Tindak Tutur Nuturi Anak ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro TINDAK TUTUR NUTURI ANAK ING DESA KALITIDU, KECAMATAN KALITIDU, KABUPATEN BOJONEGORO NOVIA WIDI MAHARDINI Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah Fakultas Basa lan Seni Universitas Negeri Surabaya ABSTRAK Tindak tutur nuturi anak (TTNA) kalebu tindak tutur direktif sing kerep ditindakake sajrone urip bebrayan. TTNA dumadi karana panutur nduweni kekarepan menehi wejangan marang mitra tutur jalaran saka bab kang wis ditindakake utawa bab kang durung ditindakake dening mitra tutur supaya bisa dadi pawongan kang luwih becik. Dhasar saka nuturi nduweni sesambungan karo sumber, struktur sosial, relasi sosial, lan kahanan sosial. Punjer panliten iki yaiku TTNA adhedhasar (1) lageyane panutur lan (2) pananggape mitra tutur ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro. Adhedhasar punjere panliten, ancase panliten ngandharake lan njlentrehake jinis TTNA adhedhasar lageyane panutur lan pananggape mitra tutur. Paedah teoretis panliten iki yaiku diajab bisa migunani kanggo nyengkuyung pangrembakane basa mligine ilmu pragmatik lan kajian tindak tutur. Dene paedah praktise yaiku supaya asil panliten iki bisa menehi paedah tumrap pangrembakan materi ajar basa Jawa ing pawiyatan luhur, mligine wicara Jawa bab tindak tutur nuturi kanthi dhasar lageyane panutur lan pananggape mitra tutur. Panliten TTNA iki sipate etnografi. Teori sing digunakake yaiku teori tindak tutur Searle banjur disengkuyung teori tindak tutur Levinson. Dhata panliten iki dijupuk saka TTNA kang wis kasil kacathet sawise nyemak saka tuturan warga. Tuturan-tuturan kang kacathet uga sinartan konteks sosial. Sumbere dhata ing panliten iki asale saka rekaman alamiah warga lan cathetan-cathetan ngenani TTNA ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro. Tatacara kanggo nglumpukake dhata panliten, yaiku nggunakake metodhe semak lan methode guneman. Tatacara njlentrehake dhata kanthi metode kategoris, deskriptif lan distribusional. Jinis TTNA adhedhasar lageyane panutur diperang dadi papat yaiku (1) blaka langsung, (2) blaka ora langsung, (3) ora blaka langsung, lan (4) ora blaka ora langsung. Dene jinis TTNA adhedhasar pananggape mitra tutur diperang dadi papat yaiku (1) katampa katindakake, (2) katampa ora katindakake (3) katampik katindakake, lan (4) katampik ora katindakake. Tembung Wigati: nuturi anak, lageyane panutur, pananggape mitra tutur, lan konteks sosial. PURWAKA Lelandhesan Panliten Tindak tutur nuturi ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro bisa diarani wis dadi salah sawijine budaya kang wis lumrah ditindakake dening masyarakat. Ing Jawa mligine wilayah Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro nduweni unen-unen kayata ‡QHN GLWXWXUL ZRQJ WXZD DMD PEDQWDK EHQ VXN RUD GDGL MDPEX PHQWH· kang tegese, yaiku yen dituturi wong tuwa kudu nurut lan ora oleh mbantah supaya ing akerat sikile ora digantung mendhuwur lan sirahe ing ngisor kaya jambu mente kang ateges ukuman kanggo anak kang duraka marang wong tuwane. Unen- unen kang kerep dipocapake dening wong tuwa marang anake kasebut mujudake piweling kanggo anak yen kudu nurut lan aja mbantah nalika dituturi dening bapak utawa ibune. Yen anak wani mbantah marang pituture wong tuwa ateges anak kasebut kalebu duraka lan bakal oleh paukuman ing akerate. Jalaran saka anane unen-unen kasebut bisa ndadekake anak nduweni pamikir yen dheweke kudu manut marang wong tuwane supaya ora dadi anak kang duraka. Unen-unen kasebut ngandharake yen pitutur wong tuwa nduweni daya pangaribawa kang wigati tumrap laku uripe anak. Anak kudu manut marang pituture wong tuwa kang becik. Yen anak ora gelem manut marang wong tuwane mula bakal nemu kasengsaran sajrone urip lan ing akerate. Mula anak kudu tansah nggugu pituture wong tuwa yen pitutur kasebut ngemot wejangan becik kanggo anak. Tindak tutur nuturi anak (sabanjure TTNA) iki kalebu salah sawijine tindak tutur direktif kang kerep digunakake masyarakat ing urip bebrayan. TTNA dumadi karana panutur nduweni kekarepan menehi wejangan marang mitra tutur jalaran saka bab kang wis ditindakake utawa bab kang durung ditindakake dening mitatuture. 1
Tindak Tutur Nuturi Anak ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro Lumrahe panutur nduweni karep supaya mitra tutur bisa nindakake apa kang dituturake dening panutur supaya bisa dadi pawongan kang luwih becik. Nuturi ing sajrone urip bebrayan diwujudake lumantar pocapan, kanthi ngomongi, ngongkon, lan bisa uga kanthi cara menging. Panliti nggunakake teori saka Searle (sajrone Rahardi, 2005:35-36) merang tindak tutur dadi telu yaiku (1) lokusioner, (2) ilokusioner, lan (3) perlokusi. Banjur Searle (sajrone Rahardi, 2005:36) nggolongake tindak tutur ilokusi dadi limang wujud tuturan kang nduweni fungsi komunikatif yaiku (1) asertif, (2) direktif, (3) ekspresif, (4) komisif, lan (5) deklaratif. Sajrone panliten iki TTNA tebane ana ing tindak tutur ilokusi direktif. Teori saka Searle kasebut banjur disengkuyung nggunakake teori tindak tutur saka Levinson. Levinson (sajrone Chaer, 2010:6) ngandharake yen tindak tutur lan kasantunan ditemtokake kanthi cara kontekstual, sosial, lan kultural sing jangkepe dadi skala (1) jarak sosial, (2) status sosial panutur lan mitra tutur, lan (3) tindak tutur utawa bobot imposisi. kanthi dhasar lageyane panutur lan pananggape mitra tutur. Wewatesane Panliten Watesan panliten sajrone panliten iki ngenani bab basa kang digunakake ing TTNA, bab jinise tindak tutur nuturi adhedhasar lageyane panutur lan pananggape mitra tutur, bab konteks sosial sajrone TTNA, wujud dhata, sumber dhata, lan wewengkone dhata TTNA. Kaping pisan panliten iki mung nliti basa Jawa kang dienggo cecaturan dening masyarakat Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro. Kaping pindhone panliten iki bakal nliti jinise lageyane panutur lan jinis pananggape mitra tutur tumrap TTNA. Kang pungkasan nliti punjere perkara kanthi perangan struktur sosial kang adhedhasar umur lan jinis kelamin. Banjur ngenani tindak tutur nuturi anak dening wong tuwane kanthi dhasar relasi sosial. Relasi sosial ing kene awujud sesambungan kulawarga antarane wong tuwa minangka panutur lan anak minangka mitra tuture. Dene norma sosial lan kahanan sosial panliten iki winates ing norma lan kahanan sosial kang ana sajrone masyarakat. Punjere Panliten Punjer panliten iki yaiku jinise tindak tutur nuturi anak dening wong tuwane. Saka punjer kasebut bisa diprinci kanthi pitakonan ing ngisor iki. (1) Apa wae jinise tindak tutur nuturi anak adhedhasar lageyane panutur ing masyarakat Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro? (2) Apa wae jinise tindak tutur nuturi anak adhedhasar ing masyarakat Desa tutur Kabupaten Kalitidu, pananggape mitra Kalitidu, Bojonegoro? Kecamatan Dhata sajrone panliten iki awujud ukara pitutur kang diandharake dening wong tuwa marang anake. Sumber dhata TTNA iki yaiku saka anane cecaturan antarane panutur lan mitra tutur kang dijalari saka tumindake mitra tutur kang awujud verbal utawa nonverbal. Bisa uga panutur nduweni kekarepan supaya mitra tutur bakal nglakoni bab kang luwih becik kanggo kapentingane mitra tutur dhewe. Dhata lan sumber dhata kasebut dijupuk saka ukara pitutur kang diandharake wong tuwa marang anake kang dumadi ing masyarakat Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro. Ancase Panliten Adhedhasar punjere panliten ing ndhuwur, ancase panliten iki ana loro yaiku ngandharake: (1) Jinise tindak tutur nuturi anak adhedhasar lageyane panutur ing masyarakat Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro. (2) Jinise tindak adhedhasar ing masyarakat Desa Kabupaten Kalitidu, tutur nuturi tutur anak pananggape mitra Kalitidu, Bojonegoro. Kecamatan Panjlentrehe Tetembungan Tetembungan sajrone panliten iki cacahe ana lima yaiku (1) tindak tutur, (2) nuturi anank, (3) lageyane panutur (4) pananggape mitra tutur, lan (5) konteks sosial. Sabanjure bakal diandharake ing ngisor iki. (1) Tindak Tutur Tindak tutur yaiku apa wae kang dipocapake dening manungsa kang awujud basa. (2) Nuturi Anak Paedahe Panliten Asil panliten iki njlentrehake jinis tindak tutur nuturi dening wong tuwane. Saka asil panliten iku bisa menehi paedah teoretis lan paedah praktis. (1) Paedah Teoretis Asil panliten ngenani tindak tutur nuturi anak iki diajab nyengkuyung pangrembakane basa mligine ilmu pragmatik lan kajian tindak tutur. bisa migunani kanggo (2) Paedah Praktis Asil panliten iki bisa menehi paedah tumrap pangrembakan materi ajar basa Jawa ing pawiyatan luhur, mligine wicara Jawa. Asil panliten iki uga bisa kanggo dhasar pasinaon tumrap para pamaos sajrone nyinaoni basa Jawa, mligine bab tindak tutur nuturi Widada (2001:807) ngandharake yen nuturi nduweni teges yaiku ngandhani utawa ngomongi wong liya kanthi muruki lan menehi pituduh. Dene nuturi anak ateges tumindak kang dilakoni wong tuwa kang nduweni kekarepan ngandhani lan menehi pituduh marang anake kanthi rasa percaya yen anak bakal nindakake bab kang diomongake wong tuwa kanggo kabecikane anake. (3) Lageyane Panutur Atmodjo (1990:184) ngandharake yen lagehan utawa lageyan yaiku solah tingkah sing wis dadi pakulinan. Saka andharan ing kasebut bisa dingerteni yen lageyane panutur yaiku solah tingkahe panutur kang wis dikulinakake nalika nindakake TTNADWT. Solah tingkahe panutur kang dikulinakake kanggo medharake pocapane gumantung marang konteks. Panutur bisa medharake TTNADWT kanthi cara blaka, ora blaka, langsung, lan ora langsung. 2
