70 BAB V DUDUTAN, IMPLIKASI, LAN PANYARUWE A. DUDUTAN Adhedhasar asil panaliten kang wis dijlentrehake dening panaliti ing BAB IV yaiku dialog kang ngemot prinsip sopan santun Leech sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production lan gayutane minangka bahan ajar pasinaon bahasa Jawa ing SMP Negeri 2 Surakarta, mila bisa dijupuk dudutan kaya mangkene. 1. Prinsip Sopan Santun (Maksim Kearifan, Maksim Kedermawanan, Maksim Pujian, Maksim Kerendahan Hati, Maksim Kesepakatan, lan Maksim Simpati) Leech ing sajrone Dialog Film Cekak "Ibu" ing Channel Youtube Bakar Production Dhata prinsip sopan santun ing maksim kearifan sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production cacahe yaiku 4 (papat). Dhata prinsip sopan santun ing maksim kedermawanan ditemokake cacahe 6 (enem) dhata. Dhata prinsip sopan santun ing maksim pujian dipikolehake dhata cacahe 9 (sanga). Dhata prinsip sopan santun ing maksim kerendahan hati ditemokake cacahe 2 (loro) dhata. Dhata prinsip sopan santun ing maksim kesepakatan ditemokake cacahe dhata ana 5 (lima). Dhata prinsip sopan santun ing maksim simpati dipikolehake cacahe 3 (telu) dhata. Bab kasebut bisa mbuktekake bilih dialog sajrone film cekak "Ibu" akeh nggunakake basa kang santun. 2. Gayutane Asil Panaliten Ngengingi Prinsip Sopan Santun Leech sajrone Film Cekak "Ibu" ing Channel Youtube Bakar Production minangka Bahan Ajar Pasinaon Teks Pacelathon Basa Jawa ing SMP Prinsip sopan santun sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production digolongake ing enem maksim, yaiku maksim kearifan, maksim kedermawanan, maksim pujian, maksim kerendahan hati, maksim kesepakatan, lan maksim simpati. Dialog sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production gayut minangka bahan ajar teks pacelathon ing kelas VIII SMP.
71 Miturut informan yaiku guru bahasa Jawa, telung siswa SMP kelas VIII, sarta ahli basa, bisa didudut bilih dialog sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production gayut minangka referensi bahan ajar teks pacelathon. Miturut pamanggih guru bahasa Jawa, dialog sajrone film cekak "Ibu" kasebut basa kang digunakake gampang dimangerteni dening siswa lan wis trep karo titikan bahan ajar kang becik, guru uga nyebataken bilih dialog sajrone film cekak "Ibu" gayut karo capaian pembelajaran sajrone Elemen berbicara yaiku Peserta didik mampu menggunakan ungkapan-ungkapan jawa dalam dialog sesuai dengan norma kesopanan dalam berkomunikasi. Siswa uga ngakoni bilih dialog film kasebut gayut minangka bahan ajar ing materi teks pacelathon amarga basane santun. Ahli basa uga nyebataken bilih prinsip sopan santun kang ana ing sajrone dialog film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production kasebut gayut banget manawa diwulangake marang siswa amarga duweni kesantunan basa kang bisa ditiru dening siswa. B. Implikasi Adhedhasar dudutan kang wis dijlentrehake ing dhuwur, panaliten ngengingi "Implementasi Prinsip Sopan Santun Leech sajrone Dialog Film Cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production lan Gayutane minangka Bahan Ajar Teks Pacelathon ing SMP" iki duweni telung implikasi, yaiku implikasi teoretis. Implikasi praktis, lan implikasi pedagogis. 1. Implikasi Teoretis Leech mantha prinsip sopan santun dadi enem maksim yaiku maksim kearifan, maksim kedermawanan, maksim pujian, maksim kerendahan hati, maksim kesepakatan, lan maksim simpati. Asil kang dipikantukake panaliti ing panaliten iki yaiku ngentukake prinsip sopan santun sajrone film cekak "Ibu" ing keenem maksim kang diandharake dening Leech. Dhata prinsip sopan santun ing maksim kearifan sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production ana 4 (papat) dhata. Saka enem maksim kasebut, maksim kang paling akeh yaiku maksim pujian, maksim iki ana 9 dhata kanthi persentase 31,03%, disusul maksim kedermawanan kang dipatuhi yaiku ana 6 dhata kanthi
