KAJIAN FILOLOGI SÅHÅ PIWULANG MORAL WONTÊN ING SÊRAT GÊMBRING BARING SKRIPSI Kaaturakên dhatêng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta Minangkå Salah Satunggaling Sarat Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan Déning Baktya Tri Setiono NIM. 10205241006 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2014
PASARUJUKAN Skripsi kanthi irah-irahan Kajian Filologi såhå Piwulang Moral wontên ing Sêrat Gêmbring Baring mênikå sampun pikantuk palilah déning pêmbimbing kanggé dipunuji. ii
PANGÊSAHAN Skripsi kanthi irah-irahan Kajian Filologi såhå Piwulang Moral wontên ing Sêrat Gêmbring Baring mênikå sampun dipunandharakên wontên ing pandadaran sangajênging Dewan Penguji rikålå tanggal 7 Juli 2014 såhå dipuntêtêpakên lulus. iii
WÊDHARAN Ingkang tapak asmå wontên ing ngandhap mênikå, kulå: Nåmå : Baktya Tri Setiono NIM : 10205241006 Program Studi : Pendidikan Bahasa Jawa Fakultas : Bahasa dan Seni ngandharakên bilih skripsi mênikå asil panalitèn kulå piyambak. Samangêrtos kulå, wosing skripsi mênikå bédå kaliyan skripsi ingkang sinêrat déning priyantun sanès, kajawi pérangan tartamtu ingkang kulå ginakakên minångkå sarånå dhasar panyêrating kanthi nggatosakên tåtå cårå såhå paugêran panyêrating skripsi ingkang limrah. Sêratan wonten ing wêdharan mênikå kasêrat kanthi saèstu. Mênawi kasunyatanipun kabukti bilih wêdharan mênikå botên lêrês, bab mênika dados tanggêl jawab kulå pribadi. Yogyakarta, Juni 2014 Panyêrat, Baktya Tri Setiono iv
SÊSANTI Maka nikmat Tuhanmu yang manakah yang kamu dustakan? (Q.S Ar-Rahman) Manungså ing pagêsangan mênikå botên sagêd tanpå priyantun sanès. (Panyêrat) v
PISUNGSUNG Raos sukur "Alhamdulillaahirabbil'aalamiin" konjuk dhumatêng ngarsanipun Gusti Allah Swt ingkang tansah paring nikmat såhå rahmatipun dhatêng sadåyå titah satêmah skripsi mênikå sagêd paripurnå. Skripsi kanthi irah-irahan Kajian Filologi såhå Piwulang Moral wontên ing Sêrat Gêmbring Baring mênikå minångkå pisungsung kulå dhatêng Bapak såhå ibu kulå, såhå kulåwargå kulå ingkang tansah paring panjurung kanthi raos sih ingkang tanpå upami. vi
PRAWACÅNÅ Puji sukur konjuk dhumatêng ngarsanipun Allah SWT awit sampun paring nikmat såhå rahmat satêmah skripsi kanthi irah-irahan Kajian Filologi såhå Piwulang Moral wontên ing Sêrat Gêmbring Baring sampun paripurnå anggénipun nyêrat. Skripsi mênikå minångkå salah satunggaling sarat anggayuh gêlar Sarjana Pendidikan. Panyêrat ngaturakên agunging panuwun dhatêng sadåyå pihak ingkang sampun paring pambiyantu såhå panyêngkuyungipun awit saking purwåkå dumugi paripurnaning skripsi mênika. Kanthi raos ingkang tulus panyêrat ngaturakên agunging panuwun dhatêng: 1. Bapak Prof. Dr. Rochmad Wahab, M.Pd., M.A., minångkå Rektor Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring wêkdal kanggé sinau wontên ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah. 2. Bapak Prof. Dr. Zamzani, M.Pd., minångkå Dekan Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring kalodhangan anggèn kulå damêl skripsi. 3. Bapak Dr. Suwardi, M.Hum., minångkå Pangarså Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring idi kanggé nindakakên panalitèn mênikå. 4. Ibu Dra. Sri Harti Widyastuti, M.Hum., minångkå Pembimbing ingkang sampun kêrså paring bimbingan, piwulang, såhå panjurung kanthi wicaksånå satêmah skripsi mênikå sagêd paripurnå. 5. Prof. Dr. Endang Nurhayati, M.Hum., minångkå Dosen Penasihat Akademik ingkang sampun paring pitutur ing sadangunipun kuliah. 6. Bapak-Ibu dosen Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring mawarni-warni kawruh, piwulang, såhå pitutur ingkang murakabi dhatêng panyêrat. 7. Staf administrasi Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah awit sadåyå pambiyantunipun. vii
viii 8. Bapak såhå ibu kulå awit sadåyå pandongå, panjurung såhå sih trésnanipun. 9. Mbakyu kulå Notiana Widyatami såhå råkå kula Agriyar Dwi Nurcahyo awit sadåyå pandongå såhå semangat dhatêng kulå. 10. Anisa Rizky Nur Rohmah ingkang tansah sukå panjurung såhå pambiyantunipun satêmah skripsi mênikå saged maujud. 11. Nugrah, Husni, Rusli, Fuad, Sigit, Andriyana, Apri, Dayinta såhå sadåyå kåncå-kåncå Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah kelas A (JAKA) angkatan 2010 ingkang sampun sukå panjurung anggèn kulå nyêrat skripsi mênikå. 12. Sadåyå kåncå Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah angkatan 2010 ingkang sampun suka panjurung anggèn kulå nyêrat skripsi mênikå. 13. Gani, Adit, Trio, Bagus, ingkang sampun suka panjurung anggèn kulå nyêrat skripsi mênikå. 14. Sadåyå pihak ingkang botên sagêd kulå sebutakên sadåyå, ingkang sampun paring pambiyantu, panjurung, såhå pandongå satêmah skripsi mênikå sagêd paripurnå, Panyêrat rumaos bilih skripsi mênikå taksih têbih saking têmbung sampurnå, pramilå panyaruwé såhå pamrayogi ingkang tumuju murih langkung saé, jangkêp, såhå sampurnaning skripsi mênikå, tansah katampi kanthi sukå rênaning pênggalih såhå agunging panuwun. Wasånå, kanthi raos andhap asor panyêrat sampun mungkasi anggènipun nyêrat karya ilmiah mênikå sinaosa dèrèng sampurnå. Ananging, panyêrat saèstu gadhah pangajab mugi-mugi skripsi mênikå sagêd murakabi dhatêng sadayanipun. Yogyakarta, Juni 2014 Panyerat, Baktya Tri Setiono
PRATÉLAN ISI IRAH-IRAHAN ... i PASARUJUKAN ... ii PANGÊSAHAN ... iii WÊDHARAN ... iv SÊSANTI ... v PISUNGSUNG ... vi PRAWACÅNÅ... vii PRATÉLAN ISI ... ix PRATÉLAN TABEL ... xii PRATÉLAN LAMPIRAN ... xiii PRATÉLAN CÊKAKAN ... xiv PANDOM EJAAN... xv SARINING PANALITÈN ... xvi BAB I PURWÅKÅ ... 1 A. Dhasaring Panalitèn ... 1 B. Undêraning Prakawis ... 9 C. Watêsaning Panalitèn ... 9 D. Wosing Prakawis ... 10 E. Ancasing Panalitèn ... 10 F. Paédahing Panalitèn ... 11 G. Pangêrtosan Têmbung-têmbung ing Irah-irahan ... 12 BAB II GÊGARAN TEORI ... 14 A. Hakékat Filologi ... 14 1. Pangrêtosan Filologi ... 14 2. Ancasing Filologi ... 15 3. Aliran Filologi ... 16 4. Objek Filologi ... 17 ix Kåcå
a. Naskah ... 17 b. Teks ... 18 5. Lampahing Panalitèn Filologi ... 18 a. Inventarisasi Naskah ... 19 b. Deskripsi Teks ... 19 c. Transliterasi såhå Suntingan Teks ... 21 d. Aparat Kritik ... 25 e. Parafrase såhå Terjemahan Teks ... 26 f. Analisis Teks ... 27 B. Sêkar Måcåpat ing Salêbêting Teks-Teks Jawi ... 28 C. Piwulang Moral ... 29 D. Panalitèn Ingkang Jumbuh ... 31 E. Nalaring Pikir ... 32 BAB III CÅRÅ PANALITÈN ... 34 A. Metode Panalitèn ... 34 B. Sumbêr Data Panalitèn ... 35 C. Teknik Ngêmpalakên Data ... 36 D. Instrumen Panalitèn ... 40 E. Teknik Analisis Data ... 43 F. Validitas såhå Reliabilitas ... 44 BAB IV ASILING PANALITÈN SÅHÅ PIRÊMBAGAN ... 45 A. Asiling Panalitèn ... 45 1. Inventarisasi Naskah Sêrat Gêmbring Baring ... 45 2. Deskripsi Naskah ... 47 3. Transliterasi såhå Suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring ... 56 a. Pandoming Transliterasi Teks Sêrat Gêmbring Baring ... 56 1) Sistem Transliterasi Aksårå Jåwå ... 56 a) Aksårå Jåwå såhå Pasanganipun ... 56 b) Aksårå murdå såhå Pasanganipun ... 58 c) Aksårå Swårå ... 59 d) Sandhangan ... 60 x
2) Panyêrating Aksårå /hå/ ... 62 3) Panyêratan /e/ mawi diakritik (ê),(é), utawi (è) ... 63 4) Penyêrating têmbung rangkêp ... 63 5) Aksårå rangkêp ingkang kasusun saking proses afiksasi .... 64 6) Penyêrating Aksårå kapital... 64 7) Penyêrating Tåndhå Metra ... 65 8) Panyêrating reduplikasi parsial utawi Dwipurwå ... 65 b. Pandoming Suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring ... 65 c. Asiling Transliterasi såhå Suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring ... 66 4. Aparat Kritik Teks Sêrat Gêmbring Baring ... 104 5. Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring ... 118 6. Piwulang Moral ing Salêbeting Teks Sêrat Gêmbring Baring .... 160 B. Pirêmbagan ... 167 BAB V PANUTUP ... 191 A. Dudutan ... 191 B. Implikasi ... 194 C. Pamrayogi ... 195 KAPUSTAKAN ... 196 A. Manuskrip ... 196 B. Puståkå ... 196 C. Internet ... 198 LAMPIRAN ... 199 Teks Sêratan Astå utawi Carik Sêrat Gembring Baring Kasimpên ing Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta ... 199 xi
Tabel 1 Tabel 2 Tabel 3 Tabel 4 Tabel 5 Tabel 6 Tabel 7 Tabel 8 Tabel 9 Tabel 10 Tabel 11 Tabel 12 Tabel 13 Tabel 14 Tabel 15 Tabel 16 Tabel 17 Tabel 18 Tabel 19 Tabel 20 PRATÉLAN TABEL : Metrum sêkar måcåpat såhå paugêranipun ... .. : Deskripsi panalitèn ingkang jumbuh ... : Kartu data deskripsi naskah Sêrat Prånåcitrå ... . : Kartu data aparat kritik teks Sêrat Gêmbring Baring... .. : Asiling deskripsi naskah ... . : Aksårå Jåwå såhå pasanganipun ... ... : Aksårå murdå såhå pasanganipun... ... : Aksårå swårå såhå pasanganipun ... ... : Sandhangan swårå ... ... : Sandhangan wyanjånå ... .. : Sandhangan panyigêg wandå ... ... : Sandhangan pangkon ... : Sêrataning aksårå /Hå/ ... .. : Sêrataning /e/ pêpêt såhå /e/ taling ... .... .. : Sêrataning têmbung rangkêp ... .. : Tåndhå metra wontên ing teks Sêrat Gêmbring Baring... .. : Asiling transliterasi såhå suntingan teks Sêrat Gêmbring Baring... .. : Aparat kritik ... .. : Asiling terjemahan teks Sêrat Gêmbring Baring ... . : Piwulang moral ing teks Sêrat Gêmbring Baring... .. xii 29 32 40 43 48 57 59 59 60 61 62 62 63 63 63 65 68 105 119 161
Lampiran PRATÉLAN LAMPIRAN : Sêrat Gêmbring Baring ... ..... ... xiii Kåcå 199
1. Dha 2. Dur 3. g 4. p 5. Pang 6. SGB 7. Sin PRATÉLAN CÊKAKAN : Dhandhanggulå : Durmå : Gatrå : Pådå : Pangkur : Sêrat Gêmbring Baring : Sinom xiv
PANDOM EJAAN Pandom ejaan ingkang dipunginakakên wontên ing karya ilmiah mênikå wontên kalih, inggih mênikå pandom ejaan kanggé båså Indonésia såhå pandom ejaan kanggé båså Jawi. Pandom ejaan båså Indonésia sadayanipun ngginakakên Ejaan Bahasa Indonesia yang Disempurnakan (EYD). Wondéné pandom ejaan båså Jawi sakêdhik radi nyêbal saking Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan (Anggota IKAPI, 2006), inggih mênikå tåndhå ê kanggé nyêrat fonem / ǝ / ugêlipun ê kados ing têmbung têngên 'kanan'; tåndhå é kanggé nyêrat fonem / e / ungêlipun é kados ing têmbung wondéné 'sedangkan'; såhå tåndhå è kanggé nyêrat fonem / æ / ungêlipun è kados ing têmbung ènthèng 'ringan'. Sasanèsipun mênikå tåndhå å kanggé nyêrat fonem / ɔ / ungêlipun å kados ing têmbung kåcå 'halaman'. Tåndhå sambung (-) (Anggota IKAPI, 2006: 29), kaginakakên kanggé nyêrat têmbung andhahan, inggih kanggé milahakên antawisipun têmbung abåså Indosesia ingkang kawuwuhan atêr-atêr dipun- såhå panambang -akên. Tuladhanipun, inggih mênikå dipun-sunting såhå dipun-terjemah-akên. Irah-irahan naskah såhå pêthikan-pêthikan abåså Jawi ngginakakên Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan kanggé nggampilakên panyêratipun. Ananging, kanggé aksårå e ngginakakên tåndhå ê kanggé nyêrat fonem / ǝ /, tåndhå é kanggé nyêrat fonem / e /, ugi ngginakakên tåndhå è kanggé nyêrat fonem / æ /, såhå aksårå a (lêgênå) ngginakakên tåndhå å kanggé nyêrat fonem / ɔ /. Sadåyå irah-irahaning buku ingkang kasêrat mawi aksårå Latin ingkang ngginakakên ejaan sadèrèngipun EYD, têtêp kasêrat mênåpå wontênipun murih têtêp kajagi aslinipun, ugi supados botên nuwuhakên salah tapsir. Kanggé irah- irahaning buku utawi naskah sêratan aksårå Jåwå kajumbuhakên kaliyan EYD. xv
KAJIAN FILOLOGI SÅHÅ PIWULANG MORAL WONTÊN ING SÊRAT GÊMBRING BARING Déning: Baktya Tri Setiono NIM 10205241006 SARINING PANALITÈN Ancasing panalitèn mênikå wontên gangsal. Ancasipun inggih kanggé: (1) (2) ngandharakên asiling ngandharakên deskripsi naskah Sêrat Prånåcitrå, (3) damêl transliterasi såhå suntingan teks Sêrat Gêmbring Baring, (4) damêl terjemahan teks Sêrat Gêmbring Baring, såhå (5) ngandharakên piwulang moral ing salebeting teks Sêrat Gêmbring Baring. inventarisasi naskah Sêrat Gêmbring Baring, Panalitèn mênikå ngginakakên metode panalitèn filologi såhå metode panalitèn deskriptif. Metode panalitèn filologi mênikå dipunginakaken kanggé nggarap teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang kasêrat mawi aksårå Jåwå carik. Wondéné metode panaliten deskriptif dipunginakakên kanggé nggambarakên teks Sêrat Gêmbring Baring kanthi objektif. Sumber data panalitèn mênikå inggih naskah såhå teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang wontên salêbêting bèndhêl naskah Sêrat Prånåcitrå koleksi Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta. Teknik ngêmpalakên data ing panalitèn mênikå ngginakakên lampahing panalitèn filologi, inggih mênikå inventarisasi naskah, deskripsi naskah, transliterasi, suntingan, terjemahan teks, såhå analisis isining teks. Analisis data ngginakakên teknik analisis deskriptif. Validitas ingkang dipunginakakên, inggih mênikå validitas semantik. Reliabilitas inggih mênikå reliabilitas intrarater såhå interrater. ingkang dipunginakakên, Asiling panalitèn mênikå ngandharakên ênêm bab. Ingkang ångkå satunggal mênikå, kapanggihakên pitung naskah Sêrat Gêmbring Baring ingkang satunggal irah-irahan såhå tigang naskah ingkang satunggal korpus. Kaping kalih, deskripsi naskah Sêrat Prånåcitrå taksih saé, såhå sêratanipun taksih cêthå. Katigå, transliterasi teks Sêrat Gêmbring Baring dipungarap kanthi ngginakakên metode transliterasi standar inggih mênikå ngéwahi sêratan aksårå Jåwå dhatêng aksårå Latin adhêdhasar ejaan ingkang limrah. Sakawan, suntingan teks ngginakakên metode suntingan standar, wondéné sadåyå éwah-éwahan ing suntingan teks kaandharakên ing aparat kritik. Gangsal, terjemahan teks dipungarap kanthi ngginakakên metode terjemahan harfiah, terjemahan isi, såhå terjemahan bebas. Sadåyå metode terjemahan kasêbut dipungarap kanthi kontekstual. Ênêm, piwulang moral ing salêbêting teks Sêrat Gêmbring Baring kapérang dados tigå, inggih mênikå gagayutan antawisipun manungså dhumatêng Gusti, manungså kaliyan priyantun sanès, såhå manungså kaliyan dhiri pribadinipun. xvi
BAB I PURWÅKÅ A. Dhasaring Panalitèn Sastrå inggih mênikå satunggaling wujud upåyå kanggé ngandharakên gagasan satunggaling tiyang mawi båså ingkang mêdal saking råos såhå pikiran. Gagasan mênikå sagêd awujud lisan utawi sêratan, utawi sagêd dipunwastani ugi bilih gagasan sêratan mênikå kadamêl saking gagasan lisan. Saking andharan kasêbut sagêd dipunmangrêtosi bilih sadåyå ingkang dipunsêrat mênikå minångkå wujud pikiran satunggaling tiyang. Sastrå mênikå sanès teori utawi prakawis ingkang énggal malih, sastrå sampun wontên wiwit jaman pra-aksårå. Sastrå ugi wontên sêjarahipun, sêjarah mênikå ingkang damêl titikan bilih sastrå mênikå kalêbêt sastrå kinå, sastrå têngahan, utawi sastrå énggal. Wontên Indonésia kathah karyå sastrå kinå ingkang kasêrat mawi aksårå såhå båså daérah. Sastrå kinå mênikå ngêwrat manéka warni prakawis, antawisipun: prakawis agami, sêjarah, sastrå, mitologi, legenda, såhå adat- istiadat. Karyå sastrå kinå mênikå sagêd nêdahakên gambaran bab umumipun pagêsangan manungså. Salah satunggaling sastrå wontên Indonésia ingkang ngêwrat piwulang luhur ingkang kêdah dipunlêstantunakên inggih mênikå sastrå Jawi. Salah satunggaling sastrå Jawi ingkang ngêwrat tuladhå piwulang luhur inggih mênikå naskah Jawi kinå ingkang jinisipun suluk såhå naskah wulang. Piwulang-piwulang mênikå wontên ingkang kasêrat kanthi dhapukan sêkar såhå wontên ingkang kasêrat kanthi dhapukan gancaran. Tiyang jaman rumiyin kathah 1
nilar piwulang luhur ingkang kalêstantunakên lumantar tradisi lisan, kados tå wontên ing paribasan såhå dongèng, mênåpå déné ugi wontên karyå ingkang kasêrat kanthi dhapukan sêkar macåpåt. Naskah-naskah kinå mênikå kasimpên wontên ing museum-museum såhå perpustakaan. Papan anggénipun nyimpên naskah Jawi mênikå antawisipun wontên ing museum Sånåbudåyå Yogyåkartå, museum Radyå Puståkå Suråkartå, perpustakaan Rêkså Puståkå Kraton Mangkunêgaran, perpustakaan perguruan tinggi såhå perpustakaan ing nêgari sanès. Piwulang luhur mênikå wontên ing jaman rumiyin kathah dipun-kaji, såhå katindakakên minångkå pandoming gêsang. Kathah prakawis ingkang sagêd dipunrêmbakakakên saking naskah Jawi kinå ingkang wontên gayutipun kaliyan pagêsangan samênikå. Sastrå kinå inggih mênikå sumbêr ilham ingkang dipunbêtahakên kanggé ngrêmbakanipun kabudayan (Baried dkk, 1985: 94). Pengkajian naskah-naskah kinå mênikå wigati sangêt såhå sagêd paring kontribusi kanggé kamajênganing kabudayan bångså. Satunggaling cårå kanggé nliti naskah-naskah kinå inggih mênikå ngginakakên filologi. Miturut Kamus Istilah Filologi (Baroroh Baried, R. Amin Soedoro, R. Suhardi, Sawu, M. Syakir, Siti Chamamah Suratno, 1977: 27), filologi inggih mênikå ngèmi ingkang nyinaoni kekhususan kerohanian suatu bångså utawi ngèlmi ingkang nyinaoni kabudayan adhêdhasar båså såhå kasusastranipun. Ngèlmi bab båså, budåyå, pranåtå, såhå sêjarah satunggaling bångså kados ingkang wontên ing sêratan. Wondéné miturut Djamaris (2002), filologi inggih mênikå suatu ilmu yang memiliki objek penelitian berupa naskah-naskah lama. 2
3 Saking andharan kasêbut, sagêd kadamêl dudutan bilih filologi mênikå satunggaling ngèlmi ingkang ngrêmbag bab båså, sastrå såhå budåyå ingkang wontên ing naskah-naskah kinå. Salah satunggaling jinis naskah Jawi inggih mênikå naskah wulang. Darusprapta (1990: 4) ngandharakên bilih titikanipun naskah wulang inggih mênikå ngêwrat piwulang moral. Wondéné salah satunggaling naskah Jawi jinis wulang inggih mênikå Sêrat Gêmbring Baring, ingkang salajêngipun dipunsêbut SGB. Sêrat Gêmbring Baring mênikå naskah wulang ingkang kasêrat kanthi dhapukan sêkar måcåpat. Saking studi katalog Descriptive Catalouge of the Javanese Manuscripts and Printedbooks In the Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta (Girardet, 1983), Katalog Induk Naskah-Naskah Nusantara Jilid I; Museum Sonobudoyo (Behrend, 1990), Katalog Induk Naskah-Naskah Nusantara Jilid II; Kraton Yogyakarta (Lindsay, 1994), saha Katalog Manuskrip Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta kapanggihakên sadåså Sêrat Gêmbring Baring. Pitu ingkang satunggal irah-irahan såhå tigå ingkang satunggal korpus. Saking studi katalog Descriptive Catalouge of the Javanese Manuscripts and Printedbooks In the Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta (Girardet, 1983), dipunpanggihi naskah Sêrat Gêmbring Baring kanthi kode 21422 (A.20). Naskah mênikå wontên 2 (kalih) pérangan, ingkang sêpisan bab piwulang pandangan Islam kejawèn ingkang gayut kaliyan piwulang moral, sipat-sipat Allah, ibadah ilahi, kesatuan antawisipun Gusti kaliyan kawulå, tumindakipun priyayi, tumindak ingkang saé, såhå membangun karakter. Salajêngipun pérangan
ingkang kaping kalih inggih mênikå lampahan ringgit Déwi Kunthi, putri Prabu Basudéwå. Wiwitanipun Prabu Basudéwå paring uningå bilih ingkang badhé dipuntampi dados mantu inggih mênikå ingkang sagêd njabut Sådå Lanang saking alun-alun. Pungkasanipun inggih trêsnanipun Bambang Sudarsånå dhatêng Déwi Sucitrå. Salajêngipun saking Katalog Induk Naskah-Naskah Nusantara Jilid I; Museum Sonobudoyo (Behrend, 1990), dipunpanggihakên naskah Sêrat Gêmbring Baring wontên ing bèndhêl naskah Kêmpalan Sêrat Warnå-Warni kanthi kode B9 PB A.241. Bèndhêl naskah mênikå isinipun 19 teks. Teks Sêrat gêmbring Baring mênikå teks ingkang kaping 19, wontên ing kåcå 305-431. Dipunsêbutakên bilih naskah mênikå anggitanipun Kyai Tani Ngabdul Jalil (Aryå Mataram Bupati Rumå nalikå taun 1780 (1851 AD). Salajêngipun, dipunpanggihakên naskah Sêrat gêmbring Baring wontên ing bèndhêl naskah Kêmpalan Sêrat Warnå-warni kanthi kode P20 PB A.236. Bèndhêl naskah mênikå isinipun 12 teks. Teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå ingkang kaping kalih wontên ing kåcå 193-354. Dipunsêbutakên bilih teks-ipun asli dipunsêrat déning RT Prawirådirjå (Madiun) wiwit taun 1827 dumugi 22 Mulud Ehe taun 1828 (10 Agustus 1898) såhå dipunsalin déning Radèn Sukarmin, Tirtåprétaman, Yogya. Naskah Sêrat gêmbring Baring salajêngipun kawrat wontên ing bèndhêl naskah Kêmpalan Sêrat Warnå-warni kanthi nomêr P40 SK 97. Bèndhêl naskah mênikå isinipun 13 teks. Teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå ingkang kaping 4
gangsal. Naskah mênikå sampun risak, satêmah mbotên sagêd dipuntingali kahanan aslinipun. Salajêngipun naskah Sêrat gêmbring Baring wontên ing bèndhêl naskah Sêrat Kêmpalan Warnå-warni kanthi nomêr P129 PB C197. Bèndhêl naskah mênikå isinipun ngêwrat pitung teks ingkang kajilid dados satunggal. Teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå ingkang kaping 6 wontên ing kåcå 859-1207. Isinipun kapêndhêt saking Sêrat Tekåwêrdi, Bayanmani, såhå Sêrat Gêmbring Baring. Pérangan naskah mênikå dipunsalin wiwit nalikå Sukrå pon, 4 Ruwah, Jimawal 1852, 23 Maret 1923. Salajêngipun naskah Sêrat Gêmbring Baring wontên ing bèndhêl naskah Kêmpalan Sêrat Warnå-Warni kanthi kode P145 SK 30. Bèndhêl naskah mênikå isinipun 34 teks. Teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå sêrat kaping sêlangkung. Naskah kanthi kode SK 30 mênikå ugi sampun risak, satêmah botên sagêd dipuntingali naskah aslinipun. Anggènipun pados salajêngipun inggih mênikå kanthi maos Katalog Induk Naskah-Naskah Nusantara Jilid II; Kraton Yogyakarta (Lindsay, 1994). Saking katalog mênikå kapanggihakên tigang sêrat ingkang satunggal korpus, inggih mênikå kalih Sêrat Gêmbring saha satunggal Sêrat Sipatulwijra. Naskah Sêrat Gêmbring ingkang sepisan inggih wontên ing bèndhêl naskah Sêrat Piwulang Warnå-Warni kanthi kode W.305 C.71. Bèndhêl naskah mênikå isinipun kêmpalan teks piwulang såhå suluk, ingkang wontên 16 (nêmbêlas) irah-irahan. Teks Sêrat Gêmbring mênikå ingkang sêpisanan utawi wontên ing kåcå 1-43. Teks mênikå nyêbutakên bilih ingkang nganggit inggih 5
6 mênikå Ronggå Prawirådirjå saking Mahèspati (Madiun) kanthi tanggal panyêratanipun Rebo Wage, 1 Surå, Alip 1787 (11 Agustus 1858). Kolofon panutupipun nêdahakên ingkang nyalin inggih mênikå R.L Mangunwinåtå såhå tanggal pungkasipun salinan mênikå 27 Surå, Jimakir 1818 (3 Oktober 1888). Dipunsêbutakên bilih teks mênikå saduran saking Sêrat Sipatulwijrå. Salajêngipun, naskah Sêrat Gêmbring wontên ing bèndhêl naskah Sêrat Kaklêmpakan Suluk lan Piwulang Warnå-Warni. kanthi kode W 315 B.13. Wontên bèndhêl naskah mênikå, teks Sêrat Gêmbring wontên ing kåcå 85-96. Teks mênikå ngandharaken satunggaling priyå ingkang rêmên main. Naskah salajêngipun mênikå naskah Sêrat Sipatulwijrå kanthi kode W.319 C.13. Naskah mênikå isinipun tigang pérangan teks. Pérangan wiwitan naskah mênikå inggih teks Sêrat Sipatulwijra utawi Sêrat Pralambang utawi Sêrat Gêmbring. Teks mênikå wontên ing kåcå 1-46, isinipun piwulang moral didaktik ingkang kapêndhêt saking "Kitab Sipatulwijrå" såhå dipun-terjemah-akên dhatêng båså Jawi. Salajêngipun saking Katalog Manuskrip Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta, dipunpanggihakên naskah Sêrat Gêmbring Baring wontên ing bèndhêl naskah Sêrat Prånåcitrå kanthi kode R00171. Bèndhêl naskah mênikå isinipun wontên 16 teks. Teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå ingkang kaping ênêm wontên ing kåcå 102 - 141. Saking katrangan ing Katalog Manuskrip Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta, bèndhêl naskah Sêrat Prånåcitrå mênikå ingkang nyalin asmanipun Dèn Mas Suryagrahånå ing warså 1933.
Sêrat Gêmbring Baring ingkang satunggal irah-irahan mênikå wontên pitu. Sêrat kasêbut inggih mênikå. 1. SGB kanthi kode 21422 (A.20); 2. SGB ingkang wontên salêbêting naskah Kêmpalan Sêrat Warnå-Warni kanthi kode B.9 PBA.241; 3. SGB ingkang wontên salêbêting naskah Kêmpalan Sêrat Warnå-Warni kanthi kode P.20 PBA.236; 4. SGB ingkang wontên salêbêting naskah Kêmpalan Sêrat Warnå-Warni kanthi kode P.40 SK.97; 5. SGB ingkang wontên salêbêting naskah Sêrat Kêmpalan Warnå-Warni kanthi kode P.129 PBC.197; 6. SGB ingkang wontên salêbêting naskah Kêmpalan Sêrat Warni-Warni kanthi kode P.145 SK.30; såhå 7. SGB ingkang wontên salêbêting naskah Sêrat Prånåcitrå kanthi kode R00171. Wondéné Sêrat Gêmbring Baring ingkang satunggal korpus inggih wontên tigå. Sêrat kasêbut inggih mênikå. 1. Sêrat Gêmbring kanthi kode W.305 C.71; 2. Sêrat Gêmbring kanthi kode W.315 B.13; 3. Sêrat Sipatulwijra kanthi kode W.319 C.13. Sêrat Gêmbring Baring mênikå kalêbêt naskah wulang, utawi naskah ingkang ngêwrat prakawis ingkang migunani tumrap pagêsangan. Teks ingkang badhé dipuntliti inggih mênikå teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang wontên ing 7
salêbêting naskah Sêrat Prånåcitrå ingkang kasimpên wontên ing Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta kanthi nomêr koleksi manuskrip R00171. Kapilihipun piwulang moral ingkang dipuntliti mênikå amargi têtêngeripun naskah wulang menika ngêwrat piwulang moral, sanesipun inggih mênikå moral wigati sangêt tumrap pagêsangan manungså. Moral mênikå sagêd njagi pratingkahing manungså supados tansah tumindak saé. Wondéné ingkang dados adhêdhasar kapilihipun teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang wontên ing salêbêting naskah Sêrat Prånåcitrå ingkang kasimpên wontên ing Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta mênikå amargi kondisi fisik naskah-ipun taksih saé. Sanèsipun inggih mênikå sêratan teks-ipun ugi taksih cêthå. Teks-ipun ngêwrat piwulang moral ingkang gayut kaliyan pagêsangan samênikå, amargi sipat piwulang moral-ipun universal. Andharan kapilihipun teks mênikå kados makatên. 1. Teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang wontên salêbêting naskah Sêrat Prånåcitrå minångkå koleksi Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta kanthi kodê koleksi manuskrip 95 utawi R00171 kasêrat mawi aksårå Jåwå. 2. Kawontênan Teks Sêrat Gêmbring Baring-ipun taksih saé. Sêratanipun taksih cêthå, kacanipun taksih jangkêp. 3. Båså ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå langkung gampil dipunmangrêtosi jalaran kaandharakên kanthi båså ingkang limrah. 4. Saking katrangan wontên ing katalog manuskrip Balai Bahasa Yogyakarta, teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå dipunsalin wontên ing warså 1933, 8
satêmah tinimbang teks SGB senesipun, teks SGB mênikå salinan ingkang paling anèm saking naskah ingkang satunggal varian. Wontên katrangan ing katalog-katalog ingkang dipunginakaken kanggé studi katalog, teks SGB ingkang sanès kasêrat sadêrêngipun warså 1933. Amargi paling anèm mênikå, isinipun naskah ugi paling cakêt kaliyan pagêsangan samênikå. Adhêdhasar katrangan ing ngginggil, panalitèn mênikå badhé katindakakên kanggé mengkaji piwulang moral ingkang wontên ing teks Sêrat Gêmbring Baring minångkå upåyå majêngakên moral bångså. B. Undêraning Prakawis Saking dhasaring panalitèn ing nginggil sagêd kapêndhêt undêraning prakawisipun. Undêran prakawisipun sagêd kapérang dados makatên. 1. Sastrå mênikå refleksi saking pagêsanganing tiyang jaman rumiyin ingkang prêlu dipuntliti. 2. Ngrêmbakakakên kabudayan mênikå salah satunggalipun lumantar pengkajian naskah-naskah Jawi. 3. Kathah piwulang moral ingkang sagêd kapêndhêt saking naskah-naskah Jawi. 4. Teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå salah satunggaling sêrat ingkang ngêwrat piwulang moral. C. Watêsaning Panalitèn Adhedhasar undêraning prakawis mênikå taksih wiyar, milå prakawisipun dipunwatêsi. Panalitèn mênikå dipunwatêsi bab prakawis inventarisasi naskah, 9
deskripsi naskah, transliterasi teks, suntingan teks, terjemahan teks, såhå piwulang moral ingkang kapêndhêt saking teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang kasimpên ing Balai Bahasa Yogyakarta. D. Wosing Prakawis Saking watêsaning panalitèn, sagêd kadamêl wosing prakawis. Wondéné wosing prakawis panalitèn mênikå kados makatên. 1. Kadospundi inventarisasi naskah Sêrat Gêmbring Baring? 2. Kadospundi deskripsi naskah Sêrat Prånåcitrå? 3. Kadospundi transliterasi teks utawi alih aksårå såhå suntingan teks Sêrat Gêmbring Baring? 4. Kadospundi terjemahan teks utawi alih båså Sêrat Gêmbring Baring? 5. Kadospundi piwulang moral ingkang sagêd kapêndhêt ing salêbêting teks Sêrat Gêmbring Baring? E. Ancasing Panalitèn Ancasing panalitèn mênikå jumbuh kaliyan wosing panalitèn ingkang sampun kaandharakên ing inggil. Adhêdhasar andharan mênikå kasêbut katåtå ancas panalitènipun kados ing ngandhap mênikå. 1. Ngandharakên asiling inventarisasi naskah Sêrat Gêmbring Baring. 2. Ngandharakên deskripsi naskah Sêrat Prånåcitrå. 3. Damêl transliterasi utawi alih aksårå såhå suntingan teks Sêrat Gêmbring Baring. 10
4. Damêl terjemahan utawi alih båså Sêrat Gêmbring Baring. 5. Ngandharakên isining piwulang moral ingkang wontên ing Sêrat Gêmbring Baring. F. Paédahing Panalitèn Panalitèn mênikå kaangkah mumpangati ingkang gayut kaliyan bab teoritis såhå praktis. Wondéné mumpangat saking asiling panalitèn Sêrat Gêmbring Baring mênikå kaandharakên kados ing ngandhap mênikå. 1. Paédah Teoritis Paédah teoritis saking panalitèn mênikå: a) minångkå alternatif sêsêrêpan såhå informasi ingkang gayut kaliyan garapan teks Sêrat Gêmbring Baring kanthi ngêcakakên teori såhå metode utawi cårå panalitèn filologi; b) transliterasi, suntingan, såhå terjamahan tèks Sêrat Gêmbring Baring mênikå sagêd ngasilakên sêratan teks ingkang langkung gampil dipunmangrêtosi mawi aksårå Latin, satêmah sagêd dipunmumpangatakên såhå dipunsinaoni déning pamaos umum; c) asiling panalitèn mênikå ngandharakên piwulang moral ingkang wontên ing teks Sêrat Gêmbring Baring, satêmah ngèlminipun sagêd dipuncakakên déning masarakat ing salêbêting gêsang padintênan. 2. Paédah Praktis a) Data-data asiling panalitèn kaangkah sagêd nggampilakên pamaos ingkang badhé nliti teks Sêrat Gêmbring Baring kanthi ngêcakakên ngèlmi sanèsipun ingkang gayut kaliyan bab båså, sastrå, såhå budåyå. 11
b) Asiling suntingan teks Sêrat Gêmbring Baring kaangkah sagêd nggampilakên anggènipun maos teks Sêrat Gêmbring Baring. c) Asiling ngéwahi båsåning teks Sêrat Gêmbring Baring kaangkah sagêd nggampilakên pamaos ingkang kirang mangrêtosi bab båså Jawi, satêmah sagêd mangrêtosi isining sêrat mênikå. d) Asiling deskripsi ngéngingi isining Sêrat Gêmbring Baring kaangkah sagêd nambah sêsêrêpaning pamaos gayut kaliyan kawontênanipun teks Sêrat Gêmbring Baring. G. Pangêrtosan Têmbung-têmbung ing Irah-irahan Kajian filologi inggih mênikå asiling telaah ngèlmi ingkang kawrat ing anggitan kinå utawi karya tulis kinå ingkang awujud naskah kanthi ngginakakên garapaning panalitèn filologi. Garapaning panalitèn filologi katindakakên kanthi lampahing panalitèn filologi, inggih mênikå: 1) inventarisasi naskah, 2) damêl deskripsi naskah, 3) transliterasi teks, 4) suntingan, 5) terjemahan teks, sartå 6) analisis andharan isinipun teks. Teks Sêrat Gêmbring Baring inggih mênikå salah satunggaling irah- irahan naskah Jawi jinis wulang. Teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå kasêrat mawi dhapukan sêkar måcåpat. Salah satunggaling teks Sêrat Gêmbring Baring mênika wontên ing salêbêting naskah Sêrat Pranåcitrå ingkang kasimpên ing Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta kanthi nomer koleksi manuskrip 95 utawi R00171. Saking manggalanipun teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå anggitanipun Radèn Rånggå Prawirådirjå såhå saking katrangan katalog-ipun teks mênika 12
ingkang nyalin asmanipun Dèn Mas Suryagrahånå rikålå taun 1933, wontên ing Mêdiun. Sêrat mênikå ngêwrat piwulang moral. Piwulang Moral inggih mênikå salah satunggaling wujud gêsang manungså saking solah båwå ingkang saé utawi ingkang awon. Piwulang mênikå dipunwujudakên kanggé ngarahakên, ngatur, såhå nêmtokakên solah bawaning tiyang. 13
BAB II GÊGARAN TEORI A. Hakékat Filologi 1. Pangrêtosan Filologi Filologi mênikå asalipun saking têmbung Yunani 'philos' ingkang atêgês 'cinta' såhå têmbung 'logos' ingkang atêgês 'kata'. Kalih têmbung mênikå lajêng atêgês 'cinta kata' utawi 'senang bertutur'. Pramilå kanthi têgês harfiah, filologi mênikå têgêsipun cinta pada kata-kata utawi rêmên dhatêng têmbung-têmbung ingkang wontên naskah (Djamaris, 2002: 6). Miturut Kamus Istilah Filologi (Baroroh Baried, R. Amin Soedoro, R. Suhardi, Sawu, M. Syakir, Siti Chamamah Suratno, 1977: 27), filologi inggih mênikå ngèmi ingkang nyinaoni kekhususan kerohanian suatu bångså utawi ngèlmi ingkang nyinaoni kabudayan adhêdhasar båså såhå kasusastranipun. Ngèlmi bab båså, budåyå, pranåtå, såhå sêjarah satunggaling bångså kados ingkang wontên ing sêratan. Wondéné miturut Djamaris (2002), filologi inggih mênikå suatu ilmu yang memiliki objek penelitian berupa naskah-naskah lama. Ngéngingi bab pangrêtosan filologi miturut Djamaris ing nginggil, sagêd kapêndhêt dudutanipun bilih filologi mênikå panalitèn ingkang nliti naskah-naskah. Ingkang kawastanan naskah inggih mênikå sadåyå anggitan ingkang taksih sinêrat mawi astå (sêratan carik ingkang taksih asli mênåpå déné santunanipun), ingkang kasêrat ing ron tal (lontar), dluwang, såhå dluwang saking Éropa. Adhêdhasar katrangan wontên ing nginggil, sagêd dipunpêndhêt 14
dudutanipun bilih filologi inggih mênikå ngèlmi ingkang nyinaoni naskah kina saha ngandharaken isi teks-ipun kanthi nggayutaken bab båså, sastra, såhå budåyå. Filologi dipunginakakên awit panalitên mênikå nliti naskah kinå ingkang taksih sinêrat mawi astå (carik), kanthi irah-irahan teks Sêrat Gêmbring Baring. Panalitèn mênikå nggandharakên isinipun teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang dipungayutakên kaliyan ngèlmi båså, bab kasusastran, såhå bab kabudayan. Dangu-dangunipun, panalitèn filologi nêdahakên bab bédaning naskah. Salajêngipun panalitèn filologi nggatosakên béda-bédaning naskah utawi variasi minångkå wujuding kreasi. Variasi-variasi kasêbut dipunanggêp minångkå asil karyaning sêratan ingkang kreatif kanggé mangrêtosi isinipun teks, nglêrêsakên teks ingkang lêpat dipungayutakên kaliyan kawruh båså, sastrå, budåyå, agami, sartå tåtå politik ingkang salajêngipun dipunsêbut filologi modern (Baroroh- Baried, 1985: 3). Panalitèn mênikå ngginakakên filologi modern awit saking ancasipun panalitèn mênikå mangrêtosi teks, ngandharakên isinipun teks, såhå nglêrêsakên bab ingkang lêpat dipungayutakên kaliyan båså, sastrå, budåyå. 2. Ancasing Filologi Ancasing filologi dipunpilah dados kalih, inggih umum såhå mligi (Baroroh-Baried, 1985: 2). Ancas filologi umum ingkang umum, inggih mênikå (1) mangrêtosi kabudayan satunggaling bangså lumantar asiling karyå sastrå, ingkang awujud lésan mênapa déné sêratan, (2) mangrêtosi maknå såhå paédahing teks kanggé masarakat ingkang nganggit, såhå (3) ngandharakên nilai-nilai budayå jaman rumiyin minångkå alternatif mêkaring kabudayan. Wondéné ancas 15
filologi ingkang mligi, inggih mênikå (1) damêl suntingan satunggaling teks ingkang paling cêlak kaliyan teks aslinipun, (2) ngandharakên sêjarah milå bukanipun teks såhå sêjarah perkembangan teks, såhå (3) ngandharakên resepsi pamaos wontên ing jamanipun. Adhêdhasar katrangan ancasing filologi ing nginggil, asiling panalitèn filologi tumrap teks Sêrat Gêmbring Baring inggih mênikå ndadosakên teks Sêrat Gêmbring Baring sagêd kawaos, ngandharakên kawontênaning teks Sêrat Gêmbring Baring, damêl transliterasi teks Sêrat Gêmbring Baring. Salajêngipun asiling suntingan ndadosakên teks ingkang rêsik saking sêratan ingkang lêpat, såhå asiling terjemahan mênikå minångkå sarånå kanggé nggampilakên mangrêtosi isining teks. 3. Aliran Filologi Ngèlmi filologi kapérang dados kalih aliran, inggih mênikå aliran filologi tradisional såhå aliran filologi modern. Tuwuhing aliran filologi mênikå milå bukanipun saking wontênipun sêrataning naskah ingkang makaping-kaping kasalin saéngga nuwuhakên wujud ingkang mawarni-warni (varian) (Baroroh- Baried, 1985: 2). Pramilå, lajêng nuwuhakên sikap pandang tumrap varian naskah wontên teks-teks ing salêbêting naskah kinå, inggih mênikå aliran filologi tradisional såhå aliran filologi modern. Katrangan ngéngingi aliran filologi kasêbut miturut Baroroh-Baried (1985: 2) kados makatên. 1. Pangrêtosan aliran filologi tradisional inggih mênikå nêlakakên bilih variasi naskah mênikå mujudakên naskah ingkang korup, saénggå ancasing 16
panalitènipun inggih mênikå manggihakên wujud asli teks (baboning teks) utawi ingkang paling cêlak kaliyan wujud ingkang asli. 2. Pangrêtosan aliran filologi modern inggih mênikå nélakakên bilih variasi naskah mênikå mujudakên kreasi-nipun panyalin. Ancasing panalitèn mênikå kanggé mangrêtosi isining teks, napsirakên, nglêrêsakên, såhå nggayutakên kaliyan ngèlmi sanès antawisipun båså, sastrå, agami, såhå politik ing jamanipun. Adhêdhasar katrangan ing inggil, panalitèn mênikå ngginakakên aliran filologi modern. Bab mênikå kajumbuhakên kaliyan ancasing panalitèn, inggih mênikå kanggé mangrêtosi, napsirakên teks Sêrat Gêmbring Baring sartå kagayutakên kaliyan ngèlmi båså, sastrå, såhå budåyå (mliginipun piwulang moral). 4. Objek Filologi Filologi gadhah objek kajian ingkang awarni naskah såhå Andharanipun kados ing ngandhap mênikå: a. naskah Miturut Baroroh-Baried (1985: 4) dipunsêbutakên bilih 'naskah itu benda konkret yang dapat dilihat atau dipegang'. Naskah inggih mênikå barang nyåtå ingkang sagêd dipunpirsani såhå dipuncêpêng. Naskah utawi manuskrip inggih mênikå anggitan ingkang taksih dipunsêrat mawi astå utawi carik ingkang taksih asli mênåpå déné salinanipun (Mulyani, 2011: 105). Saking Pangrêtosan mênikå sagêd dipunpêndhêt dudutanipun bilih naskah mênikå barang nyåtå awujud anggitan ingkang sagêd dipunpirsani såhå dipuncêpêng. Saking katrangan ing 17 teks.
