Set lan Kolokasi ngenani Cacade Awak SET LAN KOLOKASI NGENANI CACADE AWAK Nurul Chamidah Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Drs. Sugeng Adipitoyo, M.Si Dosen Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Abstrak Set ing kene nggolongake samubarang sing ana sajrone papan panggonan, uga bisa dingerteni kahanan wujud awake manungsa kang kurang sampurna ing sawijine panggonan kasebut. Mula panliten iki ngenani set lan kolokasi ngenani cacade awak ing Desa Candipari Kecamatan Porong Kabupaten Sidoarjo. Punjere panliten iki, yaiku: (1) Apa wae jinise sesambungan paradhigmatik ing set? (2) Apa wae jinise sesambungan sintagmatik ing kolokasi? Kanthi adhedhasar punjere panliten, tujuwan ing panliten iki yaiku ngandharake lan njlentrehake jinise sipat sesambungan paradhigmatik ing set lan sipat sesambungan sintagmatik ing kolokasi. Saengga bisa kanggo ngerteni set lan kolokasi ngenani cacade awak ing Desa Candipari Kecamatan Porong Kabupaten Sidoarjo. Paedah ing panliten iki bisaa migunani ing babagan set lan kolokasi ngenani cacade awak kang awujud basa. Panliten iki kagolong panliten linguistik kang sipate dheskriptif. Panliten iki nduweni obyek setunggal atus tigang dasa tiga tembung sajrone cacade awak antarane yaiku, buthak, nggandhen, jendhol, peyang, penceng, gimbal, brintik, kriwul, njegrag, cemet, amba, bunder, puret, pithet, budheg, njeber, amba, nonong, penjol, maju, amba, nggambreng, penceng, kandel, picek, kera, wuta, kiyer, sipit, mendolo, amba, bunder, pesek, grumpung, nyeprok, njeber, penceng, kempong, kempot, gembil, gugut, cathis, maju, malang, njeber, ngodhok, kokop, amba, ndoweh, ndombleh, njodhir, perot, penceng, kandel, kepleh, angisi, njegrag, prongos, gingsul, gigis, maju, banyak, gundhek, panggel, jemblong, bekel, busung, kadut, bunder, dengkek, mringkus, amba, bungkuk, sangkuk, dengkeng, amba, sengkleh, bodong, njenthit, tepos, bunder, bembeng, dengkeng, thekle, ceko, puntung, gedhe, bengkong, kithing, ciker, bujel, bengkong, gedhe, bembem, lincip, gedhe, ngungkal, njeber, gedhe, penthong, wagah, buntung, bengkong, gedhe, nggandhul, garing, gedhe, nggajah, gedhe, nggajah, garing, gedhe, kithing, ciker, bujel, bengkong, gedhe, ngungkal, gerang, njeber, burik, kriput, kasap, kusi, kriput, kasap, mbekisik, mblodhok, mbengkerok, kasap, pecah-pecah, kriput lan kasap. Dhata ing panliten iki diklumpukake kanthi cara teknik sadap, simak libat cakap, simak bebas libat cakap, pancing, rekam, lan cathet. Asil panliten iki nuduhake yen set lan kolokasi ngenani cacade awak nduweni sesambungan paradhigmatik kang dijlentrehake lumantar tabel-tabel lan tegese tembung kang ana ngenani cacade awak. Saliyane iku, uga bisa digoleki drajad pepadhane. Sipate sesambungan paradhigmatik ing set kaperang dadi loro, yaiku kang asipat netep lan asipat ora netep. Banjur sipat sesambungan sintagmatik sipate ana telu, yaiku dhistribusi, enkapsulasi lan ekstensi. Asile panliten iki nuduhake yen tembung kang sipate netep ing set bakal nduweni sipat enkapsulasi lan ekstensi ing kolokasi. Sipate tembung kang ora netep ing set nuduhake sipat dhistribusi ing kolokasine. Kata Kunci: set, kolokasi, cacade awak PURWAKA Lelandhesane Panliten Cacade awak minangka kahanan awake manungsa kang kurang sampurna. Ora ana manungsa kang wujude sampurna. Wujud saka cacade awake manungsa jinise akeh banget. Wiwit saka pucuke rambut nganti pucuke sikil nduweni wujud lan arane cacad dhewe-dhewe kang sabanjure sesambungan digoleki bakal paradhigmatik lan sintagmatike. sipat sesambungan paradhigmatik ing set lan jinise sesambungan sintagmatik ing kolokasi pancen wis tau ditliti, nanging ora akeh. .D\DWD ‡6HW ODQ .RORNDVL VDMURQH 8SDFDUD 3DQJJLK wis sesambungan paradhigmatik lan sintagmatik sajrone upacara panggih Andharan ngenani jinise ngandharake anane sipate penganten. Set lan kolokasi sajrone upacara panggih telung perangan yaiku penganten diperang dadi panggih manten, adhedhasar ubarampe lan pirantine. Banjur sipat-sipat sesambungane set lan kolokasi uga wis dijlentrehake. titilaksana upacara Adhedhasar panliten iku, sipat sesambungan ing set lan kolokasi bisa digunakake kanggo ngandharake lan njlentrehake ngenani cacade awak. Dadi ing panliten iki luwih mligine bakal ngonceki sipate sesambungan paradhigmatik lan sipate sesambungan sintagmatik ngenani cacade awak ing Desa Candipari Kecamatan Porong. Tegese, tembung-tembung ngenani cacade awak bakal diklompokake utawa diset adhedhasar perangane awak. Cacad tegese anane samubarang kang kurang, kang 1
bisa nyebabake regane utawa kahanan dadi kurang apik lan kurang sampurna sajroning awak, aran, rasa lan tumindak. Banjur tegese awak yaiku ragane manungsa utawa kewan kang katon yaiku wiwit pucuking rambut nganti pucuking sikil. Awak iku ana perang-perangane miturut (Padmosoekotjo, 1979:40-42) awak diperang dadi telung perangan gedhe yaiku sirah, gembung lan sikil. Nanging, supaya luwih gampang dening panliti diperang maneh dadi limang perangan yaiku sirah, gembung, tangan, sikil lan kulit. Ing buku-buku Paramasastra saperangan ana kang nyebutake ngenani cacad-cacade awak kayata tembung- tembung watak kang nduweni sesambungan salah sijine \DLNX PULSDW VXWKXS¶ ODPXU¶ FDGKRN¶ SLFDN¶ OVS Banjur Wedhawati (2001:169) ngandharake ngenani (1) DGMHNWLYD EHQWXN ND\DWD ZXQJNXN¶ OHQFLU¶ NXUX¶ ODQ subkategori adjektiva mau kalebu adhedhasar makna leksikale. ing perangan Adhedhasar andharan ing ndhuwur bisa digunakake minangka bahan kanggo nliti set lan kolokasi ngenani tetep cacade awak. Nanging, nggunakake panganggone basa sajrone masyarakat, yaiku masyarakat ing Desa Candipari Kecamatan Porong Kabupaten Sidoarjo. Saliyane iku anggone nliti set lan kolokasi ngenani cacade awak jalaran, sakabehe kanyatan ing alam donya iki bisa diandharake lan dijlentrehake adhedhasar wilayahe teges set lan kolokasi adhedhasar satuwan leksikal. Salah sijine yaiku ngenani kahanan awake manungsa kaya dene cacade awake manungsa, jinise mula bisa diandharake sesambungan jinis sesambungan sintagmatik ing kolokasi ngenani cacade awak. Perlu dingerteni, yen cacad kang ditliti, yaiku mung cacad kang kanthi fisik. Dadi, saliyane cacad fisik kaya dene cacad mental iku ora dijlentrehake. ing kene panliten lan dijlentrehake lan paradhigmatik ing set Anggone nliti set lan kolokasi ngenani cacade awak, jalaran tembung-tembung ngenani cacade awak iku kalebu tembung-tembung kang asipat produktif lan frekuwentif. Adhedhasar bab kasebut cacade awak wigati kanggo ditliti nganggo set lan kolokasi kanthi nitiki jinise sipate sesambungan paradhigmatik lan sintagmatik. Wewatesane objek panliten iki, yaiku set lan kolokasi ngenani cacade awak ing Desa Candipari Kecamatan Porong Kabupaten Sidoarjo, jalaran tembung- tembung kang digunakake kanggo ngarani cacade awak saben dhaerah iku durung mesthi padha. Tegese, saben- saben dhaerah iku nduweni aran kang beda-beda kanggo ngarani cacade awake manungsa. Mula, panliti menehi wewatesan ngenani cacade awak ing Desa Candipari Kecamatan Porong Kabupaten Sidoarjo. Saliyane iku, papan kasebut minangka papan panggonane panliti. lelandhesan panliten mau, mula undherane yaiku; (1) Apa wae jinise sesambungan paradhigmatik ing set ngenani cacade awak?; (2) Apa wae jinise sesambungan sintagmatik ing set ngenani cacade awak? Adhedhasar 2 Set lan Kolokasi ngenani Cacade Awak A. Sipate Sesambungan Paradhigmatik ing Set Pamawase Parera (1988: 42) ngandharake yen sesambungan paradhigmatik yaiku