka' ḍinto bisa jhughân èghuna'aghi ka'angghuy ngollè'è ḍâlem kaoḍi'ân rè- saarè. Sopajâ bisa menginterprestasikan teks bâḍâ 3 pantha'an sè parlo è kaonèngè. Abstrak= rèngkessan ghunana aparèng ghâmbhârân teks - Orientasi=awwâl carèta/kadhâddhiyânna carèta kalabân rèncè. - Coda= bâgiyân ahèr carèta, bisa jhughân aparèng pokeddhân Maos Patètè! TEKNOLOGI KOMUNIKASI Nokèl Ghâmbhâr: 1.2 Telekomunikasi Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 20
Manossa mènangka makhlok sè aghâḍhuwi sèpat sosial, kantos manossa abhutowaghi manossa sè laèn tor jughân aghâḍhuwi kalebbhiyân akal tor pèkkèran katèmbhâng kèbân. Pramèla ḍâri ka'ḍinto manossa abhutowaghi komunikasi sareng manossa laènna. È jhâman samangkèn kamajhuwân teknologi ampon bisa nyambhâdhânè ḍâ' kabhutowanna manossa. Cem - macemma kamajhuwân teknologi èngghi panèka sala sèttongnga teknologi komunikasi contowèpon èngghi panèka: telepon, HP, TV, radio, sorat kabhâr, fax, pager, sareng internet. Manabi èmot ḍâ' jhâman lambâ' kamajhuwân teknologi samangkèn sakalangkong ceppet. Sèttong conto manabi ḍhimèn acator sareng majhâḍi' è laèn kennengngan mabi sorat, nangèng manabi jhâman samangkèn cokop aghuna'agi HP ampon bisa acator. Ngèrèm sorat manabi jhâman ḍhimèn lèbât kantor pos sè abhutowaghi bâkto cokop abit, nangèng jhâman samangkèn cokop lèbât e-mail, èkèrèm samangkèn ḍâlem bitongan detik ampon ḍâpa' ḍâ' sè ètojjhu. Kamajhuwân teknologikodhu èsarengngè sareng makowatiman tor taqwâ ḍâ' sè Amorbhâ Jhâghât, nyopprè manossa ta' ghâmpang alalakon sè ta' èkèngèngngaghi sareng aghâma. Aghâma mènangka pandhuman sè bisa nyegghâ ḍa' pola tèngka sè korang saè. Conto carana menginterpretasikan èssèna teks artikel è attas, èngghi panèka: 1. Abstrak Kabhutowan teknologi komunikasi sanget è kabhuto sareng manossa sabâb kalabân bâḍâna teknologgi komunikasi bâdhân kaula sadhâjâ bisa ngaonèngè kabâḍâ'an è sadhunnya kalabân ceppet kantos ta' kaḍhingghâlân informasi. 2. Orientasi Kadhâddhiyân è ghâncaran è attas ampon bâḍâ è jhâman lambâ' sabellunna bâḍâ teknologi kantos samangkèn sè ampon kennal ḍâ' teknologi sè ampon moderen, kantos bâdhân kaula sadhâjâ ta' kaḍhinggâlân informasi. 3. Coda Panotop ḍâri ghâncaran è attas èngghi panèka bâdhân kaulâ mènangka manossa sè oḍi' è jhâman moderen sanget abhutowaghi teknologi ka'angghuy nyokobhi kabhutowan oḍi' rè - saarèna. 21 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Maos Patètè! TEKNOLOGI INFORMASI Teknologi aropa'aghi sèttong bâgiyân ḍâri kaoḍi'ân sè ta' kèngèng pèsa.Teknologi kodhu èyajhâri sopajâ ta' kadhingghâlân jhâman. Teknologi informasi èngghi panèka masèttong ḍâ' kadhi ponapa carana aparèng berta sadhâjâ maghârsarè, ompamaèpon matabâr bhârâng, kabâḍâ'ân berta è sèttong naghârâ jhughân bisa èkaollè. Berta panèka bisa èkaollè lèbât radio, internet, TV, HP. sopajâ bâlâttra ḍâ' Bânnya' pakakas èlèktronik è jhâman samangkèn sè ampon modern ompamaèpon: video, realtime tor jhughân browsing. Bâḍâ jhughân teknologi sè bisa aghântèyaghi buku èngghi panèka e-bookreader(buku digital). Bâḍâ jhughân sè anyama tablet bujuddhâ kènè' kantos bisa èghibâ ḍâ' man-ka'ḍimman. Pakon 4.1 a. Èyatorè sampèyan sadhâjâ menginterpretasikanartikel è atas panèka akor kalabân katantowan sè ampon bâḍâ tor akor sareng conto è attas! E. Menanggapi Isi Teks Teknologi 5 Lalampa'an Sè mamolan, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb panèka. Ngèrèng areng sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi pakon. Tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, èantarana: o Mongghu ngangoḍâdhân, kodhu addreng asakola kantos ḍâ' sakola'an sè langkong tèngghi sopajâ bisa aghuna ḍâ' masyarakat sareng ḍâ' bhângsana. o Nyarè èlmo taḍâ' bâtessa, kabit kènè' kantos dhibâsa. Carana nyangghemmè èngghi panèka : Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 22
Mèrengngaghi otabâ maosPatètè kalabân tarongghu kantos bisa nyarèta'aghi bhâb ponapa sè ampon èkaghâli otabâ èkaonèngè. Mèrengngaghi otabâ maos sambi ngalampa'aghi nyathet pokeddhâ berta. Bisa jhughân arekkam kalabân sèttong pakakas ompana foto otabâ kamera, video, tape rekorder, ssl. Conto carana aparèng sangghemman èssèna teks teknologi komunikasi è attas Èssèna tèks artikel teknologi komonikasi è attas contona ghi' korang, sabâb bânnè namong HP tor e-mail sè bisa èghuna'aghi ḍâlem kaoḍi'ân nangèng bânnya' jhughân sè laèn. Pakon 5.1 a. Èyatorè sampèyan sadhâjâ nyangghemme èssèna teks artikel teknologi informasi è attas kalabân katantowan sè ampon bâḍâ sareng akor kalabân conto è attas! F. Mengekspresikan Isi Teks Teknologi 6 Lalampa'an Sè mamolan, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb panèka. Ngèrèng areng sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, Tatèngka beccè' kodhu sabellunna sampèyan alampa'aghi pakon. sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, èantarana: o Sèpat jhujhur è ḍâlem kaoḍi'ân kodhu lampa'aghi ngambri oḍi' jhuntrong bân rajjhâ. o Èkhlas kalabân atè sè bhersè aropa'aghi sèpat sè parlo èlakonè. Mengekspresikan èssèna teks teknologi bisa èlampa'aghi kalabân carana maca. Maca sè lerres abhutowaghi pangaonèngan sè saè. Maos bisa nambâi pangaonèngan tor jhughân maḍâpa' pessen ḍâri sè nyerrat. Maos aropa'aghi kalakowanna mata (soca) Tojjhuwânna maca: 1. Maca kaanghuy ngaollè tambâna pangaonèngan. 2. Maca ka'angghuy ngaonèngè pamangghi ḍâri cem-macemma tokoh. 3. Maca sopajâ ngaonèngè carèta. 23 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
4. Maca sopajâ kèngèng sèttong pokeddhân. 5. Maca ka'angghuy ngaonèngè sèttong bhâb 6. Maca sopajâ bisa ngokor katalètèyan orèng laèn 7. Maca bisa mangghi cara abhidhâ'aghi parbhidhâ'ân tor papaḍânna sèttong bhâb. Pakon 6.1 a. Èyatorè sampèyan sadhâjâ maos èssèna tèks artikelteknologi informasi è attas sè ampon lastarè èrèngkes è aḍâ'na kellas ghân tong-sèttong. Uji Kompetènsi Pangajhârân 1 A. Pèlè sala sèttong jâwâbhân sè palèng lerres parèngngè tanḍhâ(x) ḍâ' horop a, b, c, d, otabâ e neng al-so'al è bâbâ panèka! 1. Macemma ghâncaran bâḍâ... a. 2 macem b. 3 macem c. 4 macem d. 5 macem e. 6 macem 2. Bâdâ pamangghi tor moskèlannèpon , tamaso' cèrè paragraf: a. Argumentasi b. Persuasi c. Eksposisi d. Deskripsi e. Narasi 3. Ka'angghuy ngaonèngè èssèna teks/artikel langkong ḍhimèn kodhu: a. Arembhâk sakanca'an b. Sarè oca' papaḍânan c. Sarè oca' sè malarat ḍâlem kamus d. Aghânḍhu' konflik e. Sarè oca' tabhâligghâ 4. Okara panegghes èngghi panèka... a. Okara poket b. Okara sè èssèna majhârbâ Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 24
25 c. Okara carèta d. Okara rangkè'an e. Okara topik 5. Aparèng pamangghi, Argumentasi, Mategges pamangghi aropa'aghi struktur tèks ḍâri .... a. Argumentasi b. Persuasi c. Eksposisi d. Deskripsi e. Narasi 6. Menginterprestasi èngghi ka' ḍinto... a. Nyarè oca' sè malarat b. Napsèr tolèsan c. Arèngkes tolèsan d. Abhâḍhi ghâncaran e. Abhâḍhi okara 7. Mèrengngaghi sambi ngalampa'aghi nyathet pokeddhâ berta tamaso' carana... a. Abhâḍhi ghâncaran b. Nyangghemmi carèta c. Abhâḍhi teks d. Abhâḍhi okara e. Abhâḍhi ghâncaran 8. Lalampa'an ponapa'a bisaos masthè aghâdhuwi tojjhuwân sapanèka jhughân maos. Tojjhuwânna maos èngghi panèka... a. Sopajâ lancar b. Tambâna pangaonèngan c. Ngaonèngè bhâb èjhâ'ân d. Ngaonèngè bâcâ'an e. Ngaonèngè okara 9. Paragraf sè aghâmbhârraghi sèttong parkara kantos sè maos acora' bisa ngoladhi, mèrengngaghi, otabâ apangrasa katèbhânan ka bhâdhânna dhibi' aropa'aghi artè ḍâri ghâncaran .... a. Argumentasi b. Persuasi Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
c. Eksposisi d. Narasi e. Deskripsi 10. Carana arèngkes ghâcaran........ a. Bujuddhâ okara kodhu èsambhung b. Cathet bhâb sè èangghâp parlo. c. Kodhu bâḍâ alinea d. Aghânḍhu' konflik e. Aghânḍhu' okara 11. Bâḍâ rèng binè' tènggi jhâng-jhâng olay1 ngagem jilbab bârnana bungo sè notobhi sèrana, raèna konèng nggamennyor talèbât raddhin. Socana morka' tor asènar, bulu èdhebbhâ tebbel, pangambhungnga larcèng bis - mibis sareng rèng binè' Palestina. Paragraf è attas tamaso' ḍâ' paragraf .... a. Argumentasi b. Persuasi c. Eksposisi d. Narasi e. Deskripsi 12. Aghânḍhu' berta tor kadâddhiyân, bâktona rontot, maḍḍhângngaghi pasèra sè aloko ḍâlem kadhâddhiyân, jejjherrâ carèta èjhârbâaghi kalabân jhârbâ. Macem ghâncaran sè akor sareng cèrè-cèrè è attas èngghi panèka .... a. Argumentasi b. Persuasi c. Eksposisi d. Narasi e. Deskripsi 13. Sala sèttong cèrèna okara topik èngghi panèka .... a. Bujuddâ parlo oca' sambhung otabâ frasa ka'angghuy asambhung/ okara transisi b. Èssèna aropa rèncèyan, katerrangan, conto, tor data sè aghânḍhu' sèpat pokedda okara topik c. Artèna okarana bisa jhârbâ saamponna èsambhung kalabân okara laèn d. Aropa'agi okara sè bâḍâ ḍhibi' e. Aghânḍhu' topik sè biyasana èjhârbâ'agi neng okara panegghes 14. Kodhu bâḍâ ongrodhânna bâkto aropa'aghi sala sèttong struktur tèks ḍâri .... Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 26
27 a. Argumentasi b. Persuasi c. Eksposisi d. Narasi e. Deskripsi 15. Bujuddhâ parlo oca' sambhung otabâ frasa ka'angghuy asambhung/okara transisi sala sèttong cèrè ḍâri okara .... a. Okara topik b. Okara panegghes c. Okara nongghâl d. Okara sarojâ e. Okara panèbbhus B. Jawâb pètanya èbâbâ panèka kalabân jhârna'! 1. Sebbhuttaghi 5 cara nyarè ca'-oca' sè malarat! 2. Sebbhuttaghi carana nyangghemmè! 3. Ponapa bisaos tojjhuwânna maca? 4. Sebbhuttaghi cèrèna eksposisi ! 5. Sebbhuttaghi bhidhâna okara topik sareng okara panegghes! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Pangajhârân Tèma: Bâburughân Beccè' 2 Kompetensi Dasar 3.2 Mengidentifikasi, memahami, dan menganalisis unsur intrinsik maupun ekstrinsik teks sastra klasik dan modern secara lisan dan tulis. 4.2 Menginterpretasi, menanggapi dan mengekspresikan teks sastra modern dan klasik (topѐng ḍhâlâng) sesuai isi secara lisan dan tulis. Indikator 3.2.1 Mengidentifikasi unsur intrinsik cerita topѐng ḍhâlâng. 3.2.2 Mengidentifikasi unsur ekstrinsik cerita topѐng ḍhâlâng. 3.2.3 Menganalisis unsur intrinsik cerita topѐng ḍhâlâng . 3.2.4 Menganalisis unsur ekstrinsik cerita topѐng ḍhâlâng. 3.2.5 Mengidentifikasi isi cerita topѐng ḍhâlâng dan mencari relevansinya dengan zaman sekarang. 4.2.1 Menginterpretasikan isi cerita topѐng ḍhâlâng. 4.2.2 Menanggapi isi cerita topѐng ḍhâlâng. 4.2.3 Menuturkan kembali isi teks dalam cerita topѐng ḍhâlâng. A. Mengidentifikasi Unsur Intrinsik Cerita Topѐng Ḍhâlâng 1. Lalampa'an Mènangka ator kabidhân, ngèrèng sabellunna ajhâr areng-sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè sareng ghuru. Saterrossèpon, sabellunna alampa'aghi pakon neng bhâb panèka, sampèyan kodhu ngaghâli carana mengidentifikasi bâgiyân-bâgiyân intrinsik è ḍâlem carèta Topèng Ḍhâlâng, ngèrèng areng-sareng kaghâli èssè'èpon bâburughân beccè' sè parlo dhâddhi lalampa'an rèn-saarèna: o Kasennèyan kodhu èpalanggheng bân èpatombu bi-lebbi mongghu ngangoḍâdhân. o Kodhu ghu-ongghu ngormat ḍâ' reng seppo sè ḍuwa' ta' loppa kodhu mèyara kabhuḍhâjân Madhurâ. o Bhuppa' Bhâbhu' Ghuru Rato kodhu èhormat. 1. Bâgiyân intrinsik, èngghi panèka sèttong karya sastra sè èḍâlemma abujud sastra. Ompamana: tèma, tokoh, penokohan, pengisahantor jhejjherrâ carèta. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 28
29 Tèma èngghi panèka pokeddhâ karya sastra. - Tokoh èngghi panèka sè dhâddhi pelaku ḍâlem karya sastra. - Jhejjherrâ carèta èngghi panèka tasambhungnga sèttong kadhâddhiyân sè aghâḍhuwân sabâb pangghibhât kantos dhâddhi sèttong artè sè lerres. Bâbâtek(panokohan)aèssè tokoh otama - Alur/pengaluran bisa jhughân èsambhât plot - - Pelataran kennengngan/pangghung Pusat pengisahan: è ka'ḍimma kadhâdhiyânna bâḍâ ḍâlem carèta. Carana nyarè tema: Maos teks sè bâḍâ - - Talèktèghi bhâsa sè èghuna'aghi ponapa sorop kalabân teks Topèng Sarè pokpara sè tombu ḍâlem teks Ḍhâlâng. Carana nyarè tokoh: - - Carana nyarè alur: - Alurmaju = jhâlânna carèta ḍâri awwâl sampè' akhèr. - Alurmundur = èssèna pongkasân carèta ngallè ḍâ awwâl carèta - Alurcampuran = sè maos è yajhâk ngèmodhi carèta sè tapongkor, otamana Sarè nyamana orèng sè bâḍâ è ḍâlem carèta Sarè bâtegghâ bhân-sabbhân orèng sè bâḍâ ḍâlem carèta. bâtek bhân-sabbhân panjhâk Carana nyarè palataran/kennengngan. - - Latar kennengngan = è ka' ḍimma kadhâddhiyânna carèta Latar bâkto= bilâ èpon kâdhâddhiyân carèta (sèyang, malem, ghu-lagghu, bâ'âri', lagghuna) Latar kabâḍâ'an = kadhiponapa kabâḍâ'an panjhâk (sossa, ghumbhirâ, cellep, seppè,)
Carana nyarè pusat pèngisahan: - È ka' ḍimma kadhâddhiyânna carèta. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Kandhâna Semmar bân Garèng Ghâmbhâr: 2.1 Topèng Ḍhâlâng (Sumber : Semmar bhâkal kâḍâtengngana moso." : "Ḍâri ḍimma moso jârèya Mar?" Garèng Semmar : "Ḍâri wangsit" : "Bâ'na bân sèngko' kodhu asaḍiyâ ka'angghuy nolongè lora." Garèng Semmar : "Bârâmma mon bâ'na bân sèngko' maju dhuli mangkat ka'angghuy aparèng partolongan ka lorana." Garèng Semmar ngèstowaghi ḍâ' kabâḍâ'ânnâ lorana, maju dhuli makompol ghâghâman pas mangkat." Garèng Semmar Ghibâkakanan sakadhârrâ." Temana carèta è attas : Pangèstona abdhi ḍâ' lorana. Tokoh drama è attas Jhejjher Bâbâtek atatolong Alur : "He......Reng, bâ'na bhâ' la ngèdinga jhâ' naghârâ Amartapura : "Enjâ' sèngko' ta' noro'a, sèngko' ghi' amaènna." : "Ella ta' ollè mara jârèya abdhi kalorana, abdhi rèya kodhu : "Nompa'a apa Mar?" : "La dhina mara ajhâlân ghu'-ghângghu', jhâ` kaloppaè Pètru' soro : Semmar, Garèng : Atatolong ḍâ orèng laèn : Garèng = cengkalan, Semmar = pènter bân soka' Latar Pusat pengisahan : Semmar bân Bagong abhâk-rembhâk abhântowa lorana sè kalerressan èloroghâ mosona. : Parangkumaritis : Carèta ka' ḍinto kadhâddhiyânna è naghârâ Amartapura. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 30
Perrang Arjuna sareng Niwatakawaca Ghâmbhâr: 2.2 Topèng Ḍhâlâng (Sombherrâ carèta:Rukun Pewaras Slopèng) Batara Indra Arjuna : "Mara sèngko' tolongè, tang naghârâ bhâkal è serbuwâ Niwatakawaca." : "Èngghi"...namong abdhina bhâdhi atapa'a ḍhimèn. (Ḍâlem tapana Arjuna èrok-kèrok sareng 7 Bidâddâri, tor jhughân Batara Indra sè nyamar dhâddhi sala sèttong dâri 7 bidâddâri kasebhut, bhâb ka' ḍinto mènangka ujiyân mongghu Arjuna). Saamponna abit sè atapa, Arjuna lajhu jhujhuk ngaḍhep ḍâ' Batara Indra, pas aḍhâbu" Arjuna nyerbu ḍâ' Niwatakawaca." Batara indra dhibâka'angghuy abhânto bâ'na, Sèngko' ajhânjhi ka bâ'na kalamon bâ'na mennang alorok Niwatakawaca bâ'na èpakabinna kalabân sala sèttong Bidâddâri." Arjuna : "Samangkèn abdhina ampon ḍâpa' bâktona ka'angghuy : "Mon mara jârèya sèngko' makompolla mara : "Dhâlem.... ka' ḍinto rato." Totok lekkas Arjuna mangkat alorok perrang ḍâ' naghârâ Niwatakawaca, Arjuna mennang perrang, mèlaèpon Arjuna kèngèng sèttong bidâddâri sè aropa'aghi persèn ḍâri Batara Indra. Pakon 1.1 a. Èyatorè sebhuddhâghi tokoh sè bâḍâ neng teks ḍhâ-kanḍhâ bhâb "perrangArjunasareng Niwatakawaca! 31 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Pakon 1.2 b. Èyatorè sebbhuddhâghi tema ḍhâ-kanḍhâ bhâb "Perrang Arjuna sareng Niwatakawaca" è attas! Pakon 1.3 c. Èyatorè jhârbâ'aghi ponapa alur ḍhâ-kanḍhâ è "Perrang Arjuna sareng Niwatakawaca"! Pakon 1.4 d. Èyatorè jhârbâ'agh è ka'ḍimma latar ḍhâ-kanḍhâ"Perrang Arjuna sareng Niwatakawaca" è attas! Pakon 1.5 e. Èyatorè jhârbâ'aghi ḍâri ka' ḍimma asalla ḍhâ-kanḍhâ "Perrang Arjuna sareng Niwatakawaca" è attas! Pakon 1.6 f. Èyatorè ḍhâbuwaghi ponapa jhejjherrâ ḍhâ-kanḍhâ"Perrang Arjuna sareng Niwatakawaca" è attas! Pakon 1.7 g. Èyatorè ḍhâbuwaghi mènorot pamangghina panjhennengngan kadhi ponapa bâtegghâ Arjuna! B. Identifikasi Unsur Ekstrinsik Cerita Topѐng Ḍhâlâng 2. Lalampa'an Neng pangajhârân panèka, sampèyan kodhu ngaghâli bâgiyân-bâgiyân ekstrinsik ḍâlem Topèng Ḍhâlâng. Sampèyan kodhu maghut ḍâ' pandhuman sè ampon èsaḍiyâ'aghi è bâbâ panèka sopajâ maghâmpang è ḍâlem nantowaghi bâgiyân ekstrinsik ḍâlem Topèng Ḍhâlâng. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 32
Bâgiyân èkstrinsik, èngghi panèka bâgiyâ sè nyoson sèttong karya sastra sè è ḍâlemma aghânḍhu' bhâb sosial, biografi, psikologi, sareng salaènna. - Bhâb biografi, èngghi panèka sè ngangghit aghaḍhuwân sèttong kayâkinan, sè maos bisa ngollè'èkarya sastra èpon. Bhâb psikologi, èngghi panèka karangan bisa dipengaruhi kabâḍa'anna jhâman Bhâb sosial, èngghi panèka sè ngarang bisa ngobâsanè sè maos. DRUPADI Ghâmbhâr: 2.3 Topèng Ḍhâlâng (Sombherrâ carèta:Rukun Pewaras Slopèng) Drupada(ramana Drupadi) Karna Drupada Karna Drupada Drupadi : "Hè.....tang maghârsarè kabbhi sèngko' mabâḍâ'â sayembara, pa-sapa sè bisa ngocol pana pas nanceppaghi ka cakra sè teppa'na apoter, so sèngko'èpakabina bân Drupadi." : "Kaulâ ngèrènga rato." : "Oo....bâ'na anḍi' karep kèya ka tang ana'." : "Èngghi ka' into rato." : "Mon mara jârèya cacak bâ'na ocol pana rèya pas panancep ka cakra sè apoter Karna nyacak ngocol pana kasebbhut, pana kasebbhut lajhu nancep ènga'- tengnga'anna cakra sè apoter." : "Saporana kanjeng rama abdhina ta' poron èpanèkasareng Karna, sabâb Karna pottraèpon kusir." 33 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
È antara sè ngèrèng bâḍâ sè anyama Arjuna(saèstona Pandawa: Yudistira, Bima, Arjuna, Nakula, Sadewa) Arjuna Drupada : "Abdhina ngèrènga jhughân sayembara ka'dinto, rato! : "Iyâ mara cacak bâ'na ngocol." Arjuna ngocol pana, lajhu jhujhuk ḍâ' nga'-tengnga'anna cakra sè apoter. Totok lekkas... Drupadi : "Manabi sapanèka rama, abdhina poron èpanèka sareng Arjuna sabâb Pandawa (Panḍhâbâ) katoronan rato." (Dhâddhi Drupadi aghâḍhuwân raka kalèma)." Ḍhâ-kanḍhâ è attas sè aghânḍhu' bâgiyân ekstrinsik: Sosial Biografi : Carètana sayembara. Psikologi: Karna rajâ atè sanaosa pottrana kusir nangèng rajâ atè ka'angghuy ngèrèng addhuwân mana. : Drupadi ta' kasokan, sabâb Karna pottrana kusir(bânnè katoronan rato) Maos Patètè! Arjuna Kembhâr Ghâmbhâr: 2.4 Topèng Ḍhâlâng (Sumber: Kacator è naghârâ Amarta, Arjuna aghâḍhuwân kakasè sè asmana Sumbaddra, nangèng serrèna Sumbaddra talèbât raddhin pas èkaterrowè sareng raksasa Prabu Danan Jaya. Arjuna taghuḍhâḍa' Prabu Danan Jaya (ratona bhuta)." : "Ḍu... alè' Sumbaddra... dhika ngastètè jhâ' sampè' Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 34
Sumbaddra Arjuna dhika." Sumbaddra : "Aponapa ma' pas aḍhâbu sapanèka Kang Mas?" : "Polana bulâ anḍi' firasat jhâ' Prabu Danan Jaya terro ka : "Èngghi Kang Mas ! Abdhina bhâḍhi ngastètè È laèn kennengngan Prabu Danan Jaya." Prabu Danan Jaya ngaollè : "Hem....raddhin ongghu Sumbaddra, sèngko' kodhu Sumbaddra, so sèngko' èghâbâyâ tang binè." Ta' bârâmpa abiddhâ Prabu Danan Jaya nyamar dhâddhi Arjuna , dhinèng Arjuna sè sokkla è buwâng ka somor sareng hulu balang Prabu Danan Jaya. Prabu Danan Jaya mangkat ka naghârâ Amarta ka'angghuy alamar Sumbaddra. Prabu Danan Jaya : "Bulâ ḍâteng ḍâ' naghârâ Amarta ka'angghuy alamar dhika." (Sumbaddra ta' ngaonèngè jhâ' sè alamar abâ'na Prabu Danan Jaya sè asalèn robâ dhâddhi Arjuna). Sumbaddra : "Abdhina ghi' terro atapa'a ḍhimèn, nyo'ona pètodhu ḍâ' Batara Krishna. È ḍâlem atèna Sumbaddra ta' partajâ ḍâ' Arjuna." Pakon 2.1 a. Sebbhuttaghi sè tamaso' bâgiyânekstrinsik ghâlimpo' biografineng carèta è attas! Pakon 2.2 b. Sebbhuttaghi sè tamaso' bâgiyân ekstrinsik ghâlimpo' sosial neng carèta è attas! Pakon 2.3 c. Sebbhuttaghi sè tamaso' bâgiyân ekstrinsikghâlimpo' psikologi carèta è attas! 35 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
C. Menganalisis Unsur Intrinsik Cerita Topѐng Ḍhâlâng 3. Lalampa'an Neng lalampa'an kapèng 1 ampon èjhârbâ'aghi bhâb bâgiyân-bâgiyân intrinsik ḍâlem Topèng Ḍhâlâng, saterrossèpon sampèyan kodhu ngaghâli carana menganalisis teks Topèng Ḍhâlâng. Sabâb neng papangghiyân sabellunna ampon jhârbâ. È bâbâ panèka namong maèmot bhâb bâgiyân intrinsik Topèng Ḍhâlâng. Ngèrèng oladhi patètè. Bâgiyân intrinsik èngghi panèka sèttong karya sastra sè è ḍâlemma abujud sastra. Ompamana: tèma, tokoh, penokohan, pengisahan tor jhejjherrâ carèta. - - - Tèma èngghi panèka pokeddhâ karya sastra. Tokoh èngghi panèka sè dhâddhi pelaku ḍâlem karya sastra. Jhejjherrâ carèta èngghi panèka tasambhungnga sèttong kadhâddhiyân sè aghâḍhuwân sabâb pangghibhât kantos dhâddhi sèttong artè sè lerres. Bâbâtek Alur/pengaluran (panokohan)aèssè tokoh otama - - - Carana nyarè tema: - Maos teks sè bâḍâ panèka ! - - bisa jhughân è sambhât plot Pelataran kennengngan/pangghung Pusat pengisahan: è ka'ḍimma kadhâdhiyânna bâḍâ ḍâlem carèta. Sarè pok-para sè tombu ḍâlâm teks ! Talèktèghi bhâsa sè è ghuna'aghi ponapa sorop kalabân teks Topèng Ḍhâlâng. Carana nyarè tokoh: - - Carana nyarè alur: - Alur maju = jhâlânna carèta ḍâri awwâl sampè' akhèr. - Alur mundur = èssèna pongkasân carèta èyallè ḍâ awwâl carèta - Alur camporan = sè maos è ajhâk ngèmodhi carèta sè tapongkor, otamana Sarè nyamana tokoh sè bâḍâ è ḍâlem carèta Sarè bâtegghâ bhân-sabbhân tokoh sè bâḍâ ḍâlem carèta. bâtek bhân-sabbhân panjhâk. Carana nyarè palataran/kennengngan. - - Latar kennengngan = è ka' ḍimma kadhâddhiyânna carèta Latar bâkto= bilâ èpon kâdhâddhiyân carèta( sèyang, malem, ghu-lagghu, bââri', lagghuna) Latar kabâḍâ'an = kadhi ponapa kabâḍâ'an panjhâk (sossa, ghumbhirâ, cellep, seppè)
Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 36
Carana nyarè pusat pengisahan: - È ka' ḍimma kadhâddhiyânna carèta. Maos Patètè! Totogghâ carèta È ḍâlem atèna Sumbaddra acaca Sumbaddra Batara Krishna abèrri' pètodhu ka Sumbaddra jhâ' sè alamar dhibi'na iyâ arèya Raksasa (Prabu Danan Jaya) sè nyamar dhâddhi Arjuna." È kennengngan laèn Pèttru', Semar, Garèng alalana nyarè Arjuna. Serrèna la lesso sè katello lajhu ngaso è bâbâna kajuwân sè è seddhi'na bâḍâ somor matè. Ḍâri ḍâlem somor matè jârèya bâḍâ orèng lok-ologhân mènta tolong. : "Tolong... Tolong... Tolong..." Arjuna : "Ma' masè bâḍâ orèng sè asowara mènta tolong." Pèttru' Garèng : "Iyâ ongghu, maju congngo' !" Pèttru' bân Garèng nyongngo' ka ḍâlem somor : "Aduh... ma' Ajunan ghustè !" Pèttru' Arjuna : "Iyâ sèngko' è buwâng ka ḍâlem somor bân Prabu Danan Jaya (Raksasa). Satèya Danan Jaya èntar ka naghârâ Amerta ka'angghuy alamar Sumbaddra." Pèttru' : "Ma' bhuruna Arjuna anḍi' sèpat kasar tor abâu bâceng : "Manabi kadhi ka' ḍinto ghustè, ngèrèng areng-sareng mangkat ka naghârâ Amerta." Pèttru', Garèng bân Arjuna mangkat ka naghârâ Amerta. Jhujhuk ḍâ' Darma Kusuma (kaka'Sumbaddra) Darma Kusuma : "Mon mara rèya sèngko' ma' pas bhingong Arjuna bâḍâ ḍuwâ' mon bâriyâ bân sèngko' èujiyâ." Prabu Danan Jaya bân Arjuna èyaddhu perrang, sè kaḍuwâ bhâ'bur. Darma Kusuma : "Mon bâriyâ cobâ' sèngko' ngala'aghi ghenḍhi Tru' !" Pèttru' Darma Kusuma : "Dhina bâ'na jhâ'enḍi nya'-tanya'an, ḍâgghi' bâ'na bhâkal taowa dhibi'." : "Èbhâḍhiyâ ponapa ghustè ?" Pèttru' ngala'ghenḍhi lajhu èyatorraghi ka Ghustèna (Lorana). Tèma carèta è attas Arjuna Kembhâr Tokoh ->Sumbaddra, Prabu Danan Jaya, Arjuna, Pèttru' Garèng bân Darma Kusuma Jhejjher -> Danan Jaya terro ka Sumbaddra kalabân cara nyamar dhâddhi Arjuna Bâtek : - Sumbaddra > bhâghus tatakramana -> bhuta sè tama' tor bhengngès ->ksatria Prabu Danan Jaya - Arjuna 37 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Drama Kusuma - Pèttru' bân Garèng >rato sè adhil tor bijak -> kabulâ sè abhâktè ḍâ' Ghustèna (lorana) : carètana Sumbaddra kakasèna Arjuna èkaterrowè Alur Prabu Danan Jaya (bhuta) kongsè' bhuta ghellâ' nyamar dhâddhi Arjuna. Pelataran otabâ kennengngan : È naghârâ Amarta Pusat pengisahan : È naghârâ kayangan Totogghâ carèta. Ghenḍhi ghellâ' sareng Pèttru' èyatorraghi ka Ghustèna Pèttru' Darma Kusuma Darma Kusuma acator : "Sapa'a bhâi sè bisa maso' ka ghenḍhi rèya jârèya artèna : "Ka' ḍinto Ghustè." : "Kanna' ghibâ ḍâ' dinna' !" Arjunasè sokkla, jârèya tang èpar sè sa'ongghuna." Ghenḍhi gellâ' lajhu èsabâ' è nga'-tengnga'anna tanèyan. Darma Kusuma : "Mara maso' ghântèyan, sè ollè ghilirân ka-aḍâ', Arjuna (sokkla) Arjuna sè sokkla ( ghimeng, posang bârâmma carana maso' ka ḍâlem ghenḍhi). Arjuna :"Abdhina ta' bisa maso' ka ghenḍhi ghâpanèka, nangèng nyo'ona parcajâ ghustè Darma Kusuma jhâ' abdhina ka' ḍinto Arjuna sè salerressa". Darma Kusuma sabâb bâ'na ta' bisa maso' ka ghenḍhi ". : "Mon bârinna' bâ'na bânnè tang èpar sè saongghuna Prabu Danan Jaya Darma Kusuma Pèttru' Darma Kusuma Prabu Danan Jaya (bhuta = Arjuna palsu) : (talèbât kominak amarghâ Arjuna (sokkla) ta' bisa maso' ka ghenḍhi). : "Mon pèra' maso'a ka ghenḍhi, sèngko' cè' bisana". (Ta'sa apa abiddhâ Prabu Danan Jaya maso' ka ghenḍhi). : "Dhuli totop ghenḍhi jârèya Tru' " ! : "Èngghi Ghustè. :"Mon bârinna' bâ'na tang èpar sè sokla". (Darma Kusuma aḍhâbu ḍâ' Arjuna sè sokkla, sabâb coma bhângsana sètan otabâ jin sè bisa maso' ka ghenḍhi rèya. Kalamon manossa biyasa mostaèl sè bisa'a maso' ka ghenḍhi. Ghenḍhi rèya tatèng pas buwâng ka saghârâna). (Pèttru' alampa'aghi pakonna Ghustèna, pas ngoca') Pèttru' Darma Kusuma :"Berrâ' Ghustè, abdhina ta' kowat." : "Mon mara jârèya, bhântèngngaghi bhâi !" Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 38
(Pèttru' ngangka' ghenḍhina lajhu èyonjheppaghi ka tana. Ta' saapa abiddhâ, Prabu Danan Jaya aobâ ka bujud soklana èngghi panèka Raksasa. Serrèna malo, raksasa ghellâ' abâli ka naghârâna). Darma Kusuma : (Darma Kusuma sambi ngeppè' Arjuna sè sokla). "Mon bârinna', ghân satèya bâ'na tang èpar." Pakon 3.1 a. Sebbhuttaghi tèma carèta Topèng Ḍhâlâng è attas kalabân aghuna'aghi bhâsa èngghi bhunten ! Pakon 3.2 b. Sebbhuttaghi sadhâjâ tokoh/panjhâk sè bâḍâ è ḍâlem carèta Topèng Ḍhâlâng! Pakon 3.3 c. Jhârbâ'aghi jhejjherrâ carèta Topèng Ḍhâlâng è attas.! Pakon 3.4 d. Jhâbâ'aghi bâtegghâ bhân-sabbhân sè amaèn/panjhâk sè bâḍâ neng è carèta Topèng Ḍhâlâng ghâpanèka! Pakon 3.5 e. Jhârbâ'aghi jhâlânna carèta Topèng Ḍhâlâng è attas kalabân aghuna'aghibhâsana dhibi' tor aghuna'aghi bhâsa èngghi bhunten! Pakon 3.6 f. Èyatorè jhârbâ'aghi bhâbmaksod ḍâri Topèng Ḍhâlâng ! Pakon 3.7 g. Èyatorè jhârbâ'aghi ḍâri ka' ḍimma asalla carèta Topèng Ḍhâlâng è attas ! 39 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
D. Menganalisis Unsur Entrinsik Cerita Topѐng Ḍhâlâng 4. Lalampa'an Neng lalampa'an kapèng 2 ampon èjhârbâ'aghi bhâb bâgiyân-bâgiyân entrinsik ḍâlem Topèng Ḍhâlâng, saterrossèpon sampèyan kodhuna ngaghâli carana menganalisis teks Topèng Ḍhâlâng. Sabâb neng papangghiyân sabellunna ampon jhârbâ. È bâbâ panèka namong maèmot bhâb bâgiyân entrinsik Topèng Ḍhâlâng. Ngèrèng oladhi kalabân saè jhâjhârbâ'ân è bâbâ panèka. Bâgiyânèkstrinsik èngghi panèka bâgiyân sè nyoson sèttong karya sastra sè aghânḍhu' bhâb sosial, biografi, psikologi, sareng salaènna. Bhâb biografi, èngghi panèka angghiḍḍhân sè nodhuaghi jhâlânna odi'na orèng Sè nolès karangan bisa kapèncot ḍâ' ka'oḍi'ânna abâ'na dhibi' ḍâlem rè- sa'arèna. Bhâb psikologi, ènggi panèka karangan nodhuagi bhâb kajiwaan. Sè bisa akaè' sareng kaodi'ân, ompamana, kabâḍâânna sèttong orèng, masarakat saè dâlem berpolitik otabâ part`engkan sosial laèn èpon. Karangan bhâb sosial, èngghi panèka karangan salèng akanthè'na kaoḍi'ânna masyarakat. Sumbaddra Ghâmbhâr: 2.5 Topèng Ḍhâlâng Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 40
