MURKANE IBU Antologi Crita Cekak Bengkel Sastra Jawa bagi Siswa SLTA se-Kabupaten Kulonprogo Tahun 2009 DEPARTEMEN PENDIDIKAN NASIONAL PUSAT BAHASA BALAI BAHASA YOGYAKARTA 2009 r "Murkane Ibu" s i
MURKANE IBU Antologi Crita Cekak Bengkel Sastra Jawa Siswa SLTA se-Kabupaten Kulonprogo Tahun 2009 Penanggung jawab : Kepala Balai Bahasa Yogyakarta Koordinator Desain sampul Penyunting : Rijanto : Rijanto : Prapti Rahayu Rijanto Pracetak : Agung Tamtama Sri Weningsih Siti Is Almihasih Pargiyono Penerbit: Departemen Pendidikan Nasional Pusat Bahasa Balai Bahasa Yogyakarta Jalan I Dewa Nyoman Oka 34, Yogyakarta 55224 Telepon (0274) 562070, Faksimile (0274) 580667 Website: balaibahasa.org Cetakan Pertama: Juni 2009 ISBN: 978-979-188-194-4 Hak Cipta 2009 pada penulis. Hal Cipta dilindungi Undang-Undang. Dilarang memperbanyak sebagian atau seluruh buku ini dalam bentuk apa pun, termasuk memfotokopi, tanpa izin tertulis dari penerbit. ii r Antologi Crita Cekak s
PURWAKA Dumugi titiwanci punika kathah panganggep bilih sastra Jawi dereng saged ngrembaka gesangipun kados sastra Indonesia. Pra- mila, menawi mboten estu dipunsengkuyung, mboten mokal sastra jawi badhe kasilep dening pangaribawaning era globalisasi. Cundhuk kaliyan prakawis menika, Balai Bahasa Yogyakarta ingkang gadhah visi lan misi nggiyataken kridhaning basa lan sastra Jawi wonten ing taun 2009 menika ngadani gladhen nglestantun- aken sastra Jawi ingkang kawastanan "Bengkel Sastra Jawa" kagem para siswa SLTA wonten ing tlatah Kabupaten Kulonprogo, Nga- yogyakarta. Bengkel Sastra Jawa 2009 menika gadhah pangajap saged dados papan para siswa kagem ngasah seserepan ngengingi sastra Jawi. Ananging, pangajap menika temtu kemawon mboten gampil kados malik epek-epeking asta. Pramila, seserepan ngengingi sastra Jawi saking para penggiyat lan pandhemen sastra Jawi ingkang sampun kaaturaken dhumateng para siswa wonten ing Bengkel Sastra Jawa menika kaangkah saged nyangoni para siswa langkung titis ngripta crita cekak. Antologi Cerkak "Murkane Ibu" menika wujud reka dayaning para siswa ingkang sampun dipungegulang wonten ing Bengkel Sastra Jawa 2009. Antologi menika kaangkah dados purwakaning lampah anggenipun para siswa nggladhi seserepanipun supados langkung titis lelumban wonten ing jagading sastra Jawi. Nuwun. Kepala Balai Bahasa Yogyakarta, Drs. Tirto Suwondo, M.Hum. r "Murkane Ibu" s iii
iv r Antologi Crita Cekak s
DHAFTAR ISI PURWAKA ... iii DHAFTAR ISI ... v Sapa Sing Salah Rina Anjarwati, SMK PGRI 1 Sentolo... 1 Tresna Dhuwina (Tresna Merga Dhuwite Ana) Wilestari, SMK YPKK 1 Bendungan, Wates ... 8 Mawarku Eka Ristiyana, SMK Muhammadiyah 1 Wates ... 13 Sial Wahyuningsih, SMA Muhammadiyah Wates, Kulonprogo ... 18 Lara Ati Rina Lenitasari, SMK BOPKRI Wates, Kulonprogo ... 24 SLENCO Ali Rahmat W., SMA Ma'arif Wates ... 28 Kalanjana Lan Tebu Ika Novitasari, SMA PGRI 1 Pengasih, Kulonprogo ... 31 Urip Nur Ichsanuddin A.K., SMK Negeri 1 Pengasih, Kulonprogo .... 39 Keli Ketulungan Budi Bibit Noviyanto, SMK Negeri 2 Pengasih, Kulonprogo ... 42 Balesane Imam Sulton Nur Sidiq, SMA Negeri 1 Kalibawang, Kulonprogo ... 48 r "Murkane Ibu" s v
Malem Selasa Kliwon Febri Antoro, SMA Negeri 1 Lendah, Kulonprogo ... 52 Yanti Kuswandari, SMA N 1 Galur, Kulon Progo ... 56 Anggonku Ngenteni Anis Safitri, SMA Negeri 1 Galur, Kulon Progo ... 59 Motor Nggegirisi Jatiningrum, SMA Negeri 1 Girimulyo, Kulonprogo ... 62 Klambi Anyar Dwika Ningrum, SMA Negeri 1 Sentolo, Kulonprogo ... 67 Murkane Ibu Zona Dewi Utari, SMA Negeri 1 Temon, Kulonprogo ... 70 Gaweane Cah Enom M. Rabani, SMA Negeri 2 Wates, Kulonprogo ... 75 Tresna Apa Kanca? Rohanna Desy Kurniawati, SMA Negeri 2 Wates, Kulonprogo ... 81 Kumlebeting Gendera Putih Wiji Imam Saputro, SMA Negeri 1 Samigaluh, Kulonprogo ... 85 Kleru Tampa Lucia Tri Wahyu Ningrum, SMA Negeri 1 Wates, Kulonprogo ... 89 Tanggap Warsa (Ulang Taun) Jeisna Priyanti, SMA Negeri 1 Kokap, Kulonprogo ... 95 Lelakone Urip Naning Retnaningsih, SMA Muhammadiyah Galur, Kulonprogo ... 98 Pasang Surut Suci Nurlaeli Khurfatul Jannah, SMA Negeri 1 Temon, Kulonprogo ... 105 vi r Antologi Crita Cekak s
Tresnaku Rp20.000.000,00 Nuri Lusianam, SMA Negeri 1 Kokap, Kulonprogo ... 110 Tresna Kang Langgeng Muhammad Isnaini, SMA Negeri 1 Samigaluh, Kulonprogo ... 114 Surga Donya Aziz Amirulbahar, SMA Negeri 2 Wates, Kulonprogo ... 118 Tulus, GTT Rohmad Nurdin, SMA Negeri 2 Wates, Kulonprogo ... 123 Reca Ami Korniawati, SMA Negeri 1 Wates, Kulonprogo ... 129 Sepuluh Langkah Menulis Cerita Pendek Suwardi Endraswara, FBS Universitas Negeri Yogyakarta ... 137 Nulis Crita Cekak Kuwi Kepriye? Dhanu Priyo Prabowo, Balai Bahasa Yogyakarta ... 147 Apa Ta Kang Diarani Crita Cekak Iku ? Soegiyono M.S... 163 Carane Nulis/Ngarang Crita Cekak (Kapethik Saking Ki Jragem Kilenan) ... 167 r "Murkane Ibu" s vii
viii r Antologi Crita Cekak s
Sapa Sing Salah Rina Anjarwati SMK PGRI 1 Sentolo D Ari bocah sing apikan. Dheweke kajaba semanak marang kanca- kancane, uga klebu salah sawijining bocah sing nduweni kalu- wihan kang manja. Nanging ana ing wektu iki dheweke kerep nga- lamun. Ari sing mbiyene semanak lan anteng, saiki ora gelem tete- pungan karo kanca-kancane meneh. Sing luwih mrihatinake maneh, biji-bijine wulangan uga dadi elek-elek. Kabeh mau amarga saiki dheweke wis nduweni kanca lanang sing ditresnani. Jenenge Arga. Dheweke kenal Arga wiwit sasi Februari setaun kapungkur. Rikala semana dheweke bisa kenal karo Arga amarga dikenalake dening mbakyune. Lha wiwit tetepungan kuwi mau Ari lan Arga dadi saya rumaket. Sasen-sasen awal iki tetepungane wong loro kuwi mau apik- apik wae. Yen ana masalah padha dirembug wong loro. Nanging salah sawijining dina Arga wis janji arep methuk Ari ana ing seko- lahane. Ari wis ngenteni suwe banget. Dheweke dikancani karo Ekak kanca rakete Ari neng sekolahan. Ekak lan Ari wis kekancan awit isih padha cilik mbiyen. Ari wis kesel anggone ngenteni, wusanane dheweke ngadhang bis karo Ekak. Nalika wis arep munggah bis Arga teka. Dheweke banjur nyeluk Ari, nanging Ari wis ora merdulekake Arga, dheweke tetep bali numpak bis karo Ekak. Arga ora ngira yen Ari bakal nesu banget karo dheweke. Arga banjur nututi si Ari bali. Sajroning lung- guh ana ing bis kuwi mau Ari nggedumel dhewe. "Wah, ngapa ta cah kae ndadak ngetutke barang?" Ari muni- muni dhewe. r "Murkane Ibu" s 1
"Ya, ampun Ri kowe kok ya tega ta karo Arga?" wangsulane Ekak. "Halah ..., ya ben! Jeneh njelehi. Lha wong dikandhani kon methuk aku, kok malah nganggo telat barang! Mbuh lungo karo bocah wadon ngendi maneh?" Ari nesu-nesu sakarepe dhewe. "Astagfirullah Ri! Mbok kowe ki aja ngono ta. Ya paling mau bisa uga merga montore macet pa ngapa kek. Aja sok suudzan dadi wong kuwi, ora apik dadine!" Ekak tansah ngandhani Ari. "Ah, luweh! Ra tak pikir" wangsulane Ari. Bocah loro mau banjur padha katungkul anggone padha omong- omongan nganti ora krasa yen wis padha wayahe mudhun saka bis. Sawise mudhun saka bis Arga nyegat Ari lan Ekak sing lagi padha mlaku arep bali. "Ri, keneng apa ta, kowe kok nesu karo aku?" pitakone Arga marang Ari. "Lha ya embuh. Pikiren dhewe!" wangsulane Ari karo mre- ngut. "Ngene lho Ga, kowe mau rak telat le methuk Ari kuwi" Ekak melu-melu nyaut. "O...walah, kuwi ta Ri? Tak omong ya Ri. aku mau ki kon nge- terke Ibu nileki bulikku sing lagi opname ana ing rumah sakit Ri?" Arga banjur menehi katrangan marang Ari. "Halah ... paling ya mung ngeterke bocah wadon liya ta?" wang- sulane Ari. "Dadi kowe ra percaya karo aku ta Ri?" Arga wangsulan. "Ora ....! Ngapa?" Ari tambah nesu wae. "Hop....! Ekak mbiyantu pasulayane wong loro mau. "Wis, saiki ngene wae kowe wong loro padha salaman! Wiwit saiki kudu padha akur maneh!" Ekak tansah menehi solusi. "Ya wis Ri, saiki aku njaluk ngapura ya merga aku kasep ang- gone methuk kowe! Aku ngakoni salah, nanging aku ya wis kandha saknyatane yen aku mau kudu ndherekake ibuku saperlu tilik ana ing rumah sakit." wangsulane Arga. "Ya, yen merga kuwi sing njalari kowe telat methuk aku. Yen ngono aku ya njaluk ngapura merga wis ndakwa kowe sing ora-ora." wangsulane Ari. Sawise padha akur, Ari lan Arga banjur matur nuwun karo Ekak amarga dheweke wis mbiyantu ngrampungke masalahe wong 2 r Antologi Crita Cekak s
loro kuwi mau. Awit saka kedadean kuwi, cah loro mau padha ma- was dhiri awake dhewe-dhewe. Tetepungane wong loro mau saya suwe saya rumaket. Ana ing sawijining dina, Ari mlebu kelase. Lagi wae arep lung- guh, dheweke kaget merga ana layang ini ndhuwur mejane. Ari banjur nyeluk Ekak. "Kak .... Kak mrenea sedhela ta arep dakkandhani!" Ari ngundang Ekak. "Iya Ri, ana apa Ri?" wangsulane si Ekak. "Ki lho aku oleh layang! Seka nggone sapa ya?" wangsulane Ari. "Ha..., ya embuh ta Ri! Aku ya ra ngerti. Coba tak bukae dhisik! Mengko rak ya ana pengirime ta?" wangsulane Ekak. Layang banjur dibukak banjur diwaca. "Sedhela meneh Arga bakal mbalik neng aku meneh. Kowe bakal ditinggalke karo Arga. Dheweke bakal milih aku tinimbang kowe. Sok pinter, sok-sokan, sok ayu meneh. Rupamu ki ta, ora ngilo, piye kowe ki! Nek kowe isih arep karo Arga tak tunggu neng kam- pus. Awan iki jam loro pas. Awas NGANTI KOWE RA TEKO!" Ari kaget banget sawise maca layang. Dheweke banjur takon takon Ekak. "Wah Kak, sajake iki ana sing arep ngrebut Arga saka aku. Wah, kira-kira sapa ya, Kak?" pitakone Ari marang Ekak. "Walah, paling ya mung cah kae Ri! Sapa meneh nek dudu Fista, tilasane Arga mbiyen." wangsulane Ekak. "Wah ..., apa ya pancen dheweke ya Kak? Iya ... ya! Kurang ajar cah siji kae. Wis jeleh urip pa piye?" wangsulane Ari. "Lha laying mau surasane muni piye je Ri?" Ekak pingin ngerti isine layang kumau. "Halah, bocah ki ngajak gelut neng kampus ta Kak!" wang- sulange Ari. "O....ngono ta? Ya wis yen pancen mangkono ya diladeni wae Ri! Rasah wedi yen mung karo bocah kae ki! Tak bela wis. Banjur kapan dheweke le ngajak gelut?" pitakone Ekak marang Ari. "Mengko sore Kak, jam-jam loronan. Piye kowe bisa ngeterake aku apa ora?" wangsulane Ari. "Wah, ya oke-oke wae ta! Mengko diparani wae neng kampus! Aku ya wis suwe ra gelut je!" wangsulane Ekak. r "Murkane Ibu" s 3
Swara bel tandha yen kabeh murid kudu mlebu kelas wis muni. Aril an Ekak banjur padha lungguh ana ing panggonane dhewe- dhewe. Sajrone pak guru paring katrangan bab pelajaran sing diwulangake, bocah loro mau malah padha mikirke le arek gelut, malah ora padha nggatekake apa sing dingendikakake pak guru. "Kak, piye mengko awake dhewe arep nggawa bala pira lan sapa wae?" pitakone Ari alon-alon. "Wah sapa ya kira-kira? Ya sing wis kulina melu gelut?" wangsulane Ekak. "Ngajak Isti wae pa Kak?" wangsulane Ari. "Ya kena. Isti rak ya kanca rakete awake dhewe ta? wangsulane Ekak. "Iya Isti wae! Terus piye Arga dijak apa ora apike?" pitakone Ekak. "Wah piye ya, apike dijak apa ora ya?" Ari bingung. "Dijak wae pa Ri, mengko Arga ben dadi saksine awake dhewe le gelut" wangsulane Ekak. "Yoh! Mengko dak SMS Arga." wangsulane Ari. "Nanging mengko wae nek awake dhewe wis arep lekas gelut Ri!" wangsulane Ekak. "Yoh, manut aku. Wah mesti mengko dheweke uga ngajak bala akeh ya Kak?" wangsulane Ari. "Walah ora dadi ngapa, dheweke Arep nggawa bala sepira akehe, aku ora gigrig, aku arep maju ngarep dhewe! Awake dhewe ora perlu ngajak bala akeh-akeh, cukup aku, kowe, lan Isti. Ngisin- isini yen awake dhewe gelut nggawa bala?" wangsulane Ekak. "Wah iya ya, mengko awake dhewe bisa digeguyu ya Kak!" guyone Ari. "Lha iya! Wis ta, aku yakin yen mengko bakal menang awake dhewe. Wisk owe tenang wae Ri!" wangsulane Ekak. Wong loro kuwi mau pada kebablasen anggone rembugan ngati ora krasa yen wis wayahe budhalan sekolah, Ari lan Ekak banjur cepet-cepet nggoleki kanca rakete wong loro mau, yakuwi Isti. Ke- beneran Isti lagi mlaku dhewe. "Is... Is! Mrene sedhela dakkandhani!" Ari nyeluk Isti. "Eee, Ri. Ana apa Ri kok sajak wigati banget?" wangsulane Isti karo mlaku marani Ari lan Ekak. "Ya kene ta, mrene dhisik ta Is!" wangsulane Ekak. 4 r Antologi Crita Cekak s
"Ana apa ta Kak, Ri? Kok ngedgeg-dhegi lo, sajak wigati banget?" Isti katon kebingungan. "Ngene lho Is, aku mau esok ki oleh layang. Wigatine layang kuwi, ana wong sing ngajak gelut ngono!" wangsulane Ari. "Wah tenan po piye? Banjur kok ana bocah sing wani-wanine ngajak gelut? Sapa Ri?" pitakone Isti. "Tenan Is, sing ngajak gelut ki biyen wis tau gandheng karo Arga, kae lho, sing sok kaya ayu-ayua dhewe. Ngerti ta kowe?" wangsulane Ekak. "O..., Fista pa? Iya pancen dheweke biyen wis tau cedhak karo Arga, ya aku ngerti kok. Terus kapan le gelut? Neng ngendi?" wangsulane Isti. "Saiki, cahe ngajak gelut ana ing kampus kae lho! Piye gelem melu gelut ora kowe Is?" wangsulane Ari. "Saiki ta! Wah gelem banget aku Ri, tanganku ya wis gatel wis sauntara wektu ora gelut je! Ya ayo ndang ditandangi Ri", Isti sa- rujuk. Bocah wadon telu mau banjur numpak bis. Ari, Ekak, lan Isti arep marani bocah sing ngajak gelut neng kampus. Bocah telu mau padha crita-crita. Ora let suwe wis tekan ana papan kang dituju. Sawise mudhun saka bis, Ari, Ekak, lan Isti banjur mlaku menyang kampus. Neng ndalan Ari sms Arga ngandhani yen dheweke kudu neng Kampus. Tekan kampus, Fista, mungsuhe mau durung teka, wong telu mau banjur pada omong-omong karo ngenteni mungsuhe lan uga ngenteni Arga. Ora let sedhela wae, mungsuhe gelut wis teka. "Ri, wah kae Ri mungsuhe awake dhewe wis teka!" Isti ngan- dani Ari. "Wah iya kae" wangsulane Ari. "Ben...! Nengke wae dhisik arep dha ngoceh apa?" wangsulane Ekak. Mungsuhe wis ngadeg neng ngarepe Ari, Ekak, lan Isti. Saka mungsuhe ya nggawa bala wong loro kanca-kancane tilasane Arga. "Heh, sing rumangsa nduwe jeneng Ari endi?" Fista takon nglekasi sulaya. "Wah kok dha meneng wae ki? Yagene dha wedi pa ya?" kan- cane Fista ngece. r "Murkane Ibu" s 5
"Wis kesel-kesel diparani jebule dha wedi, mung meneng wae. Mbuwang-mbuwang wektuku wae Ta!" Sita kancane Fista tansah melu-melu. "Iya ....! Bener kuwi, cen dha wedi iki sajake!" wangsulane Fista. Rombongan Ari wis ora sabar arep gelut karo rombongane Fista "Wis..., wis dha rampung leh mu ngoceh!?" wangsulane Ekak "Yen kowe mau takon endi sing jenenge Ari, mangertia ya aku sing jenenge Ari. Saiki karepmu ngajak apa kowe?" wangsulane Ari. "Walah, walah! Kowe ta sing jenenge Ari? Gene mung kaya ngene wujude kok bisa-bisane Arga milih kowe tinimbang aku? Apa nganggo aji pengasihan pa piye?" wangsulane Fista. "Heh! Lambemu isa meneng pa ora? Nek ra isa ndhene tak jejeli sandhal!" Ekak melu nyaut. "Wis Ta gek dirampungke wae!" wangsulane Ira. "Ayo! Kene, ya ra wedi. Ayo Ri maju wae siji lawan siji!" wang- sulane Ekak. "Oke, Kak!" wangsulane Ari karo mlaku maju marani Fiska. "Ngapa? Arep tak tapuk piye maju barang ki!" wangsulane Fiska. Ari mung meneng wae, nanging sawise Fista rampung ang- gone ngomong mangkono mau Ari banjur napuk Fista. "Paaaak...! Rasakna iki, piye njaluk maneh apa uwis?" Durung wae Fista mangsuli, Ari wis napuk pipi sing tengen "Paaak ....! Piye puas durung? Apa isih njaluk meneh?" "Uwis...uwis. Kapok aku uwis! Aku njaluk ngapura ya karo kowe, amarga aku wis ngganggu tetepunganmu karo Arga" Fiska ngaku kalah karo Ari. "Wah gene mung semono ta? Gayamu wae kaya ampuh-am- puha dhewe! Mung lambene thok wae nggaya!" wangsulane Ari. "Yen dheweke ki RI mung menang lambene. Gaya wae se- langit" Ekak nyaut. "Uwis ta aja di ungkit-ungkit maneh. Aku karo kanca-kanca njaluk ngapura ya!" wangsulane Fista. Seko kadohan Arga wis ketok. Dheweke mung dhewe ora nga- jak kanca. Arga banjur nyedhaki Ari lan Fista. 6 r Antologi Crita Cekak s
"Lha, iki ana apa ta? Kok ana kowe barang Ta?" Arga kaget. "Kuwi takon karo mantanmu kuwi!" wangsulane Ari. "Ta, ana apa tenane?" pitakone Arga. "Ora ana apa-apa kok" wangsulane Fista. "Wah pinter banget kuwi le ngapusi!", wangsulane Ekak. "Cen. Pinterle ngapusi" wangsulane Ari. "Hah, ...! Iki ana apa ta jan-jane?" Arga nakoni Ari lan Fista. "Kuwi lho Ga, Fista ki ngajak gelut Ari. Dheweke ditapuk Ari pindho, wis ngaku kalah, ngono wae sok nggaya" wangsulane Ekak. "Eh, kabeh sing ana kene rungokke ya! Aku karo Fista wis ora ana apa-apa maneh! Wis, saiki wis rampung, gek bubar! Ayo bubar!" panggetake Arga. Sawise Arga muni mangkono Fista karo kanca-kancane banjur bali ninggalake kampus. Ari lan Arga ya dadi rukun meneh kaya sadurunge. Tetepungane tambah rukun lan apik-apik wae, ora ana masalah apa-apa. *** Rina Anjarwati, lair ing Kulon Progo, 17 Desember 1992, siswa SMK PGRI 1 Sentolo, Jalan Raya Sentolo km 18, Sen- tolo Kulon Progo, nomer telepon sekolah 08156860423, agama Islam, mapan ing Semen, Sukoreno, Sentolo, Ku- lon Progo, nomer HP 087839886127, nduweni kesenengan maca. r "Murkane Ibu" s 7
Tresna Dhuwina (Tresna Merga Dhuwite Ana) Wilestari SMK YPKK 1 Bendungan, Wates D Sawijining dina, ing desa Mangkubumi, ana kadadean ana sa- tunggaling kulawarga kang lagi padudon. Pak Rudi kang lagi mutung merga kalah anggone adu pitik njur menthung sirahe bojone sing jenenge Hasnah. Anggone menthungi bojone nganti metu getihe. Ilining getih kuwi agawe ngenesing atine Bu Hasnah. "Bu, rasakna laraku, rasakma anggonku kalah mau. Kabeh kuwi merga kowe ora pantes dadi bojoku!" Bu Hasnah kang kaget banjur mangkat. "Bu, kana lunga aku wis ora butuh!" Bu Hasnah ora ngira yen bojone tega milarani dheweke. Bojo kang dianggep ngenakake ati, bener lakune, lan isa dadi panutaning kulawarga, jebulane malah gumedhe lan seneng mara tangan. Bu Hasnah kang kelara-lara banjur lunga ana ing Puskesmas. "Dhok , pripun menapa wonten kang mbebayani tatu ing sirah kula menika?" "Oh, mboten. Ibu namung tatu sekedik. Niki resepipun, obate diunjuk kanti rutin." Bu Hasnah banjur mulih. Nanging ana ing pinggir dalan. Bu Hasnah lingguh banjur ngalamun. Yen ngelingi jaman biyen sak du- runge Bu Hasnah duwe bojo, kulawargane Bu Hasnah iku kagolong kulawarga kang sugih lan ora gumedhe. Sakliyane kuwi, Bu Hasnah uga wong wadon kang sumeh, bener lakune, sabar, lan bekti marang wong tuwane. Kosok baline, kulawargane Pak Rudi kagolong kula- warga kang susah, manggon ana ing papan pakiwan, kayata kan- 8 r Antologi Crita Cekak s
dang kemul mega. Kejaba kuwi Pak Rudi mung ngekep dhengkul wae, ora tau nyambut gawe. Nanging Pak Rudi ora kemaki. Pak Rudi ketemu sepisanan karo Bu Hasnah ana ing pagelaran Campursari. Wektu iku Bu Hasnah kang lagi kelangan dhompet ban- jur bingung. Jebulna dhompete kuwi dicopet. Pak Rudi kang meruhi kedadean kuwi banjur ngoyak copete, ora peduli yen awake dhewe bakal cilaka. Amarga nubruk watu tembok lan dikruyuk kanca-kan- cane copet kuwi mau. Kanthi awak, rai, lan tangan biru-biru merga nubruk watu lan dipenthungi, Pak Rudi menehake dhompete ma- rang Bu Hasnah kanthi ati kang bungah lan sumringah kaya ora krasa yen awake lagi ngrasakake lara. "Mbak, niki dhompete, muga-muga taksih utuh!" "Wah, nuwun nggih, Mas. Alhamdulillah dhompetku mbalik meneh!" "Nggih Mbak., O, Nggih, ndherek tepang Mbak asmane sinten? Kula Rudi." kandhane Pak Rudi. "Anu..., Mas. Kula..., kula Hasnah." wangsulane Bu Hasnah wektu semono. Pak Rudi njur kepencut karo Bu Hasnah wong wadon kang sumeh tur sugih kuwi. Tanpa rasa kuwatir lan sumelang. "Dhik, aku tresa marang sliramu, lan esemu ngresepake atiku." kandhane Pak Rudi. "Ah, Mas aja ngono, aja mung kakeyan ngrayu, apa buktine yen Sampeyan pancen tresna karo aku?" Bu Hasnah wangsulan karo mesem. Bubar wis nikah, sipate Pak Rudi banjur owah. Dheweke banjur cupet atine lan yen nesu senenge mung milarani Bu Hasnah, ngadu jago, piring-piring padha dipecahi, yen Bu Hasnah anggone olah-olah ora cocok ya ditumplek. Sak liyane kuwi Pak Rudi uga nista patrape. "Pak, wis ta anggoneBapak ngadu jago kuwi!" "Alaaaah..., Bu ora usah sulaya, senadyan kowe bojoku, kowe ora duwe hak nglarang aku." kandhane Pak Rudi karo gebrak meja njur lunga. Bu Hasnah mung bisa ngelus dhadha. Kedadeyan kuwi banjur ora mung pisan pindho, nanging meh saben dina nganti Pak Rudi lan Bu Hasnah duwe anak loro. Nanging Pak Rudi ora gelem ninggalake panggonan ngadu jago. r "Murkane Ibu" s 9
"Pak, apa Sampeyan ora isa ninggalake panggonan ngadu jago kae, wong lanang kok mung ngekep dhengkul!" "Bu, isa meneng ora lambemu! Anggepmu aku iki nikah karo kowe merga apa? Ngertiya ya, aku gelem dadi bojomu kuwi..., merga dhuwit! Tresnaku karo kowe kuwi mung tresna dhuwina, alias tresna merga dhuwite ana. Mulane pikiren Bu, pikiren!" Bu Hasnah banjur eling saka ngalamune. Sak uwise kuwi Bu Hasnah ora bali, nanging lunga ing daleme ibune. "O, alaaaah Ndhuk, nasibmu kok le nelangsa, biyen rak wis tak kandhani yen aja gelem dadi sisihane Rudi, cah kere kang ngang- gur, bocah kang ora duwe welas asih, lan bocah kang seneng gawe rekasaning liyan kae!" "Bu, sampun Bu. Kula sak niki banjur kudu kepripun?" "Ngene ya Ndhuk, gandheng kadadeyan iki wis klakon, saiki isane ya kowe mung sing sabar wae, yen pancen bojomu tresna karo kowe ora merga bandha utawa tresna dhuwina. Mengko bojomu ya bakal eling yen tumindake kuwi ora becik." Bu Hasnah banjur mulih. Ing dalan dheweke mikir, muga-muga yen wis tekan ngomah Pak Rudi wis ora nesu-nesu kaya biyen rikala isih manten anyar. Nanging ora ngira lan nyana, yen tekan ngomah Bu Hasnah bakal meruhi kalakuane bojone kang ora ngenaki mata, pikiran, lan jantung. Bu Hasnah kaya mlebu neraka kanthi geni mongah-mongah lan atine kaya diiris-iris nganggo arit kang landhep bar diasah. Pak Rudi ing ngomah jebulane nggawa wong wadon kang ora cetha asal-usule. Apa nemu ing dalan? Apa pancen sengaja golek? Bu Hasnah banjur mumet sirahe. Dheweke njupuk arit ing pa- won. Bu Hasnah kang panas atine kuwi ngomong sak karepe dhewe. "Pak...! Apa kelakuanmu kuwi pantes lan apik yen diconto anak-anakmu?" "Bu, kowe kuwi saka ngendi, apa ora eling saiki wis jam pira? Pancen bener kowe kuwi bojo kang ora migunani!" Bu Hasnah kang kaget karo ucapane sing lanang banjur saya teteg anggone arep nggunakake arite kuwi. Pak Rudi kang lagi mabuk katresnan ora sadhar yen Bu Hasnah nggawa arit kang bisa wae mateni dheweke. Bu Hasnah nyeraki bojone karo nggenggem arit sing wis siap kanggo mateni Pak Rudi. "Pak, kowe tega tenan karo aku lan anak-anakmu. Dhak pateni kowe. Aku wis sayah-sayah nyambut gawe jungkir walik kanggo 10 r Antologi Crita Cekak s
nerusake uripe awake dhewe, nanging Sampeyan malah nglarani jiwa ragaku, mati kowe, Pak!" omong kaya mangkono, Bu Hasnah banjur arep nuncepake arit sing ana tangane. Nanging, sadurunge arit kang landhep tumancep ing gulune Pak Rudi. Pak Rudi isa ngendhani lan mlayu ngeplas tanpa tujuwan kang jelas. Weruh Pak Rudi mlayu, Bu Hasnah banjur ngoyak Pak Rudi nganti tumeka ana ing sapinggire jurang. Tanpa dipikir maneh, dhasar pikirane Bu Hasnah lagi kalap amerga dilarani atine, Bu Hasnah banjur mbabat gulune Pak Rudi . "Bu..., gu... gu.... lu... ku. Adhuuuh...,gu... lu... ku..., Bu!" sambate Pak Rudi karo ngampet lara. Pak Rudi sempoyongan. Kanthi getih kang mili, Pak Rudi sempoyongan ana ing pinggir jurang, gandheng saya sempoyongan, wusanane Pak Rudi kucem- plung jurang lan mati sanalika kanthi getih kang mili ana ing sak kabehing awak. "Pak, awakmu saiki wis mati lan ora bakal milarani aku lan anakmu maneh. Ha..., ha....!!" Bu Hasnah malah ngguyu ngakak weruh Pak Rudi tiba ana jurang lan mati. Bu Hasnah banjur lunga ninggalake mayite bojone kang ana ing ngisor jurang kanthi ati kang seneng lan lega. Dheweke ora duwe rasa kaya ora ana kedadean apa-apa. Nanging, ibune Bu Hasnah atine krasa ora kepenak lan duwe pangrasa kaya ana kang nyalawadi saka raine anake kuwi. "Ndhuk, kowe kuwi kena apa kok sajak judheg tur sajak bi- ngung ora kaya biasane?" pitakone ibune Bu Hasnah. "Bu, atiku wis ora kuwat maneh. Dakkandhani ya Bu, aku iki mau nembe wae mateni bajingan kae, sapa bu? Rudi kae lo Bu!. Pan- cen bener Bu, Rudi wis tak pateni!" Ibune Bu Hasnah kaget banget krungu anake omong menawa mentas wae mateni bojone. Pancen bener sebab ana ing tangane anake nggawa arit kang gupak getih. Wis ana seminggu luwih anggone Pak Rudi seda. Nanging Bu Hasnah malah kaya wong ora waras. Dheweke saben dina mung omong-omongan dhewe lan ngguya-ngguyu dhewe. "Ha... ha... ha... Bapak tak pateni!, bojoku wis dakpateni! Ha...ha...ha!." "Sabar ya Ndhuk, pancen jodhomu mung semene umure lan aku ya mangerteni menawa bojomu kae gelem nikah karo kowe r "Murkane Ibu" s 11
mung merga ana dhuwite utawa tresna dhuwina." pituture ibune Bu Hasnah . Bu Hasnah banjur lunga, dheweke sajak bingung. Esuke, kaya sabendinane, anake Bu Hasnah arep budhal sekolah. Ananging anake kaget banget weruh ibune nggantung ana ing lawang. Bu Hasnah nggantung merga ora kuat anggone mendhem nasibe dhewe. Wis dhuwite ludhes merga sinng lanang, anake ora diurusi, dheweke nelangsa, pokoke kabeh kahanan kuwi merga sing lanang. Dheweke pancen ngira yen bojone kuwi tresna temenan, nanging mung tresna dhuwina. Dheweke ora ngira yen merga tresna dhuwina kuwi bakal nelangsa lan pancen bener pituture ibune, yen tresna dhuwina iku bakal gawe nelangsa ing donya uga ing akerat. Saiki ibune Bu Hasnah banjur kudu ngurusi putu-putune kang isih cilik-clik. Kanthi rekasa lan nelangsa merga tumindake mantu kang ora guna, mung meres mara tua lan agawe kelara-lara. "Dasar mantu ora guna, yen aku ngerti wiwit biyen kowe ora tresna tenan marang anakku, lan mung tresna dhuwina alias tresna merga ana dhuwite, wis takpateni wiwit biyen-biyen!" guneme ibune Bu Hasnah. *** Wilestari, lair ing Purworejo, 28 Agustus 1992, siswa SMK PYKK 1 Wates, Kulon Progo, agama Islam, mapan ing Bugel, Panjatan, Kulon Progo, nduweni kesenengan maca novel. 12 r Antologi Crita Cekak s
Mawarku Eka Ristiyana SMK Muhammadiyah 1 Wates D Kanggo mawarku ..., Menawa mawar ilang wangine Wangining awakmu ora entek dipangan sore Menawa surya iku ilang sunare Sunaring atimu, nyoroti aku nganti saklawase Kalem mu sing tak tresnani Endahing atimu sing tak cedhaki Muga-muga awakmu bias mangerteni Yen aku seneng setengah mati. Guritan ing dhuwur iku diwadhahi nganggo amplop kayadene layang. Ing sandhinge amplop ana kembang mawar. Kabeh mau ana ing dhuwur mejane Mawar. Mawar kuwi jenenge bocah wadon kelas 3 SMA. Dheweke duwe kanca cedhak, jenenge Shanti lan Dhani. Mawar sing dina iku mlebu kelas kaget lan bingung amarga weruh ana layang lan kembang mawar ana ing mejane. Mawar sing dikenal bocah wadon kalem, pinter, ayu, lan sregep anggone ngiba- dah ora nyana bakal entuk barang loro mau. "Ciyeee... Mawar! Wah kayane ana Arjuna sing kepencut ki!" kandhane Shanti sajak nggodhani. "Ati-ati lo War, aja-aja kuwi saka teroris, wah bias gawat ta!" kandhane Dhani sajak meden-medeni Mawar. "Woo, terorise mbahmu pa Dhan?" kandhane Shanti. r "Murkane Ibu" s 13
"Ya wis la, aku ya ora ngerti, iki kabeh saka sapa." Mawar ngo- mong karo nggoceki layang lan kembang mawar iku. Ing ngomah, Mawar bungah banget atine amerga entuk layang lan kembang mawar. Nanging dheweke isih bingung banget gek sapa kang menehi, banjur sapa pria sing seneng karo dheweke. Wayah esuk wancine padha mlebu kelas, Mawar kaget maneh amarga ing mejane ana maneh layang lan kembang mawar padha dina sadurunge. Lan dina-dina candhake saben esuk mesthi ana barang loro kuwi. "Wah.... Wong iki pancen seeng buanget karo awakmu War, nyatane saben dina kowe dikirimi terus." Kandhane Shanti sajak bangetake. "Iya, tak kira ya pancen mangkono War! Wah yen aku kapan ya bakal dikirimi kata Mawar?" kandhane Dhani sajak meri. "Ora kober arep ngirimi kowe, mendhing ngirim nang kuburan wae malah ana gunane!" Shanti sajak nyepelekake. "Asem ki!" Dhani ora trima disuarani kaya ngono. Mawar mung ngguyu ngrungokake Dhani lan Shanti padha omongan. Dina iku beda karo dina liyane, kabare ana murid anyar sing arep sekolah ing sekolahane Mawar. "Dhan, war, jare arep ana murid anyar ya?" pitakone Shanti marang Dhani lan Mawar. "Ho'oh. Jare bocah-bocah arep nang kelase awake dhewe. Sapa ya, ah muga-muga wong wadon sing ayu tenan." Dhani wangsulan sajak kaya nduweni pamrih. Lha wedhusmu kae rak ya ayu ta Dhan?" Shanti nyaut. "Pancen, wedhusku kae luwih ayu tinimbang kowe San!" Dhani mangsuli Shanti. "Asem ki!" wangsulane Shanti sajak mangkel. Ya ni Jebul murid anyar mau jenenge Bima. Bima iku kalem, bagus, lan pinter. Bapakne Bima sing duwe sekolahan. Nanging eman, Bima agamane beda. Bima ing sekolahan gampang anggone tetepungan karo kanca-kancane. "Wah eman-eman ya, wis bagus nanging kok agamane beda karo awake dhewe. Wah nek padha agamane wis tak embat." Shanti nyelani rembug. "Sing penting awake dhewe bias kekancan karo Bima. Oh ya, kepri- ye sesuk sido golek majalah apa ora?" Mawar takon marang kancane. 14 r Antologi Crita Cekak s
Ha ya kudu, karo refreshing barang ta?" Dhani nyarujuki. Esuke, dina Minggu, Mawar lan kancane padha pit-pitan saper- lu arep tuku majalah. Ngepasi ana ing penggokan, Mawar sing ana ing ngarep dhewe wong. Jebul wong mau Bima. Mawar lan Bima padha tiba. "Wee la, malah ana adegan romantis barang ta?" Dhani ngguyu sajak ngece. "So sweet yo, Ni" Shanti nambahi. Mawar banjur njaluk ngapura karo Bima. Saka kedadean iku, Mawar lan Bima kayane padha duweni rasa seneng lan suwe-suwe pancen padha seneng. Nanging Shanti lan Dhani ngelingake mena- wa Bima iku beda agamane. Mawar dadi sedhih. Bapak lan ibune ya ora sarujuk yen Mawar duweni rasa tresna marang Bima sing beda agamane. Kuciwane Bima padha karo sing dirasakake Mawar. Bima uga ora entuk yen Bima seneng marang Mawar. Nanging Bima ora bakal mutung, dheweke terus mbujuk bapak ibune, nanging hasile padha wae. Malah Bima dikon bapake supaya pindhah sekolah ana ing manca negara. Masalahe Bima tambah ruwet, nanging Bima ora crita karo Mawar yen dheweke bakal disekolahake ana manca negara. Rina wengi Mawar tansah mikirake sesambungane karo Bima. Amarga tansah mikirake, Mawar banjur lara. Wis limang dina ora mangkat sekolah. "Dhan, Mawar lara apa ya? Kok wis limang dina ora mlebu sekolah? La piye yen mengko bali sekolah awake dhewe tilik Mawar, trus Bima dikandhani " pitakone Shanti. Dhani lan Shanti sawise sekolah banjur budhal menyang omahe Mawar, nanging mampiri Bima dhisik. Saktekane omahe Bima, jebule Bima ora ana ing omah.Bocah loro mau banjur padha budhal menyang omahe Mawar. Tekan omahe Mawar kok sepi, jarene tanggane, Mawar digawa ana ing rumah sakit. "Wah gawat, terus awake dhewe kudu piye iki?" kandhani Dhani. "Ya saiki awake dhewe nyusul ana ing rumah sakit. Wis ayo!" kandhane Shanti karo nggeret tangane Dhani. Sakwise tekan rumah sakit, bapak lan ibune Mawar lungguh nunggoni Mawar lan padha ngendikakake piye kok Mawar bias lara tipes. Apa amarga Mawar ora ajeg nggone maem lan dheweke uga terus mikirake Bima. r "Murkane Ibu" s 15
Sore iku Bima mara ana ing rumah sakit arep niliki Mawar. Saben dina Bima nggawakake kembang mawar. Bapak lan ibune ngerti yen Bima pancen tresna banget karo Mawar. "Pak, Bu, sakderengipun kula nyuwun ngapunten amargi kula, Mawar dados makaten niki. Kula badhe nyuwun pamit, kula didha- wuhi bapak supados sekolah wonten ing manca negari. Kula nitip salam kangge Mawar nggih pak, Bu." Kandhane Bima karo netesake luh amerga sedhih banget. Sakdurunge Bima pamit, Bima nitipake layang lan kembang mawar kanggo Mawar. Bima banjur ga. Mawar ana ing rumah sakit wis telung dina. Bapak lan ibune ora tega wenehke layang lan kembang saka Bima amarga Mawar saben dina tansah nakokake Bima. "Pak, Bu, Bima mboten mriki napa?" pitakone Mawar lirih. "Ngene ya Ndhuk, telung dina kepungkur Bima mreene. Dhe- weke nitipake iki kanggo kowe." Kandha mangkono, ibune banjur ngulungake layang lan kembang saka Bima karo rasa semedhot. Mawar kaget amarga layang lan kembang mawar mau kok padha karo sing saben esuk ana ing mejane Mawar. Maar banjur maca isi layang mau, isine yaiku Kanggo Mawarku ..., Mawar sing tak simpen ing ati Erimu tumancep ing awakku iki Pancen perih rasane, nanging ora tak rasakake Lan ngrasakake perih ninggalake wangimu. Aku njaluk ngapura marang sliramu Menawa aku ora bisa nunggu Mung mawarku iki kang bias ngancani uripmu Lan mawar, salawase ana ing atiku. Sakwise maca layang mau, atine Mawar kaya diiris-iris lan ketancep ewonan eri. Dheweke ora nyana yen bakal kaya mangkene pungkasane. Nanging dheweke eling yen takdir wis ora bias diowahi maneh lan ing atine Mawar tetep nyimpen wangining Maware Bima. *** 16 r Antologi Crita Cekak s
r "Murkane Ibu" s Eka Ristiyana, lair ing Kulon Progo, 8 Oktober 1993, seko- lah ing SMK Muhammadiyah 1 Wates, Gedingan, Wates, Kulon Progo, ngrasuk agama Islam, mapan ing Gunung Gem- pang, Giripeni, Wates, Kulon Progo, HP 081903730188, nduweni kesenengan nulis lan dheweke wis nulis cerkak "Lunganing Sliramu". 17
Sial Wahyuningsih SMA Muhammadiyah Wates, Kulonprogo D Diyah lagi bingung, merga entuk sms. Ana bocah lanang sing pengin kenalan. Dheweke penasaran. Walah, jebule kanca se- kolahane. Dheweke ora ngira, kancane sing jenenge Duta, bisa duwe nomere. "Dhik, wis arep bali pa?" "Durung, mengko ndhisik, aku lagi arep njupuk hp." "Padha, aku iya arep njupuk hp sing di-razia mau." Sakwise njupuk hp, Diyah bali. nanging, ora ketemu kancane mau. Tekane ngomah, Diyah ngaso sinambi mangan lan ngombe. Dhasar awake kesel, Diyah bubar mangan keturon ana ing kasur. Diyah nglilir kaget, uceg-uceg mripat terus mbukak lawang. "Eh, Mas Duta, ta? Kapan le tekan kene, Mas?" Diyah kaget nde- leng Duta. "Lagi entas, Dhik. Diyah lagi ngapa?" wangsulane Duta. "He, he, he, aku lagi wae tangi turu Mas. Kene, kene mlebu Mas. Kok tumben Mas Duta gelem dolan mrene? Sajake ana sing wigati banget ya Mas?" pitakone Diyah. "Ngene lho Dik, iki yen Dhik Diyah gelem lo. Aku kok pengin banget ngajak Dhik Diyah dolan. Lha kira-kira Dhik Diyah gelem apa ora?" pitakone Duta karo rada ndhredheg. "Eeeee, iya Mas, aku gelem, wong ya lagi ora ana tugas kelas kok. Ning tak adus dhisik ya, Mas, enteni sedhela wae ya." semaure Diyah karo mesem. 18 r Antologi Crita Cekak s
Sakwise Diyah rampung adus lan wis dandan, Diyah banjur pamitan yen arep dijak dolan karo Duta. Wektu Diyah lunga karo Duta, dheweke weruh kancane Duta sing lagi kebanan ana ing pinggir dalan. "E, Mas, mbok ditulungi kancane dhewe kae, mesakake motore lagi kebanan." kandhane Diyah karo njawil Duta. "Wegah Dhik, aku lagi males." semaure Duta karo sajak nesu. "Mbok ya aja ngono ta Mas, mesakake nek kancane sampeyan nyurung montor tekan bengkel tambal ban dhewekan." kandhane Diyah. "Iya, iya Dhik. Aku tak nulungi kancaku dhisik ya. Dhik Diyah nunggu ana kene. Mengko tak balik mrene maneh." "Ya gek cepet Mas, nanging ya aja suwe-suwe lo Mas, mengko ndak aku kaya bocah ilang." "Iya, iya Dhik. Wis, nunggu ana kene wae, yen ana apa-apa Dhik Diyah SMS wae." Sakwise Duta tekan bengkel, dheweke banjur methuk Diyah. "Lho kok cepet banget Mas, ngeterke tekan bengkel ora mau Mas?" "Lha ya tak terke tekan bengkel, ndilalah mung cedhak kono ana bengkel." "Ooo ngono ta, la saiki awake dhewe arep menyang ngendi Mas?' pitakone Diyah. "Ya mung mubeng-mubeng wae, sing penting bisa boncengan karo Dhik Diyah." kandhane Duta karo njiwit lengene Diyah. Diyah banjur lungguh ana ing montore Duta. Montore Duta ban- jur diuripake. nagging wis dislah bola-bali kok mmesine ora gelem urip blas. Duta tetep nguripake mesin montore, nganti kringete gumrobyos. "Piye Mas, macet ya?" pitakone Diyah. "Iya ki, embuh kok ndingaren, mau wae ora apa-apa kok." semaure Duta karo sajak rikuh karo Diyah. "Dhuh piye iki Dhik, la mau Dhik Diyah ndadak njaluk aku nu- lungi kancane sih, dadine montore dadi macet." kandhane Duta. "Nah, ya kaya ngene iki Mas, sajake Mas Duta mau ora ikhlas ya nulungi kancene dhewe mau?" pitakone Diyah. "Mbok aja ngawur Dhik, aku ki ya ikhlas tenan mau!" semaure Duta sajak rada nesu. r "Murkane Ibu" s 19
