FUNGSI SIMULFIKS KANGGE NGGAMBARAKEN CITRA PARAGA UTAMA WONTEN ING NOVEL CINTRONG PAJU-PAT ANGGITANIPUN SUPARTO BRATA SKRIPSI Dipunajengaken dhateng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta minangka Jejangkeping Pandadaran Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan Kasusun dening Rizki Kurniawan NIM 09205244061 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2015
SESANTI Aja gumunan, aja kagetan, aja dumeh Sabar sareh mesthi bakal pikoleh Niyat ingkang kiyat, donga kanthi khusyuk, sarta ikhtiar tanpa kandheg, menapa ingkang dados panjangkanipun saged kasembadan. v
PISUNGSUNG Kanthi raos syukur dhumateng Allah SWT, karya ilmiah menika kula pisungsungaken dhateng tiyang sepuh kula, Bapak Warsito saha Ibu Pujiyati Sri Rahayu, ingkang tansah paring panyengkuyung saha pandonga. vi
PRAWACANA Puji sukur konjuk wonten ing ngarsaning Allah SWT ingkang tansah paring rahmat, barokah, saha hidayah dhateng panyerat, satemah skripsi kanthi irah-irahan "Fungsi Simulfiks kangge Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten ing Novel Cintrong Paju-Pat Anggitanipun Suparto Brata", saged rampung kanthi nir ing sambekala. Skripsi menika kaserat kangge njangkepi salah satunggaling sarat anggayuh gelar sarjana pendidikan. Panyerating skripsi menika saged rampung amargi panyengkuyungipun dening priyantun kanthah. Awit saking menika, panaliti ngaturaken agunging panuwun ingkang langkung utami dhateng Ibu Prof. Dr. Endang Nurhayati, M. Hum. minangka pembimbing I saha Ibu Avi Meilawati, S.Pd. M.A. minangka pembimbing II, ingkang sampun kersa paring bimbingan, wewarah, saha ngelmi kanthi tlatos saha sabar saengga skripsi menika saged rampung kanthi sae. Salajengipun priyantun-priyantun sanes ingkang sampun paring pambiyantu salebeting panaliti ngantos pungkasaning pendadaran wonten ing Universitas Negeri Yogyakarta, inggih menika: 1. Bapak Prof. Dr. Rochmat Wahab, M.Pd., M.A., minangka Rektor Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring kalodhangan anggen kula sinau wonten ing Universitas Negeri Yogyakarta; 2. Bapak Prof. Dr. Zamzani, M.Pd., minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni ingkang sampun paring idin saha kalodhangan wekdal kangge nyerat skripsi menika; 3. Bapak Prof. Dr. Suwardi, M. Hum., minangka ketua Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring piwulang saha pandom salebeting kula sinau wonten ing Prodi Pendidikan Bahasa Jawa; 4. Ibu Hesti Mulyani, M. Hum., minangka penasehat akademik ingkang sampun paring piwulang saha wejangan salebeting kula sinau wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah; 5. Bapak Ibu Dosen Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring kawruh mawarni-warni ingkang murakabi tumrap panyerat; vii
6. Dewan penguji Tugas Akhir Skripsi (TAS) ingkang sampun paring pamrayogi saha pitedahipun; 7. Sedaya staf Fakultas Bahasa dan Seni ingkang sampun paring pambiyantu bab administrasi saengga skripsi menika saged kaserat ngantos rampung; 8. Bapak Warsito saha ibu Pujiyati ingkang kula tresnani awit sedaya panjurung saha donga pangestunipun, mas Deris, mas Budi, mas Arif, kaliyan Adi ingkang sampun paring panyengkuyung tumrap panyerat saengga saged ngrampungaken skripsi menika; 9. Kanca-kanca mahasiswa kelas H PBD angkatan 2009, kanca-kanca kos B- 19b, saha sedaya pihak ingkang sampun paring panyengkuyung saha donganipun tumrap panyerat satemah skripsi menika saged paripurna kanthi sae. Temtu kemawon skripsi menika dereng saged kawastanan sae, jangkep, menapa dene sampurna. Awit saking menika, sadaya wawasan menapa dene panyaruwe ingkang tumuju murih langkung sae, jangkep, saha sampurnaning skripsi menika, tansah katampi kanthi bingahing manah saha atur agunging panuwun. Wasana kanthi andhap asoring manah, panyerat gadhah pangajap mugi- mugi skripsi menika saged murakabi tumrap pamaos saha sintenipun kemawon. Ngayogyakarta, Desember 2014 Panyerat, Rizki Kurniawan viii
PRATELAN ISI Kaca IRAH-IRAHAN ... i PASARUJUKAN ... ii PANGESAHAN ... iii WEDHARAN ... iv SESANTI ... v PISUNGSUNG ... vi PRAWACANA ... vii PRATELAN ISI ... ix PRATELAN TABEL ... xii PRATELAN LAMPIRAN ... xiii PRATELAN TANDA ... xiv SARINING PANALITEN ... xv BAB I PURWAKA ... 1 A. Dhasaring Panaliten ... 1 B. Underaning Perkawis ... 6 C. Watesaning Perkawis ... 7 D. Wosing Perkawis ... 7 E. Ancasing Panaliten ... 8 F. Paedahing Panaliten ... 8 G. Pangretosan ... 9 BAB II GEGARAN TEORI ... 11 A. Morfologi ... 11 B. Proses Morfologi ... 13 1. Afiksasi (Wuwuhan) ... 14 2. Reduplikasi (Tembung Rangkep) ... 17 3. Komposisi (Tembung Camboran) ... 17 C. Simulfiks (Wuwuhan Gabung) ... 18 1. Wujud Simulfiks ... 20 ix
2. Makna Simulfiks ... 28 3. Fungsi Simulfiks ... 35 D. Citra saha Paraga Utama ... 42 E. Novel ... 44 F. Panaliten Ingkang Jumbuh ... 46 G. Nalaring Pikir ... 47 BAB III CARA PANALITEN ... 49 A. Jinising Panaliten ... 49 B. Data saha Sumbering Data ... 49 C. Caranipun Ngempalaken Data ... 49 D. Pirantining Panaliten ... 50 E. Caranipun Nganalisis Data ... 51 F. Validitas saha Reliabilitas ... 52 BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN ... 54 A. Asiling Panaliten ... 54 B. Pirembagan ... 63 1. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks N‒i ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat ... 64 2. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks N‒aké ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat ... 79 3. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks N‒a ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat ... 86 4. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks N‒é ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat ... 88 5. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks di‒i ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat ... 95 x
6. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks di‒aké ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat ... 104 7. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks di‒ana ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat ... 110 8. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks dak‒i ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat ... 114 9. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks dak‒aké ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat ... 116 10. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks sa‒é ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat ... 120 11. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks pa‒an ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat ... 122 12. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks kami‒en ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat ... 127 BAB V PANUTUP ... 130 A. Dudutan ... 130 B. Pamrayogi ... 131 C. Implikasi ... 132 KAPUSTAKAN ... 133 LAMPIRAN ... 135 xi
PRATELAN TABEL Tabel 1 : Kartu Data... ....... ....... ....... ....... ....... ... Tabel 2 : Analisis Data... ... Tabel 3 : Wujud Simulfiks, Makna Simulfiks, saha Fungsi Simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata... . xii Kaca 50 51 54
Lampiran PRATELAN LAMPIRAN : Tabel Analisis Wujud, Makna, saha Fungsi wuwuhan Simulfiks ingkang nggambaraken Citra Paraga Utama wonten novel Cintrong Paju-Pat... ... xiii Kaca 136
{...} (...) + "...." "...." PRATELAN TANDA : nedahaken proses simulfiks : nedahaken bagan proses pandhapuking tembung andhahan simulfiks : nedahaken ingkang wonten salebeting kurung menika morfem : ingkang wonten salebeting kurung menika katrangan tambahan : nedahaken gayutan antawisipun satuan lingual : wonten salebeting tanda petik inggih menika makna utawi satuan lingual : nedahaken kutipan langsung xiv
FUNGSI SIMULFIKS KANGGE NGGAMBARAKEN CITRA PARAGA UTAMA WONTEN ING NOVEL CINTRONG PAJU-PAT ANGGITANIPUN SUPARTO BRATA Dening Rizki Kurniawan NIM 09205244061 SARINING PANALITEN Ancasing panaliten menika ngandharaken fungsi Simulfiks kangge nggambaraken Citra paraga utama wonten ing novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. Panaliten menika ngandharaken wujudipun simulfiks, makna simulfiks kangge nggambaraken citra paraga utama, kaliyan fungsi simulfiks ingkang nggambaraken Citra paraga utama wonten ing novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. Panaliten menika kalebet panaliten deskriptif. Data ing panaliten menika awujud tembung, frase, kaliyan langkung jangkep ukara ingkang ngewrat wuwuhan simulfiks salebeting novel Cintrong Paju-Pat. Data dipunpanggihaken kanthi teknik maos saha teknik nyathet. Cara kangge nganalisis data inggih menika ngginakaken teknik analisis deskriptif. Panaliten menika ngginakaken validitas semantik, saha reliabilitas stabilitas. Asiling panaliten menika ngandharaken wujud simulfiks, makna simulfiks, saha fungsi simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten novel Cintrong Paju-Pat. Wujudipun simulfiks wonten 12 inggih menika N‒i, N‒aké, N‒a, N‒é, di‒i, di‒aké, di‒ana, dak‒i, dak‒aké, sa‒é, pa‒an, saha kami‒en. Makna simulfiks wonten 18 antawisipun nindakaken pakaryan kados tembung lingga dhateng objek-ipun, nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun kanthi cara ngambal-ambali, nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun kangge tiyang sanes, ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun, nedahaken papan panggonan, nedahaken makna cacah, wekdal, (subjek) dipundados-aken sasaran pakaryan tembung lingganipun, umpamanipun menapa ingkang dipunsebat wonten tembung lingga dipunlampahi, nerangaken kula nindakaken pakaryan tembung lingganipun kangge tiyang sanes, (subjek) ngalami kahanan kados ingkang dipunsebataken wonten tembung lingganipun, nerangakè tumindak kados tembung lingganipun ingkang dipunlampahi dipunsebataken wonten wujud ingkang sapanunggalanipun dipunsebat dipunandharaken salebeting panaliten menika. Fungsi simulfiks ingkang dipunpanggihaken wonten ing novel Cintrong Paju-Pat inggih menika andhapuk tembung kriya pasif, tembung kriya aktif transitif, tembung nomina, tembung adverbia, saha tembung kriya repetitif. tiyang (subjek) ngalami kahanan kados lingganipun, nerangaken babagan saha makna sanes, tembung ing lingganipun, xv
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Basa minangka sarana kangge ngandharaken gagasan, pamanggih, saha raos pangraos dhateng tiyang sanes. Wedharan gagasan menika saged awujud wicantenan. Panganggenipun Basa ugi saged dipunginakaken wonten ing saperangan babagan. Salah satunggalipun inggih menika kangge sarana ndamel karya sastra. Tegesipun, basa menika minangka sarana ingkang dipunginakaken pangripta kangge ngandharaken gagasan utawi ancas kangge pamaos mawi media seratan, kadosipun geguritan, novel, roman, lan sapanunggalipun. Novel menika dipundamel kanthi sarana media seratan, saengga wonten novel ngewrat maneka warni peranganing basa. Salah satunggalipun peranganing basa ingkang dipunginakaken wonten novel inggih menika tembung. Amargi cacahipun tembung wonten novel antawis 50.000 tembung. Pramila tatanan tembungipun wonten novel saged kaperang dados tiga, inggih menika tembung wod, tembung lingga, saha tembung andhahan. Kangge mratelakaken satunggal perkawis kanthi boten langsung menika pramila novel mbetahaken basa-basa sinerat kangge mratelakaken saben-saben perkawisipun. Saengga saged kababar Anggenipun nyuguhaken cariyos kasebat dipunandharaken mawi awujud tembung-tembung ingkang dipunronce dados ukara-ukara. Saengga novel ugi saged dipunsebat cariyos prosa ingkang dawa. Cariyos ing novel menika namung cariyos damelanipun panganggit kemawon ingkang dipundamel kados kasunyatan ing masarakat. Saengga novel 1
2 kathah ingkang dipunanggit kanthi tema ingkang maneka warni. Kadosta tema katresnan, mistik Jawi, kabudayan, perjuangan, lan sanes-sanesipun. Sedayanipun nyariosaken pagesangan manungsa wonten ing salebeting masarakat, Saengga saged dipunsebat novel inggih menika satunggaling jenis karya sastra fiksi ingkang nggambaraken panggesangan. Kadosipun wonten novel Cintrong Paju-Pat ingkang nyariyosaken tema katresnan. Novel Cintrong Paju-pat menika salah satunggaling novel Jawa anggitanipun sastrawan Jawi Suparto Brata. Novel Cintrong Paju-pat anggitanipun Suparto Brata minangka dumadi saking 74 sub judul. Novel menika dipuncithak taun 2010. Basa ing novel Cintrong Paju-Pat menika kalebet basa ingkang sinerat. Basa sinerat menika kadadosan saking perangan-perangan ingkang awujud wacana, paragraf, ukara, klausa, frasa saha tembung-tembung. Panaliten menika mendhet novel anggitanipun Suparto Brata amargi, ing novel ingkang irah-irahanipun Cintrong Paju-Pat kathah dipunpanggihaken wujudipun tembung. Salah satunggaling wujudipun tembung inggih menika tembung ingkang sampun mboten wetah saka linggane. Tembungipun kathah ingkang nyebat kanthi aranipun tembung andhahan. Salah satunggaling wujudipun tembung andhahan ingkang asring dipunpanggihi wonten ing karya sastra inggih menika panganggening wuwuhan, rangkepan saha camboran. Ginanipun wuwuhan, rangkepan saha camboran inggih menika ingkang sepisan kangge ngewahi wujudipun morfem. Kaping kalih, kangge ngewahi jenising tembung. ingkang pungkasan inggih menika kangge
3 ngewahi tegesipun tembung. Salah satunggalipun cara ngewahi tembung inggih menika kanthi dipunparingi wuwuhan. Proses wuwuhan ingkang tasih arang dipuntliti inggih menika babagan Simulfiks mliginipun fungsinipun simulfiks wonten ing salebeting karya sastra novel. Wuwuhan gabung simulfiks inggih menika wuwuhan ingkang gunggungipun kalih sarta mapan ing sangajengipun saha sawingkingipun tembung lingga kanthi cara ngraketipun boten sesarengan, tegesipun ingkang dipunwuwuhaken ing tembung lingga saged ater-ater langkung rumiyin utawi panambang rumiyin. Wuwuhan gabung simulfiks wonten basa Jawi kathah wujud- wujudipun antawisipun di‒akè, N‒i, N‒aké, di‒i, di‒ana, pi‒an, saha sa‒é. Tuladhanipun tembung lingga "cedhak" dados tembung andhahan "nyedhaki". Ngrimbag tembungipun kados wonten ngandhap menika. Wonten tembung andhahan "nyedhaki" menika ater-ater {ny-} dipunwuwuhaken rumiyin menawi makna tembung ingkang badhe dipundhapuk nedahaken tokoh menika nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun, inggih menika "nyedhak". Panambang {-i} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "cedhaki" menawi makna tembung ingkang badhe dipundhapuk nedahaken tokoh menika ndhawuhi tiyang sanes nindakaken pakaryan kados tembung lingga, inggih menika "cedhaki". Fungsinipun wuwuhan gabung simulfiks ingkang awujud ny‒i inggih menika andamel tembung kriya aktif transitif "nyedhaki". Pramila makna tembung andhahan "nyedhaki" inggih menika Nindakaken pakaryan kados tembung lingga dhateng objekipun.
4 Wonten panaliten menika subjek panalitenipun inggih menika kanthi naliti fungsi kebahasaan simulfiks saha maknanipun simulfiks ingkang ngraket wonten tembung andhahan ingkang ngewrat citra tokoh utamanipun. Ingkang dipunsebat pencitraan wonten ing novel menika ngandharaken sedaya wujud gambaran mental, saha tingkah laku ingkang dipungambaraken dening tokoh utamanipun. Wonten novel Cintrong Paju-Pat menika kathah paraga-paraganipun ingkang dipuncariyosaken, ananging wonten novel menika paraga ingkang dipuntengenaken inggih menika Lirih Nagari. Wujud citra ingkang dipunteliti ing panaliten menika mencakup aspek fisiologis, psikologis, saha sosiologis budaya ingkang dipunlampahi dening tokoh Lirih Nagari. Citra tokoh utama menika dipuntingali saking tembung- tembungipun ngantos ingkang langkung jangkep, Inggih menika ukaranipun ingkang nggadhahi gayut kalihan subyek panaliten. Babagan wuwuhan kathah dipunginakaken dening Suparto Brata anggenipun nyerat novel Cintrong Paju-Pat. Ananging wonten ing panaliten menika panaliti badhe ngrembag salah satunggaling wujudipun wuwuhan ingkang kathah dipunpanggihaken wonten ing novel Cintrong Paju-Pat inggih menika wuwuhan gabung simulfiks. Salah satunggaling tembung andhahan ingkang pikantuk wuwuhan gabung simulfiks wonten novel Cintrong Paju-Pat kados ing ngandhap menika. "Pola pikirku aku urip iki tansah weweh, ora nyadhong, lan akeh tetulung tinimbang njaluki tulung" (Novel Cintrong Paju-Pat, Hal. 51, 2010)
Tembung "njaluki" menika kalebet tembung ingkang pikantuk wuwuhan gabung simulfiks. Amargi wuwuhan ingkang dipunraketaken ing tembung lingganipun saged ater-ater langkung rumiyin, utawi dipunraketaken panambang rumiyin. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. njaluki N‒i + jaluk Bagan I. Pandhapuking tembung "njaluki" (bagan kapendhet saking Ramlan, 1997) Tembung "njaluki" menika saking tembung lingga "jaluk" pikantuk wuwuhan ater- ater {n-} saha panambang {-i}. Pramila wujudipun wuwuhan simulfiks inggih menika N‒i. Fungsinipun wuwuhan simulfiks ingkang awujud N‒i inggih menika andamel tembung kriya repetitif "njaluki". Pramila, makna panganggenipun wuwuhan simulfiks N‒i inggih menika nindakaken pakaryan kados tembung lingga "njaluk" kanthi cara makopang- kaping. Wondene, citranipun ingkang kagambar inggih menika aspek psikis saking tokohipun nggadhahi watak perhatian saha dhemen tetulung. Citra menika katingal saking konteks "akeh tetulung tinimbang njaluki tulung". Pramila anggenipun nemtokaken citra paraganipun mboten namung saking tembung lingga ingkang pikantuk wuwuhan simulfiks, ananging ugi kaliyan konteks-ipun. Menika namung salah satunggaling tuladha tembung andhahan wonten ing novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. Saengga dipunmangertosi bilih saben wujudipun wuwuhan simulfiks menika nggadhahi 5 saged
makna saha fungsi maneka warni gumantung wuwuhan ingkang ngraket wonten tembung lingga. Awit saking menika Panaliti milih babagan simulfiks amarga babagan menika taksih arang wonten ing panaliten saksampunipun, kajawi menika wonten novel Cintrong Paju-Pat kathah dipunpanggihaken tembung ingkang pikantuk wuwuhan simulfiks. Pramila panaliti badhe nglampahi panaliten menika supados manggihaken variasi-variasi saking wujud simulfiks ingkang saged ngewahi makna saha fungsi saking tembung andhahanipun. Bab menika ingkang dados alasan peneliti ngrembag babagan simulfiks. Sesambetan kaliyan dhasaring panaliten ing nginggil ingkang ngengingi perkawis simulfiks. Pramila wonten panaliten menika panaliti badhe ngrembag babagan wujud, fungsi, saha maknanipun wuwuhan gabung simulfiks ingkang saged nggambaraken citra tokoh utama wonten novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. B. Underaning Perkawis Gegayutan kaliyan dhasaring panaliten ing nginggil nuwuhaken perkawis- perkawis ingkang badhe kaandharaken. Perkawis-perkawisipun saged katata kados ing ngandhap menika. 1. Jinising wuwuhan wonten ing novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata, 2. Wujudipun simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten ing novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata, 3. Fungsi simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten salebeting novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata, 6
4. Makna simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten salebeting novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata, 5. Ewahipun jinis tembung ingkang pikantuk wuwuhan gabung simulfiks wonten salebeting novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata, C. Watesaning Perkawis Adhedhasar underaning perkawis ingkang taksih wiyar, panaliten menika badhe dipunwatesi. Wondene perkawis ingkang wigati, inggih menika. 1. Wujud simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten ing novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata, 2. Makna simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten salebeting novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata, 3. Fungsi simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten salebeting novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. D. Wosing Perkawis Adhedhasar watesaning perkawis ing inggil, pirembagan panaliten menika lumantar wosing perkawis. Wosing perkawis saged dipunbabar ing ngandhap menika. 1. Kadospundi wujud simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten ing novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata? 2. Kadospundi makna simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten salebeting novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata? 3. Kadospundi fungsi simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten salebeting novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata? 7
E. Ancasing Panaliten Ancasing panaliten ingkang dipunjumbuhaken kaliyan wosing perkawis inggih menika. 1. Kangge ngandharaken wujud simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten ing novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata, 2. Kangge ngandharaken makna simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten salebeting novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata, 3. Kangge mratelakaken fungsi simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten salebeting novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. F. Paedahing Panaliten Asiling panaliten menika kaajab saged suka paedah kanti teoritis saha praktis. Wondene paedah teoritisipun saking panaliten menika saged nambah seserepan babagan tata tembung wonten mliginipun ngengingi wujud, makna, saha fungsi saking wuwuhan gabung simulfiks. Dene paedah praktisipun saking panaliten menika kaajab paring paedah dhateng: 1. Mahasiswa, saged dipundadosaken pathokan kangge nyinau bab tata tembung basa Jawa, 2. Guru, saged dipundadosaken sumbering piwulang basa Jawa ngengingi wuwuhan tembung wonten basa Jawa utawa afiksasi, 3. Panaliti, saged dipundadosaken stimulus supados nindakaken panaliti ingkang sanesipun saha saged nambah wawasan panaliti. 8
G. Pangretosan Pangertosan dipunginakaken kangge njumbuhaken pamahaman babagan variable panaliten menika. 1. Morfologi Morfologi utawa Tata tembung inggih menika cabang ngelmu basa ingkang nyinau bab tembung kalebet cara dumadosipun saha ewahipun tembung ingkang saged njalari ewahipun teges saha jinising tembung. 2. Simulfiks Simulfiks menika proses kalih morfem wuwuhan utawi langkung ingkang cara ngraketipun selang-seling utawa bergantian (Endang Nurhayati, 2001:11). 3. Citra Citra inggih menika image utawa gambaran tokoh wonten fiksi ingkang nggadhahi wujud fisik saha non fisik ingkang saged maringi pratandha khas dhateng pamaosipun. 4. Paraga Utama Paraga Utama inggih menika paraga ingkang dipuntengenaken wonten ing cariyos karya sastra. 5. Novel Cintrong Paju-Pat Novel Cintrong Paju-pat anggitanipun Suparto Brata minangka dumadi saking 74 sub judul. Novel menika kaping pisan dipuncithak taun 2010. Basa ingkang dipungginakaken wonten novel menika kathahipun ngginakaken basa Jawa Surabaya. Wosipun novel Cintrong Paju-Pat nggambaraken cariyos kisah cinta segi empat saking latar belakang tokoh ingkang beda-beda. Sekawan paraga 9
menika antawisipun Luhur Dirgantara, Trengginas, Lirih Nagari, saha Abrit Mayamaya. Ananging ingkang dados paraga utama inggih menika Lirih Nagari. 10
BAB II GEGARAN TEORI A. Morfologi Ngelmu ingkang ngrembag babagan tembung wonten basa Jawi dipunsebut tata tembung. Tata tembung inggih menika ngelmu ingkang ngrembag wujud-wujuding tembung, antawisipun tembung lingga saha tembung kang wis owah saka linggane (Antunsuhono, 1960: 13). Sedaya perkawis babagan tata tembung menika dipunrembag ing salebeting kajian morfologi, mliginipun ngandharaken kadospundi tembung-tembung menika kadhapuk, ewah-ewahipun tembung, sarta dampak saking ewah-ewahanipun. Pangertosan tata tembung utawa morfologi menawi dipunpirsani saking segi istilah. Morfologi asalipun saking basa inggris inggih menika "morphology", tegesipun cabang ngelmu linguistik ingkang nyinaoni babagan susunan utawi perangan-perangan tembung kanthi cara gramatikal. Menawi dipunpirsani saking cara etimologis Ralibi (Mulyana, 2007: 5) ngandharaken bilih, morfologi asalipun saking basa Yunani, inggih menika "morphe" ingkang tegesipun "wujud/bentuk" sarta "logos" tegesipun "ngelmu". Pamanggih menika laras kaliyan andharanipun Ramlan (1987: 15) ingkang ngandharaken morfologi menika perangan saking ngelmu basa ingkang nyinau seluk beluk tembung sarta ewahipun wujud tembung. Andharan menika dipunsengkuyung dening Nurhayati (2001: 2) ingkang ngandharaken bilih morfologi inggih menika cabang linguistik ingkang ngrembag utawi mengidentifikasi seluk-beluk pandhapuking tembung. Saking andharan menika 11
saged dipunmangertosi bilih morfologi menika perangan saking ngelmu basa ingkang mbabar ngengingi wujudipun tembung sarta gegayutanipun ewah- ewahipun wujud tembung dhateng jinis kaliyan tegesipun. Pamanggih sanesipun dipunandharaken dening Mulyana (2007: 6) mahyakaken bilih morfologi ugi dipunarani dados saperangan cabang kajian linguistik ingkang nyinaoni babagan wujud tembung, ewahaning tembung, lan dampak saking ewahan tembung menika dhateng pangertosan lan kelas tembung. Gayut kaliyan menapa ingkang dipunandharaken Mulyana, Kridalaksana (1993: 142) ugi mratelaken bilih morfologi menika cabang linguistik ingkang nerangaken morfem saha kombinasinipun. Kombinasi ingkang dipunmangertosi inggih menika ewahaning morfem, ugi kalebet saking ewahan menika. Dados intinipun kajian morfologi inggih menika cabang linguistik ingkang ngandharaken utawa nliti asalipun perwujudan kaliyan ewah-ewahanipun tembung. Menawi dipun-analisis sedaya pamanggih ngengingi pangertosan morfologi, kathah para ahli ngandharaken bilih morfologi menika minangka salah satunggaling cabang saking ngelmu basa linguistik, kathahipun pangertosan menika mirsani bilih bidang kajian morfologi menika inggih saking seluk-beluk pandhapuking tembung. Saking analisis menika saged dipunpendhet dudutanipun ngengingi pangertosan morfologi inggih menika cabang linguistik ingkang ngrembag wujud kaliyan proses pandhapuking tembung. Proses pandhapuking tembung menika paring pengaruh dhateng ewah-ewahan wujud tembung menika dhateng makna, golongan tembung, saha fungsinipun. 12
13 Sesambetan kaliyan Perwujudan lan ewah-ewahanipun tembung wonten basa boten langsung dados saktembung, ananging wonten prosesipun. Wonten morfologi dipunsebut proses morfologi. Saklajengipun ing ngandhap menika badhe dipunandharaken menapa ingkang dipunwastani proses morfologi menika. B. Proses Morfologi Proses morfologi inggih menika proses ewah-ewahaning tembung saking wujud aslinipun dados wujud sanes (Ramlan, 2001: 51). Saking andharan menika saged dipunmangertosi bilih proses morfologi inggih menika proses pandhapuking tembung. Samsuri (1988: 190) ugi ngandharaken bilih cara pandhapuking tembung-tembung kanthi nggabungaken morfem setunggal kaliyan morfem sanesipun dipunwastani proses morfologi. Andharan menika menawi dipunpirsani, saged dipundudut bilih proses morfologi inggih menika pandhapukipun tembung kanthi cara ngraketaken morfem setunggal kaliyan morfem sanesipun. Pandhapukipun morfem kasebut nuwuhaken teges ingkang beda kaliyan wujud asalipun. Ngelmu basa tumrap istilah tata tembung wonten basa Jawi nggadhahi proses ingkang dipunwastani pandhapuking tembung. Miturut Antunsuhono (1960: 14) proses pandhapuking tembung wonten basa Jawi saged dumados saking tigang cara inggih menika tembung lingga ingkang dipunrimbag (wuwuhan), tembung lingga ingkang dipunrangkep (tembung rangkep), lan tembung lingga ingkang dipunowahi kanthi ngraketaken kalih utawa langkung morfem asal (tembung camboran).
