KAJIAN FILOLOGI SÅHÅ NILAI-NILAI ETIKA GAYUTIPUN MANUNGSÅ KALIHAN GUSTI WONTEN ING SÊRAT JARWÅRÅSÅ SKRIPSI Dipunajêngakên dhatêng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta Minångkå Salah Satunggaling Sarat Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan Déning: Bintang Gumilar NIM 15205241057 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2019
WÊDHARAN Ingkang tanda tangan wontên ngandhap mênikå, kulå: Nåmå : Bintang Gumilar NIM : 15205241057 Program Studi : Pendidikan Bahasa Jawa Fakultas : Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ngandharakên bilih karya ilmiah mênikå sêratan kulå piyambak. Samangêrtos kulå, karya ilmiah mênikå isipun botên dipunsêrat déning tiyang sanès, kajawi bab-bab tartamtu ingkang kulå pêndhêt minångkå acuan kanthi adhêdhasar tåtå cårå såhå etika nyêrat karya ilmiah ingkang limrah. Sêratan ing wêdharan mênikå kasêrat kanthi saèstu. Manawi kasunyatanipun kabuktèn mênawi wêdharan mênikå botên lêrês, bab mênikå dados tanggêl jawab kulå pribadi. Yogyakarta, 12 Juni 2019 Panyêrat Bintang Gumilar iv
SÊSANTI "ikhlas" "dan sesungguhnya Dialah yang menjadikan orang tertawa dan menangis." (QS. An-Najm 53: 43) v
PISUNGSUNG Kanthi raos sokur dhumatêng ngarsanipun Gusti Ingkang Måhå-Wikan, skripsi mênikå kula pisungsungakên dhumatêng tiyang sêpuh kulå ingkang sampun nggulåwênthah kulå linambaran sih katrêsnanipun. vi
PRAWACÅNÅ Puji sokur dhumatêng Gusti Ingkang Måhå-Asih ingkang sampun paring kasarasan, kanikmatan, såhå kabêgjan dhatêng panyêrat, satêmah skripsi kanthi irah-irahan Kajian Filologi såhå Nilai-nilai Etika Gayutipun Manungså kalihan Gusti wonten ing Sêrat Jarwåråså sagêd karampungakên kanthi nir ing sambékålå. Awit saking mênikå, panyêrat ngaturakên agunging panuwun dhumatêng puhak- pihak ing ngandhap mênikå. 1. Bapak Prof. Dr. Sutrisna Wibawa, M.Hum. minångkå Rektor Universitas Negeri Yogyakarta; 2. Ibu Prof. Dr. Endang Nurhayati, M.Hum. minångkå Dekan Fakultas Bahasa dan Seni; 3. Bapak Prof. Dr. Suwardi, M.Hum. minångkå pangarså Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah såhå Pembimbing Akademik ingkang sampun paring idi kanggé nglampahi panalitèn mênikå; 4. Ibu Venny Indria Ekowati, M.Litt. minångkå dosen pembimbing ingkang sampun paring bimbingan, piwulang, såhå pangèstu dhatêng panyêrat; 5. Bapak-ibu dosen Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring mawarni- warni kawruh såhå wêjangan dhumatêng panyêrat; 6. Staf Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring pambiyantu administrasi perkuliahan dhatêng panyêrat; 7. Tiyang sêpuh kulå ingkang sampun paring panyêngkuyung satêmah panalitèn mênikå sagêd mawujud; 8. Kåncå-kåncå kelas B 2015 ingkang sampun paring panjurung anggèn kulå nyêrat skripsi mênikå; 9. Kåncå-kåncå PBD såhå sadåyå pihak ingkang botên sagêd kulå sêbutakên sadåyå, ingkang sampun paring pambiyantu, pandongå, såhå panjurung dhatêng panyêrat satêmah skripsi mênikå sagêd karampungakên; Tamtu kémawon skripsi mênikå dèrèng sagêd kawastanan saé, jangkêp, mênåpå déné sampurnå. Awit saking mênikå, sadåyå pangandikån mênåpå déné panyaruwé ingkang tumuju murih langkung saé, jangkêp, såhå sampurnanipun vii
skripsi mênikå, tansah katampi kanthi bingahing manah såhå atur agunging panuwun. Wusånå, kanthi raos andhap asor panyêrat kamipurun ndamêl karya ilmiah mênikå sinaoså dèrèng sampurnå. Ananging, panyêrat saèstu angajêng-ajêng mugi- mugi skripsi mênikå sagêd murakabi, Aamiin. Yogyakarta, 12 Juni 2019 Panyêrat Bintang Gumilar viii
PRATÈLAN ISI IRAH-IRAHAN ... PASARUJUKAN ... PANGÊSAHAN ... WêDHARAN ... SÊSANTI ... PISUNGSUNG ... vi PRAWACÅNÅ ... vii PRATÈLAN ISI ... PRATÈLAN TABEL ... xii PRATÈLAN BAGAN ... xiv PRATÈLAN GAMBAR ... xv PRATÈLAN LAMPIRAN ... xvi PRATÈLAN CÊKAKAN ... xvii PANDOM EJAAN ... xviii SARINING PANALITÈN ... xix BAB I PURWÅKÅ ... A. Dhasaring Panalitèn ... B. Undêraning Prakawis ... C. Watêsaning Prakawis ... D. Wosing Panalitèn ... E. Ancasing panalitèn ... F. Paédahing Panalitèn ... G. Pangrêtosan Têmbung-têmbung ing Irah-irahan ... BAB II GÊGARAN TEORI ... 10 A. Pangrêtosan Filologi ... 10 B. Objek Kajian Filologi ... 11 1. Naskah ... 11 2. Teks ... 12 C. Ancasing Panalitèn Filologi ... 13 ix Kåcå i ii iii iv v ix 1 1 6 6 7 7 8 8
D. Aliran Filologi ... 14 E. Lampahing Panalitèn Filologi ... 15 1. Inventarisasi Naskah ... 16 2. Deskripsi Naskah ... 16 3. Alih Tulis Teks ... 18 4. Suntingan Teks ... 20 5. Parafrase ... 22 6. Terjemahan Teks ... 22 7. Analisis Isining Teks ... 23 F. Sêkar Måcåpat ... 23 G. Nilai-nilai Etika Gayutipun Manungså kalihan Gusti ... 26 H. Panalitèn ingkang Jumbuh ... 28 BAB III CÅRÅ PANALITÈN ... 31 A. Jinising Panalitèn ... 31 B. Sumber Data Panalitèn ... 31 C. Cårå Ngêmpalakên Data Panalitèn ... 32 D. Pirantos kanggé Ngêmpalakên Data ... 35 E. Caranipun Analisis Data ... 39 F. Caranipun Ngêsahakên Data... 40 BAB IV ASILING PANALITÈN SÅHÅ PANGRÊMBAGIPUN ... 42 A. Deskripsi Naskah såhå Teks Sêrat Jarwåråså ... 42 B. Transkripsi Teks Sêrat Jarwåråså ... 56 C. Transliterasi såhå Suntingan Teks Sêrat Jarwåråså ... 59 1. Pandom Transliterasi ... 60 a. Wujuding Aksårå Jåwå såhå Pasanganipun ... 60 b. Wujuding Aksårå Murdå såhå Pasanganipun ... 63 c. Wujuding Aksårå Swårå ... 64 d. Wujuding Sandhangan ... 65 1) Sandhangan Swårå ... 65 2) Sandhangan Panyigêging Wandå ... 66 3) Sandhangan Wyanjånå ... 67 x
e. Panyêrating Tåndhå Diakritik ê, é, såhå è ... 67 f. Panyêrating Aksårå hå Antêp såhå hå Ampang ... 68 g. Panyêrating Aksårå "nyå" dados Aksårå "nå" ... 68 h. Panyêrating Taling Tarung Sêmu ... 69 i. Panyêrating Têmbung Dwilinggå ... 69 j. Panyêrating Têmbung Dwipurwå ... 70 k. Panyêrating Aksårå Rangkêp ... 70 l. Panyêrating Swantên Aural ... 70 m. Panyêrating Aksårå "yå" dados aksårå "hå" ... 70 n. Panyêrating Aksårå "wå" dados aksårå "hå" ... 71 o. Panyêrating Sastrå Lampah ... 71 p. Panyêrating Têmbung Kriyå ... 71 q. Panyêrating Aksårå Kapital... 72 r. Panyêrating Têmbung-têmbung ingkang Botên Ajêg ... 73 s. Panyêrating Tåndhå Pamaos ... 73 t. Teks ingkang Lêpat ... 73 2. Pandom Suntingan ... 74 3. Asiling Transliterasi, Suntingan, såhå Aparat Kritik... 75 D. Terjemahan såhå Cathêtan Terjemahan Teks Sêrat Jarwåråså ... 107 E. Nilai-nilai Etika Gayutipun Manungså kalihan Gusti wontên ing Teks Sêrat Jarwåråså ... 135 BAB V PANUTUP ... 156 A. Dudutan ... 156 B. Implikasi ... 158 C. Pamrayogi ... 158 KAPUSTAKAN ... 160 LAMPIRAN ... 163 xi
PRATÈLAN TABEL Tabel 1: Asiling Inventarisasi Naskah Sêrat Jarwåråså ... Tabel 2: Metrum Sêkar Måcåpat såhå Paugêranipun ... 24 Tabel 3: Panalitèn ingkang Jumbuh ... 28 Tabel 4: Kartu Data Deskripsi Naskah Sêrat Jarwåråså ... 35 Tabel 5: Kartu Data Transliterasi såhå Suntingan ... 38 Tabel 6: Kartu Data Suntingan såhå Terjemahan ... 38 Tabel 7: Kartu Data Aparat Kritik ... 38 Tabel 8: Kartu Data Nilai-nilai Etika Gayutipun Manungså kalihan Gusti .... 38 Tabel 9: Asiling Deskripsi Naskah såhå Teks ... 42 Tabel 10: Cuplikan Sandi Asmå ... 48 Tabel 11: Cathêtan ing Sajawining Teks ... 55 Tabel 12: Sêratan ingkang botên sagêd kadamêl transkripsi-nipun ... 59 Tabel 13: Tulådhå panyêrating aksårå Jåwå såhå pasanganipun ... 60 Tabel 14: Tulådhå Panyêrating Aksårå Murdå ... 63 Tabel 15: Tulådhå Panyêrating Aksårå Swårå ... 64 Tabel 16: Tulådhå Panyêrating Sandhangan Swårå ... 65 Tabel 17: Tulådhå Panyêrating Sandhangan Panyigêging Wandå ... 66 Tabel 18: Tulådhå Panyêrating Sandhangan Swårå Wyanjånå... 67 Tabel 19: Tulådhå Panyêrating Diakritik ê, é, såhå è ... 68 Tabel 20: Tulådhå Panyêrating hå Antêb såhå hå Ampang ... 68 Tabel 21: Tulådhå Panyêrating Aksårå "Nyå" dados Aksårå "Nå" ... 68 Tabel 22: Tulådhå Panyêrating Taling Tarung Semu ... 69 Tabel 23: Tulådhå Panyêrating Têmbung Dwilinggå ... 69 Tabel 24: Tulådhå Panyêrating Têmbung Dwipurwå ... 70 Tabel 25: Tulådhå Panyêrating Aksårå Rangkêp ingkang Kasusun saking Proses Afiksasi ... 70 Tabel 26: Tulådhå Panyêrating Swantên Aural ... 70 Tabel 27: Tulådhå Panyêrating Aksårå "yå" dados Aksårå "hå" ... 70 Tabel 28: Tulådhå Panyêrating Aksårå "wå" dados aksårå "hå" ... 71 xii Kåcå 2
Tabel 29: Tulådhå Panyêrating Sastrå Lampah ... 71 Tabel 30: Tulådhå Panyêrating Têmbung Kriyå ... 71 Tabel 31: Tulådhå Panyêrating Aksårå Kapital kanggé Nyêrat Asmå Allah, Asmå Nabi, såhå Quran ... 72 Tabel 32: Tulådhå Panyêrating Aksårå Kapital kanggé Nyêrat Aksårå Wiwitaning Nåmå Tiyang ... 72 Tabel 33: Tulådhå Panyêrating Aksårå Kapital kanggé Nyêrat Aksårå Wiwitaning Nåmå Papan Padunungan ... 72 Tabel 34: Tulådhå Panyêrating Têmbung-têmbung ingkang Botên Ajêg ... 73 Tabel 35: Tulådhå Panyêrating Tåndhå Pamaos ... 73 Tabel 36: Asiling Transliterasi såhå Suntingan Teks Sêrat Jarwåråså ... 75 Tabel 37: Asiling Aparat Kritik Teks Sêrat Jarwåråså ... 99 Tabel 38: Asiling Suntingan såhå Terjemahan Teks Sêrat Jarwåråså ... 107 Tabel 39: Data Nilai-nilai Etika Gayutipun Manungså kalihan Gusti ... 135 xiii
PRATÈLAN BAGAN Bagan 1. Lampahing Panalitèn Filologi Tumrap SJ ... 40 xiv Kåcå
PRATÈLAN GAMBAR Gambar 1. Irah-irahan naskah wontên ing samak ngajêng (cover) ... 46 Gambar 2. Irah-irahan naskah wontên ing kåcå i ... 46 Gambar 3. Irah-irahan naskah wontên ing kåcå v... 47 Gambar 4. Irah-irahan naskah wontên ing kåcå wingking ... 47 Gambar 5. Irah-irahan ing salêbêting teks... 48 Gambar 6. Papan panyêrating naskah ... 49 Gambar 7. Cacahing larik sabên sakåcå ... 50 Gambar 8. Watermark ing kelopak naskah ... 51 Gambar 9. Samaking Naskah SJ ... 51 Gambar 10. Kåcå ingkang kasêrat ngginakakên ångkå Jåwå ... 53 Gambar 11. Nomêring kåcå ingkang dipunsukani pådå pangkat ... 53 Gambar 12. Cathêtan déning panyêrat sanès ... 54 xv Kåcå
PRATÈLAN LAMPIRAN Lampiran 1. Teks Sêratan Astå Serat Jarwåråså Pbc 163 Koleksi Museum Sonobudoyo Yogyakarta ... 163 Lampiran 2. Transkripsi Teks Sêratan Cithak Serat Jarwåråså Pbc 163 Koleksi Museum Sonobudoyo Yogyakarta... 195 xvi Kåcå
EYD SJ
PRATÈLAN CÊKAKAN
: Ejaan Yang Disempurnakan
: Sêrat Jarwåråså xvii
PANDOM EJAAN Pandom ejaan ingkang dipunginakakên wontên ing karya ilmiah mênikå wontên kalih, inggih mênikå pandom ejaan kanggé båså Indonésia såhå pandom ejaan kanggé båså Jawi. Pandom ejaan båså Indonesia sadayanipun ngginakakên Ejaan Bahasa Indonesia yang Disempurnakan (EYD). Wondéné pandom ejaan båså Jawi sakêdhik radi nyêbal saking Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan (Anggota IKAPI, 2006), inggih mênikå tåndhå ê kanggé nyêrat fonem / ǝ / ugêlipun ê kados ing têmbung pêlêm "mangga"; tåndhå é kanggé nyêrat fonem / e / ungêlipun é kados ing têmbung dhéwé "sendiri"; såhå tåndhå è kanggé nyêrat fonem / æ / ungêlipun è kados ing têmbung mènèk "memanjat". Sasanèsipun mênikå tåndhå å kanggé nyêrat fonem / ɔ / ungêlipun å kados ing têmbung båså "bahasa". Tåndhå sambung (-) (Anggota IKAPI, 2006: 29), kaginakakên kanggé nyêrat têmbung andhahan, inggih kanggé milahakên antawisipun têmbung abåså Indosesia ingkang kawuwuhan atêr-atêr dipun- såhå panambang -akên. Tuladhanipun, inggih mênikå dipun-sunting såhå dipun-terjemah-akên. Irah-irahan naskah såhå pêthikan-pêthikan abåså Jawi ngginakakên Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan kanggé nggampilakên panyêratipun. Ananging, kanggé aksårå e ngginakakên tåndhå ê kanggé nyêrat fonem / ǝ /, tåndhå é kanggé nyêrat fonem / e /, ugi ngginakakên tåndhå è kanggé nyêrat fonem / æ /, såhå aksårå a (lêgênå) ngginakakên tåndhå å kanggé nyêrat fonem / ɔ /. Sadåyå irah-irahaning buku ingkang kasêrat mawi aksårå Latin ingkang ngginakakên ejaan sadèrèngipun EYD, têtêp kasêrat mênåpå wontênipun murih têtêp kajagi aslinipun, ugi supados botên nuwuhakên salah tapsir. Kanggé irahirahaning buku utawi naskah sêratan aksårå Jåwå kajumbuhakên kaliyan EYD. xviii
KAJIAN FILOLOGI SÅHÅ NILAI-NILAI ETIKA GAYUTIPUN MANUNGSÅ KALIHAN GUSTI WONTEN ING SÊRAT JARWÅRÅSÅ Déning: Bintang Gumilar NIM: 15205241057 SARINING PANALITÈN Ancasing panalitèn mênikå kanggé: 1) ngandharakên deskripsi naskah Sêrat Jarwåråså, 2) ndamêl alih tulis teks Sêrat Jarwåråså, 3) ndamêl suntingan teks Sêrat Jarwåråså, 4) ndamêl teks Sêrat Jarwåråså, såhå 5) ngandharakên nilai-nilai etika gayutipun manungså kalihan Gusti wontên ing Sêrat Jarwåråså. terjemahan Panalitèn mênikå ngginakakên metode panalitèn filologi modern såhå metode panalitèn deskriptif. Metode filologi modern dipunginakakên kanggé nggarap naskah SJ ingkang kasêrat carik mawi aksårå Jåwå. Wondéné metode deskriptif dipunginakakên kanggé nggambarakên naskah Sêrat Jarwåråså. sumber data panalitèn mêikå inggih naskah Sêrat Jarwåråså koleksi Museum Sonobudoyo Yogyakarta. Teknik ngêmpalakên data wontên panalitèn mênikå ngginakakên lampahing panalitèn filologi, inggih mênikå inventarisasi naskah, deskripsi naskah, alih tulis teks, suntingan teks, terjemahan teks, såhå analisis isining teks. analisis data ngginakakên teknik analisis deskriptif. Validitas ingkang dipunginakakên inggih mênikå validitas semantik. Reliabilitas ingkang dipunginakakên inggih mênikå reliabilitas intrarater såhå reliabilitas interrater. Asiling panalitèn mênikå ngandharakên ênêm bab. Sapisan, kapanggihakên satunggal eksemplar naskah Sêrat Jarwåråså, ingkang kasimpên wontên Museum Sonobudoyo Yogyakarta. Kalih, kawontênan (deskripsi) naskah Sêrat Jarwåråså taksih saé såhå sêratanipun taksih sagêd kawaos. Tigå, alih tulis teks ingkang kadamêl wontên wêrni kalih inggih mênikå transkripsi såhå transliterasi. Sakawan, asiling têmbung-têmbung ingkang dipun-sunting wontên 13 têmbung. Gangsal, terjemahan teks dipungarap kanthi ngginakakên metode terjemahan harfiah, terjemahan isi, såhå terjemahan bebas. Sadåyå metode terjemahan kasêbut dipungarap kanthi kontekstual. Ênêm, isining teks Sêrat Jarwåråså ingkang gayut kalihan nilai-nilai etika manungså kalihan Gusti ingkang kapanggihakên wontên sakawan, inggih mênikå (1) éling, (2) waspådå, (3) pitados, såhå (4) mituhu. xix
BAB I PURWÅKÅ A. Dhasaring Panalitèn Masarakat Jawi jaman rumiyin nilarakên mapintên-pintên asiling budåyå. Salah satunggalipun inggih mênikå awujud naskah. Naskah inggih mênikå asiling budåyå ingkang awujud karyå sastrå ingkang sinêrat wontên ing media tulis kados tå lontar, dlancang, såhå kertas Eropa. Manawi ngrêmbag prakawis naskah botên sagêd uwal saking teks amargi naskah såhå teks mênikå wontên gayutanipun. Naskah inggih mênikå satunggaling barang ingkang mawujud ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat teks. Wondéné teks inggih mênikå isi utawi andharan ing salêbeting naskah. Naskah Jawi ingkang kasêrat nganggé media tulis kados tå lontar, dlancang, såhå kertas Eropa mênikå botên awèt. Prakawis mênikå dipunsababakên amargi danguning-dangu dlancangipun naskah sagêd dipuntêdhå rêngêt, jilidanipun uwal, mangsinipun luntur, lsp. Awit saking mênikå panalitèn naskah wigatos sangêt kanggé mbabar isinipun sadèrèngipun naskah mênikå risak. Naskah prêlu dipunbabar isinipun amargi naskah mênikå kathah jinisipun ingkang ngêwrat mapintên-pintên ngèlmi ingkang dèrèng dipunmangrêtosi déning tiyang jaman samênika. Behrend (1990:X) ngandharakên bilih jinisipun naskah kapérang dados 14. Jinisipun naskah mênikå dipunpérang adhêdhasar andharan isining teks, inggih mênikå jinis sêjarah, såråsilah, ukum såhå pranatan, ringgit, sastrå, sastrå ringgit, piwulang såhå suluk, agami Islam, primbon såhå pawukon, båså, musik, bêksån, 1
adat istiadat, sartå lain-lain. Awit saking kathahipun ngèlmi ing salêbêting naskah pramilå panalitèn naskah kêdah dipuntindakakên kanggé mangrêtosi såhå nglêstantunakên isinipun. Salah satunggaling naskah ingkang wigatos såhå prêlu dipuntaliti inggih mênikå naskah Sêrat Jarwåråså. Nåmå Jarwåråså dumados saking kalih têmbung inggih mênikå jarwå såhå råså. Miturut Poerwadarminta (1939:82) têmbung jarwå têgêsipun (1) katrangan têgêsing têmbung Kawi, (2) cêthå, têrang. Saking andharan mênikå sagêd kapêndhêt dudutan bilih têmbung jarwåråså têgêsipun njarwakakên utawi nêgêsi têtêmbungan adhêdhasar raosipun panganggit. Bab mênikå jumbuh kalihan katranganipun Behrend (1990:497) bilih anggènipun njarwakakên nåmå- namaning tokoh ringgit adhêdhasar raosipun panganggit. Adhêdhasar asiling inventarisasi naskah, naskah Sêrat Jarwåråså namung kapanggihakên ing satunggal papan kémawon inggih mênikå wontên ing Museum Sonobudoyo Yogyåkartå. Inventarisasi naskah wontên panalitèn mênikå katindakakên kanggé mangrêtosi cacahipun naskah såhå kasimpên wontên pundi kémawon. Inventarisasi naskah wontên panalitèn mênikå katindakakên kanthi studi katalog såhå ningali wontên papan panyimpêning naskah. Wondéné katalog ingkang kaginakakên såhå asiling inventarisasi kawahyakakên wontên tabel ngandhap mênikå. Tabel 1: Asiling inventarisasi naskah Sêrat Jarwåråså Katrangan No. Katalog Kode Gunggungipun naskah 1. Descriptive Catalogue of the Javanese Manuscripts and Printed Books in the Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta (Girardet, 1983)
Katrangan No. Katalog 2. Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Jilid 1 Museum Sonobudoyo (Behrend, 1990) 3. Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Jilid 2 Kraton Yogyakarta (Lindsay, 1994) Kode PBC163
Gunggungipun naskah 1 eksemplar
4. Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Jilid 3A såhå 3B Fakultas Sastra Universitas Indonesia (Behrend, 1997) 5. Katalog Manuskrip Balai Bahasa Yogyakarta
6. Katalog Naskah-naskah Perpustakaan Pura Pakualaman (Saktimulya, 2005)
7. Katalog Perpustakaan Museum Dewantara Kirti Griya Yogyakarta
8. Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Jilid 4 Perpustakaan Nasional Republik Indonesia (Behrend, 1998)
9. Katalog Badan Pelestarian Nilai Budaya Yogyakarta
10. Katalog Naskah British Library (ingkang dipun-akses saking internet kanthi alamat
11. Katalog Naskah Leiden University (ingkang
dipun-akses saking internet kanthi alamat Gunggunging naskah ingkang kapanggihakên 1 eksemplar Naskah Sêrat Jarwåråså (ingkang salajêngipun kasêbut SJ) kasimpên wontên Museum Sonobudoyo kanthi kode PBC 163. Naskah SJ inggih mênikå salah satunggaling naskah Jawi ingkang kasêrat mawi aksårå Jåwå såhå basanipun ngginakakên båså Jawi anyar. Wondéné dhapukanipun inggih mênikå sêkar. Naskah SJ kalêbêt jinis naskah piwulang. Miturut Behrend (1990:XI) naskah piwulang ngêwrat mapintên-pintên teks ingkang isinipun ngandharakên piwulang dhatêng tiyang saleh, suci, såhå wicaksånå, wondéné isinipun bab agami Islam såhå kêjawèn. 3
Ing salêbêting naskah SJ mênikå wontên kalih teks. Teks ingkang sêpisan inggih mênikå teks SJ ingkang dipunwiwiti saking kåcå 1 dumugi 29. Lajêng teks ingkang angka kalih inggih mênikå teks Lêpiyan Sabarang Gawé ingkang dipunwiwiti saking kåcå 34 dumugi 37. Miturut katrangan saking katalog (Behrend, 1990:497), teks SJ mênikå ngêwrat piwulang moral kanggé nggayuh kautaman ingkang sajatos. Wondéné teks Lêpiyan Sabarang Gawé ngêwrat piwulang cårå- caraning nindakakên padamêlan kados tå mbathik, nyogå, ngêcap, nyulam, lsp. Saking kalih teks mênikå kapilih teks SJ amargi kacanipun kathah såhå isinipun jangkêp dumugi pungkasan. Wondéné teks Lepiyan Sabarang Gawé namung sakawan kåcå såhå isinipun botên rampung dumugi pungkasan. Naskah SJ prêlu sangêt dipuntaliti adhêdhasar kawontênaning naskah såhå isining naskah ingkang wigatos. Isining naskah SJ prêlu dipuntaliti amargi ngêwrat mapintên-pintên ngèlmi. Kawontênaning naskah såhå isining naskah badhé kaandharakên malih wontên ngandhap mênikå. 1. Kawontênan naskah SJ taksih saé. Jilidanipun taksih kêncêng. Sêrataning teks taksih cêthå såhå taksih sagêd kawaos sinaoså wontên ingkang angèl kawaos. Awit saking mênikå naskah SJ prêlu sangêt dipuntaliti supados sagêd dipunbabar isinipun sadèrèngipun naskah mênikå risak. 2. Manawi dipuntingali saking isinipun, teks SJ mênikå unik/khas amargi ngêwrat piwulang ingkang dipunandharakên kanthi nêgêsi nåmå, wujud såhå péranganing badan saking tokoh ringgit ingkang nggambarakên sadåyå watakipun manungså. Wontên ing kåcå 1 dumugi 29, tokoh-tokoh ringgit 4
ingkang dipunjarwakakên utawi dipuntêgêsi inggih mênikå sapérangan tokoh- tokoh ringgit saking cariyos Mahabharata. 3. Botên namung njarwakakên nåmå-nåmå tokoh ringgit kémawon ananging ing pérangan têngah saking teks SJ ugi ngêwrat piwulang anggènipun pados ngèlmi utawi ing teks SJ dipunsêbut talabul ngèlmi. Wontên ing teks SJ kaandharakên bilih manawi pados ngèlmi kêdah waspådå. Waspådå ingkang dipunkajêngakên inggih mênikå waspådå kalihan maksud saking ngèlmi ingkang dipunsinaoni. 4. Sanèsipun mênikå, teks SJ ngêwrat piwulang supados sagêd dados tiyang ingkang saé. kêdah mangrêtos kadospundi manawi dados tiyang ingkang miskin såhå kadospundi manawi dados tiyang ingkang sugih. Manawi dados tiyang ingkang miskin botên prêlu sumêlang amargi sadåyå sampun kêrsaning Hyang Widi. Wondéné manawi dados tiyang ingkang sugih botên angsal rumaos gadhah kaluwihan såhå botên angsal umuk. 5. Salajêngipun, teks SJ ugi ngandharakên bab nilai-nilai etika ingkang gayutipun antawisipun manungså kalihan Gusti. Wontên teks mênikå wontên nilai-nilai kadospundi manungså kêdah éling kalihan Gusti, waspådå kalihan godhå ingkang awujud napsu, pitados kalihan kêrsaning Gusti, såhå mituhu kalihan mênåpå ingkang kêdah dipunlampahi såhå nilarakên ingkang awon. Andharan ing nginggil namung sapérangan isining teks SJ ingkang wigatos. Ananging mênikå sampun cêthå sangêt bilih naskah SJ prêlu dipuntaliti amargi isinipun ingkang wigatos. Wontên ing panalitèn mênikå, kapilih andharan nilai- nilai etika gayutipun manungså kalihan Gusti amargi andharanipun langkung langkung kathah satêmah data ingkang dipunasilakên ugi kathah. 5
Panalitèn ingkang dipunginakakên kanggé naliti naskah SJ inggih mênikå panalitèn filologi. Filologi inggih mênikå ngèlmi ingkang objek kajian-ipun naskah såhå teks. Wondéné lampahing panalitèn filologi tumrap naskah såhå teks SJ inggih mênikå (1) inventarisasi naskah, (2) deskripsi naskah, (3) alih tulis teks, (4) suntingan teks, (5) terjemahan teks, såhå (6) analisis isining teks. B. Undêraning Prakawis Adhêdhasar andharan dhasaring panalitèn wontên nginggil, nuwuhakên prakawis-prakawis ingkang sagêd dipunrêmbag. Prakawis-prakawis mênikå kaandharakên kados ing ngandhap mênikå. 1. Inventarisasi naskah SJ. 2. Deskripsi naskah SJ. 3. Alih tulis teks SJ. 4. Suntingan teks SJ. 5. Terjemahan teks SJ. 6. Maknanipun nåmå-namaning tokoh ringgit miturut teks SJ. 7. Nilai-nilai etika gayutipun manungså kalihan Gusti wontên ing salêbêting teks SJ. C. Watêsaning Prakawis Adhêdhasar undêraning pêrkawis ing nginggil, panalitèn mênikå dipunwatêsi supados panalitèn mênikå sagêd langkung fokus. Wondéné watêsaning prakawis kaandharakên kados ing ngandhap mênikå. 1. Deskripsi naskah SJ. 2. Alih tulis teks SJ. 6
3. Suntingan teks SJ. 4. Terjemahan teks SJ. 5. Andharan nilai-nilai etika gayutipun manungså kalihan Gusti wontên ing salêbêting teks SJ. D. Wosing Prakawis Wosing prakawis wontên panalitèn mênikå adhêdhasar andharan ing undêraning prakawis såhå watêsaning prakawis. Wosing prakawis kaandarakên kados ing ngandhap mênikå. 1. Kadospundi deskripsi naskah SJ? 2. Kadospundi Alih tulis teks SJ. 3. Kadospundi suntingan teks SJ? 4. Kadospundi terjemahan teks SJ? 5. Kadospundi nilai-nilai etika gayutipun manungså kalihan Gusti wontên ing salêbêting teks SJ? E. Ancasing Panalitèn Adhêdhasar wosing prakawis ingkang sampun dipunandharakên ing nginggil, nuwuhakên ancasing panalitèn kados ing ngandhap mênikå. 1. Ngandharakên deskripsi naskah SJ. 2. Ndamêl Alih tulis teks SJ. 3. Ndamêl suntingan teks SJ. 4. Ndamêl terjemahan teks SJ. 5. Ngandharakên nilai-nilai etika gayutipun manungså kalihan Gusti ing salêbêting teks SJ. 7
8 F. Paédahing Panalitèn Asiling panalitèn mênikå dipunkajêngakên supados migunani tumrap pårå maos. Paédahing panalitèn mênikå kaandharakên kados ing ngandhap mênikå. 1. Asiling panalitèn mênikå dipunkajêngakên supados sagêd dados gambaran kanggé pårå maos ngèngingi kadospundi caranipun naliti naskah ngginakakên ngèlmi filologi modern ingkang jumbuh kalihan lampahing panalitèn filologi modern. 2. Asiling alih tulis ingkang awujud transkripsi dipunkajêngakên supados sagêd nglêstantunakên teks SJ, dados danguning-dangu teks SJ mênikå têtêp sagêd kawaos sinaoså naskah ingkang asli sampun risak. 3. Asiling transliterasi såhå suntingan teks dipunkajêngakên supados nggampilakên tiyang ingkang badhé maos, amargi teks SJ ingkang kasêrat mawi aksårå Jåwå sampun dipunsêrat mawi aksårå Latin såhå sampun rêsik saking kalêpatan-kalêpatan panyêrat. 4. Asiling terjemahan dipunkajêngakên supados pårå maos sagêd mangrêtos mênåpå isi saking teks SJ mliginipun tiyang ingkang kirang paham båså Jawi. 5. Asiling pirêmbagan nilai-nilai etika gayutipun manungså kalihan Gusti wontên ing teks SJ dipunkajêngakên supados dados tuntunan ingkang saé kanggé sintên kémawon ingkang maos. G. Pangrêtosan Têmbung-têmbung ing Irah-irahan 1. Kajian filologi wontên panalitèn mênikå inggih naliti naskah såhå teks lami kanthi lampahing panalitèn filologi. Lampahing panalitèn filologi ingkang katindakakên inggih mênikå (1) inventarisasi naskah, (2) deskripsi naskah, (3)
transkripsi teks, (4) suntingan teks, (5) terjemahan teks, såhå (6) analisis isining teks. Wontên panalitèn mênikå naskah ingkang dipuntaliti inggih mênikå naskah Sêrat Jarwåråså. 2. Nilai-nilai etika gayutipun manungså kalihan Gusti inggih mênikå nilai-nilai utawi norma-norma ingkang dados pandoming manungså kanggé nindakakên préntahing Gusti. Nilai-nilai mênikå ing antawisipun inggih mênikå éling, waspådå, pitados, såhå mituhu (Hadiatmaja, 2010:74). 3. Sêrat Jarwåråså inggih mênikå salah satunggaling naskah Jawi ingkang kapanggihakên wontên Museum Sonobudoyo Yogyakarta. Naskah Sêrat Jarwåråså sinêrat mawi aksårå Jåwå carik kanthi kode PBC 163. Teks Sêrat Jarwåråså kasêrat kanthi dhapukan sêkar. Naskah mênikå kalêbêt jinis piwulang. 9
BAB II GÊGARAN TEORI A. Pangrêtosan Filologi Filologi asalipun saking båså Yunani philologia, ingkang dumados saking kalih têmbung, philos ingkang têgêsipun "trêsnå" såhå logos ingkang têgêsipun "têmbung". Adhêdhasar kalih têmbung mênikå lajêng nuwuhakên maknå "trêsnå têmbung" utawi "rêmên micårå" (Shipley lumantar Baried, 1985: 1). Saking têmbung mênikå têgêsipun lajêng ngrêmbåkå dados "rêmên ngèlmi", "rêmên kasusastran" utawi "rêmên kabudayan" (Baried, 1985:1). Miturut Pudjiastuti (2018: 32), filologi inggih mênikå ngèlmi ingkang nyinau asiling karyå jaman rumiyin ingkang awujud sêratan astå, kajian-ipun langkung fokus wontên ing teks utawi isining naskah, karyå mênikå ngêwrat nilai- nilai ingkang taksih pigunå wontên ing jaman samênikå. Djamaris lumantar Ekowati (2017:1) ngandharakên bilih filologi mênikå salah satunggaling ngèlmi ingkang objek panalitènipun inggih manuskrip såhå naskah-naskah lami. Salajêngipun Chamamah-Soeratno lumantar Saktimulya (2016:21-22) ngandharakên bilih filologi maknanipun "ngèlmi ngèngingi mênåpå kémawon ingkang naté dipunmangrêtosi manungså". Anggènipun ngandharakên budåyå jaman rumiyin kanthi cårå ngaji teks-teks ingkang kasimpên kanthi wujud sêratan jaman rumiyin (Chamamah-Soeratno lumantar Saktimulya, 2016:22) Saking andharan ing nginggil, sagêd dipunpêndhêt dudutan bilih filologi mênikå salah satunggaling ngèlmi ingkang nyinau asiling kabudayan jaman rumiyin ingkang awujud sêratan ingkang wontên ing salêbêting naskah-naskah 10
lami. Filologi wontên panalitèn mênikå dipunginakakên amargi panalitèn mênikå naliti naskah såhå teks Sêrat Jarwåråså såhå badhé mbabar isining naskah. B. Objek Kajian Filologi Sabên ngèlmi mêsthi wontên objek kajian-ipun. Objek kajian saking ngèlmi filologi inggih mênikå naskah såhå teks (Baried, 1985:3). Wontên ing ngèlmi filologi, naskah såhå teks kabédakakên pangrêtosanipun. Wondéné andharan ngèngingi naskah såhå teks kados ing ngandhap mênikå. 1. Naskah Naskah inggih mênikå pérangan ingkang konkrit (Baried, 1985:4). Têgêsipun, naskah mênikå wontên wujudipun, sagêd dipuntingali, såhå sagêd dipuncêpêng (Mulyani, 2014:2). Saking andharan mênikå sagêd kapêndhêt dudutan bilih naskah mênikå ingkang mawujud, sanès isinipun. Salajêngipun Baried (1985:54) ngandharakên bilih naskah inggih mênikå sêratan astå ingkang ngêwrat mapintên-pintên gagasan såhå pangraos minångkå asiling budåyå bångså jaman rumiyin. Miturut Fathurahman (2016:22) naskah inggih mênikå dokumen ingkang isinipun dipunsêrat mawi astå, dokumen mênikå sagêd ingkang saking kertas Eropa, dluwang, lontar, såhå sanèsipun. Rokhmansyah (2017:8) ngandharakên bilih naskah inggih mênikå sêratan astå ingkang ngêwrat mapintên-pintên gagasan ingkang minångkå asiling budåyå jaman rumiyin. Saking mapintên-pintên andharan ngèngingi pangrêtosan naskah, sagêd kapêndhêt dudutan bilih naskah inggih mênikå asiling budåyå jaman rumiyin 11
ingkang kasêrat astå wontên ing media tulis kados tå lontar, dlancang, kertas Eropa såhå sanèsipun såhå ngêwrat mapintên-pintên ngèlmi. Ngèlmi ingkang nyinau prakawis naskah dipunsêbut kodikologi. Kodikologi asalipun saking båså Latin codex 'teras batang pohon' ingkang nêdahakên bilih wontên gayutanipun kalihan munpangating kayu minångkå bahan kanggé nyêrat, ingkang wontên båså Indonesia codex dipun-terjemah-akên dados naskah (Mulyadi lumantar Saktimulya, 2016:20). Prakawis ingkang dipunsinaoni wontên ing kodikologi inggih mênikå alas tulis, samak, etiket, jilidan, wujuding aksårå, mangsi, alat tulis, papan panyêratan, umur såhå panyêrat naskah, sêjarah såhå panganggéning naskah, sartå iluminasi ingkang kalêbêt gambar pêpadan, rubrikasi, rêrênggan, wêdånå rênggan, såhå wêdånå gapurå rênggan (Saktimulya, 2016:20). Saputra (2008:4-5) nyêbutakên bilih aksårå, iluminasi, såhå sanèsipun dados péranganing naskah awit saking kawontênaning sami kalihan wujud naskah amargi sagêd dipundumuk såhå dipuncêpêng kalihan påncådriyå. 2. Teks Teks inggih mênikå isi utawi andharan ing salêbeting naskah, ingkang sipatipun abstrak ingkang namung sagêd dipunangên-angên kémawon (Baried, 1985: 56). Miturut Mulyani (2014:2-3), teks inggih mênikå reroncening têmbung minångkå waosan kanthi isi tartamtu utawi isining naskah utawi mênåpå ingkang wontên ing salêbêting naskah utawi andharan ingkang nyukani informasi ngèngingi bab kabudayan salah satunggaling bångså ing jaman rumiyin ingkang wujudipun lésan utawi sêratan. 12
Salajêngipun Soeratno (lumantar Ekowati, 2017:6) ngandharakên bilih teks iinggih mênikå informasi ingkang kawrat wontên ing salêbêting naskah ingkang asring kasêbut muatan naskah. Saking mapintên-pintên andharan ing nginggil sagêd kapêndhêt dudutan bilih teks inggih mênikå isining naskah ingkang nyukani informasi dhatêng sintên kémawon ingkang maos. Teks wontên ing salêbêting naskah Jawi kasêrat mawi manékå warnå jinis aksårå Jåwå. Miturut Ismaun (1996:348-350), ragam aksårå Jåwå ingkang dipunginakakên kanggé nyêrat teks wontên sakawan wêrni, inggih mênikå (1) båtå sarimbag: wujuding aksårå Jåwå ingkang kados rimbag utawi cithakan båtå, (2) ngêtumbar: wujuding kados wiji tumbar, (3) mucuk êri: wujuding aksårå Jåwå ingkang wontên ing pérangan tartamtu lancip kados êri, såhå (4) kombinasi: wujud aksårå ingkang kombinasi saking tigang aksårå ing nginggil, inggih mênikå båtå sarimbag, ngêtumbar, såhå mucuk êri. Jinising aksårå ingkang kapanggihakên wontên teks SJ inggih mênikå jinis aksårå Jåwå ngêtumbar amargi wujudipun mlêngkung kados wiji tumbar. C. Ancasing Panalitèn Filologi Ancasing panalitèn filologi miturut Baried (1985:5) kapérang dados kalih inggih mênikå ancas umum såhå ancas khusus. Ancas umum filologi inggih mênikå (1) mangrêtosi kabudayan salah satunggaling bångså lumantar asiling sastrå ingkang lisan mênåpå déné ingkang sinêrat, (2) mangrêtosi makna såhå fungsi teks kanggé masarakat ingkang ngriptå, såhå (3) mahyakakên nilai-nilai kabudayan jaman rumiyin minångkå alternatif kanggé ngrêmbakakakên kabudayan. Wondéné ancas ingkang khusus inggih mênikå (1) ndamêl suntingan teks ingkang 13
dipunanggêp paling cêlak kalihan teks ingkang asli, (2) ngandharakên sêjarah dumadosipun teks såhå ngrêmbakanipun teks, såhå (3) ngandharakên tanggapan saking pamaos ing sabên wêkdal anggènipun maos såhå nampi teks. Saking andharan ing nginggil, sagêd kapêndhêt dudutan ngèngingi ancasipun filologi tumrap naskah såhå teks SJ, inggih mênikå kanggé mbabar isisning naskah såhå teks SJ kanthi ndamêl suntingan teks supados teks sagêd rêsik saking sêratan ingkang lêpat. Sanèsipun mênikå ugi kadamêl terjemahan såhå kadamêl analisis isining teks SJ kanggé mangrêtosi nilai-nilai etika gayutipun manungså kalihan Gusti wontên salêbêting naskah SJ. D. Aliran Filologi Aliran filologi kapêrang dados kalih, inggih mênika aliran filologi tradisional såhå aliran filologi modern. Baried (1985:3) ngandharakên bilih aliran filologi tradisional inggih mênika aliran filologi ingkang gadhah pamanggih bilih varian minangka sêratan ingkang lêpat. Awit saking mênikå, panalitèn filologi kanthi aliran mênikå ancasipun kanggé manggihakên wujud asli saking teks utawi ingkang langkung cêlak kalihan wujud teks ingkang asli (Baried, 1985:2). Wondéné aliran filologi modern inggih mênika aliran filologi ingkang gadhah pamanggih bilih varian sêratan minangka kreatifitas penyalin. Ancasipun filologi modern inggih mênikå mahyakakên maknå teks ingkang kawrat wontên ing salêbêting naskah (Saktimulya, 2016:22). Wontên ing panalitèn mênika dipunginakakên aliran filologi modern. Ancasing lampahing panalitèn filologi modern wontên panalitèn mênika kanggé 14
15 ngandharakên isininging teks. Anggènipun ngandharakên isining teks SJ kajumbuhakên kalihan ngèlmi basa, kasusastran, saha kabudayan. E. Lampahing Panalitèn Filologi Panalitèn filologi mênikå mbêktahakên lampah ingkang urut supados ancas panalitèn filologi sagêd kalampahan. Miturut Fathurahman (2016:69), lampahing panalitèn filologi mênikå wontên pitu, inggih mênikå (1) nêmtokakên naskah, (2) inventarisasi naskah, (3) deskripsi naskah, (4) têtandhingan naskah såhå teks, (5) suntingan teks, (6) terjemahan teks, såhå (7) analisis isi. Wondéné miturut Mulyani (2012:3) urut-urutaning panalitn filologi mênikå makatên (1) inventarisasi manuskrip, (2) deskripsi manuskrip, (3) nêmtokakên manuskrip ingkang kapilih, manawi jumlahipun kathah (kanthi nandhing- nandhingakên), (4) maos manuskrip ingkang kapilih utawi ingkang katêmtokakên minångkå dhasaring panalitèn, (5) alih tulis, (6) damêl parafrase manawi manuskrip-ipun kaandharakên kanthi dhapukan sêkar, såhå (7) terjemahan-ipun. Salajêngipun, Ekowati (2017:25) ngandharakên bilih lampahing panalitèn filologi inggih, (1) nêmtokakên teks, (2) inventarisasi naskah utawi manuskrip, (3) deskripsi naskah, (4) têtandhingan naskah såhå teks, (5) suntingan teks, (6) terjemahan, såhå (7) analisis isining teks. Fathurahman (2016:87) ngandharakên bilih lampah têtandhingan naskah såhå teks namung dipuntindakakên manawi cacahipun naskah langkung saking satunggal, såhå lampah mênikå botên dipunginakakên kanggé naskah ingkang tunggal. Adhêdhasar asiling inventarisasi naskah, naskah SJ namung kapanggihakên satunggal eksemplar. Awit saking mênikå lampahing panalitèn
16 filologi tumrap naskah SJ botên ngginakakên têtandhingan naskah såhå teks. Wondéné lampahing panalitèn filologi wontên panalitèn mênikå kaandharakên kados ing ngandhap mênikå. 1. Inventarisasi Naskah Inventarisasi naskah inggih mênikå pados såhå nyathêt sadåyå naskah ingkang sajinis (Mulyani, 2012:3). Miturut Saputra (2008:81), inventarisasi naskah inggih mênikå kegiatan ngêmpalakên informasi ngèngingi kawontênaning naskah- naskah ingkang satunggal korpus. Salajêngipun Saputra (2008:81) ngandharakên bilih naskah-naskah ingkang ngêwrat teks satunggal korpus sagêd dipuntêgêsi naskah-naskah ingkang ngêwrat teks kanthi irah-irahan sami, ingkang limrahipun irah-irahanipun kasêrat wontên naskah utawi kelopak naskah. Inventarisasi naskah dipuntindakakên kanggé mangrêtosi cacahipun naskah ingkang badhé dipuntaliti wontên papan panyimpênanipun naskah. Cacahipun naskah sagêd dados dhasar kanggé nêmtokakên metode ingkang badhé dipunginakakên wontên ing panalitèn filologi. Awit saking mênikå inventarisasi naskah SJ prêlu sangêt katindakakên kanggé nêmtokakên metode ingkang badhé dipunginakakên. 2. Deskripsi Naskah Deskripsi naskah inggih mênikå nggambarakên kawontênaning naskah såhå kadospundi mênggah urut-urutan teks-ipun (Mulyani, 2012:3). Wondéné miturut Fathurahman (2016:77), deskripsi naskah inggih mênikå ngandharakên kawontênan fisik naskah, isining teks, mênåpå déné identitas kepengarangan såhå kepenyalinan kanthi ancas ngasilakên deskripsi naskah såhå teks ingkang wêtah.
Salajêngipun, Ekowati (2017:27) ngandharakên bilih deskripsi naskah inggih mênikå pemaparan utawi penggambaran kanthi têmbung-têmbung ingkang cêthå såhå terperinci ngèngingi kawontênaning naskah. Miturut Darusuprapta (lumantar Mulyani, 2012:6-8) bab ingkang kêdah dipundamêl deskripsi, urut-urutanipun inggih mênikå: (1) papan panyimpêning manuskrip, inggih mênikå andharan ingkang ngêwrat bab sintên ingkang nyimpên (pribadi, pamarintah, mênåpå swasta), wontên ing pundi, nomêr kodeks-ipun pintên; (2) irah-irahanipun mênåpå, kasêrat wontên ing pundi kémawon; (3) sintên ingkang nyêrat, mênåpå kasêrat déning ingkang kagungan gagasan mênåpå kasêrat déning tiyang sanès awit nuhoni dhawuh (wontên pemrakarsa-nipun); (4) samakipun kadospundi, kadamel saking mênåpå; (5) Jilidan såhå kawontênaning jilidan kadospundi; (6) ukuraning manuskrip, wiyar, panjang, såhå kandêlipun pintên; (7) ukuraning teks kadospundi; (8) sêratan, jinising aksårå ingkang kaginakakên mênåpå, kasêrat miring mênåpå jêjêg, kasêrat kandêl mênåpå tipis, mangsinipun rupi mênåpå, sêratanipun gampil kawaos mênåpå angèl kawaos; (9) rêrêngganipun wontên mênåpå botên; (10) manggalanipun wontên mênåpå botên; (11) kolofon wontên mênåpå botên; (12) dhapukan sêkar, gancaran mênåpå pawicantrênan; (13) tåndhå pamaosipun kadospundi; (14) Isi, isining teks mênikå jangkêp mênåpå kirang, kapunggêl mênåpå awujud fragmen, kadospundi mênggah andharan isining teks; (15) jinisipun mênåpå; (16) båså, ngginakakên ragam båså mênåpå kawon; (17) wontên cathêtan sanèsipun mênåpå botên. Andharan ing nginggil sampun cêthå sangêt ngèngingi bab mênåpå kémawon ingkang kêdah dipundamêl deskripsi naskah. Naskah såhå teks SJ 17
dipundamêl deskripsi adhêdhasar pérangan-pérangan ingkang kaandharakên ing nginggil. Wondéné anggènipun nyêrat deskripsi mawi kartu data ingkang kaandharakn wontên bab III. 3. Alih Tulis Teks Alih tulis inggih mênikå nggantos sêrataning teks mawi aksårå ingkang sami kalihan aksaraning teks utawi mawi aksårå ingkang bédå (Mulyani, 2012:9). Metode alih tulis mênikå wontên wêrni kalih inggih mênikå transkripsi såhå translitersi. Miturut Mulyani (2012:9), transkripsi teks inggih mênikå alih tulis sêrataning teks mawi aksårå ingkang sami kalihan aksaraning teks. Tuladhanipun, manawi teks ingkang dipuntaliti kasêrat ngginakakên aksårå Jåwå, satêmah transkripsi ingkang dipundamêl ugi nganggé aksårå Jåwå. Transkripsi mênikå wontên wêrni kalih, inggih mênikå transkripsi diplomatik såhå transkripsi standar. Transkripsi diplomatik inggih mênikå cårå anggènipun damêl alih tulis sêrataning teks ingkang dipun-alihtulis-akên kados déné sêrataning teks (Mulyani, 2012:12). Wondéné transkripsi standar inggih mênikå cårå anggènipun damêl alih tulis sêrataning teks ingkang kasêrat adhêdhasar utawi sampun kajumbuhakên kalihan ejaan ingkang lêrês utawi kajumbuhakên kalihan EYD ingkang taksih dipunanggé kanthi aksårå ingkang sami (Mulyani, 2012:14). Saking andharan ing nginggil sagêd kapêndhêt dudutan bilih transkripsi inggih mênikå caranipun damêl salinanipun teks kanthi aksårå ingkang sami. Wontên panalitèn mênikå metode transkripsi ingkang kaginakakên inggih mênikå transkripsi diplomatik. Ancasipun inggih mênikå kanggé nglêstantunakên teks SJ. 18
Metode alih tulis ingkang salajêngipun inggih mênikå transliterasi. Transliterasi inggih mênikå alih tulis sêrataning teks mawi aksårå ingkang botên sami kalihan aksaraning teks (Mulyani, 2012:9). Kramadibrata (lumantar Ekowati, 2017:137) ngandharakên bilih transliterasi inggih mênikå alih aksårå utawi ngéwahi jinising aksårå (biasanipun aksårå ingkang kirang dipunmangrêtosi) dados aksårå sanèsipun ingkang dipunmangrêtosi masarakat umum. Caranipun damêl transliterasi wontên warni kalih, inggih mênikå transliterasi diplomatik såhå transliterasi standar. Transliterasi diplomatik inggih mênikå cårå anggènipun damêl alih tulis sêrataning teks ingkang kasêrat mênåpå wontênipun kados déné sêrataning teks- ipun kanthi aksårå ingkang bédå (Mulyani, 2012:10). Wondéné transliterasi standar inggih mênikå cårå anggènipun damêl alih tulis sêrataning teks ingkang kasêrat adhêdhasar utawi sampun kajumbuhakên kalihan Ejaan yang Disempurnakan (EYD) ingkang taksih dipunanggé kanthi aksårå ingkang bédå (Mulyani, 2012:11). Wontên panalitèn mênikå transliterasi ingkang kaginakakên inggih mênikå transliterasi standar. Metode transliterasi standar namung dipunginakakên kanggé ngéwahi têmbung-têmbung ingkang ejaan-ipun botên jumbuh kalihan ejaan jaman samênikå kados tå têmbung "yêkti" ingkang kasêrat "yêgTi". Ejaan-ejaan ingkang botên jumbuh dipunlêrêsakên adhêdhasar bausastra Jawi såhå EYD båså Jawi. 19
4. Suntingan Teks såhå Aparat Kritik Suntingan teks inggih mênikå salah satunggaling asiling panalitèn filologi ingkang wigatos (Ekowati, 2017:133). Suntingan dipundamêl kanthi pangangkah supados sagêd ngasilakên naskah ingkang rêsik saking sêratan ingkang lêpat (Darusuprapta 1984:5). Miturut Ekowati (2017:133) suntingan teks dipundamêl kanggé nggampilakên pårå maos anggènipun mangrêtosi fungsi teks. Wondéné miturut Fathurahman (2016:88), suntingan inggih mênikå mahyakakên edisi teks ingkang sagêd kawaos såhå dipunpahami déning masarakat umum. Metode suntingan teks dipunlampahi adhêdhasar cacahipun naskah, mênåpå cacahipun kathah utawi namung satunggal (Darusuprapta, 1984:5). Salajêngipun Darusuprapta (1984:5) ngandharakên manawi cacahipun naskah kathah sagêd ngginakakên metode induk (legger) utawi landasan, såhå metode stemma, manawi naskah-ipun tunggal, metode ingkang kaginakakên bédå kalihan naskah ingkang kapanggihakên kathah. Miturut Darusuprapta (1984:6), metode suntingan naskah tunggal sagêd kalampahan kanthi tigang cårå, inggih mênikå: a. Fotografi utawi ingkang asring kasêbut facsimilé. b. Kanthi edisi diplomatik. Adhêdhasar naskah tunggal kålå wau, dipundamêl transliterasi jumbuh kalihan mênåpå wontênipun, botên dipunkirangi (eliminatio) utawi dipuntambahi (divinatio) mênåpå kémawon. Ewah-ewahan utawi perbaikan ingkang adhêdhasar pamanggih penyunting kalêbêtakên wontên cathêtan. 20
21 c. Kanthi edisi kritis. Suntingan naskah ingkang dipunwahyakakên inggih mênikå asiling transliterasi ingkang lêrês såhå saé. Dados sampun dipunlêrêsakên såhå dipunéwahi adhêdhasar pamanggihipun penyunting. Wontên panalitèn mênikå, metode suntingan ingkang kaginakakên jumbuh kalihan cacahipun naskah SJ. Saking asliling inventarisasi, naskah SJ namung kapanggihakên satunggal utawi sagêd kaanggêp naskah tunggal, satêmah metode ingkang kaginakakên inggih mênikå edisi kritis. Edisi kritis inggih mênikå satunggaling cårå ndamêl suntingan teks ingkang dipunasilakên saking pamanggih penyunting kanthi ancas mahyakakên teks ingkang waosanipun langkung saé (Fathurahman, 2016:91). Suntingan edisi kritis mênikå namung dipuntindakakên kanggé nglêrêsakên sêratan-sêratan ingkang botên ajêg såhå ingkang botên jumbuh kalihan EYD båså Jawi jaman samênikå. Wondéné sêratan-sêratan ingkang kaanggêp lêpat såhå botên sagêd kawaos dipunlêrêsakên kanthi damêl aparat kritik. Miturut Ekowati (2017:156) aparat kritik inggih mênikå satunggaling wujud tanggêl jawab ilmiah wontên ing kritik teks kanthi ancas nyukani koreksi wontên ing teks ingkang dipun- sunting. Koreksi mênikå sagêd arupi nglêresakên, nambahi, såhå ngirangi waosan ingkang kêdah dipunicali, mênåpå déné ngéwahi waosan (Ekowati, 2017:156). Nurhayati (2018: 90) ngandharakên bilih tåndhå-tåndhå ingkang dipunginakakên kanggé ndamêl suntingan inggih kados ing ngandhap mênikå. a. Tåndhå [...] = kanggé nggantos aksårå, wandå, utawi têmbung. b. Tåndhå (...) = kanggé ngirangi aksårå, wandå, utawi têmbung. c. Tåndhå <...> = kanggé nambahi aksårå, wandå, utawi têmbung.
