WUJUD, GUNA, LAN KALUNGGUHANE RIMBAG BAWA-MA Dita Candra Astari PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI SURABAYA ABSTRAK Asil panliten ngenani rimbag bawa-ma isih akeh regejegan antarane andharane pamarsudi basa Jawa. Bab sing dadi regejegan ing antarane, yaiku sing dadi wuwuhane rimbag bawa-ma, wujude rimbag bawa-ma, lan sing bisa dadi linggane rimbag bawa-ma. Asil panliten kapungkur kasebut narik kawigatene panliti kanggo nliti rimbag bawa-ma kanthi luwih cetha lan jero nggunakake teori sing beda karo panliten sadurunge. Undere panliten iki yaiku (1) apa wae wujude rimbag bawa †ma, (2) apa wae jinis guna sing bisa diisi rimbag bawa-ma, lan (3) apa wae jinis kalungguhan sing bisa dinggoni rimbag bawa-ma. Adhedhasar undere panliten iki, mula ditemtokake tujuwan panliten iki, yaiku (1) njlentrehake wujude rimbag bawa-ma, (2) njlentrehake jinis guna sing bisa diisi rimbag bawa-ma, lan (3) njlentrehake jinis kalungguhan sing bisa dinggoni rimbag bawa-ma. Landhesan teori kang digunakake sajrone panliten iki, yaiku teori transformasi generatif. Teori transformasi generatif dumadi dadi rong perangan utama, yaiku asumsine lan cara kerjane teori transformatif generatif. Cara kerjane teori transformasi generatif iki diperang dadi 3 adhedhasar triaspek sintaktis, yaiku wujud (katagori), guna (fungsi), lan kalungguhan (peran). Panliten ngenani wujud, guna, lan kalungguhan rimbag bawa-ma iki kalebu jinis panliten linguistik sinkronis, yaiku nliti basa Jawa sing digunakake ing jaman saiki. Panliten iki asipat dheskriptif utawa njlentrehake dhata, dhatane yaiku ukara sing nggunakake rimbag bawa-ma. Sumber dhatane yaiku wacan ing kalawarti utawa buku sing ngemot karya sastra ing jaman saiki lan panliti minangka panutur asli basa Jawa. Dhata utama ing panliten iki yaiku ukara sing nggunakake rimbag bawa-ma ing kalawarti lan buku. Dhata panyengkuyunge yaiku ukara sing digawe panliti minangka panutur basa Jawa ing jaman saiki. Dhata iki banjur dikumpulake nggunakake metodhe nyemak banjur ditulis ing kartu dhata. Dhata sing wis dikumpulake, banjur dijlentrehake nggunakake cara kerjane teori transformasi generatif adhedhasar triaspek sintaktis. Njlentrehake triaspek sintaktise rimbag bawa-ma iki nggunakake metodhe agih utawa distribusional. Banjur asile njlentrehake dhata disuguhake nggunakake metodhe formal Rimbag bawa-ma kasil diperang wujude dadi 16, yaiku (1) {{BTSw} + {-um-}}, (2) {{{TA} + {sing} + {{BTSw} + {-um-}}}, (3) {{BTSg} + {-um-}}, (4) {{{TA} + {sing} + {{BTSg} + {-um-}}}, (5) {{BTlr} + {-um-}}, (6) {{TA} + {-um-}}, (7) {{TA} + {sing} + {{TA} + {-um-}}}, (8) {{TK} + {-um-}}, (9) {{TK} + {-um-}} + {ing} + {TA}}, (10) {{TKh} + {-um-}}, (11) {{TKt} + {-um-}}, (12) {{{TAc} + {-um-}} + {TA}}, (13) {{tembung mawa -e} + {-um-}}, (14) {{{tembung mawa -e} + {-um-}} + {TA}, (15) {{tembung mawa -a} + {-um-}, lan (16) {{tembung rangkep} + {-um-}}. Jinis guna lan kalungguhan sing bisa diisi lan dinggoni rimbag bawa-ma ana 8, yaiku (1) wasesa- kahanan, (2) jejer-panandhang, (3) jejer-faktor, (4) pangganep-asil, (5) pangganep-piranti, (6) pangganep- tujuwan, (7) lesan-tujuwan, lan (8) katrangan-cara. Asil jlentrehan ngenani guna lan kalungguhane rimbag bawa-ma kasebut ngasilake jinise rimbag bawa-ma adhedhasar guna lan kalungguhane. Regejegane para pamarsudi basa ngenani rimbag bawa-ma sing bisa didudut, yaiku wuwuhane, jinis linggane, lan asile ngrimbag bawa-ma. Wuwuhane rimbag bawa-ma ana loro, yaiku {-um-} lan {ma-}. Wuwuhan {-um-} nandhang owah-owahan dadi {um-} yen linggane {BTSw}. Wuwuhan {-um-} uga bisa lira- liru karo wuwuhan {ma-} yen diwuwuhake ing {BTlr}. Anane owah-owahan {-um-} dadi {um-} lan pangenggone sing bisa lira-liru karo wuwuhan {ma-}, amarga anane metathesis. Linggane sing maujud tembung lingga, yaiku {BT}, {TA}, {TKh}, {TK}, lan {TPg}. Linggane sing awujud tembung andhahan, yaiku {tembung mawa -e}, {tembung mawa -a}, lan {tembung rangkep}. Dene asile ngrimbag bawa-ma yaiku awujud {TK}, {GA}, lan {GK}. Tembung wigati: rimbag, bawa-ma, triaspek sintaktis 1
A. PURWAKA Lumrahe rimbag bawa-ma kerep diweruhi minangka tembung lingga sing diseseli {-um-}. Minangka rimbag, bawa-ma kalebu jinis rimbag sing wis diandharake ing buku-buku paramasastra basa Jawa, yaiku Karti Basa Kementrian Pengajaran Pendidikan dan Kebudayaan (1946), Reringkesaning Paramasastra Djawi Antunsuhono (1953), Sarining Paramasastra Djawa (1953), Paramasastra Djawi Sastrasoepadma (1958), Tata- Sastra Hadiwidjana (1967), Inleiding Tot Het Modern Javaans Ras (1985), Paramasastra Jawa Padmosoekotjo (1987), Aspektualitas Bahasa Jawa Kajian Morfologi dan Sintaksis Sumarlam (2004), lan Paramasastra Gagrag Anyar Basa Jawa Sasangka (2008). Ana maneh asil panliten sing awujud laporan panliten, kayata Morfologi Bahasa Jawa Poedjosoedarmo lkk. (1979), Morfosintaksis Bahasa Jawa Suwadji lkk. (1986), Morfologi Bahasa Jawa Murdijanto (1995), lan Tata Bahasa Jawa Mutakhir Wedhawati (2001). Poerwadarminta isih winates ngenani apa wae wuwuhane, tembung sing bisa dirimbag, wujud asil rimbage, teges tembunge, proses morfofonemike, lan guna sintaksise. Para panulis asil panliten kasebut anggone ngandharake bawa-ma uga ana sing padha lan beda. Mula tuwuh regejegan ngenani rimbag bawa-ma. Andharan sing nuwuhake regejegan, yaiku wuwuhane rimbag bawa-ma, tembung sing bisa dirimbag bawa-ma, wujude tembung arimbag bawa-ma, lan tegese tembung arimbag bawa-ma. Bab-bab kasebut sing kudu dicethakake maneh. Saliyane iku andharan ngenani bawa-ma sing jangkep dhewe mung sawatara wujud lan guna sintaksise. Kamangka saliyane wujud, rimbag bawa-ma iku uga nduweni guna triaspek sintaktise, bab iku sing durung ditliti. Andharan ing asil panliten kasebut lan kalungguhan ing babagan Beda lan winatese andharan ngenani bawa- ma njalari panliti kepengin njentrehake maneh kanthi luwih jero lan gamblang. Carane yaiku njletrehake tembung arimbag bawa-ma sajrone ukara. Nyatane kabeh rimbag bawa-ma iku kalebu jinis tembung kriya, mligine tembung kriya tanpa lesan. Andharan kaya mangkono kang kasengkuyung dening asil panlitene Suwadji lkk. (1986) lan Sasangka (2008). Njlentrehake bawa-ma sajrone ukara iku nyambung raket karo triaspek sintaktis yaiku wujud, guna, lan kalungguhane. Mula sing dijlentrehake ing panliten iki yaiku wujud, guna, lan