52 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 6, Juni 2018 ANTONIM WONTEN ING NOVEL NGLARI WOTING ATI ANGGITANIPUN FITRI GUNAWAN THE ANTONYM IN NGLARI WOTING ATI WRITTEN BY FITRI GUNAWAN Dening : Putri Panca Purnawati, Prodi Pendidikan Bahasa Jawa, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta. Sarining Panaliten Panaliten punika ngandharaken babagan antonim wonten ing novel Nglari Woting Ati. Ingkang badhe kaandharaken inggih punika : 1) wujudipun antonim, 2) tipe-nipun antonim, saha 3) tegesipun antonim. Panaliten punika kalebet panaliten deskriptif. Sumber datanipun inggih punika novel Nglari Woting Ati. Data ing panaliten punika arupi pasangan antonim. Caranipun ngempalaken data ing panaliten punika kanthi teknik maos saha nyerat. Caranipun nganalisis data ing panaliten punika kanthi metode deskriptif. Data dipunanalisis kanthi ngandharaken wujud, tipe, saha tegesipun antonim. Validitas ingkang dipunginakaken inggih punika validitas semantik. Salajengipun, reliabilitas ingkang dipunginakaken inggih punika reliabilitas stabilitas. Asiling panaliten punika ngandharaken wujudipun antonim wonten ing novel Nglari Woting Ati ingkang wonten sekawan, inggih punika antonim wujud tembung, antonim wujud frasa, antonim wujud klausa, saha antonim wujud ukara. Lajeng tipenipun antonim ingkang kapanggihaken wonten sekawan, inggih punika antonim tipe biner, antonim tipe gradual, antonim tipe berjenjang, saha antonim tipe khusus.Saben wujudipun antonim dipunperang miturut tipeantonim-ipun. Antonim wujud tembung kaperang dados sekawan tipe, inggih punika antonim tipe biner, antonim tipe gradual, antonim tipe berjenjang, saha antoim tipe khusus. Antonim wujud frasa ugi kaperang dados sekawan tipe, inggih punika , inggih punika antonim tipe biner, antonim tipe gradual, antonim tipe berjenjang, saha antoim tipe khusus. Antonim wujud klausa kaperang dados kalih tipe, inggih punika antonim tipe gradual saha antonim tipe khusus. Salajengipun antonim wujud ukara kaperang setunggal tipe, inggih punika antonim tipe gradual. Tegesipun antonim ing panaliten punika arupi teges gramatikal, inggih punika tegesipun pasangan antonim adhedhasar konteks ukaranipun. Pamijining Tembung: Antonim, novel Nglari Woting Ati Abstract This research is explain about the antonym in a Novel title of Nglari Woting Ati. There are three explanations which will be explained, such as: 1. The shape of Antonym, 2. The Type of Antonym, and 3. The Meaning of Antonym. This research is a descriptive research. The data resources take by Nglari Woting Ati's Novel. The data of the research are pairs of antonym. To collect the data in this research is used Reading and Writing Technic. To analyze the data in this research use descriptive methode. The data is analyzed wiht explain the shape, the type, and the meaning of antonym. For the validity, I use Semantik Validity. Then, for the realibity, I use stability reabilities.The result of the research is explain the shape of antonym in Nglari Woting Ati's Novel are divided into four parts, such as Word Antonym Shape, Phrase Antonym shape, Clause Antonym shape, and Sentence Antonym Shape.Then, for the type of antonym are divided into four, such as Binner Antonym Type, Gradual Antonym type, Terraced Antonym Type, and Special Antonym Type. Each shape of antonym is divided based on the type itself. Word antonym shape is divided into four part, are Binner Antonym Type, Gradual Antonym type, Terraced Antonym Type, and Special antonym type. Phrase antonym shape is divided into four parts, such as Binner Antonym type, Gradual Antonym type, Terracaed Antonym type, and specila antonym type. Clause antonym is divided into two parts: Gradual Antonym Type and Special antonym type. Then, Sentence antonym is divided into one part, is Gradual Antonym Type.The meaning of antonym in this research is Grammatical Meaning, it is a meaning of pairs antonym based on Sentence Contex. Keywords : Antonym, Nglari Woting Ati's Novel.
