KOHESI LEKSIKAI, UKARA ING NOYEL JARING KALAMANGGA AIIGGITANIPUN SUPARTA BRATA SKRIPSI Dipunaturaken Dhumateng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta Minangka Saperangan Prasarat Kangge Pikantuk Gelar Sarjana Pendidikan Dening: Desi Riyani NrM 09205244A28 JURUSAN PENDIDIKAN BAIIASA DAEARAH FAKULTAS BAHASA DA}[ SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2(B3
PASARUJUKAhI Slcripsi kanthi irah-irafian Kohesi Leksikal Ukara ing Novel Jaring Kalawangga Anggitanipun Suparta Brata menika sampun pikantuk palilah deningpembimbing kangge diprnrujekakar wlebruang pendadaran. Yogyakarta,-, Juni 2013 Yogyakarta, 3 Juni 2013 Pembimbing I, Pembimbing II, 4SitiMulyani, M. Hum. NIP 19620729 198703 2 002 NIP 19561130 198411 1 001
PANGESAHAIY Skripsi kanthi irah-irahan Kohesi Leksikal Ulrnra Ing Novel Jaring Kalamangga Naggitanipun Suparta Brata menika sampun dipuuandharaken ing pendadaran . wonten sangajenging DewanPenguji ing tanggal 13 Juni 2013 saha dipuntetepaken lulus. DEWAN PENGUJI Asma Dr. Suwardi, M.Hum. Hardiyanto,M.Hum Mulyan4 M.Hum. Jabatan KetuaPenguji SekretarisPenguji Penguji I TapaMsma Tanggal .?t /tb lB 2lrls (B "ii';""' /c rs ;i';" " lc ,z SitiMulyani, M.Hum. Penguji II Yogyakarta,z t Juni 201 3 Fakultas Bahasa dan Seni M, Pd. NIP 19550505 198011 1 001 lil
WEDHARAN Ingkang tapak asma wonten ing ngandhap menika, kula: Nama NIM Program Studi Fakultas Desi Riyani 09205244A28 Pendidikan Bahasa Jawa Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta Ngandharaken bilih karya ilmiah menika darnelan kula piyambak. Samangertos lt;Ila, karya ilmiah menika wosipun boten dipunserat dening tiyang sanes, kajawi bab- bab tartamtu ingkang kula pendhet minangka acuan kanthi adhedhasar tata cara saha etika nyerat karya ilmiah ingkang umum. Seratan ing wedharan menika kaserat kanthi saestu. Menawi kasunyataqipun kabulten bilih wedharan menika boten leres, bab menika dados tanggel jawab kula pribadi. Yogyakarta, 3 Juni 2013 Panyerat, W Desi Riyani IV
SESANTI Para kanca aja padha lena marang pepaes donya Mahasiswa menika kedah gadhah DUIT (Doa Usaha Iman Tawakal) v
PISUNGSUNG Kanthi raos syukur dhumateng Allah SWT. Karya ilmiah menika kula pisungsungaken dhateng : Bapak kaliyan Ibu ingkang sampun paring panyengkuyung saha pandonga. vi
PRAWACANA Alhamdulillah wa Syukurillah konjuk dhumateng Allah SWT ingkang tansah paring lumubering rahmat, barokah, saha hidayah dhateng panyerat, saengga skripsi kanthi irah-irahan "Kohesi Leksikal Ukara ing Novel Jaring Kalamangga Anggitanipun Suparta Brata" menika saged kaimpun kanthi nir ing sambekala. Skripsi menika kaserat kangge njangkepi salah satunggaling sarat pikantuk gelar sarjana pendidikan. Skripsi menika saged pungkasan anggenipun nyerat amargia wit sampun dipunsengkuyung saking mapinten-pinten pihak. Awit saking menika, panyerat ngaturaken agunging panuwun kanthi tulus dhateng. 1. Bapak Prof. Dr. Zamzani, minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni ingkang sampun paring kalodhangan anggen kula nyerat skripsi menika. 2. Bapak Dr. Suwardi, M. Hum. Daerah ingkang sampun maringi bimbingan saha pandom salebeting kula sinau wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah. 3. Ibu Siti Mulyani, M. Hum. Kaliyan Bapak Hardiyanto, M. Hum. Minangka pembimbing ingkang tansah kanthi sabar saha tlaten maringi bimbingan tumrap panyerat. 4. Bapak Ibu Dosen Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring kawruh mawarni-warni inggih ingkang murakabi tumrap panyerat. 5. Dewan penguji sadangunipun Ujian Tugas Akhir Skripsi ingkang sampun paring pitedah saengga anggen kula damel skripsi saha ujian saged katampi. 6. Para staf Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring bantuan anggenipun proses panyeratan skripsi menika saengga ndadosaken lancer sadayanipun. 7. Bapak, Ibu, Reni saha para sedulur ingkang sampun paring panyeng kuyung kaliyan donga tumrap panyerat. vii
8. Para kanca Cantik Ceria Cetar Membahasa (C3M) ingkang sampun dados wadhah kangge numpahaken unek-unek saha tutor baya anggenipun nyerat skripsi. 9. Teman-teman Arroyan, saha PPM ingkang sampun paring donga saha motivasi. 10. Kanca-kanca Pendidikan Bahasa Jawa sarta sadaya pihak ingkang boten saged kula sebutaken sadaya ingkang sampun paring donga saha panjurung tumrap panyerat saengga skripsi menika saged kaimpun. Temtu kemawon skripsi menika dereng saged kawastanan sae, jangkep, menapa malih sampurna. Pramila saking menika sadaya pangandikan menapa dene panyaruwe ingkang tumuju murih langkung sae, jangkep, saha sampurnan ing skripsi menika, tansah katampi kanthi bingahing manah saha atur agunging panuwun. Wasana kanthi raos andhap asor panyerat gadhah pangajap mugi-mugi skripsi menika saged murakabi tumrap pamaos sahap anyerat. Yogyakarta, Juni 2013 Panyerat, Desi Riyani viii
WOSING ISI IRAH-IRAHAN ... PASARUJUKAN ... WEDHARAN ... SESANTI ... PISUNGSUNG ... PRAWACANA ... WOSING ISI ... viii DAFTAR TABEL ... DAFTAR GAMBAR ... DAFTAR LAMPIRAN ... DAFTAR CEKAKAN ... xiii DAFTAR SIMBOL ... xiv SARINING PANALITEN ... xv BAB I PURWAKA ... A. Dhasaring Panaliten ... B. Underaning Perkawis ... C. Watesaning Perkawis ... D. Wosing Perkawis ... E. Ancasing Panaliten ... F. Paedahing Panaliten ... G. Pangertosan ... BAB II GEGARAN TEORI A. Wacana ... 1. Pangertosan Wacana... 2. Jinising Wacana ... B. Kohesi ... 1. Pangertosan Kohesi ... 9 1. Pangertosan Kohesi ... 9 ix Kaca i ii iii iv v vi x xi xii 1 1 3 3 4 4 4 5 6 6 7
2. Jinising Kohesi ... 10 2. Jinising Kohesi ... 10 C. Wujud Kohesi ... D. Panaliten ingkang Jumbuh ... E. Nalaring Pikir ... BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten ... C. Caranipun Ngempalaken ... D. Piranti Panaliten ... E. Caranipun Nganalisis Data ... F. Validitas saha Reliabilitas ... BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten ... B. Pirembagan ... 1. Repetisi ... 48 2. Sinonim ... 73 3. Antonim ... 80 4. Kolokasi ... 90 5. Hiponim ... 101 6. Ekuivalensi ... 105 BAB V PANUTUP A. Dudutan ... 120 B. Implikasi ... 122 C. Pamrayogi ... 122 KAPUSTAKAN ... 123 LAMPIRAN ... 125 x 19 25 26 28 28 29 30 31 32 34 48
DHAFTAR TABEL Tabel1.0 : Jinis saha Wujudipun Kohesi Leksikal ing Salebeting Novel Jaring Kalamangga ... ... xi Kaca 34
DHAFTAR GAMBAR Gambar1.0 :Wujuding Kertu Data ... xii Kaca 30
DHAFTAR LAMPIRAN Lampiran1: TabelAnalisis Jinis saha Wujudipun Kohesi Leksikal Ukara ing Novel Jaring Kalamangga ... . 124 xiii Kaca
DHAFTAR CEKAKAN Ekv : Ekuivalensi Hip : Hiponimi JK : Novel Jaring Kalamangga Kol : Kolokasi No : Nomer T : Tembung xiv
~ : Sinonim >< : Antonim DHAFTAR SIMBOL xv
KOHESI LEKSIKAL UKARA ING NOVEL JARING KALAMANGGA ANGGITANIPUN SUPARTA BRATA Dening Desi Riyani NIM 09205244028 ABSTRAK Panaliten menika gadhah ancas kangge ngandharaken jinis saha wujudipun kohesi leksikal antawisipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun ing salebeting novel basa Jawi irah-irahaipun Jaring Kalamangga. Panaliten menika kalebet panaliten deskriptif. Data ing panaliten menika awujud morfem, tembung, frasa, saha klausa. Sumber datanipun inggih menika novel Jaring Kalamangga anggitanipun Suparta Brata. Panaliten menika dipuntliti kanthi analisis Wacana. Cara kangge manggihaken data inggih menika kanthi teknik maos saha teknik nyathet. Data dipunanalisis ngangge teknik deskriptif inggih menika panaliti ngandharaken jinis saha wujud kohesi leksikal antawisipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun ing novel Jaring Kalamangga. Kangge manggihaken validitas data ngginakaken triangulasi teori, validitas semantik, lajeng kangge manggihaken reliabilitas data ngginakaken reliabilitas stabilitas. Asiling panaliten menika ngandharaken jinising kohesi leksikal saha wujudipun kohesi leksikal. Jinising kohesi leksikal ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga inggih menika repetisi, sinonim, antonim, kolokasi, hiponim, kaliyan ekuivalensi. Jinising repetisi ingkang dipunpanggihaken ing panaliten menika wonten kalih inggih menika (1) repetisi penuh (2) repetisi saperangan. Jinising sinonim ingkang dipunpanggihaken ing panaliten menika wonten gangsal inggih menika (1) sinonim morfem bebas kaliyan morfem kaiket (2) sinonim tembung kaliyan tembung (3) sinonim tembung kaliyan frasa (4) sinonim klausa kaliyan klausa. Jinising antonim ingkang dipunpanggihaken ing panaliten menika wonten tiga inggih menika (1) antonim mutlak (2) antonim kutub ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga menika werni-werni. Wujud kohesi leksikal ingkang dipunpanggihaken inggih menika tembung lingga, tembung andhahan, tembung rangkep, dwipurwa mawi wuwuhan, frasa saha klausa. Tembung rangkep ingkang dipunpanggihaken menika wonten tiga, inggih menika tembung dwilingga, tembung dwilingga semu, kaliyan tembung dwilingga mawi wuwuhan. Frasa ingkang dipunpanggihaken inggih menika. frasa aran, frasa katrangan, frasa kaanan, kaliyan frasa wilangan. (3) antonim hirarkial. Wujudipun kohesi leksikal xvi
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Wacana inggih menika perangan basa ingkang strukturipun paling jangkep, amargi menawi dipuntingali wonten ing tataraning basa kalebet perangan ingkang paling inggil. Peranganing basa menawi dipunurutaken saking tataraning basa ingkang paling alit inggih menika fonem, morfem, tembung, frase, klausa, ukara lajeng wacana. Wacana ingkang sae menika kadhapuk saking ukara-ukara ingkang kohesif. Wacana menawi dipuntingali saking wujudipun menika ngemot koherensi kaliyan kohesi ingkang sesambetan saking purwaka dumugi pungkasan. Ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun ing salebeting wacana boten saged uwal utawi wonten sambet rapetipun. Sambet rapetipun ukara menika saged dipuntingali saking perangan gramatikal lan perangan leksikal. Sambet rapetipun perangan gramatikal ing salebeting wacana saged dipuntingali kanthi panganggening kohesi. Ingkang dipunwastani kohesi inggih menika perangan ingkang ndadosaken larasing perangan-perangan antawisipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun ing salebeting wacana. Kohesi menika dipunperang dados kalih jenis inggih menika kohesi leksikal kaliyan kohesi gramatikal. kohesi gramatikal inggih menika gayuting perangan setunggal kaliyan perangan sanesipun ingkang ndhapuk wacana ngginakaken perangan gramatikal tartamtu . Perangan gramatikal menika saged awujud saged awujud tembung, frasa, klausa, utawi ukara. Kohesi gramatikal dipunginakaken kangge nedahaken gayuting wujud antawisipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun ing salebeting 1
wacana. Kohesi leksikal inggih menika gayuting antawisipun perangan setunggal kaiyan perangan sanesipun ing salebeting wacana kanthi semantis. Tegesipun semantis menika bilih kohesi leksikal nedahaken gayuting teges antawisipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun ing salebeting wacana. Jinisipun kohesi leksikal menika werni-werni, tuladhanipun inggih menika repetisi, sinonim, kaliyan antonim. Repetisi inggih menika perangan basa ingkang dipunambali ing salebeting wacana. Ancasing pangganggening perangan repitisi menika kangge nandhesaken tembung utawi perangan ingkang dipunraos wigatos ing salebeting wacana. Perangan ingkang dipunambali ing salebeting wacana inggih menika menika saged awujud tembung, frasa, klausa utawi perangan basa ingkang tansah wiyar. Repetisi saged dipunperang malih dados repetisi penuh kaliyan repetisi sakperangan. Perangan kohesi leksikal repetisi menika kathah dipunpanggihaken wonten ing novel Jaring Kalamangga. Ing ngandhap menika tuladha kohesi leksikal repetisi wonten ing novel Jaring Kalamangga. Lawang kamar mau padha tutupan. Mung ana lawang siji sing bukakan, yakuwi jujugan sisih tengen ngarep dhewe. Saking dhata ing nginggil menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal repetisi penuh. Titikanipun kohesi leksikal repetisi penuh menika saged dipuntingali saking panganggening tembung lawang ing ukara lawang kamar mau padha tutupan. Tembung lawang ing ukara sepisan menika dipunambali malih kanthi ganep ing ukara mung ana lawang siji sing bukakan, yakuwi sisih tengen ngarep dhewe. Tembung lawang ingkang 2
dipunambali kanthi ganep menika ingkang kalebet repetisi penuh. Wujuding tembung lawang menika awujud tembung lingga. tembung lawang kalebet tembung lingga amrgi dereng dipuncaosi wuwuhan. Boten namung kohesi leksikal repetisi kemawon ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga, taksih kathah jinisipun kohesi leksikal ingkang beda ing salebeting novel Jaring Kalamangga. Taksih kathah uga wujudipun kohesi leksikal ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. Panaliten babagan kohesi leksikal menika gadah ancas supados pamaos novel Jaring Kalamangga langkung gampil anggenipun mangertosi wosing novel Jaring Kalamangga kanthi kohesi leksikal ingkang sampun dipunbabar. Wonten ing panaliten menika panaliti badhe ngandharaken jinising kohesi leksikal kaliyan wujud kohesi leksikal ing novel Jaring kalamangga. B. Underaning Perkawis Adhedasar saking dhasaring panaliten saged dipunpendhet underaning perkawis ingkang badhe kaandharaken ing ngandhap menika : 1. jinising kohesi leksikal ingkang dipunginakaken ing novel Jaring Kalamangga; 2. wujud kohesi leksikal ingkang dipunginakaken ing novel Jaring Kalamangga; 3. makna kohesi leksikal ingkang dipunginakaken ing novel Jaring Kalamangga; 4. fungsinipun kohesi leksikal ingkang dipunginakaken ing novel Jaring Kalamangga. 3
C. Watesaning Perkawis Wonten ing panaliten menika boten sadaya perkawis dipunrembag, dipunwatesi supados panaliten menika saged fokus lan saged pirembaganipun. Adhedhasar saking undheraning perkawis saged dipunpendhet watesaning perkawis inggih menika : 1. jinising kohesi leksikal ingkang dipunginakaken ing novel Jaring Kalamangga; 2. wujud kohesi leksikal ingkang dipunginakaken ing novel Jaring Kalamangga; D. Wosing Panaliten : Panaliten menika dipuntindakaken kanthi ancas ngandharaken perkawis : 1. menapa kemawon jinising kohesi leksikal ingkang dipunginakaken ing novel Jaring Kalamangga?; 2. menapa kemawon wujud kohesi leksikal ingkang dipunginakaken ing novel Jaring Kalamangga?; E. Ancasing Panaliten 1. Ngandharaken jinising kohesi leksikal ingkang dipunginakaken ing novel Jaring Kalamangga; 2. Ngandharaken wujud kohesi leksikal ingkang dipunginakaken ing novel Jaring Kalamangga; F. Paedah Panaliten Panaliten menika kaajab suka sumbangan, becik saking teoritis ugi praktisipun. 4 tuntas
1. Dipunajeng-ajeng suka sumbangan bab pengkajian wacana analisis kohesi leksikal. 2. Panaliten menika kaajab sageg suka sumbangan dhumateng panaliti sanes kangge neliti malih bab analisis wacana kohesi leksikal. G. Pangertosan 1. Wacana inggih menika salah setunggaling perangan basa ingkang paling jangkep ing tataran basa ingkang wonten sambet rapetipun kaliyan kohesi. 2. Kohesi inggih menika perangan ingkang ndadosaken larasing perangan- perangan antawisipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun ing salebeting wacana utawi waosan. 3. Kohesi leksikal inggih menika kohesi ingkang dipunginakaken kangge nedahaken gayuting teges antawisipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun ing salebeting wacana utawi waosan. 4. Novel Jaring Kalamangga inggih menika novel abasa Jawi anggitanipun Suparta Brata ingkang dipunterbiataken dening Narasi taun 2007 5
6 BAB II GEGARAN TEORI A. Wacana 1. Pangertosan Wacana Pangertosan wacana menika werni-werni. Miturut Hayon (2007 : 39) tembung wacana menika terjemahan saking basa Inggris discourse. Tembung discourse menika asalipun saking tembung Latin "discursus' ingkang kadhapuk saking "dis' kaliyan "curre" tegesipun 'berlari kesana kemari'. Douglas (ing Mulyana, 2005 : 3) ngandharaken bilih "wacana" menika asalipun saking basa Sansekerta wac/wak/vak. Tegesipun tembung wac/wak/vak menika "berkata','berucap'. Tembung wac/wak/vak menika kalebet tembung kriya, angsal panambang "ana" dados "wacana. Tembung "wacana" menika kalebet tembung aran saengga saged dipunsebat "tuturan". Kridalaksana (ing Sumarlam, 2003 : 5) ngandharaken bilih wacana inggih menika perangan ingkang paling jangkep ing tataran gramatikal. Miturut Chaer (1994 : 267) wacana inggih menika perangan basa ingkang paling jangkep, saengga wonten ing tataran basa, wacana menika kalebet perangan ingkang paling inggil. Dipunsebat perangan ingkang jangkep amargi wacana menika ngemot gagasan, konsep, utawi pamanggih ingkang jangkep saengga gampil dipunmangertos dening pamaos utawi pamireng. Pamanggihipun Kridalaksana menika laras kaliyan pamanggihipun Chaer bilih wacana menika minangka perangan basa ingkang paling jangkep. Chaer ngandharaken malih wacana menika dipunsebat perangan ingkang jangkep amargi wacana menika ngemot pamanggih
ingkang njalari gampil anggenipun pamaos utawi pamireng mangertos wosing wacana. Menawi dipuntingali saking wujudipun, wacana kalebet perangan basa ingkang paling jangkep wujudipun. Wacana dipunsebat perangan ingkang jangkep wujudipun amargi wujudipun wacana menika ing nginggilipun ukara utawi klausa. Unsur pokok wacana menika kadhapuk saking sambet rapetipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun. Sambet rapetipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun dipunpangribawa kathi sarana kohesi (Tarigan, 1987 : 26). Saking pamanggihipun Tarigan menika saged dipuntingali bilih wacana menika boten namung perangan ingkang jangkep wujudipun, nanging wacana menika ugi dipundhaphuk dening sambet rapetipun ukara. Sambet rapetipun ukara menika dipundhapuk kanthi panganggening kohesi. Adhedhasar pamanggih-pamanggihipun para ahli ing nginggil, saged dipundamel sarining pangertosan bilih wacana inggih menika salah setunggaling perangan basa ingkang paling jangkep ing tataran basa ingkang wonten sambet rapetipun kaliyan kohesi. 2. Jinising Wacana Miturut Mulyana (2005 : 54) wacana menawi dipuntingali saking sipatipun saged dipunperang dados kalih jinis inggih menika wacana fiksi kaliyan wacana non fiksi. Ing ngandhap menika badhe dipunandharaken wosing wacana fiksi kaliyan wacana nonfiksi. 7
a. Wacana fiksi Wacana fiksi inggih menika wacana ingkang wujud saha cariyosipun adhedhasar saking imajinasi utawi pamanggihipun pangripta. Wacana fiksi ngginakaken basa ingkang konotatif, dipunandharaken kanthi basa rinengga. Waosan fiksi ugi saged ngemot fakta utawi kasunyataan ananging adhedhasar sifatipun karya kados menika dipunsebat karya fiktif. Wacana fiksi dipunperang dados tigang jenis inggih menika wacana prosa wacana puisi kaliyan wacana drama. Wacana prosa inggih menika waosan ingkang dipunandharaken utawi dipunserat kanthi wujud gancaran. Tuladha wacana prosa inggih menika cerkak, cerbung, novel kaliyan sanes-sanesipun. Wacana puisi inggih menika jinising waosan ingkang dipunandharaken kanthi wujud puisi. Wacana puisi saged awujud lisan kaliyan seratan. Wacana drama inggih menika jinising wacana ingkang dipunandharaken kanthi wujud tuturan utawi dialog. b. Wacana Nonfiksi Wacana nonfiksi asring dipunsebat wacana ilmiah. Jinising wacana nonfiksi dipunandharaken kanthi cara ilmiah ingkang saged dipuntanggel jawabaken. Basa ing salebeting wacana nonfiksi menika kedah denotatif kaliyan jelas. Tuladha wacana nonfiksi inggih menika laporan panaliten, buku diktat kuliah, skripsi kaliyan jurnal. Novel Jaring Kalamangga menika kalebet wacana fiksi awujud gancaran. Novel menika nyariosaken pagesangan tiyang gesang kaasil saking imajinasinipun 8
9 pangripta. Novel ugi kalebet wacana prosa utawi gancaran amargi dipunandharaken ing wujud gancaran. B. Kohesi 1. Pangertosan Kohesi Kangge nyerat wacana utawi waosan ingkang kohesif saha koheren saged ngginakaken werni-werni piranti kangge mujudaken wacana. Piranti kangge mujudaken wacana menika saged awujud perangan gramatikal saha perangan leksikal. Perangan gramatikal saha perangan leksikal menika wonten ingkang awujud kohesi. Kohesi inggih menika sarana kangge mujudaken sambet rapetipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun ing salebeting wacana. Wedhawati (2006 : 604) ngandharaken bilih kohesi inggih menika gayuting antawisipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun ing salebeting wacana. Miturut Moelinono (ing Sumarlam, 2003 : 173) kohesi inggih menika gayuting teges antawisipun perangan-perangan ing salebeting teks saengga ndadosaken larasing perangan setunggal kaliyan perangan sanesipun ing salebeting wacana. Wedhawathi saha Moeliono menika sami-sami ngandharaken bilih kohesi menika gayuting antawisipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun ing salebeting wacana. Moeliono nambahaken malih bilih kohesi menika ndadosaken larasing antawisipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun.
Tarigan (1987 : 62) ngandharaken bilih kohesi inggih menika gayuting perangan ingkang awujud tembung kaliyan tembung, frasa kaliyan frasa, klausa kaliyan klausa, saha ukara kaliyan ukara ing salebeting wacana. Saking pamanggih para ahli wonten ing nginggil menika saged dipundamel dudutan bilih kohesi inggih menika sarana ingkang ndadosaken larasing ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun saengga ndadosaken wacana ingkang kohesif. Dados kohesi menika kathah paring pangaribawa ing salebeting wacana utawi waosan. Wacana ingkang kohesif menika njalari pamaos gampil anggenipun mangertos wosing wacana. 2. Jinising Kohesi Kohesi menika wonten werni-werni jinisipun. Miturut Halliday kaliyan Hasan (ing Sumadi, 1995 : 5) kohesi dipunperang dados kalih inggih menika kohesi leksikal saha kohesi gramatikal. Kohesi gramatikal kaliyan kohesi leksikal taksih dipunperang miturut jinisipun. Ing ngandhap menika badhe dipunandharaken perangan kohesi gramatikal kaliyan kohesi leksikal. a. Kohesi Gramatikal Miturut Wedhawati (2010 : 604) kohesi gramatikal inggih menika gayuting perangan setunggal kaliyan perangan sanesipun ingkang ndhapuk wacana ngginakaken perangan gramatikal tartamtu . Perangan gramatikal menika awujud tembung, frasa, klausa, utawi perangan ingkang langkung wiyar. Kohesi gramatikal dipunginakaken kangge nedahaken gayuting wujud antawisipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun ing salebeting wacana. Miturut Sumarlam 10
11 (2003 : 23) kohesi gramatikal saged dipunperang dados referensi (pengacuan), subtitusi (penggantian), elipsis (pelepasan), kaliyan kohesi konjungtif. 1) Pengacuan (Referensi) Pengacuan utawi referensi inggih menika perangan kohesi gramatikal awujud perangan basa tartamtu kangge nedhahaken perangan sanes. Perangan basa ingkang dipuntedahahken menika saged manggen wonten ing sakderengipun utawi sasampunipun referensi. Miturut pamanggihipun Sumarlam (2003: 24) jinising kohesi gramatikal pengacuan dipunperang dados tiga inggih menika pengacuan persona, pengacuan demontratif, kaliyan pengacuan komparatif. Ing kulon ana lintang kang manjila sunare. Lintang mau dituduhake marang Dyah Prihanti. (Sumadi, 1995 : 15) Saking ukra ing nginggil saged dipuntingali bilih wujudipun referensi menika awujud tembung "mau". Tembung "mau" ing ukara "Lintang mau dituduhake marang Dyah Priharti" menika nedahaken "lintang kang manjila sunare". Dadosipun referensi "mau" menika nedahahken perangan ing sakderengipun, inggih menika "lintang kang manjila sunare" 2) Penyulihan (Substitusi) Penyulihan utawi substitusi inggih menika salah setunggaling perangan kohesi gramatikal awujud tembung sesulih. Miturut Sumadi (1995: 16) substitusi dipunperang dados kalih inggih menika subtitusi pronomina persona kaliyan subtitusi pronomina non persona.
12 (a) Sersan Parta manthuk-manthuk. Dheweke ngerti lan bisa nampa sing dadi katrangane Letnan Suraja. Dheweke uga wis ngerti menyang ngendi keplase Endang Astarini. (Sumadi, 1995 : 17) (b) Para widadari sing lagi padha adus ing sendhang weruh kumlebat tekane Jaka Tarub. Sawise mangkono para widadari age-age mentas banjur nganggo jarit lan klambine. (Sumadi, 1995 : 17) Tuladha (a) menika salah setunggaling ukara ingkang ngemot substitusi pronominal persona. Tembung sesulih awujud "dheweke" menika nggantosaken tembung "Sersan Parta". Tembung sesulih "dheweke" menika kalebet tembung sesulih pronominal persona. Tuladha (b) menika minangka ukara ingkang ngemot substitusi pronominal nonpersona, tembung "mengkono" menika nggantosaken klausa "weruh kumlebat tekane Jaka Tarub". Tembung sesulih "mangkono" menika kalebet tembung sesulih pronominal non persona. 3) Pelesapan (Elipsis) Miturut Sumarlam (2003 : 30) pelesapan (elipsis) inggih menika salah setunggaling jinis kohesi gramatikal awujud perangan basa ingkang dipunicalaken. Perangan basa ingkang dipunicalaken saged awujud tembung, frasa, klausa, utawi ukara. Ing ngandhap menika kalebet tuladha saking ellipsis. Sapungkure bapake, Ratri tetep dheleg-dheleg ing lungguhe.Ø Dheleg- dheleg kaya tugu, nanging ora antara suwe Ø banjur ninggalake papan mau tumuju ing kamare, kamar kang tansah setiya ngancani dheweke ing wektu bungah lan susah.(Sumarlam, 2003 : 30) Saking ukara ing nginggil katingal bilih tembung "Ratri" ingkang dipunsebat ing ukara setunggal menika dipunicalaken ing ukara kalih kaliyan tiga. Ellipsis ing tuladha menika ngicalaken tembung "Ratri" ing ukara salajengipun.
