Sastri Basa / Kelas 10 i
ii Sastri Basa / Kelas 10
Atur Pangiring Puji syukur ingkang tanpa upami katur wonten ngarsanipun Gusti Allah Ingkang Mahaasih, Pangeraning jagad gumelar, ingkang tansah paring sih-tresnanIpun dhumateng titah sedaya. Awit saking peparing welas asih ingkang tanpa prabeda, sih-tresna ingkang tebih saking watak mban cindhe, mban siladan. pangrantam dalah pandhapukipun buku Sastri Basa menika saged kaleksanan. Buku basa Jawi kangge siswa kelas 10 SMA/SMK/MA menika kadhapuk wonten salebetipun wekdal dalah kasagedaning panyerat ingkang sarwa winates. Namung greget ingkang makantar-kantar saking para pandhapukipun, mila buku kangge siswa menika saged maujud. Bab menika saged kaleksanan kanthi panyengkuyung panyerat sedaya, konsultan, dalah paninthing. Kanthi pambudidaya menika, wusananipun Tim Kurikulum Mulok Basa Jawi Propinsi Jawi Wetan saged ngrampungaken panyerating buku menika. Perlu kawuninganan, buku menika karantam minangka panyengkuyung kaleksanan sarta cak-cakanipun Kurikulum KTSP 2013. Wonten ngriki, mliginipun sesambetan kaliyan Muatan Lokal Basa Daerah Jawi, wonten Jawa Wetan. Kanthi andharan, pratela, dalah tuladha sawatawis minangka isinipun, buku menika badhe mbuktekaken kados pundi wigatosipun pamucal dalah pasinaon Basa Jawi tumrap para siswa. Laras kaliyan sejatining wonten (hakikat ada, atau keberadaan) dalah wontenipun Basa Jawi minangka basa budaya (cultural language), Basa Jawa nggadhahi kagunan lan piguna minangka basa pangembaning seserepan (carrier of knowlegde) Kanthi lelandhesan paradigma enggal menika, Tim Panyerat nyobi ngaturaken pamarsudi Basa Jawi ingkang asipat kotemporer, progresif dalah kultural. Tamtu kanthi pangajab, sageda para siswa wonten Jawi Wetan remen migunakaken Basa Jawi, saged mujudaken kagunaning Basa Jawi minangka basa seserepan (pengetahuan), kanthi boten nilar watak budayanipun. Tundhanipun saged kaginakaken kangge nggayuh kautamening ngagesang. Saking andharan menika, saged dipun aturaken bilih wonten ewah-ewahan sawatawis salebetipun gelaring pasinanon Basa Jawi. Ewah-ewahan menika saged ketingal bilih dipun tandhingaken kaliyan buku-buku ingkang kababar saderengipun. Ewah-ewahan menika saged katitipriksa wonten cak-cakaning buku ingkang karantam minangka pasinaon kanthi aleladhesan teks menika. Perlu kawuninganan, pasinaon Basa Jawi lelandhesan teks, tegesipun kaleksanan kanthi nengenaken sarta ngetrapaken sawenehing prinsip bilih: (1) basa ingkang dados punjering pasinaon, samesthinipun kedah kawawas minangka setunggaling teks, sanes minangka kekempalaning tetembungan utawi satunggaling pranatan kabasan tartamtu, (2) panganggenipun basa mujudaken setunggaling proses pamilah saha pamilihing wewangunan kabasan, ingkang dipun ginakaken kangge mbabar kekajengan dalah makna ingkang kinandhut, (3) ing ngriki basa nggadhahi sipat fungsional, tegesipun trap- trapanipun basa Jawi boten saged uwal saking konteksipun. Sastri Basa / Kelas 10 iii
Sesambetan kaliyan bab menika, wonten salebetipun buku Sastri Basa kangge kelas 10 SMA/SMK/MA menika, dipun andharaken saserepan tartamtu ing salebetipun maneka- warnining teks. Ing ngriki siswa kaajab saged ngertos kanthi tumemen, kados pundi jinising teks, kaidah utawi pranataning teks, saha konteks-ing teks kasebat. Saking menika kaajab siswa saged kanthi gampil maknani setunggaling teks, prigel ngandharaken pamawasipun ngengingi bab tartamtu lumantar teks seratanipun. Tamtu kemawon seratanipun para siswa wau kaajab gampil tinampi pamaosipun. Lumantar pasinaon salebetipun buku menika, dipun ajab para siswa saged ngasilaken sarta ngginakaken teks, laras kaliyan ancas (tujuwan) lan fungsi sosio-kulturalipun. Miturut Kurikulum KTSP 2013 ingkang nengenaken pasinaon basa alelandhesan teks, basa boten namung dipun sinau minangka basa kawruh (knowlegde language). Basa Jaw kawawas minangka setunggaling teks ingkang migunani tumrap gesang samadyaning bebrayan. Ing ngriki teks seratan dalah lisan, kawawas minangka wewujudaning basa ingkang kontekstual pangginanipun. Perlu kawuninganan, irah-irahaning buku: Sastri Basa, gegayutan kaliyan ancas utawi tujuwan panyerating buku, inggih menika nikelaken kasagedan (kemampuan) dalah kagunan (kompetensi) basanipun siswa. Tembung sastri, asalipun saking basa Jawi Kina lan Sansekerta, ingkang wosipun nggadhahi utawi nguwaosi kagunan sastra. Dene sastra, nunggil teges kaliyan tembung "seratan" utawi tulisan, asalipun saking tembung Sansekerta √sãs lan tra, ingkang tegesipun "sarana kangge sinau". Ing tembe, laras kaliyan kalungguhanipun minangka setunggaling teks, genre, utawi wacana, tembung sastra menika lajeng dipun maknani, "sarana panggulawenthah". Wondene tembung basa Jawi wonten kalodhangan menika, nggadhahi teges, wujud utawi jinising basa tumrap bebrayan Jawi. Dados irah-irahan Sastri Basa, saged dipun maknani "kagunan sastra (sastra = kawruh, sarana panggulawenthah) abasa Jawi, ingkang kedah dipun sinaoni para siswa. Lumantar kagunan menika, para siswa saged migunakaken Basa Jawi kanthi gampil, leres, lan laras, wonten madyaning bebrayan". Awit saking rampung lan maujudipun buku Sastri Basa menika, gunging panuwun ingkang tanpa upami dipun aturaken dhumateng: 1. Dr. H. Soekarwo, M.Si. minangka Gubernur Kepala Daerah Tk I Propinsi Jawa Timur ingkang sampun paring kalodhangan kangge lumampahipun pasinaon Basa Jawi wonten laladan Jawi Wetan; 2. Dr. H. Harun, M.Si. minangka Ka Dinas Pendidikan Propinsi Jawi Timur, ingkang sampun paring kalodhangan lan panyengkuyung kangge Tim, salebetipun ngrampunaken pandhapuking Kurikulum KTSP 2013 Mulok Basa Jawi, sarta panyerating buku siswa menika; 3. Prof. Dr. Abdul Syukur Gazaly, M.Pd. saking Universitas Negeri Malang, minangka Tim Ahli; Drs. Sukarman, M.Si. lan Dra. Sri Sulistyani, M.Pd. sedaya saking Universitas Negeri Surabaya, minangka Tim Ahli lan Panitipriksa buku Sastri Basa menika, sarta Drs. Heru Asri, M.Si., M.Pd. saking Kantor Diknas Propinsi Jawa Timur, minangka Tim Ahli. Sastri Basa / Kelas 10 3. Prof. Dr. Abdul Syukur Gazaly, M.Pd. saking Universitas Negeri Malang, minangka Tim Ahli; Drs. Sukarman, M.Si. lan Dra. Sri Sulistyani, M.Pd. sedaya saking Universitas Negeri Surabaya, minangka Tim Ahli lan Panitipriksa buku Sastri Basa menika, sarta Drs. Heru Asri, M.Si., M.Pd. saking Kantor Diknas Propinsi Jawa Timur, minangka Tim Ahli. Sastri Basa / Kelas 10
4. Kanca-kanca nunggil Tim, Drs. Teguh Prasetyo Wiyono. M.Si., Dra. Mistiyah, M.M.Pd., Drs. Davit Harijono, M.Pd., Ahmad Winarto, S.Pd., sarta Rahmat Santosa, S.Pd., M.M. Matur nuwun awit saking greget lan tulus, lila legawa makarya sesarengan kanthi silih "asah, asih, asuh". 5. Bpk/Ibu Guru Basa Jawa ing laladan Jawi Wetan minangka panyengkuyung sarta paraga utami ingkang mujudaken pamucal lan pasinaon Basa Jawi wonten sekolah. Kanthi ngrumaosi bilih buku kangge siswa menika taksih tebih saking kasampurnan, taksih kathah lepat saha kekiranganipun, kula minangka Tim ngaturaken agunging pangaksami. Kangge panyampurnaning buku menika, sedaya panyaruwe sarta pamrayoga saking para pamaos, kula antu-antu. Surabaya, 28 Nopember 2014 Koordinator Tim Panyerat Sastri Basa / Kelas 10 v
Daftar Isi Prawacana Atur Pangiring Daftar Isi ... v iii 1 WULANGAN 1 NGUDI LESTARINING ALAM Kompetensi Dasar dan Indikator Bab Lingkungan Alam Mbabar Wawasan Pasinaon 1 Modhel Teks Pinilih : Nyinau teks artikel Garapan 1 : Nyemak Teks Artikel bab Rusake Lingkungan Hidup Garapan 2 : Medhar Strukturing Artikel Garapan 3 : Niteni Jinising Artikel Garapan 4 : Nintingi Isining Artikel Mangerteni Ukara Lamba Camboran ... 5 5 5 5 6 6 8 11 ... 11 Pasinaon 2 : Makarya Bebarengan : Mangun Teks Artikel Garapan 1 : Nerangake Jinise Artikel Garapan 2 : Nganalisis Isine Artikel ... 14 14 15 Pasinaon 3 : Pakaryan Mandhiri : Maca Lan Ngrembug Sawijine Artikel Garapan 1 : Maca Ekspresif Teks Artikel Garapan 2 : Ngringkes Sawijine Artikel Garapan 3 : Nanggapi Isine Artikel Garapan 4 : Nggawe Artikel Gladhen Wulangan 1 ... 16 17 18 20 20 21 WULANGAN 2 WAYANG SAJRONE BEBRAYAN JAWA Kompetensi Dasar dan Indikator Bab Teks Carita Wayang Purwa Mbabar Wawasan Pasinaon 1. Modhel Teks Pinilih : Nyinau Teks Wayang Purwa Garapan 1 : Nyemak Teks ―Petruk Madeg Pandhita‖ Garapan 2 : Niteni Struktur Teks Garapan 3 : Kawruh Basa lan Kasusastran Pasinaon 2 : Makarya Bebarengan: Mangun Teks Carita Wayang ... 24 24 24 24 27 27 31 32 ... 33 0 Sastri Basa / Kelas 10
Garapan 1 : Nganalisis Unsur Intrinsik Teks Wayang Purwa Garapan 2 : Nganalisis Unsur Ekstrinsik Teks Wayang Purwa Garapan 3 : Nganalisis Relevansine Carita Wayang Garapan 4 : Kawruh Basa lan Kasusastran ... Pasinaon 3 : Pakaryan Mandhiri: Mangun Teks Carita Wayang Garapan 1 : Nyritakake Isi lan Karepe Crita Wayang Garapan 2 : Ndhudhah lan Nanggapi Teks Crita Wayang Garapan 3 : Maca Endah Teks Carita Wayang Gladhen Wulangan 2 ... WULANGAN 3 WEWARAH SAJRONE LAKON Kompetensi Dasar lan Indikator Bab Teks Lakon Abasa Jawa Mbabar Wawasan ... Pasinaon 1... Modhel Teks Pinilih : Nyinau Teks Lakon (Drama) ... Garapan 1 : Nyemak Teks Lakon ―Nulung Menthung‖ Garapan 2 : Nemokake Struktur Teks Lakon ... Garapan 3 : Ngidhentifikasi Titikane Basa Lisan ing Teks Lakon ... Garapan 4 : Nganalisis Titikane Basa Lisan ing Teks Lakon ... Pasinaon 2 Makarya Bebarengan: Mangun Sawijine Teks Lakon Garapan 1 : Maca Teks Lakon Laras karo Teknik Pamaragan Garapan 2 : Ndhudhah Ajine Moral Sajrone Teks Lakon Garapan 3 : Ngayahi Pamaraganing Teks lakon Garapan 4 : Maragakake Teks Lakon Sajeroning Pagelaran ... Pasinaon 3 : Pakaryan Mandhiri : Mangun Sawijine Teks Lakon Garapan : Nulis Teks Lakon Gladhen Wulangan 3 ... WULANGAN 4 NGUDI KAWRUH BECIK Kompetensi Dasar dan Indikator Bab Pangrakite Aksara Jawa Mbabar Wawasan ... Pasinaon 1 Modhel Teks Pinilih : Nyinau Tatatulis Aksara Jawa Garapan 1 : Njingglengi Teks Aksara Jawa Garapan 2 : Nengeri Teks Aksara Jawa ... Sastri Basa / Kelas 10 1 34 35 36 39 40 41 41 43 44 47 47 47 47 49 49 52 56 58 58 58 59 59 60 62 62 64 66 66 67 67 69 69 69
Garapan 3 : Niteni Bab Unggah-Ungguhing Basa ... 73 Pasinaon 2 : Makarya Bebarengan : Pangrakiting Aksara Jawa Sajerone Teks Garapan 1 : Ngrakit Ukara Nganggo Aksara Latin Garapan 2 : Ngrakit Ukara Nganggo Aksara Jawa Garapan 3 : Ngrakit Paragraf Nganggo Aksara Jawa Garapan 4 : Ngowahi Paragraf Mawa Aksara Latin lan Jawa ... 75 75 75 77 77 Pasinaon 3 : Pakaryan Mandhiri : Mangun Teks Aksara Jawa Garapan 1 : Panulise Ukara Nganggo Aksara Jawa Garapan 2 : Panulise Paragraf Nganggo Aksara Jawa Garapan 3 : Nyulihi Panulise Paragraf Latin menyang Jawa Gladhen Wulangan 4 ... 77 77 77 79 80 UJI KOMPETENSI SEMESTER GASAL ... 85 WULANGAN 5 NGGEGULANG SURASANING BASA Kompetensi Dasar dan Indikator Bab Basa lan Panyurasane Mbabar Wawasan Pasinaon 1. Modhel Teks Pinilih ... Garapan 1 : Bab Idhentifikasi Karakteristik Basane Teks Sastra ... Garapan 2 : Bab Idhentifikasi Karakteristik Basane Teks Non Sastra... Garapan 3 : Nyemak Jinis lan Panganggone Basa Rinengga ... 90 90 91 91 93 95 98 98 Pasinaon 2 : Makarya Bebarengan : Bab Ninthingi Basa Rinengga Sajeroning Teks ... Garapan 1 : Ninthingi (Nganalisis) Basa Rinengga ... Garapan 2 : Negesi Tembung Sajerone Basa Rinengga ... Garapan 3 : Nintingi Panyadra ing Sawijine Kegiyatan Budaya ... Garapan 4 : Mbandhingake Teks Sastra lan Non Sastra 100 101 103 103 105 Pasinaon 3 : Pakaryan Mandhiri : Nyinau Panganggone Basa Sajerone Teks ... Garapan 1 : Nandhingake Panggunane Basa ... Garapan 2 : Ngrakit Ukara Nganggo Basa Rinengga ... Garapan 3 : Ngrakit Paragraf kang Ngemu Basa Rinengga Garapan 4 : Golek Lan Ndhemonstrasekaske Teks Panyandra ... Garapan 5 : Ndhemonstrasekake Teks Panyandra ... Gladhen Wulangan 5 107 107 109 109 110 111 112 2 Sastri Basa / Kelas 10
WULANGAN 6 PITUTUR LUHUR ING TEMBANG MACAPAT Kompetensi Dasar dan Indikator Bab Tembang Macapat lan Pitutur Luhur Mbabar Wawasan ... Pasinaon 1 : Modhel Teks Pinilih : Nyinau Pitutur Sajrone Tembang Garapan 1 : Jinis lan Paugerane Tembang Macapat Garapan 2 : Ndhudhah Kawruh Basa Sajerone Tembang ... Pasinaon 2 : Makarya Bebarengan : Nripta Tembang Macapat Garapan 1 : Mranata GatraningTembang Garapan 2 : Njangkepi Guru Wilangan Garapan 3 : Nggancarake Tembang Macapat Garapan 4 : Ngonceki Pitutur Luhur Jeroning Tembang ... Pasinaon 3 : Pakaryan Mandhiri : Mangun Teks Tembang Garapan 1 : Ngripta Tembang Adhedhasar Teks Gancaran Garapan 2 : Muwuhi Kaendhahene Tembang Garapan 3 : Nembang Macapat Gladhen Wulangan 6 ... WULANGAN 7 NGUDI PIWULANG LUHUR Kompetensi Dasar lan Indikator Bab Nyinau Panggunaning Aksara Jawa Mbabar Wawasan ... Pasinaon 1 ... Modhel Teks Pinilih : Nyinau Pangrakiting Aksara Jawa ... Garapan 1 : Ngonceki Surasaning Piwulang ... Garapan 2 : Njingglengi Aksara Jawa Garapan 3 : Nengeri Teks Aksara Jawa ... Garapan 3 : Pangetrape Aksara Murda, Swara, lan Rekan Jrone Teks ... Pasinaon 2 : ... Makarya Bebarengan : Maca lan Nulis Teks Aksara Jawa ... Garapan 1 : Negesi lan Mbabar Teks Aksara Jawa ... Garapan 2 : Ngrakit Ukara Nganggo Aksara Jawa Garapan 3 : Ngrakit Paragraf kang Nyawiji ... Pasinaon 3 : Pakaryan Mandhiri : Mangun Teks Ringkes Mawa Aksara Jawa Garapan 1 : Ngrakit Ukara Nganggo Aksara Latin ... Sastri Basa / Kelas 10 3 115 115 116 116 117 119 122 125 125 127 128 129 131 131 132 132 133 134 134 135 137 139 140 139 144 150 152 152 152 153 153
Garapan 2 : Ngrakit Ukara Nganggo Aksara Jawa Garapan 3 : Ngrakit Paragraf Nganggo Aksara Jawa Gladhen Wulangan 7 ... 152 153 154 UJI KOMPETENSI SEMESTER GENAP ... 158 DAFTAR PUSTAKA ... 167 4 Sastri Basa / Kelas 10
WULANGAN 1 : NGUDI LESTARINING ALAM Kompetensi Dasar dan Indikator 3.1 Mengidentifikasi, memahami, dan menganalisis teks nonsastra (berita, artikel, laporan, dan lainnya) secara lisan dan tulis. 3.1.1 Menjelaskan struktur artikel. 3.1.2 Menjelaskan jenis artikel. 3.1.3 Menganalisis isi artikel. 4.1 Menginterpretasi, menanggapi dan mengekspresikan isi teks nonsastra secara lisan dan tulis. 4.1.1 Membaca ekspresif teks artikel. 4.1.2 Meringkas artikel 4.1.3 Menanggapi isi artikel. 4.1.4 Menulis artikel sederhana Pasinaon iki ngrembug teks artikel. Ancase supaya para siswa bisa tambah kawruhe ing babagan lingkungan alam, trampil, kreatif lan bisa gawe sawijine artikel babagan lingkungan. Mbabar Wawasan : Bab Lingkungan Alam 1. Tahun Alib Bakda Mulud wulanipun, Windu Sengara tinulis, Mbeneri mangsa kawolu, Jemuwah Wage kang ari, Tanggal rolas wus kelakon. 1. Tahun Alib Bakda Mulud wulanipun, Windu Sengara tinulis, Mbeneri mangsa kawolu, Jemuwah Wage kang ari, Tanggal rolas wus kelakon. Mung slamet kang den upados. 6. Pra nayaka punggawa samya gumregut, Ngopeni kawula alit, Darapon bisa rahayu, Lanang wadon padha ngungsi, Golek papan luwih adoh. 2. Tabuh sewlas kaleres wanci dalu, 7. Ngedohi papan dununge Gunung Kelud, Kang mutahken watu krikil, Kilat kumlap mumbul dhuwur, Damel giris jroning ati, Madhangi jagad cumlorot. 7. Ngedohi papan dununge Gunung Kelud, Kang mutahken watu krikil, Kilat kumlap mumbul dhuwur, Damel giris jroning ati, Madhangi jagad cumlorot. 3. Bingat-bingut pangamuke gunung Kelud, 8. Wedi miris ningali urubing gunung, Mangangah awujud geni, Pindha neraka andulu, Sasat arsa nglebur bumi, Lir kiyamat wus dumados. 8. Wedi miris ningali urubing gunung, Mangangah awujud geni, Pindha neraka andulu, Sasat arsa nglebur bumi, Lir kiyamat wus dumados. 4. Sigra cancut tumandang paring pitulung, 9. Tanpa kendhat dumadining kang dahuru, Pangarsane praja sami, Mapanaken rakyatipun, Amrih rahayu basuki, Ninggal desane kang kothong. Ana lindhu tuwin banjir, Lumaku ing saben taun, Angin gedhe nora keri, Wana gundhul tanah longsor. 5. Wektu enjing udan awu mabul-mabul, Sumebar ing ngendi-endi, Agawe susahing kalbu, Kekes giris sarwi nangis, Panjebar Semangat 11/15 Maret 2014 kaca 35 Sastri Basa / Kelas 10 5
Sawise nyemak tembang mau, wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki! 1) Kapan Gunung Kelud njeblug? 2) Kapitunan apa wae kang dirasakake nalika Gunung Kelud njeblug? 3) Apa kang ditindakake pamarintah nalika Gunung Kelud njeblug? 4) Gunung Kelud iku manggon ing tlatah kabupaten endi? 5) Kajaba Gunung Kelud apa wae kang kok weruhi saka kabupaten kasebut? 6) ―Wedi miris ningali urubing gunung‖. Terangna tegese gatra kasebut ? 7) Kajaba gunung njeblug, bencana alam apa wae kang dumadi ing Indonesia? 8) Apa kang koktindakake, yen sing nandhang bencana alam iku awakmu? 9) Yen ana bencana alam ing sakupengmu, apa kang koktindakake? 10) Kepriye pangrasamu yen ndeleng para kurban bencana alam? Gumelare jagad raya saisine cinipta dening Gusti Kang Akarya Jagad kanggo manungsa supaya dijaga kanthi becik. Manungsa ora oleh ngrusak alam saisine kang cinipta dening Gusti Allah, kayata negori wit-witan sakarepe dhewe kang bisa nyebabake ora imbange lingkungan. Ing alam donya, manungsa urip bebarengan karo makhuk liyane yaiku kewan, wit-witan, lan barang-barang liyane kaya langit, watu lan banyu. Jagad gumelar iki minangka srana kanggo golek kawruh. Ing pasinaon iki bakal disinaoni babagan artikel ngenani lingkungan alam. Kanggo mbukak wawasanmu ngenani ngudi lestarine alam, bisa kokwangsuli pitakon- pitakon ing ngisor iki kanthi migunakake basa kang trep! 1) Kepriye kahanan lingkungan ing omahmu? 2) Jlentrehna apa wae kapitunan kang disebabake dening rusake alam! 3) Bencana apa wae kang disebabake saka kedadeyan alam? 4) Bencana banjir bisa njalari kapitunan apa? 5) Manut panemumu, apa sing bisa ditindakake kanggo nyegah banjir? Pasinaon 1. Modhel Teks Pinilih : Nyinau Teks Artikel Kegiatan kapisan, para siswa diwenehi kalodhangan nyinaoni babagan artikel. Kanggo sarana sinau para siswa bakal kaajak mbedhah teks artikel kanthi irah-irahan ―Rusake Lingkungan Hidup‖ Garapan 1 : Nyemak Teks Artikel Bab Lingkungan Hidup Semaken kanthi premati, teks artikel kang diwaca dening kancamu! Rusake Lingkungan Hidup Rusake lingkungan mujudake deteorisasi lingkungan kawistara saka ilange sumberdaya bumi, banyu, hawa/udara, curese kewan lan rusake ekosistem. Rusake lingkungan bisa mujudake salah sijine bebaya tumrap uriping manungsa. Bab iku wis nate dielingake dening ―High Level Threat Panel PBB‖. Rusake lingkungan amarga saka maneka warna sebab, sing paling gedhe pangaribawane yaiku krana pokal gawene manungsa. 6 Sastri Basa / Kelas 10
Lingkungan alam sing rusak bakal nduweni efek tumrap uripe manungsa lan nduweni potensi bakal kelakon anane bencana ing tembene. Rusake alam bisa disebabake dening faktor alam lan uga manungsa. Manungsa saya srakah lan ora nggatekne lingkungan. Kamangka menawa kita bisa lingkungan, mesthi ora bakal gawe kapitunan tumrap awake dhewe lan generasi sabanjure. Kosok baline, yen kita bisa njaga, agawe kestarine alam, kaendahan lan mumpangate bisa kanggo anak putu. njaga Lingkungan alam kalebu lemah, banyu, alas, lan hawa perlu dijaga supaya sumberdaya alam tetep lestari lan ngasilake paedah kang maksimal kanggo karaharjane manungsa. Lingkungan kalebu lingkungan biotik lan abiotik. Yen lingkungan rusak, bab iki bisa anjalari ekosistem darat, segara lan kabeh makhluk kang ana ing jagad iki rusak uga. Alam sing rusak nyebabake panguripane bakal ngalami owah-owahan. Kewan-kewan bakal pindhah panggonan golek papan sing bisa nyukupi kabutuhane. Karusakan alam sing paling gedhe disebabake dening manungsa katimbang faktor alam kang dumadine ora saben dina. Owahe iklim global ndadekake negara-negara maju nduweni kawigaten gedhe tumrap rusake Alam. Manawa iklim global owah, bab iki nyebabake munggahe suhu amarga akumulasi gas emisi ing atmosfer utawa uga bisa kaistilahake Global warming (pemanasan global). Indonesia minangka negara berkembang uga ngalami rusake alam kang nduweni dampak negatif tumrap karaharjane panguripan. Karusakan lingkungan amarga pokale manungsa nyebabake pageblug/penyakit, bencana lan kapitunan tumrap manungsa dhewe. Rusake Lingkungan Saka Rubedaning Alam Akeh dhahuru kang anjalari rusake lingkungan hidup, salah sijine amarga gunung njeblug. njeblug mujudake Gunung aktivitas sawijine salah vulkanisme dumadine lan gejala alam. Kahanan iki ora ana nyegah sing gunung mau. panjebluge mbledhose/njebluge Akibat ngrusak gunung lingkungan amarga gunung muntahake sawernane material padhet sing nibane sawah, omah, alas lan apa wae sing ana sakupenge. Saliyane iku lindhu lan siklon uga kalebu bencana alam sing ngrusak lingkungan. bisa bakal Sastri Basa / Kelas 10 7
Rusake Lingkungan Amarga Pokale Manungsa Manungsa nduweni akal budi kanggo nyukupi kabutuhane. Nanging, sifat manungsa kang murka (srakah) njalari tumindake dhemen ngeksploitasi alam kanggo nggolek kauntungan tanpa winates, tanpa migatekake efek liyane. Maneka warna tuladha rusake alam amarga pokale manungsa yaiku banjir, longsor, illegal loging, alas gundhul, penambangan liar, pencemaran udara, pencemaran air, lan sapunanggalane. Yen manungsa isih tumindak kaya mangkono terus-terusan, mesti wae alam ora bakal bisa awet lan kapitunan bakal dirasakake manungsa dhewe. Bausastra 1. curese 2. karaharjane 3. dhahuru 4. gunung njeblug 5. 6. kapitunan illegal logging = entek/ilange = keslametan, kebegjane = bencana, pageblug = gunung mbledhos = mbabat alas sembarangan = rugi Sumber Ing garapan 1 iki ana pitakon-pitakon kang gegayutan karo wacan. Pitakon iki wigati banget kanggo nyumurupi isine wacan ― Rusake Lingkungan Hidup‖. Artikel kang kokwaca mau ana perangan-perangane yaiku pangiring (pengantar), isine masalah, dudutan. Peramhan-perarangan mau diarani perangan strukturing artikel. Kanggo njajagi kawruhmu ngenani wacan mau, wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki! 1) Apa kang bakal dumadi menawa lingkungan rusak? 2) Kepriye akibate manawa lingkungan kita rusak? 3) Apa mupangate yen alam dijaga kanthi becik? 4) Terangna apa wae kang njalari rusake lingkungan! 5) Geneya negara-negara maju nduweni kawigaten gedhe tumrap owahe iklim global? 6) Apa kang koktindakake nalika meruhi rusake lingkungan? Garapan 2 : Medhar Strukture Artikel Kaya kang diandharake mau, sawijine artikel nduweni struktur tartamtu. Ayo diudhal miturut strukture, teks artikel kanthi irah-irahan ―Rusake Lingkungan Hidup‖ mau ! Wedharan bab artikel kasebut, maujud saka struktur panulisan artikel ngisor iki: Bagan 1.1 struktur artikel 8 Sastri Basa / Kelas 10
Cathetan : Struktur teks artikel mujudake gegambaran kepriye artikel kasebut diwangun. Bisa kokjingglengi sawijine artikel kasusun kanthi struktur : pambuka, isi, lan dudutan. Panulise artikel kudu migatekake isine gagasan utawa ide ilmiahe. Gagasan ilmiah iku bisa disumurupi saka substansi gagasane lan alur ilmiah ing artikel kasebut. 1. Sawise nyemak artikel ―Rusake Lingkungan Hidup‖, aranana jinise teks arikel mau! 2. Udhalen perangan-perangane artikel! 3. Tulisen gagasan pokok sing koktemokake ing tabel ngisor iki! Struktur Teks Gagasan Pokok Pambuka Isi Dudutan 4. Kanggo mangerteni isine artikel, kudu dipahami isi paragraf, gatekna perangane artikel ing dhuwur! Banjur jinglengana tulisan kang kacithak miring minangka fakta. Struktur Teks Ukara Pangiring/Pambuka 1. Rusake lingkungan mujudake deteorisasi lingkungan kang ditandhani kanthi ilange sumberdaya bumi, banyu, hawa/udara, curese kewan lan rusake ekosistem. Rusake lingkungan bisa mujudake salah sijine bebaya tumrap uriping manungsa. Bab iku wis nate dielingake dening ―High Level Threat Panel PBB‖. Rusake lingkungan amarga saka maneka warna sebab, Sastri Basa / Kelas 10 9
Struktur Teks Ukara sing paling gedhe pangaribawane yaiku krana pokal gawene manungsa. Isi 1. Lingkungan alam sing rusak bakal nduweni efek tumrap uriping manungsa lan anduweni potensi bakal dumadi bencana ing tembene. Rusake alam bisa disebabake dening faktor alam lan uga manungsa. Manungsa saya serakah lan ora peduli karo lingkungan. Kamangka menawa kita bisa njaga lingkungan ora bakal gawe kapitunan tumrap awake dhewe lan generasi sabanjure. Suwalike yen kita bisa njaga, kaendahan lan mumpangate bisa kanggo anak putu. 2. Lingkungan alam kalebu lemah, banyu, alas lan hawa perlu dijaga supaya sumberdaya alam tetep lestari lan ngasilake paedah kang maksimal kanggo karaharjane manungsa. lingkungan kalebu lingkungan biotik lan abiotik. Yen lingkungan rusak, bab iki bisa anjalari ekosistem darat, segara lan kabeh makhluk kang ana ing jagad iki. Alam sing rusak nyebabake panguripane bakal ngalami owah- owahan. Kewan-kewan bakal pindah panggonan golek papan sing bisa nyukupi kabutuhane. Dudutan Karusakan alam sing paling gedhe disebabake dening manungsa katimbang faktor alam kang dumadine ora saben dina. Owahe iklim global dadekake duweni kawigaten gedhe tumrap rusake Alam. Manawa iklim global owah, bab iki nyebabake munggahe suhu amarga akumulasi gas emisi ing atmosfer utawa uga bisa kaistilahake Global warming (pemanasan global). Indonesia minangka negara berkembang uga ngalami rusake alam tumrap dampak kang karaharjane panguripan. Karusakan lingkungan nyebabake amarga pageblug/penyakit, bencana lan kapitunan tumrap manungsa dhewe. Negara-negara maju duweni negatif pokale manungsa Garapan 3 : Niteni Jinise Artikel Kanggo njembarke wawasanmu ngenani artikel kaya kang wis mboksinau mau, goleka lan kumpulna tuladha-tuladha artikel liyane. Banjur pilah-pilahen wujude artikel mau miturut jinise. 10 Sastri Basa / Kelas 10
Miturut teorine, wewatakan lan pamangune sawijine artikel bisa njalari jinise artikel bisa kaperang dadi : 1. Artikel Ekploratif Artikel eksploratif yaiku artikel sing ngandharake kanyatan-kanyatan miturut panalare panulis. Jinis iki pas banget kanggo ngandharake temon-temon anyar. Tuladhane ana sawijine pawongan nemokake barang-barang antik. 2. Artikel Eksplanatif Eksplanatif tegese njelasake. Artikel eksplanatif yaiku artikel sing isine nerangake sawijine masalah sing bisa dipahami dening sing maca. 3. Artikel Deskriptif Deskriptif yaiku artikel sing ngandharake sawijine masalah kang dumadi ing masyarakat, sahingga bisa disumurupi apa sing satemene dumadi. Jinis iki memper kaya laporan utawa reportase, bedane yen laporan mung adhedhasar kasunyatan wae, yen artikel panulisane nerangake masalah kanthi gamblang bisa awujud opini 4. Artikel Prediktif Artikel prediktif yaiku artikel sing isine petungan utawa ramalan apa kang dumadi ing mangkone manut petungane panulise. 5. Artikel Preskriptif Artikel preskriptif yaiku artikel sing menehi tuntunan tumrap sing maca kanggo nindakake sawijine pakarya sahingga ora kliru utawa salah anggone nindakake Garapan 4 : Nintingi Isine Artikel : Ukara Lamba lan Ukara Camboran Sajrone Teks Ing garapan 4 iki bakal koksinaoni babagan isine teks lan unsur kabasane teks artikel. Teks artikel ―Bebayane Sampah Elektronik lan Pangolahe‖ ing ngisor iki ngandhut ukara lamba lan ukara camboran. Wacanen kanthi setiti lan temokna ukara-ukara lamba ing sajrone teks! Bebayane Sampah Elektronik lan Pangolahe Indonesia kawentar minangka bangsa kang masyarakate nyengkuyung budaya konsumtif, kalebu panggunane barang-barang elektronik, kayata: ponsel, televisi, komputer, laptop, lan liya-liyane. Saben dina ewon jenis barang elektronik diproduksi lan kaimpor. Wondene kepriye nasibe barang-barang bekas elektronik sing wis ora digunakake, durung oleh kawigaten kang mirunggan. Banjur kepriye pangolahe sampah elektronik utawa electronic waste utawa e-waste ing Indonesia? Kamangka kita kabeh ngerteni, manawa salah pangolahe e-waste sing akeh bahan-bahan ―beracun‖ lan mbebayani bakal njalari kapitunan tumrap manungsa. Sastri Basa / Kelas 10 11
Sampah elektronik kudu diolah kanthi bener lan pamilahe komponen kudu selektif, bener, lan pener. Ana zat-zat sing mbebayani ing sajrone komponen elektronika sing mbutuhake penanganan khusus lan ora bisa kacampur karo sampah liyane. Sing sapisan plastik, mligine jenis PVC, mbebayani banget awit ngandhut unsur klorin sing kita mangerteni yen barang iku mujudake zat sing paling mbebayani kanggo kesehatan. Kejaba kuwi angel ajure ing sajrone lemah butuh waktu puluhan nganti atusan tahun.. Kapindho, timbal utawa lead. Komponen iki mbebayani banget. Kaya bahan bakar bensin kinandhut TEL (tetra ethyl lead) kanggo ngunggahake nilai oktan, ing komponene ana timbal kang mbebayani tumrap kesehatan manungsa. TV lan layar komputer tipe CRT sing nggunakake tabung kanthi bahan timbal, saiki wis wiwit ganti modhel LCD. Ananging kang dadi masalah ganti tipe LCD iku uga mbebayani amarga tipe LCD ana kandhutan komponen merkuri. Ora mung kuwi wae, ing sajrone barang elektronik mau kinandhut kadium, beryllium, lan komponen liyane kaya BFR (brominated flame retardant) Kadium digunakake kanggo nglapisi logam, utamane wesi, waja, lan tembaga. Bisa uga kanggo nggawe batu baterai lan plastik. Resiko kadium yen kasedhot nduweni sifat iritatif. Zat iki bisa njalari keracunan, gangguan ing sistem organ njero manungsa lan kewan. Komponen-komponen mau yen dibuang menyang pawuhan bakal nuwuhake pencemaran lingkungan lan bisa gawe kapitunane manungsa. Awit saka iku, sampah elektronik kudu kaolah luwih dhisik kanggo ngurangi efek negatif saka zat-zat beracun lan mbebayani banget. Cara pangolahan kanthi metode recycling utawa daur ulang, komponen-komponen logam bisa digawe komponen anyar. Plastik bisa dikonversi dadi bahan bakar cair kaya bensin lan solar. Ukara Lamba Miturut akeh sithike rerangkene tembung, ukara dibedakake dadi rong ukara yaiku ukara lamba lan ukara camboran. Ukara lamba diarani uga ukara tunggal, yaiku ukara kang gagasane mung siji kang dumadi saka Jejer (J) lan Wasesa (W) Tuladhane ukara lamba : (1) Komponen iki mbebayani banget. J W (2) Sampah elektronik kudu kaolah luwih dhisik. J W 12 Sastri Basa / Kelas 10
Tulisen ukara lamba ing wacan mau! No Ukara Lamba a. b. c. d. e. f. g. h. i. j. Ukara Camboran Ukara camboran yaiku yaiku ukara kang gagasane luwih saka siji, Jejer (J), Wasesa (W), Lesan (L) utawa Katrangan (K) luwih saka siji. Tuladha : (3) Saben dina ewon jenis barang elektronik diproduksi lan kaimpor. K.wektu J W1 W2 (4) Sampah elektronik kudu diolah kanthi bener lan pamilahe kudu selektif. J1 W2 K.syarat J2 W2 Saka teks artikel ing dhuwur golekana sing wujud ukara camboran, 5 wae! Sastri Basa / Kelas 10 13
No Ukara 1 2. 3. 4. 5. Pasinaon 2 Makarya Bebarengan : Mangun Teks Artikel Wacan artikel sing koksinaoni ing kegiyatan 1 mau, ana gegayutane karo bencana alam, lan Sampah. Ing kegiyatan 2 iki sliramu bakal diajak nganalisis artikel ngenani lingkungan hidup. Para siswa kabeh disuwun bisa mahami bab-bab sing gegayutan karo lingkungan hidup. lan makarya iki kasusun kanggo nuntun anggonmu njlentrehake bebarengan nggawe sawijine artikel. Gladhen bab struktur artikel lan titikane (ciri-ciri) kebasan iki bakal koktindakake lumantar kelompok-kelompok kang beda. Garapan Garapan 1 : Nerangake Isine Artikel Wacanen teks artikel ngisor iki kanthin titi permati! Gegayutane Lingkungan Hidup karo Pembangunan Saya akehe usaha mbangun gedhung, bakal nikelake panggunane sumber daya kanggo nyengkuyung, mujudake lan agawe muncule masalah-masalah ing lingkungane manungsa. Sajrone mbangun, sumber alam mujudake komponen sing paling penting amarga sumber alam bisa menehi panguripan. Panggunane sumber alam mau, kudu diimbangi karo ekosistem proyek pembangunan, yen ora imbang bisa mbebayani tumrape manungsa. Kudu ana solusi supaya padha-padha untung ing antarane proses pembangunan, sumberdaya, lan masalah pangrusak utawa regeding lingkungane. Pancen biasane proses pembangunan nduweni akibat sing mutawatiri tumrap lingkungane manungsa, langsung utawa ora duwe akibat kurange sumber kaskayan alam sacara kuantitatif lan kualitatif, pancemaran biologis, pencemaran kimiawi, gangguan fisik lan gangguan sosial budaya Kapitunan-kapitunan lan owah-owahan lingkungan perlu digatekake bab untung-rugine sawijine proyek pembangunan. Mula saka iku saben pangreka daya pambangunan, 14 Sastri Basa / Kelas 10
sakehe prabeya sosial sesambungan karo lestarine lingkungan, perlu dipetung lewih dhisik. Pembangunan kudu maujud tanpa ndadekake warga kabotan minangka konsumene. Ana bab-bab kang kudu dibobot-timbangake sajrone mutusake, ing antarane yaiku kualitas lan kuantitas sumber kaskayan alam sing disumurupi lan diperlokake; akibat-akibat saka sumber kaskayan alam kang dijupuki kalebu kaskayan hayati lan curese deposito kaskayan alam kasebut. Kepriye pangolahe apa kanthi cara tradisional utawa nganggo teknologi modern, kalebu prabeyane lan pengaruh proyek ing lingkungan tumrap lingkungan kang kurang becik sarta mandhege pangrusake lingkungan lan jumlah prabeya kang dibutuhake sarta alternatif liyane. Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi trep! 1) Saya akehe wewangunan anyar nyebabake apa? 2) Pembangunan kudu migatekake imbange ekosistem, menawa ora imbang bisa mbebayani tumrap karahajane manungsa, apa bebayane menawa ora imbang? 3) Kepriye panemumu supaya pembangunan imbang karo lingkungan? 4) Kapitunan-kapitunan apa wae kang bakal dialami dening manungsa.... 5) Kepriye kahanan pembangunan ing negarane dhewe saiki? 6) Artikel ing dhuwur kalebu jenis artikel apa? Garapan 2 : Nganalisis Isine Artikel Paedahe Sampah ing Lingkungan Ing panguripan, manungsa ora bisa owal saka sampah. Saben dina manungsa trus ngasilake uwuh utawa sampah sing saya suwe saya akeh gunggunge. Sampah ing kutha wis dadi masalah kang cukup rumit saengga angel diatasi. Uwuh utawa sampah mujudake tilase barang sing wis ora dianggo, sabanjure dibuang. Sampah ing negara kita gunggunge akeh banget lan nyebabake masalah ing pambuangane. Biyen tau ana kutha sing ngadhepi masalah ngenani sampah nganti ing saben pojok kutha ditemokake sampah sing sumebar lan numpuk kang anggawe kita gumun kanthi sampah sing ana. Wusana kutha kasebut nate diaarani kutha sampah. Bab iku kelakon jalaran winatese papan kanggo mbuwang sampah, kejaba kuwi ora ana alternatif liya kanggo manfaatake sampah sing ana. Sampah sing numpuk nyebabake ganda kang ora sedhep lan nuwuhake lara sing nular kang mbebayani tumrap manungsa. Ing panggonan liya akeh warga mbuwang sampah sakarepe dhewe ing got utawa kali, sing tundhane ndadekake (salah sijine) njalari banjir. Sampah bisa kagolongake dadi 2 jinis yaiku sampah organik lan sampah an organik. Sampah organik yaiku sampah sing bisa diolah dene sampah anorganik yaiku sampah sing bisa kadaur ulang. Sampah organik bisa kaolah dadi pupuk lan sumber energi. Sampah paling akeh diasilake saka pomahan lan sampah organik (sampah teles) tuladha sampah saka pawon, sisa sayuran, kulit woh-wohan lan godhong. Dene sampah anorganik tuladha botol kaca, botol plastik, omplong lan dluwang. Cacahe warga kang mludhak lan gaya hidup wargane, nduweni pangaribawa sing gedhe tumrap sampah sing diasilake. Yen bab iki ora cepet ditanggulangi bisa saya tambah masalah sing disebabake amarga sampah. Sampah mbutuhake kawigaten saka sakabehing pihak. Ora mung pamarintah wae kang nyunggi jejibahan mau, ananging kita kudu aktif ngrampungi masalah kasebut. Paling ora kita bisa manfaatake sampah asil rumah tangga kita dhewe. Sastri Basa / Kelas 10 15
Cara sing bisa dilakoni yaiku sadurunge mbuwang sampah pilah lan pilih luwih dhisik sampah organik lan sampah anorganik. Sampah anorganik bisa dimanfaatake kanthi cara ngumpulake sampah anorganik sabanjure diolah kanthi cara gawe kompos. Upaya pangolahan iki bakal ngasilake pupuk minangka panyubur lemah kanthi minggunakake aktivitas mikroorganisme, kayata bakteri, Jamur, nyamuk/serangga lan cacing. Yen kita nduweni lahan/tegalan sing amba sampah organik bisa kapendhem ing pekarangan utawa lahan kosong. Ananging yen lahan kita winates, lebokna sampah sisa rumah tangga arupa sisa sayuran utawa godhong-godhong ing sajrone kotak. Kotak iki bisa kita gawe kanthi ukuran 60 x 60 x 20 cm3. Banjur isi kotak karo godhong, sisa sayuran terus isi cacing abang/lemah sacukupe katambah lemah rong gegem. Tindakna iki saben dina, suwe-suwe sampah kasebut owah dadi kompos sing bisa digunakake kanggo nyuburake tanduran kita. Sampah organik liya sing bisa dimanfaatake yaiku sampah organik kacampur banyu sabanjure dileboke ing panggonan kang kedhap udara lan dijarake sasuwene kurang luwih rong minggu sahingga dadi biogas. Biogas iki bisa dimanfaatake kanggo masak sing tingkat polusi luwih sithik. Sampah anorganik arupa omplong bekas bisa dimanfaatake maneh tuladhane kanggo pot kembang utawa diwenehake marang pemulung kanggo diolah maneh ing Pabrik/industri daur ulang semono uga botol bekas omben. Kanggo sampah dluwang/koran bisa diproses dadi kertas daur ulang. Ancurna kertas karo banyu kanthi alat blendher sabanjure disaring terus dideleh ana cetakan kanggo digaringake. Produk kertas iki bisa digunakake kanggo maneka warna kerajinan tangan (handycraft) Manawa kita gelem open ngolah sampah, bakal nduweni dhampak ing lingkunggan kita lan sing wigati kita wis melu nindakake ngirit, ngirit dhuwit lan ngirit energi. Sesambungan karo wacan mau, coba garapen gladhen ngisor iki kanggo nambahi wawasanmu ngenani isi lan wujude artikel! 1) Wacan artikel ―Paedahe Sampah Ing Lingkungan‖ kalebu jinis artikel apa? 2) Wacanen sepisan maneh banjur tulisen (wujud laporan/makalah) apa kaluwihan lan kakurangane artikel ing dhuwur katitik saka: a. Basa kang digunakake b. Isi artikel yen digayutake karo kahanan saiki. 3) Sawise kokgawe laporan kaya pakon ing no 2 banjur kepriye panemumu ngenani artikel mau amrih warga luwih becik lan nindakake! Tatacara nganalisis teks artikel bisa kanthi urutan kaya ing ngisor iki: 1. Irah-irahan artikel 2. Asmane penulis artikel 3. Media sing digunakake 4. Foto lan sumber 5. Papan panggonan dumadine 6. Ukara kasunyatan, aktual lan wis kedadeyan 7. Akibat sawise kedadeyan 8. Dina lan tanggale kedadeyan 9. Nara sumber 10. Asmane narasumber 11. Pawangsulane narasumber ngenani pitakon gegayutan sebab musababe prastawa 12. Pratelane narasumber 13. Panemune narasumber kanggo ngudhari masalah. Pasinaon 3 16 Sastri Basa / Kelas 10
