Naskah Primbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] E-JOURNAL Dening : AMILIA HIDAYATI 092114244 UNIVERSITAS NEGERI SURABAYA FAKULTAS BAHASA DAN SENI PENDIDIKAN BAHASA DAN SASTRA DAERAH 2013
Naskah Primb litas imbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] Naskah Primb litas imbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] Amilia Hidayati Pendidikan B Bahasa Daerah, FBS, UNESA (am3l_1a@yahoo.co.id) id) Abstrak Primbon mujudake salah sijine ka moderen, karya kasebut kudu diuri-uri la yaiku mangerteni isine naskah kang ana Naskah kang ana petungan, pethek, lan narik kawigaten kanggo ditliti amarga: isine, Kaping telu, medharake seseratan Gegayutan karo andharan mau wujude naskah Primbon Jaelani, (2) Ke Primbon Jaelani klawan primbon konte wujude naskah Primbon Jaelani, man intertekstualitas naskah Primbon Jaelan kawruh marang pamaosngenani kary intertekstualitas naskah Primbon Jaelan Primbon kontemporer kang b karyane wong Jawa kang wis ngrembaka ing masya ri lan digatekake supaya ora ilang ing tembe. Salah sijin ana gegayutane karo primbon, kayata ngenani petungan lan japa mantra kang bisa ditliti yaiku naskah Primbon a: sepisan, naskah iki durung ana kang nliti. Kapindho tan kang ana empere yen diwawas lumantar studi intertek au, underane panliten sajroning nliti naskah Primbon J Kepriye suntingannaskah Primbon Jaelani, (3) Kepriy ntemporer. Saka underaning mau, panliten iki nduweni angerteni suntingan teks sajroning naskah Primbon lani klawan primbon kontemporer. Saliyane iku, Panlite teori filologilansup arya sastra kang nggunakake lani klawan primbon kontemporer. bakal digunakake sajroning panliten yaiku Primbon ontemporer amarga primbone isih digunakake dening dadi buku. Primbon kasebut digunaake kanggo stud ipercaya dening bebrayan lan nganti medharake 55 edhisi sajroning panliten ancangan deskriptif kualitatif. Anca askahPrimbon Jaelani. Panliten iki nggunakake uga ngg s, panliten nggunakake filologi moderen supaya bisa kanthi nggunakake kawruh, kamus, lan buku. Sajroning tika,kanthi metode kasebut, panliten diajab bisa menehi lan japa mantra. Prinsip intertekstualitas digunakake i klawan primbon kontemporer, yaiku Primbon Betaljemu i, awujud naskah Primbon Jaelani kang sadurunge ditran ligi sajroning panliten iku yaiku arupa dhata kang ngen liten iki yaiku tembang lan gancaran. Tembang ing naska Kinanthi. liten, bisa didudut asil tetelu kang selaras karo underane tembang lan perangan mburi wujude yaiku gancaran. T ggula, Sinom, lan Kinanthi. Sajroning tembang uga ana ani bocah sawanen. Gancaran sajroning naskah Primb Primbon kasebut diarani primbon konte Betaljemur Adammakna wujude wis d primbone mujudake primbon kang diper Ancangan kang digunakake sa diajab bisa mujudake gegambarane nask Kanggo ngandharake suntingan teks, komentar. Suntingan teks kalaksanan ka digunakake yaiku metode hermeneutika objektif ngenani petungan, pethek, lan nandhingake naskah Primbon Jaelani kla Dhata sajroning panliten iki, aw marang aksara Latin. Dhata kang mligi japa mantra. Wujude dhata ing panliten tembang Dhandhanggula, Sinom, lan Ki Saka andharan asiling panliten Jaelani ing perangan ngarep wujude tem ana telung tembang yaiku Dhandhanggu kanggo wong lara lan kanggo nambani petungan lan pethek. yarakat. Sanajan ing jaman ijine cara kanggo nguri-nguri an, pethek, lan japa mantra. bon Jaelani. Naskah kasebut dho, supaya bisa mangerteni tekstualitas. n Jaelani yaiku: (1) Kepriye riye intertekstualitas naskah weni ancas supaya mangerteni on Jaelani, lan mangerteni liten iki kaajab bisaa menehi upaya pamaos mangerteni on Betaljemur Adammakna. ing bebrayan Jawa. Primbon tudi intertekstualitas amarga isi ing taun 2005 kepungkur. ncangan deskriptif kualitatif, ggunakake tintingan filologi. isa ngritik teks lan menehi ing panliten iki, metode kang ehi gambaran kang cetha lan ake kanggo nggayutake lan ljemur Adammakna. itransliterasi saka aksara Jawa genani petungan, pethek, lan skah Primbon Jaelani yaiku ne panliten. naskahPrimbon . Tembang sajroning naskah na kang ngenani japa mantra imbon Jaelani yaiku ngenani Suntingan teks sajroning panlite digunakake sajroning panliten amarga a Arab. Tembung Kawi disunting supaya mangerteni tulisan kang bener. nliten, ana telung tembang yaiku Dhandhanggula, Sinom a akeh tembung kang narik kawigaten kanggo ditliti, ya mangerteni makna sajroning tembung kasebut. Tembu nom, lan Kinanthi. Tembang itliti, kayata tembung Kawi lan bung Arab disunting supaya Intertekstualitas naskah Primb lannegasi. Afirmasi sajroning studi inte manungsa miturut mangsa, pethek bara pati. Negasi naskah Primbon Jaelani manungsa miturut mangsa, pitungan rab rong perangan kang ngenani wateke ditemokake ing sajrone Primbon Betalje Intertekstualitas ngenani serata pangripta NPJ lair ing taun 1729. Bisa d nanging PBA kang digawe pathokan yai kasebut yaiku taun 1754 klawan taun 18 imbon Jaelani klawan Primbon Betaljemur Adammakna intertekstualitas ana pitu, yaiku ngenai wateke manung arang kang ilang/ ketemu, wong kang nyolong, paranin ni klawan Primbon Betaljemur Adammakna ana lim rabi, petheke wong kang nyolong barang, wong lara la e manungsa miturut wuku lan japa mantra kanggo ljemur Adammakna. atan NPJ klawan PBA, NPJ luwih dhisik anggone ngrip a dikira-kira yen panjenengane nyerat naskah ing umur 2 yaiku ing laire Sultan Hamengku Buwana VI yaikuk ing 1821. Pambedane ana 67 taun. na ana kang diarani afirmasi ungsa miturut neptu, wateke ning durjana, wong lara lan lima, yaiku ngenani wateke lan pati. Sajroning NPJ ana go nambani wong lara ora ripta tinimbang PBA, amarga r 25-an, yaiku ing taun 1754, ing taun 1821. Pambeda taun 1
Naskah Primbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] PURWAKA Manungsa mujudake titah kang pinaringan akal lan pikiran dening Pangeran. Akal lan pikiran bisa migunani yen digunakake kanggo mikir kang bener lan pener. Saperangane manungsa nggunakake pikiran mau kanthi kreatif lan pungkasane bisa nuwuhake reriptan budaya kang migunani tumrap bebrayan. Reriptan mau arupa karya budaya utawa reriptan kultural kang migunani lan bisa menehi kawruh kanggo pamaca. Reriptan kasebut diarani saastra Jawa. rabi. Pethek sajroning naskah ngenani barang, wateke manungsa, nandur pari, wong lara, lan patine manungsa. Japa mantra kang bakal ditliti yaiku ngenani japa mantra kanggo nambani bocah lara lan nambani bocah sawanen. Iaine naskah kang kaya mangkono kagolong naskah nujum, amarga ngenani pethek, japa mantra, lan tandha-tandha ing badane manungsa kang gegayutan karo nasibe manungsa. Naskah kasebut diarani naskah primbon (Purnomo, 2013: 37). Saliyane NPJ, kang kagolong naskah primbon utawa naskah nujum yaiku Primbon Betaljemur Adammakna. Jawa (1996:1) ngandharake kaperang dadi papat yaiku: sastra Jawa kuna, sastra Jawa pertengahan, sastra Jawa anyar, lan sastra Jawa moderen. Suwarni, (2007: 1) ngandharake sastra Jawa kuna ngrembaka nalika abad IX nganti wiwitan Majapahit. Sastra Jawa pertengahan tuwuh nalika jaman Singasari nganti runtuhe Majapahit lan ditandhani tuwuhe Islam ing Jawa. Pardi, (1996: 3-4) uga ngandharake sastra Jawa anyar ngrembaka nalika abad XIX, lan sastra Jawa moderen tuwuh ing pungkasane abad XIX-tahun 1920. Pardi, sastra Kaya dene reriptan Jawa, budaya uga akeh sumimpen ing sajrone naskah. Naskah mujudake karya kang tinulis ing wektu biyen lan isih digunakake nganti saiki (Saputra, 1996: 10). Naskah salah sijine warisan budaya kang turun temurun. Salah sijine naskah kang diturunake marang generasi Jawa moderen yaiku Naskah Primbon bisa nggampangake olehe nyebut, mula diarani NPJ. Jaelani kang sabanjure supaya NPJ kagolong naskah Jawa anyar, amarga basa kang digunakake yaiku basa Jawa anyar, nanging kacampuran basa Kawi lan basa Arab. Naskah kasebut sumimpen ing daleme Maulana Khusaini. Panjenengane mujudake turune panyerate naskah. Miturut Maulana, sajroning naskahe ora ana jenenge pangripta utawa panyerate. Ewa semana, mbah buyute kang asma Mbah Jaelani wis nate kandha marang putune yaiku Bapak Kusen yen panjenengane nyerat naskah primbon kang kudu diramut lan di uri-uri supaya migunani. Banjur, Bapak Kusen menehna naskah kasebut marang putrane yaiku Bapak Maulana Khusaini. Kanggo nggampangake lan minangka pangeling-eling, Maulana menehi irah- irahan tumrap reriptan mau Primbon Jaelani. Aksara ing naskah arupa aksara Jawa. NPJ lan mujudake sawenehing naskah arupa tembang lan gancaran. Tembange arupa Kinanthi, Sinom, Dhandhanggula kang ana ing perangan ngarep. Gancarane ngenani petungan, pethek, japa mantra kang medharake simbol-simbol kanthi makna tartamtu ana ing perangan mburi. Saliyane iku, ing perangan mburi uga ana ngenani agama kaya sejatine salat lan unsur manungsa. Primbon Betaljemur Adammakna bisa diarani primbon kontemporer, amarga primbone isih digunakake dening bebrayan ing masyarakat. Primbon kasebut wis kacetak ngati 55 edhisi ing taun 2005, tegese primbon kasebut wis nuduhake yen laris lan nduweni paedah tumrap masyarakat, mula bisa kasebut primbon kontemporer. Jawa lan isih ngrembaka Primbon Betaljemur Adammakna kang bakal digunakake sajroning panliten yaiku edhisi 55 kang kawedhar taun 2005. Primbon kasebut narik kawigaten kanggo panliten intertekstualitas, amarga isine kang ngenani petungan, pethek, lan japa mantra memper karo NPJ, Primbon Betaljemur Adammakna dipilih kanggo intertekstualitas klawan NPJ amarga primbone mujudake primbon kang isih ngrembaka lan dipercaya dening masyarakat. ing Supaya nggampangake olehe nyebut, Primbon Betaljemur Adammakna sabanjure diarani PBA. PBA bakal digayutake lan ditandhingake klawan NPJ kanthi nggunakake prinsip intertekstualitas. Sajroning panliten, prinsip intertekstualitas digunakake kanggo nemtokake panampa (afirmasi)lan pambeda (negasi) ing NPJ klawan PBA. Intertekstualitas diandharake supaya mangerteni gegayutane naskah primbon siji klawan sijine. Primbon narik kawigaten kanggo ditliti amarga isine mujudake warisan tekstual kang migunani tumrap bebrayan. Poerwadarminta (1937: 513) ngandharake primbon bisa dingerteni minangka sawijining layang kang njlentrehake sawenehing bab kaya petungan, lan sapanunggalane. Purnomo, (2011: 85) pethek, ngandharake primbon asale saka tembung pari-imbu-an. Tembung imbu tegese nyimpen, peran saka Jawa kuna iwo, tegese yaiku nyimpen. Mula, bisa ditegesi yen primbon yaiku seseratan minangka panggonane nyimpen samubarang kawruh ngenani panguripane manungsa. Sajroning panliten ngenani primbon, diajab bisa mangerteni isine kang ngenani petungan, pethek, lan japa mantra kang isih digunakake bebrayan kanggo nindakake saben upacara adat ing tlatahe. Saliyane iku, supaya bisa mangerteni intertekstualitas antarane NPJ klawan PBA. Tembang Kinanthi sajroning NPJ isine ngenani japa mantra sawanen, nambani japa mantra kanggo Dhandhanggula nambani wong lara, lan Sinom isine ngenani cerita kang nyeritakake lelembute wong Jawa. Gancaran ngenani unsure manungsa kayata ngenani napas, nupus, ampas, lan tannapas. kanggo isine ngenani bocah Saka andharan mau, kang narik kawigaten kanggo ditliti yaiku ngenani petungan, pethek, lan japa mantra. Petungane ngenani laire manungsa lan petungan NPJ dipilih dadi objeke panliten amarga: (1) naskah iki durung ana kang nliti. (2) supaya bisa mangerteni isine sarta salah sijine naskah kang kudu di uri-uri supaya ana paedahe. (3) seseratan kang ana empere yen diwawas lumantar intertekstualitas klawan primbon liya kang isih digunakake dening bebrayan sajroning panguripane. Sajroning panliten mau, ana tinthingan kang bakal digunakake supaya naskahe luwih cetha lan gampang dimangerteni. Tinthingan kang cocok 2