sesambungan ing antarane nduweni kasalarasan tartamtu kanthi sistematis. Sesambungan paradhigmatik diolehi kanthi cara substitusi utawa nyulihi tembung liyane. satuwan-satuwan basa kang (1996:16) ngandharake yen sesambungan ing satuwan basa iku padha utawa beda sajrone wujud lan teges mula diarani sesambungan sinebut asosiatif. Sesambungan sesambungan in absentia jalaran butir-butir iku ana kang muncul uga ana kang ora muncul sajrone tuturan. Sesambungan in absentia lan asosiatif tembung iku kang diarani sesambungan paradhigmatik. Sabanjure panemune Saussure iki Panemu ing ndhuwur disengkuyung karo apa kang diandharake Oka lan Suparno (1994:77) ngenani relasi utawa sesambungan paradhigmatik yaiku sesambungan kang berdimensi vertikal, relasi antarane satuwan sajrone tuturan (satuwan kang ana, dituturake) lan satuwan kang ora ana sajrone tuturan. Satuwan kang ora ana iku minangka satuwan kang GLDVRVLDVLNH¶ 0XOD VDND LNX relasi kang kaya mangkono uga sinebut relasi in absentia. paradhigma karo tembung-WHPEXQJ DGKL¶ SRQDNDQ¶ SDPDQ¶ ODQ VDWHUXVH 3DUDGKLJPD LNX ELVD WXZXK \HQ satuwan-satuwan basa iku saklompok utawa sawarga. Saka andharan ing ndhuwur bisa dingerteni yen sesambungan paradhigmatik minangka sesambungan antarane satuwan kang nduweni sipat ora netep, ateges bisa nyulihi satuwan basa liya kang nduweni teges sawilayah. Luwih cethane bisa diweruhi jinise sipate sesambungan paradhigmatik ing set saka jlentrehan ing ngisor iki. 1) Netep lan Ora netep Kaya kang wis diandharake ngenani sesambungan paradhigmatik kang diolehi kanthi cara dhistribusi subtitusi. Mula, dhistribusi bisa digunakake kanggo paradhigmatik. njlentrehake Dhistribusi paradhigmatik kaperang dadi loro, yaiku subtitutif lan ora subtitutif. sipate sesambungan lan Suparno (1994:81) ngandharake yen dhistribusi iku bisa asipat komplementer lan asipat paralel. Dhistribusi kang ora subtitutif utawa dhistribusi komplementer, yaiku yen satuwan-satuwan basa kang sesambungan iku ora bisa nyulihi tembung liyane, nanging bisa njangkepi siji lan sijine. Mula, asil saka dhistribusi ora subtitutif iku nuduhake sipate sesambungan paradhigmatik kang netep. ana dhistribusi kang subtitutif utawa pararel yaiku yen iku bisa satuwan-satuwan basa kang sesambungan nyulihi ing antarane siji lan sijine. Saengga, nuduhake sipate sesambungan paradhigmatik kang ora netep. Adhedhasar jlentrehan ing ndhuwur, bisa didudut yen sipate sesambungan paradhigmatik ngenani cacade awak, yaiku netep lan ora netep. Adhedhasar pamawase Oka Saliyane dhistribusi ora subtitutif,
B. Sipate Sesambungan Sintagmatik ing Kolokasi Chaer (2009:113) ngandharake yen kolokasi iku nuduhake sesambungan sintagmatik jalaran sipate kang linier. Sesambungan sintagmatik iki uga kasebut jalaran butir-butir kang sesambungan disambungake iki ana sajrone wicara (Saussure, 1996: 16). Saka rong panemu ing ndhuwur, bisa ditegesi yen sesambungan sintagmatik yaiku satuwan basa kasebut ana ing sajrone tataran wicara, saora-orane arupa frasa utawa ukara. Mula saka iku, sesambungan sintagmatik -DUDQ PEHNHU¶ -DJR NOXUXN¶ LQJ NHQH ZLV FHWKD nuduhake anane sesambungan antarane tembung siji lan VLMLQH \HQ $VX¶ LNX PHVWKL QMHJRJ¶ \HQ -DUDQ¶ LNX ndhuwur iku kabeh ora bisa diowah-owahi antarane tembung siji lan sijine. Yen diowahi bakal ngowahi WHJHVH 'DGL \HQ VZDUDQH $VX¶ LNX PRNDO PDOLK GDGL in praesentia Saka andharan ing ndhuwur, bisa didudut yen sesambungan sintagmatik minangka sesambungan ing antarane satuwan basa kang asipat linier utawa sejajar. Sesambungan sintagmatik iki nuduhake sesambungane ing kolokasi. Ngenani sesambungan sintagmatik kanthi luwih cethane bisa dideleng ing ngisor iki. sipat-sipate 1) Dhistribusi analisis basa struktural. Makna struktural diwujudake sajrone sipate sesambungan sintagmatik satuwan-satuwan tembung kang mujudake ukara. Makna struktural sipate sesambungan bisa diwujudake sajrone sintagmatik kang tembung mujudake ukara (Parera, 2004:92). Mula, klasifikasi dhistribusi bisa digunakake kanggo njlentrehake sipate sesambungan sintagmatik. Dhistribusi yaiku titikan satuwan-satuwan Saben satuwan-satuwan basa iku nduweni dhistribusi kang beda. Miturut pamawase Oka lan Suparno (1994:81) ngandharake yen dhistribusi iku bisa asipat komplementer lan asipat pararel. Dhistribusi komplementer yaiku yen satuwan- satuwan basa kang sesambungan iku ora bisa nyulihi tembung liyane, nanging bisa njangkepi ing siji lan sijine. Yen dhistribusi pararel yaiku yen satuwan-satuwan basa kang sesambungan iku bisa nyulihi ing antarane siji lan sijine. Dhistribusi iki padha kaya kang dijlentehake Lyons ngenani sipate dhistribusi yaiku dhistribusi komplementer lan dhistribusi ekuivalen. Arane dhistribusi ekuivalen padha karo dhistribusi pararel. 2) Enkapsulasi Enkapsulasi saka modifikasi sintagmatik. Saliyane Trier lan Weisgerber kang ngandharake semantik field sajrone taun 1920-1930, banjur Porzig (1934) ngembangake gagasane ing bidhang semantik adhedhasar sesambungane rasa kang ana ing sesambungan antarane yaiku komponen makna tembung kang nuduhake 3 Set lan Kolokasi ngenani Cacade Awak sintagmatik uga yaiku ngandharake adhedhasar sesambungan sajrone sintagmatik bipartit utawa kolokasi yaiku awujud saka tembung aran lan tembung kriya utawa saka tembung aran lan tembung kahanan, rong leksem ing saben sintagmatik kasebut kaiket karo sesambungan kang aran teges animistik, saka kutipan salah sijine karya kang nggambarake sipat VHVDPEXQJDQ LNL \DLNX Q\DNRW¶ LNX PHVWKL QJJDZH XQWX¶ EDQMXU QGLODW¶ LNX PHVWKL QJJDZH LODW¶ EDQMXU QMHJRJ¶ LNX PHVWKL $VX¶ ODQ NDQJ SLUDQJ¶ LNX PHVWKL UDPEXW¶ $GKHGKDVDU LQJ QGKXZXU ELVD dingerteni sipate sesambungan sintagmatik ing antarane ODQSLUDQJ¶UDPEXW¶ Adhedhasar (Lyons, kanggo 1977:263-264). Porzig lelandhesan teorine MOHQWUHKDQ ing anggone nyemak ndhuwur iku mau bisa dingerteni komponen tembung saka komponen modifikasi sintagmatik minangka HQNDSVXODVL 0XOD HQNDSVXODVL UDVD VLNLO¶ VHVDPEXQJDQ NDURQ\DNRW¶ andharan 3) Ekstensi Ekstensibilitas yaiku aturan tata basa kang bisa diambakake yen ta ana kabutuhan anyar sajrone panganggone basa kasebut. Porzig menehi gegambaran saka tembung kriya basa Jerman yaiku tembung kriya PXQJJDK¶ ZLZLWDQH GLZDWHVL NDUR WHJHV ZDQWDK NDQJ WHJHVH \DLNX POLJL NDQJJR PXQJJDK Qdhuwur jaran bisa digunakake kanggo nuduhake kegiyatan kayata PXQJJDK QGKXZXU EDORN¶ NDQJ DWHJHV OXQJJXK 6DND teges asline ganti teges kang saya amba kang diarani minangka turunan saka ekstensi tradisional metaforis. &RQWR OL\DQH \DLNX WHPEXQJ GDZD¶ ZLZLWDQH GLZDWHVL NDUR WHJHV ZDQWDK ND\D LQJ XNDUD UDPEXWH DGKLNX GDZD¶ QDQJLQJ VDLNL WHPEXQJ NDKDQDQ GDZD¶ ELVD GLJXQDNDNH LQJ XNDUD GDZD WDQJDQH¶ NDQJ QJHPX teges entar yaiku dhemen njupuk duweke wong liya. Adhedhasar bab kasebut, Porzig ngandharake yen prinsip-prinsip ekstensi kaya mangkono gumantung karo generalisasi lan abstraksi, jalaran ekstensi saka makna sabenere mau digeneralisasiake dadi makna kang luwih umum. Andharan ngenani conto kaya ing ndhuwur iku bisa didadekake gegambaran kang trep. Landhesane Teori Teori kanggo njlentrehake set lan kolokasi yaiku nggunakake jlentrehan komponen makna lan jlentrehan struktur batin. Luwih cethane bisa kadeleng kaya ing ngisor iki. 1) Komponen Makna Saben tembung nduweni wilayahe teges dhewe- dhewe kang dibentuk saka anane saperangan komponen makna. Mula, sekabehe tembung ing basane manungsa iku bisa dijlentrehake kanthi sekabehan utawa saperangan lumantar analisis komponen utawa komponen semantis ing (Lyons sajrone Mustaqim, 2002:26). Andharan ndhuwur iku disengkuyung karo andharane Gudai (1989:24) yen jlentrehan komponen nduweni pananggep
