Tindak Tutur Takon Temporal ing Dusun Balong Desa Gerih Kecamatan Gerih Kabupaten Ngawi TINDAK TUTUR TAKON TEMPORAL ING DUSUN BALONG, DESA GERIH, KECAMATAN GERIH, KABUPATEN NGAWI Muslikhul Hadi S-1 Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah (Jawa), Fakultas Basa lan Seni, Universitas Negeri Surabaya muslikhulhadi@mhs.unesa.ac.id Drs. Sugeng Adipitoyo, M. Si. Dhosen Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah (Jawa), Fakultas Basa lan Seni, Universitas Negeri Surabaya Abstrak Tindak tutur takon temporal isih durung ana sing nliti kanthi mligi lan gamblang. Sawenehe panliten, kapustakan utawa artikel ilmiyah mung ngandharake lan njlentrehake minangka bagean saka takon. Takon mujudake jinis tindak tutur ngajak Mt kanthi cara bebarengan (kolektif) nylarasake (komitmen) kanggo nggolek panemu. Saka kana bisa ditemokake kaweruh/wawasan lan ukara kang nuntasake perkara kang ditakonake (Fingo. 2015:8). Panliten iki nduwe undheran nggoleki lageyane penutur lan pananggape mitra tutur ing tindak tutur takon temporal ing desa Balong, Desa Gerih, Kecamatan Geih, Kabupaten Ngawi. Panliten iki klebu panliten pragmatik kang nganalisis pacaturan adhedhasar konteks. Asile panliten ngenani lageyane panutur dijupuk makna temporal kang dibage adhedhasar nyatakake wektu wingi, saiki, lan tembe. Jinis panliten iki deskriptif kualitatif, cara nglumpukake dhata mawa teknik semak lan wicara. Cara njlentrehake dhata kanthi metodhe kategoris, teks, lan konteks. Cara nyuguhake panliten kanthi dheskriptif lan informal. Jinis TTTT adhedhasar lageyane panutur diperang dadi rolas, yaiku (1)blaka langsung nyatakake wektu wingi, (2) blaka langsung nyatakake wektu saiki, (3)blaka langsung nyatakake wektu tembe, (4)blaka ora langsung nyatakake wektu wingi, (5)blaka ora langsung nyatakake wektu saiki, (6)blaka ora langsung nyatakake wektu tembe, (7) ora blaka langsung nyatakake wektu wingi, (8)ora blaka langsung nyatakake wektu saiki, (9)ora blaka langsung nyatakake wektu tembe, (10)ora blaka ora langsung nyatakake wektu wingi, (11)ora blaka ora langsung nyatakake wektu saiki, lan (12)ora blaka ora langsung nyatakake wektu tembe. Dene pananggape mitra tutur kabage dadi loro yaiku (1) wangsulan nuduhake, lan (2) wangsulan nylarasake. Tembung wigati : tindak tutur takon temporal, lageyan panutur, pananggap mitra tutur, konteks pacaturan PURWAKA pitakon wektu utawa wayah kang nduwe tujuwan kanggo Landhesane Panliten njaluk mitra tutur nanggepi kanthi jawabane. Pawongan Tindak tutur takon temporal ing Basa Jawa kang takon wektu saka pamawas isine nengenake perkara sasuwene durung ditliti kanthi mligi. Kapustakan wektu kang gayut kedadean tertamtu. Carlota (1997: xiii) pragmatik apadene semantik sing ngandharake tindak informasi temporal sajrone tuturan gayut karo tutur miligine tindak tutur takon temporal mung dirembug ngandhakake kedadean sajrone dununge wektu, kanthi kanthi umum, durung nganti tekan titikan lan pamerangan wujub baha sajrone konvensi pragmatis. Tuturan wektu luwih jangkep. Lumrahe, takon iku dingerteni minangka kang kinandhut sajrone takon tertamtu dipangribawani sawijine tuturan kang digunakake kanggo nyatakake konteks. Konteks nduwe papan kang penting ngaweruhi tindak tutur ora blaka utawa tuturan samudana. Kayata kahanan pacaturan utamane ing nglaksanakake tindak tindak tutur mrintah, ngincim, nampik lan liyane kanthi tutur takon temporal. Konteks sajrone pacaturan kasebut ora langsung kang diandharake kanthi takon nggunakake ing antarane: identitas penutur lan lawan tutur, tuturan pitakon, ing bukune Wijana (1996), Ibrahim sesambungane penutur lan lawan tutur sarta kahanan lan (1993), Rahardi (2005), Nadar (2009), lan Yule (2014). wektu dumadine cecaturan. Mula saka kuwi bisa Tindak tutur takon temporal kerep digunakake ing dikandhakake yen saben tuturan nduwe maksud kang bebrayan kanggo nggolek weruh ngenani wektu kang dadi beda-beda gumantung konteks. dununge kedadean. Takon temporal wujud tuturane arupa 1
Tindak Tutur Takon Temporal ing Dusun Balong Desa Gerih Kecamatan Gerih Kabupaten Ngawi Miturut Smith (2006), Papan kedadeyan sajrone tindak tutur takon temporal ing Dusun Balong Desa lelabuhan wektu ing tuturane penutur minangka punjere Gerih, Kecamatan Gerih Kabupaten Ngawi. cecaturan. Tindak tutur takon temporal kasebut ngener menyang wektu kang wis dumadi, wektu kang lagi Paedahe Panliten Asil panliten iki ngenani lageyan panutur lan kedadeyan, lan wektu kang bakal teka utawa tembe. Panganggone tembung ing tuturan takon wektu kasebut adhedhasar saka kahanan wektu (situation time), tuturan wektu (speech time), lan rujukane wektu (referenc time). pananggape mitra tutur ing tindak tutur takon temporal sajrone nindakake pacaturan saka tindak tutur takon. Asile panliten iki nduwe paedah teoritis lan praktis. Paedah teoritis , panliten iki nambah pirembagan ngenani panliten Kanggo nggoleki makna temporal