5. Parafrase Miturut Mulyani (2015:109), parafrase inggih mênikå ngéwahi teks dhapukan sêkar dados dhapukan gancaran. Parafrase dipuntindakakên kanggé nggampilakên anggènipun damêl terjemahan, awit saking basanipun sêkar mênikå puitis. Lampahing parafrase miturut Ekowati (2017:163-165) wontên tigå ingkang kaandharakên ing ngandhap mênikå. a. Madosi têmbung-têmbung ingkang sukar, têmbung-têmbung ingkang arkhais, têmbung-têmbung ingkang botên populer, ingkang salajêngipun dipungantos dados têmbung-têmbung ingkang umum såhå limrah, satêmah gampil anggènipun mangrêtosi maksudipun. b. Nambahi têmbung-têmbung ingkang dipunicali déning panyêrat, kados tå atêr- atêr, têmbung panggandhèng, mênåpå déné jêjêr (subjek). c. Nambahi tåndhå pamaos, såhå ngroncé malih têmbung-têmbungipun supados sagêd dados ukårå ingkang lêrês såhå cêthå. Asiling parafrase sagêd dipunéwahi tingkat tuturipun, kados tå dipunéwahi dados ragam kråmå. Wontên panalitèn mênikå parafrase dipundamêl kanggé nggampilakên anggènipun ndamêl terjemahan, awit saking dhapukanipun teks SJ mênikå sêkar. 6. Terjemahan Teks Terjemahan inggih mênikå nggantos båså saking båså asal dados båså sanèsipun (Darusuprapta, 1984:9; Mulyani,2014:47; Ekowati, 2017:160). Upaminipun teks mênikå båså Jawi kagantos båså Indonesia, kanthi pangangkah supados isining teks sagêd dipunmangrêtosi déning tiyang ingkang botên mangrêtos båså Jawi. 22
Miturut Mulyani (2014:48) terjemahan kapérang dados tigå, inggih mênikå (1) terjemahan harafiah, inggih mênikå ngéwahi båså saking basaning teks kanthi damêl terjemahan-ipun sabên têmbung-têmbungipun satêmah cêlak kalihan aslinipun, mênikå dipunginakakên kanggé nandhingakên paråmåsastranipun, (2) terjemahan isi utawi makna, inggih menika ngéwahi båså saking basaning teks dipunjumbuhakên kalihan båså sasaran ingkang gadhah maknå sami utawi sepadan, (3) Terjemahan bebas, inggih mênikå ngéwahi båså saking basaning teks utawi båså sumber kanthi bebas ananging pesan saking teks tetep sagêd dipunpahami. Terjemahan ingkang kaginakakên wontên panalitèn mênikå terjemahan harfiah. Manawi wontên têmbung-têmbung ingkang botên sagêd dipun-terjemah-akên kanthi cårå harfiah, salajêngipun kadamêl terjemahan isi såhå terjemahan bebas. Terjemahan harfiah, terjemahan isi såhå terjemahan bebas wontên panalitèn mênikå katindakakên kanthi kontekstual. 7. Analisis Isining Teks Analisis isi inggih mênikå menelaah teks såhå konteks-ipun jumbuh kalihan perspektif ingkang dipunginakakên (Fathurahman, 2016:96). Tahap mênikå inggih tahap ingkang paling wigatos, amargi panaliti kêdah nggayutakên isining teks ingkang diputaliti kalihan disiplin ngèlmi sanèsipun. Analisis teks wontên panalitèn mênikå dipundamêl kanthi mbabar isining teks ingkang kalêbêt nilai-nilai etika gayutipun manungså kalihan Gusti. F. Sêkar Macapat Måcåpat inggih mênikå gêguritan Jawi gagrak anyar ingkang awujud sêkar såhå kaikêt kalihan guru gåtrå, guru lagu, sartå guru wilangan (Prabowo, 2012:310). 23 inggih
Mirurut Mulyani (2015:66), sêkar måcåpat inggih mênikå salah satunggaling jinis dhapukaning teks. Saputra lumantar Mulyani (2015:66) ngandharakên bilih têmbung måcåpat mênikå cêkakan saking "måcå papat-papat". Têgêsipun, cårå maos teks ingkang mawi andhêgan utawi pêdhotan ing sabên sakawan wandå sapisanan ing sabên gatranipun. Suparto (2012:75) ngandharakên bilih gunggungipun sêkar måcåpat inggih wontên 11 inggih mênikå Mijil, Kinånthi, Sinom, Asmarådånå, Dhandhanggulå, Gambuh, Maskumambang, Durmå, Pangkur, Mêgatruh, såhå Pocung. Katrangan ngèngingi guru gatrå, guru wilangan sartå guru lagunipun miturut Suparto (2012:75) kapratêlakakên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 2: Metrum Sêkar Måcåpat såhå Paugêranipun No Nåmå Sêkar Cacahipun Larik sabên sapådå Guru Wilangan såhå Guru Lagu 1 Mijil 6 larik 2 Maskumambang 4 larik 9 larik 3 Sinom 7 larik 4 Asmårådånå 6 larik 5 Kinanthi 5 larik 6 Gambuh 10 larik 7 Dhandhanggulå 8 Durmå 9 Pangkur 10 Mêgatruh 11 Pocung 7 larik 7 larik 5 larik 4 larik 10-i, 6-o, 10-e, 10-i, 6-i, 6-u 12-i, 6-a, 8-i, 8-a 8-a, 8-i, 8-a, 8-i, 7-i, 8-u, 7-a, 8-i, 12-a 8-i, 8-a, 8-e/o, 8-a, 7-a, 8-u, 8-a 8-u, 8-i, 8-a, 8-i, 8-a, 8-o 7-u, 10-u, 12-i, 8-u, 8-o 10-i, 8-a, 8-e, 7-u, 9-i, 7-a, 6-u, 8-a, 12-i, 7-a 12-a, 7-i, 6-a, 7-a, 8-a, 5-a, 7-i 8-a, 11-i, 8-u, 7-a, 12-a, 8-a, 8-i 12-u, 8-i, 8-u, 8-i, 8-o 12-u, 6-a, 8-i, 12-a Teks SJ wontên panalitèn mênikå kasêrat kanthi dhapukan sêkar. Wontên teks mênikå metrum-ipun inggih asmårådånå, kinanthi, pocung, sinom, dhandhanggula, såhå mijil. Metrum asmårådånå såhå sinom wontên teks mênikå kasêrat kaping kalih. Wondéné urut-urutaning pupuh wontên teks mênikå inggih (1) 24
Asmårådånå, (2) Kinanthi, (3) Pocung, (4) Sinom, (5) Asmårådånå, (6) Dhandhanggula, (7) Sinom, såhå (8) Mijil. Metrum mênikå dipunmangrêtosi saking sasmitaning sêkar måcåpat. Sasmita sêkar måcåpat inggih mênikå têmbung utawi gabungan têmbung ingkang dipunginakakên minångkå pratåndhå namaning sêkar (Prabowo, 2012:459). Salajêngipun Prabowo (2012:459) ngandharakên bilih sasmitaning sêkar måcåpat sagêd kasêrat ing wiwitaning pupuh såhå ing pungkasaning pupuh. Manawi sasmitå kasêrat wontên ing wiwitaning pupuh, sasmitå mênikå nêdahakên namaning sêkar kasêbut. Manawi sasmitå kasêrat ing pungkasaning pupuh, sasmitå mênikå nêdahakên namaning sêkar candhakipun. Têtêmbungan ingkang limrah dipunginakakên kanggé sasmitaning sêkar miturut Prabowo (2012:460) kaandharakên kados ing ngandhap mênikå (1) Mijil: wijil, wêtu, wiyos, rarasati, såhå sulastri (ingkang gadhah maknå mêdal), (2) Maskumambang: kambang (kumambang), kéntir, såhå timbul (ingkang gadhah maknå ngambang utawi njêdhul), (3) Sinom: srinåtå, ron kamal, pangrawit, logondhang, anom, weni, mudhå, tarunå, såhå rémå (ingkang gadhah maknå ênèm), (4) Asmårådånå: asmårå (kasmaran), kingkin, brangti, såhå sêdhih (ingkang gadhah maknå kasmaran utawi sêdhih), (5) Kinanthi: kanthi, gandhèng, såhå kanthèt (ingkang gadhah maknå gandhèngan), (6) Gambuh: êmbuh, gambuh, jumbuh, tambuh, såhå kambuh, (7) Dhandhanggulå: sarkårå, manis, madu, artati, dhang- dhang, gulå, gulå dråwå, gagak, trêsnå kagak trêsnå (ingkang gadhah maknå manis utawi cêmêng), (8) Durmå: mundur, galak, såhå têtêmbungan sanès ingkang ngginakakên wandå dur, (9) Pangkur: wuri, pungkur, yudåkanåkå, wuntat, såhå 25
têtêmbungan sanès ingkang ngginakakên wandå kur, (10) Megatruh: pêgat, duduk, såhå truh, såhå (11) Pocung: kluwak, uncung, såhå têtêmbungan sanès ingkang ngginakakên wandå cung. G. Nilai-nilai Etika Gayutipun Manungså Kalihan Gusti Têmbung etika asalipun saking båså Yunani 'ethos' ingkang maknanipun 'adat kebiasaan', 'watak', utawi 'tindak-tanduking manungså' (Sudarminta, 2013:3). Miturut Sudarminta (2013:3), têmbung etika dipunginakakên kanggé nyêbutakên ngèlmi såhå prinsip-prinsip ingkang dados dhasar kanggé mbiji awon- saé tindak-tanduking manungså. Wondéné miturut Magnis-Suseno (1988:6), etika inggih mênikå sadåyå norma såhå pambiji ingkang dipunginakakên déning masarakat kanggé mngrêtosi kadospundi manungså mênikå nglampahi gêsangipun. Salajêngipun, Bertens (2013:6) ngandharakên bilih etika inggih mênikå nilai-nilai såhå norma-norma ingkang dados pandom satunggal tiyang utawi satunggaling kelompok kanggé nåtå tindak-tandukipun. Saking andharan ing nginggil sagêd kapêndhêt dudutan bilih etika inggih mênikå paugêran-paugêran ingkang dipunginakakên kanggé mbiji awon-saénipun manungså. Paugêran-paugêran mênikå awujud nilai-nilai utawi norma-norma ingkang wontên ing masarakat. Nilai-nilai etika gayutipun manungså kalihan Gusti inggih mênikå satunggaling nilai-nilai wontên ing ngèlmi etika Jawi ingkang dipuntindakakên manungså kanggé nglampahi gêsang minångkå satunggaling ciptaaning Gusti (Hadiatmaja, 2010: 74). Nilai-nilai mênikå ing antawisipun inggih mênikå éling, 26
waspådå, pitados, såhå mituhu. Hadiatmaja (2010:74) ngandharakên nilai-nilai mênikå kados ing ngandhap mênikå. 1. Éling Éling wontên ing konteks mênikå têgêsipun manungså kêdah tansah éling asal-usulipun, ningali ing dhiri pribadhi bilih manungså mênikå mahkluk ingkang winatês. Tansah éling dhatêng Gusti bilih sadåyå mênikå asalipun saking Gusti såhå badhé wangsul malih dhatêng Gusti. 2. Waspådå Manungså kêdah waspådå kalihan godhå såhå nêpsu-nêpsu ingkang sagêd ngalang-alangi manungså dhatêng manunggaling kawulå Gusti. Nêpsu-nêpsu mênikå ing antawisipun inggih luammah, amarah, såhå supiyah. 3. Pitados Pitados inggih mênikå iman ingkang kiyat bilih sadåyå mênikå sampun kêrsaning Gusti. 4. Mituhu Mituhu maksudipun inggih mênikå nindakakên mênåpå ingkang dados préntahing Gusti såhå nyingkiri mênåpå ingkang dados awisanipun Gusti. Miturut Endraswara (2015:149), éling inggih mênikå éling kalihan asal- usulipun, manungså mênikå asalipun saking Gusti, awit saking mênikå kêdah tansah manêmbah dhatêng Gusti. Sanèsipun mênikå, éling inggih mênikå éling kalihan dhiri pribadhi, sampun ngantos tumindak sombong, tansah mulat sarirå supados manrêtos kalihan kêkiranganipun piyambak Endraswara (2015:150). Wondéné waspådå miturut Endraswara (2015:151) inggih mênikå waspådå kalihan 27
prakawis-prakawis ingkang sagêd ndadosakên cilåkå, waspådå kalihan lésan såhå tumindakipun ingkang sagêd nyilakani sêsaminipun, makhluk sanès, såhå alam. H. Panalitèn ingkang Jumbuh Panalitèn ingkang jumbuh kalihan panalitèn mênikå inggih panalitènipun panalitènipun Setya Adi Nugroho (2014) ing Universitas Negeri Yogyakarta kanthi irah-irahan Kajian Filologi dan Nilai-nilai Pendidikan Moral dalam Serat Ambek Sanga såhå panalitènipun Fitria Nur Halimah (2016) ing Universitas Negeri Yogyakarta kanthi irah-irahan Kajian Filologi såhå Etika Gêsang ing Masarakat miturut Sêrat Mudhåtanyå. Prakawis ingkang jumbuh såhå botên jumbuh kaandharakên wontên tabel ngandhap mênikå. Tabel 3: Panalitèn ingkang Jumbuh Pérangan ingkang jumbuh såhå botên jumbuh Panalitèn Fitria Nur Halimah Kajian Filologi såhå Etika Gêsang ing Masarakat miturut Sêrat Mudhåtanyå Sêrat Mudhåtanyå No. Katrangan Panalitèn Setya Adi Nugroho Panalitèn Bintang Gumilar 1. Irah-irahan Kajian Filologi såhå Nilai-nilai Etika gayutipun Manungså kalihan Gusti wontên ing Sêrat Jarwåråså Sêrat Jarwåråså Kajian Filologi dan Nilai-nilai Pendidikan Moral dalam Serat Ambek Sanga Sêrat Klêmpakan Sêrat Warnå- warni Sêrat Ambek Sångå Museum Sonobudoyo 5. Sêrataning teks Aksårå Jåwå 2. Naskah Sêrat Jarwåråså Sêrat Mudhåtanyå Museum Sonobudoyo Aksårå Jåwå Carik Pawicantênan 3. Teks 4. Papan Museum Sonobudoyo Aksårå Jåwå Carik Sêkar panyimpênan Carik Sêkar 6. Dhapukaning teks 7. Isining teks Piwulang Piwulang Piwulang 28
29 No. Katrangan 8. Jinising panalitèn 9. Metode suntingan Pérangan ingkang jumbuh såhå botên jumbuh Panalitèn Fitria Nur Halimah Metode Filologi Modern såhå Metode Deskriptif Suntingan Standar Panalitèn Setya Adi Nugroho Panalitèn Bintang Gumilar Metode Filologi Modern såhå Metode Deskriptif Suntingan Standar Metode Filologi Modern såhå Metode Deskriptif Edisi Kritis kanthi Transliterasi Standar Adhêdhasar andharan ing nginggil, sagêd dipuntingali prakawis-prakawis ingkang jumbuh såhå botên jumbuh. Prakawis-prakawis ingkang jumbuh ing antawisipun inggih mênikå isinipun sami ngêwrat bab piwulang, metode pananalitèn ingkang kaginakakên sami inggih mênikå filologi modern såhå metode deskriptif. Prakawis ingkang jumbuh salajêngipun inggih mênikå naskah ingkang kapilih ugi sami inggih mênikå naskah ingkang carik. Saking pérangan-pérangan ingkang sami mênikå satêmah sagêd dipundadosakên acuan kanggé nggarap naskah SJ mênikå. Sanèsipun pérangan ingkang sami, wontên ugi prakawis-prakawis ingkang bédå kalihan panalitèn sadèrèngipun. Prakawis mênikå inggih anggènipun ndamêl suntingan. Wontên ing panalitèn Nugroho (2014) såhå Halimah (2016), suntingan såhå transliterasi botên dipundadosakên satunggal. Suntingan ingkang dipunginakakên inggih mênikå suntingan standar. Wondéné ing panalitèn mênikå transliterasi kalêbêtakên wontên ing suntingan. Suntingan wontên panalitèn mênikå ngginakakên suntingan edisi kritis kanthi ndamêl transliterasi standar. Salajêngipun, prakawis ingkang bédå inggih mênikå analisis isining teks. Wontên ing panalitèn Nugroho (2014) ingkang dipun-analisis inggih mênikå
prakawis nilai-nilai pendidikan moral, panalitènipun Halimah (2016) ingkang dipun-analisis inggih mênikå etika gêsang ing masarakat, wondéné ing panalitèn mênikå ingkang dipun-analisis inggih mênikå nilai-nilai etika gayutipun manungså kalihan gusti. 30
BAB III CÅRÅ PANALITÈN A. Jinising Panalitèn Panalitèn Kajian Filologi såhå Nilai-nilai Etika Gayutipun Manungså kalihan Gusti wontên ing Sêrat Jarwåråså mênikå ngginakakên kalih metode, inggih mênikå metode filologi modern såhå metode deskriptif. Metode filologi modern dipuntindakakên kanggé nggarap naskah SJ ingkang kasêrat carik mawi aksårå Jåwå. Wondéné metode deskriptif inggih mênikå metode ingkang dipuntindakakên kanggé nggarap objek utawi sumber data kanthi ancas kanggé ndamêl gambaran, utawi andharan kanthi sistematis såhå objektif, ngèngingi fakta, sipat, titikanipun sartå gayutipun antawisipun unsur-unsur-ipun (Kaelan, 2005:58). Adhêdhasar andharan ing nginggil, ancasing panalitèn filologi modern såhå panalitèn deskriptif wontên panalitèn mênika inggih kanggé mbabar isininging teks SJ mliginipun andharan nilai-nilai etika gayutipun manungså kalihan Gusti. B. Sumber Data Panalitèn Sumber data ing panalitèn mênikå awujud naskah såhå teks kanthi irah- irahan SJ. Naskah SJ mênikå salah satunggaling naskah carik kanthi dhapukan sêkar ingkang kasimpên wontên ing Muséum Sonobudoyo Yogyakarta kanthi kode PBC 163. 31
C. Cårå Ngêmpalakên Data Panalitèn 1. Inventarisasi naskah Inventarisasi naskah wontên panalitèn mênikå katindakakên kanthi metode studi pustaka såhå ningali langsung wontên ing papan panyimpênaning naskah. Metode studi pustaka inggih mênikå madosi naskah kanthi cårå studi katalog ngginakakên katalog-katalog ingkang wontên ing perpustakaan, muséum, utawi kartu daftar naskah ingkang wontên ing perpustakaan, muséum, utawi instansi ingkang nyimpên naskah. Sasampunipun studi katalog kalampahan, lampah salajêngipun inggih mênikå ningali langsung wontên ing papan panyimpênaning naskah. Papan panyimpênaning naskah mênikå sagêd perpustakaan, muséum, utawi instansi ingkang nyimpên naskah. 2. Deskripsi Naskah Sasampunipun dipundamêl inventarisasi, lampah salajêngipun inggih mênikå ndamêl deskripsi naskah SJ. Deskripsi naskah mênikå dipundamêl kanthi ngginakakên tabel kartu data ingkang kaandharakên wontên pérangan pirantos kanggé ngêmpalakên data. Sasampunipun kasêrat wontên kartu data, deskripsi naskah kaandharakên malih kanthi wujud naratif supados langkung cêthå anggènipun ngandharakên kawontênaning naskah. 3. Alih Tulis Teks Alih tulis teks ingkang kadamêl wontên panalitèn mênikå wontên wêrni kalih inggih mênikå transkripsi såhå transliterasi. Transkripsi inggih mênikå nyêrat malih teks kanthi aksårå ingkang sami. Transkripsi dipundamêl kanthi cårå 32
diplomatik inggih mênikå nyêrat sami kalihan mênåpå wontênipun sinaoså wontên sapérangan ingkang botên sagêd kasêrat sami. Transliterasi inggih mênikå alih tulis teks mawi aksårå ingkang bédå kalihan aksaraning teks. Transliterasi kadamêl kanthi cårå standar. Wontên ing panalitèn mênikå transliterasi standar kadamêl kanthi cårå njumbuhakên kalihan EYD båså Jawi jaman samênikå. 4. Suntingan Teks Lampah salajêngipun inggih mênikå ndamêl suntingan teks SJ. Suntingan teks ingkang katindakakên wontên panalitèn mênikå wontên wêrni kalih inggih mênikå suntingan teks kanthi metode edisi kritis. Metode edisi kritis kaginakakên kanggé nglêrêsakên sêratan-sêratan ingkang botên ajêg såhå ingkang botên jumbuh kalihan EYD båså Jawi jaman samênikå. Salajêngipun têmbung-têmbung ingkang kaanggêp lêpat såhå botên kapanggihakên maknanipun wontên bausastrå dipunlêrêsakên kanthi ndamêl aparat kritik. Aparat kritik wontên panalitèn mênikå katindakakên minångkå wujud tanggêl jawab amargi sampun nggantos, ngirangi, såhå nambahi wandå mênåpå déné têmbung ingkang kajumbuhakên kalihan Baoesastra Djawa, EYD, såhå konteks. 5. Parafrase Teks Lampah salajêngipun inggih mênikå parafrase. Parafrase wontên panalitèn mênikå dipuntindakakên amargi teks SJ dhapukanipun sêkar dados prêlu dipunéwahi dados gancaran satêmah langkung gampil anggènipun ndamêl terjemahan. Caranipun inggih kados ing ngandhap mênikå. 33
a. Madosi têmbung-têmbung ingkang sukar, lajêng dipungantos dados têmbung- têmbung ingkang limrah, supados gampil dipunmangrêtosi maksudipun. b. Nambahi têmbung-têmbung ingkang dipunicali déning panyêrat såhå nambahi tåndhå pamaos. c. Ngroncé malih têmbung-têmbungipun supados sagêd dados ukårå ingkang lêrês såhå cêthå. 6. Terjemahan Teks Lampah salajêngipun inggih mênikå terjemahan teks utawi alih båså. Terjemahan ingkang dipunginakakên wontên panalitèn mênikå terjemahan harafiah, terjemahan isi utawi makna, såhå terjemahan bebas. Ancasing terjemahan teks SJ mênikå supados pamaos mliginipun ingkang botên mangrêtos båså Jawi sagêd nyinaoni isining teks SJ. 7. Analisis Isi Sasampunipun teks dipun-terjemah-akên, lampah salajêngipun inggih mênikå analisis isining teks. Analisis isi mênikå katindakakên kanggé madosi mênåpå isining teks ingkang migunani tumrap gêsangipun manungså. Analisis teks mênikå katindakakên kanthi cårå nêgêsi têtêmbunganing teks. Ancasing nêgêsi têtêmbungan mênikå supados sagêd langkung gampil anggènipun manggihakên wosing teks. Wontên panalitèn mênikå ingkang dipunpadosi såhå dipungarap inggih mênikå nilai-nilai etika gayutipun manungså kalihan Gusti ing salêbêting teks SJ. 34
D. Pirantos kanggé Ngêmpalakên Data Panalitèn Pirantos ingkang dipunginakakên kanggé ngêmpalakên data inggih mênikå awujud kartu data. Kartu data mênikå dipunginakakên kanggé nggampilakên anggènipun ngêmpalakên katrangan ingkang gayut kalihan naskah såhå teks SJ. Kartu data mênikå dipunginakakên kanggé nyathêt (1) asiling deskripsi naskah, (2) asiling transliterasi såhå suntingan teks, (3) asiling aparat kritik, (4) asiling suntingan teks såhå terjemahan, såhå (5) asiling nilai-nilai etika gayutipun manungså kalihan Gusti. Kartu data kasêbut kaandharakên kados iing ngandhap mênikå. Tabel 4: Kartu Data Deskripsi Naskah SJ No. Katrangan Naskah Serat Jarwåråså 1. Nama pemilik terdahulu 2. Papan panyimpêning naskah 3. Nomor kodeks 4. Irah-irahan 5. Manggala a. Wekdal wiwit nyerat b. Nami panganggitipun c. Pawadan anggenipun nyerat d. Ancasing nyerat e. Pangajabipun panganggit f. Pepuji dhumateng dewa g. Pepuji dhumateng panguwasa h. Pepuji dhumateng nabi i. Papan anggenipun nyerat 6. Panutup a. Wekdal wiwit nyerat b. Nami paganggitipun c. Pawadan anggenipun nyerat 35
No. Katrangan d. Ancasipun nyerat e. Pangajabipun panganggit f. Pepuji dhumateng dewa g. Pepuji dhumateng panguwasa h. sPapan anggenipun nyerat 7. Kawontenaning naskah 8. Jinising bahaning naskah 9. Kathahing larik saben kaca 10. Kandeling naskah 11. Ukuran naskah ingkang dipuntaliti 12. Ukuran margin naskah (ingkang dipuntaliti) a. Nginggil b. Ngandhap c. Kiwa d. Tengen 13. Isining naskah (satunggal mênåpå kêmpalan saking mapintênpintên teks) 14. Jinising naskah 15. Dhapukaning teks 16. Samaking naskah 17. Jinising aksara naskah 18. Kacaning lembar kaserat ing 19. Ukuraning aksara (ageng, sedhengan, alit) 20. Sikap aksara 21. Goresan aksara 22. Warnaning mangsi 23. Basa teks 24. Anggenipun milah- milahaken lembaring naskah (kalebet kacaning lembar ingkang boten kaserat), manawi langkung saking satunggal naskah Naskah Serat Jarwåråså 36
No. Katrangan kasebutaken irahirahan saha kacanipun. 25. Kaca lembaring naskah 26. Kathahing kaca naskah ingkang dipuntaliti 27. Wujuding aksara (ngetumbar, mucuk eri, mbata sarimbag, nyacing kombinasi) 28. Tanda air (watermark) 29. Cap kertas 30. Wedana renggan 31. Gambar-gambar ilustrasi 32. Kathahing paragraf (naskah ingkang dipuntaliti) 33. Cathetan dening panyerat sanesipun 34. Cathetan ing sajawining teks 35. Cathetan ing kaca sanesipun 36. Wujuding gugus konsonan 37. Pasangan gugus konsonan 38. Wujuding aksara murda 39. Wujuding aksara swara 40. Wujuding aksara rekan 41. Wujuding sandhangan swara 42. Wujuding sandhangan panyigeg 43. Wujuding sandhangan wyanjana 44. Wujuding angka jawa 45. Aksara ganten 46. Tandha ing wiwitaning paragraf (gambar) 47. Tandha ing pungkasaning paragraf (gambar) 48. Wujuding tandha ing wiwitaning paragraf 49. Wujuding tandha ing pungkasaning paragraf Naskah Serat Jarwåråså 37
No. Katrangan Naskah Serat Jarwåråså 50. Pada lingsa 51. Pada lungsi 52. Pada pangkat Tabel 5: Kartu Data Transliterasi såhå Suntingan Pupuh/ Pådå 2/18 Asiling Transliterasi /// irêng kulit dagingipun// balung sungsum åtot gêtih// pan samyå irêng sadåyå// kudu-kudu dèn kawruhi// sajatiné Prabu Krêsnå// puniku ingkang mbawani// Asiling Suntingan /// irêng kulit dagingipun// balung sungsum <o>tot gêtih// pan samyå irêng sadåyå// kudu-kudu dèn kawruhi// sajatiné Prabu Krêsnå// ingkang puniku mbawani// Tabel 6: Kartu Data Suntingan såhå Terjemahan Pupuh/ Pådå 2/18 Asiling Suntingan /// irêng kulit dagingipun// balung sungsum otot gêtih// pan samyå irêng sadåyå// kudu-kudu dèn kawruhi// sajatiné Prabu Krêsnå// puniku ingkang mbawani// Asiling Terjemahan Berwarna dan hitam dagingnya, serta tulang sumsum, otot, dan darahnya. Terlihat ini semuanya. Hal hitam diketahui. perlu seharusnya Sejatinya prabu Kresna, dialah yang memulai. kulit Tabel 7: Kartu Data Aparat Kritik Teks Sadèrèngipun Dipun-sunting No. Suntingan Teks Sasampunipun Dipun-sunting Pupuh/ Pådå 1. atot <o>tot otot 2/18 Tabel 8: Kartu Data Nilai-nilai Etika Gayutipun Manungså kalihan Gusti a t a D o N Jinising / h u nilai p u etika P å d å P Data Indikator Terjemahan Dudutan 3 Waspådå 2/8 /// marmèku busananipun// polèng bintulu bang asri// Oleh karena itu busananya poleng bintulu. bang Manungså kêdah waspådå kalihan abrit cahyå ingkang 38
a t a D o N Jinising / h u nilai p u etika P å d å P Data Indikator Terjemahan Dudutan têgêsé waspådå/ mring irêng putih// .... lamun bang kuning Artinya waspada dengan cahaya merah, hitam, kuning, dan putih.... nggambarakên nêpsu cahyå ingkang nggambarakên napsu cahyå ingkang nggambarakên napsu såhå ingkang nggambarakên napsu mutmainnah. amarah, irêng luammah, kuning supiyah, putih E. Caranipun Analisis Data Teknik analisis data ingkang dipunginakakên inggih mênikå analisis deskriptif. Ancasipun inggih mênikå kanggé ngandharakên ingkang awujud deskripsi utawi andharan, såhå gambaran saking asiling panalitèn. Kaelan (2005:68) ngandharakên bilih lampahing analisis deskriptif mênikå wontên sakawan tahap inggih mênikå reduksi data, klasifikasi data, display data, såhå penafsiran. Reduksi data inggih mênikå ngrangkum data såhå kapilih data ingkang fokus ing nilai-nilai etika gayutipun manungså kalihan Gusti. Klasifikasi data inggih mênikå nglompokakên data ingkang ngêwrat nilai-nilai etika gayutipun manungså kalihan Gusti. Display data inggih mênikå ngandharakên data ingkang sampun dipunklompokakên kanthi wujud indikator. Penafsiran data inggih mênikå 39
ndamêl tafsiran ngèngingi data ingkang sampun dipundamêl indikator, tafsir mênikå dipunjumbuhakên kalihan nilai-nilai etika gayutipun manungså kalihan Gusti ingkang kapanggihakên. Adhêdhasar katrangan ing nginggil, pramilå lampahing panalitèn mênikå saking wiwitan dumugi pungkasan sagêd kaandharakên wontên bagan ngandhap mênikå. Bagan 1. Lampahing Panalitèn Filologi Tumrap SJ Studi katalog Inventarisasi naskah Observasi Deskripsi naskah n è t i l a n a P g n i h a p m a L J S s k e t i g o l o l i F Transliterasi teks Suntingan teks Parafrase teks Transliterasi standar Edisi kritis Terjemahan harfiah Terjemahan teks Terjemahan isi/makna Analisis isi Terjemahan bebas Reduksi data pengkategorian data penafsiran data display data F. Caranipun Ngêsahakên Data Panalitèn Caranipun ngêsahakên data wontên panalitèn mênikå inggih kanthi validitas såhå reliabilitas. Validitas data ingkang dipunginakakên ing panalitèn 40
mênikå inggih validitas semantik, amargi sumber data-nipun awujud têmbung såhå klompoking têmbung ing teks SJ. Validitas semantik dipungayutakên kalihan konteks ing subjek panalitèn supados sagêd paham kalihan konsep-ipun kanthi wêtah (Mulyani, 2014:120). Reliabilitas ingkang dipunginakakên wontên panalitèn mênikå inggih reliabilitas intraratter såhå reliabilitas interratter. Reliabilitas intraratter inggih mênikå maos såhå damêl analisis data kanthi cårå dipunambali makaping-kaping satêmah ngasilakên data ingkang ajêg (Mulyani, 2014:120). Reliabilitas intraratter katindakaken déning panaliti kanthi mandhiri. Wondéné reliabilitas interratter katindakakên kanthi cårå nyuwun pambiyantu tiyang sanès kanggé mbiyantu ndamêl analisis data. Teknik interratter wontên panalitèn mênikå dipungarap kanthi ngawontênakên pirêmbagan dhatêng dosen pembimbing ngѐngingi data- data ingkang sampun dipunasilakên. 41
BAB IV ASILING PANALITÈN SÅHÅ PANGRÊMBAGIPUN A. Deskripsi Naskah SJ Deskripsi naskah dipuntindakakên kanggé nggambarakên kawontênaning naskah SJ. Asiling deskripsi naskah kawahyakakên kanthi wujud tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 9: Asiling Deskripsi Naskah såhå Teks No. Katrangan Kawontênaning naskah såhå teks SJ 1. Nama pemilik terdahulu Suhulman 2. Papan panyimpêning naskah 3. Nomêr kodeks 4. Kode Proyek 5. Nomêr rol såhå nomêr Museum Sonobudoyo Yogyakarta PBC 163 P107 urut 6. Irah-irahan Rol 150 no 8 a. Kasêrat ing pundi kémawon b. Adhêdhasar a. Irah-irahan kasêrat wontên cover ngajêng, kåcå pungkasan, såhå ing salêbêting teks. b. Adhêhasar katrangan saking teks såhå katrangan saking teks utawi katalog katalog. c. Katrangan sêrataning irah-irahaning naskah c. Irah-irahan dipunsêrat déning panyêrat teks SJ. ing pådå pungkasan wontên Wondéné irah-irahan ingkang kasêrat ing kåcå v såhå kåcå pungkasan dipunsêrat naskah. déning Salajêngipun, irah-irahan ingkang kasêrat ing cover dipunsêrat déning ingkang nyimpên naskah inggih mênikå Museum Sonobudoyo. ingkang gadhah 7. Panutup a. Wekdal panyeratan b. Papan anggenipun a. 11 Jumadil awal - 2 Jumadil akhir Jé 1814 b. Suråkartå nyerat 8. Panganggit 9. Umuripun naskah 10. Kathahing larik saben Radèn Sastrå Puspitå 134 taun (dumugi taun 2019) 16 larik kaca 42
No. Katrangan Kawontênaning naskah såhå teks SJ 11. Kawontenaning naskah Naskah taksih saé. Jilidanipun taksih kêncêng. Sêratanipun taksih cêthå kajåbå seratan wontên ing kåcå vi, vii, såhå viii amargi mangsinipun sampun luntur. Ing kelopak naskah ngginakakên kêrtas concorde. Ing kåcå isi ngginakakên dlancang HVS. 0,9 cm (dipunétang kalihan kandêling samak) Ukuran samak: 17 x 20,5 cm Ukuran halaman: 16,5 x 20 cm 12. Jinising bahaning naskah 13. Kandeling naskah 14. Ukuran naskah ingkang dipuntaliti 15. Ukuran margin naskah (ingkang dipuntaliti) Margin Inggil dumugi nomêr kåcå Inggil dumugi teks Ngandhap Kiwå Têngên Kåcå Kiwå 2 cm 2,5 cm 1,5 cm 2,5 cm 2 cm Kåcå Têngên 2 cm 2,5 cm 1,5 cm 2 cm 2,5 cm Gambaripun kados ing ngandhap mênikå: 16. Isining naskah (satunggal mênåpå kêmpalan saking mapintênpintên teks) Satunggal naskah ingkang kasusun saking kalih teks (1. Sêrat Jarwåråså, 2. Lêpiyan Sabarang Gawé) 17. Jinising naskah 18. Dhapukaning teks 19. Samaking naskah 20. Jinising aksara naskah Piwulang Sêkar cover ngginakakên karton kandêl warni cêmêng ingkang dipunsamaki plastik Aksårå Jåwå carik 43
No. Katrangan 21. Kacaning lembar kaserat ing 22. Ukuraning aksara 23. Sikap aksara 24. Goresan aksara 25. Warnaning mangsi 26. Basa teks 27. Anggènipun milah- milahakên lêmbaring naskah (kalêbêt kacaning lêmbar ingkang botên kasêrat), manawi langkung saking satunggal naskah kasêbutaken irah-irahan såhå kacanipun. Kawontênaning naskah såhå teks SJ Kåcå v dumugi viii kasêrat wontên nginggil têngên mawi ångkå Romawi. Kåcå 1 dumugi 29 kasêrat wontên nginggil têngah mawi ångkå Jåwå. Alit Miring manêngên Kandêl Cêmêng Jawi anyar a. Lembar ngajêng inggih mênikå samak naskah ingkang bahanipun dlancang karton (kåcå botên kasêrat) b. Lembar inggih mênikå ingkang pérangan bahanipun kertas concorde. Wontên pérangan mênikå botên kasêrat kacanipun. Cacahipun kelopak naskah wontên tigang lembar. Ing kelopak naskah pungkasan wontên sêratan MSB/Piw.107 ingkang kasêrat ngginakakên bolpoint. salajêngipun kelopak naskah c. Lembar salajêngipun inggih mênikå kåcå i ingkang bahanipun dlancang HVS. Wontên pérangan mênikå wontên sêratan kode naskah inggih mênikå P.B.C. 163 ingkang kasêrat ngginakakên bolpoint. Wontên ugi sêratan Djarwarasa såhå Soerakarta ingkang kasêrat latin ngginakakên pensil. Wontên pérangan mênikå ugi wontên cap- ipun. d. Lembar salajêngipun inggih kåcå ii, iii, iv ingkang bahanipun saking dlancang HVS. Kåcå mênikå kosong, botên wontên sêratanipun. e. Lembar salajêngipun inggih mênikå kåcå v, vi, vii, viii ingkang bahanipun saking dlancang HVS. Kåcå mênikå wontên sêratan saking ingkang gadhah naskah. f. Lembar salajêngipun inggih mênikå kåcå 1 kasêrat - ngginakakên ångkå Jåwå. Pérangan mênikå sampun mlêbêt wontên isining teks SJ. g. Lembar salajêngipun inggih mênikå kåcå 30 ingkang minångkå cathêtan tambahan saking ingkang gadhah naskah. 29 ingkang kacanipun 44
No. Katrangan Kawontênaning naskah såhå teks SJ h. Lembar salajêngipun dumugi pungkasan teks Lêpiyan inggih mênikå pérangan Sabarang Gawé. 28. Kåcå lembaring naskah ingkang dipuntaliti 29. Kathahing kåcå naskah ingkang dipuntaliti Naskah ingkang dipuntaliti mênikå kawiwitan saking kåcå 1 - 29 29 kåcå 30. Wujuding aksårå 31. Tanda air (watermark) Wontên ing pérangan kêlopak naskah 32. Cap kertas/stempel Ngêtumbar Wontên ing kåcå i kanthi sêratan aksårå Jåwå ingkang waosanipun "panti budåyå" 159 pådå Wontên ing kåcå v, vi, vii, viii, såhå 30. 33. Cacahing pådå 34. Cathetan dening panyerat sanesipun 35. Cathetan ing sajawining teks 1. Kode naskah 2. Stempel naskah kanthi sêratan 3. Orèk-orèkan saking ingkang gadhah naskah 36. Wujuding tåndhå ing wiwitaning pupuh 37. Wujuding tåndhå ing pungkasaning pupuh 38. Wujuding tåndhå ing pungkasaning teks 39. Wujuding tandha ing wiwitaning pådå 40. Adêg-adêg 41. Pada lingsa 42. Pada lungsi 43. Pada pangkat Tabel ing nginggil mênikå ngandharakên katrangan ingkang ringkês såhå cêthå bab kawontênaning naskah ingkang dipunginakakên minångkå sumber data panalitèn. Wondéné andharan deskripsi naskah såhå teks SJ ingkang langkung jangkêp kaandharakên ing ngandhap mênikå. 45
1. Irah-irahan, papan panyimpênan, såhå nomêr koleksi naskah Irah-irahaning naskah ingkang dipundadosakên sumber data panalitèn inggih mênikå teks SJ. Irah-irahaning naskah kapanggihakên ing samak ngajêng naskah. Irah-irahan mênikå kasêrat mawi aksårå Latin ingkang sêratanipun 'Djarwarasa' kados gambar ing ngandhap mênikå. Kasêrat: P.B.C. 163. Djarwarasa Gambar 1. Irah-irahan naskah wontên ing samak ngajêng (cover) Saking gambar ing nginggil, katingal bilih naskah SJ mênikå kasimpên kanthi nomêr koleksi PBC 163. Naskah mênikå kapanggihakên wontên Museum Sonobudoyo Yogyakarta. Irah-irahaning naskah ugi kapanggihakên wontên ing kåcå i ingkang dipunsêrat mawi aksårå latin såhå kasêrat tipis kados gambar ing ngandhap mênikå. Kasêrat: Djarwarasa Gambar 2. Irah-irahan naskah wontên ing kåcå i Wontên ing kåcå v pérangan nginggil kapanggihakên sêratan ingkang kawaos "punikå Sêrat Jarwåråså". Ukårå mênikå ngêwrat irah-irahaning inggih mênikå Sêrat Jarwåråså. Sanèsipun mênikå, wontên ing kåcå v pérangan ngandhap kapanggihakên sêratan ingkang kawaos "punikå Sêrat Jarwåsurahså". Pérangan mênikå kawahyakakên awujud gambar ing ngandhap mênikå. Wondéné ingkang dipuntandhani abrit nêdahakên ukaranipun. 46
Transliterasi: punikå Sêrat Jarwåråså ingkang gadhah kula pun Suhulman. Transliterasi: punikå Sêrat Jarwåsurahså ingkang gadhah kulå pun Kartåwikråmå, ing kampung Surånatan, Kadipatèn Suråkartå, 1821 Gambar 3. Irah-irahan naskah wontên ing kåcå v Kajawi mênikå, irah-irahaning naskah ugi kasêrat wontên kåcå wingking. Irah-irahan mênikå kasêrat mawi aksårå Jåwå. Wontên kåcå wingking, wontên kalih sêratan irah-irahan kados gambar ing ngandhap mênikå. Transliterasi: Sêrat Jarwåråså Transliterasi: Jarwåråså Gambar 4. Irah-irahan naskah wontên ing kåcå wingking Salajêngipun, irah-irahan naskah botên namung kapanggihakên ing sajawining teks, ananging ugi kapanggihakên ing salêbêting teks. Irah-irahan mênikå kapanggihakên wontên ing pådå pungkasan gåtrå pungkasan teks kados gambar ing ngandhap mênikå. 47
48 Transliterasi: iki sun arani jarwåråså tuhu Gambar 5. Irah-irahan ing salêbêting teks Gambar ing nginggil minångkå cuplikaning teks SJ ingkang kawaos "iki sun arani, Jarwåråså tuhu" ingkang maksudipun naskah mênikå dipunwastani Jarwåråså. saking ukårå mênikå nêdahakên bilih irah-irahaning teks inggih mênikå Jarwåråså. 2. Panganggit, Papan Panyêrating Naskah, såhå Taunipun Naskah Dipunsêrat Naskah SJ dipunsêrat déning Radèn Sastrå Puspitå. Katrangan babagan panganggit kapanggihakên saking sandi asmå ing kåcå satunggal pådå satunggal teks SJ. Sandi asmå wontên teks mênikå kapanggihakên saking kåcå satunggal dumugi kåcå kalih. Sandi asmå ingkang kapanggihakên kawahyakakên kanthi wujud tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 10: Cuplikan Sandi Asmå Cuplikaning Teks SJ 1) {kåcå 1}(Asmårådånå) /m/ n /m/ rarasing priyå sru wingit// denirarså nyatakênå// Sasmitanirå angsalé// tratabing priyå sirnåå// Puståkå mung kinaryå// pitêmbung alané nganggur// tarus tunå ing kaharjan// Waosaning Sandi Asmå Radèn Sastrå Puspitå 2) /m/ kang supåyå biså aring// piråbårå langênirå// dadi rêsêpé kang anon// lêmêsing sastrå susilå// gêlaring prå pujånggå// dhonging caritå panamung// tênggèrèngå supêking tyas// 3) /m/ ngênènånå ing pamikir// nagulangå mring kang ardå// griyanånå pakartiné// supåyå waluyanirå// rasané kang kinåndhå// karsåå tåmå arjayu// tåtå kanthining sarirå// 4) (Kinanthi) /m/ n /m/ rasané såyå mangungkung// dènya manambung palupi// båså basuki bisåå// gusthi caritå biså di// sênêngå sagung kang mulat// jå jêrumaning panggalih// Kang pidalêm Gêdhong têngên Nagri Suråkartå Radèn Bagus Sênjåyå, abdi dalêm,
Cuplikaning Teks SJ 5) /m/ yå nganti korup mring dudu// abtiå rêsêp salami// dipunbiså nglakonånå// dadiå padhanging ati / lêmbahå mring ambêg santå// pupuntoné ing aurip// 6) /m/ nanedhå maring Ywang Agung// kautaman kang sajati// wantu-wantu dènya gulang// supra{kåcå 2}ndéné durung uning// kêtêlah nalutuh dadyå / tatuladan kurang pèni// 7) /m/ ris-aris winihing wuwus// gêlaré kang punang tulis// dhonging caritå Pandhåwå// kêmbar surasanirèki / masalah ing jarwå dadyå// sanané ingkang ginusthi// Waosaning Sandi Asmå punåkawan, sukêtaris Gêdhong Kêmasan Kasêpuhan Suråkartå Hadiningrat 8) /m/ kawarnå Yudhisthirèku// sêpuh pribadi sang aji// punikå kinaryå bukå// anjingé jasatirèki/ surasané Darmåwångså/ ra rênggå préntahing batin/ 9) /m/ karsanirå kang mangungkung// tatané arinirèki// awastå dyas Brataséna// dipunbiså wruh parinci// nirå radèn Werkudårå / ngrating bumi Bimå sêgti// Sanèsipun mênikå, namaning panganggit ugi kapanggihakên saking teks ingkang ångkå kalih inggih teks Lêpiyan Sabarang Gawe. Wontên ing kåcå 34 larik 3 wontên ukårå "Sastrå Puspitå mangaran". Ukårå mênikå nêdahakên bilih naskah mênikå dipunsêrat déning piyambakipun Sastrå Puspitå. Papan panyêratipun naskah inggih mênikå Suråkartå. Katrangan ngèngingi papan panyêratipun naskah kapanggihakên wontên ing pådå pungkasan teks SJ. Katrangan mênikå kawahyakakên ing ngandhap mênikå. Transliterasi: Suråkartå kang sinawung gêndhing, iki sun arani Jarwåråså tuhu. Gambar 6. Papan panyêrating naskah 49
Taun panyêrating naskah inggih mênikå Jé 1814 utawi taun 1885 M. Katrangan mênikå kapanggihakên saking kolofon naskah. Wontên pérangan kolofon kasêrat bilih panyêrating naskah mênikå saking tanggal 11 Jumadilawal dumugi 2 Jumadilakhir såhå taunipun sinêngkalan Catur Tunggal Bujånggå Ratuné utawi taun 1814 Jé. Dados dumugi taun 2019 mênikå naskah SJ umuripun sampun 134 taun. 3. Kawontênan naskah Kawontênan naskah SJ taksih saé, sêratanipun taksih sagêd kawaos, såhå jilidanipun taksih kêncêng. Kacanipun naskah taksih jangkêp, botên wontên kåcå ingkang ical. Cacahipun kåcå ingkang dipuntaliti inggih mênikå 29 kåcå. Cacahing larik sabên sakåcå inggih mênikå 16 larik. Wondéné wujudipun kados gambar ing ngandhap mênikå. Gambar 7. Cacahing larik sabên sakåcå Bahan naskah ingkang dipunginakakên ing kåcå i dumugi 34 inggih mênikå dlancang HVS. Wêrni dlancangipun sampun kuning sêmu soklat. Wontên ing 50
pérangan kelopak naskah ngginakakên kertas concorde kanthi watermark kados gambar ing ngandhap mênikå. Kasêrat: concorde Gambar 8. Watermark ing kelopak naskah Cover naskah SJ ngginakakên karton kandêl warni cêmêng ingkang dipunsamaki plastik. Wondéné wujudipun kados gambar ing ngandhap mênikå. Gambar 9. Samaking Naskah SJ 4. Isining naskah såhå jinising naskah Naskah SJ kalêbêt jinis naskah piwulang. Ing salêbêting naskah SJ kawrat kalih teks. Teks ingkang sêpisan inggih mênikå teks Sêrat Jarwåråså ingkang dipunwiwiti saking kåcå v dumugi viii såhå 1 dumugi 29. Lajêng teks ingkang angka kalih inggih mênikå teks Lêpiyan Sabarang Gawé ingkang dipunwiwiti saking kåcå 34 dumugi 37. 51
Miturut katrangan saking Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Jilid 1 Museum Sonobudoyo (Behrend, 1990:497), teks Sêrat Jarwåråså mênikå ngêwrat piwulang moral kanggé nggayuh kautaman ingkang sajatos. Wondéné teks Lêpiyan Sabarang Gawé ngêwrat babagan cårå-caraning nindakakên padamêlan kados tå mbathik, nyogå, ngêcap, nyulam, lsp. 5. Jinising aksårå teks, basaning teks, såhå dhapukaning teks Teks SJ kasêrat kanthi ngginakakên aksårå Jawå sêratan tangan. Sikaping aksårå miring manêngên såhå goresan-ing aksårå kandêl. Jinising aksårå inggih mênikå ngêtumbar. Teks SJ kasêrat mawi båså Jawi gagrag anyar. Ananging wontên ingkang sapérangan teks ngginakakên têmbung båså Jawi Kinå. Botên namung båså Jawi kémawon, ananging ugi wontên sapérangan ingkang ngginakakên båså Arab. Ragam båså ingkang dipunginakakên wontên teks SJ inggih mênikå ragam ngoko. Ananging wontên ugi sapérangan ingkang ngginakakên ragam kråmå. Ragam ingkang campuran mênikå dipunginakakên kanggé njumbuhakên cacahing guru wilanagan såhå guru lagunipun. Wondéné dhapukaning teks inggih dhapukan sêkar. Ing ngandhap mênikå tulådhå båså ingkang dipunginakakên wontên teks SJ. /o/ yèn nêmuå kanisthaning urip// rapalé mangkono/ wa man talaba saean kuwé/ wajidan wajidaku puniki// såpå têmên yêkti/ kalamun tinêmu// Terjemahan: /o/ apabila mengalami kesusahan dalam hidup, ingatlah pesan ini: "wa man tholaba syaian wajadda wajada", yang artinya siapa yang mencari sesuatu dengan bersungguh-sungguh, dia akan mendapatkannya. 52
53 6. Nomêr kåcå naskah Nomêring kåcå naskah SP kasêrat ngginakakên ångkå Jåwå. Ångkå Jåwå dipunginakakên kanggé nyêrat kåcå 1 - 29 ingkang mapan ing nginggil sisih têngah kados gambar ing ngandhap mênikå. Gambar 10. Kåcå ingkang kasêrat ngginakakên ångkå Jåwå Nomêr kåcå ingkang ngginakakên ångkå Jåwå wontên ingkang dipunsukani pådå pangkat wontên ugi ingkang botên. Kåcå ingkang nomêr kacanipun dipunsukani pådå pangkat inggih mênikå kåcå 3, 4, 5, 10, 16, 17, 26, såhå 27. Wondéné wujudipun kados gambar ing ngandhap mênikå. Gambar 11. Nomêring kåcå ingkang dipunsukani pådå pangkat 7. Cathêtan déning Panyêrat Sanèsipun Wontên ing kåcå v, vi, vii, viii, såhå 30 wontên sêratan ingkang dipunsêrat déning ingkang gadhah naskah inggih mênikå Suhulman. Sêratan ing kåcå v inggih mênikå katrangan ngèngingi ingkang gadhah naskah. Wontên ing kåcå vi - viii inggih mênikå sêratan saking ingkang gadhah naskah ingkang isinipun njarwakakên namaning tokoh ringgit Dåsåmukå, Kumbåkarnå, Sarpåkênåkå, Wibisånå, Sugriwå, Subali, såhå Dhånåråjå. Gambaripun kados ing ngandhap mênikå.
54 Gambar 12. Cathêtan déning panyêrat sanès 8. Katrangan sajawinipun teks Katrangan utawi cathêtan ing sajawining naskah såhå teks SJ kapanggihakên mapintên-pintên wujudipun ing antawisipun inggih mênikå kode
naskah, kode mikrofilm, stempel, såhå gambar. Wujuding cathêtan mênikå kasêrat bédå-bédå. Wontên ingkang kasêrat Latin mawi sêratan tangan, wontên ugi ingkang kasêrat mawi aksårå Jåwå. Wondéné cathêtan ingkang kapanggihakên ing naskah såhå teks SJ kaandharakên wontên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 11: Cathêtan ing Sajawining Teks No. 1. Wujuding Cathêtan Katrangan Kode naskah ing pérangan samak. 2. 3. 4. Cathêtan mênikå minångkå kode proyek saking naskah SJ. MSB nêdahakên bilih naskah mênikå koleksi Museum Sonobudoyo. Sêratan "Piw" nêdahakên bilih naskah mênikå kalêbêt jinis naskah piwulang. Wondéné ångkå 107 inggih mênikå nomêr urutipun. P.B.C. 163 inggih mênikå kode naskah asli sadèrèngipun dipun- proses déning proyek. Cap kanthi waosan "panti budåyå" ingkang nêdahakên bilih naskah mênikå koleksi Panti Budåyå. Saking andharan deskripsi naskah ing nginggil, sagêd kapêndhêt dudutan bilih naskah SJ kawontênanipun taksih saé såhå taksih karawat. Naskah mênikå kasêrat déning Radèn Sastrå Puspita ing Nagri Suråkartå nalikå jaman Pakubuwånå IX. Naskah SJ kasêrat kanthi dhapukan sêkar såhå isinipun kalêbêt jinis piwulang. 55
B. Transkripsi Teks Transkripsi teks SJ wontên panalitèn mênikå dipuntindakakên kanthi ancas kanggé nglêstantunakên teks-ipun. Teks SJ dipundamêl transkripsi-nipun amargi saking asiling inventarisasi, naskah SJ namung kapanggihakên satunggal eksemplar utawi sagêd kaanggêp naskah tunggal (codex unicus). Transkripsi teks SJ kadamêl kanthi metode diplomatik. Sinaoså makatên, wontên sapérangan prakawis ingkang kasêrat botên sami kalihan teks aslinipun. Prakawis mênikå kaandharakên minångkå pandom transkripsi kados ing ngandhap mênikå. 1. Wujuding Aksårå Transkripsi teks SJ kadamêl ngginakakên sistem komputer, satêmah wujuding aksårå botên sami kalihan aslinipun. Manawi wontên ing teks aslinipun sikaping aksårå miring manêngên, wontên ing transkripsi sikaping aksårå dados jêjêg. Jinising aksårå ingkang dipunginakakên inggih mênikå "tulådhå jêjêg". Wondéné wujudipun kados ing ngandhap mênikå. Sêratan wontên Teks 56
Asiling Transkripsi 2. Panyêrating Larik Cacahing larik wontên transkripsi dipundamêl sami kalihan cacahing larik wontên ing teks SJ. Awit saking mênikå manawi wontên teks gantos larik, wontên transkripsi ugi gantos larik. Tuladhanipun kawahyakakên wontên ing ngandhap mênikå. Sêratan wontên Teks Asiling Transkripsi 3. Panyêrating Pasangan hå, så, såhå på ing Sangandhaping Aksårå Pasangan aksårå hå, så, såhå på ingkang wontên teks kasêrat ing sangandhaping aksårå, wontên transkripsi ugi kasêrat ing sangandhaping aksårå. Tulådhå panyêratipun kawahyakakên wontên tabel ngandhap mênikå. 57
Sêratan wontên Teks Asiling Transkripsi 4. Panyêrating Aksårå Swårå ingkang dados Pasangan Aksårå swårå ingkang wontên teks kasêrat dados pasangan utawi kasêrat ing sangandhaping aksårå, wontên transkripsi ugi kasêrat ing sangandhaping aksårå. Tulådhå panyêratipun kawahyakakên wontên tabel ngandhap mênikå. Sêratan wontên Teks Asiling Transkripsi 5. Panyêrating Têmbung ingkang Lêpat Sêratan-sêratan ingkang lêpat utawi korup, kasêrat sami kalihan aslinipun. Tuladhanipun kados ing ngandhap mênikå. Sêratan wontên Teks Asiling Transkripsi 6. Sêratan ingkang Lêpat Sêratan wontên Teks 58
Asiling Transkripsi 7. Panyêrating Mangajapå Mandråwå Sêratan wontên Teks Asiling Transkripsi 8. Sêratan ingkang Botên Sagêd Kasêrat Ngginakakên Komputer Sêratan-sêratan ingkang botên sagêd kasêrat ngginakaakên komputer botên dipundamêl transkripsi. Sêratan-sêratan mênikå kaandharakên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 12: Sêratan ingkang botên sagêd kadamêl transkripsi-nipun Katrangan Wujudipun Sandhangan ingkang dipuncoret Sandhangan ingkang madêg piyambak ing pungkasaning larik Pasangan aksårå jå ingkang kasêrat wêtah dipun éwahi dados pasangan jå ingkang limrah dipunéwahi dados Wondéné asiling transkripsi kawahyakakên wontên ing pérangan lampiran 2. C. Transliterasi såhå Suntingan Teks Suntingan teks SJ kadamêl kanthi kalih cårå, inggih mênikå suntingan kanthi transliterasi standar såhå suntingan kanthi aparat kritik. Sadèrèngipun 59
dipundamêl suntingan, langkung rumiyin kadamêl pandomipun kanggé nggampilakên ndamêl transliterasi såhå suntingan teks SJ. 1. Pandom Transliterasi Pandom transliterasi dipundamêl kanggé nggampilakên såhå dados pathokan anggènipun damêl transliterasi. Pandom transliterasi ingkang kadamêl kaandharakên kanthi wujud tabel. Ing salêbêting tabel wonten pérangan kolom kåcå/larik ingkang nêdahakên wontên pundi tuladha panyêratipun kapanggihakên. a. Wujuding Aksårå Jåwå såhå Pasanganipun Aksårå Jåwå utawi ingkang asring sinêbut carakan mênikå cacahipun wontên 20 (kalih dåså) inggih mênikå: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , . Aksårå ing nginggil sabên aksaranipun dipunwastani aksårå lêgênå (Jawi Kinå: lagna), ingkang têgêsipun aksårå wudå utawi botên nganggé sandhangan (Padmosoekotjo, 1989:13). Aksårå Jåwå menikå sipatipun silabik inggih mênikå satunggal aksårå nggambarakên satunggal wandå. Aksårå Jåwå ugi asipat konsonantal manawi dipunpangku utawi dipunpasangi. Aksårå Jåwå såhå pasanganipun sadåyå kapanggihakên wontên teks SJ. Wondéné wujudipun kawahyakakên wontên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 13: Tulådhå panyêrating aksårå Jåwå såhå pasanganipun Nåmå Aksårå Wujud Aksårå Jåwå Aksårå Pasangan Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Standar Kåcå/ larik hå ... kautaman kang 1/16 60
Nåmå Aksårå nå cå rå kå då tå så wå lå Wujud Aksårå Jåwå Aksårå Pasangan .... .... .... .... .... .... ... .... .... Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Standar ris-aris wi... déné caritå parinci radèn wêr... ...s rumångså karsanirå dèn kapanggih rahadèn bi... ...t dagingipun kulit da... wastå têgêsé wiyosé ...n Wêrkudårå rapalirå Kåcå/ larik 2/2 2/14 1/6 2/8 3/10 28/1 2/7 4/9-10 2/11 4/6 4/6 5/13 5/8 3/2 4/16 3/14 61
Nåmå Aksårå på dhå jå yå nyå må gå bå thå Wujud Aksårå Jåwå Aksårå Pasangan ... .... .... .... .... .... .... .... .... Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Standar karêpirå padhanging tandhané sajati bénjing suryå ...b yèn ti... nyåwå dènyå mangungkung sasmitånirå gêlaré ...n ginilut pi... båså parabirå sathithik ginusthi Kåcå/ larik 8/12 1/14 3/7 5/6 5/16 3/4 13/8 4/15 1/11 1/10 1/2 2/2 27/1 1/11 4/2 4/4 2/4 62
63 Nåmå Aksårå Wujud Aksårå Jåwå Aksårå Pasangan Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Standar Kåcå/ larik nganggur 1/3 .... ngå ...n ngadêgå 17/8 b. Wujuding Aksårå Murdå såhå Pasanganipun Aksårå murdå mênikå sajatosipun botên wontên. Wondéné ingkang limrahipun dipunwastani aksårå murdå utawi ingkang kaanggêp minångkå aksårå murdå mênikå sajatosipun aksårå mahaprana, inggih mênikå aksårå ingkang kêdah dipunucapakên kanthi abab ingkang kathah (Padmosoekotjo, 1989:37). Aksårå murdå mênikå wujudipun wontên pitu, inggih mênikå Nå, Kå, Tå, Så, På, Bå, såhå Gå. Sadåyå aksårå murdå mênikå kapanggihakên wontên ing teks SJ, ananging pasanganipun namung kapanggihakên satunggal inggih mênikå pasangan Tå. Wondéné wujudipun aksårå murdå såhå pasanganipun kawahyakakên wontên ing tabêl ngandhap mênikå. Tabel 14: Tulådhå Panyêrating Aksårå Murdå Nåmå Aksårå Murdå Wujud Aksårå Murdå Pasangan Aksårå Murdå Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Standar Kåcå/ larik nå
Nagårå Ngastinå 8/2 kå
påncånåkå 11/8
Jåyådråtå 7/16 tå
lintang 3/1
64 Nåmå Aksårå Murdå Wujud Aksårå Murdå Pasangan Aksårå Murdå Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Standar Kåcå/ larik så
Sang Aji 2/5 så
...k sakarså 14/1 på
pandhitå 7/16 gå
pujångå 26/2 bå
prabu 7/13 c. Wujuding Aksårå Swårå Aksårå swårå mênikå sajatosipun namung wontên gangsal, inggih mênikå a, i, u, é, o. Ananging aksårå rê såhå lê kalêbêtakên wontên aksårå swårå (piridan saking aksårå Dévanāgārī), milanipun wontên ingkang mastani bilih aksårå swårå mênikå wontên pitu (Mulyani, 2015:9). Aksårå swårå a, i, u, e, o botên kénging dados pasangan. Manawi dumunung ing sawingkinging wandå sigêg, aksårå sêsigêging wandå mênikå kêdah dipunpangku (Padmosoekotjo, 1989:40). Sinaoså makatên, wontên ing salêbêting teks SJ kapanggihakên aksårå swårå ingkang dados pasangan. Wondéné wujuding aksårå swårå ingkang kapanggihakên wontên teks SJ kawahyakakên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 15: Tulådhå Panyêrating Aksårå Swårå Nåmå Aksår å Swårå Wujud Aksår å Swårå Wujud Pasanga n Aksårå Swårå ...... Tulådhå Panyêratipun Transliteras i Standar Kåcå / larik A ahli nêmbah 3/6
65 Nåmå Aksår å Swårå Wujud Aksår å Swårå Wujud Pasanga n Aksårå Swårå Tulådhå Panyêratipun Transliteras i Standar Kåcå / larik Srat Ambiyå 27/1 I ...... ...n mutmainah 9/2 Al Insanu 3/14 U
Gathautkåcå 10/7 E
..s tasbiratul ékråm 18/6 O
ontå kusumå 6/4 Rê
kêrêp panggyå 7/11 lêmêsing 1/5 Lê .... ...n lêbur 13/8 d. Wujuding Sandhangan Sandhangan inggih mênikå têtêngêr kanggé ngéwahi swantêning aksårå utawi pasangan (Padmosoekotjo, 1989:17). Jinisipun sandhangan wontên tigå inggih mênikå sandhangan swårå, sandhangan panyigêging wandå, såhå sandhangan wyanjånå. 1) Sandhangan Swårå Tabel 16: Tulådhå Panyêrating Sandhangan Swårå Nåmå såhå fungsi Sandhangan Wulu Wujud Sandhangan Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Standar Kåcå/ larik Pralambanging vokal i .... sarirå 1/10
Nåmå såhå fungsi Sandhangan Suku Pralambanging vokal u Wujud Sandhangan .... Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Standar durung Pêpêt Pralambanging vokal ê .... Sêmar Taling .... paèsan ka... Pralambanging vokal é/è éwuh Taling Tarung Pralambanging vokal o .... wong Tarung Pralambanging vokal ā .... sirnåå Dirgå muré Pralambanging vokal ai Wulu mêlik Pralambanging vokal ī Suku mêndut Pralambanging vokal ū .... .... .... angsalé surasanirèki agung 2) Sandhangan Panyigeging Wåndå Tabel 17: Tulådhå Panyêrating Sandhangan Panyigêging Wandå Nåmå Sandhangan Wujud Sandhangan Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Standar Layar .... kêmbar 66 Kåcå/ larik 2/1 7/1 4/12 6/14 3/8 1/3 ½ 2/3 7/11 Kåcå/ larik 2/3
67 Nåmå Sandhangan Wujud Sandhangan Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Standar Kåcå/ larik Wignyan .... nênggih 2/11 Cêcak .... .... kang 1/4 Pangkon tyas 5/12 3) Sandhangan Wyanjånå Tabel 18: Tulådhå Panyêrating Sandhangan Wyanjånå Nåmå Sandhangan Wujud Sandhangan Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Standar Kåcå/ larik Cåkrå .... Bråtåsénå 3/5 .... Kêrêt crêmin 6/5 .... Péngkal dadyå 2/4 .... Panjing Wå Dwåråwati 4/5 Panjing Lå .... Plåsåjênar 11/7 e. Panyêrating Tåndhå Diakritik ê, é, såhå è Panyêrating vokal e kapérang dados tigå, inggih mênikå aksårå Jåwå kanthi sandhangan pêpêt ingkang dipunwaos ê kados tå ing têmbung 'pêlêm' têgêsipun 'buah mangga', lajêng aksårå Jåwå kanthi sandhangan taling ingkang dipunwaos é kadostå ing têmbung 'lélé' têgêsipun 'ikan lele', såhå sandhangan taling ingkang dipunwaos è kadostå ing têmbung 'bèbèk' têgêsipun 'angsa'. Bédå antawisipun vokal é såhå è dipunbédakakên miturut konteks såhå pangrêtosan panaliti lajêng
dipunjumbuhakên kalihan Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939). Tulådhå vokal ê, é, såhå è ingkang kapanggihakên wontên teks SJ kawahyakakên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 19: Tulådhå Panyêrating Diakritik ê, é, såhå è Nåmå Sandhangan Wujud Sandhangan Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Standar Kåcå/ larik Pêpêt kênå 17/3 .... Taling .... pangrasané 16/8 Taling .... ngèlmu 13/7 f. Panyêrating Aksårå hå Antêb såhå hå Ampang Swantên aksårå hå mênikå wontên kalih inggih mênikå hå antêb (mawi abab ingkang kathah) kalihan hå ampang. Wondéné tulådhå wujuding aksårå hå antêb såhå hå ampang ingkang kapanggihakên wontên teks SJ kawahyakakên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 20: Tulådhå Panyêrating hå Antêb såhå hå Ampang Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Standar Kåcå/ larik Hå antêb Måhå 7/11 Hå ampang iyå 8/4 g. Panyêrating Aksårå "Nyå" dados Aksårå "Nå" Tabel 21: Tulådhå Panyêrating Aksårå "Nyå" dados Aksårå "Nå" Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar Kåcå/ larik ponycå påncå 11/1 68
Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar bényjing bénjing ...g sanyta ...g santa panydhåwå pandhåwå Srinynarénydrå Srinaréndrå BråTåSénynå Bråtåsénå h. Panyêrating Taling Tarung Semu Tabel 22: Tulådhå Panyêrating Taling Tarung Semu Transliterasi Standar Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Diplomatik pujonggå pujånggå songkå sångkå i. Panyêrating Têmbung Dwilinggå Tabel 23: Tulådhå Panyêrating Têmbung Dwilinggå Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar wanTuwantu wantu-wantu alingngaling aling-aling jêbaljêbul jêbal-jêbul Kåcå/ larik 12/3 1/14-15 2/3 4/5 2/9 Kåcå/ larik 1/6 3/2 Kåcå/ larik 1/16 5/5 7/8 69
j. Panyêrating Têmbung Dwipurwå Tabel 24: Tulådhå Panyêrating Têmbung Dwipurwå Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar Kåcå/ larik pupuntonné pêpuntoné 1/15 jujuluknyå jêjuluknyå 19/8 k. Panyêrating Aksårå Rangkêp ingkang Kasusun saking Proses Afiksasi Tabel 25: Tulådhå Panyêrating Aksårå Rangkêp ingkang Kasusun saking Proses Afiksasi Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar Kåcå/ larik patrapping patraping 13/6 kahhannan kahanan 13/14 l. Panyêrating Swantên Aural Tabel 26: Tulådhå Panyêrating Swantên Aural Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar Kåcå/ larik tratapbing tratabing 1/2 muratdé muradé 26/5 m. Panyêrating Aksårå "yå" dados Aksårå "hå" Tabel 27: Tulådhå Panyêrating Aksårå "yå" dados Aksårå "hå" Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar Kåcå/ larik papatiyé pêpatihé 21/5 kasugiyan kasugihan 23/3-4 70
71 n. Panyêrating Aksårå "wå" dados aksårå "hå" Tabel 28: Tulådhå Panyêrating Aksårå "wå" dados aksårå "hå" Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar Kåcå/ larik hanêmuwå anêmuå 18/3 ngakuwå ngakuå 22/14 o. Panyêrating Sastrå Lampah Sastrå lampah inggih mênikå caranipun maos utawi cårå ngucapakên têmbung apurwå hå ingkang dumunung wontên ing sawingkinging têmbung ingkang wandanipun sigêg (Padmosoekotjo, 1989:77). Tulådhå ingkang kapanggihakên wontên ing teks SJ inggih kados ing ngandhap mênikå. Tabel 29: Tulådhå Panyêrating Sastrå Lampah Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar Kåcå/ larik rahadènnarjunnå Rahadèn Arjunå 4/9 p. Panyêrating Têmbung Kriyå Tabel 30: Tulådhå Panyêrating Têmbung Kriyå Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar Kåcå/ larik gonnirå nggonirå 13/2
q. Panyêrating Aksårå Kapital 1) Aksårå Kapital kanggé Nyêrat Asmå Allah, Asmå Nabi, såhå Quran Tabel 31. Tulådhå Panyêrating Aksårå Kapital kanggé Nyêrat Asmå Allah, Asmå Nabi, såhå Quran Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar Kåcå/ larik Alah Allah 18/10 kurAn ki... Kuran ki... 18/3 muhkammat Muhammad 2/11 2) Aksårå Kapital kanggé Nyêrat Aksårå Wiwitaning Nåmå Tiyang Tabel 32: Tulådhå Panyêrating Aksårå Kapital kanggé Nyêrat Aksårå Wiwitaning Nåmå Tiyang Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar Kåcå/ larik radènwêrkudårå Radèn Wêrkudårå 3/10 PraBukrêsnå Prabu Krêsnå 4/8 3) Aksårå Kapital kanggé Nyêrat Aksårå Wiwitaning Nåmå Papan Padunungan Tabel 33: Tulådhå Panyêrating Aksårå Kapital kanggé Nyêrat Aksårå Wiwitaning Nåmå Papan Padunungan Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar Kåcå/ larik SuråkarTå Suråkartå 29/15 72
r. Panyêrating Têmbung-têmbung ingkang Botên Ajêg Tabel 34: Tulådhå Panyêrating Têmbung-têmbung ingkang Botên Ajêg Tulådhå Panyêratipun Transliterasi Diplomatik Transliterasi Standar Kåcå/ larik sêgTi 2/9 sêkti sêgti 2/10 yêgTi 3/16 yêkti yêgti 24/15 s. Panyêrating Tåndhå Pamaos Tabel 35: Tulådhå Panyêrating Tåndhå Pamaos Tåndhå Pamaos Wujuding Tåndhå Pamaos Transliterasi Standar Pådå Lingså / Pådå Lungsi // Mangajapå /// t. Teks ingkang lêpat Wontên ing teks SJ kapanggihakên mapintên-pintên aksårå ingkang botên sagêd kawaos amargi lepat anggènipun nyêrat. Prakawis mênikå botên ngéwahi maknå saking ukaranipun. Awit saking mênikå, botên dipundamêl transliterasi- nipun. Sêratan-sêratan ingkang lêpat kawahyakakên wontên tabel ngandhap mênikå. 73
Wujuding Aksårå Ukaranipun Transliterasi Papan kapanggihakên Adarbé atmåjå pêkik. Kåcå 5 larik 10 - 11 Wujuding Aksårå Ukaranipun Transliterasi Papan kapanggihakên Mring bagus tanduking wayang, Kåcå 9 larik 11 Wujuding Aksårå Ukaranipun Transliterasi Papan kapanggihakên Iyå priyé nggonirå ngarani. Kåcå 14 larik 16 Sanèsipun aksårå ingkang botên sagêd kawaos ing nginggil, wontên ugi sandhangan ingkang dipuncoret amargi lêpat anggènipun nyêrat, kados tå såhå Sandhangan-sandhangan ingkang dipuncoret mênikå botên kadamêl transliterasi- nipun. 2. Pandom Suntingan Pandom suntingan teks SJ dipundamêl kanggé nggampilakên anggènipun ndamêl suntingan teks SJ. Wondéné pandom suntingan teks SJ ingkang dipundamêl 74 .
