7 BAB II TINTINGAN KAPUSTAKAN LAN NALAR PIKIR A. Tintingan Kapustakan 1. Hakekat Sopan santun Basa minangka Kajian Pragmatik a. Tegese Pragmatik Pragmatik dadi salah sawijine saka ilmu linguistik kang nyinaoni basa kang digunakake ing guneman kanthi kahanan tartamtu lan ing jerone ngandhut teges/maksud. Pragmatik yaiku kajian kang kagolong isih anyar ananging ngrembakane cepet lan nimbulake cakupan kajian kang amba uga (Leech, 2011: 1). Jlentrehan ngengingi pragmatik wis diandharake dening para ahli yaiku Parker, Mey, Wijana, Levinson, Yule, Gazdar. Tegese pragmatik kang nganggep basa lan konteks dadi dhasar saka pemahaman basa diandharake dening Levinson (1997: 5) kang ngandharake pragmatik yaiku ilmu kang nyinaoni panganggone basa, nyinaoni gayutan wetarane basa lan konteks kang dadi dhasar saka pemahaman basa, didudut, lan nggayutake pacelathon kanthi timbal balik, utawa kang wis sinebut sadurunge. Pamanggih sanes uga diandharake dening Parker (sajrone Nadar, 2009: 4) kang ngandharake menawa pragmatik yaiku kajian kang ngrembag babagan kepriye guneman kang nggunakake basa. Pamanggih sanes uga diandharake dening Mey (2001: 42) pragmatik yaiku kajian kang ngrembug panganggone basa manungsa kang ditemtokake karo konteks masyarakate. Konteks dianggep wigati uga dening Wijana (1996: 2) kang ngandharake pragmatik yaiku kajian makna kang kaiket dening konteks . Ing kajian pragmatik iku nggayutake penutur lan mitra tutur sajrone guneman kanggo negesi apa kang disampekake dening penutur. Miturut pamanggihipun Yule (2006: 3) pragmatik yaiku studi babagan makna penutur. Studi babagan makna dikomunikasikake dening pamicara utawa panulis lan ditegesi dening pamireng utawa pamaca. Pamanggih sanes uga diandharake dening (Gazdar sajrone Nadar, 2009: 5) topik pragmatik yaiku kasusun saka
8 maneka aspek kang ora bisa dijlentrehake kanthi langsung saka kahanan satemene sajrone ukara kang diujarake. Konteks kang kudu dimangerteni sajrone tuturan saliyane kanggo mangerteni maksud uga duweni ancas kanggo mangun prinsip-prinsip kerjasama lan sopan santun sajrone guneman, satemah bisa nggayuh ancas kanthi efektif. Disengkuyung dening pamanggihe (Maufur, 2016: 25) minangka retorika tekstual pragmatik mbutuhake prinsip kerjasama, mula minangka retorika interpersonal pragmatik mbutuhake prinsip sopan santun. Guneman kang bisa dimangerteni iku uga bisa diukur adhedhasar cetha pragmatike utawa maksude, ateges sansaya cetha maksud saka tuturan, mula sansaya lancar tuturan kasebut. Sewalike, sansaya ora cetha maksud saka tuturan, mula bakal ora lancar tuturan kasebut. Menawa cethane pragmatik digayutake karo prinsip sopan santun mula, sansaya cetha maksud saka tuturan bakale sansaya ora santun tuturan kasebut. Sewalike, sansaya ora cetha maksud saka tuturan, mula bakal sansaya santun tuturan iku (Sadapotto lan Hanafi, 2016: 554). Saka andharan para ahli kasebut, bisa dijupuk dudutan menawa pragmatik yaiku kajian sajrone ilmu linguistik kang nyinaoni struktur basa kanthi eksternal kang ateges kepriye panganggone satuan lingual kasebut sajrone guneman. Saliyane iku, pragmatik yaiku studi kang kaiket dening konteks kang dadi panyebab panganggone tata basa ing guneman. Kajian pragmatik iku jlentrehake maksud saka penutur sajrone pacelathon utawa guneman, satemah mitra tutur dadi mangerteni apa kang dimaksud karepe penutur kang dipengaruhi dening latar belakang wetarane penutur lan mitra tutur, pemahaman makna, tanggape mitra tutur, lan konteks. Saliyane faktor kang nyebabake mangertine maksud saka tuturan, sajrone ilmu pragmatik manawa digayutake karo prinsip sopan santun kang dadi pranata sajrone pacelathon. Sansaya cetha maksud saka tuturan kasebut diujarake mula sansaya ora santun tuturan kasebut, uga sewalike, satemah gayutan wetara pragmatik lan prinsip sopan santun kasebut diprelokake