yen tembung iku ora mujudake tembung kang tunggal iku kang ora bisa dijlentrehake, nanging minangka satuwan-satuwan iku, lumantar komponen makna bisa diweruhi yen satuwan tembung iku mujudake tembung kang nduweni teges sawilayah. tembung teges. Mula saka njlentrehake dhasar komponene yaiku bisa dideleng saka wujud utawa bentuke, wernane, posisine, ukurane lan titikan semantis liyane. Sajrone tabel komponen makna nggunakake patang jinis tandha, yaiku (+) tegese komponen makna bisa ditampa. Tandha (-) tegese komponen makna ora bisa ditampa. Banjur tandha (±) kang tegese kolokasine luwih saka siji uga nduweni teges yen komponen tembung bisa ditampa utawa ora bisa ditampa. Luwih cethane bisa dideleng saka conto ing ngisor iki. Saliyane iku, kanggo Tabel 1 Jlentrehan Komponen Maknane Tembung ngenani Cacade Sirah pen- ceng Tembung jendhol buthak Komponen makna dithukuli rambut ora dithukuli rambut mbendhol bendhol sisih sirah sisih mburi ndhuwur + - - + + Adhedhasar andharan ing ndhuwur bisa dingerteni \HQ WHPEXQJ EXWKDN¶ nduweni komponen makna, ora yaiku cacade sirah kang bisa ing sisih mburi, ndhuwur utawa kiwa-tengen kang ora dithukuli rambut. Banjur MHQGKRO¶ QGXZHQL NRPSRQHQ PDNQD PEHQGKRO VLUDK sisih mburi. DDGL WHJHVH MHQGKRO¶ \DLNX FDFDGH VLUDK mbendhol ing sirah sisih mburi. Sabanjure yaiku VLUDK VLVLK PEXUL 'DGL WHJHVH SHQFHQJ¶ \DLNX FDFDGH sirah kang mbendhol sisih ing sisih mburi. Nanging ana kang mung mujudake cacade sirah, ateges kolokasine luwih saka siji. Mula, diwenehi tandha (±). Adhedhasar jlentrehan ing ndhuwur bisa dingerteni yen kanthi analisis komponen bisa diweruhi komponen makna saben tembung kang ana ing wilayah kang padha. ± ± + - + - ± ± + + ± - 2) Struktur Batin Chomsky sajrone Gudai (1989:28) ngandharake yen jlentrehan struktur batin utawa deep structure kanggo ngandharake sesambungan makna sajrone tembung kang ora bisa uwal saka andharan sesambungan makna tembung ing sajrone ukara. Pamawas iku disengkuyung karo panemune Oka lan Suparno ( 1994:80) kang ngandharake sesambungan antarane satuwan-satuwan basa kang asipat horizontal utawa linier sinebut struktur dalam utawa struktur batin. Banjur pamawase Parera (2009:113) ngandharake yen struktur batin utawa deep structure minangka lan sesambungan antarane satuwan-satuwan leksikal kang sekabehe guna gramatis 4 Set lan Kolokasi ngenani Cacade Awak bisa njlentrehake ngenani isi ukara kanthi semantis. Dadi, ana sesambungan antarane teori sintaksis lan semantik. Luwih cethane bakal diandharake kaya ing ngisor iki. 1a. Bocah lanang iku jotosan. 1b. Bocah wadon iku jotosan. OXZLK ELVD ditampa, jalaran bocah lanang iku sipate keras mula biyasane jotosan. Luwih cethane bisa kagambar ing ngisor iki. 7HPEXQJ MRWRVDQ¶ LQJ XNDUD D Bagan 1 Jlentrehan struktur ukara Ukara (1a) Ukara (1b) FB FK FB FK B Pen K B Pen K Bocah iku jotosan bocah iku jotosan lanang wadon Saka andharan ing ndhuwur bisa dingerteni yen ing XNDUD D NDQWKL XNDUD ERFDK ODQDQJ LNX MRWRVDQ¶ mujudake anane sesambungan satuwan tembung aran (B) bisa dingerteni yen adhedhasar struktur batin ukara kasebut bisa ditampa, jalaran pancen kang senengane jotosan iku biyasane tumrap wong lanang utawa bocah- bocah lanang. Kosok balene, ukara (1b) kurang bisa ditampa, jalaran bocah wadon iku dianggep luwih lemah tinimbang bocah lanang, kejaba bocah wadon kang solah bawane kaya bocah lanang. Biyasane yen bocah wadon iku kerep jambakan, dudu jotosan. Adhedhasar andharan ing ndhuwur, bisa luwih dingerteni maneh yen jlentrehan struktur batin iku bisa kanggo njlentrehake kanthi cetha satuwan-satuwan ngenani tembung lan frasa kanthi satuwan gramatikale. sesambungan antarane Perangane Awak minangka Dhasar Pamerang anggone Adhedhasar nglompok-nglompokake iku kudu nduweni dhasar tartamtu. Mula, sajrone panliten iki anggone merang uga kudu adhedhasar konsep tartamtu. Dening panliti, dhasar pamerang kang dienggo yaiku adhedhasar perang- perangane awak kang sabanjure bakal dijentrehake kaya ing ngisor iki. andharan ngenani set, Bagan Perangane Awak sirah gembung awak tangan sikil kulit
Adhedhasar andharan ing ndhuwur bisa dingerteni yen sirah, gembung, tangan, sikil lan kulit hiponim marang perangane awak. Tegese awak yaiku ragane manungsa kang katon wiwit pucuke rambut nganti pucuke sikil. Sirah yaiku perangane awak sisih ndhuwur (tumrap manungsa utawa kewan minangka panggonane saperangan pancadriya). Banjur gembung yaiku blegering awak tanpa sikil, sirah lan tangan. Tangan yaiku perangane awak saka sikut nganti pucuke driji. Sikil yaiku perangane awak sisih ngisor saka pupu mengisor. Sabanjure kulit yaiku lapisan paling njaba saka awake (manungsa, kewan lan sapanunggale). Mula saka iku, sirah, gembung, tangan, sikil lan kulit kalebu ing perangane awak. Nanging, perang-perangan ing ndhuwur mau, kalebu perangan kang gedhe. Isih ana perang- perangan kang luwih cilik. Supaya luwih cetha, bakal dijlentrehake ing ngisor iki. METODHE PANLITEN Panliten iki kalebu panliten basa kang asipat dheskriptif analisis. Diarani kanthi dheskriptif analisis jalaran sajrone panliten iki nliti adhedhasar bentuk lan makna kang ana sesambungane karo set lan kolokasi ngenani cacade awak kang kudu dijlentrehake lan dianalisis, kanthi tujuwan supaya luwih cetha anggone ngerteni jinise sipate sesambungan paradhigmatik ing set lan jinise sipate sesambungan sintagmatik ing kolokasi. Panliten iki asipat sinkronis, yaiku panliten basa kang dilakoni kanthi nliti fenomena sawijine basa ing wektu tartamtu saengga sipate dheskriptif (Mahsun, 2007:86). Kanthi nliti fenomena basa jawa ngoko ing Desa Candipari Kecamatan Porong ngenani cacade awak. Dhata sajrone panliten iki yaiku dhata primer kang arupa tembung lan ukara ing basa Jawa ngenani cacade awak. Saliyane iku uga kanthi nggunakake intuisine lan panliti dhewe minangka bageyan saka warga pangaanggo basa Jawa ing Desa Candipari Kecamatan Porong Kabupaten Sidoarjo. Dhata diolehi saka saperangan papan panggonan, yaiku ing sekolahan, ing pasar lan ing omah. Kang sabanjure diwenehi tandha PS (papan ing sekolahan), PP (papan ing pasar) lan PO (papan ing omah). Banjur kang menehi tuturan jinis kelamine, yaiku lanang tandhane JKL lan wadon tandhane JKW. iki nggunakake metodhe semak lan cakap. Sabanjure sajrone metodhe semak bisa ditrapake kanthi saperangan teknik, yaiku teknik sadhap, semak libat cakap, semak bebas libat cakap, lan cathet. Sabanjure, yaiku metodhe cakap bisa dilakoni kanthi saperangan teknik, ing antarane teknik-teknik kang dilakoni dening panliti, yaiku teknik pancing lan teknik cakap semuka. Metodhe lan teknik- teknik iku mau kang digunakake dening panliti. Tatacara panglumpuke dhata ing panliten Panliti anggone njlentrehake sipate sesambungan tembung bisa paradhigmatik kang dhatane arupa dijlentrehake komponen- jlentrehan komponen makna. Sabanjure kanggo sipate sesambungan sintagmatik kang dhatae arupa ukara, dijlentrehake nggunakake jlentrehan struktur batin kanthi cara njlentrehake satuwan ukarane. adhedhasar 5 Set lan Kolokasi ngenani Cacade Awak Asile anggone ngandharake lan njlentrehake dhata kanthi cara lan njlentrehake dhata adhedhasar set lan kolokasi kang nuduhake sesambungan paradhigmatik lan sintagmatik ngenani cacade awak kanthi cara dheskripsi kang nggunakake tembung-tembung lan angka-angka kang lumrah saengga gampang dingerteni