Pakaryan mandhiri : Maca lan Ngrembug Sawijine Artikel Ing pasinaon iki para siswa diajab bisa nggawe artikel kang becik, sawise bebarengan maca, ngerteni, lan kasil ngringkes sawijine artikel. Garapan 1 : Maca Ekspresif Teks Artikel Para siswa kabeh, kaya kang wis mbok ngerteni, tembung ekspresi tegese pamedharing pamikir lan rasa-pangrasane manungsa, nalika dheweke sesambungan karo kahanane jagad sakupenge. Lumantar ekspresine, saben manungsa bisa ngatonake apa sing sejatine dipikir lan dirasa nalika nemoni sawijine prakara. Pamacan ekpresif tegese pamacan utawa carane maca sawijine teks tartamtu, sing njalari wong sing maca nduweni pamikir lan rasa-pangrasa khusus ngenani isi lan wewatakane teks mau. Mula saka iku, pamacan ekspresif ngudokake wong sing maca mau nggambarake gregete rasa nalika sesambungan karo isining teks. Coba sliramu kabeh nuduhake ekspresimu kang laras karo watak lan isine teks ngisor iki nalika maca kanthi bener lan pener manut apa karepe. Paedahe Sampah ing Lingkungan Ing panguripan, manungsa ora bisa owal saka sampah. Saben dino manungsa trus ngasilake sampah sing saya suwe saya akeh gunggunge. Sampah ing kuta wis dadi masalah kang cukup rumit sahingga angel diatasi. Sampah yaiku sisa-sisa barang sing wis ora dianggo sabanjure dibuwang. Sampah ing negara kita gunggunge akeh banget lan nyebabake masalah ing pambuangane. Biyen tau ana kuta sing ngadepi masalah ngenani sampah nganti ing saben pojok kuta ditemokake sampah sing sumebar lan numpuk kang anggawe kita gumun kanthi sampah sing ana. Sahingga kuta kasebut sempat dijuluki kutha sampah. Bab iku dumadi amarga winatese papan kanggo mbuwang sampah lan ora ana alternatif liya kanggo manfaatake sampah seng ana. Sampah sing numpuk nyebabake ganda kang ora sedhep lan nuwuhake lara sing nular kang mbebayani tumrap manungsa. ing panggonan liya pawongan mbuwang sampah sakarepe dhewe ing got utawa kali sing tundane dadekake salah sijine dumadi banjir. Sampah bisa kagolongake dadi 2 jinis yaiku sampah organik lan sampah an organik. Sampah organik yaiku sampah seng bisa diolah dene sampah anorganik yaiku sampah sing bisa kadhaur ulang. Sampah organik bisa kaolah dadi pupuk lan sumber energi. Sampah paling akeh diasilake saka paomahan lan sampah organik (sampah teles) tuladha sampah saka pawon, sisa sayuran, kulet woh-wohan lan godhong. Dene sampah anorganik tuladha botol kaca, botol plastik, omplong lan dluwang. Jumlah warga kang mludhak lan gaya hidup wargane duweni pengaruh gedhe tumrap sampah seng diasilake. Yen bab iki ora cepet ditanggulangi bisa saya tambah masalah sing disebabake amarga sampah. Sampah mbutuhake penanganan saka sakabehe pihak ora mung pamarintah wae ananging kita kudu aktif nangani masalah kasebut. Paling ora kita bisa manfaatake sampah asil rumah tangga kita dhewe. Cara sing bisa dilakoni yaiku sadurunge mbuwang sampah pilah lan pilih luwih dhisik sampah organik lan sampah anorganik. Sampah anorganik bisa dimanfaatake kanthi cara ngumpulake sampah anorganik sabanjure diolah kanthi cara gawe kompos. Upaya pangolahan iki bakal ngasilake pupuk minangka panyubur lemah kanthi minggunakake Sastri Basa / Kelas 10 17
aktivitas mikroorganisme, kayata bakteri, Jamur, nyamuk/serangga lan cacing. Yen kita nduweni lahan/tegalan sing amba sampah organik bisa kapendem ing pekarangan utawa lahan kosong. Ananging yen lahan kita winates, lebokna sampah sisa rumah tangga arupa sisa sayuran utawa godhong-godhong ing sajrone kotak. Kotak iki bisa kita gawe kanthi ukuran 60 x 60 x 20 cm3. Banjur isi kotak karo godhong, sisa sayuran terus isi cacing abang/lemah sacukupe katambah lemah rong gegem. Tindakna iki saben dina, suwe-suwe sampah kasebut owah dadi kompos sing bisa digunakake kanggo nyuburake tanduran kita. Sampah organik liya sing bisa dimanfaatake yaiku sampah organik kacampur banyu sabanjure dileboke ing panggonan kang kedap udara lan dijarake sasuwene kurang luwih rong minggu sahingga dadi biogas. Biogas iki bisa dimanfaatake kanggo masak sing tingkat polusi luwih sithik. Sampah anorganik arupa omplong bekas bisa dimanfaatake maneh tuladhone kanggo pot kembang utawa diwenehake marang pemulung kanggo diolah maneh ing Pabrik/industri daur ulang semono uga botol bekas omben. Kanggo sampah dluwang/koran bisa diproses dadi kertas daur ulang. Ancurna kertas karo banyu kanthi alat blender sabanjure disaring terus dideleh ana cetakan kanggo digaringake. Produk kertas iki bisa digunakake kanggo maneka warna kerajinan tangan (handycraft) Manawa kita aktif ngerteni lan nikelake manfaate sampah, ora sethithik kang bisa kita rasakake pigunane tilas sampah mau, lan wusanane nduweni dampak positif ing lingkunggan kita Sing uga wigati, kita wis ngirit, ngirit dhuwit yan ngirit energi Ing teks artikel kasebut, akeh tinemu tembung-tembung kang kacithak kandel. Panulise tembung-tembung mau ora cocok karo kaidah penulise tembung mawa Aksara Latin sing bener. Mula saka iku benerna! Kanggo nambah kawruhmu bab artikel, goleka teks artikel ing internet, koran utawa majalah. Yen wis kasil, wacanen kanthi setiti. Yen ana sing kurang bener miturut paugerane, benerna laras karo tata panulisan kang trep! Gladhinen kawasisanmu nyunting supaya dadi penulis kang gamben? Garapan 2 : Ngringkes Sawijine Artikel Wacan Artikel kanthi irah-irahan ―Paedahe Sampah ing Lingkungan‖ bisa karingkes. Carane mung nulis ukara baku ing saben paragraf. Umpamane: Sampah bisa kagolongake dadi 2 jinis yaiku sampah organik lan sampah anorganik. Saiki wis kokngerteni carane nggawe ringkesan. Isi ringkesan kudu pada karo isi wacan kang diringkes. Olehmu ngringkes, uga bisa manfaatake struktur teks iku kanggo pathokan. Bandhingna ringkesanmu karo garapane kancamu. Apa pancen isine padha persis antarane ringkesan lan wacan ―Paedahe Sampah ing Lingkungan‖ yen durung, balenana lan benerna maneh nganti kasil! Cara ngringkes kaya mangkono mau bisa kok trapake kanggo luwih mangerteni wacan liyane. Kegiyatan iki bakal krasa luwih gampang lan nyenengake yen sering kok lakoni. Garapen gladhen ngisor iki laras karo pituduhe! 1) Wacanen teks wacan ―Lingkungan resik, Urip sehat‖ kanthi permati! 2) Banjur ringkesen wacan kasebut! 3) Tulisen panemumu ngenani wacan kasebut laras karo kahanan ing sakiwa tengenmu! 18 Sastri Basa / Kelas 10
4) Ijolna garapanmu karo kancamu, banjur tulisen panemumu ngenani garapane kancamu! Wacan Lingkungan Resik, Uripe Sehat Lingkungan resik urip sehat nduweni teges lingkungan sing adoh saka kondisi kang nyebabake lelara. Lingkungan sing resik bisa ndadekake urip sehat. Tegese saka lingkungan resik urip sehat yaiku urip lingkungan sing kita panggone nduweni kesan becik kanggo sesawangan lan menehi sehat. Lingkungan sing kita panggoni bisa ndhukung lan nduweni pengaruh tumrap panguripane manungsa dhewe. Yen lingkungan kita, wargane duweni pakulinan urip sehat, mesthine iki bakal nuwuhake kesan luwih becik tumrap pribadi lan masyarakat. Ananging suwalike yen kita manggon ing warga kang nduweni pakulinan kemroh lan seneng omben- omben bab iki bakal nduweni pengaruh psikis lan mental kita. Kahanan iki bisa diselaki yen wis mbangun bale wisma amarga lingkungan kaya mau bisa nduweni pengaruh tumrap sesrawungan putra-putri kita. Ndadekake Lingkungan resik lan sehat Akeh bab sing bisa kita tindakake sajrone urip sehat, ing ngisor iki bakal diandharake cara mujudake Lingkungan resik lan sehat. 1. Lingkungan ing Omah Lingkungan sehat diawiti saka awake dhewe lan lingkungan ing kanan kiringe awake dhewe. Kasarasan uga kanggo awake dhewe, mula saka iku ayo dijaga kasarasane lan njaga lingkungan supaya tetep resik. Sumadyane papan mbuwang sampah ing saben ruangan, biasane ana pawon, jedhing/kamar mandi lan ing plataran ngomah. Luwih becik kita nduweni rong panggonan mbuwang sampah, kanggo sampah teles lan sampah garing. Yen sampah mau kacampurake bakan ndadekake ganda kang kurang enak. Lan gunane yen kita misahake sampah teles lan garing yaiku kita bisa ngolah sampah mau dadi barang sing migunani maneh. Buwange sampah sing wis numpuk utawa papan mbuwang sampah mau meh kebak. Aja nunggu sampah mau kebak amarga bisa nuwuhake ganda kang kurang enak lan bisa diparani laler utawa coro. Trapna uga prinsip 3 R (Reuse, Recycle, Reduce) sing tegese Reuse = Gunakna maneh, Recycle =nggolah maneh/daur Ulang, lan Reduce = nyuda. Nyepakna panggonan kanggo nyimpen sampah organik ing plataran oman amarga sampah organik bisa dimanfaatake kanggo pupuk kompos 2. Sregepa Reresik Jogan Diwiwiti kanthi nyapu lan ngepel nggunake cairan antikuman kanggo ngresiki jogan. Jogan mujudake perangan omah sing langsung ngenani kulit.Yen jogan kita reged mesthine kuman sing ana bakal nemplek ing kulit lan nyebabake lelara. Yen jogan ngomah resik lan ngganda arum mesthine nduweni kesan sing becik lan mesthi kasarasan uga becik. 3. Aja ana Banyu Mambeg Sastri Basa / Kelas 10 19
Aja nganti ana banyu mambeg bisa nuwuhake nyamuk aedes aegepty/ nyamuk DB. Banyu mambeg aja nganti dumadi lan obonge sampah sing ana ing plataran. 4. Gawea Ventilasi lan sinar sing cukup Gawea ventilasi lan cahya sing cukup nyebabake hawa seger tansah mlebu ing sajrone ngomah. Wenehana ruang kanggo sinar mlebu ngomah madhangi ruangan. Bab iki bakal gawe omah ora pengap, lan seger. Sirkulasi hawa sing becik bakal ndayani kualitas omah. Hawa sing reged ing omah gampang banget gumantine menyang hawa kang resik. 5. Tindakna kerja bakti (gotong royong) 6. Nandur wit-witan Pekarangan kang kebak wit-witan bisa gawe omah katon arsi lan seger. Hawa reged kanthi cepet gumanti hawa resik lan seger. Garapan 3 : Nanggapi Isine Artikel Wacanen teks sing gegayutan karo rusake lingkungan kanggo nambah kawruhmu! Cetha banget anane dampak negatif saka rusake alam. Rusake alam disebebabake saka alam dhewe lan saka tumindake manungsa. Bab iki nduweni dampak kanggo panguripan lan alam. Gegayutan karo babagan kasebut coba gatekna ing lingkunganmu. Garapan 4 : Nggawe Artikel 1) Gawenen artikel ngenani dampak lan penangangane. Supaya artikelmu apik lan pantes, awakmu golek informasi lan wawan rembug karo warga kang ngrasakake akibate rusake alam mau. 2) Artikel sing wis kokgawe mau uga perlu dimangerteni dening wong liya. Coba unggahen artikelmu ana ing internet (bisa via Bloggre, facebook, utawa twiter) GLADHEN WULANGAN 1 20 Sastri Basa / Kelas 10
Wacan Artikel Lingkungan Resik, Uripe Sehat Lingkungan resik urip sehat duweni teges lingkungan sing adoh saka kondisi kang nyebabake lelara. Lingkungan sing resik bisa ndadekake urip sehat. Tegese saka lingkungan resik urip sehat yaiku urip lingkungan sing kita panggone nduweni kesan becik kanggo sesawangan lan menehi sehat. Lingkungan sing kita panggone bisa ndukung lan nduweni pengaruh tumrah panguripane manungsa dhewe. Yen lingkungan kita, wargane duweni pakulinan urip sehat, mesthine iki bakal nuwuhake kesan luwih becik tumrap pribadi lan masyarakat. Ananging suwalike yen kita manggon ing warga kang duweni pakulinan kemroh lan seneng omben- omben bab iki bakal duweni pengaruh psikis lan mental kita. Kahanan iki bisa diselaki yen wis mbangun bale wisma amarga lingkungan kaya mau bisa nduweni pengaruh tumrah sesrawungan putra-putri kita. I. Wangsulana pitakonanan-pitakonan ing ngisor iki kanthi trep! 1. Kena apa lingkungan sing kudu resik? a. Amarga panggonan sehat bisa dukung panguripane manungsa b. Amarga saka lingkungan resik bisa ndadekan urip sehat. c. Amarga wargane nduweni kebiyasaan becik d. Amarga kahanan iki bisa nuwuhake sesawangan kang asri. e. Amarga wargane supaya ora kemroh 2. Kepriye carane mujudake lingkungan omah supaya resik? a. Mbuwang sampah ing panggonan. b. Njaga lingkungan tetep teles lan garing. c. Tansah reresik omah, mbuwang sampah ing panggonan kang wis disiapake. d. Sampah dijarake numpuk lan kebak ing panggonane. e. Sampah nuwuhake ganda kang kurang enak lan diparani laler utawa coro. 3. Ukara kang nuduhake sifat ora resikan yaiku.... a. Lingkungan sing kita panggoni bisa ndhukung lan nduweni pengaruh tumrap panguripane manungsa dhewe. b. wargane nduweni pakulinan urip sehat, mesthine iki bakal nuwuhake kesan luwih becik tumrap pribadi lan masyarakat. c. Kahanan iki bisa diselaki yen wis mbangun bale wisma amarga lingkungan kaya mau bisa nduweni pengaruh tumrah sesrawungan putra-putri kita. d. Lingkungan resik urip sehat nduweni teges lingkungan sing adoh saka kondisi kang nyebabake lelara. Lingkungan sing resik bisa ndadekake urip sehat e. kita manggon ing warga kang nduweni pakulinan kemroh lan seneng omben- omben bab iki bakal nduweni pengaruh psikis lan mental kita.. 4. Pekarangan kang kebak wit-witan bisa gawe omah katon arsi lan seger. Yen dideleng perangane,Ukara ing dhuwur kalebu ukara.... a. Ukara lamba b. Ukara camboran sajajar c. Ukara camboran rapatan d. Ukara camboran sungsun e. Wangsulan a, b, c. lan d salah Sastri Basa / Kelas 10 21
5. Ing ngisor iki kang kalebu Ukara sing kalebu ukara lamba yaiku .... a. Rusake alam bisa disebabake dening faktor alam. b. Lingkungan alam sing rusak bakal nduweni efek tumrap uriping manungsa lan anduweni potensi bakal dumadi bencana ing tembene. c. Lingkungan alam kalebu lemah, banyu, alas lan hawa perlu dijaga supaya sumberdaya alam tetep lestari lan ngasilake paedah kang maksimal kanggo karaharjane manungsa. d. Karusakan alam sing paling gedhe disebabake dening manungsa katimbang faktor e. alam kang dumadine ora saben dina. .Karusakan lingkungan amarga pokale manungsa nyebabake pageblug/penyakit, bencana lan kapitunan tumrap manungsa dhewe. 6. Manungsa nduweni akal budi kanggo nyukupi kabutuhane. Yen diudhal ukara ing dhuwur pada karo ing ukara ngisor yaiku a. Gunung jeblug mujudake salah sawijine aktivitas vulkanisme lan dumadine gejala alam. b. Karusakan alam sing paling gedhe disebabake dening manungsa katimbang faktor c. alam kang dumadine ora saben dina. Indonesia minangka negara berkembang uga ngalami rusake alam kang duweni dampak negatif tumrap karaharjane panguripan. d. Akeh dahuru kang anjalari rusake lingkungan hidup, salah sijine amarga gunung jeblug. e. Kewan-kewan alas anjalari tumrap isen-isening alam 7. Panulise artikel manawa kaudhal manut Strukture yaiku .... a. Isi masalah, dudutan b. Dudutan, isi lan masalah c. Pambuka, dudutan lan masalah d. Pambuka, isi lan dudutan e. Pambuka, isi lan masalah 8. Sampah elektronik kudu diolah kanthi bener lan pamisahane komponen kudu diselektif kanthi bener. Amarga ana zat-zat sing mbebayani ing sajrone komponen elektronika sing mbutuhaken penanganan khusus lan ora bisa kacampur karo sampah liyane. Ukara ing dhuwur cuplikan saka .. a. pambuka b. dudutan c. isi d. pambuka lan dudutan e. deskripsi 9. Artikel sing ngandharake sawijine masalah kang dumadi ing masyarakat, sahingga bisa disumurupi apa sing satemene dumadi. Jinis iki memper kaya laporan utawa reportase, bedane yen laporan mung adhedhasar kasunyatan wae, yen artikel panulisane nerangake masalah kanthi gamblang bisa awujud opini iki diarani jinis artikel .... a. Ekploratif b. Eksplanatif c. Deskriptif d. Prediktif e. Preskriptif 10. Panulise artikel manawa kaudhal manut strukture yaiku .... a. Isi masalah, dudutan b. Dudutan, isi lan masalah c. Pambuka, dudutan lan masalah 22 Sastri Basa / Kelas 10
d. Pambuka, isi lan dudutan e. Pambuka, isi lan masalah 11 Artikel sing ngandharake sawijine masalah kang dumadi ing masyarakat, sahingga bisa disumurupi apa sing satemene dumadi. Jinis iki memper kaya laporan utawa reportase, bedane yen laporan mung adhedhasar kasunyatan wae, yen artikel panulisane nerangake masalah kanthi gamblang bisa awujud opini iki diarani jinis artikel .... a. Ekploratif b. Eksplanatif c. Deskriptif d. Prediktif e. Preskriptif 12. Karusakan alam sing paling gedhe disebabake dening manungsa katimbang faktor alam kang dumadine ora saben dina. Owahe iklim global dadekake Negara-negara maju duweni kawigaten gedhe tumrap rusake Alam. Manawa iklim global owah, bab iki nyebabake munggahe suhu amarga akumulasi gas emisi ing atmosfer utawa uga bisa kaistilahake Global warming (pemanasan global). Indonesia minangka negara berkembang uga ngalami rusake alam kang duweni dampak negatif tumrap karaharjane panguripan. Karusakan lingkungan amarga pokale manungsa nyebabake pageblug/penyakit, bencana lan kapitunan tumrap manungsa dhewe. Gagasan pokok ing cuplikan wacan mau yaiku a. Karusakan lingkungan amarga pokale manungsa nyebabake pageblug/penyakit, bencana lan kapitunan tumrap manungsa dhewe. b. Karusakan alam sing paling gedhe disebabake dening manungsa katimbang faktor alam kang dumadine ora saben dina. c. Manawa iklim global owah, bab iki nyebabake munggahe suhu amarga akumulasi gas emisi ing atmosfer utawa uga bisa kaistilahake Global warming (pemanasan global). d. Indonesia minangka negara berkembang uga ngalami rusake alam kang duweni dampak negatif tumrap karaharjane panguripan. e. Owahe iklim global dadekake Negara-negara maju duweni kawigaten gedhe tumrap rusake Alam II. Wangsulana pitakonan ing ngisor iki kanthi bener lan pener! 1. Apa bedane ukara lamba lan ukara camboran! 2. Gaweya tuladha ukara camboran sajajar 5 wae! 3. Apa kang diarani artikel? 4. Miturut jinise artikel kaperang dadi pira lan jlentrehna! 5. Goleka ana ing kalawarti artikel sing gegayutan karo lingkungan, banjur analisise artikel mau! Sastri Basa / Kelas 10 23
WULANGAN 2 : WAYANG SAJRONE BEBRAYAN JAWA Kompetensi Dasar dan Indikator 3.2 Mengidentifikasi, memahami, dan menganalisis unsur intrinsik maupun ekstrinsik teks sastra klasik dan modern secara lisan dan tulis. 3.2.1 Menganalisis unsur intrinsik cerita wayang 3.2.2 3.2.3 Menganalisis unsur ekstrinsik cerita wayang Menganalisis relevansi isi cerita wayang dengan zaman sekarang 4.2 Menginterpretasi, menanggapi dan mengekspresikan teks sastra modern dan klasik (wayang) sesuai isi secara lisan dan tulis. 4.2.1 Menceritakan isi cerita wayang 4.2.2 Menanggapi isi cerita wayang 4.2.3 Membaca indah teks dhialog cerita wayang Sakwise ngerteni lan kasil rampung anggone nyinau wulangan 2 iki, para siswa kabeh diajab bisa meruhi lan ngonceki sakehe titikan (ciri-ciri) struktur, panggunane basa sakjerone teks cerita wayang purwa. Para siswa diajab uga bisa trampil sajrone maknani lan nggunakake kawruh basa, bisa ngowahi wujude teks naratif dadi teks pacelathon (dhialog), lan pungkasane bisa maca teks mau kanthi rasa pangrasa kang laras, bener, lan pener. Mbabar Wawasan Bab Carita Wayang Purwa Pasinaon wulangan kaloro iki sesambungan karo piwulang kabudayan. Piwulang, aji, utawa ―nilai‖ mau kadhapuk sajrone pasinaon tumrap teks carita wayang, mligine wayang purwa. Pasinaon iki kaleksanan kanggo nepungake para siswa karo perangane kabudayan Jawa, kang urip lan diuri-uri dening bebrayan Jawa panyengkuyunge. Tundhane, para siswa diajak ngonceki ajining kabudayan Jawa kang nyengkuyung mawujude piwulang budi pakarti utawa sarana panggulawenthah tumrap para siswa kabeh. Lumantar pasinaon iki, siswa kabeh diajab bisa nggayutake lide carita wayang kalawan panguripan saben dinane. Kejaba kuwi, para siswa bisa nuduhake lan nindakake tumindak sing becik, utama, ngedohi tumindak asor utawa nistha. Kanthi mangkono, para siswa kewih gampang anggone manembah marang Gusti Kang Mahaasih. sarta ndarbeni sakehe panuwun awit saka sih marmane Pengeran, kang wis nyawiji karo wujud adiluhunge budaya. 24 Sastri Basa / Kelas 10
Gb. 2.1 Pagelaran wayang purwa (sumber Koleksi) Para siswa mesthi wis ngerti, apa kang diarani wayang satengahe kabudayan Jawa. Sadurunge nyinau bab teks wayang, ayo bebarengan migatekake cuplikan teks kakawin (puisi Jawa kuna) ing ngisor iki lan uga ngenani katrangan kang gumathok. ―Hanânonton ringgit manangis asêkêl mudha hidêpan, huwus wruh towin yan walulang inukir molah angucap, hatur ning wwang trêsneng wisaya malaha ta wihikana, ri tatwa nyan maya sahana-hana ning bhawa siluman‖ Tegese kira-kira: ‗Ana wong kang nonton wayang, lha kok nangis, sedhih, ora karu-karuwan rasane atine. Kamangka dheweke wis weruh, yen kang mobah mosik lan cecaturan mau, mung dhapur kulit kang sinungging. Mangkono mau wong-wong kang banget kaiket pancandriyane, padha ndlongop, nganti ora ngerti apa-apa. Sejatine mono,kabeh mau mung dhapur wewayangan, sulapan kewala'. (AW. Pupuh V. Sikharini: 9) Anak-anakku kabeh, saka cuplikan mau, kita bisa meruhi yen: kapisan, seni pagelaran wayang (kulit) wis tuwuh lan ngrembaka nalika abad XI; taun nalika kakawin Arjuna Wiwaha mau kaanggit. Kapindho, kawasisane Ki Dhalang nalika ngurip-uripi wayang bisa ndadekake penontone kepencut marang lumakune pagelaran, saengga bisa njalari sumedhot rasane, bisa nangis ngguguk kagawa swasana jrone carita wayang; lan katelu, wayang dipercaya nduweni piguna, banget narik kawigaten, mbuh critane, juru carita utawa dhalange, utawa malah wayange mau, kang daya-dayane bisa urip lumantar kaprigelane Ki Dhalang. Nganti tumeka saiki, abad XXI kang katelah jaman globalisasi, pagelaran lan carita wayang isih lestari anane. Wewujudane wayang ing saben jamane, tansah manut jaman kelakone. Terus ngrembaka laras karo dinamika-ne bebrayan panyengkuyunge. Wayang tansah bisa laras karo jagad sakupenge. Carita wayang nduweni watak komunikatif, tegese tansah nyambung lan bisa ngladeni bebrayan kang bisa nampa anane. Sastri Basa / Kelas 10 25
Miturut sejarahe, wayang purwa mujudake reriptane para Wali nalika ngrembakakake piwulang agama Islam ing tanah Jawa. Panggunane wayang minangka sarana dakwah Islam, kaleksanan saka kawicaksanane para Wali, kang bisa nggayutake tradisi Hindu- Buddha kalawan kapitayan anyar kang asipat Islami.Wayang mujudake asiling kabudayan kang tuwuh lan tinampa bebrayan penyengkuyunge. Kanthi crita epik utawa wira carita maneka warna, terus ngrembaka. Sumbering crita, akeh-akehe saka manca, kayata: epos Ramayana utawa Maha Bharãta saka tanah Indu. Ing tembe buri, sumber crita saya ngrembaka, kaya ta: Critane Wong Agung Menak (saka Arab lan Persia), crita Panji apadene Damar Wulan (epos lokal), crita mawa sumber mitos agama, kaya ta critane para Nabi lan Rasul saka kitab suci Injil), caritane Para Wali lan paraga Mitos Islami liyane (saka tanah Jawa), carita dongeng (kancil, lsp), lan paraga lumrah ing jaman saiki. Senajan watake kabeh lakon wayang meh padha utawa ana empere, saben teks carita wayang uga ana sambung rapete karo jinise wayang mau. Maneka warna jinise wayang, ana sesambungane karo sumbere teks caritane. Sumber crita mau banjur mbedakake jinise wayang, siji lan sijine. Ing kene jinis lan sumbere carita wayang bisa kaprinci kaya ing ngisor iki: No Jinising Wayang Sumbere Carita Katrangan 1. Wayang Purwa 2. Wayang Madya 3. Wayang Golek 4. 5. Wayang Gedhog 6. Wayang Krucil 7. Wayang Beber 8. Wayang Sadat 9. Wayang Wahyu 10. Wayang Kancil 11. Wayang Pembangunan 12. Wayang Wong Epos Ramayana Bharata (India) Epos Maha Bharata (Jawa) Epos Ramayana Bharata (India) Epos Arab/Persia (Islam) Epos Maha Bharata (Jawa) Epos Damar Wulan Epos Panji Mitos Para Wali (Islam) Mitos Nabi/ Santa (Kristen) Dongeng / fabel (Jawa) Indonesia Pos-Kolonial Epos Ramayana Bharata (India) Epos Maha Bharata (India) / Maha / Maha / Maha Wujud boneka - kulit Wujud boneka - kulit Wujud boneka - kayu Wujud boneka - kayu Wujud boneka - kulit Wujud boneka kayu Wujud boneka - kulit Wujud boneka - kulit Wujud boneka - kulit Wujud boneka - kulit Wujud boneka - kulit Wujud wong 13. Wayang Topeng Wujud wong mawa topeng 26 Sastri Basa / Kelas 10
Gb. 2.2 Wayang Suluh, wayang pembangunan (sumber : Blog Wayang Jawa) Amrih pitepungane para siswa kabeh luwih jero lan jembar kalawan jagade pawayangan, coba wangsulana pitakon-pitakon kang gegayutan karo cuplikan mau. 1) Apa kang diarani wayang sajrone kabudayan Jawa? 2) Saka ngendi sumbere carita wayang ana ing bebrayan Jawa? 3) Kanggo apa kita perlu nyinau carita lan pagelaran wayang purwa? 4) Cuplikan bab wayang sajrone teks kakawin Arjuna Wiwaha mau, ngenani bab apa? 5) Sapa kang katelah ―dhalang‖ ana sak madyane bebrayan Jawa? 6) Sabenere sapa kang digambarake lumantar paraga punakawan sajrone carita wayang? 7) Kepriye kalungguhane paraga panakawan sajrone jagad pawayangan Jawa? 8) Piwulang utawa ‗nile-nile' apa kang bisa dijupuk saka jerone carita wayang? 9) Terangana pigunane carita lan pagelaran wayang tumrap bebrayan Jawa! 10) Sebutna salah sijine carita wayang! Pasinaon 1 : Modhel teks pinilih : Nyinau Teks Wayang Purwa Ing kalodhangan iki para siswa bakal dijak nyinau wulangan kang sesambungan karo piwulang kabudayan. Piwulang mau kadhapuk sajrone pasinaon tumrap teks carita wayang purwa. Ing kene, kalebu perangan intrinsik kang mangun carita mau, perangan ekstrinsik sakjabane, sarta sesambungane woding carita karo uripe bebrayan saben dinane. Garapan 1 : Nyemak Teks "Petruk Madeg Pandhita" Kocap kacarita, praja Ngamarta minangka punjere nagarane Para Pandhawa, dumadakan konclang kaya katerak dahuru. Wis ana pirang-pirang wektu, negara Amarta kena pageblug, katekan lelara nggegirisi. Akeh para nayakane praja, sentana, dalah kawula kang nandhang cintraka. Kahanan mau kawiwitan saka murcane kabeh piyandele Kadang Pandawa, arupa sawernaning sanjata sekti. Para kadang Kurawa saka Ngastina, babar pisan ora duwe krenteg menehi pambiyantu marang para Pandhawa kang nandhang coba. Sastri Basa / Kelas 10 27
Gb. 2.3 Wayang uwong (sumber Wayang Blog.Net) ―Adhuh ketiwasan, Rama...! Mangkono panjelihe Petruk, salah sijine paraga punakawan marang Kyai Semar, bapake. Kala semana Ki Lurah Semar lagi sapejagong karo anak-anake, ya anake sing mbarep, Nala Gareng, lan si wuragil, Bagong. ―Welhadalah, ana apa, Le, kok mlayu-mlayu adus kringet karo bengak-bengok...??‖ pitakone Lurah Semar marang Petruk, anake sing nembe teka. Ambegane sajak ngaya. ―Kang Petruk lagi kumat, Ma. Biasa, nek tanggal tuwa ngene edane kumat. Iya ta Kang Gareng?‖ Celathune Bagong karo mesam-mesem. ―Hus, ngawur kowe Gong. Aja sembrana! Deloken kakangmu siji kuwi, kaya ora sabaene...‖ ―Lha witikna piye, Kang Gareng, awan-awan panas ngene bengak-bengok karo mlayu beyayakan. Mangka awak dhewe lagi kajibah nunggoni nDara Arjuna kang lagi semadi neng papan kana...! ―Iya bener kandhamu, Gong, ning sajake pancen ana sing wigati banget‖ ―Wis,.wis. aja malah padha regejegan. Rungokna apa jalarane sedulurmu iki mlayu- mlayu sajak kesusu.! ―Kaya wong dioyak macan ..........‖ selane Gareng. ―Ora, Kang, dioyak Yu Limbuk, Kulon Pasar kae. Witikna bar mangan, ra gelem bayar.....! ―Wis dha menenga! Kowe kabeh wis tuwa, ning pancet wae kalakuwane! Swarane Lurah Semar santak, sajak murina. ―Wah katiwasan tenan, Rama‖ Kandhane Petruk karo ngos-ngosan, ambegane kaya wong kang lara napas kumat asmane. ―Kae lho Ma, ..... karo kowe kabeh Kang Gareng apa dene Bagos...‖ ―Den Mas Bagong, Truk! Kok saenake dhewe, Bagong kok dadi Bagos! Nek bagus, iya....! ―Lha witikne kowe kuwi, lho Gong! Ana wong bingung, malah dikira edaan! ―Wis Truk, rasah dipaelu, adhimu siji kuwi. Cene rada kurang ganep, kok....‖ celathune Gareng. ―Tobat tenan kowe kabeh, Gareng, Petruk, Bagong! Aja malah dha guyon, ora prayoga. Kae lho Bendaramu bisa kaganggu olehe lagi nandhang prihatin! Wis ta Le, Petruk, caritakna, kenangapa kok teka mlayu kaya ana sing wigati banget!‖ 28 Sastri Basa / Kelas 10
Petruk, ya Ki Lurah kanthong Bolong, banjur carita, sakwise ngunjal napas sauntara. Mangkene critane: Saka pratikele Patih Sengkuni lan didhombani dening Pandhita Durna, Kurawa malah duwe panganggep yen kahanane praja Ngamarta iki mujudake sawijine kalodhangan kanggo nyirnakake para Pandhawa. Sadurunge kasil gawe cilakane kadang Pandhawa, para Kurawa satus lan Narpati Basukarna kasoran ing jurit, lan kaperjaya dening Sang Nagarangsang, ula naga saka kraton Cundharante kang gedhene tanpa upama(, ). Kala semana, Raden Arjuna nembe mangun semedi saperlu nuwun sih-kanugrahaning Jawata, awujud usada tumrap pageblug ana ing Praja Ngamarta, sarta baline kabeh pusaka kang ilang tanpa lari. Ing kono Raden Janaka banjur midhanget pisambate Patih Sengkuni dalah Pandhita Durna kang nembe ginawa mlayu dening Jim sakembaran. Kanthi migunakake minyak Jayengkaton, Raden Arjuna bisa ngonangi playune Jim Pesatnyawa dalah Sambernyawa. Raden Arjuna enggal methuki Jim sakembaran, lan njaluk supaya Priyagung Ngastina lelorone dibebaske.Sulayane rembug, dadi perang. Eman Raden Arjuna asor yudane, lan gugur ana pabaratan. Bareng nguningani bendarane nemoni tiwas, Petruk, ya Ki Lurah Kanthongbolong sigra cancut taliwanda. Senajan tata laire arupa batur utawa punakawan tumrap para kadang Pandawa, Ki Lurah Petruk mono sejatine sawijine gandarwa saka nagara ing dhasare samudra. Kanthi sangu pusaka sekti Kembang Candra Urawan, duweke Ratune Gandarwa,Petruk namur laku lan ngedegne pratapan anyar ana tepis wiringe Praja Ngamarta. Ki Lurah Petruk madeg dadi pendhita. Dheweke banjur sesilih Ajar Panyukilan. Kejaba ulah tapa, Ajar Panyukilan kang awatak loman, dhemen aweh usada tumrap kawula kang nandhang lelara. Dene Ki Lurah Semar, Gareng dan Bagong kang bingung awit Raden Arjuna nemoni tiwas, enggal-enggal sowan marang Praja Ngamarta nyuwun pambiyantune putra Pandhawa. Bareng nguningani yen Raden Arjuna nemoni tiwas, para satriya mau banjur ngamuk punggung ana praja Cundharante. Sakawit bisa unggul yudane, nanging bareng dipapagake Sang Nagarangsang, Raden Wrekudara, Raden Gatutkaca, Raden Antareja, Raden Setyaki, sarta para satriya liyane, kasoran lan tiwas ana madyane paprangan. Sabanjure saka dhawuhe Prabu Kresna, Raden Abimanyu minta sraya marang Ajar Panyukilan, saka patapan Karangsinamur. Kadang Pandhawa lan kabeh para putra kang nemahi tiwas, diusadani dening Sang Ajar. Kabeh waluya temahe jati. Semono uga Adipati Karna kang nandhang wuta, bisa saras maneh. Pungkasane, Ajar Panyukilan uga pininta sraya dadi senapatine prang saka praja Ngamarta, saperlu ngadani paprangan lumawan praja Cundharante. Kabeh tetungguling praja Cundharante bisa kasor yudane dening Ajar Panyukilan. Ewa semono, bareng kena upase Nagarangsang, Ajar Panyukilan badhar dadi Ki Lurah Petruk. Ki Lurah Petruk murina, banjur namakake pusaka Kembang Candra Urawan marang Nagarangsang sak wadyabalane. Nagarangsang badhar dadi pusaka Dwarawati, pusakane Prabu Kresna awujud sanjata Cakra Baskara. Jim sakembaran badhar dadi Raden Antasena dalah Raden Irawan. Semono uga para Kadang Satriya Kajiman saka Cudharante kabeh malih rupa, bali wujud pusaka piyandele kadang Pandhawa. Ratune kajiman kang bela pati kataman Kembang Candra Urawan badhar dadi Raden Sadewa, dene kembang Candra Urawan malih dadi cangkok Wijaya Kusuma, piyandele Prabu Kresna. Gancare carita, Praja Ngamarta lan Dwarawati bali marang kahanan sakawit, gemah ripah loh jinawi, tata titi tentrem karta raharja. (Dening Purnama Kahar, kaadhaptasi saka Giyaran Ringgit Purwa, Dening Ki Dhalang Hadi Sugita) Sastri Basa / Kelas 10 29
Sajrone teks crita mau ana tembung-tembung Kawi sawetra sing perlu ditegesi. Tembung- tembung mau, kaya kang kacathet ing Bausastra ngisor iki. Bausastra a) Negesi tembung konclang dahuru pageblug murcane piyandele didhombani pabaratan namur laku sesilih usada nguningani pinta sraya murina badhar belapati : kabuncang mumbul : musibah : wabah, lelara : ilange : pusakane, senjata sekti : disengkuyung : paprangan : memba-memba, nyamar : jejuluk, sebutan, jeneng : jampi, obat : meruhi : jaluk bantuwan : nesu : bali wujud asale : melu sengsara, labuh mati b) Maknani unen-unen : nandhang cintraka mangun semedi kasoran ing jurit ilang tanpa lari cancut taliwanda waluya temahing jati : nampa kasusahan : atapa, meditasi : kalah perang : angel golek-golekane : samapta, siyap-siyap : rahayu, slamet Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki kanggo ngerteni kawruhmu ngenani isine teks carita wayang kanthi irah-irahan ―Petruk madeg pandhita‖ mau. 1) Irah-irahane carita wayang, sesambungan karo paraga sapa? 2) Sapa wae paraga liyane kang utama sajrone teks carita ―Petruk Madeg Pandhita‖ mau? 3) Ing ngendi wae papan dumadine carita? 4) Apa kang dadi underane perkara sajrone teks carita wayang ―Petruk Madeg Pandhita‖ kasebut? 5) Kepriye panemumu ngenani struktur logis utawa urut-urutan dumadine carita? 6) Golekana saripatine (ide pokok) crita kang kawedhar dening pangripta carita Petruk Madeg Pandhita mau! 7) Miturut panemumu, kepriye perangane teks carita wayang minangka pambukane carita! 8) Apa wae kang dadi jalaran dumadine pasulayan ing antarane para paraga sajrone carita! 9) Mitirut panemumu, kepriye carane pangriptane carita wayang ngrampungi sakehing dredah (konflik) sajrone carita? 10) Kepriye amanah utawa piwulang moral kang diandarake pangripta lumantar carita wayang anggitane! Garapan 2 : Niteni Struktur Teks 30 Sastri Basa / Kelas 10
Gb. 2.4 Panakawan pamomong para satriya Para siswa kabeh, perlu kaweruhi yen paraga punakawan jrone pawayangan Jawa, mesthi didhapuk dadi perangan kang wigati lan mesthi anane. Punakawan duwe jejibahan ngampingi paraga satriya, utawa danawa. Miturut critane, punakawan mujudake paraga kang kadhapuk dadi pangiring sarta pandhereke para satriya utawa danawa mau. Tata lair, punakawan padha karo batur tumrap satriya bendarane. Sejatine, punakawan uga dadi pamomong lan ―guru‖ tumrap para satriya kang dieloni. Kejaba dadi abdi, pamomong, juru panglipur utawa tukang banyol, panakawan uga kadhapuk dadi pangiket antarane pagelaran wayang kalawan para pamiyarsane. Lumantar punakawan, pamiyarsa utawa penonton bisa ngerteni pesen-pesen moral utawa kautaman kang sumirat sajrone pagelaran, kanthi basa kang wanthah. Lumantar punakawan, ajine teks carita wayang bisa luwih gampang dingerteni lan digayutake karo kanyatane urip saben dinane. lakoning paraga, pamaragan, utawa sesambungane personase, patrap lan pocape paraga. Sajerone lakon wayang, bab mau maujud lumantar aktivitas lan makna kang kohesif utawa trep. Sesambungan mau mangun sawijine struktur reriptan naratif. Jrone reriptan fiksi Jawa kang jangkep, sesambungan mau arupa struktur tematik (underane prakara), struktur ruwang (papan tumindake lelakon kaleksanan), lan struktur wewatakan (naratif). Kejaba iku, peprincene struktur karya, kawawas saka struktur generike, uga bisa kawancah dadi papat; yaiku: orientasi, komplikasi, resolusi, dan koda (coda). Lakoning crita sajerone wayang, bisa dingerteni lumantar lakon), struktur waktu (titi wancine sawijine Kanggo niti struktur utawa wangunane teks wayang, para siswa migatekake urut- urutan critane. Banjur perangane teks wayang kang kowaca, pilah-pilahna adhedhasar perangan struktur generik urut-urutane caritane, kaya ta: 1) pambuka (orientasi), arupa perangan pambukane carita. Perangan iki kawedhar kanggo nepungake para paragane, swasana kang dumadi, lan pamurwane lelakon, tumuju carita sabanjure. 2) pasulayan utawa konflik (komplikasi), arupa perangan teks kang isine bab ngrembakane sakehe perkara. Perkara-perkara kang diadhepi dening para paragane carita wayang mau, lan, perangan 3) pangudhare (resolusi), kabeh prakara kang dumadi mau. Perangan iki arupa Sastri Basa / Kelas 10 31
pamungkasane pasulayan utawa dredah jrone carita, sarta 4) panutup (coda), arupa panintinge dudutan dening para pamaca atau pamiyarsa . No Perangan struktur Cuplikan Saripatine Carita 1. Pambuka (orientasi) Praja Ngamarta nagarane Para Pandhawa, konclang kaya katerak dahuru. Wis ana pirang-pirang wektu, negara Amarta kena pageblug, katekan lelara nggegirisi. Akeh para nayakane praja, sentana, dalah kawula kang nandhang cintraka. Kahanan mau kawiwitan saka murcane kabeh piyandele kadang Pandawa, arupa sawernane sanjata sekti. 2. Pasulayan (komplikasi) 1. Saka pratikele Patih Sengkuni Kurawa nganggep yen kahanane iki mujudake sawijine kalodhangan kanggo nyirnakake para Pandhawa. 2. para Kurawa satus lan Narpati Basukarna kaperjaya dening Sang Nagarangsang, 3. Raden Arjuna nembe mangun semedi 4. Raden Janaka banjur midhanget pisambate Patih Sengkuni dalah Pandhita Durna kang nembe ginawa mlayu dening Jim sakembaran. 5. Kanthi migunakake minyak Jayengkaton, Raden Arjuna bisa ngonangi playune Jim Pesatnyawa dalah Sambernyawa, perang nanging Raden Arjuna asor yudane, lan gugur ana pabaratan. 6. Petruk, ya Ki Lurah Kanthongbolong punakawan para kadang Pandawa, sejatine sawijine gandarwa saka nagara ing dhasare samudra. 7. Petruk namur laku lan ngedegne pratapan madeg dadi pendhita, sesilih Ajar Panyukilan. 8. Kejaba ulah tapa, Ajar Panyukilan kang awatak loman, dhemen aweh usada tumrap kawula kang nandhang lelara. 9. Dene Ki Lurah Semar, Gareng dan Bagong sowan marang Praja Ngamarta nyuwun pambiyantune putra Pandhawa. 10. para satriya mau banjur ngamuk punggung ana praja Cundharante. dipapagake Sang Nagarangsang, Raden Wrekudara, Raden Gatutkaca, Raden Antareja, Raden Setyaki, sarta para satriya liyane, kasoran lan tiwas ana madyane paprangan. 3. Pangudharing prakara (resolusi) 1. Raden Abimanyu minta sraya marang Ajar Panyukilan, 2. Kadang Pandhawa lan para putra kang nemahi tiwas, diusadani denging Sang Ajar, waluya temahe jati. 3. Adipati Karna kang nandhang wuta, bisa saras maneh. 4. Ajar Panyukilan uga pininta sraya dadi Senapatine prang lumawan Praja Cundharante. 5. Kabeh tetunggule praja Cundharante bisa kasor yudane dening Ajar Panyukilan 6. kena upase Nagarangsang, Ajar panyukilan badhar dadi Ki 32 Sastri Basa / Kelas 10
