TRADHISI SURAN AGUNG WARGA PERSAUDARAAN SETIA HATI ING KUTHA MADIUN (Tintingan Sinkretisme Budaya) Muhammad Reza Anugerah ABSTRAK Tembung wigati: tradhisi, ubarampe, tata laku, Suran Agung, sinkretisme Panliten iki ngenani sinkretisme sawijine tradhisi Jawa, yaiku tradhisi Suran Agung ing kutha Madiun. Undere panliten iki, yaiku (1) kepriye jlentrehan wujude tradhisi Suran Agung, (2) kepriye jlentrehane anane sinkretisme ing tradhisi Suran Agung, lan (3) kepriye pamawase masyarakat Madiun marang tradhisi Suran Agung. Landhesan teori kang digunakake sajrone panliten iki, yaiku teori akulturasi pendekatan fungsional. Panliten ngenani tradhisi Suran Agung ing kutha Madiun iki kalebu jinis panliten kualitatif, amarga dhata sing ditliti saka asil observasi langsung utawa ngematake, wawancara sing terstruktur lan bebas, lan dhata dokumentasi. Wujude tradhisi Suran Agung ana 3, yaiku rituwal nyekar, rituwal ngumbah sabuk, lan rituwal slametan. Saben rituwal kasebut nduweni ubarampe lan tata laku. Sinkretisme ing tradhisi Suran Agung kadaden kanthi unsur-unsur sing bisa dijlentrehake kaya mangkene: (1) rituwal nyekar, unsur-unsur sing nyawiji, yaiku (a) kapracayan animisme, (b) ajaran Hindu, lan (c) ajaran Islam; (2) rituwal ngumbah sabuk, unsur-unsur sing nyawiji, yaiku (a) kapracayan animisme lan (b) ajaran Hindu; lan (3) rituwal slametan, unsur-unsur sing nyawiji, yaiku (a) kapracayan animisme, (b) ajaran Hindu, lan (c) ajaran Islam. Masyarakat uga nduweni pamawas ngenani anane tradhisi Suran Agung ing kutha Madiun, yaiku: (1) ora sarujuk, amarga njalari gegeran lan (2) sarujuk, amarga nuduhake sukur marang Gusti lan bisa dadi wisata budaya saben taun. Kabeh wujud tradhisi Suran Agung nduweni ubarampe lan tata laku sing mligi kang nuduhake tradhisi religi. A. PURWAKA Bab iki ngemot andharan ngenani lelandhesane panliten, undere panliten, tujuwane panliten, paedahe panlinten, lan wewatesane panliten. Andharane sing luwih jangkep ing ngisor iki. 2. Underane Panliten Adhedhasar landhesan panliten bisa ing sing ditamtokake undhere panliten ngisor iki. diandharake mau, 1)Kepriye jlentrehan wujude tradhisi 1. Lelandhesane Panliten Suran Agung? Kanggo ngudhari owah-owahan sajrone tradhisi Suran Agung prelu digayutake karo akulturasi budaya. Teori akulturasi digunakake kanggo ngonceki apa kang dadi unsur manca lan ngaribawani tradhisi Suran Agung nganti bisa owah. 2)Kepriye jlentrehane ing anane tradhisi Suran sinkretisme Agung? 3)Kepriye pamawase masyarakat tradhisi Suran Madiun marang Agung? 1
3. Tujuwane Panliten Adhedhasar undhere perkara kang prelu ditamtokake, diandharake tujuwan panliten kaya ing ngisor iki. wis 1) Njlentrehake wujude tradhisi Suran Agung. 2) Njlentrehake anane sinkretisme ing tradhisi Suran Agung. 3)Njlentrehake pamawase masyarakat Madiun marang Suran Agung. 4. Paedahe Panliten Panliten iki dikarepake bisa loro, menehi paedah. Paedahe ana yaiku paedah lan praktis. teoretis Paedah teoretis panliten iki, yaiku bisa migunani tumrap ilmu budaya Jawa mligine ngenani tradhisi Suran Agung ing Jlenetrehane mengko bisa nuduhake yen tradhisi bisa Jawa dipangaribawani ajaran Islam. kutha Madiun. iku uga ana sing Paedah praktis panliten yaiku: 1) bisa nambah wawasane mahasiswa Jawa, mligine ngenani tradhisi nandhang sinkretisme, kayata tradhisi Suran Agung ing kutha Madiun, tradhisi Jawa sing 2) bisa nggampangake mahasiswa kanggo nyinaoni budaya Jawa, mligine tradhisi Jawa ing sasi Sura lan jlentrehan tradhisi Jawa sing nggunakake teori sinkretisme. Asile tandhingan bisa mengko kanggo panliten sabanjure. dadi B. TINTINGAN KAPUSTAKAN andharan ngenani tintingan kapustakan sing kaperang dadi 3, yaiku panliten saemper, lan landhesan teori. Andharane sing luwih jangkep ana ngisor iki. Bab iki ngemot konsep panliten, iki, 2 1. Panliten Saemper Panliten kapisan sing dianggep saemper ana 5, yaiku: (1) Prasetyani (2011) Tradhisi Grebek Maulud ing Kutha Madiun (Tintingan Wujud , Makna, lan Fungsi); (2) Ambarwati Pacitan (2012) Wayang Owah-Owahan (Tintingan Kabudayan); (2014) Tradhisi Slametan Kelahiran Bayi Ing Desa Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten (Tintingan Ponorogo Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir); (4) Sari (2012) Makna Simbolis sajrone Tradhisi Bersih Desa ing Madiun.; lan (5) Setyaningsih (2011) Tradhisi Suran ing Patilasan Sri Aji Jayabaya ing Desa Menang Kabupaten Kediri (Tintingan Wujud, Makna, lan Fungsi). Kanthi Beber (3) Jauhari asil nandhingake ing ndhuwur, bisa dititiki panliten bedane panliten Tradhisi Suran Agung ing Kutha Madiun karo panliten- sadurunge. Bedane yaiku panliten panliten iki ngandharake anane owah- owahan tradhisi sing disebabake anane akulturasi budaya, mligine akulturasi sing disebabake mlebune ajaran Islam utawa kerep diarani sinkretisme. 2. Konsep kanggo Nliti Tradhisi Suran Agung ing Kutha Madiun ing sawijine Konsep kanggo nliti tradhisi Suran Agung iki diperang dadi telu, yaiku Suran Agung minangka tradhisi Jawa, Suran Agung minangka asile akulturasi, lan sinkretisme minangka perangane akulturasi. a. Suran Agung minangka Tradhisi Jawa Tradhisi yaiku sakabehe adat, kapitayan, kang leluhur diwarisake (Poerwadarminta 1939:1069). Adat lan kapitayan kang diwarisake kasebut isih ditindakake dening masyarakat kanthi turun-tumurun. Tradhisi uga bisa lan liya-liyane para