Sami kaliyan Antunsuhono, Poedjosoedarmo (1979: 6) ugi nerangaken bilih pandhapukipun tembung wonten basa Jawa saged dumados saking tembung- tembung basa Jawi ingkang awujud morfem bebas lan saged dipunowahi kanthi cara dipunraketi wuwuhan (afiksasi). Adhedasar saking pamanggihipun para ahli kalawau saged dipunmangertosi bilih proses morfologi wonten basa Jawi inggih menika proses pandhapuking tembung kanthi cara ngraketaken wuwuhan, ngrangkep tembung lingga, saha tembung camboran. Gayut kaliyan menika, Verhaar (1992:60-64) mratelakaken bilih proses morfologi kathahipun kaperang dados tiga inggih menika afiksasi (wuwuhan), reduplikasi (rangkep), komposisi (tembung camboran). Definisi saking perangan- perangan menika dipunterangaken wonten ing ngandhap. 1. Afiksasi (Wuwuhan) Miturut Antunsuhono (1960: 14) asilipun afiksasi wonten basa Jawi dipunsebut tembung andhahan, tegesipun tembung lingga menika owah amargi pikantuk wuwuhan ingkang manggon wonten ngajeng (ater-ater), (seselan), lan mburi (panambang). Pamanggih menika laras kaliyan andharanipun Poedjosoedarmo (1979: 6) ingkang nerangaken bilih Afiksasi (wuwuhan) inggih menika proses pandhapukipun tembung kanthi ngraketaken afiks wonten ing ngajeng, tengah, saha wingkingipun saking tembung lingga. Wuwuhan salebeting basa Jawi miturut Nurhayati saha Siti Mulyani (2006: 70) cacahipun wonten gangsal, inggih menika prefiksasi, infiksasi, sufiksasi, konfiksasi, saha Simulfiks (afiks gabung). Sasangka (2001:36) 14 tengah
15 ngginakaken istilah imbuhan bebarengan kangge mastani konfiks. Ing ngandhap menika badhe kaandharaken wuwuhan kanthi langkung jangkep. 1) Ater-ater (Prefiksasi) Prefiksasi inggih menika proses muwuhaken afiks wonten ing sakngajengipun tembung lingga. Miturut Nurhayati (2001:13) prefiksasi inggih menika proses muwuhaken morfem tunggal utawi kompleks wonten sakngajenging tembung lingga. Jinising ater-ater wonten basa Jawi kathah wujudipun. Tuladhanipun wuwuhan {di-}, {ka-}, {ke-}, {sa-}, {pa-}, {pi-}, {dak- /tak-}, {kok-/tok-}, N- {n-, ny-, m-, ng-}, lsp. Tuladhanipun kados tembung dipangan, katulis, kegepuk, saomah, pawarta, pitakon, daksiram, koksapu, ndelok, nyucuk, medang, nggotong lsp. 2) Seselan (infiksasi) Wuwuhan ingkang manggenipun wonten satengahing tembung lingga dipunwastani seselan. Seselan menika cacahipun mboten kathah kadosdene ater- ater, Miturut andharanipun Nurhayati (2001:23) seselan wonten basa Jawi cacahipun namung wonten 4 morfem inggih menika {-in-}, {-um-}, {-er-}, kaliyan {-el-}. Seselan {-in-} ndhapuki fungsi tembung kriya pasif. Tuladha tembungipun inggih menika tinampa, sumunar, cerongat, keluruk, lsp. 3) Panambang (sufiksasi) Wuwuhan ingkang raketipun wonten ing sawingkinging tembung lingga inggih menika dipunarani panambang utawa sufiksasi. Miturut Nurhayati (2001:25) Panambang wonten basa Jawi wujudipun inggih menika {-i}, {-ake}, {- a}, {-en}, {-na}, {-ana}, saha {-an}, {-e}. Panambang {-i} saha {-ake} kathahipun
ndadosaken wuwuhan ingkang manggone sesarengan kadosdene simulfiks saha konfiks. Tegesipun panambang menika dipunwuwuhaken sesarengan dhateng sawijining tembung lingga. Tuladhanipun nglegani, diuwongake, lungaa, abangen, paculna, sebutana, jagongan, wayahe, lsp. 4) Konfiksasi Konfiksasi inggih menika proses muwuhaken afiks ingkang awujud konfiks (prefiks saha sufiks). Tegesipun menawi muwuhi tembung menika ater-ater saha panambang rumaket ing tembung lingganipun kanthi cara sesarengan. Tuladhanipun tembung tiba pikanthuk wuwuhan konfiks ke‒an mujudaken tembung ketiban, tembung abang pikanthuk wuwuhan konfiks N(m)‒i mujudaken tembung ngabangi, lan sapanunggalipun. Wonten basa Jawi konfiks menika cacahipun kathah antawisipun ke‒an, N‒i, di‒ake, di‒i, pa‒an, saha sapanunggalipun. 5) Simulfiks Simulfiks inggih menika proses muwuhaken afiks ingkang wujudipun wuwuhan gabung, tegesipun kados awujud gabungan saking ater-ater saha panambang utawa seselan saha panambang ingkang rumaket wonten tembung lingga. Tuladhanipun afiks N‒aké ingkang dipunraketaken dhateng tembung jupuk mujudaken tembung njupukaké, saklajengipun tembung jupuk pikanthuk afiks di‒i ndadosaken tembung dijupuki, lan sapanunggalipun. Wonten basa Jawi wuwuhan gabung simulfiks menika maneka warni antawisipun N‒ake, di‒i, di‒ake, N‒i, ka‒an, pa‒an. 16
Limrahipun wuwuhan gabung simulfiks kaliyan konfiks menika kathah ingkang mirsani wuwuhan menika sami, ananging sejatosipun beda. Bedanipun inggih menika konfiks anggenipun muwuhi tembung menika, ater-ater saha panambang rumaket ing tembung lingga kanthi cara sesarengan, wondene simulfiks menika caranipun muwuhi tembung menika, ater-ater saha panambang rumaket ing tembung lingga boten kanthi sesarengan, tegesipun ingkang dipunwuwuhaken saged ater-ater langkung rumiyin utawi panambangipun rumiyin. Langkung kathahipun simulfiks menika badhe dipunrembag wonten andharan babagan simulfiks salajengipun. 2. Reduplikasi (Tembung Rangkep) Proses morfologi ingkang kaping kalih inggih menika reduplikasi. Wonten paramasastra Jawi reduplikasi menika sami kaliyan tembung rangkep. Wonten basa Jawi tembung rangkep inggih menika proses pandhapuking tembung kanthi ngambali sedaya utawa sakperangan saking tembung lingganipun (Wedhawati, 2006:41). Tembung rangkep wonten basa Jawi miturut Endang Nurhayati (2001: 39- 47) saged dipunperang dados 7. Antawisipun; tembung dwilingga, tembung dwilingga salin swara, tembung dwipurwa, tembung dwiwasana, tembung rangkep kanthi muwuhi afiks, tembung rangkep semu, reduplikasi semantik utawa saroja rangkap. 3. Komposisi (Tembung Camboran) Wonten basa Jawi, komposisi menika dipunwastani Tembung Camboran. Sasangka (1989: 79) mratelakaken bilih proses komposisi menika proses kalih 17
tembung utawa langkung ingkang dipunraketaken dados setunggal tembung enggal ugi gadhah teges enggal. Saking andharan ahli menika saged kadudut bilih Tembung Camboran (komposisi) dipunmangertosi proses ngraketaken kalih morfem dasar ingkang gadhah wuwuhan utawa mboten ingkang ngasilaken tembung enggal utawa makna enggal. Tembung Camboran wonten basa Jawi nggadhahi kalih jinis, kekalih jinisipun wonten ing ngandhap menika: a) Tembung Camboran Wutuh Pangertosan tembung camboran wutuh inggih menika tembung camboran ingkang pandhapukipun kedadosan saking wujud lingga ingkang wutuh. Tuladha saking tembung camboran wutuh kados raja lele, lembah manah, tepaslira, semar mendem, lsp. b) Tembung Camboran Tugel Pangertosan tembung camboran tugel inggih menika tembung camboran ingkang pandhapukipun kedadosan saking wujud lingga ingkang dipuncekakaken. Tuladha saking tembung camboran tugel kados dhegus (gedhe lan bagus), dubang (idu lan abang), lunglit (balung lan kulit), lsp. C. Simulfiks (Wuwuhan Gabung) Simulfiks inggih menika wuwuhan ingkang mapan wonten sangajenging tembung saha sawingkingipun tembung lingga. Ewadene, Wuwuhan gabung wonten basa Jawi menika dipunbedakaken dados kalih, ingkang sepisan menika konfiks, lajeng kaping kalih menika simulfiks. Ananging wonten kathah- kathahipun tiyang menika ngraos sami antawisipun wuwuhan gabung konfiks saha 18
19 simulfiks amargi papan panggonanipun sami. Sejatosipun kekalih wuwuhan gabung menika nggadhahi bedanipun. Nurhayati (2001: 11) ngandharaken bilih konfiks menika proses kalih morfem wuwuhan utawi langkung ingkang cara ngraketipun sesarengan, wondene simulfiks menika proses kalih morfem wuwuhan utawi langkung kanthi cara ngraketipun gentosan utawa selang-seling. Simulfiks kalawau wonten basa Jawi ugi saged dipunwastani wuwuhan bebarengan lumrah. Miturut Sasangka (2001: 60-63) wuwuhan bebarengan lumrah inggih menika wuwuhan ingkang awujud ater-ater saha panambang ingkang kasambungake wonten wujud lingga boten kanthi bebarengan (tidak serentak). Dados ingkang dipunwuwuhaken ing tembung lingga menika saged ater-ater langkung rumiyin, utawi panambangipun rumiyin. Wondene konfiks inggih menika wuwuhan awujud ater-ater saha panambang ingkang rumaket wonten ing tembung lingganipun kanthi cara sesarengan. Tegesipun ater-ater saha panambang dipunraketaken sesarangan dhateng tembung lingganipun. Adhedhasar saking pirembagan ngengingi wuwuhan gabung simulfiks wonten nginggil menika, saged dipunmangertosi bilih simulfiks menika beda kaliyan konfiks. Saking kathah-kathahipun andharan bab simulfiks kalawau saged kapendhet dudutanipun menawi simulfiks inggih menika proses ngraketaken kalih wuwuhan ingkang awujud ater-ater saha panambang ingkang kasambungake wonten tembung lingga boten kanthi bebarengan (tidak serentak). Dados ingkang dipunwuwuhaken ing tembung lingga menika saged ater-ater langkung rumiyin, utawi panambangipun rumiyin. Ananging, wonten kasunyatan menika boten
namung gabungan antawisipun ater-ater saha panambang ananging ugi wonten gabungan antawisipun infiks saha panambang tuladhanipun -in‒an ingkang ngraket kaliyan tembung gambar dados ginambar. Gayut kaliyan menika, wonten panaliten menika proses ingkang badhe dipunkatindakaken inggih menika proses wuwuhan gabung simulfiks antawisipun ater-ater saha panambang wonten novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. 1. Wujud Simulfiks Wuwuhan gabung wonten basa Jawa miturut Mulyana (2007: 41) saged dipunperang, wujud-wujudipun inggih menika kami‒en, di‒i, di‒ana, di‒aké, saha {N-} (anuswara/ nasal) ingkang kasusun saking alomorf {m-}, {n-}, {ng-}, {ny-} ingkang dipungabung kaliyan panambang {-i}, {-a}, {-ana}, {-aké}, {-na} saha {-é}. Saksanesipun ugi wonten tak‒é, tak‒né, tak‒ké, tak‒ané, tak‒i, tak‒ana, tak‒a, dak‒né, dak‒é, kok‒i, kok‒aké, kok‒ana, di‒a. Tuladha wuwuhan gabung simulfiks ingkang rumaket wonten tembung andhahan inggih menika simulfiks m‒ana, ny‒aké, n‒i, ng‒aké wonten tembung mbalanga, nyilikake, nulisi, saha ngabangake. Tembung mbalanga menika kadapuk saking tembung lingga balang pikantuk wuwuhan m‒a, tembung nyilikake kadapuk saking tembung lingga cilik ingkang pikantuk wuwuhan ny‒aké, tembung nulisi kadapuk saking tembung lingga tulis ingkang angsal wuwuhan n‒i, saha tembung ngabangake kadapuk saking tembung lingga abang kaliyan wuwuhan ng‒aké. Pamanggih sanesipun ngengingi bab wuwuhan gabung (simulfiks) menika saking Sasangka (2001: 80-90), ingkang ngandharaken bilih wuwuhan gabung 20
21 (simulfiks) basa Jawa wujudipun wonten 12 jinis, Antawisipun N‒i, N‒a, N‒aké, N‒ana, di‒i, di‒a, di‒aké, di‒ana, -in‒i, -in‒aké, -in‒ana, saha sa‒é. Saksanesipun wuwuhan ingkang sampun dipunsebataken para ahli kalawau, wuwuhan gabung simulfiks ugi wonten ingkang wujudipun pa‒an saha pi‒an. Umpaminipun tembung lingga "gawe" saha "takon" dipunraketaken kaliyan wuwuhan pa‒an saha pi‒an saengga andadosaken tembung andhahan "pagawean" saha "pitakonan". Saklajengipun Proses pandhapuking tembung andhahan ingkang pikanthuk wuwuhan simulfiks badhe dipunandharaken mawi sarana bagan utawi diagram supados gampil dipunmangertosi. Saengga wonten ing perangan asiling panaliten saha pirembagan panaliti ugi ngginakaken bagan menika kangge ngandharaken wujud simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten novel Cintrong Paju-Pat. Bagan menika kapendhet saking Ramlan (1997: 141). Proses saha tuladha saking wujud-wujudipun tembung andhahan ingkang pikanthuk wuwuhan simulfiks badhe wonten ngandhap: njiwiti, N(n)‒i njiwiti N‒i + jiwit Bagan II. Pandhapuking tembung "njiwiti" (bagan kapendhet saking Ramlan, 1997) Wuwuhan wonten tembung andhahan "njiwiti" menika kalebet wuwuhan gabung simulfiks, amargi katingal saking pangrimbagipun tembung menika simulfiks N(n)‒i ing tembung "njiwiti" boten sesarengan anggenipun muwuhi ing tembung lingga "jiwit", ananging saged dipunraketi ater-ater {n-} langkung rumiyin inggih menika {n- + jiwit} "njiwit", utawi ugi saged dipunraketi
panambang rumiyin ing tembung lingganipun inggih menika {jiwit + -i} "jiwiti". Cara ngrimbag tembung andhahan "njiwiti" inggih menika ater-ater {N(n-)} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "jiwit" saengga ndhapuk tembung andhahan "njiwit" ingkang nggadhahi makna nindakaken pakaryan kados tembung lingga. Lajengipun tembung "njiwit" dipunwuwuhi panambang {-i} saengga andhapuk tembung andhahan kados wonten ing nginggil "njiwiti" ingkang nggadhahi teges ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingga kanthi cara ngambal-ambali. Wonten tembung menika ater- ater saha panambang saged dipunraketaken rumiyin ing tembung lingga. mbalanga, N(m)‒a mbalanga N‒a + balang Bagan III. Pandhapuking tembung "mbalanga" (bagan kapendhet saking Ramlan, 1997) Wuwuhan wonten tembung andhahan "mbalanga" menika kalebet wuwuhan gabung simulfiks, amargi katingal saking pangrimbagipun tembung menika simulfiks N(m)‒a ing tembung "mbalanga" boten sesarengan anggenipun muwuhi ing tembung lingga "balang", ananging saged dipunraketi ater-ater {m-} langkung rumiyin inggih menika {m- + balang} "mbalang", utawi ugi saged dipunraketi panambang rumiyin ing tembung lingganipun inggih menika {balang + -a} "balanga". Cara ngrimbag tembung andhahan "mbalanga" inggih menika, Ater-ater {N(m-)} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "balang" saengga ndapuk tembung andhahan "mbalang" ingkang nggadhahi makna nindakaken pakaryan kados tembung lingga. Lajeng tembung "mbalang" menika 22
dipunwuwuhi panambang {-a} saengga ndhapuk tembung andhahan "mbalanga" ingkang ngandhut makna ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingga. nulisaké, N‒aké nulisaké N-aké + tulis Bagan IV. Pandhapuking tembung "nulisaké" (bagan kapendhet saking Ramlan, 1997) Wuwuhan wonten tembung andhahan "nulisaké" menika kalebet wuwuhan gabung simulfiks, amargi katingal saking pangrimbagipun tembung menika simulfiks N(n)‒aké ing tembung "nulisaké" boten sesarengan anggenipun muwuhi ing tembung lingga "tulis", ananging saged dipunraketi ater-ater {n-} langkung rumiyin inggih menika {n- + tulis} "nulis", utawi ugi saged dipunraketi panambang rumiyin ing tembung lingganipun inggih menika {tulis + -aké} "tulisaké". Cara ngrimbag tembung andhahan "nulisaké" inggih menika, Ater-ater {N(n-)} dipunraketaken rumiyin wonten tembung "tulis" supados mujudaken makna nindakaken pakaryan kados tembung lingga. Menawi tembung "tulis" menika dipunwuwuhi panambang {-aké} rumiyin dadosipun saged ndhapuk tembung andhahan "tulisaké" ingkang ngandhut makna ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingga. nggambaré, N‒é nggambaré N-é + gambar Bagan V. Pandhapuking tembung "nggambaré" (bagan kapendhet saking Ramlan, 1997) 23
Wuwuhan wonten tembung andhahan "nggambaré" menika kalebet wuwuhan gabung simulfiks, amargi katingal saking pangrimbagipun tembung menika simulfiks N(ng)‒é ing tembung "nggambaré" boten sesarengan anggenipun muwuhi ing tembung lingga "gambar", ananging saged dipunraketi ater-ater {ng-} langkung rumiyin inggih menika {ng- + gambar} "nggambar", utawi ugi saged dipunraketi panambang rumiyin ing tembung lingganipun inggih menika {gambar + -é} "gambaré". Cara ngrimbag tembung andhahan "nggambaré" inggih menika, Ater-ater {N(ng-)} dipunwuwuhaken dhateng tembung lingga "gambar" supados kadhapuk tembung andhahan "nggambar" ingkang nggadhahi makna nedahaken tumindak kados tembung lingga. Lajeng tembung "nggambar" dipunwuwuhi panambang {-é} saengga ndhapuk tembung andhahan kados nginggil "nggambaré". dijupuki, di‒i dijupuki di‒i + jupuk Bagan VI. Pandhapuking tembung "dijupuki" (bagan kapendhet saking Ramlan, 1997) Wuwuhan wonten tembung andhahan "dijupuki" menika kalebet wuwuhan gabung simulfiks, amargi katingal saking pangrimbagipun tembung menika ater- ater {di-} saha panambang {-i} rumaket dhateng tembung lingga boten kanthi bebarengan. Cara ngrimbag tembungipun inggih menika, ater-ater {di-} dipunwuwuhaken dhateng tembung lingga "jupuk" supados kadhapuk tembung andhahan "dijupuk" ingkang nggadhahi teges dikenai tindakan kados tembung lingga. Lajeng tembung "dijupuk" dipunwuwuhi panambang {-i} saengga ndhapuk 24
tembung andhahan kados nginggil "dijupuki". Wonten tembung menika ater-ater saha panambang saged dipunraketaken rumiyin ing tembung lingga. dikandhanana di‒ana dikandhanana di‒ana + kandha Bagan VII. Pandhapuking tembung "dikandhanana" (bagan kapendhet saking Ramlan, 1997) Wuwuhan wonten tembung andhahan "dikandhanana" menika kalebet wuwuhan gabung simulfiks amargi katingal saking pangrimbagipun tembung menika simulfiks di‒i ing tembung "dijupuki" boten sesarengan anggenipun muwuhi ing tembung lingga "jupuk", ananging saged dipunraketi ater-ater {di-} langkung rumiyin inggih menika {di- + jupuk} "dijupuk", utawi ugi saged dipunraketi panambang rumiyin ing tembung lingganipun inggih menika {jupuk + i} "jupuki". Cara ngrimbag tembung andhahan "dijupuki" inggih menika, ater-ater {di-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "kandha" saengga ndapuk tembung andhahan "dikandha" ingkang nggadhahi makna nindakaken pakaryan kados tembung lingga. Lajeng tembung "dikandha" menika dipunwuwuhi panambang {-ana} saengga ndhapuk tembung andhahan "dikandhanana" ingkang ngandhut makna ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingga. diunggahaké di‒akè diunggahaké di-aké + unggah Bagan VIII. Pandhapuking tembung "diunggahaké" (bagan kapendhet saking Ramlan, 1997) 25
26 Wuwuhan wonten tembung andhahan "diunggahaké" menika kalebet wuwuhan gabung simulfiks, amargi katingal saking pangrimbagipun tembung menika ater-ater {di-} saha panambang {-aké} rumaket dhateng tembung lingga boten kanthi bebarengan. Cara ngrimbag tembungipun inggih menika, panambang {-aké} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "unggah" supados kadhapuk tembung andhahan "unggahaké", Bab menika kedadosan amargi wonten basa Jawa tembung "diunggah" mboten wonten tegesipun. Saklajengipun ater-ater {di-} dipunwuwuhaken wonten tembung "unggahaké" dados tembung andhahan "diunggahaké" ingkang nggadhahi teges ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingga. sumingkira -um‒a sumingkir um‒a + singkir Bagan IX. Pandhapuking tembung "sumingkira" (bagan kapendhet saking Ramlan, 1997) Wuwuhan wonten tembung andhahan "sumingkira" menika kalebet wuwuhan gabung simulfiks, amargi katingal saking pangrimbagipun tembung menika seselan {-um-} saha panambang {-a} rumaket dhateng tembung lingga boten kanthi bebarengan. Cara ngrimbag tembungipun inggih menika, seselan {- um-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "singkir" supados kadhapuk tembung andhahan "sumingkir", Bab menika kedadosan amargi wonten basa Jawa tembung "singkira" mboten wonten tegesipun. Saklajengipun panambang {-a} dipunwuwuhaken wonten tembung "sumingkir" saengga kadhapuk tembung andhahan "sumingkira" ingkang nggadhahi teges ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingga.
27 pagawean pa‒an pagawean pa‒an + gawe Bagan X. Pandhapuking tembung "pagawean" (bagan kapendhet saking Ramlan, 1997) Wuwuhan wonten tembung andhahan "pagawean" menika kalebet wuwuhan gabung simulfiks, amargi katingal saking pangrimbagipun tembung menika ater-ater {pa-} saha panambang {-an} rumaket dhateng tembung lingga boten kanthi bebarengan. Cara ngrimbag tembungipun inggih menika panambang {-an} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "gawe" supados kadhapuk tembung andhahan "gawean", bab menika kedadosan amargi wonten basa Jawa tembung "pagawe" mboten nggadhahi makna. Saklajengipun ater-ater {pa-} dipunwuwuhaken wonten tembung "gawean" saengga ndhapuk tembung andhahan "pagawean" ingkang nggadhahi teges nedahaken wujud saking tembung lingganipun. pitakonan pi‒an pitakon pi‒an + takon Bagan XI. Pandhapuking tembung "pitakonan" (bagan kapendhet saking Ramlan, 1997) Wuwuhan wonten tembung andhahan "pitakonan" menika kalebet wuwuhan gabung simulfiks, amargi katingal saking pangrimbagipun tembung menika ater-ater {pi-} saha panambang {-an} rumaket dhateng tembung lingga boten kanthi bebarengan. Cara ngrimbag tembungipun inggih menika, Ater-ater {pi-} dipunwuwuhaken dhateng tembung lingga "takon" supados kadhapuk
tembung andhahan "pitakon" ingkang nggadhahi makna nindakaken pakaryan kados tembung lingga. Lajeng tembung "pitakon" dipunwuwuhi panambang {-an} saengga ndhapuk tembung andhahan kados nginggil "pitakonan" ingkang nggadhahi teges nedahaken wujud saking tembung lingganipun. Bab menika kedadosan amargi tembung andhahan menika menawi dipunpisah saking wuwuhanipun tasih nggadhahi teges. Adhedhasar saking pamanggihipun para ahli ngengingi wujud-wujudipun simulfiks kalawau saged dipundudut menawi wuwuhan gabung menika cacahipun kathah sanget. Wujud-wujudipun wuwuhan simulfiks wonten basa Jawi cacahipun ugi kathah antawisipun inggih menika kami‒en, ka‒na, di-/-i, di‒aké, di‒ana, sa‒é, pa‒an, pi‒an, tak‒i, tak‒aké, tak‒é, kok‒i, kok‒aké, N‒i, N‒a, N‒é, N‒ana, N‒aké, -in‒ana. 2. Makna Simulfiks Wuwuhan gabung ingkang rumaket wonten wujud lingga nggadhahi mapinten-pinten maknanipun. Wuwuhan gabung wonten basa Jawi miturut Sasangka (2001: 81-90) nggadhahi makna piyambak-piyambak, antawisipun kados ngandhap: a. Wuwuhan gabung ingkang nedahaken ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingga (imperatif). Tuladhanipun wuwuhan gabung N‒a ingkang ngraket wonten tembung "gambar" saengga kadhapuk tembung "nggambara", wuwuhan {-a} nyebabaken tembung menika nedahaken ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingga inggih menika nggambar. 28
29 b. Wuwuhan gabung ingkang nedahaken subjek nindakaken pakaryan kados tembung lingga kanthi cara ngambal-ambali. Tuladhanipun tembung "jiwit" ingkang pikantuk wuwuhan N‒i dados tembung "njiwiti", wuwuhan {-i} wonten tembung menika nyebabaken maknanipun nedahaken tiyang sanes ingkang nindakaken pakaryan kados dhasaripun kanthi cara ngambal-ambali (repetitif). c. Wuwuhan gabung ingkang nedahaken sanadyan {N-}+{dasar} {kontradiktif}, tuladhanipun tembung lingga "tangis" pikantuk wuwuhan N‒a ingkang ndhapuk tembung andhahan "nangisa", wuwuhan {-a} nedahaken bilih tembung kasebut nggambaraken bab kang kontradiktif kaliyan ingkang dipunpirsani. d. Wuwuhan gabung ingkang nedahaken ngangge, ndadosaken, saha nyebabaken kados wujud dhasaripun (kausatif aktif). Tuladhanipun tembung lingga "ilang" pikantuk wuwuhan N‒aké ndadosaken ndhapuk tembung andhahan "ngilangake" (kausatif aktif). e. Wuwuhan gabung nedahaken nindakaken pakaryan kados tembung dhasaripun kangge tiyang sanes (benefaktif aktif). Tuladhanipun tembung "adol" pikantuk wuwuhan N‒aké saenggga ndhapuk tembung andhahan "ngadolake". f. Wuwuhan gabung nedahaken teges sanadyan {di-}+{dasar}, tuladhanipun tembung dhasar "jupuk" pikantuk wuwuhan N‒ana ndadosaken tembung andhahan "njupukana" ingkang tegese sanadyan jupuk. g. Wuwuhan gabung nedahaken caranipun {N-}+{dasar} / cara ingkang kasebut wonten tembung lingga. Tuladhanipun tembung "ombè" pikantuk wuwuhan
N‒é ndadosaken tembung andhahan "ngombènè" ingkang tegese carane ngombè. h. Wuwuhan gabung nedahaken tiyang sanes nindakaken pakaryan kangge piyambakipun (benefaktif pasif). Tuladhanipun wuwuhan di‒aké wonten tembung andhahan "digawakake". i. Wuwuhan gabung nedahaken sampai (dhasar); dengan/dan (dhasar); sama dengan (dhasar) (-é); sedaya ingkang wonten (dhasar) (-é). Tuladhanipun tembung "cilik" pikantuk wuwuhan sa‒é saengga ndhapuk tembung andhahan "sacilikè" ingkang tegesipun nganti cilik. Mulyana (2007: 32-37) mratelakaken bilih makna wuwuhan gabung wonten basa jawa saged dipunperang kados ngandhap menika: a. Wuwuhan gabung ingkang nedahaken disukani wonten wujud lingganipun, tuladhanipun "gambar" pikantuk wuwuhan di‒i dados tembung "digambari". b. Wuwuhan gabung nedahaken dikenai tindakan kados wujud lingganipun, tuladhanipun tembung "temu" dipunwuwuhi di‒i dados tembung "ditemoni". c. Wuwuhan gabung ingkang nedahaken tumindak mboten dipunsengaja, tuladha tembung "temu" dipunwuwuhi di‒aké dados tembung "ditemokaké". d. Wuwuhan gabung ingkang nedahaken tumindak kados tembung lingganipun dipunlampahi tiyang sanes, tuladha wuwuhan di‒aké dipunraketaken kaliyan tembung lingga "jupuk" saengga kadhapuk tembung "dijupukaké". e. Wuwuhan gabung nedahaken dibuat menjadi utawa dalam keadaan pada wujud dhasaripun, tuladha tembung "resik" dipunwuwuhi di‒na dados tembung lingga "diresikna". 30
31 f. Wuwuhan gabung nedahaken tumindak, tuladha tembung lingga "tulung" pikantuk wuwuhan pi‒an dados kadhapuk tembung "pitulungan". g. Wuwuhan gabung nedahaken panggonan kados wujud lingganipun, tuladha tembung "turu" ingkang pikantuk wuwuhan pa‒an dados tembung andhahan "paturon". Sami kaliyan Mulyana, Wedhawati dkk wonten bukunipun "Tata Bahasa Jawa Mutakhir Edisi Revisi" ugi mbabaraken bilih makna wuwuhan gabung menika nggadhahi teges piyambak-piyambak, ananging wonten buku menika mboten mbedakaken antawisipun konfiks saha simulfiks, kekalih tiyang ahli menika nyebataken wuwuhan gabung wonten basa Jawi kanthi nama konfiks. Makna-makna wuwuhan gabung kasebat miturut Wedhawati dkk (2006: 118-404) antawisipun: a. Nerangaken (subjek) sebagai panggonan pakaryan ingkang dipunwujudaken wonten tembung lingganipun, tuladhanipun tembung "pancik" dipunwuwuhi wuwuhan di‒i saengga ndhapuk tembung andhahan "dipanciki". b. Nerangaken (subjek) dipundadosaken sasaran saking pakaryan kados wujud lingganipun, tuladha tembung "kandha" pikantuk wuwuhan di‒i dados tembung andhahan "dikandhani". c. (subjek) diberuntungkan saking pakaryan kados wujud lingganipun, tuladhanipun wuwuhan di‒aké ingkang ngraket wonten tembung lingga "kunci" saengga ndhapuk tembung andhahan "dikuncekaké".