kalungguhane rimbag bawa-ma. sing diandharake, undere panliten iki diperang dadi telu, yaiku (1) apa wae wujude tembung arimbag bawa-ma?, (2) apa wae jinise guna sing bisa diisi tembung arimbag bawa-ma?, lan (3) apa wae Adhedhasar landhesan panliten 2 kalungguhan sing bisa dinggoni tembung arimbag bawa-ma? Tujuwan panliten iki salaras karo undere panliten, yaiku (1) njlentrehake wujude tembung arimbag bawa-ma, (2) njlentrehake jinise guna sing bisa diisi tembung arimbag bawa-ma, lan (3) njlentrehake kalungguhan sing bisa dinggoni tembung arimbag bawa-ma. Panliten iki dikarepake bisa menehi paedah kanggo ilmu basa, mligine basa Jawa. Kanthi teoretis, asil panliten iki diajab bisa menehi paedah tumrap ilmu basa mligine basa Jawa ing babagan andharan jinis-jinise rimbag. Mligine rimbag bawa- ma sing dijangkepi andharane ngenani wujud, guna, lan kalungguhane. Kanthi praktis, asil panliten iki diajab bisa nambah wawasan lan ilmu luwih sing sarana basa, bisa dadi nggampangake mahasiswa, bisa dadi sarana panandhinge materi kuliyah nalika dhosen linguistik mulangake bab linguistik basa Jawa, lan mligine kalungguhane rimbag bawa-ma. sinau ngenani bab wujud, guna, B. TINTINGAN KAPUSTAKAN Tintingan kapustakan ngemot andharan ngenani (1) konsep ngenani rimbag, (2) konsep ngenani rimbag bawa-ma, (3) tembung kriya asile rimbag bawa-ma, lan (4) teori kanggo landhesane panliten. 1. Konsep ngenani Rimbag Tegese rimbag iku saemper karo wujud yaiku wujude tembung (Prawiroatmojo, 1981b:145). Dene (1937:530) ngandharake yen Poerwadarminta rimbag yaiku wewangunane tembung sawise diwuwuhi. Sabanjure Antunsuhono (1953:23) uga ngandharake yen pandhapuk utawa panggawene tembung andhahan metu saka tembung lingga lan owah-owahane diarani ngrimbag. Adhedhasar andharan ngenani tegese rimbag kasebut bisa didudut yen tegese rimbag yaiku wewangunane utawa pandhapuke tembung. Panliten iki ngandharake rimbag bawa-ma, mula ing andharan iki mung disebutake perangane rimbag bawa. Rimbag bawa kena diperang maneh dadi telu, yaiku rimbag bawa kapi, bawa kami, bawa kuma; bawa-ha; lanbawa-ma (Antunsuhono, 1953:26). (1967:19-21) ngandharake yen perangane rimbag bawa ana telu, lanbawa-ma. yaiku rimbag bawa-ha, bawa-ka, Sabanjure Sudaryanto (1991: 268) ngandharake yen rimbag bawa iku jinise ana enem, yaiku: bawa-ha, bawa-ka, bawa-ma,bawa-kapi, bawa-kuma, lan bawa kapi. Adhedhasar andharane Antunsuhono, Hadiwidjana lan Sudaryanto rimbag bawa-ma padha-padha kalebu ing perangane jinis rimbag Dene Hadiwidjana
bawa, senajan anggone merang beda jinis lan cacahe perangan rimbag bawane. Adhedhasar andharan ngenani teges lan perangane rimbag bisa dijlentrehake dununge rimbag bawa-ma. Bawa-ma kalebu jinis rimbag bawa. Bawa iku tegese daya utawa kakuwatan. Kakuwatan ditegesi minangka gaya. Gaya yaiku sawijine ragam, cara, wujud, rupa, lsp. mligine (ngenani tulisan, anggitan, pangenggone basa, lsp.) (KBBI, 2008:443). Saka andharan iku bisa didudut yen rimbag bawa yaiku wewangunane tembung sing nduweni daya kanggo mujudake jinis tembung Miturut liya Hadiwidjana (1967:43) bawa yaiku kahanane jejer. Tembung bawa iku tembung kawi sing tegese kahanan utawa sipat (Poerwadarminta, 1937:33 lan Prawiroatmojo, 1981a:29). Adhedhasar andharane para pamarsudi kasebut, bisa didudut yen tegese bawa yaiku kahanane jejer. adhedhasar pangrimbage. 2. Konsep ngenani Rimbag Bawa-ma Konsep ngenani rimbag bawa-ma 2. Konsep ngenani Rimbag Bawa-ma Konsep ngenani rimbag bawa-ma iki diperang dadi 3, yaiku titikan morfologise rimbag bawa-ma, titikan sintaksis rimbag bawa-ma , lan Titikan rimbag titikan morfologise rimbag bawa-ma, yaiku katitik saka wuwuhane. Wuwuhane rimbag bawa-ma yaiku {-um-}. Yen {-um-} diwuwuhake ing tembung apurwa aksara swara, panggone {-um-} dadi ing sangarepe tembung kasebut. Kaya-kaya {-um-} iku dadi ater-ater {um-} (tandhingna: Adipitoyo, 2011: 56-58). Ana maneh wuwuhane rimbag bawa-ma yaiku ater-ater {ma-}. Kaya sing wis diandharake Ras (1985: 57-59) yen saliyane {-um-} wuwuhane rimbag bawa-ma yaiku {ma-}. Wuwuhane tembung arimbag bawa-ma yaiku {-um-} lan {ma-} minangka morfem kaiket. Mligi kanggo ater-ater {ma-} bisa diwuwuhake ing bakale tembung sing apurwa aksara /l/ lan /r/, sing pangenggone bisa lira-liru karo seselan {-um-}. Dene {-um-} sing diwuwuhake ing tembung apurwa aksara swara owah panggone, sing mulane dadi seselan owah dadi ater-ater {um-} amarga anane metathesis. semantis Sabanjure ngenani tembung lingga sing bisa dirimbag dening rimbag bawa-ma yaiku, kaya sing diandharake para panliti basa Jawa iki. Adhedhasar andharane Ras (1985:58-59), tembung sing bisa dirimbag bawa-ma yaiku tembung kriya, tembung kahanan, tembung substansi sing asipat onomatope. Banjur sing katelu, ngenani wujud tembung sawise dirimbag bawa-ma. Miturut andharane Suwadji lkk. (1986:55) lan Sasangka (2008:59) rimbag bawa-ma bisa mujudake lesan. Wedhawati (2006:143 lan 192-194) yen tembung sing diwuwuhi {-um-} iku bisa mujudake tembung kriya lan tembung kahanan. Adhedhasar andharane tembung kriya tanpa 3 para panliti basa kasebut bisa didudut yen sejatine wujude rimbag bawa-ma iku kalebu jinis tembung kriya.Yen ana sing ngemu surasa kahanan, durung bisa langsung dilebokake jinis tembung kahanan. Bab iki salaras karo andharan perangane tembung kriya adhedhasar makna semantise, salah sijine yaiku tembung kriya kahanan. Titikan sintaksise rimbag bawa-ma bisa dititiki saka wujud tembunge sing kalebu tembung kriya. Rimbag bawa-ma minangka tembung kriya mesthi uga nduweni titikan sintaksis sing saemper karo tembung kriya. Kanggo mujudake ukara tembung arimbag bawa-ma ora bisa negatif tembung dudu, nanging nggunakake nganggo tambung ora. Titikan semantise tembung arimbag bawa- ma yaiku nduweni teges (1) ngandharake lumakune kahanan sing lagi utawa wis rampung ditindakake lan (2) ngandharake kahanan sing ditindakake kaya kacetha (tandhingna: Adipitoyo, 2000:6-7). Tegese tembung bawa-ma iku nyambung karo tembung kriya adhedhasar prilaku semantise (tandhingna Sudaryanto, 1991:80). ing linggane jinis 3. Tembung Kriya Asile Rimbag Bawa-ma Bab sadurunge wis kasil menehi andharan yen asile ngrimbag bawa-ma, yaiku tembung kriya. Prelu diandharake uga ngenani tembung kriya. Saben panliti basa sing merang jinis tembung ing paramasastra tradhisional nyebutake yen tembung