Piwulang Moral wonten ... Fetiyani Yuniana Ismawarsari 71 PIWULANG MORAL WONTEN ING KEMPALAN CARIYOS CEKAK SEROJA MEKAR ANGGITANIPUN SOEBAGIJO ILHAM NOTODIDJOJO MORAL TEACHINGS SHORT STORY SEROJA MEKAR BY SOEBAGIJO ILHAM NOTODIDJOJO dening: Fetiyani Yuniana Ismawarsari, Prodi Pendidikan Bahasa Jawa, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta Sarining Panaliten Ancasing panaliten menika kangge: (1) ngandharaken wujud piwulang moral cariyos-cariyos cekak wonten ing salebeting kempalan cariyos cekak Seroja Mekar anggitanipun Soebagijo Ilham Notodidjojo, (2) ngandharaken caranipun ngandharaken nilai piwulang moral wonten ing kempalan cariyos cekak Seroja Mekar ingkang kaanggit dening Soebagijo Ilham Notodidjojo. Panaliten menika ngginakaken metode panaliten deskriptif. Asiling panaliten inggih menika 45 nilai piwulang moral, antawisipun (1) 5 piwulang moral sesambetanipun kaliyan Gusti; (2) 14 piwulang moral sesambetanipun kaliyan sesami; (3) 22 piwulang moral sesambetanipun kaliyan lingkungan alam; saha (4) 4 piwulang moral sesambetanipun kaliyan dhiri pribadi. Cara ngandharaken piwulang moral wonten kalih, antwisipun: (1) cara langsung (wonten 36), saha (2) cara boten langsung (wonten 9). Pamijining tembung: piwulang moral, kempalan cariyos cekak, Seroja Mekar Abstract The aims of research were to: (1) explain the description of the moral doctrines of short stories in the short story collection of Seroja Mekar by Soebagijo Ilham Notodidjojo, (2) explain the description the moral values in the collection of short stories Seroja Mekar by Soebagijo Ilham Notodidjojo. The study uses descriptive research methods. The results were moral values of the study is 45 values of moral teaching, including (1) 5 moral teaching relationship with the Lord; (2) 14 moral teaching relationships with others; (3) 22 doctrinal relationships with the environment; (4) 4 moral teaching relationships with personal affairs. Methods of telling moral doctrine were two, include: (1) 36 direct, and (2) 9 indirect ways. Keywords: moral teaching, short story collection, Seroja Mekar PURWAKA Tiron, (2) Katresnan Cawang Loro, (3) S.S.S., (4) Panaliten menika naliti kempalan cariyos Nyuwun Pamit Kyai, (5) Layang Loro, (6) Ing cekak Seroja Mekar anggitanipun Soebagijo Sacedhake Prayitno ...., saha (7) Tukang Jaga ing Ilham Notodidjojo kanthi ngandharaken piwulang Tepining Samodra. Cariyos-cariyos cekak moral-ipun. Soebagijo Ilham Notodidjojo menika kasebut ngewrat maneka warni piwulang moral sastrawan ingkang aktif ing jaman Jepang menapa dene piwulang sanesipun, satemah saged dumugi jaman kamardikan (Djojosantosa, 1990: narik kawigatosanipun panaliti kanthi ndadosaken 90). Wondene Seroja Mekar menika cariyos-cariyos cekak wonten ing kempalan gunggungipun wonten pitu cariyos cekak saha cerkak saha geguritan Seroja Mekar minangka wonten tiga likur geguritan. Ingkang dipuntliti objek wonten ing panaliten menika. inggih menika 7 kempalan cariyos cekak Seroja Piwulang moral miturut Nurgiyantoro Mekar. (2005: 265) maneka warni piwulang ing Cariyos-cariyos cekak Seroja Mekar salebeting cariyos-cariyos cekak menika menika irah-irahanipun antawisipun: (1) Mas antawisipun:
