UNSUR MISTIK MAGIS ING NOVEL DHAYOH BENGI SANGU MAESAN ANGGITANIPUN ESMIET SKRIPSI Dipunaturaken Dhumateng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta Kangge Njangkepi Salah Satunggaling Sarat Minangka kangge Pikantuk Gelar Sarjana Pendidikan Dening : Wening Tyas Mustikasari NIM 10205244015 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2014 i
WEDHARAN Ingkang tandha tangan ing ngandhap menika kula : Nama : Wening Tyas Mustikasari NIM : 10205244015 Program Studi : Pendidikan Bahasa Jawa Fakultas : Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ngandharaken bilih karya menika asiling panaliten kula piyambak. Sangertos kula, karya ilmiah menika boten dipunserat dening tiyang sanes, kejawi perangan - perangan tartamtu kemawon ingkang kula pendhet minangka dhasar panyeratan kanthi migatosaken tata cara saha paugeran nyerat karya ilmiah limrah. Menawi ing tembe wingking kabukten bilih wedharan menika boten leres, bab menika dados tanggel jawab kula pribadi. Yogyakarta, 2 Juni 2014 Panyerat, Wening Tyas Mustikasari iv
SESANTI Sebegja - begjane kang lali, luwih begja kang eling lawan waspada. (R. Ng. Ronggowarsito) Suket latar celulang ciut godhonge Aja drengki wong urip nunggal sebumi ( Eling - eling Banyumasan ) v
PISUNGSUNG Skripsi menika kula pisungsungaken dhumateng tiyang sepuh kula, bapak Muslim saha Ibu Sumei, ingkang sampun paring sedaya kabetahan kula wiwit miyos ngantos dumugi samenika kanthi lumebering sih katresnan, saha kangmas kula kekalih, Setiono saha Sulistio ingkang sampun paring dorongan dhateng kula. vi
PRAWACANA Puji sukur kula aturaken dhumateng ngarsanipun Gusti Ingkang Maha Kuwaos ingkang sampun paring mapinten - pinten kanikmatan dhateng panyerat, satemah panaliten kanthi irah-irahan "Unsur Mistik Magis ing Novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan Anggitanipun Esmiet" menika saged kaimpun kangge jangkepi salah satunggaling sarat minangka kangge pikantuk gelar sarjana pendidikan. Panyeratan skripsi punika saged pungkasan tamtu amargi panyengkuyung saking mapinten-pinten pihak. Awit saking punika, panyerat badhe ngaturaken agunging panuwun dhateng : 1. Bapak Prof. Dr. Rochmat Wahab, M. Pd MA, minangka Rektor Universitas Negeri Yogyakarta. 2. Bapak Prof. Dr. Zamzani, M. Pd minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring kalodhangan anggen kula nyerat skripsi punika. 3. Bapak Dr. Suwardi, M. Hum minangka Pangarsa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah saha dosen pembimbing ingkang sampun paring kawruh anggen kula sinau wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah. 4. Bapak Sutrisna Wibawa, M. Pd minangka Penasehat Akademik wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah. 5. Bapak saha Ibu dosen Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring kawruh ingkang mawarni-warni. 6. Tiyang sepuh kula saha kangmas kula kekalih ingkang sampun paring panyengkuyung saha pandonga dhateng panyerat. 7. Kanca-kanca Pendidikan Bahasa Daerah sarta sedayanipun ingkang boten saged kula sebutaken setunggal-setunggal ingkang sampun paring pambiyantu satemah skripsi punika saged kaimpun. Panyeratan skripsi menika tamtu dereng saged kawastanan sampurna. Pramila sedaya panyaruwe sarta pamrayogi dipuntampi kanthi jembaring manah vii
supados panaliten menika saged langkung sae, jangkep saha saged sampurna. Mugi-mugi panaliten punika gadhah paedah kangge sedayanipun ingkang maos skripsi punika. Wasana, panyerat aturaken gunging pangapunten saha maturnuwun. Yogyakarta, 2 Juni 2014 Panyerat, Wening Tyas Mustikasari viii
WOSING ISI IRAH - IRAHAN ... PASARUJUKAN ... iii PANGESAHAN ... WEDHARAN ... SESANTI ... PISUNGSUNG ... vii PRAWACANA ... WOSING ISI ... DHAFTAR TABEL ... xii DHAFTAR LAMPIRAN ... xiii SARINING PANALITEN ... BAB I PURWAKA ... A. Dhasaring Panaliten ... B. Underaning Perkawis ... C. Watesaning Perkawis ... D. Wosing Perkawis ... E. Ancasing Panaliten ... F. Paedahing Panaliten ... G. Pangertosan ... BAB II GEGARAN TEORI ... A. Sosiologi Sastra ... B. Kabudayan ... 12 C. Religi Masarakat Jawi ... 17 D. Msitik Magis ... 19 E. Novel ... 26 F. Panaliten ingkang Gayut ... 28 ix kaca i ii iv v vi ix xi 1 1 6 6 6 7 7 8 9 9
29 BAB III CARA PANALITEN ... A. Jinising Panaliten ... 29 B. Data lan Sumbering Data ... 29 C. Caranipun Ngempalaken Data ... 30 D. Pirantining Panaliten ... 31 E. Caranipun Nganalisis Data ... 31 F. Caranipun Ngesahaken Data ... 32 34 BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN ... A. Asiling Panaliten ... 34 1. Ringkesaning Cariyos ... 34 2. Unsur Mistik Magis ... 42 B. Pirembagan ... 69 1. Unsur Mistik Magis arupi Sesambetan Kaliyan Roh Alus 71 saking Pangraosing Indra ... 2. Unsur Mistik Magis arupi Sesambetan Kaliyan Roh Alus 91 saking Panglantaring Barang ... 3. Unsur Mistik Magis arupi Sikeping utawi Tindak - Tanduk 95 Paraga ... 103 BAB V PANUTUP ... A. Dudutan ... 103 B. Pamrayogi ... 104 C. Implikasi ... 105 106 KAPUSTAKAN ... 108 LAMPIRAN ... x
Tabel 1 Tabel 2 Tabel 3 Tabel 4 : : : : : : ; DHAFTAR TABEL kaca Unsur - unsur Mistik Magis... .. 31 Unsur Mistik Magis arupi Sesambetan Kaliyan Roh Alus saking Pangraosing Indra ... 42 Unsur Mistik Magis arupi Sesambetan kaliyan Roh Alus saking Panglantaring Barang ... 60 Unsur Mistik Magis arupi Sikeping utawi Tindak - tanduking Paraga ... 64 xi
Tabel 1 Tabel 2 Tabel 3 : : : : : : DHAFTAR LAMPIRAN kaca Unsur Mistik Magis arupi Sesambetan Kaliyan Roh Alus saking Pangraosing Indra ... 108 Unsur Mistik Magis arupi Sesambetan kaliyan Roh Alus saking Panglantaring Barang ... 126 Unsur Mistik Magis arupi Sikeping utawi Tindak - tanduking Paraga ... 130 xii
UNSUR MISTIK MAGIS ING NOVEL DHAYOH BENGI SANGU MAESAN ANGGITANIPUN ESMIET Dening Wening Tyas Mustikasari NIM 10205244015 SARINING PANALITEN Panaliten menika gadhah setunggal ancas. Ancasipun inggih menika kangge ngandharaken menapa kemawon unsur mistik magis ingkang wonten ing novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet. Panaliten dipunlampahi supados para pamaos saged mangertos unsur mistik magis ingkang wonten ing novel kanthi maos panaliten menika. Panaliten menika kalebet panaliten deskriptif. Sumbering data ingkang dipunginakaken inggih menika novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet. Data saking panaliten menika arupi unsur mistik magis ingkang dipunkaji kanthi pendekatan sosiologi sastra. Caranipun ngempalaken data wonten ing panaliten menika kanthi cara maos saha nyerat. Data dipunandharaken kanthi cara analisis deskriptif. Caranipun ngesahaken data menika kanthi migunakaken validitas saha reliabilitas. Validitas ingkang dipunginakaken inggih menika validitas semantik, dene reliabilitasipun inggih menika reliabilitas interrater saha reliabilitas intrarater. Asiling panaliten ngandharaken bilih unsur mistik magis ingkang kapanggihaken ing novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet antawisipun inggih menika : (1) unsur mistik magis arupi sesambetan kaliyan roh alus saking pangraosing indra pendengaran, indra penglihatan, indra penciuman, saha indra peraba. (2) unsur mistik arupi sesambetan kaliyan roh alus saking panglantaring barang, antawisipun inggih menika panglantaring watu akik widuri lumut, panglantaring slimut, saha panglantaring manungsa. (3) unsur mistik magis arupi sikeping utawi tindak tanduking paraga, antawisipun inggih menika meditasi, njampeni tiyang sakit kanthi pengobatan alternative, saha migunakaken petangan Jawi. indra, antawisipun inggih menika kanthi Pamijining Tembung : mistik magis, sosiologi sastra, deskriptif. xiii
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Novel inggih menika cariyos fiktif ingkang wujudipun gancaran, ingkang nyariyosaken pagesangan manungsa wonten ing masarakat. Saben novel gadhah ciri khas saha tema cariyos ingkang beda - beda. Bab ingkang makaten dipunsebabaken amargi saben pangripta novel gadhah ciri khas ingkang beda - beda antawisipun tiyang ingkang setunggal kaliyan tiyang sanesipun. Karya sastra dipunanggit kathahipun saking sarana basa ingkang sinerat. Kados pamanggihipun Pradotokusuma (2005:13) bilih basa ingkang dipunginakaken minangka sarana utama sastra menika basa sinerat. Ananging, boten sedaya sastra dipundamel kanthi basa sinerat, amargi wonten ugi sastra lisan. Miturut pamanggihipun Finnegan (wonten ing Teeuw, 2003:33) sastra boten kawates wonten ing wujud basa sinerat. Wonten ugi sastra lisan, wonten ing masarakat tradisional utawi masarakat modern. Novel minangka salah satunggaling karya sastra ingkang misuwur wonten ing tanah Jawi, ngandhut maneka warna piwulang ingkang dipunaturaken dening panganggit dhumateng para pamaos. Biasanipun novel menika dipundamel ningali saking kawontenan ingkang wonten ing sakiwa tengenipun panganggit. Kados dene pamanggihipun Purwadi (2009:3) bilih karya sastra menika minangka pengungkapan baku saking menapa ingkang sampun dipuntingali wonten ing pagesangan, dipunalami dening tiyang ngengingi pagesangan, direnungkan, dipunraosaken tiyang ngengingi segi - segi pagesangan ingkang narik kawigatosan. 1
Wonten ing salebeting novel ugi ngemot kathah maneka warna bab - bab ingkang saged mbangun novel, satemah novel menika gadhah kualitas ingkang sae. Teeuw (2003:83) ugi kagungan pamanggih bilih karya sastra dipundamel boten uwal saking pengetahuan, kathah ingkang ngengingi kabudayan ingkang dados dhasaring perkawis karya sastra menika, ingkang boten kanthi langsung anggenipun ngungkapaken wonten ing sistem tanda basanipun. Kabudayan inggih menika sedaya sistem gagasan, tindak tanduk, saha asiling padamelan wonten ing salebeting pagesangan masyarakat ingkang wonten saking pasinaon. Kabudayan menika ugi gadhah unsur - unsuripun, cacahipun inggih menika wonten pitu. Pitu unsur kabudayan menika basa, sistem pengetahuan, organisasi sosial, sistem pirantining gesang saha teknologi, sistem mata pencaharian hidup, sistem religi, Kesenian. Salah satunggaling saking pitu unsur kabudayan inggih menika sistem religi. Sistem religi menika minangka sistem kapitadosan, pamanggih dhateng Gusti Ingkang akarya Jagad, dewa - dewa, roh - roh alus, neraka, surga, lan sanesipun. Wujudipun menika arupi upacara - upacara ingkang sipatipun musiman utawi kadhang kala. Saben sistem religi ugi gadhah wujud minangka benda - benda suci, saha benda - benda religious. Kapitadosan wonten ing sistem religi menika ngemot kathah bab, salah satunggalipun inggih menika babagan mistik. Masarakat Jawi menika kenthel sanget kaliyan mistikipun. Miturut pamanggihipun Mulder (1983:1) kangge tiyang Jawi jaman menika, sakjatosipun mistik saha praktek - praktek magis- 2
mistik menika minangka arus bawah ingkang kiat sanget, utawi menawi boten malah esensi saking kabudayan saking masarakat Jawi. Kapitadosan dhateng mistik magis sampun mbalung sumsum wonten ing masyarakat Jawi wiwit jaman rumiyin ngantos dumugi jaman sakmenika. Kathah para panganggit karya sastra ingkang asring nglebetaken unsur mistik wonten ing karyanipun. Mistik ugi saged paring piwulang pagesangan tumrap pamaos supados saged langkung sae sedaya tumindakipun wonten ing alam pagesangan. Novel anggitanipun Esmiet ingkang gadhah irah - irahan Dhayoh Bengi Sangu Maesan menika narik kawigatosan amargi ngemot kathah sanget babagan mistik magisipun. Paraga tama ingkang gadhah ngelmu charang tinggi, saged sesambetan kaliyan lelembut ing dalemipun tiyang ingkang dipunbiyantu dening paraga tamanipun. Paraga tama ugi dipunbiyantu dening lelembut anggenipun njampeni tiyang ingkang sakit. Saking andharan menika, saged dipunmangertosi bilih novel menika nyariosaken praktek mistik magis ingkang kiat sanget. Novel menika kadhapuk saking kalihwelas bab, wolungdasa kaca. Meh saben irah - irahan wonten ing bab-ipun ngemot babagan mistik magis. Bab - bab ing salebeting novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan inggih menika Jerit Magrib, Swara Baung, Lintang Wengi, Swara Kubur, Siluman Pulo Kambang, Butuh Nyawa, Kenya Rukmi, Angin Puputan, Nglari Ilange Sesotya, Akik Widuri Lumut, Dhayoh Bengi, saha Sangu Maesan. Unsur mistik menika medal wonten ing saben andharan cariyos. Novel menika kagolong novel ingkang sae, amargi irah - irahan kaliyan andharan cariyosipun menika trep sanget, mbabaraken babagan mistik ingkang kenthel sanget. 3
Novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan nyariyosaken Bima ingkang mbiyantu kulawarga saking Pak Untara ingkang dipunganggu dening lelembut. Bima menika minangka paraga utama ingkang dipunutus dening Pak Untara supados njampeni gerahipun Bu Narpati. Bima, mahasiswa ingkang gadhah ngelmu ingkang inggil, njampeni bu Narpati migunakaken daya budinipun. Babagan menika saged dipuntingali saking cuplikan novel ing ngandhap menika : Dina iki bu Narpati penyakite kumat. Pak Untara keplayu saka kamare ibune. Awit meruhi wong tuwa iku mendelik kaku karo untune kerot - kerot. Cahyane biru mateng lan swarane kaya wong kesurupan dhemit sawah. Bima nekad. Dheweke ora njagakake pitulungane Niken Retnani. Jalaran siluman iku wis nyuwak sesambungane karo Bima. Mung pituduhe Niken dhek semana ditanjakake temenan. Polahe bu Narpati sing mbekos - mbekos kaya kebo edan, mbeker - mbeker kaya kethek lanyakan ora dipaelu. Dheweke sila ngedhepes ana ing pojok kamar. Dheweke nyoba nganakake kontak batin marang jiwa sarine bu Narpati. Dheweke nggambarake ing angen - angen marang sawijining prawan sunthi kang durung kalepatan dosa mawa citrane bu Narpati. Pancen pegaweyan sing ora baen - baen. Pegaweyan sing mbutuhake pamusataning pikir lan keteguhan jiwane. Eman dhek semana Bima pikirane ora bisa tentrem. Batine tansah goreh. Awit dheweke urung nduweni kapercayan diri kang sampurna. Luwih - luwih bareng dheweke rumangsa diinggati dening roh kang diendel - endelake. Dohe Niken Retnani. Kejaba saka iku, Lestari dhewe malah selot agawe ketir - ketiring atine pemudha sing napak semadi iku. Saking cuplikan novel ing nginggil, saged dipunmangertosi bilih Bima migunakaken daya budinipun kangge njampeni bu Narpati ingkang kesurupan. Bima nglampahi samadi supados saged nyadharake jiwane bu Narpati kanthi bersugesti wonten sawijining prawan ingkang wujudipun bu Narpati. Biasanipun Bima dipunbiyantu kaliyan siluman tetepunganipun, nanging samenika boten. Budidaya ingkang dipunlampahi dening Bima boten ngasilaken menapa - menapa, amargi Bima boten saged fokus. Saking menika saged dipunangsalaken 4
dudutan bilih mistik magis ingkang dipunginakaken Bima kangge njampeni bu Narpati menika kagolong mistik ingkang putih, dipunginakaken kanthi sae. Taksih kathah babagan unsur mistik magis ingkang wonten ing Novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet. Kangge mengkaji karya sastra ingkang wonten gegayutanipun kaliyan masarakat saha sosial budaya wonten ing salebetipun, satemah perlu wontenipun pendekatan, salah satunggalipun inggih menika migunakaken sosiologi sastra. Sosiologi sastra menika minangka salah satunggaling pendekatan wonten ing kajian sastra ingkang mangertosi saha mbiji karya sastra kanthi tetimbangan babagan ingkang wonten ing masarakat utawi sosial. Saking sedaya andharan ing nginggil menika, panyerat badhe ngawontenaken panaliten babagan unsur mistik magis. Perkawis menika dipunsebabaken amargi mistik magis menika salah satunggaling gejala ingkang dipunalami dening paraga wonten ing salebeting novel. Wonten ing panaliten menika panyerat fokus wonten ing unsur mistik magis ing Novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet. Novel menika narik kawigatosan amargi novel nyariyosaken babagan mistik magis ingkang kenthel sanget, saking wiwitan dumugi pungkasan. Mistik magis wonten ing novel menika ugi dereng wonten ingkang nliti. Boten namung mekaten, babagan unsur mistik magis wonten ing novel ugi taksih jarang ingkang nliti. 5
B. Underaning Perkawis Adhedhasar saking dhasaring panaliten ingkang wonten ing nginggil, perkawis ingkang wonten inggih menika : 1. unsur - unsur mistik magis ingkang wonten ing Novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet. 2. eksistensi unsur mistik magis ingkang wonten ing Novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet. 3. piwulang ingkang wonten ing Novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet. 4. kabudayan Jawi ingkang wonten ing Novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet. 5. kapitadosan tiyang Jawi wonten ing Novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet. C. Watesaning Perkawis Adhedhasar saking underaning perkawis ingkang wonten ing nginggil, saged dipundudut watesaning perkawis inggih menika unsur - unsur mistik magis ingkang wonten ing Novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet. D. Wosing Perkawis Wosing perkawis ingkang saged dipunpendhet wonten ing panaliten inggih menika unsur - unsur mistik magis menapa kemawon ingkang wonten ing Novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet ? 6
E. Ancasing Panaliten Panaliten ingkang gadhah irah - irahan Unsur Mistik Magis ing Novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet menika gadhah ancas kangge ngandharaken menapa kemawon unsur mistik magis ingkang wonten ing novel menika. Panaliten dipunlampahi supados para pamaos saged mangertos unsur mistik magis ingkang wonten ing novel kanthi maos panaliten menika. F. Paedahing Panaliten Saben panaliten ingkang dipunlampahi dening panaliti tamtu gadhah paedah ingkang wigati. Paedah menika saged kangge panaliti piyambak utawi kangge para pamaos. Wonten ing panaliten menika gadhah kalih paedah, kados ingkang dipunandharaken ing ngandhap menika : 1. paedah teoritis Panaliten menika gadhah paedah teoritis inggih menika kangge paring tambahan kawruh babagan kajian wonten ing sosiologi sastra, mliginipun babagan gambaran unsur mistik magis ingkang wonten ing Novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet. 2. paedah praktis Panaliten menika gadhah paedah praktis inggih menika kangge tambahan referensi panaliti - panaliti sanesipun ingkang nliti wonten ing babagan sosiologi sastra ing salebeting novel, mliginipun babagan unsur mistik magis. 7
G. Pangertosan 1. Unsur mistik magis inggih menika sedaya bab ingkang ngandharaken babagan ingkang wonten gegayutanipun kaliyan bab - bab ingkang gaib, bab - bab ingkang boten saged dipunnalar kaliyan pikiran. 2. Novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan inggih menika cariyos fiktif ingkang wujudipun gancaran, ingkang nyariosaken pagesangan masarakat, saha minangka papan kangge paring informasi dhumateng para pamaos babagan unsur mistik magis. 8
BAB II GEGARAN TEORI A. Sosiologi Sastra Sosiologi sastra menika kadhapuk saking kalih tembung, inggih menika sosiologi kaliyan sastra. Miturut Ratna (2003:1) sosiologi asalipun saking basa Yunani, inggih menika saking tembung socius ingkang tegesipun menika masarakat, dene logos menika tegesipun ngelmu. Dados, sosiologi inggih menika ngelmu ngengingi asal - usul saha ngrembakanipun masarakat, ngelmu ingkang nyinaoni sedaya jaringan gegayutan antawisipun tiyang wonten ing masarakat, sipatipun umum, rasional, saha empiris. Damono wonten ing Endraswara (2011:2) ngandharaken bilih sosiologi inggih menika studi objektif saha ilmiah babagan tiyang wonten ing masarakat, telaah ngengingi lembaga saha proses sosial. Ratna (2003:1) kagungan pamanggih bilih sastra menika asalipun saking basa sansekerta, inggih menika saking tembung sas ingkang tegesipun ngarahaken, mucal, paring pitedah saha instruksi. Dene tra tegesipun inggih menika piranti, sarana. Dados, sastra mengku teges seperangkat piranti kangge mucal, buku pitedah utawi buku pamucalan ingkang sae. Makna saking tembung sastra langkung spesifik saksampunipun maujud dados tembung jadian, inggih menika kasusastran, kasusastran tegesipun menika kempalan saking asiling anggitan ingkang sae. 9
Miturut Endraswara (2011:3) sastra menika wonten gayutipun kaliyan tiyang wonten ing masarakat saha budidaya tiyang kangge adaptasi lan budidayanipun kangge ngubah masarakat. Sosiologi saha sastra gadhah objek kajian ingkang sami, inggih menika tiyang wonten ing masarakat, mangertosi gegayutan - gegayutan antawisipun tiyang saha proses ingkang medal saking gegayutan menika wonten ing masarakat. Damono (1978:1) ugi kagungan pamanggih bilih sastra inggih menika lembaga sosial ingkang migunakaken basa minangka sarananipun, basa menika ugi karya sosial. Karya sastra dipundamel dening sastrawan supados tiyang - tiyang ( masarakat ) saged migunakaken karya menika. Sastrawan ugi kalebet anggota masarakat, piyambakipun ugi kaiket dening status sosial tartamtu. Saking pamanggih ing nginggil saged dipunmangertosi bilih sosiologi menika ngelmi ingkang nyinaoni tiyang wonten ing masarakat. Dene sastra inggih menika karya saking sastrawan ingkang saged paring piwucalan dhumateng masarakat kanthi sarana basa sinerat utawi basa ingkang boten sinerat. Dados, antawisipun sosiologi saha sastra menika gadhah objek kajian ingkang sami, inggih menika tiyang ing masarakat. Dados, sosiologi sastra menika ngelmi ingkang memanfaatkan factor social minangka pembangun sastra (Endraswara, 2011:5),. Karya sastra dipunanggit ningali saking kawontenan kasunyatan wonten ing masarakat sosial. Dados, karya sastra boten saged uwal saking kasunyatan sosial ingkang dumados wonten ing masarakat, faktor menika dados nyawaning karya ingkang dipunserat dening panganggit. 10
Saking pamanggih dening ahli wonten ing nginggil, saged dipunpendhet dudutan bilih sosiologi sastra menika ngelmi ingkang nyinaoni masarakat wonten ing saklebeting karya sastra. Faktor sosial wonten ing karya sastra dados nyawanipun karya menika. Anggenipun ngkaji salah satunggaling karya sastra, sosiologi sastra mbetahaken ngelmu sanes kangge mbiyantu ngkaji karya menika. Miturut Damono wonten ing Wiyatmi (2013:1), sosiologi sastra asring dipunwastani minangka salah satunggaling pendekatan wonten ing kajian sastra ingkang mangertosi saha paring nile karya sastra kanthi tetimbangan segi - segi kemasarakatan ( social ). Sosiologi sastra menika mangertosi karya sastra kanthi perpaduan ngelmu sastra saha ngelmu sosiologi. Miturut Damono (1978:2) wonten kalih kecenderungan utama wonten ing telaah sosiologis dhumateng sastra, inggih menika : a. pendekatan ingkang adhedhasar wonten ing pamanggih bilih sastra menika kaca proses sosial - ekonomis kemawon. Pendekatan menika jumangkah saking faktor - faktor ing njawi sastra kangge ngrembag sastra, sastra wonten regine namung wonten ing gegayutanipun kaliyan faktor - faktor ing saknjawining sastra menika. Awit saking menika, sampun cetha bilih wonten ing pendekatan menika teks sastra boten dipunanggep utama, teks menika namung epiphenomenon ( gejala ingkang kaping kalih ). b. pendekatan ingkang nengenaken teks sastra minangka piranti kajian. Metode ingkang dipunginakaken wonten ing sosiologi sastra inggih menika analisis teks kangge mangertosi strukturipun, ingkang salajengipun dipunginakaken 11
kangge mangertosi langkung tebih malih gejala ingkang wonten ing sanjawining sastra. Saking pamangggihipun Damono wonten ing nginggil menika saged dipunmangertosi bilih wonten ing telaah sosiologis dhumateng menika wonten kalih kecenderungan. Ingkang kaping setunggal, pendekatan menika namung dipuntingali saking aspek ing sanjawining sastra. Ingkang kaping kalih menika pendekatan ingkang nengenaken teks sastra minangka pirantining kajian. Awit saking andharan menika, wonten ing panaliten menika langkung nengenaken teks sastra minangka piranti kajiannipun, kangge mangertosi menapa gejala ingkang wonten ing sanjawining sastra. B. Kabudayan Miturut ngelmi antropologi (Koentjaraningrat, 1990:182) kabudayan inggih menika "keseluruhan sistem gagasan, tindakan dan hasil karya manusia dalam rangka kehidupan masyarakat yang dijadikan milik dari manusia dengan belajar". Saking andharan menika saged dipunmangertosi bilih kabudayan menika sedaya sistem gagasan, tingkah laku, saha asiling padamelan wonten salebeting pagesangan masarakat ingkang wonten saking pasinaon. Kabudayan masarakat menika tuwuh sareng mlampahipun wekdal. Minangka asiling saking pasinaon, kabudayan menika wonten wujudipun. Miturut pamanggihipun Koentjaraningrat (1990:186-187) kabudayan wujudipun wonten tiga, antawisipun inggih menika: 1. Wujud kabudayan minangka suatu kompleks saking ide - ide, pamanggih, nilai - nilai, peraturan lan sanesipun. 12
2. Wujud kabudayan minangka suatu kompleks aktivitas saha tindakan berpola saking manungsa wonten ing masarakat. 3. Wujud kabudayan minangka benda - benda asiling karya manungsa. Saking andharan ing nginggil saged dipunmangertosi bilih, saking tigang wujud saking kabudayan menika gayut - ginayut, antawisipun ingkang setunggal kaliyan sanesipun. Ide - ide saha pamanggih saged ngatur tindak - tanduk manungsa saha karyanipun. Dados, ide, pamanggih, saha tindakan saged ngasilaken kabudayan fisik. Wonten ing salebeting kabudayan tamtu wonten unsur - unsuripun ingkang sami ing pundi kemawon. babagan menika dipunsebabaken amargi unsur - unsur menika gadhah sipat ingkang universal. Miturut Koentjaraningrat (1990:203 - 204) wonten pitung unsur kabudayan inggih menika basa, sistem pengetahuan sosial, organisasi sosial, sistem peralatan hidup dan teknologi, sistem mata pencaharian, sistem religi, kesenian. a. basa Basa inggih menika minangka pirantining tiyang kangge ngendikan utawi sesambetan kaliyan tiyang sanesipun. Basa saged kaandharaken mawi lesan utawi seratan. Saben suku wonten ing donya menika gadhah ciri khas piyambak - piyambak wonten ing babagan basanipun. Basa ingkang kapantha - pantha dados kelompok - kelompok alit menika asring dipunwastani kaliyan dialek. Wonten ing pagesanganipun, anggenipun sesambetan kaliyan tiyang sanes biasanipun tiyang Jawi migunakaken basa Jawi. Anggenipun ngendikan, tiyang kedah nggatosaken sinten ingkang dipunajak ngendikan. Miturut pamanggihipun 13
Koentjaraningrat (1983:322) wonten kalih wujud basa menawi dipuntingali saking tingkatanipun, inggih menika basa Jawi ngoko saha basa Jawi Krama. Basa Jawi ngoko biasanipun dipunginakaken kangge ngendikan kaliyan tiyang ingkang sampun tepang, saha kaliyan tiyang ingkang langkung nem. Dene basa Jawi krama dipunginakaken kangge ngendika kaliyan tiyang ingkang dereng tepang nanging drajatipun sami, saha kaliyan tiyang ingkang langkung sepuh saha status sosialipun langkung inggil. b. sistem pengetahuan Miturut pamanggihipun Koentjaraningrat (1990:371) saben kabudayan gadhah himpunan pengetahua babagan alam, sedaya tetuwuhan, kewan, benda saha tiyang ing sakiwa tengenipun, ingkang asalipun saking pengalaman - pengalaman ingkang diabstraksikan dados konsep - konsep, teori - teori, saha pendirian - pendirian. Sistem pengetahuan menika sipatipun wiyar sanget, gumantung tiyang ingkang migunakaken. Tuladhanipun tiyang padesan sistem pengetahuan babagan tetanen menika langkung pinter tinimbang tiyang ingkang gesang wonten ing caket kaliyan pesisir seganten, sementen ugi kosok wangsulipun. Sistem pengetahuan wonten ing masarakat Jawa ugi wiyar sanget. Tiyang Jawi migunakaken pranata mangsa kangge tetanen, lan sanesipun. c. organisasi sosial Wonten ing pagesangan, masarakat dipunatur dening adat saha aturan ingkang wonten ing papan dunungipun masarakat menika. Kesatuan sosial ingkang paling caket inggih menika kulawarga. Wonten ing masarakat Jawa, 14