9 ing sajrone pacelathon kanggo mangerteni maksud kang santun saka tuturan kang diujarake. b. Tegese Sopan santun Basa Sajrone urip bebrayan, saben wong mbutuhake sopan santun ing basa. Sopan santun yaiku konsep kang ana gayutane karo tumindak sosial kang sopan ana ing sajrone budaya masyarakat (Sulistyo, 2013: 26). Sopan santun yaiku bab kang prelu diwigatikake kanggo ngajeni lan ngurmati wong liya. Wong iku kudu mahami nilai-nilai sosial lan budaya sajrone masyarakat supaya bisa micara kanthi santun (Rahmi, 2018: 120). Esensi saka sopan santun basa yaiku etika nalika bebrayan ing ngendi wae lan kapan wae kanthi nggunakake basa lan pilihan tembung kang becik (Anggraini, lkk, 2019: 43). Wong bisa diarani santun, manawa ing sajrone dhirine iku kagambar nilai sopan santun utawa nilai etika kang digunakake kanthi becik ing masyarakat kang dipanggoni dening wonge iku (Mislikhah, 2020: 287). Ing masyarakat Jawa, sopan santun iku uga diwigatekake banget. Disengkuyung dening pamanggihe Suwardi sajrone Sulistyo (2013: 34) kang ngandharake bilih moralitas lan sopan santun iku wujud kapribadhene wong Jawa kang esensial. Wong kang ngetrepake moralitas lan sopan santun, sajrone tumindake utawa mligine ing tuturane, basa lan tuturane iku uga bakal alus, penak dirungokake, lan ora nggawe wong liya nesu utawa lara ati. Saka jlentrehan ing dhuwur, bisa dijupuk dudutan menawa sopan santun basa yaiku tumindak utawa pocapan kang santun sajrone interaksi marang wong liya kanthi nggatekake nilai sopan santun iku dhewe. Sopan santun basa kang dimaksud yaiku pocapan-pocapan kang dituturake kanthi pener, lan ing kahanan kang pas, mligine ing gayutan wetarane penutur kasebut. Mila saka iku, sopan santun basa kalebu kajian ing ilmu pragmatik kang didelok saka sopan santune penutur sajrone guneman kang bisa dimangerteni apa tegese tuturan kang dipocapake.
10 c. Teori-teori Sopan Santun Basa Prinsip sopan santun yaiku perangan saka ilmu pragmatik kang luwih spesifik nliti sopan santun basane. Prinsip-prinsip sopan santun diandharake dening para ahli basa yaiku Robin Lakoff, Penelope Brown lan Stephen Levinson, Geoferry Leech. Teori-teori kang dijlentrehake dening ahli basa kasebut duweni kaidah kang beda-beda kanggo jlentrehake prinsip-prinsip sopan santun, ananging isih kanthi teges kang arep padha. Teori sopan santun kang diandharake dening Robin Lakoff (sajrone Sulistyo, 2013: 32-33) dipantha dadi telu pranatan kanggo nyukupi sopan santun sajrone basa yaiku (1) Skala formalitas utawa formality scale yaiku ora meksa utawa ora katon umuk marang karepe mitra tutur. (2) Skala kang ora jelas utawa hesicanty scale yaiku negesi kaidah pakurmatan utawa menehi pilihan kanggo nglakokake samubarang marang mitra tutur supaya kaprungu santun, (3) Skala kesekawanan utawa kang padha yaiku penutur nggunakake sopan santun kanthi cara nganggep mitra tutur kayata kanca dhewe. Teori prinsip sopan santun uga diandharake dening Penelope Brown lan Stephen Levinson (sajrone Wijana, 1996: 65) kang nyebatake ana telung skala kanggo nemtokake dhuwur cendheke sopan santun sajrone tuturan. Skala kasebut yaiku (1) Skala tingkatan sajrone jarak sosial, yaiku skala kang ditemtokake adhedhasar bedane ing jinis kelamin, umur, lan latar belakang sosiokultural. Wong wedok iku sewajare luwih santun anggone ngomong dibandingake wong lanang. Wong kang lumrahe luwih tuwa, tingkat sopan santun sajrone sopan santun sajrone guneman dianggep luwih dhuwur. Wong kang duweni jabatan uga dianggep luwih dhuwur tingkatan sopan santune. (2) Skala peringkat ing sajrone status sosial utawa peringkat kakuwasan yaiku kayata kang di latar belakangi karo sosiolinguistik kang nganggep tingkatan sopan santun didelok saka urutaning kakuwasan. (3) Skala peringkat tindak tutur utawa rank rating yaiku tingkatan tuturan didhasari saka kedudukan relatif tuturan kang padha ananging disebabake karo kahanan lan sapa mitra tuture.