4) Perangkaian (Konjungsi) Miturut Sumarlam (1995:37) konjungsi inggih menika salah setunggaling jinis kohesi gramatikal ingkang dipunginakaken kangge nggandheng perangan setunggal kaliyan perangan sanesipun ing salebeting wacana utawi waosan. Perangan ingkang saged dipungandheng menika saged awujud tembung, frasa, klausa, utawi perangan ingkang langkung wiyar malih. Ngonoa dheweke rumangsa durung nemokake katentreman. Apa maneh pikirane isih kagubel dening rasa aneh kang gawe kisruh lan ati goreh. (Sumadi, 1995 : 29) Frasa "apa maneh" ing ukara kalih menika dipunsebat konjungsi, amargi frasa "apa maneh" minangka panggandeng antawisipun kalih ukara ing nginggil. Frasa "apa maneh" menika nandhesaken ukara "pikirane isih kagubel dening rasa aneh kang gawe kisruh lan ati goreh". b. Kohesi Leksikal Kohesi leksikal inggih menika gayuting antawisipun perangan setunggal kaiyan perangan sanesipun ing salebeting wacana kanthi semantis. Tegesipun semantis menika bilih kohesi leksikal nedahaken gayuting teges antawisipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun ing salebeting wacana. Miturut Sumarlam (2003 : 35) kohesi leksikal wonten ing salebeting wacana menika dipunperang dados 6 jenis, inggih menika repetisi, sinonimi, kolokasi, hiponimi, antonimi, kaliyan ekuivalensi. Ing ngandhap menika badhe dipunandharaken jinising kohesi leksikal. 13
1) Repetisi (Pengulangan) Repetisi (Sumarlam, 2003 : 35) inggih menika perangan basa ingkang dipunambali. Perangan ingkang dipunambali saged awujud tembung, frasa, utawi peranganing ukara. Perangan kasebat dipunambali amargi dipunraos wigatos. Repetisi saged dipunperang dados kalih inggih menika repetisi penuh kaliyan repetisi sebagian utawi repetisi sakperangan (Rani, Abdul : 2006 : 130). (a) Sedheng dhek taun 1949 bae aku wis umur pitulas taun. Malah manut simbok aku wis umur selikur, dietung nganggo taun jawa. (Sumadi, 1995 : 69) (b) Nalika gendhing talu wiwit ngumandang, ana sawijining wanita kang nglairake bayi wadon. Bayi mau banjur kaparingake marang Ki Dhalang Kandhabuwana... (Wedhawati, 2010 : 610) Saking tuladha (a) menawi dipuntingali saking jinising kohesi menika kalebet kohesi leksikal repetisi penuh. Saking ukara kasebat saged dipuntingali bilih ukara kasebat ngemot repetisi penuh amargi wonten frasa "aku wis umur" ingkang dipunambali malih ing ukara salajengipun. Ukara (b) menika ngemot repetisi sakperangan. Frasa "bayi wadon" ing ukara "Nalika gendhing talu wiwit ngumandang, ana sawijining wanita kang nglairake bayi wadon" menika gadah perangan inti awujud tembung "bayi". Lajeng tembung "bayi" dipunambali malih ing ukara salejengipun kanthi dipunraketi tembung "mau". Perangan inti awujud tembung "bayi" ingkang dipunambali saengga dipunsebat repetisi saperangan. 14
2) Sinonim (Padan Kata) Miturut Alwasislah (1990 : 149) sinonim inggih menika tembung ingkang wujudipun beda ananging gadhah teges ingkang sami utawi tegesipun. Sumarlam (2003 : 39) ngandharaken bilih sinonim saged dipuperang dados 5 jinis, inggih menika (a) sinonim antara morfem bebas kaliyan morfem terikat (b) sinonim kata dengan kata, (c)sinonim kata dengan frasa atau sinonim frasa dengan kata, (d) sinonim frasa dengan frasa, (e) sinonim klausa/ kalaimat dengan sinonim klausa/ kalimat. (a) Sawengi natas Bekti mikir antarane ninggalake kampus lan ngrungkepi kampus kang wus ndadekake kaya saiki iki. Saora-orane almamatere mujudake wot kang wus kasil nyabrangake dheweke marang gelar dhoktere.(Indiastini, 2001 : 84) (b) .....Miturut tulisane kang asesirah Mobilitas Pekerjaan dan Penghasilan Program di Surabaya para wanita urban musiman kang nyambut gawe ing sektor informal sauwise teka Surabaya wolung puluh lima persen padha dadi wanita lanyah. Dheweke uga kelingan marang Warni kang dadi wanita panggilan.( Indiastini, 2001 : 89) Saking tuladha (a) menika tembung "kampus" ing ukara setunggal menika laras kaliyan tembung "almamatere" ing ukara salajengipun. Tembung "kampus" saha tembung "almamatere" menika gadah wujud ingkang beda ananging ngemu teges ingkang sami, inggih menika panggenan kangge pados kawruh. Ing tuladha (b) wonten frasa "wanita lanyah" ingkang gadah sinonim utawi dasanama "wanita panggilan" ing ukara salajengipun. "Wanita lanyah" saha "wanita panggilan" menika wujudipun beda nanging gadah teges ingkang sami, inggih menika "wanita tuna susila". 15
3) Antonim (Lawan Kata) Alwasilah (1990 : 150) ngandharaken bilih antonim inggih menika tetembungan ingkang gadhah makna ingkang kosok balen. Laras kaliyan pamanggihipun Alwasilah, Sumarlam (2003 : 40) ngandharaken antonim inggih menika perangan basa ingkang tegesipun kosok balen. Sumarlam (2003 : 4) ugi ngandharaken bilih antonim dipuntingali saking sipatipun saged dipun perang dados 5 jenis inggih menika (1) antonim mutlak (2) antonim kutub (3) antonim hubungan (4) antonim hirarkial saha (5) antonim majemuk. (a) Tata lair, mbudidaya gawe becik marang leluhur kanthi ngupakara utawa ngresiki papan samarene utawa lingkungan. Dene batin, yaiku nyuwun marang Gusti Allah amrih leluhure mau diapura kabeh dosa- dosane.(Wedhawati, 2003 : 611) (b) Ki Jaka Wardana ngandharake bungahe menawa para penonton mau bisa marem lan tertib. Dene susahe menawa penonton mau ana sing gelut lan mabuk. .(Wedhawati, 2003 :612) Tuladha (a) menika nedahaken antonim mutlak. Tembung "lair" ing ukara "Tata lair, mbudidaya gawe becik marang leluhur kanthi ngupakara utawa ngresiki papan samarene utawa lingkungan." menika kosok balen kaliyan tembung "batin" ing ukara . Dene batin, yaiku nyuwun marang Gusti Allah amrih leluhure mau diapura kabeh dosa-dosane." Saking tuladha (b) wonten gayuting antonim kutub antawisipun tembung "bungahing" ing ukara setunggal kaliyan tembung "susahe" ing ukara salajengipun. Tembung "bungahing" saha "susahe" menika kalebet antonim kutub amargi sifatipun boten mutlak. 16
17 4) Kolokasi (Sanding Kata) Miturut Sumarlam (2003 : 44) kolokasi inggih menika gayuting tembung ingkang dipunginakaken kanthi sesarengan. Tembung-tembung ingkang kalebet kolokasi inggih menika tembung-tembung ingkang dipunginakaken ing kelompok tartamtu. Ing ngandhap menika tuladha saking kolokasi. Wengi iku rembulan mbeneri tanggal patbelas, mula, padhang njingglang ora kaya adat sabene. Ora ana kumliwere angin lan mega kang padaha jejegodan ing nggegana. Langit resik katon biru kadya banyu segara, lintang akeh kang padha ndhelik ing paturone merga kalah padhang karo rembulan....(wedahawati, 2010 : 614) Saking tuladha ing nginggil, perangan "rembulan", "mega", "nggegana". "lintang" menika kalebet tuladha tetembungan kohesi leksikal kolokasi. Dipunsebat tetembungan kohesi leksikal kolokasi sebab sadaya perangan wau kalebet kalebet kelompok tembung ingkang sami, inggih menika kalebet barang- barang nggegana (angkasa). 5) Hiponimi (Hubungan Atas-Bawah) Miturut Hardiyanto (2008 : 40) saha Wedhawati (2010 : 612) ingkang dipunsebat hiponimi inggih menika gayuting perangan ingkang langkung wiyar kaliyan perangan ingkang nedhaken perangan ingkang wiyar. Perangan ingkang langkung wiyar menika dipunsebat superordinat, bilih perangan ingkang mligi dipunsebat hiponim. Mahasiswa-mahasiswa kang budhal lan mulih kuliah pating dlidir, wiwit kang mlaku, sepedhahan, sepedhamontoran nganti kang mobilan. Saka kendharakan kang ditumpaki gampang diduga kahanan ekonomine wong tuwane mahasiswa kasebut. (Indiastuti, 2001 : 94)
Saking ukara ing nginggil saged dipuntingali bilih ukara kasebat ngemot kohesi leksikal hiponimi. Tembung ingkang dipuncitak kandel ing ukara setunggal, inggih menika tembung "sepedhahan" "sepedhahmontoran" saha "mobilan" menika minangka hipernim saking tembung "kendharakan". Tembung "kendharakan" menika minangka superordinat utawi perangan ingkang tegesipun langkung wiyar. Tembung "sepedhahan" "sepedhahmontoran" saha "mobilan" menika kalebet hiponim utawi perangan ingkang mligi. 6) Ekuivalensi (Kesepadanan) Miturut Sumarlan (2003 : 46) ekuivalensi inggih menika gayuting antawisipun perangan basa ingkang laras. Tegesipun perangan ingkang laras inggih menika tetembungan ingkang gadhah tembung lingga ingkang sami. Ing ngandhap menika tuladha saking ekuivalensi. Fatimah sregep maos buku. Buku pelajaran utawi buku waosan sanesipun. Dheweke gadhah perpustakaan alit ing griyanipun. Kathah saking buku koleksinipun ingkang sampun dipunwaos. Fatimah gadah pepenginan dados pamaos berita ing tipi supados kathah tiyang ingkang tepang.(Sumarlam, 2003 : 46) Tembung ingkang dipuncithak kandel awujud tembung "maos", "waosan", "dipunwaos", "pamaos" menika tembung-tembung ingkang ekuivalen amargi tembung-tembung menika laras utawi dipundhaphuk saking tembung lingga ingkang sami. Tembung-tembung menika kadhapuk saking tembung lingga "maos". 18
C. Wujud Kohesi Ingkang dipunmaksud wujud kohesi inggih menika wujud lingual kohesi leksikal antawisipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun. Saben perangan kohesi leksikal ing salebeting ukara menika gadah teges. Miturut Muslich ( 2010 : 2) perangan-perangan tuturan ingkang dipunraketi teges menika dipunsebat wujud linguistik ( linguistic form). Wujud kohesi leksikal piyambak menika kaperang dados morfem, tembung, frasa, klausa saha ukara. Ing ngandhap menika badhe dipunandharaken wujuding kohesi. a. Morfem Ramlan (1997 : 32) saha Tarigan (1985 : 6) ngandharaken bilih morfem inggih menika perangan gramatik ingkang paling alit, perangan gramatik ingkang boten wonten unsur perangan sanes. Pamanggihipun Ramlan saha Tarigan menika ugi laras kaliyan pamanggihipun Lyons (1995 : 177) ingkang ngandharaken bilih morfem menika perangan ingkang paling alit ing analisis gramatikal. Saking pangertosan ing nginggil saged dipun pendhet sarining pangertosan bilih morfem inggih menika perangan ingkang paling alit. Ing ngandhap menika badhe dipunandharaken morfem bebas kaliyan morfem terikat. 1) Morfem Bebas kaliyan Morfem terikat 1.1 Morfem Bebas Mulyana (2007 :14) ngandharaken bilih morfem bebas (free morpheme) inggih menika morfem ingkang saged madeg piyambak.. Madeg piyambak menika tegesipun boten mbetahaken perangan sanes amargi morfem menika 19
sampun ngemu teges. Yasin (1987 : 22) ngandharaken bilih morfem bebeas menika awujud tembung lingga. Saking pamanggihipun Mulyana saha Yasin saged dipunpendhet dudutan bilih morfem bebas inggih menika morfem ingkang madeg piyambak ing salebeting tuturan saha gadah teges. Tuladhanipun morfem bebas inggih menika tembung lunga, lungguh, saha turu 1.2 Morfem terikat Miturut Nurhayati (2001 : 4) morfem terikat inggih menika morfem ingkang mbetahaken perangan sanesipun kangge madeg. Morfem kaiket menika saged dipuntegesi bilih morfem menika boten saged dipunpisahaken kaliyan perangan sanesipun. Morfem kaiket menika morfem ingkang manunggal kaliyan perangan sanesipun. Mulyana (2006 : 11) ngandharaken bilih morfem terikat menika perangan gramatikal ingkang boten saged madeg piyambak dados wujud ingkang wutuh. Saking pamanggihpun Nurhayati saha Mulyana saged dipunpendhet sarining pangertosan bilih morfem terikat inggih menika morfem ingkang boten saged madeg piyambak. Tuladhanipun morfem terikat ing basa Jawi inggih menika antawisipun : ke-, sa-, di-, -in-, -an, -a, -en, ana, saha -e. b. Tembung Miturut Sasangka (1989 : 28) Tembung inggih menika suwanten ingkang dipunwedhar saking jroning tutuk, saha sampun kasumuruban surasanipun. Miturut Tarigan (1985 : 6) saha Ramlan (1987 : 33) tembung inggih menika 20
perangan bebas ingkang paling alit. Saking pamanggih para ahli, saged dipunpendhet dudutan bilih tembung inggih menika perangan bebas ingkang paling alit ingkang sampun gadah teges. Miturut Sasangka (1989 : 28) wujudipun tembung ingkang baku menika wonten sekawan. Wujudipun tembung ingkang baku inggih menika tembung lingga, tembung andhahan, tembung rangkep, kaliyan tembung camboran. Ing ngandhap menika badhe dipunandharaken wujuding tembung ingkang baku. 1. Tembung Lingga Miturut Sasangka (1989 : 28) tembung lingga utawi tembung asal inggih menika tembung ingkang tasih wutuh, dereng nate kineraketan wuwuhan (ater- ater, seselan, utawi pananmbang). Antunsohono (1960 : 33) kaliyan Setiyanto ( 2010 : 53) ngandharaken bilih tembung lingga inggih menika tembung ingkang dereng owah saking asalipun. Tuladhanipun tembung lingga inggih menika amben, pitik, wajan, rabi, padharan, saha mustaka. 2. Tembung Andhahan Sasangka (1989 :31) ngandharake bilih tembung andhahan menika tembung ingkang sampun owah saking asalipun. Tembung andhahan ugi saged dipunsebat tembung lingga ingkang sampun dipunrimbag.. Tuladhanipun tembung andhahan inggih menika mbalang, macul, mulang saha nyapu 3. Tembung Dwilingga Miturut Antunsuhono (1960 : 58) kaliyan Setiyanto (2010 : 81) tembung lingga inggih menika tembung ingkang diucapaken ambal kapingkalih. Tembung 21
22 ingkang dipunambali menika saged sakperangan utawi sakabehanipun. Sasangka (1989 : 75) ngandharaken tembung dwilingga inggih menika tembung lingga ingkang dipunrangkep. Tuladhanipun tembung dwilingga inggih menika "takon- takon", "gedhe-gedhe", "wotak-watuk", saha "celak-celuk". 4. Tembung Camboran Antunsuhono (1960 : 63) kaliyan Setiyanto (2010 :91) ngandharaken bilih tembung camboran inggih menika tembung ingkang cacahipun kalih utawi luwih ingkang dipungandeng dados setunggal. Wujudipun tembung camboran menika wonten ingkang wutuh ugi wonten ingkang cekakan. Miturut Sasangka (1989 : 79) ingkang dipunsebat tembung camboran inggih menika tembung ingkang cacahipun kalih utawi luwih ingkang dipungandheng dados setunggal saengga ndhapuk tembung ingkang anyar tegesipun. Tembung camboran menika dipunperang dados kalih inggih menika tembung camboran wutuh kaliyan tembung camboran tugel. Tuladhanipun tembung camboran inggih menika : randha royal, semar mendem, wedhak-pupur, naksanak, botrepot kaliyan sanes-sanesipun. c. Frasa Miturut Sasangka (1989 : 94) frasa, yen ing basa Indonesia arane kelompok kata. Dene tandha-tandhane yaiku : (1) Derajate frasa sandhuwure tembung, lan sangisore klausa. (2) Dumadine frasa kedadian saka rong tembung utawa luwih. (3) Dhapukane tembung ing frasa, urut-urutane ora ngluwihi wasesa.
Saking pamanggihipun Sasangka saged dipunpendhet dudutan bilih frasa inggih menika perangan basa ing nginggilipun tembung ingkang kadhapuk saking kalih tembung utawi luwih. Titikanipun mbedakaken frasa menapa boten saged kanthi malik urutaning tembung. Menawi urutan tembung menika ndadosaken owah surasanipun menika mesthi frasa. Naming menawi urutanipun boten owah sasmpunipun dipun walik urutan tembungipun, bebarti menika ukara. Miturut Sasangka (1989: 96) frasa menika dipunperang dados kalih inggih menika frasa Endosentrik kaliyan frasa Eksosentrik. 1) Frasa Endosentrik Frasa endosentrik inggih menika frasa ingkang nyebataken salah setunggal peranganipun. Perangan ingkang dipunsebataken ing frasa endosentrik menika minangka sesulihipun perangan-perangan sanes. Tuladhanipun frasa endosentrik : (a) Klambi lurik anyar Saged namung dipunandharaken klambi lurik Saged ugi dipunandharaken klambi anyar 2) Frasa Eksosentrik Miturut Sasangka (1989 : 96) frasa eksosentrik inggih menika fasa ingkang salah setunggal saking peranganipun boten dados sesulih perangan sanesipun. Miturut jenisipun, frasa eksosentrik dipunperang dados pitu, inggih menika frasa aran, frasa kriya, frasa, kaanan, frasa wilangan, frasa katrangan, frasa sesulih, kaliyan frasa ancer-ancer. Tuladhanipun frasa eksosentrik ing antawisipun inggih 23
menika "payung kertas", "cilik mentes", "mau esuk", "lemari kayu jati", saha "marang anaku" . d. Klausa Miturut Ramlan (ing Tarigan, 1985 : 74) klausa inggih menika wujud linguistik ingkang dipundhapuk dening jejer saha wasesa. Laras kaliyan pamanggihipun Ramlan, Sasangka (1989 : 99) ngandharaken bilih klausa inggih menika rerangkening tembung ingkang dipundhapuk saking jejer kaliyan wasesa, Sasanggah nambahaken bilh klausa menika saged malih dados ukara. Tuladha klausa ing antawisipun, inggih menika "Dheweke dhokter", "Dheweke dhokter kewan", "Sedulure simbah kakung mung loro". e. Ukara Miturut Sasangka (1989 : 102) ukara inggih menika wedharing kekajengan ingkang jangkep. Miturut Arifin saha Junaiah (2008 : 54) adhedhasar wujudipun, ukara dipunperag dados sekawan inggih menika ukara tunggal, ukaratunggal saha perluasan, kaliyan ukara camboran. Titikanipun ukara wonten sekawan werni, inggih menika : (1) Saged madeg piyambak (2) Panyeratanipun dipunwiwiti kanthi aksara murda bilih pungkasanipun awujud titik. (3) Paling sekedhik dipundhaphuk saking setunggal klausa, setunggal jejer, setunggal wasesa. (4) katitik saking laguning pocapan (intonasi). 24
Ing ngandhap menika ingkang kalebet tuladha saking ukara ing antawisipun, inggih menika : Petruk sing nabuhi, Bukune Gini isih apik, bukune Retna wis remuk. D. Panaliten Ingkang Jumbuh Panaliten Priyono Anggono ingkang irah irahanipun "Analisis Kohesi Antara Kalimat Kolom Tajuk Rencana Harian Suara Merdeka" menika laras kaliyan panaliten ingkang badhe dipunteliti. Panaliten menika ngandharaken kohesi leksikal kaliyan kohesi gramatikal. Panalitenipun Priyo Anggono menika ngandharaken wujuding kohesi gramatikal kaliyan kohesi leksikal ing Kolom Tajuk Rencana Harian Suara Merdeka.. Panaliten Priono Anggono ugi ngandharaken prosentasinipun kohesi leksikal kaliyan kohesi gramatikal ing salebeting Kolom Tajuk Rencana Harian Suara Merdeka. Panaliten sanesipun ingkang laras inggih menika panalitenipun Haryanto ingkang irah-irahaipun " Peranti Kohesi Endofora dalam Wacana Tajuk Rencana Disurat Kabar Harian Kedaulatan Rakyat"panaliten menika ngandharaken jenis peranti kohesi endofora kaliyan peranipun kohesi endofora antawisipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun ing kolom Tajuk Rencana SKH Kedaulatan Rakyat. Saking kalih panaliten menika paring sumbang sih ing panaliten menika minangka bahan referensi. Asiling panalitenipun Priyono Anggono laras kaliyan panaliten menika ing subjekipun inggih menika sami-sami neleiti babagan kohesi. Bedanipun wonten ing bahan ingkang dipunkaji panaliten Priyono Anggono 25
neliti Tajuk Rencana Harian Suara Merdeka bilih panaliten menika neliti novel Jaring Kalamangga. Panalitenipun Haryanto menika rumusan perkawisipun ngrembag jenising peranti kaliyan peranipun (maknanipun) kohesi endofora antawisipun kalimat setunggal kaliyan sanesipun. Jinising kohesi endofora menika awujud referensi, substitusi, elipsis, konjungsi, kaliyan leksikal. Bilih peran kohesi endofora menika wonten 15, antawisipun (1) peran akibat-alasan (2) peran sarana-hasil (3) peran sarana-tujuan (4) peran kelonggaran-hasil (5) peran generik- spesifik (6) peran latar-kesimpulan (7) peran pemberian contoh (8) peran perbandingan (9) peran ibarat (10) peran paralel (11) peran parafrastis (12) peran amplikatif (13) peran identifikasi (14) peran syarat hasil (15) peran aditif. Wonten ing panaliten ingkang panaliti teliti menika ngandharaken jinising kohesi leksikal kaliyan wujudipun kohesi leksikal ing salebeting novel Jaring Kalamangga. Jinising kohesi leksikal inggih menika repetisi, sinonim, antonim, kolokasi,hiponimi, kaliyan ekuivalensi. Wujud kohesi leksikal inggih menika awujud tembung morfim, tembung, frasa, klausa, kaliyan ukara. E. Nalaring Pikir Wacana inggih menika salah setunggaling perangan basa ingkang paling jangkep ing tataran basa ingkang wonten sambet rapetipun kaliyan kohesi saha koherensi. Kohesi menika salahsetunggaling unsur pokok wacana ingkang ndadosaken wacana menika saged koheren. Kohesi menika saged dipunperang dados kohesi leksikal kaliyan kohesi gramatikal. Ing panaliten menika badhe dipunandharaken babagan kohesi leksikal antawisipun ukara setunggal kaliyan 26
ukara sanesipun. Kohesi leksikal inggih menika gayuting antawisipun perangan setunggal kaiyan perangan sanesipun ing salebeting wacana kanthi semantis. Tegesipun semantis menika bilih kohesi leksikal nedahaken gayuting teges antawisipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun ing salebeting wacana. Ingkang kalebet kohesi leksikal inggih menika repetisi, sinonim, antonim, hiponim, kolokasi kaliyan ekuivalensi. Panaliten menika badhe ngandharaken jinising kohesi leksikal saha wujudipun kohesi leksikal ing novel Jaring Kalamangga. 27
BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Panaliten menika ngginakaken metode deskriptif. Miturut Narbuko kaliyan Achmadi (2004 : 44) ancasing panaliten deskriptif inggih menika ngandharaken sawijining perkawis kanthi sistematis kaliyan faktual. Panaliten menika gadah ancas kangge ngandharaken jinising kohesi leksikal kaliyan wujud kohesi leksikal ukara wonten ing novel Jaring Kalamangga anggitanipun Suparta Brata. Panaliten ngginakaken metode deskriptif menika dipunwiwiti kanthi nyamektakaken dhata, inggih menika novel Jaring Kalamangga. Objek panaliten ingkang awujud novel Jaring Kalamangga ing panaliten menika dipunwaos kangge manggihaken dhata-dhata ingkang awujud kohesi leksikal. Sasampunipun ngempalaken dhata kanthi teknik maos saha nyathet lajeng data menika dipunperang miturut jinising kohesi leksikal, laras kaliyan teori ingkang dipunginakaken. Ingkang pungkasan inggih menika ndamel dudutan. B. Data lan Sumbering Data Data ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga menika jenis saha awujud morfem, tembung, frasa, klausa utawi perangan ingkang langkung wiyar. Dhata ingkang sampun dipunpanggihaken lajeng dipunpantha-pantha miturut jinising kohesi leksikal saha wujudipun kohesi leksikal. Panganggening peranganing basa ing novel Jaring Kalamangga menika kathah dipunpangribawa 28
dening panganggening kohesi. Kohesi menika perangan ingkang ndamel larasing wacana. Sumber dhata panaliten inggih menika novel Jaring Kalamangga anggitanipun Suparta Brata. Novel Jaring Kalamangga menika dipunterbitaken dening Narasi taun 2007. Novel Jaring Kalamangga menika kalebet novel seri detektif ingkang ngginakaken basa Jawi. C. Caranipun Ngempalaken Dhata Anggenipun ngempalaken dhata kanthi maos saha nyathet. Ingkang sepisan, panaliti maos novel Jaring Kalamangga kangge manggihaken jinising kohesi leksikal saha wujuding kohesi leksikal ingkang awujud morfem, tembung, frasa, klausa utawi perangan ingkang langkung wiyar. Kapingkalih dipuntindakaken teknik nyathet. Teknik nyatet dipuntindakaken dening panaliti kangge nyathet sadaya dhata ingkang dipunkinten-kinten kalebet jinis kohesi leksikal. Cak-cakanipun nindakaken ngempalaken dhata, inggih menika : 1. nyamektakaken sumbering dhata awujud novel, 2. maos kanthi tliti antawisipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun kangge manggihaken jinising kohesi leksikal saha wujuding kohesi leksikal ingkang awujud morfem, tembung, frasa, klausa utawi perangan ingkang langkung wiyar. 3. bibaripun maos dipunlajengaken nyathet dhata kohesi leksikal ing kertu dhata, 4. asiling nyathet ing kertu dhata lajeng dipunperang miturut jinising kohesi leksikal saha wujuding kohesi leksikal 29
Gambar 1.0 : wujuding kartu data Sumber : JK.1.5.003 : 3 No : 5 Kaca Dhata : Omah gedhe sing diparani Handaka iku njeganggrang. Wit- witan ing platarane gedhe-gedhe lan singup, nanging meksa katon cilik katandhing karo njenggerenge omah. Jinising kohesi : antonim kutub gedhe >< cilik Wujud kohesi : tembung lingga Katrangan : Sumber : sumber dhata saking novel Jaring Kalamangga, bagean pertama, kaca nomer gangsal, nomer urut tiga. No : nomor data. Kaca : kaca ing novel Jaring Kalamangga. Dhata : awujud rerangkening ukara ingkang ngemot kohesi leksikal. Jinis : jinising kohesi leksikal. Wujud : wujud lingual kohesi leksikal. D. Piratining Panaliten Adhedhasar teknik ngempalaken dhata ing nginggil, pirantining panaliten ingkang dipunginakaken inggih menika panaliti piyambak utawi human instrument. Miturut Moloeng (2002: 19) human instrument dipunginakaken amargi panaliti menika piranti kangge ngempalaken dhata. Minangka humant instrument panaliti menika dipunbantu dening kertu dhata saha tabel analisis dhata. 30
31 Kangge manggihaken dhata panaliti menika nyamektakaken dhata awujud novel basa Jawi ingkang irah-irahanipun Jaring Kalamangga. Sasampunipun nyamektakaken dhata, lajeng maos kanthi tliti antawisipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun kangge manggihaken dhata awujud morfem, tembung, frasa, klausa utawi perangan ingkang langkung wiyar. Bibar maos dipunlajengaken nyathet dhata kohesi leksikal ing kertu dhata. Panaliti nglebetaken dhata saking kertu dhata ing tabel analisis dhata. E. Caranipun Nganalisis Data Analisis dhata ingkang dipunginakaken ing panaliten menika ngginakaen teknik deskriptif. Miturut Arikunto (ing Prastowo, 2011 : 203) panaliten deskriptif menika dipunginakaken kangge ngandharaken variabel saha perangan ingkang dipunteliti jumbuh kaliyan kawontenanipun. Ingkang sepisanan panaliti menika nyamektakaken dhata awujud novel basa Jawi ingkang irah-irahanipun Jaring Kalamangga. Sasampunipun nyamektakaken dhata, lajeng maos kanthi tliti antawisipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun kangge manggihaken dhata awujud morfem, tembung, frasa, klauasa utawi perangan ingkang langkung wiyar. Bibar maos dipunlajengaken nyathet dhata kohesi leksikal ing kertu dhata. Cara nganalisis dhata menika ingkang sepisan inggih menika dhata dipunpantha-pantha miturut jinising kohesi leksikal lajeng dipunpadosi wujuding kohesi leksikalipun. Sasampunipun dhata dipunpilah-pilah lajeng nganalisis dhata miturut pamanggihipun panaliti adhedhasar teori landesaipun. Ingkang pungkasan
inggih menika ndamel dudutan asiling panaliten adhedhasar panaliten ngengingi jinis daha wujudipun kohesi leksikal. F. Validitas saha Reliabilitas Cara ingkang dipunginakaken kangge validitas data wonten ing panaliten menika kanthi validitas triangulasi teori, validitas semantik saha tetimbangan ahli. Validitas triangulasi teori dipuntindakaken kanthi cara njumbuhaken data kaliyan landhesan teori ingkang dipunginakaken. Validitas semantik inggih menika dhata-dhata ingkang wonten sambet rapetipun kaliyan kohesi leksikal ing novel Jaring Kalamangga dipunpadosi jinis saha wujudipun. Tetimbangan ahli dipuntindakaken kanthi ngonsultasikaken babagan panalitenipun kaliyan ahli ingkang mangertos babagan ingkang dipuntelili, ahli ing panaliten menika dosen pembimbing. Tuladha ingkang nedhahaken bilih tembung "mati" saha "murup" menika kalebet jinising kohesi leksikal antonim mutlak awujud tembung lingga >< tembung andhahan. Mau mati. Saiki kok murup! Mangka baneke wong rak ya mung sing pancakara mau? Mesthine ya mung wong-wong kuwi sing melbu omah terus munggah loteng, lan ngurupake lampu. ( JK.1.19.018) Tembung mati ing ukara sepisan menika gadhah kosok balen tembung urip ing ukara salajengipun. wujudipun tembung mati menika awujud tembung lingga, bilih tembung nurup menika aujud tembung andhahan kanthi nasal m-. Tembung murup menawi dipunandharaken dados, murup = m- + urup. 32
Reliabilitas ingkang dipunginakaken ing panaliten menika nginakaken uji reliabilitas stabilitas. Reliabilitas dipuntindkaken kanthi maos novel Jaring Kalamangga kanthi dipunambali, mliginipun dhata panalitenipun. Dhata ingkang sampun dipunpanggihaken menika dipunambali malih, dipunjumbuhaken kaliyan wosing novel Jaring Kalamangga supados dhata ingkang dipunasilaken menika minangka dhata ingkang valid. 33
34 BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten Asiling panaliten kohesi leksikal ing sawijining novel Jaring Kalamangga badhe dipunandharaken ing bab menika saha pirembaganipun. Asiling panaliten menika arupi analisis ingkang dipunandharaken kanthi wujud tabel saha andharanipun. Asiling panaliten badhe dipunrembag ing pirembagan. Asiling panaliten menika arupi jenis kohesi leksikal kaliyan wujud kohesi leksikal ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga. Asiling panaliten kohesi leksikal ing salebeting novel Jaring Kalamangga badhe dipunandharaken ing ngandhap menika. Tabel1.0 : Jinis, Wujud dipunpanggihaken ing Novel Jaring Kalamangga saha Indikator Kohesi Leksikal Ingkang No Jinising Kohesi Leksikal Wujudipun Kohesi Leksikal Indikator 1 2 3 4
1 a. Repetisi penuh Tabel Salajengipun 1 2 Tembung lingga 3 Tembung andhahan (ater-ater nasal m) Tembung andhahan (ater-ater nasal ng) Negara iki ala-becik sek ngatur wong politik, wong-wong politik Negara kene bentrok terus padha rebutan kuwasa!kuwasa iku penak, se. Yen wis kuwasa gampang dadi wong sugih.( JK.2.23.032) Tembung kuwasa ing ukara sepisan dipunambali ing ukara salajengipun Tembung awujud kuwasa tembung lingga amargi dereng mawi wuwuhan 4 Handaka maspadakake, weruh tingkah ethese lan krungu omong kemreceke tamu kang lucu-lucu, Pitrin ya dadi kerep mesem. Yen wis mesem satemene Pitrin ya katon manise. (JK.3.47.077) Tembung mesem ing ukara sepisan dipunambali ing ukara salajengipun Tembung mesem awujud tembung andhahan, saking tembung esem dipuncaosi ater-ater nasl m- Wong-wong padha ngrungokake kanthi Ketoke meneng. ngrungokake temenan. ( JK.3.51.080) lingga Tembung ngrungokake ing ukara sepisan dipunambali ing ukara salajengipun Tembung ngrungokake awujud saking rungu tembung tembung andhahan, lingga 35
Tabel Salajengipun 1 2 Tembung andhahan (ater-ater di-) 3 Tembung andhahan (ater-ater ka-) tembung andhahan (ater-ater ke-) 36 dipuncaosi ater-ater nasal ng- saha panambang ake- Lawang kayune kantoran, ora sah ditutup, ben ngeblak ngono sajege wong kantoran ora lunga suwe saka wisma kono. Sing ditutup utawa dibukak mung lawange sing kaca separo. ( JK.2.27.044) Tembung ditutup ing ukara sepisan dipunambali ing ukara salajengipun Tembung ditutup andhahan, tembung tembung lingga dipuncaosi ater-ater di- awujud saking tutup tripurusa 4 ing Nanging bab kadurjanan iki, dakira Wisma Kalamangga perlu panjenengan bantuanku. Marga wisma iki pancen kaya jarring kalamangga, sakathahing kadurjanan disebar lan dijaring ing Wisma Kalamangga iki ( JK.7. 167.193) Tembung ing ukara sepisan dipunambali ing ukara salajengipun kadurjanan Tembung kadurjanan awujud saking durjana tembung tembung dipuncaosi ater-ater ka- andhahan, lingga mboten Menawi kecepeng, kula lepas. Upami Tashudin kecepeng, ngaken mrejaya margi kengkenan kula, pulisi boten badhe..... Tashudin inggih ( JK..8. 212.220)
Tabel Salajengipun 1 2 Tembung andhahan (ater-ater pa-) 3 Dwilingga Dwilingga kanthi wuwuhan Tembung kecepeng ing ukara sepisan dipunambali ing ukara salajengipun Tembung kecepeng awujud saking cepeng tembung tembung dipuncaosi ater-ater ke- andhahan, lingga Mung piyambake sing butuh kandhang montor lan nyopir. Ya piyambake sing nguwasani garasi (JK.3.35.054) Tembung piyambake ing ukara sepisan dipunambali ing ukara salajengipun Tembung piyambake awujud saking tembung tembung kiyambak lingga dipuncaosi ater-ater pa- saha panambang -e. lingga, 4 Ora sah nganggo kaya ngono kowe wis ayu kok! Ayumu ki ora marga anting-anting. Nanging anting- anting kaya ngono kuwi song bisa ngancam keslametanmu. ( JK.3. 49.078) Tembung anting-anting ing ukara sepisan dipunambali ing ukara salajengipun Tembung anting-anting tembung dwilingga, awujud saking tembung lingga anting ingkang dipunrangkep. nindakake Nanging penggawean ngawat-awati wong wadon! Momong. Kajaba yen ngawat-awati kuwi nduwe karep upamane wewadi, mbukak ndhedhepi wong wadon iku mbok menawa alaku selingkuh. (JK.1 11.018) ora kok 37
Tabel Salajengipun 1 2 Frasa aran 3 Frasa katrangan Frasa katrangan Tembung ngawat-awati ing ukara sepisan dipun punambali ing ukara salajengipun Tembung ngawat-awati tembung dwilingga awujud mawi saking wuwuhan, tembung lingga awat ingkang dipunrangkep dipuncaosi ater- kaliyan ater panambang -i. nasal ng- Ditutugake anggone mbukak lawang garasi, montor disopiri melbu kandhange. Lawang garasi ditutup maneh, terus digembok kaya maune. ( JK.1.18.026) Frasa lawang garasi ing ukara sepisan dipunambali ing ukara salajengipun Frasa lawang garasi awujud frasa aran, perangan intinipun tembung lawang. 4 Luwih subur tinimbang Neterland. tinimbang Gobi, Luwih subur Sahara.....(JK.5.98.147) Frasa luwih subur ing ukara sepisan dipunambali ing ukara salajengipun Frasa luwih subur awujud frasa katrangan, perangan intinipun tembung luwih. Mau sore rak ya wis ngurus- ngurus prekara ajis mengkono, ndadekake muriane Pitrin. Mau sore Pitrin wis...(JK.7.176.206) Frasa mau sore ing ukara sepisan dipunambali ing ukara salajengipun Frasa mau sore awujud frasa katrangan, perangan intinipun tembung mau. 38
b. Repetisi saperangan Tabel Salajengipun 1 2 2 Sinonim a.Sinonim tembung kaliyan tembung Frasa aran Frasa kriya 3 Tembung lingga Sing gadah arit pancor? Arit panjang, mlengkung. Tiyang probolinggo nyebut arit pancor. ( JK.3.36.054) Frasa arit panjang mlengkung ing ukara sepisan dipunambali ing ukara salajengipun kanthi wujud arit pancor. Frasa arit panjang mlengkung saha arit pancor awujud frasa aran, intinipun tembung arit. perangan Yakuwi anggone murang tata, ngrusak tata cara, ora ngajeni wong wadon. Dhemene ngrusak pager ayu eram!...(JK.3.56.088) Frasa ngrusak tatacara ing ukara sepisan dipunambali ing ukara kanthi salajengipun wujud ngrusak pager ayu. Frasa ngrusak tatacara saha ngrusak pager ayu awujud frasa kriya, perangan intinipun tembung ngrusak. 4 Iya aku ngerti! Nanging katresnan kita luwih aji tinimbang bandha iku dakkira. Luwih adi tinimbang kesarjanaanku! (JK.7.159.188) Tembung aji ing ukara sepisan gadhah dasanama tembung adi ing ukara salajengipun. Tembung aji daha tembung adi awujud tembung lingga angsal dereng amargi wuwuhan. 39
Tabel Salajengipun 1 2 b. Sinonim tembung kaliyan frasa Tembung lingga ~ tembung andhahan ater m-) (ater- Tembung dwilingga semu ~ t. andhahan 3 Tembung dwilingga ~ frasa aran Ing meja dhahar awan iku ora akeh rembug keclathokake. Adib Darwan kang padaten omonge gedhe, mangan anteng kecomak- kecamuk. (JK.6.144.123) Tembung dhahar ing ukara sepisan dasanama gadhah tembung mangan ing ukara salajengipun Tembung awujud dhahar tembung lingga amargi dereng angsal wuwuhan Tembung mangan awujud tembung andhahan, asalipun pangan tembung saking dipuncaosi ater-ater nasal m- Marga dheweke menehi awer-awer sakupenge dhirine. Awer-awer utawa utawa tali watesan, singgetan. (JK.5.69.117) Tembung awer-awer ing ukara dasanama sepisan gadhah tembung singgetan ing ukara salajengipun. Tembung awer-awer menika awujud dwilingga semu, Tembung singgetan awujud tembung andhahan. 4 Marga dheweke menehi awer-awer sakupenge dhirine. Awer-awer utawa tali watesan, utawa singgetan. (JK.5. 69.117) Tembung awer-awer gadhah dasanama frasa tali watesan ing ukara salajengipun. Tembung awer-awer menika awujud dwilingga semu. 40