15 sistem kekerabatan boten namung adhedhasar umur, ananging ugi adhedhasar prinsip keturunan (Hadiatmaja, 2011:47). Istilah sistem kekerabatanipun migunakaken sistem klasifikasi adhedhasar angkatan - angkatan. Wonten ing sistem kekerabatan Jawa, keturunan saking bapak saha ibu dipunanggep sami, warisan lare estri kaliyan kakung sami. Kulawarga inti antawisipun inggih menika bapak, ibu, saha putra - putrinipun (Suseno:2001). d. sistem peralatan hidup saha teknologi Miturut pamanggihipun Koentjaraningrat (1990:346) ngendika bilih "teknologi muncul dalam cara - cara manusia melaksanakan mata pencaharian hidupnya dalam cara - cara ia mengorganisasi masarakat, dalam cara - cara ia mengekspresika rasa keindahan dalam memproduksi hasil - hasil keseniannya". Tiyang gesang menika ngupaya kangge gesangipun, satemah tiyang menika damel piranti kangge pagesangipun. Budidaya menika gadhah ancas supados tiyang menika langkung sae gesangipun. Teknologi wonten ing masarakat ngrembaka sareng kaliyan lampahing wekdal. Teknologi ingkang sampun majeng menika mertandhani menawi pirantining gesang menika langkung sae. e. sistem mata pencaharian hidup Ekonomi saben tiyang menika beda - beda miturut pakaryanipun. Sumber - sumber kangge gesang ingkang asalipun saking pegawe, tukang, dagang, tani menika salah satunggaling pakaryan saking saperangan masarakat Jawi. Miturut pamanggihipun Koentjaraningrat (1983:330) sanesipun saking tetanen, sumber pendapatan sanesipun tiyang Jawi inggih menika saking damel tempe benguk, damel bata, damel lenga klentik, mbathik, damel klasa, lan sanesipun. Tiyang
makarya supados saged melangsungkan pagesanganipun saha saged paring kabetahan dhumateng kulawarganipun ingkang boten wonten watesipun. f. sistem religi Meh saben masarakat menika gadhah kapitadosan piambak - piyambak. Tiyang pitados wontenipun Ingkang Akarya Jagad. Wonten ing masarakat Jawi sakderengipun tepang kaliyan agami, gadhah sistem kapitadosan ingkang wonten gegayutanipun kaliyan animisme saha dinamisme. Masarakat Jawa jaman rumiyin gadhah pamanggih bilih sedaya benda menika gadhah nyawa, saha sedaya ingkang saged obah dipunanggep gesang sarta gadhah kekiatan gaib ingkang gadhah watek jahat utawi sae. Jaman samenika tiyang - tiyang sampun ngrasuk agami - agami ingkang dados kapitadosanipun, kados agami Islam, Kristen, Katolik, Budha, Hindu, saha kapitadosan sanesipun. Agami ingkang wonten ing dunya gadhah ancas supados tiyang ingkang ngrasuk menika saged gesang kanthi waton utawi cekelan ingkang leres. Sedaya menika amargi agami ingkang wonten gadhah ancas ingkang sami, inggih menika supados tiyang - tiyang saged slamet ing dunya saha akherat. Supados tiyang saged slamet anggenipun gesang, tiyang kedah saged mangertosi jagad sak isinipun menika minangka simbol kekuasaan Tuhan (Endraswara, 2003:7). Tiyang kedah tumindak ingkang sae dhumateng sinten kemawon, kaliyan sasameng tiyang, alam, lan sanesipun. g. kesenian Kesenian menika asiling karya tiyang ingkang ngemot babagan kaendahan. Kaendahan wonten ing seni saged dipunbiji endah miturut sudut pandang 16
piyambak - piyambak, amargi sudut pandang saben tiyang beda - beda. Seni ugi gadhah sipat ingkang boten kawates. Miturut pamanggihipun Ratna (2007:16) karya seni ndadosaken komunikasi langkung gadhah makna, satemah karya seni gadhah sipat edukatif. Mawi sarana kesenian, tiyang saged ngedalaken pikiran ingkang boten saged dipunedalaken kanthi lisan utawi tindakan, emosi, saha menapa ingkang dipunraosaken dening para seniman dhumateng para penikmat seni. Wujudipun kesenian menika maneka warna, antawisipun inggih menika seni ukir, seni lukis, seni music, seni sastra, seni tari, lan sanes - sanesipun. Saking andharan wonten ing nginggil, saged dipunmangertosi bilih kabudayan menika sedaya asiling cipta, rasa, karsa tiyang wonten ing pagesangan masarakat. Sedaya asil menika saged kapendhet saking wontenipun pasinaon. Kabudayan saha adat ingkang wonten dipunsinaoni saha dipunuri - uri turun - temurun antargenerasi supados boten ngantos ical. C. Religi Masarakat Jawi Saderengipun tepang kaliyan Ingkang Akarya Jagad, tiyang Jawi sampun gadhah kapitadosan ingkang wonten gegayutanipun kaliyan paham animisme saha dinamisme. Kapitadosan menika sampun mbalung sum - sum wonten ing pagesangan masarakat Jawi. Babagan menika sami kaliyan pamanggihipun Endraswara (2011:71) bilih sederengipun tiyang Jawi ngrasuk ing agami pendatang, sajatosipun sampun gadhah agami asli, ingkang dipunwastani agami Jawa ( religi Jawa ). Religi ingkang dipunmaksud inggih menika kebatinan Jawi. 17
Endraswara (2006:39) kagungan pamanggih bilih sakjatosipun kebatinan inggih menika mistik, ingkang mbudidaya penembusan pengetahuan ngengingi jagad raya kanthi ancas ngawontenaken gegayutan antawisipun tiyang kaliyan Ingkang Maha Kuwaos. Andharan ingkang mekaten kalebet ugi ngelmu gaib, sihir, cemeng utawi pethak, metafisika ingkang dipunlampahi wonten ing pagesangan, saha sedaya pangertosan lan perbuatan gaib. Mulder (1983:21) kagungan pamanggih tembung kebatinan asalipun saking tembung Arab inggih menika batin. Batin tegesipun menika sebelah dalam, inti, bagian dalam, wonten ing wardaya, tersembunyi saha misterius. Dhasaripun, praktek kebatinan menika budidaya pribadi tiyang ingkang nggayuh manunggal kaliyan sangkan paran, supados mardika saking kadunyan. Saking pamanggih para pakar wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih kebatinan menika ngelmi mistik ingkang gadhah ancas supados tiyang saged manunggal kaliyan Gusti Ingkang Maha Kuwaos. Manunggal kaliyan Gusti menika ancas ingkang utama saben tiyang Jawi. Tiyang ingkang nglampahi kebatinan wonten tahap - tahap tartamtu ingkang kedah dipunlampahi. Miturut pamanggihipun Mulder (1983:24-25) wonten sekawan tahapan kebatinan, inggih menika wonten ing ngandhap : a. tahap mistik sarengat Tahap mistik sarengat menika ngormati saha gesang jumbuh kaliyan ukum - ukum agami. b. tahap mistik tarekat 18
Tahap mistik tarekat menika sampun wonten kesadaran tingkah laku ingkang langkung dipuntingkataken, boten namung obahing angga saha waosan ayat - ayat, ananging sampun wonten usaha - usaha saking saklebetipun penggalih. c. tahap mistik hakekat Tahap mistik hakekat menika tahap ngrembakanipun kanthi sadhar ngengingi hakekat donga saha pelayanan dhumateng Gusti, pemahaman mendalam, bilih cara ingkang sae menika kanthi ngabdi kaliyan Gusti. d. tahap mistik mahrifat Tahap mistik mahrifat menika nalika tiyang sampun jumbuh kaliyan Gusti. Sasampunipun kawruh agami mlebet, masarakat Jawi ugi ngrasuk agami kados masarakat sanesipun. Jaman sakmenika saperangan ageng masarakat sami ngrasuk agami Islam, saperangan malih ngrasuk agami Katolik, Kristen, Hindu, saha Budha. Miturut Hadiatmadja saha Endah (2009:65), wonten kalih golongan penganut agami wonten ing Jawi, inggih menika penganut murni saha kejawen utawi abangan. Bedanipun inggih menika menawi penganut murni tiyang menika nglampahi pagesanganipun kanthi tuntunan agama ingkang murni. Dene golongan kejawen utawi abangan boten patosa nggatosaken tuntunan agama ananging taksih ngetrapaken manekawarna upacara ritual jawa, kados ta slametan, ngirim roh tiyang ingkang sampun tilar dunya, nyajeni, lan sanesipun. D. Mistik Magis Mistik asalipun saking basa Inggris inggih menika " mystic " saha " mystique ", mystic gadhah teges inggih menika tiyang ingkang ngrasuk kaliyan 19
20 ngelmu kebatinan, mystique inggih menika sipat ingkang kebak dening babagan ingkang boten saged dipunmangertosi adhedhasar takhayul (Hadiatmadja saha Endah, 2009:35). Saking KBBI, mistik asalipun saking basa Inggris inggih menika tasawuf, suluk. Saking andharan ing nginggil, mistik saged dipunpilah dados kalih pangertosan inggih menika : a. babagan ingkang sipatipun gaib, wonten ing salebetipun ugi wonten kapitadosan babagan ingkang takhayul, alam sanes ingkang gaib, kapitadosan babagan animisme saha dinamisme, b. tasawuf utawi suluk, inggih menika mistik wonten ing Islam. Miturut pamanggihipun Yana (2012:25) mistik inggih menika sedaya babagan gaib ingkang boten saged dipun-nalar kaliyan pikiring tiyang, ananging sakjatosipun menika wonten lan nyata. Para antropolog kaliyan sosiolog paring pangertosan menawi mistik menika bab ingkang wonten ing kapitadosan ( religi ) kangge paring kabetahan tiyang wonten ing babagan manunggaling kawula Gusti. Tiyang ingkang mangertos babagan mistik biasanipun mangertos ugi kaliyan ngelmu gaib. Miturut pamanggihipun Simuh (1999:202) ngelmu occultis utawi ngelmu gaib menika kapitadosan, sanes ngelmu ingkang ilmiah. Medalipun ngelmu gaib wonten gegayutanipun kaliyan kapitadosan utawi paham mistik, tasawuf, theosophy, utawi wonten ing Jawi dipunwastani aliran kebatinan, ingkang gantos dados penghayat kapitadosan dhateng Gusti ingkang Akarya Jagad. Sedaya aliran menika gadhah dhasar saha filsafat ingkang sami. Biasanipun tiyang ingkang kagungan ngelmu gaib, tiyang menika ugi kagungan mistik magis ingkang sae ugi. Babagan menika dipunsebabaken amargi
magis menika sipatipun langkung okultis ( ngelmu gaib ). Ananging, tiyang ingkang ngupaya kekiatan magis menika tetep gadhah ancas supados saged manunggal kaliyan Gusti. Tiyang ingkang ngrasuk wonten ing mistik kathahipun ngginakaken kebatinan wonten ing pagesanganipun. Kapitadosan babagan mistik wonten ing masyarakat Jawa wiwit saking para luhur dipunlestantunaken ngantos dumugi putra wayahipun. Maneka warna kapitadosan babagan lelembut, papan ingkang wingit, ramalan - ramalan ingkang badhe kedadosan, jimat utawi barang - barang keramat, lan sanesipun taksih wonten ing masarakat Jawi. Kathah piyantun Jawi ingkang gadhah jimat utawi pusaka ingkang gadhah kekiatan gaib. Miturut Mulder (1983:18) benda - benda menika gadhah kekiatan gaib ingkang dipunginakaken kangge ancas mistik, magis, utawi kangge njagi diri piyambak. Tiyang ingkang gadhah kekiatan magis ugi asring migunakaken kekiatan saking mantra, jimat, rapal, rajah, lan sanesipun. Mulder (1983:1) gadhah pamanggih bilih kangge tiyang Jawi jaman sakmenika, sakjatosipun mistik saha praktek - praktek magis - mistik menika minangka arus bawah ingkang kiat sanget, utawi saged ugi esensi saking kabudayan tiyang Jawi menika. Kathah tiyang Jawi ingkang taksih migunakaken petangan jawi kangge mbangun griya, nglampahi upacara adat, tetanen, lan sanesipun wonten ing pagesangan. Biasanipun wonten ugi tiyang ingkang saged ngramal saha sesambetan kaliyan lelembut. Tiyang menika migunakaken mistik magis. Magi inggih menika kekiatan gaib ingkang kepengin dipunkuasani dening manungsa supados dados tiyang ingkang sekti saha kebal (Hadiatmaja saha Endah 21
2009:23). Pengahayatan magi langkung nengenaken kangge nolak saha nangkis bahaya ingkang badhe dumadi kanthi migunakaken kekiatan alam ingkang sampun dipunangsalaken. Wonten ing sastra jawi, penguasaan magi asring dipunwastani ngelmu karang (Sri Mulyono wonten ing Hadiatmaja saha Endah, 2009:24). Miturut Endraswara (2006:111), mistik magis inggih menika praktik mistik ingkang gadhah ancas kangge ngangsalaken daya linuwih. Magis inggih menika kekiatan ingkang superinderawi ( gaib ). Tiyang - tiyang menika gadhah kaprigelan supranatural. Tiyang ingkang boten kiat utawi dereng siap nyinaoni babagan mistik saged ngalami gangguan kejiwaan. Beda malih kaliyan tiyang ingkang saged mumpuni ngelmi menika, para pelaku mistik saged ngangsalaken daya linuwih ingkang ageng sanget. Sajatosipun mistik magis menika kekiatan ingkang ngupaya supados tiyang ingkang ngrasuk gadhah kekiatan ingkang sipatipun gaib. Tiyang menika gadhah kaprigelan ingkang tiyang biasa boten gadhah. Kekiatan menika dipunangsalaken saking latihan ingkang boten entheng. Kekiatan magis saged dipunginakaken kangge tumindak ingkang sae utawi tumindak ingkang boten sae. Para pelaku mistik magis ingkang sampun mumpuni biasanipun gadhah daya linuwih. Miturut Sofwan (wonten ing Endraswara, 2006:112), daya linuwih ingkang badhe dipunangsalaken para pelaku mistik magis inggih menika : a. kaprigelan wonten ing kalih papan ingkang beda, nanging wekdalipun sami. b. nambani tiyang sakit amargi daya budi. c. saged gegayutan kaliyan lelembut. 22
d. saged mangertos niatipun tiyang sanes. e. saged ngramal nasib tiyang sanes utawi mangertos menapa ingkang badhe dumados ing wekdal ingkang badhe lumampah. f. mindhahaken benda kanthi boten nyepeng benda menika. g. gadhah paningal saha pamireng gaib. Tiyang ingkang gadhah mistik magis biasanipun ugi migunakaken petangan Jawi. Purwadi (2006:23) gadhah pamanggih bilih petangan Jawi inggih menika petangan sae menapa boten ingkang dipungambaraken wonten ing lambang saha watek saking dinten, tanggal, sasi, warsa, pranata mangsa, wuku lan sanes - sanesipun. Petangan Jawi dipunginakaken supados saged ngirangi resiko anggenipun makarya. Petangan Jawi ugi dipunginakaken kangge madosi dinten ingkang sae kangge miwiti pakaryan supados saged lancar. Saking andharan pamanggih ing nginggil saged dipunmangertosi bilih petangan Jawi menika cara madosi wekdal kanthi nggatosaken tanggal, dinten, sasi warsa, pranata mangsa, lan sanesipun. Petangan Jawi dipunginakaken kangge pados dinten ingkang sae kangge makarya, mbangun griya, krama, lan sanesipun. Babagan menika dipunginakaken supados tiyang menika saged ngirangi resiko wontenipun cilaka. Tiyang ingkang migunakaken mistik magis saged gadhah paedah ingkang sae miturut niatipun ingkang migunakaken. Babagan menika dipunsebabaken amargi mistik magis gadhah kalih arah ingkang beda. Miturut Endraswara (2006:113) arahipun inggih menika ingkang sipatipun konstruktif saha ingkang sipatipun destruktif. Sipat konstruktif dipunwastani ugi kaliyan ngelmu putih, 23
ingkang dipunginakaken kangge njagi diri saha paring pitulung tiyang sanes. Dene ingkang sipatipun destruktif dipunwastani ugi ngelmi ireng ( klenik ), ingkang dipunginakaken kangge nyilakani tiyang sanes. Hadiatmaja saha Endah (2009:24) ugi gadhah pamanggih bilih magi menika wonten kalih. Sepisan, magi ingkang dipunginakaken kangge tumindak ingkang boten sae, dipuwastani magi cemeng. Dene ingkang nomer kalih menika magi ingkang dipunginakaken kangge tumindak ingkang sae, dipunwastani magi putih. Sajatosipun magi menika saged damel tiyang menika dados sombong, amargi namung migunakaken kekiatanipun ingkang inggil, ingkang tiyang sanes boten gadhah. Saking pamanggih ing nginggil saged dipunmangertosi bilih mistik menika gadhah kalih sipat. Ingkang kapisan mistik magis ingkang sipatipun sae. Magis menika biasanipun dipunginakaken kangge tumindak ingkang sae, inggih menika kangge mitulungi tiyang saes ingkang panci mbetahaken. Ingkang kaping kalih inggih menika magis ingkang sipatipun boten sae. Magis ingkang boten sae biasanipun dipunginakaken kangge nyilakani tiyang sanes. Kekiatan magis wonten ing masarakat Jawi saged dipunwujudaken wontenipun kapitadosan dhumateng dhukun. Miturut pamanggihipun Endraswara (2004:51) dhukun dipunanggep saged damel tiyang sanes supados ceblok tresna, dhukun pelet saha asihan, dhukun awet mudha kanthi migunakaken susuk. Para dhukun biasanipun gadhah saha migunakaken ali - ali, kados akik, watu wulung, pirus, kuku macan, akar bahar, saha keris ingkang gadhah kekiatan magis. 24
Dhukun wonten ingkang sipatipun sae saha ingkang boten sae. Babagan menika dipunsebabaken amargi wonten dhukun ingkang mbiyantu tiyang sanes kanthi ancas ingkang sae, kados pengobatan alternatif, amargi dhokter spesialis boten sanggup malih. Langkung malih bilih sakitipun dipunsebabaken dening gangguan saking memedi, roh alus, dhangnyang, merkayangan, lan sanesipun. Dhukun ingkang boten sae inggih menika dhukun ingkang makarya kangge ancas ingkang boten sae, inggih menika kangge nyilakani tiyang sanes, tuladhanipun inggih menika dhukun santhet lan sanesipun. Sanesipun dhukun, saperangan ageng tiyang Jawi pitados kaliyan bangsa alus. Bangsa alus menika wujudipun maneka warna, tuladhanipun menika dhemit. Dhemit inggih menika saking jinising roh alus, memedi, lan sanesipun. Miturut pamanggihipun Endraswara (2004:7) wonten memedi ingkang gentayangan ingkang kesana - kemari. Memedi ingkang gentayangan asalipun saking arwah ingkang dereng sampurna, satemah berkeliaran. Roh menika nalika nilaraken jasad nglampahi proses ingkang boten wajar. Roh ingkang kados mekaten wonten ingkang nekat pengin males ukum saha nggoda manungsa. Sebab saking roh gentayangan menika saged amargi ing nalika gesangipun nglampahi tindak kekerasan saha ketidak adilan. Tiyang ingkang gadhah daya linuwih biasanipun saged ningali bangsa alus saha saged sesambetan. Miturut pamanggihipun Hadiatmaja (2011:29) tiyang Jawi pitados bangsa ingkang boten kasat mata saged mlebet wonten ing angganipun tiyang medal ebun - ebun utawi tlapakan samparanipun, satemah tiyang menika dados kesurupan. Tiyang ingkang kesurupan biasanipun boten 25
26 eling kaliyan piyambakipun. Kangge nambani tiyang ingkang kesurupan biasanipun tiyang jawi ngawontenaken ritual tartamtu kangge sesambetan kaliyan bangsa ingkang nyurupi supados boten ganggu malih. Kangge njagi diri saking bangsa alus, tiyang Jawi pitados bilih tiyang menika kedah memperlakukan bangsa alus kanthi maneka cara, minangka pakurmatan utawi kekancan kaliyan bangsa alus menika. Supados saged sesambetan kaliyan bangsa menika saha mager diri supados boten ganggu, tiyang kedah mager diri kanthi ritual utawi laku, ingkang asring dipunwastani nglakoni. Tiyang ingkang nglampahi laku kedah saged njagi diri piyambak saha gadhah niat ingkang kiat saking batinipun. Miturut Mulder (1983:25) kangge mengatasi segi lair, tiyang kedah nglampahi tapa. Tapa menika saged arupi pasa, ndonga, nahan hawa nepsu, meditasi, melek dalu, kungkum, saha nyepi. Saking tapa saha samadi, tiyang saged mlebet wonten ing alam kosmos saha ngangsalaken wahyu saking kekiatan - kekiatan ingkang langkung inggil. Tiyang menika ugi saged sesambetan kaliyan babagan ingkang adiduniawi ingkang langkung andhap, kados ta arwah para luhur, paraga - paraga wayang, medi, malaekat, dewa, saha roh - roh. E. Novel Miturut Abrams (wonten ing Nurgiyantoro, 2012:9) novel asalipun saking basa Itali inggih menika novella ( ing basa Jerman novella ). Novella tegesipun "sebuah barang baru yang kecil", ingkang salajengipun dipunmangertosi minangka cariyos cekak wonten ing wujud gancaran. Miturut Quinn saha
Subalidinata (Widati, 2001:41) ugi gadhah pamanggih bilih novel menika karya - karya fiksi ingkang awujud gancaran. Jassin (wonten ing Nurgiyantoro, 2007:16) gadhah pamanggih bilih novel inggih menika "suatu cerita yang bermain dalam dunia manusia dan benda yang ada di sekitar kita, tidak mendalam, lebih banyak melukiskan satu saat dari kehidupan seseorang dan lebih mengenai sesuatu episode". Dados, novel menika cariyos ingkang nyariosaken pagesangan manungsa ingkang sederhana, amargi namung setunggal inti cariyos. Dados, novel menika cariyos fiktif awujud gancaran ingkang nyariyosaken pagesangan manungsa, ingkang namung gadhah setunggal inti cariyos. Novel gadhah unsur - unsur pembangun ingkang saged damel cariyos wonten ing novel ketingal gesang. Unsur - unsur pembangun novel inggih menika unsur intrinsic saha unsur ekstrinsik. Umumipun, novel kadhapuk saking bab - bab ingkang gayut - ginayut, antawisipun bab ingkang setunggal kaliyan bab ingkang sanesipun. Novel minangka salah satunggaling wujud karya sastra sampun misuwur wonten ing kalangan masarakat. Karya sastra dipundamel ningali saking kasunyatan wonten ing pagesangan. Kados dene pamanggihipun Purwadi (2009:3) bilih karya sastra menika pengungkapan baku saking menapa ingkang sampun dipuntingali wonten ing pagesangan, dipunalami tiyang ngengingi pagesangan, diperenungkan, dipunraosaken tiyang ngengingi segi - segi pagesangan ingkang narik kawigatosan. Wonten ing salebetipun novel ugi ngemot babagan piwulangan kangge pagesangan. Piwulangan menika dipunkajengaken 27
supados masarakat pamaos saged langkung sae anggenipun tumindak ing pagesangan masarakat. Novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan inggih menika novel anggitanipun Esmiet ingkang nyariyosaken babagan mistik ingkang kenthel sanget saking wiwitan dumugi pungkasan. Novel menika kadhapuk saking kalihwelas bab, wolungdasa kaca. Meh saben irah - irahan wonten ing bab-ipun ngemot babagan mistik. Bab - babipun inggih menika Jerit Magrib, Swara Baung, Lintang Wengi, Swara Kubur, Siluman Pulo Kambang, Butuh Nyawa, Kenya Rukmi, Angin Puputan, Nglari Ilange Sesotya, Akik Widuri Lumut, Dhayoh Bengi, saha Sangu Maesan. F. Panaliten ingkang Gayut Panaliten menika gayut kaliyan panaliten ingkang dipunlampahi dening Ratnaningsih (2007) inggih menika babagan Ajaran Mistik Islam - Kejawen wonten ing Naskah Karepe Carakan Mujur Lan Dibalik. Panaliten menika gayut amargi sami - sami nliti babagan mistik. Bedanipun inggih menika menawi Ratnaningsih nliti ajaran mistik Islam - kejawen ingkang wonten ing naskah, ananging panaliten menika nliti babagan unsur mistik magis ingkang wonten ing novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet. 28
BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Jinising panaliten ingkang gadhah irah - irahan Unsur Mistik Magis ing Novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan Anggitanipun Esmiet inggih menika panaliten deskriptif. Miturut pamanggihipun Semi (1993:24) panaliten ingkang deskriptif tegesipun data - data kaandharaken mawi wujud tembung - tembung utawi gambar - gambar, sanes wujud angka - angka. Data umumipun awujud seratan, foto - foto, rekaman, dokumen, memoranda, utawi seratan - seratan resmi sanesipun. Panaliten menika ngupaya ngandharaken kahanan utawi prastawa ingkang wonten ing novel. Panaliten ingkang dipunlampahi dening panaliti migunakaken pendekatan sosiologi sastra. Pendekatan menika dipunginakaken kangge mangertosi karya sastra ingkang wonten gegayutanipun kaliyan tiyang saha masarakat utawi sosial. Panaliten menika gadhah ancas kangge ngandharaken unsur - unsur mistik ingkang wonten ing novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet. Panaliten menika dipunlampahi kanthi ngempalaken data, lajeng dipunanalisis kanthi ancas kangge manggihaken saha ngandharaken unsur - unsur mistik ingkang wonten ing novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet. B. Data lan Sumbering Data Data ingkang dipunkaji wonten ing panaliten menika arupi narasi, pacelathon saking paraga wonten ing novel, ingkang wonten gegayutanipun 29
kaliyan gambaran unsur mistik. Sumbering data panalitenipun menika novel ingkang gadhah irah - irahan Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet, ingkang dipunanggit wonten ing taun 1975. Novel ingkang kadhapuk saking kalihwelas bab, saha wolungdasa kaca. Bab - babipun inggih menika Jerit Magrib, Swara Baung, Lintang Wengi, Swara Kubur, Siluman Pulo Kambang, Butuh Nyawa, Kenya Rukmi, Angin Puputan, Nglari Ilange Sesotya, Akik Widuri Lumut, Dhayoh Bengi, saha Sangu Maesan. C. Caranipin Ngempalaken Data Caranipun ngempalaken data wonten ing panaliten inggih menika kanthi teknik maos saha nyerat. Saderengipun saged nyerat indikator - indikator ingkang nedahaken unsur mistik, dipunlampahi teknik maos rumiyin supados mangertos wosing novel menika. Teknik maos katindakaken kanthi makaping - kaping wonten ing Novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet. Anggenipun maos novel, dipunsarengi kaliyan maringi tandha wonten ing indikator - indikator ingkang nedahaken wontenipun unsur mistik magisipun. Dene teknik nyerat menika dipuntindakaken kanthi nyerat sedaya ingkang dados indikator - indikator ingkang nedahaken wontenipun unsur mistik magis, ingkang sampun dipuntandhani wekdal maos novel menika. Sasampunipun nyerat, data ingkang sampun dipunkempalaken lajeng dipunpantha - pantha jumbuh kaliyan unsur mistikipun, ingkang salajengipun dipunparingi kode piyambak - piyambak ingkang urutan ing kertu data. 30
31 D. Pirantining Panaliten Pirantining panaliten ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika panaliti piyambak ingkang dipunbiyantu kaliyan kertu data ingkang wujudipun tabel. Panaliti menika minangka tiyang ingkang maos data, madosi data, ngidentifikasi data, saha nganalisis data, ingkang boten saged dipungantos dening tiyang sanes. Saben data ingkang jinisipin sami dipunserat wonten ing kertu data sejenis ugi. Kegiatan menika dipunlampahi supados langkung gampil anggenipun ngklasifikasi data, saha nganalisisipun. Wujudipun kertu data kados ingkang kaserat ing ngandhap mawi tabel : Tabel 1. Unsur - unsur Mistik Magis No. data Kaca Irah - irahan Bab Indikator Wujud Unsur Mistik 1. 66 Akik Widuri Lumut Akik iki wenehna marang Kenya sing kok tresnani iku. Sedhela engkas Kenya iku mesthi bakal nibakake kowe. pilihan marang iki Awit watu mustika ngandhut dayaning ngono katresnan.- kandhane wong tuwa sing dijaluki supaya sraya njiret atine Rukmi kanggo dheweke. Akik lumut ngandhut dayaning katresnan widuri ingkang E. Caranipun Nganalisis Data Caranipu nganalisis data wonten ing panaliten menika migunakaken cara analisis deskriptif. Analisis deskriptif dipunginakaken kangge ngandharaken kados pundi unsur mistik magis ingkang wonten ing novel Dhayoh Bengi Sangu
Maesan anggitanipun Esmiet. Cara anggenipun nganalisis data inggih menika kanthi cara pengidentifikasian, nyerat, pengkategorian, saha analisis. Pengidentifikasian menika dipunginakaken kangge ngidentifikasi data ingkang wonten ing novel, ingkang wonten gegayutanipun kaliyan unsur mistik magis. Sasampunipun dipunidentifikasi, data ingkang sampun kapanggihaken lajeng dipunserat sedaya. Data ingkang sampun kaserat lajeng dipunpantha - pantha miturut kategorinipun piyambak - piyambak. Data ingkang gadhah unsur ingkang sami, dipunlebetaken dados setunggal kategori wonten ing kertu data sejenis ugi. Salajengipun inggih menika nganalisis data ingkang wonten ing kertu data, kanthi ngandharaken data menika. F. Caranipun Ngesahaken Data Anggenipun ngesahaken data panaliten inggih menika kanthi migunakaken cara validitas saha reliabilitas. Validitas ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten inggih menika validitas semantik. Validitas semantik katindakaken kanthi cara njumbuhaken data - data adhedhasar konteks ukara. Data - data menika saged dipunmangertosi saking indikator - indikatoripun, ingkang nedahaken wontenipun unsur mistik magis. Reliabilitas ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten inggih menika reliabilitas intraratter saha reliabilitas interrater. Reliabilitas intrarater menika panaliten dipunlampahi kanthi cara maos saha nliti subjek panaliten kanthi makaping - kaping ngantos dumugi ngasilaken data ingkang konsisten. Dene, reliabilitas interrater menika reliabilitas ingkang dipunlampahi dening antar 32
pengamat, pembimbing. ingkang dipunlampahi dening dosen sastra sekaligus dosen 33
BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten 1. Ringkesaning cariyos Novel kanthi irah - irahan Dhayoh Bengi Sangu Maesan menika salah satunggaling novel anggitanipun Esmiet. Novel menika mendhet setting wonten ing dhusun Sedayu saha kutha kecamatan Bangorejo, Jawa Timur. Novel ingkang kadhapuk saking 12 bab menika nyariosaken eksistensi wontenipun praktek mistik magis ingkang kenthel sanget. Praktek menika dipunlampahi dening Bima, mahasiswa ingkang gadhah kaprigelan ingkang inggil, saha minangka paraga tamanipun. Ringkesaning cariyos badhe dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. Sakubengipun kebon sampun dipunjlajah dening Bima. Swanten cekikikan tiyang gumujeng ing brambongan kepireng dening Bima, nanging boten wonten tiyangipun. Nanging dereng ngantos tumindak, Bima dipunpurugi dening kenya manis pakulitan kuning. Piyambakipun dipunutus pak Untara supados madosi Bima kangge njampeni bu Narpati ingkang kumat gerahipun. Bu Narpati ingkang dipunadhepi sanes bu Narpati ingkang dipunpanggihi wekdal siang. Nalika Bima saweg njampeni bu Narpati, swanten jeriting tiyang kepireng saking njawi. Salajengipun Bima medal saking kamaripun bu Narpati, mangka piyambakipun boten angsal medal kamar saderengipun dipundhawuhi pak Untara. Pak Untara duka dhateng Bima. 34
Ing koridor, Bima papagan kaliyan Baskoro ingkang nyuwun pirsa dhateng Bima, kenging menapa Niken Lestari semaput. Nanging Bima boten ngertos, lan Bima lajeng mlebet kamar. Ambune sekar layon nduleg ing kamar. Ujug - ujug kepireng swanten cemower. Jebul kucing ingkang meh ceblok saking pyan. Ing kawontenan kados mekaten Bima ngraos ngelih sanget. Saking njawi wonten tiyang ingkang nothok lawang kamaripun. Marno, tiyang ingkang bogang ngendika menawi Bima dipuntimbali pak Untara. Bima murugi pak Untara. Nanging pak Untara duka, lan ngendika bilih Marno saweg dipundhawuhi pak Untara dhateng Banyuwangi. Marno ingkang menika sajatosipun rerupan iblis ingkang mujudaken Marno. Bima mlebet dhateng kamaripun malih. Saking slimut, piyambakipun rumaos dipunkekep dening kenya ingkang ayu lan kebak ing katresnan. Swanten slimut ingkang dipununcalaken dening Bima sora sanget. Kanthi gerak reflek piyambakipun mlajar medal kamar. Lajeng kepireng swanten baung ingkang sora sanget. Ing kamar, swanten siluman ing slimut kepireng, nyuwun supados slimutipun dipunangkat dhateng dhipan. Ujug - ujug swantenipun pak Untara kepireng saking njawi. Pak Untara nimbali Bima supados medal saking kamar amargi wonten tamu ing pendhapa lan mbekta bungkusan. Nanging, tamu menika sampun ical. Siyosipun pak Untara ngajak Bima supados sare sareng, amargi raos ajrih ingkang ageng sanget. Sasampunipun Bima tetepungan kaliyan lelembut Niken ingkang dumunung ing 35
slimut, Bima ngraos kendel ngadhepi ingkang ketingalipun misterius. Panci leres, ing babagan ilmu meditasi, ing babagan ilmu charang tinggi, Bima langkung inggil tinimbang kanca - kancanipun. Wonten ing salah satunggaling dalu, nalika badhe dhateng kamaripun, Bima ningali wonten tiyang ingkang ngagem rasukan sarwa pethak saweg lungguh ing pendhapa. Bareng piyambakipun namataken tamu nyalawadi menika, rupi tamunipun pucet memplak tanpa ludira. Socanipun tanpa manik. Lajeng Bima nekad ngadhepi tamu menika. Hujiek, asmanipun tamu nyalawadi ingkang dhateng mbekta maesan. Plas, paraga kados mayit lajeng ical, musna. Sakala Bima ambruk, semaput. Duka sampun jam pinten Bima tangi. Bima medal njawi kangge ningali lintang wengi. Lajeng piyambakipun murugi mbok Tipan. Nanging ingkang nyapu sanes mbok Tipan. Bareng Bima eling, menawi swanten tiyang ingkang nyapu menika lelembut, lajeng piyambakipun mlajar mlebet griya. Pak Untara ugi mireng swanten siluman nyapu, lajeng piyambakipun dhawuh dhateng Bima supados siluman menika dipunusir. Nalika Bima jumeneng ing pinggiring lepen Kedhewang. Lajeng wonten swanten gaib ingkang dhawuh dhateng Bima supados mandhap ing gampeng kali. Gampeng menika mujudaken wana alit ingkang sisah dipunlebeti. Ing satengahing wana, Bima panggih kaliyan Niken Lestari ingkang saweg nangis amargi ajrih. Niken Lestari dipunbekta wangsul. Piyambakipun cariyos dhateng Bima bilih 36
piyambakipun rumaos dipungugah dening simbah kakungipun ingkang sampun tilar dunya. Ujug - ujug Lestari sampun ing tengahing wana. Bima badhe dhateng kamaripun, piyambakipun mireng swanten gaib. Ing kawontenan kados mekaten, kawontenan ing sakiwa tengenipun dados owah. Piyambakipun ningali kedadosan gaib. Prastawa ingkang sampun kedadosan ing dalem Narpaten nalika rumiyin. Nalika Niken Retnani putra puponipun pak Narpati dipunpejahi ngangge slimut lajeng dipunbucal ing lempeng gunung. Bima hanyug-hanyug kados tiyang boten waras murugi kamar Pendhapa. Tamu mayit sampun nengga ing ngriku. Tamu menika mbekta maesan kangge tenger pasareyanipun Niken Retani. Plas, tamu menika lajeng musna. Lajeng wonten swantenipun Niken. Jebul ing ngajengipun Bima wonten jrangkong ingkang sajatosipun wujud saking Niken. Nalika semanten bu Narpati gerahipun kumat. Bima napak semadi lan ngawontenaken kontak batin kaliyan bu Narpati. Nanging budidaya ingkang dipunlampahi Bima boten kasil amargi boten saged fokus pikiranipun. Ingkang mekaten dipunsebabaken amargi wonten Lestari ingkang tansah njerit - ngerit kamigilanen nyawang bu Narpati ingkang boten sabaene. Bima semaput. Piyambakipun dipunbekta ing kamar. Lajeng, Pak Untara nimbali pak Tipan nyuwun pirsa sopiripun dhateng pundi. Jebul sopiripun ngeteraken Baskoro kaliyan Bima dhateng Pulo Kambang. Papan dunungipun para lelembut. Baskoro ingkang dipunteraken menika 37
sajatosipun memedi ingkang grana saha paningalipun saged dipuncopot. Dene Baskoro menika ugi sampun tilar donya. Ing wingkinging griya kepireng gereng - gereng swanten mobil mentas saking gampeng lepen. Mustamar, sopiripun pak Untara cariyos bilih piyambakipun saking Pulo Kambang. Ing margi piyambakipun pinanggih kaliyan tiyang jaler ingkang kados pak Untara saperlu badhe mendhet segawonipun. Saduginipun ing griya, Bima dipunrubung kaliyan kulawargane bu Narpati. Banjur pak Untara dhawuh supados mboten ngrubung Bima. Bima cariyos bilih ing Pulo Kambang piyambakipun pinanggih kaliyan bapakipun Lestari. Bapakipun Lestari ngendika bilih Pulo Kambang mbetahaken nyawa kangge tebusanipun Niken Retnani. Swanten - swanten menika ical. Nalika semanten, Bu Narpati njerit - njerit lan mbekis - mbekis saking kamaripun. Lajeng Bima mlajar murugi bu Narpati. Pak Untara dhawuh dhateng sopiripun supados murugi dhokter ing kutha kawedanan. Dhokter Asmunandi saha pak Untara menika nalika taksih timur gadhah ganjelan ing penggalih, inggih menika sami - sami tresna kaliyan Rukmi. Nanging. ingkang diputresnani menika dhokter Asmunandi. Wonten ing dalunipun pak Untara sowan dhateng dalemipun dhokter Asmunandi. Piyambakipun gadhah niyat badhe nembak dhokter Asmunandi, awit saking pangomyangipun Bima ingkang kesurupan rohipun Dardiman. 38
Ing dalemipun dhokter Asmunandi, dhokter ngendika bilih piyambakipun gesang namung kangge nglestantunaken tilaran saking Rukmi, inggih menika putranipun ingkang dipunparingi asma ugi Rukmi. Dhokter Asmunandi cariyos bilih tamu menika pak sepuhipun Rumki. Saking menika Rukmi gadhah pamikiran badhe sowan dhateng dalemipun pak Untara kangge ngyakinaken supados bapakipun kersa krama malih. Rumki siyos tindak dhateng dalemipun pak Untara ing siyangipun. Rukmi mlajar bareng ngertos ing sandhingipun menika memedi ingkang nama Dardiman. Ing dalemipun bu Narpati, jebul ing ngriku sampun wonten paraga apolatan mayit ingkang nama Dardiman. Bima medal saking kamar amargi pengin ngertos wonten prastawa menapa. Rukmi ingkang ngedhoprok lajeng murugi Bima, lan dipunbekta ing kamaripun Bima. Lestari ingkang ugi medal saking kamaripun, mirsani Bima saha Rukmi, lajeng piyambakipun nangis wangsul dhateng kamaripun malih amargi cemburu. Ing kawontenan kados mekaten, ujug - ujug saking kamaripun bu Narpati kepireng swanten njerit. Pak Untara ingkang mlebet langkung rumiyin mirsani bilih bu Narpati sampun seda gupak ludira, amargi wonten wewayangan ingkang kados Lestari mbalangaken bungkusan mori pethak ingkang isinipun maesan. Bima medal griya lan kepanggih Lestari ingkang badhe mejahi Bima. Lestari kasil dipunjotos dening Bima, lajeng pak Tipan mirsani lan ngirimaken kepelan dhateng Bima. Ing wayah enjing Bima saha Rukmi minggat saking dalemipun pak 39
40 Untara, lan wangsul dhateng Bangorejo. Siyangipun, sedaya magersari saha pak Untara madosi Lestari. Lestari sowan dhateng dalemipun pak Asmunandi, nanging boten kepanggih. Piyambakipun wangsul malih dhateng Narpaten. Saduginipun ing dalem Narpaten sampun wayah bedhug. Piyambakipun ngrantam bilih badhe nyuwun tulung dhateng pak Untara supados nuntut Bima kangge tanggel jawab dados sisihanipun. Lestari jumangkah dhateng kamaripun pak Untara. Ing lebet kamar, wonten tiyang jaler ingkang lungguh ing dhipan. Tiyang jaler menika jebul pak Asmunandi ingkang madosi Rukmi ingkang sowan ing dalem Narpaten. Lestari ndheprok ing sukunipun pak dhokter ingkang dipunkinten pakpuhipun. Astanipun Lestari ingkang nyandhak drijinipun dhokter Asmunandi lajeng sesenggolan kaliyan watu akik widuri lumut tilaran garwanipun dhokter Asmunandi. Watu akik menika nyorotaken warna biru. Watu menika medalaken daya katresnanipun. Lajeng, Pak Untara ingkang kebak kanepson wangsul saking madosi Lestari. Ing ngajeng griya sampun wonten mobilipun dhokter Asmunandi. Tanpa kathahing pikir, piyambakipun mlebet griya lan tumuju dhateng kamaripun. Tiyang jaler estri ingkang wonten ing lebet kamar lajeng dipuntembak dening pak Untara. Saking pepeting nalar, pak Untara mlajar medal griya. Klebat, netrane pak Untara natap sawijining wewayangan ingkang mujudaken kados Lestari, lan piyambakipun nembak-nembak kanthi ngguyu ngakak wiwit kicalan kesadharan.
41 Para magersari sampun wangsul madosi Lestari. Pak Tipan lan Suwage tumuju wonten kamaripun pak Untara, awit wonten swanten sambat - sambat. Dhokter Asmunandi dhawuh dhateng pak Tipan kangge mendhet kothak P3K ing mobilipun dhokter Asmunandi. Pak Asmunandi lajeng nyuwun wangsul pingin pinanggih kaliyan Rukmi. Swanten tembakan kepireng saking njawi. Pak Untara ingkang sampun boten eling, nembak tong ingkang isinipun bensin. Sakala tong menika njedhor lan geni ingkang ageng nggromos dalem Narpaten. Lestari ingkang boten kasil dipunslametaken ugi kobong sareng kaliyan pak Untara. Enjingipun kutha kecamatan Bangorejo ugi kicalan tiyang ingkang wigati. Dhokter ingkang sae menika tilar dunya. Pak Tipan lajeng sowan dhateng dalemipun pak Asmunandi kangge paring warta bilih dalem Narpaten sampun ambruk. Piyambakipun mbekta maesan ingkang dipunparingi dening tamu mayit Darmoko kangge tengeripun pasareyan Niken Retnani. Bima ingkang dipunpasrahi maesan menika nyanggupi kangge masang maesan, lan kangge nyekar pak Untara.
42 2. Unsur mistik magis Sumbering data ingkang dipunginakaken kangge panaliten inggih menika novel anggitanipun Esmiet ingkang gadhah irah - irahan Dhayoh Bengi Sangu Maesan. Data kapanggihaken saking sarana proses maos, nyerat, saha mantha - mantha data kanthi tliti. Data ingkang sampun kapanggihaken wonten ing sumbering data salajengipun dipunpantha - pantha saha dipunserat wonten ing kertu data ingkang kategorinipun sami. Data - data menika saged dipuntingali wonten ing kertu data ing ngandhap menika : Tabel 1. Unsur mistik magis arupi sesambetan kaliyan roh alus saking pangraosing indra. No. data Kaca Irah - irahan Bab Indikator Wujud ( indra pendengaran) 1. 3 Jerit Magrib Saiki dheweke mugen ana ing pinggir kali mburi omah iku. Landhep panyawange marang kang cangkring wit ngedhangkrang mangling kali. Kaya - kaya hiya ana ing wit iku anggone werdine tinemu mubeng - mubeng ndlajahi kebon kang amba bawera iku. Nalika dheweke krungu wong cekikik, pating ngguyu mlengak. Nguwasi pernahe swara. Nanging ing kono mung ana brambongane wit serut lan kesambi. Dheweke clilang - clileng, ngungaki panggonan ing kang sakubenging wit serut iku. Ora ana sapa - sapa. ana Swanten gumujeng tiyang ingkang boten kasat mata
2. 3. 7 17 Jerit Magrib Kumlotheking piring sing ditata wis mari. Uga swarane wong klesak - klesik wis ilang. Kari swara clog - clige jam. Sedhela iku engkas gumontang maneh. Ping sanga. Ateges wis rong jam Bima nunggu tekane wong ngacarani mangan bengi. Nanging kok ora ana banene uwong sing uwong sing marani lawang kamare. Bima menyat. Dheweke arep metu. Niyate arep klithih - klithih menyang kamar dhahar. Sapa ngerti saka kono mengko dheweke bisa ngelingake isine omah iki yen ana tamune sing dirumati. durung ketriwal Nanging nganti durung jumangkah, dheweke keprungu ana wong nothok lawang. Bima ngengakake lawang. Dheweke yakin, wong iki mesthi utusane kluwarga Narpaten dikon tamune. Sepira kagete Bima, bareng lawang wis menga, ing njabane kamar ora ana sapa - sapa. toleh, panggonan iku ngagah sepi. jam tembok Agahan ngacarani Tolah - Lintang Wengi Embuh wis jam pira Bima lagi tangi kruget - kruget. Sing cetha ing njaba wis keprungu swarane wong nyapu. Mbok Tipan abdine bu Narpati ajeg saben tangi perlu jam papat esuk nyapu. Bima kepingin metu menjaba. Dheweke kepingin ing ngungak tawang. Wis tekan ngendi lintang iku anggone ngubengi dheweke antariksa. Agahan lintang wengi 43 Swanten tiyang nothok lawang Swanten tiyang nyapu.
4. 22 Swara Kubur metu. Nalika semana mbok Tipan olehe nyapu wis tekan ing pojok sisih pekarangan wetan.omah iki madhep ngidul. lawang Bima Ing nyawang mengulon nggoleki lintang wengi. Sajake lintang sing dikarepake wis mangslup. Bima nerusake menyang latar ngarepan. Marani mbok Tipan. Nanging sajake mbok Tipan emoh dicedhaki. Olehe nyapu selot adoh, selot adoh. Saiki ana ing pekarangan mburi. Swarane isih panggah rak - rik nyapu, nanging anehe sing disapu kok tengahe kebon kopi. Lagi bareng lakune Bima tekan pinggir kali lan swarane wong nyapu iku ana ing tengah kali, Bima sadhar yen sing dikira mbok Tipan lagi nyapu iku, tibake siluman kang sengaja mbeda Bima.sakala githoke mrekitik. Enggal - enggal dheweke mlayu bali menyang ngarepan. ngarep Kaya rong minggu kepungkur, Bima ngadeg mangu - mangu ana ing ngisor wit talok kali lajuring ngadhep ing cangkring. wit sacedhake dipasang tansah Kupinge ngenteni swara cekikikan. Sing tansah yaiku disawang brambongane wit serut sangisore iku. Nanging wit cangkirng nganti gulune krasa tengeng swara sing ditunggu ora enggal keprungu. Malah sing krasa nyampe kendhangane kupinge yaiku swara anteb kang kaya - kaya metu saka bengkahane dhek 44 Swanten tiyang ingkang dhawuh dhateng Bima supados mandhap ing gampeng kali
lemah nela. -. Mudhuuuuuuna !.- Bima durung pati ngandel marang apa sing dirungu. luwih dipasang Kupinge luwih premati. Ditilingake njlimet. engkas Sedhela keprungu maneh swara tanpa kumandhang, nanging krasa nggembuleng ana ing dhadha. - Muuuuuuudhuna !.- Bima clilang - clileng. Nglirik papan kiwa tengene. Banjur nguwasi asale swara terus cluluk. - Mudhun menyang ngendi ?- panggonan pitakone. Gampeng kali.- ... .. Bima nekad terus. Kawit mau dheweke tansah kangen marang sawijining swara. Mula olehe mudhun prasasat mlayu bareng kupinge krungu ana swarane wong mingseg - mingseg nangis. Cetha yen swarane wong wadon. Sakala Bima nggagas. Sapa weruh kuwi swarane Niken. Tanpa njarag, Bima mbengok : - Niken ?!!!!.- ( Niken Lestari ) - Mas Bimmmm !.- kenya sawijining Gapruk, mencolot menyang dhadhane terus nangis ngguguk. Bima Raine diungsepake ana ing lempenge Bima. - Mas Bim ... . Aku wedi ... . Akuhh ... . Wed ... . Di mas. Aku ora weruh dalan kanggo Tujune bali panjenengan ... .. nyusul ... .. ohhh ... . Mas Bim.- mentas. 45
5. 42-43 Butuh Nyawa Senajan kahanan ing kamar iku ketara tintrim. Senajan barang - barang iku mati. Senajan sasat ora ana barang obah mosik. Nanging meh kabeh sing ana ing sajroning omah gedhong kuna iku krasa yen lindhu. Krasa yen kaya ana tembok - temboke obah kaya arep mipit sing lagi ana ing njerone. Wong telu sing ana ing kamare Bima iku goreh. Akeh bab - bab sing dirasakake lan dientra - entra. Akeh kedadeyan - kedadeyan sing digambarake bakal dumadi kang kabeh iku mesthi ana gandheng cenenge karo tuntutane Pulo Kambang. lewih Niken Lestari mapan mepet marang anggane Bima. Pak Untara kringete kemocor ngileni dhadha lan gegere. Ing kahanan kabeh padha nggekeng nahan gorehing ati iku, ujug - ujug ana angin lembut nanging sangu hawa atos kang bisa nunjem sungsum. Banjur ing antarane swara ngebebing 46ngina iku kaya ana swara alon nanging cetha. - Nyawamu kabeh.- ing kamar Niken Lestari njingkat. Pak Untara mlengak. Banjur wong loro iku ketara pucet. Noleh marang Bima, ketara anteng wae. Nyawang ngiwa nengen ora ana wong liya sing kumliwer saliyane wong telu iku. Durung mari bingunge wong loro iku, swara kaya kesusul mbenginginge jingklong sing arep nyedhot getih. Selot suwe ana 46 Swanten nggegirisi saha swanten alus roh saking Pulo Kambang ingkang nuntut nyuwun nyawa nyuwun pathokan. saha
6. 55 Angin Puputan selot banter. Banjur kaya suling pabrik. Tekan kene panone Niken Lestari kumepyur. Dene pak Untara ambegane kaya tengah dalan. Mung pedhot rumangsa wis Bima sing gemblengan. Digembleng dening kedadeyan - kedadeyan kang matumpa - tumpa sing dumadi ing omah gedhong angker iku. Dheweke sing ketara tatag wae ngadhepi apa - apa Sailange kang swara mbenginging iku, kesusul swara luwih sora lan nunjem : - Nyawamu butuhake. kabeh.- kedadeyan. kabeh dak Nyawamu Banjur ana swara liya sing nyelingi : - Ibuuuuuuuuuuuu...... aku njaluk pathokan. Njaluk pathokan.- Balungmu ...... balungmu wae kanggo pathokan.- Nyawamu ..... nyawa ........ mu. Aku butuh nyawamu. Kanggo nyambung Breg. nyawakuuuuuuu.- Niken Lestari ambruk ing terus Bima pangkone Untara Pak semaput. nggeget lambe, nahan rasa gumeter. welas nyawang wong tuwa iku. Swarane prahara gumrubug kompor kaya raseksa. Kaseling swarane pang - pang sing pating gropak pating jrethot angin diprawasa sanjabane pususan. swarane lakune Bima Ing Swanten ingkang nggegirisi. 47
No. data 7 Kaca 3 Irah - irahan Bab Jerit Magrib gedhong iku swasanane prasasat ampuhan. Swarane lesus nggoyangake wit - witan kaya swarane siluman saleksa ngebasi isine langit. Swarane prabot omah lan swarane barang - barang kataru bajra, kaya lampor Ing nguber kahanan kaya ngono iku Bima lan pak Untara kaya kena gendam. Anteng ngejejer ing sangarepe kamar plenggang - plenggong ora karuwan sing ditindakake. Ing iku saselaning swara angin ana sawenehning swara kang menjila. Kaya swarane bocah dolanan lambe kang dibukak lan ditutup sarana ngetokake uni sakepenake : - Bebbb ... bab ..... bebbb Narpaten pangalapan. lawang ...bah bebeb ... bah.- Suiittttt ..... suitttt.... Beb ... bah .... Beb ... bebah. Indikator Adhik panjenengan menika kok mbeling, nggih ?.- iku Kenya mbranyak rembugan karo mbarengi jangkahe Bima. Bima noleh ketara gumun. adhik ingkang pundi ? - tiyang jaler ingkang dhateng panjenengan sareng menika.- dhateng kula rak sareng kaliyan pak Untara.- namung kaliyan pak Un thok ?- - inggih.- - lajeng tiyang jaler ingkang 48 Wujud (indra penglihatan) Roh ingkang awujud tiyang jaler alus
8 9 5-6 9 Jerit Magrib Swara Baung ibas - ibis menika sinten ?- - menapa ingkang rambutipun gondrong ? kula wastani kluwarga ngriki.- - huh, mbah kung boten kagungan kluwarga dos ngoten. - Apa sampeyan sing aran pak Bima ?- pitakone pemudha iku kumingsun. - He-eh. Sampeyan sapa ?- Bima ganti takon. Jenengku Baskoro. Aku ipene pak Buang.- Pak Buang ?. pak Buang sapa ?- Pak Untara kui asma cilikane rak pak Buang.- Ooooo.- - Keneng Lestari ?- apa dhik Niken Niken Lestari ?- bola bali Bima kudu mlenggong. Awit kalah dheweke pangerten karo pemudha iki ngenani bu Narpati. kluwargane rumangsa Niken kuwi Lestari keponakane mas Buang sing mentas iki mau semaput.- Lha sampeyan kok takon, wong wis ngerti dhewe yen dhik Lestari semaput.- Lha hiya. Semapute marga apa ?. Mesthine sampeyan ngerti cetha. Awit sampeyan dhukun sing kondhang.- Ana apa mas ?- pitakone angker. Criosipun kula dipun timbali ?- Ditimbali sapa ?- - Pak Un.- - Sing kandha ?- 49 Arwah Baskoro ingkang sampun dunya tilar Medi ingkang maujud Marno, Narpaten abdi
10 16-17 Lintang Wengi Abdi panjenengan ingkang bogang.- - Marno ?- - Inggih.- - Neng omah Abdi panjenengan ingkang bogang.- - Marno ?- - Inggih.- - Neng omah iki ora ana Marno siji. Dhek mau awan dheweke dak kongkon menyang Banyuwangi. Nganti bengi iki dheweke durung bali.- loro. Mung Mbokmanawi nembe wangsul lajeng .......- Yen dheweke wis bali banjur lehe liwat mlebu kamar kene ?. kabeh lawang wis dikancing rapet. Aja nglindur Bim.- endi Niken ( Niken Retnani ), senajan kowe ora ana ing nanging sacedhaku, kesaktianmu mesthi numusi. Muga - muga aku wani langganane tamu ngadhepi omah iki. Ngono batine Bima karo wiwit jumangkah alon - alon nyedhaki wong sing lagi lungguh anteng ing korsi ukir - ukiran iku. dheweke tamu nyalawadi Bareng namatake iku, rupane sakala getihe kaya mandheg. Suwe ambegane nyengkal ing iga. Wong lanang iku melek mlolo nanging tanpa manik. Saambane mripate mung katon putih memplak. Dene raine pucet, babarpisan tanpa getih lan prasasat mung balung lan kulit thok. Sanajan Bima wis ana ing sandhinge, nanging wong iku panggah anteng wae. Babarpisan ora obah. Babarpisan ora ana tandha - tandha yen dheweke Niken ( Niken Retnani ), senajan kowe ora ana ing nanging sacedhaku, kesaktianmu mesthi numusi. Muga - muga aku wani langganane tamu ngadhepi omah iki. Ngono batine Bima karo wiwit jumangkah alon - alon nyedhaki wong sing lagi lungguh anteng ing korsi ukir - ukiran iku. dheweke tamu nyalawadi Bareng namatake iku, rupane sakala getihe kaya mandheg. Suwe ambegane nyengkal ing iga. Wong lanang iku melek mlolo nanging tanpa manik. Saambane mripate mung katon putih memplak. Dene raine pucet, babarpisan tanpa getih lan prasasat mung balung lan kulit thok. Sanajan Bima wis ana ing sandhinge, nanging wong iku panggah anteng wae. Babarpisan ora obah. Babarpisan ora ana tandha - tandha yen dheweke
11 20 Lintang Wengi duwe niyat nanggapi tekane tuan rumah. Sarana nyebut - nyebut jenenge Niken, Bima mapan lungguh. Bareng wis adhep - adhepan karo Bima, tangane wong nyalawadi sing maune sedhakep, obah terus kumlawe mengarep. kaya wayang kayu kang diobahake dening dhalang. tangane Banjur ana bungkusan kang diseleh ing meja ngarepe Bima iku. - Ko ..... ko ..... we sssa ..... sapa ?- pitakone Bima seret lan gretholen. Obahe Plecek, wong iku ngobahake lambene. Saka kono kawetu tembunge. - Hujiek.- - Wong ngendi.- iku Paraga mayit ngiwa ngobahake nengen. Terus lungguh njejer maneh. Tanpa obah. Kaku. - Perlumu mrene ngapa ?- iku ngobahake Mayit urip nudingi tangane. bungkusan sing diseleh ing ngarepe Bima iku. Bungkusan mori putih kang mambu kubur. kembang wangine Githoke krasa Bima mengkorog sakurungan pitik. Ewasemono kanthi ditatag - tatagake dheweke nyambung pitakone : - Kuwi apa ?- - Maesan.- Plas, paraga kaya mayit iku musna. urip gulune Terus Dadi, becike kapan siluman iku diusir ?- Bima nyingkiraken 51
12 13 28 28 Swara Kubur Swara Kubur Ingkang pundi? Maesan ?- - Sing nyapu kuwi lho.- - Yen malih kemawon. Kula kinten boten saben dinten dhateng ta?- dhateng Swara iku isih ngumandhang banter. Sajake swara kaya ngono iku bisa mulihake otot bayune Bima. Dheweke ngadeg. Kaya lakune wong sing ora waras, Bima hanyug - hanyug marani kamar pendhapa. Ing korsi kang ngupengi meja marmer ing pendhapa iku wis ana paraga kang ngenteni. Mayit urip kang ngedhep bungkusan mori putih. Kaya tumrap mitrane sing ditepungi Bima ngadhepi sing nggegirisi iku. - Wis uwe mas ?- ngono Bima nyapa. Swarane kaya metu saka bolongan irung. Aku ngeterake maesan. Tampanen.- - Kanggo sapa ?- - Niken Retnani.- - Neng ngendi ?- - Dheweke dak kubur ing lempenge gunung. Aku ora oleh menehi maesan. Ning .... - Tamu iku musna. Niken ( Niken Retnani ), ...... aku njaluk tulung ...... dhik. Niken. Kowe ana ngendi ?- Ngono sambat sebute Bima karo isih krukuban slimut. - Sapa sing sudi mitulungi wong lanang sing ora setya ?- Cekekal, Bima tangi. Slimute siluman nyapu. Tamu nggegirisi ingkang mbekta maesan Niken memedi ingkang wujudipun jrangkong ingkang biasanipun mbiyantu Bima 52
14 30 Swara Kubur dibuwang sebrung. Awit cetha swara sing mentas dirungu iku swarane Niken sing banget diarep - arep meh rong minggu iki. Dheweke nguwasi asale sakala swara. Nanging ..... ambegane mandheg ana ing gorokan, barang weruh ing korsi ana cedhak rerupan kang ora karuwan wujude. Nalika Bima isih kaku kaya ngono iku, rerupan sing nggegirisi iku mbukak lambene. Cumeplak swarane kaya jepaplok banjur keprungu jaran swara mbengingihe mbeker. - Kowe lemari makan tresna kandha marang aku. Nyatane kowe ..... ngapusi hihihihihihehehehhhh.- jrangkong urip sing ilate mele - mele iku ngadeg. Hanyug - hanyug marani Bima. mundur Bima menyang pojok dipan. Ajaaaaaa ......uhhhh.- bima mbengok sakayange. Plas rerupan iku ilang. Lan Bima ambruk terus ora eling purwa deksina. - Pak, kepeksa kula benjing wangsul dhateng Jakarta.- Lho, piye ta?- - Awit kula rumaos boten wonten ginanipun wonten ngriki dangu - dangu.- Sebabe?- - Kula boten saged menapa - menapa ngatasi kangge siluman - siluman ingkang nguwaosi dalem ngriki. Awit rupinipun, - siluman ing ngriki panci siluman 53 Bima ngraos kangelan anggenipun ngatasi siluman siluman ingkang ngganggu. -
15 36-37 Siluman Pulo Kambang sami raos nggadhahi kepingin males ukum. Kula rumaos kepetengan margi. Jer kula boten sumerep kepengker lelampahan ingkang dumados wonten dalem ngriki. Nimbali dalem ndara ?- ana pitakon kang ngeget - egeti. Pak Untara mlengak. Pak Tipan isih gluprut endhut wis ana lawang kamare. Embuh sebab apa bareng adhep - adhepan karo lan abdine sing wis darbe sikep sarwa prasaja iki pak tentrem penggalihe. Untara tuwa ing ngarepan He-eh pak. Mung arep takon. Sopirku menyang endi ?- Dipun ajak den Baskoro Bima ngeteraken dhateng Pulo Kambang.- - Kabeh - kabeh muni den Baskoro ..... den Baskoro. Baskoro sapa ?. Baskoro adhikku ipe iku wis mati setaun kepungkur.- pak Untara ora bisa nahan rasa Bareng pangrasane. bendarane duka kaya ngono, pak Tipan tumungkul. Sikepe panggah lugu mung polatane kang mengku keyakinan bisa nyirep dukane pak Untara. den ketara Kula sedaya inggih sami kados pikitan gadhah mekaten pak.- - Pikiran piye ?- - Ingkang nama Baskoro, dhatengipun kaliyan ingkang sesarengan 54 Bima ingkang dipunajak Baskoro ingkang sampun seda dhateng Pulo Kambang
16 38-39 Siluman Pulo Kambang panjenengan menika temtu sanes tiyang. Awit kula nate piyambakipun mrangguli, mlebet kamar. dhateng Mripat lan irungipun saged dipun kados coplok caranipun ntoplok kethu. Saka ngendi kowe Mar ?- pitakone pak Untara gugup. Saking Pulo Kambang pak. Ngeteraken mas .... Eh ..... - Mustamar ujug - ujug ketara pucet. Kaya lagi kelingan apa - nyawang apa. Dheweke sedhan mentas sing dilebokake ing garage. dhusun Kowe ngeterake Baskoro ?- Untara pak pitakone mincing. I ........ ing-gih- wangsulane Mustaar gugup. Apa kowe ora kelingan ?- - Eh ...... nembe samenika kula kemutan yen mas .... Baskoro sampun ....- Sopir iku ora bisa nerusake rembuge. Agahan pak Tipan maju terus nampani anggane Mustamar sing geyang - geyong arep tiba. Dituntun digawa mlebu ngomah. Tekan Untara, pak kamare Mustamar diombeni. Bareng Mustamar ketara wis bisa nentremake ati, pak Untara lagi wani ndangu. - Kowe rumangsa menyang ngendi ?- dijak Dhateng padhusunan ingkang reja sanget. Wonten ngrika mas Bima dipun peksa dados manten. Dipun 55 Bima ingkang dipunbekta dhateng Papan ingkang wingit, inggih menika dhusun Pulo Kambang, papan dunungipun para siluman.