Kacatora è sèttong naghârâ Amartapura bâḍâ orèng binè' anyama Sumbaddra. È naghârâ laèn bâḍâ sèttong rato sè anyama Papasroyo ènghi panèka rato raksasa. È sèttong arè rato Papasroyo aḍhâbu ḍâ' Papasegoro.(kabulâna) Papasroyo : "Bha' bhenḍerrâ è naghârâ Amartapura bâḍâ rèng binè' sè talèbât raddhin sè anyama Sumbaddra?" : "Èngghi bâḍâ Ghustè rajina Arjuna sala sèttong ḍâri Panḍhâbâ. : "Mon bârinna', bârâmma jhâ' sakènga bân sèngko' èkaghâbâyâ Ebhuna." : "Ampon Ghustè ka' ḍinto' rajina Arjuna." Papasegoro Papasroyo Papasegoro Papasroyo makonPapakentolo (kabulâna) ka naghârâ Amartapura ka'angghuy alamar Sumbaddra.(nangèng Papasroyo loppa ḍâ' nasèhat saè) Totok lekkas panḍâ'na carèta........... Papasroyo èkarembhâghâ! Papasegoro : "È..Papasegoro, olokaghi Papakentolo sèngko' bâḍâ sè : "Dhâlem ka' ḍinto Ghustè." Papasegoro jhujhuk mangghi'i Papakentolo. Papasegoro Papakentolo Papasegoro : "Dhika èdhikanè Ghustè Papasroyo." : "Bhâ' bâḍâ napè Kang Mas?" : "Bulâ ta' tao kèya Lè'." Papakentolo jhujhuk mangghi'i Ghustèna. Papakentolo ponapa?" Papasroyo alamar Sumbaddra, bân sèngko' èpadhâddhiyâ tang Ebhuna." : "Abdhi dhâlem ngaḍhep ka' ḍinto Ghustè, bhâ' bâḍâ pakon : "Sèngko' terro ngotosa bâ'na ḍâ' naghârâ Amartapura ka'angghuy Sè tamaso' bâgiyânekstrinsik (biografi) carèta Topèng Ḍhâlâng è attas: Bhâ' bhenḍerrâ è naghârâ Amartapura bâḍâ rèng binè' sè talèbât raddhin sè anyama Sumbaddra ? Sè tamaso' bâgiyânekstrinsik (psikologi) carèta Topèng Ḍhâlâng è attas : sèngko' terro ngotosa bâ'na ḍâ' naghârâ Amartapura ka'angghuy alamar ratona sè anyama Sumbaddra, bân sèngko' èpadhâddhiyâ tang Ebhuna. Sè tamaso' bâgiyânekstrinsik (sosial) carèta Topèng Ḍhâlâng è attas : mon bârinna', bârâmma jhâ' sakèngnga bân sèngko' èkaghâbâyâ Ebhuna. Totogghâ carèta Papakentolo : "Kadhi ponapa ka' into Ghustè jhâ' rèng Sumbaddra panèka rajina Arjuna, ka' ḍinto pola tèngka sè korang saè." : "Sèngko' ta' tao jârèya, sè otama Sumbaddra kodhu dhâddhi tang Papasroyo 41 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
binè (Papakentolo narèma kalabân tapaksa narèma pakonna lorana ḍâlem atènapegghel ta' jhâma') Pas aḍhâbu Papasroyo." : "Jhâ' kaloppaè bâ'na ghibâ prajhurit ka'angghuy ngancaè bâ'na Papasroyo ḍâlem parjhâlânan." Papakentolo : "Dhâlem ka' ḍinto Ghustè, abdhina èngghâl mangkat asarengnga Papasegoro." : "Iyâ nyaman, bâ'na ma' ta' patè ghângghu' è parjhâlânan." Papasroyo Papasegoro, Papakentolo tor jhughân sapolo orèng prajhurit jhujhuk ḍâ' naghârâ Amartapura. Terros ngadhâp ḍâ arjuna." Papasegoro :"Panyabis ka' ḍinto rato, abdhina sabhârunḍhut ngembhân pakon ḍâri salèrana sè moljâ rato abdhina Papasroyo kalabân sèttong tojjhuwân ka'angghuy alamar rajièpon ajunan, èngghi ka' dinto Sumbaddra, ka'angghuy èbhâḍhi Ebhuna sareng rato Papasroyo, tor jhughân abdhina ngembhân pakon sopajâ maḍâpa' tanḍhâ pangèsto ḍâ' ajunan malar moghâ tanḍhâ pangèsto ka' ḍinto èkaghâli saè sareng ajunan." Pakon 4.1 a. Kalabân maos ghâncaran carèta è attas, sebbhuddhâghi bhâb sè nodhuwâghi bâgiyânekstrinsik sè tamaso' ghâlimpo' biografi! Pakon 4.2 b. Kalabân maos ghâncaran carèta è attas, sebbhuddhâghi bhâb sè nodhuwâghi bâgiyânekstrinsik sè tamaso' ghâlimpo' psikologi! Pakon 4.3 c. Kalabân maos ghâncaran carèta è attas, sebbhuddhâghi bhâb sè nodhuwâghi bâgiyânekstrinsik sè tamaso' ghâlimpo' sosial! E. Memahami Isi Cerita Topѐng Ḍhâlâng dan Mencari Relevansinya dengan Zaman Sekarang 5. Lalampa'an Neng pangajhârân panèka, sampèyan kodhu ngaghâli èssèna Topèng jhâman Ḍhâlângsareng nyarè relevansinya kalabân kabâḍâ'ânna Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 42
samangkèn.Ka'angghuy ngaghâli saè, ngèrèng sampèyan maghut ḍâ' pètodhu sè bâḍâ è bâbâ panèka. Nyarè ca'oca' sè malarat Carana nyarè ca'-oca' sè malarat Sarè ca' oca' sè malarat ḍâlem kamus bhâsa Madhurâ lajhu tolès ponapa artèna sè bâḍâ ḍâlem kamus, langkong ḍhimèn sarè mènorot abjad sè è kabhuto. Manabi ta' è pangghi ngèrèng èyatorè tanya' aghi ḍâ orèng sè langkong paham otabâ karembhâk sakanca'an. Abhâdhi okara kalabân aghuna'aghi oca' sè malarat kasebbhut. Salastarèna nyarè oca' sè malarat èngghâl bhâdhi okara sè samporna, èngghi panèka okara sè aghânḍhu' okara penjelas, jâjhârbâ'ân tor aropa rèncèyan okara sè otama. Abhâḍhi rèngkessan carèta Topèng Ḍhâlâng. Carana arèngkes carèta Maos carèta kalabân talètè, sarè bhâb sè èyangghâp parlo, pas molaè arèngkes kalabân aghuna'aghi okara-okara sè bâḍâ Nyarè okara sè aghanḍhu' pessen carèta Topèng Ḍhâlâng. Carana nyarè okara sè aghânḍhu' pessen Èyatorè sarè èssèna carèta sè aghânḍhu' bâburughân beccè', mongghu kaoḍi'ân rè-saarè, kantos bisa èlampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân. Kalabân bâḍâna pessen kasebbhut bisa ngobâ ḍâri tèngka pola sè jhubâ' ḍâ' tèngkapola sè langkong saè. Maos Patètè conto è bâbâ panèka! Totogghâ carèta : "Pola ratona bâ'na ta' tao yâ,jhâ' Sumbaddra rèya tang binè?" Arjuna : "Ampon ngaghâli ka' into Ghustè." Papasegoro : "Mon latao ma' ghi' maksa sè ngabina tang binè? sakadhâr bâ'na Arjuna tao, arèya aropa'aghi aèb mongghu ḍâ' sèngko',jârèya sè è koca' mella' matana gherrâng." Papasegoro dhâddhi jâwâbhân mongghu lamaran ka' ḍinto, abdhina nyo'on èdhi ka'angghuy palèman ḍâ' naghârâ Nusa Kambangan." : "Èngghi, sareng abdhina bhâḍhi èpaḍâpa' salam tor ponapa Ḍâlem parjhâlânan, Papasegoro sareng Papakentolo tor sadhâjâ prajhurit paḍâ nyanḍhâng sossa amarghâ lamarannèpon rajhâna (Papasroyo) ètolak sareng rato Sumbaddra. Èḍâlem atèna, Papasegoro tor Papakentolo sabhârunḍhut paḍâ angen-angen bhâkal bâḍâ'â perrang antar naghârâ. Totok lekkas, Papasroyo bân Papakentolo tandhuk ḍâ' naghâra Nusakambangan lajhu jhujhuk ngaḍhep ka ratona. 43 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Papasegoro Papasroyo Papasegoro : "Abdhina ngaḍhep ka' ḍinto Ghustè." : "Iyâ, mara paḍâpa' apa sen-pessenna Sumbaddra ka sèngko'?" :"Saporana ka' ḍinto Ghustè, abdhina ampon ngalampa'aghi sadhâjâ pakon ḍâri Ajunan, nangèng rato Arjuna aparèng sèttong jâwâbhân sè korang maghumbhirâ ḍâ' ajunan Ghustè. Rato Amartapura, aḍhâbu Ajunan ca' èpon mella' matana gherrâng." : "O... mon bârinna' Arjuna kodhu èlorok perrang sopajâ sèngko' Papasroyo bisa arebbhu' Sumbaddra." Ca'-oca' sè malarat Nyambhâdhânè Kasokan Abhâktè = matekka hajhât = ghellem/ enḍâ', aghellâ', abhâktè = toro' oca' Abhâdhi okara kalabân aghuna'aghi okara sè malarat - - Ḍâ' ka orèng towa ḍuwâ' kita wâjib abhâktè. Saporana abdhina ta' bisa nyambhâdhânè sè èkasokanè ajunan. Panjhennengngan kasokan mèyos ḍâ' Sorbhâjâ pokol saponapa? Rèngkessa carèta: Arjuna talèbât pegghel tor aromasa abâ'na èkècè, sabâb rajina è katerrowè Papasroyo (raksasa). Arjuna dhuka ḍâ' otosan ḍâri naghârâ Nusakambangan, mèlaèpon Ajuna pas aḍhâbu:"Papasroyo mella' matana gherrâng." Carèta è attas sè aghânḍhu' pessen= ḍhâbuna Papasegoro"Sumbaddra rajina orèng, ka' ḍinto bânnè pola tèngka sè saè". Totogghâ carèta: Papasroyo amarta." Papasegoro Papasroyo : "O.. mon bârinna' sèngko' kodhu alorok perrang ḍâ' naghârâ : "Ponapa ta' bhâkal bânnya'a ka' ḍinto Ghustè maghârsarè tèbhâs." : "Enjâ' ta' kèra, sabâb tang maghârsarèna bânnya' sè la saktè dhikḍhâjâ." : "Manabi ka' ḍinto ngèrèng kasokan." Papasegoro Kalabân bâkto sè ampon ètantowaghi, rato Papasroyo mangkat sareng prajhurit èpon ḍâ' naghâra Amartapura, nangèng naghâra Amartapura ampon ngaonèngè jhâ' bhâkal èloroghâ sareng naghârâ Nusakambangan, dhâddhi ampon ayâ-saḍiyâ ka'angghuy aperrang. Arjuna : "Hè.....tang prajhurit kabbhi mara apolong è manḍhâpa aghung, sèngko'bhâdhi mabâḍâ'â papangghiyân." Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 44
Prajhurit Arjuna :(asaor mano'), "dhâlem ka' into Ghustè." :"Naghârâ ḍinna' bâkal kaḍâtengngana moso ḍâri naghârâ Nusakambangan, sè ratona kasambhât "Papasroyo", ngajhâk olorok perrang Daniswara(sala sèttong prajhurit): aponapa ma'sampè' bâḍâ moso ngajhâk aperrang?" : "Iyâ sapa'a bhâi bhâkal pegghâllâ kalamon binèna è ca-anca bân Arjuna norèng laèn." Daniswara : "Manabi ka' ḍinto Ghustè rato kita kodhu asaḍiyâ, sâḍhâjâ ghâghâman karajhâ'ân kodhu è ghângsè èpatajhem." : "Sèngko' mènta'a ḍâ' bâ'na kabbhi tang prajhurit, kalamon ta' Kapaksa, Sènga'moso jhâ' patè'è.! Sabâb sèngko' ta' terro tang naghârâ rèya bânjir ḍârâ, dhina prajhuriddhâ moso sè è kennèng tangkep lajhu palebbhu ka bui, sèngko' sè bhâḍhi motos." : "Ngèrèng kasokan ka' ḍinto Ghustè!" Arjuna Prajhurit Pakon 5.1 a. Sebbhuddhâghi ca'-oca' sè malarat neng carèta è attas, sakonè'na 10 mègghi'! ... 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10... Pakon 5.2 b. Èyatorè abhâḍhi okara ngangghuy ca'-oca' neng pakon 5.1 1. 2. 3. 4. 5. 6. kalabân aghuna'aghi bhâsa èngghi bhunten! ... 45 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
7... 8. 9. 10... Pakon 5.3 c. Èyatorè rèngkes carèta è attas kalabân ngangghuy bhâsa èngghi bhunten, sakonè'na 3 alinèya! F. Menginterpretasikan Isi Cerita Topeng Dalang 5. Lalampa'an sampèyan kodhu ngaghâli carana menginterprètasi èssèna carèta Topèng Ḍhâlâng. Ka'angghuy ngaghâli saè, ngèrèng sampèyan maghut ḍâ' jhâjhârbâ'ân sè bâḍâ è bâbâ panèka. Menginterprestasi: èngghi ka'ḍinto sèttong kalakowan napsèr ponapa pangaterrona/ tojjhuwânna sè nyerrat. Sopajâ bisa napsèr carèta bâḍâ 3 pantha'an sè kodhu è kaonèngè. 1. Abstrak Neng pangajhârân panèka, Nodhuwâghi bhâb sè nyalèndhâ ḍâlem carèta. 2. Orientasi Bâgiyân sè nodhuwâghi kadhâddhiyânna carèta kalabân jhârbâ. 3. Coda Pongkasanna carèta, sè nyalèndhâ tor jhughân aghânḍhu' pokeddhâ carèta. Oladhi tokèlan teks è bâbâ panèka! Prajhuritdhâ naghârâ Nusakambangan tandhuk ḍâ' naghâra Amartapura kalabân aghibâ lèma ratos orèng prajhurit. È naghârâ Amartapura Sumbaddra nyamar arasoghân lalakè' lajhu noro' alorok perrang alabân prajhuritdhâ Papasroyo. Sumbaddra : "Maju...jhâ' sampè' bâḍâ sè ondhur ḍâri perrang rèya. Pa-sapa sè buru bân sèngko' bhâḍhi èyokoma patè. Prajhurit asaor mano', serbu...!" Totok lekkas... Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 46
Perrang abiddhâ pèttong arè, prajhuritdhâ Papasroyo bânnya' sè tèbhâs. Papasroyo buru ka alas, prajuriddhâ Papasroyo sè ghi' odi' èpalebbhu ka ḍâlem (bui). Arjuna tèbhâs èngghâl bhenḍem, dhinèng sè ghi' oḍi' soro ngaḍhep ka sèngko', bân sèngko' èberri'ana opa." Daniswara : "Daniswara, sèngko' mènta'a tolong ka bâ'na, prajhurit sè la : "Mator èngghi ka' ḍinto Rato, ponapa pakonna ajunan bhâḍhi èlampa'aghiyâ." Sumbaddra mangkat ka alas nyarè Papasroyo, ta' saapa abiddhâ Sumbaddra tagheppok sareng Papasroyo sè teppa'na atapa è ḍâlem ghuwâ. Nangalè bâḍâ orèng lalakè' aghâlimbâ' è aḍâ'na ghuwâ pas ngoca' Papasroyo. Papasroyo Sumbaddra Papasroyo Sèngko' kala perrang alorok ḍhâ' naghâra Amartapura." : "Aponapa ma' pas sampè' aperrang?" Sumbaddra Papasroyo : "Sèngko' pegghel ta' jhâma' amarghâ tang lamaran ta' ètarèma kalabân Arjuna." (Papasroyo ta' ngaonèngè jhâ' sè agessa bân dhibi'na iyâ arèya Sumbaddra sè nyamar dhâddhi lalakè'). Sumbaddra orèng." Papasroyo èkaterro bân sèngko' kodhu tekka hajhât sabâb sèngko' ta' kennal kalabân oca' kala." Sumbaddra Papasroyo cara jârèya?" Sumbaddra bujud sokklana)." : "Sapa sè akalèmbâ' è aḍâ'na ghuwâ ?" : "Kaulâ, sampèyan pasèra?" :"O...sèngko' Papasroyo, rato ḍâri naghâra Nusakambangan. : "Panjhânnengngan kalèro Ghustè, Sumbaddra ka' ḍinto rajina : "Sèngko' ta' tao jârèya, è ḍâlem tang pèkkèran apa'a bhâi sè : "Manabi kadhi ka' ḍinto, ajunan tamaso' ḍâ' orèng sè tama'." : "Sapa bâ'na ma' pas lajhu korang ajhâr... bângal ngoca'è sèngko' : "Sèngko' Sumbaddra (sambi mokka' songko'na sopajâ ètangalèya Menginterprestasikan èngghi panèka carana maca kodhu pasaè kalabân aghuna'aghi keterampilan maos sopajâ ngaonèngè pokeddhâ carèta. Cem-macemma maca: 1. Maca aghuna'aghi bâca'an. Èngghi ka' ḍinto maca kalabân kacocoghân pèkkèran tor kompolanna bhâsa tor jhughân aghuna'aghi èjhâ'ân sè lerres 2. Maca cerdas. 47 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Èngghi panèka maos sèttong carèta ngotama'aghi èssèna bâca'an kalabân aghuna'aghi pèkkèran, perasaan, tor kencengnga sè nolès, tor jhughân kodhu ngaonèngè bhâb èssèna carèta. 3. Maca teknis. Èngghi panèka maca kalabân maksod masondhuk keccabhân tor laghuna oca'. 4. Maca emosional. Èngghi panèka maca mènangka pakakas ka'angghuy ngokor pèkkèran jhughân ka'angghuy ngaonèngè kalèburânna èssè tor bhâsana. 5. Maca bhibhâs Èngghi panèka maca kalabân taḍâ' paksa'an ḍâri lowar, ompamana ghuru, orèng towa, kanca bân salaènna. Pakon 6.1 a. Sarè pokeddhâ carèta è attas lajhu jhârbâ'aghi è aḍâ'na kellas. Carana nyarè kodhu aghâlimpo'! Pakon 6.2 b. Sebbhuddhâghi okara-okara sè mènorot pamangghina sampèyan malarat! Pakon 6.3 c. Jhârbâ'aghi è aḍâ'na kellas tokoh sè bâḍâ neng carèta Topèng Ḍhâlâng tor sebbhuddhâghi bâtek bhân-sabbhân tokoh! G. Menanggapi isi cerita Topèng Ḍalang 7. Lalampa'an Sè mamolan, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb panèka. Ngèrèng areng sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi pakon. Tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, èantarana: o Ngarghâi hasèl bhuḍhâjâna bhângsa laèn aropa'aghi sèttong tèngka ka'angghuy ngajhum bângsa matombu bhasa. o Ajjhâ' atokaran antarana sakanca'an, antarana satatangghâ'ân sopajâ tombu sèpat rokon bân jhemjhem. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 48
Maos Patètè tokèlan è bâbâ panèka! Papasroyo ka bâ'na, maju bâ'na noro' sèngko' ka naghârâ Nusakambangan bân sèngko' bâ'na èkabinèya." : "Èngghi ta' aponapa abdhina ngèrèng, nangèng Sumbaddra sabellunna abdhina ngèrèng ajunan , abdhina bhâḍhi ngajuwaghiyâ sèttong sarad." Papasroyo Sumbaddra ngèrèng ḍâ' naghârâ Nusakambangan." Papasroyo : "O... mon bâriyâ kabhenderrân sèngko' pajhât andi' parlo : "Iyâ mara, apa saraddhâ ? sèngko' ta' kèra nolak." : "Manabi ajunan bisa makala abdhina, abdhina bhâḍhi Sumbaddra : "Ha..ha.. ha... pèra' jârèya saraddhâ bâ'na, sèngko' saroju'.Ta' sareng Sumbaddra salèng serrang, sè kaḍuwâ paḍâ ngocol kasaktèyanna. Totok lekkas, Sumbaddra bisa makala Papasroyo. Sumbaddra noghel lè'èrra Papasroyo kongsè Sumbaddra Papasroyo kotthong', èbhundhu' ḍâunna gheḍḍhâng èghibâ ka naghârâ Nusakambangan. Nusakambangan Sumbaddra pas aḍhâbu." : "È... maghârsarè Nusakambangan kakabbhi, sèngko' bâḍa parlona, mara bâ'na akompol è lon-alon, sèngko' bâḍâ sè bhâḍhi èpataowa ka bâ'na kabbhi." saponapa Papasroyo abiddhâ, sareng sèrana Tandhuk ḍâ' Ta' sa apa abiddhâ kabbhi maghârsarè paḍâ akompol neng è lon-alon, Sumbaddra lajhu ongghâ ka sèttong kennengngan sè palèng tèngghi pas aḍhâbu. Sumbaddra : "Mara abâs ḍâ' dinna' kabbhi, apa sè èghibâ sèngko' rèya bân sèngko' èbukka'a. On-laon Sumbaddra mokka' bhungkosan sè èghibâ. Sadhâja maghârsarè naghâra Nusakambangan paḍâ tapajâjâ' amarghâ bhungkosan ghellâ' aèssè sèrana Papasroyo." Sumber: Adi Sutikno, S.Pd. (Ketua Rukun Pewaras, Slopèng-Sumenep) Carana nyangghemmè carèta: 1. Mèrengngaghi otabâ maosPatètè kalabân tarongghu kantos bisa nyarèta'aghi bhâb ponapa sè ampon èkaghâli otabâ èkaonèngè. 2. Mèrengngaghi otabâ maos sambi ngalampa'aghi nyerrat pokeddhâ carèta. 3. Bisa jhughân arekkam kalabân sèttong pakakas ompamana foto otabâ kamèra, vidèotape recorder. 49 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Pakon 7.1 a. Maos patètè carèta Topèng Ḍhâlâng è attas, sala sèttong ḍâri kancana pas nyangghemmè, kalabân aghuna'aghi bhâsana dhibi'! Pakon 7.2 b. Sarè ca'oca' sè malarat neng teks Topèng Ḍhâlâng lajhu sarè artèna neng ḍâlem kamus bhâsa Madhurâ! H. Menuturkan kembali isi teks dalam cerita Topèng Ḍhâlâng 8. Lalampa'an Sè mamolan, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb panèka. Ngèrèng areng sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi pakon. Tatèngka beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, èantarana: o Sakabbhinna ngangoḍâdhân kodhu malanggheng carèta kona sopajâ ta' èlang ḍâri kabhuḍhâjân. o Sabellunna ngalakonè kalakowan kodhuna bâ 'na biyasa'aghi maca Bismilla. Carana nyarèta'aghi carèta kalabân aghuna'aghi bhâsana dhibi': 1. Bâca Patètè èssèna carèta. 2. Sarè pokeddhâ carèta. 3. Sarè cem-macemma tokoh tor bâthegghâ. 4. Jhâlânna carèta kodhu jhejjher. Pakon 8.1 a. Carèta'aghi kalabân rèngkes carèta Topèng Ḍhâlâng èattas kalabân aghuna'aghi bhâsana dhibi'! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 50
Pakon 8.2 b. Èyatorè abhâḍhi carèta Topèng Ḍhâlâng, lajhu lakowaghi è aḍâ'na kellas kalabân ghâlimpo'! Uji Kompetensi Pangajhârân 2 A. Pèlè sala sèttong jâwâbhân sè palèng lerres kalabân aparèng tandhâ (x)! 1. Tokoh Papasroyo èngghi panèka ..... a. Bhuta b. Rato c. Punakabn d. Kabulâ e. Maghârsarè 2. Tokoh Papasroyo tamaso' peran ..... a. Protagonis b. Kalem c. Antagonis d. Prajhurit e. Punakabân 3. Garèng bân Semmar tamaso' tokoh ..... a. Protagonis b. Kalem c. Prajhurit d. Antagonis e. Punakabân 4. Naghârâna Garèng bân Semmar ..... a. Naghârâ Nusakambangan b. Amartapura c. Astina d. Antahbranta e. Parangkumaritis 5. Tokoh Arjuna tamaso' tokoh ..... a. Protagonis 51 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
b. Kalem c. Antagonis d. Punakabân e. Prajhurit 6. Sumbaddra iyâ arèya ..... a. Bhuta b. Orèng binè' raddhin c. Punakabân d. Prajhurit e. Rato 7. Topèng Ḍhâlâng tamaso' ..... a. Pramasastra b. Drama c. Mamaca d. Tonil e. Luḍruk 8. Papakentolo bân Papasegoro kabulâna ..... a. Arjuna b. Sumbaddra c. Papasroyo d. Niwatakawaca e. Semmar 9. Ḍrupaḍa ..... Ḍrupaḍi a. Satarètanan b. Lakè binèna c. Rato bân kabulâna d. Sapopona e. Ramana 10. Prabu Danan Jaya, èsambhât..... a. Bhuta b. Punakabn c. Prajhurit d. Kabulâ e. Rato 11. Topong sè abârna mèra nanḍhâ'aghi.... Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 52
a. Sabbhâr b. Peggellân c. Bâlâtèr d. Rato e. Punakabân 12. Topong sè abârna potè nanḍhâ'aghi.... a. b. c. d. Rato e. Bâlâtèr Sabbhâr Peggellân Punakabân 13. Tokoh Topèng Ḍhâlângsè ta' mabi sowarana ḍhâlâng, èngghi panèka.... a. Punakabân b. Rato c. Maghârsarè d. Semmar e. Pèttru' 14. Rajina Arjuna èsambhât.... a. Drupadi b. Drupada c. Arimbi d. Asimbi e. Sumbaddra 15. Nyamana Arjuna sè ta' sokkla,èngghi panèka.... a. Janoko b. Sumbaddra c. Papasroyo d. Danan jaya e. Papakentolo B. Jâwâb pètanya è bâbâ rèya kalabân bhenḍer ! 1. Sebbuddhâghi sè tamaso' Pandhâbâ Lema' ! 2. Bâremma carana arèngkes ghâncaran ? 3. Ponapa sè èmaksod alur? Jhârbâ'âghi ! 4. Jhârbâ'âghi ponapa sè èmaksod Jhejjher? 5. Ponapa bhidhâna bâtek sareng tokoh? 53 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Pangajhârân Tema: Kesenian 3 Kompetensi Dasar 3.3 Memahami karakteristik bahasa lisan dalam kegiatan bermain peran, dialog, dan berdiskusi sesuai dengan tatakrama. 4.3 Bermain peran, berdialog, atau berdiskusi sesuai tatakrama. Indikator 3.3.1 Menganalisis teks drama. 3.3.2 Mengidentifikasii ragam bahasa lisan dalam teks bermain peran. 3.3.3 Mendiskusikan teks drama. 4.3.1 Mengungkapkan isi naskah 4.3.2 Menemukan sifat - sifat tokoh di dalam naskah. 4.3.3 Menemukan urutan peristiwa dan konflik dalam naskah drama. 4.3.4 Memperagakan peran sesuai sifat - sifat tokoh yang sudahteridentifikasi. 4.3.5 Mendiskusikan relevansi isi teks drama dengan kehidupan sehari hari siswa. Pangajhârân panèka mènangka bhâb pangajhârân kasennèyan Madhurâ sè apandhuman ḍâ' pan-saponapan teks hasèl panalèktèghân otabâ pamangghi. Pangajhârân teks panèka aghânḍhu' maksod sareng tojjhuwân ka'angghuy abhânto morèd tor ghuru sopajâ matombu tor malanggheng pangaonèngan kasennèyan Madhurâ anglèbâdhi sennè drama sopajâ kritis tor krèatif . Sabellunna sampèyan maso' ḍâ' pangajhârân panèka. Èyatorè maos jhâjhârbâ'ân sareng pètodhu è bâbâ panèka sabellunna nalèktèghi pakon sè ampon èsaḍiyâ'aghi! A. Menganalisis Teks Drama 1. Lalampa'an Mènangka ator kabidhân, ngèrèng sabellunna ajhâr areng-sareng maos du'a' ḍhimèn. Saterrossèpon, sabellunna alampa'aghi pakon neng bhâb sampèyan kodhu kaghâli carana menganalisisteks drama. panèka, Sabellunnèpon, ngèrèng areng-sareng kagaghâli èssè'èpon bâburughân beccè' sè parlo dhâddhi lalampa'an rè-sa'arèna: Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 54
o Ngangoḍâdhân kodhu malanggheng pa-ponapa sè ampon dhâddhi tor majhurbhu pangarep bângaseppo ka'angghuy matombu kasennèyan Madhurâ kantos bisa mamajhu naghârâ. sèpatta manossa o Ghutong rojhung aropa'aghi sè kodhu èlampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân. Sabellunna menganalisis, ponapa sampèyan ampon ngaghâli artèna drama? Manabi ghi' ta' ngaghâli, èyatorè maos jhâjhârbâ'ân è bâbâ panèka! Drama èngghi panèka ghâncaran sè aghâmbhârraghi kaoḍi'ânna tor bâbâtegghâ manossa è ḍâlem tèngka pola sè èkalakon ḍâlem pan- saponapan onḍhâghân. Sennè drama segghut èsambhât sennè teater. Bâḍâ pan-saponapan pantha'an bhâb macemma drama sè aghumantong ḍâ' ḍhâsarra sè èghuna'aghi. Ḍâlem pantha'anna macemma drama, biyasana èghuna'aghi tello' ḍhâsar, èngghi ka' ḍinto: aḍhâsar carana alampa'aghi lakondrama, aḍhâsar pakakassa, tor aḍhâsar kabâḍâ'ân naskah drama. Aḍhâsar carana alampa'aghi lakon, drama èpantha dhâddhi sanga' macem, èngghi panèka: (1) Tragedi: drama sè aghânḍhu' èssè kaseḍḍhiyân. (2) Komedi: drama sè aghânḍhu' palegghirân otabâ aèssè loco. (3) Tragekomedi: apadhuna antara drama sè aghânḍhu' kadhâddhiyân sareng palegghirân. (4) Opera: drama sè kanḍhâèpon èlaghuwâghi tor èyèrèngè tabbhuwân. (5) Melodrama: drama sè kanḍhâèpon kalabân èkoca'aghi aropa pètotor tor èyèrèngè kalabân tabbhuwân. (6) Farce: drama sè aropa lalocon tapè ta' sakabbhinna aghânḍhu' dagelan. (7) Tablo: Macemma drama sè èyotama'aghi èngghi panèka coma aghuli, para panjhâk ta' aḍhâ-kanḍhâ namong aghulina bhâdhân sè èkaparlo. (8) Sendratari: acampona antara sennè drama sareng sennè tandhâng. (9) Sosiodrama: drama sè èlampa'aghi sareng PNS ka'angghuy nyebbâr politik pamarènta. Aḍhâsar pakakassèpon, macemma drama èpantha dhâddhi ennem macem, èngghi panèka: (1) Drama Panggung: drama sè èlampa'aghi sareng para lakon è pangghung. (2) Drama Radio: drama radio ta' bisa èyoladhi tor èraghâ, namong bisa èpèyarsa'aghi. (3) Drama Televisi: drama panèka mibis sareng drama pangghung, namong bhidhâna drama televisi ta' bisa èraghâ. (4) Drama Film: drama film aghuna'aghi lajâr lèbâr tor biyasana èlampa'aghi neng bioskop. (5) Drama Wayang: drama sè èyèrèngè lakon bâjâng. (6) Drama Boneka: sakabbhinna para tokoh drama èghâmbhârraghi kalabân boneka sè èlakonnaghi sareng pan-saponapan orèng. 55 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Sumber : dialihbahasakan ke dalam bahasa Madura oleh Moh. Hafid Effendy untuk keperluan buku ajar SMA/MA/SMK. Sabellunna sampèyan nalèktèghi teks drama, sampèyan kodhu maghut ḍâ' pandhuman sè ampon èsaḍiyâ'aghi, sopajâ maghâmpang è ḍâlem nalèktèghi teks drama. È bâbâ panèka èjhârba'aghi carana nalèktèghi teks drama. È ḍâlem nalèktèghi teks drama, sampèyan kodhu ngaghâli bâgiyân-bâgiyân sè bâḍâ neng è ḍâlem teks drama. Bâgiyân-bâgiyân kasebbhut è antarana bâḍâ bâgiyân intrinsik sareng bâgiyân ekstrinsik. Bâgiyân Intrinsik è antarana è bâbâ panèka: a. Tema Tema aropa'aghi pokeddhân idè otabâ kadhâddhiyân otama sè aḍhâsar rontodhânna carèta è ḍâlem drama. Tema ḍâlem karya fiksi èghâmbhârraghi sacara implicit. Ka'angghuy nantowaghi tema carèta, sampèyan kodhu maos carèta kalabân talètè, tor ghu-ongghu nalèktèghi pokpara sè nyebbâl è ḍâlem naskah è bâbâ panèka bhâb tokèlan ḍâri teks drama sè abhul- ombhul "orèng ta' anḍi' ". Carana nyarè tema Drama bisa èpangghi anglèbâdhi jhâlânna carèta, tokoh, sareng bhâsa sè èghuna'aghi panglako-panglako è ḍâlem drama è bâbâ panèka. Carana: Maos kalabân talètè tokèlan teks è bâbâ panèka! Sarè pokpara sè tombu è ḍâlem teks è bâbâ panèka! Talèktèghi bhâsa sè èghuna'aghi, ponapa akor sareng bhul- ombhullâ teks "Orèng ta' Anḍi' " panèka ponapa bhunten! Conto: Analisis Teks Drama Carana Nantowaghi Tema Bu' ilyas : "Pa', na'-kana' ella para' dhibâsa'a kabbhi, seḍḍheng sèngko' bân' sèḍâ Pa' ghi' lo' anḍi' pa-apa, pas ḍâ' râmma rèya Pa' ..? : "Dhina pasabbhâr ghâllu lè'. Marèna pas ḍâ' râmma'a polè jhâ' rèng kabâḍâ'ânna iya' paḍâ so rèya. Alako panjhâk wa' paḍina Pa' ilyas kèpa' kabbhi. Aḍḍoo lo' tao sè ta' apettha'a polè rèng." Bu' ilyas : "Lakar iyâ ongghu Pa', la-mala satèya pa-apa larang kabbhi, bherrâs larang, cabbhi larang, mènnya' larang, seḍḍheng na'- kana' ce' dhujânna ajhâjhân kabbhi." Ruslan : "Èbhu.... Kaulâ terro nyo'ona obângnga kèng terro èkabelliyâ jhâjhân ". Bu' Ilyas : "Apa na', mènta'a pèssè..? Ellu' ghâllu ghi' atanya'a ka bâpa'na Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 56
mè' pola anḍi' pèssè... Pa' ḍâ' râmma pa', ponapa ba'na anḍi' pesse Pa'?" Pa' ilyas : "Ellu' ghâllu ghi' ètègghuwâ Lè' pola mè' bâḍâ. (sambi aghellu kakanthong calanana) aḍu... ya' bâḍâ Lè', tapè ghun karè sapoloèbu, taḍâ'polè!" Bu' ilyas : "Tapè sè èkabelliyâ bherrâs ḍâgghi'Pa', apa bâḍâ?" Mènorot conto è attas, carana nantowaghi tema sampèyan kodhumaos tokèlan teks kalabân tètè, kalabân nyarè ca'-oca' sè dhâddhi pokpara è ḍâlem teks kasebbhut. Pokpara sè nyebbâl èngghi panèka baḍâ okara ḍhâbuna tokoh neng tokèlan drama è attas, akadhi tokèlan è bâbâ panèka; Ruslan jhâjhân." : "Apa na', menta'a pèssè? Ellu' ghâllu ghi' atanya'a ka bâpa'na Bu' Ilyas na' mè' pola anḍi' pèssè... Pa' ḍâ' râmma Pa', apa bâ'na anḍi' pèssè Pa'..?" : "Èbhu...kaulâ terro nyo'ona obângnga kèng terro èkabelliyâ Saellana mangghi'i okara sè dhâddhi pokpara kasebbhut, sampèyan mangghi'i pokpara sè taponjhul ḍâlem tokèlan drama, akadhi pa-ponapa sè ampon èḍhâbuwâghiBu' Ilyas. Ḍâri pamangghi è ḍâlem teks tokèlan ghi' bhuru sè bisa èsambhât tema èngghi panèka "Rèng towa kodhu tè-ngatè marajâ na'-kana', sabâb na'-kana' ta' ngartè ka kabâḍâ'ânna sè pè'-takèpè' ". Kabâḍâ'ân Kaoḍi'ân " b. Tokoh/Penokohan Penokohan aparèng ghâmbhârân bâbâtek, sèpat, ka'angghuy tèngka pola mongghu tokoh. Tèngka polana tokoh bisa èpangghi bâbâtegghâ ḍâri carana abu-ḍhâbu otabâ ator-cator, cèrè fisik, sareng sakobhengnga compo'na. È ḍâlem drama baḍâ pantha'anna tokoh, è antarana bâḍâ tokoh protagonis (tokoh sè bâbâtegghâ bhâghus), antagonis (tokoh sè bâbâbtegghâ dhengghi), sareng tritagonistokoh sè abhânto otabâ tokang alanglang. Carana mangghi'i bâbâtegghâ tokoh è ḍâlem drama, bâḍâ 2 cara: Cara sè jhujhuk otabâ analitik, èngghi panèka sè ngangghitajhârbâ'âghi cara jhujhuklangsung bâbâtegghâ bhân-sabbhân tokoh sè bâḍâ neng ḍâlem carèta. Cara sè ta' jhujhuk otabâ dramatik, èngghi panèka sè ngangghit ta' jhujhuk ngoca'aghi bâbâtegghâ tokoh carèta, ḍâri carèta panèka para maos kodhu nantowaghi dhibi' bâbâtegghâ bâng-sèbângnga tokoh carèta. Conto: Akadhi ḍâlem tokèlan è bâbâ panèka: Julèha Bulâ mènta'a tellak. Bulâ empon ta' kowat ka :"Bulâ empon ta' kowat Pa' ajhâlânè oḍi'. Molaè sanonto 57 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