Tindak Tutur Nuturi Anak ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro (4) Pananggape Mitra Tutur Mangunsuwita (2002:250) ngandharake yen tembung tanggap padha tegese karo tembung gape tegese yaiku nampa, ngrewes utawa nggatekake. Nampa ing kene bisa awujud anggone mangsuli lan nindakake. andharan kasebut bisa dingerteni yen Saka pananggape mitra tutur yaiku wangsulan utawa panampane mitra tutur tumrap lageyane panutur anggone medharake tutur bisa nanggapi kanthi nampa nindakake, nampa ora lan nampik ora nindakake, nampik nindakake, nindakake. Pananggape mitra tutur ditemtokake dening lageyane panutur. tuturan. Mitra (5) Konteks Sosial adhedhasar cara medharake, tindak tutur ngelem minangka tindak tutur ilokusi adhedhasar tujuwane panutur, tindak tutur ngelem minangka tindak tutur perlokusi adhedhasar pananggape mitra tutur. Kanthi dhasar panliten-panliten sadurunge, bisa ing Desa Kalitidu, Kecamatan didudut yen TTNA Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro durung ana sing nliti lan perlu ditliti. Panliten iki punjere ing jinis tindak tutur nuturi anak dening wong tuwane adhedhasar lageyane tutur. Kanthi dhasar panutur pananggape mitra tutur mula tindak tutur direktif sing ana sangisore tindak tutur ilokusi tebane wis owah dadi tindak tutur perlokusi banjur digayutake marang struktur sosial, relasi sosial, norma sosial, lan kahanan sosisal sajrone masyarakat. lan pananggape mitra Kridalaksana (2008:134) ngandharake konteks yaiku perangan-perangan lingkungan masyarakat utawa sosial kang nduweni gegayutan karo pocapan tertamtu. Saka andharan ing ndhuwur konteks sosial diperang dadi telu yaiku struktur sosial, relasi sosial lan kahanan sosial ngenani sosial. Struktur kalugguhane panutur lan mitra tutur ing bebrayan. Kang kalebu kalungguhan ing antarane yaiku status sosial, jinis kelamin, umur lan jabatan. Relasi sosial yaiku sesambungan antarane panutur lan mitra tutur. Dene kahanan sosial yaiku kahanan nalika nindakake cecaturan. Kahanan sosial ana loro yaiku resmi lan ora resmi. TINTINGAN KAPUSTAKAN Panliten Sadurunge kang Saemper Panliten sadurunge kang dianggap saemper, Nuturi minangka Tindak Tutur Direktif tutur yaiku apa kang dipocapake basa. Miturut manungsa Mangunsuwita tegese piwulang kabecikan, pangeling-eling sarta ngandhani, muruki lan aweh pitudhuh ora nindakake kang ora pantes lan dikandhani supaya tumindak becik. Dene nuturi anak ateges tumindak kang dilakoni wong tuwa kang nduweni kekarepan ngandhani lan menehi pituduh marang anake kanthi rasa percaya yen anak bakal nindakake bab kang diomongake wong tuwa kanggo kabecikane anake. Tindak tutur nuturi yaiku tumindak kang dilakoni panutur kang nduweni kekarepan ngandhani lan menehi pituduh marang mitra tutur kanthi rasa percaya yen panutur bakal nindakake bab kang diomongake panutur kanggo kabecikane mitra tutur. Tindak kang nduweni wujud (2002:266) pitutur ditindakake dening : 1) Nurhandriana (2014) kanthi irah-irahan ‡7LQGDN ing Desa Waung, Kecamatan Tutur Menging (Kajian %R\RODQJX .DEXSDWHQ 7XOXQJDJXQJ· Pragmatik). Punjere panliten kasebut ngenani jinise tindak tutur menging adhedhasar lageyane panutur lan pananggape mitra tutur 2) Ditya (2010) kanthi irah-irahan ‡7LQGDN 7XWXU Nyemoni ing Masyarakat Keamatan Pare, Kabupaten .HGLUL· .DMLDQ 6RVLRSUDJPDWLN. Prakara kang diandharake yaiku ngeani wujud tutur nyemoni adhedhasar basa kang digunakake. tindak 3) Agustin (2015) kanthi irah-irahan ‡7LQGDN 7XWXU Ngincim kanggo Panjurung ing Panggulawenthah ing Desa Paciran, Kecamatan Paciran, Kabupaten /DPRQJDQ·Punjere panliten iki yaiku ngenani jinise tindak ing panggulawenthah kanthi dhasar lageyane panutur lan pananggape mitra tutur tutur ngincim kanggo panjurung 4) Sukmarini (2014) kanthi irah-irahan ‡7LQGDN 7Xtur Pamit ing Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan *RQGDQJ .DEXSDWHQ 7XOXQJDJXQJ·. Panliten iki ngandharake ngenani jinise tindak tutur pamit sajrone pasrawungan lan pananggape mitra tutur. cara medharake adhedhasar 5) Wardani (2014) kanthi irah-irahan ‡7indak Tutur ing Masyarakat Desa Macanbang, Ngelem .HFDPDWDQ *RQGDQJ .DEXSDWHQ 7XOXQJDJXQJ·. Punjere panliten kasebut yaiku ngenani apa wae jinis tindak tutur ngelem minangka tindak tutur lokusi 3 5) Wardani (2014) kanthi irah-irahan ‡7indak Tutur ing Masyarakat Desa Macanbang, Ngelem .HFDPDWDQ *RQGDQJ .DEXSDWHQ 7XOXQJDJXQJ·. Punjere panliten kasebut yaiku ngenani apa wae jinis tindak tutur ngelem minangka tindak tutur lokusi 3 Searle (sajrone Rahardi, 2005:35-36) merang tindak tutur dadi telu yaiku (1) lokusioner, (2) ilokusioner, lan (3) perlokusi. Tindak tutur lokusioner yaiku tindak tutur kang ditindakake dening panutur kanthi tujuwan mung ngandharake tuturan marang mitra tutur. Tindak tutur perlokusioner yaiku tindak tutur kang ditindakake dening panutur kanthi nduweni kekarepan kang mligi marang mitra tutur. Banjur tindak tutur perlokusi yaiku nalika tindak tutur ilokusioner antuk tanggepan saka mitra tutur. Banjur Searle (sajrone Rahardi, 2005:36) merang tindak tutur ilokusi dadi limang wujud tuturan kang nduweni fungsi komunikatif yaiku (1) asertif, (2) direktif, (3) ekspresif, (4) komisif, lan (5) deklaratif. Tindak tutur tuturan kang ngiket panutur ilokusi asertif yaiku tuturan kang bener, ngandharake utawa medharake tuladhane lan nyebut, kayata sapanunggalane. Tindak tutur ilokusi direktif yaiku wujud tuturan kang diandharake panutur supaya mitra tutur nindakake apa kang diandharake dening panutur kayata ngongkon, njaluk, takon, lan nuturi. Tindak tutur ilokusi ekspresif yaiku wujud tuturan kang nduweni maksud ngandharake pagrasa tertamtune panutur marang mitra tutur kayata njaluk sepura, atur panuwun, atur salam, lan sapanunggalane. Tindak tutur ilokusi komisif yaiku wujud tindak tutur kang nduweni guna ngandharake janji kayata sumpah, tawa samubarang, semaya, lan sapanunggalane. Banjur ana tindak tutur ilokusi deklaratif yaiku wujud tindak tutur kang ngandharake tuturan kang isine ngenani nglapur,
Tindak Tutur Nuturi Anak ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro tuturan kasebut karo kasunyatan, tuladhane kayata pasrah, ngukum, nyelathu, lan sapanunggalane. Wujude ukara ing Tindak Tutur Nuturi Anak Tindak tutur nuturi bisa nggunakake jinis-jinis Sajrone panliten iki TTNA tebane ana ing tindak tutur ilokusi direktif. Miturut Ibrahim (1993:27) direktif yaiku pocapane panutur marang tumindak kang bakal ditindakake dening mitra tutur. Saliyane kuwi direktif uga bisa ditegesi minangka kekarepan utawa pepenginan kang kudu ditindakake dening mitra tutur. Tindak tutur wong tuwa nuturi anak yen dititiki saka maksude panutur kalebu tindak tutur ilokusi, amarga ngandharake tumindak tutur kanthi maksud tertamtu supaya wong liya nindakake samubarang kang dikarepake dening panutur. Dadi tindak tutur nuturi kalebu ing perangan tindak tutur ilokusi amarga nduweni karep sawise guneman bisa gawe reaksi tumrap mitra tutur. Saliyane kalebu tindak tutur ilokusi, TTNA uga kalebu tindak tutur perlokusi, amarga saliyane wis kasil indakake tindak tutur ilokusi uga kasil nindakake perlokusi kanthi nyawang pananggape mitra tutur. Saka pananggape mitra tutur bisa mangerteni yen tuturane panutur ditampa utawa ditampik. ukara kanggo nuturi. Ukara Pakon Miturut Wedhawati (2006:463) ukara pakon yaiku ukara kang diwedharake dening panutur kang ngemu surasa mrentah mitra tutur supaya nindakake apa kang diandharake dening panutur. Dene miturut Setyanto (2007:228) ukara pakon yaiku wedhare pikiran tumuju marang wong kapindho supaya nglakoni pegawean kaya dene kang dikarepake dening wong kapisan. Ukara nuturi bisa awujud ukara pakon amarga panutur nduweni kekarepan supaya mitra tutur gelem nindakake pituduh kang diandharake dening panutur. Mula adhedhasar andharan ing ndhuwur ukara pakon bisa mujudake ukara kang bisa digunakake nuturi. Ukara Carita Teges lan Titikane Tindak Tutur Nuturi Anak Miturut Poerwadharminta ing kamus Baoe Sastra Djawa nuturi dumadi saka tembung lingga tutur kang antuk ater-ater {n-} kang nduweni teges pangeling-eling, pamikir, crita lan piwulang. Ing sesrawungan wong Jawa, tembung nuturi tegese yaiku crita utawa ngandhani marang supaya nindakake bab kang becik. wong Poerwadarminta (1939:617) uga ngandharake yen nuturi uga nduweni teges ngandhani, marahi, lan menehi pituduh. Nuturi nduweni titikan ngandhani utawa menehi pituduh marang wong liya supaya nglakoni tumindak kang luwih becik lan trep sajrone bebrayan. liya Ukara carita miturut Wedhawati (2006:463) yaiku ukara kang diwedharake dening panutur kang nduweni kekarepan kanggo ngandharake pawarta utawa aweh informasi marang mitra tutur. Dene Setyanto (2007:223) ngandharake yen ukara carita yaiku ukara kang wedhare pikiran pawongan tumuju marang wong kang dijak guneman supaya ngerteni apa kang diwedharake gegayutan karo awake dhewe utawa wong liya lan nyritakake sawijining kadadeyan kang dirungu, dideleng, dirasa, aweh pamawas, pitutur, nerokake