nginggil, naskah-ipun panalitèn mênikå inggih naskah Sêrat Gêmbring Baring ingkang wontên bèndhêl naskah Sêrat Prånåcitrå koleksi Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta kanthi kode R00171. b. teks Miturut Baroroh-Baried (1985: 4), "teks artinya kandungan atau muatan naskah, sesuatu yang abstrak yang hanya dapat dibayangkan saja". Teks inggih mênikå prakawis ingkang dipunêwrat déning naskah, prakawis abstrak ingkang namung sagêd dipunbayangakên kémawon. Teks inggih mênikå anggitan ingkang ngêwrat bab samukawising agêsang, inggih ingkang magêpokan kaliyan sadåyå ingkang sampun kalampahan, inggih gêgayutan kaliyan humaniora. Teks mênikå minångkå isining naskah utawi manuskrip utawi handschrift. Teks mênikå kasêrat mawi aksårå warni tigå, inggih mênikå mawi aksårå Jåwå utawi carakan, aksårå Arab Pégon (inggih aksårå Arab kanggé nyêrat båså Jawi, såhå aksårå Latin (Mulyani, 2011: 105). Saking katrangan ing nginggil, teks-ipun panalitèn mênikå inggih teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang wontên bèndhêl naskah Sêrat Prånåcitrå koleksi Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta kanthi kode R00171. 5. Lampahing Panalitèn Filologi Panalitèn filologi gadhah langkah-langkah tartamtu. Langkah-langkah kasêbut inggih mênikå: 1. inventarisasi naskah; 2. deskripsi naskah; 3. Transliterasi såhå suntingan teks; 5. parafrase såhå terjemahan teks, såhå 6. analisis. Andharan lampahing panalitèn filologi mênikå kados makatên. 18
19 a. Inventarisasi naskah Inventarisasi naskah mênikå wiwitan lampahing panalitèn filologi. Inventarisasi naskah inggih mênikå ndaptar sadåyå naskah ingkang dipunpanggihi. Inventarisasi naskah sagêd dipuntindakakên kanthi metode studi pustaka såhå metode studi lapangan. Metode studi pustaka dipuntindakakên kanthi cårå madosi daptar naskah-naskah ingkang badhé dipuntliti wontên ing katalog. Wondéné metode studi lapangan dipuntindakakên kanthi cårå ningali langsung wontên musium, perpustakaan, instansi ingkang kanggé nyimpên naskah, utawi koleksi-nipun satunggaling tiyang (Djamaris, 2003). Inventarisasi naskah dipuntindakakên kathi ancas mangrêtosi cacahipun såhå wontên mênåpå botên naskah ingkang dados sumbêr panalitèn. b. Deskripsi Naskah Deskripsi naskah inggih mênikå satunggaling kagéyatan kanggé ngandharakên kanthi cêthå såhå jangkêp kawontênanipun naskah ingkang dipuntliti (Djamaris, 1977: 25). Déné miturut Mulyani (2012: 6-8), deskripsi naskah ngêmot prakawis-prakawis ingkang wigati ingkang gayut kaliyan naskah. Wondéné prakawis-pêrkawisipun inggih mênikå : 1) Panyimpênaning naskah: koleksi-nipun nyimpên, papan panyimpênan, nomêr kodeks; 2) Irah-irahan naskah: kadospundi dipunpanggihkakên, adhêdhasar katrangan wontên teks déning panyêrat sapisan, utawi adhêdhasar katrangan ingkang dipunsêrat sanès déning panyêrat sapisan, adhêdhasar katrangan wontên njawi teks déning panyêrat sapisan, utawi sanès panyêrat sapisan;
3) Pengantar (manggålå): andharan wontên wiwitan ing njawi wosipun teks, kados wêkdal miwiti panyêratan, papan panyêratan, ancasing panyêratan, namanipun panyêrat, pangajapipun panyêrat, sasêmbahan dhatêng Dewa Pelindung utawi Tuhan Yang Maha Esa, pêpujian dhatêng panguaos ingkang paring dhawuh utawi dhatêng nabi-nabi; 4) Panutup (kolofon): andharan wontên pungkasan ing njawi isinipun teks, kados wêkdal ngrampungakên panyêratan, papan panyêratan, nåmå dhiri panyêrat, pawadan panyêratan, ancasing panyêratan, pangajapipun panyêrat; 5) Ukuran naskah: lebar x panjang naskah, kandêlipun naskah, jinising bahan naskah, tanda air; 6) Ukuran teks: lebar x panjang teks, cacah kacanipun teks, luwihan kåcå ingkang kosong; 7) Isi: jangkêp utawi kirang, pêdhotan utawi awujud fragmen, mawi rêrênggan gambar menåpå botên, gancaran, gêguritan, drama utawi kombinasi, mênawi gancaran pintên råtå-råtå cacahipun gåtrå sabên sakåcå, mênawi gêguritan pintên cacahipun pupuh, mênåpå nåmå sêkaripun, pintên gunggungipun pådå sabên pupuh; 8) Kalêbêt golongan jinising naskah ingkang pundi, kados pundi titikanipun; 9) Sêratan: a) jinisipun aksårå : Jåwå/Arab Pegon/Latin; b) wujudipun aksårå : kothak/bundêr/lancip/kombinasi; c) ukuranipun aksårå : agêng/sêdhêngan/alit; d) sikap-ipun aksårå : jêjêg/miring; 20
21 e) goresan-ipun aksårå : kandêl/tipis; f) warna tinta : cêmêng/soklat/biru/abrit; g) dipunsêrat wontên sisihipun verso utawi recto; h) dipunwaos awrat menåpå gampil; i) sêratan astå ingkang sampun limrah utawi botên; 10) Båså: baku, dialek, campuran, pengaruh båså sanès; 11) Sêratan déning tiyang sanès: a) Wontên lêbêting teks: kåcå pintên, wontên pundi, kados pundi; b) Wontên njawinipun teks wontên sisih pinggir: kåcå pintên, wontên pundi, kados pundi; 12) Sêratan wontên papan sanès: dipunandharakên wontên daptar naskah/katalogus/artikel ingkang pundi; Adhêdhasar katrangan deskripsi naskah ing ngginggil, ingkang dipunadharakên saking naskah Sêrat Prånåcitrå inggih mênikå papan panyimpênaning naskah, nomêr kodeks-ipun, irah-irahan, kawontênaning naskah, ukuraning naskah, margin naskah-ipun, saha kandêlipun naskah. Salajêngipun ugi jinising naskah, bahan naskah, isining naskah, dhapukan teks-ipun, wujud sêratan aksaranipun, såhå båså ingkang dipunginakakên. Deskripsi naskah Sêrat Prånåcitrå ugi ngandharakên bab teks-ipun, antawisipun inggih mênikå ukuraning teks, panomeranipun kåcå, gunggung kåcå ingkang dipuntliti, såhå sanèsipun. c. Transliterasi såhå Suntingan Teks Miturut Djamaris (1977: 29), "transliterasi adalah penggantian atau pengalihan huruf demi huruf dari abjad satu ke abjad yang lain".Pangrêtosan
22 mênikå kados ingkang dipunandharakên déning Baroroh-Baried (1985: 65), "transliterasi adalah penggantian jenis tulisan, huruf demi huruf, dari satu abjad ke abjad yang lain." Transliterasi inggih mênikå alih tulis kanthi nggantos jinising sêratan naskah ingkang dipunsalin. Pangrêtosan transliterasi wontên Kamus Istilah Filologi (1977: 90), inggih munikå pengubahan teks dhatêng sêratan sanèsipun utawi sagêd dipunsêbut alih aksårå, tuladhanipun saking aksårå Jåwå dhatêng aksårå Latin. Transliterasi dipunginakakên kanggé nêpangakên teks-teks kinå ingkang dipunsêrat kanthi aksårå daérah, amargi sapérangan masarakat botên mangrêtos kaliyan sêratan daérah. Miturut Mulyani (2011: 106), transliterasi inggih mênikå alih tulis sêrataning teks mawi aksårå ingkang botên sami kaliyan aksaraning teks. Transliterasi ingkang dipuntindakakên wontên panalitèn mênikå inggih mênikå alih tulis kanthi nggantos jinising sêratan saking aksårå Jåwå dhatêng sêratan mawi aksårå Latin. Transliterasi wigati sangêt kanggé manggihakên teks-teks kinå ingkang dipunsêrat mawi aksårå daérah, wontên mênikå ingkang awujud aksårå Jåwå, amargi kathahipun masarakat sampun botên rêmên malih dhatêng aksårå daérah mênikå. Wontên pintên-pintên prakawis ingkang kêdah dipungatosakên wontên transliterasi. Prakawis mênikå amargi sipatipun aksårå wontên ing naskah ingkang dipun-transliterasi-akên béda kaliyan aksårå Latin. Prakawis ingkang kêdah dipungatosakên kaandharakên ing ngandhap mênikå. 1) Tåtå panyêratan aksårå ingkang dipunginakakên wontên naskah såhå sipat
23 aksårå ingkang dipunginakakên kanggé transliterasi. 2) Sipatipun aksårå wontên naskah såhå sipat aksårå ingkang badhé dipunginakakên kanggé transliterasi (wontên ing pamisåh têmbung). 3) Ejaan, inggih mênikå kanggé ngajêgakên variasi ejaan naskah, mliginipun pengejaan têmbung ampilan wontên teks ingkang awujud gêguritan. 4) Pungtuasi, inggih mênikå tåndhå waos ingkang gadhah pigunan minångkå tåndhå penuturan kalimat (koma, titik koma, titik, titik kalih, tåndhå pakon, tåndhå pitakên, såhå tåndhå pêtik) sartå tåndhå metra ingkang gadhah pigunan minångkå tåndhå pérangan gêguritan, inggih mênikå watêsipun gåtrå, watêsipun pupuh, såhå têmbang (Mulyani, 2009b: 21). Wontên pintên-pintên metode ing transliterasi. Miturut Mulyani (2012b: 10), metode transliterasi dipunpérang dados kalih. Metode transliterasi kasêbut inggih mênikå: 1) metode transliterasi diplomatik, inggih mênikå cårå anggénipun transliterasi sêrataning teks ingkang kasêrat mênåpå wontênipun kados déné sêrataning teks-ipun kanthi aksårå ingkang bédå. 2) Metode transliterasi standar utawi kritis, inggih mênikå cårå anggénipun transliterasi ingkang kasêrat kanthi adhêdhasar éjaan ingkang sampun dipunsampurnakakên utawi dipunjumbuhakên kaliyan Ejaan yang Disempurnakan (EYD) ingkang lumampah. Ancasing metode transliterasi kakalih mênikå bédå. Metode transliterasi diplomatik ancasipun kanggé ngrêmbakakakên sêratan naskah kados mênåpå wontênipun, nanging wontên ing aksårå ingkang bédå. Wondéné metode standar
24 utawi kritis ancasipun kanggé nggampilakên anggènipun maos såhå nêgêsi teks. Metode transliterasi ingkang dipunginakakên ing panalitèn inggih mênikå metode transliterasi standar. Metode transliterasi standar inggih mênikå cårå anggènipun damêl alih tulis sêratan inggih aksårå Jåwå dipungantos aksårå Latin såhå kajumbuhakên kaliyan ejaan båså Jawi ingkang limrah. Transliterasi dipunlampahi kanthi nglêrêsakên teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang botên jumbuh kaliyan ejaan båså Jawi ingkang taksih dipunanggé. Tuladhanipun, panyêrating aksårå kapital, punggêlaning têmbung, sêratan ejaan têmbung, lan sanès-sanèsipun. Wondéné tåndhå-tåndhå ingkang dipunginakakên kanggé alih tulis ing panalitèn mênikå kaandharakên makatên. a) Tåndhå // kanggé nggantos tåndhå pådå lungsi b) Tåndhå /// kanggé nggantos tåndhå mangajapå ing sangajênging sêratan c) Tåndhå / kanggé nggantos tåndhå pådå lingså Suntingan teks miturut Baroroh-Baried (1985: 69) wontên kalih, inggih mênikå suntingan teks edisi diplomatik såhå suntingan teks edisi standar. Suntingan teks diplomatik dipuntindakakên kanthi ancas supados pamaos langkung gampil mangrêtosi teks saking naskah sumbêr ingkang boten dipunowah. Wondéné suntingan teks edisi standar ngêdalakên naskah kanthi nglêrêsakên kalêpatan-kalêpatan såhå ketidakajegan sartå ejaan-ipun dipunjumbuhakên kaliyan aturan ingkang lumampah. Wontên ing suntingan teks edisi standar, têmbung såhå ukårå dipunpérang, sartå dipunparingi pamrayogi bab kalêpatan-kalêpatanipun teks. Suntingan teks kanthi panglêrêsan waosan mênikå wontên campur tangan saking
25 panaliti saéngga teks langkung sagêd dipunmangrêtosi déning pamaos. Suntingan wontên panalitѐn mênikå adhêdhasar Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939), ejaan båså Jawa ingkang limrah, pathokan utawi paugêran sêkar måcåpat, såhå njumbuhakên isi kaliyan konteks-ipun. d. Aparat Kritik Umumipun, kritik teks mênikå dipunjangkêpi kaliyan wontênipun aparat kritik (aparatus criticus). Miturut Mulyani (2009: 29) aparat kritik (aparatus criticus), inggih mênikå minångkå pertanggungjawaban ilmiah saking kritik teks ing salêbêting suntingan teks utawi ngandharakên teks ingkang sampun rêsik teks- ipun botên wontên ingkang korup. Aparat kritik dipunginakakên kanggé ngandharakên titikaning sadåyå wujuding éwah-éwahan. Wujuding éwah-éwahan kasêbut inggih mênikå, nyudå aksårå utawi têmbung, såhå nambahi aksårå utawi têmbung minångkå pertanggungjawaban ilmiah salêbêting panalitèn naskah. Pramilå, bilih ing satunggaling panalitèn katindakakên éwah-éwahan, ingkang awujud nyudå, såhå nambahi, nggantos aksårå utawi têmbung kêdah dipunsêrat ing aparat kritik. Aparat kritik ing panalitèn mênikå ngginakakên tåndhå-tåndhå ingkang dipunginakakên kanggé éwah-éwahan aksårå utawi têmbung wontên ing naskah. Tåndhå-tåndhå ingkang dipunginakakên wontên ing naskah inggih mênikå 1) < ... > : dipunginakakên kanggé nggantos aksårå utawi têmbung. 2) ( ... ) : dipunginakakên kanggé nambah aksårå utawi têmbung. 3) [ ... ] : dipunginakakên kanggé ngirangi aksårå utawi têmbung. 4) Sabên aparat kritik dipunsukani nomer kanthi ngginakakên ångkå Arab
26 sêratan Latin (..1, ..2, ..3, lsp). e. Parafrase såhå Terjemahan Teks Parafrase inggih mênikå ngéwahi dhapukan sêkar dados dhapukan gancaran (Mulyani, 2012b: 17). Teks kanthi dhapukan sêkar têmbung- têmbungipun pinilih utawi diksi-nipun tartamtu inggih båså ingkang pinacak, rinêngga botên ngginakakên têmbung-têmbung limrah utawi têmbung kanggé pawicantênan padintênan. Têmbung-têmbung sêkar mênikå awrat dipunmangrêtosi, pramilå, parafrase dipuntindakakên kanggé ngéwahi rêrêngganing båså dados båså limrah supados gampil dipumangrêtosi isinipun. Wontên ing panalitèn filologi, menawi objek kajian-ipun kanthi dhapukan sêkar kêdah dipunéwahi dados dhapukan gancaran supados dipunmangrêtosi kanthi cêtha ngéngingi bab jêjêr, waséså, lѐsan, såhå katranganipun. Teks kanthi dhapukan sêkar mênikå dhasaripun klompoking têmbung, dados jêjêr, waséså, lésan, såhå katranganipun dèrèng dipunmangrêtosi. Parafrase teks Sêrat Gêmbring Baring dipunlampahi kanthi ngéwahi teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang kasêrat kanthi dhapukan sêkar måcåpat dados dhapukan gancaran. Terjemahan inggih mênikå nggantos båså satunggal dhatêng båså sanès saking båså sumbêr dhatêng båså sasaran. Terjemahan inggih mênikå prakawis piyambak wontên panalitèn naskah Jåwi. Mênawi botên wontên terjemahan, paling botên wontên sinopsis utawi ikhtisar kanggé teks ingkang dipunsêrat wontên ing wujud gancaran, inggih mênikå andharan ingkang ringkês nanging sagêd ngêmot isinipun kanthi wutuh (Darusuprapta, 1984: 9). Miturut Mulyani (2012: 21), terjemahan inggih mênikå ngéwahi båså teks
saking båsåning teks utawi båså sumbêr (baku) dhatêng båså sanès utawi båså sasaran-ipun utawi båså ingkang dipunpilih kajumbuhakên kaliyan ancasipun. Terjemahan dipuntindakakên kanthi ancas supados masarakat sagêd langkung gampil mangrêtosi wosing teks-ipun. Bab mênikå dipunkajêngakên supados piwêling ingkang dipunêwrat wontên teks sagêd dipunwaos sadåyå tiyang sinaosa botên nguwaosi båså ingkang dipunginakakên wontên teks. Darusuprapta (1984: 9) ngandharakên bilih terjemahan dipunpérang dados tigå. Andharanipun kados mênikå: 1) terjemahan harfiah, inggih mênikå terjemahan têmbung, paling cakêt kaliyan têgêsipun, migunani kanggé nandhingakên segi-segi ketatabahasaan. 2) terjemahan isi utawi têgês, inggih mênikå têmbung-têmbung ingkang dipunginakakên wontên båså sumbêr dipungantos salinanipun kaliyan têmbung-têmbung båså sasaran ingkang sepadan. 3) terjemahan bebas, inggih mênikå nêgêsi têmbung kanthi cårå nggantos saking sadåyå teks båså sumbêr dhatêng båså sasaran kanthi bébas. f. Analisis Teks Sasampunipun teks dipun-terjemah-akên, salajêngipun inggih mênikå analisis teks. Wontên ing naskah Jawi kathah prakawis ingkang sagêd dipun- analisis. Mulyani (2009: 34) ngandharakên wontênipun kemungkinan prakawis kanggé analisis naskah Jawi, kadostå analisis naskah Jawi ingkang gayut kaliyan båså, sastrå, såhå kabudåyån. Wontên panalitèn mênikå naskah Sêrat Gêmbring Baring dipun-analisis piwulang moralipun ingkang wontên ing salêbêting teks. 27
B. Sêkar Måcåpat ing Salêbêting Teks-Teks Jawi Sêkar måcåpat inggih mênikå salah satunggaling jinis dhapukaning teks. Miturut Saputra (lumantar Mulyani, 2011: 70), sêkar måcåpat mênikå cêkakan saking "maca papat-papat". Têgêsipun, cårå maos teks ingkang mawi andhêgan utawi pêdhotan ing sabên sakawan wandå sapisanan ing sabên gatranipun. Sêkar inggih mênikå ikêtan anggitan ingkang awêwaton guru gåtrå, guru wilangan, mênåpå déné kanthi lêlagon utawi guru lagu (Poerwadarminta, 1939: 600). Padmosoekotjo lumantar Mulyani (2011: 71) ngandharakên bilih sêkar måcåpat mênikå kadamêl kanthi paugêran ingkang gumathok. Paugêran ingkang gumathok mênikå inggih wontênipun guru gatrå, guru wilangan, guru lagu, ugi baliswårå sartå dåyåsastrå. Guru gåtrå inggih mênikå cacahing utawi kathahipun gatraning sêkar sabên sapådå (satu bait). Sagåtrå mênikå salagu utawi satunggal sêkar utawi satêmbangan. Guru wilangan inggih mênikå cacahipun utawi kathahipun wandå utawi kêcap ing satungal-satunggaling gatranipun. Déné guru lagu inggih mênikå dhong-dhing utawi dhawahing swantên ing pungkasaning satungalg-satunggaling gåtrå. Sêkar måcåpat kathahipun wontên 11 (sawêlas) warni (Mulyani, 2011: 70). Déné urut-urutanipun makatên Kinanthi, Pucung, Asmårådånå, Mijil, Maskumambang, Pangkur, Sinom, Dhandhanggulå, Durmå, Gambuh, såhå mêgatruh. Dhapukanipun sêkar måcåpat mênikå kapratélakakên ing ngandhap mênikå. 28
Tabel 1. Metrum sêkar måcåpat såhå paugêranipun Guru gatra, Guru Wilangan, Guru Lagu No Nåmå Sêkar IV V VI VII VIII III II I 8i 8a 8i 8a 8u 8i 1 Kinanthi - - 12a 8i 12u 6a 2 Pocung 8u 7a 8a 8e/o 8a 8i 3 Asmarådånå 6u 6i 10e 10i 6o 4 Mijil 10i 8a 8i 6a - - 5 Maskumambang 12i 7a 12u 8a 8u 11i 8a 6 Pangkur 8u 7i 8i 8a 7 Sinom 8i 8a 7a 9i 7u 8e 10i 10a 8 Dhandhanggulå 5a 8i 7a 6a 7i 12a 9 Durmå - 8o 8u 7u 10u 12i 10 Gambuh 11 Mêgatruh - 8o 8i 8u 8i 12u Katrangan : a. Ångkå Romawi I-X nêdahakên urutaning gatrå b. Ångkå Arab 6-12 nêdahakên gunggunging wandå sabên gatrå c. Ångkå Latin a, i, u, e/o nêdahakên vokal pungkasan sabên gatrå - 8a - - 8i 7a 6u 7i - - - - - - - 8i 8a - - - C. Piwulang Moral Têmbung 'moral' asalipun saking têmbung 'mores' ingkang têgêsipun 'aturan kesusilaan'. Saking mênikå sagêd dipunmangrêtosi bilih têgêsipun moral mênikå pandom solah bawaning gêsang. Moral inggih mênikå prakawis ingkang wontên gayutipun kaliyan kaprigêlan kanggé nêmtokakên saé mênåpå botênipun tindak-tanduk (Haricahyono, 1995). Runes lumantar Tri Shina Putri (2012) ngandharakên bilih moral inggih mênikå prakawis ingkang sagêd ndadosakên priyantun tumindak saé minångkå kuwajiban. Moral ugi sagêd dipuntêgêsi minångkå piranti kanggé ngukur lêrês botênipun utawi saé botênipun solah bawaning priyantun. Pangertosan moral sanesipun inggih mênikå sapêrangkat kapitadosan wontên ing madyaning bêbrayan ingkang gayut kaliyan karakter utawi solah båwå 29 IX X - - - - - - - - - - - - 12a - 12i 7a - - - - - -
30 såhå mênåpå ingkang dipuntindakakên déning tiyang. Ajaran moral inggih mênikå piwulang ingkang wontên gayutanipun kaliyan tindak-tanduk ingkang ngêtingalakên akhlak utawi budi pakarti (Darusuprapta, dkk, 1990: 1). Piwulang moral ugi ngandharakên mênåpå ingkang kêdah katindakakên såhå mênåpå ingkang botên tumprap manungså dhatêng priyantun sanès. Miturut De Vos (1987: 73), moral botên namung gayut antawisipun manungså kaliyan manungså sanès, nanging ugi gayut kaliyan tumindakipun manungså dhumatêng Gusti, manungså dhatêng priyantun sanès, såhå manungså dhatêng piyambakipun. Andharan bab moral-ipun manungså dhumatêng Gusti, dhatêng lingkungan, såhå dhatêng piyambakipun kaandharakên kados makatên. 1. Manungså Dhumatêng Gusti Manungså mênikå kêdah mêmuji dhumatêng Gusti. Pamujining manungså sagêd awujud tansah ngaturakên raos sukur mênåpå ingkang sampun dipunparingakên déning Gusti. Kajawi mênikå, manungså kêdah nindakakên sådåyå mênåpå ingkang dados dhawuhipun såhå nilar mênåpå ingkang dados awisanipun. 2. Manungså kaliyan lingkungan Manungså mbêtahakên manungså sanès kanggé gêsang, amargi manungså botên sagêd gêsang piyambak ing donya mênikå. Awit saking mênikå, manungså kêdah tumindak saé dhatêng sintên kémawon. Tumindaking priyantun dhatêng priyantun sanès sagêd awujud rukun, têpå salirå, jujur, såhå tansah ngurmati dhatêng tiyang sanès miturut drajatipun
3. Manungså kaliyan dhiri pribadinipun Kajawi manungså mênikå kådah saé dhumatêng Gusti såhå dhatång sanèsipun, manungså ugi kådah saé dhatêng dhiri pribadhinipun. Gayutan antawisipun manungså kaliyan dhiri pribadinipun gadhah ancas kanggé ndamêl kapribadèn ingkang saé, milå tumindakipun botên ngrugekakên piyambakipun mênåpå déné priyantun sanès. Nilai moral mênikå gayut kaliyan sipat, tumindak, såhå kahananing jiwå. Darusuprapta, dkk (1990: 121) ngandharakên bilih sabên piyantun ingkang tumindak saé mênikå ngundhuh bingah. Piwulang moral ingkang wontên ing salêbêting naskah Jawi mênikå salah satunggaling prêlambang saking masarakat ngèngingi tindak-tanduk ingkang saé mênåpå déné ingkang awon. Wulangan moral kasêbut inggih mênikå kaidah- kaidah ingkang kadulu tumprap becik menapa awon, pandoming gesang ingkang ngewrat menapa ingkang kedah katindakaken menapa boten tumprap priyantun sanes utawi lingkungan. D. Panalitèn Ingkang Jumbuh Panalitèn ingkang jumbuh kaliyan panalitèn Sêrat Gêmbring Baring inggih mênikå panalitènipun Pandu Wicaksana warså 2013 kanthi irah-irahan "Kajian Filologi Naskah Piwulang Patraping Agêsang". Panalitèn ingkang jumbuh mênikå dipunginakakên minångkå pandom utawi rujukan, awit konsep- ipun sami kaliyan panalitèn mênikå. Panalitèn kasêbut ngginakakên konsep metode panalitèn Filologi Modern. Wondéné garapaning panalitèn filologi-nipun inggih mênikå inventarisasi naskah, transliterasi, suntingan teks, terjemahan, 31
32 såhå analisis. Analisis teks-ipun kalampahan kanthi mbêdhah piwulang salêbêting naskah Piwulang Patraping Agêsang. Ringkêsing prakawis ingkang dipunginakakên kanggè titikanipun jumbuhing panalitèn sagêd dipunwaos ing tabel mênikå. Tabel 2: Deskripsi panalitèn ingkang jumbuh Panalitèn naskah Piwulang Patraping Agêsang Filologi modern såhå deskriptif Naskah Sêkar No Prakawis 1 Jinis Panalitèn 2 Objek Panalitèn 3 Dhapukan Teks 4 Metode Transliterasi Transliterasi standar 5 Ancasing Panalitèn Ngandharakên piwulang salêbeting naskah Panalitèn naskah Sêrat Gêmbring Baring Filologi modern såhå deskriptif Naskah Sêkar Transliterasi standar Ngandharakên piwulang salêbeting naskah E. Nalaring Pikir Panalitèn mênikå gadhah ancas ngasilakên satunggal suntingan teks sastrå Jawi ingkang siap dipuntampi déning masarakat. Teks suntingan mênikå dipunkasilakên minångkå upåyå nglêstantunakên naskah kinå såhå minångkå upåyå supados masarakat awam sagêd mangrêtosi piwêling ingkang dipunkandhut déning naskah. Teks ingkang dipunpilih inggih mênikå Sêrat Gêmbring Baring, ingkang salajêngipun badhé dipunanalisis wulanganipun. Panalitên teks mênikå miturut dhatêng langkah-langkah panalitên filologi ingkang angka 1, inggih mênikå inventarisasi naskah. Teks dipunpanggihakên wontên katalog Balai Bahasa Yogyakarta ingkang salajêngipun dipungarap miturut langkah-langkahipun. Salajêngipun inggih mênikå deskripsi naskah inggih mênikå ngandharakên kawontênanipun naskah.
Salajêngipun inggih mênikå transliterasi, nggantos sêratan dhatêng aksårå latin. Dipuntêrasakên suntingan naskah inggih mênikå nglêrêsakên kalêpatan wontên ing naskah miturut panaliti, jumbuh kaliyan teori ingkang sampun wontên. Nalika nyunting naskah, ugi damêl aparat kritik, inggih mênikå wujud tanggêl jawab ilmiah panaliti dhatêng suntingan-ipun. Salajêngipun inggih mênikå terjemahan utawi alih båså, wontên ing mriki, båså Jawi dipun-terjemah-akên dhatêng båså Indonésia, supados masarakat sanès tlatah ugi sagêd maos. Ingkang pungkasan inggih mênikå analisis isinipun teks, Sêrat Gêmbring Baring ingkang sampun dipun-terjemah-akên dipunanalisis piwulang moral-ipun. 33 lajêng
BAB III CÅRÅ PANALITÈN A. Metode Panalitèn Panalitèn mênikå ngginakakên metode panalitèn filologi modern såhå metode panalitèn deskriptif. Metode panalitèn filologi modern dipunginakakên kanggé naliti teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang kasêrat kanthi aksårå Jåwå carik. Panalitèn filologi modern mênikå gayut kaliyan lampahing panalitèn filologi, inggih mênikå inventarisasi naskah, deskripsi naskah, alih tulis teks, suntingan teks, parafrase såhå terjemahan teks, såhå analisis (Mulyani, 2009: 4- 5). Ancasing cårå panalitèn filologi modern mênikå kanggé nyukani teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang siap dipunwaos såhå gampil dipunmangrêtosi déning masarakat umum. Metode panalitèn deskriptif dipuntindakakên kanthi ngandharakên fakta ingkang salajêngipun dipun-analisis (Ratna, 2007: 53). Metode panalitèn deskriptif inggih mênikå salah satunggaling metode panalitèn ingkang dipunginakakên kanggé naliti sumber data panalitèn kanthi cårå ngandharakên utawi damêl deskripsi kanthi objektif, ingkang gayut kaliyan fakta såhå unsur- unsur-ipun (Kaelan, 2005: 58-59). Saking andharan ing nginggil sagêd dipunpêndhêt dudutan bilih ancasing ngginakakên metode panalitèn deskriptif inggih mênikå kangge damêl deskripsi utawi andharan kawontênaning teks Sêrat Gêmbring Baring kanthi objektif ingkang ngêwrat piwulang moral. 34
B. Sumbêr Data Panalitèn Sumbêr data panalitèn mênikå, inggih teks Sêrat Gêmbring Baring. Saking studi katalog mênikå kapanggihakên pitung naskah Sêrat Gêmbring Baring ingkang satunggal irah-irahan såhå tigang naskah ingkang satunggal korpus. Nanging ingkang dipunginakakên kanggé sumber data panalitèn mênikå inggih naskah Sêrat Gêmbring Baring ingkang kasimpên ing Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta. Sêrat Gêmbring Baring ingkang dados sumber data panalitèn mênikå naskah koleksi Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta ingkang kasêrat kanthi aksårå Jåwå carik kanthi nomêr koleksi manuskrip 95 utawi R00171. Teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå kawrat wontên ing bèndhêl Sêrat Prånåcitrå. Naskah- ipun kasêrat kanthi båså Jawi énggal ingkang awujud sêkar måcåpat ingkang kapérang dados 4 pupuh. Ingkang dados adhêdhasar kapilihipun teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang kasimpên wontên Balai Bahasa Yogyakarta mênikå amargi kawontenaning teks-ipun taksih saé. Sêratanipun ugi taksih cêtha Båså ingkang dipunginakakên kaandharakên kanthi båså limrah utawi padintênan. Saking manggalaning teks sagêd dipunmangrêtosi bilih ingkang nyêrat inggih mênikå Radèn Rånggå Prawirådirejå ing kitha Maèspati, nêgari Mèdiun. Saking katrangan ing katalog manuskrip Balai Bahasa Yogyakarta, bèndhêl sêrat mênikå dipunsalin déning Dèn Mas Suryågrahånå ing warså 1933, pramilå langkung anèm tinimbang teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang sanèsipun. 35
36 C. Teknik Ngêmpalakên Data Teknik ngêmpalakên data wontên panalitèn mênikå kanthi cara maos utawi studi pustaka saha pengamatan lansung. Wondéné lampahing panalitèn ingkang katindakakên wontên pangêmpalan data inggih kanthi lampahing panalitèn filologi. Lampahing panalitèn mênikå kaandharakên wonten ing ngandhap mênikå. 1. Inventarisasi naskah Lampahing panalitèn ingkang sapisan inggih mênikå inventarisasi naskah. Inventarisasi naskah katindakakên kanthi nyêrat såhå nyathêt sumber data panalitèn lumantar studi katalog. Salajêngipun inggih studi lapangan utawi ningali langsung kados pundi kawontênaning sumber data panalitèn wontên papan panyimpenanipun. Katalog ingkang dipunginakakên wontên panalitèn mênikå wontên mapintên-pintên katalog. Katalog ingkang kaginakakên inggih mênikå; Descriptive Catalogue of the Javanese Manuscripts and Printed Books in the Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta (Girardet,1983); Katalog Induk Naskah-Naskah Nusantara Museum Sonobudoyo Yogyakarta Jilid I (Behrend, 1990); Katalog Induk Naskah-Naskah Nusantara Jilid I; Kraton Yogyakarta, såhå katalog manuskrip Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta. Saking asiling studi katalog kapanggihakên pitung naskah Sêrat Gêmbring Baring ingkang satunggal irah-irahan såhå tigang naskah ingkang satunggal korpus. Nanging ingkang dados sumber data panalitèn mênikå inggih Sêrat Gêmbring Baring ingkang dados koleksi Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta
ingkang kawrat wontên ing bèndhêl Sêrat Prånåcitrå kanthi kode R00171. 2. Deskripsi naskah Deskripsi naskah Sêrat Prånåcitrå dipundamêl kanthi ngginakakên tabel ingkang salajêngipun dipunandharakên isinipun tabel. Darusuprapta wontên ing (Mulyani, 2009: 9-11) ngandharakên bab ingkang dipunandharakên wontên ing deskripsi naskah inggih mênikå: papan panyimpêning naskah, nomer koleksi naskah, irah-irahan, manggala, kolofon, kawontênanipun naskah, ukuraning naskah, ukuraning margin naskah, kandêlipun naskah, samak naskah, jinis bahan naskah, wujuding naskah såhå teks, jinis naskah, jinis aksårå, sikap aksårå, ukuraning aksårå, wujuding aksårå, goresan aksårå, warninipun mangsi, båså teks, ukuranig teks, penomeran kåcå, cacahing kåcå ingkang dipuntliti, cacahing kåcå kothong, såhå cathêtan ing sanjawinipun teks. 3. Alih tulis teks Alih tulis teks inggih mênikå sarånå kanggé ngandharakên wosipun naskah. Alih tulis dipunpérang dados kalih, inggih mênikå transkripsi såhå transliterasi. Wontên ing panalitèn mênikå, alih tulis ingkang dipunginakakên inggih transliterasi teks. Transliterasi teks dipuntindakakên kanthi cårå nggantos jinising aksårå saking aksårå Jåwå dhatêng aksårå latin. Kakalih sipating aksårå mênikå béda, pramilå tåtå panyêratanipun prêlu dipungatosakên. Sipating aksårå Jåwå mênikå silabik, utawi satunggal aksårå makili satunggal wandå. Prakawis mênikå béda kaliyan aksårå latin ingkang sipatipun fonemis, utawi satunggal aksårå makili satunggal fonem. Lajêng aksårå Jåwå botên wontên spasi amargi sipatipun 37
38 scriptio-continuo, béda kaliyan aksårå latin ingkang nglompokakên têmbung. Wontên panalitèn mênikå, Sêrat Gêmbring Baring dipun-transliterasi- akên kanthi transliterasi standar. Transliterasi standar inggih mênikå alih tulis kanthi cårå nggantos jinising sêratan ingkang dipunjumbuhakên kaliyan ejaan utawi aturan ingkang lumampah. Ancasipun inggih mênikå supados nggampilakên anggenipun maos teks-ipun såhå sagêd dipunmangrêtosi déning masarakat umum. 4. Suntingan Teks kanthi penyajian aparat kritik Suntingan ingkang dipunginakakên inggih mênikå suntingan edisi standar. Suntingan mênikå ngasilakên teks kanthi nglêrêsakên kalêpatan- kalêpatan alit såhå ketidakajegan sartå ejaan-ipun dipunjumbuhakên kaliyan aturan ingkang lumampah. Standarisasi suntingan teks ingkang dipuntindakakên adhêdhasar bausastrå såhå ejaan båså Jawi ingkang lumampah. Nanging wontên ing proses penyuntingan teks, têtêp nggatosakên kekhasan sêkar måcåpat kadostå pamilihing têmbung utawi diksi. Nglêrêsakênipun sagêd awujud nambah, ngirangi, utawi nggantos wacan teks Sêrat Gêmbring Baring. 5. Parafrase saha Terjemahan Teks Parafrase inggih mênikå ngêwahi dhapukan sêkar dados dhapukan gancaran. Ancasing parafrase mênikå kanggé ngêwahi rêrêngganing båså dados båså limrah supados gampil dipumangrêtosi isinipun. Sasampunipun parafrase, lampah salajêngipun inggih terjemahan teks. Terjemahan teks inggih mênikå ngéwahi båså saking basaning teks utawi båså sumber dhatêng båså sasaran-ipun. Anggènipun ngéwahi mênikå kêdah trêp
såhå jangkêp. Terjemahan ingkang saé, sagêd katindakakên mênawi translitasi- nipun ugi saé. Terjemahan teks mênikå kapérang dados tigå: 1. terjemahan harfiah, inggih mênikå terjemahan têmbung dhatêng têmbung, cakêt kaliyan aslinipun, migunani kanggé nandhingakên ketatabahasaan. 2. Terjemahan isi utawi makna, inggih mênikå têmbung wontên båså sumbêr dipun-imbangi salinanipun kaliyan têmbung båså sasaran ingkang sapantaran. 3. Terjemahan bebas, inggih mênikå sadåyå têmbung båså sumbêr dipungantos båså sasaran. Ancasipun terjemahan teks inggih mênikå supados masarakat ingkang botên gadhah sêsêrêpan basaning teks ugi sagêd nyinaoni wosipun. Sanèsipun inggih mênikå nggampilakên panaliti wontên ing pemaknaan teks. Salajêngipun, terjemahan teks mênikå dados dhasar kanggé madosi piwulang moral ingkang wontên teks Sêrat Gêmbring Baring. 6. Analisis Isi Analisis isi wontên panalitèn mênikå katindakakên kanthi nêgêsi teks. Metode ingkang katindakakên inggih mênikå kanthi cårå maos heuristik såhå hermeneutik. Maos heuristik dipuntindakakên kanthi cårå maos kanthi tliti såhå ngatos-atos, madosi têgêsing têmbung-têmbung ingkang jumbuh kaliyan konvensi båså utawi nêgêsi kanthi jumbuh kaliyan têgêsing têmbung ing bausastrå. Wondéné anggènipun maos teks kanthi cårå hermeneutik katindakakên kanggé mangrêtosi têgêsing teks miturut konteks-ipun. Anggènipun maos teks kanthi cårå hermeneutik dipuntindakakên adhêdhasar têgêsing têtêmbungan ingkang tersirat wontên teks Sêrat Gêmbring Baring. Prakawis mênikå dipuntindakakên kanggé ngandharakên wulangan moral-ipun. 39
D. Instrumen Panalitèn Instrumen wontên panalitèn mênikå, inggih mênikå ngginakakên kartu data. Kartu data mênikå dipunginakakên kanggé nyêrat sadåyå ingkang wontên gayutipun kaliyan sumbêr data panalitèn. Kartu data ingkang dipunginakakên wontên panalitèn mênikå wontên kalih, inggih mênikå kartu data ingkang kanggé nyathêt deskripsi naskah såhå kartu data aparat kritik. Kartu data kasêbut kaandharakên kados ing tabel ngandhap mênikå. 1. Kartu data kanggé nyathêt deskripsi naskah Sêrat Prånåcitrå Tabel 3: Kartu data deskripsi naskah Sêrat Prånåcitrå No. Katrangan Deskripsi Naskah Sêrat Prånåcitrå såhå teks Sêrat Gêmbring Baring 1. 2. Nomêr kodeks 3. Papan panyimpêning naskah 4. Asmanipun panyêrat/panyalin 5. teks ingkang Irah-irahaning dipuntliti 6. Manggålå teks 7. Kolofon teks 8. Kawontênaning Prånåcitrå Irah-irahaning bèndhêl naskah naskah Sêrat 9. Jinis bahan naskah Sêrat Prånåcitrå 10. Gunggungipun larik sabên kåcå 11. Kandêlipun Prånåcitrå 12. Ukuraning Prånåcitrå naskah naskah Sêrat Sêrat 13. Ukuraning teks Sêrat Gêmbring Baring 14. Ukuraning margin Gêmbring Baring 14. Ukuraning margin Gêmbring Baring a. Top (nginggil) b. Bottom (ngandhap) c. Right (têngên) d. Left (kiwå) 40
Lajêngipun tabel No. Katrangan 15. Kåcå teks Sêrat Gêmbring Baring 16. Samaking naskah Sêrat Prånåcitrå 17. Isining naskah Sêrat Prånåcitrå 18. Jinising naskah Sêrat Prånåcitrå 19. Dhapukaning teks Sêrat Gêmbring Baring 20. Jinising aksårå naskah Sêrat Prånåcitrå 21. Panomorên kåcå 22. Ukuraning aksårå 23. Sikap-ing aksårå 24. Cacahing kåcå dipuntliti teks ingkang 25. Warnining mangsi 26. Tapaking mangsi (kandêl mênåpå tipis) 27. Basaning teks 28. Watermark 29. Wujuding aksårå teks 30. Wujuding aksårå dentåwyanjanå carakan 31. Wujuding pasangan dentåwyanjanå carakan aksårå Deskripsi Naskah Sêrat Prånåcitrå såhå teks Sêrat Gêmbring Baring ha: na: ca: ra: ka: da: ta: sa: wa: la: ha: na: ca: ra: ka: da: ta: sa: wa: la: pa: dha: ja: ya: nya: ma: ga: ba: tha: nga: pa: dha: ja: ya: nya: ma: ga: ba: tha: nga: 41
Lajêngipun tabel No. Katrangan 32. Wujuding aksårå murdå 33. Wujuding aksårå swårå 34. Wujuding sandhangan swårå 35. Wujuding sandhangan panyigêg wandå 36. Wujuding sandhangan wyanjånå 37. Wujuding ångkå Jåwå 38. Tåndhå wiwitaning pupuh 39. Wujuding tåndhå pungkasaning pupuh 38. Tåndhå wiwitaning pupuh 39. Wujuding tåndhå pungkasaning pupuh 40. Pådå lingså 41. Pådå lungsi 42. Pådå pangkat 43. Adêg-adêg Deskripsi Naskah Sêrat Prånåcitrå såhå teks Sêrat Gêmbring Baring na: ga: pa: sa: ka: ta: ba: A: I: U: E: O: Wulu: Pêpêt: Suku: Taling: Taling tarung: Pangkon: Wignyan: Cêcak: Layar: Kêrêt: Péngkal: Cåkrå: Panjing wå: Panjing lå : 1: 2: 3: 4: 5: 6: 7: 8: 9: 10: 42
43 2. Kartu data aparat kritik kanthi ngginakakên tabel wontên ngandhap mênikå. Tabel 4: Kartu data aparat kritik teks Sêrat Gêmbring Baring No. Teks sadèrèngipun dipun-sunting Teks sasampunipun dipun-sunting Suntingan Katrangan (Pupuh, Pådå, Gatrå) 1. 2. 3. E. Teknik Analisis Data Teknik analisis data wontên panalitèn mênikå inggih analisis deskriptif. Teknik mênikå kapilih amargi ancasing panalitèn mênikå nggambarakên kanthi cêthå såhå lêrês isinipun teks Sêrat Gêmbring Baring lumantar indikator- indikator-ipun. Analisis mênikå ngginakakên cårå penafsiran kanthi nyukani wontên wujud deskripsi. Panalitèn deskriptif sipatipun nyukani fakta wontên teks Sêrat Gêmbring Baring mênåpå wontênipun saking têmbung-têmbung ingkang kasêrat saking prakawis ingkang kapanggihakên. Lampahing analisis data ing panalitèn mênikå wontên sakawan, inggih mênikå 1) reduksi data, 2) klasifikasi data, 3) display data, såhå 4) penafsiran utawi interpretasi (Kaelan, 2005: 69-70). Lampahing analisis ingkang sapisan inggih mênikå reduksi data. Reduksi data inggih mênikå merangkum data, milih data, såhå memfokuskan data dhatêng konsep piwulang moral sartå ngicali data ingkang botên ngêwrat konsep mênikå. Lampahing analisis data ingkang kaping kalih inggih mênikå klasifikasi data. Klasifikasi data katindakakên kanthi cårå mérangakên data ingkang ngêwrat konsep piwulang moral. Salajêngipun, inggih mênikå display data. Display data
mênikå ngandharakên data ingkang sampun kapérang ingkang awujud indikator. Lampahing analisis ingkang pungkasan inggih mênikå penafsiran utawi interpretasi ngéngingi bab ingkang gayut kaliyan konsep piwulang moral kanthi cårå sistematis såhå objektif ingkang awujud tabel salajêngipun dipun-analisis kanthi deskriptif. F. Validitas såhå Reliabilitas Amargi sumber data panalitèn mênikå awujud têmbung såhå klompoking têmbung, milå validitas ingkang dipunginakakên inggih mênikå validitas semantik. Data-nipun panalitèn mênikå inggih têtêmbungan ingkang kasêrat kanthi dhapukan sêkar. Validitas semantik dipunginakakên kanthi cårå nêgêsi utawi madosi maknaning data jumbuh kaliyan konteks-ipun saking teks Sêrat Gêmbring Baring. Reliabilitas ingkang dipunginakakên wontên panalitèn mênikå inggih mênikå reliabilitas intraratter såhå interratter. Reliabilitas intraratter, inggih mênikå pados data saking sumber data kanthi cårå maos kanthi dipunambal- ambali milå pikantuk data ingkang ajêg. Reliabilitas intraratter katindakaken déning panaliti kanthi mandhiri. Reliabilitas interratter dipuntindakakên kanthi cårå nyuwun pambiyantu tiyang sanès kanggé mbiyantu nganalisis data. Reliabilitas interratter ugi dipungarap kanthi mempertimbangkan verivikasi pakar, wontên bab mênikå inggih dosen ingkang ahli wontên ing ngèlmi filologi, ingkang ugi dados dosen pembimbing panalitèn mênikå. 44
BAB IV ASILING PANALITÈN SÅHÅ PIRÊMBAGAN A. Asiling Panalitèn Sasampunipun teks Sêrat Gêmbring Baring dipuntliti ngginakakên lampahing panalitèn filologi mênikå sagêd kapanggihakên asil panalitènipun. Wondéné asiling panalitèn mênikå kaandharakên wontên ing ngandhap mênikå. 1. Inventarisasi Naskah Sêrat Gêmbring Baring Tahap wiwitan saking panalitèn filologi inggih mênikå inventarisasi naskah ingkang dipuntindakakên mawi studi katalog. Inventarisasi naskah inggih mênikå kegiyatan pados naskah-naskah ingkang satunggal irah-rahan såhå ingkang satunggal korpus utawi isinipun sami nanging irah-irahanipun bédå. Wondéné katalog ingkang dipunginakakên kaandharaken wontên ing ngandhap mênikå. 1. Descriptive Catalouge of the Javanese Manuscripts and Printedbooks In the Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta (Girardet, 1983). 2. Katalog Induk Naskah-Naskah Nusantara Jilid I; Museum Sonobudoyo (Behrend, 1990). 3. Katalog Induk Naskah-Naskah Nusantara Jilid II; Kraton Yogyakarta (Lindsay, 1994). 4. Katalog Manuskrip Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta. Sasampunipun studi katalog kalampahan, salajêngipun dipuntindakakên pengamatan langsung naskah SGB kanthi ningali dhatêng papan panyimpênipun, 45
inggih ing muséum mênåpå déné ing perpustakaan pernaskahan. Muséum utawi perpustakaan kasêbut kawahyakakên wontên ngandhap mênikå. 1. Perpustakaan Radya Pustaka Surakarta 2. Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta. 3. Perpustakaan Sanabudaya Yogyakarta. 4. Perpustakaan Tembi Rumah Budaya. 5. Perpustakaan Dewata Kirti Griya, Taman Siswa. 6. Perpustakaan Balai Pelestaraian Sejarah dan Nilai Tradisional Yogyakarta. Saking asiling studi katalog såhå ningali dhatêng papan panyimpêning naskah SGB, dipunpanggihakên sådåså eksemplar. Pitu ingkang satunggal irah- irahan såhå tigå ingkang satunggal korpus. Kanthi katrangan wontên ing Descriptive Catalouge of the Javanese Manuscripts and Printedbooks In the Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta (Girardet, 1983) kapanggihakên satunggal SGB kanthi kode 21422 (A.20). naskah mênikå kasimpên wontên ing Perpustakaan Radya Pustaka Surakarta. Saking Katalog Induk Naskah-Naskah Nusantara Jilid I; Museum Sonobudoyo (Behrend, 1990) kapanggihakên gangsal SGB. SGB kasêbut inggih mênikå SGB wontên ing bèndhêl naskah Kêmpalan Sêrat Warnå-Warni kanthi kode B9 utawi PB A.241, SGB wontên ing bèndhêl naskah Kêmpalan Sêrat Warnå-warni kanthi kode P20 PB A.236, SGB wontên ing bèndhêl bèndhêl naskah Kêmpalan Sêrat Warnå-warni kanthi nomêr P40 SK 97, SGB wontên ing bèndhêl naskah Sêrat Kêmpalan Warnå-warni kanthi nomêr P129 PB C197, saha SGB wontên ing bèndhêl naskah Kêmpalan Sêrat Warnå-Warni kanthi kode P145 46
47 SK 30. Sadåyå naskah mênikå kasimpên ing Perpustakaan Sanabudaya Yogyakarta. Saking Katalog Induk Naskah-Naskah Nusantara Jilid II; Kraton Yogyakarta (Lindsay, 1994) kapanggihakên tigang sêrat ingkang satunggal korpus. Sêrat kasêbut inggih mênikå Sêrat Gêmbring wontên ing bèndhêl naskah Sêrat Piwulang Warnå-Warni kanthi kode W.305 C.71 Sêrat Gêmbring wontên ing bèndhêl Sêrat Kaklêmpakan Suluk lan Piwulang Warnå-Warni kanthi kode W 315 B.13, såhå Sêrat Sipatulwijrå kanthi kode W.319 C.13. Sêrat kasêbut ugi kasimpên ing Perpustakaan Negeri Sanabudaya Saking Katalog Manuskrip Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta, dipunpanggihakên satunggal SGB. Sêrat kasêbut inggih mênikå naskah Sêrat Gêmbring Baring wontên ing bèndhêl naskah Sêrat Prånåcitrå kanthi nomêr R00171. Naskah mênikå ingkang dados sumber data panalitèn. kasimpên ing Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta. Saking studi katalog såhå pengamatan langsung, naskah Sêrat Gêmbring Baring kapanggihaken ing sakawan katalog kados ingkang sampun kaandharakên ing nginggil. Wondéné papan panyimpênipun inggih wonten ing Perpustakaan Radya Pustaka Surakarta, Perpustakaan Sanabudaya Yogyakarta, såhå Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta. 2. Deskripsi Naskah Sumber data ingkang dipunginakakên ing panalitèn mênikå naskah Sêrat Prånåcitrå såhå teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang kasimpên ing Perpustakaan
Balai Bahasa Yogyakarta. Kawontênaning naskah Sêrat Prånåcitrå såhå teks Sêrat Gêmbring Baring kaandharakên wontên tabel ngandhap mênikå. Tabel 5: Asiling deskripsi naskah No. Katrangan Deskripsi Naskah Sêrat Prånåcitrå såhå teks Sêrat Gêmbring Baring 1. 2. Nomêr kodeks 3. 4. Asmanipun panyêrat/panyalin 5. Papan panyimpêning naskah Teks ingkang Irah-irahan dipuntliti 6. Manggålå teks Irah-irahaning bèndhêl naskah 7. 8. Kawontênaning naskah Sêrat Prånåcitrå Kolofon teks Sêrat Prånåcitrå 95/R00171 Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta Dèn Mas Suryågrahånå Sêrat Gêmbring Baring Sinambêtan Sêrat Gêmbring Baring, anggitanipun Ronggå Prawirådirêjå, ingkang kaping tigå, ing kithå Mahèspati, kithå, nêgari Mêdiun. - Kawontênaning naskah taksih karimat. Sêratanipun taksih cêthå såhå gampil dipunwaos, kacanipun taksih jangkêp såhå ing sapérangan kåcå wontên bolongan- bolongan alit. Isinipun naskah mênikå saking kempalan naskah ingkang kajilid dados satunggal. Dlancang Radèn urut nanging wontên 9. Jinis bahan naskah Sêrat Prånåcitrå 10. Gunggungipun larik sabên kåcå 27 larik 4,5 cm 11. Kandêlipun naskah Prånåcitrå 12. Ukuraning Prånåcitrå naskah Sêrat Sêrat Wiyar: 21,5cm Panjangipun: 32,3cm Wiyar: 15,5cm Panjangipun: 26,5cm 13. Ukuraning teks Sêrat Gêmbring Baring 14. Ukuraning margin teks Sêrat Gêmbring Baring a. Top (inggil) b. Bottom (ngandhap) c. Right (têngên) d. Left (kiwå) 15. Kåcå Teks Sêrat Gêmbring Baring a. 3,3 cm b. 2,5 cm c. 2,7 cm d. 3,3 cm 102 - 141 48
Lajêngipun tabel No. Katrangan 16. Samaking Prånåcitrå naskah Sêrat 17. Isining Prånåcitrå naskah Sêrat 18. Jinising Prånåcitrå naskah Sêrat 19. Dhapukaning teks Sêrat Gêmbring Baring Jinising aksårå naskah Sêrat Prånåcitrå 21. Panomorên kåcå 20. 22. Ukuraning aksårå Panjang såhå wiyaripun : 23. Sikap-ing aksårå Deskripsi Naskah Sêrat Prånåcitrå såhå teks Sêrat Gêmbring Baring Samak naskah saking dlancang jinis karton warni soklat, awujud hard cover. wontên ing liring samping kasêrat irah- irahaning buku ngginakakên aksårå latin. Samakipun kados ing gambar ngandhap mênikå: Wontên 16 teks. Sêrat Suluk Têkåwêrdi, Sêrat Pêpali Ki Agêng Sélå, Sêrat Sastrå Gêndhing, Sêrat Suluk Asthåbråtå, Sêrat Gêmbring Baring, Suluk Sêrat Pandhayangan, Piwulang Pålåkråmå, Sêrat Suluk Sidanglamong, Sêrat Suluk Pangéngêt-éngêt, Sêrat Sêwåkå, Sêrat Candranipun Pêksi Pêrkutut, Sêrat Kidungan, såhå Sêrat Kidung Artati. Piwulang Råjåputrå, Sêrat Nitisruti, Sêrat Sêrat Sêrat Jayasmårå, Sêkar måcåpat Aksårå Jåwå Panomorên dipunsêrat mawi aksårå Jåwå mapan ing satêngahing dlancang iring nginggil. Penomoran dipunsêrat kanthi mangsi warni cêmêng. Ukuraning aksårå sêdhêngan panjang: 0,5 cm; wiyar: 0,3 cm Miring manêngên 49
Lajêngipun tabel No. Katrangan 24. Cacahing kåcå teks ingkang dipuntliti 24. Cacahing kåcå teks ingkang dipuntliti 25. Warnining mangsi 26. Tapaking mangsi 27. Basaning teks 28. Watermark 29. Wujuding aksårå teks 30. Wujuding dentåwyanjanå carakan 31. Wujuding pasangan dentåwyanjanå carakan aksårå aksårå Deskripsi Naskah Sêrat Prånåcitrå såhå teks Sêrat Gêmbring Baring 39 kåcå Cêmêng Tapaking mangsi tipis Jawi énggal - kombinasi hå : på : nå : dhå : cå : jå : rå : yå : kå : nyå : då : må : tå : gå : så : bå : wå : thå : lå : ngå : hå : --- på : --- nå : ------- dhå : ------- cå : ------- jå : ------- rå : -
Lajêngipun tabel No. Katrangan 32. Wujuding aksårå murdå 33. Wujuding aksårå swårå Deskripsi Naskah Sêrat Prånåcitrå såhå teks Sêrat Gêmbring Baring kå : ------- yå : - då : ------- nyå : --- må : ------- tå : ------- gå : ------- så : --- bå : ------ wå : ------- lå : ------- thå : ------ ngå : ------ nå: kå: - tå: så: på: gå: - bå: - A : rê: I : U : - lê: 51
Lajêngipun tabel No. Katrangan 34. Wujuding sandhangan swårå 35. Wujuding sandhangan panyigêg wandå 36. Wujuding wyanjånå sandhangan Deskripsi Naskah Sêrat Prånåcitrå såhå teks Sêrat Gêmbring Baring E : - O : - wulu : ------ pêpêt : --------- suku : -------- taling : --- taling tarung : cêcak : --------- pangkon : - wignyan : ---- layar : --------- kêrêt : -------- péngkal : -------- cåkrå : panjing wå : - 52
Lajêngipun tabel No. Katrangan Deskripsi Naskah Sêrat Prånåcitrå såhå teks Sêrat Gêmbring Baring panjing lå : - 37. Wujuding ångkå Jåwå 1: 6: 2: 7: 3: 8: 4: 9: 5: 0: 38. Tåndhå wiwitaning (gambar) 39. Wujuding 38. Tåndhå wiwitaning (gambar) 39. Wujuding tåndhå ing pungkasaning pupuh 40. Pådå lingså 41. Pådå lungsi 42. Pådå pangkat 43. Adêg-adêg - - - Tabel ing ngingil ngandharakên kawontênaning naskah Sêrat Prånåcitrå såhå teks Sêrat Gêmbring Baring. Adhêdahasar tabel kasêbut, asiling deskripsi naskah kaandharakên ing ngandhap mênikå. Irah-irahaning naskah ingkang dipunginakakên wontên panalitèn mênikå inggih naskah Sêrat Prånåcitrå såhå irah-irahaning teks ingkang dipuntliti inggih teks Sêrat Gêmbring Baring. Irah-irahan kasêbut dipunpanggihakên ing Katalog Manuskrip Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta kanthi nomer koleksi 95/R00171. Katrangan ngéngingi irah-irahaning naskah mênikå kasêrat wontên ing samaking naskah kasêrat kanthi aksårå latin, wondéné irah-irahaning teks kasêrat ing kåcå 102 kasêrat kanthi aksårå Jåwå. 53
54 Saking katrangan ing Katalog Manuskrip Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta, dipunsêbutakên bilih ingkang nyalin naskah Sêrat Prånåcitrå asmanipun Dèn Mas Suryagrahånå. Wekdal anggènipun nyalin ing warså 1933. Adhêdhasar katrangan ing manggalaning teks Sêrat Gêmbring Baring ing kåcå 102, dipunsêbutaken bilih ingkang nyêrat teks mênikå asmanipun Radèn Ronggå Prawirådirêjå III ing kitha Maèspathi, Madiun. Kawontênaning naskah Sêrat Prånåcitrå taksih saé. Sêrataning teks taksih cêthå såhå gampil dipuwaos. Kacanipun ugi taksih jangkêp, urut botên wontên ingkang ical mênåpå déné risak. Namung ing saperangan kåcå wontên bolongan- bolongan alit. Naskah Sêrat Prånåcitrå kasamak hard cover kanthi warni soklat. Bahaning naskah inggih mênikå dlancang ingkang kajilid ngginakakên bolah kanthi dondoman ingkang kêncêng. Kandêling naskah Sêrat Prånåcitrå mênikå kirang langkungipun 4,5 centimeter. Ukuraning naskah Sêrat Prånåcitrå mênikå wiyaripun 21,5 centimeter såhå panjangipun 32,3 centimeter. Wondéné ukuraning teks Sêrat Gêmbring Baring (naskah ingkang dipuntliti) wiyaripun 15,5 centimeter såhå panjangipun 26,5 centimeter. Ukuraning margin teks ingkang dipuntliti nginggilipun (top): 3,3 centimeter; ngandhap (bottom): 2,5 centimeter; sisih têngén (right): 2,7 centimeter; såhå sisih kiwå (left): 3,3 centimeter. Teks Sêrat Gêmbring Baring kasêrat mawi aksårå Jåwå, déné wujuding aksaranipun kombinasi såhå ingkang kasêrat miring manêngên kanthi tandhêsaning mangsi tipis. Ukuraning aksårå sêdêngan kanthi panjang 0,5
centimeter såhå wiyaripun 0,3 centimeter ingkang kasêrat mawi mangsi warni cêmêng. Gunggunging larik sabên kacanipun wontên 27 larik. Panomêran sabên kåcå ing naskah mênikå wontên ing sanginggilipun kåcå sisih têngah. Panomêranipun kasêrat kanthi ångkå Jåwå. Cacahing kåcå naskah ingkang dipuntliti wontên 39 kåcå, wiwit saking kåcå 102 dumugi kåcå 141. Basaning teks ingkang dipunginakakên ing salêbêting teks Sêrat Gêmbring Baring inggih mênikå båså Jawi énggal. Wondéné ragam båså ingkang dipunginakakên inggih ragam båså Jawi ngoko. Naskah Sêrat Prånåcitrå mênikå kaewokakên dhatêng jinising naskah piwulang. Kanthi studi katalog såhå ningalli wontên papan panyimpênipun dipunmangrêtosi bilih naskah Sêrat Prånåcitrå ngêwrat 16 teks. Teks ingkang kawrat inggih mênikå: Sêrat Råjåputrå, Sêrat Suluk Têkåwêrdi, Sêrat Pêpali Ki Agêng Sélå, Sêrat Sastrå Gêndhing, Sêrat Suluk Asthåbråtå, Sêrat Gêmbring Baring, Sêrat Nitisruti, Sêrat Suluk Pandhayangan, Sêrat Piwulang Pålåkråmå, Sêrat Suluk Sidanglamong, Sêrat Suluk Pangéngêt-éngêt, Sêrat Sêwåkå, Sêrat Jayasmårå, Sêrat Candranipun Pêksi Pêrkutut, Sêrat Kidungan, såhå Sêrat Kidung Artati. Dhapukaning naskah kasêbut inggih mênikå sêkar måcåpat. Teks Sêrat Gêmbring Baring ngêwrat sakawan pupuh, Sinom ingkang ngêwrat 29 pådå, Dhandhanggulå ingkang ngêwrat 31 pådå, Pangkur ingkang ngêwrat 43 pådå, såhå Durmå ingkang ngêwrat 97 pådå. Pramilå, gunggunging pådå wontên teks Sêrat Gêmbring Baring inggih 200 pådå. 55
3. Transliterasi såhå Suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring Transliterasi inggih mênikå alih aksårå kanthi nggantos jinising sêratan saking aksårå sumber dhatêng aksårå sasaran (Baroroh-Baried, 1985: 65). Transliterasi-nipun inggih nggantos sêratan saking aksårå Jåwå dhatêng sêratan aksårå Latin. Transliterasi teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang dipunginakakên inggih mênikå metode transliterasi standar. Metode transliterasi standar inggih mênikå cårå anggènipun damêl alih aksårå sêrataning teks ingkang kasêrat adhêdhasar ejaan ingkang lêrês utawi kajumbuhakên kaliyan pandom ingkang gumathok, inggih mênikå Ejaan yang Disempurnakan (EYD). a. Pandoming transliterasi teks Sêrat Gêmbring Baring Pandoming transliterasi wontên ing panalitèn mênikå dipundamêl kanggé nggampilakên transliterasi teks Sêrat Gêmbring Baring. Transliterasi ingkang dipunginakakên wontên ing panalitèn mênikå inggih mênikå transliterasi standar. Ancasing metode transliterasi standar inggih mênikå kanggé ngandharakên sêratan teks mawi tåtå panyêratan ingkang sawêg lumampah. Pandoming transliterasi dipunginakakên supados nggampilakên pamaos anggènipun mangrêtosi asiling transliterasi. Pandoming transliterasi ingkang dipunginakakên kados ing ngandhap mênikå. 1) Sistem Transliterasi Aksårå Jåwå a) Aksårå Jåwå såhå Pasanganipun Aksårå Jåwå ingkang asring dipunsêbut dêntåwyanjånå utawi carakan mênikå ingkang baku wontên 20 (kalih dåså), inggih mênikå: hå, nå, cå, rå, kå, då, tå, så, wå, lå, på, dhå, jå, yå, nyå, må, gå, bå, thå, ngå. Sadaya aksårå mênikå 56
57 wontên pasanganipun piyambak-piyambak. Pasangan aksårå Jåwå inggih mênikå aksårå ingkang ndadosakên aksårå Jåwå mênikå asipat konsonantal (Mulyani, 20011: 5). Aksårå Jåwå såhå pasanganipun ingkang sagêd dipunpanggihakên wontên teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå kados ingkang wontên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 6: Aksårå Jåwå såhå pasanganipun Nåmå aksårå Wujud aksårå Wujud pasangan Tulådhå anggènipun ngginakakên Tansliterasi Têgês Hå --- ånå ada ------ Nå nora tidak ------- Cå caritå cerita Rå
ratu ratu ----- Kå kudu harus ------ Då dadi jadi Tå ------ têmbé baru saja/ akan Så ----- satru musuh ----- Wå warêng kakek Lå ----- loro dua På ---- pêjah mati
58 Lajêngipun tabel Nåmå aksårå Wujud aksårå Wujud pasangan Tulådhå anggènipun ngginakakên Tansliterasi Têgês ----- Dhå nyandhang memakai ----- Jå jåwå jawa Yå
yogyå sebaiknya Nyå ----- nyandhang nemakai Må ------ nuktèni nerasakan Gå ----- rågå badan Bå ---- båså bahasa Thå ----- agêthing gemas ----- Ngå ngrat jagad b) Aksårå Murdå såhå Pasanganipun Aksårå murdå utawi aksårå mahaprana, inggih mênikå aksårå ingkang pancènipun kêdah kaucapakên kanthi abab ingkang kathah. Aksårå murdå mênikå kangge nyêrat têmbung-têmbung saking båså ngamåncå såhå kanggé tåta- prungu utawi pakurmatan. Aksårå murdå mênikå botên kénging kanggé sisigêging wandå. Ingkang limrah kasêrat nganggé aksårå murdå mênikå asmaning pårå luhur, jujuluk. Padununganipun inggih namung satunggal aksårå kémawon sabên têmbung, kaurutakên saking ngajêng. Aksårå murdå mênikå cacahipun wontên 8 (wolu) aksårå, inggih mênikå: Nå, Kå, Tå, Så, På, Gå, Bå, Jñå (Mulyani, 2011: 6- 7). Wondéné aksårå murdå ingkang dipunpanggihakên wontên teks Sêrat
59 Gêmbring Baring mênikå kados ingkang wontên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 7: Aksårå murdå såhå pasanganipun Nåmå aksårå Wujud aksårå Tulådhå anggènipun ngginakakên Transliterasi Terjemahan Nå Nabi Nabi Så Satriyå Satriya Tå Satriyå Satriya På Bupati Bupati c) Aksårå Swårå Aksårå swårå inggih mênikå aksårå ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat aksårå vokal ingkang dados wandå. Aksårå swårå mênikå sajatosipun namung wontên gangsal inggih mênikå a, i, é, u, o. Ananging aksårå rê såhå lê kalêbêt aksårå swårå, milanipun wontên ingkang mastani bilih aksårå mênikå cachipun wontên pitu (Mulyani, 2011: 9). Wondéné aksårå swårå ingkang dipunginakakên wontên teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå kados ingkang wontên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 8: Aksårå swårå såhå pasanganipun Nåmå aksårå Wujud aksårå Wujud pasanganipun Tulådhå anggènipun ngginakakên Transliterasi Terjemahan a Arab Arab I
imané imanya
rê
warêng kakek
lê
lêkas permulaan
60 d) Sandhangan Sandhangan inggih mênikå praboting aksårå Jåwå kanggé mbédakakên ungêling wandå ing båså Jawi (Mulyani, 2011: 10). Sandhangan mênikå dipunpérang dados sêkawan, inggih mênikå sandhangan swårå, sandhangan panyigêging wandå, sandhangan wyanjånå såhå sandhangan pangkon. Sandhangan ingkang dipunginakakên wontên teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå kaandharakên kados ing ngandhap mênikå. 1. Sandhangan Swårå Sandhangan swårå mênikå cacahipun wontên gangsal, inggih mênikå wulu, suku, taling, pêpêt, taling tarung. Wulu mênikå pralambanging vokal /i/, suku pralambanging vokal /u/, taling pralambanging vokal /é/ utawi /è/, pêpêt pralambanging vokal /ê/, såhå taling tarung pralambanging vokal /o/. Wondéné sandhangan swårå ingkang dipunginakakên wontên teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå kados ingkang wontên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 9: Sandhangan swårå Nåmå sandhangan Wujud sandhangan Tulådhå anggènipun ngginakakên Transliterasi Terjemahan wulu iku itu suku budi budi amalé amalnya taling tibèng jatuh di pêpêt têpå tenggang rasa
Lajêngipun tabel Nåmå sandhangan Wujud sandhangan Tulådhå anggènipun ngginakakên Transliterasi Terjemahan taling tarung nora tidak 2. Sandhangan Wyanjånå Sandhangan wyanjånå inggih mênikå sandhangan minångkå pratåndhå konsonan rangkêp wontên wiwitanipun wandå. Cacahipun sandhangan wyanjånå mênikå wontên gangsal, inggih mênikå cåkrå, kêrêt, péngkal, panjing la, såhå panjing wa. Wondéné sandhangan wyanjånå ingkang dipunginakakên wontên teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå kados ingkang wontên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 10: Sandhangan wyanjånå Nåmå sandhangan Wujud sandhangan Tulådhå anggènipun ngginakakên Transliterasi Terjemahan cåkrå amrih supaya kêrêt
péngkal dadyå menjadi 3. Sandhangan Panyigêging Wandå Sandhangan panyigêging wandå inggih mênikå sandhangan pratåndhå konsonan panutup wandå. Sandhangan mênikå wontên tigang warni inggih mênikå wignyan, layar, såhå cêcak. Wondéné sandhangan panyigêging wandå ingkang dipunginakakên wontên teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå kados 61
ingkang wontên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 11: Sandhangan panyigêg wandå Nåmå sandhangan Wujud sandhangan Tulådhå anggènipun ngginakakên Transliterasi Terjemahan wignyan bubrah rusak Layar nalar akal cêcak kang yang 4. Sandhangan Pangkon Sandhangan pangkon ginanipun inggih mênikå kanggé pratåndhå konsonan pungkasan saking wandå utawi têmbung. Sandhangan pangkon dipunginakakên minångkå pratåndhå bilih aksårå ingkang dipunpangku mênikå aksårå mati. Wondéné sandhangan pangkon ingkang dipunginakakên wontên teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå kados ingkang wontên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 12: Sandhangan pangkon Nåmå sandhangan Wujud sandhangan Tulådhå anggènipun ngginakakên Transliterasi Terjemahan pangkon intip kerak 2) Panyêrating Aksårå /hå/ Aksårå /hå/ botên mêsthi dipun-transliterasi-akên dados hå. Manawi dipunungêlakên cêthå utawi abot pramilå dipunsêrat /hå/, ananging manawi dipunungêlakên ènthèng pramilå dipunsêrat /å/. Tulådhå anggènipun ngginakakên wontên Sêrat Gêmbring Baring inggih kados makatên. 62
Tabel 13: Sêrataning aksårå /Hå/ Tulådhå anggènipun ngginakakên Transliterasi Terjemahan amalé amalnya luhur luhur dadyå menjadi 3) Panyêrating /e/ kanthi Diakritik (ê),(é), utawi (è) Panyêratan /e/ pêpêt dipunsêrat kanthi tåndhå diakriktik (ê), wondéné panyêratan /e/ taling kanthi tåndhå diakritik (é) utawi (è). Panyêratan /e/ wontên aksårå Jåwå mênikå wontên tigang variasi. Wondéné tulådhå panyêratanipun kados makatên. Tabel 14: Sêrataning /e/ pêpêt såhå /e/ taling Tulådhå anggènipun ngginakakên Transliterasi Terjemahan amalé amalnya tibèng jatuh di têpå tenggang rasa 4) Penyêrating Têmbung Rangkêp Penyêratan têmbung rangkêp wontên transliterasi ngginakakên tåndhå gandhèng (-).Wondéné tulådhå panyêratanipun kados makatên. Tabel 15: Sêrataning têmbung rangkêp Tulådhå anggènipun ngginakakên Transliterasi Terjemahan èmpêr- èmpêr seperti 63
64 Lajêngipun tabel Tulådhå anggènipun ngginakakên Transliterasi Terjemahan kirig-kirig kirig-kirig 5) Aksårå Rangkêp ingkang Kasusun Saking Proses Afiksasi Afiksasi inggih mênikå proses ngimbuhi. Imbuhan utawi afiks wontên båså Jawi kapérang dados sakawan jinis, inggih mênikå atêr-atêr, sêsêlan, panambang såhå imbuhan sasarêngan. Têmbung ingkang kasusun saking proses afiksasi inggih mênikå têmbung ingkang kasêrat kanthi aksårå Jåwå ingkang pikantuk atêr-atêr såhå imbuhan sasarêngan. Aksårå pungkasan saking têmbung lingganipun dipunsêrat rangkêp. Anamung, panyêratan wontên transliterasi standar mênikå, salah satunggal aksårå rangkêp mênikå dipunicalakên. Tulådhånipun kados makatên. dipunsêrat wong tuwanipun. 6) Penyêrating Aksårå Kapital Panyêratan aksårå kapital wontên transliterasi teks Sêrat Gêmbring Baring dipungayutakên kaliyan tåtå panyêratan aksårå Latin. Tulådhånipun panyêratan aksårå kapital, inggih mênikå kados makatên. a) Aksårå kapital dipunginakakên wontên têmbung ingkang wontên gayutipun kaliyan Gusti Allah utawi agåmi. dipunsêrat Hyang Widi. dipunsêrat Gusti.