dijlentrehake minangka nile utawa pamawas ngenani cara-cara kang wis ana. Kanthi didadikake tradhisi, cara- cara lawas iku dianggep cara kang paling bener lan pener (KBBI online, 2014). Ana uga sing ngandharake tegese tradhisi sing rada beda. Sahniah (2013) ngandharake yen tradhisi tegese sakabehe barang sing diwarisake saka jaman mbiyen menyang jaman saiki (sajrone Sztompka, 2007:70). (sajrone Hakim, 2003: 29) yen tegese tradhisi iku mujudake sakabehe warisan ing jaman mbiyen sing ing jaman saiki mlebu sajrone kabudayan sing lumaku. Iki ateges ora mung patilasan sejarah, nanging uga mujudake perkara jaman saiki karo saperangan macem drajade. Diandharake uga tradhisi diperang dadi telu, yaiku tradhisi lisan, tradhisi separo lisan, lan tradhisi non- lisan. Tradhisi lisan, yaiku amanat sing awujud andharan sing nate digawe ing jaman biyen saka turunan siji menyang turunan sabanjure. Dene tradhisi separo lisan, yaiku tradhisi kang mujudake campuran antarane unsur lisan lan dudu lisan. Tuladhane kapitayane rakyat, tari dolanane rakyat, upacara, rakyat, pangayubagyane lan sapanunggalane. Sing pungkasan yaiku tradhisi dudu lisan. Tradhisi iki wujude dudu lisan sanajan anggone nggawe iku diwulangake kanthi cara lisan. Tradhisi dudu lisan dhewe diperang dadi loro, yaiku kapisan kang arupa material kayata arsitektur rakyat, kerajinan tangan, pangan, ombenan lan obat- obatan tradhisional. Kapindho, tradhisi dudu lisan kang kalebu dudu material kayata pralambang lan sapanunggalane (Danandjaja, 1986:21). Adhedhasar jinise tradhisi kang diandharake ing ndhuwur, objek panliten kang awujud tradhisi Suran Agung kalebu tradhisi separo lisan. Kanthi lumrah, teater rakyat, istiadat, adat rakyat, tradhisional 3 Bab kasebut amarga sajrone tradhisi kasebut ana katrangan kang asipat lisan saka masyarakat lan ditambahi simbol- simbol kang nduweni makna tartamtu. Sura, masyarakat Jawa lumrahe nindakake rituwal tirakatan, melekan, lan tuguran. Adicara iki isih bisa diperang maneh kanthi luwih njlimet paling sithik ana 6, yaiku: (1) siraman malem 1 Sura, (2) tapa bisu, (3) ziarah, (4) nyepakake kembang setaman, (5) jamasan pusaka, lan (6) larung sesaji. Kanthi jangkep andharan kasebut diandharake ing ngisor iki. Nalika wengine 1 saben rituwal Miturut panliti tradhisi Suran Agung ing kutha Madiun iku mujudake tradhisi kang mligi kanggo mujudake rasa sukur, kurmat, lan mawas dhiri marng Gusti leluhure. Tujuwane ora liya kanggo ngentokake kaslametan lan pitulungan nalika urip nganti tekane pati. Ditindakake ing sasi Sura, amarga sasi Sura kalebu sasi sing mratandhani taun anyare wong Jawa. lumantar b. Konsep Akulturasi Akulturasi ditegesi minangka wujud nyawijine loro utawa luwih budaya sing padha nyambung sijine kanggo antarane lan nyawijikake watak utawa titikan utawa kasebut budaya kekarone kabudayan kang manekawarna. (Diaz & Greiner, sajrone Suryaningtyas, lkk., 2010: 2). Dene Osran (1996: 461) ngandharake yen akulturasi uga bisa dideleng minangka sawijine proses manungsa, utawa masyarakat kanthi lelandhesan tartamtu wiwit nrapake manekawarna aspek ing budaya sing anyar. bisa siji kulawarga, ngandharake bisa ngenani tegese akulturasi, yaiku owahe kabudayan sing wis ana saperangan tlatah kasebut amarga kena pangribawa saka unsur-unsur manca. Olehe kena pangribawa unsur manca iku amarga Panulis
anane sesambungan, antarane budaya asli karo unsur manca kasebut. c. Sinkretisme minangka Perangane Akulturasi Miturut etimologis, sinkretisme dumadi saka tembung syin la kretiozein kang nduweni teges nyawijikake unsur kang beda (KBBI Online, 2014). Yen jlentrehane yaiku sawijine teori ing babagan filsafat lan teologi kanggo nuwuhake kasalarasan ing bab kang beda (Rusmanhaji, 2013). Saka andharan ing ndhuwur, panliti bisa ndudut yen anane sinkretisme iku marga anane rong unsur kang beda. Unsur kang beda kasebut diupayakake supaya bisa salaras. kanthi ringkes Tradhisi kang kasusun saka adat, kapitayan, lan samubarang kang diturunake dening leluhur dadi salah siji wujude sinkretisme. d. Resepsi Masyarakat Tegese resepsi yaiku panemu utawa pamawas. Yen digandengake karo tembung masyarakat, tegese yaiku panemu utawa pamawas kang diduweni (Endraswara, dening masyarakat 2008:121). panemune Saka masyarakat, bisa diweruhi kepriye pamawase masyarakat marang tradhisi Suran Agung. Panemune mengko bisa arupa panampik, lan bisa uga arupa panampane marang tradhisi Suran Agung. 3. Landhesan Teori Kanggo njlentrehake akulturasi kang ana ing tradhisi Suran Agung, digunakake teorine Koentjaraningrat fungsional approach to acculturation. Teori kasebut diperang dadi telu kerjane. Kapisan miturut njlentrehake katrangan ngenani cara kang digunakake kabudayan manca kanggo mlebu ing kabudayan lokal. Kapindo njlentrehake ngenani lakune cara 4 kabudayan proses tradhisional. Katelu njlentrehake tanggepane masyarakat marang unsur manca kang mlebu. Saka mangerteni cara lan lakune proses akulturasi, bisa digunakake kanggo njlentrehake wujud asile akulturasi. Kanggo njlentrehake panemu utawa resepsi masyarakat, panliten iki nggunakake teorine Iser ngenani resepsi sastra. Teori kasebut digunakake kanggo mangerteni apa kang dilakokake masyarakat marang objek lan apa kang dilakokake objek marang masyarakat. Kanthi meruhi sesambungane masyarakat lan objek, bisa diweruhi kepriye panemune masyarakat marang objek. akulturasi ing C. METODHE PANLITEN Bab iki ngandharake ngenani metodhe panliten sing digunakake ing panliten iki. Andharane diperang dadi , yaiku: (2) sumber dhata lan dhata panliten,(3) instrumen panliten, lan (4) tata cara panliten. 1. Ancangan Panliten Ancangan (1) ancangan panliten, digunakake sajrone panliten iki asipat kualitatif. Panliten kualitatif yaiku sawijining ancangan panliten sing ancase kanggo menehi saka sing ditliti tandhane kanggo ngasilake dhata-dhata aktual lan akurat sing nyata-nyata ilmiah. Panliten iki ora ngolah dhata sing arupa angka, nanging ngolah arupa asil observasi langsung utawa ngematake lan sing kastruktur utawa sing ora kastruktur, sarta dhata dokumentasi. Miturut Hutomo (sajrone Sudikan, 2001:85) panliten kualitatif sing asipat diskritif sarana yaiku wawancara, cathetan lapangan, photo, video tape, dokumen, lan liya-liyane. iku, miturut Maryaeni Saliyane kualitatif (2005:3) sing cathetan-cathetan samubarang interview (wawancara), nyathet kanthi ancangan
