WEWATEKANE PARA PARAGA SAJRONING NOVEL NALIKA PRAU GONJING ANGGITANE ARDINI PANGASTUTI WEWATEKANE PARA PARAGA SAJRONING NOVEL NALIKA PRAU GONJING ANGGITANE ARDINI PANGASTUTI ROSIH NGESTI WAHYUNI PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI SURABAYA Abstrak Novel anggitane Ardini Pangastuti kang diterbitake ing taun 1993 isine ngenani katresnan lan kasetyan sajroning bale somah. Ingkang onja yaiku ngenani wewatekane para paraga sajroning novel. Watek kang onja yaiku watek keras kang diduweni dening paraga utamane. Saliyane iku paraga utama uga nduweni watek kang setya marang sisihane. Adhedhasar saka lelandhesane panliten iku, mula bisa ditetepake underaning panliten, \DLNX NHSUL\H LVLQLQJ QRYHO ‡1DOLND 3UDX *RQMLQJ·" NHSUL\H ZHZDWHNDQH Saraga utama QRYHO‡1DOLND3UDX*RQMLQJ·" (2) njlentrehake wewatekane parDJD XWDPD VDMURQLQJ QRYHO ‡1DOLND 3UDX *RQMLQJ· QMOHQWUHKDNH ZHZDWHNDQH SDUDJD SDQ\HQJNX\XQJ VDMURQLQJ QRYHO ‡1DOLND 3UDX *RQMLQJ· Paedahing panliten iki, yaiku: (1) rujukan panliti liya; (2) piwulangsastra; (3) pamaos. Teori struktural kang digawe yaiku teori kang diandharake dening Teeuw (1988:111), lan paraga mitirut panemune Abrams (sajroning Nurgiantoro, 2007:165). Metode kang digunakake ing panliten iki yaiku deskriptif kualitatif. Sumber data ing Ardini Pangastuti kang terbit taun 1993. 'DWDLQJSDQOLWHQLNL JHJD\XWDQ kaliyan paraga. Data kang dikumpulake kanthi cara studi pustaka. Tata cara nganalisis data nggunakake metode analisis deskriptif lan analisis struktural, kang nggunakake teori struktural kang dipunjerake ing perangan paraga lan wewatekane. kawigaten lan nuwuhake rasa penasaran. Paraga utama kang ana ing novel yaiku Gino lan Lintang. Kaloro paraga iki ora bisa dipisahake sajroning crita. Watake Gino yaiku tresna, setya lan ora gampang nyerah. Lan watek paraga Lintang kang teguh marang pendiriane lan mandiri, bisa dadi tuladha kanggo wanita ing jaman saiki. Saliyane watek keras, paraga wanita uga nduweni watek sabar lan sugih pangapura kang uga bisa dadi patuladhan marang wong liya.. Paraga panyengkuyung ing novel ana akeh, antarane ana Bu Padma, Sinung, Mbok Yem, Langit, Tutik, Gimin, Dokter Abimayu, Sekar, Meiske, lan Mbok Supi. Paraga panyengkuyung nduweni watek kang seje lan nyengkuyung crita sajroning novel Nalika Prau Gonjing. Bu Padma nduweni watek kang sabar lan gaten marang anak. PURWAKA Sastra yaiku salah sawijine wujud lan asil saka seni kreatif kang objeke manungsa lan panguripane kanthi basa kanggo mediane. Kasusastran ora amung dadi media kanggo ngumpulake teori utawa pamikirane manungsa, nanging uga minangka karya kang kreatif. Sastra ora bakal karipta yen ora ana ide, kreatifitas saka manungsa. Manungsa bisa saka ngripta pengalaman imajinasi. Pangalamaning urip saben pawongan beda karo pawongan liyane, mula kasusastran kang kawedhar uga beda-beda. karya sastra adhedhasar uripelan dayane Ana pirang-pirang konsep ngenani pangerten karya sastra.Karya sastra yaiku karya seni imajinatif, kang unsur estetis luwih 1
WEWATEKANE PARA PARAGA SAJRONING NOVEL NALIKA PRAU GONJING ANGGITANE ARDINI PANGASTUTI akeh, nggunakake piranti basa (Wellek lan uga Warren, kasusastran antarane pangripta siji lan sijine.Sastra Jawa modern yaiku salah sawijining kasusastran Jawa kang durung akeh dimangerteni dening bebrayan. Akeh sing nganggep yen sastra Jawa modern iku wis ora ana maneh utawa wis tamat ing nanging jamane Raden Ranggawarsita, kasunyatane ora kaya mangkono. Saiki sastra Jawa isih ana lan isih disinau uga isih dijaga supaya Raden Ranggawarsita seda, ana pangripta sastra Jawa yaiku Ki Padmasusastra (Hutomo, 1975:8). 1990:23-25).Mangkono Jawa, beda-beda ora musna. Sawise Jawa modern ngrembaka maneh rikala jaman Balai Pustaka lan Panjebar sing Semangat. Asil kasusastran diterbitake kapisan yaiku serat Riyanto dening Balai Pustaka ing taun 1920 anggitane R.M Sulardi. Saliyane Serat Riyanto uga ana kasusastran Jawa asli kang diterbitake dening irah-irahan Balai Pustaka yaiku kanthi Ngulandra anggitane Margana Jayaatmaja (Hutomo, 1975:12). Kasusastran Sastra Jawa Jawa modernkang awujud novel wis ana ing jaman penjajah Walanda, bareng ngrembakane kasusastran Jawa. Novel asale saka basa Italia novelle. Kanthi harfiah novella tegese sawijining samubarang anyar kang cilik, lan adate diarani cerkak kang arupa prosa (Abrams sajrone Nurgiyantoro, minangka bagiyan saka prosa utawa fiksi, yaiku jinis sastra pirang-pirang nyuguhake prakaraning panguripan lanbiasane disusun miturut urutan wektu (Aminuddin, 1987:66). 2005:9).Novel kang Nurgiyantoro,(1998:16) novel kaperang dadi rong jinis, yaiku novel lan novel popular. Novel serius serius migunakake urip minangka modhel. Modhel iku karipta sajroning donya anyar lumantar wujude carita lan paraga- paragane sajroning kahanan tartamtu. Burhan Nurgiantoro uga ngandharake yen novel serius nuntut aktifitas pamaos sacara serius. Pamaos kudu ngrekonstruksi masalah kang analan gegayutane antarane paraga. Saliyane iku, novel popular yaiku novel kang dikenalake ing masane lan akeh penggemare, mligine ing kalangan remaja. Novel popular nggambarake masalah kang narik kawigaten ing jamane iku, masiya namung ing tingkat awal (Nurgiantoro, 1998:18).Salah ing kasusastran Jawa yaiku novel kanthi irah- irahan Nalika Prau Gonjing anggitane Ardini Pangastuti. Miturut kasunyatan sijine kang populer irahan Nalika Prau Gonjing anggitane Ardini Pangastuti kang diterbitake taun 1993 dening Sinar Wijaya Surabaya.Novel Nalika Prau Gonjing iki minangka novel kang caritane narik yaiku wewatekane para paragane.Novel iki bakal ditliti kanthi tintingan struktural.Tintingan strukturalkanggo ngonceki luwih jero ngenani paraga.Anggone nliti iku mau amarga anane unsur-unsur kang bakal karembug sajroning novel, lan wewatakane, alur, lan setting. kawigaten ditliti kanggo ngenani yaiku tema,paraga Ing panaliten iki bakal nliti Novel kanthi irah-irahan Nalika Prau Gonjing amarga basa kang digawe sajroning novel gampang dimangerteni lan alur critane sajroning novel iku narik kawigaten kanggo diwaca. Panliten iki milih novel kanthi anggitane Ardini Pangastuti amarga Ardini mujudake salah sijine pangripta sastra Jawa modern ing jaman kamardikan kang wis terkenal. Ardini minangka salah sijine pangripta kang ngripta novel kanthi gampang dimangerteni dening pamaos. Ardini mujudake pangripta novel luwes anggone