65 b) Aksårå kapital dipunsêrat minångkå aksårå sêpisanan nama dhiri såhå pakurmatan dipunsêrat Jawi. 7) Penyêrating Tåndhå Metra Panyêratan wontên teks Sêrat Gêmbring Baring ngginakakên pintên-pintên tåndhå metra. Tåndhå-tåndhå mênikå limrahipun dipunginakakên wontên panyêrating teks dhapukan sêkar. Wondéné pintên-pintên tåndhå metra ingkang dipunginakakên wontên Sêrat Gêmbring Baring inggih mênikå kados makatên. Tabel 16: Tåndhå metra wontên ing teks Sêrat Gêmbring Baring Nama Tåndhå Sabên Gatrå Tulådhå Anggènipun Ngginakakên Transliterasi / Sabên Pådå // Sabên Pupuh /// 8) Panyêrating Reduplikasi Parsial utawi Dwipurwå. Panyêrating reduplikasi parsial, wontên mênikå inggih dwipurwå dipunjumbuhakên éjaan båså Jawi inggih mênikå wandå sêpisan dipunsêrat sami kaliyan têmbung lingganipun. Tulådhånipun inggih mênikå kados makatên. dipunsêrat luluhur b. Pandoming Suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring Pandoming suntingan teks ingkang dipunginakakên wontên panalitèn mênikå inggih ngginakakên tåndhå kanggé nggampilakên anggènipun damêl suntingan teks Sêrat Gêmbring Baring. Andharan bab tåndhå-tåndhå ingkang
66 dipunginakakên inggih kados makatên. a. Tanda <.......> dipunginakakên manawi aksårå, wandå utawi têmbungipun dipunlêrêsakên utawi dipungantos. b. Tåndhå (........) dipunginakakên manawi wontên tambahan aksårå, wandå, utawi têmbung. c. Tåndhå [.......] dipunginakakên manawi wontên aksårå, wandå utawi têmbung ingkang dipunkirangi. d. Aparat kritik dipunsukani nomêr kanthi ngginakakên ångkå Arab sêratan Latin (..1,..2,..3, lsp). e. Panomêran kåcå wontên ing teks ngginakakên ångkå Arab sêratan Latin kanthi tåndhå { ... }. Pindhahaning kåcå teks kasêrat kanthi tåndhå {kåcå...}. Manawi pindahaning kåcå teks mênikå wontên satunggaling wandå, milå tåndhå pindhahaning kåcå mapan antawisipun wandå ingkang kapunggêl kasêbut tanpå dipunêlêt-êlêti. Manawi pindhahaning kåcå wontên kalih têmbung, milå tåndhå kacanipun mapan antawisipun têmbung kasêbut såhå dipunêlêt-êlêti satunggal spasi. c. Asiling Transliterasi såhå Suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring Transliterasi ingkang dipunginakakên wontên ing panalitèn mênikå ngginakakên metode tansliterasi standar. Transliterasi standar inggih mênikå alih tulis kanthi nggantos jinisipun sêratan naskah ingkang dipunsalin miturut aturan ingkang lumampah. Transliterasi ingkang dipuntindakakên inggih mênikå nggantos jinisipun sêratan naskah, inggih mênikå aksårå Jåwå dhatêng aksårå Latin miturut paugêran ingkang lumampah. Transliterasi standar
67 dipuntindakakên kanthi ancas nêdahakên teks kados paugêran ingkang sawêg lumampah, lajêng nggampilakên pamaos anggènipun mangertosi isinipun teks. Sasampunipun transliterasi lajêng dipuntindakakên kegiyatan penyuntingan. Penyuntingan teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå kanthi nglêrêsakên teks kanthi nambah, ngirangi, utawi nggantos aksårå, wandå, utawi têmbungipun. Transliterasi såhå suntingan teks Sêrat Sêrat Gêmbring Baring wontên ing panalitèn mênikå adhêdhasar isining andharan teks dipunjumbuhakên kaliyan pandom ingkang gumathok. Suntingan teks ingkang dipuntindakakên wontên panalitèn mênikå inggih metode suntingan edisi standar. Suntingan teks edisi standar ngêdalakên teks kanthi nglêrêsakên kalêpatan alit sarta éjaanipun dipunjumbuhakên kaliyan aturan ingkang lumampah. Asiling suntingan inggih mênikå teks ingkang sampun siap dipunwaos såhå dipunmangrêtosi kaliyan masarakat umum. Asiling transliterasi såhå suntingan standar teks Sêrat Sêrat Gêmbring Baring kaandharakên ing tabel ngandhap mênikå. Kanggé ngampilakên anggènipun mangrêtosi tabel asiling transliterasi, kaandharakên kanthi katrangan bilih têmbung ingkang dipuncithak kandêl mratandani bilih têmbung kasêbut kirang trêp utawi botên limrah kaginakakên ing wêkdal samênikå. Cathêtan sanèsipun ngéngingi andharan asiling transliterasi standar teks Sêrat Sêrat Gêmbring Baring kaandharakên kanthi aparat kritik wontên pérangan salajêngipun.
68 Tabel 17: Asiling transliterasi såhå suntingan teks Sêrat Gêmbring Baring Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring {kåcå 102} Sinambêtan Sêrat Gêmbring Baring, anggitanipun Radèn Rånggå Prawirådirêjå, ingkang kaping tigå, ing kithå Mahèspati, kithå, nêgari Mêdiun. 1) {kåcå 103} /// wong anom ngriptå caritå / pralambanging dalil kadis / èmpêr-èmpêr lan upåmå / luwangé kang dhingin-dhingin / amrih sagung babayi / kalis bajang sawanipun / tinambanan ing sastrå / sajêroné sèkêt siji / yèn kêbanjur wutå tuli têmahirå // / lamun angling 2) jêr wong tan biså ing sastrå / tunå liwat tur dadi pangéwan-éwan / lêkas gêndhung anyênyêngit / gumiså ngaku bangkit / yèn kawêlèh såyå lacut / nututi ujar salah / sangsåyå kabêlik-bêlik / yèn kapêngkok ing pakéwuh nyudå pråyå // 3) båså pråyå iku ulat / ulat sêsumuk ing ati / asêbut nguthuh tur cêmplang / nora darbéni prak-ati / tabêri gawé sisip / sugih satru tanpå nganggur / warêngkêng nalar cêkak tan pracåyå ing sasami / sasar susur awêkasan utang walat // / Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring 102} Sinambêtan {kåcå Gêmbring Baring, Radèn ingkang kaping Mahèspati, kithå, nêgari Mêdiun. 1) {kåcå 103} Sêrat anggitanipun Prawirådirêjå, ing kithå Ronggå tigå, /// wong anom ngriptå caritå / pralambanging dalil kadis / èmpêr-èmpêr lan upåmå / luwangé kang dhingin- dhingin / amrih sagung babayi / kalis / tinambanan ing sastrå / sajêroné sèkêt siji / yèn kêbanjur wutå tuli têmahirå // bajang sawanipun 2) jêr wong tan biså ing sastrå / tunå liwat lamun angling / tur dadi pangéwan-éwan / lêkas gêndhung anyênyêngit / gumiså ngaku bangkit / yèn kawêlèh såyå lacut / nututi ujar salah / sangsåyå kabêlik-bêlik / yèn kapêngkok ing pakéwuh nyudå pråyå // / asêbut nguthuh 3) båså pråyå iku ulat / ulat sêsumuk ing ati tur cêmplang / nora darbéni prak-ati / tabêri gawé sisip / sugih satru tanpå nganggur / warêngkêng nalar cêkak / tan pracåyå ing sasami / sasar susur awêkasan utang walat // ingkang sabarang 4) walaté / handarbéni nétrå kuping / tuwuh ing råså pêngråså / arus amis kang agêthing / sayêkti anêmahi / wong kasurang loro tuman busuk dununging sastrå / Jåwå Arab nétrå kalih / Arab têngên sastrå Jåwå nétrå kiwå // sabarang ingkang / 5) dêlap-dêlapé agêsang / kudu wruh salah satunggil / si{kåcå 104}ji-siji sok mêlèkå / dadi jalaraning budi / 4) walaté / handarbéni nétrå kuping / tuwuh ing råså pêngråså / arus amis kang agêthing / sayêkti anêmahi / wong kasurang tuman busuk / loro dununging sastrå / Jåwå Arab nétrå kalih / Arab têngên sastrå Jåwå nétrå kiwå // 5) dêlap-dêlapé agêsang / kudu wruh salah satunggil / si{kåcå 104}ji-siji sok mêlèkå / dadi jalaraning budi /
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring budi kang amrih bêcik / ambêciki raganipun / jêr sastrå Arab dadyå / paningal mring sukmå Jawi / sastrå Jåwå dadyå paningaling rågå // 6) yèn tan wruh salah satunggal / Jåwå Arab angluputi / têtêp nora mangan ujar / wuruké apalan kaki / wus kawrat anèng ati / miwah karnå myang pandulu / tersåndhå anèng ujar / kênyatahan solah liring / liring iku juru basané kang manah // 7) såpå arså wruh jro manah / dulunên ing solah liring / tuwin kang ponang rarasan / yaiku sajroning ati / åpå pan wus kang kapanggih ing ngriku / ånå pantês katiwar / ånå pantês dé astuti / pantês taklim ånå pantês sinuwiyah // dipunamrih / 8) ånå kang pantês dèn urak/ ånå pantes dèn rakêti jêr wênang kêrånå gêsang / angêdohi nalar sisip / nalar bênêr ingudi / amrih åjå lura-luru/ nunulari cilåkå / bédå lawan nalar bêcik / bêcik iku margånirå saking sastrå // / 9) bêcik iku nyatanirå / wus kagêm ing nabi wali / mukmin tanapi ulama / ratu satriyå bupati / iku wus dadi mingsil / têgêsé mingsil puniku / têpå lawan tulådhå / èmpêr-èmpêr nalar bêcik tibèng ka{kåcå 105}wi ingaran kidung pralambang // / 10) yogyå / paugêraning wong urip / alané tan biså Arab / tan wruh pratikêling urip / urip saking Hyang Widi / ing têmbé tan wurung lampus / urip pêsthiné pêjah / samyå kawruhånå Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring budi kang amrih bêcik / ambêciki raganipun / jêr sastrå Arab dadyå / paningal mring sukmå Jawi / sastrå Jåwå dadyå paningaling rågå // 6) yèn tan wruh salah satunggal / Jåwå Arab angluputi / têtêp nora mangan ujar / wuruké apalan kaki / wus kawrat anèng ati / miwah karnå myang pandulu / tersåndhå anèng ujar / kênyatahan solah liring / liring iku juru basané kang manah // 7) såpå arså wruh / dulunên ing solah liring / tuwin / yaiku kang ponang rarasan kang sajroning dipunamrih / pan wus kapanggih ing ngriku / ånå pantês katiwar / ånå pantês dé astuti / pantês taklim ånå pantês sinuwiyah // 8) ånå kang pantês dèn urak / ånå pantes dèn rakêti / jêr wênang kêrånå gêsang / angêdohi nalar sisip / nalar bênêr ingudi / amrih åjå lura-luru / nunulari cilåkå / bédå lawan nalar bêcik / bêcik iku margånirå saking sastrå // jro manah ati / åpå 9) bêcik iku nyatanirå / wus kagêm ing nabi wali / mukmin tanapi ulama / ratu satriyå bupati / iku wus dadi mingsil / têgêsé mingsil puniku / têpå lawan tulådhå / èmpêr-èmpêr nalar bêcik / tibèng ka{kåcå 105}wi ingaran kidung pralambang // 10) yogyå / paugêraning wong urip / alané tan biså Arab / tan wruh pratikêling urip / urip saking Hyang Widi / ing têmbé tan wurung lampus / urip pêsthiné pêjah / samyå kawruhånå 69
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring yèn wus pêjah nora urip / tanpå lali lêlakoné tanpå wêkas // 11) kasèp nora biså sambat / tan kênå samåyå ngaji / anom tuwå nyandhing pêjah / ing kono goné kêpanggih / yèn pinupus ing ati / jêr kangèlan ngaji ngèlmu / èlèk wong anèng nråkå / turun curês sothal-santhil / anèng donyå tan pêgat nêmu cilåkå // 12) alané tan biså Jåwå / juwarèh adoh ing bêcik / tan wruh undhå usuk irå / ratu satriyå bupati / sanak myang / Gusti myang wong guru nadi tuwanipun / tåtå kramaning ujar / kajêjêr nèng sastrå Jawi / wêkasirå prabot angawruhi rågå // 13) yèn pinupus ing wong sungkan / jêr kangèlan wong abangkit / wruh obah osiking jagat / wruh obah osiking ati / wruh rêmbugé wong luwih / wruh mring lêlèjêming sêmu / èlèk dadi wong komprå / anganggoni wutå tuli / sak jêg urip aji wêdhus bèbèk ayam // 14) wong busuk tuman dé sépak / ing ngêpak samining u{kåcå 106}rip / apêpêt cupêting manah / kêlarahan ukur urip / mrih mati nora mati / kudu urip nora urus / tan kêlar nyandhang mangan / turun têdhak såyå / muktènirå gêmbring apilênggah dadi bujang // 15) luhur-luhuring dêrajat / andalêming dadi baring / énak tanpå kaparéntah/ witné kang jumênêng najis/ bubrah krèwèk drês mili / ting pêrngangah gégroh sumpung / Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring yèn wus pêjah nora urip / tanpå lali lêlakoné tanpå wêkas // 11) kasèp nora biså sambat / tan kênå samåyå ngaji tuwå nyandhing pêjah / ing kono goné kêpanggih / yèn pinupus ing ati / jêr kangèlan ngaji ngèlmu / èlèk wong anèng nråkå / turun curês sothal-sa[n]thil1 / anèng donyå tan pêgat nêmu cilåkå // / anom 12) alané tan biså Jåwå / juwarèh adoh ing bêcik / tan wruh undhå usuk irå / ratu satriyå bupati / sanak myang guru nadi / Gusti myang wong tuwanipun / tåtå kramaning ujar / kajêjêr nèng sastrå Jawi / wêkasirå prabot angawruhi rågå // 13) yèn pinupus ing wong sungkan / jêr kangèlan wong abangkit / wruh obah osiking jagat / wruh obah osiking ati / wruh rêmbugé wong / wruh mring lêlèjêming sêmu / èlèk dadi wong komprå / anganggoni wutå tuli / sak jêg urip aji wêdhus bèbèk ayam // luwih 14) wong busuk tuman dé sépak / ing ngêpak samining u{kåcå 106}rip / apêpêt cupêting manah / kêlarahan ukur urip / mrih mati nora mati / kudu urip nora urus / tan kêlar nyandhang mangan / turun têdhak såyå gêmbring / muktènirå apilênggah dadi bujang // 15) luhur-luhuring / andalêming dadi baring / énak tanpå kaparéntah / witné kang jumênêng najis / bubrah krèwèk drês mili ting pêrngangah gégroh sumpung / dêrajat / 70
dêdilat anèng pasar / sagunging wong kirig-kirig / iyå iku labêté wong tanpå nalar // 16) milané wong anèng donyå / rong prakårå olah sampurnaning pêjah / olah luhuring kamuktin / apan tå wus pinasthi / yèn wong cilåkå puniku / såyå kari kang amal / lawan wong wibåwå mukti / nadyan alit bèr-budiman ulah nalar // dèn têmêni / 17) amalé såyå mangambåk / dêlajat såyå nututi turun såyå minggah / aninggal panggawé nisthip / sik komprå såyå kèri / nèng donyå kêkêl galuruh / anutuh raganirå / såyå wuwuh kang bilahi / kabanjuré iku nutuh mring Hyang Sukmå // / têdhak 18) tan wruh jinarag priyånggå / lêluhur tur anglabêti / nèng donyå kênå wêwêlak / nèng nêråkå dadi intip / ånå ngisoring iblis / nora urip nora lampu{kåcå 107}s / paran marganing gêsang / yèn lumuh analar bêcik / suprandéné dilalah kudu anêmah // 19) dhêmên budiné wong ålå / lumuh budiné wong bêcik / jêr isin yèn titiruwå / nganti bêciké pribadi / saraté wus pinasthi / sabarang karyå jinaluk / marang dugå prayogå / tinuku ing budi bêcik / ingran bêcik bêcik iku dudu ålå // 20) kåyå / datan ingaran amal ngamungkên mas picis / pawèwèh lan dånå kråmå / kêlawan sabarang bukti / sabarang pratingkah patut / sabarang karyå nikmat / asih barang kawlas asih / barang karyå kang anarik sukå rênå // tå / iyå sabarang angling dêdilat anèng pasar / sagunging wong kirig-kirig / iyå iku labêté wong tanpå nalar // 16) milané wong anèng donyå / rong / olah prakårå dèn olah / sampurnaning luhuring kamuktin / apan tå wus pinasthi / yèn wong cilåkå puniku / såyå kari kang ngamal / lawan wong wibåwå mukti / nadyan alit bèr-budiman ulah nalar // têmêni pêjah 17) amalé <tansåyå åmbå>2 / dêlajat såyå nututi / têdhak turun såyå minggah / aninggal panggawé nisthip / sik komprå såyå kèri / nèng donyå kêkêl galuruh / anutuh raganirå / såyå wuwuh kang bilahi / kabanjuré iku nutuh mring Hyang Sukmå // 18) tan wruh / lêluhur tur anglabêti / nèng donyå kênå wêwêlak / nèng nêråkå dadi intip / ånå ngisoring iblis / nora urip nora lampu{kåcå 107}s / paran marganing gêsang / yèn lumuh analar bêcik / suprandéné dilalah kudu anêmah // jinarag priyånggå 19) dhêmên budiné wong ålå / lumuh budiné wong bêcik / jêr isin yèn titiruwå / nganti bêciké pribadi / saraté wus pinasthi / sabarang karyå / marang dugå prayogå / tinuku ing budi bêcik / ingran bêcik bêcik iku dudu ålå // 20) kåyå tå ingaran amal / datan / ngamungkên mas / pawèwèh / iyå kêlawan sabarang bukti sabarang sabarang angling pratingkah patut / sêmbarang karyå nikmat / asih barang kawlas asih / barang karyå kang anarik sukå rênå // lan dånå kråmå picis / jinaluk 71
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring 21) iku kabèh ingran amal / katêmu ing donyå akir / ing saturun-turun têdhak / milu kuwalêsan bêcik / pan tikêl sèwu luwih / walêsé amal puniku / kang karyå wong satunggal / turunirå tanpå wilis / samyå nampi wawalês amaling tåpå // 22) babu kaki nini canggah / miwah warèng sapanginggil / pamanggihirå tan bédå / milu kuwalêsan bêcik / dèn titènånå ati / binjang tan wurung katêmu / yèn sirå tan suminggah / anglakoni nalar bêcik / åjå kèri lan anak putuné kumprå // 23) sana{kåcå 108}dyan wong awibåwå / yèn tansah akaryå sisip / kapam marang kaluputan / têdhak turun dadi gêmbring / milå sagunging jalmi / gêdhé cilik anom sêpuh / miwah pawèstri priyå / wajib gêgulang ngasami / dipunémut marang kang dadyå tuladhå // 24) iki saking dadil Kur'an / yakmal miskala dzaratin / kaeran yarah myang waman / yakmal maskala dzaratin / saran yarah sayêkti / amal sakêlaring ålå bêcik pinanggyå / êndi tå liré kang margi / amrih mulyå gêgulangên saking sastrå // sêmut / rêrêpi têmbang 25) yå tå malih kawruhånå / yèn arså / dèn prayitnå ngidung têmbung / suku wulu tarung-taling / papat praboting tulis / limå lan lêgênanipun / liyå saking punikå / pêpêt péngkal patèn tuwin / cåkrå cêcak wignyan kêrêt lan layaran // Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring 21) iku kabèh ingran amal / katêmu ing donyå akir / ing saturun-turun têdhak / milu kuwalêsan bêcik / pan tikêl sèwu luwih / walêsé amal puniku / kang karyå wong satunggal / turunirå tanpå wilis / samyå nampi wawalês amaling tåpå // 22) babu kaki nini canggah / miwah / warèng pamanggihirå tan bédå / milu kuwalêsan bêcik / dèn titènånå ati / binjang tan wurung katêmu / / yèn anglakoni nalar bêcik / åjå kèri lan anak putuné kumprå // suminggah sirå tan sapanginggil 23) sana{kåcå wong awibåwå / yèn tansah akaryå sisip / kapa<ng>3 marang kaluputan / têdhak turun dadi gêmbring / milå sagunging jalmi / gêdhé cilik anom sêpuh / miwah pawèstri priyå / wajib gêgulang ngasami / dipunémut marang kang dadyå tuladhå // 108}dyan 24) iki saking dadil Kur'an / yakmal miskala dzaratin / kaeran yarah myang waman / yakmal maskala dzaratin / saran yarah sayêkti / amal sakêlaring sêmut / ålå bêcik pinanggyå / êndi tå liré kang margi / amrih mulyå gêgulangên saking sastrå // 25) ya tå malih kawruhånå / yèn arså ngidung rêrêpi / dèn prayitnå têmbung têmbang / suku wulu tarung-taling / papat praboting tulis / limå lan lêgênanipun / liyå saking punikå / pêpêt péngkal patèn / cåkrå cêcak wignyan kêrêt lan layaran // tuwin 72
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring 26) sasångå nora winênang / amurbå wilêting gêndhing / kêjåbå saking kang papat / apan tå sampun pinasthi / / wêwilangané pangidung / kåyå tå / andhêg-andhêging pådå pangrêpi / tunå liwat datan kênå anêrajang // têmbang kang tan lumaris lingså 27) kåyå tå warnning têmbang / têmbang kang sawiji-wiji / kinaryå ngimpuni båså / mamanisnyå dèn pêksani / lamun bubrah kang gêndhing / sastrå nga{kåcå 109}lih raosipun / åpå gawé mamåcå / tan karuan dèn opèni / ngrusak urus kang ingucap tawang- towang // 28) déné kang sêkar måcåpat / ingkang kasrawunging gêndhing / ponang sêkar maskumambang / ing sajroning pådå panjing / sastranirå tan gingsir / iyå tigang dåså catur / déné kang pådå / sêkawan sajroning panjing / kang mêgatruh sastranirå kawan dåså // lingså 29) lan malih / sajroning kang pådå panjing / pådå lingsanirå gangsal / déné kang sêkar kinanthi / sastranirå tan gingsir / apan kawandåså catur / déné kang pådå / nênêm sajêroning panjing / kawarnå agantyå sêkar dhandhanggulå // langkung sakawan lingså 1) /// sastranirå jroning pådå panjing / wus tan ginggang wolung dåså papat / déné tå påda lingsané / kathah irå sapuluh / dé warnanên kang sêkar mijil / langkungirå wolu / pådå lingsanirå gangsal / sastranyå kawandåså / Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring 26) sasångå nora winênang / amurbå wilêting gêndhing / kêjåbå saking kang papat / apan tå sampun pinasthi tan lumaris / wêwilangané pangidung / kåyå tå pådå lingså / andhêg- andhêging pangrêpi / tunå liwat datan kênå anêrajang // / têmbang kang 27) kåyå tå warnaning têmbang / / têmbang kang kinaryå / ngimpuni mamanisnyå dèn pêksani / lamun bubrah kang gêndhing / sastrå nga{kåcå 109}lih raosipun / åpå gawé mamåcå / tan karuan dèn opèni / ngrusak urus kang ingucap tawang-towang // sawiji-wiji båså 28) déné kang / ingkang kasrawunging gêndhing / ponang sêkar maskumambang / / ing sajroning pådå panjing sastranirå tan gingsir / iyå tigang dåså catur / déné kang pådå lingså / sêkawan sajroning panjing / kang mêgatruh sastranirå kawan dåså // sêkar måcåpat 29) lan malih langkung sakawan / sajroning kang pådå panjing / pådå lingsanirå gangsal / déné kang sêkar kinanthi / sastranirå tan gingsir / apan kawandåså catur / déné kang pådå lingså / / nênêm kawarnå sêkar dhandhanggulå // sajêroning panjing agantyå 1) /// sastranirå jroning pådå panjing / wus tan ginggang wolung dåså papat / déné tå påda lingsané / kathah irå sapuluh / dé warnanên kang sêkar mijil / sastranyå kawandåså / langkungirå wolu / pådå lingsanirå gangsal / 73
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring myang asmårådånå sèkêt gangsal nênggih / sastrå sajroning pådå // 2) pitu ingkang pådå lingså pasthi / sinom sastranirå pitung dåså / lawan sakawan punjulé / kang pådå lingså tamtu / pantêså ngasajroning panjing / durmå sèkêt kalih jña / nênggih sastranipun nênêm ingkang pådå lingså / sêkar pangkur sastranyå sawidak kalih / pitu kang {kåcå 110} pådå lingså // 3) sabên-sabên wong mangolah tulis / / barang sabdå barang winicårå sêdéné munggèng sastrané / yê gyå mawiyå pètung / dimèn åjå kajarah kang wit / dadyå tan liru båså / têtélå têmbungé sêmu ing niscåyå sumèh manis-manisé wimbuh prak-ati / tumrap lawan wiråmå // têmbung / / 4) wiramané srawungan lan gêndhing / titi tatas titis trusing manah / tur ganêp wiwilangané / tan bédå èstri jalu / rèhning munggèng ing pråjå niti / sabêcikané kurang / bêcik ingkang punjul / among arjaning sumyak / sarirå dumêling / wijining kanugrahan // sarining kaèksi tyas 5) dalil waman ngarafa rabahi / lawan fakat ngarafa napsaha / iku mungguh wêwêkasé / yêkti manungså iku / lamun awas sarirå dhiri tuhu awasing Sukmå / Sukmå kang sung tuduh / tan liyan marang kawulå / sak osiké sak mobah pratingkah puji / kadêling mring Waséså // / Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring myang asmårådånå sèkêt gangsal nênggih / sastrå sajroning pådå // 2) pitu ingkang pådå lingså pasthi / sinom sastranirå pitung dåså / lawan sakawan punjulé / kang / pantêså lingså pådå ngasajroning panjing / durmå sèkêt kalih <ugå>4 / nênggih sastranipun ingkang / sêkar pangkur pådå sastranyå sawidak kalih / pitu kang {kåcå 110} pådå lingså // 3) sabên-sabên wong mangolah tulis / barang sabdå barang winicårå / / sêdéné munggèng sastrané y<å>5 gyå mawiyå pètung / dimèn åjå kêjarah kang wit / dadyå tan liru båså / têtélå ing têmbung sêmu niscåyå / sumèh manis-manisé wimbuh prak-ati / tumrap lawan wiråmå // 4) wiramané tamtu / nênêm lingså / têmbungé lan gêndhing / titi tatas titis trusing manah / tur ganêp wiwilangané / tan bédå èstri jalu / rèhning / ing pråjå niti munggèng sabêcikané bêcik kurang ingkang punjul / among arjaning sarirå / sarining tyas sumyak dumêling kaèksi / wijining kanugrahan // srawungan / 5) dalil waman ngarafa rabahi / lawan fakat ngarafa napsaha / iku mungguh wêwêkasé / yêkti manungså iku / lamun awas sarirå dhiri / tuhu awasing Sukmå / Sukmå kang sung tuduh / tan liyan marang kawulå / sak osiké sak mobah pratingkah puji / kadêling mring Waséså // 74
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring 6) loro pajuning wong ulah ngèlmi / båså ngèlmu kawruh kang utåmå / kang angsung labêt harjané / yèn tå wus têkèng hayu / kayuning tyas anêrambahi / kêrånå sipat rahman / Hyang Kang Maha Luhur / amurahi marang têmên / kalêksanan ing pamuji / mulyané kang sarirå // titah lamun 7) lamu{kåcå 111}n sirå mrih arjaning dhiri / ing ngêdohnå barang tindak nisthå / kang tan patut lan ing akèh / miwah walêring guru / Gusti lawan båpå myang kaki / babu myang sanak tuwå / wajibing nituhu / marmanirå angsung warah / amrih hayu åjå kongsi nêmu sisip / dadyå asihing rågå // 8) kêpatuh rusuh nlutuh nyênyêngit / yèn wong busun tan narimèng warah / warêngkêng tulus busuké / dudu trapé wong luhur / ngalamat tan dadi wong gêmbring / tan angsal pangawulan / ing sasåmå nyatru / nadyan ånå kang ngrampékå / sanak kadang anggêpé angambil kardi / lowung lir darbé bêrah // 9) lamun / ngumpah-umpah tur dèn undhamånå / amargå saking busuké / wong cubluk kumprung pêngung / tanpå nalar datan wruh isin / tuman dadi urakan / ing saparanipun / kênå pisan luput pisan / yèn wong urip arså rumêksa ing ragi / ywå kang sidå dikumprå // luput sinêrêng kêpati Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring 6) loro pajuning wong ulah ngèlmi / båså ngèlmu kawruh kang utåmå / kang angsung labêt harjané / yèn tå wus / têkèng <h>ayuning6 tyas anêrambahi / kêrånå sipat rahman / Hyang / amurahi Kang Maha Luhur marang têmên / kalêksanan ing pamuji / mulyané kang sarirå // hayu titah lamun 7) lamu{kåcå 111}n sirå mrih arjaning dhiri / ing ngêdohnå barang tindak nisthå / kang tan / miwah ing akèh patut walêring guru / Gusti lawan båpå myang kaki / babu myang sanak tuwå / / wajibing nituhu / marmanirå angsung warah amrih hayu åjå kongsi nêmu sisip / dadyå asihing rågå // lan 8) kêpatuh rusuh nlutuh nyênyêngit / yèn wong busu<k>7 tan narimèng warah / warêngkêng tulus busuké / dudu / trapé wong ngalamat tan dadi wong gêmbring / tan angsal pangawulan / ing sasåmå nyatru / nadyan ånå kang ngrampékå kadang anggêpé angambil kardi / lowung lir darbé bêrah // sanak luhur / tur / amargå 9) lamun luput sinêrêng kêpati / ngumpah-umpah dèn saking undhamånå busuké / wong cubluk kumprung pêngung / tanpå nalar datan wruh isin / tuman dadi urakan / ing saparanipun / kênå pisan luput pisan / yèn wong urip arså rumêksa ing ragi / ywå kang sidå dikumprå // 75
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring 10) kaping kalihirå ulah ngèlmi / ngèlmu wajib bab rukuning Islam / margå wruh ing Pangérané / tan kênå apitan wruh / wus wajibé sagunging urip / sahadad lawan salat / påså malihipun / jakat pitrah tåtå Islam / munggah kaji yèn kuwåså ingkang margi / ka{kåcå 112}wruhånå dènirå // 11) rinaosnå kalawan pinikir / linakonå kang kalawan rilå / paugêraning krahayon / ngaras-aras myang ngirib-birab / / manungså kang wus pintanên kawruh sampurnaning pêjah / yèn wus awas pamuwusé pårå salim / sêlamêté pinanggyå // limpat tuduh kang / åjå angrusak urus 12) amrih åjå kadhadhunging iblis / manah kuwêl kêmpêl tanpå akal / jugul kajahul alané / andaru tur kalurung / yèn wong urip datanpå ngèlmi / andadra tyas bingung / nora duwé / pipinginan wêwêdèn kaoléyan pangéling-éling tulus pinangan nråkå // tur cadhålå / apugal / 13) saking déné dénya tan mangêrti / cêgul cubluk wutå tuli mamak / sétan wutuh pangidhêpé / sabab wus nora kétung / ing sabarang pênggawé bêcik / tuman tan kuwarasan / dêlap tur calimut / saé norå darbé wirang / monyar-manyir gorohé kêpati-pati / antêpê têranjalan // 14) nora liyan rahina lan wêngi / kang pinikir mung pênggawé muyap / apan tå iku labêté / manungså tanpå ngèlmu / nora dhêngêr rukuning urip / Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring 10) kaping kalihirå ulah ngèlmi / ngèlmu wajib bab rukuning Islam / margå wruh ing Pangérané / tan kênå apitan wruh / wus wajibé sagunging urip / sahadad lawan salat / påså malihipun / jakat pitrah tåtå Islam / munggah kaji yèn kuwåså / ingkang margi ka{kåcå 112}wruhånå dènirå // / pinikir kalawan linakonå kang kalawan rilå / paugêraning krahayon / åjå angrusak urus / ngaras-aras / myang manungså kang wus limpat / pintanên kang tuduh / kawruh sampurnaning pêjah / yèn wus awas pamuwusé pårå salim / sêlamêté pinanggyå // 11) rinaosnå ngirib-bir<i>b8 12) amrih åjå kadhadhunging iblis / manah kuwêl kêmpêl tanpå akal / jugul kaja<g>ul9 alané / andaru tur kalurung / yèn wong urip datanpå ngèlmi tur cadhålå / andadra tyas bingung / nora duwé kaoléyan / pipinginan wêwêdèn pangéling-éling / tulus pinangan nråkå // / apugal 13) saking déné dénya tan mangêrti / cêgul cubluk wutå tuli mamak / sétan wutuh pangidhêpé / sabab wus nora kétung / ing sabarang tan pênggawé bêcik kuwarasan / dêlap tur calimut / saé norå darbé wirang / monyar- manyir gorohé kêpati-pati / antêpê têranjalan // tuman / 14) nora liyan rahina lan wêngi / kang pinikir mung pênggawé muyap / apan tå iku labêté / manungså tanpå ngèlmu / nora dhêngêr rukuning urip / 76
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring mulå dèn sinauwå / åjå tuman busuk / Jåwå Arab rong prakårå / êndi liré dènirå adadi wajib sa{kåcå 113}strå Arab punikå // / 15) kang atuduh kamulyaning urip / kang ginêlar déning Rasulolah / kanggo wong sêjagat kabèh / sastrå Jåwå puniku / witing tapèling tanah Jawi / marnå wåtêging tåtå / kråmå rèhning kinaryå kang manungså / déning Sukmå tinitah nèng nungsa Jawi / milå kêdah wruh Jåwå // rahayu / 16) yèn wong mungkir tataning ngaurip / lumuh sinau aksårå Arab / pantês binuwang jabané / saking bawahing rasul / wong kêpingin dadi yahudi / kinêkêp sétan kawak / awangkot tur cubluk / yèn tan biså sastrå Jåwå / yêkti pantês binuwang sing nungså Jawi / wong bingung kumprung mamak // 17) wutå dadi gêmbring tåtå kramané lumuh wong Jåwå / tan kênå ngambah buminé / iku wong ngrusak urus / yèn wong datan angrêkså ragi / lumuh mring kawibawan / mring pratingkah patut / lumuh ngèstoakên ujar / lan wong lumuh datan amrih sihing Gusti / wong pantês pinêjahan // pêngung / dhêmên 18) iku wong jêbêr awaké najis / wong musibat sétan rarambutan / wong gêlêm ngambah buminé / nyandhang bêrkahing turu ratu bumining Gusti tuman kurang ajar / tan wruh ajar-ujur / kang kajêjêr anèng pråjå / / mangan / wong Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring mulå dèn sinauwå / åjå tuman busuk / Jåwå Arab rong prakårå / êndi liré dènirå adadi wajib / sa{kåcå 113}strå Arab punikå // 15) kang atuduh kamulyaning urip / kang ginêlar déning Rasulolah / kanggo wong sêjagat kabèh / / witing sastrå Jåwå puniku tanah Jawi tapèling / marnå / kråmå kang tåtå wåtêging rahayu kinaryå / manungså / déning Sukmå tinitah nèng nungsa Jawi / milå kêdah wruh Jåwå // rèhning 16) yèn wong mungkir tataning ngaurip / lumuh sinau aksårå Arab / pantês binuwang jabané / saking bawahing rasul / wong kêpingin dadi yahudi / kinêkêp sétan kawak tur cubluk / yèn tan biså sastrå Jåwå / yêkti pantês binuwang sing nungså Jawi / wong bingung kumprung mamak // / awangkot 17) wutå pêngung dhêmên dadi gêmbring / lumuh tåtå kramané wong Jåwå / tan kênå ngambah buminé / iku wong ngrusak urus / yèn wong datan angrêkså ragi / lumuh mring kawibawan / mring / patut pratingkah lumuh ngèstoakên ujar lan wong / lumuh datan amrih sihing Gusti / wong pantês pinêjahan // 18) iku wong jê(m)bêr10 awaké najis / wong musibat sétan rarambutan / wong gêlêm ngambah buminé / nyandhang bêrkahing / mangan turu bumining Gusti / wong tuman kurang ajar / tan wruh ajar-ujur / kang kajêjêr anèng pråjå / ratu 77
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring dalil Kur'an sinêbut rahina wêngi / têka ku{kåcå 114}du nêmahå // 19) pan wus kocap taati Ngullahi / kaping dwi wa atingulrasulla / ping tri wa ulul amriné / wêdiå mring Hyang Agung / lan wêdiå mring rasul sami / lan pådhå mituhuwå / paréntahing ratu / Allåh Muhammad lan råjå / pirang-pirang paréntah tan kang amrih bêcik rumångså // / pêgéné 20) suprandéné yèn manggih bilahi / ngundhamånå mring Allåh tangala / myang rasul miwah ratuné / dosané tan kaétung / pênjaragé nora pinikir / yèn lêkas manggih mulyå / têkå / pantês kinêthok lurus wêdhus adêgan / ponang sirah jêr nêpsu patang prakawis / margå saking kêpålå // 21) rusaking jasad katêmpuh dhiri / dènirå wrad gadhuhaning Sukmå / ina nisthå sing pênggawé / ngucap mangan tan patut / paningalé karêm mring sisip / tan ngrungokaké ujar / kang amrih rahayu / grånå margané sasmitå / kang katêmpuh ananggung urip lan budi / dadyå bantêning rågå // 22) kêrantêné sagunging ngaurip / såpå asih marang jasad irå / têmah asih Pangérané / asih ing jasad iku / angêdohi sakèh bilahi / dêgsurå papan nisthå / rågå kang katêmpuh / kêrånå {kåcå 115} apêsing tingkah / amintå awuruké daluwang mangsi / angadèhkên cilåkå // Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring dalil Kur'an sinêbut rahina wêngi / têka ku{kåcå 114}du nêmahå // 19) pan wus kocap taati Ngullahi / kaping dwi wa atingulrasulla / ping tri wa ulul amriné / wêdiå mring Hyang Agung / lan wêdiå mring rasul sami / lan pådhå mituhuwå / paréntahing ratu / / Allåh Muhammad kang pirang-pirang amrih bêcik tan rumångså // lan råjå paréntah / pêgéné 20) suprandéné yèn manggih bilahi / Allåh ngundhamånå mring tangala / myang rasul miwah ratuné / dosané tan kaétung / pênjaragé nora pinikir / yèn lêkas lurus manggih mulyå wêdhus / pantês kinêthok adêgan / ponang sirah jêr nêpsu patang prakawis / margå saking kêpålå // 21) rusaking jasad katêmpuh dhiri / dènirå wrad gadhuhaning Sukmå / ina nisthå sing pênggawé / / ngucap mangan paningalé karêm mring sisip / tan ngrungokaké ujar / kang amrih rahayu / grånå margané sasmitå / kang katêmpuh ananggung urip lan budi / dadyå bantêning rågå // 22) kêrantêné sagunging ngaurip / såpå asih maring jasad irå / têmah asih Pangérané / asih ing jasad iku / angêdohi sakèh bilahi / dêgsurå papan nisthå / rågå kang katêmpuh / kêrånå {kåcå 115} apêsing tingkah / amintå awuruké daluwang / mangsi angad<o>hkên11 cilåkå // tan patut / têkå 78
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring 23) hé wruhå yå wong amintå ing sih / mring wong tuwå sanak kadang mitrå / yèn tan parêng lêgå tyasé / pirå bêtahan wuruk / saking nglathi ing ngandhap nginggil / prayogå saking sastrå / wong amintå wuruk / timbangên lawan upåmå / èmpêr- èmpêr wuruké nétrå lan kuping / kang samyå mrih utåmå // 24) utamané srawungan lan anglir / lan wong ingkang samyå ulah nalar / lan wong mangulah ngèlmuné / wus pasthi manggih untung / nora tunå sabarang budi / åjå lir wong cilåkå / lamun ånå catur / saminggu nora nglêgéwå / ungas lêngus lumaku binatang bangkit / pêngråså wus kadhådhå // 25) yèn katonå angastuti isin / dadi kanyinå batiné kumprå / kurang pantês nanging wêkasan kumprung / kang sawênèh anglarak dhêmên jajagongan / lan wong kang wus punjul / pêkså ngumuki kagunan / clêmang-clêmong gèsèh ngarså lan ing wuri / kanyinå kabèh dorå // ngacuwis / janganan sawangané / 26) nora layak rinungu ing kuping / wicarané / lir kurang pantês binungis lambéné / mundhak nyanyamur / ati monyèt pêngawak jalmi / wênèh mi{kåcå / nalaré 116}ndhå wong limpat / tindak tabêri maoni / saukur angèsêmi sabarang kang amrih bêcik / ajail pådhå rowang // laku Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring 23) hé wruhå yå wong amintå ing sih / mring wong tuwå sanak kadang mitrå / yèn tan parêng lêgå tyasé / pirå bêtahan wuruk / saking nglathi ing ngandhap nginggil / prayogå saking sastrå / wong amintå wuruk / timbangên lawan upåmå / èmpêr- èmpêr wuruké nétrå lan kuping / kang samyå mrih utåmå // 24) utamané srawungan lan anglir / lan wong ingkang samyå ulah nalar lan wong mangulah ngèlmuné / wus pasthi manggih untung / nora tunå sabarang budi / åjå lir wong cilåkå / lamun ånå catur / saminggu nora nglêgéwå / ungas lêngus lumaku binatang bangkit / pêngråså wus kadhådhå // / 25) yèn katonå angastuti isin / dadi kanyinå batiné kumprå / kurang / nanging pantês sawangané / kang wêkasan kumprung / sawênèh dhêmên ngacuwis anglarak jajagongan / lan wong kang wus punjul / pêkså ngumuki kagunan clêmang-clêmong gèsèh ngarså lan ing wuri / kanyinå kabèh dorå // / lambéné binungis 26) nora layak rinungu ing kuping / wicarané lir kurang janganan / / pantês mundhak nyanyamur laku / ati monyèt pêngawak jalmi / wênèh mi{kåcå 116}ndhå wong limpat / tabêri maoni / nalaré saukur tindak / angèsêmi sabarang kang amrih bêcik / ajail pådhå rowang // 79
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring kinaryå 27) rusakirå / siningkang-singkang déning wong kathah / jajal-lanat kêjatèné / wong corah tan wruh urus / déné-déné yêkti yå bangkit / sagoné angawulå / sagoné dudunung / lir wong sêmbèr pêlanyahan / nora dèn dêl wicaranirå gigingsir / kadyå wong tuwuk imbar // pribadi 28) kang sawênèh jalmå cupêt budi / lamun ånå ingkang asih marmå / angsung tuduh sapatuté / ing manah asru jumbul / ngråså pinrih ingkang bilahi / katungkul ngikal båså / ing wêwékå cubluk / ånå jalmå kang satêngah / ålå mênêng bêcik mênêng nora mikir / kamidêlêpên ujar // ing kéwuh 29) sungkan takon lumuh dèn takoni / tyas yèn kêtanggor bubrah / têmah dadi gawéning wong / warêg gunging wong misuh / yèn kêniyå sagunging urip / åjå anyupêt / båså wêkas-wêkasaning båså / yèn wong lumuh ing sastrå nora bêrbudi / ngalamaté cilåkå // tuman dadi kumprung / 30) iku mungguh praboté wong urip / mångkå sampun sa{kåcå 117}myå kêlampahan / salah siji kawignyané / bab tåtå kramanipun / angawruhi ing sastrå Jawi / miwah aksårå Arab / bangbuné krahayun / salah siji wong agêsang / åjå lumuh ing sastrå Arab myang Jawi / sokur wignyå sadåyå // Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring kinaryå 27) rusakirå / déning siningkang-singkang wong kathah / jajal-lanat kêjatèné / wong corah tan wruh urus / / déné-déné yêkti yå bangkit sagoné angawulå sagoné / lir wong sêmbèr dudunung / nora dèn dêl pêlanyahan wicaranirå gigingsir / kadyå wong tuwuk imbar // pribadi / 28) kang sawênèh jalmå cupêt budi / lamun ånå ingkang asih marmå / angsung tuduh sapatuté / ing / ngråså manah asru pinrih ingkang bilahi / katungkul ngikal båså / ing wêwékå cubluk / ånå jalmå kang satêngah / ålå mênêng bêcik mênêng nora mikir / kamidêlêpên ujar // jumbul 29) sungkan takon lumuh dèn takoni / yèn kêtanggor ing kéwuh tyas bubrah / têmah dadi gawéning <lyèn>12 / warêg gunging wong misuh / yèn kêniyå sagunging urip / åjå anyupêt båså / tuman dadi / wêkas- wêkasaning båså / yèn wong lumuh ing sastrå nora bêrbudi / ngalamaté cilåkå // kumprung 30) iku mungguh praboté wong urip / mångkå sa{kåcå sampun 117}myå kêlampahan / salah siji tåtå / kawignyané kramanipun ing sastrå Jawi / miwah aksårå Arab / bangbuné krahayun / salah siji wong agêsang / åjå lumuh ing sastrå Arab myang Jawi / sokur wignyå sadåyå // / angawruhi bab 80
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring 31) yèn wus rampung pratingkah ing budi / ingkang cukul sabab saking sastrå / dipungêmi pangrêksané / båså pangrékså iku / éman lamun anému sisip /éman tumêkèng wirang / êndi tå liripun / éman owêling agêsang / salawasê marsudi gênyå prihatin / åjå ngungkurkên nalar // 1) /// pomå pådhå kawruhånå / éling- éling manungsané Hyang Widi / kang samyå mangudi tuwuh / sadåyå nora bédå / tuwuh iku apan tå kathah liripun / ana cukuling sasawah / ånå cukuling mas picis // 2) ånå cukuling dêrajat / atênapi cukul / myang cukul saking kasêktin ingkang kawignyan satunggal-tunggal tan saking nalar kang busuk / undhaké sing saban songan / amargå saking bèr-budi // / awiwitan luhur / 3) akèh / adat saking wuruké nétra kuping / rahina wêngi kadulu / då tansah kapiarså / gunging urip sadåyå {kåcå 118} pan amrih untung / untungé wong anèng ngonyå / malah tå ginåwå mati // lêlêpèhanira 4) nèng donyå nêmu cilåkå / nèng ngakérat / mêlarat kêbacut-bacut / sayêkti nora bédå / malah-malah yèn wong gêsang durung nêmu / wawalêsé nalar mulyå akérat mêsthi / pinanggih // lêstari kadyå nguni 5) ing saturun-turun têdhak / anglabêti saking pênggawé bêcik / yèn cubluk ing uripipun / anisthå tur cilåkå / nèng akérat mêlarat kabacut-bacut / Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring 31) yèn wus rampung pratingkah ing ingkang cukul sabab / budi saking dipungêmi sastrå pangrêksané / båså pangrékså iku / éman lamun anému sisip / éman tumêkèng wirang / êndi tå liripun / éman owêling agêsang / salawasê marsudi gênyå prihatin / åjå ngungkurkên nalar // / 1) /// pomå pådhå kawruhånå / éling- éling manungsané Hyang Widi / kang samyå mangudi tuwuh / sadåyå nora bédå / tuwuh iku / ånå apan cukuling sasawah / ana cukuling mas picis // tå kathah liripun 2) ånå cukuling dêrajat / atênapi cukul saking kasêktin / myang cukul kawignyan luhur / ingkang satunggal-tunggal / awiwitan tan / saking nalar kang busuk undhaké sing saban songan / amargå saking bèr-budi // 3) akèh lêlêpèhanira / adat saking wuruké nétra kuping / rahina wêngi kadulu / då tansah kapiarså / gunging urip sadåyå {kåcå 118} pana amrih untung / untungé wong anèng <d>onyå13 / malah ta ginåwå mati // 4) nèng donyå nêmu cilåkå / nèng ngakérat lêstari kadyå nguni / mêlarat kêbacut-bacut / sayêkti nora bédå / malah-malah yèn wong gêsang durung nêmu / wawalêsé nalar mulyå / akérat mêsthi pinanggih // saturun-turun / anglabêti saking pênggawé bêcik / yèn cubluk / anisthå tur cilåkå / nèng akérat mêlarat kabacut-bacut / ing uripipun 5) ing têdhak 81
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring curês ingkang turun têdhak / ajêmbêr awon lan najis // 6) kaojat saisining rat / sastrå kidung pralambang miwah mingsil / åjå pêpékå mring kawruh / rumêkså nalar mulyå / êndi liré ingkang anjodhèri / angangsarakên cilåkå / ambubrah ing nalar bêcik // laku 7) anom tuwå èstri priyå / gêdhé cilik sudagar miwah tani / sanadyan kang bångså / yèn ngambah bobotohan / adu-adu rêrékan apus- / kurang gawé wong pingapus agêsang / dadyå kasukaning éblis // luhur 8) wus pinêsthi ngalamatan / sajêg urip tumandå digigingsir / yèn wus nalutuh kêpatuh / mungguh wong lårå ayan / nora kênå tinamban sangsåyå gêmblung / goroh cilakané {kåcå 119} muyap / lumuh sêkå liring kardi // 9) lumuh pênggawé mring Sukmå / lumuh pênggawé marang lawan Gusti / lumuh mikir somah sunu / lumuh tani sudagar / lumuh tåtå kramané wong ingkang urus / tan kênå angambah pråjå / nèng déså dadi wawêri // 10) kênå wilalating jagat / wus pinasthi tan kênå awor jalmi / ngakuå måri tan tuhu / manungså pêpêdhotan / lèwèr anduwèni pirang wêdhus / kêkéwan kênå dèn ajar / botohé ra kênå mari // sêmbèr 11) mariné lamun wus gombal / blêjêt lacuti / judhêgényå apus-apus / wus kêpatèn kapipit / dhêradhasan pêsaban adiling ratu / sêsami ing narang Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring curês ingkang ajêmbêr awon lan najis // turun têdhak 6) kaojat saisining rat / sastrå kidung pralambang miwah mingsil / åjå pêpékå mring kawruh / rumêkså nalar mulyå / êndi liré ingkang <anjidhari>14 / angangsarakên cilåkå / ambubrah ing nalar bêcik // laku tani 7) anom tuwå èstri priyå / gêdhé cilik / sudagar miwah sanadyan kang bångså luhur / yèn ngambah bobotohan / adu-adu rêrékan apus-pingapus / kurang gawé wong agêsang / dadyå kasukaning éblis // 8) wus pinêsthi ngalamatan / sajêg urip tumandå digigingsir / yèn wus nalutuh kêpatuh / mungguh wong / nora kênå tinamban sangsåyå gêmblung / goroh cilakané {kåcå 119} muyap / lumuh sêkå liring kardi // lårå ayan 9) lumuh pênggawé mring Sukmå / lawan lumuh pênggawé marang Gusti / lumuh mikir somah sunu / lumuh tani sudagar / lumuh tåtå kramané wong ingkang urus / tan kênå angambah pråjå / nèng déså dadi wawêri // 10) kênå wilalating / wus pinasthi tan kênå awor jalmi / ngakuå måri tan tuhu / manungså sêmbèr pêpêdhotan anduwèni / kêkéwan kênå dèn ajar / botohé ra kênå mari // lèwèr pirang wêdhus jagat / 11) mariné lamun wus gombal / blêjêt / lacuti narang judhêgényå apus-apus / wus kêpatèn pêsaban / dhêradhasan kapipit adiling ratu / sêsami ing 82 /
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring lamun nyêkêl dhuwit suwang / sakålå akumat malih // 12) tobaté botoh kêparat / ngaku mari yèn durung dèn ulêsi / sayêkti åjå ginugu / salawasé nèng donyå / kunå mulå yèn bobotoh luput ngurus / kanyinå ing solah nétra / kalicatan awor jalmi // nyênyêkrok mamadati 13) malih margané cilåkå / yèn wong / urip anggêgulang mangan apyan / iku bubrah ing tåtå / rågå rusak bêncirih mring karyå ngêpyuk / nèng donyå manggung sungkanan / umur irå mêndap-mêndip // 14) yè{kåcå 120}n koncatan lir wong édan / pêtagiyan cotho sabarang kardi / riyak umbêl dadi mungsuh / luh barêbês tan kêndhat / pêrbah- pêrbèh ngising lir pêdhot kang usus / dalinding kaworan êrah / iku aji tai anjing // 15) kèri animpal kéwålå / datan kênå dèn umumkên wong urip / yèn wus nyêrèt pasang angkuh / kåyå lanang priyånggå / pangrasané såpå sirå såpå ingsun / ngaku wong gunå istiyar / wruh mring råså kang linuwih // 16) ing ngrékå-rékané nalar / sugih sanak lawan wong såbå bêngi / pêngråså tan ånå ratu / myang Allåh Rasulolah / mung dhèwèké kang jumênêng tai nyêrèt basu grèmèngan kadi dalêming // yèn mêndêm ngacêmong / / 17) dhidhis sarwi salusuran / bliyar- bliyur napasé mênggrak-mênggrik / slonjor ngagir jégang timpuh / lamun wus mêndêm nibå / dèn grijagå déné gajah wolung puluh / Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring lamun nyêkêl dhuwit suwang / sakålå akumat malih // 12) tobaté botoh kêparat / ngaku mari yèn durung dèn ulêsi / sayêkti åjå ginugu / salawasé nèng donyå / kunå mulå yèn bobotoh luput ngurus / kanyinå ing solah nétra / kalicatan awor jalmi // 13) malih margané cilåkå / yèn wong / urip nyênyêkrok mamadati anggêgulang mangan apyan / iku bubrah / rågå rusak tåtå bêncirih mring karyå ngêpyuk / nèng donyå manggung sungkanan / umur irå mêndap-mêndip // 14) yè{kåcå 120}n koncatan lir wong édan / pêtagiyan cotho sabarang kardi / riyak umbêl dadi mungsuh / / pêrbah-pêrbèh ngising lir pêdhot kang usus / dalinding kaworan êrah / iku aji tai anjing // tan kêndhat luh barêbês ing 15) kèri animpal kéwålå / datan kênå dèn umumkên wong urip / yèn wus nyêrèt pasang angkuh / kåyå lanang priyånggå / pangrasané såpå sirå såpå ingsun / ngaku wong gunå istiyar / wruh mring rasa kang linuwih // 16) ing ngrékå-rékané nalar / sugih sanak lawan wong såbå bêngi / pêngråså tan ånå ratu / myang Allåh rasulolah / mung dhèwèké kang jumênêng tai basu / yèn mêndêm nyêrèt grèmèngan / ngacêmong kadi dalêming // 17) dhidhis sarwi salusuran / bliyar- bliyur mênggrak- napasé mênggrik / slonjor ngagir jégang timpuh / lamun wus mêndêm nibå / dèn grijågå déné gajah wolung puluh / 83
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring énak kêpati anédrå / wus lali lamun wong urip // 18) iku panggawé cilåkå / inå nisthå kukumprå gêmbring baring / nora kalap karyanipun / mung mêndêm jêg urip nora pêtagiyan kadunungan patut / datan angsal pangawulan / nora têpung ing sêsami // / sak 19) sinarang / sagunging wong samyå ngipati-pati / ajêbêr nguthuh {kåcå 121} tur rusuh / jêrèh ing ngadhêp panas / jroning driyå awêdi yèn nglungå nglurug / pinrih sabarangé lêpat / tan pêgat mung karyå ngising // déning kêkadang 20) yèn tuwuk panyêratirå / pangisingé limang / mongkrong dangu prêngat-prêngut / tinabokan / nadyan ginêbugan binandå sayêkti nutut / nglakoni préntahing tinjå / dhêdhêl mangkêl langsru sêngkil // jam durung uwis 21) yèn koncatan panyêratnyå / anèng paran kadyå / anglémprak sarwi amurus / tinjå nurut wêdi dang / médang-médong bolira amungap-mungup / nora lawan tinabokan / sumånggå sirah sinikil // / satêngah mati 22) ala-alané manungså / nora kalap ing sahwad prandéné ngapirani sêngguh gumagus / mêkså angingu rayat sinuprih namung ngambil karyanipun / umuk katonå wong sasap-sasaping / ngaurip // / kang lanang Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring énak kêpati ané(n)drå15 / wus lali lamun wong urip // 18) iku panggawé cilåkå / inå nisthå kukumprå gêmbring baring / nora kalap karyanipun / mung mêndêm pêtagiyan / sak jêg urip nora kadunungan patut / datan angsal pangawulan / nora têpung ing sêsami // 19) sinarang déning kêkadang / sagunging wong samyå ngipati- pati / ajê(m)bêr16 nguthuh {kåcå 121} ing ngadhêp panas / jroning driyå awêdi yèn nglungå nglurug / pinrih sabarangé lêpat / tan pêgat mung karyå ngising // tuwuk 19) sinarang déning kêkadang / sagunging wong samyå ngipati- pati / ajê(m)bêr16 nguthuh {kåcå 121} ing ngadhêp panas / jroning driyå awêdi yèn nglungå nglurug / pinrih sabarangé lêpat / tan pêgat mung karyå ngising // tuwuk / tur jêrèh 20) yèn / pangisingé limang jam durung uwis / mongkrong dangu prêngat- prêngut / (sa)nadyan17 ginêbugan / tinabokan binandå sayêkti nutut / nglakoni préntahing / dhêdhêl mangkêl langsru sêngkil // panyêratira tinjå 21) yèn koncatan panyêratnyå / anèng paran kadyå satêngah mati / anglémprak sarwi amurus / tinjå / médang- nurut wêdi dang médong bolira amungap-mungup / / sumånggå sirah sinikil // tinabokan lawan nora 22) ala-alané manungså / nora kalap ing sahwad ngapirani / prandéné sêngguh / mêkså gumagus angingu rayat / kang sinuprih / namung ngambil karyanipun umuk katonå wong / lanang sasap-sasaping ngaurip // 84