c. Sinonim klausa klaiyan klausa Tabel Salajengipun 1 2 Tembung andhahan ~ frasa kaanan Klausa 3 Frasa tali watesan awujud frasa aran. Iku kang marahi muntab! Atine murup ora bisa dileremake. Kabar kang mentas diprungu saka sliramu bab tingkahe Tuwan Adib Darwan marang Tinuk ing patamanan omah bobrok sisih kulon, ndadekake Pak nesu Padmanaba Sanggar banget!...(JK.8.227.231) Tembung muntab ing ukara gadhah menika sepisan dasanama frasa nesu banget ing ukara salajengipun. Tembung muntab menika wujudipun tembung andhahan. Frasa nesu banget menika awujud frasa kaanan. ....sing bakal teka ya bakal angel kinira-kira, dadi ya sing saiki wae uripku dak tanjakake'. Karepku polah niru kasenengan jaman biyen , sing jare jaman normal, aku ya ora keduga, nglakoni kasenengan jaman kang arep teka, sing kinira jaman sing tentrem, ya durung karuwan genahe, aku ya selak tuwa lan ora kober, dadi ya saiki wae iku kabungahanku dakundhuh, daklakoni, mumpung aku lan waras enom (JK.4.80.122) Dhata ing ngginggil menika isih awujud klausa 4 41
3 Antonim a. Antonim mutlak Tabel Salajengipun Tembung lingga Tembung >< andhahan lingga Tembung andhahan Den sanggar lan ndara kakung saweg pirsa wong mboten tindakakn. Kula kapurih njagi Ndara Putri. (JK.5.95.140) Tembung kakung ing ukara sepisan gadhah kosok balen tembung ukara salajengipun. putri ing Tembung kakung saha putri awujud tembung lingga. Mau mati. Saiki kok murup! Mangka baneke wong rak ya mung sing pancakara mau? Mesthine ya mung wong-wong kuwi......(JK.1.19.027) Tembung mati ing ukara sepisan gadhah kosok balen tembung murup ing ukara salajengipun. Tembung mati awujud tembung lingga. Tembung murup awujud saking tembung tembung urup dipuncaosi ater- ater nasal m- andhahan, Sabetan arit ditangkis nganggo tangan kiwa, tengene nyandhug wetenge mungsuhe. Nanging mungsuhe wis ngreti cara iku, mula gage ngipatake tangan kiwane mangisor. (JK.1.17.024) Tembung tengene ing ukara sepisan gadhah kosok balen tembung kiwane ing ukara salajengipun. tangan Tembung tengene saha kiwane awujuud tembung andhahan, saking tembung tengen saha kiwa dipunwuwuhi panambang -e 42
1 2 b. Antonim kutub c. Antonim hirarkial 3 Tembung lingga Tembung andhahan Tembung andhahan frasa wilangan >< 43 4 Omah lemahe dhuwur, papane Handaka ngadeg ya dhuwur. Kletan ara-ara amba watara kang luwih endhek. ( JK.3.38.058) Tembung dhuwur sabrang kuwi ing ukara sepisan gadhah kosok balen tembung endhek ing ukara salajengipun. Tembung dhuwur saha endhek awujud tembung lingga Dadi, lawang sing kayu sepasang sing kayu mbukake manjaba, separo sepasang, uga mbukake manjero. Mung lawang siji kuwi sing sepasang kayune dibukak manjaba. ngeblak (JK.1.6.005) Tembung manjero ing ukara sepisan gadhah kosok balen tembung manjaba ing ukara salajengipun. kaca Tembung manjero saha awujud saking jaba tembung manjaba andhahan, tembung tembung saha jero dipuncaosi ater- nasal m- anggonku bab Sepisan ijen lelungan Makasar-mrene. Ping pindho bab anggonku menganggo mas-masan. Ping telune iki mau. (JK.4.54.085) Tembung sepisan ing ukara sepisan gadhah kosok balen frasa ping pindho ing ukara salajengipun. Tembung awujud tembung saking tembung pisan dipuncaosi ater- ater sa- sepisan andhahan, Frasa ping pindho awujud frasa intinipun wilangan, perangan
Tabel Salajengipun 1 4 2 Kolokasi 3 Tembung lingga Tembung tembung andhahan lingga, 44 awujud tembung pindho. 4 E la niku perkakase arit kalih cikrak. Perkakas lintune kados pacul, linggis, lencek, sekop, nggih enten. ( JK.3.40.064) Tembung setunggal tembung pacul salajengipun. Tembung arit arit ing ukara kaliyan ing ukara gayut saha pacul awujud tembung lingga. Jres! Handaka ngejres korek, terus marani panggonan teplok. Teplok disumet, kamar dadi padhang. ( JK..7. 202.215) Tembung korek ing ukara kaliyan ing ukara gayut setunggal tembung disumet salajengipun. Tembung awujud korek tembung lingga amargi dereng dipuncaosi wuwuhan. disumet andhahan, sumet Tembung tembung tembung ater-ater tripurusa di- awujud saking dipuncaosi
Tabel Salajengipun 1 2 Tembung frasa aran 3 Tembung dwilingga, aran Tembung andhahan lingga, frasa 45 Luwih subur tinimbang Neterland. tinimbang Gobi, Luwih Sahara, Tanah Arab, Amazone utawa Texas. ( JK.5.98.143) Tembung Nederland ing ukara setunggal gayut kaliyan frasa Tanah Arab ukara salajengipun. subur ing Tembung Nederland awujud tembung lingga. Frasa Tanah Arab awujud frasa aran, gadhah perangan inti tembung Tanah. 4 O, iya. Iya. Lan aja lali layang- layang minangka curriculum-vitai- mu sing nyatakake kowe kuwi juru undangan Amplop ketik. penggawean! ....(JK.1.13.017) Tembung layang-layang ing ukara sepisan gayut kaliyan frasa amplop undangan ing ukara salajengipun. Tembung layang-layang awujud tembung dwilingga. amplop undangan awujud frasa aran, gadhah perangan inti awujud tembung amplop. Frasa Sajane nduweni pasuryan ayu lan luruh, upama ora nglemek lan liya. Pakulitane rambute ditata kuning pucet, lambene katon biru, dene tata rambute kang moreh- moreh iku mbangetake pucete pasuryane.( JK.2.24.034) Tembung pasuryan ing ukara sepisan gayut kaliyan tembung
6 Ekuivalensi Tabel Salajengipun 1 2 Tembung tembung andhahan 3 Tembung tembung dwilingga Tembung andhahan, lingga, lingga, 46 pucete ing ukara salajengipun. Tembung pucete andhahan. pasuryan awujud saha tembung Kerep uga sakirane ora nututi bias dhahar bareng ing ndalem, kondur saka tindakakn wis mbontot bakmi saka restoran jaya, sing banjur didhahar dhewe ing loteng. (JK.2. 28.047) Tembung dhahar tretes ing ukara kaliyan ekuivalen sepisan tembung didhahar ing ukara salajengipun. Tembung dhahar awujud tembung lingga. Tembung didhahar awujud saking tembung tembung lingga dhahar. andhahan, 4 seneng maca buku, Dheweke perpustakaanne loteng ya cukup. Buku-buku ing ruwangan iki, ya akeh buku kelangenane dheweke.(JK.3.35.053) Tembung buku ing ing ukara sepisan kaliyan ekuivalen tembung buku-buku ing ukara salajengipun. Tembung buku awujud tembung lingga. Tembung buku-buku menika awujud tembung dwilingga. Marga, ana akhlak pribadine Nak Mas Adib kang ora daksenengi. Uga ora disenengi Pitrin, utawa wong becik liyane. (JK.4.56.087) Tembung daksenengi ing ukara sepisan ekuivalen kaliyan tembung disenengi ing ukara salajengipun. Tembung daksenengi saha
Tabel Salajengipun 1 2 Tembung dwilingga, tembung dwilingga mawi wuwuhan 3 Tembung dwilingga, tembung lingga disenengi awujud tembung tembung saking andhahan, lingga seneng dipuncaosi ater- ater tripurusa dak saha di- Sanggar swara erak kang mangsuli bisik-bisik, pamrihe supaya angger Handaka krungu wae, nanging sepine kahanan, bisik-bisike ya keprugu wong sakupenge meja dhahar .(JK.3.52.082) Tembung bisik-bisik ing ukara kaliyan ekuivalen sepisan tembung bisik-bisike ing ukara salajengipun. Tembung bisik-bisik awujud tembung dwilingga. Tembung bisik-bisike awujd dwilingga mawi tembung wuwuhan, tembung saking lingga bisik, dipunrangkep saha dipunwuwuhi panambang -e. 4 Sing ngoblah-oblah amba kuwi ruwangan tengah, marga ing kiri lawang- kanane dumadi lawang kang nandhakake anane lawang kamar-kamar. rong kamar lembaran, gedhe lan dhuwur, ing ndhuwure isih nganggo kisi-kisi bolong kanggo melbu-metu hawa bebas. (JK.1.5.001) Tembung lawang-lawang ing ukara sepisan ekuivalen kaliyan ing ukara lawang tembung salajengipun. saka Saben kayune pasagan Tembung lawang-lawang awujud tembung dwilingga, saking tembung lingga lawang ingkang dipunrangkep. Tembung awujud lawang tembung lingga amargi dereng 47
Tabel Salajengipun 1 2 Tembung wilingga wuwuhan, tembung andhahan mawi 3 Tembung dwipurwa, tembung dwipurwa mawi wuwuhan dipuncaosi wuwuhan. Yaiku bab mungsuh-mungsuhe Adib Darwan. Sapa wae lan apa prekarane memungsuhan? Arep balik takon Pak Sanggar, kok kurang kepenak. ( JK.3.57.90) Tembung mungsuh-mungsuhe ing ukara sepisan ekuivalen tembung kaliyan ukara memungsuhan salajengipun. ing Tembung mungsuh-mungsuhe tembung dwilingga, lingga ingkang awujud saking mungsuh dipunrangkep. tembung Tembung memungsuhan andhahan, awujud saking lingga tembung mungsuh dipuncaosi ater-ater nasal m- kaliyan panambang - an tembung 4 Handaka gumun, priye biyene dene wong loro iku bisa sesambungan kang banjur tinalenan dening tali jejodhohan. Wong isih padha enome, kira-kira umur jejodhohane ya lagi etungan driji sebelah wae taune. (JK.2.27.042) Tembung jejodhohan ing ukara kaliyan ing sepisan tembung ukara salajengipun. ekuivalen jejodhohane Tembung jejodhohan awujud saking tembung dwipurwa, tembung lingga jodho. Tembung jejodhohane awujud dwipurwa mawi tembung 48
49 wuwuhan, lingga purwakanipun dipuncaosi panambang -e. tembung jodho dipunambali lajeng saking Tabel ing nginggil nedahaken jinis saha wujud kohesi leksikal ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. Adhedhasar saking panaliten menika dipunpanggihaken jinising kohesi leksikal inggih menika repetisi, sinonim, antonim, kolokasi, hiponimi, kaliyan ekuivalensi. Repetisi piyambak kadadosan saking repetisi penuh, kaliyan repetisi sakperangan. Kohesi leksikal sinonim menika kadadosan saking sinonim tembung kaliyan tembung, sinonim tembung kaliyan frasa, saha sinonim klausa kaliyan klausa. Antonim ugi kadhaphuk saking antonim mutlak, antonim kutub, saha antonim hirarkial. Wujud lingual kohesi ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga inggih menika awujud morfem, tembung, frasa saha klausa. Wujud tembung ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga inggih menika tembung lingga, tembung andhahan, tembung dwilingga, tembung dwilingga kanthi wuwuhan, kaliyan tembung camboran. Wujudipun frasa ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring kalamangga inggih menika frasa aran, frasa kriya, frasa katrangan, kaliyan frasa wilangan. Pirembagan ngengingi jinis kaliyan wujud kohesi leksikal ing novel Jaring Kalamangga menika badhe dipunandharaken ing ngandhap menika. B. Pirembagan
50 Ing bab menika badhe dipunandharaken asiling panaliten saking tabel ing nginggil. Ing bab menika badhe dipunandharaken jinising kohesi leksikal saha wujuding kohesi leksikal. Jinisng kohesi leksikal ingkang dipunpanggihaken inggih menika repetisi, sinonim, antonim, kolokasi, hiponimi, kaliyan ekuivalensi. Jinising kohesi menika taksih dipunperang malih miturut landhesan teori ingkang dipunangge. Wujudipun kohesi ingkang dipunpanggihaken menika awujud tembung, frasa kaliyan klausa. Ing ngandhap menika badhe dipunandharaken jinis saha wujuding kohesi leksikal ing novel Jaring Kalamangga kanthi titikanipun piyambak-piyambak. 1. Repetisi Repetisi inggih menika perangan basa ingkang dipunambali amargi dipunanggep wigatos. Repetisi menika ancasipun kangge nandhesaken perangan ingkang dipun raos wigatos ing salebeting ukara. Perangan ingkang dipunambali saged awujud tembung, frasa, klausa, utawi perangan ingkang langkung wiyar malih. Repetisi saged dipunperang dados kalih, inggih menika repetisi penuh kaliyan repetisi sebagian utawi repetisi sakperangan. Ing ngandhap menika badhe dipunandharaken Jinising kohesi leksikal repetisi penuh kaliyan repetisi sakperangan kanthi titikanipun piyambak-piyambak. a. Repetisi Penuh Repetisi penuh inggih menika perangan basa ingkang dipunambali sadayanipun. Perangan ingkang dipunambali saged awujud tembung, frasa, klausa, utawi perangan ingkang langkung wiyar. Saking panaliten menika
dipunpanggihahen werni-werni wujud saking repetisi penuh. Wujudipun kohesi leksikal repetisi penuh ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga menika inggih menika tembung lingga, tembung andhahan, tembung dwilingga, tembung dwilingga mawi wuwuhan, frasa aran, kaliyan frasa katrangan. Ing ngandhap menika badhe diunandharaken repetisi penuh kanthi wujudipun. 1) Repetisi Penuh Awujud Tembung Lingga Tembung lingga inggih menika tembung ingkang dereng ewah saking asalipun. Tembung lingga saged ugi dipunsebat tembung dhasar. Ing ngandhap menika jinising kohesi leksikal repetisi penuh kanthi wujud tembung lingga ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (1) Negara iki ala-becik sek ngatur wong politik, wong-wong politik Negara kene bentrok terus padha rebutan kuwasa! Kuwasa iku penak, se. Yen wis kuwasa gampang dadi wong sugih. (JK.2. 23.030) Saking dhata (1) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot sawijining kohesi leksikal . Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening tembung kuwasa ingkang dipunambali. Tembung kuwasa ing dhata (1) menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi. Tembung kuwasa ing dhata (1) menika kalebet kohesi leksikal repetisi penuh. Dipunsebat repetisi penuh amargi tembung kwasa ing ukara Negara iki ala-becik sek ngatur wong politik, wong-wong politik Negara kene bentrok terus padha rebutan kuwasa! Kuwasa iku penak, se. dipunambali malih kanthi ganep 51
ing ukara Yen wis kuwasa gampang dadi wong sugih. Repetisi ing dhata menika gadah ancas kangge nandhesaken tembung kuwasa Wujudipun tembung kuwasa ing dhata (1) menika awujud tembung lingga. tembung kuwasa menika tembung ingkang dereng ewah saking asalipun. Tembung kuwasa menika ugi saged dipunsebat tembung dhasar. Ing ngandhap menika dhata sanesipun ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga ngengingi kohesi leksikal repetisi penuh awujud tembung lingga. (2) Ngener kandhang montor, mbukak lawang garasi. Ora let suwe keprungu lakune montor metu saka pekarangan. (JK.3.32.048) Saking dhata (2) menika saged dipuntingali bilih tembung montor menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening tembung montor ingkang dipunambali. Tembung montor ing dhata (2) menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi. Tembung montor ing dhata (2) menika kalebet kohesi leksikal repetisi penuh. Dipunsebat repetisi penuh amargi tembung montor ing ukara Ngener kandhang montor, mbukak lawang garasi dipunambali malih kanthi ganep ing ukara Keprungu lakune montor metu saka pekarangan. Repetisi ing dhata menika gadah ancas kangge nandhesaken tembung montor. Wujudipun tembung montor ing dhata (2) menika awujud tembung lingga. tembung montor kuwasa menika tembung ingkang dereng ewah saking asalipun. Tembung montor menika ugi saged dipunsebat tembung dhasar. 52
53 (3) Cilaka yen aku dadi seksi. Aku gage umpetan ngilang sadurunge wong- wong saka kampung sabrang dalan gedhe padha teka tetulung marga krungu bengok-bengok mau. ( JK.5.101.143) Saking dhata (3) saged dipuntingali bilih tembung aku menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi. Tembung aku dipunsebat kohesi amargi tembung aku menika perangan ingkang ndadosaken laras antawisipun setunggal ukara kaliyan ukara sanesipun. Tembung aku dipunsebat kohesi leksikal repetisi amargi panyeratanipun dipumambali ing dhata (3). Dhata (3) menika ngemot jinising kohesi leksikal repetisi penuh. Pangganggening repetisi penuh katitik saking tembung aku ing ukara Cilaka yen aku dadi seksi dipunambali kanthi ganep ing ukara Aku gage umpetan ngilang sadurunge wong-wong saka kampung sabrang dalan gedhe padha teka tetulung marga krungu bengok-bengok mau. Ancasing repetisi penuh ing dhata (3) menika kangge nandhesaken tembung aku. Wujudipun tembung aku ing dhata (3) menika awujud tembung lingga. Tembung aku menika dipunsebat tembung lingga amargi tembung aku menika dereng ewah saking asalipun. Tembung aku menika kalebet tembung lingga ingkang nedahaken sesulih tiyang. Tembung aku menika nedhahaken sesulih tiyang mliginipun utama purusa. 2) Repetisi Penuh Awujud Tembung Andhahan Kanthi Ater-ater Nasal m-
Tembung andhahan inggih menika tembung ingkang sampun ewah saking asalipun. Ewahing tembung andhahan ing ngandhap menika amargi angsal wuwuhan ingkang awujud ater-ater nasal m-. Ing ngandhap menika dhata ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (4) Handaka maspadakake, weruh tingkah ethese lan krungu omong kemreceke tamu kang lucu-lucu, Pitrin ya dadi kerep mesem. Yen wis mesem satemene Pitrin ya katon manise. ( JK.3.47.073) Saking dhata (4) saged dipuntingali bilih tembung mesem menika kalebet jinising kohesi leksikal. Dipunsebat kohesi leksikal amargi katingal saking panganggening tembung mesem ingkang dipunambali. Tembung mesem menika kelebet jinising kohesi leksikal repetisi penuh. Tembung mesem menika dipunsebat repetisi penuh amargi dipunambali kanthi ganep. Tembung mesem ing ukara Handaka maspadakake, weruh tingkah ethese lan krungu omong kemreceke tamu kang lucu-lucu, Pitrin ya dadi kerep mesem. dipunambali kanthi ganep ing ukara salajengipun. Ancasing repetisi penuh ing dhata (4) kangge nandhesaken tembung mesem. Wujudipun tembung mesem menika kalebet tembung andhahan. Tembung mesem menika sampun ewah saking aslipun. Tembung mesem kadhaphuk saking tembung lingga esem angsal ater-ater nasal m-. Tembung mesem menawi dipunandharaken dados, mesem = m- + esem. Ing ngandhap menika dhata sanesipun ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (5) Lan ngonangi Ajis anggone macul karo clilengan ngawasi gedhong, ora bikut. Antarane teras ndhuwur karo papan macul Ajis mentok banget. (JK.5.91.129) 54
Saking dhata (5) menika saged dipuntingali bilih tembung macul menika kalebet jinising kohesi leksikal. Kohesi lesikal ingkang dipunmaksud menika kohesi leksikal repetisi penuh. Kohesi menika dipunginakaen supados saged ndadosaken laras ing antawisipun ukara setunggal kaliyan sanesipun ing dhata (1). Titikanipun kohesi leksikal repetisi penuh menika katingal saking panganggening tembung macul ingkang dipunambali kanthi ganep. Tembung macul ing ukara Lan ngonangi Ajis anggone macul karo clilengan ngawasi gedhong, ora bikut dipunamabli kanthi genep ing ukara Antarane teras ndhuwur karo papan macule Ajis mentok banget. Ancasipun tembung repetisi penuh ing dhata menika kangge nandhesaken tembung macu" amargi dipunanggep wigatos ing antawisipun ukara. Tembung macul menika awujud tembung andhahan. Tembung macul gadah wujud tembung lingga pacul. Tembung macul menika kadhaphuk saking tembung lingga pacul kineraketan ater-ater nasal m-. Tembung macul menawi dipunandharaken dadaos, macul = m-+ pacul. (6) Nalika samono wong iku lungguh karo mangan sega wungkusan. Anggone mangan dhokoh. ( JK..6. 132.167) Tembung mangan ing dhata (6) menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi. Dipunsebat kohesi leksikal repetisi katingal saking panganggening 55
tembung mangan. Tembung mangan ing ukara setunggal menika dipunambali ing ukara salajengipun. Repetisi ing dhata (6) menika kalebet jinising repetisi penuh. Titikanipun repetisi penuh menika katingal saking panganggening tembung mangan ingkang dipunambali kanthi ganep. Tembung mangan ing ukara Nalika samono wong iku lungguh karo mangan sega wungkusan dipunambali kanthi ganep ing ukara Anggone mangan dhokoh. Repetisi penuh ing dhata menika gadahah ancas kangge nandhesaken tembung mangan amargi dipunraos wigatos. Tembung mangan ing dhata (6) menika awujud tembung andhahan. Dipunsebat tembung andhahan amargi tembung manIgan sampun ewah saking asalipun. Tembung mangan menika kadhaphuk saking tembung lingga pangan kaliyan ater-ater nasal m-. Menawi dipunandharaken dados, mangan = m- + pangan. 3) Repetisi Penuh Awujud Tembung Andhahan Mawi Ater-ater Nasal ng- Tembung andhahan inggih menika tembung ingkang sampun ewah saking asalipun. Ewahing tembung andhahan ing ngandhap menika amargi angsal wuwuhan ingkang awujud ater-ater nasal ng-. Ing ngandhap menika dhata ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (7) Wong-wong padha ngrungokake kanthi meneng. Ketoke ngrungokake temenan. ( JK.3.51.076) 56
Saking dhata (7) saged dipuntingali bilih tembung ngrungokake menika kalebet jinising kohesi leksikal. Kohesi ing dhata menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi. Titikanipun inggih menika saking tembung ngrungokake ingkang dipunambali saking ukara setunggal ing ukara salajengipun, Tembung ngrungokae menika kalebet kohesi leksikal repetisi penuh. Tembung ngrungokake dipunsebat repetisi penuh amargi dipunambali kanthi genep. Tembung ngrungokake ing ukara Wong-wong padha ngrungokake kanthi meneng. dipunambali kanthi ganep ing ukara Ketoke ngrungokake temenan. Tembung ngrungokake ing dhata (7) menika awujud tembung andhahan. Tembung ngrungokake gadhah tembung lingga rungu. Tembug ngrungokake kadhaphuk saking tembung lingga rungu angsal ater-ater nasal ng- saha panambang -ake. Menawi dipunudhar tembung ngrungokake dados, ngrungokake = ng- + rungu + -ake. Ing ngandhap menika tuladha sanesipun ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (8) Sampeyan nginten saged nyepeng Tashudin teng griya niki. Sampeyan nginten Tashudin dicencang enten loteng...(K.7. 166.180) Saking dhata (8) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot sawijining kohesi leksikal . Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening tembung nginten ingkang dipunambali. Tembung nginten ing dhata (8) menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi. Tembung nginten ing dhata (8) menika kalebet kohesi leksikal repetisi penuh. Dipunsebat repetisi penuh amargi tembung nginten menika dipunambali 57
kanthi genep. Tembung nginten ing ukara Sampeyan nginten saged nyepeng Tashudin teng griya niki. dipunambali kanthi ganep ing ukara nginten Tashudin dicencang enten loteng.... Repetisi penuh ing dhata menika gadah ancas kangge nandhesaken tembung nginten. Tembung nginten menika awujud tembung andhahan. Lingganipun tembung nginten inggih menika kinten. Tembung nginten kadhaphuk saking tembung lingga kinten ingkang angsal ater-ater nasal ng-. Menawi tembung "nginten" dipunandharaken dados, nginten = ng- + kinten. (9) Layang dikanthongi, dheweke bali ngetik. Bareng anggone ngetik rada suwe meksa ora ana wong teka, atine rada goreh. (JK.5.93.130) Saking dhata (9) menika saged dipuntingali bilih tembung ngetik menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi penuh. Tembung ngetik ing ukara Layang dikanthongi, dheweke bali ngetik. Menika dipunambali malih kanthi ganep ing ukara Bareng anggone ngetik rada suwe meksa ora ana wong teka, atine rada goreh . Repetisi penuh ing dhata menika gadhan ancas kangge nandhesaken tembung ngetik. Wujudipun tembung ngetik menika kalebet tembung andhahan. Tembung ngetik kadhaphuk saking tembung lingga ketik kineraketan ater-ater nasal ng-. Tembung ngetik menawi dipunandharaken dados, ngetik = ng- + ketik. 4) Repetisi Penuh Awujud Tembung Andhahan Kanthi Ater-ater Tripurusa di- 58
Tembung andhahan inggih menika tembung ingkang sampun ewah saking asalipun. Ewahing tembung andhahan ing ngandhap menika amargi angsal wuwuhan ingkang awujud ater-ater tripurusa di- . Ing ngandhap menika dhata ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (10) Lawang kayune kantoran, ora sah ditutup, ben ngeblak ngono sajege wong kantoran ora lunga suwe saka wisma kono. Sing ditutup utawa dibukak mung lawange sing kaca separo. ( JK.2.27.038) Saking dhata (10) menika sage dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening tembung ditutup ingkang dipunambali. Tembung ditutup meinika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi. Saking dhata (10) saged dipuntingali bilih tembung ditutup kalebet jinising kohesi leksikal repetis penuh. Dipunsebat repetisi penuh amargi tembung ditutup ing ing ukara setunggal menika dipunambali kanthi ganep ing ukara salajengipun. Ancasing repetisi penuh ing dhata (10) menika kangge nandhesaken tembung ditutup ingkang dipunraos wigatos. Wujudipun tembung ditutup menika kalebet tembung andhahan. Tembung ditutup menika gadah tembung lingga tutup. Tembung ditutup kadhaphuk saking tembun lingga tutup angsal ater-ater tripurusa di-. Tembung ditutup menawi dipunandharaken dados, ditutup = di- + tutup. Ing ngandhap menika dhata sanesipun ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. 59
60 (11) Handaka ora sranten, terus munggah menyang teras sing arep diunggahi Tinuk ora sida mau esuk. Lan diunggahi Pitrin nalika Handaka arep ketemu Ajis. (JK.5.93.132) Saking dhata (11) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinisng kohesi leksikal. Saged dipuntingali saking tembung diunggahi ingkang dipunambali. Tembung diunggahi menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi. Tembung diunggahi menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi penuh. Dipunsebat repetisi penuh amargi tembung menka dipunambali kanthi genep. Tembung Tembung diunggahi ing ukara Handaka ora sranten, terus munggah menyang teras sing arep diunggahi Tinuk ora sida mau esuk. Dipunambali kanthi ganep ing ukara Lan diunggahi Pitrin nalika Handaka arep ketemu Ajis. Wujudipun tembung diunggahi menika awujud tembung andhahan. Tembung diunggahi menika gadhah tembung lingga munggah. Tembung diunggahi menika kadhaphuk saking tembung lingga munggah kineraketan ater tripurusa di- saha panambang -i. Menawi dipunandharaken dados, diunggahi = di- + unggah + -i 5) Repetisi Penuh Awujud Tembung Andhahan Kanthi Ater-ater ka- saha ke- Tembung andhahan inggih menika tembung ingkang sampun ewah saking asalipun. Ewahing tembung andhahan ing ngandhap menika amargi angsal
61 wuwuhan ingkang awujud ater-ater ka- saha ke-. Ing ngandhap menika dhata ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (12) Nanging bab kadurjanan ing Wisma Kalamangga iki, dakira panjenengan perlu bantuanku. Marga wisma iki pancen kaya jarring kalamangga, sakathahing kadurjanan disebar...( JK..7. 167.182) Dhata (12) menika kalebet dhata ingkang ngemot sawijining kohesi leksikal. katingal saking panganggening tembung kadurjanan ingkang dipunambali. Tembung kadurjanan menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi. Saking dhata (12) menika saged dipuntingali bilih tembung kadurjanan menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi penuh. Dipunsebat repetisi penuh amargi tembung kadurjanan menika dipunambali kanthi ganep. Tembung kadurjanan ing ukara Nanging bab kadurjanan ing Wisma Kalamangga iki, dakira panjenengan perlu bantuanku. dipunambali kanthi ganep ing ukara Marga wisma iki pancen kaya jaring kalamangga, sakathahing kadurjanan disebar... Ancasing repetisi penuh ing ukara menika kangge nandhesaken tembung kadurjanan amargi dipunraos wigatos. Wujudipiun tembung kadurjanan menika kalebet tembung andhahan. Tembung kadurjanan" menika kadhapuk saking tembung lingga durjana kineraketan ater-ater ka- saha pananmabang -an. Menawi tembung kadurjanan dipunandharaken dados, kadurjanan = ka- durjana + -an. Ing ngandhap menika
tuladha sanesipun ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga (13) Menawi Tashudin mboten kecepeng, kula inggih lepas. Upami Tashudin kecepeng, ngaken mrejaya margi kengkenan kula, pulisi boten badhe pitados. ( JK..8. 212.224) Dhata (13) menika kalabet dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. titikanipun kohesi leksikal menika dipuntingali saking panganggening tembung kecepeng ingkang dipunambali. Tembung kecepeng menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi. Tembung kecepeng ing dhata (13) menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi penuh. Dipunsebat repetisi penuh amargi tembung kecepeng menika dipunambali kanthi ganep. Tembung kecepeng ing ukara Menawi Tashudin mboten kecepeng, kula inggih lepas. dipunambali kanthi ganep ing ukara Upami Tashudin kecepeng, ngaken mrejaya margi kengkenan kula, pulisi boten badhe pitados. Kohesi leksikal repetisi penuh ing dhata menika gadhah ancas kangge nandhesaken tembung kecepeng ingkang dipunanggep wigatos. Wujudipun tembung kecepeng menika awujud tembung andhahan. Tembung kecepeng kadhaphuk saking tembung lingga cepeng kineraketan ater-ater ke-. Tembung kecepeng menawi dipunandharaken dados, kecepeng = ke- + cepeng. 6) Repetisi Penuh Awujud Tembung Andhahan Kanthi Ater-ater pa- 62
Tembung andhahan inggih menika tembung ingkang sampun ewah saking asalipun. Ewahing tembung andhahan ing ngandhap menika amargi angsal wuwuhan ingkang awujud ater-ater pa- . Ing ngandhap menika dhata ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (14) Mung piyambake sing butuh kandhang montor lan nyopir. Ya piyambake sing nguwasani garasi. ( JK.3.35.053) Ing dhata (14) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal inggih menika katingal saking panganggening tembung piyambak ingkang dipunambali. Tembung piyambak ingkang dipunambali menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi. Dhata (14) menika ngemot jinising kohesi leksikal repetisi penuh. Kohesi leksikal repetisi penuh menika katitik saking panganggening tembung piyambake ingkang dipunambali kanthi ganep. Tembung piyambake ing ukara Mung piyambake sing butuh kandhang montor lan nyopir. menika dipunambali kanthi ganep ing ukara Ya piyambake sing nguwasani garasi. Wujudipun tembung piyambake menika awujud tembung andhahan. Tembung piyambake kadhaphuk saking tembung lingga kiyambak kineraketan ater-ater pa- kaliyan panambang -e. Tembung piyambake menawi dipunandharaken dados, piyambake = pa- + kiyambak + -e. Ing ngandhap menika tuladha sanes ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. 63
(15) Kabeh mripat nyawang pemudha pucet iku kanthi nerka ala. Dene pemudha iku dhewe diirit lumpuh menyang cedhak lampu, manut wae. ( JK..7. 193.217) Dhata (15) salahsetunggaling dhata ingkang ngemot kohesi leksikal. titikanipun kohesi leksikal menika sasking panganggening tembung pemudha ingkang dipunambali. Tembung pemudha Saking dhata (15) menika saged dipuntingali bilih tembung piyambake menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi penuh . Dipunsebat kohesi leksikal repetisi penuh amargi tembung pemudha menika dipunambali kanthi ganep. Tembung pemudha ing ukara Kabeh mripat nyawang pemudha pucet iku kanthi nerka ala . Tembung pemudha menika dipunambali kanthi ganep ing ukara Dene pemudha iku dhewe diirit lumpuh menyang cedhak lampu, manut wae. Tembung pemudha menika awujud tembung andhahan. Tembung pemudha menika gadhah tembung lingga kiambak Tembung piyambake kadhahphuk saking tembung lingga pemudha dipuncaosi wuwuhan awujud ater-ater pa- . Tembung pemudha menawi dipuandharaken dados, piyambak= pa- + mudha. 7) Repetisi Penuh Awujud Tembung Dwilingga Tembung dwilingga inggih menika tembung lingga ingkang dipunrangkep. Ing ngandhap menika tuladaha kohesi leksikal repetisi penuh kanthi wujud tembung dwilingga ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. 64
(16) Ora sah nganggo kaya ngono kowe wis ayu kok! Ayumu ki ora marga anting-anting. Nanging anting-anting kaya ngono kuwi song bisa ngancam keslametanmu. ( JK.3. 49.074) Dhata (6) menika kalebet dhata ingkang ngemot kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening tembung anting- anting ingkang dipunambali. Tembung anting-anting ingkang dipunambali menika kalebet jininsing kohesi lesikal repetisi penuh. Saking dhata (16) menika saged dipuntingali bilih tembung anting-anting menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi penuh. Tembung anting-anting ing ukara setunggal menika dipunambali malih ing ukara salajengipun. Ancasing repetisi penuh ing dhata menika kangge nandhesaken tembung "anting-anting" amargi dipunraos wigatos. Tembung anting-anting ing dhata (16) menika awujud tembung dwilingga. Kalebet wujud dwilingga amargi panyeratanipun dipunrankep. Tembung anting- anting gadah tembung lingga anting. Ing ngandhap menika tuladha sanesipun ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (17) Marga dheweke menehi awer-awer sakupenge dhirine. Awer-awer utawa tali watesan, utawa singgetan. ( JK.4.69.121) Dhata ing nginggil menika kalebet dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking 65
panganggening tembung awer-awer ingkang dipunambali. Tembung awer-awer ingkang dipunambali menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi. Dhata (17) menika ngemot jinising kohesi leksikal repetisi penuh. Dipunsebat repetisi penuh amargi tembung awer-awer menika dipunambali kanthi ganep. Tembung awer-awer ing ukara Marga dheweke menehi awer-awer sakupenge dhirine. menika dipunambali kanthi ganep ing ukara Awer-awer utawa tali watesan, utawa singgetan. Wujuding tembung awer-awer menika awujud tembung dwilingga. Tembung awer-awer menika kalebet dwilingga semu, amargi wujud lingganipun ugi tembung awer-awer. Tembung awer-awer menika boten saged namung dipunserat awer. (18) Rana dibukak, ing kamare manten kajaba manten lanang, andher uga tamu-tamu sawatara. Tamu-tamu baku, tamu inti. ( JK..8. 206.211) Dhata (18) menika kalebet dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal saged dipuntingali saking panganggening tembung tamu-tamu. Tembung tamu-tamu menika dipunambali antawisipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun. Tembung tamu-tamu menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi. Saking dhata (18) menika saged dipuntingali bilih tembung tamu-tamu menika kalebet kohesi leksikal repetisi penuh. Dipunsebat repetisi penuh amargi 66
67 dipunambali kanthi ganep. Tembung tamu-tamu ing ukara Rana dibukak, ing kamare manten kajaba manten lanang, andher uga tamu-tamu sawatara. menika dipunambali malih kanthi ganep ing ukara Tamu-tamu baku, tamu inti. Ancasing repetisi penuh menika kangge nandhesaken tembung tamu-tamu ingkang dipunraos wigatos. Wujudipun tembung tamu-tamu menika awujud tembung dwilingga. Tembung tamu-tamu menika kalebet tembung dwilingga amargi dipunrangkep panyeratanipun. Tembung tamu-tamu menika lingganipun awujud tembung tamu. 8) Repetisi Penuh Awujud Tembung Dwilingga Mawi Wuwuhan Tembung dwilingga inggih menika tembung lingga ingkang dipunrangkep. Ing ngandhap menika tuladaha kohesi leksikal repetisi penuh awujud tembung dwilingga kanthi wuwuhan ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (19) Nanging ora kok nindakake penggawean ngawat-awati wong wadon! Momong. Kajaba yen ngawat-awati kuwi nduwe karep mbukak wewadi, upamane ndhedhepi wong wadon iku mbok menawa alaku selingkuh.( JK.1 11.013) Saking dhata (19) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking tembung ngawat-awati ingkang dipunambali. Tembung ngawat-awati ingkang dipunambali menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi.