"Lho, kok nesu Mas, ora wis, aku mau mung guyon kok." Omong mangkono Diyah karo ngepuk-epuk gegere Duta. "Wah, aku dadi mesakake karo Dhik Diyah ki, dolan sepisan wae kok ya apes tenan, ndadak macet barang montore." kandhane Duta. "Ngene wae mas, mau rak cedhak bengkel ta, wis saiki digawa ana bengkel kana wae." ajake Diyah marang Duta. "Lha apa kowe gelem mlaku tekan bengkel pa Dhik?" pitakone Duta. "Ya gelem ra gelem kudu gelem ta Mas, wis ayo ndang mlaku ana ing bengkel." Bocah sakloron terus mlaku bareng. Duta nuntun sepedha mon- tore, Diyah mlaku ana ing mburine Duta. Ora let suwe, Duta lan Diyah wis tekan ana ing bengkel sing mau nambal ban montore kancane. Tekan bengkel, kebeneran bengkele ya lagi sepi. Duta banjur masrahake montore supaya dibenakake. "Suwe ora ya Mas, aku didukani ora ya yen lunga suwe ngene iki?" "Ya paling sedhela Dhik, wong paling ya mung busine wae kok." kandhane Duta. "Yen suwe, apa aku tak bali dhisik wae pa MasDiyah. "Walah Dhik, ora suwe wis ta, sabar ya, aku mengko tak matur mbakyumu wis." kandhane Duta. Ora suntara wektu, montore Duta wis bisa diuripake maneh. Sakwise mbayar wragad marang bengkel, montore wis siyap ditum- paki. "Wis Dhik, ayo bali. Kene gek mbonceng!" Diyah banjur mbonceng montore Duta. Mlakune montor saiki wis ngidit mlayu kepenak. Wayah wis rada peteng, srengenge wis angslup. Dalan dadi rada peteng. Nanging, durung nganti tekan omahe Diyah, lampu montore Duta pedhot. "Adhuh Dhik, lampune montor mati! Wah ora bisa weruh dalan ki!" kandhane Duta karo gugup. "Wah jan apes tenan Mas, piye ki Mas?" pitakone Diyah. "Apuranen aku ya Dhik, dadi isin tenan aku." kandhane Duta karo rada isin-isin. "Mulane Mas, sesuk maneh yen Mas Duta arep ngajak dolan aku, mbok ya ditiliki ndhisik montore, dicek mesine lan liya-liyane. dadi ora nganyelke ati kaya ngene iki." kandhane Diyah. 20 r Antologi Crita Cekak s
"Nggih, nggih den nganten!" semaure Duta karo sajak mesem. "Wis, saiki mandheg neng kene dhisik, tak gantine lampune nganggo lampu serep ana ing ngisor jok iki, sabar ya Dhik." Duta banjur mbukak jok montore. banjur ndandani lampu mon- tore. Ora suwe lampune wis bisa murub maneh. Bocak sakloron ban- jur boncengan maneh tumuju ana ngomahe Diyah. Nalika tekan ngomah, Diyah isih rada jengkel amarga montore kancane rewel. "Wis Dhik, saiki wis tekan ngomah, saku tak langsung pamit ya, nuwun banget wis gelem tak jak dolan." "Ya Mas, ngati-ati ya, muga-muga montore ora macet maneh." semaure Diyah. "Ooo, ya Dhik. Sesuk mangkat sekolah dak ampiri ya, bareng aku wae?" kandhane Duta. "Iya Mas, nanging janji ya montore ora macet maneh." Iya Dhik, mas Janji. Wis ya aku pamit." Duta banjur pamitan terus nguripake mesin montore, sabanjure bali ana ngomahe. Atine marem banget bisa ngajak dolan Diyah. Esuke Duta wis teka mruput banget saperlu ngampiri Diyah mangkat sekolah. Duta lungguh ana kursi ngarep omahe. Ora let suwe, Diyah uga wis siyap arep mangkat sekolah. "Wis suwe Mas le ngenteni?" pitakone Diyah. "Ya durung Dhik, lagi wae teka kok." "Yaw is ayo ndang budhal, mengko selak kawanen, sapa ngerti montore macet maneh." kandhane Diyah terus nyengklak ana bon- cengan. "Tenang Dhik, montore ora bakal macet maneh, awake dhewe ora bakal kawanen lan telat tekan sekolahan." Diyah lan Duta banjur mangkat tumuju ana sekolahane. Ana ing dalan sakloron padha gegojegan. "Piye Dhik, wis kepenak ta montore?" kandhane Duta karo sajak bangga banget. "Iya, iya. Pancen ya ngleter tenan yen montore lancer ya Mas?" "Ya siapa dulu ta Dhik, Mas Duta sing duwe montor kepenak." kandhane Duta nggaya banget. Lagi wae tekan tengah-tengah antarane omahe Diyah karo sekolahan, lakune montore kok rada gliyat-gliyut. Duta banjur midak rem. Monore mandheg. r "Murkane Ibu" s 21
"Lho ana apa Mask ok mandheg?" pitakone Diyah. "Mengko dhisik Dhik, kok bane gliyat-gliyut ya? Wah aja-aja bane ki!" Duta medhun saka montore terus niliki ban montore. "Wah ya aja dadi atimu Dhik, ban gembos je." kandhane Duta. "Haaaa? Gembos?" Diyah rada kaget. "Iya Dhik, jan apes kok ora entek-entek ya Dhik. Piye ki Dhik?" pitakone Duta. "Wis ngene wae Mas, mumpung isih ana wektu. Montore di- tipake wae ana ing omahku, wong ya durung adoh banget, kepriye Mas?" ajake Diyah. "Ya wis yen mangkono idemu. Aku mung manut wae." Duta lan Diyah banjur mlaku. Duta nuntun montore sajak sayah banget. kringete gumrobyos. Sragam sekolahe dadi teles kabeh kebak kringet. Tekan omahe Diyah, montore banjur ditipake marang mbakyune Diyah. Sakwise iku, Diyah lan Duta banjur mlaku menyang sekolahan. "Ayo rada cepet sithik mlakune Mas, selak telat ki awake dhewe. Lakune bocah sakloron dicepetake ben ora telat mlebu seko- lah. Duta lan Diyah wis tekan ana ing sekolahane. nanging sakloron rada bingung amarga sekolahane kok wis sepi, sajake murid-murid liyane wis padha mlebu ana ing kelase dhewe-dhewe. "Wah telat ki Mas, lha wis sepi ngene je Mas." "Iya Dhik, paling wis dha mlebu ana kelas ki." "Wah nek ngono aku dak cepet-cepet mlebu kelas Mas, mengko mundhak didukani karo Bu Guru." "Iya Dhik, wis gek ndang mlebu kelas kana." Diyah lan Duta banjur padha mlebu kelase dhewe-dhewe. Tujune ora didukani karo gurune wong ya ora suwe le telat. Bel ana ing sekolahan wis muni pratandha sekolahan wis entek jam pelajaran. Diyah nngenteni Duta. sakwise Duta teka, sakloron banjur mlaku bareng tumuju ana ngomahe Diyah. Karo mlaku Diyah kandha marang Duta. "Mas, sampeyan ki aneh, mosok duwe montor kok ora bisa ngrumat sih? Mbuh rusak mesine, mati lampune, nggembos bane, piye to Mas?" kandhane Diyah. "Ya jenenge wae lagi sial Dhik. Ya ana-ana wae." semaure Duta. 22 r Antologi Crita Cekak s
"Mengko njenengan aja lali, montore disservice sing apik tenan, ya Mas?" "Iya, iya Dhik, ning sesuk dolan maneh ya?" ajake Duta. "Uuukh.... ke ....sel dheh yen mung entuk sial, sial, lan sial!" kandhane Diyah nggresula amarga jengkel nanging sajak karo mesem manis banget karo njiwit tangane Duta. *** Wahyuningsih, lair ing Kulon Progo, 9 Maret 1993, sekolah ing SMA Muhammadiyah Watrs, Kedunggong, Wates, Kulon Progo, telepon (0274) 4774646, agamane Islam, omahe ana ing Sebokarang, triharjo, Wates, Kulon Progo, nomere hape 081808060985, kesenengane maca, olah raga, dan ngrungokake musik. r "Murkane Ibu" s 23
Lara Ati Rina Lenitasari SMK BOPKRI Wates, Kulonprogo D Angga paling seneng dolan menyang nggone kancane sing jeneng Laras. Jan-jane mono Angga ki lagi kesengsem marang Laras. Nanging, dheweke isih duwe rasa isin arep kandha marang Laras. Laras pancen bocah wadon kang ayu rupane. Mula ora mokal yen akeh sing kesengsem marang Laras. Angga rumangsa yen akeh saingane menawa arep dadi kanca cedhake Laras. Mula kuwi, Angga mung nyimpen rasa pangrasane ing ati. "Eh, Ri.... Kowe gelem nulungi aku ora? Yen isa, aku butuh ba- nget pitulunganmu," kandhane Angga marang Veri nalika dheweke metu saka perpustakaan. "Pitulungan apa? Yen aku isa wae aku gelem nulungi Ngga". " Ngene Ri, Kowe rak wis ngerti ta, yen aku ki kesengsem ma- rang Laras?. Lha saiki aku njaluk iguh pratikelmu, piye carane sing apik kanggo nyedhaki dheweke, lan yen isa uga macari dheweke sisan". " Wooo, lha yen mung arep nyedhaki mbok saiki wae geh ndang dicedhaki..." "Ora ngonokarepku Ri. Kuwi lho Ri, piye carane isa narik kawigatene Laras?" Veri sajak mikir-mikir. Let sauntara, dhewekw njenggirat kaya-kaya wis nemu akal. "Ngga, yen kowe ki percaya marang aku lho, sak jan-jane ngono, ana sing luwih gampang mbok cedhaki. Lan gampang mbok pacari sisan. Yen kowe gelem lho....!'' Kandhane Veri menehi pa- ngarep -arep marang Angga. 24 r Antologi Crita Cekak s
"Sapa? Wegah ah yen dudu Laras. Aku mung kepengin macari si Laras wae kok Ri!'' "Hmm, ngene ya Ngga. Yen saiki kowe arep nyedhaki Laras, kowe wis telat Ngga. Laras kuwi saiki wis duwe kanca cedhak. Bo- cahe luwih ngganteng lan luwih sugih tinimbang kowe!" Veri kan- dha karo ngguyu. "Gombal ah kowe Ri. Aku kok ora ngandel marang omongan- mu Ri." kandhane Angga ora percaya marang omongane Veri . "Ya wis yen kowe ora ngandel. Aku ki omong tenan sebab aku ki wis tau weruh dhewe pacare si Laras, dadi ya isa mbandhingke antarane kowe karo dhewek." kandhane Veri karo alise njengkerut. Angga sajak mikir-mikir krungu omongane kancane sing sajake pancen tenanan. Let sak untara dheweke njur takon marang Veri. "Hmm, yen kowe pancen wis tau weruh dhewe, saiki aku dak- takon marang kowe Ri, pacare laras kuwi kaya sapa?" "Wah piye ya, yen dakbandingake antarane kowe karo dhe- weke, kaya-kaya bumi karo langit je. Soale ngene, pacare Laras ki kaya bintang film, Anjasmara, ngerti ta kowe bintang sinetron Anjas- mara kae?" pitakone Veri. "Wah yen mung kaya Anjasmara wae, ya isih ngganteng aku ta Ri?" semaure Angga medhot omongane Veri. "Kowe karo Anjasmara nggantheng kowe? Lha sing nyawang karo didhipet mripate pancen iya. nanging ya dak akoni menawa kowe ki ya pancen klebu duwe rupa nggantheng Ngga. Nggan- thengmu ki kaya ...hmmm, sapa ya? Ooo, Iya kaya Tukul Arwana...! Kandhane Veri njur langsung cekakakan latah-latah. Angga ngamuk-ngamuk, arep mbandhem sepatu. Veri saiki ke- thok lagi mikir-mikir maneh. Angga ki kepriye ta, tinimbang mikir Laras, la mbok mikir liyane. Saiki ki rak apa-apa mundhak, numpak bis sekolah wae ya mbayare mundhak. Kok isih kober-kobere mikir pacar wae, ngono batine Veri. "Ngga, kowe gelem manut aku apa ora? Aku saiki isa nulungi ko- we, tur angger kowe manut?" kandhane Veri nyedhaki lungguhe Angga. "Piye, piye Ri?" Angga takon marang Veri. "Ngene. Si Laras iku yen mangkat sekolah rak numpak bis ta. Lha kowe saiki, isa apa ora, yen bali sekolah numpak bis mbayari Laras. Ethok-ethoke nulungi. Suwe-suwe mengko si Laras rak duwe ati marang kowe..." r "Murkane Ibu" s 25
"Lha mengko motorku piye?" "Yen bab motor wae gampang, Ngga. Mengko ya aku isa ngga- wa motormu. Tak nggone bali dhisik". Angga semangat banget. Yen Veri ya seneng-seneng wae. Mangkat dipethuk Angga, bali sekolah isa nggawa motore Angga. Ah, sisan dienggo methuk Yeni, adhine. Nalika sepisanan mbayari Laras numpak bis, bungahe Anga jan sundhul langit pitu. Laras dhewe yo seneng merga bisa ngirit sewu rupiyah. "Wah nuwun banget lho, Ngga. Kowe kok apikan banget karo aku". "Ah...ora kok Ras. Iki rak mung kepeneran wae. Soale aku iki kepingin numpak bis, kok". "Lha motormu saiki ning ngendi?" "Digawa Veri, je. Tak titipke omahe. Esuke Laras cerita marang Veri, yen saiki Angga apikan banget. Gelem mbayari numpak bis barang. "Ras, iku rak begjamu. Isa oleh subsidi sedhela saka dheweke. Lha aku ya oleh subsidi je. Motore dikon nggawa, malah dititipke omahku angger bali sekolah..." Laras durung mudheng yen dheweke lagi dicedhaki Angga. "Boros yo ben, angger isa nyedaki Laras!" swarane atine Angga yakin banget. Coba bayangna, yen mengko Angga ngerti dheweke pacare si Laras. Njur dheweke mumet pa ora? Saben dina Angga ntraktir Veri. Yen bali sekolah mesti mbayari Laras. Lha sing dibayari mesti wae ya seneng banget. Coba dietung-etung. Seminggu wae wis ngirit pitung ewu rupiyah. Lha yen sesasi wis pira? "Ras, pisan-pisan gelem pa nonton film bareng aku?" Angga takon marang Laras. Krungu pitakonane Angga mau, Laras kaget banget lan sajak gumun. "Nonton Film? Film apa Ngga?" "Ya film bioskop no. Gelem pa ora? Yen gelem mengko, pa kapan-kapan tak ampiri". "Ya, wis kapan-kapan wae. Yen mengko aku ora isa, soale akeh gawean je." 26 r Antologi Crita Cekak s
"Yoh, sesuk wae ya" Angga tambah bungah. Saiki wis bisa ngajak nonton Laras. Raketang mung lagi janji Veri sing dicritani dening Angga melu-melu bungah. Lagi wae bali dolan, arep mlebu omah, saka ndalan katon Ang- ga mlaku mlebu latare omahe Veri. Nanging katon lemes ora kaya biasane. Wah, iki mesti ana apa-apa! Apa kagol pa ya? "Lho, ana apa Ngga, kok sumringah banget?" Sindire Veri karo ngakon mlebu omah. Angga mung meneng wae. "Kowe ki ngapa Ngga?" Veri nandheske pitakone. Ora ana jawaban! "Oooo, iki mesti gara-gara si Laras ya? Piye kabare dheweke?" Apik-apik wae ta Ngga?" "Apik piye! Genah kaya ngene dadine....!" "Laras kenapa ta? Mbok aku dikandhani Ngga," Angga man- deng Veri. Kosokbaline si Very kebak rasa pitakon marang Angga. "Kowe bener Ri. Laras wis duwe pacar. Saiki mbasan aku ngerti dhewe, aki ya nrima apa anane kok. Mung aku ki rada korban pe- rasaan marang kowe...." "Eh, aja Ngga. Yen korban ki wedhus apa sapi, percuma nek kowe mung korban perasaan wae..." "Kowe ki yen diajak guneman mesti ora nggatekake. Aku ki srius je. Saiki apike piye Ri, kowe apa isih isa nulungi aku?" "Piye ya? Wis, saiki ora sah sedhih Ngga. Ning mengko kowe aja njur njegur sumur lho. Saiki awake dhewe mubeng-mubeng wae ya?". Angga manut ajake Veri. Wis sakuntara cah loro muter-muter, atine Angga mentas kagol oleh tamba. Isa nyawang kaendahane sesawahan lan langit sore sing abang, manuk-manuk sing bali ing susuhe. Marahi atine Angga sing kagol rada kobatan. "Kowe yen kawit wingi manut kandhaku, ora kaya mengkene Ngga dadine". Veri malah njur cerita werna-werna. Soal pemilu, korupsi ing negarane dhewe lan keroyokan cah-cah SMA ing Jogja. Rekane mono si Veri kepingin ngelipur atine Angga, supaya ora njur kuciwa. *** Rina Lenitasari, sekolah ing SMA Bopkri Wates, Jalan Sugiman 1, Wates, Kulon Progo, telepon (0274) 773079 r "Murkane Ibu" s 27
SLENCO Ali Rahmat W. SMA Ma'arif Wates D Panase hawa lan padhange langit, ngetokake yen wektu isih awan. Sumilire angin kang nerak gegodhongan ditambahi endahe wit- witan kang ana ing sangarep lan sakiwa tengene omah, dirasak- rasakake katon kepenak. "Penak tenan lungguhan ana ing kene, jan isis tenan" guneme Pak Kirna, kang lagi leyeh-leyeh ana ing lincak ngarep omah. Awan kuwi Pak Kirna atine lagi bungah, jalaran Tejo, anake wis tamat anggone sekolah ana SMA Tulung Kula. Ewa semana atine Pak Kirna, isih ngganjel, mumet, mikirake ragat sekolah Tejo sing du- rung isa kabayar. Apa maneh yen mikirake utange marang juragan wedhus sing wis tumpang tindhih nganti anak-anakane akeh. Iki unek-unek atine wong ora duwe Sing padha krungu aja dha ngece Utangku akeh neng kana-kene Urung tak saur nganti tekan seprene Pancen enak tenan nampa BLT Isa mangan nganggo lawuh sate Pemerintah ingkang kinurmatan Napa sak niki jamane sampun edan Kathah pejabat ingkang kaya setan Amargi paten-patenan rebutan jabatan "Wis... wis, rene tak kandhani Pak!" Ora ngono kuwi Pak, nek nembang kuwi sing apik, aja waton muni, isa cilaka Sampeyan, isa uga malah di dhor!" 28 r Antologi Crita Cekak s
"Ngapa lho Bu, kowe ki! Iki rak suwaraku dhewe, lambe ya lambeku dhewe, ta!" "Sik, sik, mengko dhisik Pak, aja salah tampa ngono kuwi. Tem- bangmu mau rak ana unen-unen pejabat sak niki kaya setan ta? Mosok pejabat dipadhakke setan, rak ya ora pantes, isa cilaka lho sampeyan Pak." "Ngene Bu..., tembang kae mau mung unek-unek apa sing tak rasake saiki. Kae Antasari, sing meneng-meneng jebulane dadi dha- lang sing mateni dhirektur PT Putra Raja Wali Banjaran, Nasrudin Zulkarnaen." "Sampeyan kuwi Pak, ajeg nek dikandhani malah maido!" "Thok ..., thok ..., thok!" Lambene Pak Kirna lan bojone gage bungkem, kaya orong- orong kepidak. "Sapa dhayohe kae, Bu?" "Gek-gek ana pejabat sing liwat Pak? Gara-gara krungu leh nembang Sampeyan mau." "Aja ngedheg-dhegi ngono kuwi Bu! Wis kana gek dibukake lawange!" "Weee ..., lha, Sampeyan iku aneh! Rak Sampeyan ta Pak, sing ndadak nembang aneh-aneh mau." Khanti wedi lan ati was-was, Pak Kirna banjur mlaku alon-alon, bukak lawang. "Ngueeeek," swara lawang kabukak. Mak tratap, Pak Kirna saya kaget, jebul dhayohe Polisi gedhe dhuwur, brengosen, lan nggawa bedhil. "Won..., won..., wonten menapa nggih, Pak Polisi? Menapa klentu kula? Kula niku sanes teroris Pak." "Sampeyan ampun wedi kalih kula,Pak. Lajengan kemawon, kula sowan mriki badhe ngabaraken menawi putrane sampeyan, Tejo, kula tahan wonten Polres." "Lha ...aaa! Kenging menapa Pak anak kula?" "Putrane sampeyan kedadosan nyimpen sabu-sabu wonten sak jaketipun." Krungu omongane Pak Polisi kang jlentrehake tujuane mertamu, Pak Kirna dadi ngguyu kepingkel-pingkel nganti bojone dadi kaget. "Haaa ... ha.... haa!" "Ana apa Pak? Kok olehmu ngguyu nganti kepingkel-pingkel mengkono? r "Murkane Ibu" s 29
"Iki bu...! Mosok anake dhewe, Tejo, ditahan merga mung nge- saki sabu-sabu. Rak ya lucu ta Bu! Mangka sabu-sabu kuwi miturut tembange Endang sapa kae, malah dadi lali aku Bu! Jarene sabu- sabu kuwi sarapan bubur. Kaya tembang sing ngene kae lho Bu! pagi- pagi sabu ..., tiap pagi sabu ..., enak sekali ...." Saiki malah Pak Polisi sing ngguyu kepingkel-pingkel. "Menika salah sak tunggaling narkoba utawi napza kang kale- bet obat-obatan ingkang dipun awisi dening negari, jalaran tundhon- ipun mbebayani sanget. Bahayanipun ngantos saget ngilangaken nyawa. "Ooo ... oo..., oo!' "Dados sabu-sabu menika sanes sarapan bubur?" "Inggih sanes Pak Kirnan! Amargi sampun cetha perkawisipun, kula nyuwun pamit rumiyen, taksih kathah pedamelan wonten kan- tor. Manga Pak , Bu!" "Mangga-mangga, dherekaken sugeng tindak!" Karo salaman, Pak Polisi niggalake omahe Pak Kirnan. Pak Kir- nan mung isa ngulur njengkerute bathuke. Pikirane kopyor mikir Tejo, anak lanang siji-sijine sing di gadhang-gadhang malah mlebu ana bluen. Apa meneh Bu Kirna mung kembak-kembik nangis. "Assalamu'alaikum!" Pak Kirnan lan bojone bareng angone mangsuli salam. "Waalaikumu salam!" "Wonten menapa malih, Pak Polisi!" "Sak dherenge kula nyuwun ngapunten, jebul putrane sampe- yan mboten klentu. Amargi sasampunipun dipunsidik, putra sampe- yan namung dipun jebak dening rencange!" "Alhamdulillah...!" Matur nuwun Pak Polisi." "Sami-sami Pak , Bu." Pak Kirnan lan bojone banjur sujud syukur ana ngarsane Gusti Ingkang Maha Agung inggih menika Allah SWT. *** Ali Rahmat W., lair ing Ngawi, 30 Juli 1990, siswa SMA Ma'arif Wates, Jalan Gadungan, Wares, Kulon Progo, telepon 0274 773236, agama Islam, mapan ing Kriyanan, Wates, Kulon Progo, nomer HP 085228414 565, kesenengane bal-balan. 30 r Antologi Crita Cekak s
Kalanjana Lan Tebu Ika Novitasari SMA PGRI 1 Pengasih, Kulonprogo D Kaya biasane, esuk iki Fifi menyang sekolah. Fifi ora keset banget, uga ora sregep banget, nanging Fifi duwe kanca akeh merga dheweke gampang srawung karo wong liya. Kaya manungsa liyane, bocah wadon manis rupa iki, uga akeh kekurangane. Ing sekolahan, Fifi lan kanca-kancane melu pelajaran kaya biasa- ne. Nalika diterangake, pak guru nggunakake basa Jawa karma, Fifi malah bingung dhewe amarga dheweke ora ngerti karo apa kang dingendikakae pak guru. Sanajan Fifi dhewe kuwi wong Jawa, Fifi mung ngerti yen diparingi tugas, nanging ora ngerti maksude. Fifi duweni akal takon karo kancane. Nanging, kancane ora gelem ngan- dhani. Jebule kanca-kancane Fifi wis sarujuk arep gawe Fifi supaya bingung, sanajan kanca-kancane saying lan tresna karo Fifi. Fifi meneng sawise kesel meksa kanca-kancane kanggo ngenehi ngerti apa satenane tugas saka pag guru. Ing pikirane, yen ora ana kanca kang ngandhani apa tugase, Fifi wis niyat arep ora menyang sekolah minggu ngarep amarga Fifi ngerti sapa sing ora nggarap tugas bakal diukum. Apa maneh yen mbantah utawa golek-golek alesan, ukumane mesthi ditambah maneh. Mulane Fifi tambah mantep yen dheweke ora arep mangkat sekolah minggu ngarep. Sawise bali saka sekolah, kaya biasane Fifi banjur maem. Sa- wise iku banjur salin lan terus ngaso teturon. Fifi isih kelingan marang tugas saka pak guru kang ora dingerteni apa tugase kuwi mau. Fifi kepengin banget mangerteni apa tugas kuwi mau. Dheweke rumang- sa salah yen ora nggarap tugase. Fifi tangi banjuur lunga menyang r "Murkane Ibu" s 31
nggone Hana, kanca sakelase. Fifi arep nakokake tugas apa kang diwenehake gurune. Sawise tekan ana ing omahe Hana, Fifi ngucap- ake salam. "Assalamu'alaikum!". Nanging kok ora ana sing mangsuli. Fifi banjur ngucapake sa- lam maneh. "Assalamu'alaikum!". Ora suwe sawise Fifi ngucapake salam, banjur keprungu jawab- an salam saka njero omahe Hana. "Wa'alaikumsalam", banjur ketok ibune Hana bukakake lawang. "Kulanuwun Bu" kandhane Fifi marang ibune Hana. "Weee, Nak Fitri, kene, kene mlebu Nak!" kandhane ibune Hana gapyak sumanak. "Inggih, matur nuwun Bu. Nuwun sewu Bu, badhe nyuwun pirsa. Menapa Hana wonten Bu?" pitakone Fifi. "Ooo ana Nak, nanging lagi wae menyang warung kidul kono. Dienteni sedhela wae Nak, kene lungguh dhisik". kandhane ibune Hana. "Kok njanur gunung ki Nak Fifi tekan omah kene, sajake kok penting banget, ana apa Nak Fifi?" pitakone Ibune Hana. Ditakoni kaya mangkono mau, Fifi mung meneng wae. Ibune Hana banjur ngendika maneh. "Ya wis yen Ibu ora oleh ngerti ya ra apa-apa Nak". Ibune Fifi ngendika kaya mangkono karo menjeb lan njiwit lengene Fifi. Fifi banjur mesem. "Ahh Ibu, mboten wonten menapa-menapa kok. Namung kala- wau wonten kelas, nalika dipunterangaken pag guru ngengingi tugas lare-lare wonten ing pelajaran basa Jawi, kula menika mboten mi- rengaken, pramila kula mboten ngertos tugas menapa ingkang dipun- paringaken pak guru, ngaten Bu. Pramila kula dolan mriki menika badhe taken kaliyan Hana ngengingi tugas kalawau". Fifi crita karo ibune Hana. "Oooo, ngono ta. Mulane ya Nak, yen ana ing kelas kuwi ya kudu mirengake apa kang diwulangake pak guru, ora mung crita dhewe! Wis, tak ana mburi dhisik, sedhela maneh Hana rak mesthi wis teka saka warung". Ngendika mangkono ibune Hana banjur mlebu menyang mburi saperlu nggawekake wedang kanggo Fifi. Ora let suwe, ibune Hana wis ngasta gelas isi wedang the. 32 r Antologi Crita Cekak s
"Wis, gek diombe Nak wedange, wong ora panas banget kok! Dikepenakake lungguhe ya Nak, ibu dak ana mburi maneh". Ibune Hana banjur mlebu maneh ana mburi. Wis meh 20 menit Fifi ngenteni Hana sing jarene menyang warung kidul kono. Nanging Hana kok durung teka-teka. Ibune Hana metu karo ngendika. "Wah kok Hana durung bali-bali ya, kamangka blanjane ora akeh, tur ya ora abot je! Waduh ana apa ya? Ngene wae Nak, ibu dak nyusul Hana ana warung, Nak Fifi ngenteni neng kene ya?" Ibune Hana katon rada keweden. Fifi banjur ngadeg. "Bu, menapa kula kepareng ndherek nyusul Hana? Kula mbo- ten sekeca menawi wonten dalem mriki piyambak" kandhane Fifi. "Walah, ora apa-apa Nak, kaya ana ing omahe sapa. Kowe rak yaw is biasa dolan ana ing kene ta? Wis, Nak Fifi lungguhan ana kene dhisik, Ibu daknyusul Hana ana warung kidul kono!" karo ngendika kaya mangkono, ibune Hana banjur gage-gage nyusul Hana. Fifi mung meneng wae, karo nyawang ibune Hana tindak, Fifi banjur lungguhan ana ing kursi teras omahe Hana. Ibune Hana wis tekan ana ing warung sing biasa ditukoni kanggo blanja sedina-dinane. Nanging ana ing warung, Hana kok ora ketok. Ibune Hana banjur takon marang sing ana ing warung. "Mbak Darni, Hana mau mrene ora? Kok nganti saiki durung bali-bali?" pitakone Ibune Hana marang Mbak Darni. "Lho, Hana niku pun wangsul Bu, wau pancen tumbas blanjan teng mriki. Mbokbilih sakmenika sampun wonten griya, Bu. Lha menapa panjenengan mboten kepanggih teng mergi napa?" kandha- ne Mbak Darni karo mesem. "Ora je Mbak, apa liwat dalan kulon pa ya? nanging cetha yen mau mrene lan wis bali ta Mbak? pitakone Ibune Hana. "Inggih Bu, wau mriki lan pun wangsul kok, wong kula ugi nger- tos piyambak kok!" wangsulane Mbak Darni. "We lha, yaw is Mbak aku dakbali, nuwun ya mbak!" Kandha mangkono, ibune Hana banjur tindak sajak kesusu, kon- dur ana omahe. rasane selak kepengin ngamuk marang Hana amar- ga Hana wis gawe bingunging ibune. Sakwise Ibune Hana tekan omah, banjur nggoleki Hana. Na- nging kok hana ora ketok. Ibune banjur celuk-celuk. "Han, Hana!" ibune celuk seru banget. r "Murkane Ibu" s 33
"Inggih Bu, kula ten mriki!" wangsulane Hana saka kamare. Ibune Hana banjur mlebu ana kamare hana. Satenane arep nesu, nanging merga ana Fifi, ibune nakoni Hana kanthi alus. "Kowe mau neng ngendi wae ta Han, wong mung neng warung cedhak kono wae kok suwe banget lagi bali. Ibu nyusul ana ing wa- rung, nanging kowe ora ana, jebule malah wis tekan omah". "Nuwunsewu Bu, kula critani nggih. Wau, nalika mlampah, arta sing kula bekta dhawah. Kula lajeng mbolak-balik madosi arta ingkang dhawah Bu. Tujunipun mboten wonten tiyang ingkang liwat dalan teng warung, arta, wau tujune kepanggih Bu, gemlethak teng mergi" Hana crita marang ibune. "Jan sembrono tenan kowe Han, sesuk maneh mbok sing ngati- ati ta, ora mung dlesap-dlesep delehake dhuwit, ya wis syukur yen mang- kono. Wis kono ditutugake anggone jagongan karo Fifi!" Ibune banjur metu saka kamare Hana lan mbacutake gaweyane ana ing mburi. Hana banjur nutugake anggone ngobrol lan jejagongan karo Fifi karo teturon. "Eh, Fi, yen ora kleru, dina iki rak ana pertandhingan bal-balan ta? Hana takon marang Fifi. "Iya pa Han? Trus jam pira bal-balane? Ngendi lawan ngendi Han?" pitakone Fifi. "Ya saiki Fi, yoook delok, mesthi wis meh wiwit ki!" kandhane Hana. hana lan Fifi gage-gage padha menyang kamar ngarep saperlu ndelok bal-balan ana ing TV. Tekan kamar ngarep, TV-ne banjur distel lan nggoleki stasiun TV singnyiarake bal-balan dina kuwi. Sajrone ndelok bal-balan sakloron padha nguu bebarengan yen jagone bisa nyerang mungsuh. nanging kadhang ya dha gethem-gethem menawa jagone kecolong- an bal. Apamaneh nganti kegulan, rasane kuciwa banget. Kosokbali- ne, nalika jagone nggiring bal lan bisa ngegolake gawange mungsuh, sakloron ngguyu lan mbengok sora banget, kaya-kaya sakloron dadi kelompoke jagone. Ora rinasa, tetandhingan bal-balan wis rampung. Dina wis sore. "Wah ora krasa kok wis sore ya Han. Wis aku daknjaluk pamit mulih, mengko ibuku mundhak duka karo aku". kandhane Fifi. "Yaw is yen ngono, ngati-ati ya Fi! Salam kanggo ibumu!" wangsulane Hana. 34 r Antologi Crita Cekak s
"Oh, ya Han, ibumu ana ngendi? Aku dakpamit". Hana banjur menyang mburi. Ora let suwe ibune Hana wis ana ngarepan. "Bu, kula nyuwun pamit rumiyin, sampun sonten". kandhane Fifi. "Iya Nak, bener kowe, bali dhisik mengko ibumu duka lho yen kowe wis sore kok durung bali. Wis ngati-ati ya Nak!". Ibune banjur ngepuk-epuk pundhake Fifi. "Inggih Bu. Pareng Bu! Wis ya Han, aku bali dhisik. Assalamu- 'alaikum!" Fifi banjur mlaku alon-alon. Fifi wis tekan ngarep omahe, banjur uluk salam. "Assalamu'alaikum!" "Wa'alaikum salam!" ibune Fifi mangsuli salam saka Fifi, karo takon marang Fifi. "Kowe ki saka ngendi ta Fi, kok saka awan mau nganti saiki lagi bali?" pitakone Ibune Fifi. "Nyuwun pangapunten Bu, kula waku kesusu lan mboten pamit Ibu. Kula wau saking griyane Hana, kanca sakelas kula Bu". Kan- dhane Fifi. "Kok sajak kesusu, ana perlu apa?" pitakone ibune Fifi. "Nggih pengin ketemu Hana Bu, ugi wau ningali bal-balan". kandhane Fifi. "Lha mung ndelok bal-balan wae kok nanggone Hana barang, wong ngomah ya ana TV ta?" "Inggih Bu, panic leres, nanging kulak ok luwih remen yen ningali bal-balan kanthi sareng-sareng". kandhane Fifi. "Ya wis gek maem kana, kae wis dakcepakake ana meja, lawuhe iwak sing paling enak lo." Fifi banjur menyang meja mburi. Fifi ora kelingan blas bab tugas saka pak guru sing niyate mau arep ditakokake marang Hana, nganti bali malah lali ora takon marang Hana. Sakwise maem, Fifi banjur menyang kamare lan nunggu wayahe adus. Bengine, kaya adat saben dinane, Fifi ndelok daftar tugas sekolahane. "Wah, sesuk esuk ora ana tugas sing kudu ditumpuk. Dadi saiki bisa rada sela ki. Tegese saiki aku bisa ndelok TV", batine Fifi karo sajak bungah banget. r "Murkane Ibu" s 35
Fifi banjur nyetel TV ana kamar ngarep. Lagi wae nggoleki acara sing apik, ibune takon marang Fifi. "Fi, kok nyetel TV? Apa ora ana tugas pa?" pitakone ibune. "Boten wonten kok Bu, kula badhe ningali acara Gong Show Bu". "Nanging aja wengi-wengi Fi anggone ndelok TV. Kowe kudu tetep sinau lo!" ibune kandha mangkono banjur mlebu ana kamare. "Inggih Bu". kandhane Fifi. Fifi katon asyik banget ndelok acara TV nganti jam sanga. Sak- wise iku TV banjur dipateni lan Fifi banjur mlebu ana kamar. Dhe- weke banjur turu lan ora ngalkoni tugas yen dheweke kudu sinau. Kaya adat saben dinane, watara jam setengah puti, Fifi wis bu- dhal menyang sekolah. Tekan sekolah, Fifi banjur ditakoni kanca- kancane. "Kepriye Fi, wis ngerti tugase wingi durung? Jarene wingi sore kowe dolan neng omahe Hana saperlu nakokake tugas?" pitakone kanca-kancane Fifi. Krungu pitakonan kaya mangkono, Fifi kaget banget. Dheweke lagi wae kelingan yen wingi dheweke lali ora nakokake tugas karo Hana. Dheweke banjur ngapusi kancane. "Lha aku nanggone Hana mung kepengin dolan wae kok". kandhane Fifi. "Ooo, yen ngono dadi ra kepengin ngerti tugase wingi?" pita- kone kancane. "Ora" Fifi njawab ngapusi kanthi cekak. Ing atine Fifi jan-jane ya kepengin banget mangerteni tugas saka pak guru. "Ya wis nek ra pengin ngerti!" Nalika ngaso, kanthi swara lirih, Fifi takon marang Hana. "Han, saktenane tugas saka pak guru wingi ki apa ta?" "Jebule kowe ki pancen ora ngerti tenant a Fi? Dakkira kowe mung gawe-gawe". kandhane Hana. "Halahh Han, kayak owe ki ra ngerti aku wae!" Hana banjur ngguyu. "Ngene ya Fi, tugas saka pak guru wingi yaiku awake dhewe didhawuhi nyathet wit-witan sing ana glugute saokeh-okehe. Pak guru kepengin ngerti sepira ta awake dhewe mangerti karo wit-witan sesambungane karo bab sing diterangake wingi." kandhane Hana karo mesem. 36 r Antologi Crita Cekak s
Sakwise dikandhani Hana, Fifi manthuk-manthuk. Dheweke wis ngerti tugas saka pag guru wingi. "Matur nuwun ya Han, kowe wis ngandhani tugas saka pak guru." "Uhhhh..., mulane Fi, yen pak guru ngendika ki ya dirungok- ake". Fifi lan Hana banjur ngguyu bareng. Wusanane, dina kanggo numpuk tugas kasebut wis teka. Pak guru banjur nakokake tugase marang kabeh murid sakelas. Murid- murid banjur padha numpuk tugas kasebut. Salah sijining murid lanang kang jenenge Aantakon marang Fifi. "Wis nggarap tugas po Fi?" "Wah ya wis ta" wangsulane Fifi. Kabeh murid wis ngumpulake. Nanging ana siji sing durung numpuk tugas, yaiku Aan. Aan isih bingung nggoleki kertas tugase sing ora ana ing tase. Aan banjur kelingan yen tugase isih ana ing meja sinaune ing ngomah. "Pak, kula sampun nggarap tugas, nanging kentun ing griya". "Aku ora seneng yen ana muridku sing seneng goroh. Saiki minangka ukumane, kowe kudu ngadeg ing sakiwane papan tulis kuwi tekan pelajaran iki rampung". "Nanging Pak, kula saestu sampun nggarap tugas kok Pak, saestu Pak". kandhane Aan semu keweden. "Wis ra sah kakehan alesan, pokoke kowe saiki kudu ngadeg ana sakkiwane papan tulis kuwi, lakonana!" Pak guru rada ngendi- ka semu nggetak. Krungu pak guru ngendika kaya mangkono, kabeh murid padha meneng wae, kelas dadi sepi. Aan banjur mlaku tumuju ana ing kiwa papan tulis ing kelase kanggo nglakoni ukumane nganti pelajaran rampung. Aan rumangsa isin banget karo kanca-kancane, luwih- luwih karo Fifi jalaran saktenane Aan seneng karo Fifi. Nanging Aan durung wani omong jujur karo Fifi. Yen kepethuk Fifi lan Aan mung unek-unekan. Sakwise Aan ngadeg ana sakkiwane papan tulis, pak guru ban- jur mbahas tugas. Tugas sing diwaca dhisik yaiku tugas sing digarap Fifi. Ing kertas tugase Fifi katulis KALANJANA=TEBU. Pak guru banjur ngendika. r "Murkane Ibu" s 37
"Bocah-bocah, bapak takon ya, kalanjana lan tebu kuwi padha apa beda?" "Benten Paaaaak! semaura murid-murid bareng. Mung Fifi sing duwe wangsulan. "Menawi miturut kula Pak, kalanjana lan tebu menika sami sebab kalanjana menawi sampun ageng lajeng dados tebu, leres ta Pak?" Krungu Fifi omong kaya mangkono, kabeh murid padha nggu- yu. Nggeguyu omongane Fifi. Pak guru banjur nerangake menawa kalanjana lan tebu kuwi pancen beda. Pak guru banjur nerangake apa kuwi wit kalanjana lan tebu. Sakwise diterangake pak guru, Fifi lagi ngerti tenan. Kedadean kuwi mau jebulna bisa ngowahi sifate Fifi sing ora pati sregep lan ora pati pinter. Wiwit kedadean kuwi, Fifi dadi sregep sinau jalaran ora pengin kisinan maneh. *** Ika Nofitasari, lair nalika tanggal 13 Oktober 1992, ing Kulon Progo, sekolahe ana SMA PGRI 1 Pengasih, Jalan Kembang 7, Margosari, Pengasih, Kulon Progo, telepon (0274) 773188, agamane Islam, omahe ana Kradenan, RT 26, RW 13, Kedungsari, Pengasih, Kulon Progo, nomer hapene 085228304078, senengane nembang, nari, lan maca/nggawe guritan. 38 r Antologi Crita Cekak s
Urip Nur Ichsanuddin A.K. SMK Negeri 1 Pengasih, Kulonprogo D Pak Jono ngalamun ana ing ngarep omah. Atine gela, sajak rada kuciwa merga kabeh bandhane wis ludhes didol, ya mung omah sing dienggoni saiki sing isih dieman. Dheweke wis ora duwe sawah lan pomahan. Nanging, kabeh mau wis dikarepake. Nggo urip me- wah, sanajan mung sadhela. "Pak, Sampeyan ki ana apa? Kok tak gatekake ngalamun wae." Pitakone bojone. "Aku iki, ora ngalamun, Bu. Aku iki lagi mikir. Bingung, kok uripe awake dhewe iki dadi kaya ngene!" kandhane Pak Jono. "Lha piye ta, Pak? Kabeh ki ya uwis dalane. Wis diserat dening Gusti Ingkang Maha Kuwasa. Ora perlu digetuni lan dikuciwani!" kandhane Bu Jono kanthi sabar banget. "Iya, pancen bener kandhamu Bu. Kabeh iki pancen wis takdir kang diparingke dening Gusti Kang Maha Asih. Nanging, tumrape nasibe awake dhewe rak ya bisa diowahi ta, Bu, yen wingi ora ngono." "Iya Pak, aku ya ngerti saka pengajian. Yen kabeh kuwi bisa diowahi yen gelem ihtiyar kanthi tenanan. Nanging, ya piye meneh Pak, kabeh mau wis kebacut, wis ora bisa digelani maneh." "Nanging aku ya isih kepikiran Bu. Anak putuku sesuk banjur piye? Kabeh bandhaku wis bablas. Kari omah siji wae wis kaya ngene. Gedhe ning arep ambruk." "Kabeh mau wis dikarepake awake dhewe kok, Pak. Anake dhe- we ya wis melu ngrasakake seneng. Ngapa kok ora wiwit ndhisik le ana pikiran ngene iki. r "Murkane Ibu" s 39
"Ya pancen kuciwa iku metune keri, Bu. Tak pikir, kok bener apa sing dingendikakake para pujangga kae ya Bu. Yen seneng- seneng mulane, mesti banjur susah ing mburine. Sawise nglakoni dhewe, awake dhewe iki kurang nrima ya Bu. Yen ndhisik ora pengin lan mlaku apa anane rak ya ora ngene." ngono kandhane sajak getun. Pak Jono lan sisihane isih ana ing ngarep omah. Ngomongake nasibe. Melas. Banjur ora suwe, Paiman, anake lanang siji-sijine teka saka dolan. "Wonten napa ta, Pak, kok kalih Ibu ten mriki? Kok kadose ngen- dikane wigati sanget." "Ngene Le, aku lan ibumu iki lagi wae ngomongake bab nasibe awake dhewe. Piye nasibe kulawarga iki sesuk." "Nggih kados pundi ta, Pak? Bingung?" Pak Jono banjur nyritakake kahanan sak durunge marang anak lanang. "Lha piye ta Le, dipikir-pikir awake dhewe lan anak putumu sesuk. Aku iki kok ngrumangsani dadi wong tuwa salah. Salah ang- gonanku ngecakake carane urip. Aku rikala wingi durung mikirake uripe anak putuku. Aku iki dhisik seneng dolanan kartu lan omben- omben. Pancen kabeh iku nyenengake. Lan bener sing haram penak dilakoni. Kabeh mau dadi lali. Tuntunane sing becik mungguhing agama bisa kalalekake. Amarga saka kuwi, aku banjur adol apa du- wekku, kayata lemah, pomahan, lan mas-masan duweke ibumu sa- perlu mung kanggo nuruti hawa nepsuku le ora bisa tak penggak. Kudu tak turuti ing wektu kuwi. Menawa ora keturutan, wektu kuwi rasane cengklungen. Mula aku ora eling. Menawa lemah lan mas- masan iku mau sabenere kena tak enggo njembarake cara urip kang becik, kayata kanggo ragat ing tembene, kalebu kanggo nyekolahake kowe tekan sarjana. Paiman nggatekake anggone Pak Jono ngendika kanthi tenan- an. "Pancen iki salahku. Aku ora bisa bersyukur karo bandha sing wis tak adhep. Menawa akeh-akeh bersyukur mbok menawa aku ora bakal kleru cak-cakane. Kesasar ing jurang dolanan kertu lan omben-omben. Mula iku ya, Le, aku arep weling marang kowe anak- ku siji-sijine, okeh-okeha bersyukur awujud nikmat paringan saka Gusti, cilik utawa gedhe. Luwih-luwih kowe sing tak karepake, kowe kudu bisa dadi panutan tumrape awakmu dhewe, kulawargamu, 40 r Antologi Crita Cekak s
sumrambahe marang warga. Mula aku pesen mempengana anggo- nanmu ngibadah. Amarga ngibadah iku, dhasar kanggo sekabeha- ne. Pengalaman pait bapakmu iki bisa kanggo tuladha sing ala, sing kudu adoh-adoh tok tinggalake." Pak Jono banjur mungkasi critane. Pak Jono sajake wis tobat temenan lan pengin ngakehi rasa syukure marang Gusti lan mem- pengake anggone ngibadah. Banjur Paiman njawab kanthi tulusing Ati. "Inggih Pak, Insya Allah kula saget dados anak ingkang saget panjenengan kersakaken. Dalem badhe ningkataken rasa syukur ugi ngibadah ingkang langkung lebet. Sedaya menika saget dados tuntunan kula anggenipun nglampahi gesang ing tembene. Donga pangestu Bapak kalih Ibu sanget kula antu-antu." "Alhamdulillah. Bapak lega banget yen kowe duwe pangarep- arep ngono. Aku lan ibumu bakal mangestoni lan tansah dedonga kanggo kowe, Le." Keluarga Pak Jono bisa dadi ayem tentrem. Mlaku apa anane sing dilambari saka okeh-okehe rasa matur nuwun marang kang gedhe marang Gusti Ingkang Maha Kuwaos. *** Nur Ichsanuddin A.K., lair rikala tanggal 17 Maret 1992, ing Kulon Progo, sekolah ing SMK Negeri 1 Pengasih, Kulon Progo, Jalan Kawijo 11, Pengasih, Kulon Progo, telepon (0274) 773081, agama Islam, omahe ana ing Kedungan III, RT 07/17, Kedungan, Temon, Kulon Progo, telepon omahe (0274) 8210601, HP-ne 085228925070, kesenengane ngrungokake radhio. r "Murkane Ibu" s 41