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring 23) dilalah kudu nèng nråkå / yèn wong urip duwé rékå madati / kasurang kadarung-darung ingkang dêrajat / calimuté tan mari luput sinêmbur / sanadyan tå wong wibåwå / yèn ngambah kalih prakawis // / curês 24) nadyan salah sijènirå / lamun kocap bobotoh mamadati / tan kênå ginawé hayu / sadulur jajal-lanat / wus tinakdir dadi buburoning ratu / ing karyå sabarang cacat / dadi lésaning {kåcå 122} bilahi // 25) upåmå doså ing jagat / yèn manungså bobotoh mamadati / doså lårå kukum lampus / sêdéné doså pêjah / wus tan patut cêdhak lan budi rahayu / kaojat bangsané sétan / lir nabi mulad wong kapir // 26) kocap / jêjêmbêring manungså kang sêjati / manungså kang kadyå iku / sétan maknå wirannyå / rupå jalmå sêjatiné sétan wutuh / aji kuwuk gagarangan / pinatèn nora dosani // ing dalil mukammat 27) pralambang kang wus kaojat / sastrå kalih wijiling nugra / éwa sêmono dèn guru / marang wong rong prakårå / nyêrèt bangsat datan patut malah lacut / gêmblungé såyå daluyå / dadi paitan gêgingsir // jati 28) wong wibåwå têmah kumprå / sêkti apês sarånå dadi nisthip / nadyan gunå dadi cubluk / sugih têmah mêlarat / têmên goroh bèr-budiå / pancèn ayêm dadi clula-clulu saking kalih / wit grangsang prakawis // Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring 23) dilalah kudu nèng nråkå / yèn wong urip duwé rékå madati / kasurang kadarung-darung / curês ingkang dêrajat / calimuté tan mari luput sinêmbur / sanadyan tå wong wibåwå / yèn ngambah kalih prakawis // 24) nadyan salah sijènirå / lamun kocap bobotoh mamadati / tan kênå ginawé hayu / sadulur jajal- dadi lanat buburoning ing karyå sabarang cacat / dadi lésaning {kåcå 122} bilahi // / yèn ing manungså bobotoh mamadati / doså lårå kukum lampus / sêdéné doså pêjah / wus tan patut cêdhak lan budi rahayu / kaojat bangsané sétan / lir nabi mulad wong kapir // 26) kocap ing dalil mukammat / wus tinakdir / ratu 25) upåmå doså jagat / jêjêmbêring manungså kang sêjati / manungså kang kadya iku / sétan maknå wirannyå / rupå jalmå sêjatiné sétan wutuh / aji kuwuk gagarangan / pinatèn nora dosani // 27) pralambang kang wus kaojat / sastrå kalih wijiling nugra jati / éwa sêmono dèn guru / marang wong / nyêrèt bangsat datan patut malah lacut / gêmblungé såyå daluyå / dadi paitan gêgingsir // rong prakårå 28) wong wibåwå têmah kumprå / sêkti apês sarånå dadi nisthip / nadyan gunå dadi cubluk / sugih têmah mêlarat / têmên goroh bèr- budiå clula-clulu / pancèn ayêm dadi grangsang / wit saking kalih prakawis // 85
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring 29) madati lawan botohan / båpå babu nirå pênggawé éblis / wus tan kênå pinrih hayu / jugul imuling ajar / kumprung pêngung iku martabatan wêdhus / lumuh pênggawé mring / dhêmên dadi gêmbring sukmå baring // 30) pramilå dipuncêgahå / åjå amrih marang pênggawé nisthip / wirang amumurung laku / murungkê{kåcå 123}n kanugrahan / kawruhånå rumêkså ing raganipun / makluk saisining jagad / alêngå nêdyå bilahi // lan sagunging kumêlip 31) yêkti manungså punikå / sinung kacèk / lawan kéwan badanipun / manungså pan sinungan / nampik milih istiyar durungé kuncung / åjå nganti kåyå kéwan / wruhnyå sawusé pinanggih // 32) yèn tan èngêt sangkan paran / nora éling urip wêkasan mati / datan wêlas anak putu / satêmah siyå-siyå / yêkti nora amungakên raganipun / datan kênå sinélakan / têdhak turun anglabêti // 33) iku luwih siyå-siyå / kalêng åyå marang kang kari-kari / sanadyan mring jasadipun / rusak tanpå kêrånå / awiwitan margå saking nalar busuk / mamadati lawan bangsat / katulå- tulå kêtali // 34) nalutuh jêmbêring jagat / donyå kérat anèng ngisoring éblis / kêrånå manungså iku / sinilih ing dad tolah / misah ngumpul kalawan sipat rong puluh / yèn salah luwih cilåkå / yèn bênêr luwih kakasih // 86 Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring 29) madati lawan botohan / båpå babu nirå pênggawé éblis / wus tan kênå pinrih hayu / jugul imuling ajar / kumprung pêngung iku martabatan wêdhus lumuh pênggawé mring sukmå / dhêmên dadi gêmbring baring // / 30) pramilå dipuncêgahå / åjå amrih / marang pênggawé nisthip / laku amumurung wirang murungkê{kåcå kanugrahan / kawruhånå rumêkså ing raganipun / makluk saisining jagad / alêngå nêdyå bilahi // 31) yêkti manungså punikå / sinung kacèk lan sagunging kumêlip / lawan / manungså pan sinungan / nampik milih istiyar durungé kuncung / åjå nganti kåyå kéwan / wruhnyå sawusé pinanggih // badanipun kéwan 123}n 32) yèn tan èngêt sangkan paran / nora éling urip wêkasan mati / datan wêlas anak putu / satêmah siyå-siyå / yêkti nora amungakên kênå raganipun / sin<ê>lakan18 turun anglabêti // datan têdhak / 33) iku luwih siya-siya / kalêng åyå marang kang kari-kari / sanadyan mring jasadipun / rusak tanpå kêrånå / awiwitan margå saking nalar busuk / mamadati lawan bangsat / katulå-tulå kêtali // 34) nalutuh jêmbêring jagat / donyå kérat anèng ngisoring éblis / kêrånå manungså iku / sinilih ing dad / misah ngumpul kalawan sipat rong puluh / yèn salah luwih cilåkå / yèn bênêr luwih kakasih // tolah
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring 35) pitung / kamulyané kagadhuh wong angsal sih / bédå lawan sanèsipun / kéwan lan thuthukulan / nora duwé sikså lan ganjaranipun / wus narimå ing satitah / tur tan sinilih Hyang {kåcå 124} Widi // bumi pitung wiyat 36) sanadyan pårå malékat / widådari tan pådhå lawan jalmi / namung pinintå wani gung / sêng pakoné Hyang Sukmå / dalil Kur'an kang kasêbut kun payakun / sarupaning kadadéyan / kang gumêlar bumi langit // 37) tan luwih namung manungså / sih ing sukmå ngrèh sinung nampik milih / nåtå pranataning tuwuh / anjågå jêjêging rat / på namung jim ingkang mirib karkatipun / puniku lamun jim Islam / nanging tan pådhå lan jalmi // 38) milå lamun ånå tindak / ngrusak urus dadyå sukêring bumi / sang ngarså ranging tumuwuh / kênå ing pênagiyan / tan rumångså kinarsan ingkang panêbut / sinilih déning dad tolah / dilalah milih bilahi // 39) sanadyan sami manungså / mångkå arsi / wontên dadyå pinilih / among niyakaning rèh rahayu saliring / pangkat-pangkat titah tinundhå saundhå usuk / nabi wali lan ulama / ratu satriyå bupati // 40) padhané sayêkti pådhå / amung kari ing ruhyad / jêjuluk ulul amri sampun kasêbut / pêthètaning manungså / sadurungé kang bumi langit maujud / ulul amri wus pinintå / maréntah samining urip // Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring 35) pitung bumi pitung wiyat / kagadhuh wong kamulyané angsal sih / bédå lawan sanèsipun / kéwan lan thuthukulan / nora duwé sikså lan ganjaranipun / wus narimå ing satitah / tur tan sinilih Hyang {kåcå 124} Widi // 36) sanadyan pårå malékat / widådari tan pådhå lawan jalmi / namung pinintå wani gung / sêng pakoné Hyang Sukmå / dalil Kur'an / kang kasêbut kun payakun sarupaning kadadéyan / kang gumêlar bumi langit // 37) tan luwih namung manungså / sih ing sukmå ngrèh sinung nampik milih / nata pranataning tuwuh / anjaga jêjêging rat / på namung jim ingkang mirib karkatipun / puniku / Islam nanging tan pådhå lan jalmi // 38) milå lamun ånå tindak / ngrusak urus dadyå sukêring bumi / sang ngarså ranging tumuwuh / kênå ing pênagiyan / tan rumångså kinarsan / sinilih déning dad tolah / dilalah milih bilahi // ingkang panêbut lamun jim 39) sanadyan / mångkå wontên pinilih dadyå arsi / niyakaning rèh rahayu / among saliring titah / pangkat- pangkat tinundhå saundhå usuk / nabi wali lan ulama / ratu satriyå bupati // sami manungså 40) padhané sayêkti pådhå / amung ing jêjuluk ulul amri kari / ruhyad / pêthètaning sadurungé kang bumi langit maujud / ulul umri wus pinintå / maréntah samining urip // manungså / kasêbut sampun 87
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring 41) urip sami ing uripan / saking amrih barkaté ing sabumi / mi{kåcå 125}lå sagunging tumuwuh / åjå atinggal nalar / sasar-susur yèn kasurang tuman busuk / nora ngrungoaké ujar / wuruké nétrå lan kuping // 42) iku wong / mungkir lamun Allåh subkanallahi / wong jêmbêr wênang binunuh / iku gêgêdhêging nêråkå / luwih santosaning kagunganirå Hyang / prandéné nora ngèstuti // tan wêruh warah / nalar tuduh Sukmå 43) pamuji lawan panêmbah / saking nalar tuwuhé wong bèr-budi / nora saking nalar busuk / gêgêmbring tanpå Iman / dalil iman AIlahu kênå 'amal ywå sêsêmbranan ngunduri // / nora sapituduh kasêbut / 1) /// éling-éling kang samyå mangudi nalar / jalarané tyas arji / tan lyan saking sastrå / plambang mingsil utåmå / ijêmak dalil lan kadis / sampun kaojat / sinandhingan nugrah sih // 2) kang kasêbut ing dalêm mingsil pralambang / tåtå kramaning budi / pådhå kawruhånå / åjå inå ing sarak / saraté wong golèk bêcik / wajibing gêsang / anyinggahi bilahi // 3) åjå kongsi lir wong kang pådhå cilåkå / lêlakoné rågå / napi mring kirå-kirå / lali yèn Hyang Måhå Suci / amisè sèng rat / ngudanèni sêkalir // / sadurungé amanggih Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring 41) urip sami ing uripan / saking / amrih barkaté mi{kåcå sagunging 125}lå tumuwuh / åjå atinggal nalar / sasar-susur yèn kasurang tuman busuk / nora ngrungoaké ujar / wuruké nétrå lan kuping // ing sabumi 42) iku wong tan wêruh warah / mungkir Allåh jêmbêr subkanallahi wênang binunuh / gêgêdhêging nêråkå luwih nalar santosaning tuduh / kagunganirå Hyang Sukmå / prandéné nora ngèstuti // iku / saking nalar busuk lamun / wong 43) pamuji lawan panêmbah / saking nalar tuwuhé wong bèr-budi / / nora gêgêmbring tanpå Iman / dalil iman AIlahu 'amal kasêbut / nora kênå sêsêmbranan / sapituduh ywå ngunduri // éling-éling samyå mangudi nalar / jalarané tyas arji / tan lyan saking sastrå / plambang mingsil utåmå / ijêmak dalil lan kadis / sampun sinandhingan nugrah sih // 1) /// kang / kaojat 2) kang kasêbut ing dalêm mingsil pralambang / tåtå kramaning budi / pådhå kawruhånå / åjå inå ing sarak / saraté wong golèk bêcik / / anyinggahi wajibing gêsang bilahi // 3) åjå kongsi lir wong kang pådhå cilåkå / sadurungé amanggih / lêlakoné rågå / napi mring kirå- kirå / lali yèn Hyang Måhå Suci / amisé sèng rat / ngudanèni sêkalir // 88
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring 4) pêngrasané nora {kåcå 126} ånå åpå- åpå / jampêng gogobog tuli / lali yèn manungså / winayangkên mring sukmå / rahinå wêngi lumaris / akêthèn yutan / péling mring manah siri // 5) kang prayitnå lalampahan / åjå kongsi gêgingsir / rumêksèng tyas arjå / åjå tumibèng nisthå / tur yèn wus manggih bilahi / kang manah muyab / panrimané lir anjing // supåyå dèn 6) lêkas lamun anggêgulang panarimå / kungsul kuwalik-walik / nyupêtkên istiyar / kumingsun ngaku pasrah / iku pasrahé wong gêmbring / narimå ålå / dadi jêmbêring bumi // 7) båså trimå iku sawusé istiyar / istiyar iku katri / dhingin bångså sétan / / kapindho prayitnå barang ujar antêping ati / kaping tiganyå / barang pratingkah bêcik // 8) yèn wus kumpul nênggih kang têlung prakårå / ati têrus lan angling / kanyatan pratingkah / amrih arjaning jasad / åjå kongsi nêmu sisip / yèn wus pinasang / mêkså kudu bilahi // 9) iyå kono ênggoné uwong narimå / bahyanira pan uwis / iku kukumolah / adiling pênagiyan / inguni utang bilahi / angrusak nalar / mulané analuri // 10) utang {kåcå 127} piutang kathah kang karyå sabab / wênèh utangé kaki / bapa lawan biyang / sêdéné rågå dhawak / Allåh jumênêng lan adil / wong utang samar / pådhå samar nawuri // Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring 4) pêngrasané nora {kåcå 126} ånå åpå-åpå / jampêng gogobog tuli / lali yèn manungså / winayangkên mring sukmå / rahinå wêngi lumaris / akêthèn yutan / péling mring manah siri // 5) kang prayitnå lalampahan / åjå kongsi gêgingsir / rumêksèng / åjå tumibèng nisthå / tur yèn wus manggih bilahi / kang manah muyab / panrimané lir anjing // supåyå dèn tyas arjå 6) lêkas anggêgulang panarimå / k<o>ngsul19 kuwalik- walik / kumingsun ngaku pasrah / iku pasrahé wong gêmbring / narimå ålå / dadi jêmbêring bumi // lamun / nyupêtkên istiyar 7) båså trimå iku sawusé istiyar / istiyar iku katri / dhingin bångså sétan / prayitnå barang ujar / kapindho antêping ati / kaping tiganyå / barang pratingkah bêcik // 8) yèn wus kumpul nênggih kang têlung prakårå / ati têrus lan angling / kanyatan pratingkah / amrih arjaning jasad / åjå kongsi nêmu sisip / yèn wus pinasang / mêkså kudu bilahi // 9) iyå kono ênggoné uwong narimå / bahyanira pan uwis iku kukumolah / adiling pênagiyan / inguni utang bilahi / angrusak nalar / mulané analuri // / 10) utang {kåcå 127} piutang kathah kang karyå sabab / wênèh utangé kaki / bapa lawan biyang / sêdéné rågå dhawak / Allåh jumênêng lan adil / wong utang samar / pådhå samar nawuri // 89
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring kapungkur 11) lamun ing adilonglah / panrimané dèn bêcik / kang sampun kaliwat / iku wajibing gêsang / åjå nganti tuman lali / manungså salah / panrimané kuwalik // 12) gaib uwis lan kang wus dhumawah / iku trimaning éblis / dhêmên anèng nråkå / tan jamak ing sasåmå / kajungkêl kuwalik-walik / iku lémprakan / satêmah murang- muring // lair winor 13) kêkês ing kukummlah / wong maoni mring dalil / nacat kodrat tolah / såyå sinungan lanat / wuwuh sasauring adil / på géné datan / ngawruhi nalar bêcik // ngênês angrasulå 14) jêr cuwêré nora ngrungoaké ujar / tuman / slèwèngan kåyå gênjik lan wong bèr- kalicatan budiman / ulaté biyas tur isin / cêcêplos måtå / nora nitèni mingsil // / doh 15) jêroanê wus kêbak akalé sétan / walêt pêtênging ati / sayêkti Hyang Sukmå / asu lanat mring sirå / kadi wong dèn pira{kåcå 128}ntèni / datan rumångså / kinaryå insan kamil // 16) loatirå manungså yêkti sampurnå / sapraboting ngaurip / pan wus pinaringan / tan kinèn kadi kéwan / yèn wong cilåkå ing ati / jêmbêring kéwan / mêksih jêmbêr sujalmi // 17) kêrantêné ywå isi nungså waratan / têgêsé wong ngaurip / ywå pêgat sumantan / tatakon têkironan / êndi kang amrih basuki / arjaning jasad / cacawis sih ing Widi // Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring kapungkur 11) lamun ing adilo[ng]lah20 / panrimané dèn bêcik / kang sampun kaliwat / iku wajibing gêsang / åjå nganti tuman lali / manungså salah / panrimané kuwalik // uwis 12) gaib lair winor lan kang wus dhumawah / iku trimaning éblis / dhêmên anèng nråkå / tan jamak ing sasåmå / kajungkêl kuwalik- walik / iku lémprakan / satêmah murang-muring // 13) kêkês ngênês ing kukummlah / wong maoni mring dalil / nacat kodrat tolah / såyå sinungan lanat / wuwuh sasauring adil / på géné datan / ngawruhi nalar bêcik // angrasulå 14) jêr cuwêré nora ngrungoaké ujar / slèwèngan kåyå gênjik / tuman kalicatan / doh lan wong bèr- budiman / ulaté biyas tur isin / cêcêplos måtå / nora nitèni mingsil // 15) jêroanê wus kêbak akalé sétan / w<i>lêt21 pêtênging ati / sayêkti Hyang Sukmå / asu(ng)22 lanat / kadi wong dèn mring sirå / datan pira{kåcå 128}ntèni rumångså / kinaryå insan kamil // 16) loatirå manungså yêkti sampurnå / sapraboting ngaurip / pan wus pinaringan / tan kinèn kadi kéwan / yèn wong cilåkå ing ati / jêmbêring kéwan / mêksih jêmbêr sujalmi // 17) kêrantêné ywå isi nungså waratan / têgêsé wong ngaurip / ywå pêgat sumantan / tatakon têkironan / êndi kang amrih basuki / arjaning jasad / cacawis sih ing Widi // 90
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring 18) datan wênang sumêngkå pêngawak bråjå / munajat lawan Gusti / kang åmå amung lyå / tuhu tanpå lawanan / bédå lawan pårå nabi / saliring tingkah / amung anyênyadhang sih // 19) nora susah abicårå éndah-éndah / lawan ingkang pangarti / tan liyan amrihå / / kaslamêtaning sangkané saking bèr-budi / mantêp ing tindak / tanduk panggawé bêcik // rågå 20) wus pinasthi sinung mulyå déning Sukmå / sinung pituduh luwih / rèhning sipat samar / Allåh kang murbèng alam / amêsthi mawi sisilih / saking manungså / jalaraning nugra sih // 21) datan kinèn ånå mênyunyang samaning ngaurip / kawulaning Sukmå / êndi kang ahli ywå / ahli tåpå ahli supi / ah{kåcå 129}li mring nalar / ahli kirkating dalil // / mring paréntah 22) wus sinrahkên mring manungså kang kinarsan / êndi liré pinilih / kocap yèn manungså / punjul saking sêsåmå / pratåndhå lamun angsal sih / pangkaté ånå / kocap ing dalil kadis // 23) kaluwihan ing Hyang kang anèng manungså / mukjijat mungguh nabi / kramat walilulah / mukmin ingran mangunah / istijråt mungguh wong kapir / ingkang sinungan / dudu wong cupêt budi // 24) båså nabi ratu gêgêntining Sukmå / wali pårå kêkasih / mukmin kang santoså / kapir mungkir agåmå / prandéné yèn mantêp ati / Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring wênang 18) datan sumêngkå pêngawak bråjå / munajat lawan Gusti / kang åmå amung lyå / tuhu tanpå lawanan / bédå lawan pårå nabi / saliring tingkah / amung anyênyadhang sih // 19) nora susah abicårå éndah-éndah / lawan ingkang pangarti / tan liyan amrihå / kaslamêtaning rågå / / sangkané mantêp tanduk panggawé bêcik // saking bèr-budi tindak ing / 20) wus pinasthi sinung mulyå déning Sukmå / sinung pituduh luwih / rèhning sipat samar / Allåh kang murbèng alam / amêsthi mawi sisilih / jalaraning nugra sih // ånå / saking manungså kinèn mênyunyang / mring samaning ngaurip / kawulaning Sukmå / êndi kang ahlimu ywå / ahli tåpå ahli supi / ah{kåcå 129}li mring nalar / ahli kirkating dalil // 21) datan paréntah 22) wus sinrahkên mring manungså kang kinarsan / êndi liré pinilih / kocap yèn manungså / punjul saking sêsåmå / pratåndhå lamun angsal sih / pangkaté ånå / kocap ing dalil kadis // 23) kaluwihan ing Hyang kang anèng manungså / mukjijat mungguh nabi / kramat walilulah / mukmin ingran mangunah istijråt mungguh wong kapir / ingkang sinungan / dudu wong cupêt budi // / 24) båså nabi ratu gêgêntining Sukmå / wali pårå kêkasih / mukmin kang santoså / kapir mungkir agåmå / prandéné yèn mantêp ati / 91
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring sinung istijrat / luwih saking sasami // 25) milå sru pangudinyå / amêsthi sinung luwih / mring Allåh tangala / pramilå ywå pêpékå / gumampang mring wong angsal sih / tan wurung sirå / kênå dhêndhaning Widi // lamun manungså 26) wontên malih andongå luwih istijab / båså istijab mandi / kaping kalihirå / lêluhur dhinginé babu båpå kalangkung mandi ampuh dunganyå / dongané wong sêsirik // / / 27) labêtira kakênan pênganiåyå / ping tiganirå malih / pandongané arwah / kubur marang wong gêsang / pramilå tan kênå lali / mingsil pralambang / tåmbå {kåcå 130} pêpêting ati // 28) kêrantêné kênå ingaranan tåmbå / sagung ngilmuning Widi / kang gumlaring donyå / jêr sapêtênging driyå / sayêkti iku sêkit / angrusak akal / imané rontang-ranting // 29) ingran ing pangéran / éling sarirå dhiri / éling ing pratingkah / éling arjå myang rusak / éling iku dudu lali / sarat ginulang / ngèstokên nalar bêcik // iman éling marang 30) båså ngèlmu iku nalar kang prayogå / iman èstuning ati / kocap ing dalil nas / sarupaning agêsang / nora kênå tuman lali / sarat ginulang / marang ing nalar bêcik // 31) ngran dalil nas iku andikaning Allåh / rampung tur wus pinasthi / nora kênå ginggang / 92 Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring sinung sasami // istijrat / luwih saking 25) milå sru pangudinyå / amêsthi sinung luwih / mring Allåh tangala / / pramilå gumampang mring wong angsal sih / tan wurung sirå / kênå dhêndhaning Widi // 26) wontên malih andongå lamun manungså ywå pêpékå luwih istijab / båså istijab mandi / kaping kalihirå / dhinginé babu båpå / lêluhur kalangkung mandi / ampuh dunganyå / dongané wong sêsirik // 27) labêtira kakênan pênganiåyå / ping tiganirå malih / pandongané arwah / kubur marang wong gêsang / pramilå tan kênå lali / mingsil pralambang tåmbå / {kåcå 130} pêpêting ati // 28) kêrantêné kênå ingaranan tåmbå / sagung ngilmuning Widi / kang gumlaring donyå / jêr sapêtênging driyå / sayêkti iku <pênyakit>23 / angrusak akal / imané rontang- ranting // 29) ingran iman éling marang ing pangéran / éling sarirå dhiri / éling ing pratingkah / éling arjå myang rusak / éling iku dudu lali / sarat ginulang / ngèstokên nalar bêcik // 30) båså ngèlmu iku nalar kang prayogå / iman èstuning ati / kocap ing dalil nas / sarupaning agêsang / nora kênå tuman lali / sarat ginulang / marang ing nalar bêcik // 31) ingran dalil nas iku andikaning Allåh / rampung tur wus pinasthi / nora kênå ginggang /
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring pramilå gunging gêsang / kudu milih nalar bêcik / èstuning ujar / åjå maido dalil // 32) lawan åjå maido kadis ijêmak / tuwin pralambang mingsil / yêkti nora kênå / iyå kinåyå ngåpå / gêlêm nora anglakoni yèn gêlêm mårå / lakonånå dèn aglis // 33) lamun lumuh wus mêsthi tumêkèng pêjah / dudu umating Widi / golèk Allåh liyan / tan kênå ngambah jagat atas / bawah / saubênging rad tan kênå dèn lindhungi // angin / angin 34) iku jalmå {kåcå 131} tékad watu kadi sétan / cilåkå bêcik anjing / nadyan kang babathang / tan kênå ngambah lêmah / jêr kagunganing Hyang Widi / manungså muyab / alané têrus ati // 35) déné lumuh marang pênggawé kang mulyå / manjing pratingkah éblis / yèn sampun kadriyå / sagung kang winicårå ing sêrat pralambang mingsil / sagunging gêsang / tan kênå ngaku tan wrin // / 36) nora kênå tumindak lan wutå mamak / nadyan wong gêdhé cilik / éstri miwah priyå / sagung manungså gêsang / witné kang samyå angsal sih / kinèn waspådå / mring Hyang kang murbèng bumi // 37) kocap sidik amanat tablég ingaran / wajib tigang prakawis / pikukuhing iman / tigå malih ingucap / kiyanat kitman lan gidib / pêcating iman / dumunung sihing Widi // Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring pramilå gunging gêsang / kudu milih nalar bêcik / èstuning ujar / åjå maido dalil // 32) lawan åjå maido kadis ijêmak / tuwin pralambang mingsil / yêkti nora kênå / iyå kinåyå ngåpå / gêlêm nora anglakoni / yèn gêlêm mårå / lakonånå dèn aglis // 33) lamun lumuh wus mêsthi tumêkèng pêjah / dudu umating Widi / golèk Allåh liyan / tan kênå ngambah / bawah angin atas angin / saubênging rad / tan kênå dèn lindhungi // jagat 34) iku jalmå {kåcå 131} tékad watu kadi sétan / cilåkå bêcik anjing / nadyan kang babathang / tan kênå ngambah lêmah / jêr kagunganing Hyang Widi / manungså muyab / alané têrus ati // 35) déné lumuh marang pênggawé kang mulyå / manjing pratingkah éblis / yèn sampun kadriyå / sagung kang winicårå / ing sêrat pralambang mingsil / sagunging gêsang / tan kênå ngaku tan wrin // 36) nora kênå tumindak lan wutå mamak / nadyan wong gêdhé cilik / éstri miwah priyå / sagung manungså gêsang / witné kang samyå angsal sih / kinèn waspådå / mring Hyang kang murbèng bumi // tigang prakawis 37) kocap sidik amanat tablég ingaran / wajib / pikukuhing iman / tigå malih ingucap / kiyanat kitman lan gidib / pêcating / dumunung iman sihing Widi // 93
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring 38) ingran sidik têmên pamicårå panggah / bênêr pratingkah bêcik / anrus marang kênå / amanat tyas pracåyå / amantêp tur wani mati / datan was uwas / nglabuhi tyas raharji // 39) ingran tabléh angèstokakên ing nalar / migatèkên ngrèh bêcik / sêngkut kandêl manah / iku ugêring gêsang / nora kênå minyak-minyik / wong ulah nalar / tigå praboting budi // 40) malih ingkang dadyå marganing {kåcå 132} nrubigså / jêjêmbêr sétan gêmbring / kang aran kiyanat / jail pêngarah muyap / nora urus bêcik anjing / jublêging manah / bahyani tyas gumriwis // 41) ingran kitman kang angumpêt kasat måtå / sat måtå-måtå lali / clêmêr darbèking lyan / ngalalkên tanpå ékrar / andlêmêr lir babi gundhik / asêlingkuhan / tan wruh mring nalar bêcik // 42) ingran gidib goroh ing sabarang ujar / jêroané gigingsir / ucapé kêparat / tan nêna ing ugêman / bédå lambé lan ing ati / sétan alasan / mêksih ålå wong gidib // 43) luwih éwah akaryå bubrah ing manah / gêgêdhêg poring éblis / wong ngrusak dad sipat / iku tan kênå ngambah / sêsukêr tigang prakawis / satruning Allåh / kiyanat kitman gidib // 44) bédå lawan sidik kalawan amanat / tabléh praboting ngurip / budi trusing sukmå / iku ingkang linakyan / Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring 38) ingran têmên pamicårå panggah / bênêr pratingkah bêcik / anrus marang kênå / amanat tyas pracåyå / amantêp tur wani mati / datan was uwas / nglabuhi tyas raharji // sidik 39) ingran tabléh angèstokakên ing nalar / migatèkên ngrèh bêcik / sêngkut kandêl manah iku / nora kênå ugêring gêsang minyak-minyik / wong ulah nalar / tigå praboting budi // / 40) malih ingkang dadyå marganing {kåcå 132} nrubigså / jêjêmbêr / kang aran sétan gêmbring kiyanat pêngarah muya<b>24 / nora urus bêcik / anjing bahyani tyas gumriwis // jublêging manah jail / / 41) ingran kitman kang angumpêt kasat måtå / sat måtå-måtå lali / clêmêr darbèking lyan / ngalalkên tanpå ékrar / andlêmêr lir babi gundhik / asêlingkuhan / tan wruh mring nalar bêcik // 42) ingran gidib goroh ing sabarang ujar / jêroané gigingsir / ucapé kêparat / tan nêna ing ugêman / bédå lambé lan ing ati / sétan alasan / mêksih ålå wong gidib // 43) luwih éwah akaryå bubrah ing manah / gêgêdhêg poring éblis / wong ngrusak dad sipat / iku tan kênå ngambah / sêsukêr tigang prakawis / kiyanat kitman gidib // / satruning Allåh 44) bédå lawan sidik kalawan amanat / tabléh praboting ngurip / budi trusing sukmå ingkang / linakyan / iku 94
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring nora tampik wong ngaurip / tan kênå ginggang / sidik amanat tablih // 45) Samantårå amêsthi katur Hyang Sugmå / sakêdhap gyå tinulis / déning kalamulah / suwé gêbyaring kiblat / sanadyan kêrtêging ati / pådhå sakålå / lawan tètèsing tulis // 46) ingran kalam iku andikané Allåh / båså ka{kåcå 133}lam kakalih / kang dhingin muktada / kapindho kalam mubram / muktada ingkang piningit / mubram kawêntar / labêt pujining dasih // 47) krêntêg nyånå tinulis kalam muktada / puji pratingkah lathi / tinulis ing mubram / pêsthi tan kênå ginggang / nora kênå wêdi-wêdi / tan kênå tuwas / manungså amrih luwih // 48) luwih iku namung ngulihkên titipan / rumångså yèn sinilih / déning ing dad sipat / lawan kang asmå apral / dad ånå sipat kang warni / kang asmå apral / iku obahing jisim // 49) pinituduh karyå arjaning buwånå / karyå arjaning ragi / arjaning sasåmå / jangkêp tigang prakårå / sakawan kunjuk ing Widi / iku manungså / têtêp rumångså dasih // 50) kang sawênèh ånå anggêp jajal-lanat / karyå ngampung gigingsir / mapanakên akal / guguru sétan pêcak / kiyanat kitman lan gidib / ingkang dèn angkah / kiyas karsaning Widi // Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring nora tampik wong ngaurip / tan kênå ginggang / sidik amanat tablih // 45) Samantårå amêsthi katur Hyang Sugmå / sakêdhap gyå tinulis / suwé déning / gêbyaring kiblat sanadyan <krêntêg>ing25 ati / pådhå sakålå / lawan tètèsing tulis // kalamulah / 46) ingran kalam iku andikané Allåh / båså ka{kåcå 133}lam kakalih / kang dhingin muktada / kapindho / muktada kalam mubram / mubram ingkang piningit kawêntar / labêt pujining dasih // 47) krêntêg nyånå tinulis kalam muktada / puji pratingkah lathi / tinulis ing mubram / pêsthi tan kênå ginggang / nora kênå wêdi- wêdi / tan kênå tuwas / manungså amrih luwih // 48) luwih iku namung ngulihkên titipan / rumångså yèn sinilih / déning ing dad sipat / lawan kang asmå apral / dad ånå sipat kang warni / kang asmå apral / iku obahing jisim // 49) pinituduh karyå arjaning buwånå / karyå arjaning ragi / arjaning sasåmå / jangkêp tigang prakårå / sakawan kunjuk ing Widi / iku manungså / têtêp rumångså dasih // 50) kang sawênèh ånå anggêp jajal- lanat / karyå ngampung gigingsir / mapanakên akal / guguru sétan pêcak / kiyanat kitman lan gidib / ingkang dèn angkah / kiyas karsaning Widi // 95
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring 51) mirit saking fakat drilan dzatsaraha / untung ålå lan bêcik / sing Allåh tangala / pramilå milih ålå / yêkti tan préntah Hyang Widi / mênggawé ålå / wong gêndhêng ngampung ngèlmi // 52) sajatiné untung bêcik lawan ålå / saking Hyang Maha Suci / dènirarsa mikrat / nyandhingi lårå nikmat / {kåcå 134} nikmatan sinung wong gidib / ingkang sinungan / yêkti wong kang angsal sih // 53) lamun milar ngambil ar insanusyara / myang fa inna syarrihi / rasaning manungså / kang duwé mring Hyang Sukmå / rasaning Hyang Måhå Suci / anèng manungså / iku wong nyolong tokit // 54) candhak rawud kinaryå båndhå musibat / dadi mèn kandêl ati / tan mangkono lirnyå / rasaning Hyang Kang Mulyå / tambas sumuk wong bèr-budi / rasaning titah / kaudanèn ing Widi // 55) bédå ngampung musibat / iku praboting têgbir / latul lawan ékram / sabil mangèsthi pêjah / jatiné manungså luwih / ingkang ginanjar / dudu wong gêmbring baring // gawé kinaryå 56) yèn wong gêmbring duråkå dunyå akérat / wajib dipunjuwing / pinurat sinêmpal / dèn jur cinacah-cacah / / barat ingobar awu dèn ungsir limêngan / ing têngahing jêladri // Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring 51) mirit drilan dzatsaraha / untung ålå lan bêcik / sing Allåh tangala / pramilå milih ålå / yêkti tan préntah Hyang Widi / mênggawé ålå / wong gêndhêng ngampung ngèlmi // 52) sajatiné untung bêcik lawan ålå / saking Hyang Maha Suci / dènirarsa mikrat / nyandhingi lårå nikmat / {kåcå 134} nikmatan sinung wong gidib ingkang / sinungan / yêkti wong kang angsal sih // 53) lamun milar ar insanusyara inna syarrihi / rasaning manungså / kang duwé mring Hyang Sukmå / / rasaning Hyang Måhå Suci anèng manungså iku wong nyolong tokit // saking fakat ngambil / myang fa / 54) candhak rawud kinaryå båndhå musibat / dadi mèn kandêl ati / tan mangkono lirnyå / rasaning Hyang Kang Mulyå / tambas sumuk wong bèr-budi / rasaning titah / kaudanèn ing Widi // 55) bédå gawé kinaryå ngampung musibat / iku praboting têgbir / sabil latul jatiné pêjah mangèsthi manungså ingkang luwih ginanjar / dudu wong gêmbring baring // ékram / / / lawan 56) yèn wong gêmbring duråkå dunyå akérat / wajib dipunjuwing(i)26 / pinurat jur cinacah-cacah / ingobar awu dèn ungsir / barat limêngan / ing têngahing j<a>ladri27 // sinêmpal / dèn 96
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring 57) dosa gêdhé satruné kang murbèng alam / satruné nabi wali / mukmin lan naléndrå / bupati lan satriyå / sagung kawulaning Widi / såpå uningå / dèn kêbat anandangi // 58) sabab déné uripé lir bêrkasakan / mêrkongkong nyilih ragi / lumaku dèn ruwat / béda wong bèr-budiman / prå malékat ngrêksèng budi / såpå u{kåcå 135}ningå / sétané mlayu gêndring // 59) wus dilalah ålå tanpå sah utåmå / dêstun unggul kang wiwit / nêngahi kasoran / wêkasan mêsthi tiwas / tiwasé katêmpuh dhiri / rusaking jasad / margå tan dèn kawruhi // 60) pramilané dèn émut ugêring gêsang / dadyå / kabudayanirå / sêktiå måndrå gunå / ngajiå dèn kongsi miwir / dèn kadi dhalang / dènira marnå ngèlmi // lêlangit sundhul 61) nora suwé manungså sagêbyar kilat / antêp gingsiring ati / yèn mantêp trus mulyå / yèn ginggang sanalikå / tinêmpuh bêbåyå prapti / imané pêcat / pinancingan brêngkutis // 62) lamun nora ginulang kumudhèning tyas / rikuh tur isin-isin / yèn tuman manah was / dadi sawiyah-wiyah / ngrêkså / kagunganing Widi praptaning ajal / kudu angati-ati // 63) angling ngucap punikå praptaning ajal / dadyå pratingkah lair / sayêkti tan bédå / tur sami sanalikå / kalah kêdhap antêp ati / tinabok datan / sumêdyå anggêtihi // Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring 57) dosa gêdhé satruné kang murbèng alam / satruné nabi wali / mukmin lan naléndrå / bupati lan satriyå / sagung kawulaning Widi / såpå uningå / dèn kêbat anandangi // 58) sabab déné uripé lir bêrkasakan / mêrkongkong / lumaku dèn ruwat / béda wong bèr-budiman prå malékat / ngrêksèng budi / såpå u{kåcå 135}ningå sétané mlayu gêndring // nyilih ragi / 59) wus dilalah ålå tanpå sah utåmå / / dêstun unggul kang wiwit nêngahi kasoran / wêkasan mêsthi tiwas / tiwasé katêmpuh dhiri / rusaking jasad / margå tan dèn kawruhi // 60) pramilané dèn émut ugêring gêsang / dadyå sundhul lêlangit / / sêktiå måndrå kabudayanirå gunå / ngajiå dèn kongsi miwir / dèn kadi dhalang / dènira marnå ngèlmi // 61) nora suwé manungså sagêbyar kilat / antêp gingsiring ati / yèn mantêp trus mulyå / yèn ginggang sanalikå / tinêmpuh bêbåyå prapti / pinancingan / brêngkutis // imané pêcat 62) lamun ginulang nora k<ê>mudhèning28 tyas / rikuh tur isin-isin / yèn tuman manah / was / dadi sawiyah-wiyah ngrêkså kagunganing Widi / praptaning ajal / kudu angati-ati // 63) angling ngucap punikå praptaning ajal / dadyå pratingkah lair / sayêkti tur sami sanalikå / kalah kêdhap antêp ati / sumêdyå tinabok anggêtihi // tan bédå / datan / 97
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring 64) kari éling rinêksa imané mulyå / wanuh winênang wani / yèn sampun ginulang / ginêlung lênyêp ing tyas / nora malik tangguh siji / wong surå panggah / wong jêrèh jêjêmbêri // 65) bédå 136}nuh wanining winênang / wanuh pinawor ing sih / wênang sinêngåjå / wani mangsah pracåyå / anglakoni karyå bêcik / têrusé manah / ngêmban khadirat suci // lawan wa{kåcå 66) nora nånå undhå usuké wong éklas / trus trusing ati pratingkah paningal / ngèstrènån ing pangéran / surèng tyas amukul sisip / kèdêk katimpah / kapilês tanpå kongkih // / ati 67) êndi liré kamudhining tus santoså / sidik amanat tablih / rêringkêsing rahså / têmên mantêp wigatyå / babakuné iman suci / datanpå lawan / ing urip têkèng pati // 68) ila-ila ujar pituturing sastrå / sing amral sanusiri / trusing dalil Kur'an / linaras babuning tyas / katêrsandhan pråjå niti / mingsil pralambang / winèstu anyêktèni // 69) nora bakal kumprå nglawan bèr- budiman / kadyå minyak lan warih / kalis sak jêg irå / nanging tå åjå inå / pitutur kang amrih bêcik / lawan dalil nas / kadis ijêmak mingsil // 70) wêkasané ngudhêg pêpêté ing akal / saking dènirå langib / kawulaning Allåh / trimå dadi jênggèsan / dèn têmên antêp ing ati / lan åjå ngambah / ajail ing sêsami // Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring 64) kari éling rinêksa imané mulyå / / yèn wanuh winênang wani sampun ginulang / ginêlung lênyêp ing tyas / nora malik tangguh siji / wong surå panggah / wong jêrèh jêjêmbêri // 65) bédå lawan wa{kåcå 136}nuh / wanuh wanining winênang pinawor / wênang sinêngåjå / wani mangsah pracåyå / anglakoni karyå bêcik / têrusé manah / ngêmban khadirat suci // 66) nora nånå undhå usuké wong éklas / pratingkah trusing ati / ati trus paningal / ngèstrènånå ing pangéran tyas amukul sisip / kèdêk katimpah / kapilês tanpå kongkih // ing sih / <sêrêng>29 67) êndi liré kamudhining tus santoså / / sidik têmên rêringkêsing mantêp wigatyå / babakuné iman suci / datanpå lawan / ing urip têkèng pati // tablih / amanat rahså 68) ila-ila ujar pituturing sastrå / sing amral sanusiri trusing dalil / Kur'an / linaras babuning tyas / katêrsandhan pråjå niti / mingsil pralambang / winèstu anyêktèni // 69) nora bakal kumprå nglawan bèr- budiman lan warih / kalis sak jêg irå / nanging tå åjå inå / pitutur kang amrih bêcik / lawan dalil nas / kadis ijêmak mingsil // / kadyå minyak 70) wêkasané ngudhêg pêpêté ing akal / saking dènirå langib / kawulaning Allåh / trimå dadi jênggèsan / dèn têmên antêp ing ati / lan åjå ngambah / ajail ing sêsami // 98
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring 71) ywå calimut lan åjå goroh ing ujar / lan malih toging u{kåcå 137}rip / pêng-pênganing tékad / tan kênå api ora / gêrgêt saut båndhå wani / ywå dadi bérak / yèn wani iku bêcik // 72) åjå nganti jalmå anggulang manah was / was-was manuting éblis / yêkti nora bakal / ing prånå iman rusak / nalar wêdi dadi silip / wong jêrèh jarah / jêjêroané sêpi // 73) jalmå manah yèn tå kênaå ingaran / ngrèh kråså panas pêrih / énak lan kapénak / nadyan anjing kawilang / ambêg jêgug lawan wani / sukur oléyå / angalap råjå pèni // 74) kabutuhé nyakot jêgug lan ambêtan / kabutuhirå malih tan ambêtan / anjêgug nora pisan / mung wani anyakot gênjik / nora kabuwang / ngambah lataring jalmi // / nadyan 75) witné asu datan jêgug lan ambêtan / tan nyokot / kuru sêngkoyongan / tinimbang lan wong rucah / sawiyah-wiyah ing urip / bêcik srênggålå / lawan wong jêrèh ati // tur gêgudhig 76) kari kênå pinitayan mangan tinjå / / ajêrèh lan kêkomprå gêgingsir manah was / tan étung tanpå ilat / datan wani pådhå siji / pan dududu titah / urip pêngawak tai // 77) pådhå ålå amêsthi bêcik srênggålå / mulå / pådhå sagunging urip gêgulangå / åjå tuman lir ti{kåcå 138}njå / Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring 71) ywå calimut lan åjå goroh ing ujar / lan malih toging u{kåcå 137}rip / pêng-pênganing tékad / tan kênå api ora / gêrgêt saut båndhå wani / ywå dadi bérak / yèn wani iku bêcik // anggulang jalmå manah was / was-was manuting éblis / yêkti nora bakal / ing prånå iman rusak / nalar wêdi dadi silip / wong jêrèh jarah / jêjêroané sêpi // 72) åjå nganti 73) jalmå manah yèn tå kênaå ingaran / ngrèh kråså panas pêrih / énak lan kapénak / nadyan anjing kawilang / ambêg jêgug lawan wani / sukur oléyå / angalap råjå pèni // 74) kabutuhé lan ambêtan / kabutuhirå malih / nadyan tan ambêtan / anjêgug nora pisan / mung wani anyakot gênjik / ngambah lataring jalmi // nyakot jêgug 73) jalmå manah yèn tå kênaå ingaran / ngrèh kråså panas pêrih / énak lan kapénak / nadyan anjing kawilang / ambêg jêgug lawan wani / sukur oléyå / angalap råjå pèni // 74) kabutuhé lan ambêtan / kabutuhirå malih / nadyan tan ambêtan / anjêgug nora pisan / mung wani anyakot gênjik / ngambah lataring jalmi // nyakot jêgug 75) witné asu datan / lan ambêtan tur gêgudhig / kuru sêngkoyongan / tinimbang / lan wong sawiyah-wiyah ing urip / bêcik srênggålå / lawan wong jêrèh ati // jêgug tan nyokot rucah 76) kari kênå pinitayan mangan tinjå / lan kêkomprå gêgingsir / ajêrèh manah was / tan étung tanpå ilat / datan wani pådhå siji / pan dudu[du]30 titah / urip pêngawak tai // 77) pådhå ålå amêsthi bêcik srênggålå / mulå sagunging urip / pådhå gêgulangå / åjå tuman lir ti{kåcå 138}njå / 99
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring åpå jêrèh åpå wani / yèn jêrèh mårå / tan wurung dèn patèni // 78) yèn wong jêrèh awêdi-wêdi manah was / pêngråså istiyar / ngalingi ingkang jasad / tyas sirå pan ora isin / apêndirangan / sajaké minggrang- minggring // / tumindak lan kuwatir 79) kang sawênèh gorohé angayap-ayap / / jatiné pêngråså wus kuwangwang / mêndhak kalingan padhang / krêntêgkê såyå dumêling / nadyan mênêngå / iku ênènging tai // tan kèksi 80) mêngok-mêngok kêtrajang jêmbêré mubal ing / gubras ciniri-ciri sacandhak-cadhak / dènirå buwang tilas / tur wruh tumindak lan silip / pan wus jinarag / sêdyå tangis bilahi // / 81) gruyah-gruyuh anggéndholi tawang- towang / kêplèsèt tibå dhiri / såpå ingkang tiwas / iyå wong kang sugih was / sawiyah wong dèn gorohi/ dimèné sasar / ing sêjå åjå prapti // 82) dhêmên nalar kaluputan / amrih katon dumêling / awaké wong limpat / rékané wus dèn anam / nêmuå bêcik pribadi / tan wurung tiwas / tinagih wong sabumi // ngèmbèt-èmbèt 83) arjaning rat arjané jagat niskårå / arjanirèng pamuji / sing surå nrus biså / basuki amrih mulyå / tanpå lawan wong bèr-budi / mantêp ing ti{kåcå 139}ndak / tanduk panggawê bêcik // 100 Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring åpå jêrèh åpå wani / yèn jêrèh mårå / tan wurung dèn patèni // 78) yèn wong jêrèh awêdi-wêdi lan tumindak / manah was kuwatir / / pêngråså ngalingi ingkang jasad / tyas sirå pan ora isin / apêndirangan / sajaké minggrang-minggring // 79) kang sawênèh gorohé angayap- ayap / pêngråså wus tan kèksi / jatiné kuwangwang / mêndhak kalingan padhang / krêntêgkê såyå dumêling / nadyan mênêngå / iku ênènging tai // istiyar 80) mêngok-mêngok kêtrajang jêmbêré mubal / gubras ciniri-ciri / ing sacandhak-ca(n)dhak31 / dènirå buwang tilas / tur wruh tumindak lan silip / pan wus jinarag / sêdyå tangis bilahi // 81) gruyah-gruyuh anggéndholi tawang-towang tibå dhiri / såpå ingkang tiwas / iyå wong kang sugih was / sawiyah wong dèn gorohi / dimèné sasar / ing sêjå åjå prapti // / kêplèsèt 82) dhêmên ngèmbèt-èmbèt nalar kaluputan / amrih katon dumêling / awaké wong limpat / rékané wus dèn anam / nêmuå bêcik pribadi / tan wurung tiwas / tinagih wong sabumi // 83) arjaning rat arjané jagat niskårå / arjanirèng pamuji / sing surå nrus biså / basuki amrih mulyå / tanpå lawan wong bèr-budi / mantêp ing ti{kåcå 139}ndak / tanduk panggawê bêcik //
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring 84) dalil jalal jamal kamal lawan kahar / rêrêngganing Hyang Widi / jalal kaélokan / jamal agung têgêsnyå / kamas sampurnå prituwin / kahar miséså / kunjuk ingaras kursi // 85) barang gawé pangucap pratingkah arjå / yêkti dadi pamuji / tinarimèng sêmbah / angagungakên ing Widi / paèsing iman / rêrubå ing tyas éling // / anjunjung kaluhuran 86) wus pinêsthi pamangsul ing tyas raharjå / têmên-têmên winorsih / pinarcayèng Sukmå / kandêl datanpå såmå / yèn wus kandêl åpå pinrih / sasêdyanirå / jinurung tan ngluputi // 87) nora kênå manyak-minyak kang panêmbah / wêdi was-was kuwatir / kumitir tyas bubrah / dudu êmpaning sêmbah / lan gunå satåtå prapti / namung ngarahå / bèr-panggah surå wani // 88) bèr lan panggah surå wani pan ingaran / bèr pangarah linuwih / murkå mring raharjå / ngangah- angah bêkmulyå / panggah kukuh ing pamuji / santoså dhadhag / gêmi mring nalar bêcik // 89) surå wani anggatèkakên mring nalar / nora narimå gêmbring / nglabuhi utåmå / ngêdohi inå nisthå / wani tan kéwuhan pamrih / tan ulap ing lyan / tan wêdi pådhå si{kåcå 140}ji // 90) saking kudu anyuthat akalé sétan / pramilå lamun kêni / åjå milih ålå / wajip milih utåmå / apês-apêsé wong urip / nora kuduå / ingaranan wong bêcik // Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring 84) dalil jalal jamal kamal lawan kahar / rêrêngganing Hyang Widi / jalal kaélokan / jamal agung têgêsnyå / kama<l>32 sampurnå prituwin / kahar miséså / kunjuk ingaras kursi // 85) barang gawé pangucap pratingkah arjå / tinarimèng sêmbah / anjunjung kaluhuran / angagungakên ing Widi / paèsing iman / rêrubå ing tyas éling // / yêkti dadi pamuji 86) wus pinêsthi pamangsul ing tyas raharjå / têmên-têmên winorsih / pinarcayèng Sukmå / kandêl datanpå såmå / yèn wus kandêl åpå pinrih / sasêdyanirå / jinurung tan ngluputi // 87) nora kênå manyak-minyak kang panêmbah / wêdi was-was kuwatir / kumitir tyas bubrah / dudu êmpaning sêmbah / lan gunå satåtå prapti / namung ngarahå / bèr-panggah surå wani // 88) bèr lan panggah surå wani pan ingaran / bèr pangarah linuwih / murkå mring raharjå / ngangah- angah bêkmulyå / panggah kukuh ing pamuji / santoså dhadhag / gêmi mring nalar bêcik // 89) surå wani anggatèkakên mring nalar / nora narimå gêmbring / nglabuhi utåmå / ngêdohi inå nisthå / wani tan kéwuhan pamrih / tan ulap ing lyan / tan wêdi pådhå si{kåcå 140}ji // 90) saking kudu anyuthat akalé sétan / pramilå lamun kêni / åjå milih ålå / waji<b>33 milih utåmå / apês-apêsé wong urip / nora kuduå / ingaranan wong bêcik // 101
Lajêngipun tabel Asiling Transliterasi Sêrat Gêmbring Baring 91) mung bisaå têtêp ingaranan jalmå / åjå ingaran tai / êndi liré tinjå / jêgogos sirå ånå / kasêbut tlotok ing jalmi / abêlarongan / milå ingaran tai // 92) gubras sinandhang nora sagunging wong priyånggå mrangguhi / nadyan sisingidanå / ambuné andulêg sisip / tansah dèn ucap / sêdéné kang angising // bacin / / mimisuh sadåyå 93) wong dêlondong bok iyå anganggo pêrnah / tan wruh kaciprat najis / dumadak jinarag / têkå nora rinuwat / pramilå sagunging urip / balané datan / sinandhang raga dhiri // 94) båpå babu kaki nini mélu kambat / rowang tatånggå sami / anak putu miwah / wêruhnya wus gêgubras / rusak ingkang pråjå niti / bubrah ing nalar / awit gêdublong siji // 95) nora mirib tinibang lan purwanirå / anguntragakên bumi / nugråhå ruhara / mumurung / sanadyan têrus syargadi / myang dhindhing jalal / camah sing tlotok siji // sihing Sukmå / malékat widådari 96) pårå arwah wahyu myang pårå nurbuwat / sagung sipat samar / aèstu langsung la{kåcå 141}nat / mring wong urip ngaku tai / gêdublong komprå / datan wêruh ing bêcik // tamat kang sêrat mingsil ingaran pralambang gêmbring / kang darbé têtilas / punjul samaning titah / dyan ronggå ing maèspati / siwåyå nåtå / mantu Sri kaping kalih // 97) titi / jaman 102 Asiling Suntingan Sêrat Gêmbring Baring 91) mung bisaå têtêp ingaranan jalmå / åjå ingaran tai / êndi liré tinjå / jêgogos sirå ånå / kasêbut tlotok ing jalmi / abêlarongan / milå ingaran tai // 92) gubras bacin nora sinandhang priyånggå sagunging wong mrangguhi / mimisuh sadåyå / nadyan sisingidanå / ambuné andulêg sisip / tansah dèn ucap / sêdéné kang angising // / 93) wong bok iyå dêlondong anganggo pêrnah tan wruh kaciprat najis / dumadak jinarag / têkå nora / pramilå rinuwat sagunging urip / balané datan / sinandhang raga dhiri // / 94) båpå babu kaki nini mélu kambat / rowang tatånggå sami / anak putu miwah / wêruhnya wus gêgubras / rusak ingkang pråjå niti / bubrah ing nalar / awit gêdublong siji // tini(m)bang34 95) nora mirib lan purwanirå / anguntragakên bumi / nugråhå / mumurung sihing Sukmå / sanadyan têrus syargadi / myang dhindhing jalal / camah sing tlotok siji // ruhårå 96) pårå arwah wahyu myang pårå nurbuwat / malékat widådari / sagung sipat samar / (s)aèstu35 langsung la{kåcå 141}nat / mring wong urip ngaku tai / gêdublong komprå / datan wêruh ing bêcik // tamat kang sêrat mingsil ingaran pralambang gêmbring / kang darbé têtilas / punjul samaning / dyan ronggå ing maèspati / siwåyå nåtå / mantu Sri kaping kalih// 97) titi / jaman titah
103 Saking transliterasi teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang sampun katindakaakên, wontên ciri khas sêrataning teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå. Ciri khas sêrataning teks kasêbut inggih kados ing ngandhap mênikå. 1. Anggènipun nyêrat sêsêbutan asmaning Gusti mênikå botên ajêg. Sêsêbutan ingkang dipunginakakên antawisipun inggih mênikå Hyang, Gusti, Widi, Sukmå, Hyang Sukmå, såhå sanèsipun. 2. Panyêrating atêr-atêr mênikå kasêrat kanthi sêratan ngginakakên sandhangan pêpêt. Anatawisipun inggih panyêrtan atêr-atêr 'kå' dipunsêrat dados 'kê'. Panyêratan atêr-atêr 'ngå' dipunsêrat 'ngê'. Tuladhanipun inggih mênikå. 'kapanggih' sêratanipun 'kajarah' sêratanipun Wontên malih ingkang dados ciri khas anggènipun nyêrat atêr-atêr, inggih mênikå panyêratan atêr-atêr 'så'. Wontên teks Sêrat Gêmbring Baring kasêbut atêr-atêr 'så' dipunsêrat kanthi kalih cårå, inggih mênikå kanthi sêratan 'sak' såhå sêratan 'sê'. Tuladhanipun inggih mênikå. 'sabarang' dipunsêrat 'sajroning' dipunsêrat Nanging wontên transliterasi teks mênikå panyêratan kasêbut dipunsêrat miturut pandom ejaan ingkang lumampah. 3. Wontên ing salêbêting teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå aksårå swårå 'A' wontên ingkang dipunsêrat minêngkê pasangan sêhê kawuwuhan sandhangan. Tulandhanipun inggih mênikå.