17 41 Siluman Pulo Kambang angsalaken estri Niken nama ingkang Retnani. Mas Bima mopo. Mas Bima lajeng dipun cepeng tiyang kathah terus dipun rangket. Waunipun kula inggih badhe dipun rangket. Nanging kepala menging. dhukuhipun Lajeng kapurih kula wangsul. Wonten margi kula pinanggih tiyang sepuh rupinipun kados panjenengan. Tiyang sepuh menika nembung badhe nunut perlu badhe mendhet segawonipun ingkang dipun tilar wonten dalem ngriki.- lare Ora pak Untara ngetokake eluh. Pak Tipan uga - lambene kembeng. lirih kawetu nanging cetha : - Ndara krasa katut kembeng Saka tetembungan Boten Narpati. nginten panjenengan seda kirang sampurna.- Aku mau krungu slenthing - slenthing, jare nak Bima ketemu bapake Niken ( Niken Lestari ), apa hiya ?- kok Inggih.- - Apa hiya bisa sapatemon lan rembugan kaya salumrahe wong urip?.- Boten.- - Bapak ngendika piye mas.- Niken Lestari nyela - nyela. - Dheweke titip kowe. Lan sing penting dikon matur yen Kambang mbutuhake nyawa kanggo tebusane Niken Retnani.- Pulo 56 Bima wawan rembug kaliyan bapakipun Niken Lestari ingkang sampun seda, supados Bima matur menawi Pulo Kambang mbetahake nyawa.
18 19 4-5 15 Jerit Magrib Swarane magrib bedhug keprungu saka pojok wetan. Nglangut swarane, tandha cihna yen langgare rada adoh karo omahe pak Untung Narpati iku. Nalika Bima wis ana ing njero kamare bu Untung Narpati, meh wae dheweke mlayu metu. Giris, jalaran wanita lagi lunggguh ing dipan iku meh wae ora ditepungi rupane. Bu Untung Narpati sing ditemoni dhek mau awan, dudu bu Untung Narpati sing saiki diadhepi. Wanita sing diadhepi ing sungapane magrib iki prasasat iblis. Cahyane pucet kaya mayit, lan netrane abang branang. Untune kang katon ing saklebatan kaya mringis banjur pating cringih modod karepe dhewe, lan mujudake siyung renteb. ... Bareng dirembugi kaya ngono, bu Narpati sajake ondhan pikire. lan luntur rada Kanepsone dheweke tumungkul banjur nyawang jobin. Ing kahanan kaya ngono iku Bima meruhi owah - owahan kang cepet banget. Wong tuwa iku bali marang cahyane sakawit. sing Lintang Wengi Greg, Bima kaget dhewe. Mripate diuceg - uceg. Gulune tansah nyawang lintang wengi iku. Dheweke weruh kanthi trawaca, apa sawijining wewayangan kang bola - bali ngangling - ngalingi pandulune marang lintang wengi iku. tumenga 57 Roh ingkang nyurupi Narpati. alus bu Wewayangan ingkang mabur mabur. -
20 27 Swara Kubur Ah, iki mesthi mung halusinasiku.- ngono Bima nentremake atine. Nanging nyatane wewayangan iku bali maneh. Nutupi panyawange marang iku. ilang. Sedhela engkas plas Banjur ngaling alingi - maneh. Plas ilang. Ngaling - alingi maneh. Mangkono bola - bali tanpa kendhat. Ing kahanan kaya ngono iku Bima pandulune dadi samar - samar. Ujug - ujug kahanan ing sakubenge owah. Dheweke rumangsa manggon ana ing panggonan liya kang durung ditepungi. Lamat - lamat dheweke krungu ana swarane wong nyapu. Rak - rik. Banjur sawijining Kenya nganggo kebaya putih lagi nyapu latar.banjur saka kiwane ana wong ngrindhik. Wong iku nggawa slimut. Tanpa antan - antan slimut dikrakubake marang iku iku nganti banjur Kenya nuwuhake swara bekah - bekuh. Ora suwe ana jerit banter banget nganti kaya suling Banjur pabrik. keprungu swarane wong lanang aweh prentah. - Cepet singkirna. Cepet.- - Nyang ndi ?- - Lempenge lempenge LEMPENGE GUNUNGNGNGNGNGNG. Swara sing pungkasan iku ngumandhang nganti kaya lokananta. swarane gong lan Mbrebegi lintang wengi katon gunung ...... gunung. kuping 58 Prastawa wadi ingkang sampun kedadosan ing dalem Narpaten rikala rumiyin.
No. data 21 No. data 22 23 Kaca 6 Kaca 12 14 mbrebegi ati. Bima sawise kaya krungu mbengung ngono iku banjur nyoba nutupi kupinge. Irah - irahan Bab LEMPENGE GUNUNGNGNGNGNGNG.... Indikator Jerit Magrib Senajan kamar iku ambune wangi. Nanging dudu wangine buenamour, dudu wangine parfum. Nanging wangine kembang layon. pangrantaming Bareng tekan kene, ambu pikiran wangi iku dirasa selot nduleg lan angin sing krasa mlebu ing sebulane kamar iku kaya rep ndamu setan kanga nyawa. Irah - irahan Bab Indikator Swara Baung Lintang Wengi Tanpa kakehan rembug Bima ngangkat slimut terus dipapanake ing dipan. Anehe rasa pangrasane, dheweke kaya lagi ngangkat anggane kenya kang ayune tanpa tandhing. sepi Swasana mamring. Atine kumesar sumegrig bareng ana angin wengi kang ngelus pipine. Rumangsane kaya tangane kenya kang diarep - arep kuwi ngelus kanthi soking katresnan. Kadhang Bima ngrasa gumun dhewe. Geneya dheweke teka darbe rasa kaya ngono kuwi tumrap sawijining dat kang ora kasat mata. iku ing njaba 59 Wujud ( indra penciuman ) Ganda wangi sekar layon ing kamar Wujud ( indra peraba ) Bima ngraosaken kados ngangkat kenya ingkang ayu. Bima ngraosaken angin ingkang kados tanganipun kenya lelembut ingkang dipunajeng - ajeng.
60 26 21 Swara Kubur Bima kangen banget karo tepungan sing ora kasat mata iku. Kangen angine rangkulan kang ketara lumer lan kangen rembuge sing renyah. Bima ngraos kangen kaliyan lelembut ingkang dipuntresnani. 25 27 Swara Kubur Senajan iku prasasat tanpa angin - angin, nanging nalika iku Bima rumangsa keterak angin keras kang nampeg raine. Sakala nalika dheweke dheweke nemoni tamu mayit urip sing nggawa maesan. Biasane angin kaya ngono kuwi tekane wahanane makluk gaib iku. ruwangan kelingan Bima ngraosaken wonten angin ingkang mertandhani badhe tumekanipun tamu ingkang mbekta maesan. Tabel 2. Unsur mistik magis arupi sesambetan kaliyan roh alus saking panglantaring barang. No. data Kaca Irah - irahan Bab Indikator Wujud (panglantaring slimut) 1 11 Swara Baung Mas ..... mas Bim !- Bima pandirangan nguwasi papan. saindhenging Napase wiwit sesak. Roh ingkang dumunung ing slimut alus Mas Bim ..... aja wedi mas. Aja wedi.- Pamandenge Bima tumuju marang kang nglumbruk ing sikile kenap iku. Pancen saka kono asale swara. slimut Sapa kowe ?- - Ra sah takon mas. Sing penting kowe aja wedi.- - Apa kowe bangsa setan ?- - Terserah lehmu ngarani.- - Jajal ta ngatona. Supaya
No. data 2 Kaca 46 Kenya Rukmi aku ora wedi.- Bima usul tekad - tekadan. Swara iku leren rada suwe. Banjur keprungu maneh. Mas, njaluk tulung aku angkaten menyang dipan.- - Piye lehku bisa ngangkat ora weruh yen kaujudanmu ?- - Slimut iki .......- - Wegah. Yen kowe ra gelem ngaton, aku emoh nulungi.- - Aku ora bisa mas. Aku ora duwe wadag. Yen aku ngaton, kowe mesthi wedi. Jalaran aku kudu nganggo wadag liya.- aku Hemmmm, pisan iki aku manoni ana setan apikan tenan.- Ngono Bima mikir karo mesem jroning batin. Bima mbenerake kandhane siluman sing manggon ing slimut iku. Yen siluman iku ngaton, durung karuwan Bima kuwat ndeleng rerupan kang ora bisa digambarake sadurunge. Indikator Ngono Bima mikir karo mesem jroning batin. Bima mbenerake kandhane siluman sing manggon ing slimut iku. Yen siluman iku ngaton, durung karuwan Bima kuwat ndeleng rerupan kang ora bisa digambarake sadurunge. Indikator Kluwarga Narpaten arep dak entekake. AREP DAK ENTEKAKE. DAK ENTEKAKE. Hahhhhaha hihihihiiiii. Aku ora bisa jenak ing alam iku. Aku ora tentrem ing pengantrunan, yen durung entek kluwarga iki. Bima ...... hemhhhhh ...... Bima ...... kowe isih duwe Kowe enom. 61 Wujud (panglantaring manungsa) alus Roh ingkang nama Dardiman ingkang nyurupi Bima
kepinteran bisa sambung karo alamku. Aja melu - melu celeng keboloten. Aja melu - melu nglabuhi kluwarga sing gumetih iki. Astana Gumetih njenggarong kebak getihe wong - wong sing ora dosa.- ngono pangomyange Bima. Pak Untara isih durung mudheng. Mung githoke mrinding bareng kluwarga Narpaten diarah gumetih. Uripe mambu getih. iki Pira wae sing dipateni. Pira wae wangsa Narpaten gawe pepati. Rukmi. Perawan kang dak arep - arep bakal jenenge moncerake kluwarga, diracun sawise wetenge ana isine. Niken Retnani, sing dipupu pak Narpati dhewe. Dirampog bebarengan ing sungapane wektu Nalika subuh. perawan iku nyambutgawe kanggo karesikane gedhong njenggarong Aku dhewe, Dardiman. Dipateni aku mendhem sawise mayite keponakanku dhewe iku. Ohhhhh, duraka apa sing ditindakake dening kluwarga iki. Kadurakan apa sing dicithak dening wangsa ing bebrayan, satengahing nganti ora bisa dietung gedhene. Aku diapusi. Aku diblithuk. Jarene, sing lagi nyapu ing tengahing wengi kuwi putune dhewe. Putune nyonya Narpati, putune Narpaten iki. 62
No. data 3 Kaca 64 Irah - irahan Bab Akik Widuri Lumut Samianah. Manut Samianah, kandhane putune arep dipateni wae, anake supaya mbesuk nampani pupon warisan kang ora sethithik. Jebule, jebule aku diapusi. Aku diblithuk. Huhhhhhhhhhuuuuuuuhh ...- bisa Indikator Uga tanpa njarag, tangane drijine Lestari nyandhak wong sing dikira pakpuhe iku. Ali - ali kang mawa mripat widuri Lumut iku katon nyorot biru bareng sesenggolan driji panudinge Lestari. Sengsaya krasa ana ilining geter peter kang ngileni urung - urunging getih. Wong lanang iku selot megap - megap. Lan Lestari dhewe tangise wis aring banjur tumenga nguwasi wong lanang sing dikira pak Untara iku. - Pakpuh ......- lanang karo swarane Lestari kandheg ing gorokan. Dheweke namatake wong lanang iku. Kowe bali ing atiku nimas ?- ngono wong lanang iku lagi bisa rembugan karo nyekeli janggute Lestari. Lestari kaget kepati. Dheweke njingkat arep menyat. Nanging akik widuri lumut iku tansah nyorotake warna biru kang prasasat bisa ngarubiru atine Lestari. saka Embuh jalaran 63 Wujud (panglantaring watu akik widuri lumut) Lestari ingkang kagendam dening watu akik widuri lumut
64 4 66 Akik Widuri Lumut paningale kang kadayan saka iku, Lestari soroting akik kaya kena gendam. - Akik iki wenehna marang Kenya sing kok tresnani iku. Sedhela engkas Kenya iku mesthi bakal nibakake pilihan marang kowe. Awit watu mustika iki ngandhut dayaning katresnan.- ngono kandhane wong tuwa sing dijaluki sraya supaya njiret atine kanggo dheweke. Rukmi Akik widuri lumut ingkang ngandhut dayaning katresnan Tabel 3. Unsur mistik magis arupi sikeping utawi tindak - tanduking paraga. No. data Kaca Irah - irahan Bab Indikator Wujud (njampeni tiyang sakit kanthi pengobatan alternative) 1. 11 Swara Baung Bares wae pancen omah iki ana sing ngganggu. Sing ngganggu uwong nanging lelembut. Hiya jalaran kuwi sliramu dak jak mrene. Jalaran sliramu kuwi kondhang dadi mahasiswa sing pinter nyekel setan. Gumunku ora entek - entek bareng aku meruhi dhewe, wong sing pinter nyekel setan jebul jirihe ngluwihi wong wandu.- dudu Bima njampeni bu Narpati ingkang dipunganggu dening lelembut. Pak. kula Janjinipun tumut ngriki rak kangge bu Narpati. njampeni boten kangge nyepeng setan. Kaliyan malih yen suwuraken kula dipun
2. 15 Lintang Wengi pinter setan nyepeng menika sanes lepat kula, nanging lepatipun ingkang nyuwuraken.- Nek ngono apa pedahe sliramu sanggup nambani ibuku?. Mangka jelas, ibuku ora lara. salumrahe Dheweke diganggu bangsa lelembut sing nyakrawati omah iki. Niken ( Niken Retnani ), apa kira - kira ing kana kuwi ?- rembugan ngono Bima panggah karo maneh nyawang ing lintang langut. Dheweke tawang tekane pancen mbutuhake Saliyane lelembut rumangsane kangen awit utawa caket angger rumangsa caket karo Niken kaya - kaya ing donya iki ora ana sing perlu diwedeni. ing donya iki Ora ana uwong ngluwihi sing dheweke. Malah saploke dheweke tepungan kambi Niken ( Niken Retnani ), kluwargane bu Narpati wiwit saka Untara kang ing darbe kalungguhan pamerintahan, nganti tekan pak Setra tukang nyapu kandhang kebone, kormat padha kabeh marang Bima. Jalaran sasuwene ana ing desa iki, Bima bisa Sedayu nuduhake kaluwihane. Saliyane bisa marasake penyakite bu Narpati, panggonanmu iku. 65 Njampeni tiyang gerah kanthi pambiyantu roh alus
3 No. data 4 35 Kaca 33 Siluman Pulo Kambang Irah - irahan Bab Siluman Pulo Kambang dheweke hiya wis tau dijaluki tulung lurah desa kanggoo Kalikajar marasake penyakite bojone. Kuwi kabeh Bima saka ngrumangsani pitulungane Niken. Saupama ora ana Niken sing tansah menehi pituduh - pituduh. Bima ora bakal bisa tumindak apa - apa. Pancen ilmu babagan ing meditasi, ing babagan ilmu charang tinggi, Bima pancen ngluwihi kabeh kanca - kancane. Apa ora ana wong tuwa ing desa Sedayu kene ?- ngono pandangune Pak Untara. - Kathah pak. Mbok Tipan inggih sampun sepuh. Kowe aja clometan. - pak Untara nggetak. Menapa ingkang dipun maksud, dhukun ?- Hiya.- - Ooh ...... hehehehehe ....... kula wastani tiyang sepuh ingkang ....... ..... Eh tebih. Wonten. Nanging Wonten Kaligesing. Kinten - kinten saking ngriki sedasa kilo tebihipun.- Indikator Dina iki bu Narpati penyakite kumat. Pak Untara keplayu ibune. Awit saka kamare meruhi wong iku mendelik kaku karo untune kerot - kerot. Cahyane biru mateng lan swarane kaya wong tuwa 66 Pak Untara pados dhukun kangge njampeni bu Narpati Wujud (meditasi) Njampeni bu Narpati ingkang kesurupan kanthi semadi
5 43 Butuh Nyawa kesurupan dhemit sawah. Bima nekad. Dheweke ora njagakake pitulungane Niken Retnani. Jalaran iku wis nyuwak sesambungane karo Bima. Mung pituduhe Niken dhek ditanjakake temenan. Polahe bu Narpati sing mbekos - mbekos kaya kebo edan, mbeker - mbeker lanyakan ora kaya kethek sila dipaelu. ing pojok ngedhepes ana kamar. Dheweke nyoba nganakake kontak batin sarine bu marang Narpati. Dheweke nggambarake ing angen - angen marang sawijining prawan sunthi kang durung kalepatan dosa mawa citrane bu Pancen pegaweyan sing ora baen - baen. sing Pegaweyan mbutuhake pamusataning pikir lan keteguhan jiwane. semana Bima Eman dhek pikirane ora bisa tentrem. tansah goreh. Awit Batine nduweni dheweke kang kapercayan luwih sampurna. Luwih - rumangsa bareng dheweke roh kang diinggati dening diendel - endelake. Dohe Niken Retnani. Kejaba saka iku, Lestari dhewe malah selot agawe ketir - ketiring atine pemudha sing napak semadi iku. siluman semana Dheweke jiwa Narpati. urung diri Bima mapan semadi ngudal prabawaning kemayan kanggo nyingkirake kang Bima nglampahi semadi 67
No. data 6 Kaca 19 Irah - irahan Bab Lintang wengi asipat duraka. Sauntara swara mbenginging iku keprungu maneh. Nanging saya suwe saya lirih, terus ilang babarpisan. Indikator Mumpung siluman iku ana kene nak. Pisan gawe, cekelen. Utawa usiren. Sukur yen dikapokake pisan kareben ora ganggu gawe maneh.- Bima karepotan. Ing kahanan kaya ngono iku sing disambat sebuti ora liya Niken ( Niken Retnani ) mitra lelembute sing wis ana telung dina ora nekani kamare. Kepiye wangsulane yen dheweke kudu ngadhepi iki ? prastawa kaya ngene supaya golek Bima dheweke kawirangan. Bareng wis oleh wangsulan sing sakira kena kanggo dora sembada, banjur rembugan bisik - bisik. - Benjing dinten pupak puser kula kula pak. Yen tumandang samenika, saged ugi kula tiwas. Nanging bapak tuna nanggel dungkapipun, kula namung ndherek.- Mumpung siluman iku ana kene nak. Pisan gawe, cekelen. Utawa usiren. Sukur yen dikapokake pisan kareben ora ganggu gawe maneh.- Bima karepotan. Ing kahanan kaya ngono iku sing disambat sebuti ora liya Niken ( Niken Retnani ) mitra lelembute sing wis ana telung dina ora nekani kamare. Kepiye wangsulane yen dheweke kudu ngadhepi iki ? prastawa kaya ngene supaya golek Bima dheweke kawirangan. Bareng wis oleh wangsulan sing sakira kena kanggo dora sembada, banjur rembugan bisik - bisik. - Benjing dinten pupak puser kula kula pak. Yen tumandang samenika, saged ugi kula tiwas. Nanging bapak tuna nanggel dungkapipun, kula namung ndherek.- ora Bima bilih jawab 68 kangge nyingkiraken swanten swanten ingkang nggegirisi. - Wujud (migunakaken petangan Jawi) Petangan Jawi arupi dinten pupak puser ingkang boten kenging kangge nyambut damel ingkang risikonipun ageng
B. Pirembagan Tiyang Jawi menika kagungan kabudayan ingkang kathah sanget. Salah satunggalipun inggih menika babagan mistik magis. Mistik magis menika dipunangsalaken tiyang Jawi mawi sarana ingkang boten gampang. Tiyang menika kedah nglampahi latian ingkang dangu saha gadhah keteguhan batin ingkang inggil. Wonten ing novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet dipuncariyosaken kenthelipun kabudayan Jawi babagan mistik magis. Tiyang - tiyang taksih pitados kaliyan mistik magis kangge paring pitulungan dhumateng tiyang sanes. Boten namung mekaten, mistik menika ugi dipunsalah ginakaken kangge ngrugeni tiyang sanes. Bima minangka mahasiswa saha paraga tama ingkang gadhah ngelmu charang tinggi ingkang langkung inggil tinimbang kanca - kancanipun, dipunutus pak Untara kangge njampeni bu Narpati. Ngelmu charang tinggi menika minangka penguasaan saking mistik magis. Perkawis menika sami kaliyan pamanggihipun Sri Mulyono (wonten ing Hadiatmaja saha Endah, 2009:24) bilih penguasaan magi asring dipunwastani ngelmi karang. Cuplikan novel ing ngandhap menika ngandharaken bilih Bima menika gadhah ngelmu charang tinggi (ngelmu karang) ingkang inggil. Bima gadhah ngelmi karang, amargi piyambakipun ugi pelaku mistik magis. Bima sinau mistik magis wonten ing fakultasipun, inggih menika saking professor Candaga guru ilmu occoultis. Babagan menika dipunsebabaken amargi magis menika sipatipun langkung occoultis utawi ngelmi gaib. 69
" pancen ing babagan ilmu meditasi, ing babagan ilmu charang tinggi, Bima ngluwihi kabeh kanca - kancane. Nganti kondhange jenenge ngluwihi professor Candaga guru ilmu occoultis ing fakultase ". Bima njampeni bu Narpati migunakaken kaprigelanipun ing mistik magis. Mistik magis ingkang dipunginakaken Bima kagolong magis putih. Babagan menika dipunsebabaken amargi mistik magis ingkang dipunginakaken gadhah ancas kangge mitulungi tiyang sanes. Mulder (1983:26) ugi gadhah pamanggih bilih white magic utawi ngelmi putih menika mistik ingkang dipunginakaken kangge nggayuh ancas - ancas positif, ingkang dipundorong saking raosing manungsa satemah boten saged uwal saking pamrih. Anggenipun mitulungi bu Narpati, Bima asring pinanggih kaliyan babagan ingkang nggegirisi, asring pinanggih kaliyan lelembut. Bima ingkang gadhah daya linuwih ingkang inggil, piyambakipun ugi nglampahi maneka warna lelampahan ingkang boten saged dipunnalar, utawi ingkang sipatipun gaib. Unsur mistik magis ingkang saged kapanggihaken saking sumbering data inggih menika dipunandharaken wonten ing ngandhap : 70
1. unsur mistik magis arupi sesambetan kaliyan roh alus saking pangraosing indra. a. Sesambetan kaliyan roh alus saking pangraosing indra pendengaran. Tiyang ingkang gadhah daya linuwih adatipun saged sesambetan kaliyan roh alus. Sesambetan kaliyan roh alus menika saged saking pangraosing indra tiyang ingkang gadhah daya linuwih menika. Salah satunggalipun inggih menika saged sesambetan mawi pangraosing indra pendengaran. Tiyang menika saged mireng ingkang sipatipun gaib. Semanten ugi ingkang dipunalami dening Bima. Nalika piyambakipun saweg ing sacaketipun lepen, piyambakipun mireng swanten cekikikan tiyang gumujeng. Nanging sajatosipun boten wonten tiyang ing ngriku, amargi ing ngriku wontenipun menika brambongan saking wit serut saha wit kesambi. Menika saged ketingal saking cuplikan ing ngandhap menika : Saiki dheweke mugen ana ing pinggir kali mburi omah iku. Landhep panyawange marang wit cangkring kang ngedhangkrang mangling kali. Kaya - kaya hiya ana ing wit iku tinemu werdine anggone mubeng - mubeng ndlajahi kebon kang amba bawera iku. Nalika dheweke krungu wong ngguyu pating cekikik, mlengak. Nguwasi pernahe swara. Nanging ing kono mung ana brambongane wit serut lan kesambi. Dheweke clilang - clileng, ngungaki panggonan kang ana ing sakubenging wit serut iku. Ora ana sapa - sapa. Boten namung mekaten, swanten gaib ingkang salajengipun kepireng dening Bima, inggih menika swanten tiyang nothok lawang kamaripun Bima. Nalika Bima saweg wonten ing kamaripun, wonten tiyang ingkang nothok lawang. Tiyang menika dipunkinten badhe ngaturi dhahar dhateng Bima. Nanging, jebul boten wonten tiyangipun. Bima ngraos kaget amargi papan menika sepi sanget. 71
Kumlotheking piring sing ditata wis mari. Uga swarane wong klesak - klesik wis ilang. Kari swara clog - clige jam. Sedhela engkas jam tembok iku gumontang maneh. Ping sanga. Ateges wis rong jam Bima nunggu tekane wong ngacarani mangan bengi. Nanging kok ora ana banene uwong sing marani lawang kamare. Bima menyat. Dheweke arep metu. Niyate arep klithih - klithih menyang kamar dhahar. Sapa ngerti saka kono mengko dheweke bisa ngelingake isine omah iki yen ana tamune sing ketriwal durung dirumati. Nanging durung nganti dheweke jumangkah, keprungu ana wong nothok lawang. Agahan Bima ngengakake lawang. Dheweke yakin, wong iki mesthi utusane kluwarga Narpaten dikon ngacarani tamune. Sepira kagete Bima, bareng lawang wis menga, ing njabane kamar ora ana sapa - sapa. Tolah - toleh, panggonan iku ngagah sepi. Swanten - swanten gaib tiyang ingkang ngguyu cekikikan saha swanten tiyang nothok lawang sajatosipun swanten saking roh alus ingkang saweg ngganggu Bima. Kangge tiyang biasa, swanten - swanten kados mekaten saged damel raos ajrih ingkang ageng sanget. Tiyang Jawi pitados bilih benda - benda tartamtu saged kangge mbentengi saking roh alus supados boten ganggu. Nalika Bima saweg nengga swanten gumujeng cekikikan ing ngandhap wit talok, Bima mireng swanten gaib ingkang dhawuh supados piyambakipun mandhap dhateng gampeng kali. Swanten menika kados medal saking lemah ingkang nela. Piyambakipun manut kaliyan swanten menika. Bima lajeng mandhap ing gampeng lepen. Swanten menika sajatosipun ugi swanten saking roh alus. Kaya dhek rong minggu kepungkur, Bima ngadeg mangu - mangu ana ing ngisor wit talok ngadhep lajuring kali ing sacedhake wit cangkring. Kupinge tansah dipasang ngenteni swara cekikikan. Sing tansah disawang yaiku brambongane wit serut sangisore wit cangkirng iku. Nanging nganti gulune krasa tengeng swara sing ditunggu ora enggal keprungu. Malah sing krasa nyampe kendhangane kupinge yaiku swara anteb kang kaya - kaya metu saka bengkahane lemah nela. -. Mudhuuuuuuna !.- Bima durung pati ngandel marang apa sing dirungu. 72
