Tradhisi Ruwat Dhusun ing Candhi Belahan (Tintingan Budaya) TRADHISI RUWAT DHUSUN ING CANDHI BELAHAN (Tintingan Budaya) DALILI ZATA DINI Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah Fakultas Basa lan Seni Universitas Negeri Surabaya ABSTRAK Candhi Belahan yaiku salah sawijining panggonan kang winangun minangka pertitaan kang wujude selir Dewi Sri lan Dewi Laksmi. CB nduweni tradhisi kang biasane ditindakake saben sasi Besar utawa Sura ing dina minggu Legi. Tradhisi kasebut bisa diarani Tradhisi Ruwat Dhusun (TRD). Kanthi tujuwan kanggo mujudake rasa syukur lan minangka wujud pandongane warga supaya bisa lumaku lancar ngadhepi kauripan ing mangsa tembe. Underan panliten, yaiku: 1) Mula bukane Tradhisi Ruwat Dhusun ing Candhi Belahan; 2) Tata laku TRD; 3) Jinis ubarampe lan uga makna TRD; 4) Piguna sajrone TRD; 5) Nilai budaya sajrone TRD. Paedah kang bisa dijupuk saka panliten yaiku: 1) bisa nambah pamawas, pangalaman, lan wawasan panliti kanggo nliti tradhisi sawijine panggonan kang ana gayutane karo candhi; 2) bisa menehi gegambaran nulis sastra, mligine sastra lisan; lan 3) bisa menehi anak putu kanggo nyinaoni lan nguri-uri crita amrih bisa ngerteni crita candhi. Metodhe kang digunakake sajrone panliten yaiku dheskriptif kualitatif. Sumber dhata kang ana ing panliten TRD diperang dadi loro, yaiku sumber dhata primer lan sekunder. Objek kang ditliti yaiku Tradhisi Ruwat Dhusun. Instrumen panliten iki awujud panliti, dhaptar pitakon, lan alat bantu kang digunakake kanggo ngumpulake dhata. Teknik ngumpulake dhata sajrone panliten lumantar observasi, wawancara, lan dhokumentasi. Babagan nganalisis dhata sajrone panliten nggunakake open coding, acial coding, lan selective coding. Asile panliten iki nuduhake yen TRD nduweni reroncenan tata laku adicara TRD kang diperang dadi papat yaiku: 1) Wiwitane pambuka; 2) Pambuka; 3) Inti; 4) Panutup. Ubarampe kang digunakake sajrone tumpeng ancak ing TRD, yaiku sega putih, iwak, woh-wohan, gendera, pala pendem, dene ubarampe rituwal sawur kembang, yaiku kembang setaman, kendhi, dupa, lan cok bakal. Pigunane TRD tumrap masyarakat bakal diandharake nganggo konsep Bascom yaiku 1) minangka sistem proyeksi; 2) minangka piranti kanggo ngesahake pranata-pranata lan lembaga-lembaga kabudayan; 3) minangka piranti kanggo pendidikan bocah-bocah; 4) minangka piranti kanggo meksa lan ngawasi aturan-aturan. Panliten iki nduweni fungsi liya minangka panemu saka panliti dhewe kanggo pangembangan. Piguna liyane yaiku: 5) piranti hiburan; 6) tradhisi kang ngrembaka; 7) fungsi solidaritas; 8) kanggo nglestarikake budaya; lan 9) fungsi ekonomi. Wujud nilai budaya kang kinandhut TRD kaperang dadi telu kategori kang gegayutane manungsa, yaiku 1) nilai budaya kang gegayutan marang Gustine; 2) nilai budaya gegatutan manungsa marang alam donya; 3) nilai budaya gegayutane manungsa minangka makhluk sosial. Tembung wigati: tradhisi, mula bukane, tata laku, piguna, nilai budaya PURWAKA LELANDHESANE PANLITEN Koentjaningrat (1987:15) ngandharake yen antarane budaya raket banget hubungane saingga budaya ngemu teges yaiku minangka sakabehing pikiran lan asil saka cipta, rasa lan karsaning manungsa kang becik kanthi sarana lan niyat ngupaya pamikiran manungsa kanggo luwih pinter. Unsur kabudayan asipat universal ana 7 yaiku: 1) Sistem religi lan manungsa kuwi lan upacara keagamaan, 2) Sistem lan organisasi kemasyarakatan, 3) Sistem kawruh, 4) Basa, 5) Kesenian, 6) Sistem Pangupajiwa, 7) Sistem teknologi lan piranti (Koentjaningrat, 2000:2). Kabudayan kuwi diduweni saben kelompok, mula saka kelompok mau uga nduweni ragam budaya, keagungan lan kaendahan budaya sarta kaluwihan dhewe-dhewe. Saliyane kuwi, kabudayan uga nduweni gegayutan karo akal lan budine manungsa kang 1
Tradhisi Ruwat Dhusun ing Candhi Belahan (Tintingan Budaya) wis dirembakake. Mulane kabudayan Jawa kudu tansah dijaga kahanane ing bebrayan. corak kabudayan bisa diperang dadi telu yaiku: a) kabudayan suku bangsa utawa dhaerah, kabudayan kang tegese saka kumpulan manungsa iki kaiket karo kasadharan lan dadi pengenal tumrap dhaerah tartamtu, b) kabudayan lokal, kabudayan iki kadelok saka kahanan kang ana ing panguripane manungsa lan dilandhesi norma sosial, c) kabudayan nasional, kabudayan kang adiluhung amarga minangka punjering kabudayan kang maneka werna. Panliten ngarepake tulisan apa kang tinulis bisa dingerteni kabudayane dhewe, uga kabudayan Jawa bisa tansah dilestarikake nganti jaman samangke. Salah sawijine kabudayan Sudikan (2001:4-5) ngandharake lokal kang narik wigaten kanggo dionceki luwih jangkep yaiku kabudayan lokal kang ana ing Candhi Belahan yaiku tradhisi ruwat dhusun. Tradhisi ruwat dhusun sabanjure bisa dicekak dadi TRD. Bab-bab kang narik kawigaten masyarakat sajroning TRD ing Candhi Belahan, yaiku: 1) TRD dianakake setaun pisan yaiku ing sasi Suro utawa Besar, tiba ing dina Minggu Legi, 2) tradhisi kang dianakake kanthi cara gedhen-gedhen lan masyarakate wiwit mudha nganti tuwa katon nyengkuyung anane TRD wiwit jaman biyen nganti saiki, 3) papan panggonan upacara yaiku ing papan wisata Candhi Belahan kang dipercaya nduweni unsur magis uga ngandhut tujuan implisit tumrap Dinas Kabudayan lan Pariwisata kanggo nguripake tradhisi minangka aset wisata budaya, 4) wujud lan makna ubarampe TRD, 5) anane kapitayan saka masyarakat yen ora nindakake bakal ana cilaka. TRD ing Candhi Belahan iki kalebu kabudayan kang isih dilestarikake. Tradhisi kasebut minangka warisan saka para leluhur kang diwarisake nganti saiki. Adicara kasebut dianakake saben taun ing sasi Suro utawa Besar tiba ing dina Legi, saingga ndadekake tradhisi luwih rowa dingerteni dening masyarakat. TRD iki nduweni pangaribawa kang gedhe tumrap panguripane masyarakat, tradhisi kanggo amarga mujudake rasa syukur masyarakat marang Gusti Pangeran lan kanggo ngurmati Raja Airlangga kang minangka raja kang gawe panggon kasebut kanggo selire. TRD kudu tansah dilestarikake supaya warga desa Wonosunyo tansah ayem tentrem. TRD kang ditindakake iki nuwuhake kapitayan yen ora nganakake bakal oleh cilaka. tradhisi kasebut minangka Candhi Belahan iki ana ing desa Wonosunyo, kecamatan Gempol, kabupaten Pasuruan. Pasuruan iku salah sawijine kabupaten kang ana ing propinsi Jawa Timur kang wewatesane karo kabupaten Sidoarjo ing sisih lor, kabupaten Probolinggo ing sisih wetan, kabupaten Mojokerto ing sisih kulon, lan kabupaten Malang ing sisih kidul. Masyarakat desa Wonosunyo isih percaya yen papan kanggo ngeruwat dhusun kasebut nduweni mitos utawa takhayul kang ora kena dipisahake. Mulane wong-wong kang padha mara ing kono lan nduweni kapitayan yen pawongan ngraupake banyu ing selir arca Dewi Laksmi iku bakal antuk pasuryan kang sulistya awet nom. Banyu kang metu ing salah sawijining selir iku uga nduweni gegayutan kang gedhe tumrap bebrayan ing kabupaten Pasuruan mligine desa Wonosunyo kasebut kanggo panguripan lan sapanunggale. saben dina, kayata adus, masak, Panliti kapengin nliti lan nganalisis TRD ing Candhi Belahan kanthi setiti. Saka panliten iki dikarepake supaya masyarakat Jawa luwih mangerteni makna kang supaya kinandhut masyarakat luwih mangerteni ngenani TRD ora mung nglakoni lan nglakoni wae. Salah sawijine paedah saka panliten iki yaiku minangka pawujudan ngupaya nguri- nguri kabudayan Jawa kang wis wiwit kalindhih kabudayan manca. sajrone tradhisi-tradhisi Jawa Panliten ngenani TRD sangertine durung tau ana sing nliti, mula saka kuwi panliten iki ditindakake kanthi Bab kang bakal ditintingi sajrone panliten iki kalebu babagan mula bukane TRD, tata laku, makna ubarampe, piguna, uga nilai budaya kang kinandhut sajrone TRD. Panliten iki mujudake deskripsi budaya kang ngandharake nilai-nilai sawijining budaya Jawa kanthi tujuwan kanggo nguri-uri uga ngrembakake kabudayan Jawa supaya tansah kajaga. UNDERANE PANLITEN Lelandhesan panliten wis diandharake ing dhuwur, undarane panliten iki bakal ngrembug ngenani TRD ing Kabupaten Pasuruan ing ngisor iki: 1) Kepriye mula bukane Tradhisi Ruwat Dhusun ing Candhi Belahan? Kepriye tata laku adicara TRD? Apa wae jinis ubarampe lan uga makna kang kinandhut sajrone TRD? Apa piguna kang kinandhut sajrone TRD? Kepriye nilai budaya kang kinandhut sajrone TRD? 2) 3) 4) 5) TUJUWANE PANLITEN Mula adhedhasar lan underane panliten iku bisa katitik saka tujuwane panliten iki, yaiku: 1) lelandhesan panliten Ngandharake mula bukane Tradhisi Ruwat Dhusun ing Candhi Belahan Ngandharake tata laku adicara TRD Ngandharake jinis ubarampe lan uga makna kang kinandhut sajrone TRD Ngandharake piguna sajrone TRD Ngandharake nilai budaya kang kinandhut sajrone TRD 2) 3) 4) 5) 2