32 d. Nedahaken makna (subjek) ngalami kahanan kados ingkang dipunsebataken wonten wujud lingganipun. Tuladhanipun tembung "sosol" pikantuk wuwuhan kami‒en mujudaken tembung andhahan "kamisosolen". e. Nedahaken ndhawuhi alus supados nindakekaken pakaryan ingkang dipunwujudaken wonten wujud lingga, saha semoga ingkang dipunsebat wonten wujud lingga kedadosan. Makna menika saged kadhapuk saking wuwuhan gabung antawisipun ka‒na saha N‒ana. Tuladhanipu tembung "lenggah" saha "tebih" pikantuk wuwuhan ka‒na dados tembung andhahan "kalenggahna", "katebihna". f. Meskipun menapa ingkang dipunsebat wonten wujud lingga, umpamanipun menapa ingkang dipunsebat wonten wujud lingga dipunlampahi. Makna menika saged kadhapuk saking wuwuhan gabung antawisipun ka‒na, ka‒ana, N‒ana, di‒ana, saha -in‒ana. Tuladha tembung andhahan "katambakna", "katurutana", "ngresikana", "disaponana", "tinangisana". g. Wuwuhan gabung ingkang nerangaken (subjek) menika dikenai, dados papan panggonan tumindakipun, berulang-ulang (repetitif) dikenai tumindak ingkang dipunsebat wonten wujud lingganipun. Tuladhanipun tembung "tawa","turu", saha "jupuk" pikantuk wuwuhan tak‒i utawa dak‒i dados tembung andhahan "taktawani", "dakturoni", kaliyan "takjupuki". h. Wuwuhan gabung ingkang nedahaken (subjek) diberi, dibuat menjadi kados ingkang dipunsebat wonten wujud lingganipun, makna menika saged kadhapuk saking wuwuhan gabung antawisipun tak‒i utawa dak‒i, saha kok‒i.
Tuladhanipun tembung "wedhak", saha "owah" pikantuk wuwuhan tak‒i utawa dak‒i dados tembung andhahan "takwedhaki", saha "dakowahi". i. Wuwuhan gabung ingkang maknanipun kausatif pasif (subjek) dibuat kados ingkang dipunsebat wonten wujud lingga, kaliyan ingkang nerangaken saya nindakaken pakaryan ingkang dipunsebat wonten wujud lingga kangge tiyang sanes. Tuladhanipun tembung "tiba", saha "sarung" pikantuk wuwuhan tak‒aké utawa dak‒aké dados tembung andhahan "taktibakaké", saha "daksarungaké". j. Wuwuhan gabung ingkang nerangaken (subjek) dikenai tindakan ingkang dipunlampahi dening tiyang kedua tunggal utawa jamak, saha lokatif pasif utawa (subjek) dados papan tumindak ingkang dipunsebat wonten wujud lingga. Tuladhanipun tembung "weneh" pikantuk wuwuhan kok‒i dados tembung andhahan "kokwenehi". k. Nedahaken makna kausatif pasif (subjek) dibuat kados ingkang dipunsebat wonten wujud lingga, kaliyan makna benefaktif pasif utawa (subjek) ngginakaken sesuatu sebagai akibat tumindak ingkang dipunlampahi dening tiyang kedua. Makna menika saged kadhapuk saking wuwuhan gabung antawisipun kok‒i kaliyan kok‒aké. Tuladhanipun tembung "ilang" saha "tali" pikantuk wuwuhan kok‒i mujudaken tembung andhahan "kokilangaké", saha "koktalèkaké". l. Nindakaken pakaryan kados tembung lingga dhateng objekipun, tuladha tembung "lungguh" dipunwuwuhi wuwuhan N‒i saengga ndhapuk tembung andhahan "nglungguhi". 33
m. (objek) terkena kejadian yang dinyatakan pada wujud lingga kanthi cara mboten disengaja, tuladhanipun tembung lingga "tiba" dipunwuwuhi wuwuhan N‒i saengga ndhapuk tembung andhahan "nibani". n. Nyukani, ngangge menapa ingkang dipunsebut wonten wujud lingga, tuladha tembung "kemul" pikantuk wuwuhan N‒i dados tembung andhahan "ngemuli". o. Ndadosaken lebih saking menapa ingkang dipunsebut wonten wujud lingganipun, tuladha tembung "kandel" pikantuk wuwuhan N‒i dados tembung andhahan "ngandeli". p. Panggonan wontenipun menapa ingkang dipunsebut wonten wujud lingga, nerangaken jinis ingkang dipunsebut wonten wujud lingga, hal ingkang dipunsebut wonten wujud lingga. Tuladha tembung "suket" pikantuk wuwuhan pa‒an dados tembung andhahan "pasuketan". q. Tumindak ingkang gayut kaliyan wujud lingga, nedahaken alat kangge nindakaken menapa ingkang dipunsebut wonten wujud lingga. Tuladha tembung lingga "suguh" dipunwuwuhi wuwuhan pa‒an dados tembung andhahan "pasuguhan". r. Jumlah utawa cacahipun, tuladha tembung "kalih" pikantuk wuwuhan sa‒an dados tembung andhahan "sakalihan". s. Seberapa (wujud lingga); paling (wujud lingga), tuladhanipun tembung "entuk" dipunwuwuhi wuwuhan sa‒é dados tembung andhahan "saentuké", tembung lingga "apik" pikantuk wuwuhan sa‒é dados tembung andhahan "saapik- apiké". 34
t. Wuwuhan gabung ingkang nedahaken Keharusan (tumindak ingkang kedah dipunlampahi), saha Nedahaken hubungan perturutan tuladha tembung lingga "pasti", saha "banjur" pikantuk wuwuhan sa‒é dados tembung andhahan "samesthiné" kaliyan "sabanjuré". u. Wuwuhan gabung ingkang nedahaken Gayutan makna perlawanan, Gayutan makna sebab, Gayutan makna pangandaian. Tuladha tembung "walik", "réhné", saha "upama" pikantuk wuwuhan sa‒é dados tembung andhahan "sawaliké", "saréhné", saha "saupamané". v. Wuwuhan gabung ingkang nedahaken Gayutan makna keusaian (pakaryan ingkang sampun rampung), saha Gayutan makna perkecualian. Tuladha tembung "bubar", saha "liya" pikantuk wuwuhan sa‒é dados tembung andhahan "sabubaré" kaliyan "saliyané". 3. Fungsi Simulfiks Wonten ing basa Jawi wuwuhan nggadhahi wujud ingkang langkung kathah, antawisipun ater-ater, seselan, panambang, saha wuwuhan sesarengan (konfiks lan simulfiks). Raketipun wuwuhan-wuwuhan menika dhateng tembung lingga ingkang andamel ewahipun jinising tembung wonten basa Jawi. Tuladhanipun tembung lingga "tulis" kalebet golongan verbal, saksampunipun pikantuk wuwuhan {-an} andamel tembung andhahan "tulisan" dados kalebet tembung golongan nomina. Kasunyatan menika sami kaliyan definisi saking Ramlan (2009: 106-107), ingkang ngandharaken bilih ewahipun kelas tembung saking kelas tembung setunggal dumugi kelas tembung sanesipun amargi penambahan afiks dipunsebut 35
fungsi gramatik utawa fungsi afiksasi wonten kajian morfologi. Mboten namung nggadhahi fungsi gramatik, ananging afiksasi ugi nggadhahi fungsi semantik. Wonten kahanan menika wuwuhan simulfiks ugi nggadhahi perangan wigatos sanget inggih menika ngewahi tembung andhahan dados tembung lingga andhahan. Wonten ngandhap menika badhe dipunbabaraken fungsi saking jinis- jinisipun wuwuhan simulfiks wonten basa Jawi. a. Simulfiks N‒i Simulfiks N‒i nggadhahi fungsi ndhapuk tembung verba aktif transitif kanthi wujud lingganipun awujud morfem pangkal, verba, adjektiva, nomina, lan numeralia (Wedhawati, 2006: 140). Tuladhanipun: ngwenehi, nglungguhi, nelesi, ngemuli, mitoni. b. Simulfiks N‒a Simulfiks N‒a nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya. Nurlina, dkk. (2003: 99) ngandharaken bilih wuwuhan menika saged mapan wonten tembung lingga awujud nomina, adjektiva, verba. Tuladhanipun: njupuka, nggawaa, nembunga, mbathia. c. Simulfiks N‒ana Simulfiks N‒ana nggadhahi fungsi ndhapuk tembung verba aktif transitif. Wuwuhan gabung N‒ana ugi nggadhahi variasi N‒nana. Tuladha: ngresikana, nambanana. d. Simulfiks N‒aké Simulfiks N‒aké nggadhahi fungsi ndhapuk tembung verba aktif transitif kanthi wujud lingganipun awujud morfem pangkal, verba, adjektiva, nomina. 36
37 Wuwuhan gabung menika nggadhahi varian N‒aken wonten tingkat tutur krama (wedhawati, 2006: 139}. Tuladha: madhahake, nyilikake, nemokake, ngubengake. e. Simulfiks tak‒i utawa dak‒i Simulfiks tak‒i nggadhahi fungsi ndhapuk tembung verba pasif. Wuwuhan menika nggadhahi variasi dak‒i (Wedhawati, 2006: 120). wujud lingganipun awujud pangkal verba, verba, adjektiva, nomina. Tuladha: takkeki, takwedhaki. f. Simulfiks tak‒aké utawa dak‒aké Simulfiks tak‒aké nggadhahi fungsi ndhapuk tembung verba pasif ingkang ngemot makna umum "tumindak ingkang dipunlampahi dening orang pertama tunggal" (wedhawati, 2006: 121). wujud lingganipun awujud pangkal verba, verba, adjektiva, nomina. Tuladha: takjupukaké, taktibakaké. g. Simulfiks kok‒aké Simulfiks kok‒aké nggadhahi fungsi ndhapuk tembung verba pasif ingkang ngemot makna "tumindak ingkang dipunlampahi dening orang kedua baik tunggal maupun jamak" (Wedhawati, 2006: 124). Wujud lingganipun awujud pangkal verba, verba, adjektiva, nomina. Tuladha: koktukokaké, kokilangaké. h. Simulfiks kami‒en Simulfiks kami‒en nggadhahi fungsi ndhapuk tembung verba keadaan yang ingkang nedahaken makna (subjek) ngalami kahanan kados ingkang dipunsebutaken wonten wujud lingga (Wedhawati, 2006: 137). Kahanan ingkang dipunmangertosi asipat sanget (banget anggone nandang). Wuwuhan
menika kalebet afiks improduktif amargi arang dipunginakaken. Tuladha: kamigilanen, kamisesegen. i. Simulfiks di‒i Simulfiks di‒i nggadhahi fungsi ndhapuk tembung verba pasif. Wuwuhan menika nggadhahi variasi dipun‒i (Wedhawati, 2006: 118). Wujud lingganipun awujud pangkal verba, verba aktif, adjektiva, nomina. Tuladha: dibalangi, dipageri, diresiki. j. Simulfiks di‒aké Simulfiks di‒aké nggadhahi fungsi ndhapuk tembung verba pasif. Wuwuhan menika nggadhahi variasi dipun‒aken (Wedhawati, 2006: 119). Wujud lingganipun awujud verba, adjektiva, nomina. Tuladha: dithuthukaké, digaringaké. k. Simulfiks sa‒né Simulfiks sa‒né nggadhahi fungsi ndhapuk tembung verba pasif. Wuwuhan menika nggadhahi variasi sa‒e (Wedhawati, 2006: 126). Wujud lingganipun awujud verba aktif, adjektiva, nomina. Tuladha: salungané. l. Simulfiks pa‒an Simulfiks pa‒an nggadhahi fungsi ndhapuk tembung nomina. Tuladha: pakulitan, pangilon, pagawean. m. Simulfiks ka‒na, -in‒ana, lan di‒ana Simulfiks ka‒na lan -in‒ana nggadhahi fungsi ndhapuk tembung verba pasif ingkang sami kaliyan wujud di‒ana (Wedhawati, 2006: 130). Bedanipun inggih menika wonten verba di‒ana dipunginakaken ing ragam tutur formal, 38
menawi verba ka‒na lan -in‒ana dipunginakaken ing ragam pustaka (Wedhawati, 2006: 131). Tuladha: katurutana, tinangisana, dijupukana. Kathah-kathahipun wuwuhan simulfiks wonten ing nginggil menika nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya pasif, tembung kriya aktif transitif, tembung nomina, tembung adverbia, tembung kriya repetitif. Wonten ngandhap menika badhe dipunterangaken pratandha-pratandha tembung andhahan ingkang kadhapuk saking raketipun wuwuhan simulfiks dhateng tembung lingga. a. Tembung Kriya Pasif Miturut Wedhawati (2006: 155) verba pasif nggadhahi tanda inggih menika, verba-nipun ngewrat subjek ingkang dados sasaran, penderita, saha peruntung. Verba pasif wonten basa Jawa dipunsukani afiks di-, di‒i, di‒aké, kok‒aké, tak-, tak‒i, tak‒aké, tak‒né, tak‒ané, kok-, kok‒i, ke-, ke‒an, ka‒an, ka‒aké. Tuladha: "anakè kwalon diopeni kanthi apik" wonten ukara menika "anake kwalon" minangka subjek ingkang dados sasaran predikat verba pasif-ipun "diopeni", pramila "kanthi apik" menika dados katranganipun. b. Tembung Kriya Aktif Transitif Adhedasar KBBI (1991: 563) tembung kriya inggih menika salah satunggaling tembung ingkang saged nggambaraken babagan proses, tumindak, kalihan kahanan. Tembung kriya menika saged kaperang dados 2 jinis, antawisipun verba transitif kaliyan verba intransitif. Tembung kriya aktif transitif inggih menika tembung kriya ingkang mbetahaken objek salebeting tata ukaranipun. Tembung kriya aktif transitif saged dipunowah dados wujud 39
40 pasif. Wujud pasif menika saged kapirsani saking raketipun ater-ater {di-} dhateng tembung andhahan. Miturut Wedhawati (2006: 105-107) verba aksi mboten saged dipungathukaken kaliyan tembung ingkang nggadhahi makna kesangatan (sanget) Tuladha: "Bagong ngresiki omah" wonten ukara kasebat tembung ngresiki minangka tembung kriya aktif transitif-ipun, lajeng omah dados objekipun. Ukara kasebat saged dipunowah dados ukara pasif inggih menika "omah diresiki Bagong". Mekaten ugi bilih tembung "ngresiki" dipungathukaken kaliyan tembung sanget, tembung ingkang kadhapuk dados mboten nggadhahi makna "ngresiki sanget". c. Tembung Aran (Nomina) Nomina saged dipundefinisikaken kanthi cara semantis saha sintaksis. Miturut Wedhawati (2006: 219-220) nomina bilih dipunpirsani saking segi semantis inggih menika jinis utawa kategori tembung leksikal ingkang ngewrat makna kebendaan ingkang asipat konkrit saha abstrak. Wondene kanthi cara sintaksis nomina nggadhahi pratandha, nomina saged gathuk kaliyan tembung ingkar "dudu", ananging mboten saged ngraket kaliyan tembung "ora", upaminipun tembung "kembang" dipugathukaken kaliyan tembung "dudu" dados kadhapuk tembung andhahan "dudu kembang". Menawi tembung "kembang" menika dipunraketaken kaliyan tembung "ora" dados tembung andhahan ingkang kadhapuk mboten nggadhahi makna.
41 d. Tembung Katrangan (Adverbia) Tembung adverbia miturut Wedhawati (2006: 329-330) inggih menika tembung ingkang nggadhahi fungsi nyukani katrangan kadospundi tumindak ingkang dipunsebat dening verba-nipun. Ananging wonten kasunyatan pangertosan menika dados wiyar, tegesipun inggih menika tembung katrangan nggadhahi fungsi nyukani katrangan dhumateng unsur tartamtu wonten ing salah satunggaling konstruksi. Unsur menika saged awujud tembung, frasa, utawa klausa. Unsur ingkang dipunsukani katrangan kasebat saged verba, adjektiva, nomina, pronominal, numeralia, utawa adverbia sanesipun. Wonten ing klausa utawa ukara, adverbia nyukani katrangan dhateng subjek, predikat, objek, pelengkap, katrangan, utawa sedayanipun klausa utawa ukara. Tuladhanipun "Bapak nembé tindak kaliyan ibu", adverbia "nembé" nyukani katrangan dhateng verba "tindak" ingkang nggadhahi fungsi predikat. Tuladha sanesipun "Ratri menyang manca Negara mung karo anaké", adverbia "mung" nyukani katrangan dhateng frase preposisional "karo anaké" ingkang nggadhahi fungsi dados katrangan. e. Tembung Kriya Repetitif Tembung kriya repetitif inggih menika tembung verba ingkang nggadhahi makna wongsal-wangsul utawa subjek-ipun nindakaken pakaryan ingkang dipunsebat wonten tembung lingganipun kanthi cara ngambal-ambali (Wedhawati, 2006: 169). Tuladhanipun tembung andhahan "njupuki", "dipangani".
42 D. Citra saha Paraga Utama Novel menika dumados saking mapinten-pinten unsur intrinsik, salah satunggaling inggih menika paraga utawa penokohan. Paraga miturut Abrams (wonten ing Nurgiyanto, 2010: 165) dipunpirsani tiyang-tiyang ingkang dipungambaraken wonten ing karya naratif utawa drama, ingkang dipunpahami dening pamaos anggadhahi kualitas moral lan saged dipunekspresikan mawi tuturan lan menapa ingkang dipuntindakaken. Wonten karya satra mliginipun novel limrahipun nggadhahi kathah- kathahipun tokoh ingkang dipuncariyosaken. Ananging menawi dipuntingali saking perananipun wonten sedaya cariyos, tokoh fiksi saged dipunperang dados kalih warni inggih menika tokoh utama saha tokoh tambahan (periferal). Miturut Nurgiyanto (2010: 176-178) Paraga utama dipunpirsani paraga ingkang dipuncariyosaken langkung kathah lan langkung utama tinimbang paraga sanesipun. Paraga utama ing satunggal cariyos saged langkung saking setunggal ananging kautamanipun boten sami. Pangertosan tokoh wonten karya fiksi kados novel mboten lepas saking penokohan. Penokohan gayut kaliyan pencitraan, kados andharanipun Sudjiman (wonten ing Widayat, 2004: 27) bilih penokohan inggih menika reriptan citra- ning paraga wonten ing karya sastra. Andharan menika dipunsengkuyung dening Alwi (2001: 289) ingkang mratelaken bilih citra inggih menika kesan mental utawi bayangan visual ingkang dipuntuwuhaken dening satunggaling tembung utawi ukara, saha minangka unsur dhasar ingkang khas wonten ing karya prosa saha fiksi.
43 Sapamanggih kaliyan Alwi, Sugihastuti (2000: 45) negesi citra minangka rupi, gambaran utawi saged awujud gambaran ingkang dipungadhahi dening tiyang kathah babagan pribadi, utawi kesan mental (bayangan) visual ingkang dipuntedahaken dening satunggaling tembung, frasa, utawi ukara, saha minangka unsur dhasar wonten ing karya prosa, fiksi, saha geguritan. Dados citra ugi gadhah arti deskripsi saking kesan mental tokoh ingkang dipungambaraken wonten ing tembung, frase utawi ukara saking salah satunggaling prosa. Saking pangertosan ing nginggil, saged dipunpendhet dudutan bilih citra inggih menika kesan mental utawi bayangan ingkang tuwuh awit unsur-unsur linguistik saha titikan ingkang maringi pitedah tumrap menapa ingkang dipuntingali, menapa ingkang dipunwaos, dipunraosaken, ingkang kawujudaken mawi pikiran (imajinasi) utawi gambaran saking saben individu. Boten namung menika, citra inggih menika kesan mental ingkang tuwuh awit wontenipun tembung, frasa, utawa saking basa ingkang nggambaraken. Citra inggih menika wujud gambaran sikap saha sipat paraga saben dintenipun ingkang nedahaken praupan saha ciri khas satunggaling paraga. Miturut pamanggihipun Wiyatmi (2009: 51) penokohan saged dipungambaraken mawi tigang dimensi, inggih menika dimensi fisiologis, sosiologis, lan psikologis. Babagan menika dipunterangaken wonten ngandhap: a. Citra Fisiologis Citra Fisiologis saged katitik saking ciri fisik (Raga). Cara manggihi citra dimensi fisik saged dipuntingali saking lahiriah, yuswa, jinis kelamin, kawontenan
44 raga, saha titikan ingkang khas ngengingi wujudipun praupan salah satunggaling paraga. b. Citra Sosiologis Citra Sosiologis saged katingal saking titikan sosiologisipun paraga. Kangge manggihi citra dimensi sosial saged dipuntingali saking status sosial, padamelan, pendidikan, jabatan, organisasi, suku, bangsa, saha peran paraga wonten kulawarga lan masyarakat. c. Citra Psikologis Citra Psikologis inggih menika gambaran saking satunggaling paraga ingkang katitik saking aspek psikologisipun utawa kejiwaan. Cara manggihi citra dimensi psikis saged dipuntingali saking mentalitas, kawontenan jiwa, emosi, sipat-sipatipun, tumindak, lan intelektualitasipun. Gayut kaliyan pamanggihipun para ahli ngengingi citra ing nginggil saged dipendhet dudutanipun bilih tokoh saha citra mboten saged dipunpisah, utamanipun paraga utama ing karya fiksi. Saengga wonten panaliten menika panaliti badhe ngawontenaken panaliten babagan citra paraga utama wonten novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata mawi sarana tembung- tembungipun. Langkung jangkep dipuntingali saking konteks-ipun supados gampil dipunanalisis. E. Novel Adhedhasar KBBI Kontemporer (1991: 1042), tembung Novel inggih menika wujud saking prosa panjang ingkang nedahaken rantamaning cariyos pagesangan setunggal paraga kaliyan paraga-paraga sanesipun ingkang langkung
45 ngetingalaken gambaran watak kaliyan sipatipun saben paraga. Sami kaliyan wonten ing KBBI, Forster (1971: 34) ugi ngandharaken bilih novel saged dipunpirsani cariyos prosa ingkang dawa. Cacahipun tembung wonten novel menika limrahipun dumadi saking antawisipun 50.000 tembung, saengga novel langkung dawa tinimbang cerkak. Pramila wonten novel menika saged ngandharaken sipat lan prastawa sosial kanthi langkung jangkep. Kangge mratelakaken satunggal perkawis kanthi boten langsung menika pramila novel mbetahaken basa-basa sinerat kangge mratelakaken saben-saben perkawisipun. Saengga saged kababar Anggenipun nyuguhaken cariyos kasebat dipunandharaken mawi wujud tembung-tembung ingkang dipunronce dados ukara-ukara. Ukara-ukara kala wau salajengipun dipundhapuk dados paragraf- paragraf ingkang gayut satunggal lan sanesipun pramila mujudaken alur cariyos lan ndadosaken wacana novel. Ukara-ukara ingkang gegayutanipun satunggal lan sanesipun dados wacana novel menika minangka satunggaling wacana ingkang gembleng. Maos novel minangka wacana ingkang gembleng saha weruh menika mbethaken wekdal ingkang langkung kathah tinimbang cariyos cekak supados paham aluripun ingkang kasusun rinci. Kangge maos wacana novel menika kedah ngeling-eling saben aluripun pramila pamaos saged paham lampahipun cariyos. Cariyos ingkang dawa menika kedah kajurung saking pamanggihipun para ahli. Saged dipunandharaken bilih novel inggih menika asiling karya sastra ingkang awujud seratan wacana fiksi, ingkang kalebet naritif lan gembleng. Novel minangka wacana ingkang wetah ngelmu wujudipun tembung andhahan
46 mliginipun panganggening wuwuhan ingkang variatif sanget, pramila gadhah fungsi kebahasaan ingkang cetha lan endah. Adhedhasar pamanggih-pamanggih ing nginggil pramila saged dipunpendhet dudutan ngengingi novel. Novel inggih menika karangan prosa ingkang panjang, ingkang ngginakaken basa minangka sarananipun. Basa-basa ingkang dipunginakaken minangka basa ingkang saged nedahahaken totalitas satunggaling novel. Totalitas menika karengkuh awit panganggenipun tembung ing basa salebeting novel, salah satunggalipun inggih menika kangge nggambaraken perwujudanipun saking paraga-paraga wonten novel menika. F. Panaliten Ingkang Jumbuh Panaliten ingkang jumbuh inggih menika panaliten ingkang dipunlampahi dening Afiya Ulfah (08205241044) mahasiswa pendidikan Bahasa Daerah tahun 2012 kanthi irah-irahan "Afiks Gabung Dalam Novel Grombolan Gagak Mataram Karya Any Asmara". Panaliten menika sami-sami ngrembag babagan morfologi mliginipun babagan wuwuhan. Cara analisis data ingkang dipunginakaken ugi sami-sami ngginakaken cara analisis data arupi cara deskriptif. Point ingkang bedakaken panaliten ingkang dipuntindakaken dening Afiyah Ulfah kaliyan panaliten sakmenika inggih menika asal sumber data-nipun, saha subyek panalitenipun. Wonten panaliten menika sumber data-nipun saking novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Soeparto Brata, lajeng wonten panaliten ingkang dipuntindakaken dening Afiyah Ulfah menika ngginakaken novel Grombolan Gagak Mataram anggitanipun Any Asmara minangka sumber data- nipun. Saksanesipun sumber datanipun, point ingkang mbedakaken malih kaliyan
panalitenipun Afiyah Ulfah inggih menika wonten panalitenipun ugi nerangaken kadospundi pencitraan tokoh utama wonten novel Cintrong Paju-Pat karyanipun Suparto Brata. G. Nalaring Pikir Panaliten kanthi irah-irahan "Fungsi Simulfiks kangge Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten ing Novel Cintrong Paju-Pat Anggitanipun Suparto Brata" kalebet panaliten ingkang ngginakaken metode saha teori. Metode ingkang dipunginakaken inggih menika metode panaliten deskriptif kanthi ngecakaken teori morfologi. morfologi inggih menika cabang linguistik ingkang ngrembag wujud saha pangrimbagan tembung. Ngrimbag tembung menika nuwuhaken ewah-ewahan wujud tembung menika dhateng makna, golongan tembung, saha fungsinipun. Salah satunggal cara ngrimbag tembung wonten basa Jawi inggih menika kanthi ngraketaken wuwuhan simulfiks. Kanthi cara nuwuhaken wuwuhan simulfiks dhateng tembung lingga saged ngewahi wujud, makna, saha fungsi saking tembung menika. Saking pangrimbagan tembung menika menawi wonten novel ugi saged sarana kangge nerangaken citra paraga wonten novel. Wonten novel, citra paraga menika boten namung dipuntingali saking wuwuhan ingkang rumaket, ananging langkung jangkep kaliyan konteks cariyosipun. Adhedhasar saking metode saha teori menika, pramila saged dipunginakaken kangge ngandharaken wujud, makna saha fungsi simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama Lirih Nagari wonten novel Cintrong Paju-Pat. Wonten ing panaliten 47
48 menika, sumber data ingkang kapendhet inggih menika saking novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. Sesambetan kaliyan andharan wonten ing nginggil, Panaliten menika gadhah perkawis-perkawis ingkang badhe dipuntliti saha dipunandharaken inggih menika wujud, makna simulfiks, sarta fungsi simulfiks ingkang ngraket wonten tembung-tembung andhahan salebeting novel Cintrong Paju-Pat ingkang nggambaraken citra paraga utama Lirih Nagari. Jinising panaliten menika inggih menika panaliten deskriptif, ingkang lampah-lampahing panaliten kados mekaten : maos novel Cintrong Paju-Pat menika kanthi tliti saha ngati-ati, lajeng pados tembung-tembung ingkang dipunraketi wuwuhan simulfiks wonten ing novel Cintrong Paju-Pat, salajengipun nindakaken nyathet wonten ing kartu data. Data ingkang sampun dipuncatet lajeng dipunanalisis wujud simulfiks, makna simulfiks, saha fungsi simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama Lirih Nagari. Data saking asiling panaliten lajeng dipunlebetaken miturut kategorinipun. Dene cara ngesahaken data wonten ing panaliten menika ngginakaken validitas semantik, saha reliabilitas stabilitas.
BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Jinising panaliten ingkang dipunginakaken inggih menika panaliten deskriptif. Panaliten deskriptif ingkang dipuntindakaken inggih menika adhedhasar kasunyatan wonten ing subyek panaliten saengga data ingkang dipunasilaken minangka data menapa wontenipun (Sudaryanto, 1986: 62). Panaliten menika ngasilaken data ingkang sipatipun deskriptif, ingkang gayut kaliyan ancasing panaliten inggih menika ngandharaken babagan wujud, makna, saha fungsi wuwuhan simulfiks kangge nggambaraken citra paraga utama wonten novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. B. Data saha Sumbering Data Data panaliten inggih menika tembung-tembung ingkang pikantuk wuwuhan simulfiks. Sumber data panaliten inggih menika novel Cintrong Paju- Pat anggitanipun Suparto Brata. Novel Cintrong Paju-Pat menika dipunterbitaken dening penerbit Narasi taun 2010. Novel Cintrong Paju-Pat menika kalebet Romanè ingkang ngginakaken basa Jawi. C. Caranipun Ngempalaken Data Caranipun ngempalaken data wonten ing panaliten menika ngginakaken teknik maos saha teknik nyathet. Miturut Sudaryanto (1993: 133-136), teknik dhasar saking teknik simak inggih menika teknik sadap saha ngginakaken teknik lanjutan ingkang awujud teknik catat. Teknik maos saha teknik nyathet dipuntindakaken kanthi cara: (1) panaliti maos sumber data (novel) kanthi cara 49
50 makaping-kaping supados kepanggih data-data ingkang badhe dipunpendhet inggih menika tembung ingkang pikantuk wuwuhan simulfiks; (2) nyukani tandha tembung-tembung ingkang pikantuk wuwuhan simulfiks wonten ing ukara kasebat; (3) nyatet tembung-tembung ingkang pikantuk wuwuhan simulfiks kalawau wonten ing kartu data kanthi jangkep trep kaliyan data ingkang dipunbetahaken. D. Pirantining Panaliten Pirantining panaliten inggih menika minangka sarana ingkang dipunginakaken panaliti kangge ngempalaken saha nganalisis data. Wujudipun piranti ing panaliten inggih menika panaliti piyambak. Panaliti ingkang manggihaken, ngempalaken saha nganalisis data. Pramila, panaliti kedah nguwaosi saha ngecakaken teori-teori ingkang jumbuh kaliyan datanipun. Ingkang kaping pisan panaliti migunakaken kertu data minangka piranti pambiyantu kangge ngempalaken data. Wujudipun kertu data ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten inggih menika ing ngandhap. Tabel 1. Kertu Data No. 1 Sumber Data : Data Ambane mung samono we, aku bisa nglumpati! Alas neng caruban ya akeh kali kaya ngono aku bisa kok mlumpat. Wujud {N-/-i} Makna Nindakaken pakaryan kados tembung lingga dhateng objekipun Fungsi Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Citra Citra psiko: percaya diri
51 Katrangan: CP : Nuduhake novel Cintrong Paju-Pat 51 : Nuduhake kaca 93 P2 : Nuduhake Paragraf kaping 3 K5 : Nuduhake ukara kaping 2 Menawi data sampun dipunlebetaken ing kertu data, panaliti mantha- mantha miturut wujud simulfiks, makna simulfiks, fungsi simulfiks, kalihan Citranipun. Salajengipun panaliti ugi migunakaken tabel analisis data. Ginanipun tabel analisis inggih menika kangge nganalisis data ingkang sampun dipunkempalaken ing kertu data. Wujudipun tabel analisis menika kados wonten ing ngandhap. Tabel 2. Analisis Data No. Data Wujud Simulfiks Makna Simulfiks Fungsi Simulfiks Citra Katrangan E. Caranipun Nganalisis Data Wonten ing panaliten cara nganalisis datanipun inggih menika ngginakaken teknik deskriptif. Data ingkang dipunkempalaken menika sanes angka-angka, ananging wujudipun tembung utawa gambaran sesuatu (Djajasudarma, 1993: 15). Analisis deskriptif dipuntindakaken kangge nggambaraken data kaliyan kawontenan. Analisis data ing panaliten menika sampun kawiwiti nalika manggihaken wujud, makna, lan fungsi wuwuhan simulfiksipun.
Data ingkang dipunkempalaken wonten panaliten menika awujud data seratan. Pramila lelampahan panaliti kangge nganalisis data dipunandharaken kanthi runtut kados ing ngandhap menika. 1. Data ingkang sampun dipunserat wonten ing kertu data salajengipun dipunserat wonten ing tabel analisis data, ananging wonten babagan analisis pandhapuking tembungipun ngangge bagan saking Ramlan (1997). 2. Data ingkang sampun dipunserat wonten ing tabel analisis data, salajengipun dipunidentifikasi miturut teori ingkang dipunginakaken. 3. Sasampunipun dipunidentifikasi data dipunpantha-pantha miturut kategori ingkang sampun katemtokaken. 4. Data dipunserat ing tabel asiling panaliten. 5. Ngrembag data kanthi cara deskriptif miturut kategorinipun. F. Validitas saha Reliabilitas Data wonten ing panaliten menika kedah leres saha valid. Kangge ngecek kaleresan data, panaliti ngginakaken validitas kalihan reliabilitas. Validitas data wonten ing panaliten menika ngginakaken validitas semantik, saha ngginakaken reliabilitas stabilitas. Validitas wonten ing panaliten menika validitas semantik ingkang dipun- lampahi wonten panaliten menika kanthi ngamati data ingkang awujud ukara, tembung, wacana, pacelathon, monolog, interaksi antawisipun paraga, saha alur cariyos saking data pundi kemawon ingkang dipun-temukaken kangge ngamati ngantos pundi data menika saged dipuntegesi jumbuh kalihan konteks-ipun. 52
Pustaka sanesipun saha panaliten ugi dipunrujuk kangge keabsahan panaliten menika. Uji reliabilitas minangka kangge ngukur kapitadosan kanthi data panaliten ingkang dipunpanggihi. Wonten ing panaliten menika, Panaliti ngginakaken reliabilitas stabilitas. Tegesipun stabilitas inggih menika Panaliti ningali lan nganalisis data kanthi teliti lan dipunambali wonten kalodhangan sanes saengga dipunpanggihi data ingkang konsisten supados saged valid. Dados, Panaliti ngambali malih maos data ingkang sampun dipunpanggihaken inggih menika tembung-tembung ingkang pikantuk wuwuhan simulfiks, Lan nliti bilih data ingkang dipunpanggih lan dipunserat sami kaliyan data ingkang dipunpanggihi wonten kalodhangan sanes. 53
BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten Jumbuh kalihan ancasing panaliten menika, ing ngandhap samangke badhe dipunandharaken asiling panaliten saha pirembaganipun. Asiling panaliten inggih menika wujud, makna, saha fungsi simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten novel Cintrong Paju-Pat. Data ingkang ngemot babagan wujud, makna, saha fungsi simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama lajeng dipunkelompokaken supados langkung gampil dipunanalisis. Data asiling panaliten menika banjur dipunlebetaken wonten ing salebeting tabel analisis. Wujudipun data asiling panaliten ngemot wujud, makna, fungsi simulfiks, citra paraga utama, saha indikator saking data menika. Langkung jangkep asiling panaliten wonten bab menika badhe dipunbabaraken mawi awujud tabel saha kaandharaken wonten bab pirembagan. Tabel 3. Wujud Simulfiks, Makna Simulfiks, saha Fungsi Simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata No Data 1 "Ambane mung samono we, aku bisa nglumpati kali kuwi! Alas neng caruban ya akeh kali kaya ngono aku bisa kok mlumpat". Wujud SIM N‒i (ng‒i) Tata Tembung Makna SIM Nindakaken pakaryan kados tembung lingga dhateng objekipun Fungsi SIM Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Citra Lirih Nagari Citra psikologis: percaya diri Indikator nglumpati N‒i + lumpati (dt 35: Citranipun katingal saking "aku bisa nglumpati!" 54
Tabel Salajengipun 2 Marsidik: "Dhik Lirih iki, ora sah diomongi Dhik Trengginas, wis bisa nggoléki klirune". 3 Mlumpat, pencolotan, penekan, njegur blumbang, ngrogohi rong yuyu, bengok- bengok, ngguyu cekakakan, mbayangke yen dheweke kuwi superwoman, wedok sing kuwate kaya wong lanang. 4 "Kaet biyen aku rak wis sepata. Wis sumpah. Wis brejanji ing ngarepe bu Langit lan ibumu. Ora bakal srawung karo kowe. Ya aku kudu netepi janji, ta". 5 "Pola pikirku aku urip iki tansah weweh, ora nyadhong, lan (ng‒i) Nindakaken pakaryan kados tembung lingga dhateng objekipun (ng‒i) Nindakaken pakaryan kados tembung lingga dhateng objekipun (n‒i) Nindakaken pakaryan kados tembung lingga dhateng objekipun (n‒i) Nindakaken pakaryan kados tembung Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Ndhapuk tembung kriya repetitif Citra psikologis: lantip Citra psikologis: kekanak- kanakan Citra psikologis: menepati janji Citra psikolog:se neng tetulung 55 nggolèki N‒i + golék (dt 45: Citranipun katingal saking "wis bisa nggoléki klirune" ngrogohi N‒i + rogoh (dt 36: Citranipun katingal saking "ngrogohi rong yuyu, bengok-bengok, ngguyu cekakakan, mbayangke yen dheweke kuwi superwoman, wedok sing kuwate kaya wong lanang" netepi N‒i + tetep (dt 72: Citranipun katingal saking "Ya aku kudu netepi janji" njaluki N‒i + jaluk (dt 7:
Tabel Salajengipun akeh tetulung tinimbang njaluki tulung". 6 Luhur: Embusan hawa ambegane sripanggung kuwi nyebuli gulune, 7 Atine isih ora trima mau kok nganti Lirih nulungi wong gemlundhung, jebule kuwi laku bujuk-bujukan. Mulane lirih nduweni pikiran ora apa-apa genten ndhugali luhur, 8 Trengginas kanthi jatmika ngeterake tekan omahe ing Duren Sawit. "matur nuwun banget, ya, mas!" Sepisan maneh Lirih ngaturaké maturnuwun. lingganipun kanthi cara ngambal- ambali. (ny‒i) (objek) terkena pakaryan kados tembung lingganipun kanthi cara mboten disengaja (n‒ni) (subjek) dipun- dadosaken kados tembung lingganipun N‒aké (ng‒ak é) Nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun kangge tiyang sanes Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Citra fisiologis: ambegane Sripangg- ung Citra psikologis: pen- dendam Citra psikologis: merak ati 56 Citranipun katingal saking "akeh tetulung tinimbang njaluki tulung" nyebuli N‒i + sebul (dt 28: Citranipun katingal saking "ambegane sripanggung kuwi nyebuli gulune" nduweni N‒i + duwe (dt 37: Citranipun katingal saking "Atine isih ora trima" kalihan "nduweni pikiran ora apa-apa genten ndhugali luhur" ngaturaké N‒aké + atur (dt 50: Citranipun katingal saking "Sepisan maneh Lirih ngaturaké maturnuwun."
Tabel Salajengipun 9 "Allah SWT wis nyiptakaké sakathahe manungsa, ora tau ana sing padha. Ya rupane, atine, klompoke, kepercayaane". 10 "Sing sabar ta Dhimas. Ngombea sing akeh ben klelegen kadhalmu keglontor! utawa sinaua nyekel urusan marketing, ngenali para relasi, ben judhegmu keplawur!". 11 ,,Sentak-sentik dhadha wadon enom sing manglung genah banget katon ing ngarepé Luhur. 12 Langit maspadake. Ngunandhika, Lirih iki jan mumpuni. Nggarapé cepet, meh ora tau ana salahe. (ny‒aké ) N‒a (ng‒a) nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun kangge tiyang sanes (benefaktif aktif) Ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun N‒é (ng‒é) Nedahaken papan panggonan (ng‒é) Nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Ndhapuk tembung Adverbia Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Citra psikologis: beriman Citra psikologis: perhatian/ simpati Citra fisiologis: wadon enom, dhadha manglung Citra psikologis: lanthip, tliti 57 nyiptakaké N‒aké + cipta (dt 65: Citranipun katingal saking sedaya konteks-ipun ngombéa N‒a + ombé (dt 53: Citranipun katingal saking 'Ngombea sing akeh ben klelegen kadhalmu keglontor!" ngarepé N‒é + arep (dt 29: Citranipun katingal saking "dhadha wadon enom sing manglung genah banget katon ing ngarepé." Nggarapé N‒é + garap (dt 59: Citranipun katingal saking "Nggarapé cepet, meh ora tau ana salahe"
Tabel Salajengipun 13 Lirih luwih somah. Ora papa, bayarane cukup, isih enom, legan. Golek pasangan kanggo urip jaman mbesuké mesthi wae tetep diangkah. 14 "Terus dakwaone, saiki wis dudu jamane tentara kuwasa. Pangkat- pangkate ora perlu dicatheti dadi tetimbangane ati social, ngono kuwi rak padha karo jaman reformasi". 15 "Simbokku wis hebat, randha anak telu bisa dirampungi kabeh sekolahe nganti SMA". 16 Dicekeli wong wadon sripanggung sinetron, Luhur seneng banget. Ora mung dicekeli dening Lirih, prasasat (m‒é) Nedahaken makna cacah, wekdal di‒i (subjek) dipundados- aken sasaran pakaryan tembung lingganipun di‒i (subjek) dipundados- aken sasaran pakaryan tembung lingganipun di‒i (subjek) dikenai tindakan ingkang dipunsebat wonten lingganipun Ndhapuk tembung adverbia Ndhapuk tembung kriya pasif Ndhapuk tembung kriya pasif Ndhapuk tembung kriya pasif Citra sosiologis: esih legan utawa single Citra fisiologis: isih enom Citra psikologis: wicaksana Citra sosiologis: lulusan SMA Citra fisiologis: wadon sripang- gung ,lengene alus 58 mbesuké N‒é + sesuk (dt 58: Citranipun katingal saking "Golek pasangan kanggo urip jaman mbesuké mesthi wae tetep diangkah" dicatheti di‒i + cathet (dt 47: Citranipun katingal saking "Pangkat-pangkate ora perlu dicatheti dadi tetimbangane ati sosial" dirampungi di‒i + rampung (dt 16: Citranipun katingal saking "dirampungi kabeh sekolahe nganti SMA" dicekeli di‒i + cekel (dt 26: Citranipun katingal saking "Dicekeli wong wadon sripanggung" kalihan "Ora
Tabel Salajengipun dirangkul, rangkulane lengen alus! 17 Luhur: "Ya sakarepmu. Pendheke dimunasikani wong ayu ki kepenak!" 18 "Ya negarane ben dadi lirih ta, Mbak. Ora udreg brangasan ngene iki wae terus. Rak ya kesel, bangsane dhewe iki anggone diguncang teror merga bodhone dhewe lan panasten atine. Mula Panas ati kuwi lho mbak, bangsa kita sing kudu diempet, dilirihaké". 19 "Wis..wis..wis Luhur, Aja ditutugaké dorane! Gojeg ya gojeg, guyon ya. guyon, sembrana ya kena nanging aja kliwat wates" (di‒ni) (subjek) dikenai tindakan ingkang dipunsebat wonten lingganipun di‒aké Nerangakè tumindak kados tembung lingganipun dipunlampahi tiyang sanes di‒aké Nerangakè tumindak kados tembung lingganipun dipunlampahi tiyang sanes Ndhapuk tembung kriya pasif Ndhapuk tembung kriya pasif Ndhapuk tembung kriya pasif Citra fisiologis: praupan ayu Citra psikologis: perhatian Citra psikologis: tegas 59 mung dicekeli dening Lirih, prasasat dirangkul, rangkulane lengen alus" dimunasikani di‒ni + munasika (dt 39: Citranipun katingal saking "Pendheke dimunasikani wong ayu ki kepenak!" dilirihaké di‒aké + lirih (dt 12: Citranipun katingal saking sedaya konteks-ipun ditutugaké di‒aké + tutug (dt 33: Citranipun katingal saking konteks "Wis wis, Aja ditutugaké dorane!"
Tabel Salajengipun 20 "Yen saben wong tuwa njenengake putrane ngiras pantes dadi sesantine bangsa kaya jenengku, mesthi bangsa lan negara iki sidane klakon kaya sing disesantikaké kuwi mau" 21 "Dhirektur Anom! Aja nglalu layung kaya mengkono. Kowe isih duwe mbak Abrit sing ayu, sugih, misuwur! Becike muliha wae, diopénana mbak Abrit! aku wis ana sing ngopeni!" 22 "Saora-orane ing kana mengko mesthi ana kegiyatan penguripan, karibetan, kang nyengkuyung obah musike wong ayu kuwi, sing aku durung wanuh. Bisa dakdeleng lan daksinaoni." di‒aké (subjek) diberuntung- kan saking pakaryan kados wujud lingganipun di‒ana Umpaman- ipun menapa ingkang dipunsebat wonten tembung lingga dipunlampahi dak‒i (dak‒ni ) (subjek) dipundados- aken sasaran pakaryan tembung lingganipun Ndhapuk tembung kriya pasif Ndhapuk tembung kriya pasif Ndhapuk tembung kriya pasif Citra psikologis: perhatian Citra psikologis: wicaksana Citra psikologis: sregep 60 disesantikaké di‒aké + sesanti (dt 15: Citranipun katingal saking sedaya konteks-ipun diopénana di‒ana + kopén (dt 73: Citranipun katingal saking Becike muliha wae, diopénana mbak Abrit! daksinaoni dak‒ni + sinau (dt 2: Citranipun katingal saking "Bisa dakdeleng lan daksinaoni"
Tabel Salajengipun 23 "Yen ngono orderane dakupayaké bisa gul". 24 "Serampungé gawean umbah- umbah iki aku arep resik-resik omahe dhewe". Jawabane Lirih marang Maniking sing arep menyang Senen. 25 Luhur ya kepranan atine, wong Lirih Nagari nduwe pawujudan rupa ayu, luruh, grapyak semanak, wicarane tetes. 26 "Kowe wis ngreti kelantipanku. Yen ana panggawean kantor kaya mengkono aku ajokna, ya. Aku iki saprene rak pengangguran". dak‒ak é sa‒é (se‒é) pa‒an (paN‒a n) Nerangaken kula nindakaken pakaryan tembung lingganipun kangge tiyang sanes Nedahaken makna wekdal, keusaian Nerangaken jinis ingkang dipunsebat ing tembung lingganipun Nerangaken babagan ingkang dipunsebat tembung ing lingganipun Ndhapuk tembung kriya pasif Ndhapuk Tembung kriya pasif Ndhapuk tembung nomina Ndhapuk tembung nomina Citra psikologis: pekerja keras Citra psikologis: resikan Citra fisiologis: praupan ayu Citra psiko: luruh, grapyak semanak, wicarane tetes Citra sosiologis: pengangg- uran 61 dakupayaké dak‒aké + upaya (dt 67: Citranipun katingal saking "dakupayaké bisa gul" serampungé se‒é + rampung (dt 57: Citranipun katingal saking "Serampungé gawean umbah-umbah iki aku arep resik-resik omahe dhewe" pawujudan pa‒an + wujud (dt 31: Citranipun katingal saking "Lirih Nagari nduwe pawujudan rupa ayu, luruh, grapyak semanak, wicarane tetes." panggawean paN‒an + gawean (dt 48: Citranipun katingal saking Yen ana panggawean kantor kaya mengkono aku ajokna"
62 Tabel Salajengipun 27 Lirih kamisesegen. Mbrebes mili ora kena diempet. "Boten Bu. Huh, huh. Kula ngulandara dhateng Jakarta menika pados pagesangan. Kumawantun mriki madosi Dhirektur Anem, ugi margi pados tedha mboten pados bojo. Huh, huh.." kami‒en (subjek) ngalami kahanan kados ingkang dipunsebatake n wonten wujud lingganipun Ndhapuk tembung adverbia Citra psikologis: trenyuh kamisesegen kami‒en + seseg (dt 61: Citranipun katingal saking "Lirih kamisesegen. Mbrebes mili ora kena diempet" Adhedasar tabel asiling panaliten wonten ing nginggil, saged dipuntingali bilih novel Cintrong Paju-Pat ngewrat wujud wuwuhan simulfiks langkung kathah kangge nggambaraken citra paraga utamanipun. Wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika N‒i, N‒aké, N‒a, N‒é, di‒i, di‒aké, di‒ana, dak‒i, dak‒aké, sa‒é, pa‒an, kami‒en. Saperangan ageng wuwuhan simulfiks-ipun nggadhahi alomorf piyambak-piyambak. Alomorf-alomorf menika antawisipun ng‒i, n‒i, ny‒i, n‒ni, ng‒aké, ny‒aké, ng‒a, ng‒é, m‒é, di‒ni, dak‒ni, se‒é , saha paN‒an. Lajeng makna-makna ingkang kaandhut dening wuwuhan simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utamanipun inggih menika, nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun, nindakaken pakaryan kados tembung
63 lingganipun kanthi cara ngambal-ambali, nerangaken jinis ingkang dipunsebat ing tembung lingganipun, nedahaken makna wekdal, keusaian, nerangaken kula nindakaken pakaryan tembung lingganipun kangge tiyang sanes nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun kangge tiyang sanes, (subjek) dipun- dadosaken kados tembung lingganipun, nerangaken babagan ingkang dipunsebat tembung ing lingganipun, lan sapanunggalipun mangke badhe dipunterangaken salebeting pembahasan. Pramila saking maknanipun simulfiks menika medalaken citra paraga utama antawisipun saking aspek fisiologis, psikologis, saha sosiologis. Wonten panalitenipun wuwuhan simulfiks ingkang dipuntliti mboten namung wujud saha makna ananging ugi fungsinipun. Fungsi basanipun wuwuhan simulfiks wonten ing novel Cintrong Paju-Pat antawisipun ndhapuk tembung kriya pasif, tembung kriya aktif transitif, tembung nomina, tembung adverbia, saha tembung kriya repetitif. B. Pirembagan Asiling panaliten salajengipun badhe dipunandharaken wonten ing bab menika. Pirembagan ingkang badhe dipunandharaken wonten panaliten menika nggadhahi ancas panaliten wonten tiga inggih menika wujud simulfiks, makna simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama, kalihan fungsi simulfiks. Ananging anggenipun ngrembag mboten setunggal-setunggal, amargi antawisipun ancas panaliten setunggal, kalih, saha tiga menika nggadhahi sambet-sinambet utawa wonten gegayutanipun. Wonten pirembagan menika dipunpendhet saperangan tuladha datanipun ingkang sampun dipunanggep makili babagan
wujud, makna, kalihan fungsi simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten novel Cintrong Paju-Pat. 1. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks N‒i ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat Wuwuhan simulfiks wujud N‒i ingkang nggambaraken citra paraga utamanipun nggadhahi 4 alomorf inggih menika ng‒i, n‒i, ny‒i, n‒ni. Variasi- variasi menika badhe dipunterangaken wonten ngandhap. a. Simulfiks N‒i kanthi variasi ng‒i Simulfiks wujud N‒i kanthi variasi ng‒i nggadhahi makna kalihan fungsi simulfiks ingkang sami ananging nerangaken citra paraga utama Lirih Nagari ingkang beda-beda. Wuwuhan simulfiks wujud ng‒i kanthi makna "Nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk tembung kriya aktif transitif. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. "....Ambane mung samono we, aku bisa nglumpati kali kuwi! Alas neng caruban ya akeh kali kaya ngono aku bisa kok mlumpat". (dt 36: Wuwuhan {ng‒i} ingkang ngraket wonten tembung andhahan "nglumpati" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. nglumpati nglumpati N‒i + lumpat 64
Tembung "nglumpati" menika saking tembung lingga "lumpat" pikantuk wuwuhan ater-ater {ng-} saha panambang {-i}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks- ipun inggih menika N‒i kanthi variasi ng‒i. Cara ngrimbag tembung andhahan "nglumpati" inggih menika kados diagram wonten nginggil Panambang {-i} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "lumpat", menawi makna ingkang badhe dipundhapuk inggih menika ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingga "lumpat" saengga tembung ingkang kadhapuk "lumpati". Lajeng tembung "lumpati" dipunraketi ater-ater {ng-} saengga mujudaken tembung andhahan "nglumpati". Wuwuhan simulfiks ng‒i ingkang ngraket wonten tembung andhahan "nglumpati" nggadhahi makna "Nindakaken pakaryan kados tembung lingga dhateng objekipun". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Ambane mung samono we, aku bisa nglumpati kali kuwi! Alas neng caruban ya akeh kali kaya ngono aku bisa kok mlumpat" maknanipun nedahaken paraga utamanipun nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun "lumpat" dhateng objekipun "kali". Wondene ngengingi citra paraga utama saged dipuntingali saking makna simulfiks saha konteks-ipun. Sinaosa piyambakipun tiyang estri ananging menawi mlumpati kali Lirih percaya diri saged nglumpati, amargi sampun nate asring saged mlumpati kali ingkang cacahipun kathah wonten ing Alas caruban. Pramila citranipun paraga utama Lirih Nagari ingkang kagambar inggih menika saking aspek psikologis, bilih piyambakipun nggadhahi watak percaya diri. 65
Wuwuhan simulfiks ng‒i ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya aktif transitif, Tegesipun verba "nglumpati" wonten ukara datanipun saged dipunewahi dados wujud pasif. Mekaten ugi objek wonten ukara aktif menawi dipunewah dados ukara pasif fungsi objek kasebat ewah dados subjek wonten ukara pasif. Wonten data, ukaranipun awujud ukara aktif "Aku bisa nglumpati kali kuwi", saengga ingkang dados objek-ipun inggih menika "kali kuwi" lajeng saksampunipun dipunewah dados ukara pasif "Kali kuwi bisa dilumpati aku", "kali kuwi" fungsinipun ewah dados subjek. Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan ng‒i wonten tembung andhahan "nglumpati" panci leres nedahaken fungsi simulfiks ng‒i menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung kriya aktif transitif. Data sanesipun ingkang ngewrat wujud, makna, saha fungsi wuwuhan simulfiks dhateng tembung andhahan ingkang sami ananging nggadhahi citra paraga utama ingkang beda saged dipunpirsani wonten ngandhap menika. Marsidik: "Dhik Lirih iki, ora sah diomongi Dhik Trengginas, wis bisa nggoléki klirune". (dt 46: Wuwuhan ng‒i ingkang ngraket wonten tembung andhahan "nggoléki" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. nggoléki nggoléki N‒i + golék 66
Tembung "nggoléki" menika saking tembung lingga "golék" pikantuk wuwuhan ater-ater {ng-} saha panambang {-i}. Tembung andhahan menika kalebet wuwuhan simulfiks, amargi katingal saking pangrimbagipun tembung menika simulfiks N(ng)‒i ing tembung "nggoléki" boten sesarengan anggenipun muwuhi ing tembung lingga "golék", ananging saged dipunraketi ater-ater {ng-} langkung rumiyin inggih menika {ng- + golék} "nggolék", utawi ugi saged dipunraketi panambang rumiyin ing tembung lingganipun inggih menika {golék + i} "goléki". Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika N‒i kanthi variasi ng‒i. Cara ngrimbag tembung andhahan "nggoléki" inggih menika kados diagram wonten nginggil ater-ater {ng-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "golék", dados mujudaken tembung andhahan "nggolék" saengga makna ingkang kadhapuk inggih menika nindakaken pakaryan kados tembung lingga "golék". Lajeng tembung "nggolék" dipunraketi panambang {-i} saengga mujudaken tembung andhahan "nggoléki". Wuwuhan simulfiks ng‒i ingkang ngraket wonten tembung andhahan "nggoléki" nggadhahi makna "Nindakaken pakaryan kados tembung lingga dhateng objek-ipun". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Dhik Lirih iki, ora sah diomongi Dhik Trengginas, wis bisa nggoléki klirune" maknanipun nedahaken paraga utamanipun nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun "golék" dhateng objekipun "klirune". Pramila saking makna simulfiks saha konteks data katingal bilih Lirih Nagari dipungambaraken nggadhahi citra psikologis inggih menika pamikiran ingkang 67
68 lanthip, sanajan anggone Lirih nyambutgawe mboten dipunajar dening Trengginas ananging sampun saged madosi klentunipun piyambak. Wuwuhan simulfiks ng‒i ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya aktif transitif tegesipun verba "nggolèki" wonten ukara datanipun saged dipunewahi dados wujud pasif. Mekaten ugi objek wonten ukara aktif menawi dipunewah dados ukara pasif fungsi objek kasebat ewah dados subjek wonten ing ukara pasif. Wonten datanipun ingkang awujud ukara aktif "Wis bisa nggoléki klirunè", ingkang dados objek-ipun inggih menika "klirune" saksampunipun dipunewah dados ukara pasif "Klirunè wis bisa digoléki", "klirune" menika fungsinipun ewah dados subjek. Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan ng‒i wonten tembung andhahan "nggoléki" panci leres nedahaken fungsi simulfiks ng‒i inggih menika andhapuk tembung kriya aktif transitif. Data sanesipun ingkang ngewrat wujud, makna, saha fungsi wuwuhan simulfiks ingkang sami dhateng tembung andhahan ananging nggadhahi citra paraga utama ingkang beda saged dipunpirsani wonten ngandhap menika. ...Mlumpat, pencolotan, penekan, njegur blumbang, ngrogohi rong yuyu, bengok-bengok, ngguyu cekakakan, mbayangke yen dheweke kuwi superwoman, wedok sing kuwate kaya wong lanang.(dt 37: Wuwuhan ng‒i ingkang ngraket wonten tembung andhahan "ngrogohi" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap.
69 ngrogohi ngrogohi N‒i + rogoh Tembung "ngrogohi" menika saking tembung lingga "rogoh" pikantuk wuwuhan ater-ater {ng-} saha panambang {-i}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks- ipun inggih menika N‒i kanthi variasi ng‒i. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "ngrogohi" inggih menika kados diagram wonten nginggil ater-ater {ng- } dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "rogoh", dados mujudaken tembung andhahan "ngrogoh" saengga makna ingkang kadhapuk inggih menika nindakaken pakaryan kados tembung lingga "rogoh". Lajeng tembung "ngrogoh" dipunraketi panambang {-i} saengga mujudaken tembung andhahan "ngrogohi". Wuwuhan simulfiks ng‒i ingkang ngraket wonten tembung andhahan "ngrogohi" nggadhahi makna "Nindakaken pakaryan kados tembung lingga dhateng objek-ipun". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Mlumpat, pencolotan, penekan, njegur blumbang, ngrogohi rong yuyu, bengok-bengok, ngguyu cekakakan, mbayangke yen dheweke kuwi superwoman, wedok sing kuwate kaya wong lanang" maknanipun nedahaken paraga utamanipun nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun "rogoh" dhateng objekipun "rong yuyu". Wondene ngengingi citra paraga utama saged dipuntingali saking makna simulfiks saha konteks-ipun. Sinaosa piyambakipun tiyang estri ingkang sampun ageng ananging piyambakipun ngrumasani tasih alit, tasih nindakaken pakaryan-pakaryan kados ngrogohi rong yuyu salah satunggalipun. Pramila citranipun Lirih Nagari ingkang kagambar inggih menika saking aspek psikologis, bilih piyambakipun nggadhahi watak kekanak-kanakan.