digunakake mangerteni kanggo kasunyatan ing suwalike kasunyatan, sing bisa dirasakake dening pancadriya kanthi langsung. 2. Sumber Dhata lan Dhata Panliten Saben panliten iku mbutuhake sumber dhata. Adhedhasar andharane Arikunto (2006: 129) sumber dhata iku minangka subjek dhata sing wis dipilih. Adhedhasar sumber dhata kasebut bisa dikumpulake dhata panliten. Sumber dhata miturut Lofland lan Loftland (sajrone Moleong, 2009:157) diperang dadi loro, yaiku sumber dhata utama sing awujud tembung-tembung lan tata laku, dene sumber dhata tambahan liya-liyane. awujud dhokumen Adhedhasar andharan ngenani sumber dhata ing ndhuwur, ditemtokake sumber dhata ing panliten iki, yaiku warga PSH minangka sumber dhata utama. lan masyarakat Madiun minangka sumber dhata tambahan. lan Dhata ing panliten Tradhisi Suran Agung adhedhasar wujude, yaiku dhata lesan lan dhata awujud barang. Adhedhasar jinise dhata sing digunakake ing panliten iki ana 2, yaiku dhata utama lan dhata tambahan. Dhata utama asale saka asil wawancara karo informan. Wujud asil wawncara kasebut yaiku awujud ukara. Informane yaiku warga PSH sing dijlentrehake luwih jangkep ing sub-bab isntrumen panliten. Dhata panliten tambahan ing panliten iki yaiku asile angket ngenani pamawase masyarakat Madiun tumrap anane tradhisi Sura Agung ing kutha Madiun. 3. Instrumen Panliten dhata Sumber sing wis ditemtokake prelu instrumen kanggo ngumpulake dhata. Instrumen panliten iki salaras karo tata carane ngumpulake dhata. Tata cara ngumpulake dhata sing observasi, yaiku digunakake, 5 wawancara, angket, lan dokumentasi. Saben tata cara ngumpulake dhata kasebut nduweni instrumen sing beda. Tata cara ngumpulake dhata kanthi observasi instrumen nggunakake piranti kanggo nulis lan kamera. Tata kanthi cara wawancara instrumen nggunakake dhaftar pitakon lan ponsel. Tata cara ngumpulake dhata kanthi angket nggunakake kertas, pen, lan angket sing wis ditemtokake. Tata cara ngumpulake dhata kanthi dokumentasi nggunakake instrumen kamera. 4. Tata Carane Panliten ngumpulake dhata Tata carane panliten diperang dadi 2, yaiku tata carane ngumpulake tata carane njlentrehake dhata dhata. Kanggo ngumpulake dhata panliten sing trep, diprelokake tata cara ngumpulake dhata sing bisa padha- anggone nyengkuyung padha ngolehake dhata. Tata cara ngumpulake dhata sing diprelokake sajrone panliten iki ana 4, yaiku observasi, wawancara, angket, lan dokumentasi. lan Tata carane ngumpulake dhata diurutake kaya ing ngisor iki. Tabel 1: Jadwal Panliten kanggo Ngumpulake Dhata No. Tanggal 1 Jam Panliten 09.00-17.00 observasi lan dokumentasi ing padhepokan observasi lan dokumentasi ing pasareyane eyang sura ngolah dhata observasi kapisan wawancara kapisan (ing daleme Mas Nuri) ngolah asile wawancara kapisan 3-4 Januari 2014 5 Januari 2014 2 15.00-17.00 3 disalarasake 7 Januari 2014 11 Januari 2014 19.00-22.00 4 disalarasake 5 12 Januari 2014
6 7 17 Maret 2014 18 Maret 2014 15.00-18.00 disalarasake wawancara kapindho (ing daleme Mbah Kosiar) ngolah asile wawancara kapindho 8 9 20 Maret 2014 21 Maret 2014 09.00-15.00 nyebar angket disalarasake ngolah asile angket Saben tata laku kanggo ngumpulake dhata ing ndhuwur ditindakake kanthi urut. Tujuwane supaya anggone ngolah dhata gampang lan asile bisa cetha. Tata cara nganalisis dhata adhedhasar andharane Seiddel (sajrone Moleong, 2009: 248) lan Sudikan (2001: 80). Adhedhasar andharan iki, tata cara nganalisis dhata ing panliten iki bisa dijlentrehaka kaya mangkene: (1) asile wawancara, nyatheti kabeh (2) observasi, dokumentasi; lan wis nggolongake topik dikumpulake adhedhasar panliten lan sipate dhata, yaiku wujud tradhisi Suran Agung lan sinkretisme sing ana; (3) njlentrehake utawa ngonceki sinkretisme sajrone Suran Agung; (4) menehi dudutan adhedhasar sakabehe dhata sing wis dijlentrehake. dhata sing jinis lan D. ASILE PANLITEN Bab jlentrehan asile panliten kang arupa jlentrehan ngenani Suran Agung. Jlentrehane kaperang dadi 6 jinis, yaiku (1) kahanane kutha Madiun, (2) wujude tradhisi Suran Agung, (3) ubarampe lan tata laku sajrone tradhisi Suran Agung, (4) sinkretisme sajrone tradhisi suran (5) pamawase masyarakat agung, marang tradhisi Suran Agung, lan (6) dhiskusine asil panliten. Jlentrehan kang luwih jangkep kaya ing ngisor iki. iki ngemot tradhisi 6 1. Kahanane Kutha Madiun Andharan ngenani kahanane kutha Madiun iki diperang dadi 6, yaiku (1) kahanan alame kutha Madiun, (2) kahanane warga kutha Madiun, (3) sistem pangupajiwane warga kutha (4) sistem pendhidhikane Madiun, warga kutha Madiun, sistem kapitayane warga kutha Madiun, lan (6) gayutane kahanane kutha Madiun lan tradhisi Suran Agung. Jlentrehan kang luwih jangkep kaya ing ngisor iki. (5) a. Kahanan Alame Kutha Madiun Kutha Madiun minangka salah sawijine kutha ing provinsi Jawa Timur. Yen dideleng saka koordinate, kutha Madiun dumunung ing 111°- 112° bujur timur lan 7°-8° lintang utara. Kutha Madiun dumunung sawetara 180 km saka ibu kota propinsi Jawa Timur. Kutha Madiun mbiyen awujud Nanging karisidenan. karisidenan iku wis pecah dadi kutha lan kabupaten sing madeg dhewe. Saiki, kutha Madiun ambane wetara 33,23 km. b. Kahanane Warga Kutha Madiun sensus pendhudhuk tahun 2014, kutha Madiun nduweni cacah warga 208.758 wong. pendhudhuk Dhatane adhedhasar jinis kelamine kaperang saka 98.457 lanang lan 110.301 wadon. Dhata cacahe pendhudhuk kasebut dijlentrehake ing saben tingkatan umur tartamtu, supaya cetha cacahe sing isih enom lan sing wis tuwa. Dhata sing luwih jangkep bisa dideleng ing tabel ing ngisor iki. Adhedhasar dhata sensus Tabel 2: Cacah Warga Kutha Madiun Taun 2014 Adhedhasar Umur No Umur (Taun) 0-5 Lanang Wadon Cacah 1 1.983 2.680 4.663