dening saben wong kang maca asile panliten iki. informal yaiku nyuguhake asile JLENTREHAN DHATA LAN ASIL PANLITEN A. Andharan lan Jlentrehan Dhata ngenani Set Dhata ing set iki aruupa tembung-tembung kang nduweni sipat netep lan ora netep ing perangan awak, yaiku ing sirah, gembung, tangan, sikil lan kult. Drajade uga bisa diweruhi kanthi gamblang. Luwih cethane, kaya andharan ngisor iki. Sipate Sesambungan Paradhigmatik kang Netep ing Perangan Sirah Sirah minangka hiponim saka perangane awak kang tegese, yaiku perangane awak kang sisih ndhuwur. Adhedhasar andharan sadurunge kang njlentrehake ngenani tembung-tembung kang sipate netep lan ora netep. Sesambungan paradhigmatik kang sipate netep ing perangan sirah bakal diandharake kanthi luwih gamblang. Tembung-tembung kang cacahe ana 41 tembung yaiku buthak, gandhen, jendhol, peyang, gimbal, brintik, kriwul, cemet, puret, pithet, budheg, nonong, penjol, nggambreng, picek, kera, wuta, kiyer, sipit, mendolo, pesek, grumpung, nyeprok, kempong, kempot, gembil, gugut, cathis, malang, ngodhok, kokop, ndoweh, ndombleh, njodhir, perot, kepleh, angisi, prongos, gingsul, gigis lan bundhel. Tembung-tembung iku mau, kabeh sipate ora subtitutif utawa ora bisa nyulihi Adhedhasar anggone ngitung drajad pepadhane, tembung-tembung ing perangan sirah kanthi 16 perangan minangka fitur dhistingtif, yaiku sirah iku dhewe, rambut, rai, kuping, bathuk, alis, mripat, irung, pipi, janggut, wang, cangkem, lambe, idep lan untu. Bisa didudut yen tembung-tembung kang sipate netep ing perangane sirah iku nduweni drajad pepadhan 93,7%. Saliyane iku, saben-saben tembung-tembung iku mau mung nuduhake ing siji panggonan. Mula saka iku, tembung-tembung kasebut sipate netep utawa ora dhistribusi, jalaran ora bisa ngganteni tembung liyane utawa ana ing siji panggonan. Sipate Sesambungan Paradhigmatik kang Netep ing Perangan Gembung Gembung minangka hiponim saka perangane awak kang tegese perangane awak tanpa sirah, tangan lan sikil. Tembung kang sipate netep ing perangan gembung cacahe luwih sithik tinimbang ing perangan sirah. Iku uga dijalari tembung-tembung kang dadi hipernime perangan tinimbang hipernime perangan sirah gembung. Kang sabanjure dadi dhasar pepadhan, yaiku 8 perangan. Menawa tembung-tembung cacade ana 16 tembung ing antarane, yaiku banyak gundhek, panggel, jemblong, bekel, busung, kadut, dengkek, mringkus, bungkuk, sangkuk, sengkleh, bodong, njenthit, tepos lan bembeng. luwih akeh
Tembung-tembung kasebut ora bisa nyulihi tembung liyane, kang ateges sekabehane tembung iku ora subtitutif utawa sipate netep ing siji panggonan. Ora ditemokake ing panggonan liya sajrone perangane gembung. Adhedhasar analisis drajad komponen bisa dingerteni drajad pepadhane tembung-tembung kang sipate netep ing perangan gembung, yaiku 87,5%. Iku adhedhasar drajad pepadhan kanthi anane 8 fitur dhistingtif kang dadi dhasar. Dhasare yaiku saka perang-perangane gembung utawa tembung-tembung kang dadi hiponime perangan gembung. Sipate Sesambungan Paradhigmatik kang Netep ing Perangan Tangan Tangan minangka hiponim saka perangane awak. Tegese tangan, yaiku perangane awak saka sikut nganti pucuke driji. Ing antarane tembung-tembung cacade ana kang sipate netep. Tegese, tembung-tembung cacad ing perangan gembung ora subtitutif utawa ora bisa nyulihi tembung liyane. Iku bisa ditegesi yen tembung-tembung kang asipat netep ing perangane gembung iku nuduhake kolokasi siji utawa panggonane mung siji. Cacahe tembunge ana 9, yaiku thekle, ceko, puntung, kithing, ciker, bujel, bembem, lincip lan ngungkal. Adhedhasar analisis komponen bisa dingerteni yen drajad pepadhane tembung-tembung kang netep ing perangane gembung, yaiku 75%. Kanthi anane 4 fitur dhistingtif, yaiku tangan, sikut, epek-epek lan driji. Sipate Sesambungan Paradhigmatik kang Netep ing Perangan Sikil Sikil kalebu salah siji perangane awak. Tegese sikil, yaiku perangane awak kang gunane kanggo mlaku saka pupu mengisor. Tembung-tembung kang asipat netep ing perangan sikil bisa dingerteni drajade adhedhasar tembung-tembung sikil utawa perangan-perangane hiponim perangane sikil. Cacahe tembung cacad ing perangan sikil ana 9. Tembung-tembung iku ora bisa nyulihi tembung liyane. Mula saka iku, sipate netep utawa ora subtitutif. Luwih cethane, drajade bisa diweruhi adhedhasar jlentrehan sajrone tabel ing ngisor iki. Conto: Drajad Pepadhane Tembung-Tembung kang Asipat Netep ing Perangan Sikil No 1 2 wagah 3 4 5 6 7 8 9 Tembung penthong buntung nggandhul nggajah kithing ciker pruthul ngungkal gerang a b - + - + + - - + - - - - - - - - - - c d - - - - - - - - - + + - + - + - - - e DP 80% - 80% - 80% - 80% - 80% - 80% - 80% - 80% - 80% + Katrangan : a = sikil b = kentol c = pupu d = driji e = dlamakan 6 Set lan Kolokasi ngenani Cacade Awak Adhedhasar tabel ing ndhuwur, bisa dingerteni drajad pepadhane ing sisih tengene. Banjur saka drajad pepadhan iki bisa diterangake yen ana 5 fitur dhistingtif. Banjur saka drajad pepadhan iku bisa dingerteni yen tembung-tembung cacad kang ana ing perangan sirah iku kabeh padha, yaiku 80 %. Sipate Sesambungan Paradhigmatik kang Netep ing Perangan Kulit Perangan kulit hiponim saka perangane sirah kang nduweni teges, yaiku lapisan paling njaba saka awake (manungsa, kewan lan sapanunggale). Perangane kulit hipernim marang kulit ing rai, dlamakan lan awak (kanthi sekabehan). Tembung-tembung kang sipate netep ing perangan kulit, yaiku burik, pecah-pecah, mbesisik, mboldhok, mbengkerok lan kusi. tabel drajad pepadhane, nuduhake drajad pepadhan saka tembung-tembung cacade kulit kang asipat netep, bisa dingerteni kanthi anane 4 fitur dhistingtif, tembung-tembunge nduweni drajad pepadhan 75%. Sakabehe tembung-tembung kasebut, sipate netep jalaran mung nuduhake siji panggonan. Adhedhasar Sipate Sesambungan Paradhigmatik kang Ora Netep ing Perangan Sirah Tembung-tembung kang sipate ora netep ing perangan sirah, yaiku kalebu tembung-tembung kang nduweni panggonan luwih saka siji. adhedhasar fitur dhistingtife, yaiku perangan sirah iku dhewe, rambut, rai, kuping, bathuk, alis, mripat, irung, pipi, janggut, wang, cangkem, lambe, idep lan untu. Sabanjure tembung kang sipate ora netep ing perangane sirah, yaiku amba, penceng, njeber, kandel, maju, njegrag lan bunder. Luwih cethane, tembung kang drajade 62,5% yaiku tembung amba kanthi kolokasi ing rai, kuping, bathuk, mripat lan cangkem. Tembung kanthi drajad 75% yaiku tembung penceng kang adhedhasar fitur sirah, alis, irung lan lambe. Banjur tembung kanthi drajad 81,3% yaiku tembung njeber kanthi fitur kuping, irung lan wang. Banjur tembung kandel kanthi fitur alis, lambe lan ilat. Saliyane iku ana tembung maju kanthi fitur bathuk, janggut lan untu. Ukuran drajad sabanjure, yaiku 87,5%. Tembung- tembunge yaiku njegrag lan bunder. Tembung njegrag kanthi fitur rambut lan idep. Banjur tembung bunder kanthi fitur rai lan mripat. Bisa didudut, yen drajad pepadhane tembung-tembung kang asipat ora netep ing perangan sirah. Diwiwiti saka drajad pepadhane kang endhek, yaiku 62,5%, 75%, 81,3% lan 87,5%. Sipate Sesambungan Paradhigmatik kang Ora Netep ing Perangan Gembung Tembung-tembung kang sipate ora netep ing perangan gembung yaiku, bunder, amba lan dengkeng. Tembung-tembung iku mau nduweni drajad kang padha, yaiku 75% nanging, fiture beda-beda. tembung bunder fiture ing weteng lan bokong. Banjur tembung amba fiture ing dhadha lan geger. Sabanjure tembung dengkeng kanthi fitur geger lan bangkekan.