11 d. Prinsip Sopan Santun Leech Teori sabanjure yaiku teori kang wis misuwur lan akeh digunakake kanggo nganalisis prinsip sopan santun yaiku teori sopan santun miturut Leech. Wong iku bisa diarani wis duweni sopan santun basa menawa wis bisa ngetrepake prinsip sopan santun kang dijabarake dadi maksim (Wahidah & Wijaya, 2017: 3). Maksim yaiku pranata utawa aturan ing basa, aturan iku digunakake kanggo ngatur basa kang digunakake, tumindak, panganggone basa, lan pangetrapane ing tumindak sarta pocapan saka mitra tuture, maksim iku wujud jlentrehan saka prinsip-prinsip basa kang ana ing sajrone ilmu pragmatik (Sulistyo, 2013: 25). Saliyane iku, maksim uga sinebut dadi salah siji wujud pragmatik kang adhedhasar prinsip kerja sama lan prinsip sopan santun. Maksim-maksim kasebut ngarahake kanggo ngungkapake kesopanan lan ngadohi tuturan kang ora sopan (Shensa, 2017: 4). Basa kang becik iku kudu bisa nggenepi kriteria kang melu aturan utawa kaidah kang wis ana. Bab kasebut ancase supaya saben ujaran kang disampekake bisa munculake basa kang santun. Leech ngandharake prinsip sopan santun sajrone bukune kang irah-irahane yaiku Principle of Pragmatic utawa Prinsip-Prinsip Pragmatik. Mantha prinsip sopan santun dadi enem maksim yaiku maksim kearifan (tact maxim), maksim kedermawanan (generosity maxim), maksim pujian (approbation maxim), maksim kerendahan hati (modesty maxim), maksim kesepakatan (agreement maxim), lan maksim simpati (sympathy maxim) (Leech, 2011: 207). (1) Maksim Kearifan (tact maxim), maksim iki ditujokake marang mitra tutur kang digunakake kanggo janji lan nawani. Penutur nggawe rugine wong liya sasithik-sithike lan nggawe untunge wong liya segedhe-gedhene. (2) Maksim Kedermawanan (generosity maxim), ing maksim iki, penutur nggawe untung dheweke dhewe sasithik-sithike lan nggawe rugi dheweke dhewe sagedhe-gedhene. Punjere maksim iki yaiku ing penutur. (3) Maksim Pujian (approbation maxim), sajrone maksim iki, punjere ana ing mitra tutur yaiku penutur menehi pujian saakeh-akehe lan ora ngurmati wong liya sasithik-sithike.
12 (4) Maksim Kerendahan Hati (modesty maxim), maksim iki punjere ing penutur. Sajrone maksim iki, penutur muji dheweke dhewe sasithik-sithike, lan ora ngurmati dheweke dhewe saakeh-akehe. (5) Maksim Kesepakatan (agreement maxim), maksim iki diusahakake supaya ora sarujuk wetarane penutur lan mitra tutur kalakon sasithik-sithike. Banjur, ngusahakake supaya pasarujukan penutur lan mitra tutur kalakon saakeh-akehe. (6) Maksim Simpati (sympathy maxim), ing maksim simpati iki, penutur lan mitra tutur ngurangi rasa antipati sasithik-sithike lan ngundhakake rasa simpati saakeh-akehe wetarane dheweke dhewe lan liyane. Nggunakake basa kang santun miturut prinsip sopan santun Leech ora amung digunakake dening wong manca, ananging wong Jawa uga wis suwe ngetrepake maksim-maksim kasebut. Bab kasebut disengkuyung dening pamanggihe Pranowo (2012: 122-124) maksim Leech iku ora amung digunakake bangsa barat, ananging masyarakat Indonesia umume lan Jawa mligine uga wis nggunakake maksim iku supaya panganggone basa dadi santun. Kapisan yaiku maksim kearifan miturut budaya Jawa diarani prinsip wicaksana, penutur ngluhurake mitra tutur kanthi wani ngalah luhur wekasane. Wani ngalah tegese gelem ngurbanake kanggo ngluhurake mitra tuture. Kanthi ngalah kasebut, mitra tutur bakal sansaya ngurmati marang penutur. Iku dadi menange penutur kang sinebut luhur wekasane. Kapindho yaiku maksim kedermawanan ing budaya Jawa sinebut pradhah utawa loma. Miturut masyarakat kang ana ing tataran dhupak bujang, tembung pradhah yaiku ujur kang tegese menehi untung kang dipikolehi marang mitra tutur. Dene miturut masyarakat esem Mantri utawa semu Bupati, tembung pradhah iki tegese uwur, ujur, lan sembur. Uwur yaiku sumadyane penutur kanggo mikul beban beya bebarengan karo mitra tutur, menawa sembur iku tegese sumadyane penutur kanthi ati kang bungah kanggo menehi pitutur, panyaruwe, utawa donga marang mitra tutur. Katelu yaiku maksim pujian ing budaya Jawa iku sinebut panglembana. Panglembana iku ditujokake marang mitra tutur amarga