68 Dhata (19) menika ngemot jinising kohesi leksikal repetisi penuh. Dipunsebat kohesi leksikal repetisi penuh amargi tembung ngawat-awati menika dipunambali kathi ganep. Tembung ngawat-awati ing ukara Nanging ora kok nindakake penggawean ngawat-awati wong wadon! Momong dipunambali kanthi ganep ing ukara Kajaba yen ngawat-awati kuwi nduwe karep mbukak wewadi, upamane ndhedhepi wong wadon iku mbok menawa alaku selingkuh. Ancasing repetisi penuh ing dhata (19) menika kangge nandhesaken tembung ngawat-awati. Wujudipun tembung ngawat-awati menika kalebet tembung dwilingga mawi ater-ater. Tembung ngawat-awati gadhah tembung lingga awat. Tembung ngawat-awati menika kadhaphuk saking tembung lingga awat lajeng dipun rangkep saha kineraketan ater-ater nasal n- kaliyan panambang -i. Ing ngandhap menika tuladha sanesipun ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga ngengingi repetisi penuh awujud tembung dwilingga mawi wuwuhan. (20) Handaka nyetitake loteng lan andha undhak-undhakan kang tumuju mrana. Andha undhak-undhakan blabag, ciyut, ndeder, lan peteng. ( JK.3.52.078) Dhata (20) menika kalebet dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi lesikal menika saged dipuntingali saking panganggening tembung undhak-undhakan ingkang dipunambali. Tembung undhak-undhakan ingkang dipunambali menika kalebet kohesi leksikal repetisi penuh. Saking dhata (20) menika saged dipuntingali bilih tembung undhak- undhakan menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi penuh. Dipunsebat
69 repetisi penuh amargi tembung undhak-undhakan menika dipunambali kathi ganep. Tembung undhak-undhakan ing ukara setunggal menika dipunambali kanthi ganep ing ukara salajengipun. Ancasing repetisi penuh ing dhata (20) menika kangge nandhesaken tembung undhak-undhakan amargi dipunraos wigatos. Wujudipun tembung undhak-undhakan menika awujud tembung dwilingga mawi wuwuhan . lingganipun tembung undhak-undhakan inggih menika mundhak. Tembung undhak-undhakan menika kadhaphuk saking tembung lingga mundhak ingkang dipunrangkep lajeng kineraketan panambang -an. (21) Ora mung nyewakake wismane, Tuwan Adib Darwan malah asring gawe pista rame-rame nganggo musik landansah barang karo tamu- tamune ing wisma kono, sewengi muput, bubar parak esuk. Tamu- tamune, lanang-wadon tuwa-anom, bisa nginep kono nganti dina-dina tutuge. ( JK.5. 90.127 Saking dhata (21) saged dipuntingali bilih dhata menika kalebet dhata ingkang ngemot kohesi leksikal. Titikanipun inggih menika saged dipuntingali saking tembung tamu-tamune ingkang dipunambali. Tembung tamu-tamune ingkang dipunambali menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi. Saking dhata (21) menika saged dipuntingali bilih tembung tamu-tamune menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi penuh. Tembung tamu-tamune ing ukara setunggal menika dipunambali kanthi gene ping ukara salajengipun kanthi ganep.
Wujudipun tembung tamu-tamune menika awujud tembung dwilingga ingkang angsal wuwuhan. Tembung tamu-tamune menika lingganipun awujud tembung tamu. Tembung tamu-tamune menika kadadosan saking tembung lingga tamu ingkang dipunrangkep saha kineraketan kaliyan panambang -e. 9) Repetisi Penuh Awujud Frasa Aran Frasa aran inggih menika frasa ingkang intinipun awujud tembung aran. Ing ngandhap menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi penuh kanthi wujud frasa aran ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kamangga. (22) Ditutugake anggone mbukak lawang garasi, montor disopiri melbu kandhange. Lawang garasi ditutup maneh, terus digembok kaya maune. ( JK.1.18.024) dhata (22) menika kalebet dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening frasa lawang garasi ingkang dipunambali. Frasa lawang garasi ingkang dipunamabali menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi. Saking dhata (22) menikasaged dipuntingali bilih frasa lawang garasi menika kalebet kohesi leksikal repetisi penuh. Dipunsebat repetisi penuh amargi frasa lawang garasi dipuambali kanthi ganep ing antawisipun ukara setunggal kaliyan sanesipu ing dhata (22). Ancasing repetisi penuh ing dhata menika kangge nandhesaken perangan lawang garasi. 70
Wujudipun frasa lawang garasi menika kalebet frasa aran. Frasa lawang garasi gadhah perangan inti awujud tembung aran inggih menika tembung lawang. Ing ngandhap menika tuladha sanesipun ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga. (23) Pitrin katon gumun krungu wangsulane lan sikepe Handaka, si juru ketik. Wong juru ketik kok wai ngurus takon-takon mengkono, pangkate apa? (JK.7.176.188) Saking dhata (23) menika saged dipuntingali bilih frasa juru ketik menika kalebet jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal saged dipuntingali saking frasa juru ketik ingkang dipunambali. Frasa juru ketik ingkang dipunambali menika kakebet jinising kohesi leksikal repetisi. Dhata (23) menika ngemot jinising kohesi leksikal repetisi penuh, katingal saking panganggening frasa juru ketik ingkang dipunambali kanthi ganep. Frasa juru ketik ing ukara setunggal menika dipunambali kanthi gene ping ukara salejegipun. Wujudipun frasa juru ketik menika kalebet frasa aran. Frasa juru ketik gadhah perangan inti awujud tembung aran inggih menika tembung juru. Tembung juru menika nedahaken aran kangge tiyang. (24) Ora ana disinggole blas prekara wong nggawa arit pancor sing pancakara ing ngarep garasi montor. Bab arit pancor uga diomongake, nanging sing gayutan karo critane pulisi mau. (JK..6. kaca 122.155) 71
Saking dhata (24) menika saged dipuntingali bilih dhata dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening frasa arit pancor ingkang dipunambali. Perangan ingkang dipunambali menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi. Ing dhata (24) menika saged dipuntingali bilih frasa arit pancor menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi penuh. Saged dipuntingali saking panganggening frasa arit pancor ingkang dipunambali kanthi ganep. Frasa arit pancor ing ukara Ora ana disinggole blas prekara wong nggawa arit pancor sing pancakara ing ngarep garasi montor dipunambali kanthi ganep ing ukara Bab arit pancor uga diomongake, nanging sing gayutan karo critane pulisi mau. Wujudipun frasa arit pancor menika kalebet frasa aran. Frasa aran inggih menika frasa ingkang gadhah perangan inti awujud tembung aran. Intinipun frasa arit pancor inggih menika tembung arit. 10) Repetisi Penuh Awujud Frasa Katrangan Frasa aran inggih menika frasa ingkang intinipun awujud tembung aran. Ing ngandhap menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi penuh kanthi wujud frasa aran ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kamangga. (25) Mau sore rak ya wis ngurus-ngurus prekara ajis mengkono, ndadekake muriane Pitrin. Mau sore Pitrin wis nampik kanthi sereng. (JK.7.176.189) 72
Saking dhata (25) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal inggih menika saking frasa mau sore ingkang dipunambali. Perangan ingkang dipunamabali menika kalebet jinsing kohesi leksikal repetisi. Saking dhata (25) menika saged dipuntingali bilih frasa mau sore menika kalebet jinising kohesi leksikal repetisi penuh. Frasa mau sore ing ukara Mau sore rak ya wis ngurus-ngurus prekara ajis mengkono, ndadekake muriane Pitrin. menika dipunambali kanthi genep ing ukara Mau sore Pitrin wis nampik kanthi sereng. Frasa mau sore ingkang dipunambali kanthi genep menika ingkang kalebet kohesi leksikal repetisi penuh. Ancasing repetisi penuh ing dhata (25) inggih menika kangge nandhesaken frasa mau sore amargi dipunraos antawisipun ukara menika. Wujudipun frasa mau sore ing dhata (25) menika kalebet frasa katrangan. Frasa mau sore menika gadhah perangan inti awujud tembung katrangan. Tembung katrangan ing frasa mau sore inggih menika tembung mau. b. Repetisi Saperangan Repetisi saperangan inggih menika perangan basa ingkang dipunambali kanthi saperangan. Perangan ingkang dipunambali saged awujud tembung, frasa, 73
klausa utawi perangan ingkang tansah wiyar. Wujudipun kohesi leksikal repetisi saperangan ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga menika wonten kalih werni inggih menika wujud frasa aran kaliyan frasa wilangan. 1) Repetisi Saperangan Kanthi Wujud Frasa Aran Frasa aran inggih menika salah setunggaling jinis frasa ingkang intinipun awujud tembung aran. Ing ngandhap menika jinising kohesi leksikal repetisi sakperangan kanthi wujud frasa aran ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga . (26) Sing gadah arit pancor? Arit panjang, mlengkung. Tiyang probolinggo nyebut arit pancor." (JK.3.36.042) Saking dhata (26) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika dipuntingali saking frasa arit panjang mlengkung ing ukara sepisanan saha frasa arit pancor ing ukara salajengipun. Tembung arit menika ingkang dipunsebut kohesi leksikal repetisi saperangan. Saking dhata (26) menika saged dipuntingali bilih frasa arit panjang mlengkung menika gadhah perangan inti awujud arit .Perangan arit menika dipunambali malih ing ukara salajengipun, ananging dipunraketi kaliyan tembung pancor. Tembung arit menika kalebet repetisi saperangan. Repetisi saperangan ing dhata (26) menika gadah ancas kangge nandhesaken tembung arit. 74
Frasa arit panjang mlengkung saha frasa arit pancor menika kalebet frasa aran. Frasa arit panjang mlengkung saha arit pancor menika kalebet frasa aran amargi intinipun awujud aran inggih menika tembung arit. Ing ngandhap menika tuladha sanesipun ngengingi kohesi leksikal repetisi saperangan awujud frasa aran. (27) Gregah tangi arep mangan pil antimabuk. Dhek wingi saka rumangsane pil iku kang njalari turu kepati. ( JK..6. 130.174) Saking dhata (27) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening frasa pil mabuk ing ukara sepisanan saha frasa pil iku ing ukara salajengipun. Tembung pil menika ingkang dipunsebut kohesi leksikal repetisi saperangan. Saking dhata (27) menika katigal bilih frasa pil mabuk menika gadhah perangan inti awujud tembung pil. Perangan pil ing ukara setunggal dipunambali malih ing ukara salajengipun ananging dipunraketi kaliyan tembung iku. Tembung pil menika ingkang dipunsebat repetisi saperangan. Dipunsebat repetisi saperangan amargi namung saperangan kemawon ingkang dipunambali. Repetisi saperangan ing dhata menika gadhah ancas kangge nandhesaken tembung pil. Wujud frasa pil mabuk kaliyan pil iku menika kalebet frasa aran amargi gadhah perangan inti awujud tembung aran. Perangan inti saking frasa pil mabuk 75
saha pil iku menika tembung pil. Tembung pil menika awujud tembung aran ingkang nedahaken sawijining obat 2) Repetisi Saperangan Kanthi Wujud Frasa Kritya Frasa kriya inggih menika frasa ingkang perangan intinipun awujud tembung kriya. Ing gandhap menika dhata ingkang dipunpanggihaken ing salebeting Jaring Kalamangga. (28) Yakuwi anggone murang tata, ngrusak tata cara, ora ngajeni wong wadon. Dhemene ngrusak pager ayu eram! Wisma iki, takonana Mbok Gin, nyekseni kedadean apa wae yen pinuju ora dienggoni Pitrin ngene iki! (JK.3.56.083) Saking dhata menika katingal bilih dhata (28) menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun saking frasa ngrusak tatacara saha frasa ngrusak pager ayu. Perangan ngrusak menika ingkang dipunsebat kohesi leksikal repetisi saperangan. Dipunsebat kohesi leksikal repetisi saperangan amargi ingkang dipunambali namung saperangan kemawon. Saking dhata (28) menika katigal bilih frasa ngrusak tatacara menika gadhah perangan inti awujud tembung ngrusak. Perangan ngrusak ing ukara setunggal dipunambali malih ing ukara salajengipun ananging kineraketan kaliyan tembung pager ayu. Tembung ngrusak menika ingkang dipunsebat repetisi saperangan. 76
Frasa ngrusak tatacara kaliyan ngrusak pager ayu menika kalebet frasa kriya. Saged dipunsebat frasa kriya amargi frasa ngrusak tatacara kaliyan ngrusak pager ayu gadhah perangan inti awujud tembung aran. Tembung aran ingkang minangka perangan inti ing frasa ngrusak tatacara kaliyan ngrusak pager ayu inggih menika tembung ngrusak. 2. Sinonim Sinonim inggih menika tembung ingkang wujudipun beda ananging gadah teges ingkang sami. Jinising kohesi leksikal sinonim ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga inggih menika sinonim tembung kaliyan tembung, sinonim tembung kaliyan frasa, saha sinonim klausa kaliyan klausa. Ing ngandhap menika badhe dipunandharaken jinising sinonim kanthi titikanipun ingkang beda-beda. a) Sinonim Tembung Kaliyan Tembung Ing ngandhap menika dhata-dhata ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangg ngengingi kohesi leksikal sinonim. Wonten sekawan wujudipun kohesi leksikal sinonim tembung kaliyan tembung. Ing ngandhap menika badhe dipunandharaken kanthi jlentreh. 1) Sinonim tembung kaliyan tembung awujud tembung lingga Tembung lingga inggih menika tembung ingkang dereng owah saking asalipun. Tembung lingga saged dipunsebat tembung dhasar. Ing ngandhap 77
78 menika tuladha saking sinonim tembung kaliyan tembung kanthi wujud tembung lingga ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga (29) Iya aku ngerti! Nanging katresnan kita luwih aji tinimbang bandha iku dakkira. Luwih adi tinimbang kesarjanaanku! (JK.7.159.177) Ing dhata (29) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksika Katitik saking panganggening tembung aji saha tembung adi ing dhata (29). Tembung aji saha tembung adi menika kalebet jinising kohesi leksikal sinonim. Saking dhata (32) menika saged dipuntingali bilih dhata menika bgemot jinising kohesi leksikal sinonim tembung kaliyan tembung. Bab menika katitik saking tembung aji ing ukara Iya aku ngerti! Nanging katresnan kita luwih aji tinimbang bandha iku dakkira. gadhah dasanama tembung adi ing ukara Luwih adi tinimbang kesarjanaanku!". Tembung aji saha tembung adi menika tembung ingkang sami tegesipun. Tegesipun tembung aji saha tembung adi aji inggih menika linuwih utawi kaluwihan. Wujudipun tembung aji saha tembung adi menika awujud tembung lingga. dipunsebat tembung lingga amargi tembung kasebat dereng ewah saking asalipun.Tembung aji saha tembung adi uga saged dipunsebat tembung dhasar. Ing ngandhap menika tuladha sanesipun ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga . (30) Bisa uga kowe kesel terus tindhihen. Utawa tomtomen. (JK.4.64.113)
Saking dhata (30) saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening tembung tindhihan kaliyan tembung tomtomen. Tembung tindhihan kaliyan tembung tomtomen ingkang dipunginakaken sareng-sareng ing dhata (30) menika kalebet jinising kohesi leksikal sinonim. Saking dhata ing nginggil menika saged dipun tingali bilih dhata menika kalebet jinising kohesileksikal tembung kaliyan tembung. Titikanipun inggih menika tembung tindhihan ing ukara Bisa uga kowe kesel terus tindhihen. menika gadhah dasanama awujud tembung tomtomen ing ukara Utawa tomtomen. Wujudipun tembung tindhihan kaliyan tembung tomtomen menika kalebet tembung lingga. Dipunsebat tembung lingga amargi tembung tindhihan kaliyan tembung tomtomen menika dereng ewah saking aslipun. 2) Sinonim tembung kaliyan tembung mawi wujud tembung lingga ~ andhahan Ing ngandhap menika tuladha saking sinonim tembung kaliyan tembung kanthi wujud tembung lingga ~ andhahan ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (31) Ing meja dhahar awan iku ora akeh rembug keclathokake. Adib Darwan kang padaten omonge gedhe, mangan anteng kecomak- kecamuk. (JK.6.144.159) 79
80 Saking dhata (31) saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening tembung dhahar kaliyan tembung mangan. Tembung dhahar kaliyan tembung mangan ingkang dipunginakaken sesarengan ing dhata (34) menika kalebet jinising kohesi leksikal sinonim. Saking dhata ing nginggil menika saged dipun tingali bilih dhata menika kalebet dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal sinonim tembung kaliyan tembung. Titikanipun inggih menika tembung dhahar ing ukara Ing meja dhahar awan iku ora akeh rembug keclathokake. Sami tegesipun kaliyan sami tegesipun kaliyan tembung mangan ing ukara Darwan kang padaten omonge gedhe, mangan anteng kecomak-kecamuk. Tembung dhahar saha mangan menika kalebet dasanama utawi sinonim. Menawi dipuntingali saking tingkat tuturipun, tembung dhahar menika kalebet krama inggil, bilih tembung mangan menika kalebet ngoko. Wujudipun dhahar menika kalebet tembung lingga. tembung dhahar kalebet tembung lingga amargi dereng ewah saking asalipun. Wujudipun tembung mangan menika awujud tembung andhahan. Tembung mangan menika kadhaphuk saking tembung lingga pangan . Tembung mangan kadhaphuk saking tembung lingga pangan angsal ater-ater hanuswara m-. Tembung mangan menawi dipunandharaken dados, mangan = m- + pangan.
81 3) Sinonim tembung kaliyan tembung kanthi wujud tembung dwilingga semu ~ tembung andhahan Ing ngandhap menika tuladha saking sinonim tembung kaliyan tembung kanthi wujud tembung dwilingga semu ~ tembung andhahan ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (32) Marga dheweke menehi awer-awer sakupenge dhirine. Awer-awer utawa tali watesan, utawa singgetan. (JK.5.69.123) Saking dhata (32) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal saged dipuntingali saking panganggening tembung awer-awer saha tembung singgetan. Tembung awer- awer saha tembung singgetan ingkang dipunginakaken ing dhata (36) menika kalebet jinising kohesi leksikal sinonim. Saking dhata (32) menika saged dipun tingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal sinonim tembung kaliyan tembung. Titikanipun inggih menika tembung awer-awer ing ukara Marga dheweke menehi awer-awer sakupenge dhirine. menika gadhah dasanama kaliyan tembung singgetan ing ukara Awer-awer utawa tali watesan, utawa singgetan. Tembung awer-awer menika awujud tembung dwilingga semu. Tembung awer-awer dipunsebet dwilingga semu amargi lingganipun menika ugi awujud tembung awer-awer. Wujudipun tembung singgetan menika awujud tembung andhahan. Tembung singgetan menika kadhahaphuk saking tembung singget
dipunraketi panambang -an. Tembung singgetan menawi dipunandharaken dados, singgetan = singget + -an. b) Sinonim tembung kaliyan frasa Ing ngandhap menika dhata ingkang dipunpanggihaken ngengingi jinising kohesi leksikal sinonim tembung kaliyan frasa. Wonten tigang jenis sinonim tembung kaliyan frasa ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga. 1) Sinonim tembung kaliyan frasa kanthi wujud tembung dwilingga ~ frasa aran Tembung dwilingga inggih menika tembung ingkang dipunrangkep. Frasa aran inggih menika frasa ingkang intinipun awujud tembung aran. Ing ngandhap menika dhata ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (33) Marga dheweke menehi awer-awer sakupenge dhirine. Awer-awer utawa tali watesan, utawa singgetan. (JK.5. 69.122) Saking dhata (33) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika katingal saking pangganggening tembung awer-awer ing ukara sepisan saha frasa tali watesan ing ukara salajengipun. Tembung awer-awer saha frasa tali watesan menika kalebet jinising kohesi leksikal sinonim. 82
Dhata (33) ing nginggil menika ngemot kohesi leksikal sinonim tembung kaliyan frasa. Titikanipun saking panganggening tembung awer-awer saha frasa tali watesan. Tembung awer-awer ing ukara Marga dheweke menehi awer-awer sakupenge dhirine. Menika gadhah teges ingkang laras kaliyan frasa tali watesan ing ukara Awer-awer utawa tali watesan, utawa singgetan Wujudipun tembung awer-awer menika kalebet tembung dwilingga semu. Dipunsebat dwilingga semu amargi tembung awer-awer menika lingganipun ugi tembung awer-awer. Wujud frasa tali watesan menika kalebet frasa aran. Frasa tali watesan kalebet frasa aran amargi gadhah perangan inti tembung aran, inggih menika tembung tali. 2) Sinonim tembung kaliyan frasa kanthi wujud tembung andhahan ~ frasa kahanan (34) Iku kang marahi muntab! Atine murup ora bisa dileremake. Kabar kang mentas diprungu saka sliramu bab tingkahe Tuwan Adib Darwan marang Tinuk ing patamanan omah bobrok sisih kulon, ndadekake Pak Sanggar Padmanaba nesu banget!...(JK.8. 227.224) Saking dhata (34) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal ing dhata menika saged dipuntingali saking panganggening tembung muntab ing ukara sepisan saha frasa nesu banget ing ukara salajengipun. Tembung muntab saha frasa nesu banget kalebet jinising kohesi leksikal sinonim. 83
Saking dhata (34) saged dipuntingali bilih dhata menika kalebet dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal sinonim tembung kaliyan frasa. Titikanipun saged dipuntingali saking tembung muntab ing ukara setunggal. Tembung muntab menika gadhah teges ingkang sami kaliyan frasa nesu banget ing ukara salajengipun. Teges ingkang sami utawi laras menika ingkang dipunsebat sinonim. Wujudipun tembung tembung muntab menika kalebet tembung andhahan. Tembung muntab menika kadhaphuk saking tembung lingga untab dipunraketi ater-ater nasal m- Menawi dipunandharaken dados, muntab = m- + untab. Wujuding frasa nesu banget menika kalebet frasa kahanan.Dipunsebat frasa kaanan amargi gadhah perangan inti ingkang awujud tembung kaanan. Frasa nesu banget gadhah perangan inti awujud nesu. c) Sinonim klausa kaliyan klausa Klausa inggih menika rerangkening tembung ingkang dipundhapuk saking jejer saha wasesa, sarta saged maujud ukara. Ing ngandhap menika dhata ingkang dipunpanggihaken ngengingi sinonim klausa kaliyan klausa ing salebeting novel Jaring Kalamangga. (35) Sing kuwi tegese : 'sing biyen yo ora bisa dipikukuhi, sing bakal teka ya bakal angel kinira-kira, dadi ya sing saiki wae uripku dak tanjakake'. Karepku polah niru kasenengan jaman biyen , sing jare normal, aku ya ora keduga, nglakoni kesenengan jaman kanga rep teke, sing kinira jaman sing wis tentrem, ya during karuwan genahe, aku ya selak tuwa lan ora kober, dadi ya saiki wae kabungahanku iku dakundhuh, daklakoni, mumpung aku isih enom lan waras 84
( JK.4.80.126) Saking dhata (35) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika katingal saged klausa ing salebeting dhata (38). Saking dhata (38) menika saged dipuntingali bilih klausa dadi ya sing saiki wae uripku dak tanjakake sami tegesipun kaliyan klausa dadi ta saiki wae kabungahanku iku dakundhuh, daklakoni. Wujuding kohesi leksikal menika awujud kohesi leksikal sinonim klausa kaliyan klausa. 3. Antonim Antonim inggih menika tetembungan ingkang gadah makna ingkang kosok balen. Ing panaliten menika dipunpanggihaken jinising antonim inggih menika (1) antonim mutlak (2) antonim kutub saha (3) antonim hirarkial. Ing ngandhap menika badhe dipunandharaken jinising saha wujuding kohesi leksikal antonim kanthi cetha. a) Antonim mutlak Antonim mutlak inggih menika tetembungan ingkang gadah teges kosok balen kanthi mutlak. Tegesipun mutlak menika tembung-tembungipun ingkang kosok balen, boten saged dipun caosi tembung rada. Ing ngandhap menika dhata ngengengi kohesi leksikal antonim mutlak ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. 85
1) Antonim mutlak awujud tembung lingga Tembung lingga inggih menika tembung ingkang dereng owah saking asalipun. Ing ngandhap menika dhata ingkang kapanggihaken ngengingi jinising kohesi leksikal antonim mutlak kanthi wujud tembung lingga. (36) Den sanggar lan ndara kakung mboten pirsa wong saweg tindakakan. Kula kapurih njagi Ndara Putri. ( JK.5.95.133) Saking dhata (36) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal saged dipuntingali saking panganggening tembung kakung saha tembung putri. Tembung kakung saha tembung putri menika kalebet jinising kohesi leksikal antonim. Dhata (36) menika ngemot jinising kohesi leksikal antonim mutlak. Titikanipun saking tembung kakung ing ukara Den sanggar lan ndara kakung mboten pirsa wong saweg tindakakan.gadhah dasanama tembung putri ing ukara Kula kapurih njagi Ndara Putri. Tembung kakung saha tembung putri menika kalebet antonim mutlak amargi boten saged dipunraketi tembung rada. Wujudipun tembung tembung Tembung kakung saha tembung putri menika awujud tembung lingga. Tembung kakung saha tembung putri menika tembung ingkang sereng ewah saking asalipun. Tembung kakung saha tembung putri saged dipunsebat tembung dhasar. 2) Antonim mutlak awujud tembung lingga >< andhahan Tembung lingga inggih menika tembung ingkang dereng owah saking asalipun, dipunsebat tembung dhasar. Tembung andhahan inggih menika tembung 86
ingkang sampun owah saking asalipun. Ing ngandhap menika dhata ingkang kapanggihaken ngengingi jinising kohesi leksikal antonim mutlak kanthi wujud tembung lingga. (37) Mau mati. Saiki kok murup! Mangka baneke wong rak ya mung sing pancakara mau? Mesthine ya mung wong-wong kuwi sing melbu omah terus munggah loteng, lan ngurupake lampu. (JK.1.19.025) Saking dhata (37) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. titikanipun kohesi leksikal saged dipuntingalin saking panganggening tembung mati saha murup. Tembung mati saha murup ingkang dipunginakaken ing dhata menika menika kalebet jinising kohesi leksikal antonim. Saking dhata (37) menika ngemot jinising kohesi leksikal antonim mutlak. Titikanipun antonim mutlak menika katingal saking tembung mati ingkang dipunginakaken ing ukara setunggal gadhah kosokbalen tembung murup ing ukara salajengipun. tembung mati saha murup kalebet antionim mutlak amargi sipatipun kosokbalen menika mutak, boten saged dipunraketi tembung radi. Wujudipun tembung mati smenika kalebet tembung lingga. dipunsebat tembung lingga margi dereng ewah saking asalipun. Wujudipun tembung murup awujud tembung andhahan. Tembung murup kadhaphuk saking tembung lingga urup angsal ater-ater nasal m- . Tembung murup menawi dipunandharaken dados, murup = m- + urup. 3) Antonim mutlak awujud tembung andhahan 87
(38) Sabetan arit ditangkis nganggo tangan kiwa, tangan tengene nyandhug wetenge mungsuhe. Nanging mungsuhe wis ngreti cara iku, mula gage ngipatake tangan kiwane mangisor. ( JK.1.17.022) Dhata (38) menika kalebet dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal saged dipuntingali saking panganggening tembung tengene ing ukara sepisan saha tembung kiwane ing ukara salajengipun. Tembung tengene saha tembung kiwane ing dhata menika menika kalebet jinising kohesi leksikal antonim. Saking dhata (38) menika dipuntingali bilih dhata menika kalebet dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal antonim mutlak . Titikanipun inggih menika saking tembung tengene ing ukara Sabetan arit ditangkis nganggo tangan kiwa, tangan tengene nyandhug wetenge mungsuhe. menika gadhah kosok balen awujud tembung kiwane ing ukara Nanging mungsuhe wis ngreti cara iku, mula gage ngipatake tangan kiwane mangisor. Wujudipun tembung tengene saha tembung kiwane menika kalebet wujud tembung andhahan. tembung-tembung menika kadhaphuk saking tembung lingga ingkang dipunraketi panambanag -e. Tembung tengene menawi dipunandharaken dados, tengene = tengen + -e. Bilih tembung kiwane menawi dipunandharaken dados, kiwane = kiwa + -e b) Antonim kutub 88
89 Antonim kutub inggih menika tembung ingkang kosok balen ingkang tegesipun wonten tingkatanipun utawi sipatipun gradasi. Tuladha tembungipun awujud gedhe >< alit, bungah >< susah. Ing panaliten menika dipunpanggihiaken kalih wujud antonim kutub. Wujuding antonim kutub ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga inggih menika awujud tembung lingga saha tembung andhahan. Ing ngandhap menika badhe dipunandharaken jinising kohesi leksikal antonim kutub kaliyan wujudipun. 1) Antonim kutub kanthi wujud tembung lingga Tembung lingga inggih menika tembung ingkang dreng owah saking asalipun. Tembung lingga ugi dipun sebat tembung dhasar. Ing ngandhap menika dhata kohesi leksikal antonim kutub kanthi wujud tembung lingga ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga. (39) Omah sabrang kuwi lemahe dhuwur, papane Handaka ngadeg ya dhuwur. Kletan ara-ara amba watara kang luwih endhek. (JK.3.38.058) Saking dhata (39) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening tembung dhuwur saha endhek. Tembung dhuwur saha endhek ing dhata menika kalebet jinising kohesi leksikal antonim. Tembung dhuwur saha endhek menika tembung-tembung ingkang gadhah teges ingkang kosok balen.