sajrone tuturan minangka wewates isine tuturan gayutan karo: tuturan wektu (speech time) karo rujukan (referench time), serta rujukan wektu (referense time) karo tindakan (act) pragmatik lan smantik sadurunge. Dene paedah praktis minangka panjangkep kapustakan lan kanggo materi nyinaoni tindak tutur utamane ing tindak tutur takon temporal. (Smith, 2006: 93). Sesambungan karo anane konteks pacaturan nuwuhake jawaban tertamtu. Tuturan kapan Panjlentrehe Tetembungan wektu budhal Surabaya kasebut, bisa ditegesi takon mitra Tetembungan kang dianggo ing panliten ing , ing tutur kang bakal budhal menyang Surabaya ing wektu antarane; tembe, nanging bisa uga nakokake kedadean kang wis 1) Tindak tutur takon mujudake jinis tindak tutur kliwat. Implikasi makna kang ana sajrone takon temporal ngajak Mt kanthi cara bebarengan (kolektif) nduwe titikan kang mligi. nylarasake (komitmen) kanggo nggolek panemu. Panliten Tindak tutur takon temporal iki bakal Tindak tutur yaiku satuwan paling cilik sajrone dilaksanakake ing Kabupaten Ngawi mligi ing masarakat pacaturan. Bedane takon karo tuturan liya ana ing Dusun Balong, Desa/kelurahan Gerih, Kecamatan Gerih, cara lang fungsi. Dikandhakake Fingo (2015: 170- Kabupaten Ngawi. Undherane panliten iki yaiku apa wae 171) ana tindak tutur ngongkon lan tindak tutur lageyan panutur ing TTTT lan apa wae pananggape mitra takon, kalorone padha-padha njaluk nanging bisa tutur ing TTTT. Panliten iki diujub bisa manpangati dibedakake saka carane njaluk samubarang lan kanggo panliten basa Jawa mligine ngenani tindak tutur mesen kanggo njaluk jawaban ing tanggapane takon temporal kanggo para pamarsudi basa Jawa ing mitra tutur. wektu sabanjure. 2) Takon temporal, salah siji jinise takon kang isine gayutan karo wektu lan dumadine kedadean. Undhere Panlinten Adhedhasar lelandhesane panliten ing ndhuwur, kang dadi punjere panliten iki yaiku tindak tutur takon temporal. Sabanjure, kang dadi undere panliten yaiku apa Slaras karo Ricards lan Richard (2002) sajrone Abdul lan Qosim (2015: 270) takon iku tuturan kang ditujokake marang mitra tutur utawa pamaca kang tujuwane njaluk panemu sawijine kanyatan wae lageyane penutur lan pananggape mitra tutur ing tindak tutur takon temporal ing Dusun Balong, Desa Gerih, Kecamatan Gerih, Kabupaten Ngawi. (expretion fact), tanggapan, kapercayan sateruse. Dene, Makna temporal sajrone tuturan takon temporal gayut karo relasi temporal lan lan Tujuwane Panliten kahanan temporal. Carlota (1997: 98) ngandharake Adhedhasar undhere lan punjere panliten ing kanggo nafsirake temporal sajrone tuturan dhuwur, kang dadi tujuwane panliten ing kene kanggo mbutuhake telung prinsip, antarane tuturan ngerteni lageyane panutur lan pananggape mitra tutur ing temporal, eneran temporal, kahanan temporal. 2
Tindak Tutur Takon Temporal ing Dusun Balong Desa Gerih Kecamatan Gerih Kabupaten Ngawi Tuturan temporal dumadi saka wujud surasa Sudaryanto (1988) ing panliten basa lisan sesambungan tuturan panutur, relasi temporal dumadi saka anane antarane tuturan sajrone pacaturan gayut karo apa kang kala lan katrangan temporal, dene kahanan diarani informan, yaiku warga asli kang mukim. Manut temporal mujudake pathokan dumadine pacaturan. dhata lan konsep panliten tindak tutur, panliten iki bisa 3) Lageyane panutur, yaiku pawongan kang uga diarani panliten etnografi komunikasi. nindakake tuturan ing tindak tutur. Panutur Sipat panliten iki njlenntrehake dhata adhedhasar ngandharake tindak tutur kanggo ndungkapake undhere lan tujuwane panliten. Panliten deskriptif kekarepan. Lumantar tuturan, panutur bisa nuduhake titikan, sifat-sifat, serta gambaran saka pamilihe martakake, mrintah, ngandarake pangrasa lan dhata, dadi andharan lan jlentrehan dhata adhedhasar sateruse. Lageyan panutur ing tindak tutur takon watak lan dhata. Djayasudarma uga ngandharake, batas bisa adhedhasar blaka utawa ora blaka lan panliten kualitatif, salah sijine yaiku netepake punjer kang adhedhasar cara ngandharake tuturan kanthi luwih jeru anane interaksi panliti karo punjer panliten, langsung utawa ora langsung. tujuwane kanggo luwih nemtokake wewates panliten 4) Pananggape mitra tutur, yaiku wangsulan utawa (Djayasudarma (2010: 19-20). Panliti kudu ngerteni apa menehi piwales saka olehe ngerteni isine tuturan. sing dadi underane panliten, lelandhesan teori, modhel Piwales bisa arupa lisan utawa solah. Ing tindak panliten, tata cara ngumpulake dhata, cara njlentrehake, tutur takon pananggape mitra tutur arupa lan panyuguhane asil panliten. wangsulan kanggo nuduhake utawa nylarasake. Ubarambene Panliten 5) Konteks pacaturan, Searle (1972) sajrone Nadar Ubarampene panliten ana papat, yaiku: (1) dhata (2009: 15) ngandharake yenta konteks panliten, (2) sumber dhata panliten, (3) instrumen mangribawani interpretasi saka olehe penutur serta panliten, lan (4) papan panliten. Panjlentrehane mitra tutur. Brown lan Levinson (1987) daya ubarampene panliten kaya mangkene. pangribawa kuwi bisa dumadi saka Jarak sosial Dhata lan Sumber Dhata (Sisoal distance, D), kewenangan relatif (relative Dhata sajrone panliten iki arupa tuturan sajrone power, P), lan tingkat imposisi saka tuturan cecaturan antarane warga Dusun Balong, (absolut ranking of imposition, R). Desa/Kecamatan Gerih, Kabupaten Ngawi. Dhata sajrone panliten TTTT yaiku dhata primer amarga awujud METODHE PANLITEN tuturan, dudu dhata sekundher sing awujud tulisan. Andharan ing bab III iki ngenani (1) ancangane Adhedhasar cara sajrone nglumpukake, panliten iki panliten, (2) ubarambe panliten, lan (3) tatacara panliten. nggunakake dhata primer, yaiku dhata kang dikumpulake Andharan jangkepe ing ngisor iki. lan diolah dhewe karo panliti kanthi langsung saka objeke Ancangan Panliten Ancangan panliten utawa kang dadi titikan diperang dadi loro, yaiku: jinise panliten lan sipate panliten. Jinis panliten iki yaiku diskriptif kualitatif. Panliten diskriptif mujudake panliten kang dilaksanakake (Sudaryato, 1988: 26). Sumber dhata yaiku papan dununge dhata panliten. Sumber dhata ing panliten pragmatik yaiku tuturan sing diaturake panutur lan mitra tutur sajrone cecaturan (Nadar (2009:107)). Sumber dhata ing panliten pragmatik yaiku adhedhasar kanyatan utawa dumadi kanthi empiris saka penutur-penutur, saengga asile arupa perian basa kang lumrah utawa apa anane. Djayasudarma (2010) lan dhata lisan. kamangka sumbere dhata ing panliten iki yaiku arupa cecaturan warga Dusun Balong, Desa Gerih, Kecamatan Gerih, Kabupaten Ngawi kang dijupuk utawa dicathet saka cecaturan langsung. 3
Tindak Tutur Takon Temporal ing Dusun Balong Desa Gerih Kecamatan Gerih Kabupaten Ngawi Instrumen Panliten rekam, lan teknik cathet. Teknik-teknik kasebut ana Instrumen ing panliten iki kaperang dadi loro, teknik kang asifat dhasar lan asifat lanjutan. yaiku: instrumen utama lan instrumen panyengkuyung. Metode semak iki digunakake kanggo njaring Instrumen utama panliten iki yaiku panliti dhewe, amarga dhata kanthi cara ngrekam utawa sadhap, simak libat panliti dhewe sing nggolek dhata, njlentrehake, lan nulis cakap, simak bebas libat cakap, teknik sadhap, lan teknik panliten iki. Instrumen panyengkuyung ing panliten iki cathat. Sajrone nindhakake penjaringan dhata, metode yaiku alat utawa piranti kanggo observasi panliti mudhun simak diwujudake lumantar teknik dhasar lan teknik ing papan panliten. lanjutan. teknik dhasar metode simak nggunakake teknik Papan Panliten sadhap, dene teknik lanjutan nggunakake teknik Simak Panliti ndadekake salah siji dusun ing Bebas Libat Cakap (SBLC). Metode cakap diperlokake Desa/Kelurahan Gerih minangka papan nglaksanakake yaiku kanthi cara ngadhakake cecaturan. Cecaturan ing panliten, yaiku Dusun Balong. Tlatah Gerih dumadi saka kene dilaksanakake penliti karo para penutur kang dadi 366, 80 hektar mujudake lemah sawah lan 502,15 lemah narasumber. Dhata sing wis diklumpukake diklumpukake dudu sawah. Pemukiman 167,90, kawasan industri 69, 70, diadakake klarifikasi, adhedhasar Lageyane P lan lan liya-liya 31.60. Jumlah dusun ing Desa Gerih dumadi pananggape Mt. Lageyan lan pananggap kasebut saka wolung dusun, salah sijine Dusun Balong kang diwuwuhi konteks kang isine adhedhasar jinis kelamin, dumadi saka 3 RW lan 10 RT (TIM BPS Kabupaten umur, drajat status ekonomi sosial, sesambungan antarane Ngawi. 2018). Panliten iki dilaksanakake ing Dusun P lan Mt lan papan/wektu. Balong Desa/Kecamatan Gerih, kang manggon ing sisih Carane Njlentrehake Dhata kidul wewatesan karo Kabupaten Magetan. Arah-arahe Dhata sing wis diklumpukake sajrone panliten iki saka dalan gedhe Maospati-Ngawi-Solo, saka Pasar Keras banjur dijlentrehake nggunakake metodhe kontekstual, ngulon wetara limang kilometer. Papan iki dipilih karana yaiku metode kang nganalisis dhata kanthi ndasarake, wargane nduwe basa kang mligi lan kalebu basa Jawa nggayutake, lan nylarasake karo konteks-konteks kang Mataraman. ana. konteks ing kene mujudake papan basa kasebut Tata Carane Panliten Subbab tata carane panliten iki diprinci dadi telu peprincen, yaiku: (1) carane nglumpukake dhata, (2) carane njlentrehake dhata, lan (3) carane nyuguhake asil digunakake ing sawijine papan. Papan ing kene mujudake papan fisik lan nonfisik utawa papan sosial. papan fisik ing tuturan iku diarani koteks, lan papan sosial kasebut diarani konteks. Wijaya ngandharake, konteks ing ilmu jlentrehane dhata. Carane Nglumpukake Dhata Panliten iki sajrone nglumpukake dhata prakmatik mujudake sekabehane kang nglandhesi kaweruh kang dipahami penutur lan mitra tutur (Wijaya sajrone Rahardi (2005:17)) nggunakake rong metode, yaiku (1) metode semak lan Carane Nyuguhake Dhata metode cakap. Sudaryanto (2015:203-211) mrinci metodhe semak dadi lima, yaiku teknik sadhap, simak libat cakap (SLC), simak bebas libat cakap (SBLC), teknik rekam, lan teknik cathet. Dene metodhe wicara Cara nyuguhake asil andharan lan njentrehan dhata ing panliten iki yaiku kanthi wujud lapuran observasi ngenani lageyane P lan pananggape Mt sajrone TTTT tumrap warga Desa Balong, Desa/Kec. Gerih, (cakap) ana papat, yaiku teknik pancing, teknik cakap semuka (TCS), teknik cakap taksemuka (TCTS), teknik KabupatenNgawi. Tata cara nyuguhake asile njlentrehane dhata yaiku kanthi cara informal. Cara informal yaiku menehake jlentrehan dhata kanthi nggunakake tembung- tembung sing lumrah (a natural language), dudu awujud 4