Kupinge dipasang luwih premati. Ditilingake luwih njlimet. Sedhela engkas keprungu maneh swara tanpa kumandhang, nanging krasa nggembuleng ana ing dhadha. - Muuuuuuudhuna !.- Bima clilang - clileng. Nglirik papan kiwa tengene. Banjur nguwasi panggonan asale swara terus cluluk. - Mudhun menyang ngendi ?- pitakone. - Gampeng kali.- Swanten ingkang dipunpireng dening Bima saking data ing nginggil sajatosipun swanten ingkang nuntun Bima. Swanten gaib menika nuntun Bima supados mlebet ing wana alit ingkang sisah dipuntembus. Bima dipuntuntun mlebet amargi ing lebetipun wana wonten Niken Lestari ingkang saweg nangis boten saged wangsul, amargi Niken Lestari dhateng ngriku kenging daya gaib. Niken Lestari saged dugi ing wana amargi piyambakipun dipunselong dening lelembut ingkang saweg ngganggu piyambakipun. Salajengipun Bima mitulungi Niken Lestari ingkang wonten ing lebet wana. Babagan menika saged dipuntingali saking cuplikan novel ing ngandhap menika : Bima nekad terus. Kawit mau dheweke tansah kangen marang sawijining swara. Mula olehe mudhun prasasat mlayu bareng kupinge krungu ana swarane wong mingseg - mingseg nangis. Cetha yen swarane wong wadon. Sakala Bima nggagas. Sapa weruh kuwi swarane Niken. Tanpa njarag, Bima mbengok : - Niken ?!!!!.- ( Niken Lestari ) - Mas Bimmmm !.- Gapruk, sawijining kenya mencolot menyang dhadhane Bima terus nangis ngguguk. Raine diungsepake ana ing lempenge Bima. - Mas Bim .... Aku wedi .... akuhh .... wed .... di mas. Aku ora weruh dalan kanggo bali mentas. Tujune panjenengan ..... nyusul ..... ohhh .... mas Bim.- 73
Swanten gaib sanesipun inggih menika saged dipuntingali saking data ing ngandhap. Nalika ing kamaripun Bima, Bima, pak Untara saha Niken Lestari mireng swanten gaib ingkang nggegirisi. Tiyang kekalih menika ketingal ajrih sanget, amargi boten nate ngalami babagan kados mekaten. Niken Lestari ingkang boten kiat, piyembakipun lajeng semaput. Bima ingkang asring pinanggih kaliyan ingkang sipatipun gaib namung anteng kemawon. Swanten tiyang menika minangka tuntutan saking Pulo Kambang, bilih Pulo Kambang mbetahaken nyawa saking sedaya kulawarga Narpati. Tuntutan saking Pulo Kambang sajatosipun minangka tumbal supados roh - roh menika saged tentrem ing alamipun. Pulo Kambang menika papan dunungipun para siluman. Senajan kahanan ing kamar iku ketara tintrim. Senajan barang - barang ing kamar iku mati. Senajan sasat ora ana barang obah mosik. Nanging meh kabeh sing ana ing sajroning omah gedhong kuna iku krasa yen kaya ana lindhu. Krasa yen tembok - temboke obah kaya arep mipit sing lagi ana ing njerone. Wong telu sing ana ing kamare Bima iku goreh. Akeh bab - bab sing dirasakake lan dientra - entra. Akeh kedadeyan - kedadeyan sing digambarake bakal dumadi kang kabeh iku mesthi ana gandheng cenenge karo tuntutane Pulo Kambang. Niken Lestari mapan lewih mepet marang anggane Bima. Pak Untara kringete kemocor ngileni dhadha lan gegere. Ing kahanan kabeh padha nggekeng nahan gorehing ati iku, ujug - ujug ana angin lembut nanging sangu hawa atos kang bisa nunjem sungsum. Banjur ing antarane swara ngebebing angina iku kaya ana swara alon nanging cetha. - Nyawamu kabeh.- Niken Lestari njingkat. Pak Untara mlengak. Banjur wong loro iku ketara pucet. Noleh marang Bima, ketara anteng wae. Nyawang ngiwa nengen ora ana wong liya sing kumliwer saliyane wong telu iku. Durung nganti bingunge wong loro iku, kesusul ana swara kaya mbenginginge jingklong sing arep nyedhot getih. Selot suwe selot banter. Banjur kaya suling pabrik. Tekan kene panone Niken Lestari kumepyur. Dene pak Untara ambegane kaya pedhot tengah dalan. Mung Bima sing rumangsa wis gemblengan. Digembleng dening kedadeyan - kedadeyan kang matumpa - tumpa sing dumadi ing omah gedhong angker iku. Dheweke sing ketara 74
75 tatag wae ngadhepi apa - apa kang kedadeyan. Sailange swara mbenginging iku, kesusul swara luwih sora lan nunjem : - Nyawamu kabeh dak butuhake. Nyawamu kabeh.- Banjur ana swara liya sing nyelingi : - Ibuuuuuuuuuuuu...... aku njaluk pathokan. Njaluk pathokan.- - Balungmu ...... balungmu wae kanggo pathokan.- - Nyawamu ..... nyawa ........ mu. Aku butuh nyawamu. Kanggo nyambung nyawakuuuuuuu.- Breg. Niken Lestari ambruk ing pangkone Bima terus semaput. Pak Untara nggeget lambe, nahan rasa gumeter. Bima welas nyawang wong tuwa iku. Sajatosipun roh alus ingkang ngganggu menika roh alus ingkang gentayangan. Roh menika pengin males ukum dhumateng kulawarganipun bu Narpati. Babagan menika dipunsebabaken amargi rikala roh menika taksih gesang, piyambakipun dipunpejahi dening kulawarga Narpaten. Cuplikan ingkang badhe males ukum saged ketingal saking ukara " Nyawamu kabeh dak butuhake. Nyawamu kabeh ". Roh alus menika minangka jinising roh alus lokal ingkang nguwasani dalem Narpaten lan sakiwa tengenipun. Babagan menika dipunsebabaken amargi dunungipun roh alus menika wonten ing Pulo Kambang. Pulo Kambang dumunung wonten ing sacedhakipun dalem Narpaten. Data ing ngandhap menika nedahaken bilih wontenipun swanten - swanten gaib ingkang nggegirisi. Swanten menika antawisipun inggih menika swanten kados kompor raseksa, angin ingkang ageng ingkang damel tetanduran sami medalaken swanten pating jrethot, swanten prabot griya ingkang sami obah boten sabaene, saha swanten lare kados dolanan lambe. Swanten menika nedahaken bilih ing papan menika saweg wonten lelembutipun ingkang ngganggu. Bima saha pak Untara kados kenging gendam, boten cetha menapa ingkang dipuntindakaken. Babagan menika dipunsebabaken amargi tiyang kekalih menika ngraosaken ajrih.
Swarane prahara gumrubug kaya swarane kompor raseksa. Kaseling swarane pang - pang sing pating jrethot pating gropak diprawasa lakune angin pususan. Ing sanjabane gedhong Narpaten iku swasanane prasasat ampuhan. Swarane lesus nggoyangake wit - witan kaya swarane siluman saleksa ngebasi isine langit. Swarane prabot omah lan swarane barang - barang kataru bajra, kaya lampor nguber pangalapan. Ing kahanan kaya ngono iku Bima lan pak Untara kaya kena gendam. Anteng ngejejer ing sangarepe lawang kamar plenggang - plenggong ora karuwan sing ditindakake. Ing saselaning swara angin iku ana sawenehning swara kang menjila. Kaya swarane bocah dolanan lambe kang dibukak lan ditutup sarana ngetokake uni sakepenake : - Bebbb ... bab ..... bebbb ...bah bebeb ... bah.- Suiittttt ..... suitttt.... Beb ... bah .... Beb ... bebah. Saking sedaya data ing nginggil nedahaken bilih tiyang ingkang daya linuwihipun inggil menika talinganipun langkung tajam kangge babagan ingkang sipatipun gaib. Tiyang menika saged mireng tandha - tandha wontenipun lelembut ingkang saweg ing papan menika. Tiyang menika biasanipun ugi saged mireng wangsit supados nindakaken babagan tartamtu. b. Sesambetan kaliyan roh alus saking pangraosing indra penglihatan. Daya linuwih ingkang dipuntedahaken saking pelaku mistik magis sanesipun inggih menika arupi paningal gaib. Paningal menika boten sedaya tiyang saged mangertos. Bima ingkang saweg njampeni bu Narpati ingkang kesurupan ningali wontenipun owah - owahan ingkang cepet sanget. Owah - owahan menika ingkang nyurupi bu Narpati. Miturut pamanggihipun Hadiatmaja (2011:29) tiyang Jawi pitados bilih roh alus saged mlebet ing angganing manungsa mawi sarana embun - embunan utawi dlamakan, satemah tiyang menika kesurupan. Wujud cuplikan saking roh alus gentayangan ingkang nyurupi bu Narpati kados ing ngandhap menika : 76
Swarane bedhug magrib keprungu saka pojok wetan. Nglangut swarane, tandha cihna yen langgare rada adoh karo omahe pak Untung Narpati iku. Nalika Bima wis ana ing njero kamare bu Untung Narpati, meh wae dheweke mlayu metu. Giris, jalaran wanita sing lagi lunggguh ing dipan iku meh wae ora ditepungi rupane. Bu Untung Narpati sing ditemoni dhek mau awan, dudu bu Untung Narpati sing saiki diadhepi. Wanita sing diadhepi ing sungapane magrib iki prasasat iblis. Cahyane pucet kaya mayit, lan netrane abang branang. Untune kang katon mringis ing saklebatan kaya banjur pating cringih modod karepe dhewe, lan mujudake siyung renteb. ... Bareng dirembugi kaya ngono, bu Narpati sajake ondhan pikire. Kanepsone rada luntur lan dheweke banjur tumungkul nyawang jobin. Ing kahanan kaya ngono iku Bima meruhi owah - owahan kang cepet banget. Wong tuwa iku bali marang cahyane sakawit. Data ing nginggil nggambaraken bilih tiyang ingkang kesurupan menika boten gadhah raos eling marang diri piyambakipun. Bima ingkang njampeni bu Narpati ugi ngantos giris amargi wujudipun bu Narpati sampun beda. Owah - owahan ingkang nyurupi bu Narpati sajatosipun menika roh alus ingkang gentayangan, ingkang ganggu dalem Narpaten. Miturut Endraswara (2004:7) roh alus gentayangan asalipun saking roh ingkang dereng sampurna, satemah arwah menika gentayangan. Arwah gentayangan menika saged dipunsebabaken amargi nalika piyambakipun gesang ing alam donya ngalami babagan ingkang boten sae. Arwah ingkang klambrangan menika saged ngganggu tiyang kanthi maujud rerupan ingkang nggegirisi. Kados dene ingkang dipunalami dening Bima, piyambakipun ugi asring ningali arwah gentayangan ingkang nggegirisi nalika mitulungi kulawarga Narpaten. 77
Kejawi data ing nginggil, paningal gaib sanesipun ugi ngengingi babagan roh alus ingkang gentayangan. Nalika Bima saweg ningali lintang ing tawang, piyambakipun dipunkagetaken dening salah satunggaling wewayangan ingkang ngangling - angling. Wewayangan menika sajatosipun roh alus ingkang saweg nganggu. Andharan menika saged dipuntingali saking cuplikan novel ing ngandhap menika: Greg, Bima kaget dhewe. Mripate diuceg - uceg. Gulune tansah tumenga nyawang lintang wengi iku. Dheweke weruh kanthi trawaca, apa sawijining wewayangan kang bola - bali ngangling - ngalingi pandulune marang lintang wengi iku. - Ah, iki mesthi mung halusinasiku.- ngono Bima nentremake atine. Nanging nyatane wewayangan iku bali maneh. Nutupi panyawange marang lintang wengi iku. Sedhela engkas plas ilang. Banjur ngaling - alingi maneh. Plas ilang. Ngaling - alingi maneh. Mangkono bola - bali tanpa kendhat. Cuplikan novel ing ngandhap menika ngandharaken bilih Bima ugi saged ningali babagan prastawa ingkang gaib. Prastawa menika kedadosan ingkang sampun dangu ing kulawarga Narpaten. Prastawa wadi menika kedadosan nalika wonten salah satunggaling kenya ing dalem Narpaten ingkang dipunpejahaken ngangge slimut, ingkang salajengipun dipunbucal ing lempeng gunung. Ing kahanan kaya ngono iku Bima pandulune dadi samar - samar. Ujug - ujug kahanan ing sakubenge owah. Dheweke rumangsa manggon ana ing panggonan liya kang durung ditepungi. Lamat - lamat dheweke krungu ana swarane wong nyapu. Rak - rik. Banjur katon sawijining Kenya nganggo kebaya putih lagi nyapu latar.banjur saka kiwane ana wong ngrindhik. Wong iku nggawa slimut. Tanpa antan - antan slimut iku dikrakubake marang kenya iku nganti banjur nuwuhake swara bekah - bekuh. Ora suwe ana jerit banter banget nganti kaya suling pabrik. Banjur keprungu swarane wong lanang aweh prentah. - Cepet singkirna. Cepet.- - Nyang ndi ?- 78
Lempenge gunung ...... lempenge gunung. LEMPENGE iku Swara GUNUNGNGNGNGNGNG. pungkasan ngumandhang nganti kaya swarane gong lokananta. Mbrebegi kuping lan mbrebegi ati. Bima sawise krungu mbengung kaya ngono iku banjur nyoba nutupi kupinge. sing LEMPENGE GUNUNGNGNGNGNGNG.... - Saking andharan ing nginggil saged dipunmangertosi bilih paningal gaibipun Bima inggih menika wonten tiga. Kaping sepisan inggih menika arupi wewayangan ingkang nyurupi bu Narpati. Ingkang kaping kalih menika wewayangan tiyang ingkang ngangling - ngangling ing tawang. Dene ingkang kaping tiga menika arupi kedadosan wadi ingkang wonten ing dalem Narpaten ingkang dumadi nalika rumiyin. Kedadosan ingkang boten sae, ingkang pantes nampi piwales awon, awit sampun damel sedanipun tiyang sanes. Tiyang ingkang limrah biasanipun boten saged ningali kawontenan ingkang kados mekaten. Tiyang ingkang mumpuni ing mistik magis adatipun saged sesambetan kaliyan roh alus, kados ingkang dipunlampahi dening Bima. Cuplikan novel ing ngandhap menika ngandharaken bilih Bima badhe nyingkiraken lelembut ingkang arupi tiyang nyapu. Bima saged nyingkiraken lelembut amargi piyambakipun ugi saged sesambetan kaliyan lelembut menika. Dadi, becike kapan siluman iku diusir ?- - Ingkang pundi? Maesan ?- - Sing nyapu kuwi lho.- - Yen dhateng malih kemawon. Kula kinten boten saben dinten dhateng ta?- 79
Sebagian ageng tiyang Jawi pitados kaliyan makhluk halus utawi roh alus ingkang saged nganggu manungsa. Miturut pamanggihipun Hadiatmaja saha Endah (2009:19) roh manungsa saha roh sanesipun menika dipunwastani kaliyan makhluk halus utawi makhluk gaib, ing basa jawinipun menika lelembut utawi memedi. Biasanipun memedi menika dumunung ing papan ingkang angker, boten nate dipunambah dening tiyang, ing wit - witan ingkang ageng, lan sanesipun. Cuplikan data novel ing ngandhap menika ngandharaken bilih lelembut menika saged ngganggu manungsa : Adhik panjenengan menika kok mbeling, nggih ?.- Kenya mbranyak iku rembugan karo mbarengi jangkahe Bima. Bima noleh ketara gumun. adhik ingkang pundi ? - tiyang jaler ingkang dhateng sareng panjenengan menika.- - dhateng kula rak sareng kaliyan pak Untara.- - namung kaliyan pak Un thok ?- - inggih.- - lajeng tiyang jaler ingkang ibas - ibis menika sinten ?- - menapa ingkang rambutipun gondrong ? - kula wastani kluwarga ngriki.- - huh, mbah kung boten kagungan kluwarga dos ngoten. Data ing nginggil ngandharaken bilih lelembut ingkang nganggu Niken Lestari menika lelembut ingkang maujud tiyang jaler. Lelembut menika wonten ingkang sipatipun sae, wonten ugi ingkang sipatipun boten sae. Lelembut ingkang dipunkinten kulawarga saking dalem Narpaten dening Bima menika kalebet lelembut ingkang boten sae. Bima minangka paraga ingkang gadhah kaprigelan ing mistik magis, piyambakipun saged sesambetan kaliyan roh alus. Sajatosipun roh ingkang 80
sesambetan kaliyan Bima menika roh ingkang saweg ganggu Bima. Roh menika ngganggu kanthi maujud tiyang ingkang naminipun Baskoro. Sajatosipun ingkang nama Baskoro menika tiyang ingkang sampun tilar dunya. Babagan menika saged dipuntingali saking cuplikan novel ing ngandhap menika : Apa sampeyan sing aran pak Bima ?- pitakone pemudha iku kumingsun. He-eh. Sampeyan sapa ?- Bima ganti takon. - Jenengku Baskoro. Aku ipene pak Buang.- - Pak Buang ?. pak Buang sapa ?- - Pak Untara kui asma cilikane rak pak Buang.- - Ooooo.- - Keneng apa dhik Niken Lestari ?- - Niken Lestari ?- bola bali Bima kudu mlenggong. Awit dheweke rumangsa kalah pangerten karo pemudha iki ngenani kluwargane bu Narpati. Niken Lestari kuwi keponakane mas Buang sing mentas iki mau semaput.- Lha sampeyan kok takon, wong wis ngerti dhewe yen dhik Lestari semaput.- Lha hiya. Semapute marga apa ?. Mesthine sampeyan ngerti cetha. Awit sampeyan dhukun sing kondhang.- Andharan babagan Baskoro ingkang sampun tilar dunya saged dipuntingali saking data ing ngandhap menika. Lelembut menika saged ngganggu manungsa kanthi maujud dados menungsa biasa ( Hadiatmaja saha Endah, 200 : 20 ). Biasanipun, lelembut menika dumunung ing salah satunggaling papan ingkang wingit utawi angker sanget. Baskoro ugi dumunung ing papan ingkang wingit. Papan dunungipun menika wonten ing Pulo Kambang. Pulo Kambang menika papan dunungipun para lelembut. Nimbali dalem ndara ?- ana pitakon kang ngeget - egeti. Pak Untara mlengak. Pak Tipan isih gluprut endhut wis ana ing ngarepan lawang 81
kamare. Embuh sebab apa bareng adhep - adhepan karo abdine sing wis tuwa lan darbe sikep sarwa prasaja iki pak Untara tentrem penggalihe. He-eh pak. Mung arep takon. Sopirku menyang endi ?- - Dipun ajak den Baskoro ngeteraken den Bima dhateng Pulo Kambang.- Kabeh - kabeh muni den Baskoro ..... den Baskoro. Baskoro sapa ?. Baskoro adhikku ipe iku wis mati setaun kepungkur.- pak Untara ora bisa nahan rasa pangrasane. Bareng bendarane ketara duka kaya ngono, pak Tipan tumungkul. Sikepe panggah lugu mung polatane kang mengku keyakinan bisa nyirep dukane pak Untara. Kula sedaya inggih sami gadhah pikitan kados mekaten pak.- - Pikiran piye ?- - Ingkang nama Baskoro, ingkang dhatengipun sesarengan kaliyan panjenengan menika temtu sanes tiyang. Awit kula nate mrangguli, piyambakipun mlebet dhateng kamar. Mripat lan irungipun saged dipun coplok kados caranipun nyoplok kethu. Kejawi data ing nginggil, Bima ugi sesambetan kaliyan roh alus ingkang maujud Marno. Marno menika lelembut ingkang ganggu Bima ngendika bilih Bima dipuntimbali kaliyan pak Untara. Pak Untara ingkang boten ngraos dhawuh menapa - menapa lajeng duka dhateng Bima. Babagan menika dipunsebabaken amargi Pak Untara dhawuh dhateng Marno asli supados tindak ing Banyuwangi, mangka piyambakipun dereng wangsul. Cuplikan novel ingkang ngandharaken bilih Bima sesambetan kaliyan lelembut Marno menika wonten ing ngandhap : Ana apa mas ?- pitakone angker. - Criosipun kula dipun timbali ?- - Ditimbali sapa ?- - Pak Un.- - Sing kandha ?- - Abdi panjenengan ingkang bogang.- - Marno ?- - Inggih.- - Neng omah iki ora ana Marno loro. Mung siji. Dhek mau awan dheweke dak kongkon menyang Banyuwangi. Nganti bengi iki dheweke durung bali.- Mbokmanawi nembe wangsul lajeng .......- 82
Yen dheweke wis bali banjur liwat endi lehe mlebu kamar kene ?. kabeh lawang wis dikancing rapet. Aja nglindur Bim.- Bima ugi sesambetan kaliyan lelembut Niken Retnani. Niken Retnani menika kagolong lelembut ingkang sae. Babagan menika dipunsebabaken amargi Niken menika sampun mitulungi Bima ingkang makaping - kaping kangge mbiyantu piyambakipun. Wonten ing salah satunggaling wekdal, nalika Niken boten ing sacedhaking Bima, Bima nyoba sesambetan kaliyan dhayoh ingkang nyalawadi. Dhayoh apolatan mayit menika ingkang mbekta maesan. Bima ingkang sajatosipun ajrih natagaken batinipun kangge nyuwun pirsa dhateng tamu menika. Cuplikan novelipun wonten ing ngandhap menika : Niken, senajan kowe ora ana ing sacedhaku, nanging kesaktianmu mesthi numusi. Muga - muga aku wani ngadhepi tamu langganane omah iki. Ngono batine Bima karo wiwit jumangkah alon - alon nyedhaki wong sing lagi lungguh anteng ing korsi ukir - ukiran iku. Bareng dheweke namatake rupane tamu nyalawadi iku, sakala getihe kaya mandheg. Suwe ambegane nyengkal ing iga. Wong lanang iku melek mlolo nanging tanpa manik. Saambane mripate mung katon putih memplak. Dene raine pucet, babarpisan tanpa getih lan prasasat mung balung lan kulit thok. Sanajan Bima wis ana ing sandhinge, nanging wong iku panggah anteng wae. Babarpisan ora obah. Babarpisan ora ana tandha - tandha yen dheweke duwe niyat nanggapi tekane tuan rumah. Sarana nyebut - nyebut jenenge Niken, Bima mapan lungguh. Bareng wis adhep - adhepan karo Bima, tangane wong nyalawadi sing maune sedhakep, obah terus kumlawe meng ngarep. Obahe kaya wayang kayu kang diobahake dening tangane dhalang. Banjur ana bungkusan kang diseleh ing meja ngarepe Bima iku. - Ko ..... ko ..... we sssa ..... sapa ?- pitakone Bima seret lan gretholen. Plecek, wong iku ngobahake lambene. Saka kono kawetu tembunge. - Hujiek.- - Wong ngendi.- Paraga mayit urip iku ngobahake gulune ngiwa nengen. Terus lungguh njejer maneh. Tanpa obah. Kaku. - Perlumu mrene ngapa ?- 83
Mayit urip iku ngobahake tangane. Terus nudhingi bungkusan sing diseleh ing ngarepe Bima iku. Bungkusan mori putih kang mambu wangine kembang kubur. Githoke Bima krasa mengkorog sakurungan pitik. Ewasemono kanthi ditatag - tatagake dheweke nyambung pitakone : - Kuwi apa ?- - Maesan.- Plas, paraga kaya mayit iku musna. Tamu paraga mayit ingkang mbekta maesan medal malih ing sanes wekdal. Bima ugi sesambetan kaliyan tamu menika. Bima ngadhepi tamu menika kados dene tetepunganipun. Maesan ingkang dipunbekta menika maesan kangge Niken Retnani, ingkang dereng dipunparingi tetenger ing pasareyanipun, amargi piyambakipun dipunpejahi. Bima dipundhawuhi supados nengeri pasareyan Niken kanthi maesan menika. Niken Retnani menika lelembut tetepungannipun Bima ingkang asring mbiyantu piyambakipun. Swara iku isih ngumandhang banter. Sajake swara kaya ngono iku bisa mulihake otot bayune Bima. Dheweke ngadeg. Kaya lakune wong sing ora waras, Bima hanyug - hanyug marani kamar pendhapa. Ing korsi kang ngupengi meja marmer ing pendhapa iku wis ana paraga kang ngenteni. Mayit urip kang ngedhep bungkusan mori putih. Kaya tumrap mitrane sing ditepungi Bima ngadhepi tamu sing nggegirisi iku. - Wis uwe mas ?- ngono Bima nyapa. Swarane kaya metu saka bolongan irung. Aku ngeterake maesan. Tampanen.- - Kanggo sapa ?- - Niken Retnani.- - Neng ngendi ?- - Dheweke dak kubur ing lempenge gunung. Aku ora oleh menehi maesan. Ning .... - Tamu iku musna. Nalika Bima saweg mbetahaken pambiyantunipun lelembut Niken, Bima sambat sebut naminipun Niken, nanging Niken ngrisak sesambetanipun kaliyan Bima. Niken ingkang waunipun boten purun maujud kanthi rerupan aslinipun, 84
samenika piyambakipun maujud rerupan aslinipun, inggih menika jrangkong. Sajatosipun memedi menika sampun boten gadhah wujud fisik, satemah Niken menika dumunung ing slimut. Memedi ugi saged ceblok tresna, kados Niken ingkang ceblok tresna dhateng Bima. Kedahipun, tiyang menika sampun ngantos pitados dhateng lelembut, menapa malih sambat sebut nyuwun pitulunganipun. Tiyang kedah saged eling marang Gusti Ingkang Maha Kuwaos, ingkang saged mitulungi tiyang ing alam dunya. Cuplikan novel kasebat wonten ing ngandhap menika: Niken, ...... aku njaluk tulung ...... dhik. Niken. Kowe ana ngendi ?- Ngono sambat sebute Bima karo isih krukuban slimut. - Sapa sing sudi mitulungi wong lanang sing ora setya ?- Cekekal, Bima tangi. Slimute dibuwang sebrung. Awit cetha swara sing mentas dirungu iku swarane Niken sing banget diarep - arep meh rong minggu iki. Dheweke nguwasi asale swara. Nanging ..... sakala ambegane mandheg ana ing gorokan, barang weruh ing korsi cedhak lemari makan ana rerupan kang ora karuwan wujude. Nalika Bima isih kaku kaya ngono iku, rerupan sing nggegirisi iku mbukak lambene. Cumeplak kaya swarane jepaplok banjur keprungu swara mbengingihe jaran mbeker. - Kowe kandha tresna marang aku. Nyatane kowe ngapusi ..... hihihihihihehehehhhh.- jrangkong urip sing ilate mele - mele iku ngadeg. Hanyug - hanyug marani Bima. Bima mundur menyang pojok dipan. Ajaaaaaa ......uhhhh.- bima mbengok sakayange. Plas rerupan iku ilang. Lan Bima ambruk terus ora eling purwa deksina. Data ing ngandhap menika ngandharaken bilih Mustamar abdi Narpaten ingkang dipunselong dening lelembut. Mustamar saha Bima dipunbekta dhateng Pulo Kambang dening Baskoro rayinipun pak Untara. Baskoro menika tiyang ingkang sampun nilar dunya. Ing margi, Mustamar pinanggih kaliyan Pak Narpati ingkang sampun nilar dunya. Pak Narpati nilar dunya boten sampurna. 85