90 Ing dhata (39) menika ngemot jinising kohesi leksikal antonim kutub. Katingal saking tembung dhuwur ing ukara Omah sabrang kuwi lemahe dhuwur, papane Handaka ngadeg ya dhuwur gadhah teges ingkang kosok balen kaliyan tembung endhe ing ukara Kletan ara-ara amba watara kang luwih endhek. Tembung dhuwur saha tembung endhek menika kalebet tetembungan antonim kutub amargi wonten tingkatan tegesipun utawi gradasi. Wujudipun tembung dhuwur saha tembung endhek menika awujud tembung lingga. Tembung dhuwur saha endhek menika tembung ingkang dereng ewah saking asalipun. Tembung dhuwur saha endhek menika saged dipunsebat tembung dhasar. Ing ngandhap menika tuladha sanesipun ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (40) Wong sugih? Oo, sugih iku dudu ukurane seneng. Karo dene aku dudu wong mlarat nalika kawin karo Mas Adib. (JK.4.81.128) Saking dhata (40) saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. titikanipun kohesi leksikal saged dipuntingali saking panganggening tembung sugih saha tembung mlarat ing dhata menika. Tembung sugih saha tembung mlarat menika kalebet jinising kohesi leksikal antonim. Tembung sugih saha tembung mlarat dipunsebat antonim amargi tembung menika nggadhahi teges ingkang kosok balen. Saking dhata (40) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal antonim kutub. Titikanipun saking tembung sugih ing
ukara Wong sugih? Oo, sugih iku dudu ukurane seneng. Tembung sugih menika gadhah teges ingkang kosok balen kaliyan tembung mlarat ing ukara Karo dene aku dudu wong mlarat nalika kawin karo Mas Adi . Tembung sugih saha tembung mlarat menika kalebet jinising kohesi leksikal antonim kutub amargi menawi dipuntingali saking tegesipun wonten tingkatanipun. Wujuding tembung sugih saha tembung mlarat menika kalebet tembung lingga. Tembung sugih saha tembung mlarat menika tembung ingkang dereng ewah saking asalipun. Tembung sugih saha tembung mlarat menika saged dipunsebat tembung dhasar. 2) Antonim kutub kanthi wujud tembung andhahan Tembung andhahan inggih menika tembung ingkang sampun owah saking asalipun. Ing ngandhap menika dhata kohesi leksikal antonim kutub awujud tembung andhahan ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (41) Dadi, lawang sing kayu sepasang mbukake manjaba, sing kayu separo kaca uga sepasang, mbukake manjero. Mung lawang siji kuwi sing sepasang kayune dibukak ngeblak manjaba, dene sepasang lawang sing separo kaca dbukak mung sesisih. (JK.1.6.005) Dhata (41) menika salah setunggaling dhata ingkang ngemot kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening tembung manjero saha tembung manjaba ingkang dipunginakkaen ing dhata (48). 91
92 Tembung manjero saha tembung manjaba menika kalebet jinising kohesi leksikal antonim. Saking dhata (41) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal antonim kutub. Kohesi leksikal antonim kutub menika saged dipuntingali saking tembung manjero ing ukara Dadi, lawang sing kayu sepasang mbukake manjaba, sing kayu separo kaca uga sepasang, mbukake manjero. Tembung manjero menika tegesipun kosok balen kaliyan tembung manjaba ing ukara Mung lawang siji kuwi sing sepasang kayune dibukak ngeblak manjaba, dene sepasang lawang sing separo kaca dbukak mung sesisih. Tembung manjero saha tembung manjaba menika minangka perangan antonim kutub amargi tembung-tembung menika boten kalebet kosokbalen ingkang nggadhahi tingkatan. Wujudipun tembung manjero saha tembung manjaba inggih menika awujud tembung andhahan, Tembung manjero saha tembung manjaba kadhapuk saking tembung lingga kineraketan nasal m-. Menawi dipunandharaken dados, manjero = m- + jero. Tembung manjaba menawi dipunandharaken dados, manjaba = m- + jaba. (42) Rokok sing diakep ora sido disulet. Urupe korek malah didamu. (JK.3.53.079)
93 Saking dhata (42) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika dipuntingali saking tembung disulet saha tembung didamu ingkang dipunginakaken ing dhata (49). Tembung disulet saha tembung didamu menika kalebet jinising kohesi leksikal antonim. Ing dhata (42) menika ngemot jinising kohesi leksikal antonim kutub. Titikanipun saged dipuntingali saking tembung disulet ing ukara Rokok sing diakep ora sido disulet. Tembung disulet menika gadhah tembung kosok balen kalaiyan tembung didamu ing ukara Urupe korek malah didamu. Tembung disulet saha tembung didamu menika kalebet jinising antonim kutub amargi sipatipun kosokbalen menika boten mutlak. Wujudipun tembung disulet saha tembung didamu awujud tembung andhahan. Tembung disulet menika kadhaphuk saking tembung lingga sulet dipunraketi wuwuhan awujud ater-ater di-. Menawi tembung disulet sdipunandharaken dados, disulet = di- + sulet. Tembung didamu menika kadhaphuk saking tembung lingga damu dipunraketi ater-ater di-. Menawi dipunandharaken dados, didamu = di- + damu c) Antonim hirarkial Antonim hirarkial inggih menika tembung kososk balen ingkang ngandharaken tingkatan utawi jenjang. Ing ngandhap menika badhe dipunandharaken jinising antonim hirarkial ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga.
1) Antonim hirarkial kanthi wujud tembung andhahan saha frasa wilangan Tembung andhahan inggih menika tembung ingkang sampun owah saking asalipun. Frasa wilangan inggih menika frasa ingkang intinipin awujud tembung wilangan. Ing ngandhap menika dhata antonim hirarkial awujud tembung andhahan saha frasa wilangan ing novel Jaring Kalamangga. (43) Sepisan bab anggonku ijen lelungan Makasar-mrene. Ping pindho bab anggonku menganggo mas-masan. (JK.4.54.080) Dahata (43) menika salahsetunggaling dhata ingkang ngemot kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipungtingali saking panganggening tembung sepisan saha frasa ping pindho.Tembung sepisan saha frasa ping pindho ingkang dipunginakaken sesarengan ing dhata menika kalebet jinising kohesi leksikal antonim. Saking dhata (43) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal antonim hirarkial. Titikanipun antonim hirarkial menika katingal saking tembung sepisan ing ukara setunggal menika gadhah kosok balen awujud frasa ping pindho ing ukara salajengipun. Tembung sepisan saha frasa ping pindho menika kosok balen ingkang nedahaken tingkatan. Wujudipun tembung sepisan inggih menika awujud andhahan. Tembung sepisan kadhaphuk saking ater-ater sa- saha tembung lingga pisan. Menawi dipun undhar dados, sepisan = sa- + pisan. Wujudipun frasa ping pindho inggih menika 94
95 Awujud frasa wilangan. Dipunsebat frasa wilangan amargi intinipun awujud wilangan, inggih menika tembung pindho. Dhata sanesipun ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga inggih menika. (44) teken sepisanan diendhani, marga dheweke kudu mbenakake ndhisik clanane sing wis keplorot. Mengkono uga babitan kapindho. (JK..6. 149.172) Babitan Saking dhata (44) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal inggih menika saged dipuntingali saking panganggening tembung sepisanan saha tembung kapindho. Tembung sepisanan saha tembung kapindho menika kalebet jinsing kohesi leksikal antonim. Dhata (44) menika ngemot jinising kohesi leksikal antonim hirarkial. Titikanipun saged dipuntingali saking tembung sepisanan ing ukara sepisan gadhah tembung kosok balen ing ukara salajengipun. Tembung sepisanan saha tembung kapindho menika kalebet jinising kohesi leksikal antonim hierarki amargi tembung-tembung menika nedhahaken tingkatan. Wujudipun tembung sepisanan saha tembung kapindho menika tembung andhahan. Tembung sepisanan kadhaphuk saking tembung lingga pisan angsal wuwuhan awujud ater-ater sa- kaliyan panambang -an . Menawi dipunundhar dados, sepisanan = sa- + pisan + -an. Wujudipun tembung kapindho menika
awujud tembung andhahan. Tembung kapindho kadhaphuk saking tembung lingga pindho dipunraketi ater-ater ka-. 4. Kolokasi Ing panaliten menika dipunpanggihaken werni-werni wujud kolokasi, antawisipun awujud tembung lingga, tembung andhahan, tembung dwilingga, tembung dwilingga mawi wuwuhan, saha frasa aran. Ing ngandhap menika badhe dipunandharaken kolokasi kanthi wujudipun piyambak-piyambak. a) Kolokasi Kanthi Wujud Tembung Lingga Tembung lingga inggih menika tembung ingkang dereng owah saking asalipun. Ing ngandhap menika dhata kolokasi kanthi wujud tembung lingga ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga. (45) E la niku perkakase arit kalih cikrak. Perkakas lintune kados pacul, linggis, lencek, sekop, nggih enten. (JK.4.41.065) Saking dhata (45) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening tembung arit saha tembung pacul. Tembung arit saha tembung pacul menika kalebet tetembungan ingkang gegayutan. Tembung arit saha tembung pacul ing dhata (45) menika kalebet jinising kohesi leksikal kolokasi. Tembung arit saha tembung pacul dipunsebat kohesi 96
97 leksikal kolokasi amargi minangka tembung ingkang gegayutan utawi saged kalebet perkakas kangge tani. Wujudipun tembung arit saha tembung pacul. menika awujud tembung lingga. Tembung arit saha tembung pacul menika kalebet tembung ingkang dereng ewah saking asalipun. Tembung arit saha tembung pacul saged dipunsebat tembung dhasar. Ing ngandhap menika dhata sanes ingkang dipunpanggihaken ing novel Novel Jaring Kalamangga. (46) Mendhung kang peteng, pranyata ora nggawa udan kang deres. Kepyur sedhela, terus ketrajag angin. ( JK..7. 154.174) Dhata (46) menika kalebet dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. titikanipun kohesi leksikal inggih menika saged dipuntingali saking tembung udan saha tembung kepyur. Tembung udan saha tembung kepyur ingkang dipunginakaken sesarengan menika kalebet kohesi leksikal kolokasi. Tembung udan ing ukara Mendhung kang peteng, pranyata ora nggawa udan kang deres. menika gayut kaliyan tembung kepyur ing ukara Kepyur sedhela, terus ketrajag angin. Tembung ingkang gayut menika dipunsebat kolokasi. Tembung udan saha tembung kepyur menika kalebet kahanan nalika jawah. Wujudipun tembung Tembung udan saha tembung kepyur menika kalebet tembung lingga. Tembung udan saha tembung kepyur menika alebet tembung lingga amargi dereng ewah saking asalipun. Tembung udan saha tembung kepyur menika saged dipunsebat tembung dhasar.
(47) Lampu liyane, lampu teplok, kuwajibane para sing manggon kamar dhewe-dhewe. Saka padhange lampu gaspom ndhuwur meja makan kono, sumorote bisa nerangi ruwang tengah. ( JK..7. 154.175) Saking dhata (47) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening tembung teplok saha tembung gaspom. Tembung teplok saha tembung gaspom menika kalebet tembung-tembung ingkang gegayutan. Saged dipuntingali bilih dhata (47) menika kalebet dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal kolokasi. Titikanipun inggih menika saking tembung teplok ing ukara setunggal, menika gayut kaliyang tembung gaspom ing ukara salajengipun. Tembung teplok saha tembung gaspom menika kalebet tetembungan babagan jinising lampu. Wujudipun tembung teplok saha tembung gaspom menika awujud tembung lingga ingkang nedhahaken barang. Tembung teplok saha tembung gaspom dipunsebat tembung lingga amargi kalebet tembung ingkang dereng ewah saking asalipun. Tembung teplok saha tembung gaspom menika saged dipunsebat tembung dhasara. b) Kolokasi Kanthi Wujud Tembung Lingga saha Andhahan Tembung lingga inggih menika tembung ingkang dereng ewah saking lingganipun. Tembung andhahan inggih menika tembung ingkang sampun ewah saking asalipun. Ing ngandhap menika dhata ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga. 98
(48) Lampu liyane, lampu teplok, kuwajibane para sing manggon kamar dhewe-dhewe. Saka padhange lampu gaspom ndhuwur meja makan kono, sumorote bisa nerangi ruwang tengah. ( JK..7. 154.175) Dhata (48) menika kalebet dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening tembung lampu saha tembung sumorote. Tembung lampu saha tembung sumorote menika kalebet jinising kohesi leksikal kolokasi. Saking dhata (48) saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal kolokasi menika saged dipountingali saking panganggening tembung lampu ing ukara setunggal menika gayut kaliyan tembung sumorote ing ukara salajengipun. Tembung lampu saha sumorote menika kalebet tetembungan ingkang gayut ing babagan kahananing panerangan. Wujudipun tembung lampu menika kalebet tembung lingga. Wujudipun tembung sumorote menika awujud tembung andhahan. Tembung sumorote kadhahaphuk saking tembung lingga sorot angsal wuwuhan awujud seselen -um-. Tembung sumorote enawi dipunandharaken dados, sumorote = sorot + -um-. (49) Jres! Handaka ngejres korek, terus marani panggonan teplok. Teplok disumet, kamar dadi padhang. ( JK..7. 202.210) Dhata (49) menika kalebet dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi lekiskal menika saged dipuntingali saking pangenggening 99
100 tembung korek saha tembung disumet. Tembung korek saha tembung disumet menika kalebet tetembungan ingkang gegayutan. Saking dhata (49) saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal kolokasi. Titikanipun inggih menika menika saking panganggening tembung korek ing ukara setunggal menika gayut kaliyan tembung disumet ing ukara salajengipun.Wujudipun tembung korek menika kalebet tembung lingga. Wujudipun tembung disumet menika awujud tembung andhahan. Tembung disumet kadhahaphuk saking tembung lingga sumet angsal wuwuhan awujudater-ater tripurusa di-. Menawi dipunandharaken dados, disumet = di- + sumet. c) Kolokasi Kanthi Wujud Tembung Lingga saha Frasa Aran Tembung lingga inggih menika tembung ingkang dereng ewah saking lingganipun. Frasa aran inggih menika frasa ingkang intinipun awujud tembung aran. Ing ngandhap menika dhata ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga. (50) Luwih subur tinimbang Neterland. Luwih subur tinimbang Gobi, Sahara, Tanah Arab, Amazone utawa Texas. ( JK.5.98.138) Saking dhata (50) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal inggih menika saged dipuntingali saking tembung Neterland saha frasa Tanah Arab. Tembung Neterland saha frasa Tanah Arab menika klebet jinising kohesi leksikal kolokasi.
Temung Neterland saha frasa Tanah Arab menika kalebet peranganing kohesi leksikal kolokasi. Titikanipun kohesi leksikal kolokasi menika saking tembung Nederland ing ukara Luwih subur tinimbang Neterland. Tembung Nederland menika gayut kaliyan frasa Tanah Arab ing ukara Luwih subur tinimbang Gobi, Sahara, Tanah Arab, Amazone utawa Texas. Tembung Neterland saha frasa Tanah Arab menika kalebet kolokasi amargi perangan menika minangka aran saking nama Negari. Wujudipun tembung Nederland menika awujud tembung lingga ingkang nedahaken tembung aran. Wujudipun frasa Tanah Arab menika kalebet wujud frasa aran. Dipunsebat frasa aran amargi gadhah perangan inti awujud tembung aran inggih menika tembung tanah. Ing ngandhap menika dhata sanes ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (51) Marga sanalika iku, ing antarane wengi pegunungan kang mamring mung keprungu suwarane bajangkerek ing grumbul-grumbul jurang, keprungu uga unine mesin montor mlaku munggah, ganti preseneling. Krungu baneke montor iku wong kang nyawaladi iku nyeceg rokoke (JK.1.16.02) Dhata (51) menika kalebet dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun saged dipuntingali saking tembung preseneling ing ukara sepisan saha frasa baneke montor ing ukara salajengipun. Tembung preseneling saha frasa baneke montor menika kalebet jinising kohesi leksikal kolokasi. 101
102 Saking dhata (51) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal kolokasi. Titikanipun kohesi leksikal kolokasi menika saged dipuntingali saking tembung preseneling ing ukara setunggal menika gadhah gayutan kaliyan frasa baneke montor ing ukara salajengipun. Gayutan tembung preseneling saha frasa baneke montor minangka perangan saking montor. Gayutan tembung antawisipun tembung preseneling saha frasa baneke montor menika ingkang dipunsebat kolokasi. Wujudipun tembung preseneling menika awujud tembung lingga. tembung preseneling menika dipunsebat tembung lingga amargi dereng pikantuk wuwuhan. Frasa baneke montor menika kalebet wujud frasa aran amargi gadhah perangan inti awujud tembung aran. Perangan inti saking frasa baneke montor inggih menika tembung montor. d) Kolokasi Kanthi Wujud Tembung Dwilingga, Dwilingga Mawi Wuwuhan saha Frasa Aran Tembung dwilingga inggih menika tembung ingkang dipunrangkep. Dwilingga mawi wuwuhan menika tegesipun tembung rangkep ingkang dipunraketi wuwuhan, wuwuhanipun saged awujud ater-ater, seselan utawi panambang. Frasa aran inggih menika frasa ingkang intinipun awujud tembung aran. Ing ngandhap menika dhata ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga.
(52) O, iya. Iya. Lan aja lali layang-layang minangka curriculum-vitai- juru ketik. Amplop undangan mu sing nyatakake kowe kuwi penggawean kuwi buwangen wae!" ( JK.1.13.016) Saking dhata (52) saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening tembung layang-layang saha frasa amplop undangan. Tembung layang-layang saha frasa amplop undangan menika kalebet jinising kohesi leksikal kolokasi. Dhata (52) menika ngemot jinising kohesi leksikal kolokasi. Titikanipun kohesi leksikal kolokasi menika saged dipuntingali saking tembung layang- layang ing ukara O, iya. Iya. Lan aja lali layang-layang minangka curriculum- vitai-mu sing nyatakake kowe kuwi juru ketik. Tembung layang-layang menika gayut kaliyan frasa amplop undangan ing ukara Amplop undangan penggawean kuwi buwangen wae!.Tembung layang-layang saha frasa amplop undangan menika perangan ingkang gegayutan ing babagan nyerat layang. Wujudipun tembung layang-layang menika kalebet tembung dwilingga. tlayang-Tembung layang-layang kadhaphuk saking tembung lingga layang. Wujudipun frasa amplop undangan menika kalebet frasa aran, amargi gadhah perangan inti awujud frasa aran inggih menika amplop. Ing ngandhap menika dhata saneipun ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (53) Gulune lan raine tatu tilas bacok-bacokan. Lan gamane wujud arit pancor gumlethk sacedhake kono. (JK.7.172.185) 103
104 Saking dhata (53) saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinisingnkohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika katingal saking panganggening tembung bacok-bacokan saha frasa arit pancor. Tembung bacok- bacokan saha frasa arit pancor ingkang dipunginakaken ing dhata menika kalebet jinising kohesi leksikal kolokasi. Dhata (53) menika ngemot jinising kohesi leksikal kolokasi. Saged dipuntingali saking tembung bacok-bacokan ing ukara Gulune lan raine tatu tilas bacok-bacokan menika gayut kaliyan frasa arit pancor ing ukara Lan gamane wujud arit pancor gumlethk sacedhake kono. Tembung bacok-bacokan saha frasa arit pancor menika minangka peranganing saking kahanan mbacok. Wujudipun tembung bacok-bacokan menika kalebet tembung dwilingga kanthi wuwuhan. Tembung bacok-bacokan kadhaphuk saking tembung lingga bacok ingkang dipunrangkep dipunraketi panambang -an. Wujudipun frasa arit pancor menika kalebet frasa aran, amargi gadhah perangan inti awujud frasa aran inggih menika arit. e) Kolokasi Awujud Tembung Andhahan Mawi Ater-ater pa- Tembung andhahan inggih menika tembung ingkang sampun ewah saking asalipun. Ewahing tembung andhahan ing dhata menika amargi kineraketan wuwuhan awujud ater-ater pa-, panambang -an saha panambang -e . ing ngandhap menika badhe dipunandharaken jinising kolokasi kanthi wujud tembung andhahan.
105 (54) Sajane nduweni pasuryan ayu lan luruh, upama ora nglemek lan rambute ditata liya. Pakulitane kuning pucet, lambene katon biru, dene tata rambute kang moreh-moreh iku mbangetake pucete pasuryane. ( JK.2.24.032) Saking dhata (54) saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening tembung pasuryan kaliyan tembung pucete. Tembung pasuryan kaliyan tembung pucete menika kalebet jinising kohesi leksikal kolokasi. Dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal kolokasi. Titikanipun kohesi leksikal kolokasi menika saged dipuntingali saking tembung pasuryan ing ukara Sajane nduweni pasuryan ayu lan luruh, upama ora nglemek lan rambute ditata liya. Tembung pasuryan gayut kaliyan tembung pucete ing ukara Pakulitane kuning pucet, lambene katon biru, dene tata rambute kang moreh-moreh iku mbangetake pucete pasuryane. Tembung pasuryan kaliyan tembung pucete menika kalebet kolokasi amargi minangka perangan ingkang gayut, nedahahken kahananing pasuryan. Wujudipun tembung pasuryan menika awujud tembung andhahan. Lingganipun tembung pasuryan inggih menika surya. Tembung pasuryan menika kadhaphuk saking tembung lingga surya dipunraketi ater-ater pa- kaliyan panambang -an. Menawi dipunandharaken dados, pasuryan = pa- + surya + -an. Tembung pucete menika kalebet tembung andhahan. Tembung pucete kadhaphuk saking tembung lingga pucet dipunraketi panambang -e. tembung pucete menawi dipunandharaken dados, pucete = pucet + -e
106 f) Kolokasi Awujud Tembung Andhahan saha Frasa Aran Tembung andhahan inggih menika tembung ingkang sampun ewah saking asalipun. Frasa aran inggih menika frasa ingkang intinipun awujud tembung aran. ing ngandhap menika badhe dipunandharaken jinising kolokasi ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga. (55) Cathetan bab angkutan barang menyang Menado wingi astanen. Karo rekening kertu putih.( JK.4.87.130) Saged dipuntingali bilih dhata (55) menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saking tembung cathetan saha frasa rekening kertu putih. Tembung cathetan saha frasa rekening kertu putih menika kalebet jinising kohesi leksikal kolokasi. Saking dhata (55) saged dipuntingali bilih tembung cathethan ing ukara Cathetan bab angkutan barang menyang Menado wingi astanen. menika gayut kaliyan frasa rekening kertu putih ing ukara Karo rekening kertu putih. Tembung cathetan saha frasa rekening kertu putih menika kalebet jinising kohesi leksikal kolokasi amargi nedahahken babagan administrasi. Wujudipun tembung cathetan menika awujud tembung andhahan. Tembung cathetan menika kadhaphuk saking tembung lingga cathet ingkang dipunraketi kaliyan panambang -an. Tembung cathethan menawi dipunandharaken dados, cathethan = cathet + -an. Wujudipun frasa rekening kertu putih menika awujud
107 frasa aran. Ingkang minangka perangan inti ing frasa rekening kertu putih inggih menika tembung rekening. g) Kolokasi Awujud Frasa Aran Frasa aran inggih menika frasa ingkang intinipun awujud tembung aran. ing ngandhap menika badhe dipunandharaken jinising kolokasi ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga. (56) Ora gampang anggone Trenggana nggoleki kantor pulisi. Sing dilapuri seksi pulisi ing Tretes, kang nalika samana lagi ditunggu sawenehe punggawa pulisi sing anyel ngenteni kancane ... ( JK..6. 140.172) Dhata (56) menika salah setunggaling dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening frasa kantor pulisi kaliyan frasa seksi pulisi. Frasa kantor pulisi kaliyan frasa seksi pulisi menika kalebet jinising kohesi leksikal kolokasi. Saking dhata (56) menika saged dipun tingali bilih frasa Frasa kantor pulisi ing ukara Ora gampang anggone Trenggana nggoleki kantor pulisi gayut kaliyan frasa seksi pulisi ing ukara Sing dilapuri seksi pulisi ing Tretes, kang nalika samana lagi ditunggu sawenehe punggawa pulisi sing anyel ngenteni kancane ..." Frasa kantor pulisi kaliyan frasa seksi pulisi kalebet kohesi leksikal kolokasi, amargi frasa-frasa menika nedhahaken perangan saking kapulisen. Wujudipun Frasa kantor pulisi kaliyan frasa seksi pulisi menika awujud frasa aran. Dipunsebat frasa aran amargi gadhah perangan inti awujud tembung aran.
Perangan inti saking frasa kantor pulisi inggih menika kantor. Wujud perangan inti saking frasa seksi pulisi inggih menika seksi. Ing ngandhap menika dhata sanesipun ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga. (57) Ora gampang anggone Trenggana nggoleki kantor pulisi. Sing dilapuri seksi pulisi ing Tretes, kang nalika samana lagi ditunggu sawenehe punggawa pulisi sing anyel ngenteni kancane ...( JK..6. 140.173) Dhata (57) menika salah setunggaling dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening frasa kantor pulisi kaliyan frasa punggawa pulisi. Frasa kantor pulisi kaliyan frasa punggawa pulisi menika kalebet jinising kohesi leksikal kolokasi. Saking dhata (57) menika saged dipun tingali bilih frasa Frasa kantor pulisi ing ukara setunggal menika gayut kaliyan frasa punggawa pulisi ing salajengipun. Frasa kantor pulisi kaliyan frasa punggawa pulisi kalebet kohesi leksikal kolokasi. Frasa kantor pulisi kaliyan frasa punggawa pulisi menika nedhahaken perangan saking kapulisen. Wujudipun Frasa kantor pulisi kaliyan frasa punggawa pulisi menika awujud frasa aran. Dipunsebat frasa aran amargi gadhah perangan inti awujud tembung aran. Perangan inti saking frasa kantor pulisi inggih menika kantor. Wujud perangan inti saking frasa punggawa pulisi inggih menika punggawa. 5. Hiponim 108
Hiponimi inggih menika gayuting perangan ingkang langkung wiyar kaliyan perangan ingkang nedhaken perangan ingkang wiyar. Perangan ingkang langkung wiyar menika dipunsebat superordinat, bilih perangan ingkang mligi dipunsebat hiponim.ing ngandhap menika badhe dipunandharaken wujuding hiponim kanthi jlentreh. a. Hiponimi Kanthi Wujud Tembung Lingga Tembung lingga inggih menika tembung ingkang dereng owah saking asalipun. Ing ngandhap menika dhata ingkang dipunpanggihaken ing saebeting novel Jaring Kalamangga. (58) Yen resik-resik kebon malah sok mbeta gaman piyambak, kok. Ganco menapa arit ageng ngoten, le. (JK.2.41.056) Saking dhata (58) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking tembung gaman kaliyan tembung ganco. Tembung gaman kaliyan tembung ganco menika kalebet jinising kohesi leksikal hiponim. Saking dhata (58) saged dipuntingali bilih tembung gaman kaliyan tembung ganco.menika menika kalebet kohesi leksikal hiponim. Tembung gaman menika kalebet perangan ingkang langkung wiyar dipunsebat superordinat. Tembung ganco.menika perangan ingkang mligi ancasipun kangge nedhaaken tembung ingkang wiyar. Tembung ganco menika dipunsebat hiponim. 109
110 Wujudipun saking tembung gaman kaliyan tembung ganco.menika kalebet tembung lingga ingkang nedahaken barang. Tembung gaman kaliyan tembung ganco. Dipunsebat tembung lingga amargi kalebet tembung ingkang dereng ewah saking asalipun.Tembung gaman kaliyan tembung ganco menika saged dipunsebat tembung dhasar. b. Hiponimi Kanthi Wujud Tembung Lingga saha Frasa Aran Tembung lingga inggih menika tembung ingkang dereng owah saking asalipun. Frasa aran inggih menika frasa ingkang intinipun awujud tembung aran. Ing ngandhap menika dhata ingkang dipunpanggihaken ing saebeting novel Jaring Kalamangga. (59) Yen resik-resik kebon malah sok mbeta gaman piyambak, kok. Ganco menapa arit ageng ngoten, le. (JK.2.41.056) Saking dhata (59) saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika dipuntingali saking panganggening tembung gaman saha frasa arit ageng. Tembung gaman saha frasa arit ageng menika kalebet jinising kohesi leksikal hiponimi. Dhata (59) menika ngemot jinising kohesi leksikal hiponim. Titikanipun kohesi leksikal hiponim dipuntingali saking tembung gaman ing ukara setunggal gadhah hiponim frasa arit ageng. Tembung gaman menika kalebet perangan ingkang
111 langkung wiyar, dipunsebat superordinat. Frasa arit ageng menika kalebet hiponim amargi minangka perangan ingkang mligi ingkang ingkang nedhahaken perangan ingkang wiyar. Tegesipun frasa arit ageng menika sampun mlebet ing tegesipun gaman. Wujudipun tembung gaman menika kalebet tembung lingga ingkang nedahaken barang. Tembung gaman menika awujud tembung lingga amargi tembung gaman dereng ewah saking asalipun. Frasa arit ageng menika kalebet frasa aran amargi gadah perangan inti tembung aran inggih menika tembung arit. c. Hiponimi Kanthi Wujud Frasa Aran Frasa aran inggih menika frasa ingkang intinipun awujud tembung aran. Ing ngandhap menika dhata ingkang dipunpanggihaken ing saebeting novel Jaring Kalamangga. (60) Kahanane dicukupi mawa perkakas kantor kang modern. Ana meja kantor telu sakursi-kursine ditata ngubengi kamar, rak buku lan lemari mepet temboke. Ing meja-mejane ana tumpukan buku, piranti nulis, mesin ketik standar. ( JK.1.6.006) Dhata (60) menika kalebet dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening frasa perkakas kantor saha frasa mesim ketik standar. Frasa perkakas kantor saha frasa mesim ketik standar kalebet jinising kohesi leksikal kolokasi.