2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 6-10 11-15 16-20 21-25 26-30 31-35 35-40 41-45 46-50 51-55 56-60 61-65 66-70 71-75 76-80 >81 2.274 6.231 7.567 10.987 13.768 16.764 10.154 8.876 7.553 4.445 2.852 1.368 1.178 997 594 266 98.457 2.873 6. 831 8.164 11.583 14.268 18.592 11.721 9.735 8.098 5.083 3.496 1.983 1.850 1.495 1.045 804 5.143 13.062 15.731 22.570 28.036 35.356 21.875 18.611 15.651 9.528 6.348 3.351 3.028 2.492 1.639 1.070 Total Sumber: BPS kutha madiun 2014 110.301 208.758 c. Pangupajiwane Warga Kutha Madiun Warga kutha Madiun nduweni pangupajiwa sing maneka warna. Adhedhasar sensus pendhudhuk tahun 2014, sistem pangupajiwa sing paling akeh yaiku pedagang. Bab kasebut lumrah yen dideleng saka kahanane kutha Madiun kang ngunggulake industri. Dhata perdagangan ngenani sistem pangupajiwane warga Madiun sing jangkep bisa luwih dideleng ing tabel ngisor iki. lan Tabel 3: Cacah Pendhudhuk Kutha Madiun Taun 2014 Adhedhasar Sistem Pangupajiwa N o 1 2 Pangupajiwa Lanan Caca h 1.895 1.365 Wado n 821 217 g 1.074 1.148 PNS TNI 3 POLRI 1.148 208 1.356 4 Swata 8.785 578 9.363 5 Wiraswasta 6.593 236 6.829 6 7 8 Pedagang Tani Tukang 16.401 8.444 3.488 10.43 2 3.201 103 26.83 3 11.64 5 3.596 7 9 10 Buruh/Karya wan Jasa 3.318 974 6.376 128 9.694 1.102 11 Pensiunan 1.488 209 1.697 79.55 5 Sumber: BPS kutha Madiun 2014 Total 56.966 22.58 9 d. Pendhidhikane Warga Kutha Madiun masyarakat Pendhidhikan kalebu bab kang wigati tumrape masyarakat. Pendhidhikan dianggep dadi dhuwur pendhidhikane anak, saya gampang panggaweyan. bisa Saliyane nglakoni pendhidhikan kang dhuwur, manungsa dianggep nduweni kaluhuran sing dhuwur uga ing masyarakat. Dhata ngenani kutha jangkep bisa Madiun sing dideleng ing tabel ngisor iki. investasi. Saya ngentokake iku, kanthi pendhidhikan ing luwih Tabel 4: Cacah Pendhudhuk Kutha Madiun Taun 2014 Adhedhasar Pendhidhikan No 1 Pendhidhikan Durung Sekolah Cacah 8.788 2 3 Ora Sekolah Sekolah Dasar 10.438 35.488 4 5 SMP/ sederajat SMA/ sederajat 33.665 39.401 6 7 Diploma (D1-D3) Sarjana (S1-S3) 43.840 37.138 Sumber: BPS kutha Madiun 2014 e. Kapitayane Warga Kutha Madiun kapitayan minangka samubarang sing dibutuhake dening manungsa. Agama lan kapitayan iku ora nduweni wujud, nanging agama dadi bab sing wigati kanggo kabutuhane manungsa utamane ing kebutuhan batin. Agama iku sipate fleksibel, ateges manungsa bebas kanggo milih agama lan kapitayan Agama utawa
kang dianut. Mula, senajan manungsa ora nduwe agama uga ora dadi perkara. Miturut dhata saka BPS kutha Madiun, agama sing dianut dening warga Madiun bisa dideleng ing tabel ngisor iki. Tabel Dhata Kapitayane Pendhudhuk Kutha Madiun Taun 2014 N o 1 5: Agama Lana ng 84.93 5 3.917 Caca h 189.8 75 11.83 3 3.211 Wado n 104.9 37 7.916 Islam 2 Kristen/Kath olik 3 Hindu 1.305 1.906 4 Budha 678 1.078 1.756 5 Liya-liyane 1.346 Sumber: BPS kutha Madiun 2014 f. Gegayutane Kahanane Kutha Madiun lan Tradhisi Suran Agung kutha Madiun kaya sing diandharake ing ndhuwur nduweni gegayutan karo tradhisi, mligine tradhisi Suran Agung. Kalorone nduweni sesambungan sing raket daya pangaribawa antarane siji lan sijine. Masyarakat minangka subjek sing tradhisi, nglakokake dene iku gumantung masyarakate. Kahanan etnografi saengga menehi lan mbutuhake eksisitensine tradhisi Masyarakat ing kutha Madiun akeh sing nganut agama Islam, saengga sawernane wujud tradhisi ing kutha Madiun akeh sing kena pangribawa saka agama Islam minangka agama sing paling akeh dianut dening warga Madiun, salah siji tuladha tradhisine, yaiku tradhisi Suran Agung. Bab iki uga isih ana sambung rakete karo andharan sadurunge. Unsur-unsur Islam akeh sing mlebu ing tradhisi- sadurunge, tradhisi tuladhane yaiku tradhisi slametan. Wujude slametan ing jaman saiki akeh sing wis ana 8 sing nggunakake wacan donga lan dzikir sing lumrahe digunakake ing acara pangetan agama Islam, kayata iki pengajian. Tradhisi sakabehe ditindakake dening meh kasebut warga Madiun. Bab ing diandharake andharan ngenani sinkretisme sajrone Tradhisi Suran Agung. slametan luwih jangkep 2. Andharan Ngenani Persaudaraan Setia Hati teges Adhedhasar tembunge, PSH diperang dadi loro, yaiku persaudaraan lan setia hati. Bab iki bisa asile wawancara ing ngisor iki. dimangerteni saka ‡36+ LNX NDGDGL VDND URQJ tembung, persaudaraan lan Persaudaraan setia nduweni teges kekancan sing raket kayadene dulur, Dene Setia hati nduweni teges rasa WHJXK VDMURQH DWL· 1XUL Januari 2014) hati. sesambungan PSH, antarane warga siji lan sijine iku ora mung winates kayadene wong kekancan. Siswa lan warga iku ora ana bedane. Sakabehe dianggep sedulur. Bab iki bisa dingerteni saka asile wawancara ing ngisor iki. Ing ‡6HVDPEXQJDQDQWDUDQHZDUJD siji lan sijine iku ora mung winates kayadene wong kekancan, nanging antarane warga siji lan sijine iku wis GLDQJJHS GKHZH· GXOXUH (Nuri, 11 Januari 2014). 3. Tradhisi Suran Agung ing kutha Madiun dumadi saka telung rituwal, yaiku rutuwal nyekar, rituwal ngumbah sabuk, lan rituwal slametan. Tradhisi Suran Agung
Suran Agung yen dideleng saka asal tembunge dumadi saka tembung sura sing oleh wuwuhan -an. Sura nduweni teges sasi sing pisanan, dene suran bisa ditegesi mbalik ing sasi Sura. Tembung agung tegese gedhe, Dadi Suran luhur, utawa mulya. Agung ditegesi minangka bisa kagiyatan kanggo ngluhurahe utawa ngramekake sasi Sura. Andharan iki salaras asile wawancara, narasumber menehi jlentrehan kaya ing ngisor iki. karo ‡6XUDQ$JXQJ\DLNXNDJL\DWDQ sing kanggo ngramekake sasi Sura. Intine, tradhisi Suran Agung yaiku nyambung silaturahmi antar warga PSH. Sapadha warga PSH iku kayadene dulur, mula penting, silaturahmi amarga anggotane PSh iku SDGKD VXPHEDU· 1XUL Januari 2014) dikarepake iki Saka jlentrehan ing ndhuwur bisa dingerteni yen punjere tradhisi Suran Agung yaiku silaturahmi. 