NAMA PERANGANING BUSANA, GERAK DHASAR, SAHA GAMELAN WONTEN ING REOG WAYANG KRIDHA BEKSA LUMAKSANA SKRIPSI Kaaturaken dhateng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta Minangka Jejangkeping Pendadaran Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan Dening: Bekti Pangastuti NIM. 09205244068 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2013
PASARUJUKAI\ Skripsi kanthi iralr-irahan Namo Peranganing Busana, Gerak Dhasar, Saha Gamelan Wonten Ing Reog Woyang Kridha Beksa Lumaksana menika saged dipunuji awit sampun pikantuk palilah dening pembimbing. Ingkang nyarujuki, Yogyakarta"24September2013 Yogyakarta,24September20lS Dosen Pembimbing I, Dosen Pembimbing II, \ --k*\ G Prof. Dr. EndangNurhayati, M. Hum Mulyana, M. Hum. NIP.1957l23l 198303 2004 NrP. 19661003 199203 l 002 tl
PAI{GESAHAN Skripsi kanthi irah-irahan Namo Peranganing Busana, Gerok Dhssar, soho Gamelan Wonten Ing Reog Wqtang Kridho Beksa Lumaksanq menika sampun dipunandharaken ing salebeting pendadaran wonten sangajenging Dewan Penguji rikala tanggal 04 Oktober 2013 satra dipuntetepaken lulus. DEWANPENGUJI Asma Jabumt Tanggal Drs. Flardiyanto, M.tlunr KetuaPenguji lB- to - aog Drs. Mulyan4 M.Hum. t8-to-2ot3 Dra. Siti Mulyani, M.Hum. Penguji I l0-to-,or3 Prof. Dr. EndangNurhayati, Mllum. Penguji II /8.-to - 4oltt Yogyakarta, /8 Oktober 2013 Fakultas Bahasa dan Seni ffi-'y-& E(EFXK?FJ F NrP.19550505 19801r I 001 lll
}VEDHARAN Ingkang tandha tangan wonten ing ngandhap menika" kula: Nama N[tlI Prog. Studi : Pendidikan Bahasa Jawa Fakultas : Fakultas Bahasa dan Seni : Bekti Pangastuti :09205244068 ngandharaken bilih slaipsi menika damelan kula piyambak. Sapangertosan kulq skripsi menika wosipun boten-diprmserat dening tiyang sanes, kajawi bab-bab tartamtu ingkang kula pendhet minangka pamanggih kanthi adhedhasar tata cara saha etika nyerat skripsi ingt€ng umum. Serataning wedharan menika kaserat kanthi saestu. Menawi kasunyatanipun kabukten bilih wedharan menika boten leres, bab menika dados tanggel jawab kula piyambak. Yogyakarta 24 September 201 3 Panyerat flll- Bekti Pangastuti IV
SESANTI Donga, ikhtiar, tawakal iku kuncine sukses. (Panyerat) v
PISUNGSUNG Kanthi raos sukur dhumateng Allah SWT skripsi menika kula pisungsungaken dhateng Bapak Sri Haryono ingkang sampun nggulawenthah kula kanthi katoging tenaga , beya, saha paring donga pangestu. vi
PRAWACANA Puji sukur konjuk wonten ing ngarsanipun Allah SWT awit sampun paring kasarasan, kanikmatan, kanugrahan, saha kabagyan satemah skripsi kanthi irah- irahan "Nama Peranganing Busana, Gerak Dhasar, Saha Gamelan Wonten Ing Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksana", sampun pungkasan anggenipun nyerat. Skripsi menika minangka jejangkeping pandadaran anggayuh gelar Sarjana Pendidikan. Panyerat ngaturaken agunging panuwun dhumateng dosen pembimbing inggih menika Ibu Prof. Dr. Endang Nurhayati, M.Hum minangka pembimbing I saha Bapak Mulyana, M.Hum minangka pembimbing II, ingkang sampun kersa paring bimbingan kanthi sabar saha pitedah ingkang migunani satemah skripsi menika saged dipunpungkasi kanthi sae. Atur panuwun ugi panyerat aturaken dhateng sedaya pihak ingkang sampun paring pambiyantu saha penyengkuyungipun, awit saking purwa ngantos dumugi paripurnaning skripsi menika. Kanthi raos tulus, panyerat ngaturaken agunging panuwun dhateng: 1. Bapak Prof. Dr. Zamzani, minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring idin ngrantam skripsi menika. 2. Bapak Dr. Suwardi, M.Hum minangka Pangarsa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring idin anggen kula nindakaken panaliten menika. 3. Bapak Drs. Hartanto Utomo minangka dosen pembimbing akademik ingkang sampun paring bimbingan, pamrayogi, saha panjurug nalika kula gayuh ngelmi wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. 4. Bapak Ibu dosen Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah awit sedaya bimbinganipun, pitedahipun saha ngelmi ingkang kaparingaken dhateng kula, ingkang manpangat sanget tumrap kula. vii
5. Bapak Sri Haryono, Vlbak Heni Zanuri, Ivlbak Zanuri Cahyani, Dhik Jalu Sayekti, Dhik Radite Teja Kusuma, saha kulawarga ageng simbah Jaya Suparja ingkang sampun paring panjurug satra pambiyantu kanthi tatag teteg tutug tumrap panyerat satemah skripsi menika saged pungkas anggenipun nyerat. 6. Bapak Warsito, A.Md satra kulawarga ageng grup kesenian reog wayang Iftidha Beksa Lumaksana Mangiran Srandakan Bantul ingkang sampun paring idin kangge kula mendhet data panaliten skripsi, saha sampun kersa biyantu anggen kula manggihaken data panaliten. 7. Mbak Anita Mbak Erni, Klasobo Ervika, Amiati, Suenti, Diyah Kusumaayu ingkang sampun biyantu anggen kula panaliten saha nyerat skripsi menika. 8. Kanca-kanca Pendidikan Bahasa Jawa kelas H I 2009 saha kanca-kanca ingkang s:rmpun paring panjurug saha semangat kangge nyerat skripsi menika. 9. Kanca - kanca saha kulawarga ageng Unit Kegiatan Malrasiswa Keluarga Mahasiswa Seni Tradisi (IKM KAMASETRA) ingkang sampun paring ngelmi bab kesenian. 10. Kanca - kanca mulang wonten ing SMP saha SMA Muhanrmadiyah Imogiri ingkang sampun paring panjurug anggen kula ngimpun skripsi menika. 11. Kanca-kanca Pendidikan Bahasa Jawa sarta sadaya pihak ingkang sampun mbiyantu, ingkang boten saged kula sebataken satunggal - satunggal, ingkang sampult paring donga saha panjurug tumrap panyerat satemah sftripsi menika saged kaimpun. Skripsi menika tasih dereng kawastanan sae, jangkep, menapa malih sampurna. Pramila saking menika, panyerat nyuwun pamrayogi satra panyaruwe ingkang tumuju murih langkung sae, jangkep, saha sampurnaning asiling panaliten menika. Wasana" mugi skripsi menika sageda murakabi. Yogyakarta 24 September 2013 Paaverat l1#/, Bekti Pangastuti vilt
PRATELAN ISI IRAH-IRAHAN ... PASARUJUKAN ... PANGESAHAN... .. iii WEDHARAN ... SESANTI ... PISUNGSUNG ... PRAWACANA ... PRATELAN ISI ... PRATELAN TABEL ... xiii PRATELAN GAMBAR ... xiv PRATELAN LAMPIRAN ... xvi SARINING PANALITEN ... xvii BAB I PURWAKA ... A. Dhasaring Panaliten ... B. Underaning Prekawis ... C. Watesaning Prekawis ... D. Wosing Prekawis ... E. Ancasing Panaliten ... F. Paedahing Panaliten ... G. Pangertosan ... BAB II GEGARAN TEORI ... 7 A. Semantik ... B. Makna Leksikal ... C. Tata Cara Maringi Makna ... 1. Maringi Nama ... 12 1. Maringi Nama ... 12 a. Tetironing Swanten ... b. Saperangan saking Sedaya ... ix Kaca i ii iv v vi vii ix 1 1 3 4 4 4 5 5 7 9 13 14
c. Titikan utawi Sipat ingkang Ketingal ... d. Tiyang ingkang Manggihaken ... e. Papan Asal ... f. Bahan ... g. Titikan ingkang Sami ... h. Singkatan/ Wancahan ... 2. Memparafrase ... 3. Ngandharaken ... 4. Nglompokaken/ Milah ... 17 4. Nglompokaken/ Milah ... 17 D. Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksana ... E. Panaliten Ingkang Jumbuh ... F. Nalaring Pikir ... BAB III CARA PANALITEN ... A. Jinising Panaliten ... B. Sumber Data Panaliten ... C. Papan Panaliten ... D. Cara Ngempalaken Data ... E. Piranti Panaliten ... F. Cara Nganalisis Data ... H. Keabsahan Data ... ...... ... 31 BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN ... A. Asiling Panaliten ... 1. Andharaning Papan Upacara Suran ... 31 1. Andharaning Papan Upacara Suran ... 31 B. Pirembagan ... 1. Peranganing Busana Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksana ... 40 a. Bara ... b. Binggel ... c. Buntal ... d. Celana ... 1). Celana Cindhe ... x 14 14 15 15 15 15 16 18 21 23 27 27 28 28 29 30 30 33 40 40 41 42 43 44
2). Celana Polos ... 46 e. Deker ... f. Draperi ... g. Endhong ... h. Irah-irahan ... 1). Irah-irahan Gelung ... 2). Irah-irahan Tropong ... 3). Irah-irahan Songkok ... 4). Irah-irahan Gimbal ... i. Jarik ... 1). Jarik Parang Barong Ageng Ceplok Gurdha ... 2). Jarik Parang Barong Alit Ceplok Gurdha ... 3). Jarik Parang Klithik ... 4). Jarik Parang Rusak ... 5). Jarik Poleng ... j. Kace ... k. Kalung ... l. Kamus ... m. Kaweng ... n. Keris ... o. Klat Bahu ... p. Klinthing ... q. Praba ... r. Rampek ... s. Rompi ... t. Sampur ... u. Setagen ... v. Simbar Dhadha ... w. Slempang ... x. Sumping ... xi 47 48 49 50 51 53 54 55 56 58 59 60 61 62 64 65 66 67 68 69 71 72 73 74 75 77 79 80 82
y. Timang ... z. Uncal ... 2. Gerak Dhasar Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksana ... 85 2. Gerak Dhasar Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksana ... 85 a. Ajon-ajon ... b. Jogedan Lurus ... 86 c. Lumbungan Ageng ... d. Lumbungan Cilik ... e. Bunderan Angka Wolu ... 3. Gamelan Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksana ... 92 3. Gamelan Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksana ... 92 a. Bendhe ... b. Dhodhog Ageng ... c. Dhodhog Cilik ... d. Kecrek ... e. Pethunthung ... BAB V PANUTUP ... 100 A. Dudutan ... 100 B. Implikasi ... 101 C. Pamrayogi ... 101 KAPUSTAKAN ... 103 LAMPIRAN ... 105 xii 83 85 87 89 92 94 95 97 98
DAFTAR TABEL Tabel 1 : Tuladha Nglompokaken/ Milah ... ... Tabel 2 : Wujuding Kartu Data ... ... Tabel 3 : Nama Peranganing Busana, Gerak Dhasar, saha Gamelan Wonten Ing Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksana ... ... ..... ... xiii Kaca 18 30 34
DAFTAR GAMBAR Gambar 01 : Bara ... Gambar 02 : Binggel ... ....... 41 Gambar 03 : Buntal ... .. 42 Gambar 04 : Celana Cindhe ... ..... 44 Gambar 05 : Celana Polos ... 46 Gambar 06 : Deker ... ..... . 47 Gambar 07 : Draperi ... ...... ... 48 Gambar 08 : Endhong ... 49 Gambar 09 : Irah-irahan Gelung ... .. 51 Gambar 10 : Irah-irahan Tropong ... . 53 Gambar 11 : Irah-irahan Songkok ... .... 54 Gambar 12 : Irah-irahan Gimbal ... ..... . 55 Gambar 13 : Jarik Parang Barong Ageng Ceplok Gurdha ... .... ... 58 Gambar 14 : Jarik Parang Barong Alit Ceplok Gurdha ..... 59 Gambar 15 : Jarik Parang Klithik ... .... .. 60 Gambar 16 : Jarik Parang Rusak ... 61 Gambar 17 : Jarik Poleng ... ... 62 Gambar 18 : Kace ..... .. 64 Gambar 19 : Kalung ... .... .. 65 Gambar 20 : Kamus ... ..... .. 66 Gambar 21 : Kaweng ... .... .. 67 Gambar 22 : Keris ... ..... .. 68 Gambar 23 : Klat Bahu ... 69 Gambar 24 : Klinthing ... ..... ... 71 Gambar 25 : Praba ... .... ... 72 Gambar 26 : Rampek ... .... .. 73 xiv Kaca 40
Gambar 27 : Rompi ... ..... 74 Gambar 28 : Sampur ... 75 Gambar 29 : Setagen ... .... ... 77 Gambar 30 : Simbar Dhadha ..... 79 Gambar 31 : Slempang ... ..... . 80 Gambar 32 : Sumping ... ..... .. 82 Gambar 33 : Timang ... ... 83 Gambar 34 : Uncal ... .... . 84 Gambar 35 : Ajon-ajon ... ... 85 Gambar 36 : Jogedan Lurus ... ...... . 86 Gambar 37 : Lumbungan Ageng ... .... ... 87 Gambar 38 : Lumbungan Cilik ... ..... 89 Gambar 39 : Bunderan Angka Wolu ... .. 91 Gambar 40 : Bendhe ... .... .. 92 Gambar 41 : Dhodhog Ageng ... ...... 94 Gambar 42 : Dhodhog Cilik ... .... .. 95 Gambar 43 : Kecrek ... ..... . 97 Gambar 44 : Pethunthung ... .... . 98 xv
DAFTAR LAMPIRAN Lampiran 1 : Tabel 1: Analisis Makna Busana Wonten Ing Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksana ... Lampiran 2 : Tabel 2: Analisis Makna Gerak Dhasar Wonten Ing Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksana ... ... Lampiran 3 : Tabel 3: Analisis Makna Gamelan Wonten Ing Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksana... .. Lampiran 4 : Tabel 4: Busana saha Paraga Ingkang Ngagem.... Lampiran 5 : Tabel 5: Wujud Gerak Dhasar/ Pulo Lantai ... . Lampiran 6 : Lampiran Gambar Paraga ... . Lampiran 7 Lampiran Catatan Lapangan Observasi... Lampiran 8 Lampiran Catatan Lapangan Wawancara... Lampiran 9 Serat Panaliten ... xvi Kaca 106
NAMA PERANGANING BUSANA, GERAK DHASAR, SAHA GAMELAN WONTEN ING REOG WAYANG KRIDHA BEKSA LUMAKSANA Dening: Bekti Pangastuti NIM 09205244068 SARINING PANALITEN Ancasipun panaliten inggih menika ngandharaken nama wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Ingkang dipunrembag inggih menika nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan. ingkang dipunpanggihaken inggih menika andharan nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Cara ngempalaken data dipuntindakaken kanthi ningali langsung, wawan pirembagan kaliyan narasumber, dokumentasi, saha study kapustakan. Cara nganalisis data inggih menika ngempalaken data asiling observasi saha wawan pirembagan, dipunklompokaken adhedhasar lajeng dipunreduksi. Data salajengipun dipunanalisis adhedhasar teori seserepan basa. Kangge ngesahaken bilih data menika valid dipunginakaken validitas saha triangulasi inggih menika validitas semantik saha triangulasi sumber. Panaliten menika kalebet panaliten deskriptif. Data jinisipun wonten ing kartu data, Asiling panaliten menika awujud andharan nama wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Data ingkang dipunpanggihaken inggih menika nama peranganing busana dipuntingali saking bahaning busana, wujudipun, saha paraga ingkang ngginakaken. Nama gerak dhasar dipuntingali saking ancas, saha maknanipun gerak dhasar ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Nama gamelan dipuntingali saking wujudipun, bahan ingkang dipunginakaken kangge damel, saha swantenipun. Busana ingkang dipunginakaken wonten binggel, bara, buntal, celana, deker, draperi, endhong, irah-irahan gelung, irah-irahan tropong, irah-irahan songkok, irah-irahan gimbal, jarik parang barong ageng ceplok gurdha, jarik parang barong alit ceplok gurdha, jarik parang klithik, jarik parang rusak, jarik poleng, kace, kalung, kamus, kaweng, keris, klat bahu, klinthing, praba, rampek, rompi, sampur, simbar dhadha, setagen, slempang, sumping, timang, uncal. Gerak dhasar ingkang dipuntindakaken wonten ajon-ajon, jogedan lurus, lumbungan ageng, lumbungan cilik, bunderan angka wolu. Gamelan kangge ngiringi reog wonten bendhe, dhodhog ageng, dhodhog cilik, kecrek, pethunthung. xvii
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Kesenian minangka wujuding kabudayan ingkang wonten sambetanipun kaliyan gesangipun manungsa. Kesenian minangka unsur kabudayan ingkang ngemot pangertosan asiling budi manungsa ingkang wonten piwulang luhur saha endah. Wujudipun kesenian masarakat salah satunggaling inggih menika kesenian kerakyatan. Kesenian kerakyatan inggih menika kadosta reog. Ing jaman rumiyin reog menika kawentar ing kitha Ponorogo. Reog Ponorogo minangka salah satunggaling warisan leluhur ingkang dipunginakaken minangka sarana dakwah para da"I kangge nyebaraken agami Islam. Babak wonten ing reog adatipun boten ngginakaken naskah ingkang sampun karantam, nanging namung wonten interaksi antawisipun paraga kaliyan dalang (manggalaning kesenian) utawi paraga kaliyan tiyang ingkang ningali. Ing jaman samenika, tembung reog salajengipun dipunadaptasi utawi dipunsambut namanipun kaliyan dhaerah - dhaerah sanes sing pulo Jawa. Saking menika lajeng nuwuhaken reog wayang. Salah satunggalipun dhusun ingkang wonten reog wayangipun inggih menika dhusun Mangiran, desa Trimurti, kecamatan Srandakan, kabupaten Bantul, ingkang dipunparingi nama Kridha Beksa Lumaksana. Reog wayang wonten ing Mangiran madeg taun 1975, kanthi pangriptanipun Simbah Rono Atemo (Alm). Ancasipun reog menika kangge bebingah masarakat umum, mliginipun masarakat Mangiran nalika masa panen 1
pantun. Reog wayang Kridha Beksa Lumaksana menika mendhet cariyos saking serat Mahabarata saha Ramayana, ingkang dipuntambah paraga pengarep, penurung, sarta penthul saha bejer. Bedanipun reog wayang Kridha Beksa Lumaksana kaliyan reog wayang dhaerah sanes inggih menika, reog wayang Kridha Beksa Lumaksana mendhet lakon lampahan. Upaminipun mendhet lakon Anoman Obong, Gatutkaca Lair, Ramayana full story. Reog wayang Kridha Beksa Lumaksana, sanesipun mendhet cariyos wayang, ugi ngginakaken busana ingkang sami kaliyan busana wayang purwa. Busana menika adhedhasar saking paraga wayang ingkang dipunparagakaken. Tontonan reog wayang Kridha Beksa Lumaksana ugi ngginakaken gerak dhasar saha gamelan. Busana, gerak dhasar, saha gamelan kalebet wonten ing unsur penyajian wonten ing gelaran kesenian. Busana, gerak dhasar, saha gamelan menika gadhah nama - nama piyambak, supados gampil anggenipun nyebataken. Nama wonten ing busana reog wayang menika wonten sambetanipun kaliyan peristiwa kebahasaan. Nama asring dipunparingi makna minangka tembung sebatan ingkang dados titikan. Nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan menika saking unsur - unsur basa minangka cerminan maksud saha ancas tartamtu. Upaminipun, tembung irah-irahan dipunparingi makna perangan ing nginggil amargi dipunginakaken wonten ing sirah (mustaka). Tembung klinthing amargi saking swantenipun klinthing - klinthing. Tembung inggih menika unsur basa minangka salah satunggaling unsur kabudayan ingkang wigatos dipuntandhingaken kaliyan unsur kabudayan sanesipun. 2
Busana reog wayang gadhah makna saha nemtokaken karakter saben paraganipun. Satemah anggenipun ngagem busana boten saged miturut kekajenganipun piyambak. Sanajan busana, gerak dhasar, gamelan wonten ing reog wayang menika sampun gadhah nama-nama piyambak, ananging taksih kathah tiyang ingkang boten mangertos. Masarakat umum ingkang boten mangertos babagan busana gadhah panganggep bilih busana reog namung kaendahan mawon. Kathah ugi ingkang boten mangertos makna busana, gerak dhasar, saha gamelan. Kanthi mekaten, panaliten kangge dokumentasi budaya wigatos sanget saha kedah dipunbetahaken. Mliginipun panaliten nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan. Kanthi ancas supados masarakat saged mangertos bab nama busana, gerak dhasar, saha gamelan ing reog wayang. Ancas sanesipun supados masarakat ngajeni, saha tetep njagi budaya ingkang wiwit ical. Masarakat kedah mangertos asiling wujud kabudayan, kadosta kesenian, saha basa. B. Underaning Prekawis Adhedhasar saking dhasaring panaliten ngengingi bab busana reog wayang Kridha Beksa Lumaksana, saged dipunpendhet prekawis - prekawis ingkang saged dipunrembag inggih menika: 1. tontonan reog wayang Kridha Beksa Lumaksana ngginakaken cariyos lampahan. 2. busana reog wayang Kridha Beksa Lumaksana sami kaliyan wayang purwa. 3. masarakat kathah ingkang boten mangertos nama - nama busana, gerak dhasar, gamelan wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. 3
4. masarakat kathah ingkang boten mangertos makna leksikal busana, gerak, saha gamelan reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. C. Watesaning Prekawis Wonten ing satunggaling panaliten, dipunbetahaken wontenipun watesaning prekawis. Menika dipuntindakaken supados anggenipun ngrembag panaliten menika boten wiyar. Panaliten menika badhe ngrembag nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Watesaning prekawis wonten ing panaliten inggih menika nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. D. Wosing Prekawis Saking watesaning prekawis ing nginggil, saged dipunpendhet wosing prekawis. Wosing prekawis menika ingkang samangke dipuntliti saha dipunrembag. Wosing prekawis ingkang badhe dipunrembag inggih menika menapa nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana? E. Ancasing Panaliten Ancasing panaliten inggih menika supados saged mangertos nama wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Panaliten menika ngremba nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan. Satemah panaliten nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana menika saged dipunmangertos kaliyan panaliti saha masarakat. 4
F. Paedahing Panaliten Asiling panaliten dipunkajengaken saged migunani kangge nambah kekayaan panaliten ngelmu basa Jawi mliginipun wonten ing bidang semantik. Panaliten menika ngrembag nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan wonten ing reog wayang. Kajian menika migunani kangge ngemutaken saha maringi pangertosan dhateng pamaos (mliginipun tiyang mudha), masarakat bab nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan wonten ing kesenian reog wayang. Panaliten menika minangka kupiya kangge dokumentasi-aken unsur budaya masarakat Jawi bab kesenian rakyat inggih menika reog wayang. G. Pangertosan Supados boten wonten kalepatan ing panaliten, pramila badhe dipunandharaken pangertosan ingkang sambet kaliyan prekawis ingkang badhe dipunrembag. 1. Makna minangka objek kajian semantik boten saged dipuntingali saha dipun- observasi kanthi empiris. Semantik inggih menika perangan basa ingkang ngrembag bab makna. 2. Makna leksikal inggih menika makna ingkang dumados piyambak - piyambak, makna ingkang uwal saking konteks utawi makna ingkang kamot wonten ing kamus. 3. Reog asalipun saking tembung rog, sami artinipun kaliyan erog, herog, rog - rog asem. Yeg utawi riyeg saking tembung yod utawi reyod ingkang sedayanipun ngandhut pangertosan risak, goyah, goncang, utawi boten anteng. 5
4. Reog wayang inggih menika kesenian rakyat ingkang cariyosipun mendhet saking serat Mahabarata saha Ramayana. 5. Kridha Beksa Lumaksana inggih menika salah satunggaling group kesenian rakyat reog wayang saking tlatah Bantul. Tembung Kridha inggih menika obah/ ebah, beksa inggih menika nari/ njoged, lumaksana inggih menika lumampah/ mlaku. Dados, Kridha Beksa Lumaksana inggih menika ebahing beksa ingkang lumampah. 6
BAB II GEGARAN TEORI A. Semantik Semantik adatipun dipunsebat kajian makna basa. Objek kajian semantik inggih menika makna. Makna minangka objek kajian semantik boten saged dipuntingali kanthi langsung. Wekdal menika, kajian semantik kathah dipuntindakaken kaliyan tiyang, amargi sadhar bilih kajian basa tanpa ngrembag maknanipun inggih menika "sumbang" amargi hakikatipun tiyang ngginakaken basa kangge ngandharaken makna - makna (Chaer, 2007: 67 - 68). Semantik inggih menika telaah makna. Semantik nelaah lambang - lambang utawi tandha - tandha ingkang nedahaken makna, sambet antawisipun makna satunggal saha sanesipun. Saking asal - usulipun, tembung semantik saking basa Yunani "semantikos" "wigatos" maknanipun dipunpendhet saking "semainein" "ningali, nyatakaken", saking tembung sema "tandha". Semantik ngrembag makna tembung saha makna ingkang dipunpanggihi masarakat saking tembung - tembung (Tarigan, 1985: 7 - 8). Dados semantik menika ngrembag telaah makna saking tembung - tembung. Miturut Djajasudarma (1993: 13), ngandharaken bilih makna leksikal (basa Inggris, lexical meaning, external meaning) inggih menika makna unsur - unsur basa minangka lambang benda, kawontenan, lan sapanunggalanipun. Pamanggih Djajasudarma menika bilih unsur - unsur basa minangka lambang. Saged minangka lambang benda, kawontenan, lan sapanunggalanipun. 7
8 Pamanggihipun Slamet Mulyana ing (Suwandi, 2008: 57 - 58), semantik inggih menika peranganing basa ingkang nelaah makna tembung, kadospundi mula bukanipun, kadospundi pangrembakanipun, saha kenging menapa makna nglampahi ewah - ewahan wonten sejarah basa. Pamanggihipun Slamet Mulyana inggih menika bilih semantik ngrembag makna tembung, mula bukanipun basa, pangrembakanipun basa, saha ewah - ewahan makna. Aminudin (2001: 15), ngandharaken bilih semantik asalipun saking basa Yunani, ingkang ngemot makna. Kanthi pamanggih bilih makna dados perangan saking basa, pramila semantik dados peranganing basa. Pamanggihipun Aminudin sambet kaliyan pamanggihipun Pateda (2001: 7), ingkang ngandharaken bilih semantik inggih menika peranganing basa ingkang ngrembag makna. Kanthi pamanggih bilih semantik menika ngandharaken makna. Sambet ugi kaliyan pamanggihipun Verhaar (1988: 9), bilih semantik minangka teori makna saking perangan basa ingkang madosi makna wonten ing basa. Pamanggihipun Pateda kaliyan Verhaar menika ngandharaken bilih semantik menika perangan basa ingkang ngrembag bab makna. Semantik menika ngrembag makna, inggih menika ngrembag perangan basa ingkang alit kanthi mendalam, asipat bebas konteks, ndhidhik, saha nyinau wujud basa kangge mangertosi makna basa ingkang alit (Rahardi, 2002: 50). Semantik inggih menika kajian makna ingkang panganggenipun tandha sajawinipun basa (Robins, 1992: 28). Pamanggih Robins menika, bilih semantik ngrembag bab makna ingkang panganggenipun tandha sajawinipun basa.