No Perangan struktur Cuplikan Saripatine Carita Lurah Petruk. 7. Ki Lurah Petruk namakake pusaka Kembang Candra Urawan marang Nagarangsang sak wadyabalane. Nagarangsang badhar dadi pusaka Dwarawati, pusakane Prabu Kresna awujud sanjata Cakra Baskara. Jim sakembaran badhar dadi Raden Antasena dalah Raden Irawan. 8. Kadang Satriya Kajiman saka Cudharante malih rupa, bali wujud pusaka piyandele kadang Pandhawa. 9. Ratune kajiman kang bela pati kataman Kembang Candra Urawan badhar dadi Raden Sadewa, dene kembang Candra Urawan malih dadi cangkok Wijaya Kusuma, piyandele Prabu Kresna. 4. Panutup, dudutan (Coda) Gancaring carita, Praja Ngamarta lan Dwarawati bali marang kahanan sakawit, gemah ripah loh jinawi, tata titi tentrem karta raharja. Kabeh bisa rumangsa, ―suradira jayaningrat, lebur dening pangastuti‖, Sapa salah bakal seleh, Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki kanggo njembarake kawruhmu ngenani urut- urutaning struktur teks carita wayang kanthi irah-irahan ―Petruk madeg pandhita‖ mau. 1) Ing perangan pambuka, teks carita ―Petruk Madeg Pandhita‖ kawiwitan swasana apa? 2) Kepriye pamawasmu yen swasanane carita diowahi, beda karo lakon carita mau? 3) Kepriye yen pambukane lakon carita wayang kawiwitan kanthi sawijine konflik utawa pasulayan? 4) Apa saben pasulayan utawa konflik kudu dirampungi kanthi resulusi utawa pangudharing prakara? 5) Saupama ana sawijine lakon utawa carita wayang kang ora nduweni pangudhare prakara, caritane bisa luwih apik apa malah dadi ala? 6) Terangna pigunane perangan dudutan utawa coda sajerone teks lakon carita wayang! Garapan 3 : Kawruh Basa lan Kasusastran Para siswa kabeh wis mangerteni yen pasinaon bab teks carita wayang, kalebu pasinaon bab kasusastran. Teks carita wayang kang wis kita sinaoni mau, kalebu jinise teks sastra kang awujud gancaran. Kejaba awujud gancaran, ana teks carita wayang kang awujud tembang macapat, kaya kang katulis sajrone naskah lawas. Kejaba kuwi, uga ana maneh teks kang isine uga sesambungan karo carita wayang, nanging beda wujud lan jinise sastrane. Teks mau awujud balungane carita utawa pakem wayang. Teks pakem Sastri Basa / Kelas 10 33
ngono kuwi, gunane kanggo modhel utawa cengkorongan tumrap para Dhalang, nalika makarya sajerone pagelaran wayang. Kabeh jinising teks carita wayang kaya kang kasebut mau, akeh-akehe mesthi nggunakake tembung-tembung Kawi utawa lelewaning basa minangka rerenggane basa pawayangan. Coba kanggo luwih ngerteni panggunane tembung kawi apa dene lelewane basa, tuladha ing dhuwur mau, tulisen tembung-tembung mau sajrone ukara kang prasaja. Garapen gladhen iki kaya tuladhane! No Tembung kawi / unen-unen: Tegese Ukarane : (*) murcane Ilange Murcane Sang Prabu agawe bingunge wong sanagara. 1. sesilih arane, ajejuluk 1. 2. piyandele pusakane, 2. 3. namur laku memba-memba, 3. 4. usada jampi, obat 4. 5. nguningani Meruhi 5. (*) nandhang cintraka 6. mangun samadi nampa kasusahan meditasi, tapa Tekamu dadi jejampi tumrapku kang lagi nadhang cintraka 6. 7. kasoran ing jurit kalah perang 7. 8. ilang tanpa lari angel golekane 8. 9. cancut taliwanda samapta, siyap- 9. 10. waluya jati temahe siyap rahayu, waras slamet, 10. Pasinaon 2 : Makarya Bebarengan: Mangun Teks Carita Wayang Sawise para siswa kasil ngerteni apa lan maknane struktur sawijine teks crita wayang purwa, sabanjure ana ing pasinaon iki para siswa kabeh bakal dijak ngrembug lan nintingi utawa nganalisis sawijine teks wayang bebarengan.Teks wayang kang bakal dirembug mau bisa digoleki saka buku-buku wayang, majalah-majalah Jawa, utawa saka sumber- sumber liyane kalebu saka internet. 34 Sastri Basa / Kelas 10
Garapan 1 : Nganalisis Unsur Instrinsik Teks Wayang Purwa Pakaryan nggawe sawijine tintingan utawa analisis teks kawiwitan saka ngolah reringkesane carita, banjur merang sari-patine carita adhedhasar struktur generike. 1) Para siswa bebarengan ngringkes sawijine teks carita wayang kang wis kawaca, miturut basamu dhewe. Banjur bareng-bareng pilahen urut-urutan critane, susunen peranganing teks mau adhedhasar struktur generik carita. 2) Yen wis kasil, banjur lebokna perang-perangan mau marang bagan ing ing ngisor iki! 2) Yen wis kasil, banjur lebokna perang-perangan mau marang bagan ing ing ngisor iki! No Perangan struktur Cuplikan Saripatine Carita 1. Irah- irahaning Teks Carita 1. 2. Pambuka (orientasi) 2. 3. 1. 2. . 3. Pasulayan (komplikasi) 3. 4. 5. 6. 7. 8. 1. 4. Pangudhare prakara (resolusi) 2. 3. 4. 5. 5. 1. Panutup, dudutan (Coda) 2. 3. Sastri Basa / Kelas 10 35
Garapan 2 : Nganalisis Unsur Ekstrinsik Teks Wayang Purwa Para siswa sajerone kalodhangan iki dijak kanthi kritis lan kreatif nganalisis unsur ekstrinsik carita wayang. Wondene sing dikarepake unsur ekstrinsike carita wayang, yaiku sakehe unsur utawa perangan kang gegayutan karo faktor-faktor sosial-ekonomi, faktor kabudayan, faktor sosio-politik, agama, lan pranata kang diugemi sajrone bebrayan utawa masyarakat. Ana kene siswa kabeh dijak ngananlisis utawa ninthingi perangan utawa unsur ekstrinsik kang sesambungan karo sawenehing faktor mau. Tuladane ing ngisor iki: No Perangan struktur Cuplikan Saripatine Carita Unsur Ekstrinsik 1. Pambuka (orientasi) Praja Ngamarta konclang kaya katerak dahuru. Wis ana pirang- pirang wektu, negara iki kena lelara pageblug, nggegirisi. Akeh para nayakane praja, sentana, dalah kawula kang nandhang cintraka. Kahanan mau kawiwitan saka murcane kabeh piyandele kadang Pandawa, arupa sawernane sanjata sekti. katekan 1) Kahanane negara, pamarentahan, utawa bebrayan nalika katekan musibah utawa ketaman perkara kang ndrawasi. 2) Kahanan chaos, mbebayani, merga pacobaning Pangeran, lan saka salah lupute manungsa dhewe. 2. Pasulayan (komplikasi) Saka pratikele Patih Sengkuni Kurawa nganggep yen kahanane iki sawijine kalodhangan kanggo nyirnakake para Pandhawa. Para Kurawa satus lan Narpati Basukarna kaperjaya dening Sang Nagarangsang, Raden Arjuna nembe mangun pisambate semedi midhanget Patih Sengkuni dalah Pandhita Durna kang nembe ginawa mlayu dening Jim sakembaran. minyak migunakake Kanthi Jayengkaton, Raden Arjuna bisa ngonangi playune Jim Pesatnyawa dalah perang, Sambernyawa, Raden Arjuna asor yudane mujudake 1) Akeh manungsa utawa golongan sing migunakake kasengsarane liyan kanggo butuhe ambisi dhewe, politike golongane 2) Tetep ana manungsa utawa golongane manungsa sing lan waspadha, isih eling titah nuhoni minangka wakiling Gusti Kang Akarya Jagad. darmane cilik 3) Rakyat utawa golongane tetep wong nyengkuyung tumindak kang laras karo bebener, kang ditindakake paraga utawa golongan tartamtu 3. Pangudharing prakara (resolusi) ... 4. Panutup, dudutan ... 36 Sastri Basa / Kelas 10
No Perangan struktur Cuplikan Saripatine Carita Unsur Ekstrinsik (Coda) ... Garapan 3 : Nganalisis Relevansine Crita Wayang Para siswa sajerone kalodhangan iki dijak kanthi kritis lan kreatif nganalisis kepriye lan kaya ngapa sesambungan (relevansi) utawa gegayutane isining carita wayang karo kanyatan urip saben dinane. Analisis mau karembug sajrone teks pacelathon utawa dhialog, kang wujude: 1) asipat bebas, kanthi ngowahi wujude teks naratif arupa crita wayang kang wis kasil mbok susun mau, dadi pacelathon, utawa dhialog bebas. Isine sesambungan karo crita wayang. 2) teks pacelathon ngenani carita wayang mau, kasusun kanthi niti perangane basa (laras karo undha-usuking basa). Tuladhane: No Teks Sumber : "Petruk Madeg Pandhita" Teks Pacelathon / Dhialog Nonton Wayang Kulit Dina Minggu kepungkur, aku sowan daleme Pak Dhe Sastro, bebarengan karo kancaku, Dhimas, Arif, lan Endah. Perlune, arep nyuwun pirsa bab pagelaran wayang sing nembe kaleksanan ana Bale Desa Purwantoro, dina Jumat sadurunge. Kejaba pancen kepengin sowan menyang daleme Pak Dhe, sowanku pancen ana perlu. Aku sakanca kepengin nyuwun pirsa bab wayang. Pak Dhe Sastro kuwi kamase Ibu kang mbarep, kang pidalem ana Desa Purwantoro. Nalika timure, Pak Dhe ngasta ana DKA, ringkesan saka Djawatan Kereta Api, saiki PT Kereta Api, perangan saka Kementrian Perhubungan. Ing sela-selane nindakake pakaryane kang utama, Pak Dhe sastra uga prigel nDhalang, lan pancene Panjenengane luwih kawentar minangka Dhalang kondang. Dina Minggu iku, aku sakanca marem banget, jalaran nampa katrangan lan crita wayang kang maneka warna, lan banget negsemake. Mangkene pangandikane Pak Dhe marang aku sakanca... Pak Dhe : Dadi tekamu mrene kabeh iki karepe arep nanggap critane Pak Dhe, ngono? Lha jarene sing arep mrene kancamu sak kelas, kok Sastri Basa / Kelas 10 37
38 Aku Pak Dhe Arif Pak Dhe Arif Pak Dhe Endah Aku Dhimas Endah Dhimas Endah Arif Pak Dhe Endah Dhimas Endah Pak Dhe Endah iki mung bocah papat? : Inggih, Pak Dhe. (Aku mangsuli karo rada kecipuhan) Kados ingkang sampun kula aturaken kala emben, kula sakanca kepengin sanget sinau bab ringgit kaliyan Pak Dhe. Mumpung taksih libur. Bab sagedipun lare sekawan ingkang sowan, Arif ingkang ngertos. : Oo Nak Arif iki ta putrane Pak Marwan sing nembe kondur Haji? Piye kabar kasugengan lan tindake neng Mekah? : sugeng sakonduripun saking Mekah. Mung radi gerah watuk sawatawis, mila dereng saged sowan mriki. Bab kanca-kanca sanesipun, pancen meh sedaya kepengin sowan mriki, eman sedaya sampun pikantuk jejibahan piyambak-piyambak saking sekolahan. Pangestunipun Panjenengan, Bapak pinaringan : Kanggo pentas akhir taun kuwi, ta. Ya wis ora papa. : Inggih, eman sanget, ning kanca-kanca sami sagah sowan mriki, sanes wekdal. Kula kanca sekawan menika, pancen ingkang kajibah dados Panitia ngrangkep pemain wonten pentas nggelaraken drama wayang wulan ngajeng. : Lha dobel-dobel pakaryane, apa ora kaboten? : Lha nggih menika, Pak Dhe, Arif kaliyan Wisnu, aggenipun saged ―mlokotho‖ kanca! : Mlokotho piye, ta nDah, wong kowe dhewe sing njaluk ngurusi apa- apa, kamangka kudu latiyan pentas barang. : Lha iya, Endah ki ya aneh-aneh wae, wong criwis ngono kok njaluk dadi Sembadra barang. Apa mengko ora kudu ngempet ..... : He,....... ngempet apa hayoo! Karo maneh sing ndhapuk aku dadi Sembadra, sapa? Apa pantese aku dadi Sri Kandhi ngono kae, apa dadi Banowati? : Dadi Sarpakenaka, ya pantes, kok En......! : Apa?! Sarpakenaka? Sakarepmu, wis. Trima mulih, aku...! : Wis, wis ah! Malah padha regejegan. Saru lho! Kok dha ora nJawani blas !! (Gumujeng, banjur ngendika) : Ya wis, tak wiwiti wae critane. Kowe kabeh ngerti ta, pagelaran wingi bengi rak njupuk lakon ―Petruk Madeg Pandhita‖. : Lho, sanes Petruk dadi Ratu, ta Pak Dhe ?? : Wis ta, En. Aja nyela-nyelani wae. Lehmu criwis mbok disimpen dhisik..... (Endah mendelik, ning semu mbrabak. Dhimas klecam-klecem. Pak Dhe gumujeng) : Dudu. Petruk ora dadi Ratu, ning malah dadi Pandhita. Pada paragane, beda kalungguhan lan ―peran'-e. : Tamtu langkung sae, nggih Pak Dhe.... Sastri Basa / Kelas 10
Aku : Bab apik endi, miturut aku, mesthi padha apike. Rak inggih, Pak Dhe? Sing penting rak Dhalange. Kepriye wasis lan prigele anggone crita lan ngurip-uripi lakon wayange. Pak Dhe : Iya, Wisnu ana benere. Dhalang banget olehe nemtokake kasil orane pagelaran wayang. Kaprigelan lan kawasisane dhalang pancen njalari pagelaran dadi lewih urip lan dhuwur pangajine. Kowe kabeh mesthi ngerti, pagelaran wayang ora mung tontonan, ning uga tuntunan....... Arif : Kula mireng, dhalang menika pasemon saking Pengeran, inggih Pak? Ringgitipun pasemon tumrap titahipun. Pak Dhe : Iya akeh sing ngarani mangkono. Ning sing bener, dhalang dudu Pangeran, ning mung utusan-Ne. Mung caritane dawa, kapan-kapan wae crita bab kuwi. Saiki crita wa, Petruk madeg Pandhita. Endah : Lajeng bentenipun paraga Petruk nalika dados ratu kaliyan nalika madeg pandhita, kados pundi? Pak Dhe : Sing genah, gandheng kalungguhane beda, mesthi beda bobote tanggung jawab lan tumindake. Dhimas : Menawi makaten, pandhita langkung utami tinimbang ratu, inggih Pak? Pak Dhe : Ya ora kudu utawa ora mesthi mangkono. Boboting tumindak, kaukur karo kaya ngapa utawa apa kekarepane. Arif : ―Inna ma yakmalu bin niyah, nggih Pak? Satuhune kabeh tumindak Endah Pak Dhe kudu kawiwitan saka niyat sing becik.... : Wallahh kok kumeruh barang, kowe Rif! : Iya pancen Arif bener. Ning karepku ana kene, tumindake Petruk nalika dadi ratu, ya Prabu Wel Gedhuwel Beh, beda karo nalika dheweke madeg pandhita kang asesilih Ajar Panyukilan. Endah Pak Dhe : Adhuh, nuwun sewu Pak Dhe.... Lajeng bentenipun kados pundi? : Nalika madeg ratu dadi Sang Prabu Wel Gedhuwel Beh, Petruk nduweni kekarepan males ukum marang bendarane kang wis lali marang darmaning satriya. Bendarane, mligine Raden Janaka wis tumindak cumantaka, degsiya marang abdine. Kejaba kuwi, Ki Lurah Petruk pancen rumangsa beja bisa nggawa mlayu jimat Kalimusada, Banjur dheweke nggunakake pusaka mau kanggo sarana madeg ratu ana ing praja Loji Tengara. Arif : Mendhet kalodhangan dados ratu, menika kalebet ambisius, inggih Pak? Pak Dhe : Bener, bisa mangkono, senajan ora mesthi. Sing cetha, gegambaran mau laras banget karo tumindak lan kahanane urip kita saben dinane. Ana gegambaran nafsu utawa pepenginan kang tanpa ukuran, tembunge nggugoni watak durangkara, ana kang Sastri Basa / Kelas 10 39
dhemen njejegne adil, ana sing seneng gawe perkara utawa dadakan,... Dhimas Endah : Lajeng nalika Petruk madeg pandhita? : Pun Pak Dhe, boten usah diwangsuli. Lha neke wau midhangetaken pangandikan panjenengan, rak mesthi ngertos kekajengane Petruk nalika dados pandhita... (siswa kabeh bebarengan nganalisis gayutan utawa relevansine carita karo kanyatan saben dinane. Garapan iki dilarasake karo sumbere crita, lan dhapukane pacelathon sajrone tuladha mau) Garapan 4 : Kawruh Basa lan Kasusastran Para siswa kabeh, yen kita titi kanthi taliti, tuladha teks dhialog utawa pacelathon ing dhuwur mau mujudake teks kanthi trap-trapan utawa tatarane basa kang beda-beda. Basa kang digunakake paraga aku lan kanca-kancane nalika wawan gunem, dhialog karo Pak Dhe Sastro, beda karo basa kang digunakake paraga mau marang kanca-kancane. Ing kene, Bedane basa, diarani ragam basa arupa undha-usuke basa. Dene jinise ragam mau sajrone teks pacelathon mau ana loro, yaiku ragam ngoko lan ragam krama. Panggunane undha-usuke basa mau kudu laras karo pangetrape unggah-ungguhe basa Jawa. Undha-usuke basa dhewe, tegese tatarane basa Jawa manut penganggone. Banjur kang diarani unggah-ungguhe basa iku panatane basa Jawa miturut lungguhe tatakrama. Sejatine pangetrape unggah-ungguh basa mau kanggo ngluhake awake dhewe lan ngajeni wong-wong sing dijak guneman, sing pancen kudu diajeni. Saka owah gingsire jaman, luwih-luwih kanggo nggampangake para siswa anggone nyinaoni basa Jawa, pranatan undha-usuke basa Jawa saiki cukup kaperang dadi 2 (loro), yaiku siji, Basa ngoko, wujude arupa ngoko lugu lan ngoko alus kaloro, tataran basa krama, dumadi saka basa krama lugu lan krama alus (inggil). Titikane saben-saben ragam basa mau, kaya ing ngisor iki. Ngoko Lugu, wujud basane kanthi tembung-tembung ngoko kabeh, ora kacampuran tetembungan krama. Penganggone beda-beda, ing kene tumrap: 1) Kanca padha kanca sing wis akrab. 2) tumrap wong sing kalungguhane luwih dhuwur nalika sesambungan karo wong kang wong sing drajad utawa kalungguhane luwih endhek. Banjur 3) Kanggo situwasi resmi (formal) sing pancen perlu nggunakake ragam lan tembung-tembung ngoko (umpamane tulisan ing majalah utawa buku). Tuladha panganggone ragam basa ngoko mau: a. Dhimas weruh ora ya, yen mengko sida gladhen tari lan wayangan? b. Kowe iku yen dijak dolan kok mesthi ora gelem, kenang apa ta? c. Aku arep lunga menyang perpustakaan, golek buku drama tradisional. 40 Sastri Basa / Kelas 10
Ngoko Alus kang wujude kanthi nggunakake tembung-tembung basa ngoko, dicampuri tetembungan krama inggil sawatara. Tembung-tembung krama sing ana, digunakake kanggo aweh pakurmatan marang mitra wicara. Dene tembung sing perlu dikramake yaiku wonge, tumindake, lan barang kang dadi duweke. Penganggone basa Ngoko Alus tumrap: siji, antarane kanca raket nanging padha dene olehe ngajeni (umpamane wong kang padha-padha nduweni kalungguhan utawa pangkat). Loro, wong tuwa utawa wing sing luwih dhuwur drajate, marang wong enom, nanging wis akrab banget. Telu, nalika lagi ngrembug wong liya sing diajeni banget. Papat, Wanita marang sisihan (bojo)-ne, yen dheweke nggunakake basa ngoko. Lima, digunakake kanggo ngarang sawijine karangan ing majalah kanggo ngajeni wong sing maca. Tuladhane: a. Sepedha montore sida diagem ora, mas Budi? b. Panjenengan wingi diaturi pinarak kok ora kersa, geneya ta? c. Pak Dhe Sastro isih durung bisa rawuh saiki jalaran isih tindak rapat ana Kabupaten. d. Panjenengan kok ora ndhang siram dhisik ta Pak, saiki wis awan lho! e. Matur nuwun marang sapa wae sing wis kersa paring panyaruwe. Krama Lugu, wujude tetembungan arupa tembung-tembung krama lugu, ora dicampuri krama inggil apadene ngoko. Basa krama lugu nduweni watak ngajeni marang sing diajak guneman nanging kurang utawa ora nemen bab aluse. Ing kene, tambahan ater-ater lan panambang nalika ndhapuk tembung. kudu dikramakake. Penganggone yaiku: Sepisan, tumrap wong sing sadrajad nanging padha dene ngajeni. Loro, digunakake dening wong biasa sing durung nate tepung utawa durung akrab. Katelu, digunakake saben-saben paraga, sajerone swasana resmi (upamane lagi macakake rantaman adicara). Tuladhane: a. Man Bilung, Bagong taken: ‗Sampeyan sampun mbeta napa kemawon? b. Kula pireng, Sampeyan malah sampun angsal dhawuh, sinten ingkang sanjang? c. Kula nuwun, adicara salajengipun inggih punika pagelaran ringgit wacucal. Krama Alus. Perangan basa Jawa iki nggunakake basa sing luwih alus lan ngajeni banget, wujude basa krama kacampuran tembung krama inggil. Dene tembung sing perlu dikramakake, yaiku: wonge, tumindake, lan barang kang dadi duweke. Ana kene, awake dhewe (pamicara) ora kena dikramakake inggil. Wondene penganggone yaiku: Kapisan, digunakake dening wong sing sadrajad utawa padha pangkate, kang padha ajen-ingajenan banget, antarane siji lan sijine. Kaloro, digunakakr marang wong sing luwih dhuwur drajade (kayata, anak marang wong tuwa, murid marang guru, abdi marang bendarane lan sapanunggalane). Kaping telu, digunakake dening wong luhur kang durung nate tepung lan durung akrab. Tuladhane: Sastri Basa / Kelas 10 41
a. Kakang mas, menapa Panjenengan mangke estu tindak dhateng Kediri? b. Bilih wonten dhangane penggalih Panjenengan kula aturi rawuh! c. Nuwun sewu, menapa Panjenengan ta ingkang asma Ki Dhalang Murwa Kandha, punika? Para siswa kabeh, coba andharan bab unggah-ungguh mau sinaunen kanthi becik, gawenen tuladha liyane saben-saben jinise. Yen wis rampung, wacanen kanthi titi swara lan rasa pangrasa sing bener lan trep. Pasinaon 3 : Pakaryan Mandhiri : Ngonceki Teks Crita Wayang Teks wayang kang bakal dirembug mau bisa digoleki saka buku-buku wayang, majalah- majalah Jawa, utawa saka sumber-sumber liyane kalebu saka internet. Garapan 1 : Nyritakake Isi lan Karepe Crita Wayang Ana kene para siswa bakal diajak nggoleki lan banjur nyaritakake teks carita wayang kang ngandhut tema panggulawenthahe budi pakarti sajrone bebrayan Minangka tumindak sabanjure sajrone nyinau lan ngonceki sawernane piwulang kautaman (moral) lumantar teks carita wayang, saben-saben siswa, perlu nggoleki, ngumpulake utawa nginfentarisasi crita wayang kang sumebar ing sumber-sumber wacan tartamtu. Teks-teks kang wis kasil dikumpulake, banjur dipilah lan dipilih miturut jinise wayang tartamtu. Kaya andharan sadurunge, jinise wayang ing madyane kabudayan Jawa bisa kawawas saka bakale wayang (kayu, kulit, lsp), utawa bisa uga saka wernane carita kang diandharake (Ramayana, Maha Bharata, Menak, Panji, caritane para Nabi ing kitab suci, utawa para Wali ing tanah Jawa). Garapan 2 : Ndhudhah lan Nanggapi Isine Teks Crita Wayang Sajeroning kalodhangan iki, para siswa kabeh bakal dijak ngonceki piwulang kautaman sajrone lakon carita wayang lan pangetrape ing madyaning bebrayan agung. Perlu dingerteni, saripatine panggulawenthahe budi pekerti utawa pendhidhikan moral, kang bisa dijupuk saka teks lakon carita wayang umume, biasane sesambungan karo: 1) Bebener lan tumindak adil (kebenaran dan keadilan) mesthi bakal ngasorake kadurjanan. Bab mau laras karo unen-unen ―suradira jayaningrat lebur dening pangastuti‖ 2) Arepa ditutup-tutupi, sawijine tumindak ala, durjana, ing tembe mesthi bakal kaweleh, bakal konangan. Iki laras karo unine unen-unen: becik ketitik, ala ketara 3) Sakabehing tumindake manungsa, bakal ngasilake sawijine kahanan utawa akibat tartamtu. Bab iki laras karo unen-unen:ngundhuh wohing pakarti 4) Tresna kang satuhu, utawa gegayuhan luhur, mesthi mbutuhake pangurbanan tartamtu. Ana unen-unen kang laras karo bab iki, yaiku: ―Jer basuki mawa beya‖ 5) Kabisan ngasorake diri sak tengahe bebrayan, ora ngegungake kaluwihane dhewe ana sakehe lelakon, biasane malah bisa nekakake kabegjan ing tembe burine. Unen-unene muni: ―wani ngalah, luhur wekasane‖ 42 Sastri Basa / Kelas 10
Gb. 2.5 Wayang lan lakon Carita kotemporer Coba gawenen sawijine crita sing sumbere saka bebrayan nyata sakupengmu. Bisa uga siswa kabeh golek crita nyata utawa fiksi umum kang dumadi ing bebrayan utawa masyarakat modern jaman saiki, kanthi tema kang laras karo piwulang ndhuwur mau. No. Tema Sumber carita Isining carita 1. ―Sing salah, bakal seleh‖ Teks carita lakon Brajadenta mbalela Kamurkane Raden Brajadenta saka praja Pringgandani, kang kepengin madeg ratu, kasil kapenggak lan kasoran yudane dening raden Gatutkaca. Kuwi mau bisa kelakon saka manunggale sih-tresnane keng paman, Sang Brajamusthi saadhi-adhine para kadang Braja. Wusanane sing ngganteni ratu, Dewi Arimbi kanjeng ibune Raden Gathutkaca. Ing tembe, putrane Raden Werkudara iku mau kang ngganteni jumeneng ratu ing praja Pringgadani. 2. ―becik ketitik, ala ketara‖ Sastri Basa / Kelas 10 43
3. ―ngundhuh wohe pakarti‖ 4. ―Jer basuki mawa beya‖ 5. ―wani ngalah, luhur wekasane‖ 6... Lsp Garapan 3 : Maca Endah Teks Crita Wayang Para siswa kabeh, coba andharan bab unggah-ungguh mau sinaunen kanthi becik, gawenen tuladha liyane saben-saben jinise. Yen wis rampung, wacanen sawijine teks carita wayang arupa dhialog (pacelathon) kanthi titi swara lan rasa pangrasa sing bener lan trep. Teks mau tuladhane, kaya ta: ―O, kaki Prabu! Menawa Arjuna wis mĕnthang langkape Gandhiwa, lĕpasing panahe kaya tumuruning banyu udan ing mangsa rĕndhĕng. Ora ana mungsuh kang ora kĕtaman ing warastrane. Nadyan kang padha sĕsingidan, mĕsthi iya kĕpandhukan. Endhonge ora bisa kĕntekan panah, kaya samodra kang cinidhuk banyune. Nadyan sepira bae panyidhuke, ora bakal bisa asat... ‖ (Mahabharata Kawedhar - R.M. Soetarto Hardjowahono) Sapa sing wani urip ing kene, nantang srengenge ing puthuk ngenthak-enthak. Bayi sing metu saka kuping kae gumlethak. Tinandu alang-alang, kabeh kala tinantang. Aku basukarna! Anake ibu Kunthi Nalibrata, sing ditemu kusir Adirata! apa isih kurang anggonmu munasika? (Meditasi Alang-alang: Widodo Basuki, 2004) GLADHEN WULANGAN 2 44 Sastri Basa / Kelas 10
I. Pilihen wangsulan sing bener! 1. Miturut sejarahe, wayang kang asale saka negara manca iku, dianggit maneh lan bisa luwih ngrembaka lumantar kaprigelan lan kawicaksanane .... a. para Wali kang nyebarake kabudayan lan agama b. para orientalis walanda wiwit abad 19 lan abad 20 c. para sarjana kesenian lan kabudayan kang kreatif d. para sutrsna kabudayan Jawa kareben lestari e. para Dhalang minangka sarana golek pangupa jiwa 2. Asile kabudayan, ora mung agawe para sutresnane rumangsa marem, seneng, merga nduweni tetilaran utawa warisan saka leluhur, nanging: a. ngundhakake asiling devisa saka manca negara b. ngundhakake martabat minangka bangsa berbudaya c. ngundhakake rasa percaya dhiri, dudu bangsa biadab d. ngundhakake kagunan praktis lan wawasan sing jembar e. ngundhakake kawruh lan filsafat hidup 3. Pagelaran lakon wayang, bisa dadi salah sawijine sarana panggulawenthah ing babagan moral lan kautaman. Jalaran .... a. pagelaran wayang ora mung asipat tontonan, ning uga tuntunan tumrap penontone. b. pagelaran wayang mujudake sarana nikelake devisa negara c. pagelaran wayang purwa mujudake piwulang agama kang laras karo dhasare nagara. d. pagelaran wayang kang maneka warna jinise, bisa nambahi ilmu lan kawruh tumrap para mudha. e. pagelaran wayang mujudake sarana dramatrisasi teks carita wayang saka negara manca. 4. Miturut pangandikane para sarjana sujana, ya sing asale saka manca, mligine kaum Orientalis Kulonan (Barat), apa dene para budayawan pribumi, durung dianggep ngerteni wong Jawa, yen durung tepung wayang purwa. Jalaran .... a. wong jawa padha tuwane dibandhing karo wayang b. wong Jawa biyen sing kawitane duwe wayang c. wayang mujudake alam pikir-pangrasane wong Jawa d. wayang narik kawigatene wong manca e. wayang jinise akeh, kabeh asil karyane wong Jawa 5. Miturut teori struktur generik, sawijing teks carita Wayang, bisa kapilah dari perangan-peranganing teks mau, kaya dene sakehing crita tradisi liyane. Perangan mau dumadi saka: a. orientasi - koda - resolusi - komplikasi b. komplikasi - resolusi - koda - revolusi c. resolusi - orientasi - koda - resolusi d. orientasi - komplikasi - resolusi - koda e. revolusi - komplikasi - koda - orientasi 6. Lakon wayang utawa teks carita wayang kang kagelar kanthi njupuk sumbering carita saka tanah Indu, kasebut jinis wayang .... a. wayang golek menak b. wayang purwa lan madya Sastri Basa / Kelas 10 45
c. wayang beber lan Panji d. wayang suluh utawa pembangunan e. wayang sadat lan wahyu 7. Perangan wiwitane carita kanggo nepungake tokoh/paraga, swasana, lan bibit kawittumuju carita sabanjure, ing struktur teks lakon diarani .... a. orientasi b. komplikasi c. resolusi d. koda e. revolusi 8. Dumadine perkara kang kudu diadhepi dening para tokoh/paraga, ing struktur generik teks carita wayang, diarani .... a. orientasi b. komplikasi c. resolusi d. koda e. revolusi 9. Cuplikan teks carita wayang kang sumbere kakawin Arjuna Wiwaha, nuduhake yen pagelaran wayang kuwi wis kaleksanan kawitan jaman Kadhiri. Ana kono uga diandharake anane paraga .... a. punakawan Semar, Gareng, Petruk, Bagong b. punakawan Togog lan Bilung c. punakawan Punta, Prasanta d. punakawan Dayun, Menak Jingga e. punakawan 10. Unen-unen: ngundhuh wohing pakarti sing biasa dadi perangan tema panulise teks carita wayang, tegese: tumindake manungsa, bakal ngasilake sawijine kahanan utawa akibat tartamtu. a. b. teks carita wayang umume sesambungan karo jagading tetanen woh-wohan c. ana sajrone teks carita wayang, para siswa dikenalake karo jagading tetanen d. para dhalang kang bakal nggunakake teks carita wayang, tedhak turune wong tani e. para panulise teks carita wayang percaya yen karangane bisa ngasilake dana dasih 11. Kejaba niti struktur generik, pamacane teks carita wayang bisa kaleksanan lumantar tinthingan struktur naratif, kaya ta: a. gambaran ngenani para paragane carita wayang, wewatakan, lakuning crita kang ngandut perangan kausalitas, kelire carita, lan pesen kautaman jroning carita. b. gambaran ngenani para paragane kang bisa didadekake tuladha para siswa saben dinane. c. gambaran ngenani para paragane, basa kang digunakake sajerone teks carita, carane nyinau basa, lan sapanunggalane. d. gambaran ngenani crita wayang mau, piwulang moral kang dijlentrehake sajrone pacelathon para paragane. e. gambaran ngenani crita wayang mau, kang laras karo kahanan jaman saiki kang bisa dadi piwulang praktis kanggo para siswa. 12. Pasinaon basa Jawa lumantar pamacane teks carita wayang, nengenake sawernane bab utama, kayata: a. isine teks carita wayang ngandut piwulang kabudayan Jawa kang adiluhung b. isine teks carita wayang ngandut piwulang kautaman, basane prasaja, critane narik kawigatene siswa 46 Sastri Basa / Kelas 10
c. isine teks carita wayang migunani tumrap pangrembakaning kabudayan, menehi piwulang carane ndhalang d. isine teks carita wayang wis tau diweruhi para siswa lumantar giyaran filem utawa sinetron Maha Bharata e. isine teks carita wayang bisa ditulis maneh minangka pakem pedhalangan tumrap siswa kabeh. 13. Teks carita wayang sing digelar sajrone pentas pewayangan, bisa dadi sarana pasinaon basa, jalaran .... a. antawacanane dhalang bisa kaprungu endhek-dhuwure dening para siswa sajerone b. nyinau nyimak basa Jawa c. undha-usuke basa kang diandharake para paraga sajrone wayang, bisa didadekake tuladha panggunaning basa kang laras karo unggah-ungguh d. paraga Dhalang nalika ngurip-uripi wayange, bisa sinambi mulang basa Jawa e. basaning teks carita wayang biasane laras karo basa sing digunakake para siswa saben dinane. 14. Anane naskah pakem pedhalangan sesambungane karo teks lakon wayang, gunane kanggo .... a. nuntun para dhalang supaya bisa mahami urutane crita wayang sawutuhe b. nuntun para dhalang supaya asil pagelarane bisa luwih apik lan temata c. nuntun para dhalang supaya bisa ngurip-uripi lakon wayang kanthi gampang d. nuntun para penonton supaya bisa mahami apa kekarepane dhalang e. nuntun para penonton supaya bisa krasan nonton pagelaran wayang 15. Miturut kakawin Arjuna Wiwaha, kang ndadekake penontone kepencut marang lumakuning pagelaran wayang, saengga bisa njalari sumedhot rasane, yaiku .... a. swasana kang ngrembaka sajrone carita wayang; b. wayange mau, kang bisa urip saka kaprigelane dhalang c. wayang dipercaya nduweni piguna kang asipat magis, d. e. kapitayane penonton marang barang gaib teks carita wayange mau, kang dayane mikat penonton II. Wangsulana pitakonan ing ngisor iki kanthi bener lan pener! 1. Apa kang diarani wayang sajrone kabudayan Jawa? 2. Kanggo apa kita perlu nyinau carita lan pagelaran wayang purwa? 3. Apa saben pasulayan utawa konflik sajerone teks carita wayang kudu dirampungi kanthi resolusi utawa pangudharing prakara? 4. Terangna pigunane perangan dudutan utawa coda sajeroning teks lakon carita wayang! 5. Tandhingake bedane nulis teks carita wayang, teks dhialog ngenani wayang, lan lakon pagelaran wayang purwa! Miturut pamawasmu, endi sing luwih gampang? Terangna wangsulanmu! Sastri Basa / Kelas 10 47
WULANGAN 3 WEWARAH SAJRONE LAKON Kompetensi Dasar dan Indikator: 3.3. Memahami karakteristik bahasa lisan dalam kegiatan bermain peran, dhialog, dan berdiskusi sesuai dengan tatakrama. 3.3.1. Mengidentifikasi ciri ragam bahasa lisan dalam teks bermain peran. 3.3.2. Menganalisis karakteristik bahasa lisan dalam bermain peran. 4.3. Bermain peran, berdhialog, atau berdiskusi sesuai tatakrama. 4.3.1. Membaca naskah sesuai dengan peran dalam teks. 4.3.2. Memperagakan peran sesuai karakter tokoh dalam teks. 4.3.3. Menyusun teks drama sederhana. Rampung nyinau wulangan 3 iki, para siswa kabeh diajab bisa meruhi lan ngonceki sakehe titikan (ciri-ciri) struktur, panggunane basa sakjerone teks lakon utawa drama. Para siswa diajab uga bisa trampil maknani lan nggunakake kawruh basa, bisa ngowahi wujude teks naratif dadi teks dramatik, banjur wujudake sawijine pentas drama utawa lakon. Mbabar Wawasan Bab Teks Lakon Abasa Jawa Gb. 3.1 Salah sawijing adhegan ing pagelaran lakon ―Kukut‖ sing digelar Teater Pelajar SMA Batik 1 Solo ing Taman Budaya Jawa Tengah (TBJT), Minggu (17/11/2013. (Sumber Foto: Mahardini Nur Afifah/JIBI/Solopos) 48 Sastri Basa / Kelas 10
Yen nonton polatan lan sandhang panganggone, pawongan kang ana ing gambar ndhuwur nuduhake pawongan kang wis tuwa lagi nandang kasusahan. Ananging yen ditaliti kanthi nastiti, pawongan kang ana ing gambar mau pranyata isih enom. Mula gambar mangkana iku bisa nuwuhake pitakon kang maneka warna. 1) Gambar iku mujudake kadadeyan kang nyata apa karekayasa? 2) Yen iku mujudake kedadeyan kang karekayasa, kedadeyan iku dumadi ing adicara apa? 3) Apa ancase ngrekayasa kedadeyan iku? 4) Apa gunane ngrekayasa kedadeyan iku? 5) Sapa wae pawongan kang kasangkut melu ngrekayasa kedadeyan ing gambar? Ewa semana, sawise maca katerangan gambar ing ngisore foto, kita bakal nemokake yen maneka warna pitakon iku wangsulane mung siji, yaiku: gambar mau mujudake foto pagelaran lakon. Apik lan elok ta? Yen para siswa kepengin bisa maragakake lakon kaya gambar, tindakna sakabehe garapan lan pakaryan ing wulangan 3 iki kanthi greget lan tanggung jawab! Bab wigati sabanjure, coba andharan ngisor iki wacanen kanthi setiti. Percaya apa ora yen ana wong kang sekolahe mung tamat SD, nduweni moral ngungkuli wong kang sekolahe luwih dhuwur? Pancen wewarah bab moral iku ora mung bisa digoleki ing bangku pamulangan utawa sekolahan wae, jalaran sumbere ilmu iku akeh cacahe. Saka kesenian, kita ora mung bisa seneng-seneng ngrasakake endahe asil karyane para seniman, ananging kita uga bisa ngundhakake ilmu lan kaweruh. Saka nonton lan maragakake lakon utawa sosiodrama, kita bisa antuk pitutur luhur werna-werna kang sok ora tinemu ing sekolahan lan bebrayan. Pitutur luhur kang awujud wewarah iku pungkasane bisa nuwuh lan ngrembakakake moral kang migunani ing alam bebrayan. Manungsa iku diajeni ing bebrayan, ora jalaran saka akehe gelar, drajat, lan pangkate, ananging jalaran saka moral e kang becik. Tembung moral asale saka basa Laten mores kang tegese: kasusilan, tabiat, utawa solah bawa. Sabanjure, moral nduweni teges: tuntunan-tuntunan, wejangan-wejangan, pranatan lisan utawa tinulis bab kepriye manungsa kudu urip lan tumindak. Pagelaran lakon, bisa dadi salah sawijine sarana nggegulang moral kang cocok lan trep. Amarga, tuntunan lan wulangan ing pagelaran lakon ora nduweni sifat doktriner kang meksa, ananging kanthi lumantar nonton, ngrungokake lan ngrasakake, wewarah bab moral bisa rumesep lan kajiwaraga. Pagelaran lakon kang sumbere saka kedadeyan- kedadeyan kang ana ing masyarakat, nduweni nile-nile kang endah, unik lan adi luhung. Paraga utawa tokoh-tokoh ing lakon kang nduweni watak becik, bisa dadi conto lan tuladha. Apa maneh yen pagelaran lakon iku migunakake basa Jawa, mesthine luwih akeh maneh wewarah kang bisa didudut, awit ing basa Jawa ana unggah-ungguh kang nuntun manungsa supaya tumindak netepi tata krama. Mula saka iku kita wajib nelakake rasa syukur ing ngarsane Gusti Kang Maha Welas, awit wis kanugraha basa kang edi peni lan murakabi. Sastri Basa / Kelas 10 49
Pasinaon 1 Modhel teks pinilih : Nyinau Teks Lakon (Drama) Sajrone pasinaon 1 para siswa bakal sinau babagan teks lakon utawa sosiodrama. Kanggo sarana sinau, para siswa kaajak mbedhah teks lakon kanthi irah-irahan ―Nulung Menthung‖. Garapan 1 : Nyemak Teks Lakon "Nulung Menthung" Sadurunge maca teks lakon kanthi irah-irahan ―Nulung Menthung‖, wangsulana pitakon-pitakon iki! 1) Apa awakmu wis tau nonton lakon? 2) Apa gunane nonton lakon? 3) Apa sing kok weruhi ngenani lakon? 4) Kepriye carane supaya lakon bisa nuwuh lan ngrembakakake piwulang bab moral ‗kasusilan'? 5) Kepriye basa sing digunakake sajerone lakon? Kanggo narik kawigaten ing sajrone adicara penyuluhan utawa sosialisasi, biasane panitia utawa penyaji materi nyuguhake drama cekak kang awujud lakon utawa sosiodrama. Drama cekak kasebut digelar sadurunge penyuluhan utawa ceramah, sabanjure para rawuh kaajak diskusi ngenani tema utawa isine drama kagathukake karo kasunyatan lan pranatan sing lumaku. Lakon utawa sosiodrama (yen ing televisi asring kasebut fragmen), yaiku teks cerita naratif sing kagelar kanthi wujud drama prasaja (tanpa rerenggan tata artistik) sing nduweni ancas kanggo sesuluh ngenani bab-bab kang magepokan karo fenomena sosial, tuladhane: kenakalan remaja, narkoba, gambaran kaluarga sing otoriter, lan liya-liyane. Amarga sipate sing prasaja, lakon uga asring kagelar ing adicara pahargyan ing sekolahan, bale desa, plataran mushola lan papan liyane kagandheng karo kesenian lan adicara liyane. Lumantar lakon kita bisa: a) ngatonake lan ngetokake rasa pangrasa, b) antuk wawasan anyar bab paugeran lan pranatan sing gumathok, c) ngundhakake kaweruh bab tatacara ngudhari reruwet lan perkara kanthi maneka cara. Supaya awakmu luwih paham ngenani bab teks lakon, ing ngisor iki kababar sawijine teks kanthi irah-irahan ―Nulung Menthung‖. Naskah Lakon "Nulung Menthung" Dening: Auliya Akbar Swasana : Ing bale (ruang tamu), Liesmina mbagekake rawuhe Pak Warta kang lagi dolan tilik putu. Antawacana : Pak Warta : Assalamualaikum Liesmina : Waalaikum Salam, mangga-mangga, Ibu kok boten ndherek? Pak Warta : Ora, iki mau aku lagi bar njupuk pensiun saka kantor Pos Caruban. Aku ruh bocah mulih sekolah dhampyak-dhampyak, aku kelingan karo Budi 50 Sastri Basa / Kelas 10