gunemane wong liya, lan sapanunggalane. Ukara Pitakon Kanthi jlentrehan saka ahli ing ndhuwur bisa didudut yen titikane TTNA yaiku tindak tutur nuturi kang ditindakake dening wong tuwa marang anake kanthi cara ngandhani utawa ngomongi, uga muruki lan menehi pituduh supaya anake bisa dadi wong kang luwih becik lan tumindak kang trep sajrone urip bebrayan. Miturut Wedhawati (2006:463) ukara pitakon yaiku ukarakang diwedharake dening panutur kang ngemu surasa takon marang mitra tutur supaya antuk pawarta utawa informasi kang durung dimangerteni. Dene Setyanto (2007:226) ngandharake yen ukara pitakon yaiku wedhare pikiran pawongan kang kepengin ngerti lan mangerteni tumrap apa kang durung diweruhi. Sumbere Tindak Tutur Nuturi Anak Wong sing nindakake tindak tutur nuturi ora tuwuh tanpa sebab nanging ana sumber sing njalari. Sumber sing jalari TTNA yaiku anane tumindak saka mitra tutur. Sajrone proses sosial ana norma-norma kang tuwuh asipat verbal lan nonverbal. Proses sosial verbal yaiku proses sosial kang nggunakake basa minangka sarana kang utama. Dene proses sosial nonverbal yaiku proses sosial kang nggunakake tumindak minangka sarana utama (Santoso, 1999:10). Adedhasar pameranga ing ndhuwur sumber TTNA ana loro yaiku pocapan (verbal) lan tumindak solah bawa (nonverbal). Sumber pocapan yaiku tumindak kang luwih nengenake basalan pocapan minangka sarana kang utama. Yaiku pocapan kang ora bener lan ora trep. Dene sumber solah bawa yaiku tumindak utawa solah bawa kang ora bener lan ora trep sajrone urip bebrayan. TTNA dumadi gumantung karo konteks sosiale. Ing kene TTNA ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro dumadi ing konteks sosial kang ora resmi. Jinise Tindak Tutur Nuturi Anak Adhedhasar Lageyane Panutur Jinise tindak tutur nuturi anak dening wong tuwane adhedhasar lageyane panutur kang ditindakake dening pawongan nalika guneman diperang dadi papat yaiku kanthi cara blaka lan ora blaka uga langsung lan ora langsung. Tindak Tutur Nuturi Anak kanthi Blaka Miturut Djajasudarma (1994:65) tatacara blaka nuduhake gunane sajrone kahanan (tumindak) lan literal (jumbuh karo kasunyatan). Blaka yaiku ngomong sanyatane, ora ana maksud kang ditutupi utawa didhelikake. Panutur milih cara blaka awit ana enem alasan yaiku (1) panutur oleh panyengkuyung kanggo dheweke saka wong liya, (2) panutur oleh kapercayan ngenani sipat jujure kanthi dheweke nuduhake yen dheweke percaya marang mitra tutur, (3) panutur oleh kapercaya amarga blaka, (4) ngadohi prasangka alat saumpama dheweke dianggep manipulator, (5) panutur ngadohi salah tampa, lan (6) panutur bisa ndandani maneh 4
Tindak Tutur Nuturi Anak ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro apa kang dirusak dening tumindak kang ora ngajeni (Brown lan Levinson sajrone Nadar, 2009:38) Tindak Tutur Wong Tuwa Nuturi Anak kang Katampa Ora Katindakake Tindak Tutur Nuturi Anak kanthi Ora Blaka Guneman kanthi ora blaka bisa diarani samudana kang disengaja kanthi maksud kang didhelikake ing suwalike rerakiting tetembungan utawa ukara kanthi nggatekake konteks tertamtu. Miturut Brown lan Levinson sajrone Nadar (2009:38), panutur nggunakake cara samudana krana patang sebab yaiku (1) panutur dipercaya minangka pawongan kang wicaksana lan ora arep meksa mitra tutur, (2) panutur ngadohi yen saumpama dheweke bakal dadi rerasan wong liya, (3) panutur ngadohi tanggung jawab minangka pawongan kang dianggep ora ngajeni mitra tutur, lan (4) panutur kanthi cara ora langsung menehi kalonggaran mitra tuture kanggo nggatekake kekarepane. Tindak Tutur Nuturi Anak kanthi Langsung TTNA kang katampa nanging ora katindakake yaiku pananggape mitra tutur kang nampa lan sarujuk marang panutur, nanging ora nindakake apa kang dituturake dening panutur. Mitra tutur nanggepi utawa QDPSD NHNDUHSDQH SDQXWXU NDQWKL ZDQJVXODQ ‡\D· XWDZD ‡LQJJLK· ‡PDQWKXN· QDQJLQJ RUD QLQGDNDNH samubarang kang dikarepake dening panutur. ODQ Tindak Tutur Nuturi Anak kang Katampik Katindhakake Anggone mitra tutur nampik kekarepan panutur ana alasane dhewe-dhewe. Miturut Ibrahim (1993:41) TTNA kang katampik awit mitra tutur ora ngajeni panutur. TTNA bisa katampik katindakake utawa katampik ora katindakake. TTNA kang katampik katindakake yaiku ora ana pananggap utawa pasarujukan saka mitra tutur nanging mitra tutur nindakake apa kang dikarepake dening panutur. TTNA langsung mujudake wujud deklaratif kang digunakake kanggo nggawe sawijine wedharan. Carane yaiku diwedharake kanthi sapajagong karo mitra tutur. TTNA langsung iki mujudake tindak tutur nuturi kang ditindakake dening panutur marang mitra tuture tanpa lumantar wong katelu. Tindak Tutur Nuturi Anak kanthi Ora langsung TTNA ora langsung mujudake wujud direktif kang digunakake kanggo nggawe sawijining panjaluk. TTNA ora langsung ditindakake lumantar wong katelu kanggo medharake apa kang dadi kekarepane panutur. Ateges panutur njaluk tulung marang wong katelu kanggo medharake apa kang dikarepake. Bab iki ora merga panutur ora bisa medharake kanthi langsung, nanging amarga panutur sengaja milih wujud ora langsung. Jinise Tindak Tutur Nuturi Anak Adhedhasar Pananggape Mitra Tutur tindak TTNA mesthi nduweni tujuwan supaya tuturane kasebut ditanggapi. Pananggape mitra tutur bisa diperang dadi papat yaiku (1) TTNA kang katampa katindakake, (2) TTNA kang katampa ora katindakake, (3) TTNA kang katampik katindakake, (4) TTNA kang katampik ora katindakake. Mitra tutur anggone nanggapi pocapane panutur bisa kanthi cara verbal bisa uga kanthi kinesik. Tegese kinesik yaiku nampa kanthi obahe awak tanpa ngggunakake tuturan. Mitra tutur mangsuli panutur kanthi kinesik bisa uga nggunakake solah bawa kayata solah bawane sirah utawa tangan. Wong sing nindakake lan Tindak Tutur Nuturi Anak kang Katampa Katindakake Miturut Ibrahim (1993:40-41) mitra tutur bisa nampa TTNA awit mitra tutur ngrasa yen panutur bener- bener tulus nindakake TTNA. Saliyane kuwi mitra tutur nampa lageyane panutur awit uga kepengin ngurmati panutur kang wis perduli marang mitra tutur. TTNA kang NDWDPSD ELVD GLWLWLNL VDND DQDQH WHPEXQJ ‡\D· XWDZD ‡LQJJLK· ODQ XNDUD NDQJ DVLSDW Q\DUXMXNL NDQJ EDNDO dibarengi kanthi anane tumindak. Tindak Tutur Nuturi Anak kang Katampik Ora Katindakake TTNA kang katampik ora katindakake yaiku pananggape mitra tutur kang nampik lan ora sarujuk marang kekarepane panutur, uga ora nindakake kekarepane panutur awit dheweke ngrasayen kekarepane panutur dirasa ora trep marang kekarepane. Mitra tutur nampik kanthi ora ngreken apa kang dituturake dening panutur. Konteks sajrone Tindak Tutur Nuturi Anak Pragmatik iku ilmu basa kang nyinaoni tumindak linguistik karo kontekse (Tarigan, 1985:6). Konteks sajrone TTNA menehi daya pangaribawa kang gedhe. Konteks sosial yaiku relasi sosiokultural kang njangkepi sesambungan panutur karo mitra tutur nalika nindakake pacaturan. Konteks sosial sajrone TTNA kaperang dadi telu yaiku struktur sosial, relasi sosial, lan kahanan sosial. Searle sajrone (Mulyana, 2005:24) ngandharake yen konteks sosial yaiku relasi sosiokultural sing njagkepi sesambungan panutur karo mitra tutur nalika cecaturan. Struktur sosial kuwi ngenani kalungguhane panutur lan mitra tutur ing bebrayan. Kalungguhan kasebut bisa disawang saka status ekonomi sosial, jinis kelamin, umur lan jabatan. Nalika nindakake tumindak basa, kang dadi panutur lan mitra tutur ana struktur sosial kang ngronce tumindake, panganggone caturan lan interprestasi caturan saka mitra tutur (Wijana, 1996:46). Dene relasi sosial yaiku ngenani sesambungan sosia antarane panutur lan mitra tutur. Sing kalebu ing relasi sosial yaiku sesambungan kulawarga, sesambungan paseduluran sing raket lan ora raket, sesambungan kekancan sing raket lan ora raket, sarta sesambungan tangga cedhak lan adoh. Dene konteks relasi sosial sajrone TTNA iki nuduhake sesambungan kulawarga antarane wong tuwa lan anake. Kahanan sosial kang minangka aturan utawa paugeran ing papan masyarakat kasebut. Kahanan sosial diperang dadi loro yaiku resmi lan ora resmi. Konteks minangka sawijine donya kang diisi dening pawongan-pawongan kang ngasilake pocapan (Schiffrin: 2007:547). Pawongan kasebut nduweni sosial 5