Tradhisi Ruwat Dhusun ing Candhi Belahan (Tintingan Budaya) PAEDAHE PANLITEN Adhedhasar tujuwan panliten mesthi nduweni paedah tumrap pihak-pihak tartamtu. Paedahe panliten iki, yaiku: 1) Kanggo Panliti Bisa nambah pamawas, pangalaman, lan wawasan panliti kanggo nliti tradhisi sawijine panggonan karo ana candhi.Kanggo Mahasiswa Panliten ngenani sastra, mligine sastra lisan. Kanggo Masyarakat Supaya anak putu bisa nyinaoni lan bisa nguri-uri crita iki amrih anak turune bisa ngerti crita candhi iki gayutane kang iki bisa menehi gegambaran nulis 2) budaya, Universitas Negeri Surabaya, Skripsi. Panliten iki ngandharake wujud, piguna, lan makna. Metode kang digunakake yaiku metode deskriptif kualitatif. Konsep kang digunakake uga memper yaiku kanthi tintingan budaya. 3) Sri Wahyu Lestari irah-irahan ‡Legendha Candhi Tawang Alun ing Desa Buncitan Kecamatan Sedati Kabupaten Sidoarjo· NDQJ GLNDML kanthi tintingan folklor, Universitas Negeri Surabaya, Skripsi. Panliten kasebut medharake mula bukane crita, nilai budaya, fungsi lan gegayutane legendha ana ing masyarakat. Metode kang digunakake yaiku metode deskriptif kualitatif. Panliten iki meh memper karo apa kang bakal ditliti sajrone panliten yaiku ngenani panggonan candhi, nanging kang mbedakake konsep nilai budaya sajrone nintingi. (2015) kanthi WEWATESANE TETEMBUNGAN Saka irah-irahan panliten, panliti ngandharake wewatesaning istilah ing antarane yaiku: 1) Tradhisi, yaiku sakabehe bab kayadene adat pakulinan, kaprecayan, lan sapanunggale kang diwarisake dening para leluhur (Poerwadarminta, 1976:108) Candi Belahan, yaiku candhi kang winangun minangka panggonan pertitaan. Candhi kasebut ana ing lereng wetan Gunung Penanggungan, mligine Desa Wonosunyo, Kecamatan Gempol Kabupaten Pasuruan; Ruwat Dhusun, yaiku tradhisi kang dilakoni saben taun ing Candhi Belahan. Kanthi tujuwan supaya diparingi keslamatan, ayem tentrem sajrone desa Wonosunyo. 2) 3) bisa 4) Rama Ditya Pranandha Yudha (2017) kanthi irah- LUDKDQ ‡Tradhisi Sinongkelan ing Desa Prambon Kecamatan Tugu Kabupaten Trenggalek·NDQJGLNDML kanthi tintingan budaya, Universitas Negeri Surabaya, Skripsi. Panliten iki ngandharake tata lakune, makna simbolis ing ubarampe, lan pamawas masyarakat. Metode kang digunakake yaiku metode deskriptif kualitatif. Konsep kang digunakake uga memper yaiku kanthi tintingan budaya. Saka andharan panliten kang ana ing ndhuwur iku ora padha amarga objek panliten kang ditliti beda. Objek kang ditliti panliten yaiku Tradhisi Candhi Belahan ing Kabupaten Pasuruan. Ing kene panliti bakal ngandharake mula bukane candhi belahan, tata rakite kepriye, makna ubarampe, piguna, ing kabuputen Pasuruan. Panliten saemper kang mbedakake karo panliti iku ngenani tradhisi sajrone candhi, objek utawa sumber data panliten uga saka panliten nggunakake tintingan budaya. lan nilai budaya kang ana TINTINGAN KAPUSTAKAN Panliten Sadurunge kang Saemper Panliten sadurunge kang dianggap saemper, ditindakake dening : 1) Adytia Mulyaning Astuti (2016) kanthi irah-irahan ‡Legendha Candhi Pari lan Candhi Sumur ing Desa Candipari Kecamatan Porong Kabupaten Sidoarjo· tintingan folklor, Universitas kang dikaji kanthi Negeri Surabaya, Skripsi. Panliten iki nggunakake konsep legendha pamawas Brunvand, kanggo medharake bab pigunane folklor panemune Bascom, dene kanggo medharake nilai budaya sajrone crita legendha nggunakake konsep nilai budaya saka pamawase Djamaris. Metode kang digunakake yaiku metode deskriptif kualitatif. Panliten iki saemper karo panliten kang ditindakake dening panliti yaiku ngenani nintingi candhi. Konsep nilai budaya kang digunakake uga memper. 2) Ayuk Sukmawati (2015) kanthi irah-LUDKDQ‡Upacara Manten Pegon ing Kelurahan Genteng Kecamatan Genteng Kutha Masyarakat lan Kabudayan Jawa (1993:30) ngandharake masyarakat yaiku saperangan wong kang urip bebarengan banjur kanthi cara tulung-tinulung nyengkuyung kabutuhan urip sakabehane pawongan kang ana sajrone kelompok tartamtu. Saliyane iku manungsa uga ora bisa urip tanpa anane pitulungan saka manungsa liya. Sabanjure Gillin lan Gillin (sajrone Koentjaningrat, 1990:146) ngandharake yen masyarakat yaiku manungsa nduweni gegayutan karo manungsa liyane kang gegayutan karo tatanan urip kayata norma, adat istiadat kang nduweni sipat kontinyu, lan uga gayutan karo rasa paseduluran. Masyarakat Soekanto sawijine masyarakat kang isih ngleluri kabudayan tanah Jawa, nanging wiwit pangrembakane jaman iki masyarakat nyebar nganti ing njabane pulo Jawa. Ana ing ngendi wae uripe, yen isih nglestarekake budaya Jawa isih dianggep perangane saka masyarakat Jawa. Kabudayan kang diduweni masyarakat Jawa bisa didadekake pedhoman kanggo urip ing bebrayan. Jawa minangka salah 3
Tradhisi Ruwat Dhusun ing Candhi Belahan (Tintingan Budaya) (sajrone Sulaeman, 1998:11) saka basa tembung kabudayan asale ngandharake sansekerta yaiku buddayah kang ngemu teges akal utawa budi utawa pamikiran. Ki Hajar Dewantara, ngandharake WHPEXQJ EXGD\D \DLNX ‡GD\D· VDND WHPEXQJ budi kang ngemu teges pambudidayane manungsa. Ditinting saka pamawas Sulaeman (1998:11) ngandharake tembung kabudayan utawa budaya ing teges kang sempit, ngemu teges pamikiran, karya, lan asil karya manungsa kang ngemu surasa kaendahan. Koentjaningrat Sajrone masyarakat kang majemuk, golongan kabudayan miturut Sudikan (2001:4-6) bisa diperang dadi telu, yaiku: 1) suku bangsa utawa kabudayan Kabudayan dhaerah, awujud kagiyatan-kagiyatan panguripan warga masyarakat mligine sesambungane paseduluran, sajrone upacara lan ritual sosial iki dadi pengenal keagamaan. Kabudayan sawijine budaya kang ana ing sawijine dhaerah tartamtu. Kabudayan lokal, awujud kagiyatan-kagiyatan kang dadi lelandhesane pranata-pranata sosial lan sumbere lokal saingga nduweni ciri khas lan mutu kang adiluhung. Kabudayan nasional, kabudayan kang diduweni karo kanthi bangsa bebarengan. 2) saka kabudayan-kabudayan 3) sakabehe Indonesia 1) Folklor lesan kayata ungkapan tradisional, lelagon rakyat, puisi rakyat (pantun, syair, gurindam), pitakonan tradisional (teka-teki), lan crita rakyat (dongeng lan legendha) lesan, awujud 2) Folklor setengah lesan, awujud campuran saka unsur lesan lan dudu lesan kayata drama rakyat (kethoprak, wayang, lodrug), tari rakyat (gambyong, srimpi, remo), kapitayan lan tahayul (gugon tuhon), upacara- tradisional (klairan, mantenan, kepaten), upacara dolanan tradisional (gobak sodor, betengan), hiburan rakyat, lan pesta rakyat. Folklor dudu lesan, awujud ora lesan masiya gawene kanthi lesan, wujude arupa material kayata arsitektur rakyat, rakyat, obat-obatan tradisional, alat musik, lan seni kerajinan rakyat sarta kang ora material, kayata musik (gamelan Jawa, Sunda, Bali) lan basa isyarat. sandhangan, panganan TRD iki uga mlebu sajrone wujud folklor setengah lesan. Ana ing TRD unsur lesan yaiku pocapan donga, bab ngenani cikal bakale anane TRD, lan ngenani makna kang kinandhut sajrone ubarampe. Dene dudu lesan yaiku wujude ubarampe lan hiburan ing TRD. Tradhisi iki wis ana wiwit biyen lan masyarakat ing kono nduweni kapercayan yen nglakoni tradhisi iku masyarakat bakal ayem tentrem. Saliyane iku ngenani tradhisi kang sumebar ing masyarakat bisa mujudake apa kang dadi kekarepane wong kang menehi dupa lan dedonga ing Candhi Belahan bisa dijabahi, nanging panyuwune ora luput saka Gusti Kang Maha Kuwasa amarga kabeh miturut kapitayan dhewe-dhewe. Adhedhasar pamikire pamawas bisa kadudut yen kabudayan nduweni norma, lan nilai ngenani solah bawa sajrone bebrayan panyengkuyunge sarta kesatuwan ide kang ana pikirane manungsa banjur diwarisake lan dilakoni kanthi cara nggunakake simbol-simbol. TRD kalebu kabudayan lokal amarga TRD minangka wujud saka kagiyatan-kagiyatan panguripane warga mligine warga Desa Wonosunyo. Saliyane kuwi, TRD uga mujudake salah sawijine kabudayan lokal kang nduweni ciri khas, saengga nganti saiki TRD tansah diugemi lan dilestarekake dening masyarakat. Konsep Tradhisi ngandharake tradhisi yaiku sakabehe bab kayadene adat pakulinan, kapitayan, lan sapanunggale kang diwarisake dening para leluhur. Adat uga bisa ateges tumindak samubarang kang wis dadi pakulinan ing masyarakat, kabudayan minangka kesadaran kolektif ing masyarakat, uga nduweni makna kang jembar kayadene komplek panguripan. Poerwadarminta (1976:108) Konsep Folklor Didelok saka etimologi, tembung folklor asale saka bangsa kulon yaiku folklore, kang dumadi saka tembung folk lan lore. Dundes (sajrone Danandjaja, 1986:1-2) ngandharake yen folk kang ngemu teges padha karo tembung collectivity, yaiku sakelompok pawongan kang duwe titikan tartamtu kaya dene ciri fisik, sosial, lan kabudayan. Tembung lore yaiku minangka tradhisi saka folk, kang ngemu teges perangan kabudayan kang diwarisake kanthi cara lan anggone turun medharake kanthi cara lisan utawa nggunakake gerak isyarat. Andharan kasebut bisa kadudut pangerten saka folklor, folklor yaiku salah sawijining kabudayan kang kolektif, sumebar turun temurun, lan tradisional kanthi wujud lan versi kang maneka werna ing wujude kang lesan utawa gerak isyarat. Folklor miturut Brunvand (sajrone Hutomo, 1991:8- temurun lan diwarisake kanthi cara 9) bisa diperang dadi telu, yaiku: TRD iki uga kalebu adat. Adat istiadat Jawa bisa tuwuh lan ngrembaka wiwit jaman biyen (Suwarni, 2005:60). Wiwitane tuwuh lan ngrembaka ing kedhaton. tata nilai, norma, Adat pandangan lan aturan panguripan bebrayan kang isih dilestarikake lan dikembangake minangka kearifan lokal nganti saiki. Suwarni (2005:61) ngandharake tradhisi minangka perangan saka kabudayan. Tradhisi uga minangka sakabehe adat, kapitayan, lan liya-liyane kang diwarisake kanthi cara turun temurun. istiadat iki ngemot sistem Konsep Fungsi ditindakake masyarakat panyengkuyung kasebut nduweni piguna tartamtu. Masyarakat panyengkuyunge kaya dene para pamudha kang bisa ngrembakake kabudayan kanthi kasebar amba ing urip bebrayan. Fungsi kang diduweni kabudayan iki nduweni tujuwan kanggo narik kawigaten masyarakat, supaya tetep ngugemi lan nglestarekake warisan budaya kasebut. Kabudayan kang 4