Naskah Primbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] kanggo medharake NPJ yaiku nggunakake tintingan filologi. Filologi minangka salah sijine ilmu ngenani teks kang sumimpen ing sajrone naskah (Barried, 1994: 11). Filologi nyinaoni kabudayan biyen lumantar teks tulis. Reriptan tulis minangka bahan kang nduweni nilai budaya tumrap bebrayan. Teks tulis mau diarani naskah (Sudardi, 2003: 9). Filologi minangka studi naskah kang nduweni pangupaya kanggo ngonceki teks-teks klasik, Barried sajrone Purnama, (2007: 12). 2011: 86), buku (layang) kang ngemot petungan, pethek, Suntingan : lan sapiturute (Bausastra, 2008: 586). (3) Asile nyunting. (4)Teks : Tetembungan kang nyawiji lan nduweni makna ing sajroning naskah. Tetembungane wujude abstrak, (Sudardi, 2003: 10). (5) Tintingan, telaah, panliten ilmiah, (KBBI, 1996: 965). (6)Intertekstualitas : Kajian tumrap teks kang nduweni sesambungan karo teks liyane, (Nurgiyantoro, 2007: 50). ilmu kang (7) Filologi: Salah sijine ngandharake ngenani teks kang sumimpen ing sajrone naskah (Barried, 1994: 11). Studi: Filologi kang bakal digunakake yaiku filologi moderen. filologi moderen digunakake supaya ngasilake teks kang murni lan ora ngowahi naskah asline. Filologi moderen uga gegayutan karo pakaryan suntingan teks kanggo ngandharake wacan naskah kang bakal diwenehi kritik, komentar, lan cathethan amarga tetembungan lan basane naskah ora bener. Sajroning panliten, Panliten kaleksanan kanthi pakaryan gegayutan karo asiling deskripsi kanggo njlentrehake isine naskah. Deskripsi naskah sajroning panliten yaiku kanggo nggambarake NPJ ngenani aksarane naskah, asale naskah, kahanane naskah, basane naskah, struktur naskah, ukurane naskah, lan isine naskah. Pakaryan kasebut ditindakake supaya pamaos mangerteni gegambarane naskah kanthi cetha. Transliterasi uga digunakake sajroning panliten, kanthi caranyalin tulisane NPJ. Naskah kasebut wiwitane nggunakake aksara Jawa, banjur diganti aksara Latin. Transliterasi digunakake supaya pamaos mangerteni isine naskah kanthi cetha lan supaya pamaos mangerteni isine naskah sarta bisa menehi kawruh ngenani NPJ. lelandhesaning panliten kang wus diandharake mau, mula ana prekara-prekara kang lan dadi undheraning panliten. kudu dionceki (1) Kepriye wujude Naskah Antarane yaiku: Primbon Jaelani?, (2) Kepriye suntingan teks Naskah Kepriye intertekstualitas Naskah Primbon Jaelaniklawan primbon kontemporer? Adhedhasar Saka Primbon Jaelani? (3) panaliten mau, Tujuwane yaiku: (1) Kanggo ngandharake wujude Naskah Primbon ngandharake suntingan teks Naskah Primbon Jaelani.(3) Ngandharake intertekstualitas Naskah Primbon Jaelaniklawan primbon kontemporer. undheraning Jaelani.(2)Kanggo Panliten iki kaajab bisaa menehi kawruh marang pamaos lan panliti dhewe, mligine ngenani karya sastra kang nggunakake teori filologi. Karya sastra kang awujud NPJ mujudake sastra Jawa kanggo ngguri-nguri sastra lan panliten supaya Jawa. Saliyane mangerteni klawan primbon kontemporer. iku, pamaos intertekstualitas NPJ kanggo mbatesi tetembungan supaya ora nganti salah pamikir sajroning : Reriptan kang ditulis tangan panaliten. (1) Naskah pangrasa minangka kang nyimpen pamikiran lan warisan budaya (Purnomo, 2007: 20). (2) Primbon Buku cathethan isine ngenani aturan, panutan, lan panuduhlaku sajroning masyarakat Jawa (Purnomo, Wewatesaning tembung : TINTINGAN KAPUSTAKAN Panliten Sadurunge Panliten sadurunge kang saemper karo panliten iki ngenani teori filologi yaiku panlitene Vivin Novalina Herawati (2010), mahasiswa jurusan Pendidikan Bahasa Suntingan Teks Lan Daerah. Piwulangan Moral Ing Sajrone Naskah Serat Wulang Sunu Versi Pacitan. Objek kang digunakake sajroning panliten yaiku awujud Serat Wulang Sunu. Vivin ngandharake piwulangan moral ing sajrone Serat Wulang Sunu, lan uga mbandhingake Serat Wulang Sunu saka Pacitan kang ditulis nggunakake basa Arab pegon karo Serat Wulang Sunu saka koleksi Museum Sana Budaya Yogyakarta kanthi nomer koleksi P. 162, serat warna- warni SK 114. 232. Roll 153 no. 1 kang nggunakake aksara Jawa. Irah-irahane yaiku Naskah lan Teks Objeke panliten filologi yaiku tulisan tangan kang nyimpen pikiran lan pangrasa minangka asiling kabudayan bangsa jaman biyen. Sakabehe tulisan tangan mau, diarani naskah (Barried, 1994: 55). Naskah minangka wadhah teks kang ditulis. Naskah awujud kongkrit, nyata, lan bisa dideleng. Teks yaiku samubarang kang ana ing naskah asipat bayangan. Teks wujude arupa isi, yaiku gagasan utawa amanat kang arep dituduhake pangripta marang pamaos, awujud crita, amanat kang bisa ditulis dening pangripta kang bisa diwaca lan disinaoni lumantar alur, rerenganing basa, perwatakan, lan sapiturute (Baried, 1994: 57). Teks yaiku tetembungan kang nyawiji lan nduweni makna ing sajroning naskah, tetembungane wujude abstrak (Sudardi, 2003: 10). Saka andharan mau, bisa kawedhar yen naskah yaiku tinulis reriptan ngenani minangka warisan budaya lan wujude kongkrit. Dene teks yaiku samubarang kang diandharake sajroning naskah lan awujud abstrak. Teks bisa kasebut isine naskah. samubarang kang Primbon Primbon mujudake salah sijine karya tradhisi kang wis ngrembaka ing masyarakat. Teks-teks primbon dimangerteni dening masyarakat minangka karya sufistikkang digunakake kanggo mangerteni sejatine urip lan panguripan, saka ngendi asale manungsa, lan pungkasane bakal menyang endi manungsa kang ana ing donya iki. Doktrin sufistik ing sajroning primbon, 3
Naskah Primbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] manungsa minangka insan kamil utawa bisa diarani manungsa kang sampurna (Purnomo, 2011: 86). (2008: 322) ngandharake yen primbon minangka salah sijine jinis karya sastra kang nduweni kawruh jembar, amarga akeh cathethan penting kang ora bisa diapalne. Cathethan-cathethan ing sajrone primbon ana sesambungane antarane manungsa lan panguripane saben dinane. Pigeaud sajrone(Machsum, 2008: 322), ngandharake yen primbon ing perangane sastra Jawa minangka klompok Bunga Rampai, kayata ngenani adat istiadat, seni, lan hukum, primbon uga njlentrehake petungan-petungan, watek manungsa, lakune manungsa, lan uga ngenani sejatine manungsa. Machsum, ngenani kajian tumrap teks kang nduweni sesambungan karo teks liyane (Nurgiyantoro, 2007: 50). Sajroning nliti teks, kudu bisa nemtokake sesambungan antarane teks siji klawan sijine. Teks tegese yaiku tembung gabungan, susunan, lan sesambungan. (Teeuw (1998: 145) ngandharake yen sawijining teks diwaca kudu nggatekake teks liyane, amarga sawijing teks wis mesthi sesambungan karo teks liyane. Ora ana teks kang mujudake teks asli, tegese yen sajroning nerbitake teks, pangripta wis mesthi mbutuhake liya kanggo reverensi teks kang bakal diterbitake. Panliten bakal nliti kanthi proses oposisi, permutasi, lantransformasi (Ratna, 2012: 172). saka textus teks Primbon kang bakal ditliti yaiku primbon klasik, amarga tulisane isih nggunakake tulisan aksara Jawa dudu aksara latin, basane nggunakake basa Jawa anyar kang isih kacampuran basa Jawa kuna. Primbon kasebut bakal digayutake lan ditandhingake klawan primbon kang digunakake bebrayan lan primbon kang isih ngrembaka ing jaman saiki utawa diarani primbon kontemporer. Nurgiyantoro, (2007: 54) ngandharake yen intertekstualitas kang unja yaiku prinsip prinsip mangerteni lan menehi makna karya kang ana sesambungane. Karya kasebut minangka reaksi saka prinsip karya intertertekstualitas, pamaos minangka ide kreatifitas sajrone ngandharake makna ngenani teks kang isih nduweni sesambungan antarane teks siji klawan sijine. liyane. Sajroning nggunakake Filologi Filologi mujudake ilmu kang ana sesambungan karo karya sastra jaman lawas kang awujud tulisan tangan. Karya-karya tulis lawas minangka warisaning kabudayan kang bisa menehi pikiran, pangrasa, lan pawarta ngenani panguripane manungsa (Barried, 1994: 1). yaiku mangerteni maknane naskah lan ngonceki nilai-nilai budaya kanthi cara nafsirake teks, ngandharake nilai-nilai lawas minangka salah sijine cara kanggo budaya pangrembakane kanggo mangerteni kabudayane manungsa lumantar karya sastra kang urip ing tengahe masyarakat. (Purnomo,2013: 15- 16). Tujuwane filologi kanthi umum kabudayan kontemporer, Kanggo nliti naskah kang nggunakake tintingan filologi, mbutuhake kawigaten tumrap sawijining naskah. Kawigaten sajroning filologi kayata kodikologi, paleografi, ejaan, panggonane ngenani lan sapiturute. Edhisi naskah, pangriptane naskah, diplimatik bisa mbantu para panliten supaya asiling nliti liwih cedhak karo sumbere (Purnomo, 2013: 49). lan minat Filologi kaperang dadi loro yaiku filologi tradisional lan filologi moderen. Filologi tradisional nduweni pamawas yen sajrone teks wiwitan nduweni wujud kang asli saka pangripta lan ngalami pangribawa amarga salah ing panulisane lan salah pangertene. Filologi moderen mujudake anane peran aktif saka panliten tumrap naskah (Sudardi, 2003: 15). Sajroning perspektif filologi moderen, panliten menehi komentar, terjemahan, lanpenyanduran kang mbutuhake sawijining varian kang tuwuh ing proses transformasi (Purnomo, 2013: 49). Saka rong studi filologi mau, studi filologi kang bakal digunakake sajroning panliten iki yaiku filologi moderen kang diandharake dening Purnomo. Sajroning nliti Prinsip intertekstualitas yaiku karya mung bisa dimangerteni maknane ana sesambungane klawan teks liyane kang bisa ndadekake hipogram kanthi 1) ekspansi, yaiku pangrembakane karya sastra, 2) konversi yaiku modifikasi ukara tumrap karyane3) modifikasi (manipulasi runtunane tembung lan ukara). Sajroning modifikasi, pangripta kasta sastra bisa ngganti jenenge paraga ing sastra, sanadyan tema lan alure padha; 4) ekserp yaiku intine carita (Edraswara, 2003: 132-133). kanthi wutuh lan Intertekstualitas miturut Pradopo (1997: 228) mujudake karya kang ana gegayutane klawan teks liyane lan nduweni hipogram utawa karya sastra kang dadi punjerekarya sastra. Tuwuhe karya sastra kang anyar mujudake campuran saka karya sastra kang lawas. Saliyane iku, karya sastra nduweni sesambungan sejarah antarane karya kang terbite bareng, karya kang terbite luwih dhisik, lan karya kang terbite keri. Sesambungane mau bisa padha (afirmasi)lan bisa uga beda (negasi) (Pradopo, 2005: 155). Saka andharan mau, bisa kawedhar yen intertekstualitas yaiku kajian tumrap teks kang nduweni sesambungan karo teks liyane kanthi cara mangerteni lan menehi makna karya kang ana sesambungane. Lelandhesaning Teori Panliten mbutuhake sawijining teori kanggo ngonceki prekara-prekara ing naskah. Teori kang digunakake kanggo ngonceki naskahyaiku teori filologi moderen kang diandharake dening Purnomo. Filologi yaiku piwulang kang sesambungan karo naskah jaman biyen. Filologi mujudake kawruh kang nggunakake objek naskah. Wujude bisa arupa lontar, dluwang, kayu kang arupa tulisan tangan lan basane basa Jawa, Arab, lan sapiturute (Djamaris, 2002: 3). Intertekstualitas mujudake kajian sajroning karya sastra kang wiwitane ditindakake dening Julia Kristeva, asale saka Prancis. Intertekstualitas minangka Naskah jaman biyen kang wis rusak, tulisane ora cetha, lan tetembungan kang ora bener, kudu ditliti kanthi nggunakake teori filologi supaya bisa mangerteni isine 4