dhika Pa'." Mohammad : "Ellu' ghâllu lè'. Jhâ' pas ḍâ' iyâ bâ'na. Kèr-pèkkèr ghâllu mon ngoca' jârèya." :"Bulâ empon onèng kabbhi Pa', jhâ' dhika malolo abhâreng orèng binè' laèn." : "Ambu rapa jhâ' atokar malolo, bâ'na Lèha pasabbhâr. Julèha Bu Jailani Arèya sè èsebbhut ujiyân ḍâri Ghustè Allah." Mènorot tokèlan kasebbhut, bâḍâ tello tokoh sè aghâḍhuwi bâbâbtek bhidhâ, bâḍâ sè sabbhâr, bâḍâ sè pegghellân. Tokoh bâng-sèbângnga bâḍâ tokoh sè dhâddhi protagonis, antagonis, sareng tritagonis. c. Latar otabâ setting èpantha dhâddhi setting bâkto, kennengngan, sareng setting kabâḍâ'ân. Opama: Sulidah : "Mèyosa ḍâ' ka'ḍimma sampèyan Bhuk Su? Ponapa ta' tapangghi sareng Salèh èngghi?" Bhuk Sutina : "Kaulâ pokol pètto' ghi' bhuru tagheppok sareng Salèh èaḍâ'na ghâlâḍhâk anyar Lè'." d. Plot Alur/plot aropa'aghi kanthè'anna kadhâddhiyân ḍâlem drama. Jhâlânna carèta èpantha 2 bâgiyân, èngghi panèka alur majhu (progresif) èngghi panèka kadhâddhiyân sè ajhâlân kalabân ongrodhânna kadhâddhiyân nojjhu ḍâ' jhâlânna carèta. Seḍḍheng alur nyorot (flash back progresif) èngghi panèka bâḍâ sambhunganna kalabân kadhâddhiyân sè parappa'na kalampan. e. Konflik Parkara sè tombu ḍâri tokoh è ḍâlem carèta. Ponapa parkara sè tombu ḍâri abâ' dhibi' otabâ kadhâddhiyân sè kalampan ḍâ' saghâlimpo'na orèng. f. Amanat Amanat èngghi panèka sèttong pessen sè bhâḍhi èpaḍâpa' sareng sè ngangghit ḍâ' para maos. g. Sudutpandang Sudutpandang èngghi panèka oca' ghântèna orèng mènorot sè ngangghit, ponapa aghuna'aghi oca' ghântè orèng sè kapèng sèttong poanapa oca' ghântè orèng sè kapèng tello'. h. Gaya Bahasa Gaya bahasa èngghi panèka gaya bhâsa sè palèng dominan ḍâlem naskah drama. Seḍḍheng bâgiyân ekstrinsik, akantha aspek historis, sosiologis, politis, sareng bâgiyân-bâgiyân sosiokultural sè laèn, tamaso' biografi. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 58
Bâgiyân conto tokèlan è attas aropa'aghi bâgiyânpendekatanobjektif. terro nalèktèghâna otabâ menganalisis drama.sampèyan Manabi sampèyan jhughânan bisa aghuna'aghi pendekatan objektif sè èmaksod teks kasebbhut. Pendekatan objektif èngghi panèka kajian sastra sè ngajhâri bâgiyân-bâgiyân ḍâlem drama akor sareng bâgiyânsastra kalabân apandhuman ḍâ' ka pendekatan, teori, sareng cara panglakona. Pendekatan objektif aropa'aghi pendekatan sè cè' parlona marghâ ghâḍhuwân sambhungan sè palèng poket sareng teori sastra modern, otamaèpon teori-teori sè aghuna'aghi konsep sè aḍhâsar struktur(tema, alur/plot, setting, sudut pandang, amanat, sareng gayabahasa). Maos Patètè! Ghâmbhâr: 3.1 Drama Madhurâ Sumber:Metthèk ḍâri Orèng ta' anḍi' È ḍâlem sèttong kalowarga sè è antarana bâḍâ eppa', embu', tor ana' sè ghi' bhâji' sè bâḍâ neng embhânanna eppa' tor embu'. Embu' sè kabâḍâ'ânna nyorot nyandher ngembhân pottrana sè akarep ka'angghuy matèḍung pottrana. Bu' Ilyas tapè ana'na ta' enḍâ' tèḍung, tangèsa sajân ranyèng)Pa'..., Pa'." Pa' Ilyas Bu' Ilyas ghellem tèḍung." Pa' Ilyas Bu' Ilyas : "(nyorot-nyandher sambi usaha ka'angghuy matèḍung ana'na, : "Iyâ bâḍâ apa Lè' mè' to-katowan?" : "Ḍâ' râmma rèya Pa', kacongnga mè' pas nangès malolo, lo' : "Pola kèng ojâng, jhâjhâl engko' sè ngembhâna." : "Iya' Pa'..( sambi masra'aghi ana'na )." 59 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Pa' Ilyas Bu' Ilyas Pa' Ilyas sambi ngeppay ana'na)." : "Tèḍung Cong, lalla ḍung- tèḍung Na', satèya la malem." : "Mè' pagghun nangès Pa'? Maju sambi kalowar tako' kèng sowap. : "Iyâ maju Lè'... (lajhu sè kaḍuwâ paḍâ toron ḍâri pangghung Lèma bellâs taon sa'amponna Pa' Ilyas sareng rajina rabu kalabân abhakta pottrana sè kaḍuwâ. Pottrana sè ḍhimèn ghi' bhâji' samangkèn ampon sajân dhibâsa tor ampon ngaghungè alè' binè' sè anyama Mirna. (katengal Pa' Ilyas kaleressan ngèbâ lanḍu', ropana bhuru molè ḍâri sabâ). Bu' Ilyas sèḍâ Pa' ghi' lo' anḍi' pa-apa, pas ḍâ' râmma rèya Pa'?" Pa' Ilyas : "Dhina pasabbhâr ghâllu Lè'. Marèna pas ḍâ' râmma'a polè jhâ' rèng kabâḍâ'ânna iya' paḍâ so rèya. Alako manjhâk wa' paḍina kèpa' kabbhi. Aḍḍo... lo' tao sè apettha'a polè." Bu' Ilyas bherrâs larang, cabbhi larang, mènnya' larang, seḍḍheng na'- kana' ce' dhujânna ajhâjhân kabbhi." Ruslan Bu' Ilyas mè' pola anḍi' pèssè... Pa' ḍâ' râmma pa', apa ba'naanḍi' pessè Pa'?" Pa' Ilyas : "Pa', na'-kana' ella para' dhibâsa'a kabbhi, seḍḍheng sèngko' bân' : "Lakar iyâ ongghu Pa', la-mala satèya pa-apa larang kabbhi, : "Èbhu, kaulâ terro nyo'ona obângnga kèng terro mellèya jhâjhân". : "Apa na', mènta'a pèssè? Ellu' ghâllu ghi' atanya'a ka bâpa'na : "Ellu' ghâllu ghi' ètègghuwâ lè' pola mè' bâḍâ. (sambi aghellu ka kanthong calanana) aḍu... ya' bâḍâ lè', tapè ghun karè sapolo èbu, taḍâ'polè!" : "Tapè sè èkabelliyâ bherrâs ḍâgghi' Pa' ponapa bâḍâ?" : "Ella dhina lè' nèser kacongnga jârèya dhuli bâghi pèssèna, Bu' Ilyas Pa' Ilyas parkara sè èkakana ghâmpang.Rowwa' jhâghung ghi' bânnya' è mengkang. Bu' Ilyas ngakan nasè' jhâghung. : "Lakar iyâ ongghu Pa', dhina sèngko' bân sèḍâ Pa' sennengngan Katello na' kana' ngangoḍâdhân ongghâ ka attas pangghung kalabân gâ'-magâgâ' sambi apokpak mècè' Hp-na. Angga Dulla :"Aḍḍu... ḍâ'râmma ca tang facebook mè' lo' ghellem bisa?" :"Iyâ maskè dhâlâ colpak kabbhi sè èpècè' lo' kèra bisa mon taḍâ' pulsana." :Iyâ lakar ca..., jhâ' rèng mon ngèssè'è pulsa sataon sakalèyan, Coker pantes lo' ghellem bisa. Angga : "Lo' bisa ca... tang pulsa satèya ghi' akarè satos èbu ... mon lo' parcajâ iyâ' tèngghu dhibi' ." Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 60
Dulla : "(Sambi ngala' Hp-na Angga ngèḍingngaghi sowarana operator) aḍuiyâ ongghu, mè'cè' bânnya'na Ga.Mon bâriyâ bâ'na bânya' pèsèna. : "Iyâ mon lo' toman ngèssè'è pulsa jhâ' ko-mangako kana', enjhâ' Angga ḍâ' râmma kana' tang facebook mè' pagghun lo' ghellem bisa, ènghalè sèngko' agher amaènna facebook bi' tang ca-kanca. Aḍu ḍâ' râmma rèya... (ènalèka na'-kana' jârèya rèpot kalabân Hp-na, ḍâri jhâu Dulla ngabâs Ruslan ḍâteng)." Dulla Ruslan Dulla : "Hei Ruslan... Iya' ḍâ' ḍinna' ...!" : "Bâḍâ apa ca?" : "Enjâ' kèng sèḍâ ma' lè apo-campo so kita-kita rèya. Ma'lè lo' ekoca' kurang pergaulan. O... iyâ dhuli kennallaghi tang ca- kanca.... sè gântheng rèya ènyamaè ANGGA, mon sè gâgâ' rèya ènyamaè COKER" .(na'-kana' jârèya paḍâ salèngasalaman)." : "O iyâ, bâḍâ apa mè' èpècè' malolo Hp-na kana' "? : "Bânnè Rus, arèya ènyamaè parappa'naamaèn facebook". : "Apa, nyarè ghânta' yâ, bâḍâ ghânta'na è ḍâlem Hp-na yâ kana'? : Bânnè ghânta' ca... Masa' ghânta' bâḍâ è ḍâlem Hp, mon ghânta' rowa' bâḍâ è ḍâlem tana ca (sambi adhudhing ka ḍâlem tana) bânnè ḍinna'... arèya nyamana facebook"...! : "O... facebook, terros facebook jârèya orèng ḍimma kana' "? : "Ḍâ' iyâ Rus... facebook rèya bânnè nyamana orèng, tapè Ruslan Angga Ruslan Coker Ruslan Dulla nyamana situs internetka'angghuy nyarè kanca sè bânnya'... mon terro taowa iyâ nèngghu tang anḍi' ". (Ruslan ngabâs faceboogghâ Dulla sambi sem-mèsem kadhibi'ân) : "Aḍḍu...Ella iyâ lèbur bro... sèngko' terro amaenna facebook kèya Ruslan mon ḍâ' iyâ.. rèya' dhuli tang Hp daftarraghi". (Ruslan makalowar Hp blutuddhâ èpaaktip bân aberri' ka Dulla kalabân Spontan, kana' jârèya aghellâ' ḍâ' Hp blutuddhâ Ruslan kasebbhut). Angga : "Hp apa jârèya Rus ? Hp-na sèḍâ jârèya HP kona, èghâbâyâ apa?" : "Iyâ, jârèyaHp la matè taonna, alias kadhingghâlân seppor!" : "Mon èghâbây facebookjârèyalo' bisa Rus." : "Aḍu... Engko' cè' toḍussâ ka ca-kanca. Hp-na na'-kana' pan- Coker Dulla Ruslan mapan kakabbhi, seḍḍeng tang Hp la kona kaḍi' rèya. Ella satèya engko' kodhu mènta Hp sè bhâghus ka embu', ma' lè lo' kalabi' anḍi'na ca-kanca sè laèn (Kana' jârèya acaca kadhibi' sambi toronon-laonan ḍâri pangghung kalabân akantha semmo toḍus). 61 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Angga : "Hè... ḍâ' ḍimma'a Ruslan mè' lajhu nyèngghâ ... maju kanca kita ajhâlân polè." " Èmadhurâ'aghi sareng M. Hafid Effendy" Pakon 1.1 a. Èyatorè maos Patètèteks è attas kantos sampèyan ngaghâli ponapa sè ènyamaè drama panèka. Ngèrèng jhârbâ'aghi polè ponapa sè èmaksod drama panèka kalabân ngangghuy bhâsana sampèyan dhibi'! Pakon 1.2 b. Èyatorè maos Patètè teks drama è attas kantos sampèyan ngaghâli èssèna lajhu sarè ca'-oca' sè malarat tor jhârbâ'aghi artèna kalabân nyarè è ḍâlem kamus Bhâsa Madhurâ! Pakon 1.3 c. Èyatorè maos Patètèteksdrama è attas kantos sampèyan ngaghâli èssèna lajhu analisis bâgiyân-bâgiyân intrinsik èssèna teks drama è attas sè abhul-ombul "Orèng Ta' Anḍi'. Bâgiyân intrinsik kasebbhut èantarana; tema, plot/alur, setting, penokohan, amanat, sareng sudutpandang! Pakon 1.4 d. Èyatorè lampa'aghi drama è aḍâ'na kellas akor sareng onḍhâghânna bhâsa sè bâḍâ neng teksdrama "Orèng Ta' Anḍi' ", Salastarèna panèka kanca sè laèn nyangghemmè! Pakon 1.5 e. Salastarèna sampèyan maos teks drama kalabân talètè. Èyatorè abhâḍhi rengkessanna carètana drama kasebbhut kalabân aghuna'aghi bhâsana dhibi'! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 62
B. Mengidentifikasi Ragam Bahasa Lisan dalam Teks Bermain Peran 2. Lalampa'an Neng pangajhârân panèka, sampèyan kodhu ngaghâli ragam bhâsa lèsan teks drama. sampèyan kodhu maghut ḍâ' pandhuman sè ampon èsaḍiyâ'aghi è bâbâ panèka sopajâ maghâmpang è ḍâlem nantowaghi ragam bhâsa lèsan teksdrama. Macemma bhâsa lèsan aropa'aghi sèttong cara abu-ḍhâbu kalabân pan-saponapan orèng sè anglèbâdhi parènta lèsan akadhi pakakas pangocabhân kalabân sèttong bâgiyân, èngghi panèka carana alafallaghi ḍâlem abu-ḍhâbu, tata bhâsa sareng ca'-oca' sè asambhung sareng kabâḍâ'ân tor bâkto kantos bisa abhânto ka'angghuy paham mènorot sakobhengnga pènotor. È ḍâlem macemma bhâsa lèsan, èngghi panèka èpantha dhâddhi ḍuwâ' macem: 1. Ragam bahasa lisan formal atau standart, èngghi panèka macemma bhâsa sè èghuna'aghi ka'angghuy abu-ḍhâbu oca' sareng tata bhâsana tor carana maḍâpa' èyakorraghi sareng sakobhengnga è ka'ḍimma kita bâḍâ. Conto ḍâri sèttong macemma bhâsa lisan, èngghi panèka: ènalèka orèng apiḍato otabâ aparèng ḍhâ-ḍhâbuwân, ènalèka abu-ḍhâbu è kellas, musyawarah, khotbâ, sareng salaènna. 2. Ragam bahasa lisan nonformal atau nonstandard È ḍâlem macemma bhâsa lèsan panèka, pènotor bisa amanfa'attaghi tèngghi mabâna sowara otabâ tekkeddhânna sowara, aobâna salèra, ghulina tanang (gestur), otabâ isyaratka'angghuy abu-ḍhâbu maḍâpa' pessen. Cèrè macemma bhâsa lèsan o È ḍâlem ator-cator, orèng èyarep bisa tapangghi jhujhuk kalabân orèng sè laèn è ḍâlem ḍhâ- kanḍhâ otabâberkomunikasi ḍhep-aḍhebbhân o Ta' tapèngkot sareng èjhâ'ânna bhâsa, namong tasambhung sareng kabâḍâ'ân è ḍâlem ḍhâ- kanḍhâkabiyasa'anna rè-saarèna akor sareng kabâḍâ'ân. o Okarana ḍâ'-panḍâ' ḍâlem ḍon-janḍon. o Okarana serrèng ghâ'-pegghâ' tor ta' jhângkep Conto: Ongrodhânna nantowaghi bhâsa lèsan o sampèyan sè mamolan kodhu nalèktèghi ca'-oca' sè èyangghep ta' formal. 63 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
o sampèyan kodhu nantowaghi okara sè ḍâ'-panḍâ', manabi formal bhâsana bisa èsambhât formal (saè tor lerres), manabi bhâsana korang saè tor lerres, panèka èsambhât bhâsa lèsan sè nonformal.Conto: Carana ngaghâli ragam bahasa lisan è ḍâlem teks drama, panjhennengngan bisa nalèktèghi tokèlan drama è bâbâ panèka.Saterrossèpon Pangèran Secoadiningrat adhikanan : P. Secoadiningrat II : Pongghâbâ..., " (ca'èpon P. Secoadiningrat Kalabân sowara ranyèng). Pongghâbâ P. Secoadiningrat II Pongghâbâ : Bâḍâ ponapa sè Moljâ ! : Dhuliyân olok Tabib! : Èngghi sè Moljâ " Mènorot tokèlan è attas, ampon moḍḍhâ neng okara sè aghâris bâbâ. Ponapa sè èsambhât macemma bhâsa lèsan sè aghânḍhu' nonformal. Sabâb tokèlan drama kasebbhut aghânḍhu' oca' sè intonasi èpon bhidhâ sareng sè ampon ḍhâ- kanḍhâ sè samasthèna. Akadhi ḍhâbuna P. Secoadiningrat ḍâ' pongghâbâna: "Dhuliyân ngolok Tabib!. Parènta sè aghânḍu' pakon nanḍhâ'âghi tekkedhânna oca' tèngghi bânnè kalabân sowara mabâ. Mèlana ragam bahasa lisan kasebbhut èsambhât okaraminor. Maos Patètè! PANGERAN SECOADININGRAT II Ghâmbhâr: 3.2 Drama Madhurâ Sumber:Metthèk ḍâri Pangeran Secoadiningrat II anèka sareng sapopona èbhuna sè asmana Dewi Sarini, lajhu ngaghungè pottra binè' anyama Saini kalabân nyama jhuluk. Radhin AjuPottrè Konèng, amarghâ kolè'na konèng ngamennyor. Pottrè Konèng tombu Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 64
jhurbhu dhâddhi orèng binè' sè raddhin tèngkapolana (P. Secoadiningrat II nyemma' ḍâ' Pottrè Konèng sè parappa'na alèngghi neng taman). P. Secoadiningrat II : "Tang ana'....., apa sè èkalako bâ'na?, arapa ma' ce' Kominagghâ. Pottrè Konèng sè ta' bisa matekka hajhât pa-ponapa sè èkasokanè Rama. : "Rama ..., saporana sadhâjâna kacangkolangan abdhina P. Secoadiningrat II (Ca'èpon Pottrè Konèng kalabân sowara alos)." :"Aḍhâsar apa bâ'na ngoca' paḍâ moso jârèya?. (Kadhâddhiyân panèka ampon kalampan abit sè akhèrra Pottrè Konèng amèt ḍâ' Rama tor èbhuna ka'angghuy atapa neng Ghuwâ Pajhuḍḍhân). Pottrè Konèng abdhina." Abdhina atapa'aneng Ghuwâ Pajhuḍḍhân (Sa'amponna na-ngarèna tor èbhâng-tèmbhâng akhèrra orèng seppona Pottre Konèng ngèdhinè kalabân syarat èbhârengngè sareng kabulâna). P. Secoadiningrat II Pottrè Konèng Ebhuna : "Rama..., abdina nyo'on kalabân bellâs kanèserrè : "Kèbâ kabulâna bâ'na!" : "Èngghi Rama." : "Tè-ngatè Na'.(Ebhuna kobâter dâ' Pottrè Konèng) (Pottrè Konèng mangkat adhina'aghi karaton nojjhu ghuwâ Pajuḍḍhân. Pottrè Konèng ajhâlânè masa patapa'anna kalabân ta' ngakan, ta' ngènom, tor ta' tèḍung. È sèttong arè tangghâl pa' bhellâs Pottrè Konèng tatèḍung, sè è ḍâlem tèḍungnga ghi' bhuru Pottrè Konèng atemmo moso orèng lakè' ngoḍâ sè gântheng tor gâgâ'). Pottrè Konèng Adi poday : "Sapa bâ'na?." : "Sèngko' Adi Poday." (Ta' sabetara abiddhâ, Pottrè Konèng abâli ka karaton kalabân èyèrèngngè kabulâna. Bit- abit,Bâḍâ sèttong kajunèlan ḍâ' Pottrè Konèng, iyâ arèya, neng tabu'na sajân rajâ. Nalèkana abhâreng èbhuna bân Pongghâbâna sè parappa'na lân-jhâlânan neng taman, kalabân dhâdhâghânPottrè Konèng modhâr). Ebhuna Pottrè Konèng : "Na', arapa bâ'na? Apa bâ'na sakè' ?" : "Ta' onèng èbhu ! Abdhina ta' onèng aponapa." (Ebhuna abhâkta Pottrè Konèng sè kalerresan èghidhing sareng kabulâna nojjhu ḍâ' kamarra). P. Secoadiningrat II Ebhuna Saterrossèpon P. Secoadiningrat ngolok Pongghâbâna : P. Secoadiningrat : "Bâḍâ apa? " (Pètanyana jhughân ghetton) : "Abdhina korang onèng !" : "Pongghâbâ..., " ca'èpon P. Secoadiningrat kalabân sowara 65 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Pongghâbâ P. Secoadiningrat Pongghâbâ ranyèng." : "Bâḍâ ponapa sè Moljâ ! : "Ceppet olok tabib." : "Èngghi sè Moljâ " Saellana abit aḍântè', akhèrra tabibbhâ ḍâteng. Tabib P. Secoadiningrat Tabib : "Bâḍâ ponapa ajunan adhikanè abdhina ? Ca'èpon tabib : "Sèngko' mènta'a tolong parèksa'aghi Pottrè Konèng " : "Èngghi sè Moljâ !" Tabib èdhikanèka'angghuy marèksa Pottrè Konèng Ebhuna : "Kadhiponapa kabâḍâ'ânna ana' Kaulâ, Tabib" Pètanyana Ebhuna : "Saporana sè Moljâ Ebhuna, saèstona Ebhuna ta' Tabib Songkan,tapè parappa'na kabâḍâ'ân bhubhut." P. Secoadiningrat : "Pottrè Konèng ...!! Apa sè èkalako bâ'na?! Bâ'na ella aghâbây aib pokpara sè rajâ, iyâ arèya bâ'na ella nganḍung è lowar nèka. Bân ella marosak nyamana kalowarga. Ca'èpon Pangèran P. Secoadiningrat." Bân samarèna arosak nyama bhâghussâ Keraton panèka". Ca'èpon Pangeran Saccadiningrat. Pottrè Konèng P. Secoadiningrat Ebhuna P. Secoadiningrat Pongghâbâ P. Secoadiningrat Pottrè Konèng P. Secoadiningrat : "Ponapa !!!... Nganḍung ? Bhunten, ta' maso' akal Rama! abdhina ta' angrasa ngalakonè (aghili aèng mata)" : "Apa Ca'na bâ'na ?, ceppet mangkat ḍâri karajhâ'ân arèya !!! ca'na Ghir-maghighir" sèngko' ta' terro ngabâssâ ana' poto . : "Ampon ajjhâ' angen-angen sè paḍâ moljâ, Pottrè ponapa ana' kodhu èyojuk ?" :"Ḍiyem !! ajjhâ' mon ana' rowa !! jarèya ella aghâbây kèya toḍus." :"Tapè sè Moljâ ?" terro èyojughâ ḍâri :"Ceppett kennengngan rèya?. "Lajhu najhâ' tanangnga Pottrè Konèng kalabân paksa, maju noro' Pottrè Konèng. : "Bhunten Rama ! Bhunten " : "Ḍiyem !! Ceppet nyèngghâ bâ'na :" *** !! Apa bâ'na kèya Sajjhegghâ èyojuk ḍâri karajhâ'ân Pottrè Konèng sè ngennengngè bengko abhâreng kabulâna sampè' ia ana'na bhâbhâr. Lajhu Pottrè Konèng nyoro kabulâna ka'angghuy mowang ana' kasebbhut. Pottrè Konèng : "Sèngko' sanget senneng bân nèser ka ana', saporana Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 66
èbhu !" ca'èpon Pottrè Konèng." Kabulâ Pottrè Konèng : "Pottrè..., ampon Pottrè ! " ca'èpon". : "Bu'-embhân! Sèngko' ta' tèghâ ngallè bhâji' rèya, bân apa arèya cara sè palèng bhâghus." Ca'èpon sang Pottrè ajhârbâ'aghi. : "Ponapa maksoddhâ towan Pottrè?" pètanyana bu'- embhân kalabânatè sè ghetton." : "Sabâ' tang ana' jârèya neng kennengngan sè jhâu ḍâri aman. Ca'na sang Pottrè. Kakobâtèranna." : "Èngghi Towan Pottrè abdhina poron alampa'aghi sadhâjâna pangaterro towan Pottrè tor ka'angghuy kasalameddhânna towan Pottrè. Jâwâbbhâ bu'-embhân." Kabulâ Pottrè Konèng Kabulâ Kalabân atè sè sanget berrâ' tor ètoro'ènyapcabbhâ aèng socana sang pottrè masra'aghi bhâji' kasebbhut ḍâ' ka bu'-embhân. Maka mangkaddhâ bu'-embhân ka alas tor nyabâ' bhâji' kasebbhut neng kennengngan sè ella èyangghep aman. Bhâji' kasebbhut è sabâ' è bâbâna ka' bhungka'an sè naong bân è totobhi kalabân un- ḍâunan, saellana alampa'aghi pakon jârèya. Maka kabulâ abâli ḍâ' ka karaton. *** Saponapa taon ka bingkèng arè neng karaton P. Secoadiningrat abhâḍhi parjhânjiyân sè èyomommaghi ḍâ' sakabbhina maghârsarè Songennep. P. Secoadiningrat :"Pasèra sè bisa makala Dempo Abâng ḍâgghi' bhâkal èyangkat dhâddhiRato neng Karaton panèka." Ngèḍingngaghi jhânjhi P. Secoadiningrat, bânnya' ngangoḍâdhân sè nyacak ka'angghuy ènalèka dempo bânnya' para Ngangoḍâdhân sè taḍâ' sala sèttong sè bisa makala, ènalèka bâḍâ kadhâddhiyân perrang Jokotole ḍâteng ka'angghuy abhânto P. Secoadiningratka'angghuy makala Dempo Abâng. Dempo abâng : "Sapa bâ'na na'-kana' ngoḍâ ! jhâ' noro' acampor!"ca'na Dempo Abâng dhuka." : "Ajjhâ' bânnya' caca ! Aḍhebbhi sèngko'" Ca'na Jokotole Jokotole sambi alabân." Jokotole Paperranganna kalampan antarana Jokotole sareng Dempo Abâng sè lajhu Jokotole èyangghep mennang ḍâlem paperrangan. P. Secoadiningrat senneng ngabâs bân ngolok Jokotole ka'angghuy masemma'. P. Secoadiningrat :"Sapa nyamana bâ'na kana' sè ngoḍâ! " ca'na P. Secoadiningrat :"Sembhâna ḍâ' sè moljâ, nyama kaulâ Jokotolè " sambi nyongkem. :"Asabâb bâ'na tekka makala Dempo abâng, maka bâ'na èyangkat èpadhâddhiRato neng Karaton arèya. Joko tole P. Secoadiningrat 67 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Ghi' ta' sempat ajâwâb, lajhu Mpu kelleng rabu. : "Saporana abdhina sè moljâ, amarghâ lancang rok-ngèrok Mpu kelleng sè Moljâ". Ca'na Mpu kelleng sacara dhâdhâghân. : "Rama...." Ca'na Jokotole kalabân rassa takerjhât. Jokotole : "Ponapa ka' ḍissa Ramana ?" Pètanyana ḍâ' Joko tolè P. Secoadiningrat : "Èngghi sè Moljâ" Joko tole : "Pottrana sanget hèbat " Ca'na P. Secoadiningrat kalabân P. Secoadiningrat mojhi." : "Mator sakalangkong sè Moljâ. Sè Moljâ saèstona abdhina bâḍâ sè parloèyatorraghiyâ!" : "Apa sè èkoca'aghiyâ? " : "Saèstona abdhina bânnè orèng towana Joko. Orèng towa Jokotole sè lerres ènggghi panèka...... " Ca'na Mpu kelleng kalabân ngètèk, Nerrossaghi cap-ocabhânna " Sè Moljâ, Jokotole èngghi panèka pottrana sè moljâ Pottrè Konèng". Mpu kelleng P. Secoadiningrat Mpu kelleng P. Secoadiningrat Mpu kelleng P. Secoadiningrat Jokotolè P. Secoadiningrat Pottrè Konèng P. Secoadiningrat Jokotole : "Ponapa ?, bhenḍer ?" ḍhâbuna P. Cakrdiningrat pètanyana." : "Sè Moljâ." : "Mèlana bâ'na rèya tang kompoy Jokotole " ca'èpon P. Secoadiningrat ngepkebbhi jokotole. : "Emba ...! " ḍâlem kepkebbhânna embana : "Satèya è ḍimma tang ana' sè anyama Pottrè Konèng ? " Pètanyana P. Secoadiningrat ḍâ' Mpu kelleng Laju Pottrè Konèng ḍâteng asareng Ebhuna tor kabulâna. : "Hamba panèka Rama kaulâ ! " Ca'na Pottrè Konèng. : "Pottrè." : "Èbhu..." "Èmadhurâ'aghi sareng M. Hafid Effendy" Pakon 2.1 a. Èyatorè maos Patètè teks drama è attas kantos sampèyan ngaghâli èssèna lajhu sarè ca'-oca' sè malarat tor jhârbâ'aghi artèna kalabân rembhâk sakanca'an! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 68
Pakon 2.3 b. Èyatorè panjhennengngan maos teks drama è attas kantos jhârna', lajhu tantowaghi ragam bhâsa lèsan ponapa neng teks drama "Pangèran Cakradingrat III" kalâbân nyerrat tokèlanna! Pakon 2.3 c. Èyatorè lampa'aghi sareng ghâlimpo'na bâng-sèbâng è aḍâ'na kellas drama sè abhul-ombhul Pangèran Secoadiningrat III akor sareng bâbâtegghâ bâng-sèbâng! Pakon 2.4 d. Èyatorè carèta'aghi èssèna drama sè abhul-ombhul "Pangèran Secoadiningrat II kalabân aghuna'aghi bhâsana dhibi' sè saè tor sè lerres! Pakon 2.5 e. Èyatorè carèta'aghi pessen sè bâḍâ neng drama sè abhul-ombhul "Pangèran Secoadiningrat III kalabân aghuna'aghi bhâsa èngghi laèn bhunten! Salastarèna kancana nyarèta'aghi, kanca sè nyangghemmè! Pakon 2.6 f. Saalastarèna sampèyan nyarèta'aghi pessen sè bâḍâ neng ḍâlem teks drama kasebbhut. Èyatorè sampèyan rembhâk sareng sakanca'an bhâb sè akor sareng tokoh/ penokohan sè bâḍâ neng teks drama " Pangèran Secoadiningrat III". Ghâlimpo' sè laèn nyangghemmè! C. Mendiskusikan Teks Drama 3. Lalampa'an È ḍâlem lalampa'an panèka, sampèyan sabellunna alampa'aghi abhâk- rembhâk bhâb teks èssèna drama. Kodhu èkaghâli saè bhâb ponapa sè 69 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
èmaksod abhâk-rembhâk. È bâbâ panèka aropa'aghi jhâjhârbâ'ânna abhâk- rembhâk sareng atoran tartèbbhâ lalampa'an ḍâlem abhâk-rembhâk. Oca' abhâk-rembhâk asallèpon ḍâri oca' discussus (Latin) oca' laènna abhâk-rembhâk. Abhâk-rembhâk aghânḍhu' tojjhuwân ka'angghuy ngaollè pemahaman sè lebbi saè parkara kadhâddhiyân ka'angghuy aparèng pètodhu sè saè ka'angghuy kamofakadhân. Abhâk-rembhâk aropa'aghi sala sèttong bujhud komunikasi duaarah sè aropa bujhud ka'angghuy salèng aparèng pamangghi akor sareng parkara sè èkarembhâk ka'angghuy mangghi'i kamofakadhân anglèbâdhi musyawarah. Tojjhuwânna Abhâk-Rembhâk 1. Ka'angghuy ngaollè pamangghi bhâb sè alalabânan sareng pamangghi sè aghânḍhu' papaḍâna. 2. Mabâḍâ kamofakadhân. 3. Ka'angghuy ngaollè kamofakadhân ḍâlem sèttong pokpara. 4. Ka'angghuy ngaollè pangajhârân ḍâri orèng laèn sè bânnya' aghânḍhu' kadhâddhiyân. 5. Ngollè'è pamangghina orèng laèn. 6. Ngusullaghi pamangghi bi'-dhibi' ka'angghuy èyuji lerres ponapa bhunten kadhâddhiyânna. Sè kabhubbhuwân ḍâlem lalampa'an abhâk-rembhâk 1. Moderator : Sè nyeppowè abhâk-rembhâk, pakonnèpon jhâlânna abhâk-rembhâk, ka'angghuymokka', ngator maghâlimpo' pètanya ḍâri audience, sareng marèngkes sadhâjânajâwâbhân ḍâri sè aparèng jhâjhârbâ'ân (narasumber). 2. Sè noro' abhâk-rembhâ (audience): ghâlimpo' otabâ ellit sè ngèrèng abhâk-rembhâk, pakonnèpon ka'angghuy mèyarsa'aghi jhâjhârbâ'ânna narasumber, aparèng pètanya, sareng nyangghemmè pamangghina ghâlimpo' laèn. 4. Tokang catehet (Notulèn): tokang cathet otabâ jhurtolès. Pakonnèpon ka'angghuy nyerrat sadhâjâna pètanya, jâwâbhân, tor rèngkessanna è ḍâlem abhâk-rembhâk. 4. Narasumber/penyaji : sè ngatorraghi jhâjhârbâ'an sè parlo èkarembhâk. Kabhubbhuwân pakon ka'angghuy aparèng jhâjhârbâ'ân sareng ajâwâb pètanyana audience. Carana alampa'aghi abhâk-rembhâk è ḍâlem kellas: È ḍâlem alampa'aghi dikusi (bhâk-rembhâk) kalabân aghâlimpo', bâḍâ pan- saponapan ghâlimpo' sè salèng aparèng pamangghi akor sareng bhâb sè èkarembhâk nojjhu kamofakadhân ka'angghuy nyarè pamangghi sè langkong Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 70
saè. Akadhi carana abu-ḍhâbu è ḍâlem abhâk-rembhâk, kodhuna; aghuna'aghi bhâsa sè saè tor sè lerres sareng maso' akkal, ta' mabi pegghel otabâ tombu pamangghi jhubâ' è ḍâlem abu-ḍhâbu, ta' mabi mamabâ orèng laèn è ḍâlem abu- ḍhâbu, tor è ḍâlem abu-ḍhâbu kodhu aparèng pamangghi sè saè. Salaèn ḍâri panèka, ca'-oca' sè parlo èghâli ka'angghuy èghuna'aghi ḍâlem nyangghemmè laèn akadhi; oca' korang saroju', pamangghina parlo pamangghina orèng ètalèktèghi polè, abdhina korang narèma pamangghina, pamangghina korang akor sareng sè èkarembhâk, mè' pola bâḍâ pamangghi sè laèn, sareng salaènna. È bâbâ panèka aropa'aghi contona ca'-oca' sè bisa èghuna'aghi ka'angghuy narèma pamangghina orèng laèn ḍâlem abhâk-rembhâk: 1. Pamangghina sampèyan ampon akor sareng pamangghina sè laèn. 2. Kaulâ saroju'. 3. Pamangghina sampèyan cè' saèna. 4. Pamangghina sampèyan obyektif. 5. Pamangghina sampèyan aropa'aghi cara sè saè. Pakon 3.1 a. Èyatorè sampèyan maos Patètè teks drama sè abhul-ombhul "Pangèran Secoadiningrat III" , lajhu karembhâk sareng kanca sabângkuna ka'angghuy nyarè ca'-oca sè malarat tor jhârbâ'âghi artèna kalabân nyarè neng kamus bhâsa Madhurâ! Pakon 3.2 b. Èyatorè sampèyan abhâḍhi okara kalabân aghuna'aghi ca'-oca' sè ampon èjhârbâ'aghi kasebbhut mènorot bhâsana sampèyan dhibi'! Pakon 3.3 c. Èyatorè sampèyan aghâlimpo', bâng sèbângnga palèng sakonè' tello orèng. Salastarèna aghâlimpo'. Sala sèttong ghâlimpo' majhu ka aḍâ'na kellas ka'angghuy ajhârbâ'aghi èssèna teks drama Pangèran Secoadiningrat III sè akor sareng bâgiyân intrinsik sè bâḍâ è ḍâlem drama kasebbhut! 71 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Pakon 3.4 d. Salastarèna èkarembhâk èssèna teks drama sè abhul-ombhul "Pangèran Secoadiningrat III", ghâlimpo' sè laèn nyangghemmè kalabân anyata'aghi saroju' ponapa bhunten ḍâ' paponapa sè ampon èkarembhâk? D. Mengungkapkan Isi Naskah 4. Lalampa'an È ḍâlem lalampa'an panèka, sampèyan sabellunna alampa'aghi pakon mengungkapkan isi naskah, sampèyan kodhu ngaghâli saè bâgiyân-bâgiyân sè bâḍâ è ḍâlem teks drama. Sabellunna ngalakonè panglako sè bâḍâ neng drama, lalampa'an sè kabidhân sè parlo èkalako èngghi panèka maos tor ngaghâli èssèna teks drama. Teks drama èngghi panèka karangan otabâ tolèsan sè aèssè ma-nyamana panglako, ḍhâ-kanḍhâ sè èḍhâbuwâghi, latar pangghung sè èkabhuto, sareng pakakas sè laèn akadhi (kostum, lighting, sareng tabbhuwân sè ngèrèngè). Ḍâlem teks drama, sè èyotama'aghi èngghi panèka tèngka pola (acting) tokoh/panglako. Kantos sè sareng (ḍhâ-kanḍhâ) otabâ kanḍhâna para ngoladhipaham ḍâ' sakabbhina èssèna carèta sè èlampa'aghi neng atas pangghung. Pramèla ḍâri panèka, kalakowan maca teks drama èkalako kantos bisa èkobâsanè teks drama sè bhâkal èlampa'aghiyâ. Ḍâlem teks drama sè parlo èkaghâli saè èngghi panèka sen-pessen sareng nèlay-nèlay sè èkalako sareng panglako-panglako (tokoh). È ḍâlem alakonnaghi sen-pessen sareng nèlay-nèlay kasebbhut, panglako (tokoh) bhâkal akanthè' ḍâlem pokpara (konflik) sè alalabânan. Dhâddhi sè parlo èmaos tor èpahamè èngghi panèka kanthè'anna kadhâddhiyân sè andhâddhiyâghi tombuna carèta sareng pokpara (konflik-konflik) sè taghântong neng ḍâlem teks. Conto: Carana Memahami Drama: Ngèrèng maos Patètè! Maryam bân Samsul Kapala Sekolah Maryam :" Assalamu'alaikum Pa'!" : "Wa'alaikum salam !" : "Saporana Pa', abdhina morèd kellas tello' pa', maksod sareng tojjhuwân terro apètanya'a parkara Ujiân taon Nasional sakalèyan. Kadhiponapa manabi èpataḍâ' Unas Pa', mènorot ajunan kadhiponapa?" sè ampon kalampan sabbhân Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 72
Kapala Sekolah Samsul Kepala Sekolah Maryam Kepala Sekolah Bu Guru Samsul Bu Guru :"Mon èpataḍâ' Unas, bhân-sabbhân sakola'an sa Indonèsia ta' bisa èyokor kamampowanna, sabâb Unas jârèya ka'angghuy nantowaghi mampo enjâ'na morèd è ḍâlem ngobâsanè pangajhârân. Mèlana naghârâ lajhu mabâḍâ katantowan kalabân mabâḍâ Unas. :"Aponapa Pa', ma' sabbhân taon nèlay Unas ka'ḍinto sajân tèngghi katantowannèpon ?" : "Sabâb noro'è kabâḍâân è naghârâ kita bân nèlay sè èpadhâddhi pandhuman jârèya tantona èpotos saellana èpangghi hasèl Unas sabellunna. Tantona sè motos jârèya Bapa'-bapa' kita ḍâri mentri pendidikan tor salaènna. Dhâddhi bhân-sabbhân sakolaan kodhu atoro' pato !" :"Kadhiponapa mènorot pamangghièpon Bapa' manabi Unas èoba UAS Pa' "? :"Iyâ sèngko' rèya sala sèttong pongghâbâna pamarènta sè wâjib ngalampaaghi parèntana. Bân sèngko' dhibi' yâ satuju Na', sabâb kalabân bâḍâna Unas rèya bisa ètemmo ghân ḍimma tèngghi mabâna pangajhârân sè bâḍâ è Indonèsia. Lamon ta' kantha jârèya bârâmma carana nantowaghi pendidikan rèya majhu otabâ enjâ'na. Dhinèng UAS, jârèya ka'angghuy ngokor pangajhârân sè bâḍâ è kabupatèn . Mèlana beccè'na bâ'na ajhâr kalabân tarongghu sopajâ bâ'na dhâddhi orèng Indonèsia sè aghuna mongghu ḍâ' naghârâna bân bhângsana !" : "Arapa bâ'na Cong mè' atanya unas mon èpataḍâ'â?" : "Bhunten Bu, namong terro èpataḍâ'â, sopajâ ta' malengleng ka pèkkèran". : " Iyâ mon katantowan ḍâri pamarènta ta' ghâmpang èpataḍâ' na', dhina rapa, maju paḍâ ajhâr bâ'na kakabbhi sopajâ tammat kalabân hasèl sè bhâghus!" :"Èngghi mator sakalangkong Pa' tor èbhu, moghâ Maryam bân Samsul dhâddhiyâ tambânâ pangaonèngan !" Kepala Sekolah adua' moghâ è kaollèya ngen-angenna bâ'na kabbhi !" :"Iyâ paḍâ sakalangkong na'. Mara sèngko' nolongana Mènorot tokèlan drama è attas, sampèyan kodhu bisa ngaghâli èssèna kalabân aghuna'aghi cara-cara è bâbâ panèka: carana ngaghâli èssèna teks drama, sampèyan kodhu: a. maos teks Patètè kalabân èli-bâli; b. nyarè pokedhânna okara è ḍâlem teks drama; 73 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
