Studi Kasus Pemerolehan .... Dicky Yuliawan Nurdiansyah 43 STUDI KASUS PEMEROLEHAN BASA JAWI LARE UMUR 4 TAUN ING WONOGIRI ACQUISITION CASE STUDY JAVA LANGUAGE'S CHILDREN AT WONOGIRI IN 4 YEARS OLD Dening: Dicky Yuliawan Nurdiansyah, Prodi Pendidikan Bahasa Jawa, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta Sarining Panaliten Ancasing panaliten menika ngandharaken pemerolehan basa Jawi lare umur 4 taun babagan tembung, struktur ing fonologi, morfologi, saha sintaksis. Panaliten menika kalebet jinising panaliten studi kasus. Sumber data panaliten menika rekaman swara lare umur 4 taun, ingkang asmanipun Syah Bintang Ramadhan, kanthi data awujud swara ingkang kalebet jinis psikolinguistik. Data panaliten dipunkempalaken kanthi teknik rekam saha transkripsi nyerat. Data dipun-analisis kanthi analisis studi kasus deskriptif tembung. Validitas data dipunpanggihaken kanthi data check saha analisis kasus. Wondene kangge manggihaken reliabilitas menika ngginakaken uji data kualitatif. Pemerolehan basa Jawi ing lare 4 taun ingkang dipunpanggihaken awujud tembung-tembung ingkang sampun dipunkuwaosi kanthi fonetik saha fonetis. Strukturipun fonologi ing tembung lare menika dipunandharaken kanthi fonotatik saha fonetis. Struktur morfologi ngandharaken jinis tembung saha wujud tembung ing dados pathokan lare menika saged nguwaosi babagan tetembungan. Sarta Struktur sintaksis menawi lare menika menapa sampun saged wicantenan ingkang saged tumuju sampun tingkat wasis basa jengkep (4,0 - 5,0). Pamijining tembung : Studi kasus, pemerolehan basa, fonologi, morfologi, sintaksis, saha lare umur 4 taun. Abstract The purpose of the research is explain on acquisition Java language's children 4 years old section on vocabulary, structure demands on phonology, morphology, and syntax. This research can belong on research case study. The data resources of the research is appear on voice recorded being audio voice from Syah Bintang Ramadhan though on kind of research psycholinguistics. This research data fullfil to collections do with voice recording technics and transcypt them. The data have to analyzed with method vocabulary descryptive case study. On the validity data must be on checked and case analysis. On therefore to find reliability data can on with the procedure quality data test. Java language acquisition on children 4 years old are to find the problems in the vocabularies, on this inside the children can ables phonetics and phonetic. The phonology structure can explained with phonotatics and phonetic. The morphology structure will explained that child get acquisition vocabulary which there genre and form words. The syntax structure in the year on 4 - 5 years old get control a conversation than it though, maybe this children on the complex language acquisition level. PURWAKA sampun nedahaken basa pisanan. Bayi 6- Basa minangka pirantinipun 12 wulan menika sampun mleceh manungsa kangge mangertosi wigati saha tembung pisanan, nanging taksih medal nalaring pikir kersanipun manungsa sanes tembung wanda wuni am, ba, saha ma. lumantar wicanten utawi isyarat. Nalika Lajeng 13-24 wulan sampun ngecapaken bayi menika manungsa sampun pikantuk tembung ingkang boten sakecap, kadosta basa nalika lair, pramila manungsa nangis mama, mimik, saha baba. Dumugi lare