'ngumuki' sêratanipun 'wuruké' sêratanipun 'ing' sêratanipun 4. Panyeratan ayat-ayat Al-Quran utawi dalil menika miturut pangucapanipun priyantun Jawi. Tuladhanipun inggih menika. faman ya'mal mitsqaala dzarratin khayran yarah, waman ya'mal mitsqaala dzarratin syarran yarah (AL-Quran, 99:7-8 sêratanipun yakmal miskala dzaratin kaeran yarah, waman yakmal maskala dzaratin saran yarah man 'arafa nafsahu faqad 'arafa rabbahu sêratanipun waman ngarafa rabahi fakat ngarafa napsaha kun fayakun sêratanipun kun payakun 4. Aparat Kritik Teks Sêrat Gêmbring Baring Aparat Kritik wontên panalitèn mênikå kanggé ngandharakên bab suntingan teks ingkang sampun katindakakên. Aparat kritik inggih mênikå tanggêl jawab ilmiah wontên panalitèn teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå. Aparat kritik ing panalitèn mênikå ngandhut koreksi awujud tambahan, pangirangan, såhå panggantosan aksårå, wandå utåwå têmbung ingkang wontên ing teks Sêrat Gêmbring Baring. Wondéné aparat kritik-ipun kasêrat wontên ing tabel ing ngandhap mênikå. 104
Tabel 18: Aparat kritik No. Teks sadèrèngipun dipun-sunting 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11 12. 13. 14. 15. 16. 17. turun sothal-santhil amalé mangambåkå kapam marang kaluputan durmå kalih jña yê gyå mawiyå pètung kayuning anêrambahi yèn wong busun tan narimèng warah ngaras-aras myang birab jugul alané iku wong jêbêr awaké najis angêdèhkên cilåkå têmah gawéning wong untungé wong anèng ngonyå êndi anjodhèri laku énak anédrå ajêbêr nguthuh tur rusuh nadyan ginêbugan datan sinélakan kungsul kuwalik-walik cures såyå sèkêt tyas ngirib- kajahul dadi liré kêpati 18. kênå 19. Teks sasampunipun dipun-sunting turun sothal-sathil amalé åmbå kapang marang kaluputan durmå sèkêt kalih ugå yå gyå mawiyå pètung hayuning anêrambahi yèn wong busuk tan narimèng warah ngaras-aras myang birib jugul alané iku wong jêmbêr awaké najis angêdohkên cilåkå têmah gawéning lyèn untungé anèng donyå êndi liré ingkang anjidhari énak anéndrå ajêmbêr nguthuh tur rusuh sanadyan ginêbugan datan sinêlakan kongsul kuwalik- walik cures tansåyå tyas ngirib- kajagul dadi wong kêpati kênå 105 Suntingan Katrangan (Pupuh, Pådå, Gatrå) sothal-sa[n]thil Sin.p11.g8 <tansåyå åmbå> Sin.p17.g1 kapa<ng> Sin.p23.g1 <ugå> Dha.p2.g6 y< å> Dha.p3.4 <h>ayuning Dha.p6.g5 busu<k> Dha.p8.g2 bir<i>b Dha.p11.g5 kaja<g>ul Dha.p12.g3 jê(m)bêr Dha.p18.g1 angêd<o>hkên Dha.p22.g10 <lyèn> Dha.p29.g3 <d>onyå Pang.p3.g6 <anjidhari> Pang.p6.g5 ané(n)drå Pang.p17.g6 ajê(m)bêr Pang.p19.g3 (sa)nadyan Pang.p20.g4 sin<ê>lakan Pang.p32.g6 k<o>ngsul Dur.p6.g2
106 Lajêngipun tabel No. Teks sadèrèngipun dipun-sunting Teks sasampunipun dipun-sunting Suntingan Katrangan (Pupuh, Pådå, Gatrå) 20. 21. 22. lamun kapungkur adilonglah walêt pêtênging ati asu lanat mring sirå uwis ing 23. sayêkti iku sêkit 24. 25. 26. 27. 28. 29. jail muyap sanadyan kêrtêging ati wajib dipunjuwing ing jêladri lamun ginulang kumudhèning tyas surèng amukul sisip pêngarah têngahing nora tyas lamun kapungkur adilolah wilêt pêtênging ati asung mring sirå sayêkti pênyakit jail muyab sanadyan krêntêging ati wajib dipunjuwingi ing jaladri lamun ginulang kêmudhèning tyas sêrêng amukul sisip uwis ing lanat iku pêngarah têngahing nora tyas adilo[ng]lah Dur.p11.g1 w<i>lêt Dur.p15.g2 asu(ng) Dur.p15.g4 <pênyakit> Dur.p28.g5 muya<b> Dur.p40.g4 <krêntêg>ing Dur.p45.g5 dipunjuwing(i) Dur.p56.g2 j<a>ladri Dur.p56.g7 k<ê>mudhèning Dur.p62g1 sêrêng Dur.p66.g5 30. pan dududu titah pan dudu titah Ing sacandhak- cadhak kamas sampurnå prituwi wajip utåmå Nora tinibang purwanirå aèstu lanat ing sacandhak- ca(n)dhak kamal sampurnå prituwi wajib utåmå Nora tinimbang purwanirå saèstu lanat 30. pan dududu titah pan dudu titah Ing sacandhak- cadhak kamas sampurnå prituwi wajip utåmå Nora tinibang purwanirå aèstu lanat ing sacandhak- ca(n)dhak kamal sampurnå prituwi wajib utåmå Nora tinimbang purwanirå saèstu lanat 30. pan dududu titah pan dudu titah Ing sacandhak- cadhak kamas sampurnå prituwi wajip utåmå Nora tinibang purwanirå aèstu lanat ing sacandhak- ca(n)dhak kamal sampurnå prituwi wajib utåmå Nora tinimbang purwanirå saèstu lanat 31. 32. 33. mirib lan mirib lan 34. langsung langsung 35. dudu[du] sacandhak- ca(n)dhak kama<l> waji<b> tini(m)bang (s)aèstu Dur.p76.g6 Dur.p80.g3 Dur.p84.g5 Dur.p90.g4 Dur.p95.g1 Dur.p96.g4 Saking tabel aparat kritik mênikå sagêd dipunmangêrtosi bilih suntingan teks ingkang katindakakên mênikå ngêwrat koreksi awujud tambahan, pangirangan, såhå panggantosan aksårå, wandå utåwå têmbung ingkang wontên
ing teks Sêrat Gêmbring Baring. Anggènipun nindakakên suntingan teks mênikå ngginakakên pandom ingkang sampun kaandarakên ing bab sadèrènngipun dipunjumbuhakên kalihan bausastrå såhå konteks-ipun ukårå. Wondéné andharan utawi pirêmbagan saking tabel aparat kritik ing nginggil inggih mênikå kados makatên. 1. sothal-sa[n]thil Prakawis mênikå aksårå 'n' wontên têmbung 'sothal-santhil' ing teks '... /turun cures sothal-santhil /...' dipunicali, milå têmbungipun dados 'sothal-sathil'. Têmbung 'sothal-santhil' mênikå botên wontên ing bausastrå, wondéné manawi têmbung 'sothal-sathil' mênikå têgêsipun mlarat bangêt sandhangané paring sranthil (Poerwadarminta, 1939). 2. <tansåyå åmbå> Prakawis mênikå têmbung 'såyå mangambåkå' wontên ing teks '... /amalé såyå mangambåkå /...' dipungantos kaliyan têmbung 'tansåyå åmbå', milå ukaranipun dados 'amalé tansåyå åmbå'. Anggènipun nggantos mênikå supados guru wilangan sêkar sinom gatrå kaping satunggal dados jangkêp, jumbuh kaliyan paugêranipun. Anggènipun nggantos mênikå botên badhé ngéwahi konteks ukaranipun. 3. kapa<ng> Prakawis mênikå aksårå 'm' wontên têmbung 'kapang' ing teks '... /kapam marang kaluputan /...' dipungantos kaliyan aksårå 'ng' milå têmbungipun dados 'kapang'. Têmbung 'kapam' mênikå botên wontên têgêsipun ing bausastrå, 107
déné manawi têmbung 'kapang' mênikå têgêsipun kêsusu bangêt, katon gita-gita, badhé ngrangkul (Poerwadarminta, 1939). 4. <ugå> Prakawis mênikå têmbung 'jña' wontên ing teks '... /durmå sèkêt kalih jña /...' dipungantos kaliyan têmbung 'uga' milå ukaranipun dados 'durmå sèkêt kalih ugå'. Têmbung 'jña' mênikå botên wontên têgêsipun, déné manawi têmbung 'uga' têgêsipun 'iya padha karo kang kasêbut' (Poerwadarminta, 1939). Têmbung 'jña' mênikå kirang trêp manawi kasêrat wontên teks kasêbut, amargi konteks- ipun nêdahakên mênåpå ingkang sampun dipunsêbutaken, pramilå têmbung 'jña' kagantos kaliyan têmbung 'uga' supados jumbuh. 5. y<å> Prakawis mênikå aksårå 'ê' wontên têmbung 'yê' ing teks '... / yêgyå mawiyå pètung /...' dipungantos kaliyan aksårå 'å' milå têmbungipun dados 'yå'. Têmbung 'yê' mênikå botên wontên têgêsipun ing bausastrå, déné manawi têmbung 'yå' mênikå têgêsipun iyå (Poerwadarminta, 1939). Têmbung 'yê' mênikå kirang trêp manawi kasêrat wontên teks kasêbut, amargi konteks-ipun nêdahakên ingkang langkung prayogi, pramilå aksårå 'ê' wontên têmbung 'yê' kagantos kaliyan aksårå 'å' supados jumbuh. 6. <h>ayuning Prakawis mênikå aksårå 'k' wontên têmbung 'kayuning' ing teks '... /kayuning tyas anêrambahi /...' dipungantos kaliyan aksårå 'h' milå têmbungipun dados 'hayuning'. Têmbung 'kayuning' mênikå têgêsipun 'kayu utawa wit' (Poerwadarminta, 1939), déné manawi têmbung 'hayuning' mênikå asalipun 108
saking têmbung 'hayu' ingkang têgêsipun slamet (Poerwadarminta, 1939). Têmbung 'kayuning' mênikå kirang trêp manawi kasêrat wontên teks kasêbut, amargi konteks-ipun nêdahakên sêlametanipun tyas, pramilå aksårå 'k' wontên têmbung 'kayuning' kagantos kaliyan aksårå 'h' supados jumbuh. 7. busu<k> Prakawis mênikå aksårå 'n' wontên têmbung 'busun' ing teks '... /yèn wong busun tan narimèng warah /...' dipungantos kaliyan aksårå 'k' milå têmbungipun dados 'busuk'. Têmbung 'busun' mênikå botên wontên têgêsipun ing bausastrå, déné manawi têmbung 'busuk' mênikå têgêsipun ora mangêrti åpå- åpå (Poerwadarminta, 1939). Têmbung 'busun' mênikå kirang trêp manawi kasêrat wontên teks kasêbut, amargi konteks-ipun nêdahakên manungså ingkang botên purun nampi wêwarah, pramilå aksårå 'n' wontên têmbung 'busun' kagantos kaliyan aksårå 'k' supados jumbuh. 8. Ngirib-bir<i>b Prakawis mênikå aksårå 'a' wontên têmbung 'ngirib-birab' ing teks '... /ngaras-aras myang ngirib-birab /...' kagantos mawi aksårå 'i' milå dados têmbung 'ngirib-birib' mênikå supados guru lagu wontên sêkar dhandhanggulå gatrå kaping gangsal jumbuh kaliyan paugêranipun inggih mênikå i (Mulyåni, 2011: 73). Anggènipun nggantos mênikå aksårå mênikå botên badhé ngéwahi konteks ukaranipun. 9. kaja<g>ul Prakawis mênikå aksårå 'h' wontên têmbung 'kajahul' ing teks '... /jugul kajahul alané /...' kagantos mawi aksårå mawi aksårå 'g' milå dados têmbung 109
'kajagul'. Anggènipun nggantos mênikå kanggé jumbuhakên kaliyan têmbung sadéréngipun, inggih mênikå têmbung 'jugul' milå dados têmbung rangkêp 'jugul-kajagul'. 10. jê(m)bêr Prakawis mênikå têmbung 'jêbêr' ing teks '... /iku wong jêbêr awaké najis /...' dipuntambah kaliyan aksårå 'm' milå têmbungipun dados 'jêmbêr'. Têmbung 'jêbêr' mênikå botên wontên têgêsipun ing bausastrå, déné manawi têmbung 'jêmbêr' mênikå têgêsipun rêgêd utawi nisthå (Poerwadarminta, 1939). Têmbung 'jêbêr' mênikå kirang trêp manawi kasêrat wontên teks kasêbut, amargi konteks- ipun nêdahakên manungså ingkang nisthå, pramilå têmbung 'jêbêr' dipuntambah kaliyan aksårå 'm' supados jumbuh. 11. angêd<o>hkên Prakawis mênikå aksårå 'è' ing têmbung 'angêdèhkên' ing teks '... /angêdèhkên cilåkå /...' dipungantos kaliyan aksårå 'o' milå têmbungipun dados 'angêdohkên'. Têmbung 'angêdèhkên' mênikå botên wontên têgêsipun ing bausastrå, déné manawi têmbung 'angêdohkên' mênikå asalipun saking têmbung linggå 'adoh' ingkang têgêsipun nêbihi (Poerwadarminta, 1939). 12. <lyèn> Prakawis mênikå têmbung 'wong' wontên ing teks '... /têmah dadi gawéning wong /...' dipungantos kaliyan têmbung 'lyèn' milå ukaranipun dados 'têmah dadi gawéning lyèn'. Têmbung 'lyèn' asalipun saking têmbung 'lyan' ingkang têgêsipun meh sami kaliyan 'wong', ananging ing ngriki têmbung 'lyan' 110
111 dipundamêl 'lyèn' supados guru lagunipun sêkar dhandhanggulå gatrå kaping tigå sagêd jumbuh såhå trêp kaliyan paugêranipun inggih mênikå e. 13. <d>onyå Prakawis mênikå aksårå 'ng' wontên têmbung 'ngonyå' ing teks '... /untungé wong anèng ngonyå /...' dipungantos kaliyan aksårå 'd' milå têmbungipun dados 'donyå'. Têmbung 'ngonyå' mênikå botên wontên têgêsipun ing bausastrå, déné manawi têmbung 'donyå' mênikå têgêsipun jagad utawi alam mênikå (Poerwadarminta, 1939). Têmbung 'ngonyå' mênikå kirang trêp manawi kasêrat wontên teks kasêbut, amargi konteks-ipun nêdahakên manungså ingkang sawêg gêsang samênikå, pramilå aksårå 'ng' wontên têmbung 'ngonyå' kagantos kaliyan aksårå 'd' supados jumbuh. 14. <anjidhari> Prakawis mênikå têmbung 'anjodhèri' ing teks '... /êndi liré kang anjodhèri laku /...' dipungantos kaliyan têmbung 'anjidhari' milå ukaranipun dados 'êndi liré ingkang anjidhari'. Têmbung 'anjodhèri' mênikå botên wontên têgêsipun ing bausastrå, déné manawi têmbung 'anjidhari' mênikå saking têmbung linggå 'jidhar' ingkang têgêsipun 'nggarisi' (Poerwadarminta, 1939) Têmbung 'anjodhèri' mênikå kirang trêp manawi kasêrat wontên teks kasêbut, amargi konteks-ipun nêdahakên pundi ingkang ngatur lakuning manungså, pramilå têmbung 'anjodhèri' kagantos kaliyan têmbung 'anjidhari' supados jumbuh kaliyan ukaranipun. Anggènipun nggantos têmbung mênikå botên badhé ngéwahi konteks ukaranipun.
15. ané(n)drå Prakawis mênikå têmbung 'anédrå' ing teks '... /énak kêpati anédrå /...' dipuntambah kaliyan aksårå 'n' milå têmbungipun dados 'anéndrå'. Têmbung 'anédrå' mênikå botên wontên têgêsipun ing bausastrå, déné manawi têmbung 'anéndrå' mênikå asalipun saking têmbung linggå 'néndrå' ingkang têgêsipun turu (Poerwadarminta, 1939). Têmbung 'anéndrå' mênikå jumbuh kaliyan konteks- ipun manawi dipunserat wontên teks kasêbut, amargi konteks-ipun nêdahakên bilih sakpenakipun manungså pêjah mênikå manawi kahananipun kaliyan sarê. 16. ajê(m)bêr Prakawis mênikå têmbung 'ajêbêr' ing teks '... /ajêbêr nguthuh tur rusuh /...' dipuntambah kaliyan aksårå 'm' milå têmbungipun dados 'ajêmbêr'. Têmbung 'jêbêr' mênikå botên wontên têgêsipun ing bausastrå, déné manawi têmbung 'ajêmbêr' mênikå mênikå asalipun saking têmbung linggå 'jêmbêr' têgêsipun rêgêd utawi nisthå (Poerwadarminta, 1939). Têmbung 'ajêbêr' mênikå kirang trêp manawi kasêrat wontên teks kasêbut, amargi konteks-ipun nêdahakên manungså ingkang nisthå, pramilå têmbung 'jêbêr' dipuntambah kaliyan aksårå 'm' supados jumbuh. 17. (sa)nadyan Prakawis mênikå têmbung 'nadyan' ingkang kasêrat wontên teks '... /nadyan ginêbugan /...'dipuntambah wandå 'sa' milå têmbungipun dados 'sanadyan'. Tambahan wandå mênikå supados guru wilangan sêkar pangkur gatrå kaping sakawan sagêd jangkêp. Anggènipun nambah wandå mênikå botên badhé ngéwahi konteks ukaranipun. 112
113 18. sin<ê>lakan Prakawis mênikå aksårå 'é' ing têmbung 'sinélakan' wontên ing teks '... /datan kênå sinélakan /...' dipugantos kaliyan aksårå 'ê' milå têmbungipun dados 'sinêlakan'. Têmbung 'sinêlakan' mênikå asalipun saking têmbung linggå 'sêlak' ingkang têgêsipun enggal-enggal utawi kesusu (Poerwadarminta, 1939). 19. k<o>ngsul Prakawis mênikå aksårå 'u' ing têmbung 'kungsul' wontên ing teks '... /kungsul kuwalik-walik /...' dipugantos kaliyan aksårå 'o' milå têmbungipun dados 'kongsul'. Têmbung 'kungsul' mênikå botên wontên ing bausastrå, déné manawi têmbung 'kongsul' mênikå têgêsipun kêsliyo, kèngêr utawi wêwakiling praja ngamåncå marang nêgårå måncå (ngurus dêdagangan lsp). (Poerwadarminta, 1939). 20. adilo[ng]lah Prakawis mênikå wandå 'ng' ing têmbung 'adilonglah' wontên ing teks '... /lamun uwis kapungkur ing adilonglah /...' dipunicali milå têmbungipun dados 'adilolah'. Anggènipun ngirangi mênikå katindakaken supados têmbungipun sagêd jumbuh kaliyan konteks ukaranipun ingkang ngandharaken adilipun Allåh. 21. w<i>lêt Prakawis mênikå aksårå 'a' ing têmbung 'walêt' wontên ing teks '... /walêt pêtênging ati /...' dipugantos kaliyan aksårå 'i' milå têmbungipun dados 'wilêt'. Têmbung 'walêt' mênikå botên wontên ing bausastrå, déné manawi
têmbung 'wilêt' mênikå têgêsipun wasis ubêd (tmr. pêpadon), rame nyênêngake (tmr. paomongan); milêt: nggubêd, nggulêt, mulêt (Poerwadarminta, 1939). 22. asu(ng) Prakawis mênikå têmbung 'asu' wontên ing teks '... /asu lannat mring sirå /...' dipuntambah kaliyan aksårå 'ng' milå têmbungipun dados 'asung'. Têmbung 'asu' mênikå têgêsipun kewan (Poerwadarminta, 1939), déné manawi têmbung 'asung' têgêsipun maringi (Poerwadarminta, 1939). Têmbung 'asu' mênikå kirang trêp manawi kasêrat wontên teks kasêbut, amargi konteks-ipun nêdahakên bilih manungså mênikå saweg kenging laknat, pramilå têmbung 'asu' mênikå dipuntambah aksårå 'ng' milå dados têmbung 'asung' supados jumbuh. 23. <pênyakit> Prakawis mênikå têmbung 'sêkit' wontên ing teks '... /sayêkti iku sêkit /...' dipungantos kaliyan têmbung 'pênyakit' milå ukaranipun dados 'sayêkti iku pênyakit'. Têmbung 'sêkit' mênikå botên wontên têgêsipun, déné manawi têmbung 'pênyakit' mênikå têgêsipun lelara (poerwadarminto, 1939). Anggènipun nggantos têmbung mênikå ugi supados guru lagu såhå guru wilanganipun sêkar durmå gatrå kaping gangsal jumbuh kaliyan paugêranipun, inggih mênikå 8i. 24. muya<b> Prakawis mênikå aksårå 'p' wontên têmbung 'muyap' ing teks '... /jail pêngarah muyap /...' dipungantos kaliyan aksårå 'b' milå têmbungipun dados 'muyab'. Têmbung 'muyap' mênikå botên wontên têgêsipun ing bausastrå, déné manawi têmbung 'muyab' mênikå têgêsipun ora têntrêm atine (Poerwadarminta, 1939). Têmbung 'muyap' mênikå kirang trêp manawi kasêrat wontên teks 114
kasêbut, amargi konteks-ipun nêdahakên manungså ingkang botên purun nampi wawarah, pramilå aksårå 'p' wontên têmbung 'busun' kagantos kaliyan aksårå 'b' supados jumbuh. 25. <krêntêg>ing Prakawis mênikå têmbung 'kêrtêg' wontên ing teks '... /sanadyan kêrtêging ati /...' dipungantos kaliyan têmbung 'krêntêg' Têmbung 'kêrtêg' mênikå botên wontên têgêsipun ing bausastrå, déné manawi têmbung 'krêntêg' mênikå têgêsipun prêntuling sêdyå ing ati (Poerwadarminta, 1939). Têmbung 'kêrtêg' mênikå kirang trêp manawi kasêrat wontên teks kasêbut, amargi konteks- ipun nêdahakên tyas ingkang ginggang, pramilå têmbungipun kagantos kaliyan 'krêntêg' supados jumbuh. 26. dipunjuwing(i) Prakawis mênikå têmbung 'dipunjuwing' ing teks '... /wajib dipunjuwing /...' dipuntambah panambang 'i' milå têmbungipun dados 'dipunjuwingi'. Têmbung 'dipunjuwingi' mênikå asalipun saking têmbung linggå 'juwing' ingkang têgêsipun disuwek-suwek nganti ajur (Poerwadarminta, 1939). Anggènipun nambah panambang mênikå supados guru lagu såhå guru wilangan sêkar durmå gatrå kaping kalih jumbuh kaliyan paugêranipun. Anggènipun nambah aksårå mênikå botên badhé ngéwahi konteks ukaranipun. 27. j<a>ladri Prakawis mênikå aksårå 'ê' ing têmbung 'jêladri' wontên ing teks '... /ing têngahing jêladri /...' dipugantos kaliyan aksårå 'a' milå têmbungipun dados 115
116 'jaladri'. Têmbung 'jêladri' mênikå botên wontên têgêsipun ing bausastrå, déné manawi têmbung 'jaladri' mênikå têgêsipun gunêman (Poerwadarminta, 1939). 28. k<ê>mudhèning Prakawis mênikå aksårå 'u' wontên têmbung 'kamudhèning' ing teks '... /lamun nora ginulang kamudhèning tyas /...' dipungantos kaliyan aksårå 'ê' milå têmbungipun dados 'kêmudhèning'. Têmbung 'kêmudhèning' asalipun saking têmbung linggå 'kêmudhi' ingkang têgêsipun piranti kanggo ngatur (Poerwadarminta, 1939). 29. <sêrêng> Prakawis mênikå têmbung 'surèng' wontên ing teks '... / surèng tyas amukul sisip /...' dipungantos kaliyan têmbung 'sêrêng'. Têmbung 'surèng' mênikå botên wontên têgêsipun ing bausastrå, déné manawi têmbung 'sêrêng' mênikå têgêsipun kalawaning ati (Poerwadarminta, 1939). Têmbung 'surèng' mênikå kirang trêp manawi kasêrat wontên teks kasêbut kirang jumbuh kaliyan konteks-ipun, pramilå têmbungipun kagantos kaliyan 'sêrêng' supados jumbuh. 30. dudu[du] Prakawis mênikå, katindakakên pangirangan wandå 'du' supados têmbung 'dududu' wontên têgêsipun. Têgêsipun dudu inggih mênikå sanés utawi udu (Poerwadarminta, 1939). Sanésipun inggih mênikå supados guru wilangangåtrå kaping ênêm sêkar durmå mênikå jumbuh kaliyan paugêranipun, inggih mênikå 5. 31. sacandhak-ca(n)dhak Prakawis mênikå têmbung 'sancandhak-cadhak' ing teks '... /ing sacandhak-cadhak /...' dipuntambah aksårå 'n' milå têmbungipun dados
'sacandhak-candhak'. Têmbung 'sacandhak-cadhak' mênikå asalipun saking têmbung linggå 'candhak', milå têmbung mênikå dipunewahi kanthi tambahan aksårå 'n' supados têmbung dwilingganipun trêp, inggih mênikå 'sacandhak- candhak'. 32. kama<l> Prakawis mênikå aksårå 's' wontên têmbung 'kamas' ing teks '... /kamas sampurna pituwin /...' dipungantos kaliyan aksårå 'l' milå têmbungipun dados 'l'. Têmbung 'kamal' mênikå têgêsipun kamulyaning Allåh (Poerwadarminta, 1939). Anggènipun nggantos mênikå ugi supados jumbuh kaliyan konteks ukaranipun ingkang saweg ngandharaken bab jamal, kahal, saha kahar. 33. waji<b> Prakawis mênikå aksårå 'p' wontên têmbung 'wajip' ing teks '... /wajip milih utåmå /...' dipungantos kaliyan aksårå 'b' milå têmbungipun dados 'wajib'. Têmbung 'wajip' mênikå botên wontên têgêsipun ing bausastrå, déné manawi têmbung 'wajib' mênikå têgêsipun kudu nindakake utawi dilakoni (Poerwadarminta, 1939). Têmbung 'wajib' mênikå jumbuh kaliyan konteks-ipun manawi dipunsêrat wontên teks kasêbut. 34. tini(m)bang Prakawis mênikå têmbung 'tinibang' ing teks '... /Nora mirib tinibang lan purwanirå /...' dipuntambah kaliyan aksårå 'm' milå têmbungipun dados 'tinimbang'. Têmbung 'tinibang' mênikå botên wontên têgêsipun ing bausastrå, déné manawi têmbung 'tinimbang' mênikå asalipun saking têmbung linggå 'timbang' ingkang dipadhakaké (Poerwadarminta, 1939). 117
35. (s)aèstu Prakawis mênikå têmbung 'aèstu' ing teks '... /aèstu langsung lanat /...' dipuntambah kaliyan aksårå 's' milå têmbungipun dados 'saèstu'. Têmbung 'aèstu' mênikå botên wontên têgêsipun ing bausastrå, déné manawi têmbung 'saèstu' têgêsipun nyata (Poerwadarminta, 1939). Têmbung 'aèstu' mênikå kirang trêp manawi kasêrat wontên teks kasêbut, amargi konteks-ipun nêdahakên manungså mênikå langsung kenging laknat, pramilå têmbung 'aèstu' dipuntambah kaliyan aksårå 's' supados jumbuh . 5. Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Terjemahan ingkang dipuntindakakên wontên panalitèn mênikå inggih terjemahan harfiah, terjemahan isi utawi makna, såhå terjemahan bebas. Terjemahan harfiah dipuntindakakên kanthi cårå nêgêsi têmbung båkå têmbung saking båså Jåwi dhatêng båså Indonesia. Nanging, terjemahan harfiah mênikå botên salawasé sagêd dipunjumbuhakên kanthi konsisten, amargi pintên-pintên têmbung tartamtu ingkang awrat dipun-terjemah-akên mawi harfiah, milå kêdah dipuntindakakên terjemahan isi utawi makna såhå terjemahan bebas. Terjemahan makna dipunginakakên kanthi cårå nêgêsi têmbung-têmbung saking båså Jåwi dipunimbangi salinanipun kanthi têmbung-têmbung båså Indonesia ingkang méh sami. Wondéné terjemahan bebas dipuntindakakên kanthi cårå nggantos sadåyå teks båså Jåwå dhatêng båså Indonesia kanthi bébas. Ing terjemahan teks mênikå wontên têtêmbungan ingkang botên dipun- terjemah-akên, nanging bab mênikå dipunandharakên wontên ing cathêthan terjemahan. Cathêthan terjemahan mênikå minångkå wujud tanggêl jawab saking 118
asiling terjemahan utawi alih båså ingkang sampun kadamêl. Cathêthan terjemahan kadamêl kanggé ngampilakên anggènipun nêgêsi tembung ingkang dipun-terjemah-akên. Proses terjemahan wontên panalitèn mênikå pathokanipun dhatêng båså Indonesia standar såhå dipunjumbuhakên kaliyan konteks ukaranipun. Asiling terjemahan teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå wonten ing nggandhap mênikå. Tabel 19: Asiling terjemahan teks Sêrat Gêmbring Baring Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring Sinambêtan Sêrat Gêmbring Baring, Ronggå anggitanipun Prawirådirêjå, ingkang kaping tigå, ing kithå Mahèspati, kithå, nêgari Mêdiun. 1) /// wong anom ngriptå caritå / pralambanging dalil kadis / èmpêr- èmpêr lan upåmå / luwangé kang dhingin-dhingin / amrih sagung babayi / kalis bajang sawanipun / tinambanan ing sastrå / sajêroné sèkêt siji / yèn kêbanjur wutå tuli têmahirå // Radèn 2) jêr wong tan biså ing sastrå / tunå liwat lamun angling / tur dadi pangéwan-éwan / lêkas gêndhung ngaku anyênyêngit bangkit / yèn kawêlèh såyå lacut / nututi ujar salah / sangsåyå kabêlik- bêlik / yèn kapêngkok ing pakéwuh nyudå pråyå // gumiså / / asêbut nguthuh 3) båså pråyå iku ulat / ulat sêsumuk ing ati tur cêmplang / nora darbéni prak-ati / tabêri gawé sisip / sugih satru tanpå nganggur / warêngkêng nalar cêkak / tan pracåyå ing sasami / sasar susur awêkasan utang walat // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Dilanjutkan Sêrat Gêmbring Baring, karya Radèn Ronggå Prawirådirêjå III, di kota Mahèspati, Madiun. Seorang pemuda mengarang cerita sebagai lambang dalil dan hadist. Seperti yang sudah-sudah agar semua bayi yang terhindar dari keburukan, lahir diobati dengan sastra berjumlah lima puluh satu. Jika terlanjur tidak mau melihat dan mendengar ajarannya. tahu Karenanya manusia tentang jika itu berbicara, dibenci orang lain, mulai sombong dan tidak menyenangkan, dan mengaku bisa. Jia tampak kebohongannya semakin berkata salah, semakin membuatnya bohong. Jika terdesak dalam kesulitan tidak membuatnya merasa malu. Istilah pråyå itu air muka. Air muka itu pancaran hati yang disebut tidak tahu malu dan omong kosong. Tidak punya sesuatu yang menyenangkan, rajin berbuat salah, banyak musuh dimanapun, keras kepala, berpikiran pendek, tidak percaya orang lain sering melakukan kesalahan dan ibarat kebiasaan tidak rugi sastra 119
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 4) walaté / handarbéni nétrå kuping / tuwuh ing råså pêngråså / arus amis kang agêthing / sayêkti anêmahi / wong loro tuman busuk kasurang dununging sastrå / Jåwå Arab nétrå kalih / Arab têngên sastrå Jåwå nétrå kiwå // sabarang ingkang / 5) dêlap-dêlapé agêsang / kudu wruh salah satunggil / siji-siji sok mêlèkå / dadi jalaraning budi / budi kang amrih bêcik / ambêciki raganipun / jêr sastrå Arab dadyå / paningal mring sukmå Jawi / sastrå Jåwå dadyå paningaling rågå // 6) yèn tan wruh salah satunggal / Jåwå Arab angluputi / têtêp nora mangan ujar / wuruké apalan kaki / wus kawrat anèng ati / miwah karnå myang pandulu / tersåndhå anèng ujar / kênyatahan solah liring / liring iku juru basané kang manah // 7) såpå arså wruh jro manah / dulunên ing solah tuwin kang liring ponang rarasan / yaiku sajroning ati / åpå kang dipunamrih / pan wus kapanggih ing ngriku / ånå pantês katiwar / ånå pantês dé astuti / pantês taklim ånå pantês sinuwiyah // / 8) ånå kang pantês dèn urak / ånå pantes dèn rakêti / jêr wênang kêrånå gêsang / angêdohi nalar sisip / nalar bênêr ingudi / amrih åjå lura-luru / nunulari cilåkå / bédå iku lawan nalar bêcik margånirå saking sastrå // / bêcik Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring menemui celaka. Segala penyebab celaka itu berasal dari mata dan telinga yang tumbuh dalam yang membusuk betul-betul diderita oleh manusia yang selalu berbuat busuk. Dua tempat sastra itu diibaratkan kedua mata, mata kanan itu Sastra Arab dan mata kiri itu Sastra Jawa. Kewajiban dalam hidup itu harus melihat salah satunya. Satu persatu seringlah gunakan menjadi sebab agar dalam lebih memperbaiki raganya. Karena itu Sastra Arab menjadi penglihatan jiwa dan Sastra Jawa menjadi penglihatan raga orang Jawa. Jika tidak mengerti salah satu, Sastra Jawa dan Sastra Arab diartikan keliru, tetap tidak bisa mendengarkan ajaran. Nasehat dan doa orang tua sudah terkandung didalam hati, telinga, dan mata, tanda dan kenyataan kedipan mata. Kedipan mata itu penerjemahnya hati. Siapa yang mau melihat kedalam hati, lihatlah gerak kedipan mata dan apa yang dirasakan didalam hati. Apa yang diusahakan, dapat ditemukan disitu. Ada hal yang pantas dipelihara, ada yang pantas dipuji, pantas dihormati dan pantas digunakan sebagaimana mestinya. Ada yang pantas untuk dijauhi, ada yang pantas didekati. Maka dari itu mempunyai alasan hidup, menjauhi perbuatan dan mengusahakan akal baik itu agar tidak mencari-cari dan menulari celaka. Berbeda dengan akal baik, baik itu jalanmu dari sastra. hati. Bau amis akal baik dalam perkataan buruk, 120
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 9) bêcik iku nyatanirå / wus kagêm ing nabi wali / mukmin tanapi ulama / ratu satriyå bupati / iku wus têgêsé mingsil / dadi mingsil puniku / lawan èmpêr-èmpêr nalar bêcik / tibèng kawi ingaran kidung pralambang // / têpå tulådhå 10) yogyå / paugêraning wong urip / alané tan biså Arab / tan wruh pratikêling urip / urip saking Hyang Widi / ing têmbé tan wurung lampus / urip pêsthiné pêjah / yèn wus pêjah nora urip / tanpå lali lêlakoné tanpå wêkas // samyå kawruhånå 11) kasèp nora biså sambat / tan kênå samåyå ngaji tuwå / nyandhing pêjah / ing kono goné kêpanggih / yèn pinupus ing ati / jêr kangèlan ngaji ngèlmu / èlèk wong anèng nråkå / turun curês sothal- santhil / anèng donyå tan pêgat nêmu cilåkå // anom 12) alané tan biså Jåwå / juwaréh adoh ing bêcik / tan wruh undhå usukirå / ratu satriyå bupati / sanak myang guru nadi / Gusti myang wong tuwanipun / tåtå kramaning ujar / kajêjêr nèng sastrå Jawi / wêkasirå prabot angawruhi rågå // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Kebaikan itu nyatannya sudah untuk nabi, wali, mukmim, ulama, ratu, Itu sudah satriya, dan bupati. (bagi menjadi mereka). disebut adalah menjadi keberuntungan ukuran dan suri tauladan, dan perumpamaan akal yang baik. Dalam bahasa Kawi disebut Kidung Perlambang. Sebaiknya pelajarilah peraturan hidup manusia. Jeleknya manusia yang tidak bisa Sastra Arab, tidak akan mengetahui perkara kehidupan milik Hyang Widi pada akhirnya pasti mati. Hidup itu pasti mati, jika sudah mati, tidak bisa hidup. Ingat tidak perbuatan manusia yang mengerti Sastra Arab tidak itu berbekas. Terlambat tidak dapat mengeluh, tidak dapat menunda mengaji. Tua muda dekat dengan kematian yang merupakan bertemu (hukuman). Jika hati sudah pupus, maka sulit untuk mencari ilmu. Orang buruk tempatnya di neraka. Keturunanya mati dan melarat, tidak berhenti bertemu didunia celaka. Jeleknya orang yang tidak bisa Sastra Jawa itu ia membosankan, tahu jauh dari kebaikan. Tidak sopan santun kepada pemimpin, prajurit, bupati, saudara, guru, Gusti dan orang tuanya. Tata krama untuk berbicara menjadi pokok pembahasan dalam Sastra Jawa. Akhirnya hal tersebut menjadi alat untuk mengendalikan raga. keberuntungan Yang tempat 121
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 13) yèn pinupus ing wong sungkan / jêr kangèlan wong abangkit / wruh obah osiking jagat / wruh obah osiking ati / wruh rêmbugé wong luwih lêlèjêming sêmu / èlèk dadi wong komprå / anganggoni wutå tuli / sak jêg urip aji wêdhus bèbèk ayam // / wruh mring 14) wong busuk tuman dé sépak / ing ngêpak samining urip / apêpêt cupêting manah / kêlarahan ukur urip / mrih mati nora mati / kudu urip nora urus tan kêlar nyandhang mangan / turun têdhak såyå / muktènirå gêmbring apilênggah dadi bujang // / 15) luhur-luhuring dêrajat / andalêming dadi baring / énak tanpå kaparéntah / witné kang jumênêng najis / bubrah krèwèk drês mili / ting pêrngangah gégroh sumpung / dêdilat anèng pasar / sagunging wong kirig-kirig / iyå iku labêté wong tanpå nalar // 16) milané wong anèng donyå / rong prakårå olah sampurnaning pêjah / olah luhuring kamuktin / apan tå wus pinasthi / yèn wong cilåkå puniku / såyå kari kang ngamal / lawan wong wibåwå mukti / nadyan alit bèr-budiman ulah nalar // dèn têmêni / Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Jika berakhir menjadi pemalas, kesulitan melihat maka perkembangan dunia, mengerti yang dirasakan hati, melihat pembicaraan orang yang berilmu dan mengerti kenyataan yang semu. Buruknya menjadi orang kotor itu, tidak mau melihat dan mendengar. Selama hidupnya hanya bernilai setara kambing, bebek dan ayam. Manusia yang tidak mengerti apa- apa disingkirkan, biasa diremehkan orang lain. Ia terjepit sulit mengukur sempitnya hati, hidupnya sendiri. Ia ingin mati tapi tidak mati, harus hidup tetapi dia tidak peduli dengan hidupnya sendiri. Ia tidak mampu berpakaian dan makan. Ketrurunannya semakin tidak tahu aturan, keluhurannya dipersembahkan menjadi perjaka. Tinggi-tingginya derajat orang yang berbicara itu hidupnya nyaman tanpa ada yang memerintah. Sebab yang dinamakan najis, rusak lubang deras alirannya. Dia terlihat merah mukanya tertawa kehilangan malu. Dia menjadi pengemis di pasar. Manusia lain merasa jijik padanya. Itulah akibat seseorang yang tidak menggunakan akalnya. Oleh karena itu manusia di dunia ini hendaknya belajar dua hal dengan sungguh-sungguh. Kedua hal itu adalah ilmu kesempurnaan mati dan ilmu kesempurnaan hidup. Sebab itu telah dipastikan jika orang celaka itu tertinggal amalnya dibanding orang yang berwibawa luhur. Walaupun kecil perkara luhur yang dikerjakan orang berbudiman. dia itu tidak tahu aturan semakin 122
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 17) amalé tansåyå åmbå / dêlajat såyå nututi / têdhak turun såyå minggah / aninggal panggawé nisthip / sik komprå såyå kèri / nèng donyå kêkêl galuruh / anutuh raganirå / såyå wuwuh kang bilahi / kabanjuré iku nutuh mring Hyang Sukmå // 18) tan wruh jinarag priyånggå / lêluhur tur anglabêti / nèng donyå kênå wêwêlak / nèng nêråkå dadi intip / ånå ngisoring iblis / nora urip nora lampus / paran marganing gêsang / yèn / suprandéné dilalah kudu anêmah // lumuh analar bêcik 19) dhêmên budiné wong ålå / lumuh budiné wong bêcik / jêr isin yèn titiruwå / nganti bêciké pribadi / saraté wus pinasthi / sabarang karyå jinaluk / marang dugå prayogå / tinuku ing budi bêcik / ingran bêcik bêcik iku dudu ålå // 20) kåyå / datan ingaran amal ngamungkên mas picis / pawèwèh lan dånå kråmå / kêlawan sabarang / bukti / / sabarang sêmbarang karyå nikmat / asih barang kawlas asih / barang karyå kang anarik sukå rênå // tå iyå sabarang angling pratingkah patut 21) iku kabèh ingran amal / katêmu ing donyå akir ing saturun-turun têdhak / milu kuwalêsan bêcik / pan tikêl sèwu luwih / / Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Amalnya luas, keberuntungan semakin mengikuti. Keturunannya tinggi derajatnya karena meninggalkan perbuatan buruk. Manusia yang busuk semakin tertinggal, di dunia menyesali kekal perbuatannya semakin menambah buruknya. Selanjutnya ia menyesal kepada Hyang Sukma. Dia sendiri sengaja tidak melihat jejak para leluhur. Orang itu di dunia terkena musibah, di neraka menjadi kerak dibawah iblis. Tidak hidup dan tidak mati. Bagaimana jalannya hidup, jika enggan berbuat baik. Walaupun itu, bagaimanapun juga harus bertemu celaka. Menyukai perilaku orang yang buruk, sungkan atas perilaku orang yang baik. Sebab itu malu kalau meniru sampai baiknya sendiri. Saratnya segala pasti, agar menggunakan perbuatan perkiraan atau ditukar dengan perilaku yang baik. Yang disebut baik adalah bukan buruk. Seperti yang disebut amal itu tidak hanya beramal emas, pemberian dana untuk menikah beserta semua buktinya. Yaitu semua kedipan mata, seluruh perilaku yang baik, apapun pekerjaan yang menyenangkan, menyayangi barang yang harus disayangi dan mengerjakan hal yang disukai. Itu semua disebut amal yang akan dipertemukan di akhirat. Seluruh keturunannya ikut mendapat balasan yang baik dan berlipat-lipat. semakin semakin merintih, yang seperti sudah 123
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring walêsé amal puniku / kang karyå wong satunggal / turunirå tanpå wilis / samyå nampi wêwalês amaling tåpå // 22) babu kaki nini canggah / miwah / warèng pamanggihirå / milu kuwalêsan bêcik / dèn titènånå ati / binjang tan wurung katêmu / yèn sirå tan suminggah / anglakoni nalar bêcik / åjå kèri lan anak putuné kumprå // sapanginggil tan bédå 23) sanadyan wong awibåwå sisip / yèn tansah akaryå / kapang marang kaluputan / têdhak turun dadi gêmbring / milå sagunging jalmi / gêdhé cilik anom sêpuh / / wajib miwah pawèstri priyå gêgulang ngasami / dipunémut marang kang dadyå tulådhå // 24) iki saking dadil Kur'an / yakmal miskala dzaratin / kaeran yarah myang waman / yakmal maskala dzaratin / saran yarah sayêkti / amal sakêlaring / ålå bêcik pinanggyå / êndi tå liré kang margi / amrih mulyå gêgulangên saking sastrå // sêmut 25) yå tå malih kawruhånå / yèn arså / dèn prayitnå ngidung têmbung / suku wulu tarung-taling / papat praboting tulis / limå lan lêgênanipun / liyå saking punikå / pêpêt péngkal patèn tuwin / cåkrå cêcak wignyan kêrêt lan layaran // rêrêpi têmbang Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Balasan atas amal yang dilakukan tanpa satu orang, keturunannya kecuali semua mendapat balasan atas amal kebaikan. Ibu, Eyang, Canggah dan Wareng keatas, perlakuan kepada mereka juga sama. Mereka juga mendapat pembalasan baik. Maka ingatlah didalam hati bahwa suatu saat akan pembalasan dipertemukan. Apabila manusia tidak kelak keturunannya akan menjadi sampah. Walaupun orang yang berwibawa, jika selalu berbuat buruk dan merangkul maka keturunannya kelak akan menjadi tidak tahu aturan. Maka seluruh manusia, besar-kecil, tua-muda, pria-wanita, wajib mengajarkan (kebaikan) kepada sesama, agar mengingat yang sudah menjadi suri tauladan. Hal tersebut berasal dari dalil al- Qur'an 'Ya'mal mistqāla dzarratin khoiran yarah. Maman ya'mal mistqāla dzarratin syarran yarah' yang artinya, sesungguhnya amal yang hanya sebesar semut baik atau buruk tetap akan dihitung. (Ayat) tersebut menyiratkan jalan untuk hidup mulia. Hal ini adalah sebagian dari ajaran sastra. Kemudian ketahuilah jika akan nêmbang, pahami (dahulu) setiap kata tersebut. Dilihat (juga) suku, wulu, dan taling tarung-nya. Itulah empat alat untuk menulis, lima dengan aksaranya. Selain itu, ada juga pêpêt, péngkal, patèn, cåkrå, cêcak, wignyan, kêrêt, dan layar. tersebut baik, berbuat kesalahan (dalam) têmbang 124
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 26) sasångå nora winênang / amurbå wilêting gêndhing / kêjåbå saking kang papat tå sampun / apan pinasthi / têmbang kang tan lumaris / wêwilangané pangidung / kåyå tå / andhêg-andhêging pådå pangrêpi / tunå liwat datan kênå anêrajang // lingså 27) kåyå / têmbang kang sawiji-wiji / kinaryå ngimpuni båså / mamanisnyå dèn pêksani lamun bubrah kang gêndhing / sastrå ngalih raosipun / åpå gawé mamåcå / tan karuan dèn opèni / ngrusak urus kang ingucap tawang-towang // tå warnaning têmbang / 28) déné kang sêkar måcåpat / ingkang kasrawunging gêndhing / ponang sêkar maskumambang ing sajroning pådå panjing / sastranirå tan gingsir / iyå tigang dåså catur / déné kang pådå lingså / sêkawan sajroning panjing / kang mêgatruh sastranirå kawan dåså // / 29) lan malih / sajroning kang pådå panjing / pådå / déné kang lingsanirå gangsal sêkar kinanthi tan gingsir / apan kawandåså catur / déné kang pådå lingså / nênêm sajêroning panjing / kawarnå agantyå sêkar dhandhanggulå // langkung sakawan / sastranirå Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring (sekar alit) yang Tidak semua sembilan mempunyai berjumlah keselarasan isi sifat (gêmbring baring). Hanya empat tembang selaras, tidak selaras sedangkan sisanya dengan pangidung. wilangan Ketidakselarasannya seperti pada pådå lingså-nya, tanda berhentinya tersebut têmbang. dilanggar, justru akan menyebabkan kerugian (tidak selaras). Seperti halnya sifat dari tembang itu masing-masing yang dibuat untuk menghimpun nasehat. Apabila untuk memberikan kesan manis pada tembang dengan cara dipaksa, maka justru membuat tembangnya rusak dan sastranya juga akan berubah sifatnya. Jika hanya untuk dibaca saja belum pasti akan diperhatikan (isinya). Hal ini hanya akan merusak, dan sastra yang diucapkan menjadi kosong. diikuti Sêkar måcåpat gêndhing, yang pertama adalah sêkar maskumambang, didalam pådå panjing-nya berisi tiga puluh sastra. Kemudian yang kedua memiliki pådå lingså empat didalam pådå panjing- nya yaitu megatruh, berisi empat puluh sastra. Dan yang ketiga yang didalam pådå panjing-nya ada lima pådå lingså yaitu sêkar kinanthi berisi sastra satu wandå empat puluh, satu sekar yang tuturan. Kemudian keempat memilik lingså pådå berjumlah enam didalam pådå panjing-nya yaitu dhandhanggulå sebagai tembang selanjutnya. dengan yang saja Jika hal yang 125
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 1) /// sastranirå jroning pådå panjing / wus tan ginggang wolung dåså papat / déné tå påda lingsané / kathah irå sapuluh / dé warnanên kang sastranyå kawandåså / langkungirå wolu / pådå lingsanirå gangsal / myang asmårådånå sèkêt gangsal nênggih / sastrå sajroning pådå // sêkar mijil / 2) pitu ingkang pådå lingså pasthi / sinom sastranirå pitung dåså / lawan sakawan punjulé / kang pådå lingså tamtu / pantêså ngasajroning panjing / durmå sèkêt kalih ugå / nênggih / nênêm sastranipun ingkang pådå lingså / sêkar pangkur sastranyå sawidak kalih / pitu kang pådå lingså // 3) sabên-sabên wong mangolah tulis / barang sabdå barang winicårå / sêdéné munggèng sastrané / yogyå mawiyå pètung / dimèn åjå kêjarah kang wit / dadyå tan liru båså / têtélå têmbungé têmbung sêmu niscåyå / sumèh manis- manisé wimbuh prak ati / tumrap lawan wiråmå // ing / 4) wiramané srawungan lan gêndhing / titi tatas titis trusing manah / tur ganêp wiwilangané / tan bédå èstri jalu / rèhning munggèng ing pråjå niti / sabêcikané kurang / bêcik ingkang punjul / among arjaning tyas sumyak sarirå dumêling / wijining kanugrahan // / sarining kaèksi Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Sastra didalam pådå panjing (sekar dhandhanggula) berjumlah delapan puluh sêkar empat. Sementara kelima pådå lingså-nya sepuluh untuk menandai bahwa sêkar mijil sastranya ada empat puluh delapan. Lalu yang keenam pådå lingså-nya ada asmårådhånå, yaitu sastranya ada lima puluh lima. Kemudian sekar yang ketujuh ini ada lingså-nya yaitu sêkar sinom, sastranya berjumlah tujuh puluh empat. Kemudian sêkar yang kedelapan yaitu sekar durmå, sastranya berjumlah lima puluh dua lingså-nya ada enam. dan pådå Sêkar yang terakhir yaitu sêkar sastranya dengan pangkur, berjumlah enam puluh dua dan pådå lingså-nya ada tujuh. Setiap manusia yang menafsirkan tulisan berupa sabda perkataan atas sastranya, dengan menggunakan perhitungan agar tidak menyalahi asal muasalnya, menjadi tidak keliru maknanya. Jelas dalam kata-kata yang semu dan pasti dibuat manis, manis- manisnya menambah kesenangan, disesuaikan atas iramanya. Iramanya selaras dengan gendhing, teratur tak ada yang terlewat tembus kedalam hati dan juga genap bilangannya. Pria dan wanita itu tidaklah berbeda karena bagi Alloh, sebaik-baiknya yang kurang itu lebih baik yang lebih dalam keselamatan raganya. Isi hati yang dengan jelas dapat sebab dilihat menjadi mendapat anugrah. lima tujuh pådå sebaiknya lengkap menjaga 126
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 5) dalil waman ngarafa rabahi / lawan iku fakat ngarafa napsaha mungguh wêwêkasé yêkti / manungså iku / lamun awas sarirå dhiri / Sukmå kang sung tuduh / tan liyan marang kawulå / sak osiké sak mobah pratingkah puji / kadêling mring Waséså // / / tuhu awasing Sukmå 6) loro pajuning wong ulah ngèlmi / båså ngèlmu kawruh kang utåmå / kang angsung labêt harjané / yèn tå wus têkèng hayu / hayuning tyas anêrambahi / kêrånå sipat rahman / Hyang Kang Maha Luhur / amurahi marang têmên / kalêksanan ing pamuji / mulyané kang sarirå // lamun titah 7) lamun sirå mrih arjaning dhiri / ing ngêdohnå barang tindak nisthå / kang tan patut lan ing akèh / miwah walêring guru / Gusti lawan båpå myang kaki / babu myang sanak tuwå / wajibing nituhu / marmanirå angsung warah / amrih hayu åjå kongsi nêmu sisip / dadyå asihing rågå // 8) kêpatuh rusuh nlutuh nyênyêngit / yèn wong busuk tan narimèng warah / warêngkêng tulus busuké / dudu trapé wong luhur / ngalamat tan dadi wong gêmbring / tan angsal pangawulan / ing sasåmå kang nadyan nyatru ngrampékå / sanak kadang anggêpé angambil kardi / lowung lir darbé bêrah // ånå / Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Dalil 'Waman 'arafa rabbah fakat 'arafa nafsah' menegaskan bahwa sesungguhnya manusia itu dalam mengawasi dirinya sendiri tidaklah lebih awas dari Sukmå, Sukmå Yang Maha Memberi Petunjuk, yang tidak lain hanya untuk manusia. Segala perilaku yang termasuk doa dilihat jelas oleh Waséså. Dua cara manusia belajar, yang pertama ilmu adalah ajaran utama yang dapat memberikan manfaat untuk keselamatan. Jika sudah keselamatan, sampai keselamatan hati mengulangi sebab sifat Rahman Hyang Yang Maha Luhur yang menyayangi ciptaannya. Apabila sungguh-sungguh berdoa, maka akan menjadi manusia yang mulia. ingin selamat, Apabila manusia jauhi perbuatan nista, perilaku yang tidak pantas dan perbanyak menurut pada larangan guru, Gusti, bapak, simbah, ibu dan saudara yang lebih tua sungguh-sungguh. Karena (mereka) mengajari supaya jangan sampai bertemu selamat sayang musibah, dan menjadi kepada dirinya sendiri. Terlanjur tanpa aturan terlalu lama menyebalkan jika manusia busuk tidak mau menerima ajaran, enggan selamat (manusia) busuknya. Dia bukan tingkatannya manusia luhur, dia hanya akan menjadi tidah tahu tidak mendapatkan aturan dan pengikut karena dimusuhi oleh manusia lain. Walaupun ada yang bertengkar, dianggap saudara mengambil barang miliknya. pada dengan 127