Naskah Primbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] naskah. Edhisi diplomatik uga ditindakake supaya naskah kang disuntinng lan diterbitake ora owah. METODE PANLITEN Metode lan tinthingan minangka pangerten kang implisit kanthi ora langsung (Ratna, 2008: 33). Metode minangka cara-cara, strategi kanggo mangerteni realita, tahap-tahap sistematis kanggo ngonceki sebab-akibate prekara. Metode nduweni fungsi kang padha karo teori, metode fungsine kanggo nggampangake prekara supaya bisa dimangerteni. Metode ditindakake panliten kanthi tahap-tahap kang trep supaya kasile bisa dipercaya dening pamaos. Metode kang bakal diandharake yaiku ngenani ancangan panliten, objek panliten, sumber data lan data, instrumen panliten, teknik pangumpuling data, lan teknik analisis data. pangupaya kanggo mahami makna kang ora mung simbol wae, nanging mahami sastra minangka teks. Hermeneutik wigati bannget kanggo mahami teks kanthi total. Panliten nalika nggunakake hermeneutik, kudu mahami makna kang ana sajroning teks. Saka rong pamawas mau, bisa didudut yen metode hermeneutik yaiku metode kang digunakake kanggo nafsirake karya sastra lumantar basa. Sajroning nafsirake karya sastra klasik, aspek filologi kudu digateke supaya luwih cetha. Nafsirake teks uga kudu ditindakake kanthi total, tegese ora mung sajabane teks wae nanging kudu mahami maknane teks. Metode hermeneutik ora nengenake makna kang paling bener, nanging makna kang paling optimal. Nafsirake karya sastra bisa nuwuhake pamawas kang beda antarane pamaos siji klawan sijine, lan bisa nuwuhake makna kang akeh. Objek Panliten Ancangan Panliten Ancangan panliten kanggo ngandharake NPJ, kualitatifyaikunengenakae yaiku arupa hakikate nilai-nilai. Moleong (2008: 6) ngandharake panliten kualitatif mujudake panliten kanggo mangerteni prekara-prekara kang wis dumadi, ngenani tetembungan lan basa kang asipat ilmiah, sarta nggunakake metodhe kang ilmiah. kualitatif. Objek kang digunakake sajroning panliten yaiku arupa naskah lawas kang nggunakake aksara Jawa lan basane uga basa Jawa anyar. Objek panliten sajroning metodhe kualitatif yaiku arupa dokumen (Moleong, 2008: 9). Dokumen sajroning panliten yaiku NPJ. Naskah kasebut diandharake ngenani petungan, pethek, lan japa mantra lan digayutake klawan PBA Ratna (2008: 47-48) ngandharake ciri-cirine kualitatif yaiku (1) menehi kawigaten utama tumrap makna lan amanat kang trep karo hakikate objek, yaiku minangka studi kultural. (2) luwih nengenake proses tinimbang kasile panliten, mula maknane mesthi owah. (3) ora ana jarak antarane subjek panliten lan objek panliten, subjek panliten minangka instrument kang utama, mula ana interaksi antarane subjek lan objek. (4) sipate mung sawetara, amarga panliten nduweni sipat tarbuka. (5) sipate alamiah, dumadi sajroning konteks sosial lan budayane dhewe-dhewe. Jinis panliten kualitatif sajroning panliten iki asipat deskriptif, yaiku panliten kang asli datane arupa tetembungan kanggo nggambarake kanyatan saka objek saengga bisa bener lan pener. Kanthi ancangan deskriptif kualitatif, panliten iki diajab bisa ngasilake gegambaran kang cetha lan objektif ngenani njlentrehake intertekstualitasantarane NPJ klawan PBA. kang tinulis. Metode iki suntingan teks lan Sumber Data lan Data Sumber data sajroning panliten iki yaiku sumber data kang arupa NPJ asli saka Bapak Maulana Khusaini kang pidaleme ana ing Desa Karangpuri RT 05, RW 04, Kecamatan Wonoayu, Kabupaten Sidoarjo. Miturut Maulana Khusaini, NPJ kagungane Mbah Jaelani kang daleme uga ana ing Desa Karangpuri. Naskah iki ditulis nganggo aksara lan basa Jawa. Naskah kasebut minangka cathethane Mbah Jaelani kang ora ana irah-irahane amarga wujud naskah pribadi lan isine naskah ngenani petungan, rohe manungsa, lakune manungsa miturut neptu, salat Makripat, lan japa mantra. Mula, Maulana menehi irah-irahan Naskah Primbon Jaelani. Sumber primer wis cetha arupa NPJ, dene data kang dienggo panliten yaiku arupa tembung-tembung lan simbol-simbol kang ngenani pitungan, pethek, lan japa mantra kanthi bakal digayutake lan ditandhingake klawan PBA. Mula, sumber data sekunder yaiku arupa PBA. intertekstualitas. NPJ studi Metode Hermeneutika uga digunakake kanggo ngandharake isine naskah. Hermeneutika asale saka basa Yunani yaiku tegese tembung nafsirake tembung. Hermeneutika dianggep sambung karo Hermes, jenenge Dewa Yunani kang ngirim pesen Ilahi marang manungsa (Ratna, 2008: 45). Kawitane, medium pesen wujude yaiku basa. Mula, nafsirake disampekake sastra perlu lumantar basa. Karya ditafsirake amarga nduweni basa kang maknane sinengker. Hermeneutika minangka metode kang paling sering digunakake sastra. Hermeneutika dianggep metode ilmiah kang paling tuwa, kawiwitan nalika jamane Plato lan Aristoteles ( Ratna, 2008: 45). saka hermeneuein sajroning nliti karya Instrumen Panliten Instrumen panliten kang digunakake sajroning panaliti Naskah Primbon Jaelani yaiku panliti dhewe, amarga panliti minangka pawongan kang nyusun rencana kanggo panalitene nganti nyusun laporan. Moleoeng, (2008: 168) ngandharake panliti minangka instrumen kang nyusun rencana, nglumpukake data, nganalisis data, nafsirake data lan nyusun laporan asile panlitene. Sajroning nliti NPJ, sepisan kang ditindakake yaiku golek naskah kang bakal ditliti, banjur panlitin nganalisis naskah kanthi cara nggunakake tintingan isine naskah, sarta panliten filologi nganalisis studi intertekstualitas NPJ klawan PBA. lan nafsirake (2003: 42) ngandharake yen hermeneutik tegese yaiku tafsir. Hermeneutik nduweni Endraswara, 5
Naskah Primbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] Teknik Pangumpuling Data 3) Kritik teks Teknik pangumpuling data sajroning nliti NPJ mujudake banget. teknikpangumpuling data ana telu yaiku teknik pustaka lan teknik teknik nyathet. Kanthi pangumpuling data kaya mangkene. (1) Teknik Pustaka pakaryan kang wigati luwih cetha, Kritik teks menehi nilai tumrap teks, nliti lan menehi panggonan tumrap teks kanggo ngasilake teks kang memper teks asline. Teks kang wus dibenerake lan wus dironce bisa dipertanggungjawabake kanggo kepentingan panliten ing ilmu liyane (Barried, 1994: 61) Teknik pangumpuling data sajroning NPJ yaiku teknik pengumpulan kang nggunakake sumber data awujud tulisan utawa kapustakan. Teknik kasebut diarani teknik pustaka. Kanthi cara nggelumpukake buku-buku kang saemper, bisa nyengkuyung panliten. (2) Teknik nyathet Teknik nyathet uga digunakake sajroning teknik pangumpuling data. Teknik nyathet dilaksanakake kanthi maca NPJlan menehi tandha utawa cathethan tartamtu. Teknik iki, ditindakake kanggo ngolah saben prekara kang ana supaya luwih cetha. Teknik nyathet uga bisa nggampangake panliti yen ana babagan tartamtu kang nduweni kekeliruan sajroning nliti NPJ. Teknik Analisis Data NPJ dikritik kanthi cara naskah kudu disunting lan diterbitake sarta ora ngowahi ejaane teks, dianakake emendasi utawa mbenerake samubarang kang salah sajroning teks. (Purnomo, 2007: 43) sajroning kritik teks kang kudu digatekake yaiku: (1) aspek pungtuasi, (2) perangane tembung lan ukara, (3) panggunaane tandha- tandha diakritik. (4) catatan sarta komentar ngenani panyimpangane teks. 4) Studi intertekstualitas Seratan primbon bakal dianalisis ngenani petungan, pethek, lan japa mantra kang isih digunakake dening bebrayan ing saben dinane kanthi nggunakake primbon kontemporer yaiku Primbon Betaljemur Adammakna. Teknik analisis data sajroning nliti Naskah Primbon Jaelani nggunakake metode naskah tunggal, amarga naskah iki minangka wujud naskah pribadi. Data kang ditliti arep diandharake nggunakake filologi modern mligine nggunakake edhisi diplomatik. Teknik analisis data kang bakal digunakake panliten yaiku: 1) Deskripsi naskah Deskripsi naskah ateges njlentrehake wujude naskah wiwit ngenani panggonane panyimpene naskah nganti gegambaran kahanane naskah kanthi umum. NPJ digambarake ngenani papan panyimpene, panulise, bahane naskah. Purnomo, (2007: 33) ngandharake babagan kang kudu dijlentrehake sajroning deskripsi naskah antarane: papan panyimpene naskah, nomor (yen ana nomere) kudu ditulis kanthi jangkep, panulis (bisa wong kang ngubah naskah lan kang nerbitake naskah), bahane naskah (papyrus, daluwang, lontar, kulit, pring lan sapiturute), ukurane naskah, cacahe kaca (lempit utawa bilah), Gunggune gatra saben kaca ing naskah, jinis tulisan, Kahanane tulisan (cetha, ora cetha, rusak), kahanane naskah kanthi umum, umure naskah, lan babagan liyane kang gegayutan karo kondisi fisike naskah. 2) Transliterasi naskah Transliterasi yaiku ngganti jinis tulisan kanthi sakabehe, aksara mbaka aksara, abjad siji marang abjad liyane. Sajroning (Purnomo, 2007: 36) transliterasi bisa teks kanggo ditegesi ngganti ngowahi ejaan naskah marang ejaan liyane. Transliterasi nduweni tujuwan kanggo nggampangake masyarakat moderen anggone maca naskah. tulisan utawa nyalin TINTINGAN KRITIS TUMRAP NPJ Andharan bab wujude naskah mujudake salah sijine pakaryan kang ana ing filologi. Andharan bab wujude naskah bisa uga kasebut deskripsi naskah. Deskripsi naskah ateges njlentrehake wujude naskah ngenani panggonan panyimpene naskah, nomor, panulis, bahane naskah, ukurane naskah, cacahe kaca, Gunggune gatra saben kaca ing naskah, Jinis tulisan, Kahanane tulisan, kahanane naskah, lan umure naskah. Aspek wewujudane NPJ Andharan bab wujude naskah bakal maparake gegambaraning naskah. Anane gegambaran iki bisa nerangake wujude naskah kang ditliti tumrap pamaos. Wujude naskah sajroning NPJ yaiku ngenani irah-irahane naskah, asal-usule naskah, kahanane naskah, wujude naskah, basane naskah, ukurane naskah, lan isi ringkese naskah. Naskah kang dirembug arupa naskah pribadhi kagungane Bapak Maulana khusaini pidaleme ana ing dusun Karangnongko, desa Karangpuri RT 05, RW 04, kecamatan Wonoayu, Kabupaten Sidoarjo. Isine naskah kang awujud tembang ana telu cacahe, yaiku dhandhang gula, kinanthi, lan sinom. Cacahe kaca sajrone naskah ana 98 lembar, ana saperangan tembung sajrone naskah kang ora bisa diwaca amarga kahanane bolong lan tulisane mblobor. Aksara kang digunakake yaiku aksara Jawa, basane nggunakake basa Jawa anyar kang kacampuran tembung-tembung saka basa Arab lan basa kawi. Andharan ngenani wujude naskah kanthi gamblang kaya mangkene. NPJ bakal ditrasnliterasi saka aksara Jawa dadi aksara Latin. Transliterasi ditindakake supaya pamaos mangerteni isine naskah. Proses Transliterasi utawa ngganti jinis tulisan, aksara mbaka aksara saka wujud aksara siji ing wujud aksara liyane kudu nggatekake ciri- bakal amarga ciri iki dipertanggungjawabake bisa mangerteni sawijining naskah dening pamaos (Barried, 1994: 64). teks asline proses supaya Irah-Irahane Naskah Irah-irahane naskah mujudake katrangan kang wigati kanggo dijlentrehake. Irah-irahane naskah biasane ing perangan ngarep, utawa kang diarani kaserat manggala (Jawa kuna) utawa wadana, bisa uga kaserat ing perangan mburi utawa diaranai kolofon. Ora saben 6