44 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 3, Maret 2018 25-36 wulan menika sampun ngucap Pemerolehan basa ing basa Jawi tembung langkung saking setunggal awujud upakara ing tumbuh kembang tambung menawi saged setunggal ukara. basa manungsa. Ing mriki seserepan Nanging taksih wonten tembung ingkang menika ugi saking interkasi lingkungan boten sampurna. Lare umur 37-48 menika sosial saha perkembangan wasis kognitif sampun sawetara langkung jelas saha lare. Gayut pendekatan seserepan lancar anggen ngucap tembung. tembung ing basa Jawi menika fonologi, Inggih menika gayut kaliyan lare morfologi, saha sintaksis. umur sekawan taun mlampah inggih Pemerolehan basa ing basa Jawi sampun nguwaosi tembung-tembung ing menika anggen objek naliten menika lare basa Jawi ingkang radi lanyah.Bayi 6-12 umur 4 taun 4 wulan. Lare menika wulan menika sampun mleceh tembung namipun Syah Bintang Ramadhan (B) pisanan, nanging taksih medal tembung ingkang mapan wonten Dhusun Duwet wanda wuni am, ba, saha ma. Lajeng 13- Kidul Rt.02/ XV, Kecamatan Baturetno, 24 wulan sampun ngecapaken tembung Kabupaten Wonogiri.Lare B menika ingkang boten sakecap, kadosta mama, putra saking pasangan kulawarga Denny mimik, saha baba. Dumugi lare 25-36 Nurdiansyah kaliyan Dewi Lugiyanti. wulan menika sampun ngucap tembung Adhedhasar underaning perkawis langkung saking setunggal tambung ing nginggil ingkang perlu dipunwatesi menawi saged setunggal ukara. Nanging supados perkawis ingkang badhe taksih wonten tembung ingkang boten dipunrembag saged langkung mligi. sampurna. Lare umur 37-48 menika Watesaning perkawis dipunandharaken sampun sawetara langkung jelas saha wonten ing lancar anggen ngucap tembung. ngandhap menika.Ingkang kaping basa, wujud basa, saha jinis basa, kosok setunggal, mangertosi jinis tembung saha wangsulipun kawruh psikologi memnika struktur fonologi, morfologi, saha ngandharaken babagan tata krama saha sintaksisingkang sampun dikuwaosi lare tingkah laku basa. Ing cabang saben umur 4 taun ing Dhusun Duwet Kidul, kawruh piyambak menika gadhah cara Kecamatan Baturetno, Kabupaten saha ancasipun sanes-sanes. Wonogiri. Psikolinguistik menika salah GEGARAN TEORI satunggaling kawruh minangka babagan Kawruh linguistik piyambak basa mlebet ing kawruh psikologi. Saha menika ngandharaken babagan struktur studi pengembangan psikolinguistik menika cabang kawruhipun taksih kirang
langkung dereng dangu sejarahipun. Kawruh psikolinguistik kangge mangertosi bab basa ingkang wonten ing waliking perkawis psikologi gayut ing tiyangipun (Tarigan, 1985 : 1-2). Miturut Dardjowodjojo (2014 : 225-227), pemerolehan basa menika proses lare kasebut nampi basa saking ibunipun, inggih menika saged kasebut pemerolehan basa ingkang awal-awal. Basa sepisanan ingkang dipunmirengakaen dening lare menika basa ibu. Basa ibu menika saged ugi basa ingkang utama miturut daerah saha wilayah piyambak. Basa kaping kalih menika basa ingkang pikantuk saking pawiyatan formal. Basa menika adhedhasar saking subsistem (fonologi, morfologi, saha sintaksis) ingkang boten setunggal sistem kemawon. Sistem basa menika sistem Miturut Simanjuntak saha Dardjowidjojo wonten Suhartono (2005 : 82 - 84) tingkatan pamarolehing basa pisanan wonten lare menika wonten 6 tahap inggih menika: (1) tingkat babel (0,0- 1,0); (2) tingkat holofrasa (1,0-2,0); (3) tingkat ujaran kalih tembung (2,0-2,6); (4) tingkat awalan tata basa (2,6-3,0); (5) tingkat dumunung tata basa diwasa (3,0- 4,0); (6) tingkat wasis basa jangkep (4,0- 5,0). Dados panaliten menika tumuju babagan objek lare 4 taun, menika limrah saha kados pundi perkembangan lare Studi Kasus Pemerolehan .... Dicky Yuliawan Nurdiansyah 45 lambangawujud ing bunyi, boten gambar utawi tanda sanesipun, ing bunyi menika piranti ucap manungsa. Sistem lambangbasa arbitrer gadhah teges lambang bunyi kasebut boten wajib gayut kaliyan konseping pralambangan. Babagan lambangbasa inggil kasebut gadhah ancas ing saben lambang basa, tembung, frasa, klausa, saha ukara sarta wacana gadhah teges tartamtu, pramila saged kemawon owah utawi boten owah babar blas. Mawi saking para ahli saged paring gambaran ingkang lare ing umur 4 taun taksih wonten tahap perkembangan basa ingkang penting. Menika dadosaken mliginipun lare dipunteliti