75 inggih mênikå awujud tåndhå-tåndhå penyuntingan ingkang wujudipun kados ing ngandhap mênikå. a. Tåndhå [...] dipunginakakên kanggé tåndhå manawi wontên aksårå, wandå, utawi têmbung ingkang dipungantos. b. Tåndhå (...) dipunginakakên kanggé tåndhå manawi wontên aksårå, wandå, utawi têmbung ingkang dipunkirangi. c. Tåndhå <...> dipunginakakên kanggé tåndhå manawi wontên aksårå, wandå, utawi têmbung ingkang dipuntambahi. d. Nomêripun aparat kritik kasêrat ngginakakên ångkå Latin ingkang dipunpapanakên wontên nginggil sisih têngên saking têmbung ingkang dipun- sunting. Tuladhanipun inggih (...1, ...2, ...3, ...4) lan salajêngipun. 3. Asiling Transliterasi, Suntingan, såhå Aparat Kritik Asiling transliterasi såhå suntingan teks SJ kawahyakakên wontên ing tabel ngandhap mênikå. Tabel 36: Asiling Transliterasi såhå Suntingan Teks SJ Pådå Asiling Transliterasi Teks SJ Asiling Suntingan Teks SJ 1. 2. 1.Asmårådånå {kåcå 1} /// /// rarasing priyå sru wingit// denirarså nyatakênå// Sasmitanirå angsalé// tratabing sirnåå// Puståkå mung priyå alané kinaryå// nganggur// ing kaharjan// /// kang supåyå biså aring// piråbårå langênirå// dadi rêsêpé kang sastrå susilå// gêlaring prå pujånggå// pitêmbung tarus tunå anon// lêmêsing {kåcå 1} /// /// rarasing priyå sru wingit// denirarså nyatakênå// Sasmitanirå angsalé// tratabing sirnåå// Puståkå mung priyå alané kinaryå// nganggur// ing kaharjan// /// kang supåyå biså aring// piråbårå langênirå// dadi rêsêpé kang sastrå susilå// gêlaring prå pujånggå// pitêmbung tarus tunå anon// lêmêsing
Pådå Asiling Transliterasi Teks SJ Asiling Suntingan Teks SJ 3. 1. 2. 3. 4. 5. 6. dhonging tênggèrèngå supêking tyas// ing pamikir// /// ngênènånå nagulangå mring kang ardå// supåyå griyanånå waluyanirå// kang kinåndhå// karsåå tåmå arjayu// tåtå kanthining* sarirå// 2.Kinanthi /// /// rasané såyå mangungkung// dènya manambung palupi// båså basuki bisåå// gusthi caritå biså di// sênêngå sagung kang mulat// jå jêrumaning panggalih// /// yå nganti korup mring dudu// abtiå rêsêp salami// dipunbiså nglakonånå// dadiå padhanging ati / lêmbahå mring ambêg santa// pêpuntoné ing aurip// /// nanedhå maring Ywang Agung// kautaman kang sajati// gulang// wantu-wantu supra{kåcå durung uning// kêtêlah nalutuh dadyå / tatuladan kurang pèni// ris-aris winihing wuwus// /// tulis// gêlaré Pandhåwå// caritå dhonging kêmbar surasanirèki / masalah ing jarwå dadyå// sanané ingkang ginusthi// /// kawarnå Yudhisthirèku// sêpuh pribadi sang aji// punikå kinaryå bukå// anjingé jasadirèki/ surasané rêrênggå Darmåwångså/ préntahing batin/ /// karsanirå kang mangungkung// tatané arinirèki// awastå dyan dipunbiså wruh Brataséna// parinci// nirå radèn Werkudårå / ngrating bumi Bimå sêkti// caritå panamung// pakartiné// rasané dènya 2}ndéné kang punang dhonging tênggèrèngå supêking tyas// ing pamikir// /// ngênènånå nagulangå mring kang ardå// supåyå griyanånå waluyanirå// kang kinåndhå// karsåå tåmå arjayu// tåtå kanthining sarirå// caritå panamung// pakartiné// rasané /// /// rasané såyå mangungkung// dènya manambung palupi// båså basuki bisåå// gusthi caritå biså di// sênêngå sagung kang mulat// jå jêrumaning panggalih// /// yå nganti korup mring dudu// abtiå rêsêp salami// dipunbiså nglakonånå// dadiå padhanging ati / lêmbahå mring ambêg santa// pêpuntoné ing aurip// /// nanedhå maring Ywang Agung// kautaman kang sajati// gulang// wantu-wantu supra{kåcå durung uning// kêtêlah nalutuh dadyå / tatuladan kurang pèni// ris-aris winihing wuwus// /// tulis// gêlaré Pandhåwå// caritå dhonging kêmbar surasanirèki / masalah ing jarwå dadyå// sanané ingkang ginusthi// /// kawarnå Yudhisthirèku// sêpuh pribadi sang aji// punikå kinaryå bukå// anjingé jasadirèki/ surasané rêrênggå Darmåwångså/ préntahing batin/ /// karsanirå kang mangungkung// tatané arinirèki// awastå dyan wruh Brataséna// parinci// nirå radèn Werkudårå / ngrating bumi Bimå sêkti// dènya 2}ndéné kang punang dipunbiså Têmbung kanthi inggih mênikå sasmitaning sêkar Kinanthi 76
Pådå 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. Asiling Transliterasi Teks SJ /// Bråtåséna têgêsipun// myang rahadèn Bimå sêkti// ngèlmu iku kang sanyåtå/ bènèhé rubiyah lairing nênggih/ margå Muhammad// jroning rubiyah mesthi// /// marmèku busananipun// polèng bang bintulu asri// têgêsé lamun waspådå/ mring bang irêng kuning jatining rubiyah// putih// déné cahyå ingkang måncå warni// satuhunipun// /// Muhammad ingkang kakikiki// marmå wastå Wêrkudårå// wrêku sayegti mêngkoni/ ku{kåcå 3}dårå akiring johar// lintang jatining san kamil/ /// pangwori kawulå ratu// wiyosé sångkå san kamil// kitap usul ånå rapal// Idamilkalimukamri// maknané witing wuningå// sinêgsi ing suryå sasi// /// ing wuri/ wêwatas adu// têgêsé nêgsènå ugi// mulå wastå Bråtå maknané Bråtåsénå// ngédani// marang wong kang ahli nêmbah// Séna Muhammad kakiki// têlu// /// Bimå sêkti kaping tandhané yudåkå têgêsé jati// wong nandhang lårå// panduluné kudu Bimå waspådå// margå panêngrêran pati// /// Radèn Wêrkudårå iku// ariné jalu apêkik// Wastå Rahadèn Janåkå// Arjunå miwah Karithi// miwah Radèn Danajåyå// Prêmadi miwah Jahnåwi/ /// Arjunå ing wrêdinipun// sayêkti yèn toyå wêning// tuhu karsaning Janåkå nuduhkên manungså// rapalira// Insanu kamil// Al Sirhuwainsanursiri// nèng yåiku sêkti// sayêkti Asiling Suntingan Teks SJ /// Bråtåséna têgêsipun// myang rahadèn Bimå sêkti// ngèlmu iku rubiyah kang sanyåtå/ bènèhé nênggih/ lairing margå Muhammad// nèng jroning rubiyah mesthi// /// marmèku busananipun// polèng bang bintulu asri// têgêsé lamun waspådå/ mring bang irêng kuning jatining rubiyah// putih// déné cahyå ingkang måncå warni// satuhunipun// /// Muhammad ingkang kakikiki// marmå wastå Wêrkudårå// wrêku sayegti mêngkoni/ ku{kåcå 3}dårå akiring johar// lintang jatining san kamil/ /// pangwori kawulå ratu// wiyosé sångkå san kamil// kitap usul ånå rapal// Idamilkalimukamri// maknané witing wuningå// sinêgsi ing suryå sasi// /// ing wuri/ wêwat[ê]s1 adu// têgêsé nêgsènå ugi// mulå wastå Bråtå maknané Bråtåsénå// ngédani// marang wong kang ahli nêmbah// Séna Muhammad kakiki// /// Bimå têlu// tandhané yudåkå jati// têgêsé wong nandhang lårå// panduluné Bimå sêkti// sayêkti kudu waspådå// margå panêngrêran pati// yåiku sêkti kaping /// Radèn Wêrkudårå iku// ariné jalu apêkik// Wastå Rahadèn Janåkå// Arjunå miwah Karithi// miwah Radèn Danajåyå// Prêmadi miwah Jahnåwi/ /// Arjunå ing wrêdinipun// sayêkti yèn toyå wêning// tuhu karsaning nuduhkên Janåkå manungså// rapalira// Insanu kamil// Al Sirhuwainsanursiri// 77
Pådå 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. Asiling Transliterasi Teks SJ /// maknané manungså iku// mring råså yêkti nduwèni// wrêdiné na yêkti padhang// karêm sumiwèng {kåcå 4} Ywang Widi// wruh dhawuhing kang Miséså// winênang aliru dhiri/ /// yå sirå iyå Ywang Agung// Jahnåwi maknané sari// Dananjåyå parabirå// ngakoni lanang sajati// Prêmadi lananging jagat// Karithi pan sanubari/ /// marmané ing patrapipun// tan kênå pisah sathithik/ marang Sri ing Narédrå Krêsnå// Måråjå Dwåråwati// milå parap Nåtå Krêsnå// sayêkti lamun cêmani// /// irêng kulit dagingipun// balung sungsum åtot gêtih// pan samyå irêng sadåyå// kudu-kudu dèn kawruhi// sajatiné Prabu Krêsnå// puniku ingkang mbawani// /// Krêsnå êmbananing Wisnu// Wisnu sayêkti ngêmbani// marang Rahadèn Arjunå// ulatånå dèn Rahadèn kapanggih// Arjunå// adarbé ari kêkalih// /// Nangkulå Sadéwå iku// akêmbar warnanirèki// puniku ing dunungirå// sayêkti paèsan kalih// pêsthi lamun ora bédå// warnaning kawulå Gusti// /// Yudhisthirå Sang Aprabu// garwané wårå Drupadi// puniku ing maknanirå// wårå yêkti aling- aling// Drupadi idêring badan// badan ling-alinging jisim// /// nyåwå suksmå lawan nêpsu// yêkti ling-alinging Widi// déné garwané Radèn Wêrkudårå// wastå Arimbi// miwah putraning rasêgså// 5}né dipunkramani// /// butå iku karêpipun// nêpsu luammah puniki// nêpsu luammah déné mila{kåcå Asiling Suntingan Teks SJ /// maknané manungså iku// mring råså yêkti nduwèni// wrêdiné na yêkti padhang// karêm sumiwèng {kåcå 4} Ywang Widi// wruh dhawuhing Miséså// kang winênang aliru dhiri/ /// yå sirå iyå Ywang Agung// Jahnåwi maknané sari// Dananjåyå parabirå// ngakoni lanang sajati// Prêmadi lananging jagat// Karithi pan sanubari/ /// marmané ing patrapipun// tan kênå pisah sathithik/ marang Sri ing Narédrå Krêsnå// Måråjå Dwåråwati// milå parap Nåtå Krêsnå// sayêkti lamun cêmani// /// irêng kulit dagingipun// balung sungsum [o]tot2 gêtih// pan samyå irêng sadåyå// kudu-kudu dèn kawruhi// sajatiné Prabu Krêsnå// puniku ingkang mbawani// /// Krêsnå êmbananing Wisnu// Wisnu sayêkti ngêmbani// marang Rahadèn Arjunå// ulatånå dèn Rahadèn kapanggih// Arjunå// adarbé ari kêkalih// /// Nangkulå Sadéwå iku// akêmbar ing warnanirèki// dunungirå// sayêkti paèsan kalih// pêsthi lamun ora bédå// warnaning kawulå Gusti// /// Yudhisthirå Sang Aprabu// garwané wårå Drupadi// puniku ing maknanirå// wårå yêkti aling- aling// Drupadi idêring badan// badan ling-alinging jisim// /// nyåwå suksmå lawan nêpsu// yêkti ling-alinging Widi// déné Radèn Wêrkudårå// garwané wastå putraning miwah Arimbi// rasêgså// 5}né mila{kåcå dipunkramani// /// butå iku karêpipun// nêpsu luammah puniki// nêpsu luammah déné puniku 78
Pådå 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. Asiling Transliterasi Teks SJ pêputrå// mring malékat ankoribi// ing bénjang praptèng wêkasan// abarêng suruping pati// /// Radèn Arjunå puniku// akanthi garwå kêkalih// kang sêpuh wårå Sumbådrå// kang anom wårå wårå Srikandhi// Sumbådrå// kajabané aling-aling// /// Sêmbådrå ing têgêsipun// pan suryå ingkang sajati// tuhu yèn srêngéngé kitå// panglendhanganing Ywang Widi// kang dumadi kanyatahan// nirå sajatining kamil// /// marmå ran Srikandhi iku// têgêsé Sri yêkti kalih// kandhi iku maknå wadhah// atining manungså bananing jati// Suksmå// sukmå êmbananing urib/ /// Yudhisthirå Sang Aprabu// adarbé atmåjå pêkik// wastå Radèn Påncåwålå// påncå lêlimå kang wêrni// wålå iku ulêsing tyas// pinångkå tandhaning urip/ jalu /// Bråtåsénå putranipun// warnanirå pêkik// wastå Radèn Gathutkåcå// puniku têgêsirèki// kåcå sayêkti nagårå// yåiku kåcå wirangi// /// Angsaling cahyå satuhu// Nagårå sayêkti jisim// ingkang pinångkå pratåndhå// ing jasad puniki bénjang// yè{kåcå 6}n mênang sabilolahnyå// tan kênå rusak sayêkti// /// gåthå Ut kåcå puniku// napas ingkang manjing mijil// yèn sirå ayun wuningå// mring sadulur lair// napas pinêgêng barêng santoså// lamun pinanggih// /// rahadèn busananipun// Ontå lar kusumå kulambi// umabur bisa// talumpah madukå têgêsé tåndhå yèn sayêkti tanpå Asiling Suntingan Teks SJ pêputrå// mring malékat ankoribi// ing bénjang praptèng wêkasan// abarêng suruping pati// /// Radèn Arjunå puniku// akanthi garwå kêkalih// kang sêpuh wårå Sumbådrå// kang anom wårå wårå Srikandhi// Sumbådrå// kajabané aling-aling// /// Sêmbådrå ing têgêsipun// pan suryå ingkang sajati// tuhu yèn srêngéngé kitå// panglendhanganing Ywang Widi// kang dumadi kanyatahan// nirå sajatining kamil// /// marmå ran Srikandhi iku// têgêsé Sri yêkti kalih// kandhi iku maknå wadhah// atining manungså bananing jati// Suksmå// sukmå êmbananing urib/ /// Yudhisthirå Sang Aprabu// adarbé atmåjå pêkik// wastå Radèn Påncåwålå// påncå lêlimå kang wêrni// wålå iku ulêsing tyas// pinångkå tandhaning urip/ jalu /// Bråtåsénå putranipun// warnanirå pêkik// wastå Radèn Gathutkåcå// puniku têgêsirèki// kåcå sayêkti nagårå// yåiku kåcå wirangi// /// Angsaling satuhu// Nagårå sayêkti jisim// ingkang pinångkå pratåndhå// ing jasad puniki bénjang// yè{kåcå 6}n mênang sabilolahnyå// tan kênå rusak sayêkti// /// gåthå Ut kåcå puniku// napas ingkang manjing mijil// yèn sirå ayun wuningå// mring sadulur lair// napas pinêgêng barêng santoså// lamun pinanggih// /// rahadèn busananipun// Ontå lar kusumå kulambi// umabur bisa// talumpah madukå têgêsé tåndhå yèn cahyå sayêkti tanpå 79
Pådå Asiling Transliterasi Teks SJ Asiling Suntingan Teks SJ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. crêmin// tåndhå luput sarik tulah// kaluwaking* makdum sarpin// 3.Pocung /// kang kapungkur// binangsulan tandhanipun// dèrèng winarnå// ing mangké sinawung gêndhing// Radèn Dananjåyå putrå Kawijåyå// /// têgêsipun// Ångkåwijåyå puniku// Ångkå yêkti bakal// Wijåyå kang mênêng mosik// punåkawanirå kathahé sêkawan/ /// ingkang sêpuh// Bådrånåyå wastanipun// bådrå iku wulan// nåyå ulating Ywang Råwi// sajatiné puniku wayanganirå// cinatur// Ki Sêmar /// yèn tangguhé arani éwuh// lanang// warnané kåyå pawèstri// akêkuncung lir raré sinawang tuwå// /// wong katêmu// iyå marang warnanipun// sayêkti tan samar// pamindênging ma{kåcå 7}kdum lan sarpin// yèn punåkawané Sêmar// /// yêktinipun// isining wayangan iku// kalamun tan bédå// pangkat- pangkat kang darbèni// lamun bocah kang pêsthi ywå rupå bocah /// lamun sêpuh// kang pêsthi kalamun sêpuh// awarnå warnå wanodyå// pawèstri// kênå upataning Sêmar// /// kuncungipun// manêmbah// layanganèki// nora kêna bénjang pêsthi sikårå /// sêkaratmu// nålå Garèng kang winuwus// nålå atinirå// garèng iku kang dèn tan pisah yêktiné Kawijåyå purwanipun// angidoni ahli ngidoni ing kang crêmin// tåndhå luput sarik tulah// kaluwaking makdum sarpin// /// kang kapungkur// binangsulan tandhanipun// dèrèng winarnå// ing mangké sinawung gêndhing// Radèn Dananjåyå putrå Kawijåyå// /// têgêsipun// Ångkåwijåyå puniku// Ångkå yêkti bakal// Wijåyå kang mênêng mosik// punåkawanirå kathahé sêkawan/ /// ingkang sêpuh// Bådrånåyå wastanipun// bådrå iku wulan// nåyå ulating Ywang Råwi// sajatiné puniku wayanganirå// /// yèn cinatur// Ki Sêmar tangguhé éwuh// dèn arani lanang// warnané kåyå pawèstri// akêkuncung lir raré sinawang tuwå// kang /// wong katêmu// iyå marang warnanipun// sayêkti tan samar// pamindênging ma{kåcå 7}kdum lan sarpin// yèn punåkawané Sêmar// /// yêktinipun// isining wayangan iku// kalamun tan bédå// pangkat- pangkat kang darbèni// lamun bocah kang pêsthi ywå rupå bocah lamun sêpuh// kang pêsthi /// kalamun awarnå warnå wanodyå// pawèstri// kênå upataning Sêmar// angidoni /// kuncungipun// ahli manêmbah// ngidoni layanganèki// nora kêna ing bénjang pêsthi sikårå tan pisah sêpuh// yêktiné Kawijåyå purwanipun// kang 9. /// sêkaratmu// nålå Garèng kang winuwus// nålå atinirå// garèng iku Têmbung kaluwak inggih mênikå sasmitaning sêkar Pocung 80
Pådå 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. Asiling Transliterasi Teks SJ yêkti garing// yèn wis garing wêtuné gampang kéwålå// /// jêbal-jêbul// si kanthong bålong kang mêtu// tuhu rupå-rupå// Ki Bagong malih ginupit// Bagong iku angêgungkên lampahirå// /// yèn wus agung/ Gusti ingkang Maha Agung// pêsthi kêrêp panggyå// kalawan ing sirå kaki// nadyan aprang sayêkti pilih kang nånggå/ /// kudu-kudu// ngagêsang ambudi kawruh// kasampurnanirå// gantyå malih kang winarni// Prabu Suyudånå mangké ginupitå /// wadyanipun// Suyudånå Sang aprabu// kang samyå prawirå// ingkang rumiyin// ginusthi Måndåråkå Nåtå Salyå Prabu Karnå/ /// Bismå Prabu// Jåyådråtå malihipun// Sang pandhitå Durnå// {kåcå 8}ngukuhi Ngastinå pati// pan mangkånå dunungé satunggal- tunggal// /// têgêsipun// Suyudånå Sukmå luhur// Nagårå Ngastinå// yêkti jaman balé akir// kang rinêbut déning Bimå Dananjåyå /// Sang Aprabu// korupati bålå ratu// sajatining cahyå// abang irêng kuning putih// iyå pådhå kabawah mring Suyudånå/ /// têgêsipun// Risang Jåyådråtå iku// tuhu yèn winênang// Sindu kang kalingan ngubêngkên jro sadayanyå// /// Salyå Prabu// Måndåråkå prajanipun// iku jarwanirå/ Sukmå Purbå dadyå pikir// ing kitèki kang dadyå pêpusuhirå// wismèki// ing napas Asiling Suntingan Teks SJ yêkti garing// yèn wis garing wêtuné gampang kéwålå// kanthong /// b[o]long3 kang mêtu// tuhu rupå- rupå// Ki Bagong malih ginupit// Bagong angêgungkên lampahirå// /// yèn wus agung/ Gusti ingkang Maha Agung// pêsthi kêrêp panggyå// kalawan ing sirå kaki// nadyan aprang sayêkti pilih kang nånggå/ /// kudu-kudu// ngagêsang ambudi kawruh// kasampurnanirå// gantyå malih kang winarni// Prabu Suyudånå mangké ginupitå /// wadyanipun// Suyudånå Sang aprabu// kang samyå prawirå// ingkang rumiyin// ginusthi Måndåråkå Nåtå Salyå Prabu Karnå/ /// Bismå Prabu// Jåyådråtå malihipun// Sang pandhitå Durnå// {kåcå 8}ngukuhi Ngastinå pati// pan mangkånå dunungé satunggal- tunggal// /// têgêsipun// Suyudånå Sukmå luhur// Nagårå Ngastinå// yêkti jaman balé akir// kang rinêbut déning Bimå Dananjåyå /// Sang Aprabu// korupati bålå ratu// sajatining cahyå// abang irêng kuning putih// iyå pådhå kabawah mring Suyudånå/ /// têgêsipun// Risang Jåyådråtå iku// tuhu yèn winênang// Sindu kang kalingan ngubêngkên jro sadayanyå// /// Salyå Prabu// Måndåråkå prajanipun// iku jarwanirå/ Sukmå Purbå dadyå pikir// ing kitèki kang dadyå pêpusuhirå// jêbal-jêbul// si iku wismèki// ing napas 81
Pådå Asiling Transliterasi Teks SJ Asiling Suntingan Teks SJ 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 1. /// milanipun/ aji påncåsonå brubul// Salyå kang darbéyå// sangking wré Subali// nguni makdum sarpin sinarog sangking pangucap/ /// pêsthi brubul/ ånå manèh kang winuwus// Sang Pandhitå Durnå// angsalé ing atas angin// karêpirå napas kang mêtu ing grånå /// purwanipun// Suyudånå luwih kukuh// mring pråjå Ngastinå// rinêbut pandhåwå sami// satuhu yèn arang janmå kang wuningå// ing /// têgêsipun// panêngêran pêjah// yêkti ing jaman balé akir// Pandhåwå kang dumunung bandar olah /// têgêsipun// prang Bråtåyudå binangun// {kåcå 9} ing dalêm sakarat// Pandhåwå Ngastinå pati// iyå kono luamah lan mutmainah// /// iku bésuk// kasampurnanirèng laku// nyåwå sukmå// sakèhing nêpsu sirnanting// pådhå larut lumêbu mring bandar olah/ lamun iku/ Ngastinå lawan Suyudånå /// sawadyågung// kang bubrah// lumêbu Ngastinå pati// praptèng kono Arjuna madêg Srinåtå* 4.Sinom /// /// jumênêng ratu êmbanan// satuhu Radèn Jênawi// marmané aran êmbanan// yêktiné kang madêg aji// Sang Prabu Parikêsit// kang langgêng salawasipun// ånå têgêsé Sri Nagri Ngastinå// Parikêsit// kèhing napas kang langgêng dadyå Ywang Suksmå// sirnanipun// Janåkå /// milanipun/ aji påncåsonå brubul// Salyå kang darbéyå// sangking wré Subali// nguni makdum sarpin sinarog sangking pangucap/ /// pêsthi brubul/ ånå manèh kang winuwus// Sang Pandhitå Durnå// angsalé ing atas angin// karêpirå napas kang mêtu ing grånå /// purwanipun// Suyudånå luwih kukuh// mring pråjå Ngastinå// rinêbut pandhåwå sami// satuhu yèn arang janmå kang wuningå// ing /// têgêsipun// panêngêran pêjah// yêkti ing jaman balé akir// Pandhåwå kang dumunung bandar olah /// têgêsipun// prang Bråtåyudå binangun// {kåcå 9} ing dalêm sakarat// Pandhåwå Ngastinå pati// iyå kono luamah lan mutmainah// /// iku bésuk// kasampurnanirèng laku// nyåwå sukmå// sakèhing nêpsu sirnan(t)ing4// pådhå larut lumêbu mring bandar olah/ Suyudånå /// sawadyågung// kang bubrah// lumêbu Ngastinå pati// praptèng kono Arjuna madêg Srinåtå lamun iku/ Ngastinå lawan sirnanipun// Janåkå /// /// jumênêng ratu êmbanan// satuhu Radèn Jênawi// marmané aran êmbanan// yêktiné kang madêg aji// Sang Prabu Parikêsit// kang langgêng salawasipun// ånå têgêsé Sri Nagri Ngastinå// Parikêsit// kèhing napas kang langgêng dadyå Ywang Suksmå// Têmbung srinåtå inggih mênikå sasmitaning sêkar Sinom 82
Pådå 2. 3. 4. 5. 6. 7. Asiling Transliterasi Teks SJ /// mulané kudu waspådå// åjå katungkul ningali// mring bagus tanduking wayang// miwah rusaking susuking// anyaring Ngastinèki// kalamun kathah winuwus// mung kang prêlu kéwålå// Radèn Ångkåwijayèki// pêjahirå lawan Radèn Jåyådråtå/ /// iku manjing akalirå// ilangé rusuh akalirèki// yèn wus napasirå// Jåyådråtå patinèki// déning Radèn Prêmadi// Arjunå anjinging dunungé nêpsu/ napasirå/ kang mêtu {kåcå 10} sångkå san Partå kang nèng jroning Alam Insan// /// marmå Radèn Gathutkåcå// ingkang matèni// Ngawånggå pinêrwasèng sangking kuntå// têgêsé mangkéné kaki// båså wånggå puniki// cahyå kuning yêktinipun// kang waspådå// mring warnaning kuthå kuning// Prabu Karnå têgêsé talinganirå// /// déné tå kang aran kuntå// mungguh arap dadi lapil// sapisan landhêping driyå/ ping kalih lananging kuping// kumpulé dadi siji// dé Gatha Utkåcå iku// sayêkti makdum tawang// akiré manungså lalis// makdum tawang lumêbèng martabat papat// /// kuntå dhawuhing Ywang Sukmå// Nåtå Ngawånggå puniki/ yå Nårådipati Karnå// Radèn Partå kang matèni/ sångkå ing pasopati// satuhu dumunungipun// panêngêraning pêjah// sirnaning pangrungunèki// asampurnå lumêbu ing bandarolah /// gantyå malih kang winarnå// sirnaning randurå aji// mati déning sirnaning têgêsé klimasådå// mulané Asiling Suntingan Teks SJ /// mulané kudu waspådå// åjå katungkul ningali// mring bagus wayang// miwah tanduking rusaking anyaring Ngastinèki// kalamun winuwus// mung kang prêlu kéwålå// Radèn Ångkåwijayèki// pêjahirå lawan Radèn Jåyådråtå/ /// iku manjing akalirå// ilangé rusuh akalirèki// yèn wus napasirå// Jåyådråtå patinèki// déning Radèn Prêmadi// Arjunå anjinging dunungé nêpsu/ napasirå/ kang mêtu {kåcå 10} sångkå san Partå kang nèng jroning Alam Insan// /// marmå Radèn Gathutkåcå// ingkang matèni// Ngawånggå pinêrwasèng sangking kuntå// têgêsé mangkéné kaki// båså wånggå puniki// cahyå kuning yêktinipun// kang waspådå// mring warnaning ku[nt]a5 kuning// Prabu Karnå têgêsé talinganirå// /// déné tå kang aran kuntå// mungguh arap dadi lapil// sapisan landhêping driyå/ ping kalih lananging kuping// kumpulé dadi siji// dé Gatha Utkåcå iku// sayêkti makdum tawang// akiré manungså lalis// makdum tawang lumêbèng martabat papat// /// kuntå dhawuhing Ywang Sukmå// Nåtå Ngawånggå puniki/ yå Nårådipati Karnå// Radèn Partå kang matèni/ sångkå ing pasopati// satuhu dumunungipun// panêngêraning pêjah// sirnaning pangrungunèki// asampurnå lumêbu ing bandarolah /// gantyå malih kang winarnå// sirnaning randurå aji// mati déning klimasådå// têgêsé sirnaning pikir// susuking// kathah mulané 83
Pådå 8. 9. 10. 11. 12. Asiling Transliterasi Teks SJ pikir// campuré irêng nênggih// anèng alam Insan iku// iyå kudu tå malih kang waspådå// yå winarni// Dursåsånå mati sångkå påncånåkå /// ing jarwaning Dursåsånå/ nênggih// karosan ubênging têgê{kåcå 11}sirå påncånåkå// påncå lêlimå kang wêrdi// Kênåkå mas kang murni// pan abot ing bobotipun// dadyå kapiyatirå// sajaråtul mutaani// yèn wus kamil pan ilang karosanirå /// wêrdiné Pandhitå Durnå// Drusthå Jumênå ngékani// mung sirnå ing apus kråmå// liré Drusthå Jumênå di// Drusthå sayêkti maling// Jumênå tataning kalbu// ilangé marasirå// yèn pisah nêpsunirèki// yèn katungkul pêsthi ilang was-wasirå// /// Sangkuni ing Plåsåjênar// Bråtåsénå kang mungkasi/ mati jarwané Påncånåkå// déning kasêrêng nênggih// Sangkuni barang angling// sangking pangucap rusuh// kang sampurnaning wicårå// manjing rubiyah kakiki// Bimå iku bénéhé rubiyah nyåtå// /// Sétå Utara Wratsångkå// Rêsi Bismå kang matèni// manjing mring betolah tigå// sétå nêpsu tan kawijil// utara nugmèng ati// wratsångkå aboting kalbu// pan wiwitê kakékating Muhammad mijil// sampurnané yèn mêtu muhkamadiyah// /// marmané Sang Rêsi Bismå// matèni// Wårå kasampurnaning manungså// kalamun dipuntulungi// déning sampurnå waluyå gurunirèki// tuhu// bêjå marang Muhammad/ Bimå// Srikandhi Asiling Suntingan Teks SJ campuré irêng nênggih// anèng iku// alam iyå kudu tå malih kang waspådå// yå winarni// Dursåsånå mati sångkå påncånåkå /// ing jarwaning Dursåsånå/ nênggih// karosan ubênging têgê{kåcå 11}sirå påncånåkå// påncå lêlimå kang wêrdi// Kênåkå mas kang murni// pan abot ing bobotipun// dadyå kapiyatirå// sajaråtul mutaani// yèn wus kamil pan ilang karosanirå /// wêrdiné Pandhitå Durnå// Drusthå Jumênå ngékani// mung sirnå ing apus kråmå// liré Drusthå Jumênå di// Drusthå sayêkti maling// Jumênå tataning kalbu// ilangé marasirå// pisah nêpsunirèki// yèn katungkul pêsthi ilang was-wasirå// /// Sangkuni ing Plåsåjênar// Bråtåsénå kang mungkasi/ mati jarwané Påncånåkå// déning kasêrêng nênggih// Sangkuni barang angling// sangking pangucap rusuh// kang sampurnaning wicårå// manjing rubiyah kakiki// Bimå iku bénéhé rubiyah nyåtå// /// Sétå Utara Wratsångkå// Rêsi Bismå kang matèni// manjing mring betolah tigå// sétå nêpsu tan kawijil// utara nugmèng ati// wratsångkå aboting kalbu// pan wiwitê kakékating Muhammad mijil// sampurnané yèn mêtu muhkamadiyah// /// marmané Sang Rêsi Bismå// Wårå matèni// kasampurnaning manungså// kalamun dipuntulungi// déning sampurnå waluyå gurunirèki// tuhu// bêjå marang Muhammad/ Insan yèn Bimå// Srikandhi 84
Pådå 13. 1. 2. 3. 4. 5. Asiling Transliterasi Teks SJ {kåcå12} dé rusaking Astinèki// sirnå sawadyå myang larut kaluwargå// /// mung kari Sri Nårånåtå// Duryudånå maksih urip// ywå mati lan Bråtåsénå// liré Sukmå luhur bénjing// sayêkti angarèni// nganti dhawuhing Ywang Agung// wêtuning bé tuhu utusaning Widi// lamun sênêng rinåså kåyå prayogå/ 5.Asmårådånå /// yèn sakit aywå prihatin// ywå bungah lamuntå pénak// wong iku darbéning kabèh/ sugih miskin pan wus kodrat// tan kênå suminggahå// darmå karsaning Ywang Agung// Datirå lair nèng donyå/ /// yèn wruh sajatining ngèlmi// waspådå mring sukå dukå// ing ngêndi panjing surupé/ ywå sumêlang yèn malarat// ywå bungah yèn sinungkas// rong prakårå yêktinipun// anané dhéwé kang nyamar /// wiwitané Insan kamil// nggoné karsanirå/ Apêngalé nyamar dhéwé kinèn// kumpuling gusti kawulå// sayêkti nora rênggang/ hu Alastu birabbikum// maknané dudu pangèran/ /// kang samyå tålabul ngèlmi// sayêkti kudu waspådå// marang ngèlmu ywå surasané// satuhu ngandêlkên kahanatå// maksih wutå// durung bênêr ing pangawruh// mung rapal maknå wruhirå/ /// Angsalé mung sångkå tulis// prêmatining sarasilah// yå ingkang {kåcå 13} dèn andêlaké// kang kinaryå pajimatan// jimaté wong rubiyah// Asiling Suntingan Teks SJ {kåcå12} dé rusaking Astinèki// sirnå sawadyå myang larut kaluwargå// /// mung kari Sri Nårånåtå// Duryudånå maksih urip// ywå mati lan Bråtåsénå// liré Sukmå luhur bénjing// sayêkti angarèni// nganti dhawuhing Ywang Agung// wêtuning tuhu utusaning Widi// lamun sênêng rinåså kåyå prayogå/ bé rubiyah// /// yèn sakit aywå prihatin// ywå bungah lamuntå pénak// wong iku darbéning kabèh/ sugih miskin pan wus kênå suminggahå// darmå karsaning Ywang Agung// Datirå lair nèng donyå/ /// yèn wruh sajatining ngèlmi// waspådå mring sukå dukå// ing ngêndi panjing surupé/ ywå sumêlang yèn malarat// ywå bungah yèn rong prakårå yêktinipun// anané dhéwé kang nyamar /// wiwitané Insan kamil// nggoné karsanirå/ Apêngalé nyamar dhéwé kinèn// kumpuling gusti kawulå// sayêkti nora rênggang/ hu Alastu birabbikum// maknané dudu pangèran/ /// kang samyå tålabul ngèlmi// sayêkti kudu waspådå// marang ngèlmu surasané// ywå ngandêlkên kahanatå// satuhu maksih wutå// durung bênêr ing pangawruh// mung rapal maknå wruhirå/ kodrat// tan sinungkas// /// Angsalé mung sångkå tulis// prêmatining sarasilah// yå ingkang {kåcå 13} dèn andêlaké// kang kinaryå pajimatan// jimaté wong 85
Pådå 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. Asiling Transliterasi Teks SJ palastrå// kang ginawé atur ratu// nggonirå nêmbah ing Allah /// dudu ngèlmu kang sêjati// kitap kurAn amung sayêktinyå// palawangan baé/ kang kinaryå têturutan// gaibé kang nugråhå// kanugrahaning Ywang Agung// kudu awas ing sarirå /// yèn tan awas kurang alim// nora kênå dèn gêgampang// yèn durung wruh angèl satuhuné/ yêkti linampahan// gampangé wong caritå// sayêkti patraping ngèlmu// tan kênå jampangi iman// /// ngèlmu kocab jroning tulis// kurAn kitab yèn ing kahanan lêbur kabèh/ lan kang ngucap samyå ilang// tan kênå pundi ingulatan// purukipun// dèn waspådå /// tåtå saréngating lair// luwih gampang wong angucap/ lagi kirå- kirå baé// durung wruh jatining tanpå wit puruwitå// gêsang// amung tlis kawruhipun// dumadi supêg tyasirå /// budiné wong wutå batin// nora arså puruwitå// dadi pêtêng panggalihé// kêcoan budining sétan// karêm maring kahanan// karêmaning wêdhus// manut tinutupan ing rohirå /// yêkti panugmaning éblis// wong munapék aranirå/ yèn tan wruhå ing badané// apan karsané Ywang Suksmå// obah mosi{kåcå 14}k sakarså// margå karsaning Ywang Agung// karyå lêlakoning donyå/ /// yèn mangkono atyasnèki// dadi kawruh jajah lanat// antuk siku datan wandé// bénjang praptèng dêlahan// kangèlan jro tinutå// maring upayanên ing Asiling Suntingan Teks SJ palastrå// kang ginawé atur ratu// nggonirå nêmbah ing Allah /// dudu ngèlmu kang sêjati// kitap kurAn amung sayêktinyå// palawangan baé/ kang kinaryå têturutan// gaibé kang nugråhå// kanugrahaning Ywang Agung// kudu awas ing sarirå /// yèn tan awas kurang alim// nora kênå dèn gêgampang// yèn durung wruh angèl linampahan// gampangé wong caritå// sayêkti patraping ngèlmu// tan kênå jampangi iman// /// ngèlmu kocab jroning tulis// kurAn kitab yèn ing kahanan lêbur kabèh/ lan kang ngucap samyå ilang// tan kênå pundi ingulatan// purukipun// dèn waspådå /// tåtå saréngating lair// luwih gampang wong angucap/ lagi kirå- kirå baé// durung wruh jatining tanpå wit puruwitå// gêsang// amung tlis kawruhipun// dumadi supêg tyasirå /// budiné wong wutå batin// nora pêtêng arså puruwitå// panggalihé// budining sétan// karêm maring kahanan// karêmaning wêdhus// manut tinutupan ing rohirå /// yêkti panugmaning éblis// wong munapék aranirå/ yèn tan wruhå ing badané// apan karsané Ywang Suksmå// obah mosi{kåcå 14}k sakarså// margå karsaning Ywang Agung// karyå lêlakoning donyå/ /// yèn mangkono atyasnèki// dadi kawruh jajah lanat// antuk siku datan wandé// bénjang praptèng dêlahan// kangèlan jro satuhuné/ yêkti tinutå// maring upayanên dadi kêcoan ing 86
Pådå 13. 14. 15. 1. 2. 3. Asiling Transliterasi Teks SJ sêkarat// mati duråkå satuhu// ginadhang manjing naråkå /// ånå pangagoå pèni// kang tutpèmpèl angganirå// namung wingit pasêmoné/ sirèku arané lanang// barang panganggonirå// pas sapanunggalipun// jarik sampun pêpak sadåyå/ /// mungguhånå kurang nèki/ timang sabuk kalambinyå// pan kênå pinêksakaké// mung ikêt miwah wangkingan// iku lamun gothangå// yêkti tan sidå lumaku// yèn sidåå yêktinirå// /// durung micårå ing ngèlmi// iyå kabèh kênå pêksan// mung sawiji lamun krêris kuwé/ gothangå/ sipating [d]ilang lanang// lan sudå darajadipun// nikmat lamun pinikirå 6.Dhandhanggulå /// /// Ywå katungkul angiling- ilingi// marang sastrå ing Jåwå myang Arab// ing agêsang wus arjayu// wajibé// budi amangsuli rigit// gambar priyé karsanyå// déné tå iku// mring wayang wong angalêmbånå// duk anyawang nuli biså angarani// bagus apik kang wåndå /// iyå priyé nggonirå ngarani// marang gambar têkå ngalêmbånå// nora ka{kåcå 15}ruwan dhapuré// pan wayang wujudipun// yèn liyêpan maripat nèki// jalirit têkå panjang// yèn kadhêlèn iku// mêté lamun butå warnané punikå// nèki// panthêlêngan mripat abundêr warnanirå /// tanganira papat lawan sikil// sabên wayang pasikoning grånå// kåyå pangot priyé liré// mung nênêm wayang iku/ kang nggèsèhi puniku tåmå dhapuring Asiling Suntingan Teks SJ sêkarat// mati duråkå satuhu// ginadhang manjing naråkå /// ånå panga<ng>goå6 pèni// kang tu[m]èmpèl7 angganirå// namung wingit pasêmoné/ sirèku arané lanang// barang panganggonirå// pas sapanunggalipun// jarik sampun pêpak sadåyå/ /// mungguhånå kurang nèki/ timang sabuk kalambinyå// pan kênå pinêksakaké// mung ikêt miwah wangkingan// iku lamun gothangå// yêkti tan sidå lumaku// yèn sidåå yêktinirå// /// durung micårå ing ngèlmi// iyå kabèh kênå pêksan// mung sawiji lamun krêris (d)ilang8 gothangå/ sipating lanang// lan sudå darajadipun// nikmat lamun pinikirå kuwé/ puniku /// /// Ywå katungkul angiling- ilingi// marang sastrå ing Jåwå myang Arab// ing agêsang wus wajibé// arjayu// amangsuli dhapuring ri<ng>git9// gambar priyé karsanyå// déné tå iku// mring wayang wong angalêmbånå// duk anyawang nuli biså angarani// bagus apik kang wåndå /// iyå priyé nggonirå ngarani// marang gambar têkå ngalêmbånå// nora ka{kåcå 15}ruwan dhapuré// pan wayang wujudipun// yèn liyêpan maripat nèki// jalirit têkå panjang// yèn kadhêlèn iku// mêté lamun butå warnané punikå// nèki// panthêlêngan abundêr warnanirå /// tanganira papat lawan sikil// sabên wayang pasikoning grånå// kåyå pangot priyé liré// mung nênêm wayang iku/ kang nggèsèhi budi tåmå mripat 87
Pådå 4. 5. 6. 7. 8. Asiling Transliterasi Teks SJ wandanirèki// togog lan sarahitå// nålå garèng pétruk// bagong nênêmé Ki Sêmar// iku priyé gambar gyanirå amikir// yêkti kudu waspådå/ /// iyå kênå binukå sakêdhik// nanging iyå lairé kéwålå// sipat rongpuluh puniku pêcahipun// satus patang puluh dumadi// mulå wayang punikå/ satus patang puluh// wus ganêp lêluhuré pêparab wilanganirå// radèn panêngahing Pandhåwå// /// ing têgêsé Pandhåwå puniki// ati urip kang kalawan napas// iyå ing têngah ênggoné// déné kang tuhu kadangirå nênêm pribadi// kang ngrêkså jasadirå// mulå kabèh irung// awujut pangot sadåyå/ tåndhå landhêping pikir manungså kono iki/ lantarannyå// /// durung katon wujudé wus uning// påmå ånå wong anggorèng brambang/{kåcå 16} mripat durung wruh wujudé/ irung iku lawan wus mambu// laranganèki// yåiku antaranyå// yèn sawiji iku// pan ora kênå jinangkah// iyå såpå ingkang biså nênggulangi// rahayu raganirå /// wong anjangkah tên asuping ngèlmi// dèn waspådå mring brahalanirå// brahålå mangkéné/ upåmå wong puniku// arså karyå wismå kang bêcik// sadurungé dumadyå// brahålå wus wujud// katingal padoning nétrå// lan upåmå wong iku sêsukå ngênting// nayuban ngabotohan/ /// ing sajroning ngabotohan iki// pangrasané lamun bakal mênang// tan wus ngrêrusak kalahé// yèn yêktiné/ Prêmadi/ iku// ing tanduk liré Asiling Suntingan Teks SJ wandanirèki// togog lan sarahitå// nålå garèng pétruk// bagong iku priyé nênêmé Ki Sêmar// gambar gyanirå amikir// yêkti kudu waspådå/ /// iyå kênå binukå sakêdhik// nanging iyå lairé kéwålå// sipat rongpuluh puniku pêcahipun// satus patang puluh dumadi// mulå wayang punikå/ satus patang puluh// wus ganêp lêluhuré pêparab wilanganirå// radèn panêngahing Pandhåwå// /// ing têgêsé Pandhåwå puniki// ati urip kang kalawan napas// iyå ing têngah ênggoné// déné kang nênêm iku// tuhu kadangirå pribadi// kang ngrêkså jasadirå// mulå kabèh irung// awujut pangot sadåyå/ tåndhå landhêping pikir manungså iki/ ing kono lantarannyå// yêktiné/ Prêmadi/ /// durung katon wujudé wus uning// påmå ånå wong anggorèng brambang/{kåcå 16} mripat durung wruh wujudé/ irung iku lawan wus mambu// laranganèki// yåiku antaranyå// yèn sawiji iku// pan ora kênå jinangkah// iyå såpå ingkang biså nênggulangi// rahayu raganirå /// wong anjangkah tên asuping ngèlmi// dèn waspådå mring brahalanirå// brahålå mangkéné/ upåmå wong puniku// arså karyå wismå kang bêcik// sadurungé dumadyå// brahålå wus wujud// katingal padoning nétrå// lan upåmå wong iku sêsukå ngênting// nayuban ngabotohan/ /// ing sajroning ngabotohan iki// pangrasané lamun bakal mênang// tan wus ngrêrusak kalahé// yèn tanduk liré 88
Pådå 9. 10. 11. 12. Asiling Transliterasi Teks SJ wus kalah puniku// si brahålå sêlot manasi// ingkang sångpå nyandhêtå// mring brahålå iku// åpå déné yèn nayuban// tombokirå lumuh kalah lan sêsami// tombok kudu wang kêrtas/ /// wus prawirå rumangsaning ati// kakékaté luwih nisthå// apan mangkånå lohaté/ durung micarèng ngèlmu// eman wèwèh maring wong miskin// gaiban tombok kêrtas// lir kênthus malêndhung// siré yèn wis tombok kêrtas// nuli luhur déné nora sun tingali// bubar hjogèd sinêmbah lamun /// dêstun lamun bêjané sakêdhik// mulih nayub pama{kåcå 17}né binégal// lah åpå biså tomboké/ nyirnaknå kang laku dur// yèku Angsalirå ing ati/ kang ambêk pujå måntrå// kang kêlantur-lantur// sinungkas maring Ywang Sukmå// têkå lali lamun kamulaning cilik// gumêdhé tingkahirå /// kang mêngkono waspadaknå yêkti/ arså yèn si mêngkono wis waskithå// gawéné// bêbédhung ing ngrêricu// bêlå-bêlå têkå ngadhangi// dyan jumênêng priyånggå/ mulané wong iku// biså misahnå kang ikå// pêsthi biså rahayu pangworing gaIb// langgêng agêsangirå/ /// amangsuli mring wandaning ringgit// yèn ngadêgå astané mèh lênggahå lamun kangsrah// sukuné/ nora kêncêng mangkêluk// iyå iku atinirèki// makéwuh yèn tinutå// nora kobêr lungguh// kudu ngadêg kudu lênggah/ lungguh lamun kalangoban kudu guling// pan ati karêpirå kalahênå Asiling Suntingan Teks SJ wus kalah puniku// si brahålå sêlot så(ng)på10 manasi// ingkang nyandhêtå// mring brahålå iku// åpå déné yèn nayuban// tombokirå lumuh kalah lan sêsami// tombok kudu wang kêrtas/ /// wus prawirå rumangsaning ati// kakékaté luwih nisthå// apan mangkånå lohaté/ durung micarèng ngèlmu// eman wèwèh maring wong miskin// gaiban tombok kênthus malêndhung// siré yèn wis tombok kêrtas// nuli luhur déné nora sun (h)jogèd11 tingali// sinêmbah /// dêstun lamun bêjané sakêdhik// mulih nayub pama{kåcå 17}né binégal// lah åpå biså tomboké/ nyirnaknå kang laku dur// yèku Angsalirå ing ati/ kang ambêk pujå måntrå// kang kêlantur-lantur// sinungkas maring Ywang Sukmå// têkå lali lamun kamulaning cilik// gumêdhé tingkahirå /// kang mêngkono waspadaknå yêkti/ kalahênå yèn arså waskithå// gawéné// si mêngkono wis bêbédhung ing ngrêricu// bêlå-bêlå têkå ngadhangi// dyan jumênêng priyånggå/ mulané wong iku// biså misahnå kang ikå// pêsthi biså rahayu gaIb// pangworing langgêng agêsangirå/ /// amangsuli mring wandaning ringgit// yèn ngadêgå astané mèh kangsrah// lênggahå lamun sukuné/ kêncêng nora mangkêluk// iyå iku atinirèki// makéwuh yèn tinutå// nora kobêr lungguh// kudu ngadêg kudu lamun lungguh kalangoban kudu guling// pan ati karêpirå lamun kêrtas// lir bubar lênggah/ 89
Pådå 13. 14. 15. 16. 17. Asiling Transliterasi Teks SJ /// kudu énak kêpénak sayêkti// yèn tinutå barang nalarirå/ nora aywå nånå kawisané// mulå anyênyawang katungkul// bagusing lan pikirirå/ kang biså panuju// patèknå laranganirå// dadi tan was mring kamurahaning Widi// widagdèng ciptå måyå/ kang pasêmoning /// dumadi// wayang gêdhé diarani lunjak-lunja{kåcå 18}k butå// tênagané// asêsiyung// bundêr maripatnèki// marmå kanyatahaning janmå// yèn wis solahipun// alunjak-lunjak ngêlanjak// tan tumånjå jajah lanat ing kono ingkang manjing// piråbårå /// anêmuå basukining urip// liré iku karêpirå// anyêbutå butå bundêrnå sayêktiné// lan panggalihmu/ rujuknå maripatnèki// manungså pan winênang// jroning anyênyuwun// tasbiråtul Ekråm// yèn wis tinutupan tobat ing sayêkti// wus manjing kodratirå/ /// déné iyå patihé Sang aji// Patmånåbå ing Dwåråwatikå// patih Udåwå wastané/ nunggal ing jênggålå prajanipun// kapatihan manik// udåwå iku maknanipun// u sayêkti iku Allah/ patih siji déné jênggålå manik// ing bétal makmur Ayat/ /// déné dåwå maknané pan luwih/ tuhu Allah mung sawiji ikå// linuwih ing kawasané/ mulanyå Sang Patmånåbå parabirèki// nåbå maknané lårå// lampus// patmå kakêmbanging kamulyan// kêmbanging ringgit// trusnå pikir jêjåthå lawang rapalirå// ing Aprabu// Asiling Suntingan Teks SJ /// kudu énak kêpénak sayêkti// yèn tinutå barang nalarirå/ nora nånå kawisané// mulå aywå katungkul// anyênyawang bagusing ringgit// trusnå lan pikirirå/ kang biså panuju// patèknå laranganirå// dadi tan was mring kamurahaning Widi// widagdèng ciptå måyå/ /// pasêmoning pikir kang dumadi// wayang gêdhé diarani butå// lunjak-lunja{kåcå 18}k tênagané// jêjåthå asêsiyung// marmå bundêr kanyatahaning maripatnèki// solahipun// janmå// yèn wis tan alunjak-lunjak ngêlanjak// tumånjå ingkang jajah manjing// ing kono piråbårå lanat /// anêmuå basukining urip// liré anyêbutå butå bundêrnå sayêktiné// lan panggalihmu/ rujuknå maripatnèki// manungså pan winênang// jroning anyênyuwun// tasbiråtul Ekråm// yèn wis tinutupan tobat ing sayêkti// wus manjing kodratirå/ /// déné iyå patihé Sang aji// Patmånåbå ing Dwåråwatikå// patih Udåwå wastané/ nunggal ing jênggålå prajanipun// kapatihan manik// udåwå iku maknanipun// u sayêkti iku Allah/ patih siji déné ing jênggålå manik// ing bétal makmur Ayat/ /// déné dåwå maknané pan luwih/ tuhu Allah mung sawiji ikå// linuwih ing kawasané/ mulanyå Sang Patmånåbå parabirèki// nåbå maknané lårå// lampus// patmå kakêmbanging kamulyan// kêmbanging iku karêpirå// lawang rapalirå// Aprabu// 90
Pådå Asiling Transliterasi Teks SJ Asiling Suntingan Teks SJ Patmånåbå yêkti biså anututi// mring sajabaning kodrat/ Patmånåbå yêkti biså anututi// mring sajabaning kodrat/ 18. 19. 20. 1. 2. /// dé patihé Sri Yudhisthiraji/ wastanirå Sang Andåkåwånå// Andåkå roså wêrdi{kåcå 19}né/ wånå panah satuhu// luwih roså lakuning ati// panah bisané lantas// Singgandhéwanipun// kiyat êmbaté Waråtå// Dananjåyå sucitrå patihirèki// sucitrå wêrdinirå/ /// têmbung suci rêsiking pamikir// citrå rupå// rupå kang sanyåtå/ sucitrå iku muradé// tuhu tursinå gunung// déné arinirå pawèstri// Sulastri aranirå// yèku karêpipun// bubrahing gunung tursinå// lan kangsrahing kajar Aswat iyå sangking/ gêbyaring cahyanirå /// kabarêngan lan wêktuning jali// jêjuluknyå// ing Cêmpålårêjå Prabu Drupådå rapalé// maknané iku wêruh// ing andhêging cahyå kang wêning// déné pêpatihirå/ wastå Drusthå Kétu// satuhu nêpsu amarah// yå tå tan wus lamun rinênggå ing tulis// dèn awas wong tarunå*// 7.Sinom /// /// ariné Prabu Drupådå/ Gåndåmånå asêsilih// Gåndå iku yêkti Awas// månå kang nora kakêlir// gantyå malih winarni/ Sri Mandurå patihipun// Prabåwå lan Pragotå/ prabåwå obahing ati// kang iku maknanyå tohjalinirå Muhammad// /// ing 20}suli mang{kåcå Dwåråwati// satanah darbé santoså// awastå radèn Sêtyaki// pinêgêng prakotå /// dé patihé Sri Yudhisthiraji/ wastanirå Sang Andåkåwånå// Andåkå roså wêrdi{kåcå 19}né/ wånå panah satuhu// luwih roså lakuning ati// panah bisané lantas// Singgandhéwanipun// kiyat êmbaté Waråtå// Dananjåyå sucitrå patihirèki// sucitrå wêrdinirå/ /// têmbung suci rêsiking pamikir// citrå rupå// rupå kang sanyåtå/ sucitrå iku muradé// tuhu tursinå gunung// déné arinirå pawèstri// Sulastri aranirå// yèku karêpipun// bubrahing gunung tursinå// lan kangsrahing kajar Aswat iyå sangking/ gêbyaring cahyanirå /// kabarêngan lan wêktuning jali// jêjuluknyå// ing Cêmpålårêjå Prabu Drupådå rapalé// maknané iku wêruh// ing andhêging cahyå kang wêning// déné pêpatihirå/ wastå Drusthå Kétu// satuhu nêpsu amarah// yå tå tan wus lamun rinênggå ing tulis// dèn awas wong tarunå// /// /// ariné Prabu Drupådå/ Gåndåmånå asêsilih// Gåndå iku yêkti Awas// månå kang nora kakêlir// gantyå malih winarni/ Sri Mandurå patihipun// Prabåwå lan Pragotå/ prabåwå obahing ati// kang pinêgêng pra[g]otå12 iku maknanyå tohjalinirå Muhammad// /// ing 20}suli mang{kåcå Dwåråwati// satanah darbé santoså// awastå radèn Sêtyaki// Têmbung tarunå inggih mênikå sasmitaning sêkar Sinom 91
Pådå 3. 4. 5. 6. 7. 8. Asiling Transliterasi Teks SJ wêrdinirå Sêtyaki// napas kang sumêlå iku// liré napas sumêlå// wong angob ginåwå sangking// ing karosanirå ati ingkang pêthak/ /// putrané Sri Patmånåbå// pêpitu kathahirèki// sêpuh radèn Gunådéwå wastanirå/ sariranèki// pêkik// akathahing lir wuluning wanårå// Wilmånå warnå råsêgsi// nuli Bambang Satijå Naréndrå Bomå/ /// ariné rahadèn Sombå// ariné malih pawèstri// Siti Sêndari wastanyå// Sêncåkå arinirèki// wuragil Titisari// puniku ing jarwanipun// Gunådéwå punikå// waskithå sabarang pikir// satuhu dat kang dhingin tumitah dadyå /// kahananing urip kitå// Wilmånå jarwanirèki/ båså wil pangucap angas// månå kang nora kakêlir// déné arinirèki/ Naråkåsurå Sang Prabu// iyå Bambang Satijå// tuhu kakékating kamil// båså bomå uripé kang thêthukulan// /// sangking bagus kismanirå/ lapil// mungguh Arab dhindhing jalal tuhu kijap// naråkå tutuping ati// surå sayêkti wani// ing arinipun// wastå wau {kåcå 21} rahadèn Sombå/ pidêgså warnané pêkik/ sajatiné kakékating mutmainah /// Siti Sêndari punikå// amarah anjingirèki// ariné Radèn Sêncåkå/ supiyah ingkang kakiki// Sang Dèwi Titisari// ing gantyå malih panjingipun// winarnå/ ing Pêthåpralåyå Nagri// ratunirå wastå Sang Prabu Radéyå// /// pêpatihé Druwåjåyå// têtigå putranirèki// kang sêpuh dyan ingkang nanging wulunipun/ dadi tå luamah Asiling Suntingan Teks SJ wêrdinirå Sêtyaki// napas kang sumêlå iku// liré napas sumêlå// wong angob ginåwå sangking// ing karosanirå ati ingkang pêthak/ /// putrané Sri Patmånåbå// pêpitu kathahirèki// sêpuh radèn Gunådéwå wastanirå/ sariranèki// pêkik// akathahing lir wuluning wanårå// Wilmånå warnå råsêgsi// nuli Bambang Satijå Naréndrå Bomå/ /// ariné rahadèn Sombå// ariné malih pawèstri// Siti Sêndari arinirèki// wastanyå// Sêncåkå wuragil Titisari// puniku ing jarwanipun// Gunådéwå punikå// waskithå sabarang pikir// satuhu dat kang dhingin tumitah dadyå /// kahananing urip kitå// Wilmånå jarwanirèki/ båså wil pangucap angas// månå kang nora kakêlir// déné arinirèki/ Naråkåsurå Sang Prabu// iyå Bambang Satijå// tuhu kakékating kamil// båså bomå uripé kang thêthukulan// /// sangking bagus kismanirå/ lapil// mungguh Arab dhindhing jalal tuhu kijap// naråkå tutuping ati// surå sayêkti wani// wau ing arinipun// wastå rahadèn Sombå/ {kåcå 21} pidêgså warnané sajatiné pêkik/ kakékating mutmainah /// Siti Sêndari punikå// amarah anjingirèki// ariné Radèn Sêncåkå/ ingkang kakiki// Sang supiyah Dèwi Titisari// ing gantyå malih panjingipun// winarnå/ ing Pêthåpralåyå Nagri// ratunirå wastå Prabu Radéyå// têtigå /// pêpatihé Druwåjåyå// putranirèki// kang sêpuh dyan ingkang nanging wulunipun/ dadi tå luamah Sang 92
Pådå 9. 10. 11. 12. 13. Asiling Transliterasi Teks SJ Suryå Putrå// yå Sang Basusénå pêkik// déné arinirèki/ Suryå Wirudagê luhur// arinirå wanodyå/ wastå Dèwi Suryåwati// kang mangkono dèn awas parincinirå /// jarwané Prabu Radéyå// sayêkti Druwåjåyå siji// panamung jarwanirå// druwå kodrat kang wus pêsthi// jayå wênang sayêkti// Suryå Putrå jarwanipun// suryå iku wiwitan// wêrdiné pranyåtå rai// déné putrå jarwané iku banyu jan// /// dadi luwihaning badan// wirudå dunungé dadi/ sêsandhunganing kawulå// wati jarwané pawèstri// mangsuli têmbung arsi/ mripat kadhêlèn puniku// mêté tanggung tontonan sayêkti warnanyå// jisim// déné ingkang liyêpan jalirit panjang /// mungguh wong kang ahli sarak// pamindêngé mring Ywang Widi// sangking sêmbayang// lêlantaran puji dikir// 22}narnèng panjang wi{kåcå tulis// jarwaning ringgit sadarum// kathah botên winarnå Dåsåmukå Sugriwaji// Kartåwiryå Suwåndå Råmå Lêksmånå /// sansåyå gaip sadåyå/ yèn winarnåå ing tulis// karyå éwaning kang myarså// nora luwih ing aurip// jåbå kodratirèki// bêjå cilåkå puniku/ sangking pucuking inglat// yå wot siråtål mustakim// rapalé kul puniku ing maknanirå jinangkah /// Muhammad andikakênå// maring sami// mindabatinrijekuha// miwah rabussamawati// arli maknanèki// langit lawan bumi kasaptå// kapitu// kang gumêrgêt kang kumêlip// umat ingsun wal ing dalem Asiling Suntingan Teks SJ Suryå Putrå// yå Sang Basusénå pêkik// déné arinirèki/ Suryå Wirudagê luhur// arinirå wanodyå/ wastå Dèwi Suryåwati// kang mangkono dèn awas parincinirå /// jarwané Prabu Radéyå// sayêkti Druwåjåyå siji// panamung jarwanirå// druwå kodrat kang wus pêsthi// jayå wênang sayêkti// Suryå Putrå jarwanipun// suryå iku wiwitan// wêrdiné pranyåtå rai// déné putrå jarwané iku banyu jan// /// dadi luwihaning badan// wirudå dunungé dadi/ sêsandhunganing kawulå// wati jarwané pawèstri// mangsuli têmbung arsi/ mripat kadhêlèn puniku// mêté tanggung tontonan sayêkti warnanyå// jisim// déné ingkang liyêpan jalirit panjang /// mungguh wong kang ahli sarak// pamindêngé mring Ywang Widi// sangking sêmbayang// lêlantaran puji dikir// 22}narnèng panjang wi{kåcå tulis// jarwaning ringgit sadarum// kathah botên winarnå Dåsåmukå Sugriwaji// Kartåwiryå Suwåndå Råmå Lêksmånå /// sansåyå gaip sadåyå/ yèn winarnåå ing tulis// karyå éwaning kang myarså// nora luwih ing aurip// jåbå kodratirèki// bêjå cilåkå puniku/ sangking pucuking i(ng)lat13// siråtål mustakim// rapalé kul puniku ing maknanirå andikakênå// /// Muhammad sami// maring miwah mindabatinrijekuha// arli rabussamawati// maknanèki// langit kapitu// lawan bumi kasaptå// kang kumêlip// kang gumêrgêt jinangkah yå wot umat ingsun wal ing dalem 93
Pådå 14. 15. 16. 17. 18. 19. Asiling Transliterasi Teks SJ pinaringan Allah// /// mulané dipunwaspådå// mring lêlakoning aurib// liré mangkéné agêsang// wong iku kalamun lagi// agung rijêkinèki// myang santoså janmå båndhå bandhu// arang mikirå/ kaliruné ing panggalih// miwah nora gumun wong gunå digdåyå/ /// sênadyan iyå gunåå/ yèn lair iyå ing miskin// nuli kiniyas kéwålå// miwahing ngakuå ngèlmi// sêlot éwå ningali// mring janmå kang samyå ngèlmu// lah iyå pirå-pirå// nggonku ngrêråså nitèni// nanging bênêr wong ngucap mangkånå /// ngawruhånå// lamu{kåcå 23}n tå aurip iki/ nora kênå yèn ngandêlnå// pagunanirå puniki// ingkang gunå puniki// panamung kang Måhå Agung// yå sênadyån gunåå// lamun ingkang Måhå Suci// durung parêng gunanirå tanpå karyå /// jangkah mring kasugihan// pinèt ing gunanirèki/ sayêkti yèn ora kênå// sugih miskin sangking// kodratirèng Ywang Widi// yêkti tan kênå jinaluk// sênadyan amèk sétan// yèn durung pinarêng ugi// malah mlarat muwuhi druhåkånirå ///wong sugih kajåbå kodrat// pådhå nguni-uni/ lêluhuré anglakoni tåpå// mokal kukus tanpå gêni// lan wong sinêmbah iku// pan agung ing tapanipun// déné wijining tåpå// nora sångkå kurang bukti// tåpå iku ingkang kuwat sinêmbahå// /// mring sapadhaning manungså// sayêkti kang nora guling// wong ing rijêki déning sugih yèn bisåå wong pan wus Asiling Suntingan Teks SJ pinaringan Allah// /// mulané dipunwaspådå// mring lêlakoning aurib// liré mangkéné agêsang// wong iku kalamun lagi// agung rijêkinèki// myang santoså janmå båndhå bandhu// arang mikirå/ kaliruné ing panggalih// miwah nora gumun wong gunå digdåyå/ /// sênadyan iyå gunåå/ yèn lair iyå ing miskin// nuli kiniyas kéwålå// miwahing ngakuå ngèlmi// sêlot éwå ningali// mring janmå kang samyå ngèlmu// lah iyå pirå-pirå// nggonku ngrêråså nitèni// nanging bênêr wong ngucap mangkånå /// ngawruhånå// yèn lamu{kåcå 23}n tå aurip iki/ nora kênå yèn ngandêlnå// pagunanirå puniki// ingkang gunå puniki// panamung kang Måhå Agung// yå sênadyån gunåå// lamun ingkang Måhå Suci// durung parêng gunanirå tanpå karyå /// jangkah mring kasugihan// pinèt ing gunanirèki/ sayêkti yèn ora kênå// sugih miskin pan wus sangking// kodratirèng Ywang Widi// yêkti tan kênå jinaluk// sênadyan amèk sétan// yèn durung pinarêng ugi// malah mlarat muwuhi druhåkånirå ///wong sugih kajåbå kodrat// pådhå nguni-uni/ lêluhuré anglakoni tåpå// mokal kukus tanpå gêni// lan wong sinêmbah iku// pan agung ing tapanipun// déné wijining tåpå// nora sångkå kurang bukti// tåpå iku ingkang kuwat sinêmbahå// /// mring sapadhaning manungså// sayêkti kang nora guling// wong ing rijêki déning sugih bisåå wong 94
Pådå Asiling Transliterasi Teks SJ Asiling Suntingan Teks SJ 20. 21. 1. 2. 3. 4. iku sênadyan påså// lamun maksih rêmên guling// wudhar yêkti tan dadi// wong sugih-sugih puniku// yêkti yèn bêtah lênggah// nora bag-bêg kudu guling// yèn wong sugih kakèyan dènirå néndrå /// lah iyå mångså bisåå/ langgêng kasugihanèki// langgêngå dêstun punikå/ anèng awaké pribadi// tan wandé anak putunirèki// mêcaki luru// {kåcå 24} miwah lamun sinêmbah// ingkang kêwarêgên ingkang guling// nêmbah kang sumungkêm nrusing manah /// mulå tan kênå sumêlang// kalamun ora ambukti// utåwå yèn ora nyandhang// awit manungså puniki// pådhå titahing Widi// kêkasih ingkang satuhu// marmå åjå sumêlang// Ywå mukir titahing Widi// sanépå wêktuning* nyåwå 8.Mijil /// /// rupå gêndhon tan astå tan sikil// prandéné si gêndhon// ginuk-ginuk anggajih dagingé/ anèng jroning kayu tanpå budi// lêmuné kêpati/ kongsi ginuk- ginuk// /// lah tå såpå iku kang maringi/ pangan mring si gêndhon// déné kongsi mangkono awaké/ åpå liyå Allah kang maringi// mulané kang éling// lêlungsèning têmbung// /// båså têmbung biså anyawabi/ mring badan tan abot// biså buntas mring jasad sababé// busanané sabarang buwananing talêsih// tan biså tumpang suh /// supayané biså angayomi// dados// maring apan ånå jisim// tyas kang iku sênadyan påså// lamun maksih rêmên guling// wudhar yêkti tan dadi// wong sugih-sugih puniku// yêkti yèn bêtah lênggah// nora bag- bêg kudu guling// yèn wong sugih kakèyan dènirå néndrå /// lah iyå mångså bisåå/ langgêng kasugihanèki// langgêngå dêstun punikå/ anèng awaké pribadi// tan wandé anak putunirèki// mêcaki luru// {kåcå 24} miwah lamun sinêmbah// ingkang kêwarêgên ingkang guling// nêmbah kang sumungkêm nrusing manah /// mulå tan kênå sumêlang// kalamun ora ambukti// utåwå yèn ora nyandhang// awit manungså puniki// pådhå titahing Widi// kêkasih ingkang satuhu// marmå åjå sumêlang// Ywå mukir titahing Widi// apan ånå sanépå wêktuning nyåwå /// /// rupå gêndhon tan astå tan sikil// prandéné si gêndhon// ginuk-ginuk anggajih dagingé/ anèng jroning kayu tanpå budi// lêmuné kêpati/ kongsi ginuk- ginuk// /// lah tå såpå iku kang maringi/ pangan mring si gêndhon// déné kongsi mangkono awaké/ åpå liyå Allah kang maringi// mulané kang éling// lêlungsèning têmbung// /// båså têmbung biså anyawabi/ mring badan tan abot// biså buntas jasad sababé// busanané mring sabarang buwananing talêsih// tan biså tumpang suh /// maring jisim// supayané biså angayomi// dados// tyas kang Têmbung wêktu inggih mênikå sasmitaning sêkar Mijil 95
Pådå 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. Asiling Transliterasi Teks SJ narunanyå kang ardå dadiné/ nênuwunå mring kang Måhå Suci// caritané iki/ karsané Ywang Agung /// gunå sêkti sangking Ywang sayêkti/ tinåtå ing batos// tundhå- tundhå tulådhå kang tètèh/ tan kênå sah {kåcå 25} sasêndhoning ati// têtiru sayêkti/ tatané kang luhur// /// murad ngawur pådå ting saluwir// tan mèmpêr kang raos/ manêmpuh byatmanirå dadiné/ sangking nggonku amikir nitèni// lêlakoning yèn urip/ sinamun/ /// dipunéling mring wisayèng ingong/ mugå urip// salaminé Allah nulusnå såpå kèn// aywå kongsi kinirå wak mami// ing tingkah kumaki/ karyéwaning wuwus// /// nora luwih priyå wak mitrami// dèn pèngêt kimawon// mring lêlakon kang dudu wajibé/ nora bêcik yèn tanggung kang mikir/ angrêrusak ati/ liré raganingsun/ /// iyå dudu kawajiban mami// sun pêrsudi anon// sun lakoni wusånå dadiné/ mèh kaliban pakaryan kang wajib// kawajiban mami/ kêmasan satuhu/ /// run-têmurun kêmasan sayêkti/ dadak karyå wirong/ kapujanggan dèn èmpêr nalaré/ nora mèmpêr ting saluwir// nanging dadyå rèhning uwis// kabanjur mung lowung// {Kåcå 26}/// yå ginawé gêguyon pribadi// yèn kongsi katongton// mring pujånggå ginuyu lohaté/ tan tumêkå rékå nganggit-anggit// dé sangking pikir kalbunipun// tuhu tan mijil// Asiling Suntingan Teks SJ narunanyå kang ardå dadiné/ nênuwunå mring kang Måhå Suci// iki/ karsané Ywang caritané Agung /// gunå sêkti sangking Ywang sayêkti/ tinåtå ing batos// tundhå- tundhå tulådhå kang tètèh/ tan kênå sah {kåcå 25} sasêndhoning ati// têtiru sayêkti/ tatané kang luhur// /// murad ngawur pådå ting saluwir// tan mèmpêr kang raos/ manêmpuh byatmanirå dadiné/ sangking nggonku amikir nitèni// lêlakoning urip/ tuhu yèn sinamun/ /// dipunéling mring wisayèng ingong/ mugå urip// salaminé Allah nulusnå såpå kèn// aywå kongsi kinirå wak mami// ing tingkah kumaki/ karyéwaning wuwus// /// nora luwih priyå wak mitrami// dèn pèngêt kimawon// mring lêlakon kang dudu wajibé/ nora bêcik yèn tanggung kang mikir/ angrêrusak ati/ liré raganingsun/ /// iyå dudu kawajiban mami// sun pêrsudi anon// sun lakoni wusånå dadiné/ mèh kaliban pakaryan kang wajib// kawajiban mami/ kêmasan satuhu/ /// run-têmurun kêmasan sayêkti/ dadak karyå wirong/ kapujanggan dèn èmpêr nalaré/ nora mèmpêr saluwir// nanging dadyå rèhning uwis// kabanjur mung lowung// {Kåcå 26}/// yå ginawé gêguyon pribadi// yèn kongsi katongton// mring pujånggå ginuyu lohaté/ tan tumêkå rékå nganggit-anggit// dé sangking pikir kalbunipun// ting tan mijil// 96
Pådå 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. Asiling Transliterasi Teks SJ tan uning /// mung nêniru ngénggati/ apugut tur pêgot// panggagating driyå ing muradé// kèh nalisip mulané puniki// iyå mung kinardi/ sêsambèn lungguh /// nora nêdyå angungkul-ungkuli// saméné bisangong/ anênular kang wus gung wahyané// nora luwih wajibing aurib// kudu dèn ulati/ liring wajib iku /// nora liyå sumiwèng Ywang Widi/ sumungkêm nrus batos// panggawean kang dadyå pêrluné/ obah mosik karsaning Ywang Widi// susah mami/ angêkèhnå wuwus/ /// wus sumahab wêwulang kang kumrayok// mijil// ngundhung-undhung piwulang wêtuné// miwah ingkang mijil prå priyayi// tan wus yèn winarni// prandéné sun wêruh /// priyayi kang biså angélingi/ piwulang katongto{kåcå 27}n// pan ginilut pinèt surasané// Srat Ambiyå ywå Tajusalatin// yèku kang ginusthi// tan sêdyå gêguru /// mring pujånggå kang karyå palupi// wêwulang mangkono/ mung jinupuk sångkå pangrasané// pakéwuhé nora dèn nganglangi// rapal murad maknanèki/ rasanipun// /// luwih bêcik Tahajusalatin// yèn wruh ingkang raos// yèn ora wruh pêsthi tanpå gawé// margå wong kang wruh tajusalatin// yèn gonirå mikir/ amung tanggung-tanggung /// amuwuhi kanisthaning urip// pangrasané amahoni moyoki adaté/ nora gumun mring janmå kang ngèlmi// mêmalaning ati/ ingkang jêdhal-jêdhul/ ing nora ajêjêl dados// Asiling Suntingan Teks SJ tan uning /// mung nêniru ngénggati/ apugut tur pêgot// panggagating driyå ing muradé// kèh nalisip mulané puniki// iyå mung kinardi/ sêsambèn lungguh /// nora nêdyå angungkul-ungkuli// saméné bisangong/ anênular kang wus gung wahyané// nora luwih wajibing aurib// kudu dèn ulati/ liring wajib iku /// nora liyå sumiwèng Ywang Widi/ sumungkêm nrus batos// panggawean kang dadyå pêrluné/ obah mosik karsaning Ywang Widi// susah mami/ angêkèhnå wuwus/ /// wus sumahab wêwulang kang kumrayok// mijil// ngundhung-undhung piwulang wêtuné// miwah ingkang mijil prå priyayi// tan wus yèn winarni// prandéné sun wêruh /// priyayi kang biså angélingi/ piwulang katongto{kåcå 27}n// pan ginilut pinèt surasané// Srat Ambiyå ywå Tajusalatin// yèku kang ginusthi// tan sêdyå gêguru /// mring pujånggå kang karyå palupi// wêwulang mangkono/ mung jinupuk sångkå pangrasané// pakéwuhé nora dèn nganglangi// rapal murad maknanèki/ rasanipun// /// luwih bêcik Tahajusalatin// yèn wruh ingkang raos// yèn ora wruh pêsthi tanpå gawé// margå wong kang wruh tajusalatin// yèn gonirå mikir/ amung tanggung-tanggung /// amuwuhi kanisthaning urip// pangrasané amahoni moyoki adaté/ nora gumun mring janmå kang ngèlmi// mêmalaning ati/ ingkang jêdhal-jêdhul/ ing nora ajêjêl dados// 97
Pådå 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. Asiling Transliterasi Teks SJ /// nora sêjå pruwitå wit sangking// pangrasané ambrol// mring lêlakoning guru maido/ sabên guru samyå dèn suali// mring rasaning gaip// nora biså tutur// /// dyan gumuyu luhur sirirèki// tan wruh yèn balênto/ sêlot nunjang- nunjang panumbuké/ lêbur tumpur ngè{kåcå 28}lmu modhal-madhil/ tan ngundhili/ wus dhadhal rumångså luhur// /// tan wruh lamun nisthå tanpå budi// dayaning pangraos// sirnå larut ing ngèlmu tanjané// kang mêngkono yèn manggih// kanisthaning urib// rumakêt akukuh /// kaping pirå gon ingsun nitèni/ ing janmå mangkono/ mulané dèn biså ngrasakaké/ kaniatanirå kang makiki// kang biså basuki// kêkêrên dèn kukuh /// katanjaknå rasané puniki// kabèh ing lêlakon// kåyå déné nggoné nanjakaké/ kabudayanirå kang nanduki// kiranên kang pikir// kang biså kapungkur// /// karêpirå kang luhur puniki// kajatnå mêngko// ing kanugrahanirå ing uripé/ perlunirå tan sangking palupi// pitênah tan sipi// pikiré kang apus// /// pusakané pikir kang prayogi// ginagas nggon// sangking gêgulangå mring kawajibané// wajib iku satuhu kêkalih// kang sapisan wajib// angawulå Ratu {kåcå 29} ///kudu wêruh lawan obah mosik// wajib kaping loro// waskithå ngèlmu mring sayêktiné// pan wus cukup kang mêngkono wajib/ kalamun binudi/ pangråså sun tanggung// tan wurung Asiling Suntingan Teks SJ /// nora sêjå pruwitå wit sangking// pangrasané ambrol// mring lêlakoning guru maido/ sabên guru samyå dèn suali// mring rasaning gaip// nora biså tutur// /// dyan gumuyu luhur sirirèki// tan wruh yèn balênto/ sêlot nunjang- nunjang panumbuké/ lêbur tumpur ngè{kåcå 28}lmu modhal-madhil/ tan ngundhili/ wus dhadhal rumångså luhur// /// tan wruh lamun nisthå tanpå budi// dayaning pangraos// sirnå larut ing ngèlmu tanjané// kang yèn mêngkono manggih// urib// rumakêt akukuh /// kaping pirå gon ingsun nitèni/ ing janmå mangkono/ mulané dèn biså ngrasakaké/ kaniatanirå kang basuki// makiki// kêkêrên dèn kukuh /// katanjaknå rasané puniki// kabèh ing lêlakon// kåyå déné nggoné nanjakaké/ kabudayanirå kang nanduki// kiranên kang pikir// kang biså kapungkur// /// karêpirå kang luhur puniki// kajatnå mêngko// ing kanugrahanirå ing uripé/ perlunirå tan sangking palupi// pitênah tan sipi// pikiré kang apus// /// pusakané pikir kang prayogi// ginagas nggon// sangking gêgulangå mring kawajibané// wajib iku satuhu kêkalih// kang sapisan wajib// angawulå Ratu {kåcå 29} ///kudu wêruh lawan obah mosik// wajib kaping loro// waskithå mring ngèlmu sayêktiné// pan wus cukup kang mêngkono wajib/ kalamun binudi/ pangråså sun tanggung// tan wurung kanisthaning kang biså 98
Pådå Asiling Transliterasi Teks SJ 28. 29. 30. 31. /// yèn nêmuå kanisthaning urib// rapalé mangkono/ wa man talaba saean kuwé/ wajidan wajidaku puniki// yêkti/ kalamun tinêmu// /// aurip// kautamanirå sajatining manon// pan manungså yêkti kakêliré/ ywå sumêlang sugih miwah miskin// wus karsaning Widi/ trus ing lokil makpul/ /// titi tamat gonirå ngèngêti/ ing tanggal kapindho/ pan ing sasi duk wiwité Jumadi Akiré/ mangrêgå tanggal ping// sawêlas ing sasi/ Madi Awalipun/ /// nunggal warså Jé angkanirèki// Catur sinêngkalan mangko/ Ratuné/ Bujånggå Tunggal Suråkartå sinawung kang gêndhing/ iki sun arani/ Jarwåråså tuhu såpå têmên ing Tabel 37: Asiling Aparat Kritik Teks SJ No. Teks Sadèrèngipun dipun-sunting Suntingan 1. Wêwatas 2. Atot 3. Balong 4. Sirnanting 5. Kuthå 6. Pangagoå 7. Tutpèmpèl 8. Dilang 9. Rigit 10. Sångpå 11. Hjogèd 12. Prakotå 13. Inglat wêwat[ê]s [o]tot b[o]long sirnan(t)ing ku[nt]å panga<ng>goå tu[m]èmpèl (d)ilang ri<ng>git så(ng)på (h)jogèd Pra[g]otå i(ng)lat 99 Asiling Suntingan Teks SJ /// yèn nêmuå kanisthaning urib// rapalé mangkono/ wa man talaba saean kuwé/ wajidan wajidaku puniki// såpå têmên yêkti/ kalamun tinêmu// /// aurip// sajatining manon// pan manungså yêkti kakêliré/ ywå sumêlang sugih miwah miskin// wus karsaning Widi/ trus ing lokil makpul/ /// titi tamat gonirå ngèngêti/ ing tanggal kapindho/ pan ing sasi duk wiwité Jumadi Akiré/ mangrêgå tanggal ping// sawêlas ing sasi/ Madi Awalipun/ /// nunggal warså Jé angkanirèki// Catur sinêngkalan mangko/ Ratuné/ Bujånggå Tunggal Suråkartå sinawung kang gêndhing/ iki sun arani/ Jarwåråså tuhu kautamanirå ing Teks Sasampunipun dipun-sunting Pupuh/ pådå wêwatês otot bolong sirnaning kuntå panganggoå tumèmpèl ilang ringgit såpå jogèd Pragotå ilat 2/11 2/18 3/10 3/24 4/4 5/13 5/13 5/15 6/1 6/8 6/9 7/1 7/12
100 Saking andharan wontên tabel ing nginggil, badhé karêmbag malih satunggal mbåkå satunggal. Wondéné andharanipun kados ing ngandhap mênikå. 1. wêwat[ê]s Ing aparat kritik ångkå 1, suntingan ingkang dipuntindakakên inggih mênikå nggantos aksårå a wontên ing têmbung wêwatas dados aksårå ê satêmah têmbungipun dados wêwatês. Aksårå mênikå dipungantos amargi têmbung wêwatas botên kapanggihakên wontên ing Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939). Kanthi nggatosakên konteks ukaranipun, têmbung wêwatas dipungantos dados têmbung wêwatês. Têmbung wêwatês inggih mênikå têmbung dwipurwå saking têmbung linggå watês ingkang têgêsipun kang dados pungkasan (Poerwadarminta, 1939: 658). wondéné konteks-ipun kados ing ngandhap mênikå. /// ing wuri/ wêwat[ê]s adu// ... Terjemahan Pada akhirnya akan beradu. ... 2. [o]tot Têmbung atot mênikå botên kapanggihakên têgêsipun, manawi kajumbuhakên kalihan konteks ukaranipun såhå ingkang kapanggihakên wontên ing Purwadarminta (1939), ingkang trêp inggih mênikå aksårå a wontên ing têmbung atot dipunéwahi dados aksårå o satêmah têmbungipun dados otot. Têmbung otot mênikå têgêsipun kêmpalaning sêrating daging ingkang dados satunggal kalihan balung (Poerwadarminta, 1939: 454). Wondéné konteks-ipun kados ing ngandhap mênikå.
