PARAGA IRA RIANTI WONTEN ING CERBUNG TRESNA NGUMBARA ANGGITANIPUN ITHENG SULISTYAWATI (Kajian Psikologi Sastra) SKRIPSI Kaaturaken Dhateng Fakultas Bahasa Dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta Kinarya Njangkepi Saperangan Sarat Nggayuh Gelar Sarjana Pendidikan Basa Jawa Oleh: Dening: LIRA SINTA DIAH ANGGRAENI NIM. 09205244029 JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2014
PASARUJUKA]\I skripsi kanthi irah-irahan "Paraga lra Rianti wonten ing cerbung Tresna Ngurnbara Anggitanipun ltheng sulistyaryati (Kajian Psikologi sastra) "menika samprrn pikantuk palilah dentng pembimbing kangge dipunujekaken salebeting pendadaran. + d. '$ Yogyakarta"tzMei2Al4 Pembimbing I, AfendyWidayat, M.Phil NIP 19620416 199203 I 002
PANGESAHAI\ Skripsi kanthi irah-irahan Paraga lra Riar$i wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara Anggitanipun Itheng Sulistyantati (Kajian Psikologi Sastra) menika sampnn dipunandharaken ing pandadaran wonten sangajengipun Dewan Penguji, surya kaping Juni 2014 saha dipuntetepakeniulus. DEWAN Drs. Hardiyanto, Sri Hertanti Wul Dra. Sri Harti Wid Drs. AfendyWiday Yogyakarta, Jvn12014 Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta 4*ffih s(*'sr.}\)altit. NrP 19550505 198011 1 001 iii
WEDHARAN Ingkang tandha tangan wonten ing ngandhap menika, kula: Nama : Lira Sinta Diah Anggraeni NIM : 09205244029 Program Studi : PendidikanBahasaJawa Fakultas : BahasadanSeniUniversitasNegeri Yogyakarta Ngandharaken bilih karya ilmiah menika damelan kula piyambak. Samangertos kula, karya ilmiah menika wosipun boten dipunserat dening tiyang sanes, kejawi bab-bab tartamtu ingkang kula pendhet minangka acuan kanthi adhedhasar tata cara saha etika nyerat karya ilmiah ingkan gumum. Seratan ing wedharan menika kaserat kanthi saestu. Menawi kasunyatanipun kabukten bilih wedharan menika boten leres, bab menika dados tanggel jawab kula pribadi. Yogyakarta, Mei 2014 Panyerat, Lira Sinta Diah Anggraeni iv
SESANTI "Seseorang yang berhasil itu terbentuk karena adanya tempat yang hebat" v
PISUNGSUN Kanthi raos syukur dhumateng Allah SWT karya ilmiah menika kula pisungsungaken dhateng : tiyang sepuh kula, Bapak Solikun saha Ibu Eny Rohbawani ingkang sampun paring panyengkuyung saha donga pangestu. vi
PRAWACANA Alhamdulillah wa Syukurillah tansah konjuk dhumateng Allah SWT ingkang sampun paring lumubering rahmat, barokah, saha hidayah dhateng panyerat satemah saged ngrampungaken jejibahan nyerat skripsi kanthi irah- irahan "Paraga Ira Rianti wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara Anggitanipun Itheng Sulistyawati (Kajian Psikologi Sastra)" menika kanthi nir ing sambekala. Skripsi menika kaserat kangge njangkepi salah satunggaling sarat pikantuk gelar Sarjana Pendidikan. Skripsi menika saged pungkasan anggenipun nyerat amargi awit sampun dipunsengkuyung saking mapinten-pinten pihak. Awit saking menika, panyerat ngaturaken agunging panuwun kanthi tulus dhateng. 1. Bapak Prof. Dr. Zamzani, minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni ingkang sampun paring kalodhangan anggen kula nyerat skripsi menika. 2. Bapak Dr. Suwardi, M. Hum. Minangka Ketua Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun maringi bimbingan saha pandom salebeting kula sinau wonten ing Jurusan PendidikanBahasa Daerah. 3. Bapak Afendy Widayat, M. Phil. Minangka pembimbing ingkang tansah kanthi sabar saha tlatos maringi bimbingan tumrap panyerat. 4. Bapak Ibu Dosen Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring kawruh mawarni-warni inggih ingkang murakabi tumrap panyerat. 5. Dewan penguji sadangunipun Ujian Tugas Akhir Skripsi ingkang sampun paring pitedah saengga anggen kula damel skripsi saha ujian saged katampi. 6. Bapak saha Ibu ingkang sampun paring panyengkuyung kaliyan donga tumrap panyerat. 7. Kanca-kanca Pendidikan Bahasa Jawa mliginipun kelas G 2009, sarta sadaya pihak ingkang boten saged kula sebutaken sadaya ingkang sampun paring vii
donga saha panjurung tumrap panyerat saengga skripsi menika saged kaimpun. Temtu kemawon skripsi menika dereng saged kawastanan sae, jangkep, menapa malih sampurna. Pramila saking menika sadaya pangandikan menapa dene panyaruwe ingkang tumuju murih langkung sae, jangkep, saha sampurnaning skripsi menika, tansah katampi kanthi bingahing manah saha atur agunging panuwun.Wasana kanthi raos andhap asor panyerat gadhah pangajap mugi-mugi skripsi menika saged murakabi tumrap pamaos saha panyerat. Yogyakarta, Mei 2014 Panyerat, Lira Sinta Diah Anggraeni viii
WOSING ISI IRAH-IRAHAN ... PASARUJUKAN ... PANGESAHAN ... WEDHARAN ... SESANTI ... PISUNGSUNG ... PRAWACANA ... WOSING ISI ... DHAFTAR TABEL ... DHAFTAR LAMPIRAN ... SARINING PANALITEN ... xiii BAB I PURWAKA ... A. Dhasaring Panaliten ... B. Underaning Perkawis ... C. Watesaning Perkawis ... D. Wosing Perkawis ... E. Ancasing Panaliten ... F. Paedahing Panaliten ... BAB II GEGARAN TEORI A. Cerbung ... B. Hakikat Paraga wonten ing Karya Sastra ... 1. Paraga Wanita saha Watakipun ... 2. Gegayutanipun Paraga Wanita kaliyan Paraga Priya ... 3. Paraga Wanita saha Perkawisipun ... 12 3. Paraga Wanita saha Perkawisipun ... 12 4. Wujud Penyelesaian Perkawis ... 13 ix Kaca i ii iii iv v vi vii ix xi xii 1 2 3 4 4 4 5 6 7 10
C. Psikologi Sastra ... D. Panaliten ingkang Laras ... BAB III CARA PANALITEN A. Pendekatan Panaliten... B. Sumbering Data lan Fokus Panaliten ... C. Cara Ngempalaken Data ... D. Pirantining Panaliten ... E. Cara Nganalisis Data ... F. Cara Ngesahaken Data ... BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten ... B. Pirembagan ... BAB V PANUTUP A. Dudutan ... 104 B. Implikasi ... 106 C. Pamrayogi... 106 KAPUSTAKAN ... 107 LAMPIRAN ... 109 x 15 21 22 22 22 23 27 28 29 40
DHAFTAR TABEL Kaca Tabel1 : Data Wujud Perkawis ingkang Dipunlampahii dening Paraga Ira wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara Anggitanipun Itheng Sulistyawati... 32 Tabel2 : Data Panyebab Perkawis ingkang Dipunlampahi dening Paraga Ira wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara Anggitanipun Itheng Sulistyawati34 Tabel3 : Data Usaha Paraga Ira kangge Ngrampungaken Perkawis wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara Anggitanipun Itheng Sulistyawat... 38 xi
DHAFTAR LAMPIRAN Lampiran 1: Tabel Analisis Wujud Perkawis ingkang Dipunalami dening ParagaIra wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara Anggitanipun Itheng Sulistyawati ... . ... 109 Lampiran 2 : Tabel Analisis Panyebab Perkawis ingkang Dipunalami dening Paraga Ira wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara Anggitanipun Itheng sulistyawati ... 120 Lampiran 3 : Tabel Analisis Usaha Parga Ira kangge Ngrampungaken Perkawis wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara Anggitanipun Itheng Sulistyawati ... 135 Lampiran 4 : Cebung Tresna Ngumbara ... 148 xii Kaca
PARAGA IRA RIANTI WONTEN ING CERBUNG TRESNA NGUMBARA ANGGITANIPUN ITHENG SULISTYAWATI (Kajian Psikologi Sastra) Dening Lira Sinta Diah Anggraeni NIM. 092052440129 SARINING PANALITEN Panaliten menika gadhah ancas kangge ngandharaken perkawis paraga wanita wonten salebeting cerbung Tresna Ngumbara. Panaliten menika lan usaha kangge ngandharaken wujud perkawis, panyebab perkawis ngrampungaken perkawis paraga Ira wonten salebeting cerbung Tresna Ngumbara. Panaliten menika kalebet panaliten deskriptif. Data wonten ing panaliten menika awujud wujud perkawis, panyebab perkawis lan usaha kangge ngrampungaken perkawis. Sumber datanipun inggih menika cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati. Panaliten menika dipuntaliti kanthi pendekatan psikologi sastra. Cara ngempalaken data saking panaliten menika mawi cara maos saha nyerat. Data dipunanalisis mawi cara analisis deskriptif kanthi tindak kategorisasi. Cara kanggen gesahaken data wonten ing panaliten menika ngginakaken validitas semantik, reliabilitas interrater lan intrarater. Asiling panaliten menika ngandharaken: (1) wujud perkawis, inggih menika was sumelang, ngraosaken katresnan saking perselingkuhan, bingung, kaduwung, kuciwa, putus asa, butarepan; (2) panyebab perkawis inggih menika Ira sampun dangu ngentosi Kris, Ira butarepan dhateng kris, Ira ngraosaken katresnan ingkang lepat, Ira kemutan nalika dipunsiya-siya dening Bardi, Ira ngrusak pager ayu, Ira ngraosaken lingsem nglampahi patrapan menika, Ira kwatos bilih kewanguran, Kris angslup tanpa jejak, Ira nandhang lara brangta, Ira kaget nalika tamu menika Rina, Ira lan Kris kewanguran, Ira pikatuk surat putusan dinas, Ira sampun mboten saged dados guru, Ira kuciwa nglampahi katresnan ingkang semu, Ira ngraosaken bingung kaliyan raos tresnanipun dhateng Kris; (3) usaha kangge ngrampungaken perkawis inggih menika represi, rasionalisasi, pengalihan, regresi, apatis, proyeksi, reaksi formasi, agresi, lan stereotype; xiii
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Sastra minangka andharan tiyang gesang ingkang awujud pengalaman. Andharan-andharan kasebut wonten ing karya sastra saged awujud lisan utawi seratan inggih menika satunggaling penggalih ingkang dipuntuangaken lumantar basa. Basa ingkang dipuninterpretasikaken wonten ing karya sastra ingkang awujud seratan inggih menika cerbung ingkang nyariosaken babagan pagesangan. Paraga-paraga ing cerbung nggadhahi karakter ingkang mawarni-warni saengga saged dipundadosaken panaliten. Penokohan dipunkaji kangge mangertosi kados pundi perwatakan saking paraga-paraga wonten ing cerbung kasebut. Wonten ing cerbung penganggit nyariosaken babagan solah bawa paraga-paraga kadosta pengalaman piyambak, pengalaman tiyang sanes utawi namung khayalan kemawon. Lika-liku pagesangan wonten ing karya sastra miturut penganggit ingkang saged narik kawigatosan pamaos dipuntuangaken dados cariyos sambung kanthi irah-irahan Tresna Ngumbara. Perkawis wonten ing cerbung Tresna Ngumbara menika arupi sanget. Penganggit ngupiya nglebetaken gagasan-gagasan ngengingi perkawis kasebut antawisipun: perkawis selingkuh, perkawis moralitas. Perkawis kasebut nyiptakaken persepsi piyambak kangge pamaos. Asringipun pamaos gadhah perkiraan-perkiraan piyambak kangge ngrampungi perkawis wonten ing cariyos sanajan dereng temtu leres perkiraan kasebut. Prastawa-prastawa 1
ingkang seru wonten gegayutanipun saengga medhalaken panyebab perkawis ingkang kompleks, asringipun dipunremeni para pamaos. Panaliten menika badhe ngrembag cariyos sambung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati. Cerbung menika mundhut perkawis pagesangan wanita ingkang jejeripun guru. Perkawis-perkawis pagesangan wanita mboten uwal saking perkawis ingkang kompleks, tuladhanipun perkawis asmara, kasetyanan, harga diri, selingkuh, kasusahan, kapinujon, nepsu saha sedaya ingkang dipunlampahi tiyang gesang. Cariyos sambung Tresna Ngumbara menika ngandharaken perkawis ingkang dipunlampahi paraga utama wanita. Drama pagesangan menika dipunlampahi dening Ira Rianti ingkang jejeripun guru wonten ing kitha Magelang. Ira menika randha sampun sekawan taun, kagungan putri setunggal asmanipun Lian. Dados randha menika mboten gampil, sedaya beban pagesangan dipunraosaken piyambak. Satunggaling dinten Ira kepanggih kaliyan Puja Krisnawan. Priya ingkang saged dados panglipur manahipun Ira. Kris, panyebutipun Ira menika sanes bujangan ugi sanes dhudha, ananging Kris menika garwanipun wanita sanes asmanipun Rina. Ira saha Kris asring komunikasi tanpa dimangertosi garwanipun Kris, tiyang kalih menika panggih wonten mergi lajeng dolan wonten ing kitha sanes. Tetepungan antawisipun Ira kaliyan Kris dipunlampahi kanthi gejolak batin. Perkawis-perkawis medal saking setunggal-setunggal ndadosaken mubal ing pagesangan Ira. Saking perkawis wonten ing sekolahan, kepala sekolahipun dhawuhi Ira supados nyedhaki Pak Ilham minangka nunggal desa saha kanca wiwit sekolah rumiyin. Ira rumaos didhodhog manahipun, 2
geneya awakipun piyambak tansah dolanan sandiwara, nalika kanca-kanca sami umyek, prihatin tumrap guru menika tumindakipun nerak susila. Sejatosipun ing manah lingsem piyambak, amargi lelampahan ingkang mboten leres menika piyambakipun ugi nglampahi. Cerbung menika nggadhahi cariyos ugi kasus-kasus ingkang menarik dipunteliti amargi saperangan paraga wonten ing cerbung menika nggadhahi reaksi emosional ingkang ekstrim kangge ngrampungi perkawis pagesangan tumrap perkawis-perkawis sosial. Pandangan paraga-paraga ngengingi nilai- nilai pagesangan, nemtokaken putusan ingkang sae saha awon, kuciwa saha keduwung, perkawis keluarga, perselingkuhan saha sapanunggalipun kaemot wonten ing cerbung menika. Ketawis saking perkawis ing nginggil, cerbung menika menarik dipunteliti ngginakaken pendekatakan psikologi sastra. B. Underaning Perkawis Saking dhasaring panaliten menika saged dipundhut undheraning perkawis ingkang saged dipununder inggih menika mekaten: 1. Paraga Ira Rianti saha watakipun. 2. Paraga Ira Rianti saha padamelanipun. 3. Paraga Ira Rianti saha wujud perkawisipun. 4. Paraga Ira Rianti saha faktor ingkang jalari perkawisipun. 5. Gegayutanipun paraga Ira Rianti saha paraga kakung. 6. Paraga Ira Rianti saha cara ngrampungi perkawisipun. 7. Paraga Ira Rianti saha relevansi perkawisipun. 3
4 C. Watesaning Perkawis Ningali saking perkawis ingkang kaandharaken wonten ing underaning perkawis, pramila menika mboten sedaya dipunrembag wonten ing panaliten menika. Watesan menika dipunlampahaken supados panaliti menika mboten medal saking pokok bahasan ingkang dipunangkat. Pokok bahasan ingkang dipunangkat wonten ing panaliten inggih menika: 1. Wujud perkawis ingkang dipunlampahi paraga Ira Rianti wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 2. Panyebab perkawis pagesangan paraga Ira Rianti wonten ing cerbung Tresna Ngumbara. 3. Ira Rianti ngrampungaken perkawisipun wonten ing cerbung Tresna Ngumbara. D. Wosing Perkawis Ingkang dados wosing perkawis saking panaliten menika: 1. Menapa kemawon wujud perkawis ingkang dipunlampahi paraga Ira Rianti wonten ing cerbung Tresna Ngumbara? 2. Menapa kemawon panyebab perkawis pagesangan paraga Ira Rianti wonten ing cerbung Tresna Ngumbara? 3. Kados pundi paraga Ira Rianti ngrampungaken perkawisipun wonten ing cerbung Tresna Ngumbara? E. Ancasing Panaliten Saking wosing perkawis menika saget kapundhut ancasing panaliten: 1. Ngandharaken paraga Ira Rianti saha wujud perkawis ingkang dipunlampahi wonten ing kempalan cerbung Tresna Ngumbara.
2. Ngandharaken paraga Ira Rianti saha panyebab ingkang jalari perkawis ingkang dipunlampahi wonten ing kempalan cerbung Tresna Ngumbara. 3. Ngandharaken caranipun paraga Ira Rianti ngrampungaken perkawis ingkang dipunlampahi wonten ing kempalan cerbung Tresna Ngumbara. F. Paedahing Panaliten Panaliten menika nggadahi 2 paedah, inggih menika: a. Paedah Teoritis Panaliten menika saged dados pangajeng maringi kontribusi kangge perkembanganipun ilmu sastra, mliginipun nambah wawasan kajian sastra ngginakaken sudut pandang psikologi sastra. b. Paedah Praktis Panaliten menika saged dados pangajeng nyaosi pengetahuan masyarakat ngengingi makna karya sastra wonten ing salebeting kempalan cerbung Tresna Ngumbara kapacak wonten majalah Djoko Lodang, ngengingi kaum wanita saha babagan pagesangan mawi sudut pandang pengarang wanita, sarta saged dipungginakaken kangge referensi-referensi kangge panaliten-panaliten saklajengipun. 5
6 BAB II GEGARANING TEORI A. Cerbung Cariyos sambung inggih menika satunggaling cariyos utawi karangan ingkang mboten namung sepisan kaemot wonten ing majalah utawi media massa, ananging kaemot mapinten-pinten. Cariyos sambung menika asringipun dawa amargi teknik panyariyosipun saget jangkep sedaya, antawisipun satunggal prastawa kaliyan prastawa salajengipun ugi saha jangkep panuturanipun saking babagan sepisan tumuju babagan ingkang langkung mlebet wonten cariyos sambung kasebut. Cariyos sambung kanthi basa Jawi minangka asiling karya penganggit Jawi Modern saha dados genre sastra wonten ing khasanah kesusastraan Jawi Enggal. Medalipun cariyos sambung menika ing wiwitanipun angsal kathah sokongan saking surat kabar utawi majalah ingkang dados wadhah kangge monceraken sastra menika. Karya sastra mliginipun cerbung kathah nawaraken perkawis kemanusiaan saha pagesangan. Penganggit ngraosaken perkawis kasebut kanthi lebeting manah ingkang salajengipun dipunadharaken malih lumantar fiksi miturut pandanganipun (Burhan Nurgiyantoro, 2012:2). Suripan Sadi Hutomo (1987:5) ngandharaken bilih cariyos sambung minangka wiwitan saking perkembangan novel Jawa modern. Cariyos sambung nggadhahi peranan ingkang wigati minangka salah satunggaling wujud sarana saha prasarana kangge karya sastra Jawa ingkang saget dipundhadosaken objek panaliten dumugi sakmenika. 6
7 Cariyos sambung nggadhahi struktur ingkang sami kaliyan novel, cariyos cekak utawi roman, inggih menika wonten tema, amanat, penokohan, saha latar wonten salebeting cariyos. Kabentenan menika dipuncaosaken bagian demi bagian, periode demi periode kanthi runtut wonten majalah utawi surat kabar, menawi cariyos cekak, roman utawi novel mboten dipuncaosaken kanthi periodik. Aminuddin (1995:66) ngandharaken bilih karya fiksi menika nggadhahi unsur-unsur ngliputi (1) penganggit utawi narrator, (2) wosing saking penganggitipun, (3) media lumantar awujud basa, (4) elemen fiksional, saengga ndadosaken satunggaling wacana. Unsur-unsur ingkang sampun diandharaken wonten ing nginggil menika minangka unsur-unsur pembangun karya fiksi piyambak. Unsur-unsur karya sastra kaperang dados kalih, inggih menika unsur intrinsik kaliyan unsur ekstrinsik. Unsur intrinsik inggih menika unsur-unsur ingkang mbangun karya sastra piyambak (Nurgiyantoro, 2012:2). Saking unsur intrinsik menika saget dipundamel satunggaling cariyos sambung, ingkang awujud unsur intrinsik wonten ing salebeting cariyos antawisipun tema, cariyos, plot, paraga, latar, sudut pandang saha gaya bahasa. Ananging wonten ing panaliten menika namung ngrembag babagan paraga utawi penokohan. B. Hakikat Paraga wonten ing Karya Sastra Paraga minangka unsur ingkang wigati wonten ing salebeting karya sastra nggadhahi peranan wigati kangge nglampahaken prastawa wonten ing cariyos. Kawontenanipun paraga ing cariyos gayut kaliyan panyiptanipun
8 perkawis. Ing babagan menika paraga nggadhahi peranan wigati damel perkawis wonten salebeting cariyos. Wonten salebeting karya sastra asring dipunwicantenaken bilih penokohanan mboten saget dipunuwalaken gegayutanipun kaliyan paraga. Istilah paraga nedahaken tumrap paraga, paraga cariyos wonten salebeting cariyos, lajeng penokohan nedahaken panggenan kangge paraga-paraga tertamtu kanthi watak tertamtu wonten salebeting cariyos. Penokohan inggih menika pelukisan gambaran kanthi gamblang tumrap tiyang ingkang dipuntingalaken wonten cariyos (Jones lumantar Nurgiyantoro, 2012:165). Paraga wonten ing karya sastra limrahipun dicaosi jiwa supados katingal gesang. Babagan menika ngandharaken bilih paraga nggadhahi drajat lifelikeness utawi kesepertihidupan (Nurgiyantoro, 2012:168). Paraga wonten ing cariyos saget gesang kanthi nyata, nglampahi padamelan ingkang sami kaliyan tiyang gesang. Kados menika kehebatan penganggit kangge nyaosi penjiwaan tumrap paraga fiksi saengga saget katinggal gesang. Saben paraga nggadhahi watak piyambak - piyambak. Paraga menika nggadhahi pribadi, watak saha sipat-sipat ingkang karakteristik. Sami kaliyan tiyang gesang wonten ing pagesangan nyata, ugi nggadhahi sipat tiga dimensi, pramila menika paraga ugi nggadhahi dimensi ingkang sami inggih menika dimensi fisiologis, sosiologis, saha psikologis (Wiyatmi, 2006:30). Dimensi fisiologis gayutanipun kaliyan titikan sarira antawisipun yuswa, jinising kelamin, kawontenan slira, ciri-ciri pasuryan, saha sapanunggalipun ingkang wonten gegayutan kaliyan fisik. Dimensi sosiologi kagungan ciri-ciri pagesangan masyarakat, tingkatan pendidikan, pandangan gesang, agama,
aktivitas sosial saha keturunan. Dimensi psikologis inggih menika dhasaring perkawis jiwa, tuladhanipun mentalitas, ukuran moral, keinginan, perasaan pribadi saha tingkat kecerdasan. Paraga wonten ing fiksi limrahipun dipunperang miturut jinising piyambak-piyambak. Miturut keterlibatan wonten wosing cariyos, paraga fiksi dipunperang dados kalih, inggih menika paraga sentral utawi paraga utama saha paraga periferal utawi paraga tambahan. Paraga utama inggih menika paraga ingkang dipunutamakaken panyariyosanipun saha nemtokaken perkembangan alur kanthi jangkep. Paraga tambahan minangka paraga ingkang medalipun langkung sekedhik saha kawontenanipun mboten kathah kadosta paraga utama. Paraga tambahan limrahipun medal bilih wonten gegayutan kaliyan paraga utama(Nurgiyantoro, 2012:176-178). Miturut watak utawi karakter dipunmangertosi paraga sederhana, simple utawi flat character saha paraga kompleks, complex utawi round character. Paraga sederhana inggih menika paraga ingkang nggadhahi satunggal kualitas pribadi tertemtu saha namung nonjolaken satunggal sisi kemawon. Paraga ingkang kompleks inggih menika paraga ingkang saget dipuntingali saking sedaya sisi pagesangan (Nurgiyantoro, 2012:181-184). Miturut Abrams lumantar (Nurgiyantoro, 2012:194) paraga ing fiksi nggadhahi watak ingkang saget dipungambaraken kanthi langsung saha mboten langsung. Gambaran kanthi langsung menika sami kaliyan gambaran watak paraga kanthi telling utawi analitik. Gambaran paraga ingkang mboten langsung sami kaliyan gambaran kanthi showing utawi dramatik. Metode gambaran watak paraga kanthi langsung (telling, analitik) kirang langkung 9
10 sami kaliyan metode diskursif. Wonten ing metode diskursif penganggit namung nyariyosaken tumrap pamaos babagan karakter paraga. Kanthi metode mekaten penganggit nyebataken kanthi langsung kualitas paraga- paraganipun Metoge gambaran watak paraga mboten langsung minangka metode gambaran watak tokoh ingkang dipunandharaken kaliyan paraga-paraga piyambak lumantar tembung-tembung saha tumindhak piyambakipun. Metode mboten langsung sipatipun lifelike saha nyaosi partisipasiaktif tumrap pamaos wonten cariyos, lumantar raga-an cariyos kasebut dados netral saha ngambang ing sedaya prastawa ugi wosipun, lajeng kersanipun pamaos kangge nglampahi dialog kanthi lampahing cariyos menika saengga pamaos nemtokaken pilihanipun piyambak (Sayuti, 2000:91-92). a. Paraga Wanita saha Watakipun Paraga ing cariyos menika asringipun tiyang gesang, ananging ugi wonten awujud kewan utawi woh-wohan ingkang dipunumpamakaken dados tiyang gesang utawi sifat tiyang gesang (Mido, 1994:21-22). Paraga wanita minangka paraga ingkang gesang pribadinipun, watakipun, saha nggadhahi sifat tartamtu. Paraga gesang wonten ing cariyos utawi lakon, inggih menika paraga ingkang nggadhahi tiga dimensi inggih menika psikologis, fisiologis saha sosiologis. Tiyang gesang, mliginipun wanita minangka wujud Aku- ingkang madosi Engkau amargi ingkang saged nyukani makna tumrap diriku inggih menika Engkau utawi tiyang sanes, antawisipun lare-lare saha garwa kakung (Kartono, 1989:7). Pramila menika Aku kedhah medal
11 saking dhirinipun piyambak, kangge madosi Engkau utawi tiyang sanes kangge tetepungan lan berdialog kaliyan Aku-lain/engkau, tuladhanipun wanita minangka tiyang gesang inggih menika gesang sesarengan kaliyan subyek lain inggih menika nglampahi gesang sesarengan minangka antar subyekvitas: mliginipun kaliyan garwa lan putra-putranipun. Wanita menika pribadi sosial ingkang mbetahaken katresnan, dipunajeni, dipunakoni, dipunetang saha angsal status saking lingkunganipun. Wanita mboten saged berkembang bilih nggadhahi sifat tertutup, kaku. Ananging benten bilih wanita menika saged terbuka saengga ndadosaken pembentukan pribadinipun wanita sarta saged nyenengaken tiyang sanes ing sakiwa tengenipun. Wonten ing panaliten menika ingkang dipunrembag dados paragatama wanita inggih menika Ira Rianti. b. Gegayutanipun Paraga Wanita kaliyan Paraga Kakung Wanita minangka individu nggadhahi hak ingkang sami kaliyan individu priya. Wanita menika nggadhahi hak lelampahan ingkang sae moral utawi fisik. Lelampahan menika antawisipun dipuncaosi bebas wonten ing pangucapan, peran aktip wonten ing keluarga, pendidikan, pakaryan saha warga Negara ingkang sae (Kartono,1989:117). Kawontenan lelampahan kasebut dereng sedaya saget dipunangsalaken tiyang wanita, amargi wonten ing kasunyatan gegayutan antawisipun wanita kaliyan priya sejatosipun dereng laras amargi dominasi pria taksih kiyat.
12 Wonten ing pagesangan bebrayan tiyang kakung menika langkung dipunpercaya utawi langkung nggadhahi hak kangge nglampahi keputusan ingkang gayutanipun kaliyan babagan wigati. Benten kaliyan wanita, wanita menika kirang wantun ngrampungi perkawis saha narima ing pandum, menika dados kahanan ingkang limrah. Babagan mekaten ingkang minangka salah satunggaling pengakuan dominasi priya tumrap wanita kanthi mboten sadar. Sejatosipun drajat wanita menika wonten ing salebeting masyarakat sanes minangka kodrat ananging minangka satunggaling tiyang ingkang dipunciptakaken utawi dipunkonstruksikaken kaliyan masyarakat (Wiyatmi, 2006:8). Paraga-paraga priya ing panaliten paraga Ira Rianti wonten ing cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati antawisipun paraga Puja Krisnawan, Fauzan, Ilham, Ismairi saha Junarta. c. Paraga Wanita saha Perkawisipun Tiyang gesang minangka individu mboten saget uwal saking perangan perkawisipun. Wonten ing kasunyatanipun wonten perangan perkawis ingkang asring dipunadhepi tiyang gesang menika. Tuladhanipun perkawis ingkang gegayutanipun kaliyan tiyang gesang, sosial, gegayutanipun tiyang gesang kaliyan Gusti Pangeran, saha lingkunganipun. Perkawis menika sifatipun saget universal, ananging ugi saget khusus utawi pribadi (Nurgiyantoro, 2012:98). Wonten ing karya fiksi asring dipuntingali prastawa-prastawa saha perkawis-perkawis ingkang dipuncariyosaken, amargi lincahipun imajinasi penganggit, saged katingal nyata lan saestu kedadosan.