Keli Ketulungan Budi Bibit Noviyanto SMK Negeri 2 Pengasih, Kulonprogo D Pak Yanto saiki katon beda banget yen disawang. Dheweke saiki katon sumringah. Beda banget tinimbang kahanane wolung taun kapungkur. Sapa ngira Pak Yanto sing saiki uripe sarwa kepenak, biyen iku uripe ngrekasa banget. Saben dina mung bisa ngelus dha- dha pratandha lara lapa. Yen Pak Yanto didhawuhi milih antarane banjir karo pacoban iki, panjenengane mesthi milih banjir. Amarga saking abote pacoban mau. Nanging, ora mung Pak Yanto lan sisih- ane kang ngrasakake pacoban iku. Tangga teparone uga melu urun ngrasakake. Kahanan iku kadadean saka pokale anake Pak Yanto, yaiku Agus, sing sekolah kelas loro ana ing Karanganyar. Polahe iku sing gawe susah wong tuwane sakloron. Ora jenjem karo pengarep-arepe wong tuwa. Pamite menyang sekolah, jebulane mung thethek ana ing ter- minal. Wayah bengi mung mblayang embuh ana ing endi lungane. Blas ora gelem sinau. Beja yen isih gelem mbukak buku, ndumuk buku wae ora. Bali- bali wis jam telu esuk. Kejaba iku, saben dheweke bali ana ing omahe wis sempoyongan amarga mabuk. Tumindak kaya mangkono iku kaya- kaya wis dadi panganane sadina- dinane. Tandang-tanduke Agus iku ora mung wong tuwa sakloron sing ngrasakake susah, nanging tangga teparone uga ora sreg karo polahe anak ontang-antinge Pak Yanto iku. Wis tau kadadean ing masyara- kat kono yen Agus keprenah konangan nyolong pitik duweke Pak RT. Saka pangakune, dheweke nglakoni iku mau amarga ora duwe dhuwit kanggo tuku omben-omben. Amarga wis nyandhu lan mer- 42 r Antologi Crita Cekak s
ga wis ora kuat yen ora ngombe. Amarga masyarakat kang wis ge- thing lan saking wis ora tahan, tangga teparone banjur padha ngge- bugi Agus. Saka bejane Agus, Pak RT aweh pangapura marang Agus. Nanging, tumindake Agus sing gawe susah wong akeh iku kaya ora ana enteke. Kayata nyilih handphone kancane, nanging ora dibalekake malah kepara didol. Tumindak ala sing diwiwiti ngang- go miras iku wis ora bisa diupakara, amarga watake wis bejat. Sana- jan mangkono, sing dadi wong tuwa tetep waspada. Wani cegah dha- har lawan guling. Isine tansah nenuwun marang Ngarsane Gusti Kang Maha Kuwasa supaya Agus, anake kuwi bisa diapura. Ing sa- banjure muga-muga diparingi pituduh sing njalari bocah iku mau eling marang tumindake sing kleru. Pak Yanto mung bisa pasrah merga wis kentekan cara piye anake bisa eling lan mareni tumindake kang kleru. Dikandhani kanthi alus lan kasar wis bola- bali. Nanging Agus dhewe yen dikandhani kaya mlebu kuping tengen, metu maneh saka kuping kiwa. Blas ora mam- pir ana ing pikirane. "Pak, aku njaluk dhuwite!" kandhane Agus marang Pak Yanto kanthi suara nyentak. "Arep digunakake kanggo apa le? Yen digunakake kanggo urus- an sekolah bakal tak wenehi, nanging yen mung kanggo mabuk- ma- bukan ora bakal dakwenehi!" wangsulane Pak Yanto. "Njuk ngapa Pak yen daknggo mabuk? Iku urusanku. Pokoke saiki Bapak arep menehi dhuwit apa ora? Yen ora aku arep minggat wae saka omah!" kandhane Agus. "Ya aja ngono ta, Le. Aja minggat saka omah ya! Ya, ya dak we- nehi dhuwit Le, nanging dakjaluk kowe aja minggat ya. Bapak mung duwe iki. Nanging iki keri dhewe bapak menehi dhuwit, sesuk ma- neh wis ora bakal tak wenehi yen kanggo mabuk." Sakwise diwenehi dhuwit, Agus banjur lunga klepat kaya angin. Pak Yanto mung bisa ngelus dhadha saka polahe anake. Wis ora bisa ngapa- ngapa maneh, mung bisa nuruti sing dadi kekarepane. "Muga- muga Gusti Allah paring hidayah kanggo anakku iki. Supaya bisa dadi anak sing bekti marang wong tuwa." Iku dongane Pak Yanto. "Sabar nggih Pak! Mugi- mugi Agus ndang diparingi eling me- nawa kabeh kelakuane iku ngrugekake awake dhewe." Sisihane Pak Yanto ngayem- ayemi Pak Yanto kang nandang kesusahan, sinambi netesake luh saka pojok netrane. r "Murkane Ibu" s 43
"Uwis Bu! Ayo saiki wis manjing Isyak, ayo awake dhewe sholat. Sakwise sholat awake dhewe nenyuwun marang Gusti Kang Maha Welas lan Asih supaya anake dhewe gek ndang diparingi eling. Muga-muga anake dhewe isa dadi bocah sing bisa gawe bungahe wong tuwa. Migunani kanggo keluarga, masyarakat, lan bangsa." pangajake Pak Yanto marang sisihane. Pak Yanto lan Bu Yanto banjur menyang sumur kanggo wudu. Sakwise iku sakloron banjur nindakake sholat isyak bareng. Kaya adat sabene, rampung sholat padha ndonga bareng muga anake eng- gal diparingi eling marang tumindake kang kleru. nalisir saka pau- geran. Kaya adate, jam rolas bengi mung ana wong loro ing omahe Pak Yanto. Agus durung mulih. Ora ngerti mbuh mulih apa ora. Ora beda kaya biasane, kira-kira jam telu esuk ana swara wong bukak lawang. Pak Yanto keprungu swara iku, nanging wis ora kaget. Na- mung nerusake anggone turu. Wis mangerti yen iku mesthi Agus sing lagi mulih. Pancen bener, Agus bali saka dolan. Sabanjure Agus mlebu kamar kanthi sempoyongan. Dheweke mabuk sakwise pesta miras karo kanca- kancane. Ora suwe Agus banjur turu ngorok. Ing sajrone turu Agus ngrasakake ana ing alam liya. "Tulung, tulung, tulung!" Agus mung bisa njaluk tulung. Na- nging ora ana kang bisa nulungi. Iki balesan kanggo wong kang duraka marang wong tuwa. Wong sing wani- wani nyeraki maksiat." Kandha- ne wong sing nganggo ageman sarwa putih. Ing kono Agus dikrang- keng. Sikile dipapakake ana ing kumpulane mawa. Dikongkon mangan beling. Kulite padha mlosoh amarga saking panase. Cangkeme su- wek-suwek kena landhepe beling. Banget larane. Kaya larane sewu pati dadi siji. Siksa iku saking suwene, kaya ora ana enteke. Agus mung bisa mbengok njaluk tulung amarga saking ora kuwate ngra- sakake siksa iku. "Haaaa...!" Agus tangi gregah. Ambegane ngos- ngosan. Atine dheg- dhegan saking bantere. Rupane pucet. Kaya wong sing sekarat, kari nunggu metune nyawa saka ragane. Pak Yanto lan sisihane keprungu suara jeritan iku. Sakloron banjur tangi lan banjur mlaku menyang kamare Agus. Ing kono weruh Agus kang lagi lungguh ana pinggire dhipan karo nyekeli sirahe. Agus katon bingung lan wedi. 44 r Antologi Crita Cekak s
"Gus, kowe iki ngapa le?" Pak Yanto takon marang Agus sinam- bi mlaku nyedhaki. Pak Yanto lan sisihane banjur lungguh ing saki- wa tengene Agus. Dheweke mung amem. Kahanan wengi iku dadi ening. Let sedhela, Agus ngguguk nangis. Luhe Agus bedhah. Ora kuwasa nangis, Agus banjur ngekep Bapak lan Ibune. "Uwis le, ana apa?" Bu Yanto takon marang Agus. "Pak, Bu! Kula nyuwun ngapunten. Dumugi wektu menika kula mung bisa gawe susah Bapak lan Ibu. Bisane mung ngentekake dhuwit kangge mabuk. Bu, Pak, wiwit wekdal menika kula janji badhe dados anak kang bekti kaliyan Bapak lan Ibu. Kula sampun tobat lan badhe damel bungahe wong tuwa." "Dhuh Gusti, matur nuwun Gusti! Panjenengan sampun paring hidayah kangge anak kula ingkang mahanani anak kula saged eling saking sedaya tumindake ingkang nalisir saking paugeran. Matur nuwun, dhuh Gusti!" Pak Yanto ngucap syukur sinambi netesake luh saka netrane. "Allahu Akbar, Allahu Akbar". Ora let suwe banjur keprugu suara adzan subuh. Pak Yanto ngajak anak lan bojone padha sholat jamaah. Luh kang netes ing pipi padha dilap. Banjur ngadeg saka papan peturon. Menyang sumur arep wudu. Sateruse mlebu kamar sing biasane digunakake kanggo sholat Pak Yanto lan garwane. "Allahu Akbar." Suara takbir miwiti sholat jamaah. Kahanane sepi saksuwene padha sholat. Sakwise sholat, Agus mung amem ana ing panggonane sholat. Bapakne ndhisiki ngadeg saka papan sholat, menyang sumur nimba banyu kanggo masak. Padha Pak Yanto, Bu Yanto uga wis ana ing pawon, arep masak kanggo sara- pan. Agus mikirake impene mau. "Apa sing ana ing impenku iki mau pratandha menawa aku duraka karo wong tuwa? Apa ya kaya ana ing impen iku sing bakal tak temoni ing alam langgeng mengko? Wah nggegirisi banget. Dhuh Gusti kula nyuwun pangapunten kagem sedaya lepat kula. Kula sampun tobat, Gusti." Iku sing dipikirake Agus. Ora kaya adat sabene, esuk- esuk Agus wis adus. Cepak-cepak kabeh kebutuhane kanggo sekolah. Kabeh dilebokake ana ing tas. Metu saka kamar, Agus katon beda banget. Klambi dilebokake kanthi rapi, rambute dijungkati, lan sunar mripate kang nandhakake dhe- weke siap ngudi ngelmu. r "Murkane Ibu" s 45
"Le, sarapan dhisik! Ibu wis masak." Bu Yanto nyeluk Agus. Metu saka pawon karo nggawa sega lan lawuhe. Sawise sarapan cumepak ing sandhuwure meja, banjur padha lungguh bareng. Sarapan bebarengan, katon rukun yen disawang. "Najan mung sega lawuh tempe goreng karo sambel tomat. Muga- muga bisa ngganjel weteng saksuwene kowe ana ing sekolahan." kandhane Pak Yanto. Jam sing gumantung ana ing sakdhuwure TV wis nuduhake jam setengah pitu. Agus banjur pamitan karo bapak lan ibune arep menyang ngudi ngelmu. Metu saka jeron omah, Agus wis kayadene artis kang mlebu desa. Tangga- tanggane padha sajak gumun merga nyawang Agus kang beda banget saka biasane. "Apa aku iki ora salah pandelengku ya. Kae sing lagi mlaku rak ya Agus ta? Mosok iya? Adat sabene wusanane ora temata, lha kok saiki jan rapi tenan." Iku sing dipikirake tanggane Pak Yanto sing lagi nyapu ana ing latar omahe. "Nuwunsewu, ndherek langkung Bu!" Agus takon marang tanggane sing lagi nyapu latar mau. Tanggane manthuk lan mung amem. Saking ora percayane karo kasunyatan iku. Semana uga kanca lan gurune ana ing sekolahan. Uga padha kaget. Ora percaya yen iku pancen Agus. Sakwise Agus mlebu kelas, kahanane dadi kaya kuburan. Sepi. Agus mung mikir yen iki pacoban supaya dheweke dadi luwih apik. Sanajan dhisike mung dinengake, nanging Agus tetep nuduh- ake yen dheweke wis eling. Wis dadi bocah sing apik. Sekolahe di- lakoni kanthi temenan. Wis ora tau lunga bengi maneh. Sinau te- menan supaya dadi bocah sing pinter. Usahane pancen ora sia- sia. Bijine ulangan apik- apik. Gurune padha kaget, nanging iku kasunyatane. Saiki Agus kalebu salah sa- wijine siswa kang pinter ing kelase. Ulangan Umum semester iki Agus dadi juara siji ana ing kelase. Kanca- kancane mundhak seneng ma- rang Agus. Prestasi iku mau terus dipertahanake. Tekane kelas telu, ing UNAS, dheweke dadi lulusan paling apik ana ing sekolahane. Amarga prestasine iku mau, Agus miih nerusake kuliah. Uni- versitas Negeri Yogyakarta dadi pilihane. Agus mlebu UNY tanpa tes. Kuliahe uga ora mbayar amarga entuk beasiswa saka Super- semar. Ana ing kuliahe, dheweke dadi mahasiswa teladan. Liyane iku uga dadi asisten dosen. 46 r Antologi Crita Cekak s
Patang taun kuliah wis rampung. Ora krasa, sesuk dheweke diwisudha. Wong tuwane sakloron diaturi tindak ana ing acara kasebut. Esuke, rasa seneng ngliputi atine Pak Yanto, Bu Yanto, lan Agus. Agus dinobatake dadi mahasiswa terbaik. Rasa syukur kaunjukake marang Gusti Ingkang Maha Kuwaos, kang wis paring kanugrahan iku. Saking senenge, kepara malah padha nangis. Dina iku pancen dina sing ora bakal kalalekake keluargane Pak Yanto. Rampung kuliah, Agus langsung golek kerja. Beja tenan, ana perusahaan kang nampa Agus. Dheweke kapapakake dadi karya- wan ana ing bagian keuangan. Suwe saya suwe, amarga kerjane sing mempeng, kursi Kepala Keuangan kawenehake kanggo dheweke. "Impenku dhek SMA biyen iku pituduh kanggo aku. Menawa urip iku mung sepisan. Urip iku ora kena sembrana, kudu digunak- ake kanggo usaha. Usaha supaya dina iki luwih apik tinimbang dina wingi, sesuk kudu luwih apik tinimbang saiki. Uga eling yen ing donya iki mung mampir ngombe. Isih ana alam kang langgeng." Iku sing ana ing ana ing pikirane Agus kang lagi teturon sakwise bali saka kerja. Semana uga Pak Yanto lan sisihane, ngrasakake kasil saka tandur- ane. Anane mung tansah ngunjukake syukur marang Gusti. *** Bibit Noviyanto, lair ing Kulon Progo, 17 November 1882, sekolahi ana SMK Negeri 2 Wates, Jalan K.R.T. Kertodiningrat, Margosari, Pengasih, telepon (0274) 773029, agama Islam, omahe ana ing Taruban Wetan, RT 28, RW 14, Tuksono, Sentolo, Kulon Progo, nduweni kesenengan nulis lan bal-balan. r "Murkane Ibu" s 47
Balesane Imam Sulton Nur Sidiq SMA Negeri 1 Kalibawang, Kulonprogo D Darma saiki uripe wis sarwa kepenak amarga uripe wis kagolong mulya, sugih, wis ora ngrasakake ngrekasa kaya mbiyen. Ananging, kanthi kahanan iku, Darma saiki nduweni kapribaden kang ora becik kang njalari dheweke ora disenengi karo tangga- teparone. Saben dinane Darma mung ana ngomah wae ora tau tandang gawe amarga dheweke wis duwe anak buah kang akeh. Pancen, Darma saiki dadi pengusaha material kang kasil, tokone wae ana ing ngendi-ngendi. Omah, mobil, montor, lan sandhangan. Kabeh wis sarwa apik, ora kaya biyen kang uripe kelunta-lunta. Sakwise Darma dadi wong kepenak, nanging saiki duwe kapri- baden kang ora becik, yaiku seneng umuk marang wong-wong. Dhe- weke umuk anggone sugih. Dina Jumat sore, Darma katon mubeng-mubeng ana desane nganggo montore kang gedhe, yaiku montor Harley Davidson. Ana ing dalan, Darma kepethuk karo tanggane. yaiku Tarjo kang lagi macul, banjur sakloron iku omong-omongan. "Gek apa kowe Tar? Wis sore ngene kok ya isih nang kebon. Mbok ya leren, lak yo wis mangsane turu?" Darma takon. "Ah, mboten napa-napa, niki sek dolanan pacul. Kados pundi ta Pak?" "Ya ora papa, aku mung takon wae. Aku gek mubeng-mubeng karo ndelok kahanane wong cilik kaya kowe kuwi. Kowe ki kok nda- dak nyambut gawe kaya ngono ta Tar? La mbok dadi wong ki sing 48 r Antologi Crita Cekak s
sugih kaya aku iki, saben sore mung mubeng-mubeng numpak montor. Saben dina mung karo ongkang-ongkang sikil, dhuwit wis mara dhewe!" Darma wis wiwit ngetokake umuke. "Tumrap kula nggih Pak, urip niku nggih kedah namung nrima Pak, mboten perlu sugih, sing penting urip kula niki sampun ayem, tentrem, lan ten ati seneng" wangsulane Tarjo. Ana ing batin Tarja omong, "wong iki umuke ora jamak-jamak kepriye sisuk tembe mburine? Dhuh Gusti paringana sabar!" "Ya wis Tar, aku arep neruske laku maneh, karo ndelok kaha- nan liyane." Darma banjur bablas bali neng ngomahe. Tekan omah, Darma njaluk digawekake teh panas marang bojo- ne. "Bune! Aku gawekna teh panas kang legi tur kenthel, nek ana ya karo adune!" Darma celuk-celuk marang bojone. "Ya Pak, mengko dhisik, dienteni, dakgawekake." wangsulane bojone. Ora let suwe, bojone metu karo nggawa wedang teg kang legi tur kenthel. "Njenengan ki saka ngendi ta Pakne? Sore ngene kok gek bali?" Bu Darma takon marang bojone. "Aku mung saka mubeng-mubeng kok Bu, karo ben tangga- tangga mangerti yen montorku ora ana sing duwe ana desa kene. Kejaba iku aku pengin ndelok kahanane wong-wong cilik kang uripe sarwa kesusahan. Untung awake dhewe iki dadi wong sugih, uripe kepenak, dadi wis ora ngrekasa maneh." "Ya aja ngono ta Pakne. Awake dhewe iki sugih ya mung ban- dha titipane Gusti. Awake dhewe dadi wong iku ora mesthi ana ing ndhuwur terus, kala mangsane dhewe sesuk bisa ana ing ngisor, kowe ki aja umuk ngono kuwi" Bu Darma ngelekake bojone supaya ora kebablasen anggone umuk. "Walah Bu, kowe ki ngerti apa? Haaa? Aku sugih ki merga usahaku uga Bu. Ngendi ana Gusti Allah ngenehi dhuwit iki kanthi ora nganggo usaha Bu?! Apa arep diudani dhuwit? La teneh geger! Kok malah padu. Wis, kene endi wedang tehe aku wis ngelak!" "Ya...iki Pakne gek ndang diunjuk, iki adune sisan didhahar!" Bu Darma menehake teh lan adune ana ngarepe Darma. Tanpa ndonga dhisik Darma langsung nyruput wedang the mau, ora ngewrti yen wedange mau panas banget.. r "Murkane Ibu" s 49
"Aduuuhhh...! Panas tenan ilatku kecanthang! Kowe ki piye ta Bune, gawe teh kok isih panas tenan!" bengoke Darma marang bojone. "Lha mau njenengan nyuwune sing panas. Ya kuwi salahmu, ngapa ngombe barang panas ora alon-alon!" "Kowe ki kok ya ana-ana wae ta Bune! Nek panas, ya ora kudu nyanthang ngene kiyi!" Darma rada nesu. Dina-dina sakteruse, Darma anggone umuk marang kasugih- ane ora ilang-ilang, malah saya ndadi. Ananging, dheweke uga ngra- sakake kaya-kaya ana kang ngganjel atine, nanging ora pati digagas. Dheweke ngrasakake ilate saya suwe ora bisa kanggo ngrasakake enake panganan. Satemene, iku balesane saka Gusti Allah amarga kelakuane kang ora becik. Ananging, dheweke uga ora rumangsa salah lan kleru marang saka pratingkahe. Dina Setu Kliwon, Darma ujug-ujug bengak-bengok nyeluk bojone. Dheweke rumangsa ilate nganeh-anehi. "Bune.....! Bune.....! Bune.....! Cepet renea. Tulung delokna ilatku iki, kok ora bisa tak nggo rerasan, ki napa!" "Ana apa...., coba kene tak deloke!" Bu Darma banjur ndelok lan ngiling-ilingi. Bu Darma kaget ndelok kahanan ilate bojone kang warnane ireng lan ngganda kang ora sedep. "Masya Allah...! Ilatmu Pak! Ilatmu, warnane ireng lan am- bune, ambune ora enak blas! Ayo pak ndang diobatke!" Bu Darma keweden tenan. "Ora usah diobatke, sesuk ya mari dhewe!" Suwe-suwe ilate Pak Darma saya mambu. Malem Selasa Kli- won ujug-ujug wae Pak Darma ora bisa omong. Dheweke mung isa mendelik-mendelik wae karo nggoceki gulune. Ilate ngetokake set kang akeh lan gedhe-gedhe. Bu Darma kaget lan nangis. "Pakne! Istighfar..., istighfar...! Kowe wis diparingi azab saka Gusti Allah Pakne!" Bu Darma mung isa nangis terus. Banjur tangga teparone padha teka marang omahe Pak Darma amarga krungu suara tangise Bu Darma. "Wonten napa Bu niki, kok njenengan nangis, Bu?" Tarjo takon marang Bu Darma. "Iki, ilate Pak Darma, saya ireng. Dheweke ora bisa omong lan mung bisa mendelik wae. Tulunga aku Tar! Ngapuranen dosane bojoku iki, Tar!" 50 r Antologi Crita Cekak s
"Masya Allah! Nggih Bu, kula ngapura yen menika saget mbi- yantu Pak Darma supados mantun!" Banjur kabeh tangga-teparone sing ana ing kono menehi panga- pura lan padha ndedonga muga-muga dosane Pak Darma bisa di- paringi pangapura dening Gusti Kang Maha Kuwasa. Kabeh nyu- wun muga-muga Pak Darma kaparingan mari lan sadhar marang salahe. Sawise padha ndedonga, ujug-ujug wae Pak Darma bisa mari lan bisa ngomong. Dheweke sabanjure njaluk pangapura marang wong-wong kang wis tau diumuki. "Tangga-teparoku kabeh. Aku njaluk pangapura marang salah- ku iki. Kok kayane aku iki wis ora ditakdirake urip neng alam donya iki. Bune, aku njaluk pangapura yen aku duwe salah ya Bune. Aku arepturu dhisik." Darma turu. Ananging ora turu, turune Pak Darma turu bablas, alias mati. Bu Darma mung bisa nangisi matine bojone. Dheweke ora bisa apa-apa maneh amarga iku wis takdire kang Maha Kuwasa. Sawise Darma mati, Bu Darma sithik-sithik lekas nyedhekah- ake bandhane. Amarga dheweke ngrasa yen bandhane iku, sate- mene dudu duweke, iku mung titipane Gusti Allah, kang kudu di dum-dumake marang sapa kang mbutuhake. *** Imam Sulton Nur Sidiq, lair rikala tanggal 4 Juni 1992, ing Kulon Progo, siswa SMA Negeri 1 Kalibawang, Ngipikrejo, Banjararum, Kalibawang, Kulon Progo, telepon 08882743989, agamane Islam, mapan ing Seba, Sidoharjo, Samigaluh, Kabupaten Kulonprogo. HP-ne 085295578078/081227540177, senengane voli. r "Murkane Ibu" s 51
Malem Selasa Kliwon Febri Antoro SMA Negeri 1 Lendah, Kulonprogo D Wiwit jam pitu esuk udane deres banget, dibarengi angin pisan. Mendhung isih kandel ireng ngendhanu ana ing tawang. Nganti jam enem sore udane uga durung mandheg. Pak Purba sajak katon kuciwa banget merga wis nyepakake barang mateng kanggo nyuguh wong melek mengko bengi. Udane isih deres, kahanan saya mundhak peteng lan sepi nyenyet, agawe mrinding ing githok. Swara gumrojoging kali ana mburi omah, kemrosak nggegerisi ati. Pak Purba katon wedi banget, mula banjur nutup lawang lan ora wani nyawang wit randhu sing ana ing kuburan Kobra kang angker. "Mas, wangune udane sewengi natas, lha mendhunge ketoke isih kandel." "Ayake ya ngono, Ned," wangsulane aras-arasen. "Yen ngono mengko mesti ora ana wong sing mrene?" "Mestine, lha udane isih kaya ngene je, saiki tak rasakake sepine kaya ngene, gek omahe cilik, ndhelik meneh. Mula kuwi, omah kaya ngene iki, kowe aja gelem ngenggoni." "Sabar dhisik Mas, aja banjur nesu. Coba pikiren nek omah iki yen aku tolak, gantine banjur endi." Pak Purba uga mangsuli, dhe- weke mung meneng. Dumadakan kaprungu swaraning manuk bence lan kolik ngganter. "Setan ki! Isih sore wae wis ana manuk keparat muni." "Lha wis unine ngono kepriye maneh Mas, kewan ya padha duwe nyawa lan ya butuh muni ta Mas." Pak Purba uga sedhih. "Lagi sepisan iki dheweke ngalami lelakon kang durung nate tinemu salawase urip" ngono grenengane Pak Purba mau. 52 r Antologi Crita Cekak s
"Wedi aku Mas," karo ngematke neng ngarepe ana wajik lan krasikan le menehi Bu Lurah. "Ya panganen kono, aku wis wareg." Joned anggone mangan wis telap-telep ora leren-leren. "E..., iya-iya. Aku lali. Dina iki rak malem Selasa Kliwon ta, Ned." "Nek Malem Selasa Kliwon, ana apa ta, Mas?" "Aku durung gawe sajen." "Lha sajen kanggo apa ta Mas?" "Dhapurmu! Sajen kanggo sing tunggu ana ing kali mburi omah kuwi, goblog!" wangsulane Pak Purba setengah nesu. "Nek ngono, sing cerak kali ki mung awake dhewe ta Mas, " karo mesem. "Kayata angin lesus ya Mas?" "Lambene waton muni, omong karo wong ndableg, wis embuh!" Bubar celathu Mas Purba banjur menyat. Lagi limang jangkah, mak jegagig. Bali, ora sida amarga mrindhing. Udane malah sansaya deres. "Udan keparat kok ora terang-terang!" "E..., Mas aja nesu sikik, saiki jamane mangsa rendheng, dadi- ne wis wajar nek udan deres." "Lambemu, rasah jembar-jembar!" "Walah trembelane, omah wis bocor iki mengko arep turu ngen- di, Mas? "Ya turu kene, yen bocor ya dibenakke dhisik." Udan uga durung terang, wayahe wis jam sanga bengi. Joned dikongkon karo mas Mas Purba mbenerake gendheng. Si Joned lang- sung munggah, dheweke ora kuwat banjur si Joned makgentawil, tiba natab bebatur mburi sing cerak kuburan. Dheweke tiba lan mbe- ngok neng kono mau. Mas Purba uga ora mikir dheweke mung nga- dheg njejer kaya reca. Swarane kaya Joned tiba. Dheweke isih bisa cengengesan. Na- nging, Joned mau kaget, ana barang sing ditamatake. Jebule sing ditamatake mau yaiku roh mayite si Siti. Terus si Joned mau mlayu ra karu-karuan. Dheweke pas mlayu tabrakan karo Mas Purba. Wong loro padha nyekekar kabeh. "Trembelane! Mripate ora melek" guneme tansah nesu. "Aja nesu Mas! Coba saiki tamatna bebatur kana kae, apa bener kae wong apa dudu?" r "Murkane Ibu" s 53
Mas Purba uga namatake bebatur kuwi mau, nalika namatake awake Mas Purba banjur dhredheg santer banget. Kamangka wektu kuwi udane isih durung terang, udane malah tansaya deres, banyu uga uwis kebak lan lampune mati. "Adhuh malah mati lampu! Semprul! Aku lagi pisan iki Ned nemoni lelakon sing sereme kaya ngene iki." Joned uga isih ngrasakke lara, awake uga isih dhredeg wedi. Tangane isih dicekeli kenceng. Sakploke Joned lara, ana Pak Lurah lan Pak Sura takon karo Joned. Si Joned tansah njawab kanthi bener. "Dhik Joned, mau kedadeyane piye?" pitakone Pak Lurah. "Anu Pak, wau kula kalih Mas Purba mbenakke gendheng ingkang sampun mlorot, terus kula mboten kuat, kula terus tiba ing plataran bebatur mburi omah celak kuburan iku Pak?" "O..., ngono ta kadadeyane." "O..., sing bebatur cerak kuburan iku rak angker ta Pak Lurah?" pitakone Pak Sura. "Lha, saiki tak critani, mbiyen bebatur cerak kuburan kae tepake kanggo niba Siti, terus dheweke wis ora ketulungan maneh, dheweke mati kanthi raine rusak amarga gejedher saka lan bebatur iku." Sakwise ngerti ngono, Pak Sura lan Joned uga Mas Purba mung meneng. Dheweke kaget lan wedi, tansah dheg-dhegan. Banyu uga wis mili ing kali. Kaline wis arep mbludag. Mas Purba lan Joned ketir- ketir, mbrengut lan ngalamun mikirake supaya udane cepet terang. "Mas, udane kok durung terang-terang ya, Mas?" "Ho-oh ki rasah padha nyalahake, kahanan kayangene iki uga didadekake pitutur kang apik wae" wangsulane Pak Sura. Sakwise iku Joned lunga tanpa pamit. Digoleki menyang sumur sepi, pawon uga sepi banjur menyang pakebonan uga sepi. Mas Purba uga arep muring maneh, dikira Joned lunga tanpa pamit ninggal dheweke. Terus Mas Purba nerusake mlaku dumadakan banjur ka- prungu sambate Joned njaluk tulung. Mas Purba banjur nilingake swara mau pinangkane saka endi. Bareng ditilingake swarane mau seka perangan kali sing njuleg. "Cah kurang ajar, dolanan wae ana neng kali, mentas!" mbe- ngoke Mas Purba. "Tulung...! Tulung...! Aku ditulungi Mas, cepet!" "Lha kae ki ngapa ana ing kali iki?" "Ya aku tulungi sik, engko uga tak critani." 54 r Antologi Crita Cekak s
Nanging kaya ngapa kagete bareng nginguk ana ngisor, weruh Joned temangsang ana lowahan bambing karo mbengok-mbengok njuluk tulung. Mas Purba bali uga njupuk tambang kanggo nulungi Joned. Wektu kuwi udane ra karuan, angine gedhe kayata arep ana banjir kang gedhe. Tambang iku diuncalake mudhun, sing ndhuwur di- gubetake uwit. Kanthi ngrekasa Joned bisa munggah, ambegane uga menggeh-menggeh ra karuan. Bejane Joned wis bisa munggah. Dheweke wis kapok ora arep mlaku-mlaku meneh neng kali. "Mula nek dolan ki sing patut ta Ned?" "Lha kula niku sampun benere, aja waton nyalahake nek ana kaya ngene iki dirembug sik." "Lho sing bener kepriye ta?" "Ngene lho Mas. Bener kandhamu mau bengi, awake dhewe ki kudu lunga seka omah kene. Pancen omah iki nggawe cilakane awake dhewe lan kebak sing jenenge setan lan lelembut. Saiki aku wis ngandel, buktine wis ana, mau bengi aku rak turu karo njenengan ta Mas?" "Iya bener." "Lha ya kuwi, ngerti-ngerti aku wis tangi ana ing barak kana, kanthi ora dingerteni ngalihku. Saiki wis cetha omah iki pancen omah setan, omah sing angker lan gawat temenan. Mula ayo gek padha mlebu omah enggal tata-tata." Bareng wis rampung banjur enggal- enggal ninggalake omah iki, dikancing rapet. Niyate wong loro arep nemoni Pak Lurah, awit rumangsa digawe dolanan. Sakwise Joned omong ngono, wong loro kuwi metu saka omah. Lan tanpa disadari omah kuwi mau ngerti-ngerti ilang lan kebak banyu. Uga si Joned lan mas Purba ora betah urip neng kono. Banjur dheweke nemoni Pak Lurah terus golek omah sing liyane. *** Febri Antoro, lair ing Bantul, 25 Februari 1991, sekolah ing SMA Negeri 1 Lendah, Jaatirejo, Lendah, Kulon Progo, telepon (0274) 7102507, agamane Islam, omahe ana ing Puron, Trimurti, Srandakan, Bantul, HP-ne 081904500846, kesenengane nulis lan tenis. r "Murkane Ibu" s 55
Yanti Kuswandari SMA N 1 Galur, Kulon Progo D Lagi sesasi anggonku kenal Yanti, yaiku kawit Yanti dadi murid anyar ana ing sekolahanku. Yanti bocah kang lembah manah, kebak ing tata karma lan sugih esem. Ya kuwi kang daksenengi saka Yanti. Kejaba iku, dheweke pinter lan kerep mbiyantu aku ngajari ngilmu pelajaran itung-itungan kang kawit biyen paling aku ora bisa. Wektu sesasi mau wis cukup kanggo aku kenal luwih adoh babagan uripe Yanti, semono uga suwalike. Mula, prasaja wae yen aku lan dhe- weke sing padha-padha easy going bisa cepet raket. Yanti iku asale saka Kutha Kembang utawa Bandung, dheweke lan ibune pindhah ing kutha Gudheg iki amarga keluwargane kang broken home. Aku dhewe ora beda karo Yanti, dadi korbane wong tuwa sing mung mikirake wudele dhewe. Mbok menawa babagan iki kang bisa nambah raketing kekancananku karo Yanti, amarga padha- padha ngrasakake lara lan susahing dadi kurban ke-egois-ane wong tuwa. Apa maneh yen nganti diece kanca lan tangga teparo. Ati rasa- ne kaya diiris peso kang landhep, perih ora mari-mari. Nanging kawit kenal karo Yanti aku wis ora preduli maneh apa kang diomongake wong liya babagan aku lan kulawargaku. Aku ora perlu duwe rasa isin, ora perlu lara ati, amarga aku ya aku, awakmu ya awakmu. Durung mesthi wadi kang ana ing kulawarga iku ora bakal ana ing kulawarga liyane. Mung wong kang pikirane cekak wae kang bakal mikir kaya mangkono. Lan durung mesthi uga uripe wong liya iku luwih mulya saka uripku. 56 r Antologi Crita Cekak s
Saiki saben dina aku ngampiri Yanti yen arep menyang seko- lah. Omahku lan omahe lumayan cedhak lan sakjurusan tumuju seko- lah. Ing sekolah, aku uga sebangku karo Yanti. Uripku seneng bisa tepung marang Yanti kang menehi semangat lan makna hidup anyar ing awakku. Dina iki, tak rasakake Yanti rada aneh. Dheweke kaya ngendha saka aku. Wektu istirahat, takajak jajan ing kantin ora gelem. Banjur lunga ora ngomong babar blas. Arep tak tututi, aku ora kepenak, trima takenteni wae ing kelas. Sapa ngerti ora suwe utawa mung are neng kolah. Nanging nganti suwe Yanti ora bali ing kelas nganti bel istirahat entek. Kancaku, Laila, mlayu-mlayu marani aku. "Na, Yanti Na!" bengok-bengok. "Yanti? Ngapa Yanti?" pitakonku kanthi ati sajak ora kepenak. "Yanti saiki ing UKS, mau semaput," jawabane Laila. "Apa?" setengah aku ora percaya. Aku ora preduli Pak Guru wis mlebu kelas, aku banjur mlayu wae banter tumuju ing UKS. Yanti wis kaya mayit urip. Raine pucet banget. Taktunggoni Yanti nganti sadhar. Sawise sadhar, dheweke mung mesem karo aku. Telung dina yanti ora mlebu sekolah. Dina-dinaku sepi rikala Yanti ora mlebu sekolah. Aku seneng banget weruh Yanti mlebu sekolah dina iki. Yanti wis balik maneh, kaya biasane nanging dheweke ora gelem ngaku yen sitakoni duwe penyakit apa kok wingi nganti semaput. Jawab- ane mesthi ngawur. Ngakune wingi dhewekke mung ethok-ethok semaput supaya bisa turu. Dikirane aku percaya kamangka sethithik wae aku ora percaya senajan aku ngerti Yanti ora tau ngapusi. Meneng-meneng aku nyetitekake apa kang sebenere dipendhem Yanti. Nganti seminggu sawise aku ngerti saka ibune Yanti, menawa Yanti lara kanker otak stadium akhir. Yanti ora gelem digawa ing rumah sakit amarga dheweke ngrumangsani yen penyakite iku ora bakal bisa mari. Ngrumangsani uga yen tabungane ibune wis entek kanggo ngobati penyakite. Ibune nganti mrebes mili anggone crita marang aku. Sawise rampung crita, njaluk tulung aku meksa Yanti supaya gelem melu kemoterapi. Sanajan wis ora ana pangarep-arep bisa mari. Nanging saora-orane wis ngupaya. Entek-entekane, Yanti gelem nglakoni terapi sawise tak peksa karo ibune. Anggonku menehi semangat Yanti ora entek-entek. r "Murkane Ibu" s 57
Nganti aku melu potong buthak amarga Yanti ya buthak, merga kemo- terapi mau. Mung cara kuwi kang takbisani kanggo nyemangati Yanti, lha kepriye maneh, yen arep biyantu biaya pengobatane, aku ora sanggup amarga aku wong mlarat. Awake dhewe mung bisa ngupaya nanging Ingkang Kuwasa kang nemtokake. Yanti banjur koma limang sasi nganti entek-en- tekane ditimbali Sang Khaliq. Yanti, saumpama Kang Maha Kuwasa ngijinake awake dhewe tetep bisa ngukir endahing kekancan kang sejati, mbok menawa ati iki ora bakal susah. Awakmu kang ngajarake ngelmu urip kang migu- nani banget kanggo aku. Sanajan saiki awakmu ora bisa ngancani aku maneh ing alam donya, nanging aku ora bakal nglalekake awak- mu.... Nganti pati nekani aku, aku ora bakal lali lan aku kepingin bisa ketemu marang sliramu. ** Kuswandari, SMA N 1 Galur, Kulon Progo 58 r Antologi Crita Cekak s
Anggonku Ngenteni Anis Safitri SMA Negeri 1 Galur, Kulon Progo D Isih kaya wingi-wingi, anggonku mlaku ora ana tujuwane. Ora takrasakke sayahe sikil lan lungkrahe awakku. Tekan pelabuhan tibane lakuku. Mung isa tak angen-angen, nanging ora tahu dadi nyata. "Ana kapal saka Sumatra!" bengokane bocah, kanthi seneng lan mlayu-mlayu. Ora sranta anggonku mlaku katatih-tatih tumuju ana tekane swara. Atiku bungah, sing ana neng angen-angenku Mas Tono bali, lan arep njupuk aku, netepi janjine, yen arep nglamar aku, sawise isa kerja lan bali anggone golek kabegjan. "Nur," ngono celuke wong neng buriku sing sok gawe buyar angen-angenku. "O ..., alah, Simbok! Ngagetke wae lo ...." kandhaku rada jeng- kel. "Wis setaun anggonmu ngenteni, ora ana kabar, lho Nduk. Simbok mesakake lakumu mung ngono wae. Uga maneh kowe mung lagi sesasi kenal karo Tono, kok banjur percaya wae marang Tono. Apa kowe yakin?" ngono kuwi kandhane simbok saben weruh aku ngalamun. "Mbok, aku ngenteni iku ana kang tak enteni lho! mbok aja ngge- lan-nggelani to ...! Aku dadi susah." kandhaku karo ngampet anggon- ku nangis. Ora isa ngapa-ngapa maneh aku. Aku mlayu saka anggone simbok ngadeg. Ora ngerti arep menyang ngendi. Pancen bener kandhane simbok, Mas Tono iku lagi wae tak kenal, nanging aku r "Murkane Ibu" s 59
tresna banget marang dheweke. Mas Tono uga tresna marang aku, wis nglamar maneh, marang Bapakku. Sakwise Mas Tono pamit menyang Sumatra, kandhane arep tilik Pak Dhe, lan arep golek ragat kanggo rabi mengko. Wis meh setaun lungane Mas Tono ora ana layang lan kabar kang ngandhakake kahanane Mas Tono. Aku mung tansah ngenteni kanthi sabar lan sabar. Kelingan telung sasi kepungkur, aku arep dilamar Mas Joko, tanggaku sing pancen ora kurang apa-apa. Wis bagus, apik, wong duwe maneh. Nanging, kanthi ati kang abot aku nolak, tresnaku mung kanggo Mas Tono, lan janjine marang aku. Wayahe wis katon peteng, aku bali menyang ngomah ngenteni dina sesuk. Mung ngono iki lakuku. Esuk sak durunge ana wong tangi aku wis mlayu menyang pelabuhan kanthi gedhene pangarep- arep. Mbok menawa ana kabar utawa baline Mas Tono. Yen wis sore aku bali kanthi rontoging pangarep-arepku. Saben dina mang- kono kuwi lakuku, nganti bocah-bocah ana pelabuhan nyeluk aku "Nyai Tunggu." Iki dina Minggu, aku kawanen menyang pelabuhan, lagi wae arep mbukak lawang, ana tamu. "Oh ..., Pak Dhukuh, mangga Pak! Wonten menapa Pak?" "Ngene lho Ndhuk, ana layang saka Sumatra ...." durung rampung anggone Pak Dhukuh ngendika, layang iku langsung tak jaluk, tak gawa ana ing kamar, aku bungah banget, iki layang saka Mas Tono, genea Mas Tono isih eling karo aku. Layang langsung tak bukak. Tak waca ngati-ati. "Kanggo Adhiku Nuri, Dhik, aku Mbak Lastri, kabarku apik-apik wae! La piye kabar ing kono? Bapak-Simbok waras to? Aku kangen ...." Aku gela banget, nanging tetep tak terusake anggonku maca. "Mbak Lastri arep bali menyang Semarang, Dhik, saiki aku wis duwe calon bojo jenenge Mas Adit saka Bandung. Entenana tekaku sesuk Senin". Aku dadi bungah krungu kandhane Mbak Lastri, isine pancen singkat. Aku matur marang bapak lan simbok. Mbak Lastri wis telung taun kerja ana Sumatra. Gajine lumayan kanggo nutupi kabutuhane kulawarga. Mbak Lastri iku sing golek pangan sawise bapakku lara stroke amarga darah tinggi. Mbak Lastri bali menyang Semarang menawa dina riyaya lan menawa 60 r Antologi Crita Cekak s
wis kangen marang bapak lan simbok. Aku matur nuwun banget karo Mbak Lastri, lantaran bisa ngrampungake SMA-ku, lantaran dibiyayani Mbak Lastri. Sesuk mbak ayu sing tak tresnani bakal bali karo calon bojone meneh. Kanggo ngenteni tekane Mbak Lastri lan calon bojone, wong tuwaku nganakake syukuran, tangga teparo padha diaturi rawuh. Wusana sing ditunggu-tunggu teka. Mabak Lastri lan .... Lha, sapa ta iku, calone, pa? Tak ulurake tanganku marang calon bojone Mbak Lastri, aku ngenteni anggone dheweke nyebut jenenge. "Adit, aku calon bojone ...." ora ngantek rampung anggone dheweke omong. "Apa wis lali marang aku?" kandhaku ing atiku. "Lho kenapa ta Dhik?" Apa ora seneng karo calon bojoku ...?" kandhane Mbak Lastri sedih, lantaran weruh aku matung. Sakwetara aku ora bisa jawab. "O... ora ngono, Mbak, aku seneng, mathuk marang calon bojo- mu, sapa ta mau jenenge, Mas Tono?" anggonku takon tak lirihake. "Mas Adit. A...d...i...t...." Mbak Lastri ngeja kanthi cetha. Aku ora isa ngomong apa-apa maneh, atiku lebur dadi awu. Aku ngadeg kaya cagak listrik. Kaya wong keblebeg ing banyu. Bapak lans wis lali rupane Mas Tono. Mas Adit saiki beda, gondrong lan kumisen. Nanging aku ora bakal lali rupane Mas Tono. Mas Tono, yaiku Mas Adit kang dadi calone Mbak Lastri. Kanthi bungahing Mbak Lastri tak ikhlasake Mas Tono lan tresnaku keli ana segara, ilang ora bakal bali. Kang ana saiki Mas Adit utawa Mas Tono iku calon kakang ipeku. Aku trima ngalah. *** Anis Saritri, lair rikala tanggal 14 April 1992, ing Kulon Progo, sekolahe ana SMA Gegeri 1 Galaur, Tirtorahayu, Galur, Kulon Progo, agamane Islam, omahe Bapanagan, Karangsewu, Galur, Kulon Progo, kesenengane maca. r "Murkane Ibu" s 61
Motor Nggegirisi Jatiningrum SMA Negeri 1 Girimulyo, Kulonprogo D Ing jaman saiki alat-alat wis padha canggih. Alat-alat iku bisa di gunakake kanggo kabutuhan padinan. Nanging, ana ing wektu iki alat-alat iku pungkasane nuwuhake wutahing getih. Bisa gawe nggegirisi marang sapa wae. Mula, sajroning nindakake pakaryan kudu tansah setiti lan ngati-ati. Alat-alat wis padha canggih amarga piyayine uga wis akeh sing pinter. Gawe montor wae bisa mabur ing awang-awang. Mesthi wae ubarampe kanggo gawe migunakake alat-alat kang pinilih. Ora mokal maneh menawa jaman biyen wis ana montor mabur kanggo peperangan. Montor mabur kuwi ing jaman biyen mung kanggo para pejabat lan piyayi-piyayi manca negara. Kita, dadi warga Indonesia kudu duweni rasa seneng amarga bangsa Indonesia ana sing bisa gawe montor mabur, yaiku Pak Habi- bie, kang bisa kanggo mbantu kabutuhan padinan. Saben isuk sadurunge menyang sekolah Satiti lan Satata sara- pan luwih dhisik. "E... ngomong-ngomong, isuk-isuk ngene, adate Simbah Brin- dhil yen lagi sarapan tindak panggonanku mesthi nganggo rengeng- rengeng." Ngono ujare Satiti. Ora suwe, sawise Satiti rampung anggone omongan, banjur krungu ngendikane Simbah Brindhil. "Durung menyang sekolah Nduk, Le?" pitakone Mbah Brindhil. "Dereng Mbah, sekedhap malih. Mangga dhahar rumiyin Mbah. Kula kalih adhik ajeng sekolah." wangsulani Satiti. 62 r Antologi Crita Cekak s