72 persentase 20,69%, banjur maksim kesepakatan ana 5 dhata kanthi gedhe persentasene yaiku 17,24%, sawise iku ana maksim kearifan kang ditemokake ana 4 dhata kanthi persentase 13,79%, ditemokake uga 3 tuturan kang kalebu maksim simpati kanthi persentase 10,34%, lan sing paling sithik yaiku ing maksim kerendahan hati yaiku amung 2 dhata kanthi persentase 6,09%. Kaya kang dijlentrehake sadurunge, ing keenem maksim kang ana ing film cekak "Ibu" kang kerep digunakake yaiku maksim pujian. Kanthi prasaja, maksim pujian bisa kadadeyan manawa panutur ngakehi pujian marang mitra tuture kanthi cara menehi sanjungan utawa pujian. Maksim pujian kang ana ing film kasebut bisa dimangerti bilih tokoh kasebut menehi pujian marang wong kang dodol emas amarga kaluwihan-kaluwihan kang ditawakake. Tuturan kang kalebu maksim pujian kasebut kadadeyan dijalari amarga ana tuturan kang akeh ngemot tembung pujian diakehi panutur kanthi menehi pujian marang mitra tuture, satemah bisa nuduhake bilih wong kasebut patrape santun. Adhedhasar asil jlentrehan ing dhuwur, bisa didudut bilih panaliten iki jumbuh lan bisa dadi panyengkuyung teori prinsip sopan santun kang diandharake dening Leech. Perkawis kasebut dijalari tuturan film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production dipikolehi prinsip sopan santun. Iki uga bisa didudut bilih film cekak "Ibu" nggunakake basa kang santun. Saliyane iku, panaliten iki bisa dadi dhasar kang miguna kanggo ngakehi pangetrapane teori prinsip sopan santun Leech, mligine ing kajian prinsip sopan santun kang durung disinaoni. 2. Implikasi Praktis Asil kang dipikolehake ing panaliten iki yaiku tuladha panganggone basa kang santun sajrone tuturan film cekak. Asil iki diajab bisa menehi dampak positif tumrap akeh pehak. Panaliten iki uga mertimbangake kanggo digunakake minangka acuan tumrap maneka pehak, salah sijine yaiku guru. Guru yaiku pehak kang kudu nguwasani babagan kesantunan basa. Saliyane tugas guru yaiku ndhidhik, guru uga diajab bisa dadi tuladha tumrap siswa ing maneka perkawis. Guru kang wis ngundhakake prinsip sopan santun bisa dadi wong kang bisa ditiru siswa kanggo micara marang sapa wae nggunakake basa kang santun.
73 Saliyane guru, asil iki uga bisa digunakake dening siswa kanggo nyinaoni luwih jero maneh basa kang santun iku kaya piye. Bab kasebut dijalari fenomena anak jaman saiki kang kerep nggunakake basa kang ora santun, satemah bisa diilangi alon-alon kanthi cara nyinaoni basa kang santun lan ngulinakake ing urip padinan. Mula saka iku, siswa bisa micara kanthi basa kang santun nalika micara karo kancane utawa wong liya. Siswa bakal ngentukake seserepan anyar kang mupangat banget tumrap gayutane dheweke karo wong liya. Bab kasebut bakal ngaruh ing siswa yaiku bakal luwih diajeni wong liya, entuk rasa simpati, lan respon kang apik. Ora amung kanggo guru lan siswa, asil panaliten iki uga bisa dimupangatake dening sapa wae kang kepengin nyinaoni prinsip sopan santun kang bisa digunakake nalika pacelathon karo mitra tuture, utawa ing