nulis novel, basane kang runtut gampang dimangerteni saengga ora bingung nalika maca novel anggitane Ardini. Isih akeh novel anggitane Ardini, nanging namung novel Nalika Prau Gonjing kang narika kawigaten nalika diwaca. Kang narik kawigaten sajroning novel yaiku ngenani wewatake paraga-paragane kang onja kanggo mbangun alur carita.Pramila ing panliten iki bakal ngonceki wewatakane tintingan paraga-paraga struktural.Saliyane iku, panliten iki milih novel NPG amarga novel iki narik kawigaten, critane apik banget, tur bisa menehi pitutur supaya urip sing akur. lan alure kanthi Ing panaliten iki bakal nengenake ngenani wewatakan paraga-paraga para sajroning novel NPG. Wewatakan nduweni teges kang beda-beda, yaiku minangka paraga- paraga crita kang disuguhake lan minangka sikap, kepengenan, emosi, lan prinsip moral kang diduweni dening paraga-paraga kasebut ( Stanton ing Nurgiantoro, 2007:165). Paraga (ing Nurgiantoro crita miturut Abrams 2007:165) yaiku wong kang disuguhake sajroning karya naratif, utawa drama, kang dening nduweni kuwalitas moral lan kacenderungan tartamtu kaya sing diekspresikake sajroning omongan lan apa wae kang ditindhakake. pamaos dimangerteni bakal ngonceki sawijining novel Jawa kanthi irah- Sajroning panaliten iki Saka andharan ing ndhuwur, bisa kadudut menawa novel Nalika Prau Gonjing bisa narik kawigaten kanggo ditliti. Novel Nalika Prau Gonjing durung nate ditliti kanthi ngrembug 2
WEWATEKANE PARA PARAGA SAJRONING NOVEL NALIKA PRAU GONJING ANGGITANE ARDINI PANGASTUTI wewatakane paraga. Novel NPG iki narik kawigaten kanggo ditliti amarga paraga- paragane nduweni watak kang onjo utawa luwih onja.Paraga-paraga Sajroning Novel Nalika Prau Gonjing anggitane Ardini pangastuti ing panliten iki kanthi tintingan struktural.Panaliten iki nggunakake tintingan struktural kang amarga panaliten kang luwih onja yaiku sajroning isi novel NPG. Tintingan struktural kang nduweni tujuwan kanggo mbongkar lan maparake karya sastra kanthi wutuh. luwih objektif TINTINGAN KAPUSTAKAN Strukturalisme Karya sastra, fiksi utawa guritan, miturut totalitas sing kaum strukturalisme yaiku dibangun sacara koherensif dening maneka unsur pambangune (Nurgiantoro, 2007:36). Strukturalisme yaiku sawijining totalitas sing diwangun kanthi koherensif dening werna- wernane unsur pambangune. Ing pihak liya, struktur karya sastra bisa ditegesake dadi susunan, negesake, lan gambaran sakabehe piranti lan perangan sing kanthi bebarengan mujudake kebulatan kang endah, Abrams (ing Nurgiantoro, 2007:36). Miturut Pieget (sajroning Saussure, 2001:24) struktur bisa dimangerteni minangka tatanan arupa saka wujud-wujud kang lan pengaturane transformasi, kabutuhan, dhewe. Bisa dimangerteni kautuhan iku amarga saben komponen struktur iku tunduk marang kaidah intrinsik lan ora nduweni panggonan bebas sajabane struktur Strukturalisme uga bisa dimangerteni minangka pendekatan sawijinng kasusastran kang nliti ing kajian gegayutane antarane unsur pambangun karya kang ditliti. Mula, strukturalisme beda kaliyan pendekatan liyane, kayata pendekatan mimetik, sing ekspresif, ing Nurgiantoro, 2007:37). salah lan pragmatik (Abrams Teeuw (1988:135-136) ngandharake analisis struktural nduweni tujuwan kanggo ngonceki lan ngandharake karya sastra kanthi teliti cermat luwih mahami ngenani gegayutane kaliyan aspek karya sastra sing ngasilake makna sacara keseluruhan. Analisis struktural mesti diarahne marang ciri-cirine sing khas sajroning karya sastra kang arep dianalisis. lan panliten struktural kanggo ngonceki paraga lan wewatakane sajroning cerbung Nalika Prau Gonjing anggitane Ardini Pangastuti supaya luwih mangerteni ngenani karya sastra, sarujuk karo andharane Teeuw (1988:108) yen analisis struktural nengenake unsur kang paling onjo, yaiku ngenani wewatakane paraga. iki tintingan Mula saka iku, analisis struktural karya sastra bisa dilakoni kanthi cara ngidentifikasi, nintingi, lan ngandharake fungsi sarta gayutane unsur intrinsik. Sabanjure iki arep dijlentrehake unsur pambangune sastra yaiku ngenani paraga lan wewatakane supaya trep lan bisa dimangerteni. Unsur-unsur Karya fiksi Novel Novel iku salah sawijining karya fiksi kang nduweni unsur pamangun. Unsur-unsur pamangun kang dimaksud yaiku unsur intrinsiklan unsur ekstrinsik (Abrams ing Nurgiyantoro, 2007:10-11). Miturut Stanton (ing Nurgiyantoro, 2007:23) lanChapman unsur pamangun fiksi kanthi cara tradisional dikelompokake dadi rong perangan yaiku unsur intrinsik lan ekstrinsik. Unsur intrinsik yaiku unsur-unsur pambangune karya sastra. Unsur-unsur iki kang nyebabake karya sastra dadi karya sastra kang sejati.Unsur intrinsik novel yaiku unsur kang langsung nyusun crita (Nurgiantoro, 2007:23). Unsur-unsur intrinsik kang dimaksud mau yaiku kedadeyan, crita, alur, paraga lan wewatakane, latar, sudut pandang, lelewaning basa. Unsur pembangun kang kaping pindho yaiku unsur ekstrinsik.Unsur ekstrinsik yaiku unsur-unsur kang ana ing sanjabane karya sacara langsung ndayani bangunan.Unsur ekstrinsik totalitas nduweni bangunan crita kang diasilake (Nurgiantoro, 2007:23). tema, sastra, nanging daya gedhe marang Perangan-perangan kang mbangun karya fiksi kompleks banget. Iku mau ora namung saka punjering unsur normal wae sing arupa basa. Unsur-unsur kasebut miturut Nurgiantoro (2007:23) bisa digolongake sajroning rong perangan yaiku unsur intrinsik lan ekstrinsik. Kaloro unsur iku mau sing kirane akeh lan mesti ditliti dening para panliti sajroning nganalisis karya fiksi kang arupa cerkak, novel lan liya-liyane. Konsep ngenani struktur diandharake dening Teeuw (1988:111) yaiku minangka sakabehing sistem awujud saka unsur-unsur kang nduweni gegayutan, nduweni sipat intine lan ora karya sastra merlokake prakara ing sajabane. Kaya ing iku dhewe(otonom) Unsur ekstrinsik yaiku unsur-unsur kang menehi pengaruh marang crita kang ekstrinsik diasilake. Unsur-unsur yaiku ngenani kahanane individu pangripta sing nduweni sikap, kapercayan lan pamawas urip sing bakal menehi pengaruh marang karya sing bakal diasilake. Unsur ekstrinsik liyane yaiku 3