Piyambakipun tindak dhateng dalem Narpaten kangge mendhet segawonipun. Roh tiyang ingkang nilar dunya boten sampurna ugi kalebet lelembut. Saka ngendi kowe Mar ?- pitakone pak Untara gugup. - Saking dhusun Pulo Kambang pak. Ngeteraken mas .... Eh ..... - Mustamar ujug - ujug ketara pucet. Kaya lagi kelingan apa - apa. Dheweke nyawang sedhan sing mentas dilebokake ing garage. Kowe ngeterake Baskoro ?- pitakone pak Untara mancing. - I ........ ing-gih- wangsulane Mustaar gugup. - Apa kowe ora kelingan ?- - Eh... nembe samenika kula kemutan yen mas.... Baskoro sampun ....- Sopir iku ora bisa nerusake rembuge. Agahan pak Tipan maju terus nampani anggane Mustamar sing geyang - geyong arep tiba. Dituntun digawa mlebu ngomah. Tekan kamare pak Untara, Mustamar diombeni. Bareng Mustamar ketara wis bisa nentremake ati, pak Untara lagi wani ndangu. - Kowe rumangsa dijak menyang ngendi ?- - Dhateng padhusunan ingkang reja sanget. Wonten ngrika mas Bima dipun peksa dados manten. Dipun angsalaken lare estri ingkang nama Niken Retnani. Mas Bima mopo. Mas Bima lajeng dipun cepeng tiyang kathah terus dipun rangket. Waunipun kula inggih badhe dipun rangket. Nanging kepala dhukuhipun menging. Lajeng kula kapurih wangsul. Wonten margi kula pinanggih tiyang sepuh rupinipun kados panjenengan. Tiyang sepuh menika nembung badhe nunut perlu badhe mendhet segawonipun ingkang dipun tilar wonten dalem ngriki.- Ora krasa pak Untara ngetokake eluh. Pak Tipan uga katut kembeng - kembeng. Saka lambene kawetu tetembungan lirih nanging cetha : - Ndara Narpati. Boten nginten panjenengan seda kirang sampurna.- Bima ingkang saged sesambetan kaliyan lelembut, pinanggih kaliyan bapakipun Niken Lestari ingkang sampun tilar dunya. Bima boten saged wawan rembug kados kaliyan tiyang ingkang lumrah. Bapakipun Niken Lestari nitipaken Niken. Piyambakipun ugi matur menawi Pulo Kambang mbetahaken nyawa kangge tebusanipun Niken Retnani ingkang sampun dipunpejahaken dening kulawarga Narpaten. Tebusan menika sajatosipun tumbal supados rohipun Niken Retnani saged tentrem. 86
Aku mau kok krungu slenthing - slenthing, jare nak Bima ketemu bapake Niken, apa hiya ?- Inggih.- - Apa hiya bisa sapatemon lan rembugan kaya salumrahe wong urip?.- - Boten.- - Bapak ngendika piye mas.- Niken Lestari nyela - nyela. - Dheweke titip kowe. Lan sing penting dikon matur yen Pulo Kambang mbutuhake nyawa kanggo tebusane Niken Retnani.- Data ing ngandhap menika ngandharaken bilih sajatosipun lelembut ingkang ganggu kulawarga Narpaten menika roh - roh ingkang nilar dunya boten sampurna. Roh - roh menika nuntut badhe males ukum dhateng kulawarga Narpaten. Bima saged mangertos lelembut menika badhe males ukum amargi piyambakipun saged sesambetan kaliyan lelembut menika. Pak, kepeksa kula benjing wangsul dhateng Jakarta.- - Lho, piye ta?- - Awit kula rumaos boten wonten ginanipun wonten ngriki dangu - dangu.- - Sebabe?- - Kula boten saged menapa - menapa kangge ngatasi siluman - siluman ingkang nguwaosi dalem ngriki. Awit rupinipun, siluman - siluman ing ngriki panci sami nggadhahi raos kepingin males ukum. Kula rumaos kepetengan margi. Jer kula boten sumerep lelampahan kepengker ingkang dumados wonten dalem ngriki. Roh - roh menika badhe males ukum dipunsebabaken amargi kulawarga Narpati sampun nindakaken tumindak ingkang boten sae, inggih menika mejahi tiyang, menapa malih kulawarganipun piyambak. Babagan menika dipunsebabaken amargi wonten salah satunggaling kulawarga ingkang kepingin warisan menika boten dipunangsalaken dening tiyang sanes. 87
Saking sedaya data ing nginggil, saged dipunmangertosi bilih Bima saged sesambetan kaliyan roh - roh ingkang sipatipun sae saha ingkang boten sae. Roh menika wonten ingkang mbiyantu padamelanipun Bima kangge njampeni bu Narpati. Sedaya roh - roh menika sajatosipun roh tiyang ingkang nilar dunya boten sampurna. Miturut pamanggihipun Endraswara (2004:51) roh ingkang boten sampurna biasanipun roh menika klambrangan. Roh klambrangan bisanipun nalika gesangipun ing alam dunya piyambakipun ngalami tindak kekerasan saha ketidakadilan. Roh menika males ukum dhateng kulawarga Narpaten. Supados roh - roh menika saged tentrem, dipunbetahaken tumbal nyawa saking sedaya kulawarga Narpaten. Sajatosipun kedadosan kados mekaten boten perlu dumados menawi kulawarga Narpaten saged tumindak ingkang sae. Piwales menika minangka undhuh - undhuhanipun saking tumindakipun wangsa Narpaten. Babagan menika kados unen - unen Jawi inggih menika sapa nandur bakal ngundhuh. Sinten ingkang tumindak sae, piyambakipun ugi bakal nampi piwales ingkang sae ugi, semanten ugi kosok wangsulipun. 88
c. Sesambetan kaliyan roh alus saking pangraosing indra penciuman. Sesambetan kaliyan roh alus ingkang sanesipun inggih menika sesambetan saking pangraosing indra penciuman. Salah satunggaling tetenger wontenipun roh alus inggih menika saking ganda wangi ingkang kiat. Ganda menika sanes saking parfum utawi wewangian sanesipun, nanging ganda menika saking gandanipun sekar layon. Tiyang ingkang gadhah daya linuwih ugi saged mangertos wontenipun roh alus saking ganda wangi menika. Boten namung tiyang ingkang gadhah daya linuwih kemawon, tiyang ingkang umumipun biasanipun ugi saged manggihaken ganda menika menawi saweg rejekinipun. Data ing ngandhap menika nedahaken bilih Bima ngraosaken ganda layon ingkang nedahaken wontenipun roh alus ing papan menika. Ganda menika dipunraosaken saya kiat dening Bima. Senajan kamar iku ambune wangi. Nanging dudu wangine buenamour, dudu wangine parfum. Nanging wangine kembang layon. Bareng pangrantaming pikiran tekan kene, ambu wangi iku dirasa selot nduleg lan angin sing krasa mlebu ing kamar iku kaya sebulane setan kanga rep ndamu nyawa. d. Sesambetan kaliyan roh alus saking pangraosing indra peraba. Sanesipun sesambetan kaliyan pangraosing indra pendengar, penglihat, saha, pencium, pangraosing dhateng roh alus saged kanthi indra peraba. Ananging, sajatosipun kedadosan menika boten kathah utawi langka. Bima minangka paraga tama ingkang mistik magisipun sae saged ngraosaken sesambetan kaliyan lelembut saking sarana indra peraba. 89
Data ing ngandhap menika nedahaken bilih Bima saged sesambetan saha ngraosaken ngangkat slimut kados dene ngangkat angganipun kenya ingkang ayu sanget. Bima sajatosipun ugi ngraosaken aneh, kenging menapa saged mekaten. Tanpa kakehan rembug Bima ngangkat slimut iku terus dipapanake ing dipan. Anehe rasa pangrasane, dheweke kaya lagi ngangkat anggane kenya kang ayune tanpa tandhing. Nalika kahanan saweg sepi, Bima ngraos wontenipun angin ingkang ngelus pipunipun. Raosipun Bima tangan ingkang ngelus inggih menika tanganipun kenya kasat mata ingkang dipuntresnani. Raos menika saged dumugi ing wardayanipun, amargi Bima dipunelus kanthi lumebering katresnan. Swasana ing njaba sepi mamring. Atine kumesar sumegrig bareng ana angin wengi kang ngelus pipine. Rumangsane kaya tangane kenya kang diarep - arep kuwi ngelus kanthi soking katresnan. Kadhang Bima ngrasa gumun dhewe. Geneya dheweke teka darbe rasa kaya ngono kuwi tumrap sawijining dat kang ora kasat mata. Sanesipun data ing nginggil, raosing rasa tresna dhumateng kenya kasat mata menika saged dipuntingali saking data ing ngandhap. Bima ngraos kangen dhumateng kenya menika. Kangen anggenipun ngraos rangkulan saha wawan rembug kaliyan lelembut ingkang dipuntresnani. Bima kangen banget karo tepungan sing ora kasat mata iku. Kangen angine rangkulan kang ketara lumer lan kangen rembuge sing renyah. Data ing ngandhap menika nedahaken bilih wontenipun tetenger menawi wonten lelembut mayit urip ingkang mbekta maesan. Bima ngraosaken wonten angin ingkang ageng, ingkang nampeg rainipun. Mangka wonten ing ruwangan menika boten wonten lubang angin. 90
Senajan ruwangan iku prasasat tanpa angin - angin, nanging nalika iku Bima rumangsa keterak angin keras kang nampeg raine. Sakala dheweke kelingan nalika dheweke nemoni tamu mayit urip sing nggawa maesan. Biasane angin kaya ngono kuwi wahanane tekane makluk gaib iku. 2. Unsur mistik magis arupi sesambetan kaliyan roh alus saking panglantaring barang. a. Panglantaring watu akik widuri lumut. Saperangan ageng tiyang Jawi pitados kaliyan benda - benda ingkang gadhah kekiatan gaib. Benda - benda menika antawisipun watu akik, keris, tombak, lan sanesipun. Biasanipun wonten ing lebetipun benda - benda menika wonten roh alus ingkang nunggu. Roh - roh menika wonten ingkang asipat sae, wonten ugi ingkang boten sae. Salah satunggalipun inggih menika watu akik widuri lumut ingkang ngandhut daya katresnan. Kekiatan daya katresnan menika ndadosaken tiyang sanes saged kenging gendam utawi kenging pelet. Pelet utawi gendam saged ndasoaken tiyang menika pepet ing penggalih, satemah tiyang menika boten saged mikir kanthi wening. Babagan menika saged dipuntingali saking cuplikan novel ing ngandhap menika : Uga tanpa njarag, tangane Lestari nyandhak drijine wong lanang sing dikira pakpuhe iku. Ali - ali kang mawa mripat widuri Lumut iku katon nyorot biru bareng sesenggolan karo driji panudinge Lestari. Sengsaya krasa ana ilining geter peter kang ngileni urung - urunging getih. Wong lanang iku selot megap - megap. Lan Lestari dhewe tangise wis aring banjur tumenga nguwasi wong lanang sing dikira pak Untara iku. - Pakpuh ......- swarane Lestari kandheg ing gorokan. Dheweke namatake wong lanang iku. Kowe bali ing atiku nimas ?- ngono wong lanang iku lagi bisa rembugan karo nyekeli janggute Lestari. Lestari kaget kepati. Dheweke njingkat arep menyat. Nanging akik widuri lumut iku tansah nyorotake warna biru 91
92 kang prasasat bisa ngarubiru atine Lestari. Embuh jalaran saka paningale kang kadayan saka soroting akik iku, Lestari kaya kena gendam. Mistik magis menika wonten kalih jinisipun. Ingkang kaping setunggal inggih menika white magic utawi ngelmu putih. Ngelmu putih menika mistik ingkang dipunginakaken kangge njagi diri saha kangge mitulungi tiyang sanes ingkang mbetahaken. Ingkang kaping kalih inggih menika black magic utawi ngelmu ireng. Ngelmi ireng inggih menika mistik ingkang dipunginakaken kangge nyilakani saha damel ruginipun tiyang sanes. Biasanipun tiyang ingkang migunakaken black magic namung dipunlandhesi dening pamrih saha namung kangge nggayuh ingkang sipatipun kadunyan. Praktek - praktek black magic biasanipun namung paring untung kangge setunggal pihak kemawon. Cuplikan saking novel ing ngandhap menika minangka salah satunggaling tuladha saking tiyang sepuh ingkang migunakaken black magic kangge melet tiyang sanes. Tiyang sepuh menika dipunsuwun dening salah satunggaling paraga ing novel supados Rukmi saged tresna marang piyambakipun. Pelet ingkang dipunginakaken menika arupi watu akik ingkang ngandhut daya katresnan. Akik iki wenehna marang kenya sing kok tresnani iku. Sedhela engkas kenya iku mesthi bakal nibakake pilihan marang kowe. Awit watu mustika iki ngandhut dayaning katresnan.- ngono kandhane wong tuwa sing dijaluki sraya supaya njiret atine Rukmi kanggo dheweke. Saking andharan ing nginggil saged dipunmangertosi bilih mistik magis ingkang dipunginakaken dening tiyang sepuh menika arupi black magic. Praktek
- praktek black magic sajatosipun boten saged uwal saking ukum karma. Babagan menika dipunsebabaken amargi black magic menika damel kapitunan kangge tiyang sanes. Tiyang sepuh menika sajatosipun dhukun. Miturut pamanggihipun Endraswara(2004:51) dhukun biasanipun saged damel tiyang sanes ceblok tresna, dhukun saged melet saha asihan. Dhukun ugi gadhah saha migunakaken benda - benda ingkang gadhah kekiatan gaib. Benda - bendanipun antawisipun inggih menika ali - ali, kados watu akik, watu wulung, pirus, kuku macan, akar bahar, saha keris ingkang gadhah kekiatan magis. Kapitadosan dhateng benda - benda ingkang gadhah kekiatan gaib menika sajatosipun kalebet dinamisme. Dinamisme inggih menika kapitadosan tiyang Jawi ingkang pitados bilih sedaya benda - benda alam menika gadhah kekiatan (Hadiatmaja saha Endah, 2009:21). Kapitadosan dhateng benda - benda ingkang gadhah kekiatan gaib sampun mbalung sumsum tumrap tiyang Jawi ngantos dumugi jaman sakmenika. b. Panglantaring slimut. Bima saged sesambetan kaliyan lelembut ingkang naminipun Niken Retnani ingkang dumunung ing slimut. Lelembut menika nyuwun tulung dhateng Bima supados mbekta slimut menika ing dhipan, amargi Bima sampun nguncalaken slimutipun. Niken boten saged maujud amargi piyambakipun sampun boten gadhah wadhag. Cuplikan novelipun inggih menika wonten ing ngandhap : Mas ..... mas Bim !- Bima pandirangan nguwasi saindhenging papan. Napase wiwit sesak. - Mas Bim ..... aja wedi mas. Aja wedi.- 93
Pamandenge Bima tumuju marang slimut kang nglumbruk ing sikile kenap iku. Pancen saka kono asale swara. - Sapa kowe ?- - Ra sah takon mas. Sing penting kowe aja wedi.- - Apa kowe bangsa setan ?- - Terserah lehmu ngarani.- - Jajal ta ngatona. Supaya aku ora wedi.- Bima usul tekad - tekadan. Swara iku leren rada suwe. Banjur keprungu maneh. Mas, njaluk tulung aku angkaten menyang dipan.- - Piye lehku bisa ngangkat yen aku ora weruh kaujudanmu ?- - Slimut iki .......- - Wegah. Yen kowe ra gelem ngaton, aku emoh nulungi.- - Aku ora bisa mas. Aku ora duwe wadag. Yen aku ngaton, kowe mesthi wedi. Jalaran aku kudu nganggo wadag liya.- - Hemmmm, pisan iki aku manoni ana setan apikan tenan.- - Ngono Bima mikir karo mesem jroning batin. Bima mbenerake kandhane siluman sing manggon ing slimut iku. Yen siluman iku ngaton, durung karuwan Bima kuwat ndeleng rerupan kang ora bisa digambarake sadurunge. c. Panglantaring manungsa. Roh menika saged mlebet wonten ing angganipun manungsa. Roh menika mlebet medal ebun - ebun utawi tlapakan samparanipun, satemah tiyang menika dados kangslupan. Tiyang ingkang kangslupan biasanipun boten eling kaliyan piyambakipun. Kados dene ingkang dipunalami dening Bima, Bima kangslupan rohipun Dardiman. Saking pangomyangipun Bima, saged dipunmangertosi bili roh - roh menika badhe males ukum, ingkang dipunsebabaken amargi kulawarga Narpati sampun nindakaken tumindak ingkang boten sae, inggih menika mejahaken tiyang. Cuplikan babagan lelembut menika badhe males ukum inggih menika wonten ing ngandhap, ingkang saged katingal saking pangomyangipun Bima ingkang dipunangslupi dening rohipun Dardiman. 94
Kluwarga Narpaten arep dak entekake. AREP DAK ENTEKAKE. DAK ENTEKAKE. Hahhhhaha hihihihiiiii. Aku ora bisa jenak ing alam iku. Aku ora tentrem ing pengantrunan, yen durung entek kluwarga iki. Bima ...... hemhhhhh ...... Bima ...... kowe isih enom. Kowe duwe kepinteran bisa sambung karo alamku. Aja melu - melu celeng keboloten. Aja melu - melu nglabuhi kluwarga sing gumetih iki. Gumetih Astana njenggarong iki kebak getihe wong - wong sing ora dosa.- ngono pangomyange Bima. Pak Untara isih durung mudheng. Mung githoke mrinding bareng kluwarga Narpaten diarah gumetih. Uripe mambu getih. Pira wae sing dipateni. Pira wae wangsa Narpaten gawe pepati. Rukmi. Perawan kang dak arep - arep bakal moncerake jenenge kluwarga, diracun sawise wetenge ana isine. Niken Retnani, sing dipupu pak Narpati dhewe. Dirampog bebarengan ing sungapane wektu subuh. Nalika perawan iku nyambutgawe kanggo karesikane gedhong njenggarong iki. Aku dhewe, Dardiman. Dipateni sawise aku mendhem mayite keponakanku dhewe iku. Ohhhhh, duraka apa sing ditindakake dening kluwarga iki. Kadurakan apa sing dicithak dening wangsa Narpaten ing satengahing bebrayan, nganti ora bisa dietung gedhene. Aku diapusi. Aku diblithuk. Jarene, sing lagi nyapu ing tengahing wengi kuwi putune dhewe. Putune nyonya Narpati, putune Samianah. Manut kandhane Samianah, putune arep dipateni wae, supaya mbesuk anake pupon bisa nampani warisan kang ora sethithik. diblithuk. aku jebule Huhhhhhhhhhuuuuuuuhh ...- diapusi. Aku Jebule, 3. Unsur mistik magis arupi sikeping utawi tindak - tanduking paraga. Tiyang ingkang mistik magisipun sae biasanipun piyambakipun ugi gadhah ngelmi gaib ingkang sae ugi. Tiyang menika saged nedahaken kaprigelanipun saking tindak - tandukipun. Kaprigelan menika dipunangsalaken amargi tiyang menika nglampahi latihan ingkang dangu saha boten gampang. Tindak - tanduk ingkang dipunpraktekaken tiyeng menika dipunginakaken kangge mitulungi tiyang sanes utawi kangge njagi diri piyambakipun. Tindak - tanduk saking Bima ingkang gadhah mistik magis ingkang inggil antawisipun inggih menika wonten ing ngandhap. 95
a. meditasi. Bima ingkang gadhah kaprigelan ingkang inggil nglampahi semadi kangge nyingkiraken babagan gaib ingkang boten sae. Kangge njagi saking roh alus supados boten ganggu, tiyang biasanipun nglampahi ritual. Salah satunggalipun inggih menika semadi ingkang kalebet ritual-spiritual. Semadi menika dipunlampahi kanthi teguhing manah. Saking sarana semadi, tiyang saged mlebet ing kosmos saha ngangsalaken kekuasaan saha ilham saking kekiatan - kakiatan ingkang langkung inggil, tiyang menika ugi saged gegayutan kaliyan babagan ingkang adiduniawi ingkang langkung andhap, kados arwah para luhur, paraga - paraga wayang, memedi, malaikat, dewa, saha roh - roh (Mulder, 1983:26). Saksampunipun Bima semadi, swanten - swanten nggegirisi lajeng ical. Menika saged ketingal saking cuplikan data ing ngandhap menika : Bima mapan semadi ngudal prabawaning kemayan kanggo nyingkirake kang asipat duraka. Sauntara iku swara mbenginging keprungu maneh. Nanging saya suwe saya lirih, terus ilang babarpisan. Saking andharan ing nginggil, saged dipunmangertosi bilih swanten - swanten ingkang dipunpireng dening Bima menika swantenipun roh alus. Roh alus kangge masarakat Jawi menika kalebet tiyang - tiyang ingkang sampun seda nanging boten sampurna. Kangge nyingkiraken ingkang sipatipun boten sae, Bima lajeng mapan semadi. Budidaya ingkang dipunlampahi Bima kasil, awit swanten - swanten menika saged ical sedaya. 96
Sanesipun kangge nyingkiraken swanten gaib, Bima migunakaken mistik magis kangge njampeni bu Narpati ingkang kumat gerahipun. Gerahipun bu Narpati sanes gerah ingkang wajar, amargi piyambakipun dipunlebeti dening roh alus. Kangge njampeni bu Narpati ingkang kados mekaten, Bima nglampahi semadi. Bima mapan semadi kangge ngawontenaken kontak batin kaliyan bu Narpati. Kontak batin menika gadhah ancas supados bu Narpati saged eling. Sajatosipun tiyang ingkang nglampahi semadi menika kedahipun saged musataken pikiranipun saha teguhing penggalih. Swasananipun ugi kedah tintrim, sepi, satemah tiyang menika saged kasil anggenipun nglampahi menapa ingkang dipunkajengaken. Nanging, Bima boten saged fokus amargi pikiranipun cawang dhateng Lestari, satemah sedaya ingkang dipunlampahi Bima boten kasil. Dina iki bu Narpati penyakite kumat. Pak Untara keplayu saka kamare ibune. Awit meruhi wong tuwa iku mendelik kaku karo untune kerot - kerot. Cahyane biru mateng lan swarane kaya wong kesurupan dhemit sawah. Bima nekad. Dheweke ora njagakake pitulungane Niken Retnani. Jalaran siluman iku wis nyuwak sesambungane karo Bima. Mung pituduhe Niken dhek semana ditanjakake temenan. Polahe bu Narpati sing mbekos - mbekos kaya kebo edan, mbeker - mbeker kaya kethek lanyakan ora dipaelu. Dheweke sila ngedhepes ana ing pojok kamar. Dheweke nyoba nganakake kontak batin marang jiwa sarine bu Narpati. Dheweke nggambarake ing angen - angen marang sawijining prawan sunthi kang durung kalepatan dosa mawa citrane bu Narpati. Pancen pegaweyan sing ora baen - baen. Pegaweyan sing mbutuhake pamusataning pikir lan keteguhan jiwane. Eman dhek semana Bima pikirane ora bisa tentrem. Batine tansah goreh. Awit dheweke urung nduweni kapercayan diri kang sampurna. Luwih - luwih bareng dheweke rumangsa diinggati dening roh kang diendel - endelake. Rohe Niken Retnani. Kejaba saka iku, Lestari dhewe malah selot agawe ketir - ketiring atine pemudha sing napak semadi iku. 97
b. njampeni tiyang sakit kanthi pengobatan alternative. Cuplikan saking data ing ngandhap menika nedahaken bilih mistik magis asring dipunginakaken kangge pengobatan tradisional. Babagan menika sami kaliyan pamanggihipun Endraswara (2006:113) bilih mistik magis asring dipunginakaken kangge praktek pengobatan tradisional. Pengobatan kanthi cara tradisional menika dipunlampahi amargi para dhokter spesialis sampun boten sanggup njampeni tiyang ingkang gerah, menapa malih gerahipun amargi dipunganggu dening lelembut. Bares wae pancen omah iki ana sing ngganggu. Sing ngganggu dudu uwong nanging lelembut. Hiya jalaran kuwi sliramu dak jak mrene. Jalaran sliramu kuwi kondhang dadi mahasiswa sing pinter nyekel setan. Gumunku ora entek - entek bareng aku meruhi dhewe, wong sing pinter nyekel setan jebul jirihe ngluwihi wong wandu.- Pak. Janjinipun kula tumut ngriki rak kangge njampeni bu Narpati. boten kangge nyepeng setan. Kaliyan malih yen kula dipun suwuraken pinter nyepeng setan menika sanes lepat kula, nanging lepatipun ingkang nyuwuraken.- Nek ngono apa pedahe sliramu sanggup nambani ibuku?. Mangka jelas, ibuku ora salumrahe lara. Dheweke diganggu bangsa lelembut sing nyakrawati omah iki. Bima ingkang gadhah ngelmu charang tinggi njampeni bu Narpati saha garwanipun lurah desa Kalikajar kanthi pambiyantunipun lelembut ingkang nama Niken. Ngelmu charang tinggi ( ngelmu karang ) menika minangka ngelmu saking penguasaan magi. Mistik magis ingkang dipunginakaken Bima kalebet white magic amargi piyambakipun mbiyantu tiyang sanes ingkang mbetahaken, senajan Bima dipunbiyantu dening lelembut. 98
Tiyang ingkang ngelmunipun inggil saged ndadosaken tiyang menika gadhah sipat sombong. Babagan menika dipunsebabaken amargi piyambakipun rumaos paling inggil saha paling pinter tinimbang kanca - kancanipun. Bima ugi sajatosipun gadhah raos kados mekaten, amargi piyambakipun saged nedahaken kaprigelanipun senajan dipunbiyantu dening lelembut Niken. Babagan menika saged katingal saking cuplikan novel ing ngandhap menika : Niken, apa kira - kira ing kana kuwi panggonanmu ?- ngono Bima rembugan maneh karo panggah nyawang lintang ing tawang langut. Dheweke pancen mbutuhake tekane lelembut iku. Saliyane kangen awit rumangsane angger caket utawa rumangsa caket karo Niken kaya - kaya ing donya iki ora ana sing perlu diwedeni. Ora ana ing donya iki uwong sing ngluwihi dheweke. Malah saploke dheweke tepungan kambi Niken, kluwargane bu Narpati wiwit saka Untara kang darbe kalungguhan ing pamerintahan, nganti tekan pak Setra tukang nyapu kandhang kebone, kabeh padha kormat marang Bima. Jalaran sasuwene ana ing desa Sedayu iki, Bima bisa nuduhake kaluwihane. Saliyane bisa marasake penyakite bu Narpati, dheweke hiya wis tau dijaluki tulung lurah desa Kalikajar kanggo marasake penyakite bojone. Kuwi kabeh Bima ngrumangsani saka pitulungane Niken. Saupama ora ana Niken sing tansah menehi pituduh - pituduh. Bima ora bakal bisa tumindak apa - apa. Pancen ing babagan ilmu meditasi, ing babagan ilmu charang tinggi, Bima pancen ngluwihi kabeh kanca - kancane. Senajan Bima gadhah raos radi sombong, nanging piyambakipun boten tumindak ingkang sakajengipun piyambak. Babagan menika dipunsebabaken amargi piyambakipun ngrumangsani bilih sedaya menika awit saking pambiyantunipun lelembut Niken. Bima menika sanes dhukun, nanging piyambakipun gadhah kaprigelan ingkang tiyang sanes boten gadhah, Bima menika kalebet tiyang pinter. Bima saged njampeni tiyang sanes kanthi cara pengobatan alternative, menapa malih gerahipun bu Narpati dipunsebabaken 99