putuku, aku njur numpak ojek mrene! Liesmina : Ibu mangke napa boten madosi? Pak Warta : Ibu mu lagi rewang ing daleme Bu Lina kidul omah, lan ya wis tak SMS. Hla awakmu kok ya kadingaren ana ngomah? Liesmina : Niki wau bakda kerja bakti penghijauan massal, kangge ngirangi pangaribawaning pemanasan global. Mila kalih Kepala kantor dipunidini mantuk enjing. Najan kraos kesel nanging remen. Pak Warta : (clingukan) Budi ing ngendi kok ora katon, apa wis bubuk...apa ngaji ing TPA? Iki dakgawakake jajan pasar. (maringaken Jajan) Liesmina : Inggih matur nuwun, mangga lenggah (nampa jajan karo nyumanggakake lenggah, ulate sing maune sumringah owah dadi peteng)! Budi kok bubuk siyang utawi ngaji, lare niku duka pripun? mbandhel, luput suwuk Pak! Pak Warta : Luput suwuk piye? Apa malih nakal? Apa males sinau? Liesmina : Boten namung mekaten. (karo lungguh madhep Pak Warta) Saben wangsul sekolah, boten nate langsung mantuk teng nggriya, nanging langsung teng warnet...main game online... napa play station. Pak Warta : Ing ngendi olehe dolanan? Liesmina : Ing warnet sakilenipun pratigan nika. Malah kala wingi sonten kula purugi, kula malah diamuk, kula ditundhung ken wangsul. Mila lajeng kula ajar teng enggen. Rebo...wingi malah kula ditimbali teng sekolahanipun, awit Budi asring nyuwuni arta kancane...istilah mriki malak utawi mreman ngoten. Pak Warta : (Ambegan landhung) Sing dakkuwatirake dhek biyen pranyata wis kelakon. Bapak wis nate ngelingake, nalika bojomu metu saka pabrik gula lan nggunakake pesangon saka pabrik minangka modhal dadi rentenir, bapak wis meling, ―Aja, aja nganakake dhuwit‖! Jalaran wong nganakake dhuwit iku dadi larangan negara lan agama. Liesmina : Lajeng menapa gegayutanipun kalih Budi yoga kula? Pak Warta : Wong sing mangan dhuwit anakan iku kena diparibasakake ―mangan getihe liyan‖, jalaran wong sing nyaur utang iku mesthi ora ikhlas. Apa sing dipangan lan diombe anakmu iku dadi daging, balung, getih, tenaga, pikiran, lan tingkah polah. Yen barang sing dipangan asale ora bener, budi pekertine anakmu ya mesthi keblinger. Anggada : Hlo...Bapak! Kula kinten Pak Widodo nasabah kula saking Njiwan. Sampun dangu Pak? (mlebu salaman karo ngambung astane Pak Warta, banjur melu lungguh) Liesmina : Bapak rawuh menika wau dereng dangu, ngendikane kapang kalih Budi. Nanging Budi dereng mantuk, lajeng kula aturi yen Budi sak menika tambah nakal. Anggada : Inggih Pak! Kados pundi menika? Kamangka sampun kula kursus-aken, sampun kula les-aken teng Bimbingan Belajar ingkang kondhang, larene kok pancet goblok mawon. Raport-e jiiian, ngisin-ngisini!!! Pak Warta : Hla awakmu ya tau ngancani Budi sinau? Anggada : Ahh... boten sempat Pak, boten wonten wekdal. Yen pinuju tanggal nem, sok-sok kula nagih ngantos dalu, awit nasabah kula sakniki sampun sumebar wiwit Madiun ngantos Ngawi. Pak Warta : Yen ngono saiki aku wis ngerti. Budi dadi nakal lan bijine elek, iku sababe ana ing wong tuwane sakloron. Sing sepisan, Budi iku kurang Sastri Basa / Kelas 10 51
kasih sayang, kekurangan rasa welas asih. Liesmina : Ah...rumaos kula kok boten Pak. Budi niku sangune, yen ditandhing kalih kanca-kancane malah paling kathah. Sandhang panganggone, nggih kula tumbasaken ingkang paling modhis. HP-ne paling canggih, inggih paling awis. Dados bab kasih sayang, Budi mboten kekirangan. Pak Warta : Awakmu iku gagal mahami kasih sayang utawa welas asih. Donya brana sing mbok grojogake marang Budi iku mung mujudake saperangan cilik saka rasa welas asih. Budi nduweni tingkah polah sing kaya mangkono iku, sejatine mung golek kawigaten. Anggada : Nanging kula merdamel ngantos ―suku kula damel sirah, sirah kula damel suku‖, menika mangkene rak inggih kangge Budi. Pak Warta : Mosok nyempatna wektu sedhela wae ora bisa, mumpung durung kebacut. Yen nganti kasep, mengko sida ana ―anak polah bapa kepradah‖. Yen iku sing dumadi, ndonya sak isine ora bisa kanggo nuku rasa isin lan getunmu. Liesmina : Inggih, mangke badhe kula cobi nata jadwal merdamel kula. Pak Warta : Sing angka loro (nyawang Anggodo), supaya anakmu bisa pinter uteke lan bener tumindake...gatekna apa sing dipangan! Anggada : Ooo...yen bab pangan...gizi...Budi mboten kirang. Pancen leres, kompor ing griya niki mboten nate ngebul. Jalaran, ing zaman ingkang sarwa instan menika...kanthi gampil kula kantun nilpun...nengga sekedhap... masakan saking restoran siap saji sampun dugi. Kantun nedha, raosipun sarwa mirasa. Pak Warta : Sing dakkarepake iku dudu wujude panganan, nanging asal-usule dhuwit sing mbok blanjakake kanggo kulawargamu. Ringkese, lerenana anggonmu dadi rentenir! Anggada : Hla...kenging menapa kula kedah kendel? Wong pakaryan kula mboten ngrugekaken tiyang, kula malah nulung tiyang ingkang nandang kesusahan. Pak Warta : Katone pakaryanmu iku nulung, ning sejatine menthung! Anggada : Kok ngaten? Pak Warta : Saiki coba delengen! (mandheg sedhela) Kepriye nasibe wong-wong sing jaremu mbok tulung, tambah untung apa tambah buntung? Anggada : Inggih pancet mawon. (matur alus) Malah Pak Brodin kidul lepen nika minggu wingi badhe utang malih, kamangka cicilanipun tasik kathah. Mila mboten kula sukani malih, nanging wusananipun malah utang tiyang sanes. Kula ngertos, lajeng kula tagih peksa...sepedhane kula sita, kula sade. Liesmina : Kamangka...niku sepedha sing dienggo sekolah putrane. Pak Warta : Wusanane... Pak Brodin saanak bojone mesthi gething lan muring. Sabanjure mesthi ndonga ala tumrap awakmu sakulawargamu. Ya iki sing njalari memala tumrap bale somahmu. Liesmina : Inggih Mas Anggodo, dhawuhe bapak miturut kula... leres. Wiwit sakniki, mangga dipunkendeli pakaryan Panjenengan. Anggada : Banjur aku mergawe apa? Pak Warta : Hla wong omah pinggir dalan gedhe kok bingung, ya adeg toko pakaian apa mracang rak bisa. Anggada : Inggih kula nurut, kula ndherek dhawuhe Bapak. 52 Sastri Basa / Kelas 10
Kanggo njajagi jerone pangertenmu ing babagan isining teks lakon kanthi irah- irahan ―Nulung Menthung‖ kasebut, awakmu bisa mangsuli pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi jangkep lan bener. 1) Sapa wae tokoh ing teks lakon kanthi irah-irahan ―Nulung Menthung‖? 2) Ing endi papan dumadining crita? 3) Apa perkara kang muncul ing teks lakon kasebut? 4) Kepriye urutan kedadeyane crita? 5) Apa kang dirasakake dening para tokoh ing teks lakon kasebut? 6) Tulisen bakune rembug utawa ide pokok kang dadi punjere crita! 7) Tulis perangan teks kang mujudake pambukaning crita! 8) Tuduhake perangan teks kang mujudake intine crita, yaiku perangan kang nggambarake dumadine dredah utawa pasulayan! 9) Pasulayan ing crita kasebut karampungi kanthi cara kepriye? 10) Pesen utawa wejangan apa kang pengin diandharake dening panulis? Garapan 2 : Nemokake Struktur Teks Lakon Minangka teks crita naratif, teks lakon nduweni struktur utawa wangunan kang dumadi saka: a) jejer (orientasi), yaiku perangan wiwitane crita kanggo nepungake tokoh/paraga, swasana, lan bibit kawit tumuju crita sabanjure, b) pasulayan (komplikasi), yaiku dumadine perkara kang kudu diadhepi dening para tokoh/paraga, lan c) pangudhare prakara (resolusi), yaiku pungkasan karampungane pasulayan utawa dredah. Sawise maca kanthi titi teks lakon kanthi irah-irahan ―Nulung Menthung‖ kasebut tindakna pakaryan-pakaryan ing ngisor iki: a. Gatekna tabel struktur teks iki! No Stuktur Teks Kutipan Teks 1 Jejer Pak Warta : Assalamualaikum Liesmina : Waalaikum Salam, mangga-mangga, Ibu kok mboten ndherek? Pak Warta : Ora, iki mau aku lagi bar njupuk pensiun saka kantor Pos Caruban. Aku ruh bocah mulih sekolah dhampyak-dhampyak, aku kelingan karo Budi putuku, aku njur numpak ojek mrene! Liesmina : Ibu mangke napa mboten madosi? Pak Warta : Ibu mu lagi rewang ing daleme Bu Lina kidul omah, lan ya wis tak SMS. Hla awakmu kok ya kadungaren ana ngomah? Liesmina : Niki wau bakda kerja bakti penghijauan massal, kangge ngirangi pangaribawaning pemanasan global. Mila kalih Kepala kantor dipunidini mantuk enjing. Najan kraos kesel nanging remen. Pak Warta : (clingukan) Budi ing ngendi kok ora katon, apa Sastri Basa / Kelas 10 53
54 No 2 Stuktur Teks Pasulayan Kutipan Teks wis bubuk...apa ngaji ing TPA? Iki dak gawakake jajan pasar. (maringaken Jajan) Liesmina : Inggih matur nuwun, mangga lenggah (nampa jajan karo nyumanggakake lenggah, ulate sing maune sumringah owah dadi peteng)! Budi kok bubuk siyang utawi ngaji, lare niku duka pripun? mbandhel, luput suwuk Pak! Pak Warta : Luput suwuk piye? Apa malih nakal? Apa males sinau? Liesmina : mboten namung mekaten. (karo lungguh madhep Pak Warta) Saben wangsul sekolah, boten nate langsung mantuk teng nggriya, nanging langsung teng warnet...main game online... napa playstation. Pak Warta : Ing ngendi olehe dolanan? Liesmina : Ing warnet sa kilenipun pratigan nika. Malah kala wingi sonten kula purugi, kula malah diamuk, kula ditundhung ken wangsul. Mila lajeng kula ajar teng enggen. Rebo...wingi malah kula ditimbali teng sekolahanipun, awit Budi asring nyuwuni arta kancane...istilah mriki malak utawi mreman ngoten. Pak Warta : (Ambegan landhung) Sing dakkuwatirake dhek biyen pranyata wis kelakon. Bapak wis nate ngelingake, nalika bojomu metu saka pabrik gula lan nggunakake pesangon saka pabrik minangka modhal dadi rentenir, bapak wis meling, ―Aja, aja nganakake dhuwit‖! Jalaran wong nganakake dhuwit iku dadi larangan negara lan agama. Liesmina : Lajeng menapa gegayutanipun kalih Budi yoga kula? Pak Warta : Wong sing mangan dhuwit anakan iku kena diparibasakake ―mangan getihe liyan‖, jalaran wong sing nyaur utang iku mesthi ora ikhlas. Apa sing dipangan lan diombe anakmu iku dadi daging, balung, getih, tenaga, pikiran, lan tingkah polah. Yen barang sing dipangan asale ora bener, budi pekertine anakmu ya mesthi keblinger. Anggada : Hlo...Bapak! Kula kinten Pak Widodo nasabah kula saking Njiwan. Sampun dangu Pak? (mlebu salaman karo ngambung astane Pak Warta, banjur melu lungguh) Liesmina : Bapak rawuh menika wau dereng dangu, ngendikane kapang kalih Budi. Nanging Budi dereng mantuk, lajeng kula aturi yen Budi sak Sastri Basa / Kelas 10
No Stuktur Teks Kutipan Teks menika tambah nakal. Anggada : Inggih Pak! Kados pundi menika? Kamangka sampun kula kursus-aken, sampun kula les- aken teng Bimbingan Belajar ingkang kondhang, larene kok pancet goblok mawon. Raport-e jiiian, ngisin-ngisini!!! Pak Warta : Hla awakmu ya tau ngancani Budi sinau? Anggada : Ahh... boten sempat Pak, boten wonten wekdal. Yen pinuju tanggal nem, sok-sok kula nagih ngantos dalu, awit nasabah kula sak niki sampun sumebar wiwit Madiun ngantos Ngawi. Pak Warta : Yen ngono saiki aku wis ngerti. Budi dadi nakal lan bijine elek, iku sababe ana ing wong tuwane sakloron. Sing sepisan, Budi iku kurang kasih sayang, kekurangan rasa welas asih. Liesmina : Ah...rumaos kula kok mboten Pak. Budi niku sangune, yen ditandhing kalih kanca-kancane malah paling kathah. Sandhang panganggone, nggih kula tumbasaken ingkang paling modhis. HP-ne paling canggih, inggih paling awis. Dados bab kasih sayang, Budi mboten kekirangan. Pak Warta : Awakmu iku gagal mahami kasih sayang utawa welas asih. Donya brana sing mbok grojogake marang Budi iku mung mujudake saperangan cilik saka rasa welas asih. Budi nduweni tingkah polah sing kaya mangkono iku, sejatine mung golek kawigaten. Anggada : Nanging kula merdamel ngantos ―suku kula damel sirah, sirah kula damel suku‖, menika mangkene rak inggih kangge Budi. Pak Warta : Mosok nyempatna wektu sedhela wae ora bisa, mumpung durung kebacut. Yen nganti kasep, mengko sida ana ―anak polah bapa kepradah‖. Yen iku sing dumadi, ndonya saisine ora bisa kanggo nuku rasa isin lan getunmu. Liesmina : Inggih, mangke badhe kula cobi nata jadwal merdamel kula. Pak Warta : Sing angka loro (nyawang Anggodo), supaya anakmu bisa pinter uteke lan bener tumindake... gatekna apa sing dipangan! Anggada : Ooo...yen bab pangan...gizi...Budi mboten kirang. Pancen leres, kompor ing griya niki mboten nate ngebul. Jalaran, ing zaman ingkang sarwa instan menika...kanthi gampil kula kantun nilpun...nengga sekedhap... Sastri Basa / Kelas 10 55
No Stuktur Teks Kutipan Teks 3 Pangudhare Prakara masakan saking restoran siap saji sampun dugi. Kantun nedha, raosipun sarwa mirasa. Pak Warta : Sing dak karepake iku dudu wujude panganan, nanging asal-usule dhuwit sing mbok blanjakake kanggo kulawargamu. Ringkese, lerenana anggonmu dadi rentenir! Anggada : Hla...kenging menapa kula kedah kendel? Wong pakaryan kula boten ngrugekaken tiyang, kula malah nulung tiyang ingkang nandang kesusahan. Pak Warta : Katone pakaryanmu iku nulung, ning sejatine menthung! Anggada : Kok ngaten? Pak Warta : Saiki coba delengen! (mandheg sedhela) Kepriye nasibe wong-wong sing jaremu mbok tulung, tambah untung apa tambah buntung? Anggada : Inggih pancet mawon. (matur alus) Malah Pak Brodin kidul lepen nika minggu wingi badhe utang malih, kamangka cicilanipun tasik kathah.Mila mboten kula sukani malih, nanging wusananipun malah utang tiyang sanes. Kula ngertos, lajeng kula tagih peksa...sepedhane kula sita, kula sade. Liesmina : Kamangka...niku sepedha sing dienggo sekolah putrane. Pak Warta : Wusanane... Pak Brodin saanak bojone mesthi gething lan muring. Sabanjure mesthi ndonga ala tumrap awakmu sakulawargamu. Ya iki sing njalari memala tumrap bale somahmu. Liesmina : Inggih Mas Anggodo, dhawuhe bapak miturut kula... leres. Wiwit sakniki, mangga dipun kendeli pakaryan Panjenengan. Anggada : Banjur aku mergawe apa? Pak Warta : Hla wong omah pinggir dalan gedhe kok bingung, ya adeg toko pakaian apa mracang rak bisa. Anggada : Inggih kula nurut, kula ndherek dhawuhe Bapak. b. Sawise nggatekna tabel struktur teks lakon ing dhuwur, saiki coba talitinen apa kutipan teks ing dhuwur wis trep karo struktur teks kang ana? Yen kaanggep wis trep, apa sebabe? c. Yen kaanggep durung trep, apa alasane? Perangan endi saka kutipan teks kang kaanggep kurang utawa luwih? 56 Sastri Basa / Kelas 10
Garapan 3 : Ngidhentifikasi Titikane Basa Lisan ing Teks Lakon Gb. 3.2 Salah sawijing adegan ing pagelaran lakon ―Kukut‖ sing digelar Teater Pelajar SMA Batik 1 Solo ing Taman Budaya Jawa Tengah (TBJT), Minggu (17/11/2013. Sumber Gambar: Mahardini Nur Afifah/JIBI/Solopos Bab pokok kang mbedakake antarane teks lakon karo teks prosa ‗gancaran' liyane yaiku anane antawacana sajrone teks lakon. Antawacana (dhialog ‗guneman'), yaiku caturane para tokoh utawa paraga sajerone adhegan. Amarga antawacana ing teks lakon iku mujudake teks tulis kang arep diucapake kanthi lisan, mula titikane antawacana uga padha karo titikane basa lisan. Gatekna tabel analisis titikane basa lisan ing teks lakon ―Nulung Menthung‖ saka perangan jejer ing ngisor iki! No. Titikane Basa Lisan Tuladha Kutipan Teks Analisis 1 2 kang Ana guneman utawa caturan kanthi adu arep. Unsur gramatikal (pandhapuking ukara) kapratelakake kanthi jangkep. ora Pak Warta : Assalamualaikum Liesmina : Waalaikum Salam, mangga- mangga, Ibu kok mboten ndherek? Pak Warta : Ora, iki mau aku bar njupuk pensiun saka kantor Pos Caruban. Aku ruh bocah mulih sekolah dhampyak- dhampyak, aku kelingan karo Budi putuku, aku njur numpak ojek mrene! Pak Warta guneman utawa caturan kanthi adu karo arep Liesmina. Tembung sing digaris iku, ing ngisore tata miturut sing gramatikal bener mesthine dadi bubar, weruh, lan banjur. 3 Kaiket dening panggonan lan wektu Pak Warta : Assalamualaikum Liesmina : Waalaikum Salam, mangga- mangga, Ibu antarane Guneman karo Pak Warta Liesmina dumadi ing Sastri Basa / Kelas 10 57
No. Titikane Basa Lisan Tuladha Kutipan Teks Analisis 4 Pangetrapane kasengkuyung intonasi, praupan, lan swasana. kok boten ndherek? Pak Warta : (clingukan) Budi ing ngendi kok ora katon, apa wis bubuk...apa ngaji ing TPA? Iki dak gawakake jajan pasar (maringaken jajan) panggonan lan wektu kang siji. Anggone ngucapake guneman kacundhukake karo intonasi, praupan, lan swasana kang ana, yaiku clingukan lan maringaken jajan. a. Jangkepana tabel analisis titikane basa lisan ing teks lakon ―Nulung Menthung‖ saka perangan pasulayan ing ngisor iki! No. 1 Titikane Basa Lisan Ana sing guneman utawa caturan kanthi adu arep. Tuladha Kutipan Teks Analisis 2 Unsur gramatikal (pandhapuke ukara) ora kapratelakake kanthi jangkep. 3 Kaiket dening panggonan lan wektu 4 Pangetrapane kasengkuyung intonasi, praupan, lan swasana. b. Jangkepana tabel analisis titikane basa lisan ing teks lakon ―Nulung Menthung‖ saka perangan pangudhare prakara ing ngisor iki! No. 1 Titikane Basa Lisan Ana sing guneman utawa caturan kanthi adu arep. Tuladha Kutipan Teks Analisis 58 Sastri Basa / Kelas 10
No. Titikane Basa Lisan Tuladha Kutipan Teks Analisis 2 Unsur gramatikal (pandhapuke ukara) ora kapratelakake kanthi jangkep. 3 Kaiket dening panggonan lan wektu 4 Pangetrapane kasengkuyung intonasi, praupan, lan swasana. Garapan 4 : Nganalisis Titikane Basa Lisan ing Teks Lakon Sawise para siswa kabeh kasil niteni titiksnr basa lisan sajrone teks lakon kaya kang wis kawedhar sadurunge, para siswa kabeh uga wis dijak ngidentifikasi titikane basa lisan mau kanthi bukti nyata saka jerone teks lakon ―Nulung Methung, ing kalodhangan iki para siswa dijaluk nggoleki tuladha teks lakon liyane, banjur golekanana titikaning basa lisan kaya kang wis boktindakake mau. Pasinaon 2 : Makarya Bebarengan : Mangun Sawijine Teks Lakon Sawise mbedhah sawijine teks lakon, ana ing kagiyatan 2 para siswa bakal kaadhepake karo pakaryan kang luwih praktis, yaiku mujudake sawijine pagelaran drama adhedhasar teks lakon. Para siswa kaajab kanthi greget, disiplin, lan percaya marang kabisane pribadi, makarya bebarengan karo kanca ing kelompok mentasake tontonan lakon. Garapan 1 : Maca Teks Lakon Laras karo Teknik Pamaragan Pamacane teks lakon beda karo pamacane teks sastra liyane, kaya teks guritan, cerkak, utawa gancaran liyane. Anggon kita maca lan ngerteni teks lakon utawa drama uga beda. Para siswa kabeh wis ngerti yen reriptan guritan katulis kanthi bleger baris lan pada, cerkak lan gancaran liyane katulis kanthi bleger paragraf. Teks lakon katulis kanthi bleger kang dumadi saka katrangan bab: a) tokoh (pawongan sing kagambarake watak lan lakune), b) antawacana (gunemane para takoh), c) swasana (latar, busana, paes), lan d) pituduh laku (tingkah sing kudu ditindakake paraga). Mula saka iku, pamacane teks lakon kajumbuhake karo watak paraga sajerone lakon. Para siswa kudu gladhen gladhen mujudake peran lan wewatakane paraga jroning lakon. Sastri Basa / Kelas 10 59
Para siswa diajal nirokake karaktere paraga, gladhen maca nganti apal antawacana lan perangan naskah sing dadi tanggung jawabe. Coba teks lakon kang wis disinau struktur lan isine mau, diwaca kanthi nggatekake pranatane teks lakon kaya pranatane. Garapan 2 : Ndhudhah Ajine Moral Sajrone Teks Lakon Kaya dene teks asil cipta sastra liyane, teks lakon ―Nulung Menthung‖ uga nduweni tuntunan-tuntunan utawa wejangan-wejangan kang pengin diandharake dening panulis kang awujud piwulang babagan moral utawa budi pekerti. Piwulang moral ing teks asil cipta sastra kagolong dadi papat, yaiku: 1) moral marang Gusti Kang Maha Kawasa, 2) moral marang sapadha-padha manungsa, 3) moral marang dhiri pribadi, lan 4) moral marang alam lingkungan. Supaya bisa nemokake ajine moral ing teks lakon―Nulung Menthung‖, jangkepana tabel ing ngisor iki: No. Piwulang Moral Kutipan Teks 1 Moral sesambungan karo Gusti Kang Maha Kawasa 2 Moral sesambungan karo sapadha-padha manungsa Moral 3 sesambungan karo dhiri pribadi 4 Moral sesambungan karo alam lingkungan Garapan 3 : Ngayahi Pamaragane Teks Lakon Supaya anggone mentasake lakon ora nguciwani, sadurunge mentasake lakon perlu nindakake ayahan-ayahan iki: a. Netepake tema utawa irah-irahan lakon kang arep kagelar. 60 Sastri Basa / Kelas 10
Minangka sarana Garapan, para siswa bisa milih teks lakon ―Nulung Menthung‖ utawa teks lakon liyane. Yen para siswa netepake teks lakon ―Nulung Menthung‖ minangka teks kang arep kapentasake, cacahe anggota kelompok dumadi saka 3 siswa cundhuk karo cacahe tokoh kang ana ing teks. Semono uga yen milih teks lakon liyane, cacahe angggota kelompok uga kudu padha karo cacahe tokoh kang arep kaparagani ing teks kang kapilih, supaya kabeh anggota kelompok bisa kebageyan peran. b. Andum gawe, yaiku netepake dhalang lan para paraga. Sawise netepake irah-irahan lakon kang arep kagelar lan gawe kelompok, saiki bisa katerusake ing tataran andum gawe. Sepisanan sing kudu katetepake, yaiku dhalang utawa sutradhara. Jalaran dhalang minangka pawongan kang nduweni wenang milih lan ngatur samubarang wiwit sadurunge nganti sarampunge pagelaran. Dhalang sabanjure milih para paraga utawa actor kacundhukake karo wewatake tokoh ing sajeroning teks. c. Ndhudhah scenario (naskah/teks). Teks jangkep, sekabehane kaandharake kanthi rinci dening panulis naskah, kalebu pirantine pagelaran (perabotan, busana, lan paes) kang kudu dicepakake. Sadurunge lakon kagelar, scenario kudu didhudhah lan dibabar supaya gambaran kasar ngenani swasana lakon sajerone naskah kasebut bisa kabayangake. lakon yaiku karangan kang awujud scenario d. Gladhen maca lan tingkah Wiwitane, dhalang njlentrehake kanthi cekak aos bakuning crita lan menehi tuladha pamacane naskah kajumbuhake karo watak tokoh sajerone lakon, banjur para paraga gladhen nirokake. Ing papan lan wektu liya, kanthi mandhiri para paraga gladhen maca nganti apal antawacana lan perangan naskah sing dadi tanggung jawabe, kalebu gladhen tingkah polah lan polatan kajumbuhake karo panjaluke naskah. Garapan 4 : Maragakake Teks Lakon Sajrone Pagelaran Gb. 3.3 Happy Salma lagi maragani lakon Sumber Gambar: ANTARA/Teresia May Sastri Basa / Kelas 10 61
Saiki wektune para siswa mamerake kawasisane kanthi ngetog sakabehe karosan, lan kaprigelan kang wis kasiapake kanthi jlimet, titi, lan tutug. Dhalang lan para paraga ing pagelaran kanthi saiyeg saeka kapti makarya bebarengan nggelar lakon kanthi bombong lan bungah. Pagelaran lakon bisa lumaku kanthi lancar lan apik, yen sekabehe pawongan kang kasangkut ing sajerone pagelaran bisa makarya bebarengan kanthi linambaran rasa seneng lan tanggung jawab. Nalika salah sawijine kelompok lagi oleh giliran nggelar lakon, kelompok liyane kanthi tinarbuka lan jujur menehi pambiji, panemu, lan panyaruwe. Bab kang perlu oleh kawigaten yaiku: a. Suara Sajerone pagelaran lakon, paraga kudu bisa ngatur suara supaya antawacanane bisa kaprungu kanthi jelas dening pamiarsa ing sajerone gedhung utawa panggung. Paraga lakon kudu bisa ngatur: 1) intensitas (kekuatan/seru-lirihe suara), 2) intonasi (nadha/endhek-dhuwure suara), lan 3) artikulasi (kedal/obah lan menga-mingkeme tutuk). b. Polatan Paraga lakon kudu bisa mitontonake polatan (ekspresi wajah) sedhih, gething, srengen, seneng, wedi, bingung, sombong, ngantuk, lan utawa jumbuh karo panjaluke naskah. c. Polah Tingkah Sakabehe polah tingkah paraga lakon kudu mujudake obah mosik sing kaseja. Polah tingkah iku kudu laras, imbang, lan wajar kaya panjaluke naskah. Pambiji, panemu, lan panyaruwe saka para siswa, bisa digunakake tabel ing ngisor iki: No. Kelompok Swara Polatan Tingkah Polah Katrangan 1 2 3 4 5 6 ... 62 Sastri Basa / Kelas 10
Pasinaon 3 : Pakaryan Mandhiri : Mangun Sawijine Teks Lakon Makarya kanthi bebarengan pranyata bisa nuwuhake swasana guyub rukun. Saiki kanggo nuwuh lan ngrembakakake jiwa mandhiri lan daya cipta para siswa, ana ing kagiyatan 3 para siswa bakal kaadhepake karo pakaryan mandhiri. Para siswa kaajab kanthi mandhiri, tanpa arep-arep pitulungane liyan bisa nulis teks lakon sing apik lan bener. Garapan : Nulis Teks Lakon Teks lakon beda karo teks guritan, cerkak, utawa gancaran liyane. Yen guritan katulis kanthi bleger baris lan pada, cerkak lan gancaran liyane katulis kanthi bleger paragraf. Ananging teks lakon katulis kanthi bleger kang dumadi saka: a) tokoh (pawongan sing kagambarake watak lan lakune), b) antawacana (gunemane para takoh), c) swasana (latar, busana, paes), lan d) pituduh laku (tingkah sing kudu ditindakake paraga). Cengkorongan teks lakon, yaiku babon ringkes cerita lakon kang gunane kanggo nuntun panulis supaya asil ciptane bisa luwih apik lan temata urut-urutane. Senajan wujude ringkes, ananging pawongan kang maca cengkorongan iki kanthi gampang mahami urutane crita kang sawutuhe. Supaya para siswa luwih paham babagan cengkorongan teks lakon, gatekna tuladha ing ngisor iki! Cengkorongan Teks Lakon (Ctl) "GARA-GARA GENG MOTOR" Paraga: 1. Rama Gong Suwukan 2. Ibu Saron 3. Nini Peking 4. Bapak Bonang Barong 5. Ibu Siter 6. Kethuk Kenong 7. Polisi Kendhang Kempul Panggonan: Ruang tamu omahe Gong Suwukan kang prasaja, mung ana meja kursi sasetel, jam lan kalender ing dhindhing. Pacelathon: Rama Gong Suwukan ngendika marang Ibu Saron (garwane) lan Nini Peking (putrane), yen arep ana Bapak Bonang Barong sing sugih nglamar Nini Peking arep dijodhokake karo putra tunggale yaiku Kethuk Kenong. Ibu Saron ora sarujuk, awit ngerti yen: 1) Kethuk Kenong iku bocah ugal- ugalan, lan seneng mabuk-mabukan, 2) perkawinan iku mengko nglanggar Undhang-Undhang, awit Nini Peking lagi umur 15 tahun. Rama Gong Suwukan tetep meksa, Nini Peking diajar awit ora manut. Ibu Saron lan Nini Peking nangis. Bapak Bonang Barong, Ibu Siter, lan Kethuk Kenong rawuh. Amarga panglamare ditampa, Kethuk Kenong seneng banget, banjur budhal pesta bareng geng motor. Sastri Basa / Kelas 10 63
Rama Gong suwukan lan Bapak Bonang Barong banjur ngrembug dina pahargyan temanten. Dumadakan ketungka rawuhe Polisi Kendhang Kempul, ngabarake yen Kethuk Kenong mabuk nunggang sepedha motor, mati nabrak wit asem. Bapak Bonang Barong sedhih, Ibu Siter nangis. Polisi nglipur supaya kabeh padha sabar. Bonang Barong cerita, manawa Kethuk Kenong iku putra tunggale lan arep dinikahake karo Nini Peking. Polisi Kendhang Kempul dhawuh, kanggo gantine Kethuk Kenong, Nini Peking bisa kaangkat putra. Bonang Barong sarujuk, malah nduwe tekad Nini Peking arep disekolahake nganti dadi sarjana. Kanthi pawitan sakabehing kaweruh sing wis kok tampa, saiki para siswa kajaluk ngowahi cengkorongan teks lakon ―Gara-gara Geng Motor‖ ing dhuwur dadi teks lakon kang jangkep, apik, lan bener. Asil pakaryan para siswa bakal kakumpulake minangka portofolio. 64 Sastri Basa / Kelas 10
Gladhen Wulangan 3 I. Pilihen wangsulan sing paling bener! 1. Manungsa iku diajeni ing bebrayan, jalaran nduweni ... sing becik. a. gelar b. drajat c. pangkat d. moral e. martabat 2. Saka kesenian, kita ora mung bisa seneng-seneng ngrasakake endahing asil karyaning para seniman, ananging kita uga bisa .... a. ngundhakake drajat lan pangkat b. ngundhakake gelar lan martabat c. ngundhakake gengsi lan prestisi d. ngundhakake pangkat lan jabatan e. ngundhakake ilmu lan kaweruh 3. Pagelaran lakon, bisa dadi salah sawijine sarana nggegulang moral sing cocok lan trep. Jalaran .... a. b. tuntunan lan wulangan ing pagelaran lakon nduweni sifat doktriner kang meksa. tuntunan lan wulangan ing pagelaran lakon ora nduweni sifat doktriner kang meksa c. kanthi lumantar nonton, ngrungokake lan ngrasakake pagelaran lakon, wewarah bab moral ora bisa rumesep lan kajiwaraga d. kanthi lumantar nonton, ngrungokake lan ngrasakake pagelaran lakon, wewarah bab moral nduweni sifat doktriner kang meksa e. kanthi lumantar nonton, ngrungokake lan ngrasakake pagelaran lakon, wewarah bab moral bisa meksa rumesep lan kajiwa raga f. 4. Ing sajerone adicara penyuluhan utawa sosialisasi, biasane panitia utawa penyaji materi nyuguhake drama cekak kang awujud lakon utawa sosiodrama. Ancase kanggo .... a. ngenteni adicara sabanjure b. ngenteni adicara inti c. menehi pakaryan paraga lakon d. minangka adicara inti e. narik kawigaten f. 5. Lakon kagelar kanthi wujud drama prasaja. Kaarani prasaja jalaran .... a. mung nduweni ancas kanggo sesuluh b. mung magepokan karo fenomena sosial c. tanpa rerenggan tata artistic d. tanpa ngetokake prabeya akeh e. isine ora goroh utawa mbujuk Sastri Basa / Kelas 10 65
6. Perangan wiwitane crita kanggo nepungake tokoh/paraga, swasana, lan bibit kawit tumuju crita sabanjure, ing struktur teks lakon diarani .... a. jejer (orientasi) b. pasulayan (komplikasi) c. pangudhare prakara (resolusi) d. pungkasaning crita (koda) e. owahing crita (revolusi) 7. Dumadine perkara kang kudu diadhepi dening para tokoh/paraga, ing struktur teks lakon diarani .... a. jejer (orientasi) b. pasulayan (komplikasi) c. pangudhare prakara (resolusi) d. pungkasaning crita (koda) e. owahing crita (revolusi) 8. Pungkasan karampungane pasulayan utawa dredah, ing struktur teks lakon diarani .... a. jejer (orientasi) b. pasulayan (komplikasi) c. pangudhare prakara (resolusi) d. pungkasaning crita (koda) e. owahing crita (revolusi) 9. Bab pokok sing mbedakaken antarane teks lakon karo teks prosa ‗gancaran' liyane yaiku anane ... ing teks lakon. a. urutan crita tema b. c. wewarah d. antawacana irah-irahan e. f. 10. Ing tataran andum gawe, ayahan sepisanan sing kudu katindakake yaiku .... a. milih irah-irahan lakon b. netepake dhalang utawa sutradhara c. netepake jadwal Gladhen d. netepake paraga e. netepake pananggap f. 11.Sadurunge lakon kagelar, scenario kudu didhudhah lan dibabar supaya .... a. gambaran kasar ngenani swasana lakon sajerone naskah kasebut bisa kabayangake b. dhalang bisa milih lan ngatur samubarang wiwit sadurunge nganti sarampunge pagelaran c. dhalang bisa milih para paraga kacundhukake karo wewatake tokoh ing sajeroning teks d. dhalang bisa milih pirantining pagelaran (perabotan, busana, lan paes) sing kudu dicepakake e. dhalang bisa milih lan netepake irah-irahan lakon sing arep kagelar lan bisa andum gawe f. 12. Pagelaran lakon bisa lumaku kanthi lancar lan apik, yen .... a. sekabehe pawongan kasangkut ing pagelaran kanthi linambaran rasa seneng b. sekabehe pawongan melu ngatur pakaryan kanthi linambaran rasa seneng 66 Sastri Basa / Kelas 10
c. sekabehe pawongan makarya kanthi linambaran rasa seneng lan tanggung jawab d. sekabehe pawongan melu netepake pakaryan kanthi linambaran rasa seneng e. sekabehe pawongan melu milih pakaryan kanthi linambaran rasa seneng 13. Sajerone pagelaran lakon, paraga kudu bisa ngatur suara, supaya.... a. antawacanane bisa kaprungu endhek-dhuwur dening pamiarsa ing sajerone gedhung utawa panggung b. antawacanane bisa kaprungu kanthi jelas dening pamiarsa ing sajerone gedhung utawa panggung c. paraga lakon bisa ngatur intensitas (kekuatan/seru-lirihe suara) ing sajerone gedhung utawa panggung d. paraga lakon bisa ngatur intonasi (nada/endhek-dhuwure suara) ing sajerone gedhung utawa panggung e. paraga lakon bisa ngatur artikulasi (kedal/obah lan menga-mingkeme tutuk ) ing sajerone gedhung utawa panggung 14. Cengkorongan (asring kasebut synopsis) teks lakon, yaiku babon ringkes cerita lakon sing gunane kanggo .... a. nuntun panulis supaya bisa mahami urutane crita sing sawutuhe b. nuntun panulis supaya asil ciptane bisa luwih apik lan temata urut-urutane c. nuntun panulis supaya bisa maca cengkorongan kanthi gampang d. nuntun dhalang supaya bisa mahami urutane crita sing sawutuhe e. nuntun dhalang supaya bisa maca cengkorongan kanthi gampang 15. Teks lakon katulis kanthi bleger kang dumadi saka... a. bait, baris, paragraf, lan antawacana b.paragraf,antawacana,swasana, lan pituduh laku c. tokoh,bait, baris ,swasana, lan pituduh laku d. tokoh,paragraf,swasana, lan pituduh laku e. tokoh,antawacana,swasana, lan pituduh laku II. Wangsulana kanthi patitis! 1. Apa gunane nonton lakon utawa sosiodrama? 2. Apa jalarane yen pagelaran lakon migunakake basa Jawa, bakal luwih akeh wewarah sing bisa kadudut? 3. Aranana lan jlentrehna titikane basa lisan! 4. Jlentrehna gunane Gladhen sadurunge pagelaran lakon! 5. Tandhingake bedane nulis teks guritan, gancaran, lan lakon! Endi sing luwih gampang? Jlentrehna! Sastri Basa / Kelas 10 67
WULANGAN 4 NGUDI KAWRUH BECIK Kompetensi Dasar dan Indikator 3.5 Mengidentifikasi, memahami, dan menganalisis teks berAksara Jawa sesuai kaidah. 3.5.1 Menandai tata tulis Aksara Jawa dalam wacana 3.5.2 Mengelompokkan tata tulis Aksara Jawa sesuai dengan fungsinya 4.5 Menyusun paragraf menggunakan Aksara Jawa sesuai kaidah 4.5.1 Menulis kalimat menggunakan Aksara Jawa sesuai kaidah. 4.5.2 Menulis paragraf menggunakan Aksara Jawa sesuai kaidah 4.5.3 Mengalihtuliskan paragraf berAksara Latin ke Aksara Jawa sesuai kaidah Pasinaon iki nyuguhake wacan kanthi tema ―Ngudi Kawruh Becik‖ minangka sarana kanggo nyinaoni Teks Aksara Jawa. Ing sajrone Teks Aksara Jawa tinemu werna-werna pada, yaiku salah sawijine tandha kang jumbuh klawan pigunane. Diajab sarampunge nyiaoni Teks Aksara Jawa iki, para siswa bisa trampil nulis ukara apa dene paragraf. Mbabar Wawasan Bab Pangrakite Aksara Jawa Sajrone Teks Ing bab iki kajaba ana andharan bab kababaring wawasan sing magepokan karo tatarakite nulis Aksara Jawa, uga ana gladhen kang bisa digarap bebarengan sajrone kelompok, uga gladhen kang kudu digarap ijen utawa mandhiri. Kanggo miwiti pasinaon iki, ayo kita semak pepethan ngisor iki! Sawise nyemak, coba wangsulana pitakon ing ngisor iki! 1) Apa para siswa wis tau meruhi teks kang katulis mawa Aksara Jawa? 2) Apa para siswa bisa maca teks kang katulis mawa Aksara Jawa kanthi lancar? 3) Apa para siswa bisa methik isine teks kang katulis mawa Aksara Jawa? 4) Kepriye panemumu yen akeh siswa kang kurang trampil maca Teks Aksara Jawa? 5) Apa kang kudu kita tindakake supaya tuwuh rasa seneng marang pasinaon kang magepokan karo nulis lan maca Aksara Jawa? Pasinaon bab panggunane Aksara Jawa, bakal digayutake karo sawijine wacan kang narik kawigaten. Kanggo nyurasa bab kawruh becik kang tinemu ing wacan minangka isen-isene pasinaon bab Aksara Jawa mau, coba setitekna gambar ngisor iki, banjur wangsulana pitakon-pitakon : 1) Apa kang koweruhi bab kawruh becik? 68 Sastri Basa / Kelas 10
2) ―Mrih kretarta pakartining ngelmu luhung‖ gatra kasebut kapethik saka tembang Pangkur ing ngisor iki. Apa surasane gatra kasebut? 3) Ing pasrawungan apa para siswa tansah ngugemi kawruh becik? 4) Apa kang tau kotindakake gegayutan karo bab kawruh becik? 5) Yen mrangguli sumebare kawruh kang kurang becik, apa kang kotindakake? Pasinaon 1 Modhel teks pinilih : Nyinau Tatatulis Aksara Jawa Sajrone kagiyatan iki para siswa bakal nyinaoni bab panulise ukara lan paragraf mawa Aksara Jawa kanthi tema Ngupadi Kawruh Becik. Kawruh becik bisa diwedharake wujud wacan werna-werna, upamane teks layang, tembang, guritan, dongeng, lan sapiturute. Garapan 1 : Njingglengi Teks Aksara Jawa Teks Aksara Jawa ing ngisor iki jingglengana kanthi setiti! Sastri Basa / Kelas 10 69
Wangsulana pitakon-pitakon kang magepokan karo layang kang mentas koksemak! 1) Layang kasebut katujokake marang sapa? 2) Sapa kang kirim layang? 3) Kepriye purwabasane? 4) Apa surasane layang kasebut? 5) Kapan lan ing endi layang kasebut ditulis? 6) Kepriye yen para siswa nampa layang nganggo Aksara Jawa? Garapan 2 : Nengeri Teks Aksara Jawa Sawuse nyetitekake teks layang ing dhuwur, gladhen ing ngisor iiki rampungna! 1) Tulisen endi kang kalebu pada! 2) Aranana jeneng pada apa? 3) Terangna panganggone! 70 Sastri Basa / Kelas 10
Cathetan Wigati : Jinise Pada lan Panganggone No. Wujude Jenenge 1 Pada lingsa 2 Pada lungsi 3 Pada adeg-adeg 4 Pada Pangkat 5 Pada Guru 6 Pada Pancak 7 Pada Luhur 8 Pada madya 9 Pada andhap Purwapada 10 11 Madyapada 12 Wasanapada Sastri Basa / Kelas 10 71
72 No. 1 2 3 4 5 Gunane Tandha koma (,) misah gatra ing ukara Tandha (.) yen pungkasane ukara pangkon Tandha titik Kanggo miwiti ukara Kanggo ngapit angka jawa ing ukara Ing mburine tembung ―yaiku‖ utawa ―kayata‖ Tandha petik (―) ing ukara langsung Sangarepe purwabasa ing layang kiriman Sangarepe layang crita Tuladha Kita wajib bekti, marang wong tuwa lan guru. Jajane jadah, roti lan apem. Suguhane sega goreng, sate, gule lan soto. Surabaya kutha metropolitan kang kapindho ing Indonesia. Sanguku 4.750 rupiah. Blanjane akeh kayata: gula, kopi, lenga, beras, lan bumbon. Eyang ndhawuhi Amir,‖Le, yen rampung sinau enggal bubuk. .... Sasampunipun ingkang kadya punika, nuwun wiyosipun.... Sastri Basa / Kelas 10
No. 6 7 8 9 10 11 Gunane Tuladha ...... Ana ratu lemu banget, utusan nimbali dhukun kang misuwur.... Panutupe crita gancaran Liding dongeng mangkene: Aja ngono marang sapepadha. Panutuping wasanabasa Wusana kawula nyuwun tambahing pamuji. Sangarepe satatabasa tumrap Pendhuwuran Sangarepe satatabasa tumrap Sapadha-padha Sangarepe satatabasa layang Saka wong nom/ Andhahan Pandonga slamet. Salam taklim. Ingkang sembah sungkem. Bebukane layang tembang ...... Mingkar-mingkuring angkara, akarana karenan mardi siwi... Nuduhake yen isih adoh banget utawa isih adoh tamate crita ........ ...... Sastri Basa / Kelas 10 73
No. Gunane Tuladha 12 Kanggo mungkasi crita kang sinawung tembang ...... Sasat arsa nglebur bumi, Lir kiyamat wus dumados. Adhedhasar cathetan wigati ing dhuwur, para siswa bisa methik dudutan jinise pada sarta milah-milahahe pigunane. Garapan 3 : Niteni Bab Unggah-Ungguhe Basa Ing pasinaon iki para siswa diajak nyinau panulise ukara nganggo basa kanthi unggah- ungguh kang trep. Ing pasrawungan, ngrakit ukara kanggo wong sing luwih nom, kanggo kanca sapadha-padha, lan kanggo wong kang luwih tuwa mesthine basa kang digunakake uga beda-beda. Terange mangkene, pasrawungane wong tuwa marang wong kang luwih nom nggunakake basa ngoko lugu, wong kang umur-umurane padha bisa nggunakake basa ngoko alus, dene wong nom marang wong tuwa nggunakake basa krama. Setitekna panganggone basa ing layang ngisor iki! 74 Sastri Basa / Kelas 10
1) Tulisen mawa Aksara Latin ukara kang nuduhake sapa sing nampa layang ing dhuwur! 2) Aranana ukara pambukane nganggo Aksara Latin! 3) Aranana ukara kang nuduhake isine layang, nganggo Aksara Latin! 4) Aranana ukara kang nuduhake kang kirim layang, nganggo Aksara Latin! 5) Terangna saben wangsulanmu saka pitakon-pitakon ing dhuwur, nggunakake basa apa? 6) Manut panemumu nyapa kang kirim layang nggunakake basa kaya kang kosebutake ing wangsulan nomer lima? Unggah-ungguhing basa Tuladha: Ukara nganggo basa ngoko lugu: 1. Ngendi omahmu, apa isih ing cedhake kali Brantas kae? 2. Muga-muga mengko sore ora udan? 3. Pak Ronaldo ora sida lunga menyang Bondowoso. 4. Patih Gajahmada tansah mikirake Negara Majapait. 5. Klambiku sing putih katut digawa Pak Sengguruh. 1. Ing endi dalem Panjenengan, apa isih cedhak kali Brantas kae? 2. Slirane saiki apa wis kondur? Wis ing dalem? 3. Pak Ronaldo ora sida tindak menyang Bondowoso. 4. Patih Gajahmada tansah menggalihake Negara Majapait. 5. Klambiku sing putih, katut diasta Pak Sengguruh. Ukara nganggo basa krama : 1. Ing endi dalem Panjenengan, apa isih cedhak kali Brantas kae? 2. Slirane saiki apa wis kondur? Wis ing dalem? 3. Pak Ronaldo ora sida tindak menyang Bondowoso. 4. Patih Gajahmada tansah menggalihake Negara Majapait. 5. Klambiku sing putih, katut diasta Pak Sengguruh. Ukara nganggo basa krama : 1. Ing pundi dalem Panjenengan, menapa taksih celak lepen Brantas nika? 2. Panjenengan samenika menapa sampun kondur? Sampun wonten dalem? 3. Pak Ronaldo boten siyos tindak dhateng Bondowoso.