Tindak Tutur Nuturi Anak ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro kabudayan, identitas pribadi, wawasan, kapitayan, tujuwan lan kepinginan lan kang nindakake interaksi antarane pawongan siji lan liyane sajrone kahanan kang asipat sosial utawa budaya. Panliten etnografi munjerake konteks kanggo njlentrehake dhata. Panliten iki uga asipat deskriptif yaiku ngandharake basa kanthi wujud ukara. Basa ing panliten iki didulu kanthi sinkronis yaiku basa sing nalika kuwi ditemokake. Ing basa Jawa, konteks kkuwi beda-beda ing saben kadadeyan basa. Konteks sing beda-beda kuwi lumrahe ora ngowahi wujud tembung sing digunakake ing prastawa basa kasebut. Ing bab kasebut konteks menehi daya pangaribawa tumrap panutur anggone nguwasani tembung, sing banjur uga bakal menehi daya pangaribawa tumrap pamilihe lan panganggone tembung kanthi pener (Rusydi, 1985:44). Ubarampene Panliten Sajrone subbab iki bakal diandharake ngenani ubarampe panliten. Ubarampen panliten ing kene kaperang dadi telu yaiku (1) dhata lan sumber dhata, (2) instrumen panliten, lan (3) lokasi panliten. Dhata lan Sumber Dhata Teori ing Panliten Iki Teori panliten kang digunakake yaiku teori tindak tutur Searle banjur disengkuyung karo teori Levinson. Searle (sajrone Rahardi, 2005:35-36) merang tindak tutur dadi telu yaiku (1) lokusioner, (2) ilokusioner, lan (3) perlokusi. Banjur Searle (sajrone Rahardi, 2005:36) merang tindak tutur ilokusi dadi limang wujud tuturan kang nduweni fungsi komunikatif yaiku (1) asertif, (2) direktif, (3) ekspresif, (4) komisif, lan (5) deklaratif. Sajrone panliten iki TTNA tebane ana ing tindak tutur ilokusi direktif. Teori tutur Searle kasebut banjur disengkuyung nggunakake teori tindak tutur Levinson. Levinson (sajrone Chaer, 2010:6) ngandharake yen tindak tutur lan kasantunan ditemtokake kanthi cara kontekstual, sosial, lan kultural sing jangkepe dadi skala (1) jarak sosial, (2) status sosial panutur lan mitra tutur, lan (3) tindak tutur utawa bobot imposisi. tindak METODHE PANLITEN Titikane Panliten Dhata sajrone panliten iki arupa TTNA kang wis kasil kacathet sawise nyemak saka tuturan warga Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro. Ukara-ukara kang kacathet uga sinartan konteks sosial. Sumbere dhata ing panliten iki asale saka rekaman alamiah warga lan cathetan-cathetan ngenani TTNA ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro. Instrumen Panliten Instrumen kang digunakake sajrone panliten iki instrumen ana panyengkuyung. Instrumen utama sajrone panliten iki yaiku panliti. Panliti dadi instrumen utama amarga panliti kang nindakake panliten, nggolek dhata lan nganalis dhata. Mula saka iku panliti dadi instrumen utama sajrone panliten deskriptif kualitatif. Panliti bisa mbiji sawijining lan nduweni kuwasa kanggo nemtokake kahanan samubarang. Dene instrumen panyengkuyung sajrone panliten iki yaiku awujud piranti kang digunakake kanggo nglumpukake dhata kayata piranti kanggo ngrekam lan cathetan. Dene subyek sajrone panliten iki yaiku warga Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro kang nindakake konteks-konteks TTNA. loro yaiku instrumen utama lan Ing subbab iki diandharake ngenani titikane panliten. Titikan kuwi diperang dadi loro yaiku (1) jinise panliten lan (2) sipate panliten. Lokasi Panliten Jinise Panliten Jinise panliten iki yaiku etnografi. Dell Hymes (sajrone Ibrahim, 1994:v) ngandharake yen etnografi yaiku salah sawijine metodhe kanggo nganalisis panganggone basa lan dialek sajrone budaya tartamtu kang nyinaoni bab tindak tutur sajrone tumindak tindak tutur lan munjerake konteks. Etnografi komunikasi sing disnaoni yaiku pola- pola tumindak komunikasi sing bisa dijingglengi lan direkam (Ibrahim, 1993:205). Semono uga panliten iki bakal njlentrehake pola-pola lan tatarane TTNA kang digayutake karo konteks tindak tutur. Sipate Panliten Lokasi kang dipilih yaiku ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro. Bojonegoro minangka salah sawijine kabupaten kang ana ing Jawa Timur, manggone ing sisih kulon wewatesan karo Jawa Tengah. Panliti milih lokasi kasebut dadi objek panliten awit panliti minangka warga asli papan kuwi. Kanthi dhasar ing ndhuwur panliti luwih ngerti konteks sosial ing masyarakat kono. Masyarakat ing papan kuwi nggunakake basa padinan masyarakat Bojonegoro utawa asring diarani dialek Jenegoronan. Masyarakat Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro dumadi saka perangan golongan wiwit saka golongan wong sugih, wong mlarat, wong tuwa, wong enom, bocah, wong kang nduwe sesambungan kulawarga, kekancan nganti tangga kang raket lan ora raket. Panliten etnografi nduweni jinis-jinis kang mligi. Miturut Titscher (2009:152) jinis panliten etnografi ditengenake nalika panliti nglumpukake dhata. Jlentrehan dhata mung kanggo guna tambahan njlentrehake lapuran observasi. Panglumpuke dhata jlentrehan dhata nduweni sesambungan dialektif. Miturut Hamersley lan Atkinson (sajrone Titscher, 2009:152) tegese sesambungan dialektif yaiku jlentrehan dhata dudu sawijine perangan kang kapisah karo panglumpuke dhata sajrone panliten. lan Tatacarane Panliten Sajrone subbab iki bakal diandharake ngenani tatacarane panliten. Isine tatacarane panliten iki ana telu yaiku (1) tatacara nglumpukake dhata, (2) tatacarane njlentrehake dhata, (3) tatacarane nyuguhake asil panliten. Tatacarane Nglumpukake Dhata 6
Tindak Tutur Nuturi Anak ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro sing dianggo nglumpukake dhata panliten, yaiku nggunakake metodhe semak lan methode guneman. Diarani metodhe semak amarga cara kang digunakake kanggo ngolehake dhata yaiku kanthi cara nyemak pawongan kang nggunakake basa (Mahsun, ing kene kanthi cara 2005:92). Methode guneman wawancara antarane panliti karo narasumber. Teknik wawancara ing kene digunakake kanggo meruhi struktur sosial lan relasi sosial saka narasumber. Dene teknik liyane sajrone metodhe iki yaiku teknik pancing. Kanthi teknik iki panliti ngolehake dhata kanthi cara mancing narasumber supaya oleh dhata sing dikarepake. Tuladhane yen kanggo ngolehake dhata TTNA panliti bisa tumindak utawa ngomong babagan kang ora disenengi tumrap wong liya murih wong liya kasebut nindakake TTNA. Tatacara digolongake banjur disuguhake kanthi jangkep antarane teks lan konteks. Teks arupa wedharan TTNA yaiku tumindak cecaturan antarane panutur lan mitra tutur. Dene konteks sosial kang dijlentrehake kuwi ngenani struktur sosial, relasi sosial, lan kahanan sosial. Andharan lan Jlentrehan Dhata Dhata-dhata kang wis kasil diklumpukake banjur diandharake lan dijlentrehake adhedhasar jinise. Jinis tindak tutur nuturi anak dening wong tuwane diperang dadi loro yaiku adhedhasar lageyane panutur lan pananggape mitra tutur. Adhedhasar lageyane panutur diperang dadi patang jinis dene adhedhasar pananggape mitra tutur uga diperang dadi patang jinis. Tatacarane Njentrehake Dhata Tindak Tutur Nuturi Anak Adhedhasar Lageyane Panutur Sawise dhata kang dikarepake wis mlumpuk, banjur dhata kasebut diolah kanthi metode kategoris, deskriptif lan distribusional. Metodhe kategoris yaiku njlentrehake dhata kanthi nemokake kategori lan tipe-tipe pocapan. Kategori-kategori pocapan saben basa nduweni guna ang beda, lan akeh-akehe diwatesi ing kahanan tertamtu, utawa nggayutake watesan-wewatesan marang sapa sing gandharake (Ibrahim, 1994:44). Metodhe deskriptif ing kene yaiku tatacara njlentrehake dhata kanthi nggunakake tembung, dudu angka kang bisa menehi katrangan utawa andharan panliten adhedhasar dhata kang diasilake saka subjek panliten (Azwar, 1998:126). Dene metodhe distribusional yaiku njlentrehake dhata kang arupa basa kanthi nemtokake perangane basa iku dhewe, utawa wujud lan blegere basa kang digunakake. sosial umur kaperang dadi telu yaiku umur bocah (UB), umur enom (UE), lan umur tuwa (UT). Ing perangan jinis kelamin kaperang dadi loro yaiku jinis kelamin lanang (JKL) lan jinis kelamin wadon (JKW). Dene saka perangan struktur sosial ekonomi kaperang dadi telu yaiku status ekonomi sosial cendhek (SESC), status ekonomi sosial sedhengan (SESS), lan status ekonomi sosisal dhuwur (SESD). Saka relasi sosial sesambungan antarane anak lan wong tuwa kalebu relasi sosial cedhek (RSC). Situasi sosial diperang dadi loro yaiku resmi lan ora resmi. Tandha kang digunakake kanggo matesi antarane struktur sosial, relas sosial, lan kahanan sosisale panutur lan mitra tutur yaiku (1.../ 2... -3... :4...). Katrangan tandha kuwi yaiku (1) umur, jinis kelamin lan status ekonomi sosiale panutur; (2) umur, jinis kelamin lan status ekonomi sosiale mitra tutur.; (3) relasi sosial; (4) kahanan sosial. Adhedhasar perangan struktur lan njlentrehake ngenani jinis-jinise TTNA ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro adhedhasar lageyane panutur. Jinis-jinis TTNA kasebut uga bakal digayutake marang konteks sosial sajrone masyarakat. Luwih cethane bakal diandharake ing ngisor iki. Sajrone subbab iki bakal ngandharake Tindak Tutur Nuturi Anak kanthi Blaka Langsung TTNA kanthi blaka langsung iki diandharake tanpa anane abang-abang lambe utawa tanpa mbutuhake wong katelu kanggo ngandharake tuturane. Panutur ngandharake kanthi cara blaka apa anane marang mitra tuture ngenani apa kang dikarepake dening panutur. Nuturi anak perlu ditindakake dening wong tuwa kanggo sarana menehi wejangan utawa ngandhani anake supaya dadi wong kang luwih becik tinimbang sadurunge. Sakabehe anak lumrahe manut marang wong tuwane. Dene wong tuwa milih nuturi kanthi cara blaka langsung amarga wong tuwa nduweni wewenang kang mirunggan tumrap kabecikane anak. TTNA dikarepake bisa aweh piwulang marang anak supaya anak bisa dadi pawongan kang luwh becik tinimbang sadurunge lan becik ing pasrawungan masyarakat. Ing ngisor iki bakal kaandharake TTNA tumrap wong tuwa marang anake kanthi cara blaka langsung. (1) P : Yun, nek numpak motor sing ngati-ati! nganti Haluane dititeni tenanan! tiba neh! <XQ NDODX QDLN Potor hati-hati! Haluannya diperhatikan dengan benar! -DQJDQVDPSDLMDWXKODJL¶ Aja Tatacarane Nyuguhake Asil Jlentrehan Dhata Tatacarane nyuguhake asil panliten kang awujud lapuran observasi ngenani jinis-jinis TTNA ing masyarakat Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro. Asil panliten kasebut dijlentrehake kanthi metodhe informal (Sudaryanto, 1993:144). Dhata ing panliten iki mung nggunakake metodhe informal yaiku ngandharake dhata kanthi nggunakake basa. Dhasar kang digunakake yaiku lageyane panutur lan pananggape mitra tutur kanthi landhesan konteks sosial. Dhata kang wis MT : Aku jek wedi hlo Ma nek kesrempet neh. Wong-wong numpake padha banter- banteran lho marai. 6D\D PDVLK OKR 0D NDODX disrempet lagi. Orang-orang kalau naik motor ngebut-QJHEXW¶ WDNXW P : Wis ra sah wedi neh! Resikone wong nganggo ratan lak ya ngono ta, kudu wani tiba. Sing penting dingati-ati tenanan. Terus aja lali ndonga bereng. 7