72 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 7, Juli 2018 (1) piwulang moral sambetipun manungsa Miturut Sayuti (2000: 9) cariyos cekak kaliyan Gusti, menika maosipun saged rampung salenggahan, (2) piwulang moral sambetipun manungsa saha cariyosipun radi saged miyosaken daya kaliyan sesami, tartamtu ing dhiri pamaos. Poe (ing Suryanto, (3) piwulang moral sambetipun manungsa 2012: 46) gadhah pamanggih bilih cariyos cekak kaliyan lingkungan alam, punika cariyos ingkang wujudipun gancaran saha (4) piwulang moral sambetipun manungsa cekak. Ukuran cekak punika rekatif. Nanging Poe kaliyan dhiri pribadi. nedahaken bilih ukuran cekak punika rampung Panaliten menika gadhah ancas inggih dipunwaos salenggahan, kinten-kinten setunggal menika ngandharaken wujud nilai piwulang jam. Lubis (1994: 151) ngendika bilih cariyos moral cariyos-cariyos cekak wonten ing cekak punika nyariosaken samukawis ingkang salebeting kempalan cariyos-cariyos cekak Seroja wigatos mawon, kangge ngandharaken Mekar ingkang kaanggit dening Soebagijo Ilham pengalaman jiwa saha kadadosan ingkang Notodidjojo. Ancas salajengipun inggih menika jumangkah. ngandharaken nilai piwulang moral ing kempalan KBBI lumantar Nurgiyantoro (2012: 320) cariyos cekak Seroja Mekar ingkang kaanggit ngandharaken bilih moral menika piwulang dening Soebagijo Ilham Notodidjojo. ngengingi sae botenipun ingkang dipuntampi Piwulang-piwulang moral ingkang kawrat kanthi umum inggih menika solah bawa, ing cariyos-cariyos cekak menika saged kewajiban, akhlak, budi pekerti, saha susila. dipundadosaken cepengan inggih menika kanthi Moral ing karya sastra menika nggambaraken dipuncakaken wonten ing pagesangan. Pramila pandangan gesangipun penganggit. Pandangan- prelu dipunwontenaken panaliten kanthi objek ipun ngengingi nilai-nilai kebenaran ingkang cariyos cekak wonten ing salebeting kempalan dipunandharaken dhateng pamaos. cerkak Seroja Mekar menika. Jinising piwulang moral miturut Nurgiyantoro (2005: 265) kaperang dados GEGARAN TEORI sekawan sesambetan, inggih menika. Sastra minangka asil cipta, rasa, saha 1. Sesambetanipun manungsa kaliyan dhirinipun karsa boten ical saking pagesangan ing masarakat piyambak. ing saben dintenipun. Miturut Agni (2009: 5), 2. Sesambetanipun manungsa kaliyan manungsa. sastra menika tembung serapan saking basa 3. Sesambetanipun manungsa kaliyan lingkungan Sanskerta "śāstra" ingkang tegesipun "sas" saha alam. "tra", "sas" tegesipun aturan, piwulang, nasehat, 4. Sesambetanipun manungsa kaliyan Gusti. "tra" tegesipun piranti. Saking tembung menika Cara ngandharaken piwulang moral sastra tegesipun piranti kangge mulang. wonten kalih, cara langsung saha cara boten Tuladhanipun kangge piwulangan ing bab moral. langsung. Budianta (2008: 8) ngandharaken bilih cara langsung menika nilai utawi makna wonten
ing teks karya sastra langsung dipunsebutaken (tersurat). Nurgiyantoro ngandharaken bilih wonten ing cara langsung, nilai-nilai moral dipunwulangaken dhumateng pamaos kanthi cara langsung lan eksplisit. Pangripta kanthi cara langsung maringi piwulang moral dhumateng pamaos kanthi wujud deskripsi watak tokoh, dialog utawi ginem tokoh, saha pesen utawi amanat ingkang dipunparingaken kanthi langsung ing cariyos. Cara boten langsung miturut Budianta (2008: 8) ngandharaken bilih nilai utawi makna ingkang wonten ing teks kedah dipun-tafsir-aken piyambak dening pamaos amargi wonten ing salebeting tembung-tembung utawi