Dhata (60) menika ngemot jinising kohesi leksikal hiponim. Katingal saking frasa perkakas kantor ing ukara setunggal gadhah hiponim frasa mesin ketik standar ing ukara salejengipun. Perkakas kantor menangka perangan ingkang langkung wiyar, dipunsebat superordnat. Frasa mesin ketik standar menika minangka perangan ingkang mligi, dipunsebat hiponim. Wujuding frasa perkakas kantor menika awujud frasa aran, gadhah perangan inti awujud tembung aran. Wujudipun frasa mesin ketik standar menika ugi kalebet frasa aran, gadhah perangan inti awujud tembung aran inggih menika tembung mesin. Ing ngandhap menika dhata sanes ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga. (61) Kahanane dicukupi mawa perkakas kantor kang modern. Ana meja kantor telu sakursi-kursine ditata ngubengi kamar, rak buku lan lemari mepet temboke. Ing meja-mejane ana tumpukan buku, piranti nulis, mesin ketik standar. (JK.1.6.006) Dhata (61) menika kalebet dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening frasa perkakas kantor saha frasa rak buku Frasa perkakas kantor saha frasa rak buku kalebet jinising kohesi leksikal kolokasi. Dhata (61) menika ngemot jinising kohesi leksikal hiponim. Katingal saking frasa perkakas kantor ing ukara Kahanane dicukupi mawa perkakas kantor kang modern gadhah hiponim frasa rak buku ing ukara Ana meja kantor telu sakursi- kursine ditata ngubengi kamar, rak buku lan lemari.... Perkakas kantor 112
113 minangka perangan ingkang langkung wiyar, dipunsebat superordnat. Frasa rak buku menika minangka perangan ingkang mligi, dipunsebat hiponim. Wujuding frasa perkakas kantor menika awujud frasa aran, gadhah perangan inti awujud tembung aran. Wujudipun frasa rak buku menika ugi kalebet frasa aran, gadhah perangan inti awujud tembung aran inggih menika tembung rak. 6. Ekuivalensi Ing panaliten menika dipunpanggihaken warni-warni wujuding ekuivalensi, antawisipun awujud tembung lingga, tembung andhahan, saha tembung dwilingga. Ing ngandhap menika badhe dipunandharaken jinising kohesi leksikal ekuivalensi kanthi wujud piyambak-piyambak. a) Ekuivalensi Kanthi Wujud Tembung Lingga saha Tembung Andhahan Tembung lingga inggih menika tembung ingkang dereng ewah saking asalipun. Tembung andhahan inggih menika tembung ingkang sampun ewah saking aslipun. Ing ngandhap menika badhe dipunandharaken dhata ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (62) Kerep uga sakirane ora nututi bias dhahar bareng ing ndalem. Kondur saka tindakakn wis mbontot bakmi saka restoran tretes jaya, sing banjur didhahar dhewe ing loteng. (JK.2. 28.041) Saking dhata (62) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal inggih menika saged
dipuntingali saking panganggening tembung dhahar kaliyan tembung didhahar. Tembung dhahar kaliyan tembung didhahar menika kalebet jinising kohesi leksikal ekuivalensi. Saged dipuntingali saking dhata (62) bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal ekuivalensi. Titikanipun saking panganggening tembung dhahar kaliyan tembung didhahar ingkang dipunginakaken sesarengan. Tembung dhahar kaliyan tembung didhahar menika kadhaphuk saking tembung lingga ingkang sami, inggih menika dhahar. Wujudipun tembung dhahar menika kalebet tembung lingga. Bilih tembung didhahar menika awujud tembung andhahan saking tembung linggga dhahar dipuncaosi ater-ater tripurusa di-. Tembung dhahar menawi dipunandharaken dados, didhahar = di- + dhahar. Ing ngandhap menika dhata sanesipun ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (63) Kanggo ngiseni dina-dina kasepe ing Wisama Adib Darwan mboyongi tamu, diajak pista andrawina. Tamune kanca-kanca bisnis, para panguwasa pemerintahan, para selebriti. (JK.2.28.042) Saking dhata (63) menika saged dipuntingali bilih dhata menika ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal menika saged dipuntingali saking panganggening tembung tamu kaliyan tembung tamune. Tembung tamu kaliyan tembung tamune menika kalebet jinising kohesi leksikal ekuivalensi. Tembung tamu ing ukara Tembung tamu Kanggo ngiseni dina-dina kasepe ing Wisama Adib Darwan mboyongi tamu, diajak pista andrawina menika 114
ekuivalen kaliyan tembung tamune ing ukara Tamune kanca-kanca bisnis, para panguwasa pemerintahan, para selebriti. Tembung tamu kaliyan tembung tamune menika dipunsebat ekuivalensi amargi kadhaphuk saking tembung lingga ingkang sami. Wujudipun tembung tamu menika kalebet tembung lingga. Bilih tembung tamune menika awujud tembung andhahan saking tembung linggga tamu dipunraketi panamabang -e. Tembung tamune menawi dipunandharaken dados, tamune = tamu + -e. b) Ekuivalensi Kanthi Wujud Tembung Lingga saha Tembung Dwilingga Tembung lingga inggih menika tembung ingkang dreng owah saking asalipun. Tembung dwilingga inggih menika tembung ingkang dipunrangkep. Ing ngandhap menika dhata ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga ngengingi kohesi leksikal hiponimi kanthi wujud tembung lingga saha tembung dwilingga. (64) Dheweke seneng maca buku, perpustakaanne ing loteng ya cukup. Buku-buku ing ruwangan iki, ya akeh buku kelangenane dheweke. (JK.3.35.040) Dhata (64) menika dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal inggih menika saged dipuntingali saking panganggening tembung buku saha tembung buku-buku. Tembung buku saha buku-buku menika kalebet jinising kohesi leksikal ekuivalensi. 115
Saking dhata (64) menika saged dipuntingali bilih tembung buku ing ukara Dheweke seneng maca buku, perpustakaanne ing loteng ya cukup. saha tembung buku-buku ing ukara Buku-buku ing ruwangan iki, ya akeh buku kelangenane dheweke menika kalebet ekuivalensi. Tembung buku saha buku-buku dipunsebat ekuivalen amargi kadhapuk saking tembung lingga ingkang sami inggih menika buku. Wujudipuin tembung buku inggih menika tembung lingga. Tembung buku menika kalebet tembung lingga ingkang nedhahaken barang. wujudipun tembung buku-buku menika awujud tembung dwilingga. Tembung buku-buku menika kadhaphuk saking tembung lingga buku ingkang dipunrangkep. c) Ekuivalensi Awujud Tembung Andhahan Mawi Ater-ater Tripurusa Tembung andhahan inggih menika tembung ingkang sampun owah saking asalipun. Ing ngandhap menika dhata ingkangh dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring kalamangga. (65) Marga, ana akhlak pribadine Nak Mas Adib kang ora daksenengi. Uga ora disenengi Pitrin, utawa wong becik liyane. (JK.4.56.075) Dhata (65) menika dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal inggih menika saking panganggening tembung daksenengi kaliyan tembung disenengi . Tembung daksenengi kaliyan tembung disenengi menika kalebet jinising kohesi leksikal ekuivalensi. 116
Saking dhata (65) saged dipuntingali bilih tembung daksenengi ing ukara setunggal saha tembung disenengi ing ukara salajengipun menika kalebet tetembungan ingkang ekuivalen. Dipunsebat tetembungan ingkang ekuivalen amargi kadhaphuk saking tembung lingga ingkang sami inggih menika tembung seneng. Ing ngandhap menika dhata sanesipun ingkang dipunpanggihaken ing novel jaring Kalamangga. Wujudipun tembung daksenengi kaliyan tembung disenengi menika kalebet tembung andhahan ingkang dipunraketi ater-ater tripurusa. Tembung daksenengi menawi dipunandharaken dados, daksenengi = dak- + seneng + -i. tembung disenengi menawi dipunandharaken dados, disenengi = di- + seneng + -i. (66) Minangka tandha yen kamar iki dienggo, prayoga lawang kayune dibukak manjaba terus wae. Melbu-metu kamar mung mbukaki lawang kacane. ( JK.2.24.031) Dhata (66) menika dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal inggih menika saking panganggening tembung dibukak kaliyan tembung mbukaki . Tembung dibukak kaliyan tembung mbukaki menika kalebet jinising kohesi leksikal ekuivalensi. Saking dhata (66) menika saged dipuntingali bilih tembung dibukak ing ukara Minangka tandha yen kamar iki dienggo, prayoga lawang kayune dibukak manjaba terus wae saha tembung mbukaki ing ukara Melbu-metu kamar mung mbukaki lawang kacane. Tembung dibukak kaliyan tembung mbukak menika 117
kalebet tetembungan ingkang ekuivalen, amargi kadhaphuk saking tembung lingga ingkang sami inggih menika tembung bukak. Wujud tembung dibukak kaliyan tembung mbukak menika kalebet tembung andhahan. Tembung dibukak menika kadhaphuk saking tembung lingga bukak kineraketan ater-ater tripurusa awujud di-. Tembung dibukak menawi dipun andharaken dados, dibukak = di- + buakak. Bilih tembung mbukak menika kadhaphuk saking tembung lingga bukak angsal ater-ater hanuswara m-. Menawi dipunandharaken, tembung mbukak dados, mbukak = m- + bukak. d) Ekuivalensi Awujud Tembung Andhahan saha Tembung Lingga Tembung andhahan inggih menika tembung ingkang sampun owah saking asalipun. Tembung lingga inggih menika tembung ingkang dereng owah saking asalipun, saged dipunsebat tembung dhasar. Ing ngandhap menika dhata ingkangh dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring kalamangga. (67) Wonge katon kadhemen nyrethuthuk karo rokokan. Wayangane wong kuwi katon cetha marga kena sorot. ( JK.1.15.020) Dhata (67) menika dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal inggih menika saking panganggening tembung wonge kaliyan tembung wong. Tembung wonge kaliyan tembung wong menika kalebet jinising kohesi leksikal ekuivalensi. Saking dhata (67) menika saged dipuntingali bilih tembung wonge ing ukara Wonge katon kadhemen nyrethuthuk karo rokokan. Ekuivalen kaliyan tembung 118
119 wong ing ukara Wayangane wong kuwi katon cetha marga kena sorot. Tembung wonge kaliyan tembung wong menika kalebet tetembungan ingkang ekuivalen, amargi kadhaphuk saking tembung lingga ingkang sami inggih menika tembung wong. Wujudipun tembung wong menika kalebet tembung lingga amargi dereng ewah saking aslipun. Wujudipun tembung wonge menika awujud tembung andhahan. Tembung wonge menika kadhapuk saking tembung lingga wong dipunraketi panambang -e. tembung wonge menawi dipunandharaken dados, wonge = wong + -e. ing ngandhap menika dhata sanesipun ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga (68) Saka sisih garasi panggonane wong ndelik mau bengi, Handaka weruh dalan plengsengan mangidul, nrajang pager kawat kang sajak wis kerep dibrobosi uwong. Pancen plengsengan iku sajake trabasan saka kidul liwat cedhak pawon wisma menyang pasar....( JK.3.37.057) Dhata (68) menika dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal inggih menika saking panganggening tembung mangidul kaliyan tembung kidul. Tembung mangidul kaliyan tembung kidul menika kalebet jinising kohesi leksikal ekuivalensi. Saking dhata (68) menika saged dipuntingali bilih tembung mangidul ing sepisan menika ekuivalen kaliyan tembung kidul ing ukara salajengipun. Tembung mangidul kaliyan tembung kidul menika kalebet tetembungan ingkang
ekuivalen. Dipunsebat tembung ingkang ekuivalen amargi kadhaphuk saking tembung lingga ingkang sami inggih menika tembung kidul. Wujudipun tembung mangidul inggih menika awujud tembung andhahan. Tembung mangidul kadhaphuk saking tembung lingga kidul dipunraketi kaliyan ater-ater nasal m-. Tembung mangidul menawi dipunandharaken daos, mangidul = m- + kidul. Tembung kidul menika awujud tembung lingga amargi dereng ewah saking asalipun. (69) Elaniku perkakase arit kalih cikrak. Perkakas lintune kados pacul linggis lencek, sekop nggih enten. (JK.3.40.64) Dhata (69) menika dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal inggih menika saking panganggening tembung perkakase kaliyan tembung perkakas. Tembung perkakase kaliyan tembung perkakas menika kalebet jinising kohesi leksikal ekuivalensi. Saking dhata (69) menika saged dipuntingali bilih tembung perkakase ing ukara Elaniku perkakase arit kalih cikrak ekuivalen kaliyan tembung perkakas ing ukara Perkakas lintune kados pacul linggis lencek, sekop nggih enten. Tembung perkakase kaliyan tembung perkakas menika kalebet tetembungan ingkang ekuivalen. Dipunsebat ekuivalen amargi kadhaphuk saking tembung lingga ingkang sami inggih menika tembung perkakas. 120
Wujudipun tembung perkakase menika awujud tembung andhahan. Tembung perkakase kadhaphuk saking tembung lingga perkakas dipunraketi panambang - e. Tembung perkakase menawi dipunandharaken dados, perkakase = perkakas + - ewujudipun tembung perkakas menika awujud tembung lingga. e) Ekuivalensi Awujud Tembung Dwilingga saha Dwilingga mawi Wuwuhan Tembung dwilingga kanthi wuwuhan inggih menika tembung ingkang dipunrangkep saha dipunraketi wuwuhan ingkang awujud ater-ater, seselan, kaliyan panambang. Ing ngandhap menika dhata ngengingi jinising kohesi leksikal ekuivalensi awujud tembung dwilingga kanthi wuwuhan ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (70) Sanggar swara erak kang mangsuli bisik-bisik, pamrihe supaya angger Handaka krungu wae. Nanging sepine kahanan, bisik-bisike ya keprugu wong sakupenge meja dhahar. ( JK.3.52.078) Dhata (70) menika dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal inggih menika saking panganggening tembung bisik-bisik kaliyan tembung bisik-bisik e. Tembung bisik-bisik kaliyan tembung bisik-bisike menika kalebet jinising kohesi leksikal ekuivalensi. Saking dhata (70) menika saged dipuntingali bilih tembung bisik-bisik ing ukara Sanggar swara erak kang mangsuli bisik-bisik, pamrihe supaya angger 121
Handaka krungu wae. ekuivalen kaliyan tembung bisik-bisike ing ukara Nanging sepine kahanan, bisik-bisike ya keprugu wong sakupenge meja dhahar. bisik-bisik kaliyan tembung bisik-bisike menika kalebet tetembungan ingkang ekuivalen amargi gadhah tembung lingga ingkang sami inggih menika bisik. Wujudipun tembung bisik-bisik menika awujud tembung dwilingga. Tembung bisik-bisik kadhaphuk saking tembung lingga bisik lajeng dipun rangkep. Wujudipun tembung bisik-bisike menika awujud tembung dwilingga mawi wuwuhan. Tembung bisik-bisike menika kadhaphuk saking tembung lingga bisik ingkang dipunrangkep lajeng dipunwuwuhi panambang -e. ing ngandhap menika dhata sanesipun ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (71) Mung ajan-ajan. Nanging ora klakon apa sing diajan-ajanake marang tashudin, kuwi saya ngenthengake paukumane Mas Muin Jingga. (JK..8. 213.225) Dhata (71) menika salah setunggaling dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal inggih menika saking panganggening tembung ajan-ajan kaliyan tembung diajan-ajanake. Tembung ajan-ajan kaliyan tembung diajan-ajanake menika kalebet jinising kohesi leksikal ekuivalensi. Saking dhata (71) menika saged dipuntingali bilih tembung ajan-ajan ing ukara Mung ajan-ajan. Ekuivalen kaliyan tembung diajan-ajanake ing ukara Nanging ora klakon apa sing diajan-ajanake marang tashudin, kuwi saya ngenthengake paukumane Mas Muin Jingga. Tembung ajan-ajan kaliyan 122
123 tembung diajan-ajanake menika kalebet tetembungan ingkang ekuivalen amargi gadhah tembung lingga ingkang sami inggih menika ajan. Tembung ajan-ajan kaliyan tembung diajan-ajanake menika kalebet tembung dwilingga. Tembung lingganipun saking tembung ajan-ajan kaliyan tembung diajan-ajanake inggih menika tembung ajan. Menawi tembung diajan-ajanake menika kalebet tembung dwilingga mawi wuwuhan. Kadhaphuk saking tembung lingga ajan ingkang dipunrangkep lajeng diraketi panambang ingkang awujud ater-ater di- saha panambang -ake. f) Ekuivalensi Awujud Tembung Dwilingga, Tembung Dwilingga Mawi Wuwuwhan saha Tembung Lingga Tembung dwilingga inggih menika tembung ingkang dipunrangkep. Tembung dwilingga mawi wuwuhan inggih menika tembung dwilingga ingkang dipunrangkep saha dipucaosi wuwuhan.Tembung andhahan inggih menika tembung ingkang sampun owah saking asalipun. Ing ngandhap menika dhata ngengingi jinising kohesi leksikal ekuivalensi awujud tembung dwilingga saha tembung lingga ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (72) Sing ngoblah-oblah amba kuwi ruwangan tengah, marga ing kiri kanane dumadi saka lawang-lawang kang nandhakake anane kamar- kamar. Saben lawang kamar kayune pasangan rong lembaran, gedhe rong lembaran.....(JK.1.5.002)
Dhata (72) menika salah setunggaling dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal inggih menika saking panganggening tembung lawang-lawang kaliyan tembung lawang. Tembung lawang-lawang kaliyan tembung lawang menika kalebet jinising kohesi leksikal ekuivalensi. Saking dhata (72) menika saged dipuntingali bilih tembung lawang-lawang ing ukara Sing ngoblah-oblah amba kuwi ruwangan tengah, marga ing kiri kanane dumadi saka lawang-lawang kang nandhakake anane kamar-kamar. Tembung lawang-lawang menika ekuivalen kaliyan tembung lawang ing ukara Saben lawang kamar kayune pasangan rong lembaran, gedhe rong lembaran..... Tembung lawang-lawang kaliyan tembung lawang menika kalebet tetembungan ingkang ekuivalen amargi gadhah tembung lingga ingkang sami inggih menika tembung lawang. Wujudipun tembung lawang-lawang menika awujud tembung dwilingga. Kadhaphuk saking tembung lingga lawang. Wujudipun lawang menika awujud tembung dwilingga amargi minangka tembung ingkang dereng ewah saking asalipun. Ing ngandhap menika dhata sanesipun ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga. (73) Luwih cocog disebut kapustakan, yakuwi kamar karo akeh buku- bukune. Buku garapan lan piranti kantore mung sethithik. (JK.1.15.19) 124
125 Dhata (73) menika salah setunggaling dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal inggih menika saking panganggening tembung buku-bukune kaliyan tembung buku . Tembung buku-bukune kaliyan tembung buku menika kalebet jinising kohesi leksikal ekuivalensi. Saking dhata (73) menika saged dipuntingali bilih tembung buku-bukune ing ukara setunggal menika ekuivalen kaliyan tembung buku ing ukara salajengipun. Tembung buku-bukune kaliyan tembung buku menika kalebet tetembungan ingkang ekuivalen amargi gadhah tembung lingga ingkang sami inggih menika embung buku. Wujudipun tembung buku-bukune menika kalebet tembung andhahan. Tembung buku-bukune menika kadhaphuk saking tembung lingga buku ingkang dipunambali lajeng dipunraketi panambang -e. Wujudipun tembung buku menika awujud tembung lingga. g) Ekuivalensi Awujud Tembung Dwilingga Mawi Wuwuhan, Tembung Dwilingga saha Tembung Andhahan Tembung dwilingga inggih menika tembung ingkang dipunrangkep. Tembung dwilingga mawi wuwuhan inggih menika tembung dwilingga ingkang dipunrangkep saha dipucaosi wuwuhan. Tembung andhahan inggih menika tembung ingkang sampun owah saking aslipun. Ing ngandhap menika dhata ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga.
126 (74) Yaiku bab mungsuh-mungsuhe Adib Darwan. Sapa wae lan apa prekarane memungsuhan? Arep balik takon Pak Sanggar, kok kurang kepenak. (JK.3.57.085) Dhata (74) menika salah setunggaling dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal inggih menika saking panganggening tembung mungsuh-mungsuhe kaliyan tembung memungsuhan. Tembung mungsuh-mungsuhe kaliyan tembung memungsuhan menika kalebet jinising kohesi leksikal ekuivalensi. Saking dhata (74) menika saged dipuntingali bilih tembung mungsuh- mungsuhe ing ukara Yaiku bab mungsuh-mungsuhe Adib Darwan. Tembung mungsuh-mungsuhe menika ekuivalen kaliyan tembung memungsuhan ing ukara Sapa wae lan apa prekarane memungsuhan? Arep balik takon Pak Sanggar, kok kurang kepenak. Tembung mungsuh-mungsuhe kaliyan tembung memungsuhan menika kalebet tetembungan ingkang ekuivalen amargi kadhaphuk saking tembung lingga ingkang sami inggih menika tembung mungsuh. Wujudipun tembung Tembung mungsuh-mungsuhe menika kalebet tembung dwilingga kanthi wuwuhan. Tembung Tembung mungsuh-mungsuhe menika kadhaphuk saking tembung lingga mungsuh ingkang dipunrangkep lajeng dipunraketi panambang -e. Wujudipun tembung memungsuhan menika kadhaphuk saking tembung lingga mungsuh angsal ater-ater hanuswara m- saha panambang - an. Tembung memungsuhan menawi dipunandharaken dados, memungsuhan = m- + mungsuh +-an. Ing ngandhap menika dhata sanesipun ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga.
127 (75) Mau bengi aku rak resik-resik lemari sakdurunge mapan turu. Lemari ireng gedhe ing kamarku dakresiki. ( JK.4.69.124) Dhata (75) menika salah setunggaling dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal inggih menika saking panganggening tembung resik-resik kaliyan tembung dakresiki. Tembung resik-resik kaliyan tembung dakresiki menika kalebet jinising kohesi leksikal ekuivalensi. Saking dhata (75) menika saged dipuntingali bilih tembung resik-resik ing ukara setunggal menika ekuivalen kaliyan tembung dakresiki ing ukara salajengipun. Tembung resik-resik kaliyan tembung dakresiki menika kalebet tetembungan ingkang ekuivalen amargi kadhaphuk saking tembung lingga ingkang sami inggih menika tembung resik Wujudipun tembung resik-resik menika kalebet tembung dwilingga. Tembung resik-resik wujud lingganipun inggih menika tembung resik. Wujudipun tembung dakresiki menika awujud tembung andhahan. Tembung dakresiki kadhaphuk saking tembung ligga resik angsal ater-ater tripurusa dak- saha panambang -i. Tembung dakresiki menawi dipunandharaken dados, dakresiki = dak- + resik + -i. h) Ekuivalensi Awujud Tembung Dwipurwa mawi wuwuhan Tembung dwipurawa inggih menika tembung ingkang dipunrangkep purwaning lingganipun. Ing ngandhap menika dhata ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga.
128 (76) Handaka gumun, priye biyene dene wong loro iku bisa sesambungan kang banjur tinalenan dening tali jejodhohan. Wong isih padha enome, kira-kira umur jejodhohane ya lagi etungan driji sebelah wae taune. (JK.2.27.036) Dhata (76) menika salah setunggaling dhata ingkang ngemot jinising kohesi leksikal. Titikanipun kohesi leksikal inggih menika saking panganggening tembung jejodhohan kaliyan tembung jejodhone. Tembung jejodhohan kaliyan tembung jejodhone menika kalebet jinising kohesi leksikal ekuivalensi. Saking dhata (76) menika saged dipuntingali bilih tembung jejodhohan ing ukara setunggal menika ekuivalen kaliyan tembung jejodhone ing ukara salajengipun. Tembung jejodhohan kaliyan tembung jejodhone menika kalebet tetembungan ingkang ekuivalen amargi kadhaphuk saking tembung lingga ingkang sami inggih menika tembung jodho. Wujudipun tembung jejodhohan menika kalebet tembung dwipurwa mawi wuwuhan. Tembung jejodhohan menika asalipun saking tembung lingga jodho lajeng dipunrangkep purwanipun saha dipuncaosi panambang -an. Tembung jejodhone menika awujud tembung dwipurwa mawi wuwuhan. Tembung jejodhone menika kadhapuk saking tembung lingga jodho ingkang dipunrangkep purwanipun saha dipuncaosi panambang -e.
BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhedhasar saking asiling panaliten ngengingi kohesi leksikal ing novel Jaring Kalamangga, saged dipunpendhet dudutan ing ngandhap menika. 1. Jinising kohesi leksikal ing novel kalamangga menika wonten enem jinis, inggih menika repetisi, sinonim, antonim, kolokasi, hiponimi, saha ekuivalensi. Kohesi leksikal jinis repetisi menika dipunperang dados kalih inggih menika repetisi penuh saha repetisi saperangan. Jinising kohesi leksikal sinonim ingkang dipunpanggihaken ing novel Jaring Kalamangga inggih menika sinonim morfem bebas kaliyan morfem kaiket, sinonim tembung kaliyan tembung, sinonim tembung kaliyan frasa, saha sinonim klausa kaliyan klausa. Jinisipun kohesi leksikal antonimi ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga inggih menika antonim mutlak, antonim kutub, saha antonim hirarkial. 2. Wujud lingual tembung ingkang dipunpanggihaken ing salebeting novel Jaring Kalamangga menika wonten werni-werni. Wujudipun kohesi dipuntingali saking jinisipun inggih menika: a. Repetisi Jinising repetisi ingkang dipunpanggihaken ing panaliten menika wonten kalih, inggih menika repetisi penuh saha repetisi saperangan. Wujudipun repetisi antawisipun : awujud tembung lingga, tembung andhahan, tembung 129
dwilingga, tembung dwilingga mawi wuwuhan, frasa aran, frasa katrangan, saha frasa kriya. b. Sinonim Jinising sinonim ingkang dipunpanggihaken ing panaliten menika wonten gangsal.Antawisipun : sinonim morfem bebas kaliyan morfem kaiket, sinonim tembung kaliyan tembung, sinonim tembung kaliyan frasa, sinonim frasa kaliyan frasa, saha sinoni klausa kaliyan klausa. Wujudipun sinonim inggih menika tembung lingga, tembung andhahan, tembung dwilingga semu, frasa aran, frasa kaanan, saha klausa. c. Antonim Jinising antonim ingkang dipunpanggihaken ing panaliten menika wonten tiga inggih menika antonym mutlak, antonim kutub, saha antonym hirarkial. Wujudipun antonim inggih menika awujud tembung lingga, tembung andhahan, saha frasa wilangan, d. Kolokasi Wujudipun kolokasi ingkang dipunpanggihaken ing panaliten menika antawisipun tembung lingga, tembung andhahan, tembung dwilingga, saha frasa aran. e. Hiponimi Wujudipun hiponimi ingkang dipunpanggihaken ing panaliten menika wonten kalih, inggih menika tembung lingga saha frasa aran. 130
131 f. Ekuivalensi Wujudipun ekuivalensi ingkang dipunpanggihaken ing panaliten menika wonten gangsal. Wujudipun ekuivalensi inggih menika tembung lingga, tembung andhahan, tembung dwilingga, tembung dwilingga mawi wuwuhan, tembung dwipurwa mawi wuwuhan. B. Implikasi Panaliten menika ngrembag panganggening Kohesi Leksikal ing novel basa Jawi ingkang irah-irahanipun Jaring Kalamangga. Pirembagan menika menika nganalisis kohesi leksikal antawisipun ukara setunggal kaliyan ukara sanesipun. Asiling panaliten menika kaajab saged nambah khasanah ngengengi ngelmu linguistik, mliginipun babagan analisis wacana inggih menika kohesi leksikal. Pirembagan ngengingi kohesi leksikal ukara menika ugi saged kangge piwulangan mahasiswa basa Jawi gayut kaliyan piwulangan babagan kajian wacana. C. Pamrayogi Adhedhasar dudutan saha implikasi ingkang sampun dipunandharaken, panaliti saged paring pamrayogi inggih menika dipunsebabaken sekedhiking bab ingkang dipunteliti, saengga kawonten bab sanesipun ingkang saged dipunkaji taksih werni-werni. Bab menika kadosta fungsi saha maknanipun kohesi leksikal ing salebeting novel Jaring Kalamangga.