PURWAKA Basa minangka sarana kangge ngandharaken pikiran, penggalih, saha pangraosing panutur.Pikiran, penggalih, saha pangraosing panutur punika saged dipunandharaken mawi lisan saha seratan.Asiling basa awujud seratan ingkang dipunripta dening panutur punika dipunwujudaken lumantar karya sastra.Panganggit karya sastra punika kagungan titikan piyambak-piyambak ingkang boten sami antawis panganggit satunggal kalihan panganggit sanes. Karakteristik panganggit punika dipunwujudaken wonten tembung-tembung ingkang dipunginakaken wonten salebeting karya sastra. Panganggit ngginakaken tembung- tembung tartamtu kangge nuwuhaken raos tartamtu wonten ing karya sastranipun. Tembung-tembung minangka karakteristik panganggit punika saged dipunwujadaken lumantar panganggening tembung antonym wonten salebeting karya sastra. Tembung antonym gadhah makna ingkang siningit, ingkang saged nuwuhaken raos tartamtu kangge para pamaos karya sastra punika. Tembung-tembung antonym asring dipunginakaken dening panganggit kangge ngandharaken pamanggih dhateng pamaos.Salah satunggaling panganggit ingkang ngandharaken cariyos karya sastranipun ngangge tembung- tembung antonym inggih punika Fitri Gunawan, lumantar novel kanthi irah-irahan Nglari Woting Ati. Antonim Wonten Ing ......... (Putri Panca Purnawati) 53 Umumipun pamaos boten mangertosi bilih pasangan-pasangan antonim ing novel punika maneka warni wujud saha tipenipun. Umumipun masyarakat namung mangertosi bilih sedaya antonim punika sami kemawon. Bab punika wigatos sanget dipunpahami amargi saking punika pamaos langkung saged nyerap punapa ingkang badhe dipunandharaken panganggit.Adhedhasar punika, pramila panaliten ingkang gadhah irah-irahan "Antonim Wonten ing Novel Nglari Woting Ati Anggitanipun Fitri Gunawan" punika prelu katindakaken. GEGARAN TEORI Semantics is generally definedas the study of meaning (Lyons, 1976:1) Tegesipun semantik inggih punika salah satunggaling cabang linguistik ingkang kanthi tradisional, dipundefinisikaken minangka ngelmi ingkang nyinau tegesipun tembung, frasa lanteks. Semantik miturut Chaer (1990: 2) minangka istilah ingkang dipunginakaken wonten bidang linguistik ingkang nyinau sesambetan antawisipun tandha-tandha linguistik kaliyan bab ingkang dipuntandhai. Pramila semantik minangka ngelmu babagan tegesing tembung. Teges ingkang dipunrembag wonten ing semantik boten namung tegeswonten ing tembung kemawon, ananging ugi teges ingkang wonten ing frasa, saha teges ingkang wonten ing ukara. Semantik minangka salah satunggaling perangan struktur bahasa gadhah peran ingkang wigati wonten ing kajian sastra mliginipun
54 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 6, Juni 2018 babagan telaah makna. Makna kata dados bidang dipunsarujuki dening pengangge basa satemah kajian wonten ing ngelmu semantik. tembung utawi basa kasebut saged Salah satunggaling babingkang dipunginakaken kangge komunikasi. dipunrembag Ing semantik inggih punika bab Salah satunggaling tipe relasi makna relasi makna. Ing relasi makna punika ingkang inggih punika antonim.Miturut Mulyana (2008: dipunrembag inggih punika perkawis-perkawis 34) antonim inggih punika tembung ingkang kados sinonim, antonim, hiponim, lsp.Ing karya gadhah teges kosok balen kalihan tembung sastra tamtu kathah dipunpanggihaken tembung- sanesipun. Verhaar (lumantar Sukardi,1995:10- tembung, ukara utawi frasa ingkang ngewrat 11) ngandharaken bilih antonim asalipun saking relasi makna punika. tembung Yunani "anoma" ingkang ateges jeneng Makna inggih punika gegayutanipun saha tembung "anti" ingkang ateges nglawan, antawisipun perangan peranganipun basa, pramila antonim saged dipunmangertosi mliginipun tembung (Fatimah, 1993: 5). Dene tetembungan ingkang ngemu teges ingkang beda miturut Leech (wonten ing Hadiwidjoyo, 1993: kaliyan tetembungan ingkang sanes. 16) makna inggih punika gegayutan antawisipun Verhaar (lumantar Sukardi,1995:14) sedaya ingkang saged dikomunikasikan kaliyan ngelompokaken antonim adhedhasar tataran basa. Salajengipun miturut Kridalaksana (2001: satuan lingual ingkang dipunperang dados tiga: 1993) makna inggih punika andharan saking inggih punika antonim antawisipun ukara, pawicantenan utawi tindak tandukipun tiyang antonim antawisipun frasa, antonim antawisipun mawi individu utawi kelompok ingkang gadhah tembung lan antonim antawisipun morfem. pengaruh satuan bahasa saengga mujudaken Ananging antonim antawisipun morfem, boten persepsi ingkang beda-beda. dipunpanggihaken ing basa Jawi. Pateda (1989: 15) nyebataken bilih istilah Wujud antonim punika kaperang dados: makna minangka istilah ingkang antonim wujud tembung, antonim wujud frasa, mbingungaken.Miturut Grice saha Bolinger antonim wujud klausa,antonim wujud ukara (lumantar Aminudin, 2001:53) makna inggih Sukardi (1995: 18) ngandharaken bilih