13 Wujud prastawa wonten ing cariyos, kadosta ingkang sampun dipunandharaken ing nginggil awujud prastawa fisik utawi batos. Prastawa fisik nggayutaken lelampahan fisik, wonten interaksi antawisipun paraga ing cariyos kaliyan menapa ingkang kedadosan wonten ing njawi piyambakipun. Prastawa batos inggih menika menapa ingkang kedadosan wonten ing batos, manahipun paraga. Sedaya wujud prastawa menika raket gayutanipun, saget ndadosaken wujud prastawa setunggal kaliyan sanesipun (Nurgiyantoro, 2012:123-124). d. Wujud Penyelesaian Perkawis Usaha kangge ngrampungaken perkawis inggih menika wonten represi, sublimasi, proyeksi, pengalihan, rasionalisasi, reaksi formasi, regresi, agresi lan apatis, fantasi lan stereotype. Miturut Freud, represi inggih menika mekanisme pertahanan ego ingkang langkung kuwat lan jembar. "Tugas represi ialah mendorong keluar implus-implus id yang tak diterima, dari alam bawah sadar dan kembali ke alam bawah sadar". Sublimasi kedadosan menawi lelampahan ingkang gadhah paedah kanthi cara sosial lan nggantosaken pangraos ingkang mboten mranani. Proyeksi inggih menika sikap utawi tindak tanduk ingkang nuwuhaken tabtaban (kecemasan) dhateng tiyang sanes. Pengalihan inggih menika pengalihan pangraos boten remen tumrap salah satunggaling objek dhateng objek sanesipun. Rasionalisasi gadhah ancas kangge ngirangi raos kuciwa nalika kita gagal anggenipun nggayuh salah satunggaling tujuan, kangge nyaosi kita motif ingkang saged dipuntarima tumrap tindak tandukipun. Rasionalisasi kadadosan
menawi motif nyata saking tindak tandukipun individu boten saged dipuntarima dening ego. Reaksi formasi inggih menika, "represi akibat implus anxitas kerap kali diikuti oleh kecenderungan yang berlawanan yang bertolak belakang dengan tendensi yang ditekan". Regresi inggih menika tindak tandukipun tiyang dewasa kados dene lare (retrogressive behavior), utawi nalika tiyang dewasa asikep kados dene tiyang ingkang boten gadhah kabudayan (primitivation). Apatis inggih menika wujud sanes saking reaksi tumrap frustasi, "sikap apatis dengan cara menarik diri dan bersikap seakan-akan pasrah". Fantasi, inggih menika nalika kita ngadhepi perkawis ingkang kathah sanget, kadhang kala kita pados 'solusi' kanthi mlebet ing donya khayal, solusi ingkang adhedhasar fantasi tinimbang realitas. Agresi saged awujud langsung lan pengalihan. Agresi langsung inggih menika ingkang dipunlampahaken kanthi langsung dhateng salah satunggaling tiyang utawi objek ingkang minangka sumber frustasi. Agresi ingkang dipunalihaken inggih menika menawi salah satunggaling tiyang ngalami frustasi ananging boten saged nglampahaken kanthi marem dhateng sumber frustasi kasebat amargi mboten cetha. Stereotype inggih menika konsekuensi sanes saking frustasi, inggih menika tindak tanduk ingkang dipunlampahaken kanthi wongsal-wangsul (Minderop, 2010) Penyelesaian wonten ing cariyos saget dipunkategorikaken dados kalih golongan inggih menika penyelesaian tertutup saha penyelesaian terbuka. Penyelesaian terbuka saha penyelesaian tertutup nedahaken 14
15 wonten pungkasan saking cariyos fiksi ingkang sampun rampung, cariyos sampun telas miturut tuntutan logika cariyos ingkang dipunkembangaken. Sawetawis kangge penyelesaian terbuka nyaosi kasempatan tumrap pamaos supados nderek mikiraken, mengimajinasikan, mahyakaken kados pundi pungkasan saking cariyos menika. Pamaos dipuncaosi kabebasan kangge nyukani wosing piyambak tempat kosong miturut pemahamanipun. Pamaos bebas kangge mahyakaken pungkasan cariyos kasebut, sanajan mboten bertentangan kaliyan tuntutan logika saking cariyos ingkang dipunkembangaken. C. Psikologi Sastra Psikologi minangka satunggaling disiplin ilmu ingkang naliti tiyang gesang kanthi sedaya solah bawa minangka dados objek, ananging sastra ugi micarakaken babagan bilih tiyang gesang dados sumbering panyariosan. Antawisipun psikologi saha sastra sedayanipun minangka disiplin ilmu ingkang benten, ananging wonten panaliten karya sastra sedaya ilmu menika saged dipunginakaken kanthi sesarengan saha kanthi terkait, amargi nggadhahi objek ingkang sami. Sedaya menika fokusipun wonten ing pagesangan tiyang. Psikologi wonten ing karya sastra sampun mboten babagan enggal, amargi paraga-paraga wonten ing karya sastra kedhah dipungesangaken, dipunjiwai supados saged dipuntanggel jawabaken kanthi cara psikologis. Penganggit kanthi sadar utawi mboten sampun ngrasukaken jiwanipun tiyang wonten ing karyanipun. Babagan menika katingal saking pencintraan paraga
16 ing cariyos saha lingkungan cariyos ing lampahan cariyos (Rene Wellek, 1995:41). Psikologi saha sastra, sedayanipun nggadhahi gegayutan ingkang raket, sedayanipun sami nggadhahi objek tiyang gesang. Psikologi mucalaken solah bawa saha jiwa tiyang gesang, ananging bilih sastra micarakaken babagan pagesangan tiyang gesang. Amargi nggadhahi objek ingkang sami, pramila menika sedayanipun mbok bilih saget kangge mbiyantu. Gayutan psikologi saha sastra inggih menika bilih psikologi minangka ilmu ingkang saget selaras(relevan) amargi saking proses pemahaman karya sastra saged dipuntimba ngengingi ajaran saha kaidah psikologis (Andre Hardjana, 1995:60). Psikologi sastra inggih menika kajian sastra ingkang ningali karya minangka kreativitas kejiwaan. Penganggit ngginakaken cipta, rasa saha karya wonten salebeting karyanipun. Para pamaos ugi caos pramayogi bilih karya menika mboten saget uwal saking kejiwaan piyambak-piyambakipun (Suwardi Endraswara, 2003:96). Pandangan Rene Wellek saha Austin Warren kaliyan Andre Hardjana lumantar Endraswara (2003), psikologi sastra nggadhahi sekawan kemungkinan panaliten, antawisipun: 1. Panaliten tumrap psikologi pengarang minangka tipe pribadi. Studi menika langkung arahipun psikologi seni. Panaliten menika ngupiyakaken nangkep kondisi kejiwaan penganggit menika ngasilaken karya sastra.
17 2. Panaliten proses kreatif wonten gayutanipun kaliyan kejiwaan. Studi menika gayutanipun kaliyan psikologis proses kreatif. 3. Panaliten hukum -hukum psikologis dipunterapaken wonten karya sastra. Wonten gayutanipun studi menika saged dipunarahaken wonten teori- teori psikologi, tuladhanipun: psikoanalisis wonten ing salebeting teks sastra. 4. Panaliten dampak psikologis teks sastra tumrap pamaos. Studi menika langkung condong ing arah-arah aspek pragmatik psikologis teks sastra tumrap pamaosipun. Pendekatan psikologi sastra tumrap teks dipunlangsungaken migunakaken cara deskriptif, ananging ugi asring nyaketi penafsiran ingkang asring dipunginakaken wonten ing psikoanalisis miturut Freud. Wonten satunggal titik panggih antawisipun panaliten sastra kaliyan teori psikoanalisis, mliginipun ngengingi metodenipun. Teori Freud migunakaken alam bawah sadar kangge ngandharaken pola tumindhakipun tiyang gesang saha penyimpangan tertemtu (Dick Hartoko saha B. Rahmanto, 1986:127). Cermin pagesangan saking karya sastra nyiptakaken tingkah laku berbudaya saengga babagan menika saget dipunkaji kanthi cara psikologis saking sisi kejiwaan tiyang wonten salebeting karya sastra minangka individu ingkang nggadhahi pangajeng-ajeng. Ferud nyerat teges istilah psikoanalisa ingkang dipunserat kangge kamus ilmiah Jerman. Wonten ing kamus menika, piyambakipun mbedakaken tigang teges, inggih menika mekaten. (1) Tembung "psikoanalisa" dipunginakaken kangge nedahaken salah satunggaling metode
18 panaliten tumrap proses-proses psikis (kados dene impen). (2) istilah menika ugi nedahaken salah satunggaling cara kangge ngobati gangguan-gangguan psikis ingkang dipunalami dening tiyang sakit neurotis. (3) istilah ingkang sami dipunginakaken ugi wonten teges ingkang langkung jembar kangge nedahaken sedaya kawruh psikologi ingkang saged ngginakaken metode saha cara kasebat (Freud, 1984:xiii). Saking maneka warni cabang psikologi, psikoanalisis ingkang langkung kathah gegandhenganipun kaliyan sastra amargi paring teori kawontenaning dorongan bawah sadar ingkang gadhah pangaribawa tumrap tindak tandukipun manungsa. Pelopor psiko-analisis inggih menika Sigmund Freud . Prinsip-prinsip psiko-analisa inggih menika: a. Lapisan kejiwaan yang paling dalam (rendah) adalah lapisan bawah sadar (libido) atau daya hidup, yang berbentuk dorongan seksual dan perasaan-perasaan lain yang mendorong manusia mencari kesenangan dan kegairahan. b. Pengalaman-pengalaman sewaktu bayi dan sewaktu kanak-kanak, banyak mempengaruhi sikap hidup di masa dewasa. Yang paling terkenal dalam hal ini adalah ikatan kasih antara anak perempuan dengan ayahnya dan antara anak laki-laki dengan ibunya. c. Semua buah pikiran, betapapun kelihatannya tidak berarti, masih tetap penting bila dihubungkan dengan daerah bawah sadar. d. Konflik emosi, pada dasarnya konflik antara perasaan bawah sadar dengan keinginan-keinginan yang muncul dari luar.
e. Emosi itu sendiri bersifat dwirasa. Tidak ada emosi dari satu jenis. Benci dan sayang saling bercampur. Seorang laki-laki mungkin membenci seorang wanita tetapi sekaligus juga tertarik kepadanya. f. Sebagian konflik dapat diselesaikan atau disembunyikan dengan cara yang dapat diterima. Apabila dia mampu keluar dari konflik itu, disebut sublimasi, tetapi bila gagal ia akan menyerupai neurosis yaitu konflik emosi di dasar jiwa (Semi, 1985:47). Teori psikoanalisa ingkang dipuntepangaken kaliyan Freud gegayutanipun kaliyan fungsi saha perkembangan mental tiyang gesang (Minderop, 2010:11). Teori ingkang asring dipunginakaken wonten panaliten sastra inggih menika teori Freud babagan kapribaden. Kapribaden tiyang gesang saged kawujud saking prastawa-prastawa ingkang sampun nate dipunlampahi. Konflik ugi saged ndadosaken jalaranipun kapribaden tiyang gesang. Psikoanalisa menika kalebet ing golongan ilmu jiwa, sanes ilmu jiwa kedokteran wonten ing pangertosan lawas saha sanes ilmu jiwa babagan penyakit jiwa ananging saget dipunsebut ilmu jiwa ingkang luar biasa. Sampun pesti bilih psikoanalisa sedayanipun mboten namung ilmu jiwa biasa, ananging minangka satunggaling cabang saha ugi saget saking sedayanipun ilmu jiwa (Hall, 1980:24). Teori menika nganalisis pagesangan jiwa tiyang gesang dumugi alam bawah sadar, amargi minangka dados makhluk individu tiyang gesang menika asring nglampahi konflik batin wonten manahipun. Psikologi menika 19
20 ilmu ingkang nyinauni tindhak tandhuk saha aspek kejiwaan tiyang gesang. Wonten saperangan kajian psikologi ingkang gayutanipun kaliyan panaliten menika inggih menika psikologi kepribadian. Babagan menika ngemutaken bilih panaliten menika nganalisis bab tingka lakunipun tiyang gesang, gunanipun ngasilaken tipologi kapribaden tertemtu miturut paraga kasebut. Sigmund Freud (1984) ndamel perangan susunan kapribaden tiyang gesang, wonten tiga perangan: 1. Das Es utawi Id, inggih menika aspek biologis saha saperangan lapisan kejiwaan ingkang paling dasar. Id menika wosipun babagan ingkang dibekta saking lair, inggih menika naluri naluri (seksual saha agresoif) kalebetipun pangajab-ajab ingkang direpresi. Id minangka reservoir energi psikis ingkang nglampahaken ego saha super ego. 2. Das Ich utawi Ego, minangka aspek psikologi saking kapribaden ingkang medhal amargi kabetahan kangge gegayutan kaliyan donya ingkang nyata (realita). Ego inggih menika deviratid ingkang tugasipun dados perantara kebetahan instingtif kaliyan keadaan lingkungan kangge madosi objek ingkang tepat guna. Minangka aspek eksekutif kapribaden, ego ngginakaken energi psikisingkang dipunkuasai kangge mengintegrasikanketiga aspek kepribadian,supados medalkaselarasan batin saengga gayutan antawisipun pribadi kaliyan donya njawi saget ngginakaken energi psikis kanthi sae. 3. Das Uber Ich utawi The Super Ego, minangka aspek psikologis kapribaden ingkang fungsinipun nemtokaken leres lepatipun. Kanthi mekaten, tiyang gesang menika tumindhakipun kedhah trep kaliyan
21 moral masyarakat. Super Ego kawujudaken lumantar jalan internalisasi, inggih menika pepali utawidhawuh saking njawi dipunolah saengga saget mancaraken saking lebet. D. Panaliten ingkang Laras Panaliten ingkang jumbuh kaliyan panaliten menika antawisipun panaliten ingkang dipunkatidhakaken dening Yuyun Yuliati kanthi irah- irahan "Perwatakan Tokoh dalam Novel Donyane Wong Culika Karya Suparta Brata (Sebuah Kajian Psikologi Sastra). Ancasing panaliten kasebat inggih menika ndeskripsikaken konflik psikis paragatama wanita, perwatakan paragatama wanita lan pesen utawi amanat ingkang dipuncaosaken kaliyan penganggit tumrap para pamaos lumantar perwatakan paraga Kasmita minangka paragatama. Relevansinipun panaliten kasebat inggih menika sami- sami ngginakaken teori psikoanalisis Sigmund Freud. Panaliten ingkang laras sanesipun inggih menika panaliten "Penokohan dalam Novel Langite Obah Karya Esmiet (Sebuah Tinjauan Sastra )" kaliyan Septiana. Panaliten kasebat saged laras amargi sami-sami naliti babagan psikologi sastra, ndeskripsikaken perwatakan paragatama, faktor ingkang njalari perkawis paragatama. Ananging ugi wonten bedanipun amargi paneliti kasebat ugi ndeskripsikaken perkembangan jiwa ingkang dipunalami paragatama saha perbedaan gejolak jiwa para paraganipun.
22 BAB III CARA PANALITEN A. Pendekatan Panaliten Pendekatan ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika inggih pendekatan psikologi sastra. Psikologi sastra inggih menika pirembagan sastra ingkang ningali sastra minangka aktivitas kejiwaan (Endraswara: 2003:96). Pendekatan menika dipunginakaken amargi jumbuh kaliyan ancas panaliten, inggih menika ndeskripsikaken perkawis paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati. Teori psikologi sastra ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika ngginakaken teori psikoanalisis Sigmund Freud. B. Sumbering Data lan Fokus Panaliten Sumbering data saking panaliten menika inggih cerbung Tresna Ngumbara, anggitanipun Itheng Sulistyawati ingkang kapacak wonten majalah Djoko Lodang Yogyakarta, edisi 30 - 40, sasi Desember 2012 dumugi Maret 2013. Fokus saking panaliten menika tumrap perkawis wonten gandheng rapetipun kaliyan pendekatan psikologis ingkang dipunalami dening paraga Ira. C. Caranipun Ngempalaken Data Cara ngempalaken data mawi maos kanthi wongsal-wangsul, salajengipun mawi nyatet utawi nyerat (Endraswara, 2011:162). Panaliti maos cariyos cerbung menika kanthi premati saha wongsal-wangsul supados pikantuk data ingkang dados fokusing panaliten menika, paring tandha tumrap 22
perangan tartamtu ingkang jumbuh kaliyan wosing perkawis, nerangaken perangan ingkang jumbuh kaliyan wosing perkawis, lajeng mahyakaken sedaya data-data ingkang sampun dipunpikantuk saking cara-cara kasebat. Sasampunipun maos kanthi premati, lajeng nyerat data wonten ing kartu data. Panyeratan ingkang dipunlampahaken inggih menika nyerat asiling deskripsi lan kutipan utawi nukilan-nukilan data ingkang wonten cerbung Tresna Ngumbara ingkang awujud ukara utawi sub ukara. D. Pirantining Panaliten Pirantining panaliten inggih menika sarana panaliten awujud saperangkat piranti ingkang dipunginakaken kangge ngempalaken data minangka bahan pengolahing data panaliten. Adhedhasar cara ngempalaken data, pirantining panaliten tumrap cerbung Tresna Ngumbara inggih menika kartu data ingkang dipunginakaken dening panaliti ingkang awujud tabel. Kartu data dipunginakaken kangge nyerat kutipan arupi ukara, paragrap, saha wacana ingkang jumbuh kaliyan kabetahaning panaliten saking asil maos, kategorisasi, analisis saha deskripsi babagan wujud perkawis paragatama, panyebab perkawis ingkang dipunalami dening paragatama, saha kupiya kangge ngrampungi perkawisipun paragatama wanita wonten ing cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati. Saben konsep data dipunserat wonten ing tabel jumbuh kaliyan kategorisasinipun. Wonten ing ngandhap menika tabel ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika. 23
24 Tabel 1. Data wujud perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara. No. Data Kutipan Data Episode / Kaca Watak Struktur Kapribaden Id Ego Super Wujud Perkawis Ego 1 kok "Adhuh, njiwit malah salahku ki apa?" pitakone Kris karo pringisan. rawuh "Jare jam papat, iki wis jam pira?" sengol Ira wangsulan. 1/2 Sereng √ √ Kuciwa Katrangan Tabel: No. Data : inggih menika angka urut saking data ingkang dipunpendhet Kutipan Data : inggih menika kutipan data ingkang dipunpendhet sajing cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati ingkang dipunginakaken wonten panaliten menika. Episode/Kaca : inggih menika engka episode lan kaca saking kutipan ingkang dipunpendhet saking cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati Watak : inggih menika watakipun paragatama wanita ingkang saged dipuntingali saking kutipan data.
25 Struktur Kapribaden : inggih menika penggolongan jinising konflik adhedhasar saking teori Sigmund Freud, inggih menika Id, Ego, Super Ego. Wujud Perkawis : inggih menika spesifikasi perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira (paraga Ira) wonten ing cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati. Tabel 2. Data panyebab perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara. No. Data Kutipan Data Episode / Kaca Wujud Perkawis Paraga ingkang Ndadosaken Perkawis Panyebab Perkawis 1 kok "Adhuh, malah njiwit salahku ki apa?" Kris pitakone karo pringisan. "Jare rawuh jam papat, iki wis jam pira?" sengol Ira wangsulan. 1/2 Kuciwa Kris Ira sampun dangu ngentosi tekane Kris Katrangan Tabel: No. Data : inggih menika angka urut saking data ingkang dipunpendhet Kutipan Data : inggih menika kutipan data ingkang dipunpendhet sajing cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati ingkang dipunginakaken wonten panaliten menika.
26 Episode/Kaca : inggih menika engka episode lan kaca saking kutipan ingkang dipunpendhet saking cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati Wujud perkawis : inggih menika spesifikasi perkawis ingkang dipunalami dening praga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati. Panyebab Perkawis : inggih menika dhasar dumadosing perkawis tumrap paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati. Tabel 3. Data kupiya paraga Ira ngrampungaken perkawis ingkang wonten ing cerbung Tresna Ngumbara. No. Data Kutipan Data Episode / Kaca Wujud Perkawis Kupiya kangge Ngrampungaken Konteks Cariyos 1 "Adhuh, malah salahku apa?" pitakone Kris karo pringisan. "Jare rawuh jam papat, iki wis jam pira?" sengol Ira wangsulan. kok njiwit ki 1/2 Kuciwa Rasionalisasi Ngendelaken sikap nepati janji Katrangan Tabel: No. Data : inggih menika angka urut saking data ingkang dipunpendhet Kutipan Data : inggih menika kutipan data ingkang dipunpendhet sajing cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng
27 Sulistyawati ingkang dipunginakaken wonten panaliten menika. Episode/Kaca : inggih menika engka episode lan kaca saking kutipan ingkang dipunpendhet saking cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati Wujud perkawis : inggih menika spesifikasi perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira onten ing cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati. Kupiya kangge ngrampungi : inggih menika kupiya saking paraga Ira kangge ngrampungi perkawisingkang dumados wonten ing cerbung Tresna Ngumbara. Konteks Cariyos : inggih menika adhedhasar saking kutipan data. E. Caranipun Nganalisis Data Cara nganalisis data wonten ng panaliten menika ngginakaken cara analisis deskriptif kanthi tindak kategorisasi. Cara deskriptif dipunginakaken amargi data-data wonten ing panaliten menika awujud paragrap wonten ing salah satunggaling cariyos, mliginipun cerbung sahengga minangka data kualitatif. Pirembagan wonten ing panaliten menika dipunlampahken kanthi cara deskriptif, inggih menika paneliti nerangaken deskripsi ngengingi sedaya ingkang nedahaken wontenipun wujud perkawis paragatama wanita, panyebab perkawis tumrap paragatama wanita, kupiya paragatama wanita kangge ngrampungaken perkawis wonten ing cerbung Tresna Ngumbara. Kategori ateges nyusun kategori-kategori, inggih menika salah satunggaling tumpukan ingkang dipunsusun adhedhasar pamikiran, intuisi,
28 pamrayogi utawi kriteria tartamtu (Moleong, 1994:193). Cara kategorisasi inggih menika rentetan asiling lampah analisis. Cara menika dipunginakaken kangge ngelompokaken perangan cariyos ingkang jumbuh kaliyan wujud perkawis, panyebab perkawis, lan kupiya kangge ngrampungaken konflik. Saksampunipun dipunlampahaken kategorisasi, data dipuncawisaken mawi tabulasi (penyajian data awujud tabel) saha deskripsi. F. Caranipun Ngesahaken Data Cara kangge ngesahaken data wonten ing panaliten menika ngginakaken validitas semantik, reliabilitas intrarater, lan reliabilitas interrater.Validitas semantik inggih menika naliti data ingkang awujud tetembungan, ukara, wacana, dialog, monolog, interaksi antawising paraga, lan prastawa saking sedaya data ingkang dipunpikantuk kangge naliti data kasebat menapa saged dipunparingi teges miturut kaliyan konteksipun (Endraswara, 2006:164). Reliabilitas intrarater inggih menika kanthi cara maos tumrap sumbering data ingkang awujud cerbung kanthi wongsal- wangsul ngantos pikantuk asil data ingkang sami. Reliabilitas interrater mawi cara diskusi kaliyan kanca sejawat ingkang dipunanggep gadhah intelektual lan kapasitas apresiasi sastra ingkang mumpuni. Wonten ing babagan menika asiling panaliten dipunrembag kaliyan Murniatun Hidayah. Murniatun Hidayah menika alumni mahasiswi Fakultas Bahasa dan Seni UNY ingkang nggadahi wawasan ingkang wiyar wonten ing bidang sastra saha nggadahi potensi bilih dipunajak pirembagan ngengingi babagan ingkang taksih ragu.