Tradhisi Ruwat Dhusun ing Candhi Belahan (Tintingan Budaya) Fungsi sastra lisan sajrone masyarakat kang digunakake ing panliten iki yaiku nggunakake konsep fungsi saka Bascom amarga dianggep luwih trep kanggo ngonceki fungsi kang kinandhut. Fungsi sastra lisan kang ditemokake ana pitu nanging saka fungsi utamane miturut Bascom (sajrone Danandjaja, 1984:19) diperang dadi papat, yaiku: 1) minangka sistem proyeksi, yaiku sarana piranti kang dadi benggalaning angen-angen sawijine kolektif, 2) minangka piranti kanggo ngesahake pranata- pranata lan lembaga-lembaga kabudayan, 3) minangka piranti kanggo pendidikan bocah-bocah, 4) minangka piranti kanggo pameksan lan pengawas supaya norma- norma digugu dening masyarakat. Saliyane fungsi utama utawa pokok kaya kang diandharake miturut Bascom uga ana maneh fungsi liya minangka pengantar kang tuwuh saka anane pangembangan analisis. Fungsi kasebut ing antarane yaiku ana 5) minangka piranti hiburan, 6) minangka piranti tradhisi kang ngrembaka ing masyarakat, 7) fungsi solidaritas sosial, 8) kanggo nglestarikake budaya, lan 9) fungsi ekonomi. manungsa lan masyrakat yaiku nilai budaya musyawarah, gotong royong, tresna marang negarane, patuh marang adat lan keadilan, e) nilai budaya kang gegayutan marang individune dhewe, separoh saka perangan individu ngadepi perkara kang ana ing awake dhewe, upamane kahanan uripe dhewe kang didhasari sipat pribadine manungsa dhewe. Lelandhesan Analisis Lelandhesan analisis iki digunakake supaya luwih gampang anggone ngandharake babagan tradhisi iki. Wujud TRD minangka perangan saka folklor setengah lesan kanthi konsep kang dijlentrehake dening Brunvand. ing TRD yaiku Babagan makna simbol kang ana nggunakake konsepe Herusatoto. Konsep kang digunakake kanggo ngudhar fungsi TRD yaiku konsep fungsi miturut Bascom. Babagan nilai budaya apa kang ana ing TRD ditintingi nggunakake konsepe saka pamawas Djamaris. METODHE PANLITEN Konsep Makna Simbol tembung simbol asale saka tembung symbolos kang asale saka Yunani kang tegese tandha utawa ciri kang medharake samubarang menyang pawongan. Simbol ngandhut makna, tumindhak simbolis wong Jawa yaiku: 1) tumindhak tradisi, 3) simbolis tumindhak simbolis ing seni. Herusatoto (1984:10) ngandharake ing agama, 2) tumindhak ing Masyarakat Jawa lan simbol ora bisa uwal, jalaran sakabehane prastawa kang kaalami dening masyarakat bisa disimbolake. Tumindak simbolis sajrone masyarakat tradhisional minangka pralambang supaya bisa cedhak marang Gusti kang Maha Kuwasa. TRD iki nggunakake piranti kang arupa simbol utawa tandha. Simbol sajrone TRD ora mung awujud tembung, nanging bisa awujud barang utawa benda, kang bisa dadi pralambang kekarepane manungsa. Panliten ngenani crita TRD ing Candhi Belahan iki arupa deskriptif kualitatif. Metode deskriptif kualitatif yaiku metode kang ditliti kanthi cara nyathet lan njlimet sarta kudu nliti sakkabehane kahanan kang dideleng, dirungu, lan diwaca kanthi sarana wawancara, video, tape, dhokumen (Sudikan, 2001:85) Panliten TRD nggunakake asil tintingan arupa dhata dheskriptif, ora mujudake angka utawa variabel siji lan sijine. Panliti uga bakal ngudharake apa kang dibutuhake banjur ngrungokake lan nyathet dhata saka informan. Kanthi tujuwan supaya bisa nganalisis dhata kang diolehake ing lapangan. Titikan kualitatif kasebut, bisa digunakake sajrone panliten TRD, uga menehi fungsi ing antarane yaiku digunakake dening panliti kang nduweni tujuwan nliti objek ngenani TRD ing Candhi Belaha, lan digunakake panliti kanggo nliti mula bukane kedadean TRD. Sumber Dhatane Panliten Konsep Nilai Budaya (sajrone Sulaeman, 1998:28), medharake sistem nilai budaya awujud abstraksi adat istiadat. Wujud nilai budaya uga bisa ndadekake pandam pandoming kanggo nindakake panguripan. Mula, wujud nilai budaya sajrone masyarakat sejatine kanggo nganalisis kabudayan supaya luwih amba maneh. Miturut Koentjaningrat Djamaris (1993:2) ngandharake yen nilai budaya kaperang dadi lima kategori kang gegayutane manungsa, yaiku a) nilai budaya kang gegayutan marang Allah SWT, gegayutan nilai budaya iki biyasane ngenani ketaqwaan, seneng donga, lan seneng pasrah marang Allah SWT, b) nilai budaya gegayutane manungsa marang donya minangka saperangane kauripan manungsa ing ngendi dheweke ana, amarga lingkungan uga wujud, werna, utawa dadi objek tuwuhe ide-ide lan pola pikir manungsa, mula nilai budaya kang onjo yaiku nilai kesatuan lan munpangate daya donya, c) nilai budaya gegayutane manungsa minangka makhluk sosial kang gegayutan karo nilai ramah lan kesopanan, kasetyan, kajujuran, lan kawicaksanan kang diduweni marang manungsa siji lan manungsa liyane, d) nilai budaya kang gayutan marang Sumber dhata primer ing panaliten TRD iki yaiku Bapak Todamun minangka juru kunci, Bapak Calyono minangka wong kang njaga gapura I, lan Bapak Soleh minangka kepala Desa Wonosunyo. Sumber dhata sekunder utawa sumber dhata tambahan ing panliten iki yaiku Bapak Muid minangka kepala BPBD kang menehi katrangan ngenani kahanan desa. Saka anane kaloro sumber dhata kasebut banjur bisa dadi dhata. Dhatane Panliten Dhata iki saka wawancara lan rekaman karo para informan masyarakat Desa Wonosunyo lan asil observasi ngenani TRD kang dadi sumber dhata. Wujud saka dhata lisan iki awujud tetembungan kang asale saka pangucape para informan kang sabanjure ditranslit marang dhata tulis. Banjur yen dhata-dhata wis nglumpuk bakal disusun, dianalisis, intarprestasi. Dhata dudu lesan arupa foto uga wigati kanggo panliti, kayata profil Desa Wonosunyo lan prosesi TRD. Foto bisa menehi katrangan deskriptif kang asring digunakake nliti dhata kang subjektif lan asile dianalisis kanthi cara induktif. 5
Tradhisi Ruwat Dhusun ing Candhi Belahan (Tintingan Budaya) Teknik Anggone Nglumpukake Dhata Teknik nglumpukake dhata sajrone panliten iki yaiku: (1) Observasi Panliten nggunakake observasi kanthi cara langsung, supaya bisa ngasilake dhata kang valid lan jangkep ing lapangan. Kaluwihan teknik observasi iki panliten bisa njupuk dhata lan ngrasakake langsung. (2) Wawancara Teknik wawancara kang digunakake panliti ing sajrone panliten iki yaiku nggunakake teknik wawancara semi struktural amarga saliyane panulis nduweni ancangan pitakon, nanging uga bisa nambahi pitakonan maneh menawa ana pitakonan kang tuwuh nalika wawancara ditindakake kang sesambungan karo TRD. Teknik wawancara uga nindakake teknik ngrekam lan teknik nyathet. Teknik iki minangka panyengkuyung nalika nglakoni wawancara. Instrumen Panliten Instrumen panliten yaiku piranti kanggo nliti ngenani kadadean alam lan solah bawane manungsa (Sugiyono, 2008:102). Instrumen miturut Moleong (2011:168) yaiku piranti kanggo ngumpulake dhata. Saingga bisa kadudut, instrumen iki nyengkuyung banget anggone panliten ing lapangan. Saliyane iku, uga ana panemu liya saka Arikunto (2009:134) ngandharake instrumen panliten yaiku piranti kang digunakake kanggo mbiyantu panliti anggone nggoleki dhata. ANDHARAN ASILE PANLITEN Etnografi Desa Wonosunyo Etnografi miturut Spaedley (1997: 11) iki salah sawijine metodhe panliten kang kalebu kualitatif. Dhata etnografi iki oleh saka Kantor Kepala Desa Wonosunyo. Panliti teka langsung lan golek dhata saka Lurah Desa Wonosunyo banjur dibacutake menyang Sekretaris Desa lan diewangi kaliyan Kepala Dusun supaya gampang anggone nggoleki dhata Desa Wonosunyo. Kanggo mangerteni masyarakate Desa Wonosunyo, Kec. Gempol, Kab. Pasuruan ing ngisor iki bakal diandharake ngenani sesambungan gambar bebrayan sajrone TRD. Kahanan Alam Desa Wonosunyo Desa Wonosunyo kalebu salah sawijining desa kang manggon ing pereng Gunung Penanggungan ing Kecamatan Gempol. Tlatah Desa Wonosunyo uga saka 16 desa lan bisa kaperang dadi nem padhukuhan, yaiku dhukuh Wonosunyo I, dhukuh Wonosunyo II, dhukuh Badut, dhukuh Betro, dhukuh Belahan Nongko, lan dhukuh Belahan Jowo. Ing sajrone Desa Wonosunyo uga diperang dadi 35 RT lan 9 RW. Desa Wonosunyo nduweni jarak udakara 10 Km saka pamerentahe Kecamatan ing Desa Karangrejo, Gempol, Pasuruan. Gempol Wewatesane Desa Wonosunyo ing sisih lor karo Desa Jeruk Purut, sisih kulon karo Desa Kunjorowesi, sisih kidul karo Desa Sukoreno, dene sisih wetan wewatesan karo Desa Sumbersuko. Kahanan Bebrayan ing sajrone Desa Wonosunyo Instrumen panliten ing kene ana telung jinis, yaiku a) panliti, yaiku salah sawijine kang nindakake panliten iki. Ing sajrone panliten kualitatif panliti dadi instrumen kang utama (Moleong, 2009: 163), b) dhaftar pitakonan, iki mengko dibutuhake nalika panliti nggolek informasi utawa katrangan ngenani TRD. Sadurunge panliti nindakake wawancara marang informan, dhaftar pitakonan luwih dhisik kudu gawe, kanthi tujuwan kanggo antuk dhata utawa informasi saakeh-akehe saka informan, c) alat bantu utawa piranti kang nyengkuyung kanggo ngolehake dhata lan ngumpulake dhata-dhata panliten. Piranti utawa alat bantu kang dibutuhake sajrone panliten ngenani TRD, yaiku lembar observasi