WEWATEKANE PARA PARAGA SAJRONING NOVEL NALIKA PRAU GONJING ANGGITANE ARDINI PANGASTUTI ngenani psikologi, kang bisa arupa psikologi pangripta, psikologi pamaos utawa psikologi karya sastra iku dhewe.Kahanan lingkungan pangripta kayata ekonomi, politik, sosial kang uga bakal menehi pengaruh marang karya sastra kang minangka unsur ekstrinsike. Unsur-unsur liyane kayata pamawas urip bangsa minangka karya seni liyane lan liya- liyane ( Wellek lan Warren, 1995:79-135). Tema Tema mujudake perangan saka unsur intrinsik kang ana ing sajrone crita, mula tema dadi dhasar kanggo ngrembakane crita.Tema kudu asipat njiwai sakabehing crita utawa ing surasane crita.Tema bisa digolongake sawetara kategori. Nggolongake iki tema dilakoni adhedhasar telung sudut pandang yaiku golongan dikhotomis kang asipat tradisional, panggolongan iku bisa disawang saka lan penggolongan saka tataran kautamane (Shipley sajrone Nurgiantoro, 2007:77). Paraga lan Wewatekane lataran pangalaman jiwa Wewatakan kang bisa dimangerteni kanthi karakter utawa wewatakan, mengacu ing panempatane paraga-paraga tartamtu kanthi watak tartamtu. Saengga wewatakan bisa dimangerteni minangka gegambaran sing jelas ngenani pawongan kang disuguhake sajrone carita 2007:176).Abrams uga (sajroning Nurgiantoro, njlentrehake paraga crita mujudake wong sing diripta dening pangripta lan diwenehi watak tartamtu sing ana ing sajrone karya naratif, utawa novel sing dening pamaos ditafsirake nduweni kuwalitas moral lan bab tartamtu sing onja kaya sing diekspresikake ana ing sajrone pacelathon utawa apa sing dilakoni ana ing sajrone tumindak. (Nurgiyantoro, 2007:165) 8) saka paraga-paraga liya sing menehi reaksi marang paraga utama, 9) saka kepriye paraga utama kuwi menehi reaksi marang paraga liyane. Paraga-paraga sajroning cerita fiksi bisa dibedakake adhedhasar saka tinjauane miturut sudut pandang Nurgiantoro (2007:176), paraga bisa diklompokake kaya mangkene : 1) Paraga utama lan paraga tambahan lan Paraga utama yaiku paraga kang utama dicrtakake sajroning novel sing gegayutan. Paraga utama minangka paraga sing paling akeh ing dicritakake, bisa dadi paraga kedadeyan oleh utawa kedadeyan. Ing novel-novel tartamtu, paraga utama kerep ana sajroning kedadeyan lan bisa ditemui saben kaca buku novel. Nanging uga ana ing novel liya kang paraga utamane ing crita.Amarga ora kerep metu paraga utama kerep metu ing crita.Kajaba tuwuhe paraga- iku, paraga tambahan ing sakabehing crita anggone luwih nyritakake.Iki paraga tambahan iku mung asipat pelengkap. paraga 9) saka kepriye paraga utama kuwi menehi reaksi marang paraga liyane. Paraga-paraga sajroning cerita fiksi bisa dibedakake adhedhasar saka tinjauane miturut sudut pandang Nurgiantoro (2007:176), paraga bisa diklompokake kaya mangkene : 1) Paraga utama lan paraga tambahan lan Paraga utama yaiku paraga kang utama dicrtakake sajroning novel sing gegayutan. Paraga utama minangka paraga sing paling akeh ing dicritakake, bisa dadi paraga kedadeyan oleh utawa kedadeyan. Ing novel-novel tartamtu, paraga utama kerep ana sajroning kedadeyan lan bisa ditemui saben kaca buku novel. Nanging uga ana ing novel liya kang paraga utamane ing crita.Amarga ora kerep metu paraga utama kerep metu ing crita.Kajaba tuwuhe paraga- iku, paraga tambahan ing sakabehing crita anggone luwih nyritakake.Iki paraga tambahan iku mung asipat pelengkap. paraga sethithik amarga 2) Paraga protagonis lan antagonis yaiku paraga sing disenengi, sing salah siji jinisi dianggep populer lan apik saengga akeh sing nyenengi. Paraga antagonis mujudake paraga sing jahat, saengga akeh pamaos sing ora simpati marang paraga iki. Paraga protagonis 3) Paraga prasaja lan paraga bulat iku, miturut Aminuddin (1987:80) kanggo mangerteni lanmahami marang watak paraga, sajroning novel bisa dimangerteni saka: Gegayutan kaliyan ukara 1) Tuturan langsung saka pangripta ngenani karakteristik paragane, 2) gegambaran diwenehake sing pangripta saka deskripsi bab kahanan paraga ana satengahing bebrayan, utawa carane gawe busana, gambaran tumindake paraga, 3) 4) saka kepriye kahanane paraga kuwi dheweke- ngenane ngomongake dhewe, 5) saka kepriye pamikirane paraga, 6) saka paraga liya sing ngomongake paraga utama, kepriye carane paraga liya nalika caturan karo paraga utama 5) saka kepriye pamikirane paraga, 6) saka paraga liya sing ngomongake paraga utama, kepriye carane paraga liya nalika caturan karo paraga utama Paraga prasaja yaiku paraga sing nduweni siji kualitas pribadi tartamtu, siji watak tartamtu wae. Paraga bulat yaiku paraga sing nduweni maneka kemungkinan ing panguripane, pribadine lan jati dirine. 4) Paraga statis lan paraga dinamis Paraga statis yaiku paraga sing sacara esensial ora ana owah- owahan wewatakane minangka akibat prastawa sing dumadi. Ibarate paraga statis iku kaya watu karang sing ora bisa diobahake sanajan saben dina kena banyu ombak. Lan paraga dinamis yaiku paraga sing ngalami owah-owahan lan watake ngrembaka padha karo ngrembakane prastawa lan plot sing dicritakake. 5) Paraga tipikal lan paraga netral 4
WEWATEKANE PARA PARAGA SAJRONING NOVEL NALIKA PRAU GONJING ANGGITANE ARDINI PANGASTUTI Paraga tipikal yaiku paraga sing mung sethithik ditampilake kahanane indhividu lan luwih akeh pagaweyan. kualitas ngojahake Paraga netral yaiku paraga sing kerep metu lan nduweni eksistensi supaya crita iku kasil. Teknik Panyandrane Paraga Nurgiantoro uga nduweni pendapat yen teknik nganalisis paraga ana rong teknik, yaiku: a. (2007:194-211) Teknik Ekspositori Teknik iki kerep dimangerteni minangka teknik analitis, sajroning teknik iki paraga crita ana lan dianakake dening pangripta marang pamaos sacara langsung lan ora mbulet, lan langsung diwenehi deskripsi anane paraga iku sing mungkin arupa sikap, watak, lan solah tingkah utawa ciri fisike. b. Teknik Dramatik liya lan kepriye sing arupa rangsangan saka njaba paraga sing gegayutan. 6) Teknik reaksi paraga liya Teknik reaksi paraga liya yaiku reaksi sing diwenehake dening paraga liya marang paraga utama utawa paraga sing disinauni arupa pamawas, pandapat, sikap, komentar lan liya-liyane. 7) Teknik panggambaran latar/panggonan Susunane latar ing sekitare paraga uga kerep digawe kanggo nggambarake anane paraga iku. Panggambaran latar bisa luwih intensif ing sipat paraga sing diandharake ing teknik liyane. 