29 BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGANIPUN A. Asiling Panaliten Bab sekawan menika wosipun babagan pirembagan lan asiling panaliten ingkang sampun dipunlampahi. Wos saking asiling panaliten saha pirembagan inggih menika ngengingi wujud perkawis paraga Ira Rianti, panyebab perkawis tumrap paraga Ira Rianti, kupiya paraga Ira Rianti kangge ngrampungaken perkawis wonten ing cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati. Pendekatan ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika inggih pandekatan psikologi sastra. Pirembagan tumrap asiling panaliten dipunjumbuhakan kaliyan wosing perkawis lan ancasing panaliten. Asiling panaliten wonten ing panaliten menika ngengingi wujud perkawis paraga Ira Rianti, panyebab perkawis tumrap paraga Ira Rianti, kupiya paraga Ira Rianti kangge ngrampungaken perkawis pagesangan ingkang wonten ing cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati. Tigang pokok perkawis menika badhe dipunbabar awujud tabel rangkuman lan data ingkang langkung jangkep wonten ing lampiran. Kangge langkung cetha, dipunbabar wonten ing ngandhap menika. 1. Sinopsis Cerbung Tresna Ngumbara Anggitanipun Itheng Sulistyawati Cerbung anggitanipun Itheng Sulistyawati kanthi irah-irahan Tresna Ngumbara, cariyosipun cekap muyeg. Perkawis ingkang dipunlampahi Ira Rianti minangka Guru SD ingkang sampun randha kagungan putra setunggal. Ira menika kalebet wanita mandhiri, sregep, tegas saha tanggel jawab. Gadhah tetepangan 29
kaliyan priya asmanipun Kris (Puja Krisnawan). Sesrawungan menika sampun mlampah gangsal wulan saking facebook. Saking tetepangan ing facebook menika lajeng dipunterasaken tetepangan langsung. Ira kados manggihi kanca kangge ngleremaken sedaya panandhang, kalebet raos ngelak katresnan ingkang sampun mboten saged dipunkendhaleni. Ira sampun nate bebrayan, ananging nalika bebrayan rumiyin Ira dipunkhianati kaliyan garwanipun Bardi. Bardi nalak Ira supados saged nggarwa Tatik, kanca nunggal kelas nalika sekolah SMP dumugi kuliah. Ira saha Kris nglegakaken sewulan sepindhah kangge ngesokaken ubaling asmara. Tiyang kekalih menika sami adus napsu, mboten maelu menapa ingkang dipuncecep menika madu utawi racun, ingkang baku sedaya kangen lan ngelak ingkang sumimpen sami-sami dipunsuntak. Wonten ing papan sanes Rina garwanipun Kris cubriya, amargi Kris menika mboten saged dipuntelpon. Sampun tigang wulan Kris menika polahipun benten, menawi wonten griya telponipun dipungembol, menawi tindhakan dipunpejah telponipun ugi sakmenika langkung sregep wungu gasik, sregep macak, ugi nuruti kekajenganipun Rina. Wonten ing sekolah Ira dipunutus kaliyan Kepala Sekolah kangge pados pawartos ingkang leres amargi wonten gosip bilih Pak Ilham salah satunggaling guru wonten ing papan Ira mucal menika kewarungan anggenipun tumindhak sedheng kaliyan guru sekolah sanes. Ira rumaos didhodhog manahipun, amargi piyambakipun kedhah main sandiwara, nalika kanca-kanca umyek, prihatos wonten guru tumindhakipun nerak susila. Ing dinten sanes, Ira kaget angsal SMS nyasar tumuju ing piyambakipun. Saking basa SMS menika Ira saged nebak ingkang SMS piyambakipun inggih menika Rina garwanipun Kris. Ira mboten 30
31 jenjem manahipun, amargi sewayah-wayah Rina saged kemawon nglabrag Ira wonten sekolahan. Lelampahan menika mboten dipunpenggalih kaliyan Ira saha Kris, bilih Rina menika ngluru anggenipun Kris tindak. Papan ingkang dituju Kris saha Ira rame anggenipun wartawan ingkang jeprat-jepret saha polisi ingkang nggrebeg papan menika. Ira saha Kris mboten saged kumecap, polahipun kewarungan kados mekaten. Wonten kedadosan mekaten pungkasanipun Ira dipundakwa ngelanggar tindak nerak susila, lelanyahan kaliyan garwanipun tiyang sanes. Ira sampun mboten pantes pikantuk sebutan guru, jabatan guru menika dipuncopot lan Ira namung pikantuk jabatan staff tata usaha wonten ing kantor UPT Kecamatan Sidamulya ingkang tebih saking griyanipun. 2. Perkawis Paraga Ira Rianti wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara Anggitanipun Itheng Sulistyawati. Tiyang gesang minangka individu mboten saget uwal saking perangan perkawisipun. Wonten ing kasunyatanipun wonten perangan perkawis ingkang asring dipunadhepi tiyang gesang menika. Tuladhanipun perkawis ingkang gegayutanipun kaliyan tiyang gesang, sosial, gegayutanipun tiyang gesang kaliyan Gusti Pangeran, saha lingkunganipun. Perkawis menika sifatipun saget universal, ananging ugi saget khusus utawi pribadi (Nurgiyantoro, 2012:98). Wonten ing karya fiksi asring dipuntingali prastawa-prastawa saha perkawis-perkawis ingkang dipuncariyosaken, amargi lincahipun imajinasi penganggit, saged katingal nyata lan saestu kedadosan. Wujud prastawa wonten ing cariyos, kadosta ingkang sampun dipunandharaken ing nginggil awujud prastawa fisik utawi batos. Prastawa fisik
32 nggayutaken lelampahan fisik, wonten interaksi antawisipun paraga ing cariyos kaliyan menapa ingkang kedadosan wonten ing njawi piyambakipun. Prastawa batos inggih menika menapa ingkang kedadosan wonten ing batos, manahipun paraga. Sedaya wujud prastawa menika raket gayutanipun, saged ndadosaken wujud prastawa setunggal kaliyan sanesipun (Nurgiyantoro, 2012:123-124). Paraga-paraga sanes ingkang wonten gegayutanipun kaliyan Ira wonten ing salebeting cariyos Tresna Ngumbara antawisipun Kris, Rina, Pak Ilham, Lian saha Pak Junarta. Sipat wonten ing dhirinipun Ira antawisipun raos ajrih, mikir jero, sereng, sumeh, sabar, wangkod, mboten rumaos, lingsem, rumaos piyambak, cilik ati, lan judes menika dadosaken sedaya wujud perkawis menika medal ing pagesanganipun Ira. Wujud perkawis paraga Ira Rianti wonten ing cerbung menika wonten ing tabel 1. Tabel menika dipunrujuk saking data ngengingi wujud perkawis wonten ing lampiran. Tabel 1. Data Wujud Perkawis ingkang Dipunlampahi Dening Paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara Anggitanipun Itheng Sulistyawati. No. Sipat Struktur kapribaden Wujud perkawis No. Data Id Ego Super Ego 1 2 3 Raos ajrih, mikir jero, sereng, sumeh, sabar, Sereng, wangkod, mboten rumaos, Sereng, lingsem √ √ √ √ √ √ Was (kecemasan) sumelang Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Bingung 12, 13, 14, 15, 18, 19, 20, 21, 25, 26, 28, 29, 30 3, 4, 6, 8, 10, 11 24, 31 4 Raos ajrih √ √ Sedhih 22 5 Rumaos √ √ Kaduwung 23, 27, 32, 34
33 6 piyambak, sereng Sereng, cilik ati 7 Mikir jero, √ √ √ √ Kuciwa Putus asa 1, 5, 7, 9, 36, 37 16, 17, 33, 35 8 Sereng Judes √ √ Butarepan 2 Adhedhasar saking tabel rangkuman wonten ing nginggil menika nedhahaken bilih Ira nglampahi perkawis. Perkawis ingkang dipunalami dening Ira menika wonten wolung wujud, inggih menika saking was sumelang ingkang dipunpangribawani dening sipat raos ajrih, mikir jero, sabar, sumeh lan sereng lajeng struktur kapribaden ingkang dominan wonten ing sistem ego; perkawis ingkang awujud ngraosaken katresnan saking perselingkuhan dipunpangribawani dening sipat sereng, wangkod, mboten rumaos lajeng sistem kapribaden ingkang dominan wonten ing sistem id; perkawis awujud bingung dipunpangribawani dening sipat sabar lan kisinan lajeng struktur kapribaden ingkang dominan wonten ing sistem super ego; perkawis awujud sedhih dipupangribawani dening sipat raos ajrih struktur kapribaden ingkang dominan wonten ing super ego; perkawis awujud kaduwung dipunpangribawani dening sipat rumaos piyambak lan sereng lajeng struktur kapribaden ingkang dominan wonten ing sistem ego; perkawis awujud kuciwa dipunpangribawni dening sipat sereng, cilik ati, pendendam lan struktur kapribaden ingkang dominan wonten ing sistem id; perkawis awujud putus asa dipunpangribawani dening sipat sereng, mikir jero lajeng struktur kapribaden ingkang dominan wonten ing sistem ego; perkawis awujud butarepan dipunpangribawani dening watak judes, lajeng struktur kapribaden ingkang dominan wonten ing sistem id. Saking wolung wujud perkawis menika, ingkang asring dipunalami dening Ira inggih menika perkawis ingkang awujud was
34 sumelang, perselingkuhan lan kuciwa. Wonten ing tabel menika ing kolom struktur kapribaden tanda ( √ ), ateges bilih struktur kapribaden menika ingkang dominan. Lajeng, tanda (√ ), ateges konteks psikologis ingkang wonten ing sakiwa-tengenipun. 3. Panyebab Perkawis ingkang Dipunalami dening Paraga Ira wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara Anggitanipun Itheng Sulistyawati Panyebab perkawis inggih menika sedaya ingkang ndadosaken wontenipun ketegangan, ketegangan ingkang wonten ing dhiri piyambak utawi ketegangan ingkang kadadosan antawisipun tiyang kaliyan perkawis ingkang wonten ing jawi piyambakipun. Sipat wonten ing dhirinipun Ira menika ingkang ndadosaken perkawis ing salebeting cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati wonten ing tabel 2. Tabel menika dipunrujuk saking data panyebab perkawis wonten ing lampiran. Tabel 2. Data Panyebab Perkawis ingkang Dipunalami Dening Paraga Ira wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara Anggitanipun Itheng Sulistyawati. No. Wujud Perkawis Paraga ingkang Ndadosaken Perkawis Panyebab Perkawis No. data 1 Was sumelang Kris, Rina Kris Rina 2 Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Kris Kris Rina kwatos bilih kewanguran Kris angslup tanpa jejak Ira kaget nalika tamu menika Rina Ira tresna kaliya priya ingkang sampun kagungan garwa Ira ngerusak pager ayu 12, 13, 14, 18, 19, 21, 25, 26, 28, 29, 30 15 20 3, 4, 6, 10, 11 8 3 Bingung Rina Ira kaget nalika tamu menika Rina 22, 24
35 4 Kaduwung 5 Kuciwa 6 Putus asa Rina Rina, Kris Kris, Rina Kris Kris Bardi Kris Kris Kris Kris Ira lan Kris kewurangan dados geger amargi wonten polisi. Iran ngerusak pager ayu. Ira pikantuk surat putusan saking Dinas Ira kuciwa nglampahi katresnan ingkang semu. Ira sampun dangu ngentosi tekane Kris Ira kemutan nalika dipunsiya-siya dening Bardi Ira ngraosaken bingung kaliyan rasa tresnanipun dhateng Kris. Ira nandhang lara brangta Kris angslup tanpa jejak Ira sampun mboten saged dados guru Ira butarepan kaliyan Kris 31 23, 27 32 34 1 5, 7, 9 40, 41 16 17 33, 35 7 Butarepan Kris 2 Wonten tabel ing nginggil menika panyebab perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira inggih menika perkawis awujud was sumelang dipunsebabaken amargi Ira kwatos bilih kewanguran, Kris angslup tanpa jejak lan Ira kaget nalika tamu menika Rina; perkawis ingkang awujud ngraosaken katresnan saking perselingkuhan dipunsebabaken amargi Ira ngraosaken katresnan ingkang lepat lan Ira ngrusak pager ayu; lajeng perkawis ingkang awujud bingung dipunsebabaken amargi Ira kaget nalika tamu menika Rina, Ira lan Kris kewurangan dados geger amargi wonten polisi; perkawis ingkang awujud kaduwung dipunsebabaken amargi Ira rumaos lepat sampun ngrusak pager ayu,
Ira pikantuk surat putusan saking Dinas, Ira kuciwa nglampahi katresnan ingkang semu; perkawis ingkang awujud kuciwa dipunsebabaken amargi Ira sampun dangu ngentosi tekane Kris, Ira kemutan nalika dipunsiya-siya Bardi, Ira bingung kaliyan rasa tresnanipun; perkawis ingkang awujud putus asa dipunsebabaken amargi Ira nandhang lara brangta, Ira kwatos bilih kewanguran, Ira sampun mboten saged dados guru; lan perkawis ingkang awujud butarepan (cemburu) ugi dipunsebabaken amargi Ira cemburu kaliyan Kris. Saking tabel menika ugi saged dipunmangertosi bilih panyebab perkawis ingkang langkung dominan ingkang dipunalami dening Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara anggitanippun Itheng Sulistyawati, inggih menika Ira kwatos bilih kewarungan. 4. Kupiya Paraga Ira Kangge Ngrampungaken Perkawis wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara Anggitanipun Itheng sulistyawati. Perkawis inggih menika babagan ingkang biasanipun wonten pagesangan nyata lan fiksi. Saben perkawis boten saben-saben saged dipunrampungaken. Wonten ing cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati menika, boten sedaya perkawis saged dipunrampungaken. Adhedhasar asiling panaliten ingkang sampun dipunlampahaken, dipunpikantuk asil ngengingi usaha paraga Ira kangge ngrampungaken perkawis. Usaha-usaha menika antawisipun represi, proyeksi, rasionalisasi, pengalihan, regresi, fantasi, apatis, sublimasi, reaksi formasi, agresi, lan stereotype. Miturut Freud, represi inggih menika mekanisme pertahanan ego ingkang langkung kuwat lan jembar. Tugas represi inggih menika mendorong medal impuls-impuls id ingkang dipuntampi, saking alam sadhar lan wangsul wonten ing alam bawah sadhar. Sublimasi kadadosan menawi lelampahan ingkang gadhah 36 ing
37 paedah kanthi cara sosial lan nggantosaken pangraos ingkang boten mranani. Proyeksi inggih menika asikap utawi tindak taduk ingkang nuwuhaken tabtaban (kecemasan) dhateng tiyang sanes. Pengalihan inggih menika pengalihan pangraos boten remen tumrap salah satunggaling objek dhateng objek sanesipun. Rasionalisasi gadhah ancas kangge ngirangi raos kuciwa nalika kita gagal anggenipun nggayuh salah satunggaling tujuan, kangge paring kita motif ingkang saged dipuntampi tumrap tindak tandukipun. Rasionalisasi kadadosan menawi motif nyata saking tindak tandukipun individu boten saged dipuntampi dening ego. Reaksi formasi inggih menika, "represi akibat impuls anxitas kerap kali diikuti oleh kecenderungan yang berlawanan yang bertolak belakang dengan tendensi yang ditekan". Regresi inggih menika tindak tandukipun tiyang dewasa kados dene lare (retrogressive behavior), utawi nalika tiyang dewasa asikep kados dene tiyang ingkang boten gadhah kabudayan (primitivation). Apatis inggih menika wujud sanes saking reaksi tumrap frustasi, "sikap apatis dengan cara menarik diri dan bersikap seakan-akan pasrah". Fantasi, inggih menika nalika kita ngadhepi perkawis ingkang kathah sanget, kadhang kala kita pados 'solusi' kanthi mlebet ing dunya khayal, solusi ingkang adhedhasar fantasi tinimbang realitas. Agresi saged awujud langsung lan pengalihan. Agresi langsung inggih menika ingkang dipunlampahaken kanthi langsung dhateng salah satunggaling tiyang utawi objek ingkang minangka sumber frustasi. Agresi ingkang dipunalihaken inggih menika menawi salah satunggaling tiyang ngalami frustasi ananging boten saged nglampahaken kanthi marem dhateng sumber frustasi kasebat amargi boten cetha. Stereotype inggih menika konsekuensi sanes saking
38 frustasi, inggih menika tindak tanduk ingkang dipunlampahaken kathi wongsal- wangsul (Minderop, 2010). Wonten ing ngandhap menika tabel rangkuman asiling panaliten ngengingi usaha paraga Ira kangge ngrampungaken perkawis ingkang wonten ing cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati. Tabel 3. Data Kupiya Paraga Ira Kangge Ngrampungaken Perkawis wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara Anggitanipun Itheng Sulistyawati. No Kupiya kangge Ngrampungaken Wujud perkawis No. Data Konteks Cariyos 1 Represi Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Kaduwung 3 10 34 Menekan pangraos. salah satunggaling Emut kaliyan tumindakipun Menekan pangraos salah satunggaling Kuciwa 36, 37 Ngindari Kris 2 Rasionalisasi Kuciwa 1 Ngendelaken sikap nepati janji Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Was sumelang 8 26 Emut kaliyan tumindakipun Males kaliyan guyonanipun Kris 3 Pengalihan Was sumelang 12 30 Pindah papan supados mboten kewanguran Ngraosaken mboten jenjem 4 Regresi 5 Apatis Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Sedhih Was sumelang 6 9 19 Dados kados dene wanita ingkang purwaduksina. Asikep kemawon kedadosan Narima kasunyatan ingkang mboten dipunkajengaken amargi emut kaliyan tumindhakipun. pasrah menapa badhe ingkang Bingung Keduwung 22 23 Asikep kemawon kedadosan Asikep kemawon pasrah ingkang pasrah ingkang menapa badhe menapa badhe
39 kedadosan Putus asa 32 33 35 Narima kasunyatan ingkang mboten dipunkajengaken amargi emut kaliyan tumindhakipun. Narima kasunyatan ingkang mboten dipunkajengaken amargi emut kaliyan tumindhakipun. Asikep pasrah 6 Proyeksi Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Bingung 7 Reaksi formasi Keduwung 11 24 27 Narima kasunyatan mboten dipunkajengaken ingkang Bingung dhateng Kris amargi mbikak wadi Emut nerak susila kaliyan tumindakipun 8 Agresi Was sumelang Kuciwa 28 7 Emut nerak susila Kris dados panglipur manah kaliyan tumindakipun Was sumelang 15, 18 Males kaliyan tumindakipun 9 Stereotype Putus asa Bingung 17 31 Kris ingkang angslup tanpa jejak Pasrah anggenipun Ira pados pawartosipun Kris Pasrah dipungarebeg dening polisi kaliyan Rina lan Rani Tabel wonten ing nginggil menika tabel usaha paraga Ira anggenipun ngrampungaken perkawisipun. Perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira menika dipunrampungaken kanthi cara represi, rasionalisasi, pengalihan, regresi, apatis, proyeksi, reaksi formasi, agresi, lan strereotype. Wujud perkawis ingkang dipunrampungaken mawi cara represi inggih menika ngraosaken katresnan saking perselingkuhan, kaduwung lan kuciwa kanthi menekan salah satunggaling pangraos, emut kaliyan tumindhakipun lan ngindari Kris. Wujud perkawis ingkang dipunrampungaken mawi cara rasionalisasi inggih menika kuciwa, butarepan, ngraosaken katresnan saking perselingkuhan lan was sumelang kanthi
motif ngendelaken sikap nepati janji, cemburu kaliyan Kris, emut kaliyan tumindhakipun lan males kaliyan guyonan Kris. Wujud perkawis ingkang dipunrampungaken mawi cara pengalihan inggih menika awujud was sumelang kanthi pindah papan lan ngraosaken mboten jenjem. Wujud perkawis ingkang dipunrampungaken mawi cara regresi inggih menika awujud ngraosaken katresnan saking perselingkuhan kanthi dados kados dene wanita ingkang purwaduksina. Wujud perkawis ingkang dipunrampungaken mawi cara apatis inggih menika awujud sedhih, was sumelang, putus asa, bingung lan kaduwung kanthi asikep pasrah lan narima kasunyatan ingkang mboten dipunkajengaken amargi emut dhateng dosanipun. Wujud perkawis ingkang dipunrampungaken mawi cara proyeksi inggih menika awujud ngraosaken katresnan saking perselingkuhan lan bingung kanthi narima kasunyatan ingkang mboten dipunkajengaken lan bingung dhateng Kris amargi mbikak wadi. Wujud perkawis ingkang dipunrampungaken mawi cara reaksi formasi inggih menika awujud kuciwa, was sumelang lan kaduwung kanthi Ira kemutan nalika dicidrani garwanipun, lan emut kaliyan tumindhakipun nerak susila. Wujud perkawis ingkang dipunrampungaken mawi cara agresi inggih menika awujud kuciwa, was sumelang lan putus asa kanthi Kris dados panglipur manah lan males tumindhakipun Kris. Wujud perkawis ingkang dipunrampungaken mawi cara stereotype inggih menika awujud bingung kanthi pasrah dipungarebeg dening polisi kaliyan Rina lan Rani. 40
B. Pirembagan Kados dene ingkang sampun dipunandharaken wonten ing nginggil, bilih panaliten menika badhe ngrembag tigang pokok perkawis ingkang jumbuh kaliyan ancasing panaliten, inggih menika wujud perkawis paraga Ira, panyebab perkawis tumrap paraga Ira, kupiya paraga Ira kangge ngrampungaken perkawis, wonten ing cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati. Bab wujud perkawis badhe dipunrembag rumiyin, lan dipunlajengaken panyebab saha kupiya ingkang dipunginakaken kangge ngrampungaken perkawis menika. Cara kasebat dipunlampahaken amargi perkawis wonten salah satunggaling cariyos temtu kemawon wonten sebab lan kupiya paraga anggenipun ngrampungaken perkawis menika. Wonten ing ngandhap menika badhe dipunrembag tiga pokok perkawis menika mekaten. 1. Wujud Perkawis Paraga Ira wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara Anggitanipun Itheng Sulistyawati a. Was Sumelang (kecemasan) Was sumelang utawi kecemasan inggih menika kawontenan menapa kemawon ingkang ngincim salah satunggaling tiyang. Sedaya konflik lan wujud saking frustasi ingkang dados pepalang tumrap individu anggenipun tumuju wonten ingkang dados ancasipun menika minangka salah satunggaling sumber kecemasan. Inciman ateges saged awujud inciman fisik, psikis, lan sedaya tekanan ingkang ndadosaken kecemasan. Kawontenan menika dipunlampahi dening pangraos ingkang boten tentrem ingkang katitik mawi tembung kwatos, ajrih, boten bagya ingkang saged dipunraosaken (Hilgard lumantar Minderop, 2010: 27). 41
Nalika Ira nembe mlampah-mlampah kaliyan Kris wonten ing kitha Solo, mboten sengaja anggenipun nyipeng wonten hotel ingkang sami kaliyan Pak Ilham lan Guru Tk. Ira lajeng raos mboten jenjem wonten hotel menika. Ira enggal-enggal ngajak Kris supados pados hotel sanes ingkang aman, mboten wonten ingkang ningali kesahipun Kris lan Ira. Wonten ing ngandhap menika kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. "Mengko bengi pindhah yo, mas?" Ira njaluk kanthi banget. Kris ethok-ethok ora nggape, Ira banjur nyedhaki, ngrangkul terus ngarasi pipine Kris sing malah mapan turon karo ethok-etok merem. "Mas, aku diwangsuli sik ta. Apa ra melas nek aku dikonangi dilaporke, terus aku dipecat?" Ira njejeri turon karo tangane ngelus-elus rambute Kris. (Djaka Lodang edisi 36, 2013:51) Ira ngraos was sumelang menawi tumindhakipun kaliyan Kris nyipeng wonten hotel menika kewanguran kaliyan Pak Ilham. Ira kwatos bilih nasipipun sami kaliyan Pak Ilham dipunmutasi. Pramila menika, Ira ngajak Kris supados pindah panggenan pados hotel ingkang aman, mboten kewanguran kaliyan Pak Ilham lan Guru Tk menika. Ira ngraosaken awakipun mboten sekeco wiwit wau dalu, wongsal- wangsul dhateng kamar mandi, sinambi pringisan kaliyan nyepengi padaran. Lian putranipun radi kwatos ningali Ibunipun gerah. Sanajan sampun sarjana gadhah pacangan ananging nalaripun dereng nyandhak bilih gerahipun Ibune amargi penggalihipun saweg peteng, kagubed perkawis. Menika kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Ananging kang sumimpen ing atine Ira pancen barang nyalawadi, ora kena nganti keprungu anake. Seminggu kepungkur Kris nelpon kanthi swara groyok, sajak bingung nyritakake yen bojone muntap jalaran wis krungu yen Kris duwe dhemenan sing jarene guru randha anak siji. (Djaka Lodang edisi 37, 2013: 2). 42
Ira kaget lan bingung, wadi ingkang dipunsimpen menika sampun kewarungan dening garwanipun Kris. Ketambahan Kris mboten saged dipunhubungi, njalari Ira mikir ingkang warni-warni. Sejatosipun Ira pengen panggih kaliyan Kris kangge nglurusaken perkawis menika. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. "Aku gek diawasi terus Ir, ora bisa lunga sakepenake," semaure Kris cekak. Telpon ditutup, lan nganti tekan dina iki wis luwih sepuluh dina, Kris ora bisa ditelpon lan uga ora nelpon. Ira banget anggone nelangsa, sedhih, lan uga nyimpen was sumelang. (Djaka Lodang edisi 37, 2013: 2). Kepireng swantenipun Kris ngendhika mekaten, Ira ngraosaken was sumelang ndadosaken penggalih lan manahipun Ira buyar. Ira sedhih lan nelanga njalari mboren gadhah kekarepan nedha, wusanane Ira kumat lara maagipun, malah ketambahan awakipun ngraos benter, njalari ngantos kalih dinten wiwit dinten Setu awan Ira mboten medal saking griya. Sedaya perkawis menika dipunsimpen rapet-rapet kaliyan Ira. Sampun ngantos tiyang sanes cubriya, kenging menapa Ira sedhih lan nelangsa. Tata lair dipundamel sumringah dening Ira, kupiya kangge pados pawartos Kris mboten nemu kasil, malah wonten facebook ugi mboten wonten, kados dene Kris angslup dipunulu alun segara. Panandhang ingkang kaanggep enggal saged rampung pungkasanipun tambah mubal kados dene gandhanipun bathang. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Atine kaya dijuwing-juwing nganggo lading amarga wis wiwit wingi sore dheweke nampa sms ancaman sing surasane gawe mrinding. Ana salah siji isine muni,"Bu Guru kok kelakuane kaya lonthe, dolanan bojone liyan." Uga ana sing muni, "Mbok ngilo,anake wis prawan kok isih kluyuran karo lanangan." Ananging sing banget miris 43
44 olehe nampa iki mau esuk ana SMS sing surasane, "Kapan-kapan aku arep ketemu kowe Bu Guru, arep tak jak lapor menyang kepalamu ben bina," (Djaka Lodang edisi 37, 2013: 2). Sedaya SMS wau mboten dibales, amargi Ira mboten mangertos saking sinten, ananging ningali saking isine mesthi wonten sesambungan rapet kaliyan sesidheman katresnan antawisipun piyambakipun lan Kris. Ananing ewa semanten Kris mboten saged dipunhubungi, ndadosaken Ira kados kabotan panyangga nanggung perkawis tanpa wonten ingkang saged dipunajak ngrembag lan nimbang raos menika. Ira was sumelang nampi sms ingkang wosipun ngancem piyambakipun. Pikiran lan manahipun sampun mboten saged konsentrasi kaliyan pakaryanipun. Panandhang ingkang dipunanggep enggal saged medal pungkasanipun langkung mubal kados dene gandhanipun bathang. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Dina-dina candhake Ira mung tansah was sumelang, ketir-ketir lan rumangsa ana kang ngancam uripe. Ewa semana, isih kuwat nylamur kanthi tetep makarya kanthi sregep, sengkut, lan tanggung jawab. Ora aneh yen suwe-suwe awake Ira katon kuru, praupane ora sumringah, sanajan mesem lan gumuyu, ora bisa nutupi yen ana kang sumimpen. (Djaka Lodang edisi 37, 2013:2) Was sumelang dipunraosaken dening paraga Ira. Ira taksih kemutan babagan sms ingkang tumuju ing piyambakipun. Sms nyasar ananging wosipun peringatan bilih tiyang ingkang ngirim sms badhe tetepungan kaliyan Ira menika tansah ngebaki pikiranipun, mboten dangu dumadakan Ira wonten tamu. Tamu menika Rina garwanipun Kris Ira kaget, ananging nyoba diumpetake kanthi esem sing embuh apa jarwane, tangan diulungake aweh salam marang tamu sing gawe pitakonan atine iki.