amargi dipunganggu dening lelembut ingkang nguwasani dalem Narpaten, lelembut menika ingkang males ukum. Sanesipun Bima ingkang njampeni bu Narpati, pak Untara ugi mbudidaya madosi dhukun kangge njampeni gerahipun bu Narpati. Babagan menika dipunsebabaken amargi sepisan menika Bima boten saged njampeni bu Narpati amargi boten saged musataken pikiranipun nalika nglampahi semadi. Dhukun menika minangka wewujudan saking tiyang ingkang gadhah mistik magis. Tiyang Jawi misuwur sanget kaliyan ingkang naminipun dhukun. Dhukun menika tiyang pinter ingkang gadhah ngelmi gaib ingkang inggil. Miturut Endraswara (2004:51) kekiatan magis wonten ing masarakat Jawi ugi dipunwujudaken wontenipun kapitadosan dhateng dhukun. Dhukun dipunanggep tiyang ingkang saged damel tiyang menika ceblok tresna, dhukun pelet saha asihan, dhukun awet nem kanthi migunakaken susuk. Boten namung mekaten, dhukun ugi saged njampeni tiyang kanthi cara tradisional. Dhukun ugi wonten ingkang sae saha ingkang boten sae. Apa ora ana wong tuwa ing desa Sedayu kene ?- ngono pandangune Pak Untara. Kathah pak. Mbok Tipan inggih sampun sepuh. - Kowe aja clometan. - pak Untara nggetak. - Menapa ingkang dipun maksud, dhukun ?- - Hiya.- - Ooh ...... hehehehehe ....... kula wastani tiyang sepuh ingkang ..... Eh ....... Wonten. Nanging tebih. Wonten Kaligesing. Kinten - kinten saking ngriki sedasa kilo tebihipun.- 100
101 Cuplikan data ing nginggil nedahaken bilih tiyang pinter ingkang dipunmaksud pak Untara menika dhukun. Dhukun menika dipunkajengaken kangge njampeni gerahipun bu Narpati ingkang kumat. Dhukun menika kagolong dhukun ingkang sae, amargi piyambakipun mitulungi tiyang ingkang mbetahaken, sanes ngrugikaken tiyang sanes. Ngelmi ingkang dipunginakaken dhukun menika arupi white magic. Sajatosipun, sae menapa boten menika gumantung ancasipun tiyang ingkang migunakaken saha tiyang ingkang nyuwun tulung. c. Migunakaken petangan Jawi Adatipun tiyang ingkang migunakaken mistik magis piyambakipun ugi migunakaken petungan Jawi. Miturut Purwadi (2006:23) petangan Jawi inggih menika petangan sae utawi boten ingkang dipungambaraken wonten ing lambang saha watek dinten, tanggal, sasi, warsa, pranata mangsa, wuku lan sanes - sanesipun. Petungan menika dipunginakaken supados saged ngirangi resiko cilaka anggenipun nyambut damel. Babagan menika dipunsebabaken amargi biasanipun tiyang menika pados dinten ingkang sae saderengipun nyambut damel. Salah satunggaling dinten ingkang boten sae kangge nyambut damel menika dinten pupak puser. Sebagian ageng tiyang Jawi pitados bilih menawi nyambut damel ing dinten pupak puser saged manggihi bebaya ingkang ageng. Pak Untara ingkang mangertos bilih siluman menika saweg wonten ing dalem Narpaten, piyambakipun ngutus Bima kangge ngusir siluman menika. Bima minangka pelaku mistik magis, piyambakipun boten purun nyambut damel nyekel siluman ing dinten pupak puseripun. Menawi Bima tetep nglampahi
pedamelan menika piyambakipun saged cilaka. Andharan menika saged dipuntingali saking cuplikan Novel ing ngandhap menika : Mumpung siluman iku ana kene nak. Pisan gawe, cekelen. Utawa usiren. Sukur yen dikapokake pisan kareben ora ganggu gawe maneh.- Bima karepotan. Ing kahanan kaya ngono iku sing disambat sebuti ora liya Niken mitra lelembute sing wis ana telung dina ora nekani kamare. Kepiye wangsulane yen dheweke kudu ngadhepi prastawa kaya ngene iki ? Bima golek akal supaya dheweke ora kawirangan. Bareng wis oleh wangsulan sing sakira kena kanggo dora sembada, Bima banjur rembugan bisik - bisik. - Benjing dinten pupak puser kula pak. Yen kula tumandang samenika, saged ugi kula tiwas. Nanging bilih bapak nanggel jawab tuna dungkapipun, kula namung ndherek.- Saking sedaya andharan data panaliten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih mistik magis menika saged dipunginakaken kangge babagan ingkang sae. Mistik magis saged dipunginakaken kangge njampeni tiyang sakit, ingkang radi abot, tuladhanipun inggih menika gerah amargi dipunganggu dening lelembut. Mistik magis ugi saged dipunginakaken kangge njagi diri saking babagan ingkang sipatipun gaib. Tiyang ingkang pangkatipun inggil ugi pitados dhumateng mistik magis, wiwit jaman rumiyin ngantos dumugi samenika. Nanging, kedahipun sampun ngantos migunakaken mistik magis kangge ancas ingkang boten sae, inggih menika kangge nyilakani tiyang sanes. 102
BAB V PANUTUP A. Dudutan Panaliten ingkang ngandharaken babagan unsur mistik magis ing novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet sampun saged dipunpungkasi. Adhedhasar saking asiling panaliten saha pirembagan ing bab IV, unsur mistik magis ingkang saged kapanggihaken ing novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan antawisipun inggih menika : 1. unsur mistik magis arupi sesambetan kaliyan roh alus saking pangraosing indra, antawisipun inggih menika pangraosing indra pendengaran, indra penglihatan, indra penciuman, saha indra peraba. 2. unsur mistik magis arupi sesambetan kaliyan roh alus saking panglantaring barang, antawisipun inggih menika saking panglantaring watu akik widuri lumut, saking panglantaring slimut, saha saking panglantaring manungsa. 3. unsur mistik magis arupi sikeping utawi tindak - tanduking paraga, antawisipun inggih menika meditasi, njampeni tiyang sakit kanthi pengobatan alternative, saha migunakaken petangan Jawi. 103
B. Pamrayogi Wontenipun panaliten babagan unsur mistik magis ingkang wonten ing novel Dhayoh Bengi Sangu Maesan anggitanipun Esmiet saged dipunginakaken kangge gambaran bilih mistik magis menika sanes ngelmi ingkang boten sae. Sajatosipun sae menapa boten, babagan menika gumantung ancas ingkang migunakaken. Pamrayogi ingkang saged dipunandharaken gegayutanipun kaliyan panaliten antawisipun inggih menika : 1. Panaliten menika saged dipunginakaken kangge salah satunggaling tuladha kangge ngajar sosiologi sastra ing perkuliahan, mliginipun ing jurusan Pendidikan Basa Jawi, amargi panaliten menika ngandhut salah satunggaling budaya Jawi ingkang wonten ing masarakat. 2. Adhedhasar data saking panaliten, panaliten menika saged dipunginakaken kangge tambahan kawruh babagan mistik magis dhumateng para pamaos. Babagan menika gadhah ancas supados para pamaos boten memvonis mistik magis menika ngelmi ingkang sesat saha boten sae. 3. Dhumateng para pamaos, sasampunipun maos panaliten menika, kedahipun sampun ngantos migunakaken mistik magis kangge ancas ingkang boten sae, inggih menika kangge damel kapitunanipun tiyang sanes. 4. Panaliten menika saged kangge tambahan referensi dhumateng panaliti salajengipun ingkang migunakaken pendekatan sosiologi sastra. 104
105 C. Implikasi Saking asiling panaliten saha pirembagan, saged dipunmangertosi bilih mistik magis saged dipunginakaken wonten ing masarakat umum. Mistik magis kedah dipunginakaken kangge ancas ingkang sae, inggih menika kangge mitulungi tiyang sanes. Paedah saking mistik magis antawisipun inggih menika wonten ing ngandhap : 1. Minangka sarana pengobatan alternatif dening tiyang ingkang gerah ingkang radi abot. 2. Pados dinten ingkang sae saking sarana petangan Jawi kangge miwiti pakaryan, pala krama, damel griya, lan sanesipun. Pados dinten ingkang sae dipunginakaken kangge ngirangi resiko cilaka, supados saged lancar anggenipun makarya wilujeng sedayanipun, lan sanesipun. 3. Mistik magis saged dipunginakaken kangge nyingkiraken ingkang sipatipun gaib, ingkang saged mbebayani pagesangan. Babagan menika dipunsebabaken amargi tiyang ingkang mumpuni ing mistik magis biasanipun saged mager diri saking lelembut, saha tumindak ingkang boten sae saking tiyang sanes.
KAPUSTAKAN Damono, Supardi Djoko. 1978. Sosiologi Sastra Sebuah Pengantar Ringkas. Jakarta : Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Endraswara, Suwardi. 2003. Falsafah Hidup Jawa. Tangerang : Cakrawala. -------. 2004a. Dunia Hantu Orang Jawa Alam Misteri, Magis, dan Fantasi Kejawen. Yogyakarta : Narasi. -------. 2006a. Mistik Kejawen Sinkretisme, Simbolisme, dan Sufisme dalam Budaya Spiritual Jawa. Yogyakarta : Narasi. -------.2011b. Kebatinan Jawa dan Jagad Mistik Kejawen. Yogyakarta : Lembu Jawa. -------. 2011c. Metodologi Penelitian Sosiologi Sastra. Yogyakarta : CAPS. -------. 2012d. Agama Jawa. Yogyakarta : Lembu Jawa. Esmiet. 1975. Dhayoh Bengi Sangu Maesan. Yogyakarta : Muria. Hadiatmaja, Sarjana dan Kuswa Endah. 2009. Diktat Filsafat Jawa. Yogyakarta : Fakultas Bahasa dan Seni UNY. Hadiatmaja, Sarjana. 2011. Etika Jawa. Yogyakarta : Grafika Indah. Koentjaraningrat. 1983. Manusia dan Kebudayaan di Indonesia. Jakarta : Djambatan. -------a. 1990. Pengantar Ilmu Antropologi. Jakarta : Rineka Cipta. Mulder, Neils. 1983. Kebatinan dan Hidup Sehari - hari Orang Jawa Kelangsungan dan Perubahan Kulturil. Jakarta : PT Gramedia. Nurgiyantoro, Burhan. 2007. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta : Gadjah Mada University Press. Pradotokusumo, Partini Sardjono. 2005. Pengkajian Sastra. Jakarta : PT Gramedia Pustaka Utama. Purwadi. 2009. Pengkajian Sastra Jawa. Yogyakarta : Pura Pustaka. 106
-------a. 2006. Petungan Jawa Menentukan Hari Baik dalam Kalender Jawa. Yogyakarta : Pinus. Ratna, Kutha Nyoman. 2003. Paradigma Sosiologi Sastra. Yogyakarta : Pustaka Pelajar. -------a. 2007. Estetika Sastra dan Budaya. Yogyakarta : Pustaka Pelajar. Semi, Atar, M. 1993. Metode Penelitian Sastra. Bandung : Angkasa. Suseno, Franz Magnis. 2001. Etika Jawa Sebuah Analisa Falsafi tentang Kebijaksanaan Hidup Jawa. Jakarta : PT Gramedia Pustaka Utama. Teeuw, A. 2003. Sastera dan Ilmu Sastera. Jakarta : Pustaka Jaya. Tim Tugas Akhir Skripsi Jurusan. 2012. Suplemen Panduan Penulisan Tugas Akhir Skripsi ( TAS ). Yogyakarta : Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Widati, Sri, dkk. 2001. Ikhtisar Perkembangan Sastra Jawa Modern Periode Pra Kemerdekaan. Yogyakarta : Press. Wiyatmi. 2013. Sosiologi Sastra Teori dan Kajian terhadap Sastra Indonesia. Yogyakarta : Kanwa Publisher. Yana. 2012. Falsafah dan Pandangan Hidup Orang Jawa. Yogyakarta : Bintang Cemerlang. 107
Tabel 1. Unsur mistik magis arupi ssesambetan kaliyan roh alus saking pangraosing indra. No. data 1. Kaca 3 Irah - irahan Bab Jerit Magrib Indikator Saiki dheweke mugen ana ing pinggir kali mburi omah iku. Landhep panyawange marang wit cangkring kang ngedhangkrang mangling kali. Kaya - kaya hiya ana ing wit iku tinemu werdine anggone mubeng - mubeng ndlajahi kebon kang amba bawera iku. Nalika dheweke krungu wong ngguyu pating cekikik, mlengak. Nguwasi pernahe swara. Nanging ing kono mung ana brambongane wit serut lan kesambi. Dheweke clilang - clileng, ngungaki panggonan kang ana ing sakubenging wit serut iku. Ora ana sapa - sapa. 2. 7 Jerit Magrib Kumlotheking piring sing ditata wis mari. Uga swarane wong klesak - klesik wis ilang. Kari swara clog - clige jam. Sedhela engkas jam tembok iku gumontang maneh. Ping sanga. Ateges wis rong jam Bima nunggu tekane wong ngacarani mangan bengi. Nanging kok ora ana banene uwong sing uwong sing marani lawang kamare. Bima menyat. Dheweke arep metu. Niyate arep klithih - klithih menyang kamar dhahar. Sapa ngerti saka kono mengko dheweke bisa ngelingake isine omah iki yen ana tamune sing ketriwal durung dirumati. Nanging durung nganti dheweke jumangkah, keprungu ana wong nothok lawang. Agahan Bima ngengakake lawang. Dheweke yakin, wong iki mesthi utusane kluwarga Narpaten dikon ngacarani tamune. Sepira kagete Bima, bareng lawang wis menga, ing njabane kamar ora ana Wujud ( indra pendengaran) Swanten gumujeng tiyang ingkang boten kasat mata Swanten lawang tiyang nothok 108
3. 4. 17 22 sapa - sapa. Tolah - toleh, panggonan iku ngagah sepi. Lintang Wengi Embuh wis jam pira Bima lagi tangi kruget - kruget. Sing cetha ing njaba wis keprungu swarane wong nyapu. Mbok Tipan abdine bu Narpati ajeg saben jam papat esuk tangi perlu nyapu. Bima kepingin metu menjaba. Dheweke kepingin ngungak lintang wengi ing tawang. Wis tekan ngendi lintang iku anggone ngubengi antariksa. Agahan dheweke metu. Nalika semana mbok Tipan olehe nyapu wis tekan ing pojok pekarangan sisih wetan.omah iki madhep ngidul. Ing ngarep lawang Bima nyawang mengulon nggoleki lintang wengi. Sajake lintang sing dikarepake wis mangslup. Bima nerusake menyang latar ngarepan. Marani mbok Tipan. Nanging sajake mbok Tipan emoh dicedhaki. Olehe nyapu selot adoh, selot adoh. Saiki ana ing pekarangan mburi. Swarane isih panggah rak - rik nyapu, nanging anehe sing disapu kok tengahe kebon kopi. Lagi bareng lakune Bima tekan pinggir kali lan swarane wong nyapu iku ana ing tengah kali, Bima sadhar yen sing dikira mbok Tipan lagi nyapu iku, tibake siluman kang sengaja mbeda Bima.sakala githoke mrekitik. Enggal - enggal dheweke mlayu bali menyang ngarepan. Swara Kubur Kaya dhek rong minggu kepungkur, Bima ngadeg mangu - mangu ana ing ngisor wit talok ngadhep lajuring kali ing sacedhake wit cangkring. Kupinge tansah dipasang ngenteni swara cekikikan. Sing tansah disawang yaiku brambongane wit serut sangisore wit cangkirng iku. Nanging nganti gulune krasa tengeng swara sing Swanten tiyang nyapu. Swanten tiyang ingkang dhawuh dhateng Bima supados mandhap ing gampeng kali 109
ditunggu ora enggal keprungu. Malah sing krasa nyampe kendhangane kupinge yaiku swara anteb kang kaya - kaya metu saka bengkahane lemah nela. -. Mudhuuuuuuna !.- Bima durung pati ngandel marang apa sing dirungu. Kupinge dipasang luwih premati. Ditilingake luwih njlimet. Sedhela engkas keprungu maneh swara tanpa kumandhang, nanging krasa nggembuleng ana ing dhadha. - Muuuuuuudhuna !.- Bima clilang - clileng. Nglirik papan kiwa tengene. Banjur nguwasi panggonan asale swara terus cluluk. - Mudhun menyang ngendi ?- pitakone. - Gampeng kali.- ... .. Bima nekad terus. Kawit mau dheweke tansah kangen marang sawijining swara. Mula olehe mudhun prasasat mlayu bareng kupinge krungu ana swarane wong mingseg - mingseg nangis. Cetha yen swarane wong wadon. Sakala Bima nggagas. Sapa weruh kuwi swarane Niken. Tanpa njarag, Bima mbengok : - Niken ?!!!!.- ( Niken Lestari ) - Mas Bimmmm !.- Gapruk, sawijining kenya mencolot menyang dhadhane Bima terus nangis ngguguk. Raine diungsepake ana ing lempenge Bima. - Mas Bim ... . Aku wedi ... . Akuhh ... . Wed ... . Di mas. Aku ora weruh dalan kanggo bali mentas. Tujune panjenengan ... .. nyusul ... .. ohhh ... . Mas Bim.- 110
5. 42-43 Butuh Nyawa Senajan kahanan ing kamar iku ketara tintrim. Senajan barang - barang ing kamar iku mati. Senajan sasat ora ana barang obah mosik. Nanging meh kabeh sing ana ing sajroning omah gedhong kuna iku krasa yen kaya ana lindhu. Krasa yen tembok - temboke obah kaya arep mipit sing lagi ana ing njerone. Wong telu sing ana ing kamare Bima iku goreh. Akeh bab - bab sing dirasakake lan dientra - entra. Akeh kedadeyan - kedadeyan sing digambarake bakal dumadi kang kabeh iku mesthi ana gandheng cenenge karo tuntutane Pulo Kambang. Niken Lestari mapan lewih mepet marang anggane Bima. Pak Untara kringete kemocor ngileni dhadha lan gegere. Ing kahanan kabeh padha nggekeng nahan gorehing ati iku, ujug - ujug ana angin lembut nanging sangu hawa atos kang bisa nunjem sungsum. Banjur ing antarane swara ngebebing 111ngina iku kaya ana swara alon nanging cetha. - Nyawamu kabeh.- Niken Lestari njingkat. Pak Untara mlengak. Banjur wong loro iku ketara pucet. Noleh marang Bima, ketara anteng wae. Nyawang ngiwa nengen ora ana wong liya sing kumliwer saliyane wong telu iku. Durung mari bingunge wong loro iku, kesusul ana swara kaya mbenginginge jingklong sing arep nyedhot getih. Selot suwe selot banter. Banjur kaya suling pabrik. Tekan kene panone Niken Lestari kumepyur. Dene pak Untara ambegane kaya pedhot tengah dalan. Mung Bima sing rumangsa wis gemblengan. Digembleng dening kedadeyan - kedadeyan kang matumpa - tumpa sing dumadi ing omah gedhong angker iku. Dheweke sing ketara tatag wae ngadhepi apa - apa kang kedadeyan. Sailange Swanten nggegirisi saha swara roh alus saking Pulo Kambang ingkang nuntut nyuwun saha nyawa nyuwun pathokan. 111
6. 55 Angin Puputan swara mbenginging iku, kesusul swara luwih sora lan nunjem : - Nyawamu kabeh dak butuhake. Nyawamu kabeh.- Banjur ana swara liya sing nyelingi : - Ibuuuuuuuuuuuu...... aku njaluk pathokan. Njaluk pathokan.- Balungmu ...... balungmu wae kanggo pathokan.- - Nyawamu ..... nyawa ........ mu. Aku butuh nyawamu. Kanggo nyambung nyawakuuuuuuu.- Breg. Niken Lestari ambruk ing pangkone Bima terus semaput. Pak Untara nggeget lambe, nahan rasa gumeter. Bima welas nyawang wong tuwa iku. Swarane prahara gumrubug kaya swarane kompor raseksa. Kaseling swarane pang - pang sing pating jrethot pating gropak diprawasa lakune angin pususan. Ing sanjabane gedhong Narpaten iku swasanane prasasat ampuhan. Swarane lesus nggoyangake wit - witan kaya swarane siluman saleksa ngebasi isine langit. Swarane prabot omah lan swarane barang - barang kataru bajra, kaya lampor nguber pangalapan. Ing kahanan kaya ngono iku Bima lan pak Untara kaya kena gendam. Anteng ngejejer lawang kamar plenggang - plenggong ora karuwan sing ditindakake. Ing saselaning swara angin iku ana sawenehning swara kang menjila. Kaya swarane bocah dolanan lambe kang dibukak lan ditutup sarana ngetokake uni sakepenake : Swanten nggegirisi. Balungmu ...... balungmu wae kanggo pathokan.- - Nyawamu ..... nyawa ........ mu. Aku butuh nyawamu. Kanggo nyambung nyawakuuuuuuu.- Breg. Niken Lestari ambruk ing pangkone Bima terus semaput. Pak Untara nggeget lambe, nahan rasa gumeter. Bima welas nyawang wong tuwa iku. Swarane prahara gumrubug kaya swarane kompor raseksa. Kaseling swarane pang - pang sing pating jrethot pating gropak diprawasa lakune angin pususan. Ing sanjabane gedhong Narpaten iku swasanane prasasat ampuhan. Swarane lesus nggoyangake wit - witan kaya swarane siluman saleksa ngebasi isine langit. Swarane prabot omah lan swarane barang - barang kataru bajra, kaya lampor nguber pangalapan. Ing kahanan kaya ngono iku Bima lan pak Untara kaya kena gendam. Anteng ngejejer lawang kamar plenggang - plenggong ora karuwan sing ditindakake. Ing saselaning swara angin iku ana sawenehning swara kang menjila. Kaya swarane bocah dolanan lambe kang dibukak lan ditutup sarana ngetokake uni sakepenake : Swanten nggegirisi. ingkang 112
No. data 7 8 Kaca 3 5-6 Irah - irahan Bab Jerit Magrib Jerit Magrib Bebbb ... bab ..... bebbb ...bah bebeb ... bah.- - Suiittttt ..... suitttt.... Beb ... bah .... Beb ... bebah. Indikator Adhik panjenengan menika kok mbeling, nggih ?.- Kenya mbranyak iku rembugan karo mbarengi jangkahe Bima. Bima noleh ketara gumun. adhik ingkang pundi ? - tiyang jaler ingkang dhateng sareng panjenengan menika.- - dhateng kula rak sareng kaliyan pak Untara.- - namung kaliyan pak Un thok ?- - inggih.- - lajeng tiyang jaler ingkang ibas - ibis menika sinten ?- - menapa ingkang rambutipun gondrong ? - kula wastani kluwarga ngriki.- - huh, mbah kung boten kagungan kluwarga dos ngoten. Apa sampeyan sing aran pak Bima ?- pitakone pemudha iku kumingsun. He-eh. Sampeyan sapa ?- Bima ganti takon. - Jenengku Baskoro. Aku ipene pak Buang.- - Pak Buang ?. pak Buang sapa ?- - Pak Untara kui asma cilikane rak pak Buang.- - Ooooo.- - Keneng apa dhik Niken Lestari ?- Wujud (indra penglihatan) Roh alus ingkang awujud tiyang jaler Arwah Baskoro ingkang sampun tilar dunya 113
9 9 Swara Baung Niken Lestari ?- bola bali Bima kudu mlenggong. Awit dheweke rumangsa kalah pangerten karo pemudha iki ngenani kluwargane bu Narpati. Niken Lestari kuwi keponakane mas Buang sing mentas iki mau semaput.- Lha sampeyan kok takon, wong wis ngerti dhewe yen dhik Lestari semaput.- Lha hiya. Semapute marga apa ?. Mesthine sampeyan ngerti cetha. Awit sampeyan dhukun sing kondhang.- Ana apa mas ?- pitakone angker. - Criosipun kula dipun timbali ?- - Ditimbali sapa ?- - Pak Un.- - Sing kandha ?- - Abdi panjenengan ingkang bogang.- - Marno ?- - Inggih.- - Neng omah iki ora ana Marno loro. Mung siji. Dhek mau awan dheweke dak kongkon menyang Banyuwangi. Nganti bengi iki dheweke durung bali.- Mbokmanawi nembe wangsul lajeng .......- - Yen dheweke wis bali banjur liwat endi lehe mlebu kamar kene ?. kabeh lawang wis dikancing rapet. Aja nglindur Bim.- Medi Marno, abdi Narpaten ingkang maujud 114
10 16-17 Lintang Wengi Niken ( Niken Retnani ), senajan kowe ora ana ing sacedhaku, nanging kesaktianmu mesthi numusi. Muga - muga aku wani ngadhepi tamu langganane omah iki. Ngono batine Bima karo wiwit jumangkah alon - alon nyedhaki wong sing lagi lungguh anteng ing korsi ukir - ukiran iku. Bareng dheweke namatake rupane tamu nyalawadi iku, sakala getihe kaya mandheg. Suwe ambegane nyengkal ing iga. Wong lanang iku melek mlolo nanging tanpa manik. Saambane mripate mung katon putih memplak. Dene raine pucet, babarpisan tanpa getih lan prasasat mung balung lan kulit thok. Sanajan Bima wis ana ing sandhinge, nanging wong iku panggah anteng wae. Babarpisan ora obah. Babarpisan ora ana tandha - tandha yen dheweke duwe niyat nanggapi tekane tuan rumah. Sarana nyebut - nyebut jenenge Niken, Bima mapan lungguh. Bareng wis adhep - adhepan karo Bima, tangane wong nyalawadi sing maune sedhakep, obah terus kumlawe mengarep. Obahe kaya wayang kayu kang diobahake dening tangane dhalang. Banjur ana bungkusan kang diseleh ing meja ngarepe Bima iku. - Ko ..... ko ..... we sssa ..... sapa ?- pitakone Bima seret lan gretholen. Plecek, wong iku ngobahake lambene. Saka kono kawetu tembunge. - Hujiek.- - Wong ngendi.- Paraga mayit urip iku ngobahake gulune ngiwa nengen. Terus lungguh njejer maneh. Tanpa obah. Kaku. Tamu nyalawadi apolatan ingkang mbekta mayit maesan 115
11 12 20 28 Perlumu mrene ngapa ?- Mayit urip iku ngobahake tangane. Terus nudingi bungkusan sing diseleh ing ngarepe Bima iku. Bungkusan mori putih kang mambu wangine kembang kubur. Githoke Bima krasa mengkorog sakurungan pitik. Ewasemono kanthi ditatag - tatagake dheweke nyambung pitakone : - Kuwi apa ?- - Maesan.- Plas, paraga kaya mayit iku musna. Lintang Wengi Dadi, becike kapan siluman iku diusir ?- - Ingkang pundi? Maesan ?- - Sing nyapu kuwi lho.- - Yen dhateng malih kemawon. Kula kinten boten saben dinten dhateng ta?- Swara Kubur Swara iku isih ngumandhang banter. Sajake swara kaya ngono iku bisa mulihake otot bayune Bima. Dheweke ngadeg. Kaya lakune wong sing ora waras, Bima hanyug - hanyug marani kamar pendhapa. Ing korsi kang ngupengi meja marmer ing pendhapa iku wis ana paraga kang ngenteni. Mayit urip kang ngedhep bungkusan mori putih. Kaya tumrap mitrane sing ditepungi Bima ngadhepi sing nggegirisi iku. - Wis uwe mas ?- ngono Bima nyapa. Swarane kaya metu saka bolongan irung. Aku ngeterake maesan. Tampanen.- Bima siluman nyapu. nyingkiraken Tamu nggegirisi ingkang mbekta maesan 116