8) Teknik panggambaran fisik paraga nggambarake kepriye kahanan kejiwaane utawa saora-orane pangripta sengaja nggoleki lan nggayitake anane sing gegayutan mau. Kahanan fisik Teknik dramatika yaiku cara pangripta ndeskripsikake solah tingkah sacara eksplisit. Paraga disuguhake sacara dramatik bisa dilakoni kanthi sepuluh teknik.Sajroning karya fiksi, biasane pangripta nggunakake teknik iku sacara gantian, masiyo ana bedane sajroning teknik-teknik iku. Teknik-teknik kasebut yaiku: 1) Teknik cakapan Alur utawa Plot iku nduweni sesambungan kang angel dipisahake. Amarga objek crita lan alur iku bisa diarani mbutuhake kedadeyan padha yaiku ngenani tuntutan alur kang asipat luwih kompleks tinimbang crita. Sajroning wawasan struktural marang karya fiksi kerep dibahas ngenani alur sanajan kerep ngunakake basa liya. Antarane crita lan alur Omongan sing dilakoni paraga crita biasane dimaksudake kanggo ngambarake sipat-sipat paraga sing gegayutan. 2) Teknik solah tingkah ing tumindak kang asipat nonverbal, fisik, apa sing dilakoni paraga sajroning tumindak lan solah tingkahe. 3) Teknik pikiran lan prasaan Teknik tingkah laku nyaranake Kepriye kahanan lan pikirane paraga, sarta apa kang ana ing pikirane paraga nggambarake sipat-sipate. Nanging lan perasaan bisa sajroning teknik cakapan lan solah tingkah. 4) Teknik arus kesadaran teknik pikiran Teknik arus kesadaran ana gegayutane kaliyan teknik pikiran lan perasaan lan meh saemper. Arus kesadaran minangka teknik narasi sing ngusahakake nangkap panemu lan aliran proses mental paraga, ing ngendi tanggapan indra campur kaliyan kesadaran lan ora sadare pikiran, perasaan, pangarep, lan asosiasi-asosia acak. 5) Teknik reaksi paraga Teknik reaksi paraga sing dimaksud yaiku reaksi paraga marang kedadeyan tartamtu, masalah, kahanan, tembung, lan sikap wong Alur utawa plot yaiku karya fiksi kang arupa struktur kedadeyan-kedadeyan, yaiku kepriye kang katon sajrone pangurutan lan penyajian maneka kedadeyan iku kanggo nggayuh efek emosional lan efek artistik sajrone Nurgiantoro, tartamtu 2007:113). Stanton (Abrams (ing Nurgiantoro, 2007:113) ngandharake yen alur yaiku carita kang isine urutan kedadeyan, nanging saben kedadeyan namung sinambung kanthi sebab akibat, kedadeyan kang siji nyebakake utawa disebabake anane kedadeyan kang liya. Kenny (ing Nurgiantoro, 2007:113) manawa alur yaiku kedadeyan-kedadeyan sing ditampilake adhedhasar kaitan sebab akibat. Setting utawa Latar tumuju marang panggonan karo wektu, lan lingkungan sosial panggonan dumadine prastawa kang dicritakake (Abrams sajrone Nurgiantoro, 2007:216). Saemper karo panemu kasebut, (1990:220-221) Wellek ngandharake yen setting nduweni piguna kanggo lan pepenginan, nduweni gegayutan kang raket karo alam lan manungsa. Pangerten luwih setting lan Warren ngekspresikake wewatekan Lelandhesaning Teori 5
WEWATEKANE PARA PARAGA SAJRONING NOVEL NALIKA PRAU GONJING ANGGITANE ARDINI PANGASTUTI teori kang diandharake ing ndhuwur, panliti nggunakake tintingan struktural kaya kang diandharake dening Teeuw (1988:111) yaiku minangka sakabehing sistem awujud saka unsur-unsur kang nduweni gegayutan, nduweni sipat intine karya sastra iku dhewe (otonom) lan ora merlokake prakara ing sanjabane.Analisis nengenake unsur kang paling onja, ing panliten iki dipunjerake ing perangan wewatekane. Saka macem-macem Paraga utama yaiku paraga kang utama dicritakake sing gegayutan. Paraga utama minangka paraga sing paling akeh dicritakake lan kerep metu sajroning crita. Uga ana paraga utama kang ora kerep metu sajroning crita. Wewatekan bisa dimangerteni minangka gegambaran sing jelas ngenani sipat lan karakter paraga-paraga tartamtu. sajroning novel Analisis struktural dilakoni kanthi ngidentifikasi, mengkaji, lan ndeskripsikake fungsi lan gegayutane antarane unsur intrinsik sing nduweni gegayutan. Nanging sajroning nliti mau ora kudu kabeh aspek sing ana ing sastra, nanging kudu salah sijine aspek kang iki ngandharake onja. Sajroning panliten ngenani paraga lan wewatekane. Sudjiman mbedakake paraga sajroning rong jinis yaiku: (1) paraga panyengkuyung. paraga utama, lan (2) panemune Abrams (sajroning Nurgiantoro, 2007:165) uga njlentrehake paraga crita mujudake wong sing diripta dening pangripta lan diwenehi watak tartamtu sing ana ing sajrone karya naratif. Novel sing ditafsirake nduweni kuwalitas moral lan bab tartamtu sing onja kaya sing diekspresikake ana ing sajrone pacelathon utawa apa sing dilakoni ana ing sajrone iki bakal ngandharake tumindak.Panliten ngenani watak-watak kang diduweni para paraga kang ana sajroning novel NPG.Ing novel iku akeh paraga kanthi watak kang beda- beda. Paraga-paraga mau kang ndadekakae crita novel dadi luwih trep lan runtut critane. Wewatakan nganggo ANDHARAN ASILING PANLITEN Paragalan Wewatekane Kabeh paraga mujudake unsur-unsur kang wigati sajrone carita, amarga dumadine carita iku uga saka tumindhak-tumindhak kang dilakoni dening para paragane mau. Sakabeh paraga bisa ndayani crita dadi luwih apik lan urip kaya nyata. Sajrone crita, ardini Pangastuti uga pengin ngandharake babagan kang mligi marang pamaos.Cara Ardini Pangastuti ngandharake marang pamaos, ora liya lumantar para paragane.Paraga kasebut nduweni kalodhangan dadi sawijining pamedhar pesen moral ngenani babagan kang mligi marang pamaos. Paraga-paraga mau bisa kaperang saka paraga utama lan paraga panyengkuyung kaya ing ngisor iki: Paraga Utama Ing novel kacarita paraga utamane yaiku Gino Girindu lan Lintang kang bebojoan kanthi urip tentrem. Gino yaiku seniman kang senengane nggambar kang urip bebojoan kaliyan Lintang, salah sawijining istri kang ayu ditresnani Gino. Kalorone digambarake pawongan kang pada tresna lan setya marang pasangane. Sawijining dina ana masalah sajroning balesomahe kanthi Lintang minggat. Lintang nduweni watak kang keras lan egois, iku kagambarake nalika dheweke minggat tanpa pamit marang bojone lan ora gelem bali maneh lan ketemu marang bojone kanthi anake gedhe. lan Paraga utama kang ana sajroning novel Nalika Prau Gonjing yaiku Gino bisa paraga lanLintang.Kaloro dipisahake sajroning crita, mula ing kene paraga utamane ana loro.Kang biasane paraga utama iku ana siji, nanging paraga loro iki ora bisa dipisahake amarga pada nduweni peran kang onja. Wewatekan kang diduweni dening para paraga yaiku: a. iki ora Gino Gurindu Gino yaiku gambaran paraga utama kang asring metu sajroning crita. Gino mujudake paraga priya sing penting sajroning crita amarga Gino salah sijine paraga utama lan paraga kang nyebabake anane pacoban lan masalah sajroning crita. Dheweke nduweni peran dadi bojone Lintang asale saka Yogya, terkenal. Gino minangka pawongan kang tresna marang kluarga, dheweke tresna banget marang sisihane. Masio sawijining dina dheweke nglakoni kesalahan kang pungkasane nggonjing bale somahe kaliyan Lintang. Watekkang diduweni Gino antarane watek ora gampang nyerah, tanggung jawab nanging dheweke uga nduweni sipat bandel lan keras. 1) Ora gampang nyerah seniman sing Gino mujudake paraga kang tresna banget marang sisihane.Dheweke paraga kang ora gampang nyerah anggone ngupaya nggoleki Lintang nalika Lintang lunga saka omah. Gino isih ngupaya maneka cara kanggo nggoleki lan mbujuk Lintang supaya gelem bali maneh. Watek ora gampang nyerah iku bisa kagambarake saka sabare lan tlatene Gino 6
