Angka 1, 3 Januari 1867 Kathah tiyang andarbeni panuwun kekah dhumateng kanjeng Guperne- men, supados kagungan karsaanamtokaken timbangan dhacinansabab par Cina anggenipun anyadeni gendhis tuwin barang sanesipun dhateng titiyang ingkang sami tumbas, panimbangipun kaliyan dhacinan ingkang boten leres ing dalem sadacin apesipun kiranging sakawan katos. Wonten pawartos saking Samarang, bilih benjing ing salebetipun wulan April taun ngajeng punika, margining kareta asepingkang badhe anjog ing nagari Surakarta tuwin Ngayogyakarta, wonten sawatawis ingkang badhe sampun kenging kangge ing lampahipun para tiyang ingkang kakesahan anumpak kareta asep wau, samanten punika namung saweg dumugi ing Tanggung, tebihipun saking Samarang 25 pal mil. Wonten tiyang estri satunggil asli ing tanah Armeni, griyanipun ing dhusun caket kaliyan pasiten anama Ismid tanah Nikomedhin punika nalika nalika laki umuripun, 30 taun salajengipun angsal anak pitu, lami-lamigadhah putu cacahipun 66 putu samanten punika ingkang sampun emah-emah, 21 dumugi sapriki angsal anak, 12 ingkang jaler satunggil kala taun ingkang kapengker punika inggih sampun darbe anak jaler satunggal dados tiyang estri ing nginggil wau sauiunika sampun umur satus taun ameningi canggah satunggil inggih punika putuning putunipun jaler salah stunggal wondening tiyang sadaya wau ing mangke sami tatunggilan sagriya. Ing ngandhap punika cariyos bab setyaning kapal, Ing panggenan pakendelan tanah ing Breslo kadhatengan angkatan pasakitan sami bongsa Osterik ingkang badhe kaantukaken dhateng nagarinipun, boten dangu lajeng kadhatengan angkatan Dragonder sami bongsa Litau, wonten Dragonder satunggil malih ingkang nunggil kaliyan bongsa Osterik wau, nalika prang wonten sacaketi- pun tanah Nako; awit saking kataton sanget adhawah saking kapal, kapalipun lajeng kenging kabandhang dhateng tiyang bongsa Prusen ulesing kapal dhawuk arta warninipun sakalangkung sae, panuju kapal punika tatunggilan kaliyan kapalipun Dragonder bongsaLitau ing nginggil wau, Dragonder bongsa Osterik boten pandung dhateng tilas kapalipun, sareng anyeluk namining kapal Dhariyus kapal lajeng anjepiping kupingipun tuwin ambengingeh saking bingahipun, sanalika Dragonder Osterik amireng bengingehipun kapal lajeng amurugi sarta angrangkul dhateng kapal punika, wondening kapal inggih tumunten andilati tangan tuwin rainipun Dragonder, meng- gah Dragonder wau sagedipun pisah saking kapal awit kapeksa ing
kathah, sareng ngajengaken pisahan Dragonder angambungi gulu tuwin bathukipun kapal mawi ambrebes mili, wondening kapal ken- gingipun kasarehaken dangonipun ngantos sajam. Wangsulanipun wigya panitisastra dhateng Danasatata. Kula sampun maos seratipun Danasatata, suraosipun suka leleresan ing prakawis udur... Ing mangke kula angaturaken panrima sanget dhateng Dana Satata, pamuji kula, mugi-mugi lestantuna ing salami-laminipun anglampa- haken leres, boten ilon-ilonaken saben kula kaliyan Abdulatip. Dana Satata murih kendelipun anggen kula angraosi bab kasagedani- pun Raden Panji Puspa Wilaga tuwin Raden Ngabei Ranggawarsita, dene manawi kula tuwin Abdulatip boten purun kendel, badhe salin mengsah.Punika wangsulan kula pitembungan ingkang kados punika, sayektosipun kabentaren, ewadenten kula tansah amumuji in g lestantuning wontenipun leres, awit leres punika ingkang kula upadosi. Tiyang angraosi bab kasagedanipun tiyang, punika pangra- os kula, boten wonten awonipun, anjawi manawiangraosi bab bodhon- ing tiyang, lah punika kenging kawastanan awon, leres ing ngajeng kula ragi maiben dhateng asagedanipun raden Ngabei Ronggawarsita, ananging wonten sababipun kados ingkang sampun kula pratelakaken kala rumiyin, ingkang anyariyosaken bab kasagedan wau, punika dedebongsa kasusastran, mila kalampahan kula amacak serat wonten ing Jurumartani, amargi saking boten pitados kula dhateng cariy- osing kaji. Kula punika inggih remen dhateng leres, dados condhong kaliyan sampeyan, manawi kula lepat, inggih badhe anarimah sapeyan lepa- taken amboten pisan-pisan sakita ing manah. Sampeyan ngandika, bilih sampun asring-asring apitaken utawi anedha leres bab maknanipun tembung jawi sarta kawi dhateng Raden Panji Puspawilaga tuwin raden Ngabei Ronggawarsita, lajeng ka- serepaken patitis tuwin kanthi renaning manah, punika kula boten maiben, awit bok manawi pitaken sampeyan sampeyan bab samukawis- ingkang sampundipun serepi, mila prayogi manawi sampeyan apita- kena samukawis ingkang sampun dipun serepi wau, pujongga punika rak boten sumerep dhteng kasagedan sadaya, manawi sampeyan api- taken samukawis ingkang dereng dipun sumerepi, amesthi badhe ical patitisipun. Menggah pangandika sampeyan punapa Abdulatip kaliyan wigya pani- tisastrabadhe anjajagi kasagedanipun Raden Angabehi Ronggawarsita tuwin Raden Panji Puspa Wilaga, wangsulan kula bilih Puspawilaga sampun jajag, ingkang sapisan jajagipun wau awit saking repooting pandamelipun pitembungan ingkang taksih anelakaken remenipun dhateng panggunggung tuwin gegenthungan dados boten timbang
kaliyan kasagedanipun, tiyang sampun kula aturi bedhami saha panrima kok lajeng mongkok, saha amedalaken pitembungan ingkang boten kenging katumrapaken dhateng sariranipun, kula samongga ing sampeyan Mas Dana Satata, punapa kula lepat punapa leres. Raden Ronggawarsita pangraos kula sampun unggul, katitik saking dadamelanipun serat ingkang kalebet ing seratpananggalan 1866 tuwin 1867 sanadyan serat punika dereng kalebet ing dadamelanipun pujongga, ewadenten ukaranipun sae saha urut, sanes sangetkaliyan dadamelanipun serat Raden Panji Puspa Wilaga, taksih malenceng- malenceng, bok manawi awit saking sampun sepuh, dados kathah kasupenipun. Wasana kula rumaos badhe angsal bathi, manawi Raden Ngabei Rong- gawarsitalestantun karsanipun, anglimrahaken dadamelanipun serat anggitan, kados ingkang sampun kapacak wontn ing serat panangga- lan wau, dene raden Panji Puspawilaga inggih makaten ugi, kula badhe angsal bathi awit saking anggenipun anglimrahaken kojah. Katandhan Wigya Panitisastra Wangulan cekak dhateng anpa wigya masih ada sambungannya... Sambetipun wangsulan kula dhateng Danasatata Mila kula boten eram dene Danasatata taksih kodheng bab panjar- waning pitembunganipun eyang kula, sabab eyang kula amung sumeja jajagi kalantipaning budi, dene wonten ungel-ungelan malih ing- kang nyameni, kados ta ingkang kasebut ing ngndhap punika: Wong Samarang pada goroh, aku kalebu wong Samarang, mulane aku iya goroh, ananging awit aku goroh, dadi wong Samarang ora goroh, yen wong Samarang ora goroh aku iya melu ora goroh, amarga aku kalebu wong Samarang. Punapa mas Dana Satatasampun dhameng pitembungan kula punika,. Mas Dana Satata gadhah paribasan malih, ujaripun makaten: Sagawon ingkang anjegugi rembulan mawi apitaken punapa kula sampun sumer- ep tegesipun, wangsulan kula inggih sampun mas, wondene maknani- pun paribasan wau, tiyang ingkang anglampahi padamelan ingkang tanpa paedah, kadosta pangancem-anceming mas Danasatatadhateng kula, sampeyan amastani, bilih kula boten sumerep tegesing paribasan wau, dados kasagedan kula kathahipun utawi agengipun namung beras saelas, wangsul rereng kula sampun dhamang, kasage- dan kula inggih taksih beras saelasananging katumpa-tumpa, rak inggih makaten ta mas, ing wusana kula badhe pitaken sababipun dene kula sampeyan tunggilaken akaliyan wigya panitisastra, punapa dede kula ingkang anjawabaken raden panji Puspa wilaga, tuwin Raden Ngabei Ronggawarsita, ngantos kawastanan cathok gawel punapa dene kula ingkang nganggep pujongga dhateng priyan- tun kalih wau, ngantos kawastanan agahan, punapa dede kula ing-
kang rumaos leres anggen kula angrabat suwala akaliyan wigya panitisastra, ngnatos kawastanan Jurumaos leres, ing wusana kula katarka dhateng Danasatata, angina priyantun kakalih punika wau. Wondene bab pitembungan kula yen Raden Panji Puspawilaga mentas ing pulo Nopasembelah, tuwin sampun nate tindak dhateng tanah Prangkrik Dhitslan sapanunggilanipun punika rak saking pamireng kula kemawon, kados ingkang sampun kula aturaken, wondene anggen kula papanggiyan kaliyan raden Panji Puspa /wilaga wongten ing puspanagaran punika leres, mila kula lebetaken ing serat Jurumar- tani, boten manawi raden Panji Puspa wilagalajeng sumerep sinten ingkang gadhah tondha asta; Abdullatip, Juru Rumaos leres. Panuwun kula ing Panjenenganipun wadana ingkang mangarang srat Jurumartani, serat kula ingknag kasebut ngandhap punika, mugi kersa amacak minongka atur panjurung kula. Kula aningali seratanipun Danasatata: ing Surakarta, ing serat Jurumartani; Kemis kaping 20 Dhesember 1866, ongka 51 tembung pamisah, pasulayanipun priyantun kekalih, wigya panitisastra, kaliyan Abdulatib, suraosing serat pamisah, langsung sedhep wilet kathah prasajanipun, ing mangke kula saya awas, yen priyantun Surakarta punika ; estu sami waged-waged, katawis anggenipun ngetrap ukara, sanes kaliyan karaning nagari kang amonca, boten langkung kula namung amumuji ing Subkanaula, mugi-mugi karatn dalem Surakarta, lestantunkanggenan para abdi kang tinitah lan- tip-lantip ulah kasusastran, punika andadosaken luhuring karaton- dalem gusti kula ingkang sinuhun, lajeng ssusuhunan ing Surakar- ta, nyata teksih wonten tandhanipun tilasing ratu binathara, ing jawa, dene Danasatata ing Surakarta, pepantesipun kala tembung anak utawi putu, emperipunsami pikantukipun ing kalih-kalihipun, kula dongakaken anak kula Danasatata ing Surakarta, mugi-mugi gusti Allah amantuwa; lepasing galihipun. Ing dhusun Banggala: tanah Mataram Akad kaping 15 ruwah Alip ongka 1795. Katandhan urut saking nini, canggah Raden Tumenggung Purwawinata, ing dhusun Banggala, tanah Mataram, Pawaga Mugi kapacaka ing serat Jurumartani Awit saking karsa dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan, andha- wahaken pamrayogi namaning serat Jurumartani ing mangke kawang- sulna nama serat Bramartani malih, amargi Jurumartani punika ing tembe badhe wonten para Bendera pangeran ignkang anama makaten. Ing Surakarta kaping 23 Dhesember 1866
Katandhan Raden Angabei Ronggawarsita. Sarehning aksaranipun ageng ingkang mungel: Bramartani punika kedah kadamel rumiyin, mila ing mangke kedah badhe angentosi ing sarampungipun. Tuwan ingkang ngarang Jurumartani katandhan F.W.Winter. Para tiyang ingkang taksih gadhah sambutan dhateng kantor lelang ing Surakarta kala ing wulan September 1866 ing mangke sami kaemutaken mugi ambayara sambutanipun wau saderengipun utawi satelasing wulan Januwari punika, manawi boten angleksanani ing pambayaripun, para tiyang wau badhe katagih medal saking pangadi- lan. Surakarta kaping 1 Januwari 1867. Wakil ingkang nguwasani kantor lelang, katandhan tuwan H.N.H.Wilkes. Serat pananggalanipun Dhegrootkolep en ko ing taun 1867, sapuni- ka sampun rampung ing pandamelipun, samangke panedhanipun tuwan Dhegrootkolep en ko dhateng para rpiyantun ingkang sami karsa atumbas serat pananggalan punika, mugi angintuna ingkang tumunten pratelanipun serat pananggalan wau Menggah serat pananggalan wau anyekapi ing pikantukipun, saha punapa ingkang kasebut wonten ing serat Nambuk meh sadaya kalebet ing serat pananggalan wau, dene reginipun satunggil amung sarupi- yah. Ing tokonipun tuwan Dhegrootkolep en ko ing Surakarta, tiyang saged pikantuk atumbas: Kitab Kur'an, tetdhakan saking tembung Arab kajawekaken regi Rp,. 20,-- Serat Tapel Adam mawi kasekaraken macapat regi Rp. 8,-- Serat Panji Jayengtilam mawi kasekaraken macapat babonipun saking nagari ing Surakarta regi Rp. 6,-- Loterei arta kathahipun 210.000 rupiyah, minongka untunganipun asitit, amisitiyah ing Samarang, sampun kaiden dening kanjeng tuwan ingkang wicaksana Guprenur Jendrl, kawrat ing serat kakan- cinganipun ingkang katitimangsan kaping 21 Oktober 1866, ongka 13. Loteri punika badhe kamain kadamel tigang pangkat, pratelanipun
kados ing ngandhap punika; Pangkat ingkang satunggil Lot 10.000, salotipun Rp.10,-....rp. 100.000,-- Kathahing kauntungan kauntungan satunggil Rp. 20.000,-- Kauntungan satunggil Rp. 10.000,-- kauntungan gansal satunggil-tungilipun Rp. 1000,-------------Rp. 5.000,-- Kauntungan satus santunggil-tunggilipun 100 eupiyah ----------Rp. 10.000,- -------------- Lot 1000 kalebetaken ing pangkat kalihgunggungRp. 45.000 Rp. 45.000,-- kantunan ingkang kalebet ing pangkat kalih... Rp. 55.000,-- Pangkat ingkang kaping kalih Lot 11.000 salotipun Rp. 10,--... Rp. 110.000,-- Lot 1.000 ingkang kalebetaken ing pangkat kalih------------------------------------------- Lot 12.000... Rp. 165.000,-- Kathahing kauntungan Kauntungan satunggil Rp. 20.000,- kauntungan satunggil Rp. 15.000,- Kauntungan Satunggil Rp. 10.000,- kauntungan gangsal sa- tunggil-tunggilipun Rp. 1.000,-- ... Rp. 5.000,-- Lot 500 ingkang boten kawedalaken ing pangkat kalih, dados gunggung sadaya...Rp. 60.000,-- Kantun... Rp.105.000,- Pangkat ingkang kaping tiga Lot 500... Rp.105.000,-- Kathahing kauntungan kauntungan satunggil ... Rp. 40.000,-- Kauntungan satus satunggil- tunggilipun Rp.100,-- Rp. 10.000,-- Ganjaran kalih satunggil- tunggilipun Rp.1000,-... Rp. 2.000,--...Rp. 52.000,-- Yatra ingkang kadamel ambayar prabeya
konjuk ing kangjeng Gupremen, saha wragading loterei, punapa malih ingkang minongka kauntunganipun ositit Amisitiyah gunggung sadaya... Rp. 53.000,-- Menggah dinten pamainipun loterei ing tembe badhe katamtokaken pamainipun wonten ing Samarang, katingalan ing ngakathah, dene pamainipun loterei ingkang pangkat kaping tiga punika sasampuning rampung anggenipun mainaken loterei pangkat kaping kalih elet kawanwelas dinten. Keuntungan loterei kenging katampenan sampunipun loterei sapang- kat-pangkatipunkamain elet kawanwelas dinten, boten mawi kacowok, dados atampi resik, dene ingkang badhe ambayar kauntungan tuwin ganjaran, punika tesaurriring sositit: Amisitiyah. Sinten ingkang badhe tumbas lot, punika saged pikantuk abayar kenceng saking para tuwan ingkang kasebut ing ngandhap punika: Ing Batawi, Tuwan Winserdhelange en ko Ing Batawi, Tuwan Klein Notaris Ing Batawi, Tuwan Simon Ing Surabaya, Tuwan E. Tinbering en ko Ing Ngayogyakarta, Tuwan C, Panlenep Ing Ngayogyakarta, Tuwan A.Begeman Ing Surakarta, Tuwan H.Wilken Nem Ing Sujrakarta, Tuwan P.W.G. Gaut Ing Samarang Tuwan Wermut en ko Ing Samarang Tuwan W.Bos Nem Ing Samarang Tuwan D,Grunepel Ing Samarang Tuwan C.L.Dhangmeiyer Ing Samarang Tuwan Y.P.Krabe Ing Samarang Tuwan Repeliye en ko Ing Samarang Tuwan G.C.T.Pandhorep Ing Samarang Tuwan Dhegroot Kolep en ko Ing Samarang Tuwan Susman en ko Ing Samarang Tuwan Tuf en ko Ing Samarang Tuwan B.P.Aotisen Ing Samarang Tuwan H.L. Dheliyon Ing Samarang Tuwan Y.A.Brumsetedhe Awit saking Asmanipun Dhireksi katandhan tuwan Brumsetedhe, sekretaris.
Angka 2, 10 Januwari 1867 Pawarts warni-warni Ing dinten punika tanggal kaping 27 wulan Dhesember taun 1866, wanci enjing Kanjeng Tuwan Mister P.Meyer, ingkang kakula wisudha dening kanjeng maharaja ing nagari Walandi dados gupernur Eneral sampun rawuh wonten ing Betawi, mawi kaurmatan dados adat kang sampunkalampahan. Benjing-enjing kanjeng tuwan ingkang wicaksana gupernur Eneral bahde wiwit angasta panguwasa ing ngatasipun tanah Indiya Neder- lan mila paprentahan ageng amedalaken serat undhang kang kasebut ing ngandhap punika. Undhang-Undhang. Sakehe kang padha nyekel paprentahan apa manah para priyayi lan sarupaning wong padha kaparingan weruh, yen besuk ing dina Jumun- gah tanggal ping 26 sasi Dhesember taun 1866, wayah esuk jam sapuluh, panguwasa ing ngatase tanah Indiya Nederlan bakal kapas- rahaken marng kanjeng tuwan ingkang wicaksana Mister, P.Meyer, kang kakula wisudha dening kanjeng maharaja dadi gupernur Eneral, swuse kalakon pasrahan panguwasa mau, wayah jam satengah sawelas kanjeng tuwan gupernur Eneral karsa anampani ana kadhaton ong Bogor sakehing panyuwune wong, kang bakal kaaturake ing sakawit kanjeng tuwan gupernur Eneralangasta panguwasa mau. Betawi ping 26 sasi Dhesember tahun 1866. Katandhan Algemen Sekretaris Tuwan Watendhoref. Kala kaping 29 wulan Dhesember taun 1866 ing Samarang angadegaken peken kewan kathahing kewan ingkang sami kabekta dhateng peken wau warni: Kapal... 66 Menda Jawi... 97 Lembu tuwin pedhet....59 Menda gembel... 4 Kewan semanten punika ingkang pajeng kasade warni lembu tuwin pedhet cacah 17 sanesipun punika boten kasumerepan. Adegipun peken kewan wau sanadyan saweg tapak sapisan sampunkenging kawas- tanan prayogi, nanging para tiyang dereng mangartos leres bab bedanipun asade kewan mawi katingal ing kathah kaliyan asade kewan ing sabibaring peken. Bab adegipun peken kewan punika sakinten ing saben tigang wulan sapisan badhe ajeg kalampahan sarta badhe andugeni ingkang dados pangajeng-ajeng langkung saking kala adegipun sakawit. Kala tanggal kaping 10 wulan Dhesember taun 1866 kanjeng tuwan Hertoh Fanpentiye Frelalana dhateng ing tanah jawi, mawi tedhak dhateng Kedhu, wonten ing ngriku eraming galih aningali candhi
warni-warni, tuwin candhi ing Barbudur, kanjeng tuwan Hertoh amaringi gambar sorot satunggil dhateng bupati ing Magelang. Kala tanggal kaping 20 Dhesember, kanjeng Tuwan Hertoh van Pen- tiyepre rawuh wonten Samarang, wanci sonten lajeng tedhak dhateng dalem paresidhenan ing Bojong, anjenengi pasowanipun para Welan- di, ingkang sami ngalempak wonten ing dalem paresidhenan wau angurmati rawuhipun kanjeng tuwan Hertoh, sareng tanggal kaping 22 Dhesember kanjeng tuwan Hertoh amriksani sawarnining padamelan ingkang kangge lampahipun kareta asep. Pawartos saking Samarang anyariyosaken kados ing ngandhap punika: Ing nalika tanggal kaping 19 wulan dhesember ingkang kapengker punika, watawis pukul kalih siyang, kapitanipun baita kapal asep ingknag nama: Minister Pansetatrohinsen mentas dhateng saking Surabaya, sanadyana ing dharat anginggahaken bandhera biru, minongka tondha bilih sapinggiring saganten prenah celak ing sawanganing lepen angumawatosi, kapitan punika purun angedhunaken sakeci saking baita kapal katumpakan ing mtrus kathah tuwin tiyang estri saha rare satunggil badhe dhateng ing darat, sareng dumugi ing panggenan ingkang nguwatosi wau, baita sakecinipun lajeng kuwalik amangkureb, kapitan tuwin para matrusipun wulujeng saged mentas ing dharat amargi saking sami saged anglangi, saha toyaning panggenan ing ngriku lebetipun amung 6 kaki. Sasampunipun para tiyang wau dumugi ing dharatan boten aningali tiyang estri kaliyan anakipun, tumunten kapitan aken malik baita sekoci ingkang mangkureb wau, sareng baita sekeci dipun walik para tiyang ing waktu punika sami sakalangkung gumunipun, dene tiyang estri kaliyan rare wau sami medal saking sangandhapig baita, kadasosanipun sami wilujeng. Pasindhen lagu Winner lan Seblut Marwata suta tyas amba, Myarsa wartosipun, Paduka kang wicaksana, Kanjeng tuwan sampun, tedhak ing nagri Betawi, Nampani panguwasa, wisesa grinarapati, Nederlan nagrinya. Kami purun amba atur, sugeng myang panyuba, mring pada paduka sang luhur, kang sapindhahira, sugenging rawuh paduka, kaping kalihipun, ing taun baru punika, gantos taun sampun. O, Gusti Allah kang mmugi, paringa kamulyan, mring susulih ing
sang aji, tuwin karaharjan, ing pangastaning parentah, laladan indiya, angayomana sakathah, ing kawulanira. Adiling kang wicaksana, sung bungah sadarum, wadya lit entheng kartyanya, resep pra priyantun,, cacalonmantri bupti, kapatrapan- ing wajib, baut ing tembung walandi, jawi tanpa sisip. Angathahna pamulangan, pamerdining budi, daya mring pra neneman, ing satanah jawi, benjang yen kundur paduka, mring nagri pribadi, sampuna ganjar mring amba, labed kang utami, iba nusa jawi genya, rumongsa atampi, supangad myang nugrahan- nya, kang tanpa upami, saking paduka kajeng tuwan, benjing asma- nipun, pinuji tanpegad klawan, prakawulanipun. Ing serat Jurumartani angka 52, kula nyumerepi wangsulan sampeyan mas Abdulatib kula sampeyanwastani sumber badhe tumandang ing jurit lawanan kaliyan sampeyan tuwin wigya panitisastra. Punika sampeyan ragi seli serep dereng wameng ingkang dados pikajengan kula, yektosipun kula naumung gadhah pamrih angandelaken udur sampeyan kaliyan wigya panitisastra, ingkang bubukanipun meal sking patrap sampeyan sakaliyan, angraosi bab kasagedanipun pujongga raden Panji Puspa Wilaga, 2, Raden Ngabei Rongga Warsi- ta, mawikapacak wonten serat Jurumartani akanthi asembranan pangerang,erang, sanesipun kula amesthi kathah ingkang badhe murinani, sabab kasagednipun pujongga kakalih wau boten sok tiyanga ingkang gadhahi wila kula purun amestani mekaten sasumer- ep kula ing nagari Surakarta kathah ingkang sami sudi ameguru utawi pitaken bab tegesing tembung dhateng pujongga kakalih punika. Wondening kula piyambak sanget lumuh ing paben ingkang boten wonten paedahipun ananging yen kula kameksa tumandang ing jurit nuhun saking pangestu sampeyan Mas Ngabdul inggih kadugi anglampahi, awit saking sebut sampeyan i, i, i, iya jagad dewa bathara, kula anyuwun sumerep rumiyin sampeyan punapa trahipun tiyang bongsa Hindu, utawi punapa sampun nate anggauta dados dhalang, dene kok saged angandika i, i, i, iya jadat dewa batha- ra, manawi sampeyan tedhak bongsa hindu mugi wontena karsa sam- peyan ambelakaken dhateng kula, amesthi kula sakalangkung ajrih apaben kaliyan sampeyan bok manawi sampeyan ing ngajeng sampun anglampahi dados pandhita, juru nujum tuwin juru tenung ingkang smi sugih mantra, saged adamel cilakaning ngagesang. Bilih sampeyan taksih kekah ing karsa andugeni pikareman sampeyan anglajengaken anggen sampeyan pangen boten seja mundur sajangkah, lah bok inggih sampeyan lampahi, ananging lami-lamining dinten
yen sampun boten wonten tiyang ingkang purun angladosi pikareman sampeyan wau, sampeyan mugi sampun rumaos manawsi unggul ing jurit nanging rumaosa yen sampeyan dipun ewani ing kathah. Bab pamundhut sampeyan kula anyaosana pitembungan ingkang sae- sae, sasaminipun ingkang sampun kauningan ing sampeyan mila medkaten sameyan ngaken remen sanget ing pitembungan wau, sarta sampeyan ngaken boten sumerep dhateng tatakrama, nuhun sewu duduka sampeyan kula mopo, sabab kula punika dede guru, sarta sampun anyipta, anggen sampeyan ngaken boten gadhah ingon-ingon pitembungan sae punika, rak namung sengadi kemawon mung kayak- tosipun pitembungan sae ingkang saking kula, sampun dumunung wonten sarira sampeyan sadaya, boten saged sirna salaminipun bilih sampeyan dereng dhumawah ing babaya. Pangandika sampeyan rumaos ginanjar begja kamayangan awit sampey- an sampun manggih sarat amurih kendelipun mengsah sampeyan wigya paniti sastra, rumaos sampeyan mekaten punika sapa mireng kula julig ing pangen kathah paitanipun kng minongka dedamel wahland- hep kalamipun sadaya kang kinarya boten nyambat ing liyan yen dados sasawung abenan sae olah gebagipunyen dadosa jangkrik meh kenging kawastanan caleleng, ewadenten kula kedah -kedah, anga- turi pamrayogi dhateng sampeyan Abdul, saderengipun sampeyan anglegani pikareman sampeyan paben kaliyan tiyang kathah, mugi karsaha emut rumiyin dhateng pitembunganipun utawi ungel-ungelan ngandhap punika, 1. sing sapa mung makolehake awake dhewe, mung sathithik bungahe, dene bungah sathithik iku kalebu kang luwih remeh, 2. sing sapa agawe guguyon marang wong wicaksana lan marang wong becik iku wong ambabayani, malah anyayela marang kautaman, 3. sing sapa duwe karepan akanthi duga lan watara , sathithike etunge kang ora katekan dene kang ngongsa-ongsa, ngadat ora katekan kekarepane. Kula sampeyan wastani kalebet wiwicaling tiyang ingkang dereng nate dipun alem ing kathah, kula inggih narimah, anggeripun boten dipun sengiti agengipun kaewanan ing kathhah, kados calon ing ngatasing sarira sampeyan, kauningana ing sampeyan Abdul kula punika namung anetepi wuolang ingkang ungelipun mekaten: Manari- ma iku rasa kang aqbungahake ati, wong kang weruh ing panarima, iku anglakoni wajibe, lan sinihan ing akeh. Kula temen boten gahah pamurih, supados sampeyan angalem aku kucing, segawon wah kuldi kula, sababkang sapisan kula boten gadhah ingon-ingonwawerni tiga punika, kang kaping kalih mindhak kula nyuda pangalem sampeyan dhateng sarira sampeyan piyambak, wondening manawi medal saking karsa sampeyannpiyambak badhe sudi angalem dhateng kewan kang dados ingon-ingon kula ing waktu sapunika, sumongga linampahana, kula inggih jumurung sanget nanging kula kalilana matur rumiyin ingon-ingon kula namung
warni babi sajodho, sampun sami jemagar wah lema-lema, menggah rerepen keng badhe sampeyan pangandikakaken lah punika masa boronga ing sampeyan iba bingah kula yen kalampahana, wah iba lila kula, yen sampeyan krasaha angedhapi ulamipun babi wau, amesthi salah satunggil lajeng kula pragat sakal. Wulang sampeyan dhateng pun thole Dana Satata, bab angulur, angulir pikir sapanunggilanipun kula alem sae, alus muratipun boten sok tiyanga jawi ingkang mangartos leres awit punika saking panglaras kula papethikan utawitatedhakanipun wulang ingkang kasebut wonten ing buk Welandi, sanadyan kula inggih mangartos ugi muruting wulang wau, nanging kula boten purun anglairaken dhateng sampeyan pun bah Abdulatib amargi sampeyan sampun kadu- nungan cacad amemaoni, tuwin kagungan bendana utawi meda angalem saeira wah kasagedan sampeyan piyambak wondening tandanipun yen kula mangartos ungeling wulang sampeyan kasebut ing salajengipun serat punika. Sarehningpun embah Abdul saged paparing wulang, bok inggih engeta dhateng wulang ingkang dipun lampahikang wayah pun thole Dana Satata, ungelipun makaten: 1.aja ngambah marganing wong ala, balik ngambaha marganing wong adil awit marganing wong ala anuntun marang karusakan nanging marganing wong ngadil anun- tun marang kabungahan, 2.Aja kukumpulan tuwin padon karo wong lonyot lan ngambah margane, di becik pangrengkuhmu marang saru- paning wong, amesthi kowe bakal disihi ing ngakeh. Anggen kula ngaturi cangkriman kewalan wah malih paribasan boten tayen kula bahde angabaraken kasagedan kados pangandika sampeyan yektosipun namung sembranan kemawon tiru-tiru ing sampeyan dene karsa amundhut jarwanipun kucing bututipun tiga, sarta amaringi paribasan, segawon ingkang anjegugi kumandanging jegugipun, sarehning cangkriman kula kang sapele sampun sampeyan uled kados gulali, sumongga kula ngaturi calon uled-uledan malih, 1, wonten reca nedha kajeng, 2, wonten kacang doyan lo, wondening manawi sampeyan karsa ngulur, ngulir pikir, angrakit pamimikir, amleter karosan kang ngantos angrengkakaken rodha, saha angrentengaken ambenan, lah cangkriman kula kakalih ing ngandhap punika mugi sampeyan batang, yen sampeyanboten angrasaya ing liyan agengipun dhateng embah jengandika kyai kereta, ingkang sampun katawis saged ananging taksih karem ing bebanyolan pangrakitipun adamel gumujenging tiyang, bok ngantosa notog angen-angen sampeyan tuwin kulit sampeyan pisah saking ing daging, amesthi sampeyan badhe boten saged anjarwani cangkriman kula wau, ungelipun makaten: "Sinom" Panunggalaning tuwuhan asring kinarya usadi, catur lingga wasta- nira, ingkang kakalih ing ngapti, yen pisah andarbeni, teges rangkep miwah putung, dene kang kalih lingga, sakantuninira ing wuri, wastanipun tos-tosanjroning sarira.
"Sarkara" Wastanira kori geng myang gendhing, lan wastaning wastra adiwar- na, catur lingga aksarane, yen pisah kalih ngayun raning palaka mendhem tuwin warnining gogodhongan dene iongkang kantun kakalih lingga ing wuntat, wastanipun sekar setagonda miwing, kangge ing ngestri priya, pun Abdulatib sasampunipun maos cangkriman kakalih punika, amesthi lajeng lenger-lengermawi anyebut i, i, i, iya jagaddewa bathara. Menggah pandangu sampeyan punapa sababipun sampeyan kula tunggi- laken kaliyan wigya panitisastra, nuhun kula kalilana matur, mila makaten awit anggen sampeyan anjawabaken Raden Panji Puspawilaga, 2, Raden Ngabei Ronggawarsita, suraosipun mawi kanthi sembranan saemper nunggil wanah kaliyan wigya panitisastra, anggenipun sami amacak seratw onten ing jurumartani, kang manggepoken pujongga kakalih wau, sarehning den Panji Puspawilaga anggenipun anyukani panjurung cariyos wontening serat jurumartani, boten medal saking pikajenganipun piyambak amung amiruti pamrih ing prasobatipun mongka saupami cariyosipun wau dipun anggendora utawi dipun sume langing ing liyan leresipun ingkang dereng pitados punika, bilih sumerep temen dhateng tatakrama jawi, amesthi kedah miterang lanteran serat iber dhateng ingkang medalaken cariyos masata lajeng angundhat-undhat kalawan pitembungan saru, wahkanthi sembranan sadaya sami kalebetaken wonten serat Jurumartani, ingkang kawaos ing kathah,kula punika pitaken punapa kalepatani- pun pujongga kakalih wau, dene dipun damel gugujengan wongten ing Jurumartani, kula eram sanget kok kados ing ngalam dunya sampun boten wonten criyos utawi wuwulang ingkang peni-peni malih, mila ingkang sami maiben ing kasusatrasanipun Raden Panji Puspawilaga, 2, Raden Ngabei Ronggawarsita, sami kula aturi emut ungel-ungelan kang kasebut ing ngandhap punika, 1, wong celathu goroh sawiji, ora mikir angeling gawene, awit kapeksa anganggit goroh rong puluh engkas ginawe angukuhake siji mau, 2, wong kang murina ngarang sempuluring liyan tuwin sumedya anyirnakake begjane, iku aran wong jail sarta nistha. Sampun mas Abdulatib kula kalilanana aso sawatawis dinten rumiy- in awit kula badhe kesah gegramen dhateng nagarti ngamonca, boten kok namung amendhet paben ingkang boten wonten asilipun, wonden- ing yen sampeyan taksih karsa amangsuli serat kula punika, inggih kalampahan, sampun mawi angantosi sadhateng kula saking gegramen sabab kula sampun ameling dhateng sadherek kula jaler anem kakalih, awasta adiwarna, 2, sarjana, sami kula purih anadhahi badhe wangsulan sampeyan ing ngatas serat kula punika sampun ngantos mundur sacengkang. Katandhan Dana Satata. Panuwun kula ing panjenenganipun tuwan ingkang ngarang serat Jumartani,mugi karsaha amacak serat kula punika, supados aneangna
kalintuning panampinipun ingkang nama: Pawala, dhateng suraosing seratipun Danasatata ing Surakarta, punapa malih supados anyumer- epna bab katlajuking panyeratipun ingkang nama; Pawala, pratel- anipun kados ing ngandhap punika: Ingkang nama Pawala, amastani, manawi suraosing Seratipun Danasa- tata punika pamisah ing sulayanipun wigya Panitisastra kaliyun Abdulatip, malah suraosing serat wau kawastanan sakalangkung sedhep wilet kathah pra sajanipun, punika kula badhe apitaken dhateng ingkang nama: Pawala, ungel-ungelan ingkang pundi kawas- tanan pamisah wau, pangrraos kula piyambak boten wonten ingkang mungel pamisah, sampeyan kalintu ing panampi mas, seratipun Danasatata wau ingkang rumiyin mungel bab anggenipun angiloni dhateng Wigya Panitisastra ing pabenipun kaliyan Abdulatip, amargi saking sampun dados leresipun, dene suraosing serat ing- kang wekasan amurinanira den Panji Puspawilaga tuwin Raden Ngabei Ronggawarsita, ing mangke kula sumongga ing para priyantun ingkang sami maos serat Juru Martani, kados pundi anggenipun badhe anggalih bab suraosing seratipun Dana Satata, punapa maka- ten kados atur kula punapa boten. Ingkang kaping kalihipun ingkang nama: Pawala, wicanten makaten : "Kula saya awas yen priyantun Surakarta punika; estu sami waged- maged, katwis enggenipun sami ngetrap ukara, sanes kaliyan uka- raning nagari kang ngamonca, . Pangandika sampeyan punika katla- juk mas, manawi makaten kados pangandika sampeyan, dados boten wonten para priyantun sanes nagari ingkang saged angetrap ukara kados priyantun ing Surakarta ingkang waged waged wau. menggah anggen sampeyan amastani priyantun Surakarta sami waged, punika kula inggih andherek, ananging sampun mawi adamel rengeting galihipun para priyantun ing nagari ngamonca, manawi kula piyam- bak ingkang sampeyan wastani boten saged angetrap ukara kados priyantun ing Surakarta, ingkang nama Puspawilaga, kula amesthi boten sakit ing manah, awit kula sampun dhamang sanget dhateng kawontenaning kasagedanipun Puspawilaga wau, sanadyan ingkang nama Puspawilaga asantunanmakaping seket ing dalem sadinten, pamanah kula lajeng katawis kemawon saking suraosing seratipun ingkang palenceng-palenceng, sapunika kula anjarwani nama: Pawa- ga, saestu boten lepat, kdosta: Pha, punika: Puspa, wa, wi, ga, dados jangkepipun: Puspawilaga, lah kacandhak cinane gundhulan. Ingkang punika Mas Pawaga, manawi sampeyan kenging kula rembagi, sampeyan ing tembe sampun purun-purun amangsuli serat ignkang kapacak ing Jurumartani, saderengipunsarat sampeyan wau kapinto- kaken dhateng Danasatata, mendhak wangulan sampeyan badhe dados gagujenganing ngakathah, paribasanipun makaten: "dudu berase kok ditempurake, kula amrayogegaken, bilih sampeyan adamel kojah kemawon kapacak ing Juru Martani, Punika wonten pikantukipun, kojah sampeyan rak sampun kathah, kadosta: Kojah bayapethak, candhi maling sapanunggilanipun, punika kemawon sampeyan lajen- gaken. Wasana sampeyan badhe tembung anak utawi putu dhateng Danasatata
ingkang sampun amurinani sampeyan, punika kula anjurungi ing karsa sampeyan, malah sakalangkung prayogi, manawi sampeyan kagungan putra estri, utawi wayah estri, pun Danasatata lajeng kapendheta mantu pisan. Katandhan Wigya Panitisastra. Kula ningali ing serat Juru Martani angka 52, seratanipun Wigya Panitisastra ing kudus, tembung angikal paben masang drigama, mara priyantun ageng alit kang sami tampi serat Juru Martani, sadaya sami mirsani, saseratanipun wigya Panitisastra, ingkang wiwitan pitaken bab Candhi Maling, pitakenipun punika, punapa boten kenging dipun wastani pitaken degsura wadag ruwag-ruwag, kanejng Gupermen Walandi, ingkang ngasta OostmIndhi sadaya, menawi wonten perlunipun kersa andangu dhateng satunggal tiyang, boten kalayan tembung degsura mekaten, suprandosipun Wigya Pani- tisastras, masang Drigama, anggenipun pitaken punika, kaagem tembung sae manis arum, sarta sakathahing tiyang, dipun wastani repot lan cotho, namung "WWigys Panitisastra piyambak ingkang punjul ing sabumi, ngepak kasagedaning tiyang kathah, pangakeni- pun boten nedya kagungung tiyang, namung nedya leres, pangraosi- pun punapa Wigya panitisastra piyambak kang nedya leres yen tiyang Surakarta: sami boten nedya leres pon sak jam pakunjaran Surakarta kebek tiyang boten leres kawewahan malih pakunjaran ngantos sak pal panjangipun, meksa kirang panggenan , O sanadyan tiyang nedya leres yen ngangge leresipun piyambak boten mupakat ing kathah, punika kala ratu kula teksih ngasta kukum, tiyang kang ngangge leresipun piyambak wau, kukumipun kabesmi, sak jus kaliyan tiyang kang ngaken Mukamad hakiki, sarehning wewangsul kula dhateng Wigya Panitisastra, sampun kula kancing; kula titi- mangsani, samangke masang ngadrigama; kados bethet sewu, kapacak ing Jurumartani, sampun boten angsal wangsulan malih saking kula, awit ing ngajeng kula ketambetan dhateng Wigya Panitisastra, kula wastani tiyang jawi nunggil agami kula Mukamad, ing mangke sra- patipun kula lalaras laras kang asring-asring kasebutaken ing tembung, Alapuru, Bugis, tetelanipun dhasar Bongsa Alapuru, dede bongsa jawi, mongka yen Alapuru punika boten gadhah agama, namung drigama kang dipun sungkemi, mila pirembag utawi kawruhipunboten saged ceceg kaliyan bongsa jawi agami Mukamad, para priyantun- kang sami anjawab saseratanipun Wigya Panitisastra, kula mriyogegaken kula kapurih sami kendel, dipun jawab ngantos sadasa taun laminipun, mangsi saged darujuk utawi ceceg kawruhi- pun tiyang Alapuru; kang tanpa agama; namung drigama kang pina- sang ing wewangsul wah pitembunganipun kotor, delasan taikapacak ing jurumartani wraksa candhaga, dileh wreksa tai, mong kajuru
martani punika, kang maos para ageng sapulo jawi, punapa boten saru; dipun trapi tembung kotor-kotor, yen kula daados saleter sete, boten kula pacak wonten tembung kotor mekaten inggih tiyang Alapuru, satus taunmangsi cecege; tembungipun kalih tembung jawi, sanes kados bongsa Walandi, agaminipun kristen, bongsa jawi, agaminipun Mukamad, kalih-kalihipun sami gadhah agami, sabarang kitabipun karujukaken kaliyan kitabipun tiyang jawi; lan tembung walandi: cecek sadaya, mila wonten Woordenbook tembung jawi: lan tembung Walandi, tembung Wlandi, kacecekaken kaliyan tembung Alapuru, boten ceceg, awit tiyang Alapuru tanpa agami, amung drigama kang den ulah, yen tembung alapuru ceceg kalih tembung Walandi, temtu wonten Woordenbook tembung Alapuru lan tem- bung Walandi, kula dereng mrangguli; O, konca priyantun dene sami kalebetan Alapurutulen boten wonten sami mirsa, owel sanget para priyantun sami jawab-jinawab kaliyan Alapuru, wonten paribasan kalebon cina gundhulan punika namung tembung paribasan, ing mangke para konca priyantun nyumerepi piyamba dede paribasan sami kalebetan Alapuru blerakan, angincih badhe anelasaken kathok kaliyan kemuling pujongga, inggih tiyang Alapurutanpa agama, kadi pundi enggene sumerep ing ngibarat, sumerepipun namung enggene badhe dhedhel-dhedhel kathok sak kemuling pujongga. Dene pujongga, katedha kathokipun malah kemulipun kasukakaken , punika priyantun kanca piyambak kang sami nunggil agami mukamad kula serepaken, namung kadamel ngibarad, kadosta upaminipun wonten satunggil tiyang; gadhah tembung dhateng pujongga, kula mugi sampeyan paringi berkahcarakan sastrajawi kalih dasa, supa- dos kula sageda maos seratan jawi: lan nyerat jawi, pujongga amangsuli, aku iya mitulungi kisanak ing sapanjalukmu iku, iki tampanana carakan sastra jawa rong puluh iji, ananging kisanak sanadyan kowe wusweruh rupane sastra jawa rong puluh iji iku, yen kowe ora sumerep andhangane, lan paangane, iya durung bisa sama- ca: lan anulis, iki kowe tak wehi maneh, sandhangane sastra jawa rong puluh iku, lan pasangane, malah iki tak wehi uran-uran pisan patang pada, yen kowe wus lanyah ora lali rupane sastra rong puluh mau, sak sandhangane lan pasangane, banjur lakokna ing ngu ran-uran patang pada iki, yen wus bisa nglakokake, ing kono kowe bakal bisa maca, lanbisa sinau nulis, punika priyantun konca, kang dipun ngibarataken pujongga: jinaluk kathoke: malah kemule disukakake, yen tiyang Alapuru; catho-catho boten saged ambudi, dipun westani kathok lan kemul yektos lumajeng angempet ngupadosi griya pujongga, badhe nedha kathok lan kemul, O: priyantun konca, dene sami kalebetan alapuru bleken, sumongga sami bibaran priyan- tun konca kepatos -patos nandhuki tiyang Alapuru tanpa agama, kadamel punapa. katandhan dening Raden Panji Puspa Wilaga.
Ongka 3, 17 Januwari 1867 Pawartos warni-warni Sanadyan para dhokter ingkang mulasara gerahipun kanjeng tuwan Mister A, Prines ingkang sapunika sampun kendel dados wakil gupernur Eneral boten sami anyukani pawartos bab kasugenganipun- kanjeng tuwan Prines wau, para tuwan ingkang ngarang serat kabar ing Samarang ugi anampeni pawartos saking para sobatipun ingkang ami acariyos bilih kanjeng tuwan Prines anggeniipun karsa tirah siram wonten panggenan anama Sisepan punika boten andadosaken mendhaning gerahipun, mila pamrayogining kathah, Kanjeng Tuwan prines mugi karsaha atedhak dhateng tanah Eropah, anitiha baitas kapal ingkang mawi layar, supados gerahipun sageda senggang, mekaten ugi pangajeng-ajenging kathah para dhokter ingkang mulasara gerahipun Kanjeng Tuwan Prines mugi sami angaturana pirembag dhunmateng Kanjeng tuwan Prines supados karsaha atindak dhateng tanah Eropah sabab pandugining kathah, namung punika ingkang badhe andadosaken jalaran waluyaning gerahipun kanjeng tuwan Prines. Wonten pawartos manawi leres Kanjeng Tuwan Prines anggenipun karsa tirah dhateng tanah Eropah sampun kalampahan kala tanggal kaping 8 wulan Januwari punika. Kala tanggal kaping 28 wulan Dhesember, taun 1866, ing griya panggenanipun para tiyang kamlaratan prenahipun ing Portlanmaine tanah ing Amerikah, wonten tiyang estri pejah anama Karolinah Brewer, umur pitungdasa taun, tiyang estri punika salaminipun kapulasara wonten ing griya wau, ngantos ing dalem tigangdasa gangsal taun boten nate wicanten sakecap, menggah sababuipun nalika taksih anem agadhah pacangan sampun dipun tisnani ananging boten saestu dados jodhonipun mila wiwit kala semanten lajeng gadhah kaniyatan ing salaminipun badhe boten purun wicanten sakecap malih. Wondening kaniyatanipun makaten punika inggih dipun lampahi ngantos duugi ing sapejahipun. Pamanggihipun tiyang ing tanah Amerika Pambudining titiyang ing tanah Amerikah dhateng Taberen tuwin kawruh boten wonten wekasanipun, wonten Welandi satunggil anama tuwan Aspi, griyanipun ing Sinsinati, ing sapunika amanggih akal saged damel tumpakan gana kapal mawi kapirantosan bekakas sarta angeram-erami sayektos sakinten badhe kangge gagentosing kapal satemenipun, tumpakan gana kapal p[unika ageng inggilipun anyame- ni kapal salugunipun saged ebah awit kapirantosan pirsa watawsis sarta andugeni pikajenganipun ingkang anumpaki, kenging kalampa- haken tamban kajojogaken utawi kacongklangaken , wondening ing-
kang numpaki namung amenet pirsa tunggil. Tumpakan gana kapal wau saged angebahaken matanipun anjepipingaken kupingipun tuwin saged nyuwara bengingeh, wah malih wonten piripun salah satunggil ingkang nyawabi kapal punika saged dipun ngelangi. Ing waktu sapunika ingkang pancen saged gadhah tumpakan gana kapal wau, namung para tiyang ingkang sugih, sabab tuwan Aspi anggenipun pamanggihipun tumpakan wau, anelasaken wragad kirang langkung Rp. 26.000,--, punika kajawi saking berahan pandameli- pun, ananging pangajeng-ajengipun tuwan Aspi, ing tembe wragad semanten wau sageda suda kang sapalih. Tumpakan kang aeng maka- ten punika badhe katingalaken ing kathah wonten panggenan angge- laraken samukawis ing tanah Paris, menggah paedahipun tiyang kang gadhah tumpakan wau, bathi boten angingoni, boten susah nginguga- mel wah saged anurunaken dhateng para waris. ============================= Wangsulanipun Dana Satata dhateng Wigya Panitisastra Kula sampun sumerep wangsulan sampeyan Mas wigya, ingkang kawrat ing serat Juru martani ongka 1, smpeyan amestani yen pitembungan kula: badhe salin mengsah: punika kabenteren dados rujak kaliyan pangintenipun Abdulatib mila ngantos kalampahan kala sulaya kaliyan piyambakipun, kula piyambak sayektosipun boten niyat mengsahan kaliyan sampeyan utawi kaliyan Abdulatib ing ngatasi- pun prakawis ingkang tanpa maedah, wondening pamrih kula namung amisah anggen sampeyan paben kaliyan Abdulatib, Mengggah pitem- bungan kula: badhe salin mengsah, punika sampeyan mugi sampun tumut seling serep, pikajengan kula mekaten: sapa mireng kula kathah ingkang murinani dhateng pujongga Raden Puspawilaga, 2, Raden Ngabei Ronggawarsita, lah tiyang kathah punika ingkang badhe nglawan udur kaliyan sampeyan tuwin Abdulatib sesamenipun sumanggeng karsa, den lara item tuwin tanpa wigya. Kula ragi kodheng ingkang dados karsa sampeyan dene kula sampeyan purih apitaken dhateng pujongga kakalih wau bab samukawis ingkang dereng dipun sumerepi, ingkang ngatasipun kasusastran jawi tuwin kawi pujongga sakaliyan punika amesthi ngungkuli kula, tuwin sampeyan wah Abdulatib dados sadaya ingkang dereng dipun sumere- pi ing pujongga wau, kula, sampeyan tuwin Abdulatib tantu dereng sami nyumerepi ugi, sarta badhe boten saged apitaken, menggah samukawis ingkang sampun kaserepan dhateng pujongga kakalih punika, kula, sampeyan sarta Abdulatib sampun pesthi taksih sami katilapan. Mas Wigya Panitisastra sasampunipun angandika, bab jajaging kasagedanipun Raden Panji Puspawilaga, wah repoting pandamelipun pitembungan wonten malih poyokanipun kados kang sampun kasebut ing serat Juru Martani, Mas Wigya lajeng mawi andangu dhumateng
kula, punapa Mas Wigya lepat punapa leres, ingkang punika kula matur satemenipun ananging sampun kagalih bau kapini saha sampun andadosaken seling serep utawi duduka sampeyan menggah atur kula kasebut ing ngandhap punika: Wontenipun saben kang manggepokan Raden Panji Puspawilaga, 2, Raden Ngabei Ronggawarsita, sampeyan ingkang miwiti, bubukaning pitaken sampeyan dhateng Raden panji puspawilaga, akandthi pitembungan ingkang nyerikaken manah, cekakipun makaten: sampeyan amestani utawi anginten yenn cariyos bab candhi maling, punapa pethikan saking serat Alapuru, utawi serat Bugis manawi sanes punika, punapa anggitanipun Raden Panji Puspawilaga piyambak angsal saking anggenipun supena, salajengipun sampeyan angraosi bab asagedanipun Raden Ngabei Ronggawarsita, prasasat maiben jalaran saking kojahipun stunggiling kaji, ingkang ngaken sampun nate papanggihyan kalih raden Ngabei Ronggawarsita, sarta dipun dongengaken andhe-andhe lumut uthak-uthak ugel mawi rinengga ing tembung kawi. Kula eram sanget dene sampeyan sareng mireng kojahipun kaji wau, lajeng amradinaken pitaken wonten serat juru martani, mawi angina ing kasagedanipun Raden Ngabei Rongga Warsita. Sampeyan piyambak sampun ngaen remen amarsudi ing kasusastran wah sampun nate maaos sawarninipun serat Jawi kawi, punapa inggih yen sam- peyan dereng ngasumerep manawi andhe-andhe lumut tuwin uthak- uthak ugel wau dongengipun lare alit sampun mokal bilih wontena pujongga ingknag ajeng negesi ing tembung kawi. Sarehning Raden Panji Puspawilaga, 2, Raden Ngabei Ronggawarsita genah padununganipun wonten nagari ing Surakarta, mongka sapeyan dereng natepitepangan kaliyan priyantun kakalih punika, anggen sampeyan macak seratwonten ing Juru Martani punapa sampeyan galih prayogi, patrap sampeyan makaten punika sasamenipun angupadosi tiyang durjana utawi tiyang nyabut ingkang sami miruda, sarta boten genah pakendelanipun, leresipun sampeyan ing ngajeng akintuna serat iber kang sae pitembunganipun amesthi sampeyan angsal bathi kang medal saking sakawontenaning kasagedanipun pujongga sakaliyan wau, Ing mangke panimbang kula, ing ngatasipun prakawis puka ingkang kalepatan sampeyan ewa dene kala inggih anymanggakaken ing panimbangipun titiyang sanes. Aliya punika kula badhe matur sakedhik malih, sareng mas wigya sampun mavcak sea wonten Juru M artani, wonten tiyang ingkang api-api anjawabaken Panji Puspawilaga, 2, Raden Ngabei Ronggawar- sita, inggih punika pun Abdulatib ananging panjawabipun kanthi sembranan katawis saking anggenipun nyariyosaken balemaning nagari kang sami kaambah dhateng Raden Panji Puspawilaga, tuwin amaning pulo entasipun panji wau, punapa malih bab anggenipun papanggihan wonten kapung Puspanagaran, sadaya punika kula purun
mestani dora, sabab Raden Panji Puspawilaga kala rumiyin namung dhateng nagari Eropah antukipun ngajawi wilujeng, temen raden Panji punika sampun nate dhateng kampung Puspanagaran nanging mertamu dhateng swargi Raden Tumenggung Puspanagara, boten dha- teng griyanipun tiyang alit ingkang asring dipun sabani Abdulatib saben bahde abdugeni pikajenganipun ingkang saruyen kawedarna wonten ing Juru Martani. Ing wusana pangajeng-ajeng kula, Mas Wigya Panitisastra, 2, Mas Abdulatib mugi sami karsaha anglampahi papelingipun kang embah ing kereta, kasebut wonten serat juru martani ongka 1, kula piyambak inggih rumaos sakedhikdamelipun bilih tiyang paben namung rebat leres kang boten wonten paedahipun, menggah kyai Kereta anggenipun mangemper-emper sumenanipun Raden Panji Puspa- wilaga, punika boten kula manah leres utawi botenipun kula namung anggadhahi panginten manawi kyai Kereta, sanadyana sampun yuswa sepuh, watekanipun remen bebabolan dene katingal saged angathik- athik ingkang damel gujengipun ing tiyang. Kula piyambak inggih purun angaturi panjurung wulang, dhateng kyai Kereta, mbok manwi kang wayah sakaliyan pun Wigya Panitisas- tra, tuwin pun Abdulatib sami karsa angestokaken ungelipn maka- ten, 1, sawiwijining wong wajib ngarah bisa amaidahi papadhane tumitah, 2, ing sajroning kabungahan sesembranan aja pisan kongsi kaseron andadekake laraning ngawak tuwin kaseriking ati. Katandhan Dana Satata, kang sapunika saweg wonten ing nagari Ngamonca. Wangsulan saking Abdulatib Kula amaos malih serat jawabipun Dana Satata, kapacak ing Juru Martani ongka 2, menggah ing pangandikanipun yen kula ragi seling serep, dereng dhamang ingkang dados pikajenganipun yektosipun Mas Dana Satata piyambak ingkang taksihkodheng sanget dhateng anggit- anipun piyambak ingkang kalebetaken ing Juru Martani ongka, 51, bilih sampeyan namung gadhah pamrih angendelaken udur ula akaliy- an Wigya Panitisastra, sampeyan kula aturi ngatrapaken pitembun- gan ingkangragi alus sakedhik, sampun mawi nyebutken makaten, ing wusanaAbdulatib kaliyan Wigya Panitisastra kula purih kendel anggenipun angraosi bab kasagedanipun Raden Panji Puspa Wilaga tuwin Raden Ngabei Ronggawarsita, yen botenn makaten saestu salin mengsah ingkang murinani dhateng pujongga kakalih wau, lah su- mongga pitembungan makaten punika punapa dede panantang, punapa boten kenging kula wastani sumber badhe tumandang ing jurit pangraos kula piyambak ungel-ungel makaten punika boten angruju- kaken, malah-malah amamanasi mila lerews pangandikanipun Wigya Panitisastra, manawi pitembungan makaten punika kabanteren,
sapunika kula badhe pitaken , ingkang seling serep sinten, kula punapa mas Danasatata, ing sak punika kula badhe yektosaken yen wangsulanipun Dana Satata lepat sadaya, Dana Satata amastani yen bubukaning udur medal saking patrap kula tuwin patrapipun Wigya Panitisastra, punika lepat mas, sabab ingkang dados bubukaning udur, inggih punika Wigya Panitisastra, sampeyan rak sampun sumerep tegesipun tembung bubuka, wangsul pun Abdulatib amung cumathek kemawon kok bubukanipun udur botensampeyan samp0un seling serep mas manawi karsa angrembag prakawis, utawi badhe jumeneng dados juru pamisah. Sasebutan sampeyan yen kula tuwin mas Wigya angraosi kasagedani- pun pujongga kakalih, kanthi sembranan tuwin pangerang-erang, inggih ugi taksih tebih sanget saking leres, awit ingkang ngraosi kasagedanipun pujongga kakalih, kanthi sembranan tuwin pangerang- erang, raksa dherekan sampeyan pun Wigya Panitisastra, kula punika amung agahan atatulung dhateng priyantun ingkang kalepa- taken tanpa dosa. Dana Satata amastani manawi piyambakipun sanget lumuh ing paben ingkang boten wonten paedahipun, ananging yen piyambakipun kameksa tumandang ing jurit inggih kadugi anglam- pahi,. Pitebungan makaten punika ingih taksih nyimpang saking leres sabab manawi tiyang lumuh ing paben saestu ragi lami anggenipun kintun wangsulanipun mongka Dana Satata anggenipun mangsuli serat kula tingalipun kasesa sanget wangsul ingkang meksa ing sampeyan tumandang ing jurit sinten kajawi yen sarira sampeyan piyambak ingkang karsa dados juru pameksa, bilih makatena pitembungan sampeyan ingkang kirang patitisipun, Dana Satata anedha sumerep ing kula, punapa kula trahipun tiyang bongsa Indhu, tuwin punapa samppun nate anggaouta dados dhalang, dene kok saged angandika, i, i, i, iya jagad dewa bathara. Wondene pitaken punika boten kadunungan raossakedhik-kedhika, tuwin lepat ugi, saking pangga- lih sampeyan punapa ngemungaken trahing bongsa Indhu kemawon, utawi dhalang, ingkang sumerep dhateng pitembungan, iya jagadewa bathara, mila leres sampeyan mas kula punika trahipun bongsa Indhu, tuwin sampun nate dados dhalang, wah ing ngajeng dados pandhita, jurunujum tuwin juru tenung, ing wusana kakula wisudha dados juru rumaos leres, pangkat kula sadaya gungung 12, anang- ing ingkang damel bilahi kula 13, sarehning sampeyan ing sapuni- ka sampun sumerep bilih kula asli bongsa Indhu, punapa sampeyan boten sakalangkung ajrih paben kaliyan kula, sabab kula sugih mantra, saged damel cilakaning ngagesang. Sebut sampeyan bilih ing tembe boten wonten tiyang ingkang purun angladosi pikareman kula paben kula kapurih sampun maos manawi unggul ing jurit, ananging rumaosa yen kula dipun ewani ing ngakathah, sebutan punika lepat awit sinten-sintena ingkang
badhe kendel anggenipun raos rinaosan kaliyan Abdulatib punika katitik manawi telas budipun, sabab kula boten angncati pitaken kados sampeyan, anggen kula jawab prakawis boten mawi malumpat kidang kados sampeyan, boten mawi amamoyoki, dados angsal pinten prakawis dene sapeyan gadhah pitembungan makten , mbok manawi sampeyan ingkang badhe nginggati pitaken kula, sokur mas Dana Satata dene sampeyan sampun dhamang pikajengan kula, bab ingon- ingon sampeyan warni pitembungan sae, ananging anggen sampeyan boten purun anglairaken dhateng kula, punika kula lepataken, punapa amung guru kemawon ingkang wajib anykani piwulang dhateng sanesipun pangraos kula boten, sarupining tiyang ingkang gadhah saserepan yektosipun wajib abelakakaken dhateng sintena kemawon ingkang dereng sumerep dados amadhangaken pamikiripun ingkang taksih katutupan ing bodho. Mas Dana Satata amastani,yen rumaos kula, sampun manggih sarat amurih jkendelipun Wigya Panitisastra, punika kasar, bilih maka- tena mas ingkang kasaraken inggih pitembungan sampeyan sumongga sampeyan kula aturi maom malih wangsulan sampeyan ingkang kapacak ing Jurumartani, ongka 51, snadyan Wigya Panitisastra juligipun ing paben anglangkungi, kula inggih purun anyembadani, sabab tiyang julig dereng saged anyepeng welut ingkang dipun lisahi, Mas Dana Satata anyukani pamrayogi, ing saderengipun kula an- glegani pikaremman kula paben akaliyan tiyang kathah, mugi amemut rumiyin dhateng pitembungan tigang bab kula badhe pitaken ing sampeyan mas ingkang sampeyan mastani tiyang kathah, cinten kula boten rumaos badhe pabenan akaliyan tiyang kathah, wah kula sampeyan lolohi ungel-ungelan tigang bab punika, karsa sampeyan kemawon punapa, wong bocah wingi sore bae reka-reka amenehi pamrayoga marang si kaki, sakedhik damelipun mas, ur angebak- ebaki lolowongan Juru Martani, mongka kula manawi amirengaken utawi amaos pitembungan ingkangkados makatensumeja badhe luntak amesipun ingggih mules, seratpapali utawi Darmawasita sak panung- gilanipun ingkang dipun gepok amung wulangreh kemawon tur ingkang nganggit boten kadugi anglampahi kiyambak, mila pandhita manawi kutbah asring ngedalaken pitembungan makaten, kowe kabeh padha angguguwa pituturku, aja miturut ing kalakuanku, ananging bok manawi awit saking andhap aoring budi. Mas Dana Satata saking pangandikanipun sampun narima, dereng nate dipun alem ing tiyang, anggeripun boten dipun sengiti agengipun kaewanan ing kathah. Sabab boten wonten tiyang ingkang bahde saged mastani watesing kathah, tedhanipun kathah akaliyan boten kathah amung satunggal, bilih sampeyan dereng gayuh pitem- bungan kula wau, ing mangke badhe kula terangaken malih, wonten guru satunggal apitaken dhateng muridipun bilih tiyang buthak punika kedah anggadhahi rema pinten iji, murid boten saged mang- suli, tumunten gurunipun pitaken malih makaten yen wong mau anduweni rambutsatus iji, apa kena diarani buthak murid mangsu-
li, kenging, guru pitaken malih , lah yen satus iji, wangsuanipun murid inggih taksih enging, sareng sampun dumugi 200 pangraosipun murid sampun boten kenging kawastanan buthak, mongka Mas Dana Satata, nalika dumugi 199, murid maksih amastani buthak sareng kawewahan satunggal malih punika pangraosipun sampun boten kenging kawastanan buthak, panuwun kula mas kula sampun sampeyan wastani sugih kojah, Dana Satata kagungan piwulang reh malih ungelipun makaten, anarima iku rasa kang ambungahake ati, wong kang weruh ing panarima, iku nglakoni wajibe, lan sinahan ing ngakeh, muradipun pitembungan makaten punika saestu, sae, anang- ing punapa sampeyan sampun tandhingaken akaliyan lalampahanipun jaman sapunika, tembung panarima wau kedah sampeyan pendhet tegesipun ingkang leres botn ngemungaken panarima sampeyan kemawon dene boten dipun sengiti ing ngakathah, kawuningana mas tembung panarima ing jaman sapunika sampun sirna, meja punika ing inggih sampun narimah dados meja, boten wonten p[anggrundelipuj sakedhik-kedhika, anggenipun kapesthekaken boten saged wicanten inggih sampun narimah, wangsul sampeyan yen wonten narimah kema- won ing ngatasing samukawis ingkang ginantungaken ing sarira, punapa badhe grundel mamanceni tapel adaming manungsa, ananging kula dereng manggih tuladhanipun dene tiyang ingkang sumerep dhateng panarima punika sinihan ing ngakathah, dene Panji Puspa- wilaga ingkang sampun kalebet pujongga, meksa mboten narimah dipun waoni ing Wigya Panitisastra, mila boten patos saprayogi dene sakathahing tiyang sami narimah, sampeyan piyambak kula pethek taksih dereng narimah, kayaktosanipun sampeyan punika taksih ngupados arta, ngupados kawruh, ngupados amal kadonyan sapanunggilanipun, pangraos kula piyambak tiyang ingkang sampun narimah punika sampun boten ngupados punapa-punapa malih, ngemun- gaken panarima, kula mugi sampeyan terangana sajatinipun tiyang narimah. Pangandika sampeyan mas yen boten gadhah pamurih, anga- lema kucing, segawon tuwin kuldi sampeyan sabab boten gadhah ingon-ingone warni tiga punika, pangandika wau anelakaken yen sampeyan dereng pisan-pisan agayuh elidipun pitembungan kula, agalipun kemawon ingkang sampeyan sumerepi, alusipun boten katin- gal wah malih anerangaken yen boten pisan kadunungan Olanseide, taksih jawi tulen, katitik saking wangsulan sampeyan bab bai sami jemagar lema-lema, sapunika kula gadhah pamrayogi ing sampeyan, buntutipun babi sampeyan punika prayogi sampeyan sabuni, manawi sampun tumunten kaplajengaken, sampeyan ingkang anyepengi tuntu- tipun, pratingkah ingkang kados makaten punika kathah paidahipun ing ngatasing tiyang ingkang dereng kadunungan Olanseide. Kula sampun sampeyan wastani sumeja sasembranan lo mas, sabab kula mireng nalika pujongga wiyoenes katedha wulang tembung latin, supados katamana ing dalem tigang dinten, piwulangipun tiyang wau kapurih nedha kenthang panas akanthi paplajengan, ingkang nama Danasatata amastani manawi wulang kula dhateng pun thole Danasatata, bab nagulur, angulir pikir sapanunggilanipun papethikan utawi tatedhakanipun wulang ingkang kasebut ing buk
Walandi, bilih makatena kula mugi sampeyan dhamangaken namaning buk wau, wah malih Danasatataangaken sampun mangertos ugi murad- ing wulang wau, nanging boten purun anglairaken , pandugi kula anggenipun boten purun wau jalaran saking ajrih manawi lepat, dados anelakaken yen Mas Danasatata, dereng mangertos sakedhika dhateng maknaning piwulang kula, sabab tiyang ingkang sampun kekah ing seserepanipun dhateng sarupining piwulang saestu boten taha ambulakaken. Wangsulan punika taksih wonten sambetipun malih, Katandhan Abdu- latib. =========================== Panuwun kula dhateng tuwan ingkang ngarng serat Juru Martani: ingkang mugi-mugi, serat kula punika, kapacak ing serat Jurumar- tani. Kula sampun rambah-rambah, aningaliserat Juru Martani, ingkang mawi katandhan dhateng Mas Wigya Panitisastra, priyantun nagari Kudus. Ingkang punika, kok andadosaken kapinginipun ing manah kula: apitepangan kalih Mas Wigya Panitisastra: wangsul mas Wigya Panitisastra, mugi angresakna, apitepang kalih kula, boten langkung kula badhe nyuwun piwulang: mugi Mas Wigya Panitisas- tra, amberkahana kawigyan dhateng kula, dene ingkang kula suwun kaos ingkang kasebut ing ngandhap punka. 1, Bab: wonten pandhita: kathahipun; 4 sami tapa wuda: ingkang satunggal lenggah sila panggung, majeng ngetan, astanipun epek- epek kapangku, sami mlumah; kang kiwa wonten ngandhap, kang tengen tumumpang wonten nginggil. Ingkang satunggal: lenggah sila panggung, majeng ngidul: astani- pun inmgkang kiwa: kapangku, sarta mlumah, ingkan gtengen, katum- pangaken ing dhengkul kalih mengkurep: saingga nyepeng jengku. Ingkang satunggal ; lengah sila panggung, majeng ngilen; astani- pun ingkang kiwa dipun pangku, sarta mlumah, ingkang tengen katumpangaken ing dhengkul inggih mlumah. Ingkang satunggal; lenggah sila panggung majeng mangaler; astani- pun ingkang kiwa, dipun pangku, sarta mlumah, ingkang tengen anyengkah wonten sanginggilipun ing dhengkul kang tengen. Ingkang punika; pandhita sakawan wau, ingkang dados pikajengani- pun satunggal satunggal punapa, ingkang majeng ngetan kados pundi kajengipun; ingkang majeng ngidul kados pundi, ingknag majeng ngilen kdos pundi, ingkang majeng ngaler kados pundi kajengipun. 2. Bab sajatinipun tiyang bodho ingkang pundi, utawi sajatinipun tiyang waged ingkang pundi. 3. Bab: Sajatine bayi, punika kados pundi; utawi sajatinipun bocah: 3: Sajatinipun wong anom, 4. Sajatinipun wong tuwa: 4. Bab sajatining tiyang awon, punika ingkang pundi, utawi sajat- inipun tiyang sae.
5. Bab: Sajatinipun padhang: kalih sajatinipun peteng, punika ingkang pundi, 6: Bab Sajatinipun ing ngajembar: kalih sajatinipun ing ngarupek punika ingkang pundi. 7: Bab: Sajatinipun ing budi rumongsa, punika ingkang pundi Sababwonten ungel-ungelan makaten; kowe aja nganti kanggonan budi rumongsa. Ingkang punika, panuwun kula berkah dhateng mas Wigya Panitisstra: pitung prakawis wau: prakawis wau: ingkang mugi kawangsulan wonten serat juru Martani kimawon. Anjawi saking punika: Mas Wigya Panitisastra, bilih kang pareng saking karsa sampeyan: bab udur punika, prayogi sampun kalajeng- lajeng, mindhak ngupuraken pangggalih sampeyan kang perlu-perlu: wangsul Raden Panji Puspawilaga: kalih raden Ngabei Ronggawarsita wau, prayogi kapresobata, tur mindhak amewahi dhateng kasusastran sampeyan, sabab priyantun kakalih wau, sampun sami kawical ahli sastra, ti, ti. Sinerat tanggal kaping 26 wulan Dhesember 1866, Katandhan Juru Serat Kawadanan Kumisi Bogor Mas Jayakarsa Tuwan Dhegrootkolep en ko gadhah panedha dhateng para priyantun ingkang taksih gadhah sambutan dhateng tuwan Dhegrotkolep en ko kala ing taun 1866, mugi sami ambayara sambutanipun wau ingkang tumunten. Katandhan Tuwan F.H.Jaspres ============================== Too tuwin pangecapipun tuwan Dhegrootkolep en ko ing Surakarta, sapunika sampun ddos gadhahanipun, tuwan Jaspres en ko. menggah ingkang kabebahan anglampahaken samukawis prakawising toko tuwin pangecapan wau, punika tuwan F.H.Jaspres. Tuwan Dhegrootkolep en ko asuka panrima dhateng para priyantun ingkang sampun sami pitados dhatng tuwan Dhegroot kolep en ko bab anggenipun anglampahaken samukawis prakawis ing toko tuwin pange- capan laminipun tigang taun, ing mangke panedhanipun tuwan Dhe- grootkolep en ko, mugi para priyantun wau inggih apitadosa dha- teng tuwan F.H.Jaspres bab anggenipun anglampahaken samukawis prakawising toko tuwin pangecapan wau punika. Surakarta kaping 17 Januwari 1867 Katandhan Tuwan Dhegrootkolep en ko. Tuwan Jaspres en ko asuka uninga dhateng para priyantun, manawi serat panangaalan ing taun 1867, regi sarupiyah (Rp.1,--) satung- gil sapunika kantun sakedhik. Katandhan tuwan Jaspres en ko.
Ongka 4, 24 Januwari 1867 Pawartos warni-warni Pawartos saking Batawi Kala ing dinten Senen tanggal kaping 7 wulan Januwari, ing taun 1867, Raden Panji Suryawijaya, Onderwiser tembung jawi ing nagari Batawi, ing mangke kinulawisudha ing kangjeng Gupernemen, tetep dados Onderwiser, kaparingan buslit, sarta madali pethakan, mawi ciri seratan sastra Walandi, tondha asmanipun Kanjeng Gupernemen, yen Panji Suryawijaya sampun katarimah anggenipun angungelaken serat ingkang wonten ing karopak, sasrtra budha warni sanga, kaliyan sastra ing Bali, sastra ing Lampung . Mila Raden Panji Suryawijaya kaparingan ganjaran punika, awit saking sih kawelasa- nipun tuwan Kohen Setiwar, ingkang saos paturan ing kangjeng Gupernemen. ============================= Lisah petroleyem minongka panulakipun semut. Tuwan dhokter Witsetein acariyospanyobanipun badhe anyirnakaken sakathahing semut kang sami wonten ing griyanipun wah wonten ing kamar panggenanipun nedha, ing ngajeng mawi kapasangan tetes madu sapanunggilanipun supados sakathahing semut manawi sampun sami ngalempaklajeng kenging kapejahan punika boten tumama, sirnaning semut punika sareng kapasangan lisah petroleyem wawrad gangsal lut Nederlan kawadhahan ing cangkir teh, lajeng kasele- haken wonten jerambah salebeting kamar, awit semut katawis boten amambet awaning lisah pertoleyem kang wonten ing cangkir teh wau, ananging lisah punika samasa ngajengaken telas awanipun saben nedhah kaejogan sakedhik malih, menggah cariyosipun tuwan Witse- tein kathahing lisah petroleyem ingkang kadamel anulak semut wau, ingkang kangge ing dalem samongsa panas namung wawrat sapra- pat pun lami, dados sakedhik reginipun. Ing tanah Prangkrik wonten tuladhanipun tiyang saged tilem kapati ngantos lami, kenging kawastanan sasakit tilem, wonten tiyang neneman satunggil umur 20 (kalihdasa) taun anggenipun tilem kapati ngantos salikur dinten sadangunipun tilem saben dinten mawi dipun ombeni toya tajin uwos welandi, tuwin anggur, menggah unjalipun ambekan utawi lampah ing ketegipun ajeg, wonten tiyang ingkang cariyos sapriki sampun tigang taun laminipun tiyang neneman wau anggenipun tilem kapati ngantos kawan welas dinten. Serat pawartos saking tanah Paris anyariyosaken dongeng kang kasebut ing ngandhap punika: wonten tiyang satunggil kakesahan anumpak kareta, wancinipun dalu sarta peteng dhedhet, kala saman- ten lampahing kapal kareta punika kendel awit kaget amrangguli
tiyang jaler satunggil ingkang wonten satengahipun margi, tiyang punika lajeng ngadeg sarwi anjerit, tiyang ingkang numpak kareta tumunten pitaken: iya gene kowe kok ora ngati-ati, tiyang jaler wau amangsuli; kula nyuwun nyambut eting sampeyan sakedhap kema- won, gawene apa kowe jaluk nyelang eting, kula punika gadhah babektan warni arta jene, gunggung pangaos, Rp. 141,-- kanthong kula amoh, babektan kula arsa sami brojol balesar dhawah wonten ing margi, mongka arta punika gadhahanipun lurah kula, kulanamung sadarmi anglampahi ingkang dados pikajenganipun bilih babektan kula arta saestu ical kula masthi badhe tiwas, dhuwit maora gampang bisa neka temu maneh, sabab iki petengan banget, kowe apa isih duwe turahane dhuwitmu siji bae, inggih kula taksih gadhah langkungan satunggil, kene ulungna marang aku, bok mana aku bisa akon anemokake panunggalane kang padha ilang, sareng langkungan arta satunggil wau sampun kaulungaken tiyang ingkang numpak kareta lajeng singsot sagawonipun tumunten dhateng ing ngajenga- nipun warninipun sakalangkung sae, wedalan ing tanah Dhenes, sagawon lajeng dipun ken ngambus arta waumawi dipun wicanteni makaten: uiki rupane, delengen, sagawon mangartos ingkang dados pikajenganing bendaranipun sareng sampun ngambus arta lajeng malampah mubeng turut margi, nanging saedhap sakedhap wangsul amurugi bendaranipun saben mawi anggondhol arta jene satunggul kaaturaken dhateng bendaranipun kalampan ing dalem kalih dasa menut sakathahing arta kang ical sami kapanggih sadaya, tiyang kang gadhah babektan arta rumaos begja, lajeng angaturi panrimah dhateng tiyang ingkang numpak kareta, pitembunganipun makaten: Sampeyan ingkang atutulung dhumateng kula, kula nyuwun sumerep nama sampeyan, menggah wangsulanipun tiyang ingkang numpak kareta : aku iki ora anglakoni apa-apa, asuku kang amitulungi marang kowe, sareng sampun wicanten makaten karetanipun lajeng kalama- haken malih. Kula sampun maos seratipun ingkang nama Jayakarsa, juru serat kawadanan kumisi Bogor Mas, kapacak ing juru martani kaping 17 Janawari 1867, ongka 3, suraosipun Jayakarsa kapingin atepangan kaliyan kula, sarta anyukani pitaken pitung prakawis, kula kapu- rih amangsli kawrat ing serat Jurumartani. Ingkang punika wangsulan kula, sarehning Jayakarsa sampun amasta- ni piyambak, bilih priyantun kakalih: Raden Ngabei Ronggawarsita tuwin Raden Panji Puspawilaga sampun sami kawical ahli sastra, malah mawi amratelakaken, manawi kula kapurih amrasobat priyantun kakalih wau, ing mangke Jayakarsa kula aturi maos seratipun kaambal-ambalan, bokmanawi dereng anggalih ingkang dados suraosi- pun ingkang sayektos, pun Wigya anitisastra boten kikilapan bab anggenipun kajunjung kaantebaken dening Jayakarsa, kula kapurih
prasobatan kaliyan Raden Ngabei Ronggawarsita tuwin Raden Panji Puspawilaga, supados wewaha ing kasusastran kula, sabab priyantun kakalih wau sampun sami kawical ahli sastra, pitembungan makaten punika punapa boten sampun anelakaken ing kablingeripun Jayakar- sa, manawi sayektos kados wicantenipun Jayakarsa, punapaha piyam- bakipun boten purun anedha wulang dhateng priyantun kakalih wau, bab pitakenipun pitung prakawis ingkang badhe kadamel anondha kasagedanipun tiyang. Tiyang badhe atepangaken kaliyan tiyang boten makaten lampahipun, manawi raden Lara Item sumanggeng karsa, tanpa wigya, tuwin Puspawilaga bok manawi kenging sampeyan junjung antebaken, andadosaken kabingahanipun, amargi sami boten saged anggayuh rosing pikajengan sampeyan, Puspawilaga lajeng mongkok, sareng maos seratipun Danasatata, lah punika pratandha- nipun ingkang sayekti bab kengingipun kaogrong, dados tiyang tanpa kalantipan manawi pitembungan wau sampeyan empakaken dha- teng kula, amesthi kalis kados lisah kaliyan toya, punapa malih pitembungan ingkang kados makaten wau sanadyan kawangsulana kalayan panjarwa ingkang sakalangkung terang, dereng kenging dados pratandhaning kasagedanipun tiyang, malah kenging kaupame- kaken kados sagawon ingkang anjugugi rembulan, awit woh jeram punika dhawahipun boten tebih saking uwit, punapa sampeyan mangertosi pitembungan punika, manawi sampeyan boten sumerep tegesipun pitembungan wau, kula amrayogegaken bilih sampeyan apitakena dhateng Abdulatip piyambakipun amesthi sumerep tege- sipun , awit saking kadunungan Olanseide. Ingkang sampeyan alem ahli sastra wau kalih pisan boten gadhah Olahseide . Punapa sampeyan anggalih wangsulanipun Puspawilaga sampun leres bab Olanseide, O punika taksih anyimpang tebih, pandugi kula pun Abdulaltip anggenipun anggugujeng wangsulanipun Puspawilaga ngantos akebuk-kebuk weteng, sayektosipun kula piyambak ingkang dereng purun ameleh aken dhaten Puspawilaga, awit kula manah tanpa damel, tiyang kula sampun sumerep, bilih boten wonten emperipun kadunungan Olanseide. Wasana kula gadhah pamrayogi, manawi sampeyan taksih anggadhahi seriking panggalih dhateng Wigya Panitisastra, mugi amacakna serat malih wonten ing Jurumartani, supados wangsulanipun anda- dosna panglipuring galih sampeyan. Katandhan Wigya Panitisastra. Tuwan ingkang ngarang Serat Juru Martani kula aturi amacak serat kula ing ngandhap punika. Kula sareng maos serat Jurumartani ongka 1, wedalipun ing taun punika, ingkang mawi katandhan dhateng Kyai Kereta, sakalangkung langkung bingah tuwin sukur kula, prasasat tiyang asring manggih usada, sababipun makaten; nalika ing nagara Surakarta wonten
banjir ageng, kula kaecalan tiyang sepuh prenah paman kula, ingkang kala samanten kesah ngili boten kantenan purugipun, antawis sataun laminipun sareng sampun tita kula boten angsal pawartos bab paman kula wau, sakalangkung susah ingmanah kula, ing batos kula anamtokaken bilih pun paman amesthi sampun katiwa- san pejah keli, kalampahan kula sidhekahi manut ing ngadat pun paman punika kala alit ama pun Doweh, sareng ngajengaken emah- emah ngalih nama Drembajaya, sasampunipun apuputu karan Kyai Kereta, kala rumiyin remen amarsudi kasusastran dhateng gendhing sakedhik-sakedhik inggih sumerep punapa malih sugih kawanuhan awit pun paman remen kakemplakan arta gugujengan tampenipun dhateng tamu tuwin panyegahipun angresepaken manah, dhasar pun paman Kereta ing ngatasipun tatedhan tuwin inuman kadamel ageng, sarta apik sanget terkadhangan malampah dhateng toko tutumbas piyambak kang warni ulam -ulaman wadhahipun blek tuwin inuman kang alus-alus, kala samanten pun paman kereta kalebet wiwicaling tiyang sugih, panggaoutanipun gagramen uwos lisah, mori, malam pethak sapanunggilanipun wah gantos barang mas salaka tuwin sesuwir, lampahipun amung dagang anjiblesi bongsa Cina, nanging boten cethil malah kalebet berbudi ing sadayanipun, Sarehning sapunika kala rumaos begja, awit pun paman Kereta, kang sampun kula anggep pejah, taksih gsang, boten langkungkula kedah-kedah ngaturi wilujeng ing sampeyan paman mugi-mugi lestan- tuna sugeng ing sapa nginggilipun kadugena ing sakarsa sampun ngantos kirang satunggal punapa, wondening kula kaliyan bojo kula pun Beng, wah anak-anak kula jaler pun Danasatata, 2, adiwarna, 3, Sarjana, saking pangerstu sampeyan inggih taksih sami ginanjar wilujeng. Bab papeling sampeyan dhateng kang wayah pun /wigya Panitisastra, 2, pun Abdulatib sami kapurih kendela anggenipun paben ing nga- tasing prakawis kang boten wonten damel tuwin paidahipun kula amrayogekaken sanget, iya talah bocah loro mau olehe rebut bener kok padha kabanjur-banjur, ora ana kang gelem nyabut salah siji, tur iku padu sadulur kambi sadulur dhewe, apa iya jalaran saka padha ora sumurupe, sabab enggone pisahan cilik mula, saiki wis padha nganggo jeneng tuwa, sarehning aku iki prenah pamane wajib milu angelingake marang bocah loro kang lagipadha kalalen mau, wruhanamu Wigya Panitisastra, kowe dhek isih cilik rak aran Si Dhugal dhemen bebeda marang wong tuwa-tuwa utawa marang papadha- mu bocah, dhemen ngadu pitik lan ngundha layangan nanging marang kasusastran alam samana kowe ora patiya mendeng kaya adhimu si Abdulatib iku dhek isih cilik aran si Cegunthang, dhemen guguyon lan sugih obrol nanging dhemen banget marang kasusastran mulane kapara akeh mangartine, marang tulisan tembung Walondi iya luma- ku, sabab bingan duweku wanuhan saradhadhu walondi siji, iku
kang muruk marang dheweke, aku iki iya gumun banget dene anaku si thole Danasatata nganti amor padu kambi Wigya Panitisastra, 2, Abdulatib priye ngger kang dadi karfepmu, apa kowe durung dhamang yen wong loro iku padha sadulurmu dhewe prenah nak-sanak bok iya lerena nggon mu milu -milu rebut bener anjawabake wong lila. Saupama kowe unggula ing padu, kowe bakal nampani ganjaran rupa apa, mulane thole poma anglakonana pituturku, lan dieling marang wulang ku kang kasebut ing ngisor iki: e, anakku, rungokna pituturku, estokna basaku, awit aku aweh pratikel becik aja nglirwake pituturku, bapa biyung kula isih sarta mirma ing aku, aku iya diwulang, tembunge, mrasudiya kawicaksanan iku aja ko lali-lali, balik raketana, amesthi dadi sarana tutulaking pang- gawe ala. Mangkono uga anak-anakku kaponakan si Wigya Panitisastra, 2, si Abdulatib yen kena dak tuturi, bok iya padha lerena enggonmu padu rebut bener kambisadulurmu dewe, pujine wong tuwa-tuwamu kabeh, kowe ing salawase saking rukun enggonmu padha saduluran anglako- nana samubarang kang becik lan kang maedahi, apa manah padha elinga uga unine wulangku kang marang si Danasatata, kasebut ing dhuwur mau, aku iya milu sukur ing Abdullah, dene anak-anaku kaponakan lan anak kudhewe si Danasatata padha katon baud agawe layang , samono iku rembugku, ngger, kabisanmu mau aja koweempa- kake minongka gegamaning padu, nanging dadekna sarana panganggit- mu layang, kang minongka wulang, kena kanggo ing wong akeh. kaandhan Kyai sredajanma, ing Surakarta. Sambeting wangsulanipun Abdulatip dhateng Danasatata Saking pangandikanipun Mas Danasatata, anggenipun anyukani cangkriman kewala lan wah malih paribasan dhateng kula, boten saking badhe angebaraken kasagedan yektosipun namung sembranan kemawon. e, e, e, dados sampeyan amung nedya sembranan kula wastani ing- kang nama Danasatata punika ewa sanget dhateng sasembranan kalaras saking anggenipun murinani dhateng Raden Puspawilaga, ingkang dipun sembranani ing Abdulatip, ananging kula meksa boten pitados mas dhateng ngandika sampeyan, pamanggih kula makaten, pamrihipun cangkriman tuwin paribasan sampeyan yektosipun angisi- bi-sibi dhateng kula, bilih kodheng in gpanjarwanipun, sarehning kula pinuju sumerep maknanipun sampeyan tumunten salin salaga, awit boten saged anulak upayaning satru, mila amastani manawi anggenipunnyukani cangkriman tuwin paribasan amung kadamel sembranan, wondene kayektosaning pitembungan kula punika katitik saking uruting seratipun Juru sembranan. Mas Danasatata tingalipun karsa sembranan malih, awit anykani cangkriman ing ggalih iji, 1, wonten reca nedha kajeng, 2, wonten
kacang doyan lo, saha kula dipun ken nguled malih kados gulali. Kawuningana mas manawi Andadosaken sakalangkung eraming manah kula dene priyantun ingkang boten karsa ngungkak tatakrama tuwin ewa dhateng samukawis ingkang sau kawedhar kawontenan ing juru- martani, punika taksih karsa dangu jarwanipun cangkriman ingkang anglingsemaken tiyang ingkang boten sumerep ing uda nagari, kados ta pun Abdulatip. Mila sampun andadosaken cuwaning galih sampeyan dene cangkriman kakalih wau, kula lestantunaken anggenipun kapesthi dados calon uled-uledan, ing sapunika kula badhe anjarwani cangkriman sampey- an ingkang kaserat tembang sinom, tuwin sarkara, ananging kula gadhah pamrayogi dhateng Mas Danasatata, bilih taksih kagungan ingon-ingon cangkriman kados ingkang kapisan punika prayogi kasukakaken dhateng dhukun wondene jarwanipun cangkriman ingkang ongka 1, punika tikel balung, ingkang kaping kalih, gadhung mlathi, mongka anggen kula jarwani cangkriman punika boten mawi angulur angulir utawi angrakit pamikir, ing sangajenging babek- tan ingkang langkung awrat wah malih boten mawi amleterkarosan nganti rengka rodhane, lan renteng emban-embane, punapa dene kula boten rumaos lenger-lenger anyebut iya jaga dewa bathara. Ing sapunika Mas Danasatata kula jiyat ambatng pitaken kula, ingkang boten kalebet ing cangkrimanremeh, rinengga ing tembung kawi, tuwin kula jiyat angrasaya dhateng liyan agengipun dhateng priyantun kakalih ingkang sampun kaanggep pujongga, kula badhe boten narimah bilih pun Danasatata Ardawalepa, anhgoncati pitaken kula, kawastanan sumerep ananging boten purun anglairaken, sage- dipun amung ngabaraken kasagedanipun ingkang sapele sarana cangk- riman ingkang boten kadunungan raosa sakedhik-kedhika. Saupami Mas Danasatata karsa mangsuli serat kula punika, mongka wangsulanipun boten kanten-kantenan kula suthik jawab malih, sbab ingkang kula upadosi inggih punika tatandhing ingkang saged nadhahi pitaken, ing wusana mas Danasatata asuka serep dhateng kula, manawi badhe kesah gegramen dhateng nagari ngamonca, sarta sampun ameling dhateng sadherekipun jaler kakalih, kapurih anad- hahi badhe wangsulan kula, sanpun ngantos mundur sacengkang, Mas Danasatata ing nalika miyosaken pitembungan makaten saestu kakilapan bilih Abdulatib boten kenging kablithuk sarana tem- bung, sabab kula saya awas pikajenganipun Mas Danasatata, ing mangke kula terangaken, Mas Danasatata anggenipun nyethutaken badhe dhateng nagari ngamonca punika, awit saking sumelang bok manawi wangsulanipun Abdulatip kamooran pitaken ingkang ngod- hengi, mila sadherekipun kakalih dipun ejokaken pun Danasatata dados mungkur gangsir, mongka saestunipun Danasatata piyambak ingkang badhe mangsuli, sabab anggenipun anyriyosaken badhe dhateng ngamonca, tuwin gadhah sadherek kakalih punika amung nyamudana kemawon. katandhan Abdulatip.
============================= Benjing ing dinten Jumungah tanggal kaping 25 wulan punika badhe wonten lelang barang toko warni-warni ing griya losmen Surakarta. Benjing ing dinten Saptu tanggal kaping 26 wulan punika, badhe anglelang barangipun tiyang Cina anama Cuekim Suwi, ing Surakar- ta, warni kereta, kapal lembu, grobak, tuwin sanes-sanesipun. Surakarta kaping 18 Januwari 1867 Ingkang nguwasani lelang Katandhan Tuwan Panlingen Para tiyang saged pikantuk atumbas kuwe-kuwe, tuwin beskuwit warni-warni, dhateng nyonyah Miski, ing kangpung Kabalen Surakar- ta. Manawi wonten ingkang karsa ameling tetedhan kangge ing pasamuwan Nyonya Miski inggih sagah amarnekaken, ananging kasajangan rumiy- in elet sadinten. Surakarta kaping 18 Januwari 1867 Benjing ing dinten Saptu tanggal kapingm 26 wulan Januwari puni- ka, badhe wonten lelang ing kampung Pacinan Surakarta, ing griya- nipun Babah Cukimsuwi, manggihingkang badhe kalelang awarni: kareta, kapal lembu tuwin pedhet grobag, kajeng warni warni kadosta: usuk tuwin sirap, barang dandosan griya, kadosta: meja, kursi, almari, setulup dilah gantung, kaca ageng, tuwin pigura, patileman kajeng, tuwin barang sanes-sanesipun ingkang badhe kawedalaken, sarta barang wau kasade ing sapajeng-pajengipun boten mawi kaandheg ing pamadenipun. Katandhan Cukimsuwi. uwan Dhegrotkolep en ko gadhah panedha dhateng para priyantun ingkang taksih gadhah sambutan dhateng tuwan Dhegrotkolep en ko kala ing taun 1866, mugi sami ambayara sambutanipun wau ingkang tumunten. Katandhan tuwan, F.H.Jaspres Tuwan Jaspres en ko asuka uninga dhateng para priyantun, manawi serat pananggalan ing taun 1867 regi Rp. 1,-- (sarupiyah) satung- gil sapunika kantun sakedhik. Katnadhan Tuwan Jaspres en ko.
Ongka 5, 31 Januwari 1867 Pawartos warni-warni Tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani, F.W.Winter, kala wingi tanggal kaping 23 Januwari, ing wanci enjing , kadhatengan utusan dalem ingkang sinuhunKanjeng Susuhunan wonten ing salebeting pamulanganipun para murid calon guru-guru jawi, dene ingkang kautus punika Ordenas Walandi, kautus aningalaken maujud kawad- hahan ing lodhong gelas alit dhateng kula, dhawah dalem ingkang sinuhun, kula kapurih anyariyosna wonten ing juru Martani bab kawontenanipun maujud ingkang sakalangkung elok wau, wondening maujud punika awarni ulam wader, awak kakalih sirah amung satunggil, awak kakalih wau adhapur piyabak, amung prenah panggenan sirah tumempel dados satunggil, sirah satunggil dados kagem belokan awak kakalih, mripatipun kalih cangkemipun stung- gil, menggah wiyaringawak ingkang satunggil kirang langkung saking kalih dim, panjangipun wiyar sadim, dene awaking wader ikngkang satunggilipun wiyar sadim panjang watawis kalih tengah dim (2,5 dim). Sareng wader sampun kula tingali, lajeng kula tedahaken dhateng konca para guru ing pamulangan wau, saha dhatng para murid kula sadaya, andadosaken gumunipu ingkang sami aningali. Ing sapunik- anipun wader ingkang aneh wau inggih taksih wonten ing panjenen- gan dalem ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan. Surakarta kaping 24 Januwari 1867 Katandhan F.W.Winter. Griya pancen panggenanipun titiyang musakat. Wadana ing Magelang anama Prawira Dipura amratelakaken kawrat ing serat bab badhe pandamelipun griya pancen panggenaning titiyang musakat, kadadosanipu adamel pakurmatan dhateng piyam- bakipun, suraosing seratipun kados ing ngandhap punika: Ing satanah jawi mrika-mirki akathah titiyang musakat sami lampah papriman angupados tedhanipun ing saben dinten anggenipun ngantos lampah papriman punika awit saking jompo saking sampun sepuhipun utawi awit saking anandhang sasakit cacading badan, manawi ka- pendhet ing sayektosipun tiyang ingkang sami aningali dhateng para tiyang Musakat, sadaya sami giris, awit titiyang ingkang musakat wau sami angatingalaken cacad tuwin sasakitipun, supados andadosna welasipun ingkang sami aningali punika. Titiyang Musakat wau mugi sami kaparingana ingon medal saking panguwasanipun ing parentah, smpun ngantos angupados tedha saking anggenipun papreman, menggah anggenipun bahe amaringi ingon dhateng para tiyang musakat, punika kadamel gampil ing ngatasipun para parentah, mila lajeng wonten panuwun, wadana satunggil- tunggilipun kadhawahana sami kadamel griya pancen panggenaipun titiyang musakat, wonten ing bawahipun piyambak-piyambak, dene titiyang musakat ingkang sampun boten saged anyambut damel punika
kapanggena wonten ing griya wau, mawi kaparingana ingon ing saben dinten, menggah ingon tuwin panganggenipun titiyang musa- kat kawedalna saking panguwasanipun ing parentah. pamendhetipun arta ingkang badhe kadamel ingon punika saking pundi, punika kenging kawdalna ssaking pundi-pundi kemawon, sanadyana saking arta panaiban utawi ing sanesipun. Griya pancen panggenanipun titiyang Musakat wau kedah kadamela celak kaliyan lepen, tiyang musakat satunggil-tunggilipun apikan- tuka kamar satunggil, dene kamar punika agengipun wolung kaki pasagi, punapa dene griya punika kadamela saking tembok, mawi payon gendheng, manawi badhe angangsalaken wragading pandameli- pun griya punika, kadamelna loterei wontensalebeting paresidhenan piyambak-piyambak, minongka kauntunganipun griya wau. Ingonipun tiyang musakat ing saben dintenipun kedah kaolah kapi- yambak, mawi kapriksanan ingkang saes saha katata. Manawi titi- yang Musakat wau sampun wonten ingkang sami saras saking sasaki- tipun, punika kapasrahana dhateng lurah dhusun, saha lajeng kadadosna tiyang tani.Wasana nama tuwin griyanipun titiyang musakat kaseratan ing sapantesipun, manawi wonten ingkang pejah, utawi medal saking griya wau, inggih kacathetana ugi, mwi kaprik- sanan ing sapantesipun. Mugi-mugi kaparengana aturipun wadana Prawiradipura. Pawartos saking Surabaya Tuwan N.F.Ole ing dalem kalih taun sampun angaturi pratelan kaping sakawan ingkang manggepokan pasiten paparingipun kanjeng Gupermen wah mawi cariyos kalih, bab pananemipun pantun tuwin panyimpenipun jagung, kalih dening malih tuwan Ole anyariyosaken ungeling serastipun Raden Aji Muhammad Adrai, ing Bandhung, ingkang badhe kawaonan ing sawatawis bab kadadosaning pananemipun pantun Karolina, menggah ungeling serat wau tuwin wawaonipun tuwn Ole, punapa malih isarat panyimpenipun jagung, sami kapratelakak- en ing ngandhap punika: Serat katur pangulu ageng ing Limbangan Kula ngaturi pratelan bab patrap kula ananem pantun Karolina, tuwin bab kathahing pamedalipun kala taun 1866, anetepi ingkang sampun dados palapuran tuwin sakawontenaning pantun salebetipun ing lumbung. Wiji pantun warni gabah wawrat 45 katos, 9 gedheng, puika kase- bar satunggil tunggilipun gabah, thukulipun ngantos dumugi ken- gingipun katanem ing dalem 30 dinten yen sampun katanem elet 75 dinten lajeng wiwit medal slamper utawi lamenipun elet 33 dinten malih tumunten kenging dipun eneni, sareng slamper utawi lamen sampun wonten isinipun pantun boten saged gogrok.
Wiwit tanem dumugi pangenenipun kalampahan ing dalem 108 dinten. Sabin ingkang kataneman namung sabau leres beganging ananem kados ing kang sampun kalimrahan nanging ingkang katancebaken namung kalih utawi tigang winih kadadosaken satunggil mawi kainten ing saprayoginipun. Angsal-angsalanipun pantun saking wiji kang kasebut ing nginggil wau gunggung 5 caeng,langkung 172 gedhengm, utawi wawrat 5860 katos, pamedal samanten punika ingkang kaleres katampen dhateng ingkang ngolah sabin, 122 gedheng, dadios ingkang malebet ing lumbung resik kantun 5 caeng langkung 50 gedheng, nanging ingkang nama jakat tuwin cuke dereng kabayar angantosi lebetipun sanesi- pun. Sabiniun pangulu ing Bandhung dereng nate medali pantun kang limrah ngantos 5 caeng, mongka ing sapunika angsal-angsalanipun kathah makaten, sampeyan manawi karsa kula aturi angyaktosaken. Ingkang pangabekti saking putra sampeyan Muhammad Adraikalipah. Saking kang kasbeut ing nginggil punika sampun tatela: Kang kaping 1 wiji pantun kang katanem ing siti sabau kathahipun namung 9 gedheng, utawi 5 katos dados suda kathah katimbang kaliyan pamijenipun tiyang jawi ingkang sampun kalimmrahan, bilih kaetang sudaning pamedalipun pantun saben taun ing tanah jawi, jalaran saking kakathahen panganggenipun wiji, sudan punika amesthi anyekapi tedhaning titiyang ewon, yen tiyang purun nyoba anyebar wiji pantun kang sae wonten gulan ingkang prayogi pan- damelipun amesthi badhe lajeng sumerep bab panyudaning wiji. Kang kaping 2, ing dalem siti sabau saged amedali pantun kirang langkung, 28 dhacin, yen pangolahipun siti sangsaya prayogi, ing dalem sabau angsal angsalipun pantun ngantos 70 utawi 80 dhacin mila pratelan saking Bandhung bab pamedalipun pantun kang sampun kasebut ing ngajeng wau kenging kawastanan kathah, sabab ungeling serat ing nginggil punika kang wekasan mawi anyariyosaken bilih sabin nalika taneman pantun ingkang limrah, dereng nate amesdali 50 dhacin. Menggahindhaking pamedal wau sampun tetela awit saking panyebari- pun wiji mawi dipun atos-atos sarta kaleresan punapa alih awit saking kathah ing panggrombolanipun pantun Karoline. Kang kaping 3, pantun Karoline manawi katanem ing pasiten kang inggilipun angungkuli seganten 23.00 (derajat), kaki, kengingipun dipun enei ing dalem 138, utawi 108 dinten punika kaetang wiwit panyebaripun wiji, dados kalebet wiwicaling pantun genjah, anang- ing ngungkuli reginipun. Panyimpenipun Jagung Samongsa woh jagung sampun sepuh sarta sampun kaundhuh, godhong kang nasabi bonggolipun karempelan, bonggol punika lajeng kace-
lupna ing toya wedag kang umob, tuwin kang sampun kasadhiyakaken wonten ing kendhil utawi dandang tembagi, dangonipun satengah utawi satunggal menut yen sampun bonggol tumunten kakesata, punika isaratipun jagung kengingipun kasimpen lami boten bubukan, wondening bilih kaolah kadadosaken tatedhan caranipun tiyang jawi, jagung bonggolipun kaselup ing toya wedang wau boten wonten bedanipun Deling kadamel badhe dalancang. In gpulo-pulo Indhi kilen sakalangung kathah delingipun, sami kabekta saking Jamaikah dhateng Niyorek (Newyork), badhe kadamel Dalancang wonten ing ngriku, kadadosanipun sae smi kados badhe sinjang gombalan ingakang ngadat kadamel dalancang. Menggah pangaosing deling ingkang kadamel dalancang ngantos sayuta wolung kethi rupiyah, dene pambektanipun deling ing baita kapal kala rumiyin sakalangkung ewed, amargi damel sesaking panggenan, saha boten saged amot kathah, andadosaken lumuhipun para tiyang ing- kang sami ambekta, ananging ing sapunika eweding pambektanipun wau sampun kamayaaken sanget, reanipun makaten: Deling punika manawi badhe kabekta kamot ing baita kapal kaplepes ing gilingan ngantos sawalang-walang, tumunten kapalepet dening pirantos, manawi sampun kempel dados satunggil, lajeng kawadhahan ing karung, kalampahan agampilaken ing pambektanipun kamot ing baita kapal. Kala tnggal kaping 14 wulan Dhesember ingkang sampun kapengker- tiyang jawi anama embok Saimah, semahipun singa setra ing dhusun Dhebekedhokan bawah Sidayu, punika gadhah rare medal jaler, jabang bayi punika boten gadhah tangan, sarta sukunipun celak, talapakan agengipun amung satengah dim, darijining suku satung- gil-tunggilipun amung sakawan, wah sukunipu ingkang tengen ama- lik, dene jabangbayi ing sapunikanipun taksih gesang. Sareng condhaberawa dereng lami kesah dhateng Purwadadi bawah ing Grobogan dumugi ing Puspanawangan, sakalangkung gumun aningali dhateng kawontenanipun panggenan ing ngriku, pategilanipun ka- taneman jagung, awit saking wiyaripun kathahing uwitipun jagung wau ngantos katingal kados wana, sareng condhaberawa dhateng ing peken Purwadadi saha apitaken wonten ing ngriku bab reregen samukawis tatedhan, lajeng sangsaya langkung gumunipun, awit: jagung ageng-ageng ing dalem satus iji regi 10 sen, uwos ing dalem sadhacin , 5 rupiyah , 50 sen Pantun wawrat 50 atos, 1 rupiyah, 80 sen, Kacang ing dalem sadacin regi, 3 rupiyah, 75 sen Jarak, 5 rupiyah, 50 sen.
Punapa malih sata inggih sakalangkung mirah, andadosaken kebaking para gudhangipun titiyang ingkang sami gadhah panggaouta, para tiyang ing ngriku sami amadeni pantunipun, saha anedha jagung ingkang sakalangkung mirahipun, dene arta pamadenipun pantun wau kaangge anumbasaken dandosaning anak bojonipun, utawi katumba- saken maesa ngantos satus iji. Awit saking mirah ing tedha kathah titiyang saking tanah ing ngamnca, kadosta: saking Pathi, Japara, Jwana., Rembang, Madiyun, malah saking Surakarta, sai dhateng ing Purwadadi saanak bojoni- pun,badhe atumbas rijeki. Owel sanget dene margining kareta asep dereng rampung, bilih sampun rampung , amesthi dados anggampilaken pambektanipun barang tetedhan dhateng nagari sanesipun. Wangsulanipun Abdulatip dhumateng ingkang paman Kyai Sredajanma. Kula sareng maos serat sampeyan paman kapacak ing jurumartani ongka 4, sakalangkung bingah kula, prasasat kajugrugan gunung menyan ratusa gonda, ananging kula taksih ragi kodheng paman tuwin nyuwun katrangan ing sampeyan, dene kok sumerep yen Abdula- tip tuwin wigya panitisastra, sami sadherek mongka sakaliyan sami silih nama, punapa dene kula boten rumaos angedharaken nama ula leres dhateng ing liyan. Embah kula kyai Kereta inggih saya awas manawi kula tuwin Wigya sami sadherek, mila kula sangsaya kodheng, anggenipun sumerep punika, punika punapa kapirit saking ukaraning seratipun, nang- ing bilih makatena taksih kula mokalaken, saestu wonten sababipun sanes. Kula inggih smpun narimah bab apeling sampeyan kapurih kendel anggen kula udur, nanging man pun Wigya ingkang saben dados babukaning paben, sumongga sampeyan galih; pun Jayakarsa amacak serat ing Jurumartani, mawi pitaken pitung prakawis dha- teng Wigya kapurih mangsuli. Kula sampun methek manawi badhe wonten wangsulan saking Wigya, watekipun yen boten saged mangsuli pitaken punika lajeng nyandhak sanes prakawis, lepat punika inggih ngikal babasan, mila kula eram sanget dene remen amangsu- li, ananging saestunipun Wigya Panitisastra punika sakalangkung kalantpaning budi, dhasar kaloka jana priya, Wigya, sampeyan kula aturi kendel anggen sampeyan badhe udur malih akaliyan Jayakarsa, sampeyan rak sampun dhamangta, yen cacah ing cangkriman punika ngantos boten kenging kawical, saupami gogodhonganing witwitan ing jagad pramudi taka seratan cangkriman punika taksih kathah cangkrimanipun, pangraos kula makaten, Pitakenipun tiyang gemblung satunggal punika angrubedaken wangsu- laning pujongga sadasa. Katandhan Abdulatip
Benjing ing dinten Kamis tanggal kaping 31 wulan Januwari punika, badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan Andreyas ing kampung Pacinan Surakarta. benjing ing dinten Saptu tanggal kaping 2 wulan Februwari ngajeng punika, badhe wonten lelang ing griyani- pun babah Cukimsuwi, ing kampung Pacinan Surakarta. Surakarta kaping 29 Januwari 1867 Ingkang nguwasani lelang katandhan tuwan Fanlingen. Loterei arta kathahipun 210.000 rupiyah, minongka untunganipun asitit, amisitiyah ing Samarang, sampun kaiden dening kanjeng tuwan ingkang wicaksana Guprenur Jendrl, kawrat ing serat kakan- cinganipun ingkang katitimangsan kaping 21 Oktober 1866, ongka 13. Loteri punika badhe kamain kadamel tigang pangkat, pratelanipun kados ing ngandhap punika; Pangkat ingkang satunggil Lot 10.000, salotipun Rp.10,-....rp. 100.000,-- Kathahing kauntungan kauntungan satunggil Rp. 20.000,-- Kauntungan satunggil Rp. 10.000,-- kauntungan gansal satunggil-tungilipun Rp. 1000,-------------Rp. 5.000,-- Kauntungan satus santunggil-tunggilipun 100 eupiyah ----------Rp. 10.000,- -------------- Lot 1000 kalebetaken ing pangkat kalihgunggungRp. 45.000 Rp. 45.000,-- kantunan ingkang kalebet ing pangkat kalih... Rp. 55.000,-- Pangkat ingkang kaping kalih Lot 11.000 salotipun Rp. 10,--... Rp. 110.000,-- Lot 1.000 ingkang kalebetaken ing pangkat kalih------------------------------------------- Lot 12.000... Rp. 165.000,-- Kathahing kauntungan Kauntungan satunggil Rp. 20.000,- kauntungan satunggil Rp. 15.000,- Kauntungan Satunggil Rp. 10.000,- kauntungan gangsal sa- tunggil-tunggilipun
Rp. 1.000,-- ... Rp. 5.000,-- Lot 500 ingkang boten kawedalaken ing pangkat kalih, dados gunggung sadaya...Rp. 60.000,-- Kantun... Rp.105.000,- Pangkat ingkang kaping tiga Lot 500... Rp.105.000,-- Kathahing kauntungan kauntungan satunggil ... Rp. 40.000,-- Kauntungan satus satunggil- tunggilipun Rp.100,-- Rp. 10.000,-- Ganjaran kalih satunggil- tunggilipun Rp.1000,-... Rp. 2.000,--...Rp. 52.000,-- Yatra ingkang kadamel ambayar prabeya konjuk ing kangjeng Gupremen, saha wragading loterei, punapa malih ingkang minongka kauntunganipun ositit Amisitiyah gunggung sadaya... Rp. 53.000,-- Menggah dinten pamainipun loterei ing tembe badhe katamtokaken pamainipun wonten ing Samarang, katingalan ing ngakathah, dene pamainipun loterei ingkang pangkat kaping tiga punika sasampuning rampung anggenipun mainaken loterei pangkat kaping kalih elet kawanwelas dinten. Keuntungan loterei kenging katampenan sampunipun loterei sapang- kat-pangkatipunkamain elet kawanwelas dinten, boten mawi kacowok, dados atampi resik, dene ingkang badhe ambayar kauntungan tuwin ganjaran, punika tesaurriring sositit: Amisitiyah. Sinten ingkang badhe tumbas lot, punika saged pikantuk abayar kenceng saking para tuwan ingkang kasebut ing ngandhap punika: Ing Batawi, Tuwan Winserdhelange en ko Ing Batawi, Tuwan Klein Notaris Ing Batawi, Tuwan Simon Ing Surabaya, Tuwan E. Tinbering en ko Ing Ngayogyakarta, Tuwan C, Panlenep Ing Ngayogyakarta, Tuwan A.Begeman Ing Surakarta, Tuwan H.Wilken Nem Ing Sujrakarta, Tuwan P.W.G. Gaut Ing Samarang Tuwan Wermut en ko Ing Samarang Tuwan W.Bos Nem Ing Samarang Tuwan D,Grunepel Ing Samarang Tuwan C.L.Dhangmeiyer Ing Samarang Tuwan Y.P.Krabe Ing Samarang Tuwan Repeliye en ko Ing Samarang Tuwan G.C.T.Pandhorep Ing Samarang Tuwan Dhegroot Kolep en ko Ing Samarang Tuwan Susman en ko
Ing Samarang Tuwan Tuf en ko Ing Samarang Tuwan B.P.Aotisen Ing Samarang Tuwan H.L. Dheliyon Ing Samarang Tuwan Y.A.Brumsetedhe Awit saking Asmanipun Dhireksi, Katandhan tuwan Brumsetedhe, Sekretaris.
Tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani asuka uninga dhateng para priyantun ingkang sami gadhah udur, kapacak ing Jurumartani, kadosta: Mas Wigyapanitisastra, Abdulatip, Danasatata, Kyai Kereta, Raden Panji Puspawilaga, Raden Rara Item, sumanggeng karsa, tanpa Wigya, jayakarsa, Kyai Sradajanma, tuwin sanesipun priyantun ingkang seratipun udur dereng ngantos kapacak, manawi ing sapunika seratipun udur para priyantun wau boten kula pacak malih wonten ing Jurumartani, amargi kula manah boten wonten pikantukipun. Ingkang punika panedha kula, mugi-mugi sampun ngantos andadosaken rengatinggalih, ewa denten manawi para priyantun wau sami karsa amacak serat minongka panjurung, awarniya pawartos, saha cariyos, utawi udur ingkang manggepok dhateng kawruh, saha wonten pikan- tukipun sae mutabari dhateng ingakathah, punika boten kenging boten amasthi lajeng kula pacak ing Jurumartani, saha kula badhe asuka panrimah sakalangkung sanget dhateng ingkang karsa anyukani panjurung kados makaten wau. ====================== Pawartos warni-warni Serat saking Magelang ingkang katitimangsan kaping 17 wulan Januwari punika, anyariyosaken kados ing ngandhap punika: Kala wingi ing nagari Magelang wonten lalampahan ingkang saka- langkung aeng, bok manawi lalampahan punika murwat kadamel paka- baran kapacak wonten ing serat Jurumartani. Ing dinten kala wingi, wanci pukul tiga siyang ing nagari Mage- lang wonten tiyang kathah sami malajeng malajeng sahaambekta waos, awit ing kanmpung Pacinan Magelang wonten sima, tiyang ingkang sampun sumerepa ing Kedhu tuwin Magelang mesthi bahde amastani, bilih pawartos wau dora, saha mokal sanget manawi ing nagari Magelang kalebetan ing sima, ewadenten pawartos punika sayektos ing kawontenanipun. Ing pakebonan sawingkinging griyani- pun tiyang Cina, ingkang wonten satengahing kampung Pacinan, saha kathah sanget titiyangipun ingkang sami gagriya, ing ngriku anak Cina aningali sima satunggil, ingkang kakinten sagawon ageng. Boten ngantos dangu titiyang ing nagari Magelang rame saha ari- but, sanalika lajeng sami ngumandang, nanging ramenipun wau boten ngantos dangu munten kendel, awit wonten Cina ingkang gagriya celak panggenan ing ngriku, punika anyanjata dhateng sima ingkang andhelik wonten salebeting rurukun dipun pakebonan wau, kalampa- han sima kenging kasanjata, saha lajeng boten saged ebah, sareng makaten sima tumunten kasanjatanan saha karampog ing titiyang kathah, wekasanipun sima lajeng pejah, deje tiyang boten wonten ingkang anandhang tiwas, sadaya sami kawilujengan. Menggah sima ingkang kapejahan wau lorek, saha sakalangkung agengipun, panjanging awak kaukur saking cangkem dumugi epoking buntutipun kapanggih 2,5 elo Nederlan langkung 3 dim. Sakathah ing titiyang ing nagari Magelang sami eram, dene nagari ing Magelang ngantos kalebetan ing sima, saking pundi dhatengipun
saha kados pundi sagedipun lumebnet ing nagari Magelang ngantos boten kasumerepan ing titiyang. Cariyosipun Bab Tudhung damelan saking kajeng. Dereng antawis lami ing tanah Paris wontentiyangpejah, atilar arta kathahipun kalih yuta rupiyah, sagedipun gadhah titilaran samanten p[unika kajalaran saking tudhungipun kajeng, tiyang wau anama tuwan Mulin kala ing taun 1816 piyambakipun dhateng dhusun panggenan pabrik kang damel bakakas gilingan sapanunggilanipun, ingkang gadhah pabrik awasta tuwan Buton abathon kaliyan tuwan Weil, dhatengipun tana mawi sepatu tuwin ambekta karungan satung- gil kasampiraken ing githokipun lajeng anyuwun padamelan, sareh- ning katingal kados tiyang priman tuwan Buton boten purun anyu- kani paamelan malah anundhung akehn kesah, sareng tiyang wau kesah, boten dangu kaeluk wangsul dhateng tuwan Buton sarta dipun pitakeni:kowe ku nganggo tudhung apa, wngsulanipun: tudhung kajeng, tuwan, tuwan Buton pitaken malih: olehmu tuku tudhung iku saka ngendi, wngsulanipun: anggen kula damel piyambak, tuwan Buton lajeng pitaken: kapriye olehmu gawe, wangsulanipun: mawi kula bubut, tuwan Buton wicanten malih: yen kowe bubuta benere dadi bener, iku kok bisa dadi lnjong, wangsulanipun: leres tuwan kenging kula akali, tengahipun leres mawi kula ing selajeng kula bubut kang supadis sagedipun dados lonjong, anetepi ing pikajen- gak kula, kula punika kedah ambudi akal samanten wau, sabab kula boen gadhah arta kadamel tumbas tudhung, tuwan Butonsareng sumerep yen pamanggihipun tiyang wau amikantuki sanget dhateng pangupajiwa, lajeng anyukani padamelan , lami-lami tiyang wau saged gadhah griya panggenan dael tudhung kajeng, kang andado- saken sugihipun. Wnten cariyos saking tanah Kapdheudheup bab patrapipun titiyang ambubujeng sima leyo, manawi titiyang punika sampun sumerep wonten leyo, ambaliyur ing sangandhaping witwitan kang ayom salah satunggil lajeng mawi ombyong-ombyong gogodhongan dipun bengketi kadamelana sabi endhas tuwin pndhakipun tiyang tumunten angrundhuk leyo wau lampahipun brangkang, sareng sampun celak kaliyan leyo, sakinten badhe saged andemok sarta anyipta ing samasa leyo kaget anggenipun ambaliyur, sumerep ing piyambakipun kawastanan grumbul tiyang lajeng damel luwengan cekapipun kadamel mendhem buntutipun leyo, buntut punika tumunten kalebetaken ing luwengan mawi kapepet tan dipun pasanging sela kaliyann siti lempung. Sareng sampun kalampahan makaten tiyang lajeng anjojroh kalayan jemparing dhateng leyo kang ambaliyur wau. Leyo kaget tumunten mancolot mumbul nanging sarehning buntutiipun kapendhem kapepek kalayan pasangan sela tuwin siti lempung, saking soraning
pancolotipun leyo, ulan-ulanipun putung, leyo dhawah ing siti sarta pejah. Dereng lami wonten juru sabin satunggal dhateng griyanipun Adpo- kat ing tanah Roterdham badhe anedha rembag wicantenipun makaten: Tuwan kula punika gadhah sambutan dhateng tuwan G. ing Sekidham kathahipun 50 rupiyah, awit kula boten bayar kula badhe dipun gugataken, Adpokat mangsuli: Lo, iya gene kowe ora bayar utangmu, amargi kula boten gadhah yatra, aku jaluk sumurup cacekelanmu layang, serat punapa, layangmu prajangjeyan kambi tuwan gemau, kula boten damel serat prajangjeyan, yen mangkono bayaren ing sakarepmu bae, dheweke masa bisa mrakara marang kowe, bilih rembag sampeyan temen inggih sakalangkung panrimah kula dhateng sampeyan, eh kowe mesthi bayar 180 sen marang ngaku, sumerep punapa, iku sumurupa tuwas enggonku aweh pratikel marang kowe, yen makaten pundi serat cacepengan sampeyan sampeyan boten damel serat prajangjeyan kula, dados anggen kula badhe bayar inggih ing sapikajeng kula kemawon, sareng juru sabin sampun amangsuli makaten, lajeng kesah mantuk. Dereng antawis lami wonten baita kapal ingkang momot inuman rum dhatengipun saking tanah Dhemerari, labuh jangkar wonten sungapa- nipun lepen anama Mersei, para tiyang ingkang gagriya ing dhusun sacelakipun lepen punika, sami mendhet ru saking tong ingkang kumambang ing lepen nanging anggenipun ngombe rum wau tanpa mawi dugi-dugi, wekasanipun ttiyang punika kathah ingkang sami pejah. =========================== Ing tanah Engglan wonten griya satunggil gadhah anipun tiyang kathah, minongka kadamelaken lempakan, ing ngriku wonten tatinga- lan aneh, dene para tiyang ingkang sami kaklempakan wonten sa- tunggi ingkang boten gadhah bau tuwin botengadhah suku, ingkang gana suku namung pruthulan kakalih sami celak agengipun antawis nem dim panjangipun ing satunggal kaot sa dim, ingkang gana bau namung gatra kemawon sami celak ananging ical sipatipun sa- kaliyan sarta boten wonten tutungigilanipun malih ingkang ngemp- er-emperi tangan, sanadyan tiyang wau ujudipun makaten seratipun sae, trangkil ambubujeng kewan saged anggambar sakalangkung sae, saged anyanjata patitis tuwin saged anglampahaken baita sarana akalipun ingkang cikat, menggah kasagedanipun ing kasusastran katawis saking pangarangipun serat waosan ingkang sampun kecap sarta kasumerepan ing kathah, mawi gambaran tuwin katrangan dedamelanipun piyambak, samasa badhe nyert kalam kacakot lajeng kapipit kaliyan gatra bau pruthulan wau, panyeratiun sastra cetha, sarta sae sanget yen ambubujeng kewan mawi numpak kapal nanging wanguning lapakipun aeng, pandamelipun pancen namung
kenging kaangge ing tiyang wau piyambak, samasa tiyang punia sampun wonten sanginggiling lalapak prigel sarta lemes sanget anggenipun asosolah, terkadhangan mawi angungelaken sabuk ingkang ugi anganeh-anehi, cekakipun tiyang wau temen angeram-erami, awit saking sareh utawi telatosipun bilih sinau anyolahaken badan ing ngatasing kasagedan angungkuli titiyang kathah ingkang boten gadhah cacad. Panjurung Juru Martani, minongka panutup kaca: yen wonten ingkang taksih longka, mawi sekar asmaradana. Sawetawis angaturi, sami kendel mring priyayi kang, semune wawan wiraos dangu-dangu mbok manawa, baranang mring sarira, sepala pikantekipun tur angaberaken karya. Perlu atasing pakardi, kang mring kawajibanira, yen ingkang lumampah gawe sanadyan ingkang mardika, tanpahe darbe karya, kang mrih upajiwanipun yen pijer angrembag denta. Yuda sastra ngaben lungit kadi tan wonten wusira, leeng sami ngayemake, kasenenganya neng wisma, lentang gaya putranya, uta- mine lamun sarju, samyaksama ing ngaksama. Anglanggengna sawuri, dadya lir kadang sumitra, malar mulut mulet mangreh kang sairib ngasah asah, tajem kalam panurat lepas seingetanipun lantip ing grahita limpad. Dera sami amumurih, marsudi sareh ing sastra, sarona sorog sinorog tanya tinanya kalawan surat tinutupp ing lak kados-kados yen pikantuk samya entek loba pamangya. Yen ingkang bodho mastani, puniku tanpa pedhaha, tuwase angentho- kake namane juru pawarta, ing gran juru sawala, delir rebat leresa unggul yen ingkang wus pramengkara. Kedhik saged amastani, wonten ugi pikantuknya mongka nges-nges ing cariyos malar mumungu graita, ngimbah ing srengicita, mongsik kaingetanipun wusana minta aksama. Deram basumesel angling, lir angendelaken karsa, sewu-sewu tan nedya ngreh tan lyan mung atur prayoga, kalamun den piyarsa, lamun boten inggih sampun leeng kula ngraipiya. Dodongengan ratu muslim paradya sobya mreman, dhahat kapingin sang katong kedhatengan trehing Mekah, sentana rasulullah, sesa- laman dhahar kembul amicara sarasilah. Sagotrah Pangeran Sarip tebih nagari Ngarbiyah, angundhangi sri pamase bratya nararya samara, prawira angupaya,sapa kang antuk trah rasul agung gaganjaranira. Kebut Samara prajurit angupaya tuwan Arab yun pinalar barekahe ana mantri pangalasan julig akaliyan nat, anama ngabei Bulpus mersanak tinamu sakat. Barindhil mukari kucir, karyane nandur janganan rinangkul eicara padis sinawus mangerti lirnya, kucirnya wus pinaras malengis
gundhal-gundhul ubel sreban jujubahan. anyangking sodalnya kithing, acacelak sur manila, semada gandheng cahyane wus ilang gandaning cina, labet ginyuyang londha, binonyo lengamajemuk wus pinacakaning wisma. isthane den aji-aji, kinutug ratus dudupa, dimon pisan nir ganda- nine wong sak omah padha nembah, tan atur uninga, mring patih kyai Bestaru pracaya kurang talika. Wus katur srinarapati, saharsa rumenggeng kara, tedhak mring mantri wismane yun mondhongi Sarip tawan kalane pepanggiyan dahat kurmatsang aprabu mendhak-mendhak atur salam. Sarip pinthan tanpa angling , mung mesem-mesem kewala, gumeter anoleh giris mirungu tabuhan prajurit gora umyang, juru bangsa kyai Bulpus matur nata kathah-kathah. Mitra dalem tuwan Sarip tan saged carane jawa, mung cara Arab kemawon kadukamem dhasarira, mus mangkana tuman, bonoyong prap- teng kadhatun kembul dhahar lan sang nata. Ngucapah denira bunti, ajejegang sila tumpang, jurubasa Bulpus tare, Tuwan Sarip denya dhahar, matuh caraning Arab sampun dados duka prabu sang nata anggung nyengaja. Wus sira akembul bunti, dinunung pondhok pinajang, panepan jronn gkadhaton sak langkung sinuba-suba, ki pangulu kancanya, saos karya lamun katur Sarip gedheg cengengesan. Pangulu garjitenging ati, wus pitung dina tan salat ki Bulpus mratelakake salat daim kangjeng tuwan pengulu dahat sumlang, ki Bulpus mangkana sampun tampi ganjaran sarwendah. Pisaline tuwan Sarip wastradi gumyur masraya, warna-warna sasa- jine boga sandra sarsaweca, yen mangan tutup lawang, amung lawan kyai Bulpus rampat dene bebas-bebas. Ki pangulu langkung sedhih, mung jrih nglampahi paentah, sang nata samet berkahe pengulu Ahmad Prayitna, anon solahin gbawa, pat dasari tanpa wuwus blengkeman wantaning Cina. Tandya anembang menyanyi jegang malangkrong neng mimbar, geger binandha lok ing wong kalebon cina gundhulan ki Bulpus den cekalak kawirangan patih prabu nging niyate nora batal. Sinerat ing Lipura tanggal kaping 9 wulan Siyam ing taun Alip ongka 1795, katandhan mangun Darana. Panuwun kula dhateng panjenenganipu tuwan ing kang ngrang serat jurumartani, mugi karsa amacak anggitan kula punika, papathikan saking elmi kodrat. ing ngalam donya sakalangkung kathah lalampahipun bai kodrat ingkang dereng nate katiti priksa ing manungsa, dados taksih kathah ingknag minongka katutupan ing langitaning wados, sareng manusa ambudidayanipun amurih bikak lalangitan wau, tuwin kenceng ing kajengipun badhe sumerep samukawis ingkang taksih gaib punika
wiwit gayuh sawatawis barang ingkang ing jaman kina taksih kaanggep mukjijat. Mila saya mindhak pakareming manungsa badhe gayuh samukawis ingkang dereng kaserepan manusa wau saha awas yen kathah ing kawruh punika tanpa duksina, ing ngandhap punika kula badhe nyoba amradinaken kawru, ingkang saestu badhe gampilaken pamulanging kawruh sanesipun, sabab elmi kodrat wau amadhangaken pamikir, wah malih angawasaken manawi kodrat tolah tanpa wekasan, saupami elmi kodrat wau, bdhe kula urut sadaya, saestu langkung prayogi manawi kaanit kawrat kawrat ing serat dados kenging kabayawara- kaken ing ngakathah, ananging makaten punika dede sedya kula, kula amuing bahde damel anggitan wonten saking sawatawis kenging kula pacak wonten ing serat Jurumartani, supados nanginga kadamel tuladhaning priyantun sanesipun. Ing samangke kula beahde anerangkaen sababipun dene sawernining wujud manawi kaceplungaken ing toya, punika wonten ingkang kelem, wonten ingkang kmambang wonten ingkang boten kelem boten kumam- bang kadosta ulam. Sarehning manungsa sampun lirah aningali lalampahanipun bab kodrat ingkang makaten wau sapanunggilanipun, mila boten apitaken ingkang dados jalaranipun wondene kathah kemawon kalampahing bab kodrat ingkang katingala gampil tur manawi kaupadosan wadosipun punika saweg rumaos awed, ing sapunika kula wangsul malih pitaken ingkang sampun kasebut ing nginggil wau, kados ta wujud ingkang kelem ingkang kumambang saha ingkang boten kelem boten kumambang manawi wonteningkang anggalih, yen kelem utawi kummbang ing kawujudan awit saking awrat utawi endhengipun punika sayektosi- punboten, katranganipun makaten baita kapal punika saged kumam- bang, wangsul sela ingkang sakalangkung alit kelem dene ulam ingkang sakalangkung agengipun boten kalem boten kumambang, tur saged kumambang ugi, punika makaten katranganipun, saupami cang- kir kadekekan brumbungan tumunten kaisenan toya ngantos dumugi sangandhaping leres brumbungan lajeng kula cemplungi sela ingkang agengipun saupami, sakluwak, saestu toya lajeng mluber, amargi pangggenanin toyasawatawis sampun kaenggenan dening sela, saupami toya ingkang mluber wau katadhahan ing cangkir alit tuwin toyani- pun punika katimbang , pamanggihipun awrat sela ingkang kacem- plungaken akaliyan toya ingkang mluber, mila sea wau kelem dados wawratipun punika taksih awrat sela, mila toya boten saged nyong- ga ing sela kalampahan lajeng kelem kaping kalihipun manawi kula nyemplungaken gabus ing toya cangkir ingkang kasebut ing nginggil wau, sarta toya ingkang maluber katadhahan malih, lajeng katim- banga dados sela wau, saestu badhe awrat toyanipun akalaiyan gabus mila gabus punika saged kumambang, awit toya saged anyongga gabus, kaping tiga manawi ulam kacemplungaken ing toya, saha toyanipun ingkang mluber katimbang akaliyan ulam, punika saestu badhe sami awratipun, mila ulam wau saged mangandhap manginggil.