Naskah Primbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] naskah nduweni irah-irahan. Naskah kang ora ana irah- irahane uga akeh, salah sijine yaiku NPJ. Naskah kang ora ana irah-irahane, kudu ditemtokake supaya nliti bisa gampang NPJ mujudake salah sijine naskah pribadhi kang ora ana irah-irahane. Naskah mau diwenehi irah-irahan dening pak Maulana khusaini, minangka turunane Mbah Jaelani kang dipasrahi ngramut naskah primbon mau. Mbah Jaelani minangka mbah buyute saka bapake Maulana kang asmane bapak Kusen. Irah-irahane dijupuk saka isine lan jenenge pangripta naskah. Jlaran isine ngenani petungan, pethek, lan japa mantra, mula diarani naskah primbon. dadi 12 pupuh tembang dhandhang gula, 16 pupuh tembang sinom, lan 8 pupuh tembang kinanthi. Saben kacane NPJ, cacah ing gatra rata-rata ana 14 nganti 16 gatra. 1) Tembang Tembang sajroning NPJ mujudake tembang Macapat. Tembang macapat cacahe ana 11, yaiku Mijil, Sinom, Maskumambang, Pangkur, Durna, Kinanthi, Asmaradana, Dhandhanggula, Gambuh, Megatruh, lan Pucung. Sajrobing NPJ, tembange arupa tembang Dhandhanggula, Kinanthi, lan Sinom. 2) Gancaran Jaelani minangka asmane mbah buyute pak Maulana khusaini kang sadurunge budhal kaji, nanging sawise kaji panjenengane paring asma Mbah Noer Salam. Maulana nggunakake Jaelani amarga jeneng kasebut mujudake jeneng Jawa lan cocok kanggo jeneng naskah. Sanajan ing naskah ora ditemokake pangriptane, nanging Mbah Jaelani wis kandha marang anak putune yen nyerat naskah mau, mula pak Maulana menehi irah-irahan Naskah primbon jaelani utawa NPJ. Gancaran asale saka tembung gancar, tegese yaiku carita. Sajroning NPJ gancaran ana ing perangan mburine tembang. Gancarane NPJ arupa petungan, pethek, sejatine salat, lan unsur ing badane manungsa. Petungane ngenani wong nandur pari, palakrama, lan neptu. Pethek sajroning naskah ngenani barang ilang lan wong kang nyolong, tambane wong lara, lan patine manungsa. Basaning Naskah Asale Naskah NPJ mujudake naskah pribadhi kang nduweni asal-usul. NPJ asale saka Bapak yaiku Maulana Khusaini kang alamate ana ing Desa Karangpuri RT 05, RW 04, Kecamatan Wonoayu, Kabupaten Sidoarjo. Miturut Maulana Khusaini, naskah iki duweke mbah buyut, kang asmane yaiku mbah Jaelani kang asale saka Pakis Kanjen, Pati, Jawa Tengah. Banjur, panjenengane pindhah menyang tlatah Sidoarjo lan pidaleme ing Desa Karangpuri kecamatan Wonoayu lan panjenengane paring asma mbah Noer Salam. Miturut katrangan Bapak Maulana, naskah kasebut dipasrahake marang bapake kang asmane Bapak Kusen kang minangka putune mbah Jaelani. Ing taun 1998, bapak Kusen seda lan naskah kasebut dipasrahake marang bapak Maulana. Bapak Maulana uga njlentrehake ngenani naskah kasebut yen naskahe mujudake cathethan Mbah Jaelani tanpa irah- irahan amarga wujud naskah pribadhi. Basa mujudake salah sijine sarana kanggo ngandharake pamikire pangriptane naskah marang pamaos lumantar naskah. Sajroning NPJ basa kang digunakake yaiku basa Jawa anyar, kang kacampuran tembung-tembung saka basa Arab lan basa kawi. 1) Basa Jawa Anyar Basa Jawa anyar sajroning NPJ mujudake basa kang utama, amarga basa Jawa anyar pancen digunakake kanggo ngandharake isine. Basa Jawa anyar mujudake basa kang gampang dimangerteni, amarga basane digunakake bebrayan Jawa ing wektu saiki. 2) Tembung Kawi Tembung Kawi mujudake salah sijine tembung kang nate digunakake sajrone bebrayan Jawa. Tembung Kawi sajroning NPJ digunakake kanggo ngandharake tembang Dhandhanggula, Kinanthi, lan Sinom. Tembung Kawi sajrone NPJ kayata: miwah, tirta, kadya, miruda, tan, setra, driya, lamun, belandhak, nira, wana, Widi, bekti, ingsun, maring, marga, rahayu, aneng, jalma, rumeksa, rahayu, teja, arum, wisa, tawa, sagunge, nawa. Kahanane Naskah Kahanane NPJ isih cetha lan apik, arupa naskah asli tulisan tangan lan kaserat ing daluwang warna kuning rada coklat. NPJ kagungane Pak Maulana lembaran ngarep wis ora ana, ing tengah ana kang bolog cilik amarga dipangan rayap, nanging isih bisa diwaca. Saliyane iku, ana perangan kang tulisane ora bisa diwaca amarga tulisane mblaur. Perangane naskah kasebut kaperang saka 49 lembar lan 98 kaca. Pangripta nggunakake tinta warna ireng. Mangsi warna abang lan biru digunakake kanggo nggambar naga kang dumunung ana kaca 61. Kertas kang digunakake arupa dluwang, rupane dluwang kuning rada coklat, sarta ana lembaran kang tulisane dicoret- coret, mula ora bisa diwaca kanthi cetha. Struktur Naskah lan gancaran. Tembang sajroning NPJ mujudake tembang dhandhang gula, kinanthi, lan sinom. Cacahe pupuh ana 36, kaperang Wujude NPJ yaiku tembang Tuladha kaya mangkono mujudake tuladha tembung Kawi. Kabeh tetembungan mau nduweni teges lajn makna. Miturut kamus Bausastra lan Kamus basa kawi, tegese tetembungan ing basa Jawa anyar yaiku: miwah (lan), tirta (banyu), kadya (kaya), miruda (minggat), tan (ora), setra (kubur), driya (tuking pangrasa ati), lamun (yen), belandhak (mbabat), nira (banyu), wana (alas), Widi (Dewa), bekti (sembah), ingsun (aku), maring (dhateng), marga (dalan), rahayu (waras), aneng (ana ing), jalma (wong), rumeksa (jaga), rahayu (waras), teja (sinar), arum (wangi), wisa (upas), tawa (tawar), sagunge (sakabehe), nawa (padhang ). 3) Tembung Arab Tembung Arab sajrone NPJ digunakake ing tembang lan saperangan gancaran kang ngenani agama. Tuladhane Tembung Arab sajrone NPJ yaiku: Alahuma hadam sarwin, kulhuwalahhu Allah, wasabikul walilahi, wasabikul kabatwolah, ngulama lan para mukmin, puniki dununge salat kang mangsa waktu lelima iku "aja sira 7
Naskah Primbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] sembrana", iman tunggu anunggu ati, yah ukbadan sampurna "sallamuallaikum" slamet dunya trusing kerate, tilawat madhake rekan, panduluku Rasul, rineksaning Malekat. kaya tetembungan mangkono uga nduweni teges. Tegese miturut kamus basa Arab yaiku: Allahuma (ya Allah), kulhuwallahu (Panjenengane yaiku Gusti Allah), walillahi (duweke Gusti Allah), Rasul (utusane Gusti Allah), Malahekat (abdine Gusti Allah), mukmin (wong kang ngrasuk agama islam), iman (percaya), Sallat (sembahyang), assalamualaikum (slamet donya trusing akherat), tilawat (maca Alquran kanthi dilagukake). Ukurane Naskah Sakabehe basa Arab Ukurane naskah sajroning NPJ bisa diukur ngenani cacahe kaca, cacahe gatra saben kaca, dawane kertas, ambane kertas, lan kandele naskah. Sakabehe ukuran mau ana ngisor iki: Cacahe kaca Cacahe gatra saben kaca = 13 nganti 16 gatra Dawane kertas Ambane kertas Kandele naskah = 98 kaca = 17 cm = 11 cm = 1 cm Tulisane Naskah Tulisane ditulis nggunakake Jawa. Mangsi kanggo nulis tetembungane yaiku mangsi warna ireng, nanging ana uga kang warna abang lan biru nalika kanggo nggambar naga kang ana ing kaca 61. Wujud tulisane naskah rapi, nanging ana saperangane tembung tulisane rada mlobor. Pangripta uga nggunakake tandha kanggo miwiti ukara, tembung kang penting diwenehi tandha petik, lan kanggo mungkasi ukara. naskah kanthi umum, aksara landhesane saka kekeliruan teks, kekhususan, lan uga tetembungan kang narik kawigaten. Lelandhesaning Suntingan Teks Lelandhesaning suntingan teks gegayutan karo andharan ngenani perangan dhasar tembung lan tandha kang digunakake kanggo nyunting naskah Primbon Jaelani. Lelandhesane kaya mangkene: 1. Wujud teks kang bakal digunakake kanggo nyunting yaiku arupa teks NPJ. Teks NPJ kang digunakake nyunting yaiku kang arupa tembang. Ana tembang telu tembang Dhandhanggula, Sinom, lan Kinanthi. Saka telung tembang mau, dijupuk tembung-tembung kang laras supaya luwih bisa dimangerteni dening para pamaos. 2. Variasi ejaan basa Arab kang durung trep. Tuladhane kang digunakake, yaiku Alah dadi Allah. 3. Aksara Murda (huruf/ konsonan kapital) lan aksara Swara (huruf/ vokal kapital), digunakake kanggo nulis wiwitan ing saben pupuh lan nyebut asma Pangeran, Nabi, Rosul, lan sapiturute. 4. Tandha kang digunakake ing suntingan naskah primbon jaelani yaiku: [...] : kanggo tembung kang ora bisa 4. Tandha kang digunakake ing suntingan naskah primbon jaelani yaiku: [...] : kanggo tembung kang ora bisa tandha kang digunakake b. Angka 1, 2, 3 diwaca amarga rusak. : digunakake kanggo tembung kang bakal diwenehi c. komentar. : [ - ] kanggo tembung kang diilangi. tandha strep digunakake Asil Suntingan Teks Isine Naskah Kanthi umum isine NPJ ngenani petungan, pethek, lan japa mantra. Saliyane iku, uga ngenani agama. Petungan lan pethek mujudake salah sijine warisan nenek moyang kang isih digunakake nganti saiki. Japa mantra mujudkake warisan kang wigati banget, amarga japa mantra minangka unen-unen kang bisa nambani wong lara. Agama sajroning NPJ mujudake pangripta ngelingake pamaos ngenani salat. Petungan sajroning NPJ yaiku ngenani wong arep nikah mligine pitungan panca suda, pitungan barang kang ilang, lan pitungan wateke manungsa. Pethek sajroning naskah kasebut ngenani nandur pari, satrune sasi, wong lara, keduten, wateke manungsa, lair lan pati, lan tali wangke. Japa mantra ngenani nambani wong edan lan nambani bocah sawanen. Agama uga ana ing NPJ, mligine ngenani salat, nupus, napas, lan sapiturute. Suntingan kanggo ngandharake NPJ yaiku nggunakake edhisi diplomatik. Sajroning menehi kritik NPJ, panliten nerbitake naskah kanthi cara mbenerake tetembunganing tembang, menehi komentar lan cathethan kritis tetembungan kang salah. Suntingane tembang Dhandhang gula, Sinom, lan Kinanthi kaya mangkene: tumrap I. Dhandhang Gula 1. Wonten kedung1 rumeksa ing wengi teguh rahayu luput ing lara luputanyila ika nyohe2 jim setan tan nana3 purun paniluhan4 tan nana wani miwah5 wong penggawe ala gunane wong luput geni ageng emah tirta maling adoh anggrahi pan padha wedi6 tujuku nama sirna Suntingan Teks Suntingan yaiku asil pakaryan nyunting utawa ngedit. Suntingan teks kang diandharake mujudake asil transliterasi naskah primbon Jaelani. Sajrone suntingan teks ana sawetara tatacara kang kudu ditindakake kayata: lelandhesaning suntingan, asiling suntingan teks, kritik lan komentar. Suntingan kang diandharake teks, II. Sinom Kang rumeksa ing Bang Wetan Durganeluh Maospahit setan kober ing Lodhaya punika retune dhemit nyilambang kang winarni 8
Naskah Primbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] awesta1sing bali nyatu panjang buta Sulewah memedhun saka Laseti paksi karet lelembute Pudaraga. baris katelu kudune 8e dudu 9e, mula luwih cocok nggunakake ukara "luputa bilahi kabeh". Sajroning buku Mistik dan Makrifat Sunan Kalijaga, unine tembang kasebut uga luputa ilahi kabeh. III. Kinanthi Pitik tulakpitik trukung1 tetulakke jabang bayi cacing racek ya ngidohna sarap sawan padha mati trukung mekukung ing Ngarsi nulak balik ing Margi. 3. Tembung "tan nana" ora trep karo guru wilangane tembang Dhandhanggula, amarga baris kapapat kudune 7u lan ora 8u. mula, tembung "tan ana" bisa diganti karo tembung datan. Tembung kasebut ora ngowahi teges.Ukara wiwitan yaiku "Jim setan tan nana purun", tegese yaiku " Jim setan ora ana kang gelem". Sawise diowahi, ukara kasebut dadi "Jim setan datan purun", tegese yaiku "Jim setan ora gelem". Aparat Kritik Teks kanggo mangerteni wujud teks kang luput lan bener, adhedhasar maknane teks. teks banjur Tembung-tembung kang dibenerake laras karo paugeran kang ana. Bab aparat kritik iki nganggo tabel. Tabele kaya mangkene Aparat kritik nduweni tujuwan tetembungan kang ana sajroning luput sajrone Tabel 4.5 :Kritik Naskah Primbon Jaelani Jenis Tembang Dhandhang- gula No Naskah 1. P. 1. 1 Kedung Suntingan Kidung 2. P. 1. 3 Nyila ika nyohe (6) 3. P. 1. 4 Tan nana Bilahi kabeh (5) Datan (2) 4. Paniluhan ora ana tegese, kang bener yaiku paneluhan. Paneluhan tegese yaiku santet. Paneluhan tan ana wani tegese yaiku santet ora wani. 5. Tembung miwah diganti karo tembung wah. Tembung wah lan miwah nduweni teges kang padha, yaiku tegese "lan". Miwah diganti klawan wah, jalaran ngetrepake guru wilangane. 6. Sajroning tembang Dhandhanggula ana ukara "Maling adoh anggrahi pan padha wedi" tegese yaiku nalika ing wayah wengi ana wong kang arep njupuk barang kita kang ora kandha utawa kasebut maling, yen diwacakake tembang dhandhanggula dheweke bakal ngalih. Pangripta nggunakake paraga maling amarga ing jaman biyen nganti saiki, akeh maling kang bisa gawe ati kita susah. Mula, maling kasebut kudu diusir supaya ora sida njupuk barang kita. Sinom Kinanthi (3) Paniluhan 4. P. 1. 5 5. P. 1. 6 Miwah (2) Wah (1) 6. P. I. 9 Maling Peniluhan Maling adoh anggrahi pan padha wedi adoh anggrahi pan padha wedi Awesta Awasta 1. P. 3. 1 P. 5. 2 1. Tukung Trukung 7. Tembung Awesta ora ana tegese. Tembung kasebut bisa diganti karo tembung awasta. Tembung awasta uga ana ing suluk Plencung. Unine yaiku awata pun wara-wiri. 8. Trukung sajroning kamus ora ana tegese. Trukung yen digayutake klawan tembung kang ana ing ngarepe lan ing mburine, tembung trukung ora trep. Trukung bisa diganti tukung. Ukara kang asline "pitik tulak pitik trukung", owah dadi "pitik tulak pitik tukung". Tegese yaiku pitik ules irenng kang kacampuran putih, pitik kang ora duwe buntut. Intertekstualitas Komentar 1. Dudu tembung kedung, jalaran tembung kasebut ora trep karo tembung liyane. Tembung kasebut bisa diganti kidung. Unine dadi "Wonten kidung rumeksa ing wengi" tegese yaiku ana tembang kang njaga ing wengi. Kidung mujudake karangan kang arupa tembang. Chodjim, (2003: 42) ngandharake yen kidung mujudake sabda suci knggo njaga ing wengi. Jaman biyen, akeh wong kang seneng tumindak ala ing wayah isuk lan ing wayah dalu. 2. Tembung nyila ika nyohe bisa diganti karo bilahi kabeh, amarga ika nyohe yen tembung nyila digayutake karo tembung sadurunge ora trep. Ukara kang wiwitan unine "luputa nyila ika nyohe" owah dadi "luputa bilahi kabeh", tegese yaiku bebas saka bebaya. Saliyane iku, ukara luputa nyila ika nyohe ora trep karo guru wilangane. Dhandhanggula ing 9 Sajroning intertekstualitas, ana rong prekara kang bakal diandharake, yaiku: (1) ngenani isine NJP (Petungan, Pethek, lan Japa Mantra), (2) Intertekstualitas NPJ klawanprimbon kontemporer, yaiku PBA.Andharane kaya mangkene Petungan Petungan Jawa mujudake salah sijine adat Jawa kang isih digunakake bebrayan nalika arep nindakake upacara adat. Petungan bisa kapetung saka dina lan pasaran. Petungan dina lan pasaran bisa nuwuhake neptu. Cacahe neptu ana maneka werna, kabeh mau gumantung saka dinane. Dina Ahad= 5, Senen= 4, Selasa= 3, Rebo= 7, Kemis= 8, Jumuwah= 6, Setu= 9. Pasaran nduweni tiba neptu kang beda-beda. Neptune pasaran yen Kliwon= 8, Legi= 5, Pahing= 9, Pon= 7, lan Wage= 8. Petungan sajroning NPJ ana telung siklus, yaiku siklus lair nganti mati. telung siklus mau yaiku lair,