punika gegayutan antawisipun basa kaliyan antonim ing basa Jawa punika dipunperang kawruh ing njawi ingkang sampun dipunsarujuki dados gangsal tipe, inggih punika antonim biner, dening para pengangge basa satemah saged antonim majemuk, antonim gradual, antonim dipunmangertosi sesarengan.Makna inggih berjenjang lanantonim khusus. Ananging punika teges, maksud penutur utawi penganggit antonim tipe majemuk dipunanggep mboten (KBBI, 2007: 703). relevan amargi anggota ing tipe punika Saking pamanggih wonten nginggil, saged dipunsebat hiponim sanes antonim. dipunpendhet dudutan bilih makna inggih punika Nurgiantoro (2009: 9) ngandharaken novel satunggaling ingkang kaemot wonten ing asal-ipun saking basa Italia novella, wonten ing tembung utawi basa ingkang sampun basa Jerman kasebut novelle, lajeng wonten ing
basa Yunani novellus. Salajengipun mlebet wonten ing Indonesia dados novel. Peparab ingkang dipunwastani novel inggih punika salah satunggaling karya fiksi ingkang cakupanipun winates.Sayuti (2000 : 29) ngandharaken bilih novel punika boten dawa sanget ugi boten cekak. Kathahing kaca ing novel langkung kathah tinimbang ing cerkak nanging boten wonten paugeran babagan dawa cendhaking novel. Novel minangka salah satunggaling karya fiksi ugi nggatosaken bab tembung ingkang ngrantam ukara ing salebeting cariyos. Cariyos ingkang ngewrat tetembungan boten salugunipun utawi gadhah makna ingkang siningit ndadosaken novel langkung narik kawigatosan. Nurgiantoro (2009 : 22-23) mratelakaken bilih novel minangka totalitas, novel gadhah perangan-perangan, unsur-unsur ingkang gegayutan satunggal kaliyan sanesipun kanthi raket saha sami mbetahaken. CARA PANALITEN Panaliten punika kalebet panaliten deskriptif. Data wonten ing panaliten punika awujud tembung, frasa, klausa saha ukara-ukara ingkang ngewrat tembung antonym wonten ing salebeting novel. Sumber data panaliten punika saking novel Jawi kanthi irah-irahan Nglari Woting Ati anggitanipun Fitri Gunawan. Caranipun ngempalaken data kanthi teknik maos saha teknik nyerat. Data kaanalisis kanthi deskriptif. Caranipun nganalisis sasampunipun pamaos maos saha nyerat, pamaos milah-milah Antonim Wonten Ing ......... (Putri Panca Purnawati) 55 data ingkang makempal miturut wujudipun antonim. Perangan punika saged awujud tembung, frasa, klausa saha ukara ingkang ngewrat tembung antonim, salajengipun kaserating kertu data. Lajeng dipunpilah data- data ingkang sampun dipunserat wontening kertu data dipunanalisis kangge manggihaken antonym adhedhasar wujud saha tipenipun antonim. Analisis punika lajeng dipunlebetaken wonten ing tabel analisis kangge nggampilaken pirembagan. Cara ngesahaken panaliten punika ngginakaken Validitas semantis-kontekstual saha reliabilitas. ASILING PANALITEN Asil saking panaliten punika nedahaken bilih wonten ing novel Nglari Woting Ati punika kathah dipunpanggihaken antonim. Antonim ingkang wonten ing novel Nglari Woting Ati punika maneka warni wujudipun, inggih punika antonim wujud tembung, antonim wujud frasa, antonim wujud kalusa saha antonim wujud ukara. Salajengipun, tipenipun antonym ingkang wonten ing novel Nglari Woting Ati punika ugi maneka warni, antawisipun inggih punika antonym biner, antonym gradual, antonim berjenjang, saha antonim khusus. Antonim wujud tembung inggih punika kalih tembung utawi langkung ingkang ngewrat teges kosok balen. Ing salabeting novel Nglari Woting Ati punika saged dipunpanggihaken mapinten-pinten antonim wujud tembung tipe biner. Tuladhanipun, saged dipunpanggihi data turu >< tangi. Tembung tangi lan turu punika
56 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 6, Juni 2018 saged kalebet antonim amargi dipuntingali saged dipunwiyaraken, pramila saged saking tegesipun inkang kosok balen. Turu nedahaken tingkatan. gadhah teges leren utawi ngaso meremake Saking (NWA/II/65/16) saged mripat, dene tangi gadhah teges melek saking dipunpanggihaken pasangan antonim tilem utawi turu. Pramila adhedhasar tegesipun mentah><mateng. Mentah lan mateng punika punika, turu lan tangi kalebet saking tembung saged dados pasangan antonim dipuntingali antonim. saking tegesipun. Mentah punika tembung Tembung punika kalebet antonim wujud kahanan ingkang gadhah teges dereng mateng tembung amargi ing ukara punika, ingkang dereng enak didhahar, dene mateng punika ugi ngewrat teges kosok balen namung antawisipun tembung kahanan ingkang gadhah teges tembung turu lan tangi kemawon. Tembung turu sampun tuwa lan sampun enak didhahar. lan tangi punika arupi tembung lingga. Dipuntingali saking tegesipun tembung, Salajengipun adhedhasar teori ingkang mentah >< mateng kalebet tembung kosok dipunginakaken minangka landhasan, data balen amargi ngengingi bab kahanan ingkang punika kalebet antonim tipe biner amargi beda. pasangan antonim turu >< tangi punika Mentah