tembung. kriya kalebu pamerange ing Tembung kriya mono kalebu tembung adhedhasar cara tradhisional (Kridalaksana, 2005: 4- 5; Padmasusastra, 1883:156-165; Sasangka, 2008:115; Hadiwidjana, 1976:25-26; Antunsuhono, 1953:47; Padmosukotjo, 1987: 107; lan Sudaryanto, 1991:70). Banjur, saben perangan jinis tembung adhedhasar titikan sintaktise utawa cara modheren, nyebutake tembung kriya minangka kelas tembung kang madeg dhewe. Tembung kriya ora kalebu ing sub kelas, nanging minangka kelas tembung sing kalebu sintaktis sing ora katutup uga (Uhlenbeck, 1982:101-233 lan Roorda, 1855). jinis jinise ing wujud Titikan morfologise tembung kriya, yaiku kalebu morfem ora kaiket amarga bisa ngisi lingga lan bisa diwuwuhi morfem-morfem liya. Mula bisa minangka morfem wujud morfeme monomorfemis polimorfemis (Kridalaksana, lan 208:158 lan Sudaryanto, 1991:77). Titikan sintaksise yaiku kanggo mujudake ukara negatif ora bisa tembung dudu, nanging nggunakake nganggo tambung ora kaya ing ukara Aku ora mangan. Tembung kriya ora bisa diwenehi tembung dhewe, banget, rada, lan paling ing samburine utawa ngarepe. Tembung kriya kerep ditutake tembung dhewe nanging ing kene tegese ora ana tunggale, dudu
ateges paling (Poedjosoedarmo, 1979:22). Sasangka (2008:188) uga ngandharake yen tembung kriya bisa lan sumambung olehe.Tembung kriya sajrone ukara iku mratelakake Sudaryanto wasesa (1991:77-79) uga ngandharake yen tembung lingga iku bisa ngisi guna minangka wasesa lan tansah dijangkepi guna lesan. liyane kayata Tembung kriya bisa dieloki tembung lagi ing sisih kiwane. Minangka wasesa tembung kriya uga bisa dieloki katrangan sing mratelakake carane solah bawa. Wedhawati (2006:175) ngandharake yen tembung kriya iku bisa ngisi guna jejer, wasesa, lesan, pangganep, lan katrangan. Tembung kriya miturut Sasangka (2008:118-121), yaiku tembung sing mratelakake solah bawa, tandang gawe utawa mratelakake lumakune kahanan. Ana uga sing ngandharake sing mratelakake solah bawa utawa tumandang gawe iku diarani tembung kriya (Antunsuhono, 1953:49). sadurunge, Saemper Sastrasoepadma yen tembung kriya yaiku sarupane tembung sing mratelakake solah tingkah, solah bawa, utawa tandang gawe. Banjur miturut Poedjosoedarmo (1979:22) tembung kriya yaiku jinis tembung sing nuduhake tumindak utawa solah bawa sawijine barang utawa makhluk. Saka kabeh andharan mau bisa didudut yen tegese tembung kriya yaiku tembung sing mratelakake solah bawa, tandang gawe, utawa lakune kahanan utawa barang. Sudaryanto (1991:77-80) ngandharake yen tembung lingga iku bisa owah maknane. Saka owahe makna tembung kriya bisa nduweni makna solah bawa, proses, lan kahanan. karo tembung anggone 1953:49). (Antunsuhono, jejer lan tembung sakabehe yen karo andharan (1958:18) ngandharake Perangan tembung kriya sing dikarepake ing panliten iki, yaiku perangane tembung kriya adhedhasar tembung linggane. Miturut Tarigan (1985:63) jinise tembung kriya adhedhasar jinis tembung linggane ana lima, yaiku: (1) tembung kriya sing linggane tembung kriya, (2) tembung kriya sing linggane tembung aran, (3) tembung kriya sing linggane tembung kahanan, (4) tembung kriya sing linggane tembung wilangan, lan (5) tembung kriya sing linggane tembung sesulih purusa. Dene Kridalaksana (2005:57) merang jinis tembung kriya adhedhasar jinis tembung linggane ana papat, yaiku: (1) tembung kriya asli, (2) tembung kriya denominal, (3) tembung kriya deajektiva, lan (4) tembung kriya deadverbial. Sabanjure tembung kriya uga bisa diperang adhedhasar uga semantise. ngandharake iki amarga isih nduweni sambung raket karo rimbag bawa-ma sing bisa ngasilake tembung kriya adhedhasar titikan semantise yaiku, tembung kriya titikan Panliti kriya. Perangane tembung 4 pakaryan, tembung kriya proses, lan tembung kriya kahanan (Sudaryanto, 1991: 80). Adhedhasar pamerangae tembung kriya ing ndhuwur, bisa didudut yen rimbag bawa-ma manut ing pamerang tembung kriya deajektiva, lan tembung kriya deadverbial. Dene adhedhasar titikan semantise kalebu jinis tembung kriya kahanan. tembung jinis kriya denominal, linggane kalebu tembung 4. Teori kanggo Landhesane Panliten Teori sing digunakake minangka landhesan ing panliten iki yaiku teori transformasi generatif. Salaras karo prelune panliten iki, mula diandharake ngenani asumsi lan cara kerjane teori transformasi generatif. Andharane sing luwih jangkep ngenani teori transformasi generatif kaya ing ngisor iki. a. Asumsine Teori Transformasi Generatif transformasi generatif dilairake adhedhasar pamikire panliti basa, yaiku Chomsky. Dheweke ngandharake yen tata basa transformasi generatif bisa njlentrehake struktur basa kanthi FHWKD ODQ WOLWL OXPDQWDU ·NDLGDK WXOLV NHPEDOL (rewrite rules). (Lauder lkk., 2005: 216). Teori Mula bisa didudut yen teori iki nduweni landhesan pamikir, yaiku: (1) sintaksis nduweni dhasar tumrap ukara lan tuturan sing bisa diindra dening manungsa, bab iki mujudake struktur lair, (2) ing struktur batin ana sesambungan semantis lan sesambungan sistemik, lan (3) adhedhasar kahanan struktur batin kasebut, mula lair dijlentrehake adhedhasar aspek kalungguhan, aspek guna, lan aspek wujud (Adipitoyo, 2000:4). struktur Teori transformasi generatif ana 3 postulat, yaiku: lan performen, (1) bedane kompetensi antarane dhata warisan kawruh ngenani basa, lan kabisan nggunakake basa; (2) bedane struktur batin lan struktur lair. Bab sing beda iki ngasilake cara kerjane tata basa sing adhedhasar komponen cacahe telu, kayata: komponen sintaksis, komponen fonologis, lan komponen semantik; lan (3) aspek kreatif basa utawa sipat dhinamise basa (Parera, 2009:107). b. Cara Kerjane Teori Transformasi Generatif Cara kerjane teori transformasi generatif adhedhasar asumsi sing wis diandharake mau. Cara kerjane laku, yaiku iku mesthi nduweni tata lan panggolongane wujud, pangisine guna, pangertene kalungguhan sing bisa dinggoni saben wujud. Cara kerja kasebut adhedhasar aspek sing cacahe telu, yaiku wujud (kategori), guna (fungsi), lan kalungguhan (peran). Sabanjure katelu aspek kasebut dening Sudaryanto (1991) diarani triaspek