tersirat. CARA PANALITEN Panaliten ingkang dipunginakaken kangge ngrembag karya sastra kempalan cariyos cekak Seroja Mekar menika ngginakaken panaliten deskriptif. Panaliten deskriptif dipunginakaken jumbuh kaliyan ancasing panaliten inggih menika kangge ngandharaken nilai-nilai piwulang moral ingkang wonten ing kempalan cariyos cekak Seroja Mekar anggitanipun Soebagijo Ilham Notodidjojo. Panaliten deskriptif miturut Sudaryanto (1988: 62) inggih menika panaliten ingkang dipuntindakaken kanthi ngandharaken fakta utawi kasunyatan ingkang jumbuh kaliyan kawontenan, satemah asil andharanipun kalebet asli utawi boten dipunewah-ewahi. Dados panaliten menika ngandharaken menapa wontenipun utawi kasunyatanipun (fakta) kanthi boten ngewahi data ingkang sampun wonten ing cariyos. Ancasipun inggih menika kangge Piwulang Moral wonten ... Fetiyani Yuniana Ismawarsari 73 nggambaraken menapa kemawon nilai ing karya sastra menika saha kalebet ing jinis menapa nilai menika. Data panaliten ingkang dipunpanggihaken inggih menika teks kempalan cariyos cekak Seroja Mekar anggitanipun Soebagijo Ilham Notodidjojo. Salajengipun saking data menika dipunpendhet ukara-ukara ing salebeting karya sastra kempalan cariyos cekak Seroja Mekar. Data-data ingkang dipunginakaken ing panaliten menika awujud ukara-ukara saha pacelathon ingkang ngandharaken piwulang utawi nilai bab moral ing pagesangan. Panyeratan data-nipun menika kaserat menapa wontenipun. Ing panaliten menika, ingkang dipunginakaken minangka sumber data inggih menika saking buku karya sastra kempalan cariyos cekak saha geguritan Seroja Mekar. Karya sastra kempalan cariyos cekak saha geguritan Seroja Mekar menika anggitanipun Soebagijo Ilham Notodidjojo terbitan warsa 1986 dening Balai Pustaka. Wujudipun karya sastra kempalan cariyos cekak saha geguritan Seroja Mekar menika arupi buku ingkang ukuranipun kirang langkung lebar 15 cm kaliyan panjang 21 cm. Karya sastra kempalan cariyos cekak Seroja Mekar menika kasusun saking 83 kaca. Karya sastra menika kasusun saking 56 kaca ingkang ngrembag 7 cariyos cekak, 25 kaca arupi kempalan geguritan, saha setunggal cathetan. Irah-irahan cariyos cekak menika wonten 7, antawisipun: (1) Mas Tiron, (2) Katresnan Cawang Loro, (3) S.S.S., (4) Nyuwun Pamit Kyai, (5) Layang Loro, (6) Ing Sacedhake Prayitno ...., saha (7) Tukang Jaga ing Tepining Samodra.
74 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 7, Juli 2018 Buku menika ugi kasusun saking 23 geguritan, kaliyan konteks panaliten. Unit-unit data awujud ing antawisipun: (1) Kasampurnaning Dhiri, (2) tembung, frasa, klausa, ukara, saha paragraf. Jinantra Donya, (3) Biyungku, (4) Ilat, (5) Unit data dipunpilah ingkang dipunbarengi Ginawe Pribadi?, (6) Tepa Palupi, (7) Erahing panyeratan kangge milah bagian saking cariyos Kagunan, (8) Rerengganing Ngaurip, (9) ingkang gadhah gayutanipun kaliyan konteks Kekasihku, (10) Gegambaran, (11) Siji Kuwi, panaliten, inggih menika nilai-nilai piwulang (12) Melathiku, (13) ... Mung Aku, (14) Mitra, moral. (15) Pepeteng, (16) Abdining Gusti, (17) Kewran, Caranipun ngempalaken data ingkang (18) Cahya Sumunar, (19) Poma Dipoma, (20) kaping kalih inggih menika panyeratan data. Padhang Rembulan, (21) Gelenging Tekad, (22) Data-data ingkang wonten gayutanipun kaliyan Miskin, saha (23) Gegambaran lan