70 Wuwuhan simulfiks ng‒i ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya aktif transitif tegesipun verba "ngrogohi" wonten ukara datanipun saged dipunewahi dados wujud pasif. Mekaten ugi objek wonten ukara aktif menawi dipunewah dados ukara pasif fungsi objek kasebat ewah dados subjek wonten ing ukara pasif. Wonten datanipun ingkang awujud ukara aktif "Ngrogohi rong yuyu", ingkang dados objek-ipun inggih menika "rong yuyu" saksampunipun dipunewah dados ukara pasif "Rong yuyu dirogohi", "rong yuyu" menika fungsinipun ewah dados subjek. Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan ng‒i wonten tembung andhahan "ngrogohi" panci leres nedahaken fungsi simulfiks ng‒i inggih menika andhapuk tembung kriya aktif transitif. Saking data-data ingkang sampun dipunrembag wonten ing nginggil saged kapendhet dudutanipun inggih menika wuwuhan simulfiks wujud N‒i variasi ng‒i nedahaken bilih paraga utama Lirih Nagari nggadhahi citra watakipun, percaya diri, pamikiranipun kang lantip, saha kekanak-kanakan. b. Simulfiks N‒i kanthi variasi n‒i Simulfiks N‒i kanthi variasi n‒i nggadhahi makna ingkang beda. Makna- makna kasebat kados wonten ing ngandhap. a) Simulfiks wujud N‒i kanthi variasi n‒i ingkang nggadhahi makna "Nindakaken pakaryan kados tembung lingga dhateng objek-ipun" saha nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya aktif transitif Wuwuhan simulfiks wujud n‒i kanthi makna "Nindakaken pakaryan kados tembung lingga dhateng objekipun", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih
menika ndhapuk tembung kriya aktif transitif. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. "Kaet biyen aku rak wis sepata. Wis sumpah. Wis brejanji ing ngarepe bu Langit lan ibumu. Ora bakal srawung karo kowe. Ya aku kudu netepi janji, ta". (dt 73: Wuwuhan n‒i ingkang ngraket wonten tembung andhahan "netepi" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. netepi netepi N‒i + tetep Tembung "netepi" menika saking tembung lingga "tetep" pikantuk wuwuhan ater-ater {n-} saha panambang {-i}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks- ipun inggih menika N‒i kanthi variasi n‒i. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "netepi" inggih menika kados diagram wonten nginggil ater-ater {n-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "tetep", dados mujudaken tembung andhahan "netep" saengga makna ingkang kadhapuk inggih menika nindakaken pakaryan kados tembung lingga "tetep". Lajeng tembung "netep" dipunraketi panambang {-i} saengga mujudaken tembung andhahan "netepi". Wuwuhan simulfiks n‒i ingkang ngraket wonten tembung andhahan "netepi" nggadhahi makna "nindakaken pakaryan kados tembung lingga dhateng objek-ipun". Tegesipun bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan 71
72 konteks data "Kaet biyen aku rak wis sepata. Wis sumpah. Wis brejanji ing ngarepe bu Langit lan ibumu. Ora bakal srawung karo kowe. Ya aku kudu netepi janji, ta" maknanipun nedahaken paraga utamanipun nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun "tetep" dhateng objek-ipun "janji". Wondene ngengingi citra paraga utama saged dipuntingali saking makna simulfiks saha konteks-ipun. Saking konteks data kasebat katingal bilih Lirih Nagari menawi sampun brejanji, pesti janji menika dipunleksanani dening Lirih Nagari. Pramila citranipun Lirih Nagari ingkang kagambar inggih menika saking aspek psikologis, bilih tokoh menika nggadhahi watak menepati janji. Wuwuhan simulfiks n‒i ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya aktif transitif tegesipun verba "netepi" wonten ukara datanipun saged dipunewahi dados wujud pasif. Mekaten ugi objek wonten ukara aktif menawi dipunewah dados ukara pasif fungsi objek kasebat ewah dados subjek wonten ing ukara pasif. Wonten datanipun ingkang awujud ukara aktif "Aku kudu netepi janji", ingkang dados objek-ipun inggih menika "janji" saksampunipun dipunewah dados ukara pasif "Janji kudu ditetepi aku", "janji" menika fungsinipun ewah dados subjek. Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan n‒i wonten tembung andhahan "netepi" panci leres nedahaken fungsi wuwuhan simulfiks n‒i inggih menika andhapuk tembung kriya aktif transitif. b) Simulfiks wujud N‒i kanthi variasi n‒i ingkang nggadhahi makna "Nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun kanthi cara ngambal- ambali" saha nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya repetitif
Wuwuhan simulfiks wujud n‒i kanthi makna "Nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun kanthi cara ngambal-ambali", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk tembung kriya repetitif. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. "Pola pikirku aku urip iki tansah weweh, ora nyadhong, lan akeh tetulung tinimbang njaluki tulung". (dt 8: Wuwuhan n‒i ingkang ngraket wonten tembung andhahan "njaluki" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. njaluki njaluki N‒i + jaluk Tembung "njaluki" menika saking tembung lingga "jaluk" pikantuk wuwuhan ater-ater {n-} saha panambang {-i}. Tembung andhahan menika kalebet wuwuhan simulfiks, amargi katingal saking pangrimbagipun tembung menika simulfiks N(n)‒i ing tembung "njaluki" boten sesarengan anggenipun muwuhi ing tembung lingga "jaluk", ananging saged dipunraketi ater-ater {n-} langkung rumiyin inggih menika {n- + jaluk} "njaluk", utawi ugi saged dipunraketi panambang rumiyin ing tembung lingganipun inggih menika {jaluk + -i} "jaluki". Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika N‒i kanthi variasi n‒i. Cara ngrimbag tembung andhahan "njaluki" inggih menika kados diagram wonten nginggil ater-ater {n-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "jaluk", 73
dados mujudaken tembung andhahan "njaluk" saengga makna ingkang kadhapuk inggih menika nindakaken pakaryan kados tembung lingga "jaluk". Lajeng tembung "njaluk" dipunraketi panambang {-i} saengga mujudaken tembung andhahan "njaluki". Wuwuhan simulfiks n‒i ingkang ngraket wonten tembung andhahan "njaluki" nggadhahi makna "Nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun kanthi cara ngambal-ambali". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Pola pikirku aku urip iki tansah weweh, ora nyadhong, lan akeh tetulung tinimbang njaluki tulung" maknanipun nedahaken paraga utamanipun nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun "jaluk" kanthi cara wongsal-wangsul. Saengga citra paraga utama ingkang katingal saking makna simulfiks wonten konteks-ipun inggih menika Lirih Nagari nggadhahi pola pikir sae inggih menika wonten pagesanganipun Lirih Nagari kathah tetulung tiyang sanes tinimbang piyambakipun nyuwun tulung tiyang sanes. Pramila citranipun paraga utama Lirih Nagari ingkang kagambar inggih menika saking aspek psikologis, bilih piyambakipun nggadhahi watak seneng tetulung. Makna Wuwuhan simulfiks n‒i ugi nyebabaken fungsi ndhapuk tembung kriya repetitif. Fungsi menika katingal saking tembung andhahan ingkang kadhapuk inggih menika "njaluki" ingkang nggadhahi makna "Nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun kanthi cara ngambal-ambali". Dados wonten ukara "akeh tetulung tinimbang njaluki tulung" verba-nipun nindakakaken pakaryan njaluk tulung kanthi cara wongsal-wangsul. Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan n‒i wonten 74
tembung andhahan "njaluki" panci leres nedahaken fungsi wuwuhan simulfiks n‒i menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung kriya repetitif. Saking pirembagan data-data asiling panaliten wonten ing nginggil menika saged dipunpendhet dudutanipun inggih menika wuwuhan simulfiks wujud n‒i ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten novel Cintrong Paju-Pat nggadhahi makna "Nindakaken pakaryan kados tembung lingga dhateng objek- ipun" kaliyan "Nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun kanthi cara ngambal-ambali". Saking makna menika ugi medalaken fungsi ingkang beda inggih menika andhapuk tembung kriya aktif transitif, kaliyan andhapuk tembung kriya repetitif. c. Simulfiks N‒i kanthi variasi ny‒i Wuwuhan simulfiks wujud ny‒i kanthi makna "(objek) terkena pakaryan kados tembung lingganipun kanthi cara mboten disengaja", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk tembung kriya aktif transitif. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. Luhur: "Embusan hawa ambegane sripanggung kuwi nyebuli gulune,,,," (dt 29: Wuwuhan ny‒i ingkang ngraket wonten tembung andhahan "nyebuli" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. 75
nyebuli nyebuli N‒i + sebul Tembung "nyebuli" menika saking tembung lingga "sebul" pikantuk wuwuhan ater-ater {ny-} saha panambang {-i}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks- ipun inggih menika N‒i kanthi variasi ny‒i. Cara ngrimbag tembung andhahan "nyebuli" inggih menika kados diagram wonten nginggil ater-ater {ny-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "sebul", dados mujudaken tembung andhahan "nyebul" saengga makna ingkang kadhapuk inggih menika nindakaken pakaryan kados tembung lingga "sebul". Lajeng tembung "nyebul" dipunraketi panambang {-i} saengga mujudaken tembung andhahan "nyebuli". Wuwuhan simulfiks ny‒i ingkang ngraket wonten tembung andhahan "nyebuli" nggadhahi makna "(objek) terkena pakaryan kados tembung lingganipun kanthi cara mboten disengaja". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Luhur: Embusan hawa ambegane sripanggung kuwi nyebuli gulune" maknanipun nedahaken objek "gulune (Luhur)" terkena pakaryan "ambegane sripanggung (Lirih Nagari)" kanthi cara mboten disengaja. Pramila saking makna simulfiks saha konteks data, Lirih Nagari nggadhahi pratandha fisik utawa raga kados sripanggung katingal saking embusan hawa ambeganipun ingkang dipunraosaken dening Luhur Dirgantara wonten cariyosipun. Saking konteks data menika saged dipunmangertosi bilih Lirih Nagari dipungambaraken nggadhahi citra fisiologis inggih menika ambeganipun kados sripanggung. Wuwuhan simulfiks ny‒i ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya aktif transitif tegesipun verba "nyebuli" wonten ukara datanipun saged dipunewahi 76
dados wujud pasif. Mekaten ugi objek wonten ukara aktif menawi dipunewah dados ukara pasif fungsi objek kasebat ewah dados subjek wonten ing ukara pasif. Wonten datanipun ingkang awujud ukara aktif "Embusan hawa ambegane sripanggung kuwi nyebuli gulune", ingkang dados objek-ipun inggih menika "gulune" saksampunipun dipunewah dados ukara pasif "Gulune kuwi disebuli embusan hawa ambegane sripanggung", "gulune" menika fungsinipun ewah dados subjek. Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan ny‒i wonten tembung andhahan "nyebuli" panci leres nedahaken fungsi wuwuhan simulfiks ny‒i inggih menika andhapuk tembung kriya aktif transitif. d. Simulfiks N‒i kanthi variasi n‒ni Wuwuhan simulfiks wujud n‒ni kanthi makna "(subjek) dipun-dadosaken kados tembung lingganipun", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk tembung kriya aktif transitif. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. Atine isih ora trima mau kok nganti Lirih nulungi wong gemlundhung, jebule kuwi laku bujuk-bujukan. Mulane lirih nduweni pikiran ora apa- apa genten ndhugali Luhur,,, (dt 38: Wuwuhan n‒ni ingkang ngraket wonten tembung andhahan "nduweni" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. 77
78 nduweni nduweni N‒i + duwe Tembung "nduweni" menika saking tembung lingga "duwe" pikantuk wuwuhan ater-ater {n-} saha panambang {-ni}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks- ipun inggih menika N‒i kanthi variasi n‒ni. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "nduweni" inggih menika kados diagram wonten nginggil Ater-ater {n-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "duwe", dados mujudaken tembung andhahan "nduwe". Lajeng tembung "nduwe" dipunraketi panambang {- ni} saengga mujudaken tembung andhahan "nduweni". Wuwuhan simulfiks n‒ni ingkang ngraket wonten tembung andhahan "nduweni" nggadhahi makna "(subjek) dipundadosaken kados tembung lingganipun". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Atine isih ora trima mau kok nganti Lirih nulungi wong gemlundhung, jebule kuwi laku bujuk-bujukan. Mulane lirih nduweni pikiran ora apa-apa genten ndhugali Luhur" maknanipun nedahaken subjek "Lirih" dipundadosaken kados tembung lingganipun "duwe" (pikiran ora apa-apa genten ndhugali luhur). Saengga citra paraga utama ingkang katingal saking makna simulfiks wonten konteks-ipun inggih menika Lirih Nagari nggadhahi watak pendendam, awit saking Lirih Nagari ingkang dipunlarani dening Luhur ananging Lirih tasih dereng nrima wau kok ngantos Lirih nulungi tiyang ingkang ngapusi piyambakipun, saengga ndadosaken Lirih nggadhahi pamikir mboten napa-napa bilih males pratingkahipun musuhipun. Pramila citranipun paraga utama Lirih Nagari ingkang
kagambar inggih menika saking aspek psikologis, bilih piyambakipun nggadhahi watak pendendam. Wuwuhan simulfiks n‒ni ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya aktif transitif tegesipun verba "nduweni" wonten ukara datanipun saged dipunewahi dados wujud pasif. Mekaten ugi objek wonten ukara aktif menawi dipunewah dados ukara pasif fungsi objek kasebat ewah dados subjek wonten ing ukara pasif. Wonten datanipun ingkang awujud ukara aktif "Mulane lirih nduweni pikiran ora apa-apa genten ndhugali Luhur", ingkang dados objek-ipun inggih menika "pikiran ora apa-apa genten ndhugali Luhur" saksampunipun dipunewah dados ukara pasif "Mulane pikiran ora apa-apa genten ndhugali Luhur diduweni Lirih", "pikiran ora apa-apa genten ndhugali Luhur" menika fungsinipun ewah dados subjek. Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat dipunmangertosi bilih wuwuhan n‒ni wonten tembung andhahan "nduweni" panci leres nedahaken fungsi wuwuhan simulfiks n‒ni menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung kriya aktif transitif. 2. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks N‒aké ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat Wuwuhan simulfiks wujud N‒aké ingkang nggambaraken citra paraga utamanipun, nggadhahi 2 alomorf inggih menika ng‒aké, saha ny‒aké. Variasi- variasi menika badhe dipunterangaken wonten ngandhap. a. Simulfiks N‒aké kanthi variasi ng‒aké Wuwuhan simulfiks wujud ng‒aké kanthi makna "Nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun kangge tiyang sanes", ugi nggadhahi fungsi basanipun 79 saged
inggih menika ndhapuk tembung kriya aktif transitif. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. Trengginas kanthi jatmika ngeterake tekan omahe ing Duren Sawit. "matur nuwun banget, ya, mas!" Sepisan maneh Lirih ngaturakè maturnuwun. (dt 51: Wuwuhan ng‒aké ingkang ngraket wonten tembung andhahan "ngaturaké" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. ngaturaké ngaturaké N‒aké + atur Tembung "ngaturaké" menika saking tembung lingga "atur" pikantuk wuwuhan ater-ater {ng-} saha panambang {-aké}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika N‒aké kanthi variasi ng‒aké. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "ngaturaké" inggih menika kados diagram wonten nginggil Panambang {-aké} saged dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "atur" menawi makna ingkang badhe dipundhapuk inggih menika ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingga "atur" inggih menika "aturaké". Lajeng tembung "aturaké" dipunraketi ater-ater {ng-}, dados kadhapuk tembung andhahan "ngaturaké". Wuwuhan simulfiks ng‒aké ingkang ngraket wonten tembung andhahan "ngaturaké" nggadhahi makna "nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun 80
kangge tiyang sanes". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Trengginas kanthi jatmika ngeterake tekan omahe ing Duren Sawit. "matur nuwun banget, ya, mas!" Sepisan maneh Lirih ngaturakè maturnuwun" maknanipun nedahaken Lirih Nagari nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun "atur" (maturnuwun) kangge tiyang sanes "Trengginas". Pramila saking makna simulfiks saha konteks data, Lirih Nagari nggadhahi watak merak ati, katingal saking andharanipun Lirih ingkang sampun dipuntulung dening Luhur, ngaturaken raos maturnuwun dhateng Luhur ingkang sampun ngeterake Lirih dumugi dalemipun wonten ing Duren sawit. Saking konteks data menika saged dipunmangertosi bilih Lirih Nagari dipungambaraken nggadhahi citra psikologis inggih menika watakipun merak ati. Wuwuhan simulfiks ng‒aké ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya aktif transitif, tegesipun verba "ngaturaké" wonten ukara datanipun saged dipunewahi dados wujud pasif. Mekaten ugi objek wonten ukara aktif menawi dipunewah dados ukara pasif fungsi objek kasebat ewah dados subjek wonten ing ukara pasif. Wonten datanipun ingkang awujud ukara aktif "Sepisan maneh Lirih ngaturaké maturnuwun", ingkang dados objek-ipun inggih menika "maturnuwun" saksampunipun dipunewah dados ukara pasif "Maturnuwun diaturaké Lirih sepisan maneh", "maturnuwun" menika fungsinipun ewah dados subjek. Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan ng‒aké wonten tembung andhahan "ngaturakè" panci leres nedahaken fungsi wuwuhan simulfiks ng‒aké menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung kriya aktif transitif. 81
82 b. Simulfiks N‒aké kanthi variasi ny‒aké Wuwuhan simulfiks wujud ny‒aké kanthi makna "Nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun kangge tiyang sanes", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk tembung kriya aktif transitif. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. "Allah SWT wis nyiptakaké sakathahe manungsa, ora tau ana sing padha. Ya rupane, atine, klompoke, kepercayaane". (dt 66: Wuwuhan ny‒aké ingkang ngraket wonten tembung andhahan "nyiptakaké" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. nyiptakaké nyiptakaké N‒i + cipta Tembung "nyiptakaké" menika saking tembung lingga "cipta" pikantuk wuwuhan ater-ater {ny-} saha panambang {-aké}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika N‒aké kanthi variasi ny‒aké. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "nyiptakaké" inggih menika kados diagram wonten nginggil ater-ater {ny-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "cipta", dados mujudaken tembung andhahan "nyipta" saengga makna ingkang kadhapuk inggih menika nindakaken pakaryan kados tembung lingga "cipta". Lajeng tembung
"nyipta" dipunraketi panambang {-aké} saengga mujudaken tembung andhahan "nyiptakakè". Wuwuhan simulfiks ny‒aké ingkang ngraket wonten tembung andhahan "nyiptakaké" nggadhahi makna "nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun kangge tiyang sanes". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Allah SWT wis nyiptakaké sakathahe manungsa, ora tau ana sing padha. Ya rupane, atine, klompoke, kepercayaane" maknanipun nedahaken Gusti Allah SWT nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun "cipta" kangge tiyang sanes. Wondene ngengingi citra paraga utama saged dipuntingali saking makna simulfiks wonten konteks-ipun. Pethikan data ing nginggil nedahaken bilih Lirih Nagari pitados dhateng gusti Allah ingkang maha kuwaos. Awit saking Allah SWT ingkang sampun nyiptakaké sakathahe manungsa, ora tau ana sing padha, ya rupane, atine, klompoke, kepercayaane. Pramila citranipun paraga utama Lirih Nagari ingkang kagambar inggih menika saking aspek psikologis, bilih piyambakipun nggadhahi iman kandel (beriman). Wuwuhan simulfiks ny‒aké ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya aktif transitif, tegesipun verba "nyiptakaké" wonten ukara datanipun saged dipunewahi dados wujud pasif. Mekaten ugi objek wonten ukara aktif menawi dipunewah dados ukara pasif fungsi objek kasebat ewah dados subjek wonten ing ukara pasif. Wonten datanipun ingkang awujud ukara aktif "Allah SWT wis nyiptakaké sakathahe manungsa, ora tau ana sing padha", ingkang dados objek- ipun inggih menika "sakathahe manungsa" saksampunipun dipunewah dados ukara pasif "Sakathahe manungsa wis diciptakaké Allah, ora tau ana sing padha", 83
"sakathahe manungsa" menika fungsinipun ewah dados subjek. Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan ny‒aké wonten tembung andhahan "nyiptakaké" panci leres nedahaken fungsi wuwuhan simulfiks ny‒aké menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung kriya aktif transitif. Data sanesipun ingkang ngewrat wujud, makna, saha fungsi wuwuhan simulfiks dhateng tembung andhahan ingkang sami ananging nggadhahi citra paraga utama ingkang beda saged dipunpirsani wonten ngandhap menika. Langit: "Prekara komputer iki wae, dheweke wis nylametaké dhuwit prusahakan rong atus seket yuta!" (dt 64: Wuwuhan ny‒aké ingkang ngraket wonten tembung andhahan "nylametaké" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. nylametaké nylametaké N‒aké + slamet Tembung "nylametaké" menika saking tembung lingga "slamet" pikantuk wuwuhan ater-ater {ny-} saha panambang {-aké}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika N‒aké kanthi variasi ny‒aké. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "nylametaké" inggih menika kados diagram wonten nginggil panambang {-aké} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "slamet", dados mujudaken tembung andhahan "slametaké" saengga makna ingkang 84
kadhapuk inggih menika ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingga "slamet". Lajeng tembung "slametaké" dipunraketi ater-ater {ny-} saengga mujudaken tembung andhahan "nylametaké". Wuwuhan simulfiks ny‒aké ingkang ngraket wonten tembung andhahan "nylametaké" nggadhahi makna "nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun kangge tiyang sanes". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Langit: Prekara komputer iki wae, dheweke wis nylametaké dhuwit prusahakan rong atus seket yuta!" maknanipun nedahaken Lirih Nagari nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun "slametaké" (dhuwit) kangge tiyang sanes "prusahakan". Pramila saking makna simulfiks saha konteks data, Lirih Nagari dipungambaraken nggadhahi pamikiran lanthip, awit saking mungkasi perkawis komputer kemawon piyambakipun sampun saged nylametake arta prusahakan rong atus saket yuta. Saking konteks data menika saged dipunpirsani bilih Lirih Nagari nggadhahi citra psikologis inggih menika pamikiran ingkang lanthip. Wuwuhan simulfiks ny‒aké ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya aktif transitif, tegesipun verba "nylametakè" wonten ukara datanipun saged dipunewahi dados wujud pasif. Mekaten ugi objek wonten ukara aktif menawi dipunewah dados ukara pasif fungsi objek kasebat ewah dados subjek wonten ing ukara pasif. Wonten datanipun ingkang awujud ukara aktif "Prekara komputer iki wae, dheweke wis nylametaké dhuwit prusahakan rong atus seket yuta!", ingkang dados objek-ipun inggih menika "dhuwit prusahakan rong atus seket yuta" saksampunipun dipunewah dados ukara pasif "Prekara komputer iki wae, dhuwit 85
86 prusahakan rong atus seket yuta wis dislametaké dheweke", "dhuwit prusahakan rong atus seket yuta" menika fungsinipun ewah dados subjek. Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan ny‒aké wonten tembung andhahan "nylametake" panci leres nedahaken fungsi wuwuhan simulfiks ny‒aké menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung kriya aktif transitif. 3. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks N‒a ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat Wuwuhan simulfiks wujud N‒a ingkang nggambaraken citra paraga utamanipun, namung nggadhahi setunggal alomorf inggih menika ng‒a. Wuwuhan simulfiks wujud ng‒a kanthi makna "ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk tembung kriya aktif transitif. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. "Sing sabar ta Dhimas. Ngombea sing akeh ben klelegen kadhalmu keglontor! utawa sinaua nyekel urusan marketing, ngenali para relasi, ben judhegmu keplawur!". (dt 54: Wuwuhan ng‒a ingkang ngraket wonten tembung andhahan "ngombea" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. ngombea ngombea N‒a + ombe
Tembung "ngombea" menika saking tembung lingga "ombe" pikantuk wuwuhan ater-ater {ng-} saha panambang {-a}. Tembung andhahan menika kalebet wuwuhan simulfiks, amargi katingal saking pangrimbagipun tembung menika simulfiks N(ng)‒a ing tembung "ngombea" boten sesarengan anggenipun muwuhi ing tembung lingga "ombe", ananging saged dipunraketi ater-ater {ng-} langkung rumiyin inggih menika {ng- + ombe} "ngombe", utawi ugi saged dipunraketi panambang rumiyin ing tembung lingganipun inggih menika {ombe + a} "ombea". Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika N‒a kanthi variasi ng‒a. Cara ngrimbag tembung andhahan "ngombea" inggih menika kados diagram wonten nginggil ater-ater {ng-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "ombe", dados mujudaken tembung andhahan "ngombe" saengga makna ingkang kadhapuk inggih menika nindakaken pakaryan kados tembung lingga "ombe". Lajeng tembung "ngombe" dipunraketi panambang {-a} saengga mujudaken tembung andhahan "ngombea". Wonten tembung andhahan "ngombea" panambang kaliyan ater-ater saged dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "ombe". Wuwuhan simulfiks ng‒a ingkang ngraket wonten tembung andhahan "ngombea" nggadhahi makna "ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Sing sabar ta Dhimas. Ngombea sing akeh ben klelegen kadhalmu keglontor! utawa sinaua nyekel urusan marketing, ngenali para relasi, ben judhegmu keplawur!" maknanipun nedahaken paraga utamanipun 87
ndhawuhi tiyang sanes "Dhimas" supados nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun "ombe". Wondene ngengingi citra paraga utama saged dipuntingali saking makna simulfiks wonten konteks-ipun. Awit saking konteks-ipun katingal bilih Lirih Nagari minangka wanodya ingkang gadhah raos empatinipun ageng dhateng tiyang sanesipunsalah satunggalipun Dhimas. Pramila citranipun paraga utama Lirih Nagari ingkang kagambar inggih menika saking aspek psikologis, bilih piyambakipun nggadhahi raos perhatian (simpati). Wuwuhan simulfiks ng‒a ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya aktif transitif, tegesipun verba "ngombea" wonten ukara datanipun saged dipunewahi dados wujud pasif. Mekaten ugi objek wonten ukara aktif menawi dipunewah dados ukara pasif fungsi objek kasebat ewah dados subjek wonten ing ukara pasif. Wonten datanipun ingkang awujud ukara aktif "Ngombea sing akeh ben klelegen kadhalmu!", ingkang dados objek-ipun inggih menika "ben klelegen kadhalmu" saksampunipun dipunewah dados ukara pasif "Ben klelegen kadhalmu diombea sing akeh", "ben klelegen kadhalmu" menika fungsinipun ewah dados subjek. Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan ng‒a wonten tembung andhahan "ngombea" panci leres nedahaken fungsi simulfiks ng‒a inggih menika andhapuk tembung kriya aktif transitif. 4. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks N‒é ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat 88
Wuwuhan simulfiks wujud N‒é ingkang nggambaraken citra paraga utamanipun nggadhahi 2 alomorf inggih menika ng‒é, saha m‒é. Variasi-nipun badhe dipunbabaraken wonten ngandhap. a. Simulfiks N‒é kanthi variasi ng‒é Simulfiks N‒é kanthi variasi ng‒é nggadhahi makna ingkang beda. Makna-makna kasebat kados wonten ing ngandhap. a) Simulfiks wujud N‒é kanthi variasi ng‒é ingkang nggadhahi makna "Nedahaken papan panggonan" saha nggadhahi fungsi ndhapuk tembung Adverbia Wuwuhan simulfiks wujud ng‒é kanthi makna "Nedahaken papan panggonan", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk tembung Adverbia. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. ,,Sentak-sentik dhadha wadon enom sing manglung genah banget katon ing ngarepé Luhur. (dt 30: Wuwuhan ng‒é ingkang ngraket wonten tembung andhahan "ngarepé" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna.Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. ngarepé ngarepé N‒é + arep 89
90 Tembung "ngarepè" menika saking tembung lingga "arep" pikantuk wuwuhan ater-ater {ng-} saha panambang {-é}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika N‒é kanthi variasi ng‒é. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "ngarepè" inggih menika kados diagram wonten nginggil ater- ater {ng-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "arep", dados mujudaken tembung andhahan "ngarep" saengga makna ingkang kadhapuk inggih menika nerangaken papan panggonan. Lajeng tembung "ngarep" menika dipunraketi panambang {-è} saengga mujudaken tembung andhahan "ngarepè". Wuwuhan simulfiks ng‒è ingkang ngraket wonten tembung andhahan "ngarepè" nggadhahi makna "Nedahaken papan panggonan". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Sentak-sentik dhadha wadon enom sing manglung genah banget katon ing ngarepé Luhur" maknanipun nedahaken papan panggonan dhadha paraga utamanipun manglung wonten ing sangarepe Luhur . Wondene ngengingi citra paraga utama saged dipuntingali saking makna simulfiks wonten konteks-ipun. Citranipun ingkang kagambar inggih menika saking aspek fisiologis Lirih Nagari ingkang nggadhahi perangan badan ingkang endah. Salah satunggaling inggih menika saking payudaranipun Lirih ingkang kasawang manglung. Andharan menika dipunsengkuyung saking datanipun inggih menika "dhadha wadon enom sing manglung genah banget katon ing ngarepè' data menika nedahaken bilih Lirih Nagari minangka wanodya ingkang gadhah dhadha ingkang manglung. Wuwuhan simulfiks ng‒è ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung adverbia. Tegesipun pratanda adverbia "ngarepè" katingal saking ukara