Ukara nganggo basa ngoko alus: 1. Ing endi dalem Panjenengan, apa isih cedhak kali Brantas kae? 2. Slirane saiki apa wis kondur? Wis ing dalem? 3. Pak Ronaldo ora sida tindak menyang Bondowoso. 4. Patih Gajahmada tansah menggalihake Negara Majapait. 5. Klambiku sing putih, katut diasta Pak Sengguruh. Ukara nganggo basa krama : 1. Wonten pundi dalem Panjenengan, menapa taksih celak lepen Brantas nika? 2. Panjenengan samenika menapa sampun kondur? Sampun wonten dalem? 3. Pak Ronaldo boten siyos tindak dhateng Bondowoso. 4. Patih Gajahmada tansah menggalihaken negari Majapait. 5. Rasukan kula Sengguruh. ingkang pethak, katut dipunasta Pak Pasinaon 2 Makarya Bebarengan : Pangrakite Aksara Jawa Sajrone Teks Ing jagading pasrawungan, mesthi ana bab-bab kang kita rasakake lan perlu kita andharake marang sapepadha. Pangandhare sawenehing gagasan lan rasa pangrasa bisa awujud basa lesan apa dene basa tulis. Kepriye carane mbabarake gagasan lan rasa pangrasa awujud rakitan ukara kang trep? Kepriye manawa gagasan mau karakit satataning paragraf lan wacan mawa Aksara Jawa? Sadurunge ajar ngrakit paragraf kang trep, luwih prayoga nyinaoni kepriye carane ngrakit ukara dhisik. Ing pasinaon iki bakal kaandharake tuladhane wacan kang katulis mawa Aksara Jawa, jingglengana! 76 Sastri Basa / Kelas 10
Garapan 1 : Ngrakit Ukara Nganggo Aksara Latin a. Golekana ukara pokoke saben paragraf karo kancamu sakelompok! b. Tulisen ide pokoke saben ukara pokok kasebut! c. Gawea ukara adhedhasar ide pokok kang wus kosebutake nganggo tetembunganmu dhewe! Cathetan Wigati: Sastri Basa / Kelas 10 77
Ing pasinaon kapungkur wis diandharake jinise ukara manut dhapukane, yaiku ukara lamba lan ukara camboran. Tuladha: Ukara nganggo Aksara Latin: a. Tanggal 17 Agustus 1945 Indonesia mardika. b. Kamardikan direbut dening para pahlawan. c. Kamardikan dudu hadiyah. d. Kamardikan kudu dipepetri. Garapan 2 : Ngrakit Ukara Nganggo Aksara Jawa Apa para siswa tau nulis ukara apa dene wacan liya nganggo Aksara Jawa? Coba rakitan ukaramu ing gladhen siji, salinen nganggo Aksara Jawa! Ing kene bakal kaandharake panulise ukara nganggo Aksara Jawa. Tuladhane mangkene: Aksara bisa diwaca /ga/ nanging yen katulis mangkene : diwaca siji tumrape angka. Aksara bisa diwaca p (pa Murda) nanging yen katulis mangkene bisa diwaca wolu tumrape angka. Tandha pada lingsa ( ) bisa kanggo tandha koma (,) ing satengahing ukara, nanging bisa kanggo sesulihe pada lungsi ( ) manawa ing pungkasane ukara Tuladha: 1. Tanggal 17 Agustus 1945 Indonesia mardika. 2. Kamardikan direbut dening para pahlawan. 3. Kamardikan dudu hadhiyah. 4. Kamardikan kudu dipetri 78 Sastri Basa / Kelas 10
Garapan 3 : Ngrakit Paragraf Nganggo Aksara Jawa Ing garapan siji lan loro para siswa wis ajar ngrakit ukara nganggo Aksara Latin apa dene Aksara Jawa. Ing garapan katelu, kaajab para siswa bisa ngrakit paragraf nganggo Aksara Jawa kanthi kelompok. Saben kelompok dumadi saka bocah 3-5. a. Gawea wacan kang isine gegayutan karo pakarti becik saparagraf karo kancamu sakelompok! b. Ijolna gladhenmu karo kelompok liya, banjur setitekna panulise lan panganggone pada ing saben ukarane. Garapan 4 : Ngowahi Paragraf Mawa Aksara Latin Dadi Aksara Jawa Paragraf ing ngisor iki owahana nganggo Aksara Jawa bebarengan ing sajrone kelompok! Saiki, ing taun 2014 kita mengeti dina kamardikan kang kaping 69. Upama umure manungsa wis kalebu dewasa, klebu wis kepara tuwa. Mula ayo padha mandhiri, takon marang diri pribadi. ‖Apa kang wus kita tindakake kanggo ngisi kamardikan iki.‖ Ngisi kamardikan ora kudu muluk-muluk. Kabeh bisa makarti manut ayahane dhewe. Karepe, kita kudu ngrampungake pakaryan kita kanthi tumemen. Sing dadi karyawan dadia karyawan kang sregep, jujur, lan tanggung jawab. Sing dadi angkatan bener-bener mbelani nagara. Sing dadi petani lan pedagang kudu tlaten lan jujur. Sing dadi guru kenaa dituladha siswane. Sing dadi murid aja nggladrah karepe dhewe. Pasinaon 3 : Pakaryan Mandhiri : Pangrakite Aksara Jawa Sajrone Teks Ing kagiyatan iki para siswa bakal nyinaoni bab panulise ukara lan paragraf mawa Aksara Jawa kanthi tema ‖Ngupadi Kawruh Becik‖. Kawruh becik bisa diwedharake wujud wacan werna-werna, upamane teks layang, tembang, guritan,dongeng, lan sapiturute. Gladhene tindakna kanthi pribadi lan tumemen! Sastri Basa / Kelas 10 79
Garapan 1 : Panulise Ukara Nganggo Aksara Jawa 1) Gawea ukara nganggo Aksara Jawa, cacahe 5! 2) Ijolna garapanmu karo kancamu sabangku, setitekna cara nulise lan panganggone pada ing ukarane kancamu! Garapan 2 : Panulise Paragraf Nganggo Aksara Jawa 1) Gawea paragraf siji kang wutuh lan nyawiji (Ind.: padu), isine bab pakarti becik, nganggo Aksara Jawa! 2) Ijolna garapanmu karo kancamu sabangku, setitekna cara nulise sarta panganggone pada lan isine! 3) Garapanmu kang wis sampurna pajangen ing mading kelasmu utawa ing internet! Garapan 3 : Nyulihi Panulise Paragraf Latin Menyang Jawa 2. Ing perangan iki coba goleka wacan kang awujud apa wae ( gancaran, tembang utawa pacelathon) kang katulis mawa Aksara Jawa saka media apa wae! Aja lali nulis sumbere sing cetha! Sabanjure owahana nganggo Aksara Latin! Ukara-ukara ing ngisor iki tulisen nganggo Aksara Jawa! 1) Bocah kelas 10 nyawisake lomba kelas. 2) Wragade lomba 3.678.450 rupiyah. 3) Acarane werna-werna kayata: lomba pidato, karaoke lan nari. 4) Eyang ndagu,‖Sari apa wis ajar nembang?‖ 5) Sragame bocah lomba ana sing abang, putih, ijo lan wungu. 2. Ukara-ukara kang wus kosalin nganggo Aksara Jawa rakiten dadi paragraf kang nyawiji (bhs Indonesia: padu)! 80 Sastri Basa / Kelas 10
GLADHEN WULANGAN 4 Sastri Basa / Kelas 10 81
I. Pilihen wangsulan sing paling bener! 1. Irah-irahane wacan ing dhuwur yaiku.... a. pepali b. piala c. d. awisan e. pahlawan larangan 2. Adhedhasar wacan ing dhuwur, sing dikarepake larangan kuwi, larangane sapa? a. guru b. Gusti Allah c. wong tuwa d. polisi 82 Sastri Basa / Kelas 10
e. negara 3. Larangane Gusti Allah mono akeh, nanging sing karembug ing wacan mung saperangan. Tegese tembung karembug ing ukara kasebut yaiku... a. dipengini b. ditakokake c. disinaoni d. dirasani e. diseneni 4. Larangane Gusti Allah mono akeh, nanging sing diandharake ing wacan ndhuwur mung ana pira? a.1 b. 2 c. 3 d. 4 e. 5 5. Larangan kapisan yaiku.... a. Aja manembah saliyane Gusti Allah b. Aja memangan kang gawe rusake jiwa raga c. Aja ngumbar syahwat d. Aja nerak angger-anggere praja e. Aja padha cecongkrahan 6. Larangan kapindho yaiku.... a. Aja manembah saliyane Gusti Allah b. Aja memangan kang gawe rusake jiwa raga c. Aja ngumbar syahwat d. Aja nerak angger-anggere praja e. Aja padha cecongkrahan 7. Larangan katelu yaiku.... a. Aja manembah saliyane Gusti Allah b. Aja memangan kang gawe rusake jiwa raga c. Aja ngumbar syahwat d. Aja nerak angger-anggere praja e. Aja padha cecongkrahan 8. Larangan kapapat yaiku.... a. Aja manembah saliyane Gusti Allah b. Aja memangan kang gawe rusake jiwa raga c. Aja ngumbar syahwat d. Aja nerak angger-anggere praja e. Aja padha cecongkrahan 9. Larangan kalima yaiku.... a. Aja manembah saliyane Gusti Allah Sastri Basa / Kelas 10 83
84 b. Aja memangan kang gawe rusake jiwa raga c. Aja ngumbar syahwat d. Aja nerak angger-anggere praja e. Aja padha cecongkrahan 10. Kang kasebut ing ngarep iku aran lan gunane yaiku... a.pada guru kanggo miwiti nulis layang b.pada adeg-adeg kanggo miwiti ukara c.pada lingsa kanggo matesi gatra ing ukara d.pada lungsi kanggo mungkasi ukara e. pada pancak kanggo mungkasi crita 11. Kang kasebut ing ngarep iku aran lan gunane yaiku... a.pada guru kanggo miwiti nulis layang b.pada adeg-adeg kanggo miwiti ukara c.pada pangkat kanggo matesi gatra ing ukara d.pada andhap kanggo sangarepe layang saka wong nom e. pada pancak kanggo mungkasi crita 12. / / Kang kasebut ing ngarep iku aran lan gunane yaiku... a.pada guru kanggo miwiti nulis layang b.pada adeg-adeg kanggo miwiti ukara c.pada pangkat kanggo matesi gatra ing ukara d.pada lungsi kanggo mungkasi ukara e.pada pancak kanggo mungkasi crita 13. Satriya mbayar sragam 87.450 rupiah. Ukara kasebut manawa ditulis Aksara Jawa yaiku.... a. b. c. d. e. 14. Ibu dhawuh,‖Mir, aja lali titipane Bu Mitra!‖ Ukara kasebut yen ditulis Akara Jawa yaiku.... Sastri Basa / Kelas 10
a. b. c. d. e. 15. Suguhane akeh kayata: jenang,jadah,lan roti. Ukara kasebut yen ditulis Aksara Jawa yaiku.... a. b. c. d. e. Sastri Basa / Kelas 10 85
UJI KOMPETENSI SEMESTER GASAL I. Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor kanthi milih wangsulan kang paling bener! 1. Panulise artikel manawa kaudhal manut strukture yaiku .... a. Isi masalah, dudutan b. Dudutan, isi lan masalah c. Pambuka, dudutan lan masalah d. Pambuka, isi lan dudutan e. Pambuka, isi lan masalah 2. Artikel sing ngandharake sawijine masalah kang dumadi ing masyarakat, sahingga bisa disumurupi apa sing satemene dumadi. Jinis iki memper kaya laporan utawa reportase, bedane yen laporan mung adhedhasar kasunyatan wae, yen artikel panulisane nerangake masalah kanthi gamblang bisa awujud opini iki diarani jinis artikel .... a. Ekploratif b. Eksplanatif c. Deskriptif d. Prediktif e. Preskriptif 3. Pagelaran lakon wayang, bisa dadi salah sawijine sarana panggulawenthah ing babagan moral lan kautaman. Jalaran .... a. pagelaran wayang ora mung asipat tontonan, ning uga tuntunan tumrap penontone. b. pagelaran wayang mujudake sarana nikelake devisa negara c. pagelaran wayang purwa mujudake piwulang agama kang laras karo dhasaring nagara. d. pagelaran wayang kang maneka warna jinise, bisa nambahi ilmu lan kawruh tumrap para mudha. e. pagelaran wayang mujudake sarana dramatrisasi teks carita wayang saka negara manca. 4. miturut pangandikane para sarjana sujana, ya sing asale saka manca, mligine kaum Orientalis Kulonan (Barat), apa dene para budayawan pribumi, durung dianggep ngerteni wong Jawa, yen durung tepung wayang purwa. Jalaran .... a. wong jawa padha tuwane dibandhing karo wayang b. wong Jawa biyen sing kawitane duwe wayang c. wayang mujudake alam pikir-pangrasane wong Jawa d. wayang narik kawigatene wong manca e. wayang jinise akeh, kabeh asil karyane wong Jawa Lakon wayang utawa teks carita wayang kang kagelar kanthi njupuk sumbering carita saka tanah Indu, kasebut jinis wayang .... a. wayang golek menak 5. 86 Sastri Basa / Kelas 10
b. wayang purwa lan madya c. wayang beber lan Panji d. wayang suluh utawa pembangunan e. wayang sadat lan wahyu 6. Dumadine perkara kang kudu diadhepi dening para tokoh/paraga, ing struktur generik teks Carita wayang, diarani .... a. b. c. d. e. orientasi komplikasi resolusi koda Revolusi 7. Kejaba niti struktur generik, pamacane teks carita wayang bisa kaleksanan lumantar tinthingan struktur naratif, kaya ta .... a. gambaranngenani para paragane carita wayang,wewatakan, lakuning crita kang ngandut perangan kausalitas, kelire carita, lan pesen kautaman jroning carita. b. gambaran ngenani para paragane kang bisa didadekake tuladha para siswa saben dinane. c. gambaran ngenani para paragane, basa kang digunakake sajerone teks carita, carane nyinau basa, lan sapanunggalane. d. gambaran ngenani crita wayang mau, piwulang moral kang dijlentrehake sajrone pacelathon para paragane. e. gambaran ngenani crita wayang mau, kang laras karo kahanan jaman saiki kang bisa dadi piwulang praktis kanggo para siswa. 8. Cuplikan teks carita wayang kang sumbere kakawin Arjuna Wiwaha, nuduhake yen pagelaran wayang kuwi wis kaleksanan kawitan jaman Kadhiri. Ana kono uga diandharake anane paraga .... a. b. c. d. e. punakawan Semar, Gareng, Petruk, Bagong punakawan Togog lan Bilung punakawan Punta, Prasanta punakawan Dayun, Menak Jingga punakawan 9. Miturut kakawin Arjuna Wiwaha, kang ndadekake penontone kepencut marang lumakuning pagelaran wayang, saengga bisa njalari sumedhot rasane, yaiku .... a. swasana kang ngrembaka sajrone carita wayang; b. wayange mau, kang bisa urip saka kaprigelane dhalang c. wayang dipercaya nduweni piguna kang asipat magis, d. e. kapitayane penonton marang barang gaib teks carita wayange mau, kang dayane mikat penonton 10. Saka kesenian, kita ora mung bisa seneng-seneng ngrasakake endahing asil karyaning para seniman, ananging kita uga bisa .... a. ngundhakake drajat lan pangkat b. ngundhakake gelar lan martabat c. ngundhakake gengsi lan prestisi Sastri Basa / Kelas 10 87
d. ngundhakake pangkat lan jabatan e. ngundhakake ilmu lan kaweruh 11. Ing sajerone adicara penyuluhan utawa sosialisasi, biasane panitia utawa penyaji materi nyuguhake drama cekak kang awujud lakon utawa sosiodrama. Ancase kanggo .... a. ngenteni adicara sabanjure b. ngenteni adicara inti c. menehi pakaryan paraga lakon d. minangka adicara inti e. narik kawigaten 12. Dumadine perkara kang kudu diadhepi dening para tokoh/paraga, ing struktur teks lakon diarani .... a. b. pasulayan (komplikasi) c. pangudhare prakara (resolusi) d. pungkasaning carita (koda) e. owahing carita (revolusi) 12. Dumadine perkara kang kudu diadhepi dening para tokoh/paraga, ing struktur teks lakon diarani .... a. b. pasulayan (komplikasi) c. pangudhare prakara (resolusi) d. pungkasaning carita (koda) e. owahing carita (revolusi) 13. Sadurunge lakon kagelar, scenario kudu didhudhah lan dibabar supaya .... a. gambaran kasar ngenani swasana lakon sajerone naskah kasebut bisa kabayangake b. dhalang bisa milih lan ngatur samubarang wiwit sadurunge nganti sarampunge pagelaran c. dhalang bisa milih para paraga kacundhukake karo wewatake tokoh ing sajeroning teks d. dhalang bisa milih pirantining pagelaran (perabotan, busana, lan paes) sing kudu dicepakake e. dhalang bisa milih lan netepake irah-irahan lakon sing arep kagelar lan bisa andum gawe 14. Sajerone pagelaran lakon, paraga kudu bisa ngatur suara, supaya.... a. antawacanane bisa kaprungu endhek-dhuwur dening pamiarsa ing sajerone gedhung utawa panggung b. antawacanane bisa kaprungu kanthi jelas dening pamiarsa ing sajerone gedhung utawa panggung c. paraga lakon bisa ngatur intensitas (kekuatan/seru-lirihe suara) ing sajerone gedhung utawa panggung d. paraga lakon bisa ngatur intonasi (nada/endhek-dhuwure suara) ing sajerone gedhung utawa panggung e. paraga lakon bisa ngatur artikulasi (kedal/obah lan menga-mingkeme tutuk ) ing sajerone gedhung utawa panggung 15. Pagelaran lakon bisa lumaku kanthi lancar lan apik, yen .... a. sekabehe pawongan kasangkut ing pagelaran kanthi linambaran rasa seneng b. sekabehe pawongan melu ngatur pakaryan kanthi linambaran rasa seneng c. sekabehe pawongan makarya kanthi linambaran rasa seneng lan tanggung jawab d. sekabehe pawongan melu netepake pakaryan kanthi linambaran rasa seneng e. sekabehe pawongan melu milih pakaryan kanthi linambaran rasa seneng 16. Cengkorongan (asring kasebut synopsis) teks lakon, yaiku babon ringkes cerita lakon sing gunane kanggo .... a. nuntun panulis supaya bisa mahami urutane crita sing sawutuhe b. nuntun panulis supaya asil ciptane bisa luwih apik lan temata urut-urutane c. nuntun panulis supaya bisa maca cengkorongan kanthi gampang 88 Sastri Basa / Kelas 10
d. nuntun dhalang supaya bisa mahami urutane crita sing sawutuhe e. nuntun dhalang supaya bisa maca cengkorongan kanthi gampang 17. Teks lakon katulis kanthi bleger kang dumadi saka... a. bait, baris, paragraf, lan antawacana b. paragraf,antawacana,swasana, lan pituduh laku tokoh,bait, baris ,swasana, lan pituduh laku c. d. tokoh,paragraf,swasana, lan pituduh laku e. tokoh,antawacana,swasana, lan pituduh laku 18. Irah-irahane wacan ing dhuwur yaiku.... a. pepali b. piala c. d. awisan e. pahlawan larangan Sastri Basa / Kelas 10 89
19. Adhedhaar wacan ing dhuwur, sing dikarepake larangan kuwi, larangane sapa? a. guru b. Gusti Allah c. wong tuwa d. polisi e. negara 20. Larangane Gusti Allah mono akeh, nanging sing karembug ing wacan mung saperangan. Tegese tembung karembug ing ukara kasebut yaiku... a.dipengini b.ditakokake c.disinaoni d.dirasani e.diseneni 21. Larangane Gusti Allah mono akeh, nanging sing diandharake ing wacan ndhuwur mung ana pira? a.1 b. 2 c. 3 d. 4 e. 5 22. Larangan kapisan yaiku.... a. Aja manembah saliyane Gusti Allah b. Aja memangan kang gawe rusake jiwa raga c. Aja ngumbar syahwat d. Aja nerak angger-anggere praja e. Aja padha cecongkrahan 23. Larangan kapindho yaiku.... a. Aja manembah saliyane Gusti Allah b. Aja memangan kang gawe rusake jiwa raga c. Aja ngumbar syahwat d. Aja nerak angger-anggere praja e. Aja padha cecongkrahan 24. Kang kasebut ing ngarep iku aran lan gunane yaiku... a.pada guru kanggo miwiti nulis layang b.pada adeg-adeg kanggo miwiti ukara c.pada lingsa kanggo matesi gatra ing ukara d.pada lungsi kanggo mungkasi ukara e. pada pancak kanggo mungkasi carita 90 Sastri Basa / Kelas 10
25. Ukara kasebut manawa ditulis Latin yaiku.... a.Joko Widodo presiden RI b.Joko lan Ahok DKI c.Tanggal 20 Oktober Jokowi dilantik. d.Tanggal 20 Oktober Jokowidodo kalantik e.Tanggal 20 Nopember Joko Widodo kalantik II. Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi patitis! 1. Terangna jinise artikel ana pira? 2. Sebutna carane ndhudhah artikel kang becik adhedhasar wacan ing dhuwur! 3. Kepriye kalungguhane paraga panakawan sajrone jagad pawayangan Jawa? 4. Piwulang utawa 'nilai-nilai' apa kang bisa dijupuk sajrone carita wayang? 5. Terangana pigunane carita lan pagelaran wayang tumrap bebrayan Jawa! 6. Kepriye carane supaya lakon bisa nuwuh lan ngrembakakake piwulang bab moral ‗kasusilan'? 7. Terangna apa kang kudu ditindakake sadurunge nggelar lakon! 8. Sebutna jinise pada lima wae kanthi wujud lan gunane! 9. Presiden Indonesi nomer 6 Pak Bambang. Ukara kasebut tulisen nganggo Aksara Jawa! 10. Ukara kasebut tulisen Latin! Sastri Basa / Kelas 10 91
WULANGAN 5 NGGEGULANG SURASANING BASA Kompetensi Dasar dan Indikator 3.4. Mengidentifikasi, memahami, dan menganalisis penggunaan bahasa dalam teks sastra dan non sastra secara lisan dan tulis. 3.4.1 Mengidentifikasi karakterisitik bahasa dalam teks sastra. 3.4.2 Mengidentifikasi karakterisitik bahasa dalam teks non sastra 3.4.3 Mengklasifikasikan jenis basa rinengga dalam teks 3.4.4 Menjelaskan makna basa rinengga dalam teks. 3.4.5 Menganalisis basa rinengga dalam teks 3.4.6 Menganalisis panyandra dalam kegiatan budaya. 4.4 Membandingkan penggunaan bahasa dalam teks sastra dan non sastra secara lisan dan tulis. 4.4.1 Membandingkan penggunaan bahasa dalam teks sastra dengan teks non sastra. 4.4.2 Membuat kalimat yang memuat basa rinengga 4.4.3 Menulis paragraf yang memuat basa rinengga 4.4.4 Mendemonstrasikan teks panyandra dalam kegiatan budaya. Perlu kawuninganan, wulangan 5 iki mujudake pasinaon bab surasaning basa utawa tegese basa. Pasinaon iki duwe karep amrih para siswa bisa mbedakake panganggone basa sajrone kasusastran lan panganggone basa non sastra utawa panganggone basa pedinan, utawa panganggone basa resmi. Kejaba iku para siswa bisaa mbedakake tetembungan kang ngemu teges entar (dudu tegese sabaene), lan tetembungan kang ngemu teges wanthah utawa lugu. Mbabar Wawasan Bab Panganggone Basa Sajrone Teks Sastra lan Non-Sastra Cinandhi Anggitane : J.F.X Hoery Dina iki dakoyak playune wektu, sing Balapan karo angin jaman Tibake nggawa mlayu umurku Bengi iki dakoyak playune mangsa, sing Balapan karo keteging nafas Tibake wis gendhakan karo kodrating alam 92 Sastri Basa / Kelas 10
Sapa kang inceng - inceng saka waliking sepi Sing kijenan ngangkah lakuning pepesthen Pinotha - potha dadiya lajer Binandhul pratandhaning panjaka jangkah Kliwat lamun winadhahan udhu sembur Dakpasrahake marang smara bumi keblat papat Kang bakal ngreksa jagat sawantah Bali marang sejatining rasa jati Cinandhi ing uleganing pangawikan Sing wis ora malang tumoleh Bojonegoro, 2008 Wacan 2 Narima ing Pandum Tembung narima ing pandum wis kerep dirungu lan diucapake, nanging satemene angel yen dilakoni sajrone urip sedana-dinane. Pancen isih akeh banget wong kang ora bisa nampa kahanan kang kudu ditampa. Akeh wong owah pikire saka anggone susah kedlarung-dlarung, kapara malah ora sithik sing nganti nekat lampus dhiri. Kanyatan iku nuduhake yen satemene wong-wong mau durung bisa nindakake rasa narima ing pandum. Narima ing pandum ngemu teges nampa kanthi ikhlas apa sing ditampa lan apa sing diasilake. Unen-unen iki mujudake wewarah becik kanggo nggegulang watak kang luhur, yaiku watak pasrah lan ikhlas mring peparing lan kuwasaning Gusti Kang Murbeng Dumadi. Wewarah iki ana sambung rapete karo kapercayan pribadi ing babagan kodrate manungsa sing minangka kawulane Gusti. Tegese, manungsa minangka titah sawanta kaparingan kawenangan ndonga lan mbudidaya sakuwate tenaga, nanging ora wenang mestekake asil utawa pikolehe kang kudu jumbuh karo apa kang dikarepake. Kabeh pepesten mau mung kagungane Gusti kang Akarya Jagad. Minangka tuladha, umpamane ana wong kang anggone nyambut gawe wis mempeng banget, paribasan sirah kanggo sikil, sikil kanggo sirah lan ya wis ora kurang- kurang anggone mbudidaya kanthi donga lan ikhtiyar, nanging sanyatane asile ora sepiroa, kadang kala malah nandhang kapitunan. Yen lagi nandang kahanan kang kaya mangkene iki, minangka manungsa lumrah wis samestine atine banjur susah, lan ngresula. Yen wong sing cekak pikire, sing ora bisa nampa kahanan mau kanthi iklas, bisa-bisa pikirane malah ngambyawara nganti kumawani nyalahake Gusti Allahe, sing jare ora adil. Nanging beda, yen manungsa mau eling marang pitutur narima ing pandum, anggone susah lan ngresula mau ora bakal kedawa-dawa. Kanggo munggel pikiran kang susah ben ora kebacut mutung, enggal-enggal nglenggana pasrah mring kuwasaning Gusti. Wusana gelem nampa kahanan mau kanthi lila legawa lan percaya yen kabeh mau mung wujud pacobaning urip. Sastri Basa / Kelas 10 93
Saka kapercayane ati mring kuwasaning Gusti Kang Maha Kuwasa, malah tansaya sengkut anggone makarya lan tansaya gentur anggone donga. Awit wong kang kaya mangkene iki, percaya yen Gusti Allah ora sare, lan bakal paring kamulyan marang wong kang sabar, lan iklas nampa pacobaning urip. Dadi cethane, ngecakake unen-unen narima ing pandum ing bebrayan iku pancen dudu prakara gang gampang. Sing bisa nglakoni mung wong-wong sing duwe watak sabar, kang utamane tansah caket mring Gusti Allahe. Mung wong-wong kang duwe kapercayan kang kuwat, yenta manungsa mono mung saderma nglakoni. Paribasan manungsa iku mung dadi wayang, kari manut marang karepe dalang. Sawise nyemak kanthi setiti wacan ing dhuwur, wangsulana pitakonan-pitakonan ing ngsisor iki! 1) Manut wujude, apa bedane wacan 1 karo wacan 2 ? 2) Kanggo mangerteni isi lan gagasane, manut panemumu luwih gampang wacan sing endi? 3) Sakwise mangsuli pitakonan nomer 2, banjur terangna alesanmu! 4) Terangna apa wae bedane basa kang digunakake ing wacan siji lan wacan kaloro! 5) Apa para siswa wis tau ngrakit wacan kaya tuladha ing dhuwur? 6) Kepriye umpama para siswa ditugasi nulis kaya teks ing dhuwur? Pasinaon 1 Modhel Teks Pinilih : Nyinau Basane Teks Panyandra Manten Ing kegiyatan iki para siswa kaajab bisa nyinaoni bab basa sastra lan basa non sastra. Kanggo nggampangake anggon kita nyinaoni bab iki ayo bebarengan nyurasa teks Kirab Kanarendran. Sadurunge nyinaoni surasane basa sastra lan non sastra kang kapacak ing teks Kirab Kanarendran, wangsulana pitakon-pitakon iki! 1) Apa para siswa bisa mbedakake antarane basa sastra lan basa non sastra? 2) Apa bedane basa sastra lan basa non sastra? 3) Kapan kita migunakake basa sastra? 4) Kapan kita migunakake basa non sastra? Nalika kita awor kanca ing tengahing pasrawungan, kita bakal wawanrembug utawa imbal wacana antarane siji lan sijine. Ing kahanan tartamtu, kita butuh medhar gagasan kanthi lugas. Basa kang lugas kang kita wedharake kaajab bisa nggampangake anggon kita imbal wacana. Kanthi basa kang lugas, kaajab ora nuwuhake panyakrabawa kanggone kang kaajak rembugan. Kanthi mangkono kanca rowang kita bakal bisa nampa kanthi cetha apa kang dadi underaning gagasan kita. Antarane wong siji lan sijine ora bakal ana gesehing panemu, awit tegese pancen lugas. Kang mangkono iku bisa kita tindakake ing tata tulis apa dene lesan. Tuladha: 94 Sastri Basa / Kelas 10 1) Apa para siswa bisa mbedakake antarane basa sastra lan basa non sastra? 2) Apa bedane basa sastra lan basa non sastra? 3) Kapan kita migunakake basa sastra? 4) Kapan kita migunakake basa non sastra? Nalika kita awor kanca ing tengahing pasrawungan, kita bakal wawanrembug utawa imbal wacana antarane siji lan sijine. Ing kahanan tartamtu, kita butuh medhar gagasan kanthi lugas. Basa kang lugas kang kita wedharake kaajab bisa nggampangake anggon kita imbal wacana. Kanthi basa kang lugas, kaajab ora nuwuhake panyakrabawa kanggone kang kaajak rembugan. Kanthi mangkono kanca rowang kita bakal bisa nampa kanthi cetha apa kang dadi underaning gagasan kita. Antarane wong siji lan sijine ora bakal ana gesehing panemu, awit tegese pancen lugas. Kang mangkono iku bisa kita tindakake ing tata tulis apa dene lesan. Tuladha: 94 Sastri Basa / Kelas 10
pancen kudu ditampa. Akeh wong edan saka anggone susah kedlarung-dlarung, kapara malah ora sithik sing nganti nekat lampus dhiri. Kanyatan iku nuduhake yen satemene wong-wong mau durung bisa nindakake rasa narima ing pandum. Narima ing pandum ngemu teges nampa kanthi ekhlas apa sing ditampa lan apa sing diasilake. Unen-unen iki mujudake wewarah becik kanggo nggegulang watak kang luhur, yaiku watak pasrah lan ekhlas mring peparing lan kuwasaning Gusti Kang Murbeng Dumadi. Wewarah iki ana sambung rapete karo kapercayan pribadi ing babagan kodrate manungsa sing minangka kawulane Gusti Allah. Tegese, manungsa minangka titah sawantah kaparingan kawenangan ndonga lan mbudidaya sakuwat tenagane, nanging ora wenang mesthekake asil utawa pikolehe kang kudu jumbuh karo apa kang dikarepake. Kabeh pepesthen mau mung kagungane Gusti kang Akarya Jagad. Ewa dene kalamangsa, nalika kita sesrawungan ing bebrayan, sok kita perlu medharake gagasan kanthi ora melok utawa sinamudana. Nalika kita medharake gagasan perla kita tata kanthi tharik-tharik, kanthi njlimet, kanthi tumata, titi, tatas, titis lan mranani. Sapa kang kita ajak wawanrembug, perlu diwenehi kalodhangan kanggo ngrasa- ngrasakake kanthi rosing rasa kang rinuruh. Awit basa kang kita gunakake nyata basa kang endah lan lungit. Tuladha: Dina iki dakoyak playune wektu, sing Balapan karo angin jaman Tibake nggawa mlayu umurku Bengi iki dakoyak playune mangsa, sing Balapan karo keteging nafas Tibake wis gendhakan karo kodrating alam ... Para siswa kabeh, coba semaken. Ngisor iki gambar apa? Gb.5.1 Upacara Adat Penganten (sumber Koleksi pribadi) Sastri Basa / Kelas 10 95
Garapan 1 : Bab Idhentifikasi Karakteristik Basane Teks Sastra Ayo nyimak lan ngidhentifikasi wewatakaning basane teks sastra iki! Para siswa ana kene bakal diajak nyemak teks sastra lan wewatakaning basane. Tujuwane supaya gampang anggon kita nyurasa basane sastra mau. Ing kalodhangan iki, coba wacanen teks ing ngisor iki kanthi kebak rasa pangrasa! Panyandra Manten Sampun sawatawis dangu dennya lelenggahan sri penganten ing sasana kursi rinengga kang pinalipit mawa retna, kinebutan dening elaring manyura, kongas gandane ngambar ngebeki ing pahargyan. Samana badanira sampun rumaos gerah lan sayah, arsa nyuwun kadherekaken manjing ing sasana palereman. Gya tanggap ing sasmita, sang cucuk lampah nun inggih sang manggaling yuda, ingkang pinaragan dening Dhimas Bagus Danang Susatya. Sigra jengkar sang manggalayuda saking palenggahan arsa siyaga ing gati, saweka ing dhiri hangentasi karya andherekaken tindaknya sri panganten kekalih kang memba narendra sadina. Lamat-lamat swaraning gendhing Ketawang Srinarendra, kadya paring sasmita yenta adhicara wus ngancik dumugi titi laksana Kirab Kanarendran. Para-para kang tinanggenah angentasi karya andherekaken tindaknya sang mustikaning pawiwahan, gya samya enggal siyaga ing gati saweka ing dhiri arsa ngirabaken penganten. Tata urut runtut rerentengan tata lampah kirabing penganten. Ing ngajeng piyambak nun inggih manggala yuda. Sumusul ing sawingkingipun patah sakembaran ingkang katindakaken ni mas ayu Puspita Harumingtyas dalah rara ayu Retnaningtyas, nunten lampahing sri penganten sekaliyan ingkang datan kendhat gegandhengan asta, yen cinandra kadya tan genggang senajanta sarambut pinara sasra. Sumambung ing wuri lampahing sri penganten sarimbit nenggih punika ta warnane sang pratiwa manggala suba ya suba manggala tansah hangetut mring tindaking sang raja sadina ratu sadalu katingal tansah hanjejampang lampah mbokmenawi wonten payo-payo ingkang bakal tumempuh marang sang penganten, satriya sakembaran katindakaken dening bagus Bagas Hartono dalah bagus Wisnu Subroto. Gandheng renteng reruntungan urut jajar kalih tataning lampah manembrama kirabing penganten, inggih punika para paraga ingkang nggarubyuk kirabing penganten kanthi guyub padhang guwayane katingal amindha putri dhomas. Kapering wuri punika para kulawangsa miwah sumitrane. Datan kantun wingking piyambak kawuryan tansah tut wuri handayani njampangi lampah inggih punika rama dalah ibu nun inggih ingkang hamengku gati sarta kawastanan panutuping kirab. Repepeh-repepeh andhadhap anoraga, denira lumaksana tumapaking pada anut irama, solah bawane kadya ambeksa, salagane anglam-lami, lah punika Sang Suba Manggala ingkang mangarsani lampah. Sepining penggalih jroning lumaksana kanthi kebak ing pangarah-arah hamung suka tetuntunan dhumateng sri penganten, mugi denira arsa lelumban ing madyaning bebrayan agung tansah anengenaken pangatos-atos pepayung budi rahayu, linambaran tepa sirik ing kadurakan, tresna, amrih ing karukunan, kumawula, mangertos ing wajib, dene sembada, rosa lan adege wreksa waringin ingkang kukuh bakuh 96 Sastri Basa / Kelas 10
bangkit kinarya pangayoman. Kembar busanane, rampak dedeg piyadege, punika ta ingkang sinebat patah sakembaran, ingkang katindakaken dening lare estri ingkang maksih timur, jroning lumaksana sinambi gegojegan; parandene datan saru dinulu nanging malah sangsaya anambahi asrining pandulu. Kaladuking panyandra ayuning patah sakembaran kaya widadari tumurun, tansah asung puji pangastuti dhumateng sri penganten sekaliyan mugi tansah kinalisaken ing sukerta, cinaketna ing nugraha nganti tumekaning kaki-kaki lan nini-nini, tansah tinangsulan reh darmaning palakrama awewaton wetahing sutresna ingkang suci. Gebyar- gebyar pating pancurat pating palancur kadi taranggana silih sasana, endah edi raras kawuryan, lah punika ta angagemane sri penganten sarimbit. Sri penganten kakung mangagem makutha (dhestar rukmi ginepeng), pinatik kumala, pinatut dening sesumping kembang kanthil miwah dhasi munggwing jangga lir ginupit, datan kantun ngagem sangsangan kencana ingkang carub wor kalawan sangsangan puspita rinonce munggwing jangga tumumpang pamidhangan kanan kering, kawuryan ngegla yayah taksaka munggwing situ banda layu, kaya ula kang ngleker ing uwit, wimbuh saya akarya bregasing penganten kakung. Atela corek langenarjan awarni kresna sinulam benang kencana pating calorot cahyane kena soroting pandam kurung ing madyaning pahargyan yen ta cinandra pindha gumelaring akasa kang kebekan taranggana. Paningset cindhe puspita, epek baludru pinalipit rukmi pinetha modangan (untu walang), wangkingan warangka ladrang, ukiran nunggak semi sinosotya, dhuwung tinatah tinatu rengga sarta sinung gegombyok puspita rinonce, ebah-ebah kinarya lumaksana kadulu saya amimbuhi pekiking penganten kakung, nyamping sidamukti pinarada, kacihna lamun nedya sesarengan nggayuh kamukten apancadan kaleksananing palakrami. Temanten putri dedege sedheng ora dhuwur ya ora cendhek sayekti wimbuh hamantesi, sasolahe milangoni, lelewane nuju prana, rinengga ing busana edi endah, ngagem cundhuk awangun wulan tumanggal tinarates sesotya pinatut kalawan cundhuk mentul ingkang tansah ebah-ebah yen kinarya lumampah, kalamun cinandra kadi anggane wong ayu kang lagya ngawe-awe bebedhangane. Ukel rinengga ponang puspita endah kawuryan asri yen dinulu. Sangsangan rukmi ingkang kinarya tiba dhadha, pinatik-patik sesotya, satuhu karya lam-laming kang samya humiyat. Kebayaknya awarni langking sinulam benang kencana kembar padha irenge kaliyan busanane temanten kakung. Cetha kalamun panganten sarimbit wus saruju boboting katresnan, mila jroning lumaksana tansah pepuletan asta datan ginggang sarekma pinara sasra, ajrih uwal kalawan ingkang garwa dhasar timbang rasa tresnane. Tandang tanduke rasa lumaksanane panganten ingkang tansah runtang-runtung rerentengan dhumateng sagunging para taruna satemah enget marang pepacangane, panglocitaning wardaya yen ta kawedhar ing lathi, ―Suk kapan bisa dadi manten kaya dina iki ? Tansah gawang-gawang raketing sih katresnan‖. Para werdha ingkang uninga sri penganten sarimbit satemah enget mring darmane, gya paring pepuji, ―muga tutuga anggenira jejodhohan, lestari nganti purnaning mangsa, sih kinasihan kadya angganing mimi kang lagya amintuna‖. Sastri Basa / Kelas 10 97
Katingal prayitneng kewuh memayungi yuwananing penganten, punika ta taruna kekalih kang pindha senapatining prang. Dhasar pekik ing warna sinasaban busana adi. Mila tambah gawang-gawang cahyane, kentar-kentar katon bergase, tebah jaja atampel wentis para warara ingkang samya humiyat, njinggleng pandulune hamaspaosaken taruna kekalih. Lumaksana jajar kalih dhampyak-dhampyak, punika ta warnanira para warara pangaraking lampah ingkang pindha putri dhomas. Sadaya sami sulistya ing warni, upamia puspita nedheng-nedhenging mekar mangrurah sari, mila pantes kalamun akarya gawoking paningal, langkung-langkung para jejaka ingkang humiyat kami tenggengen, pangengeting wardaya bilih kawedhar ing lathi, ―Adhuh-adhuh putri kok endah-endahing warni, kapan ya aku methik sawiji, kaya sri penganten iki?‖ Maneka warna busanane kadya puspita hanjrah salebeting taman. Ing wuri para putri dhomas sumusul para kulawangsane sri penganten, tansah jumurung angombyongi kirabing panganten sarimbit. Ingkang tansah tut wuri handayani lampahing panganten kekalih, minangka panutuping lampah, rama lan ibu ingkang hamengku gati. Bombong sarta birawaning manah sang panutuping kirab, dene atmajane wus kalampahan jinatukrama ing kakung kang wus dadya pepilihing ati sarta kaiden dening para sepuh anut reh satataning nagari ugi saged nguningani dhauping putra sineksen dening sagung para tamu. Pramila jroning lumaksana pethiting lampah tansah asung pepuji ing salebeting kalbu, mugi-mugi berkah lan pangestuning para sepuh andayanana mring sri penganten sarimbit. 1) Teks wacan kasebut ing dhuwur nggambarake acara apa? 2) Tetembungan endi kang nuduhake wangsulanmu? 3) Sapa wae paragane acara mau? 4) ―Lamat-lamat swaraning gendhing Ketawang Srinarendra‖ Adhedhasar ukara kasebut, manut panemumu nyapa adicara kuwi kudu nganggo swaraning gendhing? 5) Golekana tetembungan kang manut panemumu ora kena ditegesi salugune ing paragraf 3 lan 4! 6) Manut panemumu, kena apa sajerone teks mau, akeh banget tinemu wewujudaning basa kang ora salumrahe, tegese beda karo basa pedinan? Bausastra: retna manyura sasra situ humiyat : emas : merak : sewu : wit : nyawang manjing sasana Taksaka taranggana pethit : mlebu : papan : ula : lintang : keri, buri, pucuk Para siswa kabeh, bareng kita simak lan kita titi kanthi permati, bisa kita andharake sawijine dudutan. Akeh-akehe, basaning teks sastra kaya kang kita semak mau, ngandut peranganing basa kang asipat konotatif, nduweni teges kang wis mentar saka tegesing bausastra, utawa basa lumrah saben dinane. Akeh peranganing basa kang asipat simbolik, tegese ngandut pasemon sing kudu dimaknani. Anggone maknani tetembungan 98 Sastri Basa / Kelas 10