KAPUSTAKAN Alwasilah, Chaedar. 1990 . Linguistik Suatu Pengantar. Bandung : Angkasa. Anggono Priyo. 2008 . Analisis Kohesi Antara Kalimat Kolom Tajuk Renana Harian Suara Merdeka. Skripsi. Prodi Pendidikan Bahasa Indonesia Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Antunsuhono. 1960 . Paramasastra Djawa 1 . Yogyakarta : Hien Hoo Sing. Arifin saha Junaiah. 2008. Sintaksis. Jakarta : PT Grasindo. Brata Suparto . 2007 . Jaring Kalamangga. Yogyakarta : Narasi. Chaer Abdul . 1994 . Linguistik Umum. Jakarta : Rineka Cipta. .2007 Pembelajaran. Jakarta : Rineka Cipta. . Kajian Bahasa : Struktur Internal, Pemakaian, dan Hayon, Joseph. 2007 . Membaca dan Menulis Wacana : Petunjuk Praktis Bagi Mahasiswa. Hardiyanto.2008. Leksikologi Sebuah Pengantar. Yogyakarta : Kanwa Publisher. Lyon, John . 1968 . Introduction to Theoritical Lingustic . Cambridge :Cambridge University Press. Moloeng, Lexy. 2002. Metode Penelitian Lualitatif. Bandung : PT Remaja Rosdakarya. Mulyana . 2005. Kajian Wacana. Yogyakarta : Tiara Wacana. Muslich . 2010 . Tata Bentuk Bahasa Indonesia . Jakarta : Bumi Aksara. Narbuko, Cholid kaliyan Achmadi, Abu. 2004 .Metodologi Penelitian. Jakarta : Bumi Aksara. Ramlan. 1987 . Morfologi Suatu Tinjauan Deskriptif . yogyakarta : CV Karyono. Rani, Abdul. 2006 . Analisis Wacana : Sebuah Kajian Bahasa Dalam Pemakaian. Malang : Bayu Media Publishing. Poerwadarminta, W.J.S . 1939 . Baoesastra Djawa . Batavia : Groeningen. 132
Sasangka, Sri. 1989 . Paramasastra Jawa Gagarag Anyar . Surabaya : PT Citra Jaya Murti. Setiyanto, Aryo Bimo. 2007 . Parama Sastra Basa Jawa. Yogyakarta : Panji Pustaka. Sumadi, dkk. 1995. Kohesi dan Koherensi Dalam Wacana Naratif Bahasa Jawa. Yogyakarta :Proyek Pembinaan Bahasa dan Sastra. Sumarlam . 2003. Analisis Wacana Teori dan Praktik. Surakarta : Pustaka Cakra. Tarigan, Harimurti. 1987 . Pengajaran Wacana. Bandung : Angkasa. . 1985 . Pengajaran Morfologi . Bandung : Angkasa. . 1985 . Pengajaran Sintaksis. Bandung : Angkasa Titik Indiyastini. 2001. Kekohesian dan Kekoherensian Dalam Wacana Naratif Bahasa Jawa Novel Pupus Kang Pepes. Yogyakarta : Balai Bahasa Yogyakarta. . 2009. Kohesi dan Koherensi Paragraf Deskriptif dalam Bahasa Jawa. Yogyakarta : Balai Bahasa Yogyakarta. Verhaar. 2001 . Asas-asas Linguistik Umum. Yogyakarta : Gajah Mada University Press. Wedhawati dkk . 2010. Tata Bahasa Jawa Mutakhir. Yogyakarta : Kanisius. 133
LAMPIRAN 134
No. 1 1 2 3 Ukara 2 Sing ngoblah-oblah amba kuwi ruwangan tengah, marga ing kiri kanane dumadi saka lawang-lawang kang nandhakake anane kamar-kamar. Saben lawang kamar kayune pasangan rong lembaran, gedhe rong lembaran, gedhe lan dhuwur....(JK.1.5.001) Omah sing diparani Handaka iku gedhe njeganggrang. Wit-witan ing platarane gedhe-gedhe lan singup, nanging meksa katon cilik katandhing karo njenggerenge omah ( JK.1.5.002) Mung ana lawang siji sing bukakan, yakuwi jujugan sisih tengen sing ngarep dhewe. Lawange kayu dibukak manjaba, pranyata modhel kupu tarung. (JK.1.6.003) Lampiran 1 : Jinis saha Wujudipun Kohesi Leksikal Repetisi Sinonim Antonim kol hip ekv a b a b c d e a b c d e 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 √ √ √ Katrangan 18 Tembung lingga : lawang Tembung dwilingga : lawang-lawang Tembung lingga : gedhe, cilik Tembung lingga : lawang Tembung andhahan : Lawange = lawang + -e 125
Tabel salajengipun 1 2 4 Dadi, lawang sing kayu sepasang mbukake manjaba, sing kayu separo kaca uga sepasang, mbukake manjero. Mung lawang siji kuwi sing sepasang kayune dibukak ngeblak manjaba,..( JK.1.6.004) 5 Dadi, lawang sing kayu sepasang mbukake manjaba, sing kayu separo kaca uga sepasang, mbukake manjero. Mung lawang siji kuwi sing sepasang kayune dibukak ngeblak manjaba,..( JK.1.6.005) 6 Kahanane dicukupi mawa perkakas kantor kang modern. Ana meja kantor telu sakursi- kursine ditata ngubengi kamar, rak buku lan lemari mepet temboke. Ing meja-mejane ana tumpukan buku, piranti nulis, mesin ketik standar. ( JK.1.6.006) 7 Kahanane dicukupi mawa perkakas kantor kang modern. Ana meja kantor telu sakursi- kursine ditata ngubengi kamar, rak buku lan lemari mepet temboke. Ing meja-mejane ana tumpukan buku, piranti nulis, mesin ketik standar. ( JK.1.6.007) 3 √ 4 5 6 √ 7 8 126 9 10 11 12 13 14 15 16 √ √ 17 18 Tembung andhahan : Sepasang : sa- + pasang Tembung andhahan : Manjaba = m- + jaba Frasa aran : perkakas kantor, meja kantor Frasa aran : perkakas kantor, rak buku
Tabel salajengipun 1 2 8 9 10 11 Kahanane dicukupi mawa perkakas kantor kang modern. Ana meja kantor telu sakursi- kursine ditata ngubengi kamar, rak buku lan lemari mepet temboke. Ing meja-mejane ana tumpukan buku, piranti nulis, mesin ketik standar. ( JK.1.6.008) Kahanane dicukupi mawa perkakas kantor kang modern. Ana meja kantor telu sakursi- kursine ditata ngubengi kamar, rak buku lan lemari mepet temboke. Ing meja-mejane ana tumpukan buku, piranti nulis, mesin ketik standar. ( JK.1.6.009) Kahanane dicukupi mawa perkakas kantor kang modern. Ana meja kantor telu sakursi- kursine ditata ngubengi kamar, rak buku lan lemari mepet temboke. Ing meja-mejane ana tumpukan buku, piranti nulis, mesin ketik standar. ( JK.1.6.010) Kahanane dicukupi mawa perkakas kantor kang modern. Ana meja kantor telu sakursi- kursine ditata ngubengi kamar, rak buku lan lemari mepet temboke. Ing meja-mejane ana tumpukan buku, piranti nulis, mesin ketik standar. ( JK.1.6.011) 3 4 5 6 7 8 127 9 10 11 12 13 14 15 16 √ √ √ √ 17 18 Frasa aran : perkakas kantortembung lingga : lemari Frasa aran : perkakas kantor, piranti nulis Frasa aran : perkakas kantor Tembung lingga : buku Frasa aran : perkakas kantor, mesin ketik standar
Tabel salajengipun 1 2 12 Apa pitakonmu? Nggarap perkara? Oh anu, ta. Penggawean sing kudu kokgarap? (JK.1.8.012) 13 Kowe bakale daktampa dadi pegawe kantor kene kadadine juru ketik. Minangka kejangkepane kekancinganmu, aku mbutuhake surat-surat sing nerangake yen kowe juru ketik sing nduwe pengalaman cukup. (JK.1.9.013) 14 Nanging ora kok nindakake penggawean ngawat-awati wong wadon! Momong. Kajaba yen ngawat-awati kuwi nduwe karep mbukak wewadi, upamane ndhedhepi wong wadon iku mbok menawa alaku selingkuh. ( JK.1 11.014) 15 Mitraku sugih, mula ngirimake putra-putrine menyang tanah Jawa wektu liburan. Nagging wong jamane lagi akeh demonstrasi mahasiwa kayangene, mitraku lan aku pisan, ya rumangsa njaga keslamaetane bocah iki uwal saka kampuse. (JK.1.11.015) 3 √ 4 5 6 7 √ √ 8 128 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Frasa kriya nggarap perkara Frasa aran : juru ketik Tembung dwilingga mawi wuwuhan : Ngawat-awati Tembung andhahan : Mitraku = mitra + -ku
Tabel salajengipun 1 2 16 Sajane wing iwis dak pethunk nyang Juanda, nanging jare di-cancel, gara-gara kanggo angkutan militer. Embuh disuwak aburan militer nganti kapan, nanging rencanane Tinuk mabur menyang Tanah Jawa ora diwurungake. (JK.1.11.16) 17 18 "O, iya. Iya. Lan aja lali layang-layang minangka sing nyatakake kowe kuwi juru ketik. Amplop undangan penggawean kuwi buwangen wae!" ( JK.1.13.017) "O, iya. Iya. Lan aja lali layang-layang minangka sing nyatakake kowe kuwi juru ketik. Amplop undangan penggawean kuwi buwangen wae!" ( JK.1.13.018) curriculum-vitai-mu curriculum-vitai-mu 19 Nalika Handaka teka, lampu lampu ing kamar-kamar loteng ora ana sing murup, ketara saka jendela-jendelane. Dene kamar- kamar ing ngisor sajake mung ruwangan- ruwangan mburi wonge isih padha tangi. (JK.1.14.019) 3 √ 4 5 6 7 8 129 9 10 11 12 13 14 15 √ √ 16 17 18 Tembung andhahan : di-cancel = di-+ cancel disuwak = di- + suwak Tembung dwilingga : layang-layang Frasa aran : amplop undangan Frasa aran : amplop undangan Tembung andhahan : Curriculum-vitai-mu Tembung dwilingga : kamar-kamar
Tabel salajengipun 1 2 20 Apa ora mbebayani yen ngantia dheweke ngerti yen Sanggar ngingu detektip ing omah kono? Detektip, saora-orane tugase mesthi nylidhiki utawa kadurjanan. Apa Bu Adib ora giris krungu tembung detektip iku? ( JK.1.14.020) prekara kaculikan 21 Luwih cocog disebut kapustakan, yakuwi kamar karo akeh buku-bukune. Buku garapan lan piranti kantore mung sethithik. (JK.1.15.21) 22 Wonge katon kadhemen nyrethuthuk karo rokokan. Wayangane wong kuwi katon cetha marga kena sorot. ( JK.1.15.022) 23 Marga sanalika iku, ing antarane wengi pegunungan kang mamring mung keprungu suwarane bajangkerek ing grumbul-grumbul jurang, keprungu uga unine mesin montor mlaku munggah, ganti preseneling. Krungu baneke montor iku wong kang nyawaladi iku nyeceg rokoke( JK.1.16.023) 3 √ 4 5 6 7 8 130 9 10 11 12 13 14 15 √ 16 17 √ √ 18 Tembung lingga : detektip Tembung dwilingga mawi wuwuhan = buku-bukune Tembung lingga = buku Tembung andhahan : wong + -e. Tembung lingga : wong Frasa aran : baneke montor Tembung lingga : preseneling
Tabel salajengipun 1 2 24 Sabetan arit ditangkis nganggo tangan kiwa, tangan nyandhug wetenge mungsuhe. Nanging mungsuhe wis ngreti cara iku, mula gage ngipatake tangan kiwane mangisor. ( JK.1.17.024) tengene 25 Ing sorote lampu montor kang mesine uga iku katon isih nggereng, wong ambegan menggeh-menggeh karo mriksa mungsuhe. Mungsuhe wis genah nglimpreg. ( JK.1.18.025) jaketan 26 Ditutugake anggone mbukak lawang garasi, montor disopiri melbu kandhange. Lawang garasi ditutup maneh, terus digembok kaya maune. ( JK.1.18.026) 27 Mau mati. Saiki kok murup! Mangka baneke wong rak ya mung sing pancakara mau? Mesthine ya mung wong-wong kuwi sing melbu omah ...(JK.1.19.027) 3 √ √ 4 5 6 7 8 131 9 10 11 12 13 14 15 √ √ 16 17 18 Tembung andhahan : Tengene = tengen + -e Kiwane = kiwa + -e Tembung andhahan : Mungsuhe = mungsuh + -e Frasa aran : lawang garasi Tembung lingga : mati Tembung andhahan : murup
Tabel salajengipun 1 2 28 29 30 31 32 Dadi ongkos uitklaring-e (pengeluaran*) mundhak nematus persen? Wah, wah, kok eram temen ta. Saiki reregan lan ongkos- ongkos mundhak ora baen-baen. ( JK.1.20.028) Ndulu saka patrape Pak Sanggar kang sarwa ngajeni ketara yen wong gedhe iku luwih kuwasa ing ruwangan kono, sanajan isih enom. Luwih enom katimbang Pak Sanggar. ( JK.2.20.029) Kantor iki reksanen kanthi temenan. Iki mung kantor anak cabang. ( JK.2.22.030) Nanging dakpapag ing bandhara Juanda, jare dinas aburan kanggo umum disuwak dhisik. Dinas aburan lagi dienggo ngangkut militer ngamanake demaonstrasi mahasiswa ing Makasar. (JK.2.23.031) Negara iki ala-becik sek ngatur wong politik, wong-wong politik Negara kene bentrok terus padha rebutan kuwasa!kuwasa iku penak, se. Yen wis kuwasa gampang dadi wong sugih. ( JK.2.23.032) 3 √ √ √ 4 √ 5 6 7 8 √ 132 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Frasa wilangan : mundhak nematus persen, mundhak ora baen-baen Tembung lingga : enom Tembung lingga :kantor Frasa aran : dinas aburan Tembung lingga : kuwasa
Tabel salajengipun 1 2 33 Minangka tandha yen kamar iki dienggo, prayoga lawang kayune dibukak manjaba terus wae. Melbu-metu kamar mung mbukaki lawang kacane. ( JK.2.24.033) 34 35 36 Sajane nduweni pasuryan ayu lan luruh, upama ora nglemek lan rambute ditata liya. Pakulitane kuning pucet, lambene katon biru, dene tata rambute kang moreh-moreh pasuryane. iku mbangetake (JK.2.24.034) Sajane nduweni pasuryan ayu lan luruh, upama ora nglemek lan rambute ditata liya. Pakulitane kuning pucet, lambene katon biru, dene tata rambute kang moreh-moreh iku mbangetake pasuryane. (JK.2.24.035) Sajane nduweni pasuryan ayu lan luruh, upama ora nglemek lan rambute ditata liya. Pakulitane kuning pucet, lambene katon biru, dene tata rambute kang moreh-moreh iku mbangetake pasuryane. (JK.2.24.036) pucete pucete pucete 3 4 5 6 7 8 133 9 10 11 12 13 14 15 √ √ √ 16 17 √ 18 Tembung andhahan : Dibukak = di + bukak Mbukaki = m- + bukak + -i Tembung andhahan : Pasuryan = pa + surya + - an Pucete = pucet + -e Tembung andhahan : Pasuryan = pa + surya + - an Pakulitane = pa- + kulit + - ane Tembung andhahan : Pasuryan = pa + surya + - an Lambene : lambe - + e
Tabel salajengipun 1 2 37 Sajane nduweni pasuryan ayu lan luruh, upama ora nglemek lan rambute ditata liya. Pakulitane kuning pucet, lambene katon biru, dene tata rambute kang moreh-moreh pasuryane. iku mbangetake (JK.2.24.037) pucete 38 Sajane nduweni pasuryan ayu lan luruh, upama ora nglemek lan rambute ditata liya. Pakulitane kuning pucet, lambene katon biru, dene tata rambute kang moreh-moreh iku mbangetake pucete pasuryane. (JK.2. 24.038) 39 Kowe ngerti sing dikarepake ha-tiga? Iku sawenehe obat sing nggarahi wong bali enom maneh. Zat-zate awak iki bali kuwat. (JK.2.25.039) 40 Enggal kawin wae!Saiki prawan-prawan kita ayu-ayu nemen timbang jaman aku isih jaka. Beja lo wong kayak owe! Ning enggal kawin wae, sapa ngerti sawise taun 1970 kenya-kenya ...(JK.2. 26.040) 3 √ 4 √ 5 6 7 8 134 9 10 11 12 13 14 15 √ 16 17 √ 18 Tembung andhahan : Pasuryan = pa + surya + - an Rambute = rambut + e Tembung andhahan : Pasuryan = Pa- + surya Pasuryane = pa- + surya + - e Frasa katranga : bali enom maneh, bali kuwat Frasa katrangan : enggal kawin
Tabel salajengipun 1 2 41 42 43 Adib Darwan tansah omong sajrone dhahar. Rumangsa omonge dirungoke uwong, marga wong lanang liyane meneng wae. (JK.2.26.041) Handaka gumun, priye biyene dene wong loro iku bisa sesambungan kang banjur tinalenan dening tali jejodhohan. Wong isih padha enome, kira-kira umur jejodhohane ya lagi etungan driji sebelah wae taune. (JK.2.27.042) Bubar dhaharan mung Handaka sing bali menyang kantoran. Tata-carane migunakake kamar kantoran kono, Handaka wis ditlesihake.( JK.2.27.043) 44 Lawang kayune kantoran, ora sah ditutup, ben ngeblak ngono sajege wong kantoran ora lunga suwe saka wisma kono. Sing ditutup utawa dibukak mung lawange sing kaca separo. ( JK.2.27.044) 45 Lawang kayune kantoran, ora sah ditutup, ben ngeblak ngono sajege wong kantoran ora lunga suwe saka wisma kono. Sing ditutup utawa dibukak mung lawange sing kaca separo. ( JK.2.27.045) 3 √ √ √ 4 5 6 7 8 135 9 10 11 12 13 14 15 16 17 √ 18 Tembung lingga : omong Tembung dwipurwa : jejodhohan Tembung dwipurwa mawi wuwuhan : jejodhohane. Tembung andhahan : Kantoran = Kantor + -an Tembung andhahan : di- + tutup Tembung andhahan : Ditutup = di- + tutup Diukak = di- + bukak
Tabel salajengipun 1 2 46 Racake wong sing manggon ing kono 47 digegulang ngurusi awake dhewe. Adib Darwan ngurusi samubarang keperluane uga dhewe ing loteng kamare. (JK.2.28.046) Kerep uga sakirane ora nututi bias dhahar bareng ing ndalem, kondur saka tindakakn wis mbontot bakmi saka restoran tretes jaya, sing banjur didhahar dhewe ing loteng. ( JK.2.28.047) 48 49 Kanggo ngiseni dina-dina kasepe ing Wisama Adib Darwan mboyongi tamu, diajak pista andrawina. Tamune kanca-kanca bisnis, para panguwasa pemerintahan, para selebriti. (JK.2.28.048) ing Kanggo ngiseni dina-dina kasepene Wisma Adib Darwan mboyongi tamu, dijak pista andrawina. Tamune kanca-kanca bisnis, para panguwasa pemerintahan, para selebriti. ( JK.2.28.049) 50 Ngener kandhang montor, mbukak lawang garasi. Ora let suwe keprungu lakune montor metu saka pekarangan. (JK.3.32.050) 3 √ √ 4 5 6 7 8 136 9 10 11 12 13 14 15 16 17 √ √ √ 18 Tembung lingga : dhewe Dhahar = tembung lingga Didhahar = tembung andhahan, di- + dhahar Tembung lingga = tamu Tembung andhahan : Tamune = tamu + -ne Tamu = tembung lingga Tamune = tembung andhahan, tamu + -e Tembung lingga : montor
Tabel salajengipun 1 2 51 52 Sanggar, sanajan omonge tetep ngoko kaya klerehan kantore, nanging uga sadhar tenan yen lagi omong-omongan karo sawenehe detektip kang disewa. Detektip kuwi juru panyidhik dadi kudu diwenehi katrangan kang beres, manut gagasane. (JK.3.34.051) Perkakase jangkep. Ana perkakas kanggo senam barang. ( JK.3.35.52) Dheweke buku, perpustakaanne ing loteng ya cukup. Buku- buku ing ruwangan iki, ya akeh buku kelangenane dheweke. ( JK.3.35.053) 54 Mung piyambake sing butuh kandhang montor lan nyopir. Ya piyambake sing nguwasani garasi (JK.3.35.054) Sing gadah arit pancor? Arit panjang, mlengkung. Tiyang probolinggo nyebut arit pancor. ( JK.3. 36.055) Toh, Handaka wis ngreti pucuk-pucuke prekara. Pucuk sumbune prekara sing yen disumet pletike geni banjur mledhos ing akire prekara. (JK.3.36.056) 53 maca seneng 55 56 3 √ √ 4 √ 5 6 7 8 137 9 10 11 12 13 14 15 16 17 √ √ √ 18 Tembung lingga : detektip Tembung andhahan : perkakase Tembung lingga : perkakas Tembung lingga : buku Tembung dwilingga : buku-buku Tembung andhahan : Piyambak = p- + kiyambak + -e Frasa aran : Arit panjang mlengkung, arit pancor Tembung dwilingga = pucuk-pucuke Tembung lingga = pucuk
Tabel salajengipun 1 2 57 Saka sisih garasi panggonane wong ndelik dalan bengi, Handaka weruh mau plengsengan mangidul, nrajang pager kawat kang sajak wis kerep dibrobosi uwong. Pancen plengsengan iku sajake trabasan saka kidul liwat cedhak pawon wisma menyang pasar....( JK.3.37.057) 58 Omah sabrang kuwi lemahe dhuwur, papane Handaka ngadeg ya dhuwur. Kletan ara-ara amba watara kang luwih endhek. ( JK.3.38.058) 59 Ana sepasang mripat nyawang mencerengi handaka saka suwalike kordhen kang mentas wae disilakake. Semune wong kaget, ora ngira yen anggone nyilakake kordhen lagek disawang uwong. (JK.3.38.059) 60 Ana sepasang mripat nyawang mencerengi handaka saka suwalike kordhen kang mentas wae disilakake. Semune wong kaget, ora ngira yen anggone nyilakake kordhen lagek disawang uwong. (JK.3.38.060) 3 √ 4 5 6 7 8 138 9 10 11 12 13 14 15 √ 16 17 √ √ 18 Tembung andhahan : Mangidul = ma- + kidul Tembung lingga = kidul Tembung lingga : Dhuwur, endhek Tembung lingga = kordhen Tembung andhahan : Disilakake = di- + silak + - ake Nyilakake = Ny- + silak + ake
Tabel salajengipun 1 2 61 62 63 64 65 Gage wae Handaka alaku samudana, ora ngatonake yen lagi diinceng saka njeron kordhen. Sanajan mlengos handaka kasil mbayangke praupabe wong sing nginceng iku. ( JK.3.38.061) Sawise katog nyetiti kahanane kono, kluyur- kluyur Handaka bali urut plengsengan marani pawon. Kamar mandhine wisma cedhak pawon. (JK.3.39.062) O, dinten niki boten mlebet. Wong mlebete nggih mboten ajeg saben dinten, kok. ( JK.3.40.63) Elaniku perkakase Perkakas lencek, sekop nggih enten. (JK.3.40.64) Elaniku perkakase arit kalih cikrak. Perkakas lintune kados pacul, linggis, lencek, sekop nggih enten. (JK.3.40.65) arit kalih lintune kados pacul, cikrak. linggis, 66 Elaniku perkakase arit kalih cikrak. Perkakas lintune kados pacul, linggis, lencek, sekop nggih enten. (JK.3.40.66) 3 √ 4 5 6 7 8 139 9 10 11 12 13 14 15 16 √ √ 17 √ √ √ 18 Tembung andhahan : Diinceng = di- + inceng Nginceng = Ng- + inceng Tembung lingga = pawon Tembung andhahan : Mblebet = m- + lebet Mlebete = m- + lebet + -e Tembung andhahan : Perkakase = perkakas + -e Tembung lingga ; perkakas Tembung andhahan : Perkakase = perkakas + -e Tembung lingga : pacul Tembung andhahan : Perkakase = perkakas + -e Tembung lingga : linggis
Tabel salajengipun 1 2 67 68 69 70 71 72 Elaniku perkakase arit kalih cikrak. Perkakas lintune kados pacul, linggis, lencek, sekop nggih enten. (JK.3.40.67) Elaniku perkakase arit kalih cikrak. Perkakas lintune kados pacul, linggis, lencek, sekop nggih enten. (JK.3.40.68) E Perkakas lencek, sekop, nggih enten. ( JK.3.40.069) Yen resik-resik kebon malah sok mbeta gaman piyambak, kok. Ganco menapa arit ageng ngoten, le. ( JK.3.40.070) Yen resik-resik kebon malah sok mbeta gaman piyambak, kok. Ganco menapa arit ageng ngoten, le. ( JK.3.40.071) Srengenge durung angslup, nanging hawa pegunungan wis atis. Banyu rasane anyes. ( JK.3.41.72) Ora muncul. Bisa uga ora bakal muncul maneh ing omah kono. ( JK.3.41.073) la niku perkakase arit kalih cikrak. linggis, lintune kados pacul, 73 74 Bisa uga ora bakal muncul maneh ing omah kono. Utawa upama muncula ya udu tukang kebon maneh. ( JK.3.41.074) 3 √ 4 5 6 √ 7 8 140 9 10 11 12 13 14 15 √ 16 √ √ √ √ 17 √ 18 Tembung andhahan : Perkakase = perkakas + -e Tembung lingga : lencek Tembung andhahan : Perkakase = perkakas + -e Tembung lingga : Arit, pacul Tembung lingga : gaman Frasa aran : arit ageng Tembung lingga : gaman Tembung lingga : ganco Tembung lingga : anyes, atis Tembung lingga : muncul Tembung lingga : muncul Tembung andhahan : Muncula = muncul + -a
Tabel salajengipun 1 2 75 76 77 Kidul niku? Griyane Den Sanggana. Tumbasan enggal, kok, Den. Riyin griya niku rak pun bobrok dienggeni Jepang. ( JK.3.42.075) Utawa kaya bocah cilik! Aku golek pengalaman-pengalaman romantis, mongsok kaet biyen lunga mesthi dikancani wong tuwa?! Aku mrene iki liburane prawan diwasa, lo. Aku ki wis mahasiswi! ( JK.3.46.076) Handaka maspadakake, weruh tingkah ethese lan krungu omong kemreceke tamu kang lucu-lucu, Pitrin ya dadi kerep mesem. Yen wis mesem satemene Pitrin ya katon manise. ( JK.3.47.077) kang 78 79 Ora sah nganggo kaya ngono kowe wis ayu kok! Ayumu ki ora marga anting-anting. Nanging anting-anting kaya ngono kuwi song bisa ngancam keslametanmu. ( JK.3. 49.078) Ora ana sing nanggepi omongane Tinuk. Tinuk rak ngerti dhewe yen kahanane ing kene pancen kaya ngono. (JK.3.51.079) 3 √ √ √ 4 5 6 7 8 141 9 10 11 12 13 14 15 16 17 √ 18 Tembung andhahan : Griyane = griya + -e Tembung lingga : griya Frasa aran : bocah cilik, prawan diwasa Tembung andhahan : m- + esem Dwilingga : Anting-anting Tembung lingga : Tinuk
Tabel salajengipun 1 2 80 81 82 83 84 Wong-wong padha ngrungokake kanthi meneng. Ketoke ngrungokake temenan. ( JK.3.51.080) Ketoke ngrungokake temenan. Satemene marga ora ana sing kudu dirembug liya kajaba omongane Tinuk iku. ( JK.3.51.81) Sanggar swara erak kang mangsuli bisik- bisik, pamrihe supaya angger Handaka krungu wae, nanging sepine kahanan, bisik- bisike ya keprugu wong sakupenge meja dhahar ( JK.3.52.082) Handaka nyetitake loteng lan andha undhak- undhakan kang tumuju mrana. Andha undhak-undhakan blabag, ciyut, ndeder, lan peteng. ( JK.3.52.083) Rokok sing diakep ora sido disulet. Urupe korek malah didamu. ( JK.3.53.084) 85 lelungan anggonku Sepisan bab Makasar-mrene. Ping pindho bab anggonku menganggo mas-masan. Ping telune iki mau. ( JK.3.54.85) ijen 3 √ 4 5 6 7 8 142 9 10 11 12 13 14 15 √ √ 16 17 √ √ 18 Tembung andhahan Ngrungokake : Ng- + rungu +-ake Tembung andhahan : Temenan : temen + -an Satemene : sa + temen + -e Dwilingga : bisik-bisik Dwilingga mawi wuwuhan = undhak-undhakan Tembung andhahan : Disulet = di- + sulet Didamu = di- + damu Tembung andhahan : Sepisan = sa- + pisan
Tabel salajengipun 1 2 86 Ah dalem wis gedhe kok, Pak. Wis prawan ing thing-thing, wis universitas, upama rong taun kepungkur aku kawin ngono, kiraku saiki wis duwe anak~ wis siyaga dadi ibu, dadi wong tuwa! (JK.3.54.086) ngudi ngelmu 87 Marga, ana akhlak pribadine Nak Mas Adib kang ora daksenengi. Uga ora disenengi Pitrin, utawa wong becik liyane. ( JK.3.56.087) 88 Yakuwi anggone murang tata, ngrusak tata cara, ora ngajeni wong wadon. Dhemene ngrusak pager ayu eram! Wisma iki, takonana Mbok Gin, nyekseni kedadean apa wae yen pinuju ora dienggoni Pitrin ngene iki! (JK.3.56.088) 89 Ah, embuh! Kowe ki nerka-nerka wae! apa-apa! Rumangsaku Ngendikane. mengkono piyambake terus jumangkah balik, ninggal Handaka. ( JK.3.56.089) aku ora wedi Ngendika 3 4 5 6 7 8 √ √ 143 9 10 11 12 13 14 15 16 17 √ √ 18 Frasa kaanan : wis gedhe Frasa aran : wis prawan thing-thing Tembung andhahan : Daksenengi = dak- + seneng +-i Disenengi : di- + seneng + -i Frasa kriya : Ngrusak tatacara, ngrusak pager ayu Tembung andhahan : Ngendika + -ne Tembung lingga : Ngendika
Tabel salajengipun 1 2 90 Yaiku Darwan. Sapa wae memungsuhan? Arep balik Sanggar, kok kurang kepenak. (JK.3.57.090) bab mungsuh-mungsuhe Adib lan apa prekarane takon Pak 91 Iki kuncine dak campur karo kunci-kunci lemari liyane. Ngendika mengkono karo milih kunci siji sing wis ditengeri mligi saka kunci terus diparingake Tinuk. ( JK.3.58.100) sagombyok ing astane, 92 Tinuk nyoba mbukak dibukak. ( JK.3.58.101) lemarine. Kena 93 Angel ditarik garis endi mungsuhe lan apa saben mungsuh beda jalarane. Marga jalarane. ( JK.3.59.102) 94 Nyawang Sanggar, kaya-kaya kepengin luwih akeh krungu wadule wong tuwa mau. Saya akeh sing diwadulake, saya gamblang prekarane. ( JK.3.60.103) 3 4 5 6 7 8 144 9 10 11 12 13 14 15 16 17 √ √ √ √ √ 18 Tembung dwilingga : Mungsuh-mungsuhe Tembung andhahan : Memungsuhan = m- + mungsuh + -an Tembung andhahan : Kuncine = kunci + -e Tembung lingga : kunci Tembung andhahan : Mbukak = m- + bukaka Dibukak = di- + bukak Tembung andhahan : Mungsuhe = mungsuh +e Tembung lingga : mungsuh Tembung andhahan : Wadule = wadul + -e Diwadulake = di- + wadul + -ake
Tabel salajengipun 1 2 95 Dadi wis genah banget, anggone nyewa aku dikon ngawat-awati Tinuk marga Pak Sanggar wedi karo tingkah brangasane Tuwan Adib Darwan. Dikuwatirake mbrangasi Tinuk. ( JK.3.61.104) 96 Rasane durung suwe dheweke turu. Malah durung krasa keturon, nalika krungu lawang didhodhog uwong. ( JK.3.62.105) 97 Kadospundi? Heh, kena apa? Kanthi gupuh handaka mbukak lawang. Saiki dheweke ngreti pigunane lawang sing kayu dibukak ngeblak wae, dene sing ditutup lawang separo kaca. ( JK.3.63.106) 98 Kadospundi? Heh, kena apa? Kanthi gupuh handaka mbukak lawang. Saiki dheweke ngreti pigunane lawang sing kayu dibukak ngeblak wae, dene sing ditutup lawang separo kaca. ( JK.3.63.107) 3 √ 4 5 6 7 8 145 9 10 11 12 13 14 15 16 17 √ √ √ 18 Tembung andhahan : Brangasane : brangas + - ane Mbrangasi : m- + brangas + -i Tembung lingga : turu Tembung andhahan : Ka- + turu + -n Tembung lingga : lawang Tembung andhahan : Mbukak = m- + bukak Dibukak = di- + bukak
Tabel salajengipun 1 2 99 Handaka ganti nyekeli teplok lan gage melbu kamare Tinuk. Kamare Tinuk uga lawange kayu tetep dibukak ngeblak, mung lawange sing separo kaca dibukak-ditutup. ( JK.4.63.099) 100 Bisa uga kowe kesel terus tindhihen. Utawa tomtomen. (JK.4.64.100) 111 Nalika remrem ayam prasaku aku ngimpi krungu ana montor teka. Ya embuh ngimpi tenan, embuh mung mbayangke sajrone remrem ayam. (JK.4.64.111) 112 Nalika remrem ayam prasaku aku ngimpi krungu ana montor teka. Ya embuh ngimpi tenan, embuh mung mbayangke sajrone remrem ayam. (JK.4.64.112) 3 √ √ √ 4 5 6 √ 7 8 146 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Tembung andhahan : Kamare = kamar + -e Tembung lingga : tindhihen, tomtomen Tembung camboran wutuh = remrem ayam Tembung andhahan : Ng- + impi
Tabel salajengipun 1 2 113 Handaka ngrungokake klawan adreg. Apa sing diprungu Tinuk iku kira-kira kedadean tenan. ( JK.4.65.113) 114 Kajaba ngono yen kowe mbengok, aku mesthi krungu lan enggal tetulung, wong aku ana kamar sebelah. Gek kamar lawang kita sing ditutup mung lawang separo kaca, gampang didhodhog utawa dipecah pisan yen perlu.( JK.4.65.114) 115 Gek kamar lawang kita sing ditutup mung lawang separo kaca, gampang didhodhog utawa dipecah pisan yen perlu . Yen ana apa- apa gage wae mlayu marani lawang, terus bukaken kancinge. ( JK.4.65.115) 116 Arloji ing tas digogohi, dideleng ing padhang lampu, jam siji bengi. Pancen wis bengi. (JK.4.65.116) 117 Marga dheweke menehi awer-awer sakupenge dhirine. Awer-awer utawa tali watesan, utawa singgetan. ( JK.4.69.117) 1 2 3 √ √ √ √ 3 4 5 4 5 6 6 7 7 8 8 147 9 9 10 11 12 13 10 11 12 13 14 14 15 15 16 16 17 √ 17 18 Tembung andhahan : Ngrungokake = Ng- + rungu + -ake Diprungu = di- + rungu Tembung lingga = kamar Tembung lingga = lawang Tembung lingga = bengi Dwilingga : awer-awer 18