WEWATEKANE PARA PARAGA SAJRONING NOVEL NALIKA PRAU GONJING ANGGITANE ARDINI PANGASTUTI anggone nggoleki Lintang. Watek ora gampang nyerah bisa kagambarake saka cuplikan-cuplikan ing ngisor iki: Wis ora kurang- kurang anggone ngupaya Lintang. Kabeh kulawarga Lintang wiwit omahe wong tuwane ateges kang maratuwane Gino, nganti sedulur-sedulure tekan embah, tunggal Lintang tunggal canggah, buyut, kabeh ditekani. Ora ana kang ngerti ngenani wanita kinasih iku. Semono uga kanca-kancane Lintang sing dening Gino, ditepungi wangsulane sami mawon. Ora ngerti! Gino nganti judheg. Gek menyang ngendi lungane wong wadon kuwi kok saben irung kang ditakoni wangsulane ajeg ora (ardini Pangastuti, 1993:3). ngerti. sedhal-sedhul.Katon nikmat kae. Nanging ya mangkono kang sanyatane? Mung Gino Gurindu dhewe kang ngerti. Sing iku jelas, wektu dheweke lagi ngangen-angen Lintang, wadon ayu kang telung taun nyisihi dheweke. Najan sok nyinyir, Gino tresna setengah mati marang wanita iku.(Ardini Pangastuti, 1993:1). Saka cuplikan ing dhuwur bisa dimangerteni yen Gino iku tresna setengah mati marang sisihane Lintang. Dheweke ngangen-angen Lintang kanthi lali wektu. Nalikane Gino ditinggal lagi minggat amarga pamit, Gino kanthi nglamun ngangen-angenake Lintang. Dheweke nrasa kangen Lintang, sanajan iku sok nyinyir nanging Gino tresna setengah mati marang Lintang. Tekan apa tenan lintang kang lan lintang ing ndhuwur bisa dimangerteni yen Gino iku nduweni sipat ora gampang nyerah. Dheweke isih ngupaya nggoleki Lintang sing lunga tanpa pamit. Awit saka omahe maratuwane nganthi omah sadulurane Lintang diparani kabeh. Iku mau amarga Gino tresna setengah mati marang Lintang, nanging Lintang sawise lunga ing kopere. Anggone nemokake celdam nggoleki Lintang iku amarga dheweke isih tresna, kepengen bojo kang ditresnani iku bali maneh. Masio dheweke uga getun sawise ana kedadeyan iku. Dheweke getun sadurunge gelem diajak sedeng kaliyan tumindhak Meiske nalika ing Jakarta. 2) Setya Saka cuplikan Minangka paraga utama, Gino uga nduweni sipat-sipat apik liyane yaiku watek setya.Gino setya nunggu Litang supaya gelem balik maneh ing omahe.Watek setya mau kagambarake saka upaya Gino nggoleki Lintang supaya gelem rujuk maneh.Kasetyane gino marang lintang ora pupus sanajan kanthi pirang-pirang taun ora tau ketemu. Nanging pungkasane lan nggoleki Lintang kasil. Watek setya lan tresna marang sisihane bisa kagambarake kaya cuplikan-cuplikan ing ngisor iki: saka kasetyane nunggu ROKOK sing isih dawa iku diceceg ing asbak ngarepe. Banjur ganti ndudut maneh liyane.Terus diakep ngomah, Gino langsung mlebu kamar sing disedhiyakake dening Sinung. Awake dibanting ana kasur. Mripate kelam- nyawang kelom pyan.Angen-angene munyer rekadaya seser. Golek kepriye amrih bojo lan anake iku gelem bali marang dheweke. (Ardini Pangastuti, 1993:87) Cuplikan iku nggambarake menawa Gino iku isih mikirake anak lan bojone masio pirang-pirang taun ditinggal minggat. Kahanan iku ora ndadekake Gino lali marang anak lan bojone. Gino isih ngupaya supaya bisa kumpul maneh bareng anak lan bojone. 3) Patuh ... mbok digoleki neng kana, kana.... kana lan sapiturute. Gino tansah patuh ngleksanaake pakone maratuwane kuwi.Nanging Lintang tetep ora bisa ditemokake. Sing keri dhewe, maratuwane ngusulake supaya Gino lapor menyang polisi. Gino mikir- mikir yen bab sing keri iki. Angkahe mengko yen wis telung sasi bojone ganep lagi tetep durung bali, 7
WEWATEKANE PARA PARAGA SAJRONING NOVEL NALIKA PRAU GONJING ANGGITANE ARDINI PANGASTUTI dheweke polisi. 1993:13). lapor menyang (Ardini Pangastuti, Cuplikan ing ndhuwur nggambarake Gino kang patuh marang apa kang diomongake dening maratuwane. Gino rumangsa yen salah wis nyebakake Lintang lunga tanpa pamit. Mula kanthi patuh dheweke ngupaya supaya Lintang mulih. Kabeh sing dikongkon dening maratuwane dituruti amarga dheweke ngurmati maratuwane iku. 1) Tresna Gino yaiku mujudake salah sawijine paraga priya kang nduweni watak kang tresna marang sisihane.Watak tresna iku nduweni gegayutan kaliyan tema saka novel NPG. Iku mau bisa kagambarake kaya cuplikan ing ngisor iki: terang, diakoni tresna, dheweke tresnane banget marang Lintang Puspa sari, wanita kang nate nyisihi uripe ora kurang saka telung taun iku. (Ardini Pangastuti, 1998:87). terus isih ndhuwur cuplikan nggambarake rasa pangrasane Gino marang Lintang kang isih tresna masio Lintang lunga kanthi suwi.Tresna iku diakoni Gino isih ana marang lintang Puspa sari, wanita kinasihe iku. Wanita kang wis telung taun dadi bojone Gino. Gino kang wewatek tresna marang bojo lan anak kang wis suwi ora ketemu. Dheweke mbatin yen Lintang dadi wanita supersibuk bakal ora ngurusi dheweke lan anake. Saka ing ROKOK sing isih dawa iku diceceg ing asbak ganti ngarepe. ndudut maneh liyane.Terus diakep sedhal-sedhul.Katon nikmat kae. Nanging apa ya kang mangkono sanyatane? Mung Gino Gurindu dhewe kang ngerti. jelas, wektu Sing iku dheweke ngangen- lagi angen Lintang, wadon ayu kang taun nyisihi dheweke. Najan sok nyinyir, Gino tresna setengah mati marang wanita iku.