sintaktis. Mula ing ngisor iki diandharake ngenani triaspek sintaktis kanthi luwih jangkep. Wujud adhedhasar andharane Sudaryanto (1991:65-70) iku ana loro sipat pokok, yaiku formal lan sistematik. Wujud diarani formal amarga mung mujudake aspek wujud. Wujud diarani sistematik amarga wujud tartamtu diweruhi sapisan ora ana sesambungan karo wujud tartamtu liyane, nanging ana sesambungan asosiatif antarane wujud sing lagi dadi konstituen sintaksis ukara tartamtu. Wujud lumrahe arupa tembung. Sabanjure diandharake ngenani aspek guna. Guna nduweni sipat pokok cacahe telu, yaiku formal, kosong, lan struktural (Sudaryanto, 1991:66). Guna lan iku sapanunggalane. Guna-guna yaiku formal), ora panggonan kosong nduweni wujud utawa makna, nanging kudu diisi wujud tartamtu dening (kategori),kanthi yaiku makna 2008:165). kalungguhan (Verhaar, Kridalaksana (2008:67) uga ngandharake guna yaiku beban makna sawijine satuwan basa, Sudaryanto (1991:126) ngandharake maneh yen jinise guna ing basa Jawa yaiku wasesa, jejer, lesan, katrangan, lan pangganep. Saka andharan kasebut bisa didudut yen tegese guna yaiku samubarang sing kosong lan ora nduweni makna tartamtu, mula kudu diisi wujud tartamtu, bisa minangka wasesa, jejer, lesan, katrangan, lan pangganep. bisa ngisi jejer, wasesa, lesan, kasebut (konstituen yaiku tartamtu wujud (peran) Aspek sing pungkasan yaiku kalungguhan. Sudaryanto sipat (1991:67) ngandharake yen pokoke kalungguhan yaiku semantis lan struktural. (2008:167-168) uga ngandharake yen Verhaar kalungguhan kalebu paraga, panandhang panampa, sapanunggalane. Dadi tanduk, kalungguhan uga minangka lan imbangane SDVDQJDQH ZXMXG VLQJ PXMXGDNH DVSHN ·UDJD Mula bisa didudut yen kalungguhan iku samubarang sing bisa dinggoni wujud tembung kanthi maknawi. Kalungguhan adhedhasar konstituen sing ngenggoni kalungguhan kasebut bisa diperang dadi loro, yaiku konstituen utama lan konstituen panyengkuyung (Sudaryanto, 1991: 61- 62 lan Wedhawati, 2006: 519). Konstituen utama yaiku konstituen sing ngenggoni kalungguhan ing wasesa. Konstituen utama bisa ngenggoni kalungguhan proses, kahanan, tanduk, tanggap, tanggap tarung, tanduk pakon, tanggap pakon, bali angga, lan bali angga tanduk (Sudaryanto, 1991: 139-150). Konstituen yaiku konstituen sing ana orane ditamtokake wasesa sing diarani argumen. Saben panliti basa nduweni beda pamawas anggone ngandharake kalungguhan sing diduweni argumen. Adhedhasar andharane para panliti basa perangane jinis kalungguhan ana 15, tanggap, lan panyengkuyung 5 yaiku paraga, panandhang, panampa, kompanial, reseptif, paraga-panandhang, asil, faktor, papan, wektu, piranti, cara, tujuwan, asal, lan ukuran (Wedhawati, 2006: 519-524); Verhaar, 2008: 193-211; lan Tarigan, 1989: 66). C. METODHE PANLITEN Ing bab iki diandharake ngenani titikane panliten, ubarampene panliten, lan tata carane panliten. Kanthi luwih jangkepe diandharake ing ngisor iki. 1. Titikane Panliten Panliten iki kalebu jinis panliten dheskriptif. Titikane yaiku nggambarake konstituen-konstituen ujaran semantik, sintaksis, lan fonologi, lumrahe uga awujud wujud gramatikal utawa variabel-variabel (Kridalaksana, 2008:47). Panliten iki uga asipat sinkronis amarga nliti basa ing jaman saiki (Kridalaksana, 2008: 222). Iki salaras karo basa sing digunakake ing panliten iki, yaiku basa Jawa Ngoko ing tulisan sastra utawa dudu sastra jaman saiki. lan sesambungane ngenani 2. Ubarampene Panliten Ing panliten iki nggunakake ubarampe sing diperang dadi 4, yaiku dhata panliten, sumber dhata panliten, instrumen panliten, lan basa sing ditliti. Dhata sing digunakake ana loro, yaiku: (1) dhata utama lan (2) dhata panyengkuyung. Dhata utamane yaiku awujud teks tulis ukara-ukara sing nggunakake tembung arimbag bawa-ma lan dhata panyengkuyunge yaiku awujud teks tulis ukara- ukara sing nggunakake tembung arimbag bawa-ma saka anggitane panliti dhewe. Panliti nggunakake metodhe kaya kang diandharake Labov (Kridalaksana, 1988: 23, sajrone Adipitoyo, 1990:10) yen panliten linguistik diwasa iki, para panliti ngolehake dhatane basa saka: teks, elisitasi, intuisi, eksperimen, lan observasi. Sajrone panliten iki ora nggunakake kanthi tumemen sumber dhata cacah lima kasebut, nanging luwih diutamakake tumrap sumber dhata sing awujud teks tinulis lan lisan. Sumber elitasi lan intuisi isih digunakake yen saka teks tinulis isih durung ditemokake dhata sing dikarepake. Bab kasebut kasengkuyung katrampilane panliti sing kagolong uga ¶SDQXWXU DVOL• EDVD -DZD NDQJ UHODWLI NDODWLK basa Jawane. Sumber dhata sing digunakake ing panliten iki ana loro, yaiku sumber dhata primer, kayata karya sastra lan karya sing dudu sastra kayata, buku lan kalawarti basa Jawa sing dhatane awujud teks tulis. Sumber dhata kapindho yaiku sumber dhata panyengkuyung, yaiku panliti dhewe minangka panutur asli.
Instrumen panliten digunakake kanggo ngumpulake dhata sing pinilih. Instrumen iki dipilih adhedhasar jinise dhata sing digunakake kanggo njlentrehake undere panliten. Amarga dhata sing digunakake ing panliten iki awujud ukara sing nggunakake rimbag bawa-ma, mula asile ngumpulake dhata ditulis nggunakake instrumen panliten sing awujud piranti tulis kayata pena lan kertu dhata. Kertu dhata sing digunakake kanggo nyathet dhata iku bisa arupa HVS kanthi ukuran folio utawa A4 sing salaras karo satuwan basa sing bakal dicathet ing kertu dhata. Kertu dhata gunane lan kanggo nggampangake ngumpulake dhata nggolongake dhata adhedhasar konsep lan teori panliten. Basa kang ditliti yaiku basa Jawa kang digunakake ing karya sastra lan karya sing dudu sastra. Dene basa Jawa kang dikarepake bisa katitik fungsional, sosial, kanthi dhasar, yaiku ragam regional, lan temporal. Adhedhasar ragam fungsional, basa Jawa kang ditliti yaiku basa Jawa standar, yaiku basa Jawa sing digunakake kanthi lumrah dening para panulis karya sastra lan karya sing dudu sastra. Adhedhasar ragam sosial, basa Jawa kang ditliti yaiku basa lumrah digunakake panulis karya sastra lan karya dudu sastra. Iki adhedhasar rimbag bawa-ma sing kerep ditemokake ing ragam basa Jawa Ngoko. Jawa Ngoko sing Adhedhasar ragam regional, basa Jawa sing ditliti yaiku basa Jawa sing digunakake masyarakat (panulis) ing tlatah Jawa Tengah lan Jawa Timur. Mligine dudu basa Jawa sing awujud dhialeg. Basa Jawa kang ditliti adhedhasar ragam temporal utawa wektune yaiku basa Jawa ing jaman saiki. Andharan iki nyambung karo sipate panliten. Panliten iki nduweni sipat sinkronis, yaiku nliti basa ing jaman saiki. 