datanipun. Pramila wonten datanipun "Sentak-sentik dhadha wadon enom sing manglung genah banget katon ing ngarepé Luhur" tembung "ngarepè" nyukani katrangan dhateng tembung ingkang sami-sami katrangan inggih menika "katon ing". Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan ng‒è wonten tembung andhahan "ngarepè" panci leres nedahaken fungsi wuwuhan simulfiks ng‒è menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung Adverbia. b) Simulfiks wujud N‒é kanthi variasi ng‒é ingkang nggadhahi makna "Nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun" saha nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya aktif transitif Wuwuhan simulfiks wujud ng‒é kanthi makna "Nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk tembung kriya aktif transitif. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. Langit maspadake. Ngunandhika, Lirih iki jan mumpuni. Nggarapé cepet, meh ora tau ana salahe. (dt 60: Wuwuhan ng‒é ingkang ngraket wonten tembung andhahan "nggarapé" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. nggarapé nggarapé 91
92 N‒é + garap Tembung "nggarapè" menika saking tembung lingga "garap" pikantuk wuwuhan ater-ater {ng-} saha panambang {-é}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika N‒é kanthi variasi ng‒é. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "nggarapé" inggih menika kados diagram wonten nginggil ater-ater {ng-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "garap", dados mujudaken tembung andhahan "nggarap" saengga makna ingkang kadhapuk inggih menika nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun "garap". Lajeng tembung "nggarap" dipunraketi panambang {-é} saengga mujudaken tembung andhahan "nggarapé". Wuwuhan simulfiks ng‒é ingkang ngraket wonten tembung andhahan "nggarapé" nggadhahi makna "Nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Langit maspadake. Ngunandhika, Lirih iki jan mumpuni. Nggarapé cepet, meh ora tau ana salahe" maknanipun nedahaken paraga utamanipun nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun "garap". Pramila saking makna simulfiks saha konteks data katingal bilih Lirih Nagari dipungambaraken nggadhahi citra psikologis inggih menika pamikiran ingkang lanthip. Lirih Nagari wonten konteks data dipungambaraken minangka wanodya ingkang menawi nyambet dhamel mumpuni, saha menawi dipunparingi pedamelan cepet mungkasinipun kaliyan mboten wonten kalepatanipun. Wuwuhan simulfiks ng‒é ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya aktif transitif, tegesipun verba "nggarapé" wonten ukara datanipun saged
dipunewahi dados wujud pasif. Mekaten ugi objek wonten ukara aktif menawi dipunewah dados ukara pasif fungsi objek kasebat ewah dados subjek wonten ing ukara pasif. Wonten datanipun ingkang awujud ukara aktif "Nggarapé cepet, meh ora tau ana salahe", ingkang dados objek-ipun inggih menika "meh ora tau ana salahe" saksampunipun dipunewah dados ukara pasif "Meh ora tau ana salahe, digarap cepet", "meh ora tau ana salahe" menika fungsinipun ewah dados subjek. Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan ng‒é wonten tembung andhahan "nggarapé" panci leres nedahaken fungsi wuwuhan ng‒é menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung kriya aktif transitif. Saking pirembagan data-data asiling panaliten wonten ing nginggil menika saged dipunpendhet dudutanipun inggih menika wuwuhan simulfiks wujud ng‒é ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten novel Cintrong Paju-Pat nggadhahi makna "nedahaken papan panggonan" kaliyan "nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun". Saking makna menika ugi medalaken fungsi ingkang beda inggih menika andhapuk tembung adverbia, kaliyan andhapuk tembung kriya aktif transitif. b. Simulfiks N‒é kanthi variasi m‒é Wuwuhan simulfiks wujud m‒é kanthi makna "Nedahaken makna cacah, wekdal", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk tembung adverbia. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. Lirih luwih somah. Ora papa, bayarane cukup, isih enom, legan. Golek pasangan kanggo urip jaman mbesuké mesthi wae tetep diangkah. (dt 59: 93
Wuwuhan m‒é ingkang ngraket wonten tembung andhahan "mbesuké" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. mbesuké mbesuké N‒é + sesuk Tembung "mbesuké" menika saking tembung lingga "sesuk" pikantuk wuwuhan ater-ater {m-} saha panambang {-é}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks- ipun inggih menika N‒é kanthi variasi m‒é. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "mbesuké" inggih menika kados diagram wonten nginggil ater-ater {m-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "sesuk", dados mujudaken tembung andhahan "mbesuk" saengga makna ingkang kadhapuk inggih menika "nedahaken makna wekdal". Lajeng tembung "mbesuk" dipunraketi panambang {- é} saengga mujudaken tembung andhahan "mbesuké". Wuwuhan simulfiks m‒é ingkang ngraket wonten tembung andhahan "mbesuké" nggadhahi makna "nedahaken makna cacah, wekdal". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Lirih luwih somah. Ora papa, bayarane cukup, isih enom, legan. Golek pasangan kanggo urip jaman mbesuké mesthi wae tetep diangkah" maknanipun inggih menika nedahaken makna wekdal golek pasangan ing sangajenging jaman. Pramila saking makna simulfiks saha konteks data-nipun katingal citranipun ingkang kagambar inggih 94
menika aspek sosiologis saking Lirih Nagari ingkang kacitrakaken wanodya tasih legan utawa single. Sinaosa piyambakipun tiyang estri ingkang sampun dewasa saha sampun pikantuk arta piyambak ananging Lirih tasih dereng kekarepan ndamel kulawarga. Ananging ugi mboten nolak menawi ing jaman sangajengipun diparingi jodho. Wuwuhan simulfiks m‒é ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung adverbia. Pratanda adverbia "mbesuké" katingal saking ukara datanipun. Dados wonten ukara data "Golek pasangan kanggo urip jaman mbesuké mesthi wae tetep diangkah" adverbia "mbesuké" nyukani katrangan dhateng subjek "Golek pasangan". Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat dipunmangertosi bilih wuwuhan m‒é wonten tembung andhahan "mbesuké" panci leres nedahaken fungsi simulfiks m‒é menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung Adverbia. 5. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks di‒i ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat. Wuwuhan simulfiks wujud di‒i ingkang nggambaraken citra paraga utamanipun nggadhahi 2 alomorf inggih menika di‒i, saha di‒ni. Variasi-nipun badhe dipunbabaraken wonten ngandhap. a. Simulfiks di‒i kanthi variasi di‒i Simulfiks di‒i kanthi variasi di‒i nggadhahi makna ingkang beda-beda. Makna-makna kasebat kados wonten ing ngandhap. 95 saged
a) Simulfiks wujud di‒i kanthi variasi di‒i ingkang nggadhahi makna "(subjek) dipundadosaken sasaran pakaryan tembung lingganipun" saha nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya pasif Wuwuhan simulfiks wujud di‒i kanthi makna "(subjek) dipundadosaken sasaran pakaryan tembung lingganipun", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk ndhapuk tembung kriya pasif. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. "Terus dakwaone, saiki wis dudu jamane tentara kuwasa. Pangkat- pangkate ora perlu dicatheti dadi tetimbangane ati social, ngono kuwi rak padha karo jaman reformasi". (dt 48: Wuwuhan di‒i ingkang ngraket wonten tembung andhahan "dicatheti" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. dicatheti dicatheti di‒i + cathet Tembung "dicatheti" menika saking tembung lingga "cathet" pikantuk wuwuhan ater-ater {di-} saha panambang {-i}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks- ipun inggih menika di‒i. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "dicatheti" inggih menika kados diagram wonten nginggil ater-ater {di-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "cathet", dados mujudaken tembung andhahan "dicathet" saengga makna ingkang kadhapuk inggih menika nindakaken pakaryan 96
kados tembung lingga "cathet". Lajeng tembung "dicathet" menika dipunraketi panambang {-i} saengga mujudaken tembung andhahan "dicatheti". Wuwuhan simulfiks di‒i ingkang ngraket wonten tembung andhahan "dicatheti" nggadhahi makna "(subjek) dipundadosaken sasaran pakaryan tembung lingganipun". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Terus dakwaone, saiki wis dudu jamane tentara kuwasa. Pangkat- pangkate ora perlu dicatheti dadi tetimbangane ati sosial, ngono kuwi rak padha karo jaman reformasi" maknanipun nedahaken subjek "pangkat-pangkate" dipundadosaken sasaran pakaryan tembung lingganipun "cathet". Pramila saking makna simulfiks saha konteks data katingal bilih Lirih Nagari dipungambaraken nggadhahi citra psikologis inggih menika sipatipun wicaksana. Watak kasebat katingal saking wangsulanipun Lirih dhateng pitakenan saking Abritmaya. Wangsulanipun inggih menika "Pangkat-pangkate ora perlu dicatheti dadi tetimbangane ati sosial, ngono kuwi rak padha karo jaman reformasi". Lirih mangsuli pitakenan Abritmaya kanthi wicaksana kados wonten ukara datanipun. Wuwuhan simulfiks di‒i ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya pasif. Pratanda verba-nipun ngewrat subjek ingkang dados sasaran, kados wonten data menika "Pangkat-pangkate ora perlu dicatheti dadi tetimbangane ati social, ngono kuwi rak padha karo jaman reformasi". Awit saking ukara menika katingal bilih "pangkat-pangkate" minangka subjek ingkang dados sasaran predikat verba pasif-ipun "dicatheti". Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan di‒i wonten tembung andhahan "dicatheti" panci 97
leres nedahaken fungsi wuwuhan simulfiks di‒i menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung kriya pasif. Data sanesipun ingkang ngewrat wujud, makna, saha fungsi wuwuhan simulfiks dhateng tembung andhahan ingkang sami ananging nggadhahi citra paraga utama ingkang beda saged dipunpirsani wonten ngandhap menika. "Simbokku wis hebat, randha anak telu bisa dirampungi kabeh sekolahe nganti SMA". (dt 17: Wuwuhan di‒i ingkang ngraket wonten tembung andhahan "dirampungi" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. dirampungi dirampungi di‒i + rampung Tembung "dirampungi" menika saking tembung lingga "cathet" pikantuk wuwuhan ater-ater {di-} saha panambang {-i}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks- ipun inggih menika di‒i. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "dirampungi" inggih menika kados diagram wonten nginggil ater-ater {di-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "rampung", dados mujudaken tembung andhahan "dirampung" saengga makna ingkang kadhapuk inggih menika nindakaken pakaryan kados tembung lingga "rampung". Lajeng tembung "dirampung" menika dipunraketi panambang {-i} saengga mujudaken tembung andhahan "dirampungi". 98
Wuwuhan simulfiks di‒i ingkang ngraket wonten tembung andhahan "dirampungi" nggadhahi makna "(subjek) dipundadosaken sasaran pakaryan tembung lingganipun". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Simbokku wis hebat, randha anak telu bisa dirampungi kabeh sekolahe nganti SMA" maknanipun nedahaken subjek "randha anak telu" dipundadosaken sasaran pakaryan tembung lingganipun "rampung". Wondene, citranipun ingkang kagambar saking makna simulfiks saha konteks data-nipun inggih menika aspek sosiologis, bilih pendhidhikanipun Lirih Nagari namung dugi SMA (Sekolah Menengah Atas). Saking konteks datanipun nedahaken bilih Lirih Nagari nggadhahi tataran pendhidhikan namung dugi SMA. Amargi "Simboku" tiyang sepuhipun Lirih Nagari namung saged mbiyayani sekolah dugi SMA. Wuwuhan simulfiks di‒i ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya pasif. Pratanda verba-nipun ngewrat subjek ingkang dados sasaran, kados wonten data "randha anak telu bisa dirampungi kabeh sekolahe nganti SMA". Awit saking ukara menika katingal bilih "randha anak telu" minangka subjek ingkang dados sasaran predikat verba pasif-ipun "dirampungi". Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan di‒i wonten tembung andhahan "dirampungi" panci leres nedahaken fungsi wuwuhan simulfiks di‒i inggih menika andhapuk tembung kriya pasif. b) Simulfiks wujud di‒i kanthi variasi di‒i ingkang nggadhahi makna "(subjek) dikenai tindakan ingkang dipunsebat wonten lingganipun" saha nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya pasif 99
Wuwuhan simulfiks wujud di‒i kanthi makna "(subjek) dikenai tindakan ingkang dipunsebat wonten lingganipun", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk ndhapuk tembung kriya pasif. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. Dicekeli wong wadon sripanggung sinetron, Luhur seneng banget. Ora mung dicekeli dening Lirih, prasasat dirangkul, rangkulane lengen alus! (dt 27: Wuwuhan di‒i ingkang ngraket wonten tembung andhahan "dicekeli" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna.Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. dicekeli dicekeli di‒i + cekel Tembung "dicekeli" menika saking tembung lingga "cekel" pikantuk wuwuhan ater-ater {di-} saha panambang {-i}. Tembung andhahan menika kalebet wuwuhan simulfiks, amargi katingal saking pangrimbagipun tembung menika simulfiks di‒i ing tembung "dicekeli" boten sesarengan anggenipun muwuhi ing tembung lingga "cekel", ananging saged dipunraketi ater-ater {di-} langkung rumiyin inggih menika {di- + cekel} "dicekel", utawi ugi saged dipunraketi panambang rumiyin ing tembung lingganipun inggih menika {cekel + -i} "cekeli" Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika di‒i. Cara ngrimbag tembung andhahan "dicekeli" inggih menika kados diagram wonten nginggil ater- 100
ater {di-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "cekel", dados mujudaken tembung andhahan "dicekel" saengga makna ingkang kadhapuk inggih menika nindakaken pakaryan kados tembung lingga "cekel". Lajeng tembung "dicekel" menika dipunraketi panambang {-i} saengga mujudaken tembung andhahan "dicekeli". Saengga makna ingkang kadhapuk inggih menika (subjek) dikenai tindakan ingkang dipunsebat wonten lingganipun. Wuwuhan simulfiks di‒i ingkang ngraket wonten tembung andhahan "dicekeli" nggadhahi makna "(subjek) dikenai tindakan ingkang dipunsebat wonten lingganipun". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Dicekeli wong wadon sripanggung sinetron, Luhur seneng banget. Ora mung dicekeli dening Lirih, prasasat dirangkul, rangkulane lengen alus!" maknanipun nedahaken subjek "Luhur" dikenai tindakan ingkang dipunsebat wonten lingganipun "dicekel" dening Lirih. Wondene ngengingi citra paraga utama saged dipuntingali saking makna simulfiks wonten konteks-ipun. Awit saking konteks-ipun katingal bilih Lirih Nagari minangka wanodya ingkang gadhah badan proporsional, saha lengen alus. Saengga Lirih Nagari kalebet wanodya ingkang sampurna ing perangan fisik. Pramila citranipun paraga utama Lirih Nagari ingkang kagambar inggih menika saking aspek fisiologis, bilih Lirih Nagari kagolong wanodya ingkang nggadhahi perangan badan ingkang endah kados sripanggung sinetron. Wuwuhan simulfiks di‒i ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya pasif. Pratanda verba-nipun ngewrat subjek ingkang dados sasaran, kados wonten data "Dicekeli wong wadon sripanggung sinetron, Luhur seneng banget". Awit 101
102 saking ukara menika katingal bilih "Luhur seneng banget" minangka subjek ingkang dados sasaran predikat verba pasif-ipun "dicekeli". Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan di‒i wonten tembung andhahan "dicekeli" panci leres nedahaken fungsi wuwuhan simulfiks di‒i menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung kriya pasif. Saking pirembagan data-data asiling panaliten wonten ing nginggil menika saged dipunpendhet dudutanipun inggih menika wuwuhan simulfiks wujud di‒i ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten novel Cintrong Paju-Pat nggadhahi makna "(subjek) dipundadosaken sasaran pakaryan tembung lingganipun" kaliyan "(subjek) dikenai tindakan ingkang dipunsebat wonten lingganipun". b. Simulfiks di‒i kanthi variasi di‒ni Wuwuhan simulfiks wujud di‒ni kanthi makna "(subjek) dikenai tindakan ingkang dipunsebat wonten lingganipun", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk tembung kriya pasif. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. Luhur: "Ya sakarepmu. Pendheke dimunasikani wong ayu ki kepenak!" (dt 40: Wuwuhan di‒ni ingkang ngraket wonten tembung andhahan "dimunasikani" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap.
103 dimunasikani dimunasikani di‒ni + munasika Tembung "dimunasikani" menika saking tembung lingga "munasika" pikantuk wuwuhan ater-ater {di-} saha panambang {-ni}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika di‒ni. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "dimunasikani" inggih menika kados diagram wonten nginggil ater-ater {di-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "munasika", dados mujudaken tembung andhahan "dimunasika" saengga makna ingkang kadhapuk inggih menika nindakaken pakaryan kados tembung lingga "munasika". Lajeng tembung "dimunasika" dipunraketi panambang {-ni} saengga mujudaken tembung andhahan "dimunasikani". Saengga makna ingkang kadhapuk inggih menika (subjek) dikenai tindakan ingkang dipunsebat wonten lingganipun. Wuwuhan simulfiks di‒ni ingkang ngraket wonten tembung andhahan "dimunasikani" nggadhahi makna "(subjek) dikenai tindakan ingkang dipunsebat wonten lingganipun". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Luhur: "Ya sakarepmu. Pendheke dimunasikani wong ayu ki kepenak!" maknanipun nedahaken subjek "Luhur" dikenai tindakan ingkang dipunsebat wonten lingganipun "dimunasika" dening "wong ayu". Wondene ngengingi citra paraga utama saged dipuntingali saking makna simulfiks saha konteks-ipun inggih menika bilih Lirih Nagari dipuncitrakaken wanodya ingkang nggadhahi praupan ingkang ayu. Citra kasebat katingal saking ukara "Pendheke dimunasikani wong ayu ki kepenak". Data menika nedahaken bilih Lirih Nagari nggadhahi pawujudan rupa ingkang anggun. Saengga panci leres bilih Lirih
Nagari kalebet wanodya sulistya. Pramila citranipun paraga utama Lirih Nagari ingkang kagambar inggih menika saking aspek fisiologis, bilih Lirih Nagari kagolong wanodya ingkang nggadhahi praupan ingkang ayu. Wuwuhan simulfiks di‒ni ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya pasif. Pratanda verba-nipun ngewrat subjek ingkang dados sasaran, kados wonten data "Luhur: "Ya sakarepmu. Pendheke dimunasikani wong ayu ki kepenak!". Awit saking ukara menika katingal bilih "Luhur" minangka subjek ingkang dados sasaran predikat verba pasif-ipun "dimunasikani". Adhedhasar saking pratandha- pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan di‒ni wonten tembung andhahan "dimunasikani" panci leres nedahaken fungsi wuwuhan simulfiks di‒ni menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung kriya pasif. 6. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks di‒aké ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat Wuwuhan simulfiks wujud di‒aké ingkang nggambaraken citra paraga utamanipun, nggadhahi makna ingkang beda. Makna-makna kasebat badhe dipunterangaken wonten ing ngandhap. a) Simulfiks wujud di‒aké ingkang nggadhahi makna "Nerangakè tumindak kados tembung lingganipun dipunlampahi tiyang sanes" saha nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya pasif Wuwuhan simulfiks wujud di‒aké kanthi makna "nerangakè tumindak kados tembung lingganipun dipunlampahi tiyang sanes", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk tembung kriya pasif. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. 104
"Ya negarane ben dadi lirih ta, Mbak. Ora udreg brangasan ngene iki wae terus. Rak ya kesel, bangsane dhewe iki anggone diguncang teror merga bodhone dhewe lan panasten atine. Mula Panas ati kuwi lho mbak, bangsa kita sing kudu diempet, dilirihaké". (dt 13: Wuwuhan di‒aké ingkang ngraket wonten tembung andhahan "dilirihaké" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. dilirihaké dilirihaké di‒aké + lirih Tembung "dilirihaké" menika saking tembung lingga "lirih" pikantuk wuwuhan ater-ater {di-} saha panambang {-aké}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika di‒aké. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "dilirihaké" inggih menika kados diagram wonten nginggil panambang {-aké} saged dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "lirih" menawi makna ingkang badhe dipundhapuk inggih menika "ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingga "lirih" inggih menika "lirihaké". Lajeng tembung "lirihaké" dipunraketi ater-ater {di-}, dados kadhapuk tembung andhahan "dilirihaké". Wuwuhan simulfiks di‒aké ingkang ngraket wonten tembung andhahan "dilirihaké" nggadhahi makna "nerangaké tumindak kados tembung lingganipun dipunlampahi tiyang sanes". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Ya negarane ben dadi lirih ta, Mbak. Ora udreg brangasan 105
ngene iki wae terus. Rak ya kesel, bangsane dhewe iki anggone diguncang teror merga bodhone dhewe lan panasten atine. Mula Panas ati kuwi lho mbak, bangsa kita sing kudu diempet, dilirihaké" maknanipun nerangaké tumindak kados tembung lingganipun "lirih" dipunlampahi tiyang sanes "bangsa kita". Wondene ngengingi citra paraga utama saged dipuntingali saking makna simulfiks saha konteks-ipun inggih menika nedahaken bilih Lirih Nagari minangka wanodya ingkang gadhah raos empatinipun ageng dhateng bangsa saha negara indonesia. Pramila citranipun paraga utama Lirih Nagari ingkang kagambar inggih menika saking aspek psikologis, bilih piyambakipun nggadhahi raos perhatian (simpati). Wuwuhan simulfiks di‒aké ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya pasif. Pratanda verba-nipun ngewrat subjek ingkang dados sasaran, kados wonten data "Mula Panas ati kuwi lho mbak, bangsa kita sing kudu diempet, dilirihakè". Awit saking ukara menika katingal bilih "bangsa kita" minangka subjek ingkang dados sasaran predikat verba pasif-ipun "dilirihaké". Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan di‒aké wonten tembung andhahan "dilirihaké" panci leres nedahaken fungsi simulfiks di‒aké menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung kriya pasif. Data sanesipun ingkang ngewrat wujud, makna, saha fungsi wuwuhan simulfiks ingkang sami dhateng tembung andhahan ananging nggadhahi citra paraga utama ingkang beda saged dipunpirsani wonten ngandhap menika. "Wis..wis..wis Luhur, Aja ditutugaké dorane! Gojeg ya gojeg, guyon ya guyon, sembrana ya kena nanging aja kliwat wates". (dt 34: 106
Wuwuhan di‒aké ingkang ngraket wonten tembung andhahan "ditutugaké" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater {di-} kalihan panambang {-aké}) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. ditutugaké ditutugaké di‒aké + tutug Tembung "ditutugaké" menika saking tembung lingga "tutug" pikantuk wuwuhan ater-ater {di-} saha panambang {-aké}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika di‒aké. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "ditutugaké" inggih menika kados diagram wonten nginggil panambang {-aké} saged dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "tutug" menawi makna ingkang badhe dipundhapuk ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingga "tutug" inggih menika "tutugaké". Lajeng tembung "tutugaké" dipunraketi ater-ater {di-}, saengga kadhapuk tembung andhahan "ditutugaké". Wuwuhan simulfiks di‒aké ingkang ngraket wonten tembung andhahan "ditutugaké" nggadhahi makna "nerangakè tumindak kados tembung lingganipun dipunlampahi tiyang sanes". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Wis..wis..wis Luhur, Aja ditutugaké dorane! Gojeg ya gojeg, guyon ya guyon, sembrana ya kena nanging aja kliwat wates" maknanipun nerangaké tumindak kados tembung lingganipun "tutug" dipunlampahi tiyang 107
sanes "Luhur". Wondene ngengingi citra paraga utama saged dipuntingali saking makna simulfiks saha konteks-ipun inggih menika nedahaken bilih Lirih Nagari nggadhahi watak tegas. Sinaosa Lirih Nagari tiyang estri ananging nggadhahi watak tegas kadosta konteks datanipun, menawi badhe gojeg nggih angsal, guyon nggih kenging ananging bilih sembrana mboten kenging kliwat watesipun. Pramila citranipun paraga utama Lirih Nagari ingkang kagambar inggih menika saking aspek psikologis, bilih piyambakipun Lirih Nagari nggadhahi watak tegas. Wuwuhan simulfiks di‒aké ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya pasif. Pratanda verba-nipun ngewrat subjek ingkang dados sasaran, kados wonten data "Wis..wis..wis Luhur, Aja ditutugaké dorane!'. Awit saking ukara menika katingal bilih "dorane" minangka subjek ingkang dados sasaran predikat verba pasif-ipun "ditutugaké". Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan di‒aké wonten tembung andhahan "ditutugaké" panci leres nedahaken fungsi simulfiks di‒aké menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung kriya pasif. b) Simulfiks wujud di‒aké ingkang nggadhahi makna "(subjek) diberuntungkan saking pakaryan kados wujud lingganipun" saha nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya pasif Wuwuhan simulfiks wujud di‒aké kanthi makna "(subjek) diberuntungkan saking pakaryan kados wujud lingganipun", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk tembung kriya pasif. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. 108
109 "Yen saben wong tuwa njenengake putrane ngiras pantes dadi sesantine bangsa kaya jenengku, mesthi bangsa lan negara iki sidane klakon kaya sing disesantikaké kuwi mau." (dt 16: Wuwuhan di‒aké ingkang ngraket wonten tembung andhahan "disesantekaké" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. disesantikaké disesantikaké di‒aké + sesanti Tembung "disesantikaké" menika saking tembung lingga "sesanti" pikantuk wuwuhan ater-ater {di-} saha panambang {-aké}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika di‒aké. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "disesantikaké" inggih menika kados diagram wonten nginggil ater-ater {di-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "sesanti", dados mujudaken tembung andhahan "disesanti" saengga makna ingkang kadhapuk inggih menika nindakaken pakaryan kados tembung lingga "sesanti". Lajeng tembung "disesanti" dipunraketi panambang {-aké} saengga mujudaken tembung andhahan "disesantikaké". Saengga makna ingkang kadhapuk inggih menika (subjek) diberuntung-kan saking pakaryan kados wujud lingganipun Wuwuhan simulfiks di‒aké ingkang ngraket wonten tembung andhahan "disesantekaké" nggadhahi makna "(subjek) diberuntung-kan saking pakaryan kados wujud lingganipun". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken
kaliyan konteks data "Yen saben wong tuwa njenengake putrane ngiras pantes dadi sesantine bangsa kaya jenengku, mesthi bangsa lan negara iki sidane klakon kaya sing disesantikaké kuwi mau." maknanipun nedahaken subjek "bangsa lan negara" diberuntung-kan saking pakaryan kados wujud lingganipun "disesanti". Wondene ngengingi citra paraga utama saged dipuntingali saking makna simulfiks saha konteks-ipun ingkang nedahaken bilih Lirih Nagari minangka wanodya ingkang gadhah raos empatinipun ageng dhateng bangsa kaliyan negara indonesia, saha nggadhahi pengarep supados bangsa lan negaranipun saged makmur kados ingkang dipunsesantikake. Pramila citranipun paraga utama Lirih Nagari ingkang kagambar inggih menika saking aspek psikologis, bilih piyambakipun nggadhahi raos perhatian (simpati). Wuwuhan simulfiks di‒aké ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya pasif. Pratanda verba-nipun ngewrat subjek ingkang dados sasaran, kados wonten data "bangsa lan negara iki sidane klakon kaya sing disesantikaké kuwi mau'. Awit saking ukara menika katingal bilih "bangsa lan negara" minangka subjek ingkang dados sasaran predikat verba pasif-ipun "disesantikaké". Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan di‒aké wonten tembung andhahan "disesantekaké" panci leres nedahaken fungsi simulfiks di‒aké menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung kriya pasif. 7. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks di‒ana ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat 110
Wuwuhan simulfiks wujud di‒ana ingkang nggambaraken citra paraga utamanipun, nggadhahi makna "umpamanipun menapa ingkang dipunsebat wonten tembung lingga dipunlampahi", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk tembung kriya pasif. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. "Dhirektur Anom! Aja nglalu layung kaya mengkono. Kowe isih duwe mbak Abrit sing ayu, sugih, misuwur! Becike muliha wae, diopénana mbak Abrit! aku wis ana sing ngopeni!" (dt 74: Wuwuhan di‒ana ingkang ngraket wonten tembung andhahan "diopénana" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. diopénana diopénana di‒ana + kopén Tembung "diopénana" menika saking tembung lingga "sesanti" pikantuk wuwuhan ater-ater {di-} saha panambang {-ana}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika di‒ana. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "diopénana" inggih menika kados diagram wonten nginggil panambang {-ana} saged dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "kopén" menawi makna ingkang badhe dipundhapuk ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingga "kopén" inggih menika "kopénana". Lajeng tembung 111