digunakake kanggo nyathet asil pengamatan kang dilakoni dening panliti, kamera HP digunakake kanggo njupuk gambar kagiyatan sajrone TRD lan ngrekam dhata nalika wawancara, lan kartu dhata kanggo nglasifikasikake dhata miturut masalahe. Tata Analisis Dhata Kahanan bebrayan ing sajrone Desa Wonosunyo bisa mujudake kahanan panguripan kang ana ing desa kasebut, kayadene struktur pamong desa, pendhudhuk pangupajiwa masyarakat Desa Desa Wonosunyo, Wonosunyo, agama, lan gegayutane kahanan karo TRD. Sejarahe Candhi Belahan Salah sawijine ciri saka sastra lisan nduweni jinis varian kang beda-beda jalaran sastra lisan kuwi nuduhake saka omongan wong siji lan sijine. Mula saka panliti nglumpukake varian-varian saka omongan wong siji mbaka siji. Ing kene bakal ngandharake mula bukane jeneng Candhi Belahan luwih ndhisik sadurunge mula buka candhine. Candhi Belahan sejatine wujud saka jeneng dhusun kang kalebu papan padunungane candhi. Warga menehi jeneng Candhi Belahan amarga papan padunungan ana ing dhusun Belahan Jawa. Supaya luwih cetha kaya andharan ing ngisor iki: Teknik analisis dhata miturut Sudikan (2001:80) ana telu urutan kudu dilakoni yaiku: 1) open coding, cara kanggo nggolek dhata saakeh-akehe, 2) axial coding, cara nglumpukake dhata miturut kategorine, 3) selective coding, cara pamriksaan kategori buku kang nduweni gayutan karo kategori liyane nganti mujudake dudutan. Tata cara nganalisis dhata lumakune TRD, yaiku: a) dhata asil saka observasi lan wawancara dicathet kabeh, b) dhata kang nglumpuk diperang miturut perkara utawa ngonceki asiling dhata saka lumakune TRD, teges mula bukane candhi, makna simbol, fungsi/piguna, lan nilai budaya kanggo masyarakat lan nglestarikake tradhisi supaya ora ilang ing tembe mburi, lan c) menehi dudutan adhedhasar analisis saka sakabehing dhata kang ana. ‡Diberi nama candi Belahan karena tempat candi didusun Belahan Jawa· 3DN 6ROHK $SULO 2017) Jarwane: ‡'LDUDQL &DQGKL %HOahan amergi panggone FDQGKL DQD LQJ GKXVXQ %HODKDQ -DZD· 3DN Soleh, 13 April 2017) Pamawas ing ndhuwur ngandharake yen tata letak Candhi Belahan iku meh padha karo jeneng dhusun. Babagan kasebut kang ndadekake dhusun katon maju amarga sistim pertanian. Mulane rata-rata pangupajiwa tani kanggo wong dhusun yaiku minangka buruh 6
Tradhisi Ruwat Dhusun ing Candhi Belahan (Tintingan Budaya) njangkepi kabutuhan sabendinane. Kahanan alam kang nyengkuyung bisa ndadekake masyarakat bisa tandur maneka werna jinis rempah-rempah. Tatarakit Tradhisi Ruwat Dhusun Tata laku sajrone TRD kuwi ana pra pambuka, pambuka, inti, lan pungkasan. Salah sawijine pra pambuka TRD yaiku musyawarah. Dene pambukane ana arakan tumpeng, lan rebutan tumpeng. Tahapan inti adicara iki rituwal sawur kembang. Pungkasane adicara TRD yaiku tayub, ujung, lan ludruk. 1) Wiwitane Pambuka Tradhisi Ruwat Dhusun Wiwitane pambuka TRD iki dilakoni sadurunge nindakake TRD, yaiku musyawarah karo prangkat desa, sesepuh, kanggo ngerencanakake nata adicara tradhisi kasebut. Musyawarah dilakoni kanthi tujuwan supaya adicara kasebut bisa lumaku kanthi tumata. Wiwit saka musyawarah kang dipandhegani dening Pak Lurah minangka pandheganing desa, para sesepuh desa, ketua RT, RW, lan para warga kang lumrahe nduwe daya pangaribawa tumrap adicara tradhisi. Bab kasebut kayadene kang diandharake kaya ing ngisor iki: lan saperangan para warga ‡"WUDGLVL LQL GLODNXNDQ VHWLDS WDKXQ VHKLQJJD para warga dikumpulkan dirumah pak kasun. Dibantu semua perangkat desa Wonosunyo seperti BPBD, RT, RW, tokoh masyarakat, dan ditanggung bersama· Pak Soleh, 13 April 2017) Jarwane: ‡" WUDGKLVL LNL GLODNRQL VDEHQ WDXQ NDPDQJND para warga dikumpulake ing omah pak kasun. Diewangi desa kabeh Wonosunyo kayadene BPBD, RT, RW, tokoh masyarakat, lan disengkuyung bareng-EDUHQJ· (Pak Soleh, 13 April 2017) karo pamarentah Adhedhasar andharan ing ndhuwur nuduhake yen para warga padha rembugan rong wulan sadurunge adicara tradhisi dilakoni babagan wulan kang digunakake adicara kasebut kanthi wulan Suro utawa besar, ing antarane wulan kasebut ana dina Legi. Sabanjure kuwi ditemtukake sapa wae kang kajibah dadi ketua panitia uga saperangan kayadene kang sekretaris, bendahara, humas, lan liya-liyane. Kanthi anane panitia kang mbentuk mau bisa ditata nalika adicara bisa dilaksanakake kanthi sakral lan katata. Panitiane yaiku saka para prangkat desa, ketua adat, lan sebagian masyarakat kang wis diutus cawe-cawe sajrone tradhisi. pakaryan dibutuhake, Arakan Tumpeng Arakan tumpeng iku minangka salah sawijine adicara adat tradhisi kang dilakoni saben taun. Para warga desa padha nglumpukake anggone iuran kanggo tumpeng. Iuran tumpeng asale saka asil bumi kang ditandur karo buruh tani. Senajan akeh penggaweyan ing desa kasebut. Para buruh tani uripe tansah ayem tentrem sajrone nglakoni panguripan. Tumpeng kang wis dadi banjur dipasrahake dening pawongan kang kapilih pamangku adat, kayata wawancara kang diandharake ing ngisor iki: ‡""DUDNDQ WXPSHQJ DQFDN VHWLDS ZDUJD memberikan sebagian hasil bumi atau tanaman yang sudah ditanam untuk dibagikan dan GLVHUDKNDQ NHSDGD SHPDQJNX GXVXQ"· 3DN Calyono, 14 April 2017) Jarwane: ‡"DUDNDQ VDEen warga menehake saperangan asiling bumi utawa tetanem kanggo didum-dumake lan diserahake dening SDPDQJNX GKXVXQ"· 3DN &DO\RQR $SULO 2017) bisa Andharan wawancara Pak Calyono dingerteni yen adicara arakan tumpeng iki minangka prosesi adicara adat kang kawiwitan. Wiwitane tumpeng digawe dening saben dhusun banjur dikumpulake dadi siji ing omahe pak kasun. TRD iki kalebu tradhisi swadaya saka masyarakat. Ubarampene tumpeng ancak asale saka asil tetanem para tani. Sawise tumpeng teka ana ing candhi, banjur tumpeng kapasrahake marang sesepuh pamangku adat tradisi. TRD diwiwiti pambuka dening Bapak Soleh minangka kepala desa Wonosunyo lan dibacutake dedunga supaya tradhisi kang dilakoni kalampahan kanthi lancar. Rebutan Tumpeng WXPSHQJ DQFDN Tumpeng kang digawe yaiku saka beras kang wujude krucut kayadene gunungan. Nalika kang gawe tumpeng iku saben dhusun kang iuran saka asil tetanem warga sabendinane. Mulane bisa ngurangi biaya tradhisi. Adicara rebutan tumpeng iki diugemi dening masyarakat. Rebutan dilakoni supaya kabeh warga desa bisa entuk berkah saka apa kang para tani tetanem. Adicara rebutan tumpeng iki bisa ngraketake paseduluran ing antarane dhusun, kayata nalika nggawe ubarampene tumpeng. Tujuwan liyane saka adicara kasebut bisa silaturahmi. Salah sawijine kapitayan kang ana sajrone TRD minangka awujud rasa sukur marang Gusti. Kayata andharan ing ngisor iki: 2) Pambuka Tradhisi Ruwat Dhusun Pambuka TRD yaiku adicara iki minangka adicara kang sadurunge mlebu punjere saka salah sawijining adicara. Adicara TRD kang wiwitan yaiku: ‡Tradisi Candi Belahan terpilih hari minggu legi bulan besar, karena mempunyai arti seperti warga desa baru musim.. Musim artinya apa yang ditanam dengan air candi itu hasil yang akan dipakai jika belum musiman tidak bisa iuran, karena tradisi ini membutuhkan biaya yang besar. Karena itu setiap KK atau setiap rumah memberi makanan hasil dari tanaman yang ditanam dengan tujuan tumpeng candi, 7
Tradhisi Ruwat Dhusun ing Candhi Belahan (Tintingan Budaya) rasa kebersamaan menjunjung tradisi· 3DN Todamun, 14 April 2017) Jarwane: sasi besar, amerga nduweni teges kayadene warga desa nembe musim. Musim ateges apa kang katandur nganggo banyu candhi iku asile bakal dianggo tumpeng sajrone tradhisi, dene durung musime ora bisa urunan, amergi tradhisi iki mbutuhake biaya gedhe. Mulane saben KK utawa saben omah menehi panganan asiling saka tetanem kanthi rasa bebarengan tujuwan 2017) Pethikan wawancara ing masyarakat desa masyarakat kang kabupaten Pasuruan, mligine desa Wonosunyo. Ritual sawur kembang iki nduweni makna yaiku kanggo ngurmati leluhur kang wis mbabat alas. Kabukten saka lan Raja tradhisi kang dilaksanakake wiwit biyen Airlangga kang bisa mbebasake saka jajahan. Piyambake uga bisa nglurug tahta mungsuhe. Perjuwangan kang ora gampang ndadekake warga nindakake ritual iki nganti jaman samangke. Saliyane kuwi, tradhisi ritual sawur kembang kang dilakoni ritual tradhisi banjur pamangku adat dedonga supaya desa iki ora kena bebaya. isih diugemi 4) Panutup Tradhisi Ruwat Dhusun iku ngandharake yen tradhisi kasebut kalebu tradhisi swadaya kang nengenake wayahan. Wayah ing kene yaiku wayah wit randhu. Wektu lagi wayahe wit randhu, warga desa padha isa nyengkuyung tradhisi kanthi cara iuran nganggo wit randhu kang wis dituku dening wong liya. Warga bisa iuran, kaya mangkana bisa diarani gotong royong nglaksanakake tradhisi ing antarane dhusun. Senajan prasaja nanging nduweni makna kanggo nglestarikake budaya Jawa kang saya suwi saya ilang amarga pangrembakane jaman. ing ndhuwur 3) Adicara Inti Tradhisi Ruwat Dhusun Adicara inti iki kalebu minangka dadi punjere saka sawijining adicara. Ing TRD iki punjere yaiku rituwal sawur kembang. Rituwal sawur kembang kuwi adicara kang sakral lan nduweni maksud kanggo ngurmati raja Airlangga kang wis mbaureksa dhateng desa. Ubarampe kembang kang digawe tradhisi yaiku kembang setaman. Ritual sawur kembang iku kapimpin dening sesepuh pemangku adat lan wong wadon kang gawa kendi miwiti tradhisi. Kendi kang digawa isine kembang