13 keberhasilan utawa kaluwihan kang diduweni dening mitra tutur. Kepapat, maksim kerendahan hati menawa ing masyarakat Jawa diarani andhap asor. Kelima, maksim kesepakatan kang digunakake masyarakat Jawa kanggo njaga rukune karo mitra tutur, manawa ana pamanggih kang ora disarujuki patrap kang pas iku meneng utawa amung mesem. Keenem, maksim simpati yaiku ngungkapake rasa kang becik marang mitra tutur amarga mitra tutur wis nglakokake samubarang kang becik marang penutur. 2. Hakekat Film a. Tegese Film Film dadi sarana panglipur tumrap wong akeh. Ing jaman saiki film iku bisa didelok ing ngendi wae lumantar medhia audio visual kayata TV, bioskop, Youtube, lan sapiturute. Film ditegesi minangka asil karya kang diriptakake kanthi mligi, satemah bisa didelok dening wong-wong lumantar TV, bioskop, nganti teknologi digital. Diandharake dening Arumsari & Isti'adah (2019: 4) ngandharake tegese film yaiku karya seni budaya minangka medhia komunikasi massa kang digawe adhedhasar prinsip sinematografi lumantar rekaman ing pita seluloid, kaset, utawa teknologi. Pamanggih sanes uga disengkuyung dening (Zaidah, 2022: 122) film yaiku karya seni lan budaya kang awujud medhia komunikasi massa audio visual kang digawe miturut prinsip sinematografi kanthi cara direkam ing pita seluloid, video tape, video disc, lan temonan teknologi liyane kanthi maneka wujud, jinis, lan ukuran lumantar proses kimia, proses elektronik, utawa proses liyane, kanthi utawa tanpa swara, kang bisa diparagakake lan ditampilake nggunakake sistem mekanis, elektronik, lan proyeksi liyane. Tegese film uga diandharake dening Larasati & Anzari (2021: 861) film minangka medhia massa kang awujud audio visual sarta bisa menehi informasi marang wong akeh. Sajrone UU No. 23 Tahun 2009 babagan perfilman, Pasal 1 nyebutake manawa film yaiku karya seni
14 budaya kang dadi pranata sosial lan medhia komunikasi massa kang digawe adhedhasar kaidah sinematografi kanthi utawa tanpa swara lan bisa digelarake. Medhia film iku kalebu medhia audio visual kang sipate nyalurake informasi lan bisa ngrangsang pikiran, lan prasaan siswa. Saka pamanggih ing dhuwur iku mau, bisa dijupuk dudutan manawa film yaiku medhia awujud audio visual kang diriptakake lumantar tatacara rekam guna lan menehi panglipur sarta informasi marang wong akeh. b. Paedahe Film Film kang durasine suwe utawa cekak tamtu duweni paedah kang wis dipikirake dening sutradara utawa sing gawe film nalika film iku direncanakake. Bab kasebut tamtu ora amung kanggo nggoleki untunge sing gawe film, ananging uga menehi mupangat tumrap pamirsa kang ndelok film kasebut. Mupangate film diandharake dening Trianton (2013: 3) lumantar pamanggihe kang ngutip saking dudutan Wright, yaiku kaya mangkene 1) minangka panglipur, 2) medhia informasi, 3) medhia pasinaon, lan 4) paparan nilai-nilai sosial ing bangsa. Ana maneh mupangat kang diandharake dening Munadi (2012: 114-116) mupangat film iku kaya mangkene: 1) Mupangat kanggo ngajak niru tumindak lan sikap pamirsa, 2) Minangka alat kanggo ndhobrak ancase film lumantar pocapan langsung marang pamirsa kanthi ngeyakinake, 3) Minangka alat propaganda lan komunikasi politik, lan 4) Menehi efek kang kuwat tumrap patrape pamirsa kang beda. Saliyane iku, film uga duweni mupangat minangka medhia pasinaon, kaya kang diandharake dening Kartika, Susilo, lan Natsir (2017: 169) film dadi salah sawijine medhia pasinaon kang narik kawigaten amarga bisa nututi pangrembakane teknologi. Pamanggih kasebut uga disengkuyung dening Utami, Mukhaiyar, lan Rozimela (2012: 166), panganggone film ing pasinaon, duweni pengaruh kang
15 becik kanggo ngundhakake prestasine siswa ing kaprigelan. Saka maneka pamanggih ngengingi mupangat film, bisa dijupuk dudutan manawa film diriptakake duweni maneka mupangat kang bisa menehi pengaruh sajrone urip padinan, amarga film iku wujud materi pendhidhikan kang bisa mbiyantu panguasaan basa siswa amarga faktor cedhake karo urip kang nyata lan anane konteks budaya, sosial, sarta pragmatis kang bisa dadi sarana pasinaon dening guru (Hoinbala, 2022: 3-4). Pamanggih kasebut kaya dene mupangat film cekak basa Jawa kang irah-irahane "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production kang ditliti ing panaliten iki. c. Film Cekak Film cekak iku kalebu film kang kagolong prasaja. Film cekak duweni durasi kurang saka sak jam, satemah sing gawe film mardika kanggo gawe film kanthi durasi pira wae. Film cekak suwene iku amung sangisore 60 menit (Wicaksono, 2020: 56). Durasi kang sadhela mau ameh kabeh wong bisa nggawe film cekak. Nggawene film cekak bisa dilakokake dening sapa wae. Film cekak kasusun saka dhasar alur kang wis digawe dening sing gawe film satemah ngriptakake konten. Isi saka film cekak kasebut bisa diisi maneka konten kang bisa nemtokake durasine film. Film cekak iku bisa digawe wetarane 60 detik nganti 50 menit, kang diwigatikake sajrone film cekak yaiku cara nyampekake idhe utawa pitutur luhur kanthi efektif (Wibowo & Ekasiswanto, 2022: 218). Suwe orane durasi sajrone film cekak ora dadi panyebab apik eleke film kasebut, ananging kang wigati yaiku idhe lan paedahe kang disampekake dening sing gawe film iku cetha. Film cekak kang durasine amung 60 detik, kang wigati yaiku idhe lan paedahe medhia komunikasine kasebut (Erlyana & Bonjoni, 2014: 132). Ngengingi cara tuture, film cekak nyampekake kamardikane tumrap wong kang gawe film satemah wujude dadi maneka warna. Saka maneka pengerten ing dhuwur bisa didudut menawa film cekak yaiku