Satiti lan Satata pamit menyang sekolah. Nanging ora lali padha sungkem marang bapak lan ibune, sadurunge menyang. Bapak lan ibune uga maringi donga pangestu lan ngendika marang anake sak- loron. "Padha sing tekun lan tememen anggone sinau supaya bisa nggayuh gegayuhanmu." "Ngestokaken Pak, Bu, donga pangestunipun ingkang kula antu-antu," wangsulane Satiti lan Satata. Bareng wis pamit, Satiti lan Satata diterake bapakne anggone menyang sekolah. Anggone menyang sekolah jam 06.30 wib., tekan sekolahan jam 07.00 wib. Satata anggone tekan sekolahan luwih dhisik tinimbang Satiti. Amarga sekolahane Satiti luwih adoh. Satiti lan Satata anggone mulih sekolah bareng jam 14.00 wib. padha dipethuk bapakne. Ora lali Satiti lan Satata bareng wis ganti klambi padha salat Dhuhur, banjur maem. Simbah Brindhil uga wis dhisik anggone dhahar ana ing omahe Satiti. Adat saben sabubare dhahar siyang, Simbah Brindhil nyuwun disetelake TV. Pas disetelake TV acarane warta berita. Karemenane Simbah Brindhil mirsani Patroli lan Sergap. Nanging, amarga wektu wis jam 14.30 wib mula acara kuwi wis rampung. Banjur Satiti nggo- lekake berita ing Magetan, Jawa Timur, yaiku berita mnotor mabur Hercules sing tiba ing sawah. Simbah Brindhil mendel mawon, lajeng ngendika sawise tekan nyiarake penumpang sing mati. "Tobat-tobat Soto Babat." Satiti kaget krungu tembunge Simbah Brindhil. Satiti banjur nyu- wun pirsa marang Simbah. "Simbah kok ngendika tobat-tobat, ta Mbah, kok mboten innalillahi?" "Ha wong motor mabur tiba ndadak ngresiki gendheng omahe wong Magetan, banjur akeh sing mati." ngendikane Simbah Brindhil. "Lha kok mboten maos innalillahi, Mbah, kok malah tobat-tobat soto babat. Niku namine alangan Mbah. Ngendikane Simbah tobat punika tegese kedah ngatos-atos ugi waspada, ngaten ta Mbah?" pitakone Satiti. "Geneya ngerti," ngendikane Simbah Brindhil. "Namung kinten-kinten kemawon kok, Mbah." "Ya ora apa-apa, sing penting kowe bisa nganggit karepku. Coba wis gatekna, biyen wis ana air-air apa kae alangan. Liyane air- r "Murkane Ibu" s 63
air kuwi mau, ana montor mabur mlebu jurang. Ana maneh montor mabur wis tekan omahe utawa panggonane mudhun, rodhane ge- gejlik dalan, lan liya-liyane." Mbah Brindhil njlentrehake nan kada- deyan montor mabur sing alangan. "Niku sanes air-air Mbah, namine montor mabur Adam Air." Satiti nerangake marang Mbah Brindhil. "Lha iya. Nanging rak ya nggegirisi jenenge." wangsulane. "Punapa malih kahanane montor mabur anggene alangan dados- aken kathah sing nandang sedhih, amargi kathah ingkang kecalan salah satunggaling keluwarganipun ugi kathah ingkang nandhang kacilakan." Sambunge Satiti. "Kok ana maneh montor Cules, mabur ngenani gendheng omahe sadulur Magetan, sadurunge montor tiba banjur kobong." "Niku namine Hercules, Mbah. Miturut ngendikane bapak sing omahe kasamber montor mabur niku, saderengipun montor mabur dhawah sampun wonten swanten gembludhug. Kang dados tengara kados ingkang sampun kedadosan wingi, nggih menika montor mabur Hercules dhawah ingkang ngangkut tiyang kathah. Ingkang ndadosaken korban ingkang kathah ugi." Ngono Satiti nerangake marang Mbah Brindhil. Sing dikarepake Simbah Brindhil, anggone nglakokake montor- montor kuwi padha sing ngati-ati. Aja lali sadurunge nindakake ayahane nagara apike luwih dhisik diteliti ubarampene, dadi ora nguciwani ora was lan sumelang. Montor mabur mono, ing awang-awang ora akeh montor- mon- tor sing padha pating sliwer. Mung mligi, ananging sing kudu luwih waspada yaiku anggone nglakokake montor ing awang-awang tan- sah ngati-ati, ora lali dongane, amrih slamet anggone makarya. "Mula ana lelagone Satiti, rungokna!" ngendikane Simbah Brin- dhil. "Inggih Mbah, kula mirengke." wangsulane Satiti. Del, ndedel kae muluk Wah layangane warna- warna Wah aku gumun Kaya kupu lan satelit Prabu Karna polah kinjeng 64 r Antologi Crita Cekak s
Kae montore mabur Jejer jaran sembrani Del, ndedel kae muluk Wah layangane warna -warna Bareng wae dimen awet Ora pedhot benange "Lelagon niku tegese punapa, Mbah?" pitakone Satiti. "Kurang luwihe ngene ya, Ti." Simbah Brindhil miwiti ngendika. "Menawa del ndedel kae muluk tegese munggah sithik mbaka sithik mumbul padha wae montor mabur sing arep mangkat munggah. Wah layangane warna- warna yaiku wujude layangan sing lagi diundha ana ing awang-awang warna -warna. Wah aku gumun tegese aku gu- mun marang layangan sing warna-warna bisa diundha ana ing awang- awang. Mula montor wae bisa mabur." "Menawi kados kupu lan satelit punika punapa, Mbah?" Satiti nyelani takon. "Kaya kupu lan satelit iku kaya kupu sing lagi padha mabur ing awang-awang, menawa satelit ing wayah wengi bisa madhangi jagad." "Mbah menawi Prabu Karna polah kinjeng niku punapa tegese?" pitakone Satiti. "Prabu Karna polah kinjeng kuwi diumpamakake sopir montor mabur anggone polah, nyetir kanthi ngati-ati. Kae montore mabur yaiku montor sing mabur kang lagi nindakake ayahane saka nagara siji lan sijine. Jejer jaran senbrani tegese amarga montor bisa mabur dhu- wur ing awang-awang. Wah layangane warna-warna iku layangane warna-warna wujude." "Lajeng, menawi lagon ingkang bareng wae dimen awet, tegese punapa, Mbah?" "Bareng wae dimen awet tegese ngati-ati wae lan waspada kare- ben awet. Ora pedhot benange iku kareben ora ana kadadean sing ora dika- repake. Iku kurang luwihe ngono kuwi, tegese lalagon mau." ngen- dikane Simbah Brindhil. Satiti anggone ngrungokake nganti mlongo. r "Murkane Ibu" s 65
"Mbah, kula nyuwun pirsa malih. Simbah kok saget rumiyin sekolahe inggil nggih, Mbah? " pitakone Satiti. "Ah, kowe kuwi kok ngguyokake anggonmu takon." Simbah Brindhil namung gemujeng kemawon. Sabanjure Simbah Brindhil ngendika "Montor-montor kuwi mlaku ana ing ratan utawa dalan -dalan. Kuwi montor kok bisa mabur. E..., iya saiki jaman wis canggih katurutan padha pinter. Nanging arepa jaman wis canggih uga kudu sing ngati-ati anggone padha nindakake ayahan." "Punika pancen leres, Mbah." Satiti nyarujuki. Amarga wektu wis sore lan beritane uga wis rampung, Simbah Brindhil banjur kundur. *** Jatiningrum, lair ing Kulon Progo, 17 Desember 1991, sekolah ing SMA Negegri 1 Girimulyo, Giripurwo, Girimulyo, Kulon Progo, telepon sekolah (0274) 7497440agamane Islam, omahe ana Karanggede, Jatimulyo, Girimulyo, Kulon Progo, HP-ne 087838272034, senengane maca buku. 66 r Antologi Crita Cekak s
Klambi Anyar Dwika Ningrum SMA Negeri 1 Sentolo, Kulonprogo D Awan kuwi, aku babar pisan ora duwe pikiran yen bakal nemahi prakara kang ngisin-isinake. Bubaran sekolah aku banjur me- nyang ing Jogja arep nonton pameran fotografi. Sakwise metu saka Ramai tuku klambi ulatku isih tansah njaprut. Atine sedih! Jan-jane yen wong nembe wae tuku klambi lak ya atine seneng, lan ya ana sing saking senenge nganti njingkrak-njingkrak polah ora karuwan lan ya ana uga sing pengin saben dina nganggo klambi anyar kuwi. Nganti wegah ganti klambi, dikumbah eman banget. Ewa semana, atiku tetep ora bisa sumringah sakwise aku tuku klambi kuwi, banjur langsung tak enggo. Amarga bapakku pirsa polatanku kang njabrut kaya mangkono kuwi, banjur bapakku ndangu aku "Ana apa ta ndhuk? Tak sawang-sawang ket mau kok raimu isih peteng, ora bisa mesem ing sakiwa tengene wong kang padha pating sliti?" "Boten wonten menapa-menapa Pak." wangsulane Asih marang bapakke (isih ndhingkluk amarga isin yen bapakke mirsani anggone Asih njabrut). "Ora ndhuk, jane apa, matura marang Bapak." "Mekaten Pak, menapa nggih wangun yen kula ngangge klambi enggal menika. Ananging ngandhapipun kok rok seragam sekolah?" "Lho, ya wangun wae no, wernane ya wis serasi ngono. Kena apa kok awakmu tansah nggrundel nganggo klambi kuwi?" "Boten PD kemawon Pak, sakjane kok kirang mecing." r "Murkane Ibu" s 67
"Ealah Ndhuk, bocah jaman sak iki senengane kok niru artis- artis ing TV, kayata Luna Maya, Aura Kasih, Agnes Monica, lan sa- panunggalane. Lha wong klambi durung nganti rampung anggone njahit, kok wis padha dingo. Lak ya kurang wangun disawang." "Nggih sak boten-botene dipun pundhutaken malih rok utawi clana ingkang langkung serasi kaliyan klambi menika." "Ndhuk, prihatina dhisik ya, Bapak lagi bisa numbaske klambi, sisuk yen Bapak ana rejeki njaluk apa wae tak tukokke. Bapak njaluk, menawa apa sing kok pengini durung bisa keturutan. Dongakna Bapak aleh rejeki sing akeh ya Nduk...." "Inggih Pak, nyuwun pangapunten menawi kula taksih ngeyel nyuwun werni-werni. Mugiyo Bapak pikantuk rejeki ingkang ka- thah, melimpah ruah, halal, barokah." Asih mung meneng wae ora bisa mangsuli lan nanggapi apa sing dingendikake Bapake. "Iyo, ndhuk. Wis-wis, ayo gek ndang mangkat menyang gedhung kesenian, ket mau ning pikiran kok malah mung padu. Ora wangun didelok wong liya." "Inggih ndherek kemawon Pak, menawi sampun badhe budhal sak menika nggih mangga." Ing sajroning dalan, Asih tansah ngangen-angen. Kepiye yen mengko sakwise tekan kana, banjur wong-wong padha pating plongo ngawasake Asih sing nganggo klambi anyar anangging ngisor rok sekolah? Ora let suwe asih lan bapake tekan kedung kesenian amarga arep nonton pameran tunggal fotografi kagungane Pak Suja'i Karta- sasmita. Bapake asih ngendika yen sakiki wis tekan nggone awake dhewe arep nonton pameran. "Inggih Pak." jawabe Asih. Asih lan bapake banjur mlebu marang jedung. Ing kana akeh foto-foto kagungane Pak Suja'i kang dipigura banjur digantung ngang- go senar. Akeh para seniman lan wartawan sing padha rawuh. Asih rada mindher campur isin, amarga wong-wong sing padha nonton pameran. Kok tenan..., padha pating plongo. Aja-aja apa sing ana ing angen-angene Asih ing ndalan mau dadi kasunyatan. Asih mung tansah ndhempel papakke. Ora wani mlaku dhewe. Nalika Asih nyawang sakiwa tengene dhewekke, kok teka-teka ana wong kang nyawang Asih saka dlamakan sikil nganti pucuking rambut paling ndhuwur, banjur ngguyu, Hahahahahahaha...! 68 r Antologi Crita Cekak s
Ing atiku, aku mung bisa ngucap "Sabar..., Sabar.... Jane aku yo isin banget. Lha kepiye ora isin, aku wis ana ing antarane para seniman-seniman sing klambine padha mecing tur ya gaul-gaul. Ora kaya...?" "Asih...!" timbalane Bapak marang aku sinambi didemek pun- dhaku. "Nggih Pak." Banjur aku ngetutke ana ing mburine. Aku ngrasa yen aku kok ndesa dhewe anggone nganggo klambi, beda karo liya-liyane. Ananging aku kudu sukur marang Gusti, lantaran nonton pameran aku duwe klambi anyar. Sakwise aku mubeng-mubeng karo bapak, aku banjur mulih karo bapakku. Atiku rasane lega, amarga aku wis ora dadi tontonan kanggo wong liya. *** Dwika Ningrum, lair rikala tanggal 4 Oktober 1992, ing Kulon Progo, sekolahe ana SMA Negeri 1 Sentolo, Plasa, Banguncipto, Sentolo, Kulon Progo, agamane Islam, omahe ana Separang, Pagerharjo, Samigaluh, Kulon Progo, HP- ne 087834587472, nduweni kesenengan nembeng lan maca puisi, nate dadi juara III, nembang tingkat kabupa- ten. r "Murkane Ibu" s 69
Murkane Ibu Zona Dewi Utari SMA Negeri 1 Temon, Kulonprogo D Tumuruning cahya abang ing sisih kulon, pratanda yen awan wis arep pamitan lan ganti wengi. Bu Murni, wanita kang wis katon lekukan ing parsuryane, isih wira-wiri ing emperan, kaya ana sing dipikirake. Atine tansah kuwatir lan bingung amarga anak wadon durung bali saka sekolah. Kanyatan wis akeh kadadeyan, yen bocah wadon diperkosa ana ing dalan. Apa meneh, anake kuwi kalebu bocah wadon sing ayu rupane. Sakwise adzan magrib wis rampung, ana suara montor mandheg ing ngarep omah. Bu Murni banjur gage- gage mlayu ing latar. Ora let suwe katon bocah wadon mudhun saka montor. Bu Murni banjur lega atine, anak wadon wis mulih kanthi slamet. " Dhuh, Ndhuk, saka ngendi kowe, ibu kuwatir banget, lho. Gek ndang adus, banjur solat, trus maem!" Laras mung meneng wae, ora mangsuli. Dheweke banjur mlebu omah lan mlebu kamare ganti klambi. Bu Murni banjur nyiapake banyu anget kanggo adus Laras. "Ndhuk, adus dhisik, iki wis ibu cawiske banyune anget." "Sapa sing arep adus ta! Wong wengi-wengi kok adus. Adhem!" Ngerti yen Laras ora sida adus, Bu Murni banjur nyiapake panganan ing pawon. "Yo wis Ndhuk, maem sikik." "Heh!" Laras banjur metu saka kamar lan lungguh ing meja makan. "Ih...! Panganan apa iki. Jijik!!" "Kuwi sayur esuk mau Ndhuk." 70 r Antologi Crita Cekak s
"Ibu ki piye ta. Goblok! Nek sayur diangeti ora sehat lan ora enak. Ora tau mangan bangku sekolahan sih!" Bu Murni ora bisa nyauri. Dheweke mung tansah istighfar lan ngelus dhadha. Laras banjur mlebu maneh ana ing kamar. Kenya mau rupane ayu, nanging ala atine. Pratela dheweke tega ngomong kasar marang ibune. Adan subuh wis kumandhang. Bu Murni gage-gage tangi lan salat. Sakwise salat, dheweke banjur masak ana ing pawon, kanggo sarapan Laras. Ananging wis jam enem Laras durung tangi. Kamare isih dikunci. "Ndhuk..., Ndhuk..., Ndhuk...!" Ibune nyoba nangekake Laras. Nanging bola-bali ora ana sauran saka njero. Krasa ana suara brisik saka njaba kamare, Laras banjur tangi lan mbukak lawang. "Brisik, Bu!!!!" "Ndhuk, wis jam enem luwih, kae gek ndang adus." Saben dina, kelakuane Laras saya ngece lan ndadekake ibune kaya babu. Isane mung njaluk dhuwit lan nggetak-nggetak ibune. Ananging Bu Murni mung bisa sabar. Amarga Laras salah sawi- jining wong sing paling ditresnani. Bu Murni ngrumat Laras tanpa dikancani bojo. Mulo Laras iku kanca uripe ing donya. Kaya adat sabene, Laras bali sekolah nganti bar Magrib. Ananging, dina iki beda. Laras bali ditutke bocah lanang sing bagus rupane lan kayane bocah sing bener-bener. "Wis Mas tekan kene wae!" "Ora Dhik tak terke tekan ngarep lawang. Iki wis bengi. Meng- ko nek didukani ibumu aku tak sing njelaske." Laras mung manut wae. Tekan ngarep lawang, Laras nyeluk ibune. "Bu, Laras bali." Bu Murni banjur gage-gage mbukak lawang. "Suwe banget ta Bu." "Ibu lagi salat Ndhuk." Laras ora mangsuli maneh malah banjur mlebu kamar. "Lho, Nak Mas niki sinten?" "Kula Anggoro, rencangipun Laras." "Lha mangga lenggah rumiyin, kula damelake unjukan." Anggoro banjur lungguh ana ing ruang tamu. Bu Murni banjur menyang pawon. "Laras, Anggoro ki pacarmu pa?" r "Murkane Ibu" s 71
"Emange ngapa?" "Ibu seneng bocah lanang sing sopan." Laras ora nyauri, dheweke malah terus ana ing ruang tamu ngancani Anggoro. "Monggo diunjuk, Nak!" Anggoro mung manthuk lan tansah mikir kadadeyan sing di- delok sak iki. Bu Murni banjur lungguh ing sacedhake Laras. Ngerti yen ibu- ne pengin melu omong-omongan, Laras malah pamit mlebu karo raine mrengut. "Nyuwun sewu nggih Nak Anggoro, Laras...." "Mboten napa-napa Bu." Anggoro banjur pamit mulih. Bu Murni rumongsa kasengsem karo tindhak-tandhuke Anggoro. Ing batine, mendah bungahe atiku yen Laras bisa kaya Anggoro. Bu Murni mung bisa tansah ndedonga marang Gusti, muga-muga Laras enggal eling karo tingkahe marang dheweke. Sak iki saben dina Anggoro methuk lan ngeterake bali Laras. Anggoro lan Laras pancen sak sekolahan. Bu Murni bisa mbedhek yen Anggoro iku duwe rasa tresna marang Laras. Sak iki Bu Murni rumangsa lega yen Laras ana sing njagani menawa dheweke lunga saka omah. Bu Murni mung bisa muji marang Gusti muga-muga kanthi sesrawungane karo bocah kuwi, kelakuane Laras saya apik. Ing sakwijining dina, Anggoro ijin marang Bu Murni menawa arep ngajak Laras lunga. "Bu, kula badhe ngajak Laras medal rumiyin, sekedhap mawon Bu." "Oo, nggih." Anggoro pamit marang Bu Marni. Nanging Laras meneng wae tanpa pamit marang ibune. Bola-bali wae Bu Marni mung tansah sabar lan narima amarga kelakuane Laras. Sinambi tangane ngelus dhadha, eluh ing pandelengane tansah tumetes. Atine remuk, anak wadon sing diidhamake dadi anak kang solihah, malah kelakuane nglarani atine ibune. Bu Murni raisa negeli Laras, amarga saking tresnane marang Laras. Anggoro ngajak Laras menyang panti asuhan. Anggoro ke- pengin Laras bisa eling marang kelakuane. "Lho, Mas ngapa ndadak mrene barang?." 72 r Antologi Crita Cekak s
Anggoro mung meneng, banjur ngandheng tangane Laras mlebu panti asuhan. Ing njero panti akeh bocah padha dolanan. "Laras, delengna bocah-bocah kae. Bocah kae padha ora duwe bapa lan biyung." "Njuk ana apa Mas." "Kudune awakmu bombong menawa awakmu isih duwe bi- yung, kang saben dina tansah njaga awakmu. Dadi bektiya marang biyungmu, Dhik" "Aku ngerti Mas apa sing taklakoni. Nanging kowe ki sapa kok ngatur-ngatur aku." Bareng Laras mangsuli kaya mengkono, Anggoro cep klakep. Anggoro banjur ngajak Laras bali. Dheweke mikir yen kelakuane Laras angel menawa dikandhani. Awit panti asuhan tekan omahe Laras, ora ana suarane Anggoro lan Laras. Laras rumangsa gething marang Anggoro. Luwih-luwih, Laras gething marang ibune. Dhe- weke mikir yen Anggoro dikon ibune. Saya suwe, kelakuane Laras marang ibune sansaya ndadi. Ka- beh manungsa duwe rasa sabar, apa maneh Bu Murni. Rasa tresnane marang Laras malah ndadeke Laras sansaya ngece lan wani marang dheweke. Ing sawijining dina, Laras bali saka sekolah kaya biasane. "Laras, saka ngendi wae kowe Ndhuk?" Laras ora mangsuli. Bu Murni saya duka. "Apa ibu tau ngajari kowe yen didanggu ora mangsuli." Laras tetep meneng tanpa mangsuli pitakone ibune. Wis entek kesabarane Bu Murni. "Lungga kana Laras! Ibu wis ora kuwat ngrasakake tingkahmu, Lunga!" "Oo, dadi Ibu ngusir aku?" "Ibu trima ora duwe anak kaya kowe" "Yoh nek ngono karepmu Bu. Sak iki Laras lunga." Wektu kuwi dumadakan gludhug seru. Udan mili saka langit, uga udan eluh kang mili saka paningalane Bu Murni. Laras mlayu metu omah. Ora nangis ora sedhih. Beda karo Bu Marni, dheweke banjur sujud nglangsar ing jubin lan ngelus dhadha. Rumangsa getun nundhung lunga anake. Ing dalan, Anggoro bali saka kantore bapakne, dheweke weruh Laras mlaku udan-udanan. Banjur dicedhaki. r "Murkane Ibu" s 73
"Arep nengndi Laras, kok udan-udanan?" Laras mung meneng ora mangsuli. Dheweke bingung arep nengndi playune. Anggoro mung bisa ngetutke saka mburi. Bareng neng ngarepe Laras ana trek, Laras ora nglegewa, pikirane buntet. Dumadakan Laras mlayu ana tengah dalan banjur dheweke ditabrak truk, amarga supir truk kaget lan ora isa ngerem. Laras nglumpruk ing tengah dalan. Awake tatu arang kranjang, getih tansah mili nelesi badane. Anggoro bali ana omahe Laras. Dheweke nyritake kadadeyan kang ndadekake Laras mati. Ibune njegeglek durung bisa percaya menawa anak wadon siji-sijine ninggalake dheweke, kanthi dhe- weke durung bisa menehi pangapura. *** Zona Dewi Utari, bocah kelairan Gunungkidul, 1 Novem- ber 1993 iki minangka siswa ing SMA Negegri1 Temon, Kebonrejo, Temon, Kulon Progo, telepon (0274) 71175523, ngrasuk agama Islam, omahe ana ing Gandri, Temon Wetan, Temon, Kulon Progo, HP-ne 087838242705, nduweni kesenengan maca lan nulis. 74 r Antologi Crita Cekak s
Gaweane Cah Enom M. Rabani SMA Negeri 2 Wates, Kulonprogo D Pikirane Agus ora karuan merga bingung anggone nggoleki PS- an. Sak durunge, Agus ngajak kanca-kancane nginep neng omahe. Nek ditakoni wang tua, alesane ngrayakake Harkitnas. Kamangka, niyate mung arep dolan-dolan lan dolanan PS. Nanging, supaya bisa dolan ngapusi sithik ra apa-apalah. Kira-kira jam 4, Farit Telpon. "Pie, Bos, dha teka durung?" "Durung je. Aku ya lagi ngliwet, supaya ora kaliren! Ngerti ta nek warok kabeh, kaya buta. Kowe turu nggonku ra?" "Bener kuwi! Wadhuh, orangerti Bos. Aku nunggu Bapak mulih sik!" "Oh! Ya ora apa-apa. Mengko nek sida SMS ya? Et, aja lali tuku areng!" "Ya! Wegah nek kon tuku areng!" "E, lha........! Awas nek ora tuku!" "Ngapa tuku barang? Kowe ki rak wes areng to?" "Hus! Kurangajar! Tak kepret dadi lutung kowe!" "Yaben! Sing penting pacarku ayu!" "Ya mung mesakke karo kowe wae paling!" "Asem kowe! Ratrimo aku!" "He... he... he...! Guyon Bos! Aja nesu ta!" "Ra urusan!" "Ya, taktuku wis!" "Siplah! Mbok ket mau!" "Yawis, aku arep adus sik Bos!" r "Murkane Ibu" s 75
"Oke!" Tut... tut... tut.... Telphone mati. Sambi nunggu segane mateng, Agus adus! Jam 5 Farit teka. "He, Bos!" "Asem! Tak kira Sapa! Jebul pasien RSJ Pakem ta! He... he... he...." "Ya wis! Manut! Muga-muga dibales karo sing nang ndhu- wur!" "Weh! Sing nang dhuwur sapa? Loper lagi ngunduh kambil? He... he... he...." "Kualat mengko kowe! Lagi mumet! Sukur!" "Ya, mung guyon ta! Eh! Tuku areng durung?" "He... he... he...! Urung je!" "Yawis! Gek menyang ya! Ning, nganggo montormu!" "Okelah! Montorku fulteng kok bardi isi!" Wusanane dha menyang nang bendungan. Lagi liwat unggah- unggahan dalan Nggejlik, montore Farit macet. "Kena apa ki Rit?" pitakone Agus sambi ngerem mnotor supa- ya ora mundur. "Embuh! Mau ya macet je!" Montore diuripke meneh! Ngoooook..., ngoooook.... Ngoooook.... Montore nyendhal-nyendhal, merga koplinge durung diculke neng Agus. "Koplinge diculke bodho!" "Oh iya! Lali Rit! He... he... he... Biasa ora kulina nganggo montor elek! He..... he..... he....." "Gek ndang, selak isin dimatke uwong!" "Yaben! Karepku!" Terus dha neruske mlaku. Sakwise tuku areng, Agus lan Farit mulih! Nanging, pas tekan Bojong, Agus nyenggol kunci montor. Teka-teka, montore mati. "Lho! Kok mati Rit? Mau mung kesenggol kuncine je!" "Jajal diputer trus di urepke meneh." "Weh! Urep Bos! Berarti mung kuncimu sing lecek! Njajal meneh ki! (Brebet, brebet, ngeng....) kui ta! Cen kuncimu sing setres! He... he... he...." "O. Ya? Kok isa jal? Anyare kuwi! Kok isa jal?" "Salahe diganti barang? Kapok!" 76 r Antologi Crita Cekak s
"Asem!" Bare Galih SMS. "Langsung nang omahmu ta Gus?" "ya, beres!" Sak wise tekan ngomah, jebul Galih lan Latif nunggu nang omahe Agus ssinambi ngobrol-ngobrol karo bapake Agus. Nanging, ono adzan Magrib. "Salat sik yo!" Agus ngajak salat. "Ayo!" jawabe bareng-bareng. Sakwise salat, Agus methouk Didik nganggo montore Farit. Sak wise tekan omahe Didik, Agus kaget. Didik wis nang ngarepan merga krungu suara montor. "Sik Gus, lagi madhang!" omonge Didik. "Tak enteni. Tak enteni." jawabe Agus sambi mlebu omahe Didik. "Kancane Didik pa Mas? Kulo Pak Surata, Bapake Didik!" Ba- pake Didik metu ngagetke Agus. "Nggih Pak, kula Agus! Putrane Pak Dono!" jawabe Agus. "Em! Karangwuni kae ta?" pitakone Pak Surata. "Nggih Pak!" jawabe Agus. "Ana acara apa Mas?" pitakone Pak Surata . "Kumpul Pak! Ajeng ngrayakke Harkitnas! He... he... he...." jawabe Agus. "Ha... ha... ha...! Haiya kui! Nek kekancan sing guyup ya Mas?" ngendikane Pak Surata. "Nggih pak! Oh nggih Pak, nyuwun pamit riyen Pak! Pareng!" omonge Agus. "Mangga-mangga Mas!" jawabe Pak Surata. Saskwise kui, Agus lan Didik lunga nyewa PS nang Temon! Nanging, wis dha entek disewa. Terus Agus telpon Fahmi. "Mi, PS-ane ora ana kabeh je. Kowe nangndi?" pitakone Agus. "Aku nang pasar malem karo Yuli. Kowe mlebu wae!" jawabe Fahmi. "Wegah! Tak tunggu nang ngarep Kodim wae!" omonge Agus. "Aja! Nang nggarep Dinkes Wates wae!" jawabe Fahmi. "Ya!" jawabe Agus sambi mlaku nang ngarep Dinkes. Sakwise kui, Fahmi ngeterke nyewa PS. Nanging, teka-teka Farit telpon. r "Murkane Ibu" s 77
"Rasah nyilih PS, tv ne ra isa dinggo!" omonge Farit. "Isa!" jawabe Fahmi disokong sing njaga PS. "Ra ana cop-copane!" jawabe Farit. "Mengko rak ana!" jawabe Fahmi "Karepmu!" jawabe Farit. Sawise, Agus lan Didik mulih nang omahe Agus. Sakwise tekan ngomah, Agus ndelok tv mau. Jebul ra ana cop-copane tenan. Ra- ngerti merga tv kuwi lagi teka mau isuk, saka wong mbayar utang. Ora suwe Fahmi teka. Fahmi langsung nonton tv-ne, lagi percaya nek ra ana cop-copane. Merga gela, pada ngejak nggolek gemak nang pesiser. Sakjane, wis ana daging pitek . Nanging, tetep dha nggolek ben ora gela. Bengi kuwi peteng tenan, teles meneh merga bar grimis. Agus, Didik, Farit, lan Fahmi lunga nggolek gemak nang pesisir, kira-kira jam 9 mbengi. Lha, Galih lan Latif milih nunggu pitike sing lagi di- bacem. Agus, Didik, Farit, lan Fahmi bingung, arep nyekel nggo apa? Amerga ora due suluh/jaring. "Gus, le nyekel gemak nganggo apa? Dicekel nggo tangan?" pita- kone Fahmi. "Yo, nek kowe gelem nggo klambimu ya rapapa! Ning, kowe wuda! Ha... ha... ha...." jawabe Agus sambi nggeguyu Fahmi. "Asem! Ya wegah! Nggo ember wae pa nek ra ana jaring? Ning, lampu lan wadhahe ana durung?" pitakone Fahmi. "Tenang wae! Ana kabeh! Yo, menyang yo! jawabe Agus sambi ngajak kanca-kanca. Terus padha menyang nggolek gemak. Sak wise tekan pesiser, Fahmi mbengok kaget. "Heh...! Wadhuh...! Sialan!" omonge Fami sepontan. "Ana apa Mi?" pitakone Agus lan kanca-kanca. "Asem! Gemake ujug-ujug mabur nang ngarep ku! Kaget aku nganti dheg-dhegan!" jawabe Fahmi. "Ha... ha... ha...!" padha ngguyu bareng-bareng. Banjur padha neruske mlaku meneh. Wis suwe mlaku, kok du- rung entuk siji-sijiya. Terus dha milih mulih wae. Sak tekane ngomah, Agus lan kanca-kanca nyiap-nyiapke kelengkapan kanggo mang- gang pitik. Sakwise kuwi, Agus tuku kartu remi kanggo dolanan, ben ora bosen. Agus langsung menyang. Sakwise entuk kartu, niyate langsung arep mangan. Naging, durung ana sing dipanggang sitik- 78 r Antologi Crita Cekak s
sitika. Wusanane, Agus sing mangang pitike sambi muring-muring dhewe. Amerga jengkel, Agus le manggang nganti gosong. Sakwise manggang, Latif arep tuku sambel nang bakul pecel lele. "Tuku sambel yuk! Ben ana pedhes sithik!" omonge Latif. "Ya kana menyang ro Fahmi"! jaewabe Farit. "Yo Mi!" jawabe Latif sambi ngajak Fahmi. "Yo." jawabe Fahmi. Sawise kuwi dha menyang tuku sambel. Ora let suwe, wis dha teka nggawa sambel "Wah, pas tenan ki!" omonge Agus. "Wis gek ndang, selak ngelih!" jawabe Galih. Terus, dha maem. "Wadhuh, seret-e! huk... huk... huk...." omonge Agus keseret- en. "Waduh aku ya, ho-oe!" omonge Latif. "Tuku wedang wae kana!" omonge Galih. "Yo Tif!" jawabe Fahmi karo nggeret Latif. "Yo...! Tak wisuh sik!" jawabe Latif. Sak wise Fahmi lan Latif lunga, Agus lan kanca-kanca dolanan kertu sambi nunggu wedange teka. "Kok dha durung teka ya? Mesthi dha ngombe-ngombe sik ki!" omonge Farid Ra let suwe, Fahmi lan Latif teka nggawa wedang. "Eh! Kok suwe je? Dha medang sik ya?" ujare Farid. "Bara-bara ngombe, wong le nggawe ki nggo teh celup kae. Gelas papat, we sing gawe klemat-klemet. Tambah meneh ana wong dha mabuk. Matane dha murub abang!" ujare Fahmi gila. "Modar!" jare Farid. "Wah, Galih penak tenan ki, turu!" omonge Didik. "Digarapi wae yo!" omonge Agus. Banjur Farit njupuk kecap, diteteske nang pipine Gaih. Agus ya melu-melu, nanging ora nang pipi. Nanging nang lambene Galih, ben kroso. Kabehe dha ngguyu kepingkel-pingkel. Ora nyadhar nek wis jam rolas, wis tengah wengi. "Wah, wis mbengi-e! Gek turu yo!" omonge Latif "Mengko, dhilit meneh tanggung le remi!" omonge Farid "Eh! Mi digemake wae yo! Sing kalah ngombe kopi dicampur kecap!" omonge Didik sambi ngajak kanca-kanca. r "Murkane Ibu" s 79
"Ok!" jawabe sbareng-bareng. Sawise kuwi, kopi sepesial didadeni. Sak wise kuwi, dha dolan- an meneh nganti dheg-dhegan, mergo wedi ngombe kopi. Wusana- ne, Farit sing kalah. Banjur padha digeguyu. "Asem ki, kalah." omonge Fari. "Ha... ha... ha...!" padha ngguyu bareng-bareng. Jam siji, wis dha gantuk. Latif ngajak turu. "Turu yo! Wis ngantuk, je!" omonge Latif. "Yo...!" jawabe bareng-bareng. Banjur kabeh padha nglekar turub tekan esuk tanpa ana sing nglilir. *** Muhammad Rabbani, lair ing Kulon Progo, 14 April 1993, siswa SMA Negeri 2 Wates, Bendungan, Wates, Kulon Progo, telepon 773955, agamane Islam, omahe ana Garo- nga Ds. IV, Panjatan, Kulon Progo, HP-ne 085228163224, kesengane bal-balan. 80 r Antologi Crita Cekak s
Tresna Apa Kanca? Rohanna Desy Kurniawati SMA Negeri 2 Wates, Kulonprogo D Adoh saka ramene kutha, ing pelosok desa Pawuhan ana bocah telu kang padha kekancan. Bocah telu iku Nia, Rina, lan Maman. Bocah telu iku wis kekancan sawetara suwe. Wiwit cilik tekan saiki, SMA. Sajroning kekancan Maman lanang dhewe. Bocah telu iku ang- gone kekancan diwujudake kanthi sinau bareng. "Man, piye? Mengko sinau bareng, ya!" panjalukke Nia. "Iya, sesuk ana ulangan Matematika ta?" Rina mbenerake. "Ya, tak usahakke. Bubar Magrib piye?" wangsulane Maman. "Beres pokoke," Bengi iki Nia, Rina, lan Maman sinau bareng neng omahe Ma- man. Bocah telu iku pahe sinau Matematika. "Man, piye rumuse nomer telu iki?" pitakone Rina sinambi ngathungke buku Matematika ing sak ngarepe Maman. "Mengko dhisik! Aku lagi SMS karo kancaku." wangsulane Ma- man sakarepe dhewe. "Mbok mengko anggonmu SMS! Kene sinau dhisik!" pangajake Nia. "Sik ta, mbok ya sing sabar!" Maman lekas nesu. "Ya uwis kana SMS sak senengmu. Menawa sesuk kowe ora iso ulangan matematika, siap- siap her wae" kandhane Rina kanthi rai abang pratandha dheweke uga nesu. "Ora apa- apa her. Dudu urusanmu!" wangsulane Maman. "Ya, yen ngono aku karo Rina mulih dhisik." kandhane Nia. Rina karo Nia banjur bali. Bocah telu iku ora sida sinau. Ing dalan bocah wadon loro kuwi padha grundelan. r "Murkane Ibu" s 81
"Ana apa ta karo Maman? Kok saiki dadi beda?" pitakone Rina "Embuh, aku ya ora ngerti. Yen dipikir, mbiyen Maman kuwi bocah paling sregep menawa awake dhewe sinau bareng. Nanging ngapa saiki dadi kaya ngono?" grundelane Rina. "Ah embuh! Dakbali dhisik ya!" kandhane Rina. Esuke Maman ora mangkat sekolah. Jarene guru piket, Maman lagi lara. Krungu kabar mangkono, Nia lan Rina age-age kepengin menyang omahe Maman. "Rin, mengko bubar Isyak menyang omahe Maman piye?" "Ya, aku isa." "Kepriye yen mengko sisan menehke tugas dina iki kanggo Maman?" usule Nia. "Ya, apik iku." Bengine bocah loro kuwi padha menyang omahe Maman. "Kula nuwun, Bu!" "Nggih mangga! Oalah, Dhik Rina lan Dhik Nia ta. Kene mlebu kene, lungguh." pajalukke ibune Maman kanthi sumeh. "Nggih, Bu. Matur nuwun, Maman wonten, Bu?" pitakone Nia. "Lho, Maman ki lunga awit jam siji mau. Sampeyan ora padha ngerti Maman lunga menyang ngendi?" "Mboten, Bu. Menawi mboten klentu, Maman wau mboten mlebet sek...." "O, nggih sampun, Bu. Kula lan Rina wangsul rumiyin." kan- dhane Nia medhot gunemane Rina karo ibune Maman. "Ya, nagputen lho Nduk." "Nggih, mboten menapa-menapa kok, Bu." kandhade Rina Ing ati, Nia akeh pitakon. Apa bener kandhane guru piket me- nawa Maman iku lara. Gek-gek Maman ngapusi. Kasunyatan bengi iki Maman ora ana ing ngomah. Nanging, Nia mbuang pikiran-pikir- an kang negatif iku. Nia duwe pangarep muga- muga Maman olehe lunga mbengi amarga pancen dheweke uwis waras. Rada ayem. Nanging, "Ni..., Nia, pawakan gedhe kae Maman dudu? " pitakone Rina. "Endi?" Nia genti takon. "O, kae! Maman? Lho, kok jejer karo bocah wadon?" "Aku ora ngerti. Ayo diceraki wae!" panjaluke Rina "Ya!" Rina karo Nia mlaku saya cedhak nanggone lungguhe Maman. Bengi iki, bengi kang endah. Mbulane bunder kempleng pratandha 82 r Antologi Crita Cekak s
wulan purnama. Bintang- bingtang uga padha ngancani wulan nyu- nari bumi. Nanging sawise weruh temenan sapa kang lungguh ing taman iku. Kaya-kaya bledheg nyamber. Gludhug-gludhug padha nyuara. Bener. Bocah lanang kang lungguh ing taman iku Maman. Sing luwih ngiris ati Maman lungguh jejer bocah wadon. Ora mung kuwi, Maman jebulane nganggo sragam SMA. Dheg. Jantunge Rina lan Nia kaya arep copot. Kasunyatan Maman ngapusi. Maman nga- pusi ibune, gurune, lan kancane. "Man, kowe, kowe kok ngganggo sragam. Karo bocah wadon maneh" kandhane Rina khanti ati kuciwa. Maman isih meneng. "Man, ngomong Man!" panjaluke Nia "Man, sakjane aku tresna marang sliramu. Naging kowe uwis ngiris atiku ing kadadean iki," batine Rina. Luhe Rina netes. Rina ora nyana yen Maman sing ditresnani uwis duwe pacar. "Man, jebulane sing ngganggu awake dhewe sinau kuwi ta?" kandhane Nia karo nudhingi bocah wadon kang lungguh jejer Maman. "Uwis Ni, rasah ngganggu Maman maneh," panjalukke Rina. "Ora isa Rin, sewelas taun kekancan pedhot ning ndalan merga iki?" Nia lekas nesu. "Nanging...." "Uwis Rin. Kowe rila yen kekancan iki pedhot?" "Ora...." Rina lekas nangis. "Man! Ngomong!" panjaluke Nia. "Man, menawa kowe ngerti. Saktemene aku tresna marang sliramu. Nanging aku ngupasliramu mbuang rasa iki. Kowe ngerti ora? Aku emoh yen kekancan sing endah iki rusak. Nanging apa ? Malah kowe dhewe sing ngrusak?" Rina lekas ngomongke rasa ing atine marang Maman. "Ha, bener kuwi Rin ?" pitakone Nia ora percaya. "Hooh...." Rina ndhungkluk. "Rin, Nia. Pancen iki pacarku, Susi." Maman lekas omong. "O...." wangsule Nia "Rin, aku ora ngira yen sliramu tresna marang sliraku. Aku ndhisik uga tau tresna marang sliramu. Nanging iku uwis telung taun kepungkur. Saiki aku uwis duwe Susi," kandhane Maman. r "Murkane Ibu" s 83
Atine Rina uwis pecah. Ora ngira yen Maman bakal ngomong kaya ngono. Rina tambah nangis. Nia ngrangkul Rina. "Uwis Rin, rasah nangisi bocah kaya Maman. Raurus Maman kuwi." Nia muntab. "Aku..., Ak...." kandhane Maman "Aku ngapa? Kowe arep ngomong yen kowe getun? Ora isa!" Nia tambah muntab. "Nanging..., aku ning arep nja...." Maman nyoba arep ngo- mong. "Meneng Man!" "Uwis, Nia. Ayo bali wae. Uwis wengi." Rina ngajak bali Nia nyambi isih nangis. " Mengko Rin. Aku arep ngrampungke perkara iki!" "Ni, aku dakngomong dhisik." panjaluke Maman "Rasah! Saiki kowe kudu milih tresna apa kanca? Tresna ma- rang Susi apa kanca marang aku lan Rina?" kandhane Nia. "Aku ora isa mutuske." "Kudu isa!" "Ya, neng kene aku milih, kanca. Naging awit saiki Susi melu ing kekancan iki. Piye? Adil ta?" "Apa kowe isa njaga kelakuanmu marang Susi sajroning meng- ko kekancan?" pitakone Rina. "Dakusahakke!" wangsulane Maman. Rina, Nia, lan Susi padha mesem. Bocah wadon telu iku per- caya keputusane Maman kuwi sing paling adil. Rina ngusap luhe. Awit saiki kecipta kekancan kang anyar antarane Nia, Rina, Maman, lan ditambah Susi. *** Rohanna Desy Kurniawati, lair rikala tanggal 25 Desem- ber 1992, ing Kulon Progo, sekolah ing SMA Negeri 2 Wates, Bendungan, Wates, Kulon Progo, telepone 773055, agamane Islam, omahe ana ing Botokan, Jatirejo, Len- dah, Kulon Progo, HP-ne 08812487044, senenge olah raga lan nari, uga nduweni prestasi Juara I Senam Tk. Propinsi, Juara IV Nari Tk. Propinsi, Juara II Pidato basa Jawa Tk. Kabupaten, lan Juara III Karawitan Tk. Kabupaten. 84 r Antologi Crita Cekak s
Kumlebeting Gendera Putih Wiji Imam Saputro SMA Negeri 1 Samigaluh, Kulonprogo Ati ora tentrem. Pikiran tansah mrana-mrana, sing sakdurunge tansah ayem tentrem ora ana apa-apa. "Ah , ana apa awak iki kok-kok rasane kaya ngene." "Ana apa ta Pak? Kok gemremeng sakarepe dewe, kaya wong linglung wae ta, Pak?" "Embuh ta Bu, kok ujug-ujug pating grekes ora karuan kaya ngene. Uga atiku ya ora tentrem. Arep ana apa ya Bu?" "Lah Pak mbangane kaya ngono kuwi mbok ya digawa ngaso- ngaso kona, mengko mbok menawa kepenak." Nalikane arep mapan turu ujug-ujug ana tamu sing arep ke- temu bapak Jumadi sekeluarga. "Kula nuwun Pak." "Mangga...! Tindak mlebet." "Matur nuwun. Mekaten Bu. Badhe kepanggih Bapak Jumadi wonten ndalem menapa mboten?" O..., wonten. Kula aturi nengga sekedhap mengke kula puru- gane." "Lho, Bapak teng pundit ta Bu?" "Bapake wonten nglebet." Pak, Pak..., ana tamu iki Pak?" "Sapa ta Bu tamune?" "Ya pokoke ndang rene wae, iki selak dienteni." "Ya Bu, mengko dhisik. Pak Jumadi uga banjur metu seka sakjroning kamar. Ana ing ruwang tamu kanthi swasana ati ora tentrem. Awak pating grekes, r "Murkane Ibu" s 85
mata pet-petan, sirahe mumet, lan pikiran kang ora tentrem uga. Nanging, wis dadi kuwajibane Pak Jumadi menawa ana tamu kang mertamu ana ing gubuge kudu ditemoni Pak Jumadi kanthi trapsila lan merdikaning manah. Satekane ana ing ngarepan, Pak Jumadi kaget sak katoke. Kok janur gunung temen ana tamu sing durung dikenal. Esuk-esuk kok wis mertamu ana ing gubuge. "Mangga. Sampun wiwit kala wau Pak? Sugeng ta tindake?" "Sampun sawetawis. Pangestunipun sae, sak kundure?" "Mggihh ngeten niki." "Nggihih kepareng matur dhumateng Bapak Jumadi sekeluar- ga. Ingkang sepindah, kula sak rencang badhe silaturahmi. Ingkang kaping kalih kawula dipun utus lan diparingi mandhat kaliyan Ibu Sularsih, garwanipun Bapak Sumadi, rayinipun Bapak, bilih kala wau kirang langkung jam 10.00 Bapak Sumadi kondur wonten Ngarsa Dalem Allah swt." kandhane tamu mau Nalikane oleh kabar kang ora ngepenakake ati kuwi, sanalika Pak Jumadi semaput, amarga saking kagete oleh kabar sedane Pak Sumadi, tunggale dhewe. Ewa semana, Bu Ngatini kang lagi sibuk ana pawon, lagi gawe wedang ujug-ujug mbanting gelas lan sak cerete amarga saking ka- gete weruh bojone gumlethak ana ing kursi, dikira Pak Jumadi mati. Nalika Pak Jumadi wis eling lan apik kahanane, malah Bu Nga- tini saya kaweden lan nagis gero-gero. "Onten napa ta Bu, kok sajakipun ajrih?" "Niku lho Pak, tiyang sampun pejah kok taksih saged gesang melih." "Lho, ingkang pejah sinten ta Bu!" "Lha niku, Bapak rak wau pejah ta?" "Walah Bu, Pak Jumadi meniko mboten pejah." "Lho! Kok Bapak wau mboten ambegan." "Dados ngeten bu. Sepindah kula sarencang sowan mriki badhe silaturahim. Ingkang kaping kalih kawula dipun utus kaliyan Ibu Sularsih saperlu caos kabar, bilih Bapak Sumadi, rayinipun Bapak kala wau kirang langkung jam 10.00 kondur wonten Ngarsa Dalem Allah swt." "Innalillahi wainna illaihi raji'un." "Napa Pak ? Pak Sumadi mboten wonten?" 86 r Antologi Crita Cekak s