9 Miturut Wijana (2008: 1), semantik ngrembag makna kanthi mendalam, semantik minangka dhisiplin ngelmu basa ingkang ngrembag makna basa ingkang alit, prayoginipun makna leksikal utawi makna gramatikal. Makna leksikal inggih menika makna semantik ingkang paling alit, dipunsebat leksem. Makna gramatikal inggih menika makna ingkang kabentuk saking gabungan - gabungan basa. Pamanggihipun Wijana menika, bilih semantik ngrembag makna, ingkang salajengipun makna kaperang dados kalih inggih makna leksikal lan makna gramatikal. Adhedhasar saking pamanggih - pamanggih ing nginggil, saged dipunpendhet dudutanipun bilih semantik inggih menika peranganing basa ingkang ngrembag bab makna. Makna wonten ing KBBI (2002: 703) sami kaliyan arti utawi pangertosan ingkang dipunparingaken dhateng menapa kemawon ingkang awujud basa. Makna wonten ing basa saged dipuntingali saking tigang sisi inggih menika (1) tembung, (2) ukara, saha (3) menapa ingkang dipunbetahaken pamicara kangge rembagan. Makna ingkang alit utawi leksem menika dipunsebat makna leksikal. B. Makna Leksikal Wonten ing semantik, kamot kalih jinis pangertosan semantik, inggih menika semantik leksikal saha semantik gramatikal. Miturut Kridalaksana, (1982: 152), semantik leksikal inggih menika panaliten makna basa kanthi umum. Salajengipun miturut Kridalaksana, (1982: 103), makna gramatikal inggih menika makna ingkang dumados saking wontenipun gesambetan antawisipun unsur - unsur basa wonten satuan - satuan ingkang langkung wiyar, upaminipun
10 gesambetan antawisipun satunggal tembung kaliyan tembung sanesipun wonten ing frasa/ klausa. Pangertosan sematik leksikal menika dados asiling kerja bidang semantik leksikal. Asiling kerja menika nuwuhaken makna leksikal. Pamanggihipun Kridalaksana, (1982: 103), bilih makna leksikal inggih menika unsur - unsur basa minangka lambang benda, kawontenan, saha sanesipun, utawi makna saking unsur - unsur basa saking panganggenipun utawi konteksipun. Pamanggihipun Kridalaksana bilih makna leksikal menika unsur - unsur basa utawi makna saking unsur - unsur basa. Makna leksikal gadhah unsur - unsur basa piyambak, uwal saking konteks-ipun. Saben tembung gadhah makna saha saged kawaos wonten ing kamus. Sedaya makna (prayoginipun wujud dhasar utawi wujud turunan) ingkang kamot ing kamus kawastanan makna leksikal. Miturut Sudaryat (2009: 22), makna leksikal inggih menika gambaran nyata bab benda, hal, konsep, objek, saha sanes - sanesipun ingkang dipunlambangaken kaliyan tembung. Pamangihipun Sudaryat menika bilih makna leksikal minangka gambaran saking menapa kemawon ingkang dipunlambangaken ngginakaken tembung. Pateda (2001: 14), ngandharaken bilih semantik leksikal inggih menika kajian semantik ingkang ngrembag sistem makna ingkang kamot ing tembung. Semantik leksikal nggatosaken makna ingkang kamot ing tembung minangka satuan ingkang madheg piyambak. Pamanggihipun Verhaar lumantar Gundai, (1989: 7), bilih semantik ingkang ngrembag tembung - tembung objek saha tembung - tembung kamus inggih menika semantik leksikal. Saking
11 pamanggihipun Pateda, semantik leksikal menika ngrembag makna saking tembung. Miturut Verhaar wonten ing bukunipun Gundai, semantik leksikal ngrembag tembung wonten ing kamus. Miturut Suwandi, (2008: 61), objek kajian semantik leksikal inggih menika leksikon basa. Semantik leksikal ngrembag makna leksem - leksem dipunsebat makna leksikal. Makna leksikal inggih menika makna unsur - unsur basa minangka tandha benda, kawontenan, lan sapanunggalanipun. Unsur - unsur basa saking makna leksikal boten sambet kaliyan panganggenipun utawi konteksipun. Pamanggihipun Suwandi menika, bilih semantik leksikal ngrembag leksikon basa ingkang dipunsebat makna leksikal minangka unsur - unsur basa. Pamanggihipun Chaer (2007: 68), makna leksikal inggih menika makna leksem, makna butir leksikal (lexical item), utawi makna ingkang wonten sambetanipun ing butir leksikal menika. Kanthi umum, makna leksikal wonten sekawan prekawis; makna ingkang sami (sinonim), makna kosokbalen (antonim), ketercakupan makna (hiponim), saha keberlainan makna (homonim). Miturut pamanggihipun Chaer wonten ing nginggil, makna leksikal minangka makna leksem ingkang ngrembag sekawan prekawis inggih menika sinonim, antonym, hiponim,saha homonim. Hardiyanto (2008: 21), ngandharaken bilih makna leksikal inggih menika makna leksikon utawi leksem utawi tembung ingkang madeg piyambak utawi tembung ingkang uwal saking konteksipun. Djajasudarma (1993: 13), ngandharaken makna leksikal (basa Inggris- makna leksikal, makna eksternal) inggih menika perangan basa minangka tandha benda, kedadosan, lan
sapanunggalanipun). Miturut pamanggihipun Hardiyanto wonten ing nginggil, makna leksikal inggih menika tembung ingkang madeg piyambak. Salajengipun miturut Djajasudarma, makna leksikal minangka makna perangan basa kadosta tandha benda, kedadosan, lan sapanunggalanipun. Adhedhasar saking pamanggih ing nginggil, saged dipunpendhet dudutanipun bilih makna leksikal inggih menika makna ingkang dumados piyambak - piyambak, makna ingkang uwal saking konteks utawi makna ingkang kamot wonten ing kamus. Makna leksikal minangka perangan basa kadosta tandha benda, kedadosan, lan sapanunggalanipun. Wonten ing KBBI (2002: 703), makna leksikal inggih menika unsur basa minangka tandha benda, kedadosan, saha sanes - sanesipun. Tuladha saking makna leksikal inggih menika "Kamus" maknanipun sabuk kang digawe lulang, bludru lan sapanunggalanipun. nganggo timang (Baoesastra, 1939: 184). C. Tata Cara Maringi Makna Makna saged dipunanalisis lumantar tata cara. Miturut Nida (Pateda, 1989: 138), ngandharaken sekawan tata cara kangge nganalisis makna utawi komponen makna: 1. Maringi Nama Tata cara maringi nama wonten sambetanipun kaliyan sumber ingkang dipunginakaken (dipunrujuk). Sumber ingkang dipunginakaken kangge rujukan menika upaminipun benda, tingkah laku, peristiwa, gejala, tata cara, saha sistem. Dhasaring inggih menika benda ingkang dipunparingi nama langsung tanpa kedah lumantar analisis makna. Cara nyebataken utawi maringi nama umumipun 12
ngginakaken lambang ingkang awujud satunggal leksem, ewasemanten wonten rujukan mbetahaken langkung saking satunggal leksem. Upaminipun wonten leksem "rompi" pramila kathah priyantun ingkang nyebataken rangkepan busana ingkang boten wonten lengenipun dipunginakaken ing sisih njawi rasukan. Basa inggih menika sistem tandha ingkang dipunginakaken kangge wicantenan. Tandha kasebat inggih menika lambang. Lambang wonten ing basa adhedhasar saking wujud, saha makna. Basa minangka tandha ingkang asipat arbitrer (boten wonten sambetan langsung), ingkang kapilih kanthi acak tanpa dhasar. Boten wontenipun sambetan lagsung antawisipun tembung - tembung minangka tandha saha ingkang dipunsimbolaken, nanging kita saged madosi sebab ingkang dados dhasar dumadosipun nama utawi sesebatan perangan tembung wonten ing basa Indonesia. Suwandi (2008: 136) gadhah pamanggih bilih cara maringi nama utawi sesebatan benda wonten wolung cara, inggih menika: a. Tetironing Swanten Tembung - tembung ingkang adhedhasar tetironing swanten kawastanan onomatope. Tembung - tembung ingkang adhedhasar tetironing swanten menika boten sami persis, namung memper kemawon. Upaminipun, cecak swantenipun cek, cek, cek. (Suwandi, 2008: 136 - 138). Pamanggih menika jumbuh kaliyan kawontenan ingkang wonten. Nama tetembungan saged kapendhet saking swanten ingkang dipunasilaken. Upaminipun tembung "dhodhog" kapendhet saking asiling swanten inggih menika dhog dhog dhog. 13
14 b. Saperangan saking Sedaya Sesebatan adhedhasar saperangan saking sedaya pamanggih asring kawastanan pars pro toto. Wonten panganggening basa padintenan kita asring boten nyebataken kanthi jangkep utawi kaprinci, nanging namung dipunsebataken sipat utawi tandhanipun. Upaminipun, menawi kita mlebet griya dhahar saha matur kopi satunggal!. Mila tiyang ingkang lados ing griya dhahar menika boten badhe ngaturaken kopi kemawon, ananging kopi ingkang sampun dipundamel unjukan ingkang wonten toya panas, dipunparingi gendhis, saha dipunparingaken ing gelas utawi cangkir (Suwandi, 2008: 138). c. Titikan utawi Sipat ingkang Ketingal Nama benda saged kapendhet saking sipatipun, amargi nglampahi ewah - ewahan makna salebeting panganggenipun. Ewah - ewahan tembung kahanan dados tembung aran. Titikan tembung kahanan langkung kathah saking tembung aran , satemah tembung kahanan menika ingkang dados nama bendanipun. Upaminipun, Si Cebol kangge nyebut tiyang ingkang cendhek (Suwandi, 2008: 139). Pamanggih menika jumbuh kaliyan kawontenan. Upaminipun nama "Jogedan Lurus" menika kapendhet saking sipatipun inggih menika para paraga reog wayang sami nindakaken njoged kanthi lurus. d. Tiyang ingkang Manggihaken Kathah nama benda ingkang adhedhasar nama tiyang ingkang manggihaken, papan anggenipun damel, utawi nama kawontenan ing sejarah. Maringi nama benda adhedhasar nama tiyang ingkang manggihaken dipunsebat apellativa. Upaminipun, Volt inggih menika nama satuan kekiatan listrik ingkang
15 kapendhet saking nama pangriptanipun inggih menika Volta (Suwandi, 2008: 140). e. Papan Asal Nama benda wonten ingkang asalipun saking nama papan benda kasebat dipunpanggihaken. Ewah - ewahan nama papan dados nama benda asring boten dipunsebataken malih. Upaminipun, tembung magnit asalipun saking nama papan/ panggenan anggenipun manggihaken wonten ing Magnesia (Suwandi, 2008: 142). f. Bahan Nama benda wonten ingkang kapendhet saking nama bahan benda kasebat. Upaminipun, tembung bambu runcing inggih menika senjata ingkang kadamel saking empring (bambu) ingkang dipunlincipi dados runcing (Suwandi, 2008: 142 - 143). g. Titikan ingkang Sami Tembung leksikal wonten ing kasusastran asring dipunginakaken kanthi ungkapan langsung arupi perbandingan entar, maknanipun tembung dipunginakaken wonten ing ujaran ingkang maknanipun sami kaliyan makna leksikal kasebat. Upaminipun, tembung kaki meja, kaki gunung, saha kaki kursi. Kaki gadhah makna ingkang sami kaliyan arti leksikalipun, inggih menika menapa kemawon ingkang papanipun wonten ing ngandhap utawi kangge nopang perangan nginggilipun (Suwandi, 2008: 143). h. Singkatan/ Wancahan Wancahan kathah dipunginakaken masarakat kangge nyebataken benda. Wancahan inggih menika wujud cekak ingkang arupi aksara utawi gabungan
aksara. Upaminipun, SMA, MPR, a.n., dsb., saha dkk. (Suwandi, 2008: 143 - 145). Pamanggih menika jumbuh kaliyan kawontenan. Menika saged dipuntingali saking tuladha nama "jarik" kapendhet saking "aja gampang serik" maknanipun sampun gampil iri tumrap tiyang sanes, boten grusa - grusu utawi ngatos - atos menawi mungkasi prekawis. Saben perangan ngelmu menika maringi nama tartamtu kangge benda, fakta, kedadosan utawi proses. Nama tartamtu ingkang sipatipun mligi kangge perangan ngelmu dipunsebat sesebatan. Saben bangsa ngginakaken nama tartamtu kangge benda, proses, saha lelampahan ingkang beda kaliyan bangsa sanes. Kanthi menika nama utawi basa asipat (boten wonten sambetan langsung), (Pateda, 2001: 65). Andharan ing nginggil saged dipunpendhet dudutanipun bilih nama inggih menika ukara kangge nyebat priyantun utawi benda. Panaliten bab makna leksikal wonten ing reog wayang menika badhe dipunkaji penamaan wonten ing busana, gerak dhasar, saha gamelan. Saben nama ingkang dipunpanggihaken dipunanalisis adhedhasar makna leksikal, wujud, saha manpangatipun. 2. Memparafrase Nida (Pateda, 1989: 139), ngandharaken bilih lambang menika gadhah obyek saha interpretasi. Interpretasi minangka kapasitas wonten ing sistem supados saperangan sistem menika saged mligi. Nganalisis komponen makna supados langkung cetha menika saged kanthi ngginakaken parafrase. Parafrase adhedhasar saking andharan. Upaminipun leksem pakdhe "paman" saged dipunparafrase sedherek kakung bapak utawi sedherek kakung ibu. Tuladha 16
saking asiling panaliten inggih menika, "Dhodhog" saged dipunparafrase sami kaliyan kendhang utawi sami kaliyan ketipung. 3. Ngandharaken Ngandharaken menika usaha ngrembag menapa kemawon (Pateda, 1989: 140). Ngandharaken adhedhasar saking analisis makna saha parafrase. Upaminipun ngandharaken leksem "rompi" inggih menika: Awujud busana ingkang boten wonten lengenipun Kadamel saking kain beludru Dipunginakaken kangge rangkepan busana Adhedhasar analisis wonten ing nginggil saged dipunpendhet dudutanipun bilih "rompi" inggih menika busana ingkang boten wonten lengenipun kadamel saking kain beludru. Dipunginakaken kangge rangkepan busana. 4. Nglompokaken/ Milah Nglompokaken/ milah inggih menika cara nggabungaken leksem kaliyan genus utawi kelas (Pateda 1989: 142). Ingkang sepisanan dipuntindakaken inggih menika mbatesi pangertosan (ngabungaken leksem kaliyan genus utawi kelas). Ingkang dipuntindakaken salajengipun inggih menika mbedakaken leksem utawi pangertosan wonten ing kelas tartamtu kanthi maringi titikanipun. Cara menika dipunsebat diferensiasi (Pateda, 1989: 142). 17
Tabel 1. Tuladha nglompokaken/ milah: Nama Busana Genus/ Kelas Diferensiasi Rampek Busana Kain kangge gantos jarik. Kain wonten motifipun ingkang sampun dipundamel pola utawi dipunwiru. Kain ingkang kantun dipunginakaken kangge tapihan D. Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksana Kesenian reog ngemot piwulang kabudayan saking keraton saha kabudayan ing salebeting masarakat pradesan. Kekalihipun sami gesambetan, satemah nuwuhaken kesenian enggal saha ngrembaka medal saking dhaerah Jawa Timur. Tembung "reog" asalipun saking tembung rog, sami artinipun kaliyan erog, herog, rog - rog asem. Yeg utawi riyeg saking tembung yod utawi reyod ingkang sedayanipun ngandhut pangertosan risak, goyah, goncang, utawi boten anteng. Saking tembung kasebut, ing tembenipun dados reog utawi reog ingkang dhasaripun gadhah pangertosan ingkang sami, (Kayam, 1981: 63). Menawi ngrembag reog, ingkang dipunmangertos inggih menika reog Ponorogo. Ponorogo minangka kitha ingkang sampun mijilaken reog satemah saged kondhang kaloka wonten ing njero menapa dene wonten ing njaban negari. Kagem masarakat Ponorogo, reog minangka salah satunggaling warisan leluhur 18
ingkang dipunginakaken minangka sarana dakwah para da"I kangge nyebaraken agami Islam. Babak wonten ing reog adatipun boten ngginakaken naskah ingkang sampun karantam, nanging namung wonten gesambetan antawisipun paraga kaliyan dhalang (manggalaning kesenian) utawi paraga kaliyan tiyang ingkang ningali. Ing jaman samenika, tembung reog salajengipun dipunadaptasi utawi dipunsambut namanipun kaliyan dhaerah - dhaerah sanes ing pulo Jawa. Saking menika lajeng nuwuhaken reog wayang. Salah satunggalipun dhusun ingkang wonten reog wayangipun inggih menika dhusun Mangiran, desa Trimurti, kecamatan Srandakan, kabupaten Bantul, ingkang dipunparingi nama Kridha Beksa Lumaksana. Tembung Kridha inggih menika obah/ ebah, beksa inggih menika nari/ njoged, lumaksana inggih menika lumampah/ mlaku. Dados, Kridha Beksa Lumaksana inggih menika ebahing beksa ingkang lumampah. Warsa 1975 reog wayang dipunripta dening Mbah Rono Atemo (Alm) kangge bebingah masarakat umum, mliginipun masarakat Mangiran nalika masa panen pantun. Amargi saking kaprigelanipun damel busana wayang wong, nuwuhaken gagasan damel kesenian rakyat reog wayang ingkang cariyosipun kapendhet saking serat Mahabarata saha Ramayana. Paraganipun dipuntambah pengarep, penurung, penthul, saha bejer. Warsa 1986 dumugi samenika reog wayang menika ngrembaka sanget. Wujud penyajianipun sampun ngginakaken cariyos lakon, gerak, busana, tata rias, saha gamelan. Karakter tata busana para paraga reog menika dipundamel sami 19
20 kaliyan paraga wayang purwa. Iringan ingkang utama dipunagem kangge ngiringi reog wayang inggih menika dhogdhog, saha kecrek. Gerak dhasar minangka desain lantai wonten ajon - ajon, jogedan lurus, lumbungan ageng, lumbungan cilik, saha bunderan angka wolu. Busana wonten gayutanipun kaliyan kaendahaning seni. Busana gadhah manpangat inggih menika psikis, fisik, artistik, estetik, saha teateral. Busana ingkang prayogi boten namung minangka panutuping badan pambeksan, nanging minangka kaendahan ekspresi gerak pambeksan. Gerak dhasar dipunsebat pulo lantai. Gerak kaperang dados kalih, inggih menika gerak murni saha gerak maknawi. Gamelan wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana menika ingkang ndadosaken tontonan saged gesang. Gamelan ugi ingkang dadosaken pratandha bilih tontonan reog wayang Kridha Beksa Lumaksana badhe kawiwitan. Musik wonten ing beksan boten namung iringan kemawon, ananging musik inggih menika pasangan ingkang boten saged dipuntilar. Manpangat musik wonten tiga inggih menika minangka pangiring, maringi swasana, saha ilustrasi. Minangka pangiring beksan, peranan musik namung ngiringi utawi pambiyantu tampiling beksan. Minangka tandha maringi swasana tegesipun musik dipunginakaken kangge biyantu swasana adhegan wonten ing beksan. Manpangat musik minangka ilustrasi inggih menika minangka pangiring. Tontonan reog wayang rumiyinipun kanthi mbarang/ mlampah saking satunggal dhusun dhateng dhusun sanesipun, nanging ing samenika kanthi cara manggen ing satunggaling papan. Tontonan reog ing jaman samenika boten
namung kangge bebingah nalika panen pantun, ananging kangge mengeti acara - acara menapa kemawon. Upaminipun kangge bebingah nalika pengetan supitan, pengetan Sumpah Pemuda, Agustusan, lan sapanunggalanipun. E. Panaliten Ingkang Jumbuh Panaliten menika jumbuh kaliyan panaliten ingkang katindakaken dening Gayatri Kumala Wardani warsa 2012, kanthi irah - irahan "Peralatan Pertanian Padi Tradisional di Kabupaten Magetan (Kajian Semantik)". Ancasipun panaliten inggih menika ngrembag nama - nama, makna leksikal, ciri - ciri piranti tetanem, paedahing piranti tetanem pantun tradhisional wonten ing kabupaten Magetan. Panaliten menika ngginakaken analisis semantik, teori makna leksikal saha ngginakaken desain panaliten deskriptif. Papan panaliten inggih menika wonten ing kecamatan Karangrejo, saha kecamatan Magetan. Cara ngempalaken data inggih menika kanthi observasi, wawan pangandikan, saha dokumentasi. Asiling panaliten ingkang katindakaken dening Gayatri inggih menika; 1) penamaan piranti tetanen pantun tradhisional ing kabupaten Magetan adhedhasar konsep tradhisional ingkang ngemot piwulang saha filosofi Jawi, 2) bedanipun sesebutan nama piranti ingkang sami antawisipun masarakat ing kecamatan Karangrejo saha kecamatan Magetan, 3) nama ingkang mligi ing piranti tetanen pantun tradhisional kangge lambang ingkang sami, 4) nama - nama piranti tetanen pantun tradhisional ing kabupaten Magetan ingkang saged dados kata kerja, upaminipun angsal nasal (ny, m, ng, n). Wonten ing panaliten kula ngrembag makna leksikal penyajian reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Panaliten menika ngginakaken analisis teori 21
makna leksikal saha ngginakaken desain panaliten deskriptif. Satemah panaliten menika kaliyan panaliten saderengipun sami - sami ngrembag makna leksikal, saha desain panalitenipun. Bedanipun inggih menika wonten ing pirembagan panalitennipun. Panaliten menika ugi jumbuh kaliyan panalitenipun Septiana Astuti warsa 2012 kanthi irah - irahan "Kajian Makna Leksikal Nama Peralatan Rumah Tangga Tradisional di Pasar Gedhe Klaten". Ancasipun panaliten inggih menika ngandharaken makna leksikal saha manpangat nama peralatan rumah tangga tradisional wonten ing pasar gedhe Klaten. Panaliten menika ngginakaken pendekatan deskriptif kualitatif. Panaliten menika dipuntindakaken wonten ing pasar gedhe Klaten. Cara ngempalaken data kanthi panaliten lapangan, wawan pangandikan, saha dokumentasi. Asiling panaliten inggih menika dipunpanggihi 44 makna leksikal peralatan rumah tangga tradisional di pasar gedhe Klaten. Ngandharaken komponen - komponen makna adhedhasar saking (1) wujud peralatan rumah tangga tradisional wonten ing pasar gedhe Klaten, (2) bahan peralatan rumah tangga tradisional wonten ing pasar gedhe Klaten, (3) ukuran peralatan rumah tangga tradisional wonten ing pasar gedhe Klaten, saha (4) fungsinipun peralatan rumah tangga tradisional wonten ing pasar gedhe Klaten. Panaliten menika wonten saminipun kaliyan panaliten kula, inggih menika sami - sami ngrembag makna leksikal, sami - sami ngginakaken pendekatan deskriptif. Ananging wonten ing panalitenipun Septiana ngginakaken pendekatan deskriptif kualitatif. Beda sanesipun inggih menika pirembagan panalitenipun. 22
Panaliten menika ugi jumbuh kaliyan panalitenipun Tri Aji Budi Harto" warsa 2012 kanthi irah - irahan "Register dalam Pementasan Reog Ponorogo oleh Grup Kridha Taruna". Ancasipun panaliten inggih menika ngandharaken wujud register wonten ing pementasan kesenian reog Ponorogo dening grup Kridha Taruna saha ngandharaken manpangat register kasebut. Subyek panaliten inggih menika tuturan wonten ing rekaman pementasan reog Ponorogo dening grup Kridha Taruna nalika acara Festival Reog Nasional (FRN) XVII warsa 2010. Obyek panaliten inggih menika tuturan ingkang ngemot wujud register saha manpangat register wonten rekaman kasebut. Panaliten menika ngginakaken desain panaliten deskriptif. Panaliten menika kaliyan panaliten sakderengipun sami - sami ngrembag bab reog saha desain panaliten ingkang dipunginakaken inggih menika desain panaliten deskriptif. Bedanipun inggih menika panaliten menika ngrembag bab pertujukan reog wayang, panaliten saderengipun ngrembag register tuturan wonten ing pementasan reog Ponorogo. F. Nalaring Pikir Panaliten menika kanthi irah - irahan makna leksikal wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Ingkang dipunrembag inggih makna leksikal peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Irah - irahan menika dipunpilih amargi taksih kathah masarakat ingkang boten mangertos nama saha makna busana, gerak dhasar, saha gamelan. Nama busananipun menika sami kaliyan nama busana wayang purwa, ananging wonten bedanipun sekedhik. 23
Semantik inggih menika kajian makna basa. Objek kajianipun inggih menika makna. Panaliten menika ngrembag makna leksikal ingkang ngginakaken pamanggihipun Djajasudarma. Anggenipun nganalisis makna leksikal nama busana, gerak dhasar, saha gamelan adhedhasar saking kamus, wawan pirembagan kaliyan narasumber, saha buku - buku ingkang wonten sambetanipun kaliyan panaliten. Sedaya makna ingkang awujud dhasar utawi turunan ingkang kamot ing kamus dipunsebut makna leksikal. Upaminipun klat bahu, maknanipun "bangsa gelang ing bau" (Baoesastra, 1939: 203). Tata cara maringi makna menika kanthi cara maringi nama, memparafrase, ngandharaken, nglompokaken/ milah. Cara maringi nama menika dipuntingali saking tetironing swanten, saperangan saking sedaya, titikan utawi sipat ingkang ketingal, tiyang ingkang manggihaken, papan asal, bahan, titikan ingkang sami, singkatan/ wancahan. Memparafrase menika kangge ngandharaken obyek ingkang dipuntliti supados langkung cetha. Ngandharaken kangge ngrembag menapa kemawon ingkang wonten sambetanipun kaliyan obyek ingkang dipuntliti. Nglompokaken/ milah kangge nglompokaken kelas data asiling panaliten, kadosta kelas busana, kelas gerak dhasar, saha kelas gamelan. Kesenian reog wayang minangka salah satunggaling kesenian rakyat mliginipun wonten ing tlatah Bantul. Kesenian rakyat ancasipun minangka bebingah kangge masarakat umum. Salah satunggaling klompok kesenian reog wayang ingkang sampun kawentar inggih menika reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Klompok kesenian menika mapan wonten ing dusun Mangiran, Srandakan, Bantul. 24
25 Kesenian menika madeg kangge bebingah masarakat Mangiran nalika wiwit panen. Saking gagasan salah satunggaling warga Mangiran ingkang trampil damel busana wayang satemah nuwuhaken reog wayang. Reog wayang Kridha Beksa Lumaksana mendhet cariyos lampahan saking Ramayana saha Mahabarata. Nalika semanten penyajian reog menika kanthi mbarang (mlampah saking satunggal omah tumuju omah sanesipun). Ananging samenika sampun boten mbarang malih. Panaliten menika ngginakaken cara/ metode deskriptif. Panaliten deskriptif menika dipunpilih kangge ngandharaken kanthi jelas makna leksikal wonten ing reog wayang. Panaliten menika ngrembag satunggal - satunggal makna peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan. Panaliti nindakaken panaliten piyambak ingkang dipunbiyantu kaliyan piranti sanesipun inggih menika kamera, perekam suara, saha piranti kangge nyerat data. Piranti menika pambiyantu kangge manggihi data supados langkung jangkep. Data dipunpanggihaken saking wawan pirembagan, cathetan lapangan, study kamus, saha photo. Data menika salajengipun dipunrembag satunggal - satunggal wonten ing pirembagan. Kangge nanggeljawabaken data ingkang sampun dipunpanggihaken dipunbetahaken validitas saha reliabilitas. Pramila dipunbetahaken validitas semantik kangge nanggeljawabaken menapa kemawon nama, saha makna peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan. Triangulasi ingkang dipunginakaken inggih menika triangulasi sumber supados pikantuk data-data saking narasumber. Data-data ingkang sampun dipunolah
dipunbimbingaken dhateng pembimbing. Ancasipun supados data menika langkung valid saha reliabel. 26
BAB III CARANING PANALITEN A. Jinising Panaliten Panaliten menika ngginakaken cara/ metode panaliten deskriptif. Miturut Sudaryanto (1988: 63), deskriptif adalah penelitian yang dilakukan semata - mata berdasarkan pada fakta yang ada atau fenomena yang secara empiris hidup pada penutur - penuturnya, sehingga yang dihasilkan atau dicatat berupa perian bahasa yang biasa dikatakan sifatnya seperti potret: paparan seperti adanya. =( Miturut Sudaryanto (1988: 63), deskriptif inggih menika panaliten ingkang dipuntindakaken adhedhasar kawontenan ingkang wonten utawi fenomena ingkang gesang ing panutur - panuturipun, satemah ingkang dipunasilaken utawi dipuncathet arupi basa ingkang adatipun dipunaturaken sipatipun kadosta potret/ paparan kados menapa wontenipun. Data ingkang dipunpanggihaken arupi andharan, inggih menika andharan nyata nama saking unsur penyajian wonten ing gelaran kesenian reog wayang. Ingkang dipuntliti mliginipun nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Adhedhasar ancas panaliten inggih menika saged mangertos nama wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Pramila desain panaliten ingkang dipunginakaken inggih menika analisis deskriptif. Cara - cara ingkang dipuntindakaken inggih menika: (1) nindakaken/ ningali langsung dhateng objek - objek ingkang dipunkaji; (2) nindakaken pangempalan data saha nyerat data; (3) data - data kasebut lajeng dipunreduksi. Reduksi kangge bucal data ingkang boten dipunbetahaken. 27