4. Wujude Tradhisi Suran Agung Wujude tradhisi Suran Agung iki awujud rituwal sing kaperang dadi 3, yaiku rituwal ngumbah sabuk, lan rituwal slametan. Kanthi luwih jangkep diandharake ing ngisor iki. rituwal nyekar, a. Rituwal Nyekar Nyekar lumrahe dilaksanakake tanggal 1 Sura. wengi sadurunge Tegese asale adhedhasar tembung, yaiku nyebarake kembang ing pasarean. Bab kasebut katitik saka asal tembunge, yaiku sekar sing tegese saemper karo kembang. Ing tradhisi Suran Agung, pasarean sing disekar nyekar 9 yaiku pasareane Eyang Sura. Eyang Sura iku leluhure warga PSH sing mandegani ngadege PSH. Bab kasebut ing cundhuk karo katrangan kaya ngisor iki. ‡1\HNDU VDND tembung sekar. Sekar iku lak artine kembang ta. Dadi nyekar iku artine ya kita nyebarake kembang. Sing disebari iku ya kuburan. Sampeyan lak ya ruh ta mas, jenenge wong Jawa lak nduweni pakulinan nyekar ing kuburan. Utamane ing NXEXUDQHNHOXDUJDQH·(Kosiar, 17 Maret 2014). NXZL DVDOH ya ing tradhisi Suran Agung, sing utama yaiku pasareyane Eyang Sura. Iki ditindakake kanggo ngurmati kabecikane Eyang Sura kang wis mandhegani madege iki ditegesake dening PSH. Bab narasumber kaya ing ngisor iki. Pasareyan sing disekar ‡6DEHQ sasi Sura, warga PSH nyekar ing makame Eyang Sura. Banjur ing makame para sesepuh jasa kang dianggep nduweni marang PSH. ngrembakane Tujuwane bisa kanggo sarana silaturahmi antarane warga, uga kanggo ngurmati jasane Eyang kang wis mandhegani lahire 36+·Nuri, 11 Januari 2014). b. Rituwal Ngumbah Sabuk Saben sasi Sura, warga PSH uga mesthi nglakoni rituwal ngumbah sabuk. Sabuk ing kene beda karo sabuk kaya lumrahe sabuk. Sabuk iki saka bahan kain mori kang ditalekake ing bangkekan. Sabuke warga PSH iku uga nduweni drajad. Drajade dibedakake adhedhasar wernane sabuk. Wernane sabuk ing PSH ana 5, yaiku ireng polos, jambon, ijo, putih polos, lan kang pungkasan putih mori. Sabuk iki nduweni guna kang pungkasan kanggo nengeri yen wong kasebut wis
lulus minangka siswa lan disahake dadi warga iki disengkuyung andharan saka informan sing bisa diwaca ing ngisor iki. PSH. Jlentrehan ‡6DEXN LGKHQWLWDVH warga PSH. Nalika isih siswa, iku nganggo sabuk ireng polos, sanduwure iku ana sabuk jambon. Sabanjure, munggah ijo lan putih polos. Sing trakir yaiku sabuk putih mori, sing dadi tandha yen siswa iku wis disahne dadi warga 36+·1XUL-DQXDUL LNX GDGL Malem 1 Sura, sabuk putih mori diumbah kanthi rituwal tartamtu supaya resik. Resik sing dikarepake ing kene ateges resik raga lan batine. Resik raga ateges resik sabuke, dene resik batin ateges resik batine sing nduwe sabuk saka sipat-sipat ala. Sipat ala kasebut kayata gumedhe marang pepadhane nggunakake lan kadigdayane kanggo bab kang ora becik. Bab iki adhedahasar jlentrehane narasumber kaya ing ngisor iki. ‡6DEXN VXSD\D LNX GLXPEDK resik. Resik jiwa lan raga. Resik jiwa ya berarti sabuke bisa mbalik resik kaya pas diolehake. Dene resik jiwa maksude jiwane sing duwe sabuk bisa resik, resik saka sipat-sipat ala, utamane sombong amarga rumangsa wis nGXZH NHNXZDWDQ· (Nuri, 11 Januari 2014). Rituwal iki uga menenehi piwulang sing salaras karo piwulang ing rituwal nyekar. Siswa sing wis dadi warga PSH kudu tansah nata ati. Bab iki bisa dieling-eling sarana ngumbah sabuk. Sabuk sing dadi titikane warga PSH iki uga mung dumadi saka bahan mori. Mori dhewe diweruhi minangka sing digunakake mbungkus bahan dipendhem. mayit arep iki, anane rituwal Adhedhasar bab sing ngumbah sabuk bisa dadi sarana pangeling-eling yen sakuwat-kuwate manungsa, mbesuke bakal ninggalake donyane. Rituwal ngumbah sabuk sarana iki uga bisa dadi ngendhalekake hawa napsu. Yen mbesuke manungsa iku pancen kudu mati, luwih becik ora kamaruk marang apa-apa kang an ndonya aja kabeh pengin Senajan wis diduweni. tansah diweneh- diduweni, kudune wenehake marang pepadhane, mligine sanak sedulure. Wong kang bisa migunani tumrap pepadhane, iki uga kang bisa diarani urip kang sejati. uga c. Rituwal Slametan rituwal mangan bebarengan panganan sing wis didongani. Ana uga kang ngarani slametan minangka kawilujengan. Slametan nduweni gegayutan sing raket karo kapercayan marang unsur-unsur kadigdayan lelembut. Slametan nduweni konsep kang universal lan saben dhaerah nduweni jlentrehan kang slametan beda. Nanging ditegesi minangka kang ditindakake kanthi tujuwan ngentokake kaslametan. Bab iki bisa dijlentrehan adhedhasar asale tembung slametan, yaiku bisa ditandhingake karo asil wawancara ing ngisor iki. Slametan yaiku lan lumrahe, tradhisi slamet. Jlentrehane ‡6ODPetan saka tembung slamet, dadi slametan iku artine acara kang dilakokake supaya oleh kaslametan saka sing kuwasa. Wong Jawa ning ngendi wae mesthi ngakoni slametan. Amarga wis dadi tradhisi wiwit MDPDQH OHOXKXU EL\HQ· (Kosiar, 17 Maret 2014). Adhedhasar iku asale jlentrehan ing ndhuwur bisa dijlentrehake yen tradhisi iku nduweni wujud Suran Agung rituwal sing cacahe ana telu, yaiku: 10
nyekar, ngumbah sabuk, lan slametan. Suran Agung iki wis bisa diarani tradhisi amarga anane rituwal-rituwal kasebut sing ditindakake kanthi turun- tumurun ing wektu sing mligi yaiku saben tanggal 1 Sura. Rituwal sing turun-tumurun ditindakake kasebut uga dipercaya nduweni guna. Bab iki dijlentrehake luwih jangkep ing jlentrehan sabanjure. kanthi 5. Ubarampe Tradhisi Suran Agung Sabanjure 5. Ubarampe Tradhisi Suran Agung Sabanjure dijlentrehake ubarampe lan tata lakune tradhisi Suran Agung adhedhasar wujud tradhisi sing wis dijlentrehake. Wujud tradhisi Suran Agung sing ana 3 kasebut dijlentrehake ubarampe lan tata lakune kanthi urut. a. Ubarampe Sajrone Tradhisi Suran Agung ana sawernane ubarampe kang dicepakake. asil katrangan Adhedhasar wawancara saka narasumber, bisa diweruhi yen ubarampe sajrone nyekar yaiku kendhi, banyu, lan kembang setaman. Sajrone nyekar iku lan b. Ubarampene Rituwal Ngumbah Sabuk Saliyane nyekar, ing tradhisi Suran Agung uga ana rituwal ngumbah sabuk. Kayadene nyekar, rituwal uga mbutuhake sabuk ngumbah ubarampe. Adhedhasar jlentrehane narasumber nalika wawancara, bisa dijlentrehake yen ubarampe kang rituwal ngumbah digunakake sabuk, yaiku sabuk putih mori, kembang setaman, bokor, lan lilin. ing c. Ubarampene Rituwal Slametan sing dilakokake ing tradhisi Suran Agung yaiku slametan. Saka asil wawancara, bisa