lan mateng kalebet antonim wujud kasusun saking kalih tembung kemawon. tembung amargi ingkang ngewrat teges kosok Tembung turu boten saged dipasangaken balen namung antawisipun tembung mentah kaliyan tembung sanesipun tangi, amargi ing lan mateng kemawon. Mentah lan mateng kasunyatan, menawi tiyang punika turu (sare) punika kasusun saking setunggal leksem saklajengipun menawi sampun tutug kemawon. anggenipun sare, bakale tangi (wungu). Tiyang Adhedhasar teori ingkang dipunginakaken dipunanggep sampun rampung anggenipun minangka landhesan, (NWA/II/65/16) kalebet ngaso sare (turu) menawi sampun wungu pasangan antonim gradual amargi pasangan (tangi). Adhedhasar punika, pramila mentah lan mateng punika nedahaken (NWA/I/12/6) kalebet antonim tipe biner. tingkatan kahananipun dhaharan. Tembung Tegesipun turu lan tangi ing mentah lan mateng punika taksih saged (NWA/I/12/6) dipuntingali saking konteks dipunwiyaraken. Ing antawisipun mentah lan ukaranipun inggih punika penutur dhawuh mateng punika wonten rada mateng, mateng dhateng lawan tutur supados sare rumiyin. banget, lsp. Mateng punika menawi Antonim wujud tembung sasanesipun dipunegasikaken ngangge tembung dereng, inggih punika antonim wujud tembung tipe dados dereng mateng. Dereng mateng punika gradual. Antonim tipe gradual inggih punika merujuk kahanan dhaharan saged radi mateng, pasangan antonim ingkang arupi tingkatan. gemadhing, lsp. Titikanipun antonim tipe punika, anggotanipun Tegesipun tembung mentah lan mateng wonten data (NWA/II/65/16) miturut
konteksipun inggih punika kahanan buwah pisang saking Meksiko ingkang dipunkirim dhateng Washington punika menawi taksih wonten margi mentah, ananging dumugi Washington saged langsung mateng. Antonim wujud tembung ingkang sanesipun inggih punika tipe berjenjang. Saking pethikan (NWA/II/41/11) ing nginggil saged dipunpanggihaken pasangan antonim SMP >< SMA >< S1. SMP, SMA, lan S1 punika arupi antonim amargi SMP, SMA, lan S1 punika nedhahaken tingkatan pendhidhikan ingkang beda wonten ing cara pamulanganipun. Pramila adhedhasar saking landhasan punika, tembung cekakan SMP, SMA lan S1 punika nedahaken tembung kosok balen utawi antonim. SMP, SMA, lan S1 punika kalebet antonim wujud tembung amargi saking pethikan ing nginggil ingkang gadhah teges kosok balen namung antawisipun tigang tembung cekakan, SMP, SMA, lan S1 kemawon. Miturut teori ingkang dipunginakaken minangka landhasan, data (NWA/II/41/11) punika kalebet antonim tipe berjenjang amargi SMP, SMA lan S1 punika nedahaken tingkatan wonten ing bab pendhidhikan. SMP punika tingkat pendidikan ingkang yuswa siswanipun udakara tiga welas dumugi gangsal welas taun. SMA punika tingkat pendidikan ingkang yswa siswanipun udakara nembelas taun dumugi wolulas taun. S1 punika tingkat pendidikan ingkang yuswa siswanipun saking wolulas taun dumugi boten winates. Urutanipun tingkatan Antonim Wonten Ing ......... (Putri Panca Purnawati) 57 pendidikan punika saking TK, SD, SMP, SMA, S1, S2, lsl. Pramila adhedhasar landhasan punika, tembung cekakan SMP, SMA, lan S1 punika kalebet antonim tipe berjenjang. Tegesipun SMP, SMA, S1 ing (NWA/II/41/11) dipuntingali saking konteksukaranipun inggih punika penutur, wonten mriki Muherdini ngandharaken bilih sistem pamulangan wonten ing tigang tingkatan pendidikan punika inggih punika SMP, SMA, lan S1 kala rumiyin punika guru lan dosen asring boten saged paring wangsulan ingkang trep kalihan pitakenan para siswanipun. Para siswa namung dipunparingi wangsulan sawontenipun kemawon. Salajengipun Antonim wujud tembung ingkang pungkasan inggih punika antonim wujud tembung tipe khusus. Antonim wujud tembung tipe khusus ingkang dipunpanggihaken wonten ing novel Nglari Woting Ati inggih punika (NWA/II/77/19). Saking pethikan ing nginggil saged dipunpanggihaken pasangan antonim kiwa><tengen. Kiwa lan tengen punika arupi antonim dipuntingali saking tegesipun. Kiwa lan tengen inggih punika kalih sisihing papan. Kiwa lan tengen punika arahipun bertolak belakang sanget. Pramila ndadosaken tembung kiwa lan tengen punika arupi pasangan antonim. Pasangan antonim punika arupi antonim wujud tembung amargi ingkang ngewrat teges kosok balen namug antawisipun tembung kiwa lan tengen. Tembung kiwa lan tengen punika arupi