Sipate Sesambungan Paradhigmatik kang Ora Netep ing Perangan Tangan Dhasar utawa fitur dhistingtife padha karo fitur dhistingtif sipat kang netep, nanging sipat kang ora netep drajade mesthi luwih endhek. Luwih gamblange, bisa dideleng tabel ngisor iki. Conto: Drajad Pepadhane Tembung-Tembung kang Asipat Ora Netep ing Perangan Tangan No 1. 2. Tembung gedhe bengkong a + + b + - c + - d DP 0% + 50% + Katrangan : a = tangan b = sikut c = epek-epek d = driji Adhedhasar andharan ing ndhuwur, bisa dingerteni yen tembung kang sipate ora netep dibedakake dadi rong drajad. Tembung kanthi drajad 0% lan 50%. Luwih cethane, bisa dideleng ing ngisor iki! (1) Drajad 0% Tembung kang nduweni drajad 0%, yaiku tembung gedhe. Tembung kasebut nduweni pepadhan yaiku adhedhasar cacad ing tangan, drji, sikut lan epek-epek. Saengga, bisa nuwuhake teges yen gedhe yaiku cacade tangan, driji, sikut lan epek-epek kang ukurane gedhe. (2) Drajad 50% Tembung kang nduweni drajad 50% yaiku tembung kasebut bengkong. Tembung nduweni pepadhan yaiku adhedhasar cacad ing tangan lan driji. Saengga, bisa nuwuhake teges yen bengkong yaiku cacade tangan lan driji kang bentuke bengkong. Sipate Sesambungan Paradhigmatik kang Ora Netep ing Perangan Sikil Tembung kang sipate ora netep ing perangan sikil, yaiku bengkong, gedhe lan garing. Bisa dingerteni antarane tembung bengkong, gedhe lan garing iku nduweni drajad kang ora padha. Mung wae antarane tembung bengkong lan garing iku kang mbedakake yaiku panggonan fiture nanging drajade padha. Yen tembung gedhe nduweni drajad kang luwih endhek jalaran tinimbang tembung kasebut manggon ing kabeh fiture. Drajad 0%, yaiku tembung kang nduweni drajad 0% yaiku tembung gedhe kanthi fitur sikil, kentol, pupu, driji lan dlamakan. Banjur tembung kanthi drajad 60%, yaiku tembung bengkong lan garing. Tembung bengkong fiture ana ing sikil lan driji, nanging tembung garing pepadhane adhedhasar cacad ing kentol lan pupu, tembung garing lan bengkong, Sipate Sesambungan Paradhigmatik kang Ora Netep ing Perangan Kulit Tembung kang sipate ora netep ing perangan kulit cacahe ana rong tembung. Tembung-tembunge, yaiku tembung kasap lan garing. Adhedhasar fitur dhistingtif, bisa ditemtokake drajade kang sabanjure bisa dingerteni ing tembung-tembung kang sipate ora netep yen 7 Set lan Kolokasi ngenani Cacade Awak perangane kulit nduweni drajad lan pepadhan kang beda, yaiku kanthi drajad 0% lan 25%. Tembung kang nduweni drajad 0%, yaiku tembung kasap kanthi dhasar pepadhan, yaiku adhedhasar kulit ing rai, kulit ing dlamakan, lan kulit ing awak. Banjur tembung kanthi drajad 25% yaiku tembung kriput kanthi pepadhan utawa fiture, yaiku rai, awak, lan tangan/ sikil. B. Andharan lan Jlentrehan Dhata ngenani Kolokasi Saliyane iku, sajrone dhata-dhata kang wis awujud ukara bisa dijlimeti maneh ngenani struktur ukarane kang sabanjure bisa nemtokake sesambungan teges sajrone ukara kasebut kang bisa asipat netep utawa ora netep (sajrone ukara). Sipat-sipat sesambungan sintagmatik ngenani cacade awak, yaiku dhistribusi, enkapsulasi lan ekstensi. Luwih gamblange bisa dideleng ing ngisor iki. Sesambungan sintagmatik kang asipat dhistribusi ing Perangane Sirah Sesambungan sintagmatik kang asipat dhistribusi ing perangan sirah ing antarane yaiku tembung-tembung kang nduweni sipat ora netep. Ing antarane tembung- tembunge yaiku penceng, njegrag, amba, bunder, njeber, kandel lan maju. Jlentrehan ukarane, bisa dideleng kanggo conto ing ngisor iki. 1) penceng Penceng kalebu aran cacad kang papane ing sirah lan ing alis. Dadi, tembung penceng saliyane kanggo sirah uga kanggo alis. Mula, diarani sipate sesambungan sintagmatik kang dhistribusi. Luwih cethane, bisa dideleng conto ukara ing ngisor iki. Conto: (1) Aku wingi ketemu Ferdi nang ngarep omah, sirahe pancen ketara banget nek penceng. (JKW-PO) (2) Wis ket biyen alise penceng sisih. (JKW-PO) Adhedhasar conto ukara (1) ing ndhuwur nuduhake yen tembung penceng sakolokasi marang sirah. Tembung wasesa aktif yaiku ketemu karo Ferdi. Ferdi minangka lesan.Sabanjure nyethakake menawa sirahe kang dadi objektif iku nduweni kahanan yaiku penceng. Mula saka iku, penceng sakolokasi marang sirah kang tegese sirah penceng, yaiku cacade sirah kang wujude katon ora padha ing sisih mburine jalaran rada mblesek menjero. Tembung penceng saliyane kanggo cacade sirah, uga bisa kanggo cacad ing alis. Bisa dideleng ing contoh (2) kang bisa dingerteni strukture yen tembung alis PLQDQJND REMHNWLI 7HPEXQJ ‡SHQFHQJ· Q\HWKDNDNH minangka kahanan saka alis kanthi anane katrangan wektu, yaiku wis ket biyen. Saengga, tembung penceng uga sakolokasi marang alis kang nduweni teges, yaiku cacade alis kang wujud garise ora kenceng utawa ora salaras antarane alis kiwa lan alis tengen. (3) Irungmu yen taksawang-sawang kayake rada penceng. (JKW-PO) (4) Jane wonge ayu, ning lambene ancen penceng sithik.
(JKW-PO) Adhedhasar ukara (3) bisa dingerteni menawa tembung penceng irung. 6DMURQH XNDUD LNX PDX WHPEXQJ LUXQJPX¶ PLQDQJND REMHNWLI %DQMXU WHPEXQJ GLVDZDQJ¶ NDOXQJJXKDQH minangka wasesa pasif. Anggone irung sing disawang iku nyethakake kahanane irung kang penceng. Mula, SHQFHQJ¶ PDNVude kanggo nggambarake WHPEXQJ kahanane irung kang posisi belunge rada mlense mengiwa utawa nengen. iku nuduhake kolokasine Sabanjure, yaiku jlentrehane ukara (4) kang tegese, yaiku sawijine pawongan wadon kang ayu nanging lambene penceng. Ukara kasebut menawa dipretheli nuduhake yen tePEXQJ ODPEH¶ PLQDQJND REMHNWLI ODQ jejer kang kalungguhane wong ayu SDVLHQWLI %DQMXU LNX PLQDQJND kahanan kang nggambarake wujud lan poosisine lambe kang rada miring mengiwa utawa nengen. Dadi sing dimaksud lambe penceng, yaiku wujud lan posisine lambe kang rada miring mengiwa utawa nengen. iku minangka WHPEXQJ SHQFHQJ¶ Sesambungan sintagmatik kang asipat dhistribusi ing Perangane Gembung Sesambungan sintagmatik kang asipat dhistribusi ing perangan gembung ing antarane yaiku tembung- tembung kang nduweni sipat ora netep. Ing antarane tembung-tembunge yaiku bunder, amba lan dengkeng. Conto andharane bisa dideleng jlentrehan kanthi luwih cetha kaya ngisor iki. 1) bunder Tembung bunder kalebu tembung kang sipate ora netep ing perangan gembung. Tembung bunder nduweni kolokasi luwih saka siji, yaiku ing perangan weteng lan bokong. Tembung bunder, tembung kang bisa didhisribusikake kanthi kolokasi kang beda-beda. (24) Wetengmu bunder kaya bal. (JKL-PO) Ukara ing ndhuwur bisa dingerteni yen wetengmu kalebu jejer kang kakungguhane objektif. Tembung bunder minangka wasesa kang kalungguhane kahanan. Banjur ana katrangan bunder kaya bal. Saengga, bisa didudut yen tembung bunder kolokasi marang weteng. Andharan sabanjure, yaiku tembung bunder kang kolokasine ing bokong. Cacade bokong, salah sijine yaiku bunder. Kalebu cacade bokong kang sipate ora netep. Tembung bunder, bisa didhistribusikake maneh ing kolokasi bokong. Andharane kaya ngisor iki. (25) Bokonge bunder rek. Deloken! (JKL-PP) Tembung bunder, ing ukara (24) nuduhake kolokasi marang bokong. tembung bokong minangka jejer kang kalungguhane objektif lan tembung bunder minangka wasesa kang kalungguhane minangka kahanan. Kahanan kang dimaksudake, yaiku kahanan kang cundhuk nggambarake wujude bokong. Adhedhasar andharan ing ndhuwur bisa diweruhi yen tembung bunder kolokasine luwih saka siji. Tegese, tembung bunder iku mau sipate dhistribusi. 