(Ardini Pangastuti, 1993:1). Saka cuplikan iku bisa dimangerteni yen Gino iku pancen sayang lan tresna banget liya yaiku marang sisihane. Sisihane ora Lintang, wanita ayu kang wis ngrebut atine taun disisihi. Gino Gino kanthi nglamunake nalika ing omahe.Lintang kang setya nunggu Gino nanging lunga tanpa pamit amarga masalah celdam.Saka cuplikan ing dhuwur uga bisa nggambarake tema katresnan Gino marang sisihane. bisa dimangerteni yen Gino tresna setengah mati marang sisihane Lintang. Dheweke ngangen- angen Lintang kang wis dadi sisihane kanthi telung taun iku kanthi lali wektu. Banjur tenan telung telung isih ana Lintang Saka gegambaran iku ........... gino ngeri mbayangne duwe bojo wong supersibuk iku. Dheweke bakal kebageyan apa yen kabeh wektune Lintang dientekake kanggo ngurus bisnise? Nanging kaya Saka cuplikan-cuplikan ing ndhuwur ngenani watake Gino, bisa kadudut yen Gino iku paraga priya kang tresna maranga anak lan bojo. Saliyane iku Gino uga setya nunggu lan ngupaya nggoleki Lintang supaya gelem mulih lan belik maneh karo Gino. Wewatakane Gino ing ndhuwur uga kang gegayutan kaliyan tema yaiku katresnan lan kasetyan marang sisihane. b.Lintang Puspasari Lintang iku mujudake paraga utama kang nduweni watek paling keras.dheweke tetep ora gelem bali menyang omahe Gino nalika ana masalah ngenani celdam kang ditemokake ing njero kopere Gino. Masio dheweke keras.nanging dheweke uga nduweni watek tresna lan setya marang Gino. Dheweke isih setya ora golek penggantine Gino nalika lunga ninggalake Gino. Sanajan atine lara nanging dheweke ora bisa nglalekake Gino. 1) Teguh pendirian Watek teguh pendhiriane iku watek kang teges lan ora gampang dirubah. Teguh pendhirian uga bisa diarani watek keras.ing kene Lintang nduweni wewatak keras lan ora bisa durubah masio wis dikandhani ibune. Watek keras luwih onja sajroning crita ing novel iki. Saking kerase, nganthi Lintang ora gelem bali marang Gino nganthi pirang-pirang taun. Dheweke tetep ing pendhiriane yaiku ora gelem mulih. Lintang ngrasa yen wis dikhianati dening priya kang wis ditresnani. diduweni Lintang kang Watek kagambarake kaya cuplikan-cuplikan ing ngisor iki: keras ‡$NX\HQZLVPXQL ora ya tetep ora,Bu. Luwih becik aku mati tinimbang kudu bali. Yen ibu ora kersa 8
WEWATEKANE PARA PARAGA SAJRONING NOVEL NALIKA PRAU GONJING ANGGITANE ARDINI PANGASTUTI dadhereki, aku ya tak lunga VLQJDGRK· (Ardini 1993:34). Pangastuti, QJRQR ‡2UD iku lho,Wuk. Samubarang rak ya kudu dipetung lan dipikir. Aja mung mburu emosi.Nggugu karepe GKHZH·$UGLQL 3DQJDVWXWL 1993:8). Cuplikan ing ndhuwur uga gegayutan kaliyan watek Lintang.Lintang tetep teguh marang pendiriane. Kabukti saka ukara kang diucpne yen dheweke tetep ora gelem bali. Lan dheweke uga mbuktekake yen bisa urip tanpa priya alias urip mandhiri. Dheweke tetep kukuh lan percaya diri. ndhuwur nggambarake wateke Lintang sing keras ora bisadiubah. Yen dheweke wis ngomong ora yo bakal ora. Sanajan kaya mangkono iku watek kang ora apik. Apa maneh ketamahan emosi ngenani masalah celdam iku, mula dheweke ora bisa mikir lan ora bisa petungan. Saka cuplikan ing Cuplikan ing ndhuwur nggambarake ngenani watek wanita kang nduweni pendirian teguh utawa keras, yaiku Lintang. Dheweke tetep teguh marang pendiriane, yaiku nalika dikongkon ibune muleh nanging dheweke tetep emoh, amarga wis lara ati. Ibune menehi pitutur marang Lintang nanging Lintang tetep ora gelem mulih. ‡2UD· ZDQJVXODQH /LQWDQJ karo nahan emosi. Lintang mung muni iya-iya lan manthuk-manthuk ing sangarepe ibune. Nanging meneng-meneng dheweke ngubungi Kardi kanggo ngleksanani niyate iku.Lan telung sasi sacandhake lemah sing diincer iku tenan... ing sida (Ardini Pangastuti, 1993:73). Cuplikan ing ndhuwur nggambarake wateke Lintang kang tetep teguh yaiku nalika dheweke pengin nambah lemah kanggo usahane. Meneng-meneng Lintang tetep nuku lemah iku lan dheweke ora ngomong marang ibune. Lan pungkasane lemah iku mau bisa dadi lemahe Lintang. Watek Lintang iku mratandhani watek kang keras, pengin urip mandhiri masio tanpa Gino.Cuplikan-cuplikan ing ngisor iki uga nggambarake watek Lintang kang keras. tiba tangane ‡2UD"1MDOXN dipethuk? Ah kowe purik aku rak ya ora akon, ta? Mula kowe ya kudu muleh dhewe.Soal barang neng ika, dakakni, aku koper pancen salah.Aku njaluk maaf. Ning terus terang aku ora bisa yen kudu kongkon methuk kowe... (Ardini Pangastuti, 1993:34). ‡*DN$NX RUD percaya.Paling-paling kuwi mung kanggo samudana wae.Aku yakin. Wong sing arep ngrampas lemah mesthi ndulu iri wong XVDKDNX· ZDQJVXODQH Lintang. (Ardini Pangastuti, 1993:92). kang ndhuwur Saka nggambarake marang pendiriane.Bisa kabukti saka ukarane Lintang kang ngomong ora. Dheweke tetep teguh ora gelem mulih nadyan Gino wes ngongkon Lintang muleh. Watek keras Lintang kang kaya mangkono iku ora bisa diubah, yen ora ya ra. cuplikan watek ing teguh ... Cuplikan ing ndhuwur nggambarake tema teguh marang pendhiriane, yaiku Lintang. Wanita kang keras lan teguh marang apa kang dirasakake. Dheweke tetep teguh lan tetep percaya yen sing arep ngrampas kuwi namung wong kang iri marang ushane. Usaha kang wis maju lan sukses iku mujudake urip kang wis mandhiri. Urip mandhiri saka usaha kang diwangun dhewe kanthi carane dhewe. 2) Mandhiri Huh! Aja ngimpi gembagus dhisik. Ora bakal aku bali lan ngrerepa njaluk diwelasi. tanpa Ora bakal! Najan priya, aku bisa urip. Arep Batine dak Lintang kemrungsung. Mangkele karo sing lanang pancen tekan mbun-mbun. butekake! Mandhiri yaiku salah sawijine watek kang pengin urip mandhiri kanthi usaha kang dilakoni kanthi premati tanpa nggantungake urip marang wong liya. Watek mandhiri uga diduweni Lintang, bisa kagambarake nalika Lintang miwiti usahane dhewe kanggo nyukupi uripe.Usaha kang diwangun Lintang bisa sukses, dheweke bisa urip mandhiri masio tanpa Gino. Usahane iku bisa nyukupi 9
WEWATEKANE PARA PARAGA SAJRONING NOVEL NALIKA PRAU GONJING ANGGITANE ARDINI PANGASTUTI uripe saben dina. Ing ngisor iki cuplikan- cuplikan kang ngandharake ngenani watek mandhirine Lintang nalika miwiti usaha nganthi sukses. 3) Gaten Lintang paraga kang uga nduweni watek gaten marang bojolan kluwargane. Dheweke sabenere tipe wong kang setya lan gaten marang bojo, iku bisa digambarake kaya cuplikan ing ngisor iki: NL pancen bandel.Bola-bali dikandhani, dhahar aja telat, pancet wae.Saben ndina yen ora diuprak-uprak dhisik ya ora kersa dhahar.Hehm... aku gemes.Wong bandel kok dipek dhewe.Mengko yen mag-e lagi NUDVD·'ULML NXZL DOXV mampir ing pupune. ‡1MHQHQJDQ kumat ya lawang.(Ardini Pangastuti, 1993:65). Saka cuplikan ing ndhuwur, watek gaten Lintang saliyane gaten kaliyan Gino uga gaten marang karyawane kang kerja marang dheweke.Lintang niliki kanthi karyawane nalika wektune mangan. Yen ora bisa niliki sacara langsung, dheweke ngongkon mbok Yem rantangane supaya niliki karyawane wi dikirim ta durung. Kabeh mau mujudake watek gaten kang diduweni Lintang. 