ing panaliten menika menapa ingkang dipunwastani lare taksih saged basa, mawi ing mriki basa Jawi ingkang manut saking dherahipun piyambak-piyambak. menika kalawau anggen nyinau aksen basa, Basa Ibu. Lare umur 4 taun menika mangsa keemasan utawi mangsa sedaya kemawon patuladhan saha tingkah laku saking tiyang sepuh dipungugu saha dipuntiru. Saengga tiyang sepuh kedah maringaken tuladha saha ngajar budi pakerten kangge kapinteraning lare kasebut. CARA PANALITEN Panaliten menika kalebet jinising panaliten kualitatif mawi pendekatan studi kasusamargi ancas saking penelitian menika kangge mangertosi tembung-
46 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 3, Maret 2018 tembung basa Jawi ing lare 4 taun. Baturetno, Kabupaten Wonogiri ing Saking perkawis panaliten menika saged griyanipun Syah Bintang Ramadhan. ngrembag babagan seserepan tembung, Pakempalan data menika betahaken 1 fonologi, morfologi saha sintaksis ing wulan, ing wulan Desember 2017. Mawi pangucaping tembung ingkang pangolahan saha analisa data menika ing dipunucapkaken dening lare wulan Januari 2018. kasebut.Mendet saking pamikiring Piranti ingkang kaginakaken Sugiyono (2011: 209-210) perkawis kangge panaliten inggih menika: panaliten menika kalebet deskriptif dipunginakaken wonten ing panaliten mliginipun panaliten jumbuh eksplorasi studi kasus menika, rekaman audio sasaran panaliten langkung mendhasar, sahakartu catatan lapangan. Ngginakaken wiyar, saha teteg. Salajengipun dipunrinci cara wawancara interaktif ingkang malih dados studi kasus. wicantenan saben dinten panyerat kaliyan Papan panaliten menika subjek data. Miturut Dardjowidjojo dipunlaksanakaken ing alamat Dhusun (2014: 228) metode wawancara menika Duwet Kidul RT 02/ XV, Kecamatan cara naliten malih ingkang dipunkersakaken dening panaliten ASIL ANALISIS SAHA menika. PIREMBAGAN Data menika dipunanalisis Tumrap panaliten ingkang ngangge cara analisis data ing lapangan adhedhasar wosing perkawis menika Model Miles saha Huberman (1984) ing inggih manggihi pamarolehan-ing Soegiyono (2011: 246-252). Model tembung-tembung saha struktur wujud menika ngginakaken analisis data fonologi, morfologi, sarta sintaksis kualitatif. Model menika analisis data lumantar saking lare umur 4 taun, panaliten kualitaif minangka ingkang naminipun Syah Bintang wawangunem. Data ingkang sampun Ramadhan ingkang singgah griya wonten dipunandharaken wosipun mawi ing Duwet Kidul Rt 02/XV, Kecamatan dipunajengaken ngesahaken data menawi Baturetno, Kabupaten Wonogiri. Pramila data dipunuji kredibilitas. Wonten saking perkawis menika wonten ingkang Soegiyono (2011: 270-276) uji dipunrembag saha kados pundi asiling kredibilitas mawi isinipun ngangge pirembagan panaliten. Mbokbilih saking perpanjangan paningalan panaliten, menika lajeng kemawon ing lare menika triangulasi data, analisiskasus, saha data menapa saged nguwaosi tembung- check kaliyan rekaman. tembung basa Jawa? Sarta menapa sampun wasis ing ngucap tembungipun
N o. saha menapa sampun ngucap wicantenan ingkang sampurna kadosta saged ndhapuk ukara? Ing mriki badhe dipunrembag. Tembung-tembung ingkang sampun dikuwaosi saha struktur wujud fonologi, morfologi, saha sintaksis dening lare 4 taun inggih menika. Tabel 1: Analisis Jinis Tembung saha Struktur Fonologi, Morfologi, saha Sintaksis Data Jinis Temb ung Tabel Fonol data Struktur Morfo logi kasebut Sinta ksis salah satunggaling makili saking saperangan data inggih nyangkup sedaya perkawis panaliten. Ananging taksih wonten lare saged nguwaosi babagan ing struktur fonologi inggih menika wonten struktur V, VK, KV, KVK, KKV, saha KKVK ing silabe fonotatik basa Jawi. Pirembagan Asiling panaliten menika ngandhet bab babagan pirembagan panaliten ingkang mratelalaken bab tembung-tembung ingkang langkung wiyar saha cetha. Babagan tembung- tembung menika saged dadosaken pathokan mawi panguwaosaning basa Jawa ing lare 4 taun mlginipun bab tembung. Pramila babagan pirembugan menika gadhah ancas inggih menika ancas kados pundi tembung ing pasinaon ing tembung-tembung ingkang dipunkuwaosi, fonologi, morfologi, saha sintaksis-ipun ing tembung basa Jawa Studi Kasus Pemerolehan .... Dicky Yuliawan Nurdiansyah 47 ogi 1 Aku 2 Mama 3 Polisi sesulih I a-ku sesulih II sesulih III ma-ma pᴐ-li-si lingga lingga lingga