Ing wusana kula ngaturi uninga dhateng para priyantun manawk sami remen maos anggitan kula ingkang manggepok kawruh, inggih badhe kula lajengaken, saupami wonten ingkang taksih kodheng, bab katranganipun, kula sasaged-saged inggih kadugi nerangaken. Katandhan Abdulatip.
Ongka 7, 14 Februwari 1867 Pawartos warn-warni Kala tanggal kaping 29 wulan Januwari taun punika, wanci enjing, ing Batawi ananmpeni pawartos ingkang anyekelaken manah, bab sedanipun kangjeng tuwanmister, A.Prines Pisepresidhen ing Rad Indiya Nederlan Kumanduring OrdenederlanSenleyo, Grut Opsiring Ordheeiken krun ing luk Sembureh. Sanadyan ingkang suka pawartos punika sanget ing pangungunipun ananging anggenipun anglampahi kuwajiban ugi rumaos bingah, dene saged anyariyosaken minongka pratondha angaosi lelabetanipun kanjeng tuwan Prines ingknag sakalangkung utami, awit kanjeng tuwan Prines punika kangantos tataunan sanget anggenipun amardi sagedipun kalampahan sakathahing prakawis ageng saha prelu, ingkang kapitadosaken dhateng kanjeng tuwan Prines salebetipun kakarsakaken dados priyantun pangkat ageng warniwarni wonten ing tanah jawi. Kanjeng tuwan Prines anggenipun labet dhateng nagari teen kathah saha ageng, aliya saking paamelan prelu ingkang dipun lampahi, nalika dados algemene sekretaris dados lid tuwin Vice Presidhen ing Rad Indiya Nederlan wah dados wakil Gupernur Eneral kangjeng tuwan Prines ugi sampun nate dados priyantun ingkang anglampahak- en leresan laminipun ngantos kalih welas taun awit nalikasaweg malebet padamelan dados priyantun. Kanjeng Tuwan Prines wiyosanipun wontne ing tanah sakidham kala tanggal kaping 28 wulan Agustus taun 1816, sareng sampun kakula wisudha dados pujongga ing kasusastran tuwin ing pangadilan lajeng rawuh ing tanah jawi, panuju tanggal kaping 5 wulan Maret taun 1839 sareng tanggal kaping 15 wulan April taksih tunggil taun suwita ing nagari dados juru serat pangkat nomer satunggal wonten salebetipun Rad Panjustisi ing Surabaya mawi nandhang sumpah. Salajengipun Kanjeng Tuwan Prines minggah ing pangkat dados sekretaris tuwin angsal ing pangadilan mider, anglampahaken leresan wonten bawahing Samarang kaliyan Surabaya, utmunten dados Gripsir ing pangadilan ing Padhang, ngiras dados Piskal, lajeng dados Lid ing pangadilan ing Surabaya tuwin ing Batawi, punapa malih dados Grifper ing pangadilan luhur ing Indiya nederlan, ing salebetipun 1849, anggenipun suwit aing nagari dereng jangkep angsal sadasa taun lajeng kakula wisudha dados pangagengipun Lid ing pangadilan luhur wau. Taksih tunggil taun 1849, Kanjeng tuwan Prines anampani pratond- ha parenging galihipun Kanjeng gupernemen awit kartrimah bab kathahing kasagedanipun nalika anglampahi ayahan dados Komisa- risipun Kanjeng Gupernemen kautus dhateng tanah Riyo (Riau), atitipriksa sarta amranata bab kawontenaning prakawis ing tanah ngriku, ingkang kala samanten taksih kisruh.Sakonduripun kanjeng tuwan Prines saking tanah Riyo, dereng ngantos elet kalih taun lajeng angsal pangkat dados wakil algemen sekretaris anglampahi
padamelan ageng saha awrat.Sareng kanjeng tuwan Prines katingal cakep sanget anggenipun anglampahi padamelan ageng saha awrat wau, ing salebetipun taun 2851, katetepaken ddos Algemene sekre- taris. Sasampunipun tetep dados algemen sekretaris kangjeng tuwan Prines kapitados ing kanjeng paentah ageng, kawenangaken mranata sarwa- nining lampahan ingkang manggepokan panyepengipun paprintahan wonten tanah Borneyo kilen ing sakendelipun paparangan tiyang Cina lalawanan sami Cina kala ing taun 1850, dumugi ing taun 1854. Kanjeng Tuwan Prines anggenipun kautus dhatng tanah Borneyo kilen wau ngantos rambah kaping tiga, ing salebetipun taun 1853, 1854, tuwin 1855, pranatanipun kanjeng tuwan Prines anetepi ingkang dados pangajeng-ajeng, saha andadosaken rejanipun tanah Borneyo kilen, kala samanten kanjeng tuwan Prines boten angraosaken sayah, botn anggalih ingkang dados kakiranganing samukawis tuwin boten uwas ing pamutawatos ciptanipun namung sageda angestokaken dhawahipun kanjeng parentah ageng, anggenipun kakeasakaken an- glampahi padamelan ingkang kanthi pakurmatan saha rekaos sanget. Sakonduripun kanjeng tuwan Prines ingkang wekasan saking tanah Borneyo klen boten antawis lami kakula wisudha dahteng kanjeng raja, dados Lid ing RAd Indiya Nederlan, elet sataun nuju ing wulan Juli , taun 1857, kanjeng Tuwan Prines awit saking gerah kedah tindak dhateng nagari Welandi, ananging boten lami bahe wangsul malih dhateng tanah jawi. Sawangsulipun saking nagari Walandi kangjeng tuwan Prines angasta padamelanipun Lid ing Rad Indiya Nederlan malih. Ing salebetipun taun 1859, kakarsakaken dados wakil Pise (Vise) presidhen wonten ing Rad punika, taksih tunggil taun lajeng kakula wisudha dening kanjeng raja tetepipun dados Pise Presidhen wau. Ing salebetipun taun 1859, wau, Kanjeng Tuwan Prines inggih angsal pangkat dados Presidhening Uf Komisi ing ngatasipun pawulang ing indiya Nederlan tuwin dados wakil pangagengipun paklempakan ingkang nguwasani pawulang anyolahaken lemesing badan wonten tanah Bahrawa, ananging sareng ing taun 1860, Kan- jeng Tuwan Prines anggenipun dados Pise Presidhening Uf komisi wa kamantunankapayan pakurmatan awit saking anyuwunipun piyambak. Kanjeng Tuwan Prines salaminipun dados Pise Presidhen ing Rad Indiya Nederlan rambah-rambah kapitados angasta paprentahan ing ngatasipun tanah Indiya Nederlan, patrapipun angasta paprintahan punika sakalangkung prayogi, kalampahan saben-saben anampeni pratondha bab panrimah saha parenging galihipun kanjeng parentah ageng. Boten namung kanjeng Parentah ageng ing Indiya kemawon ingkang mundhi lelabetipun kanjeng tuwan Prines kanjeng raja ing Nederlan
ugi angaosi sanget dhateng lelabet punika, katawis saking lumun- turing ganjaran dalem dhateng kanjeng tuwan Prines kadosta: kala ing taun 1855, kaparingan pangkat dados Ridhering Ordhennederlan Seleyo, kala taun 1864, dados komanduring Ordhe wau, tuwin kala taun 1861, dados Grut Ofpisiring Ordhe Eikenkrun ing Luksembureh (Luxembrug). Sareng kanjeng Tuwan Prines aing taun 1864 anyuwun kendel angge- nipun malampah damel kanjeng parentah ageng sanget cuwaning galihipun, wondenin gkanjeng raja ing Nederlan anggenipun amantu- ni pasuwitanipun kanjeng tuwan Prines akanthi pakurmatan saha panrimah dalem awit lami sanget anggenipun anglampahi padamelan tuwin ageng lelabetipun dhateng nagari. Kanjeng tuwan Prines sareng sampunkaparingan pensiyun lajen gkondur dhateng nagari Welandi, ananging sareng ing wulan Pebru- wari, taun 1865 saking karsanipun kanjeng raja kadadosaken Pise Presidhen malih winten Rad Indiya Nederlan. Sawangsulipun Kanjeng Tuwan Prines wonten ing tanah Jawi, pangastanipun padamelan nagari sanget anggenipun amerlokaken akanthi taberi, kenceng, adil saha wekel kados ingkang sampun kalampahan kala rumiyin ananging para titiyang ig nagari anggeni- pun bingah angsal priyantun ingkang wekel sarta taberi ing pada- melan wau, boten ngantos lami, sabab kanjeng tuwan Prines, ing sakendel tuwin konduripun kanjeng tuwan gupernur Eneral Baron Slut Van de Belle, saha nalika dados wakil Gupernur Eneral sangsaya karaos gerahipun lami, kalampahan kala tanggal kaping 10 wulan Dhesember , taun 1866, kedah amrasahaken dhumateng kanjeng tuwan mister, A. Lodhon Lid ing Rad Indiya nederlan bab pangas- taning prakawis ing saben dinten supados kanjeng tuwan Prines saged angasokaken sarira, badhe karsa tirah dhateng panggenan ingkang asrep awanipun anama Sisepan tuwin ingkang inggilipun angungkuli ing Bogor, samanten punika mawi kajampenan sarta kapulasara dening dhokter. Kala tanggal kaping 28 wulan Januwari taun punika wanci enjing kanjeng tuwan Prines seda wonten ing Sisepan anggenipun suwita ing nagari dados priyantun laminipun sampun 27 taun. Awit saking sedaniun Kanjeng Tuwan Prines para tiyang ing nagari anandhang pituna ageng, sarta sakathahing mitranipun tuwin sawar- nining tiyang ingkang angaosi dhateng kanjeng tuwan Prines ames- thi tansah angengnget-enget bab utamining lelabetipun. Kala tanggal kaping 30, wulan Januwari taun punika wanci enjing layonipun kanjeng tuwan Prines kasumarekaken wonten patamanan celak kaliyan kadhaton ing Bogor, kathah priyantun ageng sarta para tiyang sanesipun sami angateraken layonipun kanjeng tuwan Prines, sareng sampun kasumarekaken kanjeng tuwan ingkang wicak- sana Gupernur Eneral angandika suraosipun angurmati bab utamin-
ing lelabetipun Kanjeng Tuwan Prines, tumunten kawangsulan dha- teng tuwan Dhislosiyon pandhita ing Bogor, pitembunganipun an- gresepaken manah. =========================== Bupati ing Kudus awit saking panuwunipun piyambak, ing mangke sampun kaparingan lilah dening kanjeng Gupremen, asantuna man- gangge asmanipun ingknag rama swargi kanjeng Pangeran ing Demak, dados anama: Raden Mas Tumenggung Arya Condranagara. ============================= manawi tiyang badhe sumerep tebih ing srengenge saking jagad, punika pangetangipun kalayan upami kados ingkang kasebut ing ngandhap punika: Manawi tiyang lumampah dharat rinten dalu boten mawi kendel ing lampahipun, punika saged dumugi panggenaning srengenge ing dalem 3000 taun, kareta asep ingkang lampahipun boten kendel saha ajeg-rikatipun, punika kenging kawastanan sakalangkun grikat, bilih saged dumugi panggenaning srengenge ing dalem tigang ngatus utawi kawanatus taun, mimising mariyem manawi rikating lampahipun ajeg kados nalika medal saking cangkeming mariyem, punika saged dumugi panggenaning srengenge ing dalem sadasa taun, swara ssaged dumugi panggenan srengenge ing dalem sawelas taun, punika saged dumugi panggenaning srengenge ing dalem wolung menut, lampah punika sadaya saged ipun kaetang kados makaten wau, bilih awa (hawa) ing nginggil sami kailiyan ingkang wonten ing ngandhap celak ing jagad. Ing tanah Arab wonten tataneman ingkang adamel gumujeng manawi katedha ing tiyang, isinipun wohing tataneman punika sakalang- kung mandos angenipun adamel gumujenging tiyang, manawi isi wau kadheplok ngantos dados bubuk lembat, saha katedhakaken ing tiyang, ingkang anedha amesthi lajeng gumujeng, ura-ura, anjoged ngaleter, utawi damel pratingkah ingkang andadosaken gugujengan , sasampunipun antawis sejam dangunipun, tiyang ingkang nedha bubuk lajeng tilem, manawi tangi tilem, tiyang wau boten kemutan dhateng pratingkahipun ingkang sampun linampahan. Manawi badhe damel gugujengan dhateng titiyang, bubukanipun isinng woh wau kalebetna sakedhik ing wedang kopi, lajeng kasegahna dhateng tamu, bilih wedang kopi wau kaombe, mesthi ingkang ngombe lajeng tansah gumujeng saha anadukaken pratingkah ingkang damel gujenging tiyang. Wondening bubuk punika manawi amung sakedhik katedha ing tiyang, mesthi boten adamel sakit, ananging bilih kakathahan anggeniun anedha, inggih lajeng anda- dosaken tiwasing tiyang ingkang anedha, menggah tataneman ing- kang damel gumujenging tiyang punika, ing sanesipun tanah boten wonten, ingkang wonten amung ing Arab kemawon.
Saking pawartosipun ing tanah Dhitslan wonten tiyang anama Enlin, punika adamel sanjata ing kang kaisenan saking wingking, dada- melanipun sanjata punika langkung sae angungkuli dadamelanipun sanjata ing nagari Prusi saha tanah sanesipun, menggah dadamela- nipun sanjata tuwan En Lin wau saged kaungelaken kaping sadasa utawi kaping sawelas ing dalem samenut, saha tebihipun lajenging mimis ngantos sewu tindak saged dumugi, punapa malih wawrating sanjata langkung entheng saking sanjata dadamelanipun Prusi, wah patrumanipun inggih langkung alit saking patrumaning sanjata dadamelan Prusi wau, awit patruman sangangdasa utawi satus iji sakalngkung gampilipun kabekta ing saradhadhu satung- gil, angungkuli gampilipun katimbang kaliyan patruman seket iji dadamelanipun bongsa Prusi wau punika. Cariyos Aneh Semahipun pujongga anguman-uman dhateng ingkang jaler, bab angge- nipun amarsudi kawruh ing saben dinten boten mawi wonten kendeli- pun, kalampahan pujongga wau ngantos supe dhateng semahipun, ingkang boten nate kaajak jajagongan utawi raraosan, kados lim- rahipun tiyang sesemahan, menggah wicantenipun ingkang estri dhateng ingkang jales makaten: puji kula, mugi kula dadosa serat, supados panjenengan sampeyan enget dhateng kula, amargi saking kawaosa ing saben dinten, ingkang jales mangsuli: iku bener, aku iya mangkono pujiku, malah kowe dadoya layang pananggalan, awit saben taun aku bisa salin. Wonten tiyang anama Kyai Balaba badhe nyambut arta sewu rupiyah dhateng mitranipun anama Kyai Cethil, pitembunganipun makaten: Manawi pareng kula mugi sampeyan sambuti arta, katahipun sewu rupiyah, bayar kula ing dalem sataun, Kyai Cethil anuju dhangan, saha wicanten makaten: sarehning kula dede tiyang ingkang pancen anglampahaken arta, ingkang punika kula anedha anakan, satusipun sadasa rupiyah ing dalem sataun dados arta sewu rupiyah anakani- pun satus rupiyah ing dalem sataun, anakan punika kula suwun bayaripun rumiyin, kula sampeyan paringi serat pratondha nyambut arta kathahipun sewu rupiyah, dene bayar kula dhateng sampeyan amung sanganatus rupiyah, dados ingkang satus rupiyah kaserepaken anakipun ing dalem sataun, Kyai Balaba mangsuli makaten: punika sampun dados leresipun, ananging kula manah, manawi amung sataun laminipun anggen kula badhe nyambut, bok manawi kula dereng saged amangsulaken arta sampeyan , awit saking kaenggalan, mila manawi sampeyan pareng, kula nyuwun kalih taun, Kyai Cethil anglenggani ingkang dados panedhanipun ing Balaba, wicantenipun makaten: Lah punika leres, awit sataun punika enggal telas, manawi makaten
sampeyan amung tampi wolungatus rupiyah, amargi ingkang kalih atus sumerep anakipun ing dalem sataun, Kyai Balaba wicanten malih: Sarehning sampeyan amarengi kula nyambut arta bayaripun ngantos kalih taun, ing mangke kula nyuwun ambayar kawantaun, awit kula manah sampun ngnatos kula boten saged amangsulaken arta sampeyan, dados sampun kenging kapasthekaken sagedipun ambayar, kyai Cethil sakalangkung bingah ing manah, saha lajeng wicanten makaten: inggih prayogi, dados sampeyan amung badhe tampi nematus rupiyah, lah punika artanipun,, Kyai Balaba wekasa- nipun wicanten makaten: Sarehning sampeyan sampun trimah kula bayar ng dalem kawan taun, ing mangke kula nyuwun sdasa taun pisan, dados sampun ngantos katanggelan pitulung sampeyan dhateng kula, sarta sampeyan badhe boten amaringi arta saigar-igara, amargi sampun kaserepaken dados anakan sadaya. Benjing ing dinten Saptu tanggal kaping 16 wulan Pebruwari puni- ka, badhe wonten lelang ing griya losmen Bayalali, ingkang badhe kasade barang dandosan griya tuwin barang toko sapanunggilanipun. Benjing ing dinten Senen tanggal kaping 18 wulan Pebruwari puni- ka, badhe wonten lelang ing griyanipun Nyonya Dhekok Pan Lewen ing Surakarta. Benjing ing dinten Senen tanggal kaping 18 wulan Pebruwari puni- ka, pukul wolu sonten badhe wonten lelang ing Soseteit Dhe Harmo- ni, Surakarta, ingkang badhe kasade buku utawi gambar-gambaran. Benjing ing dinten Rebo tanggal kaping 20 wulan Pebruwari punika badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan langenbereh, ing Surakarta. Benjing ing dinten Senen tanggal kaping 18 wulan Pebruwari punika badhe wontenlelang ing griyanipun Tuwan W..Magilapri, menggah ingkang badhe kalelang barangipun Nyonyah Dhe Kok Pan Lewen awarni dadosan griya sapanunggilanipun. para tiyang ingkang taksih gadhah sambutan dhateng Kantor Lelang ing Surakarta kala ing wulan Oktober 1866, ing mangke sami kaemutaken , mugi ambayara sambutanipun wau saderengipun utawi satelasing wulan Pebruwari punika, manawi boten angleksanani ing pambayaripun, para tiyang wau badhe katagih medal saking pangadi- lan. Surakarta kaping 1 Pebruwari 1867 Ingkang nguwasani kantor lelang, katadhan tuwan Bosower. Tuwan Jaspres en ko asuka uninga dhateng para priyantun ageng alit, manawi ing sapunika sampun ngalih dhateng griya kaprenah sakilening caket griyanipun lami. Griya punika ing ngajeng dipun enggeni ing tuwan Okerse, saha ing ngriku tuwan Jaspres en ko taksih ambikak tokonipun serat-serat sapanunggilanipun, kados
kala taksih wonten ing griyanipunlami, ingkang punika mugi anda- dosana dhangan saking karsanipun para priyantun saaya. /Surakarta kaping 14 Pebruwari 1867 Katandhan Tuwan Jaspres en ko. ============================= Tuwan Jaspres en ko akathah gadhahanipun pirantos anyerat warni- warni, anggenipun mentas tampi enggal katandhan tuwan Jaspres en ko ============================== Tuwan Jaspres en ko taksih gadhah serat pananggalan ing taun 1867, regi nyarupiyah katndhan tuwan Jaspres en ko.
Ongka 8, 21 Pebruwari 1867 Pawartos warni-warni Salebeting kitha ing Dhitslan wonten tiyang dhusun ambekta kajeng obong dhateng griya pasewan, badhe kawade wonten ing ngriku, sareng kajeng sampun kaselehaken, tiyang dhusun lajeng lumebet dhateng griya pasewan, badhe kapanggih kaliyan ingkang nyepeng griya pasewan, ananging wonten ing ngriku boten saged kapanggih kaliyan ingkang nyepeng griyapasewan wau, kalampahan angentosi, ingkang nyepeng griya pasewan punika gadhah rewonda ageng, sareng rewonda aningali dhateng tiyang dhusun ingkang wade kajeng,pangintenipun rewonda, manawi tiyang dhusun punika badhe anedha punapa-punapa, sanalika rewonda dhateng panggenan inuman, saha lajeng angesoki brenduwin sagelas, kasukaken dhateng tiyang dhusun, lajeng kaombe brenduwin sagelas wau, boten dangu ingkang nyepeng griya pasewan dgateng, saha lajeng ambayar dhateng tiyang dhusun, sumerep reginipun kanjeng Obong, sareng sampun bayar tiyang dhusun lajeng katawenan ngunjuk brenduwin, wangsulanipun tiyang dhusun makaten: kula sanget anuwun, awit putra sampeyan sampun amaringi sagelas. Ing tanah Amerikah wonten guwa ingkang sakalangkung aeng saha murwat manawi kacariyosna, menggah cariyosipun kados ingkang kasebut ing ngandhap punika: Guwa ing tanah Amerikah ingkang sampun kasumerepan ing titiyang kathah wonten saubenging panggenan ing ngriku, punika gadhah terusan anjog dhateng jurang ingkang sakalangkung lebetipun, andadosaken guwa punika saged dipun amedalaken utawi anyerot angin ingkang sakalangkung sanget, wonten mangsanipun tiyang saged anyelaki guwa wau ngantos saged ambucal topinipun dhateng salebeting guwa, boten mawi wonten kuwatosipun ingkang damel tiwasing tiyang, topi ingkang kabucal dhateng salebetng guwa boten dangu amung antawis sekon kabucal medal sakig guwa, ngantos adhawah tebihipun sawidak utawi pitungdasa elo Inggris ingkang kawastanan Yares, wonten malih mangsanipun guwa boten kenging kacelakan ing tiyang, manawi wonten tiyang ingkang purun celak, amesthi topinipun lajeng kaserot kalebet ing guwa, kalampahan boten saged kapanggih malih, menggah sabawaning guwa kamirengan kados gumrubuging angin ageng boten mawi wonten kendelipun. Wonten tiyang tani anumpak kareta, kapethuk rencangipun tiyang dhusun ingkang lumampah dharat kemawon, rencangipun tiyang dhusun gadhah panedha dhateng tiyang tani, mugi kalilanana tumut anumpak kareta, wangsulanipun tiyang tani makaten: kowe duwe sikil becik lumakuwa bae,. sareng tiyangtani sampun wicanten makaten, tumunten anglajengaken lampahipun, ananging dereng ngantos tebih lajeng kendel wonten sangajenging griya paewan, ing nalika samanten rencanging tiyangdhusun inggih dumugi wonten griya sewan ing ngriku, wonten ing ngriku rencangipun wonten
dhusun anandhukaken akal, sindikipun rodhaning kareta nipun tiyant tani kapendhet dening rencangipun tiyang dhusun wau lampah sisingidan, sareng makaten boten ngantos dangu tiyang tani lajeng nglampahaken karetanipun, ananging dereng ngantos dumugi tebih, galindhinganipun ingkang satunggil copot, kadadosanipun kareta kandheg ing lampahipun, tiyang tani tumunten gadhah panedha dhateng rencanging tiyang dhusun, supados tumuta tumandang anda- dosi karetanipun, mawi kaprajangjeyan badhe kaajak anumpak ing kereta, bilih sampun kadadosan, punapa malih tiyang tani apitaken dhateng rencangipun tiyang dhusun, ppunapa sumerep dhateng sin- dikipun galindhinganing kareta, wangsulanin grencangipun tiyang dhusun, manawi piyambakipun sumerep, sindiking galindhingan kareta kasanjangaken gumlethek wonten sangandhaping uwit ingkang sampun kalangkungan wau, tiyang tani kapurih amurugana dhateng sangandhaping uwit wau, dene rencanging tiyang dhusun sagah anjageni kapalipun kareta, sareng makaten tiyang tani lajeng lumampah dhateng panggenanipun uwit, dereng ngantos tebih lam- pahipun, rencangipun tiyang dhusun enggal angetrapaken sindiking galindhingan, sareng sampun rampung kareta lajeng kalampahaken, sareng tiyang tani sumerep manawi karetanipun kalampahaken dhateng rencangipun tiyang dhusun, lajeng anututi lampah ing kareta, sarta abengok-bengok ngundhang dhateng rencangipun tiyang dhusun, kala samanten rencangipun tiyang dhusun mangsuli makaten: kowe iya duwe sikil, becik lumakuwa bae. Sareng rencangipun tiyang dhusun sampun tebih lampahipun, lajeng kendel wonten ing griya pasewan, wnten ing ngriku angombe inuman, saha aparentah dhateng rencang ingkang anyepeng griya pasewan, kinen anjagi tuwin angopeni kapalipun kareta, sarta kawelingan angulungaken kareta dhateng ingkang gadhah, bilih ingkang gadhah punika dhateng wonten griya pasewan ing ngriku, punapa malih ingkan ggadhah kareta bahde ambayar regining inuman ingkang sampun kaombe, sareng rencangipun tiyang dhusun sampun wicanten makaten, lajeng kesah. Kala jaman nagari ing matawis wonten ingkang kacariyos, buyutipun kyai ageng pager redi, anama kiyai Buyut Martasuta, kala saman- ten saking anggenipun ayektosaken pikantuking kasutapan, punika dipun laksanani lampahing kasutapan ing sakuwasanipun, kadosta: Tapa angluwat, tapa angeli, tapa tirakatan ing sapanunggilanipun, sami dereng anuju wonten ing klawekasanipun, amung sareng anglam- pahi tapa anuraga, matrapaken wedaling lesan sarta ebahing badan mawi empan papan, punika ing wekasanipun antuk sih wilasaning ngakathah, bubukanipun ing nalika anglampahi tapa anamur beberh, ambekta gagramening bakul dhateng peken, sarehningamarengi dinten kemis, ing sakedhap-sakedhap kendel andhodhok, awit saking kape-
thukan jajaraning para bupti ingkang sami mangkat sowan dhateng pagelaran, dados kiyai buyut Martasuta wau dumuginipun ing peken ngantos kasiyangen, kasrengenan dhateng bakulipun akathah-kathah, kiyai buyut Martasuta amangsuli seserepan anggenipun kasiyangan malah dipun gebagi, ing nalika punika kiyai buyut Martasuta kesah sarwi wicanten makaten, Ah ala wong mikul slang mono, becik wong mikul nagara, abot entheng karuwan susurupane, sareng kiyai Buyut Martasuta kesah dumugi ing lepen Gajah Wong angambah wot, ing ngriku wonten tiyang menden saking kdiul satunggal angliga dhuwung, wonten malih tiyang mendem saking ler inggih angliga dhuwung, sareng tiyang mendem kalih punika sami dumugi ing wot, kiyai Buyut Martasuta sumelang ing manah bok manawi sami salah serep dados kekerengan, mila tiyang mendem sakaliyan wau sami rinapu ing basa krami sarta kaalembana piyambak-piyambak, kala samanten tiyang mendem sakaliyan punika sami sareh lajeng anye- rungaken dhuwungipun, kiyai buyut Martasuta ing nalika punika saged adamel pamrayogi, supados sampun ngantos tutumbukan lam- pahipun tiyan gmendem wau, kadadosanipun tiyang mendem ingkang satunggal kapurih lenggah wonten ing salang sasisih, ingkang satunggal kapurih lenggah wonten ing salang sisihipun, sareng sampun sami miturut lajeng salang kaingeraken, ingkang sisih tengen dhawah kidul, sisihipun ingkan gkiwa dhawah ler, dados lestantun tiyang mendem sakaliyan wau sami mantuk sowang-sowangan , boten wonten prakawisipun, nunten Kiyai buyut martasuta lestan- tun lampahipun dumugi wana ing Wiyara, rembatan katancebaken ing siti, salang kaerutaken ing badan lajeng sesendhen ing rembatan, ngantos ing dalem tigang dinten tigang dalu boten nedha boten tilem, amung angesthi pejahkemawon, anak bojo sami angupadosi boten kapanggih, dipun kinten menawi beberah dhateng moncanagari. Kacariyos kala samanten ingkang Sinuhun Kanjeng Sultan Agung Prabu Anyakrakusuma ing dalu antuk wangsit salebeting supena, kinen angabdekaken tiyang tapa sesendhen rembatan wonten wana ing Wiyara, wasta Kiyai Buyut Martasuta, enjingipun lajeng gadhah angupadosi kapanggih nunten kaabdekaken dados priyantun jajar kemit bumi. Sareng ing ngantawis wulan wonten prakawis tiyang estri rapak, ingkang jaler boten purun angrentahaken talak, pandruwenging ngestri warengkenging jaler ngantos andadosaken kewraning galihi- pun Kiyai Pangulu Ahmad kategan, wekasan kasumanggakaken ing karsa dalem ingkang sinuhun Kanjeng Sultan Agung, kala samanten ingkang sinuhun Kanjeng Sultan Agung inggih peteng ing pangga- lihipun, mila ing saben dalu ameng-amenganamur lampah, saking anggenipun amarsudi budi, sareng satunggiling dalu ingkang sinu- hun Kanjeng Sultan Agung nuju ameng-ameng anamur lampah, ing nalika punika kaparengan Kiyai Buyut martasuta, araraosan kaliy-
an kancanipun sami priyantun Jajar Kemit Bumi, bab pandruwenging ngestri rapak, akaliyan warengkenging jaler boten purun angrenta- haken talak punika pamancasing pangadilan wonten ing tonja kawan prakawis, 1, santosa jaleripun, 2: Barukut pamwngkunipun, 3: sangkep pametrinipun, 4: tuwuk pambojanipun, manawijangkep ing tondha kawan prakawis wau menang jaleripun, manawi boten jangkep ing tondha kawan prakawis punika menang estrinipun, Sareng ingkang sinuhun Kanjeng Sultan Agung mireng ing raraosan makaten wau, boten samar yen ingkang raraos an punika abdidalem Kemit Bumi wasta Kiyai Buyut Martasuta, andadosaken sakapirenan- ing galih dalem, mila enjingipun adhadhawah dhateng Kiyai Pangul ahmad Kategan, kinen andangu tondha kawan prakawisipun punika, kadadosanipun kawon ingkang jaler, amargi boten santosa jaleri- pun, sarta boten dipun griyani, amung dipun sandhangi kaliyan dipun ingoni kemawon, sasaampunipun makaten, , Kiyai Buyut marta- suta kajungjung dados wadana jeksa, kaparingan nama tumenggung Martayuda, ing ngantawis dinten amboyongi anak bojonipun, nunten anak sepuh nama Suta Marta kadadosaken kaliwonm Jaksanama nabei Sutamata, asring-asring kawulang dhateng ingkang ramamakaten, thole, ibu urip iki ora ana kang angluwihi wong ngulah tatakrama, karana kang wus kasebut ana ing layang nitisastra kawi tembung sardula wikridita mangkene, rijanma dika meta sipta reseping sarwa orajangenaka, tegese, ing wong linuwih iku amrih ambudi kang angresepake sarupaning wong nagara padha enaka, murad demang kene, wong iku yen arep kasebut linuwih, ambungahena atining wong akeh. Serat saha ingkang tabe akathah-kathah, Raden Tumenggung Mangku- praja, dhumatenga ingkang saudara tuwan F.W.Winter, ing sakolahan Wiyosipun, kula angintunaken, 1, tedhakan serat saking Raden Ngaei Onggaatmaja, 1, tedhakan serat saking Raden Tumenggung Rajaniti, 1, tedhakan serat wangsulan kula, punika saudara kula aturi macak ing seratJurumartani, supados anerangna pamukiripun raden tumenggung Rajaniti. Surakarta ping 11 wulanSawal ing taun Alip, 1795. Kula nuwun Kyai lurah Raden Tumenggung Mangkupraja, ingkang sareng srat punika, kula angaturaken tatedhakan saking pradata, ing ngandhap punika punapa suraosipun kang kasebut dhawah prada- ta wau, Kyai Lurah inggal angladosna, utusanipun Kyai Lurah kadhawahana jujug wonten ing griya kula, sinerat kalping 28 Januwari taun 1867. Serat Parentah Raden Tumenggung Rajaniti, wakil wadana jaksa, trang ing pradata dalem , dhumatenga ing jeng ngandika Raen Ngabei Ongga Atmaja, wakil papatih wadona parentah ing kapatiyan. Liring serat, kula sampun nampani serat wangsulane Raden Tumeng-
gung mangkupraja, bab pamundhut kula, yatra bayaripun dhateng babah Ki Yang Si, 160, rupiyah kula kapurih nyengklong yatra pamenangipun saking ngabei Sontapraja, 2, saking Ngabei Sumawik- rama, gunggung 566, rupiyah langkung, 80 dhuwit, kasebut ing cacepenganipun srat pikudung katitimangsan ping 23 Sapardal 1783, punika boten leres, Raden Tumenggung mangkupraja, ngaken sampun nyadong kaping rambah-rambah punika dora, salami kula kakersakak- en makili wadona jaksa, dereng nate dipun cadhongi prakawis wau, lan dereng nate sumerepi kudhungipun, ing mangke Raden Tumenggung Mangkupraja, masthi bayar pikawonipun dhateng babah Ki Yang Si wau, boten kenging liyeran, wujuding yatra wau, kula pundhut tumunten sampun ta boten, anjawi punika, kula undut sumerep serat pikudhungipun kang katitimangsan Sapardal wau, manawi sampunleres, badhe kula trapaken ing pambayaripun, poma sampun kadangon, kaladosna rerepotan kapatiyan Rebo ngajeng punika. Dhawah ing Parentah kaping 20 januwari taun 1867 Kula Raden Tumenggung mangkupraja, amangsuli serat parentahipun Raden Tumenggung Rajaniti, dhumatng Raden Ngabei Ongga Atmaja, kados ing ngadhap punika. Ingkang serat saha ingkang salam Raden Tumenggung Mangkupraja, dhumatenga ingkang putra Raden Ngabei Ongga Atmaja, wakil pepatih Wedona parentah ing Kepatiyan. Wiyose, aku wis anampani,layang soka Raden Ngabei, kanthitedhakan layang parentahe Raden Tumenggung Rajaniti, wakil wadana jaksa, kang katiti mongsa ping 20 Januwari taun 1867, surasane mundhut dhuwit bayarku marang Bah Ki Yang Si, 160, rupiyah slaka, ora kena liyeran, kang iku atur wangsul aku, yen aku wis tampa dhu- witku menang soka Raden Ngabei Sumawi krama, lan dhuwitku pame- nang songka Ngabei Sontapraja, kang kasebut gadhuh aku pikudhung krampungan, 2, iji, pada katitimangsan tanggal kaping 23 Sapar ing taun dal ongka 1783, isi dhuwit 566, rupiyah slaka, 80 dhu- wit, iku aku bayar marng Bah Ki Yang Si, mulane pamenangku songka Somawikraman lan Songkasontaprajan tan sumayakake, iku ora liyer- an, sababwetune layang Pones Krampungane Bah Ki Yang Si, taun Be ongka 1792, iku let sepuluh taun, dhisik wetune gadhuh aku pikud- hung 2 iji. Ingkang kaping 2 Raden Tumenggung Rajaniti mukir ora rumongsa tak cadhongi dhuwit ku pamenang songka Sumawikraman lan Songkasonta- praja, kang iku raden Ngabei amesthi Raden TUmenggung Rajaniti dora. Ingkang kaping 3, mulane raden Tumenggung Rajaniti tak arani dora sabab nggonku utusannya nyadhong enggale dhuwitku pamenang songka Somawikraman lan Songka Sonta Prajan wau, uga marang raden Tu-
menggung Rajaniti wus kaping rambah-rambah, awit sasi sura taun Jimakir, ongka 1794, wangsulane marang utusanku, Raden Bei Suma- wikrama wis ajal, ora tinggal waris lan ora tinggal kalungguhan ora kena digalih, yen aku weruh waris Sumawikraman aku kapurih ngarani, dene Bab Sontaprajan parentah wus utusan narik ngabei sontapraja, kaping rambah-rambah urung teka, saiki lagi utusan ngenggalake manah. Ingkang kaping 4, wangsulaku ing saajale Raden Bei Sumawikrama, kagalih ora tinggal waris iku dora, amesthi duwe waris, ora luwih dhuwitku pamenang kang kasebut gadhuhaku pikudhung 2, iji, mung tak jaluk enggal rampung, iku wangsulane marang utusanku, bab ngarani anane waris Sumawikraman, Raden Tumenggung Rajaniti ora kaduga tompa, sabab ijeman, anjaluk kamotna layang aturan, wang- sulaku aku kaduga ngamotake layang aturan, amung marentahe tak jaluk kamotna ing layang iku Raden TUmenggung Rajaniti, ora kaduga menehi layang parentah marang aku. Ingkang kaping 5, Raden Tumenggung Rajaniti mukir ora rumongsa semurup ing gadhuhaku pikudhung Krampungan, 2, iji, iku ya uga dora, sabab raden Tumenggung Rajaniti nggone mundhut uninga ing gadhuhaku pikudhung 2, iji mau rambah-rambahkaping pindho, kapa- riksa sapisan, ona parepotan kapatiyan, kapin gpindhone ona Krajaniten, bareng dipariksa ona Krajaniten mau pikudhung nganggo diparingake pariksa marang raen bei Jayadimurti panewu jaksa pradatabumi, kapurih kecekake lan pikudhunge Ngabei Sontapraja, , bareng uwis ature Raden Bei Jayadimurti, uga wis cecek, Raden Tumenggung Rajaniti parentah marang Raden Bei Jayadimurti, kapurih ngenggalake Ngabei Sontapraja, kang iku Raden Ngabei Ongga Atmaja, saben saben aku utusan nyadhong, wangsulane Raden Tumenggung Rajaniti, tansah semaya dina Rebo, atawa dina Setu, utusanku kapurih soba nyadhong marang kapatiyan, yen dina Jemun- gah kapurih nyadhong marang Krajaniten, iku nganti saparene ora nana kawekasane. Ingkan gkaping 6, kang iku Raden Ngabei Ongga Atmaja, songka pamikirku, wadon jaksa iku, sin gprelu gawene amelehake mukir reweng durjana sing kacandhak nyinane, mongka raden tumenggung Rajaniti mukir dhewe, ngaku ora rumongsa tak cadhongi, lan mukir ora rumongsa semurup ing gadhduhaku pikudhung , 2, iji, iku banget gumunku sarta angeram-eramake, kang saupama Raden Bei Jayadimurti melu mukir, iku tetep ing pradata nggone wong kala- len, kang iku menawa adhangan, Raden Ngabei tak purih matur marang Raden Tumenggung Rajaniti ing samongsa nampani layang gugat, aturan mangsuli kamot ing layang, yen nampani layang tatol, ya aturana mangsuli layang parentah, surasane yasa karepe, parentahe raden Tumenggung Rajaniti supaya aja nganti ana sing kalalen. Ingkang kaping 7, muga andadekna ing sasurupane Raden Ngabei , pakirime layang parentah Raden Tumenggung Rajaniti sing tk wang-
suli iki, dalah saku piyane wangsulaku, bakal tak kirimake marang tuwan ingkang ngarang layang Jurumartani, songka panjaluku muga karsaha amacak layangku iki, supaya anerangna pamukire Raden Tumenggung Rajaniti, lan supaya sakathahe priyayi-priyayi apa dene para gusti, sing tompa layang Jurumartani padha saha ing sesaringane Raden Tumenggung Rajaniti, kang kasebut ing ngarep mau. Ingkang kaping 8, wah maneh ing dina Akat tanggal kaping 5, Sawal ing taun iki, aku utusan nyadhong marang Krajaniten, wangsulane raden Tumenggung Rajaniti marang utusanku, ijeh kaya parentahe kang kasebut dhuwur mau, ing dina Rebo kapurih seba marang ka- patiyan, bareng dina Rebo utusanku uga seba nyadhong marang kepatiyan, wangsulan Raden Tumenggung marang utusanku, ing dina Jemungah kapurih soba marang Krajaniten maneh. Ingkang kaping 9, menawa Raden Ngabei wus terang ggone angeliling surasane layangku iki, sabanjure katur kawuningan Kiyai Lurah kanjeng Raden adipati Sasranagara, aku bareng ing Raen Ngabei Ongga Atmaja, sabab wangsulaku iki, bakal na sambungane maneh, titi. Surakarta tanggal kaping 9, Sawal ing taun Alip, ongka 1795 Katandhan Raden Tumenggung Mangkupraja. Panuwun kula dhateng panjenenganipun tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani, mugi karsa amacak serat kula punika. Ing Jurumartani ongka 6, kula aningali anggitanipun Abdulatipp pepethikan saking elmi Kodrat, kula eram dene pun Abdulatip amuk sanget anggenipun belakakaken manawi elmi kodrat punika amadhangaken pamikir, wah malih angawasaken manawi kuwasaning Allah tanpa wekasan, sala- jengipun. Pitembungan makaten punika sanget umukipun tuwin angajengaken cariyos ingkang sakalangkung lebet muradipun tuwin urut, ing suwana sakalangkung cuwa ing manah kula, dene aningali manawi Abdulatip mlumpat kidang anjok wonten ing pamanggihipun pujongga ARchimedhes ing tanah Grikenlan ingggih punika cariyos bab wujud ingkang kalebetaken ing toya. Saking pamanggih kula elmi kodrat wau boten saged madhangaken pamikir, manawi boten urut cariyyosipun wiwit saking ngajeng, manawi kacandhak saking tengah, sayektos badhe bingungaken enge- tan, Murid ing Pacrabakan Nagari Surakarta. Sasantunanipun undhang-undhang lotrei arta ingkang minongka kauntunganipun Sositit Amisitiyah ing Samarang. kathahing arta 210.000 rupiyah, ingkang sampun kaiden dening kanjeng tuwan Guprenur Jendral ing Indiya Nederlan , kasebut ing serat kakancinganipun ingkang katitimangsan kaping 21 wulan Oktober 1866, ongka 13. Kauntungan satunggil... Rp. 125.000,--
Kauntungan ... Rp. 10.000,-- kauntungan tiga, satungil-tunggilipun Rp.1000.Rp. 3.000,-- Kauntungan kalihdasa---------/--------Rp. 500,Rp. 10.000,-- kauntungan kawandasa gansal------/----Rp. 100,Rp. 4.500,-- Kauntungan seket--------------/------ Rp. 50,-Rp. 2.500,-- gungung ... Rp. 155.000,-- Sarta ingkang kadamel ambayar wragading loterei, saha prabeya ingkang konjuk kanjeng Gupremen punapa malih ingkang minongka untunganipun Sosittt Amisitiyah 55.000,-- gungungg sadaya... Rp. 210.000,-- Menggah loterei punika badhe katamtokaken ing pamainipun benjang ing satengahipun wulan Juli ing ngajeng punika. Keuntungan loterei kenging katampenan sampunipun loterei kamain elet kawanwelas dinten, tanpa kacowok punapa-punapa, dene ingkang sami angsal kauntungan saged katampi saking tesaurriring sosi- tit: Amisitiyah. Panumbasipun angkaning lot kedah kabayar kenceng, sarta wragad- ing anggenipun angintunaken kabayar piyambak, dene loterei punika kaperang dados lot wetah, papaliyan tuwin parasakawanan. Sagedipun pikantuk angkaning loterei wau saking para tuwan ing- kang kasebut ing ngandhap punika: Ing Batawi, Tuwan Winserdhelange en ko Ing Batawi, Tuwan Klein Notaris Ing Batawi, Tuwan Simon Ing Surabaya, Tuwan E. Tinbering en ko Ing Ngayogyakarta, Tuwan C, Panlenep Ing Ngayogyakarta, Tuwan A.Begeman Ing Surakarta, Tuwan H.Wilken Nem Ing Sujrakarta, Tuwan P.W.G. Gaut Ing Samarang Tuwan Wermut en ko Ing Samarang Tuwan W.Bos Nem Ing Samarang Tuwan D,Grunepel Ing Samarang Tuwan C.L.Dhangmeiyer Ing Samarang Tuwan Y.P.Krabe Ing Samarang Tuwan Repeliye en ko Ing Samarang Tuwan G.C.T.Pandhorep Ing Samarang Tuwan Dhegroot Kolep en ko Ing Samarang Tuwan Susman en ko Ing Samarang Tuwan Tuf en ko Ing Samarang Tuwan B.P.Aotisen Ing Samarang Tuwan H.L. Dheliyon Ing Samarang Tuwan Y.A.Brumsetedhe
Awit saking asmanipun Dhireksi katandhan tuwan Brumsetedhe, Sekretaris. Para priyantun kaaturan uninga, manawi pamendhetipun lot loterei Samarnag , taksih kalastantun ingkang ggenipun manawi wontening- kang karsa anglintokaken lot wau inggih kenging, wonten ng panggenan anggenipun mendhet ngajeng. Sekretarisipun Ositit Amisitiyah, Katnadhan Brumsetedhe.
Angka 9, 28 Pebruwari 1867 Pawartos warni-warni Ing ngandhap punika gancaring pangandikanipun Kanjeng Tuwan Residhen ing Surakarta, nalika anggelaraken tatenger pengenget- enget dhateng swargi tuwan jurubasa Karel Prederik Winter, Panuju ing dinten tingalan wiyosanipun kanjeng maharaja ing Nederlan kala tanggal kaping 19 wulan Pebruwari, taun 1867. Kala rumiyin ing nagari Surakarta wonten walandi satunggil awasta Tuwan Kail Prederik Winter, suwita ing kanjengg Gupremen dados jurubasa ing tembung Jawi, sinten-sintena ingkang sampun tepan- gankaliyan tuwan jurubasa Winter wau, amesthi boten kakilapan, manawi tuwan juru basa punika temen pinujul ing kasusastran jawi tuwin kawi, kasusra ing nagari pundi-pundi, andadosaken pangeram- eraman, ing ngatasipun kasusastran walandi tuwan jurubasa Winter boten kasoran dhateng sasaminipun walandi wedalan ing tanah jawi, malah angungkuli walandi sawatawis kang asli ing tanah Nederlan, awit saking ambekipun kasudarman, wah andhap asor, punapa malih awit saking adhanganipun ing karsa amumulang dhateng sadhengaha tiyang ingkang kasdu amarsudi ing kasusastran jawi tuwin kawi, tuwan jurubasa Karel Prederik Winter kinasihan saha dipun ajeni sanget dhateng para mitranipun tuwin dhateng para tiyang ingkang sampun tepangan kaliyan tuwan jurubasa wau, punapa malih kangjeng gusti Pangeran ADipati Ariya Mangkunagara sakalangkung anggeni- pun asih saha ngajeni dhateng swargi tuwan Karel Prederik Winter, awit ing ngajeng sampun aguguru dhateng tuwan punika, cekakipun tuwan jurubasa kenging kawastanan papethinganing manungsa, angge- nipunsuwita ing Kangjeng Gupremen dados priyantun sakalangkung lami, kathah lalabetipun ing ngatasing prakawis nagari ingkang prelu-prelu, saha kathah pitulungipun dhateng pamulangan ageng ing Dhelebab kasusastran jawi tuwin kawi, tansah tan dados aken parenging galihipun kanjeng parentah ageng, kalampahan ginanjar nugraha pakurmatan dening kanjeng maharaja ing Nederlan. Kadado- saken Rider ring Ordhe Nederlan Seleyo, menggah para Walandi saged dipun basa jawi, punika sadaya kedah sami suka panrimah dhateng swargi tuwan Karel Prederik Winter, awit tuwan punika ingkang minongka dados tuking basa jawi ing ngatasipun para walandi wau. Ing mangke bab kawontenanipun tatenger pangenget-enget ingkang kagelaraken ing dinten punika, kanjeng Tuwan Residhen amaringi panrimah, tuwin amangandikaaken sakalangkung panuwuning para warisipun swargi tuwan jurubasa Karel Prederik Winter, dhuma- teng para komisi ingkang angawontenaken tatenger wau, saha dhumateng para priyantun ageng alit ingkang sampun sami amitu- lungi panjurung medal saking parenging galih, punapa malih dhumateng tuwan arsitektesen anggenipun ambiyantoni lalahanan ing pamasangipun tatenger pangenget-enget punika, sasampunipun kanjneg tuwan Residhen angandika akathah-kathah kados ingkang kasebut ing nginggil wau, lajeng musikipun Kanjeng Gusti Pangeran
Adipati Ariya Mangkunagara mungel, gendhingipun ingkang pancen kangge ing pasamuwan anggelaraken tatenger pangenget-enget urma- taning ngakathah, dhumateng swargi Tuwan karel Predhereik Winter. Sarehning ingkang macak ungel-ungelan ing nginggil punika amung awagan kemawon, ing mangke panuwunipun bilih wonten sulaya utawi lepatipun, mugi dipun ageng angaksamanipun Kanjeng Tuwan Residhen ing Surakarta. Ing ngandhap punika wangsulanipun sawrgi tuwan Karel Predhereik WInter, anama tuwan Perdhinan Winter, jurubasa pensiyun ing Surakarta. Sanadyan aku lara kaos sanget anggen kula badhe ngaturi wangsulan ing ngatasing pangandikanipun Kanjeng Tuwan Residhen ingkang suraos aggelaraken tatenger kaurmatan minongka pangenget-enget dhateng utamining lelabetanipun swargi bapa kula, kula ugi ke- dahj-kedah anglairaken ingkang dados raosing manah kula wonten ing pasamuwan ngriki, sanadyan atur kula sekak saha kirang prayogi, pangajeng-ajeng kula, para ageng tuwin para priyantun ingkang sami anjenengi panggelaripun tatenger pangenget-enget urmataning ngakathah,. mugi karsaha amirengaken kalayan parenging galih. Awit saking pangajeng kula punika, kula kamipurun dados pangjeng- ing para kulawaranipun swargi bapa kula, angaturaken panrimah ageng kanthi pamundhi, bab kawontenanipun tatenger pangenget- enget ingkang kagelaraken ing dinten punika. Panrimah ageng kanthi pamundhi wau, mugi katura para komisi ingkang sami tepang rembagaken andamelaken tatnger pangenget- engetipun swargi bapa kula, saha lajeng amradinaken serat kalo- wongan panjurung, amurih sageda kalampahan ingkang dados rembagi- pun, punapa dene katura dhumateng para priyantun ageng alit ingkang sami amitulungi panjurung, angawontenaken saha amasang tatenger pengenget-enget ingkang kagelaraken ing tdinten [unika, langkung malih katura kanjeng tuwan residhen ing Surakarta, dene karsa ngandika ingkang ngresepaken manah, tuwin karsa amitulungi, kalampahan kanjeng gupremen amaringipanggenan wonten palataran sangajenganipun dalem paresidhenan kapasangan tatenger pangenget- engetipun swargi bapa kula, ingkang kala rumiyin sampun suwita ing kangjeng gupremen ddos priyantun sakendel pangabdinipun kanthi manah seca tuhu, laminipun langkung saking kawandasa taun. ======================= Pawartos saking Surakarta kados ing ngandap punika. Kala ing dinten malem Senen kaping 5 Pebruwari 1867, utawi kaping 29 Siyam Alip ongka 1795, ing griyanipun Krama Sentika Kampung Samaitan, ingkang tebihipun kirang sapal saking kedhaton, utawi sakidulipun amung let wradinan, kaliyan griyanipun Kaliwon Kama-
san ingkang bawahaken wanci pukul stunggal dalu kalebetan durjana kecu, ingkang anggujengaken, margi kecu wau mawi bekta obor malebet ing griya, kang sampun boten dipun anggeni kang gadhah griya sampun ngalih griya sanes sabarang gadhahanipun kabekta ngalih, wonten salebeting griya amanggih sepen amung angsal barang remeh, tumunten kecu misuh misuh seru, dhumateng kang suka tedah, sawedalipun kecu tyang estri kang tengga griya jelih- jelih, tongga tapalih kang badhe tandang pitaken durjana kecu amangsuli ngaken wonten pandung lumajeng mangilen, kabujeng sakacanipun amawi obor utawi ekta dadamel sawetawis tiyang ragi kathah dados tiayng kang tandang angintena manawi temen punika tyang abubujeng, boten nginten manawi punika durjanaipun ingkang lumajeng. Kauntunganing loterei ingkang minongka kauntunganipun gedhong ing Jati, kathahipun 50000 rupiyah, punika ingkang angsal ongka 1892, dene ingkang gadhah ongka wau, punika raden tumenggung Arya Cakra Adisurya, bupati ing Ledhok, dados Raden Tumenggung Arya Cakra Adisurya punika ingkang anggadhai arta kauntungan seket ewu rupiyah, menggah raden Tumenggung Arya Cakra Adisurya punika awit saking saening panggaliyanipun, karsa anyukani, 500 rupiyah dhateng gedhong ing Jati wau. Ing Nederlan wonten kriya sowan ing ngarsanipunm pangadilan, gadhah panuwun, mugi kapegatna anggenipun sasemahan, amargi ingkang estri manawi tilem angorok sakalngkung seru, andadosaken boten saged dipun tilem ingkang jaler, sarehning ing ngangger boten anglilani pegatipun tiyang sesemahan jalaran saking sabab ingkang kados makaten wau, dados gugatipun kriya boten kaangsa- laken, dhawahipun pangadilan kriya kapurih angupados sarana piyambak ingkang saged angicalaken ngoroking semahipun. Saking pawartosipun ing tanah Dhitslan dereng lami wonten tiyang estri gadhah rare, sareng lair lajeng pejah, rare punika gadhah rai kakalih wonten sirah satunggil, kaprenah ing ngajeng, dene badaning jabang bayi sae saha limrah kados jabang bayi sanesipun, menggah jisiming jabang bayi wau ing sapunikanipun kakitunaken dhateng gedhong ingkang pancen damel angrawati samukawis maujud ingkang aneh-aneh. Wonten tiyang estri kala ing wulan Dhesember gadhah rare medal tiga sami estri, sareng enget sawulaning wulan Pebruwari gadhah rare malih medal kalih inggih sami estri, dados tiyang estrri wau ing dalem sadasa wulan dgadhah rare gangsal, menggah rare gangsal wau sami gesang saha wilujeng sadaya.
Ing Liyon tanah Prangkrik tiyang amanggih saranaipun adamel gambar sorot wonten ing sinjang, kamli, sinjang sutra sapanung- gilanipun, dene dadosipun gambar sakalangkung enggal saha saked- hik sanget wragadipun, kalampahan para tiyang sami anyukani tondha gambar wonten ing sandhanganipun, boten kados ngadhatipun mawi katandhanan aksara namanipun ingkang gadhah sandhangan, menggah tondha gambar sorot ingkang katrapaken ing sandhangan wau manjing sanget saha boten saged ical manawi kakumbah. Boten tebih saking Londhon kithanipun ageng tanah Inggris wonten ara-ara pancen panggenan kewan mawi kaubengan ing pager ingkang kadekekan kori wonten saseratanipun ingkang amratelakaken kathah kedhiking bayaranipun kapal ingkang badhe kaengen wonten ing ngara-ara wau, bilih kapal ingkang buntung bayaranipun kirang saking ingkang jlamprah buntutipun, awt kapal ingkang jlamprah buntutipunmnawai anedha rumput boten mawi kendel, sanadyan kacokot tan ing lemut, boten dipun raos, awit buntutipun saged aggusah lemut, dene ingkang buntung buntutipun amesthi boten saged anggusah lemut, dados sakedhap-sakedhap mawi kendel angge- nipun anedha rumput, amargi kacokotan ing lemut. Pawartos saking Magelang anyariyosaken kados ing ngandhap punika: Ing nalika dinten Rebo tanggal kaping 9 wulan Januwari ingkang sampun kapengker, ing kitha Magelang wontenjawah ageng, wiwitipun jawah jam 12, siyang, dumugi jam 6, sonten, sareng ing wanci jam satengah gangsal osnten wonten titingalan ingkang aneh, toyanipun jawah wau ingkang dhunmawah ing palataraning pandhapi ing kabu- paten ingkang sisih kilen warninipun abrit wungu kados toya secang, ingkang dumawah sawetaning pandhapi toyaning bening kados toyaning jawah ingkang sampun limrah, dene ingkang dhuma- wah sawetaning dalem toyanipun abrit, ing sakilenipun dalem wau warnining toya bening. Punapa malih kampung ingkang kadaleman ing para tuwan tuwan wonten sawatawis ingkang kadhawahan jawah toyanipun abrit kados ingkang kasebut ing nginggil wau, kaosta: griyanipun tuwan dhokter, tuwin tuwan weton sapanunggilanipun , dene ing kampung ingkang sami dipun griyani titiyang jawi, boten wonten ingkang kagadhahan toya jawah ingkang kados makaten wau. Toya jawah ingkang warni-warni wau andadosaken sakalangkung gumunipun para tiyang ingkang sami aninglai, awit ing salaminipun deeng nate wonten jawah ingkang makaten punika. Pipa katentremen ingkang aneh Salebeting prang ing tanah Dhitslan wonten kopral kataton sanget
ing cethikipun kalampahan kenging kabandhang ing mengsah,sareng makaten kopral wau kabekta dhateng griya sakit, wonten ing ngriku tatunipun kabelek, kawedalaken balungipun igkang remuk kenging ing mimis, panjanging balung tigang dim wiyaripun sadim, srng balung punika sampun kawedalaken, kopral ingkang gadhah balung adarbe panuwun dhateng dhokter, mugi balung kaparingna dhateng piyambakipun, awit punika gadhahanipun, dhokter sakalangkung eram amireng panuwunipun kopral, sarta lajeng amaringaken balung dhateng kopral, salajengipun kopral saras, saha ing sapunika wonten ing Berlin kithanipun ageng ing tanah Prusi, Kopral wau asring dhateng griya pasewan, wonten ing ngriku kopral eses srutu kadekekaken ing pipa, dene pipa punika ingkang kadamel ba- lungngipun piyambak ingkang kapendhet dening dhokter saking tatunipun wau, menggah kopral anggenipun amastani pipa wau: Pipa Katentreman, amargi kopral sareng mentas kataton lajeng cotho, boten saged dhateng ing paprangan malih, dene warnining pipa sampun kados gadhing. Sareng kula badhe wiwit anglajengaken cariyos bab elmi Kodrat, kula pinuju anadhep serat jurumartani, ongka 8 aningali wangsu- laning murid ing pacrabakan nagari Surakarta, ingkang mratelakak- en anggen kula belakakaken manawi elmi kdrat , madhangaken pamikir salajengipun punika sadaya sanget umukipun , anjawi saking punika murid wau amastani manawi emi kodrat boten saged nadgangaken pamikir yen boten urut cariyosipun wiwit saking ngajeng. Wondene sakalangkung andadosaken bingahing manah kula, dene wonten murid ing Pacrabana nagari Surakarta, ingkang purun maoni anggitan kula, sabab punika anelakaken yen sampun ragi sumerep dahateng elmi kodrat, suprndene kulak lilanana jawab bab sume- langipun. Kathah ing lalampahan bab elmi kodrat punika tanpa wicalan prasa- sat saben dinten tiyang amanggih lalampahan enggal, mila saking pamanggih kula boten perlu sanget yen ta cariyos elmi kodrat, kawiwitan saking ngajeng: kadosta anggitanipun tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani bab prakawis guwa ing tanah Amerikah, punika inggih sampun kalebet ing elmi kodrat, saupami ing tanah jawi ngriki wonten guwa ingkang kalangkung aeng makaten, tuwin boten kaupadosan jalaranipun, dene topi ingkang kabucal dhateng salebeting guwa, boten dangu kabucal medal saking guwa malih, punika saestu para tiyang alit lajeng amastani, manawi ing sale- beting guwa wonten dhemitipun, sarehning tiyang ing Amerikah sumerep dhateng elmi kodrat mila jalaranipun ingkang sayektos kaupadosan, mila kula mastani yen elmi kodrat amadhangaken engee- tan anyinakaken budi gugon tuhon, wondene bab prakawis umuk kula
punika, manawi dhangan sampeyan kula aturi maos serat jawab kala dhateng Danasatata, tuwin Wigya Panitisastra, ing sapunika kula anglajengaken anggen kula badhe nyariyosaken bab elmi kodrat. Punika sambetipun papethikan elmu kodrat Sok tiyanga inggih sumerep manawi kawujudan ingkang wonten salebeting toya punika kedadosanipun entheng, awit saking suda wawratipun, ananging boten sadaya tiyang sumerep ingkang dados jalaran utawi kathah kedhikipun sudaning wawrat, pujongga Ari- medhes ing tanah Grikenlan anuju satunggiling dinten adus wonten ing lepen, nalika semanten lajeng rumaos manawi badanipun sanget sudanipun ing wawrat ananging taksih kodheng menggahing jalaranipun. Sakedhap antuk sasmita, saha lajeng padhang pikiripun awit saking sakalangkung bingahipun Aimedhes (archimedes) lajeng mlajeng sarosanipun dhateng ing griya, mawi bengok-bengok wis katemu, wis katemu, sandhanganipun sami katilar sadaya, awit saking kasesa tuwin bingahing manah, dados anggenipun mantuk dhateng griyanipun wau wuda. Wondene pujongga Aimedhes anggenipun bingah wau, awit sampun manggihi sarat badhe saged mangsuli pitakenipun raja ing Sirakuse ajujuluk Prabu Iro, sang prabu andikakaken mriksani dhateng Arimedhes punapa makuthanipun mas ingkang kakarsakaken damel dening tukang mas punika boten mawi kamomoran salaka, menggah katrangan jalaraning suda wawratipun wujud ingkang wonten sale- beting toya punika makaten. Kawujudan ingkang kalebetaken ing toya punika suda wawratipun dene sudaning wawrat sami akaliyan wawrating toya ingkang mluber, awit saking kapanggenan ing wujud kados ingkang sampun kateran- gaken ing Jurumartani ongka 6, mula pujongga Arimedhes saged ngawasaken punapa makutha wau anggenipun suda wawratipun manawi kalebetaken ing toya sami akaliyan mas ingkang sami awratipun akaliyan makutha, wah malih saged sumerep sapinten wawratipun mas salaka ing makutha wau, saupami makutha wau, wawratipun 18 pun saha angluberaken toya ingkang wawratipun 1,1/3 pun, dados mas ingkang ugi wawrat 18 pun kedah angluberaken toya 1,2/4 pun, mungka mas ingkang wawrat 18 pun amung angluberaken toya sapun, saupami makutha wau kadamel saking salaka, saestu badhe ngluber- aken toya 1,1/2 pun, dados makutha wau, ing ngatasipun mas suda- nipun kakathahen, 1/3 pun, ing ngatasipun salaka sudanipun kirang 1/6 pun. Katandhan Abdulatip. ============================ Para priyantun kaaturan uninga, manawi pamendhetipun lot loterei Samarang, taksih kalastantunaken ing kanggenipun manawi wonten ingkang karsa anglintokaken lot wau inggih kenging, wonten ing panggenan anggenipun mendhet ngajeng. Sekretarisipun n Ositit Amisitiyah, katandhan Brumsetedhe.
============================= Ing tokonipun tuwan Jaspres en ko tiyang saged pikantuk atumbas mangsi warni-warni, kadosta: cemeng; abrit, biru, ijem, wungu, tuwin jene. Punapa malih keret ageng-ageng, jidheran gelas tuwin kajeng sikon gelas, tuwin sanes-sanesipun. Katandhan tuwan Jaspress en ko. Tuwan Jaspres en ko gadhah panedha dhateng ingkang gadhah serat jurumartani ing taun 1864, tuwin 1864, wiwit wqking ongka sa- tunggil dumugi satelasipun, manawi purun amade serat Jurumartani punika, tuwan Jaspres en ko purun atumbas, mugi karsaha kapanggih kaliyan tuwan Jaspres en ko piyambak. Katandhan Tuwan Jaspres en ko.
Ongka 10, 7 Maret 1867 Pawartos warni-warni Saking pawartosipun ing nagari Walandi wonten tiyang sepuh sampun ngumur 88 taun, punika kagagriya wonten ing dhusun, gadhah anak putu tuwin sanak sadherek sakalangkung kathah awit saking angge- nipun sami sesemahan, kala kaping 1 wulan Januwari ingkang prenah anak kathahipun tiyang 15 ingkang prenah putu 193 ingkang prenah sadherek jaler 7, dene ingkang prenah kapenakan 317 dados gung- gung sada tiyang 537. ============================ Wonten tiyang estri ngumur 75 taun, sampun ompong untunipun telas sadaya, ananging lajeng thukul untu enggal malih, untu enggal punika lancip saha landhep, kaot kaliyan untunipun lami, ewadenten anyekapi kadamelo mamah samukawis ingkang katedha, saking pratelanipun para saged bab thukuling untu enggal ingkang kados makaten wau asring wonten, ananging awis sanget. =========================== Ing gedhong pakumpulanipun para saged ingkang sami marsudi dha- teng kawruh ing tanah Dhitslan, amratelakaken bab pangetanging grahana srengenge ingkang sapun katamtokaken , manawi ing taun 1867 punika, dhumawah ing wulan Maret kaping 6 punika badhe wonten grahana srengenge, ingkang peteng ing tengah, urut ping- giripun padhang tingal kados buwengan, dene ing wulan Agustus grahananipun srengenge ngantos telas babar pisan. ======================== Kanjeng tuwan ingkang wicaksana Baron Slut Panjebele, ingkang wau dados guprenur jendral sampun rawuh wonten ing Arenam tanah Nederlan, saha wilujeng ingkang sarira seger kasarasan. ======================= Ing tanah Amerikah wonten rare istri pejah, jalaran sakeng kale- betan kukunipun piyambak ing wadhukipun, cariyosipun kados ing ngandhap punika: Wonten rare asring anyokoti kukunipun piyambak, pangraosipun manawi kuku kacokotan pikantukipun saged resik, sareng angsal wolung dinten laminipun rare punika karaos sakit sanget ing wadhukipun, kalampahan andadosaken ing pejahipun, sareng rare pejah jisimipun kabedhel ing ngriku tiyang sumerep manawi wadhuk- ing rare tatu medal kados wudun, amargi wadhuk wau kalebetan tugelan kuku alit-alit, dados kuku tugelan wau ingkang andadosak- en pejahing rare. ========================== Wonten tiyang apitaken dhateng saradhadhu satunggil ingkang sanget wanteripun wonten paparangan ing tanah Koningrat, punapa ingkang dados jalaranipun dene saradhadhu punika sakalangkung teteg ing manahipun, saradhadhu amangsuli makaten: sareng kula mireng sanjata kawit mungel sapisan cipta kula yen kula sampun pejah sanalika punika anggen kula tangled kaos tiyang ingkang sampun boten gadhah nyawa.
========================= Ing muara tanah Hongkong wonten sandawa ambldhos ingkang anggi- girisi. Buubukanipun wonten baita kapal satunggilinkang sampun katampik punika kaael gudhang sandawa, ing waktu wonten baita kapal sane- sipun dhateng amurugi sandawa, kendel celak kaliyan baita kapal ingkang kadamel gudhang sandawa wau. Boten dangu baita kapal sakalaiyan punika sami mumbul ing gagana, isinipun sadaya tuwin sakathahing tiyang ingkang wonten salebetipun bait akapal sami tiwas, awit saking sanget rikating pambledhosipun sandawa wau, jisimipun para tiyang ngkang sami tiwas boten wonten ingkang kapanggih ing salah satunggal. Kalih dening malih para tiyang ingkang wonten ing baita celak kaliyan baita kapal ing ngajeng wau, inggih sami pejah nanging jisimipun saged kapanggih, cacah ing tiyang ingkang sami tiwas pejah kirang langkung 40 rahayunipun jangkaring baita kapal ingkang isi sandawa punika, ragi tebih saking muhara tuwin saking kitha, saupami celaka, pambledhosipun sandawa kathahipun kalih kethi pun amesthi angirisak samukawis ingkang wntening muaha tuwin ingkang wonten salebeting kitha, kapitanipun baita kapal ingkang katut kasangsaran wau wilujeng, awit ing waktu sandwa ambledhos kapiran punika panuju kesah dipun undang nedha wonten baita kapal sanesipun, sakathahing baita kapal ingkang wonten ing muhara sami angintuni baita, supados atutulunga dha- teng titiyang ingkang sami anemahi cilaka wau, ananging baita punika boten manggih punapa-punapa, namung manggih tatal kajeng tuwin tugelan kajeng agng alit. Wonten dhusun satunggil ingkang prenahipun celak kaliyan pangge- nan kendelipun baita kapal ingkang sami kasangsaran wau, punika anemahi pitunan kathah, cacahing griya ingkang samikarisakan gunggung 130 tugelan tosan tuwin tugelan kajeng sami ambelash wonten ing gumuk, wondening tanah Hongkong pitunanipun namung sakedhik, mongka pambledhosipun sandawa wau sakalangkung sora swaranipunngantos kamirengan saking panggenan ingkang tebihipun elet tigang dasa mil saking tanah Hongkong. =========================== Panuwun kula dhateng tuwan ingkang ngarang jurumartani, ingkang mugi srat kula punika kapacak wonten serat Jurumartani. Kula sampun maos serat Jurumartani, ongka 4, ingkang mawi anye- butaken kabar saking Batawi, anyariyosaken bilih kula tampi ganjaran saking Kanjeng Guprenemen, katetepaken ddos Onderwis- er, sarta kaganjar buselit, utawi mandhali pethakan, sabab katarimaha nggen kula mirsani serat Karopak sastra buda warni songa. Ingkang punika, kabar wau, sanget aseling serep, inggih sayektos kula tampi ganjaran serat buselit, utawi mandhali pethakan, ananging margi katarimah anggen kula damel serat cariyos inggal. Ingkang kaping kalih andadosna kwuninganipun para priyantun, pramila wangsulan kula punika lat sawetawis lami, sabab kala sampun anglebetaken kaping kalih punika, kala sanalika kula amirsani Jurumartani, dados ingkang kasebut ngajeng wau, kula
inggih lajeng ngaturi wangsulan, sarehning kula wetawis lami dereng medal dados kula nusuli malih. Sinerat ing Batawi, Kemis kaping 28 Pebruwari 1867 Katandhan Panji Suryawijaya. ========================== Sambutipun elmi kodrat. Bab kendel tuwin ebahing wujud. Sawarnining wujud ing ngalam donya punika sami kendel utawi ebah, kadosta: meja tuwin lampu ingkang wonten sanginggiling meja wau, punika sami kawastanan kendel, ananging pitembungan kendel wau, pitembungan kalimrahanipun ngakathah, sayektosipun meja tuwin lampu wau boten kendel amargi lampu ametel ing meja, wangsul meja ametel siti, dados awit saking pametelipun wau meja tuwin lampus leresipun boten kenging kawastanan kendel, sabab taksih gadhah solah metel, kajawi saking punika bumi punika angubengi srengenge, kados ingkang kasbeut tuwin katrangaken ing elmi palak mila manawi kapendhet saleresipun boten wonten wujud ingkang kendel. Wujud anggenipun saged ebah punika kaping sapisan awit saking kadunungan daya, kaping kalih kedah wonten papanipun supados sageda ngalih panggenan, kaping tiganipun wujud wau kedah wonten mangsanipun supdos sageda aandumugekaken ebahipun. Ingkang kawastanan papan wau inggih punika panggenaning samukawis ingkang boten wonten wangkidipun, mila saking pamanggih kula sampun terang, dene wujud kedah wonten papanipun panggenan ebah, kadosta yen kula badhe amantek paku wonten ing kajeng, kathuthuk ing gandhen, punika amesthi kedah wonten papanipun supados kula sageda ngebahaken pirantos, wondene ingkang kawastanan mongsa, punika amung gentosing lalampahaning kodrat, kadosta, rinten agentosing dalu, utawi kosowangsulipun, rendheng agentosi katiga, sob agentosi rob sapanunggilanipun. Dados punika kasantuning lalampahan bab kodrat ingkang minongka wawatoning mongsa. pangebahing samukawis saestu kedah wonten mangsanipun, sabab manawi sampun wonten papaniun supados sageda angebahaken gandhen ingkang kasebut ing nginggil wau, mongka boten wonten mangsa- nipun dados papan tuwin pirantos wau boten wonten paidahipun. Barang ingkang ebah ingkang dipun titeni purug tuwin rikatipun ebahing kilat punika rikat ananging ebahing padhang [unika sang- saya rikat, angin ingkang limrah kemawon ing dalem samenit ebah 6- elo, mongka prahara ebahipun 2700 elo dados rikat ebahing prahara, tinimbnang akaliyan angin tikel, 45, kathah pujongga ingkang badhe sumerep rikating lampah ing samukawis. Saking pangetangipun para pujangga wau, lampahing keyong ing dalem sasekondhe 1/600 elo, tiyang lumampah ing sasekonthe 13 palem meksi garuda 28 elo, mimising senjata 360 elo. Wonten malih ingkang kacariyos bab ebahing maujud: Saupami bunderan punika kasenggol kalayan biting, amesthi lajeng ebah, ananging punapa sababipun dene bunderan wau saged ebah, mongka amung sapele saking panyinggoling biting, ing saderengipun kula nerangkaen pitaken punika, kula kedah mratelakaken rumiyin
tegesipun tembung wlandi, atum utawi tembung sangkrita, anu, leres botenipun tembung sangkrita punika kula boten sumerep, mila para pujongga ing tanah jawi ingkang sami maos katrangani- pun tembung anu, sami saged aggalih leres botenipun pitembungan wau, katandhan Abdulatip. Kula sampun mariksani seratipun Raden Tumenggung Mangkupraja, ingkang kapacak wonten ing serat Jurumartani, ongka 21 Pebruwari 1867, ingkang suraos amung ngawon-awon dhateng ing kula, punika saklangkung sanget eramipun ing manah kula, dene Raden Tumenggung Mangkupraja, gadhah kajeng ingkang kados makaten, purun amacak aturan wonten ing serat Jurumartani, mongka ing yektosipun kula punika boten kanggenan arta pamenang ipun Raden Tumenggung Mang- kupraja, ingkang kapacak wonten ing serat Jurumartani wau, mongka pikudhungipun raden Tumenggung Mangkupraja, 2, iji wau kala alami pun raden tumenggung Amungpraja ing peken kaliwon lamenipun sapriki sampun 12, taun, sareng kula lampahaken raden ngabei Sumawikrama sampun ngajal boten tilar barang tuwin waris, Ngabei Sonta Praja aturipun dereng nate nampani karampungan krama wisi- pun kaliyan Radden tumenggung mangkupraja, sarehning prakawis sampun lami, kula mundhut serat pratondha, cepenganipun Raden Tu menggung Mangkupraja, kang saking ngabei Sontapraja, sampun boten wonten, dados kula sawek madosi katranganipun ing prakawis mau, tegesipun nagari wau boten kakirangan anggenipun galih dhateng ing panadilan, sareng Raden Tumenggung Mangkupraja, kenging prakawis kaleres bayar arta namung 160 rupiyah boten purun bayar, lajeng anggadhahi atur nyerepaken pamenangipun kang kasebut ing nginggil wau, kula boten kakirangan anggen kula dhawahi dhateng Raen Tumenggung mangkupraja, boten kenging yen prakawis punika saserepan, inggih boten merduli dhawah ing parentah, sareng kateksa ing parentah, lajeng amuring-muring, macak aturan kalebet ing serat Jurumartani, angawon-awon dhateng kula, punapa piyam- bakipun punika boten rumaos utawi boten kajat, yen angreksaha dhateng pangadilan dalem ing Surakarta, ingkang mongka raden Tumenggung Mangkupraja, ing ngajeng saking agenging kalepatan ngantos kabikak saking kalenggahanipun, saking pali marmanipun ratu kula ingkang sinuhun kanjeng susuhunan , lajeng kapatedhan pansiyun ngantos dumugi sapunika, ing wusana maksa taksih kanggenan manah ana cumandthaka dhumateng ingkang taksih kakersa- kaken nyepeng pangadilan, mila sakalangkung sanget eramip[un ing manah kula, yen taksihkadugekaken kajengipun Raden Tumenggung Mangkupraja, kenging kula wastani tiyang tanpa ngraos, dados kula upamekaken bangsanipun ing uler, kang nama kamitetep, leresipun raden tumenggung Mangkupraja , anggadhahi kaengetan anampeni pasiyanipun ing ratu, saha rumeksa dhateng pangadilan dalem ing Surakarta, mongka boten pisan malah damel ribet lampahing pangad- ilan. Menggah anggenipun purun-purun amacak prakawis raden Tumenggung Mangkupraja, wonten ing serat jurumartani, punika lampah sangking nagari pundi ingkang kaangge, punapa Raden Tumenggung Mangkupra- ja, boten sumerep, manawi tiyang gadhah gugat anyuwun leres,
kedah majeng wonten sangarsanipun pangadilan, boten majeng dha- teng serat Jurumartani, lampahipun Raden Tumenggung Mangkupraja ingkang kados makaten punika, anelakaken manawi remen paben, kadadosanipun adamel awon dhateng sariranipun piyambak, tiyang anama priyantun kok boten sumerep dhateng margining kang leres, wekasan angicalaken kaprawiran, ngatingalaken bodhoning manah, awit tiyang remen paben punika dede ampahing priyantun, mung manggen lampahing bongsa asor, Raden Tumenggung Mangkupraja, sampun anginten, manawi kula ajrih bab anggenipun damel dongeng angawon-awon tiyang wonten ing Jurumartani, O, punika tebih pangraos kula, awit manah resik punika, boten ajrih dhateng panggodha, ingkang medal saking manah remen paben kaos raden Tumenggung Mangkupraja, tiyang mastani dora dhateng priyantun, punika boten kenging kadamel gampil, punapa malih ing ngajeng Rden TUmengggung Mangkupraja, sampun nate nyepeng paparentahan- bokmanawi, lalampahanipun kala samanten asring doraning dhateng kalerehanipun, dados kenging kawastanan sampun kulina dora, tiyang ingkang sampun kulina dora punika, asring anyamekaken tiyang sanes piyambakipun anggenipun remen dora. Ingkang punika Raden Tumenggung Mangkupraja, kula emutaken sampun purun malih adamel dongeng wonten ing serat jurumarttani bablampahing tiyang prakawisan supados ing tembe sampun ngantos adamel kalingseman, manawi raden Tumenggung Mangkupraja rumaos leres, prayogianuwuna leres dhateng pangadilan pradata dalem, bab prakawis ipun ingkang kagelaraken wonten ing serat Jurumarta- ni. Kaserat ing dinten Ngaat tanggal kaping 26 wulan Sawal taun Alip, ongka 1795: Tumagurajaniti. Cariyos aneh. Wonten murid ingkang kawulang wonten pamulangan ageng ing nagari ngamonca, panuju ing satunggil dinten kadhatengan rencanging tiyang sepuhipun, rencang punika amaringaken salam pandonganing titiyang sepuhipun, murid sakal;angkung bingah ing manah, anampa- ni utusanipun titiyang sepuh, lajeng apitaken bab kawilujenganing titiyang sepuhipun, saha kados pundi ingkang dados pakabaranipun ing griya, sarehning anggenipun wonten nagari ngamonca sampun lami, dados murid punika badhe sumerep ing pakabaran wau. rencang mangsuli: boten wonten pakabaran punapa-punapa, amung peksi sampeyan jalak punika pejah, murid apitaken malih: iya gene nganti mati, apa saka kurang pangopene, rencang mangsuli: menggah pangopenipun boten kirang sae, pejahipun punika awit saking kakathahen anggenipun anedha wowohan, murid tumunten apitaken bab kapal rakitanipunn ingkang rama, wangsulanipun rencang inggih sami pejah, murid sakalangkung gumun, saha lajeng apitaken ing- kang ddos sababing pejahipun kapal rakitan, rencang mangsuli: kapal rakitan punika sayektosipun boten kalampahan pejah, bilih boten kacengkakaken dipun angge mendhet toya, daos saking rakaos- ing damel ngantos sami ambruk lajeng pejah sadaya, murid saka-
langkung kodheng ing manah, sareng mireng manawi kapal rakitan kaangge mendhet toya, lajeng apitaken dhateng rencang makaten: jarran rakitan diangggo jupuk banyu kapriya, sarta banyu arep digawe apa, rencang mangsuli: toya badhe kadamel amejahi latuning griya kabesmi, murid sangsaya kodheng ing manah, lajeng apitaken malih; omahe sapa kang kobong, rencang mangsuli: dalemipun rama jengandika ingkang kabesmi, murid sangsaya susah ing manah, nunten apitaken ingkang dados jalaranipun kabesmi, wangsulanipun rencang, awit saking kirang angatos-atosipun para abdi anggenipun sami ambekta obor, sareng murid mireng manawi para rencang sami amekta obor, sangsaya boten saged anggayuh ingkang dados pikajen- ganing pitembungan punika, lajeng pitaken makaten: obor digawe apa, rencang mangsuli: kadamel ngobori ing pambektaning layonipun ibu jengandika, murid ing sanalika salajeng sumlengeren, ngantos dangu boten saged wicanten, wasana enget malih, saha lajeng pitaken bab gerahipun ingkang ibu wangsulanipun rencang, menggah gerahipun ingkang ibu amung sakedhap kemawon lajeng seda, dados sedanipun ddakan, murid apitaken: dadakan kapriya, wangsulanipun rencang makaten: awit saking kasekelaning manah, amargi abdinipun estri ibu jengandika mangangge sandhangan ing- kang sakalangkung sae, saha lajengnmedal wonten ing pasamuwan, kawuningan ingkan gibu, kadadosanipun ingkang ibu nandhang gerah, boten ngantos dangu lajeng seda.- =========================== Para tiyang ingkang taksih gadhah sambutan dhateng kantor lelang ing Surakarta kala ing wulan Nopember 1866, ing mangke sami kaemutaken , mugi ambayara sambutanipun wau saderengipun utawi satelasin gwulan Maret punika, manwi boten angleksanani ing pambayaripun, para tiyang wau badhe katagih medal saking pangadi- lan. Surakarta kaping 1 Maret 1867. Ingkang nguwasani kantor lelang, katandhan tuwan Bosower. Salebeting bank arta ing nagari Samarang tiyang saged pikantuk atumbas uwang mas inggris awarni dhukat tuwin dinner kina. ========================= Ing tokonipun tuwan Jasprews en ko tiyang saged pikantuk atum- bas: Orgel mawi tambur, regi 175 rupiyah bayar kenceng, Orgel punika saged mungel wolung gendhingan, katandhan tuwan Jaspres en ko. ================= Ing tokonipun tuwan Jaspresw en ko mentas atampi jidaran kajeng tuwin gelas, jidaran punika wonten ingkang pasagi tuwin gepeng, saha warni bab ageng alitipun. Katandhan tuwan Jaspres en ko.
===================
Ongka 11, 14 Maret 1867 Pawartos warni-warni Pethikan saka layang kakancingane kanjeng tuwan Gupernur Eneral ing Indiya Nederlan. Bogor, kaping 28 Pebruwari 1867. Kanjeng tuwan Gupernur Eneral sawuse amiyarsakake rembuge para kanjeng tuwan Rad ing Indiya Nederlan karsa anamtokake kaya kang kasebut ingsor iki. 1. Kopi ingkang kudu kaladekake marang kanjeng gupernemen ing sajroning taun, 1867 pametune ing tanah jawa, lan pametune ing tanah Sumatra bang kulon apa maneh pametune ing paresidhenan Menadho, iku kang angladekake bakal tompa bayaran, 13 rupiyah ing dalem sadhacine bobot satus kati. 2. Mungguh kopi pametune ing nagara Ngayogyakarta lan Surakarta, ing sajroning taun 1867, kang kaladekake ing kangjeng gupernemen aliya saka bayaran marang kang angladekake mau, para ratu ing karaton loro iku bakal anampani pituwas kehe, 10 rupiyah punjul, 34 sen ing dalem sadhacine bobot satus kati, dene para kanjeng pangeran kang ora kareh ing liyan lan kang padha angladekake kopi dhewe, iku bakal tompa bayaran 23 rupiyah , punjul 34 sen sumu- rup panggawa lan pituwasing kopi, 3, ing paresidhenan Preyanger Regen Sekap wong kang ngladekake kopi ing sajroning taun 1867, ing dalem sadhacine bobot satus kati, bakal tompa bayaran 6 rupiyah, punjul 50 sen dene wong ing paresidhenan Banyuwangi bakal anampani bayaran 7 rupiyah, punjul 96. Kopi pametune tanah ing Pacitan kang panggilinge sarana banyu, lan kang kaladekake marang kanjeng gupermen ing sajroning taun 1867, aliya saka bayaran, 13 rupiyah kang wis kasebut ing dhuwur mau, kang angladeke bakalkaparingan ganjaran, 83 sen ing dalem sadhacine bobot satus kati. 5. Wong kang angladekake kopi teles utawa kang isih klothokan abang, ing sajroning taun 1867 iku bakal anampani bayaran sapara nem mesaka rega kang wis katamtokake ing ngatasing kopi kang garing. Terang dhawuhe kanjeng tuwan gupernur Eneral katandhan Algemen Sekretaris , Kanjeng Tuwan Watendhoref. Ing dhusun Gebug bawah ing Kudus wonten tiyang estri satunggil arencang lare medal tiga, punapa malih ing dhusun kanggon bawah ing Bajanagara, wonten tiyang estri awasta Bok Gilah ugi arencang lare medal sakawan gesang sadaya, Bok Giyah punika ing ngajeng malarat sareng rencang lare medal sakawan wau ragi kacekapan awit kathah tiyang sami dhateng ing griyanipun aningali lare sakawan sabiyungipun wau, saha antukipun mawi anilari arta slaka minongka dados tedhanipun lare sakawan punika. =========================== Ing kamung Jayaningratan bawahing Ngayogyakarta, wonten wit
kenari satunggil uwohipun werni nongka, kalih dening malih ing dhusun Ngalipuru ugi bawah ing Ngayogyakarta, wonten wit gayam satunggil ingkang salaminipun deeng nate sekar, awit karukipun dereng ngatos dados sekar lajeng sami rontog, saking cariyosi- pun tiyang, bilih wit gayam punia ngantosa sekar, ing nagari Ngayogyakarta badhe wonten sangsara ageng. ========================== Tiyang jawi awasta Maya Sentika ing dhusun TEgal Gendhu bawah ing Ngayogyakarta, adarbe reca tembagi satunggil damelan alam jaman buda, inggilipun nem dim warninipun memper dewa ringgit wacucal ing salah satunggal kawujudanipun lenggah ing wingkingi- pun mawi songsong, reca punika sampun kaawis ing tiyang badhe katumbas tigang ngatus rupiyah, ananging ingkang gadhah boten suka, wicantenipun reca wau dados jimatipun katumbasa ing ngarta sapinten pintena, badhe boten kasukakaken. =========================== Kala tanggal kaping 28 wulan Januwari taun punika tiyang jawi anama Pak Soriman ing kampung Tlaga bendhung bawah Gresik kesah sarengan semahipun asade kupat dhateng ing Bum anakipun taksih lare awasta Senonah katilar ing griya kareksa ing ninekipun, Lare wau saweg umur nem wulan sarta ing salebetipun sawatawis dinten gadhah sasakit gomen ingkang andadosaken sumelanging bapabiyungipun, Ninekipun lare punika anama Bok Buwang, ing waktu pak Sariman kalih semahipun sami kesah sade kupat kemutan ing cariyosipun tiyang, bab jampi ingkang saged anyarasaken sasakitipun lare wau, saha anulak sampun ngantos sakit malih ing salajengiun, menggah jampinipun lare alit ingkang lair dereng mangsanipun leres kakadospun Senonah wau, punika saking petanganipun bok Buwang piyambak mila lare sasakitan boten wontensanesipun tiyang adang sekul. Ing sadangonipun bapa biyungipun lare senonah kake- sahan bok Buwang badhe anyoba ngetrapaken jampi wau, lajeng adamel latu, keren kaetrapan dandang tembagi mawi kaisenan toya, wah kapasangan kukusan kados caranipun tiyan estri manawi adang sekul, sareng bok Buwang anginten ten toya kang kagodhog punika sampun umob lare senonah lajeng kalebetaken ing kukusan dngoni- pun ngantos satengah panginang, sareng lare kawitt jelih-jelih tumunten kaentas saking kukusan katingal awakipun ing swatawis panggenan sami mlonyoh, andadosaken susah ing manahipun bok Buwang. Sareng bapa biyungipun rare mantuk sarta aninglai anakipun tiwas kados kang kapratelakaken ing ngajeng wau, sanget anggenipun sami muring-muring mawi ajelih-jelih, lare senonah lajeng kajampenan ing dhokter, mlonyoh ing badanipu saged saras ananging elet sawatawis dinten lajeng pejah. Bok Buwang getun sanget awit
anggenipun anjampeni wau pangajeng-ajengipun lare sageda saras mongka ing mangke malah andadosaken pejahipun. ========================= Ing nalika pangukuripun saganten ing tanah Prangkrik ingkang dados pangeng anjenengi pangukur punika, anyukani semprong endah dhateng satunggiling kapitan baita kapal, semprong punika saking paparingipun kanjeng Gupermen ing tanah Prangkrik mawi kanthi panrimah, awit kapitan wau ambek asih dhateng sasamining tumitah, sampun amitulungi tiyang neneman satunggil ingkang ngreksa kamar- ing baita kapal ingkang panuju risak, ing satiwasipun para tiyang tuwin barang ingkang wonten salebetipun baita kapal puni- ka, awit saking kasangsaran tiyang neneman wau anggenipun wonten salebeting baita kapal ingkang risak laminipun ngnatos kawan welas dinten sarta piyambak kemawon, panuju kawitan wau kesah layar, aningali wonten baita kapal risak sareng kapitan anyelaki baita punika, sumerep ingkang wonten salebetipun baita namung tiyang neneman wau, katingal sampun jalenter, ananging sareng kapulasara dhateng kapitan boten dangyu sanget malih sarta anggadhahi kakiyatan sakajengipun mulya kados wingi uni tuwin saged mantuk dhateng nagarinipun. ============================ Bab trapipun angawontenaken ungel, saha panggendengipun ungel wau. Manawi tiyang ungelaken piyano kaliyan tanganipuningkang satung- gil, tangan ingkang satunggilipun kagepokaken tumempel ing plang- kaning piyano ngandhap, punika tiyang laejeng karaos getering ebahipun plangkan wonten ing tanganipun ingkang tumempel wau. Punapa malih manawi tiyang angewuwuri pasir sawatawis wonten ing kajenging biyolah, oasir punika lajeng pating cerolot boten mawi kendel bilih biyola wau kaungelaken, manawi tiyang ngungelaken Orgel ingkang sakalangkung sora ungelipun wonten salebeting karma, mongka ing meja salebeting kamar punika panuju kadekekak- en gelas anggur kalih iji, kaadegaken jejer, saha pinggiripun meh badhe gepokan, punika saangunipun Orgel mungel pinggirinh gelas anggur wau kalih pisan amesthi badhe sami gepokan piyambak amungel kumlinthing. Panyoba sanesipun kados kados ingkang sampun kasebut inginggil wau, punika kathah kemawon saha boten kenging kawical, panyoba punika anelakaken , manawi wontening ungel jalaran saking geter- ing ebahipun maujud, dene ingkang dados sababing ebahipun wau, awit saking pangangkah ing maujud anggenipun badhe pulih ing dhapur tuwin sumelehipun ingkang wau saderengipun geter ebah. Manawi sacelakipun maujud ingkang geter ebah wonten maujud sane- sipun ingkang saged madal, maudjud ingkang saged madal punika inggih lajeng tumut geter ebah, makaten ugi geteripun wau saged
kagendeng ngantos tebih. Maujud ingkang sakalangkung sanget sagedipun madal, punika kaprenah kacelak kaliyan maujud ingkang kaungelaken, maujud wau lajeng sangsaya sanget anggenipun tumut geter. Boten wonten maujud sanesipun ingkang sakalangkung gampil sage- dipun lajeng tumut geter kaliyan maujud ingkang kaungelaken anjawi saking awa ngkan sakalangkung sanget madalipun, awa punika anglimputi dhateng sawarnining maujud, sayektosipun awa punika anampani getering maujud ingkang kaungelaken, kabekta tebih ngantos dumugi salebeting kuping panggenan pamireng ingkang kawastanan Ehurplis tegesipun: kenthengan pamireng, punika lajeng tumut geter, kadadosanipun tiyang saged amireng dhateng ing ungel, mila awa punika kenging kawastanan juru pambekta ungel, saha adamel sagedipun tiyang sami cacariyosan bab raosing manah, awit saking wicantenipun. Manawi awa juru pambekta ungel dhateng salebeting uping wau, sampun kayektosan saking panyoba ingkang sampun kaalaman kaping pinten, pratelanipun makaten: jam kadekekna ing panggenan ingkang sampun kabucal awanipun, kadosta: kadekekna wonten salebeting pethi ingkang rapet sanget, amesthi ungelipun jam punika boten patos kamirengan utawi boten kamirengan babar pisan, manawi tutuping pethi kabikak, ungeling jam lajeng kamirengan seru, amargi pethi wau lajeng kalebetan ing awa ingkang ambekta unge- ling jam lumebet dhateng kuping. Manawi bahde sumerep, kados pundi lampahipun geter, saha punapa ing sayektosipun kenging kawastanan geter wau, punika amendhet tatangsul lajeng kapanthenga, manawi wangsul sampun kapantheng, kaduduta lajeng kaeculna, awit saking sagedipun madal tangsul punika lajeng ebah wansal wangsul ageter, andadosaken ngombak utawi geteripun aha, menggah pangombakipun wau sami kados pangom- baking toya, bilih kacemplungan ing sela, pangombaking toya kados buwangan ingkang sangsaya dados ageng tuwin kentho lampahipun mawi-mawi tebihipun saking panggenaning wiwitipun ngombak, maka- ten ugi lampahing pangombakipun awa, Ungel punika sangsaya tebih sangsaya suda ing serunipun, sampun kacoba saha kaetang, kayektosanipun manawi ungel punik sangsaya suda serunipun atunggil sabab kados indhakipun pasagining tebih, kadadosanipun manawi tebihipun mindhak kaping kalih, ungel suda serunipun kaping sakawan , manawi tebihipun mindhak kaping tiga, sudanipun seruni ungel kaping sanga, salajengipun makaten. Sanadyan sampun tetela, manawi seruning ungel enggal sudha kat- hah, ewadenten ungel punika kasageda kamirengaken sakalangkung sanget tebihipun, mila makaten kala tanggal kaping 4 wulan dhe- sember 1833, beteng ing Anwerpen tanah Bel i kamriyeman, punika ungeling mariyem kamirengan tebihipun ngantos lampahan 106 jam.
======================= Cariyosing parawan ingkang darbe akal kinaot. Wonten satunggal lare estri parawan anaking tiyang sikep ing dhusun Karuman, wasta pun Legi awon warnipun, punika anggadhahi sir remen dhateng rare jaka wasta Mas Agus Soma, warniniun langkung bagus, anakipun Kyai Jagadrana demanging dhusun Karuman ing ngriku, sarehning pun Legi wau sampun rumaos boten saged kalampahan, sabab piyambakipun warni sakalangkung awon utawi anaking tiyang Sikep, dados tansah mangu-mangu gandrung ing manah. Sareng panuju ing satunggal dinten lajeng gadhah pambudidaya, pun Legi ing dalu reka-reka angingpi, enjing piyambakipun anangis kalara-lara sambat-sambat anankipun pejah, embokipun awasta biyang Legi amurugi pitaken, ana apa angger kowe nganggo nangis sambat-sambat anakmu, apa kowe wis duwe anak, mongka kowe isih parawan, lajeng anakipun mangsuli: sarta cariyos, O, iya talah embok aku mau bengi angimpi: katon dadi bojone mas Agus Soma, nganti kalakon anak-anak siji metu lanang rupane luwih bagus, ana ing kanane putumu mau lagi wayah cumucud banjur mati, mulane aku anangis, sareng embokipun dipun cariyosi makaten lajeng tumut nangis sesambat iya talah putuku-putuku angger, tumunten bapaki- pun awasta Cadima murugi pitaken lajeng dipun cariyosi makaten inggih lajeng tumut nangis, kakekipun awasta Ki Camuka dhateng pitaken dipun cariyosi inggih lajeng tumut nangis, sarta paman- pamanipun utawi tongga tepalihipun sami dhateng pitaken dipun cariyosi inggih lajeng sami anglud anangis. Sareng makaten ngantos kauningan dhateng Kyai Demang Jagadrana, kapriksa bapakipun kang wwasta Ca Dipa matur, O, boten kados sadara mas demang: kala wau dalu anak kula pun legi supena, katingal dados rayatipun putra sampeyan mas Agus Soma, kalampahan ngnatos anak-anak satunggal medal jaler: nanging saweg wanci cumucud lajeng pejah, sareng demang Jagadrana dipun cariyosi makaten lajeng tumut nangis, Nyai Demang Jagadrana dhateng dipun sanjangi inggih lajeng tumut nangis, tumunten anakipun kang wasta Mas Agus Soma dhateng pitaken dipun cariyosi inggih lajeng tumut nangis, dados tiyang sadhusun sami anangis sadaya, sareng kaumi- pun ing dhusun Karuman awasta Ki aman Ngarip dhateng lajeng pitaken: punika kinging punapa inggih: tiyang sadhusun sedaya sami anangis punapa ingkang dados bubukanipun, Kyai Demang jaga- drana mangsuli: O, iyatalah Amangarip, ingkang dadi wite anake si Cadipa kang aran si Legi, mau bengi angimpi katon dadi bojone anak ku si Soma, kala kon nganti anak anak siji metu lanang, wayah lagi cumucud putuku mau banjur mati, mulane pada anangis, Kyai Amanngarip lajeng matur malih, manawi makaten dara mas Demang prayoginipun, putra sampeyan mas Agus Soma lajeng kadhau-
paken kemawon kaliyan anakipun adhi Cadipa kang wasta pun Legi, awon ingkang sampun pejaj denten ing benjing badhe puputra malih medal jaler dados ageng, Kyai demang Jagadrana amangsuli: mungguh rembugmu iku iya prayoga, sareng sampun sami golong rembagipun lajeng kadhaupaken, kadadosanipun inggihlajeng anak-anak medaling jaler. ================== Cariyos aneh-aneh Wonten tiyang dhusun apitaken marginipun dhateng kunjaran nunten wonten tiyang ingkang mangsuli makaten: dalan iki turuten, manawi wus gadhug ing kono ana omah ing kemasan, omah iku banjur lebo- nana, sarta anjupuk kasuru salaka siji kang lagi di garap dening Kemasan, yen wis kalakon kajupuk, amesthi ora nganti suwe kowe banjur tekan ing kunjaran. =================== Wonten jajaka saweg sapisan adus ing lepen, wonten ing ngriku jajaka punika katiwasan badhe pejah kabalabag ing toya, manawi boten katulungana ing tiyang, amesthi kalampahan anemahi pejah, sareng sampun kaentasaken, jajaka kawedal supaosipun, pitembunga- nipun makaten: sajeg ku urip ana ing ngalamdonya aku ora gelem anymplung ing banyu sadurunge aku baud anglangi. ===================== Mung sapocung: bilih sambada ing kalbu, nira tuwan ingkang, angarang jurumartani, kula atur panjurung karsa saha macak. Ing srat juru: martani supadi muhung, sangya kang nungka- ra, parenga pangalih mugi, ambatang mring cangkriman kula punia. Wonten wuju:d kang wrintan ngamet saestu, kang ngambil tan nedha, kang bukti tan tuwak awit, tuwakipun wonten ingkang datan nedha, Kula pun Onggamina. =================== Para tiyang ingkang sami anyambutaken dhateng Nyonya E.E.M. Ponsetrakah ing Surakarta, sami kaaturan angalempak kang wonten gedhong Pakumpulanipun para dagang ing Samarang, benjing ing dinten Jumungah kaping 22mwulan Maret punika, wanci pukul kalih siyang,supados amratelakna sambutanipun Nyonyah Ponsetrakah wau, mawi anedhah kaserat pratondha, lajeng badhe amirengaken aturani- pun ingkang gadhah sambutan bab prakawisipun, punapa malih badhe angedum barang darbekipun. Samarang kaping 1 Maret 1867 katandhan tuwan Fandhedhem. ============================== Salebeting bank arta ing nagari Samarang tiyang saged pikantuk atumbas uwang mas Inggris awarni dhukat tuwin dinar kina. Ing tokonipun tuwan Jaspresw en ko mentas atampi jidaran kajeng tuwin gelas, jidaran punika wonten ingkang pasagi tuwin gepeng, saha warni bab ageng alitipun.
Katandhan tuwan Jaspres en ko. =================== Ing tokonipun tuwan Jasprews en ko tiyang saged pikantuk atum- bas: Orgel mawi tambur, regi 175 rupiyah bayar kenceng, Orgel punika saged mungel wolung gendhingan, katandhan tuwan Jaspres en ko. =================
Ongka 12, 21 Maret 1867 Pawartos warni-warni Kanjeng ratu ing tanah Nederlan kawartosaken anemahi sangsara, kados kang kasebut ing ngandhap punika: Kanjeng ratu wau panuju miyos saking kadhaton dalem piyambak karsa tedhak dhateng kadhatonipun ingkang putra kakung, wonten amargi dhawah ing siti awit saking kapleset, saking kanteping dhawahipun ngantos suma- put ing paningal, wonten saradhadhu satunggul sareng sumerep Kanjeng ratu dhawah, lajeng amitulungi angangkat sariranipun, tumunten wonten ajudhanipun kanjeng raja satunggil medal saking kadhaton amurugi panggenanipun kanjeng ratu, saradhadhu kaliyan ajudhan wau lajeng sami ambayang kanjeng ratu kabekta lumebet ing dalem kalangenanipun kanjeng raja, ingkang dados pangajeng- ajenging kathah, dhawahipun kanjeeng ratu punika mugi sampun ngantos andadosaken jalaran gerah dalem sanesipun. ============================ Ing kabupaten Gunungkidul bawah ing Ngayogyakarta, wonten maesa satunggil buntutipun kakalih, ingkang satunggal dumunung wonten panggenan ingkang sampun limrah, satunggalipun thukul wonten ing pupu wingking ingkang kiwa, maesa ingkang buntut kakalih punika ing mangke sampun umur tigang taundadosaken bingahipun ingkang nggawa awasta Krama Sentana, sabab maesa wau jinak tuwin miturut sarta kuwawi kaetrapaken ing damel. ============================ Ing kabupaten Bantul bawah ing Ngayogyakarta, wonten tiyang wuta awasta Gunasemita, punika angeram-erami dhateng sadhengaha ti- yang, pundi ingkang amirengaken samasa Guna Semita wau anabuh gongsa utawi andhalang ringgit wacucal swaranipun sakeca kamiren- gan pitembunganing cariyos prayogi sanget sarta turut angresapak- en manah, bilih Guna Semita angatogaken kasagedanipun titiyang ingkang nonton sami angrubung sarta andongong. =========================== Kala tanggal kaping 21 wulan Januwari taun punika, wonen tiyang jawi awasta Rajaya, griyanipun ing dhusun Talagaipang bawah ing Demak panuju angresiki gadhahanipun waos lenggah wonten ing undhak-undhakan griya, boten dangu anakipun estri lare umur tigang taun lumajeng amurm lenggah nunggil kaliyan Rajaya. Sarehning Rajaya kuwatos bilih anakipun wau ngantosa kacocok ing waos dados saking pikajenganipun lare badhe kacengkah kaliyan tanganipun ingkang satunggal tangan satunggalipun malih taksih anyepeng waos badhe katungkulaken ananging anggenipun anungkulaken waos punika boten kaleresan waos anjojoh wetengipun Rajaya kataton sanget ngantos kalenger dhawah ing siti, rahayuni- pun Rajaya boten pejah. ======================= Para walandi bongsa Ingggris ingkang eses sata, ing waktu sapuni- ka sami karem eses ingkang kawastanan sata Kapendhis, sata punika kaabenan kaliyan lisah wangi, gendhis tuwin rum ambetipun seger angapenginaken tuwin raosipun eca amatagihi, ujudipun sata wau warni kados emplok-emplokan sokelat tiyang ingkang ajeng eses
angiris sata punika sacuwil lajeng kawenyet ing driji sakedhap tumunten kalebetaken ing cupak pipa ingkang sakalangkung alit empaning sata tamban anuwukaken ingkang eses, ingkang miwiti eses sata makaten punika titiyang ing tanah Amerikah, titiyang ing tanah Inggris tuwin ing tanah sanes-sanesipun malih inggih sami aniru eses, wondening caranipun tiyang eses sata ingkang mawi kaabenan kados kang sampun kapratelakaken ing ngajeng wau, punapa andadosaken kuwarasaning badan langkung malih padhanging pikir utawi botenipun ing tembe badhe katawis. Ing Surabaya wonten tiyang jawi paben kaliyan semahipun, sareh- ning pun estri punika ajrih yen ngantos saka aniaya dhateng kang jaler, lajeng umpetan salebeting griya, wonten panggenan ingkang kablabaran lisah petroliyim awit wadhahipun ples pecah, sreng tiyang estri wau tileman wonten ing panggenan punika, pangang- genipun teles kenging lisah ingkang blabar, ingkang jaler angupa- dosi dhateng semahipun mawi ambekta colok sareng sumerep ingkang estri tilem lajeng kaget sarta angretahaken babektanipun colok ingkang taksih murup latonipun, boten dangulatu punika mubal anyaladi tiyang estri ingkang tilem wau, awakipun kenging latu sami mlonyoh andadosaken pejahipun. Bab rikat panggendenging ungel. Sok tiyanga amasthi sampun mespaosaken yen kawontenanipun ungel punka boten kamireng an ing sanalikanipun tiyang angawontenaken ungel wau, kadosta manawi tiyang nyemethi katingal saking kateb- ihan saestu ungeling camethi boten kamirengan ing sanalikanipun ungelaken, dados pamirengipun wau ragi kasep, makaten ugi gelap pamirengipun terkadang ragi dangu boten smi kaliyan paningalipun kilat mongka gelap tuwin kalat wau sam dadosipun. Saupami wonten redi kakalih ingkang sampun kaserepan tebihipun, ing nginggilipun satunggil-tunggiling redi wau kadekekan mriyem, saha wonten tiyangipun ingkang sami bekta arloji, mriyem punika kedah kaungelaken genti-genti letipun sadasa menut, manawi mriyem ingkang satunggil kaungelaken tiyang ingkang wonten ing redi sanesipun kedah ames paosaken pangubaling sandawa, sarta mawi aningali arlojinipun, manawi piyambakipun amireng ungeling mriyem inggih ugi kedah ngawaosaken Arlojinipun tuwin lajeng nyatheti kathah kedhiking sekondhe, ingkang sampun kaliwat ing saantara- nipun pangubaling sandawa tuwin ungeling mriyem, sabab kathah kedhiking sekondhe wau anelakaken danguning panggendengipun ungell wau saged dipun kamirengan ing redi, kang satunggal maka- ten ugi patrapipun tiyang ing redi ingkang satunggilipun, panyo- ba makaten wau anelakaken yen panggendenging ungel punika ing dalem sasekonthe 332 elo, wondene panggendenging ungel punika sangsaya rikat manawi juru pambektanipun ungel anglangkungi keket tinimbang akaliyan hawa.