B. Sumber Data Panaliten Sumber data panaliten inggih menika panindak seni reog ingkang mangertos bab peranganing busana, gerak dhasar, gamelan kesenian reog. Objek panaliten inggih menika nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Data kapanggihaken saking wawan pirembagan kaliyan narasumber inggih menika panindak seni, cathetan lapangan, madosi ing kamus, saha dokumentasi. Ancasipun supados data ingkang kapanggihaken jangkep. C. Papan Panaliten Panaliten menika katindakaken wonten ing dhusun Mangiran, desa Trimurti, kecamatan Srandakan, kabupaten Bantul. Dusun Mangiran mlebet tlatah Ngayogyakarta wonten ing sisih kidul kilen. Watesing kecamatan Srandakan ingkang sisih kidul inggih menika segara kidul, sisih ler saha kilen inggih menika lepen Progo, sisih wetan inggih menika kecamatan Pandak. Wilayah Mangiran menika kalebet dhaerah ingkang hawanipun tropis saha dhaerah dataran. Dhaerah Mangiran gadhah kondisi ingkang sae, siti ingkang loh, saha celak kaliyan kabupaten Bantul saha kabupaten Kulonprogo satemah mobilitas warga langkung cepet. Pedamelan warga Mangiran wonten ingkang dados PNS, bakul, tani, buruh, lan sapanunggalanipun. Ananging kathah - kathahipun masarakat Mangiran dados tani saha bakul ing peken. Kanthi cara menika, masarakat angsal tambahan kangge beya gesang. Adat - istiadat masarakat Mangiran boten beda tebih kaliyan masarakat Jawa sanesipun. Masarakat taksih ngugemi adat Jawi ingkang wonten sambetipun 28
kaliyan sistem religi utawi agami, mliginipun "Islam Jawi" ingkang dipunsebut Kejawen. Sistem tata masarakat minangka dhasar kangge nemtokaken tumbuh saha ngrembakanipun karya seni. Kesenian Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksana minangka kesenian tradisional kerakyatan masarakat Mangiran inggih menika wujud saking kolektivitas masarakat kangge nempuh ancas tatanan estetika. D. Cara Ngempalaken Data Anggenipun ngempalaken data katindakaken kanthi cara ningali langsung, wawan pirembagan kaliyan narasumber inggih menika panindak seni, cathetan lapangan, study kamus, saha photo. Observasi dipuntindakaken kangge manggihaken data ingkang arupi sesebatan - sesebatan ing busana, gerak dhasar, saha gamelan reog wayang. Panaliti ningali kanthi cara langsung. Wawan pirembagan katindakaken kaliyan narasumber ingkang dipunanggep mangertos saha nguwaosi prekawis bab reog wayang. Wawan pirembagan dipuntindakaken adhedhasar dhaptar pitakenan ingkang sampun kasamektakaken. Dhaptar pitakenan ingkang kasamektakaken dipundamel sambet kaliyan prekawis ingkang badhe dipuntliti. Dokumentasi ngginakaken kamera. Cara menika dipunginakaken kangge jangkepi data panaliten ingkang arupi gambar busana, gerakan dhasar, saha gamelan. Sasampunipun dipuntindakaken study kapustakan kangge nliti nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan wonten ing kamus, utawi buku - buku ingkang wonten sambetanipun kaliyan pirembagan. Kanthi menika 29
dipunkajengaken sedaya data ingkang dipunpanggihi panaliti dipuntanggeljawabaken. E. Piranti Panaliten Piranti panaliten inggih menika panaliti piyambak. Prekawis menika sambet kaliyan salah satunggaling titikan panaliten deskriptif inggih menika bilih panaliti piyambak minangka pirantinipun. Piranti pambiyantu sanesipun ingkang dipunginakaken wonten panaliten menika arupi kamera, perekam suara, saha piranti nyerat minangka sarana kangge nyerat asiling data ingkang arupi kartu data. Wujudipun kartu data inggih menika: Tabel 2: Wujudipun kartu data No. : 1 Nama : Bara Diferensiasi : - Kain saten ingkang kadamel kothak wonten gombyokipun saking benang. Cacahipun wonten sepasang. Dipunginakaken wonten ing pupu. F. Cara Nganalisis Data Cara nganalisis data wonten ing panaliten inggih menika nganalisis data ingkang arupi nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan. Cara ingkang katindakaken inggih menika: 1. Sasampunipun data saking observasi lan wawan pirembagan menika dipunkempalaken. Lajeng dipundamel seratan. 30 saged
31 2. Data dipunklompokaken saha dipunserat ing kartu data, adhedhasar nama. 3. Data ingkang sampun kempal, lajeng dipunklompokaken adhedhasar jinisipun. Klompok busana, gerak dhasar, saha gamelan. 4. Data ingkang ndhukung kajian busana, gerak dhasar, saha gamelan badhe dipunreduksi. Reduksi inggih menika ngirangi data ingkang boten sami, satemah angsal data ingkang akurat. 5. Data ingkang sampun dipunanggep jangkep, dipunanalisis adhedhasar teori, seserepan basa, panaliten pengamatan. G. Keabsahan Data Uji validitas data dipunukur ngginakaken validitas semantik, inggih menika ningali sepinten tebihipun data ingkang saged dipunmaknai jumbuh kaliyan konteks basa ingkang dipungatosaken minangka perangan ingkang gadhah susunan internal ingkang gadhah makna. Validitas semantik menika dipungginakaken kangge ningali menapa kemawon wujud data ingkang kalebet nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Validitas semantik menika katindakaken kanthi ngecek asiling panaliten menapa sampun sambet kaliyan kawontenan ingkang sejatosipun ing lapangan. Keabsahan data panaliten menika dipuntanggeljawabaken lumantar triangulasi. Triangulasi inggih menika arupi salah satunggaling cara kangge nyatakaken keabsahan data saha cara kangge nanggeljawabaken keabsahan data ingkang sampun dipunpanggihi. Triangulasi adalah cara pemeriksaan keabsahan data yang memanfaatkan sesuatu yang lain, diluar data itu untuk keperluan
pengecekan/ sebagai pembanding terhadap data itu (Moleong, 2010: 330). (=Triangulasi inggih menika cara mirsani keabsahan data ingkang manpangataken cara sanes, sajawinipun data menika kangge kabetahan ngecek utawi minangka pambandhing data ingkang sampun dipunpanggihaken). Panaliten menika ngginakaken triangulasi sumber, inggih menika kanthi nyuwun informasi saking priyantun utawi narasumberipun. Nalika nemtokaken data, panaliti ugi nindakaken konsultasi kaliyan tiyang ingkang langkung mangertos bab ingkang dipuntliti. Panyerat konsultasi kaliyan dosen pembimbing satemah pikantuk data ingkang valid saha reliabel. 32
BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten Asiling panaliten ingkang sampun katindakaken ngengingi bab reog wayang Kridha Beksa Lumaksana arupi nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan. Asiling panaliten kaandharaken adhedhasar aksara abjad. Busana wonten gayutanipun kaliyan kaendahaning seni. Busana gadhah manpangat inggih menika psikis, fisik, artistik, estetik, saha teateral. Busana ingkang prayogi boten namung minangka panutuping badan pambeksan, nanging minangka kaendahan ekspresi gerak pambeksan. Gerak dhasar dipunsebat pulo lantai. Gerak kaperang dados kalih, inggih menika gerak murni saha gerak maknawi. Gamelan wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana menika ingkang ndadosaken tontonan saged gesang. Gamelan ugi ingkang dadosaken pratandha bilih tontonan reog wayang Kridha Beksa Lumaksana badhe kawiwitan. Musik wonten ing beksan boten namung iringan kemawon, ananging musik inggih menika pasangan ingkang boten saged dipuntilar. Manpangat musik wonten tiga inggih menika minangka pangiring, maringi swasana, saha ilustrasi. Minangka pangiring beksan, peranan musik namung ngiringi utawi pambiyantu tampiling beksan. Minangka tandha maringi swasana tegesipun musik dipunginakaken kangge biyantu swasana adhegan wonten ing beksan. Manpangat musik minangka ilustrasi inggih menika minangka pangiring. Asiling panaliten kaandharaken wonten ing tabel menika: 33
34 Tabel 3: Nama Peranganing Busana, Gerak Dhasar, Gamelan Wonten Ing Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksana Perangan 1 Busana Bara Nama 2 Diferensiasi 3 Kain saten ingkang kadamel kothak saking wonten benang. gombyokipun Binggel Cacahipun wonten sepasang. Dipunginakaken wonten ing pupu. Logam ingkang kadamel gelang. Dipunginakaken wonten ing ugel- ugel suku. Buntal Jejangkeping busana. Reroncenan renda utawi wol warna- warni. Minangka jejangkeping busana. Gantosipun rerenggan saking godhong warna-warni. Celana Cindhe Kain beludru ingkang kadamel dados celana cendhak. Celana Polos Minangka peranganing busana. Kain ingkang wonten motifipun cindhe utawi sekar teratai. ingkang kadamel beludru Kain beludru dados celana cendhak. Minangka peranganing busana. Kain beludru ingkang boten wonten wonten ananging motifipun, plisiripun. Deker Kain saten ingkang kadamel segitiga awarni wonten mote-motenipun, cemeng. Minangka jejangkeping busana arupi gelang tangan. Dipunginakaken ing tangan sisih tengen saha kiwa. Draperi Kain saten ingkang sampun dipunwiru, wonten plisir emasipun. Minangka peranganing busana. Dipunginakaken jarik sisih kiwa sangandhapipun
Salajengipun tabel 3 1 Busana Endhong 2 Irah-irahan Gelung Irah-irahan Tropong Irah-irahan Songkok Irah-irahan Gimbal Jarik Parang Barong Ageng Ceplok Gurdha Jarik Parang Barong Alit Ceplok Gurdha 3 Kain beludru ingkang kadamel dados wadhah panah wonten hiasan mote-mote. Dipunginakaken wonten ing geger kanthi dipungendhong. Peranganing busana kangge tutup mustaka. Kadamel saking kulit. Awujud tetironing rigma ingkang dipungelung utawi dipunukel. Peranganing busana kangge tutup mustaka. Peranganing busana kangge tutup mustaka. Kadamel saking kulit. Awujud topong utawi mekutha. Peranganing busana kangge tutup mustaka. Kadamel saking kulit saha beludru. Awujud tudhung wonten tebengipun. Peranganing busana kangge tutup mustaka. Kadamel saking kulit saha benang. Awujud topong wonten rigma gembelipun. Peranganing busana saking kain wonten motifipun gambar parang barong ageng saha gurdha. Kain kangge nyampingan, bebedan, utawi tapihan. Peranganing busana saking kain wonten motifipun gambar parang barong alit saha gurdha. Kain kangge nyampingan, bebedan, utawi tapihan. Peranganing busana saking kain wonten motifipun lerek utawi leter S. Wujud lerekipun radi ageng saking jarik parang rusak. Kain kangge nyampingan, bebedan, utawi tapihan. 35
Salajengipun tabel 3 1 Busana 2 Jarik Parang Rusak Jarik Poleng Kace Kalung Kamus Kaweng Keris 36 3 Peranganing busana saking kain wonten motifipun lerek utawi leter S. Wujud lerekipun paling alit saking sedaya jinis jarik parang. Kain kangge nyampingan, bebedan, utawi tapihan. Peranganing busana saking kain wonten motifipun kothak-kothak. Kain kangge nyampingan, bebedan, utawi tapihan. Kain beludru wonten mote-mote ingkang awujud setengah bunderan. Minangka kalung ingkang dipunginakaken wonten ing jangga. Jejangkeping busana. Rerenggan ing jangga kadamel saking kulit. Jejangkeping busana. Rerenggan ing jangga kadamel saking kulit. Awujud wulan sabit, awarni jene utawi emas. Jejangkeping busana. Peranganing busana saking kain beludru wonten mote-mote ingkang awujud dawa. Dipunginakaken kangge ngencengaken jarik utawi kangge cathok/ sabuk. Wonten timangipun. Kain wonten motifipun cindhe utawi sekar teratai. Kain kangge jejangkeping busana. Kain ingkang ngiket jangga saha nyilang ing ngajeng dhadha. Logam ingkang kadamel tipis ujungipun landhep. Wonten wrangka saha ukiranipun. Jejangkeping gegaman. busana awujud
Salajengipun tabel 3 1 Busana Klat bahu 2 Klinthing Praba Rampek Rompi Sampur Setagen Simbar dhadha 37 3 Rerenggan kados gelang ingkang kadamel saking kulit. Dipunginakaken ing lengen utawi bahu. Jejangkeping busana. Logam ingkang kadamel gentha alit. Jejangkeping busana. Swantenipun klinthing. Jejangkeping klinthing-klinthing- busana ingkang dipunginakaken wonten ing geger. Kadamel saking kulit. Minangka tetironing suwiwi. Kain kangge gantos jarik. Kain wonten motifipun ingkang sampun dipundamel pola utawi dipunwiru. Kain ingkang kantun dipunginakaken kangge tapihan. Kain saha mote-mote ingkang kadamel dados rangkepan busana, boten wonten lengenipun. beludru Minangka peranganing busana. Kain ingkang awujud dawa. Kain wonten motifipun. Kain kangge senjata saha sabetan wonten ing beksan. Kain ingkang dipunginakaken wonten ing bangkekan. Kain tenunan kandel awujud dawa. Kain kangge ngencengaken busana utawi sabuk. Kain beludru wonten benangipun, kadamel tetironing minangka jambang awujud wulu. Minangka jejangkeping busana.
Salajengipun tabel 3 1 Busana Slempang 2 Sumping Timang Uncal Gerak Dhasar Ajon - ajon Jogedan lurus Lumbungan ageng Lumbungan cilik Bunderan angka wolu Gamelan 38 3 Kain beludru wonten mote-mote ingkang awujud dawa. Kangge nyelipaken endhong. Dipunginakaken dipunsampiraken dhawah ing dhadha. ing kanthi pundhak, Jejangkeping ingkang dipunginakaken wonten ing talingan. ingkang saking kulit busana Kadamel dipuntatah. Logam ingkang dipundamel kretep, wujudipun kothak. Minangka kancing utawi pangiketing kamus. Renda utawi wol ingkang kadamel bunderan kalih wonten talinipun. Jejangkeping busana. Dipunginakaken minangka senjata saha panutup kelamin paraga putera. kangge miwiti Gerak dhasar tontonan reog. Gerak dhasar majeng satunggal- satunggal. Gerak dasar ingkang lurus. Sedaya paraga nindakaken kanthi lurus. Gerak dasar ingkang lurus. Sedaya paraga nindakaken kanthi lurus. Gerak dhasar kanthi damel bunderan ageng. Sedaya paraga damel bunderan. Gerak dhasar kanthi damel bunderan alit. Satunggal klompok-satunggal klompok damel bunderan. Gerak dhasar kanthi damel bunderan kados angka wolu. Gerak dhasar kanthi damel bunderan kados angka wolu. Sedaya paraga damel bunderan angka wolu. Kadamel saking kuningan. Gamelan kados gong alit. Cacahipun wonten tiga. Swantenipun dhing-dhing-dhing.
Salajengipun tabel 3 1 2 3 Gamelan Dhodhog ageng Dhodhog cilik Kadamel saking kajeng saha kulit. Gamelan kados kendhang, kulitipun namung sasisih. Wujudipun ageng. Swantenipun dhog-dhog-dhog. Kadamel saking kajeng saha kulit. Gamelan kados kendhang, kulitipun Kecrek namung sasisih. Wujudipun alit. Cacahipun sepasang. Swantenipun dhog-dhog-dhog. Kadamel saking kuningan. Gamelan kados piring alit, wonten tutupipun. Pethunthung Cacahipun sepasang. Swantenipun creng-creng-creng. Kadamel saking kajeng saha kulit. Gamelan kados kendhang, kulitipun namung sasisih. Swantenipun thung-thung-thung. Adhedhasar asiling panaliten ing nginggil bilih peranganing busana wonten ing reog wayang kadamel saking kain, kain beludru saha plisir, kain beludru saha benang, kain beludru saha mote-mote, kain saten saha benang, kain saten saha mote-mote, kain saten saha plisir, renda utawi wol, logam, saha kulit. Gerak dhasar wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana nedahaken gesanging manungsa ing masarakat. Gamelan wonten ing reog wayang kadamel saking kayu saha kulit, kuningan. 39
40 B. Pirembagan Panaliten menika jumbuh kaliyan watesaning prekawis. Pramila adhedhasar saking asiling panaliten ing nginggil, saged dipuntingali nama, makna leksikal, saha manpangatipun peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Pirembagan ngengingi nama, makna leksikal, saha manpangatipun peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan wonten ing ngandhap menika: 1. Peranganing Busana Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksana a. Bara Gambar 1. Bara, cacahipun sepasang. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Bara kadamel saking kain saten saha benang. Bara awujud kalih potong kain kothak ingkang wonten gombyokipun dipunginakaken ing pupu ngajeng sasampunipun ngginakaken kain. Bara cacahipun wonten sepasang. Manpangatipun bara inggih menika minangka jejangkeping busana paraga putera. Menawi dipuntingali wonten ing Baoesastra, makna leksikal bara inggih menika
bangsa sabuk ngangge gombyok (Baoesastra, 1939: 31). Andharan menika kapendhet saking wawan pirembagan kaliyan narasumber 3: "Bara kain ingkang sepasang niku. Diangge ten paha." Bara saged dipuntegesi saking titikan utawi sipat ingkang ketingal. Bara inggih menika kain saten ingkang kadamel kothak wonten gombyokipun saking benang, cacahipun wonten sepasang, dipunginakaken wonten ing paha. b. Binggel Gambar 2. Binggel, cacahipun sepasang. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Binggel kadamel saking logam. Cacahipun wonten sepasang. Binggel dipunginakaken wonten ing ugel - ugel suku. Wujudipun binggel inggih menika logam ingkang kadamel dados bunder tanpa pangkal awarni jene saha ujungipun minangka tandha keabadian. Manpangatipun binggel inggih menika minangka aksesoris ing ugel - ugel suku saha kamantepan. Andharan ing nginggil kapendhet saking wawan pirembagan kaliyan narasumber 1 ing ngandhap menika: "Lajeng binggel menika wujudipun bunder boten wonten ujungipun. Diangge ten ugel - egel sikil. Warninipun jene utawi emas minangka tandha keabadian." 41
Menawi wonten ing Baoesastra, makna leksikal binggel inggih menika gelang (Baoesastra, 1939: 45). Anggenipun negesi binggel menika saged katingal saking titikan utawi sipat ingkang ketingal. Dipunginakaken dening paraga Pengarep, Penurung, Janaka, Cakil, Setyaki, Gatotkaca, Suteja, Antareja, saha Baladewa. Dados binggel inggih menika jejangkeping busana, saking logam ingkang kadamel gelang, dipunginakaken wonten ing ugel-ugel suku. c. Buntal Gambar 3. Buntal. (Dok. Bekti, tanggal 23 April 2013) Buntal asalipun saking tembung belang buntel (buntal) ingkang tegesipun maneka warni. Buntal ingkang dipunginakaken wonten ing busana reog wayang Kridha Beksa Lumaksana menika kadamel saking renda utawi wol. Renda utawi wol ingkang warna - warni minangka gantosipun gegodhongan. Buntal samangkenipun saged kasimpen, saha saged dipunginakaken ing salajengipun. Asiling pirembagan kaliyan narasumber 1 saha narasumber 2: "Renda namung buntal kaliyan uncal." (CLW 1) 42
"Saking benang wonten buntal, uncal." (CLW 2) Wujudipun reroncenan renda/ wol warna - warni ingkang kadamel dados dawa dipunginakaken wonten ing pinggang. Andharan menika kapendhet saking wawan pirembagan kaliyan narasumber 3: "Buntal niku ingkang dawa warna - warni, diangge ten pinggang." Salajengipun miturut Kawendrasusanta (1981: 167), menyatakan bahwa buntal terbuat dari dedaunan (pandan, pupus gedhang) dan bunga - bungaan beraneka warna, sehingga buntal berwujud "manca warna" merupakan lambang positif seperti halnya dengan matahari yang mempunyai berbagai macam warna. Pamanggih ing nginggil nedahaken bilih buntal kadamel saking gegodhongan saha sekar warna - warni ingkang gadhah tandha positif kadosta surya ingkang nyunari jagad raya. Manpangatipun buntal inggih menika minangka aksesoris saha jejangkeping busana. Menawi wonten ing Baoesastra, makna leksikal buntal inggih menika rentengan ron utawi sekar warni - warni dipunangge rerenggan (Baoesastra, 1939: 53). Buntal menika dipunginakaken dening paraga Pengarep, Setyaki, Gatotkaca, Suteja, Antareja, Baladewa, saha Anoman. Buntal saged dipuntegesi saking titikan utawi sifat ingkang ketingal. Buntal inggih menika jejangkeping busana awujud reroncenan renda utawi wol warna-warni, minangka gantosipun rerenggan saking godhong warna-warni. d. Celana Celana kadamel saking kain beludru saha plisir. Wujudipun celana inggih menika kathok cendhak. Manpangatipun celana menika miturut motifipun ingkang nedahaken kedudukan. Celana ingkang dipunginakaken wonten kalih inggih 43
menika celana cindhe kaliyan celana polos. Andharan menika kapendhet saking pirembagan kaliyan narasumber 1 saha 2: "Ingkang saking beludru wonten: celana, endhong, kamus, simbar dhadha, rompi, kace, slempang." (CLW 1) "Sami kaliyan celana, wonten celana cindhe kaliyan polos." "Celana minangka kaendahan wonten rangkaian busana paraga, ugi nedahaken kedudukan." (CLW 2) 1) Celana Cindhe Gambar 4a. Celana Cindhe. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Cindhe inggih menika gambaran sekar lotus utawi sekar teratai ing basa India kasebut Patala ingkang gadhah teges pagesangan. Wonten ing masarakat Jawi minangka tandha keagungan saha kawibawan. Celana cindhe minangka kain kabangsawanan satemah manpangatipun minangka kaendahan rerangkening busana paraga utama/ andhel saha narapraja reog wayang. Menika saged dipuntingali saking asiling pirembagan kaliyan narasumber 1: "Cindhe menika gegambaran sekar teratai minangka tandha keagungan utawi kawibawan." 44
Celana cindhe kadamel saking kain beludru ingkang dipunparingi plisir emas. Emas minangka warni simbol kabangsawanan. Celana cindhe dipunginakaken dening Cakil, Setyaki, Suteja, Baladewa, saha Anoman. Celana cindhe inggih menika celana cendhak kanthi motif cindhe saha plisir emas minangka rerangkening busana paraga utama putra. Menika kapendhet saking asiling pirembagan kaliyan narasumber 1: "Mila menawi celana cindhe biasanipun wonten plisir emasipun, ugi tandha keagungan." Andharan narasumber 1 menika sami kaliyan asiling wawan pirembagan narasumber 3, kados ing ngandhap menika: "Kados celana cindhe niku kangge paraga narapraja. Celananipun wonten plisir emas. Menawi celana beludru menika kangge paraga alusan. Menika mbedakaken kedudukan." Cara negesi celana cindhe saged dipuntingali saking titikan utawi sipat ingkang ketingal. Celana cindhe inggih menika kain beludru ingkang kadamel dados celana cendhak, minangka peranganing busana, ingkang wonten motifipun cindhe utawi sekar teratai. 45
2) Celana Polos Gambar 4b. Celana Polos. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Celana polos kadamel saking kain beludru ingkang dipunparingi plisir pethak. Celana polos manpangatipun minangka kaendahan rerangkening busana paraga reog wayang alusan supaos ketingal gagah. Celana polos dipunginakaken dening Pengarep, Penurung, Janaka, Gatotkaca, saha Antareja. Celana polos inggih menika celana cendhak, kadamel saking kain beludru ingkang dipunparingi plisir pethak minangka kaendahan rerangkening busana paraga putra. Andharan ing nginggil kapendhet saking pirembagan kaliyan narasumber 1: "Celana polos menika namung diparingi manik - manik. Dipunginakaken paraga alusan kados pengarep, penurung, Gatotkaca." Cara negesi celana polos saged dipuntingali saking titikan utawi sipat ingkang ketingal. Celana polos inggih menika kain beludru ingkang kadamel dados celana cendhak, minangka peranganing busana, ingkang boten wonten motifipun, ananging wonten plisiripun. 46
e. Deker Gambar 5. Deker. Cacahipun sepasang. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Deker kadamel saking kain saten wonten mote - motenipun. Deker wujudipun segitiga ingkang dipunginakaken wonten ing tangan sisih tengen saha kiwa. Deker ingkang dipunginakaken awarni cemeng kanthi manik - manik arupi mote - mote. Manpangatipun deker inggih menika jejangkeping busana minangka gelang tangan. Menika saged dipuntingali saking wawan pirembagan kaliyan narasumber 1: "Saking saten wonten: draperi, deker, Bara." "Deker niku gelang tangan. Wujudipun segitiga wonten manik - manikipun." Pamanggihipun narasumber 3 inggih menika: "Deker niku gelang ingkang segitiga diangge ten tangan gen ugel - ugel." Deker dipunginakaken dening paraga pengarep, penurung, janaka, cakil, setyaki, burisrawa, gatotkaca, suteja, antareja, kumbakarna. Caranipun negesi deker saged dipuntingali saking titikan utawi sipat ingkang ketingal. Deker inggih 47
menika jejangkeping busana arupi gelang tangan, saking kain saten ingkang kadamel segitiga wonten mote-motenipun, awarni cemeng, dipunginakaken ing tangan sisih tengen saha kiwa. f. Draperi Gambar 6. Draperi. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Draperi kadamel saking kain saten wonten plisir emasipun. Wujudipun draperi inggih menika kain ingkang sampun dipunwiru, dipunginakaken sangandhaping jarik sisih kiwa. Draperi sisih ngandhapipun wonten hiasan plisir emas. Emas minangka warni simbol kabangsawanan. Manpangatipun draperi inggih menika jejangkeping busana saha aksesoris. Saged ugi dipuntingali saking wawan pirembagan narasumber 1, narasumber 4: "Menawi draperi menika kain ingkang sampun dipunwiru wonten plisir emas utawi simbol kebangsawanan. Mila draperi biasanipun paraga Janaka, Ramawijaya, Lesmana." (CLW 1) "Draperi kain sik wis diwiru." (CLW 4) 48
Draperi dipunginakaken dening paraga Janaka, Ramawijaya. Warninipun draperi wonten ingkang abrit, pethak, saha kuning. Sedaya ugi ngginakaken hiasan plisir emas. Caranipun negesi draperi saged dipuntingali saking titikan utawi sipat ingkang ketingal. Draperi inggih menika peranganing busana, saking kain saten ingkang sampun dipunwiru, wonten plisir emasipun, dipunginakaken sangandhapipun jarik sisih kiwa. g. Endhong Gambar 7. Endhong. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Endhong kadamel saking kain beludru wonten mote-motenipun. Wujudipun kain beludru ingkang kadamel dados wadhah kangge anak panah, wonten hiasan manik - manik. Endhong dipunginakaken ing wingking utawi dipungendhong ing geger. Endhong dipunginakaken dening paraga Janaka, Ramawijaya. Manpangatipun endhong inggih menika papan kangge wadhah anak panah. Andharan menika kapendhet saking pirembagan kaliyan narasumber 2: "Ingkang kain beludru wonten celana, endhong, kace, kamus, rompi, simbar dhadha, slempang." 49
50 Pamanggih ing nginggil sami kaliyan pamanggihipun narasumber 1 saha narasumber 3: "Ingkang saking beludru wonten: celana, endhong, kamus, simbar dhadha, rompi, kace, slempang." (CLW 1) "Endhong niku wadhah panah, nganggene digendhong ing geger." (CLW 3) Pamanggih ing nginggil ugi sami kaliyan pamanggihipun narasumber 4: "Endhong kanggo Ramawijaya, Lesmana, Janaka." Caranipun negesi endhong saged dipuntingali saking titikan utawi sipat ingkang ketingal. Endhong menika dipunginakaken wonten ing geger utawi dipungendhong. Endhong inggih menika jejangkeping busana saking kain beludru ingkang kadamel dados wadhah panah wonten hiasan mote-mote, dipunginakaken wonten ing geger kanthi dipungendhong. h. Irah - irahan Tembung irah - irahan kapendhet saking basa Jawi "sirah" tegesipun mustaka. Irah - irahan kadamel saking kulit. Wujudipun irah - irahan inggih menika mahkota ingkang dipunginakaken wonten ing sirah (mustaka). Irah-irahan kalebet jejangkeping busana minangka panutuping mustaka ingkang nedahaken status sosial utawi karakter. Jinisipun irah - irahan wonten warni - warni miturut paraga ingkang ngginakaken. Jinisipun irah - irahan kadosta, gelung, tropong, pogogan, gimbal, songkok. Menawi wonten ing Baoesastra, makna leksikal irah - irahan inggih menika peprincen (perangan) ingkang ngajeng (dhuwur) (Baoesastra, 1939: 173).