Naskah Primbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] manten, lan mati. Telung siklus mau, bakal digayutake lan ditandhingake klawan primbon Betaljemur Adammakna. Petungane kaya mangkene. Petungan Lair donya wis mesthi ditemtokake dening Gusti. Kabeh mau uga wis pepestene Gusti. Manungsa lair, duwe watek kang beda-beda, kabeh mau bisa gumantung saka ibu lan bapake, sarta uga bisa saka dina lan pasarane. Petungan lair, sajroning NPJ ana loro yaiku miturut neptu lan mongsa. Petungane kaya mangkene: Manungsa lair ing "Ing ngandhap puniki lamun Setu "sapa wong kang lahir gawa netu pira" kadi punika lakune miwah panggan utane wong. Laku setan uga nduweni teges dhewe. Bocah kang nduweni laku setan bocahe kendel, wani angambah wengi, calimut, melik marang duweke tangga. Laku kembang tegese yaiku tan derman, akeh sanake, linutan marang jalma jalu lan estri. Laku bulan tegese yaiku sabarang penggaweyan bangkit lan sedhela bisa mukti, jembar budine, yen winuruk gelis bisa. Bocah kang nduwe laku lentang yaiku meneng, lembah manah nanging tan darbe sedulur, betah melek. Laku surya nduweni makna pamicarane manis, asor yen padu, barang (apa-apa) kacipta. Laku banyu tegese yaiku ing tembe bocahe seneng mrentah, keras budine, lan ora gelem yen kurang mangan. Petungan kaya mangkono, uga ana ing PBA. Petungan miturut neptu isine kaya mangkene Netune dina pasar "Wataking bayi miturut gunggunge neptune Netu 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. Lakune Lakune bumi Lakune geni Lakune angin Lakune pandhita Lakune Setan Lakune Kembang Lakune Bulan Lakune Lentang 15. 16. 17. 18. Lakune Surriya Lakune Banyu Lakune Bummi Lakune Genni gedhe (Jaelani kaca 47) Petungan lair miturut neptu ana 12, yaiku saka neptu kang cacahe ana 7 nganti cacahe ana 18. Cacahe dina lan pasaran dipetung lan gunggungee pira, banjur ditemtokake lakune. Tuladhane yen ana bocah lair ing dina Sabtu pahing, dheweke duwe neptu 18. Sabtu neptune 9 lan Pahing neptune uga 9. Nalika digunggung, cacahe dadi 18. dina lan pasaran nalika lahir. Yen gunggunge neptune katemu: 6 Narima, dhemen ulah kapandhitan, nanging wicarane tan kena kasoran, dhemen lelungan adoh. 7 Brangasan lan panasbaran, drengki kurang marta kang ati, akeh wong kang den brangus, dhemen padu, yen nepsu sok mbilaheni. 8 Baranjalan omah-omah sring ngalih, sabane adoh, yen duwe japa, ora mandi malah gawe karusakan. 9 Anteng sembada, yen diwulang jero nepsune, baud lan bisa dadi dhukun. Ora gelem tinakonan. Juweh tresna marang sanak dulure. 10 Mapan bares tur pralayan, wani ngambah ing wengi lan kendel, wani mati. Dhemen weweh, loma maring sapadha-padha. Alane yen nandhang miskin, sring climut gelem njupuk barange tangga. 11 Kurang panarima ing titah, akeh pangarahe, mring (dhemen kasinggihan, lananga wadona gambang golek tetepunge lantip, kasmaran kaluharan), sandhang pangan, sring kelangan, kurang manis. Sajroning NPJ, bayi lair kang duwe neptu 18 diarani duwe laku geni. Bayi laku geni wateke yaiku wonge panasan, clatune ukur menga, lan padune wong jireh (Purwadi, 2006: 29). Laku banyu wateke yaiku keras budine, suka mrentah, lan ora gelem yen kurang mangan (Purwadi, 2006: 29). Laku banyu diduweni dening bayi kang duwe neptu 17. Saliyene iku, laku bumi nduweni watek rendah pangocape. Laku bumi diduweni dening bayi kang neptune ketemu 16. 12 Lanyah pamicarane, gungage kepati-pati, nanging atine becik, rukun runtut mring sadulure, yen nepsu ala, betah melek tinggal kalbu (melek tanpa keperluan), yen nyudagar wateke taberi dagang. 13 Sabarang pagaweyan bisa, sedhela bae banjur pinter, apa maneh yen diwulang banget anggone ngemen-emenake, cacahe rada sungkanan lan ora sugih, nanging lembah manah. Saben netu nduweni laku kang beda-beda. Sajroning lakune manungsa miturut neptu, ana maknane dhewe-dhewe. Miturut Tanoyo (15), laku bumi nganti laku geni gedhe maknane beda. Laku geni tegese yaiku bocahe panas baranan, ambangun perang, drengki, yen wadon sok anggung gawe bilahi. Laku angin tegese bocahe meneng, mandita, dhemen ginunggung, nanging yen duwe japa ora mandi. Laku pandhita tegese yaiku bocahe meneng, anggitan, yen wuruk nuli bisa, jero nepsune, bisa menyang padukunan. 14 Gejarah bisa mrentah marang wong, keras tatas atine, cukup pambudine. Ora kurang sandhang pangan, akeh mitrane kang padha asih, cacade sring padu bab tatakrama lan akrama. 15 Sedhep marang juweh, sabarang cinipta ora luput mesthi dadi, yen bukti (mamangan) ora kena pinalangan. cugetan sugih, silakrama, yen nyambutgawe sring niwasi, kerep dipaeka wong, tan kena pinandhan ing sapadha-padha. 16 Meneng nanging aten, 10
Naskah Primbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] 17 Kaduk wani kurang duduga, yen dinulu padune sembranan, yen tukaran diwaneni banjur ngalah. (Noearadya, 2005: 67) Saka rong primbon mau, bisa didudut yen bayi lair kang duwe neptu 18, diarani duwe laku geni gedhe. Wateke yaiku wonge panasan, clathune ukur menga, padune wong jireh, sembrana, yen padu senengane ngalah. Bayi kang duwe neptu 17, diarani laku bumi, wateke yaiku meneng, bisa gawe bebaya, lan sering mrentah wong liya. (panampa) amarga isine ngenani wateke manungsa miturut neptu padha, nanging PBA luwih cetha, amarga sajroning NPJ isine mung lakune wae lan ora ana sipate manungsa kang luwih mligi. NPJ lanPBA nduweni afirmasi Petungan lair wateke manungsa sajrone NPJ uga ana kang miturut mangsa. Mangsa Jawa ana 12, bayi kang lair ing saben mangsa nduweni ciri watek kang beda-beda. Wateke manungsa kaya mangkene. Wateke manungsa ing mangsa sedasa sajroning NPJ, wateke ceguk laran, nanging yen ing Primbon Betaljemur Adammakna wateke yaiku wateke cugeten aten. NPJ ngandharake yen ing mangsa kekasa, wateke bayi yaiku wonge welasan, nanging yen ing PBA wateke tengah- tengah. Sajroning intertekstualitas NPJ klawan PBA kang ngenani petungan manungsa miturut mangsa, panliten nduweni pamawas yen NPJ luwih cetha tinimbang PBA, amarga sajroning PBA wateke manungsa ing mangsa kasa yaiku tengah-tengah. Watek kasebut ora cetha kang kaya apa. Petungan Rabi Petungan rabi sajroning NPJ ana rong cara, yaiku ngitung kanthi cara pitungan Pancasuda pitungan kanthi cara nggabungake jeneng calon penganten lanang lan wadon sarta pancasuda kanthi cara ngitung neptune calon penganten lanang lan calon penganten wadon. "Ing ngandhap puniki candrane bayi lahir, watake mongsa nuju mong pira bayi lahir iki Kepitu Kewolo Kesonga Sedasa Kedestha Kesada Kerkasa Karo Katelu Kepat Kalima Keneme wateke cengkeling ati madya sedheng palahe wateke berabah bicara wateke ceguk kara ranata wateke wong selimut sedheng palah ing budine wong ngiku welasan maring wateke wong cerobo wateke dadi wong kumet wateke wong resikan dadine wong juwo wateke wong lantip ati (Jaelani kaca 48) ing mangsa kasa, wateke welasan marang wong liya. Mangsa kasadha, wateke wong mangsa kasadha sedheng palah ing budine, tegese yaiku nduweni budi kang becik, pratitis samubarang pikire resik (Tanojo, 44). Mangsa destha nduweni watek cinggeng pikire lan mripate ala. Wong kang lair Sajroning PBA uga ana petungan kaya mau, petungan wateke manungsa miturut mangsa kaya mangkene "Wateking bayi miturut mangsa nalika lahir. Yen lahire ing mangsa kasa, wateke tengah-tengah. Karo, wateke crobo, Katelu, wateke cetil. Kapat, wa teke resikan. Kalima, wateke juweh. Kanem, wateke pinter sabarang gawe. Kapitu, wateke cengkiling. Kawolu, watake blaba. Kasanga, wateke rusuh calathune. Kasepuluh, wateke cugetan aten. Dhesta, wateke seneng laku salah. Sada, wateke welas asih (Noearadya, 2005: 66). NPJlanPBA ngenani wateke manungsa miturut mangsa, ana kang padha utawa kasebut afirmasi lan ana kang beda utawa kasebut negasi. Pambedane ana loro, yaiku bayi lair ing mangsa sedasa lan mangsa kekasa. . Pancasuda yaiku petungan kanggo mangerteni apik eleke wong lanang lan wadon, banjur dijipuk saka neptune (Noeradya, 1990: 20). Petungan dijupuk saka jeneng ngarep lan mburi saka wong lanang lan wong wadon, banjur dipetung dadi siji. Petungane ana 20 miturut petungan hanacaraka. Neptune ha=6, na= 3, ca= 3, ra= 3, ka= 3, da= 6, ta=3, sa= 3, wa= 4, la= 5, pa= 1, dha= 4, ja= 3, ya= 8, nya= 2, ma= 5, ga= 1, ba= 2, tha= 4, nga= 2. Pitungane kaya mangkene Puniki perditine tyang palakrama "itungan panca suda" pamisetya milih mundhuta sirah buntut saking netune hanacaraka puniki angsal pinten kathahe netu lajeng kahitung ing wingking puniki. 1. Ha 2. Na 3. Ca 4. Ra 5. Ka 6. Da 7. Ta Sa 8. 9. Wa 10. La 11. Pa 12. Dha 13. Ja 14. Ya 15. Nya 16. Ma 17. Ga 18. Ba 19. Tha 20. Nga 6 3 3 3 3 6 3 3 4 5 1 4 3 8 2 5 1 2 4 2 1. Uwit 2. Godhong 3. Pangpang 4. Kliyang 5. Ngakking tetep atine seger dadine wong dipuri wong barange rebah tangi sakite kemlaratan dadine 11
Naskah Primbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] 1. Tunggak tan bisa semi ngelamate 2. 3. 4. 5. sinaba ngamcek cukup 1. Tunggak tan bisa semi ngelamate 2. 3. 4. 5. sinaba ngamcek cukup sandhang (Jaelani Kaca 33-34) Wong bebojowan netune diperang lan bisa ketemu 1, bale wismane asring padu siji klawan sijine. Tanojo, (70) ngandharake yen kala tinantang ala tegese salah sijine ana kang kalah. Jero sinarraja becik tegese ing bale wismane becik, wilujeng, lan akeh rejeki. Sanggar ringin keringan tegese yaiku wong kang mbangun bale wisma ayem. Macan ketawang sakitan tegese yaiku kangelan lan asring sakit. Repot sangu pati yaiku salah sijine ana kang mati dhisik. Tunggak tan bisa semi ngelamatake tegese yaiku becik atine, nanging rejekine satitik. Pisang punggel baten tulus palakrama tegese yaiku yen duwe anak 1, yen lanang bapake kang kalah, nanging yen wadon, ibune kang kalah. Sanggar ringin kembar dadi panggungsen tegese yaiku wong kasebut uripe ayem sarta wilujeng salawase. tegese lumbung gumuling yaiku wong kang palakrama nduweni sipat boros. Sumur sinaba nduweni makna yen sajroning palakrama, wateke wong kasebut sugih pawong sanak lan atut runtut (Tanoyo, 44). Satriya lelaku nduweni sipat kangelan. penggaweyan kang cocok kanggo satriya lelaku yaiku dagang. Pandhita muntel nduweni makna yen sajroning palakrama bakal dadi sawangane wong liya amarga uripe seneng lan selamet. Suwarni (2005: 49) ngandharake Sajroning PBA petungan kanggo wong rabi kaya mangkene lanag wadon, mung kajupuk aksarane kang ngarep dhewe. Neptune aksara ksgunggung kabage 5, turah pira. Yen turah: 1. 