Katranganiun makaten rikat bab panggendenging ungel ing salebeti- pun toya punika tikel kaping 4 1/2 tinimbang manawi wonten ing hawa, ing salebeting tembaga tikel kaping 12 ihg salebeting gelas lan tosan tikel kaping 16 pratelanipun dene toya saged anggen- deng ungel terang saking ulam ingkang wonten ing blumbang, punika saged mireng singsotipun tiyang ingang badhe nyukani tatedhan jalaran ulam wau lajeng sami katingal makaten ugi tiyang saged mireng panggerutinpun kajeng balok manawi talingan katempelaken dhateng balok wau, punapa malih manawi tiyang mendhet sendhok salaka kagandhulaken ing benang kakalih, pucuking benang kagepi- kaken ing talingan utawi bathuk, manawi sendhok wau kabentulsaken ing maujud amasthi ingkang nyoba wau amireng ungel soranipun sami akaliyan ungeling gentha, katandhan A, La. =========================== Kula sampun wuninga seratipun Raden Tumenggung Rajaniti: katiti- mangsa kaping 26 Sawal taun Alip, ongka 1795 kang kapacak juru- martani Kemis ping 7 Maret taun 1867, kang suraos kula sampun sumerep sedaya, dene serat kula wangsulan dhumaeng raden Ngabei Ongga Atmaja, kupiyanipun kula pacak jurumartani sangking sanget gumun sarta eram manah kula, awit wuwus jengandika kang kawrat srat katiti mongsa ping 20 Januwari taun 1867, kang dhumateng raden ngabei Ongga Atmaja, lajeng kakintunaken dhateng kula, suraosipun kula jengandika westani gadhah atur dora parentah, lan jengandika mukir boten nate kula cadhongi karampunganipun gadhahan kula pikudhung, 2, iji, mila serat jengandika kupiyani- pun kula pacak jurumartani supados priyantun kang agung-agung kang sring tampi murumartani, ngawuningana saha animbanga wau prakawis sinten kang ngawit rumiyin utawi amestanana siten kang dora, punapa kula punapa jengandika, sabab kula sampun sumerep jengandika boten dhamang, lan boten terang ningali saseratan, utawi botena pil suraosipun serat, samangke leres pethek kula, menggah serat jengandika wangsulan kang kapacak jurumartani wau, suraosipun kaletu sadaya, lan boten tumemep kaliyan serat kula kan jengandika wangsuli, saking manah kula jengandika namung gething muring atawi digung adiguna kang wonten , dene kang leres, samangke jengandika ngaken sumerep gadhuhan kula piku- wung, 2, iji, kawastan alamipun raden tumenggung Amongpraja peken kaliwon, samangke laminipun sampun kalih welas taun, lan jengan- dika ngaken sampun dhawahaken parentah dhatng Sontaprajan, lan jengandika mestani raden `Ngabei Sumawikrama sampun ajal boten tilar barang tuwin waris, punika jengandika kula wastani dora malih, sabab Raden Ngabei Sumawikrama wau gadhah waris, 1, Raden Lara Sumirah imah-imah antuk Raden Ngabei Mondaraka mantri panewu juru Tuwek kaparak kiwa, 2, Raden Lara Jinah, imah-imah antuk anaking Ngabei Niti Wedana Ngampel, pegat lajeng imah-imah malih antuk Raden Tumenggung Prawira Dipura, 3, Raden Lara Samtari kapundhut selir kanjeng Pangeran Panji Priyabada, kala
teksih nomaden mas, sareng pikajeng pangeran krama, Raden Lara Samtari kawedalaken,lajeng imah-imah angsal Raden Ngabei Sasra- ratmmeja, putra Sasradiningratan sumare Imagiri, boten patutan pegat, Raden Ayu Mondaraka anak nomer satunggal wau, anakipun sakawan, kang sepuh nom raden Ngabei MOndaraka ping kalih, adhi- nipun tumunten jaler, dados demang ing Kartasura, noma Rden Demang Suramangunpraja, sapriki teksih adhinipun kakalih sami estri, satunggal imah-imah angsal dhusun Karang salam, satunggal wonten jayadiningratan, dene Raden Ngabei Mondaraka ping kalih, putu Sumawikraman wau imah-imah angsal abakipun estri MAS Ngabei Sirawikara, konca mantri kaparak kiwa, kang griya ig Blodiran, patutan rara estri satunggal, sangajale bapakipun lare estri wau, kaemong kakekipun Ngabei Surawikara, ngantos sapriki, kakangipun lare estri punika jaler, saking selir wonten prawiradipuran sapriki teksih, mongka ingkang kasebut saseratanipun Raden Tu- menggung Rajaniti, kang kapacak jurumaartani Raden Ngabei Suma- wikrama boten gadhah waris, kados pundi enggenipun boten dora, supradosipun kawestanan dora boten purun angungasaken yen satung- gal bopati kang teksih sinedhahan angrembat nagari, Suci, resik boten tan dora, mila kula kelangkung eram dene wonten satunggal bopati kang teksih angrembat nagari,boten sumerep satunggal tunggaling ahli warising para abdi dalem salebeting karaton dalem ing nagari Surakarta, sanget angeramaken, supardosipun angaken punjul, mastani dhateng kula, anggen kalepatan kula ing nagari, ing mangke raden Tumenggung Rajaniti kula purih anerangna, kadu- muka, punapa kalepatan kula ageng wau, kapratelakna, kados wi- jang-wijanging enggen kula mratelakaken, ahli waris sumawi kraman wau, ahli warising priyantun kimawon boten sumerep teka saget kumecap mastani kalepatan ageng, dhateng panunggilanipun bopati kang sampun kaparingan urmat pansiyun, mongka bopati punika, yen kalepatan ageng ing nagari kang pesthi kabucal saking pulo jawi, kawates lamining pambucal, kapirit saking kalepatani- pun, kados pundi raden Tumenggung Rajaniti sabarang kang kinecak- en, boten patitis kados dede kecaping bopati, lan raden tumenggun g Rajaniti martelakaken boten kanggenan gdhahan kula yatra kang kasebut gadhuhan kula pikudhung, 2, iji, wau, punika kula boten mestani anganggekaken yatra dhateng jengandika, kula kawestanan muring-muuring dhateng jengandika punika boten, jengandika piyam- bak ingkang muring-muring dhateng kula, sabab kula jengandika westani gadhah atur dora parentah lan kula kawestanan macakaturan wonten Jurumartani, punika boten kang kula pacak tedhakan serat parentah jengandika, kalih tedhakan serat saking Raden Ngabei Ongga Armaja, tiga serat kupiya kula wangsulan dhateng Raden Ngabei Ongga Atmaja, dene manawi kasupen jengandika kula aturi mariksani malih serat kula wangsulan kang dhateng Raden Ngabei Ongga Atmaja wau, lan malih kula lajeng ngandika wastani boten rumeksa pengadilan dalem ing Surakarta punika jengandika kaletu
serep, mila nggen kula tampi kadhung 2 iji, ngantos dumugi sa- mangke lamenipun sampun tigawelas taun, kula dereng tampi yatra pamenang wau, tansah kula anyarehaken saha angnglapahi, punapa ingkang dados parentahipun jeksa pengadilan dalem Surakarta, jengandika mestani, sangking palimarmanipun ratu kula ing kang sinuhun, kula kaganjar siti pansiyun ngantos sapunika leres : punapa ajeng ngandika ucik, panupa jengandika meri, dene gadhu- han kula piyagem pansiyun, mungel boten kalilan satunggal tiyang ngucik: utawi ngemerekaken amargi katarima, damel kula kang sampun kalampahan: kula jengandika westani, Arda cumanthaka dhumateng kang kakersakaken nyepeng pengadilan punika boten pisan-pisan tegesipun Arda: kula baten nyuwun wewah siti; lan baten ngucik balaja atawi sawah jengandika: tegesipun cumanthaka, kula baen nate, nyambungi nalabung, nggon jengandika rarembugan, kula jengandika westani, damel ribet pengadilan: punika baten yen kula damela ribet sabab kula baten nate memaoni pengadilan, lan jengandika pitaken nggen kula macak serat wonten Jurumartani, lampah saking nagari pundi, punika boten saking tanah ing lyan; kang kula pacak nggen jengandika, mastani kula gadhah atur dora ing parentah lan nggen jengandika mukir, boten rumaos kula cad- hongi, karampungan bab sumawikraman lan sontaprajan, utawi nggon- jengandika mukir, boten sumerep gadhuhan kula pikudhung, 2: iji: samangke jengandika smerep menawi tiyang dora dhateng priyantun boten kenginga gampil punika leres; punapa a ku lajeng ngandika westani, gadhaha tur dora ing parentah, dene sumrerep boten kenging ginampil; kok ing jengandika terak lanengandika mestani, kula sampun nate nyepeng paprintahan asring dorani dhateng ka- lerehan, punika sakalangkung boten dene manawi jengandika sumerep kula purih anak jakaken, sinten priyantunipun kang kula dorani: lan jengandika suka pemut dhateng kula; bab lampahipun tiyang prakawisan supados ing tembe, sampun kantos damel kalingseman: kula kaprayogekaken nyuwun leres dhateng pangadilan pradata dalem: punika kula boten susah: jengandika wulang, kula sampun sumerep piyambak jengandika ngawon-awon dhateng kula: saha kula jengandika upamekaken bangsanipun uler, kang nama kamitetep sakalangkung panrima kula, dhateng jengandikawuwusanipun priya- gung bopati: tuhu kawuwusanipun kuli dhusun lan kula pamekaken ungeling gareng: kumesek berbegi kuping boten wonten kang uninga delingipun saking pamanah kula: jngandika namung peksa kumawawa: yen sageda angungas-ungasaken kawigyan bahde damel badhonipun priyagung wadana walu: ananging jengandika kula pamekaken tiyang masang kala: ing wusana jengandika kasrimpet kalanipun piyambak awit saking kirang dudugi: utawi jengandika ngaken kndel boten ajrih dhateng tiyang, sabab kang jengandika angge manah watak kang temen utawi resik saking pamanah ula, nggen jengandika ngaken manah temen yektosipun gen jenganika dora, sampun katin- galing kathah: nggen jengandika ngaken manah leres utawi resik
yektosipun anah kang jengandika anggge, kang bangkong atawi reget: sabab jengandika boten mituhu, punpa saungelipun kagungan dalem gadhuhan jengandika serat nawala pradata: punapa dene angger sadasa: margenipun jengandika ngnge manah temen lan resik saking pundi margenipun ing samangke jengandika ngawon-awon kathah-kathah dhatng kula, sanget panarima kula, nanging wuwus jengandika sadaya wau; kula pamekaken canthok sasra labuh kapat pating carep blungpating careyot: boten tumonja: sabab anggen jengandika ningali serat boten terang: lan boten dhamang, saha boten napal suraosipun jengandika kula pamekaken walang gepuk netra andik lamun lumampah siyang nubug-nubug dene jengandika ngaken kendel boten ajrih dhateng titiyang: menggah kakendelan jengndika, kula pamekaken semut ngangrang, boten gadhah dugi lan prayogi: yen mirsa tiyang kumrayok anyokot. Ing Surakarta, tanggal kaping 14 Dulkangidah ing taun Alip ongka 1795. Mangkupraja =========================== Cariyos aneh Saking pawartosipun wonten Opsir Laut kesah dhateng wana, sareh- ning opsir punika dereng sumerep marginpun ingkang anjog dhateng wana, amampir dhateng greya pasewan, wonten ing ngriku gadhah panedha dhateng tiyang estri ingkang anyepeng griya pasewan, anakipun jaler ingkang saweg ngumur wolung taun kapuriha anedha- kaken margi ingkang dhateng wana wau. Tiyang estri ingkang nyepeng griya pasewan anjurungi ingkang dados panedhanipun opsir, lajeng aken dhateng anakipun angiringaken opsir wau, sareng angajengaken dumugi ing panggenan ingkang dipun purugi, opsir badhe anyukani bayaran dhateng Rare ingkang ngiringaken wau, ananging rare lajeng wicanten makaen: boten susah sampeyan ama- ringi arta dhateng kula, awit saradhadhu punika amesthi boten gadhah arta, opsir mangsuli: kapriye sumurup mu yen saradhadhu iku ora duwe dhuwig, rare wicanten malih: kula gadhah sadherek jaler dados sardhadhu punika salaminipun boten gadhah arta, mila biyung kula kala wingi anyade sakantunipun barang, sarta arta papajenganipun lajeng kakintunaken dhateng sadherek kula jaler wau, opsir sakalangkung ngeres ing manah sareng amireng wicante- nipun rare ingkang kados makaten wau, lajeng anyukani kanthong satunggil is arta mas dhateng rare, pitembunganipun makaten: e nya thole, dhuwit iki wenehna embokmu, sing saparo konen anguwe- hake sadulurmu lanang, dene kang saparone konen angepek embokmu, mengko sadhela aku bai marang ing omah pasewan, supaya bisaha anuhoni prajangjiku bakal atutulung ing salawase marng sadulurmu lanang mau. Menggah ingkang dados opsir punika kanjeng (H)Ertoh Maksimilin.
Panyuka kabar ingkang mijil saking lihkiyun ing Kadipaten Mangku- nagaran, Surakarta, kala ing dinten Akat Legi tingalan dalem tanggal kaping 18 wulanDulakngidah , ing taun Alip ongka 1795 wonten kula wisudha kados ing ngandhap punika. 1. Raden Mas Arya Gondasiswar, putranipun sampeyan dalem Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara, ingkang kaping 4 urut saking putra pambajeng ing Gondakusuman kaleres ongka 5, ingkang wau dados Irste Litenan ajudhan Infantri, ing mangke kinula wisudha dados Kaptin. 2. Raden Mas Panji Endrawinata, ingkang wau dados Irstelitnan Infantri ing mangke kinilawiudha dados Irste Litnan ajudhan. 3. Raden Panji Puspadiwirya ingkang wau dados Twede litnan Infantri, ing mangke kinulawisudha dados Irste litnan. 4. Trenadipura, ingkang wau dados Ondher ajudhan onder Upsir infantri ing mangke kinula wisudha ddos Twedhe Litenan, Sudiya Wisudha. ==================== Pawartos warni-warni Saking pawartosipun benjing wiwiting wulan ing ngajeng punia badhe ambikak margi kareta asep saking Samarang dumugi ing Ked- hungjati ===================== Ing Surabaya titiyang sami angresula bab kathahing buwaya wonten ing lepen ageng, menggah buwaya punika saben dinten kemawon anepuh dhateng para tiyang ingkang sami adus wonten ing lepen wau. ==================== Rare ingkang lair wonten ing gagana Dereng lami wonten tiyang estri ingkangasring tumut anumpak eting mumbul dhateng awang-awang, punika anumpak eting malih. Tiyang estri wau kala samanten panuju wawrat , nanging boten sumerep pinten wulan anggenipun wawrat wau, dados kalintu ing pan- getng, sareng makaten tiyang estri punika lajeng manak wonten ing gagana ingkang inggilipun 12000 kaki, medal jaler, elet sajam saprapat dangunipun saking anggenipun manak, eting mudhun dumugi ing siti. ===================== Panedhaning sawer Sarehning sawer boten gadhah untu ingkang cekap kadamel mamah utawi anyuwek-nyuwek samukawis ingkang katedha, mila sawer punika kedah anguntal samukawis ingkang katedha, sanadyan ingkang kated- ha langkung ageng tikel kalih utawi tikel tiga timbangipun kaliy- an awaking sawe, inggih saged kalebet ugi, Menggah sagedipun sawer anguntal tatedhan ingkang ngungkuli agenging awakipun wau, amargi wanging sawer boten awarni balung stunggil, wang wau balungipun kalih iji sasisih ajejer ing ngandhapping nginggil, wang satunggil-tunggilipun awarni balung kakalih, katepangaken ing panjangipun dening kawujudan ingkang saged mulur kados karet,
punika andadosaken cangkeming sawer saged amangap ngantos wiyar, saha saged angemplok tatedhan ingkang ngaeng wau, mila saged makaten awit saking wang ngipun wau beda kaliyan wanging satoke- wansanesipun, wanging sawer tepangipun ngandhap kaliyan nginggil- ing dening balung ingkang sakalangkung aeng, punika wonten saan- tawisipun wang ing nginggil kaliyan ngandhap, manawi sawer angemplok tatedhanipun, balunging wang sapalih ing nginggil kaliyan ing ngandhap sami modot rumiyin, manawi sampun lajeng wang ingkang sapalihipun ing nginggil tuwin ngandhap sami tumut modot ugi, kadadosanipun angampilaken ing pangundalipun tatedhan, menggah cariyos ing ngandhap punika bahde anerangkaen prakawis ingkang kasebut ing nginggil wau: Tiyang anglebetaken menda satunggil wonten ing kandhangipun sawer, kawastanan sawer Boah, ing ngriki bokmanawi sawer ing- kang kawastanan sawer Puspakajang, sareng menda sampun malebet ing kandhang, sawer boten anglegewa, amung sirahipun kemawon ingkang manthongol, ilate meled-meled ananging boten ngantos dangu sawer lajeng anyaud menda kacokot suikunipun ing ngajeng, menda kabanting ing siti lajeng kapulet, pamuletipun karangkep, supados sageda langkung ing karosanipun, anggenipun mulet sawer dhateng menda, lampahipun sakalangkung rikat, ngantos ubeding pamuletipun meh boten katawis, sareng menda sampun pejah, pamu- leting sawer lajeng kadhuwuraken, enda tumunten sumeleh ing siti, saeng makaten sirahing menda kaileran dening sawer, lajeng wiwit kaemplok sawer saking bungur, kadadosanipun menda saged kalebet dipun untal ing sawer, singatipun inggih tumut kalebet, sarening singating menda lancip, punika andadosaken rendhet panguntalipun, ananging boiten dangu singat lajeng boten katin- gal, amung kalebetipun kemawon singat katawis saking panthukuli- pun kuliting sawer, katinga kados badhe ambedhahna kulit wau. Sasampunipun anguntal menda sawer mindhak agengipun tikel kaping nem, sarta katingal wetengipun kados badhe malethosa, menggah panguntalipun wau ngantos sawatawis jam dangunipun, dene agenging weteng swer sareng menda sampun kalebet awakipun sadaya, prenah saubenging wadhuk ngantos pinten dinten taksih katingal, sareng sawer sampun anguntal menda, ing nalika samanten sawer moprok boten saged mingset katingale lesu sanget, kadadosanipun gampil kacepenga utawi kapejahana ing tiyang. Sawer punika manawi anguntal sato kewan ingkang gadhah singat, singat wau asring ambedahaken kuliting sawer, sarta sampun kathah tutuladanipun titiyang amanggih bathang sawer ingkang bedhah wetengipun awit saking kenging singat, adadosaken tatu medal nanah, wekasan adamel pejah ing sawer. Bab paidahipun Lisah Jarak
Lisah jarak boten angamungaken kadamel jampi, ananging ugi keng- ing dados ing sart anglemesaken wacucal ingkang sampun lami utawi sepuh, angungkuli lisah sanesipun, mnawi setiwel tuwin sepatu kablonyoh ing lisah jarak ing tembe kenging ugi kadamel gilap angungkuli yen kablonyoh akaliyan lisah oleip utawi lisah sanes- sanesipun, ing tanah Arisburi wacucal semproting pompa mawi kablonyoh ing lisah jarak kadadosanipun empuk tuwin lemes emeh sami kaliyan wacucal ingkng taksih enggal. Sawarnining barang wacucal ingkang wonten ing gilingan utawi wonten ing pirantos anesipun ingkang anglanjakaken ebahing gilin- gan utawi pirantos punika, ingkang sampun limrah kuwawining kanggenipun boten langkung sangking gangsal taun nanging bilih barnag wacucal wau mawi kablonyoh ing lisah jarak kuwanining kangge ing dalem apes ngantos sadasa taun awit lestantun lemes sarta boten getas, aliya kang sampun kasebut ing nginggil punika, lisah jarak wau wonten paidahipun malih, kadosta: wacucal ingkang wiyaripun tigang dim yen kablonyoh ing lisah jarak boten sged mrucut utawi boten sged gingsir sking pangggenanipun kanggenipun ing damel sami kaliyan wacucal wiyaripun gangsal tengah dim ingkang boten kablonyoh ing lisah jarak, samanten punika prelu, samasa wacucal wau sampun kablonyoh ing lisah jarak kedah kakendelaken ing dalem 24,jam ngantos esat labetipun tuwin anresepa ing wacucal bilih boten kakendelaken makaten wacucual punika wewah saged mrucut utawi gingsir sakin gpanggenanipun, samukawis ingkang kablonyoh ing lisah jarak badhe boten kacacah ing tikus utawi badhe boten katedha ing emot sapanunggalanipun. Kala tanggal kaping 9 wulan Maret punika ing nagari Ngayogyakarta wonten raramen minongka pakurmatan awit kajeng tuwan Rasidhen kagungan damel amikramekaken ingkang putra estri angsal tuwan Pandher Mildheker, wanci dalu mawi wonten tingalan kembang api warni-warni. Nalika ing nagari Ngayogyakarta main lotre ing arta, ingkang angsal kauntungan inggil piyambak tiyang Cina anama Sim Gu We, gagriya ing Ngayogyakarta, kathah ing kauntungan punika, 18800 rupiyah. ============================ Tuwan H.P.W. Bures Intedhan Tweddheklas ing militere Administra- si , ingkang sampun pensiyun mawi kaparingan pangkat Intendhan Irsteklas Tituler, saking karsanipun kanjeng maharaja ing nagari walandi: kakula wisudha dados gupernur wonten tanah Papu- wah ingkang kabawah ing Nederlan. ========================== Kala tanggal kaping 10 wulan Maret punika wanci dalu, ing tanah
Bojanagara wonten tiyang parentayan kathahipun wolung dasa sami bobol medal saking kunjaran, sdhatengipun Kaliwon wah sosoran jaksa, juru rumeksa sepiran tuwin prajurit sawatawis ingkang sami tutulung, awit mireng swara rerame, para paranteyan wau taksih ngadeg wonten plataran sangajenganipun kunjaran sarta niyat badhe murida, sarehning para pasakitan dipun purih wangsul dhateng ing kunjaran sami mopo: lajeng dipun ajri-ajrihi dening prajurit sawatawos wau, sami ngungelaken sanjata, tumunten sami wangsul dhateng ing kunjaran sasaminipun cempe ingkang sami jinak lumebet ing kandhangipun, wiwit kala samanten dumugi sa- priki pangreksaning dhateng pasakitan wau wewah prayogi. ============================ Sampun saantawis lami ing tanah Londhon wonten tiyang jaler satunggil ingkang sumrep ing tatakrama, katingal lumampah sabu- ruting radinan ing tanah Londhon panganggenipun sakojur warni wacucal tikus mila boten wonten tiyang ingkang angaru biru ing sasolah tingkahipun. Panganggen warni wacucal tikus punika damelipun piyambak nalika tiyang wonten ing tanah Nimrod , wiwijanganipun warni rasukan jas rompi, sruwal dhasi, topi, mojah, sarungan tangan tuwin sepatu, menggah wacucaling tikus ingkang kadadosaken paganggen sapangadeg punika, kathahipun gunggung 670, iji, wondening ingkang ngeram- erami piyambak warnining gulonipun rasukan jas sabab inkang kadamel namung wacucalipun buntut tikus cacahing buntut ingkang dipun kalocopi kaamel guloning rasukan jas wau gungungg 600 iji, panganggen kados kang kapratelakaken ing nginggil punika, manawi kajawahan toya boten saged tambas, wondening pandamelipun pan- ganggen wau, saged dipun rampung ig dalem tigang taun. Manawi marengaken mugi kapacaka minongka kapanjurung Jurumartani. Kalayan pamaurina ingkang saklangkung sanget, kula ningali srati- pun Raden Tumenggung Mangkupraja ingkang kawrat ing Jurumarta- niongka 12, o punika boten leres sanget, teka angawon-awon dhuma- teng Raden Tumenggung Rajaniti wakil wadana jaksa ingkang sawek tinengga ing kabekjan, anelakaken bodhonipun Raden Tumenggung Mangkupraja,pamacaking serat sakar-sakarsanipun pyambak boten mawi papiritan kadosta amastani yen Raden Tumenggung Rajaniti kados walang gepuk anunak-nunuk, bok inggih sampun kasanget tenun, sinta ta ingkang boten nyumerepi titiyang ing Surakarta sadaya rak inggih sampun sami terang ta, yen Raden Tumenggung Rajaniti punikacacat tingal, saben mariksani serat manawi boten kanyunyukaken gathuk idheping netra boten trewaca,suprandosipun taksih kirang terang, tandhanipun kala rumiyin kula ngaturaken serat aturan, sasampunipun dipun pariksani tumunten andhawahaken dherek sowan ing kapatiyan, badhe kapringankatrangan. Ing wasana
kula dherek angantosi kantos bibaran sowan, dereng kadhawahaken, Kula tumunten nyela atur nyuwun dhawah, wangsulanipun anggumunak- en manah, dhawahipun makaten, kowe wong ngendi nydhong dhawah apa, kula matur terang sakawontenaipun atur kula kang kawrating serat, kadhawahan enjin g wangsula malih, sareng enjing kula wangsul dipun dangu kowe malih wong ngendi, jenengmu sapa cumadhong bab apa, daods kula ukumi dhasar wakil wadana jaksa tukang kasupen sadangunipun kula angentosi mawi pitaken dhuma- teng abdi kapedhakipun rumaos kula titiyang alit bok manawi kirang panuju kula ing panggalihipun, wangsulaning lkapedhak wau boten amung kula piyambak ingkang makaten, nadyan dhawahipun pandangu sabarang saking kangjeng parentah ageng Raden Tumenggung Rajaniti inggih mesthi lingaklinguk andangui dhumateng panekari- pun, sabab anjawi nggening caca tingal karangkepan sugih kalalen, dhasaripun dhateng sastrajawi kimawon taksih rumampah dereng kenging pinastanan tiyang sageting sastra, punapa dene dhateng tembung dereng montra-montra, tandhanipun manawi ngaturaken urus amanginggil tuwin manawi andhawahaken katrangan mangandhap, punika pancen bab kakecapaken gangsal tembung rampung, kantos dados pinten atus tembunh toh boten terang, inggih saking boten kinulang ingkang wau wau, dhateng angger-angger tuwin dhateng kitab saya boten panggih pinanggih awit, dhasar cotho pikir amila kala rumiyin leladosipun prakawis papriksan kriminil ngaturaken walu wangsul pitu utawi wangsul nenem, leladosipun Punisipil kang satunggalipun punis kapancenan ing ngrasa rat punika manawi sampun rambah-rambah saweg kalebet dene leladosipun Ponis krimi- nil, sapintena kathahipun inggih wangsul sadaya kantos rambah- rambah dados dadukanipun ing rat, sagedtipun sakedhik ingkang wangsul awit pamengkonipun nginggil sarta angsal panekar ingkang ragi moncar nalaripun manawi Raden Tumenggung Rajaniti pyambak sampun malih ingkang damel kkarampungan anata uruting seksi kemawon dereng gumathok, atyang sarating pamriksa kemawon dereng jangkep, sareng kula dipun cariyosi dening kapedhak makaten wau lajeng asidhakep sanget ing pangungun kula, inggih talah kamirah- anipun ingkang maha kuwasa, dene priyantun terang, boten sastra, boten micara boten kitap boten angger-anggger, wah boten truwaca boten alingan, tekadipun pilih dados wadana jaksa, wangsulanipun kapethak wau makaten, karsanipun parentah sapunika amung kangge tambel butuh angger wonten athong-athongipun, saderengipun kan- jeng parentah ageng andamel rampung parakawisipun wadana jaksa ingkang sawek kaundur utawi saderengipun wonteningkang pinilih minongka wadana jaksa. Amila sajumenengipun kanjeng Bandara ageng ingkang sampun kaloka ing jagatraya,pantes linuhurkaen tamtu amadhangi ing praja, kula pesthekaken mawi kaundur raden tumenggung Rajaniti anggening
dados wakil wadana jaksa, sabab pamirit kula tyanag alit patedhan dalem balonja 300 rupiyah sawulan siti dhusun cacah 24 jung jung jungan ing Surakarta, punapa pracumah wasana sapariki taksih lestantun, malah mandar inggal punika lilad maosaken siti dhusun lenggahipun wadana jaksa dhateng para tuwan tuwan walandi, sabre- san anampani babekten, 7000, rupiyah kantos ing dinten punika kados tiyang kumarak utawi wuru sugih yatra anyar-anyaran, ingkang makaten wau anelakaken takdir lulah boten kenging gi- nayuh ing kawulanipun, temen raden Tumenggung Rajaniti punika tiyang kang sawek tinangga ing bekja, amila kula andreng angenge- taken dhumateng Raden Tumenggung mngkupraja, manawi kepareng bok inggih anarimah satitah sampun kalajeng-lajeng anjurungi karsa ingkang sakedhik pekangsalipun, tur sapinten ta Raden Tumenggung Rajaniti sakiting penggalihipun, bok inggih sampun nun, priyantun ageng sepuh priyagi sampun kantos kapirare, wasana sadayanipun ingkang mariksani tuwin amirengaken ing srat kula punika samiya angagengaken pangaksama, kasrat ing dhusun Sura Sajati kaping, 21 Dulkaidah Alip , ongka 1795, katandhan Pandhita Sura Sajati Kiyai Sukamulya. Pambatang cangkriman Sekar Pucung Kula nuwun angaturaken wawangsul, dhateng onggaatmina, kamurweng cangkriman adi, wonten jurumartani ngka sawelas. Wedalipun ing wraspati lumastanan, kaping kawanwelas, Maret ing warsa mangkin, sewu wolungatus lan sawidak sapta. Ungelipun ing cangkriman wonten wujud, kang saged uninga, dhatan kawas angambil, ing panginten kawula punika tingal. Lajengipun kang saged ngambil satuhu, tan kawasa nedha, punika panginten mami, bok manawi asta kalih kerikanan. malihipun kang saged nedha saestu, tan tuwuk punika, rumaosing tuwak awit, wonten ingkang datan saged ananedha. Kintenipun lsan sayekti tan tuwak, kaliyan padharan punika tuwuk tan bukti, pan sumongga karsa nuwun aksama. katandhan Onggapati. Para priyantun ingkang taksih gadhah sambutan dhateng tuwan Dhegrutkolep enko ing Surkarta, sami kaaturan asanget-sanget, mugi ambayara sambutanipun wau saderengipun tanggal kaping 16 wuln April ing ngajeng punika, manawi boten angleksanani ing pambayaripun wau, amesthi badhe boten sakeca kadadosanipun. Katandhan Tuwan F.H.Jaspres ing Surakarta ============================== Sarehning kakathahen seratan kadamel mangsuli seratipun para priyantun ingkang sami mendhet serat Jurumartani prakawis angge- nipun sami anampeni serat jurumartani boten ajeg utawi ngantos kasep utawi boten atampi babar pisan, ing mangke tuwan Jaspres enko asuka uninga dhateng para priyantun wau, manawi boten ajeg
tuwin kaseping panampinipun , punapa malih boten tampinipun serat jurumartani, punika boten saking lepatipun tuwan Jaspres enko, ananging lepat saking anggenipun anglampahaken ing pos. Para priyantun ingkang sami mendhet serat jurumartani ing taun 1867 sami kaaturan, mugi ambayar reginipun serat jurumartani wau ing dalem satengah taun utawi sataun pisan, kabayara benjing tanggal kaping 1 wulan Mei ing ngajeng punika, manawi boten angleksanani ing pambayaripun wau, pangintunipun serat jurumar- tani badhe kakendelan, wondening para priyantun ingkang mendhet jurumartani saha agriya wonten sajawining Surakarta sami kaaturan angintunan wisel pos medal ing pos, smerep bayaring pangaosipun serat jurumartani menggah wragading pangantunipun ing pos wau kabayara wonten ing panggenanipun piyambak-piyambak Ingkang medalaken serat Jurumartani Katandhan Tuwan Jaspres enko. ===========================
Ongka 14, Kamis Kaping 4 April 1867 Kulawisudhan sapanunggilanipun Kanjeng Tuwan C.Bosser, ingkang wau dados Residhen ing Bangkah, ing mangke kakula wisudha dados Residhen ing Madura. Kanjeng Tuwan R.Y.W. Magillapri, Inspetur saking Pinasi, ing mangke kakula wisudha dados Residhen ing Kedhu. Kanjeng Tuwan Mister A.Y.Swaret Presidhen sepuh ing Rad luhur Nederlan Indhiya, sapunika saweg pamit wonten ing nagari Walandi, awit saking panuwunipun piyambak sampun kalilan ing mangke kaun- dur saking kalenggahanipun kalayan urmat mawi kaparingan pensi- yun kasebut ing serat kakancinganipun Kanjeng Maharaja ing Nederlan, katitimangsan kaping 5 wulan Dhesember 1866, ongka 75. Kasegut ing seratipun Kanjeng Tuwan ingkang wicaksana Minister Pan Koloni , katitimangsan tanggal kaping 15 Januwari, 1867, kasara, set se (ZC) paparentahan luhur ing Indiya Kaparingan uninga, manawi kanjeng Maharaja Grut ertoh karsa angula wisudha dhateng kanjeng tuwan Mister, Y.A.Panderseip Insoektur saking wuwulangan Jawi ing Nederlan Indhiya, dados Ridder saking Ordh- eeikenkrun. ====================== Pawartos warni-warni Pejah saking bingah. Kala ing dinten Akad tanggal kaping 10 wulan Maret punika, wanci pukul sadasa enjing, wonten tiyang amung sawatawis kathahipun sami kalempakan angaken puyuh wonten ing griyanipun patinggi ing kampung Kanigaran bawah Prabalingga, sareng makaten wonten tiyang Cina anama: Te.es. dhateng panggenan angaben puyuh wau, mawi ambekta tiyang Cina satunggil anama: Babah Ling Hin ingkang sampun ngumur kawandasa gangsal taun Babah Linghin angetohi puyuhipun tiyang cinapun Te.es, sareng puyuh ingkang dipun tohi menang babah Linghin skalangkung bingah ing manah, kalampahan alincak-lincak kalayan anyuwara kathah-kathah, saha angrungkebi siti awit saking rumaosing bingah wau, ananging lajeng boten saged angadeg malih, sareng badhe kaadegaken , para tiyang lajeng sumerep manawi babah Linghin sampun pejah, ing nalika samanten para tiyang ingkang wonten ing griyanipun patinggi sami kaget sadaya, nunten sami lumajeng pating balesar, awit ajrih manawi kacepeng an ing pulisi, wondening ingkang gadhah griya lajeng angundang dhokter, sareng dhokter punika dhateng, sasaged- saged ipun inggih atutulung, ananging babah Linghin tulas ing pejahipun. ===================== Sarana gampil kadamel anondha mas tuwin pethakan ingkang tulen. Serat pawartos saking tanah Amerikah amratelakaken saranipun adamel nondha mas tuwin pethakan tulen ingkang sakalangkung
pasaja, menggah sarana punika sampun lami kaangge para kemasan ing tanah Amerikah, dene pratelanipun bab sarana wau kados ing ngandhap punika: Sarana ingkang kadamel anondha mas tuwin pethakan tulen awarni sela setan, punika amung kagepokaken dhateng maujud ingkang badhe katitipariksa, maujud punika kaetelesa sakedhik, tumunten sela setan kagosokna ing panggenan ingkang teles wau, manawi maujud punika mas utawi pethakan tulen, amesthi boten santun warni, bilih abalentong, inggih amung alit kemawon balentongipun, dene manawi mas utawi pethakan paleson, balentongipun ager sarta cemeng. Menggah sarana ingkang kadamel anondha mas tuwin petha- kan tulen, ing tanah inggris ing sawatawis lamniniun inggih sampun sumerepan. ===================== Kajeng ingkang boten saged kabesmi Ing serat Pakabaran anama Setum Pos anyariyosaken wonten walandi satunggil ingknag sampun pikantuk kagunan adamel sarana supados kajeng sampun ngantos saged gosong, punika makaten: tiyang kedah angangge sarinipun adhuk uled kaliyan ancur, siti, lilin sarta kawewahan malih mawi atal sakedhik, supados manawi kaetrapaken mindhak kacahyanipun kajeng, dene manawi cet ingkang saking kawan wani wau sampun kaetrapaken, sanadyan kabesmi ngantos dados areng, kajeng wau boten purun murub. ======================== Bab Kawontenanipun pamulangan ing Pulo Jawi. Sampun kapara lami kula adreng sanget badhe anglairaken pamanggih kula bab kawontenaning pamulangan ing pulo jawi, sinten-sintena ingkang murina dhateng gawanganing sasami saminipun tumitah saestu kumedh kedah ambudi isarat amurih kabesjaning ngagesang, pamulangan punika panggenaning kawruh ingkang ngindhakaken ka- latipaning pambudi, anyirnakaken budi gugon tuhon miwah anuntun dhateng kabegjan. Ing tanah jawi ngriki kathah pamulanganipun jawi ingkang kaje- nengan dening bongsa walandi tuwin bongsa jawi, ingkang kula wastani bongsa jawi wau sanes mantri guru ingkang kapredi wonten ing pamulangan calon guru jawi ing nagari Surakarta, ananging bongsa jawi kadosta modin sasaminipun ingkng smi dados guru wonten ing pasantren ing dhusun-dhusun punika kathah pasantre- nipun griya ingkang kadamel mulang punika sanggar pasalatan wondene modin wau ingkang dados guru boten kantenan panggenani- pun anglempakaken kasagedan, dhateng kawruh kadosta: etang, elmi siti, palak sapanunggilanipun saestu modin wau taksih sanget ing kodhengipun ingkang wulangaken amung bab agami Islam, tur sakedhik utawi boten wonten modin ingkang terang pikiripun dhateng agami, kasagedanipun amung ngapilaken pitembungan Arab
ingkang boten dipun serepi raosipun sakedhik-kedhika. Anggenipun mulangaken kawruhipun inggih angeram-erami, para murid sami lalenggahan wonten ing lamit utawi ing emban, sarta anggenipun amaos serat kasabi gembor-gembor ngantos anobataken kang ami- rengaken amung kyai modin kang sampun nate mirengaken panggebor wau akanthi sareh ing pambudi ingknag angeram-erami, manawi wonten satunggiling murid sanes-sanesipun sami anglajengaken panggemboripun dados murid ingkang kantun wau gagancangan anututi kancanipun. Wulang ingkang kaapilaken punika tarkadhang sanes-sanes ingkang wau kula taksih amabeni bab wontenipun nalar ingkang aneh kados makaten sareng sampun nyumerepi piyambak punika ;lajeng serna sumelang kula, nalar makaten wau saestu angeramaken sabab guru lan murid prasasat sami sayembara anggenipun mencuraken kawicak- sananipun para murid boten wonten ingkang kisruh, guru boten kablebegan talinganipun tuwin anggenipun mirengaken boten kalintu dalasan sakecap, wondene patrap kados makaten punika wonten wadosipun sayekti, katrnganipun makaten saupami wonten murid enggal malebet ing pamulngn mongka dereng saged maos, dados boten saged tumut maos akaliyan sanes-sanesipun, wangsul ingknag sepuh boten saged dipun kawiti malih supados sareng ngana akaliyan ing kang dhateng enggal sabab nade andadosaken pituna , mila Kyi Modin angupados isarat murit murid ingkang sepuh sami ngapilaken piwulangipun kamirengaken ing guru ingkang nyambui muruk dhateng murid enggal. Ing samangke kula pitaken dhateng bongsa kula sadaya punapa pamulangan makaten wau mikantuki, punapa wonten pigunanipun, saestu boten sabab pamulangan wau kedah angindhakaken kawicaksa- nan ewadenten kathah kemawon pamulangan makaten ingkang boten kirangan lare, pamulanganing bongsa cina inggih angeram-erami ugi, panggemboripun lae, ngantos ngaregaken gedhong, gurunipun jagang ing kursi sarta anyepeng oncowe, kagandhulan ing pao-pao , inggih punika isarat ingkang ngayemaken manahipun salebeting umreging lare. Menggah kawruh kang kawulangaken amung bab regin- ing barang, supados ing tembe sampun ngantos kablithuk ing sasam- inipun aluwung punika taksih wonten paidahipun wangsul ing pulo jawi wonten pamulangan ingkang kaadegaken dening kanjeng Gupremen tuwin kajenengan ing bongsa walandi, punapa dene wontenpamulngan- ingkang kajenenganing mantri guru ingkang sami pikantuk kawruh saking pacrabakan surakarta, sabab punapa dene putranipun priyan- tun ageng boten kasekolahaken ing pamulangan wau. Kula boten susah anerangaken kawontanipun pamulangan punika, sabab sok tiyanga inggih sami sumerep. Kula ngajeng kula tampi piwulang saking ngriku wonten ing nagari Samarang, kula eram sanget dene kathah lare ingkang prasasat
kajiyad anggenipun sami dhateng pamulangan cat malebet cat boten sampun lami kula manah manah menggah ingkang dads sababipun punapa awit saking kirang pamarsudinipun tiyant sepuh, dene polah ing lare wau sakajeng-kajengipun ananging punapa ingkang dados jalaran dene tiyang sepuh teka boten patos sagumatos dhateng prakawis ingkang sakalangkung prelu, punapa taksih sami kodheng yen pamulangan punika ingkang anuntun dhateng kabekjaning ngage- sang, bokmanawi para tiyang sepuh wau sami gadhah cipta, yem kadrajatan punika sampun massthi kasukakaken dhateng bongsa naluri, sanadyan boten nate dhateng pamulangan tuwin boten saged ambedakaken aksra, ha, lan na inggih dados priyantun ugi. Panyip- ta makaten punika emperipun leres sababing jaman sapunika ingkang dipun upadosi amung arta tuwin pangkat ageng, agalipun mila makaten alusipunboten makaten, ing tanah Eropah kathah kemawon tiyang alit ingkang sami padhang pikiripun amargi sami rumaos kabetah, manawi boten wonten pamulangan. Manawi nalar makaten wau kula tandhing akaliyan kawontenanipun ing pulojaw, temahanippun bongsa jawi sami gdhah cipta: ana pamulangan iya becik ora ana iya wis, o,para tiyang sepuh, sam- peyan sami kula autri amarsudi kang klawan temen dhateng putra putra sampeyan mugi mugi sampeyan sami kasorotan ing padhanging pambudi supados saged anggayuh kang ternag preloning kawontenani- pun pamulangan ingkang anuntun dhateng basuki. Abdulatip ================= Kula sampun maos seratipun Sukamulya, bab prakawisipun Raden Tumenggung Mangkupraja tuwin Rajaniti, cekakipun Sukamulya wau anacad dhateng tumenggung Rajaniti, kawastanan caca tingal, manawi mariksani serat kanyunyukaken gathuk ideping etra boten truwaca, suprandosipun taksihkirang terang. Ing samangke kula badhe pitaken dhateng Sukamulya, punapa piyambakipun sampun kasupen anggenipun asuka pirembag dhateng Mangkupraja, sampun angawon-awon dhateng Rajaniti ingkang saweg tinangga kabegjan mongka ing salajenging seratipun Sukamulya anyanyampah ing dha- teng Rajaniti. Sak punika kula ngaturi pamrayogi dhateng Sukamulya, bok inggih sampun kasangetan nun. Saupami sok tiyanga ing Surakarta sampun sami sumerep yen rRajaniti caca tingal sarta kadunungan cacad sanesipun saestu boten susah kalair-lairaken malih. Ing sala- jengipun Sukamulya amartosaken bab penganggeping rajaniti, dha- teng piyambakipun nalika gadhah prakawis. Bilih makatena kula boten eram dene Sukamulya mastani manawimuri- na ingkang sakalangkung sanget dhateng prakawisipun priyantun kakalih wau, miwah kula boten eram Sukamulya ambantoni dhateng Tumenggung mangkupraja, angawonaken Tumenggung Rajaniti, kawasta-
nan boten sumerep ing kasusastran Jawi, punapa dene dhateng tembung dereng montra-montra miwah dhateng angger-angger tuwind hateng kitab saya boten panggih pinanggih awit salajengipun dumugi ing [ungkasan boten sanes amung anacad dhateng Rajaniti. Wonten malih pitembunganipun Sukamulya ungelipun makaten. Karsanipun parentah Tumenggung Rajaniti kangge tambel butuh anger wonten athong-athongipun, saderengipun kanjeng parentah ageng andamel rampung prakawisipun wadana jaksa ingkang sawek kaundur, utawi saderengipun wonten ingkang pinilih minongka wadana jeksa. Pitembungan yen tilas wadana jeksa wau sawek kaundur wau lept sabab saking pamireng kula sampun wonten kalih tengah taun laminipun anggenipun unduraken ngantos sapriki parentah ageng dereng amrangguli tiyang ingkang kadunungan kasagedan ingknag cekap supados sageda angrembat pangadilan wawatoning nagari kang kalawan pantes saking pamawangipun tiyang kathah ingkang dereng nate dhateng Surakarta utawi boten sumerep kawontenanipun ing ngrika, Raden Tumenggung Rajaniti ingkang pinunjul tinimbalan sasaminipun. kanjeng parentah ageng saestu boten kakilapan dhateng kacekapani- pun Rajaniti, kala tinuding kakarsakaken daos wakil wadana jeksa, sabab parentah ageng boten kenging boten kedah sumerep dhateng pipilianipun punggawa, kuwagng botenipun anyanggi pada- melan ingkang kapitadosaken ing piyambakipun, saupami samun terang yen Rajaniti boten kaconggah netepi kuwajibanipun sbab punapa teka piyambakipun ingkang pinilih kok boten ingkang nama Sukamulya. Bilih Sukamulya sampun dhamang pitembungan punika, kula badhe pitaken sinten ingkang lepat ingkang milih punapa ingkang pinilih. Ing wusana seratipun sukamulya punika boten wonten paidahipun saigar-igara, sabab boten anerangaken uduripun priyantun kakalih wau, sedyanipun amuing amaoni dhateng Rajaniti jalaran saking gethingipun dhateng Tumenggun wau, Abdulatip. ======================= Panuwun kula dhumateng tuwan kang angarang serat Jurumartani, saha kairing sakathahing tabe urmat, mugi saseratan kula ing ngandhap punika, kersa amacak ing serat Jurumartani. Kula sampun aningali, ing serat Jurumartani, ongka 8 wulan Pebru- wari taun 1867, lepiyan serat kintunan saking Raden Ngabei Ongga Atmaja, utawi serat dhawah saking Raden Tumenggung Rajaniti, wakil wadana jeksa ing Surakarta, punapa dene serat lepiyan wewangsulipun Raden Tumenggung mangkupraja, dhumateng Raden Ngabei Onggaatmaja, wakil paptih, wadna prentah ing kapatiyan Surakarta, sami kapacak ing Serat Jurumartani, ananging serat ingkang sami kapacak ing sweat Jurumartani wau, lepiyan serat kintunan dede serat aturan ing parentah pradata.
Kula aningali malih, ing serat Jurumartani ongka 10 wulan Marret taun 1867, sasreratanipun Raden Tumenggung Rajaniti, ingkang suras mekaten ing wiwitan. Kula sampun maariksani seranipun Raden Tumenggung Mangkupraja, ingknag kapacak wonten ing serat Juru- martni ongka 21, Pebruwari, 1867.Punika andadosaken gumun saha ngungun kula, denten satunggal priyantun bupati ing Surakarta, kang kakarsakaken makili wadana jaksa nama Raden Tumenggung Rajaniti, teka boten titi resik aningali samukawis saseratan, Raden Tumenggung mangkupraja, enggenipun macak serat Lepiyan kintunan wau ing jurumartani ongka 8 Pebruawari 1867 enggenipun- mangsuli serat Raden Tumenggung Rajaniti, Kula sampun mariksani seratipun Raden Tumenggung Mangkupraja, ingkang kapacak wonten ing Serat Jurumartani ongka 21 pamacakipun Raden Tumenggung mangkupraja, ing Jurumartani ongka 8 jawabipun Raden tumenggung Rajaniti, ing Jurumartani kasebut ongka 21, punika kimawon Raden Tumenggung Rajaniti, sampun kenging winastan lepat kirang titi, saha resik, panglingipun ing samukawis saseratan. Kula nyuwun pangaksama ewu-ewu, ing panjenenganipun Raden Tumeng- gung Rajaniti, bupati Surakarta, ingkang kakarsakaken makili wadana jeksa, ing Surakarta, sarehining kula punika anampeni, serat Jurumartani, ingkang sampun sami kapatuhaken ing titiyang ageng alit, para abdi dalem kanjeng Gupremen sadaya, manawi sami angingling samukawis saseratanb titiresik boten kasupen suraosi- pun, langkung malih, ingkang kakarsakaken dados priyantun jaksa, engetanipun, utawi titiresik ipun, angingling saseratan ngungkuli tiyanbg kathah, sabab prayantun jaksa wau, ing kang sinedhahan, amadhangaken tiyang sami para paben anyuwun adiling negari, saupami priyantun jaksa punika supenan utawi kirang titi resik panginglingipun saseratan aturan kang sangking para paben, boten wande badhe kalinta-klentu, enggenipun andhawahaken adil, badhe kathah tiyang alit kang kenging panganiayaning pangadilan, pamu- jinipun sami awon dhumateng ingkang angetrapaken adil, awit sampun pinitados ing ratu, mila tiyang dados jaksa wau, kedah ingkang sumerep, lelejeming kukum, ing mubah, sah, batal karam, kalal suci, menawi boten sumerep, punika boten wande nggenipun ngetrapaken adil kaledhon, menawi kaledhon nggenipun ngetrapaken adil boten wnade tiyang alit pating bekakrak, sami kenging panga- niaya pangadilan, tiyang alit badhe muna-muni sami ajrih, sareng katinitah sami bupati, purun nguduraken sleresipun, kados raden Tumenggung Mangkupraja. Kula rumaos badhe bathi , enggen kula ngingling serat Jurumarta- ni, engenipun rebat udur, priyagung bupati kekalih, ing Surakar- ta, Raden Tumenggung Mangkupraja,kaliyan Raden Tumenggung Rajani- ti, sami kua timbang-timbang, kula saringi, ingkang kula dereng wonten kula angge, mila kula rumaos bathi, ingkang suraos kula dereng sumerep trangipun, wonten ingkang mungel ing seratanipun Raden Tumenggung Rajaniti ingkang mekaten, punapa piyambakipun
punika oten rumaos utawi boten kajat, yen angersaha dhateng pangadilan dalem ing Surakarta, punika kula panggih-panggihaken ing manah, meksa dereng kepanggih, kados pundi trapipun tiyang angersa ing pangadilan, kula nyuwun wuwulang ing panjenenganipun Raden tumenggung Rajaniti, Menggah panuwun kula wuwulang wau, mugi katrapena ing serat Jurumartani kimawon. Ing nagari Caruban kaping 14 wulan Maret ing taun 1867, Raden Kertasari, mantri lit. ======================== Ing tokonipun Tuwan Jaspres enko ing Surakarta sadhengah tiyang saged pikantuk atumbas: Sikat waja, sikat kuku, tuwin sikat sandhangan, pupana malih usar pamarasan. ======================
Ongka 15, 11 April 1867 Tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani asuka uninga, manawi ing mangke tuwan punika boten purun amacak seratipun Bagus Jarwa wonten ing Jurumartani, amargi ungeling serat wau boten wonten pikantukipun awit saking gugon tuhon. Punapa malih seratipun Bagus Rahayu ing Surakarta tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani inggih ugi boten purun amacak ing Jurumartani, amargi serat mau boten kakanthenan seratipun ingkang ngintunaken mawi katandhanan ing nama ingkang sayektos wah mawi cap, serat ingkang badhe kinanthekaken punika kedah kakintuna dhateng tuwan ingkang ngarang serat jurumartani, amung minongka pratondha kemawon, bilih sayektos atampi serat saking ingkang ngintunaken, kapurih amacak wonten ing Jurumartani. =========================== Pawartos warni-warni Kasangsaran ing saganten. Serat saking Singapura ingkang katitimangsan tnggal kaping 2, wulan Januwari, 1867, anyariyosaken bab kereming baita kapal anama Willem kaping tiga (3), kapitanipun anama Tuwan Pellengah, menggah pratelanipun kados ingkang kasebut ing ngandhap punika: Kala tanggal kaping 9 wulan Dhesember 1866, baita kapal Willem kaping tiga mangkat saking Singapura badhe dhateng Hongkong tanah Cina, ing dinten angkating baita kapal nuju wonten angin ageng, saha boten dangu lajeng dados prahara sakalangkung agengipun, kala tanggal kaping 12 taksih tunggil wulan baita kapal punika kabekta ing toya dumugi wonten panggenan kaprenah saantawisipun parang-parangig pulo -pulo Anambar, awit saking kendeling pedhut para tiyang ingkang wonten salebeting baita kapal sami bboten sumerep bilih baitanipun dumugi wonten pangge- nan ing ngriku, sumerep-sumerep sreng sampun kasep, ing ngriku toyanipun amolak-malik, boten ngantos angu baita kapal anotog parang sakalangkung asru, titiyang salebeting baita kapal ing waktu punika sami rumaos manawi badhe anedmahi pejah sadaya, ananging lajeng wonten pitulungan ingkang anddosaken kabegjanipun para titiyang salebeting baita kapal sadaya, awit tiyanging baita kapal rebah amargi saking seruning panotogipun baita kapal dha- teng parang, dene rebahipun tiyanging baita kapal punika lajeng sumeleh wonten ing parng ingkang ageng piyambak kakalih, kalam- pahan andadosaken uwot, sareng titiyang salebeting baita kapal aningali rebahipun tiyanging baita kapal sumereleh wonten ing parang kakalih wau, lajeng sami anguwot wonten tiyanging baita kapal unika, kadadosanipun sami saged minggah dhateng ing pa- rang, saha sami kawilujengan sadaya, salajengipun boten antawis dangu amung elet sadasa menut baita kapal lajeng kerem, dene ingkang katingal kumambang ing toya amung ngalabagi baita kapal sawatawis. Menggah oulo ingkang dipun inggahi ing para tiyang saking baita
kapal katingal boten kagriyanan ing titiyang, pangangkahipun para tiyanging baita kapal supados sageda apikantuk tatedhan saking baita kapal ingkang kerem wau, punika boten patos swonten pikan- tukipun, angsal-angsaling tatedhan amung sakedhik, ewadenten tatedhan punika kawradinanaken dhateng titiyanging baita kapal kathahipun tiyang gangsal welas, amung sakedhap tatedhan punika telas katedha ing titiyang gangsal welas wau. Sareng titiyang ingkang saking bait akapal angupados tatedhan wontening pulo ingkang dipun inggahi wau, angsal sawatawis dinten laminipun lajeng aningali panunggilanipun kraca sakalangkung kathah sami anemplok wonten ing parang, pnika lajeng kapendhetan sami katedha dening titiyang ingkang saking baita kapal, andadosaken sagedipun gesang para titiyang saking baita kapal wau. Salajengipun titi- yang ingkang saking baita kapal sami lumampah dhateng imbanging pulo sanesipun ingkang dipun inggahi wau, ing ngriku para tiyang saking baita kapal aningali anjiring tiyang mendhet ulam, nunten para tiyang punika sumedya angentosi wonten ing panggenan anjir, sareng ing dinten enjingipun para titiyang saking baita kapal sami ningali ing saganten wonten baita alit lumampah, ing nalika samanten para tiyang saking baita kapal lajeng angobat-abitaken sinjang, kadekekaken ing gantar. Titiyang salebeting baita lait ingkang wonten ing saganten wau sami aningali mobat-mabiting sinjang, lajeng kapurugan anyelaki. Menggah ingkang sami anumpak ing baita alit punika titiyang malajeng, titiyang malajeng wau lajeng sam,i aututulung dhateng para titiyang ingkang saking baita kapal, sami kabektanan saking pulo ing ngriku dhateng griyanipun, saha sami kasukanan tedhan boten ngantos kikirangan, para titiyang ingkang saking baita kapal anggenipun wonten pulo ingkang boten kagriyanan ing tiyanglaminipun kalih welas dinten, saha sami anandhang kikirangan ing samukawis, sasampunipun para tiyang malajeng atutulung ing tatedha kados ingkang kasebut wau, para tiyang ingkang saking baita kapal laeng kabekta dhateng ing pulo Satam ingkang ingkang kagriyanan dening wadananing titi- yang malajeng, wonten ing ngriku paata tiyang ingkang saking baita kapal kasuba-suba kasukanan ing tatedhan tuwin sanesipun ingkang mesthi kangge. Setir maning baita kapal ingkang kerem wau, sasampunipun rekaos sanget anggenipun angupados baita wonten pulo ngriku, wekasan saged apikantuk baita alit satunggil, tumunten setirman ambujuk tiyang ingkang saking baita kapal tiyang tiga, sarta tiyang malajeng tiga, kaajak dhateng ing Singapura, ananging sami anyagahi purun tumut manawi dhateng ing Riau (Riyo), kala tanggal kaping 29 wulan Dhesember 1866, Setir- man mangkat dhayteng Riyo, sareng makaten Setirman lajeng sumer- ep bilih tiyang malajeng tiga wau boten sumerep marginipun ing- kang dhateng Riyo, mila kalampahan baita punika kakendelaken
wonten ing pulo satunggil, wonten ing ngriku tiyng malajeng tiga sami mopo, boten wonten purun anglajengaken ing lampahipun dha- teng riyo, Setirman tumunten angupados tiyang wonten ing Pulo ngriku, ananging boten wonten tiyng ingkang purun tumut lampahing Setirman, wekasanipun setirman anglajengaken lampahipun kaliyan tiyang ingkang saking baita kapal tiyang tiga wau dhateng Singa- pura, snadyan baitanipun borot, lampahipun wau inggih kaajengak- en, wekasan sged dumugi ing Singapura, sareng sampun wonten ing Singapura setirman enjingipun lajeng sowan dhateng ingkang dados pangagengipun ing Singapura, , pangageng punika kasaosan serati- pun kapitaning baita kapal ingkang kerem wau, ing snalika pan- genging Singapura dhadhawah anglampahaken baita kapal asep, kapurih amurugi dhateng kapitaning baita kapal Willem kaping tiga (Willem III) sakalerehanipun sadaya, kabektaha dhateng Singapura. ============================= Kemongga Sutra Dhokter Wilder ing tanah Amerikah sampun amanggih kemongga sa- tunggil utawi kalih jodho,kemongga punika medalaken ramat sutra saking badanipun, satunggil tunggilipun kemongga ing dalem kalih tengah jam saged amedalaken ramatipun sutra 150 elo, dene sutra wedalanipun awarni jene. wonten malih opsir ingkang sampun pikantuk kemongga kados makaten kathahipun 30 iji, punika sampun saged amedalaken sutra 3881 elo, serating sutra ingkang medal saking kemongga punika sakalangkung wuled saha kiyatipun boten saged pedhot manawi kadamel anggan- tung samukawis, utawi manawi badhe kadamel anggantung tosan ingkang wawrat 54 utawi 109 grin, menggah sarinipun punika wa- wratipun kirang langkung saking sasaga. Saking pawartosipun ing tanah amerikah, sapunika bab pabrik pangggenan kemongga kados ingkang kasebut ing nginggil wau, kadamel ageng sanget. =========================== Ing lOndhon wonten tiyang estri ingkang boten nate medal saking griya, sarta angenggeni kamar satunggil boten pisah kaliyan kucingipun sakawan, kamar punika salaminipun kaenggenan dening tiyang estri boten nate dipun resiki saha kakumbah, ngantos andadosaken gandaning kamar punika boten anyakecani, sampun asring-asring kemawon kaengetaken, ananging meksa sanjanging tiyang ingkang kados makaten dereng nate dipun turut, awit saking punika tangganipun lajeng kesah lapur dhateng pulisi, supados anundhunga tiyang estri punika saking panggenanipun tongga ingkang kados makaten wau, badhe boten kalampahan, awit tiyang estri punika boten saged pisah kaliyan kucingipun saka- wan, sarta tiyang estri wau sampun acacariyosan, ing pundi-pundi panggenan angger kucingipun sakeca, pejah gesanga ing ngriku
ingkang kaanggenan dening tiyang estri, tiyang estri punika sakalangkung bingah manawi pejaha asareng kaliyan kucingipun wonten ing kamar ingkang kaengggenan wau, tinimbang dipun peksa angoncati dhateng ingkang dipun tresnani. ====================== Panuwun kula dhumateng tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani, mugi karsaa amacak serat kula punika, wonten jurumartani ingkang badhe medal ing dinten kemis ngajeng punika, supados tiyang ingkang nama Raden Kertasari, mantri Lid ing nagari Caruban sampun ngantos kalajeng-lajeng anggenipun purun-purun anacad dhateng abdi dalem wadana jaksa ing Surakarta, ingkang anama Raden Tumenggung Rajaniti, awit Tumenggung Rajaniti punika dede babagipun , saha boten pisan-pisan angawanana dhateng piyambaki- pun, manawi Kertasari taksih purun anglajengaken ing panacad dhateng Raden Tumenggung Rajaniti, awit saking sampun dados karemanipun angawon-awon tiyang, amesthi badhe wonten ingkang amabeni ing pangawon-awonipun, malah badhe kauja ing sabudini- pun, kertsari punika sampun kayektosan saking ungel-ungelaning seratipun, bilih boten kadunungan ing ambek utami, saha taksih cotho dhateng kasusastran, punapa malih boten sumerep ing nalar ingkang prayogi, ewa denten sakalangkung baut anacad dhateng tiyang, mila kenging kawastanan tiyang tan pambudi, tiyang ingkang kados makaten punika, boten kenging kalebetaken ing cacah, kedah kawedalaken saking pakumpulaniun tiyang sae, awit manawi anacad dhateng tiyang, boten purun angupadosi rumiyin cacadipun piyambak, ingkang kagelaraken amung cacadipun tiyang sanes dede cacadipun piyambak kaumpetaken wonten ing gegeripun. Raden Tumenggung Rajaniti kaawon-awon dening Raden Tumenggung Mangkupraja, punika dereng tetep awonipun awit dereng wonten karampunganing prakawis ingkang anetepaken awonipun Raden Tumeng- gung Rajaniti, saupami Raden Tumenggung Rajaniti sampun tetep ing awonipun, punapa Kertasari gadhah wawenang adamel langkung awrat- ing awonipun Raden Tumenggung Rajaniti wau, manawi tiyang sae amesthi badhe rtumaos welas dhateng tiyang ingkang katetepaken ing nganwon, ananing kertasri bingah aningali tiyang cilaka, saha susah aningali tiyang begja, mila Kertasari punika kenging kawas- tanan mitraning setan, awit setan punika angombyongi dhateng titiyang ingkang sami paben, makaten ugi kersari lajeng angom- byongi dhateng Raden Tumenggung Mangkupraja, ingkang dereng kenging kawastanan menang ing pabenaipunkaliyan Raden Tumenggung Rajaniti, wangsulan den tumenggung Rajaniti inggih dereng kenging kawastanan kawon, awit Raden Tumenggung Rajaniti wau dereng mangusli pitakenipun Raden Tunmenggung Mangkupraja, inggih leres Raden Tumenggung Rajaniti ragi rendhet anggenipun asuka wawang- sulan dhateng Raden Tumenggung Mangkupraja, punika boten manawi
awit saking kathahing padamelanipun, wasana jaksa punika amesthi kathah padamelanipun, sanes kaliyan tumenggung pensiyun kados Raden Tumenggung Mangkupraja, amesthi kathah ngangguripun dados kenging kawastanan: kosokwangsuliipun Tumenggung Rajaniti. Kertasari purun-purun amedalaken pitembungan ingkang kados makaten: punika kimawon Raden Tumenggung Rajaniti, sampun kenging pinastanan lepat, kirang titi, saha resik, panginglingipun ing samukawis saseratan, amangke kula badhe pitaken dhateng Kerta- sari, punapa Kertasari punika jaksa ageng, dene kok purun an- grampungi uduring priyantun Tumenggung kakalih ingkang pantes sami kasembaha dening ingkan gnamja Kertasari mantri lit, sinten ingkang maringi wawenang dhateng sampeyan mas Kertasari, adamel karampungan ingkang kados makaten wau, sampeuan gadhah ing kawaj- iban punapa ing prakawis uduripun priyagung kakalih wau, luwung sampeyan anggarisana dalancangipun raden Tumenggung Rajaniti, ing kabadhe kadamel anyerati aturanipun tiyang gadhah prakawis, amesthi sampeyan badhe angsal alem, punika langkung sae katimbang kaliyan pangoceh sampeyan wonten ing Jurumartani, boten wande pangoceh punika badhe adamel bilahi sampeyan piyambak bilih sampeyan taksih anglajengaken pangoceh wau. Kertasari purun angumbar basanipun ingkang kados makaten: kados pundi patrapipun tiyang angersa ing pangadilan kula nyuwun wuwu- lang ing panjenenganipun Raden Tumenggung Rajaniti, menggah panuwun kula wuwulang wau, mugi katrapena ing serat Jurumartani kemawon ing mangke kula apitaken malih dhateng sampeyan mas Kertasari, sampeyan niku tiyang punapa katimbang kaliyan Raden Tumenggung Rajaniti, panggenan sampeyan amesthi wonten sangan- daping sukunipun tumenggung wau. Raden Tumenggung Rajaniti boten nate amumulang dhatng tiyang, awit dede kawajibanipun, panggena- nipun wuwulang punika wonten ing pujongga, manawi sampeyan boten sumerep tegesipun pitembungan ngkang sampeyan sebutaken wau, prayogi sampeyan apitakena dhateng pujongga, punika amesthi saged asuka kateranganipun dhateng tiyang bodho, wangsul manawi sampey- an badhe sumerep bab paukumanipun tiyang dhwen, lah punika Raden Tumenggung Rajaniti panginten kula karsa amaringi serep dhateng sampeyan, inggih punika paukumanipun katapuk cangkemipun ngantos mencos, lah sapunika sampeyan sampun angsal katerangan, kados pundi mas Kerta, leres punapa boten, manawi sampeyan maah dereng leres, sampeyan kula aturi pitaken dhateng titiyang sanes. Wasana kula angemutaken dhteng sampeyan, sampun purun purun malih, angawon-awon tiyang, punapa malih tiyang ingkang dede babagan sampeyan, saha ingkang boten pisan angaru-biru dhateng kawujudan sampeyan, amargi kadadosanipun badhe anuntun dhateng tiwas, ewadenten manawi sampeyan boten kenging kula emutaken, lah punika sumongga ing karsa, pun wigya panitisastra taksih
kadugi anadhahi pangawon-awon sampeyan dhateng Raden Tumenggung Rajaniti. Kudus tanggal kaping 8 April 1867. Katandhan Wigya Panitisastra. ========================= Manawi pareng ing panggalihipun tuwaningkang ngarang serat Juru- matani, mugi karsa amacak kdos ing ngandhap punika. Kula sampun mariksani cangkrimanipun, mas Onggamina, kang kasebut wonten ing Jurumartani KEMIS PING !$ WULAN Maret punika: mawi kasekaraken namung sapucung:wantahipun makaten: ingkang serep boten saget mendhet, ingkang mendhet botten nedha, ingkang nedha boten tuwuk, awit tuwukipun wonten kang boten nedha: Punika menawi pareng panggalihipun mas Onggamina, pambtang kula makaten. Wajibipun maripat namung kadamel ningali estu Tangan kalih mung dremi mamendhet Lambe ngandhap nginggil sadremi ngecpaken, sawrenining tatedhan sapanunggilanipun, dangu dangu ngraosaken tuwuk sarta kemlakaren wetengipun. Menggah patrap sumanten wau kirang temtu leres lepat punapa tunggil kaliyan kresanipun mas Onggamina: titi. Kula pun tanpa karya: ====================================Para tiyang ingkang taksih gadhah sambutan dhateng kantor lelang ing Surakarta kala wulan Dhesember 1866, ing mangke sami kaemutaken , ambyara sambutan wau saderengipun atuwi satelasing wulan april punika, manawi boten angleksanani pambayaring sambutanipun saestu badhe katagih medal saking pangadilan. Surakarta kaping 1 April 1867 Ingkang nguwasani kantor lelang. Katandhan Bosower. ========================== Benjing ing dinten Senen tanggal kaping 15 wulan april punika, wanci jam 8 sonten, badhe wonten lelang ing sositit Dhe harmono, ingkang badhe kasade buku-buku. Benjing ing dinten Kemis tanggal kaping 18 wulan april punika, badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan Yonghir Von Smith Often- stat. Benjing ing dinten Jumungah tanggalkaping 19 wulan april punika, badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan Yonghir Dhekok ing Jongrangan. Sasantunaipun Undhang-undhang Loterei arta ingkang minongka kauntunganipun Sositit sami sitiyah ing Samarang. Kathahing arta 210.000 rupiyah, ingkang sampun kaiden dening kanjeng tuwan Guprenur Jendral ing Indiya Nederlan, kasebut ing serat kakancinganipun ingkang katitimangsan kaping 21 wulan
Oktober 1866, ongka 13. kauntungan satunggil--------------------- Rp. 125.000 Kauntungan satunggil--------------------- Rp. 10.000,-- kauntungan tiga satunggil-tungilipun Rp. 1000,---- ----------------------------Rp. 3.000,-- kauntungan kalihdasa satunggil-tunggilipun Rp. Rp. 10.000,-- Kauntungan kawandasa gangsal santunggil-tunggilipun 100 rupiyah --------------------------- --Rp. 4.500,-- Kauntungan seket santunggil-tunggilipun 50 rupiyah------------------------------- Rp. 2.500,-- gunggung -------------------- Rp. 155.000,-- Arta ingkang kadamel ambayar wragading loterisaha prabeya ingkang konjuk ing kangjeng Gupremen, punapa malih ingkang minongka kauntunganipun ositit Amisitiyah gunggung sadaya... Rp. 55.000,-- gunggung 210.000,-- Menggah loterei punika badhe katamtokaken ing pamainipun benjang ing satengahipun wulan Juli ing ngajeng punika Keuntunganipun loterei kenging katampenan sampunipun loterei kamain elet kawan- welas dinten, tanpa kacowok punapa-punapa, dene ingkang sami angsal kauntungan saged atampi saking Tesaurriring sositit. Panumbasipun angkaning lot kedah kabayar kenceng, sarta wragad- ing anggenipun angintunaken kabayar piyambak, dene loteri punika kaperang dados lot wetah, papaliyan tuwin para sakawa- nan. Saged dipun pikantuk angkaning lotrei wau saking para tuwan ingkang kasebut ing ngandap punika: Ing Batawi, Tuwan Winserdhelange en ko Ing Batawi, Tuwan Klein Notaris Ing Batawi, Tuwan Simon Ing Surabaya, Tuwan E. Tinbering en ko Ing Ngayogyakarta, Tuwan C, Panlenep Ing Ngayogyakarta, Tuwan A.Begeman Ing Surakarta, Tuwan H.Wilken Nem Ing Surakarta, Tuwan P.W.G. Gaut Ing Samarang Tuwan Wermut en ko Ing Samarang Tuwan W.Bos Nem Ing Samarang Tuwan D,Grunepel Ing Samarang Tuwan C.L.Dhangmeiyer Ing Samarang Tuwan Y.P.Krabe
Ing Samarang Tuwan Repeliye en ko Ing Samarang Tuwan G.C.T.Pandhorep Ing Samarang Tuwan Dhegroot Kolep en ko Ing Samarang Tuwan Susman en ko Ing Samarang Tuwan Tuf en ko Ing Samarang Tuwan B.P.Aotisen Ing Samarang Tuwan H.L. Dheliyon Ing Samarang Tuwan Y.A.Brumsetedhe Awit saking asmanipun Dhireksi katandhan Tuwan Brumsetedhe, Sekretaris ======================= Ing tokonipun tuwan Jaspres enko para tiyang saged pikantuk atumbas serat undhang-undahang regi, 25 sen satunggil. ===================== Tuwan Jaspres enko sade serat pananggalan etang taun jawi, kangge ing salaminipun, menggah reginipun sarupiyah satunggil abayar kenceng. ====================
Ongka 16, 18 April 1867 Ing nalika wangsullipun para prajurit bongsa prusi dhateng ing kitha Barlin saking paparangan ing Ostenrik punika wonten opsir satunggil ingkang kataton ing sirahipun, awit saking bingah ing manah dene begja opsir wau saged mantuk kalayan wilujeng, mila opsir lajeng enggal-enggalan mantuk ing griyanipun. Sareng opsir wau duugi ing griyanipun bojo tuwin tiyang sepuhi- pun sami sakalangkung kaget sarta bingah ing manah, opsir tumunten ambikak topinipun saha lenggah sareng kaliyan semahioyb mawi bandhing padhiyan, boten antawis dangu anggenipun lenggahan semahipun opsir lajeng anjerit amargi topinipun opsir wau kacem- plung dhawah ing padhiyan, sarta bobating topi punika kabesmi telas, awit saking kabesmining babat topi opsir wau sakalangkung prihatos semahiun, saha sakalangkung ajrih badhe kapanggih kaliy- an rajanipun manawi angangge topi ingkang kabesmiwau, ananging semahipun opsir ingkang sakalangkung tisna dhateng ingkang jaler, lajeng amendhet topi punika boten mawi wicanten punapa-punapa kabekta malebet ing kamar, sareng wonten salebeting kamar semahi- pun tumunten agunting rambutipun sarta lajeng kaetrapaken ing topi minongka gagantosipun bobat ingkang kabesmi wau, pamasangi- pun rambut punika sakalangkung enggal sanget sakedhap smpun dados sarta sae boten ewah kados kala dereng kabesmi, sasampunipun rampung topi punika lajeng kasukakaken dhateng ingkang jaler, mawi wicanten makaten: Sumongga topi punika sampeyan agem samun sampeyan aliting panggalih, mila kula adamel ingkang makaten awit saking trisna kula dhateng sampeyan sarta kula welas sanget manawi sampeyan ngantos kalamahan tampi paukuman jalaran saking kabesmining babating topi sampeyan. Opsir wau lajeng medal saking griya anumpak kapal, sarta angangge topi ingkang kadekekaken rambut wau, sumedya sowan ing kangjeng raja ingkang saweg rawuh saking tanah Ostenrik. ========================= Kathah tiyang kathah cipta. Paribasan ing nginggil wau anedhahaken beda-bedaning sipta tuwin pratingkahing satunggi-tunggiling tiyang, saha tetep ing yektosi- pun, ananging sakathahing cipta wau saestu wonten satunggil ingkang kenging kaangep leres, bilih botena makaten amasthi sawarnining udur ingkang jalaran saking gesehing pamikir, boten saged karampungan. Sareng kula amaos seratip[un RAden Tumenggung Mangkupraja tuwin Rajaniti ingkang kapacak wonten ing Jurumartani, kula lajeng kengetan ujaring paribasan ingkangkasebut ing nginggil wau, wonten priyantun sawatawis ingkang murinani dhateng prakawisipun tumenggung kakalih wau, ananging boten wonten ingkang anerang- kaen cacongkrahipun, malah malah panyeratipun priyantun wau amrugaken kisruh, awit sedyanipun amung angawona-awonaken, sad- hengah amastani yen tumenggung Mangkupraja sakalangkung ing bodhonipun, wangsul Rajaniti kawastanan cacating tingal saha sepi
pisan saking pamikir sapanunggilanipun, wonten malih ingkang mastani manawi Tumenggung Rajaniti mangsanipun serat Jurumartani, dados nalare meh makaten punika ingkang minongka kadamel la- landhesaning busukipun. Saupami pangadilan andhawahaken karampungan kalaras sakingkalepa- taning tiyang ingkang sakalangkung sumapala makaten, boten wande Kartasari ingkang dados mantri lit badhe anemahi kasangsaran kapicit saking kalenggahanipun amargi saking panyeratipun lit mawi amejahi aksara, ta, leresipun amejahi da, mongka mantri lid punika kedah sumerep dhateng aksara Walandi. Mila kula purun anamtokaken yen panginglingipun prakawis punika tumpang so, saha boten mawi binudi pinungseng temen-temen, tuwin emperipun tiyang ngupados uceng kecalan deleg. Saking pamanggih kula prakawis punika kedah kaprinci dados kalih, kang sapisan bab pambayaripun mangkupraja yatra kathahipun 160 rupiyah, kaping kalih inggih punika bab jawab jinawabing priyantun kakalih wau, ing ngatasing sumerep botenipun dhateng ahli warrisipun Suma- wikrama, tuwin sapanunggilanipun. Mila saupami Rajaniti kadudnungana cacad kados ingkang sampun kawartosaken dhateng Sukamulya tuwin Kartasari, ingkang sampun tatela gendhengipun awit lepat ing panyerating kalenggahanipun cacad wau ingggih taksih dereng kenging katunggilaken akaliyan prakawis ingkang kapisan, sabab saupami Mangkupraja boten gadhah prakawis kaliyan Babah Ki Yang Sing, saestu cacading Rajaniti taksih kasidhem sadaya. Ing mangke kula nglairkaen pamanggih kula, kula inggih sampun dhamang bilih bilih boten katdhanan rembag, ananging kula adreng sanget badhe anedtepi lalabuhan kula cathek cawel kang kaping kalih, panyipta kula makaten, prelonipun tumenggung Mangkupraja amacak serat uduripun akaliyan Tumenggung Rajaniti, wonten ing Jurumartani, ingggih supados kajuwara ing pundi-pundi, menggah kawontenaning pangadilan Surakarta wah malih kawontenaning priyantun ingkang kakarsakaken dados pangeng ing pangadilan pradata, mila sok tiyanga inggih kalilan anglairaken pamanggih wau, prayogi kadhapura serat karam- pungan kados ing ngandhap punika. Babeneran wus angrembug ature Raden Tumenggung mangkupraja, lan Tumenggung Rajaniti, kang wus kinisruhan dening ature saksi Sukamulya, tuwin kartasari mantri Lid, kang siji calon wadana jeksa Surakarta, sijine calon priyayi pocotan amarga saka luput ing panulise kalungguhane. Pamikire babeneran mau, wus tatela,, tumenggung Mangkupraja katetepake bayar dhuwit kehe 160 rupiyah marang babah Ki Yang Sing, kaya kang wus kasebut ing layang pikudhung karampungane pradata, katitimangsan ping sasi, taun Be, ongka 1792. Wus karembug, Tumenggung mangkupraja mopo ora gelem angleksanani
kang dadi karsaning parentah, amarga Tumenggung mau anduweni dhuwit pamenang marang ngabei Sontapraja, lan Sumawikrama, gung- gung 566 rupiyah luwih 80 dhuwit kasebuting cecekalane layang pikudhung katitimangsan ping 23 Sapar Dal, 1783. Wus karembug ska ature tumenggung Mangkupraja, yen wus rambah- rambah olehe nyadhong dhuwit pamenange marang Tumenggung Rajani- ti, awit Sura JImakir 1794, ananging tanpa wasana. Wus karembug yen babeneran ora anduweni sipat ngalimun mulane ora bisa anggenahake pangijating priyayi sakawone. Wus karembag yen sepi teka ing sabab dene tumenggung Mangkupraja anyarehake panyodhonge tuwin marang ngabei Sumawikrama lan Sontapraja, kala alame tumenggung Among Praja. Wus karembug saupama Tumenggung Mangkupraja wus sataun nyadhong dhuwit pamenange marang amongprajan temahane ora oleh , apa sababe ora nuli gugat utawa apa sababe, teka nalar mangkono iku ora andadekake wiwinih ing dredah tuwin pamuring-muringe, kang lagi kawetu saiki. Wus rembug atur pamelehe Tumenggung Mangkupraja ana sakal 9 bab. Wus karembag yen babeneran ora wenang anungalake prakawa liya- liyane iku karo prakara kang prelu, iya iku tetep kalahe mangku- praja, bayar dhuwit kehe 160 rupiyah, wus karembug, yen Mangku- praja ora kena ora amasthi bayar dhuwit samono kehe, dene ing buri wenang gugat bab lenane Rajaniti. Abdulatip. ================ Serat Panotol, minongka panjurung, mugi kapacak ing srat Jurumar- tani. Raden Tumenggung Rajaniti, kula amitrangaken, anggen kula suka wewangsul, dhumateng jengandika, kang kasebut wonten kekancinga- nipun ing serat Jurumartni ongka 12, Kemis kaping 21 Maret taun 1867 kang kaping sapisan bab, anggen kula amestai kawontenanipun waris sumawikraman, punapa sampun leres, punapa dereng. Ingkang kaping 2,jengandika kula purih dumuk, katranganipunkale- patan kula kang ageng, kapratelakna kang trang, kados anggen kula amestani, kawontananipun wais sumawikraman. Ingkang kaping 3,jengandika kulawestani angungas-ungas saken kawigyan, badhe damel bodhonipun, penggalihane priyagung wadana wolu, punika jengandika akeni, punapa boten. Ingkang kaping 4,jengandika kula westani boten mituhu, punapa saungelipun kagungan dalem, gadhuhan jengandika seratna nawala pradata, punapa dene anggresadasa, punika jengandika akeni, punapa boten. Ingkang punika menggah anggen kula mestani, dhumateng jengadika kang kasebut ing ngajeng wau, kula ngajeng-ajeng wangsulan jen- gandika kang trang, lan kang wija, supados gusti-gusti , utawi
sawreninipun priyantun ageng alit, kang sring-sring tampi serat jurumartani, panimbangipun sageda trang, sinten kang leres, utawi sinten kang lepat, ingkang menawi kula dereng tampi srat wangsul saking Jengandika, kula dereng narima, sabab srat jengandika, kang kasebut wonten srat Jurumartani ongk 10, Maret taun 1867, suraosipun , jengandika wicanten cacah-cucah, angawon-awon dhuma- teng kula kathah-kathah, tanpa piritan, angangge sakajeng-kajeng jengandika piyambak, sanget gumun ula, dene kados dede kecaping priyagung bupati, utawi jengandika kados boten badhe pinanggih malih kaliyan kula, wonten pasowan tigang prakawis, ingkang rumiyin wonten pasowan srimanganti, salajengipun sowan ing sangandap sampeyan dalem kanjeng ingkang sinuhun, kalenggahan kula kaliyan jengandika sami, utawi menawi wonten kukucah dalem, inggih teksih tunggil sapanggenan, punapa dene menawi sowan kanjeng tuwan Residhen utawi manawi sowan ing kiyai lurah kanjeng raden adipati, kalenggahan kula kaliyan jengandika inggih sami boten wonten kaotipun, titi. Kaserat, Surakarta, tanggal kaping 25 Dulkangidah, ing taun Alip ongka 1795 mangkupraja. ========================= Kula sampun ningali srat Jurumarani ongka, 13 Kemis kaping 28 Maret taun 1867, labet saseratanipun sang pandhita Sukamulya, ing dhusun Surasajati, ingkang Suraos, sang pandhita anglairaken murinaira den tumenggung rajaniti kang saweg tinengga ing kabe- jan, sang pandhita amestani kula boten leres sanget nelakaken bodhonng manah kula, punapa malih pamacak kula serat kagalih tanpa piritan, menggah wewangsulan kula ing ngandhap punika: Mila kula pacak ing srat jurumartani inggih wonten wewatonipun, awit Raden Tumenggung Rajaniti piyambak kang kawit angawon-awon dhumateng kula, wicanten cacah-cucuh tanpa kering, angangge kajeng-kajengipun piyambak, kados dede kecping bupati, kados sang pandhita boten kakilapan ing kaurusanipun bab punika, wondene menawi kalemunan sang ppandhita kula purih anupiksani srat kula, kaliyan sratipun Rden Tumenggung Rajaniti, kang kapacak wonten ing srat Jurumartani ongka 8, Kemis kapinb 21 Pebruwari, kaliyan kang papacak ing srat Jurumartani ongka 10 Kemis kaping 7 Marret, utawi kang kapacak ing srat Jurumartani ongka 12 kemis kaping 21 Maret sami taun 1867, menawi srat tetiga sampun kapariksa kados sang pandhita trang panimbangipun, ingkang kaping kalih sang pandhita andreng angengetaken dhumateng kula, sarehning kula sampun sepuh sampun gadhah manah kapirare, sak langkung suka pirena ing manah kula, sabab kula samangke sawek tampi ganjaran kekirangan sanget, naming boten kekirangan sandhang utawi pited- ha, amargi patedhan dalem, ganjaran kula siti dhusun kathah pamedalipun, kula sandhang saha kula tedha saanak putu kula botn
kirang, malah langkung kathah ngantos mubra-mubru, menggah kang dados kirangan kula, amregi kula sawek kekirangan penggalih, samangke sang pandhita amitulungi sidhekah rembag, ing saklang- kung panarima kula, ingkang kaping tiga kula kapurih narima satitah, saderengipun sang pandhita suka wasit, inggih sampun kula lampahi, kula kendel wonten ing griya boten nate sanjan, malah kula ngantos kamidilepen awis-awis sowan sangandhap sam- peyan dalem kangjeng ingkang sinuhun, suprandosipun wonten kadang karuh ingkang angraosai kula kawestanan anglalu, o, punika boten, yenkula gadhah manah mekaten, boten langkung namung kata- hah kajrihan kula, samaangke larak leres pandugi kula, sang pandhita kemawon purun maoni dhumateng kula, mongka anggen kula nglampahi parentahipun wadana jaksa ngantos tigawelas taun teksih kula sarehaken, punika larak inggih kenging dipunwestani narima satitah, tur sang pandhita boten kekirangan, ananging sarem kula sadhuku kedah kula lebetaken segantenipun sang pandhita, saking panedha kula mugi sang pandhita sampun kantos kalemunan jejuluk ipunsang pandhita, kalih prakawis tiga patrapan, 1, pandhita, 2, Sukamulya, 2, pratapan Surasajati, yen tilara tigang prakawis, dados sang pandhita saweg yuswa nem wulan, dereng tedhak siti,s areng sang pandhita suka wangsit kula kapurih narima satitah, dados kula esnget kala arumiyin kula nyupena pinanggi priyantun kalih, satunggal kangkung, satunggilipun putro, kang kakung bagus, kang putri inggih endah warnanipun, wonten ing ngrikanipun kula matur pitaken jejuluk dalem sinten, yen kowe takon jenengku, ya aku Surayaningrat, iki sadulurku tuwa, kang nama Asdawinata, kula matur pitaken malih, panjenengan dalem badhe tedhak dhateng pundi, pangandikanipun, iya arep marene bae, aku mung meling bae menyang kowe, lan menyang anak-anakmu, ing saiki padha narimaha satitah, saking wentawis anggen kula nyupena, sapriki smpun wolung taun lameniun, titi. Surakarta kaping 3 ing wulan Atji, ing taun alip, ongka 1795. mangkupraja Wangsulan dhateng Abdulatip, Assalamunolaminrabirakim. Kula sampun ningali sratipun A:La: kang kawrat ing Jurumartani ongka 14 ungelipun makaten ing samangke kula badhe pitaken dha- teng Sukamulya, punapa pyambakipun sampun kasupen genipunsuka rembak dhateng mangkupraja sampun angawonawon dhateng Rajaniti ingkang saweg tinengga kabekjan, mongka salajenging seratipun sukamulya anyanympahi dhumateng Rajaniti o punika boten ta mas, yen kasupenan kados kados pundi tiyang sawek kapacak anunggil urut sak serate kalajenga kasupen, utawi boten pisan yen kula nedyakna anyampahi, kajawi perlu amung amratelakaken ing satemen-
temenipun , atyang kang cariyos kapedhakipun anggen kula bten pitados kados pundi, mila kula lairaken punika amurih maremipun Mangkupraja suados sampun kantos kalajeng-lajeng nggenipun angawon-awon, pikajengan kula boten susah mangkupraja aneksek- nesekaken, lelampahanipun Rajaniti, atyang sadaya titiyang ing Surakarta sampun sami anyamerepi, cihnanipun kang kula pratela- kaken terang, kadosta patrapipun kala kula gadhahprakawis ingkang sampun kula caroyosaken ing ngajeng, kaping 2, nggenipun amangsu- li dhateng mangkuprajan, punika arak inggih anedhahaken anggening selang surup pan tur sugih lalen ta mas, lah punika kok inggih wonten ingkang mupakati amastani nggenipun lusak-lusuk Rajaniti, kados sratipun mantri Caruban kasebut Jurumartani ongka 14 ugi, ewa dene manawi caroyosing kapedhak wau lepat kula anyumangga- kaen, ananging kados inggih leres sadaya awit sampun kula titik terang dhateng saliyanipun ing tiyang inggih yakin cocok kados cariyosin gkapedhak wau, ewa sumanten manawi mas A,L, kirang pitados sumongga ta mas, kula aturi anerangkaen pyambak, kaping 2, mas A.L. mratelakaken, pitembungan yen tilas wadana jaksa wau, sawek kaundur wau lepat, sabab pamirengipun mas, A.L. sampun wonten kalih tengah taun, punika inggih leres nun, nanging maka- ten saking pamireng kula tyang wusana, sadyanipun amtenar menawi kenging prakawis ingkang magepokan perlu punika lajeng kakende- laken saking pandamelanipun rumiyin, prakawis kalampahaken ka- tranganipun angentosi karambpungan ing tembe, mila kula tembun- gaken sawek kaundur awit dereng kaputus, beneh kaliyan amtenar ing kang kaundur sarana tanpa prakawis amung sabab saking teled- horing damel utawi sabab sanesipun, kaping 3, mas abdul amrate- lakaken, yen pan wanging tyang kathah ingkang dereng nate sumerep ing Surakarta, utawi boten sumerep kawontenanipun ing ngriki, Raden Tumenggung Rajaniti ingkang pinunjul tinimbalan sasamenipun, punika inggih leres mawi sanget, panyiptanipun titiyang kathah wau, sabab priyantun ingkang pininta dados wadana jaksa tamtu papilihan, ananging boten mas yen rden tumenggung Rajaniti dobola temenkados cariyosing kapedhak kang sampun kula cariyosaken ing ngajeng, kaping 4 mas Abdul amratelaen manawi kula sampun dhamang, apitaken ingkang lepat punapa ingkangmilih punapa kang pinilih, o boten kadosa mas dene sampeyan teka kaping kalih damel, serat kula arak inggih samun mratelakaken terang ta mas, yen bab punika anelakaken takdir lulah boya kenging ginayuh ing kawulaniun kaping 5 sratipun mas Abdul amastani yen serat kula boten wonten paedahipun saigar-igara, sabab boten nerangaken ing nguduripun priyantun kakalih wau, amung mamaoni dhumateng Rajaniti, o punika titiyang bodho, inggih anerangaken ugi, awit punapa mas, A.L. anggalih kirang kathah kirang terang nggen kula mratelakaken kawontenanipun Rajaniti, punapa dene panarkanipun mas A.L. kula amung jalaran gething, lo punika boten ms, sabab kula boten sulaya tuwin boten gadhah sakit manah
dhumateng Rajaniti, kajawi perlu amung amurih mampehipun mangku- praja, manawi sarta panujuning panggalihipun, ing wasana manawi wonten gangsulipun ing tembung lepating pamacak kula aksara, ingkang ageng pangaksama sampeyan mas. Ing dhusun Surasajati kaping 5 Besar Alip, ongka 1795, Sukamulya.
Ongka 17, 25 April 1867 Pawartos warni-warni Kanjeng Tuwan Residhen ing Surakarta, N.W.Lamres Pantorenbureg, ing mangke kakula wisudha dados Rider saking Ordhe Nederlan Senleyo, kasebut ing serat kakancinganipun Kanjeng Maharja, katitimangsan kaping 19 Pebruwari 1867, ongka 81. Menggah para ageng akaliyan para priyantun ageng alit ing Surakarta smi suka sukur sanget bab pangulawisudhanipun kanjeng tuwan residhen dados Rider wau, anjawi saking punika para priyantun ageng alit ing sanes nagari inggih ugi sakalangkung suka pirenanipun, saha sami asuka wilujeng dhateng kanjeng tuwan residhen Lamres pantorenbu- reg, kawedalaken saking telegrap, salajengipun kala tanggal kaping 14 wulan punika, wanci snten, para opsir ing loji ageng Surakarta, saha paraopsiring Leiyuni pun kanjeng gusti pangeran ADipati Arya Mangkunagara wah kanjeng gusti pangeran Adipati Arya Mangkunagara piyambak sami dhateng ing dalem paresidhenan, mawi ambekta musikan tuwin obor, dene ingkang sami ambekta obor punika para saradhadhu sawatawis ing loji ageng, inggih punika minongka pratondha isih kalulutanipun dhateng kanjeng tuwan Residhen, sadhatengipun ing dalem paresidhenan kanjeng tuwan militer kumendhan lajeng ngunjuk ing kawilujenganipun kanjeng tuwan residhen, mawi kaprtelakaken ugi ing pangujukipun awit saking namanipun para tamu ingkang sami wonten ing ngriku sadaya, manawi cami asuka wilujeng dhateng kanjeng tuwan residhen bab anggenipun kakula wisudha dados Ridder. kanjeng Tuwan Residhen ing waktu punika sakalangkung kagagas ing galih, saking angraos sih kalulutanipun para tamu sadaya dhateng kanjeng tuwan Resid- hen, ing sanalika kanjeng tuwan Residhen asuka panrimah ingkang medal saking eklasing panggaliyan suci dhateng para tamunipun wau punika. ========================== Pawartos saking Surakarta Sanadyana kalayan pangunguning manah anggen kula angaturi pawar- tos ingkang kasebut ing ngandhap punika, kula ugi rumaos bingah dene kula saged anglampahi kuwajiban ingkang minongka pratondha secaning pamitran. Kala malem Jumungah Paing, tanggal kaping 14 wulan Besar taun Alip punika, wnci pukul satengah wolu, Raden Tumenggung Mangku- praja seda jalaran saking gerah sampun antawis lami, enjingipun wanci pukul sadasa layonipun Reden Tumenggung Mangkureja kasu- marekaken dhateng ing dhusun luhuripun anama Temuireng bawah ing Karang pandhan, angkatipun layon saking dalem ing mangkuprajan mawi kajenengan ing kangjeng tuwan Residhen Lamres Pantorenbu- reh, kanjeng gusti pangeran adipati Ariya Mangkunagara, tuwin para Kanjeng Pangeran saha para priyantun welandi jawi sawatawis, jajaraning layon awit saking paring pranatan dalem kangjeng gusti katingalan semu asanget. Saking sumreseping prasobatab kula kaliyan Raden Tumenggung
Mangkupraja, kula kedah kedah anyariyosaken bab lalampahan saha lelabetipun Raden Tumenggung mangkureja kawrat wonten ing serat Jurumartani punika. Pangabdinipun Raden Tumenggung mangkureja wonten ing kadipaten Mangkunagaran laminipun kapara langkung saking kawandasa taun tanpa kendel ngantos dumugi ing sedanipun yuswa, 65 taun, kala rumiyin sampun nate dados upsir infanteri ing Lesiyun Mangkuna- garan ngantos angsal pangkat dados kapitan anglampahi tumut prang dipanegaran sarwa katrimah damelipun angsal ganjaran saking Kanjeng Gupremen awarni medhali jene, ing salajenganipun Raden Tumenggung Mangkuraja kakulawisudha dados abdi dalem mantri punggawa, awit saking katrimah anggenipun anglampahi kuwajiban tumunten kakersakaken dados abdi dalem papatih ing kadipaten Mangkunagaran angasta pangadilan pradata, tuwin angampil paprin- tahan sanesipun ingkang medal saking karsa dalem kanjeng gusti, anggenipun anglampahaken kaleresan tuwin anggenipun angampil paprintahan sansipun wau, tansah andadosaken parenging ggalih dalem kanjeng gusti, sabab Raden Tumenggung mangkureja anggenipun suwita kanthi manah seca- tuhu, cakep dhateng samukawis padamelan sarta boten kirang ing pamerdi amurih wewah ing karaharjanipun bawah ing mangkunagaran, sawarninipun abdi dalem ingkang kalereh ing raden tuumenggung mangkureja sami ering tuwin asih dhateng Raden Tumenggung puni- ka, awit pamomong sarta pangrengkuhipun dhateng kalereyan saka- langkung prayogi. Kala kanjeng tuwan ingkang wicaksana Guprenur Eneral Baronslut Pandhen belle rawuh wonten nagari Surakarta, amaringi sabet pameran satungal dhateng Raden Tumenggung mangkureja, minongka ganjaran saking kanjeng gupremen. Awit saking seddaiun Raden Tumenggung Mangkureja, bawah kadipa- ten mangkunagaran kaecalan priyantun ingkang wekel ing pasuwitan saha ingkang saged angladosi ing sakarsa dalem kanjeng gusti, punapa malih sinten sintena ingkang sampun pitepangan sae kaliyan Raden Tumenggung Mangkureja, amesthi tumut kasekelan saha karaos tinilar ing mitra ingkang ambek palamarta. Surakarta tanggal kaping 15 wulan Besar, taun Alip, Ongka 1795, Jurubasa sepuh, C.F.Winter. Wonten tiyang sugih, ingkang dados panggesanganipun anglengi saking tiyang malarat sanget, ingkang katedha ing sadintenipun namung manawi wonten welasing tiyang anyukani, tiyang sugih punika anama Bekan. Anuju satunggilipun dinten Bekan punika paben kaliyan tiyang glidhig, awit saking amrakawisaken berahan, kalampahan Bekan kacepeng ing tiyang kathah, sarta lajeng kaaturaken dhateng
pangadilan, ingkang ngasta pangadilan amriksani urusing praka- wisipun, sarehning papriksanipun amratelakaken manawi Bekan sampun annggebagi glidhik punika, mila lajeng kaetrapan paukuman tiyang prakawis, Bekan punika kenging amilih salah satunggil, dene paukuman tigang prakawis punika makaten: sapisan kadhendha, kaping kalih kasapu, ingkang kaping tiganipun kakunjaran. Sarehning Bekan wau sampun amisuwur manawi sakalangkung angonwel dhateng arta, anglangkungi saking pangoweling badanipun, mila bekan punika amilih paukuman kakunjara wolung dinten, sareng Bekan saweg kakunjara dereng angsal kalih dinten, awit saking panganiaya boten kalilan manawi kakintunana tatedhan saking griya, mila ing waktu punika Bekan anggadhahi cipta, manawi prayogi anglampahi paukuman kasapu kaping kalih welas, pamanahi- pun Bekan kasapu kaping kalih welas punika vboten kathah, sarta anginten ing sasampunipun kasadhu lajeng kalilan luwar, mila Bekan tumunten asowan ing ngarsanipun pangadilan, anyuwun kaukum sapu kemawon, ingkang ngasta pangadilan inggih amarengi, sarta ing sanalika punika Bekan lajeng kaetrapan paukuman sapu wonten sawingkinging kantor, ananging sareng saweg kagebag kaping nem, Bekan karaos sakit sanget, sarta ajelih-jelih mawi wicanten maka ten: mangke kula ambayar dhendha 25 rupiyah kemawon, ing panggeb- agipun inggih lajeng kakendelan, sarta ing sanalika Bekan ambayar arta dhendhanipun, dados Bekan punika awit saking pangoweling arta anglangkungi saking badanipun, mila ngantos kala,pahan tampi paukuman tgang prakawis sadaya. Sasampunipun mantuk Bekan anjampakaken labetipun kasapu, sarta kedah kaecalan arta malih, minongka panumbasing jampi tuwin ambayar wragadipun dhateng dhukun, anjawi saking punika Bekan ing dalem kalih wulan taksih getun sanget anggenipun kaecalan arta 25 rupiyah wau, awit pamanahipun makaten: saupami arta punika kalampahaken anakan, amesthi sampun anampeni anakan saka- langkung kathah. =========================== Serat kabar Lokomotif anyariyosaken bab pangajalipun tuwan Rakariyas kados ing ngadhap punika. Kala tanggal kaping 5 wulann April punika, ing griya sakit nagari Samarang sonten sujana satunggil ingkang andungkap badhe pejah. Tiyang wau inggih rumaos mawi sampun meh dumugi ing jangji, ewadenten taksih gadhah pangajeng-ajeng, saged dipun mulya malih, ananging sampun kathah kemawon lipiyanipun panga- jeng-ajenging agesang, ingkang boten kapanujon akaliyan takdir rullah. Dene sujana wau sampun rambah-rambah aningali kasangg- saraning pejah wonten ing ngayuda, akaliyan manah ingkang saka- langkung teteg, mila boten pisan yen ta rumaosa miris dhateng pejah, punapa dene piyambakipun sampun anedhahaken yen kadunungan
lalabuhan utawi, saha sampun asring anandhang kalangipan. Suprandosipun taksih wonten prakawis satunggal ingkang andadosak- en susah ing manahipun, inggih punika amung bab ingkang angopeni pamulasaraning bojo tuwin anakipun. kajawi saking punika piyam- bakipun anggadhahi pangajeng-ajeng, supados wonten amusanif ingkang karsa macak salebeting serat kabar bab tuwan Rakariyos, sabab tuwan wau sampun tetela anggenipun kadunungan manah teteg. Kala tanggal kaping 25 wulan Juni taun 1812, tuwan Rakariyos lair ing Indramayu, tiyang sepuhipun sami bongsa ambon, ing taun 1825, piyambakipun dados tambur, wiwit taun 1827, dumugi taun 1830, piyambakipun tumut prang dipanagaran, ing taun 1835, minggah dados Sersan, dene ing taun 1838, dados Twede Litnan, ing salebe- tipun taun 1831, dumugi 1838, wau, tuwan Rakariyos tumut prang wonten ing Kanangtolang, bawah patanahan ing pulau Sumatra, ing Bonjol ing Dhalubaros singkel Batak Batipo sapanunggilanippun. Awit saking tetegipun tuwan Rakariyos wau kaparingan serat pratondha pakurmatan ingkang anyebutaken kapurunanipun kala wonten ing paprangan, punapa dene kaparingan medhale prunggu. Kala tuwan Rakariyos atampi tondha pakurmatan wau, sanget ing panrimaniun ananging boten pisan yen marema, Mila Midelye wau boten dipun angge, ewadene tuwan Rakariyos taksih tetep angge- nipunanglampahi kawajibanipun, kadosta: kala ing taun 1851 tumut prang dhateng ing Tobah bawah tanah Sumatra. Ing taun 1858, tuwan Rakariyos kakula wisudha dados Irste Litnan, ing pangetang anggenipun ngabdi laminipun dados sampun angsal 33 taun. Ing taun 1859, tuwan Rakariyos tumut prang dhateng Boni, saha ing ngriku anedhahaken yen manahipun taksih sakalangkung santos. Antawis nem taun piyambakipun kaparingan ganjaran dening kan- jeng raja ing nederlan kakula wisudha dados Rider saking Bin- tang Militer Willem Sworde. Kala samanten sakalangkung pirenaning manahipun sabab kanjeng maharaja ing Nederlan sampun anganggep yen piyambakipun sanadyanna tiyang Ambon ugi kadunungan manah teteg, wiwit ing waktu punika tuwan Rakariyos angagem bintang wau kasandhingaken ing medhalye prunggu. Sareng tuwan Rakariyos seda, kala tanggal kaping 5 wulan April wanci sonten jisimipun kasarekaken ing astana, kanjeng tuwan jendral tuwin bongsa luhur sanes-sanesipun sami angiringaken sadaya, dumugi nipun ing Kalu- wat wonten opsir satunggal ingkang damel aturan ngantos ingkang wonten ing ngriku sadaya sami kagagas ing galih. =================== Kala jamanipun Panjenengan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhu- nan ingkang kaping sakawan ing Surakarta, kacariyos wonten kakasih dalem mantri emban ing kados paten, wasta Mas Ngabei Sudiradirja, kawiji sowanipun saben dinten wionten ing ngarsa
dalem, damelipun asring dikakaen maos serat wawaosan sekar macapat lagu palaran ing sawatawis swaranipun ragi sae, dados pasowanipun awit enjing mundur sonten, trakadhang ngantos dalu dereng mundur, sareng ing nalika sowanipun kasiyangan, kadangu sababipun, Mas Ngabei Sudiradirja matur, manawi ragi karipan anjagong dhateng mangkuyudan, anakipun ingkang angsal ing Mangku- yudan darbe rare medal jaler, kadangu malih sarenganipun ingkang sami bab jagong, matur manawi kancanipun ing mangkuyudan sami wonten, kadangu malih ingkang kaleres anngeleki sanesipun para tamu, aturipun mas Ngabei Sudiradirja amung tiyang karem angan- tuk satunggal, kaleres magersarinipun mas ngabei Citradiwirya, punika boten nate tilem rebah, ngantos ing sadinten kalih dinten amung angantuk kemawon, ing nalika punika rahaden Atma Puspaka abdi dalem Urdenes anyambeti wuwus makaten punapa anyemeni kaum ing sangkrah, punika inggih karemangantuk, ngantos ing dalem sapeken boten tilem rebah, Mas Ngabei Sudiradirja amangsuli, mesthi kemawon kaum ing Sangkrah puniku kasoran pangantukipun deng tiyang mangkuyudan kang karem angantuk, Rahaden Atmapuspaka taksih angunggulaken pangantukipun kaum ing Sangkrah, kalampahan sami angajak totohan, dhawah dalem ingkang sinuhun, tiyang karem angantuk sakaliyan wau sami kinen animbali, sareng sami katimba- lan mawi katumpakaken ing kremun piyambak-piyambak, dumugi ing ngarsa dalem tiyang kakalih punika tansah taksih sami angantuk langgotan, sareng wanci pukul kalihwelas siyang, kaum ing Sangk- rah kaget ungeling bedhug ing Suranatan, mantun angantuk saha pamit mundur badhe salat luhur, kadadosanipun Rahaden Atmapuspaka kawon anggenipun anyuwungi kaum ing Sangkrah, kaleres bayar kinang sakenyeh dhateng Mas Ngabei Sudiradirja. Kanjeng Pangeran Ariya Panular; asuka srat kabar ing Jurumartani ing ngandhap unika pratelanipun. Saking bingah-bingah kula; kula gadhah putu; saking ingkang sinuhun Kanjeng Susuhunan miyos kakung; nama Bendara Rahaden Mas Sinatriya; sareng sampun tedhak sitenipun kula besiyaraken putra-putra wonten sak lebetipun nagari kimawon; ingkang dhere- kaken; sadherek kula utawi anak kula utawi selir kapenakan utawi putu kepenakan; dene tumpakanipun sadaya wau kreta;kathahipun;12;kreta; utawi kapalan; 25; wahukareta; ingkang kapal sakkestel;10; kareta;nyerakit. Dene ingkang derek tunggil sakreta; kalih Bendara Raden Mas Sinatriya; 1; Kanjeng pangeran Ariya Panular, 2; bendara Raden Ayu jayakusuma; kaliyan putranipun; 2; gangsal inyainipun bendara raden mas sinatriya; dene ingkang dherekaken sadaya wau; ing ngandhhap punika pratelanipun: sadherek kula estri:9; sadherek kula jaler;6; sami beta garwa
piyambak-piyambak; utawi kalangenan kula selir; 3; anak kula estri 13; ingkang jaler; 5; tilaranipun kalangenan selir bapak suwargi: 2; den ayu Menggung Puspanagara; kapenakan kula estri; 20; punika sami numpak kareta sadaya; dene ingkang numpak kapal; anak kula kapenakan jaler sadaya; 26; abdenipun Bendara Raden Mas Sinatriya; sami putu kapenakan kemawon; ingkang estri; 15; ing- kang jaler:10: abdi emban estri: 2: Sinerat kaping 18 Besar Alip; ongka 1795, Kanjeng Pangeran Ariya Panular; ========================= Manawi andadosaken renanipun ing penggalih, punapa dene kagalih pantes, mugi wontena karsanipun, tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani, amacak kacumenthakan kawula punia, wonten ing Juru- martani. Kawula nuwun, ing sarehning kula punika tinitah dados manungsa gemblung, wah mawi sakelangkung cumanthaka, darbe panjurung ing Jurumartani, awit saking kasangsara sanget. amila boten langkung., kawula amung nyaosaken sapinten bebongko- kan sangking kalepatan, saha nyuwun sapinten gunging pangaksama, nboten namung: sarehnining paduka tinitah dados luhur, mugi sampun kantos kirang ing pangaksama, ing ngatasipun dhumateng tyang ingkang kados kawula, dahat cumanthaka tur anumbak tambuh. Kula sampun maos ing Jurumartani tanggal kaping 7, ongka 10, utawi tanggal kaping 21 ongka 12, sami ing wulan taun punika, bab anyriosaken, saking nggenipun jeginrejegan raden Tumenggung Rajaniti, akaliyan mangkupraja, sami dalem ing nagari Surakarta. Bab punika sangking pamanahipun ingkangdahat cumanthaka kados kawula. Raden Tumenggung Rajaniti, sareh ning sampun tinitah angrembat predata dalem, saha sampun amarentahaken sking paprentahan, medal akaliyan dhines ing pradata dalem mriku, dhumateng Mangkupraja, nanging Mangkupraja, boten miturut, sapiturutipun kados ingkang sampun kawrat ing Jurumartani wau, kantos sapriki dereng wonten katranganipun, malah mandar andadosaken grejegan, punika kas pundi ingkang dados maksudipun, deniing parentah ageng sampun andhawahaken parentah, boten dhateng miturut ingkang tampi dha- wah, punapa saking kirang kenceng parentahipun, punapa ta saking kirang adil, wah malah: punapa sangking blalonipun ingkang tampi dhawah, yen saupami: ingkang tampi dhawah boten miturut, mongka dhawah ing parentah sampun kaping-kaping, punapa inggih, ingkang ngasta parentah ageng boten wenang amesesa dhumateng ingkang boten miturut ing dhawah, anetepaken sakig dhawah dalem inggal, panjenengan dalem bendara ageng kanjeng raden adipati sapunika, dening bendara ageng kanjeng raden adipati sapunika, sangking kersa dalem sampun sami ugi Gopermen, wah ing ngriki smpun wonten abdidalem ingkang sangking tanah Gopermenan, kados Raden Ngabei Puspadirana, utawi Raden Ngabei Surasastra.
Punika taksih wonten candhakipun Salatiga kapig 1 april 1867 kawula tyang ingkang dahatg cumandha katur sangsara sanget pun Tirtacandhoka. ======================= Kala ing dinten Kemis tanggal kaping 13: wulan Besar ing taun alip ongka 1795; utawi kaping 18 wulan april taun 1867; wanci jam setengah wolu sonten Raden Tumenggung Mangkureja, papatih ing Mangkunagaran seda, jalaran gerah sepuh, sampun yuswa 65; taun, layonipun kapetak wonten pasareyan ing dhusun Temuireng. Denten Raden Tumenggung mangkureja wau, anggenipun dados Papatih sampun; 19 taun laminipun saha prayogi panyepenging paprentahan. Ing kadipaten mangkunagaran tanggal kaping 24 wulan april taun 1867 Kalilan katandhan abdidalem kaliwon Pulisi. Jayasarosa.