"Injih bu. Leres!" Bu Sularsih sansaya nangise angugung sarta rasa kang ora ke- penak lan pikiran kang mumet. "Ya wis Bu. Gek ndang menenga." "Apike saiki gek padha tata-tata mengko ndhak selak kesoren olehe menyang layat." Kanthi rasa kang kesusu-susu lan kemrungsung selak arep bu- dhal ana ing omahe adine. Nalika ganti, Bu Ngatini ujug-ujug njerit- njerit sak seru-serune ana ing sakngareping lemari. "Pak! Pak! Mreneyo Pak! " "Ana apa ta Bu?" "Renea ta Pak, cepet!" "Iya Bu, ana apa, ana apa?" "Kuwi Pak ana tikus neng cerak klambiku." "Walah Bu mung karo kaya ngono kok wedine setengah mati." "Uwis ta Pak, kok malah khotbah mboky a gek dipateni tikuse kuwi!" "Iya, sabar ta Bu!" "Sabar gundulmu kui." Sinambi ngenteni rampunge Pak Jumadi mateni tikus, Bu Nga- tini nyiapke uba rampene kang arep digawa mengko. Sakrampunge dandan Pak Jumadi uga Bu Ngatini gek ndang- ndang mangkat. Satekane ana pelataran lelayatan Pak Jumadi uga semaput me- neh amarga durung trima menawa adhine wis mati. "Pak, ana apa ta Pak? Istigfar Pak, istigfar Pak, aja melu nututi mati Pak. Aku mengko mung dhewe ora ana sing ngancani Pak ...!" "Pak, tulung niki dibeta mlebet mawon" "Injih, Bu." Nalika Pak Jumadi digotong mlebu ana ing jero ngomah, Bu Ngatini malah nuni-muni ana ing pelataran omah. "Pak, Pak, kowe aja nututi mati Pak. Kowe ki isih enom Pak. Isih duwe tanggungan." Katimbang saya ngrusak suasana, B Ngatini diajak mlebu de- ning wong-wong kang padha layat. Nalikane Pak Jumadi lan Bu Sularsih wis ayem tentrem banjur padha wudhu saperlu arep nyolatke almarhum. r "Murkane Ibu" s 87
Kanthi khusuk Pak Jumadi lan B Ngatini padha nyolatke almarhum bareng jamaah liyane. "Duh, Gusti..., paringana sabar marang kula niki, paringana panjang umur 3000 tahun melih.Amin, Amin." Kanthi kahanan kang lagi sedhih, samangsa jenazahe Pak Su- madi arep dibudhalake menyang paturon kang pungkasan, Pak Jumadi, Bu Sularsih, lan keluarga Pak Sumardi mung bisa ndedonga lan nrimo ing kahanan. Sak rampunge pemakaman Pak Jumadi lan Bu Ngatini pamit mulih. *** Wiji Imam Saputra, lair ing Kulon Progo, 20 Januari 1992, siswa SMA Negeri 1 Samigaluh, Tanjung, Ngargosari, Samigaluh, Kulon Progo, amana sing dirasuk Islam, omahe ing Sandat, Gerbosari, Samigaluh, Kulon Progo, HP-ne 081806744365, senengane olah raga. 88 r Antologi Crita Cekak s
Kleru Tampa Lucia Tri Wahyu Ningrum SMA Negeri 1 Wates, Kulonprogo D Net....net...net...! "Eeeaaalah wis ganti piwulangan ta, rasane kok cepet banget," "Hayia ta..kadekna kawit mau kowe mung turu wae, Gus,, Gus,," "Eee,,,ja salah...! Nanging pancen bener kandhamu!" "Terus saiki pelajaran apa?", pitakone Rendra "Basa Jawa," jawabe Surya "Oaahh...basa Jawa mboseni...! Cetathune Bagus "Bener kandhamu, sak benere pancen basa Jawa rumangsaku samlebune aku SMA wis ora nyenengke maneh," pocape bagus "Sssssttt...aja sero-sero nanging pancen bener, wis akeh kanca- kanca sing ngomong kaya mangkono." "Lho, Sur...kok pimikirane kanca-kanca padha kaya ngono?" "Embuh, nanging akeh sing padha muni gurune ora nyeneng- ke, panjenengane saben ketemu menehi tugas maneh, panjenengane uga nduweni pangrasa, dadi ora bisa diajak guyon, suasana dadi serius". "Setuju...!!!", wangsulane Bagus. Thok...thok...thok..., suara lumangkah sikil kang nganggo sepatu gagang dhuwur sangsaya sero nyedhaki kelas. "Huss,...kayane gurune wis arep mlebu", kandhane Ramli sing kawit mau ngadek ing ngarep lawang. "Assallamu'allaikum.Wr.Wb" "Wallaikum'sallam.Wr.Wb", Bocah-bocah padha mangsuli. r "Murkane Ibu" s 89
"Anak-anakku, tugas minggu kapungkur sing durung dikum- pulake ing dina iki, cepet-cepet dirampungke lan kudu dikumpul- ake. Ing dina iki, bu guru arep maringi piwulangan bab geguritan". Ngendikane Bu Irma miwiti ketemuan basa Jawa ing dina iku. Na- nging, para siswa malah padha sibuk ngobrol lan ngurusi urusane dhewe-dhewe. Ngerti kadadean kaya mengkono iku, Bu Irma banjur ngendika," Wis apike saiki padha gawe geguritan lan dikumpulake sawise pelajaran basa Jawa iki." "Ealah, bu...sampun bosen. Saben ketemu kok diparingi tugas, punapa miturut panjenengan para siswa menika kaya robot? Mbok yaa...toleransi sakedhik, tugas siswa menika mboten naming basa Jawa," ceplose Bagus "Yo, wis menawa panemumu kaya mengkono, sapa wae sing bosen ora gelem nggarap tugas, ora sah nggarap!", ngendikane Bu Irma kanthi duka. Amarga wektu uga wis rampung, Bu Irma sing duka banjur ninggalake kelas. Bocah-bocah sakelas padha bingung, nanging uga ana bocah sing nyuraki nyoba ngwenehi semangat karo Bagus kang- go pratanda rasa seneng amarga uneg-unege karo bu Irma bisa di- omongke langsung. Nanging uga ana sing nyalahke Bagus amarga apa sing diomongke. "Gemblung kok kowe Gus..wani-wanine omong kaya ngono?!" Surya ndisiki omong " "Haaiyo..piye to? Jarene akeh kanca sing padha grundelan ing mburi, aku mung nyoba ngomongake kanthi jujur apa sing kudu- ne diomongke lan ora ana sing didhelik-dhelikake. Pancen secara sadhar, opo sing dhka omongke mau ora tumata nanging aku blaka anggone matur. Aku malah mesakake menawa akeh bocah sing pa- dha grundelan ing mburi, bisa ngrugeake rong pihak bebarengan." Jawabe Bagus nyoba nerangake alesane. Kanca-kancane Bagus sing padha ngrungoake padha manggut-manggut lan uga ana sing ge- leng-geleng. Wis seminggu sawise kedadean iku. Nanging Bagus nduweni rasa ora kepenak. Tanpa kanca-kancane Bagus ngerti, satenane Bagus nduweni rasa salah lan ora kepenak karo Bu Irma. Saben dheweke ketemu karo Bu Irma, ora ana salam, pandangon, ugo siji-lan sijine ora padha wang sinawang. Dheweke kepingin njaluk ngapura karo 90 r Antologi Crita Cekak s
Bu Irma, nanging pancen dhasare Bagus nduweni sifat angel ngalah, mula dheweke durung bisa nglakoni iku. Sawijining dina, seminggu sawise prakara Bagus lan Bu Irma, kanyata ing jam piwulangan basa Jawa, piyambake ora rawuh ing kelas. Kanca-kancane Bagus padha bingung lan uga ana sing seneng amarga jam piwulangan basa Jawa kosong. "Wah, jam basa Jawa kosong apa gurune pancen duka?", pita- kone Dian. "Banjur kepriye apike", sautane Rima. "Kepriye yen menawa kita rembug sakelas bebarengan karo wali kelas kita Bu Ismayani", tembunge Andi. "Wah, apa kuwi ora bakal ngrepotake kanca-kanca? Ing praka- ra iki sing salah pancen aku," jawabe Bagus rumangsa salah. "Kowe ki aja kaya ngono!" Aku lan kanca-kancamu iki kok angep apa? Kita iki wis kaya sedulur dhewe, endi ana prakara utawa masa- lahe wong siji bakal dirampungake bebarengan." pocape Dian. Bagus katon sumringah, dheweke banjur krasa ora dhewekan ngrampungake perkarane. "Terus apike aku kudu kepriye?", takone Bagus. "Nah, ngene wae..aku, Bagus lan Rima ngadep menyang Bu Irma. Kita padha ngrembug perkarane," usule Dian. "Wah, aku ora setuju!, saute Andi." Miturutku, Bagus ora salah, pancen guru basa Jawane sing ora pas anggone mulang. "Kepriye yen awake dhewe sakelas sing ngadep guru basa Jawa banjur ngrembug kepriye genahe piyambake mulang". "Yen mengkono, aku sing ora setuju, kaya-kaya iku ngadili guru, kanggoku pancen ora adil" saute Irma. "Uwis-uwis...aja padha saur manuk dhewe. Luwih becike sing gadep Bu Irma mengko aku, Rima, lan Surya. Aku lan kanca-kanca bakal ngrembug becike piye. Nanging uga bener kandhane Rima amarga menawa sing ngadepi Bu Irma iku sakelas, kaya-kaya awake dhewe padha ngadili lan mojokake piyambake". "Eh,,mengko dhisik...! Aku ya melu ngadep Bu Irma. Lha kok bisa mengkono?" protese Surya sing kawit mau ora melu pirembug- an amarga lunga ing kantin. "Yen dipikir-pikir saumpama sing ngadep iku Bagus, mestine ya Bagus sing bakal di salah-salahke. Aku milih kowe kanggo nggen- r "Murkane Ibu" s 91
teni Bagus amarga miturutku kowe sing pas angone omongan," pungkasane Dian. "Ya, menawa iku apike lan kanggo kancaku dhewe, bakal dak lakoni," dibarengi Surya sing mliriki Bagus. "O...iya, aja lali uga ngaturi Bu Isma supaya gelem ngrawuhi pirembugan kita lan Bu Irma. Piyambake bakal dadi panengah supa- ya kabeh bisa ngrampungake kanthi adhem ayem", elinge Dian. "Terus kapan kita arep ngadep Bu Irma?" takone Surya. "Kanca-kanca ...aku mau wis ngadep karo Bu Isma, satenane piyambake wis sisik-melike perkara sing lagi ana ing kelas kita. Mula mengkono, piyambake langsung kersa dadi panengah kita," panje- lase Rendra. "Wah..good iku," pocape Adi nganggo logat basane wong Landa. "Supaya kabeh cepet anggone mrantasi perkara iki, wis ageya cekat-ceket," kandhane Dian. "Nanging banjur kepriye piwulangan geografi kanga rep kawi- witan sadhela meneh?" pitakone Bagus. "Aja padha kuwatir, mau Bu Isma dhawuh supaya nyuwun idi kanggo bocah 3 sing melu pirembugan mau," jelase Rendra. "Wah, iku wis cip, oke banget,,,nanging sik mengko disik...! Saure Dian kang ngendekake lumakune. "Ngapa? Wis aja diundur meneh...!" "Aja padha kesusu, kita uga kudu mikirake apa sing bakalan kita omongake ing pirembugan mengko," usule Dian. "O, iya, bener iku, aja nganti kita malah salah wangsulan, ban- jur malah disalahake. Hmm...apike kita ngrembug bab cara-carane Bu Irma anggone mulang lan maringi tugas kang nyebabake perkara antara Bagus lan Bu Irma. "Wis, sarujuk aku marang panemumu..." pocape kanca-kanca bebarengan. Telung puluh menit wektu wis kapungkur. Dian, Surya lan Rima ketemu Bu Isma lan Bu Irma kanggo rembugan, saengga ora melu piwulangan geografi. Let sadhela, Surya banjur mbalik ing kelas nanging mung dhewekan. Mlaku kanti alon, mbalik ing papan lung- guhe, dheweke banjur ngundang Bagus. "Gus...kowe didhawuhi ana ing pirembugan kana". Kanthi ati kang ora keruan, dheweke menyat saka papan lung- guh lan nggeblas metu saka kelas. Sawangane para kanca ngiringi 92 r Antologi Crita Cekak s
jumangkahe Bagus ing kelas banjur padha glesik-glesik siji lan siji- ne. Satekane ing ruang siswa sing dadi papan parembugan. "Kula nuwun..." bagus ngucap salam dibarengi notho lawang. "Iya..langsung lungguha mrene," ngendikane Bu Isma" Lang- sung wae supaya ora mbuwang wektu." "Leres Bu...," jawabe Bagus. "Apa sing nyebabake Bagus bisa omong elek minggu wingi marang Ibu?", pitakone Bu Irma. "Nah, Ibu mestinipun sampun mangertos, pripun caranipun panjenengan maringi piwucal lan maringi tugas ingkang kathah sanget. Punapa ibu inggih mboten menggalihaken murid-murid inkang sampun sayah," terange Bagus. "Iya,,,Ibu mangerti, Ibu njaluk ngapura, nanging kabeh iku kanggo apike kita kabeh," panjelase Bu Irma. Kahanan katon nyenyet. Pirembugan sasuwene kira-kira se- tengah jam. Sarampunge pirembugan mau, Irma, Bagus lan Dian menyat mbalik ing kelas. Para kanca wis siap padha ngrubung lan padha takon. "Wis,wis, sabar...aja padha grusa-grusu, karepe wong telu iki nerangake kahanane mau. Kepriye benere kabeh," kandhane Rendra katon tumindak wicaksana. "Mulane,,kabeh padha nglimbang-nglimbang ana ing pamikir- ane dhewe-dhewe sing dianggep bener. Nanging enthek-enthekane bisa karembugan kanthi adhem ayem," jelase Dian. "Banjur apa bisa sawise pirembugan iki, apa bakal ana bedane anggone cara mulange Bu Irma?', takone Andi. "Muga-muga wae, ora ana sing ngerti tembe ngarep, tunggu wae wektu mbesuke." "Wah..Bagus bisa nyuwaraake suwarane para kanca, yo..ana positifelah." pocape Rendra. "Wah, ya ora kaya ngono, ndhek wingi aku mung lagi khilaf wae," jawabe bagus. "Huuuuuuuuuuu......," kanca-kancane Bagus padha nyoraki lan ngunyeli sirahe Bagus. *** r "Murkane Ibu" s 93
94 Lucia Tri Wahyu Ningrum, lair nalika tanggal 16 Oktober 1992, ing Bantul, sekolahe ana ing SMA Negeri 1 Wates, Jalan Terbahsari 1, Wates, Kulon Progo, telepon (0274) 773067), ngrasuk agama Katolik, omahe ana ing Seboka- rang, Triharjo, Wates, Kulon Progo, telepon omahe (0274) 774260, hapene 087839354056, kesenengane nenandur. r Antologi Crita Cekak s
Tanggap Warsa (Ulang Taun) Jeisna Priyanti SMA Negeri 1 Kokap, Kulonprogo D Mripatku rasane wis abot banget, lengket, nanging tugas iki kok durung rampung. Menawa nganti ora rampung, sesuk esuk bakal dadi masalah. Yen makalahku ora dadi lan aku ora bias pre- sentasi ana ing kelas, wah bias-bisa aku kudu mbaleni. Wahhhhh..... jan abot banget. Nanging aku banjur gumregah lan mesem dhewe. Aku ora kena sambat lan ora kena rumangsa abot. "Sinta, lagi ngapa iki? Wis rampung pa makalahe?" pitakone Ani sawise aku ngangkat ponselku sing kedhip-kedhip. "Iya An, iki meh rampung kok. Eh, sesuk aku direwangi ya?" "Beres Sin, siapno pitakonan kanggo aku ya. Sesuk aku bakal takon lan sliramu wis siap jawabane." "Kok tumben An, sliramu apikan. Apa bayarane?" pitakone Sinta. Ani ngguyu lakak-lakak krungu guyonanku. Ani kanca kenthel wiwit sepisanan mlebu SMA tekan saiki aku kuliah. "Sin, aku mung pengin mbok kancani. Sesuk malem minggu nanggone kancaku amarga kancaku tanggap warsa (ulang taun) sing kaping 17 (pitulas). Aku ora duwe kanca. Mulane kowe gelem ta ngancani aku?" "Tanggap warsa? Apa kuwi An tanggap warsa?" "Iya, tanggap warsa iku ulang taun. Kancaku rikala SMP sing jenenge Datik sesuk pas malem minggu tanggap warsa utawa ulang taun. Aku ora duwe kanca, gelem ta kowe Sin ngancani aku?" "Wah yen aku ya mesthi gelem wae ta ngancani kowe." Ani pancen saiki lagi ora duwe pacar. Malah lagi telung sasi iki pacare kang kayungyung wanita liya. Atine isih lara sanajan r "Murkane Ibu" s 95
dheweke duwe semangat anyar. Sapa ngerti, tanggap warsa utawa ulang taun kancane SMP bakal menehi semangat anyar kanggo Ani. Dheweke ngajak aku supaya ngancani nekani acara tanggap warsa utawa ulang taun kancane. Aku kaya dielingake anane pesta tanggap warsa (ulang taun). Wis pirang-pirang taun aku ora tau nekani acara tanggap warsa kan- caku, apa maneh tumrap aku dhewe jan ora tau dirayakake ulang taunku dening wong tuaku. Bapak lan ibuku nate ngendika menawa tanggap warsa utawa ulang taun kuwi ora kudu dirayakake. Atiku sedhih banget kamangka kanca-kancaku saben dina ulang taune mesthi padha nggawe acara kanggo mahargya dina kelairane. Yen wis ngono, atiku dadi keranta-ranta lan mung bias nangis amar- ga meri karo kanca-kancaku. Ora krasa luh ana ing mripatku tume- tes nelesi pipiku. Aku wis ora bias nerusake maneh anggone ngram- pungake makalah iki. Ora bias selak maneh. Sengara aku bias endha lan ora sida ngan- cani Ani nekani acara tanggap warsa. Ani, kancaku sing wis gelemntu aku esuk mau. Pitakonan-pitakonan kang wis dirancang karo jawab- ane. Sing baku, sesuk aku kudu nyiapake tenan tesisku kanthi ma- teng. "Sin, kowe wis siap?" keprungu swarane Ani karo mlebu kamar kosku. "Ya An, sedhela maneh, aku dak njupuk dhompet dhisik ya!" "Eee, sliramu kok katon ayu banget, wah mesthi mengko bakal akeh sing nglirik ki." Ani nyawang aku sajak gumun, ndomblong nang ngarepku. Aku mung mesem marang polahe Ani. Menawa wae dheweke nerti, wis setaunan iki aku ora nate dandan kaya ngene iki, dheweke mesthi kaget. Menawa ora kepotangan budi marang Ani kang jalari aku lolos ujian, mesthi wae aku emoh diajak nekani acara tanggap warsa iki. Rasane atiku sepi ana pahargyan tanggap warsa kang mirung- gan. Ani isih asyik ketemu kancane SMP. Nanging swasana endah ujug-ujug owah. Nalika ana tamu nyedhaki panggung tanggap warsa. Embuh apa sing dirembug. Nanging atiku bali kaya kesilet-silet. Nalika weruh kancane patang taun kepungkur kumlebet maneh. *** 96 r Antologi Crita Cekak s
r "Murkane Ibu" s Jeisna Priyanti, lair ing Jakarta, 14 April 1993, siswa ing SMA Negeri 1 Kokap, Jalan Jambon, Hargorejo, Kokap, Kulon Progo, agamane Islam, mapan ing Siwates, Kaligintung, Temon, Kulon Progo, hapene 085729345290, kesenengane dolan-dolan. 97
Lelakone Urip Naning Retnaningsih SMA Muhammadiyah Galur, Kulonprogo D Dhek jaman Naning isih kelas telu SMP, Naning dipacok-pacoke dening tanggane, karo bocah lanang. Merga ana bocah kang seneng karo Naning. "Ning ana bocah kang seneng karo kowe." Naning tetep me- neng wae. "Tejo, Tejo seneng banget karo kowe, kepriye kowe?" ngono pitakone Rini. "Apa iya? Anggepku biasa-biasa wae." jawabe Naning. "Ora piya ta? Iki temenan seneng banget." Ora suwe, Tejo ngomong marang wong tuwane Naning. "Ya, ditanggapi ta, Ndhuk. Ora apa-apa." Naning metu saka kamar, diawe bapakne. "Ajeng pripun. Nggih kula mirengaken." pitakone Naning na- lika ngadhep bapake. "Mengkene. Kowe bocah wadon, wis ana sing nyenengi, kowe kepriye?" mangkono pitakone bapakne marang Naning. "Niku sinten, Pak, ingkang kalih kula?" "Tejo. Kuwi, bocah sing omahe ora adoh seka ngomahe dhewe." saurane bapakne. Naning meneng wae, tanpa wangsulan. "Kowe gelem ta, nek karo Tejo?" (karo ngulatake Naning kang tansah ndhungkluk). Naning mung bisa manthuk, merga ora bisa matur piye-piye ma- rang bapakne. Dheweke pancen wedi banget marang wong tuwane, mligine bapakne. 98 r Antologi Crita Cekak s
Wektu iku ora suwe, Tejo langsung ngomong marang Naning. Menawa dheweke seneng marang Naning, lan dheweke bakal diajak bebrayan nganti sesuk sak lawase. Pas wektu malem Kemis, Tejo nglamar Naning. Dina iku, ing wayah sore, Naning didukani bapak lan ibune jalaran anggone nglamar Tejo dadakan. Naning rumangsa yen awake isih bocah, durung wayahe bebrayan. "Wong ya, aku isih bocah, durung bisa apa-apa, wis dikon be- brayan, bebrayan karo wong sak umurane bapakku dhewe. Dhe- weke pantese dadi bapakku. Iki malah dadi calon bojoku. Aku iki isih sak umure jagung." ngono panguneg-unege Naning ana ing kamar. Ana ing wektu malem Minggu, Naning iseng-iseng dolan ana ing omahe budhene, tangga desana. Ana ing kono, Naning padha ditakoni karo kanca-kancane. "Jare wis arep rabi Ning? Dadi ibu-ibu, no?" ngono pitakone Rudi. Naning mung mesem lan tanpa wangsulan babar pisan. "Kowe ki wis arep duwe bojo? Apa kowe wis siap dadi wong tuwa? Apa ora kesusu, Ning?" pitakone budhene marang Naning. "Kula piyambak mboteb mangertos, kok Budhe? Dos pundi mangke." ngono wangsulane Naning. "Ora ngerti kepiye ta Ning, wong sing bakal nglakoni kowe dhewe, kok ora ngerti?" Rudi melu nyalahake Naning. "Embuh, Mas. Apa iki pancen wis nasibku, sing kudu tak la- koni." wangsulane Naning. "Bocah durung bisa sisi kok wis arep omah-omah. Malah rabine wae karo wong sing sak umure bapakne, sing kudune pantes dadi wong tuwamu." Rudi nuturi. "Ning, aku iki Budhemu, ngrungokake omongane wong-wong kuwi, aku mesakake kowe. Mergane kowe ki isih bocah cilik durung ngerti thek-kliwere wong omah-omah." ngono pituture ibune. Ora krasa yen anggone dha jagongan iku wis suwe. Ora krasa uga menawa jam wis nuduhake wanci jam lima luwih. Naning bali. Tekan ngomah terus mlebu kamar. Dheweke tansah mikir apa sing dikandhakake kanca-kancane. Pancen iku akeh benere. Sak baline seka ngomahe budhene, Naning terus melbu ing ka- mare. Bapak lan adhi-adhine ana ing pawon. Bapake nakoni Naning sambi nesu. r "Murkane Ibu" s 99
"Naning! Kowe kuwi jan-jani seka ngendi?" "Kula saking dolan." wangsulane Naning. "Dolan neng nggone sapa? Karo sapa?" pitakone bapake sateruse. "Dolan nggenipun Budhe, kalih kanca-kanca, Pak." "Neng kana, ngapa kowe?" "Mboten napa-napa, Pak. Namung linggihan sinambi gegu- yon." wangsulane Naning semu wedi. "Bocah wadon wis arep duwe bojo, wayah bengi isih kluyur- an?" ngendikane bapake semu mbesengut pasuryane. Naning mung meneng wae tanpa semaur bkaro nangis kese- segen jalaran saking wedine. Nuju pengumuman kelulusan SMP, dheweke rumangsa yen awake lan pikirane ora kepenak, ditambah pikirane sing ora sreg karo Tejo. Ana telung ndina pikirane bunek. Dina candhake, dhe- weke wis pulih meneh awak lan pikirane. Dheweke lunga. Lungane Naning cethane nglungani Tejo, dheweke bali kira-kira jam pitu bengi. Mangerteni yen Naning lunga jalaran Tejo arep mara, wong tuwane nesu. Dheweke disengeni nganti bengi. Bapake nyuarani werna-werna. Merga ura kepenak ing ati lan ora srege karo Tejo, Naning saben dina lunga seka ngomah. Dheweke ora mesthi bali mulih. Turune mana omahe sedulur-sedulure. Nalika turuana omahe budhene, Naning digoleki bapake karo Basuki. "Ning! Ayo bali! Turu ngomah wae, kaya ora duwe omah!" pangajake bapake karo nesu. "Kula mboten ajeng wangsuk, Pak. Kula tilem nggene Budhe mawon." wangsulane Naning karo nangis. "O..., ngono kowe. Yoh, kowe nek arep turu kene. Ora apa- apa, ning sesuk kowe kudu bali, wong ngomah padha nggoleki kowe!" "Neng kene ya ora apa-apa kok, Dik. Wong ya ana nggone Budhe- ne. Naning ora bakal lunga neng ngendi-endi, kok." pambelane Bu- dhene. "Nek ngono, aku tak bali karo bapak! Aja lali seusuk kudu bali, ya!" Basuki melu ngandhani Naning. Ora suwe bapake lan Basuki bali karo rasa atine grundelan, merga Naning ora gelem diajak bali. Saben arep turu, Naning tansah nangis lan pikirane susah. Kaya ngene iki dilakoni Naning saben bengine, uga ing wayah awan. 100 r Antologi Crita Cekak s
Dheweke tansah mikir nasibe kang bakal dilakoni. Dheweke nganti ora doyan mangan, rasane lungkrah, lesu, lan mbedhokol atine saben-saben disengeni wong tuwane. Atine ora kuwat ngrasakake lelakon iki. Dheweke ora bisa ngomong apa-apa, anane mung me- neng wae lan nagis. Ngepasi wektu Magrib, kanthi lelakon kaya mengkono kuwi, dheweke ora bisa mikir kanthi bening. Malah ana ing pikirane ka- wetu pengin mati ngalu. Wong tuwane Naning nduweni rasa kang ora kepenak ma- ngerteni kahanane anake wadon kang saben dinane mung meneng lan nangis. Bapake lunga. Golek wong tuwa (dhukun) sing bisa nentrem- ake atine Naning. "Bocah iki ora apa-apa. Ora ana sing kepriye-priye." kandhane Mbah Dhukun. "Napa niku leres, Mbah?" pitakone bapake Naning kaya ora percaya. "Temenan. Bocah iki ora apa-apa. Ora ana sing ngangslupi." Mbah Dhukun nenrangake. "Naging, bocah niki wonten nggriya namung kendel mawon lan nangis, Mbah?" Sawise kedadeyan kuwi, Naning saben dina mung lunga dolan. Wong tuwane lan adhi-adhine padha nggoleki nganti ora nyambut gawe. Sore iku Naning neng omahe budhene. Nneg kono Naning crita apa sing dilakoni ana ing ngomah. "Ning, kowe ki kena apa, kok sajak lungkrah temen awakmu?" pitakone budhene. "Inggih, Budhe. Kula nembe mboten saget mikir." wangsulane Naning. "Kena apa, Ning?" pitakone budhene. "Kula mboten saget nglampahi lelakon menika, Budhe. Kula mboten saget nglampahi bebojoan kalih Tejo, Budhe." wangsulane Naning. "Wo..., kuwi ta, Ndhuk." budhene semu kaget. Udakara jam enem sore, Santa bali saka dolan. Dheweke ngan- dhani Naning supaya ora banget-banget anggone mikirake lelakone wektu iki, mengko malah setres. Nalika bali Naning wis dipapag bapake kanthi pasuryan kang nesu. r "Murkane Ibu" s 101
"Seka ngendi kowe, Ning!" pitakone bapakne. Nuning mung meneng wae tanpa wangsulan, terus mlebu ngomah tumuju neng kamare. Ana wektu liya Naning dolan golek hawa seger. Pamite karo wong tuwane bakal menyang nggone kancane ngrampungake ga- rapan sekolahan. Ndelalah, ana ing ndalan ketemu karo wong sing disenengi. "Ning, kowe arep lunga neng ndi?" pitakone Mas Pur, wong sing disenengi Naning. "Ajeng pados hawa seger, kok Mas." jawabe Naning. "Kancamu sapa?" "Piyambak, Mas. Mboten wonten kancanipun." wangsulane. "Nek ngono, aku oleh ngancani kowe, pa?" panjaluke Mas Pur. Wong loro mau pada dolan-dolan, merga suwe ora ketemu lan padha nyritakake lelakone dhewe-dehe. Bali seka dolan, Naning disengeni bapake merga nganti jam pitu tekane. "Seka ngendi wae, kowe? Lunga karo sapa nganti tekan jam yahmene?" pitakone bapake kanthi ulat kang peteng. "Saking dolan, Pak." wangsulane Naning karo ndhungkluk. "Dolan seko ngendi, kowe?" suarane bapakne saya seru. Naning tanpa wangsulan. Ara let suwe karo tekane Naning seka dolan, Tejo teka neng omahe. Dheweke ora nemoni Naning, ning malah nemoni bapakne Naning. "Pak, kula wingi sumerep kembang kanthil wonten klambi- nipun Di Naning." ngono pawadule Tejo. "Apa kuwi kandhamu bener, isa tak percaya, Jo!" "Inggah, Pak. Leres." Nuruti omongane Tejomau, bapakne Naning atine ora kepe- nak. Dheweke lunga menyang nggone dhukun sing biyen nate di- tekani. "Aku wis ngerti apa sing arep ta takokke." dhukun mau ndhi- siki omongan. "Nggih, Ki. Kula badhe nyuwun pirsa ngengingi anak kula, Naning." kandhane bapakne Naning. "Bocah kuwi, Naning, ora gelem yeng kon bebrayan karo tejo." ngono katrangane Mbah Dhukun marang dhayohe, karo nggawani banyu neng nggendul. 102 r Antologi Crita Cekak s
Banyu iku supaya diraupake marang anake, Naning. Ana ing wektu kang sela, Naning dolan neng omahe budhene. Budhene ngati melu dinesoni karo wang tuwane, dikira melu-melu ngandhani Naning supaya ora gelem karo Tejo. "Ning, aku wingi diwelingi Rani, kowe kon neng ngomahe Rani." ngono budhene ngandhani Naning. "O, ngaten Budhe. Menawi ngaten, kula tak mrika sak niki." wangsulane Naning karo pamitan budhene. Ana omahe Rani, wong loro mau padha omong-omongan nga- lor-ngidul sing dirembug. Dumadakan kancane teka mrono. "Gun, kowe reneya tak kandhani." panyeluke Rani. "Ana pa, ya Ran?" wangsulane Gun. "Ana sing nggoleki Naning, Iki gurune SMA, dheweke kon sekolah meneh." "Kowe sekolah meneh wae, Ning, supaya tambah pinter." Rani sajak ngandhani Naning. Naning mung meneng wae tanpa gelem wangsulan. "Kowe sekolah sesuk ya, Ning. Sekolahe gratis, ora mbayar." kandhane gurune. "Gelema, Ning. Timbangane kowe di...." Gun melu-melu nu- turi. Wong telu, Naning, adhine, lan gurune bali neng ngomah. Ba- pake ora kaya biasane yen Naning bali seka lunga. Malah dheweke rumangsa seneng atine, Naning gelem bali. "Ndhuk, Naning, apa kowe gelem sekolah meneh?" pitakone bapakne kanthi suara kang alon. "Kula pancen kepengin sekolah malih, Pak. Napa Bapak ma- rengaken menawi kula sekolah?" ngono panjaluke Naning wektu iku. "Nek ngono karepmu aku mung nyarujuki wae Ndhuk, aku ora bisa meksa-meksa kowe. Aku nyekarep kowe anggonmu bakal sekolah, kanggo uripmu besuke." kandhane bapakne. Ana ing sekolah Naning durung rumangsa bisa mikir kanthi bening, jalaran isih ana rasa ing atine yen dheweke isih diiket tem- bung dening kulawargane Tejo. Mula dheweke isih durung plong pikire yen pangiket mau durung dibalekake. Bapakne tanggap marang kahanane anake. Tembung sing wis ditampa seka Tejo dibalekake meneh. Kahanan mau ndadekake r "Murkane Ibu" s 103
antarane kulawargane Naning karo kulawargane Tejo ora akur. Nanging, atine naning wis rumangsa plong mikire. Sekolahe bisa tentrem, mikire wis ora kabotan meneh. *** Naning Ratnaningsih, lair rikala tanggal 5 Juli 1991, ing Kulon Progo, sekolahe ana SMA Muhammadiyah Galur, Kulon Progo, telepon (0274) 7103191, agamane Islam, omahe ing Jekeling, Sidorejo, Lendah, Kulon Progo, kesenengane mlaku-mlaku, pit-pitan, maca, dan ngru- ngokake radhio. 104 r Antologi Crita Cekak s
Pasang Surut Suci Nurlaeli Khurfatul Jannah SMA Negeri 1 Temon, Kulonprogo D Aku anak nomer papat, sedulurku kabeh ana telu. Sing mbarep lanang, wis omah-omah lan wis diparingi momongan loro, loro- lorone wadon. Dene mbakyuku sing gedhe lagi wae rampung kuliah ana UIN. Mbakyuku lulus MAN setaun kepungkur, lan saiki melu kursus rias penganten ana ing BLK. Ngendikane bapak, mbakyuku pancen ora arep dikuliahke, amarga pancen rada kenes, lan bapak kuwatir menawa kuliah malah dadi salah pergaulan. Aku dhewe isih sinau ana ing SMA 1 Temon, kelas loro. Bapakku tani, duwe usaha huller gabah lan seneng ngoleksi tanaman hias. Dene ibuku, ibu ru- mah tangga biasa, sing saben dinane ngurusi omah, bojo, lan anak. Aku dilairke lan digedhekke ana ing desa Karangwuluh, keca- matan Temon, yaiku kalebu tlatah kabupaten Kulon Progo, iring kidul kulon. Desa kang asri, ora sepi banget lan ora rame banget, amar- ga ora pati adoh saka dalan propinsi, kurang luwih mung sakkilo meter. Omahku kalebu omah kuna, omah tinggalane swargi simbah- ku. Omah ngarep iki jarene jenenge ceregancet, yaiku omah kampung gandheng telu, iku dianggo pendhapa, digandheng karo omah joglo. Ana ing omah joglo kuwi, masku, bojone, lan anak-anake padha mang- gon. Aku, mbakyu-mbakyuku, bapak, lan ibuku manggon ana ing gandhok, kang dawane gandhok mau padha karo dawane pendhapa tekan omah joglo, malah isih disambung pawon, sumur, kulah, lan lumbung. Sanajan omahku omah kuna, kang jare mbakyuku wis ora nja- mani, lan saiki akeh omah sing apik-apik model mutakhir, nanging bapakku tansah ngendika r "Murkane Ibu" s 105
"Awake dhewe iki kudu bersyukur, pira-pira simbah kiwis ninggali omah. Sepira akehe dhuwit, nek awake dhewe nggawe omah semene gedhene. Nek iki, rak awake dhewe mung kari ngenggoni." Pancen ya bener ngendikane bapakku. Ing plataran ngarep omah akeh tanduran tanaman hias, malah diwenehi omah-omahan kang perlu kanggo ngisis sinambi nyawang tetanduran. Bapakku pancen tlaten banget ngrumat tandurane. Ngendikane ibu, biyen bapak ki yen tindak menyang endi wae jajane mesthi kembang. Ya merga saka kasenengan kang ditlateni mau sing sabanjure bisa dadi bisnis sing bisa diarani lumayan. Nalika semana bapak kagungan wit adhenium, sing wong awam ngarani semboja Jepang. Wite wis lumayan gedhe, pange pirang- pirang, lan bonggole uga apik. Bapak kepengin sak uwit mau kem- bange werna-werna. Mula bapak banjur ngaturi Pak Iskandar, yaiku bakul kembang langganane bapak kang daleme Yogya supaya nyam- bungke. Jaman semono ongkos sambungan siji, sepuluh ewu rupiah. Dene enteke nyambung yen ora kleru telung atus ewu rupiah. "Ora papa entek semono, pancen wong sekolah kuwi larang regane." ngono ngendikane bapak wektu kuwi. Pancen bener, amarga pirsa anggone nyambung Pak Iskandar, bapak dadi pinter nyambung dhewe. Lan sing paling nengsemake, ngendikane Pak Iskandar. "Nek kowe arep kepenak, dadiya tani kembang, aja dadi tani lombok." ngono ngendikane Pak Iskandar. Bapak banjur gumregah, wiwit semangat bisnis adhenium kang wektu kuwi pancen lagi mumbul- mumbule. Ora watara suwe ana meneh kembang model anyar kang jenenge Euphorbia. "Iki gentine anggrek, amarga ngrumate kepenak, kembang terus ora tau kendhat." ngendikane bapak. Rumangsaku, wektu kuwi ya pancen apik tenan. Kembang werna-werna tur awet, ora cepet alum nganti telu tekan nem wulan. Wektu kuwi bapak nganti sok nyare ana ing Yogya, amarga ngenteni dhun-dhunan Euphorbia seka Medan. Euphorbia wae seka Medan tekan Yogya ditumpakke montor mabur lho! Bapakku banjur kagungan inisiatif nyambung wit Suru karo Euphorbia. Mula bapak banjur mburu wit Suru sing wis gedhe-gedhe banjur disambungi Euphorbia. Hasile pancen apik tenan. 106 r Antologi Crita Cekak s
Nganti salah sawijining dina kancane bapak ngejak pameran ana ing alun-alun Wates, ing acara Hari Jadi Kabupaten Kulon Progo. Bapak ora kersa, amarga ora kuwawa anggone ngurusi. Pancen ya rada adoh omahku tekan alun-alun Wates, udakara telulas kilo meter. "Ampun kuwatir Pak, mangke kula sing ngurusi." ngono ngen- dikane kancane bapak. Wusanane bapak sida melu pameran, njupuk rong kapling. Ora kenyana-nyana stand kembang kagungane bapak rame banget, saengga ibuku kagungan gagasan nyetak kartu nama, kanthi je- nenge stand "Az-Zahra" (dijupuk saka jenenge ponakanku). Saben wong sing mundhut kembang, ing pote dikantheni kartu nama. Wektu kuwi bapakku nganti dijuluki "Raja Euphorbia Kulon Progo." "Wedeh...." batinku. "Pak, njenengan ampun njagakke bathi riyin, niki idhep-idhep dingge promosi, sing penting sesuk kasile bar pameran njenengan dadi terkenal." ngendikane kancane bapak sakwise pameran ram- pung. "Iyak, napa enggih, jare sinten?" ngono wangsulane bapakku. Eeee..., jebul tenan ngendikane kancane bapak mau. Tamu pirang-pirang, endi sing nyambungke utawa mundhut Adhenium, endi sing nyambungke Suru utawa mundhut Euphorbia, kabeh mau ora mung seka Kulon Progo, nanging uga okeh saka njaban kutha. Ya kanthi sebab melu pameran mau, para petani lan pedha- gang tanaman hias sa-Kabupaten Kulon Progo banjur dikumpulake dening Pak Bupati. Kabeh diparingi pengarahan lan dibimbing dening petugas seka Dinas Pertanian lan Kelautan, banjur dibentuk kelompok kanthi diparingi jeneng "Kelompok Petani lan Pedagang Tanaman Hias Sekar Binangun." Sakwetara kuwi pamore Adhenium apadene Euphorbia saya mlorot amarga ana sakwenehe tanduran kang wiwit mumbul rega- ne, yaiku Anthurium. Dene Anthurium kuwi jenise pancen werna- werna, lan sing paling kondhang lan paling murah, yaiku gelom- bang cinta. Ora ketinggalan bapakku uga kagungan Anthurium sepirang- pirang, kayata Gelombang Cinta, Super Red, Hokeri, Corong, Bintang Kejora, lan sing paling larang yaiku Jenmani. Pendhapa, gandhok, pawon, kebak Anthurium, seka sing cilik tekan sing gedhe kabeh ana. Wektu kuwi Anthurium pancen regane r "Murkane Ibu" s 107
edan-edanan. Aku isih kelingan, pundhutane telung atus seket ewu isa payu rong yuta setengah, wolung puluh ewu isa payu wolung atus ewu. Kuwi wae sing tuku rebutan. Tamu ki persasat ora tau kendhat. Esuk, awan, sore, malah tengah wengi barang. Wis tau wit sak pote arep diijolipit montor loro, nanging ora diwenehake. Pokoke wektu kuwi bakul-bakul kembang padha jaya. Cekelane telepon genggam lan pulsane atusan ewon. Tan kocapa, ora antara suwe regane Anthurium ambleg. Embuh kepiye mula bukane kok isa dadi kaya ngono. Jenmani sing maune rega selawe yuta, saiki mung dibandrol siji setengah yuta, kuwi wae ora ana sing nglirik. Apa meneh Gelombang Cinta, Hokeri. Biyen wis diarepi patang yuta ora oleh, saiki dadi uwuh. "Ya wis, sabar wae! Pancen durung rejekine, kabeh mau ana sing ngatur. Ora payu ya disawang dhewe." ngendikane bapak. Pancen bener ngendikane bapak. Yen ora dipupus lan dipeper atine dhewe, malah isa dadi stress. Nek dipikir-pikir ya pancen ora tinemu nalar. Ana atase wit kok regane nganti atusan yuta, malah kepara ana sing regane sak milyar, yaiku sing jenenge Jenmani Super- nova. Rega tanaman hias kabeh ambleg, ora mung Anthurium. Sing tuku ya sepi, embuh kepiye. "Rega larang okeh sing tuku, kok mbasan murah malah ora payu," ngono batinku. Kamangka aku ya ngerti, yen kanggo pawitan tuku Anthurium kuwi, wong tuaku njupuk silihan saka BRI. Wis sakmestine saben sasi kudu nganakake kanggo nyicil, durung kanggo ngragadi mbak- yu-mbakyuku kang wektu kuwi padha durung rampung anggone kuliah lan sekolah. Mesthi wae keluargaku urip kanthi prihatin banget. Heller gabah kang ana cedhake omahku wae ya sepi, amarga kalah karo huller keliling. Mula bapakku banjur kagungan gagasan. Sapa wae sing arep nggilingke cukup sms, mengko gabah dijupuk, lan yen wis dadi beras banjur diterke. Alhamdulillah, kanthi cara meng- kono mau usahane bapak kang wis surut, lekas perneneng-perne- neng maneh. Malah saiki bapak wis isa kagungan gilingan keliling. Kuwi mau kabeh ya pancen kemurahane sing Maha Kuasa. Dene usaha tanaman hias, bapak isih tetep optimis. Saiki bapak lagi seneng ngo- leksi jinis Puring. 108 r Antologi Crita Cekak s
"Eeee..., sapa ngerti, suk nek ana rejaning jaman, tanaman hias dadi laris meneh." ngono ngendikane bapak. *** Suci Nurlaeli Khurfatul Jannah, lair ing Kulon Progo, 21 Agustus 1992, sekolahe ana SMA Negegri 1 Temon, Kebonrejo, Temon, Kulon Progo, telepon (0274) 7117523, ngrasuk agama Islam, mapan ing Karangwuluh, Temon, Kulon Progo, nomer hapene 087839104102, nduweni kesenengan nulis. r "Murkane Ibu" s 109
Tresnaku Rp20.000.000,00 Nuri Lusiana SMA Negeri 1 Kokap, Kulonprogo D Dina iki aku seneng tenan, amerga aku duwe kanca anyar jenenge Adit lan Uncle. Aku biasa kekancan karo wong kuwi wektu Uncle lan Adit dolan nang omahe Aunt. Pas kuwi aku yo dolan neng- gone Aunt. Uncle kuwi pacarea Aunt, kancaku sing wis tak anggep mbakyu dewe. Nek ana apa-apa aku sok curhat karo Aunt, kosok balene Aunt yo sok curhat marang awakku. Meh saben dina aku kepethuk Adit. Aku lan Adit dadi kanca akrab. "Dur, ayo melu nang omahku wae, ben le ngedhit foto isa kaya sing tok kerepke". Adit ngajak aku nang omahe. "Yow...yow...yow wis ayo mangkat,ndak selak sore". Jareku mbales Adit. Tekan omahe Adit, bapakne biasa wae gelem ngguyu karo awaku, anangging ibune mung meneng wae. Nangging kuwi mau orab tak gawe pikiran, amerga aku ora arep ketemu bapak ibune. "Eh, Dit ibumu kok judes pol karo aku? Emange aku ngapa?" takonku karo Adit. " Ora-ora, nyante wae biyen Upik lebih dijudesi dimatke kadi ndhuwur tekan ngisor. " Balesane Adit. " Lha emange Upik kuwi sapa?" Pitakonku. "Upik kuwi pacarku, wonge saiki mbalik ning Bali." balese Adit. Ya uwis akhire aku lan Adit ngrampungke ngedhit foto. Uwis rong wulan aku kancanan akrab karo Adit, dilalah wektu tanggap warsane mbakyune nang ruang sebelah ana aku, Aunt, Uncle, Bara, Yuni lan Adit. Nang kono lagi padha omong-omong, 110 r Antologi Crita Cekak s