101 /// irêng kulit dagingipun// balung sungsum [o]tot gêtih// pan samyå irêng sadåyå/ ... Terjemahan Hitam warna kulit dan dagingnya, serta tulang sumsum, otot, dan darahnya juga berwarna hitam semua, ... 3. b[o]long Têmbung balong mênikå botên kapanggihakên têgêsipun, manawi kajumbuhakên kalihan konteks ukaranipun såhå ingkang kapanggihakên wontên ing Purwadarminta (1939), ingkang trêp inggih mênikå aksårå a wontên ing têmbung balong dipunéwahi dados aksårå o satêmah têmbungipun dados bolong. Têmbung balong mênikå gadhah têgês blumbangan ingkang dipunginakakên kanggé ngingu ulam, wondéné têmbung bolong mênikå têgêsipun mawi cêmplongan têrus (Poerwadarminta, 1939: 56). Ananging wontên ing gåtrå mênikå ingkang dipunkajêngakên inggih mênikå frasa kanthong bolong ingkang têgêsipun nåmå sanèsipun Petruk. Wondéné konteks-ipun kados ing ngandhap mênikå. /// jêbal-jêbul// si kanthong b[o]long kang mêtu// tuhu rupå-rupå// Ki Bagong malih ginupit// Bagong iku angêgungkên lampahirå// Terjemahan Ternyata yang keluar adalah si Petruk. Jelas bermacam-macam. Yang dikarang selanjutnya adalah Ki Bagong yang membesarkan langkahnya. 4. sirnan(t)ing Têmbung sirnanting mênikå botên kapanggihakên têgêsipun, manawi kajumbuhakên kalihan konteks ukaranipun såhå ingkang kapanggihakên wontên
ing Purwadarminta (1939), ingkang trêp inggih mênikå kanthi ngirangi aksårå t wontên ing têmbung sirnanting, satêmah têmbungipun dados sirnaning. Têmbung sirnaning mênikå asalipun saking têmbung linggå sirnå ingkang gadhah maknå ilang (Poerwadarminta, 1939: 566), ingkang salajêngipun angsal panambang -ing Wondéné konteks-ipun kados ing ngandhap mênikå. /// iku bésuk// kasampurnanirèng laku// nyåwå lawan sukmå// sakèhing nêpsu sirnan(t)ing// pådhå larut lumêbu mring bandarolah/ Terjemahan Itu besok, kesempurnaan hidup, nyawa dan sukma serta banyaknya hawa nafsu semua hilang karena masuk ke rumah Allah. 5. ku[nt]å Têmbung kuthå dipun-sunting kanthi nggantos aksårå th wontên ing têmbung kuthå dados aksårå n såhå t satêmah têmbungipun dados kuntå. Sinaoså têmbung kuthå wontên maknanipun ananging têtêp dipun-sunting dados têmbung kuntå. Mênikå dipuntindakakên amargi wontên pådå mênikå sawêg ngrêmbag prakawis kuntå. Têmbung kuntå gadhah maknå inggih mênikå bangsanipun tumbak cêndhak (Poerwadarminta, 1939: 238). Pådå mênikå kaandharakên ing ngandhap mênikå. /// marmå Radèn Gathutkåcå// Ngawånggå ingkang matèni// pinêrwasèng sangking kuntå// têgêsé mangkéné kaki// båså wånggå puniki// cahyå kuning yêktinipun// mulané kang waspådå// mring warnaning ku[nt]a kuning// Prabu Karnå têgêsé talinganirå// Terjemahan Oleh karena itu namanya Gathutkaca. Raja dari Ngawangga yang membunuhnya dengan menggunakan senjata bernama kunta. Maknanya yaitu kata 102
wangga berarti cahaya kuning sesungguhnya. Oleh sebab itu harus waspada pada warna kunta kuning. Sedangkan kata karna artinya yaitu telinga. 6. panga<ng>goå Têmbung pangagoå mênikå botên kapanggihakên têgêsipun, manawi kajumbuhakên kalihan konteks ukaranipun såhå ingkang kapanggihakên wontên ing Purwadarminta (1939), ingkang trêp inggih mênikå kanthi nambahi aksårå ng wontên ing têmbung pangagoå, satêmah têmbungipun dados panganggoå. Têmbung panganggoå ingkang têmbung lingganipun anggo gadhah maknå inggih mênikå ngginakakên (minångkå srånå...) (Poerwadarminta, 1939: 15). Wondéné konteks-ipun kados ing ngandhap mênikå. /// ånå panga<ng>goå pèni// ... Terjemahan Ada penggunaan yang baik .... 7. tu[m]èmpèl Têmbung tutpèmpèl mênikå botên kapanggihakên têgêsipun, manawi kajumbuhakên kalihan konteks ukaranipun såhå ingkang kapanggihakên wontên ing Purwadarminta (1939), ingkang trêp inggih mênikå kanthi nggantos aksårå t såhå p wontên ing têmbung tutpèmpèl dados aksårå m satêmah têmbungipun dados tumèmpèl. Têmbung tumèmpèl asalipun saking têmbung tèmpèl ingkang têgêsipun nèmplèk (Poerwadarminta, 1939: 596). têmbung tèmpèl mênikå salajêngipun angsal sêsêlan -um- satêmah dados tumèmpèl. Wondéné konteks-ipun kados ing ngandhap mênikå. ... kang tu[m]èmpèl angganirå// ... Terjemahan 103
104 Yang menempel pada badannya.... 8. (d)ilang Têmbung dilang mênikå botên kapanggihakên têgêsipun, manawi kajumbuhakên kalihan konteks ukaranipun såhå ingkang kapanggihakên wontên ing Purwadarminta (1939), ingkang trêp inggih mênikå kanthi ngirangi aksårå d wontên ing têmbung dilang, satêmah têmbungipun dados ilang. Têmbung ilang gadhah maknå inggih mênikå botên wontên, botên katingal, botên maujud, sartå sirnå (Poerwadarminta, 1939: 169). Wondéné konteks-ipun kados ing ngandhap mênikå. ... mung sawiji krêris kuwé/ puniku lamun gothangå/ (d)ilang sipating lanang// ... Terjemahan ... Hanya satu yaitu keris. Itu jika kurang hilang sifat laki-lakinya.... 9. ri<ng>git Têmbung rigit mênikå botên kapanggihakên têgêsipun, manawi kajumbuhakên kalihan konteks ukaranipun såhå ingkang kapanggihakên wontên ing Purwadarminta (1939), ingkang trêp inggih mênikå kanthi nambahi aksårå ng wontên ing têmbung rigit, satêmah têmbungipun dados ringgit. Têmbung ringgit gadhah maknå inggih mênikå wayang (Poerwadarminta, 1939: 530). Wondéné konteks-ipun kados ing ngandhap mênikå. ... // amangsuli dhapuring rig<ng>it// ... Terjemahan ... melanjutkan tentang wujudnya wayang ....
105 10. så(ng)på Têmbung sångpå mênikå botên kapanggihakên têgêsipun, manawi kajumbuhakên kalihan konteks ukaranipun såhå ingkang kapanggihakên wontên ing Purwadarminta (1939), ingkang trêp inggih mênikå kanthi ngirangi aksårå ng wontên ing têmbung sångpå, satêmah têmbungipun dados såpå. Têmbung såpå gadhah maknå inggih mênikå minångkå têmbung pitakèn (Poerwadarminta, 1939: 545). Wondéné konteks-ipun kados ing ngandhap mênikå. ... så(ng)på ingkang nyandhêtå// mring brahålå iku// ... Terjemahan ... Siapa yang siapa yang akan menahan berhala itu. ... 11. (h)jogèd Têmbung hjogèd mênikå botên kapanggihakên têgêsipun, manawi kajumbuhakên kalihan konteks ukaranipun såhå ingkang kapanggihakên wontên ing Purwadarminta (1939), ingkang trêp inggih mênikå kanthi ngirangi aksårå h wontên ing têmbung hjogèd, satêmah têmbungipun dados jogèd. Têmbung jogèd gadhah maknå solah båwå ingkang tinåtå manut wiramanipun gêndhing (Poerwadarminta, 1939: 98). Wondéné konteks-ipun kados ing ngandhap mênikå. ... siré yèn wis tombok kêrtas// nuli luhur déné nora sun tingali// bubar (h)jogèd sinêmbah. Terjemahan Anggapannya jika sudah memberi uang kertas kemudian menjadi luhur. Sedangkan tidak aku lihat setelah selesai beribadah.
106 12. Pra[g]otå Têmbung prakotå mênikå dipun-sunting kanthi nggantos aksårå k wontên ing têmbung prakotå dados aksårå g satêmah têmbungipun dados pragotå amargi têmbung pragotå mênikå namaning tokoh ringgit. Wondéné konteks-ipun kados ing ngandhap mênikå. ... gantyå malih winarni/ Sri Mandurå patihipun// Prabåwå lan Pragotå/ prabåwå obahing ati// kang pinêgêng pra[g]otå iku maknanyå Terjemahan ... Ganti lagi yang diceritakan yaitu Sri Mandura. Patihnya bernama Prabawa dan Pragota. Prabawa berarti bergeraknya hati. yang ditahan itu makna dari Pragota. 13. i(ng)lat Têmbung inglat mênikå botên kapanggihakên têgêsipun, manawi kajumbuhakên kalihan konteks ukaranipun såhå ingkang kapanggihakên wontên ing Purwadarminta (1939), ingkang trêp inggih mênikå kanthi ngirangi aksårå ng wontên ing têmbung inglat, satêmah têmbungipun dados ilat. Têmbung ilat gadhah maknå inggih mênikå daging ing salêbêting tutuk ingkang dipunginakakên kanggé ngraosakên, ndilat, lsp (Poerwadarminta, 1939: 169). Wondéné konteks-ipun kados ing ngandhap mênikå. ... //bêjå cilåkå puniku/ sangking pucuking i(ng)lat// ... Terjemahan ... Keberuntungan dan kemalangan itu berasal dari ujung lidah. ...
107 D. Terjemahan såhå Cathêtan Terjemahan Teks SJ 1. Asiling Terjemahan Teks SJ Tabel 38: Asiling Suntingan såhå Terjemahan Teks SJ å d å P Asiling Suntingan Teks SJ Asiling Terjemahan Teks SJ 1.Asmårådånå 1. {kåcå 1} /// /// rarasing priyå sru wingit// denirarså nyatakênå// Sasmitanirå angsalé// tratabing priyå sirnåå// Puståkå mung alané kinaryå// ing nganggur// kaharjan// /// kang supåyå biså aring// piråbårå langênirå// dadi rêsêpé kang anon// lêmêsing sastrå susilå// gêlaring prå pujånggå// dhonging caritå panamung// tênggèrèngå supêking tyas// tarus tunå 2. 3. /// ngênènånå ing pamikir// nagulangå mring kang ardå// griyanånå pakartiné// supåyå kang waluyanirå// kinåndhå// karsåå tåmå arjayu// tåtå kanthining sarirå// pitêmbung rasané Seorang lelaki yang menyembunyikan rasa cintanya. Ia ingin menyatakan, dengan suatu tanda. Rasa tidak enak (seorang lelaki) hilangkanlah. Suatu karya hanya dibuat untuk mengisi waktu dari pada tidak tidak melakukan apapun. Kemudian mendapat keuntungan pada keselamatan. Hal itu dilakukan supaya dapat merasa bahagia, itu sudah lebih baik daripada tidak merasakan kebahagiaannya. Itu juga dapat menjadi kebahagiaan bagi yang melihat. Trampilnya dalam membuat tulisan memperlihatkan wataknya yang baik. Penjelasan dari para pujangga yang paham sangat dengan sebuah cerita, dapat dijadikan sebagai penerang hati. pemikiran. sesuatu Ambilah Belajarlah yang memiliki kelebihan. Tirulah wataknya, supaya kamu selamat. Pembicaraan yaitu keinginan utama untuk selamat. Dengan aturan yang melekat dalam diri. dalam kepada yang diceritakan 1. 2. 2.Kinanthi såyå /// dènya mangungkung// båså manambung basuki bisåå// gusthi caritå biså sagung kang di// mulat// jêrumaning panggalih// /// yå nganti korup mring dudu// abtiå rêsêp salami// dipunbiså nglakonånå// dadiå padhanging /// rasané palupi// sênêngå jå Rasa cintanya semakin dalam yang tertuang dalam cerita ini. Berharap dengan kata-kata yang baik agar dapat tercipta kebahagiaan bagi yang membaca ini, sehingga tidak mengurungkan niat baiknya. Jangan sampai yang dituju adalah yang bukan seharusnya. Yakinlah selamanya dapat menjalankan hal yang baik, sehingga
å d å P 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Asiling Suntingan Teks SJ ati / lêmbahå mring ambêg santa// pêpuntoné ing aurip// /// nanedhå maring Ywang Agung// kautaman kang sajati// wantu-wantu dènya gulang// supra{kåcå 2}ndéné durung uning// kêtêlah nalutuh dadyå / tatuladan kurang pèni// /// ris-aris winihing wuwus// gêlaré kang punang tulis// dhonging caritå Pandhåwå// kêmbar surasanirèki / masalah ing sanané ingkang ginusthi// /// kawarnå Yudhisthirèku// sêpuh pribadi sang aji// punikå anjingé kinaryå bukå// surasané jasadirèki/ Darmåwångså/ rêrênggå préntahing batin/ kang /// tatané mangungkung// dyan arinirèki// Brataséna// dipunbiså wruh parinci// nirå radèn Werkudårå / ngrating bumi Bimå sêkti// /// Bråtåséna têgêsipun// myang rahadèn Bimå sêkti// ngèlmu iku kang sanyåtå/ bènèhé rubiyah nênggih/ margå lairing Muhammad// nèng jroning rubiyah mesthi// /// marmèku busananipun// polèng bang bintulu asri// têgêsé lamun waspådå/ mring bang irêng kuning putih// déné jatining cahyå rubiyah// ingkang måncå warni// /// satuhunipun// Muhammad ingkang kakikiki// marmå wastå Wêrkudårå// sayegti mêngkoni/ wrêku jarwå dadyå// karsanirå awastå yåiku 108 Asiling Terjemahan Teks SJ dapat menjadi penerang hati, dan bersabarlah pada ujian hidup. Memintalah kepada Hyang Agung. Keutamaan yang sejati harus sering-sering dipelajari, walaupun belum paham dengan keutamaan tidak melakukan sesuatu yang buruk. Karena akan menjadi contoh yang kurang baik. Pelan-pelan dalam menjelaskan apa yang ditulis. Agar paham dengan cerita pandhawa (yang memiliki banyak versi) isinya. dan memiliki kesamaan dalam Tetapi yang akan dibahas dalam cerita ini adalah masalah pemaknaan nama. Diceritakan Sang Yudhistira adalah yang tertua dari pandhawa. Ini diceritakan sebagai pembuka. Jasadnya dinamai juga Darmawangsa maknanya melaksanakan perintah batin. itu. Agar yang Kehendaknya yaitu sesuai dengan aturan. Adiknya bernama Bratasena yang dapat jelas. Dialah Raden melihat dengan Werkudara terkenal di bumi sebagai Bima yang sakti. Bratasena dan Rahaden Bima maknanya yaitu sesungguhnya. Bedanya rubiyah yaitu karena lahirnya Muhammad di dalam seorang rubiyah sudah pasti. Oleh karena itu busananya poleng bang bintulu. Artinya waspada dengan cahaya merah, putih. Sedangkan sejatinya rubiyah yaitu cahaya dengan manca warna. sakti yang itu ilmu kuning, hitam, dan Yaitu sesungguhnya Muhammad yang dinamai hakiki. Oleh karena artinya Werkudara. menguwasai. Sedangkan kata kudara itu wreku Kata
å d å P 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. Asiling Suntingan Teks SJ ku{kåcå 3}dårå akiring johar// lintang jatining san kamil/ /// pangwori kawulå ratu// wiyosé sångkå san kamil// kitap rapal// ånå usul Idamilkalimukamri// maknané witing wuningå// sinêgsi ing suryå sasi// /// ing wuri/ wêwatas adu// têgêsé nêgsènå ugi// mulå wastå Bråtåsénå// Bråtå maknané ngédani// marang wong kang ahli nêmbah// Séna Muhammad kakiki// /// Bimå sêkti kaping têlu// tandhané yudåkå jati// têgêsé wong lårå// nandhang panduluné Bimå sêkti// sayêkti kudu margå waspådå// panêngrêran pati// /// Radèn Wêrkudårå iku// ariné jalu apêkik// Wastå Rahadèn miwah Arjunå Janåkå// Karithi// Radèn miwah Danajåyå// Prêmadi miwah Jahnåwi/ ing wrêdinipun// /// Arjunå sayêkti yèn toyå wêning// tuhu karsaning manungså// Janåkå nuduhkên kamil// Al Insanu rapalira// Sirhuwainsanursiri// /// maknané manungså iku// mring råså yêkti nduwèni// wrêdiné na yêkti padhang// karêm sumiwèng {kåcå 4} Ywang Widi// wruh dhawuhing kang Miséså// winênang aliru dhiri/ /// yå sirå iyå Ywang Agung// Jahnåwi sari// Dananjåyå parabirå// ngakoni Prêmadi sajati// lanang maknané 109 Asiling Terjemahan Teks SJ adalah bintang yang terakhir. Yaitu bintang sejatinya insan kamil. Bersatunya kawula dan Gusti, bermula dari insan kamil. Di dalam kitab ushul ada doa yaitu idamilkalimukamri. Artinya awalnya tahu, yang disaksikan matahari dan bulan. Pada akhirnya siap untuk bertarung. Artinya juga menjadi saksi, oleh sebab itu dinamakan Bratasena. Kata brata artinya senang sekali kepada orang yang taat. Sedangkan kata sena berarti Muhammad yang hakiki. Bima sakti yang ketiga, tandanya prajurit yang nyata. Artinya yaitu orang yang sedang ditimpa sakit. Penglihatannya Bima sakti. Sungguh harus waspada, karena merupakan penanda seorang Ratu. Raden Werkudara memiliki adik laki-laki yang tampan. Namanya Raden Janaka, yang memiliki nama lain Arjuna, Karithi, Dananjaya, Premadi, serta Jahnawi. Kata arjuna memiliki makna air yang bening. Janaka menunjukkan kamil (sempurna). Doanya adalah Al sirhuwa insanursiri. Maknanya manusia itu memiliki rasa. Makna dari kata na adalah terang. Gemar menghadap kepada Hyang Widi. Paham dengan perintah Yang Mahakuasa. Mampu untuk mengendalikan diri. insanu Iya kamu iya Hyang Agung. Kata jahnawi memiliki makna sari. Dananjaya artinya mengakui lelaki sejati. Premadi berarti lelakinya dunia. Karithi berarti sanubari.
å d å P 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. Asiling Suntingan Teks SJ lananging jagat// Karithi pan sanubari/ /// marmané ing patrapipun// tan kênå pisah sathithik/ marang Sri Narédrå Krêsnå// Måråjå ing Dwåråwati// milå parap Nåtå Krêsnå// lamun sayêkti cêmani// irêng kulit dagingipun// /// balung sungsum otot gêtih// pan samyå irêng sadåyå// kudu- kudu dèn kawruhi// sajatiné Prabu Krêsnå// puniku ingkang mbawani// /// Krêsnå êmbananing Wisnu// ngêmbani// Wisnu marang Rahadèn Arjunå// ulatånå dèn kapanggih// déné Rahadèn Arjunå// adarbé ari kêkalih// /// Nangkulå Sadéwå iku// akêmbar warnanirèki// puniku ing dunungirå// sayêkti paèsan kalih// pêsthi lamun ora bédå// warnaning kawulå Gusti// sayêkti /// Yudhisthirå Sang Aprabu// garwané wårå Drupadi// puniku ing maknanirå// wårå yêkti aling-aling// Drupadi idêring ling-alinging badan// badan jisim// /// nyåwå suksmå lawan nêpsu// yêkti ling-alinging Widi// déné Radèn Wêrkudårå// garwané wastå miwah Arimbi// putraning rasêgså// mila{kåcå 5}né dipunkramani// /// butå iku karêpipun// nêpsu puniki// luammah nêpsu pêputrå// mring luammah malékat ankoribi// ing bénjang 110 Asiling Terjemahan Teks SJ Oleh karena itu tingkah lakunya tidak dapat pisah sedikitpun dari Sri Narendra Kresna, Maha Raja dari Kerajaan Dwarawati yang bernama Raja Kresna. Sungguh kulitnya berwarna hitam. Berwarna hitam kulit dan dagingnya, serta tulang sumsum, otot dan darahnya. Terlihat hitam semuanya. Hal ini seharusnya perlu diketahui. Sejatinya Prabu Kresna, dialah yang memulai. Kresna merupakan penjelmaan Wisnu. Sesungguhnya Wisnu yang mengasuh pada Rahadèn Arjuna. Perhatikanlah ketika bertemu. Raden Arjuna memiliki dua istri. Nakula dan Sadewa merupakan saudara kembar yang sama wujudnya. Begitulah yang kita lihat. Sesungguhnya keindahan dua itu (Nakula dan Sadewa) sudah pasti tidak berbeda merupakan kebesaran Tuhan. istri Sang Prabu Yudistira memiliki bernama Wara Drupadi. Kata wara memiliki makna penutup. Sedangkan kata drupadi tubuh. Maksudnya adalah yang menjadi penutup tubuh. Nyawa, sukma, dan nafsu sesungguhnya adalah penutup menuju Hyang Widi. Raden Werkudara memiliki istri bernama Arimbi. Arimbi adalah anak seorang raksasa. Oleh sebab itu dinikahi oleh Werkudara. Raksasa itu keinginannya adalah menuruti nafsu luammah. Yaitu nafsu luammah untuk memiliki anak. Pada Malaikat Ankoribi hingga besok berakhir bersama kematian. berarti sekeliling
å d å P 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. Asiling Suntingan Teks SJ praptèng wêkasan// abarêng suruping pati// /// Radèn Arjunå puniku// akanthi garwå kêkalih// kang sêpuh wårå Sumbådrå// kang anom wårå Srikandhi// têgêsé wårå Sumbådrå// kajabané aling-aling// /// Sêmbådrå ing têgêsipun// pan suryå ingkang sajati// tuhu kitå// yèn srêngéngé Ywang panglendhanganing dumadi Widi// kanyatahan// nirå sajatining kamil// /// marmå ran Srikandhi iku// têgêsé Sri yêkti kalih// kandhi iku maknå wadhah// atining tåndhå yèn manungså jati// sukmå bananing Suksmå// êmbananing urib/ /// Yudhisthirå Sang Aprabu// adarbé atmåjå pêkik// wastå Radèn påncå Påncåwålå// lêlimå kang wêrni// wålå iku ulêsing pinångkå tyas// tandhaning urip/ /// Bråtåsénå putranipun// jalu warnanirå pêkik// wastå Radèn puniku Gathutkåcå// sayêkti têgêsirèki// nagårå// yåiku kåcå wirangi// /// Angsaling cahyå satuhu// Nagårå sayêkti jisim// ingkang pinångkå pratåndhå// ing jasad puniki bénjang// yè{kåcå 6}n mênang sabilolahnyå// tan kênå rusak sayêkti// /// gåthå Ut kåcå puniku// napas ingkang manjing mijil// yèn sirå ayun wuningå// mring sadulur barêng lair// napas pinêgêng kang kåcå 111 Asiling Terjemahan Teks SJ Raden Arjuna memiliki dua istri. Yang tua bernama Wara Sumbadra dan yang muda bernama Wara Srikandi. Artinya wara Sumbadra adalah di luarnya penutup. Sembadra memiliki makna cahaya yang sejati, kita. Yang merupakan karunia dari Hyang Widi, yang menjadi bukti dia memiliki akhlak yang sempurna (kamil). sungguh cahaya Oleh sebab itu dinamakan Srikandhi. Kata sri memiliki makna dua, sedangkan kandhi berarti tempat hati manusia yang sejati. Tandha jika perwakilan jiwa, jiwa yang menjadi perwakilan hidup. Sang Prabu Yudhistira memiliki anak yang tampan bernama Raden Pancawala. Kata panca berarti lima yang wujud, sedangkan wala adalah bungkusnya hati, yang merupakan tandanya hidup. Bratasena memiliki seorang anak lelaki yang adalah Gathutkaca. Itu maksudnya kaca berarti negara, yaitu kaca wirangi. tampan. Namanya Asalnya cahaya yang sesungguhnya. Yang dimaksud negara sesungguhnya adalah jisim. Yang merupakan pertanda pada jasad ini besok. Jika menang karena kehendak Allah, sungguh tidak akan rusak jasadnya. Gathutkaca itu berarti nafas yang keluar masuk. Jika kamu ingin tahu pada saudara yang lahir bersama, nafas ditahan yang kuat, sungguh sewaktu-waktu ditemui.
å d å P 31. 1. 2. 3. 4. 5. 6. Asiling Suntingan Teks SJ santoså// pinanggih// /// rahadèn busananipun// Ontå kusumå kulambi// lar umabur bisa// talumpah madukå crêmin// luput sarik tulah// kaluwaking makdum sarpin// 3.Pocung /// kapungkur// binangsulan tandhanipun// kang dèrèng winarnå// ing mangké sinawung gêndhing// Radèn Dananjåyå putrå Kawijåyå// /// têgêsipun// Ångkåwijåyå puniku// Ångkå yêkti bakal// Wijåyå kang mênêng mosik// punåkawanirå kathahé sêkawan/ sayêkti lamun tanpå tåndhå kang /// ingkang sêpuh// Bådrånåyå wastanipun// bådrå iku wulan// nåyå ulating Ywang Råwi// sajatiné puniku wayanganirå// /// yèn cinatur// Ki Sêmar tangguhé éwuh// dèn arani lanang// kåyå pawèstri// akêkuncung lir raré sinawang tuwå// /// wong katêmu// iyå marang warnanipun// tan samar// pamindênging ma{kåcå 7}kdum sarpin// yèn tan pisah lan punåkawané Sêmar// /// isining yêktinipun// wayangan iku// kalamun tan bédå// pangkat-pangkat kang darbèni// lamun bocah kang pêsthi ywå rupå bocah warnané sayêkti 112 Asiling Terjemahan Teks SJ Raden Gathutkaca memakai baju yang dinamai ontakusuma. Yang bisa terbang juga menggunakan tanpa sayap, dan terompah padakacarma, yang hampir tidak pernah meleset untuk melesat, karena memiliki ilmu makdum sarpin. Yang sudah diceritakan biarkan berlalu. Yang belum diceritakan, akan diceritakan setelah ini yaitu putra Raden Dananjaya yang bernama Angkawijaya. Makna dari nama Angkawijaya adalah sebagai berikut. Kata angka berarti akan, sedangkan kata wijaya memiliki makna diam dalam melakukan kebaikan (tidak merasa heboh dengan kebaikannya). Selanjutnya adalah membahas punakawan yang banyaknya ada empat. Yang tertua bernama Badranaya. Kata badra memiliki arti bulan. Sedangkan kata naya berarti rupa Hyang Rawi. Sejatinya itu arti wayangnya. Jika diceritakan tentang Ki Semar pastinya laki-laki, membingungkan. Dikatakan tetapi bentuknya seperti perempuan. Rambutnya kuncung bagaikan anak yang terlihat tuwa. Orang yang bertemu dengan bentuknya. tidak akan khawatir akan Sungguh penguasaannya ilmu makdum sarpin. Jika tidak lepas dengan punakawan Semar. Sesungguhnya isi dari wayangan yaitu, sewaktu-waktu tidak berbeda antara pangkat-pangkat yang dimiliki. Jika anak-anak yang pasti berwujud anak- anak. tentang tentang
å d å P 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. Asiling Suntingan Teks SJ /// lamun sêpuh// kang pêsthi kalamun sêpuh// awarnå yêktiné warnå wanodyå// pawèstri// Kawijåyå kênå upataning Sêmar// angidoni purwanipun// /// ahli kuncungipun// manêmbah// ngidoni layanganèki// nora kêna ing bénjang pêsthi sikårå /// sêkaratmu// nålå Garèng kang winuwus// nålå atinirå// garèng iku yêkti garing// yèn wis garing wêtuné gampang kéwålå// jêbal-jêbul// si kanthong /// bolong kang mêtu// tuhu rupå- rupå// Ki Bagong malih ginupit// iku angêgungkên lampahirå// /// yèn wus agung/ Gusti ingkang Maha Agung// pêsthi kêrêp panggyå// kalawan ing sirå kaki// nadyan aprang sayêkti pilih kang nånggå/ ngagêsang /// kawruh// ambudi kasampurnanirå// gantyå malih kang winarni// Prabu Suyudånå mangké ginupitå /// wadyanipun// Suyudånå Sang aprabu// kang samyå prawirå// ginusthi ingkang rumiyin// Måndåråkå Nåtå Salyå Prabu Karnå/ /// Bismå Prabu// Jåyådråtå malihipun// Sang pandhitå 8}ngukuhi Durnå// Ngastinå pati// pan mangkånå dunungé satunggal-tunggal// /// têgêsipun// Suyudånå Sukmå luhur// Nagårå Ngastinå// yêkti kang Bagong kudu-kudu// {kåcå 113 Asiling Terjemahan Teks SJ Jika tuwa yang pasti wujudnya juga tuwa. Jika perempuan pastinya juga berwujud perempuan. Kawijaya mendapat sumpah dari Semar. Awalnya meludahi rambut kuncungnya. Orang yang ahli menyembah, lalu meludahi wayangnya (Semar) itu tidak boleh, besok pasti tersiksa- Oleh sekaratmu. Selanjutnya adalah Nala Gareng. Kata nala berarti hati. sedangkan kata gareng memiliki arti kering. Jika sudah kering keluarnya mudah saja. Ternyata yang keluar adalah si Petruk. Jelas bermacam-macam. Yang dikarang selanjutnya adalah Ki Bagong yang membesarkan langkahnya. Jika sudah luhur, Gusti Yang Mahaagung pasti akan mendekatimu. Walaupun sedang berperang sungguh memilih yang menjunjung tinggi. Sangat diharuskan dalam hidup untuk mencari ilmu kesempurnaan. Ganti lagi yang dijelaskan yaitu Prabu Suyudana yang nanti akan dikarang. Prajuritnya Prabu Suyudana yang berani yang akan dibahas dahulu. Yaitu Raja Salya dari Mandaraka, Prabu Karna, Bisma, Jayadrata, dan Sang Pandita Durna yang melindungi kerajaan Astina. Itulah yang akan dijelaskan satu per satu. Kata suyudana memiliki makna sukma yang luhur. Negara Astina sungguh menjadi
å d å P 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. Asiling Suntingan Teks SJ jaman balé akir// kang rinêbut déning Bimå Dananjåyå /// Sang Aprabu// korupati bålå ratu// sajatining cahyå// abang irêng kuning putih// iyå pådhå kabawah mring Suyudånå/ /// têgêsipun// Risang Jåyådråtå iku// tuhu yèn winênang// Sindu kang kalingan wismèki// ngubêngkên jro sadayanyå// /// Salyå Prabu// Måndåråkå jarwanirå/ iku prajanipun// Sukmå Purbå dadyå pikir// ing kitèki kang dadyå pêpusuhirå// ing napas /// milanipun/ aji påncåsonå brubul// Salyå kang darbéyå// nguni sangking wré Subali// makdum sinarog sarpin sangking pangucap/ /// pêsthi brubul/ ånå manèh kang winuwus// Sang Pandhitå Durnå// angsalé ing atas angin// karêpirå napas kang mêtu ing grånå /// purwanipun// Suyudånå luwih kukuh// mring pråjå Ngastinå// rinêbut pandhåwå sami// satuhu yèn arang janmå kang wuningå// /// lamun iku/ Ngastinå ing têgêsipun// panêngêran pêjah// yêkti jaman balé akir// ing Pandhåwå kang dumunung bandarolah /// têgêsipun// prang Bråtåyudå binangun// {kåcå 9} ing dalêm sakarat// Pandhåwå Ngastinå pati// lan mutmainah// iyå kono luamah 114 Asiling Terjemahan Teks SJ waktu dan tempat terakhir. Yang direbut oleh Bima dan Dananjaya. Sang Prabu keturunan Kuru menjadi kekuatan bagi Ratu. Sejatinya cahaya yaitu merah, hitam, kuning, dan putih. Yaitu sama-sama diperintah oleh Suyudana. Makna dari nama Risang Jayadrata yaitu sungguh memiliki kuasa. Negaranya yaitu Sindu tertutupi oleh rumah-rumah, yang memunculkan nafas dari dalam ke segala penjuru. Prabu Salya berasal dari Negara Mandaraka. Makna dari nama Salya yaitu jiwa sejati yang menjadi akal. Dan kita ini yang menjadi musuhnya. Oleh sebab itu aji påncåsonå yang dimiliki Prabu Salya keluar. Aji ini berasal dari kera Subali. Makdum sarpin dibuka dari ucapan. Pasti akan keluar. Ada lagi yang dibicarakan, yaitu sang Pandhita Durna yang berasal dari Atas Angin. Keinginannya yaitu nafas yang keluar dari hidung. Awalnya, Suyudana lebih kuat di Negara Astina yang kemudian direbut oleh Pandhawa. Sungguh jarang orang yang mengetahui ini. Makna dari nama Astina yaitu penandha kematian. yaitu waktu dan tempat terakhir bagi pandhawa yang berada pada rumah Allah.. Makna dari perang Bharatayuda yang sangat dahsyat menyebabkan terjadi kematian di Negara Astina tempat para Pandawa. Iya disitulah terdapat nafsu luammah dan mutmainnah.
å d å P 24. 25. 1. 2. 3. 4. Asiling Suntingan Teks SJ /// bésuk// kasampurnanirèng laku// nyåwå lawan sukmå// sakèhing nêpsu sirnaning// pådhå larut lumêbu mring bandarolah/ Suyudånå sirnanipun// /// sawadyågung// Janåkå kang bubrah// lumêbu Ngastinå pati// praptèng kono Arjuna madêg Srinåtå 4.Sinom /// /// jumênêng ratu êmbanan// Jênawi// Radèn satuhu marmané êmbanan// aran yêktiné kang madêg aji// Sang Prabu Parikêsit// kang langgêng salawasipun// Nagri Ngastinå// têgêsé Sri Parikêsit// kèhing napas kang langgêng dadyå Ywang Suksmå// /// mulané kudu waspådå// åjå katungkul ningali// mring bagus tanduking wayang// miwah anyaring susuking// rusaking Ngastinèki// kathah kalamun winuwus// mung kang prêlu Radèn kéwålå// Ångkåwijayèki// pêjahirå lawan Radèn Jåyådråtå/ /// iku manjing akalirå// ilangé rusuh akalirèki// yèn wus napasirå// Jåyådråtå patinèki// déning Radèn Prêmadi// Arjunå dunungé nêpsu/ anjinging napasirå/ kang mêtu {kåcå 10} sångkå san Partå kang nèng jroning Alam Insan// /// marmå Radèn Gathutkåcå// Ngawånggå ingkang matèni// pinêrwasèng sangking kuntå// têgêsé mangkéné kaki// båså wånggå puniki// cahyå kuning kang yêktinipun// mulané iku ånå 115 Asiling Terjemahan Teks SJ Itu besok, kesempurnaan hidup, nyawa dan sukma serta banyaknya hawa nafsu semua hilang karena masuk ke rumah Allah. Musnahnya Suyudana bersama prajuritnya yang besar karena dikalahkan oleh Janaka yang masuk ke Negara Astina. Sampai di situ Arjuna menjadi seorang ratu. Berdiri seorang ratu yang menggantikan ratu yang sesungguhnya. Yaitu Raden Jenawi (Arjuna). Raden Jenawi hanya menggantikan karena yang seharusnya menjadi ratu belum cukup umur yaitu Prabu Parikesit yang abadi selamanya di Negara Astina. Makna dari kata sri parikesit yaitu banyaknya nafas, yang abadi dari Hyang Suksma. Oleh sebab itu harus waspada. Jangan sampai tertipu dalam melihat. Pada baik tingkahnya wayang. Juga dengan susuknya yang baru. Rusaknya negara Astina banyak jika diceritakan. Tetapi yang perlu saja yang diceritakan. Raden Angkawijaya matinya dibunuh oleh Raden Jayadrata. Itu masuk akal. Hilang akalnya jika sudah tidak dapat mengatur nafas. Kematian Jayadrata yaitu dibunuh oleh Raden Premadi. Arjuna masuknya nafsu. Berada pada nafasnya. Yang keluar dari insan kamil. Sesungguhnya Parta yang ada dalam alam insan. Selanjutnya adalah Raden Gathutkaca. Raja dari Ngawangga yang membunuhnya dengan menggunakan senjata bernama kunta. Maknanya yaitu sebagai berikut. Kata wangga berarti cahaya kuning yang itu harus sesungguhnya. Oleh sebab
å d å P 5. 6. 7. 8. 9. Asiling Suntingan Teks SJ waspådå// mring warnaning kunta kuning// Prabu Karnå têgêsé talinganirå// /// déné tå kang aran kuntå// mungguh arap dadi lapil// sapisan landhêping driyå/ ping kalih kuping// kumpulé dadi siji// dé Gatha Utkåcå iku// sayêkti makdum tawang// akiré manungså lalis// makdum lumêbèng tawang martabat papat// /// kuntå dhawuhing Ywang Sukmå// Nåtå Ngawånggå puniki/ yå Nårådipati Karnå// Radèn Partå kang matèni/ sångkå ing pasopati// satuhu dumunungipun// panêngêraning pêjah// sirnaning asampurnå pangrungunèki// lumêbu ing bandarolah /// gantyå malih kang winarnå// sirnaning randurå aji// mati têgêsé klimasådå// déning sirnaning pikir// campuré irêng nênggih// anèng alam Insan iku// iyå kudu waspådå// yå tå malih kang winarni// Dursåsånå mati sångkå påncånåkå /// ing jarwaning Dursåsånå/ ubênging karosan nênggih// têgê{kåcå 11}sirå påncånåkå// påncå lêlimå kang wêrdi// Kênåkå mas kang murni// pan ing bobotipun// dadyå abot kapiyatirå// sajaråtul mutaani// yèn wus kamil pan ilang karosanirå /// wêrdiné Pandhitå Durnå// Drusthå ngékani// Jumênå mung sirnå ing apus kråmå// liré Drusthå Jumênå di// Drusthå Jumênå sayêkti maling// lananging 116 Asiling Terjemahan Teks SJ waspada pada warna kunta kuning. Sedangkan kata karna artinya yaitu telinga. Sedangkan yang dinamai kunta yaitu dalam bahasa Arab menurut lafalnya yang pertama adalah tajamnya hati, yang kedua adalah telinganya laki-laki. Kumpulnya menjadi satu. Sedangkan Gathautkaca itu sesungguhnya berarti makdum tawang. Akhirnya manusia kejam. Makdum tawang masuk ke dalam martabat empat. Kunta adalah perintahnya Hyang Sukma. Raja Ngawangga yaitu Naradipati Karna dibunuh oleh Parta dengan pasopati. Sungguh pertanda kematiannya terletak pada hilangnya pendengaran. Sampurna masuk pada rumah Allah. Ganti lagi yang dijelaskan yaitu musnahnya Randura aji yang mati oleh klimasada. akal. Maknanya Bercampurnya cahaya hitam di dalam alam Insan itu. Oleh sebab itu harus waspada. Ada lagi yang dijelaskan yaitu Dursasana yang mati oleh pancanaka. yaitu hilangnya Makna yaitu berputarnya kekuatan. Sedangkan makna dari pancanaka sebagai berikut, panca berarti lima, kenaka berarti emas yang murni, tetapi memiliki bobot yang berat yang menjadi berguna. Sajaratul mutaani. Jika hilang sudah kekuatannya. dari kata dursasana kamil seperti Maknanya Pandita Durna. Drustha Jumena yang membunuh. Matinya hanya dengan suatu tipuan. Makna dari nama Drustha Jumena adalah sebagai berikut, kata drustha berarti maling, sedangkan kata
å d å P 10. 11. 12. 13. Asiling Suntingan Teks SJ ilangé tataning pisah marasirå// nêpsunirèki// yèn katungkul pêsthi ilang was-wasirå// /// Sangkuni ing Plåsåjênar// Bråtåsénå kang mungkasi/ mati déning Påncånåkå// jarwané Sangkuni nênggih// kasêrêng barang angling// sangking pangucap rusuh// kang sampurnaning wicårå// manjing rubiyah kakiki// Bimå iku bènèhé rubiyah nyåtå// /// Sétå Utara Wratsångkå// Rêsi Bismå kang matèni// manjing mring betolah tigå// sétå nêpsu tan kawijil// utara nugmèng ati// wratsångkå aboting kalbu// pan kakékating Bimå// wiwitê Muhammad mijil// sampurnané yèn mêtu muhkamadiyah// kalbu// yèn /// marmané Sang Rêsi Bismå// Wårå Srikandhi matèni// kasampurnaning manungså// kalamun dipuntulungi// déning gurunirèki// sampurnå waluyå tuhu// bêjå marang Muhammad/ {kåcå12} dé rusaking Astinèki// larut sawadyå myang sirnå kaluwargå// /// mung kari Sri Nårånåtå// Duryudånå maksih urip// ywå mati lan Bråtåsénå// liré Sukmå luhur sayêkti bénjing// angarèni// nganti dhawuhing Ywang Agung// wêtuning bé rubiyah// tuhu utusaning Widi// lamun rinåså kåyå prayogå/ 5.Asmårådånå sênêng 117 Asiling Terjemahan Teks SJ jumena berarti tertatanya hati. hilangnya jika meninggalkan kekhawatirannya nafsunya. Jika kurang waspada pasti hilang kekhawatirannya. Sangkuni yang berasal dari Plasajenar dengan dibunuh menggunakan pancanaka. Makna dari nama sangkuni yaitu agak gila ketika berbicara. Yang diucapkan tidak tertata. Sempurnanya ketika menyinggung wanita sejati. Bima itu lawan dari wanita sejati. oleh Bratasena pembicaraan, Seta, Utara, dan Wiratsangka mereka dibunuh oleh Resi Bisma. Masuk ke Baitullah tiga. Kata seta berarti nafsu yang tidak terlihat. Kata utara berarti masuk ke hati. Sedangkan berarti beratnya hati. Hakikatnya Bima yaitu mulai kelahiran Muhammad. Sempurnanya jika keluar muhammadiyah. Oleh sebab itu Sang Resi Bisma dibunuh oleh Wara Srikandhi. Kesempurnaannya manusia jika ditolong oleh gurunya. Sempurna juga selamat. beruntung kepada Muhammad. Sedangkan rusaknya Astina itu hilang dan musnah bersama prajurit dan keluarga. kata wratsangka Hanya tinggal Sri Naranata. Duryudana masih hidup yang kemudian mati oleh Bima. Artinya sukma luhur kelak sungguh siap sedia dengan perintah Hyang Agung. Terlahir sebagai wanita tetaplah utusan Tuhan. Jika bahagia merasa semuanya indah/ baik-baik saja.
å d å P 1. 2. 3. 4. 5. 6. Asiling Suntingan Teks SJ /// yèn sakit aywå prihatin// ywå bungah lamuntå pénak// wong iku darbéning kabèh/ sugih miskin pan wus kodrat// tan kênå darmå suminggahå// karsaning Ywang Agung// Datirå lair nèng donyå/ /// yèn wruh sajatining ngèlmi// waspådå mring sukå dukå// ing ngêndi panjing surupé/ ywå sumêlang yèn malarat// ywå bungah yèn sinung kas// rong prakårå anané yêktinipun// dhéwé kang nyamar Insan kamil// /// wiwitané karsanirå/ nggoné kinèn// Apêngalé kawulå// kumpuling sayêkti nora rênggang/ hu Alastu birabbikum// maknané dudu pangèran/ nyamar dhéwé gusti /// kang samyå tålabul ngèlmi// sayêkti kudu waspådå// marang ngèlmu ywå ngandêlkên kahanatå// satuhu maksih wutå// durung bênêr ing pangawruh// mung rapal maknå wruhirå/ /// Angsalé mung sångkå tulis// yå prêmatining dèn ingkang kinaryå andêlaké// wong pajimatan// palastrå// kang ginawé atur ratu// nggonirå nêmbah ing Allah /// dudu ngèlmu kang sêjati// kitap Kuran sayêktinyå// amung surasané// sarasilah// 13} {kåcå kang jimaté 118 Asiling Terjemahan Teks SJ Jika sakit janganlah merasa susah. Jangan diberi jika terlalu kenikmatan. Karena semua orang pasti merasakannya. Kaya dan miskin sudah ada yang mengatur. Hal tidak dapat dihindari atau ditolak. Semua sudah menjadi keinginan Hyang Agung sehingga kamu lahir di dunia ini. Jika mengetahui ilmu yang sejati, pasti akan waspada dengan suka dan duka. Pasti akan paham dimana dan kapan harus menerapkan ilmunya. Jangan merasa khawatir jika hidup melarat, jangan pula bersenang-senang jika hidup sedang diberi rizki. Karena sebenarnya dua perkara ini selalu ada dalam diri kita, hanya saja kita kurang dapat memahaminya. Permulaan dari manusia yang sempurna yaitu terhadap keinginan dalam hidupnya. Perbuatannya sendiri dilakukan untuk memenuhi perintah Tuhan yaitu mendekatkan diri kepada-Nya. Hal ini dilakukan karena dalam QS. Al- A'raaf (7): 172 dijelaskan yaitu "Alastu birabbikum" yang artinya "Bukankah Aku Tuhanmu?". Bagi siapa saja yang sedang mencari ilmu, haruslah waspada dengan maksud dari ilmu tersebut. Jangan hanya mengandalkan keadaanmu saja yang sebenarnya masih buta dan belum paham akan ilmu itu, hanya makna dari doa yang diketahuinya. senang sedang itu ketidakjelasan dari Doa tersebut asalnya hanya dari yang tertulis, yang ditulis dengan teliti oleh leluhur. Ya itulah yang diandalkannya. Yang kemudian dibuat menjadi jimat. Jimatnya orang yang sudah meninggal. Yang digunakan sebagai sesembahan yaitu untuk menyembah kepada Allah. Itu bukanlah ilmu yang sejati. Kitab Quran sanyatanya hanya peringatan saja. Yang
å d å P 7. 8. 9. 10. 11. 12. Asiling Suntingan Teks SJ palawangan baé/ kang kinaryå têturutan// gaibé kang nugråhå// kanugrahaning Ywang Agung// kudu awas ing sarirå /// yèn tan awas kurang alim// nora kênå dèn gêgampang// yèn durung wruh satuhuné/ yêkti angèl linampahan// gampangé wong caritå// sayêkti patraping ngèlmu// tan kênå jampangi iman// /// ngèlmu kocab jroning tulis// kurAn kitab yèn tinutå// ing kahanan lêbur kabèh/ lan kang ngucap samyå ilang// tan kênå pundi ingulatan// maring purukipun// dèn waspådå /// tåtå saréngating lair// luwih gampang wong angucap/ lagi kirå-kirå baé// durung wruh tanpå wit jatining gêsang// puruwitå// tlis kawruhipun// dumadi supêg tyasirå /// budiné wong wutå batin// nora arså puruwitå// dadi pêtêng panggalihé// kêcoan budining sétan// karêm maring kahanan// manut karêmaning wêdhus// tinutupan ing rohirå upayanên amung /// yêkti panugmaning éblis// wong munapék aranirå/ yèn tan wruhå apan ing badané// karsané Ywang Suksmå// obah sakarså// mosi{kåcå 14}k Ywang karsaning margå Agung// lêlakoning karyå donyå/ /// yèn mangkono atyasnèki// dadi kawruh jajah lanat// antuk siku datan wandé// ing bénjang 119 Asiling Terjemahan Teks SJ dibuat dengan urut-urutan. Hal yang gaib yang merupakan pemberian dari Hyang Agung. Kamu harus paham akan hal itu. Jika tidak meyakini yang gaib dikatakan kurang alim. Jangan dikira mudah, jika belum melihat yang sebenarnya pasti akan sulit menjalaninya. Ibarat orang yang bercerita, sebenarnya dapat menerapkan ilmunya, tetapi tidak dapat jika didasarkan pada iman. Ilmu lisan yang dituangkan dalam tulisan, berada (dalam) Al-Quran jika dijadikan pedoman dalam segala situasi dan kondisi telah dan hilang tidak dapat dilihat (meninggal) dan (ditemui) kemanapun tujuannya. Upayakan agar selalu waspada. Tata aturan hidup, lebih mudah hanya mengucap. Karena hanya sekedar kira-kira saja, belum melihat kehidupan yang sebenarnya. Tanpa mau belajar dan berguru, hanya dari tulisan saja ilmunya. Karena itulah hatinya menjadi sempit. yang mengucap Pikiran dari orang yang buta akan batinnya, pasti tidak ingin belajar dari seseorang. Hatinya menjadi gelap, kemudian mengikuti sifatnya setan. Senang tidak baik. dengan perbuatan yang seekor Bagaikan mengikuti keinginan kambing. Tertutuplah jiwanya. Itu sebenarnya sama dengan penjelmaan iblis. Orang seperti itu sering disebut orang yang munafik. Jika tidak paham dalam dirinya, dengan apa yang diinginan Hyang Suksma. Maka tingkah lakunya sesuai keinginananya sendiri. Karena kehendak Hyang Agung, yang membuat perjalanan hidup di dunia. Jika seperti itu perbuatannya, tentu menjadi setan. Sudah pasti akan temannya mendapat masalah besar. Orang seperti itu
å d å P 13. 14. 15. 1. 2. Asiling Suntingan Teks SJ praptèng dêlahan// kangèlan jro sêkarat// mati duråkå satuhu// ginadhang manjing naråkå /// ånå panganggoå pèni// kang tumèmpèl angganirå// namung wingit pasêmoné/ sirèku arané barang lanang// jarik panganggonirå// sapanunggalipun// pas sampun pêpak sadåyå/ /// mungguhånå kurang nèki/ timang sabuk kalambinyå// pan kênå pinêksakaké// mung ikêt miwah wangkingan// iku lamun sidå gothangå// yêkti lumaku// yèn sidåå yêktinirå// /// durung micårå ing ngèlmi// iyå kabèh kênå pêksan// mung sawiji krêris kuwé/ puniku lamun gothangå/ ilang sipating lanang// lan sudå darajadipun// nikmat lamun pinikirå 6.Dhandhanggulå /// /// Ywå katungkul angiling- ilingi// marang sastrå ing Jåwå myang Arab// ing agêsang wus tåmå arjayu// wajibé// budi amangsuli dhapuring ringit// gambar priyé karsanyå// déné tå iku// mring wayang wong angalêmbånå// duk anyawang nuli biså angarani// bagus apik kang wåndå /// iyå priyé nggonirå ngarani// marang têkå ngalêmbånå// nora ka{kåcå pan dhapuré// 15}ruwan wayang wujudipun// yèn liyêpan maripat nèki// jalirit têkå panjang// yèn kadhêlèn iku// mêté warnané punikå// tan gambar 120 Asiling Terjemahan Teks SJ akan merasakan kesulitan ketika ajalnya datang. Matinya pun dalam keadaan banyak dosa. Hingga sampai di akhirat nanti akan dimasukkan ke dalam neraka. Ada penggunaan yang baik. Yaitu yang hanya pada menempel pengibaratan saja. Kamu itu seorang lelaki, barang yang kamu lainnya. Sudah pakai yaitu lengkap semua. badan. Ini jarik dan Seumpama yang kurang yaitu timang, dapat bajunya, sabuk, dipaksakan. dan wangkingan apabila kurang sungguh tidak jadi berjalan. Jika jadi pun sesungguhnya - dan tetapi Tetapi jika iket Belum berdasar dengan ilmu. Iya semua dapat dipaksa. Hanya satu yaitu keris. Itu jika kurang hilang sifat laki-lakinya. Dan berkurang derajatnya. Nikmat sewaktu- waktu pikirkanlah. Jangan tertipu dalam melihat. Pada sastra di Jawa dan Arab. Dalam hidup sudah kewajibannya. Berpikir utama untuk selamat. Melanjutkan tentang wujudnya wayang. Gambar yang bagaimana keinginannya. itu kepada wayang Sedangkan orang memuji-muji. Ketika melihat kemudian dapat menilai. Bagus dan baiknya sifat wayang. Iya bagaimanalah kamu dalam menilai. Pada gambar langsung memuji-muji. Tidak jelas wujudnya. Seperti wujudnya wayang. terlihat kecil liyêpan, Jika matanya memanjang. Jika kadhêlèn itu bagaimana, jika mêté wujudnya seperti apa. Jika butå yaitu thêlêngan dan berbentuk bulat matanya.
