UNGGAH-UNGGUH BASA Basa Jawa kalebu basa kang ngetrapake undha-usuk utawa ungguh-ungguh basa (tingkat tutur). Undha usuk basa kagolong dadi loro, yaiku ngoko lan krama. Ngoko kabagi dadi ngoko lugu lan ngoko alus, dene krama kabagi dadi krama lugu lan krama alus. A. Ngoko Lugu Ngoko lugu yaiku ragam pangganggone basa Jawa kang kabeh ukarane kabentuk kanthi tetembungan/leksikon ngoko. Ater-ater lan panambange uga tetep nggunakake ngoko. Ragam iki digunakake dening wong kang pantaran umure lan ora ana usaha kanggo tansah ngurmati siji lan sijine. Ragam ngoko lugu digunakake kanggo: 1. Ngomong karo wong kang kalungguhane utawa statuse luwih endhep, upamane guru marang muride, wong tuwa marang anake, lan antarane wong kang wis wawuh/perek (akrab). 2. Kanggo komunikasi kang sipate umum, kayadene pawarta, wara-wara, lan pariwara. Conto ukara kang nggunakake ragam ngoko lugu: 1. Sinta tuku iwak ing pasar Segamas 2. Nanda seneng mangan sate 3. Eni arep lunga menyang ngendi? B. Ngoko Alus Ngoko alus yaiku ragam panganggone basa Jawa kang dhasare yaiku leksikon/tembung ngoko, nanging uga nggunakake leksikon krama inggil. Ragam ngoko alus digunakake dening wong kang wis wawuh/akrab nanging ing antarane wong mau ana usaha kang tansah ngurmati. Konsep ragam ngoko alus, kaya ing ngisor iki: 1. Leksikon ngoko kanggo ngurmati wong liya diganti dadi leksikon krama inggil (yen ana) yen ora ana berarti tetep nggunakake leksikon ngoko. 2. Leksikon kang ana hubungane karo diri pribadi senajan ana krama inggile, tetep nganggo leksikon ngoko.
3. Ora ana leksikon krama, namung ana krama inggil lan ngoko. 4. Ater-ater, seselan, lan panambang tetep nggunakake leksikon ngoko, kejaba ater-ater kok- lan panambang -mu diganti panjenengan. Conto ukara kang nggunakake ragam ngoko alus: 1. Bapak mengko kondur jam pira? 2. Pak lurah sing anyar kae asmane sapa? 3. Ibu lagi mundhut iwak ing pasar Hartono. C. Krama Lugu Krama lugu yaiku ragam panganggone basa Jawa kang kabeh ukarane kabentuk saka leksikon krama. Krama lugu digunakake dening wong kang durung utawa ora wawuh/akrab. Kaidah pambentukane krama lugu kaya ing ngisor iki: 1. Leksikon ngoko kang nduweni padhanane ing leksikon krama, diowahi dadi leksikon krama, kejaba kang ora nduweni leksikon krama, tetep nggunakake leksikon ngoko. 2. Leksikon ngoko kang ana hubungane karo dhiri pribadi/ awake dhewek, upamane ana kramane, nggunakake leksikon krama. 3. Ater-ater di- diganti dipun-. 4. Leksikon kang ana hubungane karo kewan, tetuwuhan kang nduweni leksikon krama diganti dadi krama (Harjawiyana dan Supriya, 2001). Conto ukara kang nggunakake ragam krama lugu: 1. Sampeyan sampun nedha, Pak? 2. Sampun kalih dinten menika, simbah sakit malaria. 3. Mas Danu dipundamelaken roti kalih Sinta. D. Krama Alus Ragam krama alus yaiku wujud unggah-ungguh basa kang kabeh tembunge nggunakake leksikon krama lan krama inggil. Senajan mangkono kang dadi leksikon inti yaiku leksikon kang bentuke krama. Kaidah pembentukane ragam krama alus, yaiku: 1. Leksikon ngoko kang nduweni padanan krama inggil diganti dadi krama inggil, kejaba kang ana kaitane karo awake dhewek tetep nggunakaken krama.
2. Upama leksikon ngoko ora ana padanan ing leksikon krama inggil, nanging namung nduweni padanan ing krama, diubah dadi krama wae. 3. Ater-ater di- diganti dipun-, panambang -e diganti ipun, panambang -na/-ake diganti - aken. Conto ukara kang migunakake ragam krama alus. 1. Ibu mundhut ulam wonten ing peken Hartono 2. Simbah sampun wungu kalawau jam 4 enjing. 3. Pak Sapto saweg tindak dhateng Semarang.
GLADHEN Owahana ukara ing ngisor iki dadi krama alus! 1. Aku dikongkon ibu tuku gula ing warung. 2. Nalika aku wis turu, Bapak isih nonton wayang. 3. Mbak Titi duwe klambi abang loro. 4. Pak Noto nyilih buku ing Perpustakaan Ganesha. 5. Simbah seneng ngrungokna campursari. 6. Bu Riska mangkat sekolah nunggang pit. 7. Mas Toni saiki mulang ana ngendi? 8. Bu Dian nggawa buku akeh banget. 9. Pak Jaya ngomong yen kelasku bocahe pinter-pinter. 10. Bapak mengko arep bali jam pira?