teka-teka Adit nyelani omong-omong nek dheweke seneng karo awakku. Awakku kemrutuk campur isin. "Ayo Dur, piye kuwi ditampa wae dadi pacarmu." jarene Aunt. "Jawabane sesuk wae yow." Aku ngomong karo Adit. "Yo wis ra papa kok, tak tunggu sesuk, nanginga tenanan sesuk kowe njawab aja mundur-mundur suwe." jawabane Adit. " Iya." aku njawab Adit. Esukke bali sekolah aku dipethukAdhit. Ananging awake- dhewe ora langsung bali, nangging mampir distrone kancane Adit. "Piye jawabanmu?" Adit nakoni aku. " Ya wis lah awakedhewe pacaran." Jawabku karo Adit. Akhire aku lan Adit pacaran saka dina kuwi. Awal kuwi aku ngresa seneng, amerga aku bakal duwe wong sing njaga awakku. Wiwitan pacaran ayem tentrem. Aku diajak dolan neng ngendhi- endhi, disanding, ora oleh adoh saka dheweke. Ibune karo awakku wis apikan, ora judes meneh. Aku diagggep anakke dhewe. Malah nek aku dolan nang omahe sok digawekke sayur senennganku, nang kana aku dikon maem. Uwis ana sangangsasi aku pacaran. Yen ulang tahun dheweke ngenehi aku hadiah. Kosok balene, aku yo ngenei hadiah nek dhe- weke ulang tahun. Ananging aku wis ora betah, aku wis ra tau disan- ding, arang diajak dolan, Adit wis beda. Saiki kerep-kerepe aku sing nguripi wonge, ning endi-endhi aku sing ngetokke ndhuwit, amergo aku tresno marang dheweke , dadi ora tak pikir. Adit ngajak dolan aku sing dhuwiti. Adit kepengen apa-apa aku sing nukoke. Saiki wonge malah sibuk dhewe karo baskete. Saben dina basket. Aku karo Adit jarang ketemu. Enthek-enthek ane aku nang ngendi- endi karo Adek kancaku sekolah. Aku curhat karo Adek, urip karo adek, susah seneng karo Adek. "Uwis Dur, diputus wae, mbangane kowe mung anyel." Adek omong karo awakku. "Lha aku ora tegel karo Adit. "Aku nyauri Adek. Ora let suwe kancane Adek teka jenenge Yayan. Aku lan dheweke ngobrol, omong- omongan. Aku dadi akrab karo Yayan. Aku sok dolan karo Adek lan Yayan. Ndilalah bocah-bocah kelasku nganaake dolan bareng nang Ketep, ananging padha ora ngerti dalane. Aku arep ngajak Adit nanging wonge sibuk karo baskete. r "Murkane Ibu" s 111
"Dur ngajak Yayan wae!"Jare Adek. "Ya wis ora apa-apa". Jawabanku. Akhire sido ngajak Yayan. Aku mangkat karo Yayan lan kanca- kanca. Nang kana aku seneng, foto-foto, guyon lan nyeneng-nye- nengke ati. Wulan pasa aku dodolan sup buah karo Adek lan kanca-kanca. Nang kana aku karo Adek diewangi Yayan. Nek Adit liwat, mesti ana Yayan. Yen ana aku mesthi ana Yayan. Aku luwih kerep dolan karo Yayan lan Adek, mbangane aku dolan karo Adit. Adit jarang ana wektu kanggo ngapeli aku. Amergo aku kerep dolan karo Yayan, Adit sms Yayan akon ora nyeraki aku. Saploke kuwi aku ra tau kepethuk Yayan meneh. Saploke kuwi hubunganku aro Adit ora akur, anane padu lan mung nangis. Saiki aku karo Adit uwis mlaku siji setengah taun, saiki aku ya uwis ora betah maneh neruske hubungan iki. Akhire tak wanek- wanekke, tak tegel-tegelke ngomong putus. Yo uwis aku ra ana hubungan maneh karo Adit, garek hubungan kanca. Kanca-kancaku seneng, sansaya keluargaku. Amerga aku ora disetujoni pacaran karo Adit, soale beda agama. Siji setengah tahun hubunganku karo Adit ora oleh restu, putus. Pangorbananku sia-sia, ananging aku seneng. Lebar aku putus karo Adit, aku curhat marang Adek lan kanca- kanca sekolahku, ana Pethok, Hohok, lan Cimol. Sawise ngrungokke curhatku, Pethok jupuk buku. "Wis gek ngomong, apa wae barang sik tok wenehke Adit?" takone Pethok. "Ho,o kuwi apa wae yuk diitung bareng-bareng!" kanca-kanca liyane melu nanduki. "Akeh, ana HP, boneka, topi, clana. Ah...Okeh lah," Jawabku. Enthek-enthekane dipanta-panta karo Pethok, ditulis nang buku. "Topi telungatus skeket ewu, clana satus sangan puluh ewu, njuk apa wae mau?" Pethok ngedumel dhewe. "Kowe ki dha ngapa kok malah kenthir, sing rugi aku kok sing ribut kowe kabeh." Omonganku. "Ya ora apa-apa Dur, jajal kowe enthek pira sasuwene iki karo Adit." Adek nyambung. 112 r Antologi Crita Cekak s
Dhuwit-dhuwit dienggo tuku HP, dienggo madhang, nukokke Adit bensin, clana, topi, nyaur utange Adit lan liya-liyane ditulis lan dijumlah karo Pethok." Jadi semua totalnya dua puluh juta rupiah ya mbak." Omonge Pethok nganggo logat bahasa Indonesiane. "Hwahahahaha...haha ....ha ...!!!!" kanca-kanca padha ngguyu kabeh. "Mosok okeh tenan?" takonku karo Pethok. "Lha pancen semene iki kok, malah ngenyang barang. Kapok!! Biyen salahmen gelem." Pethok nyauri aku. " Halah Dur, kok goblok tenan to kowe? Mendhing-mendhing kowe karo aku wae! Hahahahaha ..." Hohok nyambung. "Hm, sak karepmu dha muni apa" Panyanggahku. "Wah cintaku rongpuluh yuta, hahahahaha......" Pethok nanduki. "Hahahahaha, bener !!!" bocah-bocah padha ngguyu. *** Nuri Lusiana, lair ing Kulon Progo, 1 Agustus 1993, siswa SMA Negeri 1 Kokap, Jalan Jambon, Hargorejo, Kokap, Kulon Progo, agamane Islam, omahe ana ing Sindon, Hargorejo, Kokap, Kulon Progo, nomer hapene 085743143860, kesenengane mlaku-mlaku. r "Murkane Ibu" s 113
Tresna Kang Langgeng Muhammad Isnaini SMA Negeri 1 Samigaluh, Kulonprogo D Sore-sore aku ketemu karo bocah wadon. Bocah mau jenenge, Mika. Omahe sakdeso karo aku. Asline aku wis kenal. Maklum, jenenge wae sakdesa. Nanging, pas ketemu dina iku aku rasane saya cedhak karo dheweke. Awit saka acara syukuran sing nganak- ake pakdheku. Nanging, aku biyen durung wani mblakakake rasa tresnaku marang Mika. Dina ganti dina, aku setuju kanggo nyam- bung rasa. Dina-dina kang nyenengake tak lakoni kanthi seneng lan bungah. Nanging, dina Senen iku, aku dikagetake saka omongane kanca akrabku. Mika kuwi wis duwe pacar liya. Aku rasane ora percaya. Mula aku ngajak Mika dolan-dolan menyang grojugon Widodaren. Durung ana 30 menit, Mika ngajak mulih. Nanging, nalika isih ana dalan ana wong lanang nggantheng nyegat pit onthel kang tak tum- phai aku karo Mika. Aku mandheg, greg. Wong lanang mau lang- sung takon marang Mika. "Sapa wong lanang sing mboncengke kowe?" pitakone kanthi mripat mlirik marang awakku. "Iki kancaku" jawape Mika kanthi swara lirih. Sakwise Mika njawab, aku banjur takon marang Wong lanang mau. "Sapa jenengmu? Ana sesambungan apa karo Mika." Nanging, durung nganti njawab pitakonku, bocah mau lang- sung nggeblas lunga. "O, dadi kowe seprene ngapusi aku?" pitakonku kanthi rasa jengkel marang Mika. 114 r Antologi Crita Cekak s
Sakwise kedadeyan mau, Mika saben dina mara menyang omah- ku kanggo njaluk ngapura. Aku rasane melas marang dheweke. Amarga aku isih nyimpen rasa tresna marang Mika, lan aku ngapura lupute dheweke. Sak wulan sakdurunge pengumuman kelulusan SMP, Mika ban- jur pengin nerusake sekolah menyang SMA. Mika pengin sekolah ana ing njaban kutha, yaiku kutha ing Magelang. Aku rasane ora bisa adoh karo Mika, lan aku ora bisa nglalekake dheweke sing wis rumaket ning atiku. Mbokya akeh wanita kang luwih ayu lan manis. Nanging, atiku ora bisa nglalekake rasa tresnaku marang Mika, kang wis dadi pepujaning atiku. Sajroning setaun ora ana kabar seka Mika. Amarga aku anak wong ora duwe. Radhio wae ora duwe apa maneh telepon (HP). Na- nging, rasa tresnaku ora bakal ilang lan tetep kanggo Mika wanita kang tak tresnani. Tahun iki aku munggah kelas 2 SMA, aku ora bisa nglalekake Mika seka atiku. Aku ora ngira bakale ana bocah anyar maneh kang mlebu ana ing kelasku. Aku krungu bocah mau pindahan seka Mage- lang, papan kang dienggo pepujaning atiku ngluru ngelmu. Dina Senin, bocah anyar mau wiwit mlebu sekolah. Aku ora nyana bakal ketemu maneh karo Mika, amarga tak pikir wis ora mbalik neng asale. Tenan, cah anyar mau Mika! Wanita kang tak idham-idham- ake kawit biyen. Aku seneng banget bisa ketemu karo Mika neng panggonan kang ora tak nyana. Pengarep-arepku kanggo nduweni Mika metu meneh saka atiku. Sawijining dina, aku dolan marang omah Mika kang ora adoh saka omahku. Aku crita-crita pengalamane dhewe. Aku ora sadhar yen saka ilatku metu ukara "Apa sak iki kowe wis nduweni priya kang tok tresnani? Gan- dheng kowe tambah gedhe lan ayu." Mika ketok isin rupane, malah dadi pucet amarga krungu apa sing tak takokake mau kanthi swara lirih. "Durung ana" jawape Mika. Atiku tansah sumringah amarga krungu apa kang diomongke Mika. Aku ngrasakke kaya duwe daya anyar kanggo nyedhaki Mika, amarga dheweke isih dewe durung ana sing nduweni. r "Murkane Ibu" s 115
Awan klawan bengi aku tansah mikir kepiye carane ngetokake rasa tresnaku kang ana ing atiku marang Mika. Aku kelingan nalika nonton teve ana ing omahe tanggaku lan weruh acara kang nggam- barake kepiye carane ngetokake rasa tresna marang wanita sing ditresnani. Aku pengin rembugan karo Mika kanthi cara kang neg- semake supaya nduweni rasa kang ora bisa dilalekake. Sak wijining dina, aku ngajak Mika dolan menyang papan kang aku karo dheweke tau dolan bebarengan. Papan kang bakal tak tuju, yaiku Grojogan Widodaren. Neng tengah ndalan tumujaning grojogan Mika kepleset. Ora sengaja dheweke ngranggeh tanganku. Iku pengalaman sepisanku gegandhengan tangan karo Mika kang ora bisa tak lalekake. Tekaning grojogan ora ana papan kang owah, isih akeh kembang- kembang ing sak pinggir grojogan. Aku jagongan ana ing ndhuwur watu gedhe ing sak pinggiring grojogan. Aku mikir, iki wektu kang pas kanggo ngetokake apa kang dadi uneg-uneging atiku. Aku ban- jur methik kembang Srunen, nyedhak marang Mika lan aku meneh- ake kembang. "Apa kowe gelem dadi gegantilaning atiku? Rasa tresnaku ma- rang kowe kaya kembang Srunen iki, kang tetep ana lan ora bakal mati naliko rendheng lan ketiga." Ukara iki kang metu saka ilatku naliko bareng karo menehake kembang marang Mika. Atiku tansah deg-degan ngenteni jawabane Mika. Ora suwe anggonku ngenteni jawaban, Mika banjur "manthuk" tandha menawa dheweke gelem dadi pepujaning atiku. Atiku tan- sah seneng lan lali yen aku isih ngadeg ana ing ndhuwur watu, se- hingga aku kepleset lan kecegur ing kedhung sak pinggiring grojogan. Ora krasa aku wis nglabuhake atiku marang Mika nganti aku kelas 3 SMA. Lan sedelo maneh aku bakal Ujian Nasional. Aku pe- ngin mbuktekake marang Mika yen aku pantes dadi gegantilaning atine. Aku pengin lulus kanthi biji kang apik lan Mika ora kuciwa marang aku. Telung tahun kapungkur, kanthi sinau kang temen supaya bisa lulus kanthi biji kang apik. Dina iki wiwitane kanggo ujian. Se- minggu iki aku bakale nglaksanakake ujian. Ujian Nasional rampung. Aku mung kari nunggu pengumum- an ujian. Aku tansah bingung mikirake kasile ujian. 116 r Antologi Crita Cekak s
Dina iki aku pas sewulan anggonku ngenteni kasile ujian. Aku pengin mbuktekake marang Mika, menawa apa kang tak sinau ora sia-sia. Aku lulus kanthi biji apik. Aku pengin nuduhake kasile ujian marang Mika. Mika uga lulus kanthi biji kang apik. Ora krasa wis telung tahun aku lulus SMA. Aku isih nggan- tungake atiku marang Mika. Aku pengin rabi marang mika. Aku banjur nyiapake apa kang dibutuhake kanggo persiapan anggonku rabi karo Mika. *** Muhammad Isnaini, lair rikala tanggal 15 September 1992, ing Kulon Progo, sekolahe ana SMA Negeri 1 Sami- galuh, Tanjung, Ngargosari, Samigaluh, Kulon Progo, agamane Islam, mapan ing Separang, Pagerharjo, Sami- galuh, Kulon Progo, hapene n085292749039, senenge olag raga. r "Murkane Ibu" s 117
Surga Donya Aziz Amirulbahar SMA Negeri 2 Wates, Kulonprogo D Nalika iku pengumuman lulusan SMP diumumke. Bocah-bocah sing lulus pada bungah amarga lulus. Ora beda karo Paijo, sana- jan jenenge ndesa nanging Paijo kuwi bocah sing bekti marang wong tuwa lan apik watake. Dheweke bisa lulus kanthi biji kang apik. Sa- wise lulus SMP dheweke pengin neruske le sinau neng SMA favorit ing Yogya. "Alhamdulillah Bu, kula saged lulus kanthi biji ikang sae!" "Ho'oh Nak, syukur kowe bisa lulus kanthi biji kang apik. Te- rus kowe arep neruske sinau nang endi nak?" "Kula pengine wonten Yogja Bu, amargi sekolahane favorit lan sae kualitasipun!" "Ya ra pa pa nak, sanajan wong tuamu kuwi klebu wong sing ora nduwe, nanging aku pengin anakku sesuk aja kaya wong tuamu iki. Aku pengin uripmu mapan. Ibu ya ra bisa ngenehi apa-apa ma- rang kowe, ibu mung bisa menehi donga kanggo kowe supaya kowe tetep dadi cah pinter nanging kowe ya usaha ya Nak!" "Inggih Bu, mboten napa-napa. Kula nggih mboten ngarep- arep napa-napa!" "Iya Nak, kewajibanmu kuwi ya mung sinau, nek nyambut gawe lan golek dhuwit iku kewajibane wong tuwa!" Ing liya dina Paijo ndhaftar sekolah ana ing Yogya lan dheweke bisa ketampa. Paijo lan ibune bisa seneng amarga sing dikarepke bisa dadi kanyatan. Neng SMA dheweke iso oleh biji kang apik amarga 118 r Antologi Crita Cekak s
dheweke saben dina sinau kanthi sregep lan ora tau bolong le sholat. Saben sore Paijo ya sregep ngewangi wong tuane. "Bu, maturnuwun kagem dongane lan pangestune amargi kula saged dados bocah ingkang ibu kersaaken!" "Iya nak, sinau sing sregep ya lan aja lali shalate!" "Nggih Bu!' Wis setengah taun anggone sinau Paijo ana SMA. Dheweke ngra- sa betah lan disenengi kanca-kanca amarga kepinterane lan watake sing apik. Nanging, dheweke salah le kekancan. Dheweke malah kekancan karo bocah sing ndhugal gaweyane saben dina ya mung waton menyang sekolah, mendem, lan udud. Jenenge Imam, beda karo Paijo. Sanajan jenenge Imam, nanging dheweke ora bisa dadi bocah sing sholeh lan ora bisa dadi imame utawa tuladhane kanca- kanca kanthi tingkah sing apik. Nalika bali sekolah, Paijo lan Imam mlaku bareng anggone arep bali. Banjur Imam nawani udud marang Paijo. "Jo, arep udud ra?" "Ora ah, udud kuwi ora apik!" "Ooo...cen PAIJO kowe ki, ndesa!" "Lha piye to? Udud kuwi pancen ora apik, amarga awake dhe- we bisa kena kangker lan nek kowe lagi udud, uwong sing nang ce- dhakmu ya isa kena lan isih akeh penyakit kang disebabake seka udud!" "Halah, kowe ki sok alim. Udud kuwi enak lho, marakke pi- kirane enteng lan bisa gawe seneng!" "Aku ora percaya, soale kuwi ya mung mitos. Asline ya mung mbuwang-mbuwang dhuwit lan ngrusak awak. Wis yo Mam, rasah nawani aku udud maneh!" "Yo gek bali wae kana ngko ndak digoleki mbokmu!" Ing malem Minggu, Imam ngajak Paijo dolan-dolan, lan Paijo gelem diajak Imam. Nanging, amarga Imam kuwi bocah sing ora bener, Imam ngajak Paijo ana ing cakruk cedhak omahe Imam kanggo men- dem. "Jo sido dolan ra?", pitakone Imam marang Paijo nalika isih nang omahe Paijo. "Yo ayo gek mangkat wae, nanging rasah tekan wengi ya!" "Yoh!" "Yowis, saiki gek mangkat wae yo!" r "Murkane Ibu" s 119
"Yoh!' Nalika ana ing dalan, Paijo nuwuhke pitakon ana ing njero atine. Dheweke lan Imam kuwi arep lunga nang endhi. Banjur Paijo takon karo Imam. "Mam, awake dhewe iki arep lunga nang endi ta?" "Ora adoh kok saka omahku!" "Lha arep nang endi ta?" "Arep ngrasakke surga donya !" "Hah, apa aku ora salah krungu? Surga kuwi ya mung nang akhirat sesuk ta? Mosok nang donya kok ana surga. Terus wujude kuwi kaya ngapa?" "Halah kowe ki, rasah sok dadi kyai. Ngko kowe yo ngerti dhe- we. Wis ta, saiki kowe rasah kakehan omong!" Pitakone Paijo entek-entekane kejawab nalika Paijo lan Imam wis tekan ana ing cakruk. Jebule, sing dimaksud surga donya kuwi seneng-seneng utawa foya-foya nanging ora bener lan nang ajaran agama kuwi ora oleh ditindakake. Amarga sing ditindakake kuwi mendem. Nang ngarep cakruk, Paijo kepengin bali amarga dheweke ngrasa ora cocok nglakoni kaya ngono kuwi lan nek ditindaake malah nggawe dosa!" "Dosa? Ora kok, iki sing disebut surga donya. Awake dhewe bakal bebas nglakoni apa wae nek wis ngrasakke kuwi" "Wis lah Mam, aku bali wae ya?" Nanging, ora suwe ana kanca-kancane Imam sing teka nang cakruk banjur Paijo wedi amarga bocahe sangar-sangar lan dheweke dikon manut wae dening Imam, supaya ora diantemi. "Mam, kuwi sapa maneh sing teka? Kok bocahe sangar-sangar. Aku dadi wedi!" "mulakna, kowe manut wae karo aku aja wani-wani karo cah- cah kae, saiki gek mlebu wae nang cakruk ta!" "Yo wis, aku tak manut!" Nang njero cakruk, Paijo mung bisa meneng wae lan mung bisa ndelok Imam lan kanca-kancane pada ngrasakke surge donya. Ban- jur Imam nawani Paijo ngombe. Paijo sing maune wedi-wedi banjur diwanekake supaya ora diantemi dening Imam lan kanca-kancane. "Piye Jo rasane? Enak ta?" 120 r Antologi Crita Cekak s
"Wah ho'oh rasane anget terus marakke awak dadi enteng. Ketoke aku bebas nglakoni apa wae sing tak pengini!" "Wis gek diombe maneh wae!" "Yoh, rasane aku pancen wis tekan surge donya!" Wayah wengi wis teka, banjur Imam lan Paijo bali lan anggone mlaku dheweke ora kaya biasane, dheweke le mlaku nggloyor- nggloyor ora karuwan. Nanging ora ana wong sing weruh cah loro kuwi amarga wayah uwis wengi lan uwis mangsane pada turu. Tekan ngomah, Paijo isih nggloyor- nggloyor anggone mlaku. Ibune sing kuwatir amarga Paijo durung bali lan dadi bingung amarga Paijo ora kaya biasane. "Jo, kowe ki seka ngendi?" "Seka surge donya bu. Aku saiki ya isih nang surga, rasane pancen penak tenan. Sapa kowe ki?" "Aku iki ibumu Nak, kenapa kowe malah dadi kaya ngene? Apa kowe kekancan karo Imam terus dadi kaya ngene!" "Hah...,mbuh. Wis ta rasah ngganggu aku maneh, ra ngerti cah jaman saiki wae kowe ki!" "Nak, istighfar ta! Aku ki ibumu, ngapa kowe dadi kaya ngene? Kowe mabuk pa?" "Nek ho'oh terus ngapa? Uripku ya uripku, uripmu ya uripmu. Rasah ngurusi aku, aku ki wis gedhe. Wis lah, rasah kekehan omong kowe ki. Aku ki lagi penak malah tok ganggu. Karepmu ki piye? Ngejak gelut po?" "Astagfirullah, dadi cah kuwalat kowe Jo nek ngono kuwi. Marang wong tuwa wani!" "Pa tak pikir...!!!" Ibune Paijo mung biso nangis lan bingung kenapa biyen Paijo dadi bocah sing bekti marang wong tuwa saiki dadi bocah sing nakal. Wektu saya cepet, Paijo ya saya nakal. Kanca-kanca sing tepung karo Paijo dadi bingung, ketoke kuwi dudu Paijo sing ditepungi kanca-kanca. Watak nakale saya parah, nganti dhuwit sing nggo bayar SPP ing sekolahane ora dibayarke nanging malah dingo men- dem karo kanca-kancane. Nalika esuk-esuk dheweke arep mangkat sekolah, krungu tang- ga-tanggane padha crita nek mau bengi ana tabrakan ing desa sebe- lah. Sing tabrakan ndilalahe wong sing lagi mendem. Paijo r "Murkane Ibu" s 121
ngrungoake nganti rampung lan sing tabrakan mau mati amarga nabrak uwit. Banjur Paijo ngrasa salah lan wedi nek dheweke sing ngalami ngono kuwi terus kepriye. Kamangka kuwi kelakuwan sing ora becik lan nang ajaran agama ora oleh dilakoni. Dheweke pengin tobat lan pengin dadi bocah kang watake becik. "Bu..., kula badhe nyuwun pangapunten. Amargi kula nin- dakake ingkang mboten sae!" "Yoh nak ora papa, nanging aja dibaleni meneh ya!" "Nggih bu, kulo sampun ngertos menawi ingkang kula tin- dakaken menika lepat lan mboten sae!" "Dadi bocah sing becik lan bekti marang wong tuwa wae nak aja dadi bocah nakal!" Ibune Paijo nangis, amarga weruh anake njaluk ngapura, na- nging dheweke ya ngrasa seneng amarga Paijo wis sadhar nek sing ditindakake kuwi ora becik lan dheweke yo sadhar nek kabagyan kuwi ora mung dientukke saka foya-foya utawa seneng-seneng wae, nanging, kabagyan kuwi bisa dientukke saka awake dhewe nindak- ake ingkang becik lan surga ing akhirat kuwi luwih apik tinimbang surga donya sing mung sedilit lan kadhang surga donya kuwi ora apik amarga awake dhewe le ngolehke saka nindakake barang sing ora becik. *** Aziz Amirulbahar, lair ing Kulon Progo, 24 Juni 1992, sekolah ing SMA Negeri 2 Wates, Bendungan, Wates, Kulon Progo, ngrasuk agama Islam, omahe ing Kaliwangan RT 27, RW 13, Temon Wetan, Temon, Kulon Progo, telepon ngomahe (0274) 7117572, hapene 085729486454, kesenengane dolanan komputer. 122 r Antologi Crita Cekak s
Tulus, GTT Rohmad Nurdin SMA Negeri 2 Wates, Kulonprogo D Amplop dhinas iku age-age dibukak. Wis ora sranta olehe pengin weruh piye isine. Pancen wis suwe olehe ngenteni. Suwe. Yen dietung saka olehe melu testing sing pungkasan. Lan dadi suwe banget, olehe ngenteni iku, yen ngetunge wiwit sepisanan dheweke dhaptar lan melu testing. Wis ping pitu. Tegese, wis pitung taun. Wis ping pitu Tulus ditolak. Yen sing keri dhewe iki mengko asile padha karo sadurunge. Ping pitu tenan. Tulus meh ora isa unjal ambegan. Dhadhane sesak, ngampet nesune. Ukara-ukara ing lembaran layang dhinas iku krasa nyampluki pulung atine. Perih. Perih banget rasane. Un- tunge, dheweke wis cukup pengalaman ngampet rasa perih ngono iku. Wis ping pitu! Wis wolung taun mlaku iki statuse Tulus ora owah-owah. Pang- kat Ge-te-te wae. Ge-te-te, alias Guru Tidak Tetap. Ge-te-te ing es-em-a Nanggungan. Iku ateges status liyane, olehe isih njaka, ora bakal enggal owah, jalaran jroning batin Tulus wis setengah prasetya yen ora bakal rabi-rabi sadurunge diangkat. Mangka, Astutik, pacang- ane, wis bola-bali ndheseg. "Wis, ta, Mas, ndang wae ndak nek kesuwen jarene wong tuwa. Ora sah ngenteni diangkat, ya yen ndang diangkat, nek ora piye?" "Jan-jane aku dhewe ya mikir ngono. Lha, ning, mengko bocah- bocah dipakani apa?" "Ah, gene pitik kae mung bandha ceker-ceker wae, ya ora nganti kaliren." r "Murkane Ibu" s 123
"Pitik rak butuhe mung mangan. Beda karo menungsa." "Witikna, yen mundur-mundur terus, mengko yen awake dhewe wis thuyuk-thuyuk terus bocah-bocah isih cilik-cilik, apa ora malah mesakake?" "Kok mikir sing durung ana. Lha, wong mikir awake dhewe wae ra mesthi tepung ngene, kok!" "Sampeyan ki kok olehe nglokro. Mengko aku takkursus salon. Neng kene lagi Mbak Lilik sing ngadeg salon. Aku wis percaya yen langgananku mengko bakal akeh." "Ya, yen ngono ndang kursusa wae dhisik. Prekara rabi dipikir yen olehmu kursus wis rampung." Astutik sida kursus tenan. Tulus dhewe ya saya nyrempeng olehe usaha amrih ketampane. Nglumpukake dhuwit, nglumpuk- ake pandonga saka wong tuwa, sanak kadang, lan wong-wong sing gedhe rasa preduline. Uga, golek sisik-melik ngendi ana sing bisa aweh dalan amrih gelise ketampa. Keblithuk? Wis. Wis ra kepetung. Ning, Tulus ya ora kapok-kapok. Dianggep kalah main, senajan saya suwe sajake kaya nututi gedebog keli! Ana kancane sing mrayogakake supaya dheweke pindhah pro- fesi wae. Mangka profesi guru kuwi wis dadi gegayuhane wiwit dhe- weke ajar ngukur gegayuhan. Mula biyen dheweke mlebu es-pe-ge sarampunge es-em-pe. Ketampa neng es-pe-ge swasta wae, senenge ora jamak. Gegayuhane saya mulur nalika entuk kalonggaran mlebu nyang perguruan tinggi, ora ketang perguruan tinggi swasta. IKIP swasta. E, tibake mung neng es-de Tulus ngrasakake sekolahan ne- geri. Pancen nasipe Tulus. Pas dheweke lulus saka es-pe-ge, rejekine wong tuwane lagi kededel dening panen cengkeh. Emane, wangine kembang cengkeh nalika kuwi ora umur dawa. Jalaran, sawise Tulus kasil nglungguhi bangku perguruan tinggi, rega kembang cengkeh selot mlorot, mu- dhun, nganti mupus semangate para kadang tani ing padesan. BPPC (Badan Penyangga Perdagangan Cengkeh) sing wektu kuwi dideg- ake kanggo nulung para petani cengkeh tibake malah ngorat-arit pasar. Adhi-adhine Tulus sing cacahe papat kuwi wusanane kudu mung trima sekolah tekan es-em-a. Iku wae wis ngaya. Lha, Tulus dhewe wae, upama ora kadhung mlebu ngono ya mbuh-mbuhan. Yen Tulus bisa metu lulus iku wis beja banget. Hm. Mlebune gampang, metune 124 r Antologi Crita Cekak s
kangelan. Sawise metu saka IKIP, golek gaweyan rekasane ya ora jamak! Bakate Tulus pancen dadi guru. Prekara olehe wis wolung ta- hun mlaku isih panggah dadi ge-te-te, iku rak urusane nasip. Ning bakate pancen ya dadi guru kuwi. Murid-muride padha seneng. Seneng wulangane, seneng gurune, seneng Tulus-e. Embuh wis ping pira Tulus entuk layang tresna saka muride, klebu saka Astutik sing saiki resmi dadi bakal calon bojone iku! Ana sing luwih gawe mongkoge atine Tulus, yaiku akeh muride sing nerusake nyang perguruan tinggi, milih jurusan sing padha karo sing diwulangake Tulus. Yen ngelingi iku rasa mongkoge Tulus bisa ngluwihi kanca- kancane sing wis padha diangkat, wis duwe NIP, wis duwe sragam korpri lan sragam, pege-er-i. Ning, angger weruh kancane nganggo sragam korpi utawa sragam pege-er-i, batine Tulus dadi keranta- ranta! Saben-saben dheweke kudu tandha tangan kanggo keperluan administrasi, apa yen pas njaga te-ha-be, apa pas ngisi formulir apa- apa ngono. Ajeg, dheweke kudu nyoret utawa menehi tandha setrip ing sawise tulisan NIP utawa sangisore jenenge. Yen wis ngono, perih neng njero batine sangsaya perih. Perih banget! Prekara sragam luwih merihake maneh. Angger-angger kan- cane sing wis diangkat nganggo sragam korpri utawa sragam pe-ge- er-i, atine Tulus kaya diiris-iris. Mripate dadi pedhes, batine keranta- ranta. Yen mung prekara tuku klambi sragam wae, mesthine dhe- weke ya bisa. Apa maneh yen entuk kalonggaran utang saka kope- rasi sing dheweke durung bisa dadi anggotane kuwi. Ning dheweke isih eling, sadhar, menawa dheweke durung wenang nganggo klam- bi sragam. Sragam korpri apadene sragam pe-ge-er-i. Dheweke pancen guru, wong saben dina dheweke ya mulang. Nanging, rak, guru tidak tetap, alias ge-te-te! Mangka Persatuan Guru Tidak Tetap Republik Indonesia (pe-ge-te-te-er-i), ya durung didegake. Durung ana. Dheweke ya pegawe, sing nyambutgawe ing lingkungan Depdiknas. Lha, ning, dheweke rak isih pegawe tidak tetap, honorer, utawa apa waeblah sebutane. Lan mesthi wae ya durung klebu korpri. Mangka ya durung ana Korps Pegawai Tidak Tetap Republik Indonesia, sing upama dibentuk ngono sajake ya ewuh olehe arep nyekak kuwi! r "Murkane Ibu" s 125
Dumadakan wis jam setengah pitu. Srengenge saya semlenget. Sewengi muput Tulus ora bisa turu. Klisikan terus, sedhela-sedhela alihan, miring ngiwa, miring nengen, mlumah, mengkurep, padha ora kepenake. Merga pikirane pancen lagi ora kepenak! Batine goreh mikirake nasipe. Srengenge saya munggah. Saya nyengkrek. Mung nasipe Tulus sing isih panggah surem, embuh nganti kapan. Tulus isih mumet mikirake isine layang kuwi. Mumet banget, merga wis ping pitu dheweke nampa layang kaya ngono kuwi. Dheweke wis niyat arep mbolos dina kuwi. Ning, ujug-ujug Astutik teka, nitipake layange adhine. "Mas, Titin ora mlebu. Iki layange." "Kok ora mlebu?" "Wiwit tangi turu mau mimisen, ora mampet-mampet." "He? Wis dipriksakake nyang dhokteran?" "Iki isih arep takterake. Nemen, kok, ketoke. Wis disumpeti suruh barang panggah mili wae." "Aku wae sing ngeterake!" "Lho, sampeyan rak wayahe mlebu, ta?" "Ah, aras-arasen!" "O, ceklek, ta! Ah, kok lagi saiki, ta, Mas! Batin sampeyan entuk wae protes. Nanging bocah-bocah sing rung ngerti ruwet-rentenge urip kuwi aja didadekake kurban. Bocah-bocah mbutuhake sampe- yan. Sampeyan yen ngaku guru, saiki wajibe mulang. Sampeyan kudu mlebu. Rung diangkat wae kok wis ajar kesed. Piye mbesuk dadine?" Sakal semangate Tulus pulih. Jenggirat. Kira-kira dheweke njur kelingan plesetane Taufiq Ismail, "Guru kencing berdiri, murid me- ngencingi guru!" Mulane dheweke njut tata-tata, age-age budhal. Digiring srengenge esuk, Tulus nggenjot sepedha onthele. Em- buh, Umar Bakri-ne Iwan Fals iku tembang apa tangis. Dadi guru pan- cen kerep mangan ati. Luwih-luwih yen bayarane kerep disunati. Sing luwih mangan ati maneh, yen dadi guru tidak tetap. Delengen Tulus kuwi, lho, wis wolung taun mlaku, dadi ge-te-te, ora diangkat- angkat! Atine saya miris meneh marang penjaluke Astutik gek kon age-age. Rong masalah diadepi bareng-bareng mangkakno abot kabeh, pikire sapa sing nganggap entheng perkara kumau, ore judeg karo masaalah ki mau. 126 r Antologi Crita Cekak s
Lebar kui kanca-kancane ngrasakke masalah sing diadepi Tulus jebul ya abat, sak jane ya tulus ara kurang apa-apa ning kok yo ora kurang cobane. Banjur padha ngajokke surat permohonan nek apa ya Tulus di angkat, ning nek ora ya rapapa idep-idep kanggo "sure prize" murit-murite ya ngandakke yen Pak Tulus kui guru sing nek mlang, wulangane cepet ditampa. "Wis awake dewe nggari nengenteni amplop yen ditampa alhamdulillah, ora ya wis!." Nanging akeh sing ngraskke selot suwe Tulus saya lemes yen menyang skolah. Karang ana sing nyurung kadi mburi ya ora pati-a ketok. Murite ya tau kanda karo Tulus "kok radi lemes pak, enten napa?" "Ora papa mung mau ora sarapan wae!" "O..., nggih empun nek ngoten!" "Ketok lemes paya aku ki kok okeh sing ngandakke!" pitkone marang awakke dewe. Wis ana setahun kanca-kancane njalok ke SK sak jroning se- tahun iki Tulus wis pesimisyen deweke nguculi pangkat ge te te. Sak umpama pancen ora ketampa ya wis, Tulus wis kebal yen ra di tampa. Yen umpama metu saka dadi ge te te kae Tulus ora bisa ngemek ga- wean liyane, isane ya ming sak mono kuwi. Ora let suwe ana petugas sing ngeterke surat biasae. Banjur nyeraki Tulus pak niki enten surat, Tulus ya nrima ya nganggo rasa ndredek arepa wis biasane mbukak surat kaya ngono. Jebul udu surat keputusan, ning surat izin. "Surat izin ta pak?" "O..., nggih, kesupen kula dereng ngendikake nek niku surat izin anak kula!" Lebar kui mbalik Tulus mbalik ana ing ruang guru ujug-ujug ana surat ndrengkuh-e surat biasa banjur diwaca jebul Tulus di tampa. Kanca-kancane ya pada seneng. Rampungsaka sekolahan banjur ngandakke marang Astutik. "Wis yuk kapan mas?" "Mengko sikik wis gampang." "Aku durng kanda karo Keluargaku." "Gek kandaa sik mas." Age -age bali ana ing ngomah nganani bapak, simbak, karo adi- adine. Malah ora da nang ngomah, terus takon karo tanggane. Jebule da nang rumah sakit bapakne lara. Tulus nututi menyang rumah- sakit nganggo pite sin wis krak-krek. Ana ing rumah sakit terus r "Murkane Ibu" s 127
tekon karo dokter apa penyakite bapakne. Darah tinggi jawabe doktere. "Aku ki orasah di pikirke pak wis ora papa." "Lha kowe ki angger bali mesthi lesu, lemes ngono e kok!" pangucape sendet. "Wis ora papakok pak aku saiki wis di angkat dadi guru." "Ya wis nek ngono kabeh melu seneng." Tulus mikir, "Jan-jane aku kurang apa ta, kok rampung siji tam- bah meneh siji. Pancen durung ana tanggal enom wis di nei coban meneh." *** Rohmad Nurdin, lair ing Kulon Progo, 1 Aguatus 1993, sekolah ana SMA Negeri 2 Wates, Bendungan, Wates, Kulon Progo, telepon (0274) 773055, ngrasuk agama Islam, manggon ing Kedundang II, Kedundang, Temon, Kulon Progo, HP 085729019034, senengane olah raga. 128 r Antologi Crita Cekak s
Reca Ami Korniawati SMA Negeri 1 Wates, Kulonprogo D Kebanjiran segara madu, unen -unen iku pas banget kanggo uripe Kang Madya. Yen biasane macul ana ing sawahe juragan Bata lan dadi buruh kedhuk sumur melu juragan Tirta, saiki gari the- nguk-thenguk ing kursi utawa nggelar klasa, dhuwit wis teka, san- dhang pangan ra kurang lan awak ya tansah kepenak. Pancen penak tenan uripe Kang Madya saiki. Omah gebyok kamar telu, lawang siji kuwi saben dina ditekani wong sadesa awit saka bocah cilik- cilik nganti wong tuwa, enom-tuwa, lanang-wadon padha banyu mili ngebaki omahe Kang Madya, kepara malah pejabat kalurahan padha merlokake sowan ing omahe Kang Madya. Saben-saben wong teka ditarik dhuwit 2.000 kanggo tiket mlebu omahe Kang Madya. Mula ora gumun yen Kang Madya bisa diarani wong kang kabanjiran segara madu. Wong-wong kang banyu mili kuwi mau arep mbuktekake kabar anyar kang lagi dadi catur gunem paling santer ing desa Catur- kaneka. Miturut kabar kuwi, jarene Kang Madya nemu Reca. Reca mau ditemu nalika Kang Madya gawe sumur ing buri omah anake lanang, Bambang. Prasasat kaya banyu mili, Kang Madya uga di- tekani wong-wong saka liya desa, uga para wartawan- wartawati saka ariwarti lan tivi kang arep golek informasi. "Sugeng Pak, kula wartawan saking ariwarti Budaya Jawi, ke- parenga nyuwun pirsa pripun Bapak saget nemu reca menika?" " Wektu awan dina Kemis Legi kuwi aku rak macul gawe sumur ing buri omah anakkku lanang, Bambang. Wektu kuwi ya r "Murkane Ibu" s 129
wis oleh telung meteranlah jerone, kok ujug- ujug paculku nggadhuk watu 'mak slontheng ', banjur ana cahya putih metu 'mak penco- rong' . Aku kaget banget , banjur aku mentas lan nyeluk Bambang, Kang Gower, lan Kang Kasrib kang lagi padha rolasan ing papan cerak kono." "Tak critakkake apa kang wus tak lakoni nanging kabeh padha ora percaya." "Ah kowe ki ana-ana wae kang, paling-paling ya mung watu! Apa meneh yen dudu watu! Aneh-aneh wae kowe ki Kang ..., Kang!" jawabe Kang Gower." "Yo wis yen ora percaya, ayo padha nyeblung melu aku!" "Aku, Kang Gower, lan Kang Kasrib padha nyegur ana ing jogangan kang jerone telung meter kuwi. Wusanane wong loro mau banjur padha percaya lan kabeh padha ngupaya ngedhuk kanggo njupuk barang mau. Kanthi tenaga kang rosa lan ati kang manteb, kabeh padha ngedhuk luwih jero maneh. Wusanane barang mau wus ketok kanthi cetha. Jebul barang mau awujud reca buta kang dhuwure sak dhengkul kang lagi nggoceki penthung." "Aku Kang Gower, Kasrib, lan Bambang padha narik reca mau kanthi tenaga kang rosa , nanging reca mau ora gelem obah sak imit- imita. Rasane abot banget, obah wae ora aja maneh bisa kaangkat." "We lha, reca kok aneh tenan ya .... Wong telu sing ngangkat ora obah blas ..., iki reca apa ta iki, sajake sepele, cilik, lan ketok entheng, ning kok abote rajamak-jamak!" sambate Kang Kasrib "Wusanane wong loro mau banjur padha munggah merga keke- selen. Aku isih penasaran banget marang reca mau. Aku nyoba ngang- kat reca mau. Tak goceki awake tak junjung mak 'regedeeeek' reca mau bisa tak angkat. Aku ing jero bengak- bengok seneng banget." "Kang Wer, Mbang, Srib ndhenea recane wis bisa tak dhu- dhut." "Hoooooaaaaaaaaa!" wong telu mau pucet raine, bingung lan gumun nginguk aku ing jero sumur. " Nah menika sedherek-sedherek wartawan-wartawati proses anggonku nemu reca mau." jelase Kang Madya marang para warta- wan-wartawati. Awit saka nemu reca buta mau Kang Madya dadi headline ing ariwarti-ariwarti lan mlebu siaran ing tivi. Kejaba para wartawan, uga akeh para sejarawan kang padha neliti reca mau. 130 r Antologi Crita Cekak s
Para sejarawan mau beda -beda pamanggihe marang seluk- beluk, mula bukane reca mau. Ana kang duwe panemu yen reca mau tinggalane wong Budha jaman biyen lan sapanunggalane. Kejaba para sejarawan uga akeh para pengusaha-pengusaha lan kolektor- kolektor padha ngenyang reca mau. Ana pengusaha kang ngenyang reca mau rong yuta . Ana uga kolektor kang wus saking senenge merga recane unik tenan banjur ngenyang patang yuta. Nanging Kang Madya ora nampa nyang-nyangan mau amarga wis dipenging karo anake lanang kang isih sekolah ing bangu SMA kelas telu. Miturut anake Danar , Kang Madya ora oleh ngedol reca kuwi marang samubarang wong kang ngaku kolektor utawa pengusaha . Awit ing jaman kang tansah bubrah tatanane iki akeh para pihak kang ora duwe rasa tanggung jawab lan rasa tresna marang bangsa kanthi ngedol barang-barang kabudayan lan bersejarah awujud reca, patung, lan barang bersejarah liyane. Wong-wong mau padha nukoni barang-barang kang nduweni nilai sejarah kanti rega kang murah lan ngedol barang mau ing manca nagara kanthi rega kang dhuwur, kepara malah wong-wong mau nyolong nylundupake ba- rang bersejarah saka musium. Ora gumun yen saiki akeh banget reca- reca lan barang sejarah saka musium kang padha ilang paribasan kaya kapangan jagad. Danar mrayogakake reca mau dipasrahake marang pamarintah wae supaya disimpen ana ing musium sejarah, awit saka iki Danar duwe pangarep-arep reca kuwi bisa tetep lestari tekan besuk. "Pak dipun emut- emut nggih ..., reca ampun dipunsade dhu- mateng sinten kemawon, benjang dipun aturaken dhateng kantor kabupaten kemawon!" "Ya ..., Nar aku manut pramayogamu, kana gek mangkat sekolah mengko dhak selak telat! Sing pinter ya Ngger anggonmu sekolah!" " Ngih Pak!" jawabe Danar sinambi nggenjot sepedane kanthi manteb lan rasa sumringah. Awan kuwi watara jam 12.00 ana Honda jazz warna silver kang mandheg ana ing ngarep omahe Kang Madya. Penumpang metu kabeh, jumlahe ana papat, kejaba sopire. Priyayine kakung ana telu lan wadon ana siji. Agemane necis, sepatune disemir gilap-gilap, lan padha ngagem jas ireng tambah dasi, sajake priyayi terhormat lan priyayi kantoran. r "Murkane Ibu" s 131