tartamtu bisa asipat multi tafsir, tegese bisa dingerteni saka gayutane karo konteks panyengkuyunge. Kejaba kuwi, basaning teks sastra biasane, murih bisa lewih narik kawigaten, banjur diwenehi aspek musikalitas utawa wirama tertentu. Isih ana maneh wewatakane sing asipat mligi utawa khusus. Coba golekana wewatakan liyane! Garapan 2 : Bab Idhentifikasi Karakteristik Basane Teks Non Sastra Ayo nyimak lan ngidhentifikasi teks non sastra lan wewatakaning basane Sabubare kita kabeh ngrembug titikan umum bab basa sing biasa digunakake ana sajerone teks sastra, kalodhangan sabanjure kita bakal niteni lan ngrembug bab basane teks non- sastra. Tamtu sing bakal kita tindakake, nembe titikan utawa wewatakan kang asipat umum wae. Wacanen teks ing ngisor iki kanthi tumemen! Nrima ing Pandum ... Ana wong kang anggone nyambut gawe wis mempeng banget, wis ora kurang- kurang anggone mbudidaya kanthi donga lan ikhtiyar, nanging sanyatane asile ora sepiroa. Wong kasebut kadhang kala malah nandhang kapitunan. Yen lagi nandhang kahanan kang kaya mangkene iki, lumrahe banjur susah lan ngresula. Jalaran wong mau ora bisa nampa kahanan kanthi eklas. Bisa-bisa pikirane wong mau malah ngambyawara nganti kumawani nyalahake Gusti Allahe, sing jare ora adil. Beda, yen manungsa eling marang pitutur narima ing pandum, senajan susah lan ngresula ora bakal kedawa-dawa. Wong mau ora kebacut mutung, enggal-enggal nrima lan pasrah mring kuwasaning Gusti Allah. Wusana gelem nampa kahanan mau kanthi lila legawa lan percaya yen kabeh mau mung wujud pacobaning urip. Saka kapercayane ati mring kuwasaning Gusti Kang Maha Kuwasa, malah tansaya sengkut anggone makarya lan tansaya gentur anggone ndonga. Awit wong kang kaya mangkene iki, percaya yen Gusti Allah ora sare, lan bakal paring kamulyan marang wong kang sabar,nrima lan eklas nampa pacobaning urip. Cethane, ngecakake unen-unen nrima ing pandum ing bebrayan iku pancen dudu prakara gang gampang. Sing bisa nglakoni mung wong-wong sing duwe watak sabar, kang tansah caket mring Gusti Allahe. Mung wong-wong kang duwe kapercayan kang kuwat, yen manungsa mono mung saderma nglakoni. 1) Sarampaunge maca apa ana tetembungan kang ora kokngerteni tegese? 2) Adhedhasar teks ing dhuwur kepriye kang diarani wong nrima ing pandum? 3) Kepriye lumrahe wong kang lagi nandhang kapitunan? 4) Kepriye supaya kita bisa nampa kasunyatan? Sastri Basa / Kelas 10 99
Bausastra Retna Manyura Sasra Situ Humiyat : emas : merak : sewu : wit : nyawang manjing sasana Taksaka taranggana pethit : mlebu : papan : ula : lintang : keri, buri, pucuk Para siswa kabeh, sawise kita simak teks mau bisa kababar yen: Beda karo basaning teks sastra kaya kang sadurunge, teks kaloro iki nuduhahe panggunane peranganing basa kang asipat denotatif, nduweni teges padha karo teges sing bisa kawaca sajerone bausastra, utawa padha karo basa lumrah saben dinane. Pancen ana peranganing basa kang asipat satrawi, ning arang banget. Akeh-ekehe, nggunakake basa kang normatif, lugu. Mula saka iku basaning teks asipat prasaja, tegese gampang dingerteni. Perangan musikalitas utawa wirama, senajan ana, arang wujude, ora pati ditengenake. Kejaba watak umum mangkono, isih ana maneh wewatakane sing asipat mligi utawa khusus. Coba golekana wewatakan liyane! Sawijine teks sastra kanggo nambah ajine, pancen kerep banget migunakake perangan basa rinengga apa dene panyandra kang laras karo isine. Ewa semana, panggunane basa rinengga dalah panyandra mau tetep kudu laras karo konteks kang nyengkuyung pandhapuk sarta panganggone. Garapan 3 : Nyemak Jinis lan Panganggone Basa Rinengga Basa rinengga tegese basa kang dipaes, direngga, utawa didandani ben dadi lan apike. Wis kita ngerteni yen kanggo mujudake basa kanthi rasa pangrasa lan endahe basa, kita mbutuhake sarana khusus. Padatan kita nggunakake sarana arupa basa rinengga kayata : tembung entar, saroja, kawi, purwa kanthi, saloka, paribasan, bebasan, pepindhan, wangsalan, panyandra lan sapanunggalane. no Jinise Tegese Makna lan Panganggone 1 2 entar saroja Lunga, ninggal papan sakawit entar, (mentar). Tembung tembung sing tegese wis ora padha karo tegese sakawit Tembung kang rinakit seka tembung kang (meh) rong padha bisa nuwuhake makna kang luwih teges. Bisa maknane perkara kang ana sesambungane, bisa uga kang kahanan mbangetake. tegese lan dawa jupuk. tangane: seneng colong sato kewan = perkara kewan ayem tentrem = tentrem tenan tepa tuladha = tuladha tresna asih = asih tenan colong jupuk = perkara nyolong utawa kagiatan nyolong. 100 Sastri Basa / Kelas 10
3 4 5 6 kawi purwakanthi saloka paribasan Tembung arkais, lawas, saka basa Jawa kuna Tembung mawa wirama kang kadhapuk kanthi ngambali utawa peranganing aksarane Purwakanthi kang runtut jenenge basane purwakanthi basa, dene yen ing sastra sinebut purwakanthi sastra. Yaiku unen-unen kang ajeg teges panganggone mawa surasa entar, pepindhan. Nanging kang dipindhakake wonge. Unen-unen kang panganggone, mawa entar, ora ngemu pepindhan. swara ngemu ajeg teges surasa Tyas = ati, merta = mati, kayun = karep, lsp Wong sabar bakal subur. Mlaku pincang kesandhung njom- plang. Tulung nuthok. Yitna yuwana lena kena. Gajah ngidak rapah tegese : wong kang nglanggar wewalere dhewe Setembung sing duweni teges sedhakep ngawe-awe tegese : wis mareni marang tumindak ala nanging ing batin isih kepingin nindakake maneh. 7 bebasan 8 pepindhan 9 wangsalan ajeg Unen-unen teges pangang-gone, mawa entar, surasa ngemu pepindhan. Kang dipindhakake sesipatane kaanan wong/barang. Unen-unen kang ora ngemu surasa kang sejatine. Lumrahe pepindhan nganggo tembung: kaya, lir, pindha, kadya lan liya-liyane kang ngemu karep kaya. Unen-unen cangkriman nanging dibatang (dibedhek) dhewe. Ukarané ora persis nanging wae. Wangsalan ana kang awujud ukara selarik, bisa uga awujud tembang kang utawa mèmper Emban cindhe emban siladan: ora adil/ pilih kasih Ancik-ancik pucuking eri: uripe tansah kuwatir Dalane mbathok mengkureb Dedege ngringin sungsang Dhuwure kaya othak-othak mega Nyaron bumbung, cengklungen ngenteni. bumbung=angklung) nganti nggonku (saron Njanur gunung, sliramu gunung=aren). teka. kadingaren (janur Ing pasrawungan saben dina mesthine kita perlu ngesokake panemu, gagasan apa dene pangrasa marang sapadha-padha utawa ing pasrawungan tartamtu. Ngesokake panemu, gagasan apa dene rasa pangrasa bisa kaandharake kanthi basa sastra lan basa non sastra. Nalika kita nganggep yen ana perlune migunakake basa rinengga, peranganing basa rinengga kaya tuladha ing bagan mau bisa kita wedharake manut apa lan kepriye butuhe. Sastri Basa / Kelas 10 101
Pasinaon 2 Makarya Bebarengan : Bab Ninthingi Basa Rinengga Sajrone Teks Tetembungan utawa ukara kang kalebu basa rinengga panganggone pancen kadhapuk kanggo nengenake watak endahing basa, ewa semono uga nduweni piguna kanggo mbangetake karep, kejaba nambah nges-ing rasa. Dununge akeh-akehe ana sawijine teks kang asipat susastra. Salah sijine tuladha teks sastra kaya ing ngisor iki. Wacanen kanthi kebak pangrasa pethikan teks ing ngisor iki, banjur rampungna garapan kaya pituduhe! Kirab Kanarendran Kaladuking panyandra ayuning patah sakembaran kaya widadari tumurun, tansah asung puji pangastuti dhumateng sri penganten sekaliyan mugi tansah kinalisaken ing sukerta, cinaketna ing nugraha nganti tumekaning kaki-kaki lan nini-nini, tansah tinangsulan reh darmaning palakrama awewaton wetahing sutresna ingkang suci. Gebyar- gebyar pating pancurat pating palancur kadi taranggana silih sasana, endah edi raras kawuryan, lah punika ta angagemane sri penganten sarimbit. Sri penganten kakung mangagem makutha (dhestar rukmi ginepeng), pinatik kumala, pinatut dening sesumping kembang kanthil miwah dhasi munggwing jangga lir ginupit, datan kantun ngagem sangsangan kencana ingkang carub wor kalawan sangsangan puspita rinonce munggwing jangga tumumpang pamidhangan kanan kering, kawuryan ngegla yayah taksaka munggwing situ banda layu, kaya ula kang ngleker ing uwit, wimbuh saya akarya bregasing penganten kakung. Atela corek langenarjan awarni kresna sinulam benang kencana pating calorot cahyane kena soroting pandam kurung ing madyaning pahargyan yen ta cinandra pindha gumelaring akasa kang kebekan taranggana. Paningset cindhe puspita, epek baludru pinalipit rukmi pinetha modangan (untu walang), wangkingan warangka ladrang, ukiran nunggak semi sinosotya, dhuwung tinatah tinatu rengga sarta sinung gegombyok puspita rinonce, ebah-ebah kinarya lumaksana kadulu saya amimbuhi pekiking penganten kakung, nyamping sidamukti pinarada, kacihna lamun nedya sesarengan nggayuh kamukten apancadan kaleksananing palakrami. Temanten putri dedege sedheng ora dhuwur ya ora cendhek sayekti wimbuh hamantesi, sasolahe milangoni, lelewane nuju prana, rinengga ing busana edi endah, ngagem cundhuk awangun wulan tumanggal tinarates sesotya pinatut kalawan cundhuk mentul ingkang tansah ebah-ebah yen kinarya lumampah, kalamun cinandra kadi anggane wong ayu kang lagya ngawe-awe bebedhangane. Ukel rinengga ponang puspita endah kawuryan asri yen dinulu. Sangsangan rukmi ingkang kinarya tiba dhadha, pinatik-patik sesotya, satuhu karya lam-laming kang samya humiyat. Kebayaknya awarni langking sinulam benang kencana kembar padha irenge kaliyan busanane temanten kakung. Cetha kalamun panganten sarimbit wus saruju boboting katresnan, mila jroning lumaksana tansah pepuletan asta datan ginggang sarekma pinara sasra, ajrih uwal kalawan ingkang garwa 102 Sastri Basa / Kelas 10
dhasar timbang rasa tresnane. Tandang tanduke rasa lumaksanane panganten ingkang tansah runtang-runtung rerentengan dhumateng sagunging para taruna satemah enget marang pepacangane, panglocitaning wardaya yen ta kawedhar ing lathi, ―Suk kapan bisa dadi manten kaya dina iki ? Tansah gawang-gawang raketing sih katresnan‖. Para werdha ingkang uninga sri penganten sarimbit satemah enget mring darmane, gya paring pepuji, ―muga tutuga anggenira jejodhohan, lestari nganti purnaning mangsa, sih kinasihan kadya angganing mimi kang lagya amintuna‖. 1) Tulisen tetembungan kang kalebu basa rinengga saka teks wacan ing dhuwur! 2) Klompokna tetembungan kang wus kotulis mau manut jinise basa rinengga! Garapan 1 : Ninthingi (Nganalisis) Basa Rinengga Manekawarnane basa rinengga kaya kang wis kotemokake ing garapan lan cuplikan teks ndhuwur, manut golongane nyata yen dhapukane beda-beda. tuladha: Tembung purwakanthi: dhapukane saka tembung purwa lan kanthi, tegese tetembungan kang runtut swara, wanda utawa tembunge. Wujude ana telu: i. Purwakanthi guru swara, kang runtut swarane = ciri wanci lelahi ginawa mati ii. Purwakanthi guru sastra, kang runtut sastra (aksara)-ne = ing ngarsa sung tuladha ing madya mangun karsa iii. Purwakanthi guru lumaksita, kang runtut wanda utawa tembunge = kolik priya priyagung Anjani putra Sabanjure kang kagolong jinise basa rinengga liyane terangna kaya tuladha sing wis dijlentrehake sajeroning bagan! no Jinise Tuladha Sajerone Teks 1 entar 1. Tansah tinangsulan reh tangsul tali = mesthine sing ditaleni 2. 3. barang wadhag utawa barang lair sing bisa kasat mata... 2 saroja 1. 2. 3. rinengga ing busana edi endah nunggal teges, edi padha karo endah ... Sastri Basa / Kelas 10 103
3 4 5 6 7 8 9 kawi purwakanthi saloka paribasan bebasan pepindhan wangsalan 1. 2. 3. 1. 2. 3. 1. 2. 3. 1. 2. 3. 1. 2. 3. 1. 2. 3. 1. 2. 3... Garapan 2 : Negesi Tembung Sajerone Basa Rinengga Tetembungan kang tinemu ing garapan sadurunge, tulisen kanthi becik ing garapan iki, banjur terangna tegese. Olehe nggarap bisa kanthi mbukak bausastra! Tuladhane : 1) Keladuking panyandra 2) asung puji pangastuti 3) kinalisaken ing sukerta 4) tinangsulan reh darmaning palakrama : kaiket dening kewajibane wong bale : kebanjure (tumindak) menehi gegambaran : ngaturi puji pandonga karaharjan : diuculana, diuwalake, dipisah saka alangan somah 5) kadi taranggana silih sasana 6) ... 7) ... 8) ... 9) ... 10) ... 11) ... 12) ... 13) ... 14) ... 15) ... 16) ... lsp. : kaya lintang ngalih panggonan 104 Sastri Basa / Kelas 10
Garapan 3 : Ninthingi Panyadra ing Sawijine Kegiyatan Budaya Kaya kang wis dirembug ana pasinaon sadurunge, panyandra iku digunakake kanggo pepindhan. Panyandra kalebu jinising basa rinengga, kang digunakake sajerone teks-teks sastra. Kadhangkala uga ana ing pasrawungan saben dinane, ning panganggone luwih winates.Tembung candra nduwe teges rembulan. Ananging lakune jaman, candra uga dienggo kanggo pepindhan marang sawijine kahanan kang mèmper karo kanyatan. Candra utawa panyandra sajerone alam budaya Jawa kerep digayutake karo adicara pahargyan temanten, lsp. Panyandra temanten iki biyasane dibabar utawa diwedharake dening Pambiwara sing wis tinamtu. Tembung ―Pambiwara‖ utawa Pambyawara dhewe asale saka tembung lingga /biwara/ utawa /byawara/ (Bayawara), kang tegese ‗wara-wara' pambyawara. kang Pambyawara/pambiwara nduweni teges wong kang kewajibane ambiwarakake runtuting tatacara (pawiwahan utawa dhaupan manten, jumenengan, lsp). kawewehan ater-ater ―pa‖ dadi pambiwara utawa Pambiwara iki uga katelah pranatacara, pranata adicara, panatacara, paniti laksana, pangandaliwara, pranata titi laksitaning adicara, pranata wicara, lsp. Ing ngarep wis diandharake yen pambiwara utawa pambyawara mau kewajibane mbiwarakake lakuning adicara, tatacara, utawa tumindake pahargyan. Tembung tatacara iki ora padha karo tembung upacara. Akeh kapustakan ngandharake yen tatacara tegese tumindake, utawa lumakune, wondene upacara tegese piranti utawa perabote. Cethane mangkene: upamane ing peranganing pasamuan manten, ―Panggih‖ kuwi diarani tatacara, wondene upacarane arupa gantalan. Saiki para siswa kapurih jingglengi teks wacan ing ngisor banjur rampungna garapane salaras karo pituduh. Kirab Kasatriyan Bebarengan karo swarane gendhing kang mbabar Ketawang Ibu Pertiwi, kaya ana sunar mencorong metu saka papan ngasone penganten. Iki pratanda yen adicara Kirab Kasatriyan bakal enggal kalekasanan. Tumiyube angin kaya nggawa ganda wangi ya gandane Penganten sakloron, kaya aweh sasmita minangka dayane donga saka para rawuh kakung putri kang tansah muji muga-muga lakune penganten anggone ambyur ing jagade bebrayan tansah didohake saka sakabehe alangan, sing tinemu amung rasa bagya mulya awit saka kanugrahane Gusti ingkang Murbeng Dumadi.Lakune penganten sakloron kaya ngenut iramaning gendhing. Ketara yen penganten sakloron mujudake priyayi kang njunjung marang lestari lan endahing kabudayan Jawa. Dhasar sing lanang dedege gedhe dhuwur, nganggo klambi kaya satriya, yen disawang saka kadohan kaya Danang Sutawijaya kang nggandheng sang garwa ya Dewi Semangkin. Kekarone anggone lumaku tansah gegandhengan tangan raket banget, kaya ora bakal ucul. Pengantene putri, pancen wanita kang ayu tenan. Manganggo klambi kang kaya bojone ratu, yen sinawang saka kadohan kaya wujude widadari kang tumurun saka Sastri Basa / Kelas 10 105
kayangan. Pakulitane kuning, resik lan katon seger. Pawakake lencir, irunge bangir, mripate bunder. Alise njlarit. Lambene tipis kaimbuhan benges abang, kaya tansah mesem mring kang lagi maspadakake. Anggone lumaku gandhes, luwes, tur kepenak disawang. Akeh kang ngudarasa, begja temen wong lanang kang bisa ngiket atine. Saka solah bawane, ketara yen ayune ora mung laire wae, nanging uga tekan batine. Lakune penganten sakloron wis ngancik sangarepe para tamu. Kaya ora tumengo panyawange para tamu kajaba marang penganten sakloron. Ing batin ngudarasa, kekarone nyata-nyata pancen wus ginaris dadi jodhone, sing lanang bagus, sing wadon ayu, nyata awit saka peparinge Gusti. Mangkono uga, penganten sakloron, anggone lumaku karo noleh nengen, noleh ngiwa lan tansah mesem, kaya aweh salam pangayubagya marang sakehing para tamu. Ing batin uga tansah memuji muga-muga Gusti paring liru marang kabecikane para tamu kang wus gelem teka lan aweh donga pangestu. 1) Tulisen kang kalebu ukara panyandra saka teks wacan ing dhuwur! 2) Terangna tegese nganggo basamu dhewe! Garapan 4 : Mbandhingake Teks Sastra Lan Non Sastra Jingglengana teks ing ngisor iki kanthi titi lan permati Mendhung angendanu ngemuli Pertapan Jatisarana. Kembang-kembang padha alum temah gogrog, ganda arum wus ilang kesapu dening angin. Kumbang kekiter bingung bilulungan ngupadi dununging sarining memanis. Udan riwis- riwis kesisan maruta kengis saya nambahi kekes temah pepes jroning penggalih Begawan Wiragni. Mbiyen ora ana sing nglirik, nanging saiki dadi rebutan. Kepopulerane saya tambah merga pranyata tanduran kang ber-‗racun' iki manfaate akeh banget. Wiwit minangka bahan baku biodisel, tanduran pelindung, obat tradisional, pakan ternak, insektisida lan sumber pupuk. Apa ta tanduran sing dimaksud kuwi? Ora liya Jatropha curcas alias jarak pager. ―Yayi Begawan, ewuh aya ing pambudi lamun pun kakang kudu nindake pradata luhur njejegake jejeging adil ing luput kudune Negara Maespati. Sing nampa pidana, nanging ing ngendi rasa kamanungsane pun dununging kakang tegel matrapi pidana marang kulit dagingku dhewe‖. Dhawuh pangandikane prabu Heriya kebak ing rasa ewuh aya. lamun aku kudu tega ―Kaka prabu jejimating gesang kula, jejering narendra kedah tumindak adil mboten emban cindhe-emban siladan. Nadyan kulit daging piyambak menawi Satemene mbah buyut kita wis nate manfaatake lenga jarak kanggo lampu senthir. Saka ngendi mbah buyut kita sinau? Mesthine saka penjajah sing nekakake jarak menyang Indonesia lan mrentahake wong pribumi nandur . Wektu kuwi pancen jarak digunakake minangka lenga lan pelumas. Sawise bahan rgan penjajah oncat , pribumi wis bebas nanging njur lali yen jarak kuwi kena dijupuk kanggo maneka keperluan. Tanduran jarak saya suda , lengane 106 Sastri Basa / Kelas 10
kaanggep lepat inggih kedah kapatrapan pidana‖. dadi tanduran liar utawa mung kanggo pager hidup. ―Coba aku jarwanana, pidana apa kang trep kanggo sawijine wanita kang wus kawengku ing priya nanging isih gelem laku ngiwa?‖ sedheng nembe sepisanan, wanita kala wau kedah kekalih.‖ tanganipun dipun Wangsulane Begawan Wiragni. ―Menawi anggenipun kethok ―Yen pakartine diambali bola-bali, malah wis dadi wanita planyahan, pidanane apa yayi panembahan?‖ ―Wanita ingkang kados mekaten kalawau kedah dipun asap watu ngantos pejah.‖ ―Nadyan wanita mau Dewi Renuka garwane si adi dhewe?‖ Ngendikane sang Prabu Heriya kang pungkasan njalari kaya pedhot jantunge Begawan Wiragni. Ora nyana lamun garwane kang asesilih Dewi Renuka dadi wanita planyahan ing kutha raja Maespati. Sang wiku kang banget diaji-aji lan dipepundhi dening wong sak bab aweh praja, kautamaning pakarti saiki pepes gumpes penggalihe, kaya kabeset pasuryane krana pakartine garwane. Mula dina-dina lumaku anane mung legeg, judheg, ewuh aya ing pambudine. kulina pitutur ―Swandagni, sira anakku mbarep sing tak gadhang-gadhang bisa ngreksa kawibawaning wong tuwa. Tampanana kerisku iki, mangkata menyang kutha raja Maespati. Golekana ibumu. Yen wis ketemu, keris iki kudu kokumbah nganggo ibumu Dewi Renuka.‖ Krungu getihe dhawuhe ramane kang kaya mangkono, Swandagni nubruk pepangkoning ingkang rama. Eluh mili hamarawayan. Megap- megap ature. Saiki sawise ndonya rumangsa kekurangan bahan rgan minyak , merga cadangan minyake saya entek, manungsa bali nggunakake lenga jarak minangka bahan baker disel. Yen dibandhingake karo BBM lenga jarak luwih nguntungake merga sumbere ora bakal entek ,angger gelem nandur. Kamangka nandur jarak kuwi super gampang. Cukup distek ( dibacok , uwite) diumbar wae mesthi thukule. Tanduran jarak ora mbutuhake perawatan , ing lemah cengkar wae bisa urip lan uwoh, apa maneh yen lemahe subur. Merga saiki akeh sing mbutuhake rega isi jarak repis sakilone. Isi kang wujude lonjong kaya mlinjo, duwe efek iritasi lan racun. Ing Filipina isi jarak kang mawa racun iki dimanfaatake kanggo mbrantas lymneae auricularia, minyake kanggo mbrastha keong emas lan keong vector penyakit schistosomiasis ( cacing darah) sing rganic lan rganic cs lan nginfeksi luwih saka 200 yuta manungsa. Ing Meksiko jarak digunakake kanggo mabasmi tikus . Ing Inggris isi jarak dadi mala merga dipangan bocah njalari keracunan nganti ana 30 bocah. Ing kene wis akeh bocah ngedan sengaja pengin mendem kanthi ngonsumsi isi jarak iki. Kamangka racune njalari iritasi ( njalari mlepuh lan mlicet ) marang organ kang diliwati, mumet lan mutah-mutah malah yen over dosis bisa niwasake. Senyawa aktife , phorbol aster, yen kliwat taker bisa nuwuhake tumor. Mula dieling-eling ― Don't try it at home terus diencebake lemah kering 7.500-10.000 jarak hati cacing ing 70 negara tropis isi ‖Dhuh rama, kapejahana kula sendika anampi. Nadyan kados pundi pakartinipun ibu Dewi Renuka, menika ibu ingkang dados lantaraning tumitah kula wonten madyapada. Dosa menapa Sastri Basa / Kelas 10 107
ingkang kula sandhang menawi kula ngantos tega mejahi kanjeng ibu‖. ‖Yen sira ora gelem nindakake, banjur sapa sing bakal ngreksa asmane bapakmu? Kamangka ibumu wis dadi wisa ya kang kudu disingkirake. Banjur sapa ngger?‖....... Ing teks wacan loro mau, yen kotliti bakal kotemokake jinise tembung adhedhasar tegese, yaiku teges wantah (harafiah, leksikal) lan teges entar (silihan). Tabel ing ngisor iki jangkepana karo kancamu saklompok! Basa Rinengga Wingiting Katresnan Mawa Racun Dadi Rebutan Tuladha: Mendhung angendanu ngemuli Pertapan Jatisarana. = kahanan kang ora tentrem merga anane pasulayan (geger, kaco) Pasinaon 3 Pakaryan Mandhiri : Nyinau Panganggone Basa Sajerone Teks Ing kegiyatan iki para siswa diajak nyurasa endahe basa kanthi gladhen ijen utawa mandhiri, saranane kudu njlimeti wacan kang kacawisake ing ngisor iki. Garapan 1 : Nandhingake Pigunane Basa Sastra Lan Non Sastra Sawise kapedhotan tresna saiki TEMBANG BUMI BLAMBANGAN Dewi Sedhah Merah arang-arang melu marak ing pendhapa agung kadipaten Blambangaan yen pinuju dina pisowanan. Putri pambayune adipati Siung Laut iku saiki seneng ijenan lan dolan menyang papan-papan golek panglipuring ati. Pancen sawise Carang Gupita , nom - noman saka padhepokan Ragajampi kang dadi gandhulane atine kapatrapan pidana pati. sepi kanggo Adi kuwi tegese luwih. Dene Dewi Sedhah Merah kaya-kaya 108 Sastri Basa / Kelas 10
sekolah. Dadi wiyata adiwiyata luwih dibandhing sekolah liyane. Apane sing luwih saka sekolah liyane? Jawabane : lingkungan. Yen kawigatene marang sekolah-sekolah umume kawigatene disok marang PBM (Proses Belajar Mengajar ) lan kelengkapan sarana prasarana , supaya sukses ing ujian nasional, sekolah adiwiyata kawigatene ditambahi kanggo nyaman lan lestarine lingkungan. kuwi tegese kuwi sekolah sing Ing area sekolah kudu akeh wit- witan kang cukup gedhe sokur yen uga ngasilake uwoh. Wit-witan ditandur ana ing plataran ngarep, antarane gedhung karo gedhung, mburi sekolah, pinggir lapangan. ing ngarep kelas, ing pot-pot emper saben ruangan uga ing jero ruangan. Uga perlu ana taman ing papan tartamtu, kebon kayata kembang anggrek , adenium lan liya-liyane. Kebon sayur lan kebon toga uga kudu duwe. Semono uga kebon woh-wohan. Kekembangan ditandur -kembang khusus lingkungan kudu tansah resik tanpa ana pencemaran. Sampah dibuwang mlebu wadhah kang cacahe ana telung golongan, organik, plastik/kertas lan logam. Sekolah uga kudu duwe papan ngolah rabuk organik , sejene kudu duwe unit pengolah limbah ( buwangan banyu saka kantin sekolah ). resik, Jedhing banyune cukup lan sing mlebu sandhalan ora sepaton utawa nyeker. Panganan Kanggo karesikane, lan wc kudu tansah ke- higienisane, kadar nutrisine, kudu bebas saka bahan kang mbebayani. Mula bakul ing kantin ora kena dodola panganan sembarangan. Sing penting bakule ora kena masak ing kantin kang nuwuhake beluk sing ngganggu lingkungan. Kalebu beluk rokok. Area sekolah, area sing bebas saka rokok. kudu diawasi pupus atine kanggo mecaki dina-dina ing lembaraning uripe. Senajan wis ora kurang-kurang anggone adipati Siung Laut nggedhekake atine putrine, nanging sekaring kedhaton kadipaten Blambangan kuwi kaya-kaya saya kelem jroning panalangsa. Apa maneh sawise dheweke krungu kabar yen wong tuwane nyarujuki panyuwune patih Jathasura sing bakal kepengin nggarwa dheweke samangsa kadipaten Blambangan kelakon uwal saka paprentahan negara Mataram, atine Dewi Sedhah Merah kaya tatu kinecer jeruk purut perihe. Sawise pikirane kagelar kagulung, Dewi Sedhah Merah wis manteb nedya ramane yen nganti nduwa kersame dheweke arep kadhaupake klawan patih Jathasura. Mula sekaring kedhaton ing kadipaten Blambangan tansah mbudidaya golek cara supaya bisa uwal saka papan kono. Nanging dheweke rumangsa jibeg, kudu tumuju menyang ngendi yen bakal lunga saka kadipaten Blambangan. Rumangsa saya bingung atine , Dewi Sedhah Merah nganthi para abadine, golek sesawangan asri ing sapinggire sendhang. kuwi Nyawang banyune sendhang kang katon bening kinclong-kinclong, sethithik bisa dadi panglipure ati. Apa maneh wektu iku lagi mangsa ketiga, sumilire angin kang nyempyok gegodhongan ing sakiwa tengene sendhang njalari Dewi Sedhah Merah banjur kelingan Carang Gupita, nom-noman kang nate dadi perangane uripe. Jalaran ya ing papan tepung sepisanan kono klawan siswa saka padhepokan Ragajampi biyen kae. Nalika semana Dewi Sedhah Merah lagi dolan ing papan kono klawan ing para abdi. Sekaring kedhaton iku kasengsem kadipaten Blambangan klawan sapinggiring sendhang. Iline banyu kang tiba ing watu kumricik,kaya nuwuhake memuji wiramaning iku dheweke sesawangan ing UKS-e kudu lengkap isine sokur ana dokter pengawase sing kalamangsa swara alam kang Sastri Basa / Kelas 10 109
nunggoni ing UKS. Kader kesehatan uga kudu ana supaya ana calon-calon penerus tenaga medis. O, iya. Banyu kudu nyukupi lan drainasene kudu apik. Latar lan papan sakjabane gedhung ora oleh ditutup paving lan sabangsane supaya banyu bisa ngresep menyang Malah dianjurake gawe biopori sing akeh. lemah. Kanggo arus informasi sekolah kudu duwe majalah sekolah lan radio sekolah. Sejene kanggo lan hiburan kegiatan loro iki uga kanggo ndhidhik siswa ing babagan jurnalistik lan penyiaran. informasi kaendahaning jagad. Tanpa dinyana sadurunge saka grumbul ing sapinggire sendhang ana ula kang gedhe banget , gawe kagete Dewi kedhaton Sedhah Merah. kadipaten Blambangan iku nuli mlayu nggendring sajak kaweden ninggalake papan kono. Ginawa saka rasa wedine , ing anggone mlayu amung mubeng sapinggire sendhang kono. Tujune wektu iku ana nom-noman kang lagi mbebedhag , golek buroning alas. Sumurup bocah wadon kang mlayu-mlayu diuber ula, tanpa ana sing mrentah nom-noman mau nuli nglepasake jemparing, ngenani ndhase ula mau, dadi lan tiwase. Sekaring (Sumono Sandy Asmoro, PS 38/2005) Yen dideleng satleraman teks wacan ing dhuwur katon padha wujude, yaiku gancaran. Nanging yen kotliti bakal kotemokake jinise tembung kang digunakake. Adhedhasar tegese, ana teks wacan kang migunakake basa lugas yaiku basa kang duwe teges wantah (harafiah, leksikal) lan teks wacan kang migunakake tembung entar (silihan). Saben siswa dijaluk nggoleki titikan basa kang digunakake ing teks loro mau, banjur jangkepi tabel ing ngisor iki! Basa Rinengga Sekolah Adi Wiyata Tembang Bumi Blambangan Tuladha: Sawise kapedhotan tresna saiki Dewi Sedhah Merah arang-arang melu marak ing pendhapa agung kadipaten Blambangaan yen pinuju dina pisowanan. = pisah Garapan 2 : Ngrakit Ukara Nganggo Basa Rinengga Adhedhasar wangsulanmu saka garapan kasiji ing dhuwur, pilihen tembung entare 10 wae banjur rakiten dadi ukara kang ganep nganggo basamu dhewe! 110 Sastri Basa / Kelas 10
No Basa rinengga Ukara 0. Kapedhotan tresna 1. Brodin ora bisa sinau kanthi kapedhotan tresna karo Deborah jenak sawise 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Garapan 3 : Ngrakit Paragraf kang Ngemu Basa Rinengga Adhedhasar garapanmu ngenani ukara kang ngandhut tembung entar sarta perangane basa rinengga liyane kaya kang wis kababar ing dhuwur, rakiten dadi paragraf kang nyawiji telung paragraf wae ! No Basa rinengga Paragraf mawa perangan basa rinengga 0. o kagelar kagulung sekaring kedhaton kaya kablebeg pedut sayuta Sawise pikirane kagelar kagulung, Dewi Sedhah Merah wis manteb nedya nduwa kersame ramane yen nganti dheweke arep kadhaupake klawan patih Jathasura. Mula sekaring kedhaton ing kadipaten Blambangan kuwi tansah mbudidaya golek cara supaya bisa uwal saka Sastri Basa / Kelas 10 111
papan kono. Nanging dheweke rumangsa jibeg, kaya kablebeg pedut sayuta kudu tumuju menyang ngendi yen bakal lunga saka kadipaten Blambangan. 1. 2. 3. Garapan 4 : Nggolek lan Ngoleksi Teks Panyandra Goleka tuladha teks panyandra ing kegiyatan apa wae lan saka sumber apa wae! Kanggo gladhen lan tulada tumrap sapa wae, unggahen teks kang kasil kokoleksi ana samadyaning jejaring sosial utawa internet. Garapan 5 : Ndhemonstrasekake Teks Panyandra Cobanen mraktekake pamacane teks panyandra kanthi kanthi kabisanmu dhewe lan percaya marang kabisane pribadi wacanen kanthi kebak rasa pangrasa! Kanggo dokumen tumrap sekolah, solah bawa lan swaramu nalika maca teks panyandra, rekamen nganggo kamera video utawa HP gentenan karo kancamu! Gegebengane pambiwara, ya sliramu sing lagi maca panyandra, dipersudi utawa diupayakake murih jangkepe mapan dadi pambiwara kang mumpuni: 1) Nyinau kawruh babagan tatacara sarta upacara, subasita, kawruh basa, paramasastra, lsp. 2) Swarane gunem sing cetha, wijang, sarta gampang disurasa utawa dingerteni. 3) Syukur bisa laras karo gendhing pangiring, utawa titen gendhing. 4) Prigel ngungak swasana murih penake sing padha wuninga. 5) Anoraga kebak subasita, sareh ing lampah, sabar ing manah. 6) Napas katata. 7) Swarane sareh ora ngaya, ora kesusu. 8) Cetha pocapane, wijang ukarane. 9) Migunakake swara kang sinurung hawa saka weteng (suara perut). Rasaning ati, kumawula. 2) Swarane gunem sing cetha, wijang, sarta gampang disurasa utawa dingerteni. 3) Syukur bisa laras karo gendhing pangiring, utawa titen gendhing. 4) Prigel ngungak swasana murih penake sing padha wuninga. 5) Anoraga kebak subasita, sareh ing lampah, sabar ing manah. 6) Napas katata. 7) Swarane sareh ora ngaya, ora kesusu. 8) Cetha pocapane, wijang ukarane. 9) Migunakake swara kang sinurung hawa saka weteng (suara perut). Rasaning ati, kumawula. 112 Sastri Basa / Kelas 10
GLADHEN WULANGAN 5 I. Pilihen wangsulan sing paling bener! 1. Bedane basa kang dianggo ing teks sastra lan teks non sastra yaiku.... a. Teks sastra akeh nggunakake tembung entar lan simbol-simbol dene teks non sastra nggunakake tembung kang tegese lugas lan faktual (apa anane). Teks sastra akeh nggunakake tembung denotasi lan simbol-simbol dene teks non sastra nggunakake tembung kang tegese lugas lan faktual (apa anane). b. c. Teks sastra akeh nggunakake tembung kang multi tafsir dene teks non sastra nggunakake tembung kang ditegesi sapa wae padha. d. Teks sastra akeh nggunakake basa resmi lan simbol-simbol dene teks non sastra nggunakake basa ora resmi e. Teks sastra rakitane tembunge lumrah wae dene teks non sastra rakitane tembunge nuwuahake wirama (musikalitas) 2. Titikane teks sastra yaiku.... a. Wujud reriptan nganggo basa kang endah lan gampang dimangerteni. b. Wujud reriptan nganggo basa kang agung, lungit lan isine jero c. Wujude reriptan nganggo basa endah, ngemu wirama, wirasa panyurasane gumantung sing maca. d. Wujud reriptan kang isine kasunyatane lan kaendahane urip ing ndonya,nuwuhake pamikat. e. Wujud reriptan kang isine pasulayane urip ing madyane bebrayan. 3. Titikane teks non sastra yaiku.... a. Wujud reriptan nganggo basa kang endah lan gampang dimangerteni. b. Wujud reriptan nganggo basa kang agung, lungit lan isine jero c. Wujude reriptan nganggo basa endah, ngemu wirama, wirasa panyurasane gumantung sing maca. d. Wujud reriptan kang isine kasunyatane lan kaendahane urip ing ndonya,nuwuhake pamikat. e. Wujud reriptan nganggo basa kang ngemu teges wantah lan isi bab kasunyatan. 4. Tuladhane tembung saroja yaiku ... a. putih memplak, mukti wibawa, gagah prakosa b. ajur mumur, sekti mandra guna, manca warna c. kolik priya priyagung anjani putra, edi peni d. rambute ngelar kumbang, jembar segarane e. mudha- mudhi, baya pakewuh, dawa tangane 5. Ing ngisor iki kang kalebu sesanti yaiku.... a. Emprit abuntut bedhug. Kebo nusu gudel. b. Cagak nguntal empyak. Sing taberi, nastiti lan ngati-ati. c. Mripate ndamar kanginan. Suradira jayaningrat lebur dening pangastuti. d. Gandane arum jamban. Pasuryane abang dluwang. Sastri Basa / Kelas 10 113