3. Tata Carane Panliten Panliten iki nggunakake tata cara panliten, yaiku: tata carane ngumpulake dhata, tata carane njlentrehake dhata, lan tata carane nyuguhake asil jlentrehane dhata. kasebut tatacara Saben diandharake luwih jangkep ing ngisor iki. Tata cara kanggo ngumpulake dhata ing panliten iki yaiku nggunakake metodhe nyemak. Metodhe nyemak yaiku cara sing digunakake kanggo ngumpulake dhata kanthi nyemak lisan, nanging uga pangenggone basa kanthi pangenggone basa kanthi tulis (Mahsun, 2006: 90). Metodhe nyemak ing kene ditindakake kanthi teknik cathet. Teknik cathet yaiku teknik kanggo njupuk dhata sing ditindakake kanthi nulis asile nyemak. (Kesuma, 2007:43). 6 sing wis dikumpulake banjur dijlentrehake nggunakake metodhe agih utawa diarani uga metodhe dhistibusional. Metodhe agih yaiku metodhe analisis sing piranti panamtune ana sing ditliti lan mujudake perangan (Sudaryanto, 1993:15). Metodhe agih dicakake kanthi nggunakake teknik, yaiku: teknik lesap, teknik ganti, teknik perluas, teknik sisip, teknik balik, teknik ubah wujud, teknik ulang, teknik baca markah, teknik pemerkuat, teknik pemorakan, lan teknik pengontrasan (Kesuma, 2007:55). Teknik sing digunakake ing panliten iki mung saperangan wae. Teknik sing digunakake yaiku: teknik ngilangi (lesap), teknik nambahi (sisip), teknik ngambakake (perluasan), teknik ganti, lan teknik ngowahi (ubah wujud). Dhata basa Sakabehe dhata kang wis dijlentrehake sajrone panliten iki yaiku arupa ukara-ukara sing nggunakake tembung arimbag bawa-ma. Banjur ukara-ukara kasebut dijlentrehake jinise guna lan kalungguhane sing bisa diisi wujude rimbag bawa- ma. Tata cara nyuguhake asile njlentrehake dhata iki nuduhake upaya mujudake laporan ngenani apa wae sing diasilake sajrone panliten. Tata cara nyuguhake asile njlentrehane dhata yaiku kanthi cara informal. Sudaryanto (1993:145) ngandharake yen cara informal yaiku menehake analisis dhata kanthi nggunakake tembung-tembung sing lumrah. D. ANDHARAN LAN JLENTREHANE PANLITEN Bab iki ngemot asile panliten adhedhasar undere panliten sing wis diandharake sadurunge. Bab iki kaperang dadi loro, yaiku (1) andharan lan jlentrehane panliten lan (2) dhiskusi asile panliten. Luwih jangkepe bisa diwaca ing ngisor iki. 1. Andharane lan Jlentrehane Panliten lan Andharan jlentrehane panliten iki diperang dadi telu adhedhasar triaspek sintaktise rimbag bawa-ma, yaiku wujud, guna, lan kalungguhane rimbag bawa-ma. Andharan wujude jangkep bisa rimbag bawa-ma kanthi dideleng ing ngisor iki. luwih a. Wujude Rimbag Bawa-ma diperang adhedhasar wujud tembung linggane ana loro, yaiku tembung lingga lan tembung andhahan. Wujude rimbag bawa-ma sing linggane tembung lingga bisa diperang maneh adhedhasar pamerange jinis ing paramasastra modheren. Pamerange jinis tembung kasebut kasil merang jinis tembung linggane imbag bawa-ma ana lima, yaiku bakale tembung (sabanjure BT), tembung aran (sabanjure TA), tembung kriya (sabanjure TK), tembung kahanan (sabanjure TKh), lan tembung Wujude rimbag bawa-ma tembung
panggawe (sabanjure TPg). Mligi kanggo TPg, ing iki bisa diperang maneh adhedhasar panliten wujude, yaiku lan tembung ancer-ancer (TAc). Saben jinis tembung lingga kasebut banjur diwuwuhi {-um-} lan {ma-}. tembung katrangan (TKt) Wujude rimbag bawa-ma adhedhasar jinis lingga bisa kaperang dadi 16 wujud, yaiku (1) {{BTSw} + {-um-}} D ^7.', tuladhane: mentas; (2) {{{TA} + {sing} + {{BTSw} + {-um-''' D ^*$' tuladhane: banyu sing mili; (3) {{BTSg} + {-um-'' D {TK}, tuladhane: tumoleh; (4) {{{TA} + {sing} + {{BTSg} + {-um-''' D ^*$' tuladhane: sarana sing cumepak; (5) {{BTlr} + {-um-}' D ^7.' tuladhane: mlumah; (6) {{TA} + {-um-'' D ^7.' tuladhane: jumangkah; (7) {{TA} + {sing} + {{TA} + {-um-''' D {GA}, tuladhane: klapa sing kumarut; (8) {{TK} + {-um-'' D ^7.' tuladhane: tumiba; (9) {{TK} + {-um-}} + {ing} + {TA}} D ^*.' tuladhane: tumeka ing reuni; (10) {{TKh} + {-um-'' D ^7.' tuladhane: gumagah; (11) {{TKt} + {-um-'' D ^7.' tuladhane: dumadag; (12) {{{TAc} + {-um-'' ^7$'' D ^*.' tuladhane: lumantar surat; (13) {{tembung mawa -e} + {-um-'' D ^7$' tuladhane: kumintere; (14) {{{tembung mawa -e} + {-um-'' ^7$' D ^*$' {{tembung tuladhane: mawa -a} + {-um-' D ^7.' tuladhane: mlakua lan (16) ^7.', tuladhane: turun-tumurun. lumumpate Anoman; (15) {{tembung rangkep} + {-um-'' D b. Jinis Guna lan Kalungguhane Rimbag Bawa-ma jlentrehan ngenani wujude rimbag bawa-ma. Banjur ing sub bab iki dijangkepi jlentrehane ngenani guna lan Kanggo kalungguhane njlentrehake tetep lan nggunakake wujude rimbag bawa-ma sing jinise ana 17. Saben jinis wujude rimbag bawa-ma kasebut dijlentrehake apa wae jinis guna sing bisa diisi, kayata wasesa (sabanjure W), jejer (sabanjure J), lesan (sabanjure L), pangganep (sabanjure P), lan katrangan (sabanjure K). Dijlentrehake uga lan apa wae jinis kalungguhan sing bisa dinggoni rimbag bawa-ma. Rimbag bawa-ma minangka konstituen bisa utama, ngenggoni dijlentrehake kalungguhan, kayata proses (sabanjure Pro), kahanan (sabanjure Kh), tanduk (sabanjure Td), tanggap (sabanjure Tg), tanggap tarung, tanduk pakon, tanggap pakon, bali angga, lan bali angga tanduk. Rimbag bawa-ma minangka konstituen panyengkuyung, dijlentrehake yen bisa ngenggoni kalungguhan, kayata paraga (sabanjure Pr), panandhang (sabanjure Pnd), panampa (sabanjure Pnp), kompanial reseptif (sabanjure R), paraga-panandhang (sabanjure Pr- Pnd), asil (sabanjure A), faktor (sabanjure F), papan (sabanjure Pp), wektu (sabanjure Wkt), piranti Bab sadurunge wis ngemot rimbag bawa-ma. kalungguhan guna yen (sabanjure Kom), 7 tujuwan (sabanjure Prt), cara (sabanjure T), asal (sabanjure As), lan ukuran (sabanjure U). Anggone njlentrehake ora diwatesi wujud pola ukarane. Andharane sing luwih jangkep ana ngisor iki. (sabanjure C), 1) Guna lan Kalungguhanne Rimbag Bawa-ma sing Wujude {{bakale tembung apurwa aksara swara} + {-um-}} Dhata ukara sing nggunakake rimbag bawa-ma awujud {{BTSw} + {-um-}} sing kalebu {TK} ana ngisor iki. (1) Aku mulih menyang Negara Sakura. (LSM:20) J W P T Pr Kh (2) Menggok iku sing ati-ati. (LSM:320) J Pnd W Kh Jlentrehan guna lan kalungguhane rimbag bawa-ma sing awujud {{BTSw} + {-um-}} ing ndhuwur bisa menehake dudutan yen wujud rimbag bawa-ma {{BTSw} + {-um-}} bisa ngisi guna lan kalungguhan yaiku W-Kh lan J-Pnd. Anggone ngisi guna W uga ana sing nuntut anane konstituen liya yaiku P. Dene guna J iku bisa ngenggoni kalungguhan Pnd yen W-ne kalebu jinis tembung kriya kahanan. 2) Guna lan Kalungguhanne Rimbag Bawa-ma sing Wujude {{tembung aran} + {sing} + {{bakale tembung apurwa aksara swara} + {-um-}}} Dhata ukara sing nggunakake rimbag bawa-ma sing awujud {{TA} + {sing} + {{ BTSw} + {-um-}}} sing kalebu {GA} ana ngisor iki. (3) Manuk sing mabur wis dibedhil Yono. (Int: 3) J Pnd W Tg Rimbag bawa-ma bisa ngisi guna J lan ngenggoni kalungguhan Pnd yen W-ne awujud kriya tanggap lan rimbag bawa-mane awujud {GA}. Adhedhasar jlentrehan lan kalungguhan rimbag bawa-ma sing wujude {{TA} + {sing} + {{ BTSw} + {-um-}}} yaiku J-Pnd. L Pr iki bisa didudut yen guna 3) Guna lan Kalungguhanne Rimbag Bawa-ma sing Wujude {{bakale tembung apurwa aksara sigeg} + {-um-}} Dhata ukara sing nggunakake rimbag bawa-ma sing awujud {{BTSg} + {-um-}} ana ngisor iki. (4) Budi tiba gumlundhung. (JB No. 13 Nop 2012:28) J W K C Pnd Kh