c. nyarè okara sè andhâddhiyâghi pokpara è ḍâlem teks; d. tantowaghi jhâlânna carèta kalabân saè. Èyatorè maos Patètè tokèlan teks drama è bâbâ panèka! "Lakè Lako Loka" Pangkèng petteng calèmodhân. Monyèna kèbân bhit-sambhidhân. Dhâmar dhep-keddhebbhân è paddhuna pangkèng oḍi' lè'-mellè'. Èsolet bâbinè' koros ngangghuy pangepplo'. Dhâmar sè nalpè' è tabing lajhu èkala'. Ètampa èkèbâ ka tengnga'an. Ka tengnga'anna kennengnganna mèjâ bân korsè seppè ghun coma èsaksèè dhâlubângnga buku apek car-kalacèr. Bâbinè' koros sè ghi' abâk ngoḍâ pas nyandher ka tomppo'anna dhâlubângnga buku. Èkaot mèlè sè car-kalacèr. Ètompo' èyajhum neng attas mèja. Sumber: Ghâmbhâr: 3.3 Lalampa'an Drama Umma Isa : (È paddhu bâgiyân kacèr. Nyekketbingkèng, nanḍhâ'aghi mamabâ martabaddhâ ana'na sè èkoca' ta' toro' oca') "Kan iyâ apa ca'na engko', Bhing, mon nyarè lakè jhâ' bân- sarombân. Jhâ' kor nemmo pas mènta kabin. Tèngghu ghâllu mè' ta' kasta. : "Bu, ampon ta' kèngèng kadhi Pa'ḍinto. Pa' Mas'ot ampon dhâddhi lakè bhâdhân kaulâ. Sossa senneng ampon dhâddhi tarowanna kaulâ kaḍuwâ'ân." : "Taḍâ' rèng towa tèghâ ngabâs ana'na oḍi' nyangsara." Umma Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 74
Isa Umma Isa Umma : "Kaulâ senneng. Abhâreng Pa' Mas'ot kaulâ ta' nyangsara." : "Ta' kellar mellè bherrâs sè èkakanna bhâlâkka Pa' ghi' ngoca' ta' nyangsara, ngoca' senneng." : "Lapar tabu' bisa ètangèsè. Lapar atè èkèba matè. Tapè, ta' manglo, ghi'bânnya' orèng sè ta' ngartè." : (nyandher abhângon bhâdhân paḍâna cèrèt è semma'na ISA) "Apa? Engko' èrèken ta' ngartè? È jhâman satèya ghi' bâḍâ ropana orèng sè acaca atè. Kacaca atè ma' rajâ otang sampè' matè mon ta' alako sabbhân arèna. Kacaca atè mè' malarat sampè' matè mon oḍi'na ta' negghu' pèssè." Isa : "Pèssè lakar parlo. Sadhâjâ orèng bhuto. Ta' kajhâbhâna kaulâ sareng Pa' Mas'ot. Nangèng, ta' kèngèng pas madhâddhi obâng mèmangka tojjhuwân tongghâl ḍâlem oḍi'." Umma Isa Umma Isa Umma Isa Umma Isa Umma Isa Umma : "So' pènter ropana ella bâ'na, Bhing..." : "Kan panjennengngan sè masakola. Sabellunna asakola, lamba' rama lako adhungngèng bân panebbhâ è astana sampèyan pas ḍâpa' ka pokang manabi kaulâ ta' asakola." : "Tapè oḍi' pagghun bhuto pèssè. Bhuto dhunnya..." : "Èngghi lerres. Nangèng, carana ngaollè rajhekkè bâng-sèbângnga orèng sè ta' paḍâ." : "Apa sè èyarep bâ'na ḍâri Mas'ot? lakona pèra' nolès rè-saarè. Oḍi' bân dhâlubâng bukuna. Apa ollèna? Masoghi, apa? Maḍâteng pèssè, apa?" : "Oḍi' panèka pèlèyan. Oḍi' panèka kasangghubhân. Bânnè paksa'an." : "Bâ'na tao, tèngka sajân bânnya', kabhutowan oḍi' tambâ abit tambâ atompo'. Mon ta' alako ḍimma ollèya?" : "Nyatana kaulâ sareng Pa' Mas'ot oḍi' kantos samangkèn.... (aghella')" : "Lakar iyâ. Tapè ta' kappra." : "Bâli' nyalèndhâ'â ètèmbhâng kappra tapè sala." : "Mon-semmonan, ropana (mandheng kalabân ropa sè palèng ta' senneng)." Ḍâri jhâuna sowarana na'-kana' sajân semma'. Alir-ghilir ḍâteng ḍâri kacèr. Aorak. Arâk-ḍârâk. Nyorak, pèrak: ès lilin cabbhi ayu` bhi bitthas ngennyer ayu` nyer nyerra otang 75 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
ayu` tang tanggal ennem ayu` nem nembhung pètè` ayu` tè` tèkos jhuling ayu` ling lèngker olar ayu` lar lar bârâso ayu` so somor topa` ayu` pa` pa` salamet ayu` met metto talè ayu` lè lèbur mètong ayu` tong tongkol gheḍḍhâng ayu` ḍhâng ḍângḍâng rajâ ayu` jâ jhâman kona ayu` na narèma sè bâḍâ ayu` ḍâ ḍâḍâ palegghâ ayu` ghâ ghâmpang nangès ayu` ngès ngèstowaghi ayu` ghi: ghi, bilâ pon ḍâpa` bâktona, pasèra sè bhâkal dhâddhi lang-ngalang? ghi, jhâ` lakar pangèsto ta` kèra co-ngoco ghi, manossa ajhâlân bâḍâ koḍhâlina ghi, sè asengnga` coma sè ta` karè nyengngè` ghi, bânnè 'ghi dhinapon' Isa Umma : "Obâng bânnè tojjhuwân, Bu. Obâng mènangka papakassa oḍi'." : "Mon ta' alako ḍimma ollèya pèssè?" Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 76
Isa Umma :"Sadhâjâna manossa tanto terro oḍi'â senneng. Nangèng, kasennengnganna bâng-sèbângnga orèng ta' paḍâ sareng orèng sè laèn. Panjennengngan ngoladhi bhâdhânna kaulâ sareng Pa' Mas'ot oḍi' malarat, nangèng mènorot bhâdhân kaulâ dhibi', bhunten. Pangaterro ḍâ'-paḍâ'â sareng manossa tor tatangghâ sè laèn. Nangèng pangaro sè ta' paḍâ." : "Ḍu, paḍâ'â ḍâ'râmma mon ta' alako. Alakè ta' alako paḍâ bhâi bân sè aghâbây nompo' loka." Na'-kana' alènglèng, aènter dhâddhi sapangkèng. Aènter. Aghuser. Aoleng. Pas kalowar kangkangan. Umma : "Hè hè hè... (aca'-kènca' sokona sè ngalanga na'-kana' sè alènglèng) Cong, Bhing apa maksoddhâ bâ'na kabbhi? Sapa nyoro, ha? Molè...molè...molè. ondhur...ondhur...ondhur.. (kalowar ngojâ na'-kana')." Metthèk ḍâri kompolanna puisi Lukman Hakim AG. sè abhul-ombhul "Pancong Pangarang". Pakon 4.1 a. Èyatorè sampèyan maos Patètè teks drama sè abhul-ombhul "Lakè Lako Loka", lajhu sarè ca'-oca' sè malarat kalabân nyarè artèna è ḍâlem kamus bhâsa Madhurâ! Pakon 4.2 b. Salastarèna sampèyan maos kalabân talètè teks tokèlan è attas, Èyatorè carèta'aghi polè tokèlan tèks kasebbhut è aḍâ'na kellas mènorot bhâsana dhibi'! E. Menemukan Sifat - Sifat Tokoh di dalam Naskah 5. Lalampa'an È ḍâlem lalampa'an panèka, sampèyan sabellunna alampa'aghi mangghi'i sèpat-sèpaddhâ tokoh è ḍâlem drama. Parlo èkaghâli jhâ' tokoh-tokoh ḍâlem ḍrâma kodhu aghânḍhu' bâbâtek. Cap-ocabhân bâbâtek aghânḍhu' artè 77 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
sèpaddhâ sareng tèngka polana para tokoh. Bâtek tokoh akor sareng kualitas kepribadiannya è ḍâlem drama. Bâtek tokoh èjhârbâ'âghi ḍâlem tello' dimensi, èyantarana (1) dimensi fisik, (2) dimensi psikis, (3) dimensi sosial. Ghâmbhârrâ bâtegghâ tokoh panèka aḍhâsar kabâḍâ'ân fisik (fisiologis), kondisi kejiwaan (psikologis), sarengkondisi sosial (sosiologis). Kabâḍâ'ân fisik tokoh, akadhi: omor, bhidhâna kabâḍâ'ânnakelamin, cèrèna bhâdhân, cacat jasmani, ciri khas yang menonjol, bentuk tubuh, dan roman muka. Bâbâtek bisa èpangghi anglèbâdhi ca'-oca' sè èḍhâbuwâghi ḍâlem (ḍialog). Conto teks è bâbâpanèka: Maos Patètè! Petugas I waker Petugas I : Waker, èya' kuncina. : Èngghi, Pak. : Sènga', mon sampè' labâng arèya èbukka' Pa' bân bâ'na, bânnè coma malèngsè èyokom neng ḍâlem kamar rèya. Maskè bâ'na paḍâ kèya. Waker Petugas I Waker : Ta' bisa èbukPa' èngghi Pa'? : Iyâ bhenḍer ta' bisa, jhâ' rèng koncina arèya? : Lerres, Pa'ḍissa koncina Pa'. Ngabidhi ḍhimèn ampon èpapolong sareng kaulâ Pa'. Èngghi nomerra 13. Ngeppasèngghi, Konci sè ka'ḍissa jhughân konci nomer. 13. tapè ... Okoman Petugas I Petugas II Petugas I : Konci sè ḍimma'a bhâi ta' kèra bisa mokka' Pa' labâng rowa Pa' . : He! Maksoddhâ bâ'na apa? : Ngènyè yâ? : Ḍântos ghâllu(kepada petugas I)Hè, okomanmaksoddhâ bâ'na apa? Ngènyèsèngko' kakabbhi. Mènorot teks è attas, nanḍhâ'âghi tokoh sè bâḍâ. Èngghi panèka bâḍâ tokoh protagonis èngghi panèka petugas I, okoman sareng petugas II èsambhât tokoh sampingan otabâ figuran. Seḍḍheng tokoh antagonis èngghi panèka waker. Petugas I ngaghunè bâbâtek disiplin, teggas, sareng kobâtèr ngaḍhebbhi orèng sè èyangghep korang saè. Manabi waker aghânḍhu' bâbâtek renḍâ atè, manot, sareng ngarghâi orèng laè. Seḍḍheng okoman bâbâtegghâ ta' ngarghâi orèng laèn, tokang ngènyè, sareng bângal. Conto kasebbhut nanḍhâ'aghi kadhiponapa carana nantowaghi bâbâtegghâ panglakon sè bâḍâ neng drama. " Èmadhurâ'aghi sareng M. Hafid Effendy" Pakon 5.1 a. Èyatorè nyarè ca'-oca' sè malarat neng ḍâlem tokèlan teks drama è attas, lajhu sarè artèna è ḍâlem kamus bhâsa Madhurâ! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 78
Pakon 5.2 b. Salastarèna èjhârbâ'aghi artèna ca'-oca' kasebbhut, cacak abhâḍhi okara kalabân aghuna'aghi ca'-oca' kasebbhut neng pakon 1 mènorot bhâsana dhibi'! Pakon 5.3 c. Okara sè ampon èsoson ghi' bhuru, cacak paterros bhâḍhi paragraf sè saè tor lerres! Pakon 5.4 d. Èyatorè tantowaghi bâbâtegghâ tokoh sè bâḍâ neng tokèlan teks drama sè abhul-ombhul " Pangèran Secoadiningrat III"è attas lajhu jhârbâ'âghi bâbâtek-bâbâtegghâ neng bâng-sèbângnga! F. Menemukan Urutan Peristiwa dan Konflik dalam Naskah Drama 6. Lalampa'an alampa'aghi pakononḍhâghân tombuna pokpara sè aropa'aghi terrosanna onḍhâghân sè mamolan mongggu tokang sè aghâmbhârraghi tokoh neng onḍhâghân panèka. konflik sè Pokpara-pokpara otabâ kadhâddhiyân-kadhâddhiyân sareng andhâddhiyâghi konflik tombu tor nyebbâl. Dhâddhi onḍhâghân panèka aropa'aghioḍhâghân sè awwâl tombuna pokpara. Lajhu èterrossaghi ḍâ' onḍhâghân sè awwal tombuna konflik. Neng lalampa'an panèka, sampèyan sabellunna Saterrossèpon, konflik panèka bisa èpajhurbhu dhâddhi konflik-konflik sè langkong rajâ è ḍâlem onḍhâghân saterrossa, ngèrèng oladhi tokèlan conto è bâbâ panèka antaranaRomeo bân Julietsè sanget kalonta è bâbâ panèka: : Lè', demmi bulân sèngko' asompa ḍâ' bâ'na. Romeo : Ajjhâ' asompa ka bulân Pa', sabâb bulân aobâ bhân-sabbhân Juliet bâkto. Bisa-bisa rassa tarèsnana bâ'na Pa' aobâ kèya. Romeo : Terros ḍemmi apa sèngko' bisa asompa Lè' 79 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Juliet : Ajjhâ' asompa Pa'. Otabâ ènalèka bâ'na tarèsna ka sèngko' Pa', asompa ka abâ'na dhibi'. Sèngko' ghu-ongghu bhuru parcajâ, jhâ' bâ'na cè' tarèsnana ka sèngko'. Romeo Juliet : Ḍâ' râmma carana asompa ka abâ'na dhibi' Lè'? : Iyâ mon ḍâ' iyâ Pa' ta' osa asompa. Cokop bhuktè sè nyata Pa', malar mandhâr dhâddhiyâ kembhâng malathè sè ro'om Pa'. Tokèlan teks drama kasebbhut, jhâlân carètana ajhârbâ'âghi kennalla Romeo sareng Juliet sè èpaterros kalabân tarèsnana atè mongghu sè kaḍuwâ. Rassa tarèsna ghâpanèka ollè pamangghi sè alalabânan ḍâri orèng towana sè kaḍuwâ. Kaḍuwâ kaluwarga salèng amoso. carètatarèsnana Romeo asareng Juliet panèka sè dhâddhi konflik. awwallâ ḍâlem drama tor terros ḍâ' konflik sè laèn ḍâlem kanthè'anna kadhâddhiyân. Konflik ropek. Kadhâddhiyân-kadhâddhiyân dramatik sè dhâddhi pokeddhâ carèta sanajjân tajhem tor andhâddhiyâghi tegang nojjhu ḍâ' klimak. Klimaks ḍâlem drama bhâkal dhâddhi èlakonè sareng tokoh otama sè kabhubbhuwân mènangka panglako otama sareng sè nyangsara dhâddhina konflik kasebbhut. sè tombu neng onḍhâghân sabellunna sanajjân " Èmadhurâ'aghi sareng M. Hafid Effendy" Maos Patètè! Prolog I ".........Nèmor kara aèng talèbât malarat sabâb sombher asat bân songay paḍâ kerrèng.... manossa bân èbin obuwânna patang rebbhu' aèng.... Prolog II " Hè .... Ronggosukowati, taowa dhibi'na....arapa ma' satèya nèmor kara....Sè bâriyâ jârèya marghâ è alas rabâ ḍissa bâḍâ rèng atapa kaḍuwâ paḍâ mènta mandhâr ta' ojhâna...." (ènalèka mèyarsa'aghi kabhâr kasebbhut, Rato Ronggosukowati takerjhât lajhu adhikana kabulâna. Raja Ronggosukowati Patih Pamekasan Raja Ronggosukowati : (bertepuk tangan tiga kali) : (kalowar ngaḍhep Rato) : Hè Kè patè dhuliyâ bâ'na èntar ka alas rabâ, è ḍissa bâḍâ rèng tapa kaḍuwâ, rèng tapa sè kaḍuwâ jârèya paḍâ mènta ka sè Aghung nyopprè ta' ojhâna. Tanya'aghi arapa ma' ta' enḍâ' bâḍâna ojhân, dhinèng ojhân rèya maoḍi' bhumè. Patih Pamekasan : (sambil menyembah lalu berkata: mator èngghi Ghustè lalu pergi, rajapun pergi). Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 80
Prolog III (suasana pentas-hutan, dan orang pertapa duduk tafakkur tangannya tengadah sambil berdoa. Yâ Allah moghâ èkabbhulâna du'a abdhi dhâlem....) Patih Pamekasan datang mendekatikedua orang pertapa: Patih Pamekasan : Hèi, orèng kaḍuwâ sè atapa....napè sanyatana sè èkaterro dhika bândhika kabbhi ḍâri ghu'imma asalla? Penapa Patih Pamekaan : Kaulâ Abdurrahman pottrana kèyaè Abdullah Modhin Tèjhâ, panèka ponakan kaulâ nyamana Bhindhârâ Bungso. Kaulâ kaḍuwâ èpakon maddhek pasantrèn è kennengngan panèka sareng kèyaè Aji Gunong è Sampang. : Hèè.... orèng sè kaḍuwâ, bulâ nèko papatè Pamekasan, bulâ èpakon rato marèksanè dhika kaḍuwâ. Ca'na berta dhika kaḍuwâ paḍâ nyo'on ḍâ' Ghustè Allah mandhâr ta' ojhânna, napè kabhâr nèko bhenḍer? Mon lakar bhenḍer napè parlona dhika ma' ta' terro ojhân? Pertapa : Èngghi, berta ghâpanèka pajhât lerres, sè sapanèka sabâb kaulâ sareng panakan kaulâ ta' ghâḍhuwân compo'. (Suasana pentas, di kraton terlihat raja Ronggosukowati mondar-mandir gelisah, tidak lama kemudian patihnya datang) Patih Pamekasan : (sambi nyembhâ) Abdhi dhâlem bhâḍhi ngaḍhep Ghustè.... : Iyâ bârâmma apa sè èkaollèbâ'na? : Rèng tapa sè kaḍuwâ akarep maddhegghâ pasantrèn, ca'èpon. Marghâ èpakon ghuruwèpon, Kèyaè Ajigunong.è Sampang èpakon maddhek pasantrènè Alas Rabâ. Sè n sèttong asmaèpon Abdurrahman, pottraèpon Modhin Tèjhâ, Kèyaè Abdullah. Sè ennoman ponakannèpon asmana, Bhindhârâ Bungso kaḍuwâ pajhât nyo'on ḍâ' sè Aghung nyopprè ta' èpaojhânna marghâ ghi' ta' ghâḍhuwân bâbengkon ka'angghuy pangaobhân... : Mon bâriyâ mara dhuli bhâḍhiyâghi bengko ma' lè nèmor rèya dhuli marè...maghârsarè ma' dhuli nemmo aèng. : Mator èngghi Ghustè (sambi nyembhâ pas dhuli jhâghâ adhina'aghi raja) kabâḍâ'ân pentas terlihat banyak orang sibuk bekerja membangun rumah ...setelah selesai..) Kèyaè ngèrèng sampèyan kaḍuwâ samangkèn ampon ghâḍhuwân compo';ngèrèng ambu ḍhimèn sè nyo'on ta' ojhân. : Èngghi mator sakalangkong (lajhu lebbhu ka romana seketika itu hujanpun turun membasahi bumi Pamekasan. Ojhân...ojhân sakabbhinna orèng sujud syukur. (Metthèk ḍâri buku Sangkolan, angghidhân A.Sulaiman Sadik) Raja Ronggosukowati Patih Pamekasan Raja Ronggosukowati Patih Pamekasa Abdurrahman 81 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Pakon 6.1 a. Èyatorè sampèyan aghâlimpo' kalabân bâng-sèbângnga lèma' lampa'aghi neng alampa'aghi bisaos, salastarèna aghâlimpo' aḍâ'na kellas maghut ḍâ' tokèlan teks è attas panèka! Pakon 6.2 b. Salastarèna ghâlimpo' kasebbhut alampa'aghi tokèlan tèks drama è attas. Èso'ona ghâlimpo' laèn nyangghemmè kalabân aparèng pamangghi kakoranganna lalampa'an alakonnaghi teks kasebbhut! Pakon 6.3 c. Èyatorè bhân-sabbhân ghâlimpo' abhâk-rembhâk sakanca'an ka'angghuy nyerrat jhâlânna carèta sè aghânḍhu' pokpara ḍâlem kadhâddhiyân tèks drama è attas! G. Memperagakan Peran Sesuai Sifat - Sifat Tokoh yang Sudah Teridentifikasi 7. Lalampa'an Neng lalampa'an panèka, sampèyan sabellunna alampa'aghi Memeragakan peran sesuai sifat - sifat tokoh yang sudah teridentifikasi. Sampèyan kodhu ngaghâli saè pètodhu è bâbâ panèka. Ḍâlem kaoḍi'ân neng sabbhân arè, kita ta' lopot ḍâri kadhâddhiyân bermain peran. Ènalèka èyathokkaghi ḍâ' sabâgiyân ḍâlem kabâḍâ'ân, kita bhâkal ngakorraghi sopajâ ètarèma sareng sadhâjâna orèng sè èyajhâk ator-cator. Kadhâddhiyân sapanèka sè èsambhât bermain peran. Sabelluna alampa'aghi bermain peran, kita parlo ngaghâli saè artèna tor hakikat bermain peran. MaksoddhâBermain Peran ator-catorsè tojjhuwânnèpon ka'angghuymengeksplorasi perasaan, tèngka, nèlai kalabân cara nyontowaghi abâ'na dhibi' ka'angghuy dhâddhi orèng laèn. Panglako neng drama otabâ aktor ḍâlem lalampa'an bermain peran ghâḍhuwân tugas ka'angghuy Hakikattèpon, bermain peranaropa'aghiketerampilan Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 82
ngoḍi'i èmosina panglako sè laèn ḍâlem drama sè aghâmbhârraghi sè nolès anglèbâdhi pa-apa sè èkoca'aghi ḍâlem bujhud ḍhâ-kanḍhâ. Sabellunna alampa'aghi drama, kita parlo paham ḍâ' bâbâtegghâ para tokoh. Ponapa sè parlo èkalako ka'angghuy ngaonèngè bâbâtegghâ tokoh? Bâbâtegghâ tokoh bisa èpangghi anglèbâdhi (1) carètana sè ngarang, (2) ḍhâ- kanḍhâ-ḍhâ-kanḍhâ ḍâlem teks drama, (3) sangghemman otabâ ḍhâbuna tokoh sè laèn mongghu tokoh sè laèn, tor (4) kennengngan sè anyata'aghi bâbâtegghâ tokoh. sampèyan bisa ngalakonè peran kalabân saè. Bâtegghâ tokoh bisa diekspresikan anglèbâdhi carana tokoh mèkkèr sareng èsa'-ghârâssa'aghi, carana aḍhâbuwâghi oca', sareng tèngka polana, akantha ḍâlem kaoḍi'ân sabbhân arèna neng masyarakat. Pa-ponapa sè palèng parlo ḍâlem alampa'aghi drama èngghi panèka ḍialog. Mèlana panglako (tokoh) kodhu sangghup:ngoca'aghi ḍhâ-kanḍhâ kalabân lafal sè moḍḍhâ, maos ḍhâ-kanḍhâ kalabân ngaghâli rajâ kènè'nasowarana, sareng maos ḍhâ-kanḍhâ kalabân tekkeddhân (tekanan) sè lerres. Anglèbâdhi penghayatan sè kalabân ghu-ongghu, Pa-ponapa sè kodhu èparèksanè ḍâlem maḍâpa' ḍhâ-kanḍhâ drama, èngghi panèka: 1. Aghuna'aghi bhâsa sè saè, maksoddhâ ḍâlem pelafalan sareng intonasi kodhu akor sareng teks. Logat sè èghuna'aghi kodhu akor sareng ḍaèra asalla sareng status sosial tokoh sè dhâddhi panglakona. 2. Ekspresi ghulina bhâdhân sareng ghulina mowa, kodhuna èyakorraghi sareng ḍhâ-kanḍhâ. Manabi ḍhâ-kanḍhâ anyata'aghi bhellis, maka ekspresi bhâdhân sareng ghulina mowa kodhu nodhuwâghi bhellis. 3. Ka'angghuy lebbi rammè sareng èndhâna kabâḍâ'ân ḍâlem ḍhâ-kanḍhâ. Para panglako tokoh bisa improvisasi è lowar teks drama. Èyatorè oladhi conto è bâbâ panèka: Ampon Ngartè Ama takapprang? Sitti Ama Sitti : Ti, ḍâ' ḍimma'a ma' masè cora' cè' kabhuruna , cora' prang- : lakar kabhenḍerrân ce' repoddhâ Ma! : Apa bhâi sè èkarèpot? : Sèngko' ka pasara abâlanjhâ'â, è bengko malako orèng, mateppa' ḍâpor. : Mon mara jârèya kabhenḍerran sèngko' matoro'a jhuko', polana sèngko' rèya parappa'na ngandhel biddhâng. Ama Bâḍâ tamoy. Marè jârèya ghi' nyèkodhâ kalambhi ka Bu Yati. 83 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Sitti burung ollèna sè namen bhâko. Ama : Iyâ kemma pèssèna ? Aḍu ma' ngennyer sakalè pèssèna. Ta' : Ha...ha...ha lakar iyâ . Lalla kat-mangkat ka pasar ma' ta' sampè' narè'. (Muakmam) Carana ator-cator ḍâlem tokèlan è attas, sampèyan kodhu ngaghâli, ra-kèra sè ka'ḍimma tokèlan sè parlo intonasi tèngghi, mabâ, sareng alos. Mèlana ghulina bhâdhân sareng ghulina mowa è ḍâlem alampa'aghi kodhu sorop. Pakon 7.1 a. Morèd èpantha ḍâlem ghâlimpo' sè bâng-sèbângnga bâḍâ 5 mègghi' ḍâlem sèttong ghâlimpo'. Salastarèna panèka morèd èpakon ka'angghuy alampa'aghi otabâ memperagakan peran akor sareng sèpat-sèpaddhâ sè bâḍâ neng teks drama sè abhul-ombhul Pangèran Secoadiningrat III è attas kalabân saè! Pakon 7.2 b. Salastarèna alampa'aghi teks drama kasebbhut, ghâlimpo' laèn otabâ èpakon nyangghemmè kalabân aparèng panèlayan pamangghi kakoranganna lalampa'an kasebbhut! H. Mendiskusikan Relevansi Isi Teks Drama dengan Kehidupan Sehari - Hari Siswa 8. Lalampa'an Neng lalampa'an panèka, sampèyan sabellunna alampa'aghi abhâk- rembhâk akorra èssèna teks drama kalabân bâḍâna kaoḍi'ân samangkèn. Sampèyan kodhu ngaghâli atoran-atoran ḍâlem abhâk-rembhâk. È ḍâlem alampa'aghi abhâk-rembhâk kalabân aghâlimpo', bâḍâ pan- saponapan ghâlimpo' sè salèng aparèng pamangghi akor sareng pokpara sè èkarembhâk nojjhu kamofakadhân ka'angghuy nyarè jhâlân kalowar sè langkong saè. Akadhi carana abu-ḍhâbu è ḍâlem abhâk-rembhâk, kodhuna; aghuna'aghi bhâsa sè saè tor sè lerres sareng maso' akkal, ta' mabi pegghel otabâ tombu pamangghi jhubâ' è ḍâlem abu-ḍhâbu, ta' mabi mamabâ orèng laèn è ḍâlem abu-ḍhâbu, tor è ḍâlem abu-ḍhâbu kodhu aparèng jhâlân kalowar otabâ pamangghi sè saè. Salaèn ḍâri panèka, ca'-oca' sè parlo kaghâli Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 84
ka'angghuy èghuna'aghi nyangghâ tor nyangghemmè pamangghina orèng laèn akadhi; oca' korang saroju', pamangghina parlo ètalèktèghi polè, abdhina korang narèma pamangghina, pamangghina korang akor sareng sè èkarembhâk, mè' pola bâḍâ pamangghi sè laèn, sareng salaènna. Carana nantowaghi akor sareng sorop bhuntenna èssèna drama sareng kabâḍâ'ânna morèd ḍâlem kaoḍi'ân sabbhân arèna. Sampèyan kodhu maos Patètè maghut ḍâ' teks drama sè ampon èsaḍiyâ'âghi, sampèyan marèksanè pokeddhâ kadhâddhiyân kalabân ngathokkaghi sareng kabâḍâ'ân samangkèn. ponapa èssèna drâma ghi' sorop kalabân jhâman samangkèn ponapa bhunten. Mèlana sampèyan kodhu Patètè nyarè pokeddhâ sareng jhâlânna carèta, akadhi conto è bâbâpanèka: Maos Patètè tokèlan ḍhâ-kanḍhâ è bâbâ panèka! MIRAS Mohammad Karmin Mohammad Karmin : "Sanonto pon bâḍâ PERDA Ka'angghuyalanglang MIRAS (Minuman Keras) :"Sanyatana Ghustè Allah empon alanglang miras ghânèko.' Kabit ḍhimèn bâkto toronna Al Qur'an ḍâ' Kanjeng Nabbhi".. :"Engghi, anapè rèng-orèng ghi' maksa sè ngènoma miras sè mamabu' ghânèko. Ḍhâbuna Ghustè Allah neng Al Qur'an ; Rèng - orèng jârèya atanya ḍâ' bâ'na (Muhammad), bhâb towa' bân judi, kabâlâ jhâ' towa' bân judi jârèya maḍâteng dhusa rajâ bân coma sakone' manfaaddhâ ka manossa. Mèla ḍâri jârèya ètèmbhâng ḍâri manfaaddhâ ghi' arajâân modhâraddhâ .Bân rèng- orèng jârèya atanya ḍâ' ka bâ'na (Muhammad) parkara bhârâng apa sè mostè èbelli Koca'aghi ḍâ' rèng-orèng jârèya Abâlânjhââ bâ'na bhârâng sè palèng èkabhuto bi' bâ'na. Bâriyâ, Allah, SWT ajhârbââghi ayat-ayatta ḍâ' ka bâ' na (nyopprè manossa mèkkèr) :"Engghi, ḍhâbuna Allah sè èsebbhuttaghi bi' dhika ghânèko bân para ḍokter sareng filosuf towa' bhuru èbirjhi' : (1) ta' bisa maèlang pelka' la-mala sajân mapelka'(2) bilâ èyènom ta' maḍâteng faèdâ (3) mamacet akal ka'angghuy mèkkèr (4) makenḍhur ḍâ' hajhât sè pon tarongghu (5) mataḍâ' ghulina ka abâ' kadhi orèng è bius (6) nombuwaghi panyakèt neng paḍhâ'ârân (7) sarta marabeng tèngal (8) marosak bhârâ tor masengka ḍâ' ḍhâ'ârân laènna (9) mon sakè' malarat bârâsâ (10) nombuwaghi palengngen tor bisa ghilâ (11) bâkto mosèm cèllep ghâmpang ètèngghâ'i panyakèt panas (12) andhâddhiyâghi 85 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Mohammad jhâlânna ḍârâ ta' lancar (13) ora' bisa pecca bisa maḍâteng panyakèt ngetter (14) maceppet rosakka bhâdhân (15) ta' maseggher oḍi' tapè mamalarat". :"Engghi bilâ ka'angghuyalanglang miras ghânèko". pon patot PEMKAB matoron PERDA "Sombherrâ Carèta: A.Sulaiman Sadik" Pakon 8.1 a. Morèd èpantha aghâlimpo' sè bâng-sèbângnga bâḍâ tello' kantos lèma' angghuta, salastarèna èpantha ghâlimpo' sampèyan abhâk- rembhâk sakanca'an ka'angghuy ajhârbâ'aghi tokèlan tèks drama bhâb "Miras" è attas. Sè parlo èkarembhâk èngghi panèka nantowaghi akor sareng sorobbhâ èssèna teks sareng kabâḍâ'ân samangkèn neng sakobhengnga sampèyan! Pakon 8.2 b. Èyatorè sampèyan nyarè ca'-oca' neng teks sè abhul-ombhul "Miras" è attas sè aghânḍhu' oca' bhârâng, oca' ghâbây, sareng oca' sèpat. Sè bâng-sèbângnga lèma' bisaos! Pakon 8.3 c. Èyatorè sampèyan nyarè oca' obâ'ân sè ollè ter-ater, sessellan, sareng panotèng 5 mègghi' bisaos neng teks tokèlan drama MIRAS pas bhâḍhi okra kalabân aghuna'aghi bhâsa èngghi bhunten! Pakon 8.4 d. Èyatorè sampèyan abhâḍhi teks drama sareng ghâlimpo'na bâng- sèbâng, èssèna teks drama sè ampon èbhâḍhi kodhuna maghut tor akor sareng kabâḍâ'ânna sampèyan è jhâman samangkèn! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 86
Uji Kompetènsi Pangajhârân 3 A. Èyatorè pèlè jâwâbhân sè palèng lerres ḍâri al-soal è bâbâ panèka! 1. È bâbâ panèka cem-macemma drama mènorot pakakassèpon, kajhâbhâna.... a. drama pangghung b. drama televisi c. drama radio d. drama tragèḍi e. drama komedi 2. Macemma drama sè kanḍhâèpon èlaghuwâghi tor èyèrèngè tabbhuwân, èsebbhut drama.... a. opera b. tablo c. radio d. sendratari e. komedi 4. È bâbâ panèka aropa'aghi sala sèttong drama Madhurâ, kajhâbhâna.... a. sindèn b. topèng ghettak c. terbhâng d. luddruk e. saronènan 5. Bâgiyân-bâgiyân intrinsik ḍâlem drama sè tamaso' ḍâ' cèrè bâbâtek tokoh èsambhât.... a. Setting b. tema c. Alur d. Amanat e. Penokohan 6. Tokoh otama ḍâlem panglakon drama èsebbhut.... a. Protagonis Figuran b. c. Antagonis d. kolaboratif e. Campuran 87 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
7. Maos Patètè tokèlan è bâbâ panèka! " ... Somor jârèya engghunna è ra-ara, È seddhi'na ètombuwi palèmbhâng. Tèngghina palèmbhâng bhuru ḍukalè sapamanjhengnganna orèng. Palèmbhâng jârèya cangkana ḍâḍuwâ', cè' mapanna ka'angghuy panongko'anna ghunḍâl. Ḍâunna jhurno ngabhiru nanḍhâ'aghi jhâ' lakar èyopènè ongghu...." (Arah jamali, Konkonan:1990). (Asas) Mènorot tokèlan teks è attas, bâgiyân intrinsik sè palèng moḍḍhâ, èngghi panèka.... a. setting b. tokoh c. tema d. amanat e. sudut pandang 8. Maos Patètè! Pangeran Secoadiningrat anèka sareng sapopona èbhuna sè ngaghungè asma Dewi Sarini, sè akhèrra panèka ngaghungè pottra binè' anyama Saini kalabân nyama jhâjhuluk. R.A. Pottrè Konèng, amarghâ kolè'na sè tèra' tor ngernyap Pottrè Konèng tombu jhurbhu dhâddhi orèng binè' sè raddhin tèngkapolana (P. Secoadiningrat) nyemma' ḍâ' Pottrè Konèng sè parappa'na ju'-toju' neng taman. Mènorot tokèlan teks è attas, nanḍhâ'aghi ghâmbhârân.... a. prolog b. epilog c. dialog d. ḍhâ-kanḍhâ e. psikolog 9. Sala sèttong bujud komunikasi duaarah sè aropa bujhud ka'angghuy salèng aparèng pamangghi akor sareng parkara sè èkarembhâk ka'angghuy mangghi'i kamofakadhân anglèbâdhi musyawarah. Jhâjârbâ'ân kasebbhut èsambhât.... a. ḍhâ-ḍhâbuwân b. luddruk c. pidato d. abhâk-rembhâk e. musyawarah 10. È bâbâ panèka aropa'aghi contona pètotor sè bisa èghuna'aghi ka'angghuy narèma pamangghina orèng laèn ḍâlem abhâk-rembhâk, kajhâbhâna.... a. Pamangghina sampèyan ampon akor sareng pamangghina sè laèn. b. Kaulâ saroju'. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 88
c. Pamangghina sampèyan cè' saèna. d. Pamangghina kaulâ narèma kalabân saè. e. Pamangghina sampèyan ta' maso' ka pèkkèr. 11. Pa' Ghuru Ariel :"Sèngko' ngèra rèd-morèd ella tao apa sè ènyamaè drama. Tapè sèngko' ghi' atanyaa Ariel ma' lè jhârna'. Ariel.., apa sè ènyamaè drama ?" :"Drama èngghi panèka carèta bhâb lalampaanna manossa sè ghâmbhârrâ neng attas pèntas!" Pa' Ghuru Pa' Ghuru Sano Pa' Ghuru Mina Pa' Ghuru jâwâbhânna bâ'na bhenḍer. Drama :"Bhàghus, aghuna'aghi naskah, naskah jârèya èyajhâri tor è afalaghi bânnè ghun bâriyâ dhâddhi sè ella maca naskah drama kodhu bisa nèroaghi. Cara nèro ngoca'aghi naskah drama kodhu jhârna' bân na'na sarta keccap sè ekaparlo kodhu èpakajâ tor mon parlo tanang soko bân bhâdhân èpaghuli. Satèya abâs sèngko' nolèsa è papan. Ca' oca' sè è tolès mèrèng artèna oca' bhuru kodhu koca'aghi pakajâ ". (Guru lajhu nolès è papan ) : " Èḍimma Sale San ?" : "Abdhina ta' onèng!" : "Ba'na tao Min ?" : "Bhunten!" : "Ella telloarè Salè ta' asakola !" Mènorot tokèlan drama è attas, pètanyana Pa' Ghuru ḍâ' Ariel, èngghi panèka.... a. Apa bâ'na perna aghâbây drama? b. Apa sè ènyamaè drama? c. Sebbhuttaghi macemma drama! d. Cacak aghâbây drama! e. Sapa sè ngalakonè drama? 12. Pasèra sè ta' maso' è bâktona Pa' Ghuru molang neng tokèlan drama è attas? a. Amin b. Mina c. Ariel d. Sale e. Sano 89 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