Andharan ing nginggil kapendhet saking asiling pirembagan kaliyan narasumber 1: "Kulit wonten: irah - irahan, sumping, kelat bahu, kalung, praba." "Inggih mbak, amargi karakter paraganipun beda - beda utawi nedahaken status sosial." Pamanggih narasumber 1 menika sami kaliyan pamanggihipun narasumber 2 ing ngandhap menika: "Ingkang kadamel saking kulit wonten irah - irahan, klat bahu, sumping, praba." "Irah - irahan kangge tutup mustaka, minangka jejangkeping busana." Pamanggih narasumber 1 saha narasumber 2 menika ugi sami kaliyan pamanggihipun narasumber 3: "Kangge mbedakke karakter kala wau." 1) Irah - irahan Gelung 51
Gambar 8a. Irah - irahan Gelung. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Irah - irahan gelung minangka jejangkeping busana simbol saking rigma ingkang dipungelung. Irah - irahan gelung wujudipun mlengkung manginggil. Irah - irahan gelung dipunginakaken dening Janaka, Gatotkaca, Antareja, Anoman, saha Kethek. Irah - irahan gelung wonten ing kethek wonten buntutipun. Menawi wonten ing Baoesastra, makna leksikal gelung inggih menika tataning rigma ingkang dipunukel, dipuntaleni dados satunggal (Baoesastra, 1939: 141). Andharan menika kapendhet saking wawan pirembagan kaliyan narasumber 1: "Irah - irahan menika wonten gelung dipunginakaken paraga Gatutkaca, Antareja, Janaka, Ramamijaya, lan kethek - kethek." Pamanggih narasumber 1 menika sami kaliyan pamanggih narasumber 3: "Irah - irahan nggih beda - beda mbak. Wonten gelung kangge janaka, satriya alusan, kethek." Caranipun negesi irah-irahan gelung dipuntingali saking titikan utawi sipat ingkang ketingal, saha titikan ingkang sami. Irah-irahan gelung inggih menika 52
peranganing busana kangge tutup mustaka, kadamel saking kulit, awujud tetironing rigma ingkang dipungelung utawi dipunukel. 2) Irah - irahan Tropong Gambar 8b. Irah - irahan Tropong. (Dok. Bekti, tanggal 23 April 2013) Wonten ing Baoesastra, makna leksikal tropong inggih menika bangsa makutha, topong (Baoesastra, 1939: 621). Makna leksikal topong inggih menika bangsa makutha, topong (Baoesastra, 1939: 619). Irah - irahan tropong dipunginakaken dening Kumbakarna, Baladewa, saha Kresna. Caranipun negesi irah-irahan tropong dipuntingali saking titikan utawi sipat ingkang ketingal, saha titikan ingkang sami. Irah-irahan tropong inggih menika peranganing busana kangge tutup mustaka, kadamel saking kulit, awujud topong utawi mekutha. Andharan menika kapendhet saking wawan pirembagan kaliyan narasumber 1: "Irah - irahan tropong dipunginakaken paraga Baladewa, Rahwana, Kresna." Pamanggih narasumber 1 menika sami kaliyan pamanggih narasumber 3: 53
"Tropong kangge kumbakarna, setija, baladewa, kresna." 3) Irah - irahan Songkok Gambar 8c. Irah - irahan Songkok. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Irah-irahan songkok ugi dipunarani kuluk. Dipunginakaken dening Penurung utawi Pengarep. Makna leksikal songkok menika sambet kaliyan paraga ingkang ngginakaken. Paraga penurung utawi pengarep wonten ing reog wayang minangka paraga prajurit. Menawi wonten ing Baoesastra, makna leksikal songkok inggih menika tudhung ingkang dipundamel bludru ing wingking ngangge tebeng (pangangge kaprajuritan) (Baoesastra, 1939: 579). Andharan menika kapendhet saking wawan pirembagan kaliyan narasumber 1: "Irah - irahan songkok dipunginakaken paraga pengarep, penurung, prajurit." Pamanggih narasumber 1 menika sami kaliyan pamanggih narasumber 3: "Songkok kangge pengarep, penurung." 54
Caranipun negesi irah-irahan songkok saged saking titikan ingkang ketingal saha titikan ingkang sami. Irah-irahan songkok menika wonten tebengipun, mila asring dipunginakaken kangge paraga ingkang nindakaken perangan. Dados irah-irahan songkok inggih menika peranganing busana kangge tutup mustaka, kadamel saking kulit saha beludru, awujud tudhung wonten tebengipun. 4) Irah - irahan Gimbal Gambar 8d. Irah - irahan Gimbal. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Makna leksikal gimbal inggih menika gembel saha bundhet tumrap ing rigma (Baoesastra, 1939: 147). Irah-irahan gimbal minangka simbolisasi saking rambut gimbal utawi gembel. Irah-irahan gimbal dipunginakaken dening rampak buta, burisrawa, kumbakarna. Caranipun negesi irah-irahan songkok saged saking titikan ingkang ketingal saha titikan ingkang sami. Dados irah-irahan inggih 55
menika peranganing busana kangge tutup mustaka, kadamel saking kulit saha benang, awujud topong wonten rigma gembelipun. Andharan menika kapendhet saking wawan pirembagan kaliyan narasumber 1: "Irah - irahan gimbal dipunginakaken paraga buto, Burisrawa, Kumbakarna." Pamanggih narasumber 1 menika sami kaliyan pamanggih narasumber 3: "Gimbal kangge buta." i. Jarik Jarik kadamel saking kain. Wujudipun kain dawa, ageng, wiyar ingkang wonten motifipun. Manpangatipun jarik inggih menika nedahaken sipat utawi karakter paraga reog wayang saha kangge bebedan. Motif jarik ingkang dipunginakaken wonten ing paraga reog wayang menika beda - beda. Ingkang dipunginakaken inggih menika motif parang barong ageng ceplok gurdha, parang barong alit ceplok gurdha, parang barong, parang rusak, saha poleng. Makna leksikal jarik inggih menika sinjang, nyamping, bebed, tapih (Baoesastra, 1939: 82). Andharan menika kapendhet saking wawan pirembagan kaliyan narasumber 1 saha narasumber 2: "Ingkang saking kain wonten: jarik, rampek, kaweng, sampur, setagen."(CLW 1) "Ingkang kain menika jarik, kaweng, rampek, sampur, setagen." "Wonten jarik parang klithik, jarik parang barong gurdha, jarik poleng. "Jarik parang klithik dipunginakaken paraga alusan. Jarik poleng kangge kethek. Poleng cemeng kangge paraga trah darah bayu wonten Anoman, Bima, Antareja. Jarik parang barong gurdha kangge raja - raja." "Kangge nedahaken sipat paraga." (CLW 2) 56
57 Pamanggih narasumber 1 saha narasumber 2 menika sami kaliyan pamanggihipun narasumber 3 kados ing ngandhap menika: "Ingkang kain onten jarik, rampek." "Jarike niku onten ingkang motif parang barong ageng ceplok gurdha, parang barong sedheng ceplok gurdha, parang klithik, poleng." "Jarik parang klithik kangge paraga alusan. Jarik parang barong gurdha kangge baladewa. Jarik poleng kangge kethek - kethek." (CLW 3) Jarik parang minangka salah satunggalipun motif jarik ingkang dipunginakaken. Makna leksikal jarik parang inggih menika karang, wadhas ing seganten (Baoesastra, 1939: 472). Parang asalipun saking tembung "lereng". Lerenganipun nggambaraken garis mengandhap diagonal, susunan motifipun leter S ingkang sinambungan boten pedhot. Wujud leter S nggambaraken ombak ing jaladri tegesipun minangka semangat ingkang boten padham. Jarik parang wonten parang klithik, parang rusak. Jarik parang wonten sejarahipun, saking cariyos Sultan Agung Hanyokrokusuma. Piyambakipun tindak wonten Parangtritis, ancasipun mengabadikan kawontenan ing Parangtritis. Kawontenan ingkang ketingal arupi parang kaliyan ombak seganten. Satemah nuwuhaken motif parang rusak amargi parangipun kabelah dening ombak. Motif parang rusak kemudian dijadikan motif kebesaran, dan hanya raja yang memakai kain motif ini (Joko Pamungkas, 2003: 60).
1) Jarik Parang Barong Ageng Ceplok Gurdha Gambar 9a. Jarik Parang Barong Ageng Ceplok Gurdha. (Dok. Bekti, tanggal 23 April 2013) Barong tegesipun inggih menika keagungan. Barong ageng ukuranipun kinten - kinten 10 - 12 cm. Ageng inggih menika gedhe (Baoesastra, 1939: 4). Ceplok tegesipun coraking bathikan awangun bunderan utawi sekar-sekaran (Baoesastra, 1939: 636). Gurdha saking tembung garudha tegesipun peksi titihanipun Bathara Wisnu, utawi bangsa peksi bidho ageng (Baoesastra, 1939: 133). Jarik ingkang motifipun parang barong ageng ceplok gurdha dipunginakaken dening raja ageng utawi raja sebrang ingkang gagah kadosta Dasamuka. Dados jarik parang barong gedhe ceplok gurdha inggih menika kain wonten motifipun gambar parang barong ageng saha gurdha, kangge nyampingan, bebedan, utawi tapihan. Andharan ing nginggil saged dipuntingali saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 4 saha narasumber 5: 58
"Jarik parang barong ageng ceplok gurdha dianggo ratu sebrang kados Dasamuka." (CLW 4) "Parang barong ageng ngge ratu sebrang, Dasamuka." (CLW 5) 2) Jarik Parang Barong Alit Ceplok Gurdha Gambar 9b. Jarik Parang Barong Alit Ceplok Gurdha. (Dok. Bekti, tanggal 23 April 2013) Barong alit ukuranipun kinten - kinten 8 - 10 cm. Cilik inggih menika alit, boten ageng (Baoesastra, 1939: 638). Ceplok tegesipun coraking bathikan awangun bunderan utawi sekar-sekaran (Baoesastra, 1939: 636). Gurdha saking tembung garudha tegesipun manuk titihane Bathara Wisnu, utawa bangsa peksi titihanipun Bathara Wisnu, utawi bangsa peksi bidho ageng (Baoesastra, 1939: 133). Jarik ingkang motifipun parang barong alit ceplok gurdha dipunginakaken 59
dening Baladewa, Gatotkaca, saha Duryudana. Dados jarik parang barong alit ceplok gurdha inggih menika kain wonten motifipun gambar parang barong alit saha gurdha, kangge nyampingan, bebedan, utawi tapihan. Andharan menika saged dipuntingali saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 4 saha 5: "Jarik parang barong cilik ceplok gurdha dianggo Baladewa, Gatotkaca." (CLW 4) "Parang barong alit ngge Baladewa, Gatutkaca." (CLW 5) 3) Jarik Parang Klithik Gambar 9c. Jarik Parang Klithik. (Dok. Bekti, tanggal 23 April 2013) Kadamel saking kain. Jarik ingkang motifipun parang klithik dipunginakaken dening ksatria - ksatria gagah kadosta Ramawijaya, Lesmana. Wujud lerekipun radi ageng saking jarik parang rusak. Caranipun negesi jarik parang klithik saged dipuntingali saking titikan utawi sipat ingkang ketingal. Dados jarik parang klithik inggih menika kain wonten motifipun lerek utawi leter 60
S, wujud lerekipun radi ageng saking jarik parang rusak kangge nyampingan, bebedan, utawi tapihan. Andharan menika saged dipuntingali saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 2 saha narasumber 3: "Jarik parang klithik dipunginakaken paraga alusan." (CLW 2) "Jarik parang klithik kangge paraga alusan." (CLW 3) Pamanggih ing nginggil sami kaliyan pamanggihipun narasumber 4 saha narasumber 5: "Jarik parang klithik dianggo Ramawijaya, Lesmana." (CLW 4) "Parang klithik ngge Ramawijaya, Lesmana." (CLW 5) 4) Jarik Parang Rusak Gambar 9d. Jarik Parang Rusak. (Dok. Bekti, tanggal 23 April 2013) Jarik kadamel saking kain. Jarik ingkang motifipun parang rusak dipunginakaken dening ksatria - ksatria alusan kadosta Yudistira, Janaka, Nakula, saha Sadewa. Wujud lerekipun paling alit saking sedaya jinis jarik parang. Cara negesi jarik parang rusak saged dipuntingali saking titikan utawi sipat ingkang 61
ketingal. Dados jarik parang rusak inggih menika kain wonten motifipun lerek utawi leter S, wujud lerekipun paling alit saking sedaya jinis jarik parang, kangge nyampingan, bebedan, utawi tapihan. Andharan ing nginggil saged dipuntingali saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 3, narasumber 4, saha narasumber 5: "Jarik parang rusak nggih kangge paraga alusan." (CLW 3) "Jarik parang rusak dianggo Yudistira, Janaka." (CLW 4) "Parang rusak ngge Yudistira, Nakula, Sadewa." (CLW 5) 5) Jarik Poleng Gambar 9e. Jarik Poleng. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Jarik ingkang motifipun poleng dipunginakaken dening paraga Kethek, Anoman, Werkudara, saha Antareja. Jarik poleng dawanipun 2 meter, wiyaripun 1,5 meter. Wujud kothakan alitipun kinten - kinten 5 centimeter. Warninipun poleng dipunjumbuhaken kaliyan paraganipun. Paraga kethek abrit ngginakaken poleng warni pethak-abrit. Paraga kethek ijem ngginakaken poleng warni pethak- 62
ijem. Paraga kethek cemeng ngginakaken poleng warni pethak-cemeng. Paraga kethek kuning ngginakaken poleng warni pethak-kuning. Paraga Anoman ngginakaken poleng blang bintulu aji ingkang awarni cemeng, pethak, abrit, ijem, saha kuning. Poleng menika dipunginakaken kaliyan trah bayu inggih menika Anoman, Bima. Andhara menika saged dipuntingali saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 2, narasumber 3, saha narasumber 5: " Poleng bintulu aji kangge paraga trah darah bayu wonten Anoman, Bima, Antareja." (CLW 2) "Jarik poleng kangge kethek - kethek." (CLW 3) "Poleng ngge Anoman, kethek - kethek." (CLW 5) Miturut Soekatno (1992: 130) warni poleng blang bintulu aji gadhah teges inggih menika warni cemeng tegesipun kabecikan, adil, saha kekal. Warni ijem tegesipun pepinginan saha kemelikan inggih menika nafsu pepinginan saha raos pengin gadhah. Warni abrit tegesipun watak saha tabiat remen duka, saha tamak. Warni kuning tegesipun watak utawi tabiat ngutamiaken nafsu asmara utawi nafsu birahi. Warni pethak tegesipun resik, boten wonten dosanipun, remen damel amal saha darma kebajikan. Cara negesi jarik parang rusak dipuntingali saking titikan utawi sipat ingkang ketingal. Jarik poleng inggih menika kain wonten motifipun kothak-kothak, kangge nyampingan, bebedan, utawi tapihan. 63
j. Kace Gambar 10. Kace. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Kace kadamel saking kain beludru ingkang dipunparingi mote-motenipun. Wujudipun kace inggih menika kain separo bunderan. Manpangatipun kace inggih menika minangka aksesoris ingkang dipunginakaken ing jangga paraga putera gagah, para dewa, sarta raseksa. Andharan menika kapendhet saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 1, saha narasumber 3: "Kace utawi kalung saking kain wujudipun setengah bunderan. Biasanipun wonten hiasan manik - manik. Kace minangka aksesoris paraga putera gagah, dewa, raseksa." (CLW 1) "Kace niku kalung saking kain, wujudipun setengah lingkaran." (CLW 3) Cara negesi kace saged dipuntingali saking titikan ingkang ketingal. Dados kace inggih menika kain beludru ingkang awujud separo bunderan kangge kalung, dipunginakaken ing jangga. 64
k. Kalung Gambar 11. Kalung. Wujudipun wulan sabit. (Dok. Bekti, tanggal 23 April 2013) Kalung kadamel saking kulit. Wujudipun wulan sabit. Warninipun jene/ emas. Manpangatipun kalung inggih menika minangka aksesoris ing jangga. Aksesoris menika gadhah teges minangka kekajengan "harapan". Menika saged dipuntingali saking asiling pirembagan kaliyan narasumber 1, narasumber 5: "Kalung wujudipun wulan sabit warninipun jene utawi emas. Gadhah teges kekajengan utawi harapan." "Kalung wujude wulan tumanggal utawi wulan sabit." (CLW 5) Pamanggih narasumber 1 menika ngandharaken bilih manungsa dipunkajengaken kagungan watak/ sipat kadosta wulan). Wulan saged maringi sunar kabagyan, katentreman, saha kedamaian. Menawi wonten ing Baoesastra, makna leksikal kalung inggih menika rerenggan kaya dene rante emas lan sapanunggalanipun. kaetrap ing gulu (Baoesastra, 1939: 182). Dipunginakaken 65
dening Janaka, Antareja, saha paraga puteri. Cara negesi kalung saged dipuntingali saking titikan ingkang ketingal, wujudipun, saha tegesipun. Dados kalung inggih menika jejangkeping busana, arupi rerenggan ing jangga ingkang kadamel saking kulit, awujud wulan sabit, awarni jene utawi emas. l. Kamus Gambar 12. Kamus. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Kamus kadamel saking kain beludru saha mote-mote. Adat sabenipun panganggenipun kamus menika kaliyan timang. Wujudipun kados cathok ingkang dipunparingi hiasan border saha wonten logam ing ujungipun minangka pangiket. Manpangatipun kamus inggih menika jejangkeping busana, saha kangge ngencengaken jarik utawi kangge cathok. Menawi wonten baoesastra makna leksikal kamus inggih menika sabuk ingkang dipundamel lulang, bludru lan sapanunggalanipun. ngangge timang (Baoesastra, 1939: 184). Andharan menika saged dipuntingali saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 1 saha narasumber 2: 66
"Ingkang saking beludru wonten: celana, endhong, kamus, simbar dhadha, rompi, kace, slempang". "Kamus kangge ngiket utawi cathokan mila dipunsukani timang utawi pangiketipun". (CLW 1) "Lajeng ingkang kain beludru wonten celana, endhong, kace, kamus, rompi, simbar dhadha, slempang". (CLW 2) Kamus dipunginakaken dening paraga Pengarep, Penurung, Janaka, Cakil, Setyaki, Burisrawa, Gatotkaca, Suteja, Antareja, Baladewa, Buta, Kethek, Anoman, saha Kumbakarna. Cara negesi kamus saged dipuntingali saking titikan utawi sipat ingkang ketingal. Dados kamus inggih menika peranganing busana saking kain beludru wonten mote-mote ingkang awujud dawa, dipunginakaken kangge ngencengaken jarik utawi kangge cathok/ sabuk, wonten timangipun. m. Kaweng Gambar 13. Kaweng. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Kaweng kadamel saking kain. Kaweng wonten motifipun cindhe. Makna leksikal kaweng inggih menika kacu, tali, lan sapanunggalanipun ingkang dipunkalungaken ing jangga ngantos jaja (Baoesastra, 1939: 194). Wujudipun kaweng inggih menika kain dawa, alit ingkang dipunginakaken ngiket jangga saha nyilang ing ngajeng dhadha. Manpangatipun kaweng inggih menika minangka 67
aksesoris saha jejangkeping busana paraga putera. Andharan menika kapendhet saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 1 kaliyan narasumber 2: "Ingkang saking kain wonten: jarik, rampek, kaweng, sampur, setagen". "Kaweng menika kacu ingkang dawa kados tali. Biasane dipunginakaken nyilang ing ngajeng dhadha kangge aksesoris". (CLW 1) "Ingkang kain menika jarik, kaweng, rampek, sampur, setagen". (CLW 2) Cara negesi kaweng saged dipuntingali saking titikan utawi sipat ingkang katingal. Dados kaweng inggih menika kain wonten motifipun cindhe utawi sekar teratai, minangka jejangkeping busana, ingkang ngiket jangga saha nyilang ing ngajeng dhadha. Kaweng dipunginakaken dening Suteja, Baladewa, Anoman. n. Keris Gambar 14: Keris. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Keris kadamel saking logam. Makna leksikal keris inggih menika sesebatan gegaman landhep mawi wrangka lan ukiran (Baoesastra, 1939: 214). 68
Wujudipun logam ingkang dipundamel tipis ujungipun landhep. Keris adatipun dipunparingi oncen sekar melati saha mawar. Manpangatipun keris inggih menika minangka senjata. Dipunginakaken dening Pengarep, Janaka, Cakil, Setyaki, Burisrawa, Gatotkaca, Suteja, Antareja, saha Baladewa. Cara negesi keris saged dipuntingali saking titikan utawi sipat ingkang ketingal. Dados keris inggih menika gegaman saking logam ingkang kadamel tipis ujungipun landhep, wonten wrangka saha ukiranipun. Andharan menika kapendhet saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 1, saha narasumber 5: "Logam wonten: keris, binggel, timang, klinthing." (CLW 1) "Keris kanggo Ramawijaya, Lesmana, Pengarep, Penurung." (CLW 5) o. Klat Bahu Gambar 15. Klat Bahu. Wujudipun sepasang. (Dok. Bekti, tanggal 23 April 2013) 69
70 Klat bahu kadamel saking kulit. Wujudipun gelang ingkang dipunginakaken ing lengen "bahu". Manpangatipun klat bahu inggih menika aksesoris wonten ing lengen. Klat bahu wonten kalih wujud inggih menika awujud peksi kaliyan buto. Paraga puteri ngginakaken klat bahu ingkang awujud peksi ingkang dipunparingi manik - manik. Pamilihing klat bahu ingkang awujud peksi menika nedahaken sipat alus utawi lembut. Paraga putera ngginakaken klat bahu ingkang awujud tatahan buto ingkang dipunparingi hiasan kertep. Pamilihing klat bahu ingkang awujud tatahan buto menika nedahaken sipat ketegasan utawi sipat satriya. Makna leksikal klat bahu inggih menika Bangsa gelang ing bau (Baoesastra, 1939: 203). Cara negesi klat bahu saged dipuntingali saking titikan utawi sipat ingkang ketingal. Dados klat bahu inggih menika jejangkeping busana arupi rerenggan kados gelang ingkang kadamel saking kulit, dipunginakaken ing lengen utawi bahu. Dipunginakaken dening Pengarep, Penurung, Janaka, Cakil, Setyaki, Burisrawa, Gatotkaca, Suteja, Antareja, Baladewa, Buto, Kethek, Anoman, saha Kumbakarna. Andharan wonten ing nginggil saged dipuntingali saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 1 kaliyan narasumber 2: "Logam wonten: keris, binggel, timang, klinthing". (CLW 1) "Kuningan wonten klinthing, keris, binggel". (CLW 2)
p. Klinthing Gambar 16. Klinthing. Cacahipun sepasang. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Klinthing kadamel saking logam. Wujudipun bunderan alit-alit dipunginakaken ing sikil sisih tengen saha kiwa, ingkang swantenipun klinthing - klinthing. Manpangatipun klinthing inggih menika nedahaken sipat lucu wonten ing paraga. Dipunginakaken dening Buto, Kethek, Anoman, saha Kumbakarna. Andharan menika saged dipuntingali saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 1 kaliyan narasumber 2: "Logam wonten: keris, binggel, timang, klinthing". (CLW 1) "Kuningan wonten klinthing, keris, binggel". "Klinthing niki kados gotri, kangge sipat lucu". (CLW 2) Menawi wonten ing Baoesastra makna leksikal klinthing inggih menika Gentha alit, bel (Baoesastra, 1939: 230). Cara negesi klinthing saged dipuntingali tetironing swanten. Dados klinthing minangka jejangkeping busana, saking logam ingkang kadamel gentha alit, swantenipun klinthing-klinthing-klinthing. 71
q. Praba Gambar 17. Praba. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Praba kadamel saking kulit. Makna leksikal praba inggih menika rerengganing wayang ing sawingkingipun geger (sami kaliyan gambar suwiwi) (Baoesastra, 1939: 508). Wujudipun praba menika arupi suwiwi, dipunginakaken wonten ing geger. Manpangatipun praba inggih menika minangka simbol paraga ingkang ngginakaken gadhah perbawa utawi sunar. Praba ugi minangka tandha keagungan. Dipunginakaken dening Gatotkaca, Suteja, Antareja, saha Baladewa. Dados praba inggih menika jejangkeping busana ingkang dipunginakaken wonten ing geger, kadamel saking kulit, minangka tetironing suwiwi. Andharan ing nginggil dipunpendhet saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 1 saha narasumber 2: "Kulit wonten: irah - irahan, sumping, kelat bahu, kalung, praba". (CLW 1) "Ingkang kadamel saking kulit wonten irah - irahan, klat bahu, sumping, praba". (CLW 2) 72
r. Rampek Gambar 18. Rampek. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Rampek inggih menika kain wonten motifipun ingkang sampun dipunwiru minangka gantosipun jarik. Dipunginakaken minangka gantosipun jarik. Rampek dipunginakaken dening burisrawa, kumbakarna, buto. Cara negesi rampek saged dipuntingali saking titikan ingkang ketingal. Dados rampek inggih menika kain kangge gantos jarik, wonten motifipun ingkang sampun dipundamel pola utawi dipunwiru, kantun dipunginakaken kangge tapihan. Andharan menika saged dipuntingali saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 1, narasumber 2, saha narasumber 3: "Ingkang saking kain wonten: jarik, rampek, kaweng, sampur, setagen". "Rampek niku jarik ingkang sampun dipunwiru. Gantose jarik mbak". (CLW 1) "Ingkang kain menika jarik, kaweng, rampek, sampur, setagen". (CLW 2) "Ingkang kain onten jarik, rampek". (CLW 3) 73
74 s. Rompi Gambar 19. Rompi. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Rompi kadamel saking kain beludru saha mote-mote. Wujudipun rompi kangge rangkepan busana ing sisih njawi. Manpangatipun rompi inggih menika kangge rerangkeping busana. Rompi ingkang dipunginakaken dening Pengarep saha Penurung menika dipunwastani rompi biasa. Rompi ingkang dipunginakaken dening Gatotkaca dipunwastani kotang antrakusuma. Rompi ingkang dipunginakaken Antareja dipunwastani rompi bintang. Andharan menika saged dipuntingali saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 1 saha narasumber 2: "Ingkang saking beludru wonten: celana, endhong, kamus, simbar dhadha, rompi, kace, slempang". "Rompi utawi rangkepan klambi dipunginakaken paraga pengarep, penurung, Gatotkaca". (CLW 1) "Lajeng ingkang kain beludru wonten celana, endhong, kace, kamus, rompi, simbar dhadha, slempang". (CLW 2)
Menawi wonten ing Baoesastra, makna leksikal rompi inggih menika bangsa klambi rangkepan (Baoesastra, 1939: 535). Cara negesi rompi saged dipuntingali saking titikan utawi sipat ingkang ketingal. Dados rompi inggih menika peranganing busana saking kain beludru saha mote-mote ingkang kadamel dados rangkepan busana, boten wonten lengenipun, saha wonten bintangipun. Rompi ugi dipunsebat klambi rangkepan amargi dipunginakaken kangge ngrangkepi busana. t. Sampur Gambar 20. Sampur Gendala Giri. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Sampur kadamel saking kain. Wujudipun kain dawa ingkang motifipun cindhe saha gendalagiri. Manpangatipun sampur inggih menika kangge senjata saha sabetan wonten ing beksan. Sampur ingkang motifipun cindhe menika arupi gambaran sekar lotus utawi sekar teratai ingkang gadhah teges pagesangan. Salajengipun sampur ingkang motifipun gendalagiri menika arupi gambaran giri utawi gunung ing sisih ujungipun sampur. Dipunginakaken dening Pengarep, 75
76 Penurung, Janaka, Cakil, Setyaki, Burisrawa, Gatotkaca, Suteja, Antareja, Baladewa, Buto, Kethek, Anoman, saha Kumbakarna. Andharan ing nginggil saged dipuntingali saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 1, narasumber 2, saha narasumber 5: "Ingkang saking kain wonten: jarik, rampek, kaweng, sampur, setagen". "Sampur niku wonten cindhe kaliyan gendalagiri. Wonten ing beksan, sampur menika kangge senjata saha sabetan. Paraga ingkang ngginakaken sampur kados Gatotkaca, Suteja, buto, kethek, Kumbakarna". "Gendalagiri niku ingkang wonten motif gunung, lajeng ngandhapipun polos". (CLW 1) "Ingkang kain menika jarik, kaweng, rampek, sampur, setagen". (CLW 2) "Sampur niku dawa, onten werni kalih gendala giri kalih cindhe lan gendala giri. Cindhe niku wujude kembang teratai, gendala giri wujude gambar segitiga minangka lambang gunung." (CLW 5) Menawi wonten ing Baoesastra, makna leksikal sampur inggih menika sondher (dipunkalungaken utawi dipunubedaken ing bangkekan) (Baoesastra, 1939: 543). Cara negesi sampur saged dipuntingali saking titikan utawi sipat ingkang ketingal. Dados sampur inggih menika Kain ingkang awujud dawa, wonten motifipun, kangge senjata saha sabetan wonten ing beksan, dipunginakaken wonten ing bangkekan.