Tindak Tutur Nuturi Anak ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro Nyuwun kaslametan marang Gusti Allah iku ya penting. orang lewat jalan raya memang begitu kan, harus berani jatuh. Yang penting harus benar-benar hati-hati. Terus jangan juga. Minta keselamatan kepada Gusti Allah itu yang WHUSHQWLQJ¶ MT : Inggih Ma. lupa berdoa Panutur menehi wejangan marang mitra tuture supaya ora wedi anggone numpak sepedha motor amarga iku wis dadi resikone wong kan lelungan liwat ratan. Panutur uga menehi pangeling-eling marang mitra tutur supaya tansah ngati-ati yen numpak sepedha motor lan tansah niteni haluan supaya ora kedadeyan kacilakan maneh. Saliyane kuwi panutur uga ngandhari supaya oralali ndonga marang Gusti Allah supaya diparingi kaslametan. Ing kene panutur nggunakake basa ngoko awit relasi sosial kang cedhak banget antarane wong tuwa marang anake. Dene mitra tutur nggunakake basa campuran. ,\D0D¶ (2) Kon : MT dituturi ibuke supaya ati-ati yen jalaran MT numpak sepedah motor bubar tiba kesrempet ing ratan. (UT-JKW-SESD marang UE-JKW-SESD/ RSC- ora resmi) P : Sis, nek mergawe adoh omah sing ati-ati! tenanan awake! Saiki usume Dijaga pergaulan bebas, dadi kudu isa njaga awak. Pa neh cah wedok. Aja nganti dadi cah sing geleman karo wong lanang. Salah kedaden malah ngelek-eleki jenenge wong tuwek. 6LV NDODX NHUMD MDXK GDUL UXPDK \DQJ hati-hati! Dijaga betul-betul dirinya! Sekarang jamannya pergaulan bebas, jadi harus bisa menjaga diri. Apa lagi anak perempuan. Jangan sampai jadi wanita gampangan sama laki-laki. Jika salah langkah bisa buat jelek nama RUDQJWXD¶ MT : Inggih Buk. ,\D%X¶ : Dirungokna P tenanan! Dienggo nek Dhata TTNA (2) ing ndhuwur dituturake dening ibu marang anake wadon kang umure isih enom. Status sosial ekonomine cendhek lan relasi sosiale cedhak banget antarane wong tuwa marang anake. Dene kahanan sosial ing cecaturan kasebut kalebu ora resmi nalika mitra tutur arep budhal kerja menyang kutha Surabaya. Tuturane panutur kalebu tindak tutur blaka langsung amarga ora nggunakake abang-abang lambe lan dituturake kanthi langsung marang mitra tuture. Ukara kang digunakake dening panutur kanggo nuturi mitra tutur awujud ukara pakon lan ukara carita. TTNA ing ndhuwur ditindakake dening panutur nduweni tujuwan menehi wejangan marang mitra tutur ngenani kahanan pergaulan bebas sing dimangerteni ing jaman saiki. Panutur nduweni kekarepan yen anake bisa njaga awake mligine bocah wadon, ora dadi bocah kang geleman marang wong lanang lan aja nganti nggawe elek jenenge wong tuwa. Sakabehe wong tuwa kepengin anake dadi wong kang becik lan njunjung drajate wong tuwa aja nganti ngasorake, mula panutur kepengin mitra tutur nggugu pituture, ora mung dirungokna nanging ora dilakoni. Tindak Tutur Nuturi Anak kanthi Blaka Ora Langsung dituturi! Aja inggah-inggih ae! VXJJXK-sungguh! Dilakukan jika dinasihati! Jangan iya- L\DVDMD¶ 'LGHQJDUNDQ Kon : P aweh wejangan marang MT supaya ati- ati yen mergawe ing adoh omah. Aja nganti dadi bocah sing geleman lan salah pergaulan. (UT-JKW-SESC marang UE-JKW-SESC/ RSC- ora resmi) Dhata TTNA (1) ing ndhuwur dituturake dening ibuk marang anake wadon kang umure enom. Status sosial kalorone dhuwur sarta relasi sosiale cedhak banget antarane wong tuwa karo anake. Dene kahanan sosial ing cecaturan kasebut kalebu ora resmi. Panutur nindakake TTNA kanthi cara blaka awit tanpa nggunakake abang- abang lambe. Panutur uga nggunakake cara langsung amarga ora lumantar wong katelu lan cecaturan langsung klawan mitra tutur. Ukara kang digunakake sajrone tuturan kasebut yaiku awujud ukara pakon awit panutur ngongkon . Panutur nindakake tuturan kasebut amarga anake wadon lagi mari saka kacilakan sepedha motor lan anake ngrasa trauma lan wedi yen dheweke tiba maneh kesrempet kendharaaan liyane sing padha numpak banter-banteran. TTNA kanthi blaka langsung iki diandharake tanpa anane abang-abang lambe nanging mbutuhake wong katelu kanggo ngandharake tuturane. Panutur ngandharake kanthi cara blaka apa anane marang mitra tuture kanthi kekarepan mitra tutur minanka wong katelu. Wong tuwa milih nuturi kanthi cara blaka ora langsung jalaran wong tuwa nduweni kekarepan supaya anake nglakoni apa kang bakal ditindakake utawa tumuju ing tumindak kang dikarepake dening panutur kanthi nduweni maksud liya sajrone tuturanesupaya anake tumindak kang luwih becik Dene wong tuwa milih nuturi kanthi cara blaka langsung amarga wong tuwa nduweni kekarepan supaya anake sadhar lan ngerti sing ngendi tumindak kleru lan sing bener. Wong tuwa uga kepengin anake isa mbedakake tumindak sing pantes lan sing saru kanggo dilakoni lan uga ngecakake marang awake dhewe. TTNA dikarepake bisa aweh piwulang marang anak supaya dadi pawongan kang luwih becik ing tinimbang pasrawungan masyarakat. sadurunge lan becik Ing ngisor iki bakal kaandharake TTNA tumrap wong tuwa marang anake kanthi cara blaka kang ora langsung. (3) P : Buk, anakem lho kandhari nek balik kon ati-ati. Aja dolanan Hp ae nek ning bis. 8
(4) Tindak Tutur Nuturi Anak ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro Saiki usume copet. Disaut wong malah dadi gawe. Kon primpen nek nyimpen barang. Aja klendran! Bocah kuwi nk ra dituturi ra ngarah sadhar. Cah lalinan kok. jelek kan juga pasti ikut-ikutan jelek NDQ"¶ MT : Iya-iya Pak. Engko tak tuturane anakem wedok. ,\D-iya Pak. Nanti saya nasihati anak %X DQDNPX LWX OKR GLNDVLK WDKX NDODX kembali suruh hati-hati. Jangan bermain HP terus saja kalau dibus sekarang lagi rawan copet. Diambil orang tambah jadi masalah. Suruh teliti kalau menyimpan barang. Jangan ceroboh! Anak itu kalau tidak dinasihati tidak sadar-sadar. Anak SHOXSDNRN¶ SHUHPSXDQPX¶ Kon : P nuturi anake lumantar MT supaya pinter-pinter yen milih kekancan amarga panutur kuwatir yen anake ketularan tumindak sing ora becik. (UT-JKL-SESC marang UT-JKW-SESC/ RSC- ora resmi) MT : Iya Pak. Cah kuwi nek ra dielingna lho mesthi klendran kok. munggahna ra kanthil paling ya lali didekek ndi. Irunge lho pasti kelupaan kok. Hidungnya seumpama tidak nempel mungkin ya lupa GLWDUXKPDQD¶ P : Lha ya Buk. Dituturi sing tenanan kon ngati-ati kon waspada. hati-KDWLVXUXKZDVSDGD¶ MT : Iya mengko tak kandharane nek wis mangkat. ,\D QDQWL VD\D NDVLK WDKX NDODX VXGDK PDXEHUDQJNDW¶ Kon : P nuturi anake lumantar MT jalaran panutur kuwatir marang anake sing arep balik menyang Surabaya. (UT-JKL-SESC marang UT-JKW-SESC/ RSC- ora resmi) P : Buk, Mbake lho wejangana nek ning Surabaya kon ngati-ati. Ning kutha gedhe sembarang-mbarang enek. Aja nganti klendran lan salah pergaulan. Wong sekolah ya adoh wong tuwa. Ora enek sing ngawasi. Kudu diati-ati dhewe. %X 0EDNQ\D LWX QDVLKDWL NDODX GL Surabaya suruh hati-hati. Dikota besar semuanya ada. Jangan sampai ceroboh dan salah pergaulan. Orang sekolah jauh dari orang tua. Tidak ada yang mengawasi. Harus dihati-KDWLVHQGLUL¶ MT : Iya Pak, anakmu ki kancane ya akeh kok Dhata TTNA (3) ing ndhuwur dituturake dening wong lanang marang bojone kang kalorone nduwe umur tuwa. Status sosial kalorone cendhek sarta relasi sosiale cedhak banget antarane wong bebojoan. Dene kahanan sosial ing cecaturan kasebut kalebu ora resmi nalika kalorone padha ndelok tivi bebarengan. Panutur nindakake TTNA kanthi cara blaka ora langsung awit panutur nuturi anake lumantar mitra tutur minangka wong katelu. Ukara kang digunakake sajrone tuturan kasebut yaiku awujud ukara pakon lan ukara carita kanggo.. Panutur nindakake tuturan marang mitra tutur supaya nuturi anake bab kudu ngati-ati marang kahanan amarga ing jaman saiki kalebu jaman akeh wong kang nindakake kadurjanan kayata copet lan begal. Mitra tutur diprentah nuturi mitra tutur supaya ngati-ati anggone nyelehake piranti-piranti kang dirasa aji. Aja nganti dadi wong sing klendran lan ngglethakake samubarang kanthi ora tliti amarga yen nganti ilang bisa nemahi rugi kanggo awake dhewe. Dhata TTNA (4) ing ndhuwur dituturake dening wong lanang marang bojone kang kalorone nduwe umur tuwa. Status sosial kalorone cendhek sarta relasi sosiale cedhak banget antarane wong bebojoan. Dene kahanan sosial ing cecaturan kasebut kalebu ora resmi nalika kalorone padha jogan. Panutur nindakake TTNA kanthi cara blaka ora langsung awit panutur nuturi anake lumantar mitra tutur minangka wong katelu. Ukara kang digunakake sajrone tuturan kasebut yaiku awujud ukara lan ukara. Panutur nindakake TTNA marang anake lumantar mitra tutur amarga panutur ngrasa yen mitra tutur nduweni wewenang kanggo nuturi kanthi luwih alus. Panutur nindakake TTNA kasebut ora liya kanthi tujuwan supaya anake tansah ngati-ati yen ana ing kutha Surabaya kang kalebu kutha gedhe. Panutur menehi wejangan supaya anake tansah ora sembarangan anggone milih-milih kanca. Aja nganti kancanan karo bocah sing tumindake ala amarga bisa njalari awake dhewe ketularan nglakoni tumindak ala uga. jagongan ing ning kono. ,\D 3DN DQDNPX LWX WHPDQQ\D MXJD EDQ\DNNRNGLVDQD¶ P : Kanca akeh ya kudu dingati-ati. Kudu dipilihi tenanan kanca sing apik kanca sing elek ki sing ndi. Aja nganti ngawur milih kanca. Nek baturan kanca sing elek lak ya malah ketularan elek ta? %DQ\DNWHPDQ\DKDUXVKDWL-hati. Harus dipilih dengan serius teman yang baik teman yang jelek itu yang mana. Jangan sampai sembarangan pilih teman. Kalau berteman dengan orang yang sikapnya Tindak Tutur Nuturi Anak Tuwane kanthi Ora Blaka Langsung Guneman kanthi ora blaka bisa diarani samudana kang disengaja kanthi maksud kang didhelikake ing suwalike rerakiting tetembungan utawa ukara kanthi nggatekake konteks tertamtu. panutur kanthi cara ora tuture kanggo langsung menehi kalonggaran mitra nggatekake kekarepane. TTNA kanthi ora blaka langsung yaiku guneman kang nggunakake abang-abang lambe 9