13. Sèpaddhâ Indra neng tokèlan drama kasebbhut, èngghi panèka.... a. mella' atè b. bhuḍhu c. pengko d. cengkal e. adhâp 14. È bâbâ panèka aropa'aghi cem-macemma cara ka'angghuy ngaghâli èssèna teks drama, kajhâbhâna.... a. Maos teks Patètè kalabân èli-bâli. b. Nyarè pokedhânna okara è ḍâlem teks drama. c. Nyarè okara sè andhâddhiyâghi pokpara è ḍâlem teks. d. Tantowaghi jhâlânna carèta kalabân saè. e. Maos drama sakarebbhâ. 15. È bâbâ panèka sè tamaso' jhâjhârbâ'ânna drama, èngghi panèka.... a. Carèta bhâb lalampaannamanossa sè èghâmbhârrâghi neng attas pèntas. b. Carèta loco sè èpaḍâpa'. c. Carètana kèbân bân manossa. d. Carèta sè aghânḍhu' bâburughân beccè'. e. Carètana asal mowasal kennengngan. B. Èyatorè jhârbhâ'âghi pajharna' ! 1. Sebbhuttaghi lajhu jhârbâ'âghi macemma drama aḍhâsar carana alampa'aghi lakon! 2. Ponapa sè èmaksod drama? 3. Sebbhuttaghi cem-macemma bâgiyânna intrinsik ḍâlem drama! 4. Èyatorè parèngè conto paragraf sè nanḍhâ'aghi latar kabâḍâ'ân! 5. Èyatorè parèngè conto ḍhâ-ḍhâbuwân carana mokka' abhâk-rembhâk! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 90
Pangajhârân Tèma: Budaya 4 Kompetensi Dasar 3.4 Mengidentifikasi, memahami, carakan Madurasesuai kaidah. 4.4 Menyusun paragraf menggunakan aksara Jawa/carakan Madura sesuai kaidah. Indikator 3.4.1 Mengidentifikasi tata tulis carakan Madura dalam wacana. 3.4.2 Menganalisis isi teks carakan Madura. 3.4.3 Memahami isi teks carakan Madura. 4.4.1 Menyalin kalimat yang tertulis dalam ejaan bahasa Indonesia ke dalam carakan Madura sesuai kaidah. 4.4.2 Menyusun kalimat acak yang tertulis dalam carakan Madura menjadi paragraf yang sempurna sesuai kaidah. Pangajhârân kapèng 4 panèka, bhâb bhuḍhâjâ Madhurâ. Bhuḍhâjâ Madhurâ salaènna bhuḍhâjâ sè sokkla bâd̩ â jhughân sè mènḍâ' ḍâri bhuḍhâjâ lowar akadhi abhudhâjâ'âghi tembhâng. Tembhâng asallèpon ḍâri bhhudhâjâ Jhâbâ, jhughân bhâsa Madhurâ salaènna sokkla oca' Madhurâ bâḍâ oca' serrebbhân ḍâri oca' lowar Madhurâ akadhi: aèng, tono, tongkèng (Malaju), bâllu', pètto', sampèyan, panjennengngan (Jhâbâ) sareng salaènnèpon. Pangajhârân 4 panèka bhâb sennè bhuḍhâjâ èngghi panèka bhâb Sapè Taccek, Sapè Sono', sareng pan - saponapan bhudhâjâ pangorèbhân tor lalampan jhughâ bhângonna compo' kona Madhurâ. Ngèrèng sabellunna kita ngabidhi pangajhârân empa' panèka ngèrèng areng-sareng adu'a ḍâ' Sè Amorbâjhâghât nyopprè kita kaparèngan sekken neng pangghâliyân sadhâjâ sè èlampa'aghi. 91 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
A. Mengidentifikasi Tata Tulis Carakan Madura dalam Wacana 1. Lalampa'an Mènangka ator kabidhân, ngèrèng sabellunna ajhâr areng-sareng maos du'a' ḍhimèn. Sabellunnèpon, ngèrèng areng-sareng ngaghâli èssèèpon bâburughân beccè' sè parlo dhâddhi lalampa'an rèn-saarèna: o Orèng sè palèng bhâghus è antarana sakabbhinna orèng, iyâ arèya orèng sè aberri' manfa'at ḍâ' ka sè laèn. o Ajjhâ' wa-matowa mon ta' tao èlmona. o Pongpong ghi' ngoḍâ pabhâjheng nyarè èlmo. Sabellunna ngaghâli bhâb carakan Madhurâ neng bhâb panèka, è bâbâ ampon èsaḍiyâ'âghi jhâjhârbâ'ânna bhâb carana mengidentifikasi carakan Madhurâ ḍâlem bâca'an.Saterrossèpon, manabi sampèyan nalèktèghi bhâb tatacaraèpon nyerrat carakan Madhurâ ḍâlem bâca'an, sampèyan kodhu maghut ḍâ' pandhuman sampèyan ka'angghuynantowaghi tatacaraèpon nyerrat carakan Madhurâ. Kodhu èyèmodhi jhâ' è ḍâlem bâca'an serradhân carakan Madhurâ. sè ampon èsaḍiyâ'aghi, sopajâ maghâmpang padhâ lèngsa : (Mènangka koma) , padhâ longsè : (Mènangka titi') ,, padhâ dhek-adhek : (Mènangka mamolan nyerrat okara) ? padhâ pangkat : ;; (Mènangka tanḍhâ ḍâlem angka) Kodhu èyèmodhi jhâ ' pètodhu / tatacaraèpon nyerrat carakan Madhurâ èngghi panèka : a. Bhân-sabbhân nyerrat okara Carakan Madhurâ kodhu èkabidhi sareng dhek-adhek ta' mabi paragrap akadhi serratan latèn, conto: ?[n=gu$[p[$o[noh. b. Teknis menulis aksara Carakan Madhurâ: Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 92
93 1. aghâttong ka ghâris..... ® .. 2. tebbel tèpès ..... .. ® c. ka attas tèpès ka bâbâ tebbhel... µ .. Pangaonèngan BhâbAksara Rajâ Sa = Bâ/bhâ = $
Gâ/Ghâ= Ta = & # Ka = Na = @ ! Pa = Nya = % ^ Ghântonganna Ca = .... C ... Pangaonèngan Aksara Swara A = I = U= È= O= A I U E O Maos Patètè! ?$[p[$o[noh,, ?$[p[$o[noh,m[molnNpz [lzu/r[r=t[n[afisde[m ²o Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
p[s[s/dj[s[pha[phaneD[m²o %[syn\,mek¯snS#=de[m ²o8[s=o [sobn\, [$ozenNe[pMyrs[pbi[nh Pakon 1 Mènorot tokèlan tèks carakan Madhurâ è attas, èyatorè sampèyan nalèktèghi aksara rajâ sè bâḍâ neng teks kasebbhut, lajhu salèn ḍâ' tolèsan latèn! B. Menganalisis Isi Teks Carakan Madura 2. Lalampa'an Neng pangajhârân panèka, sampèyan kodhu ngaghâli carana nalèktèghi èssèna teks carakan Madhurâ ḍâlem wacana "Sapè Sono' ", sampèyan kodhu maghut ḍâ' pandhuman sè ampon èsaḍiyâ'âghi sopajâ maghâmpang ka'angghuy abirjhi' èssèna teks carakan Madhurâ. Macemma birjhi'ânna bisa aḍhâsar pamokka', èssè, sareng panotop. Manabi abirjhi' teks carakan Madhurâ, sampèyan kodhu onèng ḍâ' macemma aksara rajâ, aksara rèka'an, sareng aksara sowara. Pakon 2 Maos patètè teks bâca'an carakan è bâbâ panèka tor talèktèghi cem-macemma aksara sè bâḍâ neng ḍâlem teks! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 94
95 Sapè Sono' Ghâmbhâr: 4.1 Sapè Sono' (Sumber: Kontes Sapè Sono' è Kecamadhân Bhâru, Asas) ?$[p[$o[noh,, ?$[p[$o[noh,m[molnNpz [lzu/r[r=t[n[afisde[m ²o p[s[s/dj[s[pha[phaneD[m²o %[syn\,mek¯snS#=de[m ²o8[s=o [sobn\, [$ozenNe[pMyrs[pbi[nh [s[arbtHkfizrbfis[pp jneTnThgu[nHpffiFs[pke/rpnP[nk Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
sha[mPonNs[pbi[nhburu[tomB| ju/buakfis[pke/rpnLju[apj= [ap[po[l=os#=s[pbi[nhl[anN,, [ab[koTgp[nk[apj=[apjj/, [ko[nTsGp[nklju[avm[a$[p#cCek\, pz[lbu/dh$[p#cCekGp[nk lju[a[to[rohs#=[r=t[n[as [kob_z,b[nNn[m=o[lb/u[myrs[p bi[nhkha=gu[yHpj=bis[aos\, dri$[p#ceCkLju[a[cpTpz[lb/uav/ [a=gip[nkzfF|kbzlnNs[ppjznG p[nkkha=gu[yLb[tHotb[vo[noh [ap=p=z[aps[zkcrs,,mnbis[p [sthzejJitZ[tlj=bjznNs[pburu Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 96
97 lb=s[k[q=[aotbglidignS[pgp [nk [avthagimenN=,,[a=gimnbi girsKj=bjznNp[sVo[rotThffiF[s [lbf[aotb[vo[noha,s[pburu [avm[akl,, bitHbitKbiysha[nHotb pz[lbu/dh$[p[$o[nohgp[nk a[mPonFfFipz[lbu/r[ao[r=t[n k[nTosDi[lowrnN[po[lomfur,, m[molnNafF|wn±[p[$o[noh[ak bifi[mn=ktnD[molhanNze/rpN[l knb[kToke/rbnPial[p]si[dn\, t[n[s[myr$[p[$o[noh[mln Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
afF|wn±[p[$o[nohlju[abdhagi n_kenN_znL[anB[nNn_pze/rbnT[p biys[a[pon_Nlpznµ[k/owil\;4; mnur[ame@sn\,b[kTo[a[poneT[lLo al[%]si[dn\, C. Memahami Isi Teks Carakan Madura 3. Lalampa'an Neng pangajhârân panèka, sampèyan kodhu ngaghâli carana nalèktèghi èssèna teks carakan Madhurâ ḍâlem wacana "Pèyara'an Sapè è Madhurâ". Sampèyan kodhu maghut ḍâ' pandhuman sè ampon èsaḍiyâ'aghi èngghi ka'ḍinto sopajâ maghâmpang è ḍâlem abirjhi' èssèna teks carakan Madhurâ. Birjhi'ânna ka'ḍinto bisa aḍhâsar pamokka', èssè, sareng panotop. Manabi abirjhi' teks carakan Madhurâ, sampèyan kodhu ngaghâli pokeddhâ bâca'an madura Ghâmbhâr: 4.1 Sapè Madhurâ Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 98
Pèyara'an Sapè È Madhurâ Ca' na orèng, rèng tanè Madhurâ akanca bân sapèna. Para' rè-saarèna rèng tanè Madhurâ pajhât akaèt bân sapèna. È talon bân è sabâna sapè owananna malolo è kabhâreng. Ghi' ghu - lagghu mon mangkat ka talonna iyâ abhâreng sapèna, bâriyâ kèya pamolèna. Sanyatana sapè mongghu ḍâ' orèng tanè Madhurâ ghi' bânnya' gunana. Madhurâ la kaalok mènangka tokang mèyara sapè sè pèlak. Salaèn sapè èpèyara ka'angghuy kaparlowan atanè , bâḍâ polè sè èpèyara ka'angghuy kerrapan. Sapè sono', mamolanna pangalèburrâ rèng tanè è Dhisa Ḍempo pasèsèr ḍâjâ sè pè'-apè'an Ḍempo Pasèyan, Mekkasan sareng Ḍempo Pasongsongan, Songennep mèyara sapè binè' sè èrabât akadhiyâ ngarabâdhi sapè pajhânten ka' angghuy èpadhâddhi sapè kerrapan Sa'amponna sapè binè' bhuru tombu jhurbhu akadhi sapè kerrapan lajhu èpajhâng èpapolong sareng sapè binè' laènna. Ė bâkto ghâpanèka èpajhâng èpajhâjhâr, kontès macem ghâpanèka lajhu ènyamaè sapè taccek. Pangalèbur ḍâ' Sapè Taccek ghâpanèka lajhu ètoro' sareng rèng tanè è sakobhengnga .Bânnè namong lèbur mèyara sapè binè' ka'angghuy èpajhâng bisaos. Ḍâri sapè taccek lajhu ècèpta pangalèbur anyar èngghi panèka ngaddhu kabângalanna sapè pajhângan ghâpanèka ka'angghuy lèbât otabâ nyono' neng sèttong labâng sakèthèng ( ghâlidhighân) sè è pangpangnga èpasangè kaca rasa . Manabi sapè sè ta' ngejjhit ngatèla jâng-bâjânganna sapè kasebbhut lajhu terros bisaos lèbât otabâ nyono' labâng sakèthèng ( ghâlidhighân) sapè ghâpanèka ènyata'aghi mennang. Ėngghi manabi ghirâs ka jâng-bâjânganna pas nyorot ta' dhâddhi sè lèbâdhâ otabâ nyono'a, sapè kasebbhut lajhu ènyamaè kala. Bit-abit kabiyasa'an addhuwân otabâ pangalèbur ḍâ' sapè sono' ghâpanèka ampon dhâddhi pangalèburrâ orèng tanè kantos dilowaranna polo Madhurâ. Mamolanna addhuwân sapè sono' è kabidhi mènangka tanḍhâ mola'anna ngerrap nalèkana bâkto krerrabhân piala presiden . Namong samangkèn kasambhung talèbat bânnya' rèng tanè sè mèyara sapè sono' mèlana addhuwân sapè sono' lajhu èbâḍâ'âghi neng kennengngan laèn bânnè neng pangerrabhân tapè biyasaèpon neng lapangankantor Bakorwil 4 Madhurâ è Mekkasan. Bâktoèpon tello arè sabellunna Kerrapan Gubeng otabâ Kerrabhân Piala Presiden. (ASAS, 2014) Pakon 3.1 a. Èyatorè Salèn bâca'an kasebbhut namong sèttong paragrap bisaos ḍâ' serradhân Carakan Madhurâ, lajhu oladhi patètè panapa longsè, dhek-adhek lèngsa, lerres panyabâ'na padhâ ampon jhughâ panapa bâḍâ paddhâ pangkattèpon? 99 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Pakon 3.2 b. Èyatorè talèktèghi ca'-oca' sè malarat mongghu ka sampèyan, lajhu sarè artèna neng ḍâlem kamus bhâsa Madhurâ! Pakon 3.3 d. Ngèrèng pakompol sadhâjâ ca'-oca' sè malarat mongghu ka sampèyan ghâpanèka. Pakon 3.4 e. Èyatorè sarè artèèpon ca'-oca' sè malarat sè ampon èkaollè ḍâri pakon 3.3 neng ḍâlem kamus bhâsa Madhurâ! Pakon 3.5 f. Ngèrèng sadhâjâ paḍâ ngoddhi arèngkes bâca'an mènorot pangartèyanna sampèyan bâng-sèbâng! Pakon 3.6 g. Salastarèna èrèngkes, lajhu maos ollèna rèngkessanna! Maos patètè bâca'an è bâbâ panèka! Pasar Sapè Orèng ajhuwâl-belli sapè la biyasa. È taon 1903 è Madhurâ la bâḍâ pasar sapè bânnya' na 40. Sapè sè è jhuwâl bhuru è ghiring ḍâri pasar sèttong ka pasar sapè laènna , dhâddhi oḍi' na sapè dhâghângan bhuru alèng-lèng ḍâri pasar ka pasar sa Madhurâ. Bhân-sabbhân pasar bisa masarraghi sapè bânnya' na ḍâri 300 kantos 400 sapè. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 100
Molaè ghi' jhâman Bâlândhâ dhâghâng sapè sè ajhuwâlâ sapèna ka lowar Madhurâ mosthè anḍi' sorat èdhi. Sorat èdhi jârèya ènyamaè Sorat Kanḍhâng . Ta' sakabbhinna orèng sè ajhuwâl belli sapè jârèya dhâghâng sapè. Sè bâriyâ jârèya sabâb bâḍâ sè è nyamaè dhâghâng bin-sambin iyâ arèya kabiyasa'an mellè pè'-empè' san la ollè ḍuwâ' otabâ tello bulân lajhu è jhuwâl polè. Dhâghâng bin-sambin rèya ènyamaè kèya dhâgâng panggher.Bilâ empè' sè è belli bhuru ta' èyowan dhibi' tapè èpaowan ka orèng laèn , orèng bhuru ènyamaè tokang owan bilâ è jhuwâl polè lajhu paron bhâthè artèna , saparo bhâthèna anḍi' na dhâghâng panggher,saparona anḍi' na tokang owan. Bilâ empè' bhuru ta' èjhuwâl kantos rajâ bân abuḍu' neng tokang owan, kaontonganna tokang owan iyâ arèya paron buḍu'. Mon abuḍu' ḍuwâ' sèttong èbâng, mon abuḍu' coma sèttong, èmpè' bhuru lajhu è jhuwâl lajhu ollèna èparo ḍuwâ, tokang owan bân dhâghâng panggher, sè anḍi' sapè. Ghi' bâḍâ polè pangkatta orèng pasapèyan iyâ arèya sè è nyamaè tokang ngèbhir iyâ arèya orèng sè nyemma' è orèng anḍi' sapè sè èjhuwâlâ lajhu nabâr sapèna. Bilâ la akor regghâna, tokang ngèbhir bhuru lajhu aberri' pèssè panjher, pas sapèna lajhu è kèbâ ka dhâghâng sapè. Tapè sapè bhuru ta' è jhuwâl ka dhâghâng sapè , tapè èjhuwâl ka tokang ngobhing . Dhinèng tokang ngobhing rèya , iyâ arèya orèng sè mellè sapè ḍâri tokang ngèbhir. Saellana jârèya bhuru tokang ngobhing ajhuwal sapè bhuru ka dhâghâng sapè. Lalakon neng jhuwâl-belli sapè sè mara kacator bhuru ḍâri pasar sapè sè nèng coma 40 pasar sa Madhurâ kantos satèya sè pasarra sapè la ḍâpa' ka ḍi lowaranna Madhurâ kantha è tha-kottha rajâ è Inḍonèsia sè rè-sa'arèna marlowaghi dhâghingnga sapè sè kabhenḍerrân Madhurâ tamaso' polo sè ngasèllaghi sapè. Sanyatana pè-sapè sè bâḍâ è salèbârrâ polo Madhurâ rèya ca' na orèng asalla ḍâri polo Poḍây, sabâb è Polo Poḍây è ḍâlem alassa bâḍâ arcana ratona sapè. Pajhât mènorot lèghènḍâ, sè ngajhâri mèyara sapè arèya ḍâ'-aḍâ' na Pangèran Bribin, ramana Jokotolè sè dhâddhi pangrajâna Polo Poḍây sè marènta ḍâri taon 1386 kantos taon 1399 . Ca' na rato , ngobu sapè rèya paḍâ so nyèmpen pèssè. Mèla ḍâri jârèya rèng tanè sè ta' anḍi' sapè lajhu èsoro ngala' ghâḍhu. ḍâ' rèng tanè sè anḍi' sapè kantos tello pasang, è soro 101 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
maghâḍhu sapèna ka orèng tanè sè ta' anḍi' sapè. Carana rèng Podây sè mara jârèya lajhu è tèro bân rèng-orèng Madhurâ sè bâḍâ è dhârâdhân Polo Madhurâ (Nokèl dâri Madura 4 zaman : De Jonge ditambah ref. Lain ) Pakon 3.7 h. Èyatorè makompol ca'-oca' sè malarat neng bâca'an è attas! Pakon 3.8 i. Èyatorè jhârbâ'âghi ca'- oca' è bâbâ panèka kalabân aghuna'aghi Kamus Madhurâ! akanca bân sapèna Sorat Kanḍhâng dhâghâng bin-sambin, dhâgâng panggher, tokang owan paron bhâthè tokang ngèbhir tokang ngobhing arcana ratona sapè lègènḍa dhârâdhân D. Menyalin Kalimat yang Tertulis dalam Ejaan Bahasa Indonesia ke dalam Carakan Madura Sesuai Kaidah 4. Lalampa'an Neng pangajhârân panèka, sampèyan kodhu ngaghâli carana nyalèn okara ḍâri èjhâ'ân bhâsa Indonesia ḍâ' carakan Madhurâ. Sampèyan kodhu maghut ḍâ' pandhuman sè ampon èsaḍiyâ'aghi è bâbâ panèka sopajâ maghâmpang è ḍâlem ngalakonè carana nyalèn okara ḍâri èjhâ'ân bhâsa Indonesia ḍâ' carakan Madhurâ. Carana nyalèn èngghi panèka: Kodhuna sampèyan paham ḍâ' aksara ghâjâng, rèka'an, aksara swara, ghântongan sareng ḍhâmpènganna. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 102
Pakon 4.1 a. Èyatorè tèks è bâbâ panèka salèn ḍâ' tolèsan carakan Madhurâ kalabân saè tor lerres! "Kongres Bhâsa Indonesia sè kapèng ḍuwâ', sè èsèppowè Menteri Moehammad Yamin, èlampa'aghi è Medan neng taon 1954. Bhâb èjhâ'ân meddhâl polè menangka sala sèttong materi è papangghiyân panèka.Kongres ghâpanèka monḍhut potosan sopajâ bâḍâ Badan sè nyoson pratoran èjhâ'ân sè parktis mongghu Bhâsa Indonesia". Maos patètè bâca'an è bâbâ panèka! Orèng Madhurâ Orèng Lajârân È ḍâlem cator sejarah Rèng Madhurâ kaalok mènangka Orèng Lajârân, Rèng-orèng paraowan Madhurâ ampon kabhuktè bânnya'na sè aghuna'aghi parao kangghuy adhâghâng ḍâ' saantèro lo-polo è Indonesia, sapanèka jhughân rèng majângan Madhurâ.Ḍâri sennengnga ka parao bubungan compo' adhât Madhurâ èsèkot abhângon haluan sareng buritan parao. Bânnya' orèng nyangka sè sèkodhân sè abhângon haluan sareng buritan parao ghâpanèka jhângghârrâ ajâm bâḍâ jhughân sè nyangka tanḍu'na sapè. Roma panombhâk (kacèr) roma lajhârân (kangan) Neng taon 1952 parao pajang Madhurâ bânnya'èpon 8250 langkong bânnya' sareng sadhâjâna parao pajang sa Jhâbâ Tèmor ta' tamaso'parao pajang Madhurâ èpasèttong sè bânnya' èpon namong 6.822 parao. 103 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Sumber: ASAS Kennengngan mabeccè' parao è Bânyuwatès, Sampang (kangan) Palabbhuwân parao pajâng, Pasèan (kacèr) Namong neng bhuḍhâjâ Madhurâ bâḍâ roma sè bubunganna èsèkot abhângon bighina tombhâk para seppo Madhurâ nerrangngaghi jhâ' roma sè macem ghâpanèka compo'na katoronanna komandan parjhurit panombhâk. . Laèn ghâpanèka Rèng Madhurâ pojhur ongghu sabâb tasè' sè ngalèlèngè polo Madhurâ aghânḍhu' kadar garam sè saè ka'angghuy èbhâdhi bujâ , otamaèpon è ghir-sèrèng lao' Madhurâ.ghi' jhâman kolonial Madhurâ èsebbhut jhughâ Pulau Garam..(ASAS, 2006 ) Paḍârân, pabujâ'ân Pakon 4.1 b. Èyatorè nyarè ca'-oca' sè malarat neng teks bâca'an è attas lajhu sarè artèna neng ḍâlem kamus! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 104
Pakon 4.2 c. Èyatorè sampèyan monḍhut sa paragraf bisaos ka'angghuy nyalèn bâca'an sè abhul-ombhul "Orèng Madhurâ Orèng Lajârân" ka carakan Madhurâ! Pakon 4.3 d. Èyatorè rèngkes èssèna paragraf 1, 2 sareng 3 artikel budaya è bâbâ panèka! Sapè sono', mamolanna pangalèburrâ rèng tanè è Dhisa Ḍempo pasèsèr ḍâjâ sè pè'-apè'an Ḍempo Pasèyan, Mekkasan sareng Ḍempo Pasongsongan, Songennep mèyara sapè binè' sè èrabât akadhiyâ ngarabâdhi sapè pajhânten ka' angghuy èpadhâddhi sapè kerrapan. Sa'amponna sapè binè' bhuru tombu jhurbhu akadhi sapè kerrapan lajhu èpajhâng èpapolong sareng sapè binè' laènna . Ė bâkto ghâpanèka èpajhâng èpajhâjhâr, kontès macem ghâpanèka lajhu ènyamaè sapè taccek. Pangalèbur ḍâ' Sapè Taccek ghâpanèka lajhu âtoro' sareng rèng tanè è sakobhengnga .Bânnè namong lèbur mèyara sapè binè' ka'angghuy èpajhâng bisaos. Ḍâri sapè taccek lajhu ècèpta pangalèbur anyar èngghi panèka ngaddhu kabângalanna sapè pajhângan ghâpanèka ka'angghuy lèbât otabâ nyono' neng sèttong labâng sakèthèng ( ghâlidhighân) sè è pangpangnga èpasangè kaca rasa . Manabi sapè sè ta' ngejjhit ngatèla jâng-bâjânganna sapè bhuru lajhu terros bisaos lèbât otabâ nyono' labâng sakèthèng ( ghâlidhighân) sapè ghâpanèka ènyata'aghi mennang. Ėngghi manabi ghirâs ka jâng-bâjânganna pas nyorot ta' dhâddhi sè lèbâdhâ otabâ nyono'a, sapè bhuru lajhu ènyamaè kala.. Bit-abit kabiyasa'an addhuwân otabâ pangalèbur ḍâ' sapè sono' ghâpanèka ampon dhâddhi pangalèburra orèng tanè kantos dilowaranna polo Madhurâ. Mamolanna addhuwân sapè sono' è kabidhi mènangka tanḍhâ mola'anna ngerrap nalèkana bâkto kerrabhân piala presiden . Namong samangkèn kasambhung talèbat bânnya' rèng tanè sè mèyara sapè sono' mèlana addhuwân sapè sono' lajhu èbâḍâ'âghi neng kennengngan laèn bânnè neng pangerrabhân tapè biyasaèpon neng lapangankantor Bakorwil 4 Madhurâ è Mekkasan. Bâktowèpon tello arè sabellunna Kerrapan Gubeng otabâ Kerrabhân Piala Presiden. Pakon 4.4 e. Nyoson artikel bhuḍhâjâ sè èkaollè ḍâri arèngkes paragraf 1, 2 , sareng 3 kasebbhut è attas! 105 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Pakon 4.5 f. Èyatorè jhârbhâ'âghi artikel bhuḍhâjâ è bâbâ panèka mabi bhâsana dhibi' ! Sapè sono', mamolanna pangalèburrâ rèng tanè è Dhisa Dempo pasèsèr ḍâjâ sè pè'-apè'an Ḍempo Pasèyan, Mekkasan sareng Ḍempo Pasongsongan, Songennep mèyara sapè binè' sè èrabât akadhiyâ ngarabâdhi sapè pajhânten ka' angghuy èpadhâddhi sapè kerrapan. Sa'amponna sapè binè' bhuru tombu jhurbhu akadhi sapè kerrapan lajhu èpajhâng èpapolong sareng sapè binè' laènna . Ė bâkto ghâpanèka èpajhâng èpajhâjhâr, kontès macem ghâpanèka lajhu ènyamaè sapè taccek. Pangalèbur ḍâ' Sapè Taccek ghâpanèka lajhu âtoro' sareng rèng tanè è sakobhengnga .Bânnè namong lèbur mèyara sapè binè' ka'angghuy èpajhâng bisaos. Ḍâri sapè taccek lajhu ècèpta pangalèbur anyar èngghi panèka ngaddhu kabângalanna sapè pajhângan ghâpanèka ka'angghuy lèbât otabâ nyono' neng sèttong labâng sakèthèng ( ghâlidhighân) sè è pangpangnga èpasangè kaca rasa . Manabi sapè sè ta' ngejjhit ngatèla jâng-bâjânganna sapè bhuru lajhu terros bisaos lèbât otabâ nyono' labâng sakèthèng ( ghâlidhighân) sapè ghâpanèka ènyata'aghi mennang. Ėngghi manabi ghirâs ka jâng-bâjânganna pas nyorot ta' dhâddhi sè lèbâdhâ otabâ nyono'a, sapè bhuru lajhu ènyamaè kala. Bit-abit kabiyasa'an addhuwân otabâ pangalèbur ḍâ' sapè sono' ghâpanèka ampon dhâddhi pangalèburra orèng tanè kantos dilowaranna polo Madhurâ. Mamolanna addhuwân sapè sono' è kabidhi mènangka tanḍhâ mola'anna ngerrap nalèkana bâkto krerrabhân piala presiden . Namong samangkèn kasambhung talèbat bânnya' rèng tanè sè mèyara sapè sono' mèlana addhuwân sapè sono' lajhu èbâḍâ''âghi neng kennengngan laèn bânnè neng pangerrabhân tapè biyasaèpon neng lapangan kantorBakorwil 4 Madhurâ è Mekkasan. Bâktoèpon tello arè sabellunna Kerrapan Gubeng otabâ Kerrabhân Piala Presiden. Pakon 4.6 g. Sala sèttongnga ghâlimpo' maca jhâjhârbâ'ân artikel bhuḍhâjâ sè ampon mabi bhâsana dhibi' kasebbhut è attas! Ghâlimpo' sè laèn nyangghemmè! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 106
E. Menyusun Kalimat Acak yang Tertulis dalam Carakan Madura Menjadi Paragraf yang Sempurna Sesuai Kaidah 5. Lalampa'an È ḍâlem lalampa'an panèka, sampèyan sabellunna alampa'aghi nyoson okara sè ta' rontot kantos dhâddhi paragraf . Sampèyan kodhuna ngaghâli saè bhâb tata carana nyoson. È bâbâ panèka aropa'aghi carana nyoson sopajâ okara dhâddhi samporna. Sampèyan kodhu nyoson okara sèttong sareng sèttongnga akor, akanthè' sareng rontot ḍâlem sèttong tèma. Pakon 5.1 a. Okara Carakan Madhurâ è bâbâ panèka ghi' ta' samporna sosonanna, ngèrèng èyatorè soson padhâddhi okara sè lerres sosonanna! ?[so[arbtHkfizrbfis[pp jneTnThgu[nHpffiFs[pke/rpn. ?$[p[$o[noh,m[molnNpz [lzu/r[r=t[n[afisde[m ²o. Maos Patètè bâca'an è bâbâ panèka! Pangalamanna Orèng Madhurâ Laèn polè pangalamanna orèng Madhurâ sè alako è persèl è tana Jhâbâ otabâ è Sumatra, kantha sè alako è persèl otabâ kebbhun bhâko. Samolèna rèng-orèng bhuru ḍâ' Madhurâ lajhu ngoddhi namen belta (sebbhudhân mongghu tamennan 107 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
bhâko). Tamennan bhâko è Madhurâ molaè è coba' neng taon 1830. Tapè lajhu èyambuwaghi marghâ, korangnga aèng, sarta tana Madhurâ sè ta' lanḍhu. Bhidhâ so è polo Jhâbâ, tamennan bhâko sabbhân taon èsak, ngasèllaghi. È polo Jhâbâ è nalèka jârèya ngasèllaghi bhâko rajhângan ḍâri belta jennis jheppon. Nangèng ḍi- buḍina bânnya' ngallè namen bhâko virgènia. Para' sakabbhinna rèng sè alako bhâko neng polo Jhâbâ è paḍâteng ḍâri Madhurâ. Bilâ la mosèm metthèk bân masat, sajân bânnya' rèng Madhurâ sè èpaḍâteng otabâ ḍâteng dhibi' alakowa. Neng kebbhun bhâko, è Jhâbâ Tèmor ,sakabbhinna sè alako bhâko , iyâ arèya orèng ḍâri Madhurâ. Neng taon 1861, bâḍâ orèng Èropa nyobâ' namen bhâko è Madhurâ sè ngasèllaghi 300 pèkol, ḍi-buḍina ta' èpaterros marghâ rogi. Bhâko Madhurâ molaè èbelli kangghuy pabbrik roko' è Polo Jhabâ, mârghâ neng Polo Jhâbâ molaè kakorangan bâko kangghuy pabbrik roko' sè palèng bânnya' anḍi'na Orèng Bhângsa Cèna, sè kapaksa mellè bhâko Madhurâ. Nangèng ḍi-buḍina bhâko sigarèt Madhurâ dhâddhi alonca' nyarè pasarra dhibi', kantos rèng tanè bhâko sarta sè adhâghâng bhâko è Madhurâ tapapak bi' nè' matta kaontongan ḍâri bhâko. Coma bhâi kaontongan bhuru ta' sabârâmpa mongghu rèng tanè bhâko Madhurâ, sè bâriyâ jârèya sabâb regghâna bhâko ta' ètantowaghi bi' rèng sè anḍi' bhâko , tapè ètantowaghi bi' pabbrik roko' lebât pangaḍâ' na è Madhurâ iyâ arèya sè ènyamaè guḍâng.Guḍâng anḍi' orèng tokang nyarè bhâko iyâ arèya sè ènyamaè banḍul. Ghi' jhâman sè abâk ngaḍâ' banḍul nabur pessèna guḍâng ka rèng tanè bhâko. Iyâ arèya mellè bhâko neng è bâkto bhungka sè ghi' kènè'. Sè bâriyâ jârèya ènyamaè cara otabâ sistem Ijon sè talèbât marogi rèng tanè bhâko. Ḍhâng - kaḍhâng rèng tanè bhâko, coma tebbâs alako sabâb sè ollè ontong orèng laèn iyâ arèya banḍul bân orèng guḍâng.Coma rèng Madhurâ sè ta' dhuli agârunggung, sanarè coma tebbâs lessona , sè bâriyâ jârèya la èyanggep papasthènna. Parènta kennengngan panamennan bhâko iyâ arèya Songennep bân Mekkasan la paḍâ ngalowarraghi atoran ḍaèra sè ngator bârâmma bhâko mosthè èbelli ḍâri rèng tanè. Cebbudhân conto sè kongsè 2 kg berrâ' na èbatessè coma palèng bânnya' 1 kg. Sanyatana rèng anḍi' guḍâng taḍâ' rogina ḍâlem jhuwâl-belli bhâko. Ḍâri cebbudhân bân ghurghur bhâi la cokop ka'angghuy gâjina palakona ghuḍâng ḍâlem samosèm. Dhâddhi ollèna kaontongan ḍâri pabbrik , la nyata kaontonganna sè anḍi' guḍâng. Seḍḍheng orèng tanè ta' tao atebbâs marghâ malolo èco-koco bandul. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 108
Sumber: dokumen ASAS Bhâko molaè èsènglaè marghâ marosak kasèhadhân Tapè saellana Rèng Madhurâ ella ngartè ka kasèhadhân satèya ella ta' bânnya', rèng atanè bhâko mara lambâ'na. Apa polè pabrik roko' ella bânnya' sè ètotop marghâ rogi malolo sabâb ella bânnya' orèng sè ambu aroko'. Mènorot èlmo kasèhadhân roko' pajhât marosak ḍâ' bhâdhân mongghu ḍâ' orèng sè dhujân roko'. Pakon 5.2 b. Èyatorè paghimpo' bâḍâna teks sè bâḍâ kaèdhânna sareng bhuḍhâjâ! Pakon 5.3 c. Bâca'an è attas sampèyan monḍhut sèttong paragrap bisaos ka'angghuy èsalèn ḍâ' carakan Madhurâ! Pakon 5.4 d. Ngèrèng aghenna'è okara neng bâng-sèbângnga paragraf sopajâ paragraf sè ètambâi okara ghâpanèka dhâddhi paragraf sè samporna. Lajhu salèn ḍâ' Carakan Madhurâ! Conto : Sapè sono', mamolanna pangalèburrâ rèng tanè è Dhisa Dempo pasèsèr ḍâjâ sè pè'-apè'an Ḍempo Pasèyan, Mekkasan sareng Ḍempo 109 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Pasongsongan, Songennep mèyara sapè binè' sè èrabât akadhiyâ ngarabâdhi sapè ka' angghuy èpadhâddhi sapè kerrapan sapè binè' bhuru tombu jhurbhu akadhi sapè kerrapan lajhu èpajhâng èpapolong sareng sapè binè' laènna Ė bâkto ghâpanèka èpajhâng èpajhâjhâr, kontès macem ghâpanèka lajhu ènyamaè sapè taccek. Kontès sapè taccek èbâḍâ'âghi mènangka marammè sarta makombhirâ nalèkana masyarakat è sèttong kampong akompol marghâ arèsan, otabâ namong sakadhâr masenneng sakanca'an. Aghenna'è okara è attas kantos bisa abhâḍhi paragraf anyar Sapè sono', mamolanna pangalèburrâ rèng tanè è Dhisa Dempo pasèsèr ḍâjâ sareng Ḍempo Pasongsongan, Songennep. Mamolanna mèyara sapè binè' sè èrabât akadhiyâ ngarabâdhi sapè pajhânten ka' angghuy èpadhâddhi sapè kerrapan Sa'-amponnapè-sapè binè' bhuru tombu jhurbhu akadhi sapè kerrapan lajhu èpajhâng èpapolong sareng sapè binè' laènna Ė bâkto ghâpanèka èpajhâng èpajhâjhâr, kontès macem ghâpanèka lajhu ènyamaè sapè taccek. Kontès sapè taccek èbâḍâ'âghi mènangka ka'angghuy marammè sarta makombhirâ nalèkana masyarakat è sèttong kampong akompol marghâ arèsan, otabâ namong sakadhâr aneng-senneng makombhirâ sakanca'an. sè pè'-apè'an Ḍempo Pasèyan, Mekkasan Pakon 5.5 e. Èyatorè abhâdhi paragraf sè èssèna bhâb bhuddhâjâ kalabân tolèsan Carakan Madhurâ! Pakon 5.6 f. Paragrap sè ghi' bhuru lastarè èbhâdhi ngèrèng samangkèn pajhâng neng tabingnga kellas. Hasèl bhâḍhiyân bhuru tantona ampon mènangka pèlèyan siswa dhibi' èngghi panèka tantona mèlè paragraf sè èkasennengngè, ompama akadhi è bâbâ panèka! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 110
111 ?$[p[$o[noh,, ?$[p[$o[noh,m[molnNpz [lzu/r[r=t[n[afisde[m ²o p[s[s/dj[s[pha[poaneD[m²o %[syn\,mekKsnS#=%e[m ²od Ýs=o [sobn\,[$ozenNe[pMyrs[pbi[nh [s[arbtHkfizrbfis[pp jneTnThgu[nHpffiFs[pke/rpn. sha[m\onNs[pbi[nhbubu[tomB| ju/buakfis[pke/rpnLju[apj= [ap[po[l=os#=s[pbi[nha[anN,, [ab[koTgp[nk[apj=[apjj/, [ko[nTsGp[nklju[avm[a$[p#cCek\, Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Uji Kompetènsi Pangajhârân 4 A. Lèngkerrè horop a, b, c, d, otabâ e mènangka jâwâbhân sè palèng lerres ḍari soal è bâbâ panèka ! 1. Macemma aksara ghâjâng bâḍâ.... a. 10 b. 15 c. 20 d. 30 e. 50 2. Aksara Carakan ènyamaè jhughân, aksara .... a. Jhâbân b. Latèn c. Rèka'an d. Swara e. Pèghu 3. Kerrap piala prèsidèn, èngghi panèka kerrap....... a. Bhupatèn b. Arisan c. Odḍhiyân d. Gubeng e. Tangghâ'ân 4. Manabi nyerat angka aghuna'aghi carakan Madhurâ neng mamolan okara aghuna'aghi tanḍhâ.... a. Lèngsa b. Longsè c. Pangkat d. dhek-adhek sareng pangkat e. longo 5. Ka'angghuy nyerrat okara anyar neng Carakan Madhurâ mabi ...... a. dhek-adhek lènge-longo b. c. lèngè d. soko e. lèngsa Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 112
113 6. Bhângonna dhek
adhek èngghi panèka....
a.
b.
c.
d.