Kanyatan. ancasing panaliten dipunserat wonten ing kartu Sumber-ing data ing panaliten menika data ingkang sampun dipunsiapaken. Data dipunwatesi wonten ing cariyos cekak salebeting ingkang dipunserat arupi tembung, frasa, klausa, kempalan cariyos cekak Seroja Mekar ingkang ukara, utawi paragraf. Tahap menika wonten gunggungipun wonten 7. ginanipun kangge ndamel gampil ing Buku menika kaserat mawi basa Jawa pameranging data utawi reduksi data. ngoko ingkang kacampur basa Jawa krama. Caranipun ngempalaken data ingkang Karya sastra menika awujud kempalan cariyos kaping tiga inggih menika reduksi data. Data cekak warni-warni ingkang saged dados inspirasi ingkang dipunkempalaken saha dipunserat, kangge sinten kemawon ingkang maos. Karya salajengipun dipunperang satemah saged trep sastra menika nggambaraken lelampahaning kaliyan tema ingkang dipunpadosi, inggih menika pagesangan mawi tuladha-tuladha maneka warni nilai-nilai piwulang moral. Data ingkang boten prakawis. jumbuh kaliyan ancasing panaliten dipunicalaken Saderengipun ngempalaken data ingkang satemah angsal data panaliten ingkang tetep. badhe dipunanalisis, langkung rumiyin panaliti Data ingkang dipunpilah kasebut dipunperang maos Kempalan Cariyos Cekak Seroja Mekar miturut jinisipun, lajeng dipunlebetaken wonten ingkang kaanggit dening Soebagijo Ilham ing tabel. Notodidjojo. Cariyos cekak dipunwaos kanthi Pirantining panaliten ingkang makaping-kaping saha setiti supados saged dipunginakaken inggih menika awujud kertu paham wosing cariyos. Salajengipun, cara data. Kertu kasebut dipunginakaken kangge ngempalaken data ing panaliten menika inggih nyerat data-data ingkang ngawrat nilai-nilai menika nemtokaken unit analisis ingkang piwulang moral ingkang wonten ing buku Seroja dipunlajengaken kaliyan panyeratan data. Mekar. Tuladha kertu data ingkang Caranipun ngempalaken data ingkang dipunginakaken wonten ing ngandhap menika. sepisan inggih menika nemtokaken unit analisis. Sumber data dipunwaos saha dipunpilah gayut
Tabel 1: Wujud kertu data No Ukara Butir- butir Nilai Kaca Katrangan BL L Katrangan: L : Langsung BL : Boten Langsung Saderengipun dipunanalisis, data langkung rumiyin dipunsegahaken kanthi wujud tabel. Tabel ingkang dipunginakaken ing panaliten menika inggih menika. Tabel 2: Wujud tabel nilai piwulang moral saha cara ngandharaken piwulang moral No Jinising Butir Kaca Katran Nilai
gan Piwulang butir L BL Moral Nilai Metode ingkang dipunginakaken ing panaliten menika inggih menika metode deskriptif. Metode deskriptif dipunginakaken amargi data-data wonten ing panaliten menika wujudipun paragraf-paragraf wonten ing cariyos. Analisis wonten ing panaliten menika dipunlampahi kanthi cara deskriptif. Data ingkang awujud kedadosan ingkang ngawrat piwulang moral dipunperang dados sambetipun manungsa dhumateng Gusti Ingkang Maha Kuwaos, sambetipun manungsa kaliyan sesami, sambetipun manungsa kaliyan lingkungan alam, sambetipun manungsa kaliyan dhiri pribadi. Saking asil menika, lajeng dipunandharaken. Wonten ing panaliten menika ugi dipunginakaken Piwulang Moral wonten ... Fetiyani Yuniana Ismawarsari 75 deskriptif interpretatif. Data ingkang sampun kempal dados setunggal, dipunanalisis kanthi damel deskripsi-nipun, ugi damel interpretasi- nipun bab piwulang moral ingkang wonten ing kempalan cariyos cekak