77 u. Setagen (a) (b) Gambar 21a. Setagen Cindhe. 21b. Setagen Polos. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Setagen kadamel saking kain. Setagen menika wonten kalih inggih menika polos kaliyan cindhe. Wujudipun kain dawa, kandel ingkang dipunginakaken kangge talining jarik. Manpangatipun setagen inggih menika kangge ngencengaken busana ing padharan. Setagen cindhe menika arupi gambaran sekar
lotus utawi sekar teratai ingkang gadhah teges pagesangan. Setagen ingkang polos menika wonten ingkang awarni cemeng, pethak. Dipunsebat setagen polos amargi boten wonten motifipun. Andharan menika saged dipuntingali saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 1, narasumber 2, saha narasumber 3: "Ingkang saking kain wonten: jarik, rampek, kaweng, sampur, setagen". "Setagen wonten kalih, motif cindhe kaliyan polos". (CLW 1) "Ingkang kain menika jarik, kaweng, rampek, sampur, setagen". (CLW 2) "Setagen niku nggih wonten setagen polos kaliyan setagen cindhe". (CLW 3) Menawi wonten ing Baoesastra, makna leksikal setagen inggih menika sabuk ingkang dipundamel bakal tenunan kandel (Baoesastra, 1939: 560). Cara negesi setagen saged dipuntingali saking titikan utawi sipat ingkang ketingal. Dados setagen inggih menika kain ingkang awujud dawa, kandel minangka talining jarik utawi kangge ngencengaken busana ing padharan, jinisipun wonten ingkang polos kaliyan cindhe. 78
v. Simbar Dhadha Gambar 22. Simbar Dhadha. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Simbar dhadha kadamel saking kain beludru saha benang. Wujudipun kain beludru ingkang karangke dados tetironing jambang saha awujud wulu. Manpangatipun simbar dhadha inggih menika minangka aksesoris tetironing jambang saha jejangkeping busana. Simbar dhadha dipunginakaken dening paraga putera gagah. Simbar dhadha adatipun awarni cemeng, ananging wonten ugi simbar dhadha ingkang awujud wulu-wulu ingkang mliginipun dipunginakaken dening para kethek ingkang warninipun ugi miturut paraganipun. Simbar dhadha ingkang dipunginakaken Anoman awarni pethak amargi Anoman awujud kethek putih. Simbar dhadha ingkang dipunginakaken Subali, Sugriwa awarni abrit amargi Subali, Sugriwa awujud kethek abrit. 79
Andharan ing nginggil saged dipuntingali saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 1 saha narasumber 2: "Ingkang saking beludru wonten: celana, endhong, kamus, simbar dhadha, rompi, kace, slempang". "Simbar dhadha menika tetironing jambang wujudipun wulu - wulu. Dipunginakaken dening paraga kethek utawi buto. Mila warninipun simbar dhadha wonten ingkang cemeng, abrit, pethak, ijo, kuning, biru. Miturut paraganipun". (CLW 1) "Lajeng ingkang kain beludru wonten celana, endhong, kace, kamus, rompi, simbar dhadha, slempang". (CLW 2) Menawi wonten ing Baoesastra, makna leksikal simbar dhadha inggih menika Rigma ingkang tuwuh ing jaja (Baoesastra, 1939: 563). Cara negesi simbar dhadha saged dipuntingali saking titikan utawi sipat ingkang ketingal. Dados simbar dhadha inggih menika kain beludru saha benang ingkang kadamel dados tetironing jambang, awujud wulu saha minangka jejangkeping busana ingkang dipunginakaken dening paraga putera gagah, paraga kethek, saha buta. w. Slempang Gambar 23. Slempang. Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) 80
81 Slempang kadamel saking kain beludru saha mote-mote. Wujudipun kain dawa, alit ingkang dipunparingi mote - mote. Manpangatipun slempang inggih menika kangge nyelipaken endhong. Caranipun ngangge inggih menika dipunsampiraken ing pundhak, ingkang sisih geger kangge nyelipaken endhong, lajeng ujung ngajengipun niba ing dhadha. Dipunginakaken dening Janaka, Ramawijaya, saha Lesmana. Andharan menika kapendhet saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 1: "Slempang niku ugi namung aksesoris. Manpangatipun kangge nyelipaken endhong. Caranipun ngangge dipunsampiraken pundhak lajeng ing dhadha. Wujudipun kain dawa dipunparingi mote - mote." Menawi wonten ing Baoesastra, makna leksikal slempang inggih menika lulang (samir, cita, lan sapanunggalanipun) ingkang dipunsampiraken ing pundhak lajeng ing jaja (Baoesastra, 1939: 567). Caranipun negesi slempang saged saking titikan ingkang ketingal. Dados slempang inggih menika kain beludru ingkang kadamel dawa wonten mote-motenipun, dipunginakaken kangge nyelipaken utawi nylempangaken endhong.
82 x. Sumping Gambar 24. Sumping. Cacahipun sepasang. (Dok. Bekti, tanggal 23 April 2013) Sumping kadamel saking kulit. Wujudipun aksesoris ingkang dipuntatah dipunginakaken wonten ing talingan "kuping". Cacahipun wonten sepasang. Manpangatipun sumping inggih menika minangka jejangkeping busana saha aksesoris wonten ing talingan. Adatipun sumping dipunginakaken dening paraga alusan. Andharan menika saking wawan pirembagan kaliyan narasumber 1, narasumber 2, saha narasumber 4: "Biasanipun dipunginakaken paraga alusan." (CLW 1) "Ingkang kadamel saking kulit wonten irah - irahan, klat bahu, sumping, praba." "Kulit wonten irah - irahan, praba, kalung, sumping, klat bahu." (CLW 4) Menawi wonten ing Baoesastra, makna leksikal sumping inggih menika rerengganing talingan (awujud lulang tatahan, lan sapanunggalanipun. dipunkolongaken ing talingan) (Baoesastra, 1939: 573). Caranipun negesi
83 sumping saged saking titikan utawi sipat ingkang ketingal. Dados sumping inggih menika jejangkeping busana kadamel saking kulit ingkang dipuntatah dipunginakaken wonten ing talingan minangka gantosipun anting. y. Timang Gambar 25. Timang. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Timang kadamel saking logam. Wujudipun logam ingkang kadamel kothak dipunparingaken ing ujungipun kamus minangka pangiketipun kamus. Manpangatipun timang inggih menika minangka kancing utawi pangiketing kamus. Menawi wonten ing Baoesastra, makna leksikal timang inggih menika cathokaning epek, kretep (Baoesastra, 1939: 606). Caranipun negesi timang saged saking titikan utawi sipat ingkang ketingal. Dados timang inggih menika logam ingkang kadamel dados thothokan minangka kancing utawi pangiketipun kamus. Andharan ing nginggil saged dipuntingali saking assiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 1: "Logam wonten: keris, binggel, timang, klinthing". "Kamus kangge ngiket utawi cathokan mila dipunsukani timang utawi pangiketipun."
z. Uncal Gambar 26. Uncal. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Uncal kadamel saking renda utawi wol ingkang kadamel niba mengandhap ngantos dumugi dengkul. Manpangatipun minangka jejangkeping busana saha senjata utawi piranti kangge bertahan. Dipunginakaken dening paraga Janaka, Cakil, Kethek. Cara negesi uncal saged dipuntingali saking titikan ingkang ketingal. Dados uncal inggih menika jejangkeping busana saking renda utawi wol awujud bunderan kalih wonten talinipun, cacahipun sepasang, dipunginakaken minangka senjata saha panutup kelamin paraga putera. Andharan menika saged dipuntingali saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 1, narasumber 4, saha narasumber 5: "Renda namung buntal kaliyan uncal." (CLW 1) "Renda wonten buntal, uncal." (CLW 4) "Uncal jaman riyin kangge pengaman alat kelamin paraga kakung." (CLW 5) 84
2. Gerak Dhasar Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksana a. Ajon - Ajon Gambar 27. Ajon - Ajon. (Dok. Bekti, tanggal 27 Mei 2013) Ajon - ajon menika saking tembung ajon ingkang nglampahi ewah - ewahan dados dwilingga wantah. Gerak ajon - ajon menika manpangatnipun kangge miwiti tontonan reog wayang. Dipunsebut ajon - ajon amargi para paraga menika nindakaken mlampah majeng. Andharan menika kapendhet saking wawan pirembagan kaliyan narasumber 1: "Gerak utama wonten: ajon - ajon menika gerak maju satunggal - satunggal saking paraga ngajeng piyambak ngantos mburi piyambak. Ancasipun kangge miwiti reog." Pamanggih narasumber 1 menika sami kaliyan pamanggihipun narasumber 2, saha narasumber 3 ing ngandhap menika: "Ajon - ajon niku kangge miwiti reog." "Ajon - ajon niku paraga maju urut saking pengarep ngantos ingkang paling wingking. Menawi barisipun alusan nggih saking pengarep, ngantos dumugi kethek putih. Baris satunggalipun saking pengarep ngantos dumugi Rahwana." (CLW 2) "Ajon - ajon niku ngge nglekasi." 85
"Menawi ajon - ajon niku sami kaliyan maju, saking tembung ajon. Paragane maju urut." (CLW 3) Menawi wonten ing Baoesastra, makna leksikal tembung ajon inggih menika giliran (e kanggo maju). (Baoesastra, 1939: 3). Caranipun negesi saged dipuntingali saking titikan utawi sipat ingkang ketingal. Dados ajon - ajon inggih menika ebahing paraga reog kanthi majeng satunggal - satunggal, ancasipun kangge miwiti reog. b. Jogedan Lurus Gambar 28. Jogedan Lurus. (Dok. Bekti, tanggal 27 Mei 2013) Jogedan kapendhet saking tembung jogged angsal panambang -an. Wujudipun jogedan lurus inggih menika paraga saben baris nindakaken jogedan kanthi lempeng utawi lurus. Baris 1: saking pengarep - kethek. Baris 2: saking pengarep - buta. Gerak jogedan lurus menika gadhah manpangat nedahaken bilih wonten ing masarakat menika wonten kelompok masarakat ingkang gadhah sifat sae, saha sifat ala. Andharan menika kapendhet saking wawan pirembagan kaliyan narasumber 1: 86
"Jogedan lurus menika joged lurus saking pengarep ngantos kethek utawi saking pengarep ngantos buto." (CLW 1) Pamanggih narasumber 1 menika sami kaliyan pamanggihipun narasumber 2, saha narasumber 3 ing ngandhap menika: "Lajeng ingkang pokok niku jogedan lurus kinten - kinten ping kalih nembe mlebet lumbungan gedhe." "Jagoden lurus nggih namung njoged nanging posisinipun lurus." (CLW 2) "Ajon - ajon niku ngge nglekasi, lajeng diteruske jogedan lurus saking ngajeng ngantos mburi piyambak. Menika urut saben kelompok." "Jogedan lurus niku joged lurus." (CLW 3) Menawi wonten ing Baoesastra, makna leksikal joged inggih menika solah bawa sing tinata manut wiramaning gendhing (Baoesastra, 1939: 98). Menawi wonten ing Baoesastra, makna leksikal lurus inggih menika lempeng (lenceng) sarta alus (Baoesastra, 1939: 280). Cara negesi jogedan lurus saged dipuntingali saking titikan ingkang ketingal. Dados jogedan lurus inggih menika joged lurus saben larik saking pengarep ngantos paraga ingkang wingking. c. Lumbungan Ageng Gambar 29. Lumbungan Ageng. (Dok. Bekti, tanggal 27 Mei 2013) 87
Lumbungan ageng menika saking tembung lumbungan kaliyan ageng. Tembung lumbungan kapendhet saking tembung lumbung angsal panambang -an. Makna leksikal tembung lumbung inggih menika omah sing dianggo simpen pari, engg. srumbungan kadokok ing gandhok lan sapanunggalanipun. dianggo wadah pari (Baoesastra, 1939: 278). Makna leksikal tembung ageng inggih menika gedhe (Baoesastra, 1939: 4). Wujudipun lumbungan ageng inggih menika sedaya paraga damel bunderan ageng. Andharan menika kapendhet saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 1: "Lumbungan saking tembung lumbung utawi wadhah beras jaman rumiyin. Wujudipun bunder, tujuanipun beras disimpen ing lumbung supados gesang ing samangkenipun saged mulya, boten kekirangan bahan pangan". Gerak lumbungan ageng menika gadhah manpangat nedahaken bilih wonten ing masarakat ageng menika kedah wonten musyawarah kangge mbahas kawontenan salebeting bebrayan ageng supados titi wanci ing sangajengipun saged langkung prayoga. Manpangat lumbungan menika sambet kaliyan wujudipun inggih menika bunder ingkang ateges wis golong rembuge, wis tetep niate (Baoesastra, 1939: 53). Lumbungan ageng menika ngrembag kawontenan gesanging masarakat saha niat supados pagesangan ing tembe mburinipun saged langkung prayoga. Andharan ing nginggil menika kapendhet saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 1 saha narasumber 2: "Dilajengke lumbungan gedhe. Menika tegesipun sedaya manungsa kedah nyawiji. Manungsa salebeting gesang ing masarakat menika menawi wonten perkawis - perkawis kedah dipunmusawarahaken." (CLW 1) 88
"Lumbungan ageng, sedaya paraga damel bunderan. Lumbungan ageng niku rembagan ingkang gedhe, sedaya paraga terlibat." (CLW 2) Saking asiling wawan pirembagan kaliyan para narasumber, mila anggenipun negesi lumbungan ageng saged dipuntingali saking titikan ingkang ketingal. Dados lumbungan ageng inggih menika salah satunggaling gerak ingkang pokok wonten ing reog, ingkang wujudipun sedaya paraga damel bunderan ageng ingkang nedahaken musawarah ageng ing masarakat. d. Lumbungan Cilik Gambar 30. Lumbungan Cilik. (Dok. Bekti, tanggal 27 Mei 2013) Lumbungan cilik menika saking tembung lumbungan kaliyan cilik. Tembung lumbungan kapendhet saking tembung lumbung angsal panambang -an. Makna leksikal tembung lumbung inggih menika omah sing dianggo simpen pari, engg. srumbungan kadokok ing gandhok lan sapanunggalanipun. dianggo wadah pari (Baoesastra, 1939: 278). Makna leksikal tembung cilik inggih menika alit, ora gedhe (Baoesastra, 1939: 638). Wujudipun lumbungan alit inggih menika damel 89
bunderan alit miturut barisipun utawi klompokipun. Andharan menika kapendhet saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 1: "Lumbungan saking tembung lumbung utawi wadhah beras jaman rumiyin. Wujudipun bunder, tujuanipun beras disimpen ing lumbung supados gesang ing samangkenipun saged mulya, boten kekirangan bahan pangan". Gerak lumbungan cilik/ alit menika gadhah manpangat nedahaken bilih salebeting masarakat wonten kedadosan ingkang saged nuwuhaken bedanipun pamrayogi satemah kelompok masarakat menika mlampah piyambak - piyambak salajengipun damel musyawarah alit. Manpangat lumbungan menika sambet kaliyan wujudipun inggih menika bunder ingkang ateges wis golong rembuge, wis tetep niate (Baoesastra, 1939: 53). Wonten ing lumbungan cilik menika ngrembag niat madeg klompok piyambak - piyambak. Andharan menika saged dipuntingali saking wawan pirembagan kaliyan narasumber 1: "Mila lajeng dados lumbungan cilik utawi musyawarah cilik saben kelompok. Saking musyawarah cilik menika malah nuwuhaken pamanggih ingkang beda utawi perselisihan". Pamanggihipun narasumber 1 ing nginggil sami kaliyan pamanggihipun narasumber 2 kaliyan narasumber 3: "Dilajengke lumbungan cilik, ndamel bunderan cilik. Paraga ingkang gadhah sipat ala kaliyan ingkang gadhah sipat sae damel bunderan piyambak - piyambak". "Ananging musawarah gedhe menika boten wonten asilipun, malah ndadosaken masarakat menika pecah dados kalih kelompok ingkang diwastani kelompok kanthi sipat sae, kaliyan kelompok kanthi sipat ala. Lajeng kelompok - kelompok menika musawarah piyambak - piyambak". (CLW 2) "Menawi lumbungan cilik, paraga saben baris damel bunderan piyambak - piyambak". "Lajeng rembagan cilik manut kelompokipun". (CLW 3) 90
Saking asiling wawan pirembagan kaliyan para narasumber, mila anggenipun negesi lumbungan cilik saged dipuntingali saking titikan ingkang ketingal. Dados lumbungan cilik inggih menika wujud saking gerak ing reog, paraga saben larik damel bunderan cilik ingkang nedahaken musawarah alit ing klompokipun piyambak - piyambak. e. Bunderan Angka Wolu Gambar 31. Bunderan Angka Wolu. (Dok. Bekti, tanggal 27 Mei 2013) Tembung bunderan kapendhet saking tembung bunder angsal panambang -an. Makna leksikal bunder inggih menika awangun kaya wanguning bal utawa cakran, wis golong rembuge, wis tetep niate (Baoesastra, 1939: 53). Makna leksikal angka inggih menika tulisan gambaring cacah (Baoesastra, 1939: 15). Makna leksikal wolu inggih menika 8 (Baoesastra, 1939: 669). Bunderan angka wolu wujudipun para paraga reog damel bunderan kados angka wolu. Bunderan angka wolu nedahaken bilih menika dados puncaking prekawis. Saking maknanipun bunderan menika nedahaken niat ingkang sampun golong (saestu) badhe gencar paprangan. Angka wolu saged kagambaraken nyilang 91
ingkang ateges sami aben ajeng badhe adu karosan. Amargi sampun boten wonten kesepahaman pramila dadosaken prekawis. Prekawis alit ingkang saya dangu saya ageng ing samangke saged nuwuhaken paprangan. Andharan ing nginggil saged dipuntingali saking asiling pirembagan kaliyan narasumber 1, narasumber 2, kaliyan narasumber 3: "Perselisihan menika kagambaraken dados bunderan angka wolu. Gerakanipun simpangan utawi nyilang. Bunderan angka wolu menika puncaking prekawis saderengipun dados paprangan". (CLW 1) "Perkawis ingkang boten saged dipunmusawarahaken menika malah dados rame utawi sami pengen perang. Munculipun perkawis, utawi puncakipun perkawis menika kagambaraken dados lingkaran angka wolu". (CLW 2) "Menawi sampun lajeng bunderan angka wolu ancasipun kangge titikan sampun wonten masalah saking kalih kelompok menika". (CLW 3) 3. Gamelan Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksana a. Bendhe Gambar 32. Bendhe. Cacahipun wonten tiga. (Dok. Bekti, tanggal 5 Mei 2013) 92
Bendhe inggih menika gamelan ingkang kados gong/ kempul nanging cilik. Jinisipun wonten 3 inggih menika; (1) Bendhe Penitir/ Alit, (2) Bendhe Penengah/ Sedheng, (3) Bendhe Penggedhe/ Ageng. Bendhe penitir adat sabenipun ingkang dipunthuthuk langkung kathah. Bendhe penengah dipunthuthuk antawisipun bendhe penitir saha bendhe penggedhe. Bendhe penggedhe saged dipunginakaken dados bas utawi dados gong. Bendhe kadamel saking kuningan. Manpangatipun bendhe inggih menika kangge mandhu ebahing beksan wonten ing reog wayang. Andharan ing nginggil kapendhet saking wawan pirembagan kaliyan narasumber 1: "Bendhe kados gong utawi kempul cilik, wujude wonten tiga. Bendhe ageng/ penggedhe, sedhengan/ penengah, cilik/ penitir." "Bendhe penitir/ cilik dithuthuk paling kathah. Bendhe penengah dithuthuk ing sela - selaning bendhe cilik kaliyan ageng. Lajeng bendhe ageng/ penggedhe fungsine kangge bas utawi gong." Pamanggihipun narasumber 1 ing nginggil sami kaliyan pamanggihipun narasumber 2 saha narasumber 3: "Bendhe niku kados gong". "Bendhe, kecrek saking kuningan". (CLW 2) "Menawi bende kados kempul cilik. Bende wonten tiga, bende ageng, sedhengan, cilik". "Bende saking kuningan". (CLW 3) Menawi wonten ing Baoesastra, makna leksikal bendhe inggih menika tetabuhan saemper karo gong nanging cilik (Baoesastra, 1939: 40). Swantenipun bendhe inggih menika dheng - dheng - dheng. Menika sami kaliyan asiling wawan pirembagan narasumber 1: "Bendhe niku swantenipun dheng - dheng - dheng." 93
Pamanggih ing nginggil sami kaliyan pamanggihipun narasumber 2: "Menawi bendhe kados dheng - dheng - dheng". Mila saking menika cara negesi bendhe saged dipuntingali saking swantenipun saha titikan ingkang ketingal. Dados, bendhe inggih menika gamelan ingkang kados gong/ kempul nanging cilik, swantenipun dheng - dheng - dheng, manpangatipun kangge mandhu ebahing beksan wonten ing reog wayang. b. Dhodhog Ageng Gambar 33. Dhodhog Ageng. (Dok. Bekti, tanggal 5 Mei 2013) Dhodhog wujudipun kados kendhang nanging kulitipun namung sesisih. Dhodhog kadamel saking kayu nangka, saha kulit. Saged dipunwastani dhodhog amargi swantenipun dhog - dhog - dhog. Pamilihing kayu nangka kangge bahan dhasar dhodhog, amargi kayu nangka saged dadosaken swantenipun langkung sae. Manpangatipun dhodhog ageng inggih menika kangge mindhah irama. Dhodhog ugi kangge miwiti utawi pambuka tabuhan/ gamelan, saha kangge maringi tandha 94
menawi reog badhe lekas. Andharan menika kapendhet saking wawan pirembagan kaliyan narasumber 1: "Dhodhog kaliyan pethunthung kados kendang, nanging kulitipun namung sesisih." "Dhodhog titikan swantenipun dhog - dhog - dhog." "Kayu nangka mbak. Supados swantenipun sora utawi sero." "Dhodhog kangge miwiti utawi pembuka tabuhan/ gamelan saged, kangge maringi tandha menawi reog badhe lekas nggih saged." Menawi wonten ing Baoesastra, makna leksikal dhodhog inggih menika bangsa kendhang lulange mung sasisih (Baoesastra, 1939: 110). Ageng inggih menika gedhe (Baoesastra, 1939: 4). Cara negesi dhodhog saged dipuntingali saking asiling swantenipun saha titikan ingkang ketingal. Dados dhodhog ageng inggih menika gamelan ingkang kados kendhang nanging kulitipun namung sesisih, swantenipun dhog - dhog - dhog ingkang manpangatipun kangge mindhah irama saha kangge pambuka gamelan. c. Dhodhog Cilik Gambar 34. Dhodhog Cilik. Cacahipun wonten sepasang. (Dok. Bekti, tanggal 5 Mei 2013) 95
Wujudipun dhodhog cilik kados kendhang alit, lulangipun namung sasisih. Jinisipun wonten 2 utawi sepasang. Dhodhog kadamel saking kayu nangka, saha kulit. Pamilihing kayu nangka kangge bahan dhasar dhodhog, amargi kayu nangka saged dadosaken swantenipun langkung sae. Manpangatipun dhodhog cilik inggih menika kangge damel manising swanten saha kangge ngimbangi swanten gamelan. Makna leksikal dhodhog inggih menika bangsa kendhang lulange mung sasisih (Baoesastra, 1939: 110). Cilik inggih menika alit, ora gedhe (Baoesastra, 1939: 638). Swantenipun dhog - dhog - dhog. Cara negesi dhodhog cilik saged saking swantenipun. Dados dhodhog cilik inggih menika gamelan ingkang kados kendhang nanging kulitipun namung sesisih, swantenipun dhog - dhog - dhog, cacahipun sepasang, manpangatipun kangge damel manising swanten saha kangge ngimbangi swanten gamelan. Andharan menika kapendhet saking wawan pirembagan kaliyan narasumber 1, saha narasumber 4: "Dhodhog kaliyan pethunthung kados kendang, nanging kulitipun namung sesisih." "Dhodhog titikan swantenipun dhog - dhog - dhog." "Kayu nangka mbak. Supados swantenipun sora utawi sero." "Dhodhog cilik menika sepasang". "Dhodhog kangge miwiti utawi pembuka tabuhan/ gamelan saged, kangge maringi tandha menawi reog badhe lekas nggih saged". (CLW 1) "Dhodhog nggih dhog - dhog - dhog." "Kayu nangka ben sero swarane." (CLW 4) 96