2. Lungguh, duwe pangkat 3. Gedhonng, sugih 4. Lara, kangelan 5. Pati, sangsara utawa karep kepaten. Neptune aksara: a 1, n 2, c 3,r 4, k 5, f 6, t 7, s 8, w 9, l 10, p 11, d 12, j 13, y 14, v 15, m 16, g 17, b 18, q 19, z 20(Noearadya, 2005: 15 ). "Miturut aksara jenenge penganten Sri, slamet lumintu rijekine Tuladhane petungan mau, nalika ana calon penganten lanang jenenge Supriyadi lan calon penganten wadon Sulistiyawati. Jenenge wong lanang kang ngarep yaiku Su lan pungkasan jenenge Di. Su nduweni neptu 1 Di nduweni neptu 6, yen digunggung dadi 7. Calon wadon jeneng ngarepe Su neptune 1 kang pungkasan ti, nduweni neptu 3. Neptune dadi 4. Gunggunge neptu calon penganten lan 4. gunggunge dadi 11. 11 diperang 5, turahe ana 1. Turah 1 diarani uwit, tegese yaiku tetep atine. lanang lan wadon ana 7 Saliyane petungan mau, uga ana petungan ngenani wonng palakrama, nanging cara ngitunge beda. Petungane kaya mangkene. lanang wadon neptune kagunggung banjur kabage 10 utawa 7, turahe ora kena luwih saka 7. Manawa kabage 10 turahe luwih saka 7, iku banjur kabage 7, angka turahe nuduhake katemuning petungan. Wetone penganten Yen turah Saliyane pitungan mau, NPJ uga nuduhake yen pitungan rabi bisa kapitung gungunge neptu banjur diperang dadi 6, yen turah 1, kemanten senengane padu, turah 2, wonge padha alane, jero sinarraja becik yaiku wonge becik, yen turah papat, sanggar ringin keringan tegese seneng, bisa kanggo panggonan ngayup. Kemanten kekarone sering lara yen neptune turah 5. Pungkasan turah 6, kemanten sering kepaten. Tuladhane, Wati rabi karo Iwan. Wati lair ing dina Jumuah Legi. Jumuah= 6, Legi= 5, gunggunge 11. Iwan lair ing dina Kemis Pon. Kemis gunggung neptune ana 8, Pon ana 7. Gunggunge dadi 15. gunggung neptune Wati lan Iwan dipetung banjur diperang dadi 6. 11+ 15= 26: 6= 4 turah 2 lan diarani "kala tinantang", tegese yaiku salah sijine ana kang kalah (Tanojo, 70) 1.wasesasegara, kamot, pangapura gedhe prabawane. 2.Tunggaksemi, cepak rijekine 3.Satriya wibawa, oleh kamulyan lan kaluhuran. 4.Sumursinaba, dadi pangungsening kapinteran. 5.Satriyawirang, nandhang dukacita, kawirangan, isarat panulake jembar budine, sugih ngetokake getih, umpamane mbeleh ayam. 6. Bumikapetak, petengan aten, nanging taberi ing gawe, kuat nandhang lara lapa, resikan, isarat panulake mendhem, lemah. 7. Lebu katiup angin, nandang papa cintraka, kabeh kerepe ora dadi, kerep ngalih omah, isarat panulake ngabul-abul lemah(Noearadya, 2005: 15 ). katranganne netu "lahhire tyang kalih" panggih pinten kathahe. Ngange dipun patong 6 X 6 pinten karrine "lajeng kahhitung" 1. Sangu padu wonge 2. Kala tinantang ala Jero sinarroja becik 3. 4. Sanggar ringin keringan 5. Macan ketawang sakitan 6. Repot sangu pati. (Jaelani Kaca 49) Ing ngandhap punniki Saka rong primbon mau, bisa kawedhar yen pitungan ing NPJ lan PBA duwe negasi yaiku pitungan wong rabi yen kanthi cara ngitung wetone kemanten lanang lan wadon, yen turah 1, ing NPJ diarani tunggak tan bisa semi, nanging ing PBA diarani wasesa segara. Tunggak tan bisa semi lan wasesa segara nduweni makna kang beda. Tunggak tan bisa semi tegese selamet lan cepak rejekine, nanging yen wasesa segar tegese yaiku sugih lan jembar pangapurane. 12
Naskah Primbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] Saliyane negasi mau, uga ana kang nuduhake negasi liyane. Sajroning petungan kalorone primbon mau, yen turah 2, ing NPJ Lumbung gumuling, nanging sajroning PBA diarani tunggaksemi. Lumbung gumiling tegese yaiku wong bebojowan uripe boros, yen tunggak semi ateges sugih lan jembar pangapurane. Sajroning PBA uga ana pitungan ngenani barang ilang kang ketemu apa ora. Barang bisa ketemu yen neptune dina turah 2, nanging barang kang ilang lan ora bisa ketemu yen pitungane turah 1 lan 3. Pitungane kaya mangkene "Barang ilang ketemu lan orane Neptune calon kemanten lanang lan wadon digunggung banjur diperang pitu utawa sepuluh yen turah ing Primbon 3, diarani pisang punggel, nanging Betaljemur Adammakna Satriya wibawa. Saka rong panemu mau tegese beda. Pisang punggel tegese bakal pisah lan sajroning bale wisma ora bisa tahan suwe (Warni, 2005, 49), nanging yen satriya wibawa tegese yaiku oleh kemukten lan kawibawan (Tanoyo, 11). Tetembungan sajroning NPJ diarani sanggar ringin ing, nanging ing PBA diarani bumi kapetak. Sanggar ringin nduweni teges bisa digawe panggonan kanggo ngiyup, seneng, lan kebutuwane saben dina cukup (Suwarni, 2005: 49), nanging yen bumi kapetak tegese yaiku becik atine, nanging petengan ati (Tanoyo, 11). Gunggunge neptune dina kelangan kapara 3, turah pira. yen turah 1 Barang ora ketemu, 2 Barang bisa ketemu, 3 Barang ora ketemu, nanging wong kang nyolong nuli lara (Noeradya, 2005: 209). lan pasaran nalika Saka andharan rong primbon mau, didudut yen nduweni afirmasi. Afirmasine NPJ klawan PBA yaiku yen pitungan wong nyolong ketemu 1 lan 2. Ketemu 1 ing primbon kalorone padha-padha ilang lan petungan ketemu nalika petungane turah 2. Barang bakale ilang yen turah 3, saliyane iku wong kang nyolong bakal lara. b. Wong kang Nyolong Pitungan sajroning NPJ klawan PBA yen turah 7, sajroning NPJ diarani lebu katiup angin, nanging ing PBA diarani pandhita mukti.Lebu katiyup angin tegese yaiku kerep susah, mawut rusak, lan asor derajate (Tanoyo, 10), nanging yen pandhita mukti tegese ayem, tentrem, lan slamet (Noeradya, 2005: 15). "Lamun sira arsa ngawruhi lanang wadone ugi kados ing ngingil punika "kapetung tiga tiga" lamun kari siji lanang 1. Lannang 2. Wadon 3. Lanang Pethek Pethek yaiku mbadhe (Bausastra, 2009: 552). Pethek mujudake salah sijine sajroning primbon. Pethek uga dadi budaya wong jawa kang isih digunakake nganti saiki. Pethek sajroning NPJ ana kang ngenani barang, wateke manungsa, nandur pari, wong lara, lan pati. Andharane kaya mangkene. (Jaelani Kaca 46) Barang kang ilang bisa dimngerteni wong kang nyolong lanang utawa wadon yen dideleng saka neptune banjur diperang dadi telu. Neptu yen dipetung lan diperang dadi 3 turah 1 lan 3, wong kang nyolong lanang. Wong kang nyolong wadon, neptune turah 2. Tuladhane: Siti kelangan komputer ing dina Ahad Kliwon. Ahad neptune 5, Kliwon neptune 8. Gunggung neptune 13, yen diperang dadi telu turah siji. Wong kang nyolong yaiku lanang. Barang Sajroning NPJ ana pethek ngenani barang. Barang kang wis dijupuk wong bisa ketemu lan bisa uga ilang, kabeh mau gumantung dinane. Pethek kanggo mangerteni yen barang kang ilang bisa ketemu utawa ilang, bisa kapitung saka neptune. Barang kang ilang nalika dijupuk wong, uga bisa dimangerteni yen wong kang lanang utawa wadon. Petheke kaya mangkene. a. jupuk Ilang/ ketemu "Lamun sira ngawruhi barang ilang "dina iku pira netune" dina sak pasarane lajeng kapitung tiga kados ing ngandhap puniki "kari" Ilang 1. 2. Ketemu Ilang 3. (Jaelani Kaca 46) Barang kang ilang sajroning NPJ bisa ketemu nalika neptune dina diperang dadi telu lan isih turah 2. Barang kang ilang ora katemu nalika neptune dina diperang dadi telu, nduweni turah 1 utawa 3. Tuladhane Amir kelangan sepedha nalika dina Rebo Wage. Rebo neptune 7, Wage neptune 4 gunggunge dadi 11. Sawise digunggung, neptu mau diperang dadi 3 turah 2. Sajroning NPJ, yen turah 2, nuduhake barang bisa ketemu. "Lanang utawa wadon kang nyolong gunggunge neptune dina lan pasaran nalika kelangan kapara 3, turah pira. Yen turah 1. Kang nyolong lanang 2. Kang nyolong wong wadon 3. Kang nyolong samar, (bisa wadon, bisa lanang) (Noearadya, 2005: 209) Sajroning PBA wong kang nyolong bisa diitung kanthi cara neptune dina lan pasaran barang kang ilang digunggung, banjur diperang 3. Yen turah 1, wong kang nyolong lanang, yen turah 2, wong kang nyolong wadon, lan pungkasan yen turah 3, kangn nyolong bisa lanang bisa uga wadon. Saka andharan mau, bisa kawedhar yen sajroning NPJlanPBA nduweni isi kang padha (afirmasi), (negasi). nanging uga ana saperangan kang beda Perangan kang padha yaiku padha-padha ngitung barang kang ilang, cara ngitunge uga kanthi cara kang padha yaiku gunggunge neptu dina lan pasaran diperang 3, nanging pambedane yaiku yen barang kang ilang dipetung lan turah 3, sajroning NPJ barange wis mesthi ilang, nanging sajroning PBA barang kasebut bisa ilang lan bisa ketemu. 13
Naskah Primbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] Wateke Manungsa Wateke manungsa saliyane gumantung saka neptu, bisa uga gumantung saka wuku. Wuku cacahe ana 30. Saben wuku nduweni umur 7 dina. Macem-maceme wuku yaiku sita, landep, wukir, kurantil, tolu, gumbreg, warigalit, warigagung, julungwangi, sungsang, galungan, kuningan, sapiturute (Noeradya, 1990: 51). langkir, kulawu, wuye, lan sega galong, jajan pasar, lan wawohan. Sidhekah kasebut dipasrahna marang gurune supaya bisa dadi rahayu. Wateke bayi miturut wuku, sajroning PBA ora ditemokake, mula panliten bisa nduweni pamawas yen NPJ sajroning ngandharake petheke manungsa miturut wuku nduweni negasi. Nandur pari Sajrone NPJ, wateke manungsa miturut wuku amung ana 2 yaiku wuku kulawu lan wuye. Wuku kulawu mujudake wuku kang nomer 28, wuku wuye mujudake wuku kang nomer 22. Saben wuku nduweni watek kang beda-beda. Wuku sajroning NPJ yaiku Nandur pari mujudake salah sijine pakaryan bebrayan Jawa kang digunakake kanggo nyukupi panguripan saben dinane. Wong Jawa yen nandur pari nggunakake adat kang isih ana, kayata adat dina kanggo nandur, sidekah kang arep disuguhake, lan mantra kang isih dipercaya supaya parine bisa panen kanthi apik. 1) Wuku a. Jemuwah Legi bayi lahir wuku klawu ingkang tampi. Dewane Yang Bethara Cakra. Kayune siwalan wateke wong dawa umure mandukane yam alas ajuweh pangusap pira gedhonge neng pinggir marga. Amruhna kening sugiye karepe kaya pandhita. Gelyam daleh lumokeneng yen deduwe gedhe pyangkuhe wuku klawu lamduh dhedhal walyar wateke wong belancer sarta mangku dhuwur ligan. Wong ngiku landhep atine. Kalane kala ula. Sakite ana ing weteng lawan duwe lara geger ruwate sega byar panggang ayam wago abang bubur abang. Pasung janur wajik beset tali ulur, yen nare desundre wati wateke dadi nakal atine. (Jaelani Kaca 67) Wateke bayi yen lair ing dina Jemuwah Legi lan tiba ing wuku klawu nduweni watek kaya Pandhita. Dewane Hyang Bethara Cakra. Sajroning NPJ, bayi yen nduweni wuku klawu, dheweke bakal dadi wong sugih lan pinter kaya pandhita. Wonge uga landhep atine lan bisa mangku dhuwur ligan. Wong kang nduweni wuku klawu larane yaiku lara weteng lan lara geger. Ruwate yaiku sega byar lan panggang ayam sarta bubur abang. b. Setu Wage bayi lahir wuku wuye ingkang tampi Yang Eka wara ing Dewane. Langkung prayitna wateke kayune kayu dara landuke landuk tiwar. Pan ageng butane rep pan atine dipasang sang bahe. Gedhong lahir Ngisa. Wiyose sadheras kang dudan. Datan kurang sandhang lan pangan, sarta mangku dhuwur landhep atine. Ana dene ligan. Watek wong srantahane adhen ngarepanan buri. Wiyose getih punika pana wong kukus Pendhawa. Wateke datan kena kesaru bapa. Cipta kolire yen melarat aglis sinahuran maring Dewane sakite ngelu linu. Ruwate sega galong jajan pasar lan wawohan. Wajik baset tali sumur. Pasrahna maring guru dadi rahayu. (Jaelani Kaca 68) Adat kang ana ing bebrayan Jawa yen arep nandur pari ana ing NPJ. Isine kang ana gegayutane karo nandur pari, unine kaya mangkene "Sampun telas seratipun ingkang nyaritakaken kidung. Punika pertingkahipun tidha sasawah, utawa gaga. Lamun alip, wiwitan maluku ing dina jumuah. Sarta den wiwitan ing tengahe sawah, utawa ing tengahe gaga, nyatur kulawan dheberber ing dina Jumuwah, mongka sidekahhe liwet muwuk, pecel gayam, dongane ruwah. Yen anelir tambane jeruk gulung. Den selo ing tulakkan (Jaelani Kaca 26). Lamun tahun ehe awiwitane maluku ing dina Rebo, awita Lor Wetan, tan titemu gelang. Dhen nyebar utawa ing dina Rebo. tandur wiwitan Mongka sidekahhe sega buwet, lawuhe endhog, koralan sambel cabe. Lan wohan menir, mongka larane sundep, tambane gedhang wutu, lan pelething kejarad (Jaelani Kaca 27). Para tani kudu nduweni dina kanggo nggarap sawah lan tetanem, supaya ngasilake pari kang apik lan akeh. Dina kanggo nandur pari uga gumantung saka tahune. Nalika tahun alip, maluku diwiwiti ing dina jemuwah. Tahun alip yaiku tahun kang wiwitan dinane tiba Rebo Wage. Nggarap sawah yen tiba tahun alip, wiwitan nggarape ing tengah sawah utawa ing tengah gaga mengko sidhekahe yaiku pecel ayam, dongane ruwah. Sabanjure tiba tahun ehe. Tahun ehe yaiku tahun kang diwiwiti ing dina Ahad Pon, yen tahun Ehe, para tani kudu tandur ing dina Rebo. Wiwitan tandure saka Lor Wetan. Sedhekahe mengko sega buwet, lawuhe endhog, lan koralan sambel. NPJ uga njlentrehake nggarap sawah kang tiba tahun jimawal, tahun je, tahun dal, tahun be, tahun wawu, lan tahun jimakhir. Saben tahun, kanggo nggarap sawah diwiwiti saka dina kang beda-beda lan uga sidhekahe uga beda. Isine kanggo nggarap sawah kaya mangkene Bayi lair ing dina Setu Wage nduweni wuku wuye. Wuku wuye nduweni watek kaya kayune kayu dara. Bayi wuku wuye kurang sandhang pangane sarta bisa mangku dhuwur ligan. Sakite kang diduweni yaiku sakit ngelu. Wong wuku wuye yen duwe utang glis sinahuran dening Dewa. Ruwat kanggo wuku wuye yaiku Lamun tahun Jimawal, wiwitan maluku ing dina Kemis, awita Kidul Kulon, wekasane Lor Kulon, lamun sebar utawa tandur ing dina Kemis, sidekahe sega wuluk, iwake manuk, dongane kunut, tambane gedhang saba, den cacah ing tulaka, mongka japane awit dewi ora saba, awit saba ora den saba saba. 14