"kopénana" dipunraketi ater-ater {di-}, saengga kadhapuk tembung andhahan "diopénana". Wuwuhan simulfiks di‒ana ingkang ngraket wonten tembung andhahan "diopénana" nggadhahi makna "umpamanipun menapa ingkang dipunsebat wonten tembung lingga dipunlampahi". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Dhirektur Anom! Aja nglalu layung kaya mengkono. Kowe isih duwe mbak Abrit sing ayu, sugih, misuwur! Becike muliha wae, diopénana mbak Abrit! aku wis ana sing ngopeni!" maknanipun nedahaken umpamanipun menapa ingkang dipunsebat wonten tembung lingga "kopén" dipunlampahi "Dhirektur Anom". Wondene ngengingi citra paraga utama saged dipuntingali saking makna simulfiks saha konteks-ipun inggih menika nedahaken bilih Lirih Nagari minangka wanodya ingkang nggadhahi pamikiran ingkang wicaksana. Pamikiran kasebat katingal saking wangsulanipun Lirih dhateng pitakenan saking dhirektur anom Luhur Dirgantara. Pramila citranipun paraga utama Lirih Nagari ingkang kagambar inggih menika saking aspek psikologis. Wuwuhan simulfiks di‒ana ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya pasif. Pratanda verba-nipun ngewrat subjek ingkang dados sasaran, kados wonten data menika "Becike muliha wae, diopénana mbak Abrit!'. Awit saking ukara menika katingal bilih "mbak Abrit" minangka subjek ingkang dados sasaran predikat verba pasif-ipun "diopénana". Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan di‒ana wonten tembung andhahan "diopénana" panci leres nedahaken fungsi simulfiks di‒ana menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung kriya pasif. 112
Data sanesipun ingkang ngewrat wujud, makna, saha fungsi wuwuhan simulfiks ingkang sami dhateng tembung andhahan ananging nggadhahi citra paraga utama ingkang beda saged dipunpirsani wonten ngandhap menika. "kowe rak wis ngreti omahku mas, yen ana penggawean kang kaya mau, aku dikabarana ya?"(dt 52: Wuwuhan di‒ana ingkang ngraket wonten tembung andhahan "dikabarana" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. dikabarana dikabarana di‒ana + kabar Tembung "dikabarana" menika saking tembung lingga "kabar" pikantuk wuwuhan ater-ater {di-} saha panambang {-ana}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika di‒ana. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "dikabarana" inggih menika kados diagram wonten nginggil panambang {-ana} saged dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "kabar" menawi makna ingkang badhe dipundhapuk ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingga "kabar" inggih menika "kabarana". Lajeng tembung "kabarana" dipunraketi ater-ater {di-}, seangga kadhapuk tembung andhahan "dikabarana". 113
Wuwuhan simulfiks di‒ana ingkang ngraket wonten tembung andhahan "dikabarana" nggadhahi makna "umpamanipun menapa ingkang dipunsebat wonten tembung lingga dipunlampahi". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "kowe rak wis ngreti omahku mas, yen ana penggawean kang kaya mau, aku dikabarana ya?" maknanipun nedahaken umpamanipun menapa ingkang dipunsebat wonten tembung lingga "kabarana" supados dipunlampahi dening "mas Trengginas". Wondene ngengingi citra paraga utama saged dipuntingali saking makna simulfiks saha konteks-ipun inggih menika nedahaken bilih Lirih Nagari minangka wanodya ingkang dereng nggadhahi pakaryan (pengangguran). Wonten konteks data Lirih Nagari ngakeni piyambakipun dereng nggadhahi pakaryan, saengga Lirih ngendika dhateng "mas" supados maringi kabar menawi wonten pakaryan ingkang dipunkarepaken. Pramila citranipun paraga utama Lirih Nagari ingkang kagambar inggih menika saking aspek sosiologis. Wuwuhan simulfiks di‒ana ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya pasif. Pratanda verba-nipun ngewrat subjek ingkang dados sasaran, kados wonten datanipun "yen ana penggawean kang kaya mau, aku dikabarana ya'. Awit saking ukara menika katingal bilih "aku" minangka subjek ingkang dados sasaran predikat verba pasif-ipun "dikabarana". Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan di‒ana wonten tembung andhahan "dikabarana" panci leres nedahaken fungsi simulfiks di‒ana menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung kriya pasif. 114
8. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks dak‒i ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat Wuwuhan simulfiks wujud dak‒i ingkang nggambaraken citra paraga utamanipun nggadhahi alomorf inggih menika dak‒ni. Wuwuhan simulfiks wujud dak‒ni kanthi makna "(subjek) dipundados-aken sasaran pakaryan tembung lingganipun", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk tembung kriya pasif. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. "Saora-orane ing kana mengko mesthi ana kegiyatan penguripan, karibetan, kang nyengkuyung obah musike wong ayu kuwi, sing aku durung wanuh. Bisa dakdeleng lan daksinaoni." (dt 2: Wuwuhan dak‒ni ingkang ngraket wonten tembung andhahan "daksinaoni" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. daksinaoni daksinaoni dak‒ni + sinau Tembung "daksinaoni" menika saking tembung lingga "kabar" pikantuk wuwuhan ater-ater {dak-} saha panambang {-ni}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika dak‒i kanthi variasi {dak-/-ni}. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "daksinaoni" inggih menika kados diagram wonten nginggil ater-ater {dak-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "sinau", dados mujudaken tembung andhahan "daksinau" saengga makna ingkang 115
116 kadhapuk inggih menika nindakaken pakaryan kados tembung lingga "sinau". Lajeng tembung "daksinau" dipunraketi panambang {-ni} saengga mujudaken tembung andhahan "daksinaoni". Wuwuhan simulfiks dak‒ni ingkang ngraket wonten tembung andhahan "daksinaoni" nggadhahi makna "(subjek) dipundadosaken sasaran pakaryan tembung lingganipun". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Saora-orane ing kana mengko mesthi ana kegiyatan penguripan, karibetan, kang nyengkuyung obah musike wong ayu kuwi, sing aku durung wanuh. Bisa dakdeleng lan daksinaoni." maknanipun nedahaken subjek "kegiyatan penguripan" dipundadosaken sasaran pakaryan tembung lingganipun "sinaoni". Wondene ngengingi citra paraga utama saged dipuntingali saking makna simulfiks saha konteks-ipun inggih menika nedahaken bilih Lirih Nagari nggadhahi watak sregep. Sinaosa piyambakipun durung mangertosi mangke ingkang dipundamel wonten papan penggawean, ananging Lirih ingkang nggadhahi watak sregep sampun niyat menawi wonten kegiyatan panguripan ingkang piyambakipun dereng mangertos badhe dipunsinaoni. Pramila citranipun paraga utama Lirih Nagari ingkang kagambar inggih menika saking aspek psikologis, bilih piyambakipun nggadhahi watak sregep. Wuwuhan simulfiks dak‒ni ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya pasif. Pratanda verba-nipun ngewrat subjek ingkang dados sasaran, kados wonten data menika "mesthi ana kegiyatan penguripan, karibetan, kang nyengkuyung obah musike wong ayu kuwi, sing aku durung wanuh. Bisa dakdeleng lan daksinaoni." Awit saking ukara menika katingal bilih "kegiyatan penguripan"
minangka subjek ingkang dados sasaran predikat verba pasif-ipun "daksinaoni". Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan dak‒ni wonten tembung andhahan "daksinaoni" panci leres nedahaken fungsi simulfiks dak‒ni menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung kriya pasif. 9. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks dak‒aké ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat Wuwuhan simulfiks wujud dak‒aké ingkang nggambaraken citra paraga utamanipun, nggadhahi makna "nerangaken kula nindakaken pakaryan tembung lingganipun kangge tiyang sanes", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk tembung kriya pasif. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. "Yen ngono orderane dakupayaké bisa gul". (dt 68: Wuwuhan dak‒aké ingkang ngraket wonten tembung andhahan "dakupayaké" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. dakupayaké dakupayaké dak‒aké + upaya Tembung "dakupayaké" menika saking tembung lingga "upaya" pikantuk wuwuhan ater-ater {dak-} saha panambang {-aké}. Pramila wujud wuwuhan 117
118 simulfiks-ipun inggih menika dak‒aké. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "dakupayaké" inggih menika kados diagram wonten nginggil ater-ater {dak-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "upaya", dados mujudaken tembung andhahan "dakupaya" saengga makna ingkang kadhapuk inggih menika nindakaken pakaryan kados tembung lingga "upaya". Lajeng tembung "dakupaya" dipunraketi panambang {-aké} saengga mujudaken tembung andhahan "dakupayaké". Saengga makna ingkang kadhapuk inggih menika nerangaken kula nindakaken pakaryan tembung lingganipun kangge tiyang sanes. Wuwuhan simulfiks dak‒aké ingkang ngraket wonten tembung andhahan "dakupayaké" nggadhahi makna "nerangaken kula nindakaken pakaryan tembung lingganipun kangge tiyang sanes". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Yen ngono orderane dakupayaké bisa gul" maknanipun nerangaken kula "Lirih Nagari" nindakaken pakaryan tembung lingganipun "upaya" kangge tiyang sanes. Wondene ngengingi citra paraga utama saged dipuntingali saking makna simulfiks saha konteks-ipun inggih menika bilih Lirih Nagari wanodya ingkang gadhah etos kerja ageng, Kejawi mekaten Lirih Nagari ugi kersa mbiyantu rencang kerja supados orderanipun saged dipunsarujuki. Pramila citranipun paraga utama Lirih Nagari ingkang kagambar inggih menika saking aspek psikologis, bilih piyambakipun nggadhahi watak "pekerja keras". Wuwuhan simulfiks dak‒aké ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya pasif. Pratanda verba-nipun ngewrat subjek ingkang dados sasaran, kados wonten data menika "Yen ngono orderane dakupayaké bisa gul". Awit saking
ukara menika katingal bilih "orderane" minangka subjek ingkang dados sasaran predikat verba pasif-ipun "dakupayaké". Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan dak‒aké wonten tembung andhahan "dakupayaké" panci leres nedahaken fungsi wuwuhan dak‒aké menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung kriya pasif. Data sanesipun ingkang ngewrat wujud, makna, saha fungsi wuwuhan simulfiks ingkang sami dhateng tembung andhahan ananging nggadhahi citra paraga utama novel Cintrong Paju-Pat ingkang beda saged dipunpirsani wonten ngandhap menika. "Keyakinanku bab urip kuwi ora perlu dakobrolaké marang kowe".(dt 10: Wuwuhan dak‒aké ingkang ngraket wonten tembung andhahan "dakobrolaké" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. dakobrolaké dakobrolaké dak‒aké + obrol Tembung "dakobrolaké" menika saking tembung lingga "obrol" pikantuk wuwuhan ater-ater {dak-} saha panambang {-aké}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika dak‒aké. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "dakobrolaké" inggih menika kados diagram wonten nginggil panambang {-aké} saged dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "obrol" menawi makna 119
120 ingkang badhe dipundhapuk ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingga "obrol" inggih menika "obrolaké". Lajeng tembung "obrolaké" dipunraketi ater-ater {dak-}, saengga kadhapuk tembung andhahan "dakobrolaké". Wuwuhan simulfiks dak‒aké ingkang ngraket wonten tembung andhahan "dakobrolaké" nggadhahi makna "nerangaken kula nindakaken pakaryan tembung lingganipun kangge tiyang sanes". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Keyakinanku bab urip kuwi ora perlu dakobrolaké marang kowe" maknanipun nerangaken kula "Lirih Nagari" nindakaken pakaryan tembung lingganipun "obrol" kangge tiyang sanes. Wondene, ngengingi citra paraga utama ingkang saged dipuntingali saking makna simulfiks saha konteks-ipun inggih menika bilih Lirih Nagari minangka wanodya ingkang gadhah sipat tertutup utawa mboten kersa bilih keyakinanipun dipuncariyosaken dhateng tiyang sanes. Pramila citranipun paraga utama Lirih Nagari ingkang kagambar inggih menika saking aspek psikologis, bilih piyambakipun nggadhahi sipat tertutup dhateng tiyang sanes. Wuwuhan simulfiks dak‒aké ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya pasif. Pratanda verba-nipun ngewrat subjek ingkang dados sasaran, kados wonten datanipun "Keyakinanku bab urip kuwi ora perlu dakobrolaké marang kowe". Awit saking ukara menika katingal bilih "keyakinanku" minangka subjek ingkang dados sasaran predikat verba pasif-ipun "dakobrolaké". Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan dak‒aké wonten tembung andhahan "dakupayakè" panci leres nedahaken fungsi
121 wuwuhan dak‒aké menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung kriya pasif. 10. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks sa‒é ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat Wuwuhan simulfiks wujud sa‒é ingkang nggambaraken citra paraga utamanipun, namung nggadhahi setunggal alomorf inggih menika se‒é. Wuwuhan simulfiks wujud se‒é kanthi makna "nedahaken makna wekdal, keusaian", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk tembung kriya pasif. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. "Serampungé gawean umbah-umbah iki aku arep resik-resik omahe dhewe". Jawabane Lirih marang Maniking sing arep menyang Senen. (dt 58: Wuwuhan se‒é ingkang ngraket wonten tembung andhahan "serampungé" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna, umpaminipun tembung "rampungé". Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. serampungé serampungé se‒é + rampung Tembung "serampungé" menika saking tembung lingga "rampung" pikantuk wuwuhan ater-ater {se-} saha panambang {-é}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika se‒é. Caranipun ngrimbag tembung andhahan
122 "serampungé" inggih menika kados diagram wonten nginggil panambang {-é} saged dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "rampung" saengga kadhapuk tembung andhahan "rampungé" kanthi makna "nedahaken makna wekdal (keusaian)". Lajeng tembung "rampungé" dipunraketi ater-ater {se-}, saengga kadhapuk tembung andhahan "serampungé". Pramila wujudipun wuwuhan simulfiks inggih menika sa‒é kanthi variasi se‒é. Wuwuhan simulfiks se‒é ingkang ngraket wonten tembung andhahan "serampungé" nggadhahi makna "nedahaken makna wekdal, keusaian". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Serampungé gawean umbah-umbah iki aku arep resik-resik omahe dhewe". Jawabane Lirih marang Maniking sing arep menyang Senen" maknanipun inggih menika nedahaken makna wekdal mungkasi "gawean umbah-umbah iki". Pramila saking makna simulfiks saha konteks data-nipun katingal citranipun ingkang kagambar inggih menika saking aspek psikologis, bilih Lirih Nagari dipuncitrakaken wanodya ingkang sregep resik-resik (resikan), Awit saking andharan saksampunipun Lirih mungkasi umbah-umbah badhe dipunlajengaken resik-resik dalemipun piyambak. Wuwuhan simulfiks se‒é ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung kriya pasif. Pratanda verba-nipun ngewrat subjek ingkang dados sasaran, kados wonten data menika "Serampungé gawean umbah-umbah iki aku arep resik-resik omahe dhewe". Awit saking ukara menika katingal bilih "gawean umbah-umbah" minangka subjek ingkang dados sasaran predikat verba pasif-ipun "Serampungé". Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih
123 wuwuhan se‒é wonten tembung andhahan "Serampungé" panci leres nedahaken fungsi wuwuhan se‒é menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung kriya pasif. 11. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks pa‒an ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat Wuwuhan simulfiks wujud pa‒an ingkang nggambaraken citra paraga utamanipun nggadhahi 2 alomorf inggih menika pa‒an, saha paN‒an. Variasinipun badhe dipunbabaraken wonten ngandhap. a. Simulfiks pa‒an kanthi variasi pa‒an Wuwuhan simulfiks wujud pa‒an kanthi makna "nerangaken jinis ingkang dipunsebat ing tembung lingganipun", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk tembung nomina. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. Luhur ya kepranan atine, wong Lirih Nagari nduwe pawujudan rupa ayu, luruh, grapyak semanak, wicarane tetes. (dt 32: Wuwuhan pa‒an ingkang ngraket wonten tembung andhahan "pawujudan" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. pawujudan pawujudan pa‒an + wujud
Tembung "pawujudan" menika saking tembung lingga "wujud" pikantuk wuwuhan ater-ater {pa-} saha panambang {-an}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika pa‒an. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "pawujudan" inggih menika kados diagram wonten nginggil ater-ater {pa-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "wujud", dados mujudaken tembung andhahan "pawujud" kanthi makna nedahaken jinis ingkang dipunsebat ing tembung lingganipun "wujud". Lajeng tembung "pawujud" dipunraketi panambang {-an} saengga mujudaken tembung andhahan "pawujudan". Wuwuhan simulfiks pa‒an ingkang ngraket wonten tembung andhahan "pawujudan" nggadhahi makna "nerangaken jinis ingkang dipunsebat ing tembung lingganipun". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Luhur ya kepranan atine, wong Lirih Nagari nduwe pawujudan rupa ayu, luruh, grapyak semanak, wicarane tetes" maknanipun nerangaken jinis ingkang dipunsebat ing tembung lingganipun "wujud" saking Lirih Nagari. Wondene ngengingi citra Lirih Nagari ingkang saged dipuntingali saking makna simulfiks saha konteks-ipun, inggih menika saking aspek fisiologis Lirih Nagari nggadhahi praupan ayu saha nggadhahi citra psikologis luruh, grapyak semanak, wicarane tetes. Data menika nedahaken bilih Lirih Nagari wonten cariyosipun dipungambaraken nggadhahi pawujudan rupa ingkang anggun. Saengga panci leres bilih Lirih Nagari kalebet wanodya sulistya. Mboten namung ayu Lirih nagari ugi kalebet wanodya ingkang nggadhahi kapribaden luruh, grapyak semanak, saha wicaranipun tetes. 124
125 Wuwuhan simulfiks pa‒an ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung nomina (aran). Pratanda nomina inggih menika tembung ingkang ngewrat makna kebendaan asipat konkrit saha abstrak, kados wonten data menika "Lirih Nagari nduwe pawujudan rupa ayu, luruh, grapyak semanak, wicarane tetes". Tembung "pawujudan" wonten ukara menika nggadhahi makna jinis benda ingkang dipunsebat wonten tembung lingganipun inggih menika "wujud rupa ayu, luruh, grapyak semanak, wicarane tetes". Lajeng menawi tembung nomina ugi saged dipungathukaken kaliyan adjektiva kados "kang" utawa "sing", wonten datanipun bilih tembung "pawujudan" dipungathukaken kaliyan tembung "kang" utawa "sing" tasih nggadhahi makna inggih menika "pawujudan kang". Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan pa‒an wonten tembung andhahan "pawujudan" panci leres nedahaken fungsi simulfiks pa‒an menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung nomina. b. Simulfiks pa‒an kanthi variasi paN‒an Wuwuhan simulfiks wujud paN‒an kanthi makna "nerangaken babagan ingkang dipunsebat ing tembung lingganipun", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk tembung kriya pasif. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. "Kowe wis ngreti kelantipanku. Yen ana panggawean kantor kaya mengkono aku ajokna, ya. Aku iki saprene rak pengangguran". (dt 49: Wuwuhan paN‒an ingkang ngraket wonten tembung andhahan "panggawean" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang)
126 dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. panggawean panggawean paN‒an + gawe Tembung "panggawean" menika saking tembung lingga "gawe" pikantuk wuwuhan ater-ater {paN-} saha panambang {-an}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika pa‒an. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "panggawean" inggih menika kados bagan wonten nginggil panambang {-an} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "gawe", dados mujudaken tembung andhahan "gawean" kanthi makna nedahaken wujud utawa jinis ingkang dipunsebat tembung lingganipun "gawean". Lajeng tembung "gawean" dipunraketi ater-ater {-paN} saengga mujudaken tembung andhahan "panggawean". Wuwuhan simulfiks paN‒an ingkang ngraket wonten tembung andhahan "panggawean" nggadhahi makna "nerangaken babagan ingkang dipunsebat ing tembung lingganipun". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Kowe wis ngreti kelantipanku. Yen ana panggawean kantor kaya mengkono aku ajokna, ya. Aku iki saprene rak pengangguran" maknanipun nerangaken babagan ingkang dipunsebat ing tembung lingganipun "gawean" babagan kantor. Wondene ngengingi citra Lirih Nagari ingkang saged dipuntingali saking makna simulfiks saha konteks-ipun, inggih menika saking aspek sosiologis bilih Lirih Nagari dereng nggadhahi pakaryan (pengangguran).
Data menika nedahaken bilih Lirih Nagari wonten ngakeni piyambakipun dereng nggadhahi pakaryan, saengga Lirih ngendika dhateng rencangipun supados menawi wonten penggawean kados mekaten Lirih dipunajokaken. Wuwuhan simulfiks paN‒an ugi nggadhahi fungsi ndhapuk tembung nomina (aran). Pratanda nomina inggih menika tembung ingkang ngewrat makna kebendaan asipat konkrit saha abstrak, kados wonten data menika "Yen ana panggawean kantor kaya mengkono aku ajokna, ya". Tembung "panggawean" wonten ukara menika nggadhahi makna jinis benda konkrit saha abstrak ingkang dipunsebat wonten tembung lingganipun inggih menika "gawean kantor". Lajeng menawi tembung nomina ugi saged dipungathukaken kaliyan tembung ingkar "dudu". Wonten datanipun bilih tembung "panggawean" dipungathukaken kaliyan tembung "dudu" andhapuk tembung andhahan "dudu panggawean". Tembung menika wonten basa Jawa tasih nggadhahi makna. Adhedhasar saking pratandha- pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan paN‒an wonten tembung andhahan "panggawean" panci leres nedahaken fungsi simulfiks paN‒an menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung nomina. 12. Wujud, Makna, saha Fungsi Simulfiks kami‒en ingkang Nggambaraken Citra Paraga Utama wonten Novel Cintrong Paju-Pat Wuwuhan simulfiks wujud kami‒en ingkang nggambaraken citra paraga utamanipun, nggadhahi makna "(subjek) ngalami kahanan kados ingkang dipunsebataken wonten wujud lingganipun", ugi nggadhahi fungsi basanipun inggih menika ndhapuk tembung adverbia. Babagan menika saged kapirsani saking data wonten ngandhap. 127
128 Lirih kamisesegen. Mbrebes mili ora kena diempet. "Boten Bu. Huh, huh. Kula ngulandara dhateng Jakarta menika pados pagesangan. Kumawantun mriki madosi Dhirektur Anem, ugi margi pados tedha mboten pados bojo. Huh, huh.." (dt 62: Wuwuhan kami‒en ingkang ngraket wonten tembung andhahan "kamisesegen" kalebet simulfiks amargi wuwuhan (ater-ater kalihan panambang) dipunraketaken kanthi cara gentosan (selang-seling). Dados menawi salah satunggaling wuwuhan mboten dipunraketaken, tembung menika tasih nggadhahi makna. Tembung ingkang dipuncithak kandel menawi dipunrimbag kados ngandhap. kamisesegen kamisesegen kami‒en + seseg Tembung "kamisesegen" menika saking tembung lingga "seseg" pikantuk wuwuhan ater-ater {kami-} saha panambang {-en}. Pramila wujud wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika kami‒en. Caranipun ngrimbag tembung andhahan "kamisesegen" inggih menika kados diagram wonten nginggil ater-ater {kami-} dipunraketaken rumiyin dhateng tembung lingga "seseg", dados mujudaken tembung andhahan "kamiseseg" kanthi makna nedahaken kahanan kados ingkang dipunsebat wonten tembung lingganipun "seseg". Lajeng tembung "kamiseseg" dipunraketi panambang {-en} saengga mujudaken tembung andhahan "kamisesegen". Wuwuhan simulfiks kami‒en ingkang ngraket wonten tembung andhahan "kamisesegen" nggadhahi makna "(subjek) ngalami kahanan kados ingkang dipunsebataken wonten wujud lingganipun". Lajeng bilih makna simulfiks-ipun dipungayutaken kaliyan konteks data "Lirih kamisesegen. Mbrebes mili ora kena
diempet. "Boten Bu. Huh, huh. Kula ngulandara dhateng Jakarta menika pados pagesangan. Kumawantun mriki madosi Dhirektur Anem, ugi margi pados tedha mboten pados bojo. Huh, huh.." maknanipun subjek "Lirih" ngalami kahanan kados ingkang dipunsebataken wonten wujud lingganipun "seseg". Wondene ngengingi citra Lirih Nagari ingkang saged dipuntingali saking makna simulfiks saha konteks-ipun, inggih menika saking aspek sosiologis bilih Lirih Nagari nggadhahi raos trenyuh dhateng kahanan ingkang dipunalami. Data menika nedahaken bilih Lirih Nagari mrebes mili ngalami kahanan ingkang kados konteks datanipun, amargi Lirih tindak wonten Jakarta madosi pakaryan, sanes madosi garwa. Wuwuhan simulfiks kami‒en ingkang wonten konteks Lirih kamisesegen. "Mbrebes mili ora kena diempet. "Boten Bu. Huh, huh. Kula ngulandara dhateng Jakarta menika pados pagesangan. Kumawantun mriki madosi Dhirektur Anem, ugi margi pados tedha mboten pados bojo. Huh, huh.." menawi dipunpirsani, nggadhahi fungsi ndhapuk tembung adverbia. Pratanda adverbia "kamisesegen" katingal saking datanipun. Dados wonten klausa "Lirih kamisesegen" adverbia "kamisesegen" nyukani katrangan dhateng subjek "Lirih". Adhedhasar saking pratandha-pratandha kasebat saged dipunmangertosi bilih wuwuhan kami‒en wonten tembung andhahan "kamisesegen" panci leres nedahaken fungsi simulfiks kami‒en menawi ngraket wonten tembung lingga andhapuk tembung Adverbia. 129
BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhedhasar asiling panaliten saha pirembagan babagan wujud, makna, saha fungsi wuwuhan simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten novel Cintrong Paju-Pat, pramila saged dipunpendhet dudutanipun. Dudutanipun kados ing ngandhap menika. 1. Wujudipun wuwuhan simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama Lirih Nagari wonten ing novel Cintrong Paju-Pat, gadhah 12 wujud simulfiks. Wujudipun 12 wuwuhan simulfiks-ipun inggih menika N‒i, N‒aké, N‒a, N‒é, di‒i, di‒aké, di‒ana, dak‒i, dak‒aké, sa‒é, pa‒an, saha kami‒en. Ananging saking kalih welas wujudipun wuwuhan simulfiks menika tasih nuwuhaken alomorf piyambak-piyambak, inggih menika ng‒i, n‒i, ny‒i, n‒ni, ng‒aké, ny‒aké, ng‒a, ng‒é, m‒é, di‒ni, dak‒ni, se‒é, saha paN‒an. 2. Makna-makna wuwuhan simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama Lirih Nagari wonten ing novel Cintrong Paju-Pat, kapanggihaken 18 makna ingkang beda-beda. Makna-maknanipun inggih menika nindakaken pakaryan kados tembung lingga dhateng objek-ipun, nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun kanthi cara ngambal-ambali, (objek) terkena pakaryan kados tembung lingganipun kanthi cara mboten disengaja, (subjek) dipundadosaken kados tembung lingganipun, nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun kangge tiyang sanes, ndhawuhi tiyang sanes supados 130
131 nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun, nedahaken papan panggonan, nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun, nedahaken makna cacah, wekdal, (subjek) dipundadosaken sasaran pakaryan tembung lingganipun, (subjek) dikenai tindakan ingkang dipunsebat wonten lingganipun, nerangakè tumindak kados tembung lingganipun dipunlampahi tiyang sanes, (subjek) diberuntung-kan saking pakaryan kados wujud lingganipun, umpamanipun menapa ingkang dipunsebat wonten tembung lingga dipunlampahi, nerangaken kula nindakaken pakaryan tembung lingganipun kangge tiyang sanes, nerangaken jinis ingkang dipunsebat ing tembung lingganipun, (subjek) ngalami kahanan kados ingkang dipunsebataken wonten wujud lingganipun, saha nerangaken babagan ingkang dipunsebat tembung ing lingganipun. 3. Dudutan salajengipun ngengingi fungsi basa saking wuwuhan simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama Lirih Nagari wonten ing novel Cintrong Paju-Pat. Pramila fungsinipun wuwuhan simulfiks ingkang dipunpanggihaken wonten ing novel Cintrong Paju-Pat inggih menika andhapuk tembung kriya pasif, tembung kriya aktif transitif, tembung nomina, tembung adverbia, saha tembung kriya repetitif. B. Pamrayogi Wonten panaliten menika, panaliti mengkaji babagan wuwuhan simulfiks wonten ing novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata, mliginipun wujud, makna, saha fungsi simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utamanipun. Awit saking menika, panaliti nggadhahi pamrayogi supados panaliti
salajengipun ingkang badhe nglajengaken panaliten menika, saged nliti perkawis sanesipun ngengingi wuwuhan simulfiks wonten novel kasebat, tuladhanipun nliti keproduktifan wuwuhan simulfiks wonten novel kangge nggambaraken citra saking sedayanipun paraga ingkang langkung jangkep wonten novel kasebat. C. Implikasi Panaliten menika ngrembag bab wujud, makna, saha fungsi wuwuhan simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten novel Cintrong Paju- Pat. Awit saking menika, implikasi saking panaliten dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. 1. Panaliten menika saged nyukani kontribusi kangge paraga pendidikan, arupi bahan ajar wonten ing pamulangan basa Jawa, pramila asiling panaliten menika saged dipundadosaken kangge referensi pasinaon babagan tata tembung basa Jawa, mliginipun ngengingi wuwuhan basa Jawa (afiksasi). 2. Panaliten menika gadhah manpangat kangge nambahi perbendaharaan panaliten bab morfologi, mliginipun wujud, makna, saha fungsi wuwuhan simulfiks ingkang nggambaraken citra paraga utama wonten novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. 3. Panaliten menika kaangkah ugi saged dados rujukan kangge para panaliti salajengipun ingkang ngawontenaken panaliten tumrap morfologi basa Jawa. 132