d. Kecrek Gambar 35. Kecrek. Cacahipun wonten sepasang. (Dok. Bekti, tanggal 28 April 2013) Wujudipun kecrek kados piring alit - alit. Jinisipun wonten sepasang. Kecrek kadamel saking kuningan. Dipunwastani kecrek amargi swantenipun creng - creng - creng. Manpangatipun kecrek inggih menika kangge damel manising swanten gamelan saha panandha gerak paraga reog. Pramila cara negesi kecrek saged dipuntingali saking asiling swanten. Dados kecrek inggih menika kuningan ingkang kadamel kados piring cacahipun sepasang minangka gamelan ingkang swantenipun creng - creng - creng. Andharan menika saged dipuntingali saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 1: "Dhodhog kaliyan kecrek menika gamelan pokok. Titikanipun reog wayang niku wonten dhodhog kaliyan kecrekipun". "Kecrek swantenipun creng - creng - creng". "Bendhe kaliyan kecrek saking kuningan". "Lajeng kecrek menika kados piring cilik, cacahe wonten sepasang". "Menawi kecrek kangge pemanis gamelan utawi kangge tandha ebahing paraga. Kecrek saged ugi kangge tandha nalika perang". 97
e. Pethunthung Gambar 36. Pethunthung. (Dok. Bekti, tanggal 5 Mei 2013) Wujudipun pethunthung kados dhodhog alit, nanging pirantinipun namung satunggal. Pethunthung kadamel saking kayu nangka, saha kulit. Pamilihing kayu nangka kangge bahan dhasar pethunthung, amargi kayu nangka saged dadosaken swantenipun langkung sae. Manpangatipun pethunthung inggih menika kangge ngatur irama. Dipunwastani pethunthung amargi swantenipun thung - thung - thung. Pramila cara negesi pethunthung saged dipuntingali saking asiling swanten. Dados pethunthung inggih menika kados dhodhog alit, nanging pirantinipun namung satunggal, swantenipun thung - thung - thung, manpangatipun kangge ngatur irama. Andharan ing nginggil saged dipuntingali saking asiling wawan pirembagan kaliyan narasumber 1, narasumber 4, saha narasumber 5: "Dhodhog kaliyan pethunthung saking kulit, lajeng cagakipun kayu". "Dhodhog kaliyan pethunthung kados kendang, nanging kulitipun namung sesisih". "Pethunthung kangge nengahi iringan, kangge ngatur irama gamelan". 98
"Pethunthung swantenipun thung - thung - thung". (CLW 1) "Pethunthung thung - thung - thung." "Kayu nangka ben sero swarane." (CLW 4) "Pethunthung menika kados kendhang nanging kulite namung sasisih. Kadamel saking kayu." (CLW 5) 99
BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhedhasar saking asiling panaliten saha pirembagan ingkang sampun kapanggihaken, saged dipunpendhet dudutanipun bilih salebeting reog wayang Kridha Beksa Lumaksana wonten unsur-unsur penyajian ingkang gadhah nama utawi sesebatan. Unsur-unsur penyajian ingkang dipunpanggihaken namanipun wonten panaliten inggih menika nama peranganing busana, nama gerak dhasar, saha nama gamelan. Panaliten nama peranganing busana ancasipun supados mangertos nama peranganing busana wonten reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Busana ingkang dipunginakaken kadamel saking kain, kain beludru saha plisir, kain beludru saha benang, kain beludru saha mote-mote, kain saten saha benang, kain saten saha mote-mote, kain saten saha plisir, renda utawi wol, logam, saha kulit. Busana ingkang dipunginakaken inggih menika binggel, boro, buntal, celana cindhe, celana polos, deker, draperi, endhong, irah - irahan gelung, irah - irahan tropong, irah - irahan songkok, irah - irahan gimbal, jarik parang barong ageng ceplok gurdha, jarik parang barong alit ceplok gurdha, jarik parang klithik, jarik parang rusak, jarik poleng, kace, kalung, kamus, kaweng, keris, klat bahu, klinthing, praba, rampek, rompi, sampur, setagen, simbar dhadha, slempang, sumping, timang, uncal. Panaliten nama gerak dhasar menika supados mangertos nama gerak dhasar wonten reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Gerak dhasar ingkang 100
dipuntindakaken inggih menika ajon-ajon, jogedan lurus, lumbungan ageng, lumbungan cilik, bunderan angka wolu. Panaliten menika ugi manggihaken nama gamelan wonten reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Gamelan ingkang dipunginakaken inggih menika bendhe, dhodhog ageng, dhodhog cilik, kecrek, pethunthung. Gamelan wonten ing reog wayang kadamel saking kayu saha kulit, kuningan. B. Implikasi Panaliten menika saged kangge nambah kempalan penaliten basa mliginipun ingkang ngrembag bab nama. Asiling panaliten ingkang ngrembag bab nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan menika saged migunani kangge pamaos supados langkung mangertos nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan wonten ing reog wayang. Jumbuh kaliyan kabudayan, asiling panaliten menika saged dados dhasar kangge panaliten salajengipun ingkang ngrembag bab kabudayan salebeting kesenian reog wayang. Panaliten menika saged dipunmekaraken malih dados panaliten ingkang ngrembag makna kanthi semiotik utawi sambetan antawisipun panaliten menika kaliyan filsafat Jawi. C. Pamrayogi Saking asilipun panaliten saha pirembagan wonten ing panaliten menika nuwuhaken pamrayogi inggih menika: 1. Panaliten menika ngandharaken bab nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. 101
2. 3. Awit saking menika saged dipunlajengaken kaliyan panaliten ingkang ngrembag bab kabudayan. Panaliten menika saged kangge pangertosan dhateng pamaos saha masarakat umum supados mangertos bab nama peranganing busana, gerak dhasar, saha gamelan wonten ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Panaliten menika saged dados dhasar kangge panaliten ngelmu basa, mliginipun kajian semantik. 102
KAPUSTAKAN Alwi, Hasan dkk. 2002. Kamus Besar Bahasa Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka. Aminuddin. 2001. Semantik Pengantar Studi Tentang Makna. Bandung: CV Sinar Baru Algensindo. Chaer, Abdul. 2007. Kajian Bahasa: Struktur Internal, Pemakaian, dan Pembelajaran. Jakarta: Rineka Cipta. Djajasudarma, T. Fatimah. 1993. Semantik 2: Pemahaman Ilmu Makna. Bandung: Eresco. Gayatri, Kumala Wardani. 2012. "Peralatan Pertanian Padi Tradisional di Kabupaten Magetan (Kajian Semantik)". Skripsi S1. Pendidikan Bahasa Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta. Gudai, Darmansyah. 1989. Semantik Beberapa Topik Utama. Jakarta: Depdikbud. Hardiyanto. 2008. Leksikologi: Sebuah Pengantar. Yogyakarta: Kanwa Publisher. Kayam, Umar. 1981. Seni, Tradisi, Masyarakat. Jakarta: Sinar Harapan. Kawendrasusanta, Kuswadji. 1981. Makalah: tata rias dan busana tari gaya Yogyakarta. Yogyakarta: Dept P & K. Kridalaksana, Harimurti. 1982. Kamus Linguistik. Jakarta: Djambatan. Moleong, Lexy. 2010. Metode Penelitian Kualitatif. Bandung: PT. Remaja Rosdakarya. Pateda, Mansoer. 1989. Semantik Leksikal. Flores NTT : Nusa Indah. --------. 2001. Semantik Leksikal. Jakarta: Rineka Cipta. Poerwadarminto, W.J.S. 1939. Baoesastra Djawa. Batavia: J.B Wolters Uitgevers Maatschappij. IV. V. Rahardi, Kunjana. 2002. Pragmatik Kesantunan Imperatif Bahasa Indonesia. Jakarta: Erlangga. Robins, R.H. 1992. Linguistik Umum: Sebuah Pengantar Seri ILDEP. Yogyakarta: Kanisius. 103
Septiana, Astuti. 2012. "Kajian Makna Leksikal Nama Peralatan Rumah Tangga Tradisional di Pasar Gedhe Klaten". Skripsi S1. Pendidikan Bahasa Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta. Soekatno, BA. 1992. Wayang kulit purwa: klasifikasi jenis dan sejarah. Semarang: Aneka ilmu. Sudaryat, Yayat. 2009. Makna dalam Wacana. Bandung: Yrama Widya. Suwandi, Sarwiji. 2008. Semantik: Pengantar Kajian Makna. Yogyakarta: Media Perkasa. Tarigan, Henry Guntur. 1985. Pengajaran Semantik. Bandung: Angkasa. Tri Aji Budi Harto. 2012. "Register dalam Pementasan Reog Ponorogo oleh Grup Kridha Taruna". Skripsi S1. Pendidikan Bahasa Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta. Verhaar, J.W.M. 1988. Pengantar Linguistik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Wijana, I Dewa Putu. 2008. Semantik. Surakarta : Yuma Pustaka. 104
Tabel 1: Analisis Makna Busana Wonten Ing Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksana No. Nama Busana 1 1. 2 Binggel Bahan K KSB KSP KSM KBB KBP KBM KL R 7 3 4 5 6 8 9 10 2. Bara √ 3. Buntal 4. Celana √ 5. Deker √ 11 √ Fungsi L 12 √ Minangka suku ing kamantepan. Minangka jejangkeping busana paraga putera. 13 aksesoris saha Minangka saha busana. aksesoris jejangkeping Minangka kaendahan rerangkening busana paraga. Jejangkeping busana gelang minangka tangan. 106 Makna 14 Gelang (Baoesastra, 1939: 45). Bangsa gombyok (Poerwadarminta, 31). Rentengan gegodhongan utawa kembang warna - warna dianggo rerenggan (Baoesastra, 1939: 53). Celana kathok. Cindhe gambaran sekar utawi sekar teratai. Polos inggih menika boten wonten motifipun. inggih menika Deker ingkang tangan gelang wujudipun segitiga, awarni cemeng kanthi manik - manik arupi mote - mote dipunginakaken ing tangan sisih tengen saha kiwa. sabuk nganggo 1939: inggih menika inggih menika lotus
Salajengipun tabel 1 1 2 6. Draperi 7. Endhong 8. Irah - irahan 9. Jarik 10. Kace 3 √ 4 √ 5 6 7 8 √ √ 9 10 √ 11 12 107 13 14 Jejangkeping busana. Draperi inggih menika kain saten ingkang sampun dipunwiru, wonten hiasan emasipun, plisir dipunginakaken sangandhapipun jarik sisih kiwa. inggih menika Endhong kain ingkang kadamel dados wadhah anak panah, kanthi dipunginakaken dipungendhong ing geger. Peprincen (perangan) kang (dhuwur) ngarep (Poerwadarminta, 1939: 173). Papan kangge wadhah anak panah. beludru Panutuping mustaka ingkang nedahaken status sosial. Nedahaken sipat utawi karakter paraga. Kangge kalung paraga putera gagah, para dewa, sarta raseksa. Sinjang, nyamping, bebed, tapih (Baoesastra, 1939: 82). Kace inggih menika kain beludru ingkang awujud setengah bunderan kangge kalung, dipunginakaken ing jangga.
Salajengipun tabel 1 1 2 11. Kalung 12. Kamus 13. Kaweng 14. Keris 15. Klat bahu 16. Klinthing 17. Praba 3 √ 4 5 6 7 8 √ 9 10 √ √ √ 11 12 13 Minangka ing jangga. aksesoris Jejangkeping busana, kangge saha ngencengaken jarik utawi kangge cathok. Jejangkeping busana paraga putera. √ Minangka senjata. √ Aksesoris wonten ing lengen. Nedahaken sipat lucu wonten ing paraga. simbol Minangka paraga ingkang ngginakaken gadhah perbawa utawi sunar. Arupi sayap. 108 14 Rerenggan kaya dene rante emas lsp. kaetrap ing gulu (Baoesastra, 1939: 182). Sabuk kang digawe lulang, bludru nganggo lsp. timang (Baoesastra, 1939: 184). lsp. kang Kacu, dikalungake ing gulu tekan ing dhadha (Baoesastra, 1939: 194). Araning gegaman landhep mawa wrangka lan ukiran (Baoesastra, 1939: 214). Bangsa gelang (Baoesastra, 1939: 203). Gentha (Baoesastra, 1939: 230). Rerengganing wayang ing saburining geger (saemper karo suwiwi). gambar (Baoesastra, 1939: 508). tali, ing bau cilik, bel
Salajengipun tabel 1 1 2 18. Rampek 19. Rompi 20. Sampur 21. Simbar Dhadha 22 Setagen 23. Slempang 24. Sumping 3 √ √ √ 4 5 6 √ 7 8 √ √ 9 10 √ 11 12 13 Kain kangge gantos jarik. Busana Gatotkaca Antasena. Kangge senjata saha sabetan wonten ing beksan. kangge saha Minangka saking jambang. Kangge ngencengaken busana. tiruan wujud Kangge endhong. nyelipaken Jejangkeping busana saha aksesoris wonten ing talingan. 109 14 inggih menika Rampek kain wonten motifipun sampun ingkang minangka dipunwiru gantosipun jarik. Bangsa klambi rangkepan (Baoesastra, 1939: 535). Sondher utawa bangkekan). 1939: 543). Rambut sing thukul ing dhadha (Poerwadarminta, 1939: 563). Sabuk sing digawe bakal tenunan kandel (Baoesastra, 1939: 560). Lulang (samir, cita, lsp) sing ing disampirake pundhak terus ing dhadha (Baoesastra, 1939: 567). Rerengganing kuping (wujud lulang tatahan, lsp. dikolongake ing kuping). (Baoesastra, 1939: 573). (dikalungake ing (Baoesastra, diubedake
Salajengipun tabel 1 1 2 25. Timang 3 4 5 26. Uncal Ket: K KSB KSP KSM KBB KBP KBM KL R L : Kain : Kain Saten saha Benang : Kain Saten saha Plisir : Kain Saten saha Mote-mote : Kain Beludru saha Benang : Kain Beludru saha Plisir : Kain Beludru saha Mote-mote : Kulit : Renda : Logam 6 7 8 √ 9 10 11 √ 12 13 Minangka kancing. Minangka senjata. 110 14 Cathokaning epek, kretep (Baoesastra, 1939: 606). Jejangkeping busana ingkang awujud bunderan talinipun, kalih wonten cacahipun sepasang. Dipunginakaken minangka panutup saha senjata kelamin paraga putera.
Tabel 2: Analisis Makna Gerak Dhasar Wonten Ing Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksana No. 1 1. Ajon - Ajon Nama Gerak 2 Posisi Paraga 3 Maju sapasang - sapasang. Kangge miwiti Fungsi 4 pertunjukan reog 2. Jogedan Lurus wayang. Joged lurus kaping 2 irama. Kangge nedahaken bilih wonten ing masarakat menika wonten kelompok masarakat ingkang gadhah sifat sae, saha sifat ala. 3. Lumbungan Ageng Wujud bunderan ageng, sadaya paraga reog wayang. Nedahaken bilih wonten ing masarakat ageng wonten mbahas musyawarah kawontenan salebeting bebrayan ageng supados titi wanci ing sangajengipun saged langkung prayoga. menika kedah kangge 111 Makna 5 Ajon (e kanggo maju). (Baoesastra, 1939: 3). Joged inggih menika solah bawa sing tinata manut wiramaning gendhing (Poerwadarminta, 1939: 98). Lurus (lenceng) (Poerwadarminta, 1939: 280). Lumbung inggih menika omah sing dianggo engg. srumbungan kadokok ing gandhok lsp. dianggo wadah pari (Baoesastra, 1939: 278). Ageng (Baoesastra, 1939: 4). inggih menika giliran inggih menika lempeng alus sarta simpen pari, inggih menika gedhe
Salajengipun tabel 2 1 4. 2 Lumbungan Cilik 5. Bunderan Angka Wolu 3 alit, Wujud satunggal baris - satunggal baris. bunderan Wujud wolu. bunderan angka 4 Nedahaken bilih salebeting masarakat wonten kedadosan saged nuwuhaken pamrayogi bedanipun satemah kelompok masarakat menika mlampah piyambak piyambak salajengipun damel musyawarah alit. ingkang - Nedahaken bilih kelompok masarakat ingkang boten saged nuwuhaken perselisihan ingkang saged dadosaken paprangan. sami akur 5 Lumbung inggih menika omah sing dianggo engg. srumbungan kadokok ing gandhok lsp. dianggo wadah pari (Baoesastra, 1939: 278). Cilik inggih menika alit, ora gedhe (Baoesastra, 1939: 638). Bunder inggih menika awangun kaya wanguning bal utawa cakran, wis golong rembuge, wis tetep niate (Poerwadarminta, 1939: 53). tulisan inggih menika Angka gambaring cacah (Poerwadarminta, 1939: 15). menika inggih Wolu (Poerwadarminta, 1939: 669). simpen pari, 112 8
Tabel 3: Analisis Makna Gamelan Wonten Ing Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksana Bahan No. Nama Gamelan Kayu Lunglit/ Kuningan Fungsi Kulit 1. Bendhe √ Kangge mandhu gerak beksan wonten ing reog wayang. 2. Dhodhog Ageng √ √ Kangge mindhah irama. 3. Dhodhog Cilik 4. Kecrek √ √ √ Kangge damel manising swanten saha kangge ngimbangi swanten gamelan. Kangge damel manising swanten gamelan saha panandha gerak paraga reog. 5. Pethunthung √ √ Kangge ngatur irama. 113 Makna Tetabuhan gong saemper nanging cilik (Baoesastra, 1939: 40). karo Bangsa kendhang sasisih (Baoesastra, 1939: 110). Bangsa kendhang sasisih (Baoesastra, 1939: 110). inggih menika kuningan Kecrek piring kados ingkang sepasang minangka cacahipun gamelan ingkang swantenipun creng - creng - creng. Pethunthung inggih menika sabangsa sasisih, lulangipun kendhang swantenipun thung - thung - thung. lulange mung lulange mung kadamel
LAMPIRAN Busana Saha Paraga Ingkang Ngagem No. Nama Busana 1 2 1. Binggel 2. Boro 3. Buntal 4.a Celana Cindhe 4.b Celana Polos 5. Deker 6. Draperi 7. Endhong 8.a Irah - irahan Gelung 8.b Irah - irahan Tropong 8.c Irah - irahan Songkok 8.d Irah - irahan Gimbal Paraga 3 Pengarep, Penurung, Janaka, Cakil, Setyaki, Gatotkaca, Suteja, Ramawijaya, Lesmana Pengarep, Penurung, Janaka, Cakil, Gatotkaca, Buta, Kethek, Anoman, Kumbakarna Pengarep, Gatotkaca, Baladewa, Anoman, Suteja Cakil, Setyaki, Baladewa, Anoman, Burisrawa Pengarep, Penurung, Janaka, Gatotkaca, Ramawijaya, Lesmana Pengarep, Penurung, Janaka, Cakil, Burisrawa, Buta, Kethek, Anoman, Kumbakarna Janaka, Ramawijaya, Lesmana Janaka, Ramawijaya, Lesmana Janaka, Gatotkaca, Kethek, Anoman Suteja, Baladewa, Kumbakarna Pengarep, Penurung Buta, Burisrawa, Kumbakarna 114
Salajengipun tabel 1 2 9.a Jarik Parang Barong Ageng Ceplok Gurdha 9.b Jarik Parang Barong Alit Ceplok Gurdha 9.c Jarik Parang Klithik 9.d Jarik Parang Rusak 9.e Jarik Poleng 10. Kace 11. Kalung 12. Kamus 13. Kaweng 14. Keris 15. Klat Bahu 16. Klinthing 17. Praba 18. Rampek 19. Rompi 3 Dasamuka Baladewa, Gatotkaca, Duryudana Ramawijaya, Lesmana Yudistira, Janaka, Nakula, Sadewa Antareja, Kethek, Anoman Cakil, Setyaki, Suteja, Baladewa, Anoman, Kethek Janaka, Antareja, Ramawijaya, Lesmana Pengarep, Penurung, Janaka, Ramawijaya, Lesmana Suteja, Baladewa, Anoman Pengarep, Janaka, Ramawijaya, Lesmana, Cakil, Burisrawa, Baladewa Pengarep, Penurung, Janaka, Ramawijaya, Lesmana, Buta, Kethek, Anoman, Kumbakarna Buta, Kethek, Anoman, Kumbakarna Gatotkaca, Suteja, Baladewa, Antareja Burisrawa, Buta, Kumbakarna Gatotkaca, Antareja, Pengarep, Penurung 115
Salajengipun tabel 1 20. Sampur 21. Setagen 22. Simbar dhadha 23. Slempang 24. Sumping 25. Timang 26. Uncal 2 3 Pengarep, Penurung, Janaka, Burisrawa, Baladewa, Buta, Kethek, Anoman, Kumbakarna, Ramawijaya, Lesmana Pengarep, Penurung, Janaka, Ramawijaya, Lesmana, Burisrawa, Gatotkaca, Baladewa, Buta, Kethek, Anoman, Kumbaarna Kethek, Anoman, Buta, Kumbakarna Janaka, Ramawijaya, Lesmana Pengarep, Penurung, Janaka, Cakil, Gatotkaca, Baladewa, Kumbakarna, Ramawijaya, Lesmana Pengarep, Penurung, Janaka, Ramawijaya, Lesmana Janaka, Cakil, Kethek 116
LAMPIRAN Gerak dhasar/ Pulo lantai No. Nama Gerak Dhasar 1. Ajon - ajon 2. Jogedan Lurus 3. Lumbungan Ageng 4. Lumbungan Cilik 5. Bunderan Angka Wolu Wujudipun 117
Sumping Endhong Slempang Keris Kamus Timang Boro Draperi Jarik LAMPIRAN Gambar paraga: Ramawijaya (Dok. Bekti. Tanggal 27 Mei 2013) Irah - irahan Gelung Klat Bahu Kalung Stagen Deker Uncal Sampur Polos 118
Bracot Kace Slempang Stagen Buntal Jarik Poleng Celana Cindhe LAMPIRAN Gambar paraga: Kethek Ijo (Dok. Bekti. Tanggal 27 Mei 2013) Irah - irahan Gelung Klat Bahu Deker Kamus Timang Boro Uncal 119
Udhal - udhalan Kaweng Timang Boro Uncal LAMPIRAN Irah - irahan Gambar paraga: Buta (Dok. Bekti. Tanggal 27 Mei 2013) Bracot Deker Kamus Rampek Celana Polos 120
Catatan Lapangan Observasi 1 Dinten : Setu Surya kaping : 6 April 2013 Narasumber : Bapak Warsito Dinten Setu sonten, surya kaping 6 April 2013, wanci tabuh 15.30. Panaliti sowan dhateng dalemipun bapak Warsito. Bapak Warsito minangka pembina saha panata karawitan (gamelan) reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Ancasipun panaliti sowan bapak Warsito inggih menika nyuwun idin badhe panaliten bab makna leksikal busana, gerak dhasar, saha gamelan. Panaliti dipuntampi kanthi remen, dipunparingi idin kangge panaliten. Panaliten saged dipuntindakaken wiwit tanggal 23 April 2013 kangge mendhet photo busana. Saking bapak Warsito dipunparingi pirsa bilih ingkang dipunsuwuni pirsa utawi ingkang dipunwawan pirembagan ing samangke wonten bapak Warsito piyambak, bapak Sumantoro, bapak Giya, mas Wahyu Edy Prajoko, mas Otok Fitrianta. Salejengipun anggenipun mendhet photo busana dipuntindakaken kalih dinten, amargi papan kangge nyimpen busana wonten kalih panggenan. Menawi mendhet photo gerak dhasar saged dipuntindakaken benjang nalika pentas. 121
Catatan Lapangan Observasi 2 Dinten : Selasa Surya kaping : 23 April 2013 Narasumber : Bapak Warsito Panaliten dipuntindakaken wonten dalemipun bapak Warsito. Panaliten ingkang dipuntindakaken inggih menika mendhet photo. busana. Inggih menika irah - irahan tropong, kalung, sumping, kelat bahu, jarik parang barong ageng ceplok gurdha, jarik parang barong alit ceplok gurdha, jarik parang klithik, jarik parang rusak, buntal. Sasampunipun mendhet photo, dipunlajengaken wawan pirembagan kaliyan narasumber. Asiling wawan pirembagan inggih menika ngrembag bab busana, gerak dhasar, saha gamelan. Panaliti nindakaken panaliten ingkang sepisanan. Wujudipun busana inggih menika irah - irahan, sumping, kelat bahu, deker utawi gelang tangan, kalung, rompi, setagen, kamus timang, sampur, kaweng, kace, simbar dhadha utawi simbar djadja, slempang, jarik, rampek, bara, draperi, buntal, uncal, binggel, klinthing, endhong, keris, praba.Bahanipun busana wonten kain, kain beludru, kain saten, benang renda/ wol, logam, kulit. Irah - irahan ingkang awujud mekutha dipunginakaken kaliyan paraga ratu. Upaminipun Ramawijaya, Duryudana. Jarik motif parang alit dipunginakaken kangge paraga putri alusan, kadosta Dewi Sinta. Jarik motif parang sedhengan dipunginakaken kangge paraga putri utawa putra, kadosta Dewi Trijatha, Ramawijaya, Lesmana. Jarik motif barong dipunginakaken kangge paraga raja sabrang, kadosta Dasamuka. Gerak utama ing reog iggih menika ajon - ajon, jogedan lurus, lumbungan ageng, lumbungan cilik, bunderan angka wolu. Gerak menika nedahaken gesang ing masarakat. Gamelan ingkang dipunginakaken wonten dhodhog kaliyan kecrek minangka gamelan pokok. Lajeng wonten bendhe, pethunthung. Titikanipun gamelan inggih menika saking swantenipun. Gamelan kadamel saking kulit, kayu, lan kuningan.. 122
Catatan Lapangan Observasi 3 Dinten : Setu Surya kaping : 27 April 2013 Narasumber : Bapak Sumartoro Dinten setu surya kaping 27 April 2013, wanci tabuh 16.00, panaliti nindakaken wawan pirembagan kaliyan bapak Sumartoro. Bapak Sumartoro minangka sesepuh saha pangrawit reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Wawan pirembagan menika ngrembag busana, gerak dhasar, saha gamelan. Asiling wawan pirembagan antawisipun: 1. Busana ingkang dipunginakaken inggih menika jarik, setagen, kamus, sampur, celana, klat bahu, sumping, uncal, irah - irahan, gelang tangan/ deker, gelang sikil/ binggel, buntal, kace, simbar dhadha, rompi, klinthing praba, cangkeman, pendhok. Bahan ingkang dipunginakaken kangge damel busana inggih menika kain, kain beludru, kain saten, benang, kulit, saha logam. 2. Gerak ingkang utama inggih menika ajon - ajon, jogedan lurus, lumbungan gedhe, lumbungan cilik, lingkaran angka wolu. Gerak wonten ing reog wayang Mangiran menika wonten maknanipun. 3. Gamelan ingkang dipunginakaken wonten dhodhog, pethunthung, bendhe, kecrek. Gamelan ingkang kadamel saking kuningan inggih menika bendhe kaliyan kecrek. Gamelan ingkang kadamel saking kayu kaliyan kulit inggih menika dhodhog kaliyan pethunthung. 123