diweruhi yen ubarampe nalika Rituwal katelu slametan, yaiku sega kuning lan lawuh- lawuhan. d. Tata Lakune Rituwal Nyekar ing Sadurunge manchik rituwal nyekar. Sadurunge kita kudu ngerteni paugeran-paugeran sing kudu dilakokake nalika ngleboni wilayah pasareyan. asile wawancara, bisa dingerteni yen ana saperangan paugeran tartamtu sajrone rituwal nyekar tradhisi Suran ing Agung. Paugerane yaiku kapisan, nalika nekani ing wilayah pasareyan, kidul; liwat diupayakake kapindho, warga PSH kudu ndhodhog palemahan lan maesan kaping telu, iki dilakokake supaya roh ing pasareyan bisa ngerti, yen kita teka kanggo kirim donga. Jlentrehan iki adhedhasar asil wawancara ing ngisor iki. Adhedhasar sisih ‡<HQZLVWHNDLQJSDVDUH\DQHDMD lan lali ndhodhog maesan telu, lemahe. Didhodhog ping supaya rohe Eyang Sura kang wis ora ana bisa meruhi yen kita WHND·1XUL-DQXDUL ing ndhuwur, bisa didudut yen tata lakune ing tradhisi Suran Agung iku kudu dilakokake kanthi tartamtu. paugeran urut, manut Tujuwane ora liya, yaiku kanggo nuduhak rasa kurmate warga PSH tata marang lakune rituwal nyekar, yaiku: (1) mlebu ing pasareyan lewat sisih kidul, (2) ndhodhog maesan lan palemahan kaping telu, (3) menehi salam, (4) sinambi nggawa kembang maca donga, (5) nyebarake kembang, (6) nyiramake banyu kendhi. e. Tata Lakune Rituwal Ngumbah Sabuk Adhedhasar jlentrehan rituwal nyekar leluhure. Urut-urutan lan sabuk mujudake rituwal sing paling sakral Suran Agung. sajrone Rituwal ngumbah tradhisi 11
Lumrahe, rituwal iki dilakokake saben warga PSH ing wektu lan papan kang padha. Nanging, bisa uga kanthi ijen, kayata ing omahe dhewe-dhewe. Bab iki gumantung saka warga kang nglakokake. Ing panliten iki, sing ditliti yaiku rituwal ngumbah sabuk sing wektu lan panggon kang padha. Tata carane nindakake rituwal ngumbah sabuk, yaiku: (1) nyiapake ubarampe lan piranti kanggo ngumbah, kayadene kang wis disebutake ing nduwur, ubarampene yaiku kembang setaman, lilin, bokor, lan banyu; (2) ngenteni tengah wengi, utawa jam 12 wengi; (3) ngumbah sabuk, tatacarane yaiku sabuk kang diduweni dicemplungake ing bokor kang wis diisi banyu kang dicampur karo kembang setaman; (4) sawise diumbah, mori kasebut dipepe. Nalika ngenteni sabuke garing. Warga PSH banjur nganakake slametan; lan (5) sawise garing, sabuke banjur digawa mulih lan disempen dhewe- dhewe. Jlentrehan iki adhedhasar asil wawancara ing ngisor iki. ‡7DWD FDUDQH QJXPEDK VDEXN yaiku kapisan, kita nyiapake ubarampe ngumbah kanggo sabuk, kapindho, ngenteni jam 12 bengi, katelu sabuke diumbah kanthi cara nyelupake sabuk kasebut ing bokor kang wis diisi lan kembang setaman. banyu banjur sabuke Sawise dipepe. Nalika ngenteni sabuke nglakokake garing, VODPHWDQ· -DQXDUL 2014). iku, kita 1XUL ing ndhuwur bisa didudut, yen tata carane ngumbah sabuk iki uga nduweni tata cara sing kudu ditindakake kanthi urut lan ora kena ditawa ngenani urutan, cara, lan paugerane. Bab iki nuduhake watak kang becik, kayata manut paugeran supaya bisa pikantuk asil sing Adhedhasar jlentrehan becik. Iki uga nandhakake yen warga PSH iku kalebu wong sing manut marang leluhure, sejatine leluhur iku nggawe paugeran mesthi nduweni becik. Minangka kang tujuwan saiki, kudu turunane ing kasebut nglestarekake senajan leluhure wis tilar donya. jaman paugeran f. Tata Lakune Rituwal Slametan Slametan ing tradhisi Suran Agung, kagolong rituwal kang prasaja. Slametan iki dilaksanakake nalika ngenteni sabuk sing dipepe dadi garing. Kathi urut, tata lakune rituwal slametan ing tradhisi Suran Agung dijlentrehake kaya mangkene. GLZLZLWL VODPHWDQ ‡$GKLFDUD dening tuan rumah utawa kang ditujuk kanggo mimpin ngaturake pangiring. Sawise iku kanthi fatehah, bareng-bareng maca annas, falak lan kulhu. Sabanjure yaiku maca dzikir lan kang keri ndongan yaiku dhewe bebabrengan, supaya sesepuh lan kaluarga sing wis ora ana bisa ing panggonan dilungguhake lan uga nyuwun kang becik marang gusti supaya diparingi kaslametan. Siji maneh, kita uga ndonga supaya PSH iku bisa tetep madeg lan nduweni guna NDQJJR PDV\DUDNDW· 1XUL januari 2014). jlentrehan ing Adhedhasar nduwur, bisa didudut yen rituwal slametan iki dilakokake ing sela-selane rituwal ngumbah sabuk. Tata urutane, yaiku: (1) ngumpul ing papan kanggo nindakake slametan, (2) pemimpine slametan atur pambuka, (3) maca donga, tumpeng (5) alam-salaman. bebarengan, Rituwal slametan iki nduweni guna kanggo sarana mujudake rasa sukur marang Gusti kang sampun maringi (4) mangan lan 12
kaslametan marang sakabehe warga PSH. 6. Sinkretisme sajrone Tradhisi Suran Agung Kanggo njlentrehake tradhisi Suran sajrone sinkretisme perangane nggunakake Agung, adhedhasar (1) rituwale, sinkretisme ing rituwal nyekar, (2) rituwal ngumbah sinkretisme sabuk, lan (3) sinkretisme ing rituwal slametan. a. Sinkretisme ing Rituwal Nyekar yaiku ing Sinkretisme ing rituwal nyekar bisa katitik saka tata lakune. Tata lakune nyekar tradhisi Suran ing Agung mbiyen lan saiki tamtune wis beda. Bab sing nitiki anane sinkretisme ing rituwal nyekar ing antarane, yaiku kapracayan wargane, pilihan wektu kanggo nindakake rituwal lan donga nalika rituwal. Saben perangan sing kasebut nandhang sinkretisme sing ditandhingake endi perangan lawas lan sing anyar. Adhedhasar gambar kasebut, bisa dijlentrehake dening panliti yen iku sejatine kalebu ana sing nandhang sinkretisme. Salah sijine, yaiku tradhisi nyekar. Sing dadi unsure pamujudane, yaiku: unsur lan animisme, unsur agama Islam, unsur agama Hindu. Sing dadi unsur animismene, yaiku percayane para wargane yen sing wis mati iku, rohe isih ana ing sakiwa-tengene. Rohe uga isih dipercaya bisa menehi bebantu marang sing ndongakake. Sing dadi unsur agama Islame, yaiku wacan donga sing diwacakake ing pasareyan nalika arep naburake kembang. Unsur agama Hindune, yaiku percayane wargane marang nindakake rituwal nyekare ing sasi Sura. Kapracayan marang sasi kang dianggep suci iki wiwit