å d å P 3. 4. 5. 6. Asiling Suntingan Teks SJ lamun panthêlêngan mripat nèki// abundêr warnanirå butå /// tanganira papat lawan sikil// sabên wayang pasikoning grånå// kåyå pangot priyé liré// mung nênêm wayang iku/ kang nggèsèhi wandanirèki// togog lan sarahitå// nålå garèng pétruk// bagong nênêmé Ki Sêmar// iku priyé gambar gyanirå amikir// yêkti kudu waspådå/ /// iyå kênå binukå sakêdhik// nanging iyå lairé kéwålå// sipat rongpuluh puniku pêcahipun// satus patang puluh dumadi// mulå wayang punikå/ satus patang puluh// wus ganêp wilanganirå// lêluhuré pêparab radèn Prêmadi/ panêngahing Pandhåwå// /// ing têgêsé Pandhåwå puniki// ati urip kang kalawan napas// iyå ing têngah ênggoné// déné tuhu kang kadangirå kang ngrêkså jasadirå// mulå kabèh irung// awujut pangot sadåyå/ pikir landhêping tåndhå manungså kono ing lantarannyå// /// durung katon wujudé wus uning// ånå wong anggorèng brambang/{kåcå 16} mripat durung wruh wujudé/ irung iku wus mambu// tanduk lawan yåiku laranganèki// antaranyå// yèn sawiji iku// pan ora kênå jinangkah// iyå såpå ingkang biså nênggulangi// rahayu raganirå yêktiné/ iku// pribadi// nênêm iki/ påmå 121 Asiling Terjemahan Teks SJ Tangannya empat dengan kaki. Setiap wayang ujung hidungnya berbentuk seperti pangot (lancip). Hanya enam wayang yang berbeda wujudnya. Yaitu Togog, Sarahita, Nålå Garèng, Pétruk, Bagong, dan Ki Sêmar. Itu bagaimana? Gambar yang kemudian membuat berpikir. Sungguh harus waspada. Iya dapat dibuka sedikit. Tapi ya hanya lahirnya. Sifat 20 itu kemudian pecah menjadi 140. Karena itu wayang berjumlah 140. Sudah genap bilangannya. Leluhurnya dinamai Raden Premadi, penengahnya Pandhawa. Maksudnya pandhawa itu, hati hidup yang beserta nafas. Berada ditengah tempatnya. Sedangkan yang enam sungguh saudaranya Yang menjaga jasadnya. Oleh sebab itu semua hidung tajamnya berbentuk pangot. Pertandha pikiran manusia ini. Di situlah (pikiran) yang membuat semua dapat terwujud. itu sendiri. Belum terlihat wujudnya sudah tahu. Ibarat orang menggoreng bawang merah. Mata belum melihat hidung sudah mencium baunya. Tunduk dengan yang dilarang, yaitu antaranya, jika satu itu tetapi tidak dapat dilampaui. Ya siapa yang dapat menanggulangi selamatlah raganya.
å d å P 7. 8. 9. 10. 11. Asiling Suntingan Teks SJ /// wong anjangkah tên asuping ngèlmi// dèn waspådå mring brahålå brahalanirå// mangkéné/ wong puniku// arså karyå wismå kang bêcik// sadurungé dumadyå// brahålå wus wujud// katingal padoning nétrå// lan upåmå iku sêsukå ngênting// wong nayuban ngabotohan/ /// ing sajroning ngabotohan iki// pangrasané lamun bakal mênang// tan wus ngrêrusak kalahé// yèn wus kalah puniku// si brahålå sêlot manasi// såpå ingkang nyandhêtå// mring brahålå iku// åpå déné yèn nayuban// lumuh kalah lan sêsami// tombok kudu wang kêrtas/ /// wus prawirå rumangsaning ati// kakékaté luwih nisthå// apan mangkånå lohaté/ ngèlmu// durung micarèng eman wèwèh maring wong miskin// gaiban tombok kêrtas// lir kênthus malêndhung// siré yèn wis tombok kêrtas// nuli luhur déné nora sun tingali// bubar jogèd sinêmbah bêjané lamun /// sakêdhik// nayub mulih pama{kåcå 17}né binégal// lah åpå biså tomboké/ nyirnaknå kang laku dur// yèku Angsalirå ing ati/ kang ambêk pujå måntrå// kang kêlantur-lantur// sinungkas maring Ywang Sukmå// lamun kamulaning cilik// gumêdhé tingkahirå /// kang mêngkono waspadaknå arså yêkti/ liré upåmå tombokirå lamun dêstun têkå lali kalahênå yèn 122 Asiling Terjemahan Teks SJ Orang mengarah pada masuknya ilmu. Harus waspada dengan berhalanya. Keinginan berhala itu seperti ini, umpama seseorang ingin membuat rumah yang bagus, sebelum terwujud, berhala sudah mewujudkannya. Terlihat diujung mata. Dan seumpama orang itu senang ngênting, nayuban, dan berjudi. Dalam berjudi itu, perasaannya seperti akan menang. Tidak selesai merusak kekalahannya. Jika sudah kalah itu, si berhala semakin menghasut. Siapa yang akan menahan berhala itu. Apa lagi jika nayuban. Harus mengeluarkan uang kertas yang kadang tidak mau kalah dengan orang lain. Hatinya sudah merasa berani. Padahal sebenarnya lebih nista. Karena memiliki maksud yang belum berdasar dengan ilmu. Tidak mau memberi kepada orang miskin. jika memberi uang kertas. Sombong Bagaikan malêndhung. Anggapannya jika sudah memberi uang kertas kemudian menjadi luhur. Sedangkan tidak aku lihat setelah selesai beribadah. kênthus Lebih baik jika keberuntungannya hanya sedikit. Sepulang nayub umpama dibegal. Lah apakah bisa memberi? Memberantas yang melakukan kejahatan. Yaitu asalnya dari hati. Yang memiliki pemikiran memuja dengan doa yang berlebihan. Itu sudah ditakdirkan Hyang Sukma. Tiba-tiba lupa jika asalnya kecil. Tapi tingkahnya sok merasa besar. Yang seperti itu sungguh waspadailah. telah mampu. Yang Kalahkanlah jika
å d å P 12. 13. 14. 15. Asiling Suntingan Teks SJ waskithå// si mêngkono wis ing gawéné// têkå ngrêricu// ngadhangi// dyan jumênêng priyånggå/ mulané wong iku// biså misahnå kang ikå// pêsthi biså rahayu pangworing gaib// langgêng agêsangirå/ /// amangsuli mring wandaning ringgit// yèn ngadêgå astané mèh kangsrah// lamun lênggahå sukuné/ nora mangkêluk// iyå iku atinirèki// makéwuh yèn tinutå// nora kobêr lungguh// kudu ngadêg kudu lênggah/ lamun lungguh kalangoban kudu guling// pan ati karêpirå /// kudu énak kêpénak sayêkti// yèn tinutå barang nalarirå/ nora nånå kawisané// mulå aywå katungkul// anyênyawang bagusing ringgit// trusnå lan pikirirå/ kang biså panuju// patèknå laranganirå// dadi tan was mring kamurahaning Widi// widagdèng ciptå måyå/ /// pasêmoning pikir kang dumadi// wayang gêdhé diarani butå// lunjak-lunja{kåcå 18}k tênagané// jêjåthå asêsiyung// marmå bundêr maripatnèki// kanyatahaning janmå// yèn wis solahipun// alunjak-lunjak ngêlanjak// tan tumånjå jajah lanat ingkang manjing// ing kono piråbårå /// anêmuå basukining urip// liré butå iku karêpirå// anyêbutå bundêrnå sayêktiné// panggalihmu/ lan maripatnèki// manungså pan jroning winênang// bêbédhung bêlå-bêlå kêncêng rujuknå 123 Asiling Terjemahan Teks SJ seperti itu sudah pekerjaannya, suka tiba-tiba menghalangi. berbuat Kemudian berdiam dan bermakrifat. Maka jika manusia dapat memilah mana yang baik dan selaras dengan batin akan langgeng hidupnya. riuh, Melanjutkan pada sifat dan wujudnya wayang. Jika berdiri tangannya menyentuh tanah. Jika duduk kakinya kencang tidak ditekuk. Yaitu hatinya jika dituruti akan menyulitkan. Tidak sempat duduk terus. Kadang-kadang harus berdiri dan kadang juga harus duduk. Jika duduk akan sering menguap dan ingin tidur. Seperti itulah keinginan hati. Sungguh ingin merasa enak saja. Jika ada dituruti kesudahannya. Oleh sebab jangan tertipu dalam melihat bagusnya wayang. Teruskan dan pikirkan yang dapat menjadi tujuan. Jauhi apa yang dilarang. Jadi jangan khawatir dengan kebaikan Hyang Widi. Pintarlah dalam memikirkan yang tidak tampak. Pengibaratan pikir yang terjadi. Wayang yang besar disebut sebagai raksasa. Melunjak-lunjak tangannya. Giginya bersiyung. Matanya bulat. Kenyataannya manusia jika tingkahnya sudah melunjak- lunjak, tidak berguna seperti kemasukan setan. Di situlah sudah lebih baik. pikirannya, tidak itu Temukanlah keselamatan hidup. Bagai raksasa itu keinginannya, sesungguhnya menyebutlah. dalam Tetapkan pikiranmu. Selaraskanlah dengan langkah dan makrifatmu. Manusia yang berkuasa, dalam meminta. Ketika sudah takbiratul niat
å d å P 16. 17. 18. 19. 20. Asiling Suntingan Teks SJ anyênyuwun// wis tasbiråtul Ekråm// tinutupan ing lawang tobat sayêkti// wus manjing kodratirå/ /// déné iyå patihé Sang aji// Patmånåbå ing Dwåråwatikå// patih Udåwå wastané/ nunggal kapatihan ing udåwå manik// jênggålå rapalirå// iku maknanipun// u sayêkti iku Allah/ patih siji déné ing jênggålå manik// ing bétal makmur Ayat/ /// déné dåwå maknané pan luwih/ tuhu Allah mung sawiji ikå// linuwih ing kawasané/ mulanyå Aprabu// Sang Patmånåbå parabirèki// nåbå maknané lårå// kakêmbanging lampus// patmå kêmbanging kamulyan// Patmånåbå yêkti biså anututi// mring sajabaning kodrat/ /// dé patihé Sri Yudhisthiraji/ wastanirå Sang Andåkåwånå// Andåkå roså wêrdi{kåcå 19}né/ wånå panah satuhu// luwih roså lakuning ati// panah bisané lantas// Singgandhéwanipun// kiyat Waråtå// Dananjåyå sucitrå patihirèki// sucitrå wêrdinirå/ /// rêsiking têmbung pamikir// citrå rupå// rupå kang sanyåtå/ sucitrå iku muradé// tursinå gunung// déné tuhu arinirå Sulastri karêpipun// aranirå// bubrahing gunung tursinå// lan kangsrahing kajar Aswat iyå sangking/ gêbyaring cahyanirå /// kabarêngan lan wêktuning Cêmpålårêjå jali// yèn prajanipun// êmbaté suci pawèstri// yèku ing 124 Asiling Terjemahan Teks SJ ikhram, sungguh sudah taubat. Sudah masuk pada kodratnya. tertutup pintu Selanjutnya Sang Aji Patmanaba di Dwarawati yaitu bernama Patih Udawa yang tempat tinggalnya di Kepatihan Jenggala manik. Kata udawa memiliki makna sebagai berikut. Kata u maksudnya yaitu Allah. yaitu patih Sedangkan kata dawa maknanya yaitu lebih dari. Sungguh Allah hanya satu, yang memiliki kekuasaan yang lebih. Oleh sebab itu dinamakan Patmanaba. Kata naba memiliki makna sakit, bunganya kematian. Sedangkan kata patma memiliki makna bunganya kemulyaan. Patmanaba yakin dapat mengupayakan apa yang diluar kodratnya. Sedangkan patih dari Sri Yudhistira bernama Sang Andakawana. Kata andaka berarti kuat sedangkan kata wana berarti panah. Lebih kuat dari tindakan hati. panah dapat menembus. Panahnya mampu membanggakan Raja Warata. Dananjaya memiliki patih bernama Sucitra. Sucitra maknanya yaitu bersihnya pikiran. Kata suci yang yaitu wujud citra Sedangkan itu maksudnya sesungguhnya. Sucitra gunung seorang perempuan bernama Sulastri yang memiliki keinginan hancurnya gunung Tursina dan runtuhnya Hajar Aswat dari pancaran sinarnya. Tursina. Adiknya Dibersamai dengan waktu yang tepat di Cempalareja julukannya Prabu Drupada.
å d å P 1. 2. 3. 4. Asiling Suntingan Teks SJ jêjuluknyå// Prabu Drupådå rapalé// maknané iku wêruh// ing andhêging cahyå kang wêning// déné pêpatihirå/ wastå Drusthå Kétu// satuhu nêpsu amarah// yå tå tan wus lamun rinênggå ing tulis// dèn awas wong tarunå// 7.Sinom /// /// ariné Prabu Drupådå/ Gåndåmånå asêsilih// Gåndå iku yêkti Awas// månå kang nora kakêlir// gantyå malih Mandurå winarni/ Sri patihipun// lan Pragotå/ prabåwå obahing ati// kang pinêgêng pragotå iku maknanyå tohjalinirå Muhammad// /// ing mang{kåcå Dwåråwati// satanah santoså// awastå radèn Sêtyaki// wêrdinirå Sêtyaki// napas kang sumêlå iku// liré napas sumêlå// wong angob ginåwå sangking// ing karosanirå ati ingkang pêthak/ /// putrané Sri Patmånåbå// ingkang pêpitu kathahirèki// sêpuh radèn wastanirå/ Gunådéwå pêkik// nanging akathahing sariranèki// wulunipun/ wuluning lir wanårå// Wilmånå warnå råsêgsi// nuli Bambang Satijå Naréndrå Bomå/ /// ariné rahadèn Sombå// ariné malih pawèstri// Siti Sêndari wastanyå// Sêncåkå arinirèki// wuragil Titisari// puniku ing Gunådéwå jarwanipun// sabarang punikå// waskithå Prabåwå 20}suli darbé 125 Asiling Terjemahan Teks SJ Maknanya tahu dalam cahaya yang terang. Kemudian patihnya bernama Drustha Ketu yaitu lebih mengikuti nafsu amarahnya. Ya sudah tulisan. Supaya menjadi kewaspadaan para muda. terlanjur indah dalam Adiknya Prabu Drupada namanya Gandamana. Kata ganda artinya dapat melihat, sedangkan kata mana artinya tidak tergambar. Ganti lagi yang diceritakan yaitu Sri Mandura. Patihnya bernama Prabawa dan Pragota. Prabawa berarti bergeraknya hati. yang ditahan itu makna dari pragota. kebijakan Muhammad, menjawab di kerajaan Dwarawati. Supaya makmur sentosa. Bernama Setyaki. Arti dari kata setyaki yaitu nafas yang longgar. Seperti halnya longgar orang yang menguap. nafas Dibawa dari kekuatan hati yang putih (mutmainnah). Sri Patmanaba memiliki anak berjumlah 7 (tujuh). Yang tertua bernama Raden Gunadewa yang berparas tampan. Tetapi rambut. tubuhnya Bagaikan rambut kera. Anak yang kedua bernama Wilmana. Dia berwujud raksasa. Anak yang ketiga bernama Bambang Satija Narendra Boma. dipenuhi dengan Adiknya lagi (anak yang ke empat) bernama Rahaden Somba. Adiknya Raden Somba (anak yang ke lima) adalah seorang wanita bernama Siti Sendari. Adiknya Siti Sendari (anak yang ke enam) bernama Sencaka. terakhir bernama Titisari. Dan yang Gunadewa itu bisa tahu apa yang dipikir.
å d å P 5. 6. 7. 8. 9. Asiling Suntingan Teks SJ pikir// satuhu dat kang dhingin tumitah dadyå /// kahananing urip kitå// Wilmånå jarwanirèki/ båså wil pangucap angas// månå kang nora kakêlir// déné arinirèki/ Naråkåsurå Sang Prabu// iyå Bambang tuhu kakékating kamil// båså bomå uripé kang thêthukulan// /// sangking bagus kismanirå/ mungguh Arab dadi lapil// tuhu kijap// dhindhing surå naråkå tå sayêkti wani// wau ing rahadèn arinipun// wastå Sombå/ {kåcå 21} pidêgså warnané sajatiné pêkik/ kakékating mutmainah /// Siti Sêndari punikå// amarah Radèn ariné anjingirèki// Sêncåkå/ ingkang supiyah kakiki// Sang Dèwi Titisari// panjingipun// ing luamah gantyå malih winarnå/ ing Pêthåpralåyå Nagri// ratunirå wastå Sang Prabu Radéyå// /// pêpatihé Druwåjåyå// têtigå putranirèki// kang sêpuh dyan Suryå Putrå// yå Sang Basusénå pêkik// déné arinirèki/ Suryå arinirå Wirudagê wanodyå/ Dèwi Suryåwati// kang mangkono dèn awas parincinirå jarwané Prabu Radéyå// /// sayêkti siji// panamung Druwåjåyå jarwanirå// druwå kodrat kang wus pêsthi// jayå wênang sayêkti// Suryå Putrå jarwanipun// iku wiwitan// wêrdiné pranyåtå rai// Satijå// jalal tutuping ati// luhur// wastå suryå 126 Asiling Terjemahan Teks SJ Sungguh Dat yang utama sudah menjadi takdir yang pasti. Keadaan hidup kita. Wilmana memiliki arti wil yaitu pengucap sok-sokan. Mana berarti yang tidak tergambar. Sedangkan adiknya yaitu Sang Prabu Narakasura atau Bambang Satija yaitu hakekatnya kamil. Kata boma memiliki arti hidupnya yang subur. Dikarenakan terampilnya, dapat membaca (berbicara) Arab dengan fasih. Dinding jalal bernama kijap. Kata naraka berarti menutup hati. sedangkan kata sura berarti berani. Adiknya bernama Rahaden Somba yang gagah dan rupawan. Itu sejatinya mutmainnah. Siti Sendari yaitu menggambarkan nafsu amarah. Adiknya yaitu Raden Sencaka menggambarkan nafsu supiyah. Sang Dewi Titisari menggambarkan nafsu luammah. Ganti lagi yang diceritakan yaitu dari Negri Pethapralaya yang memiliki ratu bernama Sang Prabu Radeya. Patih dari Druwijaya memiliki anak berjumlah tiga. Yang tua bernama Surya Putra yaitu Sang Basusena yang tampan. Adiknya bernama Surya Wirudage luhur. Sedangkan adiknya lagi seorang wanita yang bernama Dewi Suryawati. Yang seperti itu dilihat perinciannya. Makna dari nama Prabu Radeya yaitu sanyata hanya satu. Druwajaya memiliki makna druwa adalah kodrat yang sudah pasti, sedangkan kata jaya berarti memiliki kekuasaan. Surya Putra memiliki makna surya yaitu awal, yang dimaksud adalah wajah. Sedangkan kata putra yaitu keturunan.
å d å P 10. 11. 12. 13. Asiling Suntingan Teks SJ déné putrå jarwané iku banyu jan// luwihaning badan// /// dadi wirudå dadi/ dunungé sêsandhunganing kawulå// wati jarwané pawèstri// mangsuli têmbung arsi/ mripat kadhêlèn tanggung puniku// mêté tontonan warnanyå// sayêkti jisim// déné ingkang liyêpan jalirit panjang /// mungguh wong kang ahli pamindêngé mring sarak// Ywang Widi// jinangkah sangking sêmbayang// lêlantaran puji dikir// panjang tulis// wi{kåcå 22}narnèng sadarum// jarwaning kathah winarnå Sugriwaji// Dåsåmukå Kartåwiryå Suwåndå Råmå Lêksmånå /// sansåyå gaip sadåyå/ yèn tulis// karyå winarnåå éwaning kang myarså// nora luwih jåbå kodratirèki// bêjå cilåkå puniku/ sangking pucuking ilat// yå wot siråtål mustakim// rapalé kul puniku ing maknanirå /// Muhammad andikakênå// maring umat ingsun sami// mindabatinrijekuha// miwah rabussamawati// arli maknanèki// ing dalem langit kapitu// lawan bumi kasaptå// kang gumêrgêt kang kumêlip// pinaringan ing rijêki déning Allah// ringgit botên ing ing aurip// wal 127 Asiling Terjemahan Teks SJ badan. Wiruda Menjadi kelebihan harapannya mampu menjadi tempat bersandarnya kawula. Wati berarti wanita. Menjawab kata inginnya mata kadhelen itu. Jika mete bentuknya tanggung. Sungguh menjadi tontonan badan. Sedangkan mata liyepan berbentuk seperti garis yang panjang. Orang yang ahli agama. Pemikirannya hanya tertuju pada Hyang Widi, dengan melakukan sembahyang, melalui puji dzikir. Panjang jika diceritakan dalam tulisan. Oleh sebab itu tidak semua nama wayang dijelaskan maknanya seperti Dasamuka, Sugriwa Sang Aji, Kartawirya, Suwanda, Rama, dan Leksmana. Semakin gaib semua. Jika diceritakan dalam tulisan, membuat tidak disukai yang mendengar. Tidak lebih dalam hidup. Kecuali kodratnya. Keberuntungan dan kemalangan itu berasal dari ujung lidah. Dibawa hingga ke siratal mustakim. Doanya kul itu maknanya. telah Nabi menyampaikan (firman Allah) dalam QS. Hud (11): 6 yaitu " wa ma min dabbatin filardhi illa 'alallahi rizquha" yang artinya dan tidak ada satu binatang melata pun di bumi melainkan Allah yang memberi rezekinya. Dan juga dalam QS. Shad (38): 66 yaitu "Rabussamawati wal ardi wama bainahumal 'azizul ghofaru" yang artinya Tuhan langit dan bumi dan apa yang ada di antara keduanya, Yang Mahaperkasa, Mahapengampun. Muhammad SAW.
å d å P 14. 15. 16. 17. 18. Asiling Suntingan Teks SJ /// mulané dipunwaspådå// mring lêlakoning aurib// liré mangkéné agêsang// wong iku agung kalamun lagi// rijêkinèki// myang santoså båndhå bandhu// arang janmå mikirå/ kaliruné ing panggalih// miwah nora gumun wong gunå digdåyå/ /// sênadyan iyå gunåå/ yèn lair iyå ing miskin// nuli kiniyas kéwålå// miwahing ngakuå ngèlmi// sêlot éwå ningali// mring samyå janmå kang iyå pirå-pirå// ngèlmu// nggonku nitèni// ngrêråså nanging bênêr wong sugih ngucap mangkånå /// yèn bisåå ngawruhånå// lamu{kåcå 23}n tå aurip iki/ nora kênå yèn ngandêlnå// pagunanirå puniki// ingkang gunå puniki// panamung kang Måhå Agung// yå sênadyån gunåå// lamun ingkang Måhå Suci// durung parêng gunanirå tanpå karyå jangkah mring /// wong kasugihan// ing gunanirèki/ sayêkti yèn ora kênå// sugih miskin pan wus sangking// kodratirèng Ywang Widi// yêkti tan kênå jinaluk// sênadyan amèk sétan// yèn durung pinarêng ugi// malah mlarat muwuhi druhåkånirå ///wong sugih kajåbå kodrat// pådhå nguni-uni/ lêluhuré anglakoni tåpå// mokal kukus tanpå gêni// lan wong sinêmbah iku// pan agung ing tapanipun// tåpå// nora déné wijining lah pinèt 128 Asiling Terjemahan Teks SJ Oleh itu waspadalah dalam menjalani hidup. Orang hidup di dunia jika sedang mendapatkan rejeki yang banyak atau kaya harta, jarang sekali orang berpikir. Sehingga hatinya tersesat dan tidak pernah heran dengan orang lain yang pintar dan memiliki kekuatan. Karena dia merasa yang paling unggul. sebab Meskipun memiliki kelebihan, jika terlahir dalam keadaan miskin, pasti orang lain tetap meremehkan. Apalagi jika mengaku berilmu, orang semakin tidak suka. Orang yang merasa unggul tidak suka dengan orang lain yang berilmu. Sudah berkali-kali aku mengamati dan memang benar bahwa orang kaya seperti itu sifatnya. Jika bisa ketahuilah, bahwa dalam hidup mengandalkan boleh ini keunggulannya sendiri. Yang memiliki keunggulan/kelebihan Yang Mahaagung. Walaupun memiliki kelebihan, jika Yang Mahasuci belum menghendaki, kelebihannya hanya sia-sia. tidak hanyalah kekayaan, Orang melangkah mengarah kelebihannya, pada sesungguhnya tidak boleh. Kaya dan miskin sudah kodrat dari Hyang Widi. Sungguh tidak dapat diminta. Walaupun meminta kepada setan, jika belum diijinkan, malah bisa melarat menjadi bertambah durhakanya. pada Orang kaya yang bukan kodratnya, leluhurnya dahulu. Semua melakukan tapa. Tidak mungkin berasap tanpa ada api. Dan orang yang disembah itu yang besar dalam tapanya. Sedangkan inti dari bertapa yaitu kurang bukti. Tapa tidak disangka (prihatin) itu adalah yang kuat ibadahnya.
å d å P 19. 20. 21. 1. 2. Asiling Suntingan Teks SJ sångkå kurang bukti// tåpå iku ingkang kuwat sinêmbahå// /// sapadhaning manungså// sayêkti kang nora guling// wong iku sênadyan lamun maksih rêmên påså// guling// wudhar yêkti tan dadi// wong sugih-sugih puniku// yêkti yèn bêtah lênggah// nora bag-bêg kudu guling// yèn wong sugih kakèyan dènirå néndrå iyå mångså bisåå/ lah /// langgêng kasugihanèki// langgêngå dêstun punikå/ anèng anak pribadi// awaké putunirèki// tan wandé mêcaki luru// {kåcå 24} miwah ingkang sinêmbah// lamun kêwarêgên guling// ingkang nêmbah kang sumungkêm nrusing manah /// mulå tan kênå sumêlang// kalamun ora ambukti// utåwå yèn ora nyandhang// awit manungså pådhå titahing Widi// kêkasih ingkang satuhu// marmå åjå sumêlang// Ywå mukir titahing Widi// apan ånå sanépå wêktuning nyåwå 8.Mijil /// /// rupå gêndhon tan astå tan sikil// prandéné si gêndhon// ginuk-ginuk anggajih dagingé/ anèng jroning kayu tanpå budi// lêmuné kêpati/ kongsi ginuk- ginuk// /// lah tå såpå iku kang maringi/ pangan mring si gêndhon// déné kongsi mangkono awaké/ åpå liyå Allah kang maringi// éling// kang mulané lêlungsèning têmbung// mring puniki// 129 Asiling Terjemahan Teks SJ Kepada sesama manusia. Sesungguhnya yang tidak tidur. Orang itu walaupun berpuasa. Jika masih senang tidur maka akan sia-sia. Orang kaya-kaya itu sejatinya harus kuat untuk duduk, tidak sedikit-sedikit tidur. Jika orang kaya kebanyakan tidur- Apakah bisa abadi kekayaannya? Jika pun abadi lebih baik ada pada diri sendiri. Anak dan cucunya, pasti akan memulai mencari. Juga yang disembah. Jika kebanyakan tidur, yang menyembah yang bersujud dengan ikhlas. Oleh karena itu, tidak perlu khawatir jika tidak terbukti atau jika tidak menggunakan. Karena manusia itu sama-sama sudah ditakdirkan oleh Hyang Widi. Yang sungguh dicintai. Oleh karena itu jangan merasa khawatir. Jangan menolak takdir dari Hyang Widi. Sebab ada pengibaratan keluarnya nyawa. Berwujud gendhon, tidak bertangan dan tidak berkaki. Walaupun begitu, tubuhnya gemuk sekali dan dagingnya penuh dengan lemak. Ia tinggal di dalam kayu tanpa memikirkan dirinya, tetapi badannya bisa gemuk sekali. Siapakah yang memberi makan kepada gendhon tersebut? Mengapa bisa seperti itu badannya. Apakah ada yang memberi selain Allah? Pastilah Allah yang memberi. Oleh sebab itu jadilah orang yang selalu ingat kepada Allah.
å d å P 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Asiling Suntingan Teks SJ /// båså têmbung biså anyawabi/ mring badan tan abot// biså buntas mring jasad sababé// busanané buwananing jisim// sabarang tan biså talêsih// tumpang suh /// supayané biså angayomi// maring tyas kang dados// narunanyå kang ardå dadiné/ nênuwunå mring kang Måhå Suci// caritané iki/ karsané Ywang Agung /// gunå sêkti sangking Ywang ing batos// sayêkti/ tundhå-tundhå tulådhå kang tètèh/ tan kênå sah {kåcå 25} sasêndhoning têtiru sayêkti/ tatané kang luhur// /// murad ngawur pådå ting saluwir// tan mèmpêr kang raos/ manêmpuh byatmanirå dadiné/ sangking amikir nggonku nitèni// lêlakoning urip/ tuhu yèn sinamun/ tinåtå ati// /// dipunéling mring wisayèng urip// salaminé ingong/ mugå Allah nulusnå såpå kèn// aywå kongsi kinirå wak mami// ing tingkah kumaki/ karyéwaning wuwus// /// nora luwih priyå wak mitrami// dèn pèngêt kimawon// lêlakon kang dudu mring yèn wajibé/ mikir/ tanggung angrêrusak liré raganingsun/ /// iyå dudu kawajiban mami// sun pêrsudi anon// sun lakoni wusånå dadiné/ mèh kaliban wajib// kang pakaryan nora bêcik kang ati/ 130 Asiling Terjemahan Teks SJ Doa dapat mempengaruhi pada tubuh terasa berat. Dapat sehingga mempengaruhi tubuh, sebab busana ruhnya tubuh yang dapat saja berkaitan namun tidak dapat beriringan. tidak Supaya dapat mengayomi pada hati yang menjadi tujuan. Mengusahakan tujuan itu supaya tercapai. Memintalah kepada Yang Mahasuci. Ceritanya ini merupakan kehendak Hyang Agung. Kepintaran dan kelebihan dalam diri sebenarnya pemberian dari Tuhan. Yang sudah ada dalam batin. Banyak contoh yang jelas dalam nasehat, yang tidak dapat dipisahkan dari hati. Yang sebenarnya meniru apa yang sudah ada. Menerangkan dengan seenaknya hingga baitnya menjadi tidak jelas. Tidak dapat menyamakan dengan yang memiliki rasa. Akhirnya aku menjalani dengan rasa keberatan. Dari dan aku hidup, perjalanan mengamati sesungguhnya tidak terlihat. Ingatlah pada perangkap dalam hidup. Selamanya aku mengingatkan. Semoga Allah mengabulkan permintaan siapa saja. Jangan sampai dikira perkataanku ini sok- sokan. Membuat acuh tak acuh pada perkataan. (Aku) tidak lebih hanya lelaki yang berkata saja, pada kepada bukan perjalanan kewajibannya. Tidak baik jika berfikir hanya setengah-setengah. Merusak hati, seperti ragaku. berpikir teman. Diingat hidup yang Iya bukan kewajibanku. Aku hanya diminta memberi tahu. Aku melakukan hingga akhirnya jadi. Hingga hampir mengalami kegagalan pada pekerjaan yang wajib.
å d å P Asiling Suntingan Teks SJ 10. kawajiban mami/ satuhu/ /// kêmasan sayêkti/ dadak karyå wirong/ kapujanggan dèn èmpêr nalaré/ ting nora mèmpêr dadyå saluwir// rèhning nanging uwis// kabanjur mung lowung// kêmasan run-têmurun 11. {Kåcå ginawé gêguyon pribadi// yèn kongsi katongton// mring pujånggå ginuyu lohaté/ tan tumêkå rékå nganggit-anggit// dé pikir tan mijil// sangking kalbunipun// tan uning /// mung nêniru ngénggati/ apugut tur pêgot// panggagating ing muradé// kèh nalisip mulané puniki// iyå mung kinardi/ ing sêsambèn lungguh /// nora nêdyå angungkul- ungkuli// saméné bisangong/ anênular kang wus gung wahyané// nora luwih wajibing aurib// kudu dèn ulati/ liring wajib iku /// nora liyå sumiwèng Ywang Widi/ sumungkêm nrus batos// panggawean dadyå pêrluné/ obah mosik karsaning Ywang Widi// nora susah mami/ angêkèhnå wuwus/ /// wus sumahab wêwulang kang mijil// ajêjêl kumrayok// ngundhung-undhung piwulang wêtuné// miwah ingkang mijil tan wus yèn prå priyayi// winarni// prandéné sun wêruh 26}/// yå 12. driyå 13. 14. kang 15. 131 Asiling Terjemahan Teks SJ Kewajibanku pengrajin emas. Turun-temurun hanya sebagai pengrajin emas. Tiba-tiba merasa sedih karena disamakan para pujangga. Karena tidak sama akhirnya menjadi tidak jelas. Tetapi karena ini perintah, ya sudahlah tidak mengapa. Diteruskan saja walau hanya sedikit. Ya dibuat sebagai guyonan diri sendiri saja. Jika (karya ini) sampai dilihat oleh pujangga, akan ditertawakan bahasanya. Karena dikira membuat karangan tanpa berpikir. Sedangkan gagasan tidak keluar dari kalbunya. Hanya meniru saja dan tidak tahu dalam angan. lengkap. Isinya pun belum Pemulanya hati dalam menjelaskan. Oleh sebab itu isinya banyak yang terselip. Karena karya ini hanya dibuat sebagai pekerjaan sambilan ketika duduk bersantai. Tidak berniat melebih-lebihi. Hanya ini yang aku bisa. Menularkan yang sudah pernah dijelaskan. Tidak lebih kewajiban dalam hidup. Harus dicari sesuatu yang wajib itu. sesungguhnya hanyalah pikirannya dengan Tidak lain adalah menghadap kepada Hyang Widi. Dengan menyembah dengan ikhlas. menjadi keperluannya. Perbuatan sudah menjadi keinginan Hyang Widi. Tidak perlu susah aku memperbanyak penjelasan. keluar. Sudah banyak ajaran Memenuhi seperti mengeroyok. Saling menumpuk keluarnya ajaran. Juga yang keluar Tidak berkesudahan jika dijelaskan. Meskipun begitu aku tahu. Pekerjaan yang yang para dari priyayi.
å d å P 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. Asiling Suntingan Teks SJ /// priyayi kang biså angélingi/ piwulang katongto{kåcå 27}n// pan ginilut pinèt surasané// Srat Ambiyå ywå Tajusalatin// yèku kang ginusthi// sêdyå gêguru /// mring pujånggå kang karyå palupi// wêwulang mangkono/ sångkå jinupuk mung pangrasané// pakéwuhé nora dèn rapal nganglangi// maknanèki/ murad rasanipun// /// luwih bêcik Tahajusalatin// yèn wruh ingkang raos// yèn ora wruh pêsthi tanpå gawé// margå wong kang wruh tajusalatin// yèn gonirå mikir/ amung tanggung-tanggung /// amuwuhi kanisthaning urip// pangrasané dados// amahoni moyoki adaté/ nora gumun janmå kang ngèlmi// mring mêmalaning ingkang jêdhal-jêdhul/ /// nora sêjå pruwitå wit sangking// pangrasané ambrol// mring lêlakoning guru maido/ sabên guru samyå dèn suali// mring rasaning gaip// nora biså tutur// /// dyan gumuyu luhur sirirèki// tan wruh yèn balênto/ sêlot nunjang-nunjang panumbuké/ lêbur tumpur ngè{kåcå 28}lmu tan modhal-madhil/ dhadhal ngundhili/ wus rumångså luhur// /// tan wruh lamun nisthå tanpå budi// dayaning pangraos// sirnå larut ing ngèlmu tanjané// kang mêngkono tan wurung yèn manggih// kanisthaning urib// rumakêt akukuh tan ati/ 132 Asiling Terjemahan Teks SJ Priyayi yang dapat mengingat ajaran yang dan terlihat. mendapatkan maksud dari ilmunya. Sêrat Ambiya dan Tajusalatin. Yaitu yang dibahas tidak memiliki maksud dalam berguru. Kepada pujangga yang membuat teladan. Ajaran seperti itu hanya diambil dari perasaan pengarang. Halangannya tidak menghalangi. Doa ini maknanya maksud dari rasanya. Bagaikan belajar Lebih baik Tahajusalatin. Jika paham yang merasakan. Jika tidak paham pasti tidak membuat. Karena orang yang paham jika dia berpikir hanya Tajusalatin tanggung saja. Menambahi kesusahan hidup. Perasaannya menjadi seakan-akan ingin berbuat buruk. Kelakuannya mengejek. Tidak heran dengan orang yang berilmu. Penyakit hatinya yang sering muncul. Tidak berniat untuk berguru karena perasaannya hancur. Kepada perlakuan guru tidak percaya. Setiap guru semua diberi pertanyaan. Pada rasa yang gaib tidak dapat bertutur. Kemudian tertawa merasa luhur dirinya. Tidak melihat jika tidak baik. Semakin menunjang-nunjang tumbukannya. Hilang dan rusak ilmunya lepas dari diri. Rusak tidak berilmu tapi sudah merasa tinggi. Tidak tahu sewaktu-waktu menjadi rendah ilmu. Kekuatan dari karena perasaan. Hilang sudah dimilikinya. Yang seperti itu sudah pasti akan terjadi. tanpa ilmu yang
å d å P Asiling Suntingan Teks SJ 23. /// kaping pirå gon ingsun nitèni/ ing janmå mangkono/ mulané dèn biså ngrasakaké/ kaniatanirå kang makiki// kang biså basuki// kêkêrên dèn kukuh 24. 25. 26. /// katanjaknå rasané puniki// kabèh ing lêlakon// kåyå déné nggoné nanjakaké/ kabudayanirå kang nanduki// kiranên kang pikir// kang biså kapungkur// /// karêpirå kang luhur puniki// mêngko// ing kajatnå kanugrahanirå uripé/ perlunirå tan sangking palupi// pitênah tan sipi// pikiré kang apus// kang /// pusakané sangking prayogi// ginagas nggon// gêgulangå mring kawajibané// wajib iku satuhu kêkalih// kang sapisan wajib// angawulå Ratu ing pikir 27. {kåcå 29} ///kudu wêruh lawan obah mosik// wajib kaping loro// waskithå mring ngèlmu sayêktiné// pan wus cukup kang kalamun mêngkono wajib/ binudi/ pangråså sun tanggung// /// yèn nêmuå kanisthaning urib// rapalé mangkono/ wa man kuwé/ wajidan wajidaku puniki// såpå têmên yêkti/ kalamun tinêmu// talaba saean 28. 29. ing aurip// /// kautamanirå sajatining pan manungså yêkti kakêliré/ ywå sumêlang sugih miwah miskin// manon// 133 Asiling Terjemahan Teks SJ Kesusahan dalam hidup selalu menempel membuat tidak kuat. Sudah berapa kali aku mengamati pada manusia yang seperti itu. Oleh sebab itu kamu harus bisa merasakan. Dengan niatmu yang sungguh-sungguh. Yang dapat membuatmu selamat. Sesuatu yang rahasia (niat) itu dikuatkanlah. Gunakanlah dengan semestinya rasa ini pada semua perjalanan hidup. Sama halnya kamu yang menentukan tingkah lakumu. Kira-kiralah dalam berpikir, apa yang bisa dilalui. menerapkan akalmu Keinginan yang yang luhur itu lakukanlah sungguh-sungguh. Ganjaran dengan untukmu dalam hidupmu. Perlunya tidak berasal yang berlebihan. Serta pemikiran yang asal. dari tulisan. Fitnah Warisan hasil pemikiran yang lebih baik. Digagas dari tempat. Belajarlah pada kawajibannya. Kewajiban itu ada dua, yang pertama yaitu wajib angawula ratu. Harus tahu dengan tujuan hidup. Wajib yang ke dua adalah paham dengan ilmu yang sesungguhnya. Sudah paham dua itu sudah cukup jika dipikirkan. Perasaan aku tanggung. Apabila mengalami kesusahan dalam hidup, ingatlah kalimat ini: "wa man tholaba syaian wajadda wajada", yang artinya siapa yang mencari sesuatu dengan bersungguh-sungguh, akan mendapatkannya. Keutamaan dalam hidup, sejatinya ada pada Hyang Manon (Tuhan). Manusia hanya menjalani saja. Jangan merasa khawatir, kaya maupun miskin sudah dia
134 å d å P Asiling Suntingan Teks SJ Asiling Terjemahan Teks SJ 30. 31. wus karsaning Widi/ trus ing lokil makpul/ /// titi tamat gonirå ngèngêti/ ing tanggal kapindho/ pan ing sasi Jumadi Akiré/ duk wiwité ping// mangrêgå sawêlas sasi/ Madi Awalipun/ Jé warså /// sinêngkalan angkanirèki// mangko/ Tunggal Catur Bujånggå Ratuné/ Suråkartå kang sinawung gêndhing/ iki sun arani/ Jarwåråså tuhu tanggal ing nunggal kehendak yang Mahakuasa. Dan semua itu sudah tertulis di Lauh Mahfuz. Akhirnya selesai sudah cerita ini. Sebagai pengingat untukmu, aku tuliskan tanggal ketika aku menulisnya yaitu dimulai pada tanggal 11 Jumadil Awal sampai 2 Jumadil akhir. Dengan tahun Jawa Je yang angkanya ditulis dengan sengkalan yaitu Catur Tunggal Bujånggå Ratuné atau tahun 1814. Di Surakarta aku menulis cerita ini yang berbentuk tembang yang kemudian aku namai Jarwarasa. 2. Cathêtan Terjemahan Teks SJ Båså sumber ingkang kaginakakên ing teks SJ inggih mênikå båså Jawi, wondéné båså sasaran-ipun inggih mênikå båså Indonesia. Kêkalih båså mênikå gadhah sipat ingkang bédå satêmah anggènipun ndamêl terjemahan ugi nêmahi pêpalang, amargi wontên têmbung-têmbung tartamtu ingkang angèl dipuntêgêsi ing båså Indonesia såhå botên trêp kalihan konteks ukaranipun. Têmbung-têmbung ingkang botên trêp kalihan konteks ukaranipun dipuncathêt såhå kaandharakên wontên alternatif terjemahan kanggé mangrêtos têgêsipun têmbung mênikå. Pangrêmbagipun cathêtan terjemahan teks SJ kaandharakên ing ngandhap mênikå. a. Polèng bang bintulu inggih mênikå busananipun Wêrkudårå. Busånå mênikå minångkå anugrah saking Déwåtå (Kapalaye, 2010: 93).
135 b. Talumpah madukå crêmin inggih mênikå busananipun Gathotkåcå. Wontên salêbêting teks SJ, sêratanipun talumpah madukå crêmin, ananging sêratan ingkang lêrês inggih mênikå terompah padakacarma (Kapalaye, 2010: 159). c. Kuntå, pasopati, såhå påncånåkå inggih mênikå nåmå-namaning sênjata. Kuntå inggih mênikå tombakipun Karnå paringanipun Déwå Indra. Pasopati inggih mênikå panahipun Arjunå. Påncånåkå inggih mênikå awujud kuku gadhahipun Bimå. d. Dinding jalal aran kijap inggih mênikå martabat insan kamil ingkang sami kalihan jasad, papanipun wontên ing sajawinipun budi (Simuh, 2016: 260). E. Nilai-nilai Etika Gayutipun Manungså kalihan Gusti Nilai-nilai etika gayutipun manungså kalihan Gusti ingkang kapanggihakên wontên ing teks SJ kaandharakên kanthi tabel ing ngandhap mênikå. Tabel 39: Data Nilai-nilai Etika Gayutipun Manungså kalihan Gusti No Data Jinising / h u nilai p u etika P å d å P Data Indikator Terjemahan Dudutan 1. Éling 7/11 8/2 /// mungguh wong kang ahli sarak// pamindêngé mring Ywang Widi// jinangkah sangking sêmbayang// lêlantaran dikir// ... /// lah tå såpå iku kang maringi/ pangan mring si gêndhon// déné kongsi puji Orang yang ahli agama. Pemikirannya hanya tertuju pada Hyang Widi, dengan melakukan sembahyang, melalui dzikir.... puji yang Siapakah makan memberi kepada gendhon tersebut? Mengapa itu seperti bisa 1. Dados manungså éling kêdah kalihan Gusti kanthi sêmbahyang, såhå dzikir. 2. Dados manungså kêdah éling kalihan Gusti Allah, amargi sadåyå mênikå ingkang maringi inggih
No Data Jinising / h u nilai p u etika P å d å P 2. Waspådå 2/8 5/10 6/9 Indikator Data Terjemahan mangkono awaké/ åpå liyå Allah kang maringi// mulané éling// ... kang /// busananipun// bang polèng asri// bintulu têgêsé lamun waspådå/ mring bang irêng kuning putih// .... marmèku badannya. Apakah ada yang memberi selain Allah? Pastilah Allah yang Oleh memberi. sebab jadilah itu orang yang selalu ingat kepada Allah. itu Oleh karena busananya poleng bang bintulu. Artinya waspada cahaya dengan merah, hitam, kuning, dan putih.... /// budiné wong wutå batin// nora arså puruwitå// dadi pêtêng panggalihé// kêcoan budining karêm sétan// maring kahanan//.... /// wus prawirå rumangsaning ati// lamun nisthå// mangkånå lohaté/ durung micarèng ngèlmu// eman wèwèh maring wong miskin// gaiban tombok kêrtas// ... kakékaté luwih apan Pikiran dari orang yang buta akan hatinya, pasti tidak ingin belajar dari seseorang. Hatinya menjadi gelap, kemudian mengikuti sifatnya setan. Senang dengan perbuatan yang tidak baik.... Hatinya merasa Padahal lebih sebenarnya nista. Karena memiliki maksud belum yang berdasar dengan ilmu. Tidak mau kepada memberi miskin. orang Sombong jika memberi uang kertas. ... sudah berani. 136 Dudutan mênikå Gusti Allah. 1. Manungså kêdah waspådå kalihan cahyå ingkang abrit nggambarakên nêpsu amarah, cahyå irêng ingkang nggambarakên napsu luammah, cahyå kuning ingkang nggambarakên napsu supiyah, såhå putih ingkang nggambarakên napsu mutmainnah. 2. Manungså kêdah waspådå sipat kalihan sombong sampun ngatos rumaos pintêr satêmah manahipun dados wutå. Kêdah waspådå amargi ingkang
No Data Jinising / h u nilai p u etika P å d å P 6/10 7/14 7/16 8/21 Indikator Data Terjemahan ... têkå lali lamun kamulaning cilik// gumêdhé tingkahirå /// dipunwaspådå// mring lêlakoning aurib// mangkéné agêsang// wong kalamun iku lagi// agung rijêkinèki// myang santoså båndhå bandhu// arang janmå mikirå/ kaliruné ing panggalih// nora miwah gumun wong gunå digdåyå/ //ingkang .... gunå puniki// panamung kang Måhå Agung// ... mulané liré /// dyan gumuyu luhur sirirèki// tan wruh yèn balênto/ sêlot nunjang-nunjang panumbuké/ tumpur lêbur ngèlmu modhal- madhil/ dhadhal ngundhili/ tan rumångså wus luhur// ... Tiba-tiba lupa jika asalnya kecil. Tapi tingkahnya sok merasa besar. itu sebab Oleh waspadalah dalam menjalani hidup. Orang hidup di dunia jika sedang mendapatkan rejeki yang banyak atau kaya harta, jarang sekali orang berpikir. Sehingga tersesat hatinya tidak pernah dan dengan heran orang lain yang pintar dan memiliki kekuatan. Karena dia merasa yang paling unggul. ... Yang memiliki keunggulan/ kelebihan hanyalah Yang Mahaagung. ... Kemudian tertawa luhur merasa Tidak dirinya. melihat jika tidak baik. Semakin menunjang- nunjang tumbukannya. Hilang dan rusak ilmunya lepas dari tidak diri. Rusak berilmu tapi sudah merasa tinggi. 137 Dudutan Agung namung Gusti. 3. Sampun ngantos gumêdhé amargi manungså mênikå alit namung ing ngajêngé Gusti.
Jinising / h u nilai p u etika P 2/3 No Data 3. Pitados å d å P 2/29 5/1 5/2 7/17 Indikator Data Terjemahan // nanêdha maring Ywang Agung// .... ... yèn mênang sabilolahnyå// tan kênå rusak sayêkti// sakit /// aywå prihatin// ywå bungah lamuntå pénak// wong iku darbéning kabèh/ sugih miskin pan wus kodrat// tan kênå suminggahå// darmå karsaning Ywang Agung// Datirå lair nèng donyå/ yèn ... ywå sumêlang yèn malarat// ywå bungah yèn sinung kas// rong prakårå yêktinipun// anané kang nyamar dhéwé Memintalah kepada Hyang Agung .... Jika menang ... kehendak karena Allah, sungguh tidak akan rusak jasadnya. sakit Jika janganlah merasa susah. Jangan terlalu senang jika sedang diberi kenikmatan. Karena orang merasakannya. Kaya dan miskin sudah ada yang mengatur. Hal itu dapat tidak atau dihindari Semua ditolak. sudah menjadi keinginan Hyang Agung sehingga kamu lahir di dunia ini. ... Jangan merasa khawatir jika hidup jangan melarat, pula bersenang- senang jika hidup sedang diberi rizki. Karena sebenarnya dua perkara ini selalu ada dalam diri kita, hanya saja kita kurang dapat memahaminya. ... Kaya dan miskin sudah kodrat dari semua pasti ... sugih miskin wus pan 138 Dudutan 1. Manungså kêdah pitados manawi nyuwun namung dhatêng Gusti, amargi sadåyå mênikå asalipun saking Gusti. 2. Manungså kêdah pitados bilih sadåyå sampun kêrsaning Gusti. 3. Manungså kêdah pitados bilih sugih såhå miskin sampun dipuntêmtok- akên déning Gusti. 4. Manungså kêdah pitados bilih kapintêran asalipun saking Gusti.
No Data Jinising / h u nilai p u etika P å d å P 8/5 8/28 8/29 4. Mituhu 5/3 Indikator Data Terjemahan sangking// kodratirèng Ywang Widi// yêkti tan kênå jinaluk// .... /// gunå sêkti sangking Ywang sayêkti/ tinåtå ing batos// .... /// yèn nêmuå kanisthaning urib// rapalé mangkono/ wa man talaba saean kuwé/ wajidan wajidaku puniki// têmên kalamun tinêmu// såpå yêkti/ /// kautamanirå ing aurip// sajatining pan manon// manungså yêkti kakêliré/ ywå sumêlang sugih miwah miskin// karsaning wus Widi/ ing trus lokil makpul/ wiwitané /// Insan kamil// nggoné nyamar karsanirå/ Apêngalé dhéwé Hyang Sungguh dapat diminta.... Widi. tidak Kepintaran dan kelebihan dalam diri sebenarnya dari pemberian Tuhan. Yang sudah ada dalam batin.... Apabila mengalami dalam kesusahan ingatlah hidup, kalimat ini: "wa man tholaba syaian wajadda wajada", yang artinya siapa mencari yang dengan sesuatu bersungguh- sungguh, dia akan mendapatkannya. Keutamaan dalam hidup, sejatinya ada pada Hyang (Tuhan). Manon hanya Manusia saja. menjalani merasa Jangan kaya khawatir, miskin maupun sudah kehendak yang Mahakuasa. semua Dan itu sudah tertulis di Lauh Mahfuz. dari Permulaan yang manusia sempurna yaitu dari ketidakjelasan terhadap keinginan 139 Dudutan 1. Manungså kêdah mituhu kalihan préntahing Gusti.
No Data Jinising / h u nilai p u etika P å d å P 5/11 6/7 7/17 Indikator Data Terjemahan kinèn// kumpuling gusti kawulå// sayêkti rênggang/ nora Alastu hu birabbikum// maknané dudu pangèran/ ... yèn tan wruhå badané// ing apan karsané Ywang Suksmå// obah mosik sakarså// .... ... dèn waspådå mring brahalanirå// liré brahålå mangkéné/ upåmå puniku// karyå kang sadurungé dumadyå// brahålå wus wujud// katingal padoning nétrå// .... ... sênadyan amèk sétan// yèn durung pinarêng wong arså wismå bêcik// dalam Perbuatannya sendiri dilakukan untuk memenuhi Tuhan perintah yaitu mendekatkan diri kepada-Nya. Hal ini dilakukan karena dalam QS. Al-A'raaf (7): 172 dijelaskan yaitu "Alastu birabbikum" yang artinya "Bukankah Aku Tuhanmu?". ... Jika tidak paham dalam dirinya, dengan apa yang diinginan Hyang Maka Suksma. tingkah lakunya sesuai keinginananya sendiri.... ... Harus waspada dengan berhalanya. Keinginan berhala itu ini, seperti umpama seseorang membuat ingin rumah yang bagus, terwujud, sebelum berhala sudah mewujudkannya. Terlihat mata.... hidupnya. diujung .... meminta setan, Walaupun kepada jika belum 140 Dudutan 2. Manungså kêdah nyingkiri nyênyuwun kalihan brahålå. Sinaoså brahålå sagêd mujudakên ananging mênikå tumindak ingkang botên saé. 3. Manawi badhé nyênyuwun, namung dhatêng Gusti, botên kénging nyênyuwun dhatêng sétan. 4. Manungså kêdah mituhu kalihan préntahing Gusti, salah satunggalipun inggih mênikå manêmbah dhatêng Gusti.