Pawartos warni-warni Bab ingkang kagarap Rad Sambang wonten ing Majalengka. Kala tanggal kaping 21 kaliyan kaping 23 Maret ingkang sampun kapengker, Rad Sambang angrampungi prakawis kalih bab raja pejah wonten ing Majalengka. Menggah prakawis ingkang satunggil, pasakitanipun satunggil anama Karman, kalih anama: Satijan,kalih pisan sami gagriya ing dhusun sukaperna, dhistrik telaga, kadakwa amejahi tiyang estri anama: Ambujasipah, ing dhusun Sukaperna ugi. Pasakitan kakalih punika wau sami abebedhangan kaliyanAmbujasi- pah, kalampahan pun Ambujasipah meteng kalih wulan, sareng makten pun Ambujasipah agubel dhateng bedhangipun kakalih, supados bedhangipun salah satunggal angrabenana dhateng piyambakipun. Bedhang kalih pisan wonten ingkang purun angrabeni, saha lajeng sami gadhah cipta, bahde anyinakaken dhateng tiyang estri wau, awit sakaliyan sami isin manawi ngantos kawastanan kados bapaki- pun rare ingkang dipun etangaken wau. Kala tanggal kaping 4 Agustus 1866, ing wanci dalu, bedhang kakalih sami anglampahi ingkang dados pikajenganipun badhe anyirnakaken pun Ambujasipah, nunten kalih pisan sami dhateng ing griyanipun Ambujasipah, saha lajeng kajak malampah awit ing waktu punika padhang wulan saha terng sanget. Pun Ambujasipah sarehning boten darbe cipta manawi badhe kaawo- nan, lajeng tumut dhatng bedhangipun kakalih, kadadosanipun Ambujasipah dipun kaniaya. Sareng lampahipun dumugi panggenan ingkang sepi, bedhangipun kalih pisan lajeng angalungi tangsul dhateng Ambujasipah, tangsul punika ing sanalika katarik ing kiwa tengen dhateng bedhang kakalih, wekasanipun Ambujasipah anemahi pejah. Sareng enjing embokipun Ambujasipah angupadosi dhateng anakipun sarehning anakipun wau boten saged kapanggih, emboki punika lajeng angaturi uninga dhateng parentah pulisi, wekasan jisimi- pun Ambujasipah kapanggih wonten ing sabin. Sarehning wadananipn panggenan ing ngriku apikantuk serep bab anggenipun abebedhangan tiyang kakalih kaliyan Ambujasipah, lajeng tiyang kakalih punika kacepeng, kawadosanipun tiyang kakalih, wau angakeni ing dosanipun. Sareng tiyang kakalih punika kabekta dhateng ngarsanipun Raden Sambang, sami kadangu badhe amungkiri dosanipun, ananging boten saged anetepi ing pamukiripun, nunten para pangadilan aneangak- en dosanipun, punka karampunganipun tiyang kakalih wau sami kapatrapan ing paukuman pejah. Wondening prakawis ingkang satunggilipun, pasakitan kakalih anama: Arna kaliyan Sarmin, sami gagriya ing dhusun Sindhangpana, dhsitrik Rajagalu, kadakwa anglampahi raja pejah, ingkang kapeja- han tiyang jawi anama Jasiyem, inggih ugi tunggil sadhusun. Ing wanci dalu pun Sarmin aken anyolong legen aren dhateng pun Arna, gadhahanipun Jasiyem,ing sanalika pun ARna anglmpahi ing-
kang dados pakenipun Sarmin, nunten pun Sarmin anedhahaken uwitipun aren, boten dangu pun Arna amenek uwit aren, ananging pun Sarmin lajeng anilar kancanipun ingkang amenek uwit aren. Sareng makaten pun Arna anggenipun amenek uwit Aren sampun dumugi ing nginggil, tumunten ingkang gadhah uwit aren medal saking griya, aningali manawi ing nginggil uwit aren wonten tiyang ingkang menek, ing sanalika ingkang gadhahuwit aren alok- alok pandung, ingkang menek lajeng muwun saking uwit dumugi ing ngandhap, sareng sampun wonten ing ngandhap pun Arna kagebagan dening ingkang gadhah uwit aren, sarehning pun Arna wau karaos sakit, andadosaken napsunipun, lajeng angunus lamengipun, ingkang gadhah uwit arn kalameng kaping sakawan, kadoadosanipun ingknag gadhah uwit aren pejah ing ngenggen. Menggah lamengipun Arna wau sareng kalamengaken kaping sakawan, lajeng pocot saking garanipun, saha boten kabekta lumajeng dha- teng pun Arna, dados teksih kantun wonten sangandaping uwit aren, mila kalampahan lameng wau dados nyin, titiyang lajeng sumerep, manawi lameng punika gadhahanipun Arna, wekasan pun Arna kace- peng, sareng katiti pariksa angakeni ing dosanipun. Sarehning pun Arna mjahi tiyang ingkang boten kalayan kaniyatan, mila paukumanipun katngalaken ing ngakathah, dangunipun saprapat ja, saha lajeng kabucal laminipun sadsa taun, kaetrapaken ing padamelan peksa mawi karante, wonten ing panggenan sajawinipun tanah jawi ingkang badhe katamtokaken ing kanjeng tuwan ingkang wicaksana gupernur jendral. Menggah pun Sarmin punapa kaukum utawi botenipun, punika boten kacariyosaken. ============================== Prakawis Bajag Wonten Bugis anama Samailah, agagriya ing pulo Sepekan ingkang kaprenah sawetanipun ing Sumenep tebihipun saking Sumenep punika layaran kalih dinten saha pulo Sepekan wau kabawah TUmenggung ing Krangean, menggah tiyang Bugis punika amondhok ing griyaning pamanipunanama Wakcacuk. Saking pangetangipun tiyang Bugis wau sampun wonten kalih taun laminipun kala piyambakipun ing satunggil dinten kesah mendhet ulam anumpak baita alit dhateng pulo Manukan, kancanipun tiyang kalih ingkang sami anumpak baita piyambak-piyambak, sareng Samailah dumugi celak ing pulo Manukan amung sadasa tumbak tebihipun saking dharat, tumunten kasaput ing dalu, saha lajeng kendel sadalu wonten ing ngriku, dene kancanipun kakalih wau sami kendel wonten panggenan sanesipun. Sareng wanci bangun enjing Samailah tangi tilem, sakalangkung angungunipun dene tangan sukunipun boten saged ebah awit saking katangsulan ing tiyang, kala samanten pun Samailah aningali baita
satunggil katumpakan ing tiyang salangkung sami mirantos ing dadamelipun, sareng makaten Samailah kabekta dhateng baita kang katumakan ing tiyang salangkung wau, saha taksih kabesta. Menggah lurah ing Bajag anama Panglimbatu, punika dhawah ambesta kemawon dhateng Samailah laminipun ngantos sawulan, saha katedha- nana sisa sekul kamoran dhedhak, manawi Samailah anedha, tangani- pun tengen kauculan sakedhap, bilih sampun anedha lajeng katang- sulan malih, sareng sampun sawulan laminipun, Samailah lajeng kauculan, sarta kadadosaen matrus, salaminipun baita bajag amu- beng-mubeng wonten ing saganten timur, Samailah tansah tumut. Menggah lamining anggenipun amubeng-mubeng wonten ing saganten timur kalih wulan, angadhang bok manawi wonten baita gagramen langkung, lajeng badhe begal ananging boten angsal damel sasampu- nipun amubeng-mubeng ing dalem kalih wulan, Samailah lajeng kabekta dhateng Solok, wonten ing ngriku kabekta menggah dhateng dharat, sarta lajeng kadadosaken rencangipun Panglimbatu wau, menggah damelipun ing sadinten-dinten amendhet kajeng, mikul toya saha sanes-sanesipun padamelan ing griya. Sareng sampun angsal kalih taun anggenipun dados rencang, Pan- glimbatu lajeng kesah malih ambebegal dhateng ing saganten meng- gah Samailah tnsah boten kantun wondening anggenipun ambebegal wonten angsal-angsalan, wasana Panglimbatu kendel wonten pangge- nan acelak ing pulo satunggil kaprenah sawetanipun Sumenep, para bajag sami menggah dhateng pulo punika, wonten ing ngriku lami- nipun pitung dinten, sareng makaten ing wolung dintenipu badhe amubeng-mubeng malih dhateng saganten, sreng ing wanci dalu saderengipun baita bajag mangkat, saha para bajag sami tilem, Samailah anyegur ing saganten, badhe minggat saking bajag kalam- pahan anglangi ngantos wanci siyang, wekasan Samailah saged mentas wonten ing dhusun Telangung, bawah Sumenep, saking ngriku Samailah lajeng dhateng ing Bangkalan lampahipun pitung dinten, sareng mekaten pun Samailah anumpak baita dhateng Gresik, wonten ing ngriku angajeng-ajeng wontenipun baita ingkang bahe mangkat dhateng Sepekan, menggah anggenipun dhateng ing Gresik pun Samai- lah kala tanggal kaping 27 Maret ingkang sampun kapengker,ing wanci sonten pukul nem wonten ing ngriku Samailah anyariyosaken kalampahanipun dhateng parentah pulisi. Cariyosipun Samailah kawatawis boten wonten doranipun, punika anelakaken manawi para bajag ingkang anyepeng dhateng Samailah dereng kalebet ing cariyos bab kondhangipun. ========================= Panyuka kabar ing ngatasipun para sudagar Ing serat kabar Slomeprat Malayu ongka 13 wonten seratipun und- hang-undhang ongka 96, anyariyosaken kados ing ngandhap punika: Kathah titiyang ingkang asring kang asring angintunaken jenewer
dhateng ing tanah Indhiya Nederlan punapa malih ing Samarang ingkang mawi pratondha kula, utawi mawi pratondha kula ingkang tinelad dhateng tiyang sanes, mila ing mangke kula amerlokaken suka kabar dhatng para titiyang, awit ingkang mawipratondha palsu makaten jenewer punka asring kamomoran samukawis ingknag boten eca. Kaliyan malih jenewer dadamelan kula wau, sampun kauningan ing ngakathah wonten panggenan panggelaripun saking barang-barang taberen ing kitha Londhon, amung jenewer dadamelan kula piyambak ingkang katrimah, mila kula lajeng kaparingan ganjaran medhaliye, dene jenewer dadamelan kula punika ingkang mawi tondha peksi blekok. Makaten ugi kala pasamuwan panggelaripun barang-barang saking Taberen utawi kagunan ing tanah Nederlan, ingkang sampun kagerak- en wonten ing kitha Amsterdam, jenewer dadamelan kula wau katari- mah ugi, kula kaparingan ganjaran medhaliye malih. Menggah dadamelan kula jenewer ingkang sayektos tandhanipun makaten: ing kopinipun wadhah jenewer wau mawi cap gambar peksi blekok, tutupanipun ing nginggil mawi sap gnjaran kula medaliye wau. Dene panyadenipun jenewer ing tanah Indhiya amung wonten ing tokonipun tuwan Pandhenbruk enko Pekenes ing Samarang. Ka- tandhan tuwan Y.H.Ennes ing kitha DHelefsapen. ======================= Panuwun kula dhateng panjenenganipun ingkang ngarang serat jurumartani, mugi saseratan kula ing ngandhap punika kersa amacak serat jurumartani. Kula maos serat Jurumartani, Kemis kaping 18 April 1867, ongka 16, saseratanipun Abdulatip, kang mungel makaten saupami pangadi- lan andhawahaken karampungan kala rasa saking kalepataning tiyang ingkang sakalangkung sumapala makaten, boten wande Karta- sari, ingkang dados mantri lit badhe anemahi kasangsaran kacopot saking kalenggahanipun, amargi panyeratipun lit mawi amejahi aksara, ta, leresipun amejahi da, mongka mantri lid punika kedah sumerep dhateng aksara walandi. Mila kula purun anemtokaken yen panginglingipun prakawis punika tumpangso(h), saha boten mawi pinungseng temen temen, tuwin emperipun tiyang pados uceng,kecalan deleg, Wangsul kula sanget pangalem kula dhaleng Abdulatip, panginteni- pun leres, mila kula aras-arasen mangsuli, kawatos yen ical delg kula, mongka ingkang kula padosi namung uceng pileg sapele, awit panglaras kula, saking ngendika sampeyan punika mas satunggal priyantun kang sampun putus, sarta kaungasaken seri remen nyen- yampahi, anyathek-nyawel ing liyan, suprandosipun teksih kirang patitis sampeyan, kula sampeyan campahi, dupi mantri lit ing tanah moncanagari, kabupaten, boten sumerep sastra wlandi,
nyerat mungel lid teka amejahi, ta, boten mejahi da, basanipun wlandi, nyerti lid mejahi da, ngendika sampeyan punika mas, paribasan embuh sinila, embuh si etom, punapa kula, punapa sam- peyan mas kang lepat, yen sampeyan mratelakaken kembung walandi, mungel lid punika boten mejahi, ta, boten mejahi da, panyeratipun mekaten, lid dados mejahi dhe, ananging manawi sasttra walandi wau, kaserat ing sastra jawi, temmbung jawi, kang kenging dipun dhemesaken, kedah dhemesaken, kados ta seratan walandi mungel radhen, tumrapipun sastra jawi sami sinerat raden kang kaangge ing kathah kula inggih gadhah, dha, nanging kirang dhemes menawi mejahi dha, dados kados pelo, makaten ugi sastra walandi, mungeling lid tumraping tembung jawi, dhemesipun kaserat lid utawi lit sami ugi, sabab da, tunggil warna kalih ta, kadosta nyerat, obad kenging ugi kaserat obat boten ngewahaken jarwa, mila kula gumun sanget dhateng mas, Abdulatip ingkng sampun mumpuni ing kawigyanipun, saha winenang anyenyampahi, ing dalem serat jurumartani, ingkang kaecap ing pangecapan Surakarta, kula kabatang manggih kasangsaran kacopot jeglong saking kalenggahan kula, awit lepat penyerat kula jawi, ing mangke kula kedah nny- manggakaken ing sakathahipun priyantun agung alit, ingkang sami nampani serat jurumartani, bab pratela kula panyerating sastra- jawi, ingkang kasebut nginggil wau sedaya, punapa leres punapa lepat, leres lepat wonten karsanipun priyantunkathah. Kalih dene asring kula manah-manah, bab drig ingkang dumunung salebeting karaton dalem Surakarta, saking pamidhanget kula, punika dede Priwilihdrig, ananging saben-saben serat jurumartani medal, wonten saseratanipun Abdulatip, amamanah, ing sanes kalay- an angaken menawi remen nyathek-nyawel, Raden Tumenggung mangku- praja, Bupatos pensiyun ing Surakartawinastan sanget bodho, raden Tumenggung Rajaniti, Bupatos wakil wadana jeksa, ing Surakarta, kadamelaken pola serat karampungan, kapacak ing serat Jurumartani, sinawuraken mrika-mrika, ing saluwak ing pulo jawi, persasat amimirang karaton dalem Surakarta, punapa raden Tumeng- gung Rajaniti piyambak, boten saget adamel serat karampungan kados ingkang kapacak ing srat jurumartani punika, teka perlu temen suka pola, wah enggenipun suka pola karampungan, lare alit kimawon sumerep suraosipun, yen punika pola serat karampungan abau kapine, kirang jejeg dene yen niyat damel tilasing nagari, suka pola serat karampungan, angiriba, kala prabu Nusirwan nga- dil, punika prayogi sanget kadamel piritaning srrat karampungan, ananging inggih boten prayogi yen kapacak ing srat jurumartani, punapa boten amalati, karaton dalem ing/ Surakarta, ruwed ren- tengipun yen kababar-kabarna, sinawuraken mrika-mrika. Kula sampeyan wastani gendheng, pantes saking punapa, la, mas Abdulatip piyambak ingkang bakperes, margi saben serat jurumarta-
ni medal, pesthi wonten tekenipun Abdulatip, ting cengkereg, amaoni anenacat, ing tembung saseratanipun para priyantun, wah malih Abdulatip, kadugi maringi pola serat karamungan, dhumateng priyagung kang sami ngasta pangadilan dalem ing Surakarta, kendel temen, ta, mas, yatalah, napa boten ajrih sikuning priyagung kang ngasta pangadilan, dene dika wengku prasasat boten wonten wadana jeksa, saha nyothokaken panggaliyanipun, priyagung kang ngasta pangadilan. Caruban, Akad kaping 21 April 1867, Kartasari. ============================== Kabar saking Ngayogya Wonten satunggal tiyang, nami Bongsakreta kuli dhusun ing Mudinan tanah Kilen Pragi Kabupaten Brosot, bawah ing Pakualaman Resid- hen Ngayogyakarta. Punika ingkang estri gadhah lare medal 3, iji jaler sadaya, wondene bibingipun amung satunggal, ing sak derengipun lair bayi 3 iji wau andadosaken gumunipun para titiyang kathah, awit pun Bongsakreta wau anggenipun meteng nglangkungi agengipun katimbang kaliyan tiyang meteng ing sanesipun, bayi tiga iji wau lairipun kala ing dinten Jumungah Kliwon tanggal kaping 7 wulan Besar punika. Ngayogya ping 18 April ongka 1867, katndhan dening magang juru serat ing Kabupaten Brosot bawah Pakualaman. Sastrawiraga. Sakalangkung andadosaken pirenanipun manah kula, sareng amaos serat pamacakipun kanjeng Pangeran Panular wonten ing Jurumartani ongka 7. Ing ngriku anyebutaken manawi kanjeng Pangeran mau kagungan wayah apaparab Den Mas Sinatriya, punapa malih wayahi- pun wolu: sareng sampun tedhak siteniun: kabesiyaraken puter- puter wonten sak lebetipun nagari, wah malih anyebutaken ingkang sami dherekaken utawi tumpakanipun sadaya wau kreta: kathahipun 12 iji, tuwin kapalan 25. Salajengipun inggih amung anyariyosaken ingkang sami dherek tunggil sakreta, sapanunggilanipun. Wondene sareng kula maos serat wau kula inggih urun ing bingahi- pun Kanjeng Pangeran Panular, nanging sanalika kok lajeng rumaos owel ing manah jalaran nama-namanipun ingkang sami dherekaken boten kasebutaken sadaya, utawi sipat titi-titiyan miwah busana- nipun ngkang sami dherekaken sabab saking pamanggih kula, maka- ten punika barnag ingkang sakalangkung prelu, sahaboten pisan- pisan kenging kasupen, dados ingkang sami maos serat Jurumartani, angraos nikmat tuwin bolong ing manahipun awit kasumukan dening bentering surya, inggih punika, pitembunganipun kanjeng pangeran Panular ingkang sampun misuwur, dhasar balabag tuwin berbudi, punapa malih jembaring makluman palamarta. Ha, La ============================= Benjing ing dinten Senen tanggal kaping 6 wulan maret punika
badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan dhokter A.Y.H.Pandher- meildheker ing Klathen. Benjing ing dinten Saptu kaping 11 wulan Maret punika, badhe wonten lelang ing kampung pasar kliwon Surakarta, menggah ingkang badhe kasade griya, sepalih tembok sepalih gebyog, gad- hahanipun Nalawongsa. Tuwan Jaspres enko sampun ambikak panggenan anyamak sera-serat, panyamakipun mawi wacucal sadaya,utawi amung sapalih, manawi sampun rampung anggenipun anyamak, pangintenipun dhateng ingkang gadhah punika badhe karumtosan sae. =============================
Ongka 19, 9 Mei 1867 Ambubujeng Bulus Saganten Ing pasisiripun saganten tanah Amerikah ing wanci dereng nganta- wis dangu seraping surya, toyaning saganten prenah celak kaliyan pasisir katingal ebah wit saking kathah ing bulus ingkang adamel ebahing toya wau. Menggah bulus punika tingal wonten sadhasaring toya awit saking padhanging rembulan, sami anyelaki pasisir, badhe anigan wonten ing ngriku, ing waktu punika sakedhap saked- hap tiyang mireng sabawaning bulus wonten ing toya, ingkang anelakaken bajrihipun dhateng ing toya, amirengaken bok manawi wonten ingkang badhe adamel tiwasipun, manawi para lus amireng sabawa ingkang kakinten badhe damel tiwas, punika tumunten enggal sami lumajeng silem ing toya malih, dne manawi boten wonten sabawa ingkang badhe damel tiwas, para bulus lajeng minggah dhateng dharatan ing pasisir, lampahipun sakalangkung alon, wonten ing ngriku manawi para bulus aningali samukawis ingkang badhe damel tiwas, lajeng sami mungel swaranipun sakalangkung bening, minongka tondha adamel kageting para bulus ingkang boten sumerep ing tiwas ingkang badhe dhateng, supados sami lumajenga sadaya, manawi para bulus sami minggah papan sae wonten ing pasisir, badhe kadamel panggenan anigan, lajeng sami kendel wonten ing ngriku, aningali rumiyin ngiwa-nengen, bok manawi wonten sabawa punapa-punapa, para bulus lajeng wiwit anokeri siti kaliyan sukunipun wingking, lebetipun nganos kalih utawi tigang kaki, saha danguning antawis anggenipun anokeri siti amung sadasa menit rampung, nunten para bulus sami anigan wonten ig luwangan anggenipun adamel wau, tiganipun katata sae wonten salebeting luwangan, manawi sampun anggenipun anigan saha tigan sampun katata, luwangan lajeng kurugan siti,sakalangkung sae anggenipun angurugi siti wau, awit boten kaawisan pisan manawi wonten luwngan ingkang kadekekan tigan, sitinipun karaden mantuk kados ingknag wau. Anggenipun angurugi siti ing luwangan dan- gunipun ngantos kalih dasa menit, para bulus lajeng kesah saking panggenan ing ngriku, anggebyur dhateng saganten malih, dne tiganipun kapurih anetes piyambak awit saking pa anasing siti ingkang kasorotan ing surya, manawi tigan sampun sami anetes, bulus alit sami anggremet lajeng gebyur ing toya. Menggah para tiyang ingkang badhe mendhet bulus, manawi kalanipun sami anigan, mila kapenbdhet kalanipun anigan, awit manawi boten nuju anigan, para bulus wau sami wonten salebeting toya kemawon, para tiyang punika sami jngkeng, pundhakipun kapasangaken angsal jibiring bulus ingkang sawg anigan, bulus kaungkil sarosanipun lajeng kalumahaken, manawi bulusipun sakalangkung ageng, awit wonten ingkang gadhah wawrat pitungatusan, punika tiyang lajeng angathahi ing pangungkilipun wau, utawi ngungkilipun kalayan ganthol tosan, menggah bulus manawi saweg anigan, punika boten anglegewa dhateng samukawis ingkang katingal utawi ingkang kamirengan, sanadyan kacelakan ing tiyang bulus tansah kendel
kemawon, malah ngatos kenging kalenggahan gigiripun, bulus ingg- gih ugi tansah kendel, saha anglajengaken anggenipun nigan, manawi sampun rampung anggenipun anigan bulus lajeng mancolot sakalangkung tebih, supdos angentasaken badanipun saking bilahi, mila kenging kawastanan mokal saged anyepeng bulus ingkang sampun rampung anggenipun anigan.. Bulus punika anggadhahi watek, manawi kacepeng ing tiyang kalani- pun saweg anigan, saha bekta tebih sanget sakig pangenanipun anigan wau, mongka lajeng kauculaken, bulus punika amesthi badhe wangsul malih dhteng panggenanipun anigan. wonten malih tiyang ingkang mendhet bulus wonten salebeting toya, inggih ugi mawi kalumahaken, lajeng kacepeng ing sanalika, awit bulus punika manawi sampun klumahaken, lajeng boten saged mangku- reb malih. wonten tiyang sanesipun ingkang mendhet bulus mawi kacempuling, utawu karampog kaliyan waos, ananging manawi anggenipun anyempul- ing utawi amaos wonten salebeting toya, punika boten patos pikan- tuk, awit bulus punika manawi wonten salaebting toya sakalangkung rikat anggenipun anyolahaken badan, anjawi saking ingkang sampun kasebutaken bab pamendhetipun bulus, wonten malih sayanipu, inggih punika kajaring. Menggah bulus punika awarni sakawan, bulus ingkang warnipun ijem, punika ulamipun sakalangkung eca, saha kaupadosan ing titiyang kathah, dene mangsanipun anigan punika ing wulan april ngantos dumugi ing wulan Juni, kathahing tiganipun bulus satunggil ngantos 250 iji, ingkang kalih warni mawi gadhah cucuk, punika tiganipun ngantos 300 iji, manawi anigan ing wulan Juni tuwin Agustus, dene bathokipun kaupadosan ing tiyang kathah. Bulus ingkang tigang warni punika endhasipun ageng, manawi anigan ing wulan April ngantos dumugi wiwiting wulan Juni, saha kathah ing tiganipun kirang langkung saking 300 iji, wasana bulus ingkang kawan warni ppunika manawi anigan ing dalem sataun kaping kalih, tiganipun ngantos wonten 400 iji, ulam tuwin bathokipun empuk mila boten patos kaupdisan ing tiyang. Anjawi saking titiyang, menggah bulus wau taksih gadhah mengsah sanesipun, inggih punika baruwang sapanunggilanipun bangsaning sima. Menggah tiganing bulus wau andadosaken kauntungan ageng dhateng ara tiyang ingang sami amendheti, tigan punika kagrami dhateng tanah tebih. Sapinggiring lepen ing Brasili tanah Amerikah, wonten ing wedhen para tiyang sami amendheti tigan bulus, ingkang kadhudhukan wonten ing wedhen, saha kamotaken ing baita, lajeng kagrami. Tigan bulus punika kenging kadamel mertega, pandamelipun makaten: tigan bulus wau kaubak ngantos tunggil saha dados kados bubur,
nunten kacuran toya panas lajeng kaepe, kadadosanipun lisah ing tigan saged kumampul wonten ing nginggil, sareng sampun makaten lisah punika dipun lerobi ing irus, lajeng kagodhog ing latu sawatawis kemawon mrangangahipun, ing wekasan lisahipun ical dados warni martega, anawi mertega sampun asrep, lajeng kadhawa- han ing pangaron ingknag satunggil tunggilipun kauda kawis kirang langkung saking wawrat sawidak pun, sanadyan mertega sae anggeni- pun angrawati, inggih ugi taksih gadhah raos lisah, menggah kathahing mertega ingkang kados makaten pandamelipun wau, punika ing dalem sataun 900000 pun, dene lebetipun tigan ing dalem mertega, 60 pun punika 1600 iji. Wangsulan saking Abdulatip dhateng Kartasari mantri Lid, ingkang sampun tatela gendhingipun awit saking lepat ing panyerating kalenggahanipun. Kula sampun maos seratipun mantri Lid ingkang kapacak wonten ing serat Jurumartani ongka 18 Kala ngajeng kula amastani yen mantri Lid wau tatela ing gendhengipun awit sakin glepat anggenipun nyerat kalenggahanipun dene ing sapunika kul mstani, manawi piyambakipun sakalangkung gendheng, jalaran saking boten pisan-pisan mangertos serat kula ingkang kapacak ing Jurumartani. Pratelan kula ingkang ingkang kados makaten punika, bilih boten kinekahan dening pratondha yektos saestu boten saged rinojongan ing ngakathah. Wondene ing saleresipun kula boten susah anerangkaen malih, sabab sinten-sintena ingkang pancen saged angrembag prakawis lajeng sumerep kemawon ingkang lepat utawi ingkang boten anang- ing bok manawi wonten priyantun ingkang sumaput dening pango- cehipun mantri lid ingkang sampun katawis kurrdanipun jalaran angobat-abitaken dadamelipun inggih punika ingkang dipun wasta- ni Trengwillihdrig. Rekane arep ngagorohi pitembungan walonda sing dawane mung sanyari. Ingngandhap punika katranganing pitembungan kula ingkang sampun kasebut ing nginggil wau, bilih pun Prewilihdrig sampun tatela gendhengipun, wonten pitembungananipun mantri Lid ingkang mungel makaten: kula kabatanga manggih kasangsaran kacopot jebling saking kalenggahan kula awit lepat panyerat kula jawi. Dados panampinipun mantri lid wau, kok kados sampun kapasthi anggeni- pun badhe nemahi kasangsaran, mongka murading serat kula botten makaten kajengipun. Ing serat kula ingkang kapacak ing jurumartani ongka 16 wonten ungel ungel an ingkang kados makaten: wonten malih ingkang mastani manawi tumenggung Rajaniti kirang patitis kalatas saking lepat pangangkaning titimangsanipun serat Jurumartani, dados
nalare meh makaten punika ingkang minongka kadamela lalandhesan- ing busukipun, saupami pangadilan andhawahaken karampungan kala- rasa saking kalepataning tiyang ingkang sakalangjung sumapala makten boten wande kartasari ingkang dados Mantri Lit badhe anemahi kasangsaran kapocot saking kalenggahanipun amargi saking panyeratipun Lit mawi amejahi aksara "ta", leresipun amejahi 'da' mongka mantri Lid punika kedah sumerep dhateng aksara walandi. Lah punika pitembungan kula ingkang sampun pinacak ing Jurumar- tani ongka 16 wau, dados kula amung nedya damel sanepa, kapirit saking ungel-ungeling seratipun manstri Lid, kok sampun kula pasthekaken anggen sampeyan bhade anemahi kasangsaran boten mas. Kajawi saking punika menggah pangobrol sampeyan Maseprang Willih drig bab panyeratipun Lid utawi Lit punika taksih nyimpang saking leres. Para priyantun ingkang sami ngrembag prakawis kula akaliyan mantri lid kula aturi anggaliha piyambak. Pitembunganipun Kartasari dhateng kula mungel makaten: Yen sam- peyan mratelakaken tembung walandi, mungel lid punika boten mejahi, 'ta' boten mejahi 'da', panyeratipun makaten lid, dados mejahi dhe. Mongka panyeratipun mawi mejjahi 'da' tur sampun kawastanan yen boten mejahi 'ta' boten mejahi 'da' ananging 'dhe' ing wusana panyeratipun mawi mejahi 'da'. Sasebutan makaten punika rak boten tumempel sakedhik-kedhika ta mas. Menggah pitembunganipun Kartasari bilih seratan walandi mungel radhen , punika inggih taksih tumpang soh, sabab tumrapipun sastra walandi ugi sinerat raden, dene panyeratipun aksara 'da' punika makaten aksara dha kinandhing ing ha, mungel 'da' punika makaten sampun kamupakatan ing akathah, kajawi saking mantri lid, ingkang tingalipun ambegumuna, ing salajengipun Kartasari amasta- ni bilih kirang dhemesipun yen mejahi 'dha' saha kawastanan pelo, wondene pelo botenipun punika mas, prakawis bab bedaning raos. Ingkang kawastanan pego dening tiyang Surakarta, boten kaanggep pego dening tiyang pasisir, sabab kendhanganing talingnipun tiyang pasisir akali lan Kartasari bok manawi beda. Ing wusana mantri lid amstani yen aksara da tuwin ta punika tunggil warna, mila panyeratipun lid lan lit kaangep sami ugi. Bilih makatena panyeratipun sabda akaliyan sabta punika kedah sami, malah-malah kenging kaserat makaten sapta, awit ba kaliyan pa kabaripun inggih tunggil warna. Pikajengan sampeyan rak inggih makaten ta mas. Kados pundi mas sampeyan punapa sampun terang dhateng sasebutan kula, yen dereng kedah binudi pinungsen rumiy-
in kados kula boten badhe sumelang kaloloan ing pangoceh sampey- an. Ing sapunika punapa kula kallan anetepaken ing gendheng sampeyan yen boten inggih kula obrkaken tumunten. Punapa sampeyan taksih gumun dene kula purun damel sanepa kados ingkang sampun sampeyan serepi, ing suraosipun. Kjawi saking punika Mantri Lid amastani yen pangecapipun serat jurumartani, saking pamidhangetipun dede Prawilihdrig Ing ngajeng kula sampun anyebutaken mantri Lid badhe ngumumaken kasagedanipun dhateng basa walandi, ananging andadosaken cuwaning manah kula, dene panyeratipun Prawillihdrig punika lepat lere- sipun dede prayedrik utawi: dede wilekerehedrik tegesipun boten kenging angecap pitembungan sakajeng-kajengipun dados mawi wates. Kula inggih boten pisan-pisan bahde ngijati pandakwa sampeyan mas bilih kula remen mancah, cathek-cawel sapanunggilanipun sabab kula rak sampun ngaken manawi badhe anetepi lelabetan kula cathek-cawel. Mila makaten awit kula welas sanget aningali cemplang raosing seratipun Kartasari lan Sukamulya sapanunggilanipun dados kula s\umedya anggugah engetanipun ingkang boten kanthi budi. Punapa dene kula boten pisn pisan nedya damelaken pola serat karampungan dhateng Mangkupraja utawi Rajaniti, saha boten gadhah pamrih amimirang karaton dalem Surakarta. ananging kula eram sangetdene priyantun wadana kakalih teka sami jawab-jinawab campah-cinampahan wonten ing serat Jurumartani, kados lare alit mila saking pamata wis kula pantes kadhawahan serat pikudhung kerampungan. Wondene ing karampungan wau kula boten rumaos bau kapini, sabab kula tan amilih jalma, dene sampeyan Mas Kartasari ingkang tinga- lipun baud atrembagang prakawis sampeyan kula aturi ngangggit serat karampungan ingkang jejeg inggih sampun mawi ambahu kapi- ni, sabab sampeyan tingalipun badhe ambyantoni mangkupraja, inggih sumongga mugi andugekna ing karsa, kula ingkang badhe tutulung dhateng Rajaniti, punapa malih sampeyan kula aturi anglebetaken sakathahing sasebutaning angger ingkang badhe kangge ing serat karampungan sampeyan ananging mas Pratogi dipun atos- atos sabab sakathahing priyantun ingkang sami ngrembag prakawis sampeyan prsasat pangadilan luhur, ingkang wajib ambatalaken karam[pungan bilih botn tekah ing wawatonipun. Abdulatip, =========================== Panuwun kula dhateng panjenenganipun tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani, ingkang mugi mugi serat kula punika kapacaka wonten ing Serat Jurumartani. Kula sampun amaos serat Jurumartani, ongka 14 ingkang mawi ka-
tandhanipun Abdulatip, menggah suraosipun wawangsulan dhateng Sukamulya ingkang sisilih aran, sabab anggenipun tumut angawon- awon tumenggung Rajaniti, ingkang makili wadana jaksa nagari Surakarta. Ingkang punika, sakalangkung-langkung, suka pirenanipun ing manah kula, saha kula angaturi panjurung pupuji sokur ing ngallah, dene Abdulatip priyantun Semawis mawi kagungan panggalih murinani saha rumeksa, dhateng karaton dhalem ing Surakarta, tur murinani ing saleresipun, yen a ingkang ngawon-awon tumenggung Rajaniti wau sae ya, sabab punapa teka boten kapilih ing ratu kadadosaken tumenggung. Ingkang kaping kalih , kula sakalangkung gumun ngungun, aningali saserataniun ingkang kakasih Kretasari mantri lit kitha caruban, punika kula boten sumerep kajengipun, ingkang kasbeut ing nga- jeng, piyambakipun amemoyoki, dhateng Tumenggung Rajaniti, sareng ing wingking piyambakipun nyuwun walang dhateng tumenggung Rajan- iti, lo, punika kados pundi, tiyang sampun kawastan boten petitis sawi dipun tedhani wulang, ingkang kalih dene, piyambakipun dede priyantun Surakarta, sar taksih lenggah mantri kemawon, teka purun anglawan tumenggung, boten langkung amung anggenipun nyon- gol-nyongolaken kasagedanipun, angungkuli, para tumenggung nagari Surakarta, supados kapiliya ingkang sinuhun Surakarta, kakresakna dados wadana jaksa. Yen ta ingkang nama Kretasari punika sae ya, tiyang piyambakiipun anak tumenggung, punapa ala boten dados tumenggung, alitipun patih. Ingkang punika, saking panuwun kula, ingkang mugi-mugi Abdulatip wontena karsanip[un amangsuli, dhateng Kretasari Caruban. Sinerat ing Pulo Onrus tanggal kaping 12, April taun 1867, ka- tandhan Rajamenggala. ============================= Panuwun kula dhateng panjenenganipun tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani, ingkang mugi-mugi serat kula punika, kapacaka wonten ing serat jurumartani. Kula punika, kenging katembungaken tiyang lumuh nganggur, anaming sangking adrengipun, ing manah kedah ngaturi panjurungipun ing serat jurumartani, ddos katemahan, pinten banggi manawi kagalih ingkang saestu, andadosaken kasaenanipun, ingkang sampun rambah- rambah, kula maos serat jurumartani, ingkang mawi katandhan sukamulya, suraosipun animbrung, bab uduripun raden Tumnenggung Mangkupraja, kalih raden tumenggung Rajaniti, lajeng kacampah dhateng mas abdulatip, punika sakalangkung suka pirenanipun ing manah kula, amuji dhateng abdulatip, yen ta abdulatip wau, teran- ga ingkang dipun griyani, sarta genaha kampungipun, kalih prasa- jaha anamanipuningkang sayektos, saestu kula kintun serat medali angepos, boten kula lebetaken ing jurumartani. Lajeng malih wonten belo tumut seton, nyandrel garan tanpa dipun
tumpaki, anongolaken sanderipun, sun Lid, kaprecaya ing kanjeng gupremen, kang pantes kapilih adadi tumenggung jaksa Surakarta, alajeng kacampah dhateng mas Wigyaopanitisastra ing Kudus, punika inggih makaten malih, sakalangkung-langkun pamuji kula dhateng mas Wigyapanitisastra, anaming yen ta kula akintuna serat mnedal ngepos, saestu botenkapanggih ingkang punika mas, Abdula- tip, Mas Wigyapanitisastra, saking panuwun kula dhateng sakaliy- an, mugi lerstantuna sapanginggilipun, karsaha mapas, sakathahi- pun para nalabung lampah, ingkang boten maedahi tur namung sapele pamrihipun, mindhak anggidhuhaken, dhateng wiwinihhipuning ngu- dur. Ingkang kaping kalih, manawi sami sareju ing panggalih, saking panuwun kula bab rebatipun udur raden tumenggung Mangkupraja, kalih raden Tumenggung Rajaniti punika, prayogi sami dipun tinga- li kemawon, kadis p[undi babaripun ing tembe, dene kawonten nayaka, sami nayaka udur, kasebut wonten ing Jurumartani, dados benjing ing wingking kenging kadamel wawaton. Sabab punika sanes, kalih uduripun mas Wigya Panitisastra, kalih mas Abdulatip, rumiyin, margi boten mawi pagepokan caranipun ing karaton. Sareng uduripun nayaka kalih punika, anggepokan dhateng nestha madya utamanipun karaton dalem surakarta. Sinerat ing Batawi tanggal kaping 24 wulan April, 1867. Katand- han Raden Panji Suryawijaya. ====================== Tuwan ingang ngarang serat Jurumartani, Mugi karsawa nyithak. Ing sadangonipun kula maos serat Jurumartani, boten wonten pante- sipun ingkang suka tondha asta, anjawi namung, 1, Ngandulatip ing Samarang, 2, Wigya Panitisastra, ing Kudus, kaliya saking punika sangking pangraos kula boten wonten ingkang patut anaweni pun Raden Panji, Puspawilaga, ing Surakarta, para priyayi berbudi ing sastra, priyayi tetiga wau, sampun kinging kula wastani dados sasekaraing serat Jurumartani, sadaya-daya inggih patut anaming ingkang kinging kula cithak ing ber kuwanenipun ingkang klayan ambeg wicaksana, namung priyayi, 3, wau bab kadurjanan pangikal- ing paben kening kula telan, anamung yen boten amacakaken punapa sak kawontenanipun ing penggalih sak wedalipun Jurumartani, kok sanget kembanipun saha sepen, tur mawi sanget, boten toh namung punapa, ing sarehning, tapak astanipun priyayi tatiga wau, kathah paedahipun kenginga kula telad angudi kalantipan supados muta- matan dhateng para bodho, ing ngatasipun tiyang cubluk terwi- lun, eku la kok meksa menggah pamurih kula wedaling kalantipaning panggalih boten mandar, sak parengipun, sami-sami kersa watak anggendhong umos kathah saenipun katis bang sanesipun. Ing wusana panuwun kula, mugi sampun mawi andibyakaken runtek dhateng ingkang ngaturi serat punika dipun agung pangapunten ipun priyagung tetiga wau. Kasrat ing Kadireja, tanggal kaping 23 wulan Besar taun Alip, angkaning warsa, 1795
Kula ingkang suka tondha, amrih thukuling drajat kang mijil Mulku tanah jawi, pun Puspanirdaya. Cangkriman kula sami kabatanga. Wonten satriya ngemasi atine kinaniyaya, lelima sanak rowang ngerino dasa jroning guwa, ludira andres muncrat, patine binuwang metu kunarpa sakggone tiba. "i" Kula Kang martandhani, Kryakirtika, ing Kadireja.
Pawartos warni-warni Kanjeng Raden dipati Danukusuma, Bupati ing Mgelang ing mangke santun nama angagem namanipun ingkang rama: Kanjeng Raden Adipati Danuningrat. ============== Jayalelana asring mireng saha amaos serat pakabaran malajeng, bab indhaking begalan ing Panarukan, sarta sampun angalami piyam- bak kabegal, menggah pratelanipun kados ing ngandhap punika: kala tanggal kaping 1 wulan April ingkang sampun kapengker, Jayalelana saking Bondawasa badhe dhateng Panarukan, saha lajeng kalampahan. Jayalelana ngantos dumugi oukul wolu sonten taksih wonten ing losemen, sasampunipun lajeng mantuk dhateng Bondawasa, wonten ing Panarukan Jayalelana sampun mireng, manawi ing panggenan ingkang kawastanan Randhu Agung resah sanget bab ing bebgalan, dene panggen punika mawi kawastanan randhu agung, aamargi ing ngriku wonten uwitipun Randhu AGung satunggil, kaprenah wonten ing margi ageng, tebihipun kalih tengah pal saking pabrik ing wringin anom, saha tigang pal saking kitha Panarukan, sareng Jayalelana dumugi celak ing wit wau, lajeng wonten tiyang saka- wan anyander dhateng Jayalelana, sarta badhe anyepeng kapalipun, ananging Jayalelana ing waktu punika agebag kapalipun ingkang lajeng anyander saalangkung rikat, kalampahan Jayalelana saged medal saking bilahi. =================== Saking pawartosipun kala tanggal kaping 10 wulan april ingkang sampun kapengker ing Ngayogyakarta wonten uwit Waringin rebah, menggah rebahipun wanvi pukul tiga siyang, dene uwit waringin punika sakalangkung ageng, saha ngumuri pun watawis langkung saking satus taun, rebahipun wa andhawahi kawating telegrap, andadosaken paneram-eram dene kawat punika boten putung, saha sakalangkung kuwawinipun anadhahi awrating waringin, boten mawi andadosaken putungipun. Sanadyan celaking rebahipun waringin peken ageng, saha kathah titiyang sami lumampah wangsal wangsul, ewadenten boten wonten tiyang ingkang tiwas karebahan ing uwit wau. ===================== Wonten tiyang ing kitha Arlingen tanah Nederlan anampani arta warni wang kartar dadamelan ing Rus arta punika badhe kadamel ambayari sambutanipun,s arta lajeng kadekekaken ing brumbungan asep, sareng makaten ingkang tampi arta kesah saking griya, kalayan muring-muring, dene sababing anggenipun muring-muring boten kacariyosaken, sareng sampun kesah, kacariyosaken manawi semahipun mendhet arta wau, saha kalebetaken ing ulesing serat ingkang sampun kawaos kala enjig, lajeng kadekekaken ing meja malih, mila makaten awit saking semahipun agadhahi cipta, sampun ngantos ical, sareng ing wanci jam 12 tiyang ingkan gjaler man- tuk, aningali wonten serat ingkang kawaos wau taksih katutup
saha kadekekaken ing meja, lajen gkapendhet kasuwek -suwek awit pikajenganipun ingkang jaler makaten punika, supados semahipun sumerepa, manawi piyambakipun napsu sanget, tuwin supados sase- mahipun ing tembe saged angatos-atos. Sareng semahipun wau sumerep manawi ingkang jaler mantuk lajeng dhateng ing ngajengan, aninglai kathah uwuh susuwekan kerts tumunten uwuh punika kasaponan kaklempakaken dados satunggil lajeng kacemplungaken ing latu. Wasana awit saking cariyos ing nginggil punika, para titiyang sageda sumerep piyambak manawi tiyang anyuwek kertas punika boten sae ing saderengipun kawaos rumiyin punapa malih hawa naspu punika asring andadosaken pituna. ============================ Tanah Katha-katha (tidak jelas cetakannya) tanah Sepanyol dereng antawis lami wonten lindhu sakalangkung sanget ing kitha Merkia, Oriila tuwin sapanunggilanipun, kalampahan titiyangipun ing dalem sadinten sadalu sami tilem kadhar wonten ing jawi kemawon sami ajrih lumebet ing griya, awit saking bokmanawi kajugrugan sabab ing sadinten sadalu punika ebahing siti sakalangkung sanget. ========================== wonten Jendral saking wadyabala ing tanah Amerika suka pariksa kawontenanipun para wadya bala ingkang pejah wnten ing paprangan ageng, kala ijg wulan Maret ing taun 1863, pratelanipun kados ing ngandhap punika: Ingkang pejah ing papranganutawi wonten sajawining paprangan awit saking sami anandhang tatu, opsir... 2900 Onder opsir tuwin Soldhadhu... 90886 Opsir ingkangpejah sakig sakit tuwin sanesipun... 2321 Onder Opsir tuwin soldhadhu ingkang pejah saking sakit tuwin sanes-sanesipun... 182329 gunggung tiyang ingkang pejah sadaya... 278436. Ing serat Jurumartani, ongka 19, kula sampun maos seratipun Raja Manggala, Surya Wijaya,lan Puspanirdaya: priyantun titiga wu sam anyukani panggunggung dhateng kula, Wigya Panitisastra, tuwin Panji Puspawilaga. Ing samangke panuwun kula dhateng priyantun kakalih Raja Manggala kaliyan Puspanirdaya, mugi sampun kaangetan anggenipun dhawahaken pitembungan arum dhateng kula, sabab kula punika ambeg sumangkeyan mila kula sumelang, bokmanawi kayungyun ing kondha, sahalajeng mongkok, tuwin ambaledhos, kajawi saking punika, panuwun kula dhteng Suryawijaya, manawi saestu badhe kintun serat dhateng kula mugi karsaha angintunaken kemawon dhateng tuwan F.W.Winter jurungarang serat Jurumartani, sabab tuwan wau sumerep dhateng nama kula sayektos miwah dhateng griya
kula. Abdulatip ============ Kula sampun maos seratipun Raden Panji Suryawijaya ing Batawi, katiti mangsan tanggal kaping 24 wulan April ing taun 1867, kapacak ing serat jurumartani kaping 9, wulan Mei punika, ing ngriku Raden Panji Suryawijaya amratelakaken, bilih sakalangjung- langkung pamujinipun dhateng Wigya Panitisastra, saha yen ta kintuna serat medal ngepos saestu boten kapanggih, ing salajengi- pun gadhah anedha dhateng Wigya Panitisastra tuwin Abdulatip, lesantuna sapanginggilipun sami puruna mapas sakathahing para nalabung lampah ingkang boten maedahi, tur amung sapele pamrihi- pun mindhak anggidhuhaken dhteng wiwinihpun ing ngudur. Ing manekg wawangsulan kula rden sampeyan amumuji dhateng Wigya Panitisastra, makaten ugi pun Wigya Panitisastra sakalangkung sukur, dene sampeyan karsa anggalih dhateng rukunaning ngagesang, pamanah kula sampeyan amesthi boken kakilapan dhateng kawajiban- ing titiyang gesang, kedah rukun kaliyan sasaminipun awit rukun punika andadosaken daya, wangsul ingkang nama Sukamulya tuwin Kartasari kalih pisan sami ngupados congkrah, katawis saking anggenipun kami purun dahwen dhateng prakawis ingkang dede leresipun wah lajeng sami angiloni dhateng Mangkupraja, kadadosa- nipun kenging kawastanan cathek-cawel tanpa nalar, wasana lajeng kasaru ing titiyang sanes, manawi tiyang sae samesthi boten makaten tandukipun, leres-lepat punika kedah wwonten Mangkupraja tuwin Rajaniti. Menggah pangandika sampeyan bab serat manawi kakintunaken dhateng Kudus badhe boten dumugi dhateng Wigya Panitisastra, punika leres, ananging tiyang gesang manawi gadhah seja sae, lami utawi enggal amesthi badhe kadumugen ing sejanipun wau, wasana panedha sampeyan, kula kapurih amapas sakathahing Parana Labung lampah ingkang boten maedahi, punika sampeyan sampun sumelang raden, awit kula taksih angajeng-ajeng wangsulanipun Kartasari Caruban dhatng kula, ananging ngantos ing dinten sapunika wangsulanipun dereng kapacak ing Jurumartani, bok manawi Kartasari saweg angupadosi dintenipun ingkang badhe adamel ungguling jurit. Katandhan Wigya Panitisastra. ============================= Punika wangsulaning seratipun Puspanirdaya, ingkang kapacak ing Jurumartani kawping 9 wulan Mei punika ongka 19. Menggah panggunggung sampeyan dhateng kula, Abdulatip tuwin Puspawilaga, punika inggih kula anggep, amargi kula manah manawi sampeyan remen sanget amaos bab udur, ingkang pamrihipun amung anerangaken lepating patrap, saha anglandhepaken engetan, sanady- an pitembunganipun Wigya Panitisastra tuwin Abdulatip asring
anyanyampahi, ewadenten pikajenganipun amung saged amedalaken budi ingkang patitis, sarta amapas sawarnining udur ingkang kirang pantesipun wah kanthi lenaning pambudi, awit tiyang apra- kawisan punika prakawissipun kedah kacepenga saking sirah, sampun ngantos kacepeng saking buntut, punapa malih pamrihipunsampun ngantos angetrapaken pitembungan ingkang damel gugujenganing ngakathah, ananging sarehning sampeyan amastani dhateng ingkang sami suka tondha asta, kawrat ing jurumartani, boten wonten pantesipun, ing mangke kula purun purun amabeni bab kalintuning panampi sampeyan, pamanah kula piyambak manawi para priyantun ingkang sami kintun seat minongka panjurung Jurumartani, sadaya kemawon sampun pantes kagunggunga, amargi saking anggenipun sami karsa anyantosani bab ajeging wontenipun serat Jurumartani, mila sapunika panuwun kula dhateng para priyantun ingkang sami uka tondha asta kawrat ing Jurumartani, mugi lestantuna ing salami-laminipun bab anggenipun asuka panjurung Jurumartani, supados ingkang sami maos serat Jurumartani saged sumerep dhateng pakabaran ingkang saking nagari ing pundi-pundi, saha sampun ngantos anglagewa dhateng pitembujganipun Puspanirdaya, bok manawi Puspanirdaya punika taksih kodheng, bilih daya punika wontenipun saking biyantu. Wasana panuwun kula dhateng Puspanirdaya, mugi karsaa anggalih ingkang memet rumiyin saderengipun asuka pangunggung utawi panacad dhatng ingkang sami ambiyantoni saha anyantosani wonteni- pun serat Jurumartani, dene manawi wangsulan kula punika dereng andadosaken condhonging karsa sampeyan, mugi-mugi agunga panga- punten sampeyan, saha karsa alajeng anerangaken kawrat ing Juru- martani bab kalintuning panampi kula. Katandhan Wigya Panitisas- tra. ============================ Kula ningali serat Jurumartani, ongka 19, seratanipun Abdulatip tiyang Semarang, angawon-awon dhateng kula, sarta netepaken yen kula gendheng, ing mangke wnagsulan kula, Abdulatip, kula tete- paken gemblung sanget, katawis anggenipun mastani warnaning sastra guru, kaserat warganing pasangan, sabda, kalih, sabta, mila sanes sanget, kang kula criyosaken ngajeng, warganing sastra guru, dede pacangan da, mitraning ta, inggih punika warga, kenging gentosi-ginantosan, kadosta nyerat mungel dak tempili, kenging ugi, tak tempiling, dak suduk, kenging, tak suduk, dak pangan kenging mungel tak pangan, dhuwid kenging mungel, dhuwit, punika warnaning sastra, boten kados kanegipun gemblung Abdula- tip bakperes tiyang semarang mekaten, supandene reka badhe magang Jurubasa, ing Jurumartani, Surakarta, anggelarake ngelmu Kodrad, punika buk walandi, dipun westani Natirkindheh, kula boten eram mas, awit kala kula umur 18 taun kula smapun maguru bab Natir-
kindheh, guru kula tuwan pandhita enggris, ing Kampung Parapatan ing Batawi, tiyang dipun kethok sirahipun dhel, rah taksih gagodrs, ototipun ing satunggal tunggal, sami dipun leres aken gulu lajeng kalebetaken ing mapes lembu, utawi maesa, pun impes kasolahaken sawatawis, pun sirah cangkemipun saget bengok-ben- gok, punika ugi kula sampun kawulang. Abdulatip nyariyosaken Sastra Panjen Sastra walandi, dha, ha, dados da, punika saya kedahaken gedmblungipun , diwor lenga ngantos satus taun, mangsi sageda dados da, sagedipun mungel dheha, manawi kataring, mejahi na, mungel dhahen, boten saget mungel den. Abdulatip mastani , bab papriksan remeh , boten kenging kaingga- haken pangadilan, punika sangsaya saya anedahaken migemblungi- pun, yen lampahing prakawis nagari kula, lampahing prakawis punika, sangking papriksan remeh, lajeng kalampahaken bolu rambatan siti, ngantos saget manggih sabab kang ageng, lajeng kainggahaken ing pangadilan, saingga wonten karampunganipun. Yen kula serata sedaya, kekathahen mindhak neseki ing jurumarta- ni, lan kula boten sumedya nyerat ing Jurumartani malih, boten langkung mas kula namung suka slamet jalan enggen sampeyan sumedya dados jurubasa ing Surakarta, mugi sageda kalampahan, dene yen kula gendheng, sampeyan gemblung, ddos sampun cok mawon mas, boten susah mawi bayar sareman. katandhan Kartasari, ing Caruban. ===================== Ingkang mugi srat kula punika kapack ing Jurumartani elok. Pawartos le, kalih prakawis menawi kelampahan tamtu andadosaken sanget pitunanipun ing parentah, saha kasusahanipun para waris sanget ingkang sampun kalampahan mongka dereng untawis lami, wusana badhe wonten malih nujonipun lajeng wande, awit saking prayitnaning pulisi. wondene , ingkang sampun kalampahan anderng untawis lami, sak lebetipun taun ongka 1866 tanah ing Kabupaten Brosot bawah ing Pakualaman karesidhenan ing Ngayogyakarta, wonten 1, tiyang bongsa Cina, nami babah Cap Pyeh, gadhah, jana, jana, dhateng ingkang estri, dipun dakwa remenan dhateng tiyang sanes, nanging dereng wonten cinanipun, ing wusana wau Cap Pyeh semahipun pinuju tilem lajeng dipun berek jangganipun mawi peso agng, panjang, 1, kaki, wiyar, 2 dim, ugi ngantos dumugi pejahipun sak nalika Ruinyah Cap Pyeh wau pinuju kaberek janggganipun ugi saged bengok anaming sareng badhe dipun tulungi tiyang kathah, babah Cap Pyeh lajeng berek jangganipun piyambak naming boten pejah, wantu berek jangganipun piyambak inggih boten rosa, sarta selak konangan tiyang kathah, dumugi sapunika babah Cap Pyeh, teksih wonten ing kunjara.
Wondene awit badhe wonten malih nujonipun sande, , saweg nalika wulan Besar tanggal kaping 23 wonten 1 tyang nami Wirya Taruna griya kanpung ing kabupaten Brosot, punika ingih gadhah penyana, dhateng ingkang estri , dipun dakwa asring purun remenan dhateng tyang sanes, nanging boten wonten cinanipun, badhe gadhah akal kados cina nami Cap Pyeh wau, naming lajeng kathah kogelipun boten tahan ing manah, saha lajeng dipun prayitnani tangganipun ingkang celak ing pagriyanipun awit tangganipun tiyang nami Mangundikrama, lajeng among dhateng ingkang dados pulisi, kam- pung ing Brosot, ingkang dados pulisi lajeng suka wiwulang dhateng Mangundikrma wau, sebarang ingkang nama dedamelan wesi, ingkang landhep ingkang lancip, kapurih ingetdaken, sampun ngan- tos suka sambut dhateng Wirya Taruna wau, senajan tangganipun sedaya, inggih sami dipun dhawahi makaten. Sareng sawentawis dinten, pun Wirya Taruna wau, gadhah akal malih, boten wonten tiyang ingkang sumerep, sumerepipun dhateng tyang kathah, sareng pun Wirya Taruna sampun kelajeng mendem, sak lebetipun mendem wau saged ngoceh, ngakena mentas nedha kecubung telas, 2 iji, sarta mawi bopong anjing galak, dipun gigit ing anjing galak wau boten kadamel raos, tondha sampun mendem yektos, pangocehipun wau, sagawon punika karengkuh semahi- pun ingkang dipun dakwa asring bebedhangan wau, panedhanipun kecubung wau supadosipun sageda dumugi anggenipun badhe anganiaya ingkang estri, yen boten tamtu saget mawa damel ingkang setri, sumedya badhe nglalu piyambak, mejahi badanipun sageda nir, kogelipun ing manah, saklebetipun ngoceh makaten wau, tangganipun ingkang nami mangundikrama, lajenglumajeng pratela ing pulisi, tyang kang mendem wau lajeng kesah boten kantenan, sarta mawi beta, 1, alu, sareng pulisi sampun tampi pratelan, ugi lajeng sumeja tumundang, cepeng dhateng tiyang mendem beta alu wau margi kathah mutawatosipun, bokmanawi lajeng bilaheni tiyang tuwin bokmanawi ngobong griya, anaming tyang kang mendem wau kesahipun boten kantenan, mongka mangsaniipun dalu petengan, sangsaya andadosaken susahipun tiyang kathah. Anaming pulisenipun malah sangsaya nemen anggenipun madosi, boten sumeja kendel, senajan ingkag mendem wau mawi beta alu, naming boten sumedya ajrih, sarta boten sumelang yen kadhatengan bilahi, pangubresipun mdosi wau mawi oncor, senajan, boten sumelang bilahi, inggih boten nilar pangati-ati, awit sampun wajibipun jagi rumeksa dhateng bawahipun sedaya, ngestokaken dhawuh ing parentah, supados sampun ngantos wonten tiyang gadhah lampah damel karisakanipun para tiyang sedaya. Tyang kang mendem wau sareng sampun pinanggih lajeng kacepeng, senajan bab uninga pulisi ingkang sumeja ajrih lajeng kajiyat, kapurih jeng ipeng lajeng kadhatyang, tyang kathah langkung rame, tyang kang mendem wau lajeng kaerut ing wit kajeng ageng, anami pulisenipun lajeng kajibah jagi rumeksa, sedalu punika.
Ing Kabupaten Brosot tanggal kaping 29 April 1867 Katandhan Lurah Playangan, Sastracaraka, S.T.R. ==================== Panuwun kula ing panjenenganipun tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani, mugi seratan kula ing ngandhap punika, kersa amacak ing serat koran Jurumartani, lowung kadamel isen garis kang sela. Jurumartani kamis kaping 9 Mei 1867, ongka 19 Kula maos serat cangkrimanipun mas Karyakirtika, ing Kadireja, sekar asmarandana, namung sapada ungelipun mekaten. Wonten sa- triya ngemasi patine kinaniaya, lelimasan nak rowange rinoda sajroning guwa, ludira andres muncrat, patine binuwang metu kunarpa sanggone tiba. Cangkriman sampeyan punika Mas Karya Kirtika, nagari sampeyan Kadireja, emperipun sampun kalebede adi sanget mila sampeyan pacak ing Jurumartani, yen nagari kula ing gorang gareng, punika cangkrimanipun lare-lare, sarehning sampeyan aken batang ara priyantun kang sami nampeni serat jurumartani, pambatnag kula, punika kinang, yen sampun kalepeh sepah ing kina, kabucal saeng- gen-enggenipun, nanging kula boten susah nebus cangkriman kawrat ing serat jurumartani saking bosen kula. Katandhan Ngabei Sastrawijaya, ing Gorang-gareng, tanpa titi mongsa. =========================== Para priyantun ingkang taksih gadhah sambutandhateng kantor lelang ing Surakarta kala ing wulan Januwari 1867, ig mangke sami kaemutaken ambayara sambutanipun wau saderengipun utawi satelas- ing wulan Mei punika, manawi boten angleksanani ing pambayaripun sambutan wau badhe katagih medal saking pangadilan. Surakarta kaping 1 Mei 1867 Ingkang nguwasani kantor lelang Katandhan Bosower. ====================== Ing tokonipun tuwan Jaspres enko para tiyang saged pikantuk atumbas pisis dadamelan cina sakalangkung sae, saha kawadhahan ing pethen kajeng candhana, punapa malih serat kadamel wadhah gambar-gambar sorot, saha pelangkan gambar sorot , menggah regi- nipun sakalangkung mirah. ================ Tuwan Jaspres en ko sade serat pananggalan etang taun jawi, kangge ing salaminiun, menggah reginipun sarupiyah satunggil abayar kenceng =============== Tuwan Jaspres enko sampun ambikak panggenan amyamak serat-serat, panyamakipun mawi wacucal sadaya, utawi amung sapalih, manawi sampun rampung angenipun anyamak, pangintunipun dhateng ingkang gadhah punika badhe karumantosan sae. ===========================
Pawartos warni-warni Uwit ingkang wijining wohipun kenging kadamel lisah. panggenanipun uwit punika wonten ing nagari Cina, wijining wohi- pun dados gagramen ageng, sarta kabekta dhateng tanah indhiya, menggah uwit wau enggal agengipun wonten ing tanah Cina sisih kang ler kilen, ing ngriku sakalangkung kathah ing uwit ngantos leksan, angsal-angsalanipun wijining woh punika ngantos pinten- pinten tong. Wiji wau kenging kadamel lilin ingkng sakalangkung saenipun, urubipun padhang sanget, saha boten gadhah kukus, uwit punika saged gesang ing tanah inggil utawi andhap radin, manawi wijining wohipun kasebar enggal thukulipun, ing dalem wolung taun wiji punika sampun dados uwit inggilipun tigang kaki, saha ngrem- payakipun nem kaki mubeng, dene kajenging wit warninipun pethak, saha sakalangkung sae kadamel papan ukir ukiran, menggah god- hongngipun kenging kadamel ecat. ======================= Wedalaning sata sajagad Menggah wedalipun sata sajagad pratelanipun kados ing ngandhap punika: Ing tanah Asiyah satus seket gangsal yuta pon Nederlan Ing tanah Eropah satus kawan dasa satunggil yuta pon Nederlan Ing tanah Amerika satus kawan likur yuta pon Nederlan Ing tanah Afrikah kalih welas yuta pon Nederlan Ing tanah Australiyah kawan kethi pon Nederlan ====================== Bab kathahing panganggenipun kertas Menggah panganggenipun kertas ing Englan ing dalem sataun watawis telas, 230, yuta pon. Ing Prangkrik 195 yuta pon Ing tanah Amerikah sanadyan sakedhik tiyangipun panganggening kertas kathahipun angungkuli ing Englan kaliyan Prangkrik, tela- sipun kertas ing dalem sataun, 440 yuta pon. ======================= Kasangsaran wonten ing margi karea asep. kala tanggal kaping 26 Pebruwari ingkang sampun kapengker, wanci dalu, wonten kasangsaran ing margi kareta asep ing tanah Inggris, jalaran saking putunging bumipun kareta ingkang isi barang- barang, kareta isi barang barang punika medal saking pancen marginipun kareta asep adat saben, andadosaken bingunging tiyang kathah ingkang sami anumpak kereta asep wau, punapa malih wonten kareta sawatawis ingkang isi sandawa inggih lajeng sami medal saking margining kareta asep, wekasanipun kareta asep kakende- laken, boten dangu tumunten wonten kareta asep isi barng-barang katingal dhateng, saha medal margi ing ngriku, ing nalika saman- ten para tiyang sami numpak kareta asep ingkang kakendelaken wau sangsaya bingungipun, kalampahan kasupen angendelaken lamahing kareta asep ingkang dhateng punika anotog kareta ingkang isi sndawa, sanalika sandwa anjeblos knging latuning kareta asep, ungelipun sakalngkung sora sanget, salaminipun dereng wonten
kasangsaran ingkang sanget kados makaten, dhistrik ing ngriku kapadhangan sadaya saking sulaking latunipun sandawa ngkang anjblos, sarta oreging siti kados wonten lindhu, menggah ingkang nglampahaken kareta asep sakaliyan sami malesat ing ngawang- awang, dene suku tangan gembungipun sami dhawah tebihipun 16 mil wasana barang barang ingkang kamotaken ing kareta asep sakaliyan boten wonten ingkang kantun, sami kabesmi sadaya, sarta kabesmi ning kareta asep sawawratipun ngantos sawatawis jam dangunipun. Dipongga ingkang alit piyambak saha dereng nate wonten ing tanah Inggris, sppunika saweg wonten angsalipun saking Rangun tanah Indhiya wingking. Dipongga punika inggilipun amung tigang kaki, saha sakalangkung tututipun, sareng Dipongga wau kaudhunaken saking baita, kabekta dhateng griyanipun ingkang gadhah, lajeng lumebet dhateng griya panggenanipun tiyang sade inuman, ing ngriku Dipongga amendhet gelas ingkang wonten isinipun bir, ingkang kadamel anyepeng gelas inggih talalenipun, lajeng kaombe, andadosaken bingahipun para tiyang ingkang sami wonten ing griya genipun sade inuman wau. Menggah kitha ingkang ageng piyambak ing jagad sapunika dede Londhon tanah Inggris, amung kitha yen Yedho tanah Japan ingkang ageng piyabak, salebeting kitha ing ngriku kathahipun griya 1,1/4 yuta, dene titiyangipun wonten 5 yuta, lurung-lurunging kitha kathah, saha panjangipun ngantos lampahan pitu utawi wolung jam satunggil-tunggilipun. ========================== Penget iki layang karampungan tinibakake ing prakara kang guman- tung ing ngantarane Abdulatip alelawan karo Kartasari Mantri Lid ing Caruban. Babeneran wus amriksani ature Kartasari kapacak ing layang Juru- martaniongka 20. Pamikire babeneran kaya ing ngisor iki: Babeneran wus amriksani ature Kartsari unine: Si abdulatip wus tatela ing gemblunge, jalaran saka olehe ngarani warganing sastra guru, katulis warganing pasangan. Babeneran wus angrembug si Kartasari nalika anduweni pangoceh kaya kang wus kasebut ing layang Jurumartani ongka 18 ora pisan- pisan anduweni pamikir bab bedaning wargasastra guru lan waraning pasangan kang cinturake mung bab padhaning warga. Babeneran wus angrembug mungguh ature Kartasari bab gemblunging Abdulatip iku kudu kinureban dening prtondha kang luwih kukuh, mulae pandakwane si Kartasari kudu kabatalake sak kal marg sepi saka ing sabab. Babeneran wus anguningani seseregane Kartasari yen Abdulatip
reka-reka arep magang jurubasa, ana ing layang jurumartani, awit anggelarake elmu kodrat. Babeneran wus angrembug yen aturan kang kaya mangkono iku, wiwinihe gethinging si Kartasari, amarga dheweke ora kaduga, angarang caritane elmu kodrat, dene sarupaning aturan kang kawetu saka cugetan aten sapa padhane hawa napsu, iku ora pisan-pisan kena kaanggep bener, samono iku manut anggering pambudi padhang, Babeneran wus anggalih ature Kartasari, yen dheweke wus tau maguru bab Letir Kindheh (rekane) marang tuwan pandhita Inggris ing kampung Prapatan ing Batawi, lan maneh Kartasari mau mrate- lakaken ana wong di kethok endhase, getihe gagodres, otote kabeh ppadha di benerake , guru banjur lkalebokake ing Mapesapi utawa kebo, ing Mapes banjur kasolahake swatara, endhas cangkem mebi sabengok-bengok. Babeneran wus angrrembug yen ature Kartasari kaya mangkono iku kalebu nglangkara lan mokal awit pandhita ora tau ngethok endhas wong, amurih nerangake elmu kodrat, sanajana marang Kartasari, kapindhone endhas iku ora bisa bengok-bengok kajaba endhase mantri Lid marga dening gatug, kaping telune, cangkeming wong kang kinethok endhase aming ginawe sarana bengok-bengok, sabab manawi impes mau disolahake, temahane hawa malebu ing cangkem dene hawa iku kang andadekake jalaraning pambengok. Babeneran wus anggalih yen si Kartasari ora pisan pisan anggayuh piwulange pandhita Enggris, samono iku durung karuwan MantriLid wus tau menyang Batawi. Babeneran wus angrembug yen susurupane Kartasaribab ngelmu Kodrat ngemungake bab kethokan gulu, iya iku kang anetepake gendhenge. Dene kawruh mangkono iku kang bakal di empakaken ana ing landrad Caruban manawa panuju ana wonng dikethok gulune, Kartasari kang ambengokake maneh, amurih wedine konca-kancane. Babeneran wus anggalih, elmu Kodrat kang kaya mangkono iku ora ana paidahe. Babeneran wus anguningani ature Kartasari, uninge mangkone: aksara walandi, dha ha, iku ora bisa muni, da, sanadyan dimorna nganti satus taun. Babeneran wus anggalih yen aksara: dha ha, mau ora kamoran amung sinandhing bae, kajaba saka iku wus terng banget aksara mau ora bisa muni: da, awit saka karepe dhewe, mulane kudu ana kang ngunekake. Babeneran wus angrembug si Anbdulatip ora pisan-pisan mratela- kake yen prakara remeh ora kena kaunggahake ing pangadilan, mulane Kartasari kajiyat anuduhake panulise Abdulatip kang kaya mangkono. Babeneran wus angrembug awit saka kang wus kasebut ing dhuwur kabeh, yen Kartasari katetepake ing gendhenge, dene si Abdulatip
durung kena ing ngaranan gemblung, amarga pratelane si Kartasari ora mawa pratondha yekti. Mulane babeneran amatrapi paukuman marang Kartasari ora klilen macak ing jurumartani lawase sasasi, amarga wus nandhukake pitem- bungan goroh. Layang karampungan iki bakal kapacak ing layang Jurumartani , supaya aja ana kang ngarani ora sumurup ing unine Dhawuh ing karampungan ing dina Ngaad tanggal ping 19 Mei 1867. Abdulatip Wangsulan dhateng Abdulatip Ing sarehning sak langkung anggen kula condhong, aningali saen- ing pambudenipun mas Abdulatip dhumateng kalantipan kang sampun katingal, ing mangke kula parlu angatingalaken anggen kula angru- juki, sasampun terang pamanah kula ing panyeratipun mas Abdul kasebut ing jurumartani ongka 14 ingkang anyariyosaken adrenging karsaha nglairaken bab pamulangan ing pulo jawi kantos ing sala- jengipun, seratipun mas Abdul wau wonten ingkang mungel kados ing ngadhap punika: Ing mangke kula pitaken dhateng bongsa kula sadaya, punapa pamu- langan makaten wau mikantuki punapa wonten pigunanipun saestu boten. Ingkang makaten wau saking bodho cingkranging saserepan kula, ing mangke kula perlu apitaken ing saestonipun mas abdul wau bongsa punapa, sabab manawi kula laras saking namanipun angemperi yen tiyang bongsa Arap, utawi bongsa agami Islam, ananging sareng amastani yen pamulangan ing tanah jawi ingkang wiji saking Arap, kaangep boten wonten pigunanipun, kdos dede bongsa Agami Islam, yen saupami mas Abdul wau bongsa agami Islam punapa ateka amastani yen pamulangan punika boten makantuki tuwin boten wonten pigunanipun, mila adreng kula kedah amangsuli sasaget kula, bab pamulangan ingkang makaten punika anggen kula amastani inggih mikantuki tuwin wonten pigunanipun, awit pamireng kula ingkang terangmakaten mas, pikajenganipun ing pamulangan wau, minongka wawatoning agami Islam punika tembung Arap, sasampunipun sumerep ing tembungipun Arab, tumunten dipun terangaken maknaipun, ala- jeng dipun terangaken murad masutipun, utawi lajeng nerangaken ing Tam blegipun, punika perlu ing ngatasipun tiyang agami islam mas, ewadene manawi mas Abdul wau dede agami Islam inggih teka pantes amakatena, sarta kula amung anyumangggakaken sabab pancen sanes ing pamaggihipun ananging pamulanganipun modin punika boten lepat mas, amargi minongka jalaran kasantosan ing ngatasipun tiyang agami Islam, kados ingkang kula pratelakaken ing nginggil wau. Wondening pamurihipun mas Abdul supados para lare kaprasudi ing
pamulanganipun kanjeng gupermen, punika saklangkung-langkung saking prayogi, ananging makaten mas ing Surakarta punika, yen sangandhap sampeyan dalem gusti ratu kula kanjeng ingkang sinu- hun, kinakemina anetepi ing kawajiban ratu asih ing kawula akaliyan adilipun, tegesipun ing nanginantangaken dhumateng putra santana abdi kawula dalem sadaya, samabewa dhendhadana, pratam tuwan andhawuhaken papacuh pinten pinten ingkang sampun kalimra- haken, utawi anggantangi karenanipundasih, sipat abdi dalem bupati sapangandhap dumugenipun babekel dhusun, aliya patih jaksa pangulu, ingkang tiyang sepuhipun eneepi ing kuwajibanipun anak sae sarta saged anyekapi ing sadamel-dameling bapa, lajeng tinu- runaken ing anak warisipun, dene abdidalem ingkang langkung sae psuwitanipun ginanjar ing kamulyan, ingkang lepat inggih katrapan utawa kaundur, ingkang makaten wau tumindak ing salamenipun, sarta pinten kimawon mas ingkang winanta ganjaran kamulyan utawi ignkang katrap punapa dene kaundur, boten susah kula cariyosaken pantes sampun sami anyumerepi ing ngadil paramartanipun ing karaton dalem Surakarta, ananging saking genging pangaksama dalem kathahipun abdi dalem saha sakawontenipun para abdidalem sanagari sadaya pranatanipun kapitadosaken ing papatih dalem, jaman ing- kang sampun kapengker kang kula cariyosaken saking pawartosipun, katelahing pangaksama wau tumrapipun mangandhap, ingkang panuju titiyang bodho ing pikir kaworan gandhenging manah koruting pamanggihipun anggeping kabatinan kalenggahan wau kadhaken gagad- hanipun pyambak, tatilaranipun waris kakek moyangipun kasupen yen punika kagungan dalem, kantos kalunta-lunta wonten kalengga- han dipun sade utawi dipun gantosaken : punapa dene aken ing ngaken satunggal kaliyan ing liyan, kathahing kang kados dados prakawis dhawahing karampungan tamtu wonten menang salah satung- gal awit saking waris wajip utawi sabab saking nging yatra, kalampahan saget katetepaken dadosipun priyantun, boten kapirit saking kapinteran tuwin kawekalanipun ing tiyang, inggih sampun malih ing kang tumrapan damelan gampil kados ta tenggak kemit pajang pasisiran tuwin amara sowan jaman rumiyin yen kaprasu- diya milih tiyang kang kadunungan budi kawicaksanan, atyang wadana jaksa Raden Tumenggung Rajaniti ingkang kacariyos cacat tuwin bodhonipun kapilih dados wawakil, kilap ing tembe kadados- anipun, wangsulan punika taksih wonten candhakipun , Surasajati kaping 10 Sura Ehe ongka 1796 Katandhan , Sukamulya. ========================== Ing panuwun kula dhumateng panjenenganipun tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani, mugi karsa amacak serat kula punika ing Juru- martani. Kula aningali anggitanipun Ngabdulatip papethikan saking ngelmi
kodrat kula sak langkung gumun nngetuwun dene pun Ngabdulatip purun sanget anggenipun belakakaken menawi ngelmi kodrat punika, amadhangaken pamikir wah malih anguwasakaken ing sak pangginggi- lipun kados pundi angsalipun saged, amadhangaken pamikirwau, dene tan mawi wiwitan tan mawi wekasan ingkang punika, yen ker- sane Ngabdulatip nami kapethik bab kodrati kemawon malah andado- saken peteng ing pamikir, kalih dene malih, Ngabdulatip badhe nerangaken sak wernining wujud kang kacemplungaken ing toya wonten ingkang kembang, wonten ingkang kumelem weni sela ingkang langkung saing alit kacemplungaken ing toya silem punika adat kajeng, tur langkung sangking ageng ing kang ageng, kacemplungak- en ing toya kemambang punika inggih dad, punapa boten angrrbag bab wawenangipun ingkang maha suci, punaa purun Ngabdulatip ambucala ing wawicalan yen menggah puruna, lajeng kawestanan kdos pundi. Besar kaping 25 taun alip ongka 1795, Murit ing ngudal abdulatip. Cariyosipun Kiyai Bodho ing Karta. Kala jaman panjenenganipun ingkang Sinuhun kanjeng Sultan Agung Prabu Anyakrakusuma ing Matawis, paminggiring kitha ing Karta wonten padhusunan alit, ingkang ababadhe pemahan wasta Kiyai Bodho, pangupajiwanipun amung sade gendhis kalapa, dipun kinten- kinten sacekapipun betah ing griya kemawon, langkunganipun ing- kang kasade lajeng kasukak-sukakaken dhateng tongga tepalih, ing sadinten-sadinten makaten lalabuhanipun, sareng ing nga lami-lami anuju ingkang sinuhun kanjeng Sultan Agung ameng-ameng, dumugi ing pagriyanipun kiyai Bodho karaos angelak badhe angunjuk, lajeng mampir tedhak kaaturan lenggah salebeting griya boten karsa, amung lenggah wontening ngemper alit kemawon, ingkang Sinuhun Kanjeng Sultan Agung mundhut angunjuk, kiyai Bodho lajeng angawe deresanipun, wit kala patumenggung piyambak, sreng bumbung igknag sampun isi legen kapendhetg, wit kalapa lajeng ngadeg jejeg malih, legen winadhahan ing mangkok kacaosaken lajeng kaunjuk, sasampunipun ingkang sinuhun Kanjeng Sultan Agung dumugi anggenipun angunjuk legen lajeng andangu dhateng kiyai Bodho, dhawuh ing pangandika dalem, kakang: banget panarimaning sun enggonira asasaos egen, ananging ingsun tatakon mu gajatenana ingkang dadi lakunira, dene sira darbe mangunah kawasa angreh tumulunging karambil, aturipun Kiyai Bodho gusti: kawula punika sampun misuwur dados tiyang balilu ssanget, babasan boten sumerep ing ler kidul, boten saged angungelaken Alip bokong utawi epa pincang, saha boten nate siyam boten betah melek, ing sakadari- pun tiyang ngalit amung anglampahi trima, lila, temen, sabar, dhawuh ing wawangsulan dalem, lah iya yen mangkono bae ingsun kaduga anglakoni, boten antawis dangu ingkang sinuhun kanjeng sultan Agung kondur angadhaton. Nunten ing ngantawis wulan malih, ingkang sinuhun kanjeng sultan
Agung tedhak dhateng griyanipun Kiyai Bodho malih, pangandika dalem makaen, kaki:L wus antara patang pulun dina iki enggon ingsun anglamkoni trima, lila, temen, sabar, ananging teka ora darbe mangunah kaya sira. Kiyai Bodho amangsuli atur, Gusti: Abdidalem punapa kalilan matur angeliraken dora dalem, wawangsu- lan dalem , lah iya kakang elirena gorohipun, aturipun kiyai Bodho, Gusti: ing sarawuh dalem kala wau panjenengan dalem anyepeng sasawungan, boten dangu kauculaken malih, ing panyepeng dalem kala wau mawi ekur-ekur, sareng sasawungan majeng wonten ing ngars dalem amung kacepeng sakedhap kemawon, boten mawi kaparingan pakan punapa-punapa, mongka panyananipun ayam anggeni- pun majeng ing ngarsa dalem punika badhe kaparingan sekul, ing wekasan amung kacepeng sakedhap lajeng kauculaken, dados panje- nengan dalem kalebet andorani ayam sasawungan, milanipun sareng kauculaken lajeng kaluruk, punika kapasemonipun kados memelehak- en, telas aturipun Kiyai Bodho, ingkang Sinuhun Kanjeng Sultan Agung gumujeng suka sarwi angandika yen mengkono abot wong angla- koni trima, inggih leres dhawah dalem punika, mila makaten bengahanipun ingkang wonten ing ngasepen, manawi bebahanipun ingkang wonten ing parameyan kabaripun makaten, panjenenganipun para nata punika amung anetepana, tata, titi, pariksa wisesa, manwi para wadya anglampahana, taberi, nastiti, ngatos-atos, amirntos, punika gusti: leres lept kawula anuwun pangapunten dalem, ingkang sinuhun kanjeng sultan Agung sangsaya andadosaken suka pirenaning galih dalem, mila Kiyai Bodho lajeng kakula wisudha dados abdidalem miji, kaparingan griya wonten ing Sura- natan.
Ongka 23, 6 Juni 1867 Pawartos wani-warni Tiyang sakalangkung Cethilipun Wonten tiyang tutuwi ing griyanipun tiyang sugih ingkang saka- langkung cethilipun, sareng lumebet ing griya, tiyang cethilka- panggih lenggah angadhep meja, , saha saweg anyathoki laler, sareng makaten anggenipun anyathoki laler angsal satunggil, laler punika kalebetaken ing wadhah gendhis, saha lajeng katutupan ing tutupipun, ingkang mara tamuapitaken menggah patrap makaten wau, wangsulanipun tiyang cethil, kadamel tetenger manawi gendhis kacolong dening para rencang, tiyang cethil lajeng sumerep, awit laler ingkang wonten alebeting wadhah gndhis amesthi ical sampun boten wonten ing ngriku. ============================ Wonten pitaken bab tiyang ingkang kecalan kapal, sinten ingkang kawastanan lepat, nunten wonten ingkang amastani manawi rencangi- pun ingkang gadhah kapal punika lepat, wonten malih amastani ingkang jagi kapal punika lepat, wekasanipun ingkang gadhah kapal wicanten makaten:iya bener, kowe kabeh kang padha luput, dadi sing bener mung maling edhewe kang nyolong jaran. ================ Tiyang sampun angetang, manawi tiyang amical sayuta ping sayuta punika kasagedanipun rampung langkung laminipun saking, 19000 taun, pamicalipun rinten dalu boten mawi kendel, sarta danguning pamicalipun wiwit saking satunggil dumugi satus rampung ing dalem samenut, manawi tiyang amical anggsal satus ing dalem samenut, dados sajam angsal 6000, mila ing dalem sadinten sadalu pamicali- pun angsal 144000, ing dalem pitungdinten angsal 1008000 sala- jengipun =================== Uwit kalapa aneh Nonah Cina anama Owah, gagriya wonten kampung Cinan ing Temang- gung, dereng lami kekesahan dhateng dhistrik Balok, badhe tutuwi dhateng tiyang sepuhipun, sarta lampahipun medal ing Grabag. Sareng dumugi ing dhusun Pacekan bawah dhistrik ing Ngasinan Kabupaten Magelang, Nonah Owah medal saking tandhu sakedhap, lajeng aningali ing ngriku wonten uwit kalapa ingkang beda kaliy- an bangsaning uwit kalapa sanesipun, andadosaken sakalangkung sanget eramipun, menggah galuguning uwitipun boten angadeg sa- tunggil ing nginggil mawi epang kakalih sami panjangipun, sa- tungggil-tunggil epang gadhah godhong manggar tuwin woh, dene agenging wohipun ingggih sami kados wohkalapa ingkang limrah, menggah woh kalapa wau katingal amenginaken, mila Nonah Owah sakalangkung penginipun badhe aningali celak kaliyan woh kalapa punika, ananging sarehning Nonah Owah tiyang estri, mila kamanah saru sanget manawi ngantos amenek kauwit kalapa wau badhe amendh- et wohipun, dados tansah aningali wonten sangandhaping uwit kemawon, sarta sakalangkung kumeceripun badhe anedha wohing
kalapa punika. Salajengipun Nonah Owah gadhah pangajeng-ajeng sampun ngantos andadosaken seriking manahipun tiyang sepuh tuwin sanak kadangi- pun sadaya, bilih Nonah Owah anyariyosna bab uwit kalapa aneh punika wonten ing serat pakabaransanadyan Nonah Owah amanah boten pantes, manawi tiyang estri amacak ing serat pakabaran bab praka- wis wau, ewadenten Nonah Owah rumaos boten saged kendel bab kawontenanipun prakawis ignkang kados makaten punika, mila kala- pahan anyariyosaken bab uwit kalapa aneh wau wonten ing serat pakabaran. Ing mangke para titiyang kedah sami suka apangalembana dhateng Nonah Owah bab anggenipun anyariyosaken prakawis uwit kalapa aneh wau kawrat ing serat pakabaran, Nonah Owah kenging kawastanan dereng wonten titimbanganipun ing ngatasing tiyang estri prakawis anggenipun gadhah lampahan purun anyariyosaken prakawis wau punika. ===================== Tiyang jawi anama Kadiman kala malem Akat tanggal kaping 2 wulan April ingkang sampun kapengker anuju jagi sabining bapakipun kaprenah celak kaliyan dhusun Karangbale ing Dhistrik Losari tanah Brebes, sareng ing wanci tengah dalu bapakipun Kadiman lumampah dhateng sabin wau, badhe amariksani bok manawi anakipun ingkang jagi sabin katileman, sareng makaten anakipun boten tilem, malah anakipun punika lajeng amaos dhateng bapakipun, amargi baakipun kakinten andhapan, sareng kawaos bapakipun wau kenging pundhakipun, ing sanalika bapakipun ambengok, ing ngriku andadosaken sumerepipun Kadiman, bilih ingkang kawaos bapakipun piyambak, ing wekasanipun bapa lajeng kabekta mantuk. ================= Kala tanggal kaping 1 wulan Maret iingkang sampun kapengker Raden Wadana Puspadirja kesah saking griyanipun ing Langenastra, , badhe amariksani sabinipun piyambak ingkang pantunipun wiwit sepuh, tindakipun wau anumpak kareta mawi kapal sakawan, garwani- pun tumunt punapa malih tuwan E. inggih tumut, sami anumpak dados sakreta kaliyan wadana Puspadirja, lampahing kareta sakalangkung rikatipun, sareng pukul satengah pitu kareta dumugi ing lepen Wenongga, kareta lajeng kasabrangaken ing lepen kados ngadhati- pun. Kusir anyabrangkaen kareta boten mawi ayektosi bab ageng ngalit- ing toya, sareng kareta dumugi satengah ing lepen, lajeng kabekta ing toya, awit ing waktu punika amarengi lepenipun banjir, kusir tuwin kenek sanalika sami angbyur ing lepen, saha lajeng sami amitulugi dhateng wadana sagarwanipun tuwin dhateng tuwan E, sadaya punika sampun kaentasaken ing dharatan, ananging kareta saisinipun barang barang babektan lestantun keli. Denne kapaling kareta ingkang kalih saget katulungan, ingkang kalih tumut kabek- ta keli ing kareta, kadadosanipun sami pejah.Ing salajengipun kareta sakapalipun kakalih wau saged kapanggih malih wonten ing panggenan tebihipun saprapat epal saking panggenanipun anyabrang, ananging kareta sampun risak sanget. ==========================
Menggah lepen Praga kala samanten inggih banjir, saha wonten tiyang ingkang pejah salebeting lepen ing ngriku, cariyosipun kados ing ngandhap punika: Raden Bekel Sus badhe mantuk dhateng griyanipun ing Banjar, anumpak kapal anyabrang lepen Praga katumpak aken ing baita sasak, rencangipun anumpak baita sasak demang Keradipura saha ambekta kapal satunggil tuwin rencang kakalih, sareng makaten baita sasak katempuh ing toya, lajeng mangkureb, para tiyang ingkang sami anumpaki sadaya kacemplung ing lepen, Demang Ker- tadipura anyepeng buntuting kapalipun, kadadosanipun saged mentas, rencangipun kakalih inggih katulungan sadaya, ananging Raden Bekel susah pejah kabalabak ing toya, awit dinten enjingi- pun jisim kapanggih wonten ing panggenan tebihipun 1,1/2 pos saking panggenanipun anyabrang, saha lajeng kapendhem wonten ing dhusun gugulu. ========================== Sakalangkung sanget andadosaken suka pirenaning manah kula, dene suka mulya kagungan karsa macak serat ing jurumartani, ongka 21, lan 22, suraosipun ambeni anggitan kula bab pamulangan ing pulo jawi ingkang kasebut ing jurumartani, ongka 14. Mila kularumaos bingah awit prakawis ingkang kagepok dening priyantun wau saka- langkung katghah ing paidahipun, mila sampun kapara lami kula angajeng-ajeng wangsulan saking liyan, Sareng sampun lami kula boten aningali wangsulan, kok lajeng rumaos cuwa ing manah, pamata wis kula boten wonten priyantun ingkang karsa murinani prakawis bab pamulangan, dene manawi wonten udur kados dene uduripun mangkupraja tuwin Rajaniti, lah punika dhatengipun serat panjawab deras sanget prasasat boten telas-telas, mongka prakawis ingkang preelu sanget kedahkaparsudi ing ngakathah, prasasat kasingkiraken. Mila sakalangkung sokur kuladhateng Sukamulya, dene karsa maelu dhateng prakawis bab amulangan. Paribasan kathah tiyang kathah cipta, ingkang sampun kayektosan ing ujaripun punika badhe kula damel lalandhesan anggen kula kami purun anjawabi seratipun Sukamulya. Ing bubukan- ing serat sampeyan mas Sukamulya, sampeyan anglairaken condhong- ing galih, aningali saening pambudinipun Abdulatip salajengipun mawi anggunggung sawatawis. Panuwun kula bok inggih sampun susah agunggung dhateng kula, sabab punika badhe dados isarat amurih wigaring ambek kula, awit saking pangugungipun priyantun sawata- wis. Salajengipun Sukamulya angaken bodho cingkranging saserepa- nipun, lo, pitembungan makaten punika punapa pambektanipun budi andhap asor, bilih makatena inggih sakalangkung dening prayogi: nanging suwawi sampeyan yektosaken mas, tiayng ingkang ngaken bodho cingkrangipun, mngka kaweeh ing busukipun, saestu lajeng muring-muring: mila kula gething sanget titiyang andhap asor sabab kalimrahaning watek makaten wau kenging winastan kumingsun, ananging mawi kudhung lulang andhap asor. Sampeyan samppun kagun- gan panggalih bilih kula badhe kutbah bab watek andhap asor mas, pitembungan kula nginggil wau amng sasonggolan kemawon: kawuningana mas Sukamulya, kula punika kalebetna wawicalipun bongsa Islam, saha tiyang jawi ugi kados sampeyan, ananging
pamanah kula bab agami tuwin pamulangan kados wonten bedanipun sawatawis tinimbalan pamanggih sampeyan sapanunggilanipun. Won- dene bedanipun wau makaten. Kathah kemawon tiyang angrembag prakawis awawatonbadanipun piyam- bak, tegesipun, saupami tiyang wauangrembag prakawisipun agami, punika saestu agaminipun piyambak ingkang dipun unggul-unggulak- en, makaten punika inggih sakalangkung dening prayogi, ananging ugi wonten lepatipun. Saking remanipun dhateng agaminipun piyambak temahanipun agamin- ing bongsa sanes boten nate dipuj rembag, boten nate dipun tand- hing akaliyan agaminipun piyambak utawi boten nate binudi pinung- seting nedhahaken ingkang leres tuwin ingkang boten: dados pa- nyiptaning tiyang wau bab agami islam,becik iya dak anggep ora becik iya dak angggep: suwawi mas sampeyan kula aturi galih pitembungan kula ingkang klawan matak aji nutupi babahan mara sanga. Anjawi saking punika, sapinten kathahipun bongsa kula ingkang sumerep dhateng pikajenganipun agami islam, sapinten ingkang mituhu dhateng dalilipun kanjeng nabi niyakaning ngrat, sapinten ingkang gayuh piwulangipun: rak inggih namung sapele, tuwin among bongsa priyantun kemawon ingkang sakedhik-kedhik saged angrembag agaminipun. Bilih makatena bongsa alit ingkang boten kalebet wawicalaning priyantun, tuwin ingkang skalangkung sanget kathahi- pun, punika boten pisan sumerep dhateng agami, tur kalebet bongsa Islam sadaya, tegesipun namung nama Islam kemawon, amargi lulu- huripun sami manjing agami Islam: tiyang alit wau dados amung manut adat kina kemina tan sumerep sae botenipun agami: mila tiyang alit wau mas ingkang kula gepok nalika kula damel anggitan ing Jurumartani, ongka 14. Gadhanganing manungsa ingkang winastanan tiyang alit mas, ingkang kula murinani. Mila kula kamipurun pitaken bilih pamulangan sasantren punapa wonten pigunanipun. Kula boten anjawab saes botenipun agami, kula amung boten mrayog- eni menggah anggenipun mulang dhateng murid. Sasebutan sampeyan bilih pamulangan makaten punika minongka wawatoning agami Islam punika leres, nanging wawaton ingkang jalaran saking kodhenging tiyang alit dhateng agaminipun, saking pamatawis kula kenging kawastanan santosa. Dene kawontenanipun inggih katingal santosa, samanten wau boten saking pambudi padang, nanaging awit adat kina-kemina ingkang taksih kalastantunaken dumugi ing jaman sapunika. Sampeyan mastani bilih pamulangan wau kathah paedahipun, ing sapunika kula badhe pitaken, pigunanipun punapa, pundi kawontena- nipun tiyang ingkang nglampahi tambleg amanat sidik, pun dika kawontenanipun bongsa alit ingkang sumerep dhateng makna, murad, maksud. Bilih sampun sae pamulanganing modin, sabab punapa dene piyam- bakipun boten pisan-pisan sumerep dhateng agami; sabab punapa boten wonten ingkang sumerep dhateng aksara Arab. Punapa awit saking anggenipun kasupen, mila ing ngingggil wau kula sampun matur, bilih tiyang angrembag prakawis ingkang kada-
mel wawaton badanipun piyambak, mila ingkang sae kaadhepaken ingkang boten prayogi kaselehaken ing gigir, sampun ngantos katingal. Ing salajenganipun nas Sukamulya anympang saking margi, anggepok prakawis ingkang boten kula sebutaken ing Jurumartani, sabab Sukamulya lajeng anyariyosaken bab pangulawisudhanipun priyantun ing kraton dalem Surakarta,punapa dene bab pranataning pangulawi- sudha wau ingkang klawan adil, smanten punika kula boten pisan- pisan ama ing bendha adiling pranatan wau, awit sakin gsih palimarmaning ratu kula kanjeng Sinuhun, nanging andadosaken eraming manah kula, dene pun sukamulya ingkang gadhah aturan kados makaten awit ing ngajeng kala Mangkupraja tuwin Rajaniti sami angrebat suwala ing Jurumartani, Sukamulya lajeng murinani dhateng mangkupraja, ambodhokaken dhateng Rajaniti. Kala samanten kula sampun anglairaken pamanggih, bilih Rajaniti dermi nglampahi padamelanipun kemawon, dados pandakwanipun Sukamulya bab kacingk- ranganing Rajaniti, saestu angengingi ingkang ngangkat dhateng Rajaniti. Wangsulan punika taksih wonten candhakipun. Abdulatip. ======================= Ingkang kaurmatan mawantu-wantu, dhumateng mitra kula sae, tuwin Wigya Panitisastra. Boten toh namung, kados pundi sampeyan tuwan, asuka panganggep dhateng poitembungan kula ingkng kawrat Jurumartani, ongka 19, punika sampun anganggep wusana, kula raos-raos wonten pitembungan sampeyan ingkeng sawentawis ragi masgul, ola, punika toh boten tuwan-tuwan, sumeja kula amurih lunturing penggalih sampeyan ingkeng kanthi wdaling penggalih ingkeng lantip wusana badhe kladukan penampi punika toh boten, pramila mekaten sabab sampeyan mawi ngairaken pengendika, ingkeng kados dene mekaten. Pra priyayi ingkeng karsa paring pratondha astha ing Jurumartani , mugi ngestantuna, sampun pisan anlagwa dhateng pitembunganipun, Puspanirdaya, bok manawi Puspanirdaya punika, teksih kodheng, bilih Daya punika wontenipun sangking biyantu, la, punika boten nun, kok lajeng kakinten kemawon, ing kali pundaya punika kamakna kekalih, menggah panjarwaning daya wau, ingkang sapisan maikna, kuwat ingkeng kaping kalih makna, tanpa damel la, punika pundi ingkeng sampeyan angge tamtu, kapirita sangking warganing, okara. Lan malih kula kapurih ngrembak ingkeng memet saderengipun suka pangungggung tuwin panacat dhateng ingkeng sami ambiyantoni saha anyantosani wontenipun serat Jurumartani, sangking atur kula inggih saklangkung nuwun. Dene ingkeng dereng dados candhonging manah kula tuwan, inggih pitembungan sampeyan ingkeng mekaten wau, saderengipun sampeyan paring prtikel ingkeng makaten wau, inggih tamtu sampun kula memetaken saha kula tintingi, sabab anggen kula mespaosaken sabarang pitembungan sampeyan sarta sampun dangu anggen kula maos serat Jurumartani, boten toh kados sampeyan punika, amargi rujuk kalayan asma sampeyan Wigyapanitisastra, yen samp[eyan punika
tiyang lantiping penggalih saha trang sabarang pamriksa sampeyan dhateng basa, saseratan , wusana sareng sampeyan andibyakaken pangandika kados ingkeng kasebut ingnginggil wau, wekasan badhe anilar nama sampeyan dados badhe boten netepi, nama sampeyan Wigyapanitisastra, ing tembung jarwa, pancen Wigya saget wekasan Wigya makna bodho, paniti panjarwaning pun trang, wekasan paniti , makna bureng, sastra sampun makna, dados sampeyan punika sampun tamtu kula wastani kirang trang anggen sampeyan amriksani sasera- tan kula ing keng kapacak Jurumartani, ongka 19 wau, boten pisan sampeyan punika anggalih ya pengalih ingkeng rendhah (renthah), lan kula kakinten remen sanget dhateng bab udur, la, punika boten nun, ingkeng kula purih wedalipuning kalantipan sameyan yen andadosaken ing penggalih, ing wusana teksih mingut-mingut kema- won kula inggih nyusun sareh. Dene yen sampun sareh penggalih sampeyan saha netepi nama sam- peyan kula inggih dereng anyepenaken pangajeng-ajeng kula dhateng pamacak sampeyan ing Jurumartani, pramila samangke, sebarng kalantipan kaindhakaning nalar boten langkung saking kabar kinabaraken, mila sampeyan kula purih sanget, dene yen boten karsa inggih sampun tuwan-tuwan, wusana kula sumongga penggalih sampeyan. Puspanirdaya. ============== Tuwan Jaspres enko badhe anumbas seratm Jurumartani ing taun 1864, tuwin 1865, ing mangke panedhanipun tuwan Jaspres, sinten ingkang gadhah serat Jurumartani wau, manawi karsa made, mugi karsa amade, mugi karsaha kapanggih kaliyan tuwan Jaspres. =============== Benjing ing dinten Jumungah kaping 7 wulan Juni punika, badhe wonten elang ing griya losmen Surakarta, dene ingkang kalelang barang warni-warni. Benjing dinten Sabtu kaping 22 wulan Juni punika, badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan P.Swager, ing Surakarta, dene ingkang badhe kalelang griya los kadamel saking deling mawi payon kajang, jarambahipun mawi sasak tuwin kepang, sarta barang sanes-sanesi- pun. =====================
Pawartos warni-warni Raden Demang Kusuma Adiwijaya, wadana ing Majalengka kaparaban Juru mejahi Sima. Ngantos lami ing Majalengka resah andening sima sawatawis, maesa utaw kewan sanesipun asring ical katedha ing sima, sanadyan kapasangan bekukung tuwin sanes-sanesipun boten wonten simani- pun ingkang saged kenging ing Bekukung, malah tansah sami angu- bengi tanah ing Majalengka. Kala tanggal kaping 19 wulan April ingkang sampun kapengkerwonten maesa katedha ing sima, andadosaken susah anggalihipun wadana ing Majalengka, mila wadana punika lajeng boten urun kendel saderengipun saged amejahi sima wau. Salajengipun wadana lumampah dhateng panggenaning bathang maesa, sarta lajeng andekekki kalak ambing ing daginging maesa wau, kadadosanipun sima anedha daging punika, awit katondha saking pangamuking sima ing dinten enjingipun sakalangkung anggeniun angajrih-ajrihi. Sareng wadana aningali bilih sima ngamuk sima lajeng kasanjanta kenging saha tatu sakawan ananging dereng pejah, sarta mundur sawatawis tebihipun, wadana lajeng angesuk sima kalayan ambekta waos tumunten sima kawaos ngantos andadosak- en pejahipun. Elet kalih dinten wonten sima malih ingkang anedha daginging maesa pejah wau, kadadosanipun sima pejah ngenggen, ing wekasani- pun sareng sampun angsal sima kakalih wau, sapa wingkingipun boten wonten maesa tuwin kewan sanesipun ingkang pejah katdha ing sima. ====================== wonten tiyang ngamonca mireng ungeling mariyem saben sonten manawi srengengeipun Serap, lajeng apitaken dhateng tiyang nagari ing ngriku, punapa tegesipun ungeling mariyem wau, wangsulanipun ingkang tinakenan makaten: punika saben serap srengenge ingggih mungel makaten, nunten ingkang pitaken wau amratelakaken gumuni- pun saha awicanten makaten: punapa srengebge ing nagari ngriki manawi serap mawi amungel sora makaten. ===================== Dereng lami ing Limah wonten kaangsaran ingkang ing gigirisi, prtelanipun kados ing ngandhap punika. Ing Limah wau panuju wonten komidhi, sareng rana kabikak sapisan lajeng titiyang ingkang wonten panggenan amain komidhi sami udreg awit wonten kucing stunggil lumebet ing panggenan wau, menggah lebetipun kucing wonten panggenan ing ngriku, punika tiyang boten sumerep, sareng makaten kucing lajeng kagusah medal mawi kagebag, boten saronta kucing lumebet ing kamarripun tiyang estri ingkang tumut mainn komidhi, kucing punika lajeng dados ewah, andadosaken sakalangkung kagetipun ingkang sami ningali komidhi. Tiyang estri wau panuju badhe medal saking kamaripun badhe dhateng panggenan main komidhi, supados amain komidhi wonten ing ngriku, ing waktu punika kucing angrangsang dhateng tiyang estri, kacakot ig tanga-
nipun tengen, ananging tiyang estri punika boten anglagewa ing panyakoting kucing , saha lajeng anglampahi pamainipun komidhi ngantos rampung , sareng ing dinten enjingipun malih amain ko- midhi, tiyang estri ingggih tumut main, ananging dereng ngantos sangu anggenipun medal tiyang estri wau dhateng pangggenanipun amain komidhi, lajeng dhawah ing siti saha anjerit, pitembungani- pun makaten: padha goleka urip dhewe-dhewe, mengko kowe tak cakot, ing wekasanipun tiyang estri wau amung gesang sawatawis dinten lajeng pejah jalaran saking sakit kados kacakot ing saga- won ewah. =========================== kala tanggal kaping 21 wulan Pebruwari ingkang sampun kapengker Raden Wadna ing Pathi anumpak kapal langkung ing kareteg ingkang kirang santosanipun sumedya atiti pariksa sabin tuwin pager- pagering dhusun, sareng dumugi ing kareteg wau, kareteg ambrug saha Raden wadana lajeng kacemplung ing lepen sakapalipun, meng- gah para tiyang ingkang andherekaken lampahing raden wadana, sampun sami angemutaken bab kirang santosaning kareteg anaring raden wadana boten maelu dhateng pangemut wau. Sareng petinggi dhusun ing dengkek aningali, manawi lurahipun kacemplung ing lepen saha kabekta ing toya ingkang sakalangkung santer, lajeng anggebyur ing lepen amitulungi dhateng lurahipun wau, kalampahan lurah p[unika kacandhak lajeng kabekta mentas ing dharatan, manawi wadana wau boten kapitulungana dhateng petinggi, amasthi badhe anemahi pejahi kabalabak. =========================== Candhakaning wangsulananipun Abdulatip dhateng Sukamulya. Sambetaning wangsulanipun Sukamulya kawrat ing Jurumartani ongka 22 boten sanes amung amupakati panyerat kula kasebut ing Jurumar- tani ongka 14, ingkang mungel makaten: Mbokmanawi para tiyang sepuh wau sami gadhah cipta, yen kadrajatan punika sampun masthi kasukakaken dhateng bongsa naluri, sanadyana boten nate dhateng pamulangan tuwin boten saged ambedakaken aksara, ha, lan na iggih dados priyantun ugi. Dados sakathahing ungel-ungelan sampeyan Mas Sukamulya amung anetepi panyerat kula wau: mawi kawatonan pratondha yektos inggih punika sakathahing lelepiyan bab pangulawisudhaning pantun ing- kang turun tumurun dhateng anak utaw kadang warga, ingkang sampeyan sebutaken ing Jurumartani. Manawi boten lepat ing pan- gingling kula lamas Sukamulya ragi sumelang anglairaken pamang- gihipun ing sayektos mila mawi anindakaken paribasan gutuk lor kena kidul. Pikajengan sampeyan makaten: pranatan bab ngulawisudhaning priyantun ingkang turun tumurun wau anglumuhaken tiyang alit wah bongsa priyantun anggenipun badhe ngupados kawruh. Wonten dene
ing Jurumartani ongka 14 kula sampun amratelaken yen panyipta makaten punika emperipun leres, sabab ing jaman sapunika ingkang dipun upadosi amung arta tuwin pangkat ageng, Agalipun mila makaten, alusipun rahgi lebet ing panjajag, kados ta ing tanah Eropah kathah kemawon tiyang alit ingkang sami padhang pikiripun amargi saking rumaos kabetah, manawi boten wonten pamulangan. Ing tanah jawi kawontenanipun boten makaten, dalasan bongsa priyantun inggih boten patos praduli dhatng kasagedanipun anak. Panyiptanipun makaten, sanajan anakku bodho adi kaya apa, iya wus masthi dadi priyayi agenteni aku. Pamanggih makaten punika dados kosok wangsul tinimbang akaliyan pamanahipun tiyang alit. Tegesipun bongsa priyantun boten purun ngaos amargi sampun tamtu menggahangsalipun kadrajatan, wangsul bongsa alit inggih ugi lumuh dhateng ing pamulangan awit noten tamtu dadosipun priyantun. Dados kenging kabasakaken bilih nalar kakalih andaosaken temahan satunggal, inggih punika anggenipun sami lumuh amarsudi dhateng kawruh.Bilih tiyang alit gadhah pamanggih kados makaten punika taksih kenging kaanggep leres, wangsul priyantun teka nunggil cpta akaliyan tiyang alit lumuh ngupados wuwulang punika ngodhengaken. Abdulatip. ============================ Kurmatana sujana ingkang wajib pikantuk pakurmatan . Ing serat Jurumartani ongka 22 kula sampun maos serat pamacakipun tuwan, C.F.Winter, ingkang wau dados Juru basa ing Surakarta, ananging sapunikanipun sampun pensiyun, bab tatenger pangenget- enget minongka pakurmatan ingkang rama swargi tuwan Karel Pred- herik Winter. Sareng kula maos serat sampeyan tuwan kula kok lajeng rumaos kumacelu sanget sumedya amangsuli. ingkang punika kula ngaturi sakalangkung ing panrimah kula, dene panjenengan sampeyan karsa macak serat wau wonten ing Juru martani, awit kula rumaos manawi bongsa jawi sadaya kedah suka sokur dhateng rama i jengandika swargi. Asmanipun tuwan Karel Predherik Winter saestu badhe boten saged ical ing salami-laminipun, amargi saking tapak astanipun ingkang dumunung wonten ing serat jawi, prasasat sampun kondhang ing triloka. Wondene kula timbang boten wonten pikantukipun, bilih kula nglairaken sakthahaing cipta, mila pitembungan kula wau senadyana cekak mugi kaanggep pamedal saking eklasing manahsuci, tuwin kula amung sumedya kedah aken bilih bongsa jawi ugi wonten ingkang boten saged kasupen saha amundhi dhateng lalampahanipun ramai jengandika swargi, sabab ngantos sapriki kados dereng wonten bongsa tuwan-tuwan ingkang kenging kaangep pujongga ageng ing ngatasipun sastra jawi: saha deeng wonten ingkang anganggit
serat sakalangkung kathah kados dene swargi tuwan Winter sepuh. Ingkang punika mugi mugi lalampahanipun wau dados satutuladan dhateng para bongsa walandi tuwin jawi. Abdulatip. ============================= Panuwun kawula, saudara, mugi kapacak kawonten ing serat Jurumar- tani. Kula angaturi kabar mitra kula, ing sanes, ngari, ingkang karsa, mundhak serat Jurumartani,ing sapunika raden Ngabei danukrama, abdidalem. Panewu Pasratan ing Danurejan, kapundhut wonten ing ngarsa dalem, kaangkat jinujung dlajat, karsa dalem kaparingan nama Eaden Lurah Mangun Atmaja. Wondene ingkang dipun kersakaken wosiing dados abdidalem, panewu Pasratan, mas Panji Mangundigda, abdi dalem, pulisi dhusun, Dhestrik ing tanggalan. titi. Kula ingkang suka tondha 'Ta' Suryamandura. ====================== Ingkang serat saha ingkang tae kaurmatan, ingkang kathah-kathah, Raden Lurah Mangun Atmaja, katur ingkang saudara, tuwan Jaspres enko, sasampuning ingkng kadya sapunika awiyos menawi adhangan ingkang penggalih serat kula. Tekan Suryamandura, punika kapacal wontening serat Jurumartani, mila sapunika, kula, sampun rambah- rambah tampi serat saking sanes negari. asring klethun nama, ingkang punika kula sumangga. Saudara, kaping 29 1796 Lurah Mangun Atmaja. ========================== Cariyos saking Redi Kidul tanah ing Pajang kados ing ngandhap punika gancaripun: Dereng ngantawis lami ingkang kacariyosaken wonten kaum dhusun ing ngriku, awasta Kiyai Nur Ngali, punika darbe anak mantu tiyang abritan saking nagari, awasta pun Diman, anakipun kiyai Resadongsa, sareng pun Diman sampun dados mantunipun Kiyai Nur Ngali, lajeng dipun suknai nama sepuh pun Nur Resa, lalampahani- pun makaten. Kaum ingkang awasta Kiyai Nur Ngali, punika sampun misuwur wawatekanipun langkung gemi boten nastiti, kasebut ing babasan tiyang cethil angruwil, ing wkasan botn rujuk kaliyan anakipun mantu pun Nur Resa wau. Saking kayektosanipun, Kiyai Nur Ngali andhudhuk uwi, pun Nur Resa kinen ambekta dumuginipun ing griya, sareng pun Nur Resa sampun mantuk dhateng griyanipun piyambak, lajeng kengkenan semahipun, kapurih anedha bageyan uwimentah kemawon badhe kagod- hog piyambak, wangsulanipun Kiyai Nur Ngali makaten, bojomu anjaluk bageyaniku dudu benere, rak wis lumrah mantuiku anglakoni
pakoning maratuwa, bojomu amung dak kon anggawauwi marang ngomah bae teka anjaluk bageyan iku ora bener, pun Nur Resa estri lajeng mantuk sanjang dhateng ingkang jaler manawi wangsulanipun Kiyai Nur Ngali makaten, pun Nur Resajaler sanget ing pangungunipun, nunten ingkang estri dipun kengken malih, kapurih anedha asi- rahipun kemawon badhe dipun tanem, Kiyai Nur Ngali amangsuli makaten, teka andharidhis temen bojomu iku, basa endhas uwi mono rak bakal dak tandur maneh, pun Nur Resa estri mantu sampun sanjang dhateng bojonipun, pun Nur Resa jaler ragi rengun tyani- pun, ingkang ngestri kinen wangsul malih, anedhaha kulitipun kemawon kemawon asengadi badhe kadamel karamas, winangsulan dhateng Kiyai Nur Ngali, manawi kulit uwi badhe kaangge karamas piyambak, pun Nur Resa estri antukipun wicanten dhateng ingkang jaler makaten, si ramak iku wis tita kekede kaya wong luput ing pati, ingkang jaler amangsuli tembung samudana makaen, ramakmu Kiyai iku dudu aran wong kumed, amung kasebut sugih itung ora bisa ontung, mengkono iku awit seka bodhone ora tau gelem tatakon titiron, wekasane dadi wong ora umrah. saweg kendel samanten wicantenipun pun Nur Resa, katungka Kiyai Nur Ngali kengkenan anyukakaken uwi sadaya dhateng pun Nur Resa, wicanten- ing kengkenan, lah daweg uwi gatel, ramak dika Kiyai Nur Ngali empun boten sudi nedha uwi, sabab kulite wau didamel karamas anggateli sirah, wicantene ramak dika Kiyi Nur Ngali makaten, lah enyah uwi iki wehena si Nur Resa kabeh, aku wedi mangan uwi iki, sabab kulite bae dak enggo karamas endhasku gatele kapati-pati, kang mesthi uwine iki iya gatel, sareng uwi sampun katampen, kengkenan wau lajeng mantuk, sapengkering kengkenan ,pun Nur Resa wicanen dhateng ingkang estri, lah iki tetelane yen ramak mu Kiyaine bodho banget, rak wis lumrah kulit uwi yen maksih mentah digawe karamas amesthi gatel, uwine yen wis mateng ames- thi iya enak bae, sasampunipun makaten uwi punika lajeng kagodhok sami dipun tedha eca kemawon. Ingn ngantawis lami pun Nuur Resa nyambut pacul dhateng Kiyai Nur Ngali boten angsal sarta mawi kauman-uman, mila kalampahan pun Nur Resa jaler estri ngalih griya dhateng Luwur, celak kemawon kaliyan griyanipun kiyai Nur Ngali, ananging sanes dhusun, ing nalika punika pun Nur Resa angsal pambudi badhe damel pangrekadaya angapusi dhateng marasepuhipun, pun Nur Resa lumebet dhateng nagari, anyambut aggen-anggen car walandi dhateng pawong mitranipun angsal sapan- gadeg, lajeng angupadosa sambat tan upas satunggal mawi kasukanan pituwas ing sawatawis, upas wau dipun wangsit badhe pangrekadaya- nipun pun Nur Resa, lajeng sami mangkat dhateng griyanipun Kiyai Nur Ngali, dumugi ing ngriku api-api mendem gedrag-gedrug wonten ing kori, wicantenipun makaten, witlengankuken, kiyai Nur Ngali kajrih sanget, ulat biyas badan wel-welan, pitaken dhateng upas,
anak upas, kanjeng Tuwan punika mundhut punapa, wangsulanipun upas, yatra ing celeng ngandikakaken mendhet, Kiyai Nur Ngali lajeng mendhet yatra ingkang wontn ing celengan, kaaturaken sampun katampenan dhateng upas, pun Nur Resa ingkang mimindha walandi wicaten malih sarwi gedrug-gedrug, Rasringankuppen, kiyai Nur Ngali pitaken dhateng upas, anak upas kanjeng tuwan punika mundhut punapa malih, wangsulanipun upas, uwos ing padaringan dikakaken angukup, kiyai Nur Ngali lajeng angkupi uwos ingkang wontening padaringan sadaya, kasedhiyakaken ing kranjang mawi rembatan pisan, pun Nur Resa wicanten malih sarwi gedrug-gedrug, dhograngkud bonekellen, Kiyai Nur Ngali pitaken dhateng upas,Anak upas kanjeng tuwan punika mundhut punapa malih, wngsulanipun upas, tigan ing parangan dikakaken angrukud, babonipun dikakaken nyepeng, Kyai Nur Ngali lajeng angrukudi tigan ing patarangan, sarta anyepengi babon sami kasarimpungan dipun tangsulaken ing rembatan wos, sasampunipun makaten pun Nur Resa mantuk dhateng Luwur, upas angrembat uwos dalah ayam tigan wau punika, ujpas dipun sukani yatra uwos ayam tigan, kinen angantukaken pangangge cara walandi dhateng mitranipun. Kacariyos ing sapengkeripun Nur Resa, Kiyai Nurr Ngali dipun layat dhateng tongga tepalihipun, dipun pitakeni bubukanipun kadhatengan walandi mendem, Kiyai Nur Ngali boten saged mangsuli, tansah gedheg-gedheg kemawon, kala samanten wonten tiyang amang- sit manawi ingkang mindha walandi punika mantunipun iyambak pun Nur Resa, ing ngriku kiyai Nur Ngali madeg suraning driya, sume- dya bahe males damel pangreka daya, lumebet dhateng nagari anyam- but pangangge cara walandi angsal sapangandeg, nyambat upas angsal, lajeng sami dhateng Luwur, dumugi ing griyanipun pun Nur Resa Kiyai Nur Ngali mendha-mindha walandi mendem, nanging pun Nur Resa boten kikilapan yen ingkang amindha walandi mendem punika mara sepuhipun, sareng kiyai Nur Ngali gedrag-gedrug sarwi wicanten makaten, witlengankukken pun Nur Resa api-api ajrih taken dhateng upas, winangsulan, yatra ing celengan kapendheta, pun NUr Resalajeng parentah dhateng ingkang estri, wong wedok celengani Kiyai jukuken arep dak aturake kanjeng tuwan, kiyai Nur Ngali jelih-jelih amenging, wicantenipun makaten, uwis-uwis, pun NUr Resa pitaken dhateng ngupas dipun wangsuli manawi boten siyos sampun ngantos mendhet celenganipun Kiyai Nur Ngali, nunten kiyai Nur Ngali kang mindho walandi wicanten sarwi gedrug-gedrug malih rasingan kuppen, pun Nur Resa api boten sumerep, pitaken dhateng upas wangsulan kinen angukupi uwos ing padaringan kuppen, pun Nur Resa api boten sumerep, pitaken dhateng upas winangsulan kinen angukupi uwos ing padaringan, punapa salajengaken dhateng ingkang estri, wong wadon direikat berase kiyaine jukuken marene arep dak aturake kanjeng tuwan, kiyai Nur Ngali wicanten uswis- uswis, nunten wicanten sarwi gedrug-gedrug malih, dograngkud Bonekellen, pun Nur Resa api boten sumerep atataken dhateng upas,
winangsulan tigan ing parangan kinen angrukud,babonipun kinen anyepeng, pun Nur Resa lajeng aken dhateng bojonipun, wong wedok endhoge kiyaine sababone padha gawanen mrene arep dak aturake kanjeng tuwan, kiyai Nur NGali wicanten, uswis-uswis sarwi kesah, pun Nur Resa lajeng wicanten dhateng ingkang estri, lah kula bete wong lumuh takon tiron, Kiyaine iku sedayne arep malesi nanging amung anirokaken kang wus kalakon, dadi kaweleh bae solahe, mulane sabarang pamales iku becik metu saka ing jalaran liya, dadi ora katara ing pamalese. ==============================
Ongka 25, 20 Juni 1867 Lindhu kala ing dinten Senen kaping 10 Juni 1867 Kala tanggal kaping 9 angrintenaken tanggal kaping 10 wulan Juni punika titiyang ing Paresidhenan Cirebon Pekalongan Banyumas Bagelen Samarang, Ngayogyakartatuwin ing Surakarta, sami karaos ebahing siti saking dening lindhu ingkang sakalangkung sanget, ngantos adamel karisakan sakalangkung kathah. Salebeting kampung Pacinan ing Pakalongan wonten griya banon satunggil ambruk, sarta angrebahi griya gedheg satungggil ingkang kaprenah celak kaliyan griya banonwau, ngantos kaplenet babar pisan, dene ingkang ppejah karebahan ing griya punika tiyang estri kalih rare kalih, sarta ingkang kataton tiyang titiga. Dalem paresidhenan iung Banyumas pisang salirangipun, punapa malih kantoripun tuwin griya yasaning nagari sami karisakan sanget. Salebeting kampung pacinan ing Purwareja parsidhenan Bagelen kathah griya-griya ingkang sami ambruk, punapa dene griya-griya partikelir ing ngriku sami karisakan sanget, ing Sapuran bawah Ledhok griyanipun Kontelir tuwin gudhang kopi sami ambruk, wah griyaning wadana ing ngriku inggih kathah ingkang risak, punapa malih sakiing pawartosipun pabrik teh ing Tanjungsari inggih ambruk. Dalem Paresidhenan ing Samarang tuwin tangsinipun prajurit jayengsekar sami bengkah. Beteng Willem kaping sapisan tuwin kampemen ingkang celak ing ngriku amung kari sakan sawatawis kemawon, ing Banyubiru tangsin- ing prajurit ingkang sampun boten dipun engggeni sami jugruk ing nginggil. Ing Ngayogyakarta meh boten wonten griya ingkang boten karisaka, menggah ingkang sami pejah kaebrukaken ing griya bongsa walandi, jawi sapanunggilanipun andadosaken kasusahaning ngakathah, dene gedhong sandawa tuwin tangsi ing Ngayogyakarta ing nginggil sami karisakan kathah, malah wonten prajurit walandi kakalih sami kataton. Wasana ing Surakarta boten wonten cilaka saking dening lindhu, anjawi bengkah ing griya-griya amung sakedhik kemawon. ========================= Pawartos saking nagari Surkaarta, panjurungipun tuwan jurubasa sepuh C.F.Winter ingkang sampun pensiyun katutur tuwan ingkang ngarang serat jurumartani. Sareng sampun umum bilih kanjeng tuwan Residhen Lamres Pantoren Bures antuk nugraha dalem kanjeng maharaja ing nagari Walandi, kakula wisudha dados Ridder Ordhe Nederlan Senleyo, para tiyang ing tanah salebetipun saha sajawining nagari jawi, punapa malih para tiyang ing Surakarta awit saking bingah sami angaturi wilu- jeng dhumateng kanjeng tuwan residhen wau, para walandi ing Surakarta tumunten sami kaklempakan angrembag bab patrap ingkang prayogi piyambak anggenipun badhe angaturi pratondha sukaning
manah awit lumunturing nugraha dalem kanjeng maharaja wau, saha yen sami angaosi ing sariranipun kanjeng tuwan residhen Lamres pantorenbureh.Kentheling rembag anamtokaken badhe amradinaken serat kalowongan panjurung, sapiten angsal-angsalanipun arta badhe kadamel wragad pista dhansah tuwin dhahar eca, ingkang kapataha ngawontenaken pista punika komisaris walandi wolu, wondening ingkang kapilih dados prasidhen tuwan Bosower, tuwan Swaher ingkang kalebet dados komisaris anyumangggakaken griyani- pun lalahanan dhumateng komisi, supados kaanggeya panggenan pista, sabab papanipun wiyar piyambak, boten ngantos lami klempaking arta panjurung gunggung sawatawis sewu rupiyah, kalet panjurung saking para mitranipun kanjeng tuwan Residhen Lamres Pantorenbureh, ingkang sami gagriya ing Batawi, Samarang, Ngayo- gyakarta tuwin ing Ngawi, pangintuning panjurung medal saking pikajenganipun piyambak, sareng kanjeng tuwan residhen Lamres Pantorenbureh kaaturan badhe dipun urmati pista, sanget pareng saha karaosing galihipun menggah dinten badhe kalampahaning pista kasumanggakaken ing sakarsanipun kanjeng tuwan residhen, ananging pista punika kasumenekaken ing sawatawis dinten malih, sabab kanjeng tuwan residhen Lamres Pantorenbureh nalika badhe kondur anggenipun martamu ing dalemipun Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Ariya Mangkunagara, saweg miyos saking pandhapi badhe nitih kareta: kasangsaran dhawah ing siti, kalampahan sukunipun kongsul rekaos sanget, sanadyan kanjeng Tuwan Residhen anggenipun gerah dereng senggang waluya, saking karsanipun pista pakurmatan wau kalampahana tanggal kaping 25, wulan Mei wanci sonten , ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Ariya Mangkunagara, para Kanjeng Pangeran sawatawis Tuwan Militer Komandhan saha para opsir, punapa malih para mitranipun kanjeng tuwan residhen ingkang andhatengi saking panggenan sanesipun sami kaaturan anjenengi pista wau, inggih ugi kalampahan kalayan renaning galih. Ing nalika pista wanci sonten kanjeng tuwan rsidhen Lamres Panto- renbureh kapethuk dening komisaris tiga, sami sowan ing dalem paresidhenan anumpak kareta pameran katarik ing kapal sidi cemeng tigang rakit kagunganipun kanjeng Gusti Pangeran Adipati Ariya Mangkunagara. Sareng Kanjeng Tuwan Residhen badhe tedhak ing pista, anitih kareta wau, sawarnining jajaran sami mirantos angurmati. Ingkang lumampah wonten ngajeng prajurit Musikan ing beteng, anggenipun angaturi para opsir. Ingkang sadangonipun pista Musi- kan punika angungngelaken gendhing gentosan kaliyan musikan sanesipun, ingkang lumampah sawingkingipun prajurit musikan wau, jajaran kaurmatan cacahipun, 18 warni-warni wlandi mardika tuwin opsir sawatawis sami anumpak kapal saha amangangge endah, mawi
tondha koncar pita abrit kaanjingaken ing rasukan sanginggilipun pundhak kiwa. Tumunten kareta ingkang katitiyan ing kanjeng tuwan residhen Lamres Pantorenbureh, kadherekaken dening komisaris tiga wau sami nunggil sakreta, tuwin kaampingan dening komandha- nipun jajaran kaurmatan, sawingkingipun kareta punika wonten jajaran kaurmatan malih, warni priyantun jawi sawatawis ing sakiwa tengenipun mawi kaampingan dening abdi jaga astana ing mangkunagaran sami ngangge serban abrit tuwin brengos godhek janggot dedamelan angajrih-ajrihi, lampahipun sami anyangking obor, tindakipun kanjeng tuwan Residhen Lamres Pantorenbureh saking dalem paresidhenan kadherekaken ing jajaran sadya wau, medal radinan ingkang ler anjog dhateng beteng ing Surakarta, saking ngriku lajeng tedhak dhateng ing plataraning griya pangge- nan pista, katingal sakalangkung sa, sareng kanjeng tuwan resid- hen mios saking kareta, lajeng kaaturan wilujeng dening presidhe- nipun ing komisi, ingkang sulih tuwan mister Deabo, sabab tuwan punika pambengan sakit boten saged dhateng ing pista. tedhakipun kanjeng tuwan residhen dhateng pinarakan ingkang sampun kasad- hiyakakn mawi kadherekaken sarta kaupeng dening para komisaris. Griya panggenan pista saplataranipun ing ngajeng sadaya sami kapasangan dilah sewu angresepaken manah. empering griya ingkang ngajeng rinenggga ing saseratan ungelipun: kanjeng tuwan residhen Lamres Pantorenbureh mugi lestantuna ra ajeng, sanginggiling pinarakanipun kanjeng tuwan Residhen ingggih mawi rerenggan seratan ungelipun: pratondha angurmati ing kanjeng tuwan residhen Lamres pantorenbureh,: ing sangandhapipun seratan punika ginan- tungan entraning ridderdhe Nederlan Seleyo. Sarampunging wdalipun pasugat ingkang kawitan para ageng saha para tamu sawatawis sami karsa mlampah-mlampah. Ing waktu punika para wanita ing Surakarta kaliyan kang saking sanes panggenan awit saking endah ing warni saha busananipun sami anengsemaken manah, para tiyang ingkang karem dhansah tumunten sami ambukani dhansah wales, kanjeng tuwan residhen saha ingkang sinuhun kan- jeng susuhunan tuwin para tamu ageng tumunten sami angarsakaken kasukan kartu. Para komisaris kalilan amranata lampahing pista ing salajengipun. Sakathahing tembok ing salebetipun griya panggenan pista sami rinengga kalangse, warninipun anyameni gandera walandi. Ing pandhapi wingking kasadhiyanan meja pancen kangge pinarakan dhahar priyantun, 275 bakakasipun wadhah dhadhaharan sami kristal sarta porselin sakathahing serbet rinakit sae, pucukipun mawi kadekekaken sekar mawar, serbet punika lajeng kadmel ngusap lathi dening para wanita, sarta para sujanma kakung kathah ingkang ajeng dados susulihing serbet, Bab komisi sarta satunggil-tunggiling komisaris anggenipun
anampani, angladosi, tuwin anyegah sakathahing tamu, anggenipun anyawisi inuman warni-warni, wah toya kenthel ingkang kadhaten- gaken saking Samarang, punapa malih tuwan Komisaris Magilapri anggenipun anyambuti griyanipun kaliyan sukaning manah, kadamel panggenan kasukan kertu utawi pinarakan sadaya punika boten prelu kacariyosaken wiwijanganipun mindhak angathahi saseratan. Antawis pukul kalih welas dalu wiwit dhahar, ing waktu punika komisaris ingkang sami kapatah angawontenaken dhaharan katingal bilih angemenaken kuwajibanipun sabab dhadhaharan ingkang pancen kadhahar taksih panas wedalipun lumados ing meja inggih panas kadosta ingkang warni sop kenthang, pastel warni-warni, boten dangu tuwan Bosower ingkang dados pangajengipun para tamu ing salebeting pista, angaturi wilujeng ingkangjeng tuwan residhen Lamres Pantorenbureh, bab kabegjan ingkang dumunung ing sarira- nipun awit kakula wisudha dening kanjeng maharaja kadadosaken Ridder Ordhe Nedelan Seleyo, punika minongka pratondha kang ageng piyambak ing ngatasing lelabet utami, kayaktosan saking lalamah saha padamelanipun kanjeng tuwan residhen ing salaminipun suwita ing kangjeng gupremen mila lumunturan ing nugraha ingkang katin- gal ing ngakathah. Tuwan Bosower tumunten angaturaken kawontananingpratondha angaosi ing kanjeng tuwan residhen mawi amratelakaken bilih kanjeng tuwan residhen kagungan wajib kaaosan awit saking lalampahaning pasuwitanipun ambek utami, putus dhateng kasusastran sumerep trang bab adat wawaton ing tanah jawi, kalampahan kanjeng tuwan residhen salaminipun dados priyantun pangkat warni-warni amaedahi tuwin angiindhakaken kauntunganing nagari, mila lelabetipuj ginanjar kalayan tatenger adi ingkang katingal ing ngakathah, lumuntur saking sih dalem kangjeng maharaja, sarta katawis saking serataning bintang ingkang dumunung ing jajanipun kanjeng tuwan residhen suraosipun makaten, kautamen amisudha nama, ingih punika ingkang dados pratondha, manawi kanjeng tuwan residhen awit saking lelabetipun ingkang kanthi ambek kasudarman kaluhuraken ingkang asma, sampun wajib saha kekah ing salaminipun. Kalih dening malih tuwan Bosower mawi anyariyosaken bab tedhak dalem dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan tuwin kanjeng Gusti Pangeran Adipati Ariya Mangkunagara, bab rawuhipunpara mitranipun kanjeng tuwan residhen wah para nyonyah, punapa malih tuwan militer komandhan para opsir, sarta para tamu saking nagari sanesipun ingkang sami angaosi ingkanjeng tuwan residhen, sala- jengipun tuwan Bosower angaturi wilujeng tuwan residhen mawi kanthi pamuji, mugi-mugi kanjeng tuwan residen anggenipun ngagem bintang kalampahana tataunan laminipun ngantos angsal pangkat ingkang mindhak ageng, saha mugi anjumurungi pitembunganipun tuwan Bosower, saha sadaya tumunten sami angunjuk inuman.