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 9) lamun / dèn ngumpah-umpah undhamånå / amargå saking busuké / wong cubluk kumprung pêngung / tanpå nalar datan wruh isin / tuman dadi urakan / ing saparanipun / kênå pisan luput pisan / yèn wong urip arså rumêksa ing ragi / ywå kang sidå dikumprå // luput sinêrêng kêpati tur 10) kaping kalihirå ulah ngèlmi / ngèlmu wajib bab rukuning Islam / margå wruh ing Pangérané / tan kênå apitan wruh / wus wajibé sagunging urip / sahadad lawan salat / påså malihipun / jakat pitrah tåtå Islam / munggah kaji yèn kuwåså ingkang margi / kawruhånå dénirå // 11) rinaosnå kalawan pinikir / linakonå kang kalawan rilå / paugêraning krahayon / åjå angrusak urus / ngaras-aras myang ngirib-birib / limpat manungså kang wus / pintanên kang / kawruh tuduh sampurnaning pêjah / yèn wus awas pamuwusé pårå salim / sêlamêté pinanggyå // 12) amrih åjå kadhadhunging iblis / manah kuwêl kêmpêl tanpå akal / jugul kajagul alané / andaru tur kalurung / yèn wong urip datanpå ngélmi / andadra tyas bingung / nora duwé kaoléyan / pêpinginan wêwêdên pangéling-éling / tulus pinangan nråkå // tur cadhålå / apugal Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Walaupun ia salah, marahnya tidak karuan dan mengungkit-ungkit jasa- jasanya yang lalu. Karena dari sifat busuknya, orang yang sangat bodoh itu tidak menggunakan akalnya dan tidak tahu malu, biasa berbuat semaunya saja. Seperti perumpamaan "kênå pisan luput perrbuatannya tergolong sia-sia. Apabila orang lain ingin menjaga badannya, justru yang terjadi ia direndahkan. Ilmu kedua yang harus dicari adalah ilmu wajib tentang rukun Islam. tidak Karena melihat Tuhannya dapat Sudah dipungkiri. kewajibannya manusia yang hidup itu bersyahadat, shalat, puasa, zakat fitrah sesuai aturan Islam dan naik haji jika mampu, maka ilmu ini harus dipelajari. Rasakan, pikirkan, dan lakukan dengan kerelaan itu cara mendapat Jangan merusak keselamatan. serta aturan dengan mencium menyamai perbuatan orang yang sudah mumpuni, mintalah petunjuk ajaran kesempurnaan mati. Jika sudah memperhatikan nasihat orang yang selamat, maka akan selamat ketika bertemu (ajal). Agar iblis, hati jangan terlilit kusut tanpa akal, dan bodoh dibodohi jeleknya, beruntungnya juga lewat jalan. Jika manusia hidup tanpa ilmu, merasa terpukul dan tidak mau mengetahui (banyak hal), ia akan semakin bingung maka hatinya tidak memiliki pendapat. Keinginan, ketakutan, dan ingatan kekal didalam neraka. sendiri dimana pisan" terjerat karena 128
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 13) saking déné dénya tan mangêrti / cêgul cubluk wutå tuli mamak / sétan wutuh pangidhêpé / sabab wus nora kétung / ing sabarang pênggawé bêcik tan kuwarasan / dêlap tur calimut / saé norå darbé wirang / monyar-manyir gorohé antêpê têranjalan // / tuman kêpati-pati / 14) nora liyan rahina lan wêngi / kang pinikir mung pênggawé muyap / apan tå iku labêté / manungså tanpå ngélmu / nora dhêngêr rukuning urip / mulå dèn sinauwa / åjå tuman busuk / Jåwå Arab rong prakårå / êndi liré dénirå adadi wajib / sastrå Arab punikå // 15) kang atuduh kamulyaning urip / kang ginêlar déning Rasulolah / kanggo wong sêjagat kabèh / sastrå Jåwå puniku / witing tapèling tanah Jawi / marnå wåtêging tåtå / kråmå kang rahayu / rèhning kinaryå manungså / déning Sukmå tinitah nèng nungsa Jawi / milå kêdah wruh Jåwå // 16) yèn wong mungkir tataning ngaurip / lumuh sinau aksårå Arab / pantês binuwang jabané / saking bawahing rasul / wong kêpingin dadi yahudi / kinêkêp sétan kawak / awangkot tur cubluk / yèn tan biså sastrå Jåwå / yêkti pantês binuwang sing nungså Jawi / wong bingung kumprung mamak // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Karena tidak mengertinya, bodoh, tidak mau tidak mau melihat, mendengar, dan tak punya aturan, maka setan menuntunnya. Karena sudah lagi dihitung kebaikannya akibat seringnya dia berbuat gila, ia memiliki banyak keinginan dan suka mencuri. Merasa tidak malu ketika ketahuan, tidak dapat dipercaya, selalu berbohong dan kesetiannya naik turun. Siang dan malam tidak lain yang dipikirkan hanya untuk berbuat sesat. Karena yang demikian ini adalah manusia tidak memiliki ilmu, tidak mendengarkan tata caranya hidup. Maka belajarlah, jangan terbiasa berbuat busuk. sampai Sastra Jawa dan Sastra Arab adalah dua perkara, yang mana untukmu menjadi wajib adalah Sastra Arab. (Sastra menunjukkan kemuliaan hidup yang dicontohkan oleh Rasulullah untuk umat sedunia. Sastra Jawa adalah asal muasal pengingat tanah Jawa, menceritakan sifat tata krama yang selamat. Dikarenakan dilakukan manusia yang diciptakan oleh Sukmå di pulau Jawa, maka harus mengetahui Sastra Jawa Jika manusia tidak mengakui tata cara hidup, enggan belajar bahasa Arab, pantas dibuang dari umat Rasul. Orang ingin menjadi itu Yahudi dan dipeluk setan yang besar. Meskipun ia manusia yang kuat tapi bodoh. Jika tidak mengerti Sastra pantas dibuang dari masyarakat Jawa. tidak bodoh Manusia mengetahui aturan. tidak dapat Arab) Jawa, sungguh dan 129
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 17) wutå dadi gêmbring / lumuh tåtå kramané wong Jåwå / tan kênå ngambah buminé / iku wong ngrusak urus / yèn wong datan angrêkså ragi / lumuh mring kawibawan / mring pratingkah lumuh patut ngèstoakên ujar / lan wong lumuh datan amrih sihing Gusti / wong pantês pinêjahan // pêngung dhêmên / 18) iku wong jêmbêr awaké najis / wong musibat sétan rarambutan / wong gêlêm ngambah buminé / nyandhang bêrkahing ratu / mangan turu bumining Gusti / wong tuman kurang ajar / tan wruh ajar-ujur / kang kajêjêr anéng pråjå / dalil Kur'an sinêbut rahina wêngi / têka kudu nêmahå // 19) pan wus kocap taati Ngullahi / kaping dwi wa atingulrasulla / ping tri wa ulul amriné / wêdiå mring Hyang Agung / lan wêdiå mring rasul sami / lan pådhå mituhuwå / Allåh ratu paréntahing Muhammad lan råjå / pirang-pirang paréntah kang amrih bêcik / pêgéné tan rumångså // / 20) suprandéné yèn manggih bilahi / ngundhamånå mring Allåh tangala / myang rasul miwah ratuné / dosané tan kaétung / pênjaragé nora pinikir / yèn lêkas manggih mulyå / têkå lurus wêdhus / pantês kinêthok adêgan / ponang sirah jêr nêpsu patang prakawis / margå saking kêpålå // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Tidak mau melihat, bodoh, senang jadi gila, dan enggan bertata krama manusia Jawa tidak diperbolehkan menginjak bumi Allåh, orang itu merusak tatanan. Jika manusia tidak menjaga badannya sendiri, enggan terhadap enggan kewibawaan, terhadap perilaku yang pantas, enggan mendengarkan nasihat, maka tidak akan mendapat kasih Gusti. Orang tersebut pantas mati. Itu manusia kotor, badannya najis. terkutuk setan rambut- Manusia yang mau rambutan. Manusia menginjak bumi menggunakan berkah ratu juga makan dan tidur dari buminya Gusti, juga manusia yang senang kurang ajar tidak mempelajari ajaran yang sudah diajarkan negara. Ajaran tersebut yaitu dalil Kur'an yang dibaca siang dan malam dan harus diamalkan. Sudah diucapkan yang pertama taat kepada Ngullahi, yang kedua taat kepada rasulla, dan yang ketiga taat kepada para ulul amri. Takutlah kepada Hyang Agunng, dan takutlah Bersungguh- kepada sungguhlah terhadap perintah ratu, Alloh, Muhammad dan pemimpin. Banyak perintah kepada kebaikan tetapi manusia tidak merasa. Walaupun begitu, jika bertemu musibah, mengungkit kebaikannya kepada Allåh Ta'ala, rasul dan tidak pemimpinnya. tehitung, perbuataanya tidak dipikir. Jika bertemu kemuliaan, tidak peduli seperti kambing. Ia pantas dipotong berdiri kepalanya. Karena empat perkara nafsu asalnya dari kepala. itu rasulnya. Dosanya 130
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 21) rusaking jasad katêmpuh dhiri / dénirå wrad gadhuhaning Sukmå / ina nisthå sing pênggawé / ngucap mangan tan patut / paningalé karêm mring sisip / tan ngrungokaké ujar / kang amrih rahayu / grånå margané sasmitå katêmpuh ananggung urip lan budi / dadyå bantêning rågå // / kang 22) kêrantêné sagunging ngaurip / såpå asih maring jasad irå / têmah asih Pangérané / asih ing jasad iku / angêdohi sakèh bilahi / dêgsurå papan nisthå / rågå kang katêmpuh / kêrånå apêsing tingkah / amintå awuruké / angêdohkên cilåkå // daluwang mangsi 23) hé wruhå yå wong amintå ing sih / mring wong tuwå sanak kadang mitrå / yèn tan parêng lêgå tyasé / pirå bêtahan wuruk / saking nglathi ing ngandhap nginggil / prayogå saking sastrå / wong amintå wuruk / timbangên lawan upåmå / èmpêr- èmpêr wuruké nétrå lan kuping / kang samyå mrih utåmå // 24) utamané srawungan lan anglir / lan wong ingkang samyå ulah nalar / lan wong mangulah ngèlmuné / wus pasthi manggih untung / nora tunå sabarang budi / åjå lir wong cilåkå / lamun ånå catur / saminggu nora nglêgéwå / ungas lêngus lumaku binatang bangkit / pêngråså wus kadhådhå // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Rusaknya badan dirasakan sendiri olehmu menggunakan pinjaman dari Sukmå. Perbuatannya hina nista, berkata dan makan tidak pantas. Penglihatannya tenggelam pada tidak mendengarkan keburukan, nasehat keselamatan. Hidungnya sebagai jalan tanda yang ditempuh untuk menanggung hidup dan perilaku yang menjadi tumbal raga. Dikarenakan seluruh manusia, siapa yang berbelas kasih pada dirinya sendiri akan mendapat kasih sayang raga Pangerannya. Mengasihi adalah menjauhi celaka, perilaku kurang ajar dan tempat nista. Badan yang apesnya perilaku, meminta ditunjukui kertas dan pena agar dijauhkan dari celaka. Ketahuilah orang yang meminta kasih sayang kepada orang tua, saudara, dan teman jika belum lega hatinya, kebutuhannya atas nasehat dari bibir bawah dan atas, lebih baik belajarlah dari sastra. Orang yang meminta ajaran, ukurlah dan diumpamakan seperti ajaran mata dan telinga supaya semua menjadi baik. Keutamaan bergaul dan membaur dengan manusia yang menggunakan ilmunya sudah pasti akal dan mendapatkan keuntungan, tidak rugi akan hal baik. Jangan seperti orang celaka, jika ada perbincangan, diam saja tidak memperhatikan, sombong menyebalkan seperti binatang pergi. Hatinya mengakui sudah kesalahannya. terkena karena seberapa 131
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 25) yèn katonå angastuti isin / dadi kanyinå batiné kumprå / kurang pantês nanging wêkasan kumprung / kang sawênèh dhêmên anglarak jajagongan / lan wong kang wus punjul / pêkså ngumuki kagunan / clêmang-clêmong gèsèh ngarså lan ing wuri / kanyinå kabèh dorå // sawangané / ngacuwis / 26) nora layak rinungu ing kuping / wicarané / lir kurang pantês binungis lambéné / mundhak nyanyamur / ati monyèt pêngawak jalmi / wênèh mindhå wong limpat / nalaré saukur / tabêri maoni tindak / angèsêmi sabarang kang amrih bêcik / ajail pådhå rowang // laku janganan 27) rusakirå / siningkang-singkang déning wong kathah / jajal-lanat kêjatèné / wong corah tan wruh urus / déné-déné yêkti yå bangkit / sagoné angawulå / sagoné dêdunung lir wong sêmbèr pêlanyahan / nora dèn dêl wicaranirå gigingsir / kadyå wong tuwuk imbar // kinaryå pribadi / 28) kang sawênèh jalmå cupêt budi / lamun ånå ingkang asih marmå / angsung tuduh sapatuté / ing manah asru jumbul / ngråså pinrih ingkang bilahi / katungkul ngikal båså / ing wêwékå cubluk / ånå jalmå kang satêngah / ålå mênêng bêcik mênêng nora mikir / kamidêlêpên ujar // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Jika sedang beribadah merasa malu, terbukti batinnya yang kotor kurang pantas diperhatikan, tetapi akhirnya bodoh. Yang lainnya senang bicara sia-sia, menyeret duduk dengan orang yang sudah lebih dan terpaksa menyombongkan kepunyaannya. Dia asal berbicara, tetapi tidak sama antara diucap didepan dan kenyataan dibelakang, terbukti semua bohong belaka. Tidak layak didengarkan telinga, bicaranya seperti kurang lengkap, hingga pantas perbuatan. menyembunyikan Hatinya monyet badan manusia. Lalu ia meniru orang yang senang pintar akalnya pendek, menjelekkan perbuatan orang lain, menertawakan segala yang menuju saling membantu kebaikan dan berbuat buruk. Rusaknya karena sendiri, dianiaya banyak orang. Sesungguhnya ia itu setan berwujud orang buruk dan tidak tahu aturan meski nyatanya dia bisa. Dimanapun dia berada dan mengabdi hanya seperti seorang tidak pelacur. dipercaya seperti manusia yang penuh sumpah serapah. Sementara manusa yang sempit jika ada orang yang akalnya, berbelas dan memberi kasih petunjuk baik, hatinya kaget sekali. Dia merasa diarahkan menuju celaka, berusaha membolak-balik kata, tidak dibodohi. Ada lagi manusia yang diberi petunjuk buruk diam, baik juga diam tidak dipikirkan karena sulit mencerna perkataan. terlihat diiris bibirnya tetapi Perkataannya berhati-hati agar 132
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 29) sungkan takon lumuh dèn takoni / tyas yèn kêtanggor bubrah / têmah dadi gawéning lyèn / warêg gunging wong misuh / yèn kêniyå sagunging urip / åjå anyupêt båså / tuman dadi kumprung / wêkas-wêkasaning båså / yèn wong lumuh ing sastrå nora bêrbudi / ngalamaté cilåkå // ing kéwuh 30) iku mungguh praboté wong urip / mångkå sampun samyå kêlampahan / salah siji kawignyané / bab tåtå kramanipun / angawruhi ing sastrå Jawi / bangbuné krahayun / salah siji wong agêsang / åjå lumuh ing sastrå Arab myang Jawi / sokur wignyå sêdåyå // / miwah aksårå Arab 31) yèn wus rampung pratingkah ing budi / ingkang cukul sabab saking sastrå / dipungêmi pangrêksané / båså pangrékså iku / éman lamun tumêkèng anému sisip wirang / êndi tå liripun / éman salawasê owêling marsudi gênyå prihatin / åjå ngungkurkên nalar // / éman agêsang / 1) /// pomå pådhå kawruhånå / éling- éling manungsané Hyang Widi / / kang samyå mangudi sadåyå nora bédå / tuwuh iku apan tå kathah liripun / ånå cukuling sasawah / ana cukuling mas picis // tuwuh Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Sungkan bertanya sungkan ditanya. Jika sudah bertemu kesungkanan, hatinya rusak sehingga menjadi beban orang terbiasa diumpat orang lain. Jika bisa semua orang jangan menyempitkan bahasa, senang bodoh Peringatannya bahasa, jika manusia sudah sungkan belajar sastra, ia tidak mempunyai ilmu dan nantinya akan celaka. Ini merupakan salah satu kebutuhan hidup, padahal sudah terlaksana tata krama. salah satunya yaitu Pelajarilah Sastra Jawa dan Satra tentang Arab keselamatan. sampai sungkan untuk belajar Sastra Arab dan Sastra Jawa, syukur bisa pintar keduanya. Jika sudah selesai belajar ilmu yang tumbuh dari sastra, perhatikanlah dalam menjaga badan. Artinya menjaga adalah sayang jika harus berbuat buruk, sayang jika bertemu perkara yang membuat malu, yang mana maksudnya menyayangi hidupnya. belajar prihatin, jangan meninggalkan nalar pikiran (akal). Maka pelajarilah. Ingatlah wahai manusia ciptaan Hyang Widi yang meminta suatu hal yang tumbuh dengan sungguh-sungguh. Semua itu itu akan banyak sama, macamnya. Ada tumbuh disawah, ada yang tumbuh emas dan harta. lain. Dia orang jadi berisi Jangan yang Selamanya tumbuh yang 133
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 2) ånå cukuling dêrajat / atênapi cukul / myang cukul saking kasêktin kawignyan ingkang luhur satunggal-tunggal / awiwitan tan saking nalar kang busuk / undhaké sing saban songan / amargå saking bèr-budi // / 3) akèh / adat saking wuruké nétra kuping / rahina wêngi / kadulu gunging urip sêdåyå pana amrih untung / untungé wong anèng donyå / malah ta ginåwå mati // lêlêpèhanira / då tansah kapiarså 4) nèng donyå nêmu cilåkå / nèng ngakérat / mêlarat kêbacut-bacut / sayêkti nora bédå / malah-malah yèn wong gêsang durung nêmu / wawalêsé akérat mêsthi / nalar mulyå pinanggih // lêstari kadyå nguni 5) ing / anglabêti saking pênggawé bêcik / yèn cubluk ing uripipun / anisthå tur cilåkå akérat mêlarat kabacut-bacut / curês ingkang turun têdhak / ajêmbêr awon lan najis // sakturun-turun têdhak / nèng 6) kaojat sak isining rat / sastrå kidung pralambang miwah mingsil / åjå pêpékå mring kawruh / rumêkså nalar mulyå / êndi liré ingkang anjidhari / angangsarakên cilåkå / ambubrah ing nalar bêcik // laku Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Ada yang tumbuhnya derajat, ada juga yang tumbuh dari kesaktian, ada yang tumbuh dari kepintaran yang luhur. Yang semuanya dimulai bukan dari akal yang busuk. yang Bertambahnya diterima ini karena mereka berbudi. Banyak sampahmu itu adalah akibat dari perilaku buruk mata dan telinga. Siang dan malam terlihat lalu terldengar. Selama hidup semua dianggap supaya mendapat keuntungan. Keuntungan yang hanya ada ketika di dunia, tidak akan dibawa mati. Di dunia menemui musibah, di akhirat juga sama saja melarat terus-menerus. Sesungguhnya tidak berbeda terlebih jika manusia belum mendapat balasan atas perbuataan baiknya, niscaya kelak diakhirat akan bertemu (dengan balasannya). Keturunannya juga akan mendapat balasan dari perbuatan baiknya. Jika hidupnya bodoh, nista dan celaka, diakhirat juga akan melarat terus menerus. Semua keturunannya habis, mendapat balasan kotor, buruk dan najis. Dihujat oleh sesisi dunia. Sastra dan kidung keberuntungan untuk dipermainkan ajarannya. Jagalah akal yang baik yang mana untuk membatasi yang menyengsarakan, mencelakakan, dan merusak akal baik. keteduhan tidak ada, perlambang jangan perbuatan 134
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 7) anom tuwå èstri priyå / gêdhé cilik sudagar miwah tani / sanadyan kang bångså / yèn ngambah bobotohan / adu-adu rêrékan apus- pingapus / kurang gawé wong agêsang / dadyå kasukaning éblis // luhur 8) wus pinêsthi ngalamatan / sajêg urip tuman då digigingsir / yèn wus nalutuh kêpatuh / mungguh wong lårå ayan / nora kênå tinamban sangsåyå gêmblung / goroh cilakané muyap / lumuh sêkå liring kardi // 9) lumuh pênggawé mring Sukmå / lawan lumuh pênggawé marang Gusti / lumuh mikir somah sunu / lumuh tani sudagar / lumuh tåtå kramané wong ingkang urus / tan kênå angambah pråjå / nèng déså dadi wawêri // 10) kênå wilalating jagat / wus pinasthi tan kênå awor jalmi / ngakuå måri tan tuhu / manungså pêpêdhotan / sêmbèr anduwèni pirang lèwèr wêdhus / kêkéwan kênå dèn ajar / botohé ra kênå mari // 11) mariné lamun wus gombal / blêjêt lacuti / judhêgényå apus-apus / wus kêpatèn / dhêradhasan kapipit pêsaban adiling ratu / lamun nyêkêl dhuwit suwang / sakålå akumat malih // sêsami narang ing Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Tua-muda, pria-winata, besar-kecil, saudagar dan petani, walaupun datang dari bangsa yang luhur, jika sudah melakukan judi/taruhan, mengadu (hewan), merekayasa, melakukan penipuan, akan menjadi manusia pemalas dan menjadi kesukaan iblis. Sudah selama pasti hidupnya senang terus terombang- ambing. sudah menjadi kebiasaan, seperti orang yang sakit epilepsi, sudah tidak dapat diobati dan semakin gila. Kebohongannya menjadikannya tenteram. Tidak memiliki keinginan untuk memiliki sesuatu. Sungkan berbuat untuk Sukmå dan sungkan beribadah kepada Gusti. Sungkan berpikir untuk berumah tangga. Sungkan menjadi petani atau saudagar. Sungkan tata krama orang yang demikian tidak boleh menginjakkan kaki di negaranya dan di desanya hanya menjadi perusuh. Terkena azab dunia. Sudah pasti tidak bisa berbaur dengan sesama. Mengaku sembuh tapi tidak ada buktinya. Manusia yang telah putus (kemanusiaanya), berbuat buruk dengan mempunyai banyak kambing. Hewan bisa diajari, tapi judinya tidak bisa sembuh. Sembuhnya hanya omong kosong belaka. Kekurangannya terlanjur bergantung pada sesama. Pusingnya tipuan, sudah kehilangan hanya tempat yang sering didatanginya. Lari tejepit akan keadilan ratu. Jika memegang uang satu wang saja, kambuh seketika berjudinya. terjadi, Jika tidak suka itu langsung 135
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 12) tobaté botoh kêparat / ngaku mari yèn durung dèn ulêsi / sayêkti åjå ginugu / sêlawasé nèng donyå / kunå mulå yèn bobotoh luput ngurus / kanyinå ing solah nétra / kalicatan awor jalmi // 13) malih margané cilåkå / yèn wong / urip anggêgulang mangan apyan / iku bubrah ing tåtå / rågå rusak bêncirih mring karyå ngêpyuk / nèng donyå manggung sungkanan / umur irå mêndap-mêndip // nyênyêkrok mamadati 14) yèn koncatan / pêtagiyan cotho sêbarang kardi / riyak umbêl dadi mungsuh / luh barêbês tan kêndhat / pêrbah-pêrbèh / ngising dalinding kaworan êrah / iku aji tai anjing // lir wong édan lir pêdhot kang usus 15) kèri animpal kéwålå / datan kênå dèn umumkên wong urip / yèn wus nyêrèt pasang angkuh / kåyå lanang priyånggå / pangrasané såpå sirå såpå ingsun / ngaku wong gunå istiyar / wruh mring rasa kang linuwih // 16) ing ngrékå-rékané nalar / sugih sanak lawan wong såbå bêngi / pêngråså tan ånå ratu / myang Allåh rasulolah / mung dhèwèké kang jumênêng tai basu / yèn mêndêm nyêrèt grèmèngan / ngacêmong kadi dalêming // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Tobatnya penjudi keparat, mengaku sembuh jika belum dibungkus kafan. Sesungguhnya jangan dipercaya, sudah dari dahulu selama di dunia jika penjudi lupa mengurus (tata kramanya), itu terlihat dari gerakan matanya yang kelihatan malu ketika berbaur dengan orang lain. Penyebab celaka yang lain adalah jika hidup orang itu hanya untuk merokok dan mabuk. Hanya belajar untuk makan candu itu sudah merusak aturan. Raga menjadi rusak sehingga mudah terserang penyakit. Di dunia semakin sungkan, usianya hanya tinggal sedikit. Jika keluar keinginan seperti orang gila. Pencandu yang kekurangan barang itu riyak dan ingus yang menjadi musuhi. Air matanya tidak sebentar- mengalir, berhenti sebentar buang hajat seperti usus yang terputus. Buang air dimana- mana bercampur dengan darah itu lebih dari kotoran anjing. Tinggal dipanggil saja (mati), tidak pantas disebut manusia. Jika sudah menyandu, sombong seperti hanya dia sendiri. Perasaannya siapa anda siapa saya. Mengaku orang yang selalu berusaha dan mengetahui hal yang lebih baik. perkara Caranya adalah dengan mengumpulkan saudara dan orang-orang yang keluar malam. Perasaanya tidak ada ratu, Alloh dan Rasulullah, hanya dirinya seorang saja yang berdiri seperti kotoran anjing. Jika mabuk dan menyandu, bicaranya menjadi tidak jelas dan tidak berarti. merekayasa 136
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 17) dhidhis sarwi salusuran / bliyar- bliyur napasé mênggrak-mênggrik / slonjor ngagir / lamun wus mêndêm nibå / dèn grijågå déné gajah wolung puluh / énak kêpati anéndrå / wus lali lamun wong urip // jégang timpuh 18) iku panggawé cilåkå / inå nisthå kukumprå gêmbring baring / nora kalap karyanipun / mung mêndêm jêg urip nora pêtagiyan kadunungan patut / datan angsal pangawulan ing / nora sêsami // 19) sinarang / sagunging wong samyå ngipati-pati / ajêmbêr nguthuh tur rusuh / jêrèh ing ngadhêp panas / jroning driyå awêdi yèn nglungå nglurug / pinrih sabarangé lêpat / tan pêgat mung karyå ngising // kêkadang déning têpung / sak 20) yèn tuwuk panyêratira / pangisingé limang / mongkrong dangu prêngat-prêngut / sanadyan ginêbugan tinabokan binandå sayêkti nutut / nglakoni préntahing tinjå / dhêdhêl mangkêl langsru sêngkil // / jam durung uwis 21) yèn koncatan panyêratnyå / anèng paran kadyå / anglémprak sarwi amurus / tinjå nurut wêdi dang / médang-médong bolira amungap-mungup / nora lawan tinabokan / sumånggå sirah sinikil // sêtêngah mati Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Menggaruk-garuk dan menggeliat. Pandangan matanya kabur dan nafasnya terengah-engah. Duduk dengan kaki lurus, kaki diangkat satu atau timpuh, dan jika sudah mabuk kemudian jatuh tidur. Diinjak gajah sebanyak delapan puluh pun ia tidak akan merasa, karena tidurnya begitu lelap. Sudah lupa jika dia masih hidup. Itulah penyebab celaka. Hina, nista, kotor, tidak tahu aturan itu tidak bermanfaat perbuatannya. Hanya menjadi manusia yang kecanduan. Selama hidupnya tidak berperilaku secara pantas, tidak mempunyai teman dan tidak kenal sesama. Dijauhi oleh sanak saudara. Semua orang menyumpahinya kotor, tidak memiliki rasa malu dan perilakunya selalu rusuh. Takut akan siang. Didalam hatinya takut juika pergi untuk mencari (kebenaran), hanya pamrih terhadap hal-hal yang salah, tidak berhenti hanya seperti buang hajat saja. Jika kenyang pencernaannya, buang hajatnya lima jam belum selesai. dengan Nongkrongnya cemberut. Meski dipukul, ditampar atau diikat pun ia hanya menurut melakukan perintah tinja yang tersumbat dengan perasaan kesal yang terseret-seret. Jika sudah melewati pencernaannya, dimanapun seperti setengah mati. dan murus menuruti Duduk kemauan tinja, takut tergesa-gesa, menggeliat dan lubang duburnya terbuka menutup. Tidak melawan dipukul, menjadikan kepala sebagai kaki, dan kaki dijadikan kepala. lama 137
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 22) ala-alané manungså / nora kalap ing prandéné ngapirani sahwad sêngguh gumagus / mêkså angingu rayat / kang sinuprih namung ngambil karyanipun / umuk katonå sasap-sasaping / wong ngaurip // / lanang 23) dilalah kudu nèng nråkå / yèn wong urip duwé rékå madati / kasurang kadarung-darung / curês ingkang dêrajat / calimuté tan mari luput tå wong / sanadyan sinêmbur wibåwå / yèn ngambah kalih prakawis // 24) nadyan salah sijènirå / lamun kocap tan kênå bobotoh mamadati ginawé hayu / sadulur jajal-lanat / wus tinakdir dadi buburoning ratu / ing karyå sabarang cacat / dadi lésaning bilahi // / 25) upåmå doså / yèn ing manungså bobotoh mamadati / doså lårå kukum lampus / sêdéné doså pêjah / wus tan patut cêdhak lan budi rahayu / kaojat bangsané sétan / lir nabi mulad wong kapir // jagat 26) kocap / jêjêmbêring manungså kang sêjati / manungså kang kadya iku / sétan maknå wirannyå jalmå sêjatiné sétan wutuh / aji kuwuk gagarangan / pinatèn nora dosani // ing dalil mukammat / rupå Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Seburuk-buruknya manusia jangan menurut apa yang menjadikan seperti merasa paling sahwat, tampan dalam terpaksa dan mengayomi rakyat. Yang dipamrihi hanya untuk mengambil perilaku sombong agar terlihat sebagai pria sejati. Yang demikian ini adalah cobaan hidup. di Bagaimanapun neraka. Jika manusia itu mempunyai keinginan menyandu, celakanya tidak derajatnya kesenangannya semakin mencuri juga tidak sembuh lupa terobati. Meskipun orang tersebut berwibawa, jika sudah melakukan dan dua mencandu), celakalah hidupnya. Meskipun hanya salah satu. Hanya berjudi dan mencandu, tidak akan menjadi dan menjadi saudara setan. Sudah ditakdirkan menjadi buronan pemimpin. Semua akan perbuatan menjadikannya celaka. Ibarat dosa di dunia, jika manusia berjudi sakit dosanya dihukum mati. Sedangkan dosa mati sudah tidak pantas dekat dengan akal baik dan keselamatan. Dihujat setan sebagai bangsa seperti manusia kafir yang akan dibakar oleh nabi. Dijelaskan dalam dalil mukammat tentang manusia yang sesungguhnya. Manusia seperti itu adalah setan. Bermuka manusia tapi sesungguhnya adalah setan yang utuh. Seperti kucing hutan yang tidak garang, menyebabkan dosa. juga harus habis-habis, hilang, (berjudi perkara selamat buruknya dan mencandu, kotor dibunuhpun 138
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 27) pralambang kang wus kaojat / sastrå / éwa kalih wijiling nugra sêmono dèn guru / marang wong rong prakårå / nyêrèt bangsat datan patut malah lacut / gêmblungé såyå daluyå / dadi paitan gêgingsir // jati 28) wong wibåwå têmah kumprå / sêkti apês sarånå dadi nisthip / nadyan gunå dadi cubluk / sugih têmah mêlarat / têmên goroh bèr-budiå / pancèn ayêm dadi clula-clulu saking kalih / wit grangsang prakawis // 29) madati lawan botohan / båpå babu nirå pênggawé éblis / wus tan kênå pinrih hayu / jugul imuling ajar / kumprung pêngung iku martabatan wêdhus / lumuh pênggawé mring sukmå / dhêmên dadi gêmbring baring // 30) pramilå dipuncêgahå / åjå amrih marang pênggawé nisthip / wirang amêmurung kanugrahan / kawruhånå rumêkså ing raganipun / makluk saisining jagad / alêngå nêdyå bilahi // laku / murungkên 31) yêkti manungså punikå / sinung / kacèk lawan kéwan badanipun / manungså pan sinungan / nampik milih istiyar durungé kuncung / åjå nganti kåyå sakwusé / wruhnyå kéwan pinanggih // lan sagunging kumêlip Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Tanda yang telah diwujudkan, yaitu dua sastra yang diturunkan oleh Tuhan. Meski sudah diajari dua perkara tersebut, pecandu yang bangsat tidakakan patuh dan justru terjerumus. Kegilaannya semakin semakin keterlaluan dan menjadi sarana untuk disingkirkan. Orang berwibawapun menjadi kotor, yang sakti menjadi malang karena berbuat salah. Meskipun trampil menjadi kaya menjadi miskin. Suka berbohong membuat pemikirannya menjadi bodoh. tentrampun menjadi rusuh. Hal tersebut karena dua perkara yaitu mencandu dan berjudi. Mencandu dan berjudi itu ayah ibunya perbuatan iblis. Sudah tidak lagi mendapat keselamatan. bisa Penggantinya tidak tahu malu akan nasehat, bodoh dan martabatnya sama dengan kambing. Sungkan berperilaku untuk dirinya, senang menjadi orang yang tidak tahu tata karma. Maka jangan berperilaku nista. Perilaku nista hanya akan menghalangi langkah dan anugrah. Pelajarilah cara untuk menjaga badan, agar makhluk seisi dunia tidak memiliki keinginan untuk mencelakakan. Sesungguhnya manusia itu diberi perbedaan dengan makhluk yang lain. Manusia diberi untuk menolak atau memilih untuk ikhtiyar sebelum lahir. Jangan seperti hewan yang mengetahui setelah ia mati. bodoh, Sebelumnya cegahlah, agar menghambat 139
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 32) yèn tan éngêt sangkan paran / nora éling urip wêkasan mati / datan wêlas anak putu / satêmah siyå-siyå / yêkti nora amungakên raganipun / datan kênå sinêlakan / têdhak turun anglabêti // 33) iku luwih siya-siya / kalêng åyå marang kang kari-kari / sanadyan tanpå mring kêrånå / awiwitan margå saking nalar busuk lawan / mamadati bangsat / katulå-tulå kêtali // jasadipun rusak / 34) nalutuh jêmbêring jagat / donyå kérat anèng ngisoring éblis / kêrånå manungså iku / sinilih ing dad tolah / misah ngumpul kalawan sipat rong puluh / yèn salah luwih cilåkå / yèn bênêr luwih kakasih // 35) pitung bumi pitung wiyat / kamulyané kagadhuh wong angsal sih / bédå lawan sanèsipun / kéwan lan thuthukulan / nora duwé sikså lan ganjaranipun / wus narimå ing satitah / tur tan sinilih Hyang Widi // 36) sanadyan pårå malékat / widådari tan pådhå lawan jalmi / namung pinintå wani gung / sêng pakoné Hyang Sukmå / dalil Kur'an kang kasêbut kun payakun / sakrupaning kadadéyan / kang gumêlar bumi langit // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Jika tidak mengingat tujuan, tidak itu akhirnya ingat bahwa hidup mati, tidak mengasihi anak cucunya, maka (perbuatannya). Sesungguhnya tidak hanya dirinya, tidak terelak keturunannya juga akan mencontohnya. Itu sia-sia, lebih baik dilakukan terhadap yang sudah- jasadnya rusak sudah. Meskipun tanpa penyebab, ini akibat dari akal yang busuk, mencandu dan berbuat bangsat. selalu mengalami kesengsaraan. Terbiasa menjadi sampah dunia, di dunia dan akhirat tempatnya adalah dibawah iblis. Penyebanya karena manusia itu hanya dipinjami (raga) oleh Tuhan. Berpisah berkumpulnya raga ini karena sifat yang dua puluh. Jika salah akan celaka, jika baik akan mendapat kasih sayang. Tujuh lapis bumi dan tujuh lapis langit kemuliaan akan diberikan kepada manusia yang mendapat kasih sayang (Tuhan). Berbeda dengan hewan atau tumbuhan yang tidak mendapat siksa atau pahala, mereka hanya menerima yang telah digariskan dan tidak dipinjami oleh Hyang Widi. Meski malaikat dan bidadari tidak sama dengan manusia karena yang mereka yang diperintahkan oleh Alloh. Dalil Qur'an yaitu "Kun Fayakun" lah yang telah menjadikan terciptanya bumi dan langit. sia-sialah lebih Hidupnya perbuat hanya 140
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 37) tan luwih namung manungså / sih ing Sukmå ngrèh sinung nampik milih / nata pêrnataning tuwuh / anjaga jêjêging rat / på namung jim ingkang mirib karkatipun / puniku lamun jim Islam / nanging tan pådhå lan jalmi // 38) milå lamun ånå tindak / ngrusak urus dadyå sukêring bumi / sang ngarså ranging tumuwuh / kênå ing pênagiyan / tan rumångså kinarsan ingkang panêbut / sinilih déning dad tolah / dilalah milih bilahi // 39) sanadyan sami manungså / mångkå arsi / wontên dadyå pinilih / among niyakaning rèh rahayu saliring / pangkat-pangkat titah tinundhå saundhå usuk / nabi wali lan ulama / ratu satriyå bupati // 40) padhané sayêkti pådhå / amung kari / ing ruhyad jêjuluk ulul amri sampun kasêbut / pêthètaning manungså / sadurungé kang bumi langit maujud / ulul umri wus pinintå / maréntah samining urip // 41) urip sami ing uripan / saking amrih barkaté ing sabumi / milå sagunging tumuwuh / åjå atinggal nalar / sasar- susur yèn kasurang tuman busuk / nora ngrungoaké ujar / wuruké nétrå lan kuping // 42) iku wong / mungkir lamun Allåh subkanallahi / wong jêmbêr wênang binunuh / iku / nalar gêgêdhêging nêråkå / luwih tuduh santosaning / kagunganirå Hyang Sukmå prandéné nora ngèstuti // tan wêruh warah Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Tidak hanya manusia yang mendapat kasih dari Sukmå untuk menerima, menolak dan memilih aturan untuk menjaga tegaknya dunia. Atau hanya jin yang akan mengikuti, yaitu yang disebut jin Islam, tetapi wujudnya tidak sama dengan manusia. Maka jika yang ada perilaku merusak saja akan menjadi masalah di bumi. Sehebat-hebatnya apa yang terkena tumbuh itu penghitungan. merasa diperintah diganti oleh Tuhan, tetapi justru memilih perbuatan celaka. Walaupun sama-sama manusia, akan tetapi ada yang dipilih menjadi pemimpin, penuntun keselamatan, serta menjaga manusia. Diurut pangkatnya yaitu nabi, wali, ulama, ratu, satriya dan bupati. Tempat mereka sesungguhnya sama. Hanya saja (mereka) kemudian disebut ulul amri. Di Ruhyad sudah disebutkan manusia yang dipilih sebelum bumi dan langit tercipta diminta untuk menjadi ulul amri yang memerintah sesama (manusia). Hidup bersama dalam kehidupan atas berkah dari seisi bumi. Maka selama hidup jangan meninggalkan akal. Tersesat (hidupnya) terlunta dan senang menjadi busuk, tidak mendengarkan ajaran yang ditunjukan oleh mata dan telinga. Itulah orang yang enggan belajar, mungkir dari Alloh subkanallahi. Manusia sampah boleh dibunuh karena hanya menjadi kotoran neraka. lebih petunjuk Hyang menyentosakan Sukmå, meski tidak dijalankan. berlebihan jika akan Tidak jika Akal itu 141
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 43) pamuji lawan panêmbah / saking nalar tuwuhé wong bèr-budi / nora saking nalar busuk / gêgêmbring tanpå Iman / dalil iman AIlahu 'amal kênå nora / sapituduh ywå sêsêmbranan ngunduri // kasêbut / 1) /// éling-éling kang samyå mangudi nalar / jalarané tyas arji / tan lyan saking sastrå / plambang mingsil utåmå / ijêmak dalil lan kadis / sampun kaojat sinandhingan nugrah sih // / 2) kang kasêbut ing dalêm mingsil pralambang / tåtå kramaning budi / pådhå kawruhånå / åjå inå ing sarak / / saraté wong golèk bêcik wajibing gêsang / anyinggahi bilahi // 3) åjå kongsi lir wong kang pådhå cilåkå / lêlakoné rågå / napi mring kirå-kirå / lali yèn Hyang Måhå Suci / amisé sèng rat / ngudanèni sêkalir // / sadurungé amanggih 4) pêngrasané nora ånå åpå-åpå / jampêng gêgobog tuli / lali yèn manungså / winayangkên mring sukmå / rahinå wêngi lumaris / akêthèn yutan / pêling mring manah siri // 5) kang prayitnå lalampahan / åjå kongsi gêgingsir / rumêksèng tyas arjå / åjå tumibèng nisthå / tur yèn wus manggih bilahi / kang manah muyab / panrimané lir anjing // supåyå dèn Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Doa dan ibadah itu munculnya dari akal manusia yang berbudi, bukan dari akal busuk, tidak tahu aturan, dan tanpa iman. Dalil iman Allohu 'amal boleh petunjuknya dan disepelekan, jangan dihilangkan. Ingatlah (manusia) yang hatinya sedang belajar, penyebabnya hati selamat tidak lain dari sastra tanda keuntungan utama. Ijmak, dalil dan hadist dijelaskan berdampingan dengan keanugrahan dan sifat welas asih. Yang disebut didalam pertanda keuntungan itu tata krama dalam Pelajarilah, berbudi. jangan agama. aturan menyepelekan Saratnya manusia mencari kebaikan itu selama hidupnya wajib menjauhi celaka. Jangan sampai seperti orang yang celaka sebelum bertemu dengan apa yang dilakukannya, tapi bergantung pada perkiraan. Lupa jika Hyang Maha Suci yang menguasai jagad raya mengetahui semuanya. tidak ada apa-apa. Perasaannya tuli. Lupa langsung Telinganya bahwa manusia itu dibayangi oleh hati yang siang dan malam mencari banyak kebaikan untuk dirinya sendiri. Agar diperhatikan dan hati-hati dalam berperilaku. Jangan sampai terombang-ambing dalam menjaga keselamatan hati, tidak terjerumus dalam kenistaan. Dan jika sudah menemui celaka, hatinya tidak tentram. Pasrahnya seperti anjing. tersebut tidak telah 142
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 6) lêkas lamun anggêgulang panarimå / kongsul kuwalik-walik / nyupêtkên istiyar / kumingsun ngaku pasrah / iku pasrahé wong gêmbring / narimå ålå / dadi jêmbêring bumi // 7) båså trimå iku sawusé istiyar / istiyar iku katri / dhingin bångså / sétan kapindho antêping ati / kaping tiganyå / barang pratingkah bêcik // 8) yèn wus kumpul nênggih kang yèn wus kumpul nênggih kang têlung prakårå / ati têrus lan angling / kanyatan amrih pratingkah arjaning jasad / åjå kongsi nêmu sisip / yèn wus pinasang / mêkså kudu bilahi // / / prayitnå barang ujar 9) iyå kono ênggoné uwong narimå / bahyanira pan uwis / iku kukumolah / adiling pênagiyan / inguni utang bilahi / angrusak nalar / mulané analuri // 10) utang piutang kathah kang karyå sabab / wênèh utangé kaki / bapa lawan biyang / sêdéné rågå dhawak / Allåh jumênêng lan adil / wong utang samar / pådhå samar nawuri // 11) lamun uwis kapungkur ing adilolah / kang / panrimané dèn bêcik sampun kaliwat iku wajibing gêsang / åjå nganti tuman lali / manungså panrimané kuwalik // salah / / Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Mulai belajar menerima (pasrah), dalam terbalik-balik tetapi menyempitkan ikhtiyarnya. Dengan sombong mengaku pasrah, itu tak bertata pasrahnya manusia dan buruk krama. Pasrahnya menjadi kotorannya bumi. Istilah pasrah itu setelah ikhtiyar. Ikhtiyar ada tiga macam. Yang pertama golongan setan, hati-hati dalam berkata sesuatu. Kedua keteguhan hati. Ketiga berbuat baik. Apabila sudah terkumpul ketiga hal tersebut, hati harus lurus dan tenang diwujudkan dengan perbuatan yang baik agar badan selamat. Jangan sampai menemui perkara yang sudah (hal salah. diterapkan, sulit jika harus celaka. Demikianlah yang disebut dengan orang yang pasrah. Musibah yang ditemuinya akan berakhir. Hal tersebut telah menjadi hukum Alloh, adil dalam perhitungan atas hutang dahulu yang menyebabkan celaka, merusak akal/pikiran. Oleh karena itu contohlah yang sudah-sudah. Hutang piutang itu banyak sebabnya selain hutang kakek, bapak, ibu, termasuk diri sendiri. Alloh itu Maha Adil. Orang yang khawatir berhutang, akan khawatir pula untuk melunasinya. Meski dalam keadilan Alloh. Memperbaiki pasrah yang sudah itu adalah terlewat kewajiban manusia. Jangan terbiasa melupakan itu. Manusia yang salah itu pasrah terbalik. Jika itu) sudah terlewat 143
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring lair winor 12) gaib lan kang wus dhumawah / iku trimaning éblis / dhêmên anèng nråkå / tan jamak ing sasåmå / kajungkêl kuwalik-walik / iku lémprakan / satêmah murang- muring // 13) kêkês ing kukummlah / wong maoni mring dalil / nacat kodrat tolah / såyå sinungan lanat / wuwuh sasauring adil / på géné datan / ngawruhi nalar bêcik // ngênês angrasulå 14) jêr cuwêré nora ngrungoaké ujar / tuman / slèwèngan kåyå gênjik kalicatan lan wong bèr- budiman / ulaté biyas tur isin / cêcêplos måtå / nora nitèni mingsil // / doh 15) jêroanê wus kêbak akalé sétan / wilêt pêtênging ati / sayêkti Hyang Sukmå / asung lanat mring sirå / kadi wong dèn piranténi / datan rumångså / kinaryå insan kamil // 16) loatirå manungså yêkti sampurnå / sapraboting ngaurip / pan wus pinaringan / tan kinèn kadi kéwan / yèn wong cilåkå ing ati / jêmbêring kéwan / mêksih jêmbêr sujalmi // 17) kêrantêné ywå isi nungså waratan / têgêsé wong ngaurip / ywå pêgat sumantan / tatakon têkironan / êndi kang amrih basuki / arjaning jasad / cacawis sih ing Widi // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Khawatir lahir tercampur dengan Itu telah apa merupakan pasrahnya iblis. Senang ada di neraka, tidak berkumpul dengan sesame, terjungkal terbalik- balik, bergeletakan, dan pada akhirnya marah-marah. Takut bersedih meminta dan keselamatan rosul atas hokum Alloh. dalil, Manusia mencela kodrat Alloh, semakin mendapat laknat. Tidak mungkin bertambah keadilannya jika tidak mau belajar perkara yang baik. Karena tidak untuk telinganya mendengarkan ajaran. menyimpang seperti anak babi hutan yang biasa terburu-buru. Jauh dari manusia yang berbudiman. Raut mukanya pucat dan malu. Matanya seperti pernah hilang memperhatikan untung. Didalamnya sudah penuh akal setan, terlilit gelapnya hati. Sesungguhnya laknat Hyang Sukmå memberi kepadanya. Seperti orang yang dimanfaatkan, tidak merasa yang dilakukannya itu insan kamil. Sesungguhnya manusia itu sudah sempurna. Semua bagian untuk hidup telah diberikan. Tidak disuruh seperti hewan. Jika manusia celaka hatinya, kotornya hewan, masih lebih kotor manusia tersebut. Karenanya jangan sampai isi pulau itu datar. Artinya manusia selama hidup jangan memutuskan untuk itu- itu saja. Bertany-tanyalah mana bdan menjadi yang membuat selamat. sebelum mendapat kasih sayang Widi. yang terjadi. yang mencela terhisap tidak Persiapkan 144
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 18) datan wênang sumêngkå pêngawak bråjå / munajat lawan Gusti / kang åmå amung lyå / tuhu tanpå lawanan / bédå lawan pårå nabi / saliring tingkah / amung anyênyadhang sih // 19) nora susah abicårå éndah-éndah / lawan ingkang pangarti / tan liyan / / kaslamêtaning amrihå sangkané saking bèr-budi / mantêp ing tindak / tanduk panggawé bêcik // rågå 20) wus pinasthi sinung mulyå déning Sukmå / sinung pituduh luwih / rèhning sipat samar / Allåh kang / amêsthi mawi murbèng alam / sisilih jalaraning nugra sih // kinèn ånå / mring samaning mênyunyang ngaurip / kawulaning Sukmå / êndi kang ahlimu ywå / ahli tåpå ahli supi / ahli / ahli mring nalar kirkating dalil // / saking manungså 21) datan paréntah 22) wus sinrahkên mring manungså kang kinarsan / êndi liré pinilih / kocap yèn manungså / punjul saking sêsåmå / pratåndhå lamun angsal sih / pangkaté ånå / kocap ing dalil kadis // 23) kaluwihan ing Hyang kang anèng manungså / mukjijat mungguh nabi / kramat walilulah / mukmin ingran mangunah / istijråt mungguh wong kapir / ingkang sinungan / dudu wong cupêt budi // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Tidak boleh mengambil sesuatu yang bukan seharusnya. Bermunajat lain hanya kepada Gusti, yang penganggu, tanpa tanding. Berbeda dengan para nabi, sekejap saja perbuatannya selalu didampingi kasih sayang Tuhan. Tidak perlu berbicara yang indah- indah terhadap orang yang mengerti lain agar badannya yang selamat. Asalnya dari berbudi dan mantap dalam berperilaku baik. dan nyata tidak Sudah pasti diberi kemuliaan oleh Sukmå. Diberi petunjuk yang lebih atas sifat gaib Alloh Sang Pelindung alam. Sudah pasti dengan pengganti karena (bangsa) manusia dari anugrah dan kasih sayang-Nya. Tidak ada perintah untuk berbuat sesama kurang manusia hamba Sukmå (manusia) dan keluargamu. Termasuk ahli tapa, ahli sufi, ahli menggunakan ahli baik, yang akal mengamalkan dalil. Sudah dipasrahkan kepada manusia yang dikehendaki. Yang mana artinya terpilih itu jika disebutkan manusia dari sesamanya. Tanda jika mendapat kasih sayang yaitu ada derajatnya seperti yang telah dikatakan dalam dalil hadist. Kelebihan Hyang yang ada pada manusia berupa mukjizat bagi nabi, kramat bagi waliyullah, mangunah bagi mukmin, dan istijrat yang diperuntukkan bagi orang kafir yang diberi kelebihan, bukan manusia yang sempit budinya. ajar terhadap dan tersebut lebih 145