"Tepungake mbak, aku Rina ibune Rani lan Ndari, bojone Mas Krisnawan," pangucape wong wadon mau tatas canthas. (Djaka Lodang edisi 37, 2013:51) Tamu wanita yuswanipun kinten-kinten kawandasa taun, ngagem rasukan batik warno coklat tuwa, rikmanipun sepamidhangan, kulitipun kuning, pawakanipun lencir, ngagem sendhal kulit ingkang warninipun sami kaliyan tas cilik ingkang dipuncangklong. Tanpa tedheng aling-aling tamu wanita menika ndamel kaget lan was sumelang mawi swantenipun. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Kaya bledheg nyamber ing tengah awan, swarane Rina sing sejatine mung alon, ora nganggo nesu, ora mbengok, ananging wis bisa nyuwek-nyuwek dhadha lan ngobong kupinge Ira. (Djaka Lodang edisi 37, 2013:51) Ira ngraosaken bingung, kedah kados pundi anggenipun nampi tamu ingkang mboten dipunkajengaken. Menawi dipunusir mboten pantes, menawi mboten enggal kesah saged ngundang perkawis ingkang mbilaheni. Kamangka Rina mboten kendel anggenipun micara. Ira mendel, mboten kepingin wangsulan, amargi menapa kemawon ingkang dipunucapaken sedaya tibanipun lepat, amargi tumindak ngrusak pager ayu menika estunipun lepat kanthi pawadan menapa kemawon. Ira lenggah dheleg-dheleg nyobi ngleremaken manah, nampi tamu ingkang mboten dipunkajengaken rawuhipun. Mboten ngertos kadospundi kedadeanipun Kris mbikak wadi ingkang kedahipun disimpen rapet. Dinten Rebo nalika Ira nembe mawon medal saking papan seminar ing gedung Wanita Utama Magelang, nembe mawon badhe nyebrang kepireng swanten ingkang nyeluk piyambakipun. Kaget campur bingung Ira noleh, saiba 45
46 kagetipun mangertosi sinten ingkang nyeluk Ira. Priya ngagem celana jeans biru, kaos biru, suryakanca cemeng, ngawe saking mobil. "Cepet ta, mlebu sik, urusan liya pikir mengko!" pambengoke Kris. Tinimbang malah ana sing meruhi, Ira enggal mlebu mobil, ora let suwe wis sapejangong ana jok ngarep, mobil mlaku alon-alon menggok ngiwa. (Djaka Lodang edisi 38, 2013:2) Ira taksih bingung, amargi sampun janji kaliyan Rina bilih Ira mboten sesrawungan malih kaliyan Kris, ananging dinten menika Kris methuki Ira. Mobil menika mlampah alon-alon menggok ngiwa, arahipun benten kaliyan arah tumuju griyanipun. Kaleresan saged tetepungan kaliyan Kris, Ira lajeng kepingin matur penting, ananging dipuntampik kaliyan Kris. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Yuyun. Ira trima meneng yen Kris wis metu guyonane ngono kuwi, tiwas kesel olehe ngethuprus ora bakal direwes. Sanajan atine ketir-ketir kuwatir yen olehe patemon iki kadenangan karo Rina apa mata pitane. (Djaka Lodang edisi 38, 2013:2) Ira ngraosaken mboten jenjem nalika dipunajak Kris mlebet mobil. Pasuryanipun katingal was sumelang, mboten kados adate menawi tetepungan kaliyan Kris. Sakedhap-sakedhap Ira noleh wingking ngraosaken kados dipunbuntuti. Ira menika sampun janji kaliyan Rina mboten badhe methuki Kris malih. Ananging Kris ngayemaken Ira bilih Rina kaliyan Rani saweg kesah tumuju Ciamis. Wonten raos ayem sakedhik ing batosipun Ira, sinambi dedonga mugi- mugi menapa kemawon ingkang dipunngendhikakake Kris estu leres, mboten namung damel bungah manahipun lan was sumelang kemawon. Ira nelangsa anggenipun mirengaken wadulan saking Kris. Ngantos mboten krasa astanipun
Kris dipungegem kados kepingin paring kakuwatan. Ira dereng mangertos badhe dipunajak wonten pundi kaliyan Kris menika. "Terus iki aku arep dijak menyang ngendhi, mas? Aku temen- temen wedi lho, yen nganti kadenangan, aku sing bakal ngundhuh perkarane," Ira takon alon. "Wis rasah digagas sik ta. Aku kangen pengen ketemu, pengen adon asmara karo kowe, titik!" wangsulane Kris ethok-ethok nyentak. Ira mung meneng wae, sanajan atine bingung antarane seneng ananging uga bingung yen nganti Rina ngerti patemon iki. "Mas aku wedi tenan lho," pambisike Ira. (Djaka Lodang edisi 38, 2013:2 & 51) Wonten ing papan menika Kris nyuwun pangapunten kaliyan Ira, amargi Kris menika mboten setiti, mboten mbusak sms lan gambar fotonipun Ira. Kris ugi mboten ngira bilih Rina saged nekad ngelabrak Ira wonten sekolahan. Kanthi nyuntak raos ingkang sumimpen ing dhadha Kris nyariosaken bilih Rina kanthi raos pongah blaka bilih sejatosipun Rani menika sanes putranipun. Ira mboten saged kumecap, tiyang kekalih menika sami umyeg kaliyan batosipun piyambak- piyambak. Ira namung saged katrem ing raos trenyuh ingkang mboten saged dipunandharaken. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. "Yen awake dhewe lunga iki uga diawasi cecunguke bojomu, piye mas?" Ira takon alon-alon nalika Kris wis menyat saka pangkone. "Wis ben. Aku wegah mikir, arep dikonangi, dilaporke, sakarepmu. Sing baku kowe wis ngerti apa isine atiku. Mrene, Ir!" wangsulane Kris mantep.(Djaka Lodang edisi 38, 2013:52) Taksih wonten raos was sumelang, mboten jenjem ing manahipun Ira. Kedadosan ing dinten kepungkur nalika patemonan kaliyan Rina ing sekolahan menika nilar raos ajrih bilih kewanguran kaliyan garwanipun Kris lan Ira ugi kwatos bilih lelampahan menika dipunmangertosi dugi pusat. Mboten kebayang bilih piyambakipun saged dimutasi kados pak Ilham. 47
48 b. Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Selingkuh inggih menika tumindakipun pasangan (suami/istri) mbagi tresnanipun kaliyan tiyang sanes. Tumindak suami/istri nggadhahi sesambungan kaliyan tiyang sanes tanpa ikatan perkawinan, menawi dipunmangertosi utawi kewanguran kaliyan garwanipun saged dipunsebut tumindak nglarani, nguciwani, ngianati, nyidrani kesepakatan awal nalika bebrayan. Selingkuh menika nikmat bilih mboten mengikat lan bilih mboten kewanguran. Ndadosaken gesang langkung mawarni lan makaryanipun langkung mempeng. Perkawis ing masa lalu lan kosongipun emosional tumrap pasanganipun saged ndadosaken panyebab perselingkuhan. Sesambungan kasebut tanpa raos tresna asih lan dipundhasari kaliyan napsu tanpa raos pracaya. Sedaya faktor menika paring pangaribawa tumrap jiwaning paraga, perselingkuhan ingkang dipunlampahaken minangka wujud kangge medal saking raos sepi kuciwa saking masalalunipun. Ira kaliyan sedaya perkawis ingkang dipunalami, ndadosaken Ira mboten jenjem ing manahipun. Amargi tumindak tiyang-tiyang ingkang wonten ing sakiwa tengenipun, ingkang ndadosaken Ira nglampahaken bab menika minangka wujud pemberontakan diri. Gatosaken kutipan wonten ing ngandhap menika. "Embuh, Mas. Wiwit sepisanan Mas Kris nelpon aku, swaramu wis gawe horeg atiku, kaya-kaya tekan seprene durung bisa dak lalekake wewayangan pisanan awake dhewe geguyon lewat tilpon kae," wangsulan Ira karo nyelehake sirah ing pundhake Kris. (Djaka Lodang edisi 31, 2012:2) Perselingkuhan ingkang dipunlampahi dening Ira menika jalaran kepanggih kaliyan priya ingkang saged damel Ira ngraosaken endahing katresnan,
kamangka tiyang kalih menika mboten saged dipunwastani adon katresnan, amargi Kris menika kagungan putra garwa. Ananging mboten mangertos menapa tegesipun, kekalihipun kados dene wonten tetepungan ing manah ingkang radi ngrekaos menawi dipunonceki isen-isenipun. Sanajan batosipun umyeg rembugan piyambak antawisipun pengin jaga endahing kekancan,tanpa nerak paugeran, ananging ugi ubaling rasa branta ingkang mboten saged dipunendhani, nyumet nafsu birahi ingkang ujug-ujug tumut ngreridhu lampah. Ubaling asmara sing mula bukane mung merga krungu swarane, kaya-kaya wis ngobong nalare Ira. Ing njero atine mung ana rasa pasrah, kepingin nyecep endahing asmara kang kaya dene udan ing mangsa ketiga.Sasuwene patang taun dadi randha anak siji, Ira bisa njaga saka godha lan maneka warna lelemeran kang ora pantes dilakoni. Ananging embuh apa kang njalari, nalika pirang sasi kepungkur tetepungan karo Kris, banjur sok gojegan ana telpon, Ira kaya dene nemu kanca kanggo ngleremake kabeh panandhang, kalebu rasa ngelak katresnan kang wis ora bisa dikendhaleni. Apa maneh bareng bisa sapejagong, ubaling asmara sangsaya ndadra, meruhi jebul Kris dedeg piadege gagah, eseme pait madu, kulite sawo mateng, wis sarwa agawe ora kuwawa endha. (Djaka Lodang edisi 31, 2012:2) Perselingkuhan ugi dipunlampahi dening Ira nalika Kris ngajak Ira tetepungan malih, sampun sesasi kepungkur kedadosan ing Hotel Raditya, Ira lan Kris sejatosipun banget anggenipun kepingin ngraosaken malih endahing polah asmara. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Sanajan jejer guru sing ngesuhi pawongan kang pantes tinuladha, Ira kaya wis lali purwaduksina. Gedhene katresnan, ngelake jiwa, lan tipise iman, njalari Ira pinter banget dadi paraga kembang plastik, endah ananging palsu, ora ana arum lan segere. (Djaka Lodang edisi 32, 2013:2). Supados Ira saged tetepungan kaliyan Kris menika, Ira kedhah damel pawadan dinas luar kitha. Untung kemawon Ira kalebet guru ingkang pinter lan saweg magang dados calon Kepala Sekolah. Begjanipun kagungan uteg encer, 49
50 siyosipun Ira saged nemu pawadan kangge putranipun menawi pikantuk surat tugas ndherek diklat wonten ing kitha salatiga. Tumuju kanca-kanca guru, Ira cekap nelfon jalaran wonten tugas kelompok ingkang kedah dipunrampungaken kanthi panaliten lapangan. Ira rumaos luput sampun nerjang pager ayu. Sampun dangu Ira ngampet anggenipun sepi ing manah, amargi bebrayanipun ingkang kedhah bibar. Lajeng mboten sengaja Ira srawung kaliyan Kris. Ira ngraosaken ngelak anggenipun adon katresnan, saged tetepungan kaliyan Kris ingkang saged ndamel Ira kesupen sinten piyambakipun, sinten Kris ingkang dados lawan ubaling napsu asmara menika. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. "Lha, kowe sing kudune dadi tuladha laku apik, malah ketemu aku wong sing ora duwe trapsila. Kowe katut nerak pager merga nuruti aku sing ora entuk katresnan saka bojo," celathune Kris alon. "Ora, mas. Aku dhewe sing luput, ora merga mas Kris. Aku pancen salah nerjang pager ayu, jalaran awake dhewe ketemu nalika padha-padha bungah butuh kanca kanggo ngasok rasa lan golek tamba," wangsulane Ira ngampet nangis. (Djaka Lodang edisi 33, 2013:2). Saremenipun Ira pados pawadan ancik-ancik tembung katresnan. Kamangka katresnan ingkang satuhu, mesthi den lambari resiking manah, sanes napsu ingkang ngawu-awu pamer kabisanan mboten njejegake tatanan. Gurit tintrim nambah tatune ndalu dene jalma ingkang pinaringan drajat kamulyan minangka begawan kapinteran, pandhitaning ngilmu, kanthi tetenget guru dening kalah kaliyan kridaning hawa, nyembah tindak angkara, kesupen purwaduksina. Menapa pralambang jagad sampun caket wancinipun kukut, menapa bumi saestu kirang kebak lelampahan. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Njero atine sing paling bening sejatine dheweke isin nglakoni patrap kang cengkah karo kamulyane drajat minangka guru. Kabeh
pangucap lan pitutur kang tansah diwulangake marang para muride kaya- kaya mbengung ana kupinge, ndhodhog jantunge sing dumadakan rasane nyeri, linu lan atine keranta-ranta. (Djaka Lodang edisi 35, 2013:2) Nalika rapat ing sekolah, papan palenggahan pak Ilham kothong, lajeng bu Tia nyuwun pirsa kaliyan guru sanes kenging menapa pak Ilham absen. Kasunyatanipun wonten kabar angin sriwang sriwing ing sekolahan papan Ira mucal. Sampun langkung kalih minggu wonten pawartos bilih pak Ilham kewanguran anggenipun tumindak sedheng kaliyan guru sekolah sanes. Pawartos menika ingkang ndadosaken Ira main sandiwara. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Sadalan-dalan Ira mikir, kaya didhodhog atine, geneya dheweke kudu main sandiwara maneh nalika kanca-kancane umyek, prihatin dene guru kok tumindak nerak susila. Kamangka ing batine isin banget, dene laku kang ora bener iku dheweke uga nglakoni. "Ah, nanging aku rak landhesan tresna. Apa salah wong duweni katresnan?" bengoke batin Ira karo tetep mikir piye carane ngrampungi sakabehane. (Djaka Lodang edisi 35, 2013:51). c. Bingung Wujud konflik ingkang kaping tiga ingkang dipunpanggihaken wonten ing panaliten menika inggih bingung. Bingung inggih menika kuwur manahipun boten mangertosi menapa ingkang badhe dipunlampahaken (Kamus Basa Jawa, 2001: 64). Raos bingung ingkang dipunadhepi dening paraga amargi boten mangertosi menapa ingkang badhe dipunlampahaken. Ira ngraosaken bingung, sampun mboten jenjem malih kawiwitan Ira srawung kaliyan Kris. Ira rumaos lampahipun piyambak wonten ingkang ngawasi. Mboten mangertos sinten tiyangipun menika, ananging dinten-dinten pungakasan menika Ira asring pikantuk sms ingkang wosipun mboten ngenaki manahipun. 51
52 Pasuryanipun mboten sumringah, sanajan mesem lan gumuyu, mboten saged nutupi ingkang sumimpen ing manahipun. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. "Sampeyan kaget ya, kok aku ngerti sapa njenengan?" pitakone Rina alus. Ira mung ndhungkluk bingung kudu piye anggone ngadhepi tamune iki. Yen arep diusir ora pantes, yen ora enggal lunga bisa ngundhang perkara kang banget mbilaheni.(Djaka Lodang edisi 37, 2013:51). Bingung kedah kados pundi ngladheni tamu ingkang wicantenipun mboten kersa leren, tanpa tedheng aling-aling. Ira taksih kendel kemawon, amargi menapa kemawon ingkang dipunandharaken tibanipun lepat, amargi tumindak ngrusak pager ayu menika lepat, kanthi pawadan menapa kemawon. Ananging jejeripun menungsa mboten purun diina lan diremehaken sapadha-padha. Ira nyobi ngleremaken manahipun, amargi pikantuk tamu ingkang mboten dipunduga sakderengipun. Tamu menika Rina garwanipun Kris. Rina sampun mangertosi bilih garwanipun Kris menika wonten ing njawi kagungan gandhengan kaliyan wanita sanes inggih menika Ira. Rina dhateng sekolahanipun Ira kangge ngemutaken Ira bilih Ira menika Guru ingkang kedhahipun tinuladha. Ananging tumindhakipun sampun nerak paugeran, nerjang pager ayu. Mekaten kutipan ingkang dipunraoaken dening Ira. Ira lungguh dheleg-dheleg, nyoba ngleremake ati, nampa tamu sing banget ora diarep-arep tekane. Embuh kepriye kedadeane geneya kok Kris malah mbukak wadi sing kudu disimpen rapet, yen perlu suket godhong ora kena krungu. (Djaka Lodang edisi 38, 2013:2). Manahipun Ira bingung antawisipun seneng lan sedhih saged tetepungan malih kaliyan Kris. Senajan tetepungan menika kanthi nyolong-nyolong wekdal,
nglimpekaken saking Rina. Wonten ing mergi tumuju kitha Semarang Ira asring raos mboten jenjem, Ira ajrih bilih kesahipun kewanguran. Ananging Kris enggal- enggal ngleremaken manahipun Ira kanthi ngaras pipinipun Ira. Wonten ing kamar hotel Ira lan Kris sami nyuntak raos sedhih, nelangsa amargi mboten saged tetepungan. Tiyang kalih menika sami-sami adon raos kangen lan sami kagubet bingung njalari katresnan ingkang kedahipun dipunthes bali ngrembaka, nyumet nafsu ingkang sampun kaampet dangu menika. Ira ngajak wangsul Kris sakmenika, amargi mboten sanjang menawi badhe nyipeng. Dereng ngantos rampung anggenipun dandan lan tata-tata, dumadakan lawang kamar dipungedhor sero, tiyang kalih menika langsung kaget mboten kinira. Kanthi gugup lawang dipunbikak, lan dereng ngantos sami caturan priya gagah ngagem jaket cemeng, suryokontho cemeng, sepatu cemeng sampun jeprat- jepret ngangge kameranipun. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Hotel Ayu bengi kuwi dadi geger, akeh polisi. Ira lan Kris ora ngerti yen bengi kuwi Rina lan Rani anake wedok sengaja ngluru lungane Kris, nggawa bocah-bocah brandalan sing sasuwene iki dibayar saperlu ngetutake menyang ngendi wae lungane Kris. (Djaka Lodang edisi39, 2013:2). Kris mboten saged suwala, semanten ugi Ira. Wonten ing pojok papan penjagaan kantor polsek Ungaran Ira lan Kris namung trima mbisu, wontenipun namung mangsuli Ya utawi Tidak. Malah langkung asring manthuk utawi gedheg. Ingkang baku kados pundi caranipun mboten kedhah ditahan wonten kantor polisi supados saged ngrampungaken perkawis kanthi dalan ingkang adil, jer sedaya mboten wonten saksi utawi bukti ingkang saged ndakwa, kawontenanipun namung perkawis kaluarga. 53
54 d. Kaduwung Raos kaduwung inggih menika konflik ingkang dipunalami dening Ira. Ira kaduwung amargi ngrumaosi piyambak, rumaos piyambakipun sampun ngrusak pager ayu. Ira gadhah tekad badhe ngadhepi isin, kuciwa lan sengsara, amargi sedaya menika saking luputipun piyambak. Mekaten ingkang dipunraosaken dening Ira; Ira isih meneng, ora pengin wangsulan, jalaran apa wae kang arep diucapake kabeh mung tiba salah, jalaran, pancen tumindhak ngrusak pager ayu iku salah, pawan apa wae. "Kok meneng wae Mbak, mbok ndongeng sing apik, kaya nek lagi SMS karo Kris kae, apa mesem-mesem kaya gambare sing disimpen ana HP ne bojoku kae," celathune Rina maneh. (Djaka Lodang edisi 37, 2013:51). Ira pancen lepat, luput, lan klentu. Ananging jejeripun tiyang gesang mboten purun yen diina lan dipunremehaken sapadha-padha. Ira nyobi nrima kasunyatan kanthi raos keduwung, amargi tumindakipun ingkang mboten trapsila, nuwuhaken perkawis ingkang ageng tumrap piyambakipun. Wiwit Kris angslup pawartosipun, Ira nggadhahi tekad ngadhepi raos isin, kuciwa lan sengsara. Amargi sedaya menika jalaran saking tumindakipun ingkang mboten dipunpenggalih. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. "Ananging aku pancen salah, mas. Nresnani bojone liyan, ngrusak bebrayan," wangsulane Ira wiwit mingseg-mingseg ngampet tangis. "Ora ana tresna kok salah, bebrayanku wis rusak sakdurunge ketemu kowe," Kris nyaut kanthi swara mantep. (Djaka Lodang edisi 38, 2013:2). Tumindak ingkang mboten dipunpenggalih akibatipun ing pungkasan menika nuwuhaken raos kaduwung kangge Ira. Endahing katresnan ingkang semu
55 sampun ndadosaken Ira kesupen kaliyan paugeran dinas. Ira minangka guru ingkang tinuladha dipundakwa lelayahan kaliyan garwanipun tiyang sanes, saha ngginakaken pawadan dinas nalika jam dinas kangge urusan ingkang mboten sakmestinipun. Ira ugi keduwung amargi cita-citanipun dados guru ingkang mumpuni kedhah muspra jalaran tumindakipun ingkang sampun ketutupan napsu asmara semu. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Kesel pikiran lan kesel awak sasuwene nem sasi ngrampungake urusan karo Rina lan Kris, saiki wis kudu dipupus kanthi nrima, sanajan laraning ati ora bisa ngono bae mari. Putusane paugeran dhinas, Ira didakwa nglanggar tindak nerak susila, lelanyahan karo bojone liyan, uga nglanggar paugeran dhinas sok lunga nalika jam dhinas kanggo urusan sing ora samesthine. Ira kaanggep wus ora pantes entuk sebutan Guru, ora pantes ngadeg ing ngarep kelas, apa maneh mimpin para guru. Sidane Ira entuk paukuman, dicopot minangka Calon Kepala Sekolah, lan mung diwenehi jabatan staf tata usaha ing kantor UPT, ing Kecamatan Sidomulya, adoh saka omahe Seminggu kepungkur atine njola entuk surat pindah tugas, malah prasasat ora kuwat nerusake urip nandhang wirang lan ati kedharang-dharang. Esuk tekan esuk maneh ora ana liya sing dilakoni mung nangis lan teturan ana kamar, ora mangan ora adus. (Djaka Lodang edisi 39, 2013:52). Ingkang ndadosaken keduwung kangge Ira, Ira sampun mboten saged dados guru, sampun mboten saged gegojegan kaliyan lare-lare, lan sampun mboten saged rame-rame piknik kaliyan guru-guru lan sedaya paseduluran inglang awis reginipun kangge Ira. Ira nelangsa sanget, dening gesang sepindhah mboten nate begja ing babagan katresnan. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Biyen nglakoni bebrayan kanthi panandhang sing abot, sanajan bisa diumpetke marang sapa wae, nganti tumekane pepisahan amarga takdir pangeran. Bareng rumangsa nemu katresnan kang endah, jebul salah, amarga sing ditresnani duweke wong liya.(Djaka Lodang edisi 40, 2013:2)
Sampun mboten migunani bilih nerusaken pakaryan, sanajan tetep angsal bayaran, sampun mboten wonten paedahipun nyambut damel ingkang mboten kados pepinginanipun. Dereng malih ngrekaos ngadhepi kanca-kanca ingkang nderek wirang, sanajan Ira piyambak ingkang kedah nyangga panandhang. Namung begjanipun putranipun kanthi welas asih mboten kendhat anggenipun ngerih-erih ibunipun, supados tetep tabah saha kuwat. e. Kuciwa Kuciwa inggih menika raos kirang saking sapantese, kalah, rada asor, cacat lsp (Baoesastra Djawa, 1939:240). Kuciwa dipunraosaken dening Ira amargi dangu-dangu Ira mboten jenjem manahipun jalaran wayah menika ngajengipun surub taksih ngentosi Kris, ananging ingkang dipunentosi malah kasep duginipun. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. "Adhuh, kok malah njiwit salahku ki apa?" pitakone Kris karo pringisan."Jare rawuh jam papat, iki wis jam pira?" sengol Ira wangsulan. (Djaka Lodang edisi 30, 2012:2). Ira enggal-enggal mlebet ing mobil, lajeng lampahipun mobil menika alon-alon. Sasampunipun lenggahe raos mapan, Ira taksih ngoberke pamer anyel, lengen kiwane Kris dipunjiwit sarosane. Tiyang kekalih menika sejatosipun dereng nate tetepungan babar pisan. Sesrawungan kekalih menika kawiwitan saking facebook lajeng sami-sami ijolan nomer telepon. Kangge nglipur raos kuciwa Kris ngajak Ira mlampah-mlampah, muteri kitha Ngayogyakarta pungkasanipun mampir wonten hotel Raditya saperlu kangge ngesok raos sayah. Ira mingseg-mingseg nangis, miring ngruket awakipun Kris ingkang taksih teles kebes, ngguguk wonten dhadhanipun priya ingkang sampun ngeteraken 56
57 piyambakipun minggah gunung kanikmatan ingkang sakderengipun dereng nate dipunraosaken. Nalika bebrayan kaliyan garwanipun Ira mboten nate ngraosaken kanikmatan asmara. Mboten mangertos menapa jalaran katresnan ingkang mboten sepinten agenge, utawi Ira dereng mudheng babagan katresnan ingkang sejati. Mekaten kutipan ingkang dipuraosaken dening Ira. "Aku marem lan trenyuh, durung nate aku diseneng-senengake priya kaya kowe nyenengake aku iki mau, mas. Aku kelingan larane ati dicidrani bojoku mbiyen," wangsulane Ira polos. (Djaka Lodang edisi 31, 2012:51) Sesasi sasampunipun kelampahan ing hotel raditya, Ira sejatosipun banget anggenipun kepingin malih ngraosaken endahing asmara, pepasihan malih kaliyan Kris. Agenge katresnan ngelake jiwa, lan tipise iman, njalari Ira pinter dados kembang plastik, endah ananging palsu, mboten wonten arum lan segeripun. Mboten wonten ingkang mangertos menapa ingkang sumimpen ing salebeting manah wanita, kepara sampun kebal wisa, racun, malah kados nggembol bom, ingkang sawayah-wayah saged mbilalahi. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Urip dadi randha kebak penggodha, lan wewayangan nalika omah-omah tansah disiya-siya bojone kaya dene kalodhangan iki arep males kahanan, pengin mbayar lara lapa, ora maelu wong lanang sing ditresnani isih duwe anak bojo.(Djaka Lodang edisi 32, 2013:2) Ira lan Kris ngraosaken bebrayan ingkang mboten nuwuhaken raos bebrayan menika endah, adon katresnan kaliyan garwa. Nalika Ira bebrayan kaliyan Bardi asring dipuncidrani, malah Bardi langkung milih wanita sanes. Semanten ugi Kris bebrayan kaliyan Rina namung kangge ngumpetaken wirang kaluarganipun Rina, amargi Rina sampun ngandhut kaliyan Priya sanes. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira.
Wis puluh-puluh bejane mas, aku lan kowe iki. Urip pisan wae ora bisa ngrasakake katresnan sing jare endah. Biyen nalika isih duwe bojo, dina-dina aku mung kaya batur manut miturut karepe bojo, lan lagi ngerti yen sejatine bojoku ora tresna aku, bareng wis sepuluh taun omah-omah, semono uga mas Kris diprawasa panguwasane bojo sing pancen bisa nguripi kanthi bandhane tinggalan wong tuwane," panggresulane Ira Kanthi ngampet luh sing arep tumetes, Ira mbaleni crita yen rasa lara olehe diapusi lan dikhianati dening bojone satuhu angel ilange. (Djaka Lodang edisi 33, 2013:2) Nembe kemawon Ira saged ngraosaken katresnan ingkang sasuwe menika dereng nate dipunraosaken, enggal-enggal kedhah dipunpupus amargi tumindakipun nerak pager ayu, sanajan kangge pawadan katresnan menika mboten wonten ingkang kliru. Ananging Ira saking sakedhik nata manah saha pikiran kanthi manteb. Wewayanganipun Kris ugi sampun mboten ngreridhu malih, sanajan ing batosipun ugi melas, kepireng menawi pepujaning manah sakmenika nandhang lara brangta jalaran mboten kiyat nampi sanggan gesang ingkang mboten entheng. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Ira mlaku ngetutke anake, batine polah rebutan pilihan, atine goreh nimbang sisa tresna sing isih ana lan rasa wedi nemoni eri lan bebondhotan sing luwih perih. Ananging teleng atine Ira isih goreh, durung bisa aweh wangsulan marang pitakone atine dhewe. Kala-kala wewayangane Kris kumleyang ana ngarepe, enggal dibuwang ben ilang kagawa mega ing angkasa. (Djaka Lodang edisi 40, 2013:2) Katresnan menika kasunyatanipun aneh. Saged njalari kaendahan swarga donya, ananging ugi saged njalari ontran-ontran menawi ngangge pawadan napsu tanpa maelu pranatan ingkang sampun digarisaken dening Pangeran. Saestu leres menawi tresna menika mbetahaken pengorbanan, namung kemawon mboten wonten ingkang saged paring wangsulan menapa tresna kawiwitan saking tumindak cidra saged paring kabecikan, sedaya taksih sumimpen ing pucuking impen. 58
f. Putus asa Putus asa inggih menika raos nglokro, mboten kagungan semangat kangge nggayuh ingkang dados pepinginanipun. Ira ngraosaken putus asa amargi Kris mutusaken sesambungan menika kanthi sepihak, kamangka Ira kepingin panggih malih kaliyan Kris, ananging telpon dipututup kaliyan Kris njalari Ira dados bingung kedhah kados pundi anggenipun ngadhepi perkawis menika. Kupiya kangge pados pawartosipun ugi mboten pikantuk kasil. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Rasa sedhih lan nelangsa njalari ora duwe karep memangan, wusanane lara maag kumat maneh nyerang wetenge, malah ketambahan adhem panas, njalari nganti rong dina wiwit Setu awan wingi Ira ora metu seka ngomah. Ira sing tata lair katon tetep sumringah, njero ati rasane lungkrah, kebak panandhang kang ora entheng kanggone ati kang gothang. Kabeh upaya kanggo nggoleki pawartane Kris ora bisa nemu dalan, malah ning facebook uga wis ora ana, kaya-kaya Kris angslup diulu alun segara. (Djaka lodang edisi 37, 2013:2) Putusan paugeran dinas ndadosaken Ira putus asa, Ira dipundakwa nglanggar tindak nerak susila, lelayahan kaliyan garwanipun tiyang sanes, ugi nglanggar paugeran dinas asring kesah nalika jam dinas kangge urusan ingkang mboten samestine. Ira kaangep sampun mboten pantes pikantuk sebutan Guru, mboten pantes ngadeg ing ngarep kelas lan mimpin para guru. Sedaya menika amargi tumindakipun asmara antawisipun Ira saha Kris ingkang kewanguran dening Rina ugi polisi lan wartawan ingkang dipunbekta kaliyan Rina. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Sing ndadekake nglokro, geneya dheweke ora entuk dadi Guru, ora bisa gojegan karo bocah-bocah, ora bisa rame-rame piknik karo Guru- guru lan kabeh paseduluran sing larang banget regane kanggone Ira. Pepingin dadi Guru kuwi impene wiwit cilik, geneya saiki kudu dipupus. 59
Ira banget anggone nelangsa, geneya urip pisan ora nate begja ing babagan katresnan. Kaya wis ora ana gunane maneh nerusake pakaryan, sanajan tetep entuk bayaran, ora ana paedahe nyambut gawe sing ora kaya pepingine. Durung meneh ngadhepi kanca-kancane sing mesthi wae melu wirang, sanajan Ira dhewe kudhu nyangga panandhang. (Djaka Lodang edisi 40, 2013:2) Katresnan menika kasunyatanipun aneh. Saged njalari kaendahan swarga donya, ananging ugi saged njalari ontran-ontran menawi ngangge pawadan napsu tanpa maelu pranatan ingkang sampun digarisaken dening Pangeran. Saestu leres menawi tresna menika mbetahaken pengorbanan, namung kemawon mboten wonten ingkang saged paring wangsulan menapa tresna kawiwitan saking tumindak cidra saged paring kabecikan, sedaya taksih sumimpen ing pucuking impen. g. Butarepan (cemburu) Butarepan utawi cemburu inggih menika raos ingkang njalari Ira mboten remen bilih Kris ngajak wanita sanes. Butarepan utawi cemburu wujud saking raos tresna asih saking pasangan ingkang adon katresnan. Ira mboten lila bilih Kris badhe ngajak wanita sanes kangge ngeteraken dhateng Merapi. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira "Mung kon ngeterke wae kok ndadak pawadan werna-werna, ya wis suk tak ngajak sapa sing gelem ngeterke," panyaute Kris ethok-ethok kagol."Ya, ya wis dak terke, tinimbang mas Kris diterke wong liya," Ira enggal-enggal nyaut. (Djaka Lodang edisi 30, 2012:2). Butarepan utawi cemburu saged nuwuhaken raos bingah, amargi mertandhakaken bilih tiyang menika kagungan raos tresna asih kangge nglampahi hubungan asmara. 60
61 2. Panyebab Perkawis ingkang Dipunlampahi dening Paraga Ira wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara Anggitanipun Itheng Sulistyawati. Panyebab perkawis inggih menika sedaya ingkang ndadosaken wontenipun ketegangan, ketegangan ingkang wonten ing dhiri piyambak utawi ketegangan ingkang kadadosan antawising tiyang kaliyan perkawis ingkang wonten ing jawi piyambakipun. Ingkang dados panyebab perkawis tumrap paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati inggih menika Ira sampun dangu ngentosi tekane Kris, Ira butarepan dhateng Kris, Ira ngraosaken katresnan ingkang salah, Ira kemutan nalika dipunsiya-siya kaliyan Bardi, Ira ngrusak pager ayu, Ira ngraosaken isin nglampahi patrapan menika, Ira kwatos bilih kewanguran, Kris angslup tanpa jejak, Ira nandhang lara brangta, Ira kaget nalika tamu menika Rina, Ira lan Kris kewanguran dados geger, Ira pikanthuk surat putusan dinas, Ira sampun mboten saged dados guru, Ira kuciwa nglampahi katresnan ingkang semu, lan Ira bingung kaliyan rasa tresnanipun. a. Ira Sampun Dangu Ngentosi Kris Ira sampun dangu ngentosi Kris inggih menika panyebab saking perkawis ingkang awujud kuciwa. Panyebab perkawis menika ndadosaken Ira mboten jenjem, anyel dhateng Kris. Amargi sampun janjian jam sekawan, ananging Kris menika dereng katingal dumugi wayah surub. Saben-saben tiyang ingkang liwat mriku tanglet kaliyan Ira sampun sore dereng kondhur ndamel manahipun goreh. Ngraosaken mboten wonten wujudipun Kris, Ira menyat saking lincak, dereng ngantos jumangkah, dumadakan wonten mobil mandheg ndamel kaget Ira. mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira.