16 medhia audio visual kang durasine paling suwe sak jam kang bisa diisi kanthi konten kang akeh sarta ngemot idhe lan paedah kang digawe sing gawe film. Film cekak uga duweni maneka jinis. Jinis-jinis film cekak miturut pamanggihe Afdhilla sajrone (Setiono lan Riwinoto, 2015: 2) yaiku: 1) Film cekak eksperimental yaiku film cekak kang digunakake minangka bahan eksperimen utawa uji coba. 2) Film cekak komersial yaiku film cekak kang digawe kanthi ancas komersil utawa antuk untung. 3) Film cekak layanan masyarakat yaiku film cekak kang ancase kanggo layanan masyarakat. Padatane ditayangake ing medhia massa. 4) Film cekak entertaintment utawa panglipur yaiku film cekak kang ancase kanggo komersial utawa panglipur. Film iki akeh ditemoni ing TV. 5) Film cekak fiksi kang dikenal minangka film crita sing isine karangan yaiku ora kadadeyan tenan. Film cekak akeh ditemoni ing maneka medhia salah sijine yaiku ing Youtube. Film kang digunakake ing panaliten iki njupuk film saka channel Youtube Bakar Production kanthi irah-irahan "Ibu". Film iki kalebu jinis film cekak entertainment lan layanan masyarakat. 3. Hakekat Bahan Ajar a. Tegese Bahan Ajar Kagiyatan mulang tamtu ora luput karo sing jenenge bahan ajar. Pusparani, Samsudin & Haryadi (2017: 94) ngandharake manawa bahan ajar yaiku bahan kang digunakake pasinaon. Bahan ajar utawa materi pasinaon kanthi umum kasusun saka seserepan, kaprigelan, lan patrape kang kudu disinaoni siswa kanggo nggayuh standar kompetensi kang ditemtokake. Anane bahan ajar ancase yaiku supaya siswa mahami materi utawa wose pasinaon. Bahan ajar yaiku piranti utawa
17 sarana pasinaon kang dirancang kanthi sistematis lan narik kawigaten kanggo nggayuh kompetensi kang dikarepake (Nurdyansyah, 2018: 41). Dadi, bahan ajar yaiku sarana sajrone pasinaon kang awujud teks utawa piranti kang nyengkuyung sing bisa nggampangake siswa ing pasinaonan (Prastowo, 2015 : 16). Saliyan iku bahan ajar iku biasane digunakake guru ing sajrone pasinaon. Bahan ajar yaiku piranti kang padatane digunakake dening guru kanggo nglaksanakake pasinaon ing kelas (Mudlofir, 2012:128). Saka andharan kasebut bahan ajar iku kasusun kanthi gunane yaiku supaya siswa bisa nggayuh capaian pasinaon. Bahan ajar minangka sarana seserepan, patrap, lan kaprigelan kang kudu dikuwasani siswa supaya bisa nggayuh standar kompetensi kang wis ditetepake (Aisyah, Noviyati, lan Triyanto 2020: 63). Pamanggih sanes uga diandharake ngengingi bahan ajar kang ancase kanggo nggayuh kompetensi utawa capaian pasinaon (Bahtiar lan Effendi, 2015: 2) bahan ajar ditegesi minangka unsur kang ana ing sajrone teks utawa ora teks sing digunakake minangka arahan kanggo nggayuh kompetensi kang wis ditetepake. Saliyane ancas kasebut, mligine bahan ajar kang bisa nggayuhake siswa ing kompetensi bakale uga bisa nggubah siswa ing aspek-aspek pendhidhikan. Pamanggih kasebut disengkuyung kaliyan (Suwarni, lkk, 2018: 90) pasinaon diarani kegayuh manawa wis bisa nggawe gubahe ing dhiri siswa sajrone aspek kognitif, psikomotorik, lan afektif. Indikator kasebut bisa kagayuh manawa guru nyepakake maneka komponen pasinaon kanthi trep, kayata nyepakake modul ajar, fasilitas kang nyengkuyung, sarta bahan ajar kang trep. b. Bahan Ajar kang Gayut Bahan ajar iku digunakake kanggo pasinaon kang kudu dirancang kanthi sistematis. Mula saka iku, bahan ajar iku kudu digawe kanthi sabecik-becike supaya ancas pasinaon bisa kagayuh. Titikane bahan ajar diandharake dening Mudlofir (2012: 131) ngandharake bilih
18 titikane bahan ajar kang becik yaiku 1) Nuwuhake minat maca, kanggo nuwuhake minat maca tumrap siswa SMP prelu menehi gambar, tabel kang nggunakake warna. Satemah siswa bakal kepengin maca bahan ajar kasebut; 2) Ditulis lan dirancang kanggo siswa, bahan ajar kang dipilih iku digunakake becike ditrepake karo kahanan psikologis siswa supaya bisa kegayuh ancas pasinaone; 3) Ancas instruksionale dijlentrehake kanthi rinci; 4) Bahan ajar disungsun trep karo pola sinau kang luwes, ateges bahan ajar kang wis kasusun bisa digunakake ing kelas utawa sekolah; 5) Nyusun strukture uga adhedhasar kompetensi lan kebutuhan siswa kang bakal digayuh; 6) Menehi siswa kesempatan kanggo gladhen sinau dhewe kanthi didampingi guru; 7) Menehi panyaruwe ing saben siswa kang kangelan, bahan ajar becike nyakup kabeh materi kanthi jangkep kanggo gampangake siswa ngadhepi kangelan lan nemokake wangsulan kang trep saka pitakonan; 8) Dadi dudutan kang gampang disinaoni, dudutan yaiku ringkesan materi pokok kang digawe kanggo gampangake siswa nyinaoni maneh materi kang wis ana. 9) Panulisane kanthi semi formal lan komunikatif, bab kasebut nggawe siswa pengen maca lan ora bingung mahami materi; 