114 e. Ing ngarsa sung tuladha. Ing madya mangun karsa 6. Ing ngisor iki kang kalebu saloka yaiku.... a. Emprit abuntut bedhug. Kebo nusu gudel. b. Cagak nguntal empyak. Sing taberi, nastiti lan ngati-ati. c. Mripate ndamar kanginan. Suradira jayaningrat lebur dening pangastuti. d. Gandane arum jamban. Pasuryane abang dluwang. e. Ing ngarsa sung tuladha. Ing madya mangun karsa 7. Kang kagolong tembung yogyaswara yaiku.... a. abang dluwang, mudha mudhi, dewa dewi b. gandarwa gandarwi, kedhana kedhini, mudha mudhi c. maneka warni, dewa dewi, siswa siswi d. putra putri, edi peni, perwitasari e. pemudha pemudha, prameswari, jaluestri 8. Ukara ing ngisor iki kang ngemot tembung entar yaiku.... a. Sapa sing salah kudu ngalah. b. Yen mangsa udan dalane lunyu banget, mula sing ati-ati c. Tangane bocah iku dawa sisih, cacat wiwit cilik. d. Bocah kuwi pancen lunyu ilate, mula didohi kancane. e. Polatane katon sumringah bareng krungu kabar kahanan bojone. 9. Ukara sing ngemu basa rinengga yaiku : a. Sedina natas udane ora uwis-uwis. b. Agemane Bapak diampil Pak Dhe c. Saben dina pagaweyane mung thutuk watu d. Pancen bocahe ya ayu, tur solah tingkahe nyenengake e. Dhasar gandhes, luwes, yen nganggo busana sarwa pantes.) 10. Ukara ing ngisor iki kang nggunakake basa rinengga yaiku.... a. He, lungguhmu aja jigang kaya ngono kuwi ora sopan, tur ora pantes disawang! b. Sapa sing rumangsa salah, wis samestine kudu gelem ngakoni salahe mau becike banjur njaluk pangapura. c. Nalika tekan papan kang dituju, bocah wadon mau gage-gage mudhun, terus mlebu omah cet biru mau. d. Pancen pantes yen dadi patuladhan, dhasar ayu rupane, sumunar cahyane, gandhes luwes solah bawane. e. Cahyane lampu sokle cumlorot madhangi dalan sing diliwati, lan uga sakiwa tengene, nganti katon watu gedhe-gedhe kang njegreg kaya patung 11. Gebyar-gebyar pating pancurat pating cumlorot kadya taranggana silih sasana, endah edi raras kawuryan, lah punika ta agemane sri penganten sarimbit. Kang garis ngisor ing ukara kasebut i nelakake yen agemane panganten digambarake kepriye ? a. Gumebyar kaya klambine garwane ratu b. Gumebyar kaya inten kang kena sunare srengenge c. Gumebyar kaya cahyane lintang alihan d. Gumebyar kaya cahyane rembulan kang lagi ndadari e. Gumebyar kaya kalapis emas putih 12. ―Swandagni, sira anakku mbarep sing tak gadhang-gadhang bisa ngreksa kawibawaning wong tuwa. Tampanana kerisku iki, mangkata menyang kutha raja Maespati. Golekana ibumu. Yen wis ketemu, keris iki kudu kokumbah nganggo getihe ibumu Dewi Renuka.‖ Kang nuduhake manawa pethikan iku kalebu teks sastra yaiku.... Sastri Basa / Kelas 10
II. a. Swandagni, sira anakku mbarep sing tak gadhang-gadhang. b. Dak gadhang-gadhang bisa ngreksa kawibawaning wong tuwa. c. Tampanana kerisku iki, mangkata menyang kutha raja Maespati. d. e. mangkata menyang kutha raja Maespati; golekana ibumu ngreksa kawibawaning wong tuwa; kokumbah nganggo getihe 13. Dewi Sedhah Merah kaya-kaya pupus atine kanggo mecaki dina-dina ing lembaraning uripe. Senajan wis ora kurang-kurang anggone adipati Siung Laut nggedhekake atine putrine, nanging sekaring kedhaton kadipaten Blambangan kuwi kaya-kaya saya kelem jroning panalangsa. Tetembungan kang ngemu surasa ora salugune ing pethikan teks kasebut yaiku.... a. Dewi Sedhah Merah kaya-kaya, pupus atine, kadipaten Blambangan b. pupus atine, lembaraning uripe, nggedhekake atine c. wis ora kurang-kurang, sekaring kedhaton, kelem jroning panalangsa d. pupus atine, adipati Siung Laut, kadipaten Blambangan, e. wis ora kurang-kurang, sekaring kedhaton, jroning panalangsa 14. Sangsangan rukmi ingkang kinarya tiba dhadha, pinatik-patik sesotya, satuhu karya lam-laming kang samya humiyat. Kebayaknya awarni langking sinulam benang kencana kembar padha irenge kaliyan busanane temanten kakung. Pethikan ing dhuwur mujudake panyandra tumrap.... a. Pepanggihane manten b. Kirap kasatriyan manten c. Busanane penganten d. Kirap kanarendran e. Pahargyan manten 15. Paragraf kang nggunakake tetembungan basa rinengga yaiku.... a. UKS-e kudu lengkap isine sokur ana dokter pengawase sing kalamangsa nunggoni ing UKS. Kader kesehatan uga kudu ana supaya ana calon-calon penerus tenaga medis. b. Ing area sekolah kudu akeh wit-witan kang cukup gedhe sokur yen uga ngasilake uwoh. Wit-witan ditandur ana ing plataran ngarep, antarane gedhung karo gedhung, mburi sekolah, pinggir lapangan. c. Mbiyen ora ana sing nglirik, nanging saiki dadi rebutan. Kepopulerane saya tambah merga pranyata tanduran kang ber-‗racun' iki manfaate akeh banget. Wiwit minangka bahan baku biodisel, tanduran pelindung, obat tradisional, pakan ternak, insektisida lan sumber pupuk. d. Sawise pikirane kagelar kagulung, Dewi Sedhah Merah wis manteb nedya nduwa kersame ramane yen nganti dheweke arep kadhaupake klawan patih Jathasura. Mula sekaring kedhaton ing kadipaten Blambangan kuwi tansah mbududaya golek cara supaya bisa uwal saka papan kono. e. Saiki sawise ndonya rumangsa kekurangan bahan rgan minyak , merga cadangan minyake saya entek, manungsa bali nggunakake lenga jarak minangka bahan baker disel. Yen dibandhingake karo BBM lenga jarak luwih nguntungake merga sumbere ora bakal entek ,angger gelem nandur. Pitakonan ing ngisor iki wangsulana kanthi patitis! 1. Sebutna 5 wae jinise teks kasusastran Jawa. 2. Tulisen tuladhane tembung entar 5 wae, banjur terangna tegese! Sastri Basa / Kelas 10 115
116 3. Tembung ing ngisor iki terangna tegese! a. Pindha sardula lapa b. puspita hanjrah salebeting taman 4. Ceceg-ceceg ing ngisor iki ganepana nganggo tembung panyandrane kareben mathuk karo ukarane! a. Dhasar sulistya ing warna, mangagem busana... b. Anggenira caos pangandikan... sedayanipun jumbuh kaliyan kersanipun ingkang den sulihi. 5. Golekana tembung panyandrane. a. Rambute b. Pangandikane c. Lembehane d. Pamidhangane :... :... :... :... Sastri Basa / Kelas 10
WULANGAN 6 PITUTUR LUHUR ING TEMBANG MACAPAT Kompetensi Dasar dan Indikator 3.6 Mengidentifikasi, memahami, dan menganalisis puisi tradisional atau modern sesuai dengan karakteristik. 3.6.1 Menjelaskan jenis tembang macapat 3.6.2 Menjelaskan ciri-ciri tembang macapat 3.6.3 Menjelaskan isi tembang macapat . 4.6 Membaca, mencipta, dan mempublikasikan puisi tradisional atau modern. 4.6.1 Mengarang tembang macapat . 4.6.2 Mempublikasikan tembang macapat hasil karya sendiri. 4.6.3 Melagukan tembang macapat karya sendiri di depan kelas. 4.6.4 Menceritakan isi tembang macapat karya sendiri Pasinaon ing bab iki, gegayutan karo tembang macapat. Kanthi nyinau teks tembang macapat kaangkah para siswa bisa ngandelake sipat jujur, andhap asor, disiplin lan tanggungjawab. Kaendahan tembang macapat minangka karya asli susastra Jawa kaajab bisa nuntun para siswa marang budi pekerti luhur kang migunani banget ing tata pasrawungan bebrayan lokal minangka bageyan saka bebrayan nasional lan global. A. Gb. 6.1 Hiromi Kano Sumber Gambar : Gb. 6.2 Elizabeth Karen Sumber Gambar : Sastri Basa / Kelas 10 117
Mbabar Wawasan Bab Tembang Macapat lan Pitutur Luhur Ing Wulangan 6 iki para siswa bakal sinau tembang macapat. Tembang macapat mujudake karya sastra Jawa kang unggul. Tumekaning saiki tembang macapat isih ngrembaka lestari. Akeh sing padha kasmaran marang tembang macapat. Tembang macapat kang wujude ringkes lan kaiket paugeran, pranyata nduweni daya pangaribawa kang gedhe marang kabudayan Jawa. Nggumunake banget yen wong manca padha kapiadreng nliti, ndhudhah kaendahan tembang macapat; wong Jawa (para siswa) ora gelem melu nguri-uri, ora cancut gumregut kanggo cawe-cawe nglestarekake, nyinau, lan nemokake mutyara pitutur luhur kang kinandhut ing endah lungite kasusastran Jawa, tembang macapat. Sadurunge dibacutake, wangsulana pitakon ing ngisor iki! 1) Kabudayan Jawa iku tansah njaga kasalarasan, memayu hayuning bawana. Kepriye panemumu? 2) Urip ing alam donya iki kudu becik lan tatakrama marang sapa bae? 3) Pitutur luhur Jawa iku yen karo agama mikuwati apa lelawanan? Tuduhna sawetara buktine! 4) Sapa lan apa sing wis ditindakake dening putri lelorone, kang ngagem busana Jawa ing dhuwur? 5) Ing jaman saiki ―akeh wong Jawa wis ilang Jawane‖ apa bener mangkono? Apa sebabe? 6) Apa para siswa isih sering matur nganggo tembung ―nuwun sewu‖, ―nyuwun pangapunten‖? Kapan? 7) Ana pitutur luhur mangkene; ―ngalah iku luhur wekasane‖, apa maksude? 8) Manut panemumu, ―wong Jawa‖ iku sing kepriye? Pasinaon tembang macapat iki kaperang dadi telung perangan, yaiku (1) mbabar wawasan lan tuladhane tembang macapat, (2) Garapan kelompok nyinau tembang macapat, lan (3) Garapan mandhiri nyinau tembang macapat. Lumantar telung perangan iku para siswa bisa ngerteni paugerane tembang macapat, nerangake kawruh basa kang ana ing tembang macapat, nemokake pitutur luhur ing tembang macapat, ngripta lan mbiwarakake tembang macapat, lan kang ora kena kari para siswa bisa nembang macapat. Kanthi pembelajaran saintifik lan penilaian autentik, para siswa bakal gegulang garapan kanggo nggayuh ancasing pasinaon tembang macapat. 118 Sastri Basa / Kelas 10
Pasinaon 1 Modhel teks pinilih : Nyinau Pitutur Sajrone Tembang Sajrone nyinau tembang macapat, kaajab para siswa ngandelake rasa syukure marang Gusti Kang Maha Suci. Kanthi ridhane Gusti, wong Jawa kaparingan sastra tembang macapat kang kebak pitutur luhur. Lelandhesan sipat jujur, tresna budaya, disiplin lan tanggung jawab para siswa diajab bisa nemokake pitutur luhur mau lan ngecakake piwulang becike ing pasrawungan. Para siswa uga diangkah bisa ngripta tembang macapat, nerangake kaendahan basa, nyritakake surasane tembang karyane uga nembangake kanthi titilaras lan trapsila kang becik. Tembang Dhandhanggula ing ngisor iki pethikan saka Serat Wulangreh, reriptane Sri Susuhunan Paku Buwana IV, pujangga kang uga raja ing Surakarta Hadiningrat (1788- 1820). Serat Wulangreh iku dumadi saka 13 pupuh tembang. Isine Serat Wulangreh iku pitutur luhur kang dadi paugeran laku utama tumekane saiki. Ayo disemak lan ditembangake bebarengan! Dhandhanggula Slendro 9 . 1 . 1 6 (1) //Pa-me- dhar-e/ wa-si- . 1 ta- ning/a- ti, . 1 . 1 5 6 2 6 . 1 6 Cu-man-tha- ka/ a- ni- ru/ pu- jang-ga, 5 6 6 Da-hat mu-dha/ ing ba- tin- e, . 1 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 5 5 6 . 1 5 Na-nging ke- dah/ gi-nung- gung, 5 6 6 6 6 6 16 . Da-tan wruh yen/ a- keh/ nge-sem- i, 1 2 2 2 a- mek-sa/ a- ngrum-pa-ka, 6 1 . 2 2 2 2 2 2 5 2 2 2 1 6 . 1 6 5 . . Ba-sa/ kang ka- lan-tur, 2 1 Tu-tur/ kang ka- tu-la-/ 2 2 2 2 2 tu- la, 2 Sastri Basa / Kelas 10 119
6 . Ti- na- la- ten/ ri- nu- ruh/ ka- la- wan ri-rih, 2 2 16 6 . . 6 . 6 . 6 . 6 . 1 2 2 5 . 6 . 1 6 . 2 1 6 1 . Mrih pa-dhang-ing/ sas- mi- ta// (2) Sasmitaning ngaurip puniki, mapan ewuh yen ora weruha, tan jumeneng ing uripe, akeh kang ngaku-aku, pangrasane sampun udani, tur durung wruh ing rasa, rasa kang satuhu, rasaning rasa punika, upayanen darapon sampurna ugi, ing kauripanira. (3) Nanging yen sira ngguguru kaki, amiliha manungsa kang nyata, ingkang becik martabate, sarta kang wruh ing kukum, kang ngibadah lan kang wirangi, sokur oleh wong tapa, ingkang wus amungkul, tan mikir pawewehing liyan, iku pantes sira guronana, sartane kawruhana. Tembang utawa sekar yaiku rumpakan basa kanthi paugeran tartamtu kang pangucape kudu nggunakake kagunan swara. Mulane ing tembang macapat ana perangan rasaning swara (titilaras) lan rasaning basa (sastra). Ing rasaning swara dikenal anane titilaras slendro lan titilaras pelog. Titilaras slendro iku ana telung pathet, yaiku slendro pathet nem, slendro pathet sanga, lan slendro pathet manyura. Ing titilaras pelog uga ana telung pathet, pelog pathet nem, pelog pathet lima, lan pelog pathet barang. Ing tembang iku rasaning swara winengku ing rasaning basa, tegese nalika nembang kudu ngutamakake basa utawa sastrane. Mula banjur ana pedhotan kendho lan pedhotan kenceng. Pedhotan kendho iku pedhotan kang manggon ing wekasaning tembung lan ora medhot wandaning tembung, dene pedhotan kenceng iku pedhotan kang ora manggon ing wekasaning tembung. Serat kang tinulis kanthi tembang macapat lumrahe dumadi saka pirang-pirang pupuh. Saben pupuh mau dumadi saka pirang-pirang pada. Ing saben pada bisa ditemokake guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu/swara. Arane saben pupuh mau bisa dideleng saka sasmitaning tembang lan paugerane tembang macapat. 120 Sastri Basa / Kelas 10
bagan 6.1 perangan tembang macapat Garapan 1 : Ngerteni Jinis lan Paugerane Tembang Macapat Tembang Macapat iku nduweni paugeran guru gatra, guru wilangan lan guru lagu. Bagan 6.2 Paugeran Tembang Tembang Dhandhanggula pada (1) ing dhuwur yen digoleki guru gatra, guru wilangan lan guru lagune kaya ing ngisor iki; Gatra Cakepan Guru Wilangan lan Guru Lagune 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Pamedhare wasitaning ati, Cumanthaka aniru pujangga, Dahat mudha ing batine, Nanging kedah ginunggung, Datan wruh yen akeh ngesemi, Ameksa angrumpaka, Basa kang kalantur, Tutur kang katula-tula, Tinalaten rinuruh kalawan ririh, Mrih padhanging sasmita 10i, 10a, 8e, 7u, 9i, 7a, 6u, 8a, 12i, 7a. Sastri Basa / Kelas 10 121
122 a. Golekana guru gatra, guru wilangan lan guru lagune tembang dhandhanggula ing pada (2) lan pada (3) ing dhuwur! b. Apa guru gatra, guru wilangan, lan guru lagune padha persis karo pada (1)? Yen ngono apa dudutan kang bisa dijupuk? Tembang Macapat iku jinise ana 11, gampange karingkes kanthi sebutan MasPuKi SiDurGamMi MeDhanPangkAs. 11 jinis tembang macapat mau ditata runtut kaya lelakune wong urip ing alam donya; yaiku : Maskumambang, Pucung, Kinanthi, Sinom, Durma, Gambuh, Mijil, Megatruh, Dhandhanggula, Pangkur, Asmaradana. Dene teges lan wewatakaning tembang iku kaya ing ngisor iki; a. Maskumambang; Maskumambang nggambarake jabang bayi kang isih kumambangan ana ing kandhutane Ibu. Tembang Maskumambang iku yasane Sunan Maja Agung. Watake nelangsa, prihatin, sedhih banget. Sasmitaning tembung kumambang, ketimpul, kambang, kencana, timbul. b. Mijil; Mijil = lair. Tembang Mijil iku nggambarake laire si jabang bayi. Tembang Mijil diripta dening Sunan Gunung Jati. Watake tembang gandrung, prihatin. Sasmitane wijil, mijil, wiyos, rarasati. c. Sinom; Sinom tegese anom, enom, timur; nggambarake kahanan sing isih enom nalika si bocah kudu ngangsu kawruh, golek elmu saakeh-akehe kanggo keslametane. Tembang Sinom karipta dening Sunan Gunung Jati. Watake tembang; wantah. Sasmitane tembang Sinom ing antarane: anom, taruna, srinata, ron kamal, pengrawit, logondhang. d. Kinanthi; Kinanthi tegese digandheng, dikanthi. Tembang macapat Kinanthi nggambarake si bocah kang digandheng, dituntun supaya bisa slamet uripe. Kinanthi iku yasane Sunan Adi Erucakra. Watake yaiku asih-asuh. Sasmitane asring nggunakake tembung kinanthi, kanthi, sinartan. e. Asmaradana; Tembang Asmaradana iku tegese rasa seneng, tresna kang diparingake Gusti marang manungsa. Urip ing alam donya mesthi nduweni rasa seneng, tresna. Rasa iki kudu dijaga supaya ora mbebayani tumrap jiwane manungsa. Tembang Asmaradana iku yasane Sunan Giri. Watake tembang Asmaradana iku luwes, manis. Sasmitane tembung kasmaran, asmara, brangti, kingkin, dana. f. Gambuh; Tembung Gambuh maksude jumbuh utawa sarujuk. Yaiku gegambarane wong ngancik alam kulawarga. Sawise padha jumbuh utawa cocog banjur dadi kulawarga. Lumantar kulawarga manungsa bisa memayu hayuning bawana, dalan kang becik lan bener. Watake rada sereng. Sasmitane Gambuh, anut, wimbuh, tambuh. g. Dhandhanggula; Sastri Basa / Kelas 10
Dhandhanggula nggambarake kahanan kang nyenengake, kebak memanis sebab kang digegadhang bisa kasembadan. Watake luwes, manis. Sasmitane tembung sarkara, manis, madu, hartati, dhandhang. h. Durma; Durma asal saka tembung ―darma utawa weweh‖. Maksude sawise uripe manungsa seneng, sarwa kecukupan banjur bisa darma, weweh utawa tetulung. Tembang Durma iki yasane Kanjeneg Sunan Bonang. Tembang macapat Durma ngelingake yen manungsa tansah mbutuhake bantuwane wong liya, ora bisa urip dhewe mula kudu rukun lan tansah nandur kabecikan. Watake seru, sereng banget. Sasmitane durma, mundur. i. Pangkur; Tembang Pangkur artine mundur utawa mungkur, maksude wis mungkurake kabeh hawa nepsune. Uripe manungsa ora selawase, mula kudu tansah eling lan waspada. Kudu sneng darma, ngedohi/ngungkuri angkara. Watake sereng. Sasmitane pungkur, kur, kepungkur. j. Megatruh; Tembang Megatruh -dhudhukwuluh- iku yen dipirid asal saka megat roh, artine wis wektune nyawa, yitma, atmane pisah lawan raga. Bali marang sangkan parane dumadi, sowan ing ngarsane Gusti. Mula kudu tansah angati-ati, prasasat wong utang bakale nyaur, sapa kang tumindak becik oleh kebagusan, sapa kang dhemen tumindak ala/cidra bakal ginanjar neraka. Tembang Megatruh iku karipta dening Sunan Giri Prapen. Watake prihatin, getun, keduwung. Sasmitane andhudhuk, truh, pegat, megat. k. Pucung; Wis tekan ing akhire lelakon, raga kang wis koncatan nyawa mau diarani layon, mayit utawa jisim. Si layon banjur binungkus mori sarwa putih arane dipocong, yaiku werdine tembang Pocung. Tembang Pucung karipta dening Sunan Gunungjati. Watake sasenenge. Sasmitane pucung, cung, kaluwak Goleka tuladha 11 tembang macapat kanthi luru kawruh saka buku, majalah, internet; sabanjure isenana tabel ing ngisor iki! Arane tembang Guru gatrane Guru wilangan lan guru lagune Maskumambang 4 12i, 6a, 8i, 8a Mijil Sinom Kinanthi Asmaradana Gambuh Sastri Basa / Kelas 10 123
Arane tembang Guru gatrane Guru wilangan lan guru lagune Dhandhanggula 10 10i, 10a, 8e, 7u, 9i, 7a, 6u, 8a, 12i, 7a Durma Pangkur Megatruh Pucung Garapan 2 : Ndhudhah Kawruh Basa ing Tembang Macapat Kaendahan basa ing tembang macapat iku werna-werna. Gumantung marang pujangga utawa panganggite. Kabeh mau kanggo nglairake gagasane. Gatekna bagan ing ngisor iki ! Bagan 6.3 kawruh basa ing tembang Wenehana tandha pedhotan kendhone! Tembang Gambuh Laras Slendro Manyura 2 3 (1) Se- kar 5 5 3 gam- buh ping ca- tur, 5 6 5 6 124 Sastri Basa / Kelas 10
3 kang ci- na- tur po- lah kang ka- lan- tur, 2 5 3 2 2 5 5 3 5 3 6 2 2 1 2 2 6 . tu- tur ka- tu- la- tu- la ka- ta- li, 2 lu- war- sa ka- tu- tuh, 5 tuh pan da- di- a- won. 1 3 1 2 6 . Tan- pa 1 Ka- da- 3 Ka- pa- 2 1 3 3 2 2 5 6 3 5 3 5 2 5 . Tembang Gambuh Gancarane (2) Aja nganti kabanjur, sabarang polah kang nora jujur, yen kabanjur sayekti kojur tan becik, becik ngupayaa iku, pitutur ingkang sayektos. Aja nganti padha kebanjur ing sabarang tumindak sing ora jujur. Yen nganti kebanjur, dadine cilaka tur ora becik. becike tansah goleka pitutur kang temen. (3) Pitutur bener iku, sayektine apantes tiniru, nadyan metu saking wong sudra papeki, lamun becik nggone muruk, iku pantes sira anggo. Pitutur kang temen iku pitutur kang bener. Temenan iku pantes ditiru. Senajan pitutur mau saka wong sengsara kang uripe papa. Watone becik olehe muruk, pituture kena kokanggo. Bausastra Tembung Kawi = tembung kang asale saka basa Jawa Kuna; Kawi =Jawa Kuna Tembung Saroja = tembung loro ukang padha utawa meh padha tegese dianggo bebarengan Tembung garba = tembung loro kang kagandheng kanthi nyuda cacah wandane Baliswara = ukara kang diwalik papan panggonane kanggo nuhoni guru lagu Purwakanthi = nggandheng sing ngarep; swara, sastra, basa kang nggandheng runtut karo wanda, tembung, gatra sadurunge Sandhi asma = asma, nama pengarang kang sinandhi ing karya. Sengkalan = ukara kang nduweni teges angka taun Pedhotan kendho = pamedhoting wanda ing tembang manut tembunge Pedhotan kenceng = pamedhoting wanda tanpa nggatekake tegese tembung Tembang Gambuh ing dhuwur nggunakake tembung kawi : catur, pan, nora, sayekti, tan, sudra. Sastri Basa / Kelas 10 125
Tembung Kawi digunakake ora mung kanggo nambah kaendahan bae, nanging uga kanggo nyukupi guru lagu, guru wilangan, lan purwakanthi. Buktine ing tembang Gambuh pada (1). Tembung ―catur‖ tegese papat. Yen gatra kapisan unine sekar Gambuh ping papat (7a) dadi ora mathuk karo paugeran guru lagu tembang Gambuh, yaiku 7u. Mengkono uga ing pada (2) gatra katelu yen kebanjur sayekti kojur tan becik. (12i) Digunakake tembung ‗tan‖ tegese ora. Umpama diganti tembung ―ora‖ utawa ―nora‖ guru wilangane dadi luwih sawanda: yen kebanjur sayekti kojur nora becik (13i) Tembung saroja ing tembang Gambuh manggon ing pada (3) ―sudra papeki‖. Tembung ―sudra papeki‖ uga tuladhane tembung garba. ―sudra‖ tegese ora duwe, padha karo ―papa‖. Tembung loro padha tegese dianggo bebarengan ―sudra papa‖ diarani tembung saroja. Tembung ―papeki‖ asale saka tembung ―papa‖ + ―iki‖ = papeki. Digunakake tembung garba ―papeki‖ kanggo ngugemi guru wilangan lan guru lagu 12i. Kliru yen unine mangkene : nadyan metu saking wong sudra papa iki (13i). Purwakanthi ing tembang Gambuh pada (1) manggon ing tembung : ―catur‖, ―cinatur‖, ―kalantur‖ , ―tutur‖. Tembung-tembung mau kalebu purwakanthi swara ur/tur. Purwakanthi sastra ing pada (1) nggunakake aksara sigeg ―t‖ lan ―l‖. tanpa tutur, katula-tula katali, kadaluwarsa katutuh, kapatuh . Tembung-tembung ing tembang Gambuh pada (1) iku nggunakake aksara ―l‖ lan ―t‖. Luwih cetha ing tembung katula-tula katali tegese urip sengsara kadawa-dawa kaya tali. Swara lan surasane mbangetake. a. Ing pada (2) lan (3) kepriye purwakanthine? Golekana lan terangna! b. Apa tembang Gambuh ing dhuwur ana baliswara, sandhi asma, lan sengkalane? c. Pitutur apa kang ana ing pada (2)? d. Pitutur bener kang metu saka wong asor apa kena dianggo ing bebrayan? Terangna wangsulanmu! Ora kabeh kaendahan mau ditemokake ing sapada tembang macapat. Nanging kaendahan mau mesthi ana ing tembang macapat. Semaken tembang Megatruh ing ngisor iki! Megatruh Laras Pelog Barang 7 Ha-wya pe-gat 5 6 7 7 5 ngu-di- a rong- 6 7 3 7 ing budya yu (12u) 5 6 7 7 Marga- ne su- 7 7 7 6 5 6 ka ba- su- ki 6 (8i) 2 dimen lu- war kang ki- na- yun 3 5 5 5 6 6 6 (8u) 126 Sastri Basa / Kelas 10
3 2 2 2 2 2 3 2 7 . Ka- lis- ing pang- ga-we si- sip 6 3 Ing-kang ta-be- 5 6 6 5 3 2 7 ri pri- ha- tos 5 Saka tuladha tembang ing dhuwur isenana tabel ing ngisor iki! a. b. c. d. Arane tembang Guru gatrane Guru wilangan lan guru lagune Kaendahan-Kawruh Basa i. Tembung Kawi ii. Tembung Saroja iii. Tembung Garba iv. Bali swara v. Purwakanthi swara vi. Purakanthi sastra vii. Purwakanthi basa viii. Sandhiasma ix. Sengkalan Megatruh Tembang ing ngisor iki golekana sengkalane, lan terangna tegese taun pira? Gambuh Nadyan bisa mbarenjul, Tanpa tawing enggal jugrugipun, Kalakone karsaning Hyang wus pinasti, Yen ngidak sangkalanipun, Sirna tata esthining wong. Pasinaon 2 : Makarya Bebarengan : Ngripta Tembang Macapat Ing pasinaon 2 para siswa kaajak nggawe lan ngerteni isi, pitutur luhur kang ana ing tembang macapat bebarengan karo kelompok. Kabeh tingkatan gegladhen mau kanggo nggayuh ancasing pasinaon. Kanthi jujur, disiplin, lan tanggungjawab pasinaon bakal mupangati tumrap para siswa. Rasa tresna marang agunge kabudayan Jawa bakal sansaya ngrembuyung mekar ngrembaka. Sastri Basa / Kelas 10 127 (8i) (8o)
Garapan 1 : Mranata Gatrane Tembang Tembang iku nduweni paugeran baku. Paugeran mau urut runtut manut guru gatra, guru wilangan lan guru lagune. Kang uga perlu diruntutake yaiku surasa utawa artine. Bebarengan karo kancamu, gatra-gatra ing ngisor iki urutna manut paugerane tembang lan runtut surasa/artine. a. Pangkur (8a, 11i, 8u, 7a, 12u, 8a, 8i) Teks saben gatra Tembang Pangkur Deduga lawan prayoga, Tangi lungguh angadeg tuwin lumaku, Duga-duga nora kari, Tan kena tininggalan, Myang watara reringa aywa lali, Iku parabot satuhu, Ngucap meneng miwah nendra. b. Asmaradana (... .) Teks saben gatra Tembang Asmaradana lan aja para wadulan. aja idak aja nyepak, aja jail para padu, lengus lanas langar lancang, lan aja siya-siya, Lawan aja angkuh bengis, calak ladak sumalonong. c. Sinom (... .) Teks saben gatra Tembang Sinom Nulada laku utama, pinesu tapa brata, amamangun karyenak tyasing sesama. tanapi ing siyang ratri, Panembahan Senopati, tumrape wong Tanah Jawi, kepati amarsudi, Wong Agung ing Ngeksiganda, sudane hawa lan nepsu. Bausastra 128 Deduga = duga-duga, pangira-ira, pangati-ati, weweka, reringa Myang = Para wadulan = gampang/seneng wadul Lengus = lanas, angkuh, ladak Kepati = banget Ngeksiganda = ngeksi + ganda = ndeleng/mripat-arum= mataram Sastri Basa / Kelas 10
Garapan 2 : Njangkepi Guru Wilangan Sawise bisa ngurutake gatra tembang macapat manut tata paugeran lan endah surasane tembang, sabanjure para siswa diutus njangkepi cakepan tembang. Bebarengan karo kancamu, rembugen tembung-tembung apa kang bisa njangkepi gatraning tembang ing ngisor iki. Cakepan ing ngisor iki jangkepana supaya dadi tembang sing becik! No Tembang lan Cakepane a. Asmaradana (8i, 8a, 8o/e, 8a, 7a, 8u, 8a) Aja ... . kaki, ... . nganglang jagad, nyangking bokor ... ., isine ... , ... pangan yaiku ... , wong ... . . b. Dhandhanggula (... .) Memanise... .. urip ... , Bisa gawe ... , Tumungkul ... ., Aja ... .., sabar nrima ... .... , sumeh ... .... ., ... dintenipun, Ora gampang ... , Ati tentrem ... ., ... estokna. Kinanthi (... .) c. S esantine ... . Ngelmu, I... . purun ... ., Niyat ... . ... . utama, Upayanen... . ... ., Nora ... . ... . Sasar, Gumbireng tyas... . ... . . Sastri Basa / Kelas 10 129
Garapan 3 : Nggancarake Tembang Macapat Lungguha karo kelompokmu (saben kelompok 4 siswa). Sabanjure kanthi makarya bebarengan ing kelompokmu, gancarna cakepan tembang Dhandhanggula pethikan saka Serat Wulang Sunu, ISKS Pakubuwana IV, ing ngisor iki kanthi basa krama kaya tuladhane! Tembang macapat Basa Gancarane a. Mapan sira mangke anglampahi, ing pitutur kang muni ing layang, pesthi becik setemahe, bekti mring rama ibu, duk purwa sira udani, karya becik lan ala, saking rama ibu, duk sira tasih jajabang, ibu ira kalangkung lara prihatin, rumeksa maring sira. Menawi mangke Panjenengan saged nglampahi. Ing pitutur ingkang wonten ing Serat Wulang Sunu menika, tamtu bakal sae menawi Panjenengan bekti dhateng Rama lan Ibu. Nalika wiwitan Panjenengan tedahaken samukawis ingkang sae lan awon. Saking Rama lan Ibu duk nalika tansih bayi, Ibu ingkang sanget rekaosipun lan gerah prihatos. Sedaya wau kangge njagi putranipun. b. Nora eca dahar lawan guling, ibu nira rumeksa ing sira, dhahar sekul uyah bae, tan ketang wejah luntur, nyakot bathok dipunlampahi, saben ri mring bengawan, pilis singgul kalampahan, ibu nira rumeksa duk sira alit, mulane den rumangsa. c. Duk sira ngumur sangang waresi, pasti sira yen bisa rumangkang, ibumu momong karsane, tan ketang gombal tepung, rumeksane duk sira alit, yen sira kirang pangan, nora ketang nubruk, mengko sira wus diwasa, nora ana pamalesira ngabekti, tuhu sira niaya. d. Lamun sira mangke anglampahi, nganiaya ing wong tuwanira, ingukum dening Hyang Manon, tembe yen lamun lampus, datan wurung pulang lan geni, yen wong durakeng rena, 130 Sastri Basa / Kelas 10
Tembang macapat Basa Gancarane sanget siksanipun, mulane wewekas ingwang, aja wani dhateng ibu rama kaki, prentahe lakonana. e. Parandene mangke sira iki, yen den wulang dhateng ibu rama, sok balawanan ucape, sumahir bali mungkur, iya iku cegahen kaki, tan becik temahira, donya keratipun, tan wurung kasurang-kasurang, tembe mati sinatru dening Hyang widhi, siniksa ing Malekat. Garapan 4 : Ngonceki Pitutur Luhur Sajrone Tembang Tembang-tembang kang dirembug ing pasinaon iki kapilih kang ngemu pitutur luhure. Tembang-tembang mau kapethik saka Serat Wedhatama, Serat Wulangreh, Serat Sabdajati, lan serat liyane. Serat yasane para pujangga mau ngandhut mutyara pitutur luhur kang gedhe banget guna paedahe tumrap tata panguripan saben dinane. Kepriye carane supaya bisa nemokake pitutur luhur ing tembang macapat? Salah siji cara kanggo nemokake pitutur luhur ing tembang macapat yaiku kanthi ―sapa‖, mangsuli ukara pitakon kang nggunakake ―geneya/ya'apa‖, lan ―kepriye/ya'apa‖. tembung pitakon ―apa‖, 1) Tembang-tembang ing ngisor iki gatekna! 2) Bebarengan karo kancamu sabangku gawea ukara pitakon kanthi tembung ―apa‖, ―sapa‖, ―geneya/ya'apa‖, lan ―kepriye/ya'apa‖, paling sithik 3 pitakon. 3) Sabanjure pitakon mau ijolna karo bangku/kelompok sandhingmu. 4) Wangsulana pitakon-pitakon ijolan sing koktampa mau! 5) Tulisen maneh wangsulanmu, dadi dudutan pitutur luhur kang ana ing tembang! Sastri Basa / Kelas 10 131
Pethikan serat Wulang Sunu lan Wulangreh iki golekana pitutur luhure! Tembang Pitakon lan Wangsulan a. Dhandhanggula Nora eca dahar lawan guling, ibu nira rumeksa ing sira, dhahar sekul uyah bae, tan ketang wejah luntur, nyakot bathok dipunlampahi, saben ri mring bengawan, pilis singgul kalampahan, ibu nira rumeksa duk sira alit, mulane den rumangsa. sapa sing ora eca dhahar lan sare? +Ibu nira. -sapa sing direksa Ibu? +(kula) putrane -Menapa ingkang dipunlampahi Ibu? +Wejah luntur, nyakot bathok, pilis singgul kalampahan dening Ibu. -Kepriye kudune anak iku? +Mulane kudu rumangsa *Pitutur luhure : Ibu sengsara ngreksa putrane. Prasasat wejah luntur, nyakot bathok, pilis singgul kalampahan. Anak kudu bisa rumangsa marang wong tuwa (Ibu) b. Dhandhanggula Dhaharira mangke pait getir, ibu nira rumeksa ing sira, nora ketang turu samben, tan ketang komah uyuh, gupak tinja dipun lampahi, lamun sira wawratana, tinatur pinangku, cinawikan ibu nira, dipun dusi esuk sore nganti resik, lamun luwe dinulang. sapa sing ... ..? + ... -Kepriye anggone ... Ibu? + -Lamun putrane ... . kadospundi Ibu? + - + *pitutur luhure: ... c. Durma Bener luput ala becik lawan begja, cilaka mapan saking, ing badan priyangga, dudu saking wong liya, pramila denngati-ati, sakeh durgama, singgahana den eling. ... .. +... .. -... .. +... .. -... .. +... .. *Pitutur Luhure : ... 132 Sastri Basa / Kelas 10
Pasinaon 3 Pakaryan Mandhiri : Gladhen mandhiri mujudake sarana kanggo mbuktekake asil pasinaonmu bebarengan kelompok. Pasinaon 3 Gladhen Mandhiri bakal njelasake watak jujur, disiplin lan tanggungjawabmu marang dhiri pribadimu, marang pasinaon, lan marang sakiwa tengenmu. Para siswa wis mangerteni jinis, tata paugeran, kawruh basa, titilaras lan pitutur luhur sajrone tembang. Para siswa kudu bisa ngripta tembang macapat kanthi mandhiri. Garapan 1 : Ngripta Tembang Adhedhasar Teks Gancaran Basa kang digunakake ing tembang, geguritan, parikan iku nduweni titikan ringkes, padhet, kebak isi. Tembang macapat tansah kaiket ing paugeran guru gatra, guru wilangan, guru lagu. Mula kudu milih tembung sing bisa nuhoni guru wilangan lan guru lagu, uga bisa nglairake gagasan pitutur luhur kang pengin dinyatakake dening pangriptane. Basa tembang bisa diowahi dadi basa gancaran. Mengkono uga suwalike, basa gancaran bisa diowahi dadi tembang macapat. 1) Kaya tuladhane, gawea tembang macapat adhedhasar gancaran ing ngisor iki! 2) Rancangen sandhi asma ing jroning tembang macapatmu! No Gancaran Tembang Macapat a. Bener Eyang ngendikane Ranggawarsita. Ing jaman edan uwong wis padha ora nganggo aturan. Tatakrama, budi pekerti embuh diseleh ing ngendi, apa lali banjur keli ing kali apa malah dibuwang ngono bae? Anehe watak ala malah dikatonake, tanpa ditutup-tutupi. Para siswa kabeh ayo padha eling, bali marang dhawuh pituture leluhur. Becik Ketitik Ala Ketara. Pangkur (8a, 11i, 8u, 7a, 12u, 8a, 8i) LEres Njeng Ranggawarsita, Jaman edan pakarti kentir kaLI, Apa malah buwang sebrung, Judheg iSIne ilang, WAtak ala dur angkara tanpa tutup, emut bali PAra siswa, tutur ala LAwan becik. b. Isine tembang macapat iki bisaa manis kaya sarkara tur migunani. Kanggone para mudha kang dadi agul-agule bangsa, bentenge praja tembang iki muga bisa migunani. Ing jaman kang Dhandhanggula Sastri Basa / Kelas 10 133
No Gancaran Tembang Macapat sarwa maju. Globalisasi ora ana sing bisa diwatesi. Mula sangune batin kudu cukup. Umpamakna karung goni abot antep kebak isi tur unggul ing pribadi. Aja mung ela-elu tanpa ngerti sing satemene. Aja mung aji mumpung, urip sepisan aja kaya kebo longa-longo. Mrana-mrene ora nduweni tujuwan pribadi. c. Tambuh-tambuh piwelingku marang para siswa sedaya. Sing tansah makantar tekade ngupadi elmu. Temenan kudu lair batin. Sangune ora liya cukup bekti marang wong tuwa, mbangun turut marang Bapak Ibu Guru. Asih tresna marang sapepadha. Sing ora oleh kari tansah muji syukur lan ndedonga ing ngarsane Gusti Kang maha kuwaos. Gambuh (7u, 10u, 12i, 8u, 8o) Garapan 2 : Muwuhi Kaendahane Tembang Kanggo muwuhi kaendahan lan nuhoni paugeran, ing tembang macapat digunakake kawruh basa kaya dene tembung kawi, tembung garba, tembung saroja, bali swara, lan purwakanthi. a. Tembung-tembung ing ngisor iki golekana dasanama ing basa kawine! tembang -yen -kebo -bapak praja -batin -sedaya -ibu ora -aja -temenan -golek b. Tembung-tembung ing ngisor iki dadekna tembung saroja! dhawuh -kaya -kebak -pribadi -guru keli -mudha -temen -tujuwan -syukur watak -negara -urip -sangu -temen c. Tembung-tembung ing ngisor iki dadekna tembung garba! tan + liyan tumeka + ing ngupadi + elmu 134 Sastri Basa / Kelas 10
sedaya + arum tresna + asih umpamane + iki d. Goleka 2 (loro) tuladha sengkalan lan terangna tegese! e. Tembang reriptamu ing dhuwur mau wuwuhana kaendahane. Carane yaiku kanthi nggunakake tembung garba, tembung saroja, tembung kawi, purwakanthi, lan sandhi asma ing dhuwur! Garapan 3 : Nembang Macapat a. Kabeh asil karya ing geGarapan kompok lan mandhiri iku kumpulna, dadekna portofolio tembang macapat. b. Bebarengan karo ketua kelompokmu, unggahen asil karya tembang lan gancarane ing internet, bisa lumantar web sekolah utawa uga blog-mu! c. Sabanjure pilihen salah siji tembang karyamu. Tembangna manut titilarase, banjur critakna apa isine! Sastri Basa / Kelas 10 135
136 Gladhen Wulangan 6 A. Pilihen wangsulan sing paling bener! 1. Rumpakane basa kanthi paugeran tartamtu kang pangucape nggunakake kagunan swara diarani .... a. geguritan b. parikan c. tembang d. gancaran 2. //Hawya pegat ngudia ronging budyayu/margane suka basuki/dimen luwar kang kinayun/kalis ing panggawe sisip/ingkang taberi prihatos// Pethikan tembang ing dhuwur ngemu pitutur luhur kaya ing ngisor iki.... a. Yen bisa kasembadan kekarepane, mesthi slamet saka tumindak ala. b. Ora kena lumuh ing gawe, kudu sregep tumandang gawe lan bebantu. c. Sing tlaten lan dalane wong nesu iku saka slamet prihatin. d. Aja mandheg anggonmu ngudi dalan keslametan, kautaman. e. Ayo golek dalan slamet kanthi cara urip jujur lan prasaja. 3. Pethikan tembang ing dhuwur (no.2) arane tembang .... a. Macapat b. Megatruh c. Gambuh d. Sinom e. Dhandhanggula 4. //sekar Gambuh ping catur/kang cinatur polah kang kalantur/tanpa tutur katula-tula katali/kadaluwarsa kapatuh/katutuh pan dadi awon// Pranyatan kang bener mungguh Tembang Gambuh ing dhuwur yaiku.... a. ing sapada dumadi saka 6 gatra lan 58 wanda b. nggunakake tembung-tembung kawi ping, dadi, awon, polah. c. ana sengkalan kang unine kadaluwarsa kapatuh d. nggunakake purwakanthi sastra k, l, t, r e. guru wilangan lan guru lagune : 8u, 12u, 12i, 8u, 8o 5. //... kalakone karsaning hyang wus pinasthi/yen ngidak sangkalanipun/sirna ilang estining wong// Sengkalan ing pethikan tembang ing dhuwur tegese taun.... a. 1900 b. 2000 c. 1970 d. 1790 e. 1700 Sastri Basa / Kelas 10