Tindak Tutur Nuturi Anak ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro utawa makna kang ora sabenere kang diandharake kanthi cara langsung kanggo mitra tutur tanpa lumantar wong katelu. Tuladhane TTNA kanthi ora blaka langsung tuladahane bisa dideleng ing ngisor iki. (5) P : Yi, Bintang kuwi lho senengane pamer- pamer dhuwit ning ngarepe kancane. Ngono kuwi lho yi jenenge sombong. Ya nek kancane kabeh apik, lha nek enek kancane sing geleman terus nyolong dhuwike lak ya salahe sapa terusan? Jek cilik kok sombong. <L %LQWDQJ LWX OKR VXNDQ\D SDPHU- pamer uang didepan temannya. Kalau begitu namanya sombong. Ya kalau temannya semua baik, lha kalau ada yang mau saja terus dicuri uangnya kan ya salahnya siapa kalau begitu? Masih NHFLONRNVXGDKVRPERQJ¶ ingi bar MT : Dhek ilang Mak jare Rp. 20.000,- .HPDULQ KDELV KLODQJ %X NDWDQ\D 5S 20.000,- P : Iya ye? Sokuur!! Salahe sapa cah kok pamer senengane. ,\DNDK"6XNXULQ6DODKQ\DVLDSDDQDN NRNVXNDSDPHU¶ MT : Diseneni kok karo mbahane Mak. P 'LPDUDKLQNRNVDPDQHQHNQ\D%X¶ : Ben kapok ngono kuwi Yi. Kowe aja nganti gono lho ya! Agar kapok kalau begitu Yi. Kamu ,\D LWX WHWDQJJDPX NDODX PHQMHOHN- jelekan orang kok enak banget. Mbok iya dilihat dirinya sendiri sudah benar apa belum kalau mau menjelek-jelekan orang. Sudah tua juga kok sukanya ikut saja. campur urusan orang Mendingan diam saja kan sudah. Jangan VDPSDLNDPXVHSHUWLRUDQJLWX¶ lain MT : Pancen trae wonge wis ngono Mak. 0HPDQJRUDQJQ\DVXGDKVHSHUWL LWX%X¶ Kon : P nuturi MT supaya ora dadi kaya tanggane sing seneng maido wong liya. (UT-JKW-SESC marang UE-JKW-SESC/ RSC- ora resmi) Dhata TTNA (5) ing ndhuwur dituturake dening ibuk marang anake lanang kang umure isih bocah. Status sosial kalorone cendhek sarta relasi sosiale cedhak banget antarane wong tuwa karo anake. Dene kahanan sosial ing cecaturan kasebut kalebu ora resmi nalika panutur lan mitra ing emperan omah. Panutur nindakake TTNA kanthi cara ora blaka awit nggunakake lambe. Panutur uga nggunakake cara abang-abang langsung amarga ora lumantar wong katelu lan cecaturan langsung klawan mitra tutur. Ukara kang digunakake awujud ukara lan ukara pakon. Panutur nindakake tuturan kasebut uga kalebu TTNA ora langsung amarga panutur nyritakake bab bocah liya sing klakoane ora pantes ditiru dening mitra tutur yaiku nduweni sipat sing sombong lan seneng pamer marang wong liya. Panutur uga ora nuturi mitra tutur supaya ora dadi bocah sing kaya dicritakake kasebut amarga wong sing sombong lan seneng pamer kuwi bakale nemahi sengkala jalaran saka sipate dhewe. tutur jagongan jangaQVDPSDLEHJLWXOKR\D¶ (6) Kon : P nuturi MT supaya ora dadi bocah kaya sing jenenge Bintang sing seneng pamer dhuwit marang kanca-kancane. (UT-JKW-SESC marang UB-JKL-SESC/ RSC- ora resmi) P : Dhe War ki mesthi kok senengane nyelathu wong ae. Wong kok senengane ngelek-elek wong terus. Sak eneke wong dipaido. Wis tuwek ki ya mbok sareh ngono lho ra perlu ngempo-ngempo. Mbok ya aluk meneng!! %LEL :DU VXNDQ\D membicarakan kejelekan orang saja. Orang kok sukanya menjelek-jelekkan terus. Semua orang dijelek- orang jelekkan. Sudah tua itu ya yang sabar tidak perlu berlebihan. Lebih baik kalau GLDP¶ LWX SDVWL NRN MT : Enek apa ta Mak? $GDDSDVLK%X"¶ : Lha ya kuwi tangganem, nek ngelek-elek wong kok puenak temen. Mbok iya dikacani awake dhewe wis bener apa gung nek ape maido wong. Wis tuwek bereng kok senengane ngurusi urusane wong ae. Aluk ndang meneng lak wis. Aja sampek kowe kayak wong kuwi! P Dhata TTNA (6) ing ndhuwur dituturake dening ibuk marang anake wadon kang umure enom. Status sosial kalorone cedhak sarta relasi sosiale cedhak banget antarane wong tuwa karo anake. Dene kahanan sosial ing cecaturan kasebut kalebu ora resmi nalika panutur lan mitra ing emperan omah. Panutur nindakake TTNA kanthi cara ora blaka awit nggunakake abang-abang lambe. Panutur uga nggunakake cara langsung amarga ora lumantar wong katelu lan cecaturan langsung klawan mitra tutur. Ukara kang digunakake sajrone tuturan kasebut yaiku awujud ukara carita lan ukara. Panutur nindakake tuturan kasebut uga kalebu TTNA kang diandharake kanthi cara ora langsung marang mitra tutur yaiku kanthi nyritakake bab wong liya marang mitra tutur. Panutur nuturi anake supaya ora nduweni sipat sing kaya tanggane sing seneng nyelathu lan ngelek-elek wong liya. Panutur kepengin mitra tutur ngrumangsani awake dhewe yen kepengin nyelathu wong liya amarga awake dhewe durung karoan becik. Mula panutur ngelingake mitra tutur supaya aja nganti seneng nyelathu wong liya kaya dene tanggane kasebut. tutur jagongan Tindak Tutur Nuturi Anak kanthi Ora Blaka Ora Langsung 10
Tindak Tutur Nuturi Anak ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro TTNA kanthi ora blaka ora langsung yaiku gunemane panutur kang nggunakake samudana utawa abang-abange lambe tanpa ngandharake kekarepan sing samesthine lumantar mitra tutur minangka wong katelu supaya diandharake marang anake. Panutur milih cara ora blaka ora langsung jalaran panutur kepengin anake bisa nggatekake tuturane sapa wae. Bisa uga panutur ngudarasa marang mitra tutur bab apa kang dirasakake tumrap anak. Tuladhane TTNA kanthi ora blaka ora langsung bisa dideleng ing ngisor iki. (7) P : Hla ya Lek kandharana anakem kuwi kon ra sah mulih sisan kon omah-omah nggene Paeran kono. Bocah kok ra ruh wayahan nek dolan. Penging sinau sisan mundhak pinter nek sinau. Kon sinau ya angele pol. +OD L\D 3DN NDVLK WDKX DQDNPu itu suruh tidak usah pulang sekalian suruh tinggal dirumah Paeran sana. Anak kok tidak tahu waktu kalau main. Larang belajar sekalian supaya pintar nanti kalau belajar. Disuruh belajar ya VXVDKQ\DPLQWDDPSXQ¶ MT : Cah kuwi nambeng Wik. Angel kandharane. $QDN LWX EDQGHO :LN 6XVDK GLNDVLK WDKX¶ tuwa. Status sosial kalorone cendhek sarta relasi sosiale cedhak banget antarane wong bebojoan. Dene kahanan sosial ing cecaturan kasebut kalebu ora resmi nalika kalorone padha mangan bebarengan. Panutur nindakake TTNA kanthi cara ora blaka ora langsung awit panutur nuturi anake kanthi ngelulu lumantar mitra tutur minangka wong katelu. Ukara kang digunakake yaiku ukara pakon lan ukara carita. Panutur nindakake tuturan marang mitra tutur kanggo nuturi anake supaya yen dolan weruh wektu. Yen wayahe mullih kudu enggal mulih, aja nganti nginep- nginep omahe kancane. Banjur yen wayahe sinau uga kudu gelem sinau. Panutur lan mitra tutur ngrembug bab anake sing angel kandharane. Dhata TTNA (8) ing ndhuwur dituturake dening wong wadon kang umure wis tuwa marang anake wadon kang umure isih enom. Status sosial kalorone cendhek sarta relasi sosiale cedhak banget antarane wong wong tuwa karo anak. Dene kahanan sosial ing cecaturan kasebut kalebu ora resmi nalika kalorone padha jagongan sore-sore ing emperan. Panutur nindakake TTNA kanthi cara ora blaka ora langsung awit panutur nuturi anake kanthi ngelulu lumantar mitra tutur minangka wong katelu. Ukara kang ukara lan ukara carita. Panutur nindakake tuturan marang mitra tutur minangka wong katelu kanthi surasa mrentah kanggo nuturi adhine supaya alon-alon anggone numpak montor nalika liwat ratan ngarepan. Saliyane kuwi panutur uga kepengin anake nduwe sungkan lan tata krama marang tangga teparone. P : Iya wong disunggi terus. Makane nglunjak. ,\D RUDQJ GLPDQMD QJHOXQMDN¶ WHUXV 0DNDQ\D Tindak Tutur Nuturi Anak kang Katampa Katindakake (8) Kon : P nuturi anake lumantar MT jalaran dolan nganti ora mulih-mulih. (UT-JKW-SESC marang UT-JKL-SESC/ RSC- ora resmi) P : Din, kandhari wi adhikem nek numpak montor kon ngegas pol nek liwat ratan ngarepan ben diantemi wong! 'LQ NDVLK WDKX LWX DGLNPX NDODX QDLN motor suruh ngebut kalau lewat jalan GHSDQELDUGLOHPSDULRUDQJ¶ MT : Wis tak kon alon-alon lho Mak padal. 6XGDK NXVXUXK SHODQ-pelan lho Bu SDGDKDO¶ P : Bocah nek urung dijewer kupinge kok ra kapok. Kok ra nduwe sungkan blas karo tanggane. tuwa nuturi anak kang katampa katindakake bisa dititiki saka pananggape mitra WXWXU VDND DQDQH WHPEXQJ ‡\D· XWDZD ‡LQJJLK· ODQ XNDUD kang asipat nyarujuki kang bakal dibarengi kanthi anane tumindak. Mitra tutur nindakake apa sing dituturake panutur jalaran minangka rasa urmat marang wong tuwane sing tulus nresnani mitra tutur. TTNA kang katampa katindakake dumadi yen mitra tutur aweh wangsulan lan nindakake apa tuturane panutur. Luwih jangkepe TTNA kang katampa katindakake bakal dijlentrehake ing ngisor iki: (9) Tindak tutur wong P : Nek wayahe sinau ki ya ndang sinau ta Le! Sekolah ki ya kudune gelem sinau. Nek gak gelem sinau terus pinter ka ndi jal? Sekolah sing pinter! Sinau sing sregep! Nek pinter lak ya mbok pek dhewe ta? $QDN NDODX EHOXP GLMHZHU NXSLQJQ\D kok tidak kapok. Kok tidak punya rasa sungkan dengan tetanggaQ\D¶ sama sekali Kon : P nuturi anake lumantar MT jalaran numpak sepedah montor banter-banteran. (UT-JKL-SESC marang UE-JKW-SESC/ RSC- ora resmi) Dhata TTNA (7) ing ndhuwur dituturake dening wong wadon marang bojone kang kalorone nduwe umur .DODX ZDNWXQ\D EHODMDU LWX \D FHSDW belajar Nak! Sekolah itu juga harus mau belajar. Kalau tidak ingin belajar lalu pintar dari mana coba? Sekolah yang pintar! Belajar yang rajin! Kalau kamu SLQWDUNDQNDPXSDNDLVHQGLULNDQ"¶ MT : Inggih Buk. Niki kula mendhet buku. P ,\D%X,QLVD\DPHQJDPELOEXNX¶ : Iya, sinau sing tenanan! ,\DEHODMDU\DQJVXQJJXK-VXQJJXK¶ 11