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 24) båså nabi ratu gêgêntining Sukmå / wali pårå kêkasih / mukmin kang santoså / kapir mungkir agåmå / prandéné yèn mantêp ati / sinung istijrat / luwih saking sasami // 25) milå lamun manungså sru pangudinyå / amêsthi sinung luwih / mring Allåh tangala / pramilå ywå pêpékå / gumampang mring wong angsal sih / tan wurung sirå / kênå dhêndhaning Widi / 26) wontên malih andongå luwih istijab / båså istijab mandi / kaping kalihirå / dhinginé babu båpå / lêluhur ampuh kalangkung mandi dunganyå / dongané wong sêsirik // / 27) labêtira kakênan pênganiåyå / ping tiganirå malih / pandongané arwah / kubur marang wong gêsang / pramilå tan kênå lali / mingsil pralambang / tåmbå pêpêting ati // 28) kêrantêné kênå ingaranan tåmbå / sagung ngilmuning Widi / kang gumlaring donyå / jêr sapêtênging / driyå iku pênyakit angrusak akal imané rontang- ranting // / sayêkti / 29) ingran ing pangéran / éling sarirå dhiri / éling ing pratingkah / éling arjå myang rusak / éling iku dudu lali / sarat ginulang / ngèstokên nalar bêcik // iman éling marang 30) båså ngèlmu iku nalar kang prayogå / iman èstuning ati / kocap ing dalil nas / sarupaning agêsang / nora kênå tuman lali / sarat ginulang / marang ing nalar bêcik // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Istilah nabi ratu sebagai pengganti Sukmå, wali para kekasih tuhan, mukmin yang sentosa, kafir yang mengingkari agama, jika hatinya mantap dia akan diberi istijrat yang lebih dari sesamanya. Maka mau bersungguh-sungguh, pasti diberi kelebihan dari Alloh Ta'ala. Maka janganlah gegabah, menganggap remeh orang yang mendapatkan kasih sayang tuhan, pada akhirnya kamu akan mendapat balasan dari Widi. Ada lagi do'a yang lebih istijab. Istilah istijab itu artinya terkabul. Kedua sebelum bapak-ibu, dan leluhur yang lebih mujarab, yaitu lebih ampuh ado'a orang yang sengsara/teraniaya. Bekasnya terkena aniaya. Ketiga adalah do'a arwah kubur kepada manusia. Maka jangan sampai lupa terhadap tanda-tanda keuntungan sebagai obat dari penghalang hati. Sebabnya bisa disebut obat adalah semua ilmu yang ada di dunia itu milik Widi. Oleh karena itu segelap- itu gelapnya hati sesungguhnya penyakit yang merusak akal dan menjadikan iman terkikis. Yang disebut ingat terhadap Tuhan, ingat terhadap diri sendiri, ingat terhadap tingkah laku, ingat terhadap keselamatan dan kerusakan. Ingat itu tidak lupa sarat belajar supaya akal menjadi baik. Istilah ilmu itu akal yang baik. Iman sesungguhnya itu hati. Tertulis dalam dalil nas semua manusia tidak boleh lupa untuk selalu belajar supaya akal menjadi baik. tetapi manusia jika iman itu 146
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 31) ingran dalil nas iku andikaning Allåh / rampung tur wus pinasthi / nora kênå ginggang / pramilå gunging gêsang / kudu milih nalar bêcik / éstuning ujar / åjå maido dalil // 32) lawan åjå maido kadis ijêmak / tuwin pralambang mingsil / yêkti nora kênå / iyå kinåyå ngåpå / gêlêm nora anglakoni / yèn gêlêm mårå / lakonånå dèn aglis // 33) lamun lumuh wus mêsthi tumêkèng pêjah / dudu umating Widi / golèk Allåh liyan / tan kênå ngambah jagat / bawah angin atas angin / saubênging rad / tan kênå dèn lindhungi // 34) iku jalmå tékat watu kadi sétan / cilåkå bêcik anjing / nadyan kang babathang tan kênå ngambah lêmah / jêr kagunganing Hyang Widi / manungså muyab / alané têrus ati // / 35) déné lumuh marang pênggawé kang mulyå / manjing pratingkah éblis / yèn sampun kadriyå / sagung kang winicårå / ing sêrat pralambang mingsil / sagunging gêsang / tan kênå ngaku tan wrin // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Yang disebut dalil nas itu firman Alloh yang telah selesai dan sudah pasti. Tidak boleh ragu, oleh karena itu seluruh manusia harus memilih Sesungguhnya hal yang sampai perkataan mencela dalil. Dan jangan mencela hadis, ijmak, keuntungan. dan tidak itu hal Sesungguhnya Bagaimanapun diperkenankan. juga, mau harus menjalankan. Jika bersedia, maka bersegeralah menjalaninya. Jika tidak menurut, sudah pasti sampai matipun bukan hamba Widi. Carilah Alloh yang lain, tidak boleh menginjakkan kaki di dunia yang bertempat di bawah angin di atas angin. Seluruh dunia tidak bisa mmelindunginya. Itu manusia yang tekadnya sekeras batu seperti setan. Celakanya ia tidak lebih baik dari anjing. Walaupun sudah mati, ia tetap tidak diperbolehkan menginjak tanah, karena hal itu milik Hyang Widi. tidak Manusia tentram, langsung dalam buruknya hati. Karena enggan berbuat mulia, dan masuk dalam tingkah laku iblis. Jika sudah masuk kedalam hati, semua yang dituturkan dalam tulisan yang mengandung ajaran dan nasehat, selama hidup janganlah mengaku (seperti apa) tidak mengetahui perilaku yang baik. baik. itu jangan tanda tidak mau yang terasa 147
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 36) nora kênå lan wutå tumindak mamak / nadyan wong gêdhé cilik / sagung éstri miwah manungså gêsang / witné kang samyå angsal sih / kinèn waspådå / mring Hyang kang murbèng bumi // priyå / 37) kocap sidik amanat tablég ingaran / wajib tigang prakawis / pikukuhing iman / tigå malih ingucap / kiyanat kitman lan gidib / pêcating iman / dumunung sihing Widi // 38) ingran pamicårå panggah / bênêr pratingkah bêcik / anrus marang kênå / amanat tyas pracåyå / amantêp tur wani mati / datan was uwas / nglabuhi tyas raharji // sidik têmên 39) ingran ing nalar / migatèkên ngrèh bêcik / sêngkut kandêl manah / iku ugêring gêsang / nora kênå minyak-minyik / wong ulah nalar / tigå praboting budi // tabléh angèstokakên 40) malih ingkang dadyå marganing nrubigså / jêjêmbêr sétan gêmbring / kang aran kiyanat / jail pêngarah muyab / nora urus bêcik anjing / jublêging manah / bahyani tyas gumriwis // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Tidak boleh berperilaku dan tidak melihat ketidak aturan. Meskipun seorang pembesar maupun orang kecil, pria maupun wanita, semua manusia yang hidup dan sudah diberi kasih sayang, diperintahkan supaya waspada oleh Hyang yang menguasai bumi ini. yang disebut Sidiq, Kemudian tiga adalah Amanat, Tabligh perkara sebagai pengokoh iman. Sementara khianat, kitma, dan ghidhib adalah tiga perkara yang iman yang merupakan merusak tempat kasih sayang Widi. Yang disebut sidiq adalah berkata apa adanya dengan kebenaran yang kokoh dan bertindak baik. Amanat adalah percaya, mantap dan berani mati, tidak was-was, dan menjalani hati yang selamat. Yang adalah meneruskan akal, memperhatikan perkara yang baik. Teguh dan tebal hatinya. Itulah aturan hidup. Tidak boleh ragu-ragu dalam bertindak dengan menggunakan akalnya. Tiga hal inilah yang menjadi bagian budi. Dan lagi yang menjadi jalan dari keburukan adalah kotornya setan yang tidak tahu aturan yang disebut khianat. Perilaku yang mengarah pada ketidak tentraman hati tidak lebih baik dari seekor anjing. Hatinya kosong, maka ia akan selalu dibahayakan oleh hatinya sendiri. disebut tabligh buruk 148
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 41) ingran kitman kang angumpêt kasat måtå / sat måtå-måtå lali / clêmêr darbèking lyan / ngalalkên tanpå ékrar / andlêmêr lir babi gundhik / asêlingkuhan / tan wruh mring nalar bêcik // 42) ingran gidib goroh ing sabarang ujar / jêroané gigingsir / ucapé kêparat / tan nêna ing ugêman / bédå lambé lan ing ati / sétan alasan / mêksih ålå wong gidib // 43) luwih éwah akaryå bubrah ing manah / gêgêdhêg poring éblis / wong ngrusak dad sipat / iku tan kênå ngambah tigang prakawis / satruning Allåh / kiyanat kitman gidib // / sêsukêr 44) bédå lawan sidik kalawan amanat / / budi tablèh praboting ngurip iku trusing ingkang sukmå linakyan tampik wong ngaurip / tan kênå ginggang / sidik amanat tablih // / / nora 45) Samantårå amêsthi katur Hyang Sugmå / sakêdhap gyå tinulis / déning kalamulah / suwé gêbyaring kiblat / sanadyan krêntêging ati / pådhå sakålå / lawan tètèsing tulis // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Yang disebut kitman adalah sesuatu yang tersembunyi dan kasat mata. Semata-mata lupa, suka mencuri apapun milik orang lain. Diakui halal tanpa ikrar. Orang tersebut (yang kitman) seperti babi gundik curang, tidak tahu mana perkara yang baik. Yang disebut gidib adalah bohong dalam setiap perkataannya. Dalam perkataanya berubah-ubah. Seperti kata-kata seorang keparat yang tidak ada aturannya. Yang keluar dari lisan berbeda dengan yang ada di hati. Manusia yang gidhib ini lebih buruk daripada setan alas. Lebih berubah perbuatan, rusak hatinya menjadi rusak hanya dengan mengikuti kepuasan iblis. Manusia yang merusak baik tersebut tidak boleh menginjakkan kaki (di bumi Alloh). Ada tiga hal yang menjadi musuh Alloh, yaitu kianat, kitman, dan gidhib. Berbeda dengan sidik dan amanah, tabligh adalah piranti kehidupan. Budi adalah penerus hati. Itu yang harus dijalani sehingga tidak ditolak oleh manusia lain. Janganlah ragu untuk menetapi sidik, amanah, dan tabligh. Sementara semua yang ditujukan kepada Hyang Sugmå, sekejap saja sudah kalamulah secepat cahaya kilat. Meskipun keinginan dalam hati itu hanya sekejap tetap ditulis juga. sifat-sifat tertulis oleh 149
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 46) ingran kalam iku andikané Allåh / båså kalam kakalih / kang dhingin muktada / kapindho kalam mubram / muktada / mubram kawêntar / labêt pujining dasih // ingkang piningit 47) krêntêg kalam muktada / puji pratingkah lathi / tinulis ing mubram / pêsthi tan kênå ginggang / nora kênå wêdi-wêdi / tan kênå tuwas / manungså amrih luwih // nyånå tinulis 48) luwih iku namung ngulihkên titipan / rumångså yèn sinilih / déning ing dad sipat / lawan kang asmå apral / dad ånå sipat kang warni / kang asmå apral / iku obahing jisim // 49) pinituduh karyå arjaning buwånå / karyå arjaning / arjaning sasåmå / jangkêp tigang prakårå / sakawan kunjuk ing Widi / iku manungså / têtêp rumångså dasih // ragi 50) kang sawênèh ånå anggêp jajal-lanat / karyå ngampung gigingsir / / guguru sétan mapanakên akal pêcak / kiyanat kitman lan gidib / ingkang dèn / kiyas karsaning Widi // angkah Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Yang disebut kalam adalah firman Alloh. Istilah kalam ada dua, yang pertama yaitu kalam muktada, yang kedua yaitu kalam mubram. Kalam yang muktada kalam tersembunyi, mubram adalah yang dikenalkan melalui pujian terhadap Pemberi Kasih Sayang. Keinginan dan pengira itu ditulis dalam kalam muktada. Pujian dan tingkah laku mulut ditulis dalam kalam mubram. Semestinya tidak takut-takut dan boleh ragu-ragu, was-was, supaya bisa mendapat kelebihan. Lebih titipan. itu mendapatkan Karena ia merasa dipinjami oleh Dzat Sifat yang bernama asma afral. Dzat ada yang sifatnya seperti ini yang disebut asma afral yaitu tingkah laku manusia. untuk Ditujukan perilaku keselamatan dan diri keselamatan keselamatan sesama manusia. Untuk melengkapi ketiga hal tersebut, yang keempat adalah beribadah kepada Widi. Itulah manusia yang merasa mendapat kasih sayang. Yang lainnya ada yang disebut sebagai jajal lanat (setan), yaitu sembunyi- yang sembunyi. Menempatkan akalnya untuk berguru pada setan. Khianat, kitman dan gidib adalah perbuatan yang dijalaninya sehingga mendapat kemarahan Alloh. adalah kalam sementara berperilaku dunia, sendiri perilakunya 150
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 51) mirit saking fakat drilan dzatsaraha / untung ålå lan bêcik / sing Allåh tangala / pramilå milih ålå / yêkti tan / préntah Hyang Widi mênggawé ålå / wong gêndhêng ngampung ngèlmi // 52) sajatiné untung bêcik lawan ålå / saking Hyang Maha Suci / dènirarsa mikrat / nyandhingi lårå nikmat / nikmatan sinung wong gidib / ingkang sinungan / yêkti wong kang angsal sih // 53) lamun milar ngambil ar insanusyara / myang fa inna syarrihi / rasaning manungså / kang duwé mring Hyang Sukmå / rasaning Hyang Måhå Suci / anèng manungså / iku wong nyolong tokit // 54) candhak rawud kinaryå båndhå musibat / dadi mèn kandêl ati / tan mangkono lirnyå / rasaning Hyang Kang Mulyå / tambas sumuk wong bèr-budi / rasaning titah / kaudanèn ing Widi // 55) bédå gawé kinaryå ngampung musibat / iku praboting têgbir / latul lawan ékram / sabil mangèsthi pêjah / jatiné manungså luwih / ingkang ginanjar / dudu wong gêmbring baring // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Dikutip dzilan dzatsaraha" keuntungan baik dan buruk itu hanya Alloh Ta'ala yang tahu. Maka ketika memilih berbuat buruk, sesungguhnya bukan perintah Hyang Widi untuk berbuat buruk. Manusia itu hanya seperti orang gila yang menyembunyikan ilmunya. Sesungguhnya lebih beruntung yang baik daripada yang buruk. Dari Hyang Maha Suci berfirman bahwa manusia itu samikrat atau selalu bersandingan dengan sakit dan juga diberikan nikmat. Nikmat kepada manusia yang gidib. Yang diberi sesungguhnya adalah orang yang mendapat kasih sayang Tuhan. "ar Jika mengutip insanusyara fa inna syarrihi" yang artinya bahwa rasa yang dimiliki manusia adalah rasa milik Hyang Sukmå. Rasa milik Hyang Måhå Suci yang ada pada manusia itu adalah manusia yang mencuri tauhid. Lalu datanglah harta dan musibah. Jadi agar hatinya menjadi tebal, seperti itulah rasa yang diinginkan Kang Mulyå. oleh Mengalirlah rasa panas orang berbudi atau rasa milik ciptaan yang dihujani (rahmat) oleh Widi. Berbeda lagi jika berperilaku untuk menyembunyikan musibah, itu sesungguhnya piranti takbir, latul dan akram. Sabil sudah pasti mati. Sesungguhnya manusia yang lebih akan pahala itu bukan manusia yang tidak tahu tata krama. dari "Fakat kalimat Hyang 151
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 56) yèn wong gêmbring duråkå dunyå akérat / wajib dipunjuwingi / pinurat sinêmpal / dèn jur cinacah-cacah / ingobar awu dèn ungsir / barat limêngan / ing têngahing jaladri // 57) dosa gêdhé satruné kang murbèng alam / satruné nabi wali / mukmin lan naléndrå / bupati lan satriyå / sagung kawulaning Widi / såpå uningå / dèn kêbat anandangi // 58) sabab déné uripé lir bêrkasakan / mêrkongkong nyilih ragi / lumaku dèn ruwat / béda wong bèr-budiman / prå malékat ngrêksèng budi / såpå uningå / sétané mlayu gêndring // 59) wus dilalah ålå tanpå sah utåmå / dêstun unggul kang wiwit / nêngahi kasoran / wêkasan mêsthi tiwas / tiwasé katêmpuh dhiri / rusaking jasad / margå tan dèn kawruhi // 60) pramilané dèn émut ugêring gêsang / sundhul / kabudayanirå / sêktiå måndrå gunå / ngajiå dèn kongsi miwir / dèn kadi dhalang / dènira marnå ngèlmi // lêlangit dadyå 61) nora suwé manungså sagêbyar kilat / antêp gingsiring ati / yèn mantêp trus mulyå / yèn ginggang sanalikå / tinêmpuh bêbåyå prapti / imané pêcat / pinancingan brêngkutis // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Jika manusia yang tidak tahu tata krama itu durhaka dunia akhirat, maka wajib dibinasakan dengan dipatahkan, cara dihancurkan, dipotong-potong, kemudian dibakar menjadi abu lalu diterbangkan bersama angin ke tengah samudra. Dosa besar menjadi musuh Tuhan, musuh nabi, wali, mukmin, dan ratu. Bupati dan satria, seluruh hamba Widi. Siapa saja yang mengetahui dengan cepat menjadi musuhnya. karena Penyebabnya hidupnya itu urakan, bersantai dan hanya meminjam tingkah lakunya harus selalu diruwat yang Berbeda berbudiman, para malaikat menjaga akal budinya. Siapa yang tahu, setan sudah berlari terbirit-birit. Sudah tentu buruk tanpa sah yang baik utama. didepan, jelek, dibelakang pasti mati. Matinya juga karena rusak jasadnya karena tidak diajari. Maka diingatlah aturan hidup. dapat Jadilah manusia menggapai langit, berbudaya, sakti mandra guna. Mengajilah disampai luas, agar seperti dhalang yang sedang bercerita tentang ilmu. Hidup manusia tidaklah lama hanya kilat. Hidup manusia sekejap tergantung dan ragunya hati. Jika mantap, maka terus mulia, ragu, tetapi seketika akan bertemu bahaya diakhir. Imannya hancur sebab terpancing oleh nafsu. uratnya adalah raga, orang dengan Sebenarnya saja ditengahnya dirinya sendiri, yang dari mantap jika 152
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 62) lamun nora ginulang kêmudhèning tyas / rikuh tur isin-isin / yèn tuman manah was / dadi sawiyah-wiyah / ngrêkså / praptaning ajal / kudu angati-ati // kagunganing Widi 63) angling ngucap punikå praptaning ajal / dadyå pratingkah lair / sayêkti tan bédå / tur sami sanalikå / kalah kêdhap antêp ati / tinabok datan / sumêdyå anggêtihi // 64) kari éling rinêksa imané mulyå / wanuh winênang wani / yèn sampun ginulang / ginêlung lênyêp ing tyas / nora malik tangguh siji / wong surå panggah / wong jêrèh jêjêmbêri // 65) bédå lawan wa{kåcå 136}nuh wanining winênang / wanuh pinawor ing sih / wênang sinêngåjå / wani mangsah pracåyå / anglakoni karyå bêcik / ngêmban khadirat suci // / têrusé manah 66) nora nånå undhå usuké wong éklas / pratingkah trusing ati / ati trus paningal / ngèstrènånå ing pangéran / sêrêng tyas amukul sisip / kèdêk katimpah / kapilês tanpå kongkih // 67) êndi liré kamudhining tus santoså / sidik amanat tablih / rêringkêsing rahså / têmên mantêp wigatyå / babakuné iman suci / datanpå lawan / ing urip têkèng pati // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Jika cara mengemudikan hati, maka akan menjadi segan dan juga malu. Jika terbiasa hati itu was-was, maka akan menjadi dalam menjaga iman kepada Widi. Sampai matipun harus hati-hati. sampai mati, Ucapan menjadi lahiriah. laku Sesungguhnya tidak berbeda dan sama seketika kemantapan hati kalah meski hanya sebentar. Tanpa dipukulpun sengaja mati. iman Tinggal mengingat dijaga mulianya. Terbiasa diperbolehkan (Wanuh winenang untuk berani wani), diajari jika menghilangkan keraguan dalam hati tidak akan berubah keyakinannya. Orang yang berani itu sentosa, orang yang ragu mengotori dunia. Berbeda dengan wanuh wanining yaitu winenang. bersenggama, yaitu disengaja, wani yaitu memusuhi kepercayaan untuk bertindak baik sebagai dalam mengemban tugas suci. Tidak ada tingkatan bagi orang yang ikhlas, karena ikhlas adalah perwujudan hati yang diteruskan ke mata. Menghadaplah kepada Tuhan. Hatinya berani melawan kebatilan meskipun tertimpa, dan terinjak, terlindas tidak akan bergeming Yang mana maksud dari pedoman untuk kesentosaan adalah sidik, tabligh. Untuk amanah, dan perhatikanlah mempermudah, sungguh-sungguh dan mantap pedoman iman yang suci, tanpa lawan dari hidup sampai mati. tidak dipelajari teraniaya tersebut tingkah sudah Wanuh wenang penerus hati 153
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 68) ila-ila ujar pituturing sastrå / sing amral sanusiri / trusing dalil Kur'an / / katêrsandhan pråjå niti / mingsil pralambang / winèstu anyêktèni // linaras babuning tyas 69) nora bakal kumprå nglawan bèr- budiman / kadyå minyak lan warih / kalis sak jêg irå / nanging tå åjå inå / pitutur kang amrih bêcik / lawan dalil nas / kadis ijêmak mingsil // 70) wêkasané ngudhêg pêpêté ing akal / saking dènirå langib / kawulaning Allåh / trimå dadi jênggèsan / dèn têmên antêp lan åjå ngambah / ajail ing sêsami // ing ati / 71) ywå calimut lan åjå goroh ing ujar / lan malih / pêng- toging urip pênganing tékat / tan kênå api ora / gêrgêt saut båndhå wani / ywå dadi bérak / yèn wani iku bêcik // 72) åjå nganti jalmå anggulang manah was / was-was manuting éblis / yêkti nora bakal / ing prånå iman rusak / nalar wêdi dadi silip / wong jêrèh jarah / jêjêroané sêpi // 73) jalmå manah yèn tå kênaå ingaran / ngrèh kråså panas pêrih / énak lan kapénak / nadyan anjing kawilang / ambêg jêgug lawan wani / sukur oléyå / angalap råjå pèni // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Ajaran kebaikan sastra yang berupa amral sanusiri merupakan lanjutan dalil Al-Qur'an yang desesuaikan dengan dasar hati. Ditandai dengan terlihatnya ajaran dan nasehat yang sungguh- harus sungguh. Tidak kotor sebanding dengan yang berbudi. Diibaratkan seperti minyak dengan air, tidak akan dapat bercampur selamanya. Tetapi janganlah menghina perintah yang memberi petunjuk kepada kebaikan dan juga dalil nas, hadist, ijmak, dan nasehat. Akhirnya mengaduk-aduk atas kebuntuan akalnya. Karena dirinya hamba Alloh yang melarat, hanya pasrah gelandangan. Disungguhkanlah kemantapan hati dan jangan mencoba berbuat buruk terhadap sesama. Jangan dan suka berbohong dalam berbicara apa lagi sampai mati. Tekad yang baik itu jangan sampai terbawa nafsu berani untuk mencuri. Jangan menjadi orang kotor, jika berani jadilah orang yang baik. Jangan sampai manusia belajar menjadi was-was, menuruti iblis. Sesungguhnya iman dalam hati rusak, ketakutan menjadi kebohongan. Penakut itu penurut karena dalam hatinya sepi. Hati manusia jika boleh diesbut memerintah terasa panas dan perih, enak nyaman meskipun tergolong sebagai anjing. Hanya dan berani bisa menggonggong, meminta barang yang diinginkan diperhatikan mungkin yang sebagai mencuri tidak akan dan mengendus syukur 154
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 74) kabutuhé nyakot jêgug lan ambêtan / kabutuhirå malih / nadyan tan ambêtan / anjêgug nora pisan / mung wani anyakot gênjik / nora kabuwang / ngambah lataring jalmi // 75) witné asu datan jêgug lan ambêtan / tan nyokot tur gêgudhig / kuru sêngkoyongan / tinimbang lan wong rucah / sawiyah-wiyah ing urip / bêcik srênggålå / lawan wong jêrèh ati // 76) kari kênå pinitayan mangan tinjå / lan kêkomprå gêgingsir / ajêrèh manah was / tan étung tanpå ilat / datan wani pådhå siji / pan dudu titah / urip pêngawak tai // 77) pådhå ålå amêsthi bêcik srênggålå / mulå / pådhå sagunging urip gêgulangå / åjå tuman lir tinjå / åpå jêrèh åpå wani / yèn jêrèh mårå / tan wurung dèn patèni // 78) yèn wong jêrèh awêdi-wêdi manah was / pêngråså istiyar / ngalingi ingkang jasad / tyas sirå pan ora isin / apêndirangan / sajaké minggrang- minggring // / tumindak lan kuwatir 79) kang sawênèh gorohé angayap-ayap / pêngråså wus tan kèksi / jatiné kuwangwang / mêndhak kalingan padhang / krêntêgkê såyå dumêling / nadyan mênêngå / iku ênènging tai // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Kebutuhannya hanya menggigit, menggonggong dan mengendus. Kebutuhannya lagi walaupun tidak mengendus, menggonggong tidak sekali, hanya berani menggigit anak babi, tidak terbuang saat menginjak halaman manusia. Sebabnya tidak mennggonggong dan mengendus, tidak menggigit dan korengan, kurus sempoyongan jika dibandingkan rendahan. Sengsaranya manusia lebih baik selama hidup masih yang srigala penakut. Tinggal bisa dipercaya makan tinja dan menyingkirkan kotorannya. tidak Penakut hatinya was-was, menghitung tanpa diucapkan, tidak berani satu lawan satu. Tetapi bukan merupakan perintah untuk hidup berwatak kotor. Sama-sama jelekpun pasti lebih baik srigala. Oleh karena itu selama jangan masih hidup belajarlah, dibiasakan seperti kotoran. Apa takut apa berani. Jika ketakutan yang datang, pada akhirnya dibunuh juga. Jika penakut itu hatinya takut dan was-was. dengan Perilakunya kekhawatiran, perasaan ikhtiyarnya terhalang akan badannya. Hatinya tidak akan malu, matanya terbelalak seolah-olah ketakutan. Yang lainnya yaitu bohongnya tidak ada keterlaluan. Dikiranya yang tahu, tapi kenyataannya tahu semua. Setiap tertutup cahaya Niat bohongnya terlihat. itupun hanya Meskipun diam, diamnya kotoran. anjing daripada orang semakin 155
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 80) mêngok-mêngok kêtrajang jêmbêré mubal / gubras ciniri-ciri / ing sacandhak-candhak / dènirå buwang tilas / tur wruh tumindak lan silip / pan wus jinarag / sêdyå tangis bilahi // 81) gruyah-gruyuh anggéndholi tawang- towang / kêplèsèt tibå dhiri / såpå ingkang tiwas / iyå wong kang sugih was / sawiyah wong dèn gorohi / dimèné sasar / ing sêjå åjå prapti // 82) dhêmên nalar kaluputan / amrih katon dumêling / awaké wong limpat / rékané wus dèn anam / nêmuå bêcik pribadi / tan wurung tiwas / tinagih wong sabumi // ngèmbèt-èmbèt 83) arjaning rat arjané jagat niskårå / arjanirèng pamuji / sing surå nrus biså / basuki amrih mulyå / tanpå lawan wong bèrbudi / mantêp ing tindak / tanduk pênggawê bêcik // 84) dalil jalal jamal kamal lawan kahar / rêrêngganing Hyang Widi / jalal kaélokan / jamal agung têgêsnyå / kamal sampurnå prituwin / kahar miséså / kunjuk ingaras kursi // 85) barang gawé pangucap pratingkah arjå / yêkti dadi pamuji / tinarimèng sêmbah / anjunjung kaluhuran / angagungakên ing Widi / paèsing iman / rêrubå ing tyas éling // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Berteriak-teriak terkena tanda-tanda semakin aibnya terlihat. Dimanapun dia membuang jejak dan melihat perbuatan yang buruk, tetapi hal itu sudah pasti hanya akan mendatangkan tangis celaka. Kemiskinan hanya akan membawa dirinya kesepian, tergelincir dan terjatuh. Siapa yang akan rugi, tentu orang yang penuh akan was-was. Setiap orang dibohongi supaya tersesat tidak sampai tujuan. perkara Suka menjelek-jelekkan yang salah agar terlihat sebagai orang yang pandai. Orang licik itu akalnya sudah diatur agar seluruh jatuh pada kebaikan dirinya. Tetapi pada akhirnya hanya merugi dan ditagih oleh manusia sebumi. Keselamatan dunia dan jagad seluruh makhluk ini berada pada doamu.Yang berani itu bisa selamat tanpa dan mendapat kemuliaan memusuhi orang berbudi. Mantap dalam berperilaku baik. Dalil "Jalal jamal kamal dan kahar" adalah perhiasan Hyang Widi. Jalal berarti keindahan, jamal berarti berarti sempurna, berarti penguasa. Empat perkara tersebut ditujukan kepada Alloh yang Duduk di 'Arasyi. Setiap perkataan dan perilaku yang membuat selamat itu sesungguhnya menjadi doa yang diterima dalam beribadah. Menjunjung keluhuran dan mengagungkan Widi, hal tersebut merupakan perhiasan iman supaya hati selalu ingat. sendiri yang itu dapat agung, dan kamal kahar 156
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 86) wus pinêsthi pamangsul ing tyas raharjå / têmên-têmên winorsih / pinarcayèng Sukmå kandêl datanpå såmå / yèn wus kandêl åpå pinrih / sasêdyanirå / jinurung tan ngluputi // / 87) nora kênå manyak-minyak kang panêmbah / wêdi was-was kuwatir / kumitir dudu êmpaning sêmbah / lan gunå satåtå prapti / namung ngarahå / bèr- panggah surå wani // bubrah tyas / 88) bèr lan panggah surå wani pan ingaran / bèr pangarah linuwih / murkå mring raharjå / ngangah- angah bêkmulyå / panggah kukuh ing pamuji / santoså dhadhag / gêmi mring nalar bêcik // 89) surå wani anggatèkakên mring nalar / nora narimå gêmbring / nglabuhi utåmå / ngêdohi inå nisthå / wani tan kéwuhan pamrih / tan ulap ing lyan / tan wêdi pådhå siji // 90) saking kudu anyuthat akalé sétan / pramilå lamun kêni / åjå milih ålå / wajib milih utåmå / apês-apêsé wong urip / nora kuduå / ingaranan wong bêcik // 91) mung bisaå têtêp ingaranan jalmå / åjå ingaran tai / êndi liré tinjå / jêgogos sirå ånå / kasêbut tlotok ing jalmi / abêlarongan / milå ingaran tai // Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Sudah pasti bahwa semua itu kembali pada hati yang selamat. Penuh kasih sayang dan dipercaya oleh Sukmå. Apabila hatinya sudah tidak penuh kepercayaan sampai lagi, dapat sesungguhnya selalu mendapat pertolongan. Tidak boleh menjadi hamba yang dan penakut, was-was, ragu, khawatir. Khawatir hatinya rusak itu bukanlah ibadah, dan kegunaan aturan ini sampai akhir hanya untuk penuh mengarahkan keselamatan dan keberanian Penuh keselamatan dan keberanian yaitu penuh akan petunjuk yang lebih, gila akan keselamatan, dan ingin penuh kemuliaan. Teguh dalam berdoa, berani menjaga keselamatan dan suka berbuat baik. memperhatikan Berani dalam berpikir, tidak menerima ketidak aturan. Menjalankan keutamaan, menjauhi kenistaan. Berani tanpa terhalang pamrih, takut kepada orang lain, dan tidak takut berhadapan satu lawan satu. Memang harus menghilangkan akal setan. Oleh karena itu jika bisa jangan memilih kebatilan, wajib memilih yang utama. Serugi- ruginya manusia itu tidak harus disebut sebagai orang baik. Sebisa mungkin disebut tetap manusia. Jangan sampai disebut kotoran, yang mana kekotoranmu akan diam saja ketika disebut keturunan manusia hina. Oleh karena itulah disebut manusia kotor. diumpamakan ia akan agar tanpa 157
Lajêngipun tabel Asiling suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring 92) gubras bacin nora sinandhang sagunging wong priyånggå / mrangguhi nadyan ambuné andulêg sisip / tansah dèn ucap / sêdéné kang angising // / / mimisuh sadåyå sisingidanå / 93) wong dêlondong bok iyå anganggo pêrnah / tan wruh kaciprat najis / dumadak jinarag / têkå nora rinuwat / pramilå sagunging urip / balané datan / sinandhang raga dhiri // 94) båpå babu kaki nini mélu kambat / rowang tatånggå sami / anak putu miwah / wêruhnya wus gêgubras / rusak ingkang pråjå niti / bubrah ing nalar / awit gêdublong siji // 95) nora mirib tinimbang lan purwanirå / anguntragakên bumi / nugråhå ruhårå / mêmurung sih ing Sukmå / sanadyan têrus syargadi / myang dhindhing jalal / camah sing tlotok siji // 96) pårå arwah wahyu myang pårå / nurbuwat sagung saèstu langsung lanat / mring wong urip ngaku tai / gêdublong komprå / datan wêruh ing bêcik // samar sipat / / malékat widådari 97) titi sêrat mingsil ingaran pralambang gêmbring / kang darbé têtilas / punjul samaning titah / dyan ronggå ing maèspati / siwåyå nåtå / mantu Sri kaping kalih// tamat kang / jaman Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Bau busuknya tidak hanya terkena untuk dirinya sendiri. Semua orang yang bertemu menghujat semua. Meskipun bau busuknya masih tercium dan selalu dikatakan dirinya buang air. Orang itu seharusnya tau tempat. Tidak tahu kalo dirinya itu terkena najis, justru sengaja dating tanpa dibersihkan. Oleh karena itu selama hidupnya, temannya tidak lain hanya dirinya sendiri. juga Bapak, terkena (keburukannya). Pembantu dan tetanggapun juga. Anak, cucu, semuanya sudah terkena buruknya. Rusak hatinya, rusak akalnya hanya karena kotoran satu. jika dibandingkan Tidak sesuai Bumi dengan ini diguncangkan, dan balasan menyebabkan kepanikan menghilangkan kasih sayang Sukmå meskipun terus meminta dan berdoa kepada kemuliaan Tuhan. Hal ini dikarenakan kotoran satu tadi. Arwah, wahyu, nurbuwat, malaikat, dan bidadari semua yang berwujud ghaib, langsung melaknat orang yang hidupnya seperti kotoran. Tidak merasa bahwa dirinya adalah manusia kotor dan tentang kebajikan. Akhir perlambang serat kebaikan ini. Jaman yang disebut gêmbring ini memiliki tanda yang melebihi Nabi. Dyan ronggå ing Maespati, mantunipun Ratu ingkang kaping kalih. bersembunyi, yang buang air ibu, kakek, nenek, awalnya. sesungguhnya tidak mengetahui dari 158
Wontên ing teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå wontên cathêtan terjemahan-ipun. Pirêmbagan bab cathêthan terjemahan teks Sêrat Gêmbring Baring kaandharakên ing ngandhap mênikå. 1. Sêsêbutaning Roh Kang Måhå Sampurnå (Hyang Widi, Hyang Suksmå, Suksmå, Widi) Wontên ing SGB mênikå dipunsêbutakên têtêmbungan ingkang ngêmu têgês roh ingkang måhå sampurnå, utawi panguwasaning jagad miwah isinipun. Sêsêbutan mênikå nêdahakên dåyå pangaribåwå saking panganggitipun SGB, såhå kanggé jumbuhakên paugêran sêkaripun. Wontên ing terjemahan, sêsêbutan mênikå botên dipuntêgêsi, amargi têmbung-têmbung mênikå dados ciri khas saking teks Sêrat Gêmbring. 2. Sastrå Jåwå såhå Sastrå Arab Sastrå mênikå asalipun saking wandå 'sas' såhå 'tra' (sansekerta). Sas mênikå têgêsipun mulang, tra têgêsipun alat. Têmbung sastrå têgêsipun piranti kanggé mulang. Wontên ing SGB mênikå jinisipun sastrå wontên kalih, Sastrå Jåwå såhå Sastrå Arab. Wontên ing terjemahan, têmbung Sastrå Jåwå såhå Sastrå Arab botên dipuntêgêsi, amargi têmbung-têmbung mênikå dados ciri khas saking teks Sêrat Gêmbring. 3. Gêmbring Têmbung 'gêmbring' ingkang dados irah-irahaning sêrat mênikå botên dipuntêgêsi. Nanging tembung 'gêmbring' ing salêbêting teks dipun-terjemah- akên utawi dipuntêgesi urakan utawi botên sagêd diatur supados jumbuh kaliyan konteks-ipun ingkang nyariosakên tiyang ingkang botên kagungan tåtå krami. 159
4. Wang Wang ing salêbêting teks SGB 'lamun nyêkêl dhuwit suwang' mênikå botên dipun-terjemah-aken. Amargi wang mênikå têgêsipun artå ingkang cacahipun gangsal artå. Sanèsipun inggih mênikå gunggung samantên sampun botên dipunpanggihi malih ing pagêsangan samênikå. 5. Têtêmbungan ingkang kapêndhêt saking Al Quran Wontên ing teks SGB mênikå dipunsêbutakên têtêmbungan ingkang kapêndhêt saking ayat-ayat Al Quran. Têtêmbungan mênikå antawisipun ar innasyura, wa'mal miskala dzarotin, såhå amral sanusiri. Ing terjemahan, têtêmbungan mênikå botên dipuntegêsi supados jumbuh kaliyan konteks agami Islam ingkang kawrat ing SGB mênikå. 6. Piwulang Moral ing Salêbeting Têks Serat Gêmbring Baring Moral mênikå prakawis ingkang gayut kaliyan kaprigêlan kanggé nêmtokakên saé botênipun tindak-tanduk (Haricahyono, 1995). Moral ugi sagêd dipuntêgêsi piranti kanggé ngukur lêrês botênipun, saé botênipun solah bawaning priyantun. Ajaran moral inggih mênikå piwulang ingkang wontên gayutipun kaliyan tindak-tanduk ingkang ngêtingalakên akhlak utawi budi pakarti. Moral botên namung gayut antawisipun manungså kaliyan manungså sanès, nanging ugi gayut kaliyan tumindakipun manungså dhumatêng Gusti, manungså kaliyan priyantun sanès, såhå manungså kaliyan dhiri pribadinipun. Piwulang moral ingkang wontên ing teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå wontên ing tabel nggandhap mênikå. 160
Tabel 20: Piwulang moral ing teks Sêrat Gêmbring Baring No. Jinising moral Wujud Piwulang moral a. Èstu anggènipun ndêdongå 1. Manungså dhumatêng Gusti b. Sampun ngasorakên piwulanging Gusti c. Nêtêpi sidiq, tabligh, amanah, såhå nêbihi khianat, kitman såhå gidib Indikator Data lamun têmên kalêksanan ing pamuji / mulyané kang sarirå // arjaning rat arjané jagat niskårå / arjanirèng pamuji / panggah kukuh ing pamuji / santoså dhadhag / gêmi mring nalar bêcik // wong maoni mring dalil / nacat kodrat tolah / såyå sinungan lanat / éstuning ujar / åjå maido dalil // lawan åjå maido kadis ijêmak / tuwin pralambang mingsil / kocap sidik amanat tablég ingaran / wajib tigang prakawis / pikukuhing iman / tigå malih ingucap / kiyanat kitman / dumunung sih ing Widi // lan gidib / pêcating iman sêsukêr tigang prakawis / satruning Allah / kiyanat kitman gidib // tan kênå ginggang / sidik amanat tablih // Kasêrat ing SGB/Dha/p6/g9-10 SGB/Dur/p83/g1-2 SGB/Dur/p88/g5-7 SGB/Dur/p13/g2-4 SGB/Dur/p31/g5-6 SGB/Dur/p32/g1-2 SGB/Dur/p37/g1-7 SGB/Dur/p44/g6-7 SGB/Dur/p44/g6-7 1 6 1
Lajêngipun tabel No. Jinising moral Manungså dhumatêng Gusti 2. Manungså priyantun sanès kaliyan Wujud Piwulang moral d. Nêtêpi Islam rukuning a. Nebihi nalar ingkang busuk Indikator Data kiyanat kitman lan gidib / ingkang dèn angkah / kiyas karsaning Widi // êndi liré kamudhining tus santoså / sidik amanat tablih / wus wajibé sagunging urip / sahadad lawan salat / påså malihipun / jakat pitrah tåtå Islam / munggah kaji yèn kuwåså ingkang margi / kawruhånå dénirå // walaté sêbarang ingkang / handarbèni nétrå kuping / tuwuh ing råså pêngråså / arus amis kang agêthing / sayêkti anêmahi / wong kasurang tuman busuk / wong busuk tuman dé sépak / ing ngêpak samining urip / sik komprå såyå kèri / nèng donyå kêkêl galuruh / anutuh raganirå / såyå wuwuh kang bilahi / mulå dèn sinauwa / åjå tuman busuk / rusak tanpå kêrånå / awiwitan margå saking nalar busuk / mamadati lawan bangsat / Kasêrat ing SGB/Dur/p50/g5-7 SGB/Dur/p67/g1-2 SGB/Dha/p10/g5-10 SGB/Sin/p4/g1-6 SGB/Sin/p14/g1-2 SGB/Sin/p17/g5-8 SGB/Dha/p14/g6-7 SGB/Dha/p33/g3-6 1 6 2
Lajêngipun tabel No. Jinising moral Manungså priyantun sanès kaliyan 3. Manungså dhiri pribadinipun kaliyan Wujud Piwulang moral b. Wajib anggêgulang ingkang tumindak saé c. Tansah srawung såhå njagi tåtå krami a. Tansah ngèlmi pados Indikator Data milå sagunging jalmi / gêdhé cilik anom sêpuh / miwah pawèstri priyå / wajib gêgulang ngasami / dipun-émut marang kang dadyå tulådhå // saraté wong golèk bêcik / wajibing gêsang / anyinggahi bilahi // dèn têmên antêp ing ati / lan åjå ngambah / ajail ing sêsami // utamané srawungan lan anglir / lan wong ingkang samyå ulah nalar / lan wong mangulah ngèlmuné / wus pasthi manggih untung / nora tunå sêbarang budi / kasèp nora biså sambat / tan kênå sêmåyå ngaji / mulå dèn sinauwa / åjå tuman busuk / angawruhi ing sastrå Jawi / miwah aksårå Arab / bangbuné krahayun / salah siji wong agêsang / åjå lumuh ing sastrå Arab myang Jawi / sokur wignyå sêdåyå // Kasêrat ing SGB/Sin/p23/g5-9 SGB/Dur/p2/g5-7 SGB/Dur/p70/g5-7 SGB/Dha/p24/g1-5 SGB/Sin/p11/g1-2 SGB/Dha/p14/g6-7 SGB/Dha/p30/g1-9 1 6 3
Lajêngipun tabel No. Jinising moral Manungså dhiri pribadinipun kaliyan Wujud Piwulang moral b. Wajib ngamalakên tumindak saé c. Nêbihi kanisthan Indikator Data kocap ing dalil nas / sakrupaning agêsang / nora kênå tuman lali / sarat ginulang / marang ing nalar bêcik // walêsé amal puniku / kang karyå wong satunggal / turunirå tanpå wilis / samyå nampi wêwalês amaling tåpå // amal sakêlaring sêmut / ålå bêcik pinanggyå / êndi tå liré kang margi / amrih mulyå gêgulangên saking sastrå // lamun sirå mrih arjaning dhiri / ing ngêdohnå barang tindak nisthå / kang tan patut lan ing akèh / miwah walêring guru / Gusti lawan båpå myang kaki / babu myang sanak tuwå / wajibing nituhu / pramilå dipuncêgahå / åjå amrih marang pênggawé nisthip / åjå kongsi gêgingsir / rumêksèng tyas arjå / åjå tumibèng nisthå / Kasêrat ing SGB/Dur/p30/g4-7 SGB/Sin/p21/g6-9 SGB/Sin/p24/g6-9 SGB/Dha/p7/g1-7 SGB/Pang/p30/g1-2 SGB/Dur/p5/g2-4 1 6 4
Lajêngipun tabel No. Jinising moral Manungså dhiri pribadinipun kaliyan Wujud Piwulang moral d. Nêbihi botoh såhå goroh e. Nêbihi madat Indikator Data anom tuwå èstri priyå / gêdhé cilik sudagar miwah tani / sanadyan kang bångså luhur / yèn ngambah bobotohan / adu-adu rêrékan apus-pingapus / kurang gawé wong agêsang / dadyå kasukaning éblis // upåmå doså ing jagat / yèn manungså bobotoh mamadati / doså lårå kukum lampus / madati lawan botohan / båpå babu nirå pênggawé éblis / malih margané cilåkå / yèn wong urip nyênyêkrok mêmadati / anggêgulang mangan apyan / iku bubrah ing tåtå / rågå rusak bêncirih mring karyå ngêpyuk / nèng donyå manggung sungkanan / umur irå mêndap mêdip // yèn wong urip duwé rékå madati / kasurang kadarung-darung / curês ingkang dêrajat / calimuté tan mari luput sinêmbur / sanadyan mring jasadipun / rusak tanpå kêrånå / awiwitan margå saking nalar busuk / mamadati lawan bangsat / Kasêrat ing SGB/Pang/p7/g1-7 SGB/Pang/p24/g1-3 SGB/Pang/p28/g1-2 SGB/Pang/p13/g1-7 SGB/Pang/p23/g2-5 SGB/Pang/p33/g2-4 1 6 5
Lajêngipun tabel No. Jinising moral Manungså dhiri pribadinipun kaliyan Wujud Piwulang moral f. Nahan håwå nêpsu g. Narimå kanthi saé h. Kêdah botên anggènipun nindakakên nalar mantêp, ginggang Indikator Data ala-alané manungså / nora kalap ing sahwad ngapirani/ pêng-pênganing tékat / tan kênå api ora / gêrgêt saut båndhå wani / iyå kono ênggoné uwong narimå / bahyanira pan uwis / nora kênå minyak-minyik / wong ulah nalar / pêsthi tan kênå ginggang / nora kênå wêdi-wêdi / tan kênå tuwas / manungså amrih luwih // åjå nganti jalmå anggulang manah was / was-was manuting éblis / nora kênå manyak-minyak kang panêmbah / wêdi was-was kuwatir / Kasêrat ing SGB/Pang/p22/g1-2 SGB/Dur/p71/g3-5 SGB/Dur/p9/g1-2 SGB/Dur/p39/g5-6 SGB/Dur/p47/g4-7 SGB/Dur/p72/g1-2 SGB/Dur/p87/g1-2 1 6 6
Saking tabel piwulang moral mênikå sagêd dipunmangrêtosi bilih jinis piwulang moral ingkang wontên salêbêting teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå wontên tigå. Piwulang moral kasêbut inggih mênikå gagayutan antawisipun manungså dhumatêng Gusti, gagayutan antawisipun manungså kaliyan priyantun sanès, såhå gagayutan antawisipun manungså kaliyan dhiri pribadinipun. B. Pirêmbagan Adhêdhasar wosing panalitèn, pirêmbagan tumrap asiling panalitèn mênikå badhé ngrêmbag isinipun teks Sêrat Gêmbring Baring mliginipun ngandharakên piwulang moral-ipun. Saking data ingkang sampun kapanggihakên, piwulang moral ingkang wontên salêbêting teks Sêrat Gêmbring Baring Baring mênikå, jinis piwulang moral-ipun kapérang dados tigå. Jinis piwulang moral- ipun inggih gagayutan antawisipun: (1) manungså dhumatêng Gusti, (2) manungså kaliyan priyantun sanès, såhå (3) manungså kaliyan dhiri pribadinipun. Wondéné andharan ngéngingi pirêmbagan piwulang moral-ipun kaandharakên ing ngandhap mênikå. 1. Manungså dhumatêng Gusti Gayutipun priyantun gêsang dhumatêng Gusti ing alam donyå mênikå, titikanipun saking kuwajibaning manungså dhumatêng Gusti. Kuwajibanipun inggih mênikå tansah émut (manungså kêdah émut bilih piyambakipun karipta supados mituhu dhumatêng Gusti). Gayut kaliyan andharan kasêbut, badhé dipunandharakên piwulang moral gayutipun manungså dhumatêng Gusti ingkang dipunpanggihakên wontên ing teks Sêrat Gêmbring Baring, inggih mênikå. 167
168 a. Èstu anggènipun ndêdongå Piwulang moral manungså dhumatêng Gusti ingkang sêpisanan inggih mênikå ngandharakên bilih manungså gêsang mênikå anggènipun ndêdongå kêdah têmêmên. Manungså mênikå kêdah mumuji dhumatêng Gusti. Pamujining manungså sagêd awujud tansah ngaturakên raos sukur mênåpå ingkang sampun dipunparingakên déning Gusti. Miturut Poerwadarminta (1939: 74) têmbung ndêdongå mênikå saking têmbung dongå ingkang têgêsipun têtêmbungan båså Arab ingkang dipunginakakên nalikå sêmbahyang. Ndêdongå mênikå pangarêp-arêp supados pinaringan karahayon saking Gusti Ingkang Måhå Kuwaos. Gayut kaliyan andharan ing inggil, wontên ing teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå wontên pupuh ingkang ngêwrat piwulang moral ingkang awujud ndêdongå. Piwulang kasêbut kaandharakên saking pupuh ing ngandhap mênikå. loro pajuning wong ulah ngèlmi / båså ngélmu kawruh kang utåmå / kang angsung labêt harjané / yèn tå wus têkèng hayu / hayuning tyas anêrambahi / kêrånå sipat rahman / Hyang Kang Maha Luhur / amurahi marang titah / lamun têmên kalêksanan ing pamuji / mulyané kang sarirå // (SGB/Dha/p6/g9-10) Dua cara manusia belajar, yang pertama ilmu adalah ajaran utama yang dapat memberikan manfaat untuk keselamatan. Jika sudah sampai pada keselamatan, keselamatan hati mengulangi sebab sifat Rahman Hyang Yang Maha Luhur yang menyayangi ciptaannya. Apabila sungguh- sungguh berdoa, maka akan menjadi manusia yang mulia. arjaning rat arjané jagat niskårå / arjanirèng pamuji / sing surå nrus biså / basuki amrih mulyå / tanpå lawan wong bèrbudi / mantêp ing tindak / tanduk pênggawê bêcik // (SGB/Dur/p83/g1-2)
169 Keselamatan dunia dan jagad seluruh makhluk ini berada pada doamu. Yang berani itu bisa selamat dan mendapat kemuliaan tanpa memusuhi orang berbudi. Mantap dalam berperilaku baik. bèr lan panggah surå wani pan ingaran / bèr pangarah linuwih / murkå mring raharjå / ngangah-angah bêkmulyå / panggah kukuh ing pamuji / santoså dhadhag / gêmi mring nalar bêcik // (SGB/Dur/p88/g5-7) Penuh keselamatan dan keberanian yaitu penuh akan petunjuk yang lebih, gila akan keselamatan, dan ingin penuh kemuliaan. Teguh dalam berdoa, berani menjaga keselamatan dan suka berbuat baik. Saking pupuh mênikå sagêd dipunmangrêtosi bilih ndêdonga mênikå salah satunggaling wujud tumindakipun manungså dhumatêng Gusti. Priyantun gêsang mênikå kêdah ndêdonga kanthi têmêmên supados sagêd dados priyantun ingkang mulyå. Priyantun ingkang mulyå mênikå ingkang pinaringan raharjå saking Gusti. Milå manungså ing sagunging gêsang mênikå kêdah saèstu anggènipun dongå supados mulyå såhå rahayu ing donyå, såhå ing akhérat. b. Sampun ngasorakên piwulanging Gusti Ingkang kasêbut piwulanging Gusti mênikå sadåyå ingkang dados pandoming manungså supados tansah tumindak saé. Manungså gêsang mênikå sampun pinaringan piwulang gêsang ingkang kêdah dipuntumindakakên. Sagunging gêsang mênikå botên kénging ngasorakên piwulanging Gusti ingkang awujud pandom-pandom kasêbut. Gayut kaliyan andharan ing nginggil, wontên teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå wontên piwulang ingkang ngandharakên supados priyantun gêsang botên ngasorakên piwulanging Gusti. Pupuhipun inggih mênikå.