"Adhuh, kok malah njiwit salahku ki apa?" pitakone Kris karo pringisan. "Jare rawuh jam papat, iki wis jam pira?" sengol Ira wangsulan. (Djaka Lodang edisi 30, 2012:2) b. Ira Butarepan Dhateng Kris Ira butarepan dhateng Kris inggih menika panyebab saking perkawis ingkang awujud butarepan. Butarepan menika raos ingkang njalari Ira mboten remen bilih Kris ngajak wanita sanes. Butarepan wujud saking raos tresna asih saking pasangan ingkang adon katresnan. Ira mboten lila bilih Kris badhe ngajak wanita sanes kangge ngeteraken dhateng Merapi. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. "Ya pokoke ora seneng, ora kena dolan menyang Merapi karo liyane aku," Ira nekad wangsulan jujur padha karo isi atine. (Djaka lodang edisi 30, 2012:52) Saking kutipan ing nginggil nedahaken bilih Ira mboten remen menawi Kris menika ngajak wanita sanes kangge ndherekaken Kris dolan wonten Merapi, amargi Ira menika sampun wiwit kesengsem kaliyan Kris. c. Ira Ngraosaken Katresnan ingkang Lepat Ira ngraosaken katresnan ingkang lepat inggih menika panyebab perkawis ingkang awujud ngraosaken katresnan saking perselingkuhan. Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan ingkang dipunlampahaken minangka wujud kangge medal saking raos sepi, kuciwa saking masa lalunipun. Ira kaliyan sedaya perkawis ingkang dipunalami, ndadosaken Ira mboten jenjem ing manahipun. Amargi tumindak tiyang-tiyang ingkang wonten ing sakiwa tengenipun, ingkang 62
ndadosaken Ira nglampahaken bab menika minangka wujud pemberontakan diri. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. "Embuh, Mas. Wiwit sepisanan Mas Kris nelpon aku, swaramu wis gawe horeg atiku, kaya-kaya tekan seprene durung bisa dak lalekake wewayangan pisanan awake dhewe geguyon lewat tilpon kae," wangsulan Ira karo nyelehake sirah ing pundhake Kris. (Djaka Lodang edisi 31, 2012:2) Saking kutipan ing nginggil menika saged dipunmagertosi jalaran saking telponan sepisan, swantenipun Kris menika ndamel horeg, bungah ing manahipun ndadosaken Ira tansah emut dugi sakmenika. Jalaran saking patemonan kaliyan Kris ingkang sampun nuwuhaken raos bungah lan raos tresna asih ingkang dereng nate dipunraosaken dening Ira nalika bebrayan kaliyan Bardi, ndadosaken Ira kesupen kaliyan statusipun bilih piyambakipun randha kagungan putra satunggal lan Ira menika jejeripun guru. Ananging asmara ingkang ngreridhu manahipun menika ageng saget, saengga nalaripun Ira uwal. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Ubaling asmara sing mula bukane mung merga krungu swarane, kaya-kaya wis ngobong nalare Ira. Ing njero atine mung ana rasa pasrah, kepingin nyecep endahing asmara kang kaya dene udan ing mangsa ketiga. Sasuwene patang taun dadi randha anak siji, Ira bisa njaga saka godha lan maneka warna lelemeran kang ora pantes dilakoni. Ananging embuh apa kang njalari, nalika pirang sasi kepungkur tetepungan karo Kris, banjur sok gojegan ana telpon, Ira kaya dene nemu kanca kanggo ngleremake kabeh panandhang, kalebu rasa ngelak katresnan kang wis ora bisa dikendheli. Apa maneh bareng bisa sapejagong, ubaling asmara sangsaya ndadra, meruhi jebul Kris dedeg piadege gagah, eseme pait madu, kulite sawo mateng, wis sarwa agawe ora kuwawa endha. (Djaka Lodang edisi 31, 2012:2) Kutipan ing nginggil menika nedahaken bilih Ira nemu kanca ingkang sreg kaliyan manahipun. Kanca kangge ngesok sedaya panandhang ingkang sampun dangu kapendem ing batosipun. Dedeg piadegipun Kris ndadosaken raos tresna 63
64 menika sangsaya ageng. Kados sampun kesupen sinten piyambakipun, pager ayu dipuntubruk kemawon. Ira kados tiyang ingkang purwaduksina, menapa ingkang dados peraturan minangka piyambakipun guru sampun mboten kaemot malih. Sejatosipun Ira menika guru ingkang kedah paring tuladha tumrap murid lan guru-guru sanes, ananging piyambakipun sampun kagodha raos tresna ingkang salah. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Sanajan jejer guru sing ngesuhi pawongan kang pantes tinuladha, Ira kaya wis lali purwaduksina. Gedhene katresnan, ngelake jiwa, lan tipise iman, njalari Ira pinter banget dadi paraga kembang plastik, endah ananging palsu, ora ana arum lan segere. (Djaka Lodang edisi 32, 2013:2) Ing dinten sanes nalika rapat ing sekolah, papan palenggahan pak Ilham kothong, lajeng bu Tia nyuwun pirsa kaliyan guru sanes kenging menapa pak Ilham absen. Kasunyatanipun wonten kabar angin sriwang sriwing ing sekolahan papan Ira mucal. Sampun langkung kalih minggu wonten pawartos bilih pak Ilham kewanguran anggenipun tumindak sedheng kaliyan guru sekolah sanes. Pawartos menika ingkang ndadosaken Ira main sandiwara. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Sadalan-dalan Ira mikir, kaya didhodhog atine, geneya dheweke kudu main sandiwara maneh nalika kanca-kancane umyek, prihatin dene guru kok tumindak nerak susila. Kamangka ing batine isin banget, dene laku kang ora bener iku dheweke uga nglakoni. "Ah, nanging aku rak landhesan tresna. Apa salah wong duweni katresnan?" bengoke batin Ira karo tetep mikir piye carane ngrampungi sakabehane. (Djaka Lodang edisi 35, 2013:5) Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan ingkang dipunlampahi dening Ira menika jalaran kepanggih kaliyan priya ingkang saged damel Ira ngraosaken endahing katresnan, kamangka tiyang kalih menika mboten saged
dipunwastani adon katresnan, amargi Kris menika kagungan putra garwa. Ananging mboten mangertos menapa tegesipun, tiyang kalih menika kados dene wonten tetepungan manah ingkang ngrekaos den onceki isen-isenipun. Sanajan batosipun umyeg rembugan piyambak antawisipun pengin njaga endahing kekancan,tanpa nerak paugeran, ananging ugi ubaling rasa brangta ingkang mboten saged dipunendhani, nyumet nafsu birahi ingkang ujug-ujug tumut ngreridhu lampah. d. Ira Kemutan Nalika Dipunsiya-siya Kaliyan Bardi Ira kemutan nalika dipunsiya-siya dening Bardi menika panyebab perkawis ingkang awujud kuciwa lan sedhih. Nalika bebrayan kaliyan garwanipun Ira mboten nate ngraosaken kanikmatan asmara. Mboten mangertos menapa jalaran katresnan ingkang mboten sepinten agenge, utawi Ira dereng mudheng babagan katresnan ingkang sejati. Ira namung saged mingseg-minseg nangis, miring ngruket awake Kris ingkang tasih teles kebes, ngguguk wonten dhadhanipun priya ingkang sampun ngeterake minggah gunung kanikmatan ingkang dereng nate dipunraosaken, sinambi keslamur nalika bebrayan kaliyan Bardi. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. "Aku marem lan trenyuh, durung nate aku diseneng-senengake priya kaya kowe nyenengake aku iki mau, mas. Aku kelingan larane ati dicidrani bojoku mbiyen," wangsulane Ira polos. (Djaka Lodang edisi 31, 2012:2) Saking kutipan ing nginggil saged dimangertosi nalika bebrayan rumiyin Ira dereng nate dipunseneng-senengake kaliyan garwanipun, mboten kados Kris ingkang saged ndamel Ira menika ngraosaken bingah saha marem. Kuciwa amargi dipuncidrani kaliyan garwanipun ingkang ndadosaken Ira selingkuh kaliyan Kris. 65
66 Sesasi sasampunipun lelampahan ing hotel raditya, Ira sejatosipun banget anggenipun kepingin malih ngraosaken endahing asmara, pepasihan malih kaliyan Kris. Agenge katresnan ngelakaken jiwa, lan tipise iman, njalari Ira pinter dados kembang plastik, endah ananging palsu, mboten wonten arum lan segeripun. Mboten wonten ingkang mangertos menapa ingkang sumimpen ing salebeting manah wanita, kepara sampun kebal wisa, racun, malah kados nggembol bom, ingkang sawayah-wayah saged mbilalahi. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Urip dadi randha kebak penggodha, lan wewayangan nalika omah-omah tansah disiya-siya bojone kaya dene kalodhangan iki arep males kahanan, pengin mbayar lara lapa, ora maelu wong lanang sing ditresnani isih duwe anak bojo. (Djaka Lodang edisi 32, 2013:2) Ira lan Kris ngraosaken bebrayan ingkang mboten nuwuhaken raos bebrayan menika endah, adon katresnan kaliyan garwa. Nalika Ira bebrayan kaliyan Bardi asring dipuncidrani, malah Bardi langkung milih wanita sanes. Semanten ugi Kris bebrayan kaliyan Rina namung kangge ngumpetaken wirang kaluarganipun Rina, amargi Rina sampun ngandhut kaliyan Priya sanes. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. "Wis puluh-puluh bejane mas, aku lan kowe iki. Urip pisan wae ora bisa ngrasakake katresnan sing jare endah. Biyen nalika isih duwe bojo, dina-dina aku mung kaya batur manut miturut karepe bojo, lan lagi ngerti yen sejatine bojoku ora tresna aku, bareng wis sepuluh taun omah- omah, semono uga mas Kris diprawasa panguwasane bojo sing pancen bisa nguripi kanthi bandhane tinggalan wong tuwane," panggresulane Ira Kanthi ngampet luh sing arep tumetes, Ira mbaleni crita yen rasa lara olehe diapusi lan dikhianati dening bojone satuhu angel ilange. (Djaka Lodang edisi 33, 2013:2) Saking kutipan ing nginggil saged dipunmangertosi bilih katresnan menika kasunyatanipun aneh. Saged njalari kaendahan swarga donya, ananging ugi saged
njalari ontran-ontran menawi ngangge pawadan napsu tanpa maelu pranatan ingkang sampun digarisaken dening Pangeran. Saestu leres menawi tresna menika mbetahaken pengorbanan, namung kemawon mboten wonten ingkang saged paring wangsulan menapa tresna kawiwitan saking tumindak cidra saged paring kabecikan, sedaya taksih sumimpen ing pucuking impen. e. Ira Ngrusak Pager Ayu Ira ngrusak pager ayu menika panyebab perkawis ingkang awujud ngraosaken katresnan saking perselingkuhan lan kaduwung. Ira saestu sadar bilih ngrusak pager ayu menika ateges piyambakipun kados dene wanita purwaduksina. Mboten maelu priya ingkang adon katresnan kaliyan Ira menika sampun kangungan garwa lan putra. Ira kados nemu kanca kangge ngleremaken sedaya panandhang ingkang sasuwe menika dipunraos piyambak. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. "Ora, mas. Aku dhewe sing luput, ora merga mas Kris. Aku pancen salah nerjang pager ayu, jalaran awake dhewe ketemu nalika padha-padha bungah butuh kanca kanggo ngasok rasa lan golek tamba," wangsulane Ira ngampet nangis. (Djaka Lodang edisi 33, 2013:2) Ing dinten sanesipun wonten tamu ingkang madhosi Ira. Ira kaget nalika tamu menika Rina garwanipun Kris. Tanpa tedheng Rina paring pitakenan tumrap Ira. Ira kaduwung amargi rumaos piyambak, bilih piyambakipun sampun ngrusak pager ayu. Ira gadhah tekad badhe ngadhepi isin, kuciwa lan sengsara, amargi sedaya menika saking luputipun piyambak. Ira ugi mboten nggagas menapa kemawon ingkang dipunwicarakaken dening Rina. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaked dening Ira. 67
Ira isih meneng, ora pengin wangsulan, jalaran apa wae kang arep diucapake kabeh mung tiba salah, jalaran, pancen tumindhak ngrusak pager ayu iku salah, pawan apa wae. (Djaka Lodang edisi 37, 2013:52) Saking kutipan ing nginggil saged dimangertosi bilih lelampahanipun Ira sakmenika sampun ngrugikaken tiyang sanes lan dhiri piyambak. Tumindhak pager ayu nenika saestu lepat, kanthi pawadan menapa kemawon. Amargi tumindak nerak susila ngelanggar norma agama lan masyarakat. Ira nyobi nrima kasunyatan kanthi raos keduwung, amargi tumindakipun ingkang mboten trapsila, sampun ngrusak pager ayu nuwuhaken perkawis ingkang ageng tumrap piyambakipun. Wiwit Kris angslup pawartosipun, Ira nggadhahi tekad ngadhepi raos isin, kuciwa lan sengsara. Amargi sedaya menika jalaran saking tumindakipun ingkang mboten dipunpenggalih. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira "Ananging aku pancen salah, mas. Nresnani bojone liyan, ngrusak bebrayan," wangsulane Ira wiwit mingseg-mingseg ngampet tangis. (Djaka Lodang edisi 38, 2013:2). Kutipan ing nginggil menika nedahaken bilih Ira rumaos lepat anggenipun tumindhak. Tresna asih, adon asmara kaliyan garwanipun tiyang sanes. Kados dene digodha kaliyan setan bilih raos tresna menika endah, ananging sejatosipun tresna kaliyan garwanipun wanita sanes menika rugi saget tumrap piyambakipun lan tiyang sanes f. Ira Ngraosaken Lingsem Nglampahi Patrapan Menika Ira ngraosaken lingsem nglampahi patrapan menika panyebab perkawis ingkang awujud ngraosaken katresnan saking perselingkuhan. Saremenipun Ira pados pawadan ancik-ancik tembung katresnan. Kamangka katresnan ingkang satuhu, mesthi den lambari resiking manah, sanes napsu ingkang ngawu-awu 68
pamer kabisanan mboten njejegake tatanan. Gurit tintrim nambah tatune ndalu dene jalma ingkang pinaringan drajat kamulyan minangka begawan kapinteran, pandhitaning ngilmu, kanthi tetenget guru dening kalah kaliyan kridaning hawa, nyembah tindak angkara, kesupen purwaduksina. Menapa pralambang jagad sampun caket wancinipun kukut, menapa bumi saestu kirang kebak lelakon. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Njero atine sing paling bening sejatine dheweke isin nglakoni patrap kang cengkah karo kamulyane drajat minangka guru. Kabeh pangucap lan pitutur kang tansah diwulangake marang para muride kaya- kaya mbengung ana kupinge, ndhodhog jantunge sing dumadakan rasane nyeri, linu lan atine keranta-ranta. (Djaka Lodang edisi 35, 2013:2) Kutipan menika nedahaken bilih wonten manahipun Ira paling jero, sejatosipun Ira menika wirang anggenipun lelampahan ingkang cengkah kaliyan kamulyanipun minangka piyambakipun Guru. Ira kedhah dolanan sandiwara wonten ing ngajengipun guru-guru sanes lan para murid. Sejatosipun guru menika digugu lan ditiru, ananging menawi ningali lelampahan Ira dados wagu tur saru. g. Ira Kwatos Bilih Kewanguran Ira kwatos bilih kewanguran menika panyebab perkawis ingkang awujud was sumelang. Kwatos bilih kewanguran ugi dados panyebab ingkang langkung dominan, amargi meh sedaya konflik ingkang dipunalami dening paraga Ira nuwuhaken raos kwatos menawi tumindakipun kewanguran dening tiyang kathah, langkung-langkung kwatos bilih tumindakipun dumugi ing Dinas. Panyebab perkawis menika ndadosaken gesangipun Ira kebak ing raos was sumelang. Was sumelang dipunraosaken dening paraga Ira. Amargi nalika rapat wonten sekolahan, kanca-kancanipun mbahas pawartos bilih Pak Ilham kewarungan anggenipun tumindak sedheng kaliyan guru ing sekolah sanes. Ananging 69
piyambakipun malah dolanan sandiwara. Tumindakipun sami ingkang dipunalami dening pak Ilham. Nalika Ira nembe mlampah-mlampah kaliyan Kris wonten ing kitha Solo, mboten sengaja anggenipun nyipeng wonten hotel ingkang sami panggenanipun Pak Ilham kaliyan Guru Tk. Ira lajeng raos mboten jenjem wonten hotel menika. Ira enggal-enggal ngajak Kris supados pados hotel sanes ingkang aman, mboten wonten ingkang ningali kesahipun Kris lan Ira. Wonten ing ngandhap menika kutipan ingkang dipunraosaken dening Yuyun. "Mengko bengi pindhah yo, mas?" Ira njaluk kanthi banget. Kris ethok-ethok ora nggape, Ira banjur nyedhaki, ngrangkul terus ngarasi pipine Kris sing malah mapan turon karo ethok-etok merem. "Mas, aku diwangsuli sik ta. Apa ra melas nek aku dikonangi dilaporke, terus aku dipecat?" Ira njejeri turon karo tangane ngelus-elus rambute Kris. (Djaka Lodang edisi 36, 2013: 51). Ira ngraos was sumelang menawi tumindhakipun kaliyan Kris nyimpeng wonten hotel menika dipunkawanguri kaliyan Pak Ilham. Ira kwatos bilih nasipipun sami kaliyan Pak Ilham dipunmutasi. Pramila menika, Ira ngajak Kris supados pindah panggenan pados hotel ingkang aman, mboten kawanguran kaliyan Pak Ilham lan Guru Tk menika. Ira kaget lan bingung, wadi ingkang dipunsimpen menika sampun kewarungan dening garwanipun Kris. Ketambahan Kris mboten saged dipunhubungi, njalari Ira mikir ingkang warni-warni. Sejatosipun Ira kepengin panggih kaliyan Kris kangge nglurusaken perkawis menika. Sedaya perkawis menika dipunsimpen rapet-rapet kaliyan Ira. Sampun ngantos tiyang sanes cubriya, kenging menapa Ira sedhih lan nelangsa. Tata lair dipundamel sumringah dening Ira, kupiya kangge pados pawartos Kris mboten nemu kasil, malah wonten 70
facebook ugi mboten wonten, kados dene Kris angslup dipunulu alun segara. Panandhang ingkang kaanggep enggal saged luwar pungkasanipun tambah mubal kados dene gandhanipun bathang. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira Atine kaya dijuwing-juwing nganggo lading amarga wis wiwit wingi sore dheweke nampa sms ancaman sing surasane gawe mrinding. Ana salah siji isine muni,"Bu Guru kok kelakuane kaya lonthe, dolanan bojone liyan." Uga ana sing muni, "Mbok ngilo,anake wis prawan kok isih kluyuran karo lanangan." Ananging sing banget miris olehe nampa iki mau esuk ana SMS sing surasane, "Kapan-kapan aku arep ketemu kowe Bu Guru, arep tak jak lapor menyang kepalamu ben bina,".(Djaka Lodang edisi 37, 2013: 2). Ira kwatos nampi sms ingkang wosipun ngancem piyambakipun. Pikiran lan manahipun sampun mboten saged konsentrasi kaliyan pakaryanipun. Panandhang ingkang dipunanggep enggal saged medal pungkasanipun langkung mubal kados dene gandhanipun bathang. Ira tansah mikir kados pundi caranipun supados tumindhak ingkang nerak susila mboten kewanguran dening kanca-kanca guru. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Dina-dina candhake Ira mung tansah was sumelang, ketir-ketir lan rumangsa ana kang ngancam uripe. Ewa semana, isih kuwat nylamur kanthi tetep makarya kanthi sregep, sengkut, lan tanggung jawab. Ora aneh yen suwe-suwe awake Ira katon kuru, praupane ora sumringah, sanajan mesem lan gumuyu, ora bisa nutupi yen ana kang sumimpen. (Djaka Lodang edisi 37, 2013:2) Saking kutipan ing nginggil nedhahaken bilih Ira ngraosaken was sumelang. Ira taksih kemutan babagan sms ingkang tumuju ing piyambakipun. Sms nyasar ananging wosipun peringatan bilih tiyang ingkang ngirim sms badhe tetepungan kaliyan Ira menika tansah ngebaki pikiranipun. 71
Dinten Rebo nalika Ira nembe mawon medal saking papan seminar ing gedung Wanita Utama Magelang, nembe kemawon badhe nyebrang kepireng swanten ingkang nyeluk piyambakipun. Kaget campur bingung Ira noleh, saiba kagetipun mangertosi sinten ingkang nyeluk Ira. Priya ngagem celana jeans biru, kaos biru, suryakantha cemeng, ngawe saking mobil. Enggal-enggal Ira nyedak supados mboten wonten ingkang mangertosi. "Cepet ta, mlebu sik, urusan liya pikir mengko!" pambengoke Kris. Tinimbang malah ana sing meruhi, Ira enggal mlebu mobil, ora let suwe wis sapejangong ana jok ngarep, mobil mlaku alon-alon menggok ngiwa. (Djaka Lodang edisi 38, 2013:2) Ira taksih bingung, mobil menika mlampah alon-alon menggok ngiwa, arahipun benten kaliyan arah tumuju griyanipun. Kaleresan saged tetepungan kaliyan Kris, Ira lajeng kepingin matur penting, ananging dipuntampik kaliyan Kris. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Yuyun. Ira trima meneng yen Kris wis metu guyonane ngono kuwi, tiwas kesel olehe ngethuprus ora bakal direwes. Sanajan atine ketir-ketir kuwatir yen olehe patemon iki kadenangan karo Rina apa mata pitane. (Djaka Lodang edisi 38, 2013:2) Ira mboten jenjem nalika dipunajak Kris mlebet mobil. Pasuryanipun katingal kwatos, mboten kados adate menawi tetepungan kaliyan Kris. Sakedhap- sakedhap Ira noleh wingking ngraosaken kados dipunbuntuti. Ira menika sampun janji kaliyan Rina mboten badhe methuki Kris malih. Ananging Kris ngayemaken Ira bilih Rina kaliyan Rani saweg kesah wonten Ciamis. Wonten raos radhi ayem ing batosipun Ira, sinambi dedonga mugi-mugi menapa kemawon ingkang dipunngendhikakake Kris estu leres, mboten namung damel bungah manahipun kemawon. Ira nelangsa anggenipun mirengaken 72
wadulan saking Kris. Ngantos mboten krasa astanipun Kris dipungegem kados kepingin paring kakuwatan. Ira dereng mangertos badhe dipunajak wonten pundi kaliyan Kris menika. "Terus iki aku arep dijak menyang ngendhi, mas? Aku temen- temen wedi lho, yen nganti kadenangan, aku sing bakal ngundhuh perkarane," Ira takon alon. "Mas aku wedi tenan lho," pambisike Ira. (Djaka Lodang edisi 38, 2013:2 & 51) Sejatosipun Ira kwatos lan was sumelang amargi nalika patemonan kaliyan Rina menika, Ira sampun janji mboten badhe nemoni Kris malih. Anaging dinten menika Kris ingkang methuki Ira. Kris ngajak Ira enggal-enggal mlebet mobil supados mboten wonten ingkang ningali. Lajeng mobil mlampah tumuju kitha sanes. Wonten ing papan menika Kris nyuwun pangapunten kaliyan Ira, amargi Kris menika mboten setiti, mboten mbusak sms lan gambar fotonipun Ira. Kris ugi mboten ngira bilih Rina saged kelakon ngelabrak Ira wonten sekolahan. Kanthi nyuntak raos ingkang sumimpen ing dhadha Kris nyariosaken bilih Rina kanthi raos pongah blaka bilih sejatosipun Rani menika sanes putranipun. Ira mboten saged kumecap, tiyang kalih menika sami umyeg kaliyan batosipun piyambak- piyambak. Ira namung saged katrem ing raos trenyuh ingkang mboten saged dipunandharaken. Mekaten kutipan ingkang dipunraosakjen dening Ira. "Yen awake dhewe lunga iki uga diawasi cecunguke bojomu, piye mas?" Ira takon alon-alon nalika Kris wis menyat saka pangkone. "Wis ben. Aku wegah mikir, arep dikonangi, dilaporke, sakarepmu. Sing baku kowe wis ngerti apa isine atiku. Mrene, Ir!" wangsulane Kris mantep. (Djaka Lodang ediswi 38, 2013:52) 73
Taksih wonten raos was sumelang, mboten jenjem ing manahipun Ira. Kedadosan ing dinten kepungkur nalika patemonan kaliyan Rina ing sekolahan menika nilar raos ajrih bilih kewanguran kaliyan garwanipun Kris lan Ira ugi kwatos bilih lelampahan menika dipunmangertosi dugi pusat. Mboten kebayang bilih piyambakipun saged dimutasi kados pak Ilham. h. Kris Angslup Tanpa Jejak Kris angslup tanpa jejak inggih menika salah satunggaling panyebab perkawis ingkang awujud was sumelang lan putus asa ingkang dipunalami dening Ira. Ira menika ngraosaken was sumelang amargi mirengaken swantenipun Kris sajak bingung nyariosaken bilih Rina sampun mangertosi menawi Kris menika gadhah dhemenan guru randha putranipun setunggal. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. "Aku gek diawasi terus Ir, ora bisa lunga sakepenake," semaure Kris cekak. Telpon ditutup, lan nganti tekan dina iki wis luwih sepuluh dina, Kris ora bisa ditelpon lan uga ora nelpon. Ira banget anggone nelangsa, sedhih, lan uga nyimpen was sumelang. (Djaka Lodang edisi 37, 2013:2) Raos sedhih lan nelangsa ndadosaken Ira mboten gadhah kekarepan nedha, wusasane sakit maagipun kumat malih, malah ketambahan awakipun benter, ndadosaken Ira mboten mlebet sekolah kalih dinten. Panandhang ingkang dipunraos dening Ira enggal saged rampung malah langkung mubal kados dene gandhanipun bathang. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Ira sing tata lair katon tetep sumringah, njero ati rasane lungkrah, kebak panandhang kang ora entheng kanggone ati kang gothang. Kabeh upaya kanggo nggoleki pawartane Kris ora bisa nemu dalan, malah ning facebook uga wis ora ana, kaya-kaya Kris angslup diulu alun segara. (Djaka Lodang edisi 37, 2013:2). 74
75 Kutipan ing nginggil nedahaken bilih panandhang ingkang dipunanggep saged medal malah sangsaya langkung mubal kados dene gandhanipun bathang. Sedaya menika dipunumpetaken Ira, mboten wonten ingkang mangertos sejatosipun Ira kenging menapa. Kados mboten gadhah greget kangge nadhang pakaryan i. Ira Nandhang Lara Brangta Ira nandhang lara brangta inggih menika salah satunggaling panyebab perkawis ingkang awujud putus asa. Ira ngraosaken putus asa amargi Kris mutusaken sesambungan menika kanthi sepihak, kamangka Ira kepengin panggih malih kaliyan Kris, ananging telpon dipuntutup kaliyan Kris njalari Ira dados bingung kedah kados pundi anggenipun ngadhepi perkawis menika. Kupiya kangge pados pawartosipun ugi mboten pikantuk kasil. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Rasa sedhih lan nelangsa njalari ora duwe karep memangan, wusanane lara maag kumat maneh nyerang wetenge, malah ketambahan adhem panas, njalari nganti rong dina wiwit Setu awan wingi Ira ora metu seka ngomah.(Djaka Lodang edisi 37, 2013:2). Amargi kebak ing pikiran ndadosaken Ira ambrug, maagipun kumat malih. Perkawis ingkang dipunadhepi menika mboten sepele, ketambahan Kris priya ingkang saged damel tentrem ing manahipun sakmenika angslup tanpa kabar. Ira bingung lan sedhih, amargi ngroasaken perkawis menika piyambakan. j. Ira Kaget Nalika Tamu Menika Rina Ira kaget nalika tamu menika Rina inggih menika panyebab perkawis ingkang awujud bingung bingung. Ira ngraosaken bingung, sampun mboten
jenjem malih kawiwitan Ira srawung kaliyan Kris. Ira rumaos lampahipun piyambak wonten ingkang ngawasi. Mboten mangertos sinten tiyangipun menika, ananging dinten-dinten pungakasan menika Ira asring pikantuk sms ingkang wosipun mboten ngenaki manahipun. Pasuryanipun mboten sumringah, sanajan mesem lan gumuyu, mboten saged nutupi ingkang sumimpen ing manahipun. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Ira kaget, ananging nyoba diumpetake kanthi esem sing embuh apa jarwane, tangan diulungake aweh salam marang tamu sing gawe pitakonan atine iki. "Tepungake mbak, aku Rina ibune Rani lan Ndari, bojone Mas Krisnawan," pangucape wong wadon mau tatas canthas.Kaya bledheg nyamber ing tengah awan, swarane Rina sing sejatine mung alon, ora nganggo nesu, ora mbengok, ananging wis bisa nyuwek-nyuwek dhadha lan ngobong kupinge Ira. Wonten tamu wanita ingkang madosi Ira, pikiranipun Ira sampun mboten jenjem malih. Mangetosi sinten tamu wanita menika, Ira nyobi mesem kaliyan tamunipun. Mboten liya tamu menika garwanipun Kris, Ira radi gumun kenging menapa Rina saged mangertosi sinten Ira lan papan mucalipun. Tamu wanita yuswanipun kinten-kinten kawandasa taun, ngagem rasukan batik warno coklat tuwa, rikmanipun sepamidhangan, kulitipun kuning, pawakanipun lencir, ngagem sendhal kulit ingkang warninipun sami kaliyan tas cilik ingkang dipuncangklong. Tanpa tedheng aling-aling tamu wanita menika ndamel kaget lan was sumelang mawi swantenipun. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Kaya bledheg nyamber ing tengah awan, swarane Rina sing sejatine mung alon, ora nganggo nesu, ora mbengok, ananging wis bisa nyuwek-nyuwek dhadha lan ngobong kupinge Ira. 76