4) gaten Tresna lan setya Lintang mujudake wanita kang keras nanging dheweke uga nduweni watek tresna lan setya marang sisihane yaiku Gino. Lintang minangka wanita kang tresna marang bojo, nanging dheweke ngrasa dikhianati lan lara ati mangerteni sedheng. Cuplikan kang mratandhani watek tresna lan setya bisa kagambarake kaya cuplikan- cuplikan ing ngisor iki: bojone tumindhak ... wanita iku banjur ngalahi njupukake sega salawuhe komplit karo ngombene, buah diladekake marang Gino ing njero studio. Dadi Gino wis saka ora perlu pindhah lungguhe kepengin yen mangan. (Ardini Pangastuti, 1993:1). lan ing ndhuwur bsa dimangerteni yen Lintang iku wanita kang bebuden apik lan perhaten marang bojone. Dheweke kanthi sabar lan tulus ngurusi Gino kang bandel yen dikongkon mangan. Mula Lintang ngalahi njupukake mangan salawuhe lan buahe ing njero studio, panggonane Gino biasa nglukis. Saliyane gaten kaliyan Gino, Lintang uga gaten kaliyan wong liya kayata karyawane sing kerja karo dheweke. Cuplikan kang nggambarake watek gaten Lintang marang karyawane yaiku: Saka cuplikan ‡0ERN WXOXQJ menyanga mess sedhela. Tilikana, apa rantangane kanggo wong-wong wis dikirim apa durung. Soale wis rong ndina telat terus- terusan. Yen iki mengko telat maneh, mengko daktegure.Utawa kepeksane kita ya pindhah ODQJJDQDQ ZDH· DORNH ngarep saka Lintang ‡/KD QDQJLQJ VDSD sing ora serik, wong lagi mbobot ditinggal slewengan karo wadon liya. Sapa sing bisa nampa yen wong lanang kang sasuwene iki tansah dibekteni tumindhak tega FXOLND NDQWKL Q\RORN PDWD· Luhe Lintang bali tumetes kelingan marang celdam kang ditemokake neng njero kopere bojone. Ora ana kang saliyane luwih dikhianati dening wong kang paling ditresnani. (Ardini Pangastuti, 1993:8) lara ing ndhuwur bisa dimangerteni yen sakjane Lintang iku tresna banget marang Gino. Nanging dheweke lara ati nalika meruhi wong kang ditresnani iku tumindhak culika. Dheweke ora trima marang tumindhake Gino kang wis ngianati dheweke. Saliyane culikan ing ndhuwur, uga ana cuplikan ing ngisor iki kang nggambarake lara atine Lintang. Saka cuplikan mung manthuk.Lan terus langsung nggloso ranjange. ing Awake rasane lemes banget sawise kanggo lutak-lutak. Lan krasa saya lemes bareng kelingan marang bojone. Atine isih krasa lara kaya saben- dijuwing-juwing saben kelingan celdam ing Lintang 10
WEWATEKANE PARA PARAGA SAJRONING NOVEL NALIKA PRAU GONJING ANGGITANE ARDINI PANGASTUTI njero kopere sing lanang. Ah, kok tega-tega guru laki kang tansah dibekteni kanthi tulusing ati iku tumindhak sedheng karo wanita liya ing kahanan lagi mbobot kaya iku, batine Lintang kelara- lara. (Ardini Pangastuti, 1993:9). iku ing nggambarake yen katresnan Lintang marang Gino iku tulus saka atine. Nanging dheweke lara ati nalika mangerteni Gino tumindhak sedheng. Lara atine Lintang saya gedhe yen kelingan tumindhake Gino iku nalika Lintang lagi mbobot anake. Cuplikan ndhuwur Saka cuplikan-cuplikan ing ndhuwur bisa kadudut yen Lintang iku nduwe watek tresna marang sisihane. Nanging saliyane iku, Lintang teguh nduwe pendhiriane.Dheweke sosok wanita kang ora bisa goyah pendhiriane, yen ora ya ora.Lintang uga wanita kang mandhiri.Dheweke mbangun usaha kanthi carane dhewe tanpa campur tangan Gino. Usaha kang digawe iku bisa sukses lan bisa nyukupi kabutuhane Lintang. Paraga Panyengkuyung uga watek bojo sing ndhisik. Dheweke nrima nalika dikhianati bojone. 2) Gaten Gaten yaiku salah sawijining watek kang diduweni Bu Padma.Minangka wanita mesthi nduweni watek gaten, gaten marang kluwarga.Bu Padma kang sosok ibu kang gaten marang anak-anake. Sanajan dheweke uga nduwe anak kwalon, nanging dhewee uga gaten lan ora mbeda-mbedakake antarane anak kwalon lan anak asli. 3. Sabar Watek kang diduweni Bu Padma liyane yaiku sabar.Dheweke kanthi sabar ngrawat Lintang kang wateke keras iku. b. Sinung Lazuardi Sinung paraga panyengkuyung sing kerep metu nanging dheweke ora kalebu paraga utama kang uga mangun crita. Sinung yaiku kancane Gino saka Surabaya kang padha-padha pelukis. mujudake Salah sijine watek kang di duweni dening Sinung yaiku watek royal.Royal kang dimaksud yaiku dheweke seneng nraktir kanca-kancane nalika oleh dhuwit saka asil pameran. Royal yaiku watek kang ora eman marang apa wae kang diduweni. c. Meiske Paraga panyengkuyung yaiku paraga kang asipat pelengkap.Paraga panyengkuyng ora kerep metu sajroning crita. Paraga-paraga panyengkuyung sajroning novel Nalika Prau Gonjing yaiku Bu Padma, Meiske, Mbok Supi, mbok Yem, Tutik, Lindri, Gimin, Dokter Permadi. Abimayu, Wewatakane paraga panyengkuyung sajroning novel Nalika Prau Gonjing yaiku: a. Bu Padma Langit, Sekar, paraga panyengkuyung kang ora kerep metu sajroning crita.Dheweke kacarita dadi wanita pelanyah kang nggoda Gino.Dheweke dadi paraga wanita pelanyah ing Jakarta.Wanita pelanyah kang biasane bisa dimangerteni saka carane kang kendhel nggoda saengga priya bisa kagoda. Meiske mujudake Watek kaya mangkono iku mujudake Bu Padma yaiku paraga kang meranake dadiibune Lintang kang ateges maratuwane Gino.Dheweke kalebu paraga panyengkuyung amarga asring metu sajroning crita saka awal nganthi pungkasan.Bu padma mujudake ibu kang tresna banget marang anak- anake.Dheweke nduweni watek-watek kang bisa digambarake saka cuplikan-cuplikan kang ana ing novel. Watek-watek Bu Padma kaya ing ngisor iki: 1) Nriman Minangka paraga panyengkuyung, Bu Padma nduweni watek kang nriman. Bu Padma nalika dheweke uga ngalami nasib kaya Lintang.Nanging Bu Padma ora minggat kaya Lintang.Dheweke ngupay nrima kedadeyan iku amarga dheweke tuwa. Sanajan lara atine, nanging kabeh mau ditrimak-trimakake nganthi anake lair. Iku mau critane nalika Bu Padma isih bebojoan kaliyan lagi mbobot watek sing ala lan aja nganthi ditiru. d. Mbok Supi Mbok Supi yaiku pembantune Gino kang kanthi sabar ngurus Gino nalika ditinggal Lintang. Mbok Supi iku mujudake pembantu kang patuh marang bendarane. Nalika Gino ngomong supaya mengko yen digoleki uwong, Mbok Supi ngomongake Gino ora ana. Saking judhege Gino, dheweke ora pengin ketemu karo wong. Mula dheweke ngongkon Mbok Supi ngomong ngono yen ana sing nggoleki. Mbok Supi namung manthuk, kag ateges ngiyani apa kang dikongkon bendarane. e. Mbok Yem Mbok Yem iku salah siji paraga panyengkuyung kang lumayan akeh metu sajroning crita.Dheweke iku nduweni peran minangka pembantune Bu Padma kang tansah setya marang Bu Padma. Watak setya iku bisa dimangerteni sajroning crita nalika Mbok Yem 11