8 Set lan Kolokasi ngenani Cacade Awak Sesambungan sintagmatik kang asipat dhistribusi ing Perangane Tangan Sesambungan sintagmatik kang asipat dhistribusi ing perangan tangan ing antarane yaiku tembung- tembung kang nduweni sipat ora netep. Ing antarane tembung-tembunge yaiku bengkong lan gedhe. Jlentrehan dhata ukarane bisa dideleng kanthi luwih cetha kaya ngisor iki. 1) gedhe Tembung gedhe kalebu tembung kang sipate ora netep ing set. Tembung gedhe mujudake kolokasi kang luwih saka siji, yaiku ing tangan, driji, sikut lan epek- epek. Tegese tembung gedhe tumrape tangan, driji, sikut lan epek-epek, yaiku cacade tangan, driji, sikut lan epek- epek kang ukurane gedhe. Sipate tembung iku uga bisa didhisribusikake sajrone ukara kanthi kolokasi kang uga beda. (30) Tangane gedhene se. Nek ngaplok apa gak semaput? (JKW-PO) (31) Drijine gedhe kaya gedhang Raja. (JKW-PP) (32) Sikute gedhe yoan merga awake lemu. (JKW-PP) (33) Epek-epeke Pak Ar gedhe. (JKW-PS) iku mau, nuduhake sekabehane sipate tembung kang dhistribusi. Ukara (30) jejer kang kalungguhane objektif saengga, tembung gedhe nuduhake kolokasi marang tangan. Semono uga struktur ukarane (31), (32) lan (33). Saka kono, bisa didudut yen tembung gedhe kolokasi marang tangan, driji, sikut lan epek-epek. Mula, sipate tembung iki sipate dhistribusi. Ukara ing ndhuwur tembung tangan minangka Sesambungan sintagmatik kang asipat dhistribusi ing Perangane Sikil Sesambungan sintagmatik kang asipat dhistribusi ing perangan sikil ing antarane yaiku tembung-tembung kang nduweni sipat ora netep, yaiku bengkong, gedhe lan garing. Ing antarane tembung-tembunge bisa dideleng jlentrehan kanthi luwih cetha kaya ngisor iki. 1) gedhe Tembung gedhe uga kalebu minangka cacade sikil kang kolokasine luwih saka siji, yaiku ing sikil, kentol, pupu, driji lan dlamakan. Dadi, sipat sesambungan sintagmatike asipat dhistribusi jalaran sajrone ukara tembung kasebut bisa diwujudake ukara kanthi kolokasi kang beda-beda. Jlentrehane kaya ngisor iki. (36) Sikilku gedhe ya Mbak? (JKW-PO) (37) Kentole wong mbecak biyasane gedhe. (JKW-PP) (38) Pupune wong iku gedhene. (JKW-PP) (39) Drijine gedhe. Tapi kok cendhek-cendhek ya? (JKW-PP) (40) Dlamakanane bapak lo gedhe. (JKW-PO)
Ukara-ukara ing ndhuwur wiwit nomer (36) nganti (40) nduweni struktur ukara kang meh padha. Kang mbedakake yaiku mung ing jejere utawa kolokasine. Yen dijlentrehake tembung sikil, kentol, pupu, driji lan dlamakan kabeh minangka jejer kang kalungguhane objektif. Banjur tembung gedhe minangka wasesa kang nelahake kahanane jejer. Mula saka iku, bisa dingerteni yen tembung gedhe bisa dilebokake sajrone ukara kanthi sipat beda. Saengga, kolokasi sesambungan sintagmatik kang dhistribusi. kang nuduhake Sesambungan sintagmatik kang asipat dhistribusi ing Perangane Kulit. Sesambungan sintagmatik kang asipat dhistribusi ing perangan kulit ing antarane yaiku tembung-tembung kang nduweni sipat ora netep yaiku kasap lan kriput. Ing antarane tembung-tembunge bisa dideleng jlentrehan kanthi luwih cetha kaya ngisor iki. 1) kasap Tembung kasap kalebu cacade kulit kang kolokasine luwih saka siji, yaiku ing rai, dlamakan lan tangan utawa sikil banjur awak. Tegese tembung kasap iku bisa manggon ing kolokasi luwih saka siji. Dadi, bisa diweruhi yen sesambungan sintagmatike asipat dhistribusi. Kanggo mbuktekake bisa dideleng jlentrehan ngisor iki. (43) Kulit raine kasap. (JKW-PO) (44) Kulit dlamakane kasap. (JKW-PO) (45) Kulit tangan pean kasap. (JKW-PO) (46) Kulit sikilmu kasape se? (JKL-PO) (47) Awakku iki kulite kasap kaya kertas gosok. (JKL-PO) Adhedhasar ukara ing ndhuwur, bisa dingerteni yen tembung kulit rai, kulit dlamakan, kulit tangan, kulit sikil lan kulit awak minangka jejer kang kalungguhane objektif. Banjur tembung kasap kalebu wasesa kang nelahake kahanane jejer. Saengga tembung kasap iku kalebu sipate sesambungan sintagmatik kang dhistribusi. Kang ateges kulit iku rada ana reged saengga kulite ora alus. Sesambungan sintagmatik kang asipat enkapsulasi ing Perangane Sirah Sesambungan sintagmatik kang asipat enkapsulasi ing perangan sirah bisa diweruhi adhedhasar tembung- tembung kang sipate netep ing set, yaiku buthak, nggandhen, jendhol, peyang, gimbal, brintik, kriwul, penjol, cemet, nggambreng, picek, kera, wuta, kiyer, sipit, mendolo, pesek, grumpung, nyeprok, kempong, kempot, gembil, gugut, cathis, malang, ngodhok, kokop, ndoweh, ndombleh, njodhir, perot, kepleh, angisi, prongos, gingsul, gigis, lan bundhel.. Saengga, nalika diwujudake ing ukara ora bisa didhistribusikake lan nuduhake sipat puret, pithet, budheg, nonong, 9 Set lan Kolokasi ngenani Cacade Awak sesambungan sintagmatik kang asipat Luwih cethane, dijlentrehake ing ngisor iki. 1) enkapsulasi. buthak Tembung buthak nuduhake kolokasine marang sirah. Tembung buthak kalebu tembung kang kolokasine mung siji, yaiku ing sirah. Adhedhasar kasil anggone ngeset, tembung buthak kalebu tembung kang asipat netep dadi, ora bisa digunakake ing papan utawa kolokasi kang luwih saka siji. Menawa diwujudake sajrone ukara, luwih cethane kaya ing ngisor iki. (51) Hadhuh aku gak gelem karo Mase, hla wong buthak ngono lo. (JKW-PO) Ukara ing ndhuwur iku mau nduweni teges yen tembung aku kang kalungguhane minangka jejer. Banjur ana wasesa yaiku ora gelem karo Mase. Tembung Mas iku kalungguhane minangka lesan. Sabanjure tembung buthak ing kono minangka kahanan kang nduweni teges ora dithukuli rambut. Maksude, kang ora dithukuli rambut iku wis cetha ing sirah. Dadi kang buthak iku wis mesthi sirah. Mula saka iku, tembung buthak enkapsulasine marang sirah utawa tembung buthak nuduhake sipate sesambungan sintagmatik kang enkapsulasi. Sesambungan sintagmatik kang asipat enkapsulasi ing Perangane Gembung Sesambungan sintagmatik kang asipat enkapsulasi ing perangan gembung bisa diweruhi adhedhasar tembung-tembung kang sipate netep ing set, yaiku jemblong, bekel, busung, kadut, banyak, gundhek, sengkleh, dengkek, mringkus, bungkuk, bodong, njenthit, tepos lan bembeng. Saengga, nalika diwujudake ing ukara ora bisa didhistribusikake lan nuduhake sipat sesambungan sintagmatik kang asipat tembung-tembunge mujudake enkapsulasi. Tegese, kolokasi siji. Luwih cethane, dijlentrehake ing ngisor iki. 1) sangkuk, banyak Tembung banyak kalebu tembung cacade gulu kang tegese, yaiku gulu kang ukurane dawa banget. Tembung banyak mujudake kolokasi siji, saengga surasane tembung banyak mujudake kolokasi enkapsulasi marang gulu. Yen diwujudake sajrone ukara, kurang luwih kaya andharan ngisor iki. (92) Ancene awakmu kaya banyak, mulane ya langak-langak ae. (JKL-PO) nggambarake menawa kang banyak iku gulune. Banjur tembung langak-langak tola-tole kanro ndhangak-ndhangak. Tegese sesambungan teges antarane tembung banyak iku wis bisa dingerteni surasane tembung banyak mujudake kolokasi enkapsulasi marang gulu. Tegese ukara ing ndhuwur iku iku nduweni tegese lan langak-langak Sesambungan Sintagmatik kang Asipat Enkapsulasi ing Perangane Tangan Sesambungan sintagmatik kang asipat enkapsulasi ing perangan tangan bisa diweruhi adhedhasar tembung- tembung kang sipate netep ing set, yaiku thekle, ceko, lan puntung, kithing, ciker, bujel, bembem, lincip