10) Adhedhasar kebutuhane siswa; 11) Digawe kanthi rapi kanggo proses instruksional; 12) Mekanisme sajrone bahan ajar digunakake kanggo nglumpukake sauran saka siswa. Titikane bahan ajar kang becik iku kang diwenehake tumrap siswa kudu bahan ajar kang duweni mutu. Bahan ajar kang duweni mutu bisa ngasilake siswa kang duweni mutu uga, amarga siswa nggunakake bahan ajar kang becik. Miturut Furqon sajrone (Daryanto, 2013: 150) bahan ajar kang becik titikane yaiku 1) Substansi kang dibahas kudu ngemot kompetensi utawa sub kompetensi kang ana gayutane karo profil kemampuan tamatan; 2) Substansi kang dibahas kudu bener, jangkep, lan aktual, yaiku konsep nyata, rut-rutane, istilah, lan notasi, sarta disusun adhedhasar hirarki utawa rut-rutane penguasaan kompetensi ; 3) Tingkat diwacane iku becik kang didelok saka angele
19 basa utawa substansi kang kudu jumbuh karo tingkat kemampuan pasinaon; 4) Sistematika penyusunan bahan ajar kudu cetha, urut, jangkep, lan gampang dingerteni kanggo nggayuh ancas pasinaon. Magdalena, lkk (2021: 446-448) uga ngandharake kang bisa didadekake minangka acuan kanggo ngrembakakake bahan ajar, yaiku (1) Self instructional, ateges kanthi dirembakake bahan ajar, siswa diajab bisa utawa mampu sinau kanthi mandhiri. Mula saka iku, sajrone bahan ajar kudu ana ancas kang cetha lan materi pasinaon kang digawe kanthi rinci; 2) Self contained, kang tegese materi pasinaon kang kapantha dadi unit kompetensi lan sub kompetensi ana ing sajrone bahan ajar kang utuh, satemah bakal nggampangake siswa kanggo nyinaoni; (3) Stand alone utawa ngadeg dhewe, kang tegese sajrone pangrembakan bahan ajar ora kudu gayut karo bahan ajar liya lan ora kudu digunakake kanthi barengan karo bahan ajar liya; (4) Adaptif, ateges bahan ajar luwih becike duweni adaptif kang dhuwur utawa bisa ngetrepake marang ngrembakane ilmu lan teknologi; (5) User friendly, kang tegese kabeh informasi utawa pitudhuh kang ana ing bahan ajar asipat mbiyantu lan gampang digunakake dening panganggo sajrone nanggepi la ngentukake trep karo kekarepan. Titikane bahan ajar kang becik uga kaya kang diandharake dening Iskandarwassid lan Sunendar (2008: 171) yaiku 1) gayut karo standar kompetensi kang bakal digayuh dening siswa, bahan ajar kang bakal digunakake kudu jumbuh utawa ana gayutane karo capaian standar kompetensi lan kompetensi dasar, satemah siswa bisa nggayuh ancas pasinaon kanthi becik amarga bahan ajar kang digunakake wis trep; 2) wose yaiku pasinaon lan jlentrehan saka standar kompetensi kang dituju, bahan ajar iku wose saka jlentrehan lan pasinaon kang adhedhasar standar kompetensi sarta kompetensi dhasar kang dituju, satemah isa menehi mupangat tumrap siswa; 3) menehi motivasi tumrap siswa supaya sinau kang luwih akeh, bahan ajar bisa menehi motivasi tumrap siswa kanggo narik kawigatene nyinaoni materi kanthi amba
20 maneh; 4) isih duweni gayutan karo bahan ajar sadurunge, bahan ajar kang digunakake kudu jumbuh karo bahan ajar sadurunge, satemah bisa nyengkuyung pasinaon kanthi jangkep lan mundhakake efektife pasinaon amarga bahan ajar kang digunakake dadi jangkep; 5) kasusun kanthi sistematis lan asipat praktis, kang bisa nggampangake guru kanggo nyampekake materi. Bahan ajar disusun kanthi sistematis lan praktis uga bisa ngelongi anane materi kang durung disampekake dening guru marang siswa; 6) menehi mupangat tumrap siswa, anane bahan ajar bakal mbiyantu siswa nalika sinau tanpa ana watesan ruang lan wektu, dadi ora amung njagakake seserepan kang diwenehi guru nalika ing sekolah, ananging bisa mbiyantu sinau kanthi luwih jero; 7) luwih anyar bisa jumbuh karo jaman, bahan ajar kang jumbuh karo jaman nggawe kagiyatan sinau luwih bisa narik kawigaten lan siswa semangat, siswa uga luwih prigel lan duweni kesempatan sinau dhewe kanthi arahane guru, satemah trep karo kebutuhan siswa kanggo ngetrepake karo jaman; 8) sumber bahan ajar bisa dipikolehi kanthi gampang, manawa bahan ajar bisa dipikolehi kanthi gampang, mila siswa bakal luwih gampang uga kanggo nyinaoni materi satemah bisa nggayuh ancas pasinaon; 9) narik minate siswa kanthi anane ilustrasi, penyusunane bahan ajar kudu digawe kanthi narik kawigatene siswa sajrone pasinaon, ancase supaya siswa ora ngrasa bosen nalika pasinaon, anane ilustrasi uga nambahi pahame maksud saka crita; 10) nggunakake basa jumbuh karo kemampuan siswa, basa kang digunakake sajrone bahan ajar kudu digatekake dening guru, guru bisa nggawe lan nggolek bahan ajar kang basane trep karo kemampuan utawa jenjang siswa, amarga basa bisa menehi pengaruh ing asil pasinaon; 11) nggunakake konsep kang ora samar, bahan ajar kang becik iku duweni konsep kang ora samar-samar lan ora mbingungake siswa, bahan ajar digawe kanthi cetha lan bisa menehi arahan kang cetha tumrap siswa.