77 Ira ngraosaken bingung, kedah kados pundi anggenipun nampi tamu ingkang mboten dipunkajengaken. Menawi dipunusir mboten pantes, menawi mboten enggal kesah saged ngundang perkawis ingkang mbilaheni. Kamangka Rina mboten kendel anggenipun micara. Ira mendel, mboten kepingin wangsulan, amargi menapa kemawon ingkang dipunucapaken sedaya tibanipun lepat, amargi tumindak ngrusak pager ayu menika estunipun lepat kanthi pawadan menapa kemawon. Ira lenggah dheleg-dheleg nyobi ngleremaken manah, nampi tamu ingkang mboten dipunkajengaken rawuhipun. Mboten ngertos kadospundi kedadeanipun Kris mbikak wadi ingkang kedhahipun disimpen rapet. Ira bingung, sampun mboten jenjem malih kawiwitan Ira srawung kaliyan Kris. Ira rumaos lelampahipun piyambak wonten ingkang ngawasi. Mboten mangertos sinten tiyangipun menika, ananging dinten-dinten pungakasan menika Ira asring pikantuk sms ingkang wosipun mboten ngenaki manahipun. Pasuryanipun mboten sumringah, sanajan mesem lan gumuyu, mboten saged nutupi ingkang sumimpen ing manahipun. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. "Sampeyan kaget ya, kok aku ngerti sapa njenengan?" pitakone Rina alus. Ira mung ndhungkluk bingung kudu piye anggone ngadhepi tamune iki. Yen arep diusir ora pantes, yen ora enggal lunga bisa ngundhang perkara kang banget mbilaheni. (Djaka Lodang edisi 37, 2013:51). Bingung kedhah kados pundi ngladosi tamu ingkang wicantenipun mboten kersa leren, tanpa tedheng aling-aling. Ira taksih kendel kemawon, amargi menapa kemawon ingkang dipunandharaken tibanipun lepat, amargi tumindak ngrusak
78 pager ayu menika lepat, kanthi pawadan menapa kemawon. Ananging jejeripun menungsa mboten purun diina lan dipunremehaken sapadha-padha. Ira nyobi ngleremaken manahipun, amargi pikantuk tamu ingkang mboten dipunduga sakderengipun. Tamu menika Rina garwanipun Kris. Rina sampun mangertosi bilih garwanipun Kris menika wonten ing njawi kagungan gandhengan kaliyan wanita sanes inggih menika Ira. Rani dhateng sekolahanipun Ira kangge ngemutaken Ira bilih Ira menika Guru ingkang kedhahipun tinuladha. Ananging tumindakipun sampun nerak paugeran, nerjang pager ayu. Mekaten kutipan ingkang dipunraoaken dening Ira. Ira lungguh dheleg-dheleg, nyoba ngleremake ati, nampa tamu sing banget ora diarep-arep tekane. Embuh kepriye kedadeane geneya kok Kris malah mbukak wadi sing kudu disimpen rapet, yen perlu suket godhong ora kena krungu. (Djaka Lodang edisi 38, 2013:2). Saking kutipan ing nginggil saged dimangertosi anggenipun Ira nampi tamu ingkang mboten dipunkajengaken menika sampun ndamel bingung. Bingung saking pundi Rina saged mangertos sesambunganipun kaliyan Kris lan kenging menapa Kris menika mbikak wadi ingkang kedhahipun wadi menika dipunsimpen rapet. k. Ira lan Kris Kewanguran Ira lan Kris kewanguran inggih menika salah satunggaling panyebab perkawis ingkang awujud bingung. Manahipun Ira bingung antawisipun seneng lan sedhih saged tetepungan malih kaliyan Kris. Senajan tetepungan menika kanthi nyolong-nyolong wekdal, nglimpekaken saking Rina. Wonten ing mergi tumuju kitha Semarang Ira asring ngraosaken mboten jenjem, Ira ajrih bilih kesahipun kawanguran. Ananging Kris enggal-enggal ngleremaken manahipun Ira
kanthi ngaras pipinipun Ira. Wonten ing kamar hotel Ira lan Kris sami nyuntak raos sedhih, nelangsa amargi mboten saged tetepungan.tiyang kalih menika sami- sami adon raos kangen lan sami kagubet bingung njalari katresnan ingkang kedahipun dipunthes bali ngrembaka, nyumet nafsu ingkang sampun kaampet sasuwe menika. Ira ngajak wangsul Kris sakmenika, amargi mboten sanjang menawi badhe nyipeng. Dereng ngantos rampung anggenipun dandan lan tata-tata, dumadakan lawang kamar dipungedhor sero, tiyang kalih menika langsung kaget mboten kinira. Kanthi gugup lawang dipunbikak, lan dereng ngantos sami caturan priya gagah ngagem jaket cemeng, suryokontho cemeng, sepatu cemeng sampun jeprat- jepret ngangge kameranipun. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Hotel Ayu bengi kuwi dadi geger, akeh polisi. Ira lan Kris ora ngerti yen bengi kuwi Rina lan Rani anake wedok sengaja ngluru lungane Kris, nggawa bocah-bocah brandalan sing sasuwene iki dibayar saperlu ngetutake menyang ngendi wae lungane Kris. (Djaka Lodang edisi39, 2013:2). Kris mboten saged suwala, semanten ugi Ira. Wonten ing pojok papan penjagaan kantor polsek Ungaran Ira lan Kris namung trima mbisu, wontenipun namung mangsuli Ya utawi Tidak. Malah langkung asring manthuk utawi gedheg. Ingkang baku kados pundi caranipun mboten kedhah ditahan wonten kantor polisi supados saged ngrampungaken perkawis kanthi dalan ingkang adil, jer sedaya mboten wonten saksi utawi bukti ingksng saged ndakwa, kawontenanipun namung perkawis kaluarga. l. Ira Pikantuk Surat Putusan Saking Dinas Ira pikantuk surat putusan saking Dinas inggih menika salah satunggaling panyebab perkawis ingkang awujud kaduwung. Ira ngraosaken kaduwung amargi 79
tumindhakipun ingkang sampun nerjang pager ayu. Tumindhak menika mboten dipunpenggalih ing pungkasan dening Ira saengga Ira banget anggenipun kaduwung nampi surat putusan saking Dinas. Endahing katresnan ingkang semu sampun ndadosaken Ira kesupen kaliyan paugeran dinas. Ira minangka guru ingkang tinuladha dipundakwa lelayahan kaliyan garwanipun tiyang sanes, saha ngginakaken pawadan dinas nalika jam dinas kangge urusan ingkang mboten sakmestinipun. Ira ugi keduwung amargi cita-citanipun dados guru ingkang mumpuni kedhah muspra jalaran tumindakipun ingkang sampun ketutupan napsu asmara semu. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Kesel pikiran lan kesel awak sasuwene nem sasi ngrampungake urusan karo Rina lan Kris, saiki wis kudu dipupus kanthi nrima, sanajan laraning ati ora bisa ngono bae mari. Putusane paugeran dhinas, Ira didakwa nglanggar tindak nerak susila, lelanyahan karo bojone liyan, uga nglanggar paugeran dhinas sok lunga nalika jam dhinas kanggo urusan sing ora samesthine. Ira kaanggep wus ora pantes entuk sebutan Guru, ora pantes ngadeg ing ngarep kelas, apa maneh mimpin para guru. Sidane Ira entuk paukuman, dicopot minangka Calon Kepala Sekolah, lan mung diwenehi jabatan staf tata usaha ing kantor UPT, ing Kecamatan Sidomulya, adoh saka omahe Seminggu kepungkur atine njola entuk surat pindah tugas, malah prasasat ora kuwat nerusake urip nandhang wirang lan ati kedharang-dharang. Esuk tekan esuk maneh ora ana liya sing dilakoni mung nangis lan teturan ana kamar, ora mangan ora adus. (Djaka Lodang edisi 39, 2013:52). m. Ira Sampun Mboten Saged Dados Guru Ira sampun mboten saged dadod guru inggih menika salah satunggaling panyebab ingkang awujud putus asa. Putusan paugeran dinas ndadosaken Ira putus asa, Ira dipundakwa nglanggar tindak nerak susila, lelayahan kaliyan garwanipun tiyang sanes, ugi nglanggar paugeran dinas asring kesah nalika jam dinas kangge urusan ingkang mboten samestine. Ira kaangep sampun mboten pantes pikantuk sebutan Guru, mboten pantes ngadeg ing ngarep kelas lan mimpin 80
para guru. Sedaya menika amargi tumindakipun asmara antawisipun Ira saha Kris ingkang kawanguran dening Rina ugi polisi lan wartawan ingkang dipunbekta kaliyan Rina. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Sing ndadekake nglokro, geneya dheweke ora entuk dadi Guru, ora bisa gojegan karo bocah-bocah, ora bisa rame-rame piknik karo Guru- guru lan kabeh paseduluran sing larang banget regane kanggone Ira. Pepingin dadi Guru kuwi impene wiwit cilik, geneya saiki kudu dipupus. Ira banget anggone nelangsa, geneya urip pisan ora nate begja ing babagan katresnan. Kaya wis ora ana gunane maneh nerusake pakaryan, sanajan tetep entuk bayaran, ora ana paedahe nyambut gawe sing ora kaya pepingine. Durung meneh ngadhepi kanca-kancane sing mesthi wae melu wirang, sanajan Ira dhewe kudhu nyangga panandhang. (Djaka Lodang edisi 40, 2013:2) Katresnan menika kasunyatanipun aneh. Saged njalari kaendahan swarga donya, ananging ugi saged njalari ontran-ontran menawi ngangge pawadan napsu tanpa maelu pranatan ingkang sampun digarisaken dening Pangeran. Saestu leres menawi tresna menika mbetahaken pengorbanan, namung kemawon mboten wonten ingkang saged paring wangsulan menapa tresna kawiwitan saking tumindak cidra saged paring kabecikan, sedaya taksih sumimpen ing pucuking impen. n. Ira Kuciwa Nglampahi Katresnan ingkang Lepat Ira kuciwa nglampahi katresnan ingkang lepat inggih menika panyebab perkawis ingkang awujud kaduwung. Ira ngraosaken kaduwung amargi katresnan ingkang sampun dangu dipunlampahi menika kasunyatanipun namung semu. Rumuyin nalika taksih dados garwanipun Bardi gadhah penganen-anen, bilih bebrayan menika lampahan ingkang sae, lan namung saged dipunpisah kaliyan takdir. Ananging malah kuwalikanipun, Ira dipunsiya-siya kaliyan Bardi. Lajeng 81
ira saged kepanggih kaliyan Kris, priya ingkang saged damel manahipun bungah malih ngraosaken katresnan ingkang endah. Sakmenika Ira banget anggenipun nelangsa, dening gesang sepindhah mboten nate ngraosaken begja ing babagan katresnan. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Biyen nglakoni bebrayan kanthi panandhang sing abot, sanajan bisa diumpetke marang sapa wae, nganti tumekane pepisahan amarga takdir pangeran. Bareng rumangsa nemu katresnan kang endah, jebul salah, amarga sing ditresnani duweke wong liya. (Djaka Lodang edisi 40, 2013:2) Lepat ingkang njalari impenipun dados guru dumugi sepuh kedhah dipupupus amargi tumindhak ingkang nistha. Sampun mboten migunani bilih nerusaken pakaryan, sanajan tetep angsal bayaran, sampun mboten wonten paedahipun nyambut dhamel ingkang mboten kados pepinginanipun. Namung begjanipun putranipun kanthi welas asih mboten kendhat anggenipun ngerih-erih ibunipun, supados tetep tabah saha kuwat o. Ira Ngraosaken Bingung Kaliyan Rasa Tresnanipun Dhateng Kris Ira ngraosaken bingung kaliyan rasa tresnanipun dhateng Kris salah satunggaling perkawis ingkang awujud kuciwa. Nembe kemawon Ira saged ngraosaken katresnan ingkang sampun dangu menika dereng nate dipunraosaken, enggal-enggal kedhah dipunpupus amargi tumindakipun nerak pager ayu, sanajan kangge pawadan katresnan menika mboten wonten ingkang kliru. Ananging Ira saking sakedhik nata manah saha pikiran kanthi manteb. Wewayanganipun Kris ugi sampun mboten ngreridhu malih, sanajan ing batosipun ugi melas, kepireng menawi pepujaning manah sakmenika nandhang lara brangta jalaran mboten 82
kuwat nampi sanggan gesang ingkang mboten entheng. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Ira mlaku ngetutke anake, batine polah rebutan pilihan, atine goreh nimbang sisa tresna sing isih ana lan rasa wedi nemoni eri lan bebondhotan sing luwih perih. Ananging teleng atine Ira isih goreh, durung bisa aweh wangsulan marang pitakone atine dhewe. Kala-kala wewayangane Kris kumleyang ana ngarepe, enggal dibuwang ben ilang kagawa mega ing angkasa. (Djaka Lodang edisi 40, 2013:2) Katresnan menika kasunyatanipun aneh. Saged njalari kaendahan swarga donya, ananging ugi saged njalari ontran-ontran menawi ngangge pawadan napsu tanpa maelu pranatan ingkang sampun digarisaken dening Pangeran. Saestu leres menawi tresna menika mbetahaken pengorbanan, namung kemawon mboten wonten ingkang saged paring wangsulan menapa tresna kawiwitan saking tumindak cidra saged paring kabecikan, sedaya taksih sumimpen ing pucuking impen. 3. Kupiya Paragatama Ira kangge Ngrampungaken Perkawis wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara Anggitanipun Itheng Sulistyawati Perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati mboten sedaya saged dipunrampungaken. Kupiya ingkang dipunlampahaken kangge ngrampungaken perkawis warni-warni. Adhedhasar saking asiling panaliten ingkang sampun dipunlampahaken, kupiya ingkang dipunlampahaken dening paraga anggenipun ngrampungaken perkawis inggih menika represi, rasionalisasi, reaksi formasi, pengalihan, regresi, fantasi lan apatis. Mekaten kupiya kangge ngrampungaken perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati. 83 Ira
a. Represi Miturut Freud, represi inggih menika mekanisme pertahanan ego ingkang langkung kiyat lan jembar. Tugas represi inggih menika nyurung medal impuls- impuls id ingkang dipuntampi, saking alam sadhar lan wangsul wonten ing alam bawah sadhar. Mekanisme pertahanan ego menika saged dipunlampahaken kangge ngrampungaken perkawis ingkang awujud ngraosaken katresnan saking perselingkuhan ingkang dipunalami dening paraga Ira menika dipunrampungaken kanthi menekan salah satunggaling pangraos. Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan ingkang dipunrampungaken kanthi cara represi inggih menika Ira kepanggih kaliyan priya ingkang ndadosaken Ira ngraosaken endahing katresnan malih, kamangka kekalihipun mboten saged dipunwastani andon katresnan, amargi Kris menika sampun kagungan putra lan garwa. Kagatosaken kutipan wonten ing ngandhap menika. "Embuh, Mas. Wiwit sepisanan Mas Kris nelpon aku, swaramu wis gawe horeg atiku, kaya-kaya tekan seprene durung bisa dak lalekake wewayangan pisanan awake dhewe geguyon lewat tilpon kae," wangsulan Ira karo nyelehake sirah ing pundhake Kris. (Djaka Lodang edisi 31, 2012:2). Saking kutipan ing nginggil menika saged dipunmangertosi wujud perkawis ngraosaken katresnan saking perselingkuhan ingkang dipunlampahi Ira, sejatosipun Ira mangertos bilih piyambakipun menika randha kagungan putra setunggal ingkang kedhah njagi kaurmatan dhiri piyambakipun. Kepanggih kaliyan Kris, priya ingkang sampun ndamel horeg manahipun Ira, Kris menika sanes jaka utawi dudha, ananging garwanipun wanita sanes ugi sampun kagungan putra. Ananging mboten mangertos menapa tegesipun, tiyang kalih menika kados dene wonten sesambungan manah ingkang radi ngrekaos menawi dipunonceki 84 saged
85 isen-isenipun. Sanajan batosipun umyeg rembugan piyambak antawisipun pengin jaga endahing kekancan, tanpa nerak paugeran, ananging ugi ubaling rasa brangta ingkang mboten saged dipunendhani, nyumet nafsu birahi ingkang ujug-ujug tumut ngreridhu lampah. Lelampahan menika katindakaken kanthi kendel, sampun ngantos wadi menika dipunmangertosi sinten kemawon. Mekanisme pertahanan ego ingkang awujud represi ugi dipunginakaken dening paraga Ira kangge ngrampungaken perkawis ingkang awujud ngraosaken katresnan saking perselingkuhan kanthi menekan salah satunggaling pangraos amargi Kris menika sanes bujang ugi sanes dhudha. Saremenipun Ira pados pawadan ancik-ancik tembung katresnan. Kamangka katresnan ingkang satuhu, mesthi den lambari resiking manah, sanes napsu ingkang ngawu-awu pamer kabisanan mboten njejegaken tatanan. Sanes kanthi nresnani priya ingkang sampun kagungan garwa. Raos tresna menika sejatosipun mboten saged dipunpenggak kaliyan sinten kemawon, ananging tiyang gesang menika kedah nggadhahi subasita minangka budayanipun tiyang Jawi. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Njero atine sing paling bening sejatine dheweke isin nglakoni patrap kang cengkah karo kamulyane drajat minangka guru. Kabeh pangucap lan pitutur kang tansah diwulangake marang para muride kaya-kaya mbengung ana kupinge, ndhodhog jantunge sing dumadakan rasane nyeri, linu lan atine keranta-ranta.(Djaka Lodang edisi 35, 2013:2). Kutipan menika nedahaken bilih mekanisme pertahanan ego ingkang awujud represi ugi dipunginakaken dening paraga Ira kangge ngrampungaken perkawis ingkang awujud ngraosaken katresnan saking perselingkuhan kanthi emut kaliyan tumindakipun.
Perkawis sanesipun ingkang dipunrampungaken Ira kanthi cara represi inggih menika salah satunggaling perkawis awujud keduwung amargi raos tresna ingkang katingal endah menika sejatosipun semu lan ngrugikaken tiyang kathah, kalebet dhirinipun piyambak. Ira ngraosaken nelangsa sanget, anggenipun gesang sepindhah dereng nate begja ing babagan katresnan. Sedaya angen-angen kedah dipunpupus, amargi Ira emut bilih lelampahan kaliayan Kris menika mboten saged dumugi bebrayan. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Biyen nglakoni bebrayan kanthi panandhang sing abot, sanajan bisa diumpetke marang sapa wae, nganti tumekane pepisahan amarga takdir pangeran. Bareng rumangsa nemu katresnan kang endah, jebul salah, amarga sing ditresnani duweke wong liya.(Djaka Lodang edisi 40, 2013:2). Kutipan menika nedahaken bilih mekanisme pertahanan ego ingkang awujud represi ugi dipunginakaken dening paraga Ira kangge ngrampungaken perkawis ingkang awujud kaduwung kanthi menekan salah satunggaling pangraos. Wujud perkawis sanes ngkang dipunrampungaken kanthi cara mekanisme pertahanan ego awujud represi inggih menika awujud kuciwa. Ira saking sakedhik nata manah saha pikiran kanthi manteb. Wewayanganipun Kris ugi sampun mboten ngreridhu malih, sanajan ing batosipun ugi melas, kepireng menawi pepujaning manah sakmenika nandhang lara brangta jalaran mboten kiyat nampi sanggan gesang ingkang mboten entheng. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Ira mlaku ngetutke anake, batine polah rebutan pilihan, atine goreh nimbang sisa tresna sing isih ana lan rasa wedi nemoni eri lan bebondhotan sing luwih perih. 86
Ananging teleng atine Ira isih goreh, durung bisa aweh wangsulan marang pitakone atine dhewe. Kala-kala wewayangane Kris kumleyang ana ngarepe, enggal dibuwang ben ilang kagawa mega ing angkasa. (Djaka Lodang edisi 40, 2013:2) Katresnan menika kasunyatanipun aneh. Saged njalari kaendahan swarga donya, ananging ugi saged njalari ontran-ontran menawi ngangge pawadan napsu tanpa maelu pranatan ingkang sampun dipungarisaken dening Pangeran. Saestu leres menawi tresna menika mbetahaken pengorbanan, namung kemawon mboten wonten ingkang saged paring wangsulan menapa tresna kawiwitan saking tumindak cidra saged paring kabecikan, sedaya taksih sumimpen ing pucuking impen. Adhedhasar saking kutipan wonten ing nginggil menika, nedahaken bilih Ira kuciwa dhateng Kris amargi wujud saking mekanisme pertahanan ego ingkang dipunsebat represi kanthi ngindhari Kris. b. Rasionalisasi Rasionalisasi gadhah ancas kangge ngirangi raos kuciwa nalika kita gagal anggenipun nggayuh salah satunggaling ancas, kangge paring kita motif ingkang saged dipuntampi tumrap tindak tandukipun. Rasionalisasi kadadosan menawi motif nyata saking tindak tandukipun individu boten saged dipuntampi dening ego. Perkawis ingkang dipunrampungaken kanthi cara rasionalisasi awujud kuciwa, butarepan (cemburu) lan was sumelang. Meknisme pertahanan ego awujud rasionalisasi dipunginakaken dening paraga Ira kangge ngrampungaken perkawis ingkang awujud kuciwa kanthi ngendhelaken sikap nepati janji. Nalika satunggaling dinten Kris nelpon Ira, ananging swantenipun mboten kados adate, kados kepengin nyuntak uneg-uneg. Lajeng Kris ngandharaken pepinginanipun panggih kaliyan Ira. Ira mboten nolak, 87
88 langsung mangsuli purun panggih kaliyan Kris. Dinten candake Ira ngentosi Kris wiwit wanci sekawan ing caketipun sekolahan papan Ira mucal. Ananging tiyang ingkang dipunentosi menika dangu anggenipun rawuh, ndadosaken Ira mboten jenjem. Nembe kemawon menyat, wonten mobil kijang mandheg. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken Ira "Jare rawuh jam papat, iki wis jam pira?" sengol Ira wangsulan. (Djaka Lodang edisi 30, 2012:2) Senajan manahipun anyel, ananging campur bingah, Ira enggal-enggal mlebet mobil, lajeng njiwit lengenipun Kris. Kris paring pawadan sakderengipun panggih kaliyan Ira, Kris menika kedah nderekaken tamu kangmase wonten terminal. Kangge nambani raos anyelipun Ira, lajeng Kris ngajak Ira mlampah- mlampah nuruti mubenge rodha mobil. Mekanisme pertahanan ego ingkang awujud rasionalisasi ugi dipunginakaken dening paraga Ira kangge ngrampungaken perkawis ingkang awujud kuciwa kanthi ngendelaken sikap nepati janji. Perkawis sanes ingkang dipunrampungaken kanthi cara rasionalisasi inggih menika wujud perkawis was sumelang ingkang dipunalami dening Ira. Nalika Kris kepengin panggih kaliyan Ira, Ira sejatosipun kepengin matur wigati, ananging Kris mangsuli bilih mboten wonten ingkang langkung wigati kajaba panggih kaliyan Ira. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Ira trima meneng yen Kris wis metu guyonane ngono kuwi, tiwas kesel olehe ngethuprus ora bakal direwes. Sanajan atine ketir-ketir kuwatir yen olehe patemon iki kadenangan karo Rina apa mata pitane. (Djaka Lodang edisi 38, 2013:2). Saking kutipan ing nginggil menika nedhahaken bilih mekanisme pertahanan ego awujud
89 rasionalisasi kanthi males kaliyan guyonan Kris kangge ngicalaken raos was sumelang ingkang dipunraosaken. c. Pengalihan Pengalihan inggih menika pengalihan raos boten remen tumrap salah satunggaling objek dhateng objek sanesipun. Perkawis ingkang dipunrampungaken kanthi cara pengalihan inggih menika perkawis awujud was sumelang. Nalika Ira lan Kris nyipeng wonten hotel, ananging wonten hotel menika Ira sumerep bilih kanca kantoripun rumiyin ugi nyipeng wonten hotel ingkang sami. Lajeng Ira ngraosaken was sumelang menawi kewanguran nyipeng wonten hotel kaliyan priya ingkang sampun kagungan garwa. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. "Mengko bengi pindhah yo, mas?" Ira njaluk kanthi banget. Kris ethok-ethok ora nggape, Ira banjur nyedhaki, ngrangkul terus ngarasi pipine Kris sing malah mapan turon karo ethok-etok merem. "Mas, aku diwangsuli sik ta. Apa ra melas nek aku dikonangi dilaporke, terus aku dipecat?" Ira njejeri turon karo tangane ngelus-elus rambute Kris. (Djaka Lodang edisi 36, 2013:51) Ira katingal bingung lan ngraosaken was sumelang kanthi ngajak Kris supados enggal-enggal pindah pados papan sanes. Mekanisme pertahanan ego menika dipunsebut pengalihan ingkang dipunlampahi dening Ira amargi mboten sengaja mangertosi bilih Pak Ilham kanca kantor rumiyin ugi nyipeng wonten hotel ingkang sami kaliyan Ira lan Kris. d. Regresi Regresi inggih menika salah satunggaling mekanisme pertahanan ego ingkang dipunlampahaken kanthi cara wangsul wonten ing taraf ingkang
90 langkung andhap lan tindak tandukipun kados dene wonten salebeting taraf ingkang langkung andhap. Tindak tandukipun tiyang dewasa kados dene lare (retrogressive behavior), utawi nalika tiyang diwasa asikep kados dene tiyang ingkang boten gadhah kabudayan (primitivation). Meknisme pertahanan ego menika dipunlamapahaken kangge ngrampungken perkawis ingkang awujud ngraosaken katresnan saking perselingkuhan. Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan ingkang dipunlampahi dening Ira menika jalaran kepanggih kaliyan priya ingkang sampun damel Ira ngraosaken endahing katresnan, kamangka kekalihipun mboten saged dipunwastani andon katresnan, amargi Kris menika kagungan putra garwa. Ananging mboten mangertos menapa tegesipun, kekalihipun kados dene wonten sesambungan manah ingkang radi ngrekaos dipunonceki isen-isenipun. Sanajan batosipun umyeg rembugan piyambak antawisipun kepengin jaga endahing kekancan, tanpa nerak paugeran, ananging ubaling rasa brangta ingkang mboten saged dipunendhani, nyumet nafsu birahi ingkang ujug-ujug tumut ngreridhu lampah. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Sanajan jejer guru sing ngesuhi pawongan kang pantes tinuladha, Ira kaya wis lali purwaduksina. Gedhene katresnan, ngelake jiwa, lan tipise iman, njalari Ira pinter banget dadi paraga kembang plastik, endah ananging palsu, ora ana arum lan segere.(Djaka Lodang edisi 32, 2013:2) Saremenipun Ira pados pawadan ancik-ancik tembung katresnan. Kamangka katresnan ingkang satuhu, mesthi den lambari resiking manah, sanes napsu ingkang ngawu-awu pamer kabisanan mboten njejegaken tatanan. Gurit tintrim nambah tatune ndalu dene jalma ingkang pinaringan drajat kamulyan minangka begawan kapinteran, pandhitaning ngilmu, kanthi tetenger guru dening
kalah kaliyan kridaning hawa, nyembah tindak angkara, kesupen purwaduksina. Menapa pralambang jagad sampun caket wancinipun kukut, menapa bumi saestu kirang kebak lelampahan. Adhedhasar saking kutipan wonten ing nginggil menika saged dipunmangertosi bilih tumindakipun nerak pager ayu menika kados wanita ingkang purwaduksina amargi tresna kaliyan garwanipun wanita sanes. e. Apatis Apatis inggih menika wujud sanes saking reaksi tumrap frustasi, sikep apatis kanthi cara narik diri lan asikep pasrah. Mekanisme pertahanan ego menika dipunlampahaken kangge ngrampungaken perkawis ingkang awujud kuciwa, was sumelang, bingung, keduwung lan putus asa. Ira ngraosaken bebrayan ingkang mboten nuwuhaken raos bebrayan menika endah, andon katresnan kaliyan garwa. Nalika Ira bebrayan kaliyan Bardi asring dipuncidrani, malah Bardi langkung milih wanita sanes. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Wis puluh-puluh bejane mas, aku lan kowe iki. Urip pisan wae ora bisa ngrasakake katresnan sing jare endah. Biyen nalika isih duwe bojo, dina-dina aku mung kaya batur manut miturut karepe bojo, lan lagi ngerti yen sejatine bojoku ora tresna aku, bareng wis sepuluh taun omah-omah, semono uga mas Kris diprawasa panguwasane bojo sing pancen bisa nguripi kanthi bandhane tinggalan wong tuwane," panggresulane Ira Kanthi ngampet luh sing arep tumetes, Ira mbaleni crita yen rasa lara olehe diapusi lan dikhianati dening bojone satuhu angel ilange. (Djaka Lodang edisi 33, 2013:2) Katresnan menika kasunyatanipun aneh. Saged njalari kaendahan swarga donya, ananging ugi saged njalari ontran-ontran menawi ngangge pawadan napsu tanpa maelu pranatan ingkang sampun dipungarisaken dening Pangeran. Saestu leres menawi tresna menika mbetahaken pengorbanan, namung kemawon mboten wonten ingkang saged paring wangsulan menapa tresna kawiwitan saking 91