6. //jinejer neng wedhatama/mrih tan kemba kembenganing pambudi/mangka nadyan tuwa pikun/yen tan mikani rasa/yekti sepi asepa lir sepah samun/samangsane pakumpulan/gonyak-ganyuk nglelingsemi // Pethikan ing dhuwur jenenge tembang .... a. Pangkur b. Asmaradana c. Sinom d. Gambuh e. Dhandhanggula 7. Saka pethikan tembang ing dhuwur (no.6) gegambarane uwong kang ora nduweni rasa pangrasa iku bakal .... a. cepet tuwa lan kadunungan watak pikun b. sepi lan sepa kaya sepah kosong tur ngisin-isini c. dijereng-jereng ing wedhatama, diisin-isin d. ora mandheg saka ngudi kautaman e. ngisin-isini sebab ora bakal wani ing kumpulan 8. Serat Wulangreh iku yasane pujangga agung .... a. KGPH Mangkunegara IV b. Sri Susuhunan Pakubuwana IV c. Yasadipura I d. Yasadipura II e. R.Ng. Ranggawarsita 9. Serat Wedhatama iku yasan pujangga agung .... a. KGPH Mangkunegara IV b. Sri Susuhunan Pakubuwana IV c. Yasadipura I d. Yasadipura II e. R.Ng. Ranggawarsita 10. Tata Paugeran 8u, 8i, 8a, 8i, 8a, 8i arane tembang.... a. Mijil b. Kinanthi c. Sinom d. Megatruh e. Asmaradana 11. Ing ngisor iki tuladhane tembung saroja, yaiku .... a. papa sudra b. suryaputra ingadegken c. d. jalwestri e. sepa sepi lir sepah samun Sastri Basa / Kelas 10 137
138 12. //dhaharira mangke pait getir/ibu nira rumeksa ing sira/nora ketang turu samben/nora ketang turu samben/tan ketang komah uyuh/gupak tinja dpun lampahi/lamun sira wawratana/tinatur pinangku/cinawikan ibu nira/dipun dusi esuk sore nganti resik/lamun luwe dinulang// Pranyatan kang bener saka tembang Dhandhanggula ing dhuwur yaiku ... . a. Bapak tansah sabar rina wengi ngancani Ibu ngopeni putrane. b. Yen bayi nangis enggal diganteni popoke lan didulang dening Ibu. c. Bayi iku yen maem karo tinatur lan pinangku supaya cepet gedhe. d. Bapak nganti komah uyuh lan gupak tinja supaya si bayi ora nangis. Ibu dhahare tarak, sare ora jenak, kabeh mau kanggo putrane. e. Kanggo nomer 13-15, jangkepana tembang Dhandhanggula ing ngisor iki manut paugeran lan tata runtut surasane! Memanise ing urip ... (13), Bisa gawe tentreme bebrayan, Tumungkul lair batine, Aja ladak gumunggung, sabar nrima ... ati (14), sumeh manis esemnya, saben dintenipun, Ora gampang ... ...(15), Ati tentrem rinasa rina lan wengi , Becik padha estokna. 13. a. ayem b. ayem tentreme c. tentreme d. kesengseme e. memanise 14. a. tulusing b. tumus sajrone c. tumekan ing d. kudu tulusing e. aneng 15. a. duwe lara gela b. lara ati c. mutungan d. murang-muring e. gawe cuwa B. Wangsulana kang patitis! Dhandhanggula Parandene mangke sira iki, Sastri Basa / Kelas 10
yen den wulang dhateng ibu rama, sok balawanan ucape, sumahir bali mungkur, iya iku cegahen kaki, tan becik temahira, donya keratipun, tan wurung kasurang-kasurang, tembe mati sinatru dening Hyang widhi, siniksa ing Malekat. 1. Kepriye mungguh guru gatra, guru wilangan lan guru lagune tembang ing dhuwur? Terangna! 2. Kanggo ngerteni isine tembang Dhandhanggula ing dhuwur, gawenen gancarane! 3. Tembang Asmaradana ini ngisor iki terangna apa pitutur luhure! Aja turu sore kaki, Ana dewa nganglang jagad, Nyangking bokor kencanane, Isine donga tetulak, Sandhang kalawan pangan, Yaiku bageyanipun, Wong melek sabar narima. Kanggo nomer 4 lan 5 gatekna pethikan serat Wulang Sunu ing ngisor iki! Nora eca dahar lawan guling, ibu nira rumeksa ing sira, dhahar sekul uyah bae, tan ketang wejah luntur, nyakot bathok dipunlampahi, saben ri mring bengawan, pilis singgul kalampahan, ibu nira rumeksa duk sira alit, mulane den rumangsa. 4. Terangna apa sing dikarepake karo : dhahar sekul uyah bae, tan ketang wejah luntur, nyakot bathok dipun lampahi- ? Terangna panemumu! 5. Piwulang apa sing bisa kajupuk saka tembang Dhandhanggula ing dhuwur? Sastri Basa / Kelas 10 139
WULANGAN 7 NGUDI PIWULANG LUHUR Kompetensi dasar dan indikator: 3.5 Mengidentifikasi, memahami, dan menganalisis teks berAksara Jawa sesuai kaidah 3.5.1 Menjelaskan tatacara penulisan Aksara Murda 3.5.2 Menjelaskan tatacara penulisan Aksara Swara 3.5.3 Menjelaskan tatacara penulisan Aksara Rekan Kompetensi Dasar : 4.5 Menyusun paragraf menggunakan Aksara Jawa sesuai kaidah 4.5.1 4.5.2 4.5.3 4.5.4 Menulis kalimat yang mengandung Aksara Murda Menulis kalimat yang mengandung Aksara Swara Menulis kalimat yang mengandung Aksara Rekan Menulis paragraf yang padu. Sajrone pasinaon kapitu iki para siswa bakal nyinaoni bab panulise ukara lan paragraf mawa Akasara Jawa sing ngandhut Murda, swara lan rekan kanthi tema Ngupadi Piwulang Luhur. Piwulang Luhur bisa diwedharake wujud wacan werna-werna, upamane teks layang, tembang, guritan, dongeng, lan sapiturute. Mbabar Wawasan Bab Piwulang Luhur Sajrone Teks Aksara Jawa Kita wis nyinaoni sakehing pranatan lan sakehe perangan panyengkuyung bab kanggo pangrakiting Aksara rasa medhar pangrasa. Mula bisa diandharake yen bakal gampang anggon kita nulis apa wae kang awujud wacan. Kajaba nuduhake anane tata tulis uga sinartan andharan bab jagading kawruh sing gegayutan kalawan ngrembakaning kabudayan. Ing jagading pasrawungan, mesthi ana bab-bab kang kita rasakake lan perlu kita andharake marang sapepadha. Ngandharake sawenehing gagasan lan rasa pangrasa bisa wae awujud basa lesan apa dene basa tulis. Kepriye carane ngesokake gagasan lan rasa pangrasa awujud wacan mawa Jawa pamikir, kuwi, sakabehe saka 140 Sastri Basa / Kelas 10
Aksara Jawa? Bakal kita temokake ing andharan sabanjure. Ing bab iki kajaba ana andharan bab tatarakite nulis Aksara Jawa sing magepokan kalawan panulise aksara Murda, aksara swara lan aksara rekan, uga ana garapan kang bisa digarap kanthi kelompok apa dene garapan kang kudu digarap mandhiri. Sadurunge nyinaoni kanthi omber, semaken pepethan ing dhuwur! 1) Apa para siswa tau nulis cathetan pribadi nganggo Aksara Jawa? 2) Yen durung tau apa ana rasa pengin bisa nulis cathetan pribadi nganggo Aksara Jawa? 3) Yen durung bisa apa kang pengin koktindakake, supaya bisa nulis cathetan pribadi nganggo Aksara Jawa? 4) Apa para siswa bisa methik isine pepethan nganggo tulisan Aksara Jawa ing dhuwur? Pasinaon 1 Modhel Pinilih : Nyinau Pangrakite Aksara Jawa Kaya dene ing pamulangan bab tata panulise Aksara Jawa ing ngarep, sajerone bab iki uga bakal disuguhake teks minangka sarana kanggo nyinaoni tata panulise Aksara Jawa. Amarga panulise Aksara Jawa pancen kaiket ing pranatan utawa wewaton. Ing bab iki pranatan kasebut magepokan karo kepriye tata carane nulis ukara mawa aksara Murda, aksara swara, lan aksara rekan. Mesthi wae nulis ukara, ora ninggalake aksara legena, sandhangan apa dene pasangan sarta pratandha liyane. Garapan 1 : Ngonceki Surasane Piwulang Kanggo ndhudhah piwulang luhur kang tinemu ing wacan, coba wangsulana pitakon- pitakon iki! 1) Apa kang koweruhi bab piwulang luhur? 2) Apa tuladhane piwulang luhur kang koweruhi? 3) Mungguh panemumu apa mupangate piwulang luhur? 4) gatra kasebut kapethik saka pepethan cathetanku dina iki, ing dhuwur. Cathetan Wigati: Pitutur Luhur kang bisa kapethik saka wacan, bisa kanthi melok bisa kanthi sinirat. Tuladhane pitutur luhur kang bisa kapethik saka wacan ndhuwur ing dhuwur yaiku: 1.Ngemban jejibahan kanthi sampurna. 2.Bisa mujudake aspirasine rakyat. 3.Sepi ing pamrih rame ing gawe. Sastri Basa / Kelas 10 141
Tuladha liyane kang ora ana ing wacan yaiku: 1. Ing ngarsa sung tuladha. 2. Ing madya mangung karsa. 3. Tutwuri handayani. 4. Mulat sarira angras wani. 5. Mikul dhuwur mendhem jero. 6. Rawe-rawe rantas malang-malang putung. 7. Ati suci palenggahane Illahi. 8. Nyawijining ati lan pakarti. 9. Wania ing gampang wedi pakewuh sabarang ora kalakon. Suradira jayaningrat lebur dening pangastuti 1. Ing ngarsa sung tuladha. 2. Ing madya mangung karsa. 3. Tutwuri handayani. 4. Mulat sarira angras wani. 5. Mikul dhuwur mendhem jero. 6. Rawe-rawe rantas malang-malang putung. 7. Ati suci palenggahane Illahi. 8. Nyawijining ati lan pakarti. 9. Wania ing gampang wedi pakewuh sabarang ora kalakon. Suradira jayaningrat lebur dening pangastuti Garapan 2 : Njingglengi Teks Mawa Aksara Jawa Teks Aksara Jawa ing ngisor iki setitekna! 142 Sastri Basa / Kelas 10
Sastri Basa / Kelas 10 143
Sarampunge njingglengi wacan ing dhuwur, banjur wangsulana pitakon ing ngisor iki ! 1) Apa para siswa wis tau maca crita wayang kang ditulis mawa Akasara Jawa? 2) Apa para siswa wis tau nulis crita gancaran nganggo Aksara Jawa? 3) Wacan ing dhuwur nyaritakake apa? 4) Wacan ing dhuwur nyaritakake sapa wae? 5) Manut panemumu perangane crita endi sing isih cocog karo kahanan jaman saiki lan endi kang wis ora cocog? 6) Yen para siswa durung bisa nulis crita nganggo Aksara Jawa, apa kang kudu kotindakake? Cathetan Wigati: Tembung bagus, bisa katulis , yen tinemu ing ukara ganep mangkene: Bocah bagus dhasar pinter, pantes disenengi wong akeh. Beda maneh karo tembung Bagus iki, , yen tinemu ing ukara ganep mangkene, 144 Sastri Basa / Kelas 10
Beda maneh karo tembung Bagus iki, , yen tinemu ing ukara ganep mangkene, Bagus Sasongka lair ing Kediri tanggal 13 November 1987. Tembung pana bisa katulis yen tinemu ing ukara genep mangkene, Bagus Sasongka lair ing Kediri tanggal 13 November 1987. Tembung pana bisa katulis yen tinemu ing ukara genep mangkene, Nyuwun pangapunten menawi atur kula mboten ndadosaken panjenengan nujuhpana. Beda karo tembung Pana, yen tinemu ing ukara ganep mangkene, Pana ora sekolah amarga ibune gerah. Angka 6 tumrap Aksara Jawa katulis yen ing ukara ganep mangkene, Sri Lestari putrane Pak Anwar sing nomer 6. Sastri Basa / Kelas 10 145
Beda karo tembung Eli karo Eni, panulise mangkene: Yen tinemu ing ukara ganep mangkene: Eli karo Eni ajar nembang campursari ing sanggar. Lan liya-liyane. Garapan 3 : Pangetrape Aksara Murda, Swara, lan Rekan Sajrone Teks Aksara Jawa Setitekna wacan ing ngisor iki kanthi premati! Sawuse njingglengi teks mau, rampungna garapan katelu kanthi mangsuli pitakon-pitakon ing ngisor iki! 146 Sastri Basa / Kelas 10
1. Tuduhna tembung kang katulis mawa Aksara Murda! 2. Tuduhna tembung kang katulis mawa Aksara Swara! 3. Tuduhna tembung kang katulis mawa Aksara Rekan! 4. Terangna gunane Aksara Murda, Swara lan Rekan! Cathetan Wigati: Aksara Murda Murda tegese sirah. Aksara Murda = aksara sirah utawa aksara gedhe (huruf kapital). Aksara Jawa ( hanacaraka ) kuwi ora duwe aksara gedhe. Kabeh aksarane padha. Supaya ana banjur dianakake kanthi njupuk aksara mahaprana , aksara kang kudu diucapake kanthi ‗abab akeh' (mawa aspiran). Aksara iki anane ing Basa Sansekerta kang aksarane disebut aksara Pallawa, embah buyute Aksara Jawa. Sawise diadaptasi dadi Aksara Jawa , aksara iki ora dadi aksara mahaprana maneh, nanging dadi aksara alphaprana , diucapake kanthi abab kang lumrah bae. Dadi aksara iki ora dianggep aksara anyar, nambahi Aksara Jawa sing cacah 20 kuwi, nanging mung dianggep minangka aksara Murda (Ind. huruf kapital). Aksara Legena Aksara Murda Pasangane .... .... ... .... ..... Sastri Basa / Kelas 10 147
... ...... Cathetan : ( kajaba pa, kabeh pasangan manggon ngisor) Wiwitane aksara Murda mung kanggo pakurmatan wae, tegese mung kanggo nulis asmane wong-wong luhur, jejuluke lan padunungane. Nanging saiki kabeh jeneng becike ditulis nganggo aksara Murda . Sajeneng aksara Murdane siji wae sing manggone ngarep dhewe, yen ora ana ya mburine. Mangkono sateruse. Aksara Murda ora kena dadi sesigeging wanda. Sing kudune katulis nganggo aksara Murda dadi sigeg , aksara mburine wae sing ditulis nganggo aksara Murda, yen mburine wis ora ana , ya ora usah nganggo aksara Murda. Tuladha : No. Latin Jawa Murda 1. Neni 2. Kumala 3. Tarmuji 4. Sutrisna 5. Panut 7. Marjuki 8. Gunawan 148 Sastri Basa / Kelas 10
9. Bimantara 10. Danarhadi AKSARA SWARA a. Aksara swara cacahe ana lima, yaiku : 1. jenenge unine a 2. jenenge unine i 3. jenenge unine u 4. jenenge unine e 5. jenenge unine o b. Gunane aksara swara dienggo nulis tembung-tembung manca kang dicethakake. Tuladha : 1. = Amerika 2. = Ibrahim 3. = ustad c. Aksara swara ora kena dadi pasangan. Manawa dumunung ing samburine wanda sigeg, sesigeging wanda iku kudu dipangku. Sastri Basa / Kelas 10 149
Tuladha : 1. = wulan April 2. = arep umroh d. Aksara swara ora kena ditrapi sandhangan swara, mula ora bener yen ana wong nulis : benere kudu Imam benere kudu Umar benere kudu es e. Saweneh ana kang ngira manawa gunane aksara swara iku kanggo tata prunggu utawa pakurmatan. Pangira mangkono iku ora bener, sebab yen wong nulis lan , ora ateges wong iku ngurmati marang es lan marang Sasi April. Ditulis nganggo aksara swara amarga tetembungan mau dudu asli saka Jawa. f. Tetembungan manca kang ora dicethakake, luwih-luwih tembung manca sing wis rumasuk basa Jawa nganti arang kang sumurup yen iku tembung manca, lumrahe katulis tanpa aksara swara. Tuladhane kaya tembung Sansekerta ―aksara‖, lumrahe mung katulis nanging manawa katulis ya ora luput. Garapan : Tembung-tembung ing ngisor iki tulisen nganggo aksara swara ! gawe eksperimen = 1. lunga menyang Arab = 2. seneng organisasi = 3. bandara Internasional = 4. umroh menyang Mekah = 5. ndeleng Ekstrafaganza = 6. diwenehi ornamen = 7. Bu Umayah = 8. 9. Pak Imam Santosa = 10. menyang Argentina = ... 150 Sastri Basa / Kelas 10
AKSARA REKAN Aksara rekan yaiku aksara kang sengaja direka utawa digawe njangkepi cacahe aksara kang bisa katulis nganggo Aksara Jawa. Gunane aksara rekan kanggo nulis tembung manca kang dicethakake, luwih-luwih tembung kang asal saka basa Arab. Cacahe aksara rekan ana lima dene wujude kaya ing ngisor iki : Kh Dz F Z Gh Tata panulise aksara : 1. Manawa aksara rekan karaketake sandhangan pepet cecake telu dumunung ing sajrone pepet. 2. Dene yen karaketake sandhangan wulu, layar lan cecak, cecake telu dumunung ing sisih kiwane, sandhangan wulu, layar lan cecak. Tuladha : fitri : dwifungsi : firman : 3. Aksara Rekan ora kena dadi pasangan kejaba aksara rekan kang wujude pasangan ... . Mula yen aksara rekan dumunung ing saburine wanda sigeg , sesigeg wanda iku kudu dipangku. Tuladha : zakat fitrah : alam ghaib : C. Ukara-ukara ing ngisor iki tulisen nganggo Aksara Jawa, aja lali aksara rekane ! 1. Zaskia ziarah menyang wali sanga. 2. Khomaini lagi dzikir kanthi khusuk. 3. Ahmad Fatih saben sore adzan ing masjid . 4. Faliyanti lagi andum zakat fitrah. Sastri Basa / Kelas 10 151
5. Khusaeri seneng barang ghoib. 6. Pak Zarkoni arep budhal umroh . 7. Khomarudin golek banyu zam-zam. 8. Fir'aun iku raja kang zolim. 9. Zumaroh iku bocah kang seneng sodakoh. 10. Pak Ghufron dadi imam ing masjidku. Pasinaon 2 5. Khusaeri seneng barang ghoib. 6. Pak Zarkoni arep budhal umroh . 7. Khomarudin golek banyu zam-zam. 8. Fir'aun iku raja kang zolim. 9. Zumaroh iku bocah kang seneng sodakoh. 10. Pak Ghufron dadi imam ing masjidku. Pasinaon 2 Wacan kang katulis mawa Aksara Jawa ing ngisor iki wacanen kang setiti. Sabanjure rembugen karo kancamu sakelompok, menawa ana bab wigati kang bisa kapethik saka wacan kasebut! 152 Sastri Basa / Kelas 10
Jaya Baya, no 51 Agts 2007 Sarampunge njingglengi wacan ing dhuwur, wangsulana pitakon-pitakon lan garapen kabeh pakon ing ngisor iki karo kancamu sakelompok. Garapan 1 : Ngerteni lan Mbabar Teks Aksara Jawa 1. Apa irah-irahane teks wacan ing dhuwur? 2. Tulisen ukara pokoke saben paragraf! 3. Gawea paragraf anyar adhedhasar ide pokok kang wus kotulis! Garapan 2 : Ngrakit Ukara Nganggo Aksara Jawa Ing perangan iki para siswa diajak ajar ngrakit ukara nganggo Aksara Jawa, aja lali sing ngandhut aksara Murda, Swara lan Rekan! 1. Ukara nganggo aksara Murda cacah telu. 2. Ukara nganggo aksara Swara cacah telu. 3. Ukara nganggo aksara Rekan cacah telu. Garapan 3 : Ngrakit Paragraf kang Nyawiji Sarampunge ngrampungake garapan loro ing pasinaon iki, sabanjure ngrakita paragraf nganggo ukara-ukara kang wus korampungake, tindakna karo kancamu sabangku! Sastri Basa / Kelas 10 153
Pasinaon 3 Pakaryan Mandhiri : Mangun Teks Ringkes Nganggo Aksara Jawa Garapan 1 : Ngrakit Ukara Nganggo Aksara Latin Gawea ukara nganggo Aksara Latin cacah lima kang isine magepokan karo piwulang luhur! Garapan 2 : Ngrakit Ukara Nganggo Aksara Jawa. 1) Gawea ukara sing ngandhut aksara Murda cacah 5! 2) Gawea ukara sing ngandhut aksara Swara cacah 5! 3) Gawea ukara sing ngandhut aksara Rekan cacah 5! Garapan 3 : Ngrakit Paragraf Nganggo Aksara Jawa Semaken cuplikan teks ing ngisor iki! Komplikasi diabetes bisa nggremet menyang ngendi-endi, meh kabeh organ awak sing vital bisa diserang, kayata ginjel, liver, limpa lan liyane. Mbaka sethithik organ awak sing penting mau bakal dirusak. Penyakit iki ora mbebayani, tegese ora gelis mati, nanging ora ngrasakake urip kepenak. Mangan kudu ngati-ati, diet, ora sembarang panganan kena dipangan. Kuwi kang njalari urip ora nikmat kaya wong sing sehat. Mula sapa wae sing maune uripe sarwa pas-pasan, mangan saanane, yen saiki duwe bayar cukup lan bisa njajan ing restoran, aja ngumbar napsu mangan. Apamaneh yen dibarengi wegah olahraga, ora akeh aktifitase. ―Mangana nganggo pikiran, aja nganggo ati,‖ mengkono pesene Dr Hendrawan supaya ora kena diabetes. Tegese, yen arep mangan kudu dipikir dhisik, mangan kanggo urip apa urip kanggo mangan. Sebab yen nuruti ati sing ―balas dendam‖, aja getun yen kena diabetes, penyakit sing lagi ngetren jaman saiki. Jaya Baya, no 51-8- 2007 1) Gawea paragraf nganggo Aksara Jawa kang ngandhut aksara Murda, swara lan rekan kang nyawiji (basa Indonesia: padu) ! 2) Tempelna garapanmu ana ing mading sekolah utawa unggahen ing internet! 154 Sastri Basa / Kelas 10
GLADHEN WULANGAN 7 Semaken kanthi titi lan permati cuplikan teks ing ngisor iki. Garapen gladhen sawetara ing ngisor iki, kanthi milih sala siji saka wangsulan kang paling bener! Sastri Basa / Kelas 10 155
1. Wacan ing dhuwur irah-irahane yaiku.... a. Gathotkaca Lair b. Laire Gathotkaca c. Gathotkaca brangta d. Gathotkaca Gugur 156 Sastri Basa / Kelas 10
2. Kacariyos lakune Pandhawa wis teka ing.... a. Kraton Hastina. b. Kraton Wiratha c. Alas Purwa d. Alas Gerotan 3. Pandhawa tumeka ing alas dhangkane ditya. Kang ora kalebu tegese tembung ditya yaiku.... a. raja b. raseksa c. yaksa d. diyu 4. Ditya kang ketemu Pandhawa yaiku... a. Hidhimbi (Arimbi) b. Kala Diyu c. Hidhimba (Arimba) d. Brontosena 5. Hidhimbi (Arimbi) blaka marang Gathotkaca bab niate kakange kang arep merjaya Pandhawa .... a. amarga kasmaran b. amarga wedi c. amarga mesakne d. amarga ora seneng 6. Hidhimba utawa Arimba sumelang atine, amarga adhine suwe ora bali. Tegese tembung walang atine yaiku... a. seneng b. mesakne c. kuwatir d. wedi 7. Gathotkaca gya prang tandhing lumawan Hidhimba (Arimba). Kang nyebabake dumadine perang .... a. amarga mbelani Hidhimbi (Arimbi) b. amarga mbelani sedulure c. amarga mbelani ibune d. mbelani ibu lan sedulure 8. Tegese ukara kasebut yaiku.... a. Wong kudu wedi getih. b. Wong kang wedi perang c. Ora perlu wedi karo getih. Sastri Basa / Kelas 10 157
d. Wong kang wedi kangelan. 9. Tegese ukara ing dhuwur yaiku.... a. Supaya kabeh ngati-ati. b. Supaya kabeh sembrana c. Supaya kabeh prayitna lan ngati-ati d. sing ngati-ati slamet, sing sembrana cilaka 10. Tembung kang kagaris ngisor ing ukara kasebut tegese yaiku.... a. kalah b. lunga c. mati d. menang 11. Arimbi malehake pangrasane marang Dewi Kunthi .... a. supaya dingapura b. supaya dirabekake c. supaya disenengi d. supaya dibelani 12. Bima gelem dikramakake karo Hidhimbi (Arimbi) .... a. amarga tresna b. amarga wedi karo Hidhimba c. bekti marang ibune d. amarga wedi karo ibune 13. Tegese tembung kang kagaris ngisor ing ukara kasebut yaiku.... a. katutan putra b. kagungan putra c. ora duwe putra d. kepengin putra 14. Hidhimbi (Arimbi) lan Werkudara peputra siji asmane yaiku.... a. Gathotkaca b. Brantasena c. Bhimasena d. Antasena 15. Putrane Werkudara lan Hidhimbi lair langsung wujud .... a. wujud yaksa b. bocah bungkus 158 Sastri Basa / Kelas 10
c. bocah bagus d. wujud satriya Sastri Basa / Kelas 10 159
UJI KOMPETENSI SEMESTER GENAP I. Pilihen wangsulan sing paling bener! 1. Bedane basa kang dianggo ing teks sastra lan teks non sastra yaiku.... a. Teks sastra akeh nggunakake tembung entar lan simbol-simbol dene teks non sastra nggunakake tembung kang tegese lugas lan faktual (apa anane). b. Teks sastra akeh nggunakake tembung denotasi lan simbol-simbol dene teks non sastra nggunakake tembung kang tegese lugas lan faktual (apa anane). c. Teks sastra akeh nggunakake tembung kang multi tafsir dene teks non sastra nggunakake tembung kang ditegesi sapa wae padha. d. Teks sastra akeh nggunakake basa resmi lan simbol-simbol dene teks non sastra nggunakake basa ora resmi e. Teks sastra rakitane tembunge lumrah wae dene teks non sastra rakitane tembunge nuwuahake wirama (musikalitas) 2. Titikane teks non sastra yaiku.... a. Wujud reriptan nganggo basa kang endah lan gampang dimangerteni. b. Wujud reriptan nganggo basa kang agung, lungit lan isine jero c. Wujude reriptan nganggo basa endah, ngemu wirama, wirasa panyurasane gumantung sing maca. d. Wujud reriptan kang isine kasunyatane lan kaendahane urip ing ndonya,nuwuhake pamikat. e. Wujud reriptan nganggo basa kang ngemu teges wantah lan isi bab kasunyatan. 3. Ukara ing ngisor iki kang tetembungane ngemu teges ora salugune yaiku .... a. He, lungguhmu aja jigang kaya ngono kuwi ora sopan, tur ora pantes disawang. b. Sapa sing rumangsa salah, wis samestine kudu gelem ngakoni salahe, becike banjur njaluk pangapura. c. Nalika tekan papan kang dituju, bocah wadon mau gage-gage mudhun, terus mlebu omah cet biru. d. Pancen pantes yen dadi patuladhan, dhasar ayu rupane, sumunar cahyane, gandhes luwes solah bawane. e. Cahyane lampu sokle cumlorot madhangi dalan sing diliwati, lan papan sakiwa tengene, nganti katon watu gedhe-gedhe kang njegreg kaya tugu. 4. ―Swandagni, sira anakku mbarep sing tak gadhang-gadhang bisa ngreksa kawibawaning wong tuwa. Tampanana kerisku iki, mangkata menyang kutha raja Maespati. Golekana ibumu. Yen wis ketemu, keris iki kudu kokumbah nganggo getihe ibumu Dewi Renuka.‖ Kang nuduhake manawa pethikan iku kalebu teks sastra yaiku.... a. Swandagni, sira anakku mbarep sing tak gadhang-gadhang. b. Dak gadhang-gadhang bisa ngreksa kawibawaning wong tuwa. 160 Sastri Basa / Kelas 10
c. Tampanana kerisku iki, mangkata menyang kutha raja Maespati. d. e. mangkata menyang kutha raja Maespati; golekana ibumu Keris iki kudu kokumbah nganggo getihe ibumu. 5. Dewi Sedhah Merah kaya-kaya pupus atine kanggo mecaki dina-dina ing lembaraning uripe. Senajan wis ora kurang-kurang anggone adipati Siung Laut nggedhekake atine putrine, nanging sekaring kedhaton kadipaten Blambangan kuwi kaya-kaya saya kelem jroning panalangsa. Tetembungan kang ngemu surasa ora salugune ing pethikan teks kasebut yaiku.... a. Dewi Sedhah Merah kaya-kaya, pupus atine, kadipaten Blambangan b. pupus atine, lembaraning uripe, nggedhekake atine c. wis ora kurang-kurang, sekaring kedhaton, kelem jroning panalangsa d. pupus atine, adipati Siung Laut, kadipaten Blambangan, e. wis ora kurang-kurang, sekaring kedhaton, jroning panalangsa 6. Paragraf kang nggunakake tetembungan basa rinengga yaiku.... a. UKS-e kudu lengkap isine sokur ana dokter pengawase sing kalamangsa nunggoni ing UKS. Kader kesehatan uga kudu ana supaya ana calon-calon penerus tenaga medis. b. Ing area sekolah kudu akeh wit-witan kang cukup gedhe sokur yen uga ngasilake uwoh. Wit-witan ditandur ana ing plataran ngarep, antarane gedhung karo gedhung, mburi sekolah, pinggir lapangan. c. Mbiyen ora ana sing nglirik, nanging saiki dadi rebutan. Kepopulerane saya tambah merga pranyata tanduran kang ber-‗racun' iki manfaate akeh banget. Wiwit minangka bahan baku biodisel, tanduran pelindung, obat tradisional, pakan ternak, insektisida lan sumber pupuk. d. Sawise pikirane kagelar kagulung, Dewi Sedhah Merah wis manteb nedya nduwa kersame ramane yen nganti dheweke arep kadhaupake klawan patih Jathasura. Mula sekaring kedhaton ing kadipaten Blambangan kuwi tansah mbududaya golek cara supaya bisa uwal saka papan kono. e. Saiki sawise ndonya rumangsa kekurangan bahan organ minyak , merga cadangan minyake saya entek, manungsa bali nggunakake lenga jarak minangka bahan baker disel. Yen dibandhingake karo BBM lenga jarak luwih nguntungake merga sumbere ora bakal entek, angger gelem nandur. Mendhung angendanu ngemuli Pertapan Jatisarana. Kembang-kembang padha alum temah gogrog, ganda arum wus ilang kesapu dening angin. Kumbang kekiter bingung bilulungan ngupadi dununging sarining memanis. Udan riwis-riwis kesisan maruta kengis saya nambahi kekes temah pepes jroning penggalih Begawan Wiragni. 7. Paragraf ing dhuwur nggambarake swasana .... a. Negara kang sedhih amarga mentas perang. b. Kulawarga kang sedhih amarga wayah wengi sepi. c. Batine Begawan Wiragni kang sedhih. d. Begawan Wiragni kang wus tuwa. e. Wayah wengi, sepi, udan grimis. Sastri Basa / Kelas 10 161
Satemene mbah buyut kita wis nate manfaatake lenga jarak kanggo lampu senthir. Saka ngendi mbah buyut kita sinau? Mesthine saka penjajah sing nekakake jarak menyang Indonesia lan mrentahake wong pribumi nandur . Wektu kuwi pancen lenga jarak digunakake minangka bahan 162organ lan pelumas. Sawise penjajah oncat , pribumi wis bebas nanging njur lali yen jarak kuwi kena dijupuk lengane kanggo maneka keperluan. Tanduran jarak saya suda , dadi tanduran liar utawa mung kanggo pager hidup. 8. Nalika jaman penjajahan Walanda, pendhudhuk pribumi diprentah nandur jarak .... a. amarga mbah buyut wis ngerti yen jarak akeh mupangate. b. amarga wit jarak akeh mupangate. c. amarga pendhudhuk pribumi ora bisa ngolah jarak. d. woh jarak bisa kanggo lenga senthir lan pelumas e. nandur wit jarak kena kanggo pager urip. ―Kaka prabu jejimating gesang kula, jejering narendra kedah tumindak adil mboten emban cindhe-emban siladan. Nadyan kulit daging piyambak menawi kaanggep lepat inggih kedah kapatrapan pidana‖. 9. Tegese tetembungan ―emban cindhe emban siladan‖ ing paragraf ndhuwur, yaiku.... a. Raja kudu tansah mbelani bebener. b. Narendra aja tansah tumindak adil. c. Narendra kudu tansah tumindak adil. d. Kudu menehi ukuman marang kang luput. e. Yen arep paring pidana dideleng dhisik sing luput sapa. Adi kuwi tegese luwih. Dene wiyata kuwi tegese sekolah. Dadi adiwiyata kuwi sekolah sing luwih dibandhing sekolah liyane. Apane sing luwih saka sekolah liyane? Jawabane: kawigatene marang lingkungan. Yen sekolah-sekolah umume kawigatene disok marang PBM (Proses Belajar Mengajar ) lan kelengkapan sarana prasarana , supaya sukses ing ujian nasional, sekolah adiwiyata kawigatene ditambahi kanggo nyaman lan lestarine lingkungan. 10. Paragraf ing dhuwur ide pokoke yaiku.... a. Tegese adhi wiyata b. Wiyata kuwi sekolah c. Kaluwihane sekolah d. Kawigatene lingkungan sekolah e. Lestarine lingkungan sekolah 11. Mupangate nyinaoni tembang macapat .... a. Supaya bisa dadi waranggana. b. Bisa njupuk amanat lan pitutur luhure. c. Supaya mangerteni cengkok-ccengkoke tembang. d. Supaya bisa nyiapake yen ana lomba tetembangan. e. Amarga kita wong Jawa kudu bisa nembang Jawa. 12. Kanggo nyumurupi jinising tembang macapat, kang kudu kita waspadakake yaiku.... 162 Sastri Basa / Kelas 10
a. Guru gatra lan guru wilangane b. Guru gatra lan guru lagune c. Guru wilangan lan guru lagune d. Purwa kanthi, guru lagu, guru gatra lan guru wilangane e. Sasmitane, guru gatra, guru wilangan lan guru lagune 13. Sasmitane tembang Sinom yaiku, migunakake tetembungan.... a. Nom, mudha, taruna, logondhang b. Sinom, respati, kingkin, taruna c. Taruna, kanoman, miyos, srinata d. Mudha, srinata, mungkur, manis e. Manis, raraspati, mudha, sinom 14. Kanggo nggambarake rasa pangrasa kang sdhih kita bisa ngripta tembang macapat jinis.... a. Pangkur, Durma, Maskumambang b. Kinanthi, Maskumambang, Pangkur c. Asmaradana, Megatruh, Maskumambang d. Asmaradana, Durma, Megatruh e. Dhandhanggula, Mijil, Kinanthi 15. Nalika ngrakit tembang macapat, kajaba manut paugerane uga dibutuhake basa rinengga. Kang kalebu purwakanthi, yaiku.... a. Ing ngarsa sung tuladha, ing madya mangun karsa b. Kolik priya priyagung anjani putra c. Wader kali sesondheran yen lepat nyuwun ngapura d. Mripate kaya damar kanginan e. Aja sok nglemah bengkah 16. Nalika ngrakit tembang macapat, kajaba manut paugerane uga dibutuhake basa rinengga. Ing ngisor iki kang ora kalebu wangsalan, yaiku.... a. Ing ngarsa sung tuladha, ing madya mangun karsa b. Kolik priya priyagung anjani putra c. Wader kali sesondheran yen lepat nyuwun ngapura d. Witing pari dimen mari nggonku lara ati e. Klapa mudha leganana nggonku nandhang brangta //Hawya pegat ngudia ronging budyayu/margane suka basuki/dimen luwar kang kinayun/kalis ing panggawe sisip/ingkang taberi prihatos// 17. Pitutur luhur kang bisa kadudut saka pethikan tembang ing dhuwur yaiku .... a. Yen bisa kasembadan kekarepane, mesthi slamet saka tumindak ala. b. Ora kena lumuh ing gawe, kudu sregep tumandang gawe lan bebantu. c. Sing tlaten lan dalane wong nesu iku saka slamet prihatin. d. Aja mandheg anggonmu ngudi dalan keslametan, kautaman. e. Ayo golek dalan slamet kanthi cara urip jujur lan prasaja. Sastri Basa / Kelas 10 163
//sekar Gambuh ping catur/kang cinatur polah kang kalantur/tanpa tutur katula-tula katali/kadaluwarsa kapatuh/katutuh pan dadi awon// 18. Pranyatan kang bener mungguh Tembang Gambuh ing dhuwur yaiku.... a. b. nggunakake tembung-tembung kawi ping, dadi, awon, polah. c. ana sengkalan kang unine kadaluwarsa kapatuh d. nggunakake purwakanthi sastra k, l, t, r e. guru wilangan lan guru lagune : 8u, 12u, 12i, 8u, 8o ing sapada dumadi saka 6 gatra lan 58 wanda //jinejer neng wedhatama/mrih tan kemba kembenganing pambudi/mangka nadyan tuwa pikun/yen tan mikani rasa/yekti sepi asepa lir sepah samun/samangsane pakumpulan/gonyak-ganyuk nglelingsemi // 19. Adhedhasar wewatone pethikan ing dhuwur jenenge tembang .... a. Pangkur b. Asmaradana c. Sinom d. Gambuh e. Dhandhanggula 20. Ing ngisor iki kang kalebu tuladhane tembung saroja, yaiku ... . a. papa sudra,mukti wibawa, pringga baya b. suryaputra, baya pakewuh, ngabangake kuping c. d. e. sepa sepi lir sepah samun, gagah pidegsa ingadegken, mait madu, mblarak sempal jalwestri, dewa dewi, gunung waja 21. Ariani lunga menyang Eropa. Ukara kasebut yen ditulis Aksara Jawa kang bener yaiku.... a. b. c. d. e. 22. Usmani karo Obet ajar nembang. Ukara kasebut yen ditulis Aksara Jawa yaiku.... 164 Sastri Basa / Kelas 10
a. b. c. d. e. 23. Darmono dzikir nganti khusuk. Ukara kasebut yen ditulis Jawa yaiku.... a. b. c. d. e. 24. Insinyur Prawira mbayar karyawane 12.345.750 repes. Ukara kasebut yen ditulis Aksara Jawa yaiku.... a. b. Sastri Basa / Kelas 10 165
c. d. e. 25. Ukara kasebut manawa katulis Latin yaiku.... a. Marfuah matur: Bu, kula badhe ndherek ziyarah. b. Marpuah matur: Bu, kula badhe ndherek ziyarah. c. Maruah matur: Bu, kula badhe ndherek ziarah. d. Marfuah matur: Bu, kula badhe ndherek zarah. e. Mardiyah matur: Bu, kula badhe ndherek ziyaroh. 26. Tegese sesanti kasebut yaiku.... a. Tansah gawe tentreme jagad. b. Tansah gawe rubedane jagad c. Tansah njaga kasuburane bumi d. Aja gawe rusake bumi e. Aja gawe perang ing bumi 27. Tegese ukara kasebut yaiku.... a. Wong kudu wedi getih. b. Wong kang wedi perang. c. Ora perlu wedi karo getih. d. Wong kang wedi kangelan. e. Ora teges wedi perang. 28. Tegese ukara ing dhuwur yaiku.... a. Supaya kabeh ngati-ati. 166 Sastri Basa / Kelas 10
b. Supaya kabeh sembrana c. Supaya kabeh prayitna lan ngati-ati d. sing ngati-ati slamet, sing sembrana cilaka e. slumat slumun slamet 29. Tembung kang kagaris ngisor ing ukara kasebut tegese, yaiku.... a. kalah b. mati c. ilang d. menang 30. Tegese tembung kang kagaris ngisor ing ukara kasebut yaiku.... a. katutan putra b. ora duwe putra c. kagungan putra d. kepengin putra II. Pitakonan ing ngisor iki wangsulana kanthi patitis! 1. Terangna titikane teks non sastra! 2. Golekana tembung panyandrane! a. Rambute b. Pangandikane c. Lembehane :... :... :... 3. Gatekna tembang ing ngisor iki! Dhandhanggula Parandene mangke sira iki, yen den wulang dhateng ibu rama, sok balawanan ucape, sumahir bali mungkur, iya iku cegahen kaki, tan becik temahira, donya keratipun, tan wurung kasurang-kasurang, tembe mati sinatru dening Hyang widhi, siniksa ing Malekat. Sastri Basa / Kelas 10 167
Tembang Dhandhanggula ing dhuwur owahana dadi gancaran, banjur terangna isine! 4. Tembang Asmaradana ing ngisor iki terangna apa pitutur luhure! Aja turu sore kaki, Ana dewa nganglang jagad, Nyangking bokor kencanane, Isine donga tetulak, Sandhang kalawan pangan, Yaiku bageyanipun, Wong melek sabar narima. 5. Ukara ing ngisor kang katulis kanthi Aksara Latin, owahana dadi tulisan kanthi Aksara Jawa! Sawise kapedhotan tresna saiki Dewi Sedhah Merah arang-arang melu marak ing pendhapa agung kadipaten Blambangaan yen pinuju dina pisowanan. 168 Sastri Basa / Kelas 10
Daftar Pustaka Padmosoekotjo, S, 1992. Wewaton Panulise Basa Jawa Nganggo Aksara Jawa. Surabaya: PT. Citra Jaya Murti. Abikusna, 1996. Widya Basa. Surabaya: Ekpres Anonim. 1948. Karti Basa. Kementerian Pengadjaran Pendidikan dan Keboedajaan, Jakarta Atmodjo, S. Prawira, 1996. Bausastra Jawa. Surabaya: Yayasan Djojo Bojo. Basuki, Widodo. 2004. Medhitasi Alang-Alang Kumpulan Geguritan. Sidoarjo: Sanggar Zuhra Gupita Jatirahayu, Warih dan Margono Notopertomo. Pakartitama:Wayang Sebagai Sumber Pendidikan Budi Pekerti. Klaten: CV Sahabat. Kementrian Pendidikan Nasional. 2011. Pedoman Umum Ejaan bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan. Yogyakarta: Balai Bahasa Mangunsuwito, S.A. 2002.Kamus Bahasa Jawa, Jawa-Indonesia. Bandung: CV. YramaWidya. Mardi Warsito, S. 1978. Kamus Jawa Kuna (Kawi) - Indonesia. Ende Flores: Nusa Indah. Mardimin, Yohanes. 1987. Sekitar Tembang Macapat. Sala: Satya Watjana. Ngafenan, Mohammad. 1995. Paribasan, Bebasan, lan Saloka. Solo: CV Aneka. Nurgiyantoro, Burhan. 2000. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Padmosoekotjo, S. 1960. Ngengrengan Kasusastra Djawa. Jogjakarta: Hien Hoo Sing. _________. 1960. Wewaton Panulise Basa Jawa Nganggo Aksara Jawa. Surabaya: PT. Citra Jaya Murti. Poerwadarminta, W.J.S. 1939. Baoesastra Djawa. Batavia:J.B. Wolter Prawirodihardjo, S. 1980. Burat Sari. Surabaya: CV Citra Jaya. PT. Pancaran Semangat Jaya. 1997. Kalawarti Minngon Basa Jawa Panjebar Semangat. Surabaya: PT. Percetakan Panyebar Semangat. Saryono, Djoko. 2011. Sosok Budaya Jawa:Rekonstruksi Normatif Idealistis. Malang: Aditya Media Publishing. Sasangka Sry Tjatur Wisnu. 2011. Bunyi-bunyi Distingtif Bahasa Jawa.Yogyakarta:Elmatera Publishing. _________. 2011 Paramasastra Gagrag Anyar Basa Jawa. Jakarta :Yayasan Paramadina. Sawali. 2005. Bahasa dan Sastra Indonesia untuk SMP/MTs Kelas VIII. Yogyakarta: PT Citra Parama Aji. Suhono, Anton. 1953. Reringkesaning Parasastra Jawa. Jogjakarta: Suejadi. Sulchan. 1991. Serial Protokoler Contoh Praktis Pembawa Acara dan Pidato. Surabaya: Mekar. Suwardi. 1983. Warisan Geguritan Macapat. Jakarta: PN. Balai Pustaka. Sastri Basa / Kelas 10 169