Sawise ndelok recane kang Madya, jebul wong- wong mau ya mung padha karo pengusaha lan para kolektor liyane. Wong- wong mau arep nuku recane kang Madya. Kang Madya lan para wong- wong mau banjur padha nyang-nyangan rega. Ing ati Kang Madya tetep pengkuh nyekel wekase anake lanang, nanging para pejabat mau tetep mbujuk lan ngrayu terus supaya Kang Madya ngedol recane. Kang Madya banjur bingung dheweke, paribasan kaya ma- ngan woh simalakama, yen ora ngedol recane, atine bakal gela marga kelangan kesempatan oleh dhuwit kang akeh, nanging menawa nge- dol recane, Danar anake bakal kuciwa marang bapakne marga bapakne wus cidra ing janji, ora bakal ngedol recane. "Pripun, Pak, menika penawaran kang pungkasan pitung yuta rupiah" wong kang ngaku jenenge Subandi mau ngenyang marang kang duwe reca. " Wah nyuwun ngapunten nggih Bapak-bapak lan Ibu reca menika tetep boten kula sade." jawabe kang duwe reca " Wah..., pripun ngbih Pak. Kula menika diutus kaliyan pihak kabupaten supados numbas recanipun Bapak. Menawi boten kepa- reng lajeng kepripun? Kula menika utusan Negara lho, Pak. Bapak boten sah kuwatos menawi kula apusi! Kula boten gadhah niyat kangge nyilakani utawi ngapusi Bapak kok. Saestu niki, Pak. Kula mboten goroh kula. Yakin!" "O..., dados Bapak menika utusan saking Kabupaten ta? Lha Bapak kok boten ngendhika awit wau? Kula dadose rak boten kepe- nak ta, niki." jawabe kang Madya kanthi rai abang merga isin. "Ngih, Pak leres, kula menika petugas kabupaten. Lha menika kartu anggotanipun, sumangga Bapak pirsani!" wong mau nuduh- ake kartu anggotane. Kang Madya bisane ya mung mathuk-mathuk marga dheweke ora bisa maca. "Pripun Pak pitung uuta lho Pak, eman menawi boten dipun tampi .Pun ta dipun tampi mawon." "Wah iya-ya Danar rak arep nerusake kuliyah ing Gadjah Mada mesti wae butuh ragat kang akeh, tur wae wingi Danar wis njaluk laptop, tur aku ngedol reca iki ya wus bener kok leh ku ngedol ing pamarintah. Yoh..., yoh tak tampa wae." mangkana batine kang Madya ing jero atine. "Pripun, Pak saged dipun tampi?" "Nggih kula tampi." 132 r Antologi Crita Cekak s
"Lha, rak ngaten, Pak" wong papat mau katon sumringah ba- nget atine. Wong papat mau banjur njaluk tanda tangan kang Madya, nanging amarga kang Madya ora bisa tanda tangan, kang Madya banjur cap jempol ing kertas bermaterai kuwi mau. Wusanane, reca mau diangkat lan dilebokake ana ing mobil, sade- la wae Honda Jazz mau wus mlaku ninggalake omahe kang Madya. Dene kang Madya sanajan wus oleh dhuwit kang akeh , atine ora tentrem, dheweke ngalor-ngidul ,mbanda tangan lakune kaya Panembahan Senopati kang lagi bingung arep perang. Pikirane kuwur, jantunge gemrodhok . Wedi yen anake ora bisa nampa tu- mindhak kang wus dilakoni. Ora let suwe, Danar anake bali saka sekolah. Dheweke banjur mlebu saka lawang buri. Dheweke bingung merga ora meruhi ma- neh reca kang mau esuk ngadhek jejeg ing sandhing lawang. Pikira- ne sansaya bingung weruh bapakne mlaku ngalor-ngidul, wusanane bapakne kang lagi mlaku ngalor ngidul mau diceluk. "Pak, Pak! Recane wonten pundi pakk?" Danar bingung. "Lha, Ya, wis dak dol!" "Dipun sade kaliyan sinten Pak? Danar penasaran. "Ya mau ana sing ngaku utusan kabupaten!" jawabe bapakne manteb. "Rasukanipun menapa pak?" "Ya mau nganggo jas ireng. Lha kayane wong kabupaten temenan wong nduduhake kartu anggotane barang kok!" "Wadhuuuuuh, Pak! Kuwi sanes petugas kabupaten. Yen din- ten Senin rasukanipun petugas kabupaten menika coklat Pak!" "Wah, yen ngono bapak kapusan iki!" pitakone bapakne Danar kanthi rai pucet lan bingung. " Lha, nggih Pak. Bapak sampun kapusan. Pripun ta Pak, Pak!" " au dipun tinggali kertu identitas napa mboten Pak?" "O..., iya. Lha kae isih ana ing meja ngarep." "Alhamdulillah, syukur!" Danar mlayu ing meja lan njupuk kartu identitas mau. Hooooaaaaaaaaa!"Danar njerit Iki rak sing lagi dadi buronan polisi kae..., iki rak wong sing nylundhupake barang bersejarah saka musium kae. Iki-ki, wah..., wah jan nyemelangi temenan iki..., nyemelangi...!" r "Murkane Ibu" s 133
"Ana apa Nar, kowe kenal karo wong kuwi?" pitakone bapakne. "Mboten Pak , tiang menika buronan Polisi, kang gambare asring wonten ing internet!" "Wah, yen ngono blai temenan ya, iki!" "Lha nggih. Wau sami nitih menapa, Pak?" "Mobil rada putih" "Ngalor napa ngidul?" "Ngalor." "Yen ngaten nyuwun pamit saha pangestunipun ajeng kula tututi!" "O..., ya, yen ngono ngati-ati yo, Le." "Nggih Pak!" Danar banjur ngampiri Edi kang duwe pit montor. Wong loro mau banjur ngoyak mobil kang wus nuku recane. "Miturut kartu identitas iki ,yen ora salah omahe ana ing Jalan Durnaganti 23. Kowe ngerti apa ora, Di?" "Ya rada ngerti aku, wis tau ndhana ning nggone kancaku." "O. Ya wis yen ngono ayo rada cepet. Muga-muga kertu identi- tas iki ora salah!" Rong jam numpak pit motor, wusanane Danar lan Edi wus tekan papan kang tinuju. Ing sakiwa tengene dalan kuwi omah pendhu- duk arang banget . Mula Danar banjur thingak-thinguk golek omah kang ana mobil warna silver. "Stop-stop! Di iki omahe sing dak goleki!" "Jan-jane, kowe arep ngapa ing omah iki ta, Nar?" "We, lha dalah! Kowe durung ngerti ta, Di ?" "Kene-kene dak kandani!" Danar banjur ngandhani Edi. Sedhela wae Edi wus ngerti. Sawise kuwi wong loro mau banjur nyusun rencana kanggo ngrebek para penyelundhup mau. "HP-mu wis siap ta, Di. Mengko yen wis kabukten SMS kuwi banjur langsung dikirim wae ing nomer kantor Polisi! OK!" Danar karo Edi banjur mlaku thimak-thimik golek dalan kang- go mlebu. Alhamdulilah, lawang buri ora dikancing. Wong loro mau banjur mlebu alon-alon lewat lawang buri. Ing sajerone omah kuwi, wong loro mau mung klesik-klesik anggone omongan. "Alon-alon, Di iki bahaya banget yen nganti konangan!" Mak gragap raine Danar. Dheweke weruh sing duwe omah . Pancen bener sing duwe omah kuwi sing wis nuku recane bapakne. 134 r Antologi Crita Cekak s
"Di saiki tersangkane lagi thenguk-thenguk karo komplotane ing kamar ngarep." "O..., terus saiki awake dhewe ngapa?" "Saiki, awake dhewe golek bukti yen sing duwe omah iki para penyelundhup barang sejarah." Danar maca ing sandhuwure lawang ana tulisane ruang raha- sia. "Di ..., iki paling ruangan kang kanggo nyimpen barang- barang colongan. Ayo gek mlebu!" Kanthi laku alon-alon Danar bukak lawang kuwi. " Lha, rak tenan ta! Ruangan iki kang kanggo nyimpen barang- barang colongan mau." "Bener, Nar! Syukur barang-barang iki durung didol. Walah- walah iki rak patung -patung kang diberitakake ilang ing internet kae. Jebul malah ana ing kene!" "Bener, apa kandhamu. Patung-patung iki wus suwe banget ana ing kene, delengen ta wus kebak sawang! Aku ngasi arep wahing." "Wis yen ngono gek dikirim SMS-e, aku selak ora sabar ndelok pelakune dicekel polisi!" "Yoh .... Nar iki wis dak kirim SMS-e. Ayo gek metu saka kene megko selak konangan! Ning didelok dhisik wis aman apa durung?" "Wadhuuuh, gawat! Ana sing arep ndhene, ayo cepet ndelik!" Danar lan Edi banjur ndelik ing buri reca gedhe. "Teplok..., teplok, ngee...k, keprungu suara lawang dibukak. Wong lima gedhe-gedhe banjur mlebu ana ing ruangan mau. Banjur padha ngangkati rcca-reca mau menyang jero truk tronton gedhe. " Wah, bilahi tenan iki. Awake dhewe kejebak ana ing kene, ning ora papa polisi sadela maneh bakal teka!" Nanging Danar lan Edi padha keweden jalaran SMS durung tekan. Kamangka wong lima mau wus padha siap ngusungi reca mau manyang luar negeri. Siji baka siji reca mau wus kapindahake ing trek tronton. Kurang 10 reca maneh kang durung dipindahake. "Bilahi ..., bilahi tenan iki Di. Sadhela maneh awahe dhewe bakal konangan!" "Tenang Nar...., SMS-e wis tekan kok , Polisi sadela maneh bakal teka!" "Wadhuuh .... Yung alaaah, sikilku dientup kalajengking!" Edi ujug-ujug njerit. r "Murkane Ibu" s 135
"Sttttt ora seru-seru, mengko ndak konangan!" "Huu..., huuu..., sikilku lara tenan, iki lho dientup kalajeng- king, dhasar kalajengking sialan!" "Sttt..., stttt meneng-meneng. ditahan dhisik!" "Ho, ya..., yaa...! Konangan kowe thuyul-thuyul. Padha ngapa kowe ing kene, haaa!" "Ak..., ak..., aku...." Danar lan Edi wus ora bisa omongan ma- neh sajak kaya orong-orong kepidhak. "Kanca-kanca padha ndhenea, iki ana thuyul kang njaluk mati." Sadhela wae kompolotan mau wus padha ngrubung Danar lan Edi. Wusanane Edi lan Danar konagan yen ndhelik ana ing kono. Merga ana anggota penyelundhup kang krungu jeritane Edi mau. Edi lan Danar banjur dibekep awake ditali nganti ora bisa obah saimit-imita. Dheweke uga ora bisa nyuara amarga disumpel ngang- go gombal lan disolasi nganggo lakban. Edi lan Danar dicemplung- ake ana ing jogangan jero. Edi lan Danar ya mung bisa hungkak- hungkek lan dedonga muga-muga Polisi gelis anggone teka. Wusa- nane Polisi teka lan para penyelundup kuwi mau kecekel. Ana kang ngupaya mlayu nanging Wusanane padha kecekel kabeh. Danar lan Edi uga gelis ditemokake. Wong loro mau banjur weneh katrang- an marang polisi. Awit saka kadadeyan kuwi pamarintah banjur paring pakur- matan marang Danar lan Edi . Wong loro mau diwenehi hadiah awu- jud beasiswa kuliah gratis nganti jenjang S1. Wah pancen kulawarga- ne Kang Madya ing tahun ini lagu kutahan dobel segara madu. *** Ami Korniawati, lair nalika tanggal 1 Desember 1992, ing Kulon Progo, sekolahe ana SMA Negeri 1 Wates, Jalan Terbahsari 1, Wates, Kulon Progo, telepon (0274) 773067, agamane Islam, omahe ana ing Gunung Gondang, Margo- sari, Pengasih, Kulon Progo, hapene 085643198345, kese- nengane maca dan nulis iki nduweni prestasi Juara III Lomba Menulis Cerkak SMA Se-Kabupaten Kulon Progo Tahun 2008. 136 r Antologi Crita Cekak s
Sepuluh Langkah Menulis Cerita Pendek Suwardi Endraswara FBS Universitas Negeri Yogyakarta D A. Membangun Kepercayaan Diri Cerpenis Mbak Menur tergolong low profil. Dia seorang tukang parkir, taat. Pukul 06.00 sudah standby memandangi berpuluh-puluh roda. Ia mengaku, berkali-kali gagal mendaftar CPNS. Tapi, yang menga- getkan saya, dia sudah punyai lebih dari tiga judul crita cekak. De- ngan nada sedikit oke dia berkata: "Cerpen saya lumayan. Saya bisa nulis kalau hanya seperti SH. Mintarja, Api di Bukit Menoreh. Bisa seperti Mas Wardi. Cuma memang belum saatnya saya keluarkan crita cekak itu." Waktu saya desak, mbok coba diketik bagus lalu dikirim ke me- dia massa, jawabnya: "Jangan dulu, saya masih ingin memperbaiki terus. Malu, kalau tulisan saya itu jelek. Kasihan pembacanya. Saya banyak buku referensi, mulai buku agama, filsafat, seni, sastra, saya baca, amat membantu menulis cerpen saya." Kisah Mbak Menur itu mungkin dapat terjadi pada diri siapa saja. Simpulan saya: (1) dia sudah berkarya, apa pun hasilnya, sayang- nya karya itu dipendam, ditimbun, direnungi, dan sedikit kurang percaya diri, (2) dia agak sedikit pamer, kalau telah membaca sekian koleksi buku, (3) dia memiliki spirit untuk menyamai cerpenis lain yang sudah punya nama, (4) dia ada sedikit kompensasi atas kekece- waan tidak masuk sebagai CPNS. Yang aneh, rasa introspeksi ham- pir tidak ada. Kepercayaan diri (PD) itu penting dalam berkarya. Super pen- ting. Orang gagal menulis surat cinta, karena tidak PD. Orang ragu r "Murkane Ibu" s 137
menulis catatan harian (diary), karen tidak PD. Ketika berlembar- lembar kertas sudah diuwet-uwet, masuk keranjang sampah, dikira- nya sebagai solusi, ternyata tidak. Hal itu orang merasa "kalah" sebelum bertanding. Orang demikian tidak ada ke-PD-an. Hingga cer- pen bergonta-ganti kertas, bergonta-ganti judul, dirombak, ditambahi, dan seterusnya. Nah, mari membangun diri Anda menjadi orang yang PD untuk menulis cerpen. Anda pernah menggiring kambing? Pengalaman Mbak Menur sudah. Ia tidak ingin seperti kambing-kambingnya. Biarpun cewek, ia bisa keras terhadap kambingnya sendiri. Suatau saat juga memberi kebebasan pada kambingnya itu. Meskipun akhir- nya dia sering menjadi kambing hitam atas kambing-kambingnya. Anda pernah menangkap (ngincup) kupu? Mbak Menur pun bagian dari kupu-kupu itu. Ketika menggembala kambing, ditemani kupu-kupu yang beterbangan. Ia ingin menangkap dan memiliki kupu-kupu itu. Itulah imajinasi kita. Kupu-kupu itu imajinasi kita, tidak pernah diam, ke sana ke mari. Ketika seseorang hampir kehi- langan kepercayaan diri menangkap kupu-kupu, sumbang saran orang lain, teman, orang tua, guru, dan seterusnya menjadi sumber pemberdayaan otak. Masak orang sampai takluk dengan kupu- kupu, aneh kan? Otak kita ternyata terbelah dua. Belahan otak kanan, itu tempat spirit, spontanitas, emosi, gairah, imajinasi, kegembiraan, kebaruan- kebaruan. Otak kiri, itu tempat bermain logika, membuat rancangan cerpen, berpikir judul, berpikir tokoh. Keduanya harus balans. Otak kita, ternyata juga dihiasi kupu-kupu, terbias oleh imajinasi. Agar Anda lebih PD, imajinasi itu perlu dikendalikan, perlu dimanfaat- kan. Saya yakin, imajinasi itu liar, perlu dijinakkan. Orang menjadi kurang percaya diri untuk menulis cerpen, kare- na dirinya belum mampu mengendalikan otak kanan dan kiri, ber- arti masih kalah atau belum mampu mengelola imajinasi. Yang lebih aneh, sering ada orang yang tidak tahu kalau dirinya mampu me- nuangkan crita cekak. Ada orang yang sebenarnya bisa memiliki kans menangkap kupu-kupu dalam keadaan hidup, sayangnya orang tidak pernah sadar hal itu. Artinya, Anda yang kaya imajinasi, tinggal mengolah saja kan. Atau akan Anda biarkan kupu-kupu Anda beterbangan tidak pernah hinggap. Hinggaplah pada sekuntum bunga yang harum. Percaya 138 r Antologi Crita Cekak s
dirilah, bahwa Anda orangnya, yang mampu menyedot sari bunga itu. Kalau masih belum PD, Anda persis seseorang yang sebenarnya mengidap penyakit, tidak tahu kalau dirinya sakit. Setelah dirinya terbaring lemah, harus masuk rumah sakit baru paham. Setelah dirinya mampu bermain badminton lima game sekaligus, baru tahu kalau sehat. Begitu pula, ketika seseorang iseng mengirimkan crita cekak kok dimuat, baru dia yakin sebenarnya tersimpan energi positif berolah crita cekak. B. Bekal Seorang Cerpenis Anda pernah menjadi anak kecil semua kan? Seperti Mbak Menur pun begitu. Berarti, Anda juga pernah seperti Mbak Menur. Dia pernah hidup di dunia fantasi. Jika diizinkan, sebenarnya dia pengin sekali jadi anak Eyang To, Bung Karno, Mega, Gus Dus, SBY, dan bahkan Obama. Itu bukan berlebihan, melainkan realitas yang diangan-angankan. Boleh-boleh saja. Seorang cerpenis mestinya pencerita atau pengisah ulung. Waspada terhadap datangnya ilham, tiap jam, menit, dan bahkan detik. Catatlah. Jika kau lihat, ada semut mengerumuni gula, itu belum ilham jitu. Kalau Mbak Menur gemar pada gula, wajarlah. Kalau Mbak Menur digigit semut, masih wajar. Sebaliknya, jika Mbak Menur menggigit semut, wajar? Yang pertama, itu masih ilham kelas sepatu. Yang kedua, lumayan, kelas peci. Berbeda lagi ketika Anda melihat seekor semut mengeroyok pakaian, apalagi dasi, aneh kan. Belum. Itu belum aneh, akan lebih aneh jika kau lihat seekor semut menolak gula. Jika ada semut justru mengerumuni kursi, ini patut dipikirkan. Jika ada semut berani masuk istana, naik tugu monas, dan terlebih tidur di kasur SBY, aneh kan? Jadi, jika boleh saya simpulkan, bekal seorang cerpenis adalah satu kata saja; JIKA! Jika itu andaikata. Jadi bekal cerpenis cuma memperkaya pengandaian. Begitulah dunia mungkin yang harus dibangun terus- menerus, sampai tak ada batas. Jika itu yang memperkaya imajinasi. Dunia yang tak pernah ada menjadi ada melalui jika. Dunia yang tak terpikirkan orang lain, Anda pikirkan, lahir dari jika. Berarti, cerpenis akan membangun dunia, ya. Cerpenis adalah arsitektur dunia yang humanis dan bertanggung jawab. r "Murkane Ibu" s 139
Marilah teman-teman, kita belajar berjika-jika, berandai-andai. Sampai orang lain bilang tidak mungkin. Sampai orang lain bilang itu muskil, itu impossible, itu ngawur, dan atau Anda dirujuk ke rumah sakit jiwa. Caranya, lewat Langkah Satu sebagai berikut: (1) persis kalau Anda pramuka itu. Coba dibagi dua kelompok, kelom- pok A, tanya sedang baca, baca cerpen, cerpen apa, dan seterusnya. Kita coba; (2) coba tuliskan gagasan apa saja, yang aneh, yang tidak biasa, yang pernah Anda saksikan, yang pernah dikisahkan teman, yang sedang Anda mimpikan, coba dulu. C. Munculnya Ilham Saya ingin tanya, jawablah secara jujur. Ketika Anda berjalan- jalan di pinggir sungai, apa yang Anda lihat pertama? Apakah kau catat yang Anda lihat, yang Anda dengar, yang Anda rasakan? Sewaktu Anda ke hutan, atau bukit, apa yang pernah Anda nikmati? Pemandangan? Pepohonan yang mragasi? Pernahkan Anda mengingat yang terlintas pada diri Anda ketika melihat sebuah po- hon. Pohon apa coba. Apa yang paling terkesan untuk Anda dari pohon itu. Nah, mari kita coba Lngkah Kedua, coba merasakan, menikmati, meraba hutan itu dari kejauhan, ikuti aba-aba saya. Ikuti terus. Terus. Sampai Anda menemukan sesuatu. Saya hitung satu, dua, tiga.... Nah, yang Anda temukan itu ilham. Ilham apa itu? Ilham itu embrio karya. Embrio itu ada yang perlu dicari, tetapi ada yang da- tang tiba-tiba, dan ada pula yang dengan laku. Terserah. Mana yang cocog, satu orang dengan yang lain tak mungkin sama ketika menang- kap ilham. Bagi yang kurang cerdas, ilham yang jelas di depan mata, hidung, dan hatinya, bisa saja dilepeh. Sekarang coba, ilham yang tanpa kesengajaan Anda lihat tadi di rumah, di pasar, di jalan, Anda rangkum. Anda kisahkan lewat Langkah Ketiga. Sekali lagi, seingat memori Anda saja, jangan mengada-ada. Ikuti ajakan saya, terus, terus.... Awas! Ada juga seorang teman yang menunggu ilham ber- minggu-minggu, tak kunjung datang. Ada lagi yang sudah punya ilham berbulan-bulan dan bertahun-tahun, tidak pernah diolah. Ke- tika diolah, ada yang merasa kurang bumbu, kurang kecap. Kasus ini mengakibatkan karyanya mentah (mogol). Maaf, ada yang men- coba bergaul dengan pencuri dan pelacur untuk menggali ilham. Kalau ditanya, jawabnya sedang mencari ilham. 140 r Antologi Crita Cekak s
Ada kalanya ilham lahir dari kamar kecil, ketika seseorang duduk bermenit-menit, dan bahkan berjam-jam, terutama yang gemar makan salak. Katanya ilham dari kamar mandi jauh lebih orisinal. Gunung, ya itu sekadar sebutan. Sebab, kalau Anda ke gu- nung saya yakin nonsense. Anda rasakan itu. Justru itu yang bisa Anda tangkap sebagai ilham. Kalau masih belum yakin, duduklah di kuburan, sendirian. Anda mungkin akan menemukan yang belum pernah kau temui. Memang, ilham sering muncul dari dunia sepi. Namun bukan mustahil, di keramaian juga sering datang ilham. Saya hanya ingin menegaskan, ternyata ilham itu (1) seperti coca cola kan, ada di mana-mana, (2) ilham itu amat licin, halus, mis- terius, meloncat-loncat, tidak pernah diam, betul kan, karena "ia" akan lari kalau kau kejar, secepat larinya jiwa kita, (3) ilham agaknya tidak harus dicari dengan susah payah, tidak perlu ditunggu seperti menanti durian jatuh, mungkin akan datang dengan sendirinya bagi yang peka terhadap situasi, (4) bisa jadi justru lahir dari bacaan Anda, bayangkan kalau Anda membaca kisah atau cerita tentang keindahan patung, bayangkan saja, (5) ilham dapat pula hadir dari cerita orang lain, orang tua, anak kecil, dan seterusnya. Mari kita coba, bacalah cerkak ini, nanti kau akan muncul ilham. Saya pastikan, pada Langkah Empat ini, Anda mulai terbayang sebuah cerpen Jawa kan. Lalu, cerpen itu apa, tahan dulu. Kini, Anda temukan dari karya orang lain. Ulham itu mutiara hidup. Tanpa ilham, kita sulit menulis cerita pendek. Biarpun ilham itu tidak sedang Anda sadari, itu ilham. Ketidaksadaran diri Anda itu sebenarnya ilham yang jitu. Orang yang sedang (1) kecewa, murung, sakit hati, biasanya kaya ilham, (2) orang yang sedang marah, tensinya naik, ada ketidakcocokan, lahirlah ilham, (3) orang yang sedang mesra, di bawah pohon talok, di dekat kolam pemancingan, di permandian, di kolam renang, di kamar tidur, dan sebagainya akan menangkap ilham yang benar- benar handal. D. Seni Mengolah Ilham Jadi Crita Crkak Yang paling penting, tarnyata Anda sadar atau tidak jika telah kaya ilham. Ilham itu masih bahan mentah. Seperti Anda yang membeli sayuran, ilham itu seperti bayem, tomat, loncang, sledri, r "Murkane Ibu" s 141
dan seterusnya, belum enak ketika belum dimasak. Ilham itu perlu diolah, perlu resep pengolahan, perlu tata cara penyajian, biar enak kalau disantap. Ilham yang biasa, kalau diolah secara istimewa, hasilnya hebat. Sebaliknya, ilham yang hebat, kalau seni mengolahnya asal-asalan, tak akan menjadi sebuah sajian yang mantap. Kalau begitu meng- olah ilham itu sama halnya orang memasak bakmi, soto, atau bak- wan. Ya, memang tidak jauh berbeda. Mengolah ilham sama halnya orang yang sedang lapar dan haus, kalau mau bagus. Rasa itu akan mendorong spirit untuk terus- menerus menemukan trik-trik yang memukau. Semangat seseorang berolah ilham, akan dipengaruhi pula oleh beberapa hal: (1) keadaan tubuh, lelah, greges-greges, dan atau sedang fit, hasilnya akan ber- lainan, (2) pikiran upayakan yang fresh, tidak ada beban psikologis di luar karya yang sedang dihadapi, (3) suasana kejiwaan yang men- dukung ilham, sedang mencari ratu adil, presiden, anggota leges- latif, pacar, dan sebaginya, (4) cara memilih waktu yang tepat, pagi hari suasana sepi, hanya ditemani kodok ngorek, bajang kerek, jang- krik ngengkrik, (5) ruang kerja, berantakan, tertata, penuh musik, dan lain-lain. Ada tiga hal yang patut direnungkan dalam mengolah ilham, yaitu (1) fakta/realitas, adalah kejadian nyata yang secara natural dapat diketahui, ada objektivitas, kesamaan antarpersonal, misalkan ada kerbau lewat di jalan tanah, ada tapak kaki, dia buang lethong mungkin, (2) imajinasi, adalah pengembangan dari realitas, yang me- lahirkan dunia mungkin, yang memunculkan subjektif, perbedaan antarpersonal. Misalkan, kerbau diasosiasikan dengan kebodohan, tepak kebo diimajinasikan dengan kedalaman ngelmu, tlethong di- gambarkan sebagai jagad yang sedang kita lalui. Fakta/realitas dapat menjadi bahan imajinasi. Tidak jarang cer- penis handal karena pandai membaca realitas. Realitas orang kerok- an, mungkin akan diimajinasikan lain, ketika yang dikerok pada bagian leher. Sebaliknya, dunia imajinatif mungkin sekali akan men- jadi realitas. Dunia imajinatif Semar, misalnya, yang dikenal tidak jelas laki-laki atau perempuan, sepertinya telah melahirkan realitas di depan mata kita. Inajinatif Dasamuka, Anoman, Wisanggeni, dan sebagainya kini telah menjadi realitas. 142 r Antologi Crita Cekak s
Ada tiga gaya mengolah ilham yang dapat ditempuh seorang cerpenis, yaitu (1) naturalis, yaitu mengolah ilham dengan apa ada- nya. Apa yang dirasakan, dilihat, disaksikan, ditangkap, diungkap- kan begitu saja sebagaimana adanya. Gaya naturalis biasanya lebih mudah dicerna. Cerita cerpen ini tidak begitu berbelit-belit, tetapi tetap mirasa, bahkan ada kalanya banyak digemari. Cerpenis pemu- la biasanya sering mengikuti gaya ini. Katakan saja, cerpenis yang tengah pergi berkemah, lalu cerita tentang kemah, ketika tahun ajaran baru, dia berkisah tentang perkenalan, begitu seterusnya. Alam biasanya menjadi teman yang baik bagi seorang naturalis. Te- man saya yang sudah senior pun ada yang sering bergaya naturalis dalam cerpennya, sebut saja Ay. Suharyono, MG. Widhi Pratiwi, Tiwiek SA, Sparto Brata, dan Ariesta Widya. Bahkan sampai akhir hayatnya, Mas Tamsir AS tetap bergelut di gaya naturalis. Gaya naturalis sering memunculkan tradisi romantik. Kisah-kisah cinta di pedesaan, perkotaan, sering menjadi makanan sehari-harinya. Mari Langkah Kelima, membuka cerita secara naturalis. Saya beri contoh cerpen Jawa naturalis, perhatikan ini. (2) simbolis adalah gaya pengungkapan cerpen yang tidak realis. Biasanya berupa penggambaran absurd (aneh), yang kadang-kadang sulit dinalar. Cerpenis biasanya kaya asosiatif, mampu menghubungkan realitas dengan dunia maya. Yang diandalkan dalam cerpen simbolis adalah gejolak jiwa manusia. Jiwa itu cebol nggayuh lintang, bahkan wong wuta ngideri jagad, bisa menembus apa saja. Cerpen semacam ini, seyogyanya digarap oleh cerpenis yang pernah hidup di jagad realis. Imajinasi akan mblasak-mblasak tidak karuan, tetapi tertata. Seringkali cerpen simbolis membuat pembaca bingung, tidak ngeh, dan kehilang- an lacak. Cerpen-cerpen serius, biasanya lahir melalui gaya ini, biarpun dapat juga digarap parodis. Teman-teman saya seperti Jayus Pete, Turiyo Ragilputro, Bonari Nabonenar, Krishna Miharja, Keliek Eswa, Andi Casiyem Sudin, Nyitna Munajat, sering bergerak ke gaya ini. Kalau pengendapan ilham kurang matang, biasanya cerpenis akan kejeglong. Mari Langkah Enam, membuat deskripsi cerpen simbolis. Contoh seperti ini. E. Menuangkan Gagasan ke dalam Cerpen Cerpen setahu saya ada beberapa rumusan praktis, yang perlu dipegang oleh calon cerpenis: (1) cerpen bukan cerita pendek, bukan r "Murkane Ibu" s 143
dongeng, bukan pula cerita yang diurutkan dari A - Z); (2) kisahnya tidak melingkupi kehidupan total seseorang, misalnya dari lahir oek-oek sampai dikucir uik-uik; (3) yang diceritakan adalah part of life, yang special, extraordinary, particular, bukan yang embereh-embreh; (4) kisah cukup some one, somewhere, dan something bukan banyak orang dengan tempat yang bermacam-macam. Jadi ada fokus dalam cerpen itu, (5) menggarap wilayah sophisticated, extreme, extravaganza, exellence, dan exclusive. Coba, Langkah Tujuh, saya bimbing mem- buat catatan hidup yang paling aneh. Pilih di antara hidup Anda atau orang lain yang tidak ada duanya. Dalam menuangkan ilham atau gagasan, perlu memperhatikan TALENSI: kental, enjoy, dan berisi. Kental, mengindikasikan cerita kenyal, kempel, singkat, utuh, tetapi tetap cair. Enjoy, artinya penuh dengan bumbu-bumbu, bunga-bunga sehinga pembaca terpukau, terbius, terkoplokan, dan akhirnya ketagihan. Aspek entertainment tetap sebuah suguhan yang penting. Berisi, artinya meaning menjadi hal dominan. Cerpen sebaiknya menjadi masakan yang memuat katarsis, yaitu pencuci otak kotor, hingga seseorang bangkit menik- matinya. Cipta cerpen paling tidak ada tiga macam, silakan mau ikut jalur mana: (1)Cerpen klangenan, yaitu cerpen yang memiliki daya tarik, untuk menghibur pembaca, memberi sugesti, dan sifatnya memberi aroma gembira, tidak menegangkan. Biarpun karya itu berisi kese- dihan, tetap aspek hiburan yang ditekankan. Panglipur yang dikedepan- kan, tetapi bukan berarti harus lucu atau humor; (2) cerpen waton payu, adalah cerpen yang sekadar untuk memenuhi selera, bersifat komersial, dan lebih menuruti move pasar. Cerpen yang monumen- tal, misalkan Riyaya, Agustusan, Kartinian, dan seterusnya sering terjebak kalenderik asal laku jual; (3) cerpen mantes-mentes, adalah cerpen yang indah dan bermutu (quality story). Yang dibangun cerpen ini tidak semata-mata hiburan dan asal dimuat, melainkan keunggulan karya. Cerpen semacam ini tergolong monumental, sulit dilupakan orang, entah sampai kapan saja. Akhirnya, tibalah Langkah Sembilan di bawah ini mari kita coba bersama. Tahap menulis cerpen, pada langkah ini sebagai berikut. (1)Stare of image yaitu mentap tajam sebelum ilham dituangkan. Ilham itu direnungkan dalam-dalam, diinkubasi. Pengeraman ilham sering lama, agar mendapatkan benih yang unggul. Dalam bahasa 144 r Antologi Crita Cekak s
Jawa langkah ini disebut nggelar-nggulung, mulur-mungkret, untuk menemukan kejernihan ide. (2)Plan of story, yaitu langkah membuat outline atau sinopsis. Seperti orang membuat bangunan rumah, buat dahulu miniaturnya. Biarpun cerpen itu simpel, rencanakan kisahnya, agar tidak mene- mui jalan buntu. Plan of art ini memberikan arah penuangan gagasan. Meskipun di tengah jalan boleh berubah, silakan. Oleh karena ring- kasan ini hanya untuk personal, tidak perlu panjang-panjang, tetapi jelas sebagai sebuah sketsa cerita. Tema pokok, tentukan dahulu agar cerita tetap fokus, tidak melengceng. Tema ini akan menjadi pancadan, mengawali dan mengakhiri cerita. Tema adalah spirit yang menuntun cerpenis melewati jagad apa saja. Kegagalan meletakkan tema, sama halnya dengan rumah yang tidak jelas lantainya. (3)Expression, adalah penuangan gagasan. Penuangan tidak boros kalimat atau kata. Sedapat mungkin kata-kata dipilih yang indah, penuh sensasi, metafor, dan basah. Kakayaan kata-kata yang penuh nuansa estetis amat dipentingkan. Ekspresi akan mencermin- kan kecerdasan seorang cerpenis. Pada tahap ini, cerpenis dapat melakukan sentakan-sentakan, sentuhan moral, surprise, foresha- dowing, dan jebakan-jebakan misterius. Ada baiknya menghindari deskripsi yang menggurui atau propagandis yang kurang estetis. (4)Verification, yaitu tahap pemeriksaan cerpen yang telah jadi, dengan prinsip gunting lipat. Sebelum dikirim ke mana saja, Anda adalah pembaca pertama. Yang perlu direnungkan ulang, apakah konflik tokoh telah menarik, kisah unik atau tidak, ada kulminasi, peleraian terasa njegleg atau tidak, dan apakah cara mengakhiri ceri- ta cukup menarik? Langkah Sepuluh, di bawah ini mari kita coba. Siapa tahu seben- tar lagi di kelas ini segera lahir cerpenis baru. (1) Coba terjemahkan potongan cerpen ini ke dalam bahasa Jawa ngoko. Ingat, menerjemahkan bukan per kata, ambil inti, lalu bahasakan menurutmu. (2) Outline crita cekak dan kira-kira diberi judul apa? (3) Dari outline nonor (2) coba munculkan paragraf atau pembuka cerita. Ingat pembaca cerita harus unik, perspektif, futuristik, tidak bertele-tele. (4) Coba lukiskanlah konflik dan perwatakan tokoh yang menggigit. (5) Bagaimana Anda harus menutup crita cekak tersebut. r "Murkane Ibu" s 145
Catatan akhir: (1) Sebuah panorama pasar krempyeng, Anda ke bioskop berdesak-desakan, Anda ke internet, itu belum atau bukan cerita pendek, (2) Crita cekak membutuhkan peristiwa yang mene- gangkan, ada keterkaitan antarmasalah, solusi, (3) Kalau Anda ter- jebak pada "cerita yang pendek" yaitu masih gagal. 146 r Antologi Crita Cekak s
NULIS CRITA CEKAK KUWI KEPRIYE? Dhanu Priyo Prabowo Balai Bahasa Yogyakarta D 1. Tema Dalane nulis crita cekak akeh banget, nanging sing paling gampang, diwiwiti kanthi nggagas bab tema. Tema asring disebut pokok bahasan utama. Ananging, kang dikarepake ing ukara kasebut ora mung kaya mangkono. Tegese, tema ora dumadakan (ujuk-ujuk) anane, sing siap dijupuk sawayah-wayah dening pengarang crita cekak. Tema kudu disusun, dicipta, lan dirumusake. Banjur, bahan sing kaya apa sing bisa dirumusake lan kapriye carane? Sepisan, wong sing arep nulis crita cekak disuwun kersaa mbu- kak pancandriyane: pandelenge, pangrungone, panggrayange, pang- ambone, lan pangrasane. Ing kene ana tuladha asiling pambukane pancandriya sawijining pengarang. (1) Tau kedadeyan sawijining pembajakan pewat DC 8 duweke maskapai penerbangan Japan Airlanes (JAL), Pesawat kang lagi ngayahi mabur saka Bombay tumuju Bangkok, dibajak dening gerombolan Tentara Merah Jepang, lan dipeksa ndharat ing Daka, Bangladesh. Dirjen Perhubungan Udara R.I. Marsda TNI Kardono sekaliyan kang numpak pesawat iku uga katut kabajak. (2) Mbeberake pengalamane nalika dadi sandra Dirjen Perhud nyritakake manawa wektu disandra iku sepisan kang dipeng- galih mung kulawarga ing dalem. Mula sepisanan kang tindak- ake yaiku mbudidaya kanggo mbebasake garwane saka tangan pembajag. Sawatara ngulir budi dumadakan kelingan peng- r "Murkane Ibu" s 147
(3) alamane nalika isih dadi siswa penerbang ing Amerika Serikat sawatara taun kepungkur. Pak Kardono nuli njupuk dhuwit logam terus ibut ngeroki garwane, kanthi tanpa dingerteni karo pembajak lan penumpang liyane. Wasana marang Dr. Ohira (salah sawijining sandra), Pak Kardono nglapurake manawa bojone lara. Laporan diterusake marang para pembajak mena- wa salah sawijining sandra nandhang lara kolera. Tanpa ditliti maneh, para pembajak terus mbebasake Ibu Kardono. Idhe kerokan mau tuwuh saka Pak Kardono nalika panjeneng- ane kengetan wektu kedadeyan kang unik sing dialami dening siswa penerbang TNI AU nalika melu pendidikan penerbang ana ing Amerika Serikat. (4) Siswa penerbang Suyitno Sukirno (tilas Dubes RI ing Australia) masuk angin njaluk dikeroki karo kancane siswa penerbang Dasiyo (Kolonel Penerbang). Tilas Kerokan sing wujude glaler- glaler abang iku diweruhi dening sawijining dhokter Amerika. Pak Suyitno wusana dipanggil lan dipriksa, "There is a blood under your skin", celathune. Dhokter mau banjur niti priksa kang tliti, nanging ora nemokake "gejala" lelalara, kejaba mung masuk angin bae. Tetela dhokter Amerika mau ora ngerti manawa glaler-glaler abang mirih-mirih iku kasil kerokan kang wis dadi obat tradhisional wong Jawa (Angkasa) ("Kerokan Kang Ngemu Crita", Mekar Sari, No. 21, 1 Januari 1979). Tulisan kasebut apa bisa disebut crita cekak? Yen disawang saka wujude, tulisan kasebut dudu crita cekak, nanging pawarta. Pancen, yen disawang saka judhule - "Kerokan Kang Ngemu Crita" - wis apik lan memper kaya judhule crita cekak. Nanging, yen dijingglengi isine, babar pisan ora bisa disebut crita cekak. Ja- larane, ing tulisan kasebut durung ana surasane rasa pangrasa. Amrih ana surasane rasa pangrasa, mula tulisan mau kudu disartani dening imajinasi (pangentha-entha). Kejaba kuwi, prakara sing diandharake isih ngrembug bab sing umum, durung pribadi. Ka- mangka, crita cekak iku, sipate pribadi banget. Mula kudu diowahi. Upamane paragraf (1): Tau kedadeyan sawijining pembajakan pewat DC 8 duweke maskapai penerbangan Japan Airlanes (JAL), Pesawat kang 148 r Antologi Crita Cekak s
lagi ngayahi mabur saka Bombay tumuju Bangkok, dibajak dening gerombolan Tentara Merah Jepang, lan dipeksa ndharat ing Daka, Bangladesh. Dirjen Perhubungan Udara R.I. Marsda TNI Kardono sekaliyan kang numpak pesawat iku uga katut kabajak. Paragraf mau diowahi didhasari dening surasane rasa pangrasa. Carane: sawuse mripat ngawuningani kedadeyan (pembajakan ing motor mabur mau), mripat banjur ngirim kedadeyan mau marang pikiran, sing wusanane banjur ngothak-athik lan mbiji (menganali- sis). Bubar kuwi, rasa-pangrasane banjur diuripake kanggo ngra- sakake (sing dikarepake ngrasak-ake, yaiku sinambunge apa sing disawang mripat karo pengalamane pribadi). Sawuse rasa-pangra- sane melu ngrasakake fenomen kasebut, banjur tuwuh pangentha- entha. Sawuse pangentha-entha (imajinasi) tuwuh, banjur penga- rang nguripake paragane, upamane nganggo paraga aku (Dirjen Per- hubungan Udara R.I. Marsda TNI Kardono diganti paraga aku): Awan kuwi, aku babar pisan ora duwe pikiran yen bakal ne- mahi prakara kang nggegirisi. Bandara Internasional Daka, Bangla- des, katon sibuk. Nalika DC 8 arep nggegana, kahanan ing motor mabur duweke maskapai penerbangan Japan Airlanes (JAL) iku ora ana tandha-tandha sing ngutha-watiri. Kabeh adhem ayem. Luwih- luwih AC ing sajrone motor mabur mau krasa banget tumempel ing kulit. Aku ora duwe panggraita apa-apa. Nanging, sakala kahanan malik grembyang nalika para penumpang padha pating jlerit keweden. "Pesawat wis dakkuwasani! Para penumpang kudu manut atur- anku, aturane Tentara Merah!" panyentake sora sawenehe pembajak, bisa uga pengarepe, karo ngatonake pistule. Bubar kuwi, pating pecicil ngadeg saka kursi mburi, ngarep, lan tengah para pembajak sinambi ngacungake bedhil lan pistul. "Pesawat ora bisa nutugake laku menyang Bangkok sadurunge tuntutan Tentara Merah diwujudake! Kita mandheg ing Daka!" sepisan maneh pangerep teroris iku ngucap sora. Aku tanggap. Motor mabur wis dibajak dening teroris saka Jepang. Aku ngerti saka ngendi asale Tentara Merah kuwi. Pancen ana wong-wong kecuwan ing Jepang sing banjur madeg dadi kelompok teroris. Nanging sing dadi pitakonane atiku, kenangapa r "Murkane Ibu" s 149
150 teroris-teroris iku mbajak pesawat jalur Bombay - Bangkok? Apa amarga penjagaan ing Bandhara Daka ora ketat? Embuh! Aku durung bisa mikir! Sing dakpikir sisihanku, bojoku. Dheweke katon banget anggone keweden. Keweden kaya dene penumpang-penumpang liyane. Mula aku banjur nggagas lan golek cara mungguh kapriye carane bojoku bisa luwar saka kahanan iki. Pikiran dakulir. Ing satengahe kahanan tegang lan medeni iku, aku banjur kelingan karo Suyitno, siswa penerbang nalika sinau ing Amerika. Dheweke tau masuk angin lan njaluk dikeroki dening Dasiyo, kancane. Panjaluk mau banjur dileksanani dening Dasiyo. Awake Suyitno dadi glaler-glaler abang. Nanging, glaler-glaler mau malah ndadekake cubriya sawijining dhokter ing sekolahan mau. Si dhokter banjur nimbali Suyitno. Takon apa Suyino lara. Diterangake dening Suyitno menawa ora lara. Dhokter panggah ora percaya. "There is a blood under your skin," celathune si Dhokter. "Dudu. Iki amarga aku dikeroki." panjawabe Suyitno. Sawuse diterangake kanthi jlentreh dening Suyitno, si Dhoker lagi mangerteni glaler-glaler ing awake Suyitno. "Oh, dadi kuwi usada tradhisional Jawa, ta? Pangapurane sing gedhe ya, Mas Yitno! Daksengguh iku kolera." Prakarane Suyitno lan Dhokter Amerika sakala dadi idhe apik tumrapku. Rerikatan aku mbukaki tase bojoku. "Panjenengan arep apa, Mas? Aja tumindak sing nganeh-anehi murih para pembajak ora tumindak ngawur." pitakone bojoku sinambi ngawasake kiwa tengen pendirangan. "Minyak angin. Minyak angine endi, Bu?" Bojoku nuli ngetokake barang sing dakgoleki saka tase. Di- wenehake aku. "Bukaken klambimu sing mburi. Kene dakkeroki." pakonku glenikan. "Aku ora masuk angin, Pak!" "Wus menenga dhisik." Karo rada dakpeksa, pungkasane bojoku manut. Madhep ing cendhela motor mabur - aku lan bojoku pancen lungguh ing sacedhake cendhela - nyonyahku banjur dakkeroki. Awake dadi rada glaler-glaler abang. Tujune tumindakku mau ora dicbriyani dening penumpang liyane. Pembajake dhewe ora ana sing ngerti. r Antologi Crita Cekak s