58 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 6, Juni 2018 tembung lingga. nginggil, saged dipunpanggihi data tangan Adhedhasar teori ingkang dipunginakaken kiwa >< tangan tengen. Tangan kiwa >< minangka landhesan, (NWA/II/77/19) kalebet tangan tengen kalebet tembung antonim, pasangan antonim tipe khusus. dipuntingali saking tegesipun. Tangan kiwa (NWA/II/77/19) punika kalebet antonim gadhah teges asta sisih kiwa, dene tangan khusus ingkang biner peka konteks amargi tengen gadhah teges asta sisih tengen. Asta pasangan antonim punika mirip kaliyan sisih kiwa lan asta sisih kwa punika gadhah antonim biner, ananging kawontenan pasangan panggenan ingkang bertolak belakang. antonim punika adhedhasar konteksipun, Adhedhasar punika, tangan tengen lan tangan inggih punika pinujuning keris. Menawi kiwa punika kalebet pasangan tembung kosok ingkang dados konteks ing ukara tuladhanipun balen. larikan peserta upacara, samangke saged (NWA/I/8/3) arupi pasangan antonim wonten anggota antonim sanesipun malih wujud frasa. Kalebet antonim wujud frasa kadosta, ngajeng kaliyan wingking. amargi ing ukara punika, saben anggota Adhedhasar punika (NWA/II/77/19) kalebet pasangan antonim kasusun saking kalih antonim khusus. tembung. Setunggal tembung minangka inti Tegesipun (NWA/II/77/19) miturut wondene tembung sanesipun minangka konteksipuninggih punika, penutur inggih atributif. Tembung tangan punika minangka punika Muherdini sampun bramantya amargi perangan ingkang dipuntrangaken utawi inti, anggenipun Rudi beksan punika sampun medal menawi kiwa utawi tengen punika minangka saking pakemipun, pramila Muherdini asal perangan ingkang atributif utawi nrangaken kemawon anggenipun nyudukaken kerin asta sisih pundi ingkang kangge nindakaken dhateng badanipun Rudi. kagiyatan punika. Antonim wujud frasa inggih punika Salajengipun (NWA/I/8/3) arupi sepasang antonim ingkang saben anggotanipun pasangan antonim tipe biner amargi wonten punika kasusun saking kalih tembung utawi ing kara punika namung wonten antonim langkung ingkang dumados saking inti lan saking tembung kekalih kalawau, inggih atributif utawi kuwalikanipun. Wonten punika tangan kiwa >< tangan tengen. Saged mapinten-pinten antonim wujud frasa ingkang dipuntingali saking tembung lingganipun kiwa, saged dipunpanggihaken wonten ing antologi namung gadhah pasangan tembung kosok novel Nglari Woting Ati. balen tengen kemawon. Saking frasa-nipun, Salah satunggaling tuladha antonim tangan kiwa namung gadhah pasangan kosok wujud frasa tipe biner ingkang wonten ing balen tangan tengen, amargi boten wonten antologi novel NWA kados ing ngandhap malih tangan sisih ngajeng utawi wingking, lan punika. tangan sanesipun. Saking pethikan (NWA/I/8/3) ing Tegesipun tangan kiwa >< tangan tengen
wonten ing (NWA/I/8/3) menawi diputingali saking konteks-ipun inggih punika penutur wonten mriki Muherdini, ngandharaken bilih sisihanipun inggih punika Irawan ngginakaken asta sisih tengen kangge ngelus-ngelus rikmanipun Muherdini, wondene astanipun Irawan ingkang sisih kiwa kangge nyagak mustakanipun Muherdini. Antonim wujud frasa ingkang dipunpanggihaken kaping kalih wonten ing novel Nglari Woting Ati inggih punika antonim tipe gradual ingkang tuladhanipun dipunpanggihaken pasangan antonim dalan padhang >< dalan remeng-remeng >< dalan peteng.. Dalan padhang, dalan remeng-remeng, dalan peteng punika kalebet antonim dipuntingali tegesipun. Dalan padhang inggih punika dalan ingkang cahyanipun sumunar., dalan remeng-remeng nggih punika dalan ingkang cahyanipun sumamar, dene dalan peteng inggih punika dalan ingkang boten wonten cahyanipun. (NWA/I/24/7) arupi pasangan antonim wujud frasa. Kalebet antonim wujud frasa amargi ing ukara punika, saben anggota pasangan antonim kasusun saking kalih tembung. Setunggal tembung minangka inti wondene tembung sanesipun minangka atributif. Dalan punika minangka perangan ingkang dipuntrangaken utawi inti, dene menawi padhang, remeng-remeng, saha peteng punika minangka perangan ingkang nrangaken utawi atributif. (NWA/I/24/7) punika kalebet antonim tipe gradual amargi tembung padhang, Antonim Wonten Ing ......... (Putri Panca Purnawati) 59 remeng-remeng, lan peteng punika arupi tingkatan wonten ing kahanan kathah sekedhikipun cahyanipun. Tembung padhang, remeng-remeng, lan peteng punika saged dipunwiyaraken malih menawi tetembungn kalawau dipunsukani tembung sanesipun. Tuladhanipun rada peteng, rada padhang, gumantung miturut pamanggihipun piyambak. Awit adhedhasar punika pramila tembung padhang, remeng-remeng, lan peteng punika kalebet antonim tipe gradual. Tegesipun tembung dalan padhang, dalan remeng-remeng, lan dalan peteng wonten ing (NWA/I/24/7) inggih punika penutur, Bu Laras ibnipun Muherdini ngandharaken putrinipun boten pareng budhal wonten ngamanca supados Muherdini mangertosi kados pundi cara ingkang sae kangge anggayuh gegayuhanipun. Antonim wujud frasa ingkang sanesipun inggih punika antonim wujud frasa tipe berjenjang. Ing ngandhap punika tuladha antonim wujud frasa tipe berjenjang ingkang dipunpanggihaken wonten novel Nglari Woting Ati. Saged dipunpanggihaken pasangan antonim setaun >< patang taun. Setaun lan patang taun punika kalebet antonim dipuntingali saking tegesipun. Taun punika satuan etanganipun yuswa, salajengipun angka ing ngajengipun tembung taun punika ngandharaken cacahipun yuswa punika. Setaun punika sami kalihan setunggal taun. Saking andharan punika pramila ndadosaken setaun punika kosok balen kaliyan patang taun, amargi cacahipun yuswa punika kosok balen,