tumindak cidra saged paring kabecikan, sedaya taksih sumimpen ing pucuking impen. Kutipan menika nedahaken bilih mekanisme pertahanan ego ingkang dipunlampahi dening Ira awujud apatis kangge ngrampungaken perkawisipun ingkang awujud kuciwa kanthi asikep pasrah. Perkawis sanes ingkang dipunrampungaken kanthi cara apatis inggih menika awujud was sumelang. Ira kaget lan was sumelang, wadi ingkang dipunsimpen menika sampun kewarungan dening garwanipun Kris. Ketambahan Kris mboten saged dipunhubungi, njalari Ira mikir ingkang warni-warni. Sejatosipun Ira kepengin panggih kaliyan Kris kangge nglurusaken perkawis menika. Tata lair dipundamel sumringah dening Ira, kupiya kangge pados pawartos Kris mboten nemu kasil, malah wonten facebook ugi mboten wonten, kados dene Kris angslup dipunulu alun segara. Panandhang ingkang kaanggep enggal saged rampung pungkasanipun tambah mubal kados dene gandhanipun bathang. Kepara Ira angsal SMS ingkang wosipun anceman. Ndadosaken tambah kuwur pikiran lan manahipun kedah kados pundi. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Dina-dina candhake Ira mung tansah was sumelang, ketir-ketir lan rumangsa ana kang ngancam uripe. Ewa semana, isih kuwat nylamur kanthi tetep makarya kanthi sregep, sengkut, lan tanggung jawab. Ora aneh yen suwe-suwe awake Ira katon kuru, praupane ora sumringah, sanajan mesem lan gumuyu, ora bisa nutupi yen ana kang sumimpen.(Djaka Lodang edisi, 2013:2) Was sumelang dipunraosaken dening paraga Ira. Ira taksih kemutan babagan sms ingkang tumuju ing piyambakipun. Sms nyasar ananging wosipun peringatan bilih tiyang ingkang ngirim sms badhe tetepungan kaliyan Ira menika 92
tansah ngebaki pikiranipun. Kutipan menika nedahaken bilih kangge ngrampungaken perkawis awujud was sumelang ingkang dipunalami amargi nyimpen wadi, mekanisme pertahanan ego ingkang dipulampahaken dening Ira awujud apatis kanthi narima kasunyatan ingkang mboten dipunkajengaken amargi emut kaliyan tumindakipun. Perkawis sanes ingkang dipunrampungaken kanthi cara apatis inggih menika wujud perkawis bingung, Ira sampun mboten jenjem malih kawiwitan sesrawung kaliyan Kris. Ira rumaos lampahipun piyambak wonten ingkang ngawasi. Mboten mangertos sinten tiyangipun menika, ananging dinten-dinten pungakasan menika Ira asring pikantuk sms ingkang wosipun mboten ngenaki manahipun. Pasuryanipun mboten sumringah, sanajan mesem lan gumuyu, mboten saged nutupi ingkang sumimpen ing manahipun. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. "Sampeyan kaget ya, kok aku ngerti sapa njenengan?" pitakone Rina alus. Ira mung ndhungkluk bingung kudu piye anggone ngadhepi tamune iki. Yen arep diusir ora pantes, yen ora enggal lunga bisa ngundhang perkara kang banget mbilaheni.(Djaka Lodang edisi 37, 2013:51). Bingung kedhah kados pundi ngladheni tamu ingkang wicantenipun mboten kersa leren, tanpa tedheng aling-aling. Ira taksih kendel kemawon, amargi menapa kemawon ingkang dipunandharaken tibanipun lepat, amargi tumindak ngrusak pager ayu menika lepat, kanthi pawadan menapa kemawon. Kutipan menika nedahaken bilih mekanisme pertahanan ego Ira awujud apatis kanthi asikep pasrah kangge ngicalaken raos bingungipun amargi sesambungan kaliyan Kris. 93
Wujud perkawis sanes ingkang dipunrampungaken kanthi cara mekanisme pertahanan ego awujud apatis inggih menika perkawis kaduwung. Ira kaduwung amargi rumaos piyambak, ngrumaosi piyambakipun sampun ngrusak pager ayu. Ira gadhah tekad badhe ngadhepi isin, kuciwa lan sengsara, amargi sedaya menika saking luputipun piyambak. Mekaten ingkang dipunraosaken dening Ira. Ira isih meneng, ora pengin wangsulan, jalaran apa wae kang arep diucapake kabeh mung tiba salah, jalaran, pancen tumindhak ngrusak pager ayu iku salah, pawan apa wae. "Kok meneng wae Mbak, mbok ndongeng sing apik, kaya nek lagi SMS karo Kris kae, apa mesem-mesem kaya gambare sing disimpen ana HP ne bojoku kae," celathune Rina maneh. (Djaka Lodang edisi 37, 2013:51). Ira pancen lepat, luput, lan klentu. Ananging jejeripun tiyang gesang mboten purun yen diina lan dipunremehaken sapadha-padha. Kutipan menika nedahaken bilih mekanisme pertahanan ego Ira awujud apatis kanthi asikep pasrah kangge ngicalaken raos keduwung amargi sesambungan kaliyan Kris. Tumindak ingkang mboten dipunpenggalih akibatipun ing pungkasan menika nuwuhaken wujud perkawis kaduwung kangge Ira. Endahing katresnan ingkang semu sampun ndadosaken Ira kesupen kaliyan paugeran dinas. Ira minangka guru ingkang tinuladha dipundakwa lelayahan kaliyan garwanipun tiyang sanes, saha ngginakaken pawadan dinas nalika jam dinas kangge urusan ingkang mboten sakmestinipun. Ira ugi keduwung amargi cita-citanipun dados guru ingkang mumpuni kedah muspra jalaran tumindakipun ingkang sampun ketutupan napsu asmara semu. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. 94
Kesel pikiran lan kesel awak sasuwene nem sasi ngrampungake urusan karo Rina lan Kris, saiki wis kudu dipupus kanthi nrima, sanajan laraning ati ora bisa ngono bae mari. Putusane paugeran dhinas, Ira didakwa nglanggar tindak nerak susila, lelanyahan karo bojone liyan, uga nglanggar paugeran dhinas sok lunga nalika jam dhinas kanggo urusan sing ora samesthine. Ira kaanggep wus ora pantes entuk sebutan Guru, ora pantes ngadeg ing ngarep kelas, apa maneh mimpin para guru. Sidane Ira entuk paukuman, dicopot minangka Calon Kepala Sekolah, lan mung diwenehi jabatan staf tata usaha ing kantor UPT, ing Kecamatan Sidomulya, adoh saka omahe Seminggu kepungkur atine njola entuk surat pindah tugas, malah prasasat ora kuwat nerusake urip nandhang wirang lan ati kedharang-dharang. Esuk tekan esuk maneh ora ana liya sing dilakoni mung nangis lan teturan ana kamar, ora mangan ora adus. (Djaka Lodang edisi 39, 2013:52). Ingkang ndadosaken keduwung kangge Ira, Ira sampun mboten saged dados guru, sampun mboten saged gegojegan kaliyan lare-lare, lan sampun mboten saged rame-rame piknik kaliyan guru-guru lan sedaya paseduluran menika awis reginipun kangge Ira. Ira nelangsa sanget, dening gesang sepindhah mboten nate begja ing babagan katresnan. Kutipan menika nedahaken bilih mekanisme pertahanan ego awujud apatis dipunlampahi dening Ira kangge ngrampungaken perkawis awujud kaduwung kanthi narima kasunyatan ingkang mboten dipunkajengaken amargi emut kaliyan tumindakipun. Wujud perkawis sanes ingkang dipunrampungaken kanthi cara mekanisme pertahanan ego awujud apatis inggih menika awujud putus asa. Putusan paugeran dinas ndadosaken Ira putus asa, Ira dipundakwa nglanggar tindak nerak susila, lelayahan kaliyan garwanipun tiyang sanes, ugi nglanggar paugeran dinas asring kesah nalika jam dinas kangge urusan ingkang mboten samestine. Ira kaangep sampun mboten pantes pikantuk sebutan Guru, mboten pantes ngadeg ing ngajeng kelas lan mimpin para guru. Sedaya menika amargi tumindakipun asmara antawisipun Ira saha Kris ingkang kewanguran dening Rina ugi polisi lan 95
96 wartawan ingkang dipunbekta kaliyan Rina. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Sing ndadekake nglokro, geneya dheweke ora entuk dadi Guru, ora bisa gojegan karo bocah-bocah, ora bisa rame-rame piknik karo Guru- guru lan kabeh paseduluran sing larang banget regane kanggone Ira. Pepingin dadi Guru kuwi impene wiwit cilik, geneya saiki kudu dipupus. Ira banget anggone nelangsa, geneya urip pisan ora nate begja ing babagan katresnan. Kaya wis ora ana gunane maneh nerusake pakaryan, sanajan tetep entuk bayaran, ora ana paedahe nyambut gawe sing ora kaya pepingine. Durung meneh ngadhepi kanca-kancane sing mesthi wae melu wirang, sanajan Ira dhewe kudhu nyangga panandhang. (Djaka Lodang edisi 40, 2013:2) Katresnan menika kasunyatanipun aneh. Saged njalari kaendahan swarga donya, ananging ugi saged njalari ontran-ontran menawi ngangge pawadan napsu tanpa maelu pranatan ingkang sampun dipungarisaken dening Pangeran. Saestu leres menawi tresna menika mbetahaken pengorbanan, namung kemawon mboten wonten ingkang saged paring wangsulan menapa tresna kawiwitan saking tumindak cidra saged paring kabecikan, sedaya taksih sumimpen ing pucuking impen. Kutipan wonten ing nginggil menika nedahaken bilih mekanisme pertahanan ego awujud apatis dipunlampahi dening Ira kangge ngrampungi perkawisipun kanthi asikep pasrah narima kasunyatan ingkang mboten dipunkajengaken amargi emut kaliyan tumindakipun. f. Proyeksi Kita asring ngadhepi kawontenan utawi perkawis ingkang mboten dipunkajengaken lan mboten saged kita tampi kanthi mengalihkan mawi pawadan sanes. Umpaminipun, kita kedah asikep kritis utawi asikep kasar dhateng tiyang sanes, kita sadhar bilih sikep menika boten mentes kita lampahaken, ananging
97 sikep ingkang dipunlampahaken kasebat gadhah alesan bilih tiyang kasebat mentes narimah. Sikep menika kita lampahaken supados kita katingal langkung sae. Mekanisme ingkang mboten dipunsadhari ingkang paring pangayoman kita saking kawontenan kasebat dipunwastani proyeksi. Mekanisme pertahanan ego awujud proyeksi dipunlampahaken dening paraga Ira kangge ngadhepi perkawis ingkang awujud ngraosaken katresnan saking perselingkuhan lan bingung. Nalika rapat ing sekolah, papan palenggahan pak Ilham kothong, lajeng bu Tia nyuwun pirsa kaliyan guru sanes kenging menapa pak Ilham absen. Kasunyatanipun wonten kabar angin sriwang sriwing ing sekolahan papan Ira mucal. Sampun langkung kalih minggu wonten pawartos bilih pak Ilham kewanguran anggenipun tumindak sedheng kaliyan guru sekolah sanes. Pawartos menika ingkang ndadosaken Ira main sandiwara. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Sadalan-dalan Ira mikir, kaya didhodhog atine, geneya dheweke kudu main sandiwara maneh nalika kanca-kancane umyek, prihatin dene guru kok tumindak nerak susila. Kamangka ing batine isin banget, dene laku kang ora bener iku dheweke uga nglakoni. "Ah, nanging aku rak landhesan tresna. Apa salah wong duweni katresnan?" bengoke batin Ira karo tetep mikir piye carane ngrampungi sakabehane. (Djaka Lodang edisi 35, 2013:51). Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan ingkang dipunlampahi dening Ira menika jalaran kepanggih kaliyan priya ingkang sampun damel Ira ngraosaken endahing katresnan, kamangka kekalihipun mboten saged dipunwastani adon katresnan, amargi Kris menika kagungan putra garwa. Ananging mboten mangertos menapa tegesipun, kekalihipun kados dene wonten tetepungan ing manah ingkang radi ngrekaos menawi dipunonceki isen-isenipun.
98 Sanajan batosipun umyeg rembugan piyambak antawisipun pengin jaga endahing kekancan,tanpa nerak paugeran, ananging ubaling rasa brangta ingkang mboten saged dipunendhani, nyumet nafsu birahi ingkang ujug-ujug tumut ngreridhu lampah. Kutipan wonten ing nginggil menika nedahaken bilih mekanisme pertahanan ego awujud proyeksi dipunlampahi dening Ira kangge nrampungi perkawisipun ingkang awujud ngraosaken katresnan saking perselingkuhan kanthi narima kasunyatan ingkang mboten dipunkajengaken amargi tumindakipun. Wujud perkawis sanes ingkang dipunrampungaken kanthi cara mekanisme pertahanan ego awujud proyeksi inggih menika awujud bingung. Ira nyobi ngleremaken manahipun, amargi pikantuk tamu ingkang mboten dipunduga sakderengipun. Tamu menika Rina garwanipun Kris. Rina sampun mangertosi bilih garwanipun Kris menika wonten ing jawi kagungan gandhengan kaliyan wanita sanes inggih menika Ira. Rina dhateng sekolahanipun Ira kangge ngemutaken Ira bilih Ira menika Guru ingkang kedhahipun tinuladha. Ananging tumindhakipun sampun nerak paugeran, nerjang pager ayu. Mekaten kutipan ingkang dipunraoaken dening Ira. Ira lungguh dheleg-dheleg, nyoba ngleremake ati, nampa tamu sing banget ora diarep-arep tekane. Embuh kepriye kedadeane geneya kok Kris malah mbukak wadi sing kudu disimpen rapet, yen perlu suket godhong ora kena krungu. (Djaka Lodang edisi 38, 2013:2). Kutipan menika nedahaken bilih mekanisme pertahanan ego awujud proyeksi dipunlampahi dening Ira kangge ngrampungi perkawisipun ingkang awujud bingung kaliyan Kris amargi sampun mbikak wadi ingkang kedahipun dipunsimpen rapet-rapet.
99 g. Reaksi formasi Reaksi formasi inggih menika, kawontenan menawi ego individu saged ngendhalekaken dorongan egonipun mawi tindak tanduk ingkang kosok wangsulipun. Mekanisme pertahanan ego awujud reaksi formasi ingkang awujud keduwung amargi Ira emut kaliyan tumindakipun. Ira nyobi nrima kasunyatan kanthi raos keduwung, amargi tumindakipun ingkang mboten trapsila, nuwuhaken perkawis ingkang ageng tumrap piyambakipun. Wiwit Kris angslup pawartosipun, Ira nggadhahi tekad ngadhepi raos isin, kuciwa lan sengsara. Amargi sedaya menika jalaran saking tumindakipun ingkang mboten dipunpenggalih. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. "Ananging aku pancen salah, mas. Nresnani bojone liyan, ngrusak bebrayan," wangsulane Ira wiwit mingseg-mingseg ngampet tangis. "Ora ana tresna kok salah, bebrayanku wis rusak sakdurunge ketemu kowe," Kris nyaut kanthi swara mantep. (Djaka Lodang edisi 38, 2013:2). Tumindak ingkang mboten dipunpenggalih akibatipun ing pungkasan menika nuwuhaken raos kaduwung kangge Ira. Endahing katresnan ingkang semu sampun ndadosaken Ira kesupen kaliyan norma susila. Kutipan menika nedahaken bilih Ira nglampahaken mekanisme pertahanan ego Ira awujud reaksi formasi kanthi emut kaliyan tumindakipun nerak susila. Wujud perkawis sanes ingkang dipunrampungaken kanthi cara mekanisme pertahanana ego awujud reaksi formasi inggih menika awujud was sumelang. Ira ngraosaken mboten jenjem nalika dipunajak Kris mlebet mobil. Pasuryanipun katingal was sumelang, mboten kados adate menawi tetepungan kaliyan Kris. Sakedhap-sakedhap Ira noleh wingking ngraosaken kados dipunbuntuti. Ira
100 menika sampun janji kaliyan Rina mboten badhe methuki Kris malih. Ananging Kris ngayemaken Ira bilih Rina kaliyan Rani saweg kesah wonten Ciamis. "Terus iki aku arep dijak menyang ngendhi, mas? Aku temen- temen wedi lho, yen nganti kadenangan, aku sing bakal ngundhuh perkarane," Ira takon alon. "Wis rasah digagas sik ta. Aku kangen pengen ketemu, pengen adon asmara karo kowe, titik!" wangsulane Kris ethok-ethok nyentak. Ira mung meneng wae, sanajan atine bingung antarane seneng ananging uga bingung yen nganti Rina ngerti patemon iki. (Djaka Lodang edisi 38, 2013:2 & 51) Wonten raos ayem sakedhik ing batosipun Ira, sinambi dedonga mugi- mugi menapa kemawon ingkang dipunngendhikakaken Kris saestu leres, mboten namung damel bungah manahipun lan was sumelang kemawon. Ira nelangsa anggenipun mirengaken wadulan saking Kris. Ngantos mboten krasa astanipun Kris dipungegem kados kepingin paring kakuwatan. Ira dereng mangertos badhe dipunajak wonten pundi kaliyan Kris menika. Kutipan menika nedahaken bilih Ira nglampahaken mekanisme pertahanan ego ingkang awujud reaksi formasi kanthi emut kaliyan tumindakipun nerak susila. h. Agresi Agresi saged awujud langsung lan pengalihan. Agresi langsung inggih menika ingkang dipunlampahaken kanthi langsung dhateng salah satunggaling tiyang utawi objek ingkang minangka sumber frustasi. Agresi ingkang dipunalihaken inggih menika menawi salah satunggaling tiyang ngalami frustasi ananging boten saged nglampahaken kanthi marem dhateng sumber frustasi kasebat amargi boten cetha Mekanisme pertahanan ego menika dipunlampahaken kangge ngrampungaken perkawis Ira ingkang awujud kuciwa, was sumelang lan putus asa. Kuciwa ingkang dipunraosaken dening Ira amargi nalika bebrayan
kaliyan garwanipun Ira mboten nate ngraosaken kanikmatan asmara. Mboten mangertos menapa jalaran katresnan ingkang mboten sepinten agenge, utawi Ira dereng mudheng babagan katresnan ingkang sejati. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Urip dadi randha kebak penggodha, lan wewayangan nalika omah-omah tansah disiya-siya bojone kaya dene kalodhangan iki arep males kahanan, pengin mbayar lara lapa, ora maelu wong lanang sing ditresnani isih duwe anak bojo.(Djaka Lodang edisi 32, 2013:2) Ira sejatosipun banget anggenipun kepengin ngraosaken endahing asmara, pepasihan kaliyan Kris. Agenge katresnan ngelakaken jiwa, lan tipise iman, njalari Ira pinter dados kembang plastik, endah ananging palsu, mboten wonten arum lan segeripun. Mboten wonten ingkang mangertos menapa ingkang sumimpen ing salebeting manah wanita, kepara sampun kebal wisa, racun, malah kados nggembol bom, ingkang sawayah-wayah saged mbilalahi. Kutipan menika nedahaken bilih Ira nglampahaken mekanisme pertahanan ego ingkang awujud reaksi formasi amargi Kris dados panglipur manahipun. Mekanisme pertahanan ego awujud reaksi formasi ugi dipunlampahaken dening paraga Ira kangge ngandhepi perkawis awujud was sumelang kanthi males kaliyan tumindakipun Kris. Ira kaget lan bingung, wadi ingkang dipunsimpen menika sampun kewarungan dening garwanipun Kris. Ketambahan Kris mboten saged dipunhubungi, njalari Ira mikir ingkang warni-warni. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. "Aku gek diawasi terus Ir, ora bisa lunga sakepenake," semaure Kris cekak. Telpon ditutup, lan nganti tekan dina iki wis luwih sepuluh dina, Kris ora bisa ditelpon lan uga ora nelpon. Ira banget anggone nelangsa, sedhih, lan uga nyimpen was sumelang. (Djaka Lodang edisi 37, 2013: 2). 101
Ira sing tata lair katon tetep sumringah, njero ati rasane lungkrah, kebak panandhang kang ora entheng kanggone ati kang gothang. Kabeh upaya kanggo nggoleki pawartane Kris ora bisa nemu dalan, malah ning facebook uga wis ora ana, kaya-kaya Kris angslup diulu alun segara. (Djaka lodang edisi 37, 2013:2) Ira ngraosaken mangkel amargi Kris mutusaken sesambungan menika kanthi sepihak, kamangka Ira kepengin panggih malih kaliyan Kris, ananging telpon dipuntutup kaliyan Kris njalari Ira dados bingung kedah kados pundi anggenipun ngadhepi perkawis menika. Kupiya kangge pados pawartosipun ugi mboten pikantuk kasil. Kutipan menika nedahaken bilih Ira nglampahaken mekanisme pertahanan ego ingkang awujud agresi kanthi males kaliyan tumindakipun Kris. i. Stereotype Stereotype inggih menika konsekuensi sanes saking frustasi, inggih menika tindak tanduk ingkang dipunlampahaken kathi dipunambal-ambali. Mekanisme pertahanan ego awujud stereotype dipunlampahaken dening paraga Ira kanthi raos bingung. Nalika Ira lan Kris nyolong-nyolong wekdal kangge dolan ing kitha Semarang, Ira sampun raos mboten jenjem ing mergi. Ananging Kris enggal-enggal ngleremaken manahipun Ira kanthi ngaras pipinipun Ira. Wonten ing kamar hotel Ira lan Kris sami nyuntak raos sedhih, nelangsa amargi mboten saged tetepungan. Tiyang kalih menika sami-sami adon raos kangen lan sami kagubet bingung njalari katresnan ingkang kedahipun dipunthes bali ngrembaka, nyumet nafsu ingkang sampun kaampet dangu menika. Ira ngajak wangsul Kris sakmenika, amargi mboten sanjang menawi badhe nyipeng. Dereng ngantos rampung anggenipun dandan lan tata-tata, dumadakan 102
lawang kamar dipungedhor sero, tiyang kalih menika langsung kaget mboten kinira. Kanthi gugup lawang dipunbikak, lan dereng ngantos sami caturan priya gagah ngagem jaket cemeng, suryokontho cemeng, sepatu cemeng sampun jeprat- jepret ngangge kameranipun. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Ira. Hotel Ayu bengi kuwi dadi geger, akeh polisi. Ira lan Kris ora ngerti yen bengi kuwi Rina lan Rani anake wedok sengaja ngluru lungane Kris, nggawa bocah-bocah brandalan sing sasuwene iki dibayar saperlu ngetutake menyang ngendi wae lungane Kris. (Djaka Lodang edisi39, 2013:2). Kris mboten saged suwala, semanten ugi Ira. Wonten ing pojok papan penjagaan kantor polsek Ungaran Ira lan Kris namung trima mbisu, wontenipun namung mangsuli Ya utawi Tidak. Malah langkung asring manthuk utawi gedheg. Ingkang baku kados pundi caranipun mboten kedhah ditahan wonten kantor polisi supados saged ngrampungaken perkawis kanthi dalan ingkang adil, jer sedaya mboten wonten saksi utawi bukti ingkang saged ndakwa, kawontenanipun namung perkawis kaluarga. Kutipan menika nedahaken bilih Ira nglampahaken mekanisme pertahanan ego awujud stereotype kanthi pasrah dipungarebeg dening polisi kaliyan Rina lan Rani, amargi tumindak ingkang sampun nerak paugeran. 103
BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhedhasar saking asiling panaliten lan pirembagan ingkang sampun dipunlampahaken, saged dipunpendhet dudutan kados mekaten. 1. Perkawis ingkang dipunalami dening paragatama wanita, inggih menika paraga Ira wonten salebeting cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati inggih menika was sumelang, ngraosaken katresnan saking perselingkuhan, bingung, kaduwung, kuciwa, putus asa, butarepan. Saking sedaya wujud perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara, saged dipundudut bilih paraga Ira ngalami sedaya perkawis kawiwitan amargi saking dhorongan id ingkang dipunraosaken. 2. Panyebab perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten salebeting cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati inggih menika Ira sampun dangu ngentosi Kris, Ira butarepan dhateng kris, Ira ngraosaken katresnan ingkang lepat, Ira kemutan nalika dipunsiya-siya dening Bardi, Ira ngrusak pager ayu, Ira ngraosaken lingsem nglampahi patrapan menika, Ira kwatos bilih kewanguran, Kris angslp tanpa jejak, Ira nandhang lara brangta, Ira kaget nalika tamu menika Rina, Ira lan Kris kewanguran, Ira pikatuk surat putusan dinas, Ira sampun mboten saged dados guru, Ira kuciwa nglampahi katresnan ingkang semu, ira ngraosaken bingung kaliyan raos tresnanipun dhateng Kris. Saking sedaya panyebab perkawis menika, panyebab ingkang 104 104
105 asring ndadosaken perkawis wonten ing batosipun paraga Ira inggih menika Ira kwatos bilih kewanguran. 3. Kupiya kangge ngrampungaken perkawis ingkang dipunlampahaken dening paraga Ira wonten salebeting cerbung Tresna Ngumbara, inggih menika mekanisme pertahanan ego inggih menika represi kangge ngrampungaken perkawis awujud ngraosaken katresnan saking perselingkuhan, kaduwung lan kuciwa; mekanisme pertahanan ego awujud rasionalisasi kangge ngrampungaken perkawis awujud kuciwa lan ngraosaken katresnan saking perselingkuhan; mekanisme pertahanan ego ingkang awujud pengalihan kangge ngrampungaken perkawis ingkang awujud was sumelang; mekanisme pertahanan ego ingkang awujud regresi kangge ngrampungaken perkawis ingkang awujud ngraosaken katresnan saking perselingkuhan; mekanisme pertahanan ego ingkang awujud apatis dipunlampahaken kangge ngrampungaken konflik psikologis ingkang awujud kaduwung, was sumelang, putus asa, bingung; mekanisme pertahanan ego ingkang awujud proyeksi dipunlampahaken kangge ngrampungaken perkawis ingkang awujud ngraosaken katresnan saking perselingkuhan lan bingung; mekanisme pertahanan ego ingkang awujud reaksi formasi dipunlampahaken kangge ngrampungaken perkawis ingkang awujud kuciwa, was sumelang lan kaduwung; mekanisme pertahanan ego ingkang awujud agresi dipunlampahaken kangge ngrampungaken perkawis ingkang awujud kuciwa, was sumelang lan putus asa; mekanisme pertahanan ego ingkang awujud stereotype dipunlampahaken kangge ngrampungaken perkawis ingkang awujud bingung. Saking sedaya wujud mekanisme pertahanan ego menika,
106 saged dipundudut bilih mekanismepertahanan ego awujud apatis ingkang asring dipunginakaken dening paraga Ira kangge ngrampungaken perkawis ingkang dipunalami. B. Implikasi Panaliten menika ngrembag babagan wujud perkawis, panyebab perkawis, kupiya kangge ngrampungaken perkawis paraga Ira wonten salebeting cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Itheng Sulistyawati. Panaliten menika dipunkajengaken saged mbiyantu para pamaos karya sastra ngengingi faktor- faktor psikologis ingkang saged paring pangaribawa tumrap pangrembakaning jiwa manungsa, lan ugi saged mbabar pitutur-pituturpagesangan ingkang wonten ing cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Adinda AS ingkang saged ndadosaken langkung tresna dhateng karya sastra Jawa. C. Pamrayogi Adhedhar saking dudutan lan implikasi wonten ing nginggil menika, paneliti saged paring pamrayogi mekaten. Amargi taksih sakedhik bab ingkang dipuntaliti wonten ing panaliten menika, sahengga taksih wonten bab sanes ingkang saged dipuntaliti wonten ing babagan sastra. Bab menika umpaminipun, unsur intrinsik wonten ing cerbung Tresna Ngumbara anggitanipun Adinda AS, lan pitutur ingkang saged dipunpendhet saking cariyos wonten ing cerbung menika.