setaman lan banyu punjer saka candhi kang diolah dadi siji. Dene pamangku adat nggawa piranti dupa lan cok bakal kang bakal diobong nalika tradhisi, kayata cuplikan wawancara ing ngisor iki: Panutup sajrone adicara TRD yaiku adicara kang panutup sawise adicara inti wis kalakon. Panutup adicara padatane arupa hiburan kanggo nyenengake warga kang wis makarya nganti seprene. Adicara panutup sajrone TRD kaperang dadi telu yaiku: Tari Tayub Tari tayub iku kesenian tradhisional kang kudu dilestarikake. Tari tayub dilakoni sapasang wong lanang lan wadon kang kairing gamelan lan tembang kayata gambar kang ana iki dilaksanakake yaiku kanggo menehi panglipur marang masyarakat desa. Kajaba kuwi, tari iki bisa nepangake budaya Jawa marang para pamudha supaya ora muspra ing jaman tembe. Apa maneh jaman saiki, akeh budaya kang wis antuk pangaribawa globalisasi, nanging desa iki isih nglestarikake tradhisi kang wis ana ing jaman mbiyen. Tari tayub iki dilaksanakake ing Candhi Belahan. Para warga padha gelem ngleluri tari tayub supaya ora muspra kalindhih kabudayan manca. Andharan kasebut adhedhasar asil wawancara iki: ing ngisor. Tujuwan tari ‡"VHQL WUDGLVLRQDO -DZD \DQJ ELVD Penjadikan masyarakat tembang mengandung nilai sejarah yang bisa mendukung dan mengembangkan kehidupan masyarakat· (Pak Calyono, 14 April 2017) senang dan dalam ritual ‡Ritual menabur bunga, acara ritual dipimpin oleh pemangku adat yang jadi perwakilan masyarakat yang melaksanakan ruwat dan tujuan menghormati menabur bunga dengan leluhur yang telah babat alas·3DN&DO\RQR April 2017) Jarwane: ‡5LWXDO VDZXU NHPEDQJ DGLFDUD ULWXDO NDSLPSLQ dening pamangku adat kang dadi sesulihe masyarakat kang nindakake ngeruwat lan sawur kembang kanthi tujuwan ngurmati leluhur kang ZLVPEDEDWDODV·3DN&DO\RQR$SULO Andharan wawancara ing ndhuwur mujudake yen aturing sawur kembang minangka pranata Jarwane: ‡"VHQL WUDGKLVLRQDO -DZD NDQJ ELVD QGDGHNDNH masyarakat bungah lan sajrone tembang ngandhut lan nile sejarah kang bisa nyengkuyung 3DN QJUHPEDNDNH SDQJXULSDQH PDV\DUDNDW· Calyono, 14 April 2017) Cuplikan wawancara ing ndhuwur nuduhake yen seni tradhisional kayadene tari tayub iki kudu dilestarikake nganti anak putu ing jaman tembe. Dene tari tayub iki wis dilakoni wiwit jaman mbiyen. Para tari tayub wadon ing kene diarani tledhek. Tari tayub ing pagelaran TRD bisa narik kawigaten kang nyebabake wong lanang kapengin mbeksa karo penari, amarga wong lanang iki minangka objek para lan dikarepake bisa menehi imbalan arupa dhuwit utawa tledhek kanggo mbeksa bebarengan 8
Tradhisi Ruwat Dhusun ing Candhi Belahan (Tintingan Budaya) sawer. Kamangka ana adicara tradhisi candhi, warga ngerti ngenani budaya Jawa kang isih ngrembaka ing desane. Ujung utawa Uyon-uyon Ujung yaiku seni tradhisional kang ditindakake saperangan wong kang dolanan penjalin rotan kang dak upamane pedhang kanggo nglawan mungsuh. Kaloro wong kasebut padha nyerang awake dhewe kanggo tansah njaga kakuwasane. Adicara iki mung dilakoni kanggo wong lanang kemawon amerga kahanane bisa bebayan marang liyan. Saengga warga kang tumut prosesi kudu ora nyedhaki nalika prosesi uyon-uyon kaleksanan. Uyon- uyon dilaksanakake ing omahe pak Kasun. Para warga isih ngugemi tradhisi uyon-uyon jalaran yen ora nglakoni bakal ana bebaya ing desa Wonosunyo. Ana pawongan wong kang ngandharake uyon-uyon iki meh padha tari ngremo kayata pethikan wawancara ing ngisor iki: ‡Uyon-uyon itu tradisi yang dilakukan mulai dari dahulu. candi Belahan tradisi dilaksanakan terlebih dahulu, selalu ada acara uyon-uyon yang tidak bisa ditinggalkan karena akan ada kejadian yang buruk didesa. Uyon- uyon mempunyai arti tandakan atau tari. Uyon- uyon hampir sama seperti tari ngeremo. Bedanya hanya warga desa yang mbeksa kepada penari.·3DN6ROHK$SULO Setelah Jarwane: ‡8\RQ-uyon iku tradhisi wiwit jaman biyen. Sawise TRD ditindakake luwih dhisik, mesti ana acara uyon-uyon kang ora bisa ditinggalake amergi bakal ana cilaka ing desa. Uyon-uyon nduweni teges tandakan utawa tari. Uyon-uyon meh padha kaya tari ngeremo. Bedane mung warga GHVD DQD NDQJ PEHNVD PDUDQJ SHQDUL· (Pak Soleh, 13 April 2017) Pethikan wawancara kasebut nuduhake uyon- uyon iki salah sawijine adicara TRD kang ora bisa ditinggalake. Tradhisi iki nduweni fungsi kang digunakake kanggo panglipure masyarakat. Kajaba kuwi, adicara uyon-uyon dilaksanakake kanggo mancing mudhune udan. Mulane para warga nglaksanakake adicara iki senajan kudu ngorbanake awake kang sehat dadi lara kaya mangkono. Miturut Bapak Calyono ngandharake adicara uyon-uyon isih ana sambung rakete karo crita mula bukane Candhi Belahan, yaiku wektu jaman pamerintahan Raja Airlangga kang tansaya maju lan makmur ing bidhang pertanian kayata pethikan wawancara iki: masyarakat. Ujung, tari tradisi ini dilakukan untuk yang dimusim turunnya air hujan dan bisa memangcing memberi subur disawah para 3DN Calyono, 14 April 2017) ketiga digunakan tani.· Jarwane: ‡:LZLWEL\HQDGKLFDUDX\RQ-uyon dilakoni sawise ritual candhi wis kalaksanan. Gegayutane dilaksanakake uyon-uyon ing jaman samangke, yaiku pamarentahan Raja Airlangga mimpin kahuripan kuwi, piyambake bisa agawe asile sistim pertanian kang katon maju lan makmur ing jaman pamarentahane Raja Airlangga mimpin Kahuripan. Mulane warga nindakake adhicara uyon-uyon kanthi tujuwan hiburan kanggo masyarakat. Ujung, tari tradhisi iki dilakoni ing mangsa katiga kang digunakake kanggo mancing mudhune banyu udan lan bisa WDQL· 3DN ing sawah paUD paring subur Calyono, 14 April 2017) Pamawas wawancara Pak Calyono medharake adicara uyon-uyon iki nduweni gegayutan karo mula bukane Candhi Belahan. Kanthi guna, supaya bisa nglipur atine masyarakat lan bisa mancing mudune udan. Ing mangsa katiga, masyarakat ngarepake yen dilaksanakake adicara samenika bisa udan saingga sawahe buruh tani tansaya subur. Uyon-uyon ditindakake sawise rituwal sawur kembang. Tradhisi adat kasebut wis dadi perangane panguripane masyarakat lan tansah dadi pranata tatacara kang ditindakake dening masyarakat. Mula urip orane tradhisi kasebut gumantung masyarakat penyengkuyunge. Ludruk nalika jaman desa Wonosunyo mesthi dilaksanakake adicara ludruk supaya masyarakat bisa tetepangan kaliyan tradhisi utawa budaya Jawa. Sajrone pagelaran ludruk paraga wis katemtukake lan teks drama wis kasusun. Saliyane kuwi, crita kang kagawa sajrone ludruk nduweni nilai sejarah kang wigati lumantar drama kang disajekake, kayata andharan wawancara ing ngisor iki: Saben taun ‡Ludruk, seni tradisi Jawa lelucon yang isinya tentang sejarah dan perlu dilestarikan supaya DFDUD LQL WLGDN KLODQJ"· 3DN &DO\RQR April 2017) ‡Dulu acara uyon-uyon dilakukan setelah ritual candi sudah terlaksana. Hubungan dilaksanakan uyon-uyon dijaman sekarang, adalah waktu jaman pemerintahan Raja Airlangga memimpin kahuripan, mereka hasil pertanian lebih maju dan makmur di jaman pemerintahan Raja Airlangga memimpin kahuripan. Karena itu warga melakukan acara tujuan hiburan kanggo uyon-uyon dengan bisa membuat Jarwane: ‡/XGUXN VHQL WUDGKLVL -DZD JX\RQDQ NDQJ LVLQH ngenani sejarah lan perlu dilestarikake supaya DGLFDUD LNL RUD PXVSUD"· 3DN &DO\RQR April 2017) Adhedhasar andharan ing ndhuwur ngandharake seni tradhisi ludruk kudu dilakoni sawise rituwal tradhisi candhi rampung. Adicara ludruk nduweni fungsi kanggo nglestarikake budaya Jawa supaya ora saya ilang jalaran pangrembakane jaman. Ludruk iki uga kalebu seni ciri 9
Tradhisi Ruwat Dhusun ing Candhi Belahan (Tintingan Budaya) khas drama tradhisional ing Jawa timur. Crita lan basa kang digunakake gampang dingerteni dening masyarakat. Mulane para warga isih nyenengi drama tradhisional ludruk kang digelar saben taun pisan. Piguna Tradhisi Ruwat Dhusun ing Masyarakat tradhisi kasebut nduweni piguna kanggo masyarakat. Piguna TRD iki bisa didelok saka kahanan kang ana ing masyarakat supaya bisa salaras karo apa kang ditumindaki. Kamangka piguna kasebut bisa dijlentrehake luwih jangkep ing ngisor iki: Sajrone Ubarampe lan Makna sajrone Tradhisi Ruwat Dhusun Ing adicara TRD uga nggunakake ubarampe kang dipercaya masyarakat menehi makna tumrap masyarakat nyengkuyung anane tradhisi iku. Bukti yen tradhisi kasebut nggunakake maneka werna ubarampe utawa sajen bakal diandharake ing ngisor iki: Makna Ubarampe ing Tumpeng Ancak tumpeng ancak yaiku asil saka pertanian kang ditandur dhewe karo para tani. Saingga masyarakat ora prelu nuku ubarampe kang dibutuhake sajrone tumpeng. Tumpeng ancak iki meh padha kaya tumpeng kang padatane digawe masyarakat. Ing kene tumpenge ana loro yaiku tumpeng bucet lan tumpeng bokor. Tumpeng bucet kayadene, tumpeng kang siji isine arupa maneka werna tumpeng kang kasajekake kayata buah, krupuk, lan saliyane. Dene tumpeng bokor iku mung maneka werna iwak kang wis dipanggang. Iwake kang dipasang iki sirahe dilebokake ing pinggire sega putih. Makna Ubarampe ing Rituwal Sawur Kembang Ritual tabur bunga iki tradhisi kang wis asring dilakoni sataun pisan ing Candhi Belahan. Masyarakat ora tau ninggalake tradhisi kabiyasan tradhisi kang kalaksanan wiwit jaman mbiyen. Kanthi owah gingsire jaman, para warga nglakoni TRD, amerga ngurmati jasa leluhur kang wis mbabat alas desa. Ing kauripane saben dinane, Candhi Belahan diresiki nganggo piranti kang prasaja. Reresik Candhi Belahan biyasane ditindakake dening juru kunci kang wis ngerteni mula bukane ngenani candhi, kayata pethikan wawancara ing ngisor iki: Ubarampe ‡Ubarampe yang digunakan ritual dusun adalah kembang setaman dan cok bakal. Jika setiap hari membersihkan sikat hijau, sapu lidi yang kecil· (Pak Todamun, 14 April 2017) Jarwane: ‡8EDUDPSH VLQJ GLJDZH ULWXDO UXZDK GKXVXQ yaiku kembang setaman lan cok bakal. Dene saben dina ngresiki ndamel sikat ijo, sapu lidi VLQJDOLW·3DN7RGDPXQ$SULO Piranti kanggo Proyeksi Masyarakat TRD minangka piranti kanggo ngandharake kaya lan diangen-angen dening apa kang dikarepake masyarakat. Fungsi sistem proyeksi sajrone TRD yaiku minangka simbol supaya nalika proses tradhisi bisa kalampahan kanthi lancar. Anane tradhisi kasebut menehi pangarep-arep marang masyarakat supaya masyarakat diparingi slamet anggone urip ing alam donya. TRD minangka piranti kang dikarepake dening masyarakat. Angen-angen iki bisa dideleng saka ubarampe, wangunan isih nglestarikake TRD, yaiku sejarah, sakabehane masyarakat desa Wonosunyo tetep diwenehi keslametan. Andharan kaya pethikan wawancara kang diandharake ing ngisor iki: lan tujuwan ‡Fungsi ubarampe yang terkandung dalam tradisi untuk masyarakat yang membantu itu mbak supaya desa ini bisa ayem tentrem.