60 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 6, Juni 2018 tuwa kalihan langkung enem. wonten ing sisih pundi papan senthong punika. Lajeng, (NWA/II/47/13) punika kalebet Adhedhasar punika, tembung senthong tengen antonim antawisipun frasa amargi setaun lan senthong kiwa kalebet tembung kosokbalen kaliyan patang taun punika kasusun saking utawi antonim. tembung ingkang langkung saking setunggal. (NWA/IV/189/45) kalebet antonim Setaun kalian patang taun punika kasusun wujud frasa amargi senthong tengen >< saking tembung atributif-inti. Angka ingkang senthong kiwa punika kasusun dening kalih ngajeng punika nrangaken tuwa/enemipun tembung. Senthong tengen >< senthong kiwa yuswa. punika kalebet inti-atributif. Senthong punika (NWA/II/47/13) kalebet antoim tipe nedahaken inti, dene kiwa lan tengen berjenjang amargi, setaun lan patang taun nedahaken atributif amargi nrangaken punika arupi jenjang ing etangan yuswa. tembung senthong kalawau. Sakng adhedhasar Setaun punika nedahaken bilih yuswanipun punika, tembung senthong tengen >< senthong langkung enem katimbang patang taun. kiwa kalebet antonim wujud frasa. Amargi nedahaken jenjang utawi tingkatan Adhedhasar teori ingkang ing etangan yuswa punika pramila dipunginakaken minangka landhesan, (NWA/II/47/13) berjenjang. kalebet antonim tipe (NWA/IV/189/45) kalebet pasangan antonim tipe khusus. (NWA/IV/189/45) punika kalebet Tegesipun setaun lan patang taun ing antonim khusus ingkang biner peka konteks (NWA/II/47/13) miturut konteks ukaranipun inggih punika beda antawisipun yuswanipun amargi pasangan antonim punika mirip kaliyan antonim biner, ananging kawontenan pasangan Wawan putranipun Rudi ingkang nembe antonim punika adhedhasar konteksipun, setunggal Arda taun, langkung enem putranipun Muherdini tinimbang ingkang inggih punika panggenan kangge sare uswanipun sekawan taun. penganten. Menawikados mekaten, saged wonten anggota antonim sanesipun malih Antonim ingkang salajengipun ingkang kadosta,senthong kiwa wonten kamar ngajeng dipunpanggihaken wonten ing novel Nglari Woting Ati inggih punika antonim wujud frasa punapa wingking. Adhedhasar punika (NWA/IV/189/45) kalebet antonim khusus tipe khusus. Tuladhanipun dipunpanggihaken amargi saking tembung kiwa lan tengen saged data senthong tengen >< senthong kiwa. Tembung senthong tengen >< senthong kiwa dipunpanggihi tembung kosokbalen sanesipun. (NWA/IV/189/45) menawi dipuntingali punika kalebet antonim amargi dipuntingali saking konteks-ipun, gadhah teges bilih Raja saking tegesipun. Senthong inggih punika Anak Agung Gedhe Ngurah, raja saking panggenan kangge sare penganten, kiwa lan Narmada menawi badhe sare kalihan garwa lan tengen punika tembung kosok balen ingkang selir ingkang asalipun saking Tanah Jawa, tegesipun bertolak belakang nedhahaken
migunakaken panggenan ingkang sisih tengen, ananging menawi badhe sare kalihan garwa utawi selir saking Lombok lan Bali migunakaken panggenan sisih kiwa. Antonim wujud klausa inggih punika kalih klausa ing setunggaling ukara ingkang ngewrat teges kosok balen. Ing antologi novel rembulan ndadari dipunpanggihaken setunggal tipe antonim wujud klausa. Tipe antonim wujud klausanipun badhe dipunandharaken wonten ing ngandhap punika. Antonim wujud klausa ingkang dipunpanggihaken kaping pisan wonten ing novel Nglari Woting Ati inggih punika antonim tipe gradual saged dipun panggihaken antonim Segarane biru, gisike karengga wedhi putih, kathik gedhe-gedhe, meh sak kacang ijo, >< dadi ora lembut kaya ing Pasir Putih Situbondo, kang yen teles warnane malih soklat. Pethikan punika ngandharaken bedanipun kahanan segara wonten ing Gili Meno kalihan segara ing Situbondo. Saking tembung ingkang wonten, menawi wonten ing Gili Meno segarane biru, wedhi putih, gedhe- gedhe. Dene wonten ing Situbondo, wedhinipun lembut lan saged malih soklat. Saking andharan punika sampun katingal bilih punkakalebet antonim,amargi wonten tembung kosokbalen wedhi putih >< wedhi malih soklat; gedhe-gedhe, meh sak kacang ijo >< wedhi lembut. Adhedhasar punika, (NWA/IV/189/46) kalebet pasangan antonim. (NWA/IV/189/46) punika kalebet antonim wujud klausa amargi (NWA/IV/189/46) punika kasusun saking Antonim Wonten Ing ......... (Putri Panca Purnawati) 61 kalih klausa ing setunggaling ukara ingkag ngewrat teges kosok balen. Klausa ingkang sepisan inggih punika Segarane biru, gisike karengga wedhi putih, kathik gedhe-gedhe, meh sak kacang ijo punika arupi setunggal klausa ingkang gadhah susunan JWLK. Salajengipun, dadi ora lembut kaya ing Pasir Putih Situbondo, kang yen teles warnane malih soklat punika arupi satunggal klausa ingkang susunanipun KJWL. Adhedhsaar