(5) Esemu nggawe dhadha iki tumlawung. (PS no. 23 Jun 2013:50) L W J T Td Pnd P A (6) Ing omah kemrubut tangga teparone. (PS no. 23 Jun 2013:42) W K Kh Pp J Pnd Adhedhasar jlentrehan ing ndhuwur bisa didudut yen rimbag bawa-ma sing wujude {{BTSg} + {-um-}} pancen bisa ngisi guna lan ngenggoni kalungguhan W-Kh yen J-ne ngenggoni kaungguhan Pnd, bisa ngisi guna lan ngenggoni kalungguhan K-C yen W- ne awujud kriya kahanan, lan bisa ngisi guna lan ngenggoni kalungguhan P-A yen W-nw awujud kriya tanduk mawa lesan lan J maujud ora urip. 4) Guna lan Kalungguhanne Rimbag Bawa-ma sing Wujude {{tembung aran} + {sing} + {{bakale tembung apurwa aksara sigeg} + {-um-}}} Dhata ukara sing nggunakake rimbag bawa-ma sing wujude {{ TA} + {sing} + {BTsg} + {-um-}}} ana ngisor iki. (7) Bocah-bocah sing gumrudug diceluk Pak Guru. (Int: 7) J Pnd (8)Mbah Dono nggoleki sumingkir. (Int: 8) J Pr W Tg sedulure W Td L Pr sing L T (9) Dhayohe diwenehi jagung sing gumakar. (Int: 9) W J Pnd Tg P Prt Adhedhasar kabeh jlentrehan ngenani guna lan kalungguhane rimbag bawa-ma sing wujude {{ TA} + {sing} + {{BTsg} + {-um-}}} bisa didudut yen guna lan kalungguhane yaiku J-Pnd yen W-ne awujud kriya tanggap, bisa ngisi guna lan ngenggoni kalungguhan L-T yen awujud {GA} sing W-ne tembung kriya mawa lesan, lan bisa ngisi guna lan ngenggoni kalungguhan P-Prt yen awujud {GA} Sing W-ne tanggap. 5) Guna lan Kalungguhanne Rimbag Bawa-ma sing Wujude {{bakale tembung apurwa aksara /l/ utawa /r/ } + {-um-}} Dhata ukara sing nggunakake rimbag bawa-ma awujud {{BTlr} + {-um-}} ana ngisor iki. (10) Prangkone mraket ing amplop. (Int: 10) W J Pnd Kh (11) Mlebu menehi salam. (Int: 11) K Pp J Pnd W Td P Prt 8 Adhedhasar jlentrehan ngenani guna lan kalungguhane rimbag bawa-ma awujud {{BTlr} + {-um-}}, wis kabukti lan bisa didudut yen rimbag bawa-ma sing wujude {{BTlr} + {-um-}} pancen bisa ngisi guna lan ngenggoni kalungguhan W-Kh yen J maujud ora urip lan bisa ngisi guna lan ngenggoni kalungguhan J-Pnd yen W-ne awujud kriya tanduk tanpa lesan. 6) Guna lan Kalungguhanne Rimbag Bawa-ma sing Wujude {{tembung aran} + {-um-}} Dhata ukara sing nggunakake rimbag bawa-ma awujud {{TA} + {-um-}} ana ngisor iki. (12) Bocah iku diarani kumenthus. (Int: 12) J Pr W Tg P T (13) Rombongan iku tumapak ing tlatah anyar. (PS no. 23 Jun 2013:21) J Pnd W Kh K Pp (14) Darnini ora bisa cumuwit. (LSM:348) J Pnd Adhedhasar jlentrehan ngenani guna lan kalungguhane rimbag bawa-ma sing wujude {{TA} + {-um-}} ing ndhuwur, wis kabukti lan bisa didudut yen rimbag bawa-ma sing wujude {{TA} + {-um-}} guna lan kalungguhane yaiku W-Kh, P-T, lan K-C. W Kh K C 7) Guna lan Kalungguhanne Rimbag Bawa-ma {sing} + {{tembung aran} + sing Wujude {{tembung aran} + {-um-}}} Dhata ukara sing nggunakake rimbag bawa-ma awujud {{TA} + {sing} + {{TA} + {-um-}} ana ngisor iki. (15) Swara sing gumledheg medeni bocah. (Int: 15) J Pnd W Td L T Adhedhasar jlentrehan ngenani guna lan kalungguhane rimbag bawa-ma sing wujude {{TA} + {sing} + {{TA} + {-um-}} ing ndhuwur, wis kabukti lan bisa didudut yen rimbag bawa-ma sing wujude {{TA} + lan {{TA} + kalungguhane yaiku J-Pnd. {sing} + {-um-}} guna 8) Guna lan Kalungguhanne Rimbag Bawa-ma sing Wujude {{tembung kriya} + {-um-}} guna 8) Guna lan Kalungguhanne Rimbag Bawa-ma sing Wujude {{tembung kriya} + {-um-}} guna lan kalungguhane rimbag bawa-ma sing wujude {{TKr} + {-um-}}.Dhata ukara sing nggunakake rimbag bawa-ma sing wujude {{TKr} + {-um-}} ing ngisor iki. (16)Yeni tumeka ing sunatane adhikku. (Int: 16) Sabanjure J W Pnd Kh K Pp
(17) Tumindak iku sing becik. (Int: 17) J Pnd Adhedhasar jlentrehan ngenani guna lan W Kh kalungguhane rimbag bawa-ma awujud {{TKr} + {-um-}}, wis kabukti lan bisa didudut yen rimbag bawa-ma sing wujude {{TKr} + {-um-}} pancen bisa ngisi guna lan ngenggoni kalungguhan W-Kh lan J- Pnd. 9) Guna lan Kalungguhanne Rimbag Bawa-ma sing Wujude {{{tembung kriya} + {-um-}} + {ing} + {tembung aran}} Dhata ukara sing nggunakake rimbag bawa-ma awujud {{{TK} + {-um-}} + {ing} + {TA}} ana ngisor iki. (18)Tumeka ing slametan ngraketake paseduluran. (Int: 18) J F W Pro P A Adhedhasar jlentrehan ngenani guna lan kalungguhane rimbag bawa-ma awujud {{{TK} + {-um-}} + {ing} + {TA}}, wis kabukti lan bisa didudut yen rimbag bawa-ma sing wujude {{{TK} + {-um-}} + {ing} + {TA}} pancen bisa ngisi guna lan ngenggoni kalungguhan J-F. 10) Guna lan Kalungguhanne Rimbag Bawa-ma sing Wujude {{tembung kahanan} + {-um-}} Dhata ukara sing nggunakake rimbag bawa-ma awujud {{TKh} + {-um-}} ana ngisor iki. (19)Pak Eko iku kuminter marang andhahane. (Int: 19) W P J Pnd Kh T (20) Gumedhe iku disiriki . (Int: 20) J W Pnd Kh Adhedhasar jlentrehan ngenani guna lan kalungguhane rimbag bawa-ma awujud {{TKh} + {-um-}}, wis kabukti lan bisa didudut yen rimbag bawa-ma sing wujude {{TKh} + {-um-}} pancen bisa ngisi guna lan ngenggoni kalungguhan W-Kh lan J- Pnd. 11) Guna lan Kalungguhanne Rimbag Bawa-ma sing Wujude {{tembung katrangan} + {-um-}} Sabanjure dijlentrehake lan kalungguhane rimbag bawa-ma sing wujude {(TKt}+ {-um-}}. Ukara sing nggunakake wujud rimbag bawa-ma iki ana ngisor kene. guna (21) Bocahe lara tumemen. (Int: 21) J Pr Adhedhasar jlentrehan ngenani guna lan kalungguhane rimbag bawa-ma sing wujude {{TKt} + {-um-}} ing ndhuwur, wis kabukti lan bisa K W Kh C 9 didudut yen rimbag bawa-ma sing wujude {{TKt} + {-um-}} bisa ngisi guna lan ngenggoni kalungguhan K-C. 12) Guna