Tindak Tutur Nuturi Anak ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro Kon: P nuturi MT jalaran angel dikongkon sinau. (UT-JKW-SESC marang UB-JKL-SESC/ RSC- ora resmi) dititiki VDND ZDQJVXODQH PLWUD WXWXU NDQWKL SRFDSDQ L\D¶ lan mitra tutur nindakake apa kang dituturake dening panutur yaiku dituturi supaya maca Al-4XU¶DQH QDOLND bubar salat. (10) P : Bar sembahyang nek sempet ya nggo maca-maca kitab lho Mbak! Sedhiluk ae gak masalah sing penting dikoberna ngaji. Wong nek gelem ngaji kuwi ganjarane gedhe Mbak. Makane nek bar sholat diwaca Al-4XU¶DQH 6HOHVDL VKDODW NDODX VHPSDW GLEXDW membaca kitab Mbak! Sebentar-sebentar yang penting saja disempatkan mengaji. Orang kalau mau mengaji itu pahalanya besar Mbak. Maka dari itu kalau selesai shalat dibaca Al-4XU¶DQQ\D¶ tidak masalah Tindak Tutur Nuturi Anak kang Katampa Ora Katindakake tuwa nuturi anak kang katampa ora katindakake bisa dititiki saka pananggape PLWUD WXWXU VDND DQDQH WHPEXQJ ‡\D· XWDZD ‡LQJJLK· ODQ ukara kang asipat nyarujuki nanging ora dibarengi kanthi anane tumindak. Mitra tutur menehi wangsulan panampa marang tuturane panutur jalaran mitra tutur rumangsa yen tuturane panutur bener, bisa uga panutur durung nindakake lan bakal nindakake apa kang diandharake panutur ing dina tembe. TTNA kang katampa katindakake dumadi yen mitra tutur aweh wangsulan tanpa utawa durung nindakake apa jangkepe TTNA kang katampa katindakake bakal dijlentrehake ing ngisor iki: Tindak tutur wong tuturane panutur. Luwih MT : Iya Mak. Iki aku arep nutugna ngajiku wingi. ,\D %X ,QL VD\D LQJLQ PHODQMXWNDQ PHQJDMLVD\DNHPDULQ¶ P : Pinter nek ngono. 3LQWDUNDODXEHJLWX¶ Kon: P nuturi MT supaya gelem ngaji yen (11) P : Ning kamar kae delok jale Yem! Klambi pathing crenthel mbok ya diringkesi diumbahi kabeh sing rusuh-rusuh kuwi genya leh! Seneng men nggawe kandhang nyamuk. Sing resikan ngono lho dadi cah wedok ki! bubar salat kanggo nambahi ganjaran. (UT-JKW-SESC marang UE-JKW-SESC/ RSC- ora resmi) Tuturan TTNA (9) dituturake dening panutur kanthi umur tuwa, jinis kelamin wadon marang mitra tutur kanthi umur bocah lan jinis kelamine lanang. Kalorone padha-padha nduweni status ekonomi sosial cendhek lan relasi sosiale cedhak antarane wong tuwa marang anake. Kahanan sosial sajrone tuturan kasebut kalebu ora resmi nalika panutur jogan sinambi jagongan karo tanggane. Konteks dhata (9) panutur nuturi mitra tutur supaya enggal sinau. Sinau kuwi kuwajibane bocah sekolah supaya dadi bocah sing pinter, mula panutur kepengin mitra tutur sinau kanthi sregep. Adhedhasar konteks kasebut, mitra tutur nampa tuturane panutur kanthi katampa katindakake. Bab kasebut bisa dititiki saka ZDQJVXODQH PLWUD WXWXU NDQWKL SRFDSDQ LQJJLK¶ ODQ PLWUD tutur nindakake apa kang dituturake dening panutur yaiku dituturi supaya sinau. lungguh-lungguh ing (12) 'L NDPDU LWX FRED OLKDW <HP %DMX digantung semua harusnya dibereskan dicuci semua yang kotor-kotor itu kenapa sih? Senang sekali membuat sarang nyamuk. Yang cinta kebersihan begitu lho kalau jadi anak peUHPSXDQ¶ MT : Iya-ya engko ae tak resikane. Sik kesel aku. ,\D-ya nanti saja saya bersihkan. Saya PDVLKOHODK¶ P : Engko kapan neh? 1DQWLNDSDQODJL"¶ Kon : P nuturi MT jalaran kamare MT ana klambi rusuh pating crenthel lan durung diumbah. (UT-JKW-SESC marang UE-JKW-SESC/ RSC- ora resmi) MT : Mak aku budhal! Banjur tuturan TTNA (10) dituturake dening panutur kanthi umur tuwa, jinis kelamin wadon marang mitra tutur kanthi umur enom lan jinis kelamine wadon. Kalorone padha-padha nduweni status ekonomi sosial cendhek lan relasi sosiale cedhak antarane wong tuwa karo anake. Kahanan sosial sajrone tuturan kasebut kalebu ora resmi nalika panutur lan mitra tutur lagi mulih saka langgar. Konteks dhata (10) panutur nuturi mitra tutur supaya ngaji Al-4XU¶DQ QDOLka mentas salat. Panutur uga ngandharake marang mitra tutur yen wong islam kuwi kudu maca kitab masiya sithik-sithik supaya oleh ganjaran. Adhedhasar konteks kasebut, mitra tutur nampa tuturane panutur kanthi katampa katindakake. Bab kasebut bisa P %XVD\DEHUDQJDNDW¶ : Iya, diati-ati nek ning kana! Dijaga awake Ndhuk! Adoh omah, aja nganti salah kedaden ben ra nggawe wirange wong tuwanem! Sing pinter njaga awake dhewe lho ya! ,\D KDWL-hati kalau disana! Dijaga dirinya Nak! Jauh dari rumah, jangan sampai melakukan kesalahan supaya tidak membuat malu keluargamu! Yang SLQWDUPHQMDJDGLULVHQGLULOKR\D¶ MT : Siap Mak! 6LDS%X¶ Kon : P nuturi MT jalaran kuwatir anake ora bisa njaga awake dhewe. 12
Tindak Tutur Nuturi Anak ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro (UT-JKW-SESC marang UE-JKW-SESC/ RSC- ora resmi) Dhata TTNA (11) dituturake dening panutur kanthi umur tuwa, jinis kelamin wadon marang mitra tutur kanthi umur enom lan jinis kelamine wadon. Kalorone padha-padha nduweni status ekonomi sosial cendhek lan relasi sosiale cedhak antarane wong tuwa karo anake. Kahanan sosial sajrone tuturan kasebut kalebu ora resmi nalika panutur ngobrak-obrak mitra tutur ing kamar. Konteks dhata (11) panutur nuturi mitra tutur yen dadi bocah wadon aja kempruh. Adhedhasar konteks kasebut, mitra tutur nampa tuturane panutur kanthi katampa nanging ora katindakake. Bab kasebut bisa dititiki saka ZDQJVXODQH PLWUD WXWXU NDQWKL SRFDSDQ L\D¶ QDQJLQJ LVLK semaya lan ora banjur nindakake apa kang dituturake dening panutur. pantas! Badan kecil menggunakan baju seperti itu tambah kelihatan kecil sekali. Ganti baju sana! Tidak malu kamu dilihat oleh laki-ODNL"¶ MT : Wong bate ning omah ae kok ya ra oleh ta ya-ya. &XPD GLUXPDK VDMD NRN \D WLGDN EROHK sih ya-\D¶ P : Mbantah ae nek dituturi! 0HPEDQWDKVDMDNDODXGLQDVLKDWL¶ MT : Mlebu kamar banjur salin klambi. 0DVXNNDPDUODOXJDQWLEDMX¶ Kon : P nuturi MT jalaran nganggo klambi sing mlepet-mlepet. (UT-JKW-SESC marang UE-JKW-SESC/ RSC- ora resmi) Dhata TTNA (12) dituturake dening panutur kanthi umur tuwa, jinis kelamin wadon marang mitra tutur kanthi umur enom lan jinis kelamine wadon. Kalorone padha-padha nduweni status ekonomi sosial cendhek lan relasi sosiale cedhak antarane wong tuwa karo anake. Kahanan sosial sajrone tuturan kasebut kalebu ora resmi nalika panutur ngeterake mitra tutur balik menyang Surabaya. Konteks dhata (12) panutur nuturi mitra tutur yen bocah wadon kuwi kudu bisa njaga awake dhewe yen adoh saka wong tuwane. Aja nganti nindakake samubarang sing bakal ggawe wirange wong tuwa. Adhedhasar konteks kasebut, mitra tuturane panutur kanthi katampa nanging ora katindakake. Bab kasebut bisa dititiki saka wangsulane mitra tutur NDQWKL SRFDSDQ VLDS¶ VLQJ minangka ukara pasarujukan nanging ora banjur nindakake apa kang dituturake dening panutur sanalika. tutur nampa (14) P : Wis gedhe wis dadi guru, nek metu-metu mbok ya dienggo kudhunge. Mosok kudhung dienggo nek pas sekolah thok terus nek metu-metu dicoplok. Saru! Nek ning sekolah macak alim nek ning njaba ngumbar aurat. 6XGDK EHVDU VXGDK MDGL JXUX NDODX keluar rumah harusnya digunakan kerudungnya. Apa iya kerudung hanya digunakan kalau waktu disekolah saja lalu kalau keluar rumah ditanggalkan. Tidak disekolah berdandan alim tapi kok keluar rumah PHQJXPEDUDXUDW¶ pantas! Kalau MT : Mung metu nggo tuku bolah Mak! +DQ\D NHOXDU XQWXN PHPEHOL EHQDQJ Bu¶ Tindak Tutur Nuturi Anak kang Katampik Katindakake P : Alesan ae! Ndang dienggo! $ODVDQVDMD&HSDWGLSDNDL¶ Panangape mitra tutur marang tuturane panutur ora mung nampa, nanging mitra tutur uga bisa nampik. Pananggape mitra tutur marang TTNA dumadi jalaran mitra tutur nduweni panemu dhewe kanggo nanggepi tuturane panutur, nanging sakabehe wong tuwa nuturi bab sing becik kanggo mitra tutur. Ana mitra tutur sing nampik tuturane panutur nanging isih nindakake, banjur ana uga sing nampik tanpa nindakake. TTNA kang katampik ukara kang nduweni surasa nampik. Bisa uga mitra tutur nampik kanthi meneng tanpa aweh wangsulan. TTNA kang katampik katindakake nduweni teges yen mitra tutur nampik kanthi basa utawa tanpa aweh wangsulan nanging tetep nindakake apa kang dituturake dening mitra tutur. (13) P : Awak cilik ngono mbok aja nganggo klambi mlepet-mlepet ngono ta Sis, delok ta jale, saru! Awak cilik nganggo klambi ngono malah ketok cuilik pol. Salin kana! Gak isin kowe diingeti wong lanang-lanang? NHFLO %DGDQ MDQJDQ menggunakan baju yang ketat-ketat seperti itu dong Sis, coba lihat, tidak VHSHUWL LWX MT : Alah-alah! (Mlebu kamar njupuk kudhung). $ODK-alah! (Masuk kamar mengambil NHUXGXQJ¶ Kon : P nuturi MT jalaran wis dadi guru nanging metu omah sik ora gelem nganggo kudhung. (UT-JKW-SESC marang UE-JKW-SESC/ RSC- ora resmi) ing ndhuwur dituturake dening jinis kelamin wadon kanthi umur tuwa marang mitra tuture kanthi jinis kelamin wadon lan umur enom. Kalorone nduweni status sosial cendhek lan relasi sosial kang raket antarane wong tuwa marang anake. Saka kaloro dhata kasebut, panutur ngandharake tuturan TTNA kanthi blaka langsung nanging mitra tutur nanggepi kanthi katampik nanging nindakake. Bab kasebut bisa dititiki saka pananggape mitra tutur kanti ukara nampik nanging banjur nindakake apa kang dikarepake dening panutur. Sajrone dhata (13) lan (14) panutur padha-padha nuturi mitra tutur ngenani adate wong sing pantes nganggo sandhangan. Kanthi cara mangkono panutur bisa menehi wejangan marang mitra tutur babagan saru apa orane sandhangan sing dienggo utamane kanggo bocah wadon. Dhata TTNA (13) lan (14) 13