Catatan Lapangan Observasi 4 Dinten : Setu Surya kaping : 27 April 2013 Narasumber : Bapak Giya Dinten setu surya kaping 27 April 2013, wanci tabuh 18.00, panaliti nindakaken wawan pirembagan kaliyan bapak Giya. Bapak Giya minangka panata busana reog wayang Kridha Beksa Lumaksana. Wawan pirembagan ingkang dipuntindakaken inggih menika ngrembag busana, gerak dhasar, saha gamelan. Bapak Giya maringi pirsa bilih benjang Minggu, surya kaping 28 April 2013 paniliti saged mendhet photo busana. Asiling wawan pirembagan antawisipun: 1. Busana ingkang dipunginakaken wonten ing reog inggih menika jarik, celana cindhe, celana beludru, setagen, kamus, sampur, buntal, kace, bracot utawi cangkeman, irah - irahan, gelang tangan utawi deker, gelang sikil utawi binggel, uncal, simbar dhadha, praba, sumping, klinthing, pendhok utawi keris. Bahanipun busana inggih menika saking kain, kain beludru, kain saten, benang renda utawi wol, logam, saha kulit utawi lunglit. Motif jarik ingkang dipunginakaken inggih menika: motif parang barong ageng ceplok gurdha, parang barong sedheng ceplok gurdha, parang klithik, poleng. 2. Gerak utama wonten ing reog inggih menika: Ajon - ajon, jogedan lurus, lumbungan ageng, lumbungan cilik, saha bunderan angka wolu. Saben gerakan menika wonten maknanipun piyambak - piyambak. 3. Gamelan ingkang dipunginakaken inggih menika: dhodhog, pethunthung, kecrek, bendhe. Gamelan kadamel saking kuningan, kayu saha kulit. 124
Catatan Lapangan Wawancara 1 Dinten : Selasa Surya : 23 April 2013 Asma : Bapak Warsito Yuswa : 60 taun Pakaryan : Pensiunan PNS/ Guru SMKI Kasihan Bantul Panggenan : Mangiran, Trimurti, Srandakan, Bantul Jabatan : Pembina/ Panata Karawitan O1 : "Kula nuwun Pak, nyuwun pangapunten saderengipun kula Bekti saking jurusan Basa Jawi UNY. Kula sowan ngriki sepisan badhe silaturahmi, kaping kalih badhe nyuwun priksa babagan reog wayang Kridha Beksa Lumaksana kangge manggihaken data panaliten skripsi kula." O2 : "O, nggih mbak mangga - mangga. Matur nuwun saking silaturahminipun. Kaleresan mbak menawi taksih wonten ingkang nggatosaken bab kesenian rakyat kados reog menika. Lajeng menapa ingkang saged kula biyantu?" O1 : "Kathah Pak. Wonten busana, tata rias, gerak utama ing reog, lajeng gamelan." O2 : "Muk jeneng - jenenge napa pripun mbak?" O1 : "Nggih jeneng - jenenge kaliyan penjelasanipun Pak." O2 : "Wo, nggih. Menawi busana ingkang dipunginakaken menika kathah. Saking perangan nginggil rumiyin kemawon. Saking mustaka menika wonten irah - irahan, kuping wonten sumping, lengen wonten kelat bahu, tangan wonten deker utawi gelang tangan. Perangan awak: kalung, rompi, setagen, kamus timang, sampur, kaweng, kace, simbar dhadha utawi simbar djadja, slempang. Perangan ngandhap: jarik, rampek, bara, draperi, buntal, uncal, binggel, klinthing. Perangan wingking: endhong, keris, praba." O1 : "Bahanipun busana menapa kemawon Pak?" 125
O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 : "Wonten kain, kain beludru, kain saten, logam, kulit, renda utawi wol. Ingkang saking kain wonten: jarik, rampek, kaweng, sampur, setagen. Ingkang saking beludru wonten: celana, endhong, kamus, simbar dhadha, rompi, kace, slempang. Saking saten wonten: draperi, deker, bara. Renda namung buntal kaliyan uncal. Logam wonten: keris, binggel, timang, klinthing. Kulit wonten: irah - irahan, sumping, kelat bahu, kalung, praba." : "Menawi irah - irahan saben paraga sami Pak?" : "Boten. Irah - irahan menika wonten gelung dipunangge paraga Gatutkaca, Antareja, Janaka, Ramamijaya, lan kethek - kethek. Irah - irahan tropong dipunangge paraga Baladewa, Rahwana, Kresna. Irah - irahan songkok dipunangge paraga pengarep, penurung, prajurit. Irah - irahan gimbal dipunangge paraga buto, Burisrawa, Kumbakarna." : "Menapa kedah beda irah - irahanipun?" : "Inggih mbak, amargi karakter paraganipun beda - beda utawi nedahaken status sosial." : "Sumping saha kelat bahunipun menapa nggih beda?" : "Sumpingipun sami. Biasanipun dipunangge paraga alusan. Menawi kelat bahu beda mbak. Kelat bahu putri wujudipun peksi garuda nedahaken sipat alus, lembut. Kelat bahu putra wujudipun gambar buta, nedahaken sipat tegas, satriya.:" : "Kenging menapa kedah peksi garuda kaliyan gambar buto?" : "Menika namung simbolis kangge keindahan mawon mbak." : "Menawi busana ing perangan awak kadospundi Pak?" : "Kalung wujudipun wulan sabit warninipun jene utawi emas. Gadhah teges kekajengan utawi harapan. Rompi utawi rangkepan klambi dipunangge paraga pengarep, penurung, Gatotkaca. Setagen wonten kalih, motif cindhe kaliyan polos. Sami kaliyan celana, wonten celana cindhe kaliyan polos." : "Menapa bedanipun cindhe kaliyan polos." 126
O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 : "Cindhe menika gegambaran sekar teratai minangka tandha keagungan utawi kawibawan. Mila menawi celana cindhe biasanipun wonten plisisr emasipun, ugi tandha keagungan. Celana polos menika namung diparingi manik - manik. Dipunangge paraga alusan kados pengarep, penurung, Gatotkaca." : "Menawi kaweng, kace, simbar dhadha kadospundi?" : "Kaweng menika kacu ingkang dawa kados tali. Biasane dipunangge nyilang ing ngajeng dhadha kangge aksesoris. Kamus menika sabuk utawi cathok, pinggire biasanipun dipunbordir. Kamus kangge ngiket utawi cathokan mila dipunsukani timang utawi pangiketipun. Kace utawi kalung saking kain wujudipun setengah bunderan. Biasanipun wonten hiasan manik - manik. Kace minangka aksesoris paraga putera gagah, dewa, raseksa. Sampur niku wonten cindhe kaliyan gendalagiri. Wonten ing beksan, sampur menika kangge senjata saha sabetan. Paraga ingkang ngginakaken sampur kados Gatotkaca, Suteja, buto, kethek, Kumbakarna." : "Menapa sampuripun dipunwastani gendalagiri?" : "Gendalagiri niku ingkang wonten motif gunung, lajeng ngandhapipun polos." : "Lajeng menawi slempang, simbar dhadha, binggel, lan sanesipun?" :"Slempang niku ugi namung aksesoris. Manpangatipun kangge nyelipaken endhong. Caranipun ngangge dipunsampiraken pundhak lajeng ing dhadha. Wujudipun kain dawa dipunparingi mote - mote. Simbar dhadha menika tetironing jambang wujudipun wulu - wulu. Dipunginakaken dening paraga kethek utawi buto. Mila warninipun simbar dhadha wonten ingkang cemeng, abrit, pethak, ijo, kuning, biru. Miturut paraganipun." : "Dados menawi Anoman, simbar dhadhanipun pethak. Menawi kethek abrit simbar dhadhanipun abrit. Mekaten Pak?" : "Enggih mbak. Lajeng binggel menika wujudipun bunder boten wonten ujungipun. Diangge ten ugel - egel sikil. Warninipun jene utawi emas 127
O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 128 minangka tandha keabadian. Ingkang ngginakaken binggel inggih menika Gatotkaca, Baladewa, Ramawijaya, Lesmana, lsp." : "Draperi kaliyan deker dereng Pak?" : "Nggih. Deker niku gelang tangan. Wujudipun segitiga wonten manik - manikipun. Dipunginakaken dening Pengarep, Penurung, Kumbakarna, Suteja, Gatotkaca, lsp. Menawi draperi menika kain ingkang sampun dipunwiru wonten plisir emas utawi simbol kebangsawanan. Mila draperi biasanipun paraga Janaka, Ramawijaya, Lesmana." : "Anggenipun ngangge kadospundi?" : "Sasampunipun jarikan, ing sangandhape jarik sisih kiwa." : "O,inggih. Menawi rampek kadospundi Pak?" : "Rampek niku jarik ingkang sampun dipunwiru. Gantose jarik mbak." : "Wo, nggih. Lajeng menawi gerak utamanipun Pak?" :"Gerak utama wonten: ajon - ajon menika gerak maju satunggal - satunggal saking paraga ngajeng piyambak ngantos mburi piyambak. Ancasipun kangge miwiti reog. Jogedan lurus menika joged lurus saking pengarep ngantos kethek utawi saking pengarep ngantos buto." :"Maksudipun?" :"Reog wayang menika dipunkelompokaken dados kalih. Kelompok alusan lan kethek, kaliyan satriya gagah lan buto. Saben kelompok menika sami nindakaken jogedan lurus. Menawi sampun dilajengke lumbungan ageng, lumbungan cilik, bunderan angka wolu." :"Maksudipun lumbungan ageng, lumbungan cilik menapa Pak?" :"Lumbungan ageng niku damel bunderan gedhe. Sedaya paraga dados satunggal." : "Kenging menapa bunderan Pak?" : "Lumbungan saking tembung lumbung utawi wadhah beras jaman rumiyin. Wujudipun bunder, tujuanipun beras disimpen ing lumbung supados gesang ing samangkenipun saged mulya, boten kekirangan bahan pangan. Lajeng ing reog dipundamel lumbungan ageng, maknanipun supados tiyang ing alam donya menika saged makmur
O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 ngantos benjangipun. Menawi wonten menapa - menapa dipunrembag sesarengan, dipunmusawarahaken. Wujudipun musawarah menika dilambangke bunderan. Rembagan ageng menika boten mbedahaken sipat, sedaya tiyang menika sami. Ananging rembagan ageng menika boten nuwuhaken asil. Ingkang wonten inggih pamanggih piyambak - piyambak. Mila lajeng dados lumbungan cilik utawi musawarah cilik saben kelompok. Saking musawarah cilik menika malah nuwuhaken pamanggih ingkang beda utawi perselisihan. Perselisihan menika kagambaraken dados bunderan angka wolu. Gerakanipun simpangan utawi nyilang. Bunderan angka wolu menika puncaking prekawis saderengipun dados paprangan." : "Dados menika kados nyariosaken gesang ing masarakat nggih Pak?" : "Nggih mbak leres." : "Lajeng ingkang babagan gamelan?" : "Gamelanipun wonten dhodhog, pethunthung, bendhe, kecrek." : "Menika menapa Pak?" : "Dhodhog kaliyan kecrek menika gamelan pokok. Titikanipun reog wayang niku wonten dhodhog kaliyan kecrekipun." : "Kenging menapa dados titikan?" : "Amargi swantenipun. Dhodhog titikan swantenipun dhog - dhog - dhog. Kecrek swantenipun creng - creng - creng." : "Menawi bendhe kaliyan pethunthung?" : "Bendhe niku swantenipun dheng - dheng - dheng. Pethunthung swantenipun thung - thung - thung." : "Menapa bahanipun gamelan?" : "Dhodhog kaliyan pethunthung saking kulit, lajeng cagakipun kayu. Bendhe kaliyan kecrek saking kuningan." : "Kajeng menapa ingkang dipunginakaken? : Kayu nangka mbak. Supados swantenipun sora utawi sero." : "Boten saged kayu sanesipun?" : "Boten. Mangkih pengaruh ten swarane." 129
O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 130 : "Kadospundi wujudipun gamelan?" : "Dhodhog kaliyan pethunthung kados kendang, nanging kulitipun namung sesisih. Dhodhog wujudipun wonten dhodhog ageng kaliyan dhodhog cilik. Dhodhog cilik menika sepasang. Bendhe kados gong utawi kempul cilik, wujude wonten tiga. Bendhe ageng/ penggedhe, sedhengan/ penengah, cilik/ penitir. Lajeng kecrek menika kados piring cilik, cacahe wonten sepasang." : "Kadospundi fungsinipun gamelan?" : "Dhodhog kangge miwiti utawi pembuka tabuhan/ gamelan saged, kangge maringi tandha menawi reog badhe lekas nggih saged. Pethunthung kangge nengahi iringan, kangge ngatur irama gamelan. Bendhe penitir/ cilik dithuthuk paling kathah. Bendhe penengah dithuthuk ing sela - selaning bendhe cilik kaliyan ageng. Lajeng bendhe ageng/ penggedhe fungsine kangge bas utawi gong. Menawi kecrek kangge pemanis gamelan utawi kangge tandha ebahing paraga. Kecrek saged ugi kangge tandha nalika perang." : "Nggih Pak, lajeng menawi badhe mendhet gambaripun busana, gamelan, gerak kadospundi?" : "Nek busana karo gamelan isa langsung mbak. Nek gerak sesuk pas ana pentas wae. Tanggal 27 Mei mbak, ana pentas." : "Nggih pak, benjang kula tak mendhet gambaripun. Saderengipun matur nuwun saestu Pak." : "Nggih sami - sami mbak. Mugi - mugi saged lancar skripsinipun." : "Amien. Pangestunipun Pak. Nggih sampun Pak, gandheng sampun cekap lan sampun radi sonten menawi kepareng badhe nyuwun pamit." : "Nggih, ndherekaken. Ngatos - atos."
Refleksi Saking wawan pangandikan wonten ing nginggil saged dipunpendhet dudutanipun inggih menika: 1. Wujudipun busana inggih menika irah - irahan, sumping, kelat bahu, deker utawi gelang tangan, kalung, rompi, setagen, kamus timang, sampur, kaweng, kace, simbar dhadha utawi simbar djadja, slempang, jarik, rampek, bara, draperi, buntal, uncal, binggel, klinthing, endhong, keris, praba. Bahanipun busana wonten kain, kain beludru, kain saten, benang renda/ wol, logam, kulit. 2. Gerak dhasar reog inggih menika ajon - ajon, jogedan lurus, lumbungan ageng, lumbungan cilik, bunderan angka wolu. Gerak dhasar menika nedahaken gesang ing masarakat. 3. Gamelan ingkang dipunginakaken wonten dhodhog kaliyan kecrek minangka gamelan pokok. Lajeng wonten bendhe, pethunthung. Titikanipun gamelan inggih menika saking swantenipun. Gamelan kadamel saking kulit, kayu, lan kuningan. 131
Catatan Lapangan Wawancara 2 Dinten : Setu Surya : 27 April 2013 Asma : Bapak Sumartoro Yuswa : 47 taun Pakaryan : Buruh Panggenan : Mangiran, Trimurti, Srandakan, Bantul Jabatan : Sesepuh Kridha Beksa Lumaksana/ Pangrawit O1 : "Nyuwun pangapunten bapak, kula sowan mriki sepisan badhe silaturahim, kaping kalih badhe nyuwun priksa bab pertunjukan reog wayang kangge njangkepi data panaliten kula kangge skripsi." O2 : "Inggih mbak, mangga - mangga. Napa ingkang saged kula biyantu?" O1 : " Menika pak, kula badhe nyuwun priksa bab pertunjukan reog. Bab busana, gerak, saha piranti gamelan." O2 : "Inggih mbak. Ingkang pundi riyin, ingkang badhe ditangletke?" O1 : "Bab busana rumiyin. Busana ingkang dipunginakaken menika menapa kemawon?" O2 : "Nggih, wonten jarik, setagen, kamus, sampur, celana, klat bahu, sumping, uncal, irah - irahan, gelang tangan/ deker, gelang sikil/ binggel, buntal, kace, simbar dhadha, rompi, klinthing praba, cangkeman, pendhok." O1 : "Busana menika kalawau kadamel saking menapa pak?" O2 : "Wonten kain, lulang utawi kulit, benang, kuningan. Kain menika wonten kain beludru, kain saten." O1 : "Ingkang kadamel saking kain menapa kemawon?" O2 : "Ingkang kain menika jarik, kaweng, rampek, sampur, setagen. Lajeng ingkang kain beludru wonten celana, endhong, kace, kamus, rompi, simbar dhadha, slempang. Ingkang kadamel saking kulit wonten irah - 132
O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 irahan, klat bahu, sumping, praba. Saking benang wonten buntal, uncal. Kuningan wonten klinthing, keris, binggel." : "Menawi jarik, saben paraga menapa sami?" : "Boten, wonten jarik parang klithik, jarik parang barong gurdha, jarik poleng. Jarik parang klithik dipunginakaken paraga alusan. Jarik poleng kangge kethek. Poleng bintulu aji kangge paraga trah darah bayu wonten Anoman, Bima, Antareja. Jarik parang barong gurdha kangge raja - raja." : "Menapa jarikipun kedah beda - beda?" : "Kangge nedahaken sipat paraga." : "Sifat ingkang kadospundi?" : "Nggih sifat ingkang sae kaliyan ingkang ala." : "Lajeng manpangat utawi fungsinipun saben busana menapa kemawon nggih pak?" : "Celana minangka kaendahan wonten rangkaian busana paraga, ugi nedahaken kedudukan. Irah - irahan kangge tutup mustaka, minangka jejangkeping busana. Gelang minangka kemantepan. Klat bahu menawi puteri kangge nedahaken sipat alus, lembut. Klat bahu putera kangge nedahaken sipat tegas. Klinthing niki kados gotri, kangge sipat lucu." : "Lajeng menawi bab gerak kadospundi pak?" : "Gerak ing reog Mangiran onten gangsal; ajon - ajon, jogedan lurus, lumbungan gedhe, lumbungan cilik, lingkaran angka wolu." : "Menika menapa pak?" : "Ajon - ajon niku kangge miwiti reog. Lajeng ingkang pokok niku jogedan lurus kinten - kinten ping kalih nembe mlebet lumbungan gedhe. Lumbungan gedhe niki ndamel bunderan ageng. Menika nggambaraken golong gilig. Dilajengke lumbungan cilik, ndamel bunderan cilik. Paraga ingkang gadhah sipat ala kaliyan ingkang gadhah sipat sae damel bunderan piyambak - piyambak. Sasampunipun damel lingkaran angka wolu." : "Wujudipun kados menapa?" 133
O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 : "Ajon - ajon niku paraga maju urut saking pengarep ngantos ingkang paling wingking. Menawi barisipun alusan nggih saking pengarep, ngantos dumugi kethek putih. Baris satunggalipun saking pengarep ngantos dumugi Rahwana. Jagoden lurus nggih namung njoged nanging posisinipun lurus. Dilajengke lumbungan gedhe. Menika tegesipun sedaya manungsa kedah nyawiji. Manungsa salebeting gesang ing masarakat menika menawi wonten perkawis - perkawis kedah dipunmusawarahaken. Ananging musawarah gedhe menika boten wonten asilipun, malah ndadosaken masarakat menika pecah dados kalih kelompok ingkang diwastani kelompok kanthi sipat sae, kaliyan kelompok kanthi sipat ala. Lajeng kelompok - kelompok menika musawarah piyambak - piyambak. Perkawis ingkang boten saged dipunmusawarahaken menika malah dados rame utawi sami pengen perang. Munculipun perkawis, utawi puncakipun perkawis menika kagambaraken dados lingkaran angka wolu." : "Menawi bab gamelan kadospundi pak?" : "Gamelan ingkang diangge nggih wonten Bendhe, Dhodhog, Pethunthung, Kecrek." : "Manpangatipun kadospundi?" : "Fungsinipun secara keseluruhan nggih kangge ngiringi gerak tarian. Bendhe niku kados gong. Lajeng dhodhog niku kados bas kangge miwiti iringan saha ngatur irama. Pethunthung kangge nengahi iringan. Kecrek kangge nggameli pas perang, ingkang swantene creng creng creng." : "Kenging napa dipunwastani dhodhog, pethunthung, bendhe, kecrek?" : "Saking swantenipun. Dhodhog nggih dhog - dhog - dhog. Pethunthung nggih thung - thung - thung. Kecrek nggih wau nika creng - creng - creng. Menawi bendhe kados dheng - dheng - dheng." : "Gamelanipun kadamel saking menapa pak?" : "Bendhe, kecrek saking kuningan. Dhodhog, Pethunthung saking kulit, trus cagakke nika saking kayu nangka." : "Menapa kedah kayu nangka?" 134
O2 : "Nggih, mergane kayu nangka niku saged dadoske swantenipun sero." O1 : "Nggih Pak, matur nuwun. Kula kinten pirembagan menika sampun cekap." O2 : "Nggih sami - sami mbak." Refleksi Saking wawan pangandikan wonten ing nginggil saged dipunpendhet dudutanipun inggih menika: 1. Busana ingkang dipunginakaken inggih menika jarik, setagen, kamus, sampur, celana, klat bahu, sumping, uncal, irah - irahan, gelang tangan/ deker, gelang sikil/ binggel, buntal, kace, simbar dhadha, rompi, klinthing praba, cangkeman, pendhok. Bahan ingkang dipunginakaken kangge damel busana inggih menika kain, kain beludru, kain saten, benang, kulit, saha logam. 2. Gerak ingkang utama inggih menika ajon - ajon, jogedan lurus, lumbungan gedhe, lumbungan cilik, lingkaran angka wolu. Gerak wonten ing reog wayang Mangiran menika wonten maknanipun. 3. Gamelan ingkang dipunginakaken wonten dhodhog, pethunthung, bendhe, kecrek. Gamelan ingkang kadamel saking kuningan inggih menika bendhe kaliyan kecrek. Gamelan ingkang kadamel saking kayu kaliyan kulit inggih menika dhodhog kaliyan pethunthung. 135
Catatan Lapangan Wawancara 3 Dinten : Setu Surya : 27 April 2013 Asma : Bapak Giyo Yuswa : 52 taun Pakaryan : Buruh Panggenan : Mangiran, Trimurti, Srandakan, Bantul Jabatan : Panata Busana O1 : "Nyuwun pangapunten bapak, kula sowan mriki sepisan badhe silaturahmi, kaping kalih badhe nyuwun priksa bab reog wayang Mangiran kangge skripsi." O2 : "Nggih mbak, matur nuwun, mangga. Napa mawon mbak?" O1 : "Menika pak, kula badhe nyuwun priksa bab pertunjukan reog Mangiran. Bab busana, gerak, saha piranti gamelan." O2 : "Nggih mbak. Pripun?" O1 : "Busananipun napa mawon, Pak?" O2 : "Wonten jarik, celana cindhe, celana beludru, setagen, kamus, sampur, buntal, kace, bracot utawi cangkeman, irah - irahan, gelang tangan utawi deker, gelang sikil utawi binggel, uncal, simbar dhadha, praba, sumping, klinthing, pendhok utawi keris." O1 : "Bahanipun saking menapa?" O2 : "Bahanipun wonten ingkang saking kain, kain beludru, kain saten, benang renda utawi wol, logam, saha kulit utawi lunglit." O1 : "Ingkang saking kain, beludru, saten, lan sanes - sanesipun?" O2 : "Ingkang kain onten jarik, rampek." O1 : "Menapa jarik ingkang dipunginakaken sami?" O2 : "Boten mbak, jarike niku onten ingkang motif parang barong ageng ceplok gurdha, parang barong sedheng ceplok gurdha, parang klithik, poleng." 136
O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 : "Dipunangge sinten kemawon pak?" : "Jarik parang klithik kangge paraga alusan. Jarik parang barong gurdha kangge baladewa. Jarik poleng kangge kethek - kethek. Jarik parang rusak nggih kangge paraga alusan." : "Menapa kedah beda?" : "Inggih, kangge mbedakake karakter. : "Karakter kadospundi?" : "Nggih karakter raja, patih, satriya, kethek, raja sebrang, buto." : "Menawi irah - irahan sami menapa kadospundi?" : "Irah - irahan nggih beda - beda mbak. Wonten gelung kangge janaka, satriya alusan, kethek. Tropong kangge kumbakarna, setija, baladewa, kresna. Pogogan kangge prahastha. Gimbal kangge buta. Songkok kangge pengarep, penurung." : "Menapa kedah beda pak?" : "Inggih. Kangge mbedakke karakter kala wau." : "Lajeng busana menika wau sami anggenipun ngginakaken menapa boten?" : "Sedaya niku ndherek karakter ingkang dipunparagakaken. Kados celana cindhe niku kangge paraga narapraja. Celananipun wonten plisir emas. Menawi celana beludru menika kangge paraga alusan. Menika mbedakaken kedudukan." : "Menapa wonten bedanipun antawisipun celana cindhe kaliyan celana beludru?" : "Sedaya sami - sami saking beludru. Menawi cindhe menika motifipun. Kangge bangsawan. Menawi beludru menika namung polos, boten wonten motifipun. Setagen niku nggih wonten setagen polos kaliyan setagen cindhe." : "Kenging menapa dipunwastani cindhe?" : "Cindhe niku kados kembang teratai. Kajenge paragane katingal agung." : "Menawi buntal, deker, kelat bahu?" 137