Seroja Mekar. Caranipun ngesahaken data inggih menika nggangge validitas saha reliabilitas. Validitas ingkang dipunginakaken ing panaliten menika inggih menika validitas semantik. Validitas semantik inggih menika ngukur tingkatan kesensitifan teges simbolik ingkang wonten gayutanipun kaliyan konteks-ipun (Endraswara, 2011:164). Reliabilitas ing panaliten menika migunakaken reliabilitas intrarater saha interater. Reliabilitas intrarater inggih menika kanthi cara maos saha mahami data panaliten kanthi taliti saha makaping-kaping. Reliabilitas intrarater ugi mawi diskusi lan nyuwun priksa ing dosen pembimbing panaliten. Reliabilitas interater inggih menika kanthi cara pados tiyang sanes ingkang maringi tetimbangan tumrap panaliten. Tetimbanganipun ingkang karembag arupi piwulang moral. ASILING PIREMBAGAN SAHA PANGREMBAGIPUN Pirembagan wujud piwulang moral wonten ing panaliten menika dipunperang dados 4: (a) nilai-nilai piwulang moral sambetipun manungsa kaliyan Gusti Ingkang Maha Kuwaos, (b) nilai-nilai piwulang moral sambetipun manungsa kaliyan sesami, (c) nilai-nilai piwulang moral sambetipun manungsa kaliyan lingkungan alam, (d) nilai-nilai piwulang moral sambetipun manungsa kaliyan dhiri pribadi.
76 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 7, Juli 2018 Nilai-nilai piwulang moral sambetipun manungsa kaliyan Gusti Ingkang Maha Kuwaos, antawisipun. 1. Sesambetanipun manungsa dhumateng Gusti kanthi pepesthen (takdir), Andadekake ayeming atine Mas Nganten Tanda, dene Den Ayu Behirder nalika nampani peniti mau katon ora owah ulate, mretandhani yen ora priksa yen peniti sing saiki kuwi wus beda karo kagungane sing biyen. (Notodidjojo, 1986: 18). Wus dadi kersane Sing Kuwasa, bareng let rong sasi karo lelakon kasebut ing dhuwur, anake Mas Tanda ndadak lara nemen. (Notodidjojo, 1986: 18). Adhedhasar andharan ing inggil saged dipunmangretosi bilih Mas Nganten Tanda ayem penggalihipun saged ngonduraken peniti ingkang Adhedhasar cuplikan ing nginggil, saged ical, dipunlintu peniti ingkang enggal, tanpa dipunpendhet dudutan bilih sedaya ingkang dipunmangretosi dening Den Ayu Behirder. nemtokaken menika Gusti Ingkang Maha Nilai-nilai piwulang moral sambetipun Kuwaos, kados ta putranipun Mas Tanda ndadak manungsa kaliyan lingkungan alam, antawisipun. sakit nemen. 1. Mbela nagari. 2. Ngonjukaken puji sokur. Adhuh. Mungguhing wong lega, ora ana kaya yen wus marem atine, keturutan apa sing dadi panuwune. (Notodidjojo, 1986: 24). Adhedhasar cuplikan ing nginggil, Wus pirang taun anggonku kepengin dadi guru. Aku kepengin nyithak jiwane bangsaku supaya ing tembe bisaa dadi dandanan kang edi peni. (Notodidjojo, 1986: 23). Adhedhasar cuplikan ing nginggil dipunmangretosi bilih Martono sampun dangu dudutanipun inggih menika manungsa sampun anggenipun kepengin dados guru. Kanthi dados marem penggalihipun nalika keturutan menapa guru, Martono gadhah pangajab supados saged ingkang dados panuwunipun. bekti dhateng nagari. Nagari ing tembe saged Nilai-nilai piwulang moral sambetipun dados dandanan ingkang edi peni. manungsa kaliyan sesami. 