Panuwun kula kalayan urmat dhateng tuwaningkang ngarang serat jurumartani, mugi karsaha amacak serat kula wawangsulan dhateng ingkang nama Puspanirdaya, kados ing ngandhap punika: Menggah pitembunganipun Puspanirdaya, kasebut ing serat jurumer- tani ongka 23, kula kaaken mitra sae saha kaundi: tuwan, ing mangke wangsulan kula, bab anggenipun angaken mitra sae, sana- dyanna kula dereng nate atetepangan malah dereng nate kapanggih sapisan-pisana kaliyan ingkang nama Puspanirdaya, ewadenten sakalangkung panrima kula dhateng Puspanirdaya, bab anggenipun angaken mitra sae wau, sarta kula ingggih makaten ugi purun angaken mitra sae dhateng Puspanirdaya, awit sampun kalebet ing babasan, manawi pandamelipun awon mengsah satunggil angungkuli kasaenanipun mitra satus. Wondening angggenipun angundang tuwan Puspanirdaya dhateng kula, punika dereng kula anggep, amargi tembung puika taksih anggad- hahi mkna kalih, upaminipun weksacandhana kaliyan wreksa tai, wreksacandhana punika: kurmat, wreksatai pangerang-erang, sareh- ning Wigyapanitisastra boten gadhah pangkat nama: tuwan, mongka kaundang tuwan, punika ngadatipun manawi boten angunggulaken inggih mesthi angsoraken, ewadenten pun Wigya panitisastraboten bingah kaunggulaken saha boten susah kaasoraken dhateng Puspanir- daya, dene pangerang-erangipun Puspanirdaya dhateng para priyan- tun ingkang sami suka panjurung pawartos ing Jurumartani, punika sampun dhumawah dhateng badanipun piyambak, awit Puspanirdaya boten sumerep menggah karsanipun para priyantun wau, bilih sami ambiyantoni ing lestantoning wontenipun serat jurumartani, sampun ngantos kendel ig wedalipun, kalampahan kula sukani katerangan bab kawontenanipun daya puniika saking biyantu, ananging Puspa- nirdaya boten saged anggayuh pitembungan kula wau, malah kula kawastanan ragi masgul, pnapa malih kawastanan bodho tuwin bu- reng, kadadosanipun ing mangke sakathah-kathah ing pitembungani- pun Puspanirdaya kula anggep sampun cundhuk kaliyan watek tuwin kasagedanipun ingkang boten limrah ing titiyang kathah, mila pamanggihipun ingkang medal saking watek utawi kasagedanipun wau kedah kaange piyambak, sanadyanaboten limrah ing ngakathah. menggah pamanggih wau makaten: manawi Puspanirdaya bodho utawi bureng, tiyang sanes ingggih makaten ugi sami bodho utawi bureng, mila watek tuwin kasagedanipun Puspanirdaya kenging kacundhukaken ing babasan punika: gendul ingkang isi toya amung satengah, pnika tegesipun: kocak kacik, punapa Puspanirdaya sampun sumerep ing- kang kocak kacik punika punapa, o, mas Puspanirdaya sampeyan ing ngajeng sampun kula aturi ngrembag ingkang memet rumiyin sadereng ipun kawedal pitembungan sampeyan, kadosanipun ing sapunika snadyan sampeyan lepato boten kenging kalepataken, malah tansah
kekah angugeri leres sampeyan piyambak, awit sampun kabekta saking kocak-kacik wau. Menggah pitembunganipun Puspanirdaya ngkang kawrat ing Jurumarta- ni ongka 19 anyebutaken makaten: ing sadangonipun kula maos serat jurumartani, boten wonten pantesipun ingkang suka tondha asta, anjawi namung 1 Ngabdulatip ing samarang, 2, Wigyapanitisastra, ing Kudur. Salajengipun akathah-kathah anggenipun gadhah pagng- gung dhateng wigyapanitisastra, Abdulatip tuwin Puspawilaga, ing mangke kula sumongga dhateng para priyantun ingkang sami maos serat Jurumartani, punapa wangsulan kula ing ngajeng lepat, ing ngriku Puspanirdaya kula wastani bokmanawi taksih kodheng, anag- ing sapunika Puspanirdaya tetep ing kodhengipun, awit piyambaki- pun estu boten sumerep, bilih serat jurumartani punika pamrihipun amung amikantukaken pakabaran saking nagari ing pundi-pundi, mila kawastanan: Jurumartani, awit sampun anggadhahi makna ing dameli- pun, para priyantun ingkang kawastanan tondha astanipun boten wonten pantesipun, sadaya sami asuka panjurung pakabaran utawi cariyos wonten ing serat Jurumartani, wangsul Wigyapanitisastra amung asuka panjurung bab udur kemawon, mongka kalampahan Wigya Panitisastra kagungggung akathah-kathah, para priyantun wau kapoyokan dhateng Puspanirdaya, punika kados pundi ing kajengani- pun, awit saking punika punapa Puspanirdaya kenging kawastanan tiyang limrah ing ngakathah, kala samanten sampun kula angggep pangungggungipun dhateng kula, ananging mawi kula sukani sambet- an, bilih panganggep kula wau awit saking Puspanirdaya kula manah remen maos maos bab prakawis udur, ananging piyambakipun boten saged anggayuh suraosing pitembungan kula wau, sarena andadosaken kurdanipun, mila kurdanipun punika kenging kaangep jalaranipun saking kocak-kaciking toya ing gendul wau. Puspanirdaya anjarwani tembung daya, manawi tembung punika angga- dahi makna kalih, saha apitaken dhateng kula, pundi ingkang kula angge tamtu, kapirita saking warganing okara, ing mangke wangsu- lan kula cekak kemawon: kula remen bantah saben dinten kaliyan tiyang ingkang limrah, awit badhe wonten pikantukipun, katimbang kaliyan abantah ing dalem sataun sapisan kaliyan tiyang ingkang boten limrah, mindhak katularaken kocak-kacik, awit ingkang nama Puspanirdaya punika taksih tangeh anggadhahana seserepan dhateng kawruh, mila prayoginipun ginauwa rumiyin bab warganing okara, awit ukaraning seratipun dereng kenging kawastanan sae, saha piyambakipun dereng anggadhahi olan seidhe sakedhik-kedhik, ewadenten purun-purun angangge tembung walandi: toh, punika upaminipun kados peksi ingkang saged wicanten boen mangertos ingkang dipun wicantenaken, Ing wekasanipun kulla anyumanggaken dhateng para priyantun ing- kang sami maos serat Jurumartani, punapa kula lerespunapa lepat, punapa malih mas Abdulatip ingkang gadhah pambeg sumakeyan kula aturi angrembag prakawis udur kula punika kaliyan PUspanirdaya,
mugi karsaha andhawahaken ing karampungan kawrat ing serat Juru- martani. Kudus kaping 10 Juni 1867, wigya Panitisastraw. =================== Tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani sampun atampi seratipun Kertasari, mantri Lid ing Caruban ingkang boten nate tumut-tumut ing bab uduripun Raden Tumenggung Mangkupraja kaliyan Raden Tumenggung Rajaniti, mila amangke tuwan ingkang ngarang sert Jurumartani asuka katerangan bab ingkang anyawadi dhateng raden Tumenggung Rajaniti ing salebetipun udur kaliyan Raden Tumeng- gung mangkupraja, punika ing sayektosipun priyantun ing Surakarta ingkang samppun ngangge nama Kertasari, mantri Lid ing Caruban, kayektosanipun dados dede Kertasari, mantri Lid ing Caruban leres. ===================
Ongka 26, 27 Juni 1867 Pawartos ingkang dhateng kantun bab lindhu kala ing dinten Senen tanggal kaping 10 wulan Juni punika, makaten pratelanipun: Ing Pekalongan ebahing siti saking dening lindhu sakalangkung sanget, salebeting kampung Pacinan ing ngriku wonten griya sa- tunggil ambruk, saha angebruki tiyang kathahipun kalihwelas, menggah tiyang samanten wau ingkang pejah tiyang estri tiga rare kalih, dene ingkang pitu amung sami kataton sanget utawi kataton amung sakedhik, Ing Magelang ebahing siti saking dening lindhu inggih sakalang- kung sanget, sarta dangunipun wonten saking gangsal menut, griya- griya banon ing ngriku sami karisakan, ananging bab kasangsaran sans gnatos ing dinten punika dereng wonten cariyosipun, amung ing prapak wonten tiyang tiga kapelenet saking dening kurugan ing banon, punapa malih ing Bandhungan gudhangipun kopi bengkah, saha wonten ingkang ambruk. Ing Bagelen lindhunipun inggih sanget, beteng ing anasaba karisa- kan sanget, sarta kantoripun kanjeng tuwan asisten residhen tuwin tngsining prajurit ing ngriku karisakan sanget ngantos boten kenging dipun enggening babar pisan, malah ing ngrika- ngriki wonten titiyang samipejah, andadosakenkasusahaning ngakat- hah, celaking Ngadireja gudhangipunkopi rebah sapalih, sarta bengkahipun siti ing ngriku ngantos dumugi tebih, wah witanipun kathah ingkang esol, menggah pabrik teh ing Tanjungsari prenah celak ing Saparuwan punika ing tengah ambruk, dene pinggiripun kalih pisan boten kirang punapa-punapa, saha taksih umadeg sae, ing Purwareja griya-griyanipun sadaya sami karisakan, saha kathah ingkang ngantos boten kenging kaenggenan babar pisan. Wondening pawartos ingkang kantun bab lindhu amratelakaken manawi ing Teegal, Pamalang, Brebes Samarang, Surabaya, Madura tuwin sanesipun panggenan ing tanah jwi boten sami anandhang pitunan malih anjawi ingkang sampun kapratelakaken. ================= Menggah cariyosipun lindhu ingkang sampun kapratelakaken, wonten malih susulanipun ing pawartos bab lindhu wau, pratelanipun kados ing ngandhap punika. Tiyang tiga sami kaebrukkan griya banon ingkang ambruk wonten kampung Pacinan ing Pekalongan, kacariyosaken sami kataton san- get, punika ing mangke pejah ingkang kakalih. Sakaning tembok dalemipun bupati ing Pekalongan karisakan san- get, dene temboking pos ing sembung tuwin Kadha Wetan sami beng- kah, sarta dalemipun kanjeng tuwan residhen karisakan sakedhik. Salebeting paresidhenan ing Banyumas ngrika-ngiki ara griya yasaning nagari tuwin griya griyanipun titiyang partikelir sami karisakan sanget, ing Banjarnagara griya panggenan prajurit tuwin griyaning inspektur sami ambruk, makaten ugi pager banoning griya panggenan paranteyan inggih sami ambruk sadaya, wah griya-griya
prajurit ing Cilacap inggih abruk ugi, Menggah titiyang ingkang sami pejah kaebrukan ing Banjarnagara inggih wonten, ananging dereng angsal pawartosipun ingkang terang. Paresidhenan ing Bagelen kantoripun kanjeng tuwan asisten resid- hen ing Wanasaba, tuwin temboking griyanipun para opsir, wah tangsining saradhadhu sapawonipun sami karisakan sakalangkung sanget. Ing Kithaarja karisakanipun saking dening lindhu boten patos sakathah. Ing Ngambal dalemipun bupati tuwin griyaning konte- lir, punapa malih pisang salirang ing dalemipun kanjeng tuwan asisten residhen wah griya-griya los ing peken kathah ingkang sami karisakan, ing Kebumen griya-griya yasaning nagari sami karisakan sadaya, saha gudhang nila ing ngriku ambruk sapalih, punapa dene ing Karanganyar griya-griya sami bengkah wonten ingkang sanget utawi amung sakedhik. Ing Ngayogyakarta kreteg-kretegipun sami boten kenging kaangge sadaya, sarta marginipun ageng ing ngrika-ngriki sami bengkah, manawi kajagan ing teken ngantos gangsal kaki lebetipun, punapa malih pabrik-pabrik rosan tuwin nila kathah ingkang sami ambruk. Salebeting karatonipun ingkang sinuhun kanjeng Sultan tuwin ing dalemipun Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Pakualam sakatha- hing griya sami ambruk utawi boten kenging dipun enggeni malih, menggah kathahing titiyang ingkang sami pejah ing ngriku kados ingkang saweg kapratelakaken wonten saking wolungdasa satunggil. Salebeting Paresidhenan ing Banten Kedhu, Basuki, Pasuruwan Madiyun tuwin Kedhiri titiyang inggih smi karaos ebah ing siti saking dening lindhu. Ing Kedhu dalemipun kanjeng tuwan Residhen ing Magelang wonten panggenan sawatawis ingkang bengkah, pisang salirang ing dalemi- pun bupati ing ngriku karisakan kathah, saka tembok ageng-ageng sami bengkah, dene tembokipun kunjaran ing ngriku sampun katingal badhe ambruk, meh sadaya griya-griya yasaning nagari sami karisa- kan, griya-griyaning titiyang partikelir satunggil kalih badhe kajugrugan awit saking anandhang karisakan gudhang-gudhang kopi tuwin sarem ing tanah Kewdhu ingkang sami karisakan kathah, sarta kathah ingkang boten kenging dipun angge malih, menggah pepeja- hing salebeting paresidhenan Kedhu kados ingkang sampun dipun sumerepi, wonten tiyang sakawan, dene ingkang kataton tiyang sawatawiscandhi Barabudhur amung karisakan sakedhik, ananging Candh Mendut sisihipun sadaya samai bengkah, manawi sitinipun ebah sakedhik kemawon, Candhi Mendut amesthi lajeng ambruk. Ing Paresidhenan Madiyun betengipun tuwin gudhang nila wah griya los pos sami karisakan sanget, punapa dene salebeting palataran dalemipun bupati wonten griyanipun los ingkang ambruk, ing kam- pung Pacinan pager banon sawatawis sami ambruk, sarta griya-
griyaning titiyang partikelirr ing Madiyun sami karisakan. Ing Pacitan griya-griya yasaning nagari kathahipun sawatawis sami bengkah, dalemipun kanjeng tuwan asisten residhen ing Panaraga wonten tembokipun kakalih tuwin balok baloking loteng sami am- bruk, ing kampung Pacinanipun meh awis-awis griya ingkang boten kaisakan, pabrik nila kakalih sami karisakan sanget, wonten malih pabrik nila satunggil, griya-griya gerdhu, griya-griya los pos tuwin epal tembok uruting margi ageng sami ambruk sadaya. Ing Sumarata wonten griya los pos tuwin pabrik nila sami ambruk, sarta griya-griyanipun kontelir karisakan kathah. Ing Paresidhenan Kedhiri griya-griya yasaning nagarituwin griya- griya partikelir sami anandhang karisakan, punapa dene ing Tulun- gagung tuwin ing Trenggalek inggih makatena ugi, malah ing Treng- galek wonten tiyang pejah sawatawis awit saking kaebrukan ing griya. Griya-griyaning kontelir ing Tulungagung tuwin ing Treng- galek wah wah kunjaran ing Trenggalek sami karisakan ngantos boten kenging dipun enggeni malih. ========================= pawartos saking Ngayogyakarta ingkang medal saking telegrap kados ing ngadhap punika: Pabrik rosan ing Padowan, barongan kaliyan ing Plered, utawi pabrik nila ing Selakan, Suragedhug, Tanjungtirta tuwin ing ngatas sami ambruk sadaya, dene pabrik rosan ing Kanjang miwah ing Bantul, punapa malih pabrik nila ing Dumanga, jati tuwin ing Rewulu ingkang ambruk amung sapalih, nebggah pabrikipun tuwan Wengseng amung kantun kalih ingkang boten ambruk, sanesipun punika sami ambruk sadaya, pabrikipun tuwan Kelari wonten tiga ingkang ambruk, dene pitunanipun tuwan Wengseng kamurwat langkung saking gangsal tengah kethi rupiyah, menggah pabrik-pabrik sane- sipun wonten ingkang karisakan kathah utawi amung sakedhik. Salebetipun nagari Ngayogyakarta tuwin sakiwa-tengenipun titi- yang pejah sampun kapanggih gangsalatus, tiyang samanten puika walandinipun amung kalih welas, dene kathahing tiyang ingkang sami kataton, punika dereng terang. Menggah ingkang sami anand- hang karisakan langkung sanget punika ing Ngayogyakarta sisih kidul, ewadenten wonten ingkang andadosaken gumuing ngakathah, dene teka boten wonten wit-witan satunggil-tunggila ingkang esol, margi ageng ingkang dhateng Surakarta sami bengkah, malah ngrika- ngriki wonten bengkahipun sakalangkung lebet saha botten jajag kalebetaken ingkang panjang, dene wiyaring bengkahipun kalih kaki, ewadenten tiyang kekesahan anumpak kareta medal margi ing ngriku taksih saged kemawon, wonten sendhang-sndhang ing pangge- nan sawatawis ingkang lajeng asat toyanipun, sarta wonten pangge- nan sawatawis ingkang sami katimbulan ing sendhang enggal, kala wiwitipun lindhu toyaning lepen sawatawis sami panas saha gadhah
warni abrit, toyaning lepen ing nalika samanten ageng, siti wonten ingkang sami bengkah sanget saha wonten ingkang amblek, punapa dene ing meguwa amblek ing siti ngantos kawan kaki, sarta kathah siti dados mandhukul, malah wontensiti ingkang pandhukuli- pun angombak tebihipun kawan epal ing panggenan sawatawis medal umbulipun ladhu panas, sakiduling dhusun Kembang ing nalika wonten lindhu lajeng wonten umbulipun ingkang mili toyanipun kados lepen, sarta toyanipun wau asrep, umbul punika salajengipun boten mili-milih, ananging ing panggenan umbul taksih wonten toyanipun, wiyaripun kaukur ing tengah kirang langkung saking kalih elo, saha lebetipun saelo. Anglangkungi ing Tangkisan kaprenah celak ing tandhem marginipun ageng kathah ingkang bengkah, manawi wonten kareta lumampah kedah medal ing lepen minggah ing bendungan. Griya pos ing Prambanan ambruk, makaten ugi pasanggrahanipun ingkang sinuhun kanjeng sultan inggih ambruk ewadenten griya pos ing Sambilegi boten kirang punapa-punapa, mongka ing Ngayogyakar- ta karisakanipun sakalangkung sanget, kampung Pacinan ing Ngayo- gyakarta titiyang sampun sami amanggih jisis kathahipun 66 dene tiyang ingkang sami kataton ing ngriku skalangkung kathah. Meng- gah titiyang jawi ingkang sami pejah, punika dereng terang, ananging ingkang sampun dipun sumerepi bab titiyang pejah ing pasar gedhe kitha matawis punika wonten tiyang 236, dene para walandi ingkang sami pejah Nyonyah Seneder kaliyan anakipun taksi rare satunggil, Nyonyah Enger kaliyan anakipun jaler taksih alit satunggil, Nona Budhing, tuwan Pandhaik kaliyan anakipun taksih rare satunggiltuwan Dhom klaiyan bojo tuwin nakipun taksih rare satunggil, tuwin nyonyah rondha Bestel Meiyer, dene ingkang sami kataton: tuwan Busken ut kaliyan bojo tuwin anakipun taksih rare satunggil, punapa malih nyonyah Id. ============================== Lindhu ing Ngayogyakarta para tiyang ng Ngayogyakarta amesthi badhe botenenggal supe bab wontenipun lindhu kala tanggal kaping 10, wulan Juni punika, andadosaken kagetipun tiyang ingkang sami tilem, menggah para tiyang sepuh ing Ngayogyakarta dereng nate sumerep lindhu ingkang ngantos dangu tuwin sanget kados makaten. Kathah griya ingkang sami bengkah, karisakan utawi ambruk, sarta kathah tiyang ingkang sami pejah tuwin katatos saking dening kaebruki griya, menggah karisakaning karaton ing Ngayogyakarta pratelanipun kados ing ngandhap punika: 1, siti inggiil bangsa witna, 2, bangsal mandhungan, 3, bangsal srimanganti ingkang kilen, 4, bangsal manis, 5, bangsal magangan, 6, bangsal mandhungan sns, 7, panggung, 8, gedhokreta, 9, gedho- gan, 10, surambi masjid ageng, punika sadaya sami ambruk, dene
kareta kagungan dalem ingkang sinuhun kanjeng sultan ingkang wonten ing gedhong kareta wau, kathahipun pitungdasa, sami bibrah babar pisan saking dening kaebrukan ing banon. Menggah santaninaniun kanjeng Sultan ingkang sami pejah kaebrukan ing griya, putri gangsal., dene wadana Mangkuwerdaya putung sukunipun satunggil, punapa mali raden tumenggung Wiryanagara pejah kapelepekan saking dening kaurugan ing jugrug banon. Ing siti dhusunipun Raden Tumenggug Sasranagara tuwin Ronggawong- sa kathah griya ingkang sami ambruk. Salebeting kampung Pacinan krisakanipun sanget piyambak ing ngriku wonten jugrugan griya ing ngandhap kathah tiyangipun ingkang sami pejah kaurugan banon. ==================== Pawartos bab lindhu kados ing ngandhap punika. Supados sampun ngantos anesaki panggenan, ing mangke kula suka pawartos bab lindhu, pratelanipun kados ing ngandhap punika: Ing Tuban titiyang sami karaos ebahing siti saking dening lind- hu, wanci enjing ngajengaken satengah gangsal, ebahing siti saking ler kilen mangidul ngetan, sarta dangunipun samenut. Ing nagari Pekalonan wonten tiyang estri kalih tuwin rare kakalih sami pejah kaplenet saking dening kurugan banon, sarta ingkang sami kataton kathahiun sawatawis, sanesipun panggenan ing pare- sidhenan Pekalongan boten wonten kasangsaran malih. Pabrik-pabrik sakiwatengenipun ing Klaten bawah Surakarta kathah karisakanipun, dene beteng satangsinipun prajurit ing ngriku sami bengkah, sarta griya pangggenan jampi ing ngriku ingggih karisa- kan sanget ngantos boten kenging kaangge malih. Saking Ngayogyakarta kula tampi pawartos bab lindhu kados ingkang sampun kapratelakaken, ananging susulaning pawartos saking ngriku amratelakaken, manawi cacahing para walandi ingkang sami pejah samangke kapanggih tigawelas, wasana kula amratelakaken pawartos anggen kula mentas tampi bat krisakanipun pabrik Plered bawah Ngayogyakarta, kados ing ngandhap punika: Menggah taneman Rosan ing Plered satanah Ngayogyakarta ageng piyambak, pabrikipun punika anggenipun damel kala ing taun 1862, sarta kenging kaalema bab saening gedhong-gedhong ingkang smi wonten ing ngriku, tanemanipun Rosan salebeting taun punika katawis ing medalipun saha sampun kenging kkarembang, malah sampun badhe amiwiti giling, ananging ingkang maha kawasa sakar- sanipun sanes. Kala tanggal kaping 9 wulan Juni punika kula ingkang nyambut damel wonten pabrik ing ngriku, wanci pukul sadasa dalu mantuk, ing nalika samanten ragi mendung, saha boten wonten angin, tiyang boten saged andugi, bilih badhe wonten kasangsaran, kula lajeng tilem sakeca, sareng wanci pukul sakawan enjing kula kaget
saking dening panjuguging sagawon kula alit, kalampahan kula medhun saking patileman, pamanah kula bokmanawi wonten piawon, sarehning kula boten aningali punapa-punapa ingkang badhe damel awon, kula lajeng tilem malih, anaging sagawon boten kendel ing panjugugipun, sareng makaten anggen kula tilem dereng ngantos wonten satengah jam dangunipun, kula lajeng kaget saking dening karaos kados kaoyog, malah kula ngantos dhawah saking patileman, kasarengan dhawah ing tembok ingknag andhawai dhateng kula, makaten ugi empyaking griya tuwin balok ingggih andhawahi dhateng kula sdaya, ing nalika samanten kula badhe kapalepekan, saha anyipta manawi boten saged gesang, ananging ing waktu punika karosan kula wewah kathah saha angeram-eramaken, sasaged -saged kula ngupados margi sagedipun medal saking anggen kula kauugan banon tuwin kajeng wau, sasampunipun rekaos sanget angggen kula ngupados margi medal wekasan kula aningali bolongan alit, ing ngriku kula lajeng saged medal, saha lajeng saged angunjal ambe- kan sareh. Sarng kula sapun dumugi ing sajawining griya, kula ambruk sakedhap awit saking rekaos tuwin kaget kula, rumaos kula kados lempoh-lempohja, ig sanalika kula boten sumerep wonten sumerep wonten punapa, sanadyana kula anandhang tatu, ewadenten kula boten karaos sakit, wasana kula lajeng saged ngadeg, tumun- ten kula sasaged saged lumampah dhateng griyanipun Administratur, kala samanten kula sakalangkung bingung, sareng kula dumugi celak ing griyanipun administratur, kula boten mireng sasamabtaing titiyang utawi tangising anak kula ingkang wontening ngriku, griya unia inggih ambruk. Ing nalika samanten sakalngkung giris si manah kula, saha kula meh botn saged lumampah majeng, wah boten saged aningali punapa- punapa awit saking petengipun , sareng makaten kula lajeng anin- gali tiyang ambekta obor saking katebihan, boten saronta kula amurugi tiyang ingkang ambekta obor wau, sarta oboripun lajeng kula rebat, sasampunipun obor kenging ing kula, ing ngriku kula lajeng dhateng griyanipu Administratur. Kados pundi raosing manahipun bapa, sareng angupadosi anakipun ingkang taksih alit wonten urug-urugan banon tuwin kajeng, mongka wiwitipun boten saged kapanggih , sanadyan obor wau sakalangkung padhangipun kula boten aningali labeting panggenanipun babu kaliyan anak kula, ewadenten kula upadosi ugi, sareng makaten kula saged anyingkiraken gempalan tembok, wiyaripun saelo pasagi, sangand- haping gempalan tembok punika kula aningali sirahing babu ingkang meh ical sipatipun awit saking gubrusing rah, sirahipun anggigi- risi dhateng ingkang sami aningali, ing bakaraosipun manah ing bapa ingkang anginten badhe amanggih anakipun kaplenet ing banon. Menggah badaning babu tuwin anak kula kala samanten dereng katingal, amargi saking taksih kaurugan ing banon nunten kula anyingkeraken banon ingkang angurugi jisiming babu kalayan angatos-atos, sareng makaten wekasanipun jisiming babu kapanggih
saha lajeng kula wedalaken, dene anak kula inggih wonten ing ngriku, lajeng kula wedalaken wilujeng taksih gesang, saha boten kirang punapa-punapa, menggah jalaranipun anak kula taksih gesang, punika awit saking dhadhanipun babu ingkang sampun anang- gulangi kaplenetipun anak kula. PUNIKA WEWAHANIPUN SERAT JURUMARTANI KAPING 27 JUNI 1867, ONGKA 26 O, sapinten bingahing bapa biyung sareng amireng anakipun malih ingkang sampun kakinten pejah, mongka wilujeng boten kirang punapa-punapa. Salebeting kamar ingkang ambruk tembokipun, inggih panggenan anak kula wau, titiyang saged amanggih jisiming babu sanes ingkang kaplenet, wonten malih babu ingkang putung sukunipun, punapa malih jaka satunggil ingkang pepes sukunipun saha lajeng pejah. Sareng kula sampun anyingkiraken anak rayat, kula lajeng wangsul kaliyan administratur dhateng griya ingkang ambrukwau, boten dangu lajeng padhang ing rainten, sangajenging urugan banon kula amanggih sirahing tiyang jawi, ingkang mesat saking gembung, tebihipun kalihwelas tindak. Menggah pabrik ing Plered kadadosanipun ing sapunika ical sipati- pun, amargi tembokipun sadaya sami ambruk, malah boten wonten banonipun ingkang taksih manjing, sadaya dados urug-urugan ====================== Pawartos saking Cilacap bab lindhu kala tanggal kaping 10 wulan Juni punika pratelanipun kados ing ngandhap punika: Menggah ingkang andadosaken prelu saha kenging kamanah, wah pantes kawartosaken, punika amung bab lindhu ingkang sakalangkung sanget, kala tanggal kaping 10 wulan Juni punika, ing wanci enjing pukul satengah gangsal. Ebah ing siti saking ler mangidul, lajeng gonjingidul angilen lampahipun alon, antawis dangunipun 2 1/2 (2,5) menut ebahing siti angombak saha boten ajeg, tumunten amubeng, andadosaken para tiyang boten saged angadek jejeg, menggah ingkang karisakan kathah, punika griya tuwin praboting griya. Gudhang kopi kangunganipun kanjeng gupremen ing sapunikanpun kawatawis kathah piyambak karisakanipun, griyanipun tuwan ku- mendhan karisakan sanget, meh sadaya tembokipun bengkah. Ebahing lindhu inggih karaos ugi wonten ing baita-baita kapal ingkang sami wonten muhara ing Cilacap, ngantos sakalangkung sanget, para titiyang ingkang wonten lebeting baita kapal ing nalika samanten sami nginten, manawi baitanipun kapal sampun kandhas ing dhasaring saganten, beteng-beteng ing Nusakambangan saking pawartosipun amung karisakan sawatawis, dene sabawaning wana ing Nusakambangan sakalangkung sora, ngantos ambrebegi kuping. Para opsir ingkang sumerep kapal wonten lindhu ing Ambahrawa sami amratelakaken mupakat, bilih lindhu ing Ambahrawa wau
dereng paja-paja timbang ing sangetipun kados lindhu kala kaping 10 wulan Juni punika. Ing Demak tuwin salebetingparesidhenan Japara sadaya titiyang sami karaos ebah ing siti saking dening lindhu, sakathahing pawartos ingkang saking tanah ing ngriku samangke wonten pawar- tosipun ingkang saking Kudus, kapacak ing serat pakabaran, pratelanipun kados ing ngandhap punika. Ing Kudus ebahing siti saking dening lindhu wonten sangetipun, kala wonten lindhu wanci ngajengaken pukul satengah gangsal enjing, kula tilem lajeng kagetkaraos kados dipun oyog sareng makaten kula enggal medal saking griya, saha lajeng dhateng pabrik, sitinipun taksih ebah, wonten mandor satunggil ingkang ngadeg wonten ing dhingklik kaprenah celak kaliyan gilingan, lajeng dhawah kontal, dene isining kulah ingkang wonten ing wetan tuwin kilen sami wutah saking dening kocak-kacikipun, wonten ingkang andadosaken gumuning titiyang, sarehning sanget ebahing- siti, teka margining kukus ing pabrik boten kirang punapa-puna- pa, malah para wirantosing pabrik boten kengser saking panggena- nipun, mengggah kasangsaran kula boten amireng, sarta kapitunan ageng ing saubenging tanah tembing wetan sadaya boten patos wonten. Pawartos saking Surabaya ingkang medal saking telegrap, pratela- niopun kados ing ngandhap punika: Ing tanah Tembing Wetan amung sakedhik kasangsaranipun, sanadyan meh sadaya saubenging ngriku ebah ing siti saking dening lindhu sami karaos, ing Kedhiri wonten tiyang pejah tuwin kataton gangsal, pabrik ing Majapang- gung karisakan sanget, celaking Tulungagung marganipun ageng bengkah, saha medal balethokipun, redi Kelud boten anyabawa, dene redi Brama, weliran tuwin redi Semeru sami amedalaken kukus amung sakedhik, punapa malih ebahing siti saking kidul kilen mangaler ngetan. Menggah pawartos bab lindhu saking Pekalongan, Tegal, Pamalang, Brebes sadaya sami sae, titiyangipun boten sami anandhang pitunan ageng. ==============================
Ongka 27, 4 Juli 1867 Ambubujeng sima INg sakiwatengenipun tanah Lumajang Paresidhenan Prabalingga wonten tuwan anama Akerman ingkang gagriya wonten ing ngriku, tuwan punika asring remen amemejahi sima, sarta pambujengipun sima wau sakalangkung ing kapurunanipun, menggahpambujenging sima tuwan Akerman andadosaken kauntunganipun, awit ing sawatawis wulan laminipun tuwan punika asring tampi arta langkung saking kalih atus rupiyah, sumerep ganjaran saking kantor bab anggenipun amejahi sima. Manawi tuwan Akerman ambubujeng sima ingkang lampahipun anguwatosi sanget punika boten nate anandhang kasangsaran, malah tansah pikantuk bekja kemawon ananging kala tanggal kaping 21 Mei ingkang sampun kapengker tuwan Akerman manggih cilaka, sarta meh andadosaken pejahipun, pratelanipun kados ing ngandhap punika: Tuwan Akerman ing wanci enjing lumebet dhateng wana, saha lajeng aningali tapaking sima ingkang taksih enggal wonten wana ing ngriku, andadosaken bingahing manahipun, nunten tapak sima punika katurut kalayan ambekta sanjata buwis satunggil, kalampahan anggenipun anurut tapaking sima ngantos ing dinten enjingipun malih, tumunten simanipun kapanggih panuju saweg ngombe wonten ing jurang. Menggah sima wau lorek, saha sakalangkung agengipun, sareng makaten tuwan Akerman rumaos bingah ing manah, awit badhe saged angicalaken kaliliping tiyang tanah ing ngriku, nunten tuwan Akerman amurugi sima ingkang saweg ngombe ngantos saged celak sanget, sima lajeng kasanjata kenging awakipun, kadadosanipun sima boten pejah, amargi boten premana ing tatunipun, punika andadosaken cilakanipun ingknag anyanjata. Sampun kathah kemawon sima ingkang sami kasanjata dhateng tuwan Akerman amung kasanjata sapisan lajeng pejah, ananging sima ingkang kasanjata panuju saweg ngombe wau boten pejah, kawatawis manawi wulet umuripun angungkuli sima sanesipun, mila tuwan Akerman ijg waktu punika enggal angiseni sanjata- nipun, suppados sageda anyanjata malih dhateng sima wau, ananging boten ngantos dumugi anggenipun angisesni sanjata, tuwan Akerman selak kabujeng ing sima ingkang sakalangkung liwung pangamukipun, sima lajeng anubruk dhateng tuwan Aker- man, kalampahan tuwan Akerman agelud kaliyan sima wau, ngan- tos satengah jam dangunipun, sarehning tuwan Akerman pan- glawanipun dhateng sima kalayan sanjata ingkang kadamel anangkis ing panyokoting sima, mila sima lajeng kesah. Tuwan Akerman tatu ing pundhakipun tuwin ing kempolipun kacakot ing sima, aliya saking punika tatunipun kacakar, kalampahan tuwan Akerman sanget anggenipun kataton, ewadenten tuwan Akerman taksih gadhah kabanteran tuwin engetan, angla-
jengaken ing pambajengipun dhateng sima. Manawi tiyang saweg manggih cilaka punika asring wonten sandhunganipun malih, makaten ugi tuwan Akerman, sareng ing waktu punika sasampunipun angiseni sanjata lajeng ambubujeng dhateng sima, lampahipun anarajang bondhotan, sareng makaten platuking sanjata kasangkut ing bondhot, andadosaken ungelng sanjata yambak, sarta angengingi darijinipun tuwan Akerman, wekasanipun tuwan Akerman boten saged anglajengaken ing lampah, saha lajeng ambruk ing siti, awit saking katha- hing wedalipun rah, kraos sayah tuwin sakiting tatunipun, punapa malih awit saking luwe saha angelakipun, amargi tuwan Akerman boten anedha ing dalem kawan likur jam. Sasampunipun wonten mitranipun tuwan Akerman anama tuwan Setap kaliyan tuwan Keres, punika sumerep bab lalampahanipun tuwan Akerman kaliyan sima, kados ing kang sampun kapratela- kaken ing nginggil wau, nunten tuwan kakalih wau sami tung- gil pikajengan badhe ambelani mitranipun, mila lajeng sami angupaosidhateng sima ingkang sampun anatoni sanget dhateng tuwan Akerman, menggah anggenipun angupadosi sima tuwan kakalih punika ngantos dumugi wanci sonten, ananging simani- pun boten kapanggih, sareng ing dinten enjingipun sami ngupa- dos si sima malih, wekasanipun sima kemnging kasanjata dening tuwan Setap, sima kataton permana lajeng pejah, saha kabekta mantuk dhateng griyanipun tuwan Akerman. Ing wasana tuwan Akerman sareng edal pawartos wau, ing sapu- nikanipun ngangkat saras tatunipun, saha wonten pangajeng- ajengipun badhe enggal saras babar pisan, wah badhe enggal saged ambubujeng sima malih, supados andadosna kabegjanipun para tiyang tanah ing ngriku sadaya. ================== Ing ngandhap punika sambetaning pawartos saking nagari Sura- karta, ingkang wiwitanipun sampun kapacak wonten ing serat Jurumartani, ongka 25. Kanjeng tuwan Residhen amaringi wangsulan pandikanipun terang, patitis boten rakaos sarta angresepaken ing manah, sanajan kanjeng tuwan residhen angungun ing galih, para tamu sami eram amirengaken bab rigen tuwin teranging pangandikani- pun anggenipun ambasakaken ing tembung mlajeng sae: punapa ingkang sampun winuwus aken ing nalika kaparing wilujeng saha panrimah, andadosaken renaning galihipun para ageng jawi ingkang sami tedhak ing pista, kanjeng tuwan residhen sanget karaos ing galih, anguningani kaurmatan ing ngakathah, mi- nongka pratondha yen sami asih saha rumaket dhumateng kanjeng tuwan residhen, sasampunipun ngandika malih amatedhani panri- mah dhateng komisi, awit angemenaken anggenipun angestokaken
kuwajiban kanjeng tuwan residhen kaengetan ing tuwan komi- saris Dhe Abo, ingkang kala samanten kapambengan sakit boten saged dhateng ing pista, ananging angaturi serat ingkang tuwan residhen minongka pratondha anggenipun angaosi sarira- nipun mawi kanthi muji raharja. Kanjeng tuwan residhen tumun- ten amatedhani panrimah dhateng jajaran kaurmatan sakomanda- nipun wekasaning pangandika, angunjuk wilujengipun para welandi ing nagari Surakarta, tuwin wilujengipun para tamu ingkang wonten ing pasamuwan, sadaya tamu sami tumut ngunjuk sarwi surak para musikan sam angungelaken gendhing kasarengan ngeling mercon bom damelan Cina ingkang gumleger swaranipun, saben ngunjuk wilujengan saha sakendelipun surak mawi kasau- ran ungeling mercon bom damelaning cina wau. Tuwan Lawik tumunten angaturaken wangsulanipun komisi ing ngatasing pangandikanipun kanjeng tuwan residhen wau, suraos- ing wangsulan makaten: sanadyan kuwajibanipun komisi ingkang linampahan punika boten anyakecakaken manah, para komisaris ugi sami bingah sanget saha rumaos kajen, sabab kuwajiban wau manggepokan sih rumaketipun titiyang ing Surakarta dhumateng kanjeng tuwan residhen Lamres Pantorenbureh, ingkang setya tuhu ing ngatasing kuwajibanipun saha saged amengku praka- wisipun paa tiyang ingkang boten nyepeng padamelan nagari, kanjeng tuwan residhen punika sampun lami angraos manawi galihipun: kadunungan seratan ingkang ungelipun kautamen amisudha nama. Nanging kayaktosanipun ing mangke katingal wonten ing jajanipun. Tuwan Lawik yen botena karumiyinan dening aturipun tuwan Bosower ingkang sakalangkung prayogi, amesthi kathah aturipun bab pratondha kang urmatan punika, ing mangke atur wau lajeng kacekak kemawon suraosipun maka- ten: komisi angaturi panuwun dene anggenipun nglampahi kuwajiban katrimah ing kangjeng tuwan residhen atur punika mawi kanthi pamuji, kanjeng tuwan residhen anggenipun suwita ing kangjeng gupremen angasta paprentahan wonten nagari Surakarta mugi lestantuna sawatawis lami malih, minongka pangagenging kitha angayomi titiyangipun ingkang tansah kenging, wenang, sarta badhe anganggep mitra ing salaminipun dhumateng kanjeng tuwan residhen wekasaning atur angunjukwi- lujengipun mitra ingkang kaurmatan ingggih punika kanjeng tuwan Residhen Lamres Pantorenbureh, ingkang tansah kapundhi- pundhi ing ngakathah. Boten dangu tuwan Offestelatur angandika, pitembunganipun tumunten sarta prayogi, salajengipun asuka panrimah dhumateng para welandi ing Surakarta, dene sami angulem-ulemi dhateng tuwan offester tuwin sawarninipun ofpesir, kapurih anjenenga- na pista pakurmatanipun kanjeng tuwan residhen. Pamujiniun
tuwan Offeste, pista ing dalu punika mugi dadosa jalaran tepangipun sae para offsir kaliyan para welandi ing Surakar- ta, ing wusana tuwan offeste angunjuk wilujengipun para walandi ing Surakarta. Tuwan komisaris J.A.Wilkes amangsuli pangnadikanipun tuwan Offestelatur. Sanadyan wangsulan punika boten mawi kamanah rumiyin ugi angresepaken galih, wondening suraosipun tuwan Wilkes angaturaken panuwunipun para Welandi ing Surakarta dhumateng tuwan Offeste tuwin warniing opsir, awit sami karsa anjenengi pista, sarta ambiyantoni ingkang andadosaken kabin- gahan wontening pasamuwan, sasampunipun tuwan Wilkes anjumu- rungi pamujinipun tuwan Offerste kados kag sampun pratela- kaken ing ngajeng wau, tumunten angaturi ngunjuk ing wilu- jengipun tuwan Offerste tuwin para offiser ing beteng Sura- karta. Sakendhelipun dhahar, kanjeng tuwan residhen kaliyan ingkang sinuhun kanjeng Susuhunan tuwin para tamu sawatawis sami karsa mlampah-mlampah, sareng kanjeng tuwan Residhen saha ingkang sinuhun sampun pinarak saha angandika kaliyan para tamu gagentosan lajeng wonten ingkang sami wiwit dhansah malih. Kondur dalem ingkang sinuhun wanci pukul sakawan enjing. Kanjeng tuwan residhen taksih karsapinarak ngantos pukul ganggsal enjing, kala samanten para tamu kerep angun- juk angaturi wilujengipun kanjeng tuwan residhen sareng kanjeng tuwan residhen karsa kondur, sawarninipun musikan sami anjajari wonte sangajenging kreta ingkang katitiyan ing kanjeng tuwan residhen, komisaris sawatawis andherekaken nunggil sakreta kaliyan kanjeng tuwan residhen. Komisaris ingkang taksih kantun lajeng sami nusul dhateng ing dalem paresidhenan sarengan kaliyan para tamu kathah sarta para offiser. Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Ariya mangkunagara inggih tumut tedhak dhateng dalem paresidhenan kadherekaken dening para offiser ing Lesiyun mangkunagaran, sarawuhipun kanjeng tuwan residhen wonten ing dalem paresidhenan lajeng kapondhong kabekta lumebet dening welandi sadasa, kapinara- kaken ing sowang. Awit jabhebg tuwan residhen karaos ing galih anggenipun kaurmatan punika, kendel saantawis boten saged ngandika, ananging boten dangu lajeng angandika malih amatedhani panri- mahing galihipun dhumateng para tamu. Sanalika segah inuman sampanye kaubengaken para tamu sami ngaturi pamuji sasarengan suraosipun: kanjeng tuwan residhen Lamres Pantoren bureh mugi lestantuna raharja. Tuwan Offestelatur kala samanten angandika malih, anyariyo- saken anggenipun suwita ing nagari laminipun sammpun sangali-
kur taun sarta atepangan kaliyan priyantun kathahing ngatasi- pun padamelan, tuwan Offeste anguningani yen lelabet tuwin pikajengan ingkang sae, wonten ingkang boten kaaosan malah asring kaundhat-undhat menggah kanjeng tuwan residhen Lamres Pantorenbureh anggenipun suwita nagari sakawit mawi pangkat warni-warni, sapunika sampun lenggah priyantun ageng, saha ganjar tatenger adi ingkang katingal ing ngakathah, sarta minongka pratondha manawi lelabetipun kanjeng tuwan residhen katrimah ing kangjeng maharaja. Tuwan Offeste inggih ugi angaosi lelabetipun kanjeng tuwan residhen ingkang tansah dipun urmati saha kaanggep mitra dening tuwan Ofeste, sala- jengipun tuwan Offeste angaturi wilujeng dhumateng Kanjeng tuwan residhen awit anggenipun dados pangageng amengku titiyang ing nagari Surakarta, sabarang ingkang kadhawahaken tuwin ingkang katindakaken kapundhi-pundhi ing titiyang wau, katawis saking sih rumaket saha pakurmatipun dhumateng kan- jeng tuwan residhen wontensalebetipun pista ing dalu punika, kalih dening malih tuwan Ofeste asuka wilujeng dhumateng para tiyang ing Surakarta, dene kanjeng tuwan residhen ingkang dados pangagengipun sanget amarlokaken sarta amikantukaken ing prakwisipun titiyang wau, pamujinipun tuwan ofeste medal saking esthining manah, para tiyang ing Surakarta mugi lestantuna lami anggenipun andarbeni pangagenging nagari ingkang sapunika jajanipun sampun rinengga ing seratan ing- kang suraos kautamen amisudha asma. Tuwan Ofeste tuwin para Offiser inggggih anyonthongi raosing manahipunpara tiyang ing Surakarta anggenipun angaosi dhumatng kanjeng tuwan residhen dados pangagenging nagari, saha anggenipun sami anganggep mitra, punapa malih ugi anunggil panggaliyan kaliyan kanjeng tuwan residhen anggenipun angayomi dhateng titiyang ing Surakarta. Tuwan Ofeste inggih sanget angurmati dhumateng titiyang ing Surakarta, mugi wilujenga ing salaminipun pama- nahipun para offiser inggih samanten ugi, mila ingkang dados pangajeng-ajengipun tuwan Ofeste, dalu punika mugi andadosna jalaran rumaketipun sarta anggenipun sasedherekan malih para welandi ing Surakarta kaliyan para Offiser. Tuwan Ofeste lajeng angrangkul ing kangjeng tuwan residhen minongka pra- tondha yenpangandikanipun sadaya wau temen wah kanthi pamuji: titiyang ing Surakarta mugilestantuna kawilujengan. Tuwan Komisaris Lesiyus tumunten angaturaken wangsulanipun para welandi ing Surakarta, pitembunganipun prayogi. Para wlandi ingkang sami wonten ing dalem paresidhenan lajeng anyambeti wicanten sasarengan suraosipun makaten : Tuwan Ofeste tuwin para offeiser mugi lestantuna raharja. Sasampu- nipun tuwan Ofeste ngandika malih, para tamu lajeng pamitan
mantuk sarwi suka-suka awit wonten salah satunggal ingkang wicanten sora, anyunyuwun mugi nagari ing Surakarta salamini- pun kawengkuha dening pangageng ingkang nyameni kangjeng tuwan residhen Lamres Pantorenbureh. Kanjeng tuwan Residhen sakalangkung karaos ing galih ngantos angrentahaken waspa. Sawangsulipun para tamu dhateng griya pangggenan pista, tuwan Ofeste kaliyan ingkang garwa lajeng nitih kareta badhe kon- dur. Para offiser tuwin para welandi sanesipun sami andher badhe andherekaken konduripun tuwan Oferste, ananging sareh- ning kapal rakitanipun tuwan Ofeste sami gilap sarta amberot dados lampahipun para tuwan waukantun saweg sami dumugi tengah-tengahaning margi, tuwan Ofeste sampun rawuh wonten salebetipun beteng wanci pukul nem anjing sabibaripun pista ingkang ambingahaken manah kalawan pantes tuwin angraketaken pitepangan sarta annggilaken pikajengan para tuwan lajeng sami mantuk dhateng griyanipun piyambak-piyambak. Atur tabe pakurmatan kula akathah, kaatura ing panjenengani- pun tuwan ingkang mangarang ing serat jurumartani, ing nagari Surakarta Adiningrat. Panyuwun kula ingkang mugi panjenenganipun tuwan akarsa amacak serat kula punika ing dalem pustaka jurumartani. Pitaken ingkang sawantah. Kula satunggiling tiyang ngindhu, adudunung griya ing sale- beting kitha alit B.N. darbe panyuwun aliyan karana Allah, dhumateng para sedherek ingkang asring sami karsa amencaraken kawruh utawi pamanggih, asarana kawrat ing dalem serat juru- martani, dene panyuwun kula punika boten kalebet ing kawaji- ban ananging estu andadosaken suka pirenaning manah, sarta sanget panuhun kula, saupami wonten ingknag karsa paring katengan, menggah ingkang kula suwun wau, kados ingkang kula pratelakaken ing ngandhap punika. Sinebut ing dalem serat wulang ngreh, Brataatmaja, anggitan dalem ingkang sinuhun kanjeng Susuhunan Pakubuwana kaping 4, ing Surakarta. Kathah wawaler utawi prasapanipun para ratu, para ageng tuwin para luluhur ing nguni-uni, kadosta: 1.Wiwitan ingkang prasapa Kyai Ageng ing Tarub amaleri ing satedhakipun tan kalilan ngagem dhuwung utawi waos ingkang apangawakwaja, dading lembu datan kenging dhahar, lan tan kenging ngingah ing tiyang ngandhap. 2.Kyai Ageng Sesela, boten anglilani dhumateng satedhakiun ananem waluh wonten ing ngajengan sarta wohipun datan kenging dhahar. 3.Panembahan Senapati, tan anglilani dhumateng satedhakipun anitiha kuda napas tuwin kuda kang kokoncan surenipun sarta dhahar amengkeraken kori, wingking datan jinagenan.
4.Kanjeng Sultan Agung Mataram aprasapa tedhakipun tan lini- lan nitih kuda kang bendana: yen ajurit, lantar kenging ngagen waos lamun linandheyan wergu, sarta tan ing ngaken darah yen tan saget tembang kawi. 5.Kanjeng Susuhunan Pakubuwana kapisan tan linilan ing satedhakipun lamun ana kang anitih adipongga 6.Kanjeng Susuhunan Prabu Mangkurat prasapan ing satedhakipun tan linilan ngujung astana ing Betah, sarta datan kenging angagem wangkingan tanpa ngagem kandelan yen nitih kuda. 7.Kanjeng susuhunan Pakubuwana kaping 2, aprasapa tedhakipun tan linilan klebon apyun asarana kases utawi kadhahar. 8.Kanjeng Susuhunan ingkang kaping 3 tedhakipun tan linilan damel andeling jurit dhateng titiyang ingkang sanes jinisi- pun. 9. Tedhak ing Demak winalaran angagem busana dhuwung: lan anyamping londhang ugi winaleran. 10.Tedhak madiyun datan kenging ngagem songsong dhandhan abang. 11.Tedhak madura, datan kenging ngagem poleng, parangrusak. 12.Sang Dananjaya ing dangu, waler datan kenging lamun angam- baha, ing wana Krendhawahana. 13.Tedhak Matawis winaleran apa para ing wana lami tan kena. 14.Tedhak ing Kudus datang kenging daging lembu dinahara 15.Tedhak ing Sumenep datan kenging dhahar ajang piring watu, wah tan kenging dhahar kidang dagingipun ajang godhong plasa ugi tan linilan. Bab prasapa ingkang kasebut ing ngajeng wau sadaya, kados pundi katranganing sabab sabab utawi purwanipun ing nguni- uni, dene teka andhawahaken wasiyat papaweh, saking pangga- gasing manah kula, sampun tartamtu, yen wonten darunanipun ingknag prelu, mila dahat kapiadrenging manah kula, sumerep ing bubukaning prasapa ing satunggil tunggilipun. Ingkang atur tondha raden Ngabei Tirtakusuma. =============================
[This fragment is undated. It is probably from Jurumartani of 11 July 1867] ========================= Panuwun kula, ing saudara, kabar kula ing ngandhap punika mugi kapacaka ing serat Jurumartani Kala dinten Senen kaping 10 wulan Juni 1867, wanci jam 1/2 5 enjing, ing tanah Getas bawah karesidhenan ing nagari Surakarta, wonten lindhu, ingkang langkung sanget ebahipun siti, ananging boten dangu, menggah kawontenanipun lindhu wau, boten andadosaken kamlaratanipun tiyang padhusunan malah andadosaken bingah tuwin kauntunganipun tiyang ingkang tetanen, margi ing tanah Getas kathah pareden alit-alit sami rengka: ing ngandhap reden wau sami medal sumberipun saha toya tuk wedalipun sakalangkung kathah. MOngka saderengipun wonten lindhu. Ing tanah Getas sakalangkung sanget ing kamlaratanipun tiyang ingkang sami tani, margi kaki- rangan toya kathah sabin ingkang apus, sareng wonten lindhu, andadosaken kauntunganipun tiyang ingkang sami sabin ingkang kataneman pantun, awit badhe boten andadosaken pitunanipun tiyang tani, jalaran saking lindhu. Sinerat ing Getas kaping 20 wulan Juni taun 1867 Panewu pulisi ing tanah Getas Raden Ngabei: Suradipura ========================= Panuwun kula dhateng panjenenganipun tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani, ingkang mugi serat kula punika kapacak kang wonten ing Jurumartani Wangsulan dhateng Raden Lurah Mangunatmaja Kula sampun mirsani, seratipun Raden Ngabei Danukrama, ingkang kasebut wonten ing Jurumartani ongka 24, suraosipun, Raden Danukrama, asuka wuninga, yen samangke, kapundhut wonten ing ngarsadalem, kaangkat jinunjung drajat karsa dalem kaparingan nama, Raden Lurah Mangunatmaja. Ingkang punika, kula ngaturi pamuji sokuring ngallah, mugi les- tantuna sapangginggilipun. Anami wonten gelanipun ing manah kula sakedhik, dene seratipun raden lurah ingkang kasebut ing Jurumar- tani, kirang terangipun, sarehning jaman sapunika, kathah ingkang kasebut panjenengan dalem, punapa malih karsa dalem, punika mugi katerangna, punapa saking panjenengan dalem ingkang sinuhun, punapa panjenengan dalem kanjeng Rahaden ADipati, punapa karsa dalem para kanjeng pangeran dipati, utawi para kanjeng pangeran ingkang ageng-ageng. Ingkang kaping kalih, sasebutan, kaangkat jinujung dlajat kapa- ringan nama Raden lurah wau, punapa namung lurah nami kimawon, punapa mawi wonten ingkang dipun lurahi, menawi wonten ingknag dipun lurahi, dados lurahipun priyantun punapa wastanipun. Anjawi saking punika, kula nyuwun katranganipun mawi wonten sasebutan tondha nama kalih, 1, Suryamandura, 2, Mangunatmaja, punika teranganipun kados pundi anggen kul kodheng wau, menawi boten kalintu, sasebutan nama kalih punika, kados tekenipun priyantun satunggal, anggen kula kedah nyuwun katerangan punika, sabab kula inggih sami ing Ngayogyakarta, samangke wonten Batawi. sinerat tanggal kaping 19 Juni 1867
Katandhan Alip dhokter Mangkusemedi. ============================== Cariyos prasapanipun Kanjeng Susuhunan ing Kudus. Kala rumiyin kanjeng Susuhunan Kudus amanggih anak sima taksih alit, embokipun sampun pejah wonten pakiteran ing wana, sima alit wau lajeng kabekta kondur dhateng Kudus, kapulasara ginumatenan lulus ngantos ageng saged cumbu angidhep dhateng kanjeng Susuhu- nan Kudus sampunn kados manungsa, sumerep ing cipta sasmita anglampahi sapitedahipun Kanjeng Susuhunan Kudus, Sareng ing ngalami-lami kanjeng Susuhunan Kudus karsa tedhak dhateng lepen kaliyan garwa, sima wau tinanggenah tengga putra bayi ingkang wonten ing bandulan, sapengkeripun Kanjeng Susuhunan Kudus wonten ssawer ageng sanginggiling bandulan badhe anyaut bayi punika, saking rikat tarampilipun sima wau sareng sumnerep lajeng anyarap sawer, kenging sirahipun ponang sawer lajeng pejah, bangke dhawah saking nginggil tansah dipun cokoti ing sima, ing nalika punika cangkeming sima gubras erah lajeng nusul dhateng lepen, manawi sageda wicanten kajengipun angaturi uninga wonten sawer bahde anyaut putra, ananging sampun kapejahan, kala samanten kanjeng Susuhunan Kudus sareng sumerep cangkeming sima gubras erahing sanalika salah pandalih, saking pangintenipun ingkang putra sampun seda kamongsa ing sima, mila simanipun lajeng kasuduk pejah, sareng kondur dumugi ing dalem uninga manawi ingkang putra taksih wilujeng, sarta aningali bathang sawer wonten sandhinging bandulan, Kanjeng Susuhunan Kudus dalah ingkang garwa sami angungun asmu kaduwung anggenipun mejahi sima wau, sampun rumaos manawi kirang titi pariksa, mila lajeng andhawahaken prasapa makaten pangandikanipun, tumbak keris gaweyan ing Kudus aja ana mangsah maring macan. Sareng ing ngala lami-lami cariyos malih Kanjeng Susuhunan Kudus, anuju badhe dhateng Matawis anema amedal wana ing Krendhawahana, saking panyobaning Allah ta ala, Kanjeng Susuhunan Kudus kala samanten bingung boten sumerep ing ler kidul, salewbeting batos tansah analongsa nuwun pangaksama, parmaning Allah tangala duma- dakan kanjeng Susuhunan Kudus amiyarsa swaraning gentha, sareng dipun purugi kapanggih ingkang kapiyarsa wau gentha kalunging lembu wonten ing ngara-ara, sareng sanalika Kanjeng Susuhunan Kudus mantun bingung, mila lajeng andhawahaken prasapa makaten pangandikanipun, saturuningsun ing wuri padha anuta ora mangan daging sapi, karana ing sun kang ramake dening prasasat atuduh marga dadi jalaraningsun mari bingung, Milanipun ngantos dumugi ing mangke tedhakipun Kanjeng Susuhunan Kudus boten kenging dhahar ulam lembu. ============================= Para tiyang ingkang taksih gadhah sambutan dhateng kantor lelang ing Surakarta kala ing wulan Maret 1867 sami kaemutaken ambayara sambutanipun saderenging utawi satelasipun wulan Juli punika,
manawi boten angleksanani ing pambayar wau, badhe katagih medal sakng panguwasaning pangadilan. Surakarta kaping 1 Juli 1867 King Kanguwasani kantor lelang Katandhan Bosower. ============================== Tuwan Jaspres enko asuka uninga dhateng para priyantun, manawi sapunika mentas tampi ing tokonipun pirantos anyerat warni-warni, bahe kasade sakalangkung murwat ing reginipun, pratelanipun kados ing ngadhap punika: Kertas walandi pethak ingkang pagasan utawi boten, kertas pelin pethakan ingkang kandel utawi sedheng, kertas pelin sampun kagarisan, kertas kerdhus tuwin kertas ingkang kadamel anggarin- gaken seratan, kertas pos pehak, biru, ijem kuning sapanunggila- nipun ing warni, saha ageng tuwin alit, ules serat, kalam;lar, pen waja warni-warni, garan pen gelas, gadhing tuwin garan pen ingknag limrah kemawon, wadhah mangsi, lak, cap, Aowel, blendok kadamel ngancing serat, kawadhahan ing gebyas, mangsi abrit, cemeng, biru,ijem, kkuning tuwin wungu, potelot cemeng, abrit tuwin biru, punapa dene sanes-sanesipun. Utawi malih tuwan Jaspres enko inggih tatampi ing tokonipun pirantos agambar warni-warni kadosta: Kertas gambar kandel, kertas gambar ageng, pamadenipun elon, sinjang pirantos anurun gambar, jongka sapanunggilanipun kadekekaken ing dhus, pulas, sikon gelas tuwin kajeng, karet sapanunggilanipun, kapur cemeng tuwin kajeng, karet sapoanunggilanipun,. kapur cemeng tuwin abrit kadamel agambar, potelot kadekekaken ing dhus mawi wonten la- dingipun alit sapanunggilanipun, potelot kadekekaken ing dhus warninipun ngantos kawan likur. Wasana tuwan Jaspres enko mentas atampi ing tokonipun tromel tuwin pethi panyeratan dadamelan Inggris, ukuran, serat kadamel andekek gambar-gambar sorot ageng alit, plangkan gambar sorot, wonten ingkang praosan, Lei sela marmer, waterpas ageng tuwin alit, lading pangaretan tuwin gunting damelan Inggris, Termome- ter, pisis mutiara dadamelan cina, kertu walandi tuwin sanes- sanesipun akathah. Barang komisi: Wadhah kinang pethakan Berlin satunggil, Orgel ageng, sarta lapender AO warni-warni sami kagadhahan ing gebyassae-sae. Katandhan Tuwan Jaspres enko Menggah regining serat Jurumartani ingkang taksih dereng kabayar, kathahipun 12 rupiyah ing dalem sataun mugi sami kabayara sade- rengipun telas wulan Juli punika, manawi boten kabayar, pangintu- nipun serat Jurumartani badhe kinendelan. Surakarta kaping 10 Juli 1867 Katandhan Tuwan Jaspres enko =================
Benjing ing dinten Kemis tanggal kaping 11 wulan Juli punika, wanci enjing badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan Leisiyus ing Temulus bawah Surakarta, menggah ingkang badhe kalelang barang warni-warni gadhahanipun Nyonyan Leisiyus. Benjing ing dinten Jumungah tanggal kaping 12 wulan Juli punika, wanci enjing badhe anglelang wawenanging pamaosipun siti dhusun ing Temulus wau, wonten gedhong panglelangan ing Surakarta. Benjing ing dinten Saptu tanggal kaping 13 wulan Juli punika, wanci enjing badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan R.Singer ing Jebres Surakarta, dene ingkang badhe kalelang barang warni- warni. Benjing ing dinten Senen tanggal kaping 14 wulan Juli punika, wanci enjing badhe angenglang dandosan griya warni-warni, wonten griyanipun tuwan Litenan Pan Switen ing Surakarta. Benjing ing dinten Senen tanggal kaping 15 wulan Juli punika, wanci sonten pukul wolu, badhe angenglang serat-serat tuwin gambar warni-warni, wonten ing Sositit Dhe Harmoni ing Surakarta. ============================
Ongka 29, 18 Juli 1867 Pawartos warni-warni Serat kintunan ungelipun kados ing ngandhap punika: Menggah prelunipun Kanjeng Gupremen karsa andhawahaken wonteni- pun griya pagawen, punika saking panginten kula, supados andados- na pitulungan dhateng tiyang ingkang sami kabetahan arta, anang- ing manawi kados lampahipun pak Gadhe ing Madiyun anggenipun anggagantos, saking panginten kula boten andadosaken pitulungan, awit panyepengipun barang kamurwat sakalangkung andhap saking reginipun, anjawi saking pamireng kula ing kandhaning titiyang, bab panggantosipun barang-barang pakgadhe ingkang amurwat panga- osing barang barang ingkang kagantos wau sakalangkung andhapipun, kula piyambak inggih sampun sumerep, kala ing wulan September 1865, pak gadhe anggentosi kang mas mawi inten sarakit, ingkang sampun katapsiraken dhateng kemasan titiga, sami amurwat regi 90 dumugi 110, rupiyah pak gadhe punika boten purun anggantos seng- kang wau, 20 rupiyah, purunipun amung gangsal welas rupiyah, mila ing mangke manawi kados makaten lampahipun pak gadhe anggenipun anggaantos barang, kamurwat sakalangkung andhap saking pangaosi- pun, mongka wonten tiyang dhusun ingkang badhe angangge arta kadamel tumbas maesa, punika kedah gadhah barang ingkang ngantos regi 4000 rupiyah, supados sagedipun anggantosaken angsal 60 rupiyah. ARta 60 rupiyah punika upaminipun badhe katumbasaken maesa sarakit ingkang sampun kenging kadamel malujeng sabin, amesthi boten saged angsal, manawi titiyang badhe atumbas maesa kakalih ingkang sampun kenging kawalujengaken wau, punika kedah ambekta barang ingkang badhe kagantosaken, sakedhik-kedhikipun kedah pangaos 600 rupiyah, supados cekapipun kadamel tumbas maesa kakalih wau. Pamatawis kula sakedhik sanget titiyang alit ingkang gadhah barang ngantos regi 600 rupiyah, sanadyan kapal dhusun sanesipun gongsa inggih sakedhik ingkang anggadhahi barang ngan- tos samanten wau pangaosipun, dene pak gadhe manawi anggantos barang anyukani arta tembagi. Menggah pak gadhe punika manawi ambekta arta tembagi saking griya pagadhen dhateng peken ing- kang celak saking griya pagadhen wau, punika boten andadosaken rekaosipun awit saking celakipun, ananging ingkang sade maesa manawi ambekta arta tembagi, mantuk dhateng griyanipun, punika sakalangkung susahipun, awit saking kathah titiyang sade maesa griyanipun tebih, punapa malih andadosaken susahipun titiyang ingkang sami anggantosaken, manawi atampi arta tembagi, awit bok manawi ingkang sade maesa anedha arta pethakan, ingkang angganto- saken wau kedah anukaraken artanipun tembagi angsal arta petha- kan, sarta asring ambaseni ngantos tigang dhuwit ing dalem sarupiyahipun, manawi boten anyukani arta pethakan, panumbasipun maesa asring sande. Punapa boten prelu sanget anamtokaken, sapinten panduman saking reginipun tapsiran barang ingkang badhe kagantos dening pagadhe,
manawi panggantosipun barang kapasrahaken dhateng pakghade, saestu pakgadhe punika remen anggantos barang kasakedhikaken ing pangantosipun, sarta mindhak kathah anakipun, ananging badhe andadosaken kamlaratanipun titiyang alit ingkang sami angganto- saken barang. Wonten ingkang cariyos bab panedhanipun anakan pakgadhe, punika wonten Cina ing griya pagadhen, punapa saking reka-reka kemawon punapa sayektos bodho, utawi salah pangetangipun, anggenipun anedha anakan manawi saweg kalih wulan panggantosipun barang, lajeng anedha anakan tigang wulan, ingkang punika pamanggih kula piyambak, prayogi manawi sera titir gantosan kaserata ing sastra walandi, saha kapratelakna ing ngriku titi mangsanipun, awit manawi wonten tiyang anggantosaken barang badhe sumerep lamini- pun, punika boten susah amintokaken seratipun dhateng tiyang ingkang saged maos, punapa dene sakalangkung prayogi malih, manawi para bupati anyukanana serat pratelanipun anakan kados ingknag sampun katamtokaken dening kanjeng gupremen, supados andadosna gampilipun titiyang alit, sarta sageda pikantuk kater- angan saking wadananipun piyambak. Kecu ing tanah bawah Surakarta Serat saking tanah Sukawati bawah Surakarta, katitimangsan kaping 24 Juni ingkang sampun kapengker, amratelakaken kados ing ngand- hap punika. Awit saking susahing manah kula kedah suka uninga, manawi tuwan ingkang maosi siti dhusun anama Pansetrallendhorep ing dhusun Janglot, kaprenah celak ing pinggit banawi Surakarta, kala malem Kemis tanggal kaping 20 Juni ingkang sampun kalampahan, dipun kecu, menggah lebeting kecu punika ing wanci dalu pukul kalih welas, dene kathahipun tiyang 30 utawi 40 ingkang sami ngobrak- abrik salebeting griya, tuwan Setrallendhorep ing waktu punika tilem wonten salebeting kamar kaliyan bojonipun, dene ing kamar sangajengipun punika tuwan Sekol ingkang basero ing pamaosipun siti dhusun Janglot kaliyan tuwan Setrallendhorep nuju tilem wonten ing ngriku, tuwan Sekol wau amarengi saking nagari dhateng dhusun Janglot, sarta badhe wonten ing ngriku saking sawatawis dinten laminipun, antawisipun boten tebih saking griyanipun tuwan Setrallendhorep, amung enget 50 tindak kagriyanan Opserenderipun tuwan Setrallendhorep ingkang kaprenah kapenakanipun piyambak. Sareng makaten ing waktu punika wonten sanjaata mungel sapisan, sarta angengingi bekel ing katelan ingkang dalu punika panuju jagi wonten ing griyanipun tuwan Setrallendhorep, bekel wau pejah ing ngenggen, saha tatu pitu, boten ngantos dangu rangganipun tanah ing ngriku dhateng badhe tandhang tulung, ananging lajeng kawaos dening kecu, ngantos tatu kalih, inggih kalampahan pejah
ing ngenggen. Salajengipun tuwan Setrallendhorep medal saking kamar panggenani- pun tilem, sareng aningali kecu kathahipun tiyang kalihdasa wonten salebeting griya, lajeng angundang dhateng tuwan Sekol kancanipun Basero wau, ananging tuwan Sekol punika sampun tangi, ing sanalika medal saking kamaripun, saha lajeng lumajeng, tuwan Setrallendhorep ing waktu punika mundur angundang bojonipun ingkang kapurih anggrendhel kamaripun saking ing lebet, sasampu- nipun lajeng lumajeng. Kecu kalih dasa ingkang sampun lumebet ing griya wau sami anyemeng rainipun, saha ambekta dadamel sanja- ta tuwin waos, nunten para kecu lajeng anempuh kamar patileman ingkang kawadungan, Nyonyah Setrallendhorep lajeng minggah dhateng loteng, saha ambikak tutuping loteng ingkang sakalangkung awratipun, tutuping loteng punika inggih lajeng kagrendhel saking lebet, wekasan Nyonyah Setrallendhorep ambikaki sirap, lajeng saking ngriku dhateng payoning griya, wonten ing ngriku Nyonya Setrallendhorep lajeng umpetan wonten ing talang saanawisipun empyak kakalih, talang punika sareng katingalan wonten bolonga- nipun kalih panggenan, labetipun kawaos saking ngandhap, ananging wilujeng boten angengingi Nyonyah Setrallendhorep. Opsinderipun tuwan Setrallendhorep ingkang gagriya celak kaliyan griyanipun tuwan Setrallendhorep sareng mireng sabawaning titiyang kathah wonten palataraning griyanipuntuwan Setrallend- horep, lajeng anyelaki titiyang kathah wau kalayan ambekta sanja- ta, ananging Opsinder punika lajeng kasanjata dening kecu, wilu- jeng boten kenging, mimisipun alangkung wonten sangajenging rainipun, ing nalika samanten tuwan Opsinder males anyanjata dhateng kecu ananging Opsinder boten saged sumerep punapa angge- nipun anyanjata angsal punapa boten, sanadyan ing dalu wau kaleres padhang wulan, ewadenten Opsinder aningali kecu kakalih anggotong kancanipun satunggil, sareng sanjatanipun Opsinder mungel, para kecu lajeng dipun ken dhateng kancanipun, kapurih angrampog dhaateng Opsinder, ingkang lajeng lumajeng mantuk saha angungsekaken anak bojonipun. Sarehning sampun boten wonten ingkang lalawan malih, para kecu lajeng sami lumebet dhateng kamar-kamaring griya, sawarnining benet sami kawandungan sadaya, sareng sampun menga isinipun kapendhetan sadaya ngantos telas, ing nalika samanten sasampuni- pun kesah para kecu, katingal wonten Orgel ingkang sakalangkung sae glumethek ing jrambah, saha sampun bibrah dados sawalang- walang, sakathahing kajang sirah sami mawut wonten ing jrambah, klambu patileman kasebrak saking patileman, peti sanjata karemuk gumlethek ing siti, isinipun sanjata sampun boten wonten kabek- ta ing kecu, kestul repolper saget mungel kaping nem inggih kabekta ing kecu, cekakipun sadaya karisakan, dene arta ingkang
kabekta ing kecu, kathahipun 350 rupiyah, kalampahan tuwan Se- trallendhorep kaliyan Nyonyahipun sabibaring kecu sami boten gadhah sandhangan sanesipun anjawi ingkang kaangge ing dalu kala wonten kecu punika. Menggah salebeting kamaripun tuwan Sekol inggih karisakan sanget, punapa malih barang-barang ing Galdri wingking karisakan sadaya pundi ingkang boten kenging kabekta ing kecu. Sasampunipun para kecu angririsak salebeting griya, lajeng sami anumpuk bantal wonten ing bangku, kathahipun sadasa utawi gangsal welas iji, bantal punika lajeng kasulet ing latu, anang- ing latunipun enggal kapejahan dening para tiyang ingkang sami tandang. Sakalangkung aeng dene wonten kecu sami amecahi gelas tuwin dilah-dilah ingkang wonten sisih ing tombok utawi ingkang wonten ing pojokan, manawi para kecu sageda, amesthi boten purun amecahi barang barang gelas wau, awit badhe anatoni sukunipun. Menggah benggoling kecu punika anama Truna Dongsa ing dhusun Swatu, tuwin pauda ing Longkong, kabawah ing dhistrik Kuwu tuwin ing Wirasari tanah Grobogan paresidhenan Samarang. ============================= Ing tanah Amerikah wonten tiyang salebeting kunjara sakit sanget dadakan, para dhokter ingkang sami anjampeni sadaya boten sumerep ing sasakitipun sayektos, wasana ingkang dados sasakitipun wau katingal, badanipun sakojur ingkang sakit katimbulan dom, punapa dene ing gulu tuwin ing dhadha kathah domipun ingkang sami timbul, sareng ingkang sakit dipun pitakeni menggah ingkang dados sababipun, ingkang rumiyin boten purun angaken, ananging sareng ingkang sakit rumaos manawi boten saged saras malih, saha sampun celak ing pejahipun, punika lajeng purun ambalakakaken ingkang dados sababipun wau, pratelanipun makaten: padamelan kula ingkang wau tansah ngupados serep dhateng sakathahing piawon, manawi kula sumerep dhateng piawon punika, tiyangipun ingkang damel awon lajeng kula ancam-ancam badhe kula cariyosaken pandamelipun awon wau, bilih boten purun angepahi dhateng kula. Sareng makaten antawis sampun wonten wolu utawi sadasa taun laminipun, tukang uwang ing tanah Amerikah kapandungan, kala mireng bab anggenipun kapandungan wau, tumunten kula angupadosi kapanggih kaliyan pandungipun, ing nalika samanten kula gadhah pamurih supados dipun kena ambekta arta angsal-angsalanipun dhateng kancanipun pandung, kathahing arta sawatawis ewu ringgit, kalampahan tulak pitadosan ambekta arta wau, ananging sareng arta punika sampun kula tampeni, boten kula sukakaken dhateng kancani- pun pandung, lajeng kula pendhet piyambak. Salajengipun kula kacepeng dening para pandung ingkang kula apusi wau, pikajenganipun kul abadhe kaukum, mila kula lajeng kabesta saha dipun wudani, sareng kula sampun wuda, para pandung
sam anyublesi dom mangangah ing badan kula sakojur, sasampunipun waradin anggenipun anyublesi dom panas wau, para pandung lajeng angancam-ancam dhateng kula badhe kasakitan malih, manawi kula taksih purun anyariyosaken piawon, kados ingkang sampun kalampa- han, saha kula kapurih supaos ingkang sakalangkung awrat. Salebeting taun ingkang ampun kalampahan kula inggih katiwasan malih, jalaranipun makaten: kula sumerep titiyang sawatawis ingkang sami adamel arta kertas, sarehning titiyang wau sami sumerep, manawi kula saged angukirsae, saha saged anelad tondha asta, para tiyang punika lajeng badhe amendhet sraya dhateng kula kadamel konca ing lalampahanipun adamel arta kertas, ananging kula boten purun, saha lajeng anedha bayaran sawatawis atus ringgit, sumerep pituwas anggen kula badhe boten amiyak wawadosi- pun awit saking punika kula lajeng anandhang tiwas, para tiyang wau sami anandukaken apus krama, ing wanci sonten kula kabekta lumebet ing griya, wonten ing ngriku kula lajeng kabesta saha katangsulan suku kula ngantos boten saged ebah, tumunten talapa- kan kula kailik-ilik, ing waktu punika kula boten tahan karaos- ing kakenipun badan kula sakojur ngantos boten emut, sareng kula sampun enget malih, tangan rai tuwin badan kula sakojur kacuble- san ing dom mangangah, sanadyan kula sumerepa dhateng titiyang ingkang sami anganiaya dhateng kula, ewadenten kula tansah ajrih anyebutaken namanipun. ====================== Serat pawartos saking tanah Prasman anyariyosaken ing sayektosi- pun bab serating sarjana ing Marseile bawah tanah Prasman ing ngriku, serat punika amratelakaken manawi sarajana sampun angsal pamanggih saged adamel panunggilanipun latu ingkang kawastanan Latu Grik, latu punika manawi kaangge salebeting paprangan, boten wonten panulakipun latu anggenipun adamel karisakan, menggah ungeling seratipun sarjana wau makaten: manawi badhe anerangaken bab dayanning latu Grik pamanggih kula, punika kula suka pratela kalayan mawi pratondha ing kayektosanipun kula saged ambesmi- kaliyan latu Grik wau balaning mengsah kathahipun 100000, saking panggenan tebihipun 1000 elo, ing dalem gangsal menut amesthi sampun sami kabesmi sadaya, manawi badhe anempuh kitha, kula saged ambesmi kitha punika dalem sawatawis menut, amesthi telas sadaya, punapa malih manawi badhe paparangan ing saganten, kula saged ambesmi baita kapal satunggil ngantos telas sadaya ing dalem saprapat menut, manawi badhe anempuh palabuhan, kula saged ambesmi kithanipun ingkang kaprenah celak ing ngriku tuwin be- teng-betengipun saking panggenan tebihipun mimising mariyem saged dumugi, sakedhap kemawon kabesmi ngantos telas sadya. Menggah tiyang perangan manawi ngangge latu Grik, amesthi boten susah ngangge bataning paprangan, ingkang menang tuwin ingkang kawon
amesthi boten saged mantuk saking paprangan, sami tumpes sadaya. ========================= Ing dhusun Kalinyamat bawah ing Japara, wonten wit pisang satung- gal ingkang medaling uwohipun 479iji. Bab jinising pisang boten kacariyosaken, manawi punika ingkang kawastanan pisang sewu, dados boten patos saha ngeram-erami. ===================== Ing dhusun Kalinyamat wau ugi kacariyos wonten babon satunggil ngantos tigang taun laminipun boten purun anigan andadosaken cuwaning manahipun ingkang gadhah, ing wusana babon punnika anigan namung satunggal iji, agengipun tigan angeram-erami, sareng babon angagremi tigan wau netes tiga iji. Kuthuk tiga punika pratingkahipun cancingan sarta kendel sanget. ========================== Layang kakancingan ingkang katitimangsan kaping, 10 sasi Pebru- wari taun 1852 ongka 2, kapacak ing setatseblad ongka 15 ing saiki ginawe batal, ing mengko kang katemtokake, sakehe aturan bab arep amacak angiser lan amocot priyayi utawa lulurah jawa ana saroning utawa ana sajabaning tanah Jawa tuwin Madura, lumadine kudu metu saka tuwan dhirektur kang bekel sakehhe prakara ing sajroning nagara. Samono iku kang kajabakake mung priyayi kang duwe kalungguhan sangisoring lurah dhistrik lan kang ora anyekel pangawasa =========================== Loterei kareta Amerikah, kaliyan kapalipun kalih rakit ingkang sarakit mawi pakeyanipun. Kauntungane loterei wau kapratelakaken ing ngandhap punika: Kauntungan ingkang kapisan warni kareta wau sakapalipun sarakit wah pakeyanipun. Kauntungan ingkang kaping kalih warni kapal sarakit. Cacahing lot 150 iji, ing dalem salotipun pengaos sadasa rupi- yah, wondene pamainipun mawi dhadhu titiga kabucal kaping tiga, sinten ingkang pikantuk ongka kathah piyambak badhe angsal kauntungan ingkang kapisan dene ingkang angsal ongka sakedhik piyambak punika wajib anggadhahi kauntungan kaping kalih. Ing sak derengipun loterei punika kamain yatra pangaosing lot sampun kedah kabayar rumiyin Dinten pamaining loterei badhe katamtokaken ing tembe. Katandhan Tuwan Jaspres enko =============== Benjing ing dinten Jumungah tanggal kaping 19 wulan Juli punika badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan P.Swager, menggah ing- kang badhe kalelang barang warni-warni. Benjing ing dinten Senen tanggal kaping 22 wulan Juli punika badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan A.Nunas, dene ingkang badhe kalelang griya tembok satunggil, barang-barang pethakan sawatawis dadamelan Walandi, lapak-lapak pakeyan kareta tuwin
sanes-sanesipun. Benjing ing dinten Slasa tanggal kaping 30 wulan Juli punika badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan G.W.WInter, menggah ingkang badhe kalelang griya tembok gangsal gadhahanipun swargi tuwan G.F.Lukardi Surakarta kaping 17 Juli 1867 Ingkang nguwasani lelang katandhan tuwan Panlingen. =============================
Ongka 30, 25 Juli 1867 Pawartos warni-warni Saking pawartosipun Raden Mas Samingun putranipun Pandhadha swargi Kanjeng Pangeran Ariya Condranagara, Bupati ing Demak, ing sapunika angsal pangkat saking Kanjeng Gupremen , kadadosak- en Wadana wonten ing dhistrik bawah kabupaten Juwana Pareshidenan Pathi, saha kaparingan nama: Raden Mas Panji Sasraningrat. Ing mangke para priyantun prayogi samiya suka ingkang sakalang- kung sukur dhateng Raden Panji Sasraningrat wau, bab anggenipun sampun pikantuk pangkat tuwin kalenggahan, sarta samiya amumuji ing kawilujenganipun, utawi sageda enggal minggah ing pangkat tuwin kalenggahanipun, amargi pambekan tuwin sola pratingkahipun Raden Mas Panji Sasraningrat punika kalebet sae. Kala tanggal kaping 11, wulan April ingkang sampun kapengker ing kitha Paris tanah Prasman, wonten tiyang pejah anama tuwan Yan Grepel, umuripun sangadasa kalih taun, menggah titilaranipun arta kathahipun sawidak yuta rupiyah, dene tuwan Yan Grepel punika ing kitha Paris kasebut sugih piyambak, sarta budinipun sakalangkung sae, gadhah kawelasan dhateng para tiyang malarat, kala taksih gesang panuju ing dinten taun baru kapenakanipun kakalih sami dhateng ing griyanipun, badhe asuka wilujeng ing taun baru, sareng kapenakan kalih sampun sami suka wilujeng, tuwan Yan Grepel amangsuli makaten: Aku aweh panrima marang kowe sakaeonw, anang- ing sarehning aku ora sumurup apa kang bakal dak wenehake marang kowe, supaya andadekna kasenanganmu, kang iku muinongka lirune kang bakal andadekake kasenenganamu mau, saiki aku ewah marang kowe wong siji-sijine 150000 rupiyah. ====================== Kalantipanipun tiyang Cina kang nyepeng pangadilan anama Sohangan siao. Ing dhistrik Piyong tanah Cina kala rumiyin wonten tiyang Cina ingkang nyepeng pangadilan wonten ing ngriku anama Soangan Siao, punika sampun mashur ing kasagedanipun angupados katerangan ing ngatasipun dhateng bongsa prakawis. Ing satunggiling dinten kaleres jawah wonten saradhadhu paben kaliyan tiyang partikelir, prakawisipun arebatan songsong satung- gil ingknag sami kaaken gagadhahanipun, ingkang nyepeng pangadi- lan wau lajeng angrampungi kadamel cekak kemawon, punika adadha- wah dhateng abdinipun, kinen anyuwek-nyuwek songsong ingkang dados prakawis, sarta ingkang sami gadhah paben kalih pisan lajeng katundhung mantuk, sareng saradhadhu tuwin tiyang partike- lir sami kesah, dumuginipun satengah ing margi, tiyang partikelir wicanten dhateng saradhadhu makaten: Aku ora praduli wong anyu- wek-nyuwek payungmu, abdinipun ingkang nyepeng pangadilan angod- hol lampahipun saradhadhu tuwin tiyang partikelir awit saking dhawah ing bendaranipun, abdi punika mireng wicantenipun tiyang partikelir makaten wau, lajeng enggal wangsul saha matr dhateng
bendaranipun bab pitembunganipun tiyang partikerlir dhateng daradhadhu ingkang sampun kamirengan, ingkang nyepeng pangadilan enggal dhadhawah animbali wangsul dhateng saradhadhu tuwin tiyang partikelir, sareng sampun sami dumugi ing ngarsanipun ingkna gnyepeng pangadilan, lajeng wonten dhawahipun kinen agebagi dhateng tiyang partikelir, sasampunipun kagebagan, lajeng kapaksa anyukani songsong sanes dhateng saradhadhu, sumerep lintunipun songsong ingkang kasuwek-suwek wau. ========================== Pangingahipun ulam gurameh Menggah pratela bab pangigngahipun ulam gurameh, kaseebut ing serat pawartos ingkang kawastanan: Bintang Timur, kados ing ngandhap punika: Ing Bagelen tiyang ngingah ulam gurameh wonten ing balumbang ingkang kadamel bibit ulam gurameh ingkang lema sawatawis rakit, saha sageda nigan kathah ing dalem sataun utawi kalih taun. Ulam gurameh punika kedah kaingah wonten panggenan toya ingkang sae, supados ecaha ulamipun manawi kaingah toya buthek saking kathahing baladheripun, punika raosing ulamipun inggih mambet baladher, sarta ambet wau ing salami-laminipun boten saged ical, mila ingkang prayogi piyambak gurameh punika kaingaha wonten ing toya ingkang bening, punapa dene ing toya wau kadekekan kajeng apu kangkung sapanunggilanipun, supados pikantuka ayomi- pun, punapa malih gurameh punika doyan kangkung, dados minongka patedhanipun, ulam gurameh wau katedhanana sekul tuwin roti, punika dados kakaremanipun. Manawi anakipun gurameh sampun sami sadim agengipun, punika ulamipun gurameh ingkang dados bibbit wau kaeliha saking baluum- bang panggenaniong anak-anakipun, awit gurameh ingkang ageng punika sring anedha anakipun piyambak, manawi badhe anyepeng gurameh ingkang ageng wau, kaserok kemawon kenging. =================== Bab Sela Inten ingkang ageng piyambak Dereng lami wonten komisi ing tanah Dhitslan amariksani wawrating sela inten ingkang kalebnet sakalangkung awratipun, sela inten punika kanamanan: Plorentin, sareng kawawrat kapanggih, 133185, karat, dene pangaosipun kamurwat kalih yuta tiga tengah kethi rupiyah. =================== Kala tanggal kaping 4 wulan Juni ingkang sampun kapengker tukang Sepir ing Bondawasa amedalaken para pasakitan saking kunjaran, gentos-gentos ing wedalipun kados ngadat ingkang sampun kalampa- han, supados para sakitan punika sageda ngisis sakedhap wonten sajawining kunjaran, tukang sepir ing nalika samanten amanggen kaliyan titiyang jagi kunjaran wonten ing kamar kaprenah celak
kaliyan kamaripun pasakitan, pikajenganipun manawi sampun dumugi anggenipun sami ngisis para pasakitan, badhe lajeng kalebetaken malih dhateng kunjaran. Ing nalika samanten tukang sepir boten gadhah panginten pisan- pisan, manawi badhe kagedhong satitiyangipun jagi dening para pasaakitan wonten ing kamar ingkang dipun enggeni wau, sareng para pasakitan sampun sami wonten sajawining kunjaran, tumunten anutup korining kamar ingkang dipun enggeni tukang sepir sati- tiyangipun jagi, saha lajeng sami lumajeng, ananging saderengipun lumajeng angluwari rumiyin dhateng kancanipun para pasakitan sawatawis, sadumuginipun wonten korining kunjaran ing ngajeng para pasakitan anggebagi dhateng titiyang ingkang sami jagi wonten ing ngriku, kalampahan titiyang jagi wau ngantos kasakitan sangetr, saha ngatos sami kajampenan ing dhokter. Menggah katha- hing pasakitan ingkang sami minggat wau wonten tiyang kalihdasa, ngantos sapriki dereng kapanggih malih. Wondening para pasakitan ingkang taksih kantun wonten kunjaran ing ngriku sami anelad lampah ing kancanipun ingknag sami minggat wau, badhe medal saking kunjaran, saha sami surak-surak gumeder sakalangkung auyegipun wonten salebeting kunjaran, anang- ing sareng kanjeng tuwan asisten residhen dhateng ing kunjaran, para pasakitan punika lajeng kendel ing sanalika amargi sami ajrih aningali dhateng kanjeng tuwan asisten residhen, mongka dhatengipun ing kunjaran amung kadherekaken upasipun satunggil, waktu punika ing kunjaran lajeng tentrem. ======================== Jendral Presman amratelakaken, manawi wonten dadameling prang enggal ingkang sakalangkung adamel karisakan, dadamel punika awarni mariyem ing lebet mawi kadekekan wuluh mubeng kados wuluh ing sanjata, inggih ugi kaisenan mimis sanjata, wuluh-wuluh wau kadekekaken salebeting mariyem, mnanawi kaungelaken mimisipun sanjata sami amencar wiyaripun ngantos nembelas elo ing dalem 600 elo tebihipun, saha pamencaring mimis mawi elet, meh sami tebihipun ing satunggil-tunggiling mimis, menggah isining sandawa mariyem wau sampun kaetang, sageda ambucal mimis kakalih saking satunggil tunggil wuluh, dados mariyem ingkang kados makaten pandamelipun, munggel sawpisan saged ambucal sareng mimis kat- hahipun 32 iji, amesthi badhe saged anyembahi papan ingkang kaadegan ing tiyang seket dados kalih tharik, titiyangipun ing ngajeng kenging sadaya, manawi butul inggih angengingi dhateng tiyang ingkang sami wonten sawingkingipun ing tharik kakalih, Menggah angggenipun ngungelaken mariyem wau tebihipun 600 elo. ================ Sapriki sampun antawis lami wonten juru sabin satunggil sugih griyanipun ing kitha Limbureh amarsudi badhe mikantukaken pangin-
gahipun ayam tuwin anglemakaken gadhahanipun celengan, juru sabin wau gadhah pasiten wiyar dipun pageri mubeng, sarta kaumbaran babon cacahipun langkung saking 2000 iji. Babon semanten punika dipun tedhani ulam kapal kacacah lembat kadadosanipun sami anigan sakalangkung kathah, tiganipun kasade kakintunaken dhateng nagari Inggris, mekaten ugi sawarnining babon ingkang sampun boten saged anigan malih, nanging babon punika saderengipun kasade, mawi kakungkung sarta katedhanan tuwuk dados sadaya pepajengani- pun kathah, aliya punika saben pitung dinten sapisan jurusabin wau amragat kapal kalih utawi tiga iji, ulamipun kagodhog ing jedhing ageng, kaedekekan toya mawi kamomoran galepung sawatawis lajeng katedhakaken dhateng ingon-ingonipun celengan kathahipun satus iji, tatedhan mekaten punika katawis yen mikantuki sanget, celengan wau sakalangkung karemipun sarta tumunten saged lema. ============================== Ngayujakarta kaping 8 Juli 1867 Serat kula punika kapacaka wonten ing serat jurumartani. Pawartos ingkang dhateng kantun bab lindhu kala ing dinten Senen tanggal kaping 10 wulan Juni punika, makaten pratelanipun. Bab nagari dalem Ngayujakarta, menggah karisakaning karaton. 1. Sitiinggil bangsal witana, 2. bangsal mandhungan, 3, bangsal srimanganti ingkang kilen, Raden Riya Purwadipura, kebrukan pejah, 4, panggung, 5, bangsal abrit, 6, gedhong prajurit mantri lebet, 7, gedhong prajurit ketanggel, 8 bangsal magangan kidul, 9, bangsal mandhungan kidul, 10, bangsal siti inggil kidul, abdi dalem prajurit prawiratama, 1, kebrukan pejah, 11. Surambi ing masjid ageng, 12, gedhong kareta, 13, kestalan ing Ratawijayan ingkang sisih ler, punika sadaya sami ambruk, gedhong jene, gedhong ambul, namung benthet sapunika, karsa dalem karombak sadaya, gedhong pasedhahan, gedhong pateyan, gedhong kraton watan, ugi sami janglar. Dene kagungan dalem kareta, ingkang risak namung, 27, iji, kagun- gan dalem titiyan rakitan, 2, iji, pejah, Dene ingkang pejah kebrukan banon kelir, saler gedhong jene punika, abdidalem punakawan bedhaya jaler, 1, nama Raden Mas Subeki, putranipun Bendara Pangeran Arya suryawijaya 2, nama Den Mas Sapar, putranipun Kanjeng Pangeran Arya Cakrakusuma, lare kembar, nama Den Mas Yunani, 4, nama Den Marjaman, anakipun Raden Tumenggung Tirtanagara, 5, Punkemar, Den Wadana Mangku WErdaya sukunipun ingkang tengen putung, gebayan sugiya, awakipun gebru- kan sepalih, pun Jaka, awakipun kebrugkan tatu bathukipun, 3, punika taksih sami wilujeng, ingkang pejah wonten bangsal penga- pit ler ingkang wetan kebrukan banon cagag, tratak rambut punioka karaden Tumenggung Wiryanagara, tiyang ingknag pejah, nglebet nagari, 43, ii, ing kitha ageng, 313 ii, bawah Bantul, 5, iji
bawah Kalasan 26 iji bawah Sleman, 3, iji, gunggung tiyang pejah 310. Ingkang punika, kula sumongga saudara, tuwan Jaspres, enko, Kula ingkang suka tondha Mangun Carita. ========================== Tuwan Redhaksi. Andadosaken sapinten renanipun ing manah, sabibaripun kalindhon menggah wujut wewangunanipun alun-alun Panaraga, cekek angrese- paken ing manah. Awit nalika wonten lindhu inggal punika, pager banon ingkang angubengi alun-alun sawatawis mneh ambruk sadaya, delasan gapura- nipun masjid ugi ambruk, ing mangke wau pager banon sampun kada- dosan malih, malah mandar ingkang boten ambruk inggih sami karom- bak kadamel sae sadaya, mawi wangun inggal nilar ingkang sampun, inggiling pager banon 13 kaki, kandelipun 1 kaki, malanging pager banon mawi kasukanan pilar; watawis, 1, ru panjangipunn, wau pilar kapulas dening cemeng, ing nginggil mawi kaelis, kareka mawi jongga tuwin sirah, wau sirah pinulas cemeng, jongga utawi tembok pager banon saantawisipun pilar, kasikat dening gamping mawi nila ing sawatawis wujuding sikatan pethak semu biru, sareng kasawang anggenipun katingal lenceng gengeng gandheng, wah malih wilar ingkang katingal cemeng awisipun sami, sareng kasawangan jentrek kados prajurit ajar, ggenning marik-marik, tatingalan ingkang kados mekaten wau sayektos angresepaken ingkang sami ningali, ananging ingkang kula enrami pager banon ingkang angu- bengi alun-alun wau, amung bageyanipun bendara Raden Mas Wadana Panaraga piyambak ingkang wujud sanginggilipun genes, bageyanipun wedana ugi sae, nanging namung sagenes kemawon dereng sanginggi- lipun. Dening gapuraning Masjid tuwin pager banonipun Wringin Sekaran ing mangke saweeg kadamel sae, nanging dereng dados dados sapu- nikanipun, kula dereng saged mratelakaken kas pundi wujudipun. Mila katranganipun sareng kula cecekaken ing manah, dados sampun tetela menggah karajinanipun dara wedana wau, kados ingkang sampun kacetha ing jurumartani taun 1866 bab pangaturanipun kapulisen. Citra Praceka. =============== Cariyos Prasapanipun Kanjeng Kiyai Ageng Sela. Kala rumiyin Kanjeng Kiyai Ageng Sela nuju angeneng-enengi ptra- nipun beka, sakenjing putra wau boten kendel kendel anggenipun muwun, mila lajeng dipun candhak ingkang rama kaemban dhateng panggenan wauluh ingknag katanem wonten ing ngajengan dalem, kala samanten Kanjeng Kyai Ageng Sela nuju angagem nyamping cindhe paningset wala kemawon, wonten ing ngriku putranipun
kendel awit saking dipun rengeng-rengengi kidung rerepen, boten dangu wonten tiyang ngamuk, kawartos sadherekipun ki dhalang Bicak, abdi ing Sela kathah ingkang pejah tuwin kataton, tiyang ngamuk lajeng anarajang dhateng panggenan ipun kanjeng Kiyai Ageng Sela, badhe anyuduk Selak katangkis ing Deling cagak pager wuluh, tiyang ngamuk pejah ginebagan, ing sadangunipun kanjeng Kiyai Ageng Sela udreg-udregan kaliyan tiyang ngamuk, sukunipun kanjeng Kiyai Ageng Sela tansah kasarimped ing lung waluh, saha agemipun nyamping cindhe kalorod ngantos lukar kantun lancingan kemawon, mila lajeng andhawahaken prasapa makaten pangadikanipun, saturuninngsun ing wuri aja ana kang anganggo bebed cindhe tanpa sabuk, lan aja ana kang andandutr waluh ana ing ngarepan. Sareng inga lami-lami kacariyos malihKanjeng Kiyai Ageng Sela nuju dhahar jangan waluh lajeng gerah pating benyinyih sarirani- pun sadya, mila lajeng andhawahaken prasapa makaten pangadnikani- pun, saturuning sun ing wuri aja ana mangan woh waluh, mundhak ambedhelake kulit. Dereng ngantawis lami kacariyos malih kanjeng |Kiyai AGeng Sela nuju sare wonten ing guug, kalangenanipun kucing sekar asem anusul minggah dhateng gubug, sareng anglilir kanjeng Kiyai AGeng Sela kaget, kucing punika dalih sima, lajeng dipun ecis ing wekasan kucing pejah, sareng dipun tingali wangke punika dede sima, Kanjeng Kiyai Ageng Sela sanget kaduwungipun, wangke kucing kapetak wonten ing pasareyan, enjingipun andhawahaken prasapa makaten pangandikanipun, saturuning sun ing wuri aja ana kang angingu kucing kembang ngasem. ===================== Punika susulan cariyos prasapanipun Kanjeng Kiyai Ageng Tarub, makaten pangandikanipun, turuningsun ing wuri-wuri aja ana kang ngamangan iwak sapi, karana iku wus prasasat dadi biyangingsun, ing nalika ingsun lair ibuningsun putri ing wandhan seda, ingsun banjur den inyakake ora pakoleh babu susu, duk samana ingsun dadi kaombenan suhan sapi bae bisa urip kongsi sapa rene iki. Lan maninge turuningsun ing wuri-wuri aja ana kang angawulakake wong wandhan, karana ing sasedane ibuningsun putri ing Wandhan, pare- kane saha abdine ibu kathah ora ana kang gelem den andheg ana ing Majapahit, kudu padha mulih maring Wandhan kabeh, rama Prabu Brawijaya kongsi dadi dukane, mengkono kandhaning wong tuwa-tuwa kang padha weruh sedane ibu. ================= Benjing ing dinten Jumungan tanggal kaping 26 wulan Juli punika badhe angenglang griya tembok kalih, gadhahaning ahli warisipun swargi tuwan M.Ponsetrakah, wonten gedhong panglelangan ing Surakarta. Benjing ing dinten Saptu tanggal kaping 27 wulan Juli punika badhe wonten lelang ing dalemipun swargi Raden Tumengung Mangku- reja, menggah ingkang badhe kalelang lembu, menda, kapal maesa
tuwin gongsa Carabalen. Benjing ing dinten Selasa tanggal kaping 30 wulan Juli punika badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan G.W.Winter, dene ingknag badhe kalelang griya tembok gangsal ijiu, titilaranipun swargi tuwan G.F.Lukardi. Benjing ing dinten Rebo tanggal kaping 31 wulan Juli punika badhe angenglang wawenanging pamaosipun siti dhusun ing Temulus wonten gedhong pangenglangan ing Surakarta. Surakarta kaping 24 Juli 1867 Ingkang nguwasani lelang katandhan tuwan Panlingen. ====================== Loterei arta minongka kauntunganipun Kamar Bolah Kongkordiyah ing Surakarta badhe kamain benjing ing dinten Rebo tanggal kaping 31 wulan juli punika wonten ing komidhen wiwit pukul wolu enjing. Mbok manawi wonten dinten pamainipun loting loterei dereng pajeng sadaya, kauntunganipun badhe dipun suda katimbang kathahing lot ingkang dereng pajeng, makaten malih manawi pamainipun wonten lepatipun loterei wau badhe kamain sapisan malih. Dumugi ing dinten Akad tanggal kaping 28 wulan Juli punika tiyang taksih kenging tumbas lot wonten griyanipun tuwan jurubasa, H.K.H.Wilkes.
Ongka 31, 1 Agustus 1867 Pawartos warni-warni Menggah cariyosipun kecu ing dhusun Janglot kados ingkang sampun kapratelakaken ing mangke wonten sasambetanipun, awit saking taberinipun pulisi ing Surakarta benggoling kecu sapunika sampun kacepeng wonten ing dhusun Swatu Dhistrik Kuwu tanah Grobogan, naminipun Ranayuda, punika sampun angaken, manawi sampun kalempa- kan kaliyan kancanipun ngantos kaping tiga wonten ing dhusun Swatu, sami rembagan wonten ing ngriku bab anggenipun badhe ngecu dhateng dhusun Janglot, sareng sampun kalempakan kaping tiga, lajeng kalampahan para kecu anamtokaken dinten tuwin wancinipun anggening badhe lumampah ngecu dhateng dhusun Janglot wau. Ingkang nguni kasampun kayektosan bab kandhanipun tiyang, menawi ing tanah bawhah Garobogan wonten panggenan kalempakanipun titi- yang awon, wondening kecu ingkang kenging kasanjata dening Opsinderipun tuwan Setralendhorep wonten ing Janglot awasta Surakarta, ingkang wau dados bekel ing dhusun Teges bawah Grobo- gan, pun Surakarta wau kala rumiyin sampun nate anyolong maesa, kalampahan kapatrapan paukuman bucal, sareng sampun mantuk saking bucalan, pun Surakarta lajeng adamel reresah ing dhusun, mila pangajeng-ngajengipun para tiyang, pun Surakarta wau sageda tumunten kakapokaken ing pandamelipun kadurjanan, ananging dereng wonten pawartosipun bab kacepengipun Surakarta wau, anjawi saking kandhaning titiyang, manawi pun Surakarta kala kataton wonten ing Janglot lajeng kabekta ing kancanipun dhateng ing dhusun Swatu, sareng dumugi ing dhusun Swatu, pun Surakarta kapupu dhateng bekel ing dhusun Sambilegi bawah Grobogan, lampahipun katumpakak- en kapal abrit nem, saking ing dhusun Sambilegi pun Surakarta lajeng kaantukaken dhateng griyanipun ing dhusun Nganjo inggih ugi bawah Grobogan, sarehning pulisi sampun pikantuk katerangan ing bab punika wau, pangintenipun amesthi boten ngantos lami pun Surakarta badhe kacepeng. ======================== Pawartos ingkang kasebut ing serat pakabaran anama Salompret Malayu, pratelanipun kados ing ngadhap punika: Kala ing dinten Akad ingkang sampun kalampahan ing Kudus para tiyang sami uyeg, awit wonten tiyang ingkang amartosaken, bilih benjing ing tanggal kaping 3 utawi 4 wulan Juli, 1867, badhe wonten lindhu malih, ingkang langkung sanget kados ingkang sampun kalampahan kala ing wulan Juni kaping 10 ingkang sampun kapeng- ker, malah kawartosaken pitung jam dangunipun, kalampahan para tiyang ingkang pitados dhateng pakabaran wau, sareng ing malem Kamis sami ajrih wonten salebeting griya, kadosanipun ing kala samanten titiyang sami uyeg, wonten ingknag nyalametaken saha wonten ingkang sami dhikiran, supados minongka apa kulaking kasangsaran ingkang badhe andhatengi, wekasanipun boten wonten punapa-punapa, sarta para tiyang lajeng sumerep manawi dipun apusi dhateng titiyang ingkang sami angabaraken bab wontenipun
lindhu wau, wasana para titiyang ing nagari Kudus sami tentrem malih kados ing waunipun, dene para tiyang ingkang angabaaken bab wontenipun lindhu, sami kacepengan sadaya, saha lajeng kalebetak- en ing kunjaran. ============== Lindhu kadamelan pamanggih enggal. Manawi tiyang ing Kudus saged adamel lindhu, amesthi inggih badhe anglampahi adamel, supados sampun ngantos katawis anggenipun badhe adamel bodho dhateng tiyang. Kaleresan kala samanten tiyang dereng pikantuk pawartos, manawi sapunika wonten tiyang ingknag manggih akale enggal saged damel lindhu tiron, akalan punika sampun thukul ing manahipun tiyang ingkang awon, mila boten wonten awonipun bilih kasumerepan dha- teng para mitra, supados sami sageda angreksa badanipun piyambak- piyambak, sampun ngantos katiwasan. Wonten mitra satunggil kintun serat, asuka pawartos, manawi piyambakipun katamuwan tiyang saking Ngayogyakarta, wonten tiyang kampung kauman ing Ngayogyakarta angandhakaken, bilih salebeting benteng kasultanan ing Ngayogyakarta sasampunipun wonten lindhu kala tanggal kaping10 wulan Juni ingkang sampun kapengker, punika wonten pandung ingkang sakalangkung juligipun, awit pandung punika sareng badhe lumebet ing griya adamel babahan kakalih, wonten panggenan kaprenah celak amben ingkang katileman ingkang gadhah griya. Sareng babahanipun sampun rampung, pandung anyepeng amben saking jawi, sarta lajeng kaoyag-oyag kados wonten lindhu, sareng maka- ten ingkang gadhah griya lajeng medal saking griya, lampahipun enggal-enggalan, sarta alok-alok wonten lindhu, malah wedalipun ingkang gadhah griya wau ngantos anjegluk sakaning emper, amargi ajrih manawi griyanipun rebah. Sareng ingkang gadhah griya sampun medal saking griya, pandung lajeng lumebet ing griya, saha amendheti barang-barang ingknag sami wonten salebeting griya, sasampunipun lajeng kesah. ============ Ambek Kaprawiran ingkang meh tanpa tandhing. Ing Serat Arjunasasra, manawi boten lepat anyariyosaken piwu- langipun patih Suwondageni dhateng para punggawa, saking bab tatapa ingkang utami, punika boten wonten ingkang aanyimaki kadi tapaning kaprawiran, rehning kula dereng dhamang utawi dereng pados genah, menggah lalampahan ingkang kenging kaewokaken dha- teng kaprawiran, mila kula kadreng amratelaken saking bab lela- betanipun swijining bongsa luhur ing ngalam kina, salebeting tanah Eropah, kala samanten wonten ppriyagung sajuga, anama A.B. wau priyagung rehning dados babanthenging praja, mila asring- asring kinen benjeling rana, saha sampun kenging kapesthekaken,
yen badhe unggul ing juritipun, saha kapesthekaken yen mengsah badhe katawan deningg priyagung wau, dene para ingkang sami teluk punika lajeng kinen anyugatani saha amulasara ingknag prayogi, ingkang darbe lenggah inggil utawi tedhak turuning luhur, dipun anggep utawi dipun aken mitra temen, mila sakalangkung para mengsahipun ingknag kapotangan kasaenan, lan sanget ing asihipun dhateng priyagung ingkang nama A.B. wau, prasasat boten saged amangsuli ing kautamensaha ing tatepangan ingkang tanpa tandhing. Wasana nagarinipun priyagung wau, kadhatengan mengsah ingkang satuhu awrat ing ssanggenipun, priyagung A.B. tan genti sakedhik- kedhika menggah kasudiranipun nunten magut ing prang, ananging ing sapisan punika kengser ing juritipun dados amurugaken suka bingahipun ing mengsah, rehning nembe sapunika ungguling jurit, wah saling wonten ingkang asru ing gethingipun dhateng priyagung A.B. wau,, mila inggal angersakaken ngrembag saking bab ing paukuman ingkang badhe kapatrapaken dhateng priyagung wau, kadadosanipun pinancasan yen priyagung wau kedah kaukum kisas, sarana kalebetaken ing luwang, nunten kaurukan, saingga kados ing sedanipun, rehning para mengsah sampun angrojongi, sanadyan mawi nilar ubaya, rehning priyagung A.B. salamenipun boten maka- ten tepangipun dhateng mengsah, dados sadaya sami andherek. Priyagung A.B. sareng kaaturan serep menggah ing karampunganipun para mengsah, lajeng mesem saha gumujeng ing batos sabab para mengsah kaupamekaken seweng bab ing watek-watek prawiran, nunten amangsuli makaten, Ya becik ingsun kawales pati, yen pancen wis dadi karepmu, ya dak lakoni, nanging ingsun jaluk sumene, 9 dina bae, dene sajroning 3 dina, ingsun ayun angrakit pakaryaning sun dhewe, 3 dina ingsun arep kakumpulna ro putra garwaningsun, dene sajroning 3 dinane maneh, ingsun ayun muji lan sumiwi saha ra- raketan ing ngarsaning gusti, dene ingkang ingsun karya gegadhen ya iku tembung ingsun ingknag suci, atae tedhak rembesing utama. para mengsah lajeng asurak agiyak-giyak kawastanan yen badhe samudana kemawon batosipun ajri ing pati, ananging salong ingkang wiwicalan ambekipun utami, lajeng amrayogeni, rehning sampun dhamang yen priyagung A.B. ingksng katawan wau, boten badhe ambesemaken songsong, manawi sampun wonten kasagahanipun, sanan terang yen boten badhe mlesed ing ubayanipun, dangu-dangu para mengsah anuruti, lajeng priyagung wau kinen mundur, sarwi dipun isin-isin yen badhe boten wangsul ing panggenaning mengsah. Sareng priyagung rawuh ing wismanipun, lajeng kapethukaken dha- teng garwanipun sarwi amondhong putranipun kakung satunggal yuswa nembe 3 taun, ingkang garwa sanget anggenipun mangun oneng, rarangkulan sasad tan kenging gindhal. Priyagung lajeng awewerti dhateng ingkang garwa, mula nyukani pun saged wangsul, ingkang gerwa sangsaya sanget ing pengrempa-
nipun, kasuprih sampun ngantos wangsul malih dhateng para meng- sah, dherek tatanipun tiyang ngayuda brata, lan sanget angres sambatipun, priyagung ugi tan kenging kaampah, saha angandika makaten: sanadyan babasa iku , ingsun selehake ing panggonaning mungsuh, ya ewis kaudane nideni dening kang murub ing ngalam, mulane ingsun ora wajib agempalaken ubaya, lan ingsun kudu bali ing panggonaning mungsuh. Ingkang gerwa lajeng asru anggenipun gagendholing, inggih meksa boten kagega, sareng sampun tumapak ing ya, dintenipun, ingkang garwa amerepeki, sarwi ambopong putra kakung, saha muwus makaten: gendholan kulup wong ngatuwamu, aja kongsi tedhak wangsul ing panggonaning mungsuh, rehne karsane anglengkara banget ingsun bakal kinarya rondha, kowe bakal lola ngger, sadaya ingkang sami amirengaken babasan makaten lajeng sami anjerit saking angresipun ing galih, priyagung tansh kenceng anggenipun ngugemi ing babasan ingkang sampun ginantosaken dhateng ing mengsah, lajeng pethal saking pengrangkuling gerwa saha pamuleting sunu, nulya atindak dhateng panggenaning mengsahipun, ingkang garwa lajeng gadhah tan emut. Duk samanten para mengsah sampun sami angentosi praptaning priya- gung wau, salong wonten ingkang mestani mongsa dhatenga, sarwi amimirang dhateng kancanipun ingkang sami amrayoseni wangsulani- pun priyagung wau. Para mengsah sami ambeka slompret saha tambur suling sapanunggil- anipun pirantos musik, ingkang badhe kangge kasukan yen priyagung A.B. sampun pejah, musik wau inggih tansah mungel saha purugipun dhateng ing panggenan luwang, ingkang badhe kangge amejahi dha- teng priyagung A.B. Sareng pinuju suka-suka, agiyak-giyak saha mimirang, rehning prayagung mlesed ing janji, kasaru rawuhipun priyagung wau, saha anguwuh-uwuh makaten: mendhega menenga, aja sira angunekake musik, sabab prajurit luhung rawuh karsa anebusi pocapane, sarneg para mengsah mulat dhateng priyagung, sanalika lajeng acum guway- anipun saha samya giris lan kingkin ing galih, dene wonten lalam- pahan ingkang anglangkungi prawira makaten, lajeng para mengsah kraos kawirangan saha kasoran ing kautamen, nulya sami angringak- en dhateng priyagung, lan samya kurmat, boten wonten satunggal ingkang purun wiraos saking ajrihipun, lajeng samya atut andhere- kaken dhateng panggenaning luwang, sareng sampun dumugi ing panggenan, priyagung nunten amariksani, cethek-lebeting luwang, cekap botenipun, para mengsah sangsaya gumun melih, malah kapara cuwa, dene sampun kalajeng anggenipun badhe amejahi dhateng bongsa luhur A.B. wau, sareng kawatawis sampun cekap, nunten priyagung anjlok dhateng luwang, sarwi adhedhawah, andikakaken ngurugi, saengga sasedanipun, para mengsah ingggih andherek
punapa sak dhawahipun, nanging boten wonten satunggal ingkang wicantenan, sarta sami kumembeng waspanipun, nembe sapisan punika para mengsah, angrentahaken eluh awit saking kautamening satru. Lah punika ingkang kula aturaken dhateng para mitra ingkang sami maos serat Jurumartani, lalabetanipun priyagung wau ingkang nama A.B, punapa boten kenging kaewokaken dhateng wawateking kapraw- iran ingkang tanpa tandhing, saha punapa boten kenging kairibak- en kadi wateking prabu Yudhisthira, lila ing dunya legewa ing pati. Ngayogyakarta, kaping 30 Juli C.F.P. ============== 1. Manisingangkang. Beter ongka siji Depandherpin angsaring sarira, ngencengen otot kulite, kuwat ing karon lulut, ingkang wajib akarya jampi, yen sampun yuswa kathah, onom dereng mungguh, panasing hawa: kalintang, kengingipun yen sanget lesuning dhiri, angunjuk sawatara. 2. Ongka kalih dera manengrani, maken beter dene kang kinarya, tanah anglen empon-empon, anggi-anggi kang langkung mupangati deres ing Sarip, turas kalising gerah, kejulinukerut, sanadyan angunjuk kathah, tanmuronide yen ngunjuk kang prayogi, manawi dungkap dhahar. 3. Ongka tiga beter panengran ora nyajuk-ajukan para, pangeran ing Nederlan yen, lenggah sositit nuju, lan prahagung ing Sea- pati, langkung nikmat ring abadan, anulak grah sagung, krekes- krekes mrinding panas, yantimirut karut katamaning anjampi, ngunjuk srap ing surya. 4. Ongka sakawan bomrangan sepri, tes beter kang kinarya piliyan, yodo-yodan kang pakoleh, wedalan ngrus cinandu, den campuri oyod matari, lan suluring candra maha gung sawabipun, kinarya andon asmara, tan reka sawinan tuwa ing jinemrik, tambah karya se- mangtyas. 5. Ongka gangsal bune kambetering, dhedhangkelan isi kang kina- rya, myang klikaning wit kang angya, ing Paris nokilipun, prayo- gane ngunjuk ing latri, angejurken mangkelang, kalis gerah balung, cethik ngicalaken marang, sakeh amajro badan krumsa ing kulit, sirna kari waluya. 6. Ongka nenem iya den arani, depo mranse beter kang kinarya, yod-doyodan samodrane, lan wong ing jurang tejung, myang jro wona damelan pruwis, nyegegken badan lesah, lan sarira lesu, karya eca lamun dhahar, wolung persi kang karem beter puniki, tan kena katowongan. 7. Sapta Grun Beter lentik ta wilis, depupusinge ron kang kina- rya, lan epoling wit campure, karya tranging pangrungu, amad- hangken tingal sayekti, angendhaken kuwaya, adresken ring wadu,
kang rongga sendhet papethak, ngencengaken kang kendho karya rapeting, otot balung kang renggang. 8. Astha Sitrun Beter kang kinardi, srenging jeruk ing Dhitslan winoran, szri-sari sapantese, sarwi ni prawiranung, samya karem angsaring jampi enthengan ring pakaryan, kalis panas ngukut, sanadyan panastis ilang, karya logro mring cekoh swarane bening angendhakaken riyak, 9. Songa rumatis Beter kinardi, isining wowohan winor lawan, balendok wit kang pinileh, pinahat gya cinampur, balendoking sela kinardi, angejuraken dhugal, ngalisken grah wudun, gudhigen turuk bon ilang, kukul dheyot borok buras sami kalis, nora nana tumama. 10. Sadasa Cinas Beter kinardi, jejer mligi oyoding baskara, anggi-anggi campurane, empon-empon kang patut, yodo-yodan lan kulit-kulit, pupus isi wowohan, balung kuwat budhal, kidang tutul tanah jepan, ingkang kawaklan otot mina jeladri, sung sum peksi tawang. Kang wus pinilih cinandum sami, lan pinahat rinatus ing dupa, prinasudi semadine, ing Taiping kang gadhuh tanpa timmbang kik- mating jampi, amanjangaken yuswa, rongga tan tumanduk, ngencengk- en otot sadaya, sak sarandu ing abdan nganomken kulit, singgat tan keneng tuwa. Weweg kiyat sarira kumrisik, trang pamyarsa, padhanging paningal, anyakecakaken sare, anguwatken lumaku, sarta jenak kalamun ling- gih, wus nora karasa, sayah lungkrah lesu, wus purna mung bagas waras, ring sanggama den buta prawan sadhusin, salatri saya kuwat. Sakyeh Beter kang kawuryan iki, wus tinengran ing sajuga-juga, mring sarira pikantuke, yogya nuli aminum, ing sadhengah dipun karsani, sampun awancak driya, kaul kang satuhu, yakin kanggo para tuwan, lan prahanung: Dyamba kang kedyarsa nganggit, mantri ing Gedhongkiwa, "i". ================== Culikan kaping 18 Juli 1867 Mugi saudara macaka ing Srat Jurumartani, sumerep panutup kaca Kula sampun ningali srat Jurumartani, ongka 24 ingkang katandhan Suryamandura katranganipun kados ing ngandhap punika: Ing mangke Raden Ngabei Danu Krama, kinulawisudha dados abdi dalem lurah bedhaya, ing Purwaretna, kaparingan tedhan dalem nema, Raden Lurah mangunatmaja, punika pamuji kula sokoring ngallah, mugi lestantuna sak pengginggilipun, sampun wonten kawis-kawis, sarta dinugena sak kajengipun Raden Lurah wau, jinurunga dewa kang linuwih, O sareng kula ningali srat Jurumas- tani ongka 28 raden lurah wau kula purih mangsuli sratipun Mas Mangku Semedi, ing Ngayogya ing mangke wonten Betawi kula su- mongga raden lurah. Kula ingkang suka tondha pansiyun, Danuwijaya.
==================== Loterei kareta Amerikah, kaliyan kapalipun kalih rakit ingkang sarakit mawi pakeyanipun. Kauntungane loterei wau kapratelakaken ing ngandhap punika: Kauntungan ingkang kapisan warni kareta wau sakapalipun sarakit wah pakeyanipun. Kauntungan ingkang kaping kalih warni kapal sarakit. Cacahing lot 150 iji, ing dalem salotipun pengaos sadasa rupi- yah, wondene pamainipun mawi dhadhu titiga kabucal kaping tiga, sinten ingkang pikantuk ongka kathah piyambak badhe angsal kauntungan ingkang kapisan dene ingkang angsal ongka sakedhik piyambak punika wajib anggadhahi kauntungan kaping kalih. Ing sak derengipun loterei punika kamain yatra pangaosing lot sampun kedah kabayar rumiyin Dinten pamaining loterei badhe katamtokaken ing tembe. Katandhan Tuwan Jaspres enko
Ongka 32, 08 Agustus 1867 Pawartos warni-warni Awon pikantuk kabegjan. Tiyang ingkang suka tondha asta: Na, wonten ing serat pakabaran anama: Salompret Malayu ongka, 28, anyariyosaken kados ing ngad- hap punika: Wonten tiyang anama Pe, ing dhusun S, wanci dalu pukul satengah sawelas kaleres petengan, punika amandung lumebet ing griyanipun tiyang, menggah lebetipun ing griya pandung wau medal ing payoning griya, ambikak gendheng, lajeng mudhun dhateng loteng. Kala samanten ingkang gadhah griya panuju suwengan boten wonten- ing griya, amung semahipun kemawon ingkang wonten ing griya. Semah punika ing saben dalu katilar wonten ing griya piyambak dening lakinipun, awit ingkang jaler wau daben dalu kesah melan- cong dhateng ing pundi-pundi, andadosaken sakiting manahipun ingkang estri, kalampahan ingkang estri dados kera awit saking boten patosa doyan anedha utawi tilem, wekasan saderengipun pandung dumugi ing loteng tiyang estri ewau gadhah cipta badhe anggantung badanipun piyambak, inggih lajeng kalampahan ing sanalika. Wondening pandung ingkang mudhun dhateng loteng wau salajengipun badhe mudhun malih saking loteng dhateng salebeting griya, kaleres kamaripun tiyang estri ingkang anggantung badanipun piyambak ingkang dipun lebeti, sareh pandung angidak balandaring griya, aningali maujud sumampir ingkang kakinten sinjang, lajeng badhe kapendhet. Sareng maujud ingkang sumampir wau katarik ing pandung boten kenging saha sakalangkung singsetipun, lajeng kakekrek ing gaga- man, kadadosanipun maujud punika dhawah wonten salebeting kamar, ,menggah maujud wau sayektosipun bengkung ingkang kadamel anggan- tung tiyang estri kados ingkang sampun kacariyosaken, amesthi kemawon dhawah ing bengkung gumabrug, andadosaken ajrihing pan- dung, ingkang sanalika pandung minggah dhateng payon malih, lajeng kesah mantuk dhateng griyanipun. Boten antawis dangu lakinipun tiyang estri wau dhateng , lajeng lumebet ing kamaripun ingkang estri, sarehning ing kamar punika peteng, ingkang jaler amendhet dilah, kadadosanipun ingkang jaler aningali bojonipun angathang-athang wonten ing jrambah, saha meh anandhang pejah, sareng makaten ingkang estri anyariyosaken punapa ingkang sampun kalampahan, ananging boten sumerep sinten ingkang sampun angekrek bengkung kadamel agantung badanipun wau, ingkang punika sampun dados karsaning gusti allah, bilih tiyang estri sampun ngantos kalampahan pejah awit saking pikantuk pitu- lungan. Sareng enjingipun pandung dhateng griyanipun ingkang kapandungan, saha anyariyosi dhateng ingkang gadhah griya ing sayektosipun punapa ingkang sampun kalampahan, kadadosanipun ingknag gadhah
griya lajeng anyukani punapa ingkang dados kikiranganipun pandung awit saking gadhah griya pambekanipun sae saha sugih, kuciwani- pun purun anganiaya dhateng bojo awit saking saben dalu katilar wonten ing griya piyambak, ananging wiwit kala samanten ingkang gadhah griya lajeng boten kekesahan dalu malih. ================= Kawruh tuwin pigunan Minongka tondha rikatipun tiyang damelaken, punika kacariyosaken wonten ing serat pakabaran saking tanah Dhitslan, pratelanipun kados ing ngadhap punika: Wonten tuwan satunggil atotohan, manawi wuluning menda ingkang kakerok wanci enjing pukul gangsal, wanci sonten pukul sanga sampun saged dados jasken satunggil, pukul sakawan sonten wolu menda wau sampun kagarap dados laken, saha lajeng kasukakaken dhateng greji supados kadamela jas satunggil, sareng pukul nem sonten langkung kalihdasa menut, jas sampun kaangge dhateng tuwan ingkang tohtohan wau, wasana mendanipun lajeng kapragad saha kaolah, ulamipun kasukakaken dhateng titiyang ingkang sami anyam- but damel, lajeng sami katedha, dados ing dalem 13 jam langkung, 20 menut sakathahing prakawis bab pandameling jas satunggil sampun rampung sadaya. =============== Minongka tondha kasugiyanipun kapal wanan tanah Amerika(h) kidul, kacariyos manawi wonten tuwan satunggil atumbas kapal wanan dhateng tiyang ingkang gadhah pasiten wonten tanah ing ngriku, mawi serat prajangjeyan bab anggenipun badhe anglebeti kapal wanan kathahipun kalih leksa, karenggenan kirang langkung saking kawandasa sen ing dalem satunggil tunggiling kapal, menggah wragadipun anyambeleh kapal satunggil kaliyan pambektanipun amung tigang dasa sen, dene ingkang kapendhet amung wacucal tuwin taracakipun kemawon, dados wacucal satunggil kenging kaetang regi 60 sen, salajengipun wacucal punika sasampunipun garing kakintu- naken dhateng nagari walandi, wonten ing ngriku kaade wacucal satunggil pajeng kirang langkung saking gangsal tengah rupiyah. ====================== Wonten titiyang Japan amung sawatawis kareh dening Walandi anama tuwan Semit sapunika sami dhateng ing Samarang, titiyang wau sami saged adamel solah kagunan awarni-warni, sarta sampun kaping kalih angenipun angatingalaken solah kagunanipun wonten ing Samarang, sakalangkung adamel pangeram-eraming ngakathah, salami- nipun dereng wonten titimbanganipun bab solah kagunan ingknag kados makaten wau, mila ing mangke kedah badhe kapratelakaken menggah solahipun kagunan saatawis kados ing ngandhap punika: Ingkang sapisan, iburing kupu. Tiyang Japan satunggil anyuwek kertas sacuwil kadhapur kupu kakalih, sareng kertas sampun adha-
pur kupu, lajeng kaebahaken kalayan kepet sakalangkung rikat lampahipun, dene iburing kupu kakalih boten amung katingal mencar kemawon, inggih ugi katingal kados gesang, kajejer wonten sale- beting tarub, titiyang ingkang aningali mesthi sami badhe amasta- ni kupu gesang sayektos. Ingkang kaping kalih, tiyang Japan ingkang damel kupu wau amendh- et keras malih, sarta lajeng kasuwek-suwek ngantos dados sawa- lang-walang, sareng makaten kertas punika kabucal lajeng dados pinten-pinten elo panjangipun, Ingkang kaping tiga, pita wau sareng kabucal, lajeng dados songsong damelan Japan satunggil. Ingkang kaping sakawan, tiyang Japan satunggil sanesipun amendhet deling ageng satunggil panjangipun tigangdasa kaki, deling punika kaadegaken ing pundhakipun boten mawi kacepengan amung kasanggi ing pundhak kemawon boten saged rebah, sasampunipun kasangi deling wau kaadegakening siti, sarta lajeng kapenak dhateng tiyang Japan punika ngantos dumugi ing nginggil, wonten ng ngriku tiyang Japan wau adamel solah kagunan ingkang sakalangkung anggenipun angeram-eramaken, ngantos titiyang boten saged anyariyosaken solahipun kagunan wau sadaya. Ingkang kaping gangsal, tiyang Japan sawatawis sami mendhet uwos sakarung wawrat 137, pon, uwos sakarung punikka kadamel uncul-unculan kados barang alit sanget. Ingkang kaping nem, tiyang Japan satunggil malumah, sukunipun kakalih kajengataken, lajeng kadekekan ondha panjangipun kalih dasa kaki, boten mawi kacepengan ondha ngadeg leres boten saged dhawah, nunten rare Japan satunggil amenek ing ondha punika, inggahipun dhateng untuning ondha medal lumebet wonten saselaning untu ondha kados lampahing ulam sidhat, sarng dumugi ing nging- gil, rare lajeng adamel solah kagunan warni-warni, andadosaken girisipun ingkang sami aningali, sabab solah kagunan makaten punika ingkang saestu amengamengan nyawa. Ingkang kaping pitu, angubengaken gasingan punika sakalangkung rikatipun ngantos adamel pangeram-eram, ingkang ngubengaken gasingan punika anguncalaken gasinganipun manginggil, dhawahipun katampen ing deling, kalampahaken alangkung ing gegeripun, katu- rutaken tangsul sapanunggilanipun tansah taksih amuwer kemawon. Wassana wonten tiyang Japan estri taksih nem sakalangkung ayuni- pun, punika adamel solah kagunan wonten sanginggiling tangsul ingkang kendho ing pangencangipun, saking pawartosipun, wonten titiyang cina ing Batawi, punika sampun wening arta kalih leksa rupiyah, badhe kasukakakaen dhateng tiyang estri Japan wau, manawi piyambakipun purun kapendhet bojo, ananging tiyang estri punika boten purun. Ing mangke pangajeng-ajengipun ing ngakathah, menggah para tiyang Japan ingkang saged damel solah kagunan makaten wau, mugi samiya
saged dhateng ing surakarta awit saking karsa tuwin pitulungipun para bongsa luhung ing Surakarta. ===================== Bab pamerdi tuwin pamulanging lare Ing ngajeng kula sampun anglairaken pamanggih kula bab pamulang- ing lare jawi ing tanah kula jawi ngriki, ing sapunika kula badhe mratelakaken menggah ing pamerdinipun lare wau. Saking pamatawis kula boten susah katerangaken malih, bilih saantawisipun tembung pamulang tuwin pamerdi kathah bedanipun. Sanadyana para lare sampun pikantuk kasagedan ing ngatasing kawruh kadosa punapa, inggih ugi dereng anyerkapi yen pamerdini- pun taksih kirang, cekakipun bilih para anem boten pikantuk pamuruk ing ngatasipun kautamining lalampahipun ngagesang, inggih punika pamuruking mardi, saestu sakathahipun kawruh ingkang dipun serepi, boten badhe amiyatani satemenipun. Kathah kemawon tiyang sepuh ingkang boten darbeni pikir patitis menggah ing pangulaenthah ing anak, ugeripun sampun kalebetaken dhateng pamulangan salajengipun boten patos sagumatos dhateng kasudibyaning lare ing ngatasing panitisastra: \ing samangke pratelan kula punika badhe kula terangaken aklawan lalepiyan ingkang sampun asring kula alami tuwin raosaken. Kadosta para putranipun bongsa luhur, punika alit mila sampun kinurmatan dening abadinipun utawi tiyang alit sanesipun ingknag sampun sumerep dhateng kaluhuranipun, kadadosanipun para putra wau, wiwit anggadhahi manah gungan, tuwin boten kenging kapancenan ing sasanesipun dalasan guru inggih sumelang anglertesaken lepatipun, awit bokmanawi muridipun wau kawedala ujaripun ingkang gangsul. INg wusana manawi para putra wau boten mindhak ing kasagedanipun mongka sampun kawulang sawatawis taun laminipun, tiyang sepuh lajeng angresula saha anglepataken dhateng guru, kawastananan kirang gumatosipun, dene ing satemenipun ingkang gadhah kalepatan inggih punika tiyang sepuh. Suprandene ingkang sami maos serat kula punika saestu sumeja anjawab bilih pakurmatan ingknag kula aturaken wau sampun kalebet ing ngadat tur sampun kapasthekaken, akurmata dhateng sintena ingkang wajin pikantuk pakurmatan. Samanten wau kula inggih dherek, ananging para putra punika boten inggih kasupriana nilar kauluranipun bilih wonten ing pamulangan. Sabab ing pamulangan amung guru piyambak ingkang gadhah kuwasa, amung guru ingkang kedah kagega, katiru. Kacariyos kanjeng ratu ing nagari Cina manawi pinuju alangkung ing gedhong pamulanganing putranipun tuwin aningali guru saweg mulang dhateng ing putra, punika lajeng ambikak topinipun sumneja angurmati dhateng guru, dados sampun tarsondha yen sang aji anggalih kangelaning padame- laning guru, mila kaurmatan saha kaparingan wawenang anggurudadi
bilih wonten gedhong pamulangan. Kadadosanipuyn ingggih saka- langkung dening prayogi, murid saged angajeni dhateng guru, wangsul guru sumerep terang ing pangagenepipun dhateng siswa, ing tanah jawi ngriki taksih cotho sanget, menggah ing pranatan- ing pamredinipun lare. Ingkang sampunkalampahan lare wau kale- beaken ing pamulangan utawi kawulangan wonten ing griya. Dene tiyang sepuh ing salajengipun mungkur gangsir, amung guru ingkang dipun pasrahi benjaning anak ing ngatasipun kasagedan tatakrama sapanunggilanipun, ing sapunika kula badhe pitaken dhateng para tiyang sepuh, punapa inggih nalar makaten wau, dados margi ingkang amurugaken dhateng kabegjaning anak. Samarang 20 Juli 1867. Katandhan Ba. ======================= Adil Atasing Piwulang Dhateng Sunu Para nata utawi bongsa luhur ing tanah Eropah, punika ingkang liimrah karsa anggurokaken para putra kakung timur dhateng waudya ingkang putusing kawruh, saha turuning ageng, amurih alus menggah ing solah pratingkahipun. Kacariyos ing negari geng Englan, ingkang jumeneng nata anenggih prabu Esthi, jujuluk Piktoriya, dene ingkang raka, anama Prines Albret jujuluk ERtopan Koburehgota, priyagung sudibyeng rat ambek palamarta dhasar bagus wenenipun: kala samanten ingkang putra jeng Pangeran Dipati anama Prines panwales, nembe yuswa 6 utawi 7 taun, taksih kaperdi dening abdi dalem wanudya linuwih, sarehning jeng pangeran dipati kinasiyan ing ibu rama, dhasar bagus ing sakamukawisipun tur landheping pangrestosipun, dados inggal sumerep, yen ing tembe badhe angratoni negari tiga, Englan, Slotlan saha Irlan: jeng pangeran dipati wau, pinuju kaperdi dening gurudyah, nanging semunipun tan karsa kawuruk, karehning dyah guru kauwajiban anjiyat ing sawatawis mila semu sereng anggenipun angaturi kapurih ngaos, nanging jeng pangeran dipati meksa tan karsa tindak: sareng kapara nesek ing pangetakipun guru wanudya, lajeng ptura nungbat jumeneng sarwi menthengkelek angan- dika kathah-kathah, saha angandika makaten, sampeyan boten kuwaj- iban anjiyat dhateng lare ingkang badhe angratoni negari 3 Englan Slotlan saha Irlan, dyah guru lajeng karaos kasoran. Kala samanten jeng pangeran Elbret ingkang rama jeng pangeran dipati, pinuju wonten ing pakantoranipun celak ing panggenan pawulangan ing kadhaton sareng jeng pangeran Albret amirengaken gora sabda, lajeng tedhak dhateng kamar pawulangan, saha dangu punapa ing- kang dados nalar, dyah guru nunten matur wotsekar, yen gusti pangeran dipati tan karsa winuruk dhawahipun makaten sampeyann boten kawajiban anjiyat dhateng lare ingkang badhe angratoni negari, 3 Englan Slotlan saha Irlan.