Naskah Primbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] Lamun tahun je wiwitan maluku ing dina Jumuwah, awita lor kulon wekasane tengah benere sawah, sidekahe sega liwet, lan pecel ayam, dungane dungane istiparping walu. Larane celeng seranane jagung, lan bucette sega wadhang. Binakar lan tasiha sing pinendhem ing tulakkan, mongka japane mandhek guling. Tunggune sega rawe dang, satu mara satu mati, ngleburluwih ujarre rajah iman. Lamun tahun dal wiwitana maluku ing dina Rebo. Awitta Kidul Kulon. Wekasane wetan bener. Sidekahe sega liwet, iwakke iwak loh, dungane apina. Larane lodho, tambane taine budheng, den pendhem ing tulakkan (Jaelani Kaca 28-29). Tahun Jimawal wiwitan maluku tiba ing dina Kemis. Nggarape diwiwiti saka dina Kemis. Saliyane iku, kanggo nyebar wiji diwiwiti saka arah kidul kulon, pungkasane ing arah lor kulon. Nalika tandur, diwiwiti ing dina Kemis. Sedhekahe yaiku sega wululk, iwake manut. Donga kang digunakake yaiku donga kunut. Nalika parine kena penyakit, ditambani karo gedhang saba. diwiwiti ing dina jumuah. Wiwitane ing kidul kulon. Sidhekahe yaiku sega liwet. Iwakke yaiku iwak loh. Dongane yaiku donga ruwah. Penyakit pari ing tahun Wawu yaiku penyakit putih. Sanadjan kena penyakit putih, ana tamba kanggo nambani wohane. Tambane yaiku degan. Saliyane tahun Be lan Wawu, kanggo nanem pari uga ana ing tahun Wawu. Tahun Jimakhir yen dienggo tetanem, diwiwiti saka dina Kemis. Malukune saka Kidul Wetan lan wekasane ing tengah bener. Sedhekahe nalika ing tahun Wawu yaiku sega liwet. Penyakit kang ana ing tahun Wawu yaiku kena tikus. Sajroning PBA, panliten ora nemokake pethek ngenani wong nandur pari miturut tahune. Mula, pethek nandur pari miturut tahune kalenu negasi. Pati Patine manungsa amung Gusti kang mangerteni, nanging kadhang kala manungsa bisa ngronce wayah bayi lair lan wong kang arep mati. Wong kang lair lan mati bisa dimangerteni saka dinane. Nalika ana salah sawijining wong arep ngelairake bayi utawa arep nuju patine, bisa dideleng saka dinane. Wiwitan maluku ing dina Jemuah lan diwiwiti saka Lor Kulon lan wekasane ing tengah bener. Iku kanggo nggarap pari yen tiba tahhun je. Sedhekahe yaiku sega liwet lan pecel ayam. Dongane kanggo nandur pari ing tahun je yaiku nggunakake donga istigfar ping wolu. Penyakite ing tahun je yaiku celeng. Sajroning NPJ para tani yen arep tetanem ing tahun dal wiwitan maluku kudu ing dina Rebo. Diwiwiti saka kidul kulon lan wekasane ana ing Wetan bener. Sedhekahe yaiku sega liwet lan iwak nloh. Dunga kang digunakake yaiku donga apina. Penyakit kang bakal nyerang tanduran yaiku penyakit lodho. Penyakit kasebut bisa ditambani taine budheng. Sajroning NPJ, wong kang lair utawa mati ing dina Ahad, iku ana jam 6, 7, 11, 1, lan 5. Pal wong ajal Akad, wayahe jam 9, 7, 11, 1, utawa 5 Senen, wayahe jam 8, 10, 1, 3, utawa 5 Selasa, wayahe jam 7, 10, 12, 2, utawa 5 Rebo, wayahe jam 7, 9, 11, 2, utawa 4 Kemis, wayahe jam 8, 11, 1, 3 utawa 4 Jumuah, wayahe jam 8, 10, 12, 3 utawa 4 Setu, wayahe ja 7, 9, 12, 2, utawa 4 Lamun tahun Be wiwitane maluku ing dina Rebo. Awitane Kulon bener. Sidekahe sega liwet. Iwakke endhog, lan kukuluppan dungane kunut, mongka larane walang, tambane nglenga. nuliden banting ing tulakan. Lamun tahun wahu, wiwitan maluku ing dina Jumuah, awitta Kidul Kulon, sidekahe sega liwet, iwake loh, dongane ruwah, larane putih, tambane degan, den sok ing tulakan. Lamun tahun jimakir wiwitana maluku ing dina Kemis, awitta Kidul Wetan wekasane tengah bener. Sidekahe sega liwet wuduk. Larane tikus, tambane paku wajan pengaji sethong aja anjaluk ambuh. Atu bilahe mongka den taleni lawe wena.Ubet ping telu, saradde bunar, den salo ing tulakan (Jaelani Kaca 29-30). Tahun Be wiwitan maluku ing dina Rebo. Maluku diwiwiti saka Kulon bener. Sedhekahe yaiku sega liwet. Iwak kang dienggo sedhekah yaiku iwak endhog lan nganggo kulupan. Dongane nggunakake donga kunut. Lara ing tahun be yaiku kena lara walang. Tambane yaiku nglenga lan nulit banting ing tulakan. (Noearadya, 2005: 230) Sajroning NPJlanPBA, ana pethek kang beda nalika dina Ahad lan Rebo. Wong kang arep mati dina Ahad, ing NPJ manjing jam 6, 7, 11, 1, lan 5, nanging sajroning PBA, manjing jam 9, 7, 11, 1, lan 5. Saliyane iku, pambeda utawa negasi sajroning rong primbon mau, ngenani patine manungsa ana ing dina Rebo. NPJ ngandharake yen wong mati dina Rebo, matine jam 7, 9, 11, 3, 4, nanging ing Betaljemur Adammakna jam 7, 9, 11, 2, 4. Japa mantra Mantra yaiku dedonga utawa tetembungan kang dienggo njapani, Bausastra (2000: 458). Mantra sajroning NPJ mujudake salah sijine kidung kang diprecaya bebrayan yen bisakanggo nambani wong lara. Mantrane arupa tembang dhandhang gula lan kinanthi. Mantra kasebut bisa diarani kidung. Mantra ing dhandhang gula kanggo nambani wong lara lan mantra ing kinanthi kanggo nambani bayi sawane. Nambani Wong Lara Tahun wawu tibane ing dina Senen Kliwon. Nalika para tani arep nanem pari ing tahun wawu, kudu Sajroning NPJ, mantra kanggo nambani wong lara arupa tembang dhandhang gula. Mantra kasebut mirip karo mantrane sunan kalijaga. Chodim (2011: 16) 15
Naskah Primbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] ngandharake sunan kalijaga ngronce dedonga-dedonga ing basa Jawa. Dedongane arupa kidung "Rumeksa ing Wengi". Kidung kasebut diarani "Mantra Wedha". Unine kaya mangkene Dhandhang Gula Wonten kedungrumeksa ing wengi teguh rahayu luput ing lara luputa nyila ika nyohe jim setan tan nana purun paniluhhan tan nana wani miwah wong penggawe ala gunane wong luput geni ageng emah tirta maling adoh anggrahi pan padha wedi tujuku nama sirna ... (Jaelani Kaca 15) Ana kidung rumeksa ing wengi. Kidung kasebut bisa ngedohake saka lara. Lara kang bisa ditambani nanggo kidung kasebut yaiku lara amarga kena setan, santet, lan wong kang arep nggawe ala marang kita. Saliyane iku, kidung kasebut uga bisa nyingkirake maling sarta bebaya bisa ilang. Pada kaloro mantrane uga ngenani memuleh Ngenakaken pangerah Ponang getih ing rahina wengi Angrowahi Allah kang kuwasa Andadekaken karsane Puser kuwasanipun Nguyu-uyu sembawa mami Nuruti ing panendha Kuwasanireku Jangkep kadangingsun papat Kalimane pancer wus sawiji Nunggal sawujud ingwang (Noearadya, 2005: 44) NPJ klawan PBA isi dhandhanggulane beda, sajroning NPJ ngenani japa mantra kang dijupuk saka tembange sunann Kali Jaga, nanging yen Dhandhanggula ing PBA dudu ngenani japa mantra nanging ngenani kiblat papat lima pancer. Mula, dhandhanggula sajroning NPJ klawan PBA nduweni negasi. Nambani Bocah Sawanen Sawanen mujudake salah sijine penyakite bocah cilik. Bocah yen kena sawanen saben dina nangis lan kudu ditambani. Sajroning NPJ yen ana bocah kena sawan, kudu dijapani supaya enggal waras. Mantrane arupa tembang Kinanthi. Unine kaya mangkene penyakit. Unine kaya mangkene Sekehe lara samiya ngalih sekehe mapan sami miruda melas asih pandulune sekathahe ja luput kadya kapuk tibaning wesi sagunge wisa tawa satu nalak tutuk kayu angker lemah sangar songe landhak guwane wong lemah miring kadya pakipon merak ... (Jaelani Kaca 16) Akehe penyakit padhaa ngalih, penyakit kang arep teka uga dimantrani supaya ndang minggat lan bali menyang asale. Kabeh padha manut marang wong kang maca mantra kasebut. Kayu angker, lemah sangar, lan nganti guwane wong lemah miring. Sakabehe racun bisa dadi tawar amarga kena mantra kasebut. KINANTHI ... Sah punniku pujinepun Alahuma hadam sarwin Kul uwallahhu alah wasabikul walilahi wasabikul kabatwolah cep menenga aja nangis ... (Jaelani Kaca 25) Tembang Kinanthi mau mujudake tembang kang ana mantra kanggo bocah sawanen. Mantrane arupa basa Arab. Unine "Alahuma hadam sarwin, Kul uwallahhu alah, Wasabikul walilahi, Wasabikul kabatwolah. Carane kanggo nambani bocahe diwacakna mantrane, banjur diidoni ping telu. Tembang Kinanthi sajroning NPJ unine kaya Sajroning PBA ora ditemokake kidung kang kaya mangkono. Tembang Dhandhanggula sajroning PBA isine ngenani sufisme kang ana gegayutane karo keblat papat lima pancer. Unine kaya mangkene. Dhandhanggula Ana kidung akadang premati Among tuwuh ing kawastanira Nganakaken saciptane Kakang kawah puniku Kang rumeksa ing awak mami Anekakaken sedya Pan kawusananipun Adhi ira-ira ika Kang mayungi ing laku kuwasaneki mangkene KINANTHI 1. Ana kidung kang winuwus lamun nana lare nagis puniki sira wacaken tetembangan ing Kinanthi mengkono unine tembang pan dadi suwuke bayi 2. Ana Gandrung nangis mabur amaca selawardi yen nana lare amonthah Si Gandrung teka marani nyuwuki lelara nira tumukul sarwi ngidoni 16
Naskah Primbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] 3. Pitik tulak pitik trukung tetulake jabang bayi ngidohna dasi cacing racek sarap sawan padha mati Si trukung mekukung ing ngarsi tinulak balik ing Margi. 4. Lan nana bayi puniku kekasih ira Yang Widi rineksa ing Malahekat den nemban ing Widadari pinayungan ing Yang Nabi kinebutan Widadari Sah puniku pujinepun Alahuma hadam sarwin Kul uwalahu Alah wasabikul walilahi wasabikul kabatwolah cep menenga aja nangis 4. Lan nana bayi puniku kekasih ira Yang Widi rineksa ing Malahekat den nemban ing Widadari pinayungan ing Yang Nabi kinebutan Widadari Sah puniku pujinepun Alahuma hadam sarwin Kul uwalahu Alah wasabikul walilahi wasabikul kabatwolah cep menenga aja nangis 1. Si tukung mekungkung ngarsi cacing recek samya ilang kruma kremi padha mati 4. Ana kinjeng tangis mabur amencok neng sela hardi miring tangise ki jabang arsa njuwuk anjampeni jabang bayi wis menenga wis menenga wis turua away nangis 5. Sapa mangling-manglong iku apa sira maling sekti ing Lor Kidul Kulon Wetan den kongkon aguna meling amburu si asu ajag dipoma den koonsi mati Sekathahe wali kahum Ngulama lan para mukmin samya tunggu dhateng jabang malah ilang ingkang sakit sirna laranne ki jabang wela sang lujeng ki bayi 7. Sun kudangen anak ingsun yen kaya ahiman puji gadhongan iman sekawan perdawa iman suwengi kembange iman tawekal woh ira puji lan dhikir 8. Yen wus diwasa anak sun sun kudang abisa ngaji kitab sitim lawan durat usullira lawan tapsir tilawat madhake rekkan senambi bekti Yang Widi 6. Maling aguna sireku kalawan sibajing kikik miwah si aji palampang reksanaen sijabang bayi mburu jinandha Jantala lawan sigumarang sapi 7. Miwah siceleng demalung tudhungen dimen angalih yen wus nora katinggalan sira balia den aglis reksanen ingkang santosa anakingsun jabang bayi 8. Sawengi aja turu dimen adoh kang bilahi sumingkir ingkang lalara tan ana wani nyedhaki mulia away nggegawa Si jabang amales becik (Noearadya, 2005: 44) (Jaelani Kaca 24-26) Tabel 4.6: Intertekstualitas Japa Mantra Bocah Sawanen KINANTHI Tabel 4.6: Intertekstualitas Japa Mantra Bocah 1. Yen nangis lare puniku lela-lelanen anuli supaya doh kang lalara sarap sawane alari tan wani anyedhakana saking rokhmate Hyang Widi 2. Winacaa puji iku No. 1. 2. NPJ Lamun nana lare nagis (P1. 2) Puniki sira wacaken (P1. 3) Sawanen PBA Yen nangis lare puniku (P1. 1) Winacaa puji iku (P2. 1) setan lumayu nggendring sarap sawane anyimpang panca baya pan sumingkir kala-kalane akesah datan wani amarani 3. Pitik tulak pitik tukung tetulake jabang bayi Si tulak tunggu neng marga 3. 4. 5. tulak Pitik pitik trukung (P3. 1) Tetulake jabang bayi (P3. 2) Si Trukung Situkung mekungkung ngarsi Pitik tulak pitik tukung (P4. 1) Tetulake jabang bayi (P. 2) 17