Tabel salajengipun 118 Marga dheweke menehi awer-awer sakupenge dhirine. Awer-awer utawa tali watesan, utawa singgetan. ( JK.4.69.118) 119 Marga dheweke menehi awer-awer sakupenge dhirine. Awer-awer utawa tali watesan, utawa singgetan. ( JK.4.69.119) 120 Mau bengi aku rak resik-resik lemari sakdurunge mapan turu. Lemari ireng gedhe ing kamarku dakresiki. ( JK.4.69.120) 121 Wong liya? Wong liya sapa?! Nyewa detektip iki idheku dhewe. Idheku kang murni! Lan perlune mung dakkon ngawat- awati Tinuk, .....( JK.4.77.121) 122 .......sing bakal teka ya bakal angel kinira- kira, dadi ya sing saiki wae uripku dak tanjakake'. Karepku polah niru kasenengan jaman biyen , sing jare normal, aku ya ora keduga, nglakoni kesenengan jaman kanga rep teke, sing kinira jaman sing wis tentrem, ya during karuwan genahe, aku ya selak tuwa lan ora kober, dadi ya saiki wae kabungahanku iku dakundhuh, daklakoni, mumpung aku isih enom lan waras ( JK.4.80.122) 1 2 √ 3 4 5 √ 6 √ 7 8 148 √ 9 10 11 12 13 14 15 16 √ 17 Dwilingga : awer-awer Frasa aran : tali watesan Dwilingga : awer-awer Tembung andhahan : Singgetan = singget + -an Dwilingga : resik-resik Tembung andhahan : Sakresiki = dak- + resik + -i Tembung andhahan : Idheku = idhe + -ku Klausa 18
Tabel salajengipun 123 Nalika dhahar sarapan iku ora akeh kang padha dirembug. Bubar dhahar Handaka lan Pak Sanggar bali menyang ruwang kantoran. (JK.4.81.123) 124 Mas Handaka kae sajak angel dijak kekancan. Pak Sanggar ketuwan dadi kancaku, sajak tansah kuwatir karo kahananku kene. (JK.4.81.124) 125 Wong sugih? Oo, sugih iku dudu ukurane seneng. Karo dene aku dudu wong mlarat nalika kawin karo Mas Adib. (JK.4.81.125) 126 Sakathahing ikhtiyar supaya aku mati wajar, embuh lara jantung, embuh lara ngenes, terus diupayakake. Nanging ngreti bab kuwi, umurku saya dawa, kaya-kaya arep ngelehake ikhtiyare kang culika. (JK.4.83.126) 127 Cathetan bab angkutan barang menyang Menado wingi astanen. Karo rekening kertu putih.... (JK.4.87.127) 1 2 √ 3 4 5 6 7 8 149 9 √ 10 11 12 13 14 √ 15 16 √ √ 17 Tembung lingga : dhahar Tembung andhahan : Kekancan = ke- kanca + - an Kancaku = kanca + -ku Tembung dwilingga : sugih, mlarat Tembung lingga : ikhtiyar Tembung andhahan : Ikhtiyare = ikhtiyar + -e Tembung andahan : Cathetan = catheh + -an Frasa aran : rekening kertu putih 18
Tabel salajengipun 128 Karo rekening kertu putih. Faktur kedhele Jember kanggo Tiga Sekawan Veem wingi eneng Mas Dulatip, ya? Yen wis gek budhal, aku dakngetokake montor dhisik. ( JK.4.87.128) 129 Dheweke ora ketemu sapa-sapa, terus melbu kantoran, kaya-kaya arep ngetik garapane. Nanging sawise lungguh ngetokake koran pawenehe Tinuk mau esuk, terus diwaca kanthi tliti. Bubar maca,...( JK.5.88.129) 130 Tenan, wong mau mau dipethuki Handaka lagi ana kebonan, macul. Olehe macul karo thingak-thinguk nyawang gedhong, ora bikut. ( JK.5.89.130) 131 Wong kuwi mesthi sing jeneng Ajis, tukang 132 kebon. Pranyata kabeh geseh karo angen- angene Handaka Ajis teka, njedhul nyambut gawe, ora ilang. ( JK.5.89.131) Pranyata kabeh geseh karo angen-angene Handaka Ajis teka, njedhul nyambut gawe, ora ilang. Ajis dudu wong sing nggawa arit pancor bengi kae. ( JK.5.89.132) 1 2 √ √ √ 3 4 5 6 7 8 150 9 10 11 12 13 14 15 16 √ 17 Frasa aran : rekening kertu putih Tembung lingga : faktur Tembung andhahan : Diwaca = di- + waca Maca = m- + waca Tembung andhahan : macul Tembung lingga : ajis Tembung lingga : ajis 18
Tabel salajengipun 133 Sakjane saru nemen griya niki, yen ndara putri mboten rawuh mriki. Sakaken kok, ndara putri niku, ditilar kakunge royal kados ngaten. ( JK.5.90.133) 134 Ora mung nyewakake wismane, Tuwan Adib Darwan malah asring gawe pista rame-rame nganggo musik landansah barang karo tamu- tamune ing wisma kono, sewengi muput, bubar parak esuk. Tamu-tamune, lanang- wadon tuwa-anom, bisa nginep kono nganti dina-dina tutuge. (JK.5. 90.134) ,,,, critane bab sarune wong nyewa bungalow ing Tretes kuwi crita lumrah, wong sugih- sugih ing Surabaya wis padha ngerti. Malah rada aneh, wong anggone nyambutgawe ing wisma Kalamangga lagi rong minggu kok jare ngerti yen Adib Darwan nggawa tamu ing wisma Kalamangga...(JK.5.91.135) 136 Lan ngonangi Ajis anggone macul karo 135 clilengan ngawasi gedhong, ora bikut. Antarane teras ndhuwur karo papan macul Ajis mentok banget. (JK.5.91.136) 1 2 √ √ √ √ 3 4 5 6 7 8 151 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Frasa aran : ndara putri Dwilingga mawi wuwuhan : tamu-tamune Tembung andhahan : Ng- + reti Tembung andhahan : Macul = m- + pacul 18
Tabel salajengipun 137 Layang dikanthongi, dheweke bali ngetik. Bareng anggone ngetik rada suwe meksa ora ana wong teka, atine rada goreh. (JK.5.93.137) 138 Handaka ora sranten, terus munggah menyang teras sing arep diunggahi Tinuk ora sida mau esuk. Lan diunggahi Pitrin nalika Handaka arep ketemu Ajis. (JK.5.93.138) 139 Handaka ora sranten, terus munggah menyang teras sing arep diunggahi Tinuk ora sida mau esuk. Lan diunggahi Pitrin nalika Handaka arep ketemu Ajis. (JK.5.93.139) 140 Den sanggar lan ndara kakung mboten pirsa wong saweg tindakakn. Kula kapurih njagi Ndara Putri. ( JK.5.95.140) 141 Kula kapurih njagi Ndara Putri. Diwelingi Ndara Putri, yen enten swarane montor dhawuhi nyukani tengara. (JK.5.95.141) 142 La sampean sanes montor. Sampeyan dhateng celak mriki mboten nyuwanten montor, dadi kula nggih mboten nyukani tengara. ( JK.5.95.142) 1 2 √ √ √ √ 3 4 5 6 7 8 152 9 √ 10 11 12 13 14 15 16 √ 17 Tembung andhahan : Ng- + ketik Tembung lingga : munggah Tembung andhahan : Diunggahi = di- + munggah + -i Tembung andhahan : Diunggahi = di- + munggah + -i Tembung lingga : kakung, putri Frasa aran : ndara putrid Tembung lingga : montor 18
Tabel salajengipun 143 Luwih subur tinimbang Neterland. Luwih subur tinimbang Gobi, Sahara, Tanah Arab, Amazone utawa Texas. ( JK.5.98.143) 144 Luwih subur tinimbang Neterland. Luwih subur tinimbang Gobi, Sahara, Tanah Arab, Amazone utawa Texas. ( JK.5.98.144) 145 Coba ngombea jamu cacingen Bung Kuru, bisa uga awamu iku ana cacinge sing nyesepi zat-zat panganan sing kok emplok. Ora wurung sing lemu cacing-cacing awakmu, kaya cacing-cacing sing ana negaramu! (JK.5.98.145) 146 Ora sida omong grengseng, Sanggar nampani layang kuwi dhisik, terus diwaca, "Kowe ora duwe wenang mbukak layange liyan!" sentake Sanggar nampani layang ekspres sing dialamatke kantor kono wis bukakan. Nanging ya terus maca layange, sanajan ....(JK.5.99.146) 1 2 √ 3 4 5 6 7 8 153 9 10 11 12 13 14 √ 15 16 √ √ 17 Frasa katrangan : luwih subur Tembung lingga : Neterland, Frasa aran : Tanah Arab Tembung andhahan : Cacinge = cacing + -e Dwilingga : cacing-cacing Tembung lingga : layang Tembung andhahan : Layange = layang + -e 18
Tabel salajengipun 147 Ora sida omong grengseng, Sanggar nampani layang kuwi dhisik, terus diwaca, "Kowe ora duwe wenang mbukak layange liyan!" sentake Sanggar nampani layang ekspres sing dialamatke kantor kono wis bukakan. Nanging ya terus maca layange, sanajan .... (JK.5.99.147) 148 Muin Jingga bengi iku uga nganthongi utawa nggawa layang-layang pangaji kang ora sithik gunggunge, lan resmi dadi melike. Aku dikon ngewangi nggawe layang-layang milah bandha kuwi. (JK.5.101.148) 149 Cilaka yen aku dadi seksi. Aku gage umpetan ngilang sadurunge wong-wong saka kampung sabrang..... ( JK.5.101.149) 150 Pethetane ing taman saiki thukul kaya karepe alam. Kembang-kembang thukul lan mekrok tanpa disirami utawa diramut. ( JK..6. 110.150) 1 2 √ √ √ 3 4 5 6 7 8 154 9 10 11 12 13 14 15 16 √ 17 Tembung andhahan : Layang + -e Dwilingga : layang-layang Tembung lingga : aku Tembung lingga : thukul 18
Tabel salajengipun 151 Tumoleh mripate blalak-blalak amba. Ing mburine, watara limang langkahan, priyayi kakung kang mengagem ndendhi, bregas, polatane padhang, rambute klimis, brengose risik mentas dicukur tata, nyawang Tinuk karo mesem. Sawise nyrantakake kagete, cah wadon iku ngesat kringet ing pilingane nganggo kacune..... ( JK..6. 111.151) 152 Tinuk kelingan pratingkahe Pitrin karo tukang kebon kang njalari Tinuk dolan mrono. Dudu wong lanang ing ngarepe iku kang alaku cidra, nanging wong wadon iku dhewe. ( JK..6.113.152) 153 Didherekake karo pembantu-pembantune loro, Brigpol Harlan karo Sampun Prayitna. Harlan pinter main glathi lan trampil migunakake pistul, dene.... ( JK..6. 115.153) 1 2 √ 3 4 5 6 √ √ 7 8 155 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Tembung lingga : Tinuk Frasa aran : cah wadon Tembung lingga: Pitrin Frasa aran : wong wadon Tembung lingga : Harlan 18
Tabel salajengipun 154 Didherekake karo pembantu-pembantune loro, Brigpol Harlan karo Sampun Prayitna. Harlan pinter main glathi lan trampil migunakake pistul, dene Sampun Prayitna duwe gaman pecut kang ngedap-edapi kasiyate- pecut iku tansah digawa disabuke ing wetenge yen pinuju tugas. ( JK..6. 115.154) 155 Adib Darwan ndengengek kaget, dene Sanggar Padmanaba sawise ngreti yen sing teka petugas-petugas hukum, terus nyawang Handaka. Hadaka nyawang sing padha teka sedhela, terus nutugake olehe ngetik, tekane tamu pulisi dudu urusane juru ketik, urusane para pangarsa. ( JK..6. 116.155) 156 Terus plingak-plinguk sajak kelangan akal! Noleh Pak Sanggar, nanging Pak Sanggar lagi nyawang Handaka. Dene Handaka ndongong sajak juru ketik sing gombloh banget, ora nyanthol blas karo bab kang dadi rerasanan. ( JK..6.119.156) 1 2 √ √ √ 3 4 5 6 7 8 156 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Frasa katrangan : Sampun Prayitna Tembung lingga : Handaka Tembung lingga : Handaka 18
Tabel salajengipun 157 Nanging kula perlu sowan mriki, sepisan punapa panjenengan wilujeng, ping kalihipun ngaturi pirsa supados waspada lan ngatos- atos. Ping tiganipun, syukur yen saged maringi piterang bab buronan pulisi menika. ( JK..6. 119.157) 158 Mesthi, kisanak. Mesthi kularondhani. ( JK..6. 121.158) 159 Dados kuwajiban kula nyepeng tiyang punika, dados tamtu kula ingkang aktip. Tiyang punika ketingal wonten Gondangwetan dinten Jumuwah, dados yen pancen mriki yektos, mlampaha paling kasep kala wingi dumugi mriki. ( JK..6. 121.159) 160 Ora ana disinggole blas prekara wong nggawa arit pancor sing pancakara ing ngarep garasi montor. Bab arit pancor uga diomongake, nanging sing gayutan karo critane pulisi mau. (JK..6. kaca 122.160) 161 Muin Jingga saged ugi mawon ngrampog. Prampog intelek! Nanging mboten gadhah semah ingkang dititipi arit pancor. (JK..6. 124.161) 1 2 √ √ √ 3 4 5 6 7 8 157 9 √ 10 11 12 13 14 15 16 √ 17 Tembung andhahan : Sepisan Frasa nominal : Ping tiganipun Tembung lingga : mesthi Tembung lingga : tiyang Frasa aran : arit pancor Tembung andhahan : Ngrampong = Ng- + rampog Prampog 18
Tabel salajengipun 162 Yen niku diblakakake, nggih bab tiyang mbeta arit pancor kula blakakake. Nanging margi sampeyan mboten purun blaka, saene kula nggih tetep dados juru ketik sing mboten ngretos napa-napa. ( JK..6. 125.162) Sanggar Padmanaba sajake alon-alon ngerti karepe Handaka anggone ngajeni dheweke. Mula dheweke sing ndhisiki ngalah ora methentheng meneh. ( JK..6. 125.163) Sing padha dirembung prekara wongtuwane Tinuk. Tinuk ora duwe sedulur, mula kasihe wong tuwane .....( JK..6. 126.164) 165 Tinuk ora duwe sedulur, mula kasihe wong 163 164 tuwane kaya disok temenan. Sing paling disenengi Tinuk, apa sing dikojahake Tinuk oleh kawigaten temenan dening Sanggar Padmanaba. (JK..6. 126.165) 166 Kersa ngrungokake? Wah, upama panjenengan dadi detektip ngono beja, lo, bola-bali oleh sumber crita saka aku. Nanging iki ya cocog kanggo bahan crita pengarang kancamu, yen panjenengan kersa nerusake. ( JK..6. 127.166) 1 2 √ √ √ √ 3 4 5 6 7 8 158 9 10 11 12 13 14 15 16 √ 17 Tembung andhahan : Diblakakake = di- + blaka + -ake Tembung lingga : blaka Tembung andhahan : Dheweke = dhewe + -ke Tembung lingga : Tinuk Tembung lingga : Tinuk Tembung lingga : crita 18
Tabel salajengipun 167 Mbak Pitrin ngono prawan sugih, lo, Mas, manut critane. Kasugihane nganti sepreni dikukuhi dhewe. ( JK..6. 128.167) 168 Handaka mbalekake kursi, terus nutup lawang. Mung ditutup, ora dikancing. ( JK..6. 130.168) 169 Gregah tangi arep mangan pil antimabuk. Dhek wingi saka rumangsane pil iku kang njalari turu kepati. ( JK..6. 130.169) 170 Nekad nyabrangi ruwangan ngoblag-oblag kang sepi, marani andha. Tinuk nyawnag andha kang ndeder munggah loteng. ( JK..6. 131.170) 171 Kamar iku dicet biru, temboke bisa uga dilapisi karton utawa asbes, nganti ora gampang suwara-suwara ing kamar kono keprungu saka njaban kamar. Ing tengah- tengah kamar ana cagake gedhe. (JK..6. 132.171) 1 2 √ √ 3 √ 4 5 6 7 8 159 9 10 11 12 13 14 15 16 √ √ 17 Tembung lingga : sugih Tembung andhahan : Kasugihane = ka- + sugih + -ane Tembung andhahan : Nutup = N- + tutup Ditutup = di- + tutup Frasa aran : Pil anti mabuk Tembung lingga : andha Tembung lingga : kamar 18
Tabel salajengipun 172 Nalika samono wong iku lungguh karo mangan sega wungkusan. Anggone mangan dhokoh. ( JK..6. 132.172) 173 Tinuk kelingan pratingkahe Pitrin karo tukang kebon kang njalari Tinuk dolan mrono. Dudu wong lanang ing ngarepe iku kang alaku cidra, nanging wong wadon iku dhewe. ( JK..6. 133.173) 174 Terus mbukak lawang. Lawang ora kancingan, ( JK..6. 134.174) 175 Karo Treengga Tinuk rada bisa guneman, bisa nampa lelucon-lelucon. Nanging pikirane meksa sedhih. (JK.6.134.175) 176 Lan aku ngrasa, bengok-bengok kuwi ing alam nyata. Aku kepengen weruh apa ana wong bengok-bengok tenan apa mung krungonen wae. ( JK..6. 139.176) 177 Ora gampang anggone Trenggana nggoleki kantor pulisi. Sing dilapuri seksi pulisi ing Tretes, kang nalika samana lagi ditunggu sawenehe punggawa pulisi sing anyel ngenteni kancane ...( JK..6. 140.177) 1 2 √ √ √ 3 4 5 6 √ 7 8 160 9 10 11 12 13 14 √ 15 16 17 Tembung andhahan : Mangan = m- + pangan Tembung lingga : Pitrin. Frasa aran : wong wadon Tembung lingga : lawang Tembung lingga : Tinuk Tembung andhahan: pikirane = pikirane = piker + -ane Dwilingga : bengok-bengok Frasa aran : kantor pulisi, seksi pulisi, punggawa pulisi 18
Tabel salajengipun 178 Lawang-lawang kuwi lawang-lawang kang separo kaca. Lawang kayune padha dibukak ngeblak sanajan bengi. ( JK..6. 141.178) 179 Lawang kayune padha dibukak ngeblak sanajan bengi. Mengkono pakone sing duwe omah, yakuwi kamar sing dienggono kudu mung lawang kacane...(JK..6. 141.179) 180 Ing meja dhahar awan iku ora akeh rembug keclathokake. Adib Darwan kang padaten omonge gedhe, mangan anteng kecomak- kecamuk. (JK.6.144.180) 181 Lagi ngalamun mengkono, mripate ndadak wetuh ana wong ing gedhong bobrok. Mripate terus wae mencereng. (JK..6. 147.181) 182 Andheng-andhenge Tinuk pancen marake manis nggregetake kangggone wong mata kranjang! Panas atine Pitrin! Nanging meksa disareh-sarehake. Sebaba dheweke rak pancen wis ngerti sipate bojone!Thukmis! Dheweke ora nyalahake wong wadon-wadon sing kepincut marang garwane... ( JK..6. 148.182) √ √ √ √ √ 161 Dwilingga : lawang-lawang Tembung lingga : lawang Tembung lingga : lawang Tembung lingga : dhahar Tembung andhahan : Mangan = m- + pangan Tembung andhahan : Mripate = mripat + -e Tembung camboran wutuh : mata kranjang Tembung camboran tugel : thukmis
Tabel salajengipun 1 2 183 Kalamangga kepeksa ngeculake mangsane nalika ngerti bebaya nekani. Kalamangga lan magsane pisah! Mangsane mlayu ninggalake panggonan duraka iku. (JK..6. 149.183) 184 Babitan teken sepisanan diendhani, marga dheweke kudu mbenakake ndhisik clanane sing wis keplorot. Mengkono uga babitan kapindho. Nanging kang kapingtelu ditangkis, terus disendhal. (JK..6. 149.184) 185 Mendhung kang peteng, pranyata ora nggawa udan kang deres. Kepyur sedhela, terus ketrajag angin. (JK..7. 154.185) 186 Lampu liyane, lampu teplok, kuwajibane para sing manggon kamar dhewe-dhewe. Saka padhange lampu gaspom ndhuwur meja makan kono, sumorote bisa nerangi ruwang tengah. (JK..7. 154.186) 3 √ 4 5 6 7 8 162 9 10 11 12 13 √ 14 15 √ √ 16 17 18 Tembung lingga : kalamangga Tembung andhahan : Sepisanan = sa- + pisan + - an Kapindho = ka- + pindho Frasa nominal : kapingtelu Tembung lingga : kepyur, udan, Tembung lingga : teplok, gaspom
Tabel salajengipun 1 2 187 Lunga menyang ruwang tengah, ngluyur wae ora ninggali omong apa-apa marang Pitrin. Pitrin isih weruh Pak Sanggar nginguki lawang kamare Handaka, sajak ora ketemu wong sing digoleki, terus nerusake ngluyur mmenyang ruwang kantoran.(JK..7. 158.187) 188 189 190 191 192 Iya aku ngerti! Nanging katresnan kita luwih aji tinimbang bandha iku dakkira. Luwih adi tinimbang kesarjanaanku! ( JK.7. 159.188) Sanggar Padmanaba nyawang Handaka. Handaka manthuk alon, sasmita kanthi subasita, yen kewajibane Sanggar Padmanaba ngumpulake wong saomah ing kantoran kono. ( JK..7. 165.189) Sanggar Padmanaba nyawang Handaka. Handaka manthuk alon, sasmita kanthi subasita,...( JK.7. 165.190) Sampeyan nginten saged nyepeng Tashudin teng griya niki. Sampeyan nginten Tashudin dicencang enten loteng...(K.7. 166.191) Sampeyan nginten saged nyepeng Tashudin teng griya niki. Sampeyan nginten Tashudin dicencang enten loteng...( JK..7. 166.192) 3 √ √ √ √ √ 4 5 6 √ 7 8 163 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Tembung lingga : Pitrin Tembung lingga : adi, aji Frasa : Sanggar Padmanaba Tembung Lingga : Handaka Tembung andhahan : Nginten = Ng- + kinten Tembung lingga : Tashudin
Tabel salajengipun 1 2 193 Nanging bab kadurjanan ing Wisma Kalamangga iki, dakira panjenengan perlu bantuanku. Marga wisma iki pancen kaya jarring kalamangga, sakathahing kadurjanan disebar... ( JK..7. 167.193) 194 Nalika iku uga keprungu suwarane montor nggereng-nggereng, terus digasi mlayu metu saka pekarangan Wisma Kalamangga. Kanthi oncate montor, suwarane manuk tuhu uga banjur ora keprungu maneh. ( JK..7. 171.194) 195 Gulune lan raine tatu tilas bacok-bacokan. Lan gamane wujud arit pancor gumlethk sacedhake kono. (JK.7.172.195) 196 Genah diperjaya kanthi tekad tegel ing siksan, nyatane gulune tatu dhowak-dhowak, sirahe uga tatu marga bacokan-bacokan arit pancor. Sajake dibacok saka mburi dhisik, bareng wis tiba.... ( JK..7. 175.196) 197 Nemu wong mati, wong diprejaya. Kok kira sapa sing kaprejaya? ( JK..7. 176.197) 3 √ √ 4 5 6 7 8 164 9 10 11 12 13 14 15 √ 16 17 √ √ 18 Tembung andhahan : Kadurjanan = ka- + durjana + -an Tembung lingga : montor Tembung adwilingga kanthi wuwuhan :Bacok-bacokan Frasa aran : arit pancor Dwilingga : bacok-bacokan Andhahan : Dibacok = di- + bacok Tembung andhahan : Diprejaya = di- + prejaya Kaprejaya = ka- + prejaya
Tabel salajengipun 1 2 198 Pitrin katon gumun krungu wangsulane lan sikepe Handaka, si juru ketik. Wong juru ketik kok wai ngurus takon-takon mengkono, pangkate apa? (JK.7.176.198) 199 Mau sore rak ya wis ngurus-ngurus prekara ajis mengkono, ndadekake muriane Pitrin. Mau sore Pitrin wis nampik kanthi sereng. (JK.7.176.199) 200 Pranyata Dhokter Aziz ora palastra. Kabar palastrane biyen kae pancen mung kanggo ngarah ringkihe atine Mbak Pitrin. (JK..7. 180.200) 201 Antara mbrengengenge tangise Pitrin, keprungu uga montor liwat dalan munggah, ganti presnelling. Montore sapa lan munggah nyang ndi bengi-bengi ngene iki? (JK..7. 180.201) 202 Mesthine ya Wisma Kalamangga iki tujuane montor kang salumrahe. Nanging ora ana sing ngrewes prekara montor liwat munggah kuwi. ( JK..7. 180.202) 3 √ √ √ 4 5 6 7 8 165 9 10 11 12 13 14 15 16 17 √ √ 18 Frasa aran : juru ketik Frasa katrangan : mau sore Tembung lingga : palastra Tembung andhahan : Palastrane = palastra + -ne Tembung lingga : montor Tembung andahan : Montore = montor + -e Tembung lingga : montor
Tabel salajengipun 1 2 203 Tetep waspada, prayitna, pistule ora dilebokake bali menyang sarunge. Ngenteni wong teka karo ngacungake pistul menyang lawang menga. ( JK..7. 182.203) 204 Sing perlu kowe mrene ngabarake yen dheweke wis mati. Mati kok pateni! Ngreti?! ..(JK..7. 184.204) 205 Tak! Sawenehe glathi gedhe mancep ing meja. Pucuk lengene klambine Tashudin kang ireng kepantek gaman mancep iku! ..(JK..7. 185.205) 206 Glathi sing mau mantek lengen klambine ing meja, disaut cepetan, digunakake dadu gegaman. Kepinteran migunakake gaman glathi kanggone Tashudin pancen rada kidhung..... ( JK..7. 186.206) 207 Nalika jerit rajapati keprungu, ana unine montor nggereng metu mbandhang saka pekarangan Wisma Kalamangga. Montor iku, Fiat kodhok, pacen surup nalika barat gedhe lagi tumiyup katon melbu pekarangan Wisma Kalamangga. ( JK..7. 188.207) 3 √ √ √ 4 5 6 √ 7 8 166 9 10 11 12 13 14 15 16 17 √ 18 Tembung andhahan : Pistule = pistul + -e Tembung lingga : pistul Tembung lingga : mati Tembung lingga : glathi, gaman Tembung lingga : glathi Tembung lingga : montor
Tabel salajengipun 1 2 208 Niki! Mang urupke lampune sopiran, jawabe karo nuduhake tangan loro pisan, lan ngenteni murupe lampu ing sopiran. Lampu murup, tangan loro-lorone ketara gluprut getih. ( JK..7. 191.208) 209 Kahanan sopiran dadi padhang. Sopir Fiat nglirik tangan kang diacungke marang dheweke. ( JK..7. 191.209) 210 Kabeh mripat nyawang pemudha pucet iku kanthi nerka ala. Dene pemudha iku dhewe diirit lumpuh menyang cedhak lampu, manut wae. ( JK..7. 193.210) Pranyata sanes mengsah. Mengsah kok sampun njegal, boten terus nyerang? Jebul malah boten tiyang njegal. ( JK..7. 195.211) 212 Kula sing kesandhung. Tiyang sandhungan niku pun boten ebah. ( JK..7. 195.212) 211 213 Atine mantep bareng wis ngreti wong sing mau ndandani sepedhah montor kuwi jebul detektip srayane pulisi. Mesthi wiwit sakawit deteiktip mau wis ngiting dheweke utawa Tinuk... ( JK..7. 199.213) 3 √ √ √ 4 5 6 7 8 167 9 10 11 12 13 14 15 16 17 √ √ √ 18 Tembung andhahan : Murupe = murup + -e Tembung lingga : murup Tembung andhahan : Sopiran = sopir + -an Tembung aran = sopir Tembung andhahan : Pemudha = pe- + mudha Tembung lingga : mengsah Kesandhung = ke- + sandhung Sandhungan = sandhung + - an Tembung lingga : detektip
Tabel salajengipun 1 2 214 Kanthi ibut dheweke terus nyoba sorog-sorog serepan kanggo mbukak kamare Tinuk. Kena dibukak, terus diengakake. ( JK..7. 202.214) 215 Jres! Handaka ngejres korek, terus marani panggonan teplok. Teplok disumet, kamar dadi padhang. (JK..7. 202.215) 216 Jres! Handaka ngejres korek, terus marani panggonan teplok. Teplok disumet, kamar dadi padhang. ( JK..7. 202.216) 217 Rana dibukak, ing kamare manten kajaba manten lanang, andher uga tamu-tamu sawatara. Tamu-tamu baku, tamu inti. ( JK..8. 206.217) 218 "Ah, aku ngaturake sugeng palakrama dhisik. Muga-muga krama karo Dhokter Abdulaziz iki ora gawe nalangsane ati maneh, nanging gedhe atine, cepek rejekine, ayem, tentrem, tata raharja.(JK.8.207.218) 3 √ √ 4 5 6 √ 7 8 168 9 10 11 12 13 14 15 √ 16 17 √ 18 Tembung lingga : Mbukak = m- + buka Dibukak = di- + buka Tembung lingga : teplok Tembung lingga : korek, Tembung andhahan : Disumet = di- + sumet Tembung dwilingga : tamu- tamu Tembung camboran wutuh : palakrama Tembung lingga : krama
Tabel salajengipun 1 2 219 Menawi Tashudin mboten kecepeng, kula inggih lepas. Upami Tashudin kecepeng, ngaken mrejaya margi kengkenan kula, pulisi boten badhe pitados. ( JK..8. 212.219) 220 Menawi Tashudin mboten kecepeng, kula inggih lepas. Upami Tashudin kecepeng, ngaken mrejaya margi kengkenan kula, pulisi boten badhe pitados. ( JK..8. 212.220) 221 Menawi Tashudin mboten kecepeng, kula inggih lepas. Upami Tashudin kecepeng, ngaken mrejaya margi kengkenan kula, pulisi boten badhe pitados. ( JK..8. 212.221) 222 Mung ajan-ajan. Nanging ora klakon apa sing diajan-ajanake marang tashudin, kuwi saya ngenthengake paukumane Mas Muin Jingga. ( JK..8. 213.222) 223 Perlu tinuk digolaekake protektor, tameng pengaman. Nyewa bodyguard sajak kok ngetarani lan nyolok nemen, ora sinandi, mula banjur nyewa detektip. (JK..8. 216.223) 3 √ √ √ 4 5 6 √ 7 8 169 9 10 11 12 13 14 15 16 17 √ 18 Tembung lingga : Tashudin Tembung andhahan : Kecepeng = ke- + cepeng Tembung lingga : Tashudin Dwilingga : ajan-ajan Tembung dwilingga mawi wuwuhan : diajan-ajanke Tembung lingga : protector, bodyguard
Tabel salajengipun 1 2 224 Ngerti lan nyekseni nasibe Tuwan Muin Jingga, Pak Sanggar ora wani grusa grusu njaluk bandha minangka nangih utang marga larane atine marang Tuwan Adib Darwan. Nagih terang-terangan marang Tuwan Adib Darwan mesthi muspra, ora oleh gawe nanging malah nemu cintraka kaya Tuwan Muin Jingga. ( JK..8. 217.224) 225 Ngerti lan nyekseni nasibe Tuwan Muin Jingga, Pak Sanggar ora wani grusa grusu njaluk bandha minangka nangih utang marga larane atine marang Tuwan Adib Darwan. Nagih terang-terangan marang Tuwan Adib Darwan mesthi muspra, ora oleh gawe nanging malah nemu cintraka kaya Tuwan Muin Jingga. ( JK..8. 217.225) 226 Ngerti lan nyekseni nasibe Tuwan Muin Jingga, Pak Sanggar ora wani grusa grusu njaluk bandha minangka nangih utang marga larane atine marang Tuwan Adib Darwan. Nagih terang-terangan marang Tuwan Adib Darwan mesthi muspra, ora oleh gawe nanging malah nemu cintraka kaya Tuwan Muin Jingga. ( JK..8. 217.226) 3 √ √ √ 4 5 6 7 8 170 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Frasa aran : Tuwan Muin Jingga Tembung andhahan : Nagih = n- + tagih Frasa aran : Tuwan Adib Darwan
Tabel salajengipun 1 227 2 Pak Sanggar uga nduwe melik karo bandha sing tinandur ing NV. Kalamangga. Dheweke duwe andhil gedhe saka NV. Kalamangga. ( JK.2078. 227) 228 Aku dikunjara marga sekuthon karo Adib Darwan ngrampog bandhane Pabrik Gula Bringu. Bandhane kasil digawa mlayu Adib Darwan, nanging aku dikurbanke dadi malinge, dicekel ijen... ( JK..8. 219.228) 229 Melbu karo gupuh nyambat aku kon enggal nulungi. Aku ya gage tetulung. (JK.8. 224.229) 230 .....yakuwi anane rajapati, lan rekasa anggone nangkep durjanane. Sajrone ngurus-ngurus lan nerka-nerka sapa durjanane, pikiranku uga isih nyanthol pitakon...(JK..8. 225.230) Iku kang marahi muntab! Atine murup ora bisa dileremake. Kabar kang mentas diprungu saka sliramu bab tingkahe Tuwan Adib Darwan marang Tinuk ing patamanan omah bobrok sisih kulon, ndadekake Pak Sanggar Padmanaba nesu banget!... (JK..8.227.231) 231 3 √ √ 4 5 6 √ 7 √ 8 171 9 10 11 12 13 14 15 16 17 √ 18 Tembung lingga : melik Tembung andhahan : Bandhane = bandha + -e Tembung andhahan : Nulungi = n- + tulung + -i Tetulung = te- + tulung Tembung andhahan : Durjanane = durjana + -e Tembung andhahan : Muntab = m- +untab Frasa kaanan : nesu banget
Tabel salajengipun Katrangan : 1. Nomer 2. Dhata 3. Repetisi a : Repetisi penuh 4. Repetisi b : Repetisi saperangan 5. Sinonim a : Sinonim morfem bebas kaliyan morfem kaiket 6. Sinonim b : Sinonim tembung kaliyan tembung 7. Sinonim c : Sinonim tembung kaliyan frasa 8. Sinonim d: Sinonim frasa kaliyan frasa 9. Sinonim e : Sinonim klausa kaliyan klausa 10. Antonim a : Antonim mutlak 11. Antonim b : Antonim kutub 12. Antonim c : Antonim hubungan 172
Tabel salajengipun 13. Antonim d : Antonim hirarkial 14. Antonim e: Antonim majemuk 15. Kolokasi 16. Hiponimi 17. Ekuivalensi 18. Analisis 173