/h e.
7.Mamolanna Rèng Tanè èka' ḍimma sè lèbur mertè sapè sono', èngghi panèka.... a. pasèsèr Bârânta b. pasèsèr Tanjhungbhumè c. pasèsèr Pasèyan d. pasèsèr Ambhunten e. kalimo'o' 8. Paddhâ lèngsa, paddhâ longsè, paddhâ ḍhek-aḍhek neng Carakan Madhurâ èsebbhut.... a. tata bhâsa b. tata tolès c. ondhâgghâ bhâsa d. pèghu e. lèngè-longo 9. Orèng mèyara sapè bânnè anḍi'na dhibi', èsebbhut.... a. tokang owan b. dhâghâng panggher c. kèbhir d. jhârâghân e. sorat kanḍhâng 10. Ahèrra okara neng carakan Madhurâ sè keccap pongkasanna abukka' kodhuna è pasangè tanḍhâ .... a. Lèngsa b. Longsè c. papatèn d. dhek-adhek Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
e. soko 11. ..... u 11. ..... u a. cèthak b. soko c. petpet d. longo e. lèngè 12. ...... / ......... panèka ènyamaè.... a. pangangghuy swara b. pangangghuy panyèghek c. pangangghuy panamba d. pangkon e. metpet 13. ..... ........ ènyamaè.... 4 a. pangkon b. Pangangghuy panyeghek c. pangangghuy swara d. pangangguy panambâ e. angka 14....... ... ènyamaè.... \ a. pangangghuy swara b. pangangghuy panyèghek c. pangangghuy panamba d. pangkon e. lèngsa 15. ..... , 15. ..... , a. pangangghuy swara b. pangangghuy panyèghek Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 114
c. pangangghuy panamba d. pangkon e. lajâr B. Jâwâb pètanya è bâbâ panèka kalabân jhârna'! 1. Jâbhârraghi kadhiponapa mamolanna sapè sono' ! 2. Ponapa bhidhâna paragraf sareng dhek-adhek ? 3. Kadhiponapa pamangghina sampèyan bhâb arca ratona sapè è Polo Poḍây ? 4. Kadhiponapa pamangghina sampèyan bhâb kerrapan sè ampon èpadhâddhi obyèk wisata nasional ? 5. Kadhiponapa pamangghina sampèyan bhâb bâḍânaKurikulum 2013 muatan lokal bhâsa daerah sè ampon èpasekken sareng PERGUB NO 19 Taon 2014 sè nyebbhuttaghi wâjibbhâ Bhâsa Daerah èyajhârraghi è sakola'an sareng madrasah è Jhâbâ Tèmor. Latèyan Akhèr Semester Ghânjhil A. Lèngkerrè horop a, b, c, d, otabâ e mènangka jâwâbhân sè palèng lerres ḍari soal è bâbâ panèka ! 1. Paragraf sè aghâmbhârrâghi sèttong parkara kantos sè maos acora' bisa ngoladhi, mèrengngaghi, otabâ apangrasa katèbhânan ka bhâdhânna dhibi' èsambhât paragraf.... a. Narasi b. Persuasi c. Deskripsi d. Argumentasi e. Eksposisi 2. È bâbâ panèka tamaso' ḍâ' cèrè ḍâri paragraf eksposisi, kajhâbhâna.... a. Tolèsan sè aparèng tambâna pangaonèngan. b. Ajâwâb pètanya: ponapa, kadhi ponapa, bilâèpon tor aponapa. c. Èpaḍâpa' kalabân jârbâ tor jhejjer. d. Asèpat netral (ta' maksa sè maos ka'angghuy noro' ponapa kasokanna sè nyerrat). e. Aparèng sèttong jhâjhârbâ'ân bhâb pokeddhâ berta è aropa bârna, okoran, tor salaènna. 115 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
3. Pasèsèr Lombâng sè bâḍâ neng mongghing ḍâjâ bâgiyân tèmor kabhupatèn Songennep tamaso' pasèsèr sè serrèng èkaghâbây kennengngan apalessèr sareng maghârsarè Madhurâ otabâ ḍâri lowar Madhurâ. Pasèsèr Lombâng sè ghumbhus kalabân ka'-bhungka'an comara oḍâng aghânḍhu' artè sè matarentem ka atè, pasèsèr sè bhersè sareng tompo'anna beḍḍhi sè alos andhâddhiyâghi sè apalessèr perna sareng senneng sabâb maènḍhâ sareng mabhunga ka atè. Mènorot teks è attas, bâca'an kasebbhut tamaso' ḍâ' paragraf.... a. Deskripsi b. Persuasi c. Argumentasi d. Eksposisi e. Narasi 4.È bâbâ panèka sè ka'ḍimma sè tamaso' ḍâ' aksara reka'an .... a. ! b. A ..... c. k+ d. m e. O 5. È bâbâ panèka aropa'aghi tangghâl ka'angghuy ngèmodhi Hari Pahlawan.... a. 10 Oktober b. 10 Asyura c. 10 Nopember d. 28 Oktober e. 30 November 6. Empa' tokoh è bâbâ , pasèra sè asal Madhurâ ? a. Moh. Yamin b. Bung Tomo c. Mohammad Tabrani d. Aru Palaka e. Sisinga Maharaja Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 116
7. Sè ka'dimma sè tamaso' aksara sowara è bâbâ panèka.... a. j+ b. ...... I c. l d. w e. % 8.Tokoh è bâbâ panèka sè ka'dimma sè Pahlawan Nasional a. Trunojoyo b. Halimperdanakusuma c. Moh. Tabrani d. Cakraningrat IV e. Cakraningrat III 9.Oca' sè ka'dimma è bâbâ panèka sè nodhuwaghi " keterampilan " a. kaalok b. sokkla c. anyanyè d. èyangghep e. tollèn 10. Oladhi Carakan è bâbâ panèka, ra-kèra sè sala sè ka' dimma.... a. *=kln \ b. @e [mMs \ c. [s [ro[kt\ d. [$or e. kr 117 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
11. Ra-kèra sè ka' ḍimma carakan è bâbâ paneka sè sala.... a. mnmi b. ImmsMIl\ c. gbf#li d. Aes±|m\ e. spAgr 12. È bâbâ panèka ra-cara ka'angghuy nyarètèma neng teks Topèng Ḍhâlâng, kajhâbhâna.... a. Maos teks sè bâḍâ. b. Sarè pokpara sè tombu ḍâlem teks. c. Talèktèghi bhâsa sè èghuna'aghi ponapa sorop kalabân teks Topèng Ḍhâlâng. d. Nyarè oca' rangkebbhân. e. Nyarè tombuna pokpara. 14. Unsur (bâgiyân) sè nyoson sèttong karya sastra sè è ḍâlemma aghânḍhu' bhâb sosial, biografi, psikologi, sareng salaènna èsambhât .... a. Unsur ekstrinsik b. Unsur intrinsik c. Unsur ghâbâyân d. Unsur sè abhângon sastra e. Unsur khayalan 14.Maos Patètè! Totogghâ carèta È ḍâlem atèna Sumbâddrâ acaca Sumbâddrâ : ma' bhuruna Arjuna anḍi' sèpat kasar tor abâu bâceng Batara Krishna abèrri' pètodhu ka Sumbâddrâ jhâ' sè alamar dhibi'na iyâ arèya Bhuta (Prabu Danan Jaya) sè nyamar dhâddhi Arjuna. È kennengngan laèn Pèttru', Semar, Garèng alalana nyarè Arjuna. Serrèna la lesso sè katello lajhu ngaso è bâbâna kajuwân sè è seddhi'na bâḍâ somor matè. Ḍâri ḍâlem somor matè jârèya bâḍâ orèng lok-olokghân mènta tolong. : Tolong... Tolong... Tolong... Arjuna Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 118
Pèttru' Garèng Pèttru' bân Garèng nyongngo' ka ḍâlem somor. Pèttru' Arjuna Jaya Mènorot tokèlan teks è attas, bâtegghâ Sumbâddrâ èngghi panèka.... a. Pegghellân b. Angko c. Tatak d. Jhubâ' tèngkana e. Bhâghus tatakramana : "Ma' masè bâḍâ orèng sè asowara mènta tolong." : "Iyâ ongghu, maju congngo' !" : "Adu... ma' Ajunan ghustè !" : "Iyâ sèngko' è buwâng ka ḍâlem somor bân Prabu Danan 15. Maca sèttong carèta sè ngotama'aghi èssèna bâca'an kalabân aghuna'aghi pèkkèran, perasa'an, kencengnga sè nolès, tor jhughân kodhu ngaonèngè bhâb èssèna carèta èsambhât maca.... a. Bèbas b. Teknis c. Cerdas d. Emosional e. Ceppet 16. Carana nyarèta'aghi bâcâ'an kalabân aghuna'aghi bhâsana dhibi' bâḍâ pan- saponapa cara, kajhâbâna .... a. Bâca patalètè èssèna carèta. b. Bâcâ sabâgiyân. c. Sarè pokeddhâ carèta. d. Sarè cem-macemma tokoh tor bâthegghâ. e. Jhâlânna carèta kodhu jhejjher. 17. Parkara sè tombu ḍâri tokoh è ḍâlem carèta. Ponapa parkara sè tombu ḍâri abâ' dhibi' otabâ kadhâddhiyân sè kalampan ḍâ' saghâlimpo'na orèng, èsambhât .... a. Plot b. Konflik c. Amanat d. Sudut pandang e. Tema 119 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
18. È bâbâ panèka aropa'aghi Cèrè macemma bhâsa lèsan, kajhâbhâna .... a. È ḍâlem ator-cator, orèng èyarep bisa tapangghi jhujhuk kalabân orèng sè laèn è ḍâlem aḍon-janḍon otabâ apangghi ḍhep-aḍhebbhân. b. Ta' tapèngkot sareng èjhâ'ânna bhâsa, namong tasambhung sareng kabâḍâ'ân è ḍâlem aḍon-janḍon kabiyasa'anna rè-sa'arèna akor sareng kabâḍâ'ân. c. Ca'-oca'na aghânḍhu' parsemmon. d. Okarana ḍâ'-panḍâ' ḍâlem ḍon-janḍon. e. Okarana serrèng ghâ'-pegghâ' tor ta' jhângkep. 19. Sala sèttong tojjhuwân ḍâlem ngalakonè bhâk-rembhâk, èngghi panèka .... a. Ka'angghuy ngaollè pamangghi bhâb sè alalabânan sareng pamangghi sè aghânḍhu' papaḍâna. b. Ka'angghuy nyarè kakalèrowanna orèng. c. Ka'angghuy pènter acaca d. Kaanngghuy mabânnya' kanca. e. Ka'angghuy malanjhâng pokpara. 20. Sabellunna alampa'aghi drama, kita parlo paham ḍâ' bâbâtegghâ para tokoh. Bâbâtegghâ tokoh bisa èpangghi anglèbâdhi ra-cara è bâbâ panèka, kajhâbhâna .... a. Carètana sè ngarang. b. Ḍhâ-kanḍhâ-ḍhâ-kanḍhâ ḍâlem teks drama. c. Sapa sè ngangghit. d. Angghemman otabâ ḍhâbuna tokoh sè laèn mongghu tokoh sè laèn. e. Kennengngan sè anyata'aghi bâbâtegghâ tokoh. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 120
Pangajhârân Tema: Kasusastraan 5 Kompetensi Dasar 3.5 Mengidentifikasi, memahami, dan menganalisis penggunaan bahasa dalam teks sastra dan non sastra secara lisan dan tulis. 4.5 Membandingkan penggunaan bahasa dalam teks sastra dan non sastra secara lisan dan tulis. Indikator 3.5.1 Mengidentifikasi karakteristik bahasa dalam teks sastra lalongèt. 3.5.2 Memahami makna lalongèt dalam teks. 3.5.3 Menganalisa jenis lalongèt seperti parèbhâsan, rora bhâsa. 3.5.4 Mengidentifikasi karakteristik bahasa dalam teks sastra opini seperti tajuk rencana, iklan. 4.5.1 Menemukan kata-kata yang bermakna konotatif. 4.5.2 Menjelaskan maksud dari kata kata yang bermakna konotatif . 4.5.3 Membandingkan penggunaan bahasa dalam teks sastra yang bersifat konotatif dengan teks non sastra yang denotatif. 4.5.4 Membuat kalimat yang memuat lalongèt. 4.5.5 Menulis paragraf yang memuat lalongèt. A. Mengidentifikasi Karakteristik Bahasa dalam Teks Sastra Lalongèt 1. Lalampa'an 2. Mènangka ator kabidhân, ngèrèng sabellunna ajhâr areng-sareng maos du'a' ḍhimèn . Saterrossèpon, sabellunna alampa'aghi pakon, sampèyan kodhu ngaghâli carana Mengidentifikasi Karakteristik Bahasa dalam Teks Sastra Lalongèt. Sabellunnèpon, ngèrèng areng-sareng ngaghâli èssè'èpon bâburughân beccè' sè parlo dhâddhi lalampa'an rèn-saarèna: o Sabellunna mangkat ka sakola'an jhâ' loppa nyèom astana orèng seppona sèkaḍuwâ. o Sampèyan kodhu malanggheng sastra Madhurâ nojjhu bhângsa sè jhumambhâr 121 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi pakon. Sampèyan kodhuna maghut ḍâ' jhâjhârbâ'ân lalongèt è bâbâ panèka. Maos Patètè! Lalongèt Sastra Madhurâ aropa'aghi bâgiyân ḍâri kabhuḍhâjân Madhurâ sala sèttong bâgiyân ḍâri sastra Madhurâ èngghi panèka lalongèt. Ponapa lalongèt ? Lalongèt ḍâri oca' asal longèt, èrangkep aḍâ' aobâ swara, dhâdḍhi lalongèt. Longèt artèna pènter otabâ pèlak bây-ghâbâyân. Hasèlla bhâghus katèngalanna nyennengngaghi tor èndhâ, Anom kaulâ abhâḍhi parabhut compo' aropa korsè, lomarè, korongnga mano', sareng samacemma, bhâghus, ènḍhâ, nyennengngaghi katèngalanna. Anom lakar longèt. Oca' lalongèt bâḍâ kaè'anna sareng sastra Madhurâ, èngghi panèka neng ḍâlem okara, sè aghânḍhu' pan-saponapan oca' sè èndhâ, kantos kapèrengnganna nyennengngaghi, arassa malèpor atè. Macemma Lalongèt neng sastra Madhurâ bâḍâ 11, èngghi panèka : 1. Bhâk-tebbhâghân 2. Okara kakanthèn 3. Bhângsalan 4. Rora bhâsa 5. Kèrata bhâsa 6. Parèbhâsan 7. Ėbhârât 8. Saloka 9. Parlambhâng 10. Oca' sarojâ 11. Oca' camporan tabhâlik Pakon 1.1 1. Bhâk-tebbhâghân 2. Okara kakanthèn 3. Bhângsalan 4. Rora bhâsa 5. Kèrata bhâsa 6. Parèbhâsan 7. Ėbhârât 8. Saloka 9. Parlambhâng 10. Oca' sarojâ 11. Oca' camporan tabhâlik Pakon 1.1 a. Ėyatorè maos teks è attas patètè kantos sampèyan ngaghâli ponapa sè ènyamaè lalongèt panèka. Samangkèn, ngèrèng jhârbââghi polè ponapa sè èsebbhut lalongèt panèka ngangghuy bhâsana sampèyan dhibi'! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 122
Pakon 1.2 b. È attas ghellâ' ampon èsebbhuddhâghi macem-macemmèpon lalongèt. È antarana Bhâk-tebbhâghân, okara kakanthèn, bhângsalan, sareng rora bhâsa. Ngèrèng sebbhuddhaghi pètto' sè laèn ma'lè ghenna' sabellas! B. Memahami Makna Lalongèt dalam Teks 2. Lalampa'an Neng pangajhârân panèka, sampèyan kodhu ngaghâli artèna lalongèt ḍâlem teks. sampèyan kodhu maghut ḍâ' pètodhu sè ampon èsaḍiyâ'aghi è bâbâ panèka sopajâ maghâmpang è ḍâlem ngaghâli ma'na lalongèt ḍâlem teks. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi pakon. Èyatorè maos jhâjhârbâ'ân è bâbâ panèka! Lalongèt panèka bannè namong aghânḍhu' ca'-oca' sè èndha bisaos, nangèng jughân aghânḍhu' maksod. Sopajâ ngartè ḍâ' maksottèpon lalongèt, sampèyan kodhu ngaonèngè pan-saponapan oca' sè malarat artèna. Opamaèpon oca' "Ana' bhâghus ropana akantha ghumo'". Orèng sè maos okara ka'ḍinto ta' bisa ngartè ḍâ' maksottèpon okara manabi salèrana ta' ngartè ḍa' oca' "ghumo'". Dhinèng ghumo' ka'ḍinto artèna tana sè marojun marghâ èkennengngè raprap. Pakon 2.1 a. Èyatorè talèktèghi lalongèt sè aropa Bhâk-tebbhâghân è bâbâ panèka. Saamponna ghâpanèka, sarè ca'-oca' sè malarat neng teks panèka pas sarè artèna. Bhâk-tebbhâghân Ana' bhâghus ropana akantha ghumo' Rèng sè senneng taḍâ' Kabbhi orèng paḍá jhitjhit Ana' nyemma' dhing orèngnga atangèsan Sè è aḍâ' lakona nyaronèn terros È èrèng aghenḍhâng Bâḍâ peccot neng è buḍi Maḍḍhâ tebbhâk ghânèko napè artèna 123 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Pakon 2.2 b. Lalongèt sè laèn èngghi panèka okara kakanthèn. Ngèrèng maos okara kakanthèn è bâbâ paneka! "Mon nojjhunè palang èsangka malèng, ènghalè coma apolong. Okara ghellâ' aghânḍhu' maksod jhâ' orèng sè ètèbhânè papasthèn jhubâ', sanaosa coma abhâreng saos sareng orèng sè ta' saè bâtegghâ, pas kabubbhuwân jhughân kajhubâ'ânna". È ḍâlem okara kakanthèn "Mon nojjhunè palang èsangka malèng, ènghalè coma apolong" aghânḍhu' keccap lang lèng long sè bâḍâ neng oca' palang, malèng, sareng apolong. Pakon 2.3 c.Èyatorè sampèyan abhâḍhi okara kakanthèn sè aghânḍhu' keccap: par pèr por, nang nèng nong, dâr dir dur, sareng sa sè so ! d. Lalongèt aghânḍhu' bâtek ponapa? Jhârbâ'ânna sarè neng teks lalongèt! Pakon 2.4 c. Maos teks è attas sarè ca' - oca' sè malarat kaghâbây okara! bânnya' na 5 okara! Pakon 2.5 d. Okara sè èbhâḍhi neng pakon 2.4 , èyatorè bhâḍhi paragrap! C. Menganalisa Jenis Lalongèt seperti Parèbhâsan, Rora Bhâsa 3. Lalampa'an È ḍâlem lalampa'an panèka, sampèyan sabellunna alampa'aghi nalèktèghi bhâb teks macemma lalongèt. Kodhuna èkaghâli saè pètodhu carana nalèktèghi akadhi conto è bâbâ panèka. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi pakon. Èyatorè maos jhâjhârbâ'ân è bâbâ panèka! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 124
Bâḍâ polè lalongèt sè laèn èngghi panèka parèbhâsan. Parèbhâsan èngghi panèka okara sè èyangghit samacem oca' parsemmon sè marlowaghi artè. Conto: Sitti ènggharowa manabi ghuy-nganggghuy ponapa'a bisaos abâ' sampayan. Abâ' sampayan artèna èkoca'aghi ḍâ' orèng ngangghuy ponapa'a bisaos patot otabâ pantes. Manabi ètalèktèghi neng parèbhâsan: abâ' sampayan, abâ' ka' ḍinto sè èmaksod èngghi panèka orèng. Dhinèng sampayan panèka bhârâng ḍâri tampar, talè, kabâ', ghâlâ sè èpasang ka'angghuy ajhemmor sassa'an otabâ ghuy-angghuy. Panapa'a bisaos sè èjhemmor otabâ èsabâ' è sampayan panèka, katèngal pantes. Pakon 3.1 a. Èyatorè talèktèghi akadhi conto è attas parèbhâsan è bâbâ panèka: 1. Nèddhâ'â manco' ta' lessa artèna èkoca'aghi ḍâ' orèng sè talèbât koros. 2. Bhelling kaojhânan, artèna èkoca'aghi ḍâ' orèng sè ta' meḍḍhâs bâburughân. Pakon 3.2 b. Nyebbuttaghi parèbhâsan laèn sarè artèna pas talèktèghi akadhi conto è attas! D. Mengidentifikasi Karakteristik Bahasa dalam Teks Sastra Opini seperti Tajuk Rencana, Iklan 4. Lalampa'an alampa'aghi mengidentifikasi karakteristik bahasa dalam teks sastra opini. Kodhuna sampèyan ngaghâli saè pètodhu carana mengidentifikasi akadhi jhâjhârbâ'ân è bâbâ panèka. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi pakon. Èyatorè maos jhughân jhâjhârbâ'ân è bâbâ panèka! È bâbâ panèka bâḍâ iklan neng sorat kabhâr sè abhul-ombhul: Perusahaan manufactur bhuto: 1. accounting 2. admin penjualan 3. admin gudang Neng lalampa'an panèka, sampèyan sabellunna 125 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Saraddhâ 1. Lakè' / binè'. 2. Omor palèng towa 35 taon 3. Ka'angghuyaccounting palèng mabâ D-1 4. Kabbhi panglako sè sangghup kor-akoran ḍâlem ghâlimpo' bân panglako kasar. Lamaran kèrèm ḍâ' jhâlân Bangkingan No 16 Sorbhâjâ. (Nokèl ḍâri sorat kabhâr Jawa Pos tangghâl 19 Oktober 2014) Pakon 4.1 a. Èyatorè sampèyan nyebbhuttaghi otabâ nyerrat iklan laèn sè samacem sareng conto è attas, nokèl ḍâri sorat kabhâr ponapa'a bisaos! Pakon 4.2 b. Macem laèn ḍâri iklan sè bâḍâ neng koran èngghi panèka: iklan bhâris, bhâris ghâmbhâr, cem-macemma kabhutowan. Radar Madura, tangghâl 30 Oktober 2014. Èyatorè nyebbhuttaghi macemma iklan sè laènna! E. Menemukan Kata-Kata yang Bermakna Konotatif 5. Lalampa'an È ḍâlem lalampa'an panèka, sampèyan sabellunna alampa'aghi pakon nantowaghi oca' sè aghânḍhu' ma'na konotatif. Sampèyan kodhu maghut ḍâ' pètodhu sè aropa'aghi conto è bâbâ panèka ka'angghuy dhâddhi pandhuman sabellunna alampa'aghi pakon. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi pakon. Èyatorè maos jhâjhârbâ'ân è bâbâ panèka! Neng rèn-arèn orèng ḍhâ-kanḍhâ , orèng acaca, kaḍhâng aghuna'aghi oca' sè asèpat konotatif otabâ anḍi' artè konotatif. Pan-saponapan conto: 1. Nurul ka'ḍissa è dhisana palèng raddhin. Mèlana sareng rèng-orèng pas èkoca' :Nurul dhâddhi kembhangnga dhisa. 2. Èsakola'an, Sekkar manabi èyajhâri ponapa'a bisaos lekkas ngartè. Manabi ulangan segghudhân kèngèng 100. Dhâddhi sareng na'-kana' Sekkar èkoca' mella' atè. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 126
Ḍâri ḍuwâ' okara è attas, ca'-oca sè anḍi' artè konotatif, èngghi panèka kembhangnga dhisa sareng mella' atè. Pakon 5.1 a. Èyatorè sampèyan arembhâk sakanca'an mapolong ca'-oca' se andi' artè konotatif bânnya'na 5 mègghi'! Pakon 5.2 b. Ca'-oca' sè anḍi' artè konotatif neng pakon nomer sèttong è attas èyatorè bhâḍhi okara! F. Menjelaskan Maksud dari Kata Kata yang Bermakna Konotatif 6. Lalampa'an Neng lalampa'an panèka, sampèyan sabellunna alampa'aghi pakon ka'angghuy ajhârbâ'âghi maksoddhâ ḍâri ca'-oca' sè aghânḍhu' ma'na konotatif, sampèyan kodhuna maghut ḍâ' pètodhu sè aropa'aghi conto è bâbâ panèka ka'angghuy dhâddhi pandhuman sabellunna alampa'aghi pakon. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi pakon. Èyatorè maos jhâjhârbâ'ân è bâbâ panèka! Sa'amponna sampèyan makompol ca'-oca' sè anḍi artè konotatif tor ampon abhâdhi okara sè aghânḍhu' ca'-oca' sè anḍi' artè konotatif akadhi neng lalampa'an 5, samangkèn ngèrèng èstowaghi patètè ponapa maksottèpon : 1. Nurul dhâddhi kembhângnga dhisa. Ca'-oca' kembhângnga dhisa panèka aghânḍhu artè sè ta' saongghuna otabâ aghânḍhu' artè kèyasan. Amarghâ Nurul sakalangkong raddhin pas èsambhât kembhângnga dhisa. 2. Sekkar èkoca' mella' atè. Sekkar panèka manabi èyajhâri pangajhârân panapa'a saos lekkas ngartè. Otabâ èkoca' jhughân tarbhuka amarghâ Sekkar pènter tor tarbhuka. Pas èsambhât mella' atè jhâ' atè panèka taḍâ' socana. 3. Dhâddhi ca'-oca' sè aghânḍhu' artè konotatif panèka paḍâ sareng oca' kèyasan. 127 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Pakon 6 Èyatorè jharbhâ'aghi pajhârna' ca'-oca' sè anḍi' artè konotatif sè ampon èpapolong sareng sampèyan è lalampa'an lèma' pakon 5.1! G. Membandingkan Penggunaan Bahasa dalam Teks Sastra yang Bersifat Konotatif dengan Teks Nonsastra yang Denotatif 7. Lalampa'an È ḍâlem lalampa'an panèka, sampèyan sabellunna alampa'aghi pakon ka'angghuy abhânḍingngaghi oca' sè aghânḍhu' ma'na konotatif sareng dènotatif, sampèyan kodhuna maghut ḍâ' pètodhu sè aropa'aghi conto è bâbâ panèka ka'angghuy dhâddhi pandhuman sabellunna alampa'aghi pakon. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi pakon. Èyatorè maos jhâjhârbâ'ân è bâbâ panèka! Bâḍâ bhidhâna antara ca'-oca' sè anḍi' artè konotatif sareng ca-oca' sè anḍi' artè dènotatif. Artè konotatif ampon èjharbhâ'aghi neng lalampa'an 6 Manabi dènotatif èngghi panèka ca'-oca' sè lakar saongghuna. Dhâddhi manabi konotatif ta' saongghuna dhineng dènotatif saongghuna. Talèktèghi ra-okara è bâbâ panèka: 1. Nurul molong kembhâng malathè. 2. Nurul nyèram kembhâng mabâr. 3. Nurul ajhemmor kembhâng kamboja. 4. Sekkar mellè atè sakilo. 5. Sekkar nyojjhin satèna atè. Ḍâri conto lèma' mègghi' è attas ampon langkong jhârna' jhâ' manabi oca' sè anḍi' artè dènotatif panèka asèpat saongghuna. Pakon 7 Èyatorè abhâḍhi okara sè aghânḍhu' oca' dènotatif bânnya'na lèma' mègghi' rembhâk sakanca'an! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 128
H. Membuat Kalimat yang Memuat Lalongèt 8. Lalampa'an Neng lalampa'an panèka, sampèyan sabellunna alampa'aghi abhâḍhi okara sè aghânḍhu' lalongèt. Kodhuna sampèyan ngaghâli pètodhu neng bhâb panèka. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi pakon. Èyatorè maos jhâjhârbâ'ân è bâbâ panèka! Akadhi sè ampon èjhârbhâ'âghi neng lalampa'an 1, bhâb macemma lalongèt sè bânnya' èpon 11 mègghi' manabi è bhâḍhi okara, ompama èpon: 1. Mara tebbhâk mon ajhâlân asoko ḍuwâ' mon ambu asoko ennem, apa ? 2. Manossa mon parappa'na parlo pèssè ta' mèkkèr lesso. 3. Ngembhâng nyamplong ka bârâ' ka tèmor apa sè èsarè, Buk? 4. Satèya orèng Madhurâ ta' bânnya' sè namen bhâko bân sa macemma. Pakon 8 Salaènna okara sè kasebbhut è lalampa'an nomer 8 è attas, èyatorè laènna bâng-sèbângnga abhâḍhi okara sè aghânḍhu' sèttong okara! lalongèt I.Menulis Paragraf yang Memuat Lalongèt 9. Lalampa'an sampèyan sabellunna alampa'aghi ka'angghuy nolès paragraf sè aghânḍhu' lalongèt. Kodhuna sampèyan ngaghâli pètodhu sè aropa'aghi conto è bâbâ panèka. È ḍâlem lalampa'an panèka, Èyatorè oladhi patètè teks è bâbâ panèka! Mangkadhâ Asakola Nurul morèd SMAN 1 Mekkasân kellas X, saamponna ranta sadhâjâ pakakas sakola'anna èpamaso' ka ḍâlem ettasa amèdhâ ka eppa'na sareng èbhuna. Nyongkem ka eppa' èbhuna sambi mator: mangkadhâ Pa', Bhu! Èbhuna aḍhâbu " Iyâ Bhing pateppa', pasèpa' bân pasalpa', è jhâlân perrèng malang è songay , tè-ngatè patètè pangastètè , ajjhâ' ngalowang kènè' ajhâlân ru-kabhuru bân-sarombân , ngaḍhebbhi pangajhârân bâto kènè' èpèkkèrra lebbi ghâllu. Nurul mator: " Ėngghi , Pa', Bhu ! Assalamu'alaikum. 129 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
È tèks è attas bâḍâ 2 paragraf neng paragraf sè nomer 2 okarana aropa lalongèt bhâb okara kakantèn sareng bhângsalan. Sè tamaso' okara kakantèn: Pateppa', pasèpa' bân pasalpa' Sè tamaso' bhângsalan: 1. Perrèng malang è songay 2. Ngalowang kènè' 3. Bâto kènè' Pakon 9 Aḍhâsar conto teks è attas, èyatorè sampèyan abhâḍhi paragrap sè aghânḍhu' lalongèt ḍuwâ paragrap bisaos! J. Mendemonstrasikan Penggunaan Teks Lalongèt 10. Lalampa'an sabellunna alampa'aghi mendemonstrasikan penggunaan teks lalongèt. Kodhuna sampèyan ngaghâli pètodhu neng jhâjhârbâ'ân sabellunna. Teks lalongèt neng lalampa'an 9 kèngèng èlakonnaghi orèngnga katello, èngghi panèka Nurul, Eppa'na sareng Èbhuna sè abhul-ombhul mangkadhâ asakola. Neng lalampa'an panèka, sampèyan Pakon 10 Èyatorè sampèyan sakanca'an bânya'na tello orèng ngalakowaghi partèngkan sè bâḍâ neng teks lalampa'an 9 kasorang mènangka nurul kasorang, mènangka eppa'na nurul kasorang, mènangka èbhuna nurul kasorang lakonaghi è aḍâ'na kellas! Uji Kompetènsi Pangajhârân 5 A. Èyatorè pèlè jâwâbhân sè palèng lerres ḍâri al-so'al è bâbâ panèka! 1. Bâgiyânna sastra sè maso' lalongèt bâḍâ saponapa mègghi' ? a. 10 b. 11 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 130
c. 12 d. 13 e. 14 2. Kabârâ' ghâdhep ka tèmor ghâdhep ḍâlem lalongèt èsebbhut.... a. parèbhâsan b. bhâk- tebbhâghân c. bhângsalan d. okara kakanthèn e. saloka 3. Ėssè'è ti'-titi' ḍâlem okara è bâbâ panèka kantos okarana samporna ! Patèḍungnga na' - kana' jârèya malang .... a. Sara b. Mojhur c. Mèghung d. Sara' e. Onjhur 4. Tamoyya pa' Sumar ondhur ḍâteng. maksodokara kasebbhut, èngghi panèka.... a. Tè- ghântè , bâḍâ sè molè bâḍâ sè ḍâteng b. Bânnya' ḍâteng sakalèngngaḍâ' c. Lakè' binè' bânnya'na paḍâ d. Bânnya' lè-ollèna acem-macem e. Rammè aghighirân 5. Bâḍâ rebbhâ neng è tabunna sabâ., orèng laèn ta' ollè ngarè' kajhâbâna abâ'na dhibi' sè masang tora. Maksod oca' tora, èngghi panèka.... a. Ėbhârât b. Kèrata bhâsa c. Bin-sabin d. Parèbhâsan e. Rora bhâsa 6. Pa' Sora mon ngangghuy kalambhi bârna apa'a bhâi pantes. Biyasana Pa' Sora ghâpanèka èkoca' ... a. Abâ' sampayan b. Kabâ' sampayan c. Nyabâ' sampayan d. Aghântong è sampayan e. Aghâbây sampayan 131 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
7. Juḍhânaghârâ potos. Okara macem panèka biyasana ènyamaè .... a. Saloka b. Rora bhâsa c. Kèrata bhâsa d. Abhâsa e. Parèbhâsan 8. Nompa' jhârân apajungan , ponapa artèna okara ghâpaneka ? a. Ollè kaontongan b. Ontong ḍukalè c. Nyaman ta' panas d. Sè anḍi' orèng soghi e. Cè' lanyona 9. Sè ka'ḍimma okara è bâbâ panèka sè kèrata bhâsa ? a. Songko' sè kosong nongko' b. Nyanglè, dhing kennyang pas molè c. Cèthak sala bincè bhuthak d. Kèpa' kèyaè bân eppa' e. Nyaman nyannya bi' paman 10. Sè ka'ḍimma okara è bâbâ panèka sè tamaso' rora bhâsa ? a. Mellè kalambhi b ngangghuy kalambhi c. Nyassa kalambhi d. Nyèkot kalambhi e. ngènjhâm kalambhi 11. Okara è bâbâ panèka sè tamaso' contona okara kakanthèn, èngghi panèka.... a. Manossa coma ḍhârma b. Nang, nèng, nong monyèna ejjhâm c. Kerras ta' akerrès d. Bhuppa' bhâbhu' ghuru rato e. Ta' ngèḍing monyèna ejjhâm 12. Sè tamaso' contona okara bhângsalan, èngghi panèka .... a. Sèngko' satèya ella kellas X b. Ma'la ka bârâ' ka tèmor apa sè è sarè ? c. Ma' anghedḍhâng tèpès kolè'na kasusu sè molèya bâ'na Lè' ? Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 132
d. Tè -ngatè mon asapèḍâ'ân èrammèna jhâ' lanyala ḍâgghi' èsengnga' kala e. 13. Oca' tompang tènḍi ḍâlem lalongèt ènyamaè .... a. oca' kèyasan b. oca' tanḍhuk c. oca' sarojâ d. oca' anuswara e. oca' papadânan 14. Namen cabbhi molong cabbhi . Okara panèka ḍâlem lalongèt ènyamaè .... a. parlambhâng b. saloka c. èbhârât d. parèbhâsan e. rora bhâsa 15. Sabellunna pangajhârân èkabidhi, èyawwâli sareng kalakowan .... a. Nembhâng b. Maca puisi c. Akopa' d. Adu'a' e. abhâris B. Èyatorè Jhârbhâ'âghi Pajharna' ! 1. Ponapa sè èmaksod lalongèt ? 2. Ėyatorè abhâḍhi parèbhâsan sareng artèna aghuna'aghi oca' " molè " 3. Ponapa bhidhâna parèbhâsan sareng èbhârât, parèngè , conto ! 4. Parèngè conto oca' saroja 3 mègghi' ! 5. Sè tamaso' lalongèt bânnya'na 11 èyatorè sebbhuttaghi paghenna'! 133 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Pangajhârân Tema: Kepahlawanan 6 Kompetensi Dasar 3.6 Mengidentifikasi, memahami, carakan Madura sesuai kaidah. 4.6 Madurasesuai kaidah. Indikator 3.6.1 Mengidentifikasi tatacara penulisan Aksara Rajȃ dalam carakan Madura. 3.6.2 Menganalisis tata cara penulisan Aksara Swara carakan Madura. 3.6.3 Memahami tatacara penulisan aksara rèkaan carakan Madura. 4.6.1 Memperbaiki tulisan carakan Madurayang tidak menggunakan kaidah penulisan yang benar. 4.6.2 Menyalin kalimat yang tertulis dengan ejaan bahasa Indonesia menjadi teks yang menggunakan Aksara rajȃ carakan Madura. 4.6.3 Menulis kalimat yang mengandung Aksara Swara carakan Madura. 4.6.4 Menulis kalimat yang mengandung Aksara rèkaan carakan Madura. Pangajhârân sè kapèng 6 panèka bhâb kapahlawanan , maksot sareng tojjuwân pangajhârân bhâb kapahlawanan panèka nyopprè para siswa aghâdhuwân ide / pangaterro otabâ Bâburughânn sâ bisa aghuna ḍâ' bhângsa sareng naghârana.Ngèrèng sabelunna kita ngabidhi pangajhârân 6 panèka rassana saè mnanabi èkabidhi sareng du'a areng-sareng nyopprè kèngèng pètodhu d͎ âri Sè Aghung. Maos Patètè! Mohammad Tabrani Soerjowitjitro Mohammad Tabrani Soerjowitjitro sè langkong kaalok èsebbhut Tabrani , sokklaèpon bârghâ Mekkasan. Mohammad Tabrani Soerjowitjitro èbhâbhârraghi è Mekkasan lerres neng tangghâl 10 Oktober 1904. Ė Mekkasan salèrana onèng èyadhili neng Pangadhilân kottha Mekkasan. Marghâèpon ènalèka èyonjhâng ḍâ' HUT èpon Rato Wilhilmèna , nalèka Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 134
sadhâjâ paḍâ aparèng hormat kalabân alaghuwâghi laghu Kabhângsa'an Bâlândhâ : Wilhilmus , Tabrani pagghun toju' sarta ta' noro' anyanyi. Sè sapanèka Tabran¡ aromasa bânnè orèng Bâlândhâ. Mèlana sareng pangrajâ è Mekkasan bâkto ghâpanèka Tabrani èyangghep èthès tor ngèna Rato Bâlândhâ. Ė Pangadhilân Tabrani mennang tapè èyangghep ghilâ, mèlana lajhu èmaso'aghi ka Roma Sakè' èpapolong sakamar sareng orèng ghilâ. Ė ghika'iyâ Tabrani ngajhâri orèng ghilâ è kamarra anyanyi Indonesia raya. Sèyang malem kamar ghilâ rammè sè anyanyi Indonesia raya. Ahèrra Tabrani èpakalowar. Tabrani ngallè ka Bandung (1923). Taon 1926 ngallè ka Betawi(Jakarta) è ghika'iyâ lajhu akaèt sareng Moh. Yamin mabâḍâ kongres pemuda. Neng taon 1928 mabâḍâ kongres Pemuda sè kapèng ḍuwâ'. Neng kongres taon 1928 ghâpanèka ètoro'è Sompa sè samangkèn kaalok anyama Sumpah Pemuda. Tabrani mènangka sè nyeppoè. Sokklana sumpah Pemuda kasebbhut sapanèka : Kita bertumpah tanah satoe yaitoe tanah Indonesia Kita berbangsa satoe yaitoe bangsa Indonesia Kita berbahasa satoe yaitoe bahasa Indonesia Ghâmbhâr: 6.1 Dhâlemma Mohammad Tabrani Soerjowitjitro Dhâlemmèpon Tabrani sè aengghun neng Jhâlan Sèrsan Mèsrul no 1, Pamekasan kantos samangkèn ghi' pagghun ta'aobâ. Ė compo' panèka Tabrani è bhâbbhârraghi lerres neng tangghâl 10 Oktober 1904 135 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Ngèrèng talèktèghi serradhân è attas mabi aksara Carakan Madhurâ akadhi è bâbâ panèka ? [mo@+mMf°bRni$/u[yowisiÝtRo ,, ? [mo@+mMf°bRni$u/[yowiÝtRo[sl= [k=oka[lo[kHsebB|t°bRni¾ [sok\kL[a[ponB/gmek¯sn\, ?#bRni$u/[yowiciÝtRo[al[k/rgi [amek¯sne/L#sN_t=gl\g0;wF[k°obe/ ;1904; ?[amek¯snS[lrn[ao[n=[ay nili n_%zfil[nKoqQmek ¯s\,m/g [a[po[nHn[lk[a[yon=Jdh @+,zF,#,[a[ponR[towil+i¯ [lM !, n[lksfjpda[k+/ omtKl bnHlguwgilgu@b=shanµlnF wil+i¯lM|s\#bRnipgG|[nTojuhs/ tth[no[rohavvi,,[ssp Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 136
[nk#bRnia[romsb[nN[ao [r=*lnF,,[mln[ao[r=p=rj[a mek¯snB[kTogp[nk#bRni[a y=ge[pH[q[sTo/[znr[#o*lnF,, [y[soh agik[roms[kh[ap[po[loh skm/s#=[ao[r=gil,,[agikhai y#bRnizjri[ao[r=gil[akm/ ravviq [nDo[!siAry,,[s ?a[k+/r#bRni[apk[low/,,#bR niljuzlLk*n=D|;1923;t [aon\gynNE;z[lLk*twij @/t[agikhaiyljuak[atS[rsPe 137 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
#=[mok+YminLjumbd[k=o[rsPe mud,,n_t[aon\gyzN%;mbd[k=o mud,,#bRni[mn=kk[town,, [sok\kLn[somP%emudk sebB|tSp[nk. ?kitbe/tumPk+Tnk+Stu yaitutnk+ [nDo!siA,, ?kitbe/b=sstuyaitub= sq [nDo[!siA,, ?kitbe/bk+sstuyai tubk+sI [nDo[!siA,, A. Mengidentifikasi Tatacara Penulisan Aksara Rajȃ, Aksara Sowara, Aksara Rekaan dalam Carakan Madura 2. 3. Lalampa'an Mènangka kabidhân, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb panèka. Ngèrèng areng sareng maos du'a' ḍhimèn. Saterrossèpon, sabellunna sampèyan alampa'aghi pakon. Bâburughân beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân, èantarana: Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 138
o Sabelluna mangkat ka sakola'an jhâ' loppa nyèyom astana orèng seppona sèḍuwâ'. o Bâ'na kodhu segghut abhersè'è bengkona sopajâ ènḍhâ bân èjhâuwi ḍâri panyakèt. Bhângonna Teks è attas ampon ghenna' ḍâri cem-macemma aksara akadhi sè èjhâbhârrâghi bhâb aksara rajâ, aksara sowara sareng aksara rèka'an è attas. Maos Tèks Carakan Aksara rajâ Carakan Ta' sadhâjâ aksara ghâjâng bâḍâ aksara rajâna. Ḍâri 20 macem aksara ghâjâng coma 8 sè bâḍâ aksara rajâna., ètambâi sèttong ghântongan aksara ' ca ', èngghi panèka : Na = ! Sa = $ Ca = ... . C (Ghântonganna) pa = Ka = % @ Ta = Nya = # ^ Gâ/ghâ = Bâ / bhâ = &
Tata caraèpon nyerrat: Aksara rajâ. Aksara rajâ ghâḍhuwân pasangan èngghi panèka: Na = .... ® . Sa = ... .± . Pa = ² Ka = .... K 139 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Ta . =.... ° Gâ/ghâ . = .... ' Bâ/bhâ = ... µ .. Ca . =.... C Aksara rajâ : nya: .... . taḍâ' ghântonganna manabi dhâddhi pasangan ^ . abâli ka, asalèpon èngghi panèka ... ³ Aksara rajâ neng carakan Madhurâ ka'angghuy nyerrat nyamaèpon orèng , nyamaèpon kennengngan, sadhâjâ nyama sè ènyama'aghi akadhi nyamana arè ( Kemmès ), bulân( Sappar), taon (Alip) manabi sè ḍâ'- aḍâ' taḍâ' aksara rajâna kodhu sè nomer ḍuwâ' sareng saterrossa. Manabi sadhâjâ paḍâ taḍâ' cokop aksara kènè' bisaos , conto : Nasir = !si/ Bhângkalan = =kln \ Kemmès = @e [mMs \ Sora = [$or Sè Rokèt = [$[ro[@t\ Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 140
Pakon 1.1 a. Èyatorè talèktèghi neng paragraf è bâbâ panèka, sarè sè aghânḍhu' aksara raja neng carakan Madhurâ! ?ketbe/mPk+Tnk+Stu,, ?kbe/b=sstuyaitub=sI[nQo[gsi4S,, ?#bRni$u/[yowici[tRo[al[k/rgi [amisnLe/#sNt=gl\10;wF[k°obi/;1904. B. Menganalisis Tata Cara Penulisan Aksara Swara 2. Lalampa'an È ḍâlem pangajhârân panèka, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb nalèktèghi aksara swara neng carakan Madhurâ, sampèyan kodhuna ngaghâli jhâjhârbâ'ân è bâbâ panèka. Aksara Sowara, neng carakan coma bâḍâ 5 èngghi panèka: a = A i = I u = U è = E 141 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
o= O Aksara Sowara bânnè aksara rajâ. Neng sèttong nyama otabâ oca' kèngèng èpasangè langkong d͎ âri sèttong aksara sowara. Sè bâḍâ pasanganna coma: a =... ..... i = ....... ...... A I conto:
A!mi k[lowrn/j$.