141 No Data Jinising / h u nilai p u etika P å d å P Data Indikator Terjemahan Dudutan 8/14 ugi// malah mlarat muwuhi druhåkånirå nora /// sumiwèng Ywang Widi/ sumungkêm nrus batos// .... liyå diijinkan, malah melarat bisa menjadi bertambah durhakanya. Tidak lain adalah menghadap kepada Hyang Widi. Dengan menyembah hingga ke batinnya. Tabel ing nginggil ngandharakên nilai-nilai etika gayutipun manungså kalihan Gusti kanthi ringkês, satêmah prêlu kaandharakên satunggal mbåkå satunggal supados langkung cêthå. Wondéné andharanipun kados ing ngandhap mênikå. 1. Éling Éling inggih mênikå éling kalihan asal-usulipun satêmah manungså tansah manêmbah dhumatêng Gusti. Etika éling dhumatêng Gusti ingkang kapanggihakên wontên teks Sêrat Jarwåråså wontên kalih ingkang kaandharakên ing ngandhap mênikå. a. Pupuh 7 (Sinom) pådå 11 /// mungguh wong kang ahli sarak// pamindêngé mring Ywang Widi// jinangkah sangking sêmbayang// lêlantaran puji dikir// ... Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå: Orang yang ahli agama. Pemikirannya hanya tertuju pada Hyang Widi, dengan melakukan sembahyang, melalui puji dzikir.... Saking andharan ing nginggil, sagêd kapêndhêt dudutan bilih manungså kêdah éling kalihan Gusti kanthi cårå sêmbayang såhå puji dzikir. Têmbung
dzikir manawi dipungayutakên kalihan agami Islam, maknanipun inggih mênikå éling såhå nyêbut asmå Allah dzikir.html, kaundhuh nalikå tanggal 1 Mei 2019, tabuh 11.33 WIB). Gusti Allah sampun ngêndikå wontên Al Quran surat Al-Ahzab ayat 41 ingkang wontên ing båså Indonesia kados mênikå: "Hai orang-orang yang beriman, berdzikirlah (dengan menyebut nama) Allah, dzikir yang sebanyak- banyaknya". Saking andharan mênikå sampun cêthå bilih manungså kêdah éling kalihan Gusti Allah. Sanèsipun kanthi sêmbahyang (solat), manungså ugi kêdah éling kanthi cårå dzikir. b. Pupuh 8 (Mijil) pådå 2 /// lah tå såpå iku kang maringi/ pangan mring si gêndhon// déné kongsi mangkono awaké/ åpå liyå Allah kang maringi// mulané kang éling// ... Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå: Siapakah yang memberi makan kepada gendhon tersebut? Mengapa bisa seperti itu badannya. Apakah ada yang memberi selain Allah? Pastilah Allah yang memberi. Oleh sebab itu jadilah orang yang selalu ingat kepada Allah. Saking andharan ing nginggil, sagêd kapêndhêt dudutan bilih sadåyå ingkang gêsang ing alam donyå mênikå ingkang maringi rizki inggih mênikå Allah. Botên namung manungså kémawon ingkang dipunparingi rizki déning Allah, ananging sadåyå kéwan kalêbêt gêndhon ugi dipunparingi rizki déning Allah. Bab mênikå sampun wontên ing Al Quran surat Hud ayat 6 ingkang wontên ing båså Indonêsia kados mênikå: "dan tidak ada satu binatang melata pun di bumi melainkan Allah yang memberi rizkinya". Awit saking mênikå, 142 SWT
manungså kêdah tansah éling dhumatêng Gusti Allah amargi sadåyå asalipun saking Gusti Allah. 2. Waspådå Tiyang gêsang ing alam donyå mênikå kêdah tansah waspådå. Waspådå ingkang dipunkajêngakên inggih mênikå waspådå kalihan prakawis-prakawis ingkang botên saé ingkang ndadosakên manungså têbih saking Gusti. Wontên ing teks Sêrat Jarwåråså, wontên prakawis-prakawis ingkang sagêd dipundadosakên tulådhå kanggé pårå maos, supados sagêd langkung waspådå kalihan prakawis- prakawis ingkang awon. Tulådhå mênikå wontên mapintên-pintên ingkang kaandharakên ing ngandhap mênikå. a. Waspådå kalihan Håwå Nêpsu Pupuh 2 (Kinanthi) pådå 8 /// marmèku busananipun// polèng bang bintulu asri// têgêsé lamun waspådå/ mring bang irêng kuning putih// .... Terjemahan-ipun inggih mênikå: Oleh karena itu busananya poleng bang bintulu. Artinya waspada dengan cahaya merah, hitam, kuning, dan putih.... Saking andharan mênikå sagêd kapêndhêt dudutan bilih minångkå manungså kêdah waspådå kalihan cahyå abang ingkang nggambarakên napsu amarah, cahyå irêng ingkang nggambarakên napsu luammah, cahyå kuning ingkang nggamabarakên napsu supiyah, såhå putih ingkang nggambarakên napsu mutmainnah. Napsu amarah, luammah, såhå supiyah inggih mênikå tigang napsu ingkang awon. Wondéné napsu mutmainnah inggih mênikå napsu ingkang saé. 143
Prakawis ingkang ngêdahakên waspådå kalihan napsu-napsu mênikå jumbuh kalihan andharanipun Achmad (2017:132-134) inggih mênikå napsu luammah gayut kalihan nêdhå såhå ngombé, manawi manungså botên sagêd ngêndhalèni napsu luammah lajêng gêsangipun dados kêsèd anggènipun makaryå amargi namung rêmên nêdhå kalihan ngombé. Napsu amarah inggih mênikå napsu ingkang gayut kalihan sipat wani. Manawi manungså botên sagêd ngêndhalèni napsu amarah lajêng sipatipun gampil dukå såhå gadhah pêpinginan kanggé ngrisak mênåpå ingkang wontên ing sakiwå têngênipun. Salajêngipun inggih mênikå napsu supiyah ingkang gayutipun kalihan rêmên kaéndahan, kasusastran, seni, såhå asmårå. Manawi manungså botên sagêd ngêndhalèni napsu supiyah manungså sagêd dados budhak asmårå ingkang sagêd ngrisak jiwå såhå rågå. Wondéné napsu mutmainnah inggih mênikå napsu ingkang gayutipun kalihan prakawis ingkang saé. Manawi manungså botên sagêd ngêndhalèni napsu mutmainnah manungså sagêd dados sombong kalihan kasaénan ingkang sampun dipuntindakakên. b. Waspådå kalihan Sipat Sombong Pupuh 5 (Asmårådånå) pådå 10 /// budiné wong wutå batin// nora arså puruwitå// dadi pêtêng panggalihé// kêcoan budining sétan// karêm maring kahanan// .... Terjemahan-ipun inggih mênikå: Pikiran dari orang yang buta akan hatinya, pasti tidak ingin belajar dari seseorang. Hatinya menjadi gelap, kemudian mengikuti sifatnya setan. Senang dengan perbuatan yang tidak baik.... Saking andharan mênikå sagêd kapêndhêt dudutan bilih tiyang ingkang wutå manahipun botên gadhah kêkajêngan kanggé ngangsu kawruh dhatêng tiyang 144
sanès, satêmah sipat såhå tindak-tandukipun botên saé kados nuruti sipatipun setan. Tiyang ingkang kados mênikå mêstinipun ugi gadhah sipat sombong, amargi sampun rumaos gadhah ngèlmi ingkang kathah. Awit saking mênikå, manungså kêdah waspådå, sampun ngantos kados mênikå. Manungså kêdah mangrêtos bilih ingkang gadhah ngèlmi ingkang kathah inggih mênikå Allah. Bab mênikå sampun kaandharakên wontên Al Quran (surat Yusuf ayat 76), ingkang wontên båså Indonesia kados mênikå: "dan tiap-tiap orang yang berpengetahuan itu ada lagi Yang Maha Mengetahui". Saking andharan mênikå sampun cêthå sangêt bilih manungså botên kénging sombong, manungså kêdah nyingkiri sipat sombong supados botên kêcokan sipating sétan. Pupuh 6 (Dhandhanggulå) pådå 9 /// wus prawirå rumangsaning ati// kakékaté lamun luwih nisthå// apan mangkånå lohaté/ durung micarèng ngèlmu// eman wèwèh maring wong miskin// gaiban tombok kêrtas// ... Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå: Hatinya sudah merasa berani. Padahal sebenarnya lebih nista. Karena memiliki maksud yang belum berdasar dengan ilmu. Tidak mau memberi kepada orang miskin. Sombong jika memberi uang kertas. ... Saking andharan mênikå sagêd kapêndhêt dudutan bilih dados tiyang botên angsal rumaos paling unggul, amargi mênikå sagêd ndadosakên tiyang gadhah sipat sombong. Tiyang gêsang mênikå kêdah waspådå kalihan sipat sombong. Manawi gadhah kêkajêngan kêdah dipunpênggalih kanthi ngèlmi ingkang lêrês. Manawi gadhah artå ingkang kathah kêdah purun wèwèh dhatêng sêsaminipun ananging botên angsal umuk manawi sampun nyukani dhatêng tiyang sanès. Pupuh 6 (Dhandhanggulå) pådå 10 145
... têkå lali lamun kamulaning cilik// gumêdhé tingkahirå Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå: ... Tiba-tiba lupa jika asalnya kecil. Tapi tingkahnya sok merasa besar. Saking andharan ing nginggil sagêd kapêndhêt dudutan bilih dados tiyang kêdah waspådå kalihan sipat sombong. manungså kêdah sadar bilih manungså mênikå namung alit, botên angsal gumêdhé amargi ingkang Agung namung Gusti kémawon. Mênikå jumbuh kalihan andharan wontên Al-Quran (surat Al-Jātsiyah ayat 37) ingkang wontên båså Indonesia kados mênikå: "Dan bagi-Nyalah keagungan di langit dan bumi, Dialah yang Maha Perkasa lagi Maha Bijaksana". Awit saking mênikå dados tiyang kêdah waspådå supados sagêd nêbihi sipat sombong. Sampun ngantos rumaos gumêdhé. Pupuh 7 (Sinom) pådå 14 /// mulané dipunwaspådå// mring lêlakoning aurib// liré mangkéné agêsang// wong iku kalamun lagi// agung rijêkinèki// myang santoså båndhå bandhu// arang janmå mikirå/ kaliruné ing panggalih// miwah nora gumun wong gunå digdåyå/ Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå: Oleh sebab itu waspadalah dalam menjalani hidup. Orang hidup di dunia jika sedang mendapatkan rejeki yang banyak atau kaya harta, jarang sekali orang berpikir. Sehingga hatinya tersesat dan tidak pernah heran dengan orang lain yang pintar dan memiliki kekuatan (karena dia merasa yang paling unggul). Saking andharan ing nginggil, sagêd kapêndhêt dudutan bilih tiyang gêsang mênikå kêdah waspådå kalihan båndhå donyå amargi manawi botên waspådå, mangké sagêd gadhah sipat sombong såhå rumaos paling unggul. Sinaoså sampun gadhah artå ingkang kathah, têtêp kêdah éling kalihan Gusti, supados katêbihnå saking sipat sombong. Sampun ngantos sombong manawi gadhah artå kathah, 146
amargi båndhå mênikå namung pacoban saking Gusti. Gusti Allah sampun ngêndikå wontên Al Quran surat Al-Anfaal ayat 28 ingkang wontên båså Indonesia kados mênikå: "Dan ketahuilah, bahwa hartamu dan anak-anakmu itu hanyalah sebagai cobaan dan sesungguhnya di sisi Allah-lah pahala yang besar. Awit saking mênikå manungså botên kénging umuk kalihan bandhanipun. Pupuh 7 (Sinom) pådå 16 ... // ingkang gunå puniki// panamung kang Måhå Agung// ... Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå: ... Yang memiliki keunggulan/kelebihan hanyalah Yang Mahaagung. ... Andharan ing nginggil, gadhah maknå ingkang sami kalihan andharan ing pupuh 6 pådå 10 inggih mênikå manungså botên kénging sombong amargi ingkang kagungan kaluwihan namung Gusti Allah. Pupuh 8 (Mijil) pådå 21 /// dyan gumuyu luhur sirirèki// tan wruh yèn balênto/ sêlot nunjang- nunjang panumbuké/ lêbur tumpur ngèlmu modhal-madhil/ dhadhal tan ngundhili/ wus rumångså luhur// Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå: Kemudian tertawa merasa luhur dirinya. Tidak melihat jika tidak baik. Semakin menunjang-nunjang tumbukannya. Hilang dan rusak ilmunya lepas dari diri. Rusak tidak berilmu tapi sudah merasa tinggi. Saking andharan ing nginggil, sagêd kapêndhêt dudutan manawi gadhah ngèlmi botên kénging rumaos paling pintêr. Manungså kêdah waspådå kalihan sipat sombong, manungså kêdah gadhah sipat andhap asor. Botên kénging romaos paling luhur. 147
3. Pitados Ingkang dipunkajêngakên kalihan têmbung pitados wontên ing etika Jawi inggih mênikå pitados bilih sadåyå mênikå asalipun saking Gusti. Mênåpå kémawon ingkang dipuntindakakên manungså mênikå ugi amargi kêrsaning Gusti. Tindak-tanduk ingkang dipunmaksud inggih mênikå tindak-tanduk ingkang saé. Awit saking sadåyå mênikå asalipun saking Gusti, pramilå manawi badhê nyênyuwun kêdahipun inggih nyuwun kalihan Gusti. Wontên ing teks Sêrat Jarwåråså, kaandharakên mapintên-pintên prakawis ingkang sagêd ndadosakên kitå pitados kalihan Gusti. Prakawis mênikå kaandharakên ing ngandhap mênikå. a. Pupuh 2 (Kinanthi) pådå 3 // nanêdha maring Ywang Agung// .... Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå: Memintalah kepada Hyang Agung .... Saking ukårå ing nginggil sampun cêthå sangêt bilih minångkå tiyang gêsang sampun samêsthinipun nyuwun dhatêng Gusti amargi sadåyå mênikå asalipun saking Gusti. Gusti Allah sampun ngêndikå wontên Al Quran surat Al- Mukmin ayat 60 ingkang wontên båså Indonesia kados mênikå: "Berdoalah kepada-Ku, niscaya akan Kuperkenankan bagimu. Sesungguhnya orang- orang yang menyombongkan diri dari menyembah-Ku akan masuk neraka Jahannam dalam keadaan hina dina." Saking ayat mênikå cêthå bilih manungså kêdah pitados manawi sadåyå asalipun saking Gusti, awit saking mênikå kêdah nyuwun kalihan Gusti. 148
b. Pupuh 2 (Kinanthi) pådå 29 ... yèn mênang sabilolahnyå// tan kênå rusak sayêkti// Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå: ... Jika menang karena kehendak Allah, sungguh tidak akan rusak jasadnya. Saking andharan ing nginggil, sagêd kapêndhêt dudutan bilih sadåyå tindak-tanduking manungså manawi sampun kêrsaning Gusti mênikå botên ndadosakên manungså rugi. Wontên ing teks mênikå tuladhanipun manawi pêrang sampun dipunkêrsakakên Gusti jasadipun botên risak. Têtêp dipunjagi déning Gusti. Prakawis mênikå jumbuh kalihan andharanipun Magnis-Suseno (1987: 122) bilih sukses mênåpå botênipun manungså, såhå bingahipun manungså inggih mênikå pêparinganipun Gusti. Manungså botên prêlu kuwatos kalihan mênåpå ingkang badhé kadadosan ing dhirinipun. Manungså namung kêdah pitados bilih sadåyå ingkang badhé kalampahan mênikå sampun kêrsaning Gusti. c. Pupuh 5 (Asmårådånå) pådå 1 /// yèn sakit aywå prihatin// ywå bungah lamuntå pénak// wong iku darbéning kabèh/ sugih miskin pan wus kodrat// tan kênå suminggahå// darmå karsaning Ywang Agung// Datirå lair nèng donyå/ Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå: Jika sakit janganlah merasa susah. Jangan terlalu senang jika sedang diberi kenikmatan. Karena semua orang pasti merasakannya. Kaya dan miskin sudah ada yang mengatur. Hal itu tidak dapat dihindari atau ditolak. Semua sudah menjadi keinginan Hyang Agung sehingga kamu lahir di dunia ini. Saking andharan ing nginggil, sampun cêthå sangêt bilih sakit, nikmat, sugih, såhå miskin mênikå sampun dipuntêmtokakên déning Gusti. Manungså sampun rumaos sisah manawi sawêg sakit. Sampun ugi rumaos bingah manawi 149
angsal kanikmatan. Sadåyå tiyang mêsthi ngraosakên, botên sagêd dipunsingkiri. Awit saking mênikå manungså kêdah pitados bilih sadåyå lêlampahaning manungså sampun dipunkêrsakakên déning Gusti. Prakawis ngèngingi sugih såhå miskin sampun wontên ing Al Quran surat Al-'Ankabuut ayat 62 ingkang wontên ing båså Indonesia kados mênikå: "Allah melapangkan rezeki bagi siapa yang dikehendaki-Nya di antara hamba- hamba-Nya dan Dia (pula) yang menyempitkan baginya. Sesungguhnya Allah Maha Mengetahui segala sesuatu". d. Pupuh 5 (Asmårådånå) pådå 2 ... ywå sumêlang yèn malarat// ywå bungah yèn sinung kas// rong prakårå yêktinipun// anané dhéwé kang nyamar Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå: ... Jangan merasa khawatir jika hidup melarat, jangan pula bersenang- senang jika hidup sedang diberi rizki. Karena sebenarnya dua perkara ini selalu ada dalam diri kita, hanya saja kita kurang dapat memahaminya. Saking andharan ing nginggil, sagêd dipuntingali bilih maksudipun radi sami kalihan andharan sadèrèngipun, inggih mênikå sampun rumaos sisah manawi gêsangipun kêkirangan såhå sampun rumaos bingah manawi sawêg dipunparingi rizki amargi sadåyå tiyang mêsthi ngraosakên. e. Pupuh 7 (Sinom) pådå 17 ... sugih miskin pan wus sangking// kodratirèng Ywang Widi// yêkti tan kênå jinaluk// .... Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå: ... Kaya dan miskin sudah kodrat dari Hyang Widi. Sungguh tidak dapat diminta.... 150
Andharan ing nginggil ugi sami kalihan andharan sadèrèngipun, inggih mênikå sugih kalihan miskin mênikå sampun dipuntêmtokakên déning Gusti, botên sagêd dipunsuwun kalihan manungså. Manungså kêdah sagêd nampi mênåpå kémawon ingkang dipunparingakên déning Gusti. f. Pupuh 8 (Mijil) pådå 5 /// gunå sêkti sangking Ywang sayêkti/ tinåtå ing batos// .... Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå: Kepintaran dan kelebihan dalam diri sebenarnya pemberian dari Tuhan. Yang sudah ada dalam batin.... Saking andharan ing nginggil, sampun cêthå sangêt bilih gunå såhå sêkti asalipun saking Gusti, ingkang sampun wontên ing dhiri pribadhi. Sadåyå mênikå asalipun namung saking Gusti, manungså namung kêdah pitados kémawon. g. Pupuh 8 (Mijil) pådå 28 /// yèn nêmuå kanisthaning urib// rapalé mangkono/ wa man talaba saean kuwé/ wajidan wajidaku puniki// såpå têmên yêkti/ kalamun tinêmu// Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå: Apabila mengalami kesusahan dalam hidup, ingatlah kalimat ini: "wa man tholaba syaian wajadda wajada", yang artinya siapa yang mencari sesuatu dengan bersungguh-sungguh, dia akan mendapatkannya. Saking andharan ing nginggil, sagêd kapêndhêt dudutan bilih manungså kêdah pitados manawi sadåyå ingkang dipuntindakakên manungså sampun dipunkêrsakakên déning Gusti. Awit saking mênikå manawi rumaos sisah ing gêsangipun, kêdah pitados manawi anggènipun nglampahi gêsang mênikå kanthi èstu mêsthi bakal manggihakên mênåpå ingkang dipunkajêngakên. 151
152 h. Pupuh 8 (Mijil) pådå 29 /// kautamanirå ing aurip// sajatining manon// pan manungså yêkti kakêliré/ ywå sumêlang sugih miwah miskin// wus karsaning Widi/ trus ing lokil makpul/ Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå: Keutamaan dalam hidup, sejatinya ada pada Hyang Manon (Tuhan). Manusia hanya menjalani saja. Jangan merasa khawatir, kaya maupun miskin sudah kehendak yang Mahakuasa. Dan semua itu sudah tertulis di Lauh Mahfuz. Saking andharan ing nginggil, sampun cêthå sangêt bilih sadåyå mênikå sampun kêrsaning Gusti. Manungså namung nglampahi kémawon mênåpå ingkang dipunkêrsakakên Gusti. Sampun kuwatos amargi sugih kalihan miskin mênikå sampun dipuntêmtokakên déning Gusti, ingkang sampun kasêrat ing Lauh Mahfuz. 4. Mituhu a. Pupuh 5 (Asmårådånå) pådå 3 /// wiwitané Insan kamil// nggoné nyamar karsanirå/ Apêngalé dhéwé kinèn// kumpuling gusti kawulå// sayêkti nora rênggang/ hu Alastu birabbikum// maknané dudu pangèran/ Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå: Permulaan dari manusia yang sempurna yaitu dari ketidakjelasan terhadap keinginan dalam hidupnya. Perbuatannya sendiri dilakukan untuk memenuhi perintah Tuhan yaitu mendekatkan diri kepada-Nya. Hal ini dilakukan karena dalam QS. Al-A'raaf (7): 172 dijelaskan yaitu "Alastu birabbikum" yang artinya "Bukankah Aku Tuhanmu?". Saking andharan ing nginggil, sagêd kapêndhêt dudutan bilih tiyang ingkang sampurnå mênikå tindak-tandukipun dipuntindakakên kanggé nglampahi préntahing Gusti. Wontên ing QS. Al-A'raaf (7): 172 sampun kaandharakên ingkang têgêsipun ing båså Indonesia "Bukankah Aku
153 Tuhanmu?", awit saking mênikå manungså kêdah nindakakên préntahing Gusti. b. Pupuh 5 (Asmårådånå) pådå 11 ... yèn tan wruhå ing badané// apan karsané Ywang Suksmå// obah mosik sakarså// .... Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå: ... Jika tidak paham dalam dirinya, dengan apa yang diinginan Hyang Suksma. Maka tingkah lakunya sesuai keinginananya sendiri.... Saking andharan ing nginggil, sagêd kapêndhêt dudutan bilih tiyang ingkang botên mangrêtos kalihan dhirinipun ugi botên sagêd mangrêtos kalihan mênåpå ingkang dados préntahing Gusti. Satêmah tindak-tandukipun sakarsanipun piyambak. Mênikå tamtu botên saé. Tiyang gêsang kêdah mangrêtos kalihan Gusti supados sagêd nindakakên mênåpå kémawon préntahing Gusti. c. Pupuh 6 (Dhandhanggulå) pådå 7 ... dèn waspådå mring brahalanirå// liré brahålå mangkéné/ upåmå wong puniku// arså karyå wismå kang bêcik// sadurungé dumadyå// brahålå wus wujud// katingal padoning nétrå// .... Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå: ... Harus waspada dengan berhalanya. Keinginan berhala itu seperti ini, umpama seseorang ingin membuat rumah yang bagus, sebelum terwujud, berhala sudah mewujudkannya. Terlihat diujung mata.... Saking andharan ing nginggil, sagêd kapêndhêt dudutan bilih manungså kêdah nyingkiri tumindak nyuwun kalihan brahålå. Saking pådå mênikå kaandharakên bilih brahålå sagêd nyukani mênåpå ingkang dados pêpinginanipun manungså, ananging mênikå botên saé. Manawi badhé
nyênyuwun kêdahipun nyuwun kalihan Gusti. Manungså botên parêng nyuwun mênåpå malih manêmbah dhatêng brahålå. Bab mênikå jumbuh kalihan ngêndikanipun Gusti Allah wontên Al Quran surat An-nisa' ayat 36 ingkang wontên ing båså Indonesia kados mênikå: "sembahlah Allah dan janganlah kamu mempersekutukan-Nya dengan sesuatu pun". d. Pupuh 7 (Sinom) pådå 17 ... sênadyan amèk sétan// yèn durung pinarêng ugi// malah mlarat muwuhi druhåkånirå Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå: .... Walaupun meminta kepada setan, jika belum diijinkan, malah bisa melarat menjadi bertambah durhakanya. Saking andharan ing nginggil, sagêd kapêndhêt dudutan bilih manawi nglampahi mênåpå ingkang dados awisanipun Gusti mênikå botên sagêd ndadosakên manungså langkung saé. Manungså kêdah mituhu kalihan parétahipun Gusti såhå nyingkiri mênåpå ingkang dados awisanipun Gusti supados gêsangipun sagêd langkung saé. e. Pupuh 8 (Mijil) pådå 14 /// nora liyå sumiwèng Ywang Widi/ sumungkêm nrus batos// .... Terjemahan-ipun kados ing ngandhap mênikå: Tidak lain adalah menghadap kepada Hyang Widi. Dengan menyembah hingga ke batin.... Saking andharan ing nginggil, sagêd kapêndhêt dudutan bilih manungså kêdah mituhu kalihan préntahing Gusti. Salah satunggaling préntahing Gusti inggih mênikå manêmbah dhatêng Gusti. Bab mênikå jumbuh kalihan préntahing Gusti Allah wontên ing Al Quran surat Al-Baqarah ayat 21 ingkang 154
wontên ing båså Indonesia kados mênikå: "Hai manusia, sembahlah Tuhanmu yang telah menciptakanmu dan orang-orang yang sebelummu, agar kamu bertakwa". Saking andharan mênikå sampun cêthå sangêt bilih manungså kêdah nindakakên préntahipun Gusti ingkang salah satunggalipun inggih mênikå manêmbah. 155
BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhêdhasar asiling panalitèn såhå pangrêmbagipun wontên BAB IV, sagêd kapêndhêt dudutan kados ing ngandhap mênikå. 1. Deskripsi naskah Irah-irahaning naskah inggih mênikå Sêrat Jarwåråså ingkang kasimpên wontên Museum Sonobudoyo kanthi kode koleksi PBC 163. Irah-irahan naskah kapanggihakên wontên ing samak ngajêng, kelopak naskah, wontên ing pérangan cathêtan tiyang sanès, wontên ing salêbêting teks SJ, såhå wontên ing kåcå wingking. Naskah mênikå taksih saé, sêratanipun taksih sagêd kawaos, såhå jilidanipun taksih kêncêng. Isining naskah wontên kalih teks inggih mênikå teks Sêrat Jarwåråså såhå teks Lêpiyan Sabarang Gawé. Teks SJ kasêrat ngginakakên aksårå Jåwå såhå basanipun båså Jawi anyar såhå wontên sapérangan têmbung-têmbung båså kawi. Wontên ugi ukårå-ukårå ingkang kapêndhêt saking båså Arab. Ragam båså Jawi ingkang dipunginakakên inggih mênikå ragam kråmå såhå ngoko. Wondéné sikaping aksårå inggih mênikå jêjêg såhå kasêrat ngginakakên mangsi warni cêmêng. Naskah SJ kalêbêt jinis naskah piwulang. Teks SJ kasêrat kanthi dhapukan sêkar. Metrum ingkang kapanggihakên inggih mênikå Asmårådånå, Kinanthi, Pocung, Sinom, Asmårådånå, Dhandhanggulå, Sinom, såhå Mijil. 156