1. Sabar, nenangaken ingkang garwa nalika kagungan masalah (prakawis). Begjane Mas Nganten Tanda, duwe bojo sabare, sing menenge kaya Mas Guru Tanda. (Notodidjojo, 1986: 16). Adhedhasar cuplikan ing nginggil, S.S.S. makaten nggadahi teges: Samekta, Siyaga, Sumadiya. Samekta dados warganing bebrayan ingkang maedahi. Siyaga asung lelabetan dhateng tanah wutah rahipun. Sumadiya dhateng bangsanipun ingkang taksih mbetahaken pepadhang. (Notodidjojo, 1986: 31). suka sesuluh dudutanipun bilih begja sanget menawi kagungan garwa ingkang sabar, saged nenangaken Piwulang moral mbela nagari miturut garwanipun. cuplikan nginggil inggih menika kanthi S.S.S. S 2. Tanggel jawab, ngicalaken peniti barang ingkang sepisan inggih menika samekta dados ampilang lajeng dipunkonduraken dipunijoli warga ingkang maedahi dhateng sesame. S barang enggal. ingkang kaping kalih inggih menika siyaga
tegesipun inggih menika siyaga lelabuhan dhateng nagari. S ingkang kaping tiga inggih menika sumadiya tegesipun inggih menika sumadiya suka suluh dhateng bangsa ingkang mbetahaken pepadhang. Nilai-nilai piwulang moral sambetipun manungsa kaliyan dhiri pribadi. 1. Ngugemi sipating wanita wetanan. Ngandikane: sanajan Pratiwi bocah sing sinaune dhuwur, kawruhe akeh, nanging isih papan panggonane, lire isih ngugemi anggone dadi wanita Wetanan. Tandang-tanduke tansah rereh-ruruh, ulate jinem jatmika, solah bawane alus, ora briga-brigi, nanging cukat trengginas. (Notodidjojo, 1986: 25) tetep nglungguhi Adhedhasar andharan ing nginggil saged dipunmangretosi bilih sanajan Pratiwi menika sekolahipun inggil, kawruhipun kathah, nanging taksih tetep nglenggahi papan panggenanipun inggih menika ngugemi anggenipu dados wanita wetanan. Tandang tandukipun tansah rereh0ruruh, ulatipun jinem jatmika, solah bawanipun alus. 2. Cita-cita utawi gegayuhan nalika taksih anem. Sunarimah yen dipuntakeni, benjing kepengin dados punapa, boten saged mangsuli, namung mlengeh kemawon. Dene Sri Lestari ancasipun badhe napak tilas ramanipun, dados juru rawat. Siti Pangestuti idham- idhamanipun. Piyambakipun kepengin dados guru. (Notodidjojo, 1986: 30). beda malih Adhedhasar andharan ing nginggil saged dipunmangretosi bilih Sunarimah menawi dipuntakeni babagan gegayuhanipun, boten saged mangsuli. Sri Lestari menawi di[untakeni babagan gegayuhanipun kepengin dados juru Piwulang Moral wonten ... Fetiyani Yuniana Ismawarsari 77 rawat. Dene Siti Pangestuti menawi dipuntakeni babagan gegayuhanipun piyambakipun kepengin dados guru. Caranipun ngandharaken nilai piwulang moral, antawisipun kanthi cara langsung saha cara boten langsung. Kanthi cara langsung, inggih menika kepengin ngabdi dhateng nusa bangsa kanthi cara dados guru. Wus pirang taun anggonku kepengin dadi guru. Aku kepengin nyithak jiwane bangsaku supaya ing tembe bisaa dadi dandanan kang edi peni. (Notodidjojo, 1986: 23). Cara ngandharaken piwulang moral wonten ing pethikan ing inggil ingkang wonten sambetipun manungsa kaliyan sesami menika kalebet cara langsung. Bab menika amargi nilai piwulang ingkang wonten ing pethikan ingkang awujud pesen utawi amanat saking panganggit menika dipunparingaken kanthi cara langsung utawi eksplisit, satemah langsung saged dipunmangretosi dening pamaos nilai piwulangipun. Kanthi cara boten langsung, inggih menika njagi anggenipun memitran mawi laying utawi serat. Sawuse rong taun ora nate kabar- kinabar, dumarojog tanpa larapan, layangmu teka. Kathik nggawa kabar gumbira pisan, yakuwi: Kowe lan Dhik Warsi sadhela engkas bakal dadi Bapak lan Ibu. (Notodidjojo, 1986: 39). Cara ngandharaken piwulang moral wonten ing pethikan ing inggil ingkang wonten sambetipun manungsa kaliyan sesami menika kalebet cara boten langsung. Bab menika amargi nilai piwulang ingkang wonten ing pethikan