Tindak Tutur Takon Temporal ing Dusun Balong Desa Gerih Kecamatan Gerih Kabupaten Ngawi tandha, rumus, cekakan, lan wancahan. Saka korpus dhata kang wis dipantha-pantha adhedhasar lageyan pananggape, sabanjure dijlentrehake diandharake(Sudaryanto (2015:241)). lan lan (3) P Mt : Dijupuk kapan iki? : kula mbalik malem taun baru, menawi saged saderenge niku sampun dados. : Iya, bisa-bisa. : Iya, matur nuwun, Lek. P Mt JKL-UT -SESD→UE-JKL-SESS/RTngA-OR/PM- WA JLENTREHAN DHATA LAN DHISKUSI ASIL PANLITEN Dhata pacaturan (1) P nglaksanakake TTTT kanthi cara blaka langsung. Cara blaka digunakake supaya Bageyan iki diprinci dadi telu, yaiku: (1) andharan Mt bisa gampang ngerteni maksud tuturan. Tuturane P lan jlentrehane paniten, (2) asile panliten, lan (3) dhiskusi nyatakake takon wektu. Tembung kapan kasebut ngener asil panliten. menyang wektu kang wis dumadi utawa wektu 'wingi', Andharan lan Jlentrehan Dhata yaiku lagu kang lagi dirungokake.. Yen dibeber, tuturane Subbab Andharan lan jlentrehane dhata iki diprinci P wujude pitakon kang ditandhani karo tembung sesulih dadi loro, yaiku ngenani lageyane panutur lan pananggape pitakon 'kapan' wektu kang ngener marang lagu kang mitra tutur ing tindak tutur takon temporal sing nate kondhang jaman mbiyen. TTTT (1) nggunakake cara dilaksanakake warga Dusun Balong, Desa Gerih, langsung, yaiku ditujokake langsung marang Mt tanpa Kecamatan gerih, Kabupaten Ngawi. TTTT ditindakake lumantar wong katelu. P lan Mt padha-padha nggunakake panutur dene mitra tutur menehi pananggap arupa basa ngoko, jalaran kekarone nduwe umur sapantaran lan wangsulan, kang dumadi satengahe pacaturan adhedhasar kanca cedhak kang raket. konteks. Dhata (2) TTTT ditindakake TTTT kanthi blaka Lageyane Panutur ing tindak tutur Takon Temporal langsung. Unine P 'jam pira iki kok wis lere?' ditujokake Lageyane panutur ing TTTT diperang dadi papat, marang anake. Panandha 'jam pira' nuduhake takon yaiku kanthi cara: blaka langsung, blaka ora langsung, ora wektu kanthi panjangka jam ngener saiki ing tindakan blaka langsung, ora blaka ora langsung. Saka papat jinis leren. TTTT (2) iki klebu beda, karana tuturane P ngemu lageyan kasebut digayutake karo isine yaiku makna pasemon utawa nyindir. Bisa diweruhi ing wangsulane Mt temporal. Makna temporal sajrone tuturan minangka 'ngopi dhisik', nandakake yen paham maksude P. TTTT wewates isine tuturan gayutan karo: tuturan wektu (2) klebu cara langsung karana ditujokake langsung (speech time) karo rujukan (referench time), serta rujukan menyang Mt. antarane P lan Mt nduwe sesambungan wektu (referense time) karo tindakan (act) (Smith, 2006: kaluwarga cedhak kang raket. 93). Tuturan takon temporal bisa ditengeri saka isine kang Dhata pacaturan (3) P nglaksanakake TTTT kanthi nyatakake wektu wingi, saiki lan/utawa tembe. blaka langsung kanggo mestekake wektu mt njupuk 1) Lageyan panutur blaka langsung kalmbine. Cara blaka digunakake Mt supaya tuturane (1) P Mt : Lagu taun kapan iki? : Jaman esde. Ning dirungakne panggah penak wae. : Lagu mbiyen malah penak-penak lho. : Iya, saiki lagune alay-alay. P Mt JKL-UE-SESS→JKL-UE-SESS/ RKncC-R/PU-WB gampang dingerteni Mt. tuturane P mangkene "(klambine) dijupuk kapan iki?" yen dibeberake ngemu surasa ukara pitakon. Panandha sesulih pitakon "kapan" negesake takon wektu kang ngenere menyang njupuk (2) P Mt P : Jam pira iki kok wes leren? : Ngopi, dhisik. : Kerja yahmene kok wis leren klambi sesok. Tuturane P ngener menyang tumindak kang bakal teka, sawise pacaturan. Nalika dumadine pacaturan, Mt menehake bakal kain lan dadine sawise pacaturan. Tuturane P nduwe panjangka dina, dudu wulan utawa taun karana salumrahe nggawe klambi mbutuhake wektu 5