13 28 Swara Kubur Kanggo sapa ?- - Niken Retnani.- - Neng ngendi ?- - Dheweke dak kubur ing lempenge gunung. Aku ora oleh menehi maesan. Ning .... - Tamu iku musna. Niken ( Niken Retnani ), ...... aku njaluk tulung ...... dhik. Niken. Kowe ana ngendi ?- Ngono sambat sebute Bima karo isih krukuban slimut. - Sapa sing sudi mitulungi wong lanang sing ora setya ?- Cekekal, Bima tangi. Slimute dibuwang sebrung. Awit cetha swara sing mentas dirungu iku swarane Niken sing banget diarep - arep meh rong minggu iki. Dheweke nguwasi asale swara. Nanging ..... sakala ambegane mandheg ana ing gorokan, barang weruh ing korsi cedhak lemari makan ana rerupan kang ora karuwan wujude. Nalika Bima isih kaku kaya ngono iku, rerupan sing nggegirisi iku mbukak lambene. Cumeplak kaya swarane jepaplok banjur keprungu swara mbengingihe jaran mbeker. - Kowe kandha tresna marang aku. Nyatane kowe ngapusi ..... hihihihihihehehehhhh.- jrangkong urip sing ilate mele - mele iku ngadeg. Hanyug - hanyug marani Bima. Bima mundur menyang pojok dipan. Ajaaaaaa ......uhhhh.- bima mbengok sakayange. Plas rerupan iku ilang. Lan Bima ambruk terus ora eling purwa deksina. Niken memedi wujudipun ingkang mbiyantu Bima ingkang jrangkong biasanipun 117
14 15 30 Swara Kubur 36-37 Siluman Pulo Kambang Pak, kepeksa kula benjing wangsul dhateng Jakarta.- - Lho, piye ta?- - Awit kula rumaos boten wonten ginanipun wonten ngriki dangu - dangu.- Sebabe?- - Kula boten saged menapa - menapa kangge ngatasi siluman - siluman ingkang nguwaosi dalem ngriki. Awit rupinipun, siluman - siluman ing ngriki panci sami nggadhahi raos kepingin males ukum. Kula rumaos kepetengan margi. Jer kula boten sumerep lelampahan kepengker ingkang dumados wonten dalem ngriki. Nimbali dalem ndara ?- ana pitakon kang ngeget - egeti. Pak Untara mlengak. Pak Tipan isih gluprut endhut wis ana ing ngarepan lawang kamare. Embuh sebab apa bareng adhep - adhepan karo abdine sing wis tuwa lan darbe sikep sarwa prasaja iki pak Untara tentrem penggalihe. He-eh pak. Mung arep takon. Sopirku menyang endi ?- - Dipun ajak den Baskoro ngeteraken den Bima dhateng Pulo Kambang.- Kabeh - kabeh muni den Baskoro ..... den Baskoro. Baskoro sapa ?. Baskoro adhikku ipe iku wis mati setaun kepungkur.- pak Untara ora bisa nahan rasa pangrasane. Bareng bendarane ketara duka kaya ngono, pak Tipan tumungkul. Sikepe panggah lugu mung polatane kang mengku keyakinan bisa nyirep dukane pak Untara. Bima ngraos kangelan ngatasi anggenipun siluman siluman ingkang ngganggu. - Bima ingkang dipunajak Baskoro ingkang sampun seda Pulo dhateng Kambang 118
16 38-39 Siluman Pulo Kambang Kula sedaya inggih sami gadhah pikitan kados mekaten pak.- - Pikiran piye ?- - Ingkang nama Baskoro, ingkang dhatengipun sesarengan kaliyan panjenengan menika temtu sanes tiyang. Awit kula nate mrangguli, piyambakipun mlebet dhateng kamar. Mripat lan irungipun saged dipun coplok kados caranipun ntoplok kethu. Saka ngendi kowe Mar ?- pitakone pak Untara gugup. - Saking dhusun Pulo Kambang pak. Ngeteraken mas .... Eh ..... - Mustamar ujug - ujug ketara pucet. Kaya lagi kelingan apa - apa. Dheweke nyawang sedhan sing mentas dilebokake ing garage. Kowe ngeterake Baskoro ?- pitakone pak Untara mincing. - I ........ ing-gih- wangsulane Mustaar gugup. - Apa kowe ora kelingan ?- - Eh ...... nembe samenika kula kemutan yen mas .... Baskoro sampun ....- Sopir iku ora bisa nerusake rembuge. Agahan pak Tipan maju terus nampani anggane Mustamar sing geyang - geyong arep tiba. Dituntun digawa mlebu ngomah. Tekan kamare pak Untara, Mustamar diombeni. Bareng Mustamar ketara wis bisa nentremake ati, pak Untara lagi wani ndangu. - Kowe rumangsa dijak menyang ngendi ?- - Dhateng padhusunan ingkang reja sanget. Wonten ngrika mas Bima dipun peksa dados manten. Dipun angsalaken lare Bima ingkang dipunbekta ingkang dhateng Papan wingit, inggih menika dhusun Pulo Kambang, papan dunungipun para siluman. 119
17 41 Siluman Pulo Kambang estri ingkang nama Niken Retnani. Mas Bima mopo. Mas Bima lajeng dipun cepeng tiyang kathah terus dipun rangket. Waunipun kula inggih badhe dipun rangket. Nanging kepala dhukuhipun menging. Lajeng kula kapurih wangsul. Wonten tiyang sepuh rupinipun kados margi kula pinanggih panjenengan. Tiyang sepuh menika nembung badhe nunut perlu badhe mendhet segawonipun ingkang dipun tilar wonten dalem ngriki.- Ora krasa pak Untara ngetokake eluh. Pak Tipan uga katut kembeng - kembeng. Saka lambene kawetu tetembungan lirih nanging cetha : - Ndara Narpati. Boten nginten panjenengan seda kirang sampurna.- Aku mau kok krungu slenthing - slenthing, jare nak Bima ketemu bapake Niken ( Niken Lestari ), apa hiya ?- Inggih.- - Apa hiya bisa sapatemon lan rembugan kaya salumrahe wong urip?.- Boten.- - Bapak ngendika piye mas.- Niken Lestari nyela - nyela. - Dheweke titip kowe. Lan sing penting dikon matur yen Pulo tebusane Niken Kambang mbutuhake nyawa kanggo Retnani.- Bima wawan rembug kaliyan bapakipun Niken Lestari ingkang sampun seda, supados Bima matur menawi Pulo Kambang mbetahake nyawa. 120
18 19 4-5 15 Jerit Magrib Lintang Wengi Swarane bedhug magrib keprungu saka pojok wetan. Nglangut swarane, tandha cihna yen langgare rada adoh karo omahe pak Untung Narpati iku. Nalika Bima wis ana ing njero kamare bu Untung Narpati, meh wae dheweke mlayu metu. Giris, jalaran wanita sing lagi lunggguh ing dipan iku meh wae ora ditepungi rupane. Bu Untung Narpati sing ditemoni dhek mau awan, dudu bu Untung Narpati sing saiki diadhepi. Wanita sing diadhepi ing sungapane magrib iki prasasat iblis. Cahyane pucet kaya mayit, lan netrane abang branang. Untune kang katon mringis ing saklebatan kaya banjur pating cringih modod karepe dhewe, lan mujudake siyung renteb. ... Bareng dirembugi kaya ngono, bu Narpati sajake ondhan pikire. Kanepsone rada luntur lan dheweke banjur tumungkul nyawang jobin. Ing kahanan kaya ngono iku Bima meruhi owah - owahan kang cepet banget. Wong tuwa iku bali marang cahyane sakawit. Greg, Bima kaget dhewe. Mripate diuceg - uceg. Gulune tansah tumenga nyawang lintang wengi iku. Dheweke weruh kanthi trawaca, apa sawijining wewayangan kang bola - bali ngangling - ngalingi pandulune marang lintang wengi iku. Ah, iki mesthi mung halusinasiku.- ngono Bima nentremake atine. Nanging nyatane wewayangan iku bali maneh. Nutupi panyawange marang lintang wengi iku. Sedhela engkas plas ilang. Banjur ngaling - alingi maneh. Plas ilang. Ngaling - Roh alus ingkang nyurupi bu Narpati. Wewayangan mabur - mabur. ingkang 121
20 21 27 72 Swara Kubur Dhayoh Bengi alingi maneh. Mangkono bola - bali tanpa kendhat. Ing kahanan kaya ngono iku Bima pandulune dadi samar - samar. Ujug - ujug kahanan ing sakubenge owah. Dheweke rumangsa manggon ana ing panggonan liya kang durung ditepungi. Lamat - lamat dheweke krungu ana swarane wong nyapu. Rak - rik. Banjur katon sawijining Kenya nganggo kebaya putih lagi nyapu latar.banjur saka kiwane ana wong ngrindhik. Wong iku nggawa slimut. Tanpa antan - antan slimut iku dikrakubake marang Kenya iku nganti banjur nuwuhake swara bekah - bekuh. Ora suwe ana jerit banter banget nganti kaya suling pabrik. Banjur keprungu swarane wong lanang aweh prentah. - Cepet singkirna. Cepet.- - Nyang ndi ?- - Lempenge gunung ...... lempenge gunung. LEMPENGE iku GUNUNGNGNGNGNGNG. Swara sing pungkasan ngumandhang nganti kaya lokananta. Mbrebegi kuping lan mbrebegi ati. Bima sawise krungu mbengung kaya ngono iku banjur nyoba nutupi kupinge. swarane gong LEMPENGE GUNUNGNGNGNGNGNG.... Klebat, netrane pak Untara natap sawijining wewayangan kang madhani wujude kahanane Lestari. Sakala getihe umob. Pistul kang isih dicekeli disentil. - Tibake kowe bajingan sing mateni ibuku. Mandheg ...... !. Prastawa wadi sampun kedadosan dalem Narpaten rumiyin. ingkang ing rikala ingkang madhani Roh kaliyan wujudipun Niken Lestari, ingkang sampun mejahi bu Narpati 122
22 73-74 Dhayoh Bengi Tharrrrr ...... thaaaarrr.- Plas. Wewayangan iku ilang. Pak Untara ngguyu ngakak - ngakak. Wiwit kelangan pribadi. Wiwit kelangan kapercayan marang dhirine. Lan wiwit lali yen dheweke kuwi paraga kang kebeneran kasinungan pangkat luhur. Karo isih bengok - bengok dheweke nguber wewayangan kang ilang ing pojoking omah iku. Pak Tipan Mandheg greg. Kaya lagi weruh apa - apa sing ngeget - egeti. Marno lan Paidin mundur kebat. Saya bareng mripate weruh rerupan putih memplak kang ana ing tengah pendhapa, sakala wong loro iku banjur mak semparet bali metu. Kari pak Tipan lan Suwage sing isih ngejejer ana ing panggonan cedhak lawang pendhapa. Sumlengeren. Rerupan putih sing lagi lungguh ing korsi iku tanpa obah. Wujude ora jelas. Awit kahanan peteng banget. - Kowe gak duwe korek, Su ?.- pitakone pak Tipan marang Suwage. Boten. Eh, kantun wonten kamar kula.- - Ora susah nyumet lampuuuuuuh.- Kumesar getihe pak Tipan krungu swara iku. Swara sing atos, kaya diucapake ana ing gampenging gunung mbambing. - Kowe sapa ?.- pitakone pak Tipan groyok. - Tamuuuuuh.- - Tamu?. Tamu saka ngendi?. Jenengmu sapa ?- - Jenengku, aku lali. Nanging eh ..... ehehehehe ..... hihihi .....- ingkang nama Dhayoh Darmoko ingkang mbekta tetenger maesan kangge pasareyanipun Niken Retnani 123
No. data 23 Kaca 6 Irah - irahan Bab Jerit Magrib Suwage ora pati jirih. Ewasemono dheweke nggujeri pak Tipan rapet banget. Kaya - kaya dheweke wedi yen nganti ditinggal mlayu dening wong tuwa iku. - Omahmu ngendi ?.- - Lempeng Gunung.- - Lempeng gunung ? ..... Apa kowe bangsane ...... - - Hihihihihiiiiii...... hihihi hihihiiii.- - Sumingkirra. Dudu eneng kene panggonanmu.- - Gelem. Aku sumingkir. Pokoke. Omahe Niken wenehana tenger. Wenehana tengerrrrrrrr. Iki ...... MAESANNNN. Ana barang anteb ceblok ing cedhak sikile pak Tipan. Wong tuwa iku mencolot ngendhani, lan wewayangan putih iku ilang saka pandulune. - Sinten Niken niku pakdhe ?.- pitakone Suwage sawise atine bali tentrem. Dheweke anak pupone pak Narpati. Rong taun kepungkur ilang musna ora karuwan parane. Manut rerasanane para magersari kene, bocah kuwi dipateni dening Darmoko, bapake Lestari. Supaya warisane pak Narpati ora tiba wong liya, kejaba marang Lestari.- Indikator Senajan kamar iku ambune wangi. Nanging dudu wangine buenamour, dudu wangine parfum. Nanging wangine kembang layon. Bareng pangrantaming pikiran tekan kene, ambu wangi iku dirasa selot nduleg lan angin sing krasa mlebu ing kamar iku Wujud ( indra penciuman ) Ganda wangi sekar layon ing kamar 124
No. data 24 25 26 27 Kaca 12 14 21 27 kaya sebulane setan kanga rep ndamu nyawa. Irah - irahan Bab Indikator Swara Baung Tanpa kakehan rembug Bima ngangkat slimut iku terus dipapanake ing dipan. Anehe rasa pangrasane, dheweke kaya lagi ngangkat anggane kenya kang ayune tanpa tandhing. Lintang Wengi Swasana ing njaba sepi mamring. Atine kumesar sumegrig bareng ana angin wengi kang ngelus pipine. Rumangsane kaya tangane kenya kang diarep - arep kuwi ngelus kanthi soking katresnan. Kadhang Bima ngrasa gumun dhewe. Geneya dheweke teka darbe rasa kaya ngono kuwi tumrap sawijining dat kang ora kasat mata. Swara Kubur Bima kangen banget karo tepungan sing ora kasat mata iku. Kangen angine rangkulan kang ketara lumer lan kangen rembuge sing renyah. Swara Kubur Senajan ruwangan iku prasasat tanpa angin - angin, nanging nalika iku Bima rumangsa keterak angin keras kang nampeg raine. Sakala dheweke kelingan nalika dheweke nemoni tamu mayit urip sing nggawa maesan. Biasane angin kaya ngono kuwi wahanane tekane makluk gaib iku. Wujud ( indra peraba ) Bima ngraosaken kados ngangkat kenya ingkang ayu. Bima ngraosaken angin ingkang kados tanganipun kenya ingkang lelembut dipunajeng - ajeng. Bima kangen ngraos kaliyan lelembut ingkang dipuntresnani. Bima ngraosaken wonten ingkang angin badhe mertandhani tumekanipun tamu ingkang mbekta maesan. 125
Tabel 2. Unsur mistik magis arupi sesambetan kaliyan roh alus saking panglantaring barang. No. data Kaca Irah - irahan Bab Indikator 1 11 Swara Baung Mas ..... mas Bim !- Bima pandirangan nguwasi saindhenging papan. Napase wiwit sesak. Mas Bim ..... aja wedi mas. Aja wedi.- Pamandenge Bima tumuju marang slimut kang nglumbruk ing sikile kenap iku. Pancen saka kono asale swara. Sapa kowe ?- - Ra sah takon mas. Sing penting kowe aja wedi.- - Apa kowe bangsa setan ?- - Terserah lehmu ngarani.- - Jajal ta ngatona. Supaya aku ora wedi.- Bima usul tekad - tekadan. Swara iku leren rada suwe. Banjur keprungu maneh. Mas, njaluk tulung aku angkaten menyang dipan.- - Piye lehku bisa ngangkat yen aku ora weruh kaujudanmu ?- - Slimut iki .......- - Wegah. Yen kowe ra gelem ngaton, aku emoh nulungi.- - Aku ora bisa mas. Aku ora duwe wadag. Yen aku ngaton, kowe mesthi wedi. Jalaran aku kudu nganggo wadag liya.- Hemmmm, pisan iki aku manoni ana setan apikan tenan.- Wujud Roh alus dumunung ing slimut ingkang 126
2 14 Lintang Wengi Ngono Bima mikir karo mesem jroning batin. Bima mbenerake kandhane siluman sing manggon ing slimut iku. Yen siluman iku ngaton, durung karuwan Bima kuwat ndeleng rerupan kang ora bisa digambarake sadurunge. Niken, adhikku ..... apa kowe wis manggon ing slimut iki maneh ?- ngono bola - bali Bima rembugan kaya wong sing lagi nakoni jaelangkung. Nanging babarpisan ora oleh wangsulan. Slimut kuwi diangkat. Bobote lumrah. Kaya salumrahe slimut. Uga ora ana daya magnit kaya biasane yen lelembut iku manggon ing slimut kuwi. Bima kelingan dhek wingenane, nalika dheweke ana kamar kemulan slimut. Dheweke krasa lelembut kuwi ngrangkul dheweke kanthi rasa tresna asih. Ing kalodhangan iku Bima takon ngrerepa. Dhik, kowe lan aku wis seminggu iki tansah srawung. Senajan kowe ora gelem ngetonake kawujudanmu, mbok hiya kowe gelem ngandhakake jenengmu. Supaya nggampangake yen aku ngundang kowe.- Jane mosok aku ora gelem ta ngatonake rupaku.- wangsulane lelembut kuwi alus. Munge, pancen aku ora bisa. Awit wadhagku wis ancur.- Wis ta jenengmu wae. Sapa ta ?- - Apa ana perlune ta jenengku ?- - Perlu banget. Kaya sing dak kandhakake mau. Kareben aku gampang yen ........- Wis ta yen ngundang aku, cukup Niken ngono wae.- lelembut Roh alus dumunung ing slimut ingkang 127
3 46 Kenya Rukmi iku nugel gunem. Niken ?. hemmmm apik jenengmu.- Kluwarga Narpaten arep dak entekake. AREP DAK ENTEKAKE. DAK ENTEKAKE. Hahhhhaha hihihihiiiii. Aku ora bisa jenak ing alam iku. Aku ora tentrem ing pengantrunan, yen durung entek kluwarga iki. Bima ...... hemhhhhh ...... Bima ...... kowe isih enom. Kowe duwe kepinteran bisa sambung karo alamku. Aja melu - melu celeng keboloten. Aja melu - melu nglabuhi kluwarga sing gumetih iki. Gumetih Astana njenggarong iki kebak getihe wong - wong sing ora dosa.- ngono pangomyange Bima. Pak Untara isih durung mudheng. Mung githoke mrinding bareng kluwarga Narpaten diarah gumetih. Uripe mambu getih. Pira wae sing dipateni. Pira wae wangsa Narpaten gawe pepati. Rukmi. Perawan kang dak arep - arep bakal moncerake jenenge kluwarga, diracun sawise wetenge ana isine. Niken Retnani, sing dipupu pak Narpati dhewe. Dirampog bebarengan ing sungapane wektu subuh. Nalika iku nyambutgawe kanggo karesikane gedhong perawan njenggarong iki. Aku dhewe, Dardiman. Dipateni sawise aku mendhem mayite keponakanku dhewe iku. Ohhhhh, duraka apa sing ditindakake dening kluwarga iki. Kadurakan apa sing dicithak dening wangsa Narpaten ing satengahing bebrayan, nganti ora bisa dietung gedhene. Aku diapusi. Aku diblithuk. Jarene, sing lagi nyapu ing tengahing wengi kuwi Roh alus ingkang nama ingkang Dardiman nyurupi Bima 128
4 5 64 66 Akik Widuri Lumut Akik Widuri Lumut putune dhewe. Putune nyonya Narpati, putune Samianah. Manut kandhane Samianah, putune arep dipateni wae, supaya mbesuk anake pupon bisa nampani warisan kang ora sethithik. Jebule, jebule aku diapusi. Aku diblithuk. Huhhhhhhhhhuuuuuuuhh ...- Uga tanpa njarag, tangane Lestari nyandhak drijine wong lanang sing dikira pakpuhe iku. Ali - ali kang mawa mripat widuri Lumut iku katon nyorot biru bareng sesenggolan karo driji panudinge Lestari. Sengsaya krasa ana ilining geter peter kang ngileni urung - urunging getih. Wong lanang iku selot megap - megap. Lan Lestari dhewe tangise wis aring banjur tumenga nguwasi wong lanang sing dikira pak Untara iku. Pakpuh ......- swarane Lestari kandheg ing gorokan. Dheweke namatake wong lanang iku. Kowe bali ing atiku nimas ?- ngono wong lanang iku lagi bisa rembugan karo nyekeli janggute Lestari. Lestari kaget kepati. Dheweke njingkat arep menyat. Nanging akik widuri lumut iku tansah nyorotake warna biru kang prasasat bisa ngarubiru atine Lestari. Embuh jalaran saka paningale kang kadayan saka soroting akik iku, Lestari kaya kena gendam. - Akik iki wenehna marang Kenya sing kok tresnani iku. Sedhela engkas Kenya iku mesthi bakal nibakake pilihan marang kowe. Awit watu mustika iki ngandhut dayaning katresnan.- ngono kandhane wong tuwa sing dijaluki sraya supaya njiret atine Rukmi kanggo dheweke. Lestari ingkang kagendam dening watu akik widuri lumut Akik ingkang dayaning katresnan widuri lumut ngandhut 129
Tabel 3. Unsur mistik magis arupi sikeping utawi tindak - tanduking paraga. No. data 1. 11 Kaca Irah - irahan Bab Swara Baung Indikator Bares wae pancen omah iki ana sing ngganggu. Sing ngganggu dudu uwong nanging lelembut. Hiya jalaran kuwi sliramu dak jak mrene. Jalaran sliramu kuwi kondhang dadi mahasiswa sing pinter nyekel setan. Gumunku ora entek - entek bareng aku meruhi dhewe, wong sing pinter nyekel setan jebul jirihe ngluwihi wong wandu.- Pak. Janjinipun kula tumut ngriki rak kangge njampeni bu Narpati. boten kangge nyepeng setan. Kaliyan malih yen kula dipun suwuraken pinter nyepeng setan menika sanes lepat kula, nanging lepatipun ingkang nyuwuraken.- Nek ngono apa pedahe sliramu sanggup nambani ibuku?. Mangka jelas, ibuku ora salumrahe lara. Dheweke diganggu bangsa lelembut sing nyakrawati omah iki. 2. 15 Lintang Wengi Niken ( Niken Retnani ), apa kira - kira ing kana kuwi panggonanmu ?- ngono Bima rembugan maneh karo panggah nyawang langut. Dheweke pancen tawang mbutuhake iku. Saliyane kangen awit rumangsane angger caket utawa rumangsa caket karo Niken kaya - kaya ing donya iki ora ana sing perlu diwedeni. Ora ana ing donya iki uwong sing ngluwihi dheweke. Malah saploke dheweke ), kluwargane bu Narpati wiwit saka Untara kang darbe tepungan kambi Niken ( Niken Retnani lintang ing lelembut tekane Wujud Bima njampeni bu Narpati dipunganggu ingkang dening lelembut. Njampeni kanthi pambiyantu alus tiyang gerah roh 130
3 33 Siluman Pulo Kambang kalungguhan ing pamerintahan, nganti tekan pak Setra tukang nyapu kandhang kebone, kabeh padha kormat marang Bima. Jalaran sasuwene ana ing desa Sedayu iki, Bima bisa nuduhake kaluwihane. Saliyane bisa marasake penyakite bu Narpati, dheweke hiya wis tau dijaluki tulung lurah desa Kalikajar kanggoo marasake penyakite bojone. Kuwi kabeh Bima ngrumangsani saka pitulungane Niken. Saupama ora ana Niken sing tansah menehi pituduh - pituduh. Bima ora bakal bisa tumindak apa - apa. Pancen ing babagan ilmu meditasi, ing babagan ilmu charang tinggi, Bima pancen ngluwihi kabeh kanca - kancane. Dina iki bu Narpati penyakite kumat. Pak Untara keplayu saka kamare ibune. Awit meruhi wong tuwa iku mendelik kaku karo untune kerot - kerot. Cahyane biru mateng lan swarane kaya wong kesurupan dhemit sawah. Bima nekad. Dheweke ora njagakake pitulungane Niken Retnani. Jalaran siluman iku wis nyuwak sesambungane karo Bima. Mung pituduhe Niken dhek semana ditanjakake temenan. Polahe bu Narpati sing mbekos - mbekos kaya kebo edan, mbeker - mbeker kaya kethek lanyakan ora dipaelu. Dheweke sila ngedhepes ana ing pojok kamar. Dheweke nyoba nganakake kontak batin marang jiwa sarine bu Narpati. Dheweke nggambarake ing angen - angen marang sawijining prawan sunthi kang durung kalepatan dosa mawa citrane bu Narpati. Pancen pegaweyan sing ora baen - baen. Pegaweyan sing mbutuhake pamusataning pikir lan keteguhan bu Narpati Njampeni ingkang kesurupan kanthi semadi 131
4 5 35 19 Siluman Pulo Kambang Lintang wengi jiwane. Eman dhek semana Bima pikirane ora bisa tentrem. Batine tansah goreh. Awit dheweke urung nduweni kapercayan diri kang sampurna. Luwih - luwih bareng dheweke rumangsa diinggati dening roh kang diendel - endelake. Dohe Niken Retnani. Kejaba saka iku, Lestari dhewe malah selot agawe ketir - ketiring atine pemudha sing napak semadi iku. Apa ora ana wong tuwa ing desa Sedayu kene ?- ngono pandangune Pak Untara. Kathah pak. Mbok Tipan inggih sampun sepuh. - Kowe aja clometan. - pak Untara nggetak. - Menapa ingkang dipun maksud, dhukun ?- - Hiya.- - Ooh ...... hehehehehe ....... kula wastani tiyang sepuh ingkang ..... Eh ....... Wonten. Nanging tebih. Wonten Kaligesing. Kinten - kinten saking ngriki sedasa kilo tebihipun.- Mumpung siluman iku ana kene nak. Pisan gawe, cekelen. Utawa usiren. Sukur yen dikapokake pisan kareben ora ganggu gawe maneh.- Bima karepotan. Ing kahanan kaya ngono iku sing disambat sebuti ora liya Niken ( Niken Retnani ) mitra lelembute sing wis ana telung dina ora nekani kamare. Kepiye wangsulane yen dheweke kudu ngadhepi prastawa kaya ngene iki ? Bima golek akal supaya dheweke ora kawirangan. Bareng wis oleh wangsulan sing sakira kena kanggo dora sembada, Bima banjur rembugan bisik - bisik. Pak Untara pados dhukun bu kangge Narpati njampeni arupi Jawi Petangan dinten puser pupak ingkang boten kenging kangge nyambut damel ingkang risikonipun ageng 132
6 43 Benjing dinten pupak puser kula pak. Yen kula tumandang samenika, saged ugi kula tiwas. Nanging bilih bapak nanggel jawab tuna dungkapipun, kula namung ndherek.- Bima mapan semadi ngudal prabawaning kemayan kanggo iku swara nyingkirake kang asipat duraka. Sauntara mbenginging keprungu maneh. Nanging saya suwe saya lirih, terus ilang babarpisan. Benjing dinten pupak puser kula pak. Yen kula tumandang samenika, saged ugi kula tiwas. Nanging bilih bapak nanggel jawab tuna dungkapipun, kula namung ndherek.- Bima mapan semadi ngudal prabawaning kemayan kanggo iku swara nyingkirake kang asipat duraka. Sauntara mbenginging keprungu maneh. Nanging saya suwe saya lirih, terus ilang babarpisan. Bima nglampahi semadi nyingkiraken kangge swanten swanten - ingkang nggegirisi. 133