78 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 7, Juli 2018 ingkang awujud pesen utawi amanat saking tanggel jawab anggenipun ngicalaken peniti pethikan ing inggil ingkang awujud narasi barang ampilan lajeng dipunijoli barang enggal menika pamaos mbetahaken pemahaman kangge (wonten 1), ngakeni kalepatanipun bilih mendhet dudutan bab nilai piwulang tartamtu ngonduraken peniti ingkang boten aslinipun (nilai piwulang moral boten dipunandharaken (wonten 1), kepengin ngabdi dhateng nusa bangsa kanthi langsung dening panganggit utawi kanthi cara dados guru (wonten 1), bekti implisit). dhumateng tiyang sepuh (wonten 1), ngajeni PANUTUP tiyang sanes (wonten 1), kekancan antawisipun Dudutan Adhedhasar asiling panaliten saha lare estri tiga (wonten 1), prasetyaning lare tiga ingkang memitran (wonten 1), dados duta utawi pirembaganipun ingkang sampun kalampahan, utusan ingkang dipunpitadosi dening Kyai Idris mila saged dipunpendhet dudutan. Dudutanipun kados andharan ing ngandhap menika. (wonten 1), njagi anggenipun memitran mawi layang utawi serat (wonten 1), asih dhateng Sasampunipun panaliti nglampahi panaliten sesami (wonten 1), tansah setya tuhu (wonten 1). dhumateng kempalan cariyos cekak Seroja Mekar Nilai-nilai piwulang moral sambetipun ingkang kaanggit dening Soebagijo Ilham Notodidjojo dipunpanggihaken 45 nilai piwulang manungsa kaliyan lingkungan alam. Nilai-nilai menika antawisipun emut dhateng tanah air moral. Nilai-nilai piwulang moral sambetipun (wonten 1), njunjung drajating bangsa (wonten manungsa dhumateng Gusti Ingkang Maha Kuwaos wonten 5, sambetipun manungsa kaliyan 1), mbela nagari (wonten 19), tresna dhateng tanah wutah getihipun (wonten 1). sesami wonten 14, sambetipun manungsa kaliyan Nilai-nilai piwulang moral sambetipun lingkungan alam wonten 22, saha sambetipun manungsa kaliyan dhiri pribadi wonten 4. manungsa kaliyan dhiri pribadi. Nilai-nilai menika antawisipun blaka suta bilih peniti Nilai-nilai piwulang moral sambetipun ingkang dipunampil menika peniti saking mas manungsa dhumateng Gusti Ingkang Maha tiron utawi mas imitasi (wonten 1), ngugemi Kuwaos. Nilai-nilai menika antawisipun sambetanipun manungsa dhumateng Gusti utawi sipating wanita wetanan (wonten 1), cita-cita utawi gegayuhan nalika taksih anem (wonten 1), takdir (wonten 1), ngonjukaken puji sokur matur blaka (wonten 1). (wonten 1), kurban jiwa raga nglabuhi Agami Islam (wonten 3). Cara ngandharaken piwulang moral wonten kalih, inggih menika cara langsung Nilai-nilai piwulang moral sambetipun kaliyan cara boten langsung. Cara langsung manungsa kaliyan sesami. Nilai-nilai menika antawisipun umuk dhemen pameran (wonten 1), antawisipun umuk dhemen pameran (wonten 1), sabar kanthi nenangaken ingkang garwa nalika sabar kanthi nenangaken ingkang garwa nalika kagungan masalah utawi prakawis (wonten 1), kagungan masalah utawi prakawis (wonten 2), sesambetanipun manungsa dhumateng Gusti utawi takdir (wonten 1), ngakeni kalepatanipun