Tindak Tutur Takon Temporal ing Dusun Balong Desa Gerih Kecamatan Gerih Kabupaten Ngawi sedina utawa rong dina. TTTT (3) nggunakake cara ditujokake menyang wong liya lumantar Mt. Basa tuturan langsung, karana tuturan ditujokake tanpa lumantar wong ngoko karana kekarone nduwe sesambungan kaluwarga liya. Panganggone basa P ngoko, dene Mt nggunakake cedhak kang raket senajan Mt luwih tuwa. krama karana nduwe umur luwih nom lan nduwe Dhata TTTT (6) ditindakake kanthi cara blaka ora sesambungan kaluwarga adoh ora raket. langsung kanggo nyethakake kapan tandur. Cara blaka 2) Lageyane penutur Blaka Ora Langsung tegese ngandharake tuturan kanthi apa anane. (4) P : Takonke Tarom, Jam pira awit ngelebi engke? : Iya. Mt Panganggone tembung 'kapan' dadi panandha takon wektu antuk bagean tandur wektu sesok. TTTT (6) diandharake kanthi ora langsung, tegese ditujokake (5) Mt : Khotim wis pirang taun ning Hongkong, Mbaok? : Takona Ali dhewe kana. Kurang pirang taun? : rumangsaku kok wis suwi, ta. P Mt marang wong liya, kabukten panganggone tembung 'Takona Mbak Sum' panandha takon kasebut ora ditujokake kanggo Mt. Pacaturan dhata (6) antarane P lan Mt padha-padha nggunakake basa ngoko, karana umure (6) P : Tandur gene sawahe dhewe bagean dina kapan? : Embuh. : Takona Mbak Sum. : Iya, engko taktakonke Mt P Mt TTTT (4) P takon wektu miwiti arep ngelebi , kaya ing tuturan 'Jam pira awit ngelebi engke?'. Yen sapantaran lan sesambungan kanca adoh kang raket. 3) Lageyane Panutur ora Blaka Langsung (7) P : Omahmu iki ana nek rong puloh taun, ya Lik? : Ya punjul. Ana nek telung puloh taun. : Lagi dibubrahi saiki. : Bisane lagi saiki. Mt P Mt dibeberake, panganggone tembung 'Takonke Tarom' panandha takon kasebut ora ditujokake kanggo Mt. Panganggone tembung 'jam pira' dadi panandha takon (8) P Mt P Mt : Gak nggene Heri, Pin? : Mrana. : Budhal saiki apa engko bengi pisan? : Engko dhisik wae, Mus. wektu kanthi panjangka sedina utawa 24 jam, kang ngener marang suwene ngelebi sawah kang wis ditindakake. TTTT (4) nduwe tujuwan mesthekake wektu (9) : Genanku kirimana lemah sakrit wae, Rip! P : Nggih, Lek, mbenjing kula pundhutaken Mt kanggo miwiti ngeleb. TTTT (4) diandharake kanthi ora Dhata (7) TTTT ditindakake kanthi ora blaka langsung, tegese ditujokake marang wong liya lumantar langsung kanggo nyatakake wektu nggawe omah. Cara Mt yaiku ditujokake marang 'Tarom'. Pacaturan dhata (4) ora blaka digunakake supaya gampang mahami karepe P. antarane P lan Mt padha-padha nggunakake basa ngoko, Mangkene tuturane P kapisan "omahmu iki ana nek rong senajan umure ora sapantaran nanging nduwe puloh taun ya, lik?", tuturan kasebut ngemu surasa ukara sesambungan kanca adoh kang raket. carita kang isine pangira-ira P. Yen dipahami isine, Dhata (5) P nglaksanakake TTTT kanthi blaka tuturane P kapisan ngandhut pitakon kapan nggawe omah ora langsung kanggo nyatakake takon wektu pirang taun sarta pira umure omahe Mt. Tembung 'wis' dadi Khotim ning Hongkong. Cara blaka digunakake P supaya panandha yen tuturan ngandhut wektu kang wis kliwat Mt gampang ngerteni karepe. Tuturan takone P ana ing utawa mbiyen ngener madege omah. Mt menehi tuturan kaloro, "takona Ali dhewe kana, Kurang pirang wangsulan yen omahe kira-kira telung puloh taun, tegese taun?", ngemu surasa ukara pitakon kanthi tetengere olehe nggawe omah telung puluh taun kapungkur. TTTT "pirang taun" kanggo nyatakake takon wektu panjangka (7) nggunakake cara langsung karana ditujokake langsung tahun marang suwene tumindak, yaiku Khotim menyang menyang Mt. Tuturan P lan Mt nggunakake basa ngoko Hongkon. Cara ora langsung digunakake karana tuturan 6
Tindak Tutur Takon Temporal ing Dusun Balong Desa Gerih Kecamatan Gerih Kabupaten Ngawi merga umure padha-padha tuwa sarta nduwe Dhata (10) TTTT ditindakake P kanthi ora blaka sesambungan tangga cedhak raket. ora langsung. Tuturane P 'Jikin kae suwi gak tau mulih.' Dhata TTTT (8) nggunakake cara ora blaka Isine takon wektu kapan 'jikin' mulih. Yen dibeberake, P langsung kanggo tujuwan menehi pilihan. Cara ora blaka nyatakake yen jikin kerjane adoh lan arang mulih sarta digunakake supaya Mt nduwe pilihan. Tuturan 'budhal kapan jikin mulih. Takon kasebut ngener menyang wektu saiki apa engko bengi pisan?', ing tuturan kasebut jikin kapan mulih bisa ditengeri ing tuturan kapisan 'jikin nggunake pitakon alternatif kanggo menehi pilihan Mt kae suwi gak tau mulih.'. takon kasebut mung wujud budhal saiki apa engko bengi pisan. Makna Takon wektu pranyatan ora ngemu tujuwan liya-liya. Tuturan ing dhata ing TTTT (8) ditengeri ing panganggone "saiki" kasebut (10) klebu cara ora langsung karana takon wektu ngener acara jagong ing wektu saiki. Mt menehi ditujokake marang wong liya lumantar Mt. antarane P lan wangsulan yen budhal buwuh engko bengi wae. Antarane Mt padha-padha nggunakake basa ngoko, karana nduwe P lan Mt nduwe sesambungan kaluwarga adoh kang raket sesambungan kang raket. Mt isih nggunakake strategi lan umure sapantaran, kekarone nggunakake basa ngoko kasopanan kanthi menehi wangsulan apa anane minangka sajrone pacaturan. kawigaten nanggepi tuturane P. Dhata (9) P nindakake TTTT kanthi cara ora blaka Pacaturan ing dhata (11) TTTT ditindakake kanthi langsung. P nduwe kyakinan Mt bisa nampa maksud nggunakake cara ora blaka. Cara ora blaka karana P tuturane. Tuturane P 'nggenanku kirimana lemah sarit ngerteni Mt bisa nampa apa kekarepane. Tujuwane P wae, Rip", ngemu surasa pangongkon kanggon takon nindakake TTTT nduwe tujuwan nyatakake. Dhata (11) wektu. Panandha wektu sesok bisa dingerteni ing kasebut tuturane P nduwe wujud surasa