lan Kalungguhanne Rimbag Bawa-ma sing Wujude {{{tembung ancer-ancer} + {-um-}} + {tembung aran}} Jlentrehan sabanjure ngenani guna lan kalungguhane rimbag bawa-ma sing wujude {{TAc} + {-um-}} + {TA}}. Dhatane ukara sing nggunakake rimbag bawa-ma awujud {{TAc} + {-um-}} + {TA}} ana ngisor iki. (22) Ibu ngirimake surat lumantar kancane. (JB no.17 Des 2012:36) J W L Pr Td T Adhedhasar jlentrehan ngenani guna lan kalungguhane rimbag bawa-ma sing wujude {{TAc} + {-um-}} + {TA}}ing ndhuwur, wis kabukti lan bisa didudut yen rimbag bawa-ma sing wujude {{TAc} + {-um-}} + {TA}} bisa ngisi guna lan ngenggoni kalungguhan yaiku K-C. K C 13) Guna lan Kalungguhanne Rimbag Bawa-ma sing Wujude {{tembung mawa -e} + {-um-}} Sabanjure dijlentrehake ngenani guna lan rimbag bawa-ma sing wujude {-um-}}. Ukara sing kalungguhane {{tembung mawa -e} + nggunakake rimbag bawa-ma iki ana ngisor kene. (23)Gumagahe nuduhake watak asline. (PS no.26 Juni 2013:33) J W Pnd Kh L A Adhedhasar jlentrehan ngenani guna lan kalungguhane rimbag bawa-ma awujud {{tembung mawa -e} + {-um-}}, wis kabukti lan bisa didudut yen rimbag bawa-ma sing wujude {{tembung mawa -e} + {-um-}} pancen bisa ngisi guna lan ngenggoni kalungguhan J-Pnd. 14) Guna lan Kalungguhanne Rimbag Bawa-ma sing Wujude {{{tembung mawa -e} + {-um-}} + {tembung aran}} Sabanjure dijlentrehake ngenani guna lan kalungguhane rimbag bawa-ma sing wujude {{{tembung mawa -e} + {-um-}} + {TA}}. Ukara sing nggunakake rimbag bawa-ma jinis iki ana ngisor iki. (24)Mrambate suket wis nutupi lemah. (Int: 24) J Pnd W Td L T (25) Sunari ngadohi gumlegere lesus. (Int: 25) J Pnd W Td L T (26) Dheweke kelingan matine pitike. (Int: 26) J Pnd W Tg P T
Adhedhasar jlentrehan ngenani guna lan kalungguhane rimbag bawa-ma awujud {{{tembung mawa -e} + {-um-}} + {TA}}, wis kabukti lan bisa didudut yen rimbag bawa-ma sing wujude {{{tembung mawa -e} + {-um-}} + {TA}} pancen bisa ngisi guna lan ngenggoni kalungguhan J-Pnd, L-T, lan P-T. 15) Guna lan Kalungguhanne Rimbag Bawa-ma sing Wujude {{tembung mawa a-} + {-um-}} Sabanjure dijlentrehake rimbag bawa-ma sing wujude {{tembung mawa a-} + {-um-}}. Dhata ukara sing nggunakake rimbag bawa-ma jinis iki bisa diwaca ing ngisor iki. (27) Manuta marang wong tuwamu! (Int:27) W Kh P T Adhedhasar jlentrehan ngenani guna lan kalungguhane rimbag bawa-ma awujud {{tembung mawa a-} + {-um-}}, wis kabukti lan bisa didudut yen rimbag bawa-ma sing wujude {{tembung mawa a-} + {-um-}} pancen bisa ngisi guna lan ngenggoni kalungguhan W-Kh. 16) Guna lan Kalungguhanne Rimbag Bawa-ma sing Wujude {{tembung rangkep} + {-um-}} Sabanjure dijlentrehake dijlentrehake guna lan kalungguhane rimbag bawa-ma sing wujude {{tembung sing nggunakake rimbag bawa-ma {{tembung rangkep} + {-um-}} ana ngisor iki. rangkep} + {-um-}}. Ukara (28)Singkir-sumingkir karo kancane iku ora apik. (Int: 28) J Pnd K C (29) Jamure rambat-rumambat. (Int: 29) J Pnd W Kh (30)Manuk kutut ngoceh saut-sumaut. (Int: 30) W Td jlentrehan J Pr K C guna lan kalungguhane rimbag bawa-ma sing wujude {{tembung rangkep} + {-um-}}, wis kabukti lan bisa rimbag bawa-ma sing wujude didudut yen {{tembung rangkep} + {-um-}} bisa ngisi guna lan ngenggoni kalungguhan W-Kh, J-Pnd, lan K-C. Adhedhasar 2. Dhiskusi Asile Panliten Adhedhasar asile panliten, konsepe ngenani rimbag bawa-ma sing salaras karo andharane para panliti basa sadurunge, antarane yaiku tegese rimbag bawa-ma. Tegese rimbag bawa-ma yaiku wewangunane utawa pandhapuke tembung sing diowahi kanthi cara nyeselake {-um-} jlentrehan W Kh 10 lan {ma-}. Jlentrehan iki salaras karo andharane Poerwadarminta lan Antunsuhono (1953:23). Dene wuwuhane rimbag bawa-ma iku ana loro yaiku {-um-} lan {ma-}. Jlentrehan iki sing salaras karo andharane Ras (1985:58) ngandharake yen iku uga bisa dadi wuwuhane rimbag bawa-ma. Panliti uga njangkepi andharane, yen {ma-} iku bisa diwuwuhake ing rimbag bawa-ma pancen {BTlr}. Wuwuhane nduweni sipat mligi yen diwuwuhake ing {BTSw} lan {BTlr} amarga anane fitur-fitur fonem sing diduweni aksara swara lan aksara /l/ utawa /r/ sing nyebabake anane metathesis. Anane metathesis njalari wuwuhane rimbag bawa-ma kasebut sing sejatine {-um-}, owah dadi {um-} yen diseselake ing {BTSw} lan sing sejatine {-um-}, owah dadi {ma-} yen diseselake ing {BTlr} (Poedjosoedarmo, 1979: 208-209 lan Adipitoyo, 2011: 56-58). Wujude rimbag bawa-ma minangka iku mujudake tembung kriya sing mratelakake kahanane jejer. Jlentrehan iki salaras karo andharane Hadiwidjana (1967:21) lan Suwadji lkk. (1986:54). Asil jlentrehan iki kabeh ngenani wujude rimbag bawa-ma sing asile salaras karo andharane panliti basa sadurunge. Wujude rimbag bawa-ma adhedhasar jinis tembung linggane, bisa diperang dadi 16, yaiku (1) {{BTSw} + {-um-}}, (2) {{{TA} + {sing} + {{BTSw} + {-um-}}}, (3) {{BTSg} + {-um-}}, (4) {{{TA} + {sing} + {{BTSg} + {-um-}}}, (5) {{BTlr} + {-um-}}, (6) {{TA} + {-um-}}, (7) {{TA} + {sing} + {{TA} + {-um-}}}, (8) {{TK} + {-um-}}, (9) {{TK} + {-um-}} + {ing} + {TA}}, (10) {{TKh} + {-um-}}, (11) {{TKt} + {-um-}}, (12) {{{TAc} + {-um-}} + {TA}}, (13) {{tembung mawa -e} + {-um-}}, (14) {{{tembung mawa -e} + {-um-}} + {TA}, (15) {{tembung mawa -a} + {-um-}, lan (16) {{tembung rangkep} + {-um-}}. Saben wujude (1937:530) {ma-} tembung lan kalungguhan sing beda. Kanthi ringkes saben wujude bisa dijlentrehake ngisi guna lan ngenggoni kalungguhan ana 8, yaiku: (1) W-Kh, diisi lan dinggoni wujud {{BTSw} + {-um-}}, {{BTSg} + {-um-}}, {{BTlr} + {-um-}}, {{TA} + {-um-}}, {{TK} + {-um-}}, {{TKh} + {-um-}}, {{tembung mawa -a} + {-um-}, lan {{tembung rangkep} + {-um-}}; (2) J-Pnd, diisi lan dinggoni wujud {{BTSw} + {-um-}}, {{{TA} + {sing} + {{BTSw} + {-um-}}}, {{{TA} + {sing} + {{BTSg} + {-um-}}}, {{BTlr} + {-um-}}, {{TA} + {sing} + {{TA} + {-um-}}}, {{TK} + {-um-}}, {{TKh} + {-um-}}, {{tembung mawa -e} + {-um-}}, {{{tembung mawa -e} + {-um-}} + {TA}, lan {{tembung rangkep} + {-um-}}; (3) J-F, diisi lan dinggoni wujud {{TK} + {-um-}} + {ing} + {TA}}; (4) P-A, diisi lan dinggoni wujud {{BTSg} + {-um-}}; (5) P-Prt, diisi lan dinggoni wujud {{{TA} + {sing} + {{BTSg} + {-um-}}}; (6) P-T, diisi lan dinggoni wujud {{TA} + {-um-}} lan {{{tembung mawa -e} + {-um-}} + {TA}; (7) L-T, diisi lan iku nduweni guna