"Mengko, yen sliramu dikongkon mudhun manuta bae, ya?!" celathuku isih bisik-bisik. "Kersane piye ta, Mas? Bubar dikeroki kok banjur dikong-kon mudhun?" "Iki kanggo kabecikanmu. Aja mikir aku." Wusanane nyonyahku mung manut. Aku tumuli marani dr. Ohira, sawijining dhoker bangsa Jepang sing uga melu dadi sandra. Dheweke lungguh ing sebrang kiwa lungguhku. Aku pancen wus tepung karo dheweke. Dhokter sing mandhegani sawijining kantor pemerintahan ing negara Jepang. "He, kowe arep menyang ngendi?" pitakone sawijining pembajak karo nyeraki aku. "Aku arep kandha marang dr. Ohira. Kancaku." Pembajak mau nyedhaki aku. Aku banjur ngandhakake menawa bojoku lara. Larane aneh. Dhokter Jepang mau marani lungguhe bojoku. Sawise kapriksa sauntara, dr. Ohira sajak kaget. Pungkasane kandha marang pembajak ing sacedhakku: "Wong wedok iki kena penyakit kolera!" Pembajak sing tansah ngawal aku lan dhokter Ohira njom-bla saking kagete. Age-age marani pengarepe. Pengarepe teka marani aku lan dr. Ohira. "Bener yen wong wadon iku kena kolera?" "Sajake mangkono." Krungu katerangan mangkono, pengarepe pembajak tumuli prentah marang andhahane supaya ngundhunake nyo-nyahku. Dheweke balik keweden yen ketularan virus kolera. Atiku lega banget. Bojoku bisa uwal saka lelakon sing nggegirisi iku. Sateruse, aku mung nunggu perkembangane lelakon. Sawuse kita padha nyemak owah-owahan kasebut, krasa banget yen ana bedane antara siji lan liyane. Ing perangan sing kapisan, isih awujud pawarta; dene ing perangan kapindho wus awujud crita cekak amarga ing kono wus ana imajinasi lan sipat sing pribadi (di- tulis dening pengarang). Kejaba kuwi, sing penting, wis ana (1) para- gane utawa tokohe (aku); (2) latar tempat (motor mabur DC 8 JAL); (3) latar waktu (awan); (4) kasus (wong Jepang sing kecuwan banjur madeg dadi teroris); (5) konflik (penumpang padha pating jlerit keweden); r "Murkane Ibu" s 151
lan (6) perumitan (pitakonan kenangapa JAL jurusan Bombay - Bangkok sing dibajak). Adhedasar tuladha sing prasaja kasebut, kita bisa gawe dudut- an menawa nulis crita cekak iku kawiwitan saka tema. Lan, iku, miturut panemuku, sing paling gampang. Kejaba iku, sawijining pengarang crita cekak kudu duwe (lan perlu) kawruh tambahan, upamane: (1) bab terorisme; (2) bab klompok-klompok teroris (ing kene mligine kelompok teroris Kelompok Tentara Merah Jepang); (3) bab jagading perusahaan penerbangan; (4) bab kawruh kajiwan (psikologi: kepriye gambarane wong keweden iku); (5) srategi (piye bisa maeka teroris, upamane); (6) penyakit (upamane kolera), lsp. Bab-bab kasebut kudu disiapake kanthi mateng lumantar panjing- gleng sing tarwaca. Pengarang crita cekak iku sawijining pengamat lan juru cathet sing mirunggan. Kejaba iku, pengarang, arep nulis apa wae, prelu duwe dhata-dhata rujukan sing cukup (upamane: buku, kliping majalah/koran, utawa lumantar internet), sregep takon, gelem ngrungokake, lan andhap asor. Pangangkah kaya mangkono iku mengku pangajab amrih sing maos critane bisa yakin critane bisa katampa tinampa nalar, jalaran crita cekak (sing wujude gancar- an) mbutuhake unsur-unsur sing rinci lan lengkap. Unsur-unsur kaya mangkono mau dibutuhake dening crita cekak amarga crita cekak iku satemene sawijining kahananing jagad sing wutuh lan nduweni logika unik: kahananing jagad anggitane pengarang! 2. Cara Nulis Gegambaran Nulis cerita cekak iku uga butuh kaprigelan carane nulis gegam- baran (teknik penyajian lukisan). Dene carane, paling ora, ana telu, yaiku (1) gegambaran apa anane (realistis), (2) gegambaran karika- tural (nggedhek-nggedhekake utawa bangetake prakara sing digam- barake tundhone gambar-an manungsa, kewan, alam, omah, lsp katon kebangeten (ekstrim); (3) gambaran surealistis (gembaran sing ora bisa dipisahake antarane penga-laman nyata lan pangimpen). Upamane, panjenengan tindak-tindak menyang Museum Sangiran, Sragen. Ing kono panjenengan mirsani sawehing jrang-kong manu- sia purba sing sarwa gedhe yen katindhangake karo jrangkonging manungsa saiki. Amarga kepengin ngerti kahanane manusia purba, panjenengan banjur lumebu ing alaming manusia purba mau, ban- jur padha omong-omongan, lsp. 152 r Antologi Crita Cekak s
2. Struktur lan Tekstur Satemene, crita (cekak) iku wewangunan saka asiling pamikire manungsa. Wewangunan mau kasebut struktur. Struktur katon ing su-sunaning alur. Alur nggambarake sinambunge lelakon/keda- deyan sing asipat integratif lan wutuh. Kanggo mbangun struktur, unsur-unsure (perang-perangane) siji lan sijine kudu padha sangkul sinangkul, bisa kanthi cara sing salaras utawa kanthi cara sing kosok- balen (kontradhiksi). Upamane, ana awan ana bengi. Awan iku ko- sok-balene bengi, tanpa bengi kita ora bakal paham bengi. Sawe- nehing pawongan tresna banget marang manuk kutut, dheweke mikat manuk kutut mau banjur kalebokake ing kurungan: wose, dheweke ora tresna marang manuk kutut jalaran wus ngilangake kebebasane si manuk mau. Pancen ing sajroning panguripane ma- nungsa ana kosok-balen (kontradiksi): katresnan lan kawengisan. Sakehing lelakon kang sinandhang dening manungsa sajroning urip ing bebrayan agung, kayata: katresnan, sengit, pengarep-arep, apes, semp-lah, sengit, kangen, kesingikir, lsp. minangka undera- ning prakara sing ngobahake pengarang anggone nulis crita. Bab- bab kasebut tumus ing lan maujud dadi teksture. Teksture, yaiku rerangkening dialog lan narasi. Banjur kepriye babare? Ing Ngisor iki tuladhane. RUWETE BENANG TENUN. Matasan metu saka Toko Harapan, ulate suntrut. Atine ngontog- ontog. Anyel! Barang wis ana ing tangane, mrucut. Mrucut marga saka pokale dhewe. Sapa sing ora gela? Giwange iku wae kira-kira mbejaji wolung ewu! Dene arlojine, ya sanajan Ancre kuna, yen mung golek bathen limangatus wae mesthi bisa! Hm. Ah, ya dudu rejekine ayake! "Apaa, se, mau ndadak omong-omongan mbarek adhine Salam barang?! Arek wedok kaya ngono-e akeh tunggale!" Greneng- greneng nggrundeli pokale dhewe sing marahi apes. "Cak Mat! Lo, yok apa kabare awak pena, Cak?! Ngungkluk ae, ka endi iku mau?" keprungu swarane wong nyapa dheweke. Matasan mandheg, ora sida nyengklak ducatine. "Luk, Riduuuwan! La apa kon ndhuk kono iku, Wan?" wang- sulane Matasan lali anyele sakala. r "Murkane Ibu" s 153
"Telek rejeki, Cak! Uwong dagang yen ndhuk pasar-pasar ngene iki ya telek rejeki, Cak! Mongsok lali abene, tah?! La awak pena iku la apa katoke kok anclum ngono?!" "Rejeki mrocut, kon iku ndhak ngrasakna botuhe uwong, Wan!" "Apaa se?" "Giwang iku, lo! Giwang mbarek arloji! Ana wong botuh iki mau, kaji katene molih ndhuk Medura botuh dhuwik. Dakjopukna dhuwik molih, ndadakna barange diwenehna mbarek wong liya!" "Lo, la semayane yok apa pena mau, lo, Cak?" "Salahku pancene, Wan. Mesthine jam loro aku ndhuk Toko Harapan kono, bayaran. Kathik iki mau kenalan mbarek adhike Salam ndhuk pucuke gang, omong-omongan sampek taneg. Mbok...! Ambyar semayane!" "Adhike Salam sing endi, se?" "Gak ngreti jenenge, aku!" "Artimunah, beke?" "Iya, Ah-ah ngono lo arane. Ayu, semok ngono lo areke." "Iya, yen gak semok mongsok kon mbelele, Cak! Iku mono randha, Cak! Anake sik dorung bisa mbrangkang. Bojone mati ndhuk Semarang." "Randha?! Duillah! Wis, wis, ojok koktotugna omonganmu! Senep ndhuk weteng! Mrocut, ya mergane arek iku mau hare! Mbok, arek wedok mblaeni temen ngono iku! Rejeki kecekel tangan, worung! Mrocut! Jangkrik! Mripat iki apa nggarahi! Mata yen mata kranjang ya ngene iki akibate. La apa se iki mau papagan mbarek Dulsalam barang? Hm!" "Mulane lah, Cak. Elinga upa diupaya dhekik sampek kecan- dhak. Asmara iku kari-kari ae." "Bener, bener, bener." "Gak ngonone, Cak. Pena isok tah kirane, mbuwang benang tenun?" pitakone Riduwan ganti lagu. "Apa?" "Benang tenun." "Luk, iya, Rek, kene! Tenan tah kon iku, Wan? Ana pirang bal?" "Wolungpoluh, Cak." "Kwalitase?" "Rongpoluh es, Singapur." 154 r Antologi Crita Cekak s
"Tenan, tah? Duduk Cilacap?" Terus ae diurut. "Ndhuk endi barange? Duweke sapa?" "Ngene, Cak. Kon ngreti tah, benang tenun iku barang awasan? Pena teleka hubungan dhesik katene nyang endi mbuwange barang. Mengko aku sing ngurus DO mbarek angkutane pisan. Untunge dibagi, rak iya? DO-ne wis kecekel tangan, iki! Cumak tempone terbatas sampek mene. Yen mene gak dijopuk, ilang!" Matasan nyetitekna layang-layang sing dipamerake dening Riduwan. Sawise iku banjur padha rembugan bab rega. Wis cocog, terus semayan ketemu surup mengko ing omahe Riduwan. Terus pisahan. Riduwan marani bakul soto. Matasan nyengklak ducatine, ulate ora suntrut maneh, nanging nggethu. Playune Matasan ngidul. Tekan prapatan, ngiwa ~ ngetan ~ terus ngidul maneh, diseput. Banjur mandheg, kedhang-edhangan sepur liwat. Sepur liwat, budhal maneh bareng karo kendharakan liyane. Rame. Parane ngetan, ngidul, ngetan, ngidul, ngidul, terus ngidul bablas. Banjur mandheg ing sawijining omah gedhong gedhe. Ducatine dijagang. Matasan mlebu pendhapa. Omah iku sepi. Omah-omah dhaerah kono ~ omah-omahe kaum elite ~ wayah jam telu awan biyasane sepi. Wong-wonge padha turu. Nanging Matasan ora preduli. Ing pikiran ana benang tenun. Benang tenun ateges upa sapulukan! Mula langkahe teteg marani pendhapa sepi. Asu turu ing ngisor kursi, ora jegog, malah kluyur- kluyur nyingkir ajrih, kaya-kaya kena prebawane wong mantep. "Kulanuwun!" Thok, thok, thok. "Kulanuwun!" Ngotot olehe uluk salam. Banjur leren. Keprungu baneke wong kleset-kleset ing kamar ngarep. Ora suwe lawang menga. Menga sithik, nanging wis cukup kanggo maspadakake yen sing ngengani lawang iku wong lanang, piyaman, mentas tangi turu. "Sugeng siyang, Mas! Menapa Mas Darmin wonten?" ujare Matasan ora aweh kelonggaran babar pisan marang wong keset- keset. "Pak Darmin? Pak Darmin keluwar kota," suwarane wong aras- arasen ing njero omah. "Keluwar kota? Wahdhuh!" ujare Matasan sajak gela banget. Dhe- weke ndhingkluk, kukur-kukur sirah. Mikir-mikir. Banjur, "Kondure njing napa, Nggih, Mas?" r "Murkane Ibu" s 155
"Benjing Sabtu." "Wah, kasep! Eh, anu, Mas, riyin nika Mas eh Pak Darmin rak nate rembag-rembagan bab pabrik kaos. Napa panjenengan ngretos alamate?" Sing ditakoni tetep ana ing njero kamar, amping-amping lawang. Mripate manther kaya bocah cilik nonton barang aneh. Wong iku pancen gumun ngonangi tingkahe Matasan kang gidra-gidro. "Kirang terang," ujare alon semu wegah. "Cobi, dieling-eling riyin. Pabrik kaos ~ pabrik kaos Nyan- dhangpenak," ujare Matasan mencereng kaya guru mbedheki etung muride. "Kirang terang," wangsulane murid mbrengkelo. "Yen Nyan- dhangpenak enget kula nggih teng Lurung Plangkawati ngrika...!" "La! Nomer?" panyentake Matasan kelegan. "Kirang terang." Alot maneh. "Celak pasar sepedhah ngoten, le!" "Hm. Plangkawati, nggih?! Nggih, nggih, maturnuwun, matur- nuwun. Sampun, kepareng!" Ora ngenteni wangsulan saka omah iku, karo masang kacamatane tulak bledug, Matasan nguncuk marani ducatine. Untune mringis, klesak-klesik mbaleni ucapane kang kari dhewe, "Kepareng, ssugeng sare-ee-ee. Plangkawati, Wak Mas!" Ukara sing kari dhewe iku kanggo tumpakane. Ducatine. Tum- pakan sing legreg ora tau disrebeti nanging tetep setia, mesine ora tau onya, ora tau mogok, lan dijak nyambutgawe kena dipengake! Diundang Wak Mas, kaya undang-undangane wong Surabaya deles. Wak Mas, Wak Gus, Wakne Sangkil! Dheweke terus nyingklak ducatine lan amblas. Panase Kutha Surabaya sasi Agustus ngarepake asar, panas nampeg bathuk ora dirasa. Sing ana ing njero bathuke mung benang tenun wolungpuluh bal. Bareng kang langka ing pasaran bebas. Benang tenun ateges upa sapulukan kanggo sesuk! Sawise ngener ngulon, banjur tekan dalan amba-dawa, kiwa tengene gedhong-gedhong gedhe riyel. Ducatine dialonake, sirahe tolah-toleh kaya solahe wayang golek Umarmaya nantang perang. Wasana mandheg ing sawenehe gedhong kecepit, mripate isih adreng nyawang blabag kang ana tulisane: Pabrik Kaos Nyandhangpenak. Kanthi gojag-gajeg dheweke mlebu ing kamar cilik cekli sing ana ing ngarepan. 156 r Antologi Crita Cekak s
"Ya, Tuwan?" "Wahdhuh, kedhisikan!" batine ngresula. Blereng serngenge durung entek ndadak wis dipapagake swara alus, wadon, terus ... bareng sulape wis ilang, katon rupane arek wedok sing nyuwara mau: huayu! Ces-pleng! Critane: ana bocah ayu, lungguh ing ruwang cekli mau, eseme minarakake lebune Matasan. Weruh sepisan, Ma- tasan krasa kasmaran. "Kasmaran ing wayah asar, ha-ha-ha!" pikire nggeguyu gagasane dhewe. "Urusan benang tenun, Jeng!" ujare Matasan eling wigatine mrono. Nyoba nganggo basa Jawa Jawa-tengahan. "Kula enten janji kalih Tuwan... Tuwan sinten niku namine?" "Tuwan Darmansyah yen bagian pasok bahan," disaut dening Cah Ayu. "Nah! Enggih niku! Rak sing ngurus tukon benang tenun, ta?" omonge Matasan kaya cetha-cethaa kae. Bocah ayu manthuk, lan mangsuli, "Tuwan Darmansyah sam- pun kondur. Para direksi kondur jam kalih." "Lo, la mriki niki, kok tesih bukak?" "Mriki pabrike kalih gudhange! Kalih tata usaha pabrik. Niku, kantore rak empun tutup! Sedhilut melih mriki nggih tutup. Jam sekawan!" suwarane kenes nanging teges. Grapyake gak nguwati! Wis oleh katrangan jlentreh, Matasan meksa ora enggal lunga. Isih seneng ngematake nyawang rupa sing gonal-ganel. Lan, e, eling DO-ne benang tenun kang diwatesi nganti tekan sesuk esuk! "Anu, Jeng, griyane... daleme Tuwan... sapa mau, Tuwan Urusan Benang Tenun...!" "Darmansyah!" "Lha, enggih niku, pundi?" "Lurung Puspanjala nomer sekawan." "Puspanjala? Wahdhuh, dhaerah pundi niku, nggih? Dhaerah prumahan enggal niku, rak enggih? Celake, celake Lurung Singane- bah ngrika? Golongane jenenge gendhing-gendhing Jawa! Duillah, adohe! Tilpune, tilpune nomer pinten? Ngampil tilpune pisan, nggih?" Nona Ayu mau menehake nomer tilpune Darmansyah. Terus gledhah-gledhah lorogane, ngetokake tas, ngetokake rembug lan wedhak, terus ngelusake pipine kanthi nyawang ing kaca pengilon ing tase. Nomer tilpun wis dicathet, nanging Matasan ora gage mungkur, nyawang cah ayu ngelus pipine r "Murkane Ibu" s 157
"Sampeyan niku ajenge napa?" sentake sing disawang. "O, enggih, ajenge ngampil tilpun!" Matasan gragapan. Ning kober mesem. "La enggih niku, mangengge!" "E, pun diidini, ta, niki wau. Wong kula kinten... Hallo! Hallo! Pak Darmansyah? Matasan niki, Pak. Matasan utusane Pak Darmin! Kula ten kantor niki! Teng kamar kerjane... sinten asma sampeyan, Jeng?" "Nining!" wangsulane otomatis, tanpa pikir. Nanging sengak. "Nining, Pak! Kula teng pabrike niki, tawi benang tenun. Benang tenun! Enggih! Benang tenun, leres. Napa? Kathahe? Wolungpuluh bal, Pak. Enggih. Hallo! Hallo!? Ini masih bicara, Nona, jangan diputus! Wah, juru tilpun saiki yok apa, se? Hallo! Pak Darmansyah? Enggih, Pak. Tilpune rusak, niki, Pak, dikethok riyin ngriku! Dikethok-thok- thok ngoten, lo! Lha? Yok napa? Mboten krungu, Pak! Enggih, dientosi, kula langsung mriku niki, enggih?" Tilpun diselehake. Urusan benang tenun bakal beres. Dar- mansyah mau kandha pabrike pancene butuh benang tenun. Yen pancen ana barange, bisa langsung sesuk kon nglebokake gudhang pabrik, atas pesenane Darmansyah! Urusan benang tenun bakal beres! Pokoke iki langsung marani omahe Tuwan Darmansyah! Mbok Allah! Jaman saiki, omong karo tilpun kalah cepet berese tinimbang karo marani dhewe menyang omahe! Jancurit! Tapi pendheke sore iki beres! Benang tenun beres! Kari urusane karo Nining durung. "Ajenge kondur, nggih, Jeng? Daleme pundi?" pitakone karo mesem. Digawe sabagus-baguse. Adate arek wedok terus kebim- bang yen wis pasang esem ngono. "Yen kondur nitih napa, Jeng?" "Nirman! Tutiii!" pambengoke Nining. Ora mangsuli pitakone Matasan. Ana wong teka. Lanang siji, wadon siji. Sing lanang awake dhempal. "Iki ladenana dhisik tamune. Ngapunten, nggih, Mas, kula perlu dhateng wingking rumiyin!". "Teng wingking? Napaa?" "Teng jedhing! Pipis! Wong olehku ngempet kaet mau jare!" Matasan ngakak krungu tembunge wong ayu sroolan! Arek alus kok bisa ngomong ndhugal! Ha-ha-ha! Cep! Guyune kandhek! Marga ing ngarepe saiki, adhep-adhepan meh adu irung, ana rai 158 r Antologi Crita Cekak s
lanang njegigis, lan wong wadon untu mrongos. Matasan kontan brubah polatan, saka kekelen dadi pringas-pringis. "Urusan napa, Tuwan?" "Pun, kok, Cak! Urusan kula pun rampung. Ndika mawon sing rukun tengga pabrik niki, hi-hi-hi!" ujare terus lunga. Nalika ducatine wis dicongklang, gagasane isih misuh-misuh, "Uh, Nining! Diamput, ayune nggelani! Ha-ha-ha! Ngempet ngu- yuh! Ha-ha-ha!" "Hee, jancuk! Matane didekek ndhuk endi! Numpak onta ndhuk dalan gedhe kathik ngguyu cekakakan dhewe! Gak bek ya, Pena!" Wong mlaku meh kesrempet ducatine misuh-misuh! "Jangkrik! Ducati diarani onta! Gak genah arek iku!" Eling adhine Dulsalam, arek wedok sing mrucutake rejekine mau awan, pikirane Matasan dipunggel dhewe. "Iya, Rek, dagang mono wong wadon sirikane!" Greneng-greneng nyrengeni atine dhewe. "Dagang dibudhali ijen, bandhane mung dhengkul karo abab, dagang apa jenenge?! Eh, ya ngupaya upa sapulukan, diupaya saiki dipangan sesuk! Kaya pitik wae, nemu pangan saiki dicucuk saiki, entek. Heh, ya wong makelaran!" Lelakone Matasan dina iku isih dawa. Dheweke sida menyang omahe Darmansyah, direksi urusan bahan Pabrik Kaos Nyandhang- penak. Dheweke durung tau tepung. Omahe ing dhaerah lar-laran kutha anyar, adoh nglangut. Nanging ya dilakoni, wong niyate golek rejeki. Mung sarana ati kang takat upa pangane sesuk lan suk emben kuwi bisa kecekel tangan. Mula ora kena wegah, ora ketang kudu ngrai gedheg, awan-awan nggugah wong turu. Wong bakulan kaya dheweke, beda karo uripe pegawe negeri sing wis ajeg nampa blanja saben sasi, megawe apa ora megawe. Pokok saben esuk niliki kantor! Bareng Matasan? Budhal saka ngomah wis nengkreng neng ndhu- wure sadhel ducatine, isih durung ngreti ngendi sing dituju! Sing dituju wae durung ngreti, apa maneh keceran rejekine yen ngretia! Kaya awan iki mau, upama ora ketemu Riduwan ing ngarepe Toko Harapan, la mongsok oleh rembug benang tenun! Nanging embuh priye jalarane, Gusti Allah kuwi tansah maringi upa marang wong sing ngupaya upa! Lan Matasan luwih dhemen saben dina kekin- trang moncat-mancit ing kutha kaya ngono katimbang lungguh thenger-thenger ing kantor ora ana gawene! Ora ana gawene entek umure! Mula tau dadi pegawe negeri setaun, gagean wae dheweke njaluk metu. Ora krasan! r "Murkane Ibu" s 159
Sawise rembug karo Tuwan Darmansyah rampung, dheweke nyeput nggoleki omahe Riduwan. Thuk-uthuk-uthuk-sret! Bensine entek! Mangka pompa bensine adoh! Wis, wis, wis! Upa saemplokan iku larang, Rek, ana ing Kutha Surabaya! "Yok apa, Wan? Isok metu-a benang tenune? Oleh rembug serius iki, lho!" "Wah! Sara, Cak! Mene iku hari besar plabuhan, Cak. Gu- dhange tutup. Yok apa?" "Luk! Apaa kon mau nggak warah?! Kon bakulan nggak karu- wan gunemmu, Waaan-Duwan! Ojok ngono kon iku! Saiki yok apa iki?" "Sabar, Cak, ojok ngotot dhesik. Mene isuk ayo padha nang nggone sapa iku mau jenenge manager gudhang." "Apaa mene? Apaa nggak saiki?" "Wonge lunga, Cak." "Temen se, kon ngreti wonge lunga? Ndhak kon tah, sing keset? Nggak percaya aku! Ayo, nggandhola aku, diparani saiki. Iki nggak ming prekara dhuwik, Wan, tapine keprecayan! Dagang jare, yok apa kon iku!" Tenan sing ditekani ora ana. Nonton bioskop. "Lha, yok apa kandhaku?" ujare Riduwan bareng tekan omahe manager gudhang Kalimas Dalem. "Sabar, Wan. Wong bakulan mono kudu sabar. Ayo padha di- enteni ndhuk warunge Mak Ali. Mengko sakirane bioskop buyaran, mrene maneh." Mau benang tenun kaya-kaya wis kecekel tangan, dioyak-oyak priye mbuwange! Saiki wis genah menyang endi anggone mbu- wang, dadakna benang tenune arep mrucut saka gegeman! Nubras- nubras maneh! Berjuwang maneh! Jam sepuluh bengi, manager gudhang lagi bisa kepethuk. Wose rembug manager akur mbukak gudhange ing dina prei, anggere ongkose tikel. Kuwi dienggo mbayari kuli sing saben dinane nyam- butgawe neng kono. Kepeksa, Matasan akur. "Jamput! Enake dhewe, pegawe gudhang pelabuhan! Sakjane rak gak ana hari besar pelabuhan! Tapi dipreikna, perlune sing dhines gudhang oleh bayaran lembur! Mbook, ancur negara yen ngene terus! Aturan negara bisa diowah-owahi!" gemremenge Matasan. 160 r Antologi Crita Cekak s
Jam sewelas bengi Matasan lagi bali ing omahe. Awake kesel nanging lega, rekadayane bab ruwete benang tenun sajake kasil! Nalika wiwit ngglethak dheweke katon-katonen Nining! Ngala- mune kuwi banjur dijenengi "Kasmaran ing wayah asar".
Let rong minggu sawise prekara benang tenun beres, Matasan duwe pokal arep ngrampungake prekarane karo Nining, peraga tunggal ing lakon "Kasmaran ing wayah asar". Olehe marani ya wayah asar, menyang Pabrik Kaos Nyandhangpenak. Matasan sengaja sore iku ora nggawa ducatine. "Kulanuwun!" swarane kadhung seneng. Ora gojag-gajeg kaya dhek sepisanan! "Mangga," ana wangsulan. Swarane ora peni. Wong-wongane ya njegigis karo mrongos! "Nining teng pundi, Nggih?" pitakone briga-brigi. "O, pun dicopot." "Dicopot? Ah, sing bener! Enten napa?" "Diterka gandhengan kalih tiyang sade benang tenun sing damele numpak ducati. bobrok." "Lha larene pancene gandheng napa?" "Lha enggih genah, wong tiyange nggene tilpun sepisanan nggih king kamar ngriki, thik. Wayahe kamar sepi." "Mung ngoten mawon dicopot?" "Lha dheke sing nglantarake tiyang sade benang tenun bobrok ngoten. Benang tenun tandhon taun seket lima disade! Nggih rugi, Pabrik!" Matasan enggal wae lunga saka pabrik kono. Ora betah. Bisaa ngono kaya mencolot-mencolota! Dheweke dikira wong apus-apus! Tujune sore iku dheweke numpak becak, mergane duwe karep nggeret Nining nonton bioskop! Numpak becak wong loro bisa rang- kul-rangkulan ing ndalan. Yen goncengan numpak ducati onta, rak kaya ngusungi karung menyang Pasar Pabean! Penggawean lawas! Nguli. Tujune iki mau gak numpak ducati! Andhuka rak ciyeeet! Ditengeri! Dheweke konangan! Dadi makelar benang tenun bobrok! Nanging Nining, o, Nining! "Awakmu merat menyang endi, ta, Jeng Nining?! Nasibmu kok cik eleke!" Terbayang-bayang ulate Nining sing nyaprut ngempet nguyuh! r "Murkane Ibu" s 161
Nining wis ilang, semingkir saka sandhungane laku! Nining ora kecekel ing tangane. Ora kecandhak! Mangka Matasan kadhung kebimbang! Heh, lelakone wong urip! Upane kecekel, asmarane mawut! Genten-genten ae! Durung jodho!
(Kapethik saka: antologi Lelakone Si lan Man, karya Suparto Brata, Penerbit Narasi, 2005) Isih akeh prakara sing bisa ditulis. Sing penting, kudu wani lan tansah sinau (apa bae) yen arep nulis crita cekak sing apik. Tegese wani, yen duwe gagasan dicathet, terus dibabar maneh miturut panje- nengan. Aja wedi elek wong lagi sinau. Tanpa ana elek ora bakal ana apik. Sing pokok, dadi pengarang aja wedi dicacat, amarga panacat kuwi satemene sawijining kawigaten mirunggan saka pawongan liya tumrap kita. ***** 162 r Antologi Crita Cekak s
APA TA KANG DIARANI CRITA CEKAK IKU ? Dening : Soegiyono M.S. D I Yen ing Basa Indonesia sinebut cerita pendek. Utawa "short story" ing basa Inggris. Mbokmenawa Crita Cekak mujudake jarwan saka tembung ing ndhuwur. Jinis kasusastran iki klebu sawijining fiksi utawa crita imaginatif, kang kababar wujud gancaran utawa naratif . Kanthi persepsi kang mangkono iku, jinis fiksi iki miturut Kamus Jawa riptane Panuti Sujiman (1990) -minangka salah sijining jinis fiksi (gancaran)- cerkak kang ndarbeni ciri struktur internal padha karo jinis fiksi utawa gancaran (naratif) liyane, klebu uga roman, novel, lan maneka jinising dongeng. Wondene kang disebut struktur internal, iku sejatine dhasar uta- wa pondhasine crita, kang dumadi saka (1) tema, kang minangka dhasar utawa landhesaning totalitas crita; (2) alur utawa rerangke- ning crita; (3) paraga , yaiku unsur , kang padatan awujud manungsa, kang tinanggenah nguripake crita; (4) latar, yaiku unsur kang pi- nangka papan kadadeyaning crita. Ing teori kasusatran unsur-unsur mau kasebut fakta cerita, utawa unsur-unsur pokok kang baku, kang pinangka pambeda kang pokok tumrap sawijining gancaran utawa fiksi. Dene sejatine ana unsur liya kang uga penting ing sajroning fiksi, yaiku piranti-piranti utawa sarananing kasusastran , kang bisa nuwuhake rasa kaendahan, yaiku ketrampilan ing pangolahe basa, teknik-teknik panataning alur, lan maneka cara liyane, kang bisa nuwuhake efek endah utawa estetis mungguh sawijining naratif, klebu ing crita cekak iki. Sapardi Djoko Damono ( 1993) ing sajroning r "Murkane Ibu" s 163
desertasine ngendikakake, yen sejatine fiksi Jawa iku ndarbeni piran- ti kang mirunggan, kang wus klebu ing konvensi karya sastra tradhi- sional, umpamane kang disebut "nges" yaiku piranti kang nuwuh- ake rasa pangrasa tartamtu; "greget" kang nuwuhake energi utawa grengseng ing sajroning crita . Lan "ger" minangka piranti kanggo nuwuhake suwasana lucu, utawa humor. Miturut kritikus, kang uga panggurit sastra Indonesia iki unsur-unsur kasebut isih katon cetha ing crita-crita Jawa modheren tumekaning saiki , klebu ing sajroning cerkak, novel, roman apa maneh dongeng. II Crita cekak iku sawijining fiksi modheren, amarga muncule ing jagading kasusastran iku, minangka imbas saka greget lan se- mangate modhernisme ing jagading kasusatran Eropa, ing abad 19. Lumantar pengalaman-pengalaman empirik lan eksperimen-ekspe- rimen kang ditindakake para sarjana wektu iku, manungsa wiwit nyadhari , yen sanyatane, bumi iku bunder, lan mlaku ngubengi srengenge . Temonan kang ngedap-edapi iku nuwuhake eksperimen- eksperimen liyane, saengga kasil nemokake listrik, energi uap, mesin cetak, lan liya-liyane , klebu ing babagan kasusastran. Ing jagading kasusastran wektu semana kasil munculake novel,yaiku fiksi utawa gancaran kang rinakit kanthi konsep kaendahan kang anyar, kang beda banget karo konsep sadurunge yaiku fiksi kang fiktif. Dadi, kedadeyan kang dumadi ing novel iku, gampang kabayangake, bisa dinalar, lan bisa dirasakake dening sadhengah wong kang wus ngla- koni, utawa kang wus nate didongengi. Dene panulisa fiksi dongeng iku, ora lelandhesan kasunyatan, alias kapethik saka awang-awang. Kanthi dhasar penalaran kang beda mau, tuwuh konsep kaendahan kang beda antarane dongeng lan fiksi modheren, umpamane crita cekak iki. Umpamane para paraga ing fiksi modheren ora kudu kadongengake kanthi mlaha kaya ing sawijining dongeng, nanging kanthi kasamudana ing cecaturane, carane makarya, mangan lan klamben, utawa bisa katuduhake lumantar reaksi utawa guneme liyan. Crita cekak pancen dudu roman utawa novel, nanging uga dudu jinising dongeng kang angel dinalar. Katitik saka jenenge yaiku crita cekak. Fiksi iki pancen blegere cerkak, nanging ora kena disebut dongeng kang cekak , amarga ndarbeni ciri crita modheren, kang 164 r Antologi Crita Cekak s
unsur utawa elemen dhasare, padha karo novel lan roman. Crita cekak awujud crita kang padhet, lan mung nyuplik saperangan saka pengalaman paraga tama, ora kaya ing sajroning novel lan roman. Kanthi mengkono , crita cekak nggarap paraga, latar, lan alur kanthi njlimet, nanging mung saperlune wae. Padatane, dawane crita cekak, kurang luwih 15.000 tembung . Dene yen luwih saka kuwi, ingaran crita cekak kang landhung ( long short-story). III Ing kasusastran Jawa, crita cekak kababar sepisanan, ing majalah Jawa darbeke Boedi Oetomo, yaiku majalah Panjebar Semangat September taun 1933. Dadi ora ing majalahe Pamarentah Walanda kang terbit luwih dhisik. Wektu semana rubrik kang ngemot fiksi cerkak, jenenge dudu rubrik "Crita Cekak", nanging rubrik "Lelakon", mbokmenawa wae amarga tema dhasare crita temen-temen kajupuk saka lelakon utawa kedadeyan kang nyata. Dene wujude pancen cekak, asipat anonim, nanging intine crita cekak wus katon saka pamilihing tema, basa lan fokus kang dicritakke. Dene rubrik kang migunakake jeneng "Crita Cekak" iki (miturut Hutomo) lagi muncul kanthi eksplisit ing majalah Panjebar Semangat uga, wulan November taun 1935 , kanthi irah-irahan "Netepi Kwajiban" . Pangripta cerkak iki wus wani nuduhake jenenge nadyan isih singlon, yaiku Sambo. Kanyatan iki ngemu teges, menawa wiwit wektu iku, crita cekak wus manjing minangka salah sijining fiksi modheren. Lan sanyatane, pancen jinis fiksi cekak kang ngemu konsep estetis modheren iki kanthi cepet digandrungi para maos, utamane generasi mudha. Pangripta uga saya akeh, kayata Soejani, Soendari, Soeparti, Srikanah, Poerwadhie Atmodihardjo, Soebagijo I.N. Esmiet,Tamsir A.S, Soeparto Brata, Anjrah Lelana Brata, Djajus Pete, lan sangsaya ngrembaka cacahe ing jaman saiki. Wiwit rubrik kababar ing Panjebar Semangat kanthi eksplisit, crita cekak banjur kababar ing meh sadhengah majalah, utawa kala- warti basa Jawa wektu semana, umpamane, Kajawen, Pusaka Sura- karta, Expres, lan Dharma Nyata. Dene saperangan gedhe para pangrip- tane darbe profesi wartawan, pegawe pamarentah, utawa pegawe swasta. Kanthi profesi kang maneka jinise, iku para pangriptane dadi sangsaya jembar pamawase, kagandheng lan kasengkuyung dening profesi-profesine iku. Kajaba iku, minangka fiksi kang modheren, akeh r "Murkane Ibu" s 165
tinemonan uga, tema-tema kang gegayutan karo swasana politik, bobroke moral masarakat, pendhidhikan sajroning kulawarga, lan kahanan liyane ing satengahe urip kang nyata iki. Ing babagan teknik penggarape, akeh pangripta kang ngupaya konsep-konsep kaendahan kang inovatif. Umpamane sedulur Poerwadhie Atmodihardjo ing taun 1960-an wus nulis crita cekak kanthi cengkok realis, lan migunakake teknik crita nengsemake. Dheweke baud banget nggamabarake kadadeyan kaya apa anane. Kosok balene sedulur Krisna Mihardja, ing taun 1990-an nyoba nggam- barake kahanan kang nyata ing sakiwa tengene, kanthi kasamudana lumantar simbol-simbol kang manjila, Crita Cekak kang mangkene iki kaya ajak-ajak kita kabeh kanthi lan rasa, bisa mangerteni isine crita kang sejati. Ana maneh pangripta kang nata aluring crita kanthi ora urut, utawa ora kronologis, saengga kudu diwaca kanthi tume- men, utawa serius, murih aluring crita bisa trep. Crita cekak ing jaman saiki, arang kang mungkasi critane kan- thi adegan kang nyenengake, (happy ending), amarga bab mangkono iku, kaanggep kadalu warsa, utawa klise, saengga kurang narik kawigaten. Padatane, para pangripta mudha luwih seneng gawe kejutan (surprise), kanthi pangajab bakal nuwuhake efek kang nye- nengake lan endah. Sing ditandhesake dening penulis, yaiku sanajan crita cekak iku sawijining crita, jinis fiksi, iki ora mung crita utawa dongeng cekak kang tradhisional, nanging mujudake crita kang landhesan fakta utawa kanyatan. Mesthi wae, kanyatan iku mau, ora kagambarake kanthi mlaha, nanging kabesut, lumantar teknik-teknik tartamtu. Crita cekak pancen ndarbeni konsep kaendahan kang beda, karo dongeng, amarga muncule fiksi cekak iki pancen kasebabake konvensi jamane kang nengenake rasio sarta fakta, saengga pangga- rape pancen kudu beda karo dongeng. Senajan mangkono akeh crita cekak kang njupuk inspirasi saka dongeng utawa wayang, amarga ing sajroning dongeng iku tumanem aspirasi-ne para jumhur ing jaman kepungkur, kang sajatine isih bisa dadi lelandhesan roh crita cekak modheren saiki (Savitri) *** 166 r Antologi Crita Cekak s
CARANE NULIS/NGARANG CRITA CEKAK (Kapethik Saking Ki Jragem Kilenan) D Ngarang karya sastra iku sawijining kagunan kang bisa dadi dar- beke sadhengah wong. Ewasemono mbuh apa pawadane , sak nya- tane, ora akeh wong bisa mujudake utawa ngasilake karya sastra mau. Ana kang pawadane pancen ora seneng, ana kang ora kober, ana kang pancen emoh, nanging uga ana sing seneng, nanging ora kober, seneng ning pancen emoh, kober nanging ora seneng, kober nanging ora bisa, lan sapanunggalane. Saking sakabehing pawadan mau, yen dithinthingi, bakune ya mung siji, yakuwi ora gelem nyoba lan ngulinakake, sebab nga- rang karya sastra iku sipate ketrampilan kang bisane mung dilan- dhesi gelem nyoba lan ngulinakake, utawa bisa, krana biyasa. Tumrape wong kang kepingin nyoba, syarat sepisanan kang kudu digatekake yaiku jinising karya sastra kang arep dikarang lan pathokan kang kalumrah sarta carane nggladhi. Ing ngisor mengko bakal tinemu pathokan kang tinemu ing jinising crita cekak lan sarta salah sawijining cara anggone nggladhi. Pathokan kang lumrahe bisa tinemu ing cerkak, tema-ne kang sawiji lan prasaja, sarta alure kang rapet ing antarane kedadeyan siji lan sijine. Basane lumrahe awujud gancaran, ananging kadhang ya ana kang awujud gurit. Jumlah kacane ora winates, nanging di- jumbuhake kelawan media kang katuju. (kayadene kalawarti-kala- warti ngisor iki) : Majalah Jaya Baya loro, tekan loro setengah lembar • Majalah Panjebar Semangat wani telung lembar r "Murkane Ibu" s 167
Majalah Djaka Lodang telung lembar • Majalah Sempulur limang lembar • Mekar Sari rong lembar Kabeh naskah ing ndhuwur, kanthi kertas kwarto, spasine 1,5 (siji setengah). Dene carane nggladhi maneka warna , saben penga- rang/ penulis duwe cara dhewe-dhewe, umpamane: Sepisan: ngentha-entha racikan kedadeyan-kedadeyan kang bakal katulis. Umpamane : (1) Beja bakul mie ayam ideran, payu laris. (2) Beja meh rabi karo Surti lan aweh perjanjen, yen Surti bakal ditukokake kalung. (3) Nalika wektune wus mepet, rumangsane Beja dhuwite kurang yen kanggo tuku kalung kang gedhe. (4) Beja kepingin bakulane mie ayam bathi kang luwih akeh, banjur kulak ayam kang mati bangka, kang regane luwih murah. (5) Sawise mie ayam kelarisan, Beja rumangsa marem awit bathine akeh. (6) Nalika ngajak Surti menyang pasar, perlu tuku kalung, Beja ditangkep polisi, merga Akeh langganane kang padha keracunan ayam bangka. Kapindho: Ing antarane kedadeyan-kedadeyan kang wus katulis, disambung -sambung sarana dikembangake bumbu-bumbu katrangan-katrangan kedadeyan lan dialog antarane Beja lan Surti, utawa para langganane. Umpamane : (1) diterangake anggone rada laris, merga saliyane enak rasane, uga resik prabotan lan barang da- gangane mie ayam; anggone ider ngener desa-desa papane para maha- siswa padha kos, utawa kontrak; wektune ider saliyane ajeg uga milih mangsane wong padha mangan awan, utawa sore; kenthongan kang kanggo tawa dithuthuk sero, lan cara thuthukane mligi, duwe ciri khas dhewe. (2) Dikembangake kanthi romantis, sesambungane antarane Beja lan Surti. Ing antarane kulawargane Beja lan Surti wus padha sarujuk, malah wus padha golek dina kang becik kanggo nikah- an; Rong minggu sadurunge nikahan, Beja janji yen arep nukokake kalung gedhe marang Surti. Surti rumangsa mongkog. Wus dibayang- ake yen kalunge mau, golek kang rantene modhel Singapor lan bandhule arep digolekake kang sarana ornamen aksara S & B. Surti wus ngangen-ngangen yen kalung mau bakal tansah dianggo yen lelungan, lan Beja kang bakal ngalungake ana gulune, lan sapanung- galane. Katelu: Yen racikan lan bumbu-bumbu wus dicawisake , dicoba diolah kanthi cara diwolak-walik nanging aja nganti gosong, lire 168 r Antologi Crita Cekak s
alure diwolak-walik, digoleki kang paling apik. Tegese apik ing alur sastra , yaiku logis, tetep ana alurane, (tegese bisa diurut), yen bisa ya karo diolak-alik saperlu kanggo mbebingung para maos, nanging aja nganti njuwarehi. Kapapat: Dikupiyakake supaya critane mau ora lumrah-lum- rah wae, nanging ngemot keistimewaan, umpamane arep digawe happy-ending tur nyeliki (mengejutkan) para maos, bareng wus diusut, lan dipriksa ing laboratorium, jebul sing marahi mendem dudu daging ayame Beja, nanging ana maneh bakul panganan liyane kang uga ider mie ayam ing papan kana. Upamane arep kanggo ngritik bab keadilan, dicritakake sawuse sauntara Beja bisa bebas, nanging dikon pindhah kutha liyane, lan anggone bebas merga nebus ngang- go dhuwit olehe adol pomahane wong tuwane. Umpamane arep ne- rangake racun, dijlentrehake unsur-unsur kimia kang ana ing bangke ayam, lan sapanunggalane. Kalima: digolekake irah-irahan, kang nuwuhake pitakonan, kang nyleneh, lucu lan sapanunggalane, kang tundhone bisa narik kawigaten para maos, engga kepingin lan gelem maca kepriye crita- ne. Kaenem: diwaca bola-bali lan diowahi maneh makaping-kaping nganti ketemu wujud crita kang sampurna. *** r "Murkane Ibu" s 169
170 r Antologi Crita Cekak s
r "Murkane Ibu" s 171
172 r Antologi Crita Cekak s