crita kang unine maksude, P njaluk marang Mt ngirimi lemah wektu 'Mbakmbak pondhok suwi men tekane'. Panganggone tembe, kang ateges bise sesok, sesok emben utawa tembung suwi nuduhake wektu, yaiku ngenani tekane minggu ngarep. Saka konteks pacaturan P nduwe maksud mbak-mbak pondhok. Yen diudari dadi tuturan blaka P nembung tuku lemah dene nek ngirimi ing wektu tembe. nindakake TTTT isine kapan tekane mbak-mbak Mt menehi wangsulan yen sesok bisa ngirim. TTTT (9) pondhok. Konteks kang dumadi ing dhata (11) P lan Mt nggunakake cara langsung karana tuturan langsung lagi nunggu tekane mbakmbak pondhok putri kang ditujokake marang Mt. Tuturane P nggunakake basa biasane silaturahmi ing omahomah warga nalika bada, ngoko, Mt menehi wangsulan kanthi basa krama kanggo dene kekarone ngenteni tekane. Dadi bisa didudut yen ngormati P kang luwih tuwa, sesambungan kekarone ora raket. isine tuturan ngenani wektu ngener menyang tekane mbakmbak pondhok, tuturan ditujokake menyang Mt 4) Lageyane penutur Ora Blaka Ora Langsung kang omahe cedhak pondhok lan saben taun mesthi (10) P Mt P Mt : Jikin kae suwi gak tau mulih. : Kerjane adoh, Lek. : Gak tau mbok takoni ngono kuwi? : Ora Tau. diampiri. TTTT (11) ditindakake kanthi ora langsung, karana pitakon ditujokake menyang wong liya kanthi lantaran Mt. tuturane P lan Mt padha-padha nggunakake basa ngoko karana umur lan drajate padha sarta nduwe (11) : Mbak-mbak pondhok kok suwi men tekane. Celuken, Mus. Mt : Ngawur. : Gak sabar pingin salaman iki. P P sesambungan kanca raket. TTTT (12) diandharake kanthi cara ora blaka ora langsung. Cara ora blaka karana P nduwe kyakinan Mt (12) P : Nek pethuk Teguh, ya. Tolong omongana, kongkon nemoni aku sacepete. : Iya, Lek. : Jare arep mrene. Mt P bisa paham maksud. Ing tuturane P 'Nek pethuk Teguh, ya. Tolong omongana, kongkon nemoni aku sacepete,', isine ngongkon ngomongi 'teguh' methuki P. 7
Tindak Tutur Takon Temporal ing Dusun Balong Desa Gerih Kecamatan Gerih Kabupaten Ngawi panganggone tembung 'nek pethuk' ateges ora nuduhake umure ghozin kanthi ngelongi loro saka umure Mt. P ngwajibake Mt pethuk, dadi P ora ngongkon Mt bedane dhata (13) lan (14) ana ing isine wangsulan kang nggoleki Teguh. Panandha 'sacepete' ing tuturan kapisan nambahi weruh kanthi slaras karo isi tuturan lan nambahi nduweke P nuduhake wektu kang ngener menyang Teguh weruh kanthi nampik isine tuturan. methuki P. TTTT (12) diandharake kanthi cara ora langsung karana ditujokake menyang wong liya lumantar Mt. Basane P ngoko dene Mt nggunakake basa krama, Mt 2) Pananggap Mt kanthi Wangsulan Nylarasake : Herine sesok dadi manten, kowe kapan? : Sek durung khatam. : Ngenteni khatam, jenenge gak pasti. P Mt P (15) umure luwih nom kamangka kudu menehi pakurmatan kanthi casa krama minangka strategi kasopanan. Pananggape Mitra Tutur sajrone Tindak Tutur Takon Temporal (16) : Omongna Uplong kenariku sida dijupuk gak? : iya. Mt P : selak takwehke wong liya, loh. WA P Pananggape mitra tutur sajrone tindak tutur takon Dhata (15) TTTT ditindakake kanthi cara blaka temporal arupa jawaban. Jawaban kabage dadi loro, langsung kanggo, isine P takon temporal menyang Mt yaiku: jawaban pituduh lan jawaban nylarasake. Jawaban kapan rabi. Miturut kontekse, takone P ora ateges bener- Mt ngandhut surasa positif, negative lan ora weruh. bener takon nanging kanggo ngece. Wangsulane Mt 1) Pananggap Mt kanthi Wangsulan Nuduhake : Cah-cah mang bengi sampek jam pira? : jam loroan kayake. P Mt (13) nylarasake kanthi tuturan mangkene, :sek durung khatam.", yen dibeberake saka tuturane wujude wangsulan weruh. Mt ngerteni tuturane P ora perlu (14) P Mt : Ghozin kae lakya sapantaranmu ta? : ngisoranku rong taun, sabalatane Budi karo Perdik. ditenanani, nanging cukup diwangsuli nylarasake indikasi ngandharake takon kanggo migatekake minangka strategi Dhata (13) TTTT digunakake nakonake wektu kasopanan. Dhata (16) TTTT dilaksanakake kanthi cara bubar kumpulane bocah-bocahngener wektu kang wis ora ora blaka ora langsung kanggo nyethakake kapan kliwat. Wangsulane Mt "jam loroan kayake", yen Umplong njupuk kenari. P lan Mt padha kenal karo dibeberake ngemu ukara carita kang sipate njangkepi Umplong. Saka tuturane P, mt ngerteni yen umplong titip kaweruh. Urut-urutane TTTT, P lan Mt padha-padha kenari menayng P. Mt menehi wangsulan kanggo ngerti wingi bengi kanca-kanca mlumpuk, nanging P ora nylarasake karo janji yen bakal nyampekake pitakone P. weruh bubarane karana mulih luwih dhisik, mula P takon. Mt wis nglaksanakake strategi kasopanan kanthi ngiyani. Mt ngerteni takone Mt, lan menehi wangsulan positif. Asile lan Dhiskusi Panliten Wangsulane Mt klebu wangsulan positip kang ateges Adhedhasar andharan lan jlentrehan ing dhuwur, nuwuhake kaweruh anyar tumrap P. Dhata (14) TTTT asile panliten kang sepisan yaiku lageyane penutur ditindakake kanggo takon Ghozin lulusan taun pira. sajrone TTTT satengahe pasrawungan