157 2. Alih tulis teks Alih tulis teks ingkang kadamêl wontên wêrni kalih inggih mênikå transkripsi kanthi cårå diplomatik såhå transliterasi kanthi cårå standar. Transkripsi teks SJ katindakakên kanthi nyêrat malih ngginakakên komputer såhå nganggé jinis font tulådhå jêjêg. Transkripsi mênikå kadamêl kanggé nglêstantunakên teks SJ. Sanèsipun mênikå, transkripsi ugi kadamêl supados teks SJ wontên salinanipun ingkang cithak. Transliterasi kadamêl supados teks sagêd resik saking sêratan-sêratan ingkang botên ajêg såhå rêsik saking sêratan-sêratan ingkang lêpat. Sêratan-sêratan ingkang botên ajêg, kalêrêsakên kanthi njumbuhakên kalihan Baoesastra Djawa såhå EYD båså Jawi. Asiling transliterasi standar wontên 159 pådå. 3. Suntingan teks Suntingan teks SJ ngginakakên metode edisi kritis inggih mênikå kanthi ancas mahyakakên teks ingkang waosanipun langkung saé. Wondéné sêratan- sêratan ingkang botên sagêd kawaos såhå kaanggêp lêpat kalêrêsakên kanthi ndamêl aparat kritik minångkå tanggêl jawab amargi sampun nglêrêsakên sêratan ingkang kaanggêp lêpat. Asiling aparat kritik cacahipun wontên 13. 4. Terjemahan teks Terjemahan ingkang kaginakakên wontên panalitèn mênikå inggih terjemahan harfiah. Manawi wontên têmbung-têmbung ingkang botên sagêd dipun-terjemah-akên kanthi cårå harfiah, salajêngipun kadamêl terjemahan isi såhå terjemahan bebas. Terjemahan harfiah, terjemahan isi såhå terjemahan bebas wontên panalitèn mênikå katindakakên kanthi kontekstual.
5. Nilai-nilai etika gayutanipun manungså kalihan Gusti Panalitèn mênikå ngandharakên bab nilai-nilai etika gayutanipun manungså kalihan Gusti. Wujuding nilai-nilai etika ingkang kapanggihakên wontên sakawan jinis inggih mênikå (1) éling, (2) waspådå, (3) pitados, såhå (4) mituhu. B. Implikasi Asiling panalitèn såhå pangrêmbagipun sampun kaandharakên wontên bab IV. adhêdhasar asiling panalitèn såhå pangrêmbagipun mênikå wontên implikasi- nipun. Wondéné implikasi panalitèn mênikå kanggé lingkungan perguruan tinggi, mliginipun wontên Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, inggih mênikå sagêdå dados tambahaning sêsêrêpan bab cårå ngêcakakên ngèlmi filologi kanggé nggarap naskah Jawi. Kajawi mênikå, adhêdhasar isining teks Sêrat Jarwåråså wontên implikasi sanèsipun kanggé masarakat umum inggih mênikå sagêd dados tambahing wawasan såhå ngèlmi kanggé pårå wiranèm tuwin pårå tiyang sêpuh bab nilai-nilai etika manungså kalihan Gusti ing antawisipun inggih éling, waspådå, pitados, såhå mituhu. C. Pamrayogi Adhêdhasar asiling panalitèn ingkang sampun dipungarap, tamtu kémawon wontên pamrayoginipun. Pamrayogi-pamrayogi mênikå kaandharakên kados ing ngandhap mênikå. 1. Teks Sêrat Jarwåråså taksih prêlu kataliti malih kajumbuhakên kalihan bab agami Islam, ringgit, sastrå, mênåpå déné bab sanèsipun. 158
2. Naskah-naskah kinå, mliginipun naskah-naskah Jawi prêlu sangêt dipuntaliti kanggé nglêstantunakên isining naskah. Sanèsipun mênikå, panalitèn naskah- naskah Jawi prêlu dipuntindakakên supados isinipun ingkang ngêwrat mapintên-pintên ngèlmi sagêd dipunsinau déning tiyang jaman samênikå. 159
KAPUSTAKAN A. Manuskrip Puspita, Sastra. 1885. Sêrat Jarwåråså. Museum Sonobudoyo bagian pernaskahan, nomor koleksi PBC 163. B. Puståkå Achmad, Sri Wintala. 2017. Asal-usul & Sejarah Orang Jawa. Yogyakarta: Arashka Publisher. Anggota IKAPI. 2006. Pedoman Umum Ejaan Bahasa Jawa Huruf Latin yang Disempurnakan. Yogyakarta: Kanisius. Baried, Siti Baroroh dkk. 1985. Pengantar Teori Filologi. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Behren, T.E. 1990. Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Jilid 1 Museum Sonobudoyo. Jakarta: Djambatan. ________. 1998. Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Perpustakaan Nasional Republik Indonesia Jilid 4. Jakarta: Yayasan Obor Indonesia. Behrend T.E. dan Titik Pudjiastuti. 1997. Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Fakultas Sastra Universitas Indonesia Jilid 3-A, 3-B. Jakarta: Yayasan Obor Indonesia. Bertens, K. 2013. Etika. Yogyakarta: Kanisius. Darusuprapta. 1984. "Beberapa Masalah Kebahasaan dalam Penelitian Naskah". Ceramah Kebahasaan dan Kesastraan. Yogyakarta: Balai Penelitian Bahasa. Ekowati, Venny Indria. 2017. Filologi Jawa: Panduan Lengkap Praktik Penelitian Filologi. Yogyakarta: UNY Press. Endraswara, Suwardi. 2015. Etnologi Jawa: Penelitian, Perbandingan, dan Pemaknaan Budaya. Yogyakarta: CAPS. Fathurahman, Oman. 2016. Filologi Indonesia: Teori dan Metode. Jakarta: Prenadamedia Group. 160
Girardet, Nikolaus. 1983. Descriptive Catalogue Of The Javanese Manuscripts and Printed Books in the Main Libraries of Surakarta and Yogyakarta. Weisbaden: Franz Steiner Verlag GMBH. Hadiatmaja, Sarjana dan Kuswa Endah. 2010. Filsafat Jawa. Yogyakarta: Kanwa Publisher. Halimah, Nur Fitria. 2016. Kajian Filologi såhå Etika Gêsang ing Masarakat miturut Sêrat Mudhåtanyå. Skripsi S1. Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Ismaun, Banis. 1996. "Mengenal Ragam Bahasa Jawa dan Pengembangannya". Makalah yang disampaikan pada Kongres Bahasa Jawa II di Batu, Malang pada tanggal 22 - 26 Oktober 1996. Kaelan, M.S. 2005. Metode Penelitian Kualitatif Bidang Filsafat. Yogyakarta: Paradigma. Kapalaye, Ki Ageng. 2010. Kamus Pintar Wayang (dari Versi India Hingga Pewayangan Jawa): Istilah, Pengertian, dan Filosofinya. Yogyakarta: Laksana. Lindsay, Jennifer, R.M. Soetanto, dan Alan Feinstein. 1994. Katalog Induk Naskahnaskah Nusantara: Kraton Yogyakarta. Jilid 2. Jakarta: Yayasan Obor Indonesia. Magnis-Suseno, Franz. 1987. Etika Dasar: Masalah-masalah Pokok Filsafat Moral. Yogyakarta: Kanisius. ________. 1988. Etika Jawa. Sebuah Analisa Falsafi tentang Kebijaksanaan Hidup Jawa. Jakarta: PT Gramedia. Mulyani, Hesti. 2012. Membaca Manuskrip Jawa. Yogyakarta: Kanwa Publisher. ________. 2014. Teori dan Metode Pengkajian Filologi. Yogyakarta: Astungkãra Media. ________. 2015. Komprehensi Tulis. Yogyakarta: Astungkãra Media. Nugroho, Setya Adi. 2014. Kajian Filologi dan Nilai-nilai Pendidikan Moral dalam Serat Ambek Sanga. Skripsi S1. Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. 161
Nurhayati, Endang, dkk. 2018. Dunia Manuskrip Jawa: Teori, Metode, dan Aplikasinya dalam Praktik Pernaskahan Jawa. Sleman: Cantrik Pustaka. Padmosoekotjo, S. 1989. Wewaton Panulise Basa Jawa Nganggo Aksara Jawa. Surabaya: PT Citra Jaya Murti. Poerwadarminta. W.J.S. 1939. Baoesastra Djawa. Groningen, Batavia: J.B Wolters' Uitgevers-Maatschappij N.V. Prabowo, Dhanu Priyo, dkk. 2012. Ensiklopedi Sastra Jawa. Yogyakarta: Kementrian Pendidikan dan Kebudayaan Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa Balai Bahasa Provinsi Daerah Istimewa Yogyakarta. Pudjiastuti, Titik, dkk. 2018. Kamus Istilah Filologi. Jakarta: Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa. Rokhmansyah, Alfian. 2017. Teori Filologi. Yogyakarta: CV Istana Agency. Saktimulya, Sri Ratna. 2005. Katalog Naskah-naskah Perpustakaan Pura Pakualaman. Jakarta: Yayasan Obor Indonesia. ________. 2016. Naskah-naskah Skriptorium Pakualaman: Periode Paku Alam II (1830-1858). Jakarta: Kepustakaan Populer Gramedia. Saputra, Karsono H. 2008. Pengantar Filologi Jawa. Jakarta: Wedatama Widya Sastra. Simuh. 2016. Sufisme Jawa: Transformasi Tasawuf Islam ke Mistik Jawa. Yogyakarta: Narasi Sudarminto, J. 2013. Etika Umum: Kajian Tentang Beberapa Masalah Pokok dan Teori Etika Normatif. Yogyakarta: Kanisius. Suparto. 2012. "Tembang Macapat Sebagai Sumber Ide Gending-gending Karya Ki Nartosabdo". Jurnal Selonding, No. 1, Vol. I, hlm 73-99. Yogyakarta: Institut Seni Indonesia Yogyakarta. C. Internet Anonim. 2012. "Pengertian Dzikir". kaundhuh nalikå tanggal 1 Mei tabuh 11.33 WIB. 162
LAMPIRAN 1 TEKS SÊRATAN ASTÅ SERAT JARWÅRÅSÅ PBC 163 KOLEKSI MUSEUM SONOBUDOYO YOGYAKARTA 163
LAMPIRAN 2 TRANSKRIPSI TEKS SÊRATAN CITHAK SERAT JARWÅRÅSÅ PBC 163 KOLEKSI MUSEUM SONOBUDOYO YOGYAKARTA 194
꧑ ꦚ꧀ꦢꦿ ꦫꦫꦱ꧀ꦱꦶꦁꦥꦿꦶ ꦪꦱꦿꦸꦮꦶꦔꦶꦠ꧀꧉ꦢꦺ ꦤ꧀ꦤꦶꦫꦂꦰꦚꦠꦏ꧀ꦲꦼꦤ꧀ꦤ꧉ ꦯꦱ꧀ꦩ ꦶꦁ ꦶꦠꦤ꧀ꦤꦶꦫꦲꦁꦱꦭ꧀ꦭꦻ꧉ ꦠꦿ ꦠ ꦥ ꧀ꦧ ꦥꦿꦶꦪꦱꦶꦂꦢꦺ$ꦴꦲꦴ꧈ ꦦꦸꦱ꧀ꦠꦏꦩꦸꦁꦏꦶꦤ꧀ꦤꦂꦪ꧉ ꦥꦶꦠꦼ ꦩ ꧀ꦧꦸ ꦁ ꦲꦢꦺꦤ꧀ꦤꦔꦁꦒꦸꦂ꧉ ꦠꦫꦸ ꦱ ꦔꦼ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ꧉ ꦶꦉꦱꦼꦢꦺꦥ5ꦏꦁꦔꦭ꧀ꦭꦻ$ꦴ$꧀꧉ ꦊꦩꦼꦱ꧀ꦱꦶꦁꦱꦱ꧀ꦠꦿ ꦱ ꦱꦸ ꦱꦶ꧉ ꦒꦼ ꦂ ꦫꦶꦁ ꦥꦿ ꦥꦸ ꦢꦺꦗꦁꦴ ꦒ꧉ ꦢꦺ:ꦁꦴꦔꦶꦁꦕꦫꦶꦠꦥꦤ꧀ꦤꦩꦸꦁ꧉ ꦠꦼꦁ ꦢꦺꦒꦢꦺꦫꦁꦔꦱꦸꦥꦼꦒ꧀ꦏ ꦶꦁꦠꦾꦱ꧀꧈ ꧅ ꦔꦼꦢꦺꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦤ$ꦲꦶꦁꦥꦩꦶꦏꦶꦂ꧉ $ꦒꦸ ꦁꦔꦩꦿꦶꦁꦏꦁꦲꦂ꧉ ꦒꦿꦶꦪꦤ꧀ꦤ$ꦥꦏꦂꦠꦶꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧉ ꦱꦸꦥꦪꦮꦭꦸꦪꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ꧉ ꦫꦱꦢꦺꦤ꧀ꦤꦏꦁꦏꦶꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴ $ ꧀ꦝ꧉ ꦏꦂ ꦢꦺꦰꦴ ꦲ ꦠ ꦩ ꦲꦂ ꦗ ꦪꦸ꧉ ꦠꦠꦏ $ ꧀ꦛ ꦶ ꦤ꧀ꦤꦶꦁꦱꦫꦶꦫꦚ꧀ꦢꦿ ꦫꦱꦢꦺꦤ꧀ꦤꦱꦪꦩꦁꦔꦸꦁꦏꦸꦁ ꦢꦺꦤ꧀ꦚꦩꦤ꧀ꦤ ꦩ ꧀ꦧꦸ ꦁ ꦥꦭꦸꦥꦶ꧉ꦧ ꦱ ꦧ ꦱꦸ ꦏꦶ ꦧꦶ ꦢꦺꦱꦴ ꦲ꧉ꦒꦸ ꦱ ꧀ꦛ ꦶ ꦕ ꦫꦶꦠꦧꦶꦱꦶ꧉ ꦱꦼꦤ꧀ꦤꦼꦁꦔꦱꦒꦸꦁꦏꦁꦩꦸꦠ꧀꧉ ꦗꦗꦼꦂꦫꦸꦩꦤ꧀ꦤꦶꦁꦥꦁꦒꦶꦃ ꧅ꦪꦔꦤ꧀ꦡꦶꦢꦺꦏꦴꦫꦸꦥ꧀ꦩꦿꦥ꧀ꦩ ꦶꦁꦢꦸꦢꦸ꧉ ꦲꦧ꧀ꦠ ꦶꦪꦉꦱꦼꦥ꧀ꦱꦩ꧀ꦩ ꦶ꧉ ꦶꦥꦸ $ ꧀ꦧ ꦱ ꦔ ꦢꦺꦏꦴ ꦤ꧀ꦤ $꧉ ꦶꦪꦥ:ꦁꦔꦶꦁꦔꦠꦶ꧉ ꦊ ꦩ ꧀ꦧꦃꦲꦩꦿꦶꦁꦲ ꦩ ꧀ꦧ ꦼ ꦒ꧀ꦱ ꦚ꧀ꦠ꧉ ꦥꦸꦥꦸꦢꦺ$꧀ꦠꦴꦢꦺꦤ꧀ꦤꦲꦶꦁꦔꦲꦸꦫꦶꦥ꧀꧈ ꧅ $$ꦼ:ꦩꦫꦶꦁꦪꦾꦁ ꦔ ꦒꦸꦁ꧉ ꦏꦲꦸꦠꦩ$꧀ꦏ ꦁꦱꦗꦠꦶ꧉ ꦮꦤ꧀ꦡꦸꦮ $ ꧀ꦠꦸꦢꦺꦤ꧀ꦚꦒꦸꦁ꧉ ꦱꦸꦥꦿ 195
꧒ ꦢꦺ$Qꦢꦺꦤ꧀ꦤꦢꦸꦫꦸꦁꦲꦸꦤ꧀ꦤꦶꦁ꧉ ꦏꦼꦠ꧀ꦠ ꦼꦃ$ꦭꦸꦠꦸꦃꦢꦾ꧉ ꦠ ꦠꦸ ꦠQ $ ꧀ꦏꦸ ꦫꦁꦢꦺꦥꦤ꧀ꦤꦶ꧉ ꧅ ꦫꦶꦱ꧀ꦲꦫꦶꦱ꧀ꦮꦶꦤ꧀ꦤꦶꦃꦲꦶꦁꦮꦸꦮꦸꦱ꧀꧉ ꦒꦼꦂꦢꦺꦫꦏꦁꦥꦸꦤ꧀ꦤꦁꦠꦸ ꦶ ꦱ꧀꧈ ꦢꦺ:ꦁꦴꦔꦶꦁꦕꦫꦶꦠꦦꦚ꧀ꦝꦮ꧉ ꦏꦼ ꦩ ꧀ꦧ ꦂ ꦱꦸꦫꦱꦤ꧀ꦤꦶꦢꦺꦫꦏꦷ꧉ ꦩ ꦱ꧀ꦱꦃꦲꦶꦁꦗꦂꦮꦢꦾ꧉ ꦱꦤ꧀ꦤꦢꦺꦤ꧀ꦤꦲꦶꦁꦏꦁꦒꦶꦤꦸ ꦱ ꧀ꦛ ꦶ ꧉ ꧅ꦏꦮꦂ$ꦪꦸ :ꦶ ꦱ ꧀ꦛ ꦶ ꦢꦺꦫꦏꦸ꧉ ꦱꦼꦥꦸꦃꦥꦿꦶꦧꦶꦯꦁꦔꦗꦶ꧉ ꦥꦸ$ꦶꦏꦏꦶꦤ꧀ꦤꦂꦪꦧꦸꦏ꧉ꦲ ꦚ꧀ꦗ ꦶꦁꦢꦺꦔꦗꦱꦠ꧀ꦠ ꦶꦢꦺꦫꦏꦶ꧈ ꦱꦸꦫꦱꦢꦺꦤ꧀ꦤꦂꦩꦢꦺꦮꦁꦴꦱ꧉ ꦫꦉꦁꦒꦢꦺꦥꦿ$꧀ꦠꦃ ꦲꦶꦁꦧꦠꦶ$꧀ ꧉ꦲꦮꦱ꧀ꦠꦢꦾꦥ꧀ꦩꦿ $ ꧀ꦧꦠꦢꦺꦱꦚ꧀ꦤ꧉ ꦶ ꦥꦸ $ ꧀ꦧ ꦶ ꦱ ꦮꦿꦸꦃ ꦥ ꦫꦶ $꧀ꦕ ꦶ꧉ꦤ꧀ꦤꦶꦫꦫ ꦢꦺꦤ꧀ꦮꦼꦂꦏꦸꦫ꧉ ꦔꦿꦠ꧀ꦡꦶꦁꦧꦸꦩꦶꦧꦶꦩꦱꦼꦒ꧀ꦡꦶ꧉ ꧅ ꦨꦿ ꦡ ꦢꦺꦯ ꦚ꧀ꦤ ꦠꦼꦒꦼꦱ꧀ꦱꦶꦥꦸ$꧀꧉ ꦩꦾꦁ ꦫꦃꦲꦢꦺ $ ꧀ꦧ ꦶ ꦩꦱꦼꦒ꧀ꦠ ꦶ꧉ ꦢꦺꦔ꧀ꦩꦸꦲꦶꦏꦸꦏꦁꦱ ꦤ꧀ꦚꦠ꧈ ꦢꦺꦧꦢꦺꦤ꧀ꦤꦢꦺꦲꦫꦸ ꦥ ꧀ꦧ ꦶ ꦪꦃ$ꦼꦁꦒꦶꦃ꧈ ꦩꦂꦒꦲꦶꦫꦶꦁꦩꦸꦃꦏꦩ꧀ꦩꦠ꧀ ꦢꦺ$ꦁꦢꦺgꦴꦤ꧀ꦤꦶꦁꦫꦸꦧꦶꦪꦃꦩꦼ ꦱ ꧀ꦛ ꦶ ꧉ ꧅ꦩꦂꦢꦺꦩꦏꦸꦧꦸꦱꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦤꦶꦥꦸ$꧀꧈ꦢꦺꦥꦴ ꦢꦺꦁꦧꦁꦧꦶꦤ꧀ꦡꦸꦭꦸꦲꦱꦿꦶ꧉ ꦠꦼꦒꦼꦢꦺꦱ꧀ꦱꦩꦸꦤ꧀ꦮꦱ5꧈ ꦩꦿꦶꦁ ꦧꦁ ꦲꦶ ꦉꦁ ꦏꦸ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦥꦸ ꦠꦶꦃ꧉ ꦢꦺꦢꦺꦤ꧀ꦤꦗꦠꦶꦤ꧀ꦤꦶꦁꦫꦸꦧꦶꦪꦃ꧉ ꦕꦃꦪꦲꦶꦁꦏꦁꦢꦺꦩꦴ $꧀ꦕ ꦮꦂ $ꦶ꧉ ꧅ ꦪꦲꦶꦏꦸꦱꦠꦸꦲꦸꦤ꧀ꦤꦶꦥꦸ$꧀꧉ ꦩꦸꦃꦏꦩ꧀ꦩꦠ꧀ꦲꦶꦁꦏꦁ ꦏ ꦏꦶ ꦏꦶ꧉ ꦩꦂꦩꦮꦱ꧀ꦠꦮꦼꦂꦏꦸꦫ꧉ ꦮꦽꦏꦸꦱꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶꦩꦼꦁꦢꦺꦏꦴꦤ꧀ꦤꦶ꧈ ꦩꦸ 196
꧇꧓꧇ ꦫꦄꦏꦶꦂꦫꦶꦁꦢꦺꦗꦴꦲꦂ꧉ ꦶꦤ꧀ꦡꦁꦗꦠꦶꦤ꧀ꦤꦶꦁꦱ$꧀ꦏꦩꦶ꧀ ꧅ ꦥꦁꦢꦺmꦴꦫꦶ ꦏꦮꦸꦫꦠꦸ꧉ ꦮꦶꦢꦺꦪꦴꦢꦺꦱ꧀ꦱꦢꦺꦱꦁꦴꦏꦱ$꧀ꦏꦩꦶ꧀꧉ ꦏꦶꦠꦥ꧀ꦲꦸ ꦱꦸ꧀ꦲ$ꦫꦥ꧀꧉ ꦆꦩ꧀ꦩ ꦶ꧀ꦏꦶꦩꦸꦏꦥ꧀ꦩꦿꦩ꧀ꦩ ꦶ꧉ ꦩ ꦏ꧀ꦤ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦮꦶ ꦠꦶꦁ ꦮꦸꦤ꧀ꦤꦶꦁꦔ꧉ ꦱꦶ$ꦼꦒ꧀ꦱꦶꦲꦶꦁꦱꦸꦂꦪꦱꦱꦶ꧉ ꧅ ꦲꦶꦁꦮꦸꦫꦶ꧈ ꦮꦮꦠꦱ꧀ꦲ ꦢꦸ꧉ ꦠꦼꦒꦼꦢꦺꦱ꧀ꦱ$ꦼꦢꦺꦒ꧀ꦱꦤ꧀ꦤꦲꦸꦒꦶ꧉ ꦩꦸꦮꦱ꧀ꦠꦨꦿꦡꦢꦺꦯꦤ꧀ꦤ꧉ ꦩ ꧀ꦧꦃ꧉ꦢꦺꦯꦚ꧀ꦤ ꦩꦸꦃꦏꦩ꧀ꦩꦠ꧀ꦏꦏꦶꦏꦶ꧉ ꧅ ꦧꦶꦩꦱꦼꦒ꧀ꦠ ꦶꦏꦥꦶꦁꦠꦼꦭꦸ꧉ ꦠ $ ꧀ꦝ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦪꦸꦏꦗꦠꦶ꧉ ꦠꦼꦒꦼꦢꦺꦱ꧀ꦱꦢꦺꦮꦁꦴ$ $ ꧀ꦝ ꦁ ꦫ꧉ ꦥ$꧀ꦢꦸꦭꦸꦢꦺꦤ꧀ꦤꦧꦶ ꦩꦱꦼꦒ꧀ꦡꦶ꧉ ꦱꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶꦏꦸꦢꦸꦮꦱ5꧉ ꦩꦂꦒꦥꦢꦺꦤ꧀ꦤꦁꦔꦽꦫ$5ꦠꦶ꧉ ꧅ꦫꦢꦺꦤ꧀ꦮꦼꦂꦏꦸꦫꦲꦶꦏꦸ꧉ ꦲꦫꦶꦢꦺꦤ꧀ꦤꦗꦭꦸꦲꦥꦼꦏꦶꦏ꧀꧉ ꦮ ꦱ꧀ꦠꦫꦃꦲꦢꦺ$꧀ꦗꦤ꧀ꦤꦏ꧉ ꦲꦂꦗꦸꦤ꧀ꦤꦩꦶꦮꦃꦏꦫꦶꦛꦶ꧉ ꦩꦶꦮꦃꦫꦢꦺ$Q ꦤ꧀ꦤ $꧀ꦗ ꦪ꧉ ꦥꦽꦩꦶꦩꦶꦮꦃꦗꦃ$ꦮꦶ꧈ ꧅ ꦲꦂꦗꦸꦤ꧀ꦤꦲꦶꦁꦮꦽꦶꦤ꧀ꦤꦶꦥꦸ $꧀꧈ ꦱꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶꦢꦺꦪꦢꦺ$꧀ꦠꦴꦪꦮꦼꦤ꧀ꦤꦶꦁ꧉ ꦠꦸꦲꦸꦏꦂꦰꦤ꧀ꦤꦶꦁꦩꦤꦸꦁꦱ꧉ ꦗ ꦤ꧀ꦤꦏꦤꦸꦢꦸꦃꦏꦼ$꧀ꦏꦩꦶ꧀꧉ ꦄ꧀ꦆ $꧀ꦱꦤꦸꦫꦥ ꦶꦫ꧉ ꦯꦶꦂ ꦲꦸ ꦮꦆ$꧀ꦱꦤ꧀ꦤꦸꦂꦱꦶꦫꦶ꧉ ꧅ꦩꦏ꧀ꦤꦢꦺꦤ꧀ꦤꦩꦤꦸꦁꦱꦲꦶꦏꦸ꧉ ꦩꦿꦶꦁ ꦫ ꦱ ꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶꦢꦸꦢꦺꦮꦤ꧀ꦤꦶ꧉ ꦮꦽꦶꦢꦺꦤ꧀ꦤ꧈$꧈ ꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶꦥ:ꦁ꧉ ꦏꦉꦩ꧀ꦱꦸꦩꦶꦢꦺꦮꦁ 197
198 ꧇꧔꧇ ꦪꦾꦁ ꦮꦶꦶ꧉ ꦮꦿꦸꦃ:ꦮꦸꦃꦲꦶꦁꦏꦁꦩꦶꦢꦺꦱꦱ꧉ ꦮꦶ ꦤ꧀ꦤꦼ ꦤ꧀ꦤꦁ ꦲ ꦶ ꦫꦸ :ꦶ ꦫꦶ꧈ ꧅ꦪꦱꦶ ꦫ ꦲꦶ ꦪ ꦪꦾꦁ ꦔ ꦒꦹꦁ꧉ ꦗꦃ$ꦮꦶꦩꦏ꧀ꦤꦢꦺꦤ꧀ꦤꦱꦫꦶ꧉ ꦤ꧀ꦤ$꧀ꦗꦪꦥꦫꦧ꧀ꦧ ꦶꦫ꧉ ꦔ ꦢꦺꦏꦴꦤ꧀ꦤꦶꦤ꧀ꦤꦁꦱꦗꦠꦶ꧉ ꦥꦽ ꦩ ꦶ ꦤ꧀ꦤꦁ ꦔꦶꦁ ꦗ ꦒ ꦠ꧀꧉ ꦏꦫꦶꦛꦶꦥ$꧀ꦱꦤꦸ ꦧꦫꦶ꧈ ꧅ꦩꦂꦩꦢꦺꦤ꧀ꦤꦲꦶꦁꦥꦠꦿꦥ5ꦶꦥꦸ$꧀꧉ ꦠ $꧀ꦏ ꦼ ꦤ꧀ꦤ ꦥꦶ ꦱꦃ ꦱ ꦛꦶ ꦛꦶ ꦏ꧀ ꦩꦫꦁꦯꦿꦶꦚ꧀ꦤꦢꦺꦫꦥ꧀ꦩꦿꦚQꦏꦽ ꦱ꧀ꦤ꧉ ꦩ ꦫ ꦗ ꦲꦶꦁ ꦢ꧀ꦮ ꦫ ꦮ ꦠ꧀ꦡꦶ꧉ ꦩꦶ ꦥ ꦫ ꦥ꧀ꦤ ꦡꦏꦽꦱ꧀ꦤ꧉ ꦱꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶꦩꦸ$꧀ꦕ ꦼꦩꦤ꧀ꦤꦶ꧉ ꧅ꦲꦶꦉꦁꦏꦸꦶꦠQꦒꦶꦁꦔꦶꦥꦸ$꧀꧉ ꦧ ꦭꦸꦁ ꦱꦸꦁꦱꦸꦩ꧀ꦲꦢꦺꦠꦴꦠ꧀ꦒ ꦼꦠꦶꦃ꧉ ꦥ$꧀ꦱꦩꦾꦲꦶꦉꦁꦱꦪ꧉ ꦏꦸ ꦢꦸ ꦏꦸ ꦢꦸ ꦢꦺ $꧀ꦏ ꦮꦿꦸ ꦲꦶ꧉ ꦱꦗꦠꦶꦢꦺꦤ꧀ꦤꦦꦿꦨꦸꦏꦽꦱ꧀ꦤ꧉ ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦸꦲꦶꦁꦏꦁꦧꦮꦤ꧀ꦤꦶ꧉ ꧅ꦏꦽꦱ꧀ꦤꦲꦼ ꦩ ꧀ꦧꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦮꦶꦱ꧀ꦤꦸ꧉ ꦮꦶꦱ꧀ꦤꦸꦱꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶ ꦔꦼ ꦩ ꧀ꦧꦤ꧀ꦤꦶ꧉ ꦩꦫꦁꦫꦲꦢꦺꦤ꧀ꦤꦂꦗꦸꦤ꧀ꦤ꧉ ꦲꦸꦠ꧀ꦠ$ꦢꦺ$꧀ꦏ ꦱ ꦢꦺ ꦮ ꦲꦶ ꦏꦸ꧉ ꦲꦏꦼ ꦩ ꧀ꦧ ꦂ ꦮꦂ$ꦤ꧀ꦤꦶꦢꦺꦫꦏꦶ꧉ ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦸꦲꦶꦁꦢꦸꦤꦸꦁꦔꦶꦫ꧉ ꦱ ꦪꦼ ꦒ꧀ꦡꦶꦥꦢꦺꦲꦱ$꧀ꦏꦶꦃ꧉ ꦥꦼ ꦱ ꧀ꦛ ꦶ ꦩꦸꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴꦫꦢꦺꦧ꧉ ꦮꦂ$ꦤ꧀ꦤꦶꦁꦏꦮꦸꦒꦸꦱ꧀ꦠ ꦶ ꧅ ꦪꦸ:ꦶ ꦱ ꧀ꦛ ꦶ ꦫꦯꦁꦔꦦꦿꦨꦸ꧉ ꦒꦂꦮꦢꦺꦤ꧀ꦤꦮꦫꦢꦿꦸꦥꦶ꧉ ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦸꦲꦶꦁꦩꦏ꧀ꦤꦤ꧀ꦤꦶꦫ꧉ ꦮ ꦫꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶꦲꦶꦁꦔꦶꦁ꧉ ꦢꦿꦸꦥꦶꦲꦶꦼꦂꦫꦶꦁꦧ$꧀꧉ ꦧ$ ꦶꦁꦔꦶꦁꦔꦶꦁꦗꦶꦱꦶꦩ꧀ ꧅ꦚꦮꦱꦸꦒ꧀ꦱ꧀ꦩꦮꦤ꧀ꦤꦼꦥꦱꦸ꧉ ꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶꦶꦁꦔꦶꦁꦔꦶꦁꦮꦶꦶ꧉ ꦢꦺ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦫ ꦢꦺꦤ꧀ꦮꦼꦂꦏꦸꦫ꧉ꦒꦂꦮꦢꦺꦤ꧀ꦤꦮꦱ꧀ꦠꦲꦫꦶ ꦩ ꧀ꦧ ꦶ ꧉ꦩꦶꦮꦃꦥꦸꦠꦿꦤ꧀ꦤꦶꦁꦫꦱꦼꦒ꧀ꦱ꧉ꦩꦶ
199 ꧇꧕꧇ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦶ ꦥꦸ ꦤ꧀ꦏꦿ $ ꦩ ꦤ꧀ꦤꦶ꧉ ꧅ꦧꦸꦠꦲꦶꦏꦸꦏꦉꦥ5ꦶꦥꦸ$꧀꧉ $ꦼꦥ꧀ꦱꦸꦭꦸꦲꦩ꧀ꦩꦃ ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦶ꧉ $ꦼ ꦥ꧀ꦱꦸ ꦭꦸ ꦲ ꦩ꧀ꦩꦃ ꦥꦸ ꦥꦸ ꦠꦿ꧉ ꦩꦿꦶꦁꦩꦢꦺꦏꦠ꧀ꦲꦢꦺ$꧀ꦏꦴꦫꦶꦧ꧀ꦧ ꦶ꧉ ꦲꦶꦁꦢꦺꦧ$꧀ꦗ ꦁꦥꦿꦢꦺꦁꦮꦼꦏꦱ꧀ꦱ$꧀꧉ ꦲꦧꦉꦁꦱꦸꦫꦸꦥ5ꦶꦁꦥꦠꦶ ꧅ ꦫꦢꦺ$꧀ꦲꦂ ꦗꦸꦤ꧀ꦤꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦸ꧉ ꦲꦏ $ ꧀ꦛ ꦶ ꦒꦂꦮꦏꦏꦶꦃ꧉ ꦏꦁꦱꦼꦥꦸꦃꦮꦫꦱꦸ ꦩ ꧀ꦧꦢꦿ꧉ ꦏꦁꦲꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴ ꦩ꧀ꦮꦫꦯꦿꦶꦏ $ ꧀ꦝ ꦶ ꧉ꦠꦼꦒꦼꦢꦺꦱ꧀ꦱꦮꦫꦱꦸ ꦩ ꧀ꦧꦢꦿ꧉ꦏꦗꦧꦢꦺꦤ꧀ꦤꦲꦶꦁꦔꦶꦁ꧉꧅.꧉ ꦱꦼ ꦩ ꧀ꦧꦢꦿꦲꦶꦁꦠꦼꦒꦼꦱ꧀ꦱꦶꦥꦸ$꧀꧉ ꦥ$꧀ꦱꦸꦂꦪꦲꦶꦁꦏꦁꦱꦗꦠꦶ꧉ ꦠꦸꦲꦸꦢꦺꦪ$꧀ꦱꦽꦁꦢꦺꦔ ꦢꦺꦔꦏꦶꦠ꧉ꦥꦢꦺꦔ $ ꧀ꦝ ꦁ ꦔꦤ꧀ꦤꦶꦁꦪꦾꦁ ꦮꦶꦶ꧉ꦏꦁꦢꦸꦩꦶꦏꦤ꧀ꦚꦠꦃꦲ$꧀꧉$ꦶꦫꦱꦗꦡꦶ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦏ ꦩꦶ ꧀꧉ ꧅ ꦩꦂꦩꦫ$꧀ꦱꦿꦶꦏ $ ꧀ꦝ ꦶ ꦲꦶꦏꦸ꧉ ꦠꦼꦒꦼꦢꦺꦱ꧀ꦱꦯꦿꦶꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶꦏ ꦶꦃ꧉ꦏ $ ꧀ꦝ ꦶꦲꦶꦏꦸꦩꦏ꧀ꦤꦮ:ꦃ꧉ ꦲ ꦠꦶ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦩ ꦤꦸꦁ ꦱ ꦗ ꦠꦶ꧉ ꦢꦺꦠꦴ $ ꧀ꦝꦢꦺꦪ $ ꧀ꦧ ꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦤꦶꦁꦯꦸꦒ꧀ꦱ꧀ꦩ꧉ ꦱꦸꦒ꧀ꦩꦲꦼ ꦩ ꧀ꦧꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦤꦶꦁꦔꦸꦫꦶꦧ꧀ ꧅ꦪꦸ:ꦶ ꦱ ꧀ꦛ ꦶ ꦫꦯꦁꦔꦦꦿꦨꦸ꧉ ꦲꦂ ꦢꦺꦧꦲ ꦫꦸ ꦶꦠ꧀ꦩꦗꦥꦼꦏꦶꦏ꧀꧈ ꦮꦱ꧀ꦠꦫꦢꦺꦢꦺ$5ꦴ$꧀ꦕꦮ꧉ ꦢꦺꦥꦴ $꧀ꦕ ꦶ ꦶ ꦩ꧀ꦩ ꦏꦁꦮꦼꦂ$ꦶ꧉ ꦮꦲꦶꦏꦸꦲꦸꦊꦱ꧀ꦱꦶꦁꦠꦾꦱ꧀꧉ ꦥꦶ ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦁꦴ ꦏ ꦠ $ ꧀ꦝ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦔꦸ ꦫꦶ ꦥ꧀ ꧅ ꦨꦿꦡꦢꦺꦯꦚ꧀ꦤꦥꦸꦠꦿꦤ꧀ꦤꦶꦥꦸ$꧀꧉ ꦗꦭꦸꦮꦂ$ꦤ꧀ꦤꦶꦫꦥꦼꦏꦶꦏ꧀꧉ ꦮꦱ꧀ꦠꦫꦢꦺ $ ꧀ꦒ ꦛꦸ ꦠ꧀ꦏ ꦕ꧉ ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦸꦠꦼꦒꦼꦱ꧀ꦱꦶꦢꦺꦫꦏꦶ꧉ ꦏꦕꦱꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶꦟꦒꦫ꧉ ꦪ ꦲꦶꦏꦸꦏꦕꦮꦶꦫꦁꦔꦶ꧉ ꧅ ꦄꦁꦱ ꦶꦁꦕꦃꦪꦱꦠꦸꦲꦸ꧉ ꦟꦒꦫꦱꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶꦗꦶꦱꦶ ꦩ꧀꧉ ꦲꦶꦁ ꦏꦁ ꦥꦶ ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦁꦴ ꦏ ꦥꦿ ꦢꦺꦠꦴ $ ꧀ꦝ꧉ꦲꦶꦁꦗꦱꦠ꧀ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦶꦢꦺꦧꦚ꧀ꦗ ꦶꦁ꧉ꦢꦺꦪ
꧖ $꧀ꦩ ꦼꦤ꧀ꦤꦁꦱꦧꦶꦢꦺꦴꦃꦚ꧉ ꦠ$꧀ꦏ ꦼꦤ꧀ꦤꦫꦸꦱꦏ꧀ꦱꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶ꧉ ꧅ ꦒ ꦛ ꦄꦸ ꦠ꧀ꦏ ꦕ ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦹ꧉$ꦥꦱ꧀ꦲꦶꦁꦏꦁꦩ$꧀ꦗ ꦶꦁꦩꦶꦗꦶ꧀꧉ꦢꦺꦪ$꧀ꦱꦶꦫꦲꦪꦸꦤ꧀ꦮꦸ ꦤ꧀ꦤꦶꦁꦔ꧉ꦩꦿꦶꦁꦱꦢꦸꦭꦸꦂ ꦧꦉꦁꦲꦶꦂ꧉ $ꦥꦱ5ꦶꦤ꧀ꦤꦼꦒꦼꦁꦱꦢꦺ$꧀ꦠꦴꦱ꧉ ꦱꦪꦼꦒ꧀ꦠ ꦶꦩꦸ$5ꦶꦤ꧀ꦤꦁꦒꦶꦃ ꧅ꦫꦃ ꦲꦢꦺ $ ꧀ꦧꦸꦱꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦤꦶꦥꦸ$꧀꧉ꦎ $꧀ꦠ ꦏꦸ ꦯꦸ ꦩ ꦏꦸ ꦩ ꧀ꦧ ꦶ ꧉ꦠ$5ꦂꦲꦸꦩꦧꦸꦂꦧꦶ ꦱ꧉ ꦏꦭꦸꦩ5ꦃꦩꦢꦸꦏꦕꦽꦩꦶ$꧀꧉ ꦢꦺꦠꦴ $ ꧀ꦝꦭꦸꦥꦸꦠ꧀ꦱꦫꦶꦏ꧀ꦠꦸꦃ꧉ ꦏ ꦭꦸ ꦮꦏ꧀ꦏ ꦶꦁꦩꦏ꧀ꦢꦸꦩ꧀ꦱꦂꦥꦶ$꧀꧈ // ꦚ꧀ꦢꦿ ꦏꦁꦏꦥꦸꦁꦏꦸꦂ꧉ ꦧꦶꦤ꧀ꦤꦁꦱꦸ $꧀ꦠ $ ꧀ꦝꦤ꧀ꦤꦶꦥꦸ$꧀꧉ ꦏꦁꦢꦺꦢꦺꦫꦁꦮꦶꦤ꧀ꦤꦂ$꧈ ꦲꦶꦁꦩꦁꦢꦺꦏꦱꦶꦤ꧀ꦤꦮꦸꦁꦒꦼ $ ꧀ꦝ ꦶꦁ ꧉ ꦫ ꦢꦺ $Q ꦫꦮꦶ꧉==== ꦤ꧀ꦤ ꦠꦸꦂ꧉ ꦏꦶꦱꦼꦩꦂꦠꦁꦒꦸꦃꦢꦺꦲꦢꦺꦲꦮꦸꦃ꧉ ꦢꦺ$꧀ꦲꦫꦤ꧀ꦤꦶꦤ꧀ꦤꦁ꧈ ꦮꦂ $ ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦏꦪꦥꦢꦺꦮꦱ꧀ꦠꦿ ꦱꦶ ꧉ꦲꦏꦼꦏꦸ$꧀ꦕꦸ ꦁꦶꦂꦫꦢꦺꦫꦱꦶꦤ꧀ꦤꦮꦁꦠꦸꦮ꧉꧅ꦢꦺꦮꦁꦴ ꦼꦁꦔꦶꦁꦩ 200
201 ꧗ ꦏ꧀ꦢꦸꦩ꧀ꦱꦂꦥꦶ$꧀꧉ ꧅ꦪꦼꦏ꧀ꦠ ꦶꦤ꧀ꦤꦶꦥꦸ$꧀ ꦲꦶꦱꦶꦤ꧀ꦤꦶꦁꦮꦪꦁꦔꦤ꧀ꦤꦶꦏꦸ꧈ ꦏꦩꦸ$꧀ꦠꦢꦺ $ ꧀ꦧ꧉ ꦥꦁꦏꦠ5ꦁꦏꦠ꧀ꦏ ꦁꦂꦢꦺꦧꦤ꧀ꦤꦷ꧉ ꦩꦸ ꦢꦺ $ ꧀ꦧꦴꦕꦃꦏꦁꦥꦼ ꦱ ꧀ꦛ ꦶꦪꦾꦫꦸꦥꦢꦺꦧꦴꦕꦃ ꧅ꦩꦸ$꧀ꦱꦼꦥꦸꦃ꧉ꦏꦁꦥꦼ ꦱ ꧀ꦛ ꦶ ꦲꦮꦂ$ꦱꦼꦥꦸꦃ ꦱꦶ ꧉ꦏꦮꦶꦗꦪꦏꦼꦤ꧀ꦤꦲꦸꦥꦠ꧀ꦠꦤ꧀ꦤꦶꦁꦱꦼꦩ꧀ꦩ ꧅ ꦥꦸꦂꦮꦤ꧀ꦤꦶꦥꦸ$꧀꧈ ꦲꦁꦔꦶꦢꦺꦴꦤ꧀ꦤꦶꦏꦸ$꧀ꦕꦸ ꦁꦔꦶꦥꦸ$꧀꧉ ꦏꦁꦄꦃꦶꦩꦤ꧀ꦤꦼ ꦩ ꧀ꦧꦃ꧉ ꦔꦶꦢꦺꦴ ꦤ꧀ꦤꦶꦪꦁꦔꦢꦺꦤ꧀ꦤꦏꦶ꧉ ꦢꦺ$ꦴꦫꦏꦼꦤ꧀ꦤꦲꦶꦁꦢꦺꦧ$꧀ꦗ ꦁꦥꦼ ꦱ ꧀ꦛ ꦶ ꦱꦶꦏꦫ ꧅ꦱꦼꦏꦫꦠ꧀ꦩꦸ꧉$ ꦒꦢꦺꦫꦁꦏꦁꦮꦶꦤꦸꦮꦸꦱ꧀꧉ $ ꦲ ꦠꦶ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ꧉ ꦒ ꦢꦺꦫꦁ ꦲꦶ ꦏꦸ ꦪꦼ ꦒ꧀ꦡꦶ ꦒ ꦫꦶꦁ ꦢꦺꦪꦤ꧀ꦮꦶ ꦱ ꧀ꦒ ꦫꦶꦁꦮꦼꦠꦸꦢꦺꦤ꧀ꦤꦒꦩ5ꦁꦢꦺꦏꦮ꧈ ꧅ ꦗꦼꦧ꧀ꦗ ꦁ ꦴ ꦼꦧꦸ꧀꧈ ꦱꦶꦏꦢꦺ $ ꧀ꦛ ꦧꦢꦺꦁꦴꦏꦁꦩꦼꦠꦸ꧉ ꦠꦸ ꦲꦸ ꦫꦸ ꦥ ꦫꦸ ꦥ꧉ ꦏꦶꦧꦢꦺꦒꦁꦴꦩꦶꦃꦒꦶꦤꦸꦥꦶꦠ꧀꧉ ꦧ ꦢꦺꦒꦁꦴꦲꦶꦏꦸꦲꦔꦼꦒꦸꦁ ꦏꦼ $ ꦩ5ꦃꦲꦶꦫ꧉ ꧅ ꦢꦺꦪꦤ꧀ꦮꦸꦱ꧀ꦲꦒꦸꦁ꧈ ꦒꦸ ꦱ꧀ꦠ ꦶꦲꦶꦁꦏꦁ ꦩ ꦲ ꦲ ꦒꦹꦁ꧉ ꦥꦼ ꦱ ꧀ꦛ ꦶ ꦏꦼꦂꦉꦥ5ꦁꦒꦾ꧉ ꦏ ꦮ $꧀ꦲꦶꦁ ꦱꦶ ꦫ ꦏ ꦏꦶ꧉ $ꦢꦾ $꧀ꦲꦥꦿꦁ ꦱꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶꦥꦶꦶꦃꦏꦁꦢꦺ$ꦁꦴꦒ꧈ ꧅ ꦏꦸ ꦢꦸ ꦏꦸ ꦢꦸ꧉ ꦔꦒꦼꦱꦁꦲ ꦩ ꧀ꦧꦸꦶꦏ ꦮꦿꦸꦃ꧉ ꦏꦱꦩ꧀ꦥꦸꦂ$ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ꧉ ꦒ $ ꧀ꦠꦾ ꦩ ꦶꦃ ꦏꦁ ꦮꦶ ꦤ꧀ꦤꦂ $ꦶ꧉ ꦦꦿꦨꦸꦱꦸꦪꦸꦠQ$ꦩꦁ ꦢꦺꦏ ꦒꦶ ꦤꦸꦥꦶꦠ ꧅ ꦮꦢꦾ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦥꦸ $꧀꧈ ꦱꦸꦪꦸꦠQ$ꦯꦁꦔꦦꦿꦨꦸ꧉ ꦏꦁ ꦱ ꦩꦾ ꦥꦿ ꦮꦶꦫ꧉ ꦲꦶꦁꦏꦁꦒꦶ ꦤꦸ ꦱ ꧀ꦛ ꦶ ꦫꦸ ꦩꦶ ꦪꦶ $꧀꧉ ꦢꦺꦩꦴ $Q ꦫꦏ$ꦡꦱ ꧀ꦪꦾ ꦦꦿꦨꦸ ꦏꦂ$꧈ ꧅ ꦧꦶ ꦱ꧀ꦩ ꦦꦿ ꦨꦸ꧉ ꦗꦪꦢꦿꦡꦩꦶꦃꦲꦶꦥꦸ$꧀꧉ ꦯꦁꦦ $ ꧀ꦝ ꦶ ꦠꦢꦸꦂ$꧉
202 ꧘ ꦔꦸꦏꦸꦃꦲꦶꦔꦱ꧀ꦠ ꦶꦤ꧀ꦤꦥꦠꦶ꧉ ꦥ$꧀ꦩ ꦁꦢꦺꦏꦴꦤ꧀ꦤꦢꦸꦤꦸꦁꦢꦺꦔꦱꦠꦸꦁꦒ꧀ꦠꦸ ꦁꦒ꧀꧉ ꧅ꦠꦼꦒꦼ ꦶꦤ꧀ꦤ꧉ꦠꦼꦒ꧀ꦠ ꦶꦗꦩ $ ꧀ꦧꦢꦺꦲꦏꦶꦂ ꧉ ꦏꦁꦫꦶꦤ꧀ꦤꦼꦧꦸꦢꦺꦠQ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦧꦶꦩ꧀ꦩꦤ꧀ꦤ $꧀ꦗꦪ ꧅ ꦯꦁꦔꦦꦿꦨꦸ꧉ꦢꦺꦏꦴꦫꦸꦥꦠꦶꦧꦫ ꦠꦸ꧉ ꦱꦗꦠꦶ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦕꦃꦪ꧉ ꦲꦧꦁꦔꦶꦉꦁꦏꦸ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦥꦸꦠꦶꦃ꧉ ꦲꦶꦪꦥ:ꦏꦧꦮꦃ ꦩꦿꦶꦁ ꦱꦸ ꦪꦸꦠQ$꧈ ꧅ ꦠꦼꦒꦼꦱ꧀ꦱꦶꦥꦸ$꧀꧈ ꦫꦶꦯꦁꦗꦪꦢꦿꦡꦲꦶꦏꦸ꧉ ꦠꦸꦲꦸꦢꦺꦪ ꦤ꧀ꦮꦶ ꦤ꧀ꦤꦼ ꦤ꧀ꦤꦁ꧉ ꦱꦶ$꧀ꦢꦸ ꦏꦶꦔꦤ꧀ꦮꦶ ꦢꦺꦱ꧀ꦩ ꦏꦶ꧉ ꦏꦁ ꦔꦸ ꦧꦼꦁ ꦏꦼ $꧀ꦲꦶꦁ $ ꦥ ꦢꦺꦥ꧀ꦩꦿꦱ꧀ꦗꦴ ꦱꦪ ꦤ꧀ꦚ꧉ ꧅ ꦯ ꧀ꦪꦾ ꦦꦿꦨꦸ꧉ ꦢꦺꦩꦴ $Qꦫꦏꦥꦿꦗꦤ꧀ꦤꦶꦥꦸ$꧀꧉ ꦲꦶꦏꦸꦗꦂꦮꦤ꧀ꦤꦶꦫ꧈ ꦯꦸꦒ꧀ꦩꦦꦸꦂ ꦨ ꦢꦾ ꦥꦶ ꦏꦶꦂ꧉ ꦲꦶꦁꦏꦶꦢꦺꦠꦏꦶꦏꦁꦢꦾꦥꦥꦸꦱꦸꦃꦲꦶꦫ ꧅ꦩꦶ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦥꦸ $꧀ꦲ ꦗꦶꦢꦺꦥꦴ $꧀ꦕ ꦢꦺꦱꦴ ꦤ꧀ꦤ ꦧꦿꦸ ꦧꦸ꧀꧉ ꦯ ꧀ꦪ ꦏꦁꦂꦢꦺꦧꦪ꧉ ꦔꦸ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦱꦁꦏꦶꦁꦢꦺ¢ꦱꦸꦧ ꦶ꧉ ꦩ ꦏ꧀ꦢꦸꦩ꧀ꦱꦂ ꦥꦶ$꧀ꦱꦶ ꦤ꧀ꦤ ꦢꦺꦫꦴꦒ꧀ꦱꦁꦏꦶꦁꦥꦁꦔꦸꦕꦥ꧀ ꧅ ꦥꦼ ꦱ ꧀ꦛ ꦶ ꦧꦿꦸ ꦧꦸ ꧀ ꦲ$ꦩ ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦃ ꦏꦁ ꦮꦶ ꦤꦸ ꦮꦸ ꦱ꧀꧉ ꦯꦁ ꦦ $ ꧀ꦝ ꦶ ꦡꦢꦸꦂ$꧉ ꦄꦁ ꦱ ꦢꦺ ꦲꦶꦁꦔꦠꦱ꧀ꦱꦁ ꦔꦶ $꧀꧈ ꦏꦉꦥ5ꦶꦫ$ꦥ ꦱ꧀ꦏ ꦁ ꦩꦼ ꦠꦸ ꦲꦶꦁ ꦒꦿ$ ꧅ ꦥꦸꦂ ꦮ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦥꦸ $꧀꧉ ꦱꦸ ꦪꦸ $ꦭꦸꦮꦶꦃꦏꦸꦏꦸꦃ꧉ ꦩꦿꦶꦁ ꦥꦿꦗꦔ ꦱ꧀ꦠ ꦶ ꦤ꧀ꦤ꧉ ꦫꦶ ꦤ꧀ꦤꦼ ꦧꦸꦠ5 $ ꧀ꦝꦮꦱꦩꦶ꧉ ꦱ ꦠꦸ ꦲꦸ ꦢꦺꦪ $꧀ꦲꦫꦁꦗ$꧀ꦩ ꦏꦁ ꦮꦸ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦔ꧉ ꧅ ꦩꦸ$꧀ꦲꦶꦏꦸ꧈ ꦔ ꦱ꧀ꦠ ꦶ ꦤ꧀ꦤ ꦲꦶꦁ ꦠꦼ ꦒꦼ ꦱ꧀ꦱ ꦥꦸ $꧀꧉ ꦥ ꦤ꧀ꦤꦼꦁ ꦔꦼꦂ ꦫ$5ꦼꦗꦃ꧉ ꦪꦼ ꦒ꧀ꦡꦶ ꦗꦩ $ ꧀ꦧꦢꦺꦲꦏꦶꦂ꧉ ꦲꦶꦁ ꦦ $ ꧀ꦝ ꦮ ꦏꦁꦢꦸ ꦩꦸꦤꦸꦁꦧ$Q ꦂꦢꦺꦫꦴꦃ ꧅ ꦠꦼꦒꦼꦱ꧀ꦱꦶꦥꦸ$꧀꧉ ꦥꦿꦁ ꦨꦿ ꦡ ꦪꦸ ꦧꦶ ꦤ꧀ꦤꦁ ꦔꦸ $꧀
꧙ ꦲꦶꦁ ꦊ ꦩ꧀ꦱꦼꦏꦫꦠ꧀꧈ ꦦ ꦚ꧀ꦝ ꦮ ꦔ ꦱ꧀ꦠ ꦶ ꦤ꧀ꦤ ꦥ ꦠꦶ꧉ ꦲꦶ ꦪ ꦢꦺꦏꦴ ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴ ꦭꦸ ꦲ ꦩ꧀ꦩꦃ $꧀ꦩꦸ ꦠ꧀ꦩ ꦆ ꦤ꧀ꦤꦃ ꧅ ꦲꦶꦏꦸꦢꦺꦧꦱꦸꦏ꧀꧈ ꦏ ꦱ ꦩ꧀ꦥꦸꦂ $ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦢꦺꦫꦁ ꦏꦸ꧉ ꦚꦪꦮ$꧀ꦱꦸꦒ꧀ꦩ꧉ ꦱꦢꦺꦏꦃ ꦲꦶꦁ $ꦼ ꦥ꧀ꦱꦸ ꦱꦶꦂ $ $꧀ꦠ ꦶꦁ꧉ ꦥ : ꦫꦸ ꦠ꧀ꦭꦸ ꦩꦼꦧꦸꦩꦿꦶꦁꦧ $Q ꦂ ꦢꦺꦫꦴꦃ꧈ ꧅ ꦱꦶꦂ $ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦥꦸ $꧀꧈ ꦱꦸꦪꦸ$ꦱꦮꦢꦾꦒꦸꦁ꧉ ꦗ ꦤ꧀ꦤꦏꦏꦁꦧꦸꦧꦿꦃ꧉ ꦭꦸ ꦩꦼ ꦧꦸ ꦔ ꦱ꧀ꦠ ꦶ ꦤ꧀ꦤ ꦥ ꦠꦶ꧉ ꦥꦿ ꦢꦺꦧ꧀ꦠ ꦁ ꦢꦺꦏꦴꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴꦲꦂꦗꦸꦚ꧀ꦤ ꦩ ꦼ ꦒ꧀ꦱꦿꦶ ꦚ꧀ꦤ ꦡ ꦚ꧀ꦢꦿ ꦗꦸ ꦩꦼ ꦤ꧀ꦤꦼꦁ ꦫꦠꦸ ꦲꦼ ꦩ ꧀ꦧ ꦤ꧀ꦤ $꧀꧈ ꦱ ꦠꦸꦲꦸꦫꦢꦺ $꧀ꦗ ꦼ ꦤ꧀ꦤ ꦮꦶ꧉ ꦩꦂ ꦩ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦲꦫ $꧀ꦲꦼ ꦩ ꧀ꦧ ꦤ꧀ꦤ$꧀꧈ ꦪꦼ ꦒ꧀ꦡꦶ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦏꦁ ꦩ ꦼ ꦒ꧀ꦲ ꦗꦶ꧉ ꦯꦁ ꦦꦿ ꦨꦸ ꦦ ꦫꦶ ꦏꦼ ꦱꦶ ꦠ꧀꧈ ꦏꦁꦁꦒꦼꦁꦱꦮꦱ꧀ꦱꦶꦥꦸ$꧀꧉ ꦲ$$ ꦒꦿꦶ ꦔ ꦱ꧀ꦠ ꦶ ꦤ꧀ꦤ꧉ ꦠꦼꦒꦼꦢꦺꦱ꧀ꦱ ꦯꦿꦶ ꦥ ꦫꦶ ꦏꦼ ꦱꦶ ꦠ꧀꧈ ꦢꦺꦏꦃꦲꦶꦁ$ꦥꦱ꧀ꦏ ꦁ ꦒꦼꦁ ꦢꦾ ꦪꦾꦁ ꦱꦸ ꦒ꧀ꦱ꧀ꦩ ꧅ ꦩꦸꦢꦺꦤ꧀ꦤꦏꦸꦢꦸꦮꦱ5꧉ ꦲ ꦗ ꦏ ꦠꦸꦁ ꦏꦸꦭ꧀ꦤꦶꦁꦔꦶ꧉ ꦩꦿꦶꦁ ꦧ ꦒꦸ ꦱ꧀ꦠ $꧀ꦢꦸ ꦏ꧀ꦏ ꦶꦁ ꦫꦸ ꦶꦁꦒꦸ ꦶꦠ꧀꧈ ꦮꦪꦁ꧈ ꦩꦶꦮꦃꦲꦤ꧀ꦚꦂ ꦫꦶꦁ ꦱꦸꦱꦸ ꦒꦶꦁ꧉ꦫꦸꦱ ꦏ꧀ꦏ ꦶꦁꦔ ꦱ꧀ꦠ ꦶ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦏꦶ꧉ ꦏꦛꦃꦏꦩꦸꦤ꧀ꦮꦶꦤꦸꦮꦸꦱ꧀꧈ ꦩꦸꦁꦏꦁꦥꦽꦭꦸꦢꦺꦏꦮ ꧈ ꦫꦢꦺꦢꦺ$꧀ꦲꦁꦴꦏꦮꦶꦗ ꦢꦺꦪ ꦏꦷ꧉ ꦥꦼꦗꦃꦲꦶꦫꦮ $꧀ꦫ ꦢꦺ $ ꦗ ꦪ ꦢꦿ ꦠ꧈ ꧅ ꦲꦶꦏꦸꦩ ꦚ꧀ꦗ ꦶꦁ ꦲ ꦏ ꦶꦫ꧉ ꦲꦶꦁꦢꦺꦔꦲꦏ ꦶꦢꦺꦫꦏꦶ꧉ ꦢꦺꦪ ꦤ꧀ꦮꦸ ꦱ꧀ꦫꦸ ꦱꦸꦃ $ ꦥ ꦱ꧀ꦱꦶ ꦫ꧉ ꦗ ꦪ ꦢꦿ ꦠ ꦥ ꦠꦶ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦏꦶ꧉ ꦢꦺ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦫ ꦢꦺ $꧀ꦥꦽ ꦩ ꦶ꧉ ꦲꦂ ꦗꦸ ꦤ꧀ꦤ ꦲ ꦚ꧀ꦗ ꦶꦁ ꦔꦶꦁ $ꦼ ꦥ꧀ꦱꦸ꧈ ꦢꦸ ꦤꦸꦁ ꦢꦺꦔ $ ꦥ ꦱ꧀ꦱꦶꦫ꧈ ꦏꦁ ꦩꦼꦠꦸ 203
‍ ꧇꧑꧐꧇ ꦢꦺꦱꦁꦴꦏꦱ$꧀ꦏꦩꦶ꧀꧉ ꦠꦸꦲꦸꦥꦂꦠꦏꦁꦢꦺ$ꦁꦢꦺgꦴ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦄ ꦩ ꧀ꦆ $꧀ꦱ$꧀꧉ ꧅ ꦩꦂꦩꦫꦢꦺ $ ꧀ꦒꦛꦸꦠ꧀ꦏꦕ꧉ ꦔꦢꦺꦮꦁꦴꦒꦲꦶꦁꦏꦁꦩꦢꦺꦠꦤ꧀ꦤꦶ꧉ ꦥꦶꦤ꧀ꦤꦼꦂꦮꦢꦺꦱꦁꦱꦁꦏꦶꦁꦏꦸ$꧀ꦠ꧉ ꦠꦼꦒꦼꦢꦺꦱ꧀ꦱꦩꦁꦢꦺꦏꦢꦺꦤ꧀ꦤꦏꦏꦶ꧉ ꦧ ꦱ ꦢꦺꦮꦁꦴ ꦒ ꦥꦸ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦏꦶ꧉ ꦕꦃꦪꦏꦸ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦪꦼ ꦒ꧀ꦡꦶ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦥꦸ $꧀꧉ ꦩꦸꦢꦺꦤ꧀ꦤꦏꦁꦮꦱ5꧉ ꦩꦿꦶꦁꦮꦂ$ꦤ꧀ꦤꦶꦁꦏꦸꦛꦏꦸꦤ꧀ꦤꦶꦁ꧉ ꦥꦿꦨꦸꦏꦂꦟ ꦠꦼꦒꦼꦢꦺꦱ꧀ꦱꦠꦶꦁꦔꦤ꧀ꦤꦶꦫ꧉ ꧅ ꦢꦺꦢꦺꦤ꧀ꦤꦠꦏꦁꦔꦫ $ ꧀ꦏꦸ $꧀ꦠ꧉ ꦩꦸꦁꦒꦸꦃꦲꦫꦥQ ꦶꦥꦶ꧀꧉ ꦱꦥꦶ ꦱ $ $ ꧀ꦝ ꦼ ꦥ5ꦶꦁ ꦢꦿꦶ ꦪ꧉ ꦥꦶꦁꦏꦶꦃꦤ꧀ꦤꦁꦔꦶꦁꦏꦸꦥꦶꦁ꧉ ꦏꦸꦩ꧀ꦥꦸ ꦢꦺꦶꦱꦶꦗꦶ꧉ ꦢꦺ ꦒ ꦛ ꦄꦸ ꦠ꧀ꦏ ꦕ ꦲꦶꦏꦸ꧉ ꦱꦪꦼ ꦒ꧀ꦡꦶ ꦩ ꦏ꧀ꦢꦸ ꦩ꧀ꦠ ꦮꦁ꧉ ꦲ ꦲꦏꦶꦢꦺꦫꦩꦤꦸꦁꦱꦶꦱ꧀꧉ ꦩ ꦏ꧀ꦢꦸ ꦩ꧀ꦠ ꦮꦁ ꦭꦸ ꦩꦼ ꦢꦺꦧꦁ ꦩꦂ ꦠ ꦧꦠ5ꦥꦠ꧀꧈ ꧅ ꦏꦸ ꦤ꧀ꦡ : ꦮꦸꦃ ꦲꦶꦁ ꦪꦾꦁ ꦯꦸ ꦒ꧀ꦩ꧉ ꦟ ꦡ ꦔ ꦢꦺꦮꦁꦴ ꦒ ꦥꦸ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦏꦶ꧈ ꦪ$ꦫ ꦶ ꦦ ꦡꦶ ꦏꦂ $꧉ ꦫ ꦢꦺ $5ꦂ ꦠ ꦏꦁ ꦩ ꦢꦺꦠ ꦤ꧀ꦤꦶ꧈ ꦢꦺꦱꦁꦴ ꦏ ꦲꦶꦁ ꦥ ꦢꦺꦱꦴ ꦥ ꦠꦶ꧉ ꦱꦠꦸꦲꦸꦢꦸꦩꦸꦤꦸꦁꦔꦶꦥꦸ$꧀꧉ ꦥ ꦤ꧀ꦤꦼꦁ ꦔꦼꦂ ꦫ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦥꦼ ꦗꦃ꧉ ꦱꦶꦂ$ꦤ꧀ꦤꦶꦁꦥꦔꦿꦸꦔꦸꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦏꦶ꧉ ꦲꦱꦩ꧀ꦥꦸꦂ$ꦭꦸꦩꦼꦧꦸꦲꦶꦁ ꦧ $Q ꦂ ꦢꦺꦫꦴ ꦃ ꧅ ꦒ $ ꧀ꦠꦾ ꦩ ꦶꦃ ꦏꦁ ꦮꦶ ꦤ꧀ꦤꦂ$꧉ ꦯꦶꦂ $ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦫ $꧀ꦢꦸ ꦫ ꦲ ꦗꦶ꧉ ꦩꦠꦶꦢꦺꦤ꧀ꦤꦶꦁꦏ ꦶꦩꦱ꧉ ꦠꦼꦒꦼꦢꦺꦱ꧀ꦱꦱꦶꦂ$ ꦤ꧀ꦤꦶꦁꦥꦶꦏꦶꦂ꧉ ꦕꦩ꧀ꦥꦸꦢꦺꦫꦲꦶꦉꦁ$ꦼꦁꦒꦶꦃ꧉ ꦲ ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦁ ꦄ ꦩ ꧀ꦆ $꧀ꦱ$꧀ꦲꦶꦏꦸ꧉ ꦲꦶꦪ ꦏꦸꦢꦸꦮꦱ5꧉ ꦪꦠꦩꦶꦃꦏꦁꦮꦶꦤ꧀ꦤꦂ$ꦷ꧉ ꦢꦸꦂ ꦯ ꦯ ꦟ ꦩ ꦠꦶ ꦢꦺꦱꦁꦴꦏꦢꦺꦥꦴ $꧀ꦕ$ꦏ ꧅ ꦲꦶꦁ ꦗꦂ ꦮ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦢꦸꦂ ꦯ ꦯ $꧈ ꦲꦸꦧꦼꦁꦔꦶꦁꦏꦢꦺꦫꦴꦱꦤ꧀ꦤꦼꦁꦒꦶꦃ꧉ ꦠꦼꦒꦼ 204
205 ꧑꧑ ꦱ꧀ꦱꦶ ꦫ ꦢꦺꦥꦴ $꧀ꦕ ꦟ ꦑ꧉ ꦢꦺꦥꦴ ꦚ꧀ꦕ ꦶ ꦶ ꦩ ꦏꦁ ꦮꦼꦂ ꦶ꧉ ꦏꦼ ꦚ꧀ꦤ ꦑ ꦩ ꦱ꧀ꦏ ꦩꦸꦂ$ꦶ꧉ ꦥ $꧀ꦲ ꦢꦺꦧꦴ ꦠ꧀ꦲꦶꦁ ꦢꦺꦧꦴ ꦢꦺꦧꦴ ꦠQ ꦶ ꦥꦸ $꧀꧈ ꦢꦾ ꦏ ꦥꦶ ꦪ ꦠ꧀ꦡꦶ ꦫ ꧉ꦱ ꦗ ꦫ ꦠꦸ ꧀ꦩꦸ ꦠ ꦲ ꦤ꧀ꦤꦶ꧉ ꦢꦺꦪꦤ꧀ꦮꦸ ꦱ꧀ꦏꦩꦶ5ꦤ꧀ꦤꦶꦁꦏꦢꦺꦫꦴꦱꦤ꧀ꦤꦶꦫ ꧅ ꦮꦼꦂ ꦶꦢꦺꦤ꧀ꦤꦦ $ ꧀ꦝ ꦶ ꦡꦢꦸꦂꦟ꧉ꦢꦿꦸ ꦱ ꦱ ꦩ꧉ꦶꦢꦺꦫ ꦢꦿꦸ ꦱ ꧀ꦛꦗꦸꦩꦼꦤ꧀ꦤꦶ꧉ ꦢꦿꦸ ꦱ ꧀ꦛꦱꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶꦩꦶꦁ꧉ ꦗꦸꦩꦼꦚ꧀ꦤꦠꦠꦤ꧀ꦤꦶꦁꦏ꧀ꦧꦸ꧉ ꦲꦶ ꦁ ꦢꦺꦔ ꦩ ꦫ ꦱ꧀ꦱꦶ ꦫ꧉ ꦢꦺꦪ$5ꦶꦱꦃ$ꦼꦥ꧀ꦱꦸ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦢꦺꦫꦏꦷ꧉ ꦢꦺꦪ$꧀ꦏꦠꦸꦁꦏꦸ5ꦼ ꦱ ꧀ꦛ ꦶ ꦲꦶꦁ ꦮꦱ꧀ꦮꦱ꧀ꦱꦶꦫ꧉ ꧅ ꦱꦁ ꦏꦸ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦲꦶꦁ ꦥ ꦱ ꦗꦼ ꦤ꧀ꦤꦂ꧉ ꦧꦿꦡꦢꦺꦯꦚ꧀ꦤꦏꦁꦩꦸꦁꦏꦱ꧀ꦱꦷ ꦩꦠꦶꦢꦺꦤ꧀ꦤꦶꦁꦢꦺꦥꦴꦚ꧀ꦕ$ꦑ꧉ ꦗꦂ ꦮ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦱꦁ ꦏꦸ ꦤ꧀ꦤꦶ $ꦼꦁ ꦒꦶꦃ꧉ ꦏꦱꦼꦉꦁꦱꦁꦏꦶꦁꦲꦁꦔ ꦧꦫꦁꦥꦔꦸꦕꦧ꧀ꦏ ꦁꦫꦸꦯꦸꦃ꧉ ꦱ ꦩ꧀ꦥꦸꦂ $ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦮꦶ ꦕ ꦫ꧉ ꦩꦚ꧀ꦗ ꦶꦁꦫꦸꦧꦶꦪꦃꦏꦏꦶꦏꦶ꧉ ꦧꦶꦩꦲꦶꦏꦸꦢꦺꦧꦢꦺꦤ꧀ꦤꦢꦺꦲꦫꦸꦧꦶꦪꦃꦚꦡ꧉ ꧅ ꦢꦺꦯꦠꦲꦸꦠꦫ¢ꦢꦺꦠ꧀ꦱꦁꦴ ꦏ꧉ ꦉꦱ꧀ꦱꦶꦧꦶꦱ꧀ꦩꦏꦁꦩꦢꦺꦠꦤ꧀ꦤꦶ꧉ ꦩ ꦚ꧀ꦗ ꦶꦁ ꦩꦿꦶꦁ ꦢꦺꦧ ꦢꦺꦠ꧀ꦠꦴ ꦃ ꦠꦶ ꦒ꧉ ꦢꦺꦱ ꦠ $ꦼꦥ꧀ꦱꦸꦠ$꧀ꦏꦮꦶꦗꦶ꧀꧉ ꦲꦸ ꦠ ꦫ ꦤꦸ ꦢꦺꦒ꧀ꦩ ꦁ ꦔ ꦠꦶ꧉ ¢ꦢꦺꦠ꧀ꦱꦁꦴꦏꦲꦢꦺꦧꦴ ꦠ꧀ꦡꦶꦁꦏ꧀ꦧꦸ꧉ ꦥ$꧀ꦏꦢꦺꦏꦏꦠ꧀ꦡꦶꦁꦧꦶꦩ꧉ ꦮꦶ ꦮꦶ ꦢꦺꦠ꧀ꦡ ꦩꦸꦃ ꦏ ꦩ꧀ꦩ ꦠ꧀ꦩ ꦶ ꦗꦶ ꧀꧈ ꦱ ꦩ꧀ꦥꦸ $ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦢꦺꦪ$꧀ꦩ ꦼꦠꦸꦩꦸꦃꦏꦩ꧀ꦩꦠQ ꦶꦪꦃ꧉ ꧅ ꦩꦂ ꦩ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦯꦁ ꦉ ꦱ꧀ꦱꦶ ꦧꦶ ꦱ꧀ꦩ꧉ ꦮ ꦫ ꦯꦿꦶ ꦏ $ ꧀ꦝ ꦶ ꦩꦢꦺꦠꦤ꧀ꦤꦶ꧉ ꦏꦱꦩ꧀ꦥꦸꦂ$ꦤ꧀ꦤꦶꦁꦩꦤꦸꦁꦯ꧉ ꦏ ꦩꦸ $Q ꦶ ꦥꦸ $ ꧀ꦠꦸ ꦭꦸꦁ ꦔꦶ꧉ ꦢꦺ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦒꦸ ꦫꦸ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦢꦺꦫ ꦏꦶ꧉ ꦱꦩ꧀ꦥꦸꦂ$ꦮꦭꦸꦪꦠꦸꦲꦸ꧉ ꦧꦼꦗꦩꦫꦁꦩꦸꦃꦏꦩ꧀ꦩꦠ꧀
206 ꧑꧒ ꦢꦺꦫꦸꦱꦏ꧀ꦏ ꦶꦁꦔꦱ꧀ꦠ ꦶꦢꦺꦤ꧀ꦤꦏꦶ꧉ꦱꦶꦂ$ꦫꦸꦠ꧀ꦱꦮꦢꦾꦩꦾꦁ ꦏꦸꦮꦂꦒ꧈꧅ꦩꦸꦁꦏꦫꦶꦯꦿꦶ ꦟ ꦫ ꦟ ꦡ꧉ ꦢꦸꦂꦪꦸ$ꦩꦏ꧀ꦱꦶꦃꦲꦸꦫꦶꦥ꧀꧈ ꦪꦾꦩꦠꦶꦥ꧀ꦩꦿ $ ꧀ꦧꦡꦢꦺꦯꦚ꧀ꦤ꧉ ꦶ ꦢꦺꦫꦯꦸꦒ꧀ꦩꦭꦸꦲꦸꦂꦢꦺꦧꦚ꧀ꦗ ꦶꦁ꧉ ꦔꦒꦸꦁ꧉ꦮꦼꦠꦸ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦢꦺꦧ ꦫꦸ ꦧꦶ ꦪꦃ꧉ ꦠꦸꦲꦸꦲꦸꦠꦸꦱ꧀ꦱꦤ꧀ꦤꦶꦁꦮꦶꦶ꧉ ꦩꦸ$꧀ꦱꦼ ꦤ꧀ꦤꦼꦁꦫꦶꦤ꧀ꦤꦱꦏꦪꦥꦿ ꦢꦺꦪꦴꦒ꧈ ꦚ꧀ꦢꦿ ꦢꦺꦪ$꧀ꦱꦏꦶꦠ꧀ꦲꦪꦾꦥꦿꦶꦃꦲꦠꦶ$꧀꧈ꦪꦾ ꦧꦸꦁꦔꦃꦩꦸ$꧀ꦏꦢꦺꦥꦤ꧀ꦤꦏ꧀꧉ ꦢꦺꦮꦁꦴꦔꦶꦏꦸꦂꦢꦺꦧꦤ꧀ꦤꦶꦏꦭ꧀ꦭꦻꦧꦃ꧈ ꦱꦸ ꦒꦶꦃ ꦩꦶ ꦱ꧀ꦏ ꦶ $5 ꦤ꧀ꦮꦸ ꦢꦺꦱ꧀ꦏꦴꦢꦿꦠ꧀꧉ ꦠ $꧀ꦏ ꦼ ꦤ꧀ꦤꦱꦸꦩꦶꦁꦒꦃꦲ꧉ ꦂꦩꦏꦂꦰ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦪꦾꦁ ꦔꦒꦸꦁ꧉ ꦠ꧀ꦠ ꦶꦫꦲꦶꦂ ꦢꦺ$ꦁꦢꦺꦴꦚ꧈ ꧅ ꦢꦺꦪꦥ꧀ꦩꦿꦤ꧀ꦮꦸꦃꦱꦗꦠꦶꦤ꧀ꦤꦶꦁꦢꦺꦔ꧀ꦩ ꦶ꧉ ꦮꦱ5ꦩꦿꦶꦁꦱꦸꦏꦢꦸꦏ꧉ ꦲꦶꦁ ꦔꦼ$Q ꦶꦥ$꧀ꦗ ꦶꦁꦱꦸꦫꦸꦭ꧀ꦭꦻꦥ5꧈ ꦪꦾꦱꦸꦩꦼꦁꦢꦺꦪ$꧀ꦩꦫꦠ꧀꧉ ꦪꦾꦧꦸꦔꦃꦢꦺꦪ$꧀ꦱꦶꦤꦸꦁꦏ ꦱ꧀꧉ ꦢꦺꦫꦁꦴꦥꦿꦏꦫꦪꦼ ꦒ꧀ꦡꦶ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦥꦸ $꧀꧈ ꦲꦤ꧀ꦤꦢꦺꦤ꧀ꦤꦢꦺ:ꦢꦺꦮꦏꦁꦚꦩꦂ ꧅ ꦮꦶꦮꦶꦠ꧀ꦠ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦆ $꧀ꦱ $꧀ꦏ ꦩꦶ ꧀꧉ ꦢꦺꦒꦴ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦚ ꦩꦂ ꦏꦂ ꦰ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ꧈ ꦄ ꦥꦼꦁꦔꦢꦺ ꦢꦺ: ꦢꦺꦮꦏꦶꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ$꧀꧉ ꦏꦸꦩ꧀ꦥꦸꦶꦁꦒꦸꦱ꧀ꦠ ꦶꦏꦮꦸ꧉ ꦱ ꦪꦼ ꦒ꧀ꦡꦶ ꦢꦺ$ꦴ ꦫ ꦉꦁ ꦒꦁ꧈ ꦲꦸ ꦄ ꦱ ꧀ꦠꦸꦧꦶꦫꦧ꧀ꦧ ꦶꦏꦸꦩ꧀꧉ ꦩꦏ꧀ꦤꦢꦺꦤ꧀ꦤꦢꦸꦢꦸꦥꦁꦢꦺꦔꦫ$꧀ ꧅ ꦏꦁꦱꦩꦾꦠꦧꦸꦢꦺfi ꧀ꦩ ꦶ꧉ ꦱꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶꦏꦸꦢꦸꦮꦱ5꧉ ꦩꦫꦶꦁꦢꦺꦔ꧀ꦩꦸꦱꦸꦫꦱꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧉ ꦪꦾ ꦔ $Q ꦼ ꧀ꦏ ꦼ $꧀ꦏꦃ ꦲ ꦤ꧀ꦤ$꧀ꦠ꧉ ꦱꦠꦸꦲꦸꦩꦒ꧀ꦱꦶꦃꦮꦸꦠ꧉ ꦢꦸꦫꦸꦁꦧꦼ ꦤ꧀ꦤꦼꦂ ꦲꦶꦁꦥꦁꦔꦮꦿꦸꦃ꧉ ꦩꦸꦁꦫꦥ꧀ꦩꦏ꧀ꦤꦮꦿꦸꦃꦲꦶ ꦫ꧈꧅ꦄꦁꦱꦢꦺꦩꦸꦁꦢꦺꦱꦁꦴꦏꦠꦸꦶꦱ꧀꧉ ꦥꦽ ꦩ ꦠꦶ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦱ ꦫ ꦱꦶ ꦃ꧉ ꦪꦲꦶꦁꦏꦁ