ana nalika jaman Hindu ing pulo Jawa. Telung unsur kang beda iki tradhisi Suran Agung sasuwene jaman lan wiwit mlebune kabudayan anyar nandhang owah- owahan. Owahe kasebut dening para wargane diadhepi kanthi tliti lan tetep ngutamakake sakrale rituwal. Senajan jaman saiki teknologi wis maju banget lan kapracayan marang barang sing ora katon indra paningal iku kudune wis ora kena dinalar, tradhisi iki tetep bisa lumaku tanpa nuwuhake kahanan kang ngrusak. Saking tartamtune tata carane, tradhisi iki malah bisa dadi idhentitase warga kutha Madiun, mligine warga kutha Madiun sing dadi warga PSH. Iki kabukti yen warga PSH iku paling akeh ana kutha Madiun. b. Sinkretisme ing Rituwal Ngumbah Sabuk rituwal ngumbah sabuk bisa katitik saka tata lakune. Tata lakune ngumbah sabuk ing Tradhisi Suran Agung mbiyen lan saiki tamtune wis beda. Bab sing nitiki anane sinkretisme ing rituwal ngumbah sabuk ing antarane, yaiku kapracayan wargane, kanggo pilihan wektu nindakake rituwal lan donga nalika rituwal. Saben perangan sing nandhang sinkretisme kasebut ditandhingake endi perangan sing lawas lan sing anyar. Jlentrehane kanthi jangkep ana ngisor iki. Sinkretisme ing mujudake sinkretisme, yaiku unsur animism lan unsur agama Hindu. Unsur animismene dituduhake dening anane kapracayan marang roh sing dianggep ana sajrone sabuk mori. Warga PSH yakin yen sabuk mori kasebut yen diramut kanthi bener bisa nambah kasekten lan kaslametan marang sing nduwe. Unsur agama Hindune, yaiku percayane wargane marang nindakake rituwal ngumbah sasi Sura. Kapracayan marang sasi kang dianggep suci iki wiwit ana nalika jaman Hindu Unsur sing sabuk ing 13
ing pulo Jawa. Iki padha karo andharan sinkretisme ing rituwal nyekar. c. Sinkretisme ing Rituwal Slametan rituwal slametan bisa katitik saka tata lakune. Tata lakune nyekar ing tradhisi Suran Agung mbiyen lan saiki tamtune wis beda. Bab sing nitiki anane sinkretisme ing rituwal slametan ing antarane, yaiku kapracayan wargane, pilihan wektu kanggo nindakake rituwal lan donga nalika rituwal. Saben perangan sing nandhang sinkretisme kasebut sing ditandhingake endi perangan lawas lan sing anyar. Sinkretisme ing ‡$GKLFDUD GLZLZLWL VODPHWDQ dening tuan rumah utawa kang ditujuk kanggo mimpin ngaturake iku kanthi pangiring. Sawise bareng-bareng maca fatehah, annas, falak lan kulhu. Sabanjure yaiku maca dzikir lan kang keri dhewe ndongan yaiku bebabrengan, supaya sesepuh lan kaluarga sing wis ora ana bisa ing panggonan dilungguhake kang becik lan uga nyuwun marang gusti supaya diparingi NDVODPHWDQ· 1XUL -DQXDUL 2014). Adhedhasar jlentrehan iki bisa didudut yen unsur-unsur sing beda kang nyawiji ing rituwal slametan ing tradhisi Suran Agung ana 3, yaiku: (1) kapracayan animisme (anane roh sing (2) ajaran Hindu dianggep (nindakake bab sing sakral ing sasi tartamtu, yaiku tanggal 1 Sura); lan (3) ajaran Islam (wacan donga kanthi cara Islam). 7. Pamawase Masyarakat marang Tradhisi Suran Agung Adhedhasar asile wawancara, masyarakat sing ora sarujuk anane tradhisi Suran Agung alesane yaiku tradhisi Suran Agung dianggep tradhisi kang menehi pangaribawa sing ala marang masyarakat. Pangribawa sing ala ing antarane yaiku (1) akeh kadaden gegeran nalika tradhisi Suran Agung; (2) akeh sing dadi kurban saka anane tradhisi Suran Agung, kurban iku bisa warga PSH dhewe lan bisa uga warga sakupengane; lan (3) nuwuhake rasa ora tentrem ing masyarakat Madiun. Bab iki bisa ditandhingake karo asile wawancara ing ngisor iki. 7. Pamawase Masyarakat marang Tradhisi Suran Agung Adhedhasar asile wawancara, masyarakat sing ora sarujuk anane tradhisi Suran Agung alesane yaiku tradhisi Suran Agung dianggep tradhisi kang menehi pangaribawa sing ala marang masyarakat. Pangribawa sing ala ing antarane yaiku (1) akeh kadaden gegeran nalika tradhisi Suran Agung; (2) akeh sing dadi kurban saka anane tradhisi Suran Agung, kurban iku bisa warga PSH dhewe lan bisa uga warga sakupengane; lan (3) nuwuhake rasa ora tentrem ing masyarakat Madiun. Bab iki bisa ditandhingake karo asile wawancara ing ngisor iki. ‡$OD, merga muruki gegeran, saben taun mesthi ana kadadean. Suran agung uga njalari PDV\DUDNDWPHGLXQNHZHGHQ· (Rosyid, 20 Januari 2014). ‡Ala, mergane saben tahun methi ana gegeran, neng ngendi-ngendi ana gegeran, njalari ora tenang· (Rizki, 20 Januari 2014). ‡-HODVDODPHUJDRUDDQDDSLN- apike blas. Saben Sura mesthi Madiun dadi sepi, wedi kabeh \HQGDGLNXUEDQ·+DULDWL Januari 2014). sarujuk, wawancara, asile Adhedhasar masyarakat sing sarujuk anane tradhisi Suran Agung alesane yaiku tradhisi Suran Agung dianggep tradhisi kang menehi pangeribawa sing becik marang masyarakat. Pangribawa sing becik ing antarane yaiku tradhisi Suran (1) Agung dianggep nuduhake nile-nile kang becik, kayata ngelingake marang pati lan nuduhake rasa syukur kita marang Gusti lan (2) tradhisi Suran Agung dianggep bisa dirembakake minangka tradhisi kang bisa narik kawigatene wisatawan. Bab iki bisa ditandhingake karo asile wawancara ing ngisor iki. Dene sing 14
‡Apik wae, saka acara-acarane ana nile kang bisa dijupuk. Saka acara nyekar kita bisa eling marang kematian. Dene saka acara slametan bisa nuduhake rasa syukur kita marang Gusti. ruh, Yen ngumbah aku ora mergane aku dudu warga PSH· (Sumanto, 20 Januari 2014). ‡$GD\DQJEDJXVDGDSXOD\DQJ jelek, yang bagus sebenarnya tradhisi Suran Agung itu bisa dikembangkan sebagai tradhisi ZLVDWD·6XVHQR-DQXDUL 2014). Pamawase masyarakat ngenani tradhisi Suran Agung sing anane disarujuki iki, lan ora disarujuki disebabake amarga anggone nindakake tradhisi ing kutha Madiun, nanging ora kabeh masyarakat kutha Madiun melu. 8. Dhiskusi Asile Panliten Adhedhasar asil panliten sing dijlentrehake bisa didhiskusekake asile panliten kaya mangkene. Tradhisi Suran Agung iku nduweni kalebu samubarang kang mligi amarga beda saka tradhisi sing lumrahe ana. Bab kasebut pamawase masyarakat kutha Madiun sing beda