kang ditndakake Tataran TTTT (14) sepisan P lan Mt padha-padha ngerti warga Dusun Balong, Desa gerih, kecamatan gerih, Ghozin wis dewasa, nanging P ora ngerti pira umuire Kabupaten Ngawi kaperang dadi papat, ying antarane: Ghozin lan ngira-ira kanthi menehi mbandhingake karo lageyan panutur kanthi cara blaka langsung; lageyan umure Mt. Wangsulan Mt "ngisoranku rong taun, panutur blaka ora langsung; lageyan panutur ora blaka sabalatane Budi karo Perdik", yen dibeberake ngemu langsung lan; lageyan panutur ora blaka ora langsung. surasa warta. Miturut wujude, andharane Mt klebu Lageyan P sajrone TTTT dumadi karana daya jawaban negatif karana nampik isine tuturan yen Ghozin pangribawane sumber, sumber kasebut asale saka ana luwih nom rong taun saka umure Mt. P pungkasane weruh kedadean. Sajrone tuturan Takon temporal ngemu 8
Tindak Tutur Takon Temporal ing Dusun Balong Desa Gerih Kecamatan Gerih Kabupaten Ngawi tujuwan kaperang dadi papat, yaiku: nyatakake, njlentrehake konsep pragmatik lan njlentrehake tindak nyethakake, mastekake, lan menehi pilihan. Slaras karo tutur saka pamawas kang amba. Panliten pragmatik kang sing diandharake Fingo (2015) lan carlotta (2007) yen dilaksanakake Danang Wijayanto (2012) ngenani tindak saben tuturan takon saliyane nggoleh weruh uga ana tutur Atur panuwun kang klebu sajrone tindak tutur kalane ngemu tujuwan, kayata: printah lan negesake. Ing ekspresif beda konsep lan trap-trapane karo tindak tutur TTTT nengenake bab isine tuturan kang dumadi saka takon temporal. Sabanjure panliten kang dilaksanakake katrangan wektu lan kedadean, wektu minangka dununge karo Aloni et, al (2007) ngenani pitakon sajrone pamawas kedadean. Temporal bisa ditemokake ing sakabehe semantik lan pragmatic ngrembug takon saka pamawas lageyan TTTT. pragmatik kanthi rowa, luwih nengenaki studi kasus ing Tuturan P ing lageyane TTTT ngandhut surasa takon konfirmatif lan alternatif. Pungkasan bukune Robert pitakon wektu kang gayut karo sawijine wektu dununge (2015) Makalah ceramah ing konferensi Filsafat Bahasa kedadean. Sawijine kedadean lan kahanan manggon ing ing New York sajrone Tindak Tutur, ing Hungaria taun garis wektu kang sesambungan karo wektu saiki, dadi 2013 lan dirampungake nalika dadi mahasiswa Magister wektu dumadine pacaturan dadi punjere eneran wektu, ing Europian University, Budapest, Hungaria kang mligi yaiku: wektu kang wis kliwat (wingi), lagi kedaden ngrembug panganggone pitakon saka pamawas pragmatik (saiki), lan kang arep kelakon (tembe). Anane sumber ora ana topik mligi kang ngrembug takon wektu. Dadi kasebur narik kawigatene P kang pingin ngaweruhi kapan panliten iki durung ana sing ngrembug kanthi jangkep dumadine utawa meruhi wektune kedadean. Sakabehe sadurung-durunge, panliten ing kene kanggo ngerteni TTTT ditindakake kanthi pocapan (verbal), panliti ora lageyane panutur lan pananggape mitra tutur ing tindak nemokake TTTT kang ditindakake kanthi solah tutur takon temporal. (nonverbal). Tuwuhe niat nglaksanakake TTTT karana ana kedadean, kang sabanjure bisa sumbere tuturan. PANUTUP Pananggape mt arupa wangsulan kabage dadi loro, Dudutan yaiku wangsulan nyatakake pituduh lan wangsulan Tindak tutur takon temporal minangka tindak tutur nyatakake keslarasan. Wangsulan nyatakake pituduh kanggo njaluk kaweruh jawaban wektu. Isine pitakon dikandhakake kanggo tuturan takon kang bener-bener sesambungan karo fungsi kang ngener menyang panjaluk takon, ateges P durung jangkep kaweruhe ngenani wangsulan kang slaras. Reichenbach (1947) kala kedadean ing kanyatan lan bisa dinalar. Sajrone nandhani sesambungan antarane tuturan lan wektu lan wangsulan nyatake pituduh bisa ditemokake wangsulan rujukane wektu, sarta rujukan wektu lan kahanane wektu positif, negatif lan ora pasti. Wangsulan kang positif (Kamp lan Rachel (1993) sajrone Carlotta.et, al (2007)). menehi owah-owahan ing pungkasane pacaturan ngenani Tuturan kang ditindakake penutur nduwe lageyan kang kaweruhe P. dene negatif padha karo positif nanging dipantha dadi loro, yaiku: adhedhasar wujud tuturane lan asipat negasi kang sipate mbenerake. Dene, wangsulan adhedhasar tuturan ditujokake. Adhedhasar wujud ora pasti tegese wawasane Mt ora bisa mangsuli takon tuturane kabage dadi loro, yaiku: blaka lan ora blaka. temporal kang dikandhakake, ateges kahanan akhir Lageyan adhedhasar tuturan ditujokake kabage dadi loro, mbalek ing kaweruh sepisan yen P durung nemokake yaiku: langsung lan ora langsung. Dhata panliten dijupuk jawaban. saka pacaturan satengahe masarakat Dusun Balong, Desa Panliten iki sipate njangkepi saka panliten Gerih, Kecamatan Gerih, Kabupaten Ngawi. Asil analisis sadurunge. Ing buku Abdul Syukur Ibrahim(1993) kanthi dhata tindak tutur takon temporal ditemokake sakabehe judhul "Kajian Tindak Tutur" ngandharake lan lageyane panutur, yaiku: blaka langsung, blaka ora 9