teori ingkang dipunginakaken minangka landhasan, (NWA/IV/189/46) punika kalebet antonim tipe gradual amargi tembung-tembung ingkang kalebet wonten ing ukara wonten nginggil kalebet tingkatan werni, saha ukuran ageng alit. ingkang saged dipunwiyaraken malih, kadosta tembung putih >< soklat, gedhe >< lembut, saged dipunwiyaraken dados radi putih, radi sokat, putih banget, soklat banget punika buthek sanget, radi gedhe, radi lembut, lsp. Miturut konteks-ipun, (NWA/IV/189/46) gadhah teges bilih miturut penutur inggih punika Muherdini, kaendahan segara Gili Meno punika beda kalihan Pasir Putih Situbondo. Wonten ing Gili Meno punika toya segaranipun biru, wedhinipun putih lan ageng- ageng kados kacang ijo,beda kalihan wonten ing Situbondo ingkang wedhinipun lembut lan saged malih dados werni soklat menawi kenging toya segara. Antonim wujud klausa ingkang dipunpanggihaken wonten ing saklebeting novel Nglari Woting Ati salajengipun inggih
62 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 6, Juni 2018 punika antonim wujud klausa tipe khusus, pasangan antonim punika adhedhasar ingkang saged dipunpanggihaken data Arep konteksipun, inggih punika sisihan lan sambang bojo nyang Negara Landa, sambang putranipun ingkang boten gesang wonten ing anak nyang Indonesia! Saking data punika setunggal daerah, inggih punika ingkang saged dipuntingali wonten tembung ingkang putra wonten ing Indonesia,dene sisihanipun gadhah teges kosokbalen, inggih punika wonten ing negara landa. Menawi kados sambang bojo nyang Negara Landa >< mekaten, saged wonten anggota antonim sambang anak nyang Indonesia. Sambang bojo sanesipun malih kadosta, Indonesia bageyan nyang Negara Landa >< sambang anak nyang wetan punapa kilen, semonten ugi negara Indonesia punika kalebet tembung kosok balen Landa tebih punapa caket. Putranipun ageng amargi gadhah teges ingkang beda, bojo punapa alit, sisihanipun ayupunapa ala. punika sishan, menawi anak punika putranipun Adhedhasar punika (NWA/II/47/13) kalebet utawi darah daging, salajengipun negara landa antonim khusus amargi saking klausa sambang punika tegesipun ngamanca, dene Indonesia bojo nyang Negara Landa >< sambang anak punika tanah air kita piyambak. Klausa punika nyang Indonesia saged dipunpanggihaken ngandharaken bilih posisi utawi panggenan tembung kosokbalen sanesipun. anggenipun sisihan lan putranipun punika beda (NWA/II/47/13) menawi dipuntingali boten wonten ing setunggal daerah. saking konteks-ipun, gadhah teges bilih Adhedhasar punika, data wonten ing penutur inggih punika Muherdini ndherek (NWA/II/47/13) kalebet pasangan antonim. prihatos amargi kahanan sisihan kalihan (NWA/II/47/13) punika kalebet antonim putranipun Rudi boten gesang brayan wonten wujud klausa amargi (NWA/II/47/13) punika ing setunggal negara, dene menawi Rudi badhe kasusun saking kalih klausa ing setunggaling sowan putra utawi sisihanipun, sami mawon ukara ingkag ngewrat teges kosok balen. tebihipun. Klausa ingkang sepisan inggih punika Arep Wonten ing novel Nglari Woting Ati sambang bojo nyang Negara Landa punika saged dipunpanggihaken setunggal antonim arupi setunggal klausa ingkang gadhah susunan WLK. Salajengipun, sambang anak wujud ukara, inggih punika antonim wujud ukara tipe gradual, ingkang badhe nyang Indonesia punika arupi satunggal kaandaraken kados data ingkang klausa ingkang susunanipun WLK. dipunpanggihaken Yen koran Indonesia Adhedhasar teori ingkang dibabar ing kertas plano kang gampang suwek. dipunginakaken minangka landhesan, Apamaneh yen kudanan, gampang dadi bubur (NWA/II/47/13) kalebet pasangan antonim tipe >< Koran kene kertase luwih tipis ning katon khusus, amargi pasangan antonim punika mirip yen luwih kuwat. Mula racake koran kene kaliyan antonim biner, ananging kawontenan kandele sakbantal-bantal. Ukara punika saged
kalebet pasangan antonim dipuntingali saking tegesipun. Ukara ingkang sepisan inggih punika Yen koran Indonesia dibabar ing kertas plano kang gampang suwek. Apamaneh yen kudanan, gampang dadi bubur, ingkang gadhah teges bilih koran wonten ing Indonesia punika ngginakaken kertas plano ingkang tipis, gampang suwek, punapa malih menawi kenging toya jawah, gampil sanget dados bubur. Ukara pasanganipun inggih punika Koran kene kertase luwih tipis ning katon yen luwih kuwat. Mula racake koran kene kandele sakbantal-bantal. ingkang gadhah teges bilih koran ing Washington punika dipundamel saking kertas ingkang langkung tipis,ananing langkung kuwat boten gampil sowek saha saged dipundamel kathah cacahipun kados bantal kandelipun, boten kados koran wonten ing Indonesia. Adhedhasar mekaten, ukara wonten ing nginggil punika kalebet pasangan antonim. (NWA/III/90/21) kalebet antonim wujud ukara amargi kasusun saking kalih utawi langkung ukara ingkang gadhah pasangan antonim. (NWA/III/90/21) kasusun saking