kêkês ngênês angrasulå ing kukummlah / wong maoni mring dalil / nacat kodrat tolah / såyå sinungan lanat / wuwuh sêsauring adil / på géné datan / ngawruhi nalar bêcik // (SGB/Dur/p13/g2-4) Takut dan bersedih meminta keselamatan rosul atas hokum Alloh. Manusia yang mencela dalil, mencela kodrat Alloh, semakin mendapat laknat. Tidak mungkin bertambah keadilannya jika tidak mau belajar perkara yang baik. ingran dalil nas iku andikaning Allah / rampung tur wus pinasthi / nora kênå ginggang / pramilå gunging gêsang / kudu milih nalar bêcik / éstuning ujar / åjå maido dalil // (SGB/Dur/p31/g5-6) Yang disebut dalil nas itu firman Alloh yang telah selesai dan sudah pasti. Tidak boleh ragu, oleh karena itu seluruh manusia harus memilih hal yang baik. Sesungguhnya perkataan itu jangan sampai mencela dalil. lawan åjå maido kadis ijêmak / tuwin pralambang mingsil / yêkti nora kênå / iyå kinåyå ngåpå / gêlêm nora anglakoni / yèn gêlêm mårå / lakonånå dèn aglis // (SGB/Dur/p32/g1-2) tanda keuntungan. Dan Sesungguhnya hal itu tidak diperkenankan. Bagaimanapun juga, mau tidak mau harus menjalankan. Jika bersedia, maka bersegeralah menjalaninya. jangan mencela hadis, ijmak, dan Saking mênikå sagêd dipunmangrêtosi bilih piwulanging Gusti mênikå awujud dalil, hadis, ijmak såhå pralambang mingsil. Pupuh mênikå ngandharakên bilih priyantun gêsang mênikå botên kénging ngasorakên piwulanging Gusti. Saking pupuh ing nginggil ugi ngandharakên bilih priyantun ingkang ngasorakên piwulanging Gusti mênikå badhé pinaringan laknat såhå botên pinaringan raharjaning Gusti. Milå manungså gêsang mênikå kêdahipun tansah mirêngakên såhå nindakakên mênåpå ingkang sampun dipunwulangakên. 170
c. Nêtêpi sidiq, amanah, tabligh, såhå nêbihi khianat, kitman såhå gidib Piwulang salajêngipun inggih mênikå supados priyantun gêsang mênikå nêtêpi sidiq, amanah, tabligh, såhå nêbihi khianat, kitman såhå gidib. Sidiq, amanah, såhå tabligh mênikå prakawis ingkang ndadosakên iman priyantun gêsang kukuh. Wondéné khianat, kitman, såhå gidib mênikå tigang prakawis ingkang sagêd ngrisak iman. Miturut Poerwadarminta (1939), sidiq inggih mênikå matur kanthi lêrês mênåpå wontênipun. Amanah inggih mênikå pracåyå, såhå tabligh inggih mênikå nindakakên tumindak saé minångkå panêrusing tyas. Wondéné khianat inggih mênikå damêl cidrå tumrap janji. Kitman inggih mênikå ingkang botên kasat måtå, såhå gidib inggih mênikå goroh. Gayut kaliyan andharan ing nginggil, wontên teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå wontên piwulang ingkang ngandharakên supados priyantun gêsang mênikå nêtêpi sidiq, amanah, tabligh, såhå nêbihi khianat, kitman såhå gidib. Pupuhipun inggih mênikå. kocap sidik amanat tablég ingaran / wajib tigang prakawis / pikukuhing iman / tigå malih ingucap / kiyanat kitman lan gidib / pêcating iman / dumunung sih ing Widi // (SGB/Dur/p37/g1-7) Kemudian yang disebut Sidiq, Amanat, Tabligh adalah tiga perkara sebagai pengokoh iman. Sementara khianat, kitman, dan ghidhib adalah tiga perkara yang merusak iman yang merupakan tempat kasih sayang Widi. luwih éwah akaryå bubrah ing manah / gêgêdhêg poring éblis / wong ngrusak dad sipat / iku tan kênå ngambah / sêsukêr tigang prakawis / satruning Allah / kiyanat kitman gidib // (SGB/Dur/p44/g6-7) 171
Lebih berubah perbuatan, rusak hatinya menjadi rusak hanya dengan mengikuti kepuasan iblis. Manusia yang merusak sifat-sifat baik tersebut tidak boleh menginjakkan kaki (di bumi Alloh). Ada tiga hal yang menjadi musuh Alloh, yaitu kianat, kitman, dan gidib. bédå lawan sidik kêlawan amanat / tablèh praboting ngurip / budi trusing sukmå / iku ingkang linakyan / nora tampik wong ngaurip / tan kênå ginggang / sidik amanat tablih // (SGB/Dur/p44/g6-7) Berbeda dengan sidik dan amanah, tabligh adalah piranti kehidupan. Budi adalah penerus hati. Itu yang harus dijalani sehingga tidak ditolak oleh manusia lain. Janganlah ragu untuk menetapi sidik, amanah, dan tabligh. kang sawênèh ånå anggêp jajal-lanat / karyå ngampung gigingsir / mapanakên akal / guguru sétan pêcak / kiyanat kitman lan gidib / ingkang dèn angkah / kiyas karsaning Widi // (SGB/Dur/p50/g5-7) Yang lainnya ada yang disebut sebagai jajal lanat (setan), yaitu yang perilakunya sembunyi-sembunyi. Menempatkan akalnya untuk berguru pada setan. Khianat, kitman dan gidib adalah perbuatan yang dijalaninya (setan) sehingga mendapat kemarahan Alloh. êndi liré kamudhining tus santoså / sidik amanat tablih / rêringkêsing rahså / têmên mantêp wigatyå / babakuné iman suci / datanpå lawan / ing urip têkèng pati // (SGB/Dur/p67/g1-2) Yang mana maksud dari pedoman untuk kesentosaan adalah sidik, amanah, dan tabligh. Untuk mempermudah, perhatikanlah sungguh- sungguh dan mantap pedoman iman yang suci, tanpa lawan dari hidup sampai mati. Saking mênikå sagêd dipunmangrêtosi bilih sidiq, amanah, tabligh mênikå tigang prakawis ingkang kêdah dipuntindakakên déning priyantun gêsang supados imanipun dhumatêng Gusti tansah kandêl. Wondéné khianat, kitman såhå gidib mênikå prakawis ingkang kêdah dipuntilar, amargi tigang prakawis kasêbut inggih sipat ingkang dados satruning Gusti. 172
173 Saking katrangan ing nginggil ugi ngandharakên bilih sidiq, amanah, såhå tabligh mênikå pirantining gêsang ingkang dadosakên gêsangipun priyantun mênikå santoså. Wondéné kianat, kitman, såhå gidib mênikå tumindakipun sétan. Prakawis mênikå manawi dipuntindakakên, saéstu priyantun mênikå badhé binaringan laknat saking Gusti. Milå ing pagêsangan mênikå, manungså kêdah nêtêpi sidiq, amanah, tabligh, såhå nêbihi khianat, kitman såhå gidib. d. Nêtêpi rukuning Islam Piwulang salajêngipun inggih mênikå supados priyantun gêsang mênikå nêtêpi rukuning Islam. Rukuning Islam mênikå wontên gangsal, inggih mênikå såhådad, salat, påså, jakat, såhå minggah kaji. Miturut Poerwadarminta (1939: 532), rukun Islam mênikå kuwajiban gangsal prakawis ingkang prayogi dipuntindakakên tumrap pêpakoning agami Islam. Gayutipun priyantun gêsang dhumatêng Gusti ing alam donyå mênikå, titikanipun saking kuwajiban manungså dhumatêng Gusti. Tumrap agami Islam, ingkang kêdah dipuntindakakên déning priyantun gêsang mênikå inggih nêtêpi rukuning Islam. Gayut kaliyan andharan ing nginggil, wontên salebeting teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå wontên pupuh ingkang ngandharakên bab piwulang moral gagayutan antawisipun manungså dhumatêng Gusti. Wujud piwulangipun inggih supados priyantun gêsang nêtêpi rukun Islam. Pupuh ingkang ngandharakên bab mênikå inggih kados ing ngandhap mênikå. kaping kalihirå ulah ngèlmi / ngélmu wajib bab rukuning Islam / margå wruh ing Pangérané / tan kênå apitan wruh / wus wajibé sagunging urip / såhådad lawan salat / påså malihipun / jakat pitrah tåtå Islam / munggah kaji yèn kuwåså ingkang margi / kawruhånå dénirå //
(SGB/Dha/p10/g5-10) Ilmu kedua yang harus dicari adalah ilmu wajib tentang rukun Islam. Karena melihat Tuhannya tidak dapat dipungkiri. Sudah kewajibannya manusia yang hidup itu bersyahadat, shalat, puasa, zakat fitrah sesuai aturan Islam dan naik haji jika mampu, maka ilmu ini harus dipelajari. Saking katrangan mênikå sagêd dipunmangrêtosi bilih rukuning Islam mênikå ngèlmi wajib ingkang kêdah dipunsinaoni såhå dipuntindakakên déning priyantun gêsang. Rukun Islam mênikå gangsal prakawis ingkang ndadosakên priyantun gêsang tansah cakêt kaliyan Gusti. Wajibing priyantun gêsang mênikå supados nindakakên såhådad, salat, jakat, påså, såhå minggah kaji manawi kuwåså. Milå ing sagunging gêsang mênikå, manungså wajib nêtêpi gangsal prakawis mênikå. 2. Manungså kaliyan priyantun sanès Gayutipun manungså kaliyan sasåmå sagêd awujud tulung-tinulung kaliyan sesami, gumatos, emut kaliyan kabecikanipun sesami sapanunggalanipun. Gêsang ing alam donyå mênikå botên kenging sawênang- wênang kaliyan priyantun sanès amargi manungså mênikå mbêtahakên sasåmå, botên sagêd gêsang piyambak. Gayut kaliyan andharan wontên ing inggil mênikå badhé dipunandharakên piwulang moral wontên ing teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang gayut antawisipun manungså kaliyan priyantun sanès. Wondéné andharanipun kados ing ngandhap mênikå. 174 lan
a. Nêbihi nalar ingkang busuk Piwulang moral gayutipun manungså kaliyan priyantun sanès ingkang sêpisanan inggih mênikå ngèngêtakên supados manungså nêbihi nalar ingkang busuk. Nalar ingkang busuk mênikå nalar ingkang ndadosakên manungså nindakakên kanisthan såhå nindakakên pratingkah awon dhatêng priyantun sanès. Sampun dados kuwajibanipun manungså supados tansah nêbihi nalar busuk kaliyan sasåmå. Kanthi nilar nalar ingkang busuk mênikå, pagêsangan manungså mênikå tansah dados tentrem. Gayut kaliyan andharan ing inggil, wontên ing teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå wontên pupuh ingkang ngandharakên supados priyantun gêsang mênikå nêbihi nalar ingkang busuk. Pupuh ingkang ngandharakên bab mênikå kaserat ing ngandhap mênikå. walaté sêbarang ingkang / handarbèni nétrå kuping / tuwuh ing råså pêngråså / arus amis kang agêthing / sayêkti anêmahi / wong kasurang tuman busuk / loro dununging sastrå / Jåwå Arab nétrå kalih / Arab têngên sastrå Jåwå nétrå kiwå // (SGB/Sin/p4/g1-6) Segala penyebab celaka itu berasal dari mata dan telinga yang tumbuh dalam hati. Bau amis yang membusuk betul-betul diderita oleh manusia yang selalu berbuat busuk. Dua tempat sastra itu diibaratkan kedua mata, mata kanan itu Sastra Arab dan mata kiri itu Sastra Jawa. wong busuk tuman dé sépak / ing ngêpak samining urip / apêpêt cupêting manah / kêlarahan ukur urip / mrih mati nora mati / kudu urip nora urus / tan kêlar nyandhang mangan / turun têdhak såyå gêmbring / muktènirå apilênggah dadi bujang // (SGB/Sin/p14/g1-2) Manusia yang itu biasa disingkirkan, diremehkan orang lain. Ia terjepit sempitnya hati, sulit mengukur hidupnya sendiri. Ia ingin mati tapi tidak mati, harus hidup tetapi dia tidak peduli dengan hidupnya sendiri. Ia tidak mampu berpakaian dan tidak mengerti apa-apa 175
176 makan. Ketrurunannya semakin dipersembahkan menjadi perjaka. tidak tahu aturan, keluhurannya amalé tansåyå åmbå / dêlajat såyå nututi / têdhak turun såyå minggah / aninggal panggawé nisthip / sik komprå såyå kèri / nèng donyå kêkêl galuruh / anutuh raganirå / såyå wuwuh kang bilahi / kêbanjuré iku nutuh mring Hyang Sukmå // (SGB/Sin/p17/g5-8) Amalnya semakin luas, keberuntungan semakin mengikuti. Keturunannya semakin tinggi derajatnya karena meninggalkan perbuatan buruk. Manusia yang busuk semakin tertinggal, di dunia kekal merintih, menyesali perbuatannya semakin menambah buruknya. Selanjutnya ia menyesal kepada Hyang Sukma. yang nora liyan rahina lan wêngi / kang pinikir mung pênggawé muyap / apan tå iku labêté / manungså tanpå ngélmu / nora dhêngêr rukuning urip / mulå dèn sinauwa / åjå tuman busuk / Jåwå Arab rong prakårå / êndi liré dénirå adadi wajib / sastrå Arab punikå // (SGB/Dha/p14/g6-7) Siang dan malam tidak lain yang dipikirkan hanya untuk berbuat sesat. Karena yang demikian ini adalah manusia tidak memiliki ilmu, tidak mendengarkan tata caranya hidup. Maka belajarlah, jangan sampai terbiasa berbuat busuk. Sastra Jawa dan Sastra Arab adalah dua perkara, yang mana untukmu menjadi wajib adalah Sastra Arab. iku luwih siya-siya / kalêng åyå marang kang kari-kari / sanadyan mring jasadipun / rusak tanpå kêrånå / awiwitan margå saking nalar busuk / mamadati lawan bangsat / katulå-tulå kêtali // (SGB/Dha/p33/g3-6) Itu lebih sia-sia, lebih baik dilakukan terhadap yang sudah-sudah. Meskipun jasadnya rusak tanpa penyebab, ini akibat dari akal yang busuk, mencandu dan berbuat bangsat. Hidupnya selalu mengalami kesengsaraan. Saking katrangan pupuh ing nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih manungså ingkang busuk nalaripun badhé damêl priyantun sanès cilåkå. Saking pupuh mênikå ugi dipunandharakên déné priyantun busuk mênikå ndadosakån priyantun sanès botên ayêm. Milå manungså mênikå kêdahipun nêbihi nalar busuk.
b. Wajib anggêgulang tumindak ingkang saé Piwulang moral gayutipun manungså kaliyan priyantun sanès ingkang kaping kalih inggih supados anggêgulang tumindak ingkang saé dhatêng sasåmå. Sampun dados kuwajibanipun manungså supados tansah tumindak saé kaliyan sasåmå. Gayut kaliyan andharan ing inggil, wontên ing teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå wontên pupuh ingkang ngandharakên supados priyantun gêsang tansah anggêgulang tumindak ingkang saé. Pupuh ingkang ngandharakên bab mênikå kasêrat ing ngandhap mênikå. sanadyan wong awibåwå / yèn tansah akaryå sisip / kapang marang kaluputan / têdhak turun dadi gêmbring / milå sagunging jalmi / gêdhé cilik anom sêpuh / miwah pawèstri priyå / wajib gêgulang ngasami / dipunémut marang kang dadyå tulådhå // (SGB/Sin/p23/g5-9) Walaupun orang yang berwibawa, jika selalu berbuat buruk dan merangkul kesalahan maka keturunannya kelak akan menjadi tidak tahu aturan. Maka seluruh manusia, besar-kecil, tua-muda, pria-wanita, wajib mengajarkan (kebaikan) kepada sesama, agar mengingat yang sudah menjadi suri tauladan. kang kasêbut ing dalêm mingsil pralambang / tåtå kramaning budi / pådhå kawruhånå / åjå inå ing sarak / saraté wong golèk bêcik / wajibing gêsang / anyinggahi bilahi // (SGB/Dur/p2/g5-7) Yang disebut didalam pertanda keuntungan itu tata krama dalam berbudi. Pelajarilah, jangan menyepelekan aturan agama. Saratnya manusia mencari kebaikan itu selama hidupnya wajib menjauhi celaka. wêkasané ngudhêg pêpêté ing akal / saking dénirå langib / kawulaning Allah / trimå dadi jênggèsan / dèn têmên antêp ing ati / lan åjå ngambah / ajail ing sêsami // (SGB/Dur/p70/g5-7) Akhirnya mengaduk-aduk atas kebuntuan akalnya. Karena dirinya hamba gelandangan. Alloh yang melarat, hanya pasrah sebagai 177
178 Disungguhkanlah kemantapan hati dan jangan mencoba berbuat buruk terhadap sesama. Saking katrangan pupuh ing nginggil sagêd dipunmangrêtosi bilih solah bawaning manungså badhé dados tuladhå kanggé têdhak turunipun. Priyantun gêsang mênikå wajib anggêgulang tumindak saé, Manawi ingkang katindakakên awon, têdhak turunipun ugi dados awon. Milå saénipun priyantun gêsang mênikå tansah nindakakên såhå anggêgulang tumindak ingkang saé supados têdhak turunipun dados priyantun ingkang bêcik ugi. Salah satunggaling cårå anggènipun nindakakên tumindak ingkang saé inggih mênikå nuladhå dhatêng pårå priyantun ingkang dados suri tauladan. c. Tansah srawung såhå njagi tåtå krami Piwulang moral salajêngipun inggih mênikå supados tansah sasrawungan. Njagi sasrawungan mênikå kalêbêt moral ingkang gayutipun manungså kaliyan priyantun sanès. Priyantun gêsang mênikå botên sagêd tanpa priyantun sanès. Milå sagunging gêsang, priyantun mênikå kêdah sasrawungan kaliyan sasåmå. Anggènipun nindakakên sasrawungan mênikå ugi kêdah ngginakakên tumindak ingkang saé. Tumindak ingkang saé wontên ing sasrawungan mênikå badhé dadosakên priyantun kakalih mênikå untung. Manawi ingkang dipuntindakakên mênikå sasrawungan ingkang awon, mênikå temtu dadosakên botên têntrêm. Gayut kaliyan andharan ing nginggil, wontên salêbêting teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå ngêwrat prakawis piwulang moral bab sasrawungan. Bab mênikå kaandharakên wontên ing pupuh ing ngandhap mênikå.
179 utamané srawungan lan anglir / lan wong ingkang samyå ulah nalar / lan wong mangulah ngèlmuné / wus pasthi manggih untung / nora tunå sêbarang budi / åjå lir wong cilåkå / lamun ånå catur / sêminggu nora nglêgéwå / ungas lêngus lumaku binatang bangkit / pêngråså wus kadhådhå // (SGB/D/p24/g1-5) Keutamaan bergaul dan membaur dengan manusia yang menggunakan akal dan ilmunya sudah pasti mendapatkan keuntungan, tidak rugi akan hal baik. Jangan seperti orang celaka, jika ada perbincangan, diam saja tidak memperhatikan, sombong menyebalkan seperti binatang pergi. Hatinya sudah mengakui kesalahannya. Saking pupuh mênikå sagêd dipunmangrêtosi bilih manungså mênikå anggènipun srawung kêdah ngginakakên nalar såhå ngèlminipun. Sasrawungan ingkang ngginakakên nalar såhå ngelmi mênikå supados sami untung botên wontên ingkang rugi. Srawung kanthi saé têgêsipun tansah ngatosakên pawicantênan, botên mèndêl kêmawon, utawi botên dadosakên priyantun sanès dukå. Saking pêthilan sêrat mênikå ugi ngandharakên manawi priyantun ingkang srawungipun botên saé badhé cilåkå. Srawung kanthi saé sagêd katindakakên kanthi cårå matur ingkang mumpangati, botên gumêdhé, botên goroh, såhå pracåyå dhatêng priyantun sanès. Solah båwå mênikå ugi kalêbêt njagi tåtå krami, amargi priyantun ingkang njagi tåtå kraminipun têmtu badhé rahayu jiwå raganipun. 3. Manungså kaliyan dhiri pribadinipun Kajawi manungså mênikå kådah saé dhumatêng Gusti såhå dhatång sanèsipun, manungså ugi kådah saé dhatêng dhiri pribadinipun. Gayutan antawisipun manungså kaliyan dhiri pribadinipun gadhah ancas kanggé ndamêl kapribadèn ingkang saé, milå tumindakipun botên ngrugekakên piyambakipun mênåpå déné priyantun sanès. Nilai moral mênikå gayut kaliyan sipat, tumindak,
såhå kahananing jiwå. Darusuprapta, dkk (1990: 121) ngandharakên bilih sabên piyantun ingkang tumindak saé mênikå ngundhuh bingah. Gayutipun manungså kaliyan dhirinipun piyambak ngéngingi solah båwå, pracåyå dhiri, botên kénging murkå, åjå dumêh saha sanèsipun. Piwulang moral ngéngingi solah båwå kaliyan dhirinipun piyambak mênikå supados manungså mênikå langkung saé anggenipun gêsang. Gayut kaliyan andharan wontên ing inggil mênikå badhé dipunandharakên piwulang moral wontên ing teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang gayut antawisipun manungså kaliyan dhiri pribadinipun. Wondéné andharanipun inggih kados makatên. a. Tansah pados ngèlmi Piwulang moral mênikå supados tansah pados ngèlmi. Pados ngèlmi mênikå kalêbêt moral ingkang gayutipun manungså kaliyan dhiri pribadinipun, amargi ngèlmi ingkang dipunpikantuk mênikå kanggé dhiri pribadinipun. Ngèlmi ingkang dipunandharakên ing teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå wontên kalih, ngèlmi saking sastrå Jåwå ingkang awujud tåtå krami såhå ngèlmi saking sastrå Arab ingkang awujud rukun Islam såhå rukun Iman. Ingkang kalêbêt sastrå Arab mênikå dalil, hadist såhå ijmak. Priyantun ingkang botên purun pados ngèlmi mênikå gêsangipun sangsårå såhå têmtu mlêbêt nråkå. Bab mênikå kaandharakên saking pupuh teks Sêrat Gêmbring Baring ing ngandhap mênikå. kasèp nora biså sambat / tan kênå sêmåyå ngaji / anom tuwå nyandhing pêjah / ing kono goné kêpanggih / yèn pinupus ing ati / jêr kangèlan ngaji ngèlmu / èlèk wong anèng nråkå / turun curês sothal-santhil / anèng donyå tan pêgat nêmu cilåkå // (SGB/Sin/p11/g1-2) 180
Terlambat tidak dapat mengeluh, tidak dapat menunda mengaji. Tua muda dekat dengan kematian yang merupakan tempat bertemu (hukuman). Jika hati sudah pupus, maka sulit untuk mencari ilmu. Orang buruk tempatnya di neraka. Keturunanya mati dan melarat, didunia tidak berhenti bertemu celaka. nora liyan rahina lan wêngi / kang pinikir mung pênggawé muyap / apan tå iku labêté / manungså tanpå ngélmu / nora dhêngêr rukuning urip / mulå dèn sinauwa / åjå tuman busuk / Jåwå Arab rong prakårå / êndi liré dénirå adadi wajib / sastrå Arab punikå // (SGB/Dha/p14/g6-7) Siang dan malam tidak lain yang dipikirkan hanya untuk berbuat sesat. Karena yang demikian ini adalah manusia tidak memiliki ilmu, tidak mendengarkan tata caranya hidup. Maka belajarlah, jangan sampai terbiasa berbuat busuk. Sastra Jawa dan Sastra Arab adalah dua perkara, yang mana untukmu menjadi wajib adalah Sastra Arab. iku mungguh praboté wong urip / mångkå sampun samyå kêlampahan / salah siji kawignyané / bab tåtå kramanipun / angawruhi ing sastrå Jawi / miwah aksårå Arab / bangbuné krahayun / salah siji wong agêsang / åjå lumuh ing sastrå Arab myang Jawi / sokur wignyå sêdåyå // (SGB/Dha/p30/g5-9) Ini merupakan salah satu kebutuhan hidup, padahal sudah terlaksana salah satunya yaitu tata krama. Pelajarilah Sastra Jawa dan Satra Arab yang berisi tentang keselamatan. Jangan sampai sungkan untuk belajar Sastra Arab dan Sastra Jawa, syukur bisa pintar keduanya. båså ngélmu iku nalar kang prayogå / iman éstuning ati / kocap ing dalil nas / sakrupaning agêsang / nora kênå tuman lali / sarat ginulang / marang ing nalar bêcik // (SGB/Dur/p30/g4-7) Istilah ilmu itu akal yang baik. Iman sesungguhnya itu hati. Tertulis dalam dalil nas semua manusia tidak boleh lupa untuk selalu belajar supaya akal menjadi baik. Saking katrangan mênikå ugi dipunandharakên bilih manungså mênikå botên kénging kasêp anggènipun pados ngèlmi. Manawi kasêp såhå tindak tandukipun awon, sampun têmtu piwalês sasampunipun pêjah inggih nråkå. Nanging manawi taksih gêsang, nasibipun nalikå ing donyå ugi awon. 181
Saking pupuh mênikå ugi kaandharakên wigatosipun nyinaoni ngèlmi. Saking ngèlmi mênikå nalaripun manungså badhé dados saé. Sanaesipun inggih ngèlmi mênikå praboting gêsang supados tansah pinaringan karaharjan. b. Wajib ngamalakên tumindak saé Piwulang moral salajêngipun inggih mênikå wajib ngamalakên tumindak saé. Ngamalakên tumindak saé kalêbêt moral ingkang gayutipun manungså kaliyan dhiri pribadinipun amargi amal mênikå pratingkahing manungså dhatêng priyantun sanès ingkang dampak-ipun wangsul dhatêng dhirinipun piyambak. Nindakakên amal ingkang dipunsêbutakakên ing teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå antawisipun paring êmas såhå arta kanggé pålå krami, sadåyå ingkang dipunwicantênakên, tindak tanduk ingkang saé, såhå nindakakên pêdamêlan ingkang dipunrêmên. Nalikå manungså nindakakên tumindak saé, priyantun sanès têmtu kraos sênêng såhå badhé balês tumindak saénipun, såhå dipunêmut dugi têdhak turunipun. Bab mênikå kaandharakên saking pêthilan teks Sêrat Gêmbring Baring ing ngandhap mênikå. iku kabèh ingran amal / katêmu ing donyå akir / ing sak turun-turun têdhak / milu kuwalêsan bêcik / pan tikêl sèwu luwih / walêsé amal puniku / kang karyå wong satunggal / turunirå tanpå wilis / samyå nampi wêwalês amaling tåpå // (SGB/Sin/p21/g6-9) Itu semua disebut amal yang akan dipertemukan di akhirat. Seluruh keturunannya ikut mendapat balasan yang baik dan berlipat-lipat. Balasan atas amal yang dilakukan satu orang, keturunannya tanpa kecuali semua mendapat balasan atas amal kebaikan. iki saking dadil Kur'an / yakmal miskala dzaratin / kaeran yarah myang waman / yakmal maskala dzaratin / saran yarah sayêkti / amal sakêlaring sêmut / ålå bêcik pinanggyå / êndi tå liré kang margi / amrih mulyå gêgulangên saking sastrå // (SGB/Sin/p24/g6-9) 182
Hal tersebut berasal dari dalil al-Qur'an 'Ya'mal mistqāla dzarratin khoiran yarah. Maman ya'mal mistqāla dzarratin syarran yarah' yang artinya, sesungguhnya amal yang hanya sebesar semut baik atau buruk tetap akan dihitung. (Ayat) tersebut menyiratkan jalan untuk hidup mulia. Hal ini adalah sebagian dari ajaran sastra. Saking katrangan kasêbut sagêd dipunmangrêtosi bilih tumindak saé ingkang katindakakên dhatêng priyantun sanès badhé pinaringan piwalês ingkang luwih. Piwalês mênikå botên namung kanggé dhiri pribadinipun, nanging ugi kanggé têdhak turunipun. c. Nêbihi kanisthan Piwulang moral salajêngipun ingkang gayutipun manungså kaliyan dhiri pribadinipun inggih mênikå nêbihi pratingkah nisthå. Bab mênikå kaandharakên saking pêthilan teks Sêrat Gêmbring Baring ing ngandhap mênikå. lamun sirå mrih arjaning dhiri / ing ngêdohnå barang tindak nisthå / kang tan patut lan ing akèh / miwah walêring guru / Gusti lawan båpå myang kaki / babu myang sanak tuwå / wajibing nituhu / marmanirå angsung warah / amrih hayu åjå kongsi nêmu sisip / dadyå asihing rågå // (SGB/Dha/p7/g1-7) Apabila manusia ingin selamat, jauhi perbuatan nista, perilaku yang tidak pantas dan perbanyak menurut pada larangan guru, Gusti, bapak, simbah, ibu dan saudara yang lebih tua dengan sungguh-sungguh. Karena (mereka) mengajari supaya selamat jangan sampai bertemu musibah, dan menjadi sayang kepada dirinya sendiri. pramilå dipuncêgahå / åjå amrih marang pênggawé nisthip / wirang amêmurung laku / murungkên kanugrahan / kawruhånå rumêkså ing raganipun / makluk sakisining jagad / alêngå nêdyå bilahi // (SGB/Pang/p30/g1-2) Maka cegahlah, agar jangan berperilaku nista. Perilaku nista hanya akan menghalangi langkah dan menghambat anugrah. Pelajarilah cara untuk menjaga badan, agar makhluk seisi dunia tidak memiliki keinginan untuk mencelakakan. 183
184 kang supåyå dèn prayitnå lalampahan / åjå kongsi gêgingsir / rumêksèng tyas arjå / åjå tumibèng nisthå / tur yèn wus manggih bilahi / kang manah muyab / panrimané lir anjing // (SGB/Dur/p5/g2-4) Agar diperhatikan dan hati-hati dalam berperilaku. Jangan sampai terombang-ambing dalam menjaga keselamatan hati, tidak terjerumus dalam kenistaan. Dan jika sudah menemui celaka, hatinya tidak tentram. Pasrahnya seperti anjing. Saking katrangan kasêbut sagêd dipunmangrêtosi bilih manungså kêdah nêbihi nisthå. Anggènipun nêbihi kanthi cårå manut ing piwulanging guru, priyantun sêpuh såhå pårå sêdhèrèk. Sanèsipun ugi kanthi cårå nindakakên prêntahing Gusti kanthi saèstu. Kanthi cårå mênikå manungså badhé pikantuk kêslamêtan milå botên bêbayani dhirinipun piyambak. Saking pupuh mênikå ugi kaandharakên bilih priyantun ingkang nindakakên nistha mênikå tansah pinanggih musibat. Tyasipun priyantun mênikå ugi botên ayem raganipun ugi risak. d. Nêbihi botoh såhå goroh Piwulang moral salajêngipun ingkang gayutipun manungså kaliyan dhiri pribadinipun inggih mênikå supados manungså gêsang mênikå botên nindakakên prakawis awon, kadostå bobotohan, adu kêwan, såhå goroh. Bab mênikå kaandharakên saking pêthilan teks Sêrat Gêmbring Baring ing ngandhap mênikå anom tuwå èstri priyå / gêdhé cilik sudagar miwah tani / sanadyan kang bångså luhur / yèn ngambah bobotohan / adu-adu rêrékan apus- pingapus / kurang gawé wong agêsang / dadyå kasukaning éblis // (SGB/Pang/p7/g1-7) Tua-muda, pria-winata, besar-kecil, saudagar dan petani, walaupun datang dari bangsa yang luhur, jika sudah melakukan judi/taruhan, mengadu (hewan), merekayasa, melakukan penipuan, akan menjadi manusia pemalas dan menjadi kesukaan iblis.
upåmå doså ing jagat / yèn manungså bobotoh mamadati / doså lårå kukum lampus / sêdéné doså pêjah / wus tan patut cêdhak lan budi rahayu / kaojat bangsané sétan / lir nabi mulad wong kapir // (SGB/Pang/p24/g1-3) Ibarat dosa di dunia, jika manusia berjudi dan mencandu, sakit dosanya dihukum mati. Sedangkann dosa sudah tidak pantas dekat dengan akal baik dan keselamatan. Dihujat sebagai bangsa setan seperti manusia kafir yang akan dibakar oleh nabi. madati lawan botohan / båpå babu nirå pênggawé éblis / wus tan kênå pinrih hayu / jugul imuling ajar / kumprung pêngung iku mêrtabatan wêdhus / lumuh pênggawé mring sukmå / dhêmên dadi gêmbring baring // (SGB/Pang/p28/g1-2) Mencandu dan berjudi itu ayah ibunya perbuatan iblis. Sudah tidak bisa lagi mendapat keselamatan. Penggantinya tidak tahu malu akan nasehat, bodoh dan martabatnya sama dengan kambing. Sungkan berperilaku untuk dirinya, senang menjadi orang yang tidak tahu tata karma. Saking pupuh mênikå sagêd katingal bilih manungså mênikå kaprêntah supados nêbihi bobotohan, adu kêwan, såhå gogorohan. Sintên kêmawon ingkang nindakakên salah satunggaling prakawis mênikå têmtu dados manungså ingkang kêséd såhå dipunrêmêni déning iblis. Ingkang sinêbut kêséd mênikå botên purun ngruwat dhirinipun piyambak, botên prêduli dhatêng sasåmå såhå piyaambakipun. Bab mênikå ssampun têmtu dadosakên iblis rêmên såhå gampil nglêbêtakên manungså anèng nråkå. Saking pupuh mênikå ugi kaandharakên bilih botoh mênikå tumindakipun eblis. Manawi priyantun gêsang nindakakakên prakawis mênikå, saéstu badhé pinaringan laknat saking Gusti. 185
e. Nêbihi madat Piwulang moral salajêngipun ingkang gayutipun manungså kaliyan dhiri pribadinipun inggih mênikå supados manungså nêbihi madat. Bab mênikå kaandharakên saking pêthilan teks Sêrat Gêmbring Baring ing ngandhap mênikå. malih margané cilåkå / yèn wong urip nyênyêkrok mêmadati / anggêgulang mangan apyan / iku bubrah ing tåtå / rågå rusak bêncirih mring karyå ngêpyuk / nèng donyå manggung sungkanan / umur irå mêndap mêdip // (SGB/Pang/p13/g1-7) Penyebab celaka yang lain adalah jika hidup orang itu hanya untuk merokok dan mabuk. Hanya belajar untuk makan candu itu sudah merusak aturan. Raga menjadi rusak sehingga mudah terserang penyakit. Di dunia semakin sungkan, usianya hanya tinggal sedikit. dilalah kudu nèng nråkå / yèn wong urip duwé rékå madati / kasurang kadarung-darung / curês ingkang dêrajat / calimuté tan mari luput sinêmbur / sanadyan tå wong wibåwå / yèn ngambah kalih prakawis // (SGB/Pang/p23/g2-4) Bagaimanapun juga harus di neraka. Jika manusia itu mempunyai keinginan menyandu, celakanya tidak habis-habis, derajatnya semakin hilang, kesenangannya mencuri terobati. Meskipun orang tersebut berwibawa, jika sudah melakukan dua perkara (berjudi dan mencandu), celakalah hidupnya. juga tidak sembuh lupa iku luwih siya-siya / kalêng åyå marang kang kari-kari / sanadyan mring jasadipun / rusak tanpå kêrånå / awiwitan margå saking nalar busuk / mamadati lawan bangsat / katulå-tulå kêtali // (SGB/Pang/p33/g2-4) Itu lebih sia-sia, lebih baik dilakukan terhadap yang sudah-sudah. Meskipun jasadnya rusak tanpa penyebab, ini akibat dari akal yang busuk, mencandu dan berbuat bangsat. Hidupnya selalu mengalami kesengsaraan. Ing pupuh mênikå dipunsêbutakên supados manungså nêbihi madat. Ingkang kasêbut madat inggih mênikå rokok såhå mênåpå kêmawon ingkang dadosakên mabok. Madat mênikå dadosakên rågå risak såhå damêl kêséd. 186
Manungså ingkang gêsangipun ssampun mêmadat mênikå botên badhé mari kanthi cêpêt. Gêsangipun tansåyå sangsårå såhå dêrajatipun tansåyå mêdhak. Botên gadhah kåncå såhå sêdhèrèk ingkang prêduli dhatêng dhiri pribadinipun. Milå supados sêlamêt anggènipun gêsang, manungså kêdah nêbihi madat. f. Nahan håwå nêpsu Piwulang moral salajêngipun ingkang gayutipun manungså kaliyan dhiri pribadinipun inggih mênikå supados manungså nahan håwå nêpsunipun. Bab mênikå kaandharakên saking pêthilan teks Sêrat Gêmbring Baring ing ngandhap mênikå. ala-alané manungså / nora kalap ing sahwad ngapirani / prandéné sêngguh gumagus / mêkså angingu rayat / kang sinuprih namung ngambil karyanipun / umuk katonå wong lanang / sasap-sasaping ngaurip // (SGB/Pang/p22/g1-2) Seburuk-buruknya manusia jangan menurut apa yang menjadikan sahwat, seperti merasa paling tampan dan terpaksa dalam mengayomi rakyat. Yang dipamrihi hanya untuk mengambil perilaku sombong agar terlihat sebagai pria sejati. Yang demikian ini adalah cobaan hidup. ywå calimut lan åjå goroh ing ujar / lan malih toging urip / pêng- pênganing tékat / tan kênå api ora / gêrgêt saut båndhå wani / ywå dadi bérak / yèn wani iku bêcik // (SGB/Dur/p71/g3-5) Jangan suka mencuri dan berbohong dalam berbicara apa lagi sampai mati. Tekad yang baik itu jangan sampai terbawa nafsu berani untuk mencuri. Jangan menjadi orang kotor, jika berani jadilah orang yang baik. Saking katrangan kasêbut sagêd dipunmangrêtosi bilih manungså ingkang botên sagêd håwå nêpsunipun badhé nyilakani dhirinipun piyambak. Ingkang dipunsêbut nêpsu antawisipun inggih mênikå gumagus, gadhah pêpinginan dhatêng barangipun priyantun sanès, såhå gumêdhé. Prakawis mênikå manawi katindakakên namung badhé nyilakani, milå kêdah dipuntilar. 187
g. Narimå kanthi saé Piwulang moral salajêngipun ingkang gayutipun manungså kaliyan dhiri pribadinipun inggih mênikå supados manungså sinau nrimå kanthi saé (tawakal). Bab mênikå kaandharakên saking pêthilan teks Sêrat Gêmbring Baring ing ngandhap mênikå. iyå kono ênggoné uwong narimå / bahyanira pan uwis / iku kukumolah / adiling pênagiyan / inguni utang bilahi / angrusak nalar / mulané analuri // (SGB/Dur/p9/g1-2) Demikianlah yang disebut dengan orang yang pasrah. Musibah yang ditemuinya akan berakhir. Hal tersebut telah menjadi hukum Alloh, adil dalam perhitungan atas hutang dahulu yang menyebabkan celaka, merusak akal/pikiran. Oleh karena itu contohlah yang sudah-sudah. Saking katrangan kasêbut sagêd dipunmangrêtosi bilih priyantun ingkang tawakal kanthi saé têmtu sêlamêt såhå têbih saking cilåkå. Tawakal ingkang lêrês mênikå sasampunipun ikhtiyar. Ikhtiyar mênikå wontên tigå, inggih mênikå ngatosakên piwulang, mantêp ing manah, såhå tansah nindakakên tumindak saé. Saumpami tigang prakawis mênikå sampun sagêd katindakakên, manah mênikå badhé lêmpêng såhå mantêp botên nindakakên prakawis ingkang awon. Sampun ngantos tawakal kanthi lêpat inggih mênika pasrah tanpå ikhtiyar. Pérangan saking tawakal mênikå sampun kagarisakên, manungså botên kénging nyacat dalil såhå kukum Gusti. Supados tawakalipun lêrês, manungså kêdahipun takèn pundi ingkang bêcik kanggé dhiri pribadinipun, salah satunggaling inggih mênikå kanthi cårå munajat dhumatêng Gusti. Kanthi cårå mênikå manungså badhé pinaringan kêslamêtan. 188
h. Kêdah mantêp, botên ginggang anggènipun nindakakên nalar Piwulang moral salajêngipun ingkang gayutipun manungså kaliyan dhiri pribadinipun inggih mênikå supados manungså botên ginggang anggènipun nindakakên nalar. Bab mênikå kaandharakên saking pêthilan teks Sêrat Gêmbring Baring ing ngandhap mênikå. ingran tabléh angéstokakên ing nalar / migatèkên ngrèh bêcik / sêngkut kandêl manah / iku ugêring gêsang / nora kênå minyak-minyik / wong ulah nalar / tigå praboting budi // (SGB/Dur/p39/g5-6) Yang disebut tabligh adalah meneruskan akal, memperhatikan perkara yang baik. Teguh dan tebal hatinya. Itulah aturan hidup. Tidak boleh ragu-ragu dalam bertindak dengan menggunakan akalnya. Tiga hal inilah yang menjadi bagian budi. krêntêg nyånå tinulis kalam muktada / puji pratingkah lathi / tinulis ing mubram / pêsthi tan kênå ginggang / nora kênå wêdi-wêdi / tan kênå tuwas / manungså amrih luwih // (SGB/Dur/p47/g4-7) Keinginan dan pengira itu ditulis dalam kalam muktada. Pujian dan tingkah laku mulut ditulis dalam kalam mubram. Semestinya tidak boleh ragu-ragu, takut-takut dan was-was, supaya bisa mendapat kelebihan. åjå nganti jalmå anggulang manah was / was-was manuting éblis / yêkti nora bakal / ing prånå iman rusak / nalar wêdi dadi silip / wong jêrèh jarah / jêjêroané sêpi // (SGB/Dur/p72/g1-2) Jangan sampai manusia belajar menjadi was-was, menuruti iblis. Sesungguhnya tidak akan iman dalam hati rusak, ketakutan menjadi kebohongan. Penakut itu penurut karena dalam hatinya sepi. nora kênå manyak-minyak kang panêmbah / wêdi was-was kuwatir / kumitir tyas bubrah / dudu êmpaning sêmbah / lan gunå satåtå prapti / namung ngarahå / bèr panggah surå wani // (SGB/Dur/p87/g1-2) Tidak boleh menjadi hamba yang ragu, penakut, was-was, dan khawatir. Khawatir hatinya rusak itu bukanlah ibadah, dan kegunaan aturan ini 189
sampai akhir hanya untuk mengarahkan agar penuh keselamatan dan keberanian. Saking katrangan kasêbut sagêd dipunmangrêtosi bilih priyantun gêsang mênikå kêdah mantêp. Manahipun botên kénging ginggang anggènipun nindakakên nalar. Pérangan mênikå sampun nêdahakên bilih kanthi nalar ingkang mantêp manungså badhé pinaringan kasêlamêtan. Saking pupuh mênikå ugi kaandharakên bilih wawa-was, kuwatir, såhå ginggang mênikå sipatipun eblis. Milå sagunging gêsang mênikå kêdah nilar sipat mênikå. Kanthi mantep, botên ginggang mênikå gêsang manungså badhé rahayu. 190
BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhêdhasar ancasing panalitèn, asiling panalitèn, såhå pirêmbagan teks Sêrat Gêmbring Baring sagêd kapêndhêt dudutanipun. Wondéné dudutanipun kaandharakên ing ngandhap mênikå. 1. Inventarisasi Naskah Sêrat Gêmbring Baring Inventarisasi naskah Sêrat Gêmbring Baring ing panalitèn mênikå dipunlampahi kanthi studi katalog såhå pengamatan langsung utawi mangrêtosi piyambak kawontênaning naskah. Saking inventarisasi naskah kasêbut kapanggihakên pitung naskah Sêrat Gêmbring Baring ingkang satunggal irah- irahan, såhå tigang naskah ingkang satunggal korpus, inggih mênikå naskah Sêrat Gêmbring såhå satunggal naskah Sêrat Sipatulwijrå. Wondéné ingkang dipunginakakên kanggé sumber data panalitèn mênikå inggih teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang kawrat ing salêbêting bèndhêl naskah Sêrat Prånåcitrå. Bèndhêl naskah kasêbut inggih koleksi Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta. 2. Deskripsi Naskah Sêrat Prånåcitrå såhå Teks Sêrat Gêmbring Baring Irah-irahaning naskah såhå teks ingkang dipunginakakên wonten panalitèn mênikå inggih naskah naskah Sêrat Prånåcitrå såhå teks Sêrat Gêmbring Baring. Irah-irahan kasêbut kapanggihakên wontên ing Katalog Manuskrip Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta kanthi kode 95/R00171. Katrangan ngéngingi irah- 191
192 irahaning naskah mênikå kasêrat wontên samaking naskah såhå katrangan ngéngingi irah-irahaning teks kasêrat ing kåcå 102. Kawontênanipun naskah Sêrat Prånåcitrå mênikå taksih saé, sêratanipun ugi taksih cêthå milå gampil dipunwaos. Kacaning naskah mênikå jangkêp botên wontên ingkang ical. Naskah-ipun kajilid ngginakakên dondoman ingkang taksih kêncêng. Naskah Sêrat Prånåcitrå mênikå kalêbêt jinis naskah piwulang ingkang kasêrat kanthi dhapukan sêkar måcåpat. Isinipun naskah mênikå wontên 16 teks. Wondéné teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå teks ingkang kaping ênêm. Teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå kasêrat mawi aksårå Jåwå carik ingkang wujud sêratanipun kombinasi. Sikap aksaranipun miring manêngên såhå kasêrat ngginakakên mangsi warni cêmêng. Basaning teks mênikå ngginakakên båså Jawi énggal ragam ngoko. teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå kadhapuk kanthi wujud dhapukan sêkar måcåpat ingkang kapérang dados sakawan pupuh. Pupuhipun inggih mênikå sinom, dhandhanggulå, pangkur, såhå durmå. Wondéné gunggungipun pådå teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå wontên 200 pådå. 3. Transliterasi såhå Suntingan Teks Sêrat Gêmbring Baring Transliterasi ingkang dipunginakakên inggih mênikå transliterasi standar. Transliterasi standar mênikå kalampahan kanthi alih tulis, inggih mênikå alih tulis saking aksårå Jåwå dhatêng aksårå latin adhêdhasar ejaan ingkang sampun dipunsêmpurnakakên. Ancasing ngginakakên transliterasi standar mênikå supados nggampilakên anggènipun maos såhå mangrêtosi teks Sêrat Gêmbring Baring, milå nggampilakên lampahing panalitèn salajêngipun, inggih mênikå damêl suntingan teks såhå terjemahan teks-ipun.
193 Suntingan teks Sêrat Gêmbring Baring kalampahan kanthi ngginakakên metode suntingan edisi standar. Lampahipun suntingan teks mênikå kanthi cårå ngéwahi kalêpatan-kalêpatan ingkang wontên ing salêbêting teks Sêrat Gêmbring Baring. Anggènipun ngéwahi kalêpatan mênikå awujud nambahi, ngirangi, mênåpå déné nggantos aksårå, wandå utawi têmbung ingkang dipunjumbuhakên kaliyan ejaan ingkang sampun lumampah såhå kamus Baoesastra Djawa, satêmah sagêd jumbuh såhå kontekstual. Sasampunipun damêl suntingan teks, kalajêngakên damêl cathêthan éwah- éwahaning teks såhå andharanipun wontên ing aparat kritik. Ancasing damêl aparat kritik mênikå supados pamaos sagêd mangêrtosi dhêdhasaring éwah- éwahanipun. 4. Terjemahan Teks Sêrat Gêmbring Baring Metode terjemahan teks ingkang dipunginakakên inggih mênikå terjemahan harfiah, isi såhå terjemahan bebas. Terjemahan teks wontên panalitèn mênikå ngéwahi basaning teks utawi båså sumbêripun, inggih mênikå båså Jawi dhatêng båså sasaranipun, inggih mênikå båså Indonesia. Ing terjemahan teks mênikå wontên têmbung-têmbung ingkang botên dipun-terjemah-akên, nanging bab mênikå sampun kaandharakên ing cathêthan terjemahan. 5. Piwulang Moral ing Salêbêting Teks Sêrat Gêmbring Baring Teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå ngêwrat piwulang moral kanggé pagêsangan manungså supados tansah rahayu ing donyå såhå akhérat. Piwulang moral ing salêbêting teks Sêrat Gêmbring Baring kapérang dados tigå, inggih
mênikå piwulang moral ingkang gayut antawisipun manungså dhumatêng Gusti, manungså kaliyan priyantun sanès såhå manungså kaliyan dhiri pribadinipun. Piwulang moral ingkang gagayutan antawisipun manungså dhumatêng Gusti inggih mênikå, manungså kêdah èstu anggènipun ndêdongå, sampun ngasorakên piwulanging Gusti, nêtêpi sidiq, amanah, tabligh, såhå nêbihi khianat, kitman såhå gidib, såhå nêtêpi rukuning Islam. Wondéné piwulang moral ingkang gagayutan antawisipun manungså kaliyan priyantun sanès, inggih mênikå nêbihi nalar ingkang busuk, wajib anggêgulang tumindak ingkang saé, såhå tansah srawung såhå njagi tåtå krami. Ingkang pungkasan inggih mênikå piwulang moral ingkang gagayutan antawisipun manungså kaliyan dhiri pribadinipun. Piwulang moral-ipun inggih mênikå tansah pados ngèlmi, wajib ngamalakên tumindak saé, nêbihi kanisthan, nêbihi botoh såhå goroh, nêbihi madat, nahan håwå nêpsu, narimå kanthi saé, såhå kêdah mantêp, botên ginggang anggènipun nindakakên nalar. B. Implikasi Adhêdhasar asiling panalitèn såhå pirêmbagan teks Sêrat Gêmbring Baring ingkang sampun kaandharakên ing bab IV, implikasi panalitèn mênikå kaandharakên ing ngandhap mênikå. 1. Asiling deskripsi naskah, transliterasi, suntingan, såhå terjemahan teks minångkå pandom saking ancasipun metode panalitèn filologi. 2. Tumrap pamaos umum, piwulang utawi ajaran moral ingkang kawrat ing salêbêting teks Sêrat Gêmbring Baring taksih jumbuh kaliyan pagêsangan 194
195 samênikå. Kanthi makatên piwulang moral-ipun sagêd kaginakakên ing gêsang bêbrayan samênikå. C. Pamrayogi Adhêdhasar panalitèn ingkang sampun katindakakên, pamrayogi panalitèn mênikå kaandharakên ing ngandhap mênikå. 1. Teks Sêrat Gêmbring Baring mênikå taksih prêlu dipuntliti malih kajumbuhakên kaliyan bab sanèsipun. Upamanipun, bab båså utawi sanèsipun. 2. Panalitèn naskah-naskah Jawi taksih prêlu katindakakên kanggé nglêstantunakên isining teks, såhå piwulang ing salêbêting teks ingkang taksih sagêd kajumbuhakên ing pagêsangan samênikå.
KAPUSTAKAN A. Manuskrip Sêrat Gêmbring Baring ing bèndhêl naskah Sêrat Pråncitrå koleksi Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta kanthi kode 95/R00171. B. Puståkå Baroroh-Baried, Siti dkk. 1994. Pengantar Teori Filologi. Yogyakarta: Badan Penelitian dan Publikasi Fakultas (BPPF) Seksi Filologi, Fakultas Sastra Universitas Gadjah Mada. _______. 1985. Pengantar Teori Filologi. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Behrend, T.E. (et al). 1990. Katalog Induk Naskah-Naskah Nusantara Jilid I Museum Sono Budoyo Yogyakarta. Jakarta: Djambatan. Darusuprapta, dkk. 1990. Ajaran Moral dalam Susastra Suluk. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. _______. 1984. "Beberapa Masalah Kebahasa dalam Penelitian Naskah". Widyaparwa Nomor 26 Oktober. Yogyakarta: Balai Penelitian Bahasa Departemen P & K. de Vos, H. 1987. Pengantar Etika. Yogya-karta: Tiara Wacana. Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. 1997. Kamus Besar Bahasa Indonesia. Jakarta : Balai Pustaka. Djamaris, Edward. 2002. Metode Penelitian Filologi. Jakarta: CV Manasco. _______. 1977. Filologi dan Cara Kerja Penelitian Filologi. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. Giradet, Nikolaus. 1983. Descriptive Catalogue of the Javanese Manuscripts and Printed Books in the Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta. Wisbaden: Franz Steiner Verlag GMBH. 196
Hadiatmaja, Sarjana dan Kuswa Endah. 2010. Filsafat Jawa. Yogyakarta: Kanwa Publisher. Haricahyono, Cheppy. 1995. Dimensi-dimensi Pendidikan Moral. Semarang: IKIP Semarang Press. Hidayatullah, M. Makhrus. 2013. "Nilai Moral dalam Serat Pedhalangan Lampahan Babad Wanamarta Karya Purwadi". Jurnal Program Studi Pendidikan Bahasa dan Sastra Jawa_Universitas Muhammadiyah Purworejo, vol 02, no 04, hlm.1-15. Kaelan. 2005. Metode Penelitian Kualitatif Bidang Filsafat. Yogyakarta: Paradigma. Lindsay, Jennifer, R.M. Soetanto, dan Alan Feinstein. 1994. Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara: Kraton Yogyakarta. Jilid 2. Jakarta: Djambatan. Magnis Suseno, Franz. 1988. Etika Jawa Sebuah Analisa Falsafi Tentang Kebijaksanaan Hidup Jawa. Jakarta; Gramedia Pustaka Utama. Mardiwarsito, L. 1981. Kamus Bahasa Jawa Kuna-Indonesia. Ende-Flores: Penerbit Nusa Indah. Mulyani, Hesti. 2012b. Membaca Manuskrip Jawa. Yogyakarta: Kanwa Publisher. _______. 2011. Komprehensi Tulis. Gêgaran Mata Kuliah Komprehensi Tulis Jawa. Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. _______. 2009. Teori Pengkajian Filologi. Diktat (untuk Lingkungan Terbatas) Mata Kuliah Filologi Jawa pada Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Nurgiyantoro, Burhan. 2012. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Poerwadarminta. W.J.S. 1939. Baoesastra Djawa. Groningen, Batavia: J.B Wolters' Uitgevers-Maatschappij N.V. Ratna, Nyoman Kutha. 2007. Teori, Metode, dan Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. 197
Tim Penyusun. 2013. Panduan Tugas Akhir. FBS UNY. Tim Penyusun. 1991. Pedoman Ejaan Bahasa Jawa yang Disempurnakan. Yogyakarta: Balai Penelitian Bahasa bekerja sama dengan Panitia Kongres Bahasa Jawa 1991. Tim Penyusun. 1977. Kamus Istilah Filologi. Proyek Penelitian Bahasa dan Sastra Indonesia dan Daerah, Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. C. Internet Putri, Moral. Diakses tanggal 4 April 2014. Tri Shina. 2012. Pendidikan 198
LAMPIRAN Teks Sêratan Astå utawi Carik Sêrat Gembring Baring Kasimpên ing Perpustakaan Balai Bahasa Yogyakarta 199
223
234
237
238