4S
ImmsMIl\ Aksara sowara ta' kennèng èpasangè pet-pet ompama bâd͎ â nyamaèpon orèng sè parlo èpabâli ka aksara ghâjâng opama : gbryn#le. Essum= bânnè = aes±|m\ Aes±|m Pakon 2.1 a. Èyatorè sampèyan abhâḍhi okara sè aghânḍhu' aksara sowara, palèng sakonè' tello' okara! Pakon 2.2 b. Èyatorè sampèyan abhâḍhi sèttong paragraf sè aghânḍhu' aksara sowara! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 142
C. Memahami Tata Cara Penulisan Aksara Rèkaan Carakan Madura 3. Lalampa'an È ḍâlem pangajhârân panèka, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb nalèktèghi aksara rèka'an neng carakan Madhurâ, sampèyan kodhuna ngaghâli jhâjhârbâ'ân è bâbâ panèka. Aksara Reka'an è carakan Madhurâ bâḍâ 5, èngghi panèka: ga = dza = g+ f+ fa = ha = za = p+ k+ j+ Tata caraèpon nyerrat Aksara Reka'an Aksara Reka'an ta' kèngèng èsoson ḍuwâ' . Manabi bâḍâ aksara rekaan ka'angghuy nyamaèpon orèng otaba laènnèpon sè ḍuwâ'ân apolong ka'angghuy horop matè kodhu aghuna'aghi papatèn: = Mudzhar [mof+\k+/ = Azzam Aj+\j+m\ = Azhar Aj+\k+/ Maos teks è bâbâ panèka kalabân talètè! Mohammad Tabrani Soerjowitjitro Mohammad Tabrani Soerjowitjitro sè langkong kaalok èsebbhut Tabrani , sokklaèpon bârghâ Mekkasan. Mohammad Tabrani Soerjo-witjitro èlahèrraghi è 143 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Mekkasan lerres neng tangghâl 10 Oktober 1904. Ė Mekkasan salèrana onèng èyadhilineng Pangadhilan kottha Mekkasan. Marghâèpon ènaleka èyonjhâng ḍâ' HUT èpon Rato Wilhilmèna , nalèka sadhâjâ paḍâ aparèng hormat kalabân alaghuwâghi laghu Kabhângsa'an Bâlândhâ : Wilhilmus , Tabrani pagghun toju' sarta ta' noro' anyanyi. Sè sapanèka marghâ Tabran¡ aromasa bânnè orèng Bâlândhâ. Mèlana sareng pangrajâ Bâlândhâ è Mekkasân bâkto ghâpanèka Tabrani èyangghep èthès tor ngèna Rato Bâlândhâ. Ė Pangadhilân Tabrani mennang tapè èyangghep ghilâ, mèlana lajhu èmaso'aghika Roma Sakè' èpapolong sakamar sareng orèng ghilâ. Ė ghika'iyâ Tabrani ngajhâri orèng ghilâ è kamarra anyanyi Indonesia raya. Sèyang malem kamar ghilâ rammè sè anyanyi Indonesia raya. Ahèrra Tabrani èpakalowar. Tabrani lajhu ngallè ka Bandung (1923). Taon 1926 ngallè ka Betawi(Jakarta) è ghika'iyâ lajhu akaèt sareng Moh. Yamin lajhu mabâḍâ kongres pamuda. Neng taon 1928 mabâḍâkongres pamuda sè kapèng ḍuwâ'. Neng kongres taon 1928 ghâpanèka ètoro'è Sompa sè samangkèn kaalok anyama Sumpah Pemuda. Tabrani mènangka katowana. Sokklana sompa Pemuda kasebbhut sapanèka : Kita bertumpah tanah satoeyaitoe tanah Indonesia Kita berbangsa satoeyaitoe bangsa Indonesia Kita berbahasa satoe yaitoe bahasa Indonesia ( Catatan Keluarga : ASAS, 2014) Pakon 3.1 a. Talèktèghi èssèna Tèks kasebbhut è attas, ra-kèra tema kasebbhut ponapa? Jhârbâ'aghi nyarè polè pahlawan sè bisa ècarèta'aghi sareng sampèyan, para siswa. Pakon 3.2 b. Panapa para siswa bâḍâ sè senneng ḍâ' tema laèn salaènna tema kapahlawanan akadhi kasebbhhut è attas, manabi bâḍâ tema panapa? Èyatorè jhârbâ'aghi! Teknik tata caraèpon nyerrat paragraf neng serradhân Carakan Madhurâ saèstona ta' aghuna'aghi paragraf. Bhân-sabbhân serratan anyar èmolaè otabâ aghuna'aghi dhek-adhek ( ) ? Paragraf saèstona bâgiyân ḍâri bhâb. Artèèpon bhân-sabbhân bhâb Ka-dhâddhiyân ḍâri pan-saponapan paragaf. Namong paragraf bânnè namong tandhâ aghântèna tolèsan, maksoddhâ ka'angghuy nolès okara anyar. Kadhi èsebbhut è attas tandhâ Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 144
mola'anna nolès anyar, paragraf jhughâ noḍhuwaghi bhâdhi nolès sè aghândhu' pamèkkèran anyar. Kabânnya'an samangkèn orèng nyebbhut alinea. Alinea dhibi' aropa'aghi sebbhudhân sè nodhuwaghi jhâ' sè teppa'na nyerrat amolaè ghâris anyar. Manabi neng carakan nyerrat kodhu èmolaè sa'amponna nyerrat dhek- adhek. Tema bhâb panèka kapahlawanan. Saèstona sebbhudhân " pahlawan " mènorot bhâsa èngghi panèka bhâbhuto sè ghâdhuwân sèpat bângal. Sè èmaksot bângal mongghu pahlawan èngghi panèka aghâdhuwân sèpat parcajâ ḍâ' kamampowanna bhâdhânna tor jhughâ parcajâ jhâ' orèng laèn jhughân ghâdhuwân kamampowan akadhi abâ'na. Ka'angghuy ngaollè kaparcajâ'ân macem ghâpanèka orèng kodhu jhujhur. Jhujhur ka abâ'na dhibi' jhughân jhjur dâ' ka orèng laèn. Dhinèng pahlawan panèka anap-ènap, èngghi panèka bâḍâ pahlawan lokal daerah jhughâ bâdâ pahlawan nasional. Orèng Madhurâ sè ampon èyakonè mènangka pahlawan nasional èngghi panèka Halim Perdana Kesuma. Dhinèng Radhin Trunojoyo coma pahlawan lokal, Madhurâ sareng Jhâbâ Tèmor. Pakon 3.3 a. Ponapa sampèyan sadhâjâ ampon onèng mèreng nyama Tabrani sè mèmpèn Kongres Pemuda è taon 1926. Manabi mèreng , mèreng ḍâri pasèra ? b. Ponapa sampèyan sadhâjâ onèng, apanapa neng kongres pemuda taon 1926 ta' èbâḍâ'âghi ikrar otabâ sumpah pemuda?(sumpah pemuda yang sudah tersusun pada tahun 1926 tersebut disusun oleh Tabrani, namun baru disepakati oleh Moh Yamin untuk diikrarkan pada Kongres Pemuda ke-2 pada tahun 1928 ) c. Ca' èpon orèng Sumpah Pemuda taon 1928 kasebbhut mènangka Kebangkitan Nasional kapèng 2, apanapa ma' èsebbhut sapanèka ? D.Memperbaiki Tulisan Carakan Madura yang tidak Menggunakan Kaidah Penulisan yang Benar 4. Lalampa'an Mènangka sè kabidhân, Sabellunna sampèyan ajhâr bhâb panèka. Ngèrèng areng sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè ghuru. Saterrossèpon, Sabellunna sampèyan alampa'aghi pakon. Bâburughân beccè' kodhu sampèyan lampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân: 145 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
o Ngangoḍâdhân kodhu malanggheng pa-ponapa sè ampon dhâddhi tor majhurbhu pangareb bângaseppo ka'angghuy matombu kasennèyan Madhurâ kantos bisa mamajhu naghârâ. o Ghutong rojhung aropa'aghi sèpatta manossa sè kodhu èlampa'aghi ḍâlem kaoḍi'ân. Contoh: tolèsan carakan sè ta' aghuna'aghi pandhuman sè lerres Malerres tolèsan Carakan Madhurâ sè ta' aghuna' aghi pandhuman carana nyerrat Carakan Madhurâ sè lerres. Nyalèn okara sè èserrat kalabân aghuna'aghi èjhâân bhâsa Indonesia sè saropa teks sè aghuna'aghi Carakan Madhurâ. snm aentr k Jab Bar= snk sake Okara è attas conto sè kalèro, ta' maghut ḍâ' tata cara nolès sè sè saè. Mèlana sampèyan kodhu paham ḍâ' tata carana nolès carakan sè saè tor sè lerres. Pakon 4.1 a. Èyatorè salèn okara è bâbâ panèka kalabân apandhuman ḍâ' èjhâ'ân carakan sè saè tor sè lerres! 1. Rama mèyor ka Bhângkalan. 2. Nom Pardi rabu ḍâri Bândabasa. 3. Èbhu ngobângè la'ang ka Songennep. 4. Nom Sahrawi mogher bhungkana pao. E. Menyalin Kalimat yang Tertulis dengan Ejaan Bahasa Indonesia Menjadi Teks yang Menggunakan Aksara Rajȃ Carakan Madura 5. Lalampa'an È ḍâlem pangajhârân panèka, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb nyalèn tolèsan ḍâri èjhâ'ân bhâsa Indonèsia ḍâ' aksara carakan Madhurâ, sampèyan kodhuna ngaghâli jhâjhârbâ'ân è bâbâ panèka mènangka pètodhu ka'angghuy cetthana nolès. Jhâjhârbâ'ân: Artikel aropa'aghi sala sèttong ḍâri macemmèpon tolèsan èkorran otabâ majalah sè nyatorraghi bhâb tokoh akadhi sè kacator neng teks è Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 146
attas.Namong jhughâ bâḍâ artikel sè akaè' artèèpon sareng pasal Dhâng- ondhâng jhughâ bâḍâ sè takaè' sareng bunyi Anggaran Dasar sebuah Organisasi, jhughâ mènangka bunyi ḍâri Anggaran Dasar kasebbhut. Sè aropa katantowan. Conto : Sanksi pelanggaran Pasal 44 Undang-undang nomor 12 Tahun 1997 Tentang perubahan atas undang-undang Nomor 6 Tahun 1982 Tentang Hak Cipta. 1. Barang siapa dengan sengaja dan tanpa hak mengumumkan atau memperbanyak ciptaan atau memberi izin untuk itu dipidana dengan pidana penjara paling lama 7 (tujuh(tahun dan / atau denda paling banyak Rp100.000.000,00 ( seratus juta rupiah.) 2. barang siapa dengan sengaja menyiarkan , memamerkan, mengedarkan atau menjual kepada umum atau ciptaan dan barang hasil pelanggaran hak cipta, sebagaimana dimaksud ayat 1 dipidanadengan pidana paling lama 5(lima)tahun dan atau denda paling banyak Rp 50.000.000,00 ( lima puluh juta rupiah ) Pakon 5.1 a. Èyatorè morèdnyarè karangan sè abhujut artikel tamaso' jhughân monyèna ḍhâng-onḍhâng otabâ ketentuan Anggaran Dasar ḍâri organisasi kemasyarakatan! Pakon 5.2 b. Èyatorè morèdnyalèn artikel sè èkaollè ka Bhâsa Madhurâ. Saamponna ghâpanèka artikel sè èkaollè tor ampon èsalèn ka bhâsa Madhurâ lajhu atorè salèn ḍâ' serradhân Carakan Madhurâ! Pakon 5.3 b. Ajhârbâ'aghi artèna ca'-oca' è bâbâ panèka tor nyarè papaḍânanna, sarta mabiyasa siswa aghuna'aghi kamus Bhâsa Madhurâ 1. kaalok 2. sokkla 147 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
3. èyadhili 4. nalèka 5. anyanyi 6. pangrajâ 7. bâkto 8. èthès 9. ngèna 10. èyangghep 11. èmaso' aghi 12. èpapolong 13. ngajhâri 14. akaèt 15. kongres pemuda 16. sumpah pemuda 17. satoe 18. yaitoe 19. bertumpah tanah 20. Mohammad Yamin Pakon 5.4 d. Talèktèghi bhâsa Indonesia neng taon 1920-wan sareng bhâsa Indonesia neng abad sè kapèng 21, samangkèn lajhu salèn ḍâ' carakan Madhurâ okara è bâbâ panèka! 1920-an > Kita bertumpah tanah satoeyaitoe tanah Indonesia Kita berbangsa satoeyaitoe bangsa Indonesia Kita berbahasa satoe yaitoe bahasa Indonesia Abad XXI > Kami bertanah air satu, tanah air Indonesia Kami berbangsa satu, bangsa Indonesia Kami berbahasa satu bahasa Indonesia Pakon 5.5 e. Èyatorè salèn ca'-oca' è bâbâ panèka ḍâ' carakan Madhurâ! Kaalok Sokkla Èyadhili Nalèka Anyanyi Pangrajâ = ... = ... = ... = ... = ... = ... Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 148
Bâkto = ... = ... Èthès = ... Ngèna Èyangghep = ... Èmaso' aghi = ... = ... Èpapolong = ... Ngajhâri Akaèt = ... Kongres pemuda = ... sumpah pemuda = ... = ... satoe = ... yaitoe bertumpah tanah = ... Mohammad Yamin = ... Pakon 5.6 f. Èyatorè nyoson ca'-oca' otabâ okara sè akor sareng pètodhu neng KD, èngghi panèka ghâlimpo' Pengetahuan sareng ghâlimpo' keterampilan ! Ghâlimpo' pengetahuan: 1. 2. 3. 4... 5... 6... Ghâlimpo' keterampilan 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8... 149 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Arèngkes èssèna Tèks! 1. Kennengnganna Tabrani èlahèrraghi 2. Tabrani èyadhili neng pangadhilan kottha Mekkasan 3. Tabrani èmaso'aghi ka roma sakè' èpapolong sareng orèng ghilâ. 4. Tabrani sakalowarra ḍâri roma sakè' Mekkasan lajhu ngallè ka Bandung pas ngallè polè ka Betawi ( Jakarta ) lajhu mabâḍâ Kongres Pemuda neng taon 1926. Neng Kongrès Pemuda sè kapèng duwâ' neng taon 1928 Tabrani maca ikrar sè kantos samangkèn ikrar bhuru pagghun èbâca è bhân-sabbhân pakèlèngan Hari Sumpah Pemuda sè lerres neng tangghâl 28 Oktober sabbhân taon. Pakon 5.7 g. Èyatorè ngator sosonanna Tèks kasebbhut kalabân aparèng paragrap, akadhi conto è bâbâ panèka! Èyatorè maos Patètè! Mohammad Tabrani Soerjowitjitro Mohammad Tabrani Soerjowitjitro sè langkong kaalok èsebbhut Tabrani ,sokklaèpon bârghâ Mekkasan. Mohammad Tabrani Soerjowitjitro èlahèrraghi è Mekkasan lerres neng tangghâl 10 Oktober 1904. È Mekkasan salèrana onèng èyadhili neng Pangadhilan kottha Mekkasan. Marghâèpon ènaleka èonjhâng ḍâ' HUT èpon Rato Wilhilmèna , nalèka sadhâjâ sè èonjhang paḍâ aparèng hormat kalabân alaghuwaghi laghu Kabhângsa'an Bâlândhâ: Wilhilmus , Tabrani pagghun toju' sarta ta' noro' anyanyi. Sè sapanèka Tabrani marghâ aromasa bânnè orèng Bâlândhâ. Mèlana sareng pangrajâ Bâlândhâ è Mekkasan bâkto ghâpanèka Tabrani èangghep èthès tor ngèna Rato Bâlândhâ. Ė Pangadhilân Tabrani mennang tapè èyangghep ghilâ, mèlana lajhu èmaso'aghi ka Roma Sakè' èpapolong sakamar sareng orèng ghilâ. È ghika'iyâ Tabrani ngajhâri orèng ghilâ è kamarra anyanyi Indonesia raya. Sèyang malem kamar ghilâ rammè sè anyanyi Indonesia raya. Ahèrra Tabrani èpakalowar. Tabrani lajhu ngallè ka Bandung (1923). Taon 1926 ngallè ka Betawi(Jakarta) è ghika'iyâ lajhu akaètsareng Moh. Yamin lajhu mabâḍâ kongres pamuda. Neng taon 1928 mabâḍâ kongres pamudasè kapèng ḍuwâ'. Neng kongrestaon 1928 ghâpanèka ètoro'è Sompa sè samangkèn kaalok anyama Sumpah Pemuda. Tabrani mènangka katowana. Sokklana sompa Pemuda kasebbhut sapanèka: Kita bertumpah tanah satoeyaitoe tanah Indonesia Kita berbangsa satoeyaitoe bangsa Indonesia Kita berbahasa satoe yaitoe bahasa Indonesia Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 150
Pakon 5.8 h. Èyatorè talèktèghi èssèna Tèks kasebbhut, aghânḍhu' tèma ponapa? Jhârbâ'aghi! i. Èyatorè Nyangghemmè èssèna Tèks è ttas! F. Menulis Kalimat yang Mengandung Aksara Swara Carakan Madura 6. Lalampa'an È ḍâlem pangajhârân panèka, sabellunna sampèyan ajhâr bhâb nolès okara sè aghânḍhu' aksara swara carakan Madhurâ, sampèyan kodhuna èmot ḍâ' jhâjhârbâ'ân sabellunna neng lalampa'an 2. 1 Nyerrat okara Carakan Madhurâ sè è d͎ âlemanna aghânḍhu' Aksara Swara. 2 Nyerrat okara Carakan Madhurâ sè è d͎ âlemanna aghânḍhu' Aksara Rekaan Pakon 6.1 a. Èyatorè nyoson Tèks bâng-sèbâng sè tèmaèpon mènorot pèlèyan siswa bâng- sèbâng! Pakon 6.2 b. Èyatorè nyarè Contona Tèks sè bâḍâ è pan-sapona pan media sè aghândhu' tema sosial - ekonomi ! Pakon 6.3 c. Èyatorè Maghimpo' pan-saponapan oca' bhârang ḍâri macemma Komunikasi sè akor sareng teks! Pakon 6.4 151 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
d. Èyatorè è bâbâ panèka panjhennengan monḍhut lèma' oca' ka'angghuy salèn ḍâ' carakan Madhurâ kalabân saè tor lerres! Èjhâ'ân 2004 Èjhâ'ân 2011 1. karajhâân 2. mèarsa 3. saamponna 4. asoara ṭa'-kanṭaa 5. 6. èajhâk 7. parcajââ 8. ka'angghuy 9. marajjhââ 10. koṭṭa 11. kanṭa 12. bhântoan 1. karajhâ'ân 2. mèyarsa 3. sa'amponna 4. asowara 5. tha'-kantha 6. èyajhâk 7. parcajâ'â 8. ka'angghuy 9. marajjhâ'â 10. kottha 11. kantha 12. bhântowan G. Menulis Kalimat yang Mengandung Aksara Rèkaan Carakan Madura 7. Lalampa'an È ḍâlem lalampa'an panèka, sampèyan sabellunna alampa'aghi nyerrat okara aghuna'aghi aksara rèka'an carakan Madhurâ. Sampèyan kodhu ngaghâli carana nyerrat okara sè saè, è ḍâlem okara ka'ḍinto kodhu aghânḍhu' jhejjher, carèta, sareng lèsan. Maos Patètè! Majhâpaè' Èrancang è Madhurâ Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 152
Ḍâri dhisa Kodadu Radhin Wijayã nyabbhrâng ka Madhurâ, ngaḍhep ka Aryawiraraja , adipati Madhurâ è Songennep taon 1292 Saterrossa , Madhurâ pagghun bhâi èbhut-sebbhut è Polo Jhâbâ bi-lebbi nalèkana Karajhâân Majhâpaè' molaè maddhek. Sanyatana Karajhâân Majhâpaè' èrancang neng è polo Madhurâ bi' Radhin Wijaya labân Arjâ Wiraraja. È nalèkana , Jayakatwang , rato Kaḍiri alorok bân makala Singasari kantos nyèdhâi rato Kertanegara, mantona rato Kertanegara sè anyama Radhin Wijaya nyèngkèr ḍâ' ka Madhurâ , ka'angghuy mènta bhântowan. È bulletin KONKONAN 1990 sè terbi' è Songennep nyatoraghi bâriyâ : " Arjâ Wiraraja atanya ḍâ' Radhin Wijaya sè ghi' bhuru tandhuk ḍâri Singasari " Napa Radhin lakar bângal alabân ḍâ' Rato Jayakatwang ?" Mèreng bâriyâ Radhin Wijaya mèsem , lajhu ḍhâbuna: " ...bulâ nèko pon aperrang bân bhâlâ Kaḍiri , jhâ' sènga bulâ anḍi' bhâlâ prajhurit paḍâ bânnya' na bân bhâlâ Kaḍiri tantona sanonto paman Jayakatwang pon bâḍâ è tanang bulâ. Tapè sanajjhân bhâlâ bulâ sakone' bânnya' matato moso . Bulâ pas èkarembhâk ka'angghuy nyarè bhântowan ka Madhurâ engghi nèko ḍâ' dhika. È tengnga tasè' bulâ ghi' sempat makala tello' parao sè èḍâlemma aèssè orèng sapolo è tong-sèttongnga parao. Tellopolo orèng alabân bulâ kalèma sabhâlâ , bulâ ta' tako' nyatana bulâ ghi' oḍi' sanonto bâḍâ èko' iyâ..." Saellana ranta sè abhâk-rembhâk , Radhin Wijaya bân Arjâ Wiraraja lajhu mangkat ka Kaḍiri , ngadhebbhâ ḍâ' rato Jayakatwang.Arjâ Wiraraja mènta'aghiyâ sapora Radin Wijaya ḍâ' Rato Jayakatwang sè sanyatana ghi' majhâḍi'na Radhin Wijaya. Dhinèng Arjâ Wiraraja sanyatana talèbât semma' ḍâ' Rato Jayakatwang mèla ḍâri jârèya Kertanegara abâk ta' parcajâ ḍâ' Arjâ Wiraraja kantos èpajhâu ḍâri Singasari sanarè èangkat dhâddhi Aḍipati. " Apa kaḍâtengnganna bâ'na rèya ngèbâ pasakèdhân ?" Patanyana Rato Jayakatwang ḍâ' Arjâ Wiraraja saellana sè kaḍuwâ tandhuk ka kraton bân asèbâ ḍâ' rato. " Bhunten abdhi dhâlem acabis bânnè abhâkta pasakèdhân nangèng ngadheppaghiyâ pottra junan dhâlem Radhin Wijaya sè terro nyo' ona dhâbu sareng kabellasân junan dhâlem." Atorra Arjâ Wiraraja abâk tè-ngatè. Mèyarsa atorra Arjâ Wiraraja bâriyâ , rato mèsem sarta adhâbhu : "Sèngko' talèbât senneng bilâ atorra bâ' na jârèya bhenḍer , tapè è bâkto satèya rèya tang parjhurit parappa' na nyarè' è tang panakan sè satèya èkèbâ bâ' na ḍâ' ḍinna'. Ca' na Pangèran Ardharaja, tang ana' sè dhâddhi lowayya tang panakan sè èkèbâ bâ' na satèya rèya, tang panakan jârèya bânnya' matato tang parjhurit , apa mènorot pamangghina bâ' na sèngko' mosthè anyapora ? " " Saèngghâ ta' dhâddhiyâ dhukana junan dhâlem , kaulâ apamangghi , junan dhâlem bhâḍhi dhâddhiyâ rato sè palèng aghung saamponna rato Aghung 153 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Wisnuwarddhana è bhumi Jhâbâ panèka manabhi nyapora ḍâ' orèng sè onèng dhâddhi mosona junan dhâlem." Samarèna Arjâ Wiraraja mator bâriyâ , rato lajhu kasokan sarta lajhu meddhet ta' abu-ḍhâbu. Sakabbhinna orèng se asèbâ bâriyâ kèya, tako' sè asowara , mala ta' bângal aonga' bhâlâkka'. Tapè pas lajhu bâḍâ sowara tha'-kantha'a mènta kabellasân : " Ḍu , paman Prabu, sanyatana bilâ kaulâ pagghun amosowa sareng paman prabu kaulâ ta' poron èajhâk paman Wiraraja ḍâ' ka' ḍinto. Kaula bângo' an ngamoka bhâlâ Kaḍiri sabâb kaulâ ta' tako' sè matèya. Tapè kaulâ poron èyajhâk paman Wiraraja ka' kanto kaulâ polana ampon ngakonè jhâ' kala , bân pamangghi kaulâ ngabdhi ḍâ' rama prabu Kertanegara sareng ngabdhi ḍâ' paman prabu mongghu ḍâ' kaulâ paḍâ saos . Asal paman prabu paḍâ mama' mora sarta majhâjâ'â tana Jhâbâ panèka kaulâ poron abhânto paman prabu. " Mèyarsa atorra Radhin Wijaya bâriyâ Rato mèsem polè , lajhu aḍhâbu : " Bâ' na kaḍuwâ pajhât paḍâ pènter acaca sarta bibirra mara sè ètaburi maddhu, sèngko' ella cè' ngartèna ḍâ' bâtegghâ bâ' na kaḍuwâ , tapè sèngko' terro parcajâ âḍâ' bâ' na kaḍuwâ maskè tang atè sanyatana ghi' acaca jhâ' bâ' na ḍâ' kanna' rèya anḍi' maksot sè satèya sèngko' ghi' ta' tao. Tapè mon bâ' na bi' sèngko' è sapora , apa sanyatana sè èkaparlo bâ' na acabis ka sèngko' ?" Satèya patanyana Rato ètojjhuaghi ḍâ' Radhin Wijaya. "Kaulâ terro nyo'ona kennengngan ka'angghuy ngolok makompola bhâlâ Singasari , kaulâ bâdhi nerrangngaghiyâ jhâ' mon ghi' alabâna ḍâ' paman prabu pon taḍâ' gunana , mèlana kaulâ bhâḍhi ngajhâk rèng-orèng ghâpanèka alako abhânto Kaḍiri, abhânto paman prabu... marajjhâ'â Kadiri." " Pola bâ' na apangarep maddhegghâ kraton?" " Bhunten..., " Satèya Arjâ Wiraraja sè ajâwâb. " Panapa sè è atorraghi pottra junan dhâlem , abdhi dhâlem sè nyoro , nyopprè bhumi Jhâbâ ceppet tremtem polè kadhi mèn-ḍhimènna. " " È ḍimma sè è katerrowè bâ' na ?" Partanyaan bhuru è tojjuwaghi ḍâ' Radhin Wijaya. " Kaulâ ngèrèng kasokanna paman prabu , mongghu ḍâ' kaulâ è ka' ḍimma a bisaos paḍâ..." " Mènorot abdhi dhâlem , kennengngan sè ghi' aropa alas...manabhi ḍâgghi' ampon dhâddhi kottha tantona bisa nambâi rajjhâna Kaḍiri. " Satèya Arjâ Wiraraja sè ajâwâb. " I yâ , bhenḍer atorra bâ' na jârèya bân atorra Wijaya mabhunga ka sèngko' sabâb ta' mamèntanè, èḍimma ra-kèra sè nyaman ?" Rato kantha atanya ḍâ' salèrana dhibi'. " Mon saèrèng sareng kasokanna junan dhâlem , kadhiponapa manabi alas Tri' ?" Atorra Arjâ Wiraraja dhi-kadhiyâ orèng sè sambi mèkkèr ." " Alas Tri'....?, wah jârèya tajhâu dhillu ḍâri ḍinna' , apa kèrana bâ' na ta' makompola parjhurit è ḍissa lajhu alorok ḍâ' ḍinna ' ?" Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 154
" Alas Tri' coma alas majhâ sè korang paèdâna mongghu ḍâ' karajhâ'ân, tana sè laèn sadhâjâna tana bhâghus mongghuḍâ' paperghin, tapè è ka' ḍimma pamangghina junan dhâlem?" " Iya la mara...sèngko' ngèdhinè... " Neng carèta laèn bânnya' bhâb Madhurâ tamaso' mabhingong Sarḍâḍu Bâlândhâ sè ngeppos è Mekkasan . Bhingong marghâ è tangghâl 16 Agustus 1947 pasukan Republik Indonesia sè bâḍâ è Madhurâ ngeppong kottha Mekkasân kantos sarḍâḍu Bâlândhâ mènta bhântowan ḍâ' markassa è Sorbhâjâ. Ca' èpon sapalè ḍâri wartawan Bâlândhâ dhibi', nyebbhuttaghi jhâ' serrangan neng tangghâl 16 Agustus 1947 è kottha Mekkasan . ghâpanèka perrang palèng rajâ mongghu sarḍâḍu Bâlândhâ sa'amponna perrang Dunia ke-2.....( AS.SADIK, 2006) Pakon 7.1 a. Èyatorè nyarè ca'oca' sè malarat è ḍâlem teks è attas, saamponna è pakompol lajhu bhâḍhi okara artè'è ngangghuy kamus Madhurâ! Pakon 7.2 b. Salastarèna oca' kasebbhut èyartè'è, Èyatorè sampèyan bhâḍhi okara kalabân aghuna'aghi ca'-oca' kasebbhut! Pakon 7.3 c. Salastarèna abhâḍhi okara, sampèyan monḍhut lèma' okara ka'angghuy salèn ḍâ' carakan Madhurâ! Uji Kompetènsi Pangajhârân 6 A. Lèngkerrè horop a, b,c otabâ d mènangka jâwâbhân sè palèng lerres ḍari soal è bâbâ panèka ! 1. Tabrani sareng Mohammad Yamin akaèt, maksoddhâ oca' akaèt èngghi ka'ḍinto a. Akanca rapet Atarètan b. Sabhâlâ'ân c. Sabhârengngan d. Satatangghâ e. 2. Tabrani sabelunna ka Betawi bâḍâ è Mekkasan, Tabrani orèng ka'dịmma? a. Ambon 155 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
b. Madhurâ c. Sulawesi d. Sumattra e. Jhâbâ 3. Apanapa Tabrani ma' èmaso'aghi ka Roma Sakè' Ghilâ ? a. Ghilâ b. Èkabâjhi'i pangrajâ è Mekkasan c. lakar mènta dhibi' terro ngajhârâna anyanyi laghu Indonesia Raya ka orèng ghilâ è Roma Sakè' Mekkasan d. Coma lâ-maghilâ e. Settrès 4. Apanapa Tabrani ma' èpakalowar dâri Roma Sakè'? a. Polana ampon bârâs b. Èsoro nyèngghâ dâri Mekkasan c. Polana ngajhâri Rèng Ghilâ anyanyi Indonesia Eaya d. Tabrani mènta kalowar dhibi' e. Tabrani sèdhâ 5. Lalampa'anna Trabrani panèka aropa' aghi wujud dâri ... a. kadhengghiyânna ka bhângsana b. kacinta'ana ka bhângsa c. Kabâjhi' ânna ka pamarènta jhâjhâ'ân d. Nèserran e. Èsto 6. Sè nyeppowèKongres Pemuda taon 1928 èngghi panèka.. a. Sukarno b. Hatta c. Tabrani d. Yamin e. Soeharto 7. Kongrès Pemuda sè kapèng ḍuwâ' èlampa'aghi neng tangghâl... a. 16-4-1928 b. 28-01-1928 c. 28-10-1928 d. 17-8-1945 e. 17-7-1946 8. Kongrès Pemuda sè kapèng ḍuwâ' èlampa'aghi neng kottha ... Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 156
a. Mekkasan b. Jakarta c. Sampang d. Betawi e. Sorbhâjâ 9. Kongrès Pemuda sè kapèng sèttong èlampa'aghi neng... a. Batavia b. Bandung c. Semarang d. Sorbhâjâ e. Medan 10. Bânnya'èpon aksara ghâjâng Carakan Madhurâ, èngghi panèka... a. 5 b. 10 c. 20 d. 25 e. 35 11. Aksara Carakan Madhurā sè ghâḍhuwân aksara rajâ namong coma bâḍâ a. 8 b. 7 c. 9 d. 10 ètambâi 1 , ghântongan . e. 11 12. Panèka Aksara... c,r,k,f a. Rajâ b. ghântongan c. Sowara d. Rekaan e. Ghâjâng 13. Ka'angghuy mènangka tandhâ jhâ' sè èserrat " tolèsan anyar " , tandhâ ghâpanèka èsebbhut... a. Paragrap b. Padhâ lèngsa c. dhek-adhek 157 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
d. alinea e. Longsè 14. Nalèka Radhin Wijaya maddhegghâ kraton anyar, Radhin Wijaya arembhâk Sareng... a. Soerjowitjitro b. Jayakatwang c. Ronggosukowati d. Arrya Wiraraja e. Trunojoyo 15. Pahlawan nasional sè ḍâri Madhurâ èngghi panèka... a. b. c. d. e. Radhin Sunarto Kè' Lèsap Halim Perdana Kusuma Radhin Trunojoyo Sakèra C. Jâwâb pètanya è bâbâ panèka kalabân jhârna'! 1. Kadhipanapa carana sampèyan mahamè teks bāca'an sè è sadiyâ'âghi neng pangajhârân 6 panèka. ? 2. Sala sèttong dâri 3 bâtek Rèng Madhurâ èngghi panèka malolo ngangghuy bhâsa Madhurâ bilâ bâdâ è po'-compo' na asa-ghessa sabhâlâ'ân. Panapa sampèyan ngèstowaghi bâbâtek ghâpanèka? 3. Panapa sampèyan onèng mèreng panapa sabâbbhâ neng taon 1927 tadâ' KongresPemuda ? Panapa lakar Kongres Pemuda èbādā' ādghi èbhān- sabbhān dutaon sakalèyan ? 4. Kaulâ mèreng sampèyan pènter maca sareng nyerrat Carakan Madhurâ , 5. mè' kantos sapanèka kadhipanapa carana ? Paham panapa sè è yanot Tabrani sareng Mohammad Yamin kantos makompol para ngangodhâdân neng taon 1926. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 158
Pangajhârân 7 Tema:Pandidikan Kompetensi Dasar 3.7 Mengidentifikasi, memahami, dan menganalisis puisi tradisional atau modern sesuai dengan karakteristik. 4.7 Membaca, mencipta, dan mempublikasikan puisi tradisional atau modern. Indikator 3.7.1 Mengenal macam - macam tembang macapat 3.7.2 Mengidentifikasi tembang macapat 3.7.3 Menganalisis ciri-ciri tembang macapat 3.7.4 Mengungkapkan isi tembang macapat. 4.7.1 Mengarang tembang macapat. 4.7.2 Mempublikasikan tembang macopat hasil karya sendiri. 4.7.3 Mengomentari tembang macapat hasil karya siswa. 4.7.4 Menceritakan isi tembang macapat karya sendiri 4.7.5 Melagukan tembang macapat karya sendiri di depan kelas.lala Ghâmbhârrâ: 7.1 Orèng parappa'na nembhâng/mamaca A. Mengenal Macam - Macam Tembang Macapat 1. Lalampa'an 159 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Mènangka ator kabidhân, ngèrèng sabellunna ajhâr areng-sareng maos du'a' ḍhimèn kalabân èseppowè sareng ghuru. Saterrossèpon, sabellunna alampa'aghi pakon neng bhâb panèka, sampèyan kodhuna kennal ḍhimèn ḍâ' cem-macemma tembhâng macapat. Sabellunnèpon, ngèrèng areng- sareng ngaghâli èssè'èpon bâburughân beccè' sè parlo dhâddhi lalampa'an rèn-saarèna è bâbâ panèka: o Morèd wajib ngabhâktè ḍâ' ghuru. o Sopajâ pènter kodhu bhâjheng ajhâr. Maos Patètè! Tembhâng Macapat Asal molana Tembhâng Macapat panèka èyangghit sareng para wâli è bakto jhâman Kawâliyân. Tembhâng kasebhut èghuna'aghi mènangka pakakas (sarana) ka'angghuy nyebhârraghi ajhârân agama Islam. Dhinèng Tembhâng macapat panèka bâḍâ 9 macemma: 1. Tembhâng Artatè angghidhânna Sunan Kalijaga Conto : Sorabhâjâ Kamal labân Pèḍèng Ka Bhângkalan Nyronḍung Tanamèra Talèngko' Jhâtè rongkangè Bhâlighâ Jrengngè' Torjhun Kottha Sampang labân Nyamplongè Bhândhârân labân Brânta Pamekasan tandhuk Arsojhi labân Dhuwara Paraghâ'ân Kapèḍi lajhu Èngḍâkè Srongghi Kolor Pakotthan (Èpetthèk ḍâri buku "Tembhâng Macapat Madhurâ" karanganna Oemar Sastrodiwirjo) 2. Tembhâng Maskumambang angghidhânna Sunan Kudus Conto : Aḍu ana' kènga'ana ongghu atè Jhujhur rèya moljâ Ḍâ' bhâdhân ta' amberrâ'i La-mala ḍhâmmang kèbâna (Èpetthèk ḍâri buku "Tembhâng Macapat Madhurâ" karanganna Oemar Sastrodiwirjo) Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 160