lan kahanane anane tradhisi iki. ing ndhuwur, tradhisi sing katitik saka Teori akulturasi kabukti bisa ngonceki unsur-unsur sing mujudake anane tradhisi Suran Agung ing kutha Madiun. Unsur-unsur sing nyawiji sajrone iki pancen beda nanging bisa mujudake budaya sing anyar. Unsur kasebut, yaiku animisme, Hindu, nyawiji Islam mujudake kabudayan Jawa. tradhisi lan sing wawancara, dokumentasi, lan angket kabukti uga bisa nyengkuyung ngumpule dhata sing mujudake bahan sing bisa diolah dadi jlentrehan sing salaras karo tujuwan Teknik panlten iki. Semono uga tata cara nganalisis sing diandharake Sudikan (2001: 80) lan Moleong (2009: 227-280) kabukti bisa menehake jlentrehan sing bisa padha- padha nyengkuyung. Dhata ngenani wujud sing diperang dadi ubarampe lan tata anane laku bisa nuduhake piwulang ing tradhisi Suran Agung. dhata, yaiku E. DUDUTAN Adhedhasar asile panliten, bisa didudut yen wujude tradhisi Suran Agung adhedhasar rituwale ana 3, yaiku: (1) nyekar, (2) ngumbah sabuk, lan (3) slametan. Ubarampe lan tata lakune tradhisi Suran Agung iku wis tartamtu wiwit leluhure nganti warga turunane, sing nduweni simbol-simbol pakurmatan marang leluhure sing wis nduweni jasa tumrap madege PSH. iku pancen Tradhisi Suran Agung sinkretisme nandhang saben ing dijlentrehake bisa sing rituwale, perangane, yaiku: (1) rituwal nyekar, sinkretismene diwujudake dening unsur kapracayan animisme-dinamisme, ajaran Hindu, lan ajaran Islam; (2) rituwal ngumbah sabuk, sinkretismene diwujudake dening unsur kapracayan animisme-dinamisme lan ajaran Hindu; lan (3) rituwal slametan, sinkretismene diwujudake dening unsur kapracayan animisme-dinamisme, ajaran Hindu, lan ajaran Islam. Pamawase masyarakat tumrap anane tradhisi Suran Agung ana loro, yaiku: (1) sing ora sarujuk amarga mung njalari gegeran lan anane kurban, sing njalari masyarakat ora bisa tentrem nalika ana Suran Agung lan (2) sing sarujuk amarga bisa menehake piwulang kayata kapracayan marang anane kapaten, pamujudane sukur marang Gusti, lan bisa uga dadi wisata budaya. kang becik, 15
DHAFTAR PUSTAKA Afifudin. 2009. Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung: Pustaka Setia $PEDUZDWL (WLN ‡:D\DQJ %HEHU 3DFLWDQ 7LQWLQJDQ 2ZDK-Owahan .DEXGD\DQ· (Skripsi). Surabaya: Jurusan Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Surabaya Andriana, Dedi. et.al. 2008. Misteri Di Balik Bulan Sura (Online), bulan-sura/, (diakses 13 Maret 2013) Andriansyah, Moh. et.el. 2013. Mengenal Tradisi Malam Satu Sura Di Tanah Budaya (Online), Jawa ragam-budaya-indonesia, (diakses 13 Maret 2013) (Ragam Indonesia) Arikunto, Suharsini. 2006. Prosedur Penelitian: Suatu Pendekatan Praktek. Jakarta: Rineka Cipta Bakker, JWM. 1984. Filsafat Kebudayaan, Sebuah Pengantar. Yogyakarta: Media Pressindo Bratawidjaja, Thomas Wiyasa. 1993. Upacara Tradisional Masyarakt Jawa. Jakarta: Pustaka Sinar Harapan. Danandjaja, James. 1986. Folkor Indonesia. Jakarta : Pustaka Grafitipers Endraswara, Suwardi. 2008. Metode Penelitian Sastra. Yogyakarta: Media Pressindo Jauhari, Muhammad. 2014 ‡7UDGKLVL 6ODPHWDQ .HODKLUDQ %D\L ,QJ 'HVD Bediwetan Kecamatan Bungkal Kabupaten Ponorogo (Tintingan Wujud, Makna, Fungsi, Pamawas, lan Owah Gingsir)·. (Skripsi). Surabaya: Jurusan Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Surabaya Kamus (Online), diaskes 13 Maret 2014). Besar Bahasa Indonesia.et.al. 2011. Koentjaraningrat. 1987. Kebudayaan Jawa, Mentalitas dan Pembangunan. Jakarta: Gramedia --------------------. 1990. Pengantar Ilmu Antropologi. Jakarta: PT Rineka Cipta Koplan, David & Manners, Albert. A. 2002. Teori Budaya. Terjemahan Landung Simatupang. Yogyakarta: Pustaka Pelajar Moleong, Lexy.J.2009. Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung: PT Remaja Rosdakarya 0XUWDGOR $JXV $WLT ‡$NXOWXUDVL ,VODP GDQ %XGD\D /RNDO GDODP 7UDGLVL 8SDFDUD 6HGHNDK /DXW VL 3DQWDL 7HOXN 3HQ\X .DEXSDWHQ &LODFDS· (Skripsi). Yogyakarta: Jurusan Sejarah dan Kebudayaan Islam, Fakultas Adab, Universitas Islam Negeri Sunan Kalijaga 2VUDQ6$‡Acculturation, Perceived Social Support, And Self-Esteem In Primigravida PuertoricanTeenagers· :HVW - 1XUV 5HV $XJXVW 460-473 Poerwadarminta, WJS. 1939. Bausastra Djawa -DNDUWD - % :ROWHUV¶XLWJHYHUV atau Maatchappij N. V. Groningen 3UDVHW\DQL $QLVD <XOL ‡Tradhisi Grebek Maulud Ing Kutha Madiun (Tintingan Wujud , Makna, Lan Fungsi)· (Skripsi). Surabaya: Jurusan 16
Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Surabaya 3UDVHW\DQL‡Tradhisi Grebek Maulud ing Kutha Madiun (Tintingan Wujud, Makna, lan Fungsi)·Skripsi). Surabaya: Jurusan Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Surabaya Purwadi.2009. Filsafat Jawa: Ajaran Hidup yang Berdasarkan Nilai Kebijaksanaan. Yogyakarta: Panji Pustaka Rusmanhaji.et.al. 2013. Sinkretisme, (Online), , diakses 12 Maret 2014). Sahniah, Anisa Puji. et.al. 2013. Definisi Tradisi dan Kemunculan Tradisi, (Online), kemunculan-tradisi.html, diakses 14 Maret 2013) 6DUL 'HZL 1RYLWD ‡0DNQD 6LPEROLV VDMURQH 7UDGKLVL %HUVLK 'HVD LQJ 0DGLXQ· Skripsi). Surabaya: Jurusan Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Surabaya Bentuk-Bentuk 2014. diakes 13 Maret 2014). Sinkretisme, (Online), 2014. diakes 13 Maret 2014). Sinkretisme, (Online), 0HQDQJ .DEXSDWHQ .HGLUL 7LQWLQJDQ :XMXG 0DNQD ODQ )XQJVL· (Skripsi). Surabaya: Jurusan Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Surabaya Sudikan, Setya Yuwana. 2001. Metode Penelitian Kebudayaan. Surabaya: Unesa Unipress bekerja sama dengan Citra Wacana Sukarman. 2006. Pengantar Kebudayaan Jawa. Surabaya. Unesa Unipress Suryaningtyas, Valentina Widya lkk. 2010. Akulturasi Antara Etnis Cina dan Jawa: Konvergensi atau Divergensi Ujaran Penutur Jawa? Makalah disajikan dalam Seminar Nasional Pemartahanan Bahasa Nusantara, Universitas Dian Nuswantoro. Semarang, 2-3 Agustus. Yana MH. 2001. Falsafah dan Pandangan Hidup Orang Jawa. Yogyakarta: Penerbit Kanisiu 17 25