21 Saka jlentrehan ngengingi titikane bahan ajar kang becik bisa dijupuk dudutan manawa bahan ajar kang becik iku disungsun kanthi nggatekake jumbuhe karo kompetensi utawa capaian pembelajaran, satemah nggampangake siswa kanggo nyinaoni. Bahan ajar uga kudu disungsun nggunakake basa kang trep karo kemampuane siswa, satemah siswa ora bingung kanggo mahami materi. Saliyane iku, bahan ajar uga kudu trep karo ancas pasinaon, lan disungsun kanthi cetha satemah ora nyebabake bingung. Bahan ajar kang kalebu ing titikan-titikan bahan ajar kang becik bakal bisa digunakake dadi bahan ajar kang trep. Ing sajrone panaliten iki panaliti nggayutake asil panaliten minangka bahan ajar ing materi teks pacelathon. Materi kasebut dijlentrehake ing Capaian pembelajaran Mata Pelajaran Muatan Lokal Bahasa Jawa Kurikulum Merdeka ing fase D mligine ing Elemen berbicara adhedhasar Capaian pembelajaran yaiku Peserta didik mampu menggunakan ungkapan-ungkapan jawa dalam dialog sesuai dengan norma kesopanan dalam berkomunikasi. 4. Teks Pacelathon Basa Jawa yaiku basa padinane wong kang mapan ing tlatah Jawa, kang dibedakake karo dialek ing tlatahe dhewe-dhewe. Sajrone mata pelajaran Bahasa Jawa kanggo Sekolah Menengah Pertama ana capaian pembelajaran kang kudu digayuh siswa kelas wolu yaiku Peserta didik mampu menggunakan ungkapan-ungkapan jawa dalam dialog sesuai dengan norma kesopanan dalam berkomunikasi. Dialog sajrone basa Jawa iku diarani pacelathon. Capaian pembelajaran teks pacelathon basa Jawa iku ora gampang. Sajrone mahami pacelathon abasa Jawa kudu nggatekake mitra tuture. Miturute wong Jawa, ngurmati mitra tuture iku kudu dilakokake. Pacelathon yaiku guneman wetarane wong loro utawa luwih kang awujud narasi utawa crita kanthi lesan utawa tulisan kanggo njeltrehake
22 perkara kang ana ing sajrone teks pacelathon kasebut. Gayutan karo perkara kasebut, Khotimah (2011: 214) ngandharake bilih pacelathon iku wiwitane muncul lan ngrembaka saka rong proses guneman kang ora bisa dipisahake. Dialog nyritakake babagan guneman kang isine andum panemu, gagasan, lan idhe kang nggayutake rong wong utawa luwih sajrone perkara tartamtu. Pamanggih sanes uga disengkuyung dening Libriani lan Utami (2015: 106) pacelathon iku kanggo mbangung karakter, saliyane iku dialog uga nggawe paraga temenan urip lan ngeyakinake pamaca utawa pamirsa kanggo ngrungokake tembung-tembung kang dipocapake lumantar ukara-ukara langsung. Pamanggih sanes uga diandharake dening Iswantara (2016: 20) guneman kang ana ing sajrone pacelathon bisa diarani efektif menawa gunemane kasebut kadadeyan wetarane rong paraga utawa rong watak utawa luwih kang ngemot crita tartamtu. Teks pacelathon yaiku tulisan kang wose guneman wetarane wong loro utawa luwih kang nggunakake ukara-ukara langsung kanthi njupuk perkara tartamtu. Bab iki jumbuh karo pamanggihe Hartati (2010: 100) bilih teks pacelathon iku wose guneman kang awujud ukara-ukara langsung wetarane wong kang micara tumrap wong liya kanthi gonta-ganti. Ngengingi pacelathon kasebut bisa digayutake uga karo pamanggihe Waluyo (2002: 21) bilih sajrone pacelathon iku kudu nggatekake paraga-paraga kang bakal dijlentrehake sajrone teks pacelathon gayutan karo urip padinane masyarakat. Sajrone pacelathon utawa guneman wetarane paraga kasebut ana prinsip-prinsip. Prinsip-prinsip sajrone guneman yaiku prinsip kang ngatur mekanisme guneman wetara pasartane supaya bisa guneman kanthi kooperatif lan santun. Rustono (1999: 49) ngandharake bilih prinsip guneman iku ngemot prinsip kerjasama (cooperative principle) lan prinsip sopan santun (politeness principle). Mula saka kuwi, salah sijine prinsip yaiku prinsip sopan santun iku uga ana gayutan karo pasinaon teks pacelathon. Bab iki dibuktekake kanthi anane capaian pembelajaran kang nggayutake pasinaon teks pacelathon karo sopan santun.