·3DN Todamun, 14 April 2017) Jarwane: ‡)XQJVL XEDUDmpe kang kinandhut sajrone tradhisi ingkang nyengkuyung iku mbak supaya desa iki bisa D\HPWHQWUHP·3DN7RGDPXQ$SULO kanggo masyarakat Pethikan wawancara bisa didudut yen TRD ana sesambungan antara manungsa karo Gusti lan anane ubarampe kang dipercaya dening masyarakat kalebu simbol. Ubarampe kang sajrone TRD kasebut, ancase yaiku kanggo mageri desa supaya adoh saka bebaya. Saka ubarampe kang digunakake minangka simbol makna anggone masyarakat nyenyuwun marang Gusti supaya tetep diwenehi keslametan. TRD uga menehi pangangen- angen tumrap masyarakat panyengkuyunge ing mangsa ngarep. Mulane masyarakat desa kasebut nduweni kapitayan kang kuwat kanggo nindakake TRD, lan percaya bakal ana bebaya yen ora dilakoni. ing ndhuwur nuduhake sawetara piranti ubarampe kang digunakake kanggo ngresiki Candhi Belahan. Kang mbedakake piranti ubarampe kang digunakake nalika ritual lan ngreseki saben dinane dening juru kunci. Saben dinane juru kunci reresik candhi nggunakake sikat ijo, sapu lidi kang alit. Suwalike iku nalika tradhisi candhi iki beda ubarampe kang digawe. Ubarampe kembang setaman lan cok bakal dianggo TRD nalika rituwal tabur kembang utawa reresik candhi. Ritual Candhi Belahan yaiku tradhisi kang nduweni tujuwan minangka wujud ngresiki desa saka bebayan ing mangsa samangke. Perangan ubarampe ing rituwal sawur kembang yaiku ana kembang setaman, kendhi, dupa, lan cok bakal. Pamawas Piranti kanggo Pangesahan Pranata-pranata Lembaga Kabudayan Warga uga isih percaya Candhi Belahan nduweni bab mistis, saengga yen ana warga kang bakal duwe hajat ing candhi. Kanthi kudu nglakoni rituwal slametan tujuwan isih ditindakake dening masyarakat supaya hajat kang digelar bisa lancar lan ora ana alangan. Kamangka ana salah sawijine warga mbiyen tau ora gawe sesajen iku kena bebaya sawise adicara kasebut. Banjur para warga kamitenggengen ngerti kadadean kaya mangkana, saengga ndadekake para warga ora bakal tradhisi 10 lan
Tradhisi Ruwat Dhusun ing Candhi Belahan (Tintingan Budaya) ninggal tradhisi menehi tumpeng sadurunge hajat ing omahe, kayata pethikan wawancara ing ngisor iki: ‡"MLND ZDUJD PHPSXQ\DL KDMDWDQ DWDX khitanan, biasanya harus melakukan membawa tumpeng ke Candi Belahan dengan tujuan supaya diberi keselamatan tanpa adanya halangan dan (Pak Todamun, 14 April 2017) prasarana ing sakitaran candhi. Namung masyarakat saubengane kang kudu sadar njaga lan nglestrikake paninggalan wangunan candhi ing mangsa majapahit, jalaran candhi kasebut kalebu bukti sejarah desa. Salah sawijine paninggalan sejarah kang isih utuh wangunane ing kabupaten Pasuruan senajan durung ana kasil kepriye tumindake pamerentah, masyarakat ngupaya nepangake nilai budaya sajrone crita Candhi Belahan. Jarwane: ‡"ZDUJD \HQ QGXZH VXQDWDQ XWDZD NKLWDQDQ biyasane kudu numindaki gawa tumpeng dhateng Candhi Belahan kanthi tujuwan supaya diparingi lan kaslametan Todamun, 14 April 2017) tanpa alangan menapa-napa Pethikan wawancara saka pak Todamun ing ndhuwur nuduhake yen aturan kasebut kang wis nyata- nyata uga ditindakake dening masyarakat, ora bakal ditinggalake. Kabeh kuwi amarga kapitayane warga kang saben panyuwunan bisa dadi kasunyatan. Tuladhane masyarakat kang nduweni hajat utawa arep nduwe gawe isih percaya marang tradhisi kang wis turun temurun dilakoni supaya diparingi slamet, hajate lancar, lan ora ana alangan. Tradhisi iki nuduhake menawa candhi isih dianggep wewangunan kang suci lan nduweni bab kang mistis. Piranti Pameksan lan Pengawas supaya Norma-norma Digugu dening Masyarakat Candhi Belahan uga panggonan kang suci iki kang isih dadi kapitayan masyarakat kanggo nerapake yen ora sembarang wong bisa tumuju cedhak ing panggone. Ana watesan kanggo wong wadon kang arepe njupuk banyu kang akeh khasiate. Salah sawijine bab kang ora entuk mlebu yaiku wong wadon kang lagi dhatang bulan iku kalebu durung suci kudu ngadohi panggonan candhi kasebut, jalaran ana bebaya. Masyarakat kang isih suci bakal entuk mlebu jroning Candhi Belahan, kayadene pethikan ing ngisor iki: ‡Jika untuk orang perempuan yang datang bulan (haid) tidak boleh masuk sini karena akan ada bahaya dalam dirinya sendiri, seperti kesurupan. Jadi candi ini tempat yang suci· 3DN 7RGDPXQ 14 April 2017) Piranti Pendhidhikan iki asring ditekani bocah-bocah sekolah nganti masyarakat umum kanggo ndeleng bukti sejarah kang isih ana ing jaman saiki. Cara nglesatarikake Candhi Belahan iki uga bisa kanthi crita mula bukane kang dadi sarana kanggo nepangake bukti sejarah lan nilai budaya kang kinandhut sajrone Candhi Belahan. Saliyane iku mula bukane candhi iki nduweni nilai budaya kayata rasa syukur marang Gusti, tumindhak adil, lan liyane. Bapak Soleh minangka kepala desa wis ngupaya menehi surat dhateng dinas nanging durung kasil, kayata pethikan wawancara ing ngisor iki: Wujude Candhi Belahan ‡Saya menginginkan bisa dibantu dari dinas lebih pariwisata banyak dan diperhatikan pengunjungnya. pernah Sebelumnya memberi surat untuk merubah kondisi candi yang rusak, tetapi tidak ada hasilnya· 3DN 6ROHK April 2017) supaya candi Belahan semakin saya Jarwane: ‡.XOD NDSHQJLQ ROHK SDPEL\DQWX VDND dinas supaya Candhi Belahan luwih pariwisata tansaya akeh pangunjunge. digathekake lan Sadurunge kula tau maringi surat kanggo ngowahi kahanan candhi kang rusak, nanging ora NDVLO·3DN6ROHK$SULO Jarwane: ‡<HQ GDPHO ZRQJ ZDGRQ GKDWDQJ EXODQ KDLG ora oleh mlebu ngriki amergi bakal kena cilakane dhewe kayata bisa kesurupan. Dadi candhi iki SDQJJRQ NDQJ VXFL· 3DN 7RGDPXQ $SULO 2017) Adhedhasar pehikan wawancara ing ndhuwur nuduhake wujude Candhi Belahan kang wis diwangun ing mangsa Majapahit iku kalebu sakral, saengga ndadekake Candhi Belahan iki isih digunakake masyarakat minangka panggonan nglakoni tradhisi amarga dianggep nduweni bab kang mistis. Kanthi anane kadadeyan kaya mangkono masyarakat desa Wonosunyo ora wani nglanggar supaya ora ana kadadeyan kang nggawa cilaka. Norma lan aturan kang diugemi masyarakat dhewe tanpa anane aturan kang tinulis. Piranti Hiburan TRD nduweni piguna minangka piranti hiburan. Masyarakat uga ndadekake tradhisi kasebut minangka sarana hiburan supaya bisa narik kawigaten masyarakat mligine para pamudha. Sarana hiburan sajrone tradhisi kang tansah dienteni masyarakat amarga adoh saka ramene kutha isih kurange kawruh masyarakat ngenani hiburan. Adicara TRD dadi piranti nyenengake saka donya kang nyata saengga bisa ngowah-owahi pakaryan kang mboseni dadi pakaryan kang nyenengake. Miturut Bapak Todamun, sajrone tradhisi iki kaseselan lelipur kanggo lan Pethikan wawancara ing ndhuwur nuduhake pamarentah kurang wigati kanggo ningkatake sarana lan 11