O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 : "Buntal niku ingkang dawa warna - warni, diangge ten pinggang. Deker niku gelang ingkang segitiga diangge ten tangan gen ugel - ugel. Kelat bahu nggih hiasan ten lengen." : "Menapa buntalipun kedah warna - warni?" : "Kangge kaendahan kajenge menarik. Menika gantose buntal saking godhong - godhongan." : "Lajeng wonten bara, draperi, endhong, kace, lan sanesipun?" : "Bara kain ingkang sepasang niku. Diangge ten paha. Draperi niku kain ingkang sampun diwiru wonten plisir emasipun. Kangge gantos jarik. Endhong niku wadhah panah, nganggene digendhong ing geger. Kace niku kalung saking kain, wujudipun setengah lingkaran. Binggel utawi gelang sikil warnine nggih emas." : "Kenging menapa kedah emas?" : "Warni agung." : "Nggih Pak. Menawi gerak utama wonten ing reog kadospundi?" : "Wonten ajon - ajon, lumbungan ageng, lumbungan cilik, bunderan angka wolu, kalih jogedan lurus." : "Nyuwun tulung dipunterangaken satunggal - satunggal Pak?" : "Nggih. Menawi ajon - ajon niku sami kaliyan maju, saking tembung ajon. Paragane maju urut. Jogedan lurus niku joged lurus. Lumbungan ageng kaliyan lumbungan cilik niku sami. Menawi lumbung nika rak bunder ta?, lajeng geakan menika diwastani lumbung. Maksudipun damel bunderan ageng kaliyan bunderan cilik. Lan ingkang pungkasan damel bunderan angka wolu." : "Kenging menapa lumbunganipun beda, lajeng taksih wonten bunderan angka wolu?" : "Lumbungan ageng, sedaya paraga damel bunderan. Menawi lumbungan cilik, paraga saben baris damel bunderan piyambak - piyambak. Lajeng bunderan angka wolu menika sedaya paraga damel angka wolu." : "Menapa wonten ancasipun?" 138
O2 : "Wonten. Lumbungan ageng niku rembagan ingkang gedhe, sedaya paraga terlibat. Lajeng rembagan cilik manut kelompokipun. Menawi sampun lajeng bunderan angka wolu ancasipun kangge titikan sampun wonten masalah saking kalih kelompok menika." O1 : "Menawi ajon - ajon kaliyan jogedan lurus?" O2 : "Ajon - ajon niku ngge nglekasi, lajeng diteruske jogedan lurus saking ngajeng ngantos mburi piyambak. Menika urut saben kelompok." O1 : "Menapa taksih wonten malih Pak, gerak dhasaripun reog?" O2 : "Boten mbak." O1 : "Nggih. Menawi gamelan kadospundi Pak?" O2 : "Gamelan wonten dhodhog, kecrek, bende, pethunthung." O1 : "Menika ingkang kadospundi?" O2 : "Dhodhog ingkang kados kendang nanging rainipun namung sesisih. Wonten dhodhog ageng, dhodhog cilik. Pethunthung nggih sami kados dhodhog. Menawi bende kados kempul cilik. Bende wonten tiga, bende ageng, sedhengan, cilik." O1 : "Menapa wonten bedanipun kalih jenis dhodhog menika?, lajeng menapa bedanipun jenis bende?" O2 : "Dhodhog e sami mbak. Bendene nggih sami, namung ditabuh gentosan." O1 : "Bedanipun dhodhog kaliyan pethunthung?" O2 : "Dhodhog swantenipun dhog - dhog - dhog. Menawi pethunthung niku thung - thung - thung." O1 : "Bahanipun gamelan kadospundi Pak?" O2 : "Dhodhog, pethunthung saking kayu trus sesisih disukani kulit. Bende saking kuningan. Kecrek saking kuningan." O1 : "Kecrek niku ingkang kadospundi?" O2 : "Kecrek ingkang kalih niku. Swantene creng - creng - creng." O1 : "Kayu menapa ingkang dipunginakaken kangge dhodhog kaliyan pethunthung?" O2 : "Kayu nangka mbak. Kajenge swantene sero." 139
O1 : "Nggih cekap semanten pitakenan kula. Matur nuwun sanget Pak, sampun biyantu kula." O2 : "Nggih sami - sami mbak." Refleksi Saking wawan pangandikan wonten ing nginggil saged dipunpendhet dudutanipun inggih menika: 1. Busana ingkang dipunginakaken wonten ing reog inggih menika jarik, celana cindhe, celana beludru, setagen, kamus, sampur, buntal, kace, bracot utawi cangkeman, irah - irahan, gelang tangan utawi deker, gelang sikil utawi binggel, uncal, simbar dhadha, praba, sumping, klinthing, pendhok utawi keris. Bahanipun busana inggih menika saking kain, kain beludru, kain saten, benang renda utawi wol, logam, saha kulit utawi lunglit. Motif jarik ingkang dipunginakaken inggih menika: motif parang barong ageng ceplok gurdha, parang barong sedheng ceplok gurdha, parang klithik, poleng. 2. Gerak utama wonten ing reog inggih menika: Ajon - ajon, jogedan lurus, lumbungan ageng, lumbungan cilik, saha bunderan angka wolu. Saben gerakan menika wonten maknanipun piyambak - piyambak. 3. Gamelan ingkang dipunginakaken inggih menika: dhodhog, pethunthung, kecrek, bendhe. Gamelan kadamel saking kuningan, kayu saha kulit. 140
Catatan Lapangan Wawancara 4 Dinten : Minggu Surya : 28 April 2013 Asma : Mas Otok Fitrianto, S.Pd Yuswa : 27 taun Pakaryan : - Panggenan : Mangiran, Trimurti, Srandakan, Bantul Jabatan : Panata Tari/ Panata Busana O1 : "Kula nuwun mas. Nepangaken kula Bekti saking UNY." O2 : "Nggih dhik, mangga. Napa ingkang saged kula bantu." O1 : "Ngaten mas, kangge tugas akhir skripsi kula badhe nliti bab busana, gerak dhasar, saha gamelan wonten ing reog wayang Mangiran riki." O2 : "Trus sik saged kula bantu napa?" O1 : "Mangkeh kula nyuwun pirsa maknanipun saking busana, gerak dhasar, saha gamelan." O2 : "Jurusan seni tari napa dhik?, nggih mangkeh ingkang saged kula jawab nggih kula jawab. Ingkang kula boten ngertos benjang kula tanglet - tangletke." O1 : "Kula basa Jawi mas. Nggih mas, busana ingkang dipunginakaken wonten reog wayang Kridha Beksa Lumaksana menika napa mawon nggih?" O2 : "Oalah, nggih. Busanane nggih wonten irah - irahan, sumping, klat bahu, jarik, rompi, endhong, keris, uncal, celana, kamus, timang, buntal, klinthing, binggel, deker, kalung, praba, sampur, rampek, setagen." O1 : "Bahanipun busana saking menapa mawon mas?" O2 : "Wonten ingkang saking kulit, logam, kain, kain beludru, kain saten." O1 : "Lha ingkang kulit, logam, kain, kain beludru, renda, kain saten menapa kemawon?" 141
O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 : "Kulit wonten irah - irahan, praba, kalung, sumping, klat bahu. Logam wonten klinthing, timang. Kain wonten jarik, sampur, rampek. Renda wonten buntal, uncal. Beludru wonten celana, endhong. Saten wonten deker, setagen." : "Lajeng busana menika dipunginakaken paraga sinten mawon?" : "Irah - irahan: sedaya paraga. Bingel: pengarep, penurung, Janaka. Jarik: sedaya paraga. Sampur: sedaya paraga. Celana: sedaya paraga. Setagen: sedaya paraga. Endhong: satriya alusan. Buntal: pengarep, Gatotkaca, Anoman. Klinthing: kethek, Anoman, buta. Praba: Gatotkaca, Suteja, Baladewa, Antareja. Rampek: Burisrawa, Buta, Kumbakarna. Deker: Pengarep, Penurung, Janaka, Cakil, Burisrawa, Buta." : "Menapa irah - irahanipun, jarik menika sami?" : "Beda. Nek tropong dianggo para ratu. Gimbal dianggo para buta. Gelung dianggo satriya alusan, kethek, Anoman. Songkok dianggo pengarep, penurung. Jarik parang barong ageng ceplok gurdha dianggo ratu sebrang kados Dasamuka. Jarik parang barong cilik ceplok gurdha dianggo Baladewa, Gatotkaca. Jarik parang klithik dianggo Ramawijaya, Lesmana, jarik parang rusak dianggo Yudistira, Janaka. Jarik poleng dianggo kethek, Anoman." : "Kenging menapa beda?" : "Bedakake karakter paraga wayang." : "Wujudipun busana kados menapa nggih?" : "Deker wujude segitiga, klat bahu kuwi gelang ing lengen mula disebut klat bahu utawa ngiket bahu, irah - irahan tropong kaya tropong, gelung simbol rambut digelung, gimbal simbol rambut gembel, songkok ana tedhenge ing mburi, binggel dianggo ten ugel - ugel wujude kados gelang, rampek niku jarik ingkang sampun diwiru, endhong wadah panah, celana niku kathok cendhak. Draperi kain sik wis diwiru. " : "Menawi endhong napa keris menika kange sinten?" : "Endhong kanggo Ramawijaya, Lesmana, Janaka. Keris kanggo Ramawijaya, Lesmana, Pengarep, Penurung." 142
O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 : "Menawi gerak dhasaripun menapa kemawon?" : "Gerak dhasar onten ajon - ajon, jogedan lurus, lumbungan ageng, lumbungan cilik, bunderan angka wolu." : "Kadospundi maksudipun?" : "Ajon - ajon niku maju pisanan, miwiti pentas reog. Urut saking pengarep ngantos wingking. Jogedan lurus niku joged lurus saking pengarep ngantos wingking. Lumbungan ageng niku damel bunderan ageng, ditindakke sedaya paraga. Lumbungan cilik niku damel bunderan alit, pecahan saking lumbungan ageng. Nek bunderan angka wolu niku joged nyilang kaya angka wolu nika." : "Menika ancasipun utawi maknanipun kangge menapa?" : "ajon - ajon kangge miwiti reog, jogedan lurus kangge bentuk kalih kelompok. Kelompok paraga sae kaliyan kelompok paraga ingkang sipate ala. Lumbungan ageng kados musawarah ageng/ gedhe. Lumbungan cilik kaya musawarah cilik, saben kelompok gawe musawarah dhewe - dhewe. Ing musawarah kuwi nyebabake perang, lha saderenge pirang niki wonten perselisihan. Digambarke bunderan angka wolu." : "Menawi gamelan, kadospundi?" : "Gamelan sik pokok ana dhodhog karo kecrek. Dhodhog ana kalih: gedhe karo cilik. Pethunthung, bendhe." : "Saged dipunjenengke menika wau kenging menapa?" : "Seko swarane." : "Swantenipun kadospundi?" : "Dhodhog nggih dhog - dhog - dhog, kecrek creng - creng - creng, pethunthung thung - thung - thung, bende dheng - dheng - dheng." : "Menapa bahanipun?" : "Kayu onten dhodhog, pethunthung. Kuningan onten kecrek, bendhe." : "Kayu menapa ingkang dipunginakaken?" : "Kayu nangka ben sero swarane" : "Boten saged digantos kajeng sanese?" 143
O2 : "Biasane nganggo kayu nangka ben suarane sero." O1 : "Nggih, cekap semanten riyin mas. Benjang menawi wonten kekirangan kula sowan malih. Matur nuwun." O2 : "Nggih dhik sami - sami." Refleksi Saking wawan pangandikan wonten ing nginggil saged dipunpendhet dudutanipun inggih menika: 1. Busana wonten reog wayang Kridha Beksa Lumaksana inggih menika irah - irahan, sumping, klat bahu, jarik, rompi, endhong, keris, uncal, celana, kamus, timang, buntal, klinthing, binggel, deker, kalung, praba, sampur, rampek, setagen. Bahanipun saking kain, beludru, saten, logam, kulit. 2. Gerak dhasar wonten reog wayang Kridha Beksa Lumaksana inggih menika ajon - ajon, jogedan lurus, lumbungan ageng, lumbungan cilik, lan bunderan angka wolu. Gerak dhasar menika nedahaken 3. Gamelan wonten reog wayang Kridha Beksa Lumaksana inggih menika bendhe, dhodhog ageng, dhodhog cilik, pethunthung, lan kecrek. Dhodhog lan kecrek minangka gamelan pokok. 144
Catatan Lapangan Wawancara 5 Dinten : Minggu Surya : 28 April 2013 Asma : Mas Wahyu Edy Prajaka Yuswa : 33 taun Pakaryan : Pengusaha Panggenan : Mangiran, Trimurti, Srandakan, Bantul Jabatan : Panata Busana/ Panata Tari O1 : "Kula nuwun mas." O2 : "Nggih mangga. Kersanipun kadospundi?" O1 : "Mekaten mas, minangka tugas akhir skripsi, kula badhe mendhet data wonten mriki. Samangke ingkang kula tliti inggih menika makna leksikal busana, gerak dhasar, lan gamela." O2 : "Wo nggih. Mangke kula jawab sangertos kula." O1 : "Nggih. Busana jinis-jinisipun menapa mawon nggih?" O2 : "Wonten celana, rompi, jarik, uncal, simbar dhadha, binggel, sumping, klat bahu, sampur, irah -irahan, endhong, keris, deker, kalung, slempang, kamus, timang, bara, sumping." O1 : "Bahanipun saking menapa?" O2 : "Kain, beluduru, saten, renda, logam." O1 : "Nyuwun dipunandharaken mas?" O2 : " Kain wonten jarik, rampek, sampur. Beludru wonten celana, endhong, bara, simbar dhadha. Saten wonten deker. Logam wonten klinthing, keris. Renda wonten uncal, buntal. Kulit wonten irahn - irahan, sumping, klat bahu, kalung" O1 : "Menapa jarikipun sami?" O2 : "Beda mbak. Jarik nika nedahaken karakter paraga. Dados onten ingkang ngangge parang barong ageng ceplok gurdha, parang barong alit ceplok gurdha, parang klithik, parang rusak. poleng" 145
O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 O1 O2 : "Bedanipun menapa pak?" : "Ingkang ngangge. Parang barong ageng ngge ratu sebrang, Dasamuka. Parang barong alit ngge Baladewa, Gatutkaca. Parang klithik ngge Ramawijaya, Lesmana. Parang rusak ngge Yudistira, Nakula, Sadewa, poleng ngge Anoman, kethek - kethek." : "menawi irah - irahanipun?" : "Niku nggih beda. Irah - irahan niku onten tropong, gimbal, songkok, gelung. Tropong kangge Suteja, Baladewa, Kumbakarna. Gimbal kangge buta - buta, songkok kangge pengarep, penurung. Gelung kangge Janaka, Gatutkaca, Anoman, kethek." : "Lajeng wujudipun busana kadospundi?" : "Deker cacahe sepasang, bentuke segitiga. Sampur niku dawa, onten werni kalih gendala giri kalih cindhe lan gendala giri. Cindhe niku wujude kembang teratai, gendala giri wujude gambar segitiga minangka lambang gunung. Kaweng niku nggih dawa, nanging alit, motifipun cindhe. Kalung wujude wulan tumanggal utawi wulan sabit. Klat bahu kangge kakung wujude nagamangsa, kangge putri wujude peksi. Klinthing wujude bunderan logam alit - alit. Uncal jaman riyin kangge pengaman alat kelamin paraga kakung." : "Menawi gerak dhasaripun kadospundi?" : "Gerak dhasaripun wonten ajon - ajon, jogedan lurus, lumbungan ageng, lumbungan cilik, bunderan angka wolu." : "Maksudipun kadospundi?" : "Ajon - ajon niku majeng satunggal - satunggal, diteruske jogedan lurus, niku joged lurus saking ngajeng dumugi wingking. Lumbungan niku damel bunderan. Ingkang lumbungan ageng niku damel bunderan ageng, sedaya paraga. Menawi lumbungan cilik niku bunderan saben larik. Larik paraga awatak sae, lan paraga awatak awon. Bunderan angka wolu niku wujude kados angka wolu. Menawi dipuntingali kados nyilang mila dipunmangertosi minangka perselisihan antawisipun larik paraga sae lan larik paraga awon." 146
O1 : "Kenging menapa mendhet nama lumbungan?" O2 : " Nggih menika intine kados lumbung wadhah pantun nika, kangge mikirke masa depan, maksudipun para paraga musawarah kangge mikirke urip ing masa ngajeng." O1 : "Lajeng menawi gamelanipun kadospundi?" O2 : "Gamelanipun ingkang pokok wonten dhodhog kaliyan kecrek. Dhodhog dibagi kalih, dhodhog ageng lan dhodhog cilik. Gamelan sanese wonten pethunthung, bende." O1 : "Wujudipun kadospundi?" O2 : "Dhodhog kaliyan pethunthung menika kados kendhang nanging kulite namung sasisih. Kadamel saking kayu. Kecrek kados piring cacahe kalih. Bendhe kados gong alit, cacahe wonten tiga." O1 : "Bahanipun gamelan saking menapa?" O2 : "Bahanipun dhodhog kaliyan pethunthung saking kayu. Kecrek, bendhe saking kuningan." O1 : "Kajeng menapa ingkang dipunginakaken kangge dhodhog?" O2 : "Kayu nangka." O1 : "Kenging menapa kajeng nangka?" O2 : "Amargi kayu nangka niki saged ngasilke swanten ingkang sero." O1 : "Manpangatipun gamelan kadospundi?" O2 : "Dhodhog ageng kangge tandha menawi reog badhe kawiwitan, lan kangge miwiti gamelan sanese, ingkang alit kangge pemanis irama. Kecrek kangge tandha perangan, bendhe kangge ngatur irama." O1 : "Nggih pak, cekap semanten. Matur nuwun." Refleksi Saking wawan pangandikan wonten ing nginggil saged dipunpendhet dudutanipun inggih menika: 1. Busana ingkang dipunginakaken ing reog wayang Kridha Beksa Lumaksana inggih menika celana, rompi, jarik, uncal, simbar dhadha, binggel, sumping, 147
klat bahu, sampur, irah -irahan, endhong, keris, deker, kalung, slempang, kamus, timang, bara, sumping. 2. Gerak dhasaripun inggih menika ajon - ajon, jogedan lurus, lumbungan ageng, lumbungan cilik, lan bunderan angka wolu. Gerak dhasar menika dipunwiwiti saking ajon - ajon. Lumbungan nedahaken musawarah ing masarakat. Bunderan angka wolu nedahaken perselisihan. 3. Gamelan ingkang dipunginakaken inggih menika bendhe, dhodhog ageng, dhodhog cilik, pethunthung, kecrek. Gamelan pokokipun inggih menika dhodhog kaliyan kecrek. Dhodhog kangge miwiti saha tandha bilih reog badhe kawiwitan. Kecrek kangge tandha perangan. 148
\iledharan Informan Ingkang tapak astawonten ing ngandhap menik4 kula: Asma Yuswa otoL fr{t/-/ on/o s N Pzfu Pakaryan Panggenan Jabatan Nt U ei tuN Tei o url t Sran4alm gnr(o/ ?.oalu 4a ri / t a {a Ausond. Kanthi menika nedahaken bilih mahasiswa wonten ing ngandhap menika: Nama : Bekfi Pangastuti NIM :09205244068 Prodi/ Jtrrusan : Pendidikan Bahasa JawalPendidikan Bahasa Daeratr Saestu sampun nindakaken wawan pirembagan minangka sarana pados data (manggihi data) kangge nyusun Tugas Akhir Skripsi (TAS) kanttri irah - irahan "Malcra Leksikal Wonten W Reog Wayang l(ridlw Beksa Lunalcsana". Bantul, ed April2013
Wedharan Informan Ingkang tapak astra wonten ing ngandhap menik4 kula: Asma Yuswa Pakaryan S u na{-to no ?z tt' Bu naA Panggenan Jabatan Htt y tnan rt IWr'l r srandfie)3anh,/ S"iyuA kmde 6rfua (umalftiod, /trWAh)tTlN Kanthi menika nedahaken bilih malrasiswa wonten ing ngandhap menika: : Bekti Pangastuti :09205244068 Prodi/ Jurusan : Pendidikan Bahasa lawa/ Pendidikan Bahasa Daerah . . Saestu sampun nindakaken wawan pirembagan minangka sarana pados data (manggihi data) kansge nyusun Tugas Akhir Skripsi (TAS) kanthi irah - irahan "Malcrta Leksikat Wonten Ing Reog Wayang lbidtw Beksa Lumaksana". Bantul, e? April2013 eCIdoro
YYedharan Informan Ingkang tapak astawonten ing ngandhap menika, kula: Yuswa Pakaryan 6r ya ,z /4 Aur-oK Panggenan | rylq1iUn Trl t7u"{i S ran d4eO S4otol late bula47 Kanthi menika nedahaken bilih mahasiswa wonten ing ngandhap menika: Nama : Bekti Pangastuti NIM :092052M068 Prodi/ Jurusan : Pendidikan Bahasa Jawa/Pendidikan Bahasa Daeratr Saestu sampun nindakaken wawan pirembagan minangka sa,ralra pados data (manggihi data) kangge nyusun Tugas Akhir Skripsi (TAS) kanthi irah - irahan "Malcllq Letrsikal Wonten Ing Reog Wayang Kridha Betrsa Lumaksand'. '
Wedharan Informan Ingkang tapak asta wonten ing ngandhap menika, kula: Asma Yuswa Pakaryan Panggenan Jabatan 0a hy u €dy 7y.{q 33 &/, ?" l/aigirart Trt nu r{r 8utart6, / P"odla (*rt u sct€ T Erada/eo Bo{, / Kanthi menika nedahaken bilih mahasiswa wonten ing ngandhap menika: Nama : Bekti Pangastuti NIM :09205244068 Prodi/ Jurusan : Pendidikan Batrasa Jawal Pendidikan Bahasa Daerah Saestu sampun nindakaken wawao pirembagan minangka sarana pados data (manggihi data) kangge nyusun Tugas Akhir Skripsi (TAS) kanthi irah - irahan "Makna Lelcsikal Wonten Ing Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksano". Bantul, :8 April 2013 tapak asta €dJ kyolo
Wedharan Informan Ingkang tapak asla wonten ing ngandhap menika, kula: Asma Yuswa Pakaryan Panggenan Jabatan Dars ilo 6o /A, . PenJfioart PuS /eora klAN 6/Rrqru 7r/ Dutlr 7e mh n A / P eoa (a /<ar ou r'(ant s,",( / ka,il an &aofu1g Sra,xr'e,(eo Beo{ut Kanthi menika nedahaken bilih mahasiswa wonten ing ngandhap menika; Nama : Bekti Pangastuti NIM :092A52M068 Prodi/ Jurusan : Pendidikan Bahasa Jawa/Pendidikan Batrasa Daerah - Saestu sampun nindakaken wawan pirembagan minangka sarana pados daa (manggihi data) kanege nyusun Tugas Akhir Skripsi (TAS) kanthi irah - irahan "Malota Leksilcal Wonten Ing Reog Wayang Kridha Beksa Lumaksand'. Bantul, zs April2013
KEMENTERIAN PENDIDII(AN DAN KEBUDAYAAN UNIVTN$ITAS NIfiINI YOOYAIIANTA ]AITUT[$ BAM$[ D[I{ $]t{I v Alamat: l(arangmalang. Yugyakarta 552$ a (U274) 550843, 548207 Fax. (0274)54EZD7 FRM/FBS/33.01 10 Jan 20'11 Nomor Lampiran Hal : 030 I b/UN.34. I zlDT lllll2013 : I Berkas Proposal : Permohonan Izin Penelitian 22 Maret2013 Kepada Yth. Gubernur Daerah lstimewa Yogyakarta c.q. Kepala Biro Administrasi Pembangunatl Sekretariat Daerah Provinsi DIY Kompleks Kepatihan-Danurejan, Yogyakarta 55213 Kami beritahukan dengan hornrat bahwa maltasiswa karni clari Fakultas llahasa clarr Scrri LJlivorsitls Ncgcri Yogyakarta bermaksud mengadakatr Penelitian untuk menrperoleh data gurra nrclyusllt 'l'ugas Ahhir Skripsi(TAS)/Tugas Akhir Karya Seni(TAKS)/Tugas Akhir Bukan Skripsi(TABS), ctengan judut : Makna Leksikal Pertuniukon Reog ll/ayang Kridha Beksg Lumaksanu Lakon Gatotkaca Lair Mahasiswa dirnaksud adalah : Nama NIM Jurusan/ Program Studi Waktu Pelaksanaan Lokasi Penelitian BEKTI PANCASTUTI 09205244A68 Pendidikan Bahasa Jawa Maret - Mei2013 Dusun Mangiran, Desa Trirnurti, Srandakan Bantul Untuk dapat terlaksallanya maksud tersebut, kami mohon izin dan bantuarr seperlunya. Atas izin dan kerjasa,ra Bapak/lbu, Luo,i sampaikan terima kasih. ,/{a +,/ ..s/.i ir lr, a. ,,-. .11 t \r-, FBS, Utami, S.E. 70704 199312 2 001
KEMENTERIAN PENDIDIKAN DAN KEBUDAYMN UNIVINSITAS N[O[H YOfiYAIUNTA ]MUIIA$ BAM$A I}AI{ S]M Alamat: Karangmalang. Yogyakarta 552$ a (0274) 550843,548207 Fax. $27415482i7 //wun^r.fhs. uny.ac.idl I FRM/FBS/33-O,I 10Jan2011 Nomor Larnpiran Hal 03 0 I b/uN.3 4.1 2l DT lilt 120 1 3 I Berkas Proposal Permohonan Izin Penelitian 22 Maret2013 Kepada Yth. Gubernur Daerah lstimewa Yogyakarta c.q. Kepala Biro Administrasi Pembangunan Sekretariat Daerah Provinsi DIY Kornpleks Kepatihan-Danurejan, Yogyakarta 55213 Kami beritahukan dengan lrormat bahwa mahasiswa karni dari trakLrltas tlahasa clan Scrri [Jnivor.sitas Ncgcri Yogyakarta bermaksud mengadakan Penelitian untuk rnenrperoleh data guna nlcnyr.rsun 'l'ugas Al<lrir Skripsi(TAS/Tugas Akhir Karya Seni(TAKS)/Tugas Akhir Bukan Skripsi(TABS), dengan judut : Makna Leksikal Pertunjukan Reog Wayung Kridha Beksa Lumaksona Lqkon Gatotkaca Loir Mahasiswa dimaksud adalah : Nama NIM Jurusan/ Program Studi Waktu Pelaksanaan Lokasi Penelitian BEKTI PANGASTUTI 0920s244068 Pendidikan Bahasa Jawa Maret - Mei2013 Dusun Mangiran, Desa Trimurti, Srandakan Bantul Untuk dapat terlaksananya maksud tersebut, kami mohon izin dan bantuan seperlunya. Atas izin dan kerjasama Bapak/lbr, t urni sampaikan terima kasih. 7o:;+,/ ,i( r ru lrr r'\1 'g\ \'3) didikan FBS, Utami, S.E. 70704 199312 2 001