Tindak Tutur Takon Temporal ing Dusun Balong Desa Gerih Kecamatan Gerih Kabupaten Ngawi langsung, ora blaka langsung, lan ora blaka ora langsung. Moeloeng, lexy j. 2000.Metodologi Penelitian Kualitatif. Pananggape mitra tutur sajrone tindak tutur takon Bndung: Remaja Rosdakarya. temporal kapantha dadi loro, yaiku: wangsulan pituduh lan wangsulan kaslarasan. Jawabne mitra tutur kabage Nadar, FX. 2009. Pragmatik dan Penelitian Pragmatik. Yogyakarta: Graha Ilmu. dadi telu, yaiku positip, negatip lan ora menehi pepesthen. Pamrayoga Palmer . E. Richard.1969. Hermeneutika: Teori Baru Mengenai Interpretasi. Diterjemahake Musnur Hery lan Damanhuri Muhammed. Cetakan II. 2005. Yogyakarta: Pustaka pelajar. Asil panliten iki isih wenates ngandharake asile Poedjasoedarma, Soepomo. 1979. Tingkat Tutur Bahasa lageyan lan pananggape ping tindak tutur takon temporal, Jawa. Jakarta: Pusat Pembinaan dan dene implikatur durung diandharake. Kamangka proses implikasi kang mujudake proses mangerteni tuturan babagan kang wigati. Mula panliten tindak tutur takon iki Rahmat, Ahmad Sahrul. 2016. Implikatur konvensional Simbolik Sajrone Tindhak Tutur ing Pamejangan Isbat ing Padhepokan Ilmu Sejati ing Kutha Surabaya. skripsi. UNESA. ora diterbitake bisa dirembakakake maneh ing babagan presuposisi, implikatur lan inferensine. Smith, Carlota S. 2006. The pragmatics and Semantics of Temporal Meaning. Texas. Linguistics Societe Conference, ed. KAPUSTAKAN Agustin. Atik Dwi lan Musridyanto. 2013. Tindhak Tutur Ngincim Kanggo Panjurung ing Panggulawenthah ing Desa Paciran, Kecamatan Paciran, Kabupaten Lamongan. Universitas negeri Surabaya. Unesa Press. Sudaryanto. 1988. Metode dan Aneka Teknik Analisis Bahasa. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. Sudaryanto. 2015. Metode dan Aneka Teknik Analisis Bahasa: Pengantar Penelitian Wahana Kebudayaan secara Linguistik. Yogyakarta: Sanata Dharma University Press. Aji, Amangku. 2003. Kalimat Tanya Dalam Basa Jawa. Skripsi: Program Sarjana Universitas Negeri Surabaya (ora diterbitake). Aloni, Maria, et. al. 2007. Question in Dynamic Semantics. Kumpulan jurnal penelitian Semantik lan Pragmtik, vol. 17 . Netherland: Elsevier. Antunsuhono. 1956. Reringkesaning Paramasastra Sukesti, Restu. Dkk. 1988. Kalimat Tanya Dalam Basa Jawa. Bagian Proyek Pembinaa Bahasa dan Sastra Indonesia dan Daerah: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Yogyakarta (ora diterbitake). Sumarlam. 2004. Aspektualitas Bahasa Jawa Kajian Morfologi dan Sintaksis. Surakarta. Pustaka Cakra Surakarta. Djawa. Djogjakarta: Penerbitan Soejadi. Tadjuddin, Moh. 2005. Aspektualitas dalam Kajian Cummings, Louise. 1999. Pragmatik Sebuah Perspektif Multidisipliner (Jarwan). Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Linguistik. Bandung : PT Alumni. Tim. 2008. Kamus Besar Bahasa Indonesia. Jakarta: Pusat bahasa Diknas. Djajasudarma, T. Fatimah. 2010. Metode Linguistik: Ancangan Metode Penelitian dan Kajian. Cetakan katelu. Bandung: PT Refika Aditama. Tim. 2009 A. 2013. Bausastra. Surabaya:Universitas Negeri Surabaya. Jurusan Basa lan Sastra Daerah (Jawa). Gudai, Darmansyah. 1989. Semantik Beberapa Topik Utama. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Jenderal Pendidikan Kebudayaan Direktorat Tinggi Lembaga Pendidikan Tenaga Kependidikan. Proyek Pengembangan Verhaar, J. W. M. 2012. Asas-asas Linguistik Umum. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Yule, Goerge. 2006. Pragmatik. Yogyakarta: Pustaka pelajar. Hafner, Carole D. 2000. Jurnal: Semantics of Temporal Queries and Temporal Data. Boston: Northeastern Univercity Press. Wijayanto, Danang. 2012. Tindak Tutur Atur Panuwun Ing Ing Desa Dermosari, Kecamatan Tugu, Kebupaten Trenggalek. Journal arsip saka website: journalmahasiswa.unesa.ac.id diunggah taun 2012 Ibrahim, Abd. Syukur. 1993 . Kajian Tindak Tutur. Surabaya : Usaha Nasional. Pradana, Nino Gusdyan. (2015) Tindak Tutur Janji Ing Dusun Krajan, Desa Ampel, Kecamatan Wuluhan, 10
Tindak Tutur Takon Temporal ing Dusun Balong Desa Gerih Kecamatan Gerih Kabupaten Ngawi Kabupaten Jember. Journal arsip saka website: journalmahasiswa.unesa.ac.id diunggah taun 2015. Utama, Galuh Citra. 2015. Tindak Tutur Ing Tuturan Ngajak Mawa Dhialek Surabayan Ing Dusun Sedati, Tipis, Desa Pabean, Kecamatan Kabupaten Sidoarjo. Journal arsip saka website: journalmahasiswa.unesa.ac.id diunggah taun 2015. Yuwono Purwa.2013. Tindak Tutur Informatif Sajrone Khutbah Kebaktian Minggu Ing Greja Jawi Wetan. Journal website: journalmahasiswa.unesa.ac.id diunggah taun 2013. arsip saka Roberts, Craige.2015. Speech Act ing Discourse Context. Makalah ceramah ing konferensi Filsafat Bahasa ing New York sajrone Tindak Tutur, ing Hungaria lan dirampungake nalika dadi taun 2013 mahasiswa Magister ing Europian University, Budapest, Hungaria. Vebriyanto, Danu Angga. 2015 Teacher's Questions In Efl Classroom Interaction. Dipublikasikake ing Journal Vision, Volume 4 Number 2, October 2015). 11