Cacin g 5 gendh ong 6 Okeh 4 7 peran g- peran gan aran kriya katrang an kriya ca-cIŋ gԑnḍᴐŋ okԑh pəraŋ- pəraŋa n lingga lingga cambor an dwiling ga
gothan g gothan g lare 4 taun kasebut. Saking asiling data dipunrekam menika gadhah titikan mawi lare menika tiyang Jawi ingkang lair ing tanah Jawi, tepatipun Kecamatan Baturetno, Kabupaten Wonogiri. Data menika dipunbetahaken lantaran lare menika saged ngolah utawi nguwasi bab fonotatik, alofon, vokal rangkap, konsosnan rangkap. Ing ngandhap menika kaandharaken struktur fonologi mawi ngginakaken kaidah fonotatik, antawisipun. Fonotatik VK = entuk /en-tU?/, əm /əm/, əmpat /əm-pat/ Fonotatik KV = pengin /pe-ŋin/, mama /ma-ma/, he /he/, dadi /da-di/, cacing /ca- ciŋ/, rusak /ru-sa?/, patah /pa-tah/, salim /sa-lim/, ko /ko/ Fonotatik KVK = gendhong /gen- dhᴐŋ/, tak /ta?/, takbalang /ta?-ba-laŋ/, ben /bԑn/, tek /tek/, Nur /NUr/, Bintang /Bin-taŋ/
48 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 3, Maret 2018 Fonotatik KKV = dhewe /ḍe-we/, antawisipun gothang/ boten ganep, swarane /sʷa-ra-ne/, ngene /ŋe-ne/, lha sederhana/ simpel/ lamba, pepak/ ganep, /lha/, lho /lho/, nyilih /ñi-lIh/, nyuwun saha camboran/ majemuk. Ingkang /ñu-wUn/ kaping setunggal inggih menika Fonotatik KKVK = ngentut /ngen-tut/, tembung-tembung ingkang sampun mbok /mbok/ medal saha dipunkuwaosi dening lare Pramila lare kasebut sampun Bintang. Lare menika samenika umur 4 nguwaosi bab jinising tembung 20 iji, taun, ugi saking umuripun menika menika sesulih I, sesulih II, sesulih III, sampun gadhah pandhapuking tembung sesulih dununging barang, aran, kriya, dhumateng wicantenan. Amargi saged kriya mawa lesan, kriya tanpa lesan, kriya kemawon muni klausa, frasa mbok bilih tandang, kriya tanduk, kriya tanggap, saged ukara (ukara gothang, ganep, saha katrangan, katrangan kahanan, katrangan pepak), ananging ukara menika tesih wekdal, katrangan barang, katrangan tebih saking sampurnaning tata tumindak, panggandheng, panyambung, basanipun. Mawi wonten mriki saged panguwuh saha wilangan. Supados dipunrembag rumiyin babagan tembung titikanipun tembung-tembung basa Jawi lantaran menapa kemawon lare menika saking lare kasebut saged dipunwastani, wicantenan tembung ingkang asring pramila dipundamel struktur morfologi dipunambali. ingkang nyatakaken wujud tembungipun. Struktur kasebut ingkang sampun PANUTUP dipunkuwaosi 11 wujud tembung dening Dudutan lare inggih menika antawisipun lingga, Adhedhasar saking asiling saha lingga andhahan, andhahan, tanduk, pirembagan panaliten ingkang dados tanggap, tandang, dwilingga, guna, wosing perkawis ing studi wisesa-na, wancah, saha camboran. kasuspemerolehan tembung lare 4 taun Amargi dipuntingali saking dapuraning ananda Syah Bintang Ramadhan wonten tembung kasebut saged nyatakaken ing ing Duwet Kidul, RT 02/XV, dhapuk ukara. Wonten ing ukara kasebut Baturetno, Wonogiri menika sampun inggih dipuntingali lare sampun saged nyekapi anggen perkawising panaliten dhapuk ukara ingkang mlginipun sampun ing tembung-tembungipun, fonologi, nguwaosi saperangan babagan sintaksis. morfologi, saha sintaksis-ipun. Perkawis- Babagan sintaksis ngandharaken bab perkawis menika wonten peranganipun perkawis lare kasebut ingkang piyambak, ing tembung-tembung menika dipunkuwaosi sekawan wujud ukara lare sampun nguwaosi babagan tembung