umum. Prinsip sopan santun dadi perkawis kang wigati kanggo disinaoni, amarga supaya bisa ditampa wong liya, wong iku kudu micara kanthi nggatekake kesantunan basa kang digunakake. Bilih tuturan kang disampekake nggunakake basa kang ora santun, mila mitra tutur bakal ilang simpati. Saliyane iku, panaliten iki bisa digunakake dening sapa wae kanggo nambah seserepan anyar babagan prinsip sopan santun. Miturut masyarakat umum, asil panaliten iki uga bisa dadi patuladhan babagan etika nalika micara lan tumindak kang becik sarta moral marang sasama manungsa. Saliyane bisa miguna tumrap pehak-pehak kang wis disebutake sadurunge, asil panaliten iki uga bisa didadekake minangka referensi dening panaliti liya kanggo nganalisis prinsip sopan santun ing film cekak. Luwih maneh, tumrap panaliti kang kepengin nyinaoni babagan prinsip sopan santun kang diandharake dening Leech. Anane panaliten iki bisa mbiyantu panaliti liya kanggo ngentukake lelandhesan teori kang trep. 3. Implikasi Pedagogis Adhedhasar keputusan Kepala Dinas Pendidikan dan Kebudayaan Provinsi Jawa Tengah Nomor: 423.5/04678 tentang Pedoman Kurikulum Muatan Lokal Bahasa Jawa Jenjang Pendidikan Dasar dan Pendidikan Menengah di Provinsi Jawa Tengah. Mata pelajaran Bahasa Jawa uga duweni karakteristik kang
74 ngemot kemampuan-kemampuan kang kudu digayuh siswa yaiku kemampuan reseptif (menyimak, membaca, dan memirsa) lan kemampuan produktif (berbicara dan mempresentasikan, menulis). Mata pelajaran Bahasa Jawa nggunakake metodhe mligine yaiku abasis genre lumantar mupangatake maneka jinis teks lan teks multimodal yaiku awujud lesan, visual, tulisan, audio, lan audiovisual), sarta kagiyatan kang bisa mundhakake siswa kanggo mikir kritis, kreatif, lan imajinatif sajrone proses pasinaon. Saliyane karakteristik kasebut, mata pelajaran Bahasa Jawa diwulangake kanggo mundhakake panganggone basa, sastra, lan aksara Jawa minangka pasinaon kang digunakake kanggo mbangun karakter lan budhi pakarti. Disampekake luwih cetha maneh bilih salah sijine ancas muatan lokal Bahasa Jawa ing Kurikulum Merdeka yaiku bisa ngetrepake prinsip sopan santun kanggo nyukupi kebutuhan padinan. Pramila, guru minangka pendamping siswa, kanthi diwenehi pendampingan kang becik saka cilik lumantar pasinaon Bahasa Jawa, siswa bisa diarahake kanggo duweni karakter kang becik kanthi ngetrapake prinsip sopan santun ing urip padinan. Salah siji kemampuan kang kudu digayuh siswa yaiku kemampuan produktif. Ing kemampuan produktif ana elemen berbicara yaiku kemampuan siswa kanggo nyampekake gagasan, perasaan, lan tanggapan awujud lesan. Ing fase D (kelas VII, VIII, IX SMP/MTs) adhedhasar elemen berbicara, siswa kudu nggayuh capaian kang tinuju ing kagiyatan pacelathon, yaiku peserta didik mampu menyampaikan gagasan, pikiran, pandangan, arahan atau pesan dengan bahasa Jawa sesuai dengan kaidah unggah-ungguh basa dan tata bahasa untuk menyampaikan pendapat, pemecahan masalah, dan pemberian solusi secara lisan dalam bentuk monolog dan dialog logis, kritis, dan kreatif. Peserta didik mampu menggunakan dan mengembangkan perbendaharaan kata untuk berbicara dan presentasi. Peserta didik mampu menggunakan ungkapan-ungkapan jawa dalam dialog sesuai dengan norma kesopanan dalam berkomunikasi. Peserta didik mampu berdiskusi secara aktif, kontributif, efektif, dan santun. Peserta didik mampu menuturkan ungkapan simpati, empati, peduli dan penghargaan dalam bentuk dialog dan sastra melalui teks multimodal.