ngungkal. Saengga, nalika diwujudake ing ukara ora bisa lan nuduhake sipat sesambungan didhistribusikake sintagmatik kang asipat enkapsulasi. Tegese, tembung- tembunge mujudake kolokasi siji. Luwih cethane, dijlentrehake ing ngisor iki. 1) thekle Tegese tembung thekle, yaiku cacade tangan jalaran belunge bengkong tur ukurane kang cendhak. Tembung kasebut menawa ing set, kalebu golongane tembung kang tembunge mung sipate netep. Tegese netep, yaiku dianggo ing siji panggonan. Saengga tembung thekle dianggo arane cacad ing tangan. Sipat kolokasine, bisa diweruhi saka andharan ing ngisor iki. (108) Dheweke rada kangelan yen ngangkat barang abot- abot merga thekle. (JKW-PP) Ukara ing ndhuwur ngandhut teges menawa jalaran thekle dadi rada kangelan ngangkat barang abot-abot. Merga kangelan olehe ngangkat, tegese tangane ora kuwat tembung sabanjure ana jalaran anane pisebab. Ing tembung thekle tembung mujudake enkapsulasine tangan. Jalaran thekle utawa tangan kang belunge bengkong tur ukurane cendhak. thekle. Saengga, surasane Dadi bisa didudut, yen sipate tembung thekle sajrone ukara kasebut yaiku mujudake kolokasi enkapsulasi. Tegese menawa kang thekle iku mesthi tangan. Dudu driji, dudu epek-epek lan sateruse. Masiya ing ukara kasebut tembung tangan ora dilebokake sajrone ukara. Sesambungan Sintagmatik kang Asipat Enkapsulasi ing Perangane Sikil Sesambungan sintagmatik kang asipat enkapsulasi ing perangan sikil bisa diweruhi adhedhasar tembung- tembung kang sipate netep ing set, yaiku penthong, wagah, buntung, nggandhul, nggajah, kithing, ciker, pruthul lan ngungkal gerang. Saengga, nalika diwujudake ing ukara ora bisa didhistribusikake lan nuduhake sipat sesambungan sintagmatik kang asipat enkapsulasi. Tegese, tembung-tembunge mujudake kolokasi siji. Luwih cethane, dijlentrehake ing ngisor iki. 1) penthong Tembung penthong minangka tembung cacade awak kang sipate netep. Tegese, tembung penthong mung kanggo arane cacad kang panggonane ing sikil. Ora ana ing perangan liya-liyane. Saengga, surasane tembung penthong enkapsulasi marang sikil. Luwih cethane kaya andharan ngisor iki. (117) Nor iku penthong, mulane nek mlaku rada mingkup. ( JKW-PO) tembung Nor ing ndhuwur, kalebu jejer kang kalungguhane pasientif. Banjur tembung penthong kalebu wasesa kang nelahake kahanane pasientif. Sabanjure ana katrangan, yaiku mlakune mingkup. Iku kang nyebabake sikile penthong. Adhedhasar ukara Masiya tembung sikil ora disebutake ing ukara kasebut, nanging surasane tembung penthong mujudake enkapsulasi marang sikil jalaran anane sesambungan teges karo tembung-tembung kang ana sajrone ukara mau. Dadi kang diarani penthong iku mesthi sikil. 10 Set lan Kolokasi ngenani Cacade Awak Sesambungan Sintagmatik kang Asipat Enkapsulasi ing Perangane Kulit Sesambungan sintagmatik kang asipat enkapsulasi ing perangan kulit bisa diweruhi adhedhasar tembung- tembung kang sipate netep ing set, yaiku burik, pecah- pecah, mbeksisik, mblodhok, mbengkerok lan kusi. Saengga, nalika diwujudake ing ukara ora bisa didhistribusikake lan nuduhake sipat sesambungan sintagmatik kang asipat enkapsulasi. Tegese, tembung- tembunge mujudake kolokasi siji. Luwih cethane, dijlentrehake ing ngisor iki. 1) burik Tembung burik kalebu tembung kang sipate netep ing set. Lan kalebu tembung kang kolokasine mung siji, yaiku mung ana ing kulit (rai). Tegese rai burik, yaiku cacade kulit ing rai jalaran anane tilas ireng-ireng lan bolong-bolong. Luwih cethane, sipat kolokasine bisa diweruhi saka andharan ngisor iki. (126) Aku kepengin tuku Cream Pemutih, sapa ngerti bisa ngilangi kulit burik. (JKW-PO) Ukara kasebut menawa dipretheli, tembung aku minangka jejer kang kalungguhane objektif. Tembung kepengin tuku minangka wasesa aktif lan tembung cream pemutih minangka lesan. Banjur ana katrangan menawa bisa kanggo ngilangi burik. saka sesambungan tembung-tembung sajrone ukara kasebut. Anane tembung cream pemutih iku bisa kanggo menehi teges menawa kang dikarepake kulit burik, yaiku kulit ing rai. Mula saka iku, surasane tembung burik enkapsulasi marang kulit ing rai. Adhedhasar andharan ing antarane ing ndhuwur, teges Sesambungan Sintagmatik kang asipat Ekstensi ing Perangane Sirah Sesambungan sintagmatik kang asipat ekstensi ing perangan sirah cacahe ana 3, yaiku tembung nggandhen, ngodhok lan angisi. Tembung-tembung kasebut kalebu tembung kang ngalami owah-owahan kang luwih amba. Luwih cethane bakal dijlntrehake kaya ngisor iki. 1) nggandhen Kaya kang wis diandharake ing ndhuwur ing subbab cacade awak kang sipate enkapsulasi ing cacade sirah, ing kono ana tembung nggandhen kang tegese, yaiku cacade sirah jalaran sirahe mbendhol gedhe banget ing sisih mburi. Adhedhasar teges lan tembunge iku nduweni sesambungan kang arane sesambungan makna lan wujud. Tembung nggandhen wiwitane dijupuk saka tembung sirah nggandhen iku sirahe mbendhol gedhe banget ing sisih mburi kang tegese kaya palu. Tembung nggandhen, ^QJ-} banjur dadi tembung ngggandhen. Ukarane kaya ngisor iki. (132) Sirahe nggandhen. (sirahe mbendhol kaya gandhen). (JKW-PO) (133) Aku wingi nyilih gandhen.
Ukara (132) lan (133) nduweni teges kang beda nalika wis dilebokake sajrone ukara. Ing ukara (132) tegese tembung nggandhen ngadhut teges kang ora sabenere, iku sirahe bentuke kaya gandhen kang tegese kaya palu. Sabanjure tembung (133) iku nduweni teges kang beda karo ing (132). Tembung gandhen ing ukara (133) nduweni teges kang sabenere yaiku palu. Dadi bisa didudut, tembung nggandhen minangka cacade sirah kalebu ekstensi jalaran tembung nggandhen iku dudu makna kang sabenere nanging, mung teges kang diambakake. tembung gandhen Sesambungan Sintagmatik kang asipat Ekstensi ing Perangane Gembung Sesambungan sintagmatik kang asipat ekstensi ing perangan gembung cacahe ana 2, yaiku tembung banyak lan kadut. Tembung-tembung kasebut kalebu tembung kang ngalami owah-owahan kang luwih amba kang dianggo aran cacade awak. Luwih cethane bakal dijlntrehake kaya ngisor iki. 1) banyak Tembung banyak dianggo kanggo aran cacade awak, yaiku cacade gulu. Diarani gulu banyak, jalaran ukurane gulu kang dawa kaya gulune banyak. Tembung banyak ngalami owah-owahan tumuju teges kang luwih amba jalaran anane kabutuhan manungsa kanggo ngarani gulu kang ukurane dawa banget iku nyilih tembung banyak. Kamangka tembung banyak kang sabenere iku kalebu sato iwen kang gulune pancen dawa. Nanging bisa dianggo aran cacade gulu. Luwih cethane bisa dideleng conto ukara ing ngisor iki. (138) Gulumu iku banyak, wis dawa langak-langak ae. (JKL-PO) Ukara ing ndhuwur iku menawa dipretheli, tembung guluminangka jejer kang kalungguhane objektif lan tembung banyak minangka wasesa kang kalungguhane kahanan. Sabanjure ana katrangan yaiku dawa lan langak-langak. Adhedhasar andharan ing ndhuwur, bisa dingerteni yen tegese tembung banya ing ukara (101a) nuduhake teges menawa gulu banyak iku tegese dudu gulune banyak nanging gulu kang ukurane dawa banget (kaya gulune banyak). Yen ditandhingake karo ukara sabanjure, kaya ngisor iki. (139) Aku disosor banyak. (JKL-PO) Ukara (139) menawa ditegesi, tembung aku kalebu jejer kanthi kalungguhane yaiku pasientif. Tembung disosor kalebu wasesa pasif lan banyak minangka lesan. Adhedhasar bab kasebut bisa dingerteni yen ukara (139) nduweni teges menawa tembung banyak iku nduweni teges, banyak sato iwen. Jalaran banyak iku pancen bisa nindakake nyosor. Kaya kang ana ing ukara iku mau. Dadi, banyak kang dimaksud yaiku tembung banyak kang nduweni teges sabenere. Saengga, bisa didudut yen tembung banyak kang dianggo ing cacade awak yaiku cacade gulu, kaya tembung banyak ing ukara (138) iku sipate ekstensi. 