Tradhisi Ruwat Dhusun ing Candhi Belahan (Tintingan Budaya) masyarakat, kayadene uyon-uyon, lan ludruk, kayata pethikan wawancara ing ngisor iki: ‡Setelah tradisi candi Belahan itu ada acara uyon-uyon dan ludruk dengan tujuan supaya jadi hiburan para warga desa. Sedangkan uyon-uyon biasanya dilaksanakan dipentirtaan jika tidak terlaksana salah satu keadaan warga akan terkena bahaya didesa seperti apes· 3DN Todamun, 14 April 2017) Jarwane: ‡6DEXEDUH 75' NXZL ana saperangan adhicara uyon-uyon lan ludruk kanthi tujuwan supaya bisa dadi hiburan para warga desa. Dene uyon-uyon biyasane dilaksanakake dhateng pentirtaan yen ora kalaksanan salah sawijine kahanan warga EDNDO NHQD EHED\D LQJ GHVD ND\DWD DSHV· 3DN Todamun, 14 April 2017) melakukan setahun yang jadi pusat dicandi sudah mati atau tidak keluar jika tidak dislameti menggunakan uyon-uyon. Oleh karena itu para warga desa sekarang, tidak pernah putus melakukan tradisi·3DN&DO\RQR$SULO Jarwane: taun ing Candhi Belahan. Tradhisi kuwi kalebu tradhisi swadaya. Biyen para tokoh masyarakat tau ngrembug supaya ora ngabotake warga mbayar 300 yuta saben KK, banjur tradhisine ora dilaksanakake. Para tokoh kapengine kalih taun sapisan, nanging ora kalakon sataun kang dadi punjer ing candhi kasebut wis mati utawa ora metu yen ora dislameti nganggo uyon-uyon. Mulane para warga desa saniki, ora tau pedhot saka pak Todamun ing ndhuwur medharake TRD nduweni saperangan hiburan kanggo masyarakat. Hiburan kang kudu ana sajrone acara tradhisi kasebut, mligine uyon- uyon. Adhicara uyon-uyon mesthi dilakoni sawise tayub lan prosesine ditindakake saben taun pisan. Kadadean bebayan kasebut minangka akibat ora nglakoni tradhisi. Masyarakat uga percaya apa kang wis dadi tradhisi nenek moyange kang ditindakake turun temurun yen ora dilakoni bakal menehi bebaya kanggo kabeh masyarakat. Nanggap uyon-uyon bisa nguri-uri budaya kang diwarisake dening para leluhur, supaya masyarakat bisa mangerteni paedah saka seni lan budaya kang kinandhut ana ing tradhisi kasebut. Tradhisi iki uga kebak nilai kang bisa ndadekake owahe pamikirane masyarakat, amarga bab kang sadurunge mboseni bisa dadi nyenengake. Saka adicara TRD bisa didudut yen tradhisi kasebut bisa menehi hiburan lan nyukupi kabutuhan manungsa. Cuplikan pethikan wawancara saka pak Pamawas pethikan wawancara Calyono ing ndhuwur TRD dilakoni kanthi cara ngumpulake iuran saka masyarakat. Bebaya kang tau tumeka iku ndadekake kauripan masyarakat rada risi amarga tradhisi asale saka para leluhur yen ora dilakoni bakal ana akibate yaiku punjer banyu candhi bisa pejah. Kamangka banyu candhi iku minangka panjangkepe kauripane masyarakat, mligine pengairan sawah, masak, lan saliyane. Mulane masyarakat isih ngugemi tradhisi kang ana ing Candhi Belahan, supaya sakabehane kauripan lancar. Gunane candhi kang ing masyarakat yaiku anane TRD nganti jaman samangke. Saka pethikan wawancara ngenani bab bebaya kang ndadekake masyarakat ora tau ninggalake bab budaya Jawa kang awit biyen wis ditindakake ing Candhi Belahan. isih ngrembaka Fungsi Solidaritas Piranti Tradhisi kang Ngrembaka ing Masyarakat Piranti tradhisi kang ngrembaka lan isih dipercaya masyarakat desa Wonosunyo yaiku TRD. Tradhisi iki tetep dilaksanakake nganti saiki ing saubengane candhi. Masyarakat kang taksih percaya karo kapitayan nenek moyang bakal nganakake tradhisi. Dhana kang dianggo ora ndadekake perkara dening masyarakat, amarga warga ora pengin ngalami kadadeyan kang ora dipengini kaya jaman biyen. TRD iki ditindakake saben taun kanggo nuduhake rasa syukur marang Gusti. Anane kapitayan masyarakat kang ndadekake tradhisi isih dilestarekake nganti saiki. Adicara kang kudu ana lan ora entuk ditinggalake sajrone tradhisi yaiku adicara uyon-uyon, kayadene pethikan wawancara ing ngisor iki: TRD iki bisa nuwuhake lan ningkatake rasa solidaritas. Rasa solidaritas yaiku rasa kasetyakawanan tumrap sapepadhane. Solidaritas sosial sajrone TRD bisa kadelok saka warga padha mbiyantu gawe tumpeng ancak. Masyarakat desa Wonosunyo kang isih ngugemi tradhisi Jawa kayadene tandang gawe antarane liyan isih tansah guyubi. Tuladhane ubarampe tumpeng ancak kang maneka werna iku agawe masyarakat nduweni panemu kanggo iuran supaya ora ngabotake biaya sajrone tradhisi. Saben dhusun kudu gawe siji tumpeng ancak lan dikumpulake dadi siji ing omahe pak kasun. Panemu kaya mangkono ora bakal ngabotake masyarakat desa, amarga tradhisi kasebut disengkuyung bebarengan. Saliyane kuwi, masyarakat kang melu kegiyatan bisa ngumpul karo masyarakat saengga ngraketake paseduluran antaraning masyarakat. liyane ‡Tradisi ruwah dusun masih dilaksanakan setiap tahun dicandi Belahan. Tradisi iku termasuk tradisi swadaya. Dulu para tokoh masyarakat pernah tidak memberatkan warga 300 juta setiap KK, lalu tradisi tokoh menginginkan dua tahun sekali, tetapi tidak bermusyawarah supaya tidak dilaksanakan. Para Mulane bisa didelok saka kene yen kita minangka manungsa ora bisa urip dhewe lan mbutuhake pambiyantu marang wong liya, kalebu adicara TRD. Tumpeng ancak kang kagawe saka asile tetanem para warga iki minangka wujud iuran kanggo nindakake tradhisi kang saben taun dilakoni. Iku nggambarake yen ora mung salah sawijine pawongan warga kang gawe 12
Tradhisi Ruwat Dhusun ing Candhi Belahan (Tintingan Budaya) tumpeng, nanging uga minangka solidaritas masyarakat kang mbutuhake bantuan marang dhusun liyane. Kabeh padha nyengkuyung adicara kang ditindakake bisa lumaku kanthi lancar nganti pungkasane adicara. Ing desa Wonosunyo senajan akeh warga kang makarya buruh tani utawa pabrik nanging ora ninggalake rasa paseduluran yen ana kang mbutuhake bantuwan. rasa Kanggo Nglestarikake Budaya TRD yaiku tradhisi kang kagolong swadaya. Tradhisi iki kudu ngempalake papat dhusun ing omahe pak kasun kanthi tujuwan bisa mbiyantu warga antarane siji karo liyane. Sejatine masyarakat taksih njaga kalestarene budaya kang ana ing dhaerahe. Salah sawijine warga wis nepangake marang anak putune supaya ngerteni yen desane nduweni budaya Jawa lan kudu dilestarikake. Mulane, warga tradhisi supaya desa Wonosunyo nduwe khas budaya dhewe, kayata pehikan wawancara ing ngisor iki: tetep nguri-uri ‡Cara melestarikan tradisi setiap tahun dengan cara musyawarah sedusun khususnya Belahan itu Jowo dan Belahan Nangka. Dusun membentuk kepanitiaan untuk melestarikan salah satu tradisi candi Belahan yang harus dilaksanakan·3DN0XLG$SULO ‡:DUXQJWHUVHEXWEHUMXDOan bakso, mainan anak- lain-lain. Menurut saya mbak, anak, dan dagangan sangat menguntungkan disini SHGDJDQJ \DQJ GDUL OXDU PDXSXQ GDODP GHVD· (Pak Calyono, 14 April 2017) Jarwane: ‡:DUXQJ NDVHEXW GRGRODQ bakso, dolanan bocah cilik, lan sapiturute. Miturut kula mbak, dagangan tumrap para ing kene nduweni kauntungan dagangan mligine warga kang ana sajabane FDQGKL XWDZD VDNXSHQJH FDQGKL· 3DN &DO\RQR 14 April 2017) Pamawas ing ndhuwur medharake yen TRD menehi berkah dhewe mligine kanggo para bakul dadakan kang padha teka nalika tradhisi ditindakake, yaiku bisa nambahi dhuwit. Dagangan kang ditawakake nalika adicara TRD kayata bakso, dolanane cah cilik, pentol, lan jajanan-jajanan liyane. Bab kasebut mujudake yen TRD pancen nduweni daya pangaribawa kang gedhe kanggo masyarakat panyengkuyunge. Biasane mung oleh dhuwit sethithik nanging nalika anane TRD kasebut, masyarakat akeh kang padha tuku jajan. Mulane dagangan warga desa Wonosunyo iki nduweni piguna ekonomi tumrap wong bakulan. Nilai Budaya Tradhisi Ruwat Dhusun Jarwane: ‡&DUD QJOHVWDULNDNH WUDGKLVL VDEHQ WDXQH NDQWKL cara ngrembug sadhusun mligine Belahan Jowo lan Belahan Nangka. Dhusune iku mbentuk kapanitiaan kanggo nglestarikake salah siji TRD NDQJNXGXGLODNRQL·3DN0XLG$SULO TRD nuduhake nilai budaya kang bisa gegayutan marang manungsa liyane. Nilai budaya ing kene bisa tuwuh ora sengaja lan nduweni piguna kanggo pedoman urip ing bebrayan. Nilai budaya bisa diandharake kaya ing ngisor iki: saka Pak Calyono medharake yen sadurunge adicara TRD kalaksanan kudu dirembug karo warga liyane, kayata apa wae kang dibutuhake, biayane pira, uga mbentuk panitia supaya adicarane lumaku lancar lan ana kang ngatur sasuwene acara kaleksanan. Masyarakat desa Wonosunyo nduwe pepenginan bisa nglakoni lan nyengkuyung supaya TRD iki ora muspra akibat pangrembakane jaman. Para warga tresna budayane dhewe, ora namung budaya saka njaba kang disenengi nanging budaya desane uga kudu diuri-uri supaya ora nganti ilang nganti jaman seprene. Cuplikan wawancara Fungsi Ekonomi Fungsi kang pungkasan saka anane TRD, yaiku fungsi ekonomi. Adicara TRD uga menehi piguna ekonomi tumrap masyarakat kayata kabegjan marang para bakul kang nggelar dodolan ing sakupenge candhi. Nalika adicara kasebut dilaksanakake, akeh para bakul dadakan kang gelar dagangane awit bakul bakso, es, pentol, gorengan, jajan, klambi, nganti dodolan dolanan ngumpul dadi siji ana ing sakupenge candhi. Adicara tradhisi kang ditindakake para warga iki menehi hiburan uga berkah tumrap sakabehane masyarakat kang ana ing sakupenge candhi uga kang ana ing sajabane candhi, kayata andharan ing ngisor iki: Nilai Budaya kang Gegayutan Manungsa marang Gustine Saben manungsa mbutuhake bab ngenani kabutuhan jasmani lan rohani. Kabutuhan rohanine manungsa kanthi naluriah wis bisa dirasa tumrap Pangriptane. Kabeh manungsa nglakoni urip mesti ana pacoban dening Gustine. Ora ana manungsa kang uripe penak wae, mesthi ana ujian kang kudu diadhepi dening manungsa. Sajrone TRD, gegayutane antara manungsa lan Gustine, yaiku minangka wujud rasa syukur warga kanggo maringi kalancaran dhateng adicara kang bakal ditindakake. Nalika warga tau kena bebayan, merga penyebabe ora dislameti, kayata pethikan wawancara ing ngisor iki: saka pribadine ‡Warga jika mempunyai hajatan atau khitanan, biasanya harus melakukan bawa tumpeng ke Candi Belahan dengan tujuan supaya diberi keselamatan tanpa halangan apapun dan berkah NHWLND GLGR¶DNDQ GLFDQGL 3DN Todamun, 14 April 2017) WHUVHEXW· Jarwane: ‡:DUJD \HQ QGXZH KDMDGWDQ XWDZD NKLWDQDQ biyasane kudu numindaki gawa tumpeng dhateng Candhi Belahan kanthi tujuwan supaya 13