KAPUSTAKAN Antunsuhono. 1960. Reringkesaning Paramasastra Djawa I. Jogjakarta: Hien Hoo Sing. Alwi. 2001. Kamus Besar Bahasa Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka. Arifin, E. Zaenal dan Junaiyah H. M. 2009. Morfologi Bentuk, Makna, dan Fungsi. Jakarta: PT Grasindo. Djajasudarma, Fatimah. 1993. Metode Linguistik. Bandung: Eresco. Forster, E.M. 1971. Aspect Of the Novel. Harmond sworth: Penguin Books Ltd. Kridalaksana, Harimurti dkk. 1993. Kamus Linguistik Edisi Ketiga. Jakarta: PT Gramedia Pustaka Utama. Mulyana. 2007. Morfologi Bahasa Jawa (Bentuk dan Struktur Bahasa Jawa). Yoyakarta: Kanwa Publisher. Moleong, Lexy, J. 1998. Metode Penelitian Kualitatif. Bandung: Rosdakarya. Nurhayati, Endang. 2001. Morfologi Bahasa Jawa. Yogyakarta: FBS Universitas Negeri Yogyakarta. - - - dan Siti Mulyani. 2006. Linguistik Bahasa Jawa: Kajian Fonologi, Morfologi, Sintaksis, dan Semantik. Yogyakarta: BAGASKARA. Nurgiyantoro, Burhan. 2010. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Narbuko, Cholid kaliyan Achmadi, Abu. 2004. Metodologi Penelitian. Jakarta: Bumi Aksara. Poedjosoedarmo, Soepomo. 1979. Morfologi Bahasa Jawa. Jakarta Pusat: Penelitian dan Pengembangan Bahasa. Piliang, Yasraf A. 2002. Hororgraphy dan Kekerasan Terhadap Perempuan. Medan: KIPPAS dan Aceh Press Club. Ramlan. 1997. Morfologi: Suatu Tinjauan Deskriptif (Cetakan 11). Yogyakarta: CV. Karyono. Ramlan. 1987. Morfologi: Suatu Tinjauan Deskriptif (Cetakan 8). Yogyakarta: CV. Karyono. Sasangka, Sry Satriya Tjatur Wisnu. 2001. Paramasastra Gagrag Anyar Basa Jawa. Jakarta: Yayasan Paramalingua. - - - . 1989. Paramasastra Gagrag Anyar. Surabaya: PT Citra Jaya Murti. 133
Sudaryanto. 1986.Metode Linguistik Bagian Pertama : Ke Arah Memahami Metode Linguistik.. Yogyakarta : Gajah Mada University Press. - - - . 1993. Metode dan Teknik Analisis Bahasa, Pengantar Penelitian Wahana Kebudayaan Secara Linguistik. Yogyakarta: Duta Wacana University Press. Samsuri. 1988. Morfologi dan Pembentukan Kata. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Sugihastuti. 2000. Wanita Dimata Wanita. Bandung: Nuansa. Tim Penyusun Kamus Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. 1996. Kamus Besar Bahasa Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka. Verhaar, J.W.M. 1992. Pengantar Linguistik (Cetakan 18). Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Widayat, Afendy. 2004. Diktat Pengantar Pengkajian Sastra. Yogyakarta: Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, FBS UNY. Wedhawati, dkk. 2006. Tata Bahasa Jawa Mutakhir: Edisi Revisi. Yogyakarta: Penerbit Kanisius. Wiyatmi. 2009. Pengantar Kajian Sastra. Yogyakarta: Kelompok Penerbit Pinus. Wellek, Renee, dan Warren, Austin. 1993. Teori Kesusastraan. Jakarta: Gramedia. 134
LAMPIRAN 135
Tabel Analisis Wujud, Makna, saha Fungsi wuwuhan Simulfiks ingkang nggambaraken Citra Paraga Utama wonten novel Cintrong Paju-Pat No Data Wujud SIM Makna SIM Fungsi SIM Citra Lirih Nagari Katrangan 1 Budhal dhewe ngulandara ing Jakarta golek pegawean kuwi rak ngetokake dhuwit. ng‒aké Nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun: ngetokake Ndhapuk tembung kriya aktif Citra psikologis: nekat, peretungan ngetokaké ng‒aké + ketok Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {ng-} 2 3 "Saora-orane ing kana mengko mesthi ana kegiyatan penguripan, karibetan, kang nyengkuyung obah musike wong ayu kuwi, sing aku during wanuh. Bisa dakdeleng lan daksinaoni". "Aku ya ora niyat ngono. Mung yen ana unen-unen becik, sanajan munine saka wong pidak pajarakan, ning yen aku katrem ing ati, dakugemi, daklakoni, rasane ngaurip ya kepenak kok". dak‒ni dak‒i (subjek) dipundados-aken sasaran pakaryan tembung lingganipun: daksinaoni (subjek) dipun- dadosaken kados tembung lingganipun: dakugemi Ndhapuk tembung kriya pasif Ndhapuk tembung kriya pasif Citra psikologis: sregep Citra psikologis: perhatian, percaya diri daksinaoni dak‒ni + sinau Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: saged kekalihipun antawisipun ater- ater {dak-} saha panambang {-ni} dakugemi dak‒i + ugem Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: saged kekalihipun antawisipun ater- ater {dak-} saha panambang {-i}
Tabel salajengipun 4 5 "Aji drajat luhure ngaurip kuwi kuwi dinulu saka tingkah polahe wong anggone dhemen weweh, dhemen tetulung marang liyan sing mbutuhake". Kuwi sing dakantepi ing laku uripku". "Sanajan saka wong cilik ongkak-angkik, utawa presiden, yen bisa ngububi semangat uripku ya, dakgugu, daklakoni". 6 "Aku golek penggawean, ora mung angger oleh kasugihan, nanging uga kudu sumbang surung urun kabisan ngudhari karuwetane liyan". 7 "Pola pikirku aku urip iki tansah weweh, ora nyadhong, lan akeh tetulung tinimbang njaluki tulung". dak‒i dak‒ni ng‒i n‒i (subjek) dipundadosaken kados ingkang dipunsebut wonten wujud lingganipun: dakantepi berulang-ulang (repetitif) dikenai tumindak ingkang dipunsebat wonten wujud lingganipun: daklakoni Nindakaken pakaryan kados tembung lingga "ngudhari" dhateng objek nindakaken pakaryan kados tembung lingga "njaluki" kanthi cara ngambal-ambali Ndhapuk tembung kriya pasif Ndhapuk tembung kriya pasif Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Ndhapuk tembung kriya repetitif Citra psikologis: peduli, dhemen tetulung, percaya diri Citra psikologis: perhatian, optimis Citra psikologis: seneng tetulung Citra psikologis: seneng tetulung dakantepi dak‒i + antep Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: saged kekalihipun antawisipun ater- ater {dak-} saha panambang {-i} daklakoni dak‒ni + laku Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-ni} ngudhari ng‒i + udhar Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: saged kekalihipun antawisipun ater- ater {ng-} saha panambang {-i} njaluki n‒i + jaluk Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {n-}
Tabel salajengipun 8 "Ora sah ndadak daksesuwun, aku pancen mung nglakoni amanah kersane allah". 9 "Keyakinanku bab urip kuwi ora perlu dakobrolake marang kowe". 10 "Ya kudu daktaker dhisik, sumbut ora katiyasanku karo pametu sing dakasilake". 11 Lirih rumangsa dipitepungke karo tuwan rumah, maju ngacungke tangan. ng‒ni Nindakaken pakaryan kados ingkang dipunsebut wonten wujud lingganipun: nglakoni dak‒aké Nerangaken kula nindakaken pakaryan tembung lingganipun kangge tiyang sanes dak‒aké Nerangaken kula nindakaken pakaryan tembung lingganipun "dakasilaké" kangge tiyang sanes ng‒ké Nedahaken ndadosaken kados wujud dhasaripun (kausatif aktif): ngacungké Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Ndhapuk tembung kriya pasif Ndhapuk tembung kriya pasif Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Citra psikologis: pasrah, taqwa Citra psikologis: tertutup dhateng tiyang sanes Citra psikologis: wicaksana Citra psikologis: hormat nglakoni ng‒ni + laku Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-ni} dakobrolaké dak‒aké + obrol Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-akè} dakasilaké dak‒aké + kasil Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-akè} ngacungké ng‒ké + acung Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {ng-}
Tabel salajengipun 12 13 "Ya negarane ben dadi lirih ta, Mbak. Ora udreg brangasan ngene iki wae terus. Rak ya kesel, bangsane dhewe iki anggone diguncang teror merga bodhone dhewe lan panasten atine. Mula Panas ati kuwi lho mbak, bangsa kita sing kudu diempet, dilirihakè". "Ing madyaning panguripan alas gedhe gung liwang- liwung negaraku kene dedegku ya mung sakthukulan suket". 14 "Sing dadi suket ya kudu ngrumasani dadi suket, ning uga urip subur". 15 "Yen saben wong tuwa njenengake putrane ngiras pantes dadi sesantine bangsa kaya jenengku, mesthi bangsa lan negara iki sidane klakon di‒aké nerangakè tumindak kados tembung lingganipun "dilirihakè" dipunlampahi tiyang sanes paN‒an Panggonan wontenipun menapa ingkang dipunsebut wonten wujud lingga: panguripan ng‒ni Nindakaken pakaryan kados ingkang dipunsebut wonten wujud lingganipun: ngrumasani di‒aké (subjek) diberuntungkan saking pakaryan kados wujud lingganipun: disesantikaké Ndhapuk tembung kriya pasif ndhapuk tembung nomina Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Ndhapuk tembung kriya pasif Citra psikologis: perhatian Citra psikologis: Rendah diri Citra psikologis: perhatian, berpikiran maju Citra psikologis: perhatian, berpikiran maju dilirihaké di‒aké + lirih Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-akè} panguripan paN‒an + urip Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {paN-} ngrumasani ng‒ni + rumasa Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {ng-} disesantekaké di‒aké + sesanti Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin:
Tabel salajengipun kaya sing disesantikaké kuwi mau" 16 "Simbokku wis hebat, randha anak telu bisa dirampungi kabeh sekolahe nganti SMA". 17 " Tambah kursus computer. Aku nguwasani Ms word, excel, email, databis, lotus, lan program aplikasi liyane". Lirih mamerake kaluwihan kaprigelane tinimbang mung ijasah SMA. 18 "Aku lan akalku paringane allah, dadi aku mesthi bakal urip kanthi kepenak, marga saking kersane allah, kuwi sangu sing dakgondheli kenceng dhidhikane guruku". di‒i ng‒ni dak‒i (subjek) dipundadosaken sasaran saking pakaryan kados wujud lingganipun: dirampungi Ndadosaken lebih saking menapa ingkang dipunsebut wonten wujud lingganipun: nguwasani berulang-ulang (repetitif) dikenai tumindak ingkang dipunsebat wonten wujud lingganipun: dakgondheli Ndhapuk tembung kriya pasif Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Ndhapuk tembung kriya pasif Citra sosiologis: lulusan SMA Citra sosiologis: lulusan SMA saha kursus komputer Citra psikologis: beriman, optimis ater-ater {di-} dirampungi di‒i + rampung Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: saged kekalihipun antawisipun ater- ater {di-} saha panambang {-i} nguwasani ng‒ni + kuwasa Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {ng-} dakgondheli dak‒i + gondhel Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: saged kekalihipun antawisipun ater- ater {dak-} saha panambang {-i}
19 Lirih angas nulungi nggawa barang gawane Srinawang. 20 "Wah, mobil gedhe bisa isi pitu, ditumpaki wong papat ya tetep sesek", cluluke lirih sawise melu nata barang gawan ing mobil.. 21 "Walah, aku diwenehi sing abot!" sanajan ngresula lirih manut wae. 22 "Iki aku mung ngewangi". n‒i di‒i di‒i ng‒i Nindakaken pakaryan kados ingkang dipunsebut wonten wujud lingganipun: nulungi Nerangaken (subjek) minangka panggonan pakaryan ingkang dipunsebat wonten tembung lingganipun: ditumpaki nedahaken dikenai tindakan kados wujud lingganipun: diwenehi Nindakaken pakaryan kados ingkang dipunsebut wonten wujud lingganipun: ngewangi Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Ndhapuk tembung kriya pasif Ndhapuk tembung kriya pasif Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Citra psikologis: gupuh, sregep Citra psikologis: criwis Citra psikologis: ndresula Citra psikologis: peduli, dhemen tetulung nulungi n‒i + tulung Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {n-} ditumpaki di‒i + tumpak Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-i} diwenehi di‒i + weneh Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-i} ngewangi ng‒i + ewang Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-i}
Tabel salajengipun 23 "Tenan mbak. Omonganmu jan pedhes! Ning ya daksabari, pangeran sing bakal mbales". 24 Lirih rak wis seminggu saben dina midering rat ngubengi Jakarta golek penggawean. 25 Lirih ora sungkan-sungkan, ora ikrak-ikrik, langsung wae nyekel lengene wong lanang kuwi, setengah dirangkul ditangekake, supaya ora tiba kelumah tutuge. 26 Dicekeli wong wadon sripanggung sinetron, Luhur seneng banget. Ora mung dicekeli dening Lirih, prasasat dirangkul, rangkulane lengen alus! dak‒i ng‒i di‒aké di‒i dibuat menjadi kados ingkang dipunsebat wonten wujud lingganipun: daksabari Nindakaken pakaryan kados tembung lingga "ngubengi" dhateng objekipun nerangakè tumindak kados tembung lingganipun "ditangekake" dipunlampahi tiyang sanes (subjek) dikenai tindakan ingkang dipunsebat wonten lingganipun: dicekeli Ndhapuk tembung kriya pasif Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Ndhapuk tembung kriya pasif ndhapuk tembung verba pasif Citra psikologis: sabar, beriman Citra psikologis: pantang menyerah, sabar Citra psikologis: perhatian Citra fisiologis: wadon enom, lengene alus daksabari dak‒i + sabar Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-i} ngubengi ng‒i + mubeng Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-i} ditangekake di‒ aké + tangi Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-akè} dicekeli di‒i + cekel Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {di-}
Tabel salajengipun 27 Luhur cepet milih panggonan sing lara ngendi sing supaya lengen wadon enom kuwi ngrangkule saya kenceng. 28 Luhur: Embusan hawa ambegane sripanggung kuwi nyebuli gulune, 29 ,sentak-sentik dhadha wadon enom sing manglung genah banget katon ing ngarepe Luhur. 30 Saktenane, Lirih wis krasa yen wong lanang kuwi wis wiwit mau niyat nyedhaki dheweke. ng‒é Nedahaken ndadosaken kados wujud dhasaripun (kausatif aktif): ngrangkule ny‒i (objek) terkena pakaryan kados tembung lingganipun "nyebuli" kanthi cara mboten disengaja ng‒é Nedahaken papan panggonan "ngarepe" ny‒i Nindakaken pakaryan kados tembung lingga "nyedhaki" dhateng objekipun ndhapuk tembung verba aktif transitif Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Ndhapuk tembung Adverbia tembung verba aktif transitif Citra fisiologis: wadon enom Citra fisiologis: ambegane kaya Sripanggung Citra fisiologis: dhadha utawa payudara mangling, wadon enom Citra psikologis: perasa ngrangkulé ng‒é + rangkul Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {ng-} nyebuli ny‒i + sebul Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {ny-} ngarepé ng‒é + arep Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {ng-} nyedhaki ny‒i + cedhak Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {ny-}
Tabel salajengipun 31 Luhur ya kepranan atine, wong Lirih Nagari nduwe pawujudan rupa ayu, luruh, grapyak semanak, wicarane tetes. 32 Sing ditrima digrapyaki dudu jeneng, nanging pribadine luhur apa katone saiki! Akrabe Lirih tanpa pamrih golek untung liwat jeneng. 33 "Wis..wis..wis Luhur, Aja ditutugake dorane! Gojeg ya gojeg, guyon ya guyon, sembrana ya kena nanging aja kliwat wates". 34 "Aja nggubeti jantung ati seret-seret nganti digawa mulih!" pa‒an Nerangaken jinis ingkang dipunsebat wonten tembung lingganipun: pawujudan di‒i di‒aké Nerangaken (subjek) dipundadosaken sasaran saking pakaryan kados wujud lingganipun: digrapyaki nerangakè tumindak kados tembung lingganipun "ditutugake" dipunlampahi tiyang sanes ng‒i Nindakakèn pakaryan ingkang dinyatakan pada bentuk dasar "nggubeti" pada objek ndhapuk tembung nomina Ndhapuk tembung kriya pasif Ndhapuk tembung kriya pasif Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Citra fisiologis: praupan ayu Citra psikologis: luruh, grapyak semanak, wicarane tetes Citra psikologis: sederhana, nrima (ikhlas) Citra psikologis: tegas Citra psikologis: gadhah wibawa, wicaksana pawujudan pa‒an + wujud Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {pa-} digrapyaki di‒i + grapyak Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {di-} ditutugaké di‒aké + tutug Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-akè} nggubeti ng‒i + gubet Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {ng-}
Tabel salajengipun 35 "Ambane mung samono we, aku bisa nglumpati kali kuwi! Alas neng caruban ya akeh kali kaya ngono aku bisa kok mlumpat". 36 Mlumpat, pencolotan, 37 penekan, njegur blumbang, ngrogohi rong yuyu, bengok- bengok, ngguyu cekakakan, mbayangke yen dheweke kuwi superwoman, wedok sing kuwate kaya wong lanang. Atine isih ora trima, mulane lirih nduweni pikiran ora apa- 38 apa ndhugali luhur, wonge ya bregas, sandhangane nduduhake martabate yen wong kuwi berkualitas. ng‒i ng‒i n‒ni n‒i Nindakaken pakaryan kados tembung lingga "nglumpati" dhateng objek Nindakaken pakaryan kados tembung lingga "ngrogohi" dhateng objekipun (subjek) dipun- dadosaken kados tembung lingganipun: nduweni Nindakaken pakaryan kados ingkang dipunsebut wonten wujud lingganipun: ndhugali Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Citra psikologis: percaya diri Citra psikologis: kekanak-kanakan Citra psikologis: pendendam, ndhugal nglumpati ng‒i + lumpat Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: saged kekalihipun antawisipun ater- ater {ng-} saha panambang {-i} ngrogohi ng‒i + rogoh Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {ng-} nduweni n‒ni + duwe Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {n-} ndhugali n‒i + dhugal Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {n-}
Tabel salajengipun 39 Luhur: "Ya sakarepmu. Pendheke dimunasikani wong ayu ki kepenak!" 40 Sing wadon sing digendhong mburi, roke abang! Lir-ilir! Edan tenan cah kuwi!! Abrit dadi ndongong kamitenggengen. 41 Saiki piwalese! Mung saklerapan! Waton mbales wae. 42 Wis cukup dienggo cekikikan, lega! Bukti, yen Lirih ya bisa ngapusi Luhur. di‒ni kami‒en sa‒an ng‒i (subjek) dikenai tindakan ingkang dipunsebat wonten lingganipun: dimunasikani (subjek) ngalami kahanan kados ingkang dipunsebataken wonten wujud lingganipun: kamitenggengen Jumlah, waktu utawa cacahipun Nindakakèn pakaryan ingkang dinyatakan pada bentuk dasar "ngapusi" pada objek ndhapuk tembung verba pasif Ndhapuk tembung adverbia ndhapuk tembung verba pasif Ndhapuk tembung kriya aktif transitif Citra fisiologis: praupan ayu Citra psikologis: sembrono, ndhugal Citra psikologis: pendendam, ora gelem kalah Citra psikologis: humoris dimunasikani di‒ni + munasika Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {di-} kamitenggengen kami‒en + tenggeng Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: saged kekalihipun antawisipun ater- ater {kami-} saha panambang {-en} saklerapan sa‒an + klerap Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {sa-} ngapusi ng‒i + apus Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-i}
Tabel salajengipun 43 "Mbalesi akal bulusmu sing wiwitan ketemu mau". 44 Luhur: Rumangsa ora rugi! Lirih, wanita lantip, merak ati, seneng gojeg, rada ndhugal ning pangerten, panglipur ati lanang! 45 Marsidik: "Dhik Lirih iki, ora sah diomongi Dhik Trengginas, wis bisa nggolèki klirune". 46 Nutugake laku, lengene Lirih sesisih digujengi Trengginas. m‒i Nindakakèn pakaryan ingkang dinyatakan pada bentuk dasar pada objek paN‒an nerangaken jinis ingkang dipunsebut wonten wujud lingga: pangerten ng‒i Nindakaken pakaryan kados tembung lingga "nggolèki" dhateng objekipun di‒i nedahaken dikenai tindakan kados wujud lingganipun: digujengi Ndhapuk tembung kriya aktif transitif ndhapuk tembung nomina Ndhapuk tembung kriya aktif transitif ndhapuk tembung verba pasif Citra psikologis: pendendam Citra psikologis: wanita lantip, merak ati, pandai bergaul, rada ndhugal, pangerten Citra psikologis: lantip Citra psikologis: pasrah, manutan mbalesi m‒i + bales Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: saged kekalihipun antawisipun ater- ater {m-} saha panambang {-i} pangerten paN‒an + reti Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: saged kekalihipun antawisipun ater- ater {paN-} saha panambang {-an} nggolèki ng‒i + golék Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: saged kekalihipun antawisipun ater- ater {ng-} saha panambang {-i} digujengi di‒i + gujeng Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: saged kekalihipun antawisipun ater- ater {di-} saha panambang {-i}
Tabel salajengipun 47 "Terus dakwaone, saiki wis dudu jamane tentara kuwasa. Pangkat-pangkate ora perlu dicatheti dadi tetimbangane ati social, ngono kuwi rak padha karo jaman reformasi". 48 "Kowe wis ngreti kelantipanku. Yen ana panggawean kantor kaya mengkono aku ajokna, ya. Aku iki saprene rak pengangguran". 49 "Laku urip kuwi diwiwitana saka keyakinan. Yakin bisa urip makmur, ya urip makmur tenan". Ngendikane Lirih Nagari nalika nggegem dhuwit pametune sepisanan. 50 Trengginas kanthi jatmika ngeterake tekan omahe ing Duren Sawit. "matur nuwun banget, ya, mas!" Sepisan maneh Lirih ngaturakè maturnuwun. di‒i Nerangaken (subjek) dipundadosaken sasaran saking pakaryan kados tembung lingganipun: dicatheti paN‒an Nerangaken babagan ingkang dipunsebat tembung lingganipun: panggawean di‒ana Umpaman-ipun menapa ingkang dipunsebat wonten tembung lingga dipunlampahi ng‒aké Nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun "ngaturaké" kangge tiyang sanes ndhapuk tembung verba pasif ndhapuk tembung nomina ndhapuk tembung verba pasif ndhapuk tembung verba aktif transitif Citra psikologis: wicaksana Citra sosiologis: pengangguran Citra psikologis: optimis Citra psikologis: merak ati dicatheti di‒i + cathet Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: saged kekalihipun antawisipun ater- ater {di-} saha panambang {-i} panggawean paN‒an + gawe Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-an} diwiwitana di‒ana + wiwit Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-ana} ngaturaké ng‒aké + atur Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-akè}
Tabel salajengipun 51 "kowe rak wis ngreti omahku mas, yen ana penggawean kang kaya mau, aku dikabarana ya?" 52 "Mengko akhir-akhire ya kesiksa neng kubur, matine ya kesiksa maneh! Mengkono, sakdawane lakon sinetron ya mung kekejaman kuwi thok sing ditontonake marang publik. 53 "Sing sabar ta Dhimas. Ngombea sing akeh ben klelegen kadhalmu keglontor! Utawa utawa sinaua nyekel urusan marketing, ngenali para relasi, ben judhegmu keplawur!". 54 Pancen diakoni, wingi kae Lirih keladuk anggone ugal- ugalan. di‒ana Umpaman-ipun menapa ingkang dipunsebat wonten tembung lingga "dikabarana" dipunlampahi sa‒né Nedahaken makna paling ng‒a di‒ni ndhawuhi tiyang sanes supados nindakaken pakaryan kados tembung lingganipun (imperatif): ngombèa (subjek) dipundadosaken sasaran saking pakaryan kados wujud lingganipun ndhapuk tembung verba pasif ndhapuk tembung verba pasif ndhapuk tembung kriya ndhapuk tembung verba pasif Citra psikologis: pengangguran Citra psikologis: perhatian Citra psikologis: perhatian Citra psikologis: jujur dikabarana di‒ana + kabar Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-ana} sadawané sa‒né + dawa Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-nè} ngombéa ng‒a + ombe Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {ng-} diakoni di‒ni + aku Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {di-}
Tabel salajengipun 55 Nanging kuwi kabeh dilakoni kanthi insting indrawining wanita Lirih Nagari. 56 Durung tutug Maniking ngandhan-andhani, Lirih wis wiwit ngetiki surat sing dikarepake. 57 "Serampungè gawean umbah-umbah iki aku arep resik-resik omahe dhewe". Jawabane Lirih marang Maniking sing arep menyang Senen. 58 Lirih luwih somah. Ora papa, bayarane cukup, isih enom, legan. Golek pasangan kanggo urip jaman mbesukè mesthi wae tetep diangkah. di‒ni di‒aké se‒é m‒é (subjek) dipundadosaken sasaran saking pakaryan kados wujud lingganipun (subjek) diberuntungkan saking pakaryan kados wujud lingganipun: dikarepaké Nedahaken makna wekdal, keusaian Nedahaken makna cacah, wekdal ndhapuk tembung verba pasif ndhapuk tembung verba pasif ndhapuk tembung verba pasif tembung adverbia Citra fisiologis: wanita Citra psikologis: lantip, sregep Citra psikologis: resikan Citra sosiologis: esih legan utawa single Citra fisiologis: isih enom dilakoni di‒ni + laku Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-ni} dikarepaké di‒aké + karep Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-akè} serampungé se‒é + rampung Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-è} mbesuké m‒é + sesuk Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: saged kekalihipun antawisipun ater- ater {m-} saha panambang {-è}
Tabel salajengipun 59 Langit maspadake. Ngunandhika, Lirih iki jan mumpuni, Nggarapè cepet, meh ora tau ana salahe. 60 Langit: "Daksadhari, dheweke wong lanang, kowe wong ayu, isih padha legan, lumrah yen padha ketarike". 61 Lirih kamisesegen. Mbrebes mili ora kena diempet. "Boten Bu. Huh, huh. Kula ngulandara dhateng Jakarta menika pados pagesangan. Kumawantun mriki madosi Dhirektur Anem, ugi margi pados tedha mboten pados bojo. Huh, huh.." "Kepriye solahmu. Anggere aja gawe geger! Kowe dakbelani, cah ayu, aja kuwatir!" Muni mengkono, Langit kanthi ngambungi pipine Lirih. 62 ng‒é dak‒i kami‒en dak‒ni nyebabaken kados wujud dhasaripun (kausatif aktif) dibuat menjadi kados ingkang dipunsebat wonten wujud lingganipun (subjek) ngalami kahanan kados ingkang dipunsebataken wonten wujud lingganipun: kamisesegen nerangaken (subjek) menika dikenai tumindak ingkang dipunsebat wonten wujud lingga: dakbelani tembung verba aktif transitif ndhapuk tembung verba pasif Ndhapuk tembung adverbia ndhapuk tembung verba pasif Citra psikologis: lantip, tliti Citra sosiologis: tasih single Citra psikologis: trenyuh Citra fisiologis: praupan ayu Nggarapé ng‒é + garap Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {ng-} daksadhari dak‒i + sadhar Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-i} kamisesegen kami‒en + seseg Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: saged kekalihipun antawisipun ater- ater {kami-} saha panambang {-èn} dakbelani dak‒ni + bela Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: saged kekalihipun antawisipun ater- ater {dak-} saha panambang {-ni}
Tabel salajengipun 63 Langit: "Prekara komputer iki wae, dheweke wis nylametake dhuwit prusahakan rong atus seket yuta!" 64 "Siapa takut! Ayo, gek siram kana dakenteni". 65 "Allah SWT wis nyiptakaké sakathahe manungsa, ora tau ana sing padha. Ya rupane, atine, klompoke, kepercayaane. 66 "Aja ngrusuhi kampung mung prekara cintrong! ny‒aké dak‒i nindakaken pakaryan kados tembung dhasaripun "nylametaké" kangge tiyang sanes (benefaktif aktif) nerangaken (subjek) menika dikenai tumindak ingkang dipunsebat wonten wujud lingganipun ny‒aké nindakaken ng‒i pakaryan kados tembung dhasaripun "nyiptakaké" kangge tiyang sanes (benefaktif aktif) Nindakakèn pakaryan ingkang dinyatakan pada bentuk dasar pada objek tembung verba aktif transitif ndhapuk tembung verba pasif tembung verba aktif transitif tembung verba aktif transitif Citra psikologis: lantip Citra psikologis: pemberani, sabar Citra psikologis: beriman Citra psikologis: tegas nylametaké ny‒aké + slamet Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-akè} dakenteni dak‒i + entèn ingkang ngraket rumiyin: panambang {-i} nyiptakaké ny‒aké + cipta Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {ny-} ngrusuhi ng‒i + rusuh Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {ng-}
67 "Yen ngono orderane dakupayake bisa gul". 68 Lirih ora sida bareng-bareng Ndaru lan Maniking metu, nanging ngleksanani prentahe pangarsa seksine. 69 njongkengake wong ayu kuwi ngadoh saka Trengginas sing ngadeg ing mburine. 70 "Nanging Abrit, wooo, yen ora daktandhingi ngono mau, aku sida ngaplo!" dak‒aké Nerangaken kula nindakaken pakaryan tembung lingganipun "dakupayaké" kangge tiyang sanes ng‒ni Nindakakèn pakaryan ingkang dinyatakan pada bentuk dasar pada objek n‒aké nyebabaken kados wujud dhasaripun (kausatif aktif) dak‒i nerangaken (subjek) menika dikenai tumindak ingkang dipunsebat wonten wujud lingganipun: daktandhingi ndhapuk tembung verba pasif tembung verba aktif transitif tembung verba aktif transitif ndhapuk tembung verba pasif Citra psikologis: pekerja keras Citra psikologis: hormat, pasrah Citra psikologis: cemburu Citra psikologis: emosian dakupayaké dak‒aké + upaya Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {dak-} ngleksanani ng‒ni + laksana Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {ng-} njongkengaké n‒aké + jongkeng Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {n-} daktandhingi dak‒i + tandhing Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: saged kekalihipun
Tabel salajengipun 71 Langit ngrangkul lan 72 ngambungi Lirih karo tawan tangis "sampun ta, Bu, sampun kula tampi kalihan eklasing manah kok", ature Lirih, tetep teteg ora ketularan nangis. "Kaet biyen aku rak wis sepata. Wis sumpah. Wis brejanji ing ngarepe bu Langit lan ibumu. Ora bakal srawung karo kowe. Ya aku kudu netepi janji, ta". 73 "Dhirektur Anom! Aja nglalu layung kaya mengkono. Kowe isih duwe mbak Abrit sing ayu, sugih, misuwur! Becike muliha wae, diopènana mbak Abrit! aku wis ana sing ngopeni!" ng‒i nindakaken pakaryan kados tembung lingga "ngambungi" kanthi cara ngambal- ambali n‒i Nindakaken pakaryan kados tembung lingga "netepi" dhateng objekipun di‒ana Umpaman-ipun menapa ingkang dipunsebat wonten tembung lingga "diopénana" dipunlampahi tembung verba aktif repetitif tembung verba aktif transitif ndhapuk tembung verba pasif Citra psikologis: teteg Citra psikologis: menepati janji Citra psikologis: wicaksana ngambungi ng‒i + ambung Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {ng-} netepi n‒i + tetep Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: ater-ater {n-} diopénana di‒ana + kopén Wuwuhan ingkang ngraket rumiyin: panambang {-ana}