23 5. Pasinaon Bahasa Jawa Pasinaon yaiku kahanan kang ngakibatake anane proses sinau ing sajrone dhiri siswa (Sani, 2022: 40). Undang-Undang Republik Indonesia tahun 2003 babagan Sistem Pendidikan Nasional uga ngandharake tegese pasinaon yaiku proses gayutane guru lan siswa lan sumber sinau kang ana ing sekolahan. Saka tegese kasebut bisa dijupuk dudutan manawa pasinaon yaiku gayutan wetarane guru, siswa, lan sumber sinau kang digunakake trep karo pasinaon satemah ngakibatake anane proses sinau ing sajrone dhiri siswa. Bahasa Jawa iku ora amung dadi basa kang digunakake ing urip padinan, ananging uga kalebu ing kurikulum pasinaon sekolah. Mula, mata pelajaran Bahasa Jawa iku nggatekake papan utawa mupangate basa Jawa iku dhewe. Mupangate basa Jawa minangka basa dhaerah yaiku minangka 1) pralambang idhentitas dhaerah, 2) pralambang bombong marang dhaerah, lan 3) piranti interaksi kulawarga lan masyarakat ing dhaerah. Dene basa Jawa minangka mata pelajaran bahasa, sastra, lan budaya Jawa mupangate yaiku 1) sarana kanggo ngundhakake seserepan lan kaprigelan kanthi ancas nglestarekake budaya Jawa, 2) sarana kanggo mbimbing rasa bombong tumrap basa Jawa, 3) sarana kanggo nyebarake panganggone basa Jawa kang becik lan pener, 4) sarana ngundhakake seserepan lan kaprigelan kang ancase kanggo ngrembakakake kawruh, teknologi, lan seni, sarta 5) sarana pemahaman budaya lumantar kasusastraan Jawa (Arafik sajrone Bhakti, 2020: 29). Saiki, mata pelajaran Bahasa Jawa wis nggunakake kurikulum merdeka. Kurikulum merdeka minangka kurikulum ing pasinaon intrakurikuler kang kontene luwih optimal kanggo ngundhakake kreativitas lan mikir kanthi kritise siswa satemah siswa duwe konsep lan nguwatake kompetensi (Widiastari lan Yuliandewi, 2022: 166). Kurikulum merdeka iki bisa ndadekake pangrembakan pendhidhikan kang ora bisa dilakokake kanthi sakarepe nggunakake administrasi approach, ananging kudu
24 nglakokakake culture transformation satemah bisa ngriptakake para milenial kang kreatif, mikir kanthi kritis kanggo ngadhepi jaman kang sansaya maju (Satriawan, lkk, 2021: 2). Kurikulum merdeka ing proses pasinaone, guru mardika kanggo milih perangkat ajare satemah pasinaon bisa ditrepake karo kebutuhan sinau lan minate siswa. Mata pelajaran Bahasa Jawa ing sajrone kurikulum merdeka ngemot Elemen kang bakal digayuh sajrone pasinaon Bahasa Jawa. Elemen kasebut yaiku, mendengar, berbicara, membaca, dan menulis kang ancase supaya siswa bisa nggunakake basa Jawa kanthi santun trep karo nilai-nilai budi pakarti adiluhung kang ana ing budaya Jawa, Capaian pembelajaran sajrone Kurikulum Merdeka dibedakake dadi 6 fase yaiku Fase A kanggo kelas 1-2 SD/MI/SDLB, fase B kanggo kelas 3-4 SD/MI/SDLB, fase C kanggo kelas 5-6 SD/MI/SDLB, fase D kanggo kelas VII, VIII, IX SMP/MTs, fase E kanggo kelas X, fase F kanggo kelas XI lan XII. B. Nalar Pikir Sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production para paragane nggunakake tuturan utawa pacelathon kang nuduhake sopan santun tumrap wong liya. Bab kasebut dilakokake kanggo menehi patuladhan kang becik kang bisa ditiru. Manawa didelok saka ilmu basa, panganggone tuturan kang nuduhake sopan santun iku kalebu panerapan prinsip sopan santun. Mila, saka tuturan-tuturan ing sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production bakal dianalisis nggunakake prinsip sopan santun Leech. Asil saka panaliten kasebut sawise bakal digayutake ing bahan ajar sajrone pasinaon Bahasa Jawa ing SMP Negeri 2 Surakarta. Bab kasebut dilakokake adhedhasar panalitene panaliti kang nemokake sudane sopan santun tuturan kang ditemahi dening siswa lan bahan ajar kang digunakake dening guru isih nggunakake buku paket.
Prinsip sopan santun Leech 1.Maksim Kearifan 2.Maksim Kedermawanan 3.Maksim Pujian 4.Maksim Kerendahan Hati 5.Maksim Kesepakatan 6.Maksim Simpati Film Cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production Implementasi prinsip sopan santun Gayutan Asil Panaliten ngengingi Prinsip Santun Leech minangka bahan ajar pasinaon Teks Pacelathon Bahasa Jawa 25 Bagan 1. Nalar Pikir