3. Tembhâng Sènom angghidhânna Sunan Muria Conto : Patè-ngatè sè acaca Ma' ta' dhâghâ kabhâlâi Dhing cacana wa' ngalanyar Tanto ḍâgghi' conè masthè Wa' sènga' jhâ'ngangènthèng Jhubâ' nyama dhâdhi malo Bi' kaghâliyâ sènga' Batek ketthâng ta' tèrowè Masthè paḍâ yâ bânnya' ngajhagha bhunga (Èpetthèk ḍâri buku "Tembhâng Macapat Madhurâ" karanganna Oemar Sastrodiwirjo) 4. Tembhâng Kasmaran angghidhânna Sunan Giri Conto : Neng jhâlân maḍḍhâ tè-ngatè Ma' ta' mangghi aral dhika Nyèsè kacèr nèko masthè Tatompa'anna napèya Nyèmpang kacèr kodhuna Brinto nagara sè ngator Ma' lè slamet kadhâddhinna (Angghidhânna H. Sastro) 5. Tembhâng Slangèt ( Kènanthè ) angghidhânna Sunan Muria Conto : Bhungkana kalangkong loros Ranca' bi' tolop ḍhâ - anḍhi Ḍâunna bi' tamèng paḍâ Buwâ bânnya' kompol kabbhi Towa - towa salèn roba Asal bhiru obâ konèng (Èpetthèk ḍâri buku "Tembhâng Macapat Madhurâ" karanganna Oemar Sastrodiwirjo) 6. Tembhâng Pangkor angghidhânna Sunan Muria Conto : Manossa è dhunnya rèya Angengghunè bâgiyânna bi'-dhibi' Bâḍâ palang bâḍâ pojhur Sè mèskèn maso' palang Dhing sè soghi gulungan sè ontong Bâḍâ apes bâḍâ moljâ Sè kobâsa nantowaghi (Èpetthèk ḍâri buku "Tembhâng Macapat Madhurâ" karanganna Oemar Sastrodiwirjo) 161 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
7. Tembhâng Dhurma angghidhânna Sunan Bonang Conto : Tembhâng Dhurma aghânḍhu' sèttong nasèhat Nasèhaddhâ rèng alèm Katonna jhâ-majjhâ Tapè èssèna merras Klamon toro' ghâtèyaghi Manfaat rajâ Masthè ta' ngocèbânè (Èpetthèk ḍâri buku "Tembhâng Macapat Madhurâ" karanganna Oemar Sastrodiwirjo) 8. Tembhâng Mèjhil angghidhânna Sunan Kudus Conto : Bhârâng wâjib ta' ghâmpang lakonè Marghâ sengka tombu Sengka rèya pangghuḍhâna iblis Ḍhinèng iblis lèbur lang-ngalangè Ḍâ' rèng lako wajib Nyopprè ta' alako (Èpetthèk ḍâri buku "Tembhâng Macapat Madhurâ" karanganna Oemar Sastrodiwirjo) 9. Tembhâng Pucung angghidhânna Sunan Giri Conto : Bapa' pucung ropana amènḍhâ ghunong Taḍâ' sè lèburrâ Mala kabbhi paḍâ bâjhi' Dhing kangghunan èlos-ellos nges-prengngessen (Èpetthèk ḍâri buku "Tembhâng Macapat Madhurâ" karanganna Oemar Sastrodiwirjo) Katerrangan: Ka'angghuy ceppet onèng (apal) ḍâ' macemma tembhâng sè 9, ngèrèng parèksanè rèngkessan è bâbâ panèka ! S ènom M askumambang P angkor S langèt ( Kènanthè ) M èjhil A rtatè P ucung D hurma K asmaran Pakon 1 1. Èyatorè jhârbâ'aghi asal molana tembhâng macapat panèka, pasèra sè ngangghit? 2. Bâḍâ saponapa macem tembhâng macapat panèka? Cacak sebbhuttaghi! Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 162
B. Mengidentifikasi tembang macapat 2. Lalampa'an Neng pangajhârân panèka, sampèyan kodhu ngaghâli carana mangghi'i tembhâng macapat . Sampèyan kodhu maghut ḍâ' pandhuman sè ampon èsaḍiyâ'aghi è bâbâ panèka sopajâ maghâmpang è ḍâlem carana mangghi'i tembhâng macapat. Tong- sèttongnga tembhâng macapat bâḍâ sè paḍâ tor bâḍâ sè ta' paḍâ bannya'na okara (ghâtra) ḍâlem sapadḍhâ anḍhegghân (sabaiddhâ) 1. Tembhâng Artatè bâḍâ 10 okara (ghâttra) Conto : 1. Sorabhâjâ Kamal labân Pèḍèng 2. Ka Bhângkalan Nyronḍung Tanamera 3. Talèngko' Jhâtè rongkangè 4. Bhâlighâ Jrengngè' Torjhun 5. Kottha Sampang labân Nyamplongè 6. Bhândhârân labân Brânta 7. Pamekasan tandhuk 8. Arsojhi labân Dhuwara 9. Paraghâ'ân Kapèḍi lajhu Èngḍâkè 10. Srongghi Kolor Pakotthan (Èpetthèk ḍâri buku "Tembhâng Macapat Madhurâ" karanganna Oemar Sastrodiwirjo) 2. Tembhâng Maskumambang bâḍâ 4 okara ( ghâttra ) Conto : 1. Aḍu ana' kènga'ana ongghu atè 2. Jhujhur rèya moljâ 3. Ḍâ bhâdhân ta' amberrâ'i 4. La-mala ḍhâmmang kèbâna (Èpetthèk ḍâri buku "Tembhâng Macapat 163 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Madhurâ" karanganna Oemar Sastrodiwirjo) 3. Tembhâng Sènom bâḍâ 9 okara (ghâttra) Conto : 1. Patè-ngatè sè acaca 2. Ma' ta' dhâghâ kabhâlâi 3. Dhing cacana wa' ngalanyar 4. Tanto ḍâgghi' conè masthè 5. Wa' sènga' jhâ' ngangènthèng 6. Jhubâ' nyama dhâddhi malo 7. Bi' kaghâliyâ sènga' 8. Batek ketthâng ta' tèrowè 9. Masthè paḍâ yâ bânnya' ngajhâghâ bhunga (Èpetthèk ḍâri buku "Tembhâng Macapat Madhurâ" karanganna Oemar Sastrodiwirjo) 4. Tembhâng Kasmaran bâḍâ 7 okara ( ghâttra ) Conto : 1. Neng jhâlân maḍḍhâ tè- ngatè 2. Ma' ta' mangghi aral dhika 3. Nyèsè kacèr nèko masthè 4. Tatompa'anna napèya 5. Nyèmpang kacèr kodhuna 6. Brinto nagara sè ngator 7. Ma' lè slamet kadhâddhinna (Angghidhânna H. Sastro ) 5. Tembhâng Slangèt ( Kènanthè ) bâḍâ 6 okara ( ghâttra ) Conto : 1. Bhungkana kalangkong loros 2. Ranca' bi' tolop ḍhâ - anḍhi 3. Ḍâunna bi' tamèng paḍâ 4. Buwâ bânnya' kompol kabbhi 5. Towa - towa salèn roba 6. Asal bhiru obâ konèng (Èpetthèk ḍâri buku "Tembhâng Macapat Madhurâ" karanganna Oemar Sastrodiwirjo) 6. Tembhâng Pangkor bâḍâ 7 okara ( ghâttra ) Conto : 1. Manossa è dhunya rèya Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 164
165 2. Angengghunè bâgiyanna bi' - dhibi' 3. Bâḍâ palang bâḍâ pojhur 4. Sè mèskèn maso' palang 5. Dhing sè soghi gulungan sè ontong 6. Bâḍâ apes bâḍâ moljâ 7. Sè kobâsa nantowaghi 7. Tembhâng Dhurma bâḍâ 7 okara ( ghâttra ) Conto : 1. Tembhâng Dhurma aghânḍhu' sèttong nasèhat 2. Nasèhaddhâ rèng alèm 3. Katonna jhâ- majjhâ 4. Tapè èssèna merras 5. Klamon toro' ghâtèyaghi 6. Manfaat rajâ 7. Masthè ta' ngocèbânè (Èpetthèk ḍâri buku "Tembhâng Macapat Madhurâ" karanganna Oemar Sastrodiwirjo) 8. Tembhâng Mèjhil bâḍâ 6 okara ( ghâttra ) Conto : 1. Bhârâng wâjib ta' ghâmpang lakonè 2. Marghâ sengka tombu 3. Sengka rèya pangghuḍhâna iblis 4. Ḍhinèng iblis lèbur lang- ngalangè 5. Ḍâ' rèng lako wajib 6. Nyopprè ta' alako (Èpetthèk ḍâri buku "Tembhâng Macapat Madhurâ" karanganna Oemar Sastrodiwirjo) 9. Tembhâng Pucung bâḍâ 4 okara ( ghâttra ) Conto : 1. Bapa' pucung ropana amènḍhâ ghunong 2. Taḍâ' sè lèburrâ 3. Mala kabbhi paḍâ bâjhi' 4. Dhing kangghunan èlos-ellos nges-prengngesen (Èpetthèk ḍâri buku "Tembhâng Macapat Madhurâ" karanganna Oemar Sastrodiwirjo) Pakon 2 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Talèktèghi bâng- sèbângnga tembhâng macapat è attas lajhu jâwâb pètanya è bâbâ panèka! 1. Tembhâng Macapat ponapa sè palèng bânnya' okarana ḍâlem sapaddhâ andhegghân ? 2. Tembhâng Macapat ponapa sè palèng sakonè' okarana ḍâlem sapaddhâ andhegghân ? 3. Tembhâng Macapat ponapa'an sè paḍâ bânnya'na okara ḍâlem sapaddhâ andhegghân ? C. Menganalisis Ciri-Ciri Tembang Macapat 3. Lalampa'an È ḍâlem lalampa'an panèka, sampèyan sabellunna alampa'aghi nalèktèghi cèrèna tembhâng macapat, sampèyan kodhuna ngaghâli saè cèrèna tembhâng. È bhâb panèka aropa'aghi jhâjhârbâ'ânna cèrèna tembhâng sareng katantowan- katantowanna lalampa'an ḍâlem ngalakonè pakon. Cèrè-cèrèna tembhâng Macapat salaèn ḍâri bânnya'na okara è bhân- sabbhânna paḍḍhâ anḍhegghân akadhi kasebbhut è attas bâḍâ jhughân : a. Bânnya'na keccap è bhân-sabbhân bhiri (okara) sè ènyamaè ghuru bilângan. Contona: Neng jhâlan maḍḍhâ tè-ngatè. (ghuru bilânganna bâḍâ 8) Nyèmpang kacèr kodhuna. (ghuru bilânganna bâḍâ 7) b. Monyè otabâ vokal ahèr è bhân-sabbhân bhiri ènyamaè ghuru laghu. Contona: Neng jhâlan maḍḍhâ tè-ngatè. (ghuru laghuna è) Nyèmpang kacèr kodhuna. (ghuru laghuna a) Katerrangan: Vokal ahèr è bhân-sabhânna bhiri bisa jhughân ètotop sareng konsonan. Nangèng, ghuru laghuna bhiri ka'ḍinto pagghun èyangghep monyèna vokal sè bâḍâ. Contona: Sengka rèya pangghuḍhâna iblis (ghuru laghuna pagghun èyangghep "i") Bâḍâ palang bâḍâ pojhur (ghuru laghuna pagghun èyangghep "u") Ka'angghuy jhârna'na èyatorè marèksanè katantowan è bâbâ panèka : 1. Tembhâng Artatè (10) = 10è/i, 10a, 8è/i, 7o/u, 9è/i, 7a, 6o/u, 8a, 12è/i, 7a. 2. Tembhâng Maskumambang (4) = 12è/i, 6a, 8è/i, 8a 3. Tembhâng Sènom (9) = 8a, 8è/i, 8a, 8è/i, 7è/i, 8o/u, 7a, 8è/i, 12a Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 166
4. Tembhâng Kasmaran (7) = 8è/i, 8a, 8è/i, 8a, 7a, 8o/u, 8a 5. Tembhâng Slangèt (6) = 8o/u, 8è/i, 8a, 8è/i, 8a, 8è/i 6. Tembhâng Pangkor (7) = 8a, 11è/i, 8o/u, 7a, 12o/u, 8a, 8è/i 7. Tembhâng Dhurma (7) = 12a, 7è/i, 6a, 7a, 8è/i, 5a, 7è/i 8. Tembhâng Mèjhil (6) = 10è/i, 6o/u, 10è/i, 10è/i, 6è/i, 6è/i 9. Tembhâng Pucung (4) = 12o/u, 6a, 6è/i, 12a Jhâjhârbâ'ân: (10) - (4) - (9) ... bst = bânnya'na okara ḍâlem sapaddhâ anḍhegghân (bait). 10, 8, 7, 6 ... bst = bânnya'na keccap è bhân-sabbhân okara (ghuru bilangan). a, o/u, è/i = monyè otabâ vokal ahèr è bhân-sabbhân okarana (ghuru laghu). Dhinèng o/u = bisa ngangghuy vokal o otabâ u Dhinèng è/i = bisa ngangghuy vokal è otabâ i Salaèn ḍâri katantowan otabâ cèrè è attas, jhughân tembhâng Macapat panèka ghâḍhuwân bâtek bi'-dhibi' : 1. Artatè anḍi' bâtek lemmes tor mamanès. Saèna aghânḍhu' bâburughân. 2. Maskumambang artèèpon prèyatèn sanget sossa, ngennes. 3. Sènom artèèpon ompossa ḍâunna accem. Saèèpon ka'angghuy bâburughân sè aghânḍhu' parsemon. 4. Kasmaran artèèpon asmara otabâ nèser. 5. Kènanthè/Slangèt artèèpon pajhât "kanthè" ka'angghuy bâburughân, karokonan. 6. Pangkor oca' pangkor anḍi' artè "bunto' " ngaḍebbhi parpadhun, perrang. 7. Dhurma artèèpon "macan". Angghuyyâ èbâktona anakso, seḍḍhi, dhâddhina perrang. 8. Mèjhil artèèpon kalowar. Angghuyyâ kagândrungan, kasossa'an. 9. Pucung artèèpon "kalowa' "bâk-abâk rarèngennan. Parjhughâ èyangghuy è bhâk-tebbâghân. Pakon 3 PAKON 3.1 Èyatorè talègtèghi tor birjhi'aghi tembhâng Pucung è bâbâ panèka ! Pucung Maḍḍhâ tebbhâk malèng lèma' bânnya' èpon Kampa lebbhu roma È labâng malèng sè cèccèr Malèng kalowar orèngnga ota'an ḍârâ 1. 4 okara (bhiri) tembhâng Pucung èsebbhut ponapa? 2. Okara sè nomer 4, ghuru bilanganna bâḍâ saponapa? 3. Cacak birjhi'aghi ghuru laghuna bhân-sabbhân okarana! 167 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
D. Mengungkapkan Isi Tembang Macapat 4. Lalampa'an È ḍâlem lalampa'an panèka, sampèyan sabellunna alampa'aghi memahami isi tembang Macapat, sampèyan kodhu ngaghâli saè tokèlan conto è bâbâ panèka sabellunna ngalakonè pakon. Èyatorè maos Patètè tembhâng Pucung panèka ! Pucung Bapa' Pucung ropana amènḍhâ ghunong Taḍâ' rèng sè lèburrâ Mala kabbhi paḍâ bâjhi' Ḍhing kangghunan èlos-ellos nges-prengngessan. Tembhâng Pucung è attas aèssè Bhâk-tebbhâghân sè aghânḍhu' artè "orèng anḍi' panyakèt Poro Sèghi, Budhun, otabâ Telpo' " Pakon 4 PAKON 4.1 Èyatorè maos patètè polè tembhâng Pucung è bâbâ panèka. Saamponna ka'ḍinto jâwâb pètanya panèka! Pucung Maḍḍhâ tebbhâk malèng lèma' bânnya' èpon Kampa lebbhu roma È labâng malèng sè cèccèr Malèng kalowar orèngnga ota'an ḍârâ 1. Ponapa èssèna tembhâng Pucung è attas ? 2. Ponapa artèna tembhâng Pucung è attas ? 3. Ponapa bisaos sè èmaksod malèng lèma' bânnya' èpon ? 4. Ponapa sè èmaksod "ḍârâ" ḍâlem tembhâng kasebbhut ? E. Mengarang Tembang Macapat Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 168
5. Lalampa'an Neng lalampa'an panèka, sampèyan sabellunna ngarang tembhâng macapat. sampèyan kodhu ngaghâli saè Syarat-syaraddhâ abhâḍhi tembhâng akadhi è bâbâ panèka. Syarat-syaraddhâ abhâḍhi tembhâng : 1. Tantowaghi macem tembhângnga (bhul-ombhullâ). 2. Bânnya'na okara (bhiri) ḍâlem sapaddhâ anḍhegghân. 3. Bânnya'na keccap è bhân-sabbhân okarana (ghuru bilânganna). 4. Monyè otabâ vokal ahèr è bhân-sabbhân okara (ghuru laghuna). 5. Ḍâri okara nomer 1 kantos sè pangabisan kodhu salèng takanthè' kantos aropa'aghi sèttong carèta. Pakon 5 PAKON 5.1 Èyatorè sampèyan abhâḍhi sala sèttong tembhâng Macapat kalabân aghuna'aghi pandhuman otaba syarat è attas! F. Mempublikasikan Tembang Macopat Hasil Karya Sendiri 6. Lalampa'an È ḍâlem lalampa'an panèka, sampèyan alampa'aghi ka'angghuy majhâng tembhâng sè ampon èkaghâbây neng papangghiyân sabellunna. Pakon 6 PAKON 6.1 Èyatorè ghântèyan, tèks tembhâng Macapat hasèl karanganna pajhâng è aḍâ'na kellas ! G. Mengomentari Tembhâng Macapat Hasil Karya Siswa 7. Lalampa'an 169 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Neng lalampa'an panèka, sampèyan alampa'aghi ka'angghuy ajhârbâ'aghi sareng nyangghemmè kadhâddhiyân èssèna tembhâng sè ampon è pajhâng sareng sakanca'an. È ḍâlem nyangghemmè, sampèyan kodhuna ajjhâ' sampè' apamangghi jhubâ' ḍâ' angghidhânna kancana. Sabâb kodhuna aparèng jhâjhârbâ'ân akor sareng tèngka pola ḍâlem nyangghemmè pamangghina orèng laèn, kantos bisa ngaghâli saè èssèna tembhâng sè èsangghemmè. Pakon 7 PAKON 7.1 Èyatorè jhârbâ'âghi Tembhâng Macapat hasèl karanganna ngèngèngè : Paddhâ anḍhegghânna. Ghuru bilanganna. Ghuru laghuna. H. Menceritakan isi Tembhâng Macapat Karya Sendiri 8. Lalampa'an È ḍâlem lalampa'an panèka, sampèyan kodhuna nyarèta'aghi tembhâng sè ampon èyangghit sakanca'an. ka'angghuy nyarèta'aghi èssèna tembhâng è attas, sampèyan kodhu ngaghâli èssèna tembhâng kalabân saè, kantos sampèyan bisa nyarèta'aghi kalabân rontot ngabidhi awwâl kantos akhèr. Pakon 8 PAKON 8.1 Èyatorè carèta'aghi kadhi ponapa èssèna tembhâng kasebbhut ! D. Melagukan Tembhâng Macapat Karya Sendiri di Depan Kelas 9. Lalampa'an È ḍâlem lalampa'an panèka, sampèyan èpakon ka'angghuy alaghuwâghi tembhâng kalabân cèngko' sareng intonasi sè saè akor sareng notasi sè bâḍâ neng tembhâng. Parlo èkaghâli saè jhâ' tembhâng sè èlaghuwaghi masyarakat Madhurâ kantos samangkèn tolèsanna aropa tolèsan Arab Pèghu tor bhâsana Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 170
ngangghuy bhâsa Jhâbâ Kabi. Mèlaèpon sampèyan kodhu onèng ḍâ' èssèna tembhâng sabelluna alaghuwâghi. Contona layang kalabân ngangghuy tolèsan Arab Pèghu Ghâmbhârrâ: 7.2 layang kalabân tolèsan Pèghu Saterrossèpon, serrèna aghuna'aghi bhâsa Jhâbâ Kabi, mèlana mamaca Madhurâ kodhu èyatè'è ḍâ' bhâsa Madhurâ sareng tokang tegghes nyoprè pamèyarsa ngartè ḍâ' èssèna tembhâng kasebbhut. Carana alaghuwaghi tembhâng Macapat. 1. Notasina kodhu èmaos kalabân bhâsa Jhâbâ. 5 2 mo ro 3 lu 2. Kobâsanè ongghâ toronna sowara mètorot notasi (Tangga Nada) Conto : 1 jhi 4 pat 6 nem 6 5 4 3 2 1 3. Laghuwaghi tèks notasi tembhâng kasebbhut. 4. Laghuwaghi tèks bâca'an tembhâng kasebbhut. 5. Kodhu aghâḍhuwi pal-apalan sapaddhâ anḍhegghân ḍâri bâng-sèbângnga tembhâng Macapat. 171 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Conto: Pucung . . . . 4 2 3 4 2 2 2 3 1 1 5 4 Ba -pa' Pu- cung ro - pa - na a mèn - ḍhâ ghu - nong . 2 Ta - ḍâ' . 2 . 2 sè . 3 lè - bu - 2 1 râ 5 Ma - 4 la 3 kab - bhi 2 2 pa - ḍâ 3 2 bâ - 1 3 Dhing kang - ghu - nan 2 3 4 3 è 3 2 los - el - nge-san Maskumambang 4 4 A - ḍu tè 4 4 a - 12 na' 1 2 3 kè - nga' - a - 1 Jhu - 2 jhur 2 rè - 3 ya 2 mol - 1 jâ 5 Ḍa' 4 bhâ - dhân 3 2 ta' 3 am - ber - 3 2 râ' - 1 La - ma - 2 3 la 2 4 ḍhâm - mang kè - bâ - na 3 4 Kasmaran Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 1 jhi' 1 los 1 na 1 i 3 Slendro Pth. Sanga 2 3 4 nges - preng
Slendro Manyoro 1
ong
ghu a
Slendro Manyoro 172
1 Mon 2 bhâ - 3 jheng kan - 4 4 thè 4 dhâ - 4 lâ - 4 tèn 1 Ngang- ghuy 2 2 a - 3 kal 1 so - 4 ko 45 ta - 32 nang 2 Nyam - bhut 3 2 la - 4 ko 3 rè - 2 sa - a - 2 2 rè 1 Bu - 2 lâ 3 bâ - ngal 4 5 a - 1 ta - 3.2 454 ro - wan 1 Ha - sèl - 2 2 la 2 mas - thè 3 2 paḍ - ḍhâng 1 1 2 Ta - o 3 ma - 3 3 jhâ - u 3 23 pa - kè - bu 4.32 1 Ma - ḍâ - 2 2 teng 2 bhu - nga 2 3 bân 2 bheg - ghâr 1 Èpetthèk ḍâri buku karanganna OEMAR SASTRODIWIRJO Pakon 9.1 PAKON 9.1 a. Èyatorè ghântèyan laghuwaghi tembhâng Macapat karanganna dhibi' è aḍâ'na kellas ! Uji Kompetènsi Pangajhârân 7 I. Lèngkerrè horop a, b, c, d otabâ e mènangka jâwâbhân sè palèng lerres ḍari soal è bâbâ panèka ! 1. Sè ngangghit tembhâng macapat ḍâ' - aḍâ'na èngghi panèka .... a. Wali Songo b. Bhujhângghâ c. Para wali d. Seniman e. Sastrawan 2. Angghidhânnatembhâng macapat aghuna'aghi bhâsa .... 173 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
a. Madhurâ b. Jhâbâ kabi c. Malaju d. Sangsakerta e. Indonesia 3. Tembhâng macapat sè èkaanḍi' rèng Madhurâ bâḍâ ... macem. a. 4 b. 7 c. 9 d. 11 e. 12 4. È antarana tembhâng macapat sè palèng bânnya' okarana ḍâlem sapaddhâ anḍhegghân èngghi panèka tembhâng .... a. Kasmaran b. Artatè c. Maskumambang d. Pucung e. Sènom 5. Sabânnya'na okara ḍâlem tembhâng macapat èsebbhut .... a. Ghuru bhilângan b. Ghuru sastra c. Ghuru laghu d. Paddha anḍhegghan e. Ghâttra 6. Monyè otabâ vokal ahèr è bhân - sabbhân okara èsebbhut .... a. Ghuru bhilângan b. Ghuru laghu c. Ghuru sastra d. Ghuru lumaksito e. Ghuru sowara 7. Sabânnya'na keccap è bhân - sabbhân okara èsebbhut .... a. Ghuru bhilângan b. Ghuru lumaksito c. Ghuru laghu d. Ghuru sastra e. Ghuru sowara Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 174
8. Sè ngartè'è orèng nembhâng ḍâ' bhâsa Madhurâ èsebbhut .... a. Najhâghâ b. Sindèn c. Bhujhângghâ d. Panjhâk e. Tokang tegghes 9. Ghuru laghuna neng okara nomer 2 tembhâng kasmaran èngghi panèka .... a. è/i i b. c. a d. o/u e. o 10. Ghuru bilângan neng okara nomer 7 tembhâng Kasmaran èngghi panèka bâḍâ .... a. 7 b. 8 c. 9 d. 10 e. 12 11. Bannya'na ghuru bilângan neng okara nomer 1 tembhâng Maskumambang bâḍâ .... a. 7 b. 8 c. 10 d. 11 e. 12 12. Ghuru laghuna neng okara nomer 3 ḍâri tembhâng Maskumambang èngghi panèka .... a. o b. a c. o/u d. o/i e. è/i 13. Bukuna orèng mamaca otabâ nembhâng èsambhât .... a. Kètab b. Al - Qur'an 175 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
c. Layang d. Buku e. Korran 14. Bânnya'na okara sapaddhâ anḍhegghân neng tembhâng Maskumambang bâḍâ ..... okara / ghattra a. 4 b. 5 c. 6 d. 7 e. 8 15. Bârnana sowara ḍâlem tembhâng macapat èsambhât .... a. Layang b. Laras c. Popowan d. Pathet e. pèntatonik II. Jâwâb pètanya è bâbâ panèka kalabân jhârna'! 1. Jhârbâ'aghi kadhiponapa kadhaddiyânna tembhâng macapat ! 2. Sebbhutaghi cem - macemma tembhâng macapat ! 3. Ponapa'an syarat pandhuman orèng abhâḍhi tembhâng macapat? Sebbuttaghi. 4. Aponapa orèng nembhâng / mamaca neng masyarakat ma' lajhu bâḍâ tokang tegghes sè ngartè'è tembhâng kasebbhut ? 5. Ponapa bhidhâna tembhâng sareng kèjhung ? Latèyan Akhèr Semester Ghânep A. Lèngkerrè horop a, b, c, d, otabâ e mènangka jâwâbhân sè palèng lerres ḍari soal è bâbâ panèka ! 1. Ana' bhâghus ropana akantha ghumo'. Oca' ghumo' neng okara kasebbhut aghânḍhu' artè... a. Tana sè marojun marghâ èkennengngè raprap. b. Tana sè lèca' amarghâ kaaèngan. c. Tana lempong sè ghâli marghâ kerrèng. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 176
d. Tana ḍâri angko'anna raprap. e. Tana tegghâl sè marojun. 2. Bâḍâ nangghinang abârna konèng èbâḍḍhâi tènong. È ḍâlem okara kakantèn kasebbhut aghânḍhu' keccap.... a. Ras rès ros b. Tar tèr tor c. Nang nèng nong d. Nong nang nèng e. Nèng nong nang 3. Sèttong bhâsa sè sanyatana kalèro manabi ètèngalè ḍâri sosonan ca'-oca'na, ta' cocok sareng sè èmaksot. Jhâjhârbâ'ân kasebbhut èsambhât.... a. Bhâk-tebbhâghân b. Rora bhâsa c. Kèrata bhâsa d. Èbhârât e. bhângsalan 4. Sè ènyamaè Kerrapan Piala Presiden èngghi panèka kerrapan...... a. Kerrapan sè èrabuwi prèsdèn b. Kerrabhân gubeng c. Sè ngoladhi bâḍâ sè ḍâri manca naghârâ d. marghâ prèsidèn sè aparèng piala e. Kerrabhân kacamadhân 5. Etnik Madhura segghut èsebbhut pelaut , maksoddha.... a. Orèng paraowan b. Orèng Lajârân c. Orèng majângan d. Oreng pasèsèr e. Orèng nyarè jhuko' 6. Roma adhât Reng Madhurâ bubunganna abhângon ......... a. Jhângghârrâ ajâm b. Tanḍu'na sapè c. haluan - buritan parao d. Coma sakadhâr rarengghân e. Parao 6. Bubungan roma sè ngangghuy rarengghân amacem konnco'na tombhâk, nandhâ'âghi sâ aghâdhuwi roma ghâpanèka èngghi panèka toronna ........... 177 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
a. pandhi b. kapala perrang c. kapala (komendan)panombhâk d. dhâghâng ghâghâman e. pabujâ'ân 8... èngghi panèka parao sè è ghuna'aghi kangghuy majhâng a. prao dhâghâng b. prao mancèngan c. prao pajâng d. prao songay ( brânta ) e. prao pakajuwân 9. ?[mokRit[rtnSknN[mokRmC\ Serratan Carakan è attas ta' samporna , ghi' ta' ghenna' sabâb korang ... a. taḍâ' dhek-adhegghâ b. padhâ longsè c. padhâ lèngsana d. taḍâ' aksara rajâna e. taḍâ' ghâtonganna 10. Ḍhimèn Rèng Madhurâ èsebbhut akanca bân sapèna, sabâb .... a. lèbur ngerrap sapè b. bânnya' ngobu sapè c. bânnya' ngowan sapè d. atanè aghuna'aghi sapè e. bânnya' buḍu' sapèna 11. Kennengnganna rèng atanè bujâ èsebbhut .... a. pabujâ'ân b. pamadhegghân c. pad̩ ârân d. nambhâkor e. pamengkang 12. Asal molana Tembhâng Macapat panèka èyangghit sareng.... a. Para ustad b. Para wali c. Para sastrawan d. Para budayawan e. Para tokoh Madura Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 178
13. Tembhâng Maskumambang èyangghit sareng .... a. Sunan Bonang b. Sunan Giri c. Sunan Kudus d. Sunan Kalijaga e. Sunan Ampel 14. Macemma tembhâng macapat, èngghi panèka bâḍâ .... a. 4 b. 6 c. 7 d. 8 e. 9 15. Maos Patètè! 1. Patè-ngatè sè acaca 2. Ma' ta' dhâghâ kabhâlâi 3. Dhing cacana wa' ngalanyar 4. Tanto ḍâgghi' conè masthè 5. Wa' sènga' jhâ' ngangènthèng 6. Jhubâ' nyama dhâddhi malo 7. Bi' kaghâliyâ sènga' 8. Batek ketthâng ta' tèrowè 9. Masthè paḍâ yâ bânnya' ngajhâghâ bhunga 16.Tembhâng macapat è attas, tamaso' ḍâ' tembhâng.... a. Maskumambang b. Artatè c. Pucung d. Sènom e. Kasmaran 17. Ka'angghuy jhârna'na èyatorè marèksanè katantowan è bâbâ panèka sè tamaso' ḍâ' tembhâng sènom, èngghi panèka .... a. (10) = 10è/i, 10a, 8è/i, 7o/u, 9è/i, 7a, 6o/u, 8a, 12è/i, 7a. b. (6) = 8o/u, 8è/i, 8a, 8è/i, 8a, 8è/i c. (7) = 12a, 7è/i, 6a, 7a, 8è/i, 5a, 7è/i d. (4) = 12o/u, 6a, 6è/i, 12a e. (9) = 8a, 8è/i, 8a, 8è/i, 7è/i, 8o/u, 7a, 8è/i, 12a 18. Tembhâng Macapat maskumambang panèka ghâḍhuwân bâtek .... a. prèyatèn sanget sossa, ngennes b. asmara otabâ nèser c. Saèna aghânḍhu' bâburughân 179 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
d. bâburughân sè aghânḍhu' parsemon e. bâburughân, karokonan 19. È bâbâ panèka aropa'aghi syarat-syaraddhâ abhâḍhi tembhâng, kajhâbhâna.... a. Tantowaghi macem tembhângnga (bhul-ombhullâ). b. Bânnya'na okara (bhiri) ḍâlem sapaddhâ anḍhegghân. c. Bânnya'na keccap è bhân-sabbhân okarana (ghuru bilânganna). d. Monyè otabâ vokal ahèr è bhân-sabbhân okara (ghuru laghuna). e. Keccap pongkasanna laghu. 20. Carana alaghuwaghi tembhâng Macapat. Akadhi è bâbâ panèka, kajhâbhâna .... a. Kobâsanè ongghâ toronna sowara mètorot notasi (Tangga Nada) b. Kobâsanè ongghâ toronna sowara mètorot notasi (Tangga Nada) c. Kodhu aghâḍhuwi pal-apalan sapaddhâ anḍhegghân ḍâri bâng-sèbângnga tembhâng Macapat. d. Laghuwaghi kalabân sowara nyarèng. e. Laghuwaghi tèks notasi tembhâng sè ampon ètantowaghi. Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 180
DAFTAR PUSTAKA Anis Aminoedin, et al. 1984. Kata Tugas Bahasa Madura. Jakarta Pusat: Penelitian dan Pengembangan Bahasa. Atmodjo. 1989. Masalah Hari Jadi Sumenep. Sumenep: Pemda Kab.Sumenep. Dinas Pendidikan dan Kebudayaan. 2011. Ejaan Bahasa Madura Yang telah disempurnakan. Surabaya: Balai Bahasa Surabaya. Chandra Likayana. 1996. Prospek Perkembangan Kesenian Runnang di Desa Larangan Dhalem Kec. Larangan Kab. Pamekasan Madura (Skripsi). IKIP Surabaya (Fakultas Pendidikan Bahasa dan Seni). De Jonge. Huub. 1989. Madura Empat Jaman; Suatu Studi Antropologi Ekonomi Jakarta: PT Gramedia. Dinas P dan K Provinsi Jatim. 1987. Ensiklopedi Seni musik dan Seni Tari Daerah. Surabaya:Laporan penelitian dan pencatatan kebudayaan daerah Jawa Timur. Effendy, Moh.Hafid. 2012. Gramatika Bahasa Madura. Pamekasan:STAIN Press. Muakmam.2012. Lalongèt bân Saloka. Pamekasan: Bina Pustaka Jaya. _____________. 2010. Carakan Madhurâ. Surabaya:CV. Karunia. Pemkab Pamekasan. 2010. Ensiklopedia Pamekasan, Jokyakarta: UGM. Sastrodiwirjo. Oemar.2013. Tembhâng Macapat. Surabaya: CV. Karunia. Sadik, A.Sulaiman. 2006. Sangkolan. Surabaya:CV.Karunia. _______________.2012. Selintas tentang Bahasa dan Sastra Madura. Surabaya:CV.Karunia. ______________.1996. Madura dalam Sebuah Potret. Pamekasan: Bina Pustaka Jaya. 181 Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kelas X
Satuan materi sajian mata kuliah tambahan keahlian/muatan lokal Bahasa Madura FKIP/BI UNIRA SEMESTER GENAP Materi Sastra Modern Madura dan selintas kearifan lokal Madura. Tim Pekem Maddhu.2008. Kamus Madura-Madura-Indonesia. Pamekasan: Pemkab Pamekasan. _______________. 1952. Penyeddha'. Kementrian Pendidikan, Pengajaran, dan Kebudayaan. drama.html lakon-baru/ Bhâsa Madhurâ SMA/MA Kellas X 182