WEWATEKANE PARA PARAGA SAJRONING NOVEL NALIKA PRAU GONJING ANGGITANE ARDINI PANGASTUTI isih ngetutake lan ngabdi marang Bu Padma nganthi saprene. f. Gimin Gimin yaiku salah sijine paraga kang meranake Bu Padma.Dheweke kerja ing omahe Bu Padma dadi tukang kebun uga ngrangkep dadi sopir.Gimin mujudake paraga kang manut marang bendharane yaiku Bu Padma. g. Dokter Abimayu dadi pembantune Dokter Abimayu salah sawijining paraga panyengkuyung kang namung sepisan anggone metu ing crita, yaiku nalika Lintang semaput mula dicelukne Dokter Abimayu supaya dipriksa. Dokter Abimayu nduweni watek kang seneng mbebeda wong. Watek Dokter Abimayu iku mbebeda marang wong liya utawa pilih kasih. Watek pilih kasih kagambarake saka guneme Bu Padma kang lagi ngomel-ngomel amarga saduruge pas ditelpon MbokYem jarene lagi turu. Nanging yen sing telpun Bu Padma dhewe asistene ngomong yen Dokter Abimayu ana. Upama Bu Padma dudu langganane utawa wong mlarat ora kira bakal ditulung. h. Langit Langit yaiku mas kwalon tunggal bapak seje ibu kaliyan Lintang. Masio mas kwalon nanging Langit uga tresna marang Lintang kang mujudake adhik kwalone. Paraga Langit nduweni watek kang ikhlas lan tulus. Dheweke seneng mbiyantu adhi-adhine sing lagi butuh bantuan. i. Sekar Sekar yaiku mbak kwalone Lintang pada bapak nanging seje ibu.Paraga sekar mujudake paraga kang wewatak nriman. Masio ora sugih kaya Langit, nanging dheweke nrima apa anane, kamangka bojone namung pegawe negri. Saka andharan ing ndhuwur bisa kadudut yen paraga panyengkuyung iku ana akeh. Paraga panyengkuyung yaiku paraga kang metune ora kerep lannyengkuyung dumadine crita kanthi ngasilake crita kang trep lan narik kawigaten kanggo paraga diwaca. Wewatekane panyengkuyung uga maneka warna. j. Tutik panyengkuyung sajroning novel Nalika Pra Gonjing anggitane Ardini Pangastuti. Saka analisis crita bisa kadudut asile yen novel ardini Nalika Prau Gonjing Pangastuti sing diterbitake ing taun 1993 nduweni unsur wewatakan ingkang onja. Ngenani bab iki, bisa dijlentrehake yen paraga utamane yaiku Gino, Lintang, lan Bu Padma. anggitane Paraga Gino mujudake paraga priya kang bebojoan karo Lintang. Dheweke nduweni watek kang tresna lan setya marang Lintang, uga watek ora gampang nyerah nalika ngupaya supaya bojone yaiku Lintang gelem mulih marang omahe maneh lan gelem ngapura Gino. Gino tresna banget marang Lintang.Paraga Lintang mujudake paraga wanita kang nduweni watek teguh marang pendhiriane, mandhiri, gaten lan uga setya marang Gino. Watek keras kang diduweni Lintang kang ora bisa dibujuk dening ibune. Wewatakan para paraga iku beda antara siji lan sijine. Gino sing wewatak tresna lan setya marang Lintang masio dheweke pernah khilap tumindhak sedeng kaliyan kenya liya. Paraga Lintang kang uga nduweni sipat tresna marang Gino, nanging uga nduweni watek teguh pendhirian utawa keras kang ora bisa dileremake apa karepe. Lintang mujudake paraga wanita kang mandhiri. antarane yaikuBu Padma, Bu padma kang welas asih, sabar lan bijaksana menehi kaputusan kanggo anak-anake. Sinung kang wewatek seneng royal, uripe bebas amarga dheweke kagolong seniman.Lan isih akeh parag panyengkuyung liyane kang nduweni watek kang seje kaya ta Mbok Yem, Mbok Supi, Gimin, Langit, Sekar, Dokter Abimayu, Lindri lan Meiske Paraga panyengkuyung Tema sajroning novel NPG anggitane Ardini Pangastuti kang dadi tema mayor yaiku katresnan lan kasetyan marang sisihane. Kang kagolong tema minor yaiku ngenani gonjinge bale pacoban. nemu iku bisa dimangerteni saka Gegambaran masalah kang nyebbake Lintang lunga yaiku maslah celdam. Pamrayoga somahe amarga Tutik yaiku anak kwalone Bu Padma kang nomer telu.Dheweke uga mbak kwalone Lintang kang pada bapak seje ibu. Tutik duweni watek kang kalem. PANUTUP Dudutan Adhedhasar saka analisis kang wis dilakoni ing bab sadurunge bisa kadudut ngenani wewatakane para paraga. Para paraga lan paraga iku awujud paraga utama irah-irahan ‡:HZDWHNDQH 3Dra Paraga Sajroning Novel Nalika Prau GonjingAnggitane Ardini 3DQJDVWXWL .DMLDQ 6WUXNWXUDO· LNL QJHQDQL wewatekane para paraga kang dumadi saka paraga utama lan paraga panyengkuyung. Panliten iki diajab bisa nambahi ngrembakane panliten ing donyane karya sastra mligine ing novel Jawa. Panliten kanthi Panaliten kasampurnan iki amarga isih adoh mung saka nliti 12
WEWATEKANE PARA PARAGA SAJRONING NOVEL NALIKA PRAU GONJING ANGGITANE ARDINI PANGASTUTI saperangantintingan asipat struktural.Mula sejatine isih akeh kang bisa ditliti kayata: saka tintingan sosiologi sastra, budaya, lan liyane.Panliten mau diajab bisa luwih sampurna lan bisa nambah khasanah kasustraan Indonesia utamane kasusastran Jawa mligine ngenani Novel Jawa lan uga bisa aweh pambiyantu kanggo panliten ing sabanjure. kang Nurgiantoro, Burhan. 2007. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. Okviyanti, Beti. 2012.Skripsi. Alur Sajroning Novel Detektif Pethite Nyai Blorong Anggitane Peni: Tintingan Struktural. Skripsi tidak diterbitkan.Surabaya:Unesa. KAPUSTAKAN Aminuddin. 1987.Pengantar Karya Sastra. Bandung : Sinar Baru Argesindo. Pangastuti, Ardini. 1993. Nalika Prau Gonjing. Surabaya: CV.Sinar Wijaya. Arikunto, Suharsimi. : Prosedur Suatu Pendekatan 1993. Penelitian Praktik. Jakarta: Rieneke Cipta. Pradopo, Rachmad Djoko. 1997. Kritik Sastra Yogyakarta: (Prinsip-prinsip). Gadjah Mada Universiti Press. Endraswara, Suwardi. 2003. Metode Penelitian Pustaka Sastra. Yogyakarta Widyatama. : Ratna, Nyoman Kutha. 2004. Penelitian Sastra : Teori, Metode, dan Teknik. Yogyakarta : Pustaka Pelajar. Semi, Atar. 1989. Kritik Sastra. Bandung : Fanani, Zainuddin. 2002. Telaah Sastra. Muhammadiyah Surakarta: University. Handayani, Skripsi.Kejiwaan Pratinah dan Tokoh Utama Novel Donyane Wong Culika karya Suparta Brata (Kajan Struktural).Skripsi tidak diterbitkan.Surabaya:Unesa. Fajar.2007. Angkasa. Teeuw, A. 1988.Sastra dan Ilmu Sastra; Pengantar Teori Sastra. Jakarta: Gramedia. Wellek, Rene dan Austin Warren. 1989. (Terjemahan Meliani Budianto). Kasusastran. Teori Jakarta: Gramedia. Hutomo, Suripan Sadi. 1975. Telaah Kasusastran Jawa Modern.Jakarta : Gramedia. Krisnawati, Vina. 2007. Skripsi. Paraga- paraga Utama Wanita Ing Novel 6XSDUWD %UDWD¶V 2PQLEXV :DZDVDQ struktural lan Interstruktual. Skripsi tidak diterbitkan. Surabaya:Unesa. Luxemburg. 1989. Pengantar Ilmu Sastra. Jakarta; Gramedia. Moeloeng, Lexy Penelitian Remaja Rosdakarya. J. Kualitatif. 2005. Metodologi Bandung: 13