bilih ngonduraken peniti ingkang boten aslinipun (wonten 1), blaka suta bilih peniti ingkang dipunampil menika peniti saking mas tiron utawi mas imitasi (wonten 1), mbela nigari (wonten 15), kepengin ngabdi dhateng nusa bangsa kanthi cara dados guru (wonten 1), emut dhateng tanah air (wonten 1), emut dhateng Gusti Ingkang Maha Kuwaos (wonten 1), ngugemi sipating wanita wetanan (wonten 1), njunjung drajating bangsa (wonten 1), bekti dhumateng tiyang sepuh (wonten 1), ngajeni tiyang sanes (wonten 1), kekancan antawisipun lare estri tiga (wonten 1), prasetyaning lare tiga ingkang memitran (wonten 1), cita-cita utawi gegayuhan nalika taksih anem (wonten 1), dados duta utawi utusan ingkang dipunpitadosi dening Kyai Idris (wonten 1), kurban jiwa raga nglabuhi Agami Islam (wonten 3), asih dhateng sesami (wonten 1), matur blaka (wonten 1). Cara boten langsung antawisipun nenangaken ingkang garwa nalika kagungan masalah utawi prakawis (wonten 1), tanggel jawab sanadyan ngicalaken peniti barang ampilan lajeng dipunkonduraken dipunijoli barang enggal (wonten 1), ngonjukaken puji sokur (wonten 1), njagi anggenipun memitran mawi layang utawi serat (wonten 1), tansah setya tuhu (wonten 1), mbela nagari (wonten 3), tresna dhateng tanah wutah getihipun (wonten 1). Implikasi Panaliten menika ngrembag lelampahan- lelampahan ingkang ngandharaken piwulang moral ing kempalan cariyos cekak Seroja Mekar anggitanipun Soebagijo Ilham Notodidjojo. Panaliten menika kaajab saged murakabi tumrap pamaos sarana kangge paring tuladha anggenipun Piwulang Moral wonten ... Fetiyani Yuniana Ismawarsari 79 lelampahan ingkang sae ing pagesangan. Dhateng para pengajar, asil saking panaliten menika mugi- mugi saged dados titikanipun, anggenipun mulangaken ngengingi piwulang moral. Pamrayogi Kempalan cariyos cekak menika sarana ingkang sae kangge piwulangan moral. Mila, langkung sae menawi kempalan cariyos cekak minangka karya sastra dipunjagi supados tetep lestantun. Kempalan cariyos cekak minangka sarana piwulangan moral langkung sae dipunparingaken dhumateng lare dening tiyang sepuh utawi dhumateng para siswa dening gurunipun kanthi ngandharaken nilai-nilai piwulang moral ingkang wonten ing kempalan cariyos cekak. Panaliten ngengingi nilai piwulang moral menika inggih panaliten ingkang gayut kaliyan karya sastra. Awit saking menika, saged dipunlampahi panaliten tumrap jinining karya sastra sanesipun, kadosta cariyos cekak sanesipun, cariyos sambung, novel, saha sapanunggalanipun. KAPUSTAKAN 1) Naskah Notodidjojo, Soebagijo Ilham. 1986. Seroja Mekar. Jakarta: Balai Pustaka. 2) Pustaka Agni, Binar. 2009. Sastra Indonesia Lengkap. Jakarta: Hi-Fest Publishing. Budianta, Melani, dkk. 2008. Membaca Sastra. Magelang: Indonesiatera.
80 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 7, Juli 2018 Endraswara, Suwardi. 2011. Metodologi Sayuti, Suminto A. 2000. Berkenalan dengan Penelitian Sastra. Yogyakarta: CAPS. Prosa Fiksi. Yogyakarta: Gama Media. Lubis, Hamid Hasan. 1994. Glosarium Bahasa Indonesia. Bandung: Angkasa. Sudaryanto. Linguistik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. 1988. Metode Nurgiyantoro, Burhan. 2005. Sastra Anak Pengantar Pemahaman Dunia Anak. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Suryanto, Edi. 2012. Perilaku Tokoh dalam Indonesia. Bandar Lampung: Cerpen Universitas Lampung. __________________ 2012. Teori Pengkajian Fiksasi. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press.