Naskah Primbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. mekukkunng ing Ngarsi (P3. 5) Tinulak balik ing margi (P3. 6) Cep menenga aja nangis (P5. 6) Samya tunggu dhateng jabang bayi (P6. 3) Sarap sawan padha mati (P3. 4) Ngidohna dasi caceng racek (P1. 2) Ana gandrung nangis mabur (P2. 1) Amaca selahardi (P2. 2) Sirna si bayi (P6. 5) Anyuwuki lelara (P1. 2) Yen lare amonthah (P2. 5) larane jabang nira nana (P3. 4) Situlak tunggu neng marga (P3. 3) Wis turua away nangis (P4. 7) Sawengi aja turu (P9. 1) Sarap sawane anyimpang (P2. 3) Cacing racek samya ilang (P3. 5) Ana kinjeng tangis mabur (P4. 1) Amencok neng sela hardi (P4. 2) Sumingkir ingkang lara (P9. 3) Arsa nyuwuk anjampani (P4. 4) Miring tangise ki jabang(P4. 3) miturut wuku lan japa mantra kanggo nambani wong lara ora ditemokake ing sajrone PBA. japa mantra kang dijupuk saka tembang Dhandhanggula. Tembang Dhandhanggula diwedharake dening Sunan Kali Jaga lan diarani kidung "Rumeksa Ing Wengi". Kidung kasebut ora ana ing PBA. Japa mantra sajroning NPJ mujudake Intertekstualitas ngenani panulisane NPJ klawan PBA bisa dimangerteni saka kelairane pangripta. Miturut Pak Maulana, kang mujudake narasumber, pangripta NPJ yaiku Mbah Jaelani utawa mbah Noer Salam. Panjenengane lair ing taun 1729 lan seda ing taun 1804. Panjenengane kagungan putu asmane Bapak Kusen. Bapak Kusen minangka Bapake Maulana Khusaini lan putune Mbah Jaelani. Andharan ngenani pangripta NPJ beda klawan andharan ngenani PBA. PBA mujudake primbon kang diterbitake dening penerbit Soemodijoyo Mahadewa. Pangripta kang satemene ora ditemokake ing naskah asline, nanging asale naskah saka Kanjeng Raden Hadipati Danurejo (Noeradya, 2005: 5). Panjenengane patih Kanjeng Sultan Hamengku Buwana VI nganti Sultan Hamengku Buwana VII. Kanjeng Sultan Hamengku Buwana kaping VI lair ing taun 1821 lan seda ing Hamengkubuwana_VI, diakses dina Minggu, 13 Juli 2013). taun 1877 Sultan Hameng Kubuwana VI dadi patih ing taun 1855 nganti taun 1877. Naskah mau, bisa uga katulis sadurunge Hadipati Danurejo sadurunge dadi patih ing Yogyakarta, bisa wae naskah kasebut katulis sadurunge Adipati Danurejo lair. Saka andharan mau, tegese Raden Adipati Danurejo tinimbang Sultan luwih muda Hamengkubuwana VI, amarga panjenengane isih bisa dadi Adipati Hamengkubuwana VII. Naskah kasebut bisa uga ditafsirake yen katulis sadurunge Adipati Danurejo lair. Pramila, kang gawe dadi pathokan anggone ngripta naskah PBA yaiku saka laire Sultan Hamengku Buwana VI, amarga panjenengane luwih tuwa tinimbang Raden Adipati Danurejo. Intertekstektualitas NPJ klawan PBA yaiku nduweni teges kang memper, nanging pambedane ana ing pada lan barise. P nuduhake pada. Pangripta bisa wae ngetrepake guru lagu lan guru wilangan ing pupuh lan baris kang cocok. Tuladhane: sajroning NPJ ing pupuh 1 baris kaloro unine tembang "Lamun nana lare nagis" (P1. 2), nanging sajroning PBA katulis ing pupuh 1 baris 1 unine "Yen nangis lare puniku" (P 1. 1). Tegese saka rong cuplikan tembang mau, yaiku yen ana bocah nangis. Dudutan saka andha ran intertekstualitas NPJ klawan PBA yaiku ana afirmasi lan ana negasi. Afirmasi sajroning studi intertekstualitas ana pitu, yaiku ngennai wateke manungsa miturut neptu, wateke manungsa miturut mangsa, pethek barang kang ilang/ ketemu, wong kang nyolong, paraning durjana, wong lara lan pati. Negasi NPJ klawan PBA ana lima, yaiku ngenani wateke manungsa miturut mangsa, pitungan rabi, petheke wong kang nyolong barang, wong lara lan pati. Saliyane iku, panliten nduweni pamawas yen NPJ mujudake naskah kang luwih amba, amarga sajroning NPJ ana rong perangan kang ngenani wateke manungsa Saka rong andharan mau, bisa kawedhar yen NPJ tinimbang PBA,amarga pangripta NPJ lair ing taun 1729. Bisa dikira-kira yen panjenengane nyerat naskah ing umur 25- an, yaiku ing taun 1754, nanging PBA kang digawe pathokan yaiku ing laire Sultan Hamengku Buwana VI yaiku ing taun 1821. Pambeda taun kasebut yaiku taun 1754 klawan taun 1821. Pambedane ana 67 taun. luwih dhisik anggone ngripta PANUTUP Dudutan Aspek wewujudaning naskah bisa kawedhar ngenani irah-irahane naskah, asal- usule naskah, kahanane naskah, struktur naskah, basaning naskah, kahanane naskah, tulisane naskah, ukurane naskah, lan isine naskah. Irah-irahane naskah kang wis diandharake yaiku naskah Primbon Jaelani kang dicekake dadi NPJ. Naskah kasebut asale saka Maulana Khusaini kang pidaleme ana ing desa Karangpuri, kec. Wonoayu, Kab. Sidoarjo. NPJ mujudake naskah kang arupa ing perangan ngarep, tembang lanmujudake gancaran ing perangan mburi. Basa kang 18
Naskah Primbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] digunakake kanggo ngandharake isine naskah yaiku basa Jawa anyar, kang kacampuran tembung-tembung .saka basa Arab serta basa kawi. nuwuhake rasa kesadharan yen kabeh mau mujudake salah sijine tradhisi kang kudu diuri-uri. Saliyane iku, kahanane naskah uga wigati lan kudu diandharake. Kahane NPJ isih cetha lan apik. NPJ arupa naskah asli tulisan tangan lan kaserat ing daluwang warna kuning rada coklat. Perangan ngarepe wis ora ana, ing tengah ana kang bolong cilik amarga dipangan rayap, nanging bisa diwaca. Saliyane iku, perangan kang tulisane mlaur ora bisa diwaca. Naskah kaperang saka 49 lembar lan 98 kaca. Cacahe kaca ana 98 kaca, cacahe gatra saben kaca ana 13 nganti 16 gatra, dawane kertas 17 cm, ambane kertas 11 cm, lan kandele naskah 1 cm. KAPUSTAKAN Baroroh, Baried. 1994. Pengantar Teori Filologi. Yogyakarta: Badan Penelitian pdan Publikasi Seksi Filologi, Fakultas Satra, Universitas Gajah Mada Chodjim. 2003. Mistik dan Makrifat Sunan Kalijaga. Jakarta: Serambi Djamaris, Edwar. 2002. Metode Penelitian Filologi. Jakarta: Pusat Bahasa Endraswara, Suwardi. 2003. Metodologi Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Widyatama Sajroning ngandharake suntingan teks, naskah kudu dikritik lan diwenehi komentar. Kritik teks kang bakal dijlentrehake yaiku ngenani tetembungan kang mujudake tembung Kawi, tembung kang ora bener, lan tembung Arab kang durung bener karo tulisan asline. Babagan kang wis diandharake ing bab sadurunge kang ngenani suntingan teks yaiku tembang Dhandhanggula, Sinom, lan Kinanthi. Gunggunge tetembungan kang dikritik ana 46, Tembung ing tembang Dhandhanggula ana 37 suntingan, Sinom ana loro kang dikritik, lan nem tembung ing tembang Kinanthi. Tetembungan kang wis dikritik, banjur dikomentari. Kayata tembung "kedung", kang bener dudu tembung kedung, jalaran tembung kasebut ora trep karo tembung liyane. Tembung kasebut bisa diganti kidung. Unine dadi "Wonten kidung rumeksa ing wengi" tegese yaiku ana tembang kang njaga ing wengi. Kidung mujudake karangan kang arupa tembang. Hidayatul, Siti Muzayanah. 2011. Piwulang Agama Ing Sajrone Naskah Kitab Tauhid. Surabaya: Unesa Machsum, Toha. 2008. Khazanah Naskah-naskah Jawa Pesisiran. Surabaya: Pusat Bahasa Balai Bahasa Moloeng, Lexy J. 2008. Metode Penelitian Kualitatif. Bandung: Rosda Karya Noeradya, Woerjan. Primbon 1990. Qomarulsyamsi Adammakna. Yogyakarta: Buana Raya Kitab ________________. 2005. Kitab Primbon Betaljemur Adammakna. Yogyalarta:Buana Raya Novalina, Vivin Herawati. 2010. Suntingan Teks lan Piwulang Moral ing Sajrone Naskah Serat Wulang Sunu Versi Pacitan. Surabaya: Unesa Teori Nurgiyantoro, Burhan. 2007. Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gadja Mada University Press Studi Intertekstualitas uga wis kaleksanan kanthi ngandharake ngenani petungan, pethek, lan japa mantra kang ana ing NPJ. Intertekstualitas NPJ klawan PBA ngenani petungane ana petungan lair lan rabi. Pethek sajroning NPJ kayata ngenani barang kang ilang, wateke manungsa, nandur pari, wong lara, lan patine manungsa. Japa mantra uga ana ing kalorone primbon mau. Japa mantra kang arupa tembang bisa kaperang dadi loro yaiku kanggo nambani wong lara lan nambani bocah sawanen. Sajroning intertekstualitas, panliten menehi pamawas kanggo nampa(afirmasi) lan nolak (negasi). Pardi. 1996. Sastra Jawa Periode Akhir Abad XIX-Tahun dan 1920. Pengembangan Bahasa Jakarta:Pusat Pembinaan Pradopo, Rachmat. 1995. Beberapa Teori Sastra, Metode Kritik dan Penerapannya. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. 1997. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. Purnomo, Bambang. 2007. Filologi dan Studi Sastra ________________. Pengkajian Lama. Surabaya: Bintang ________. 2011. Kesastraan Jawa Pesisiran. Surabaya: Puisi. Bintang Intertekstualitas ngenani seratan NPJ klawan PBA, NPJ luwih dhisik anggone ngripta tinimbang PBA, amarga pangripta NPJ lair ing taun 1729. Bisa dikira-kira yen panjenengane nyerat naskah ing umur 25-an, yaiku ing taun 1754, nanging PBA kang digawe pathokan yaiku ing laire Sultan Hamengku Buwana VI yaikuk ing taun 1821. Pambeda taun kasebut yaiku taun 1754 klawan taun 1821. Pambedane ana 67 taun. ________. 2013. Filologi dan Studi Sastra Lama edisi revisi. Surabaya: Bintang Purwadi. 2006. Horoskop Jawa. Yogyakarta: Media Abadi Ratna, Nyoman Kutha. 2008. Teori, Metode, dan Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Robon, S. O. 1978. Pengkajian Satra-satra Tradisional dan Indonesia. Pengembangan Bahasa. Jakarta: Pusat Pembinaan Pamrayoga Saputra, Karsono. 1996. Tradisi Tulis Nusantara. Jakarta: Sajroning nliti NPJ, panliten ngrumangsani yen sajroning njlentrehake ngenani petungan, pethek, lan japa mantra isih kurang sampurna. Mula, panliten butuh kritik lan saran saka pamaos supaya nuwuhake pamikir kang bener kanggo garapan sabanjure. iki uga dikarepake bisaa menehi kawruh tumrap pamaos ngenani isine primbon, suntingan teks, lanstudi intertekstualitas NPJ klawan PBA. Kawruh japa mantra bisaa ngenani petungan, pethek, Panliten lan Masyarakat Pernaskahan Nusantara. Sudardi, Bani. 2003. Penggarapan Naskah. Surakarta: Badan Penerbit Sastra Indonesia Suwarni, Widayati Sri. 2005. Dasar-dasar Upacara Adat. Surabaya: Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Surabaya Suwarni. 2007. Satra Jawa Pertengahan. Surabaya: Bintang 19
Naskah Primbon Jaelani Suntingan Teks lan Studi Intertekstualitas [Tintingan Filologi] Syaiful, Faris Hayat. 2012. Nilai Sufistik Sajrone Naskah Sayyidil Makrifat. Surabaya: Unesa. Tanojo. Primbon Sabda Pandita. Surabaya: Trimurti Surabaya. Teeuw. 1988. Sastra dan Ilmu Sastra. Jakarta: Pustaka Jaya. diakses dina Minggu, 13 Juli 2013). DAFTAR KAMUS Poerwadarminta, W.J.S. 1937. Baoesastra Djawi. Djakarta: Djambatan. Tim Penyusun Balai Bahasa. 2011. Bausastra Jawa. Yogyakarya: Kanisus. Tim Penyusun KBBI. 1996.Kamus Besar Bahasa Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka. Winter, Ranggawarsita. 2000. Kamus Kawi- Jawa. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Yunus, Mahmud. 2007. Arab- Indonesia. Jakarta: PT. Mahmud Yunus Wa Dzurriyyah. 20