11 Set lan Kolokasi ngenani Cacade Awak Jalaran tembung banyak dijupuk saka tembung banyak kang nduweni teges sabenere minangka sato iwen. Sesambungan Sintagmatik kang asipat Ekstensi ing Perangane Tangan Sesambungan sintagmatik kang asipat ekstensi ing perangan gembung cacahe mung 1, yaiku tembung ngungkal. Tembung kasebut kalebu tembung kang ngalami owah-owahan kang luwih amba kang dianggo aran cacade awak. Luwih cethane bakal dijlntrehake kaya ngisor iki. 1) ngungkal Tembung ngungkal, dianggo arane cacade epek-epek. Kamangka tembung ngungkal asale saka WHJHVH NDQJJR QJDVDK tembung ungkDO NDQJ VDPXEDUDQJ VXSD\D ODQGKHS¶ EL\DVDQH ZXMXGH gedhe lan kasap. Mula tegese, tembung ngungkal yaiku cacade epek-epek kang ukurane gedhe, atos lan kasap. Kaya conto ukara ngisor iki. (142) Salaman karo Pak dhe, rasane epek- epeke ngungkal. (JKW-PS) Tembung ngungkal iku, nduweni teges yaiku epek-epeke gedhe banget, atos lan kasap kaya ungkal. Tembung ngungkal ing kono, kalebu jinising tembung kriya kang nelahake kahanan. Mula nuduhake sipat kolokasi ekstensi tembung ngungkal iku dudu teges kang sabenere. Teges kang sabenere, bisa dideleng conto ukara ngisor iki. ing ukara ndhuwur jalaran (143) Bapak tuku ungkal kanggo ngungkal arit. Adhedhasar ukara (143) iku mau, tembung bapak minangka jejer kang kalungguhane agentif. Tembung tuku minangka wasesa lan tembung ungkal minangka lesan. Banjur tembung ngungkal minangka katrangan kang kalebu jinising tembung kriya nanging ora nelahake ing ukara (142). kahanan kaya tembung ngungkal Tembung ungkal iku linggane ngungkal kang nduweni teges sabenere. Mula ing ukara (143) tembung ungkal lan ngungkal iku ngandhut teges kang sabenere. Nanging, tembung ngungkal ing ukara (142) nduweni teges kang dudu sabenere, yaiku kahanane epek-epek kang gedhe, atos tur kasap kaya ungkal. Mula, tembung ngungkal kalebu tembung kang sipate ekstensi. Sesambungan Sintagmatik kang asipat Ekstensi ing Perangane Sikil Sesambungan sintagmatik kang asipat ekstensi ing perangan gembung cacahe mung 1, yaiku tembung ngungkal. Tembung kasebut kalebu tembung kang ngalami owah-owahan kang luwih amba kang dianggo aran cacade awak. Luwih cethane bakal dijlntrehake kaya ngisor iki. 1) nggajah Tembung nggajah wiwitane saka tembung lingga kang kalebu tembung aran, yaiku gajah. Banjur diwenehi anuswara {ng-} dadi tembung kriya kang nelahake kahanan. Lan tegese, uga wis owah saka teges sabenere. Teges asli gajah, yaiku sajinis kewan kang gedhe. Nanging yen nggajah, tegese yaiku cacade pupu kang
ukurane gedhe banget kaya silike gajah. Luwih cethane, gatekna ukara ngisor iki! (144) Gajah ing Bonbin akeh sing mati. (JKW-PS) (145) Pupumu lo nggajah. (JKW-PO) Tembung gajah ing ukara (144) nduweni teges sabenere yaiku minangka keawan kang ukurane gedhe. Nanging tembung nggajah ing ukara (145) nduweni teges kang luwih amba, yaiku cacade pupu kang ukurane gedhe (kaya pupune gajah). Dadi tegese iku wis luwih amba. Tembung nggajah ing ukara (145) kalebu ekstensi, jalaran nduweni teges kang luwih amba lan owah saka teges tembung sadurunge. PANUTUP Dudutan Adhedhasar andharan lan dhiskusi asile panliten ing bab IV, panliten ngenani set lan kolokasi ngenani cacade awak ing Desa Candipari Kecamatan Porong Kabupaten Sidoarjo. Anggone nliti jinise sipat sesambungan paradhigmatik ing set, yaiku ana set kang netep lan ora netep. Banjur ing kolokasi yaiku kolokasi dhistribusi, enkapsulasi lan ekstensi. jinise sesambungan sintagmatik Mula adhedhasar set lan kolokasi ngenani cacade awak ing Desa Candipari Kecamatan Porong Kabupaten Sidoarjo bisa dingerteni tembung kang sipate netep lan asipat enkapsulasi ing kolokasi ing perangan sirah, yaiku buthak, nggandhen, jendhol, peyang, gimbal, brintik, kriwul, cemet, puret, pithet, budheg, nonong, penjol, nggambreng, picek, kera, wuta, kiyer, sipit, mendolo, pesek, grumpung, nyeprok, kempong, kempot, gembil, gugut, cathis, malang, ngodhok, kokop, ndoweh, ndombleh, njodhir, perot, kepleh, angisi, prongos, gingsul, gigis, lan bundhel. Banjur tembung kang sipate netep ing set lan enkapsulai ing kolokasi ing perangan gembung, yaiku banyak, gundhek, jemblong, bekel, busung, kadut, sengkleh, dengkek, mringkus, bungkuk, bodong, njenthit, tepos lan bembeng. Saliyane iku tembung kang sipate netep ing perangan tangan, yaiku thekle, ceko, puntung, kithing, ciker, bujel, bembem, lincip lan ngungkal. sangkuk, Banjur tembung kang sipate netep ing set lan enkapsulasi ing kolokasi sajrone perangan sikil, yaiku penthong, wagah, buntung, nggandhul, nggajah, kithing, ing ciker, pruthul perangan kulit, tembung-tembunge, yaiku burik, pecah- pecah, mbeksisik, mblodhok, mbengkerok lan kusi. lan ngungkal gerang. Sabanjure Menawa tembung kang sipate ora netep ing set lan sipate dhsitribusi ing kolokasi sajrone perangan sirah, tembunge yaiku penceng, njegrag, amba, bunder, njeber, kandel lan maju. Sabanjure ing perangan gembung ana tembung bunder, amba lan dengkeng. Ing perangan tangan, yaiku tembung bengkong lan gedhe. Sabanjure ing perangan sikil, yaiku bengkong, gedhe lan garing. tembung- Kang pungkasan, yaiku perangane kulit tembunge ana lan kasap. Sipate sesambungan sintagmatik kang sipate ekstensi, yaiku tembung kriput 12 Set lan Kolokasi ngenani Cacade Awak tembung nggandhen, ngodhok, angisi, banyak, kadut, ngungkal, nggajah lan ngungkal gerang. KAPUSTAKAN Antunsuhono. 1953. Reringkesaning Paramasastra Djawi. Jogjakarta: Soejadi Aminuddin. 2008. Semantik: Pengantar Studi tentang Makna. Bandung. Sinar Baru Algesindo Offset. Chaer, Abdul. 2009. Pengantar Semantik Bahasa Indonesia. Edisi Revisi. Jakarta: PT. Rineka Cipta. Djayasudarma, T. Fatimah. 1999. Semantik 1: Pengantar ke Arah Ilmu Makna. Bandung: PT. Refika Aditama. Dyayasudarma, T. Fatimah. 1999. Semantik 2: Pemahaman Ilmu Makna. Bandung: PT. Refika Aditama. Gudai, Darmansyah. 1989. Semantik Beberapa Topik Utama. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Direktorat Jendral Pendidikan Tinggi. Haryono, Soewandi. 2008. Buku Pepak Basa Jawa. Yogjakarta: Pustaka Widyatama. Kridalaksana, Harimurti. 2008. Kamus Linguistik. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama. Mahsun. 2006. Metode Penelitian Bahasa: Tahapan Strategi Metode dan Tehniknya. Jakarta: PT. Raja Grafindo Persada Nardiati, Sri. 1994. Medan Makna yang Berkonsep 0HPEXQJNXV¶ GDODP %DKDVD -DZD Widyaparwa. Juni 1994. Jogjakarta: Balai Penelitian Bahasa. Nurlina, Wiwik Erni Siti. 1994. Perian Semantis QHJDWLI SDGD WXEXK PDQXVLD¶ GDODP %DKDVD -DZD Widyaparwa. Juni 1994. Jogjakarta: Balai Penelitian Bahasa. Oka, I.G.N dan Suparno. 1994. Linguistik Umum. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Padmosoekatja, S. Soejadi. 1953. Ngrengrengan Kasusastran Djawa. Djokdja: Hien Hoo Sing. Padmosoekatja, S. Soejadi. 1987. Paramasastra Jawa. Surabaya: PT.Citra Jaya Murti. Padmosoekatja, S. 1956. Sarine Basa Djawa. Djakarta: Noordhoff. Kolff N.V. Parera, Jos Daniel. 1988. Sintaksis. Edisi Kedua. Jakarta: PT. Gramedia Pustaka Utama.
Parera, Jos Daniel. 2009. Dasar-Dasar Analisis Sintaksis. Jakarta: PT. Gelora Aksara Pratama. Parera, Jos Daniel. 2004: Teori Semantik. Edisi Kedua. Jakarta: PT. Gelora Aksara Pratama. Pateda, Mansoer. 1996. Semantik Leksikal (Edisi Kedua). Jakarta: PT. Rineka Cipta. Poerwadarminta. 1939. Baoesastra Djawa Prawiroatmojo, S. 1980. Bahusastra Jawa-Indonesia Jilid I. Surabaya: PT. Gunung Agung Samsuri. 1991. Analisis Bahasa: Memahami Bahasa secara Ilmiah: Jakarta: Erlangga. Sasangka, Sry Satriya Catur Wisnu. 2001. Paramasastra Gagrag Anyar Bahasa Jawa. Jakarta: Yayasan Paramalingua. Sastrosoepadma, S. 1958. Paramasastra Djawi. Jogjakarta: Soejadi. Saussure, Ferdinan de. 1996. Pengantar Linguistik Umum. Yogjakarta: Gajah Mada University Press. Setiawan, Aris. 2013. Set ngenani Solah Bawane Tangan. Surabaya Subalidinata. 1994. Kawruh Paramasastra Jawa. Yayasan Pustaka Nusatama Subroto, Edi. Dkk. 1991. Tata Bahasa Deskriptif Bahasa Jakarta: Departemen Pendidikan dan Jawa. Kebudayaan. Sudaryanto. 1991. Tata Bahasa Baku Bahasa Jawa. Yogjakarta: Duta Wacana University Press. Tim. 2001. Kamus Besar Bahasa Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka. Utami, Farida Tri. 2013. Set lan Kolokasi Sajrone Upacara Panggih Penganten. Skripsi Verhaar, J.W.M. 1992. Pengantar Linguistik. Jogjakarta: Gajah Mada Universtity Press. Wedhawati, Dkk. 2001. Tata Bahasa Jawa Mutakhir. Jakarta: Pusat Bahasa Departemen Pendidikan. 13 Set lan Kolokasi ngenani Cacade Awak