dinggoni wujud {{{TA} + {sing} + {{BTSg} + {-um-}}} lan {{{tembung mawa -e} + {-um-}} + {TA}; lan (8) K- C, diisi lan dinggoni wujud {{BTSg} + {-um-}}, {{TA} + {-um-}}, {{TKt} + {-um-}}, {{{TAc} + {-um-}} + {TA}}, lan {{tembung rangkep} + {-um-}}. E. PANUTUP Asile panliten iki isih akeh lupute, mula panliti ngarepake anane panyaru kang asipat mangun supaya panilten sabanjure bisa kasil luwih apik. Saliyane iku panliti uga menehake pamrayoga kanggo panliten ngenani rimbag ing basa Jawa, mligine ngenani basa rimbag bawa-ma, yaiku: (1) isih akeh topik panliten ngenani rimbag bawa-ma sing durung ditliti, mligine kanggo para mahasiswa basa Jawa diajab bisa luwih sregep nindakake panliten ngenani rimbag bawa-ma, lan (2) panliten ngenani rimbag bawa-ma sing wis ana, mesthine nduweni lan kurang. Mula diajab ana panliten sing bisa menehi koreksi tumrap asile panliten iki. luput KAPUSTAKAN $GLSLWR\R 6XJHQJ ·0RUIHP GDN-/,/ko- /,/di-GDODP 7LQMDXDQ 0RUIRVLWDNVLV (Srikpsi). Surabaya: Jurusan Pendidikan Bahasa dan Fakultas Pendidikan Bahasa dan Seni, IKIP Surabaya --------------. 2000. Valensi Sintaktis Bahasa Jawa Dialek Surabaya. Surabaya: Lembaga Penelitian Universitas Negeri Surabaya Sastra Jawa, --------------. 2011. Morfofonemik Bahasa Jawa. Surabaya: Citra Wacana Antunsuhono. 1953. Reringkesaning Paramasastra Djawi. Yogyakarta: Soejadi Arifin, Syamsul, lkk. 1987. Tipe Kalimat Bahasa Jawa. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan --------------.1990. Tipe-tipe Klausa Bahasa Jawa. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Cahyono, Bambang Yudi. 1995. Kristal-Kristal Ilmu Bahasa. Surabaya: Airlangga University Press Hadiwidjana. 1967. Universitas Gajah Mada Pengajaran, 1967. Universitas Gajah Mada Pengajaran, Kementrian Pendidikan, Kebudayaan. 1946. Karti Basa. Jakarta Kesuma, Tri Mastoyo Jati. 2007. Pengantar (Metode) Yogyakarta: Penelitian Carasvatibooks Bahasa. dan Kridalaksana, Harimurti. 2008. Kamus Linguistik, Edisi Empat. Jakarta: PT. Gramedia Pustaka Utama --------. 2005. Kelas Kata dalam Bahasa Indonesia, Edisi ke Dua. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama 11 Lauder, Multamia RMT, lkk. 2005. Pesona Bahasa: Langkah Awal Memahami Linguistik. Jakarta: PT. Gramedia Pustaka Utama Mahsun. 2006. Metode Penelitian Bahasa, Tahapan Strategi, Metode, dan Tekniknya. Jakarta: PT. Raja Grafindo Persada Murdijanto. 1995. Morfologi Bahasa Jawa. Surabaya: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan IKIP IKIP Surabaya: University Press Surabaya Padmasusastra. 1883. Paramabasa. Surakarta 1987. Paramasastra Padmosoekotjo, S. Jawa. Surabaya: PT. Citra Jaya Murti Parera, J.D. 2009. Dasar-Dasar Analisis Sintaksis. Jakarta: Erlangga Poedjosoedarmo, Soepomo lkk. 1979. Morfologi Bahasa Jawa. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Departemen Pendidikann dan Kebudayaan Bahasa Poerwadarminta, W.J.S. 1937. Baoesastra Djawi. Tokyo: J.B. Wolters ---------. 1953. Sarining Paramasastra Djawa. Jakarta: Noordhoff-Kolff N.V. Prawiroatmojo, S. 1981a. Bausastra Jawa-Indonesia Jilid I. Surabaya: PT. Gunung Agung ---------. 1981b. Bausastra Jawa-Indonesia Jilid II. Surabaya: PT. Gunung Agung Puji Ismarini, Dyah. 2003. ·Konstruksi Rimbag Kriya Wancaka dan Karana Wacaka Bahasa Jurusan Jawa. Pendidikan Bahasa dan Sastra Jawa, Fakultas Pendidikan Bahasa dan Seni, IKIP Surabaya (Skripsi). Surabaya: Putrayasa, Ida Bagus. 2007. Analisis Kalimat (Fungsi, Kategori, dan Peran). Bandung: Refika Aditama Ras, J.J. 1985. Inleiding Tot Het Modern Javaans Tweede Druk. Dordreeht: Koninklijk Institut Voor Taal-, Land-en Volkenkunde 1855. Amsterdam: Bij Johannes Muller Javaansche Gramatica. Roorda, Tacco. .2008. Paramasastra Gagrag Anyar Basa Jawa. Jakarta: Yayasan Paramalingua Sasangka, Sry Satya Wisnu Sastrasoepadma, S. 1958. Paramasastra Djawi. Yogyakarta: Soejadi Subroto, D. Edi. lkk. 1994. Konstruksi Verba Aktif- Pasif dalam Bahasa Jawa. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departeman Pendidikan dan Kebudayaan Suciati, Erna. 2002. ·Model Rimbag Sanata Dalam Bahasa Jawa. (Skripsi). Surabaya: Jurusan Jawa, Pendidikan Bahasa dan Sastra Fakultas Pendidikan Bahasa dan Seni, IKIP Surabaya
Sudaryanto. 1991. Tata Bahasa Baku Bahasa Jawa. Yogyakarta: Duta Wacana University Press --------. 1993. Metode dan Aneka Teknik Analisis Bahasa- Pengantar Penelitian Wahana Kebudayaan secara Linguistik.Yogyakarta: Duta Wacana University Press Sumarlam. 2004. Aspektualitas Bahasa Jawa Kajian Morfologi dan Sintaksis. Surakarta: Pustaka Cakra Surakarta Suwadji, lkk. 1986. Morfosintaksis Bahasa Jawa. dan Departemen Jakarta: Pengembangan Pendidikann dan Kebudayaan Pusat Pembinaan Bahasa Tarigan, Henry Guntur. 1985. Pengajaran Morfologi. Bandung: Angkasa --------.1989. Pengajaran Tata Bahasa Kasus Suatu Penelitian Kepustakaan. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Direktorat Jendral Proyek Pengembangan Pendidikan Tenaga Kependidikan Pendidikan Tinggi Lembaga Uhlenbeck, E.M. 1982. Kajian Morfologi Bahasa Jawa.Jakarta: Djambatan Verhaar, J.W.M. 2008. Asas-Asas Linguistik Umum. Yogyakarta: Gadjah Mada University Pess Wedhawati, lkk. 2001. Tata Bahasa Jawa Mutakhir. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Jakarta. Wulandari, Anjar. 2002. ·Model Rimbag Sambawa Bahasa Jawa. (Skripsi). Surabaya: Jurusan Pendidikan Bahasa dan Sastra Jawa, Fakultas Pendidikan Bahasa dan Seni, IKIP Surabaya Sumber Dhata Utama: Desember 2012 Brata, Suparto. 2005. Lelakone Si lan Man (Antologi Cerkak). Yogyakarta: Narasi %ULQWLN0EDK·1DOLND 6LPERN0HWUL $NX 361R 26 Juni 2013 %URWR $QMUDK /HORQR ·5DQGKD 7HOHV .DPSXQJ 0EODUDN-%1R'HVHPEHU %XGL <RKDQHV ·(QGDK"(QGDK -% 1R Nopember 2012 'D\DN %XGLRQR ·.HWLJD *DULQJ -% 1R Desember 2012 DODGUD .L · 6DGHZD 0RWKDK -% 1R 2NWREHU 2012 .RHQ $XOLD ·,QJ 6DZLMLQLQJ 'LQD -% 1R Desember 2012 0HW 0EDK ·.HPEDQJ 0DUL .DQJHQ -% 1R Nopember 2012 3DPED\XQ &DQGUD '\DK · .RSL 'DKV\DW -% 1R 17 Desember 2012 12 3XUQRPR $O $ULV ·6DQJ $QRPDQ -% 1R Oktober 2012 -------·8PEXO6XQJVDQJ-%1R2NWREHU Oktober 2012 6LVZDQWR 2HNXVL $ULILQ ·2UD $QD 3DSDQ NDQJJR 1GKHOLN-%1R2NWREHU Juni 2013 :LUDZDQ 3XML ·(OXKPX QHQJ 7ODJD 6DUDQJDQ -% No. 16 Desember 2012 -------- ·:X\XQJ 7DQSD 7HPEDQJ -% 1R Desember 2012 :6 6XU\DGL ·6DPEXQJLQJ /HODNRQ 36 1S Juni 2013 <DVPDQ$6·1JRPSUHQJ361R-XQL <DVPLQ+0·0HOX:HGL-%1R2NWREHU <XOLD$ILQ·1LQJ6UL-%1R1RSHPEHU Widya, PS No. 23 Juni 2013