saha kaidah fonotatik-ipun sampun lancar saha cetha. Amrih wonten ingkang taksih kirang cetha, pramila panaliti inggih utawi tiyang sanes sampun mangertosi menapa ingkang dipunkersakaken dening lare menika. Saha lare menika sampun nguwaosi tembung-tembung ingkang cacahipun 135 tembung. Mbok bilih saking tembung-tembung wonten ingkang tikel pangucapanipun, menawi mekaten inggih langkung saking
prakiraan hipotesis jumlah kasebut. Lare Syah Bintang Ramadhan ing umur 4 taun 4 wulan menika sampun kalebet Tingkat Wasis Basa Jangkep antawis umur 4 - 5 taun, menawi sedaya taksih ngangge basa Jawi ngoko lugu. Menawi ing fonologi lare menika sampun mlebet sedaya ing kaidah fonotatik ing basa Jawi. Kaidah fonotatik sedaya wonten enem jinis ingkang beda-beda ing silabe kasebut. Cara pangucapanipun inggih sampun leres miturut tata tembung basa Jawi. Saking tembung dipuntingali kanthi fonetis mawi lare kasebut saged dipuntepang saking pundi asalipun adhedhasar pangucapan fonem vokal saha konsonan sarta aksen saking Jawa Tengah. Wonten tembung saperangan ingkang tesih kirang cetha saha wonten campuran basa Indonesia. Inggih dipunmaklumi lare 4 taun menika taksih nyerap basa-basa. Ing babagan morfologi menika lare menika sampun saged Studi Kasus Pemerolehan .... Dicky Yuliawan Nurdiansyah 49 ngandhaharaken tembung-tembung ingkang wujudipun lingga, andhahan, tanduk, tanggap, tandang, wisesa, wilangan, saha wancah ingkang taksih asring. Pramila makna ingkang dipunujarakaken sampun dipunngertosi dhateng lawan wicantenan tiyang sanes. Saha jinisipun inggih sampun wonten aran, sesulih, kriya, wilangan, pambantu, panggandheng, panyambung, saha ingkang kathah menika panguwuh. Salah satunggaling daya panagribawa panguwuh menika logat lare menika dipuntepang dening tiyang sanes, mliginipun saking daerah njawi Jawa Tengah. Salajengipun perkawis sintaksis lare kasebut miturut pandhapuking ukara antawisipun sampun nguwaosi ukara ganep saha ukara boten ganep. Ukara miturut wedharing gagasan menika inggih menika cariyos, panjaluk, pangarep-arep, prajanji, pitakon, saha pakon. Dipuntingali saking sipatipun uakara lare saged wicantenan ing ukara deklaratif, imperatif, saha interogatif. Pamrayogi Panaliten kasebut gadhah mupangat ingkang prayogi awit lare menika kados pundi pikantuk basa Jawi ingkang sae. Babagan basa lare menika saged risak saha awrat anggen ngucal ingkang leres supados lare menika saged mangertosi bab tata basa sarta basa Jawi boten luntur. Ugi basa sanesipun sami
50 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 3, Maret 2018 kaliyan pamrayogi panyerat. Asiling kangge kulawarga ingkang sampun panaliten daya pangaribawa secara gadhah keng putra lumantar basa Ibu. langsung gadhah mangertosi babagan basa lare 4 taun. Lumantar saking wosing panaliten kasebut, nuwuwhaken asiling panaliten ingkang kathah saha wiyar ingkang dipunmagertosi utawi babagan KAPUSTAKAN Dardjowidjojo, S. 2014. Psikolinguistik Pengantar Pemahaman Bahasa Manusia.Yayasan. Jakarta: Pustaka Obor Indonesia. ingkang dereng dipunmangertosi. Daya pangaribawa asiling panaliten kanthi Tarigan, H. G. 1985. Psikolinguistik. Bandung: Angkasa. boten langsung saged kangge pathokan lare menika nguwaosi menapa boten bab basa Jawi ingkang basa Ibu lare kasebut. Sugiyono. 2011. Metode Penelitian Kuantitatif, Kualitatif, Dan R&D. Bandung: Alfabeta. Amargi lare samenika inggih dangu- dangu boten remen kaliyan basa Ibu utawi basa daerah ingkang mengkugati titikan basa lokal tulen lare kasebut. Pramila panaliten menika inggih tumrap Suhartono. Pengembangan Keterampilan Berbicara Anak Usia Dini. Jakarta: Direktorat Jenderal Tinggi Pendidikan Direktorat Pembinaan Pendidikan Tenaga dan Ketenagakerjaan Perguruan Tinggi. 2005. Kependidikan