Tindak Tutur Nuturi Anak ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro Tindak Tutur Nuturi Anak kang Katampik Ora Katindakake Yen TTNA kang katampik katindakake nduweni teges yen mitra tutur nampik kanthi basa utawa tanpa aweh wangsulan nanging tetep nindakake apa kang dituturake dening mitra tutur, nanging yen TTNA kang katampik ora katindakake nduweni teges nampik kanthi basa utawa tanpa mangsuli nanging uga ora katindakake. Dadi tegese mitra tutur nampik tanpa nindakake apa kang dituturake dening panutur. Tuladhane kaya jlentrehan dhata ing ngisor iki: kamar. Konteks dhata (15) panutur nuturi mitra tutur supaya yen dadi bocah wadon kuwi kudu resikan, aja nganti kamar rusuh kaya susuh manuk. Dadi bocah wadon kuwi kudu resikan lan aja nganti kempruh. Adhedhasar konteks kasebut, mitra tutur nampa tuturane panutur kanthi katampik ora katindakake. Mitra tutur bisa diarani nampik lan ora nindakake tuturane panutur bisa katitik saka pananggape mitra tutur kanthi ora wangsulan lan ora nindakake tuturane panutur nanging banjur ngalih. (15) : Bekakasem mesthi lak semrawut ra karo- karoan ning kamar. Cah wedok kempruh ngono kamar kaya susuh manuk. Mbok diringkesi leh? Senengmen nyusuh! %DUDQJ-barangmu pasti berserakan tidak karuan didalam kamar. Anak perempuan bisa menjaga kebersihan sampai kamar seperti sarang burung. Dibersihkan kenapa? Senang sekali mHPEXDWVDUDQJEXUXQJ¶ MT : (Meneng tanpa sumaur karo metu omah) P genya tidak 'LDP WDQSD PHQMDZDE VDPELO NHOXDU UXPDK¶ P : Kopok ye dituturi kok malah mere? Banjur konteks dhata TTNA (16) dituturake dening panutur kanthi umur tuwa, jinis kelamin wadon marang mitra tutur kanthi umur enom lan jinis kelamine lanang. Kalorone padha-padha nduweni status ekonomi sosial cendhek lan relasi sosiale cedhak antarane wong tuwa karo anake. Kahanan sosial sajrone tuturan kasebut kalebu ora resmi nalika panutur bubar salat dhuhur. Konteks dhata (112) panutur nuturi mitra tutur supaya nunggoni bapake sing lagi lara lan kudu gelem nyepakake apa kang dibutuhake dening bapake. Panutur menging mitra tutur dolan wae lan ngongkon mitra tutur supaya ning ngomah wae nunggoni bapake. Adhedhasar konteks tuturane panutur kanthi kasebut, mitra katampik ora katindakake. Mitra tutur bisa diarani nampik lan ora nindakake tuturane panutur bisa katitik saka pananggape mitra tutur kang nampik kanthi ora menehi wangsulan lan ora nindakake tuturane panutur nanging banjur ngalih. tutur nampa Kon : P nuturi MT jalran kamare rusuh lan ora gelem nata. PANUTUP (16) (UT-JKW-SESC marang UE-JKW-SESC/ RSC- ora resmi) (LD: VII, KC: 346) P : Aja dolan ae ta Le! Ning omah ae genya nunggoni pakem. Wis roh pak e lara ki mbok ya ditunggoni dikancani nek pak e njaluk apa-apa. Ora, nek kowe malah dolan ae. Gak ngesakna pakem leh? -DQJDQ EHUPDLQ VDMD 1DN 'LUXPDK saja kenapa menunggu ayahmu. Sudah tahu ayahmu sakit harusnya ditunggu ditemani kalau ayahmu minta apa-apa. Tidak, kalau kamu pasti bermain saja. 7LGDNNDVLKDQD\DKPXNDK"¶ MT : (Meneng karo nyetater montor) P 'LDPVDPELOPHQ\DODNDQPRWRU¶ : Woalah bocah kok ndableg tenan. :RDODKDQDNNRNEDQGHOVHNDOL¶ Sajrone bab VI iki kang bakal diandharake yaiku (1) dudutan lan (2) pamrayoga TTNA ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro. Sajangkepe bakal diandharake ing ngisor iki. Dudutan Lageyane panutur ditemtokake dening sumbere TTNA. Sumber kasebut arupa pocapan lan solah bawa. Kang awujud pocapan yaiku pocapan kang ora becik lan ora pener, dene kang awujud solah bawa yaiku awujud tumindak kang kleru lan ora jumbuh marang paugeran sajrone masyarakat. Kanthi sumber kasebut bisa karipta anane TTNA. Lageyane panutur sajrone TTNA bisa ditindakake kanthi blaka langsung, blaka ora langsung, ora blaka langsung, lan ora blaka ora langsung. Panutur bisa nindakake TTNA kanthi langsung utawa lumantar wong liya. Panutur nggunakake jinis lageyan panutur kanthi ditrepake marang kontekse. Kon : P nuturi MT jalaran ora gelem nunggoni bapake sing lagi lara. (UT-JKW-SESC marang UE-JKL-SESC/ RSC- ora resmi) Dhata TTNA (15) dituturake dening panutur kanthi umur tuwa, jinis kelamin wadon marang mitra tutur kanthi umur enom lan jinis kelamine wadon. Kalorone padha-padha nduweni status ekonomi sosial cendhek lan relasi sosiale cedhak antarane wong tuwa karo anake. Kahanan sosial sajrone tuturan kasebut kalebu ora resmi nalika panutur ngobrak-obrak mitra tutur sing lagi turu ing Pananggape mitra tutur ditemtokake lageyane panutur. Panaggape mitra tutur sajrone TTNA bisa ditindakake kanthi katampa katindakake, katampa ora katindakake, katampik katindakake, lan katampik ora katindakake. Mitra tutur kang nampa lan nindakake pituture wong tuwa bisa kalebu anak sing manut marang wong tuwane, nanging yen nampik lan ora nindakake pituture wong tuwa ateges kalebu anak sing tambeng lan angel tuturane. Struktur sosial, relasi sosial, kahanan sosial lan norma sosial menehi daya pangaribawa tumrap TTNA. Struktur sosial antarane panutur lan mitra tutur kang padha 14
Tindak Tutur Nuturi Anak ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro bisa njalari panutur bisa nggunakake jinis TTNA kanthi sasenenge atine. Relasi sosial kang raket bisa njalari rasa akrab antarane panutur lan mitra tutur saengga bisa medharake tuturan kanthi gamblang lan cetha. Dene kahanan sosial sing ora resmi njalari panutur bisa medharake tuturan TTNA kanthi kapan wae lan ora kaiket dening formalitas. TTNA ditindakake kanggo aweh wejangan lan piwulang becik saka wong tuwa kanggo anak supaya dadi wong sing luwih becik. Norma sosial ing Desa Kalitidu, Kecamatan Kalitidu, Kabupaten Bojonegoro sing menehi daya pangaribawa tumrap TTNA yaiku tata krama kang becik, tepa salira, perdhuli marang liyan lan tanggung jawab. Teks TTNA ditemtokake dening konteks. Pangaribuan, Tagor. 2008. Yogyakarta: Graha Ilmu Paradigma Bahasa. Parera, Jos Daniel. 1990. Teori Semantik. Jakarta : Erlangga Poerwadarminta. W. J. S. 1939. Baoesastra Djawa. Jakarta: Noordhof Kolf N.V Rahardi, Kunjana. 2005. Pragmatik Kesantunan Imperatif Bahasa Iandonesia. Jakarta: Erlangga Samsuri, 1991. Analis Bahasa Memahami Bahasa Secara Ilmiah. Jakarta: Erlangga 5.2 Pamrayoga Panliten ngenani TTNA adhedhasar lageyane panutur lan pananggape mitra tutur kanthi lelandhesan struktur sosial isih durung ditliti kanthi jeru. Dhata kang kurang jangkep lan bab-bab liya kang njalari panliten iki isih adoh saka tembung sampurna. Ing kene panliti isih rumangsa yen panliten iki isih kurang sampurna. Mula saka kuwi TTNA perlu dirembakakake supaya bisa luwih sampurna. Sasangka, Sry Satriya Tjatur Wisnu. 2001. Paramasatra Gagrag Anyar Basa Jawa. Jakarta: Yayasan Pramalingua Setyawan, Deni Eko. 2012. Tindak Tutur Ngongkon. (Skripsi tidak diterbitkan). Surabaya: Jurusan PBD- FBS-Unesa Subagya, Rahmad. 2009. Titi Ukara Basa Jawa. Surabaya: Unesa University Press. KAPUSTAKAN Antunsuhono.1956. Ringkesaning Paramasatra Djawa. Djogjakarta :Penerbit Soejadi Sudaryanto. 1988. Metode Linguistik Bagian Kedua Metode dan Aneka Tehnik Pengumpulan Data. Yogyakarta: Gajah Mada University Press Agustin, Atik Dwi. 2015. Tindak Tutur Ngincim kanggo Panjurung Panggulawenthah ing Desa Paciran, Kecamatan Paciran, Kabupaten Lamongan. (Skripsi tidak diterbitkan). Surabaya: Jurusan PBD- FBS-Unesa Yule, George. 1996. Pragmatik. Yogyakarta : Pustaka Pelajar Wijonanto, Danang. 2014. Tindak Tutur Atur Panuwun. (Skripsi tidak diterbitkan). Surabaya: Jurusan PBD- FBS-Unesa Atmodjo. S. Prawiro. 1990. Bausastra Jawa. Surabaya: Citra Jaya Murti 'LW\D+HQGULN:DK\X‡Tindak Tutur Nyemoni ing Masyarakat Kecamatan Pare, Kabupaten Kediri .DMLDQ tidak diterbitkan). Surabaya: Jurusan PBD-FBS-Unesa 6RVLRSUDJPDWLN· (Skripsi Ibrahim, Abdul Syukur. 1993. Kajian Tindak Tutur. Surabaya: Usaha Nasional Mahsun. 2005. Metose Penelitian Bahasa. Jakarta : Ragrafindo Persada Mangunsuwita. S. A. 2007. Kamus Lengkap Bahasa Jawa. Bandung: CV. Yrama Widya Nadar, FX. 2009. Pragmatik dan Penelitian Pragmatik. Yogyakarta : Graha Ilmu Nurhandrina. 2014. Tindak Tutur Menging Ing Desa Waung, Kecamatan Boyolangu, Kabupaten Tulungagung. (Skripsi tidak diterbitkan). Surabaya: Jurusan PBD-FBS-Unesa 15