Tradhisi Ruwat Dhusun ing Candhi Belahan (Tintingan Budaya) diparingi kaslametan tanpa alangan menapa- napa lan berkah nalika didongani ing candhi NDVHEXW·3DN7RGDPXQ$SULO Cuplikan wawancara ing ndhuwur medharake apa kang dialami warga nalika kena bebayan kanggo salah sawijine warga minangka dielingake Gusti kanggo apa kang ana ing alam donya iki kagungane Gusti. Pacoban kasebut tumeka, jalaran warga ora nglakoni slametan. Slametan kang biyasane dilakoni warga sadurunge nduweni gawe ing omahe. Nilai budaya iki uga isih ditindakake karo warga nganti seprene kanthi anane kapitayan seneng donga. Amarga papan panggonane sepi, saengga masyarakat bisa nyuwun donga apa kang GLNDUHSDNH NDQWKL NKXVX¶ .DSLWD\DQ PDV\DUDNDW LQJ GHVD isih raket nindakake seneng donga marang Gustine. Masyarakat percaya apa kang daklakoni bisa menehi kasil karo apa kang dipengini kawujud. Tumindak seneng donga kang paling apik kanggo njupuk wigatine Gusti, jalaran bakal tetep kelingan marang Gusti. Seneng nyuwun pepenginan marang Gusti bisa dadi kekasihe lan Gusti Allah uga luwih wigati marang manungsa kang tlaten dedonga. sesambungan antara siji lan sijine. Manungsa urip ing alam donya kudu ngregani alam minangka papan panggone manungsa. Mula, TRD ditindakake supaya ora ana bebaya, banyu punjere candhi miline cilik. Biyen tau TRD ora dilaksanakake akibate banyu candhi miline cilik lan ana iku, salah sawijine warga kang edan. Mula saka masayarakat isih percaya karo kakuwatane alam donya kang ana gayutane karo manungsa, mligine masyarakat desa Wonosunyo. Nilai Budaya kang Gegayutan Manungsa minangka Makhluk Sosial Nilai budaya gegayutan manungsa minangka makhluk sosial, yaiku nilai-nilai kang ana gayutane marang kepentingan anggota masyarakat individu. Kaya dene nilai budaya musyawarah, gotong royong, lan saliyane. TRD iki menehi tuladha supaya manungsa bisa rukun lan bisa gotong saubengane. Mulane, tangga manungsa iku kalebu makhluk sosial kang ora bisa nglakoni urip tanpa manungsa liyane. Apa kang dilakoni manungsa sajrone uripe mesthi ana gayute karo manungsa liyane ing saben dinane. Sajrone TRD uga nuduhake nilai- nilai kang ana gayutane antara manungsa minangka makhluk sosial kayadene padha tetulung lan gotong royong. royong karo Nilai Budaya kang Gegayutan Manungsa marang Alam Donya Nilai budaya kang gayutake manungsa marang alam donya kang ana hubungane iki minangka kesatuan kauripan manungsa ing ngendi wae. Manungsa kudu bisa wicaksana ngolah alam donya, ora pareng sembrana amarga akibate bisa ndadekake rugine manungsa dhewe. Nilai budaya kang ana gayutane manungsa marang alam donya sajrone TRD yaiku waspada marang bebaya kang bakal dumadi. Manungsa perlu waspada utawa ngati-ati marang bebaya perkara kang arep diadhepi. Wujud waspada marang bebaya kang bakal dumadi bisa arupa ngati-ati nalika tumindak lan bisa arupa nglakoni apa kang dadi kulina adat kang ana ing masyarakat. Mulane masyarakat tetap nglakoni tradhisi kasebut kayata andharan wawancara ing ngisor iki: PANUTUP Dudutan Tradhisi Ruwat Dhusun ing Candhi Belahan minangka perangan saka kabudayan lokal, mligine kabudayan Jawa. TRD kalebu folklor setengah lesan amarga tradhisi iki wujude meh padha kaya upacara tradhisional. Mula bukane Candhi Belahan ana saperangan versi crita ing desa kasebut. Crita candhi belahan iki durung ana kang awujud tinulis. Crita Candhi Belahan disebarake kanthi cara lisan lan turun tinurun dening generasi sabanjure. Crita candhi uga minangka bukti kang ana wujude yaiku wewangunan Candhi Belahan kang nduweni gayutan karo tradhisi kasebut. ‡""SDUD ZDUJD %HOahan Jowo setiap tahun melaksanakan ruwat dusun, karena setahun pernah tidak ngeruwat, ada warga yang gila dan 2017) Jarwane: WDXQ ‡"SDUD ZDUJD %HODKDQ -RZR VDEHQ nglaksanakake ruwat dhusun, amarga sataun tau ora ngeruwat, ana warga kang edan lan punjere FDQGKLFLOLN"·3DN6ROHK$SULO Pethikan wawancara kasebut medharake tradhisi iki ngandhut nilai budaya kang ana gayutane antara manungsa marang alam donya. Miturut Bapak Soleh, TRD dilakoni kanggo reresik desa minangka rasa wujud syukur marang Gustine. Kajaba kuwi, masyarakat Wonosunyo nindakake antara masyarakat lan alam donya. Manungsa lan alam nduweni tradhisi, amerga ana gayutane Tradhisi Ruwat Dhusun dilakoni saben taun ing wulan Suro utawa Besar. Tradhisi iki wis ana wiwit biyen lan masyarakat ing kono nduweni kapercayan yen nglakoni tradhisi iku masyarakat bakal ayem tentrem. Saliyane ing masyarakat bisa mujudake apa kang dadi kekarepane wong kang menehi dupa lan dedonga ing Candhi Belahan bisa dijabahi, nanging panyuwune ora luput saka Gusti Kang Maha Kuwasa amarga kabeh miturut kapercayan dhewe- dhewe. Masyarakat desa Wonosunyo nduweni kapitayan apa kang kadadean sajrone tradhisi kasebut ana gayutane karo bebrayan. Wiwit biyen nganti saiki, masyarakat isih nglaksanakake tradhisi ruwat desa uga tradhisi tumpengan nalika nduweni hajat. Tradhisi kang ditindakake kanggo mujudake rasa syukur marang Gusti lan dilancarake urusan kanthi alangan menapa. iku ngenani tradhisi kang sumebar 14
Tradhisi Ruwat Dhusun ing Candhi Belahan (Tintingan Budaya) Tata laku TRD kasusun kayata, 1) Wiwitane pambuka, 2) Pambuka, 3) Inti, 4) Panutup. Ubarampe- ubarampe kang digunakake ngandhut simbol kang nduweni makna sajroning tata lakune upacara kasebut. Ubarampe kang digunakake sajrone tumpeng ancak ing TRD, yaiku 1) sega putih, 2) iwak, 3) woh-wohan, 4) gendera, 5) pala pendem. Dene ubarampe rituwal sawur kembang, yaiku 1) kembang setaman, 2) kendhi, 3) dupa, lan 4) cok bakal. Tradhisi Ruwat Dhusun uga nduweni fungsi konsep Bascom yaiku: 1) minangka sistem proyeksi, yaiku sarana piranti kang dadi benggalaning angen-angen sawijine kolektif, 2) minangka piranti kanggo ngesahake pranata-pranata lembaga-lembaga kabudayan, 3) minangka piranti kanggo pendidikan bocah-bocah, 4) minangka piranti kanggo meksa lan ngawasi aturan-aturan taat kanggo anggotane. supaya bisa nuwuhake rasa liya Saliyane fungsi utama uga ana maneh fungsi minangka anane kang pangembangan analisis. Fungsi kasebut ing antarane yaiku ana 5) minangka piranti hiburan, 6) minangka piranti tradhisi kang ngrembaka ing masyarakat, 7) fungsi solidaritas sosial, 8) kanggo nglestarikake budaya, lan 9) fungsi ekonomi. lan pengantar tuwuh saka Nilai budaya apa kang kinandhut ing TRD kang bisa dadi patuladhan kanggo generasi panerus. TRD uga ngandhut nilai budaya kang gegayutane manungsa, kayata a) nilai budaya kang gegayutan marang Gustine, gegayutan nilai budaya iki biyasane ngenani ketaqwaan, seneng donga, lan seneng pasrah marang Allah SWT, b) nilai budaya gegayutane manungsa marang alam donya, c) nilai budaya gegayutane manungsa minangka makhluk sosial. Djamaris, E, dkk. 1993. Nilai Budaya dalam Beberapa Karya Nusantara Daerah Sumatra. Jakarta: Depdikbud. Suwardi. Endraswara, 2009. Metodologi Penelitian Folklor, Konsep, Teori dan Aplikasi. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Herusatoto. 1984. Simbolisme dalam Budaya Jawa. Yogyakarta: Hanindata Graham Widya Hutomo, Suripan Sadi. 1991. Mutiara yang Terlupakan, Pengantar Studi Sastra Lisan. Jawa Timur: HISKI. Koentjaningrat. 1987. Kebudayaan Mentalis dan Pembangunan. Jakarta: Gramedia. ____________. Pengantar 1990. Antropologi. Jakarta: Rineka Cipta. Ilmu ____________. 2000. Kebudayaan Mentalis dan Pembangunan. Jakarta: Gramedia ____________. 2009. Edisi Revisi Pengantar Ilmu Antropologi. Jakarta: Rineka Cipta Kuntowijoyo. 1987. Budaya dan Masyarakat. Yogyakarta: PT. Tiara Wacana Moleong, Lexy J. 2006. Metode Penelitian Remaja Bandung: Kualitatif. Rosdakarya. PT. _______________. 2011. Metode Penelitian Remaja Bandung: Kualitatif. Rosdakarya. PT. 3LHUFH 3LHUFH¶V 7KHRU\ RI 6LJQV 7 / Short. Poerwadarminta W.J.S. 1939. Baoesastra Djawa. Jakarta: Balai Pustaka. __________________. 1976 Kamus Umum Jakarta: PT. Balai Bahasa Pustaka. Indonesia. Pamrayoga Candhi Belahan perlu dilestarikake supaya anak putu bisa mangerteni crita lan tradhisi kang ngrembaka ing dhaerahe. TRD iki kudu diuri-uri supaya ora ilang. TRD uga kudu tansah ditindakake supaya tansah ngrembaka, amarga tradhisi kasebut minangka warisan turun temurun. Panliten iki nduweni pangarep-arep muga bisa menehi kawruh lan pamawas kanggo para generasi enom. Saliyane kuwi, muga ana panliten kang saemper kanggo nyinaoni lan bisa nguri-uri tradhisi uga crita candhi supaya kabudayan Jawa ora ilang. KAPUSTAKAN Arikunto, Suharsimi. 2010. Prosedur Penelitian Suatu Pendekatan Praktik. Jakarta: Rineka Cipta. Danandjaja, James. 1986. Folklor Indonesia (ilmu gossip, dongeng, dan lain-lain). Jakarta: Pustaka Grafitipers. Danandjaja, James. 2007. Folklor Indonesia Ilmu Gosip, Dongeng, dan Lain-lain. Jakarta: PT. Temprin Ratna, Nyoman Kutha. 2009. Teori, Metode, dan Sastra. Yogyakarta: Teknik Penelitian Pustaka Belajar. Santosa, Gempur. 2007. Metode Penelitian Kuantitatif dab Kualitatif. Jakarta: Prestasi Pustaka Publiser Soekanto, Soerjono. 1993. Beberapa Teori Sosiologi Tentang Struktur Masyarakat. Jakarta: Raja Grafindo Persada Sudikan, Setya Yuwana. 2001. Metode Penelitian Kebudayaan. Surabaya: Citra Wacana. Sugiyono. 2008. Metode Penelitian Kuantitatif Kualitatif dan R&D. Bandung: Alfabeta. Sulaeman, M. Munadar. 1998. Ilmu Budaya Basar Suatu Pengantar. Bandung: Fefika Aditama. Suwandi, Sarwidji. 2006. Semantik Kajian Makna. Yogyakarta: KLEIN Press Suwarni dan Sri Wahyu Widayati. 2005. Dasar- dasar Upacara Adat. Surabaya: Unesa Press. Tim Penyusun. 2005. Buku Panduan Penulisan Skripsi Fakultas Bahasa dan Seni UNESA. Surabaya: Unesa Press. 15