207 ꧑꧓ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ$Q ꦱ ꧉ꦏꦁꦒꦶꦤ꧀ꦤꦢꦺꦮ ꦲꦠꦸꦂꦫꦠꦸ꧉ꦢꦺꦒꦴꦤ꧀ꦤꦶꦫ$ꦼ ꦩ ꧀ꦧꦃꦲꦶꦁꦔꦃ꧅ꦢꦸꦢꦸꦢꦺꦔ꧀ꦩꦸꦏꦁꦱꦼꦗꦠꦶ꧉ꦏꦶꦠ ꦥ ꧀ꦏꦸ ꦂ ꦄ $꧀ꦱꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶꦚ꧀ꦚ ꧉ꦲꦩꦸꦁꦥꦮꦁꦔ $ ꧀ꦧꦭ꧀ꦭꦻꦲ꧈ ꦏꦁꦏꦶꦤ꧀ꦤꦂꦪꦠꦸꦠꦸꦫꦸꦠ꧀ꦡ$꧀꧉ꦒꦆꦢꦺꦥ ꦏꦁꦤꦸꦒꦿꦲ꧉ꦏꦤꦸꦒꦿꦃꦲꦤ꧀ꦤꦶꦁꦪꦾꦁ ꦔꦒꦸꦁ꧉ ꦏꦸꦢꦸꦲꦮꦱ꧀ꦲꦶꦁꦱꦫꦶꦫ꧅ꦢꦺꦪ$꧀ꦠ $ ꧀ꦲ ꦮ ꦱ ꧀ꦏꦸꦫꦁꦔꦶꦩ꧀꧈ ꦢꦺ$ꦴꦫꦏꦼꦤ꧀ꦤꦢꦺ $ ꧀ꦒ ꦼ ꦒꦩ5ꦁ꧉ ꦢꦺꦪ$꧀ꦢꦸꦫꦸꦁꦮꦿꦸꦃꦱꦠꦸꦲꦸꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧈ ꦪꦼ ꦒ꧀ꦡꦶ ꦲꦁ ꦢꦺꦔ ꦶ ꦤ꧀ꦤ ꦩ5ꦃ ꦲ $꧀꧈ꦒꦩ5ꦁꦢꦺꦔꦢꦺꦮꦁꦴꦕꦫꦶꦠ꧉ꦱꦪꦼꦒ꧀ꦠ ꦶꦥꦠꦿꦥ5ꦶꦁ ꦢꦺꦔ꧀ꦩꦸ꧉ ꦠ$꧀ꦏ ꦼꦤ꧀ꦤꦗꦩ5ꦁꦔꦶꦲꦶꦩ$꧀꧉ ꧅ ꦏꦸꦂ ꦄ $꧀ꦏ ꦶꦠꦢꦺꦧ꧀ꦪ $꧀ꦠ ꦶꦤꦸꦠ꧀ꦠ꧉ ꦲꦶꦁꦏꦃꦲꦤ꧀ꦤ $꧀ꦊꦧꦸꦂꦏꦭ꧀ꦭꦻꦧ꧀ꦧꦃ꧈ $꧀ꦏ ꦁ ꦔꦸꦕꦥ꧀ꦱꦩꦾ ꦲꦶꦁ꧉ ꦠ$꧀ꦏ ꦼꦤ꧀ꦤꦲꦶꦁꦔꦸꦠ꧀ꦠ$꧀꧉ ꦩ ꦫꦶꦁ ꦥꦸ $Q ꦶ ꦥꦸꦫꦸ ꦒ꧀ꦒ ꦶ ꦥꦸ $꧀꧉ ꦲꦸꦥꦪꦤ꧀ꦤꦼꦢꦺ$Q ꦤ꧀ꦮ ꦱ5 ꧅ ꦠ ꦠ ꦱ ꦢꦺꦫ ꦔ ꦠ꧀ꦡꦶꦁ ꦲꦶꦂ꧉ꦭꦸꦮꦶꦃꦒꦩ5ꦁꦢꦺꦮꦁꦴꦲꦁꦔꦸꦕꦥ꧀ ꦒꦶꦏꦶꦫꦏꦶꦫꦧꦭ꧀ꦭꦻꦲ꧉ ꦢꦸꦫꦸꦁ ꦮꦿꦸꦃ ꦗ ꦠꦶ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦒꦼ ꦱꦁ꧉ꦠ$5ꦮꦶꦠ꧀ꦥꦸꦫꦸꦮꦶꦠ꧉ ꦱ꧀ꦱꦶꦫ ꧅ꦧꦸꦶꦢꦺꦤ꧀ꦤꦢꦺꦮꦁꦴꦮꦸꦠꦧ ꦠꦶ $꧀꧉ ꦢꦺ$ꦴꦫꦲꦂꦰꦥꦸꦫꦸꦮꦶꦠ꧉ ꦶ ꦥꦼ ꦠꦼꦁꦥꦁꦒꦶꦭ꧀ꦭꦻꦪ꧉ ꦏꦼꦢꦺꦕꦴꦄ $ ꧀ꦧꦸꦶ ꦤ꧀ꦤꦶꦁꦢꦺꦱꦠ$꧀꧉ ꦏꦉꦩ꧀ꦩꦫꦶꦁꦏꦃꦲꦤ꧀ꦤ$꧀꧉ ꦩ ꦤꦸ ꦠ꧀ꦏꦉ ꦩ꧀ꦩ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦮꦼ ꦣꦸ ꦱ꧀꧉ꦠꦶꦤꦸꦠꦸ ꦥ5$꧀ꦲꦶꦁꦢꦺꦫꦴꦃꦲꦶꦫ ꧅ ꦪꦼꦒ꧀ꦠ ꦶꦥꦤꦸꦒ꧀ꦩ ꦤ꧀ꦤꦶꦁꦢꦺꦔ ꦧ ꦶ ꦱ꧀꧉ ꦢꦺꦮꦁꦴꦩꦸ$ꦢꦺꦥꦏ꧀ꦲ ꦫꦤ꧀ꦤꦶꦫ꧈ ꦢꦺꦪ$꧀ꦠ ꦥ꧀ꦩꦿꦤ꧀ꦮꦸꦃꦲꦲꦶꦁꦧꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧉ ꦲꦥ$꧀ꦏ ꦂꦰꦤ꧀ꦤꦶꦁꦪꦾꦁ ꦯꦸꦒ꧀ꦩ꧉ꦢꦺꦲꦴꦧꦃꦢꦺꦩꦴꦱꦶ
208 ꧑꧔ ꦏ꧀ꦱꦏꦂꦰ꧉ ꦩꦂꦒꦏꦂꦰꦤ꧀ꦤꦶꦁꦪꦾꦁ ꦔꦒꦸꦁ꧉ ꦏꦂꦪꦊꦢꦺꦏꦴꦤ꧀ꦤꦶꦁꦢꦺꦴꦚ꧈ ꧅ ꦢꦺꦪ $꧀ꦩ ꦁꦢꦺꦏꦴꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴꦲꦠꦾꦢꦺꦱ꧀ꦤꦏꦶ꧉ ꦶꦏꦮꦿꦸꦃꦗꦗꦃꦤ꧀ꦤꦠ꧀꧉ ꦲ $ ꧀ꦠꦸ ꦏ꧀ꦱꦶ ꦏꦸ ꦠꦤ꧀ꦮꦭ꧀ꦭꦻ$Q꧉ ꦲꦶꦁꦢꦺꦧ $꧀ꦗ ꦁ ꦥꦿ ꦢꦺꦥ꧀ꦠ ꦁ ꦼꦃꦲ$꧀꧉ ꦏꦁꦢꦺꦔꦢꦺꦥ꧀ꦩꦿ$꧀ꦗꦴ ꦱꦼꦏꦫꦠ꧀꧈ ꦩ ꦠꦶꦢꦸꦫꦏꦱꦠꦸꦲꦸ꧉ꦒꦶꦤ꧀ꦤ:ꦁꦩ$꧀ꦗ ꦶꦁ$ꦫꦏ꧅ꦲ$ꦥꦁꦔꦢꦺꦒꦴꦲꦢꦺꦥꦤ꧀ꦤꦶ꧉ ꦏꦁꦠꦸ ꦢꦺꦡ5ꦢꦺꦩ5꧀ꦲꦁꦒꦤ꧀ꦤꦶꦫ꧉ $ ꦩꦸꦁ ꦮꦶꦁ ꦔꦶ ꦠ5 ꦱꦼ ꦢꦺꦩꦴ ꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧈ꦱꦶ ꦢꦺꦫ ꦏꦸ ꦲ ꦫ ꦶꦥꦸ$꧀꧉ꦥ$꧀ꦱꦩ꧀ꦥꦸ$5ꦼꦥ ꦏ꧀ꦱꦪ꧈ ꧅ ꦩꦸꦁꦒꦸꦃꦲ$ꦏꦸꦫꦁꦢꦺ$ꦏꦶ꧈ꦠꦶꦩꦁꦱꦧꦸꦏ꧀ꦏ ꦩ ꧀ꦧ ꦶꦤ꧀ꦚ꧉ ꦥ$꧀ꦏ ꦼꦤ꧀ꦤꦥꦶ ꦤ꧀ꦤꦼꦒ꧀ꦱꦏ꧀ꦄꦭ꧀ꦭꦻꦏ꧉ ꦩꦸꦁꦲꦶꦏꦼꦠ꧀ꦩ ꦶꦮꦃꦮꦁꦏꦶꦁꦔ$꧀꧉ ꦲꦶꦏꦸꦩꦸꦢꦺ $ ꧀ꦒꦴꦛꦁꦔ꧉ ꦪꦼꦒ꧀ꦠ ꦶꦠ $꧀ꦱꦶꦭꦸꦩꦏꦹ꧉ ꦢꦺꦪ$꧀ꦱꦶꦢꦺꦴꦲꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶꦤ꧀ꦤꦶꦫ꧉ ꧅ ꦢꦸꦫꦸꦁꦩꦶꦕꦫꦲꦶꦁꦢꦺꦔ꧀ꦩ ꦶ꧉ ꦲꦶꦪꦏꦢꦺꦧꦃꦏꦼꦤ꧀ꦤꦥꦼꦒ꧀ꦱ$꧀꧉ꦩꦸꦁ ꦱ ꦮꦶ ꦗꦶ ꦏꦽ ꦫꦶ ꦱ ꧀ꦏꦸ ꦭ꧀ꦭꦻꦮ꧈ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦸꦩꦸꦢꦺ $ ꧀ꦒꦴ ꦛꦁꦔ꧈ꦶꦁꦱꦶꦥꦠ꧀ꦡꦶꦁꦤ꧀ꦤꦁ꧉$꧀ꦱꦸꦫꦗꦠQ ꦶꦥꦸ$꧀꧉$ꦶꦏ꧀ꦩꦠꦩꦸ$5ꦶꦤ꧀ꦤꦶꦏꦶꦫ ꦚ꧀ꦢꦿ ꦪꦾꦏꦠꦸꦁꦏꦸ꧀ꦲꦁꦔꦶꦶꦔꦶ꧉ ꦩ ꦫꦶꦁ ꦯ ꦱ꧀ꦠꦿ ꦱ ꦲꦶꦁ ꦗ ꦮ ꦩꦾꦁ ꦲꦫꦥ꧀꧉ ꦲꦶꦁꦔꦒꦼꦱꦁꦮꦸꦱ꧀ꦮꦗꦶꦭ꧀ꦭꦻꦧ꧀ꦧ꧉ ꦧꦸꦶꦠꦩꦲꦂꦗꦪꦸ꧉ ꦲꦩꦁꦱꦸꦶ:ꦥꦸ ꦫꦶꦁꦫꦶꦒꦶꦠ꧀꧈ ꦒ ꦩ ꧀ꦧ ꦂ ꦥꦿꦶꦢꦺꦪꦏꦂꦰꦤ꧀ꦚ꧉ ꦢꦺꦢꦺꦤ꧀ꦤꦠꦢꦺꦮꦁꦴꦔꦶꦏꦸ꧈ ꦩꦿꦶꦁꦮꦪꦁꦲꦁꦔꦊ ꦩ ꧀ꦧ $꧉ ꦢꦸꦏ꧀ꦲꦤ꧀ꦚꦮꦁꦤꦸꦶꦧꦶꦱꦲꦁꦔꦫꦤ꧀ꦤꦶ꧉ ꦧꦒꦸꦱ꧀ꦲꦥꦶꦏ꧀ꦏ ꦁꦢꦺꦮꦴ$Q ꧅ ꦲꦶꦪꦥꦿꦶ ꦺꦒꦴꦶ ꦢꦺꦪꦢꦺꦒꦴꦤ꧀ꦤꦶꦫꦔꦫꦤ꧀ꦤꦶ꧉ꦩꦫꦶꦁꦒ ꦩ ꧀ꦧ ꦂ ꦠꦼꦏꦔꦊ ꦩ ꧀ꦧ$꧉ ꦢꦺ$ꦴꦫꦏ
209 ꧑꧕ ꦫꦸꦮ $ ꧀ꦝꦥꦸꦭ꧀ꦭꦻꦫ꧉ ꦥꦤ꧀ꦮꦪꦁꦮꦸꦗꦸꦠQ ꦶꦥꦸ$꧀꧉ ꦢꦺꦪ$ ꦶꦪꦼꦥ5$꧀ꦩꦫꦶꦥꦢꦺꦏꦶ꧉ ꦗꦶ ꦫꦶ ꦠ꧀ꦡꦼ ꦏ ꦥ $꧀ꦗ ꦁ꧉ ꦢꦺꦪ$꧀ꦏ:ꦼꦢꦺ$꧀ꦲꦶꦏꦸ꧉ ꦩꦼꦢꦺꦠꦮꦂ$ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏ꧉ ꦩꦸ $ ꧀ꦧꦸ ꦠꦥ $ ꧀ꦛ ꦼ ꦊꦁꦔꦥ꧀ꦩꦿ$꧀ꦩ ꦶꦥꦢꦺꦏꦶ꧉ ꦲ ꦧꦸ $Q ꦼꦂ ꦮꦂ $ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ ꧅ ꦠꦁꦔꦤ꧀ꦤꦶꦫꦥꦥꦠꦮ $꧀ꦱꦶꦏꦶ꧀꧈ ꦱ ꦧꦼ ꦤ꧀ꦮ ꦪꦁ ꦥ ꦱꦶ ꦢꦺꦏꦴ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦒꦿ $꧉ ꦏꦪꦥꦁꦢꦺꦔꦴꦠ꧀ꦥꦿꦶꦢꦺꦪ ꦶꦭ꧀ꦭꦻꦫ꧉ ꦩꦸꦁ $ꦼ ꦤ꧀ꦤꦼ ꦩ꧀ꦮ ꦪꦁ ꦔꦶ ꦏꦸ꧈ ꦏꦁꦢꦺꦒꦢꦺꦱꦃꦲꦶꦮ$Q ꦤ꧀ꦤꦶꦢꦺꦫꦏꦶ꧉ ꦠꦎꦢꦺꦒꦴ ꦏ$꧀ꦱꦫꦲꦶꦠ꧉$ꦒꦢꦺꦫꦁꦢꦺꦥꦠꦿꦸꦏ꧀꧉ ꦧ ꦢꦺꦒꦁꦴ $ꦼ ꦤ꧀ꦤꦼ ꦢꦺꦩ꧀ꦩ ꦏꦶ ꦱꦼ ꦩꦂ꧉ꦲꦶ ꦏꦸꦥꦿꦶꦢꦺꦪꦒ ꦩ ꧀ꦧ ꦂꦒꦾꦤ꧀ꦤꦶꦫꦲꦩꦶꦏꦶꦂ꧉ ꦪꦼꦒ꧀ꦠ ꦶꦏꦸꦢꦸꦮꦱ5꧈ ꧅ ꦲꦶ ꦪ ꦏꦼ ꦤ꧀ꦤ ꦧꦶ ꦤꦸ ꦏ ꦱ ꦏꦼ ꦕꦶ ꦏ꧀꧉$ꦁ ꦔꦶꦁ ꦲꦶ ꦪ ꦲꦶ ꦢꦺꦫ ꦢꦺꦏ ꦮ ꧉ ꦱꦶꦥꦢꦺꦠ꧀ꦫ ꦁꦴꦥꦸ ꦭꦸꦃ ꦪꦼ ꦒ꧀ꦡꦶ ꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧈ ꦥꦸ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦏꦸ ꦥꦼ ꦕꦃ ꦲꦶ ꦥꦸ $꧀꧈ ꦱꦠꦸꦱ5ꦠꦁꦥꦸꦭꦸꦃꦢꦸꦩꦶ꧉ ꦩꦸꦮꦪꦁꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏ꧈ ꦱꦠꦸꦱ5ꦠꦁꦥꦸꦭꦸꦃ꧉ ꦮꦸ ꦱ ꧀ꦒ ꦤ꧀ꦤꦼ ꦥ꧀ꦮꦶ ꦁ ꦔ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ꧉ ꦭꦸ ꦭꦸ ꦲꦸ ꦢꦺꦫ ꦥ ꦥ ꦫ ꦧ꧀ꦫ ꦢꦺ $꧀ꦥꦽ ꦩ ꦶ꧈ ꦦꦤ꧀ꦤꦼꦁꦔꦃꦲꦶꦁꦦ $ ꧀ꦝꦮ꧉꧅ ꦲꦶꦁꦠꦼꦒꦼꦢꦺꦱ꧀ꦱ ꦦꦚ꧀ꦝꦮꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦶ꧉ ꦲ ꦠꦶ ꦲꦸ ꦫꦶ ꦥ꧀ꦏ ꦁ ꦏ ꦮ ꦤ꧀ꦤ ꦥ ꦱ꧀꧉ ꦲꦶꦪꦲꦶꦁꦠꦼꦁꦔꦃꦲꦼꦁ ꦢꦺꦒꦴꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧉ ꦢꦺ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦏꦁ $ꦼ ꦤ꧀ꦤꦼ ꦩ꧀ꦲꦶ ꦏꦸ꧉ꦠꦸ ꦲꦸ ꦏ ꦁ ꦔꦶ ꦫ ꦥꦿꦶ ꦧ ꦶ꧉ ꦏꦁ ꦔꦽꦒ꧀ꦱꦗꦱꦠ꧀ꦠ ꦶꦫ꧉ꦩꦸ ꦏ ꦢꦺꦧꦃ ꦲꦶ ꦫꦸꦁ꧉ꦲ ꦮꦸ ꦗꦸ ꦠ5ꦁ ꦢꦺꦔꦴ ꦠ꧀ꦱ ꦪ ꦢꦺꦠꦴ $ ꧀ꦝ $ ꧀ꦝ ꦼ ꦥ5ꦶꦁ ꦥꦶ ꦏꦶꦂ ꦩ ꦤꦸꦁ ꦱ ꦲꦶ ꦏꦶ꧈ꦲꦶꦁꦢꦺꦏꦴꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴ$꧀ꦠ ꦂꦫꦤ꧀ꦚ꧉꧅ ꦢꦸ ꦫꦸꦁ ꦏ ꦢꦺꦠꦴ ꦤ꧀ꦮꦸ ꦗꦸ ꦢꦺꦠQ ꦮꦸ ꦱ꧀ꦲꦸ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ꧉ ꦥꦩꦲ$ꦢꦺꦮꦁꦴꦲꦁꦢꦺꦒꦴꦢꦺꦫꦁ ꦧꦿ ꦩ ꧀ꦧ
210 ꧇꧑꧖꧇ ꦩꦿꦶꦥꦠ꧀ꦢꦸꦫꦸꦁꦮꦿꦸꦃꦮꦸꦗꦸꦭ꧀ꦭꦻꦠQ꧈ ꦲꦶ ꦫꦸꦁ ꦔꦶ ꦏꦸ ꦮꦸ ꦱ꧀ꦩ ꦩ ꧀ꦧꦸ꧉ ꦠ$꧀ꦢꦸꦏꦮ$ꦫꦁꦔꦢꦺꦤ꧀ꦤꦏꦶ꧉ ꦥꦲꦶꦁꦏꦁꦧꦶꦱ$ꦼꦁꦒꦸꦁꦔꦶ꧉ꦫꦃꦲꦪꦸꦫꦒꦤ꧀ꦤꦶꦫ ꧅ ꦢꦺꦮꦁꦴꦲ$꧀ꦗ ꦁꦏꦃꦠꦼꦤ꧀ꦤꦱꦸ ꦧ꧀ꦧ ꦢꦺꦔ꧀ꦩ ꦶ꧉ ꦢꦺꦤ꧀ꦮꦱ5ꦩꦿꦶꦁꦧꦿꦃꦲꦤ꧀ꦤꦶꦫ꧉ ꦶꦢꦺꦫꦧꦿꦃꦲꦩꦁꦢꦺꦏꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ ꦲꦸ ꦥꦩꦢꦺꦮꦁꦴꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦸ꧉ ꦲꦂꦰꦏꦂꦪꦮꦶꦱ꧀ꦩꦏꦁꦧꦼꦕꦶꦏ꧀꧉ ꦱꦢꦸꦫꦸꦢꦺꦔꦢꦸꦩꦢꦾ꧉ ꦧꦿꦃ ꦲ ꦮꦸ ꦱ꧀ꦮꦸ ꦗꦸ ꦠ꧀꧉ ꦏꦠꦶꦁꦔ5ꦢꦺꦴꦤ꧀ꦤꦶꦁꦢꦺ$ꦠꦿ꧉ $꧀ꦲꦸꦥꦩꦢꦺꦮꦁꦴꦔꦶꦏꦸ ꦱꦸ ꦱꦸ ꦏ ꦔꦼ$꧀ꦠ ꦶꦁ꧉$ꦪꦸꦧ꧀ꦧ$fiꦢꦺꦧꦴꦢꦺꦠꦴꦲ$꧀ ꧅ꦲꦶꦁꦱꦢꦺgꦴꦤ꧀ꦤꦶꦁꦔꦢꦺꦧꦴꦢꦺꦠꦴ ꦲ$꧀ꦲꦶꦏꦶ꧉ꦥꦁꦔꦿꦱꦢꦺꦤ꧀ꦤꦩꦸ $ ꧀ꦧꦏ꧀ꦩ ꦃꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦸ꧉ $ ꧀ꦝ ꦼ ꦠ꧀ꦠ꧉ ꦩꦿꦶꦁꦧꦿꦃ ꦩ ꧀ꦧꦴꦏ꧀ꦏ ꦶꦫꦭꦸꦩꦸꦃꦏꦃ $꧀ꦱꦱꦩ꧀ꦩ ꦶ꧉ꦢꦺꦠꦴ ꦢꦺ ꦩ ꧀ꦧꦴ ꦏ꧀ꦏꦸ ꦢꦸ ꦮꦁ ꦏꦼꦂ ꦠ ꦱ꧀ ꧅ꦮꦸ ꦱ꧀ꦥꦿ ꦮꦶ ꦫ ꦫꦸ ꦩꦁ ꦱ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦔ ꦠꦶ꧉ ꦏꦢꦺꦏꦏꦢꦺꦠ꧀ꦠꦩꦸ $ ꧀ꦭꦸꦮꦶꦃ$ꦶ ꦱ ꧀ꦛ꧉ ꦲꦥ$꧀ꦩ ꦁꦢꦺꦏꦴꦤ꧀ꦤꦢꦺꦴꦲꦭ꧀ꦭꦻꦠ꧀ꦠ ꦢꦸ ꦫꦸꦁ ꦩꦶ ꦕ ꦢꦺꦫꦁ ꦢꦺꦔ ꦶ$꧀꧉ ꦒ ꦲꦶ ꦧ $꧀ ꦢꦺꦠꦴ ꦢꦺ ꦩ ꧀ꦧꦴ ꦏ꧀ꦏ ꦼꦂ ꦠ ꦱ꧀꧉ ꦶꦂ ꦏꦼ $꧀ꦛꦸ ꦱ꧀ꦩ ꦊ $꧀ꦝꦸ ꦁ꧉ ꦱꦶꦢꦺꦫꦢꦺꦪꦤ꧀ꦮꦶꦢꦺꦱ꧀ꦠꦴꦢꦺ ꦩ ꧀ꦧꦴꦏ꧀ꦏ ꦠꦱ꧀꧉ ꦤꦸꦶꦭꦸꦲꦸꦂ꧉ ꦢꦺ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦢꦺ$ꦴ ꦫ ꦱꦸ ꦤ꧀ꦡꦶꦁ ꦔ ꦶ꧉ ꦧꦸ ꦧꦂ ꦢꦺꦲ꧀ꦗꦴ ꦢꦺꦒ ꦠ꧀ꦱꦶꦤ꧀ꦤꦼ ꦩ ꧀ꦧꦃ ꧅ ꦼ ꦱ ꧀ꦠꦸ $ ꦩꦸ $ ꧀ꦧ ꦼ ꦗ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦱ ꦏꦼ :ꦶ ꦏ꧀꧈ꦩꦸꦶꦃ$ꦪꦸꦧ5ꦩ
211 ꧇꧑꧗꧇ ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦧꦶꦢꦺꦤ꧀ꦤꦒ꧀꧉ ꦃꦲꦥꦧꦶꦱꦢꦺꦠꦴꦢꦺ ꦩ ꧀ꦧꦴꦭ꧀ꦭꦻꦏ꧀ꦏ ꦚꦶꦂ$ꦏ꧀ꦤꦏꦁꦏꦸꦢꦸꦂ꧉ ꦢꦺꦪꦏꦸꦄꦁꦱ ꦶꦫꦲꦶꦁꦔꦠꦶ꧈ ꦏꦁꦲ ꦩ ꧀ꦧ ꦼ ꦒ꧀ꦥꦸꦗꦢꦺꦩꦴꦱ꧀ꦠꦿ $ ꧉ ꦏꦁꦏꦼꦤ꧀ꦡꦸꦂ $ ꧀ꦠꦸ ꦂ ꧉ ꦱꦶꦤꦸꦁꦏꦱ꧀ꦩꦫꦶꦁꦪꦾꦁ ꦱꦸꦒ꧀ꦩ꧉ ꦠꦼꦏꦶꦩꦸ$꧀ꦏꦩꦸꦤ꧀ꦤꦶꦁꦕꦶꦶꦏ꧀꧉ ꦒꦸꦩꦼꦢꦺ:ꦠꦶꦁ ꦏꦃ ꦲꦶ ꦫ ꧅ ꦏꦁꦩꦼꦁꦢꦺꦏꦴꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴꦮꦱ5ꦏ꧀ꦤꦪꦼꦒ꧀ꦠ ꦶ꧈ ꦏꦃꦲꦼꦤ꧀ꦤꦢꦺꦪꦤ꧀ꦤꦂꦰ ꦮꦱ꧀ꦏ ꦶꦛ꧉ ꦱꦶ ꦩꦼꦁꦢꦺꦏꦴꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴꦮꦶ ꦱ ꧀ꦒꦢꦺꦮꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧉ ꦧꦼꦢꦺꦧꦣꦸꦁꦲꦁꦔꦿꦶꦫꦶꦣꦸ꧉ ꦧꦼ ꦧꦼ ꦏꦁꦔꦶꦏ꧉ ꦥꦼ ꦱ ꧀ꦛ ꦶ ꧅ ꦲꦩꦁꦱꦸꦶꦩꦿꦶꦁꦮ$Qꦤ꧀ꦤꦶꦁꦫꦶꦁꦒꦶꦠ꧀꧈ ꦢꦺꦪ$fiꦼꦒ꧀ꦒꦲꦱ꧀ꦠꦢꦺꦤ꧀ꦤꦢꦺꦩꦃꦏꦁꦱꦿꦃ꧉ ꦩꦸ $꧀ꦊ ꦒꦃꦲꦱꦸꦏꦸꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ ꦏꦼ $꧀ꦕ ꦼꦁꦢꦺ$ꦴꦫꦩꦁꦏꦼꦭꦸꦏ꧀꧈ ꦲꦶꦪꦲꦶꦏꦸꦲꦠꦶꦤ꧀ꦤꦶꦢꦺꦫꦏꦶ꧉ ꦩꦢꦺꦏꦮꦸꦃꦢꦺꦪ$꧀ꦠ ꦶꦤꦸꦠ꧀ꦠ꧉ ꦢꦺ$ꦴꦫꦢꦺꦏꦴꦧꦼꦂꦭꦸꦁꦒꦸꦃ꧉ ꦏꦸꦢꦸꦔꦼꦒ꧀ꦏꦸꦢꦸꦊꦁꦒꦃ ꦩꦸ $ ꧀ꦭꦸ ꦁꦒꦸꦃꦏꦁꦢꦺꦔꦴꦧ $ ꧀ꦏꦸꦢꦸꦒꦸꦶꦁ꧉ꦥ$꧀ꦲꦠꦶꦏꦉꦥ5ꦶꦫ ꧅ ꦏꦸꦢꦸ ꦢꦺꦲꦤ꧀ꦤꦏ꧀ꦏꦢꦺꦥꦤ꧀ꦤꦏ꧀ꦱꦪꦼꦒ꧀ꦠ ꦶ꧉ꦢꦺꦪ $꧀ꦠ ꦶ ꦤꦸ ꦠ꧀ꦡ ꦧ ꦫꦁ $ ꦂ ꦫꦶ ꦫ꧈ꦢꦺ$ꦴꦫꦤ꧀ꦤ $ꦏꦮꦶꦱ꧀ꦱꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧉ ꦩꦸꦲꦪꦾꦏꦠꦸꦁꦏꦸ꧀꧉ ꦲ ꦤ꧀ꦚꦼ ꦚ ꦮꦁ ꦧ ꦒꦸ ꦱ꧀ꦱ ꦫꦶꦁꦒꦶꦠ꧀꧈ ꦠꦿꦸꦱ꧀ꦤ$5ꦶꦏꦶꦂꦫꦶꦫ꧈ ꦏꦁꦧꦶꦱꦥꦤꦸꦗꦸ꧉ ꦥꦢꦺꦠꦏ꧀ꦤꦫꦁꦔꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ꧉ ꦶꦠ ꦤ꧀ꦮ ꦥ꧀ꦩꦿꦱ꧀ꦩ ꦶꦁ ꦏꦩꦸꦫꦃꦲꦤ꧀ꦤꦶꦁꦮꦶꦶ꧉ ꦮꦶꦢꦺꦒQ ꦁꦕꦶꦥ꧀ꦠꦩꦪ꧈ ꧅ ꦥꦱꦼ ꦢꦺꦩꦴ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦥꦶ ꦏꦶꦂ ꦏꦁ ꦢꦸ ꦩ ꦶ꧉ ꦮꦪꦁ ꦒꦼꦢꦺ:ꦶꦲꦫꦤ꧀ꦤꦶꦧꦸꦠ꧉ ꦭꦸ $꧀ꦗ ꦭꦸ $꧀ꦗ
212 ꧑꧘ ꦏ꧀ꦠ ꦼ ꦤ꧀ꦤꦒꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧉ ꦗꦼꦗꦛꦲꦱꦶꦱꦶꦪꦸꦁ꧉ ꦩꦂꦩꦧꦸ $Q ꦼꦂ ꦩꦫꦶꦥ ꦢꦺ ꦏꦶ꧉ ꦏꦤ꧀ꦚꦠꦃꦲ ꦼ$꧀ꦗꦏ꧀꧉ ꦠ $ ꧀ꦠꦸꦢꦺꦩꦴ$꧀ꦗ ꦗꦗꦃꦤ꧀ꦤꦠ꧀ꦲꦶꦁꦏꦁꦩ$꧀ꦗ ꦶꦁ꧉ ꦲꦶꦁ ꦢꦺꦏꦴ ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴ ꦥꦶꦫꦧꦫ ꧅ ꦲ ꦤ꧀ꦤꦼ ꦩꦸꦮꦧꦱꦸꦏꦶ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦔꦸ ꦫꦶ ꦥ꧀꧈ꦶꦫ‌ꦧꦸꦠꦲꦶꦏꦸꦏꦉꦥ5ꦶꦫ꧉ ꦲ ꦤ꧀ꦚꦼ ꦧꦸ ꦠ꧀ꦠ ꦱ ꦪꦼ ꦒ꧀ꦠ ꦶ ꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧉ ꦧꦸ $Q ꦼꦂ $ꦥꦁꦒꦶꦃꦩꦸ꧈ ꦫꦸꦗꦸꦏ꧀ꦤ$꧀ꦩꦫꦶꦥꦢꦺꦏꦶ꧉ꦩ ꦤ꧀ꦤꦸꦁ ꦱ ꦥ ꦤ꧀ꦮꦶ ꦤ꧀ꦤꦼ ꦤ꧀ꦤꦁ꧈ ꦢꦺgꦴ ꦤ꧀ꦤꦶꦁꦔꦩ꧀ ꦚꦸꦚꦸꦮꦸ$꧀꧈ ꦢꦺꦪ ꦤ꧀ꦮꦶ ꦱ꧀ꦠ ꦱ ꧀ꦧ ꦶ ꦫꦠꦸ꧀ꦌꦏꦿꦩ꧀꧉ ꦠꦶꦤꦸꦠꦸꦥ5$꧀ꦲꦶꦁ ꦮꦁꦢꦺꦠꦴꦧꦠ꧀ꦱꦪꦼꦒ꧀ꦠ ꦶ꧉ꦮꦸ ꦱ꧀ꦩ $꧀ꦗ ꦶꦁ ꦢꦺꦏꦴꦢꦿꦠ꧀ꦠ ꦶꦫ꧈ ꧅ ꦢꦺꦢꦺꦤ꧀ꦤꦲꦶꦪꦥꦠꦶꦃ ꦢꦺꦲꦯꦁꦔꦗꦶ꧉ ꦦꦠ꧀ꦩ$ꦨꦲꦶꦁꦢ꧀ꦮꦫꦮꦠꦶꦏ꧉ꦥ ꦠꦶꦃ ꦲꦸ ꦮ ꦮ ꦱ꧀ꦠ ꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧈ ꦤꦸꦁꦒ ꧀ꦲꦶꦁꦥꦿꦗꦤ꧀ꦤꦶꦥꦸ$꧀꧈ꦏꦥꦠꦶꦲ$꧀ꦗ ꦼꦁꦒꦩꦤ꧀ꦤꦶꦏ꧀꧈ꦲꦸꦮꦫꦥ ꦶꦫ꧉ ꦲꦶꦏꦸꦩ ꦏ꧀ꦤꦤ꧀ꦤꦶꦥꦸ$꧀꧉ ꦲꦸꦱꦪꦼꦒ꧀ꦠ ꦶꦲꦶꦏꦸꦄꦃ꧈ ꦥꦠꦶꦃꦱꦶꦗꦶ꧈ ꦢꦺꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦲꦶꦁꦗꦼꦁꦒꦩꦤ꧀ꦤꦶ ꦏ꧀꧉ ꦲꦶꦁꦢꦺꦧꦠ ꧀ꦩ ꦏ꧀ꦩꦸ ꦂ ꦄ ꦪ ꦠ꧀ ꧅ ꦢꦺꦢꦺꦤ꧀ꦤ꧈ꦮ꧈ ꦩ ꦏ꧀ꦤ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦥ $ ꧀ꦭꦸ ꦮꦶꦃ꧈ꦠꦸ ꦲꦸ ꦄ ꦃ ꦩꦸꦁ ꦱꦮꦶꦗꦶꦲꦶꦏ꧉ꦶ ꦤꦸ ꦮꦶꦃ ꦲꦶꦁ ꦏ ꦮ ꦱ꧀ꦱ ꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧈ꦩꦸ ꦤ꧀ꦚ ꦯꦁ ꦔ ꦦꦿ ꦨꦸ꧉ꦦ ꦠ꧀ꦩ ꦟ ꦨ ꦥ ꦫ ꦧ꧀ꦧ ꦶ ꦢꦺꦫ ꦏꦷ꧉ꦟ ꦨ ꦩ ꦏ꧀ꦤ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦫ ꧉ ꦏ ꦏꦼ ꦩ ꧀ꦧ ꦁ ꦔꦶꦁ ꦩ꧀ꦥꦸ ꦱ꧀꧈ꦦ ꦠ꧀ꦩ ꦏꦼ ꦩ ꧀ꦧ ꦁ ꦔꦶꦁ ꦏ ꦩꦸ ꧀ꦪꦾ $꧀꧉ꦦ ꦠ꧀ꦩ ꦟꦨ ꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶꦧꦶꦱꦲꦤꦸꦠꦸꦠ꧀ꦡꦶ꧉ ꦩꦿꦶꦁꦱꦗꦧ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦢꦺꦏꦴꦢꦿ ꦠ꧀ ꧅ ꦢꦺꦥꦠꦶꦃꦢꦺꦲ ꦯꦿꦶ ꦪꦸ :ꦶ ꦱ ꧀ꦛ ꦶ ꦫ ꦗꦶ꧈ꦮ ꦱ꧀ꦠ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ ꦯꦁ ꦲ $Q ꦏ ꦢꦺꦮꦴ ꦟ꧀ꦤ꧉ꦲ $Q ꦏ ꦢꦺꦫꦴꦱꦮꦼꦂꦶ
꧑꧙ ꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧈ ꦢꦺꦮꦴ ꦟ꧀ꦤ ꦦ ꦤ꧀ꦤꦃ ꦱ ꦠꦸ ꦲꦸ꧉ ꦭꦸꦮꦶꦃꦢꦺꦫꦴꦱꦏꦸ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦔꦠꦶ꧉ ꦦ ꦤ꧀ꦤꦃ ꦧꦶꦱꦢꦺꦤ꧀ꦤ$꧀ꦠꦱ꧀꧈ ꦯꦶꦁꦒꦢꦺ $ ꧀ꦝꦮ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦥꦸ$꧀꧈ ꦏꦶꦪꦠ꧀ꦲꦼꦩꦧꦢꦺꦠ꧀ꦠꦮꦫꦠ ꦤ꧀ꦤ $꧀ꦗ ꦪꦱꦸꦕꦶꦠꦿꦥꦠꦶꦃꦲꦶꦢꦺꦫꦏꦶ꧉ ꦱꦸ ꦕꦶ ꦠꦿ ꦮꦼꦂ ꦶꦤ꧀ꦤꦶꦫ꧈ ꧅ ꦠꦼ ꦩ ꧀ꦧꦸ ꦱꦸ ꦕꦶ ꦉ ꦱꦶ ꦏꦶꦁ ꦥ ꦩꦶ ꦏꦶꦂ꧉ ꦕꦶꦠꦿꦫꦸꦥ꧉ ꦫꦸꦥꦏꦁꦱꦤ꧀ꦚ ꦠ꧈ ꦱꦸꦕꦶꦠꦿꦲꦶ ꦏꦸ ꦩꦸ ꦫ ꦭ꧀ꦭꦻꦠ꧀ꦠ꧈ ꦠꦸꦲꦸꦠꦸꦂꦱꦶꦤ꧀ꦤꦒꦸꦤꦸꦁ꧉ ꦢꦺꦢꦺꦤ꧀ꦤꦲꦫꦶꦤ꧀ꦤꦶꦫꦥꦢꦺꦮ ꦱ꧀ꦠꦿ ꦱꦶ ꧉ ꦯꦸ ꦱ꧀ꦠꦿ ꦱꦶ ꦲ ꦫ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ꧉ ꦢꦺꦪꦏꦸꦏꦉꦥ5ꦶꦥꦹ$꧀꧉ ꦧꦸ ꦧꦿꦃꦲꦶꦁꦒꦸꦤꦸꦁꦠꦸꦂꦱꦶꦤ꧀ꦤ $꧀ꦏ ꦁ ꦱꦿꦃ ꦲꦶꦁ ꦏ ꦗꦂ ꦄ ꦱ꧀ꦮ ꦠ꧀ꦲꦶ ꦪ ꦱꦁ ꦏꦶꦁ꧈ ꦒꦼꦧꦾꦂ ꦫꦶꦁꦕꦃꦪꦤ꧀ꦤꦶꦫ ꧅ ꦏ ꦧ ꦉꦁ ꦔ $ ꦤ꧀ꦮꦼ ꦒ꧀ꦠꦸ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦗ ꦶ꧉ ꦲꦶꦁꦕꦼꦩ5ꦉꦗꦗꦸꦗꦸꦭꦸꦏ꧀ꦚ꧉ ꦦꦿ ꦨꦸꦢꦿꦸꦦꦫꦥꦭ꧀ꦭꦻ꧉ ꦩ ꦏ꧀ꦤ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦲꦶ ꦏꦸ ꦮꦼꦂ ꦫꦸꦃ꧉ ꦲꦶꦁꦔ $ ꧀ꦝ ꦼ ꦒꦶꦁꦕꦃꦪꦏꦁꦮꦼ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ꧉ ꦢꦺꦢꦺꦤ꧀ꦤꦥꦥꦠꦶꦃꦲꦶꦫ꧈ ꦮ ꦱ꧀ꦠ ꦢꦿꦸ ꦱ ꧀ꦛ ꦢꦺꦏ ꦠꦸ꧉ ꦱꦠꦸꦲꦸ$ꦼꦥ꧀ꦱꦸꦄ ꦩꦫꦃ꧉ ꦪ ꦠ ꦠ ꦤ꧀ꦮꦸ ꦱ ꦩꦸ $꧀ꦫ ꦶ ꦤ꧀ꦤꦼꦁ ꦒ ꦲꦶꦁ ꦠꦸ ꦶ ꦱ꧀꧈ ꦢꦺ$꧀ꦲꦮꦢꦺꦱ꧀ꦮꦁꦴ ꦠ ꦫꦸ ꦤ꧀ꦤ //‍ ꦚ꧀ꦢꦿ ꦲ ꦫꦶ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦦꦿ ꦨꦸ ꦢꦿꦸ ꦦ ꧈ ꦢꦺꦒꦴ $Qꦩ$ꦲꦱꦶꦱꦶꦶꦃ꧉ ꦢꦺꦒꦴ $Q ꦲꦶ ꦏꦸ ꦪꦼ ꦒ꧀ꦠ ꦶ ꦄ ꦮ ꦱ꧀꧈ ꦩ$ꦏꦁꦢꦺ$ꦴ ꦫꦏꦏꦼꦶꦂ꧉ ꦒ $ ꧀ꦠꦾ ꦩ ꦶꦃ ꦮꦶ ꦤ꧀ꦤꦂ $ꦶ꧈ ꦯꦿꦶꦩ$꧀ꦢꦸꦫꦥꦠꦶꦃꦲꦶꦥꦸ$꧀꧈ ꦥꦿꦨ ꦮ$꧀ꦥꦿꦢꦺꦒꦴꦠ꧈ ꦥꦿ ꦨ ꦮ ꦢꦺꦲꦴ ꦧꦃ ꦲꦶꦁ ꦔ ꦠꦶ꧉ ꦏꦁ ꦥꦶ ꦤ꧀ꦤꦼ ꦒꦼꦁ꧈ ꦥꦿ ꦢꦺꦒꦴ ꦠ ꦲꦶ ꦏꦸ ꦩ ꦏ꧀ꦤ ꦤ꧀ꦚ ꧅ ꦢꦺꦠꦴꦃ ꦗ ꦶ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ ꦩꦸꦃ ꦏ ꦩ꧀ꦩ ꦠ꧀꧈ ꦩꦁ 213
214 ꧒꧐ ꦱꦸꦶꦲꦶꦁꦢ꧀ꦮꦫꦮꦠꦶ꧉ ꦂꦢꦺꦧꦱꦠꦤ꧀ꦤꦃꦱꦢꦺ$꧀ꦠꦴꦱ꧉ ꦲ ꦮ ꦱ꧀ꦠ ꦫ ꦢꦺ $꧀ꦱꦼ ꧀ꦠꦾ ꦏꦶ꧉ꦮꦼꦂꦶꦤ꧀ꦤꦶꦫꦱꦼ ꧀ꦠꦾ ꦏꦶ꧉$ꦥꦱ꧀ꦏ ꦁꦱꦸꦩꦼꦲꦶꦏꦸ꧉ꦶꦢꦺꦫ$ꦥꦱ꧀ꦱꦸꦩꦼ꧉ꦢꦺꦮꦁꦴꦲꦁ ꦢꦺꦔꦴ ꦧ꧀ꦒ ꦶ $ ꦮ ꦱꦁ ꦏꦶꦁ꧉ ꦲꦶꦁꦏꦢꦺꦫꦴꦫꦤ꧀ꦤꦶꦫꦲꦠꦶꦲꦶꦁꦏꦁꦥꦼꦛꦏ꧀ ꧅ ꦥꦸꦠꦿꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦯꦿꦶ ꦦ ꦠ꧀ꦩ ꦟ ꦨ꧉ ꦥꦶꦥꦶꦠꦸꦏꦛꦃꦲꦶꦢꦺꦫꦏꦶ꧉ ꦲꦶꦁ ꦏꦁ ꦱꦼ ꦥꦸꦃ ꦮ ꦱ꧀ꦠ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ꧈ ꦫ ꦢꦺ $ ꧀ꦒꦸ ꦤ꧀ꦤ ꦢꦺ ꦮ ꦥꦼ ꦏꦶ ꦏ꧀꧉ $ꦁꦔꦶꦁꦱꦫꦶꦫꦢꦺꦤ꧀ꦤꦏꦶ꧉ ꦲꦏꦛꦃꦲꦶꦁꦮꦸꦭꦸꦤ꧀ꦤꦶꦥꦸ$꧀ ꦶꦂ ꦮꦸ ꦭꦸ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦮ ꦤ꧀ꦤ ꦫ꧉ ꦮꦶ ꧀ꦩ $ ꦮꦂ $ ꦫ ꦱꦼ ꦒ꧀ꦱꦶ꧉ ꦤꦸꦶꦧ ꦩ ꧀ꦧ ꦁ ꦱꦠꦶꦗꦟ ꦢꦺꦫ ꦥ꧀ꦩꦿꦚQ ꦢꦺꦧꦴ ꦩ꧈ ꧅ ꦲ ꦫꦶ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦫꦃ ꦲ ꦢꦺ ꦢꦺ$꧀ꦱꦴ ꦩ ꧀ꦧ꧉ ꦲ ꦫꦶ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦩ ꦶꦃ ꦥ ꦢꦺꦮ ꦱ꧀ꦠꦿ ꦱꦶ ꧉ ꦱꦶ ꦠꦶ ꦱꦼ $Q ꦫꦶ ꦮ ꦱ꧀ꦠ ꦤ꧀ꦚ꧉ ꦱꦼ$꧀ꦕꦏꦲꦫꦶꦤ꧀ꦤꦶꦢꦺꦫꦏꦶ꧉ ꦮꦸ ꦫ ꦒꦶ꧀ꦠ ꦶꦠꦶꦱꦫꦶ꧉ ꦥꦸ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦏꦸ ꦲꦶꦁꦗꦂꦮ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦥꦸ$꧀꧉ ꦒꦸ ꦤ꧀ꦤ ꦢꦺꦮꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏ꧉ ꦮꦱ꧀ꦏ ꦶꦛ ꦱꦧꦫꦁꦥꦶꦏꦶꦂ꧉ ꦱꦠꦸ ꦲꦸ ꦠ꧀ꦏ ꦁ :ꦶ ꦔꦶ $ ꧀ꦠꦸ ꦩꦶ ꦠꦃ ꦢꦾ ꧅ꦏꦃꦲꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦤꦶꦁꦲꦸ ꦫꦶ ꦥ꧀ꦏ ꦶ ꦠ꧉ ꦮꦶ ꧀ꦩ $ ꦗꦂ ꦮ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦢꦺꦫ ꦏꦶ꧈ ꦧꦱꦮꦶ5ꦁꦔꦸꦕꦥ꧀ꦲꦁꦔꦱ꧀꧈ ꦩ $ ꦏꦁꦢꦺ$ꦴꦫꦏꦏꦼꦶꦂ꧉ ꦢꦺ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦲ ꦫꦶ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦢꦺꦫ ꦏꦶ꧈ ꦟ ꦫ ꦏ ꦯꦸ ꦫ ꦯꦁꦦꦿꦨꦸ ꦲꦶ ꦪ ꦧ ꦩ ꧀ꦧ ꦁ ꦱ ꦠꦶ ꦗ꧉ ꦠꦸ ꦲꦸ ꦏ ꦢꦺꦏ ꦏ ꦠ꧀ꦡꦶꦁ ꦏ ꦩꦶ ꧀꧈ ꦧꦱꦢꦺꦧꦴꦩ ꦲꦸꦫꦶꦢꦺꦥ5ꦏꦁꦛꦸꦛꦸꦏꦸ$꧀꧈ ꧅ ꦱꦁ ꦏꦶꦁ ꦧ ꦒꦸ ꦱ꧀ꦏ ꦶ ꦱ꧀ꦩ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ꧈ ꦩꦸꦁ ꦒꦸꦃ ꦲ ꦫ ꦥQ ꦶ ꦥꦶ ꧀꧉ :ꦶ $ ꧀ꦝ ꦶꦁ ꦗ ꧀ꦠꦸ ꦲꦸ ꦏꦶ ꦗ ꦥ꧀꧈ $ꦫꦏꦠꦸꦠꦸꦥ5ꦶꦁꦔ ꦠꦶ꧉ ꦱꦸꦫꦱꦪꦼꦒ꧀ꦠ ꦶꦮꦤ꧀ꦤꦶ꧉ ꦮꦲꦸꦠꦲꦶꦁꦔꦫꦶꦤ꧀ꦤꦶꦥꦸ$꧀꧉ ꦮꦱ꧀ꦠꦫꦃꦲꦢꦺꦢꦺ$꧀ꦱꦴ ꦩ ꧀ꦧ
215 ꧒꧑ ꦶꦁꦩꦸꦠ꧀ꦩꦆꦤ꧀ꦤꦃ ꧅ꦱꦶꦠꦶ ꦱꦼ$Qꦫꦶꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏ꧉ ꦄꦩꦫꦃꦲꦚ꧀ꦗ ꦶꦁꦔꦶꦢꦺꦫꦏꦶ꧉ ꦲꦫꦶꦢꦺꦤ꧀ꦤꦫꦢꦺ$꧀ꦱꦼ$꧀ꦕꦏ꧈ ꦱꦸꦥꦶ ꦪꦃꦲꦶꦁꦏꦁꦏꦏꦶꦏꦶ꧉ꦯꦁꦢꦺꦮꦶꦠꦶꦠꦶꦱꦫꦶ꧉ ꦭꦸ ꦲ ꦩ꧀ꦩꦃ ꦲꦶꦁ ꦥ $꧀ꦗ ꦶꦁ ꦔꦶ ꦥꦸ $꧀꧈ ꦒ $ ꧀ꦠꦾ ꧅ ꦥꦥꦠꦶꦢꦺꦪꦢꦿꦸꦮꦗꦪ꧉ ꦠꦶꦠꦶꦒꦥꦸꦠꦿꦤ꧀ꦤꦶꦢꦺꦫꦏꦶ꧉ ꦏꦁꦱꦼꦥꦸꦃꦢꦾ$꧀ꦱꦸꦂꦪ ꦲꦸꦂ꧉ ꦲꦫꦶꦤ꧀ꦤꦶꦫꦮꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴꦢꦾ꧈ ꦮꦱ꧀ꦠꦢꦺꦮꦶꦯꦸꦂꦪꦮꦠꦶ꧉ ꦏꦁꦩꦁꦢꦺꦏꦴꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴꦢꦺ$꧀ꦲ ꦮ ꦱ5 ꦫꦶ $꧀ꦕ ꦶ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ ꧅ ꦗꦂꦮꦢꦺꦤ꧀ꦤꦦꦿꦨꦸꦫꦢꦺꦪ꧉ ꦱꦪꦼꦒ꧀ꦠ ꦶꦥꦤ꧀ꦤꦩꦸꦁꦱꦶꦗꦶ꧉ ꦢꦿꦸ ꦮꦗꦪꦗꦂꦮꦤ꧀ꦤꦶꦫ꧉ ꦢꦿꦸ ꦮ ꦢꦺꦏꦴ ꦢꦿ ꦠ꧀ꦏ ꦁ ꦮꦸ ꦱ5ꦼ ꦱ ꧀ꦛ ꦶ ꧉ ꦗꦪꦮꦼꦤ꧀ꦤꦁꦱꦪꦼꦒ꧀ꦠ ꦶ꧉ꦯꦸꦂ ꦪꦥꦸꦠꦿꦗꦂꦮꦤ꧀ꦤꦶꦫ꧉ ꦯꦸꦂ ꦪ ꦲꦶ ꦏꦸ ꦮꦶ ꦮꦶ ꦠ꧀ꦠ $꧀꧈ ꦮꦼꦂ ꦶ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦥꦿ ꦤ꧀ꦚ ꦠ ꦫ ꦲꦶ꧉ ꦢꦺꦢꦺꦤ꧀ꦤꦥꦸꦠꦿ꧈ ꦗꦂ ꦮ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦲꦶ ꦏꦸ ꦧ ꦤ꧀ꦚꦸ ꦗ $꧀꧈ ꧅ ꦶꦭꦸꦮꦶꦃꦲ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦧ $꧀꧉ ꦮꦶꦫꦸꦢꦸꦤꦸꦁꦢꦺꦔꦶ꧈ ꦱꦼ ꦱ $꧀ꦝꦸ ꦁ ꦔ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦏ ꦮꦸ ꧉ ꦮꦠꦶꦗꦂꦮ ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦥꦢꦺꦮꦱꦠꦿꦶ꧉ ꦩꦁꦱꦸꦶꦠꦼ ꦩ ꧀ꦧꦸ ꦁ ꦔꦂꦰꦶ꧈ ꦩꦿꦶꦥꦠ꧀ꦏ:ꦼꦢꦺ$꧀ꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦸ꧉ ꦩꦼꦢꦺꦠ ꦠꦁꦒꦸꦁꦮꦂ$ꦤ꧀ꦚ꧉ ꦱ ꦪꦼ ꦒ꧀ꦠ ꦶ ꦢꦺꦠꦴ ꦢꦺ$꧀ꦠꦴ ꦤ꧀ꦤ $꧀ꦗ ꦶ ꦱꦶ ꦩ꧀꧈ ꦢꦺꦢꦺꦤ꧀ꦤꦲꦶꦁꦏꦁꦶꦪꦼꦥ $꧀ꦗ ꦶ ꦫꦶ ꦠ5 ꦚ꧀ꦗ ꦁ ꧅ ꦩꦸꦁ ꦒꦸꦃ ꦢꦺꦮꦁꦴ ꦏꦁ ꦄꦃ ꦶ ꦱ ꦫ ꦏ꧀꧉ ꦥꦩꦶ$Q ꦼꦁꦢꦺꦔ ꦩꦿꦶꦁ ꦪꦾꦁ ꦮꦶ ꦶ꧉ ꦗꦶꦤ꧀ꦤꦁꦏꦃꦱꦁꦏꦶꦁꦱꦼ ꦩ ꧀ꦧꦪꦁ꧉ $꧀ꦠ ꦂꦫ$꧀ꦥꦸꦗꦶꦶꦏꦶꦂ꧉ ꦥ$꧀ꦗ ꦁꦮꦶ
216 ꧒꧒ ꦤ꧀ꦤꦂꦢꦺ$ꦁꦠꦸꦶꦱ꧀꧉ ꦗꦂꦮꦤ꧀ꦤꦶꦁꦫꦶꦁꦒꦶꦠ꧀ꦱꦫꦸꦩ꧀꧉ ꦏꦛꦃ ꦢꦺꦧꦴ ꦠꦼ ꦤ꧀ꦮꦶ ꦤ꧀ꦤꦂ $꧉ ꦱ ꧅ ꦱ$꧀ꦱꦪꦒꦆ ꦥ꧀ꦱꦪ꧈ ꦢꦺꦪꦤ꧀ꦮꦶꦤ꧀ꦤꦂꦢꦺ$ꦴꦲꦲꦶꦁꦠꦸꦶꦱ꧀꧉ ꦏꦂꦪꦢꦺꦲꦮꦤ꧀ꦤꦶꦁꦏꦁꦩꦾꦂ ꦰ꧉ ꦢꦺ$ꦴꦫ ꦭꦸꦮꦶꦃꦲꦶꦁꦔꦲꦸꦫꦶꦥ꧀꧉ ꦗꦧꦢꦺꦏꦴ ꦢꦿ ꦠ꧀ꦡꦶ ꦢꦺꦫꦏꦶ꧉ ꦧꦼꦗꦕꦶꦏꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦸ꧈ ꦱꦁ ꦏꦶꦁꦥꦸꦕꦸꦏꦶꦁꦔꦶꦁꦠ꧀꧈ ꦪ ꦢꦺꦮꦴ ꦠ꧀ꦱꦶ ꦫ ꦠ ꧀ꦩꦸ ꦱ꧀ꦠ ꦏꦶ ꦩ꧀꧈ ꦫꦥꦢꦺꦏꦸ꧀ ꦥꦸ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦏꦸ ꦲꦶꦁ ꦩ ꦏ꧀ꦤ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ ꧅ ꦩꦸꦃ ꦏ ꦩ꧀ꦩ ꦠ꧀ꦲ $Q ꦶ ꦏ ꦏ꧀ꦲꦼ ꦤ꧀ꦤ꧉ ꦩ ꦫꦶꦁ ꦲꦸ ꦩ ꦠ꧀ꦠ ꦶꦁ ꦱꦸ $꧀ꦱ ꦩꦶ꧉ ꦩꦶ $Q ꦧ ꦠꦶ $꧀ꦫ ꦶ ꦗꦼ ꦏꦸ ꦲ꧉ ꦩꦶꦮꦃꦫꦧꦸꦱ꧀ꦱꦩ꧀ꦩꦮꦠ꧀ꦠ ꦶ꧈ ꦮ ꧀ꦄ ꦂꦶꦩꦏ꧀ꦤꦢꦺꦤ꧀ꦤꦏꦶ꧈ ꦲꦶꦁꦊꦩ ꦁꦔꦶꦠ꧀ꦏꦥꦶꦠꦸ꧉ ꦮ $ ꧀ꦧꦸꦩꦶꦏꦱꦥ꧀ꦠ꧉ ꦏꦁꦒꦸꦩꦼꦂꦒꦼ ꦠ꧀ꦏ ꦁꦏꦸꦩꦼꦶꦥ꧀꧉ ꦥꦶ ꦤ꧀ꦤ ꦫꦶꦁ ꦔ ꦢꦺ$Q $꧀ꦲꦶꦁꦫꦶꦗꦼꦏꦶ ꦢꦺ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦔꦃ ꧅ ꦩꦸꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦶ ꦥꦸ ꦤ꧀ꦮ ꦱ5 ꧉ ꦩꦿꦶꦁꦊꦢꦺꦏꦴꦤ꧀ꦤꦶꦁꦔꦲꦸꦫꦶꦧ꧀꧉ ꦶꦢꦺꦫꦩꦁꦢꦺꦏꦢꦺꦤ꧀ꦤꦔꦒꦼꦱꦁ꧉ ꦢꦺꦮꦁꦴꦔꦶꦏꦸꦏꦩꦸ $ ꦒꦷ꧉ ꦲꦒꦸꦁꦫꦶ ꦗꦼ ꦏꦶꦢꦺꦤ꧀ꦤꦏꦷ꧉ ꦩꦾꦁ ꦱꦢꦺ$꧀ꦠꦴꦱꦧ $ ꧀ꦝꦧ$꧀ꦝꦸ ꧉ ꦲꦫꦁꦗ$꧀ꦩꦩꦶꦏꦶꦂꦫ꧈ ꦏꦶꦫꦸꦢꦺꦤ꧀ꦤꦲꦶꦁꦥꦁꦒꦶꦃ꧉ ꦩꦶꦮꦃꦢꦺ$ꦴꦫꦒꦸꦩꦸ ꦢꦺꦤ꧀ꦮꦁꦴꦒꦸꦤ꧀ꦤ ꦶꦒQꦪ꧈ ꧅ ꦱꦼꦤ꧀ꦤꦢꦾ$꧀ꦲꦶꦪꦒꦸꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴꦲ꧈ ꦢꦺꦪ$ꦲꦶꦂꦫꦶꦪꦲꦶꦁꦩꦶ ꦱ꧀ꦏ ꦶ $꧀꧉ ꦤꦸ ꦶ ꦏꦶ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦪ ꦢꦺꦱ꧀ꦏ ꦮ ꧉ ꦩꦶꦮꦃꦲꦁꦔꦏꦸꦮꦢꦺꦔ꧀ꦩ ꦶ꧉ ꦱꦼꦢꦺꦴꦢꦺꦠ꧀ꦲꦮ$ꦶꦁꦔ $ ꧀ꦏꦸꦔꦿꦫꦱ$ꦶꦢꦺꦠꦤ꧀ꦤꦶ꧉$ꦁꦔꦶꦁ ꦧꦼ ꦤ꧀ꦤꦼꦂ ꦢꦺꦮꦁꦴ ꦱꦸ ꦒꦶꦃ ꦔꦸ ꦕ ꦥ꧀ꦩ ꦁ ꦢꦺꦏꦴ ꦤ꧀ꦤ ꧅ ꦢꦺꦪ $ ꧀ꦧ ꦶ ꦢꦺꦱꦴꦲꦔꦮꦿꦸꦃꦲ$꧉ꦩꦸ
217 ꧒꧓ $꧀ꦠꦔꦲꦸꦫꦶꦥ꧀ꦲꦶꦏꦶ꧈ ꦢꦺ$ꦴꦫꦏꦼꦤ꧀ꦤꦢꦺꦪ $fi $Q ꦼ ꦭ꧀ꦤ꧉ ꦥꦒꦸ ꦤ꧀ꦤ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫꦥꦸ ꦤ꧀ꦤꦶꦏꦶ꧉ ꦲꦶꦁ $ ꧀ꦒꦸꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴꦲ꧉ꦩꦸ$꧀ꦲꦶꦁꦏꦁ ꦩꦲꦱꦸꦕꦶ꧉ ꦢꦸꦫꦸꦁꦥꦉꦁꦒꦸ ꦤ꧀ꦤ ꦤ꧀ꦤꦶꦫꦠ$5ꦏꦂꦪ ꧅ ꦢꦺꦮꦁꦴꦗꦁꦏꦃꦩꦿꦶꦁꦏꦱꦸꦒꦶ ꦪ$꧀꧉ꦥꦶꦢꦺꦤ꧀ꦤꦠ꧀ꦲꦶꦁꦒꦸ ꦤ꧀ꦤ ꦤ꧀ꦤꦶꦢꦺꦫꦏꦶ꧈ꦱꦪꦼꦒ꧀ꦠ ꦶꦢꦺꦪꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴꦫꦏꦼꦤ꧀ꦤ꧉ꦱꦸꦒꦶꦃꦩꦶꦱ꧀ꦏ ꦶ$꧀ ꦥꦤ꧀ꦮꦸꦱ꧀ꦱꦁꦏꦶꦁ꧉ ꦢꦺꦏꦴꦢꦿꦠ꧀ꦠ ꦶꦢꦺꦫꦁꦪꦾꦁ ꦮꦶꦶ꧉ ꦪꦼꦒ꧀ꦠ ꦶ ꦠ $꧀ꦏ ꦼ ꦤ꧀ꦤ ꦗꦶꦤ꧀ꦤꦭꦸꦏ꧀꧈ ꦱꦼꦤ꧀ꦤ ꦢꦾ$꧀ꦲꦢꦺꦩꦏ꧀ ꦢꦺꦱꦠ$꧀꧈ ꦢꦺꦪ$꧀ꦢꦸꦫꦸꦁꦥꦶꦤ꧀ꦤꦉꦁꦲꦸꦒꦶ꧉ ꦩ ꦃ ꦩ ꦫ ꦠ꧀ꦩꦸ ꦮꦸꦃ ꦲꦶ ꦢꦿꦸ ꦲ ꦏ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ ꧅ ꦢꦺꦮꦁꦴꦱꦸꦒꦶꦃꦏꦗꦧꦢꦺꦏꦴꦢꦿꦠ꧀꧈ ꦭꦸ ꦭꦸ ꦲꦸ ꦢꦺꦫ ꦔꦸꦤ꧀ꦤꦶꦲꦸꦤ꧀ꦤꦶ꧈ ꦥ:ꦲꦁꦔꦢꦺꦏꦴꦤ꧀ꦤꦶꦠꦥ꧉ ꦢꦺꦩꦴ ꦏ ꧀ꦏꦸ ꦏꦸ ꦱ꧀ꦠ $5 ꦒꦼ ꦤ꧀ꦤꦶ꧉ ꦢꦺꦤ꧀ꦮꦁꦴ ꦱꦶ ꦤ꧀ꦤꦼ ꦩ ꧀ꦧꦃ ꦲꦶ ꦏꦶ꧉ ꦥꦤ꧀ꦤꦒꦸꦁꦲꦶꦁꦠꦥꦤ꧀ꦤꦶꦥꦸ$꧀꧈ ꦢꦺ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦮꦶ ꦗꦶ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦠꦥ꧉ ꦢꦺ$ꦴꦫꦢꦺꦱꦁꦴꦏꦏꦸ ꦫꦁ ꦧꦸ ꦒ꧀ꦠ ꦶ꧉ ꦠ ꦥ ꦲꦶ ꦏꦸ ꦲꦶꦁ ꦏꦁ ꦏꦸ ꦮ ꦠ꧀ꦱꦶ ꦤ꧀ꦤꦼ ꦩ ꧀ꦧꦃ ꦲ ꧅ ꦩꦿꦶꦁ ꦱ ꦥ : ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦩ ꦤꦸꦁ ꦱ꧉ ꦱꦪꦼꦒ꧀ꦠ ꦶꦏꦁꦢꦺ$ꦴꦫꦒꦸꦶꦁ꧉ ꦢꦺꦮꦁꦴꦔꦶꦏꦸꦱꦼꦤ꧀ꦤ ꦢꦾ$5ꦱ꧉ ꦩꦸ $꧀ꦩ ꦏ꧀ꦱꦶꦃ ꦉ ꦩꦼ $ ꧀ꦒꦸ ꦶꦁ꧉ ꦮꦸ:ꦂꦪꦼꦒ꧀ꦠ ꦶꦠ$Qꦶ꧉ ꦢꦺꦮꦁꦴꦱꦸꦒꦶꦃ ꦱꦸ ꦒꦶꦃ ꦥꦸ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦏꦹ꧉ ꦪꦼꦒ꧀ꦠ ꦶꦢꦺꦪ $ ꧀ꦧ ꦼ ꦠꦃꦊꦁꦒꦃ꧉ ꦢꦺ$ꦴ ꦫ ꦧ ꦒ꧀ꦧ ꦼ ꦒ꧀ꦏꦸ ꦢꦸ ꦒꦸ ꦶꦁ꧉ ꦢꦺꦪ ꦢꦺꦤ꧀ꦮꦁꦴ ꦱꦸ ꦒꦶꦃ ꦏ ꦢꦺꦏ ꦪ ꦢꦺ $ ꧀ꦒꦴ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ ꦢꦺ$ꦥ꧀ꦩꦿꦚQ ꧅ꦃꦲꦶꦪꦢꦺꦩꦁꦴꦱꦧꦶ ꦢꦺꦱꦴꦲ꧈ ꦁꦒꦼꦁꦏꦱꦸꦒꦶꦪꦢꦺꦤ꧀ꦤꦏꦶ꧉ ꦁ ꦒꦼꦁ ꦔ ꦼ ꦱ ꧀ꦠꦸ $꧀ꦥꦸ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦏ꧈ ꦲꦢꦺꦤ꧀ꦤꦁꦲ ꦮ ꦢꦺꦏ ꦥꦿꦶ ꦧ ꦶ꧉ ꦲꦤ꧀ꦤꦏ꧀ꦥꦸꦠꦸ ꦤ꧀ꦤꦶꦢꦺꦫꦏꦶ꧉ ꦠ ꦤ꧀ꦮ ꦢꦺ$Q ꦩꦼ ꦕ ꦏ꧀ꦆ ꦭꦸ ꦫꦸ꧉
218 ꧒꧔ ꦩꦶꦮꦃꦲꦶꦁꦏꦁꦱꦶꦤ꧀ꦤꦼ ꦩ ꧀ꦧꦃ꧉ꦩꦸ$꧀ꦏ ꦼꦮꦉꦒꦼ $ ꧀ꦒꦸꦶꦁ꧉ꦲꦶꦁꦏꦁ$ꦼ ꦩ ꧀ꦧꦃꦠ$꧀ꦱꦸꦩꦸꦁꦏꦼꦥ꧀ꦩꦿ¨ꦱ꧀ꦲꦶꦁ ꦩꦤ꧀ꦤꦃ ꧅ ꦩꦸꦠ$꧀ꦏ ꦼꦤ꧀ꦤꦱꦸꦩ꧀ꦩ ꦼꦁ꧉ꦏꦩꦸꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴꦫꦲ ꦩ ꧀ꦧꦸꦒ꧀ꦠ ꦶ꧉ꦲꦸꦠꦮꦢꦺꦪꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴ ꦫꦚ $ ꧀ꦝ ꦁ ꧉ ꦲꦮꦶꦠ꧀ꦩꦤ꧀ꦤꦸꦁꦱꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦶ꧉ ꦥ:ꦠꦶꦠꦃꦲꦶꦁꦮꦶꦶ꧉ ꦏꦏꦱꦶꦃꦲꦶꦁꦏꦁꦱꦠꦸ ꦲꦸ꧉ ꦩꦂ ꦩ ꦲ ꦗ ꦱꦸ ꦩꦼ ꦁ꧉ ꦪꦾꦩꦸꦏꦶꦂꦠꦶꦠꦃꦲꦶꦁꦮꦶꦶ꧉ ꦲꦥ$꧀ꦲ$ꦱꦢꦺꦤ꧀ꦤꦥ ꦮꦼ ꦒ꧀ꦠꦸ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦚ ꦮ ꦚ꧀ꦢꦿ ꦫꦸꦥꦒꦼꦢꦺ $ ꧀ꦝꦴ$꧀ꦠ$꧀ꦲꦱ꧀ꦠꦠ$꧀ꦱꦶꦏꦶ ꧀꧉ ꦥꦿꦢꦺ$Qꦢꦺꦤ꧀ꦤꦱꦶꦒꦼꦢꦺ $ ꧀ꦝꦴ$꧀꧉ ꦒꦶ ꦤꦸ ꦏ꧀ꦒ ꦶ ꦤꦸ ꦏ꧀ꦲꦁ ꦒꦗꦶꦃꦒꦶꦁꦭ꧀ꦭꦻꦔ꧈ ꦲꦢꦺꦤ꧀ꦤꦁ ꦢꦺgꦴꦤ꧀ꦤꦶꦁꦏꦪꦸꦠ$5ꦧꦸꦶ꧉ ꦊꦩꦸꦢꦺꦤ꧀ꦤꦏꦼꦥꦠꦶ꧈ ꦢꦺꦏꦁꦴ ꦱꦶ ꦒꦶ ꦤꦸ ꦏ꧀ꦒ ꦶ ꦤ꧀ꦤꦸ ꦏ꧀꧉ ꧅ꦃꦠꦱꦥꦲꦶꦏꦸꦏꦁꦩꦫꦶꦁꦔꦶ꧈ ꦥꦁ ꦔ ꦥ꧀ꦩꦿ$꧀ꦩ ꦶꦁ ꦱꦶ ꦒꦼ ꦢꦺ $ ꧀ꦝꦴ $꧀꧉ ꦢꦺ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦢꦺꦏꦁꦴ ꦱꦶꦩꦁꦢꦺꦏꦴꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴꦲꦮꦭ꧀ꦭꦻꦏ꧉ ꦲꦥꦶꦪꦄꦃꦏꦁꦩꦫꦶꦁꦔꦶ꧉ ꦩꦸ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦏꦁ ꦢꦺꦔ ꦶꦁ ꦭꦸ ꦭꦸꦁ ꦢꦺꦱ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦠꦼ ꦩ ꧀ꦧꦸ ꦁ ꧉ ꧅ ꦧꦱꦠꦼꦩꦧꦸꦁꦧꦶꦱꦲꦤ꧀ꦚꦮꦧ꧀ꦧ ꦶ꧈ ꦩꦿꦶꦁ ꦧ $꧀ꦠ ꦤ꧀ꦤ ꦭ꧀ꦭꦻꦧꦴ ꦠ꧀꧈ ꦧꦶ ꦱ ꦧꦸ $꧀ꦠ ꦥ꧀ꦩꦿꦱ꧀ꦩ ꦶꦁ ꦗ ꦱ ꦠ꧀ꦱ ꦧ ꦭ꧀ꦭꦻꦧ꧀ꦧ꧉ ꦧꦸ ꦱ ꦤ꧀ꦤ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦧꦸ ꦮ ꦤ꧀ꦤ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦗꦶ ꦱꦶ ꦩ꧀꧉ ꦱ ꦧ ꦫꦁ ꦠ ꦊ ꦱꦶꦃ꧉ ꦠ $ ꧀ꦧ ꦶ ꦱ ꦠꦸ ꦩ5ꦁ ꦱꦸꦃ ꧅ ꦱꦸꦥꦪꦢꦺꦤ꧀ꦤꦧꦶꦱꦲꦁꦔꦢꦺꦪꦴꦩ꧀ꦩ ꦶ꧉ ꦩ ꦫꦶꦁ ꦠꦾ ꦱ꧀ꦏ ꦁ ꦢꦺꦴ ꦱ꧀꧉ $ꦫꦸ ꦤ꧀ꦤ ꦤ꧀ꦚ ꦏꦁ ꦔꦂ ꦶ ꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ ꦤꦸꦤꦸꦮꦸꦤ꧀ꦤꦩꦿꦶꦁꦏꦁꦩꦲꦱꦸꦕꦶ꧉ ꦕꦫꦶꦠꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦲꦶꦏꦶ꧈ ꦏꦂꦰꦤ꧀ꦤꦶꦁꦪꦾꦁ ꦔꦒꦸꦁ ꧅ ꦒꦸꦤ꧀ꦤꦱꦼꦒ꧀ꦠ ꦶꦱꦁꦏꦶꦁꦪꦾꦁ ꦱꦪꦼꦒ꧀ꦠ ꦶ꧈ ꦠꦶꦤ꧀ꦤꦠ ꦲꦶꦁꦧꦭ꧀ꦭꦻꦠꦴꦱ꧀꧉ ꦠꦸ $ ꧀ꦝ ꦠꦸ $ ꧀ꦝ ꦠꦸ : ꦏꦁ ꦢꦺꦠ ꦭ꧀ꦭꦻꦠꦃ꧈ ꦠ$꧀ꦏ ꦼꦤ꧀ꦤꦱꦃ
꧒꧕ ꦱꦱꦼꦢꦺ $ ꧀ꦝꦴꦤ꧀ꦤꦶꦁꦔꦠꦶ꧉ ꦠꦶꦠꦶꦫꦸꦱꦪꦼꦒ꧀ꦠ ꦶ꧈ ꦠꦠꦢꦺꦤ꧀ꦤꦏꦁꦭꦸꦲꦸꦂ꧉ ꧅ ꦩꦸꦫꦠfiꦮꦸꦂꦥꦠꦶꦁꦱꦭꦸꦮꦶꦂ꧉ ꦠ ꦢꦺ$꧀ꦩ ꦩ5ꦼꦂ ꦏꦁ ꦫ ꦭ꧀ꦭꦻꦲꦴ ꦱ꧀ ꦩ ꦤ꧀ꦤꦼ ꦩ꧀ꦥꦸꦃ ꦧꦾ ꦠ꧀ꦩ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ ꦶ ꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧈ ꦱꦁꦏꦶꦁꦢꦺꦒꦴ $ ꧀ꦏꦸꦲꦩꦶꦏꦶꦂ$ꦶ ꦢꦺꦠ ꦤ꧀ꦤꦶ꧉ ꦊ ꦢꦺꦏꦴ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦔꦸ ꦫꦶ ꦥ꧀ ꦠꦸꦲꦸꦢꦺꦪ$꧀ꦱꦶꦤ꧀ꦤꦥꦸ$꧀ ꧅ ꦶ ꦥꦸ ꦢꦺ$꧀ꦲ ꦶꦁ ꦩꦿꦶꦁ ꦮꦶ ꦱ ꦢꦺꦪꦁ ꦔꦸ ꦫꦶ ꦥ꧀꧈ ꦱꦩꦶꦢꦺꦤ꧀ꦤꦲꦶꦁ ꦭ꧀ꦭꦻꦔꦁꦴ꧈ ꦩꦸꦒꦄꦃꦤꦸꦭꦸꦱ꧀ꦤꦱꦥꦭ꧀ꦭꦻꦏ$꧀꧉ ꦲ ꦪꦾ ꦢꦺꦏꦁꦴ ꦱꦶ ꦏꦶ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ ꦮ ꦏ꧀ꦩ ꦩꦶ꧉ ꦲꦶꦁ ꦠꦶꦁ ꦏꦃ ꦏꦸ ꦩ ꦏꦶ꧈ ꦏꦂꦢꦺꦪꦮꦤ꧀ꦤꦶꦁꦮꦸꦮꦸꦱ꧀꧉ ꧅ ꦢꦺ$ꦴ ꦫ ꦭꦸ ꦮꦶꦃ ꦥꦿꦶ ꦪ ꦮ ꦏ꧀ꦩ ꦶ ꦠꦿ ꦩꦶ꧉ ꦢꦺ ꦢꦺ$5ꦁ ꦔꦼ ꦠ꧀ꦏ ꦩꦢꦺꦮꦴ$꧀꧈ ꦩꦿꦶꦁ ꦊ ꦢꦺꦏꦴ $꧀ꦏ ꦁ ꦢꦸ ꦢꦸ ꦮ ꦗꦶ ꦭ꧀ꦭꦻꦧ꧀ꦧ ꦢꦺ$ꦴꦫꦧꦼꦕꦶ ꦢꦺꦏ꧀ꦪ $꧀ꦠ ꦁ ꦒꦸꦁꦏꦁꦩꦶꦏꦶꦂ꧈ ꦲꦁꦔꦿꦸꦫꦸꦱꦏ꧀ꦲꦠꦶ꧈ ꦶꦢꦺꦫꦫꦒꦤ꧀ꦤꦶꦁꦯꦸ$꧀ ꧅ ꦲꦶꦪꦢꦸꦢꦸꦏꦮꦗꦶꦧ$꧀ꦩꦩꦶ꧉ ꦱꦸ $5ꦼꦂ ꦱꦸ ꦶ ꦲ ꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴ $꧀꧉ ꦱꦸ $ ꦢꦺꦏꦴ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦮꦸ ꦱ $ ꦶ ꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧈ ꦢꦺꦩꦃ ꦏ ꦶ ꦧ $5 ꦏꦂ ꦪ $꧀ꦏ ꦁ ꦮ ꦗꦶ ꦧ꧀꧈ ꦏ ꦮ ꦗꦶ ꦧ $꧀ꦩ ꦩꦶ꧈ ꦏꦼꦩ꧀ꦩꦱ꧀ꦱ$꧀ꦱꦠꦸꦲꦸ ꧅ ꦫꦸ $ ꧀ꦠꦸꦩꦸꦫꦸ $꧀ꦏ ꦼ ꦩ꧀ꦩꦱ꧀ꦱ$꧀ꦱꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶ꧈ ꦏ꧀ꦏ ꦂꦪꦮꦶꦭ꧀ꦭꦻꦫꦁꦴ꧈ ꦏ ꦥꦸ ꦗꦁ ꦒ ꦢꦺ$Q ꦢꦺ$꧀ꦲ ꦩ5ꦼꦂ $ ꦂ ꦢꦺꦫ꧈ ꦢꦺ$ꦴꦫꦢꦺꦩꦩ5ꦼꦂ ꦢꦾ ꦠꦶꦁ ꦱ ꦭꦸ ꦮꦶꦂ꧉ $ꦁꦔꦶꦁꦢꦺꦫꦃ$ꦶꦁꦲꦸꦮꦶꦱ꧀꧈ ꦏ ꦧ $꧀ꦗꦸ ꦂ ꦩꦸꦁ ꦢꦺꦴ ꦮꦸꦁ꧉ 219
꧇꧒꧖꧇ ꧅ ꦪꦒꦶꦤ꧀ꦤꦢꦺꦮꦒꦸꦒꦸꦢꦺꦪꦴ$꧀ꦥꦿꦶꦧꦶ꧉ ꦢꦺꦪ ꦢꦺ$꧀ꦏ ꦁꦴ ꦱꦶ ꦏ ꦢꦺꦠꦁꦴ ꦭ꧀ꦭꦻꦠꦴ$꧀꧉ ꦩꦿꦶꦁꦦꦸꦗꦁꦓ꧉ ꦒꦶꦤꦸꦪꦸꦢꦺꦴꦲꦭ꧀ꦭꦻꦠ꧀ꦠ꧈ ꦠ $ ꧀ꦠꦸꦩꦼꦏꦢꦺꦫꦏ ꦔꦁꦒꦶꦠ꧀ꦲꦁꦒꦶꦠ꧀꧉ ꦢꦺꦥꦶꦏꦶꦂꦠ$꧀ꦩ ꦶꦗꦶ꧀꧈ ꦱꦁꦏꦶꦁꦏ ꧀ꦧꦸ ꦤ꧀ꦤꦶꦥꦸ$꧀꧉ ꧅ ꦩꦸꦁ$ꦶ$ꦶꦫꦸꦠ$꧀ꦲꦸꦤ꧀ꦤꦶꦁꦢꦺꦔꦁꦒꦠ꧀ꦠ ꦶ꧈ ꦲ ꦥꦸ ꦒꦸ ꦠ꧀ꦠꦸ ꦂ ꦥꦼ ꦢꦺꦒꦴ ꦠ꧀꧉ ꦥꦁ ꦒ ꦒ ꦠ꧀ꦠ ꦶꦁ ꦢꦿꦶ ꦪ ꦲꦶꦁ ꦩꦸ ꦫ ꦭ꧀ꦭꦻꦠQ꧉ꦢꦺꦏꦃ$ꦶꦱꦶꦥ꧀ ꦩꦸꦢꦺꦤ꧀ꦤꦥꦸ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦏꦶ꧉ ꦲꦶ ꦪ ꦩꦸꦁ ꦏꦶ ꦤ꧀ꦤꦂ ꦶ꧈ ꦲꦶꦁ ꦱ ꦱ ꦢꦺ ꦩ ꧀ꦧ $꧀ ꦭꦸꦁ ꦒꦸꦃ ꧅ ꦢꦺ$ꦴ ꦫ $ꦼ ꦢꦾ ꦲꦁ ꦔꦸꦁ ꦏꦸ ꧀ꦭꦸ ꦁ ꦏꦸ ꦶ꧉ ꦱ ꦢꦺꦩ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦧꦶ ꦱꦁ ꦭ꧀ꦭꦻꦔꦁꦴ ꦲ ꦤ꧀ꦤꦼ ꦤ꧀ꦤꦸ ꦂ ꦏꦁ ꦮꦸ ꦱ ꧀ꦒꦸ ꦁ ꦮꦃ ꦪ ꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧉ ꦢꦺ$ꦴ ꦫ ꦭꦸ ꦮꦶꦃ ꦮ ꦗꦶ ꦥ ꧀ꦧ ꦶꦁ ꦔ ꦲꦸ ꦫꦶ ꦧ꧀꧈ ꦏꦸ ꦢꦸ ꦢꦺ $꧀ꦲꦸ ꦠ꧀ꦡꦶ꧈ ꦶꦫꦶꦁꦮꦗꦶꦥ꧀ꦲꦶꦏꦸ ꧅ ꦢꦺ$ꦴ ꦫ ꦶ ꦪ ꦱꦸ ꦩꦶ ꦢꦺꦮꦁ ꦪꦾꦁ ꦮꦶ ꦶ꧈ ꦱꦸꦩꦸꦁꦏꦼꦥ꧀ꦩꦿ¨ ꦱ ꧀ꦧꦭ꧀ꦭꦻꦠꦴ ꦱ꧀꧉ ꦥꦁ ꦒ ꦢꦺꦮ ꦪ $꧀ꦏ ꦁ ꦢꦾ ꦥꦼꦂ ꦭꦸ ꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ ꦢꦺꦲꦴ ꦧꦃ ꦢꦺꦩꦴ ꦱꦶ ꦏ꧀ꦏ ꦰ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦪꦾꦁ ꦮꦶ ꦶ꧉ ꦢꦺ$ꦴ ꦫ ꦱꦸ ꦱꦃ ꦩ ꦩꦶ꧈ ꦲꦁꦔꦼꦢꦺꦏꦃ$ꦮꦸꦮꦸꦱ꧀ ꧅ ꦮꦸ ꦱ꧀ꦱꦸ ꦩ ꦲ ꦧ꧀ꦮꦸ ꦮꦸ ꦁ ꦏꦁ ꦩꦶ ꦗꦶ ꧀꧉ ꦲ ꦗꦼ ꦗꦼ ꧀ꦏꦸ ꦩꦿ ꦢꦺꦪꦴꦏ꧀꧉ ꦔꦸ $꧀ꦝꦸ ꦁ ꦲꦸ $꧀ꦝꦸ ꦁ ꦥꦶ ꦮꦸ ꦁ ꦮꦼ ꦠꦸ ꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧉ ꦩꦶꦮꦃꦲꦶꦁꦏꦁꦩꦶꦗꦶ ꧀ꦥꦿꦥꦿꦶꦪꦪꦶ꧉ ꦠ ꦤ꧀ꦮꦸ ꦢꦺ ꦱ ꧀ꦪ ꦤ꧀ꦮꦶ ꦤ꧀ꦤꦂ $ꦶ꧉ ꦥꦿ ꦢꦺ$Q ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦱꦸ ꦤ꧀ꦮꦼꦂ ꦫꦸꦃ ꧅ ꦥꦿꦶ ꦪ ꦪꦶ ꦏꦁ ꦧꦶ ꦱ ꦲꦁ ꦢꦺꦔ ꦶ ꦔꦶ꧈ ꦥꦶꦮꦸꦁꦏꦢꦺꦠꦁꦴꦢꦺꦡꦴ 220
꧇꧒꧗꧇ $꧀꧉ ꦥ $ ꧀ꦒ ꦶ ꦤ꧀ꦤꦶꦭꦸꦠ5ꦶꦢꦺꦤ꧀ꦤꦠ꧀ꦱꦸꦫꦱꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧉ ꦱꦿ ꦠ꧀ꦄ ꦩ ꧀ꦧ ꦶ ꦪ ꦪꦾꦠ ꦗꦸꦱꦠꦶ$꧀꧉ ꦢꦺꦪꦏꦸꦏꦁꦒꦶꦤꦸ ꦱ ꧀ꦛ ꦶ ꧉ ꦠ $꧀ꦱꦼ ꦢꦾ ꦒꦸ ꦒꦸ ꦫꦸ꧉ ꧅ ꦩꦿꦶꦁꦥꦸꦢꦺꦗꦁꦴꦒꦏꦁꦏꦂꦪꦥꦭꦸꦥꦶ꧉ ꦮꦸ ꦮꦸ ꦁ ꦩꦁ ꦢꦺꦏꦴ ꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤꦴ꧉ ꦩꦸꦁ ꦗꦶ ꦤ꧀ꦤꦸ ꦥꦸ ꦢꦺꦏ꧀ꦱꦁꦴ ꦏ ꦥꦁ ꦔꦿ ꦱ ꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ ꧉ ꦥꦢꦺꦏꦮꦸꦢꦺꦲꦢꦺ$ꦴꦫ ꦢꦺ $fi ꦁ ꦔ ꦁ ꦔꦶ꧉ ꦫ ꦥ ꧀ꦩ ꦏ꧀ꦤ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦏꦶ꧈ ꦩꦸ ꦫ ꦠ꧀ꦫ ꦱ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦥꦸ $꧀꧉ ꧅ ꦭꦸ ꦮꦶꦃ ꦧꦼ ꦕꦶ ꦏ꧀ꦠꦃ ꦲ ꦗꦸ ꦱ ꦠꦶ $꧀꧉ ꦢꦺꦪꦥ꧀ꦩꦿꦤ꧀ꦮꦸꦃꦲꦶꦁꦏꦁꦫ ꦢꦺꦲꦴ ꦱ꧀꧉ ꦢꦺꦪꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴꦫꦮꦿꦸꦃ ꦥꦼ ꦱ ꧀ꦛ ꦶꦠ$5ꦒꦭ꧀ꦭꦻꦮ꧉ ꦩꦂ ꦒ ꦢꦺꦮꦁꦴ ꦏꦁꦮꦿꦸꦃꦠꦗꦸꦱꦠꦶ$꧀꧈ꦢꦺꦪꦢꦺ $ ꧀ꦒꦴꦤ꧀ꦤꦶꦫꦩꦶꦏꦶꦂ꧈ꦲꦩꦸꦁꦠꦁꦒꦸꦁꦠꦁꦒꦸꦁ ꧅ ꦲ ꦩꦸ ꦮꦸ ꦲꦶ ꦏ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦱ ꧀ꦛ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦔꦸ ꦫꦶ ꦥ꧀꧉ ꦥꦁꦔꦿꦱꦢꦺꦤ꧀ꦤꦲQꦭ꧀ꦭꦻꦴ ꦱ꧀꧈ ꦲꦩꦢꦺꦲꦴꦤ꧀ꦤꦶ ꦢꦺꦩꦴ ꦢꦺꦪꦴ ꦏ꧀ꦏ ꦶꦲ ꦭ꧀ꦭꦻꦠ꧀ꦠ꧈ ꦢꦺ$ꦴ ꦫ ꦒꦸ ꦩꦸ ꦥ꧀ꦩꦿ$꧀ꦩ ꦶꦁ ꦗ $꧀ꦩ ꦏꦁ ꦢꦺꦔ ꧀ꦩ ꦶ꧉ ꦩꦼꦩꦤ꧀ꦤꦶꦁꦔꦠꦶ꧈ ꦲꦶꦁꦗꦸꦏꦁꦗꦼ:꧀ꦗ ꦼꦣꦸ꧀ ꧅ ꦢꦺ$ꦴꦫꦱꦼꦗꦥꦿꦸꦮꦶꦠꦮꦶꦠ꧀ꦱꦁꦏꦶꦁ꧉ ꦥꦁ ꦔꦿ ꦱ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦲ ꦢꦺꦥ꧀ꦩꦿ ꦩ ꧀ꦧꦴ ꧀꧉ ꦩꦿꦶꦁ ꦊ ꦢꦺꦏꦴ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦒꦸ ꦫꦸ ꦩ ꦲꦶ ꦭ꧀ꦭꦻꦴ ꦱꦧꦼ $ ꧀ꦒꦸꦫꦸꦱꦩꦾ ꦢꦺ$꧀ꦱꦸꦄ ꦶ꧉ ꦩꦿꦶꦁꦫꦱꦢꦺꦤ꧀ꦤꦒꦆꦥ꧀꧉ ꦢꦺ$ꦴꦫꦧꦶꦱꦠꦸꦠꦸꦂ ꧅ ꦢꦾ $ ꧀ꦒꦸ ꦩꦸ ꦪꦸ ꦭꦸ ꦲꦸꦂ ꦱꦶꦂ ꦫꦶ ꦢꦺꦫ ꦏꦶ꧉ ꦠꦥ꧀ꦩꦿꦤ꧀ꦮꦸꦃꦢꦺꦪ $ ꧀ꦧꦊ ꦭ꧀ꦭꦻ$꧀ꦠꦴ ꦱꦼꦢꦺꦴꦠ꧀ꦤꦸ $꧀ꦗ ꦁ ꦤꦸ $꧀ꦗ ꦁꦥꦤ꧀ꦤꦸ ꦩ ꧀ꦧꦸ ꦭ꧀ꦭꦻꦏ꧀ꦏ꧈ ꦊꦧꦸꦂꦠꦸꦩ꧀ꦥꦸꦂꦢꦺꦔ 221
꧒꧘ ꧀ꦩꦸꦢꦺꦩꦴ:꧀ꦩ:ꦶ꧀꧉ ::꧀ꦠ$" $ ꧀ꦝ ꦶ ꦶ꧈ ꦮꦸꦱ꧀ꦫꦸꦢꦺꦩꦁꦴꦯꦭꦸꦲꦸꦂ꧉ ꧅ ꦠꦥ꧀ꦩꦿꦤ꧀ꦮꦸꦃꦩꦸꦤ꧀ꦤꦶ ꦱ ꧀ꦛꦠ$5ꦧꦸꦶ꧉ ꦪ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦥꦁ ꦔꦿ ꦢꦺꦲꦴ ꦱ꧀꧈ ꦱꦶꦂ$ꦫꦸꦠ꧀ꦲꦶꦁꦢꦺꦔ꧀ꦩꦸꦠ $꧀ꦗꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧉ ꦏꦁꦩꦼꦁꦢꦺꦏꦴꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴꦠ ꦤ꧀ꦮꦸꦫꦸꦁꦢꦺꦪ$꧀ꦩ ꦁꦒꦶꦃ꧉ ꦏ$ꦶ ꦱ ꧀ꦛꦤ꧀ꦤꦶꦁꦔꦸꦫꦶꦧ꧀꧉ ꦫꦸꦩꦏꦼꦠ꧀ꦲꦏꦸꦏꦸꦃ ꧅ ꦏꦥꦶꦁꦥꦶꦫꦢꦺꦒꦴꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦯꦸ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦢꦺꦠꦤ꧀ꦤꦶ꧈ ꦲꦶꦁꦗ$꧀ꦩꦩꦁꦢꦺꦏꦴꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤꦴ ꦩꦸꦢꦺꦤ꧀ꦤꦢꦺ $ ꧀ꦧ ꦶ ꦱꦔꦿꦱꦏ꧀ꦲꦭ꧀ꦭꦻꦏ ꦏ $ꦶ ꦪ ꦠ꧀ꦡ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ ꦏꦁ ꦩ ꦏꦶ ꦏꦶ꧉ ꦏꦁ ꦧꦶ ꦱ ꦧ ꦱꦸ ꦏꦶ꧉ ꦏꦼ ꦏꦼ ꦉ ꦢꦺ$Q $ ꧀ꦏꦸ ꦏꦸꦃ ꧅ ꦏ ꦠ $꧀ꦗ ꦏ꧀ꦤ ꦫ ꦱ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ ꦥꦸ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦏꦷ꧉ ꦏꦢꦺꦧꦃꦲꦶꦁꦊ ꦢꦺꦏꦴ$꧀꧈ ꦏꦪꦢꦺꦢꦺꦤ꧀ꦤꦢꦺꦒꦴ ꦢꦺꦤ꧀ꦤ $ $꧀ꦗ ꦏ꧀ꦄ ꦭ꧀ꦭꦻꦏ ꦏꦧꦸ ꦪꦤ꧀ꦤꦶꦫꦏꦁ$$꧀ꦢꦸꦏꦷ꧉ ꦏꦶꦫꦤ꧀ꦤꦼ$꧀ꦏ ꦁꦥꦶꦏꦶꦂ꧉ ꦏꦁꦧꦶꦱꦏꦥꦸꦁꦏꦸꦂ꧉ ꧅ ꦏꦉꦥ5ꦶꦫꦏꦁꦭꦸꦲꦸꦂꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦷ꧉ ꦏꦗꦲꦶꦁꦩꦼꦁꦭ꧀ꦭꦻꦏꦴ ꦏꦤꦸꦒꦿꦲꦤ꧀ꦤꦶꦫꦲꦶꦁꦔꦸꦫꦶꦭ꧀ꦭꦻꦥ5꧈ ꦥꦼꦂꦭꦸꦤ꧀ꦤꦶꦫꦠ$꧀ꦱꦁꦏꦶꦁꦥꦭꦸ ꦥꦶ꧉ ꦥꦶ ꦠꦼ ꦤ꧀ꦤꦃ ꦠ $꧀ꦱꦶ ꦥꦶ꧉ ꦥꦶ ꦏꦶ ꦢꦺꦫ ꦏꦁ ꦔ ꦦꦸ ꦱ꧀꧈ ꧅ ꦥꦸꦱꦏꦢꦺꦤ꧀ꦤꦥꦶꦏꦶꦂꦏꦁꦥꦿꦢꦺꦪꦴꦒꦶ꧉ ꦒꦶꦤ꧀ꦤꦒꦱ꧀ꦱꦁꦏꦶꦁ ꦢꦺꦒꦴ$꧀꧉ ꦒꦼꦒꦸꦁꦔꦩꦿꦶꦁꦏꦮꦗꦶꦧ꧀ꦧꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧉ ꦮꦗꦶꦧ꧀ꦲꦶꦏꦸ ꦱꦠꦸꦲꦸꦏꦼꦏꦶꦃ꧉ ꦏꦁꦱꦥꦶꦱꦤ꧀ꦮꦗꦶꦥ꧀꧈ ꦏꦁꦔꦮꦸꦫꦠꦸ 222
꧒꧙ ꧅ ꦏꦸ ꦢꦸ ꦮꦼꦂ ꦫꦸꦃ ꦮ ꦢꦺ$꧀ꦲꦴ ꦧꦃ ꦢꦺꦩꦴ ꦱꦶ ꦏ꧀꧈ ꦮ ꦗꦶ ꦥ꧀ꦏ ꦥꦶꦁ ꦢꦺꦴ ꦭ꧀ꦭꦻꦫꦴ ꦮꦱ꧀ꦏ ꦶꦛꦩꦿꦶꦁꦢꦺꦔ꧀ꦩꦸꦱꦪꦼꦒ꧀ꦡꦶꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧉ ꦥꦤ꧀ꦮꦸꦱ꧀ꦕꦸ ꦏꦸꦥ꧀ꦏ ꦁꦩꦼꦁꦢꦺꦏꦴꦢꦺꦤ꧀ꦤꦴꦮꦗꦶꦥ꧀꧈ꦏꦩꦸ $ ꧀ꦧ ꦶ ꦤꦸꦶ꧈ꦥꦁꦔꦿꦱꦱꦸ$꧀ꦠ ꦁꦒꦸꦁ ꧅ ꦢꦺꦪ ꦤ꧀ꦤꦼ ꦩꦸ ꦮ ꦏ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦱ ꧀ꦛ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦔꦸ ꦫꦶ ꦧ꧀꧉ ꦫ ꦥ ꦢꦺ ꦩꦁ ꦢꦺꦏꦴ ꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤꦴ꧈ ꦮ ꦩ $꧀ꦠ ꦧ ꦱ ꦢꦺꦲ ꦄ $ ꧀ꦏꦸ ꦭ꧀ꦭꦻꦮ꧈ ꦮ ꦗꦶ ꦤ꧀ꦮꦗꦶꦏꦸꦥꦸꦤ꧀ꦤꦶꦏꦶ꧉ ꦱꦥꦠꦼꦩꦼ $ ꧀ꦪ ꦼ ꦒ꧀ꦡꦶ꧈ ꦏ ꦩꦸ $꧀ꦠ ꦶ ꦤ꧀ꦤꦼ ꦩꦸ꧉ ꧅ ꦏ ꦲꦸ ꦠ ꦩ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ ꦲꦶꦁ ꦔ ꦲꦸ ꦫꦶ ꦧ꧀꧉ ꦱ ꦗ ꦠꦶ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦩ ꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤꦴ$꧀꧈ ꦥ $꧀ꦩ ꦤꦸꦁ ꦱ ꦪꦼ ꦒ꧀ꦡꦶ ꦏ ꦏꦼ ꦶ ꦭ꧀ꦭꦻꦫ ꦪꦾꦱꦸꦩꦼꦁꦱꦸ ꦒꦶꦃꦩꦶꦮꦃꦩꦶꦱ꧀ꦏ ꦶ$꧀꧉ ꦮꦸꦱ꧀ꦏ ꦂꦰꦤ꧀ꦤꦶꦁꦮꦶꦶ꧈ ꦠꦿꦸ ꦱ ꧀ꦲ ꦶꦁ ꦢꦺꦴꦏꦶ꧀ꦩꦏ꧀ꦥꦸ꧀ ꧅ ꦠꦶ ꦠꦶ ꦠ ꦩ꧀ꦩ ꦢꦺꦠ꧀ꦒꦴ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦫ ꦢꦺꦔꦁ ꦔꦼ ꦠ꧀ꦠ ꦶ꧈ ꦲꦶꦁꦠꦁꦒ꧀ꦏꦥꦶ ꦭ꧀ꦭꦻ $ ꧀ꦝꦴ꧈ ꦥ ꦤ꧀ꦤꦶꦁ ꦱ ꦱꦶ ꦗꦸ ꦩ ꦶ ꦄ ꦏꦶ ꦭ꧀ꦭꦻꦫ꧈ ꦢꦸ ꦏ꧀ꦮꦶ ꦮꦶ ꦢꦺꦠ꧀ꦠ ꦩꦁ ꦔꦽꦒꦠꦁꦒ5ꦶꦁ꧉ ꦱ ꦮꦼ ꦱ ꧀ꦲ ꦶꦁ ꦱ ꦱꦶ꧈ ꦩꦶꦄꦮ ꦶꦥꦸ$꧀ ꧅ ꦤꦸꦁ ꦒ ꦭ꧀ꦮꦂ ꦰ ꦢꦺꦗ ꦲꦁ ꦏ ꦤ꧀ꦤꦶ ꦢꦺꦫ ꦏꦶ꧉ ꦱꦶ ꦤ꧀ꦤꦼꦁ ꦏ $꧀ꦩ ꦁ ꦭ꧀ꦭꦻꦏꦴ ꦕ ꦠꦸꦂ ꦠꦸꦁ ꦒ ꧀ꦧꦸ ꦢꦺꦗꦁꦴ ꦒ ꦫ ꦠꦸ ꦭ꧀ꦭꦻꦤ꧀ꦤ꧈ ꦯꦸ ꦫ ꦏꦂ ꦡ ꦏꦁ ꦱꦶ ꦤ꧀ꦤ ꦮꦸꦁ ꦒꦼ $ ꧀ꦝ ꦶꦁ ꧈ ꦲꦶꦏꦶꦱꦸ $ ꧀ꦲꦫꦤ꧀ꦤꦶ꧈ ꦗꦂꦮꦫꦯꦠꦸꦲꦸ ꧅ ꦆ ꧅ 223