75 Peserta didik mampu mengungkapkan dan mempresentasikan berbagai topik aktual tentang sosial budaya secara kritis. Salah siji saka capaian pembelajaran ing elemen berbicara kang wis disebutake sadurunge, nuduhake bilih siswa ora amung dituntut kanggo nguwasani pengetahuan wae, ananging siswa kudu duweni keprigelan nalika praktek guneman. Pengetahuan lan kaprigelan kang wis diduweni kudu disinaoni maneh luwih jero lan amba supaya tetembungan sansaya akeh. Ora amung iku, siswa uga kudu duweni sikap kang santun nalika micara kanthi nggatekake norma-norma kesopanan kang ana. Siswa nalika guneman uga nuturake ungkapan kang ngajeni. Saliyane iku, siswa sajrone aspek sosial uga kudu bisa unjuk dhiri kanggo nyampekake topik aktual babagan sosial budaya. Bab kasebut nuduhake bilih sajrone pasinaon Bahasa Jawa ora amung migatikake aspek pengetahuan kang kudu diduweni siswa, ananging patrap, kaprigelan, lan sosial. Adhedhasar jlentrehan ing dhuwur, panaliten iki jlentrehake kajian babagan prinsip sopan santun sajrone film cekak irah-irahane "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production. Manawa didelok saka asil panaliten kang dipikolehi, bisa ditemokake akeh dhata kang nuduhake prinsip sopan santun Leech ing tuturan film cekak "Ibu". Pramila, asil panaliten kang dipikolehi iki bisa dimupangatke sajrone pasinaon minangka referensi bahan ajar pasinaon mligine ing kesantunan basa amarga sajrone panaliten iki ditemokake tuladha tuturan kang nuduhake panganggone basa kang santun. Asil panaliten kang wis dilakokake dening panaliti bisa dadi acuan tumrap guru ing proses pasinaon supaya seserepan siswa lan guru sansaya mundhak. Ing pasinaon, nilai-nilai positif uga kudu disampekake, supaya siswa bisa sinau saka bab kang becik. Mila, asil panaliten iki bisa dadi materi kang bisa disampekake dening guru marang siswa babagan tumindak kang becik salah sijine yaiku nggunakake basa kang santun, satemah siswa bisa njupuk pasinaon kanggo ditrapake ing urip padinan sajrone lingkungan masyarakat utawa ing sekolah.
76 C. Panyaruwe 1. Tumrap Guru Guru disaranake kanggo ngulinakake pangetrapan prinsip sopan santun basa ing dheweke dhewe lan uga siswane. Perkawis iki bisa mbiyantu kagiyatan pasinaon dadi luwih efektif. Guru mata pelajaran Bahasa Jawa uga bisa ngerti basa kang santun marang siswa. Saliyane iku, guru uga bisa nggunakake pacelathon sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production kanggo bahan ajar supaya ora amung nggunakake buku paket kang wis dicepakake saka sekolahan. Kanthi migunakake bahan ajar kang luwih maneka warna, satemah bisa menehi dampak ing seserepan lan motivasi siswa kanggo sinau luwih amba. 2. Tumrap Siswa Siswa luwih becik ngetrapake prinsip sopan santun basa kanthi becik nalika kagiyatan pasinaon utawa ing njaba kagiyatan pasinaon. Kanthi ngtrapake prinsip iki, siswa bakal luwih bisa micara kanthi ngundhakake pakurmatan marang wong liya. Saliyane iku, manawa bahan ajar kang digunakake dening guru isih durung bisa kanggo nggayuh pemahaman, mila siswa disaranake kanggo aktif nggolek lan nyinaoni bahan ajar ing njaba buku paket, kayata tuturan sajrone film cekak ing channel Youtube Bakar Production kanggo mundhakake pemahaman. 3. Tumrap Panaliti Liya Asil panaliten iki bisa digunakake minangka referensi tumrap panaliti liya kang bakal nglaksanakake panaliten saemper kang mligikake ing kajian pragmatik yaiku prinsip sopan santun Leech. Panaliten iki nggunakake teori prinsip sopan santun Geoffrey Leech kanggo nganalisis tuturan sajrone film cekak "Ibu" ing channel Youtube Bakar Production. Saliyane iku, isih ana akeh maneh teori liya kang jlentrehake babagan prinsip sopan santun uga ana akeh metodhe kang beda-beda supaya panaliten babagan basa bisa luwih maneka warna.