Jeng Pangeran Albret sareng miyarsa satatembungan makaten, asta tengen lajeng ngroggoh sak agemipun tsukan saha mundhut jiwaran pasagi alit ingkang pancen kacangking, nunten amrepegi ingkang puta jeng pangeran dipati, saha lajeng kacandhak dipun palasa ing ga sanget sarwi ngandika makaten. Isi tangeh gonira bakal ngratoni negara 3, sadurunge sira iku isih ana ing ngastaningsun lan durung anduweni panguwasa sathi- thik-thithika. Lajenbg andikakaken jagong ing krosi, wontwn ing pojok kamar, tuwin dipun dhawuhi makaten: sira boya ingsun lilani ngadeg saka krosi iku, yen durung ana panuwunira maklum saha lilane dyah gurunira. Lalampahan makaten wau, sampun kapasthekaken yen anuntun dhateng kawruh, saha agamapilaken pakaryaning guru. Ngayogyakarta kaping 2 Agustus 1867 Katandhan C.F.P. ====================== Klayan Urmat, kaatur panjenenganipun tuwan ingkang mangarang srat jurumartani, nagari Kedhiri wonten, 1 tyang nganeh wonten dhusun Sumber Band- hung, dhistrik Warujayeng kabuapten Berbek, wonten, 1 tyang ngaken nami mas Agus Jakamurtala, aliyas Panembahan Sunu, Sunan Waliyollah, Iman Sampurna, Bancerollah Pangeran Tumpak Dholo Kiyai AGeng Pendhapa Ardingliman, Raden Gimbal ngaken dhemit Lodhaya, ngreh sakathahing Sima, Dados tiyang dhusun ngriku kathah meguru pyambake, sarta yen wonten tiyang sarang nganak pyambake sagah damelaken anak, wah utyang teksih umur, 20 taun, ing manke sampun kacepeng dhateng pulisi, margi kadakwa bebodho tyang, Kedhiri ping 20 Juli 67 kawula Klanthungbekus. Tambahan. Ing kina-kina ugi sampun wonten ananging kados dereng kapacak ing jurumartani, yen ing dhistrik Klodhoya afdeeling Blitar, sima kang sima tulung lampahing pulisi, kadi ing ngandhap punika. Ngajenging distrik ngriku wonten 1 jimat bendhe nami Kyai Pradhah kasangggar ing ngriku saha ringgit krucil warni menakjingga, dados pupundhening tiyang ngriku sadaya, yen wonten tyang gadhah barang kang kathah reginipun sakinten kuwatos ing dursila lajeng kasanggar ing ngriku, 40 dinten lamining, lajeng lujengan wonten ing sanggar ngriku, tembungipun mekaten nuwun, Kyai Pradhah abdi sampeyan pri konca sima, mugi sampeyan dhawahi, supados rumeksaha dhateng barang kula ing slamenipun barang punika, pawartosipun sampun wonten kang klampahan kapandungi ing dursila santri kadi- dening nonto mekaten, kedah sumrap kabudayanning, barang lajeng kabekta dhateng panaraga, baranggriyanipun kaobrak-abrik sima, mila ngantos sakpriki ing Lodhaya priyantun kang nyepeng pulisi baten sangsara, margi awis dursila, kajawi tukar pabentenah kapitenah remenan liyaning pamdung barang. ==========
Tuwan Ilebran suka uninga dhateng para priyantun manawi piyam- bakipun ing mangke angadegaken pasewan kreta wonten kampung Pacinan ing Surakarta. Katandhan Tuwan Ilebran. ===================== Tuwan Publon angadegaken pandheyan wonten pasewanipun kreta tuwan Russen ing Loji wetan Surakarta, tuwan Publon wau sagah badhe andadosai kreta tuwin sanes-sanesipun. Katandhan tuwan Publon. =============
Ongka 33, 15 Agustus 1867 Tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani asuka uninga dhateng mas Wigya Panitisastra, Mas Puspaningdaya tuwin mas Sastra Karsana, manawi ing mangke searatipun boten kapacak ing serat jurumnarta- ni, kadosta: seratipun mas Wigyapanitisastra kakalih, satunggil dhateng Abdulatip, satunggilipun dhateng Raden Panji Puspawila- ga, seratipun ms Puspaning Daya dhateng Mas Wigyapanitisastra, saha seratipun panjurung pawartos Jurumartani mas Sastra Karsana, awit serat sakawan wau kirang pantes tuwin prayoginipun manawi kapacak kaingserat Jurumartani, saha badhe andadosaken kembanipun para priyantun ingkang sami maos serat Jurumartani, sanadyana serat sakawan wau boten kapacak ing serat Jurumartani, ewadenten tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani kedah angatuaken paanrim- anipunhdateng priyantun tiga wau, bab anggenipun sampun sami amaringi panjurung Jurumartani, pangajengajengipun tuwan ingkang ngarang serat jurumaratni, mnugi priyantun titiga punika ing salajengipun tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani dhateng priyantun tiga wau, manawi seratipun panurung boten kapacak ing Jurumartani dening tuwan ingkang ngartang serat Jurumartani, awit saking kirang prayoginipun, punika mugi sampun ngantos andadosak- en cuwa tuwin seriking galih, awit tuwan ingkang ngarang serat jurumarani sampun kawajiban amilih pawartos tuwin cariyos ingkang kalebet pantes saha sae kapacak ing Jurumartani. Wasana tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani angaturaken pan- rimanipun dhateng para priyantun ingkang sampun sami amaringi panjurung cariyuos tuwin pawartos Jurumartani, punapa malih ingkang nama C.F.P. kaaturan panrima dhateng tuwan ingkang nga- rang serat Jurumartani, dene, C.F.P. wau sampun amringi panjurung cariyos ing Jurumartani cariyos punika sakalangkung prayoginipun saha badhe andadosaken wuwulang bab ing katemenaning manah ing- kang kawedal saking pitembungan, saha bab jejering wuwulang ingkangsaking guru dhateng muridipun, ingkang kedah suyud miturut saha pitados dhateng guru, supados sageda kadunungan ing kawruh tatakrama saking piwulangipun guru wau. Ing mangke panuwun kula dhateng para priyantun ingkang sampun sami amaringi panjurung pawartos tuwin cariyos ing Jurumartani, saha dhateng ingkang nama C.F.P. mugi karsaha anglajengaken anggenipunsami ambiyantoni panjurung pawartos tuwin cariyos Jurumartani, para priyantun wau tuwin ingkang nama C.F.P. amaes- thi boten kikilapan, bilih serat Jurumartani punika anglejaraken kaengetan, saha angindhakaken ing seserepan, awit ingkang kaca- royos wonten ing Jurumartani boten amung pawartos sakingnagari ing pundi-pundi kemawon, inggih ugi saliring kawruh pinunan sapanunggilanipun sami kasebutaken wonten ing ngriku. =================== Pawartos Warni-warni Jampi angicalaken upasing sawer. Sampun kerep kemawon tiyang maos ing serat pakabaran, bab titi-
yang ingkang sami pejah kacakot ing sawer. Serat pakabaran anama Selompret Malayu anyariyosaken, kala tang- gal kaping 6 wulan Juli ingkang sampun kapengker, punika wonten tiyang anama Bungkring kacakot ing sawer, kalampahan anemahi pejah. Kathah tiyang ingkang sami angangge jampi cula warak, bilih kacakot ing sawer, saking pawartosipun cula warak punika saged anyerot medalaken upasing sawe saking tatu, dene ingkang sami angangge jampi cula warak wau, punika manawi panuju gadhah, ananging kathahipun titiyang ingkang sami anggadhahi cula warak, amung para lurah satunggil kalih, utawi titiyang sanesipun inggih amung sakedhik ingkang sami gadhah cula warak,, punapa malih ing padhusunan satunggil kalih wonten tiyang ingkang rawat cula warak wau, saking awising titiyang sami anggadhahi cula warak, mila andadosaken boten cekapipun kadamel jampi ing titiyang kathah ingkang sami kacakot ing sawer, langkung malih panganggenipun jampi tiyang ingkangkacakot ing sawer kedah enggal, boten kenging ngantos dangu. Ing mangke wonten jampinipun ingkang gampil pandamelipun, saha ingkang kadamel jampi punika ing ngrika-ngriki wonten, dados boten kirang kaangge dhateng titiyang ing padhusunan sadaya, pratelanipun jampi wau kados ing ngandhap punika: Tiyang mendheta godhong meniran kabedhola saoyodipun, saha mend- heta godhong patikan inggih kabedhola saoyodipun, godhong meniran tuwin patikan saoyodipun punika kadheplok kadadosa satunggil ngantos lembat, manawi sampun lajeng kacuran brenduwin utawi arak, kakendelna sakedhapngantos marasuk, manawi sampun manarasuk kasaring, lajeng kaombekaken dhateng tiyang ingkang sakit. Jampi wau boten anyarasaken tiyang kemawon ingkang kacakot ing sawer, sanadyana kewan ingkang kacakot ing sawer inggih lajeng saged saras. Kala tanggal kaping 6 wulan Juli ingkang sampunkapengker tiyang anyariyosaken, manawi wonten maesa kacakot ing sawer sampun kawan dinten laminipun, kadadosanipun awaking maesa kojur abuh sadya, kalampahan maesa boten saged lumampah utawi ngadeg, sareng maka- ten maesa punika jampenan jampi ingkang kasebut ing nginggil wau, dereng ngantos dangu anggenipun kalebetan jampi, maesa lajeng saras. ================== Bekel Resa Sentika ing dhusun Bancung bawah ing Klathen Sura- karta dereng lami manggih singat maesa satunggil ingkang ngeram- eramaken angengipun, sareng singat punika kaukur kapanggih kanem tengah kaki panjangipun, dene ing ngepok agengipun kalihdasa dim mubeng. Menggah celak kaliyan ing dhusun Bancang, sarta sakingpa- matawisipun tiyang, manawi singat wau wontenipun sampun kala
jaman buda, ing sapunika amasthi kenging kawastanan aeng sanget. =================== Ing kitha Paaris tanah Presman wonten griya aeng pandamelipun, griya punika salaminipun katutup kemawo, para tiyang tanah ing ngriku sami amastani griya wawados, sareng para tiyang sami ayektossaken manawi ingkang angenggeni gadhah sirah erewanda, titiyang dereng wonten ingkang sami suka merep dhateng ingkang gadhah griya wau, punapa dene para rencangipun ingkan ggadhah griya inggih boten kenging majeng wonten ing ngajenganipun, amung tiyang estri sepuh ingkang awon warninipun punika kenging anyelak dhateng ingkang gadhah griya, dene tiyang estri wau embokipun piyambak. Kala ing taun 1820, ing Paris wonten tiyang estri ingkang kalebet ayu piyambak wonten ing tanah ngriku, inggih punika Grapin A.Grapin punika kala in ngajeng sakalangkung anggenipun remen dateng rewanda, ingkang kaingah wonten salebeting kamaripun, sareng telasing wulan April ing taun 1821, Grapin punika ambabar miyos kakung, jabangbayi katingal seger kasarasan saha sae pawak- anipun, ananging amung kuciwa jabangbayi asirah rerwanda, lajeng suduk sarira awit saking runteging galih saha sakalangkung ling- semipun, dening ibuning jabangbayi lajeng botenmedal saking dalem, amung tansah amulasara amarsudi dhateng ingkang putra wonten salebeting dalem kemawon, ing salajengipun putra wau kawulangaken dhateng pujongga. Putra enggal ageng, dene semunipun katingal manawi gadhah kalantipan saha sae ing manah, sandyan sakathahing kaca ing salebneting dalem sami kasingkiraken, saup- dos sampun ngnatos kadamel ngilo dhateng ingkang gadhah sirah rewonda, ewadenten ingkang gadhah sirah rewonda katawis sampun sumerep ing kawontenanipun, awit kasingkiraken saking pakumpulan kaliyan titiyang sanesipun. Ibunipun ingkang gadhah sirah rewonda anggalih badhe angramakaken dhateng putranipun, mongka ibunipun punika sakalangkung sugih, ngantos ambaludag bandhanipun, ewaenten boten wonten tiyang etri ingkang purun dipun rabeni, sanadyan tiyang esri ingkang malarat sanget iggih ugi boten purun kapendhet bojo, kalampahan pagesang anipun ownten salebeting dalem wau lestantun boten ewah, menggah ingkang sami saged celak kaliyan tiyang ingknag gadhah sirah rewonda, punika amung ivu dhokter tuwin gurunipun, ingknag gadhah sirah rewonda asring kemawon ing wanci dalu medal saking griya lumampah-lumampah mawi ngangge topeng, makaten lampahing pangge- sanganipun ingkang gadhah sirah rewonda, boten gadhah kabingahan- ing manah saha tansah andhelik kemawon, wekasanipun dereng lami ingkang gadhah sirah rewonda pejah amargi saking sakit. ======================= Kala tanggal kaping 3 wulan Juli ingkang sampunkapengker titiyang
jawi ingkang anama Krama Diwirya kaliyan Sa Dikrama sami gadhah maesa nenem, gangsal jaler satunggil estri. Sareng enjingipun maesa wau sami mabedhal, ananging saderengipun ambedhal sami aberik sakalangkung sanger, jalaranipun mbok manawi saking rebatan estren. Salajengipun maesa wau sangsaya sanget ing palajengipun, amargi titiyang sami sumingkir sadaya, dados boten wonten ingkang amam- bengi ing palajengipun wau. Maesa kakalih ing dinten enjingipun sami lumajeng tebhipun ngan- tos nem epal dumugi ing dhusun tidhar wanci dalu, saha boten wonten tiyang ingkang sumerep, wonten ing ngriku maesa kakalih punika sami amanggen wonten ing pakenbonanipun tiyang ingkang anama Nitidiwirya, menggah pun Nitidiwirya punika boten sumerep, manawi ing pakebonanipun wopnten maesa kakalih, sareng wanci enjing pun Nitidiwirya medal saking griya dhateng pakebonan wau, sumeja badhe wawratan wonten ing ngriku, sareng makaten puin Nitidiwirya panuju sawg andhodhok badhe wawratan, lajeng kabiji- gan ing maesa ingkang satrunggil, kalampahan pun Nitidiwirya meh anemahi pejah. Sareng pun Nitidiwirya bengok-bengok anedha tulung, titiyang dhusun ing ngriku sami tandang, punapa dene pun pulisi inggih ugi sami dhateng tandang-tulung, saha ambekta sanjata, kadadosanipun maesa ingkang ambijigi dhateng Nitidiwirya kasanjata lajeng pejah. Ing sapa wingkingipun maesa ingkang satunggil malih kacepeng gesang, dene ingkang tiga dereng kapanggih ngantos sapriki. Menggah pun Nitidiwirya sapunikanipun kajampenan ing dhokter. ====================== Para tiyang ing Ngayogyakarta ing sapunika sami anggarap pada- melan, anyingkiraken jugrugan banoning griyanipun, saha andadosi tuwin adamel griya enggal, kathah para tuwwan ingkang sami griya wonten ing kampung jawi awit saking kabetahipun dereng darbe griya, wonten ing ngriku para tuwan sakalangkung anggenipun rekaos awit saking supeking pondhokanipun. Menggah kadurjanan ing Ngayogyakarta sapunika sampun kathah sudanipun awit saking kencenging paparentahan, saben dalu kajage- nan ing patrol ingkang angubengi sanagari. Anjawi saking punika para tuwan tanah ingkang sami gagriyan wonten nagari ing Ngayogyakarta sami kaaturan, kinen anjageni griyanipun dening titiyang dhusunipun piyambak-piyambak, dene kanjeng sultan amaringi prajurit sapanduman, kadhawahan anjagi nagari ing Ngayogyakarta, saben dalu prajurit punika tansah rundha amubeng, saha angupadosi titiyang durjana, manawi wonten lajeng kacepeng. ================
Saking saking pawartosipun serat pakabaran wonten titiyang estri anama Misodsebi, punika atilem lajeng kemawon laminiun kalih welas taun, tiyang estri punika anggenipun wiwit tilem kala ngumur kalih welas taun, jalaran dhumawah ing tilem saking keng- ing sasakit panastis, kala samanten tiyang estri wau tansah atilem kados tiyang ggadhah sasakit tilem, manawi anglilir ajeg amung sakedhap lajeng angop, bilih sampun angop inggih lajeng tilem malih, saha boten saged tangi manawi kagugah, ing sapunika tiyang estri wau sampun ngumur kawanlikur taun, katingal seger kasarasan saha saged enggal mindhak agengipun. =============== Panjurung kraos ebahing lindhu. Polisi ing Sukaarja, dumugi ing sapunika dereng anglapuraken ing nagari, awit taksih semang daweg satunggal kalih ingkang anyariy- osaken, wusana sampun jimrah manawi kala ing dinten jumungah tanggal kaping 2 Agustus 1867 wanci jam 1/2 12 siyang , bawahh Sukawati kidul tatela, sadaya tyang kang wektu wau nuju kendel sami kraos ebahing lindhu. rehning sampun katjimra ing kathah wau, dados polisi antawis boten anglapuraken, mila kula tumrapak- en ing jurumartani. Kaping 12 Agustus 1867 Jrusrat,--Kartaprawira. ================ Cariyos prasapanipun kanjeng Penmbahan Senapati ing Ngalaga Matawis kados ing ngandhap punika. Kala Kanjeng Panembahan Senapati ing Ngalaga anglurug dhateng Jipang, prang tandhing kaliyan Pangeran Arya PPanangsang, ing nalika punika Kanjeng Panembahan Senapati ing Ngalaga anintih kuda napas, kokocen surinipun, sareng satengah ing prang titiha- nipun Kanjeng Panembahan Senapati dipun waos dhateng Pangeran Arya Panangsang, kuda kapalajeng boten kenging dipun pekak, mila kanjeng Panembahan Senapati ing Ngalaga lajeng andhawahaken prasapa makaten pangandika dalem, turuningsun ing wuri-wuri aja ana kang anunggang jaran napas, lan jaran kang kokocen surine. Kala samanten kanjeng pPanembahan Senapati ing NGalaga angsal panggalih reka daya amrih karepotaning mengsah, ing sanalika salin titihan kapal estri, sareng mengsah prang malih ayun-ayunan kaliyan Pangeran Arya Panangsang awasta pun Gagak Rimang tansah bigar dening sumerep kapal eestri, dados Pangeran Arya Panangsang boten kaur prang, pijer anggadanipun kemawon, ing wekasan panger- an Arya Panangsang kawon yudanipun kalampahan seda ing rana. Sareng inga lami-lami kacariyos malih kanjeng Panembahan Senapati ing Ngalaga nuju dhahar wonten salebeting dalem ing wanci son- ten, anggenipun dhahar amengkeraken kori dalem, amargi dhahar kaliyan para sepuh, ing nalika punika wonten puspa mara sandi
awasta Kyai Ageng Bocor, paksa anyoba kasektenipun Kanjeng Panem- bahan Senapati ing Ngalaga. sareng dumugi ing Matawis amarengi sonten kanjeng Panembahan Senapati saweg dhahar, Kyai Ageng Bocor boten saronta lajeng anyuduki saking wingking, ananging boten tumama, ing antawis sampun tita anggenipun anyduki meksa boten miyatani, dados kyai ageng Bocor asrah tobat anuwun pangpunten, kanejng panembahan Senapati ing Ngalaga andangu sababipun KYai Ageng Bocor anuwun panganpunten punika, Kyai Ageng Bocor matur waleh manawi paksa para cidra, Kanjeng Panembahan Senapati ing Ngalaga gumujeng ngungun, dene boten karaos manawi dipun suduki saking wingking, Kyai Ageng Bocor sampun kaapunten dhawahan mantuk sarta kaparingan sangu akaliyan sandhangan pangangge, kala samanten kanjeng panembahan Senopati ing NGalaga andhawahaken prasapa makaten pangandika dalem, turuning sun ing wuri-wuri aja ana mangan angungkurake lawang manawa ing buri ora den jagani ing wong. Sareng inga lami-lami kacariyos malih kanjeng Panembahan Senapati ing Ngalaga nuju tedhak papara dhateng wana, dipun begal ing durjana kawandasa anarajang sareng sami amaosi, ananging boten tumama, amung rusakanipun kemawon bedhah sakedhik, kala samanten agem dalem rasukan lurik gedhog madu, mila kanjeng Panembahan Senapati ing Ngalaga andhawahaken prasapa makaten pangandika dalem, turunipun ing wuri-wuri aja ana kang nganggo kalambi lurik gadhog madu, sasampunipun angandika makaten, tiyang begal sami lumpuh sadaya, asrah tobat sampun kaparingan pangapunten lajeng sami suwita. ==================== Tuwan Jaspres enko suka uninga dhateng para priyantun manawi ing tokonipun sapunika mentas tampi serat-seart waosan warno-warni pratelanipun kados ing ngandhap punika. Serat Pananggalan kangge ing taun walandi, 1867 Serat Pananggalan kangge ing taun Jawi 1627 dumugi taun 1815 Serat Tapel Adam Kidung Macapat Kitab Kur'an, tetedhakanipun ing tembung Arab kajawekaken Serat Pasindhen kagungan dalem Serat Lokapala Serat kalampahanipun Raden Mas Arya Purwalelana Serat Panji Jayengtilam Serat Wulang Reh sekar macapat Serat Manikmaya Cariyos aneh kalihatus kawandasa sakawan Cariyos aneh tiga belah Panembraman Serat undhang-undhang wara data pranataning nagara, tumrap saba- wah ing kasunanan ============== Para tiyang ingkang taksih gadhah sambutan dhateng gadhah sambu-
tan dhateng kantor lelang ing Surakarta kala ing wulan April 1867 ing mangke sami kaemutaken mugi ambayara sambutanipun wau sade- rengipun utawi satelasing wulan Agutus sapunika, manawi boten angleksanani ing pambayaripun, para tiyang wau badhe katagih medal saking pangadilan. Surakarta kaping 1 Agustus 1867 Ingkang nguwasani kantor lelang, katandhan tuwan Bosower. ==================== Tuwan Ilebran suka uninga dhateng para priyantun manawi piyam- bakipun ing mangke angadegaken pasewan kreta wonten kampung Pacinan ing Surakarta. Katandhan tuwan Ilebran ================= Tuwan Publon angadegaken pandheyan wonten pasewanipun kreta tuwan Russen ing Loji wetan Surakarta, tuwan Publon wau sagah badhe andadosi kreta tuwin sanes-sanesipun. Katandhan Tuwan Publon.
Pawartos warni-warni Gugon tuhon Jimat tuwin Supena Wonten tiyang anama Wongsaleksana panuju tilem sakeca, anyupena kadhatengan ninekipun ingkang sampun pejah, nini punika amangsit dhateng pun Wongsaleksana, manawi badhe tumunten wonten sasakit ingkang anunulari andhatengi ing panggenanipun gagriya tuwin sakiwatengenipun, saha salajengipun kados ingkang badhe kasebut ing ngandhap punika: Menggah salajenging supenan prayogi manawi kacariyosna dening kancanipun ingkang kembet ing prakawis supenan wau. Panuju ing satunggiling dinten wonten tiyang anama Kertasentika dhateng ing griyaning kancanipun ingkang kembnet ing prakawis supenan, punika acariyos, manawi ing dhusun ingkang boten tebih saking dhusun ingkang dipun griyani, wonten tiyang anama wongsa- leksana, dados guru kados kasuwuring titiyang kathah, pun Wongsa- leksana punika remen apikantuk kamurid saking sawatawis kathahi- pun, awit badhe wonten jamanipun apikantuk kanugrahan, ingkang badhe kalunturaken dhateng para muridipun wau, wondening bab kanugrahan punika kateranganipun makaten: benjing ngajengaken telasipun wulan Januwari ingkang sampun kapengker badhe santun jaman kamanungsan enggal, ratu enggal bade tedhak dhateng sabin pun Randhu, wonten ing ngriku badhe ambangun karaton, dene ing- kang badhe jumeneng nata enggal punika, manawi badhe anglulunsak- en tatanipun sadaya, punika wonten prandhanipun saking titiyang ingkang sami badhe anungkula dhateng pun Wongsaleksana, kapurih angolah sabinipun, wonten ratu satunggil malih ingkang badhe tedhak, ananging punapa ingkang badhe katndakaken dening ratu punika dereng wonten sasebutanipun. Ingkang punika singa tiyanga ingkang apitados dhateng prakawis ingkang boten saged sandeka lampahipun, kedah kapurih angangge kulambi lurik sinjang bathik iket wulung tuwin sabuk jingga salebeting wiwit santun jaman kamanungsan inggal wau. Manawi badhe wiwit santun jaman kamanungsan enggal punika amasthi wonten gara-garanipun, ingkang rumiyin peteng dhedhet laminipun pitung dinten pitung dalu, sasampunipun lajeng wonten sasakit ingkang aniwasi, kathah titiyang ingkang badhe pejah kenging sasakit wau, ananging titiyang sampun ngnatos sami kuwatos, ratu enggal badhe aparing jampi, jampi punika kadekekaken ing gebyas, ingkang kadamel jampi wau toyaning tataneman, saha kanamanan Toya Bambang, utawi Toya Srengenge, jampi punika kaombekaken dhateng ingkang sakit, amesthi lajeng saras saha botensaged kenging sasakit sanesipun, sarasipun wau kenging katanggel. Para murid wau og tembe badhe wonten ingkang kadadosaken bekellu- rah tuwin wadana wonten ing karaton inggalm ananging sami kenging pisarat arta kathahipun 16 rupiyah langkung 66 sen ngantos 33 rupiyah. Sareng makaten pun wongsaleksana apitados dhateng wawangsiting ninekipun, ing salebeting supena, saha lajeng anglampahaken ing
wawangsit wau, boten ngantos lami kathah ttiyang ingkang sami dhateng ing griyanipun, sami ambekta arta kadamel ambayar pisarat wau, saha sami angapilaken donga ingkang kawulangaken, salajengi- pun para tiyang sami angentosi telasing wulan Januwari, 1867, punapa ingkang badhe kalampahan ing wulan wau andadosaken giris tuwin ajrih ing titiyang kathah, ewadenten para tiyang taksih sami gadhah pangajeng-ajeng, sakeca bab anggenipun badhe sami kakulawisudha wau. Kala samanten wulan Dhesember sampun telas, wulan Januwari sampun kalampahan gangsal welas dinten, mongka dereng wonten punapa- punapa, ananging pulisi ingkang dhateng, bokmanawi punika ingkang minongka susulihing ratu enggal, ing sanalika pun Wongsaleksana kacepeng dening pulisi wau, saha prakawisipun tumunten kapariksa- nan, lajeng kainggahaken dhateng landrat, menggah karampungani- punn kala tanggal kaping 9 wulan Pebruwari 1867 pun Wongsaleksana kapatrapan paukuman kabucal saking balegriyanipun ing dhusun, laminipun 4 taun, wah katrapaken ing padamelan paksa, bab praka- wis anggenipun angapusi titiyang. ================== Kaduwung andadosaken Kautaman Ing tanah Hindhu wonten sudagar sakalangkung sugihipun, gadhah baita kapal dagang kalih welas iji, sami lumampah dagang dhateng nagari ing pundi-pundi, andadosaken kathah kauntunganipun kyai sudagar, kenging kaetanga kauntunganipun saking baita kapal kalihwelas wau ing dalem sataun, 1 yuta rupiyah. Anjawi saking baita kapal kalihwelas punika, kyai sudagar agadhah siti sakalangkung kathah, sam,i kataneman pantun krowodan sapa- nunggilanipun, wah kataneman uwit apyun, pamedalipun siti kenging kamurwat kalih tengah yuta rupiyah ing dalem sataun, manawi kapendhet sapalih saking pamedal wau, kyai sudagar sampun anggad- hahi kauntungan pitung kethi tangsaleksa rupiyah, ananging pama- tawisipun tiyang langkung saking samanten. Griyanipun kyai sudagar wonten salebeting nagari watawis kathahi- pun wolungdasa iji. Griya samanten wau kathah ingkang kasewakak- en, wonten ingkang kadamel pasewan kacepeng piyambak, amung kadekekan opsinder, wonten malih ingkang kadamel toko inggih ugi kadekekkan opsinder kemawon, ingkang punika manawi kauntunganipun kyai sudagar kaetang sadaya langkung saking kalih yuta rupiyah ing dalem sataun. Menggah pambekanipun kyai sudagar sakalangkung sae, awelasan dhateng titiyang ingkang sami malarat, asring kemawon atutulung dhateng titiyang ingkang sami kamlaratan wau. Wondening griya ingkang dipunenggeni kyai sudagar sakalangkung ageng saha wawangunanipun sarwa endah, saha rencangipun inggih sakalangkung kathah.
Kyai sudagar adamel wadana ingkang nguwasani bab pamedal saking baita kapal kalih welas wau, wonten malih wadananipun ingkang nguwasani bab pamedalipun siti, dene ingkang nguwasani pamedali- pun saking griya-griya ingkang kasewakaken saha toko sapanunggil- anipun, inggih ugi wadana satunggil: anjawi saking wadana titiga punika kyai sudagar gadhah sekretaris satunggil ingkang amariksa- ni cecepenganipun serat wadana titiga. Sekretaris wau ingkang anglapurakn sakathahing prakawis dhateng kyai sudagar. Kala samanten Kyai sudagar rumaos sakalangkung muktinipun, anang- ing kuciwa tansah kasekelan ing manah, awit kyai sudagar boten gadhah anak, rinten dalu kyai sudagar amumudya dhateng ingkang maha kuwasa, mugi kaparingan anak, pamanahipun kyai sudagar boten saged sampurna ing kamuktenipun bilih boten gadhah anak, awit anak punika kaupamekaken kados pepethinganing rajabrana, kalam- pahan kyai sudagar ngenes ing manahipun, wekasan bojonipun suda- gar wawrat, sareng kyai sudagar sumerep manawi bojonipun anggar- bini, sakalangkung bingah ing manahlajeng sukadana dhateng saka- thahing tiyang malarat salebeting praja utawi sajawinipun nagari sadaya, ngantos telas kalih kethi rupiyah, titiyang malarat wau sami kasukanan sandhangan sapangadeg, wah arta 200 rupiyah tiyang satunggil-tunggilipun. Sareng anakipun sampun lair medal jaler, kyai sudagar inggih asuka dana malih dhateng titiyang malarat, inggih ngantos telas kalih kethi rupiyah, cekakipun anak sampun ageng, boten kikiran- gan ing kasagedan, saha sumerep dhateng sawarnining kawruh, awit sakalangkung sanget anggenipun amardi tuwin amulangaken anakipun wau, ngantos kalampahan kyai sudagar amendet guru sakawan, wonten ignkang mulang basa Inggris Prasman tuwin Arab, wonten ingkang mulang etang, ngelmi bumi, ngelm i ukur, ngelmi palak, tuwin sawarnining cariyos wekasan wonten ingkang mulang beksa, tembang, tatakrama sapanunggilanipun, kadadosanipun anak wau sampun sampurna ing kasagedanipun,, dhasar anak punika inggih sakalangkung remen dhateng saliring wuwulang, ananging karsanipun ingkang maha kuwasa sanes, kados pikajenganipun kyai sudagar, ingkang mumudya sagedipun sampurna ing kamukteniupun wonten ing ngalamdunya, awit ing ngalamdunya boten wonten samukawis ingkang sampurna, prakawis makaten punika saged kapanggih wonten ing kaswargan, ing ngandhap punika badhe anerangkaen menggah ingkang dados karsanipun ingkang maha kuwasa. Sareng anakipun kyai sudagar sampun diwasa, boten remen babar pisan dhateng padamelan ingkang sae, karemenanipun angabotohan, ngestri, ngunjuk inuman, utawi kekesahan dhateng sanes nagari, pamrihipun amung ambubucal arta kadamel bingah-bingah wonten nagari ing ngamonca. Lalampahanipun anaking kyai sudagar andadosaken susahing manahi-
pun bapa, kalampahan kaukum kaping pinten-pinten kemawon, saha boten kasukanan arta, inggih ugi boten kapok, malah andadra ing lampahipun awon, kyai sudagar tansah anandhang susah ing manah, anak lajeng kabucal dhateng nagari ing ngamonca, katitipaken dhateng mitranipun kyai sudagar, wonten ing ngriku anak adamel solah ingkang andadosaken darbe sambutan kathah wekasan inggih kabayaran dening bapakipun. Sareng anak sampun boten saged adamel sugih ing sambutan malih, amargi kaundhangaken dhateng kyai sudagar wonten tanah ing nga- monca wau, sampun ngantos wonten tiyang ingkang anyambuti arta dhateng anakipun, awit kyai sudagar badhe boten purun ambayari sambutaning anak, kalampahan anak dados durjana, amandung lumebet ing gedhong arta nagari, lajeng kacepeng, saha kapatrapan pauku- man bucal laminipun wolung taun. Cariyos punika taksih wonten sambetanipun. =============== Kekendelaning tiyang alit. Kacariyos ing tanah eRopah, wonten banjir ageng, kala samanten wonten tiyang sepuh sak anak rabinipun, pinuju kendel wonten ing kretek wingking ngajnegipun kretek wau dhadhal kabekta ing toya, dados para tiyang wausami ngungsi ing tengah, saha sak langkung ing girisipun sarwi anguwuh-uwuh nedha tulung, titiyang inggih sami aningali, nanging boten wonten satunggal ingkang purun mitulungi, saking ajrihipun dhateng santering toya, tumunten wonten priya gung rawuh, saha ngandika, sinten ingkang purun mitulungi dhateng para tiyang ingkang kasangsaran wau punika, badhe kaganjar mawi yatra jene sakanthong, sarwi angedhangaken kanthong, ingkang isi yatra wau, inggih maksa boten wonten ing- kang purun. Wasana wonten tiyang jhaler satunggal asli saking dhusun, wanda- nipun temen asecablaka, saha otot akiyat wau tiyang tan mawi ningali utawi mireng, yen wonten ganjaran, inggal numpaki baita- nipun Jukung Alit, lajeng kawelahan pribadi, purugipun dhateng para tiyang ingkang amethukaken pejahipun wau, saha tetek ing solah tingkahipun sarta pasrah jiwongga, amurih mitulungi ing sasamenipun umat, saking karsaning yang inggih dumugi, ing panggenaning para tiyang ingkang kasangsaran, nunten sami kasu- prih numpak ing baitanipun etut satunggal saha ingkang atos- atos sarta rikat, kadadosan sareng sampun sami jagong, lajeng tiyang asli dhusun , amumuji nuwun kakiyatan dhateng ngalah, para tiyang kasuprih kendel saha tetep ing imanipun. nunten baita katempuhaken anugel santering toya, saking karsaning yang wilu- jeng dumugi ing dharan boen kirang punapa-punapa, andadosaken ebating para titiyang dene wonten sawijining tiyang, ingkang purun angetohaken pejahipun, lajeng para tiyang sami angrubung
saha amilujengaken, wasana priyagung ingkang kagungan janji badhe anganjar wau, lajeng anyelaki dhateng tiyang dhusun ing- kang saklangkungkendel wau, nunten badhe amaringaken kanthong isi yatra jene, nanging tiyang temen wau boten purun anampeni, aturipun makaten: Kula nuwun sanget manawi badhe kaganjar, sabab umur kula boten kula wade mawi yatra, kalih dene malih, saking berkahing widi, kula teksih kadunungan daya, saha cekap ing pangupajiwa kula, saged angingoni anak rabi kula, nabawi sampeyan andhangani, yatra wau prayogi kaparingaken dhateng para tiyang ingkang kula candhangi wau, sabab taela yen punika langip sanget, Priyagung sareng miyarsa makaten sanget ing kasengsemipun dhateng tekad ingkang kados makaten, saha dipun turuti ing panuwunipun. Lah punika owelipun dene naming seu satunggal ingkang darbeni wawatek kados makaten, Ngayogyakarta kaping 16 Agustus 1867 Katandhan C.F.P. =============== Arut tabe pakurmatan kula akathah-kathah, mugi kaatur ing panje- nenganipun tuwan ingkang ngarang serat jurumartani. Panuwun kula menawi taksih wonten papanipun mugi panjenenganipun tuwan karsaha amacak serat kkula punika ing dalem pustaka Juru- martani. Boten saged mratelakaken sangeting panuwun kang sarta suka bingah ing manah kula, dene sampun rambah kaping 2, pamaos kula serat Jurumartani, mawi wonten sesebutan katranganing bubuka prasapani- pun para luluhur ing nguni-uni, kados ingkang sampun dados panu- wun kula, kawrat ing dalem serat Jurumartani, ongka......, kater- angan wau sasetu adamel wewahjing kawruh sarta anglejaraken buneking manah, mila lajeng kula pethik saha lajeng kula pacek ing dalem buku, darapon dadosa pangenget-enget ing salami-lamini- pun. Kalih dening malih sakalangkung panuwun kula dhumateng panjenen- ganipun tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani, dene katingal sanget anggenipun merlokaken paring pitulung karsa m,acak ing pitaken utawi wawangsulanipun wau, punika anelakaken yen panje- nenganipun tansah amurih indhaking kaginanipun para mudha pung- gung kados dening kula. Ing wusana panuhun kula dhumateng priyantun ingkang karsa paring wawangsul wau, mugi-mugi karsa anglajengaken paring katranganing panunggilanipun prasapa kados panuwun kula ing nguni. Kuciwa sakedhik dene boten paring katranganing nama utawi kalenggahani- pun dados serat wawangsul ingkang minongka tondha sangeting panuwun kula wau, nboten saged dumunung ing nama, anggen kula andhawahaken. Sinerat ing kitha B.N. kaping 4 Agustus 1867.
Ingkang atur tondha pangindhung R.B.T.K. ================= Tuwan Redhaktur mugi karsaha amacak saseratan kula punika wonten ing Jurumartani. Inggal punika kula saking Tulungagung sumedya mantuk dhateng griya kula pyambak ing Kudus saha sampun lami sanget krenteging manah kula badhe sumerep nagari Panaraga, sareng lampahkula dhateng dhistrik Pulung: sasarengan kalayan satunggal tuang nami Senen ngaken griya ing kampung Pacrabakan pitaken salajengipun sanjang dhateng kula, yen kula kedah sumerep nagari Panaraga mongka dereng sumerep ing guwa bedhali utawi pasareyanipun kan- jeng Bethara Katong ingkang sumare ing AStana Panaraga, dereng kenging kawastanan tyang sumerep ing nagari Panaraga, sareng kula dipun sanjangi mekaten lajeng kula nedha pitulung dhateng Senen, supados pyambakipun anedahna ing pundi panggenanipun ingkang sampun kasanjangaken wau, kaleresan sanget wektu kula nedha pitulung wau, ggen kula sareng-sareng lumampah saking Pulung Mangilen sampun dhateng wonten saleripun guwa Bedhali, lajeng kula sareng-sareng lumampah mangidul sumedya kadedahaken sareng dhateng wonten ing panggenan ngriku, kula nyumerepi wujud- ing guwa, panggenaning guwa wonten satengahipun wana kaleres wetan lepen ingkang juleg-jurangipun wujuding guwa wau majeng ngaler ngilen wiyaripun antawis kula 2,1/2 ru; mubeng, inggili- pun ingkang ngajeng 15 kaki, ingkang tengah utawi pinggiring guwa ingkang kalebet 3 kaki, ingkang pinggir ler wetan tuwin kidul wetan wonten lajenging guwa ingkang wiyaripun 6 kaki, lebetipun kula boten terang, awit kula boten lumebet bolonganing guwa wau, namung wonten satengahipun ingkang wiyar kemawon. Sajawining guwa kaleres ngajenganipun guwa, wonten kakajengani- pun warni-warni ingkang angasrepi badan angresepaken ing manah, kadosta: pelem semboja, nongka jambu, utawi ngringin, antawisipun kakajengan wau wonten kawanipun ingkang sawatawis kerep, makaten ugi wau kakajengan sanesing wringin sedaya uwiting kajeng karamb- natan dening mrica wah cabe, mangilen tumurunipun anjog ing lepen wonten sok tiyanga ingkang badhe menggah salajengipun lumebet ing guwa mawi sasuci toya epen rumiyin. Wonten ing ngriku kula dipun cariyosi dhumateng pun Senen: Kajeng Wringin wau menawi wonten satunggal tyang ingkang tirakat wonten guwa ngriku, mongka tinarimah ing tirakatipun dening Allah, lajeng sumerep wringin wau awoh nongka lajeng kapendhet tinedha, kadadosanipun punapa barang ingkang kakajataken asring tumunten lampahan sareng kula kacriyosi makaten sumedhot raosing manah, kula inggal tumenga nyawang kajeng wringin bokmanawi wonten kaelokanipun Allah ingkang dhumawah ing jasat kula kados ingkang sampun cinariyos nanging boten wonten katingal, anjawi namung babaling nongka ingkang kasumerepan ing mripat kula. Sasampounipun makaten kula lajeng wangsul dumugekaken lampah kula
mantuk dhateng Kudus dening pun Senen lajeng mantuk dhateng griyanipun pyambak. Kudus kaping 1 Agustus 1867. Ingkang pratondha kula pun Bratawicara. =========== Benjing ing dinten Saptu ngajeng tanggal kaping 24 wulan punika bdhe anglelang kajeng jatos ageng alit wonten ing Jurug ingkang tebihipun tiga tengah pal saking nagari. Surakarta kaping 16 Agutus 1867, katandhan tuwan Panlingen. =============================
susulanipun serat Jurumartani Senen tanggal kaping 26 Agustus 1867 Benjing ing dinten malem Kamis tanggal kaping 28 wulan Rabingula- kir taun Ehe ongka 1796 utawi tanggal kaping 28 wulan Agustus taun 1867 badhe wonten tontonan ing komidhen menggah lampahani- pun kapratelakaken ing ngandhap punika. Lampahan komidhi kanamakaken prajurit Jager akaliyan prajurit Usar, utawi tiyang estri neneman rencang ing griya patedhan. Namining ringgit. 1. Prajurit Usar, anama Pandherhak 2. Prajurit Jager, anama Martre 3. Tiyang sepuh mandhoring griya patedhan, anama Uspot 4. Estri neneman rencang ing griya patedhan anama Korneliyah Bidhot. Rencang jaler sawatawis ingkang jagi ing griya patedhan. Mandhor medal kalih kancanipun, adhadhawah sarta anedhahaken ing trapipun tiyangangladosai tamu, nunten Usar kalih Jager malebet, amarentah anyenyegah sapinten ongkosipun kadugi ambayar, sareng sampun nedha utawi ngunjuk Usar lajeng ambayar, mandhor amestani dereng cekap, rekeningipun kadedahaken sakelangkung kathahipun, sami regejegan mongka Usar utawi Jager boten gadhah yatra seman- ten kathahipun, nunten katantun muja angladosi ing griya pated- han lamenipun wolung dinten sami anyagahi sarta dipun anggenang- gening cara rencang ing griya wau, Usar kinen angladosi tamu, ingkang saweg sami dhateng badhe nedha wontening kamar sanes, Usar medal rencang estri neneman malebet kepanggih kalih Jager, sadangunipun wau pangling, sapunika sami kengetan estri utawi Jager kalih taksih wonten ing dhusun sami remenan, Jager salami- nipun dados p[rajurit boten pedhot -pedhot angajeng-ajeng sageda ngrabeni remenanipun, mandhor malebet angulungaken panjang isi tatedhan dhateng Jager, kinen ambekta dhateng kamar anggenipun sai nedha para tamu, Jager rikuh ing pambektanipun pecah, Usar gumujeng kondha yen ingkang dipunladosi jendralipun piyambak, saking tratabaning manahipumn ajrih manawi kauningan genipun angladosi gumeter, panuu anyaosi caos dhateng jendral wadhahipun gumlimpang jendralipun gupak saos, Usar enggal mela- jeng ngungsi malebet ing kamar, kumrumyungipun panjang piring adamel kagetipun mandhor, mandhor malebet reginipun katemmpahaken dhateng prajurit kakalih, sami sangsaya kewedan ing manah, ren- cang estri lajeng matur yen kadugi anebusi sambutanipun prajurit sarta kadugi nebus Jager uwalipun saking pangandika prajuritan, Jager katantun dados lakenipun, sanget bingah, Usar sarehning sampun tempo pangabdinipun kawekaken awakipun angabdi malih anggentosi saduluranipun dados Jager. =================== Lampahan komedhi ingkang kanamakaken lintah ingkang minongka jampi langkung prayogi, utawi pratingkah ing tiyang sami rereme-
nan wonten ing kamar obat. Namaning ringgit. Samuwel Pillenbureh, Apoteker Nyonyah Pillebureh Lotjer, Kapenakanipun Perdinan Rollenpel, remenanipun Lotjer Tobiyas rencangipun Samuwel Pillenbureh Tobiyas lenggah angracik jampi, Lotjer nyerat seratipun badhe kakintunaken dhateng remenanipun Tobiyas dipun ken bekta serat wau, sengadi ambekta jampi. Tobiyas medal, Lotjer aningali saking candhela dhateng griyaning remananipun ingkang wonten adhep-adhepanipun, Nyonyah Pillenbureh malebet Lotjer kadukanan amargi boten nyambut damel wicantenipun nyonyah Pillembureh, Lotjer badhe boten laki angsal Rollenpel, ananging badhe kapeksa imah-imah kaliyan satunggil dhokter umur 65 taun ananging sugih sanget, Tobiyas malebet sarta matur manawi jampi sampun katampen, Nyonyah Pillembureh medal, Pillembureh malebet Tobiyas kadhawahan ambekta lintah, 50, iji dhateng satunggilipun tuwan ingkang sakit sanget, Tobiyas medal. Nyonyah Pillembureh malebet bojoni- pun kadukanan amargi sadinten boten wonten griya sarta sadaya padamelan kapasrahaken dhateng piyambakipun, wangsulanipun Pil- lembureh saweg ewet angladosaken lintah, kathahing ladhosanipun ing dalem kalih taun badhe andadosaken jalaran sugihipun, rol- lenpel malebet sarta andhelik sawingkingipun grosi, Pillembureh medal kaliyan bojonipun, Lotjer amalebet awicanten kaliyan remenanipun Tobiyas lajeng malebet boten antawis dangu Pillembu- reh malebet duka sanget, sareng aningali dhateng Rollenpel, awicantenan kaliyan tuwan punika manawi lintah punika jampi ingkang prayogi sanget saged amantunaken sawarnining sasakit, Tobiyas ngantuk ngantos angrebahaken meja gendul isi lintah remuk, Pillembureh duka ananging Rollenpel awicanten badhe anempahi pitunanipun Pillembureh, Rollenpel akaliyan Pillembureh medal. Nyonya Pillembureh malebet duka amargi dhokter sepuh ingkang badhe kaimah-imahaken kaliyan ka[penakanipun boten dhateng, Pillembureh awicanten manawi Lotjer boten siyos karabekaken kaliyan dhokter sepuh wau ananging badhe kaimah-imahaken angsal Rollenpel, Rollenpel wau tiyang sugih sanget sarta badhe anukani yyatra 2000 rupiyah dhateng Pillembureh. Rollenpel lajeng malebet boten antawis dangu Tobiyas malebet sarta wuru, Pillembureh akaliyan bojonipun kawastanan tiyang medhit sanget amargi salami- nipun dipun ngengeri, Tobiyas kakirangan tedha ngantos gering, wicantenipun TObiyas boten purun ngenger dados rencangipun Pil- lembureh malih, ananging badhe tumut kaliyan Rollenpel, Tobiyas medal, Lotjer kapasrahaken dhateng Rollenpel lajeng sami rerang-
kulan. Panuwunipun ingkang sami nguwasani komidhen para priyantun sampun eses salebetipun komidhen. ========================== Loteri karet Amerikah, kaliyan kapalipun kalih rakit, ingkang sarakit mawi pakeyanipun. Kauntunganing loteri wau kapratelakaken ing ngandhap punika: Kauntungan ingkang kapisan warni kareta wau sakapalipun sarakit wah pakeyanipun. Kauntungan ingkang kaping kalih warni kapal sarakit. Cacahing lot 150 iji, ing dalem salotipun pengaos sadasa rupiyah, wonmdene pamainipun mawi dhadhu titiga kabucal kaping tiga, sinteningkang pikantuk ongka kathah piyambak badhe angsal kauntungan ingkang kapisan dene ingkang angsal ongka sakedhik piyambak punika wajib anggadhahi kauntungan kaping kalih. Ing sak derengipun loteri punika kamain yatra pangaosing lot sampun kedah kabayat rumiyin. Dinten sapaining loterei badhe katamtokaken ing tembe Katandhan tuwan Jaspres enko. =============== Tuwan Jaspres enko asuka uninga dhateng para priyantun, manawi ing tokonipun sapunika mentas tampi serat-serat waosan warni- warni, pratelanipun kados ing ngandhap punika: Serat Pananggalan kangge ing taun walandi 1867 Serat pananggalan kangge ing taun jawi, 1627 dumugi taun 1815 Serat Tapel Adam Kidung macapat Kitab kur'an, tetedhakanipun ing tembung Arab kajawekaken Serat Pasindhen kagungan dalem Serat Lokapala Serat lalampahanipun Raden Mas Arya Purwalelana Serat Panji Jayeng tilam Serat Wulangreh sekar macapat Serat Manikmaya Cariyos aneh kalih atus kawandasa sakawan Cariyos aneh tigabelah Panembraman Serat Undhang-Undhang waradat pranataning nagara, tumrap sabawa- hing kasunanan. ============
Ongka 35, 29 Agutus 1867 Pawartos warni-warni Tiyang adamel kagunan Kala tanggal kaping 14 wulan Juli ingkang sampun kapengker ing Kedhiri wonten tiyang satunggil kacepeng, tiyang wau anama Mas Agus Jaka Murtala, saha amisuwuraken gadhah sasebutan anama: Sunan Waliyollah Imam Sampurna, Panembahan Tugu, Pangeran Akibu- wakidi Tumpak Dhalo Sunan Kalijaga, Bab Cerolah, punapa malih amratelakaken manawi sagd amarentah sakathahing sima ing wana Lodhaya. Menggah tiyang wau taksih nemneman, saweg ngumur wolulas taun, saha agragriya ing dhusun SumberBandhung dhistrik Warujayeng tanah ing Brebek, dene kathahing anggenipun angsal murid sampun wonten tiyang satus, titiyang punika sadaya kawartosaken dening Mas Agus Jaka Murtala, manawi sami sagd adamel kagunan kalawan Japamantra awarni warni. Manawi anggenipun amartosaken bab kasagedaning para muridipun wau sayektos, punika sakalangjung prayogi bilih kagunanipun kaeber kawontenan sangajenging korinipun kunjaran. =============== Saking pawartosipun wonten sarjana tiyang Prusi gadhah pamanggih adamel sarananing babon saged aningan tigan ingkang cangkokipun atos kados tosan, sarana punika awarni luluhaning barang tosan, katedhakaken dhatng babon, boten katedhanan apur, babon lajeng saged anigan tigan ingkang cangkokipun atos kados tosan, wonden- ing pikantukipun tigan wau sakalangkung kathah, awit manawi tigan punika sami kakintunaken kagrami, boten susah kaatos-atos ing pambektanipun, supados sampun ngantos pecah, pangintunipun wau kawadhahan kados tiyang angintunaken mimising mariyem, boten mawi kalambaran samukawis ingkang empuk-empuk, manawi tigan wau badhe katedha pamecahipun kalayan palu, punapa malih manawi tigan punika kaebur saha kawedalaken isinipun ing lebet, lajeng kaise- nan sandawa kadamel mimis kangge ing paprangan, upaminipun kados mimis bom, punika sakalangkung prayogi. ================= Punika candhakipun cariyos bab kaduwung andadosaken kautamam. Kyai sudagar sareng mireng manawi anakipun dados pandung kacepeng saha kapatrapan paukuman bucal laminipun wolung taun, lajeng sakalangkung anggenipun ngungun, wasana kyai sudagar adamel serat aturan konjuk dhatng parentah ing nagari, menggah aturipun kyai sudagar, anyunyuwun, mugi wontena karsanipun ing parentah anglu- wari anakipun saking paukuman, margi anakipun wau taksih anem kirang pikiripun dhateng kdadosaning solahipun kadurjanan, ing mangke kyai sudagar badhe anyaosi arta panebus luwaring anakipun saking paukuman ngkang sakalangkung adil, kathahipun sayuta ringgit, manawi taksih kirang inggih badhe kasaosan malih sapin- ten ingkang dados pamundhutipun ing parentah.
Sareng sami sanalika punika parentah amangsuli aturanipun kyai sudagar, lajeng kadhawahan kapurih angistiyaraken artanipun sayuta ringgit wau dhateng prakawis ingkang murugaken dhateng kautaman, sampun ngnatos kabucal dhateng prakawis kadurjanan, awittiyang ingkang kadunungan ing kasugihan, amasthi gadhah wahib anglampahaken artanipun supdos amikantukna samukawis ingkang migunani, makaten ugi parentah inggih gadhah kawajiban anglampa- haken samukawis prakawis kalayan temen-temen saha boten ilon- ilonen. Sareng kyai sudagar atampi wangsulaning parentah kados makaten wau, lajeng anyaosi serat aturan malih, ungelipun makaten: kula anywaweni ingkang dados dhawah sampeyan, ananging kula kalilanana matur, manawi katrsnaning bapa dhateng anakipun boten wonten titimbanganipun, punapa malih manawi anak wau wonten salebeting sangsara, bapa lajeng boten saged angraosaken susah ing manah. Punapa panjenengan sampeyan kikilapan bb kawajibaning bapa, kedah mitulungi dhateng anakipun ingkang wonten salebeting sangsara, anak punika inggih kedah angestokaken dhatng wuwulanging bapa, mila ing mangke kula boten sumerep kawajibaning bapa ingkang langkung utami anjawi amung mitulungi dhatng anakipun ingkang manggih cilaka, sanadyan anelasna artaning bapa sapinten kemawon, inggih kedah linampahan, arta punika amasthi boten wonten gunani- pun ing ngatasing bapa, bilih kalampahaken supados amikantukna dhatneg samukawis prakawis ingkang migunani, kados pangandika sampeyan, mongka arta wau boten saged angluwaraken anak saking kasangsran, mila ing mangke panuwun kula, mugi kanjeng parentah karsaha angluwari anak kula saking paukuman ingkang badhe adamel lingsem kula, saha mugi karsaha anampeni arta panebus luwaring anak kula wau. Menggah wangsulanipun parentah makaten: aku wus angarep-arep wangsulaning bapa kaya mangkono mai, nanging aku iki ora wenang ilon-ilonen, layang angger wus andhawahake kawajibaning laku- lakuku anyekel pangadilan, kaya kang wus dak tindakake kalawan temen-temen, mulane ing saiki aku ora wenang anampani panebus puwaring anakmu, supaya aja nganti andadekake panengeran, manawa aku iki anindakake prakara kalawan ilin-ilonen. Kyai sudagar salajengipun sangsaya susah ing manah, kalampahan andadosaken sakitipun, kyai sudagar anandhang sakit ngenes ngan- tos kalih taun laminipun lajeng pejah. Salebeting sakit sanget kyai sudagar tansah angenget-enget bab lalampahanipun wonten ing ngalam dunya, rumaosipun ing ngajeng sampun mukti sanget, anang- ing dereng sampurna ig kamuktenipun, kala samanten kyai sudagar gadhah cipta, bilih badhe sampurna ing kamuktenipun, manawi saged gadhah anak, sareng kalampahan kyai sudagar gadhah cipta, bilih badhe sampurna ing kamuktenipun, manawi saged gadhah anak, sareng
kalampahan kyai sudagar gadhah anak, anak punika ingkang andado- saken jalraning pejahipun kyai sudagar, wekasanipun kyai sudagar enget dhateng papasthening ngagesang, manawi manungsa boten saged anggayuh ing karsaning kang maha kuwasa, mila wajibing manungsa punika amung sujud kemawon dhateng karsanipun ingknag maha kuwa- sa, punika ingkang wenang angganjar sampurnaning kamukten wonten kaswargan, awit ing ngalam dunya boten wonten barang sampurna, makaten wau ciptanipun kyai sudagar. Sarehning kyai sudagar boten gadhah sanak sadherek, dados sa- lebetipun sakit sanget kyai sudagar adamel kuwasa dhatng sekreta- risipun, anguwasanana dhateng sakathahing titilaranipun kyai sudagar, sekretaris punika tansah temen-temen anggenipun anglam- pahaken sakathahing prakawisipun swargi kyuai sudagar, kalampahan sangsaya mindhak kathah kasugihanipun suwargi kyai sudagar wau. Sareng dumugiwolung taun laminipun paukumaning anakipun swargi kyai sudagar sampun luwar, anak sudagar lajeng mantuk dhateng griya titilaraning bapakipun, wonten ing ngriku sekretaris amas- rahaken sakathahing prakawis titilaranipun bapa dhateng anak sudagar. Salajengipun anak sudar taksih angabdekaken sekretaris wau, utawi para wadananipun swargi ingkang rama sa saopsinderipun sadaya inggih uygi taksih kaabdekaken, malah sami kandhakan ingkang dados tedhanipun sadaya. Kacariyos anak sudagar saantukipun saking bucalan, punika dadosa sakalangkung sae ing pambekanipun, samukawis solah ratingkahipun ingkang kasebut sakalangkung utami, welasan dhateng tiyang, saha remen atutulung dhatng titiyang ingkang sami kacingkrangan, para tiyang jempo salebeting nagari tuwin sajawining nagari sami kasukanan balonja ing saben wulanipun, boten ngantos kirang malah langkung. Para kere sami kasukanan tedhak ing saben dinten, saha kabalonja ing saben wulanipun, ing dalem sataun sapisan para kere wau sami kasukanan sandhangan malah lajeng kasukanan dhokter satunggil ingkang jagi anjampeni sakitipun, manawi wonten ing- kang sampun saras, lajeng kadadosaken tiyang ing dhusunipun, kasukanan pawitan supdos saged anglampahi padamelanipun dados tiyang dhusun. Menggah pratingkahipun anak sudagar ingkang sakalangkung utami, punika andedekek arta wonten ing bank, kathahipun sayuta ringgit, anakanpun arta punika kapurih kadamela wagrading pandamelipun griya ageng kakalih, ingknag satunggil pancen kaenggenan dhateng para kere, satunggilipun kadamel pondhokan titiyang saking nga- monca ingkang sami apara dhateng nagarining anak sudagar wau, para tiyang ngamonca salaminipun wonten griya ing ngriku sami kasukanan tdha inuman tuwin patileman boten mawi bayaran, malah kasukanan sangubilih tiyang saking ngamonca wau telas sangunipun, anjawi saking punika anakan arta wau kadamel ingon padintenan
tuwin balajanipun para kere ing saben wulanipun, wah kadamel tumbas sandhanganipun para kere ing dalem sataun sapisan, punapa malih arta anakan wau kadamel ambalonja dhokteripun kere, utawi para tiyang ingkang sami kabebahan angopeni dhateng para kere ing saben dintenipun, saha amariksani tedanipun sampun ngantos ki- rang, punapa malih ambayari balanjaning para kere ing saben wulan, sagetipun tampi ajeg balonja wau kapariksanan ing lurah satunggil, wasana lurah punika kapatah anumbasaken saha amandum sandhanganipun para kere ing dalem sataun sapisan, mawi kajenen- gan ing pangeduming sandhangan tuwin pambayaring balanjaning kere dening opsinder satunggil, makaten ugi griya pondhokanipun titi- yang ngamonca kedah kajagenan ing saben dinten rinten dalu dening rncang gangsal welas, kalurahan ing opsinder satunggil, para rencang wau sami angladosi dhateng para tamu saking tnah ngamonca wau, saha angresiki griya punika kaping kalih ing dalem sadinte- nipun, dene opsinder wau kabebahan amarnekaken tedha tuwin inuma- nipunpara tamu ingkang sami dhateng ing griya ngriku, saha amba- yar sangu manawi wonten ingkang kikirangan sangu. Menggah arta sayuta ringgit punika sampun kalilakaken ing salaminipun, dados sapawitan ingkang kawedalaken anakanipun, supados anakan wau kadamela ingon balonja tuwin tumbas sandhanganipun para kere, punapa malih kadamel pisagaipun para tiyang saking ngamonca, dene ahli warisipun anak sudagar boten wenang anedha awangsuling arta wau. Ana sudagar kala samanten misuwur ing pundi-pundi bab kautameni- pun ing solah pratingah, para tiyang sami suka sukur dhateng anak sudagar, saha sami mumuji sageda lulus panjang ing ngumuripun, saha wilujenga ing salami-laminipun. Punapa iingkang dados jalaranipun anak sudagar saged maleh ddos sae, saha lajeng gadhah budi utami. Punika gampil kemawon bilih katerangakenn, awiot anak sudagar sareng mireng manawi ingkang rama pejah jalaran sakit ngenes, amargi anakipun dados pandung saha kalampahan kabucal, ing nalika samanten anak sudagar medal kaduwunging manah, saha lajeng sukur ing gusti ingkang maha kuwasa sampun ambuka manahipun saged rumaos kaduwung, ciptanipun anak sudagar kala samanten, manawi lalampahaning tiyang gesang wonten ing ngalam dunya punika boten saged anyimpang saking karsaning kang maha kuwasa, sawarnining pikajengan solah prating- kah ing manungsa sadaya linampahan saking karsaning kang maha kuwasa, boten wonten ingkang boten medal saking karsaning kang maha kuwasa. Makaten wau ciptaning anak sudagar, mila kaduwungi- pun punika andadosaken kautamen. Salajengipun anak sudagar rabi angsal anak sudagar sanesipun, patutan nenem kaliyan semahipun wau, ingkang jaler tiga estri tiga sami wilujeng sadaya, wekasanipun anak sudagar lulus ing
kamuktenipun ngantos sepuh. ================ Manawi kamanah prayogi, tuwan ingkang ngarang serat jurumartani, kula aturi amacak cariyos cekak punika, kinarya panutup kaca bilih taksih longka. Ingkang sinuhun Prabu ing Ruslan jajuluk Peter ingkang agung, asring karsa salampah nyilib kalaning dalu, amurih semerep punapa para abdisami seneng utawi suyud ing salebeting kraton dalem. Samanten ingkang sinuwun miyarsa aweti, bilih wonten abdi dalem satunggil kalih ingkang awon ing pikajenganipun badheha gajah elar, anyulayani karsa dalem, dangu-dangu kapara kathah ingkang ngempyangi, sami ngangkat pisumpah, yen badhe anerak praja, lan sami sabyantu, dene anggenipun aguneman sadinten dintenipun wonten ing sawijining gedhong ingkang sampun udanani deneing tiyang agung Ruslan, atraping paguneman anglakungi saking rempit, nanging sang prabu tanda rana ing galih, dhateng sinten ingkang sami manjijg ing gedhong wau. Sang prabu nunten animbali abdi dalem mayor satunggal ingkang sampun kapitajeng, mayor wau lajeng kadhawahan dikakaken angrakit prajaurit pinilih ing sawatawis sampun sampun asumadiya jam, 12, dalu ing celakipun gedhong, kang kinarya guneman wau. Sang prabu nunten miyos pribadi saking kadhaton karsa dalem kados tedhak ameng-ameng, langkung ing ngajengan gedhong paguneman, kang panggih pinuju menga korinipun katingala kathah para tuwan ageng ageng, sai suka suka saha nginum inuman, sang sana tan saronta inggalih, nunten manjing ing gedhong wau, para tuwan ingkang awon pikajenganipun duk mulat dhateng sang natalajeng cingak saha piyas guwayanipun, rehning sami agrayang, yen sang nata sampun angudanei pakaryanipun ingkang awon, lan sami katem- puh ing prabawa. Sang prabu waskitheng tingal ananing rewa-rewa tan semerep, malah ing ngandhika makaten: kaapenak temen sira iku padha kakumpulan ing sawatara bisa anyelehake pangreksaning praja, rehning ingsun durung bisa sare, mulane ingsun miyos lalampah, kabeneran sira padha asuka suka, mulane sekung ing tyas karsa milu pinarakan. Para tuwan sareng miyarsa pangandika dalem lajeng sami aben semu, kamanah yen sang nata wau, estu dereng uninga, bilih badhe kapa- sangan kala. Sang nata kapara dangu anggenipun pinarak saha akarsa angunjuk minuman lan sami sontitan, anddosaken sukaning para tuwan, sareng sampun kapara dangu, sang prabu angantiyanti dhatng abdi dalem mayor ingkang sampun winangsit kinen cumawis ing wanci jam 12 dalu, sang nata semu runtek nanging tan kawijil. Nunten para tuwan sami angaben semu malih, kajengipun badhe amerjaya, utawi anubruk dhateng ingkang sinuhun, dhudhusipun
makaten: Sampun mangsanipun dadherek ingkang dipun tembung lajeng mangsuli mekaten: dereng adhi. Tatembungan mataten wau, ngantos rambah-rambah, sang nata tan samar ing galih, nanging sareng amulat yen abdi tan wonten dha- teng, tan saronta ing galih, lajeng jumengna anyelaki ingkang ngaliraken tatembungan wau, dhawahipunmakaten: yen sira durungt mongsa ingsun kene wis mongsa. Lajeng kaasta, katempiling sirahi- pun saingga klemper, sang nata anglangkungi ing bendonipun, semunipun agegirisi, pantes yen jumeneng narendra gung, para tuwan sareng aningali makaten kadya peking mulat galana, sami ngathether saha gumeter anelithik tur para tuwan wau, kapara kathah kancanipun ing salebeting gedhong wadi wau. Kala samaten sang nata taksih mangku duka, kasaru dhatengipun abdi dalem mayor sak kancanipun prajurit pinilih, wayahipun angajengaken jam 12 dalu, kadi dening dhawah dalem, sang nata sareng mulat dhateng abdi dalem mayor lajeng kacelakan saha dipun asta sirahipun, mayor lajeng mundur anyaosaken kormat dhateng narendra gung, sarwi amernahaken wangan dhateng pilingan cara militer, lajeng angrogoh sak anggenipun rasukan jas, mendhet arlojinipun konjuk ing sang prabu, aturipun anglangkungi saking teteg saha cekak makaten: kula nuwun dhawah dalem jam 12. Sang nata sareng amariksani erloji kraos lepat, lajeng mayor dipun prapeki, kaaras larapanipun pratondha yen anyrinakaken babendhu dalem lajeng prajurit pinilih kinejepan griya gedhog kinen nge- pang boten wonten satunggaol ingkang mrojol para tiyang sami kapatrapan paukuman kisas, ananging sang prabu anglangkungi palamartanipun, para baton sumpah kaparingan apuran lepat saking kungkum peja, wondene abdi dalem mayor lajeng kakula wisudha, saha pinaringan bintang tatenger ing kakendhelan saha temen. Ngayogyakarta kaping 23 Agutus 1867. ================== Sisinom bubukanira, sang aprabu Majapahit, kang jumeneng kaping lima, aran Lembu Amisani, putra kang sepuh nami, iya rahaden Bratanjung, jumeneng Majalengka, ingkang kaping nem narpati, kang sedherek nami kiageng Kewala. Ing Pengging sampun peputra, nama raden adipati,, Majapahit kang wuri, kang jumeneng kaping pitu, Raden Alin kang nama, Dipati Pengging ing mangkin, silih aran Pangeran Andayaningrat. Kang garwa nami ratu mas, punika sampun sesiwi, kakalih kakung sadaya, kang sepuh sesilih neki, kKebo Kanigaraning, kang rayi jujulukipun, Raden Kebo Kenonga, sabedhahe Maospait, ingkang sepuh Martapeng Ardi Mrapinya. Sedeng aneng ing partapan, atilar putra kakalih kakalih jalu sadaya, kang sepuh dyan Waneng Nami, kang nem radyan Nuryadi, sami suwiteng sang prabu, ing Demak kang kapisan, wus samiji nunjung linggih, Raden Waneng dadya bupatya ing Pajang. Ran tumenggung Jawal kang rayi Randyan Nuryadi, dadya tumenggung
Tangkilan, Ranjeng Pangeran Nuryadi, kuneng masuli sangking, putra Dayaningrat wau, kang nem jajulukira, Kebo Kenonga Mertapi, aneng Pengging tan ngraosi kabupatyan. Sasedaning Sultan Demak, ing Demak ingkang gumanti, putra sepuh kang panengran, pangran Sabrangler wus nremi, putri ing panaragi, bethara Katong kang sunu, bethara katong prenah, putra Majapait kaping, pitu ingkang wiyosan dyah putri Cempa. Cariyos punika badhe kalajengaken. katandhan Mangun Jarwa. ==================== Benjing ing dinten Kemis tanggal kaping 29 wulan Agustus punika, badhe wonten lelang ing griya losmen Surakarta, menggah ingkang badhe kasade barang dandosan griya warni-warni. Benjing ing dinten Jumungah tanggal kaping 30 wulan Agustus punika, badhe wonten lelang ing giyanipun swargi Nyonyah Oi cuntik ing Pecinan Surakarta, dene ingkang badhe kalelang barang toko warni-warni. ==========================
26, 5 September 1867 Pawartos warni-warni Pemut kala ingkang sinuhun Kanjeng Susuhunan Pakubuwana kaping IX ing Surakarta, karsa amikramakaken rayi dalem putri kakalih. 1. Raden Ajeng Sapariyem, dhaup kaliyan Rahaden Mas Panji Anrang- kusuma, putranipun Pambajeng Pangeran Ariya Sontakusuma. 2. Raden Ajeng Sapariyem, dhaup kaliyan Kanjeng Pangeran Ariya Cakradiningrat, putranipun Kanjeng Pangeran {anji Suryaningtat, dados panganten kakalih punika kaleres sami angsal sadherek anak, nikahipun kala ing dinten Jumungah kaliwon, ing wanci pukul sawelas, tanggal kaping 30 wulan Agutus ing taun 1867, utawi tanggal kaping 29 wulan Rabingulakir ing taun Ehe angkaning warsa 1796 wuku tolu, windu sancaya. Sareng sontenipun panganten sakaliyan medal saking lebet karaton dhateng kapatiyan, ing malem Saptu ugi, wanci pukul pitu, dhaupi- pun wonten ing kapatiyan boten kikirangan punapa-punapa, sami lulus raharja ing sadayanipun. ============================= Serat saking Surakarta katitimangsan kaping 15 wulan Agustus ingkang sampun kapengker, anyariyosaken kados ing ngandhap puni- ka: Kawanuhan kula ingkang gagriya ing Klathen asuka kabar dhateng kula, manawi raden Tumenggung Suradirja, bupati pulisi ing Sura- karta. Ingkang kautus dhateng Jaganalan, Kinen angupadosi para kecu ingkang sami angampak babekelipun tuwan Israel, punika saged anyepengi kecu wau ing sawatawis, para tiyang mugi samiya suka kurmat dhateng Raden Tumenggung Suradirja, bab anggenipun sampun anglampai titipariksa boten mawi angetang sayah, saha bab angge- nipun adamel pranata ingkang sakalangkung prayogi sagedipun kacepeng kecu ing sawatawis wau. Ingkang punika manawi para wadana pulisi sanesipun anggenipun anindakaken ing panuyepenging titiyang awon sami rikatipun, bokmanawi ing Surakarta badhe saged angicalaken para kecu. Menggah regining barang ingkang sami kapendhet ing kecu kamurwat 5000 rupiyah, dene ingkang sami kataton sanget dening kecu ing nalika samanten wonten tiyang tiga. ================ Ing nagari Bagelen kala tanggal kaping 2 kaliyan kaping 10 wulan AGustus ingkang sampun kapengker, titiyang sami karaos ebah ing siti awit saking lindhu, ananging boten sanget, ebah ing siti wau saking lermangidul. ================= Ing Sumedhang bawah paresidhenan Priyangan kala tanggal kaping 9 wulan Agustus ingkang sampun kapengker, wanci sonten titiyang sami karaos ebahing siti kaping kalih awit saking lindhu, dan- gunipun watawis samenut, sarta penering ebahipun saking kidul mangaler.
================== Ing Tegal kala tanggal kaping 9 wulan Agustus ingkang sampun kapengker, titiyang sami karaos ebahing siti awit saking lindhu, ananging boten sanget, menggah penering ebahipun wau saking kidul mangaler mangetan. ================ Dhansah angubengi pakuburan Saking pawartosipun tiyang inggris anama Kenil saderengipun pejah adameol serat wasiyat, ungelipun manawi tuwan Kenil pejah, saben gangsal taun sapisan kaleres ing dintenipun pejah kuburanipun kaubengana kalayan dhansah tiyang estri neneman, kathahipun 50 iji, titiyang estri wau samiya mangangge sarwa pethak, saha angangge oncen-oncen sekar uranye, dene tuwan Kenil andekek arta ing bank kathahipun 6000 rupiyah, sumerep kadamel wragad epahani- pun titiyang estri 50 ingkang badhe sami dhansah saben gangsal taun sapisan, menggah anggenipun dhansah para tiyang estri seket wau dereng lami saweg kalampahan sapisan, ng mangke pitakening tiyang, punapa nyawanipun tuwan Kenil saged bingah aningali tiyang estri neneman seket sami dhansah angubengi kuburan wau,punika saking panduginipun boten wonten tiyang ingkang saged anerangaken. ======================= Wong golek-golek katanggor wong luru-luru. Menggah ingkang sampun dados kalimrahan kathah tiyang Cina ing- kang lampah sasadeyan, asring sami anyuda timbangan utawi elona- nipun samukawis ingkang kawade, malah tarkadhang purun ambalithuk dhateng titiyang ingkang katawis boten gadhah saserepan dhateng regining barang-barang, regi punika asring kaindhakaken ingkang sakalangkung boten murwat, kados lalampahanipun sudagar Cina satunggil ingkang niyat ambalithuk tiyang dhusun badhe tumbas mori, pratelanipun kados ing ngandhap punika: Sampun antawis lami wonten bekel dhusun dhateng pacinan ing padhusunan, ambekta rencang sadasa ingkang sami katingal angrem- bat arta pecah kampilan, tiyang satunggil angrembat kawan kam- pil, sakampilipun isi salangkung rupiyah tembagi, dados tiyang sadasa kawatawis ambekta arta sewu rupiyah tembagi. Ing nalika punika bekel dhusun wau apitaken dhateng sudagar Cina bab regining mori kaci ingkang sedheng, badhe kabathik ecap- ecapan, bekel dhusun amratelakaken dhateng sudagar Cina, manawi padamelanipun agramen sanjang bathik cap-capan dhateng Kedhu tuwin Bagelen, saha angecapaken sinjang piyambak wonten ing griya, ngantos kathah anggenipun angecap, manawi ngecapipun sinjang sampun sami kababatr angsal kalih kapal, lajeng kabekta dipun grami dhateng Kedhu tuwin Bagelen, menggah regining mori ingkang dipun pitakekaken bekel dhusun wau ngadat amung sangang
rupiyah ngantos sadasa tengah rupiyah saemblogipun, kala saman- ten sudagar Cina sareng aningali arta kathah sakalangkung bingah ing manah, saha badhe ambalithuk dhateng tiyang dhusun ingkang ngatingalaken kiranging saserepanipun dhateng regining mori, sudagar Cina anginten manawi bekel dhusun ppunika asring purun tumbas awis, mila sudagar wau lajeng amangsuli dhateng bekel dhusun makaten: saiki mori larang, kulakane bae ing Samarang nglimalas rupiyah saembloge, dene pangedol ku ing kene mitulas rupiyah saemblog, sarehne kowe arep tuku akeh, aku telem aweh pasudaning rega satengah rupiyah ing dalem saembloge, dadi pite- las tengah rupiyah saemblog, samono iku kowe aja nganti kondha- kondha marang wong liya. Bekel dhusun api-api ngatingalaken bingah ing manah, saha lajeng atumbas 50 emblog gunggung regi, 875 rupiyah pethak, mori seket emblog wau lajeng karembat dening tiyang sanga, kairingaken dhateng bekel dhjusun, ananging saderengipun mangkat, bekel dhusun awicanten dhateng rencangipun satunggil ingkang kantun wonten griyanipun sudafar Cina, pitembungipun makaten: dhuwit kampilan iku iku itungen, sarta bayarna marang babahe 875 rupiyah putih, manawi dhuwite pecah kurang, iki kowe dak tinggali seket ringgit, luwih amomg dhuwit tukokna sogalan tingi. Sareng bekel dhusun sampun aparentah dhateng rencangipun makaten wau, lajeng pamitan dhateng sudagar Cina badhe andumugekaken lampah, dene rencangipun ing sanalika lajeng angetang arta pecah ingkang sarembat, saha anedha pitulung dhateng sudagar Cina, supados tumuta angetang, kalampahan ngantos dangu anggenipun sami ange- tang arta sarembat utawi sakawan kampil, sareng arta sarembat utawi kawan kampil wau kaetang kantun sakampil, tiyang dhusun lajeng sanjang manawi badhe wawratan dhateng lepen, saha amasra- haken arta kampilan sadsa rembat dhateng sudagar Cina, ingkang kapurih anengga utawi anglajengaken ing pangetangipun, sudagar Cina sagah saha adhangan angleksanani ingkang dados panbedhanipun tiyang dhusun. Sareng arta kawan kampil sampun kaetang, sudagar Cina lajeng anguculi kampilan ingkang kalih rembatipun, sareng kampilan punika kaesokaken, ingkang medal saking kampilan karikil alit- alit, sudagar Cina sakalangkung kaget ing manah, saha lajeng anguculi kampilan ingkang karembat sadaya, punika inggih sami kaisenan karikil, sangsaya andadosaken kawuring manahipun sudagar Cina, wekasanipun sudagar cina amung atampi arta satus rupiyah tembagi, sumerep regining mori seket emblog ingkang kawade dha- teng bekel dhusun, niyatipun sudagar Cina badhe ambalithuk tiyang dhusun ingkang kawatawis bodho, ananging tiyang dhusun punika langkung saged saking sudagar Cina ingkang badhe ambalithuk, kadadosanipun sudagar Cina anetah dhateng badanipun piyambak
dene kawont akal kaliyan tiyang dhusun, ing wasana awit saking muring-muringipun sudagar Cina lumajeng dhateng lepen, angupadosi dhateng tiyang dhusun ingkang sanjang badhe wawratan, ananging ingkang amanggihi wonten ing lepen amung toya pasir lumur padhas sapanunggilanipun, dene tiyang dhusun ingkang kaupadosan kala samanten sampun aleyeh-leyeh wonten ing ngamben griyanipun piyam- bak, mila ing mangke lalampahanipun sudagar Cina anggenipun badhe ambalithuk tiyang, kenging kadamel paribasan makaten: wong golek golek katanggor wong luru-luru. ================= Punika candhaking cariyosipun sang prabu Majapahit. Aran Dewi Darawatya, tetiga paningka siwi, kawrad estri akrama, Pangran Dayaningrat Pengging, panengah sinung linggih, Bupati Panarageku, bethara katong nama, wuragile ingkang nami, Lembu Peteng wus tinanem neng Madura. Kuneng wau Sultan Demak, kang jumeneng kaping kalih, tan lami anulya seda, sedhereke sri bupati, gangsal pan ingkang nami, Raden Mas Trenggana, kang jinenengken nata, ing Demak kang kaping katri, ingkang rayi pangran Sedengkali nama. Lan Pangeran Kandhuruwan, kang rayi estri nami, Ratu Mas Krami Pangeran, sareng boni kang wuragil, den mas timuraneki, Sultan Demak langkung bendu, mring Ki Kebo Kenonga, kang marta pamati ragi, aneng Pengging wus Cinidra sinedanan. Sunan Kudus ingkang nyidra, ing ngutus dera narpati, sedane Kebo Kenonga, sinarekaken ing Pengging, tilar putra sawiji, kakung wernaireng punjul, den mas Karebet nama, apeparab Jakatingkir, duk alite neng Tingkir tumut kang uwa. Pan Kyai Tingkir punika, sedhereke tunggil wirit, mring Kyai Kebo Kenonga, sami guguru kang ngelmi, mring Siti Jenar nguni, Jaka Tingkir apan sampun, suwita sri narendra, Prabu Demak kang kapiu- tri, wus katrima sinung linggih adipatya. Ing Pajang ingkang Palenggah, lan tinriman sutengngaji, Prabu Demak lan Ratu mas, den mas timur tumut maring, Jakatingkir neng nagri, Pajang gung winuruk -wuruk, ing reh budi utama, Jaka Tingkir Silih nami, aran pangtran Dipati Andayaningrat. Sasedane Sultan Demak, putra-putrane narpati, tumenga mring sultan Pajang, ajrih ngraosi nagari, Demak wus dene degi, Sunan Prawata kang juluk, mantu Demak kang tuwa, keraton ingkang nampa- ni, Prabu Dayaningrat ing Pajang kang lenggah. Ajejuluk Sultan Pajang, Raden Mas Timur ing mangkin, ing ngangkat sinungan lenggah, aneng Madiyun nagari, Prabu Patjang ing mang- kin, peputra kakung kang sepuh, aran pangran Banawa, sampun aran adipati, sasedane kang rama tetep nang Pajang. Keraton apan rinebat, mring Sunan Prawata mangkin, jumeneng Sultan ing Demak, de prenah mantu narpati, Prabu Demak kang
ngiring, Sunan Prawatya punika, jumeneng susuhunan, kaping nem nuli ginitik, marang kyageng senapati ing Mentaram. Kait lan aditya, pangeran Banawa nami, pangeran Andayaningrat, teluk nulya adipati, Benawa den estreni, jumeneng ratu amengku, kedhaton nagri pajang, tan lami jenenging reki, nulya seda ratu Pajang ping karonya. Karan ratu kaping sapta, ratu pamurweng agami, samana komplang tan ana, kang aran sultan wit ajrih, kiyageng senapati, deiku pinutra anung, dinoma mring kang rama, ing ngangkah putra sejati, mring suwargi marma jeng sultan ping ronya. Wus saengga tunggil wadhah, tunggil yayah tunggil wirit, Sultan ping ro tilar putra, gangsal nenggih ingkang nami, ratu mas putra estri kara nyai Dringo iku, dhukuh Jenggola desa, sida sinare sang dewi, aneng dhukuh padhusunan ing sundhulan. Punika boten paputra, kang rayi wasteng sang pekik, pangeran Pringgadaninya, seda tilar putra siji, ran pangran Purbayeki, aseda datan susunu, sinare rengel desa, kang rama dhedhekah nguni, aneng karang kaliwastane kang desa. Pandhadhane putra Pajang, pangran Pringgakusumeki, karan Kiyai Masmaja, ing sundhulan kang dhusun, ingkang rayi pangeran, Dhand- hangwecana kang nami, karan kae kunci dhukuh neng padhangan. Kang waruju kangjeng pangran, Dhandhangkusuma kang nami, ing desa Kuwudekahnya, karan pesuneng desi, seda sinare nuli, mung- ging ing candhakukuwu, sinendhak kang carita, kyai Pesu wus sisiwi, aran Kyai Condrayuda gya puputra. Sira wau Candrayuda, putra Reksayuda nuli, Reksayuda apuputra, Dirayuda ingkang nami, Dirayuda sisiwi, Kyai Suradira lungguh, Kliwon Taban Parunggahan, tetiga dulure estri, tunggal yayah bibi pan katiga pisan. Kang satunggal klama angsal, Tumenggung Mentaun nagri, kang seda prang bedhalennya,kang rayi akrami malih, dyan Candrakusumeki, Madura gya pindhah sampun, Ketuban silih aran, yaraha den bima cili, wuragile akrama ing Surabaya. Aran Raden Jayagada, Kyai Suradira krami, tedhake sunan Parwata, punika catur kang siwi, kang sepuh kyaigeng nami, Puruwita ngredegiku, nulya dipati Demak, kang binedhah senapati, arinira neng Banten aran Pangran. Pangran Jurubatenika, wuragile ingkang nami, dhadhap talis rad- yanarya, kamanta kuyageng Mantawis. Kyageng Greden akrami, keka- lih garwa kang sepuh, putrane Pecatondha, ing terung sanga di- pati, amedali nenem kang sepah kaaran. Sumadirja Sumawana, dyan Jayaningrat ing nagri, Pekalongan kang pandhadha, dyan malangsumirang desi, mentasah kang rayi estri, karan wau Radyan ayu, Dhahdap talis Mantaram, gangsal raden ayu nami, Condrakusuma Kudus warujunira.
Krami lan Suradira, Kliwon nagari ing Tubin, padhusunan Parungga- han, peputra jaler kakalih, kang sepuh kang nami, Arya Surana- gareku, kang rayi aranira, Suranagara Ngabei, Kyai Suranagara dadya pepatya. Aneng nagari ing Tuban, pepitu putranereki, jaler estri pan sedaya, putra kang sepuh palinggih, mantri anom anami, Mas Sura- kusuma itu, sawelas putranira, putra nomer pitu estri, krami angsal kyan Tumenggung nagri Jipang. Ran Kyai Purwanagara, songa putranipun sami, mangsuli kyai Masma- ja, putra kyageng Maja nami, puputra ingkang nami kyageng Mayasu- ta iku, sesuta ingkang ngaran, kyageng Mayasuta iku, sesuta ingkang ngaran kyai Ageng mayakerti, putranira estri apan sampun krama. Lawan anak sanak kepatya, Danurjanagri Mantawis, aran dyan Tu- menggung Arya, Cakranagara bupati, Tubin sampun sasiwi, wolu istri lawan kakung, putra ingkang ngasepah, ganti adadi bupati, aneng Tuban karan Ki TUmenggung Arya. REksanegara ing Tuban, punika akrami putri, pputrane Radyan Dipatya bupatya, Citradiwirya pan tasih, prenah arinereki, marang rahadyan tumenggung, Purbakusuma kutha, lenggah tumenggung ing Pathi, putranipun Ki Arya Reksanagara. Kakung putri pan pitulas, putra nomer nem adadi, gumanti Bupati Tuban, ran Raden tumenggung nenggih, Purwanegara Tubin, kuneng sedherek kyai Ketung, ing Tuban kang wanudya, kang nomer nem ingkang nami, Nyai Ageng Tlu: wes sampun puputra. Kakalih kang ngasepah, Mas Jayasembada nami, kang wruju estri panengran, mas ajeng Tohjaya mangkin, putra sepuh sasiwi, arab rahaden adipati, garwanipun kakalih, den ayu Pathi susunu, estri ingkang ngasepah, krami ing Demak bupati, aran raden ayu jeng pangeran arya. Condranagara ing Demak, kang rayi deyan arya nami, lenggah nagriu Garobogan, Onder regen pangkatneki, putra Demak ing mangkin, kang sepuh bupati Kudus, Krama putri ing Sala, Mangkunagaran kang rayi, lenggah dadya tumenggung aneng ing Demak. Pandhadha dadya wadana, aneng jana nagri Pathi, dhuh muga-muga tulusa, manggiya ayu basuki, aywana kawis-kawis, wajib karya kojah galur, supaya wruh carita, putra wekasing ngaurip, lamun lepat lan cagan sun wuwuhana. Katandhan Mangunjarwa. ===================== Pakurmatan makaten kenging kadunungaken dhateng ingkang kuwajinan andarbeni. Kula sampun maos serat Jurumartani, ingkang mratelakaken, nalika para pasakitan ing pakunjaran negari Ngayogyakarta, kala tanggal kaping 13 Juli sami anggadhahi pikajengan awon, ananging kula kedah amewahi utawi anetangkaen punapa ingkang teksih peteng saking bab ing pawerti wau, ing ngandhap punika pratelanipun.
Kala tanggal kaping 13 Juli wanci satengah 5 enjing, pinuju anyingkiraken rereged saking pakunjaran ing Ngayogya, dhateng lepen Winonga, pasakitan ingkang wonten ing kamar 13, 18 lan 19 sami gembor-gembor manawi wonten lindhu, saha korinipunlajeng kabikak mawi kapeksa, saweneh kadedel, nunten sasakitan cacahipun 67 ingkang sampun sami karampungan ing landrad kriminil, lajeng sami anjeblos saking kamar, sareng sampun sami wonten jawining kamar, lajeng sami anyepeng bongkotan pring sapanunggilanipun kinarya dedamel, nunten angamuk saha anggebagi ingkang sami angreksa kunjara. Nalika samanten lurah ing pakunjaran anama Tuwan Pranesdhepir, pinuju taksih tilem kaget mirengaken gora sabda, nanging sampun wakitheng tyas, yen wonten pakewed ageng, nunten rikat medal saking panggenaning patileman sarwi angliga pedhang sabet, ing batos sampun boten nyipta yen badhe rahajeng, nunten Tuwan Dhepir wau anerajang dhateng panggenaning para pasakitan ingkang sumedya awon, sarwi ngager-ager dedamel saha dipun sumbari aciyaciya, wuwusipun makaten: yen kowe sumedya ngamuk aku ya milu nadhahi ngamuk yen dhasar kowe padha wis bosen urip, tuwan Dhepir wau lajeng kinen angiseni sanjata dhateng para prajurit Pakualaman ingkang sami angreksa pakunjaran, kadadosanipun boten wonten satunggal sakitan ingkang purun majeng, nunten sanalika sami ngathether, ajrih amiris samya lumebet malih dhateng pang- genanipun sowang sowang. naming satunggal ingkang miruda. Babeka ingkang ingkang kados makaten wau, ibayen boten tinulun- gan awit saking kawanteranipun abdi dalem ingkang kapitayeng dados lurah angreksa kagungan dalem pakunjaraningkang nama tuwan Pranesdhepir, sabab agadhahi mangunah ing sanalika, saha saged ambatalaken pikajengan juti tan mawi ngutahaken ludira. Mila kenging kadunungan kurmat, rehning kuwajiban andarbeni. Ngayogya kaping 19 Agustus 1867 Katandhan C.F.P. ======================== Para tiyang ingkang taksih gadhah sambutan dhateng kantor lelang ing Surakarta kala ing wulan Mei 1867, ing mangke sami kaemutak- en, mugi ambayara sambutanipun wau saderengipun utawi satelasing wulan September punika, manawi boten angleksanani ing pambayari- pun para tiyang wau badhe katagih medal saking pangadilan. Surakarta kaping 2 September 1867 Ingkang nguwasani Kantor Lelang Katandhan Tuwan Bosower. ============================
37, 12 September 1867 Pawartos warni-warni Kala tanggal kping 16 wulan Agustus ingkang sampun kapengker ing Pakualaman wonten griya kabesmi ngantos telas 12 iji, sarta pitunanipun saking kabesmen wau kamurwat 5938 rupiyah. Kanjeng Tuwan Residhen Ngayogyakarta kala kabesmenipun griya- griya ing Pakualaman wau inggih panuju wonten ing ngriku, saha sampun angaturi uninga dhateng parentah ageng ing Bagati, punapa malih anyuwun dhateng parentah ageng mugi amaringana pitulungan dhateng para tiyang ingkang griyanipun sami kabesmi sadaya, sarta kecalan bondha ing salebetipun kabesmen ngantos telas sadaya wau, wekasanipun kanjeng Gupremen amaringi pitulung awarni arta kat- hahipun, 2500 rupiyah, ingkang kadhawahaken supados kaeduma waradin dhateng para tiyang ingkang sami anandhang kasangsaran awit saking kabesmi griyanipun saha telasing bondha. ============================ Priyantun ingkang nama Nata Puspadimeja asuka uninga, manawi ing Bojanagara badhe angrampog sima, sarta angundang para tiyang ingkang sami remen aningali badhe pangrampoking sima wau. Menggah ingkang sampun kapanggih ing manah bab rame-rame ingkang kados makaten punika, prayoginipun rampunga piyambak sampun ngantos katingalan. Sima ingkang badhe karampig wau saking pandugi sampun boten gadhah karingasan, awit kawatawisa derengipun karampog sampun lesah meh kados satengah pejah, sareng kawedalaken saking Grobog, punapa malih boten andadosaken ningahing para lurah dhusun, manawi sami kadhawahan angrampog sima, wah asring wonten kasang- saran ing saben saben angrampog sima wau. ===================== Mas Ngabei Surawerjaya Onder Kolektur ing Japara dereng lami kaparingan pensiyun awit saking panyuwunipun piyambak, menggah kathah kedhiking pensiyun saking dugi-dugi kemawon wonten saking 50 rupiyah ing dalem sawulan. Menggah ngumuripun Mas Ngabei Surawejaya wau sampun 92 taun, para tiyang kedah sami suka kurmat dhateng priyantun ingkang ngantos sepuh makaten anggenipun angabdi dhateng kanjeng gupremen saha temen-temen anglampahaken padamelanipun dados onder kolektur, ing mangke para tiyang sami gadhaha pamuji, mugi-mugi mas Ngabei Surawerjaya wau ing salajengipun apikantuka kasenengan salamini- pun taksih sugeng wonten ing ngalamdunya. Wondening ingkang aggentosi mas Ngabei Surawerjaya, punika mas Ngabei Prawirawerdaya, jaksa ing Japara, saha kaprenah mantunipun piyambak. ========================== Palamartaning narendra. Sang Prabu Estri Enggalan jajuluk Piktoriyah, kala taksih kenya, adalem ing kadhaton Bikingham (mungkin Bokingham), boten pisan
anggalih yen ing tembe nadje jumeneng narendra, asru dipun lulu- ti, dening karerehanipun. Ing sawijining dinten Princes Piktoriyah wau anembung dhateng tiyang estri dhusun badhe amundhut gadhahanipun kuldi estri, ingkang kangge perlu puhanipn, kuldi wau inggih lajeng kaaturak- en, naming tiyang estri dhusun wau munjuk ing sang putri, ing sak mmongsa mangsanipun kalilanana tutuwi dhateng kuldi wau, sabab punika karengkuh mitranipun temen-temen, kancan ing ngrum inggih lajeng anglilani. Sareng Prines Piktoriyah yuswa 17 warsa jumeneng narendra gung ing Englan, anglangkungi andadosaken oreking praja, saking geng anggenipun bogadrawina, kathah para taruna ingkang nempuh byat sareng mulat dhateng narendradi. Samanten wonten durjana ingkang purun badhe anyidra dhateng sridewi, semunipun wonten ingkang ngutus, nanging kaselak kaunin- gan mila lajeng kabesta konjuk ing sang prabu kenya, rehning nembe jumeneng nata, mila sangget kewraning galih. Wasana sang prabu sareng wonten ing kadhaton amulat dhateng tiyang estri ingkang kapiji wau. Karsaaaa dalem andangu makaten: kapriye biyung pikirira, mungguh prakarane wong kang wani maring sun iku prayogane apa manira atrapi paukuman apa ora. Wangsulani- pun tiyang estri makaten: O gusti kawula Sinuhun, kajawi saking karsa dalem saha sampun pisan andadosaken daduka dalem sampeyan dalem punapa anglairaken pandangu lir leleresan punapa lir naren- dra gung, wangsulan dalem. Ya lir ratu ppangandikaningsun: lajeng tiyang estri sumungkem aturipun, manawi makaten gusti, atur kawula prayogi kaparingana apura saha kaluwarana, sang prabu dewi lajeng suka ing galih, sanallika andikakaken ngluwari durjana, sabab kagalih yen naren- dra makaten ing sawatawis kawajiban jumeneng ing sak inggiling angger. Ngayogyakarta ping 10 September 1867 Katandhan C.F.P. ==================== Serat sayogi katur tuwan CFW, Winter, guru ing pamulangan jawi, ingkang ngarang serat jurumartani, panuwun kula serat punika mugi kapacak ing jurumartani, ing dinten Kemis ngajeng punika. Pakurmatan konduripun panganten: Kanjeng Pangeran Ariya Cakradad- iningrat, led kawandinten saking sapeken: saking padaleman Sonta- kusuman, kondur dhateng dalemipun piyambak, ing malem Akad kaping 8 Jumadilawal taun Ehe ongka 1796. Ingkang dados pangajenging pakurmatan ingkang minongka Senapati ing lampah: Kanjeng Pangeran Ariya Kusumabrata, Kanjeng Pangeran Ariya Suryadipura, nitih kareta Piktoriyah pangirit kapal 4 rinengga ing busana adi, wingkinging kareta jajaran abdi iket-
iketan, ambekta ampilan kiwa tengen margi, ing tengah jajaran musikan, lajeng para bandara panji nitih titiyan kathahiun 15 sami mangadgem sami, utawi ing jaja rinengga ing pita oranye sasekaran, bab dara panji sadaya wau nak sanakipun panganten, lajeng titiyan kareta panganten, rinengga ing busana adi pangirit kapal 4 reta wau dhapur kusbak kalih cet jene, sakiwatengen kareta jajaran waos balongsong pethakan kathahipun, 12, dados 6 sisih, ingkang bekta abdidalem ngangge kulukan rasukan pethahkan kampuhan, lajeng sawingkngipun kareta ampilan upacara panganten kakung, lajeng upacara panganten putri numpak kareta, lajeng kareta ingkang sami dherekaken, awit pungkas jajaran ngajeng dumugi pungkas wingking, urut pinggir rinengga ing ngobor deda- melan Cina kathahipun 50 dados 25 sisih, ingkang bekta abdi bekel dhusun mangangge iket wulung rasukan sangklat abrit, bebet tuwuh watu, sakelangkung semuwa katingalan, anggen kula nngali awit alun alun kidul ngantos dumugi dalemipun panganten, saking kathahipun ingkang sami ningali uyel-uyelan, kula meh kajegur lepen jenes, kang mongka kula bekta anak: kula emban, saking adreng kula badhe ningali, saking umumipun ing kathah, kawonten- anipun pakurmatan samanten wau saking pirukun piyambak. Para kanjeng pangeran wayah dalem ingkang Sinuhun kanjeng Susuhunan Pakubuwana ingkang kaping V(5) punika ngatingalaken kanugrahani- pun ing luluhur sadaya. Katandhan Darmawaskitha. ============== Cariyos prasapanipun ingkang Sinuhun Kanjeng Sultan Agung Prabu anyakrakusuma ing Matawis, kados ing ngandhap punika. Kala ingkang Sinuhun Kanjeng Sultan Agung karsa anyarirani prang piyambak anglurug dhateng Pasiwalan, amethukaken mengsah saking Brangwetan, ing nalika campuh ing prang titiyan dalem lapal bendana, kalampahan ingkang Sinuhun Kanjeng Sultan Agung ngantos hawah saking tityan, sasampunipun salin titiyan kapal sanes lajeng madeg kasudiranipun ing wekasan mengsahipun sami kawon, Adipati ing Japan seda kasambuting ngayuda, sareng sabibaring prang ingkang Sinuhun Kanjeng Sultan Agung Andhawahaken prasapa makaten pangandika dalem, turuning sun ing wuri-wuri manawa prang aja ana kang anunggang jaran duwe bendana, bokmanawa angliling semi. Sareng ing ngalami lami kacariyos malih ingkang Sinuhun kanjeng Sultan Agung karsa anyarirani prang piyambak anglurug dhateng Wirasaba, kala campuh ing prang ageng dalem waos ingkang land- heyan kajeng wregu, punika landheyanipun putung samadyaning raga, mila ing sabibaring prang Ingkang Sinuhun Kanjeng Sultan Agung andhawahaken prapa makaten pangandika dalem, turuning sun ing wuri-wuri aja ana kang anganggo tumbak landheyan kayu wregu, bokmanawa putung satengahing payudan mundhuk angliling semi.
Boten antawis lami kacariyos malih ingkang Sinuhun Kanjeng Sultan Agung anglampahaken utusan kinen anglurug dhatng Balambangan, amargi ADipati Tawangalun akaliyan Adipati Wiranagara ing Balam- bangan sami balila boten purun sohan dhateng Matawis, punika ngantos sataun boten wonten ing kawekasanipun, malah misuwuring pawartos Adipati ing Balambangan boten amedali prang agung kasu- kan riringgitan totopengan kemawon, ing saben dinten tiyang matawis tansah prang kaliyan mengsah susulapan, sareng ingkang Sinuhun Kanjeng Sultan Agung mireng pawartos makaten wau, lajeng karsa tedhak anyalamur dhateng Balambangan, boten mawi ambekta wadya punggawa amung kaliyan abdi lelembat juru taman kemawon, karsa dalem amaung badhe aningali pratingkahipun adipati ing Balambangan, anggenipun anggung kasukan riringgitan totopengan punika, dumuginipun ing Balambangan, ingkang Sinuhun kanjeng Sultan Agung kenging paeskan gerah tingal ngantos kabuwanan, kausapan koncering dhesdhar malah sangsaya sanget, amargi agem dalem dhesthar mentas kalisahan lisah dilem, rahayunipun ing nalika punika kawonten parmnaning Allah ta'ala, Pangeran Kabo ing Tembayat angsal wangsit kinendhateng Balambangan, atutulung kasangkalanipun ingkang Sinuhun Kanjeng Sultan Agung, kalampahan dipun pitulungi dhateng pangeran Kabo ing ?Tembayat gerah dalem tingal sampun waluya lajeng kondur dhateng Matawis, ing ngriku ingkang Sinuhun Kanjeng Sultan Agung andhawahaken prasapa makaten pangandika dalem, turuning sun ing wuri-wuri aja ana kang angang- go lenga dilem. Ing ngalami-lami kacariyos malih ingkang Sinuhun Kanjeng Sultan Agung karsa anganggit wewahipun laguning sekar kawi, kawulangaken dhateng para putra santana sadaya, saking remenipun dhateng sekar kawi ingkang Sinuhun Kanjeng Sultan Agung ngantos andhawahaken pangandika makaten, turuning sun ing wuri-wuri yen ora bisa tembang kawi, sayekti ing sun jabakake darah ingsun. ============================ Ing ngandhap punika pratelanipun ingkang badhe kacariyosaken sadayaa, awit panjenenganipun Prabu Brawijaya ing Majapait ing- kang wekasan, punika apuputra satus sawelas, ing wingking badhe wonten cariyosipun satunggal tunggal, sapunika saweg agancaraken uruting putra ing Majapait kemawon. 1. Kang ibu garwa mangrembe putri danawa, raden Jakadilah, anama ARya Damar, dados adipati ing Palembang. 2. Kang ibu garwa pangrembe saking Bagelen, Raden Jaka Mekik, anama Arya Jaran Panolih, dados adiopati ing Sumenep. 3. Kang ibu putri ing Cempa, Retnapambayun, nama ratu ayu Andaya- ningrat ing Pengging. 4. Kang ibu garwa pangrembe, angsal adipati ing Gegelang,kang anama Arya Sumangsang.
5. Kang ibu putri ing Cempa, Raden Jaka Peteng, anama Prabu Anom Adiwijaya, lajeng nama Prabu Lembu Peteng, dados adipati ing Madura. 6. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jakamaya, anama Prabu Dewa Ketut, dados adipati ing Bali. 7. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Prabangkara, pinaringaken dhateng ki sungging mudha, lajeng kabucal dhateng nagari Cina. 8. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Krewet, anama Arya Samas, dados Adipati ing Burneyo. 9. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Kreteg, anama Arya Arung- naba, dados adipati ing Makasar. 10. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jakabala, anama Arya Sureng- gana, ingkang sinedan wonten ing ngalun-alun Majapait. 11. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Sujalma, anama Arya Suralegawa, dados adipati ing Balambangan. 12. Kang ibu garwa pangrembe, Retna BIntaro, angsal tumenggung Singabarong. 13. Kang ibu putri ing Cina, Raden Praba, paparab Raden Patah, dados adipati bintara ing Demak, anama Senapati Jimbun lajeng asisilih nama Panembahan Palembang, sareng jumeneng nata wonten ing Demak, anama Kanjeng Sultan Sah Ngalam Akbar, Brawijaya Sirulah Kalipaturasululah, Amiril Mukminin Tajudin Ngabdulkami- dan. 14. Kang ibu putri ing Wandhan, Raden Jaka Bondhan Kajawan, kaparingaken dhatng bubuyut ing Musahar, tanah pasisir ler wetanig Pathi, sareng diwasa kaparingaken dhateng kyai Ageng Tarub, lajeng dipun lih nama Raden Lembu Peteng ing Tarub. 15. Kang ibu garwa pangrembe, Retna Kadhaton, seda angendhat wonten ing Pengging. 16. Kang ibu garwa pangrembe, Retna Kasmala, nama Ratu Mas Kumam- bang, angsal adipati ing Japan, sasedaning laki, nunten pinak- ramekaken angsal Ajar Windu Sana ing wukir Merbabu. 17. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jakamulya, pinaringaken dhateng patih Gajahmada, lajeng dipun lih nama Raden Karoland- heyan, dados bupati pangarsa, anama Tumenggung Gajahmada. 18. Kang ibu garwa pangrembe, Retna Marsandi, krama angsal ki Juru Panirat, kang amara tapa wonten ing wukir Duk. 19. Kang ibu garwa pangrembe, Retna Marlangen, krama angsal adiapti ing Lowanu. 20. Kang ibu garwa pangrembe, Retna Sataman, krama angsal tumeng- gung Jaran Panolih, bupati ing Gowong. 21. Kang ibu garwa pangrembe, REtna Satapan, krama angsal Arya Bangah ing Kedhu, sasedaning laki, lajeng angsal Raja Pandhita ing GAresik. 22. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Piturun, paparab Raden
Arak Kali, dados adipati ing Pranaraga, anama Bathara Katong. 23. Kang ibu garwa pangrembe, Dewi REtnadi, angsal Kuda Panolih putraning Arya Baribin. 24. Kang ibu putri ing Cempa, raden Gugur, anama Prabu Anom Atmawijaya, sabedhaing Majapait dhateng kah sukuning ARdilawu, katelah padhekahanipun kawastanan ing gugur. 25. Kang ibu garwa pangrembe, REtna Kanistren, krama angsal Seh Sabil ingkang jinunjung nama Pangeran Arya Baribin. 26. Kang ibu garwa pangrembe, Retna Kaniraras, krama angsal Arya Pekik ing Sokawati. 27. Kang ibu garwa pangrembe, Dewi Ambar< krama angsal Arya Partaka 28. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Antar, anama Raden Suwongsa kang seda wonten ing tanah Kedhu. 29. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Loba, anama raden Ari- wongsa, sabedhahing Majapait dhadhekah wonten ing Pilang, lajeng kasebut nama Kyai Ageng Pilang. 30. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Dhandhun, anama Raden wongsapranasaa bedhaing Majapait anyakabat dhateng Kanjeng Susu- hunan Kalijaga, ing ngali nama Seh Bluwa-bluwu, kang muksa wonten ing Mantingan. 31. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Dhandhang, anama Raden Nawang Soka, kang muksa wonten ing lepen Wuluh, tanah Ardi Gang- sal. 32. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Bolot, anama Raden Kidang soka kang muksa wonten ing Majalegi. 33. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Borok, anama Raden Carangsoka, kang muksa wonten ing wukir Gedhong Suruwan. 34. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Balaro, anama Raden Banjaransari, kang muksa wonten ing wukir Taruwongsa. 35. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Balerong, anama Raden Malayasari, kang muksa wonten ing wukir Tanduk. 36. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Kurih, anama Raden Panyangkringan, kang muksa wonten ing wukir Gendhong. 37. Kang ibu garwa pangrembe, Dewi Sampur, kang muksa wonten ing wukir Candhini. 38. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Lawih, anama raden Kandhuruan, kang muksa wonten ing wukir Githa. 39. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Jadhug, anama raden Malang Sumirang, kang muksa wonten ing wukir Tiga. 40. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Balut, anama Raden Megatsari,kang muksa wonten ing wukir Mangir. Sajarah punika taksih wonten dumuginipun. ================== Tuwan Jaspres enko asuka uninga dhateng para priyantun, manawi ing tokonipun sapunika mentas tampi serat-serat waosan warni- warni, pratelanipun kados ing ngandhap punika:
Serat Pananggalan kangge ing taun walandi 1867 Serat pananggalan kangge ing taun jawi, 1627 dumugi taun 1815 Serat Tapel Adam Kidung macapat Kitab kur'an, tetedhakanipun ing tembung Arab kajawekaken Serat Pasindhen kagungan dalem Serat Lokapala Serat lalampahanipun Raden Mas Arya Purwalelana Serat Panji Jayeng tilam Serat Wulangreh sekar macapat Serat Manikmaya Cariyos aneh kalih atus kawandasa sakawan Cariyos aneh tigabelah Panembraman Serat Undhang-Undhang waradat pranataning nagara, tumrap sabawa- hing kasunanan. ============ Benjing enjing badhe anyuled sekar latu dadamelanipun tuwan Ores, sekaripun latu punika wonten ing pundi-pundi kemawon sampun dados pangaleman, dene sekar latu ingkang badhe kasuled ing dinten benjing-enjing punika kathah warninipun saha sakalangkung sae. Ing Surakarta para titiyang dereng nate aningali sekar latu ingkang kados makaten, mila pangajeng-ajengipun tuwan Ores, supados sageda kathah ingkang sami badhe aningali, saha saged pikantuk pituwasing sayah tuwin wragading pandamelipun sekar latu wau. Wonten sekar latu warninipun manawi kasuled lajeng katingal gambaripun kanjeng maharaja tuwin kanjeng ratu ing Nederlan, wah kanjeng pangeran Pan Uranye, punapa malih dadamel ing Nederlan, katingalipun gambar wau kakepang ing latu sakalangkung sae urubi- pun, saha gentos-gentosan tan warni, sawatawis ting ageng badhe kaumbulaken, wonten ingkang katingal sekaripun latu kados patama- nan sekar, umbul amedalaken sekar-sekkar, sawer mubeng, cekakipun kathah kemawon sanes-sanes warninipun, kados ingkang kasebut ing serat pratelanipun tuwan Ores ingkang sampun kaideraken, sdaya sakalangkung sae saha ngeram-eramaken. ======================= Tuwan Ores badhe anyuled sekar latu sakalangkung ageng tuwin sae, benjing ing dinten Jumungah tanggal kaping 13 September wanci sonten pukul wolu, wonten ing ngalun-alun. Menggah reginipun palenggahan kados ing ngandhap punika: Menggah palenggahan pangkat satunggil tiyang sepuh, 2 rupiyah, 50 sen. Menggah palenggahan pangkat satunggil tiyang rare, 1 rupiyah, Menggah palenggahan pangkat kalih tiyang satunggil 1 rupiyah Menggah palenggahan pangkat satunggil tiyang Cina,50 sen Menggah palenggahan pangkat satunggil tiyang Jawi 25 sen Wondening sagedipun pikantuk kar, punika titiyang atumbasa ing griyanipun tuwan jaspres enko, utawi titiyang saged atumbas
wonten gladhag ing dinten badhe panyuledipun sekar latu, para priyantun kenging sami milih palenggahan ing wakat satunggil, mawi bayaran malih 25 sen, palenggahan satunggil Katandhan Ores. ======================= Menggah lotipun loterei ing ?Samarang titiyang taksih saged pikantuk atumbas ngantos dumugi tangal kaping 15 wulan September punika, manawi sampun kalangkung boten saged pikantuk malih. Katandhan P.W.P. Got. ========================= Para tiyang ignkang taksih gadhah sambutan dhatng kantor lelang iong Surakarta kala ing wulan Mei 1867, ing mangke sami emutaken, mugi ambayara sambutanipun wau saderengipun utawi satelasipun wulan September punika, manawi boten angleksanani ing pambayrai- pun, para tiyang wau badhe katagih medal saking pangadilan. Surakarta ping 2 September 1867 Ingkang nguwasani kantor lelang katandhan tuwan Bosower. ========================= Loteri karet Amerikah, kaliyan kapalipun kalih rakit, ingkang sarakit mawi pakeyanipun. Kauntunganing loteri wau kapratelakaken ing ngandhap punika: Kauntungan ingkang kapisan warni kareta wau sakapalipun sarakit wah pakeyanipun. Kauntungan ingkang kaping kalih warni kapal sarakit. Cacahing lot 150 iji, ing dalem salotipun pengaos sadasa rupiyah, wonmdene pamainipun mawi dhadhu titiga kabucal kaping tiga, sinteningkang pikantuk ongka kathah piyambak badhe angsal kauntungan ingkang kapisan dene ingkang angsal ongka sakedhik piyambak punika wajib anggadhahi kauntungan kaping kalih. Ing sak derengipun loteri punika kamain yatra pangaosing lot sampun kedah kabayat rumiyin. Dinten sapaining loterei badhe katamtokaken ing tembe Katandhan tuwan Jaspres enko. ===============
Ongka 38, 19 September 1867 sapanunggilanipun. Kanjeng Tuwan Mister F.A. Lodhon ingkang wau dados Asisten Resid- hen Pulisi ing Samarang, sha sampun kalilan pamit dhateng nagari Walandi utawi dhateng tanah ing pundi-pundiya sajawinipun tanah Indhiya Nederlan laminipun ing dalem nem wulan, amargi saking sakit, ing mangke pamitipun wau kasuwak awit saking panuwunipun piyambak, ing salajengipun kanjeng tuwan Asisten Residhen Lodhon kaparingan wahel. Tuwan F.Perek dhokter twedheklas, ing mangke kakulawisudha dados dhokter irseteklas ing Surakarta. Tuwan F.Y. Pankappen dhokter irsteklas ing Surakarta, ing mangke elih dados dhokter wonten ing Pulo Bangkah. Kanjeng Tuwan ND. Lamres Pantorenboreh, Residhen ing Surakarta, ing mangke anuwun pamit kalilan ing dalem kalih taun dhateng nagari Walandi, amargi saking sakit. Kanjeng Tuwan Mister S.C.H. Nederbureh, Inspektur Panpinansi, ing mangke kakula wisudha dados Residhen ing Cirebon. Kanjeng Tuwan P.C.Winmalen ingkang wau dados Asisten Residhen ing Banyuwangi, ing mangke kakula wisudha ddos Residhen ing Japara. ============== Pawartos warni-warni Menggah ingkang kasebut ing serat kakacinganipun Kanjeng Maharaja Walandi ing Bab kaping sapisan, katitimangsan kaping 17 wulan Juli ing taun 1867, Kanjeng Tuwan N.Tranranen Minister Pan KO- loniyen ait saking panuwunipun Piyambak ing mangke kalilan kendel kalayan urmat anggenipun dados MInister Pan Koloniyen, mawi kaparingan panrima bab temen-temening anggenipun smpun anglampahi pandamelanipun, dene ingkang kasebut ing serat kakacinganipun kanjeng Maharaja ing bab kaping kalih, kawrat ing serat kakancin- ganipun Kanjeng Maharaja wau, Kanjeng Tuwan Y.Y. ASselman Burge- mister ing Til tanah Nederlan saha ingkang wau dados residhen ing Ngayogyakarta, ing mangke kakula wisudha dados minister Panko- loniyen, tumindakipun ing prakawis punika kala tanggal kaping 20 wulan Juli ing taun 1867. Ingkang nguwasani baita-baita kapal asuka pratela bab sakathahing baita kapal ingkang smpun anandhang kasangsaran tuwin kerem wonten ing saganten, saha gunggunging para titiyangipun ingkang sami pejah kabalabak, menggah pratelanipun kados ing ngandhap punika. Ing salabetipun taun 1866 baita-baita kapal ingkang sami kasang- saran kathahipun 11711, baita kapal samanten wau ingkang ical boten kantenan, 98 ingkang katilar dening titiyangipun, 341 iji ingkang tumbakan, 1858, awit saking tumbakan wau ingkang karisa- kan sakedhik wonten 492 ingkang kerem 198 baita, ingkang keli 530 ingkang kandhas 3381 baita kapal ingkang kandhas wau ingkang kenging kapitulungan 1872 sanesipun sami kerem, ingkang kapendhet
ing bajag 36 ingkang karisakan saking pandamelipun titiyang durjana baita 18 ingkang kabesmi 173 ingkang kapitunan awit saking lepating panatanipun panggenan wawratan wonten baita 605, iji ingkang bocor, 1197, ingkang kecalan rante tuwin jangkar, 743 ingkang karisakan awit saking kiranging pirantos utawi areng sela, 294, ingkang kecalan layar tuwin pirantosipun tangsul baita 1048. Saking pratelanipun baita kapal, 11711 wau ingkang ical babar pisan, 2234, ingkang ical wawratanipun 1946, menggah para titi- yanging baita-baita kapal ingkang sami pejah kathahipun 2644 wondening baita kapal samanten kathahipun wau ingkang sami ka- sangsaran 10627 baita mawi layar, ingkang 1086 baita kapal asep, awit saking punika andadosaken tondha bilih baita kapal asep kirang kuwatosipun katimbang kaliyan baita kapal layar. ==================== Wonten tiyang asuka kabar kapacak ing serat pakabaran ingkang kanamanan Bintang Timur,mawi tondha asta T.N.T.Pratelanipun kados ing ngandhap punika. Wonten kaji gagriya ing peken S, punika kesah atutumbas dhgateng peken ing P. tebihipun watawis kawantengah pal saking griyanipun, ing ngriku kaji atumbas setulup kalih iji tuwin piring ageng kalih dhosin, sareng makaten kaji tumunten kesah angupados kuli, badhe dipun ken ambekta tutumbasanipun wau, ananging kaji badhe amilih kuli ingkang bodho, pamurihipun supados angsala mayar iong bab betahanipun, kalampahan kaji anggenipun angupados kuli ingkang bodho nbgantos amubeng ing peken, boten saged angsal, wasana kaji kapanggih kaliyan kuli banten, punika katingal bodho sanget, kaji apitaken dhateng kuli banten makaten: "apa kowe gelem anggawa barang", kuli amangsuli : "inggih purun, ananging badhe kabekta dhateng ing pundi, kaji wicanten: "marang pasar S, apa kowe wis tau anggawa barang marang pasar S," wangsulanipun kuli manawi dereng nate ambekta barang dhateng ing ngriku, anang- ing dolan-dolan dhateng pasar S sampun anglampahi. kaji wicanten malih: lah yen mangkono dadi kowe wios sumurup ing dohe, ayo mareneya, delengen barange kang arep dak kon anggawa ing kowe. Sasampunipun kuli banten amariksani barang ingkang badhe kabekta, kaji lajeng apitaken makaten: "pira buruhane", kuli amangsuli: "Inggih, kula nyuwun satengah rupiyah kemawon, Kaji sarneg mireng wangsulanipun kuli amung anedha berahan satengah rupiyah, ing sanalika kendel, saha anginten manawi kuli banten sakalangkung bodhonipu, awit saing sakedhik sanget anggenipun anedha berahan, mongka ngadat ingkang sampun kalampahan berahanipun sarupiyah. Sareng makaten kaji apitaken malih: dhuwit satengah rupiyah iku cukupe kok pangan dadi pirang dina; kuli amangsuli: awit mangke sonten dumugi ing dinten benjing enjing kemawon amesthi sampun
telas,kaji wicanten: yen mengkono dhuwit satengah mau sap[erle ing ngatase kowe, sabab ora nganti lawas kanggone banjur enetek mara ta saiki pilihen bab oleh mu bakal anggawa barang saka ing kene tekane ing ngomahku, atompa dhuwit apa wuwulang kang kena ko anggo salawasmu urip, sareng kuli banten mireng wicantenipun kanji ingkang kados makaten wau, saha aningali dhateng serbanipun kaji sakalangkung singer saha wingit nityanipn, mila lajeng milih atampi wuwulang kemawon, ing sanalika punika kuli amangsu;i makaten: manawi pareng kula mugi sampeyan paringi wuwulang kema- won, awit kala kula katilar ing bapa, kula taksih alit, dados kula dereng ngantos angsal wawulanging bapa, kaji apitaken: kiramu manawa kowe anggawa barang barang iki tekjan ing ngomah ku nganti leren ping pira ana ing dalan, kuli amangsuli: panginten kula kaping tiga dumugi ing dalem sampeyan, inggih leres barang- barnag punika entheng, ananging pambektanipun boten kenging grusa-grusu, bok manawi pecah, kaji wicanten: iya bener, ananging samongsa kowe leren bae aku angenehi wulang siji, supaya tekane ing ngomah ku kowe bisaha atompa wuwulang telu. Sareng makaten kuli lajeng anyek ambtka baranging kaji, antawis dumugi kalih tengah epal tebihipun kuli lajeng kendel ing lam- pahipun, kaji anututi lampahing kuli, lajeng tumut kendel, ing nalika samanten kaji wicanten: saiki rungokna kang becik aku arep aweh wulang siji marang kowe mengkene: wong mikul karo wong lumaku legeh iku ana kang milih mikul, nanging kowe aja ngandel, sareng kaji sampun suka wulang ingkang kados makaten wau, lajeng sami anglajengaken lampah. Antawis angsal kalih tengah epal malih, kuli kaliyan kaji sami kendel malih, dene kaji asuka wulang kaping kalihipun, suraosing wulang makaten: wong dolan- dolan asangu dhuwit karo ora, iku ana kang milih ora asangu dhuwit, nanging kowe aja ngandel: awit saking sareh ing pambudi kuli boten katawis ing napsunipun, panyiptaning kuli sanadyan wulang kakalih wau boten prayogi pisan pisan, bok manawi ulang- ing kaji tiganipun badhe sakalangkung prayogi, mila kuli angla- jengaken anggenipun ambekta barang ngantos dumugi ing griyanipun kaji. Menggah griyanipun kaji punika gedhong ageng saha sakalang- kung sae, wah sakalangkung prayogi pasang rakitipun salebeting griya. Sasampunipun sami dumugi ing griya, kaji wicanten akaten: mengko aku bakal aweh wulang siji negkas marang kowe, yen uwis barang iki nuli angkaten maneh manut ing pituduhku, mara rungokna wulang ku iki: ana wong tutur bodhone angluwihi saka kowe, nanging kowe aja ngandel, kala samanten kuli banten sakalangkung napsunipun, kalampahan naposunipun anukulaken kasagedan tuwin kakendelan, wadhah ing barang-barang ingkang kabekta lajeng kajongkit dening kuli, kadadosanipun setolup kaliyan piring sami remuk sadaya,
sasampuning makaten kuli lajeng wicanten: tuwan kaji manawi wonten ingkang mastani setolupo tuwin piring sami remuk, punika tuwan kaji sampun pitados. Menggah kasagedan wau prayogi manawi kadamel anjageni sariranipun piyambak, sampun ngantos kadamel ambalithuk dhateng titiyang sanes, awit manawi tiyang bodho ingkang kabalithuk tukul kas- agedanipun, punika asring andadosaken pitunanipun tiyang ingkang saged. ===================== Serat saking Ngayogyakarta katitimangsan kaping 5 wulan September punika, anyariyosaken kados ing ngandhap punika: Kala wingi para tiyang ing Ngayogyakarta sami atampi prateondha renaning manahipunpara titiyang ing Surakarta, awarni arta saking kas komidhi kathahipun 735 rupiyah langkung 50 sen, kakintunaken dhateng Ngayogyakarta, manawi kaetang kaliyan arta ingkang sampun kakntunaken ing ngajeng dhateng Ngayogyakarta, dados gungungipun 1735 rupiyah langkung 50 sen, dados arta samanten kathahipun wau minongka panjurung pitulungan dhateng titiyang ingkang sami kamlaratan awit saking wonten lindhu kala kaping 10, wulan Juni ingkang sampun kalampahan. Ingkang punika para tiyang mugi sammiya suka kurmat dhatneg ingkang sami anguwasani komidhi, dene ingkang anguwasani komidhi punika sampun sami saged amikantukaken arta ingkang kadamel panjurung pitulung ing kasaenan saking ingkang sami bingah anin- gali komidhi, punapa malih para tiyang inggih samiya asuka kurmat dhateng para tiyang ing Surakarta ingkang sampun sabiyantu angge- nipun anglampahaken pikajengan ingkang utami wau. ================== Wonten pawaros kados ing ngandhap punika: Kala wingi griya ingkang pancen kadamel kantor saha griya kamben- gan sanesipun kakalih ing kedhu jawi sami kabesmi, menggah jalar- aniun kabesmi punika saking kapaletikan latuning kareta asep. ================= Wonten tiyang anama S.T.P. agadhah panedha dhateng para priyantun ingkang sami remen amarsudi kawruh, mugi sami karsaha anerangkaen pitembungan ingkang kasebut ing ngandhap punika: Anyupena punika punapa Awit saking punapa tiyang nyupena sabab punapa dene titiyang manawi tilem mawi nyupena. Supenan makaten punapa wonten tegesipun Supenan punika punapa kenging kaanggep temen. Ing wasana kang anama STP gadhah panedha malih supados para priyantun samiya karsa amaringi katrangan bab [panggenan tuwin warnining mathinipun kapal kadosta: Nilakondha
Trajumas Dewa nglayang Suku panggung Jaga mungsuh Songgabuwana Darumanguntapa asthawindu asthadana sabda tawang bujongga ura-ura surenggana dhandhangleksantara dhandhangnyawa, Mil STP, gadhah panedha makaten awit ing tembe pamanggihing para priyantun satunggil-tunggilipun badhe andado- saken kaindhakaning kawruh. Sajarah punika, candhaking cariyos putra ing Majapahit. 41. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Puring, seda dereng diwasa, amargi gerah turas. 42. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Dobras, anama raden Samawung, kang muksa wonten ing wukir pura. 43. Kang ibu garwa pangrembe, Dewi Sakati, kang muksa wonten ing wukir soka. 44. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Tuwa, anama Raden Banyakwulan kang muksa wonten ing wukir Ijem Prambanan. 45. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Maluwo, anama Raden Banyak modang kang muksa wonten ing wukir ijem Prambanan. 46. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Lanang, anama Raden Banyak Dhalang,lajeng ngalih nama Raden Banyak Bakung, kang muksa wonten ing wukir Ondha. 47. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Lanjing, anama Raden Banyak Patra kang muksa wone ing wukir Andong. 48. Kang ibu garwa pangrembe, Dewi Ranten, seda timur, grah cacaren 49. Kang ibu garwa pangrembe, anama raden Banyakwidhe seda prang aanglurug dhateng timur 50. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Semprung, anama Raden Tepas,kang kagungan kalangenan buwaya, awasta punjeng gorong, raden Tepas wau mentas mantuk saking anglurug dhateng timur kadukan ingkang rama, lajeng kesah saking Majapahit, adhedhekah wonten ing Barodhot tanah Kadhiri celak ing Kartasana, Raen Tepas lajeng kasebut nama Kyai Ageng Barodhot. 51. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Gambyong, seda timur 52. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Umyang, nama Arya Tiron, kang muksa wonten ing wukir Soka.
53. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Lembese, nama Raden Pecat Tonda, kang muksa wonten ing wukir Jaler, Tanah Pranaraga. 54. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Salirih, nama Raden Ondhemoi, kang seda ing paprangan Majapait. 55. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Doyok, nama Raden Man- guri, kang seda wonten ing Rawa Dalem. 56. Kang ibu garwa pangrembe, Dewi Paniwen, anama Dewi Angron- sari, kang muksa wonten ing guwa Kawidadaren, tanah Pacitan. 57. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Tambak, seda timur. 58. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jakalawung, nama Raden Panin- gron, kang muksa wonten ing Jati, tanah Kikaponjang. 59. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Dorang, nama Raden Atasingron, inggih muksa wonten ing Jati. 60. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Balado, nama Raden Barat Katiga, kang seda wonten Wanapace. 61. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Balabur, nama Raden Sapugarut, inggih seda wonten ing Wanapace. 62. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Budhur,nama Raden Tawan- galun, kang seda ing paprangan Majapait. 63. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Gurit, seda timur. 64. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Bolang, nama Raden Kerek Bolang, kang seda wonten ing paprangan Majapait. 65. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Lengis, nama Raden Jejetan, inggih seda ing paparangan Majapait. 66. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Guntur, Seda timur. 67. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Malad, nama Raden Pan- jangjiwa, inggih seda ing paprangan Majapait. 68. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Morang, nama Raden Pulang Jiwa, inggih sed ing paprangan Majapait. 69. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Jothang, nama Raden Singapadu, seda suduk salira. 70. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Kadhuwu, nama Raden Singanagara, kang seda wonten wukir Geneng, tanah Jamus. 71. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Karawu, nama Raden Macanpura, kang muksa wonten ing wukir Geneng, tanah ing Jamus. 72. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Tanduran, nama Raden Kiswa, kang muksa wonten ing wukir Gebang Tinatar. 73. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Pangalasan, kang seda karencan ing lelebat wonten ing wana tanah Majapait. 74 . Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Krendha, nama Raden Pakulahar, kang muksa wonten ing wukir Unggarana, tanah ing Wirasaba. 75. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka JInggring, nama Raden Narawita, kang muksa wonten ing wukir Braja. 76. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Salembar, nama Raden Panangkilan, kang muksa wonten ing wukir sewu. 77. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Tangkeban, nama Raden
Wanengwulan, inggih muksa wonten ing wukir sewu. 78. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Buras, nama Raden Pasi- singan, inggih muksa wonten ing wukir sewu. 79. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Tamburu, nama Raden Saliingsingan inggih muksa wonten ing wukir Sewu. 80. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Tambula, nama Raden Terusan, kang muksa wonten ing wukir jaler, tanah Mekenan Pajang. 81. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Lambang, nama Raden Astacapa, kang muksa wonten pasisir kidul ing Tunjungbang. 82. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Laru, nama Raden Wanala- pa, kang muksa wonten ing wukir Tapak Tanah Weru. 83. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Lemuru, nama Raden Katawengan, inggih muksa wonten ing wukir Tapak tanah Weru. 84. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Doplang, nama Raden Yudanagara, kang muksa wonten saganten wedhi. 85. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Semplo, nama Raden Sewagiri,kang muksa wonten ing wukir Canggalan, tanah Pacitan. 86. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Beluk, nama Raden SA- wunggaling, inggih muksa wonten ing wukir Canggalan. 87. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Panekti, nama RAden Tawangsari, kang muksa wonten ing Pongangan. 88. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Pamunah, nama Raden Sumabau, kang muksa wonten ing wukir Gajahmungkur. 89. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Panatas, nama Raden Panurta kang muksa wonten ing teleng. 90. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Walakas, nama Raden Dewantara, kang muksa wonten ing Kedhung Panjang, tanah ing Kaduwang. 91. Kang ibu garwa pangrembe,Raden Jaka Raras, nama Raden Loka- nonta, kang muksa wonten ing Oya. 92. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Samas, nama Raden Ariya Suni, kang muksa wonten ing Manggis, tanah ing Kaduwang. 93. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Gedhug, nama Raden Dewaruci, seda aliyan tiyang durjana, wonten ing margi tanah Pranaraga. 94. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Gathot, nama Raden Balaruci, inggih seda prang kaliyan durjana wonten ing margi tanah Pranaraga. Sajarah punika taksih wonten dumuginipun. ============================ Benjing ing dinten Senen Tanggal kaping 28 wulan September puni- ka, badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan Y.A.Manuel ing loji wetan Surakarta, menggah ingkang badhe kawade barang toko warni- warni tuwin inuman sapanunggilanipun. Benjing ing dinten Kemis tanggal kaping 26 wulan Sep[tember punika, badhe wonten lelang ing griyanipun Tuwan G.F. Ris ing Kebaron menggah ingkang badhe kawade, barang dandosan griya warni-warni sapanunggilanipun.
Benjing ing dinten Senen tanggal kaping 30 wulan September puni- ka, badhe wonten lelang ing dalemparensidhenan menggah ingkang badhe kalelang, kapal rakitan tuwin prabot kapal kareta, punapa malih dadosan griya sapanunggilanipun. ===========================
39, 26 September 1867 Ingkang kasebut ing serat kakancinganipun Kanjeng maharaja, katitimangsan kaping 29 wulan Mei, 1867, ongka 54 Kanjeng Tuwan Jonghir,Pan Kapellen ingkang wau dados Residhen ing Samarang, saha sapunika saweg wonten ing nagari Walandi amargi saking pamit, punika awit saking panuwunipun piyambak ing mangke kaman- tunan kalayan urmat anggenipun dados residhen, mawi kaparingan pensiyun. Kanjeng Tuwan Y.H.C.Pandheik Asisten Residhen kareh ing Kanjeng Tuwan Residhen tanah kidul tuwin wetan ing Borneyo, ing mangke kamantunan kalayan urmat anggenipun dados asisten residhen mawi kaparingan wahel. ================== Pawartos warni-warni. Pawartos ing Surakarta. Ing dinten Senen Wage, tanggal kaping 23 September ing taun 1867, utawi tanggal kaping 24 wulan Jumadilawal ing taun Ehe ongka 1796, ingkang Sinuwun Kanjeng Susuhunan Pakubuwana kaping 9, miyos ing pagelaran pinarak wontening bangsal pangrawit, Kanjeng tuwan residhen, saha para abdi dalem wadana kaliwon sapangandhap sami pepakan sadaya, ing wanci pukul sadasa dhawah ing pangandika dalem, Kanjeng Rahaden adipati Sasranagara, mongsa, tiyang tani, lepen, kados adat ingkang sampun kalampahan, nunten angunjuk wilujengipun Kanjeng guprenur jendral ing Nederlan Indiya,nunten angunjuk wilujengipun Kanjeng tuwan residhen ing Surakarta, boten antawis dangu ingkang sinuhun Kanjeng Susuhunan kondur angadha- ton, Kanjeng Rahaden adipati Sasranagara kalilan kondur dhateng kapatiyan, kadherekaken para andi dalem wadana kaliwon panewu, mantri sadaya, dumugi ing kapatiyan lajeng abujana boten kikiran- gan punapa-punapa, mila pamujinipun para andidalem ing Surakarta sadaya, ingkang mugi-mugi Kanjeng Rahaden adipati Sasranagara lestantuna angsal pangestu dalem, lulus sadados pandam pangauba- nipun para abdi dalem sadaya, saha panjanga ingkang yuswa wilu- jenga ing sapanginggilipun. ============ Serat Pakabaran Inggris anyariyosaken lalampahan kados ing ngand- hap punika: Wonten tiyang neneman ngumur kalihdasa taun lumampah aningali sato kewan dhateng panggenan ingkang pancen kadamel angingah sato kewan wau, saking watawis tiyang neneman punika dereng nate aningali panggenan sato kewan ingkang kados makaten, ing nalika samanten tiyang neneman sakalangkung remen aningali bruwang ingkang sami kapanggenaken wonten ing luwangan ageng, sareng makaten topinipun tiyang neneman rentah kalebet ing luwangan panggenan bruwang, sareng bruwang aningali topi lajeng sami rebatan topi punika, andadosaken boten renaning manahipun tiyang neneman ingkang gadhah topi, boten saronta tiyang neneman amenek
pagering panggenan sato kewan, lajeng medhun dhateng lebet, tumunten menek ing uwit ingkan gpancen katanem wonten satengahing luwangan kandhang bruwang, sareng tiyang neneman medhun saking uwit dumugi ing ngandhap panggnean bruwang, lajeng katubruk ing bruwang, saha kabanting ing siti, bahd ekasuwek-suwek, kala samanten tiyang neneman amesthi badhe kalampahan kasuwek-suwek ing bruwang, bilih boten lajeng a katulungan dening kang jagi sato kewan. Manawi tiyang neneman badhe kasuwek-suwek ing bruwang punika awit saking panjelehipun para tiyang ingkan gsami ningali sato kewan wonten panggenan ing ngriku, kalampahan tiyang neneman kapitulungan dening tiyang ingkang jagi sato kewan, saha lajeng kainggahaken saking luwangan sareng sampun dumugi ing nginggil, ingkang jagi sato kewan apitaken dhateng tiyang neneman ingkang suwek jasipun saking dening kacakar ing bruwang, pitembunganipun makaten: "ya gene kowe nganti kurang surup mu wani lumebu ing luwangan panggonan bruwang". Wangsulanipun tiyang neneman maka- ten: "amesthi bae aku ora sumurup manawa bruwang iku agawe ala maring wong". ========================== Rembagipun tiyang ewah. Serat pakabaran inggris anyariyosaken kados ing ngandhap punika: Wonten grema alangkung sangajenging pageripun griya panggenan titiyang ewah ing Londhon tanah Inggris, grema wau ambekta sanja- ta saha akalung pirantos wadhah peksi ingkang pejah kasanjata, punapa malih anuntun kapalipun,wah anyepengi tangsuling sagawon kakalih. Ing nalika samanten titiyang ewah sami panuju angisis wonten ing pakebonanipun griya wau, nunten wonten tiyang ewah satunggl anyelaki pager wau, saha lajeng wicanten dhateng grema, pitembunganipun apitaken makaten: Kowe duwe jaran banget becike, pira regane jaranmu iku. Grema mangsuli: pitungngatus rong puluh rupiyah. Tiyang ewah apitaken malih: asumu loro iku siji regane pira, wangsulianipun grema manawi sagawonipun satunggil regi 240 rupiyah. Tiyang ewah apitaken malih: apa isine piranti gawe wadhah manuk kang mati ko bedhil, grema mangsuli: manuk burcet siji. Tiyang ewah apitaken: pira regane manuk Burcet siji iku, Grema mangsuli: saiki kiraku regane manuk burcet siji 72 sen. Sareng tiyang ewah mireng wangulanipun grema,bilih peksi burcet satunggil amung regi 72 sen, lajeng wicanten makaten: "E sobatku grema, kowe dak rembugi anunggang jaran mu saiki, kespuren jaran- mu iku, supaya rikata ing palayune sarta bisa gelis lunga saka- ing kene, awit manawa kang nguwasani para wong edan aliwat ing kene, sarta karungu manawa wong pinter kaya kowe ametokake dhuwit 1200 rupiyah, supaya bisaha amateni manuk siji, sarta tompa dhuwit mung 12 sen sumurup regane manunk kang ko pateni, iku bok manawa kowe nakal dicekel dening kang nguwasani para wong edan
mau, sarta banjur kagedhong digentekake ing ngaku kene.. ======================Panuwun kula dhateng tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani, mugi dhangana ing karsa, amacak serat kula punika wonten ing Jurumartani. Kula punika sakalangkung remen amarsudi sageda amaos seratan jawi saking nagari ngamonca, kalampahan kula ing saben dinten angupa- dos seratanipun titiyang ngamonca wau dhatng ing kampung-kampung salebeting nagari kula ing ngiki kadosta: dhateng kampung Kalura- man, Sangkrah, Nusupan, Kauman sapanunggalanipun panggenaning para dusafar ingkang sami asring kekesahan gagramen dhateng nagari ing ngamonca, utawi kintun-kinintunan serat kaliyan titiyang tanah ing ngamonca wau. Manawi kula angsal seratan ingkang angel kaungelaken, saha boten saged angungelaken piyam- bak, kula lajeng angupados tiyang ingkang saged angungelaken seratan punika saking sampun kulinanipun, malah nate kula an- gepahi dhateng tiyang ingkang saged angungelaken wau, dene parmih ula amarsudi sagedipun angungelaken seratan saking nagari ing ngamonca, punika amung sakedhik prelunipun, menggah prelunipun wau amung sageda kulina dhateng seseratan ingkang sampun ical dhapuring aksara jawi, dados kula upamekaken kados ambudi kawruh, awit ungelng seratan punika jawi nanging aksaranipun anilar kawujudanipun ingkang sayektos. Menggah ngadhatipun ing jaman sapunika seratan jawi kathah warni- nipun, malah manawi ingkang anyerat gumaib, seratanipun lajeng tumut gumaib, kados pundi dene kula amastani seratan gumaib, , punika kula tingali saing rerengganipun, awit wonten aksaranipun ingkang mawi elung kacang, saha angatingalaken sirah itawo suku- nipun kemawon, kadosta: ma, sa, da, punika amung kaserat sirahi- pun kemawon, dene sukunipun katilar, dados kaserat amung sapalih. ha, ta, ingkang kaserat amung sukunipun kakalih,, sirahipun kabucal, dados boten wonte bedanipun ing dhapur kados: ra, maka- ten ugi panyeratipun panunggilanipun aksara jawi, sadaya sami kaewahan ing kawujudanipun. Menggah ewahing panyeratipun aksara jawi, punika panginten kula bokmanawi saking gumaib tuwin lumuhipppun ingkang nyerat, utawi saking boten angsal wuwulang, dados sagedipun anyerat saking rerekan piyambak, mila manawi taksih makaten lammpahipun titiyang ingkang sami remen angeahaken kawujudanipun aksara jawi, amasthi lami-lami aksara jawi badhe sirna kawujudanipun ingkang sayektos, ananging sareng ing taun 1852, Kanjeng Gupremen katrsa ayasa pamulanganipun para murid cacalon guru-guru jawi, punika angica- laken sumelanging manah bab badhe sirnaning kawujudanipun aksara jawi wau, awit para guru kadadosanipun saking murid-murid ing pamulangan wau sami badhe dados pikekah anglulusaken wontenipun aksara jawi tulen, mila ing mangke kula kedah asuka kurmat saha
sukur dhateng kawontenanipun pamulangan para murid cacalon guru- guru jawi wau. Surakarta kaping 22 September 1867. Katandhan A.S. ===================== Panuwun kula dhateng panjenenganipun tuwan ingkang ngarang Serat Jurumartani ingkang mugi-mugi, serat kawula punika, kkapacak wonten ing Jurumartani. Kawula pun Ngabei Karyasastra, mantri ing nagari Bogor, angatu- raken kalepatan, ingkang akathah-kathah, dhateng para priyantun ing nagari, Surakarta, utawi dhateng para priyantun ing nagari Ngayogyakarta, dene kawula akamipurun, nyuwun saserepan margi, saking sangetipun anggen kawula kapingin pirsa, ingkang dados sasebutanipun, para gusti kawula ing nagari Surakarta, utawi para gusti kawula ing nagari Ngayogyakarta, ingkang kakung, saha ingkang putri. Yen ta kawula gadhah apa wong sadherek, saestu apitaken, dhateng pawong sadherek, sarehning kawula boten gadhah pawong sadherek wonten ing nagari Surakarta, utawi wonten ing nagari Ngayogyakar- ta, dados anemah angaturaken serat, wonten ing Jurumartani, ingkang supados para priyantun waskitha, palamarta, ing nagari Surakarta, utawi ing Ngayogyakarta, amaringana piwulang, kasebut wonte ing serat Jurumartani. Saking sangetipun anggen kawula kedah pirsa ingkang terang, ngantos kawula lampahi, narutus tetaken dumugi nagari Batawi, tansah damel petengipun ing manah. Pratelanipun ingkang amtetngaken manah kawula wau. Bab sasebutanipun para gusti ing nagari Surakarta, kalih para gusti ing nagari Ngayogya, saben kawula apitaken dhateng sanak sadherek ingkang saking nagari Surakarta, tuwin sangking nagari Ngayogyakarta, saestu geseh-geseh snjangipun, ngantos langkung tiyang kalih dasa. Boten wonten ingkang rujuk jangkep tiga. Saking pangraos kawula, sampun dados leresipun, kawula alit wau, pirsa asasebutanipun ing gusti, jawi, menawi boten pirsa dhateng sustinipun dados dede nama kawula. Ingkang prelu kawula pitakekaken. 1. Bab putra dalem ingkan sinuwun, ingkang miyos sakin ggarwa dalem, kanjeng ratu, kados pundi sasebutanipun, kala timur, punika wonten ingkang cariyos, kasebut gusti rahaden mas, wonten ingkang cariyos, bendara raden mas gusti.Sareng sampun diwasa, kasebut kanjeng gusti pangeran Arya utawi kanjeng gusti pangeran dipati arya. Ingkang miyos putri, ti,muripun kasebut gusti raden ajeng, wonten ing kang cariyos gusti bendara, raden ayu, sareng sampun diwasa kasebut gusti kanjeng ratu.
2. Bab ratu garwa dalem ingkang sinuhun, punika wonten ingkang cariyos sadaya, ingkang sampun nama kanjeng ratu, garwa dalem sinuhun Surtan Ngayogyakarta, ingkang sapunika, mangkaten boten kasebut gusti kangjeng ratu,inggih namung kasebut kanjeng ratu kimawon. 3. Bab putra dalem ingkang miyos saking garwa ampeyan, timuripun kasebut bendara rahaden mas, sareng sampun diwasa, kasebut kan- jeng pangeran arya. Ingkang miyos putri timuripun kasebut bendara raden ajeng, sareng sampun diwasa, sinebut bendara raden ayu, wonten ingkang cariyos, kasebut bendara gusti raden ayu. 4. Bab para gusti sentana, kados ta wayah dalem, sapangandhap, ingkang sami jumeneng pangeran, punika wonten ing kang cariyos, kasebut bendara pangeran wonten ingkang cariyos sedaya para bendara, ageng alita, samongsa sampun jumeneng pangeran, sasebu- tanipun inggih kanjeng pangeran arya. Ingkang sampun kawula cariyosaken ngajeng wau, para gusti ing nagari Surakarta. Dene para gusti ing nagari Ngayogyakarta, sanget sulayanipun kalih para gusti ing nagari Surakarta, manawi putra dalem ingkang miyos saking kanjeng ratu, sasebutanipun gusti pangeran arya, utawi gusti pangeran dipati arya. Putra dalem ingkang miyos saking garwa ampeyan pambaaaaaaaajengi- pun kasebut gusti pangeran arya, aliya sangking putra pambajeng satunggal sasebutanipun para pangeran arya. Wonten laih sadherek cariyos, bilih para gusti putra dalem sase- butanipun mawi kanjeng, sami kalih para gusti ing nagari Surakar- ta, wonten malih, sadherek cariyos yen nagari Ngayogyakarta, saprenenipun para gusti, boten kenging kasebut kanjeng, anjawi namung satunggal, kanjeng Sinuhun sultan. Punapoa malih para pangeran santona, sasebutanipun amung dara pangeran arya. Anamung para ratu, sasebutanipun gusti kanjeng ratu, kawula apitaken sababipun sanes, kalih ing nagari Surakarta, punapa dene sami karaton, wangsulanipun para sadherek ing Ngayogyakarta, sangking karsa dalem ingkang sinuhun sultan mangkaten. Pramila dados manah kawula sangsaya kodheng, amargi cariyosipun sadherek kathah wau sanes-sanes. Ingkang punika sangking atur panuwun kula, dhateng para priyantun ing nagari Surakarta, utawi para priyantun ing naggari Ngayogya- kart, ingkang sami, ambek palamarta, asih ing dasih kawelasasih, ingkang mugi-mugi, aparinga brekah pidedah kados pundi sasebuta- nipun para gusti, ingkang sampun kawula aturaken ngajeng wau, kenginga kawula pundhi-pundhi ing salami-laminipun tumuruna dhateng anak putu ing wingking, nuwun amung punika atur kawula.
Sinreat ing Bogor tanggal kaping 14 September 1867. Katandhan Karya Sastra. ============ Sasinom-sinawung sekar, pangangguran ngenggar sagir, kabire estu binabar, kinober ngebar gugurit, musawarat pinirit, mamrih mupa- kating kawruh, mring pawong mitraning wang, cumendhak peksa luwih, wonte sual ngong ragi kewran mrih murad. Sumongga sami rinembag lowung yen wus serju budi, kadi babon lan antiga, pundi kang tinitah dhingin, lawan epang satunggil, tahen kakalih witipun, sumongga den batanga, tan liyan apsamanta ugi, ulan pinta dening dahat cumendhak. Ngayogyakarta Adiningrat kaping 19 September 1867. Katandhan J.H.P. =================== Sajarah punika, candhaking cariyos putra ing Majapait. 95. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Basur, nama Raden Sara- denta, ksebut nama raden Saragadhng, kang muksa wonten ing send- hang Jaler Pongangan. 96. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Sumine, nama Raden Kaniten, Ngalih nama RAden Sarawadi, seda ing Jurang Bubuk. 97. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Wirun, nama Raden SArasida, kang seda wonten ing Sela Karung, tanah ing Sembuyan, lajeng kasebut nama kyai Ageng Serut. 98. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Ketug, jujuluk raden Jaka Lompong, nama raden Lebaksiyu,kang seda wonten ing Giyana, tanah ing Kaduwang. 99. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Dalem , nama Raden Gagak Prakala, seda wonten tanah ing Lowanu. 100. Kang ibu garwa pangrembe, Raen Jaka Surwarna, nama Raden Tanewung, ngalih nama Raden Jaya Purusa, kang muksa wonten Lemu- ru, sukuning wukir Lawu. 101. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Suwonda, nama Raden Jayalalana, inggih muksa wonten ing Lemuru. 102. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Turas, nama Raden Andangkara, manjing ngagami islam lajeng nama Kyai Ageng Dana- laya, dalem tanah ing Kaduwang 103. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Pangawe, nama Raden Singgunkara, manjing islam lajeng nama Kyai Ageng Wanapeksa, ing Ngadiraja tanah Sembuyan. 104. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Supana, nama Raden Tambayat, manjing islam dalem ing lepen Lusi, lajeng nama Kyai Agng Kali Lusi, seda sumare ing dhusun Weru Dalem, tanah ing Gowong. 105. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Sangara, nama Raden
Pangayat, manjing islam dalem ing Ngepring tanah Laroh, lajeng anama Kyai Ageng Ngepring. 106. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Gapyak, nama Raden Malipak, manjing islam dalem ing Palesungan, lajeng anama Kyai Ageng Palesungan. 107. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Bodho, Sabedhahing Majapait anyakabat dhateng Susuhunan Tembayat, kaprenahaken wonten ing Majasta, lajeng nama Kyai Ageng Majasta. 108. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Pandhak, anyakabat dhateng Susuhunan Tembayat, sinungan nama Seh Kalidhatu. 109. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Wajak, kagadhuhaken dhateng Kyai Wujil, katlah nama Raaden Jaka Wujil, anyakabat dhateng Susuhunan Tembayat, sinungan nama Seh Sabuk Janur. 110. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Baluwo, anyakabat dhateng Susuhunan Tembayat, sinungan nama Seh Sekar Dalima. 111. Kang ibu garwa pangrembe, Raden Jaka Dholog, amara tapa wonten pinggiring lepen Praga, nama Wawasibana, lajeng anyakabat dhateng Susuhunan TEmbayat, kaprenahaken wonten ing Jatosnem. Ingkang kacariyosaken wontening kagungan dalem sajarah ageng kagambar kakajengan, putra ing Majapait wekasan sampun jangkep satus sawelas, manawi wonten wewahipun malih, mugi kapacaka ing serat Jurumartani, akaliyan cariyosipun pisan, supados sangsaya wewah kateranganipun. ========================= Menggah loting loterei kareta Amerikan sakapalipun ing sapunika amung antun 50 iji, saha para priyantun ingkang sami badhe ngar- sakaken atumbas punika taksih saged apikantuk, nanging kedah enggal ing panumbasipun, awit pamainipun loterei wau badhe tumun- ten kalampahan. Katandhan tuwan Jaspres en ko. ==================== Lelang ing dalem paresidhenan Surakarta punika awit benjing ing dinten senen ngantos ing dinten salasa tuwin rebo, dados tanggal kaping 30 September punika, kaping 1 tuwin kaping 2, Oktober ing ngajeng punika. Menggah barnag-barang ingakng badhe kalelang kenging katingalan benjing ing dinten Akad tanggal kaping 29 wulan September puni- ka. ===================
40, 3 Oktober 1867 Raden Tumenggung Arya Adikusuma, bupati ing Bangil ing mangke kaparingan pangkat kasebut nama Raden Adipati, minongka ganjaran bab anggenipun anglampahi temen-temen dahteng kawajibanipun ing dalem tigawelas taun. Raden Panji Natawijaya, mantri ingkang kabebahan amariksani taneman rosan ing tanah Bangil, ing mangke kakula wisudha dados jaksa ing Bangil, anggentosi swargi Ngabei Reksadiraja. Raden Ayu Adipati ing Bangil ing mangke seda yuswa 65 taun, titilaranipun awarni arta 4800 rupiyah, menggah arta samanten punika ingkang 2000 rupiyah kalilakaken dhateng masjid ing Ban- gil, amargi Raden Ayu ADipati wau boten kagungan ali waris, amung kagungan sadherek kakung satunggil ingkang sampun yuswa 70 taun. Pawartos warni-warni Awis tiyang ingkang angangge jam kandhutan sami amikir dhateng pirantosing jam kandhutanipun ingkang sakalangkung ringkih, utawi dhateng pandamelipun, punapa malih dhateng ingkang andadosaken pangeram-eram bab etraping lampahipun, wonten tiyang ingkang amastani manawi lampah ing jam kandhutan ajeg boten ewah, inggih sanadyana ing dalem sawatawis taun lamninipun boten mawi kadede- kan lisah satetes, rodhaning sanesipun pirantos boten saged amubeng ing dalem sadinten tansah kadekekan lisah, dados boten timbang pisan-pisan kaliyan rodhaning jam kandhutan, punapa dene dereng lami andadosaken gumuning manah, sareng wonten tiyuang acariyos, sampun angetang ubenging rodhanipun jam kandhutan ing dalem sadinten utawi sataunipun, kadadosanipun angeram-eramaken saha kalebet prelu manawi kaserepana, kadosta: Rodha ingkang ageng piyambak, punika amubeng rambah kaping sakawan ing dalem sadinten sadalu, utawi kaping 1460, ing dalem sataun rodha ing- kang wonten ing tengah punika amubeng rambah kaping 24, ing dalem sadinten sadalu, utawi kaping 8760 ing dalem sataun, rodha katig- anipun, punika amubeng rambah kaping 192 ing dalem sadinten sadalu, utawi kaping 69080 ing dalem sataun, rodha sakawanipun, ingkang angubengaken panuduh ing sekondhe, punika amubeng rambah kaping1440 ing dalem sadinten sadalu, utawi kaping 525600, ing dalem sataun, rodha gangsalipun punika amubneg rambah kaping 12964 ing dalem sadinten sadalu, utawi kaping 4728400 ing dalem sataun dene ingkang mungel dhikdhik punika kaping 388000 ing dalem sadinten sadalu, utawi kaping 141812000 ing dalem sataun. ========================= Jendral anama Fafrit sampun misuwur bab karosanipun ingkang boten limrah ing ngakathah, punika gerah sanget animbali dhokter. Sareng sampun dhateng dhokter m,atur pitaken dhateng jendral punapa ingkang kagerahaken, wangsulanipun jendral makaten: Eh dhokter aku ing dalem rong dina iki karasa suda ing karosanku, saka ing kirane kaya meh tutug ing janji oleh ku urip ana ing
ngalam dunya, mara delengen dhokter, kursi kang ko lungguhi iku dak cekele sikile siji, kowe lungguha bae ing kursi kono. Sareng jendral sampun ngandika makaten, sukuning kursi satunggil kacepng kaliyan asta satunggil, lajeng kajunjung satiyangipun ing kang lenggah, saha kaacungaken ngantos dangu, sareng sampun, jendral angadika makaten: mara ta delengen dhokter, panjunjungku kutsi iki aku isih karasa abot. ==================== Wonten guru ing pamulangan aningali kintel ageng satunggil amang- gen sangajenganing galodhog tawon, kintel punika asring anedhani tawon sareng makaten lajeng kabucal dhateng ingkang gadhah tawon, ing dinten enjingipun kintel katingal malih amanggen celak galod- hog tawon wau, pangintenipun ingkang gadhah tawon, bokmanawi kintel punika ingkang kabucal kala wingi wangsul malih, sarehning ingkang gadhah tawon badhe sumerep ing kayektosanipun, manawi makaten kados ing pangintenipun, kintel lajeng katangsulan pita biru sukunipun satunggil minongka attenger, sareng sampun katang- sulan kintel lajeng kabucal ing kalen ingkang kapenah ing sawata- wis tebihipun saking galodhog tawon wau, sareng makaten elet tiga dinten kintel sampun kapanggih malih wonten ing panggenanipun lami ing sangajenganipun galodhog tawon, nunten ingkang gadhah tawon aken ambucal kintel punika dhateng panggenan ingkang saka- langkung tebih sakin g galodhog tawon, kintel inggih kapanggih malih wonten ing panggenanipu lami menggah lampahigkintel saking panggenan pambucalipun dumugi panggenanipunlaminipun punika ngantos kalih dinten wonten ing margi, saha amedala ing wana tuwin pasaninan, wasana kintel kabical malih dhateng malih dha- teng panggenan ingkang sakalangkung tebih saking panggenanipunla- mi, elet wolung dinten saking pambucalipun, kintel kapanggih malih wonten ing panggenanipunlami, saha anedhani tawon malih, ing wekasanipun kintel lajeng kakendelaken kemawon wonten ing panggenan awit ingkang gadhah tawon sumerep menawi ingkang kated- hanan ing kintel punika tawon ingkang sami sakit, menggah angge- nipun anedhani tawon kintel wau laminipun ngantos sawatawis taun, wekasan kintel lajeng kamongsa ing sato sanesipun. ==================== Kula sampun maos serat mawi sekar sinom ing Jurumartani kaping 26 wulan September ingkang sampun kapengker ongka 39, sarta katand- han J.H.P. ing ngriku ingkang anama J.H.P. gadhah pitaken bab babon akaliyan tigan pundi ingkang tinitahaken rumiyin, punapa malih bab epang satunggil uwit kakalih, punika kapurih ambatanga. Ing mangke kula amratelakaken ingkang dados pamanggih kula piyam- bak ing ngatasipun babon akaliyan tigan, manawi wonten kalintuni- puning pamanggih wau, mugi ingkang agung pangapurenipun ingkang nama JHP, awit ingkang nama manungsa punika amung saged anggayuh
bab titah ing Allah saking kinten-kinten kemawon, kapirit saking emper saha kawontenanipun, menggah ingkang katitahaken rumiyin punika kula mastani babon, sartawontenipun tigan saking babon kaliyan sawung, mila makaten kapirit saking panitahipun sato kewan saisenmipun jagad sadaya, wontenipun punika medal saking siti ingkangkala samanten taksih kadunungan ing wiji, andadosaken sato kesan saisen-isening jagad sadaya, awit ing sapunika taksih wonten pratandhanipun, manawi orong-orong kadadosanipun saking rumput teki, sabab kula sampun nate nglampahi andhudhuk manggih woh ing rumput teki dados orong-orong, nanging saweg tumalontho. wontenmalih ingkang nglammpahi andhudhuk manggih wohing rumpput teki kadadosan saking laron angurag, pratandhanipun wonten kang manggih woh ing rumput teki papalihan, sapalih warni woh ing rumput teki, sapalih ipun taksih warni laron, wah wonten malih rumput lempuyangan dados angge angge saweg tumalotho, makaten ugi sato kewan sapanunggilanipun bokmanawi dadosipun saking maujud ingkang kala samanten taksih dumunung ing jagad, manawi tigan katitahaken rumiyin, kados pundi sagedipun anetes dados babon, sarta saedipun gesang manawi boten kaupadosaken tedha utawi kinemulan dening biyangipun, amesthi kuthuk lajeng dhengkelen awit saking kenging ing asrep, saha andadosaken pejahipun, maka- ten ugi ing ngantasing sato kewan, manawi gudel, cempe, cindhil sapanunggilanipun sami dadosa rumniyin, kados pundi anggenipun saged gesang manawi boten kasusonan ing biyungipun, lah punika mas ingkang dados pamanggih kla bab babon kaliyan tigan, manawi lepat kula sumonga ing sampeyan, dene epang satunggil, witing kajeng kakalih punika saru manawi kula pratelakaken wonten ing serat Jurumartani, amung cekakanipun kemawon kula aturaken, inggih punika gadhahanipun tiyang jaler. Saeng kula aningali tondha astha: JHP sakalangkung mejoting manah kula, awit kula eneget kala wonten ing tanah Arab, atunggil sagriya kaliyan JHP ingang sampun kados sadherek akaliyan kula, kados pundi anggen kula sumerep dhateng tondha asta JHP ing ngajeng sampun adamel cariyos kawrat ing serat katandhan JHP menggah ingkang kacariyosaken kala samanten bab uged-uged, dene griya ingkang dipun enggeni JHP kala wonten ing tanah Arab kapre- nah celak kaliyan kakbahtullah, santrinipun JHP ingkang anglado- sai siyang dalu amung satunggil awasta kaji Ahmad, punika ingkang asring dipun kengken atutumbas dhateng peken, sanadyana kaji Ahmad dados asantri, ewadenten lebet tiyang saged, sumerep dha- teng ngelmu panglah. Sadhatengipun saking peken lajeng olah- olah, utawi anggodhog wedang, jempolipun kaji Ahmad siwil , saha remenanipun asring dhanah-dhanah katabuhan trebang, tuwin asring purun ura-ura manawi kaundang dhateng sanak sadherek, mila ing mangke panuwun kula dhteng JHP, mugi wonten a karsanipun amangsu-
li serat kula punika kapacak ing jurumartani.Kula sakalangkung suka sukur denekula saged sumerep panggenanipun mitra kula igkang sampun kados sadherek, pangajeng-ajeng kula sageda kapanggih malih kaliyan mitra kula JHP ingkang dereng kapanggih laminipun ing dalem gangsal welas taun, awit kala samanten anggen kula wonten ing tanah Ngarab amung nem wulan, nunten kula dhateng Turki, lajeng alalana dhateng tanah Eropah meh kambah sadaya, mitra kula JHP taksih kantun wonten ing tanah Ngarab, sarta adarbe prajangji dhateng kula, manawi piyambakipun ing dalem sataun badhe kapanggih kaliyan kula wonten ing tanah Ingrris, salampahan kula angentosi wonten ing tanah Inggris laminipun ngantos sawulan, mitra kula JHPdereng dhateng, menggah laminipun anggen kula alalana, ing dalem kalih taun pitungwulan, sasampuni- pun kula lajeng angajawi malih saking panginten kula kala saman- ten, bokmanawi mitra kula JHP sampun atilar dunya, awit kula kintuni serat sapisan, boten angsal wawangsulan, malah serat kula wau kawangsulaken saking Ngarab. Sarehning mitra kula JHP sapunika wonten ing Ngayogyakarta, punapa pun kaji Siwil taksih andherek, saha punapa sampun imah- imah, mugi kula kawangsulan ing katranganipun wonten ing seratJu- rumartani, awit kula sakalangkung remen dhateng pun kaji Siwil, kala kula taksih wonten ing tanah Ngarab, pun kaji Siwil asring purun kula ken ura-ura sekar dhandhangendhis, pucung, kinanthi, sapanunggalanipun sekar alit, andadosaken ing suka pirenaning manah kula, saupami pun siwil dereng lumampah damel, kula purun ambalonja, 12 rupiyah ing dalem sawulan, mugi katantuna manawi purun anglampahi, menggah damelipun amung ura-ura saben dalu, wiwit pukul sanga ngantos pukul kalihwelas, manawi nuju wulan siyam kula ken angimami tiyang salawat tarweh, awit wuwulang samepeyan sampun kathah dhateng piyambakipun, kalampahan saged amaknani lapaling kitab sadaya, boten kantun akaliyan para ngula- mi. Kudus kaping 1 Oktober 1867 Katandhan Wa. =========== Panjurung kabar, supados dadosa pamirsanipun para sedherek. Yen sapenika, sampun terang, Mas Bei Atmadipura, wedana dhistrik Kabumen paresidhenan Bagelen tetep dados papatih ing Purwareja Bagelen, punika kaprenah putraniipun, pansiyun telukan kang dados wedana dhistrik Kabumen suwargi, nami Mas Tumenggung Kalapaksi, O, jinembarna kuburanipun, awit putranipun kang satunggal sampun tetep dados temenggung, kitha Karanganyar, nanging klilan nami, Raden Tumenggung Kartanagara. Ingkang wau kang sampun kawentar ing ngakathah, putranipun Mas
Tumenggung Mangunrana, pensiyun telukan, utawi pensiyun wadana piturah, ingkang sampunika tasih sugeng, putra kang dados wedana ing dhistrik Pituruh,Kabupaten Kuthaarja, nami Mas Bei Cakrawira- na, sampun kaseksenan karajinanipun, panyepengipun pulisi utawi liya-liya, dhateng ingkang asesilih nami mas Bares. Ananging sampun kantos batal ing pamuji,amargi, Mas Bei Prawirad- ipura, patihing Ngambal punika, ing mangke kapensiyun, bokmanawi ingkang sisilih nami, Mas Beras karsa ngaturi pinuwun malih, sagedpun tetep dados patih, ing Ngambal, mMas Bei Cakrawirana, wadana dhistrik ing Pituruh, inggih beda punapa anak Tumenggung telukan sami anak tumenggung telukan, mila, Klongsa yen kantosa, kula ya boten kelampahan, sedaya daya, sami temen-temen dhateng kanjeng gupremen.Pramila langkung sae Mas Beras, karsa angangge naminipun ingkang sakestu, sabab kula badhe ambiyantoni, kang dados pikajenganipun. katandhan Bares abang, Aliyas Bares Putih. ========= Kauntungan ingkang boten kantos medalaken karingeting pyambak. Andadosaken sapinten kemawon agenging kabingahanipun manah kula, ningali kauntunganipun ilurah mas aksara ingkang sakelangkung mukti, ingkang klayan boten rekaos wedaling pengasilanipun, awit dening jalaran saking lindhu ingkang sakelangkung sanget ebah ing siti inggal punika rumiyin, saha ing kang kantos andamel karisak- anipun griya tembok utawi pager banon sanes-sanesipun ing nagari Pinasah. Sareng ing wektu wulan Agustus saingga wulan punika, punapa barang ingkang sampun cinariyos ngaeng wau, sami kadandosi utawi wonten ingkang kaicalan babar pisan, kadosta: 2 griya Bucu paso- wan ing ngalun-alun, 1, griya regol dalem kabopaten punika sami kaicalan. Dening bekakasing griya 2 pasowan, 1 regol wau: sami kapendhet salajengipun kausungi dhumateng griyanipun Kyai Lurah wau, dening pager banon ingkang kados siwah ingkang wonten ekipun kajeng sawatawis, wau ek ugi sami kabekta dhateng kyai lurah, mekaten ugi konca lurah kepala dhusun-dhusun sami dipun tedhani kajeng dhumateng kyai lurah, ingkang dipun tdhani wau lurah-lurah ingkang sami dados dados ingkang kasebut ngajeng wau, tembung anyangking ngalah punika sangking kauntunganipun kathah, awit pangetang kula sapinten kemawon yen karekeninga saking pengajin- ing 3 griya utawi kajeng ggening nedha wau, mongka bekakasipun kajeng kathah, sakathah-kathahipun kagaliya piyambak, atyang griya Bucu mawi tumpang sunduk sampun temtu sak kathah menggah bekakasipun. Amila ing mangke boten langkung pamuji kula, mugi-mugi wontena lindhu malih langkung sangking ingkang sampun kalampahan, ingkang supados andadmela kauntunganipun kyai lurah malih.
============== Ing Serat Jurumartani wulan Agustus taun sapunika ugi, kula sampun angojahaken saking bab pamardinin gparra ageng ing tanah Eropah dhateng sunu, amurih sumungkema,lan angestokaken dhateng piwulang ing guru, sabab terang sanget yen pakaryaning guru makaten sanget ing awratipun saha asring manggih pakewedan lan sasandhungan, punapa dene guru makaten ingkang limrah boten dipun pengaosi ingkang murwat, tur arjaning praja punika tan lyan awit saking utamining titiyang bumi, awit saking kawontenaning pawu- langan ingkang prayogi, dene pamulangan prayogi makaten waton saking guru ingkang pancen wasis dhateng pakaryanipun. Ing sapunika kula amratelakaen bilih negarijawi inggih ugi wonten ingkang anggalih, amurih pencaring kawruh. Ing mangke kraton Ngayogyakarta, sampun kagungan guru jawi kaka- lih, ing ngajeng murid calon guru ing pamulangan nagari Surakar- ta. Rehning sampun katiti pariksa katingal cekap ing kawasisanipun, dados ing sapunika karsa dalem ingkang sinuhun kanjeng sultan, priyantun taruna kakalih wau, kapundhut karsa dalem kasuprih amulang putra saha santana dalem ingkang taksih timur-timur. Sakpamireng kula, ingkang sinuhun dahat anggenipun katsa anyan- tosani pakaryaning guru kakalih wau. Ing sawijinng dinten wonten putra dalem satunggil ingkang kapara wangkal, dipun aturi emut dhateng gurunipun boten kagega: malah sangsaya kelajeng, saingga ngantos kabendon dening guru, kadados- anipun lajeng purik anilar pamulangan, boten tan dangu ingkang rama,panjenengan dalem ingkang sinuhun tedhak mariksani pamulan- gan lajeng andangu, nalaripun putra dalem satunggal wau, boten katingala wonten ing pamulangan, nunten wonten ingkang munjuk, sabaipun putra dalem atilar paguron sanalar kapanjenengan dalem ingkang sinuhun, surem wadanipun saha adhedhawah dhateng guru, kasupriha merdi dhateng sang pekik boten kalilan anyingkrangi ing kuwajibanipun, punapa dene puta dalem katimbalan ing ngarsa dalem lajeng apatrapan paukuman ingkang klayan murwat supados kapoka. Lah punika andadosaken gambiraning ngakathah, dene papakuningrat karsa amitedhani tuladan ingkang saklangkung prayogi, amurih gampilaken pakaryaning guru lan angathahi kawruh. Mugi-mugi para agung ing tanah jawi sami kagungan karsa ingkang nunggil makaten. Ngayogyakarta ping 30 September 1869. [sesuai teks yang ada - mungkin ini 1867] Katandhan CFP. ============== Menggah loting loterei kareta Amerikan sakapalipun ing sapunika amung antun 50 iji, saha para priyantun ingkang sami badhe ngar- sakaken atumbas punika taksih saged apikantuk, nanging kedah
enggal ing panumbasipun, awit pamainipun loterei wau badhe tumun- ten kalampahan. Katandhan tuwan Jaspres en ko. ====================
Ongka 42, 17 Oktober 1867 Pawartos warni-warni Menggah ingkang kasebut ing serat kakancinganipun kanjeng tuwan ingkang wicaksana Guprenur Jendral katitimangsan kaping 26 wulan September 1867 ongka 1 punika wonten ingkg bab sakawan balonja tuwin wewahan pamedal para priyantun jawi bawah gupremen ing Pulo Jawi tuwin Madura, anjawi saking tanah Priyangan ingkang kabeda- kaken rumiyin, sadaya sami kasuwak, saha wiwit ing wulan Oktober kaping 1 ing taun 1867,katamtokaken kados ing ngandhap punika: Paparentahan nagar ingkang sampun mupakat, bab para bupati. Bupati ing nagari Samarang tuwin ing nagari Surabaya balanjanipun ing dalem sawulan 1200 rupiyah Bupati nagari ing Paresidhenan sanesipun, anjawi saking Krawang kaliyan ing Banyuwangi, balanjanipun ing dalem sawulan 1100 rupiyah Bupati sajawining nagari ing Paresidhenan sadaya, anjawi ing Baweyan, balanjanipun ing dalem sawulan 1000 rupiyah Bupati ing Krawang tuwin ing Banyuwangi, balanjanipun ing dalem sawulan 100 rupiyah. Bupati ing Baweyan, balanjanipun ing dalem sawulan 600 rupiyah mawikaparingan wewahan pamedal kados ing ngandhap punika: Dhateng raden Adipati Arya Condranagara, bupatiing Serang bawah Banten kaprenah eler ing dalem sawulan 100 rupiyah. Dhateng Raden Tumenggung Arya Sastra Adiningrat bupati ing Kra- wang ing dalem sawulan 100 rupiyah. Dhateng Raden Adipati Arya Suradireja, bupati ing Cerbon, ing dalem sawulan 300 rupiyah. Dhateng Raden Tumenggung Sura Adiningrat bupati ing Majalengka bawah Cerbon, ing dalem sawulan 100 rupiyah. Dhateng Raden Adipati Arya Kusumadiningrat, bupati ing Galuh bawah Cerbon, ing dalem sawulan 100 rupiyah. Dhateng Raden TAdipati Arya Panatayuda, bupati ing Brebes bawah Tegal, ing dalem sawulan 200 rupiyah. Dhateng Raden Adipati Arya Puspadiningrat bupati ing Batang bawah Pakalongan ing dalem sawulan 100 rupiyah. Dhateng Raden Adipati Panji suryakusuma, bupati ing Samarang, ing dalem sawulan 200 rupiyah. Dhateng Raden Tumenggung Suradiningrat bupati ing Salah tiga bawah Samarang, ing dalem sawulan 100 rupiyah. Dhateng Raden Mas Tumenggung Arya Purbaningrat, bupati ing Demak bawah Samarang, ing dalem sawulan 100 rupiyah. Dhateng Raden Adipati Arya Condra Adinagara, bupati ing Pathi bawah Japara, ing dalem sawulan 400 rupiyah. Dhateng Raden Adipati Mangkudipura, bupati ing Juwana bawah Japara, ing dalem sawulan 300 rupiyah. Dhateng Raden Adipati Arya Condra Adiningrat, bupati ing nagari
Rembang, ing dalem sawulan 500 rupiyah. Dhateng Raden Adipati Citrasoma, bupati ing Tuban bawah Rembang, ing dalem sawulan 500 rupiyah. Dhateng Raden Adipati Tirtanata, bupati ing Bojanagara, ing dalem sawulan 500 rupiyah. Dhateng Raden Mas Tumenggung Cakranagara, bupati ing Blora bawah Rembang, ing dalem sawulan 300 rupiyah. Dhateng Raden Tumenggung Panji Cakranagara, bupati ing nagari Surabaya, ing dalem sawulan 200 rupiyah. Dhateng Raden Adipati Arya Surya Adiningrat, bupati ing Sidayu, bawah Surabaya, ing dalem sawulan 200 rupiyah. Dhateng Pangeran Arya Suryawinata, bupati ing Pamekasan bawah Pulo Madura, ing dalem sawulan 500 rupiyah. Dhateng Raden Adipati Sura Adinagara, bupati ing nagari Prabal- ingga, ing dalem sawulan 100 rupiyah. Dhateng Raden Adipati Arya Prawira Adiningrat, bupati ing Nagari Basuki, ing dalem sawulan 806 rupiyah. Dhateng Raden Tumenggung Cakranagara, bupati ing nagari Banyumas ing dalem sawulan 200 rupiyah. Dhateng Raden Tumenggung Martadirja, bupati ing Purwakerta bawah Banyumas, ing dalem sawulan 100 rupiyah. Dhateng Raden Adipati Cakrawadana, bupati ing Cilacap bawah Banyumas, ing dalem sawulan 200 rupiyah. Dhateng Raden Tumenggung Cakranagara, bupati ing Purwareja tanah Bagelen, ing dalem sawulan 400 rupiyah. Dhateng Raden Tumenggung Kartanagara, Bupati ing Karanganyar bawah Bagelen ing dalem sawulan 150 rupiyah. Dhateng Raden Adipati Arya Olan somadilaga, bupati ing Temanggung bawah Kedhu, ing dalem sawulan 100 rupiyah. Dhateng Raden Mas Tumenggung Ronggaadinatadiningrat, bupati ing nagari Madiyun ing dalem sawulan 100 rupiyah. Dhateng Raden Mas Tumenggung Cakra Nagara, bupati ing Panaraga bawah Madiyun, ing dalem sawulan 400 rupiyah. Dhateng Raden Mas Adipati Riya Sumadiningrat, bupati ing nagari Kadhiri, ing dalem sawulan 100 rupiyah. Punika taksih wonten candhakipun. =================== Sasakit ingkang aeng. Ing griya sakit tanah Eropah wonten tiyang ingkang tilem ngantos lami boten mawi anedha. Kukunipun tiyang ingkang tilem wau kaketokan ngantos dumugi ing daging, boten katawis manawi karaos sakit sakedhik-kedhika, malah icaling raos wau ngantos anyembahi sukunipun, ananging sareng kacoba kajampenan elektrisiteit ingkang kadhawahaken kaping
sawatawis, katingal wonten pratandhanipun manawi tiyag ignkang sakit taksih anggadhahi raos sakedhik, menggah sasakitipun wau sampun kawan likur taun laminipun, dene kala tiyang ingkang sakit tilem laminipunkawandasa pitu dinten, ingkang andadosaken sage- dipun gesang, punika amung kaombenan puwan ingkang kalebetaken ing ngirungipun kalayan pirantos. ================ Tiyang adamel erloji ing tanah Amerikah. Ing Waltam tanah amerikah wonten pabrik adamel erloji, menggahti- tiyang ingkang sami anyambut damel wonten pabrik ing ngriku kathahipun gangsalatus, sarta angsalipun arloji 50000 iji ing dalem sataun, wondening kawat waos ingkang wawrat satengah pun saha pangaosipun kirang langkung saking sadasa sarupiyah, punika cekap kadamel pir erloji kathahipun sakethi iji, saha reginipun kirang langkung saking 1500, rupiyah. Manawi erloji daddamelan ing Waltam risak utawi tugel piripun, punika tiyang saged ikantuk atumbas pir enggal sami warninipun kaliyan ingkang tugel, anggeripun pir ingkang tugel wau akintu- naken dhateng pabrik panggenanipun adamel erloji, mawi anedahaken angkaning erloji ingkang tugel piripun wau. ============= Jampi ingkang aneh. Dereng lami wonten tiyang estri ngumur 18 taun kasamber ing baledheg, tiyang estri punika lajeng dhawah kalenger saha boten saged emut malih, sanajana kajampenan ingkang amurih emutipun wasana wonten tiyang sepuh satunggil, punika angrembagi, tiyang estri wau kapuri andadkekaken salebeting wangan, anangin gsampun ngnatos kapalepekan wonten ing ngriku, kalampahan tiyang estri kadekekaken salebeting wangan, sareng sasampun sawatawis jam danguning anggenipun wonten ing wangan, tiyang estri lajeng emut, wekasanipun tiyang estri wau lajeng saras babr pisan awit saking kajampenan. ============= Yudasastra Wiwit saking pamanggihipun pangecaping serat dening tuwan Lorenes Koster dumugi sapriki, sakathahing lalampahan ing ngalamdunya sinerat tuwin kaecapaken ing manungsa, jaman tuwin manungsa ta kendel ing solahipun piyambak-piyambak, Satingkasing jawah, soroting srengenge sumeblak bakda perang lajeng tentrem, bibar rendheng lajeng katiga, lalampahan makaten wau gentos-gentos tumindakipun. Anuju satunggiling dinten mendhung, petengipun dhedhet,ing leman- tun panggenaning aksara kamireng aksara sami regejegan lir surak- ing balatontra, andon yuda angajap tempuh ing jurit. Tan dangu aksara, Ma, jumeneng awicanten anggigirisi, pitembunganipun
makaten: prakarane ora kena ora amesthi rinampungan ing dina iki, si Ha olehe wajib dadi lurahe aksara liya-liyane, iku wawaton saka ing ngendi, apa awit saka kagugrahaning sang widi, olehe kajunjung kasengkakake ing ngaluhur, aku kang masthi ngereh kanca ku aksara kabeh, tanpa aku onaana " Muhammad, Murid, Murda, Marta, Mardika. MA, anggenipun angalairkaen pitembungan saweg dumugi samanten lajeng kaselanan ing NGA, ujaripun makaten: wis ta kowe aja kakehan catur, pancen cangkemu suthik nganggur, satemene aku kang kudu angereh ing kowe kabeh, apa sababe dene aku iki kaprenahake ana ing ngepok, tanpa aku ora ana: Ngisa, Ngadahana, mongka kangelan ku ginanjar kaua angono, aku suthik didokok buri, ora kena ora amasthi aku sing kudu ana ngarep. DA, lajeng sumambung, E, NGA, kowe bok iya wis menenga bae, temene olehmu kaangkat dadi aksara rak mung awit saka palamartane pujongga, amurih ngewangi si HA, kayata, Ngisa lan Ngadahana, iku rak kena katulis nganggo HA, mulane kowe aja ngumuk umukake awkmu: satemene aku kang masthi dadi wadananing aksara, sabab, dwijawara, dirgantara, kabehiku katitah dening ngaku. PA, lajeng wicanten: menenga ta DA, aja pisan-pisan maneh kowe ngunggul-unggulake awakmu: elinga yen anane, Duratmaka iku marga dening kowe, mulane marem martakake kaluhuran ku marang kowe, prameswari, prawan iku kabeh apa dudu aku isng nitahake, muane aku sing kudu ngereh ing kowe kabeh, dene si HA saiki kudu anja- wab lan anerangake sababe dene dheweke sumela ana ing ngarep. Aksara sanes-sanesipun lajeng sami saur peksi, kabeneran temen, si HA masthi sumaur pitaken ku kabeh sasuwene ora melu ngrebut suwala. HA, tan dangu medal saking panggenanipun lajeng sareh amanguli tmebungipun makaten, Konca-kancaku kabeh apa kowe padha bisa nerangake nyang ngaku, mungguh sababe dene kowe kabeh padha ngrebut pucung, ora ana kang gelem ngalah, saiki aku duwe patakon sabab apa dene si I kang kalebu bongsa Eropah nganggo kethu, teka ora ana kang sumeja ngrayud, marga ora kalebu tatakrama, dene si I, tansah nganggo kethu bae. Aksara sanesipun lajeng jenger, boten wonteningkang saged mangsu- li. Boten antawis dangu THA mangsuli, O konca-kancaku kabeh, iba ta isin ku deneduwe mitra kaya kowe, kok padha kena digedhag dening si HA, marang angsulane si HA bae apa. Angsaulane iku kena diupamakake asu jegug ora nyokot, jarene mau wus wajib angereh marang kowe kabeh, marga dening ngadat lan maneh wus kuna kumuna ngatoni panggonane dhewe ana ing ngarep, sok mangkono atuma lan tikus ora kena digusah saka ing pandheli- kane, marga wis manggon ana ing kono kuna-kununa. Sareng THA sampun kendel pra aksara sami uyek uyekan, enggalipun sadya sami
ngrebat pucung, tan dangu katingal cumlorot lir sinipat lan kapireng gora sabda, aksara kowe padha menenga, sapa kowe dene umuk banget angunggil-ungulake awakira, kowe ora duwe pangkat kowe kabeh baturku, aku kang nitahke marang kowe, aku sing kudu kok bangun turuti. Aksara sami sklangkung ajrihipun sarta matur pitaken, panjanene- gan dalem punika sinten. Swara amangsuli: aku ini manungsa,kuwasaku linuwih, aku kang dununga kelan aweh urip marang kowe kabeh, tanpa aku kowe kabeh ora ana ajine, wis ta padha menyanga panggonanmu dhewe-dhewe, lan aja pisan-pisan wani maneh anggrundel kaya kang uwis. Kalampahan wiwit samanten aksara sami tentrem sadaya. Lah punika kisanak dongeng bab yudaning sastra, elidipun kedah kaupadosan piyambak, anggen kula ngangit dongeng punka boten sanes amung awon nganggur kemawon, nalika kula kengetan mungsumi- pun Wigyapanitisastra, Danasatata, Puspawilaga, sami angrebat suwala. katandhan HA, LA. =============== Kula sampun maos serat Jurumartani kaping 26 wulan Nopember ing taun punika 1867 ongka 39, wontenpitakenipun priyantun Ngayogya- karta, JHP tumrap ing sekar Sinom menggah ingkang dados pitakeni- pun 2 bab ingkang 1 bab wit kekalih: pang satunggil ingkang 2 bab antiga kaliyan babon punika pundi ingkang tinitah rumiyin,ing mangke kula anglairaken ing pamanggihipunmanah kula, namung bab antiga: kaliyan babon kilap leres lepat kula nyumang- gakaken menawi antiga: kaliyan babon punika ing saestunipun rumiyin antiga, nanging dereng katitah, sawek osik kimawon babon tinitah kantun dene menawi endhog kaliyan babon punika babon ingkang tinitah rumiyin endhog tinitah kantun punika cacekakan kemawon kula nymanggaken panggalihipun JHP. Ing padhekahan Kulampis Ireng, bawah Surakarta, selasa kaping 15 Oktober 1867 Katandhan P. ============= Punika candhakipun cariyosipun prajurit luhung ing nagari Ngerum. Sangkoriyolanus lajeng adhedhawah kinen amarakaken para arum, sareng samun celak lajeng sami atur kurmat konjuem ing siti, kangibu dipun bagekaken aturipun anglangkungi angres nanging sakoriyolanus nembe siniwaka, dados kewran anggenipun badhe oneng onengan, kang ibu inggih sampun andugi karsaning putra. Nulya ingkang ibumatur kathah kathah, manawi dipun pintasraya denning para arum amurih nyuwunaken apura dhateng Sangkoriyola- nus, supadi angemana dhateng negari Ngerum sampun ngantos karisa- kan sanget-sanget, kathah-kathah aturipun ingkang ibu, Sangkoriy-
olanus lajeng mangsuli makaten: O ibu kathahing kang panjenen- gan sampeyan pundhut bok inggih sampun punika, nalar anuntut dhateng kamlaratan. Kala kula teksih alit, rama kaliyan panjenengan sampeyan ingkang aparing wulang dhateng kula, yen pathokaning tiyang gesang makaten saking temen-temen sampun ngantos cidra ing janji, sumawuna ingkang sampun kinaruban ing supata, mongka kula punika, salamenipun nyuwita ing Ngerum asecablok temen-temen kathah lalabetan kula dhateng praja, wasana katundung tanpanalar tanpa lepat awit saking panggosoking tiyang, saingga kula ngantos anyuwita ratu liya, saha sampun anggantosaken pocapan badhe temen, saha kinancingan dening pisumpah, ing sak punika karsa sampeyan makaten kados pundi kemawon wekasanipun, rak samun masthekaken yen kula badhe dosa dhateng ratu kula, saha dhateng Gusti Allah. Kang ibu ing batos inggih angeresaken nanging rehning sampun anyagahi badhe tutulung dhateng negari Ngerum, dados ingkang putra kaesuk amurih wangsula, Sankoriyolanus maksa kendel boten purun anyirepaken babendonipun. Lajeng kang ibu muwus makaten: Thole Koriyolanus sadangune ingsun matur ing ngarsamu, dununge katur marang panggedening mungsuh, mulane ingsun ora gelem ninggal tatakrama, ananging ing saiki ngger, ingsun amuwus maneh, nanging dununging marang putraningsun dhewe, sira iku lagya dak kandhut 9 wulan banget enggoningsun majuji kaparingana anak lanang, Gusti amirengake panuwun ingsun nuli sira iku ingsun lairake ora pisan ingsun karasa kasangsaran, meh perang sabil semune sikil siji tumapak ing dunya, ingkang sawiji ana ing kaluwat, salawase sira iku dak kempit kaya pitik dak gadhang-gadhang, aja kongsi anyebal saka ing wawuruk ing wong tuwa, lan salawase sira iku dadi panguncanging ati, saking nggo- nira bangun carutan apa kang dadi wewarahing sudarmanira, nanging ing saikisira anyidrani, awit nggonira wis kanugrahan dadi panggedhene mungsuh, ora gelem mituruti panangise ibunira yata ngger lakonana kawajibanamu, nangingsira dak ipat-ipati, orabakal tumindak maju ing negara Ngerum kajaba siraiku anglangkahi layone ibunira. Sanalikaingkang ibu lajeng ambruk ing ngarsanipuningkang putra sang Jayengkewuh, karsanipun badhe angusapada, nanging Sangkoriy- olanus sakitisnalan andhap asoripun dhateng ingkang ibu, kagyat amulat tingkah ing wanudya sepuh, waskitheng tyas ajrih yen kebgdoning Ngallah, sanalika sangkoriyolanus lajeng anjlok saking dhadhampar, ingkang ibu dipun rnagkul sarwi muwus makaten: mangke ta mangke ibu, yata lah anggen sampeyan angrebahaken pikajengan kula, Sangkoriyolanus lajeng jengkar musna, boten katenan ingkang ivu saha para arum sami sumlengeren nunten kondur arawat eluh tanpa ngucap. mangkaten lamaphipun prajurit luhung, saha sih sumungkeming
tanaya dhateng tiyang sepuhipun. Ngayogyakarta ping 22 September 1867, katandhan CFP. =========== Titiyang sami saged pikantuk atumbas sekar latunipun tuwan Ores saking tuwan Ledherpur ing Jebres, abayar kenceng. ===========
44, 31 Oktober 1867 Kawontenanipun Ingkang Rumeksa Kunjaran Tukang sepir ing kunjaran ageng Balabjajanipun ing dalem sawulan 35 rupiyah Tukang sepir ing kunjaran alit Balabjanipun ing dalem sawulan 25 rupiyah Lurah mandor tuwin lurah kajineman balanjanipun ing dalem sawulan 20 rupiyah Mandhor balanjanipun ing dalem sawulan 15 rupiyah Kajineman upas sapuluran tuwin tiyang jagi balanjanipun ing dalem sawulan 10 rupiyah. Pamedaling nagari tuwin tanem-tuwuh. Mawi anyuwak ungel-ungelaning serat kakancingan, katitimangsan kaping 20 Agustus 1848,ongka 7, balanjanipun Onder Kolektur katamtokaken manawi tampinipun paos 200000 rupiyah utawi lang- kung, punika ing dalem sawulan 250 rupiyah manawi 100000 rupiyah utawi kirang saking 150000 rupiyah. punika ing dalem sawulan 200 rupiyah manawi 50000 rupiyah utawi kirang saking 100000 rupiyah, punika ing dalem sawulan 175 rupiyah, manawi kirang saking 50000 rupiyah punika ing dalem sawulan 150 rupiyah. Kawontenanipun ingkang rumeksa tambak ulam loh. Kapal ing Japara ignakng rumeksa satambak ulam lih, balanjanipun ing dalem sawulan 50 rupiyah. Kapala pangkat satunggal ingkang rumeksa tambak ulam loh ing Gresik, balanjanipun ing dalem sawulan 75 rupiyah. Kapala pangkat kalih ingkang rumeksa tambak ulam loh ing Gresik, balanjanipun ing dalem sawulan 30 rupiyah. Mantri tuwin kumetir taneman kopi balanjanipun dalem sawulan 45 rupiyah Mantri taneman rosan balanjanipun dalem sawulan 45 rupiyah Angewahi ongka 5 saking serat kakancingan katitimangsan kaping 21 Mei 1836, ongka 13 menggah balanjanipun pangageng ingkang sami kapatah rumeksa gudhang kopi, kados ing ngandhap punika: Pangageng pangkat satunggal ingkang kapatah rumeksa gudhang kopi, ing dalem sawulan 80 rupiyah Pangageng pangkat kalih ingkang kapatah rumeksa gudhang kopi, ing dalem sawulan 65 rupiyah Pangageng pangkat tiga ingkang kapatah rumeksa gudhang kopi, ing dalem sawulan 50 rupiyah Punika taksih wonten candhakipun. ==================== Punika cariyos saking nagari Englan Wonten satunggal tiyang turun ageng, anama Sirjon sampun anglam- pahi pidosa, saingga kapatrapan paukuman kisas gancang ing nalar wau Sirjon lajeng kakunjara, ingkang saklangkung santosa. Kala samanten pasakitan dipun taweni dening atmajanipun estri,
saha anglangkungi angresa anggenipun lalayat pangraos boten saged uwal saking pengrakulipun awit putra kinasih, nunten bapa muwus makaten, "karitelung dina ngger, masthi aku wis ilang, putra setri miyarsa tatembungan makaten lajeng jegelek kadi tiyang dipun engetaken dhateng nalar ingkang taksi peteng, nunten mang- suli dhateng bapa makaten: manawi sak punika rama kados sampeuyan boten badhe seda, sabab pun eyang rak mitranipun guruning naren- dra, kang rama mangsuli malih: ora beng aja kowe angenti-enti nalar kang bakal ora kalakon, patiku kiye masthi, nawala karam- pungana kuwis kaparingan asmaradalempenglawung wismarene lakune. Putra setri sumambung, samantena rama mongsa sedaha, sarta tumen- ga aningseti tanganipun sarta muwus, O gusti kaparingan berkah, pangunah ing anak setri, nunten anyelaki bapakipun saha angleng malih, sak punika kula pamit nanging inggal panggiyan malih. Kang rama lajeng pitaken gupuh saha maras, kang ko sedya apa nini, putra mangsuli: rama sampun andangu punapa-punapa, aming sampeyan dongakaken kemawon kaparinganana berkah sampeyan kemawon ananging boten kendel semanen, nunten putra kakempit malih sarwi kumembeng waspanipun kasaru dhateng ing tiyang ingkang ngreksa pakunjaran lajeng kauwalaken, kocapa wonten caraka dalem kapallan mawi ngampil uwal, wau caraka dipun begal ing margi ngantya incal nawala kang dipun ampil. Sareng sampun tumapak tigang dintenipun sake estu pasakitan dereng kaukuman rehning dereng wonten nawala karampungan ingkang dhateng. Putra setri nunten atutuwi malih, papanggihan kaliyan tiyang sepuhipun saha amilujengaken, rehning taksih kapanggih basuki, nanging pasakitan maksa sanjang, mongsa nganti 15 fins msnrh ger enggon ku urip, putra setri mangsuli malih makaten: kados boten sabab pun eyang rak bongsa luhur, punika kumraket sanget kaliyan guruning narendra, ingkang pancen kacelakaken mongka guru wau ingkang badhe nanagis ing ngarsa dalem amurih maringana apura dhateng sampeyan. Sareng let tigang dinten malih wonten carakaning narendra malih, lumampah ing margi sanes dipun wastan boten wonten songa rungge- nipun, sanalika kapranggulan satunggal tiyang mawi godhek akumba- la, wandanipun angajrih-ajrihi, wau janma angungelaken kastul saiongga angagetaken kapal caraka lajeng mendhet kestulipun piyambak saja kapesat mungel, sangsaya inggil papaken kapalipun lajeng amilar caraka dhawah, dipun tubruk dhateng begal saha dipun tindhihi dhadhanipun mawi kaungkulan patrem, caraka lajeng ical bayunipun asrah jiwongga nawala ingkang kaampila sambut ing durjana, lajeng numpak kapal Mamprung. Wasana leresan sampun sumadhiya, badhe anyedani pasakitan Sirjon kantun angentosi dhateng ing serat katrampungan ingkang sampun
sinentosan dening asmaning narendra, kasatu wonten wawarti, yen caraka ing kang mundhi nawala kabegal malih ing margi, saingga ical nawalanipun. Pasakitan sirjon sareng miyarsa, lajeng angrangkul atmajestri, wuwusipun makaten: iku takdir ing Ngallah ger saha pituduh, putra setri sumambung: rumiyin rak sampun wonten atur kula, yen tama boten badhe seda, sanalika lajeng brebesmili, sanget panangisi- pun. Samanten yitnanipun dereng dumugi 15 dinten nunten pakunjaran menga, rawuhipun Grapdhe, dumarajok saha angrangkul dhateng ingang putra Sirjon sarta wawarti, yen panglosotipun dhateng sang nata, kabyantonan guruning narendra, punika tampen awit sampun kaping kalih, nawala karampungan tuna tanpa kardi, sanalika Grapdhe, kalayan ingkang putra kondur ing dalemipun putra. Sinten ingkang badhe saged angojahaken kala pinanggih pun bapak liyan para atmaja. Ananging putra samanten wau, satunggal ingkang kinasih tan katin- gal inggih punka atamajestri ingkang asring tatuwi dhateng pakun- jaran. Para putra asru sumungkem panrimahipun dhateng kang maha ening, dene karsa anindakaken saingga ambal kaping kalih, pamusnaning nawala dalem, kasaru wonten tamu dahteng, Sirjon adhawah kinen amanjing aken puri, nunten sang mara tamu katingal rasukanipun sartwi wadhag agodheg akumbala, saha topinipun kapanjingaken lebet aming kaobahaken ing tangan sakedhik minongka kakurmat, nulya muwus makaten sarw ningalaken dalacang, punika serat kaka- lih manawi sampun katupiksa, prayyogi kabesmi, Sirjon sareng amaos sapandurat musna guwayanipun saha sanget ing gumeteripun sabab serat wau, ppunika estunipun ingggih nawala dalem karampun- gan kisas ingkang musna. Sanalika Sirjon nunten angling, O panyambunging nyawa kula, kados pundi anggen kula saged mangsulaken ing kamirahan sampeuan, o anak anak ku kabeh, mara ger padha sumungkema, iki kang mitulungi wong ngatuwamu. Sang mara tamu rewa-rewa, tan mireng, saha anutupi wadananipun nanging tansaged ngampah lajeng ajrit nuwun. Sirjon maksa muwus malih, sarta ngusap waspa, kados pundi sambut kula dhateng sang maratamu, ingkang sampun amitulungi asung gesang, samarangtamu sangsaya panangisipun, topi nunten kabcal sanalika lajeng keksi rema memek apanjang saha anyamber ilen kumlendang Sirjon tan darana ing galih, yen punia putranipun putri, ingkang asring anuweni ing pakunjaran, lajeng kaprepegan saha karangkul sarta muwun sasambat amelas asih, O nyawa atmajan- ingwanger, sok mangkonowa, sira kang abelani sudarmanira, an- glengkara temen kamurahaning widi, putra kaaras tan kendel, dene
salajengipun kondha punika, prayogi kaurut piyambak ingkan gmaos kadya remen ing lalampahanipun ananging kapesthekaken yen ingkang maos boten nate anglabeti pejah, kadi putra setri ingkang kaseb- but ngajeng, samanten punika mongsa kirangana nalar, manawi badhe anglairaken sih sumungkeming tanaya dhateng tiyang sepuh, sabab punika sosoraning ing ngalamdunya, saben dinten boten sepen manawi badhe anindakaken. Ngayogyakarta ping 20 Oktober `867. Katandhan CFP. ==================== Kula ngaturi kabar Saking dene cekapipun pamunahing polisi, 1 titiyang nami Wigya- wikara, ing dhusun Kesindon dhistrik Kedhungtawon, Afdeeling Kebumen residhensi Bagelen, inggal punika: wau Wigyawikara ngupa- dos katrangan bab lampahing kadurjanan, awit dene manggih kasusa- han ing salebetipun dhusun Kesindhon wonten tiyang kepandungan, Wigyawikara lelampah ngere sarta anjanjah dhusun ngupados kabar, pinuju dhateng griyanipun titiyang nami Jayadilaga ing dhusun Babad Dhistrik Kedhungtawon ugi, lajeng Wigyawikara gadhah atur dhateng mas Jayadilaga, angaturaken bab ning pangupajiwa, kados pundi pratikelipu, menggah sampening ngasegsang ngupados sandhang tedha, wangsulanipun Mas Jayadilaga, boten langkung tiyang ngupa- dos sandang tedha punika kajawi namung memandung dalu, punika wenenipun kasap tanpa sarat, sarta yen purun anggeg pratikelipun Mas Jayadilaga tanpa anandhang rugi, awit pyambakipun lampah memandung sampun langkung saking 22 taun dereng nate manggih satunggal punapa, sarta mas Jayadilaga suka pitedah dhateng Widyawikara, kapurih mebet dhateng guronipun Mas Jayadilaga, kang nama Mulyawijaya ing dhusun Pucangkrep, Purwareja. Kelampahan Wigyawikara lumampah dhateng dhusun Pucang Krep mang- gihi dhateng mulyawijaya, sarta ngaturaken kathah-kathah yen pyambakipun sampun pikantuk margi saha katanggel dening mas Jayadilaga, saknalika guru Mulyawijaya inggih sakalangjung sumu- gun sugun dhateng pun Wigyawikara wau, saha lajeng kawejang menggah ngelmenipun tiyang memandung, tuwin warni sarat srana sapanunggilanipun. Wigyawikara sareng sampun sumerep wonten tiyang lampah mekaten lajeng mulyawijaya lajeng dipoun jak memandung dhateng ing dhusun Kesindon, dereng ngantos dumugi Kesindon Mulyawijaya lajeng kacepeng dening Wigyawikara, kaladosaken negari, sareng ing dintenipun malih polisi lajeng anyepeng dhateng Mas Jayadilaga ing dhusun Babad wau, saha griyanipun kagledhah, ing ngriku polisi manggih barang mas inten warni-warni, saha wonten pethik pendhem salebeting griya isi mori muslim pinten pinten potong, punapa malih ing senthong griya wingking ingkang wetan, wonten
juganganipun isi balung maesa lembu, sakalangkung kathah. Denten lampahipun Jayadilaga wau memandung sarta tampi barang peteng,u ugi ngrangkep dados jagal anaming jagal boten terang klayan polisi. Wondene barang mas inten sapanunggilanipun sampun kagantung ing parentah, saha negari sampun adhawuhaken parentah nimbali sawe- nining tyang kang kepandungan kawit taun 1845, dumuginipun taun punika, sak antero bawah kebumen sedaya, sareng tyang kathah sami sowan kapurih mas mastanana gadhahanipun pyambak-pyambak sawar- nining titiyang boten wonten satunggal ngaken barang wau. Sangking bab punika pramila boten wonten tiyang kang ngaken amergi sampun santun warni sedaya, ing ngriku mas jayadilaga mawi ngingah kemasan. Wonmdenten barang mas inten ingkang sampun kahantung negari wetawis argi 5000 rupiyah. Kaping 17 Jumadilakir 1795 Katandhan HA NA CA RA KA. =================Sareng kula maos serat wangsulanipun Dana Sata- ta, kasebut ing serat Jurumartani ongka 43 kula kajiyat amuwusak- en pitembungan bilih ingkang nama Dana SAtata wau lumebet wawi- calanipun katawis saking anggenipun saged anggayuh eliding anggi- tan kula dongeng yuda sastra, samanten wau taksih wonten kakiran- ganipun sawatawis. Sabab ing serat wangsulan wau boten kapratela- kaken bilih ingkang katingal cumlorot lir sinipat punika lala- beting kuwasanipun manungsa, dene manungsa wau inggih punika pun Cobol Abdulatip. Lah punika ingkang boten tinerangaken. Menggah bakicikipun kata- wis saking anggenipun semu eru, kawedal ujaripun ingkang sugal. Anelakaken yen boten kadugi angremuk pitembungan sarana wangsulan ingkang alus dangiyahipun. Anglaras saking tembung tiyang saged gayuh watak wantuning musanif, mila pambekanipun dana Satrata inggih lajeng katawis kemawon, kula punika satemenipun remen sagnet apaben kaliyan tiyang ingkang watek canging utawi cugetan manah. Awit kenging pinasangan wisaya amurih kurdaniun, ing salajengipun kenging kadamel dadolanan. Sanadyana kula mas sampeyan wastani Cobolo utawi kaupamekaken kewan, kula taksih rumaos boten bdhe dipun majanani ing ngakat- hah, sabab mirah wau, sanadyana inguraban ing balethok inggih maksa dereng ical ajinipun, rak inggih makaten ta mas. Ing pungkasaning serat, Dana Satata anyupprih batang eliding sanepanipun bab kewan. Saking pamatawis kula kok ragi lumuh ambatang elid elidan kados makaten, kula sumelang bokmanawi kapurih batang elidipun sagawon ajak ingkan gningali woh anggur, utawi dongeng kancil sapaningg- gilanipun, sabab kula boten kuwagang anjajagi elid maksud muradi- pun prakawis ingkang sakalangkun glebet menggah ing rosanipun.
Wondene bab panedhanipun Dana Satata kula kapurih angarang don- geng bab yudaning kewan, punika inggih tanpa damel, sabab ing mangke ingkang nama JHP PA akaliyan WA, sawek udur bab prakawis babon tuwin tigan. Manawi Danasatata karsa tumut bondayuda, ngatinglaken kalantipa- nipun kula sagah bondakalani. Ing wusana kula suka uninga manawi kula boten sumeja anyamunaken nama kula. Mila panyerating nama wau, kula ringkes awit kula boten kober jangjepaken, tur sok tiyanga sampun boten kakilapan bilih ingkang suka praondha, A.L. inggih punika pun Abdulatip. ======================= Dhandhangula winoring gung taklim, katurmas Abdulatip Samarang, neng jrumretani dhedhare, yektos latre dedenipun, langkung lang- kung tuwan kang nganggit, Jurumertani kang trang pryambak kengge- nipun, kadumugekna tur amba, nggenter tamtu padununging Abdula- tip, kang sampun gung mrawenda. Ing kasastran tembung jawi wlandi, kang wus sagah paring ka- trerangan , wit putus Olan Sekidhe, e menging manah ulun, dalu dalu wregagi naib, sumunu kadya lintang, cumlorot ngunguwung, saget lumampah ngambara, jalma kathah pradondi denya mestani, weneh ing ngaran cahya. Wonten ingkang mestani sesakit, wontening kang mujar wahyu singh- yang, wonten pulung pendaliye, agugon tuwon sagung, pyagung jawi kukuh mestani, wahyuning kadrajatan, malah para kaum, yen nuju wulan Ramelan, akekandhar ngadhang-ngadhang turuneki, kang laeya- tul kadar. Ambara giwagugen ambudi, miyat tingkah ing para ihtekat, denya prebadan maksude, ingkang ing ngelawau, punapa nggih gadhah sawiwi, dene bisa ngambara, marani kang ontung, kadadeyane puna- pa, dene langkung wening maya-maya kadi, kumaraning kumala. Malah wonten kang kalampah siri, mutih matigeni miwah ngluwat, ppanjang ulun glar solahe, ingkang bekparikudu, katamana katiben pesthi, pinetha-petha, kathah pandhan pesthanipun, Mas Abdul tan kakilapan, sakathahe gugon tuhoning wong jawi, lumrah sanung sajawa. Jarwakena natir kendhehneki, dimen ngilangakening sumelang, ing pulung purwa wekase, dene rupangunguwung, gumana lir tigan agi- lig, katingalaning kathah yen lepat pukulun, dena gung aksama tuwan, ulun dahat cumendhak mamintasih, mupakata, sagotra. Panjenenganipun tuwan sami, kang ngarang miwah ingkang ingkang kuwasa, Jurumertani wedale, martanana ing bigung, meratani bang- saning pengging, tan matur kang wus wigya, mraweda reh dudu, mandar mindhak kagunanta, kakang serat jurumartani selami, mumu- wuh idimulya. Mumulya akrajjaning nrepati, murtimatuh tulada utama, mantep marwa seng dudune, kathah ingkang kaliru, karobaning bawaning kuli, nembungaken lacutan, tinulatinurut, korutan tas tan wate-
san, ngilangaken lulungit pantes prakati, tita dadi pranatan. Tanpa nalar lestarining luri, salin gelar rebat leleresan, kutha jrah karya dat dhewe, mirungga ingkang sampun, kacethareh nistha kaesthi, mesat madya utama, tansaget katemu, anuwun pinacak inggal, serat ulun punika mas Abdulatib, bingah aparing barkat. Mupangat temen jarwa tur mami, adadosa sukaning sesama, kasuman- takna, ing ngakeh, yen Mas Abdul akudu, karsa paring angsulan sandi, wangsulan taturena, mring pajenenganipun, tuwan ingkang ngarang serat Jrumartanik, miwah mring tuwan kang sami, kuwasa srat punika. Supados tuwan nrusaken mangkin, mring kawula, aran mangun jarwa, mandar gung trima kasiye, sasat kalaban madu, sarah gendhis marbuk wawangi, bayakurugan menyan, pangrasaning dayun, punapa sun walesena, mring paduka rumaos tan saget ugi, mangsuli sih jengira. =======================
45, 7 Nopember 1867 Pawartos warni-warni Kawontenanipun ingkang rumeksa ilen-ilen utawi urung-urung toya. Wadana tuwin Demang balanjanipun ing dalem sawulan 75 rupiyah Bekel upmantri tuwin mantri balanjanipun ing dalem sawulan 50 rupiyah. Onder Mantri, Mantri Alit tuwin dhistrik balanjanipun ing dalem sawulan 30 rupiyah. Mata-mata balanjanipun ing dalem sawulan 10 rupiyah Kawontananipun ingkang rumeksa guwa Sarangburung ing Karangbolong bawah Bagelen. Juru Milihi sarang burungsaha kapatah rumeksa gudang, balanjani- pun ing dalem sawulan 50 rupiyah. Ingkang ambiyantoni Juru MIlihi sarang burung balanjanipun ing dalem sawulan 12 rupiyah. Onder Demang balanjanipun ing dalem sawulan 40 rupiyah Gandhok balanjanipun ing dalem sawulan 10 rupiyah. Ing Rongkop bawah Ngayogyakarta. Demang balanjanipun ing dalem sawulan 50 rupiyah Jurumilihi sarangburung balanjanipun ing dalem sawulan 15 rupi- yah Murid balanjanipun ing dalem sawulan 5 rupiyah Uftukan balanjanipun ing dalem sawulan 12 rupiyah Tukan balanjanipun ing dalem sawulan 10 rupiyah Mantri balanjanipun ing dalem sawulan 50 rupiyah Kawontenanipun ingkang sami adamel sarem Mantri balanjanipun ing dalem sawulan 50 rupiyah Lurah mata-mata balanjanipun ing dalem sawulan 25 rupiyah Lurah upas tuwin Mandhor balanjanipun ing dalem sawulan 15 rupiyah Mata-mata, upoas tuwin rencang balanjanipun ing dalem sawulan 10 rupiyah. Pangageng ingkang kapatah asade sarem tuwin rumeksa gudhang sarem. Angewahi sapinten ingkang manggepikan ungelipun bab kaping 3 saking serat kakancingan, katitimangsan kaping 5 wulan januwari taun 1851, ongka 28 setatbelad ongka 2 menggah balanjanipun pangageng jawi ingkang kapatah asade sarem, tuwin rumeksa guda- hang sarem punika katamtokaken apesipun ing dalem sawulan 50 rupiyah. Juru seratipun kontelir, juruseratipun Onderkolektur, juruserat ing taneman rosan, juru serat ing gudhang kagunganipun nagari, tuwin juru serat ing ngatasipun pranatan tetanen satunggil-tung- gilipun sami kabalonja ing dalem sawulan 15 rupiyah. Kawontenan sakantunipun.
Angewahi bab 2 tuwin 3 saking serat kakancinganipn kanjeng maha- raja, katitimangsan kaping 25 wulan Nopember ing taun 1857 ongka 39, utawi drtsy lslsmvomhsm lsyoyo,smhdsm ls[omh 30 wulan April 1858 ongkan 46, setatblad ing taun 1858. ongka 53 menggah balan- janipun guru-guru jawi katamtokaken 50 rupiyah ing dalem sawulan, manawi guru-guru jawi wau sampun cakep saha taberi anggenipun anglampahi kawajibanipun, badhe kaparingan indhakan balanja ing dalem gangsal taun sapisan ngantos kaping kalih kathahipun sapi- san 10 rupiyah. Juru Kanem Cacar, tuwin kancanipun ingkang ambiyantoni ing pada- melanipun ananem cacar wau balanjanipun ing dalem sawulan 45 rupiyah. Kawontenanipun abdi upas. Lurah upasipun Residhen tuwin Asisten Residhen tuwin upas ingkang anumpakkapal balanjanipun ing dalem sawulan 15 rupiyah. Upas balanjanipun ing dalem sawulan 10 rupiyah Upasipun bupati balanjanipun ing dalem sawulan 10 rupiyah Lurah kajinemanipun ufjaksa tuwin jaksa balanjanipun ing dalem sawulan 15 rupiyah Kajineman upas sapanunggilanipun rencang kabawah wadana dhistrik balanjanipun ing dalem sawulan 10 rupiyah. Kapemutan sawarnining kang anyepeng padamelan sapunika mindhak balanjanipun langkung saking ing kang sampun kapasthi wau, sapin- ten ingdhaking balonja punika kakalulusaken ananging samasa wonten ingkang kendel ing panyepengipun padamelan, pundi ingkang angggentosi badhe atampi balonja kathahipun manut ingkang sampun katamtokaken ing bab kaping 5. Katamtokaken bilih para bupati saha sanesipun priyantun ingkang sami anyepeng panguwasa badhe sami kaparingan pangangge pameran, kenginga kaangge ing saben wonten pasamuwan sapanunggilanipun dinten ageng, supados anedahaken kalenggahan tuwin pangkatipun. ====================== Wonten tiyang asuka kabar manawi ing Samarang sapunika wonten dhukun tiyang jawi ingkang saged anyopot untu boten mawi karaos sakit, dene panyopotipun wau asrimg kalampahan boten mawi piran- tos punapa-punapa, amung kacopit kaliyan tangan kemawon, para tiyang manawi boten pitados ing kagunan punika mugi nyobaha angundang dhateng dhukun wau, menggah wragading panyopotipun untu punika boten kathah, ing sapunika dhukun wau amondhok ing griya- nipun upas pos wonten kampung Suburan salebeting kitha Samarang. ============== Ing nalika dinten Salasa tanggal kaping 8 wulan Oktober ingkang kapengker punika, para tuwan ingkang sami anguwasani bab padamel- an margining kareta asep adamel pista wonten ing Kedhungjati, minongka pakurmatanipun kanjeng tuwan residhen Lamres Pantoren Bureh ingkang saweg pamit dhateng nagari Walandi, punapa malih Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara, Kanjeng tuwan Residhen tuwin Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya mangkunagara wau sami karsa amriksani pandamelaning marginipunkareta asep saha mawi anitih kareta asep.
=================== Kala tanggal kaping 20 wulan Sepembetr ingkang sampun kapengker, wanci siyang pukul satengah kalih welas, bupati ing Purbalingga, Raden ADipati Dipa Kusuma seda, Menggah Raden ADipati Dipa Kusuma wau anggenipun dados bupati sampun langkun saking salikur taun, sarta sampunanindakake parentahipun Kanjeng Gupremen linampahan dening kalerehanipun para priyantun tuwin titiyang alit kalayan bingah ing manah. Kala ing wulan Mei ingkang sampun kapengker Raden Adipati Dipakusuma karaos manawi karosanipun sangsaya suda, sanadyan sakedhap angraosaken sakeca malih, ewadenten sariranipun ingkang boten kuwawi anandhang sasakit ingkang sakalangkung sanget. Kala tanggal kaping 21 wulan September 1867 jisimipun Raden ADipati Dipakusuma kasarekaken wonten ing Giri Candhana, dene ingkang sami anjenengi ing nalika samanten punika kanjeng tuwan Residhen Sutelip, kanjeng tuwan asisten residhen Phitperpluh kaliyan Kanjeng Tuwan Asisten REsidhen Sekaref, saha para tuwan Kontelir Pandhissel, Bodriyo, tuwin Tidheman punapa malih para tuwan sanesipun, sareng jisim kaangkat aken,kakurmatan ing unge- ling sanjata kaping sadasa, sasampunipun dumugi ing panggenan badhe anyarekaken jisim, kanjeng tuwan residhen Sutelip(f) andhawahaken pangandika, bab Raden adipati Dipakusuma ingkang sampun kaanggep mitra ingkang jeng tuwan residhen, saha bab anggeniupun tepang kanjeng tuwan Residhen, kaliyan Raden ADipati Dipakusuma wau, laminipun salangkung taun, punapa malih bab pangangkahipun Raden Adipati Dipakusuma kala taksih sugengipun boten sanes amung murih karaharjaning kabupatenipun. ===================== Kala tanggal kaping 5 wulan Oktober ingkang sampun kapengker ing dalem kabupaten ing Tuban wonten pasamuwan ageng, kanjeng tuwan asisten residhen ing Tuban tuwin para kontelir sami wonten ing ngriku, punapa malih para priyantun jawi inggih sm pepak sadaya, ing waktu punika raden adipati Citrasoma bupati ing Tuban kapa- ringan songsong jene dening kanjeng gupremen, minongka ganjaran. ========== Paedahipun tiyang temen suwiteng ratu. ing salebeting kraton dalem Ngayogyakarta, wonten sawijining abdidalem panji ing dhistrik Ba, punika dahat menggah ing tabere- nipun abaureksa dhateng kapulisen amurih arjaning praja, dene ingkang kasentosanan dhateng wau panji saking bab lampahipun kagungan dalem kanjeng jatos ingkang kadunungan memaras amulat padhanging surya, tegesipun inggih punika kajeng peteng. Kok wonten ingkang purun anglampahaken kajeng tan terang saking negari, sampun kapesthekaken yen kaandhek ing kapanjen Ba, dene kadadosanipun punika teksih kakemulan langiting wados, sareng sawiining dinten ing wulan punika ugi, wonten kajeng dhateng ing kapanjen Ba, kemot ing grobag, sang panji katuran serep lajeng adhedawah andikakaken anyepeng, sarehning tanpa lulusaning negari, badhe sanjang dhateng ingkang gadhah, sarwi bekta serat pas saking negari, sruaosipun anglilani anglampahaken kajeng samanten iji, kabekta grobak samanten lajeng wau serat pas
kabekta dhateng kapanjen, panyananipun ingkang gadhah kajeng, amasthi lajeng kaulungaken, o punika boten pisan, saingga rambah- rambah dhawah ing parintah ageng, inggih meksa dipun kukuhi dhateng sang panji, sabab cacah ing kajeng boten cecek kaliyan ungeling serat pas langkung kajeng taun 3, iji anggenipun nyamper ingkang ngirid ing margi, lah punika ingkang dipun damel kaol, sareng kautusan malih warsi sereng dening parintah ageng, sang panji nunten anguculaken kaeng terang wau, nanging dipun cowok kajeng jatos tigang iji, sumerep mamanis mongka ageng-ageng cekap kagem saka guru griya tikelan dene ingkang dipun damel gentoisi- puninggih punika kajeng taun tigang iji ingkang kasebut ngajeng, pamanggih kula sang panji kalebet wasis ing kawruh. Sareng ingkang gadhah semerep yen kajeng jatos werang wau kabegal 3 sanget gumunipun lajeng matur ing parintah nyuwun adil. Parintah boten sepen adil palamartanipun, dene ingkang anindakak- en saking bab punika, abdi dalem panewu carik ing kadanurjan nami mas panewu, Ma, Ra, punika saking tembunging warti, sanadyan nembe kaancepaken sampun katingal menggah ing cekapipun abaurtek- sa lampah ing [praja, mila owel bilih boten kauningan bab saking kacekapanipun dhateng ayahan dalem, wangsul cariyosipun sang panji, punika punapa anglengkara punapa boten dene kagadhah pangunah, jene dipun wenekaken tembagi, owelipun boten anindakak- en kosok wangsulipun tembagi kadadosna jene, iba pamujining tiyang kathah. Wasana kados pundi mitra kula ingkang sami nupiksaning serat jurumartani, menggah timbang raosipun, rak wonten paedahiipun tiyang temen-temen suwiteng ratu, ananging kajeng dipun adhek ngantos 10 dalu langkung punika punapa boten boten dados pitu- naning konca grobag ingkang bekta, yen yakin makaten lah sinten ingkang wajib anglintoni, panji punapa ingkang gadhah. Dene kajeng 3 iji ingkang kakendelaken ing kapanjen Ba, ngantos sapriki dereng ujud, Surakarta ping 30 Oktober 1867. Katandhan mitraning kondhestu. ===================== Panuwun kula ing tuwan ingkang angarang serat Jurumartani, serat kula punika mugi kapacaka ing Jurumartani. Kula sampun maos serat Jurumartani ongka 39 katitimangsan kaping 26 wulan September 1867, ing ngirku wonten serat ingkang katand- han Karyasastra, saha amratelakaken kodhenging panggalihipun balemaning para gusti ing karaton dalem Surakarta, ingkang punika manawi andadosaken condhonging karsanipun mas Karyasastra, ing sapunika kula badhe amratelakaken pamanggih kula piyambak sarta panuwun kula manawi wonten kirang saha lepating ukara mugi ing- kang agung pangaksamanipun mas Karyasastra, menggah pratelanipun ing ngandhap punika: Putra dalem ingkang sinuhun kanjeng Susuhunan Ingkang kakung miyos saking garwa dalem kanjeng ratu saha sepuh piyambak timuri- pun anama: Raden Mas Gusti, utawi gusti timur manawi sampun jumeneng anama: Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Anom Amengkunaga- ra, sudi byaraja putra narendrA Mataram, ingkang rayi tumunten timuripun anama Raden Mas Gusti manawi sampun jumeneng anama
Kanjeng Gusti Pangeran Arya Mangkubumi, ingkang rayi malih manawi sampun jumeneng anama Kanjeng Gusti Pangeran,,,,,,,, dne manawi putra daken outri miyos saking garwa kanjeng ratu, timuripun anama: Raden Ayu, manawi sampun krama nama ratu. Putra dalem ingkang sinuhun kanejgn susuhunan kakung miyos saking garwa pangrembe, sarta sepuh piyambak timuripun anama: Raden Mas manawi sampun jumeneng anama; Pangerean Angabei, dene para ari sanesipun kala taksih timur anama: Raden Mas manawi sampun jume- neng nama: Pangeran Arya,,,,,,,,,,, menggah putra dalem putri ingkang miyos saking garwa pangrembe seouh piyambak timuripun anama: Raden ajeng, manawi sampun krama nama raden ayu. Menggah ingkang nama pangeran punika amung tedhak kaping kalih, kaetang saking ingkang sinuhun kanjeng susunan, tedhak kaping tiganipun anama: raden mas ariya, inggih ugi saged anama pangeran ananging manawi wonten karsa dalem ingkang sinuhun punika anama: pangeran ganjaran, pangeran tedhak sapisan punika anama: Pangeran putra, tedhak kaping kalih utawi kaping tiga nama: pangeran santana. Wasana para garwa dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan punika namanipun sampun sami kaliyan pratelaning seratipun mas panji Sasraminarsa ing Ngayogyakarta. Surakarta kaping 4 Nopember 1867. Katandhan Mitranipun Kondhestu. ================= Kula gumun sanger dene mitra kula ingkang nama: JHP, ing sapunika katingal sampun supe babar pisan dhateng kula, mongka anggen kula mimitran sampun langkung saking gangsal welas taun, ing mangke kok calekik, lajeng kados tiyang dereng panggih-pinanggih, kados pundi ta pikajenganipun punapa sampeyan kyai JHP, saweg kasekelan ing galh, bokmanawi dalem sam,peyan ing Ngayogyakarta ambruk awit saking lindhu, awit kula mireng manawi griya-griya ing Ngayogyakarta kala wonten lindu kathah ingkang sami ambruk, sayektos Kyai JHP wangsulan sampeyan serat boten wonten ampiri- pun, bilih sampeuuan sampun nate tunggil saha jang kaliyan kula kala wonten ing Ngarab, cangkriman sampeuan sasaged-saged sampun kula batang, manawi pambatang kula sulaya kaliyan panggalih sam peyan lah punika kula sumongga, yen karsa masa wandeya, punia tegesipun: leres lepat wonten ing karsa sampeyan, awit sampeyan ingkang angreka cangkriman wau, supados kasumerepan ing ngakat- hah, saha sampeyan sampun ngantos kawastanan; kathah galudhug boten jawah, lo punika sampeyan amesthi sampun anyandhak ing pikajenganipun, anjawi saking punika kaayektosaipun kula badhe apitaken dhateng kyai JHP sarehning sampeyan anggelaraken bab abon kaliyan tigan pundi ingkang ttinitahaken rumiuyin ing mangke sampeyan amesthi saged anerangaken bab dadosipun manungs, sa- tokewan sapanunggilipun ingkang sami tinitahaken ing gusti Allah, sadaya punika sampeyan mesthi boten kakilapan, bilih kalebet ing ngelmi. Para saged ing tanah Eropah sampun sami gadhah saserepan tuwin pamanggih ing ngatasipun prakawis punika, sarta kaemper- emper wah kacundhukaken kaliyan kawontenanipun, wekasan kathah menggah ing emper tuwin cundhukipun samanten wau saged dipun
para saged gadhah saserepan tuwin pamanggih, punika medal saking pambudi, ananging boten kenging kawastanan sampun tamtu utawi mesthi ing kayektosanipun, lah punika kyai JHP mugi galiha ingkang memet, manawi sampun kapanggih, mugi lajeng kapreatelana wontening jurumartani, ingkang sapisan bab dadosipun manungsa, kaping kalih bab dadosipun sato kewan anjawi saking dadosipun bongsa anigan, ananaging sampun ngantos mawi anggepik dhateng kitab. Anjawi saking ingkang kasebut ing nginggil wau, kula badhe matur sakedhik ing panjenengan sampeyan kyai JHP kados pundi dene sampeyan amastani kaji Amat kajeg-gajeg kewan utawi manungsa, punapa sampeyan kyai dereng sumerep bedaning kewan kaliyan ma- nungsa, punapa kewanp[unika wonten ingkang gadhah nama kaji, punapa sampeyan purun kula antep, manawi sayektos sampeyan dereng sumerep dhateng kaji Amad ingkang kawastanan kewan wau. Katandhan Wa. ==========================
46, 14 Nopember 1867 Kulawisudhan sapanunggalanipun Kanjeng Tuwan F.R.Y.M.Aiser, ingkang wau dados asisten residhen ing Saparuwah tuwin ing Haruku kalebet ing pulo Moloko, ing mangke kaparingan pamit kalih taun dhateng nagari walandi, amargi saking sakit. Kanjeng Tuwan L.N.Y. Geipan Pitiyus, ingkang wau dados asisten residhening Bojanagara paresidhenan Rembang, ng mangke kakula wisudha dados asisten residhen ing Balitar paresidhenan Kedhiri, saha angiras nguwasani lelang wonten ing ngriku. Mas Wiryarinata, wadana ing Wedhung bawah Demak, ing mangke kakundur saking kalenggahanipun. Mas Sumadimeja, mantri kopi ing Tengaran bawah Salatiga, ing mangke kainggahaken dados mantri pulisi ing Salatiga. Mas Yuda Sudirya mantri ukur ing Batawi, ing mangke kainggahaken dados mantri kopi ing Tengaran bawah Salatiga. Mas Ngabei Atmadipura, ingkang wau dados wadana ing Kebumen, ing mangke kainggahaken dados patih ing Purwareja. Mas Mangunyuda, mantri ingkang kabebahan amariksani ilen-ilen toya ing Comolor bawah Pamalang paresidhenan TEgal, ing mangke kainggahaken dados mantri pulisi ing Kesesi. Mas Wiryadireja, juruseratipun kontelir ing Pamalang, ing mangke kainggahaken dados mantri ingkang kabebahan amariksani ilen-ilen toya ing Comolor bawah Pamalang Paresidhenan TEgal. Mas Sumaprawira, maganganipun Kanjeng Tuwan Asisten Residhen ing Pamalang Paresidhenan TEgal, ing mangke kakula wisudha dados Juruseratipun kontelir ing Pamalang paresidhenan Tegal. ===================== Pawartos warni-warni Sastrapermadi amratelakaen sasaged-sagedipun piyambak wonten ing Salompret Malayu, bab bangsaning ayam kalebet ing ngelmi kodrat, jalaranipun kapanggih saking kawontenaipun, bilih ing kampung Gembalakan, kaprenah sawetaning Danurejan wonten sawung satunggil gadhah suku tiga tuwin silit kalih. ========================= Ing dhusun Kalampok bawah dhistrik Ngapek Paresidhenan Ngayogya- karta, wonten tiyang anama Surataruna,punika sampun kalih taun laminipun gadhah lembu satunggil, sarta dereng sumerep punapa lembu punika jaler punapa estri. Manawi lembu wau katingalan saking ngajeng kados estri, dene manawi katingalan saking wing- king kados jaler. ========== Ing dhusun Bonjot dhistrik Mayong kabupaten Samarang wonten dhapuran Rosan uwitipun rosan nembelas iji, dene uwit satunggil tunggilipun ing ngandhap masi epang satunggil, ingkang angrempay- ak sami kaliyan uwitipun.