sekawan ukara inggih punika Yen koran Indonesia dibabar ing kertas plano kang gampang suwek kasusun saking unsur ukara JWK, ukara salajengipun Apamaneh yen kudanan, gampang dadi bubur kasusun saking unsur ukara KWL, ukara igkang kaping tiga Koran kene kertase luwih tipis ning katon yen luwih kuwat kasusun saking unsur ukara JWK, ingkang pungasan inggih punika Mula racake koran kene kandele sakbantal-bantal kasusun Antonim Wonten Ing ......... (Putri Panca Purnawati) 63 saking unsur ukara JWK. Saking andharan punika saged dipuntemtokake bilih (NWA/III/90/21) kalebet ukara ingkang gadhah pasangan antonim. Adhedhasar teori ingkang dipunginakaken minangka landhasan, (NWA/III/90/21) punika kalebet antonim tipe gradual amargi tembung-tembung ingkang kalebet wonten ing ukara wonten nginggil kalebet tingkatan ingkang saged dipunwiyaraken malih. Tembung-tembung ingkang wonten pethikan ing nginggil nedahaken babagan kertas ingkang dipunginakaken damel koran wonten ing Indonesia lan Washington. Tembung ingkang saged dipunwiyaraken malih kadosta tembung gampang suwek >< luwih kuwat, menawi tembung luwih dipunilangaken, tingkatan kandelipunkertas punika saged dados namung kuwat utawi malah dipuntambahi tembung sanget dados kuwat sanget. Dipuntingali saking konteks ukaranipun, pethikan (NWA/III/90/21) gadhah teges bilih penutur inggih punika Muherdini saweg ngandharaken bedaniun kertas anggenipun mbabar koran wonten ing Washington lan Indonesia. Wonten ing Indonesia, kertas ingkang dipunginakaken inggih punika kertas plano ingkang tipis lan gampang suwek dados bubur amargi kenging toya jawah, beda kalihan koran Washington ingkang kadamel sakng kertas langkung tipis ananging langkung kuwat, pramila wonten ing Washington punika koran saed dipundamel kandelipun kados bantal.
64 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 7, Nomor 6, Juni 2018 PANUTUP ukaranipun. Adhedhasar asiling panaliten saha pirembagan Antonim wonten ing novel Nglari KAPUSTAKAN Woting Ati ingkang sampun katindakaken, saged dipunpendhet dudutan, bilih wujudipun antonim ingkang saged dipunpanggihaken Aminuddin. 2001. Semantik Pengantar Studi Tentang Makna. Bandung : Sinar Baru Algesindo. wonten ing novel Nglari Woting Ati inggih punika antonim wujud tembung antonim _______1988. Studi tentang Makna. Bandung : Sinar Baru Algesindo. Semantik Pengantar wujud frasa, antonim wujud klausa, saha antonim wujud ukara. Tipe-tipenipun antonim ingkang saged Chaer, Abdul. 1990. Pengantar Semantik Bahasa Indonesia. Jakarta : PT Rineka Cipta. dipunpanggihaken wonten ing novel Nglari Woting Ati inggih punika antonim tipe biner, antonim tipe gradual, antonim tipe berjenjang, Hadiwidjoyo. 1993. Kata dan Makna: teman penulis dan penerjemah menemukan kata dan istilah. Bandung: Penerbit ITB. saha antonim tipe khusus. Wonten ing novel Nglari Woting Ati boten sedaya tipe Kridalaksana, Harimukti. 2011. Kamus Jakarta: Linguistik Edisi Keempat. Gramedia PustakaUtama. dipunpanggihaken wonten ing saben _______. 1982. Kamus Linguistik. Jakarta: wujudipun. Tipe antonim ingkang Gramedia PustakaUtama. dipunpanggihaken wonten ing novel Nglari Lyons, John. 1976. Semantic I. London: Woting Ati, inggih punika antonim wujud Cambridge University Press. tembung kaperang dados sekawan tipe, inggih Mulyana. 2008. Semantik BahasaJawa. punika antonim tipe biner, antonim tipe Yogyakarta: FBSUNY. gradual, antonim tipe berjenjang, saha antoim tipe khusus. Antonim wujud frasa ugi _______. 2005. Kajian Wacana: Teori, Metode & Aplikasi Prinsip-prinsip Analisis Wacana. Yogyakarta: Tiara Wacana. kaperang dados sekawan tipe, inggih punika antonim tipe biner, antonim tipe gradual, antonim tipe berjenjang, saha antoim tipe Nurgiyantoro, Burhan. 2009. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gajah Mada University. khusus. Antonim wujud klausa kaperang dados _______. 1998. Teori Pengkajian Fiksi. kalih tipe, inggih punika antonim tipe gradual Yogyakarta: Gadjah Mada. saha antonim tipe khusus. Salajengipun Pateda, Mansoer. 1989. Semantik Leksikal. antonim wujud ukara kaperang setunggal tipe, Flores: Nusa Indah. inggih punika antonim tipe gradual. Tegesipun pasangan-pasangan antonim Poerwadarminta. 1939. Baoesasatra Djawa. Groningen Batavia: J.B Wolters' Uitgevers-Maatschappij. wonten ing novel Nglari Woting Ati inggih punika teges gramatikal pramila anggenipun Sayuti, Suminto A. 2000. Berkenalan dengan : Gama Prosa Fiksi. Yogyakarta Media. pados tegesipun adhedhasar konteks
Sukardi, dkk. 1995. Antonimi dalam Bahasa Jawa. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Suwandi, Sarwiji. 2008. Semantik Pengantar : Media Kajian Makna. Yogyakarta Perkasa. Tim Redaksi KBBI. 2007. Kamus Besar Bahasa Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka. Antonim Wonten Ing ......... (Putri Panca Purnawati) 65