============ Ing nalika dinten Kemis tanggal kaping 19 wulan September ing- kang sampun kapengker punika, ing dhistrik Balok kabupaten Mage- lang wonten lesus ageng, dhatenging lesus ing wanci asar saking kidul mangaler, kalampahan angrisakaken griya 19 dhapuran deling 61 uwit-witan awarni-warni kathahipun 540 iji, dene uwit aren 110 wit kopi watawis wonten saking 500 wah wonten titiyang satunggil ingkang nandhang kasangsaran karebahan griya, ananging boten ngantos anemahi pejah, ing sapunika tiyang ingkang nandhang kasangsaran karebahan griya wau taksih kapulasara ing dhokter woten ing griya sakit, punapa malih wonten lembu titiga ingkang sami karebahan griya lajeng pejah sadaya. ============ Pasiten ing Kadhuwung bawah paresidhenan Pasuruwan kaapit mubeng ing dhistrik-dhistrikipun Kanjeng Gupremen, punika wiyaripun kirang langkung saking 850 bau, samanten bau wau pasabinanipun kirang langkung saking 650 bau dene sakantunipun kirang langkung saking 200 bau kaetang margi, lepen tuwin pemahanipun ing dhusun sami kataneman uwit kalapa, sareng sampun awoh kathah karisak dening bajing. Bajing punika anggenipun anedha woh kalapa kamur- wat bajing satunggil-tunggilipun anelasaken woh kalapa satunggil ing dalem pitung dinten, dados ing dalem sataun kirang langkung saking woh kalapa 50 iji. Kala ing wulan Juni 1866, tiyang amedalaken wragad damel anyirna- kaken bajing, menggah sarananipun anyirnakaken bajing wau awarni sandawa tuwin gotri, para tiyang dhusun kapurih aanyanjata baj- ing, manawi angsal kasukanan epahan, ingkang sampun kalampahan rumiyin bajing satunggil kasukanan 10 sen, boten ngantos lami epahan punika indhakan dados 20 sen, mindhak-mindhak malih ngan- tos dados 25 sen. Sareng para tiyang anggenipun anyanjaya bajing sampun angsal 958 iji, lajeng boten saged angsal pamedal malih saking anggenipun anyanjata bajing, amargi sampun boten wonten bajing malih, dene wragadippun anyirnakaken bajing kathahipun 173 rupiyah langkung 90 sen manawi kaetang kirang langkung saking bajing 1000 satung- gil-tunggilipun anelasaken woh kalapa 50 iji ing dalem sataun, manawi woh kalapa satungil regenan 5 sen, dados woh kalapa 50000 iji regi 2500 rupiyah. Menggah para lurah dhusun bawah gupremenan asring sami anglebe- taken buntut bajing dhateng kawadanan, ananging lampahipun ame- jahi bajing botenkalayan sandawa tuwin gotri, dados kirang pikan- tukipun, mila patrap anggenipun amejahi bajing ing pasiten kadha- wung wau kenging dados tutuladan saha gampil kalampahan, saupami bajing ing satanah jawi badhe kasirnakaken, lampahipun kados ing pasiten Kadhawung, punika wragadipun kenging kaettang 500 kaping
175 rupiyah, dados gunggung 87500 rupiyah, dene pikantukipun manawi bajing sampun sami sirna, kaetang 500 kaping 2500 rupiyah dados gunggung 1250000 rupiyah, iba kathahing kauntunganipun para tiyang alit. Menggah pemahan ing kedhawung punika kagriyanan ing tiyang 400 kaetang titiyang alit salurahipun punika kenging kaetang tiyang pemahan satunggil wragadipun amejahi bajing kirang langkung saking 45 sen, manawi kauntunganipun pikantuk saking sirnaning bajing kaserepaken dhateng para tiyang dhusun, amesthi para tiyang dhusun wau sami badhe purun anglampahi kalayan sarjuning manah. =============== Dhokter Inemanbos prasman gadhah pamanggih adamel dhempul ingkang boten saged risak dening latu utawi toya. Dhempul punika pandame- lipun makaten: ingang kalih panduman kikiran tosan, kawuwuraken kalayan saringan ingkang sakalangkung alus, sarta siti lempung ingkang garing kabubuk sapanduman, sasampunipun kikiran tosan atunggil kaliyan bubukan lempung, lajeng kauled kaliyan cokak, ingkang nbgantos dados kados jenang, ananging panguledipun kedah kaatosa-atos, dene manawi dhempul sampun dados, punika kedah enggal panganggenipun, awit manawi ngantos dangu dhempul wau lajeng dados atos. =================== Wangsulan dhateng ingkang wasta STP 2 JHP. Kula nuwun tuwan Jaspres enko, kula angaturi panjurung, isenipun ing kabar Jurumartani. Kala ing dinten Dite, Pon, tanggal kaping 27 wulan Oktober 1867, wanci jam songa enjing, kula sanjan dhateng giryanipun mitran kula, pinanggih sami lalenggahan, wonten ing griya ngajeng, kalih kancanipun, sami aningali serat Jurumartani, sdhateng kula lajeng dipun ken maos Jurumartani ongka 40 kalih ongka 39. Ing ngriku anuyebutaken makaten Wonten tiyang wasta STP gadhah panedha dhateng para priyantun, ingkang remen marsudi kawruh, karsa anerangkaen taembungan 5 prakawis kados ing ngandhap punika: 1, anyupena punika punapa 2, awit saking punapa tiyang anyupena 3, sabab saking punapa tiyang tilem mawi nyupena 4, nyupena mekatenpunapa wonten tegesipun 5, nyupena punika punapa kenging kaanggep temen. Satelasipun ing pamaos kula, alegeg, tigang pandurat, jetung, lenger-lenger, gagetun, ngungun, ing manah wekasan lejar, bingar, wor trus thengdriya, marwata suta, kalih dunga sokur, alkamduli- lahirobilalamina, Dene kok wonten ingkang purun anglahiraken suraospun ing kaelo-
kan, ingkang sampun lami anggen kula ngupadosi, ing mangke pi- nanggih sinebutaken ing Jurumartani. Kang mongka ingkang sami angsal, sarta maos serat jurumartani punika, anjawi saking para tuwan tuwan, tiyangipun jawi saestu para ageng, utawi para amtenar, apesipun balebes, juruserat sapanginggil, sarehnning sampun lami anggen kula ambudi bab tiyang tilem nyupena, dereng pinanggih wusona wonten ingkang nglairaken, saestunipun ingkang anglairaken wau, sampun angsal kateranganipun ing pamanggih, tembung mokal, yen ta dereng nga- wuninga, purun anglairaken kasebut ing Jurumartani. Ingkang punika, kula amiteges, dhateng ingkang wasta, STP bab soalipun STP ngajeng wau,punapainggih yektos angemuraos punapa keratabasa. Anggen kula piteges, mangkaten wau, bilih kados cariyosipun ki dhalang, Petruk anyoal dhateng pandhita, ing Ngarga Andong Cinawi, sualipun Petruk kados ing ngadhap punika. Sejroning badan, ana tulis iku wajib den kawruhana, yen nora den kawruhi, amesthi rusak agamane. Sang pandhita kemengan ing galih, maguru dhateng Petruk, mawi mejani 6 suku Petruk ambeberaken meakten, sajroning babadan, ana watu mandhelis, yen ora weruh panthi arite gowang, Petruk lajeng angenthir mlajengaken mejani. Manawi sualipun STP sayektosan, mugi kababarna ing kang sajati, bilih STP boten kapareng, kawuninganing kathah, ambucala sastra iber dhateng Amtenar Asisten Opservator ing nagari Batawi, kang griya kampung Kebon Sirih, ingkang wasta Raden Mas Suteja, dene bilih Raden Mas Suteja, kapuri mangsuli serat, kalebetaken ing Jurumartani malih, nuwun mopo, manawi lelayanan kalih priyantun Miring Singlon ing nami. Ingkang kaping kalih, ajrih bokmanawi dipun esemi para sujana, tuwin dipun gugujeng ing lare alit, kados dene ukaranipun ing serat jurumartani ingkang mawi sekar macapat, dhandhanggula, punika saben tiyang maos, gumujeng kalih wicanten makaten. Yen durung wasis, pratameng sastra kaya Wigyapanitisastra, utawa Abdulatip, bok aja gawe lagu, mundhak gawe cuwane kang padha maca. Ingkang kaping tiga, kula nyuwun saserepan STP wau presajanipun, menggah ing nami Bares sinten, punapa bongsa walandi, punapa bongsa jawi, anggen kula miteges mangkaten wau, dene kok nami mawi purnam, bilih adat ingkang mawi purnam punika, walandi yen bongsa jawi boten cara, nami mawi purnam inggih sinajana wasis dhateng kasusastran walandi, tuwin sastra jawi, samongsa nilar cara, nilar tata, nilar adat, boten presaja, inggih boten utami, sadaya ingkang mawi tondhanama, palsopurnam punika, kenging katembungaken miring, utawi besiwit upami tiyang perang, yen mengsah kalih ingkang presaja, purun maos, boten purun kawaos,
senanjana ingkang presaja, saged males, boten premana ingkang dipun wales, dados ingkang presaja punika lepat, leresipun, boten kawuningan ing kathah, ingkang wuninga bilih kaalem tuwin kawada ing kathah, namung ingkang gadhah tondha piyambak, kados ta nalika jamanipun Puspawilaga 2 Wigyapanitisastra 3, Abdulatip, punika sadaya priyantun sampun terang dhateng raden Panji Puspa- wilaga, upami ngaturana serat medal ing ngepos, saestu kapanggih, sareng dhateng mas Wigyapanitisastra, laih dhateng mas Abdulatip, sapriki dereng terang, upami ngaturi serat medal ing ngepos, saestu sasar-susur tan panggih. Pramila ing mangke atur pirembak kula dhateng para priyantun ingkang sami mirsani serat Jurumartani, samongsa mawi tondha nama palso, utawi mring boten presaja saunge-ungelipun, kenging kami- reng boten kenging kamanah, anjawi bilih sami karsa peteng samu- dayanipun, kula anyumanggakaken boten langkung kula nyuwun pan- gaksami ingkang agung, Sinerat kaping 28 Oktober 1867. Katandhan Raden Mas Suteja. =============== Ing serat Jurumartani ongka 44 kula maos seratan mawi tondha astha dhateng Abdulatip, cekakipun kula katedhanan katrangan bab ingkang winastanan warni gaib sumunu kadya lintang, cumlorong ngunguwung, saged lumampah ngambara. Saderengipun t(k)ula maangsuli dhateng sang Musanif ingkang namanipun ugi kenging kabasakaken cumlorong awit saking dening sepen, kula acumandhak narukrami matur ing sampeyan mas, bilih pratelan sampeyan bab warni ginaib wau ragi kacekaken yen ta angajeng-ajengaken wangsulan ingkang badhe nglegakaken manah. Yen boten makaten dados kewdan sanget anggen kula badhe mangsuli, saking bingunging manahipun ingkang katedhanan pirsa, punapa dene saking anggenipun kapencut mangsuli, bok manawi warni ginaib wau kunun konang, sabab sumunu kadya lintang cumlorong nguwung-uwung, saged lumampah ngambara, Sok makatena sampun nyemler, awit prat- elanipun sampun kenging katumrapaken. Sampun andadosaken rengating galih mas, dene kula purun-purun sembaranan, kunun sanes kula ingkang lepat sabab enget tan punika dede darbenipun manungsa. Ing nalika kula miwiti serat punika, kula satemenipun boten sumerep punapa ingang badhe kula criyosaken jalaran saking prate- lan sampeyan kirang terang, delasan dumuginipun samanten inggih maksa dereng angsal wawangsit, mila garjianing tyas mami ing waktu punika ingkang kula serati. Mbok manawi dangu-dangu kula saged manggih pikajenganipun pitaken sampeyan. Sadangunipun kula nyerat punika wonten nalar malih ingkang kula manah. Inggih punika bab anggen sampeyan amurweng gita kok sae sanget, kula punika sanadyana sampeyan mastani sampun putus
dhateng kasusastran makasa dereng saged nganggit tembangan amargi saking kakirangan tembung kawi. Kula eram sanget dene kathah tiyang ignkang baud angregani ujar temen, ngantos katemenan wau prasat ical katutupan ing rerenggan. Kula punika tiyang secablak boten remen angrenggani pitembungan kula sarana tembung kawi, sangkrita, sapanunggalanipun bokmanawi awit saking boten kadugi, sarta, e lah kapanggih sapunika mas, pikajengan sampeyan bab warni ginaib, kunun dede konang, katran- ganipun makaten: Ing dirgantara kathah kemawon maujud ingkang winastanan meterur ing tembung walandi, utawi sela ingkang dhumawah saking ngambara. Ing tembung Jawi kabasakaken daru. Daru punika ugi angubengi srengenge sami akaliyan bumi, rembulan tuwin lintang aliyan inggih punika lintang ingkang boten manggen utawi boten ajeg ing panggenanipun. Rikating pangubeng 4 ngantos 5 mila ing dalem sasekondhe: tarka- dang daru wau amethuki lampah ing bumi, temahanipun katarik dening daya panggendenging bumi, mila kalampahan dhawah ing siti. Lintang ngalih tuwin meteur punika saleresipun boten kenging kabedakaken sabab asring kemawon lintang ngalih kawalik sipatipun dados meteur, ing panggenankubeng kirkring kados ta redi Himala- yah ing tanah Asiyah, tuwin Kordi leras ing tanah Amerikah, wangsulipun lintang ngalh kapara ajek, amargi saking langung padhang tuwin teranging dirgantara dados kenging kawaspaos saken ngalih wontenlintang ngalih. Menggah meteruripun kapara awis awis katingalipun. Agengipun inggih beda bneda, tarkadhang agengipun salintang tarkadhang sarembulan, selanipuningkang dhawah ing siti ngantos ambles dumugi 10 utawi 15 kaki. Asring kemawon katingal kados mega, peteng, lajeng ambledhos ungelipun kados galudhug, selanipun ingkang dhawah, kalampahan angurugi pasiten. Tarkadhang dhawah saking langit ingkang sakalangkung padhang. Ing tanah Bohemen nagari Dhitslan kadhawahan meteur ingkang awratipun 400 pun, wonten malih ingkang acacriyos manawi ing nagari Itali wonten meteur dhawah ing lepen Narni taksih katingal sanginggiling toya. Ing nagari Cina kacriyos manawi cedhak lepen jene wonten parang ageng warni cemeng inggilipun 40 kaki, punika dhawah saking dirgantara. Ing jaman kina taun 1660 eonten satunggilipun pujong- ga elmi kodrat Anameter saongga gadhahi panggraita bilih meteur punika asal saking redining rembulan nanging panggraita makaten wau kalebet ngalangkara. Menggah kawontenaning meteur punika tosan kammomoran pethaking slaka tuwin sela sapanunggilanipun meteur wau kenging kadamel pedhang kathah ratu ing jaman kina ingkang ngatrsakaken damel. Lintang ngalih utawi meteur punika wiwit jaman kina taksih kaan-
gep dalajat. Dalasan pujongga si Sero ing jaman kina anggadhahi panggraita yen kasangsaran ageng punika kalamatan ing lintang kumukus utawi meteur. Sarehining ing jaman sapunika, bongsa Eropah sami amarsudi ka- wruh, mila pambekgugon tuhon kalampahan sirna. Ing wusana para kaum kula aturi kendel anggenipun sami kakadhar angadhang turuning daru yen nuju wulan Ramelan sabab ing tanah jawi ngriki dhawah ing daru boten ajek. lah punika katrangan kula mas, sasaged-saged kula anglaksanani pandangu sampeyan. Pancenipun elmiPalak ingkang kedah nerangaken, dede bebahanipun serat Jurumartani. Saupami katrangan kula taksih wonten kakiranganipun mugi agung ing pangaksama sampeyan. A LA. ================ Para priyantun jawi ingkangsami tumbas lot loterei kareta Ameri- kah sarakitanipun sarta prabotipun tuwin kapal sarakit kaauran uninga manawi loteri wau badhe kamain benjing ing dinten Akad tanggal kaping 17 wulan Oktober punika utawi tanggal kaping 20 wulan Rejep taun Ehe ongka 1796 wanci pukul wolu enjing wonten ing Komidhen. Anjawi saking punika para priyantun wau kaemutaken manawi regin- ing lotipun boten kabayar ing dinten pamaninipun loteri, lotipun wau badhe kasadde dhateng tiyang sanes. Wasana titiyang taksih sami saged pikantuk atumbas lotloteri wau, sapunika amung kantun sawatawis. Surakarta kaping 11 September 1867. Jaspres enko ==================
47, 21 Nopember 1867 Pawartos warni-warni Kala wingi enjing tanggal kaping 24 wulan Oktober ingkang sampn kapengker, wanci pukul sadasa, kanjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral sampun anglilani pisowanipun Kanjeng Sultan Soliman Baderol Alamsah, dados sultan wonten ng Lingga, Riyo sabawahipun. Menggah kanjeng sultan wau putranipun Kanjeng sultan Ngabdurah- mansah ingkang sampun kagentosan, sasampunipun Kanjeng Sultan Mahmud Mulaparsah ingkang anggentosi Kanjeng Sultan Ngabdurahman- sah kaundur saking anggenipun jumeneng dados sultan, Kanjeng Sultan Soliman Baderol Alamsyah lajeng kagentosaken jumeneng sultan, awit Kanjeng Sultan Mahmud Mulaparsah boten kagungan ahli waris kakung, wondening jumenengipun kanjeng Sultan Soliman Baderol Alamsah, punika kala ing wulan Oktober ingkang sampun kapengker, sareng kanjeng sultan wau sampun jumeneng boten ngan- tos lami, malah kala tangal kaping 1 wulan Dhesember lajeng aprajanjeyan kaliyan kangjeng gupremen bab sakathahing pranatan ingkang sampun dados leres tuwin kawajinaning sakaliyanipun, menggah sowanipun kanjeng sultan wau dhateng Batawi punika sampun kalebet ing pangajeng-ajeng, manawi badhe anyaosi pangabekti dhateng susulihipun kanjeng maharaja,inggih punika kanjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral. ================== Serat saking Ngayogyakarta katitimangsan kaping 23 Oktober ing- kang sampun kapengker wonten tiyang Cina sudagar angayam-ayam pejahipun, amargi rumaos susah ing manah bab anggenipun boten saged atampi wangsuling artanipun sakedhik ingkang kawedalaken, sarehning cina wau sampun kekah ing pikajenganipun badhe anglalu pejah, lajeng kengkenan atumbas apyun pangaos gangsal rupiyah, sareng sampun angsal apyun, tiyang Cina punika lajeng amangangge sandhanganipun ingkang sae, sarta angandhuti barang gadhahanipun ingkan gkathah reginipun, sasampunipun makaten apyun wau lajeng kauntal, boten antawis dangu sanak sadherekipun sami sumerep, manawi sudagar Cina punika anandang sakit, sareng sampun kaupado- san punapa ingkang dados jalaraning anggenipun sakit wau, sanak- sadherek lajeng angundang dhokter, kadadosanipun kajampenan dhateng tuwan dhokter Lerute, ing sanalika sampun anyukani jampi panaaring wisa, kalampahan ing dalem kawanjam Cina wau saras, menggah pratelanipun Cina sareng sampun saras, punika ing mangke luwung anandhang susah sanesipun wonten ing ngalamdunya, kaliyan angraosaken susah saking anggenipunbadhe anglalu pejah wau. ================== Ing dhusun Jeruk Singkil wonten lembu satunggil, punika lim,ampah kaliyan ugel-ugeling sukunipun, sampun pancen makaten manawi lumampah, dados suku sakawan manawi kadamel limampah sami mungel kados tiyang ngangge Satiwel kadekekaken Kespur, ewadenten lembu
wau taksih saged angangge taracakipun, awit wonten pratandhani- pun, manawi lembu punika malumpat, dhawah angadeg kaliyan tara- cakipun. =================== Ing tanah Walandi wonten tiyang jaler ingang asring pabenkaliyan semahipun, manawi panuju paben ing kang jaler wau asring kemawon angancam-ancam badhe anggantung badanipun piyambak, dene ingkang estri asring mangsuli makaten: sapa kang calathu iku ora nglako- ni, sareng makaten ing sawatawis dinten laminipun, sasampunipun sami paben malih ingkang estri pnika panuju dhateng loteng, aningali ingkang jaler sampun anggantung badanipun piyambak wonten ing ngriku, kalampahan andadosaken kagetipun ingkang estri, satemah lajeng anjarit saha wicantem makaten: salawase urip bojoku lagi sapisan iki anetepi basane. Ing sanalika ingkang estri badhe anatas tangsul ingkang kadamel anggantung, ananging dereng ngantos kalampahan ingakng jaler anjlok sampun ucul saking kolonganing tangsul ing gulu, awit kolongan punika kadamel sampun ngantos saged aningseti gulu. Ing nalika samanten ingkang estri lajeng napsu saha wicanten makaten: aku wis angira manawa kowe ora anduweni kawanteran anetepi basamu dhewe. Ingkang jaler amangsuli kalayan gumujeng: wong wadon aku mau wis tutur, manawa aku arep anggantung awakku dhewe, nanging aku ora calathu pang- gantung mau nganti anemahi mati. ================== Ing panggelaripun para sagawon ing tanah Prasman wonten sagawon satunggil ingkang agengipun amung sabithi. Sagawon alit wau lajeng katumbas ing tiyang estri sewu gangsal atus prang, saprang punika kirang langkung saking seket sen, menggah sagawon ingkang sakalangkung alitipun wau sayektosipun boten wonten pikantukipun, anjawi amung anedha supados saged dalem tuwin dados gudhigen, wasana lajeng pejah awit saking kakathahen tatedhan, sanes kaliy- an sagawon ingkang kathah gunanipun punika boten ngantos awis makaten reginipun. ============= Wonten tuwan ing tanah Prasman agadhah kucing ingkang anusoni anakipun tiga akaliyan anak tikus tiga. Sareng kucing wau manak, tuwan ingkang gadhah kucing aningali dhateng prenah panggenanipun amanak, iba-iba gumunipun tuwan wau sareng aningali anakipun kucing titiga tuwin anak tikus inggih tiga, dene anakipun kucing punika ingkang kuning kakalih, ingkang satunggil bnelang, makaten ugi anak tikus inggih kalih ingkang kuning satunggil cemeng. Menggah anak kucing tuwin anak tikus punika asring sami medal saking panggenanipun, manawi sampun medal lajeng sami lumebet malih dhateng panggenanipun, saha sami atut anak kucing kaliyan anak tikus wau, sareng makaten kathah titiyang ingkang sami
aningali, sarta titiyang wau sami kuwatos ing manah, manawi atuting anak kucing kaliyan anak tikus badhe boten lastantun ngantos lami. ============================= Ing Boston wonten panggenan patopan, ing ngriku tiyang ingkang angadegaken patopan anandukaken sarana sagedipunangawonaken para tamu ingkang sami kasukan, menggah lampahipun makaten: para tamu ingkang sami badhe kasukan wau, kalenggahaken angungkuraken benet ageng, dene benet punika kadekekan kados jendhela alit, sarta salebeting benet wonten tiyangipun, tiyang punika aningali kertu cacepenganipun para tamu, lajeng kapratelakaken dhateng ingkang badhe anggadhung, menggah anggenipun amreatelakaken wau medal saking pirantos telegrap alit. =============== O, dene kok boten kadosa, anak pun mas wa, anmggenipun ambrek- amtrapaken jarwa ing jurumartani, kaping 7, Nopember punika,ongka 45 menggah gegumunipun amestani yen kula supe babar pisan anggen kula amamitran dhateng ingkang sarira, lah pun thole inggih ing nganggep lepat malih, amargi kirang prayitnanipun, angudaneni kang trang angsilanipun bapa, kang pinacak ing jru martani, sinekar dhandhang, dhumateng pun anak wa, kang kaping 10 Oktober kawingking ongka 41 mongka amartelakaken yen pun bapa badhe kendel saking pangunduripun cangkriman, awit dene saking sulaya ing rembak pun thole kaliyan pun bapa,, kaping kalihipun malih angsulan kula sinekar pucung, tumrap ing jurumartani kaping 25 Oktober ugi ongka 43 dhateng kang nama Pu Phe, amartelakaken sak angsala-angsalipun saking pembatang pemanggih kula bab udur kang kasebut ing nginggil wau, wondene bab wijiling sato kewan kados ta gudel, cempe, cindhil, orong-orong, sapanunggilipun punika punapa pun anak kasupen yen samudayanipun inggih rak ingkang sarira piyambak ingkang sampun ambatang lan anyekapi, kadi dening kang kawrat ing jurumartani ugi, kaping 3 Oktober wing- king, ongka 40 pramila ingkang punika, nak mugi wonten akarsane si anak asring ngamaos malih nanging pema ingkang waspaos dhatneg srat jurumartani ingkang sampun kacethakaken ing nggil punika, supados kula smpun susah amung salmangsuli dhateng criyos kang sampun wayu, tur kasup ing ngakathah, rak nggih kedhik damelipun la: malah mindhak endhesek enggen ing jurumartani angresahi, lir bolu rambatan siti, wekasan tanpa paedah. wondene malih pun anak wa, angeman dhateng pun bapa, sampun ngantos kula kawestanan kathah guludhug boten jawah, lo punika senadyan paribasan punika kula lokaken yen lepat malih, ingkang katrapaken dhateng pun bapa,inggih ugi pun bapa dhateng sanget panuwun tarimahipun saking pangemanipun anak wa, ananing wangsulan pangemannipun pun bapa dhateng pun anak, inggih semanten ugi, ingkang mugi mugi
sampunngnatos si anak kawestanan ing kathah, bilih pun anak saengga kaupamekaken Ak, semanten punika sawek anthen-anthenipun kimawon. Anglir menda kang kekathahen gagembret atemah tan darbe gegembel lo, punika nak kula sumagakaken pun anak ta. Ngayogyakarta Adiningrat 11 Nopember 1867. Katandhan kang ramanta kang tuhu ing tyas JHP. ===================== Wangsulan saking Abdulatip dhateng Raden Mas Suteja: Amtenar Asisten Apos sertawator, rekane. Ing Serat Jurumartani ongka 46 kula maos wangsulanipun Raden Mas Suteja Amtenar Asisten Oserwator nagari Batawi, dhateng ingkang nama Mas TF tuwin JHP. Raden Mas Suteja wau semunipun priyantun ingkang remen mameraken nama tuwin pangkatipun. Saupami boten kagungan pangkat Asisten Amtenar Oserwator, bok manawi boten kamisuwuraken ing ngakathah. Kaping kalih Raden Mas Amtenar Asisten OPserwator remen angulur ukara tanpa damel.Kaping tiga Asisten Opserwator taksih lepat ing panampinipun dhateng pitembungan, kaping sakawan temen andakwa tiyang maenggah ing busukipun dhateng kasusastran mongka taksih kalebet cotho piyambak. Lah punika pandakwa kula dhateng sam- peyuan mas Amtenar ASisten Opserwator, ing ngandhap punika ka- tranganipun. 1. Bab umukipun Raden Mas Amtenar Asisten Opserwator. Umukipun wau sampun katawissanget, wondene rraden Mas Suteja kakilapan bilih sedyanipun tiyang nganggit samukawi. Punapa inggih misuwur- ing namanipun punapa misuwuring kawruh. Saking pandugi kula misuwuting kawerruh ingkang kedah dumunung ing pamrihipun Musanif mongka Raden Mas Suteja patrapipun nyerat boten makaten. Saupami piyambakipun anganggita cariyos bab ka- wruh, namanipun saestu botenkasupen dene pangkatipuningkang panjangipunn meh tanpa duksina inggih kaupamekaken upacaraning nama. 2. Bab panguluring ukara tanpa damel. Raden Mas Suteja amratelakaken manawi ing dinten Dite Pon tang- gal kaping 27 wulan Oktober 1867 wanci jam sanga enjing, sanjan dhateng griyanipun pinanggih sami lalenggahan wonten ing griya ngajeng, kalih kancanipun punapa dene sadhatengipun raden mas Suteja kapurih maos Jurumartani ongka 40 kalih ongka 39. Sumongga kisanak, pitembungan makaten punika punapa punapa boten kenging kabasakaken angulur ukara tanpa damel. Aluwung kajangke- paken babar pisan anerangaken dinten, jam menut sekondhe, wah wastaning mitranipun raden mas suteja, tuwin maning konca, tuwin lenggahipun majeng pundi, wah warnining sandhangan sapanunggila- nipun. Pratelan ingkang kados makaten rak nguciwakaken anggitan.
3. Bab lepating panampnipun dhateng pitembungan. Raden Mas Suteja anglairaken itembungan ungelipun kados makaten: Sarehning sampun lami anggen kula ambudibab tiyang tilem nypena, dene pinanggih, wusana wonten ingkang nglairaken, saestunipun ingkang anglairaken wau, sampun angsal kateranganipun. Lo, pitembungan makaten rak asasar-susur, tuwin anelakaken bilih raden mas Suteja lepat ing panampinipun. Sabab ingkang nama STP, amung gadhah pitaken bab tiyang nyupena, kok anglaaaaaairaken pamanggihipun boten. Punapa tiyang wau boten kenging nedha ka- trangan, sumongga ameyan galih den mas. Wangsul sampeyan ingkang baud alegegjetung, lenger-lenger, gege- tun, ngungun wah nutupi babahan marasanga, wusananipun kok lajeng ngempis. Mlumpat kidang anyandhak kuciripun petruk, angobat- abitaken cangkrimaning dhalang, kenging kabasakaken andhudhuk apus kapendhem, cekakipun angulur ukara tanpa damel. Wonten malih pitembunganipun Raden Mas Suteja, ujaripun makaten: Manawi soalipun STP sayektosan mugi kababar na ing kang sejati, bilih STP boten kapareng kawuningan ing kathah, ambucala sastra iber, dhateng Amtenar Asisten OPservator ing nagari Batawi ing- kang wasta Raden Mas Suteja. Anjawi ingkang sampun kula sebutaken ing ngajeng kula purun amestani bilih Raden Mas Suteja boten dhamang dhateng kasudiran- ing ngagesang, tarsondha saking tembungipun. STP, wau kapurih angintunaken serat iber dhateng Raden Mas Sute- ja, samanten wau manawi STP, boten pareng ambabaraken pitakeni- puningkang sajati, sampunngnatos kawuningan ing ngakathah. Sok makatena amung Raden Mas Suteja kemawon ingkang kenging anguningani babaring cangkriman, wangsul tiyang kathah boten kenging, punapaha inggih ingkang nama Es (S)TP, karsa anyidhemak- en babaring cangkriman dhateng ngakathah,wangsul karsa masajakak- en dhateng Amtenar Asisten Opserwator Raden Mas Suteja kang dalem ing Kebonsirih, nagari Batawi. Punapa Raden Mas Suteja botenkalebet wawicalaning tiyang kathah ugi. Wonten nalar malih ingkang anyektosaken menggah lepating panampi- nipun Raden Mas Suteja dhateng pitembungan, Raden Mas Suteja amastani makaten: Bilih adat ingkang mawi purnam punika, Walandi, yen bongsa jawi boten cara, nami mawi purnam inggih sinajana wsis dhateng kasu- sastran walandi, tuwin sastra jawi samongsa nilar cara, nilar tata, nilar adat boten presaja, inggih boten utami. Sampun andadosaken rengating galih den mas bilh pun kawula purun amastani yen pitembungan sampeyan wau boten mijil saking pambudi padhang. Ing ngajeng kula sampun anerangaken bilih pamrihipun juru ngang-
git boten sanes amung mradinaken kawruh, boten susah mradinaken namanipun. Sumongga sampeyan kula tedhani pirsa, sinten ingkang manggih rumiyin pangecapipun sastra, sinten ingkang manggih rumiyin gambar sorot, telegrap eting sapanunggilanipun. Awis kemawon tiyang jawi amrasudi kawruh amurih sumerepipun namaning sujana ingkang gadhah pamanggih enggal ugeripun sampun hdamang warni tuwin panganggenipun wujud inggih saestu sampun marem, mila sampeyan sampun anacad dhateng musanip ingkang nyamu- naken namanipun. 4. Bab remenipun Den Mas Suteja andakwa tiyang menggah ingkang kirangipun dhateng kasusastran. Wonten malih poitembunganipun den Mas Suteja ingkang mungel makaten: Kados dene ukaranipun ing serat Jurumartani ingkang mawi sekar macapat dhandhanggula,punika saben tiyang maos gumujeng kalih wicanten makaten, yen durung wasis, pratamengsastra, kaya Wigya Panitisastra, utawa Abdulatip, bok aja gawe lagu, mundhak gawe cuwane kang padha maca. Den Mas sampeyan kula aturi kendel anggen sampeyan nacad tiyang sanes utawi anggunggung dhateng Wigya, tuwin Abdulatip. Wigya punika baud ngikal babasan Abdulatip watekipun sumangkeyan, dene JHP, manawi kurda, sampeyan kedah angatos-atos. Ing pungkaasaning serat Raden Mas Suteja ngaturi pirembak dhateng para priyantun ingkang sami mirsani jurumartani, samasa wonten ingkang mawi tondha nama palsu, punika kenging kamireng boten kenging kamanah. Para priyantu ingkang sami maos jurumartani inggih kula aturi pirembag bilih wonten Juru anggit kados dene Raden Mas Suteja, ingkang pamrihipun amung ngebaraken kasagedan, saking dening pamradinipun nama tuwin pangkat ingkang panjangipun meh dumugi ing kalanggengan, punika inggih kenging kamirengaken boten kenging kamanah. Sampun ta mas Amtenar Asisten Opserwator, kula nuwun madal pasilan. A, La. =================== Para tiyang ingkang taksih gadhah sambutan dhateng kantor lelang ing Surakarta, kala ing wulan Juli 1867, ing mangke sami kaemu- taken mugi ambayara sambutanipun saderenging utawi satelasipun wulan Nopember punika, manawi boten angleksanani ing pambayaripun wau, badhe katagih medal saking parentah. Surakarta kaping 1 Nopember 1867. Katandhan dening ingkang nguwasani kantor lelang. Bosower. =================== Ing mangke tokonipun tuwan Jaspress enko saweg atampi barang- barang kados ing ngandhap punika: Kertas warni-warni, wadhah mangsi sae-sae, kalam waos alus pan-
damelipun, garan kalam waos gadhing, gelas tuwin sanes-sanesipun, jidaran, lading pangaretan sapanunggilanipun, potelot cemeng, biru tuwin abrit, lak sedheng tuwin wonten ingkang sakalangkung sae, owel, cap wonten ingkang damelan gagrak enggal, serat serat kadamel anyanyatheti,pita ukuran sapanunggilanipunpirantos angu- kur, karet, saha sanes-sanesipun barang-barang pirantos anyerat, punapa malih erloji mas sakalangkung sae, saha rante erloji mas panjang. ================ Titiyang sami saged pikantuk atumbas sekar latunipun tuwan Ores saking tuwan Ledhebur ing Jebres, abayar kenceng. ==============
lan sapanunggilanipun Kanjeng Tuwan F.M.G. Pankatenbureh, Residhen ing Bangkah, ing mangke kalilan pamit kalih taun dhateng nagari Walandi. Kanjeng Tuwan Jonghir. C.Y.L.Gholman Asisten Residhen ing Luma- jang Paresidhenan Prabalingga ing mangke kalilan pamit dhateng nagari Walandi laminipun kalih taun amargi saking sakit. Tuwan Y.H.Munter, Ufkomisi pun kanjeng tuwan Dhirektur Panpinan- si, ing mangke kakula wisudha dados sekretaris ing paresidhenan Cirebon. Kanjeng Tuwan Y.H.Pan Emeret, Sekretaris ing Paresidhenan dhis- trik-dhistrik tanah Lampung, ing mangke kalilanpamit dhateng nagari Walandi laminipun kalih taun, amargi saking sakit. Kanjeng Tuwan Misster G.G.Pan Arenkarsepel, Sekretarisipun Kan- jeng Gupremen ing mangke kakula wisudha dados Irste Sekretarisi- pun Kanjeng Gupremen. Tuwan H.Y.Rependharis, ing mangke kakula wisudha dados Sekreta- risipun Kanjeng Gupremen. ================ Pawartos saking Surakarta. Kala ing dinten Senen tanggal kaping 25 wulan Nopember 1867, utawi kaping 28 Rejep warsa Ehe, ongka 1796, wanci siyang dhawuh dalem ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan , Raden Tumenggung Rajan- iti wadana Mataraman, ingkang amakili pandamelan wadana jaksa, sampun kinarsakaken, dipun tetepaken dados wadana jaksa, kapated- han nama : Raden Tumenggung Jeksanagara, salowongipun pandamelan wadana Mataraman, putranipun Raden Tumenggung Jaksanagara wau, ingkang saking garwa patmi, anama Raden Bagus Sumenang, kinarsa- kaken dados wadana Mataraman anama Kaliwon kalenggahanipun sang- ingiiling Raden Angabei Nitipura, Kaliwon Mataraman lami, kapat- edhan nama: Raden Ngabei Rajadipura. Kasrat ing Surakarta kaping 27 Nopember 1867, Katandhan dening kang asuka kabar Sastrraadisara. =================== Pawartos warni-warni Saking pawartosipun bab arta panjurung ingkang sampun katampenan ing Ngayogyakarta, badhe kaparingaken dhateng para tiyang ingkang sami anandhang kasangsaran awit saking lindhu. Kala ing wulan Juni kaping 10 taun 1867, menggah pratelanipun kados ing ngandhap punika: Etang langkunganipun saking arta panjurung kala bena ageng ing taun 1867, kathahipun 5000 rupiyah. Panjurung saking Samarang, 5725 rupiyah, Panjurung saking Surakarta, 1700 rupiyah, Panjurung saking Singapura, 1100 rupiyah, Panjurung saking Pakalongan,1725 langkung 65 sen, Panjurung saking Bogor, 321 rupiyah langkung 25 sen Panjurung saking Banjarmasin, 180 rupiyah,
Panjurung saking Batawi, 804 rupiyah, langkung 84 sen Panjurung saking Makasar, 350 rupiyah, Panjurung saking N.N. saking Surakarta, 500 rupiyah, Panjurung saking Rebon, 2000 rupiyah, Gunggung 1815 rupiyah langkung 14 sen Anjawi saking arta ingkang kasebut wau, wonten arta panjurung malih saking loselakonsetantetpidhelle ing Samarang, sarta arta panjurung saking Majakerta kingkang taksih kaajengajeng. Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara ing Surakarta sampun amaringi panjurung kalih ewu rupiyah, arta punika kapurih adamel wraged andadosi pasareyan ing kitha ageng tuwin ing Ngimagiri, punapa malih kangjeng Gupremen inggih amaringi panjurung ugi kathahipun 5000 rupiyah supados kadamela andadosi pasareyan kakalih wau. ==================== Wonten Badri asli tiyang Itali sampun angsal lisah saking paren- tah, anggrami jam kandhutan ingkang lumampah saking pirantos awarni toya. Kados ngandat lampahing jam kandhutan saking pir, ing mangke lampahipun jam kandhutan dadamelani Badri wau, awit saking thuring toya, menggah slinger alit ingkang angebahaken ajeg, punika taksih kados ingkang wonten jam kandhutan sanesipun, sanadyan pandamelipun jam kandhutan ingkan gkados makaten punika sakalangkung prasaja, inggih ugi kathah pikantukipun, awit lam- pahipun jam kandhutan wau ing dalem Akad amung geseh satengah menut. ================= Lebeting saganten Saking pawartos ingkang kasebut ing serat pakabaran, pangangkah badhe andadosi kawatwipun ageng telegrap ingkang kalebetaken ing saganten, punika sampun andadosaken jalaran atitipariksa bab lebeting saganten ing pundi-pundi. Menggah saganten ingkang cethek punika ingkang celak kaliyan siti tanah ageng, kados ta saganten wetan ingkang kaprenah wonten sahantawisipun Dhitslan kaliyan Swedhen punika lebetipun amung kapanggih 120 kaki, sagan- ten ingkang wonten saantawisipun Penesi kaliyan TRis, lebetipun kapanggih 130 kaki saganten ingkang wonten saantwisipun tanah Prasman kaliyan tanah Inggris, eetipun boten langkung saking 300 kaki, dene saganten ing Irlan kaprenah sisih kidul kilen lebneti- pun langkung saking 2000 kaki. Saganten ingkang kaprenah sakidul- ing tanah ERopah, punika langkung lebet katimbang saking ingkang kaprenah wonten saeleripun, saganten supitan ing Gibraltar kapre- nah panggenan ingkang ciyut, punika lebetipun kapanggih 3000 kaki, ewadenten saganten tengahan lebetipun watawis 2000 kaki,
ananging saganten ingkang celak kaliyan pasisir ing Spanyol lebetipun ngantos 6000 kaki, menggah saganten ingkang sakalang- kung lebetipun, punika saganten kidul, saganten kaprenah sakilen- ing pulo Sintelenah lebeting ngantos 27000 kaki, dene saganten sakilening Kapdhegudheup lebetipunsampun 56000 kaki, dereng dumugi ing dhasar. Tuwan dhokter Yung sampun angetang lebetipun saganten Atalantah, kaetang tengahan kapanggih 25000 kaki, dene saganten ageng lebetipun kapanggih 20000 kaki. ===================== Bab pamanggih wonten tanah Ostraliyah ingkang kacariyosaken dereng lami, punika bokmanawi badhe andadosaken saklangkung kathah paidahipun, menggah pratelanipun pamanggih wau kados ingkang kasebut ing ngandhap punika: Wonten tiyang Inggris anama Brig nuju lumampah dharat saking Adhelaidhe dhateng Mayorkah ing tanah Ostraliyah, sareng makaten lampahipun tiyang inggris wau anyimpang saking margi ageng, badhe angupados menda, lajeng aningali sumber kathah, ingkang medsalak- en awarni kados toya, sareng kaawaspadakaken ingkan gmedal wau dede toya, sayektosipun kados balendok utawi lisah, manawi kangi- nan sakedhap lajeng anjendhel kados karet, menggah tiyang Inggris wau sareng kesah saking panggenan ing ngriku ambekta sacuwil ingkang sampun dados karet, wondening wawatekipun karet panggihan punika saged mempan manawi kabesmi, urubipun padhang, ananging kukusipun kathah, sarta manawi kabesmi ambetipun kados gemmuk sampun lami ingkang kadamel anyemir pirantos, saking kandhanipun tiyang Inggris punika, manawi siti ingkang medal sumberipun wau watawis wonten saking sadasa mil pasagi, dene karetipun ingkang sami wonten ing ngriku sakalangkung kathah, saupami karet punika kapendhetan saha lajeng kawawrtaken ing baita kapal, kados boten ngantos dangu saged angebaki wawratanmipun baita kapal satunggil, awit saking gampiling pamendhetipun, menggah pangggenanipun sumber wau ing sapunika taksh kadamel wados, ananging saking kayektosanipun bilih tebihing panggenan sumber wau boten ngantos sawidak mil saking pasisir, wasana karet sacuwil anggenipun ambekta tiyang inggris wau, ing mangke sampun kakintunaken dha- teng Milburen, supados kapriksananwonten ing ngriku. ======================== Kula maos serat Jurumartani ongka 43 ingkang medal Kemis kaping 24 Oktober 1867, wonten tandhanipun, Mas Panji Sasraminarsa, wedana ing pakualaman, suraosipun serat, wangsulan bab panuwun kula serep, sebutanipun para gusti, ing nagari Ngayogyakarta, punika sakelangkung panuwun kula, dene Panjenenganipun Mas Panji Sasraminarsa, kagungan panggalih adamel pdhangingipun ing ngape- teng, damel sukanipun ing ngakingkin, anedahaken margi ing nga- bingung, anglesresaken ing ngalepat, asih dhateng pawong mitra,
ing mangke kula angaturi pamuji, mugi Mas Panji sasraminarsa, ginanjara asuka wirya, ing gusti kang maha kuwasa, cariyosipun ing kadis, sinten ingkang damel kaasaenan, saestu manggih wa- wales, sae katikel sadasa, sinten ingkang adamel susah, damel cuwa, damel serik, boten asih ing pawong mitra, inggih manggih wawales tikel sadasa, ing galipun sinten ingkang nyambut, saestu nyaur, manawi nyambutaken, saestu tampi panyaur. Sasampunipun kula angaturi pamuji, ingkang akathah kathah kula ngaturaken cueanipun ing manah, dereng cumeplong ing panampi, margi ingkang kasebut makaten 1 bab putra dalem ingkang sinuhun ingkang saking garwa padmi, menawi kakung inggih rahaden mas gusti, ananging ingkang gadhangan pangeran adipati, badhe guman- tos, yen putri bendara raden ajeng gusti, menawi sepuh pyambak, sareng sampun diwasa, raden mas gusti wau, nama kanjeng gusti pangeran adipati, ingkang boten gadhangan gumantos, ingggih kanjeng pangeran arya, yen putri wonten ingkang kaganjar nama ratu, sareng ingkang kasebut pasal 4, bab kula jujuk, ingkang kasebut wondene ingkang nami kanjeng punika, namung satunggal, kajeng gusti pangeran adipati. Sakedhik punika, manah kula wonten kodhengipun, sabab ingkang kasebut wonten pasal 1, putra dalem ingkang sinuhun, bilih miyos saking kangjeng ratu, ingkang miyos kakung, anjawi ingkan gbadhe gumantos nata, kasebut kanjeng pangeran ARya, sareng pasal 4 anyebutaken, anjawi satunggal kangjeng gusti pangeran adipati, boten wonten ingkang kasebut kanjeng pangeran. Ingkang punika, kula nyuwun katerangan, pundi ingkang kangge punapa inggih kanjeng pangeran punapa dara pangeran kimawon. Ingkang kap[ing kalih, putra dalemputri, ingkang miyos saking kanjeng ratu wau, wontena kalih tiga sakawan, punapa boten kase- but kangjeng ratu sadaya, kula mireng kabar, putra dalem putri, ingkang miyos saking kanjeng ratu, sapintena kathahipun, sami nama gusti kanjeng ratu. Anjawi sangking punika, kula nyuwun serep, salebetripun ing nagari Ngayogyakarta, utawi nagari Surakarta, ingkang kasebnut pangulu ageng, punapa amung nyatunggal, punapa ngalih, kados dene nagari alit, mawi wonten pangulu landrad, kalih lenggahipunpangu- lu wau, punapa wonten ngajengipu nayaka walu, punapa wingkingipun nayaka walu, pramila kula matur piteges, sabab wonten sasebutan ratu: Patih,Pangulu; Jaksa; Nayaka. Manawi kapirit saking sasebutan inkang makaten punika pangulu wonten nginggilipun nayaka, nanging manah kula dereng pitados. Ingkang kaping tiga panuwun kula dhateng para priyagung ing nagari Ngayogyakarta, mugi amaringana mupakat, dhateng Mas Panji Sasrawinarsa, wau. Sinerat ing Bogor tanggal kaping 1 wulan NOpember 1867.
Katandhan Ngabei Karyasastra. ==================== Panuwun kula dhateng panjenenganipun tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani ingkang mugi, serat kula punika kalebetna ing kabar jurumartani. Kula sampun maos serat \jurumartani ingkang katandhan Mas Ngabei Karyasastra, mantri Kabupaten Bogor, suraosipun anyuwun saserepan dhateng para priyagung ingkang waskitha, ambek darma ing negari Surakarta, utawi ing negari Ngayogyakarta. Dene ingkang dados panywunipun, mugi kaparingana saserepan sase- butanipun para gusti ing negari kalih wau, punika, kula asuka panarima, dhateng Mas Ngabei Karyasastra, dene anggadhahi kaenge- tan anecekgi kalih osikipun ing manah kula, ingkang sampun lami dereng kalair, ing samangke sampun kalairaken dhateng Mas Ngabei Karyasastra, anaming kirang sakedhik. Anggen kula kapidereng, kapingin pirsa asasenutanipun para gusti jawi wau, amargi pun kaki buyut canggah, wareng punika, sami dados kawulanipun para gusti jawi, kala jaman Mantawis ngantos dhateng Kartasura dumugi Surakarta. Sareng pun bapa, tumurun dhateng kula, pethal saking karaton Mantawis mila boten pindhah-pindhan, yen ta kula pirsaha sasebu- tanipun para gusti kula, darah Matawis, ingkang terang awijang- wijang. Sabab suda, wewahipun ing sasebutan ing punika, amesthi dadosaken suka, duka, tegesipun mangkaten kadosta, ingkang nami Raden POanji, kasebut Rahaden Mas Panji; amesth dados sukanipun ing galih anaming sareng kamireng ingkang nama rahaden mas panji, saestu lajeng ewa, sarta amestani tanpa kusur, dhateng tiyang ingkang nyebutaken raden mas Panji ngajeng wau. Ingkang kaping kalih, kadosta, ingkang nami rahaden mas panji, mongka kasebutaken raden panji, amesthi lajeng masgul ing pangga- lih, sarta amestani tiyang nanjuk-nanjuk dhateng ingkang anyebut wau, mangkaten ugi, para riya, tumenggung, pangeran ing sasameni- pun, kados pundi, anggen kula boten kedah angupados katerangan. Tiyang badhe damel kuciwanipun ing wasta kula tiyang jawi, dene bongsakula jawi, ingkang ngaken priyantun saking Surakarta, utawi sangking Ngayogyakarta, wonten negari Serang Banten, inggih kathah malah wonten ingkang ngaken nami raden, utawi nami mas sareng kula pitakeni kawontenanipun para gusti, wangsulanipun pating careblung, geseh-geseh, dalah kula ningali serat almenak inggih wonten ingkang sulaya geseh. Mila pamuji kula, ingkang dados panuwunipun Mas Ngabei Karyasas- tra wau, ingkang mugi-mugi, wontena para agung nagari surakarta, Ngayogyakarta,amaringi dhawah enthining asma nawala jati. Anjawi saking punika, kula amewahi panuwun ingkang mugi kaparin-
gana pirsa, sasebutanipun para nayaka, tumenggung, jaksa, pangu- lu,patih, kados pundi, urutipun ing kalenggahan awit saking namre satunggal, saurutipun para punggawa sedaya. Sinerat ing Cikandhi Kabupaten Serang, tanggal kaping 12 Nopember 1867. Katandha Mas Ngabei Puspalalita. ===================== Katemenaning mitra Ing tanah Eropah kina, wonten satunggal patih dalem narendra gung, kathah saking bab lelabetanipun dhateng ng praja, mila presasad anungulaken dhateng sasami, awit saking kawasisanipun, ing awit dhateng wawatekan utami. Ananging sang patih inggih ugi kenging cacoba, kabendon dening sang nata, saingga katundhung saking negari, saha kawradinaken dhateng para abdi dalem sadaya, yen wau sang patih sampun kaundur saking ing kalenggahanipun, awit katar kados ageng, ingkang kalebeta sri pejah, sarta kapacuhwan sinten ingfkang purun-purun kampura kandhegan utawi manggepokan punika yen kapara lepat badhe amanggih sangsara Samanten yitnanipun wonten satriya anem sajuga nami Wa, ing ngajeng sampun nate kapulasara dening sang patih, saha sang patih inggih dahad ing tisnanipun dhateng Wa. Tandangu nunten pireng dening sang nata, yen patih kapulasara dening satrriya anem wau, saingga dados babanduning sang prabu. Sanalika Wa, katimbalan ing ngarsa dalem, sareng sowan nunten kersakaken majeng, kairid dening priyayi kamerir, saksana lajeng kadangu, mawi gora sabda makaten, Apa kang dadi nalare, dene pekenira kaduk wani angiyutbi marang papatih ingsun undur saka kalungguhane, awit dosa gedhe, anggajah elar ,marang kaprabon, apa sira ora ngudaneni, paukuman ingkang bakal sira pethukake, Satriya taruna, sareng tampii pengandikaning narendra boten gigrik wulunipun salembar, awit saking resik asuci angen- angenipun, nunten matur wotsekar, tembungipun anggenah tur andhap asor, O gusti kula, ila-ila punapa patik kamipurun anyulayani ing karsa dalem, abdi dalem boten pisan-pisan purun gusti, angiyomi dhateng baburoning praja. Nalika sang patih dhateng panggenanipun abdidalem, ulun boten pisan-pisan amangwang dhateng janma ingkang sawek dados kaliliping praja, mila kala samanten sang patih ulun anggep kados pangengeran kawula duk kala ngajeng, ingkang saestu ageng ing berkahipun, reh ning anggenipun ulun saged andarbeni cacekapan ing tedha, punika awit saking kamirahaning sang binen- don, mila o gusti, ingkang agung pamengku dalem saha ingkang omber palamarta dalem. Sang nata sareng miyarsa tatembungan alus makaten tur seca ablok, lajeng kasengsem dhateng manising wasana, saha dhateng satriya taruna pribadi, dene darbe nalar utami, wekasanipun sang patih kapringan apura, boten dados babuoning praja, sang taruna lajeng
kapundhut saha kaparingan lenggah dados priyayi ageng miji, wah kacelakakaken ing sarira dalem, awit ing katemenanipun. Ngayogyakarta kaping NOpember 1867 Katandhan CFP. ================= Para tiyang ingkang dereng ambayar loting loterei kareta Amerikan tuwin kapal sarakit ing mangke sami kaemutaken mugi ambayara arta wau ing salebetipun 8 dinten, supados sampun ngantos amanggih ingkang boten sakeca. Katandhan Jaspres enko. ==========================
49, 5 Desember 1867 Pawartos warni-warni Ingkang kasebut ing serat kakancinganipun Kanjeng Srimaharaja, katitimangsan kaping 26 wulan Agustus 1867, ongka 21 tuwan Sila- nu, Irsetelitnan ingkang sampun pensiyun, ing mangke kakula wisudha dados Ridderpirdheklas saking militer Willem Ordhe, amargi kala rumiyin sakalangkung dening sae anggenipun anglampahi kawajiban saking padamelanipun dados Litnan, saha saking kaprawi- raning pambekan andadosaken prayogi ing solah bawanipun. ============= Menggah Kanjeng Gupremen sampun amarengi, bilih ingkang kasebut ing pranatan kala ing taun 1865, ongka 96 kaungelna kados ing ngandhap punika: Sarupane wong jawa wus kalilan anjupuk kayu ana ing ngalas kang kalebu ing wawengkone dhewe-dhewe tanpa nganggo ambayar apa-apa, mungguh kalilane anjupuk kayu mau kang sapisan: kayu kang bakal kanggo ing kabutuhane, nanging kayu ikuy dawane kudu kurang saka limang elo Nederlan, lan kandele kurang saka limalas dim Neder- lan, kaukur saka tengah bener ginawe dhapur gilig, panegore ing epoking uwit dhuwure saka uwit rubuh kang ora kena digawe danda- nan, wah epanging uwit kang wus kategor, supaya ginawe kayu obong utawa areng. =============== Ing Groningen tanah Nederlan badhe amain konser, menggah angsal- angsalanipun arta badhe kasukakaken minongka panjurung dhateng para titiyang ingkang sami kasangsaran saking dening wonten lindhu ing tanah jawi. ============== Kala tanggal kaping 3 wulan Nopember 1866 Landrat ing Gresik angrampungi prakawisipun tiyang Cina anama: Powahcingsuwi, dados pak tambangan ing dhusun Sumbayat Dhistrik Bengawan Jro, prakawis ambalithuk titiyang saha sampun anrajang ungel-ungelaning Setat- blat ing taun 1849 ongka 52, aksara e. Menggah ingkang sami dados seksinipun ing prakawis wau satunggil pak Darimah, kalih Wirawongsa, tiga Setrasari, tiyang titiga punika ingkang satunggil ambekta kapal satunggil, satunggil ambekta kendhang, ingkang satunggilipun amung lenggah kemawon, sami anumpak baita kapal 10, sen, ingkang bekta kendhang 4 sen, sarta ingkang lenggah 2 sen, tiyang titiga punika inggih sami anyukani arta tambangan samanten wau, sareng tiyang tiga wangsul anummpak baita tambangan malih, inggih sami katedhanan arta tambangan kathahipun kados ingkang kasebut wau, dados bayaripun tambangan kaping kalih kesah kaliyan wangsul, mongka ingkang kasebut ing seratblat tambanganipun tiyang ingkang ambekta kapal amung 2 sen, tiyang ingkang ambekta barang 1 sen dene tiyuang ingkang lumampah lenggah amung satengah sen, pambayar samanten wau kesah mantuk, dados boten kenging katedhanan kaping kalih
kesah kaliyan mantuk. Ingkang punika karampunganipun, tiyang Cina wau kaukum ing Lan- drat katrapaken ing padamelan paksa boten mawi karante laminipun sataun, ananging pangadilan luhur angawrati paukumanipun, katra- paken ing padamelan paksa boten mawi karante lamnipun tigang taun wonten ing Ngambahrawa. ======================= Ing tanah Prasman sapunika tansah anyoba dadamel ingkang jagi angririsak mengsah wonten salebeting paprangan, menggah dadamel wau awarni mariyem alit-alit, mariyem punika kacoba dipun ange- laken mawi kaisenan mimis, kalesaken tebihipun 1500 elo Nederlan, kadadosanipun sakalangkung sanget anggenipun angririsak, saking pangetang tiyang gangsal utawi nem angangge dadamel mariyem ingkang kados makaten pandamelipun wau, punika amesthi saged anumpes balaning mengsah kathahipun saresimen, manawi makaten itraping mimis mariyem anggenipun angririsak wau, amesthi titi- yang sami badhe boten saged anglampahi paprangan, mila ing mangke titiyang sami amanah ing kekencenganipun bab sagedipun apaprangan ing wanci dalu. Saking pawartosing tiyang menggah rekaning papa- rangan dalu wau ing mangke sampun kagulanaken wonten ing pamulan- ganipun para militer, punapa malih wonten tiyang ingkan gsampun ayektosaken, manawi wonten pamanggih enggal adamel baita ingkang kenging karucat utawi kaetrapaken malih sakalangkung gampil, ing dalem sawatawis jam dangunipun tiyang badhe saged anyemplungaken baita kathah ingkang kados makaten pandamelipun wau wonten ing lepen ingkang kawastanan lepen Rin ing tanah Eropah, wonten ing lepen punika para baita wau saged amariyemi sakathahing beteng ingkang sami wonten panggenan ing ngriku, boten ngantos dangu anggenipun amariyemi para baita punika amesthi badhe sage an- gendelaken ungeling mariyemipun para beteng wau. =================== Ing serat pakabaran saking tanah Amerikah anyariyosaken kados ingkang kasebut ing ngandhap punika: wonten rondha ing tanah Amerikah saking pratelanipun piyambak dereng nate angraosaken sakeca ing salaminipun gesang, bapa- biyungipun sami miskin, kala rondha wau taksih rare ing watawis saweg ngumur sataun, sampun katilar pejah ing biyungipun, dene bapakipun lajeng rabi malih, biyung inggal punika sakalangkung panganiayanipun dhateng anak kuwalon, kalampahan anak kuwalon punika anandhang sait laminipun kalih taun, menggah anggenipun wiwit sakit anak wau kala ngumur kawan taun ngantos dumugi ngumur nem taun lajeng saras, sasampunipun saras anak kuwalon punika lajeng kasekolahaken, dene manawi mantuk saking sekolah, sampun kenging katamtokaken biulih anak kuwalon wau wonten ing griya lajeng kagebagan dening biyungipun kuwalon, sajalar-jalaranipun
amesthi wonten kemawon, anggenipun badhe angebagi biyung kauwalon wau, dene anggenipun sakolah anak kuwalon wau amung kalih taun, dados ing pangetang kala samanten saweg ngumur wolung taun, sareng makaten anak kuwalon lajeng kangengeraken ing tiyang kalampahan dados rencang, ngantos ngumur wolulas taun, sareng anak kuwalon punika medal saking pangengeran, lajeng wangsul malih dhateng griyaning bapa, wonten ing ngriku anak kuwalon boten ngantos lami lajeng boten tahan menggah traping prating- kahipun biyung kuwalon dhateng piyambakipun, kalampahan anak kuwalon ing wanci dalu kesah saking griyaning bapa, nunten wonten jaka satunggil ingkang remen dhateng anak kuwalon, wekasanipun anak kuwalon wau badhe karabenan dhateng jaka punika, ananging dereng ngantos kalampahan dipun rabeni, jaka lajeng pejah, anda- dosaken susaing manahipun anak kuwalon ngantos kalih taun, kala samanten anak kuwalon ngupados panggesanganipun piyambak saking anggenipun anymbut damel,boten ngantos lami tumunten sad- herekipun nak-sanak punika, sarening kapeksa dening bapa-biyung lajeng anglampahi laki angsal sadherek nak-sanak wau, sareng anggenipun emah-emah angsal sawatawis taun laminipun, lajeng apegatan kaliyan ingkang jaler, amargi saking siya-siyanipun ingkang jaler dhateng piyambakipun, boten ngantos lami saking anggenipun pegatan wau, anak kuwalon lajeng laki malih angsal tiyang miskin ingkang pamedalipun boten cekap katedha kaliyan kang estri, kalampahan anak kuwalon ingkang kala samanten sampun dados rondha apatutan kaliyan ingkang jaler medal kembar, wasana boten ngantos lami ingkang jaler wau pejah, nunten anakipun satunggil pejah, antawis sataun malih anak satunggilipun inggih lajeng pejah, dados ing mangke rondha wau sampun boten gadhah anak tuwin bojo. ===================== Saking pawartosipun ingkan gadhah pamanggih, manawi penwaos sampun boten kenging kaangge, amargi sampun sendhet boten saged medal mangsinipun bilih kadamel anyerat, punika dkenging kadamel sae malih, menggah pandamelipun sae wau makaten rekanipun, pen waos punika kabesmi kaliyuan urubing latu, upaminipun urubing latu gas, danguning anggenipun ambesmi manawi tiyang amical dumugi kalih dasa lajeng sampun, ing sanalika punika lajeng kalebetaken ing toya, kadosanipun lajeng kenging kaange malih, makaten ugi pen waos enggal ingkang kaken, punika kenging kadamel lemes awit saking kabesmi wau. ====================== Katur panjenenganipun tuwan ingkang ngarang Jurumartani, serat kula punika bilih sakinten pantes mugi kapacaka ing Jurumartani. Nalika dinten Slasa legi tanggal kaping 22 wulan Rejep taun Ehe punika, wanci jam satengah gangsal sonten amarngi grimis, ing
kampung Slembaran bawah kabopaten Gedhong Kiwa, wonten rare pejah amargi saking kaababan swaraning baledhek, katranganipun kados ing ngandhap punika. 1. Nam Karsiman, kaleres anakipun Mas Sutaprawira, punika ingkang pejah, 2. nami Kamiya, 3. Pun Kanthong, kinten sami umur13 utawi 14 taun lare wau dolanan pathon gegangsingan, wonten ing latar sacelaking wit kalapa, boten antawis dangu wit kalapa kasamber ing baledhek, ingkang sakalangkung banter swaranipun, wusana rare ingkang nami pun Karsiman boten tahan awit saking swaraning baledk wau, sanalika lajeng pejah dhawah ing siti mengkurep, dene rare ingkang kalih boten angraos punapa-punapa, ananging gobleg, sanadyan kaundang ing tiyang sepuhipun saengga kantos jeleh, ewa dene meksa boten saget mangsuli wusana dalunipun rare saget tilem, sareng tangi lajeng saras kados ingkang wau-wau, wondene godhonging kalapa sanalika lajeng alum, awit galugunipun tatu saengga kapaju, kantos dumugi ing nginggil, andadosaken kalapa cengkir tuwin balulukipun sami rontok Katantdhan Tiyang Gedhong kiwa. ========================= Wangsulan saking JHP dhateng ingkang wasta Rahaden Mas Suteja, Amtenar Asisten Oposerwator, ingkang apalenggah ing pan negari Batawi,kampung Kebonsirih, ingkang tumrap ing Jurumartani tanggal kaping 14 Nopember ongka 46. Kadeksira den karsa angumbar wewa- sis, dene namane bae kongsi lamat-lamat amayak tong awor lon mega putih, pratondha yen bocah becik. Kula tak matur gih den amtenar asisten, inggih bebaresan kemawon den, sabab kula ajrih yen sampeyan wetani adamel dhendheng malih, mongka atur kula punika amung anyuprih pirsa, bab anggen sampeyan kadereng-dereng dahuwen amemada dhatng ukara ingkang kula gela- raken ing serat jurumartani punika angsal pinten prakawis, dene raden asisten kok parikedah prasasat angukumi tiyang ingkang kados kula,ingkang dedosa amung saking apitaken kimawon, mamrih kawruh kinarya arjaning praja, supeketing budi, rumeketing pami- tran, lo, den esten punika kula enggal nyuwun katrangan den, wondene anggen sampeyan angegaraken dedonga alkambu, wah babasa, purnam, nunten medal petruk sak kyai dhalangipun pisan ingkang punika yen sangking pemanggih kula rak nggihamung sesulukipun kemawon ingkang emperipun maksih kaundhet, la, kalih malih raden mas ngembet dhateng para sujana ingkang ngesemi dhateng kula punika sinten, tuwin lar ya lit ingkang angugujeng dhateng kula punika pundi. Lah rak pun raden piyambak ingkang erereka adamel ontran kadya guru kang tan kenging tiniru, wondene raden asisten ing nglak alelayanan kalih tiyang miring singloning nami, lah punika pun raden inggih lepat, awit ingkang nama JHP ing Manta- ram boten wonten ingkang kakilapan, menggah pangkat kula ing
ngajeng boten susah kula pmeraken ajrih menawi langkung panjang malih saking pangkatipun Raden Mas Suteja, Amtenar Asisten Apos- erwator ing Batawi, bilih mindhak anjejelehi ingkang sami maos,lah wangsul pun Raden Mas Suteja, punika kok saengga sapriki dereng wonten kang sumerep suprandene sugih babeka; lir galudhuk muni katiga, abisa gawe glura, kang tanpa utama, lo punika atur kula dhateng Rahaden Suteja, Amtenar Asisten Aposserwator ing nagari Batawi. Ngayogyakarta Adiningrat 25 Nopember 1867 Katandhan JHP. ===================== Serat sarta ingkang tabe kaurmatan ingkang kathah kathah Raden Kartalelana,katur ingkang saudara tuwan FH Jaspres enko, ingkang ngarang serat Jurumartani, ing negari Surakarta mugi serat kula punika kapacaka wonten serat Jurumartani. Wonten sawijenipun Cina, griya kampung ing Katandhan Ngayugyakar- ta punika gadhah semah wawrat, kenging sengkala ageng kabesem tapihipun ngantos telas, dene badanipun sami lonyoh sedaya, dados lan pejahipun, ugi sami katulungan tiyang ing kathah, ingkang tetulung wau sami lonyoh tanganipun, sedaya ananming boten san- get, anjawi saking punika jabang bayi lajeng lair kedadak, medal jaler o punika ingkang andadosaken iraming kathah, brama wau boten kenging dipun pejahi, ngantos nglonyohaken badan dumugi lan pejahipun, wondene brama wau ingkang kaloka ing kathah, kawesta- nan brama salad, ingkang punika kula sumongga. Titi 28 Jumadilakir Ehe 1796 Katandhan Kertalelana. ============================ Saklangkung-langkung bingah utawi sokur kula ing Allah, dene ingkang sampun kasebut kakancinganipun kanjeng Gopremen ingkang katiten kaping 26 September taun punika ongka 14 STatblad ongka 125 anemtokaken yen ing mangke blanjanipun Gusti kula Kanjeng Bendara Rahaden Mas Tumenggung Cakranegara Bupati ing kitha Panaraga, saha ingkang ngiras makili ngasta pangawasa ing Kabupa- ten Sumarata balonja saking kabupaten Panaragaing sawulanipun tampi 1000 rupiyah. Balonjaning saking nggening ngiras makili ngasta pangwasa ing kabupaten Sumarata wau ing sawulanipun tampi 300 rupiyah. Wah personil ganjaran saking katrimahipun sarita dalem pyambak dening kanjeng gopermen ing sawulanipun tampi 400 rupiyah. Gunggung ing sawulanipun tampi 1700 rupiyah. Amila saking bingah sokur kula ing Allah ing mangke kula memuji sanget mugi panjenengan dalem gusti kula wau sagarwa putra dalem sedaya, samiya pinanjangaken ing yuswa, tinebihna sadaya ponca- baya, sinelakna ing kabegjan winantuwa ing kayuwanan ingkan
gangayemi, rahayu ing donya ngakerat wah angsala supangat rasu- lullah, klayan dening malih pamuhi kula ing sarehning sedaya blanjaning bopati tambah, gusti kula wau, nggening makili kabipa- ten Sumarata inggih tambaha sapalih ing balonja kados ingkang sampun tumindak rumiyin, punapa dening ing tembe punapa barang karsa mugi mugi anglangkungana ingkang sampun linampahan punika gampilipun.Ingkang supados: sarira dalem sagarwa putra utawi santana dalem sedaya wau, kinginga kaayuban ing ngatasipun dhuma- teng abdi kang nandhang papa. Ing wasana punapa barang pamuhi kula punika sauektos boten kalin- tu ip, ip. Sinerat tanggal kaping , Nopember 1867. Kula ingkang sokur ing Allah, Sudarma ======================== Benjing tanggal kaping 5 wulan Dhesember punika badhe angenglang barang warni-warni tuwin pamedaling siti wonten ing dhusun Laran- gan, pangenglangipun wau awit saking panguwasaning pangadilan. Benjing tanggal kaping 6 wulan Dhesember punika badhe angenglang medal saking panguwasaning pangadilan barang warni-warni tuwin pamedaling siti wonten ing dhusun Trayon, Benjing tanggal kaping 7 wulan Dhesember punika awit saking panguwasaning pangadilan badhe angenglang barang warni-warni tuwin pamedaling siti wonten ing dhusun Kemiri. Benjing tanggal kaping 9 wulan Dhesember punika badhe wonten lelang ing griyanipun tuwan Dhokter Pankapen ing Bathangan: menggah ingkang badhe kalelang narang-barang praboting griya, kareta, kapal tuwin sanes-sanesipun. Surakarta kaping 30 Nopember 1867 Katandhan ingkang nguwasani lelang tuwan Panlingen ============================== Para titiyang ingkang taksih gadhah sambutandhateng tuwan Dhe- grootkolep enko, saha sampun katagih kaping pinten-pinten dereng sami anyukani wangsulan, ing mangke sami kaaturan mugi ambayara sasambutanipun wau, manawi boten angleksanani ing pambayaripun sambutan wau satelasing taun, 1867,punika amesthi seratipun rekening badhe kawade kasebutaken wonten ing Jurumartani, mawi kapratelakaken namanipun ingkang sami anyambut wau. ] Awit saking parentahipun tuwan Dhegrootkolep enko. Katandhan Tuwan FH Jaspres ======= Titiyang sami saged pikantuk atumbas sekar latunipun tuwan Ores saking tuwan Ledherbur ing Jebres, abayar kenceng. ==================
Angka 50 Kemis kaping 12 Dhesember 1867 [Note: this includes corrections in bold made by me (MCR) as guidance to the National Library transcribers] Jurumartani Serat Jurumartani wedalipun saben Kemis, reginipun ing dalem sataun 12 rupiyah pethak. Panyuka kabar ingkang kakintunaken ing griya pangecapan ing dinten Rebo enjing, badhe kapacak ing serat Jurumartani. Pangaosing pamacak wau salarikipun 50 sen kajawi regining serat segel. Teges{e}ipun salarikan ingkang isi gangsal tembung Regining serat segel ing dalem satembung dumugi seket tembung 36 sen ing dalem seket dumugi satus tembung 60 sen Pangaosing pamacak wau kedah kabayar rumiyin. Tuwan Jaspres eng ko asuka uninga dhateng para priyantun ingknag dereng mendhet serat Jurumartani, {n}mongka ing mangke sami karsa mendhet serat Jurumartani wau, punika badhe kakin- tunan serat jurumartani ing dalem wulan Dhesember punika boten mawi ambayar pangaosipun sawulan wau, dene para priyantun ingkang sami dereng ambayar sambutanipun sumerep pangaosing serat Jurumartani ing taun 1867, punika badhe boten kakintunan malih serat Jurumartan ing taun 1867, sarta badhe katagih sambutanipun wau kasebut ing jurumartani, mawi kapratelakaken namanipun. Surakarta kaping 12 Dhesember 1867. katandhan Tuwan Jaspres eng ko. Pawartos warni-warni Serat saking Banyumas katitimangsan kaping 1 wulan Nopember ingkang sampun kapengker amratelakaken kados ing ngandhap punika: Kala winingipun in dinten Saptu kaping 16 [18?] wulan Nopember punika para priyantun walandi tuwin Jawi Ageng alit saha para tuwan tuwan sanesipun ing Banyumas sami adamel pista atur wilujeng tuwan Residhen Sutenglip [Sutelif] bab anggenipun badhe tindak kesah saking Banyumas, para tuwan nyonyah-nyonyah tuwin nona- nona sakalangkung ingkang sami dhayeng pista ing ngriku, saha sakalangkung anggenipun sami asuka-suka ngantos dumugi Anyer. Menggah pista ageng ingkang kados makaten punika ing Banyumas awis-awis wonten, para tuwan-tuwan nyonyah-nyonyah tuwin nona-nona sakalangkung kathah ingkang sami dhateng pista ingriku saha sakalangkung anggenipun sami asuka-suka ngantos dumugi ebyar,, menggah pista ageng ingkang kados makaten punika ing Banyumas awis-awis wonten, para tuwan-tuwan, nyonyah-nyonyah tuwin nonah-nonah ingkang remen dhangsah sami sakeca ing manah wonten salebeting pasamuwan pista ing ngriku, sanadyan kula saged anamtokaken bilih titiyang ing Banyumas sami susah ing manah, aningali badhe tindakipun kanjeng tuwan residhen Sutelif kesah saking Banyumas, ewadenten panginten kula, manawi para nem-neman [neneman] estri ingkang sae warninipun sami gadhah pamuji, mugi-mugi wontena pista dhangsah ingkang kados makaten ing saben wulan. Menggah kanjeng tuwan Asisten Residhen Ph[F]itseperpluh ingkang amiwiti ngaturi kawilujengan ing badhe tindakipun kanjeng tuwan residhen Sutelip(f), nunten Kanjeng Tuwan Dhewal{l}
ingkang anggentosi kanjeng tuwan residhen Sutelip(f), kaaturan wilujeng rawuh wonten ing Banyumas dening kanjeng tuwan Asisten Residhen Neis, priyagung kakalih punika salajengipun sami amaringi wangsulan ing atur wilujeng wau kalayan awantu- wantu sanityaning {g}galih, tumunten wonten atur kawilujengan sawatawis kabasakaken malajeng, wonten malih ingkang ngaturi wilujeng dhateng kanjeng tuwan Residhen Sutelip(f), pitembun- ganipun malajeng, sarta sakalangkung sae atur wilujengipun , inggih punika Jipro:na [Ka], sareng ang{g}genipun sami atur wilujeng sampun rampung, saben wekasaning pitembungan amumuji mugi kanjeng tuwan Residhen ginanjara yuswa panjang,lajeng asurak ambal-ambalan. Ing ngandhap punika pratelanipun bau suku ingkang sampun kalilan dening kanjeng gupremen, kawedalaken saking titiyang alit ing tanah jawi tuwin Madura, anjawi saking paresidhenan Priyangan tuwin Batawi: BUpati angsal bausukunipun tiyang 40 iji Patih angsal bausukunipun tiyang 15 iji Dhistrik Kauf [huf(=hoofd)] angsal bausukunipun tiyang 12 iji Kliwon dhistrik uf angsal bausukunipun tiyang 8 iji Onderdhistrikauf [huf] angsal bausukunipun tiyang 6 iji Kliwon angsal bausukunipun tiyang 5 iji Uf Jaksa angsal bausukunipun tiyang 12 iji Ajunguf Jaksa angsal bausukunipun tiyang 6 iji Jaksa angsal bausukunipun tiyang 6 iji Ajung Jaksa angsal bausukunipun tiyang 4 iji Uf Pangulu angsal bausukunipun tiyang 6 iji Ajunguf pangulu angsal bausukunipun tiyang 4 iji Pangulu, angsal bausukunipun tiyang 4 iji Onderkolektur angsal bausukunipun tiyang 10 iji Mantri dhistrik angsal bausukunipun tiyang 4 iji Mantri ingkang kabebahan rumeksa taneman rosan tuwin kopi utawi ingkang kabebahan rumeksa ilen-ilen toya angsal bausu- kunipun tiyang 3 iji Mantri ingkang kabebahan rumeksa pandamelipun sarem, saha ingkang kabebahan rumeksa tambak ulam loh, utawi kang kabe- bahan rumeksa guwa sarang burung angsal bausukunipun tiyang 2 iji Kapala ingkang kabebahan rumeksa gudhang kopi utawi gudhang sarem angsal bausukunipun tiyang 3 iji Mantri cacar angsal bausukunipun tiyang 3 iji Gurujawi angsal bausukunipun tiyang 2 iji Juru Serat angsal bausukunipun tiyang 2 iji Menggah ingkang sampun sami angsal bausukunipun titiyang alit kirang saking ingkang sampun katamtokaken ing nginggil wau, punika boten angsal wewahanipun. Wondening pranatan punika tindakaken awit ing tanggal kaping 1 wulan Oktober 1867. Tiyang ingkang sumerep dhateng pangadilan nagari amratelakak- en kawrat ing serat, manawi boten wonten awonipun , bilih anyariyosna bab lampahipun wadana residhen Dh.N.[Dhe Ka] ing dhistrik G. paresidhenan Sa, dene lalampahanipun makaten: Ing dhistrikipun wadana wau dhusun Dhe,M R. [Dhe, Em, Er] Lurah ing ngriku kaguggat dening tiyang alit, amargi anggenipun anedha paos
siti kakktahen [kakathahen], sareng prakawis punika sam{p}pun tetela, bilih lurah wau kakathahen anggenipun anedha paos siti, lurah punika lajeng kapati [kapatrapan, amangsulaken langkunganipun paos siti dhateng ti]tiyang alit, ananging wadana anedha 20 sen dhateng lurah wau, sumerep pituwasing sayah anggenipun sampun angrampungi prakawis. Wonten prakawis sanesipun, kados ing ngandhap punika: Ing dhistrik ipun wadana wau wonten peken asade khewan kathah, kawastanan peken Be, menggah ingkang rumeksa peken kewan punika lurah kakalih, satunggil lurah ing Ka, satunggilipun ing Ka, Te, sareng makaten ing wingking wadana amendhet pangrumaksaning peken kewan punika saking lurah kakalih wau, boten manawi amargi saking wonten pamedalipun sakedhik. Wiwit kala samanten wadana amranata sampun kadamel tamtu, manawi maesa satunggil-tunggilipun ingkang kabekta dhateng peken wau badhe kawade, punika tiyang kedah ambayar, 10 sen, sampun leres kemawon arta 10 sen boten kathah, ananging manawi tiyang sumerep kathahing maesa ngatos 300 iji, ingkang sami kabekta dhateng ing peken wau, amesthi pamedalipun 10 sen saking maesa satunggil andadosaken kathah, owel manawi katampika. Ing tapel watesipun nagari Walandi kaliyan Dhitslan wonten walandi satunggil kabegal, ingkang ambegal anedha arta tuwin barang ingkang kathah pangaosipun, ingkang kabegal angulun- gaken artanipun, sasampunipun ingkang ambegal anampani arta, antawis kalih utawi tigang menut ingkang ambegal anedha jasipun ingkang kabegal , jas punika bahde kaangge dhateng ingkang ambegal, dene jasipun ingkang ambegal kasukakaken dhateng ingkang kabegal, kapurih angange, kala samanten ingkang kabegal anuruti punapa ingkang dados pikajen- ganipun ingkang ambegal, sareng makaten ingkang kabegal angla- jengaken {ka} lampahipun, sarehning celak saking panggenan ing ngriku wonten griyanipun losemen, ingkang kabegal lajeng amampir dhateng griya losemen punika, ing ngriku ingkang kabegal kapanggih kaliyan ingkang nyepeng losemen , dene ingkang nyepeng losemen wau sampun atepang sae kaliyan ingkang kabegal, sareng makaten ingkang kabegal anyariy{u}osak- en bab anggenipun kabegal wau, arta kaliyan barangipun ka- pendhet ing tiyang begal ngantos telas-telasan, ing mangke ingkang kabegal anedha tatedhan tuwin inuman dhayeng [dhateng] ingkang nyepeng losemen, sarehning ingkang kabegal boten gadhah arta kadamel ambayar, lajeng aprajangji badhe ambayar anggenipun badhe anedha tuwin ngombe inuman benjing manawi wangsul malih dhateng losemen ing ngriku. Menggah ingkang nyepeng losemen wau lajeng anyukani tatedhan tuwin inuman dhayeng ingkang kabegal, amargi saking sampun atepang sae saha saking welasipun sasampunipun ingkang kabe- gal anedha utawi ngombe, lajeng ajagongan kaliyan ingkang nyepeng losemen, saha asami acacariyosan, nunten ingkang kabegal angrogoh kanthonganing jas,badhe amendhet kacunipun ingkang badhe kadamel angusapi rainipun, ing waktu punika ingkang kabegal kaget, awit kacunipun boten wonten ing kan- thonganipun, ingkang wonten bukipun alit isi arta kertas kaliyan barangipun ingkang sampun kapendhet ing durjana begal, kala samanten ingkang kabegal lajeng asanjang dhateng ingkang nyepeng losemen, manawi badhe ambayar regining tated- han tuwin inuman, ingkang sampun katedha utawi kaombe, amargi ingkang kabegal sampun amanggih artanipun malih.
Menggah kateranganipun bab wangsuling arta ingkang sampun kapendhet ing tiyang begal wau makaten: Sareng tiyang begal sampun amendhet artanipun ingkang kabegal, arta akaliyan barang ingkang kathah pangaosipun punika lajeng kalebetaken ing kanthonganing jasipun, kala ingkang ambegal asantun jasipun ingkang kabegal, kasupen boten amendhet arta kaliyan barang ingkang kalebetaken ing kanthonganing jasipun piyambak wau, kadadosanipun ingkang ambegal boten angsal punapa-punapa anjawi saking jas{s}pun ingkang kabegal kemawon. ============================= Katur ing Panjenenganipun Tuwan Ingkang ngarang juru martani, serat kula punika bilih sakinten pantes mugi kapacaka ing Jurumartani. Nalika dinten Senen Wage tanggal kaping 5 wulan Ruwah taun Ehe punika , wanci jam 3 siyanging Kalijenes wonten lare pejah keli, pratelanipun kados ing ngandhap punika. Kyai Surawijaya, abdi dalem Jakar [jajar] kaparik kiwa, Ngariya [gagriya] ing kampung Gapyakan bawah kabupaten [kabopaten] Gedhong Kiwa, dhumateng Kalijenes sumedya keser [neser], kanthi lare-lare [rare-rare]sawatawis, sadumugining panggenan {ing } [Kyai] Surawijaya lajeng nyegur ing toya, lumampah keser [neser] manginggil, ingkang lebetipun sadhadha inggih punika nuju dhatenging toya wondening rare sami katilar wonten ing gisik sacelaking kali, kadadosanip[uj [kadosanipun] 1 rare ingkang nami pun bagong umur 7 taun, anakipun Kartadikrama [Kertadikrama] ing kampung Gapyakan ugi, pejah amargi keli, menggah katranganipun sinten ingkang adamel jalaran pejah punika dereng wonten, Warana [Wasana (seharusnya: Wadana)] pulisi [polisi] Gedhong Kiwa lajeng angladosaken Kyai Surawijaya konjuk ing kanjeng Parentahan Ageng, salajengipun Kyai Su- rawijaya kalebetaken kunjara. Katandhan Tiyang Gedhong Kiwa. Cariyosipun Retna Pambayun, ingkang putra Prabu Brawijaya wekasan. Kacariyos ing Majapahit, Prabu Brawijaya mireng pawartos, manawi ing Balambangan kabedhah saking Bali, Adipati ing Balambangan kalampahan jengkar saking praja, kala samanten saweg amatah ingkang badhe kabantokaken dhateng Balambangan, katungka sowanipun Adipati ing Balambangan palarapan, angatu- raken balilanipun ratu ing Bali, sumedya bongga lumuh kabawa- ha dhateng Mapapahit, malah badhe angelun tanah jawi sadaya, kapurih sami angidhepa dhateng ratu ing Pengging kang anama Prabu Andyaningrat, sabab punika prenah wayahipun ratu ing Bali, ingkang ibu Prabu Andayaningrat putri saking Bali aslinipun, telas aturipun adipati ing Balambangan, Prabu Brawijaya sakalangkung dukanipun, wekasan patih Gajahmada kautus dhateng Pengging, kinen angipuk kamanawi [angipuka manawi] Prabu Andaya- ningrat saged anelukaken ratu ing Bali, saestu katariman putri REtna Pambayun, ing ngantawis dinten patih Gajahmada mangkat amung kadherekaken wadya punggawa ing sawatawis. Kacariyos ing Pengging Prabu Andayaningrat saweg amarengi tedhak anggrit sang saman [sangsam] dhateng wana ing Sekar Lampir, Arya Pekik ing Sokawati angaturi uninga manawi wonten utusan saking Majapahit, taksih kendel wonten ing Sokawati, Prabu Andayaningrat lajeng kondur, Arya Pekik dhinawuhan angirid
utusan saking Majapahit, nunten Prabu Andayaningrat andangu dhateng Ajarpacira, menggah awon saening wanedyanipun [panedyaninpun]utusan saking Majapahit punika, aturipun Ajarpacira, rebg [rembag] sae manawi kalampahan anadosaken prayogi. Kacariyos Arya Pekik sampun angacarani dhateng patih Gajah- mada, angkatipun saking Sokawati kairid dening Arya Pekik, dumugi ing Pengging langkung kinurmatan salwiring bojakrama, andadosaken suka pirenaning galihipun patih Gajahmada, sareng sampun rerem ing saantawis dinten , patih Gajahmada anandu- kaken tembung pangipuk Pangebang-ebang dhateng Prabu Anday- aningrat, makaten wiraosipun , angger sang aprabu sudibya sakti, lampah kula punika kautus ing rama ing jengandika ingkang sinuhun Prabu Brawijaya, Amaringi uninga manawi ing Balambangan kabedhah saking Bali, ngantos kalampahan Adipati ing Balambangan jangkar [jengkar] saking prajanipun, ujar{r}ing pawartos ratu ing Bali sumedya angelun tanah jawi sadaya, kapurih sami angidhepa dhateng Bali, punika angger dhawahipun Rama ing Jengandika ingkang sinuhun Prabu Brawijaya, punapa panjenen- gan paduka boten kagungan panggalih badhe anglampahi Kaling Seman [kalingseman] , manawi ngantosa kabawah dhateng Bali kadosa pundi patrapipun sarehning kina kumina ing Bali punika bawah dha- teng tanah jawi, ing mangke teka badhe kabawahaken dhateng Bali manawi rama ing jengandika makaten tiyang sampun sepuh saestu akathah panarimanipun, wangsul panjenengan paduka taksih taruna pekik dhasar winowong ing dewanipun, punapa inggih amung mupus anarima ing titah kemawon, ing bai balok- ing nagari liyan, winastan tiyang satanah jawi punika boten wonten andel-andelipun, mila dhawahipun rama ing jengandika mawi sayembara, sinten-sinten ingkang saged anelukaken ratu ing Bali, saestu katariman putri Retna Pambayun, punika sumongga ing panggalih paduka angger . [sampai kesini saja] Yata Prabu Andayaningrat sareng amiyar sawiraosipun patih Gajahmada, wantuning Prabu Jakataruna teka madeg suraning driya, lajeng anyagahi bedhahipun nagari ing Bali, amargi tumaos manawi kagungan luluhur ing Bali sarta ingkang eyang Prabu Dewa Kalagarjita taksih jumeneng nata, mila wangsulani- pun dhateng patih Gajahmada makaten, uwa patih, ing jengandi- ka matur ing rama prabu Wijaya, sampun sumelang ing nggalih prakawis punika, inggih kula warninipun ingkang ambedhah nagari ing Bali, ananging uwa patih mantuka dhateng Majapahit rumuhun, ing ngantawis dinten kula anungka kalampah ing jengandika, uwa patih apitados sadhateng kula. Mangkana patih Gajahmada sareng amiyarsa ing wawangsulanipun Prabu Andayaningrat mawi patembayan satuhu, sakalangkung lega ing galihipun, ing ngantawis dinten pamit mantuk sampun kalilan lajeng mangkat. Kawuwusa Prabu Andayaningrt, ing mangke mangkat dhateng Majapahit, ingkang rayi arya winanga tinanggenah katantun Tenggapura, patih Arya Pajang sora pinatah tengga praja; para bupati Tampingan sami kinen tugur sajawining nagari, Arya Pandhun ing Sembayan tugur sakidul nagari, Arya Bangah ing
Kedhu tugur sakilening nagari, Arya Serang tugur Salering nagari, ARya Pekik ing sokawati tugur sawetan nagri, dene punggawa ingkang andherek, Brahmanasang Ajar Pacira, Adipati Gendhing ing Jagaraga, ARya Jaladra, Arya Panengah , arya tan pulas, Arya Sabangkat, Arya Pangalasan , Arya Surongga, Arya Suwonda, Arya Minongsraya, Arya Minongkarti, sami sabawahipun sadaya, dumugi ing Majapahit anjujug patih Gajahmada, en- jingipun kairid sowan ing ngarsanipun Prabu Brawijaya, ka- parengan ing nalika punika wonten tiyang sasakit tan ucul lajeng ngauk, adamel gegering panangkilan, sareng anarajang dhateng panggenanipun Prabu Andayaningrat, tiyang ngamuk kaprajaya pejah, nunten Prabu Andayaningrt ing ngacaran dhateng Prabu Brawijaya sinambram ing pambage, lajeng tinan- tun badhe panglurugipun dhateng Bali punika, aturipun anuwun enggal la mangkat, ing ngantawis dinten Prabu Andayaningrat kalilan mangkat, kinandenan Arya Teja kaliyan ARya Katawen- gan, sapanekaripun sadaya, enggaling cariyos sareng dumugi ing Balambangan campuh prang kaliyan tiyang Bali, Adipati Gendhing ing Jagaraga pejah campuh kaliyan pangagenging titiyang Balianama Ngurah Pamedan, ing wekasan titiyang Bali ingkang wonten ing Balambangan sami anungkul, awit sumerep ingkang dados senopatinipun prajurit ing Majapahit punka Prabu Andyaningrat ing Pengging, mila Prabu Andayaningrat lajeng anglud dhateng Bali, kapanggih kaliyan ingkang eyang Prabu Dewakalagarjita, autripun Prabu Andayaningrat ingkang eyang kaprayogakaken anunungkula, priksa-priksa angramakaken wayah, sabab paembayanipun Prabu Brawijaya manawi Prabu Andyaningrat saged anungulaken ing Bali badhe kaparingan garwa REtna Pambayun, Prabu Dewa Kalagarjita langkung suka lajeng anurut dhateng aturing wayah, ananging sowanipun dhateng Majapahit sulur putra raden dewata, sarwi ambekta rajabrana ingkang ngadi-adi minongka sarana panungkulipun, ing ngantawis dinten prabu Andayaningrat bidhal saking Bali, dumugi ing Majapahit langkung kaalembana dhateng prabu Brawi- jaya, boten lami kadhaupaken kaliyan Retna Pambayun. Para priyantun ingkang karsa atumbas serat panangaalan jawi ing tahun 1868, ing mangke sami kaaturan angintunaken wangsul serat pratelanipun serat pananggalan dhateng Tuwan Jaspress en ko ing Surakarta, supados tuwan Jaspressen ko sageda angintunaken serat pananggalansaderengipun wulan Januwari ngajeng punika dhateng para priyantun wau, dene reginipun serat pannggalan satunggil amung 1 rupiyah. [sekali lagi:] Tuwan F.Pandherheidhea [ Ef Pan dher Eidhe ] asuka uninga dhateng para priyantun manawi ing mangke angadegaken pasewan kareta malih wonten ing loji wetan, menggah kareta tuwin kapalipun sadaya sami sae- sae, ingkang punika para priyantun manawi badhe angangge kareta, mugi-mugi sami dhangana ing {ng}galih, amendhet kareta ing pasewanipun tuwan Pandher einwe [Pan dher Eidhe]wau Katandhan tuwan F. Pandhereidhe ==========================
Para tuwan ingkang ngecapaken serat Juru Martani badhe kaji- bahaken dening parentah, bab pamacakipun sarwining pawartos ingkang boten mawi tondha astanipun ingkang ngintunaken.
Angka 51, 19 Dhesember 1867 Can Gowan Li, mentas tampi gadhahanipun teh Kam im bungkusan saking nagari Cinten, salebeting bungkusan mawi tondha serat jawi mila dipun sukani tondha margi samining, teh bungkusan kalebet eca piyambak wangi sarta arum ecanipun nglangkungi Kaimlami 1, bungkus regi 50 sen. Kawade wonten gadheyan Gedhong Ageng Kilen Kalentheng majeng mangaler pacinan Surakarta. Kulawisudhan sapanunggilanipun Kanjeng Tuwan Y.F.Sekulse, Residhen ing Krawang, samangke kaelih dados residhen wonten ing Basuki. Tuwan Y.A.Neis, Kontelir Twedheklas saking paparentahan lebet ing Paresidhenan Dhistrik -dhistrik tanah Lampung, ing mangke kakula wisudhadados kontelir Irseteklas saking papar- entahan lebet inggih ugi wonten paresidhenan dhsitrik- dhistrik tanah lampung ing ngriku. Tuwan C.A.Wilkes, ingkang wau dados Kontelir Twedheklas saking paparentahan lebet Gupremen Selebes sabawahipun ing mangke kakula wisuda dados kontelir twedheklas saking papar- entahan lebet ing paresidhenan dhistrik-dhistrik tanah Lam- pung. Tuwan E.Y.C.Gaiman Kontelir Dherdheklas saking paparentahan lebet ing Paresidhenan dhistrik-dhistrik tanah Lampung, ing mangke kakuula wisudha dados kontelir twedheklas saking paparentahan lebet ing gupremen Selebes sabawahipun. Tuwan M.Rip. ingkang wau dados kontelir Dherdheklas saking paparentahan lebet ing Bali, ing mangke kakula wisudha dados Kontelir Dherdheklas saking paparentahan lebet ing pare- sidhenan dhistrik-dhistrik tanah Lampung, Tuwan L. Dhesekemaker, kontelir twedheklas ing Batubarah, ing mangke kakula wisudha dados kontelir inrseteklas sakin gpada- melan nagari ing tanah Siyak bawahipun.
Tuwan C.H.G.Pan Seildheyong, Kontelir Irseteklas saking pamedaling siti tuwin tanem tuwuh, ing mangke kakula wisudha dados asisten Residhen ing Lumajang Paresidhenan Prabalingga. Kanjeng Tuwan Residhen ing bangkah F.M.G.Pankatenbureh, ingkang sampun kalilan pamit dhateng nagari Walandi, lamini- pun kalih taun, awit saking sampun langkung ganggsal welas taun anggenipun anglampahi padamelanipun angabdi dhateng Kanjeng Gupremen ing mangke pamitipun wau kasuwak, lajeng kaparingan pamit kalih taun dhateng nagari Walandi, amrgi saking sakit. Pangeran Muhammad Jasim, Mayor tuwin wadananing prajurit biyanton saking Ternate wonten ing Pulau Seram, ing mangke kakula wisudha dados Ridder Pirdheklas saking militer Willem Ordhe, kasebut ing serat kakancinganipun Kanjeng Maharaja, katitimangsan kaping 13, wulan September 1867, O.K.Y. Minong- ka ganjaranipun para prawira wonten Saprangan ing Pulau Seram kala ing wulan Pebruwari tuwin Maret 1866. Raden Ngabei Jayanagara, patih ing Batang Paresidhenan Paka- longan awit saking panuwunipun piyambak ing mangke kamantunan anggenipun dados patih amargi saking sakit, ananging Raden Ngabei Jayanagara wau kaleres atampi pensiyun. Raden Ngabei Suradirja, wadana ing nagari Pakalongan awit saking sakit ing mangke kamantunan anggenipun dados wadana, mawi kaparingan tedha ing saben wulan. Mas Prawiranata, mantri ingkang rumeksa ilen-ilen toya ing bandar bawah Pakalongan, ing mangke kaundur saking kalenggah- anipun amargi saking sakit. Mas Secadirana , mantri kopi ing Sawangan bawah Pakalongan, ing mangke kaundur saking kalenggahanipun awit saking kalepa- tan.
Wadana Jayadiwirya ing Pakajangan, ing mangke kakula wisudha dados patih ing Batang, bawah paresidhenan Pakalongan. Raden Suryaamijaya, mantri gudhang kopi ing Dara bawah Paka- longan ing mangke kakula wisudha dados wadana ing Kebumen bawah Batang. Raden Sastradipura, wadana ing Kabumen bawah Batang, ing mangke kaelih dados wadana wonten nagari ing Pakalongan. Mas Purwaatmaja, mantri gudhang kopi ing Panenggaran ing mangke kakula wisudha dados wadana ing Sawangan. Raden Ngabei Suradiningrat wadana ing Sawangan ing mangke kaelih dados wadana wonten ing Masin. Raden Sumadipura, wadana ing Masin, ing mangke kaelih dados wadana wonten ing Pakajangan. Mas Sastradikrama, murid Juru Ukur, ing mangke kakula wisudha dados mantri ingkang rumeksa ilen-ilen toya ing Bandar. Mas Mangunasmara, panewu saking Sala ingkang sampun kaundur saking kalenggahanipun kalayan kurmat ing mangke kakula wisudha dados mantri kopi ing Sawangan. Pawartos warni-warni Serat saking Surakarta amratelakaken kados ing ngandhap punika: Awit saking agenging jawah kala ing wulan Oktober tuwin Nopember ingkang sampun kapengker tanem tuwuh ing sabin boten sae kadadosanipun, punapa dene pantun ingkang sami angajen- gaken sepuh sakalangkung karisakanipun, wohipun kathahing- kang gabug, pabrik-pabrik gendhis ingkang dereng rampung panggilingipun Rosan, sami anandhang pitunan, anjawi saking punika pambektanipun Rosan dhateng pabrik-pabrik wau saka-
langkung rekaos, amargi saking agengipun jawah, amung taneman Nila ingkang reja piyambak, milawonten ingkang mulya saha wonten ingkang cilaka. Menggah Rosan tuwan ingkang ngarang serat pakabaran kawasta- nan : Batapiyah (Batavia) Andhelbelad, punika awit saking sampun ambudi pinten-pinten taun laminipun ing kayektosani- pun, m anawi kenging katamtokaken, bilih taneman Rossan tuwin panggilingipun Rosan ing tanah bawah Surakarta kaliyan ing Ngayogyakarta sami badhe pikantuk sanget, makaten punika amesthi badhe saged kalampahan bilih kantuka ing mangsanipun saged agesang, ananging ing sapunika pabrik-pabrik gndhis ing tanah bawah surakarta kaliyan ing Ngayogyakarta sami kakende- laken saha kasantunan ananem Nila, malah wonten ingkang cariyos saestu wonten pabrik gendhis tiga ingkang ageng tanah ing Ngayogyakarta badhe mantun anggiling saha kasantu- nan ananem Nila, ibata owelipun dene pawicantenipun tuwan ingkang ngarang Batavia andhelbelad boten kaleksanan. Wonten juru serat toko ing tanah Walandi dipun kengken ing lurahipun, anukaraken arta kertas pangaos 1000 rupiyah, awit saking kiranging pangaos satusipun, saha salewengan ing lampah dadak amampir dhateng griyaning mitranipun, kalampahan andadosaken boten karaosipun manawi arta kertaswau dhawah saking kantonganing rumpinipun, sareng juru serat sumerep, manawi artanipun kertas ical, ing sanalika lajeng angaturi uninga dhateng lurahipun bab icaling artakertas, sareng makaten lurahipun wau kewedan ing pamanahipun, badhe apitados bab icaling arta kertas kados pundi, dene gampil temen angge- nipun icalmanawi badhe amaibena kados pundi, awit juruserat- punika salaminipun tumut lurah dados juru serat wau, panda- melanipun sae, ing wasana lurah lajeng aparentah mangsulaken arta kertas ingkang ical mawi kawangenan ing dalem kawanwe- lasdinten, manawi juru serat boten saged angleksanani, ames- thi badhe amanggih silaka. Salajengipun juru serat boten gadhah akal sanes bab anggeni- pun badhe amarnekaken arta sewu rupiyah, anjawi saking anedha pitulung dhateng para mitranipun, kalampahan juru serat anedha pitulung dhateng para mitranipun wau, mawi amratela- kaken jalaraning kasusahanipun, sareng makaten juru serat angajeng-ajeng pitulungipun para mitra, ngantos tigawelas dinten laminipun dereng apikantuk pawartos saking para mitra punika bab anggenipun anedha pitulung wau, ing nalika punika andadosaken sangsaya sanget susahing manah\ipun , awit
kamanah ,manawi kalampahan anandhang cilaka, sinten ingkang badhe angingoni anak bojonipun, sareng dumugi kawanwwelas dintenipun, lajeng wonten tiyang ambekta serat dhateng, serat punika kasukakaken dhateng juru serat, ing sanalika serat wau kabikak dening juruserat, ing ngriku wonten isinipun arta kertas satunggil pangaos sewu rupiyah, menggah arta kertas punika saking pitulunganing mitranipun ingkang agriya tebih, kala samanten jru serat kaliyan bojonipun sami bingah ing manah, amargi kang manah bnadhe luwar saking kasusahan, awit saking bingahing manah, kalampahan serat kaliyan arta kertas wau tansah sumeleh wonten ing meja kemawon boten mawi ka- praduli, ing nalika punika anakipun juru serat saweg watawis ngumur tiga utawi kawan taun panuju alenggah dolanan wongten nginggil meja ingriku, arta kertas lajeng kapendhet dhateng anak punika kadamel dolanan, wekasan arta kertas kabesmi ing dilah lilin ingkang wonten ing meja dhayeng anak wau, sareng makaten juru serat badhe amendhet arta kertas ingkang kasele- haken ing meja, ananging sampun boten wonten, nunten upadosan ing ngrika-ngriki tansah boten kapanggih, wekasanipun sumer- ep, manawi arta kertas sampun kabesmi dening anakipun, saha sampun dados awu, kala samanten juru serat kewedan ing manah, saha boten sumerep kados pundi malih anggenipun saged amerne- kaken arta sewu rupiyah wau, kadadosanipun anak tuwin bojoni- pun lajeng sami kabekta dhayeng ing lepen, wonten ing ngriku anak bojonipun sami kaceguraken ing lepen, kalampahan sami pejah, juru serat lajeng tumur anyegur inggih anemahi pejah. ============= Kala maelm Rebo kaping 19 wulan Nopember ingkang sampun kapengker, wanci dalu ing Padhang wonten lindhu ingkang sampun adamel kagetipun para titiyang ingkang sami tilem, menggah ebah ing siti anegntrog, ananging mawi ngombak, sarta dangunipun watawis 27 menut, dene penering ebahipun siti punika kdos lindhu kala kaping 11 wulan ktober ingkang sampun kapengker, saking kidulkilen mangalerngetan, sareng wanci pukul sawelas langkung 46 menit inggih sareng sami sadalu punika wau wonten lindhu malih, ebahing siti, angombak, ananging boten patos sanget ebahing siti sarta penering
ebahipun siti inggih saking kidulkilen mangaler ngetan, dene dangunipun amung samenut langkung 29 cekondhe. Tabe kaormatan akathah-kathah, katur ing panjenenganipun tuwan ingkang ngarang Jurumartani, saking panuwun kula sera- tan punika mugi kalebetna ingkang bar Jurumartani. Kula maos Jurumartani ongka 4e katiten Kamis kaping 28 Nopember 1867, wonten kasebut tandhanipun Mas Ngabei Karya sestra: Mantri Kabupaten Bogor, sampun asuka pamuji sarta panarima, awit samun aningali seratan sarta pemanggih kula ingkang kawrat ing Jurumartani ongka 43. Ing wusana kula kedah kamangsuli sakelangkung ing panedha dhateng Ngabei Karyasestra, saking pamujinipun wau, semanten wauten taha kula ngaken saged boten, namung dawek kepareng wonten ingkang kula serepi sangking barkah ing gusti saha tiyang sepuh, saupami dipun takeni malih ing bab liya saking punika saestu yen boten anamtokaken saged suka katrangan. Wondene pitakenipun ingkang sapunka: bab putra dalem ingkang Sinuwun menggah ingkang putri, ingkang sami nama Kanjeng Ratu ing Panggeran boten wonten, ingkang dadosna mung karsanipun ingkang rama, namung putra ingkang dede sangking garwa de- rengwonten ingkang nama kanjeng ratu, inggih namung bendara raden ayu kemawon. Wondene katranganipun kanjeng punika menggah ing mongsa punika inggih sampun kathah cemburuwanipun, namung pamendhet kula sangking kangetan, kadosta ing pundi yasa tunggal engge punika pengajengipun satunggil utawi kalih, punika ingkang nyepeng panguwasa, mila kenging yen kasebuta kang ngajeng. Bab negari Ngayogyakarta Ngayogya pangulu hakim abdi dalem ingkang sinuwun kanjeng sultan inggih satunggal, wonten ugi malihnama pangulu landrat, wondene pepanggeran busananing negari namung 4 ratu patih pangulu jeksa, menggah niyaka waunamung sumerep bebau utawi kaliwoning patih sangking dugi kula ingkang dereng terang ugi inggil pangulu kalayan nayaka. Sangking pitakenipun Mas Ngabei Puspalalita ing Cikandhi ing bab urutipun kalenggahan, kados dening ngandhap punika sak sumerep kula.
1. Patih, 2, pangulu 3, para tumenggung ingkang nama Niyaka, 4, Jeksa 5, Para tumenggung ingkang dede nayaka, punika kula samongga bok manawi wonten sulayanipun mugi ingkang ageng pangaksamanipun para sobat sadaya. Sinerat ing Pakualaman negari Ngayogyakarta tanggal kaping 12 Dhesember 1867. Mas Panji Sasraminarsa. Kinanthi ing serat Juru, ongka kawandasa neming, katandhan den Mas Suteja, kang nyela panjurung mami, lagu ing sekar macapat, Dhandhanggula den wanceni. Adadosna uninga sagung, kula tan arsa mangsuli, sabab empere kawatak, kautan luwes mangsuli, kelajeng pijer nyenyela, mring wigya, lan Abdulatip. Myang sedaya dipun saru, sami karan peteng ngucir, wit palso kang tondha asta, kathah pramacekaneki, ature den Mas Suteja, napa penetden wangsuli. Kepripun wangsulanipun, wong wus wekca datan arsi, umacak malih ing serat, Jurumartani manawi, kasagedane punika, bisane macak wit saking. Denya cumelunarutus, tetaken titiron nempil, jowal-jawil ongga, angsal sathithik rong thithik, telas sadaya winacak, aneng Serat Jurumartani. Saking kebak muncu-muncu, kempes wus ilang kang isi, tetep agal kekulakan, saking saged jujul methil, tinangguh inggil kang sastra, mrawaseng jroning martani. Kinuneng luwung ngong matur, mring mitra mas Abdulatip, sawuse atur panrima, tansaged karya upami, Mas Abdul tan kakilapan, ing saraosing tyas mami. Anuwun katrangan mungguh, saking pasal sanes tamsil, kang lir
padhanging dahana, ilange tan saged mardi, pundi sangkan paranira, padhangingcahya sesami. Dhuk wiwitane kadulu, terkadhang jebol ing bumi, trekadhang wangsul mangandhap, trekadhang ngambar manjing, aneng agan- ing mandira , prak sawatu ngardi-ardi. Genge weneh sajeruk-jeruk, ingkang gedhe ingkang cilik, lumrah kang sami amulat salangseguh tyas matitir, wantene adat wong jawa, kang ningali lir wong lali. Gumuruh kathah lokipun, nar kabaya iku medi, kemamang kang wus kacrita, jaman kuna nguni-uni, ing lepen lepen lereng nggenira, saking pinggiring jeladri. Balane jeng ratu kidul, kawula emeng miyarsi, ing ujare jalma kathah, kang gugon tuwun tyas senti, barang kang katon gumeb- yur, karya sumelanging ati. Pun mangunjarwa mas Abdul, nuwun kateranganneki, saking pamanggih ing kimas, sokur karsa amangsuli, aneng jrumertani serat, yen tanpa nuju masLatip. Wangsulana lanat samun, tutupan dhumateng mami, katampekna tuwan ingkang , kuwasa serat puniki, Jurumertani supadya, tinerusaken mring pun batin. Kirang langkunging tur ulun, sampun adados panggalih, awit sumedjaning manah, pun mangunjar wangatosi, kamirahan ta kyai mas, kang sagah murweng sitadi. Bab ngelmi kodrat trapipun, gugon tuhoning wong jawi, in gdesa-desa werata, tan sumeja-mejanani, malah panrimaning manah, gung pepotangan bebaik, Lawan ing pamengku tengsun, dereng wonten kang jarwani, sagunging bongsa Eropah, pamarsudining ngemudi, mirsa samar ingkang sasar, ningrengringreh gugon titir. Kula precatos satuhu, yen paduka anglenggani, saking ing pangungset amba, jeng tatan badhe ngewani, boten kados pun amtenar, opserwator ing batawi. Wong tetaken lir mamuruk, nyorahkeni dhalang ngringgit,
petruk ginurun pandhita, tosing mung ngarah mejani, duk petruk ngenthir lumajar, melajengaken mejani. Suteja, yen jengandika kapengin, jengandika tuku satengah taun. Ma, Ja, Nyukani pemut ing jengandika, senajan jengandika, jujuluk Suteja, mongsa weruha artine Suteja, utawi teja, mulane kula boten niyat mangsuli jengandika, den mas, jaba artine teja suleksana lah niku menawa den mas bisa, ampun malih malih nembungaken peteng, teja kalih peteng kepripun etrape., , , , , em. Kula amratelakaken ing jurumertani ongka 17 seratipun kiyai mas Abdulatip ru, punsu, kados punika. Wangsul sampeyan ingkang baut, legeg, lenger-lenger, gagetun ngungun, wah nutupi babahan mara sanga, wusananipun kok lajeng ngempos mlumpat kidang anyndhak kusiring petruk ango- bataken cangkrimaning dhalang. Saweg dumugi ngriku pamaos kula kaelak gumujeng kados lare alit, kendeling panggujeng kengetan inggih meksaumengsem kados para sujana ngengsemmi sesami kang kumenthus kumethak adol ladak gegenthung umuk umuk kajelompong. Saking kasengsem kula mangsuli dhateng sampeyan mas, o inggih talah tiyang ingkang kados raden mas Suteja sanget eram pitembung supenan pitakenipun S, T, P, Makanipun titiyang sajagat sami nglampahi mirsa supenan salebeting tilem awit santana jaman, , , , , , lo, punapa pun Su, gayuh pitembungan jaman impen, Saiba pun Su sumerep cariyos ....pan istri Karangbolong Kabupaten Ambal ing ngriku wonten kawartos bongsa siluman nami Raden bagus Camethi, sekaliyan Raden bagus Galembah ing ngajeng sampun kabasakaken siluman, ing wusana sami dipun pepundhi samben-samben dipun memule, malah samben griya titiyang semah anggadhah sajen, kadosta klasa anyar, cangkir putih, kembang, boreh, menyan, sapanunggalanipun punapa punika boten nelok. Kadosta ing Batawi wonten kuburanipun bongsa Arab sami dipun
memule kapendhet sawabipun kados titiyang kang kagungan pangkat kuwasa, sumongga punika punapa boten anglengeraken iman, para sadherek kaum panunggilanipun wus sanip punapa boten kenging kawastanan karungokake embuh temen lan orane, punapa boten tumrap kados pitembunganipun Suteja palso meka- ten. kadosta pun Suleres piyambakipun naminipun kados bongsa kula jawi ananging taksih sajawine kraton kang karana jawa jawal, awit makna suteja punika, padhang kang kados padhanging rahina, wekasanipun peteng kados griya ing sibarang sapa- nungilaning bekakas engkang tanpa lampu setroli, sinulet ing latu murub. katondha anggening boten sumerapi kajengane titiyang kang sami dipun dakwa pal supang ngringkesing nama kadosta, puspa- wilaga, Abdulatip wigya, sapanunggilanipun kakirang terang panggenanipun. Dados piyambake piyambak kang beta obor blarak kadamel ngobo- ri ayam anigan ing petarangan, lo punika tembung taribasan, dhudhuk kapus. Kula tebih ing ngrika ngriki keletan samudra kalayan pun Sus saget ambatang yen piyambake boten tumut anubas serat jurum- retani, katondha anggening nempil pawartti dipun sangkani sangking sasanjan, leres pamirasatipun kisanak yen kula manah gadhah ana kasudiran mongsa ngelenthung angebaraken nama prelunipun anggene macak ing Jurumartani. Senajan cekak angger aos, sarta katingal remen numbas serat kabar piyambak dados boten telangkeyan kumedah amacak ing Jurumartani. kejawi punika bioten sampun genthung boten purun macak malih wonten jurumertani, macak malih inggih mindhak ngesek-eseki papan, yen pamrihipun namung makaten boten kirang namiraden boten terus pijer palenceng palenceng ngo- bat-tabit taken cangkriman petruk jenthir angucir kucire sarwi lumajar.
Angka 52, 26 Dhesember 1867 Can Gowan Li, mentas tampi gadhahanipun teh Kam im bungkusan saking nagari Cinten, salebeting bungkusan mawi tondha serat jawi mila dipun sukani tondha margi samining, teh bungkusan kalebet eca piyambak wangi sarta arum ecanipun nglangkungi Kaimlami 1, bungkus regi 50 sen. Kawade wonten gadheyan Gedhong Ageng Kilen Kalentheng majeng mangaler pacinan Surakarta. Kulawisudhan sapanunggilanipun Mas Sastrawigya ingkang wau dados asisten wadana ing Banyu- biru bawah Ambahrawa, ing mangke kakula wisudha dados wadana ing Wedhung Mas Ngabei Cakrasanjaga wadana ing Ngambal, ing mangke kakula wisudha dadosPatih wonten Ngambal ing ngriku. Raden Mangun Dirja Mantri Pulisi ing Wanasari, ing mangke kakula wisudha dados Wadana ing Kedhungtawon bawah Ngambal. Raden Ngabei Prawira Kusuma, wadana ing Kedhung Tawon ing mangke kaelih dados wadana wonten ing Kebumen. Raden Kera Dirjawadana ing Demak, ing mangke kaundur saking kalenggahanipun kalayan kurmat, ananging leres apikantuk pensiyun. Pawartos warni-warni Dereng lami ing Distrik Padhangan tanah Bojanagara wonten titiyang jaler kacokot ing sawer welang, sareng tiyang punika meh pejah, lajeng kajampenan ing jampi paringipun kanjeng tuwan Panprin, Asisten Residhen ing Bojanagara, kalampahan saras saha andadosaken eraming akathah. Wonten malih tiyang estri inggih ugi gagriya tanah ing ngriku, punika kacakot ing sawer luwuk darijinipun, sareng tiyang estri wau kamanah sampun boten saged saras, lajeng
wonten jampi malih papaingipun Kanjeng Tuwan Asisten Residhen Panprin, ing sanmalika kajampekaken, inggih lajeng saras. Menggah jampi wau ingkang kadamel amung wantah kemawon, inggih punika kagodhong meniran kaliyan godhong ptgikan, dipun godhog kaliyan arak, lajeng kajampekaken wonten pangge- nan prenah ing tatunipun. Kadadosanipun pranatan enggal bab bau sukuning titiyang alit dhateng priyantun jawi. Kala ing wulan NOpember ingkang sampun kapengker tiyang ingkang anama Jagalbilawa aningali ing tanah Bondawasa ingkang kapurugan, kathah kewan ingkang sami kawade, kados ta : kapal, lembu, menda sapanunggilanipun, sarta pamadenipun sakalangkung mirah, andadosaken eramipun Jagalbilawa sareng makaten Jagalbilawa angupados serep punapa ingkang dados sababipun, cdene pamadenipun kewan wau asuka langkung mirahi- pun, wekasan apikantuk katerangan kados ing ngandhap punika: Para priyantun ing tanah Bondawasa sampun ngadat sami aniti- paken kewanipu dhateng titiyang alit, ingkang sampun sami angingoni dhateng kewan wau, sarta ngantos manak dados kat- hah, para priyntun wau boten mawi anyukani wragading ingon sadhuwit-dhuwita, sareng wonten pranatan enggal saking kan- jeng gupremen, bab bausuku ingkang kawedalaken saking titi- yang alit dening lurahipun inggih punika kapara priyantun wau, para priyantun punika sami ajrih dhateng paukumanipun, mila para kewanipun ingkang katitipaken sami katedha wangsul, saha lajeng kawade mirah kemawon, saking dene ing griya boten wonten panggenanipun. Bab Taneman Kalapa menggah taneman kalapa punika ing sayektosipun gampil piyam- bak ing ngatasipun titiyang malajeng, awit sasampunipun cikal kalapa katanem wonten ing siti ingkang kakinten sae dening titiyang malajeng wau, lajeng kakendelaken kemawon, saha salaminiopun pananeming kalapa boten mawi kaopenan, amung kaantosaken kemawon ngantos taneman kalapa wau ngumur saka-
wan, gngsal utawi nem taun, mwi mawi sae awoning sitinipun, awit uwit kalapa ing nalika samanten wiwit awoh, manawi sampun awoh, pangundhuhipun woh ing dalem kalih utawi tigang wulan sapisan, sarta pamedalipun uwit kalapa satunggil kae- tang caruk toya kalih utawi tigang rupiyah ing dalem sataun, manawi uwitipun sampun sepuh sanget, saha sampun boten saged awoh, punika galugunipun taksih kangge ing dandosan, saha kalebet bangsaning kajeng sae awit saking aweting pangangge- nipun, kzlz ing taun walandi, 1821, wonten tiyang adamel griya gebyog sking balabag kajeng kalapa, risakipun griya punika kala ing taun 1846, dados salangkung taun, risakipun wau awit saking kabibrah dhateng ingkang gadhah, sanesipun lajeng kalapa ingkang kadamel sakaning griya amnesthi sampun risak ing dalem salangkung taun, mongka saka saking kajeng kalapa boten risak sakedhik-kedhik ing dalem salangkung taun wau, wonten malih dalemipun Asisten Residhen ingkang gedhang salirangipun mawi saka kajeng kalapa, punika sareng gedhang salirang wau kabibrah, katingal sakanipun kajeng kalapa taksih sae, saha boten wonten ingkang rimpil sakedhik-kedhik. Menggah uwit kalapa punika kedah kapulasara ingkang sae, bilih tiyang badhe pikantuk pamedal saking uwit kalapa wau ingkang sakalangkung kathah, manawi uwit kalapa kakendelaken kemawon boten mawi dipun gumatosi, dados kauwakaken kemawon, punika wedalanipun woh saking uwit satunggil ing dalem sa- taun, kathah-kathahipun sawidak utawi satus iji, dene manawi kagumatosan ing pamulasaranipun, amesthi uwit satunggil saged amedalaken woh, 400 utawi 500 iji ing dalem sataunipun, menggah anggenipun amulasara uwit kalapa punika saking kares- ikan sitinipun, karabuk saha kakukusan, galugu tuwin papah manggar sapanungilanipun ingkang wonten ing nginggil inggih ugi kedah karesikan ingkang sae. Para tiyang malajeng ingkang kasebut ing nginggil wau boten pisan-pisan puruna amulasara uwit kalapa, kados ingkang kapratelaken punika, malah pangundhuhipun woh kalapa boten purun amenek ing uwit piyambak manawi titiyang malajeng badhe angundhuh woh kalapa, ingkang dipun ken angundhuhaken punika rewonda, dene rewonda wau ingahan piyambak saha sampun kaaa- jar rumiyin, rewonda punika inggih kawastanan: rewonda kala-
pa, saha warninipun abrit. Menggah jam kandhutan ingkang sakalangkung kathah pangaosipun salaminipun dereng wonten tiyang ingkang adamel, anjawi kala ing taun 1844, tiyang andamelaken jam kandhutan dhateng kanjeng sultan Turki ingkang ajujuluk Ngabdul Majid, jam kandhutan punika sakalangkung boten sakeca ing panganggeni- pun, amargi saking agengipun dene agengipun jam kandhutan wau gangsal dim Inggriskaukur saking tengah, sarta amungel saben jam saha saben saprapat jam, ungelipun punika saking piripun ingkang katabuh, saha kados ungeling jam ing greja, menggah pangaosing janm kandhutan wau 14000 rupiyah. Wonten malih jam kanhutan ingkang sampun masaur, ananging jam punika alit sanget, saha kapanjingaken wonten pucuking garan potelot, dene agengipun amung satengah dim kaukur saking tengah, panuduhipun jam kandhutan wau boten amung anedhahaken sajam-sajam tuwin samenut-samenut wah sasekondhe- sasekondhenipun kemawon, inggih ugi mawi anedhahaken dinteni- pun, menggah jam kandhutan punika dadamelan ing Genepeng tanah Switserlan. Ciptanipun tiyang mendem. Wonten tiyang mendem angadeg ing pinggir lepen, nunten wonten tiyang sanes angaruh-aruhi dhateng tiyang ingkang mendem , pitembunganipun makaten: Kowe gawe apaana ing kono," wangsu- lanipun tiyang mendem kalayan garoyok: Omah saloji iki padha amubeng ana ing ngarepan aku, dene enggon ku ngadeg ana ing kene kiye, satemene angenteni ubenging omah ku tumeka ana ing ngarepanku, supaya aku bisa abanjur lumebu ing ngomah ku mau. Dhukun Neneman Wonten dhukun neneman acariyos wonten ing pasamuwan, manawi piyambakipun dereng lami ambedhel rare pejah ingkang boten gadhah manah, ewadenten rare punika saderengipun pejah saged agesang ngantos wolulikur dinten, sareng makaten salebeting pasamuwan ing ngriku panuju wonten tiyang sepuh satunggil ingkang mangsuli dhateng dhukun neneman, pitembunganipun makaten: O, kula sampun aningali tiyang neneman ingkang watawis ngumur kalih likur taun, saking panginten sami sepuhipun kaliyan sampeyan, punika inggih boten gadhah manah sacuwil-cuwila, wah boten gadhah utek, ew denten tiyang
neneman wau saged ambedhel weteng tuwin amecah sirahipun piyambak. Dhukune neneman sakalangkung eramipun amireng cariyosi tiyang sepuh wau, saha lajeng apitaken makaten: kados pundi sagedipun ambedhel badanipun saha amecah sirahipun piyambak, wah sumerep manawi boten gadhah manah tuwin utek, wangsulani- pun tiyang sepuh: O, punika gampil kemawon, awit tiyang neneman wau dora. Kuwasaning eluhipun tiyang estri punika kacariyosaken kala- wan pitembunganipun tiyang jaler tuwin tiyang estri, pratela- nipun kados ing ngandhap punika: Pitembunganipun tiyang jaler; Manawi tiyang estri badhe unggul ing pabenipun kaliyan bojo- nipun, punika wiwitanipun paben sampun amedalaken eluhipun, manawi eluh wau sampun medal amesthi lajeng rampung praka- wisipun. Pitembunganipun tiyang estri: manawi tiyang estri badhe angereh dhateng tiyang jaler ing sala minipun, kados pundi sagedipun kalampahan, O punika kula suka pitedhah, tiyang jaler punika amesthi kalindhih dening luh ing tiyang estri, mila prayogi tiyang estri angrentahna eluh manawi paben kalayan bojonipun, menongka sarananing sagedipun ungguling jurit, manawi ngkang jaler napsu, mongka semahipun badhe anyirnakaken napsunipun, punika ingkang jaler kaambunga ingkang seru. Bab JurumartaniKawontenaning jurumartani, punika pamanggih kula kathah ing paedahipun, aliya saking sawernining kabar utawi kakojah ingkang migunani, Jurumartani wau, andadosaken mergi ingkang badhe anerangaken babasa panunggilanipun, ingkang prayogi kasumerepan dhateng para ageng utawi para alit ing tanah jawi. Kadosta manawi wonten babasa ingkang salantar tanpa wawaton ing leres-lepatipun, punika ing mangke gampil sanget, manawi badhe angesahaken, inggih punika rerambatan dhateng ki juru,
nuwun piwulang saserepna, mila anggen kula mestani kathah pigunaning serat Jurumartani, punika kakados kathah ingkang sami angrojongi. Kadosta ing sakpunika badhe cekap wonten katranganipun, saking bab sasebutaning para gusti ing salebeting kraton Surakarta saha Ngayogyakarta, sanadyan dereng mukayan, sampun wonten ingkang purun anerangaken, mila ing tembe kados inggih wonten ingkang ngesahi, punika pengrayangan kula piyambak lepat nuwun pangaksama . wonten malih ingkang taksih kula kodhengi, duka sampeyan para saged kadosta babasan gusti utawi panjenengan dalem, punika punapa kenging, manawi kadunungaken dhateng tiyang, sanesipun ingkang dipun jak wicantenipun utawi manawi boten lepat cara welandinipun kadunungaken dhateng Dherdhepersun, liya saking panjenenganing nata, sak panunggilanipun, manawi para saged amastani kenging, lah punapa inggih boten manggih lepat manawi katembungaken sarana serat kabar, kados serat Jurumar- tani, anggen kula anggadhahi pitakenan makaten wau, saking sekung ing tyas badhe semerep unggah-ungguh wiramaning babasa jawi, dene ingkang dados nalar, kula mawi gadhah pitakenan wau, sestanipun awit kula maos sawijining artikel katandhan sudarma, ing Serat Jurumartani tanggal kaping 5 Dhesemberang- ka 49, ijemanipun amratela dahat ing suka sukuripun amargi gustinipun kanjeng Bendara Rahaden Mas Tumenggung ing Panara- ga, kaparingan wewah ing blonja, lah punika kajawining babasa gusti, wonten ingkang mungel panjenengan dalem gusti kula, punika punapa boten kapara kala djuken, sabab pananmpi kula, ingkang jumeneng naendra, utawi para pengeran ingkang kawaji- ban kagungan jujuluk gusti, kadosta Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Prabu Amangkunagara, kaduman punapa, manawi bupati kabasaken panjenengan dalem tumraping Dherdhepersun, lo punika ki juru kulanuwun kadhamangan, supadi ing tembe sampun rikuh anggen kula anempelaken jajuluking para ageng jawi. Dede anggen kula kaduk purun atur pitaken wau, kula inggih ugi sampun anggadhahi panyipta, manawi sampeyan wangsulaken paturan wau, margi kyai juru dede guru pamulang, rehning kabentel ing nalar, dados kula anrajang westhi, pamanggih
kula mongsa kyai juru kakilapan, saha mongsa andadosaken daduka, makaten atur kula, manawi wonten kaduk ing tembung punika, prayogi kaki rabna, saha kabengahna dhateng ing kacingkrangan kula. Wasana panjenenganipun tawan ingkang ngarang jurumartani, manawi dhangan saha taksih wontn papanipun, kula aturi amanggenaken serat punika. Ngayogyakarta, kaping 9 Dhesember 1867, Katandhan, C.F.P. Nalika pangeduming tulungan yatra saking kamirahaning kanjeng Gupermen, awit saking lindhu, ing kantor Ngayogyakarta, wonten sawijining priyagung jawi, ingkang pancen watak mulur abyantoni dhateng dhateng sakaliring kang utami, punika sareng anampani yatra wau, lajeng amangsulaken dhateng priyayi ingkang bagi, kasuprih kagem kadamel panjurung dha- teng tiyang meskin bongsa kulit pethak, kathahipun 40 rupi- yah. Lalampahan makaten wau, sanadyan wau yatra katingal sakedhik ageng sanget ing pengajenipun utawi lepas dununging paweweh, manawi katraju ing kawontenanipun. Ngayogyakarta, 9 Dhesember 1867 Katandhan Mitraning Kondhestu. Panuwun kula dhateng panjenenganipun tuwan ingkang ngarang serat Juru Martani, ingkang mugi-mugi serat kula punika kalebetna serat Juru Martani. Kula sampun maos serat Juru Martani ingkang katandhan Mas Ngabei Puspa Lalita, ing Cikandhi Kabupaten Serang menggah suraosipun ambiyantoni pikajenganipun Mas Ngabei Karyasastra Kabupaten Bogor, Betawi, ingkang sampun katingal sami anela- kaken, kapetengan kakodhengan ingkang dhamangaken wijang- wijanging pangkat kaurmataning nami, priyantun kakalih wau sabiyantu sumerepipun gesehing saserepan ing pangkat namining priyagung Jawi, delasan kang sampun kacetha wonten ing alme- nak tasih dipun cacat.
Ingkang punika Mas Ngabei sampun andadosaken penggalih sampeyan kula nuwun katrangan sasebutanipun wet angregu preman punapa songsongipun para bendara kakung putri, ingkang sami kabeta ngalih dadalem ing tanah gupremenan kenging karampas amergi boten wonten sasebutanipun angger kang sami kacepengaken dhateng kang kuwajiban darbe songsong wau, punapa kalulusaken kengingipun ngagem. kaping kalih samben- samben kula ningali srat lapuran dinas kang katur dhateng tumenggungipun mawi nami kanjeng punapa sampun mupakat sagung para nayaka lit-lit ing Betawi. Ingkang kaping tigas mas, kalayan Mas Ngabei punikabedanipun punapa, kula ningali buslit serat katetepan awis ingkang nami Mas Ngabei utawi raden ngabei, ingkang kathah inggih namung mas kimawon utawi raden kemawon. Kaping sakawan samben kang rama jumeneng bupati ngngge pangkat raden anakipun raden wau, sadaya inggih nami raden dalasan wonten raden estri laki angsal mas mawon anakipun lajeng karan raden. Ingkang kaping gangsal anak pangeran ing gupremenan pangkatipun punapa, anak raden arya gupremenan anakipun karan punapa, saurutipun raden mas kyai ing gupremenan anakipun dumugi putu, utawi blasteranipun, sabab kaselan sikini sapanunggalanipun, sumongga kula aturi mijang-mijangaken. Mekaten ugi punapa kenging satunggalipun tumenggung ing kitha-kitha paring idin ngangge songsong titiyang, uutawi angawisi ngangge songsong titiyang. Mila mekaten wonten satunggaling kithaingkang boten pikantuk katemtuwan ingkang estri ngangge songsonge lakinipun, sabab dupeh bojone dados Amtenar kang pikantuk kaurmatan payung, wonten tumenggung ing kitha angawisi kang kados makaten, malah angencengaken, lo punika punapa samben bupati gadhah palanggeran sangking kanjeng gupremen piyambak-piyambak. Ingkang punika mugi sampeyan paringning wangsulan ingkang terang. Sabab kula punika kepingin badhe magang pulisi, pundi kang dados awisan kula sumerepa. Utawi wonten malih tumeng- gung ingkang ngrampok sima grebegan lo kados pundi, punapa sampun kina kemina samben tumenggung angadegaken pawatangan gerbeg sapanunggulanipun, wonten malih wedana kang dipun awis i ngangge sepatu sapanunggilanipun, wonten wedana kang keng- inga satriwel, delasan tri kumenter ngangge setriwel. Atiyang sami tumenggung ngrenggani kita kuwasanipun teka boten sami, punapa malih tiyang sami andine kanjeng gupremen teka wonten kang kalengggahaken kursi wonten kang boten punika kados pundi, punapa wonten anggeripun punapa pikajen- ganipun piyambak, pengraos kula tiyang sudagar lindhung pasilan menawi purun lenggah kursi kenging kemawon, delasan
cina kepala kampuing sapanunggilanipunsami lenggah kursi, bedanipun punapa kalayan kepala dhusun sapanunggilanipun. Bilih Surakarta Ngayogyakarta bab karaton jawi punika kula sampun boten sumelang amargi sampun kasebut pustaka paniti sastra. Wong ngambekelan ambatur, den alang tatakramane, nora kena awora linggih. Menawi tanah gupremenan boten temen karatonipuin sri mahara- ja, adat kula punapa ngangge adat jawi punapa adat gupreme- nan, bilih adat jawi cara-caranipun tiyang jawi kula sampun dhamang sanget kula punika tiyang agami Islam kang khak. Kramaruci. Tuwan ingkang ngarang serat Jurumartani kula aturi macak serat kula mawi sekar girisa kasebut ing ngandhap punika, supados kajawanana dhateng mitra kula ingkang anama: J.Awe, awit mitra kula punika sakalangkung remen anganggit kidung. Girisa Janma gesang ngalam dunya, tinengga ing mitra gangsal, manawi ical satunggal, dumadi cotho sajuga, ical kalih tri myang catur, sangsaya ing cothonipun , nging ngicalkang gangsali- pun, estu tan saged agesang. Mitrakang siji punika anyerepen samukawis, warna pitalangking abrit, biru dadu sadayanya, anjawi saking punika, anyerepken gelengite, awon sae bunder lonjong, tipis sapanunggilanipun. Mitra kang dwi watekipun, anyerepken bacin amis, penguk sangit sedhep arum, banger arus kesing sengak, sadaya kang darbe ambet sinerenep ing manungsa, mitrane wau punika, tanate cidreng ubaya. Mitra kang tri sung surupan, sabwa kang ririh sora, ageng alit kathah kedhik, kenceng kendho bening nganggur, blero runtut sadayanya sinerepen ing manungsa, mitrane tunggil sawisma, kalangkung setya tuhune. Mitra kang catur punika, anyerepen pait getir, legi kecutasin cemplang, pedhes gurih sadayanya, manawi janma kaukum, dening mitra gangsalipun, mitra kang catur anyudha, saliring kawaji-
ban. Mitra kang gangsal punika, anyerepaken sakit seger, panas asrep gerah uyang, isis kekes cenggeh logro, empuk atos jemek dhahas, teles garingalus wadhag landhep kethul lancip papak, bolong buntat sadayanya. Katandhan Wa. Para tiyang saged pikantuk atumbas uwang mas Inggris enggal utawi lami wonten ing Bank Surakarta.