DAFTAR PUSTAKA Aminuddin. 1995. Pengantar Karya Sastra. Malang: Sinar Baru. Djaka Lodang. 2011-2012. Djaka Lodang Edisi 22 Desember 2011 sampai 2 Maret 2013. Yogyakarta: PT Djoko Lodang Endraswara, Suwardi. 2003. Metodologi Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Widyatama. _________________ . 2011. Metode Penelitian Psikologi Sastra. Yogyakarta: Medpress. Freud, Sigmund. 1984. Memperkenalkan Psikoanalisa: Lima Ceramah. Diterjemahkan dalam bahasa Indonesia oleh K. Bertens. Jakarta: Gramedia. Hall, Calvin. 1980. Suatu Pengantar ke Dalam Ilmu Jiwa Sigmund Freud (Terjemahan) (S. Tasrif). Jakarta: PT. Pembangunan. Hardjana, Andre. 1995. Kritik Sastra: Sebuah Pengantar. Jakarta: Gramedia. Hartoko, Dick dan B. Rahmanto. 1986. Pemandu di Dunia Sastra. Yogyakarta: Kanisius. Hutomo Sadi Suripan. 1987. Kesusastraan Jawa Modern. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Kartono, Kartini. 1989. Psikologi Wanita. Bandung: Mandar Maju . Mido, Frans. 1994. Cerita Rekaan dan Seluk Beluknya. Jakarta: Nusa Indah. Minderop, Albertine. 2010. Psikologi Sastra: Karya Sastra, Metode, teori, dan Contoh Kasus. Jakarta: Yayasan Pustaka Obor Indonesia. Moleong, Lexy J. 1994. Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung: Rosdakarya. Nurgiyantoro, Burhan. 2012. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarya: Gadjah Mada University Press. Rahmanto, Bernadus. 1998. Metode Pengajaran Sastra. Yogyakarta: Kanisius. Sayuti, Suminto A. 2000. Berkenalan dengan Prosa Fiksi. Yogyakarta: Gama Media. Semi, Atar. 1985. Kritik Sastra. Bandung: Angkasa. Sudjiman, Panuti. 1992. Memahami Cerita Rekaan. Jakarta: Pustaka Jaya. 107 107
Tim Penyusun Balai Bahasa Yogyakarta. 2001. Kamus Bahasa Jawa (Bausastra Jawa). Yogyakarta: Penerbit Kanisius. Wellek, R dan Austin Warren. 1995. Teori Kesusastraan (terjemahan Melani Budianta). Jakarta: Gramedia Pustaka Utama. Wiyatmi. 2006. Pengantar Kajian Sastra. Surakarta: Muhammadiyah university Press. 108
Lampiran 1 Tabel 1. Data Wujud Perkawis ingkang dipunalami dening Paraga Ira wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara No Data Kutipan Data Episode / Kaca Watak Struktur Kapribaden Wujud Perkawis Id Ego Super Ego 1 2 3 "Adhuh, kok malah njiwit salahku ki apa?" pitakone Kris karo pringisan. "Jare rawuh jam papat, iki wis jam pira?" sengol Ira wangsulan. "Mung kon ngeterke wae kok ndadak pawadan werna-werna, ya wis suk tak ngajak sapa sing gelem ngeterke," panyaute Kris ethok-ethok kagol. "Ya, ya wis dak terke, tinimbang mas Kris diterke wong liya," Ira enggal-enggal nyaut. "Embuh, Mas. Wiwit sepisanan Mas Kris nelpon aku, swaramu wis gawe horeg atiku, kaya-kaya tekan seprene durung bisa dak lalekake wewayangan pisanan awake dhewe geguyon lewat tilpon kae," wangsulan Ira karo nyelehake sirah ing pundhake Kris. 1/2 1/51 2/2 Sereng Judes Sereng √ √ √ √ √ √ Kuciwa Butarepan (Cemburu) Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan 109
Lampiran 1 Tabel 1. Data Wujud Perkawis ingkang dipunalami dening Paraga Ira wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara 4 Ubaling asmara sing mula bukane mung merga krungu swarane, kaya-kaya wis ngobong nalare Ira. Ing njero atine mung ana rasa pasrah, kepingin nyecep endahing asmara kang kaya dene udan ing mangsa ketiga. Sasuwene patang taun dadi randha anak siji, Ira bisa njaga saka godha lan maneka warna lelemeran kang ora pantes dilakoni. Ananging embuh apa kang njalari, nalika pirang sasi kepungkur tetepungan karo Kris, banjur sok gojegan ana telpon, Ira kaya dene nemu kanca kanggo ngleremake kabeh panandhang, kalebu rasa ngelak katresnan kang wis ora bisa dikendhaleni. Apa maneh bareng bisa sapejagong, ubaling asmara sangsaya ndadra, meruhi jebul Kris dedeg piadege gagah, eseme pait madu, kulite sawo mateng, wis sarwa agawe ora kuwawa endha. 2/2 Sereng √ 5 6 "Kowe keduwung Ira? dingapura ya?" pitakone Kris "Ora, Mas!" wangsulane Ira karo gedheg "Kok tangismu nganti kaya ngono?" "Aku marem lan trenyuh, durung nate aku diseneng-senengake priya kaya kowe nyenengake aku iki mau, mas. Aku kelingan larane ati dicidrani bojoku mbiyen," wangsulane Ira polos. Sanajan jejer guru sing ngesuhi pawongan kang pantes tinuladha, Ira kaya wis lali purwaduksina. Gedhene katresnan, ngelake jiwa, lan tipise iman, njalari Ira pinter banget dadi paraga kembang plastik, endah ananging palsu, ora ana arum lan segere. 2/51 3/2 Cilik ati Keras kepala √ 7 Urip dadi randha kebak penggodha, lan wewayangan nalika omah-omah tansah disiya-siya bojone kaya dene kalodhangan iki 3/2 Pendendam √ √ √ √ √ √ Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Kuciwa Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Kuciwa 110
Lampiran 1 Tabel 1. Data Wujud Perkawis ingkang dipunalami dening Paraga Ira wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara 8 9 10 arep males kahanan, pengin mbayar lara lapa, ora maelu wong lanang sing ditresnani isih duwe anak bojo. "Lha, kowe sing kudune dadi tuladha laku apik, malah ketemu aku wong sing ora duwe trapsila. Kowe katut nerak pager merga nuruti aku sing ora entuk katresnan saka bojo," celathune Kris alon. "Ora, mas. Aku dhewe sing luput, ora merga mas Kris. Aku pancen salah nerjang pager ayu, jalaran awake dhewe ketemu nalika padha-padha bungah butuh kanca kanggo ngasok rasa lan golek tamba," wangsulane Ira ngampet nangis. "Wis puluh-puluh bejane mas, aku lan kowe iki. Urip pisan wae ora bisa ngrasakake katresnan sing jare endah. Biyen nalika isih duwe bojo, dina-dina aku mung kaya batur manut miturut karepe bojo, lan lagi ngerti yen sejatine bojoku ora tresna aku, bareng wis sepuluh taun omah-omah, semono uga mas Kris diprawasa panguwasane bojo sing pancen bisa nguripi kanthi bandhane tinggalan wong tuwane," panggresulane Ira Kanthi ngampet luh sing arep tumetes, Ira mbaleni crita yen rasa lara olehe diapusi lan dikhianati dening bojone satuhu angel ilange. Njero atine sing paling bening sejatine dheweke isin nglakoni patrap kang cengkah karo kamulyane drajat minangka guru. Kabeh pangucap lan pitutur kang tansah diwulangake marang para muride kaya-kaya mbengung ana kupinge, ndhodhog jantunge sing dumadakan rasane nyeri, linu lan atine keranta- ranta. 5/2 5/2 7/2 Sereng Sabar Mboten rumaos √ √ √ √ √ √ Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Kuciwa Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan 111
Lampiran 1 Tabel 1. Data Wujud Perkawis ingkang dipunalami dening Paraga Ira wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara 11 12 13 Sadalan-dalan Ira mikir, kaya didhodhog atine, geneya dheweke kudu main sandiwara maneh nalika kanca-kancane umyek, prihatin dene guru kok tumindak nerak susila. Kamangka ing batine isin banget, dene laku kang ora bener iku dheweke uga nglakoni. "Ah, nanging aku rak landhesan tresna. Apa salah wong duweni katresnan?" bengoke batin Ira karo tetep mikir piye carane ngrampungi sakabehane. "Mas, ayo enggal metu saka hotel, golek hotel liyane wae," Ira mbisiki Kris karo digeret mlebu kamar. "Lho, aku wis pesen telung mbengi kok, iki lagi sewengi, ta?"Kris takon kanthi cubriya. "Ssst, tak kandhani mas, ana kamar sisih kulon kae aku mau ngerti tilas kancaku karo pacare, dudu bojone," wangsulane Ira bisik-bisik. "Mengko bengi pindhah yo, mas?" Ira njaluk kanthi banget. Kris ethok-ethok ora nggape, Ira banjur nyedhaki, ngrangkul terus ngarasi pipine Kris sing malah mapan turon karo ethok- etok merem. "Mas, aku diwangsuli sik ta. Apa ra melas nek aku dikonangi dilaporke, terus aku dipecat?" Ira njejeri turon karo tangane ngelus-elus rambute Kris. "Ah, mengko aku wis sing mbayar hotel. Tenan ya, Mas?" Ira mbaleni luwih kebak pengarep-arep. Kris saya tambah seneng olehe kepingin mbebeda. "Ora mung kuwi. Syarate wani ora? Nek wani mengko bengi pindhah, nek ra wani ya wis tetep ana kene, mengko malah tak kenalan sisian karo kancamu kae," kandhane Kris "Mas? Aja meden-medeni aku ta. Ya wis apa we syarate aku 7/51 6/51 6/51 Mboten rumaos Raos ajrih Raos ajrih √ √ √ √ √ √ Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Was sumelang Was sumelang 112
Lampiran 1 Tabel 1. Data Wujud Perkawis ingkang dipunalami dening Paraga Ira wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara 14 15 16 17 manut angger mengko lunga saka papan iki," wangsulane Ira karo ndekep Kris. Ananging kang sumimpen ing atine Ira pancen barang nyalawadi, ora kena nganti keprungu anake. Seminggu kepungkur Kris nelpon kanthi swara groyok, sajak bingung nyritakake yen bojone muntap jalaran wis krungu yen Kris duwe dhemenan sing jarene guru randha anak siji. "Awake dhewe rasah ketemuan lan rasah sesambungan dhisik, ya?" swarane Kris sajak sedhih. "Wah, awake dhewe kudu ketemu sik mas. Ora bisa mung terus pedhot ngono wae," wangsulane Ira kaget. "Aku gek diawasi terus Ir, ora bisa lunga sakepenake," semaure Kris cekak. Telpon ditutup, lan nganti tekan dina iki wis luwih sepuluh dina, Kris ora bisa ditelpon lan uga ora nelpon. Ira banget anggone nelangsa, sedhih, lan uga nyimpen was sumelang. Rasa sedhih lan nelangsa njalari ora duwe karep memangan, wusanane lara maag kumat maneh nyerang wetenge, malah ketambahan adhem panas, njalari nganti rong dina wiwit Setu awan wingi Ira ora metu seka ngomah. Ira sing tata lair katon tetep sumringah, njero ati rasane lungkrah, kebak panandhang kang ora entheng kanggone ati kang gothang. Kabeh upaya kanggo nggoleki pawartane Kris ora bisa nemu dalan, malah ning facebook uga wis ora ana, kaya-kaya Kris angslup diulu alun segara 7/2 7/2 7/2 7/2 Mikir jero Sereng Mikir jero Mikir jero √ √ √ √ √ √ √ √ Was sumelang Was sumelang Putus asa Putus asa 113
Lampiran 1 Tabel 1. Data Wujud Perkawis ingkang dipunalami dening Paraga Ira wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara 18 Atine kaya dijuwing-juwing nganggo lading amarga wis wiwit wingi sore dheweke nampa sms ancaman sing surasane gawe mrinding. Ana salah siji isine muni,"Bu Guru kok kelakuane kaya lonthe, dolanan bojone liyan." Uga ana sing muni, "Mbok ngilo,anake wis prawan kok isih kluyuran karo lanangan." Ananging sing banget miris olehe nampa iki mau esuk ana SMS sing surasane, "Kapan-kapan aku arep ketemu kowe Bu Guru, arep tak jak lapor menyang kepalamu ben dibina," Kabeh SMS mau ora dibales, amarga ora ngerti saka sapa, ananging nilik isine mesthi ana sambung rapete karo sesidheman katresnan antarane dheweke lan Kris. Mung emane saiki Kris ora bisa dihubungi, njalari Ira kaya kabotan panyangga nanggung perkara tanpa ana sing bisa diajak ngrembug lannimbang rasa. 7/2 Raos ajrih √ 19 20 Dina-dina candhake Ira mung tansah was sumelang, ketir-ketir lan rumangsa ana kang ngancam uripe. Ewa semana, isih kuwat nylamur kanthi tetep makarya kanthi sregep, sengkut, lan tanggung jawab. Ora aneh yen suwe-suwe awake Ira katon kuru, praupane ora sumringah, sanajan mesem lan gumuyu, ora bisa nutupi yen ana kang sumimpen. Ira kaget, ananging nyoba diumpetake kanthi esem sing embuh apa jarwane, tangan diulungake aweh salam marang tamu sing gawe pitakonan atine iki. "Tepungake mbak, aku Rina ibune Rani lan Ndari, bojone Mas Krisnawan," pangucape wong wadon mau tatas canthas. 7/2 7/51 Raos ajrih Sumeh √ √ √ √ √ Was sumelang Was sumelang Was sumelang 114
Lampiran 1 Tabel 1. Data Wujud Perkawis ingkang dipunalami dening Paraga Ira wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara 21 22 Kaya bledheg nyamber ing tengah awan, swarane Rina sing sejatine mung alon, ora nganggo nesu, ora mbengok, ananging wis bisa nyuwek-nyuwek dhadha lan ngobong kupinge Ira. Sawetara wektu Ira ora kumecap, mripate mbrabak, dhadhane kumesar ora karuan nganthi ora bisa ngumpetake kagete. "Inggih, Jeng. Kula Ira," wangsulane Ira karo ndredheg. Mripate Ira nglirik njaba, karo donga muga-muga ora ana kanca guru sing krungu omongane wong wadon sing lagi mertamu ana ngarepe iki. "Sampeyan kaget ya, kok aku ngerti sapa njenengan?" pitakone Rina alus. Ira mung ndhungkluk bingung kudu piye anggone ngadhepi tamune iki. Yen arep diusir ora pantes, yen ora enggal lunga bisa ngundhang perkara kang banget mbilaheni. "Sak kaget-kagetmu, isih kaget aku mbak, nalika ngerti jebul bojoku sing ana ngomah kuthuk, manut, lan ora duwe swara, jebul nduweni tumindak sedheng karo wong ayu, guru sisan, kok bisane sampeyan nglakoni. Endi dununge watak susila kang pantes den tuladha dening para siswa yen kelakuan sampeyan ora tatanan!" omongane Rina nyrocos tanpa bisa diselani. 7/51 7/51 Raos ajrih Raos ajrih √ √ 23 Ira isih meneng, ora pengin wangsulan, jalaran apa wae kang arep diucapake kabeh mung tiba salah, jalaran, pancen tumindhak ngrusak pager ayu iku salah, pawan apa wae. "Kok meneng wae Mbak, mbok ndongeng sing apik, kaya nek lagi SMS karo Kris kae, apa mesem-mesem kaya gambare sing disimpen ana HP ne bojoku kae," celathune Rina maneh. 7/51 Rumaos piyambak √ √ √ √ Was sumelang Bingung Keduwung 115
Lampiran 1 Tabel 1. Data Wujud Perkawis ingkang dipunalami dening Paraga Ira wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara 24 25 26 27 28 Ira lungguh dheleg-dheleg, nyoba ngleremake ati, nampa tamu sing banget ora diarep-arep tekane. Embuh kepriye kedadeane geneya kok Kris malah mbukak wadi sing kudu disimpen rapet, yen perlu suket godhong ora kena krungu. "Cepet ta, mlebu sik, urusan liya pikir mengko!" pambengoke Kris. Tinimbang malah ana sing meruhi, Ira enggal mlebu mobil, ora let suwe wis sapejangong ana jok ngarep, mobil mlaku alon-alon menggok ngiwa "Aku arep matur penting sithik, Mas," celathune Ira tanpa ngrewes guyone Kris "Ngomong apa? Urusan penting apa? Kanggoku ra ana sing luwih penting kajaba ketemu kowe maneh iki," wangsulane Kris. Ira trima meneng yen Kris wis metu guyonane ngono kuwi, tiwas kesel olehe ngethuprus ora bakal direwes. Sanajan atine ketir- ketir kuwatir yen olehe patemon iki kadenangan karo Rina apa mata pitane. "Wis anggep wae Rina kae wong ra waras, rasah digagas," celathune Kris. "Ananging aku pancen salah, mas. Nresnani bojone liyan, ngrusak bebrayan," wangsulane Ira wiwit mingseg-mingseg ngampet tangis. "Ora ana tresna kok salah, bebrayanku wis rusak sakdurunge ketemu kowe," Kris nyaut kanthi swara mantep. "Terus iki aku arep dijak menyang ngendhi, mas? Aku temen- temen wedi lho, yen nganti kadenangan, aku sing bakal ngundhuh perkarane," Ira takon alon. "Wis rasah digagas sik ta. Aku kangen pengen ketemu, pengen 8/2 8/2 8/2 8/2 8/2 Sereng Raos ajrih Sabar Rumaos piyambak Raos ajrih √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ Bingung Was sumelang Was sumelang Keduwung Was sumelang 116
Lampiran 1 Tabel 1. Data Wujud Perkawis ingkang dipunalami dening Paraga Ira wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara 29 30 31 adon asmara karo kowe, titik!" wangsulane Kris ethok-ethok nyentak. Ira mung meneng wae, sanajan atine bingung antarane seneng ananging uga bingung yen nganti Rina ngerti patemon iki. Dalan jurusan kutha Semarang ora patia macet, sanajan kahanan uga ora laha banget, Ira wiwit ora jenjem, kok nganti tekan Bawen ora menggok utawa leren. Bareng mlebu kutha Ungaran Kris ngenggokake mobil mlebu plataran Hotel Ayu. Wewangunan tingkat lima warna cat ijo ing pinggir dalan. "Mas aku wedi tenan lho," pambisike Ira "Yen awake dhewe lunga iki uga diawasi cecunguke bojomu, piye mas?" Ira takon alon-alon nalika Kris wis menyat saka pangkone. "Wis ben. Aku wegah mikir, arep dikonangi, dilaporke, sakarepmu. Sing baku kowe wis ngerti apa isine atiku. Mrene, Ir!" wangsulane Kris mantep. Hotel Ayu bengi kuwi dadi geger,akeh polisi. Ira lan Kris ora ngerti yen bengi kuwi Rina lan Rani anake wedok sengaja ngluru lungane Kris, nggawa bocah-bocah brandalan sing sasuwene iki dibayar saperlu ngetutake menyang ngendi wae lungane Kris. 8/51 8/51 9/2 Raos ajrih Raos ajrih Malu (kisinan) √ √ √ √ √ √ Was sumelang Was sumelang Bingung 117
Lampiran 1 Tabel 1. Data Wujud Perkawis ingkang dipunalami dening Paraga Ira wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara 32 33 34 Kesel pikiran lan kesel awak sasuwene nem sasi ngrampungake urusan karo Rina lan Kris, saiki wis kudu dipupus kanthi nrima, sanajan laraning ati ora bisa ngono bae mari. Putusane paugeran dhinas, Ira didakwa nglanggar tindak nerak susila, lelanyahan karo bojone liyan, uga nglanggar paugeran dhinas sok lunga nalika jam dhinas kanggo urusan sing ora samesthine. Ira kaanggep wus ora pantes entuk sebutan Guru, ora pantes ngadeg ing ngarep kelas, apa maneh mimpin para guru. Sidane Ira entuk paukuman, dicopot minangka Calon Kepala Sekolah, lan mung diwenehi jabatan staf tata usaha ing kantor UPT, ing Kecamatan Sidomulya, adoh saka omahe Seminggu kepungkur atine njola entuk surat pindah tugas, malah prasasat ora kuwat nerusake urip nandhang wirang lan ati kedharang-dharang. Esuk tekan esuk maneh ora ana liya sing dilakoni mung nangis lan teturan ana kamar, ora mangan ora adus. Sing ndadekake nglokro, geneya dheweke ora entuk dadi Guru, ora bisa gojegan karo bocah-bocah, ora bisa rame-rame piknik karo Guru-guru lan kabeh paseduluran sing larang banget regane kanggone Ira. Pepingin dadi Guru kuwi impene wiwit cilik, geneya saiki kudu dipupus. Ira banget anggone nelangsa, geneya urip pisan ora nate begja ing babagan katresnan. Biyen nglakoni bebrayan kanthi panandhang sing abot, sanajan bisa diumpetke marang sapa wae, nganti tumekane pepisahan amarga takdir pangeran. Bareng rumangsa nemu katresnan kang endah, jebul salah, amarga sing ditresnani duweke wong liya. 9/51 10/2 10/2 Sereng Sereng Sereng √ √ √ √ √ √ Keduwung Putus asa Keduwung 118
Lampiran 1 Tabel 1. Data Wujud Perkawis ingkang dipunalami dening Paraga Ira wonten ing Cerbung Tresna Ngumbara 35 36 37 Kaya wis ora ana gunane maneh nerusake pakaryan, sanajan tetep entuk bayaran, ora ana paedahe nyambut gawe sing ora kaya pepingine. Durung meneh ngadhepi kanca-kancane sing mesthi wae melu wirang, sanajan Ira dhewe kudhu nyangga panandhang. Ira mlaku ngetutke anake, batine polah rebutan pilihan, atine goreh nimbang sisa tresna sing isih ana lan rasa wedi nemoni eri lan bebondhotan sing luwih perih. Ananging teleng atine Ira isih goreh, durung bisa aweh wangsulan marang dhewe. Kala-kala wewayangane Kris kumleyang ana ngarepe, enggal dibuwang ben ilang kagawa mega ing angkasa. pitakone atine 10/2 10/2 10/2 Sereng Sereng Sereng √ √ √ Katrangan : ( √ ) : Struktur kapribaden ingkang langkung dominan (√ ) : Konteks psikologis ingkang wonten ing sakiwa-tengenipun √ √ √ Putus asa Kuciwa Kuciwa 119
Lampiran 2 Tabel 2. Data panyebab perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara No Data Kutipan Data Episode / Kaca Wujud Perkawis Paraga ingkang Ndadosaken Perkawis Panyebab Perkawis 1 2 3 "Adhuh, kok malah njiwit salahku ki apa?" pitakone Kris karo pringisan. "Jare rawuh jam papat, iki wis jam pira?" sengol Ira wangsulan. "Mung kon ngeterke wae kok ndadak pawadan werna-werna, ya wis suk tak ngajak sapa sing gelem ngeterke," panyaute Kris ethok-ethok kagol. "Ya pokoke ora seneng, ora kena dolan menyang Merapi karo liyane aku," Ira nekad wangsulan jujur padha karo isi atine. "Embuh, Mas. Wiwit sepisanan Mas Kris nelpon aku, swaramu wis gawe horeg atiku, kaya-kaya tekan seprene durung bisa dak lalekake wewayangan pisanan awake dhewe geguyon lewat tilpon kae," wangsulan Ira karo nyelehake sirah ing pundhake Kris. 1/2 1/51 2/2 Kuciwa Butarepan (cemburu) Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Kris Kris Kris Ira sampun dangu ngentosi tekane Kris Ira cemburu dhateng Kris Ira tresna kaliya priya ingkang sampun kagungan garwa Ket Ira menika janjian kaliyan Kris tetepungan jam sekawan, ananging kris telat anggenipun rawuh. Ira cemburu bilih Kris dolan kaliyan wanita sanes. Kris menika garwanipun wanita sanes, ingkang ndamel horeg manahipun Ira. 120
Lampiran 2 Tabel 2. Data panyebab perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 4 5 Ubaling asmara sing mula bukane mung merga krungu swarane, kaya-kaya wis ngobong nalare Ira. Ing njero atine mung ana rasa pasrah, kepingin nyecep endahing asmara kang kaya dene udan ing mangsa ketiga. Sasuwene patang taun dadi randha anak siji, Ira bisa njaga saka godha lan maneka warna lelemeran kang ora pantes dilakoni. Ananging embuh apa kang njalari, nalika pirang sasi kepungkur tetepungan karo Kris, banjur sok gojegan ana telpon, Ira kaya dene nemu kanca kanggo ngleremake kabeh panandhang, kalebu rasa ngelak katresnan kang wis ora bisa dikendheli. Apa maneh bareng bisa sapejagong, ubaling asmara sangsaya ndadra, meruhi jebul Kris dedeg piadege gagah, eseme pait madu, kulite sawo mateng, wis sarwa agawe ora kuwawa endha. "Kowe keduwung Ira? dingapura ya?" pitakone Kris "Ora, Mas!" wangsulane Ira karo gedheg "Kok tangismu nganti kaya ngono?" "Aku marem lan trenyuh, durung nate aku diseneng-senengake kowe nyenengake aku iki mau, mas. Aku kelingan larane ati dicidrani bojoku mbiyen," priya kaya 2/2 2/51 Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Kuciwa Kris Bardi Ira tresna kaliya priya ingkang sampun kagungan garwa Ira kemutan nalika dipunsiya-siya kaliyan Bardi Ira minangka statusipun randha, kagodha kepengen ngraosaken endahing asmara kaliyan Kris 121
Lampiran 2 Tabel 2. Data panyebab perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 6 7 8 wangsulane Ira polos. Sanajan jejer guru sing ngesuhi pawongan kang pantes tinuladha, Ira kaya wis lali purwaduksina. Gedhene katresnan, ngelake jiwa, lan tipise iman, njalari Ira pinter banget dadi paraga endah ananging palsu, ora ana arum lan segere. Urip dadi randha kebak penggodha, lan wewayangan nalika omah-omah tansah disiya-siya bojone kaya dene kalodhangan iki arep males kahanan, pengin mbayar lara lapa, ora maelu wong lanang sing ditresnani isih duwe anak bojo. "Lhah, kowe sing kudune dadi tuladha laku apik, malah ketemu aku wong sing ora duwe trapsila. Kowe katut nerak pager merga nuruti aku sing ora entuk katresnan saka bojo," celathune Kris "Ora, mas. Aku dhewe sing luput, ora merga mas Kris. Aku pancen salah nerjang pager ayu, jalaran awake dhewe ketemu nalika padha-padha bungah butuh kanca kanggo ngasok rasa lan golek tamba," wangsulane Ira ngampet nangis. kembang plastik, 3/2 3/2 5/2 Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Kuciwa Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Kris Bardi Kris Ira kaliya ingkang sampun kagungan garwa Ira kemutan nalika dipunsiya-siya kaliyan Bardi tresna priya Ira ngerusak pager ayu Ira menika jejeripun guru ingkang tinuladha, ngraosaken katresnan kaliyan garwanipun wanita sanes saengga ndadosaken ira pinter sandiwara. 122
Lampiran 2 Tabel 2. Data panyebab perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 9 10 "Wis puluh-puluh bejane mas, aku lan kowe iki. Urip pisan wae ora bisa ngrasakake katresnan sing jare endah. Biyen nalika isih duwe bojo, dina-dina aku mung kaya batur manut miturut karepe bojo, lan lagi ngerti yen sejatine bojoku ora tresna aku, bareng wis sepuluh taun omah-omah, semono uga mas Kris diprawasa panguwasane bojo sing pancen bisa nguripi kanthi bandhane tinggalan wong tuwane," panggresulane Ira Kanthi ngampet luh sing arep tumetes, Ira mbaleni crita yen rasa lara olehe diapusi lan dikhianati dening bojone satuhu angel ilange. Njero atine sing paling bening sejatine dheweke isin nglakoni patrap kang cengkah karo kamulyane drajat minangka guru. Kabeh pangucap tansah pitutur diwulangake marang para muride kaya-kaya mbengung ana kupinge, ndhodhog jantunge sing dumadakan rasane nyeri, linu lan atine keranta-ranta. lan kang 5/2 7/2 Kuciwa Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Bardi Kris Ira kemutan nalika dipunsiya-siya kaliyan Bardi Ira tresna kaliya priya ingkang sampun kagungan garwa Minangka guru ira nglampahi patrapan ingkang mboten pas drajat kamulyane ingkang tinuladha tumrap muride. 123
Lampiran 2 Tabel 2. Data panyebab perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 11 Sadalan-dalan Ira mikir, kaya didhodhog atine, geneya dheweke kudu main sandiwara maneh nalika kanca-kancane umyek, prihatin dene guru kok tumindak nerak susila. Kamangka ing batine isin banget, dene laku kang ora bener iku dheweke uga nglakoni. "Ah, nanging aku rak landhesan tresna. Apa salah wong duweni katresnan?" bengoke batin Ira karo tetep mikir piye carane ngrampungi sakabehane. 7/51 Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Kris Ira tresna kaliya priya ingkang sampun kagungan garwa Ira kedhah main sandiwara amargi ngraosaken katresnan ingkang lepat. 124
Lampiran 2 Tabel 2. Data panyebab perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 12 13 "Mas, ayo enggal metu saka hotel, golek hotel liyane wae," Ira mbisiki Kris karo digeret mlebu kamar. "Lho, aku wis pesen telung mbengi kok, iki lagi sewengi, ta?" Kris takon kanthi cubriya. "Ssst, tak kandhani mas, ana kamar sisih kulon kae aku mau ngerti tilas kancaku karo pacare, dudu bojone," wangsulane Ira bisik- bisik. "Mengko bengi pindhah yo, Mas?" Ira njaluk kanthi banget. Kris ethok-ethok ora nggape, Ira banjur nyedhaki, ngrangkul terus ngarasi pipine Kris sing malah mapan turon karo ethok-ethok merem. "Mas, aku diwangsuli sik ta. Apa ra melas nek aku dikonangi dilaporke, terus aku dipecat?" Ira njejeri turon karo tangane ngelus-elus rambute Kris. "Ah, mengko aku wis sing mbayar hotel. Tenan ya, Mas?" Ira mbaleni luwih kebak pengarep-arep. Kris saya tambah seneng olehe kepingin mbebeda. "Ora mung kuwi. Syarate wani ora? Nek wani mengko bengi pindhah, nek ra wani ya wis tak tetep ana kene, mengko malah kenalan sisian karo kancamu kae," kandhane Kris 6/51 6/51 Was sumelang Kris Was sumelang Kris Ira kwatos bilih kewanguran Ira kwatos bilih kewanguran 125
Lampiran 2 Tabel 2. Data panyebab perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 14 15 "Mas? Aja meden-medeni aku ta. Ya wis apa we syarate aku manut angger mengko lunga saka papan iki," wangsulane Ira karo ndekep Kris. Ananging kang sumimpen ing atine Ira pancen barang nyalawadi, ora kena nganti keprungu anake. Seminggu kepungkur Kris nelpon kanthi swara groyok, sajak bingung nyritakake yen bojone muntap jalaran wis krungu yen Kris duwe dhemenan sing jarene guru randha anak siji. "Awake dhewe rasah ketemuan lan rasah sesambungan dhisik, ya?" swarane Kris sajak sedhih. "Wah, awake dhewe kudu ketemu sik mas. Ora bisa mung terus pedhot ngono wae," wangsulane Ira kaget. "Aku gek diawasi terus Ir, ora bisa lunga sakepenake," semaure Kris cekak. Telpon ditutup, lan nganti tekan dina iki wis luwih sepuluh dina, Kris ora bisa ditelpon lan Ira banget anggone uga ora nelpon. nelangsa, sedhih, lan uga nyimpen was sumelang. Rasa sedhih lan nelangsa njalari ora duwe karep memangan, wusanane lara maag kumat 7/2 7/2 Was sumelang Kris Was sumelang Kris Ira kwatos bilih kewanguran Kris angslup tanpa jejak 16 7/2 Putus asa Kris Ira nandhang lara brangta 126
Lampiran 2 Tabel 2. Data panyebab perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 17 18 maneh nyerang wetenge, malah ketambahan adhem panas, njalari nganti rong dina wiwit Setu awan wingi Ira ora metu seka ngomah. Ira sing tata lair katon tetep sumringah, njero ati rasane lungkrah, kebak panandhang kang ora entheng kanggone ati kang gothang. Kabeh upaya kanggo nggoleki pawartane Kris ora bisa nemu dalan, malah ning facebook uga wis ora ana, kaya-kaya Kris angslup diulu alun segara Atine kaya dijuwing-juwing nganggo lading amarga wis wiwit wingi sore dheweke nampa sms ancaman sing surasane gawe mrinding. Ana salah siji isine muni,"Bu Guru kok lonthe, dolanan bojone kelakuane kaya liyan." Uga ana sing muni, "Mbok ngilo,anake wis prawan kok isih kluyuran karo lanangan." Ananging sing banget miris olehe nampa iki mau esuk ana SMS sing surasane, "Kapan-kapan aku arep ketemu kowe Bu Guru, arep tak jak lapor menyang kepalamu ben bina," Kabeh SMS mau ora dibales, amarga ora ngerti saka sapa, ananging nilik isine mesthi sesidheman ana katresnan antarane dheweke lan Kris. 7/2 7/2 Putus asa Kris Was sumelang Rina Kris angslup tanpa jejak. Ira kwatos bilih kewanguran sambung rapete karo 127
Lampiran 2 Tabel 2. Data panyebab perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 19 20 Mung emane saiki Kris ora bisa dihubungi, njalari panyangga nanggung perkara tanpa ana sing bisa diajak ngrembug lan nimbang rasa. Dina-dina candhake Ira mung tansah was sumelang, ketir-ketir lan rumangsa ana kang ngancam uripe. Ewa semana, isih kuwat nylamur kanthi tetep makarya kanthi sregep, sengkut, lan tanggung jawab. Ora aneh yen suwe-suwe awake Ira katon kuru, praupane ora sumringah, sanajan mesem lan gumuyu, ora bisa nutupi yen ana kang sumimpen. Ira kaget, ananging nyoba diumpetake kanthi esem sing embuh apa tangan diulungake aweh salam marang tamu sing gawe pitakonan atine iki. "Tepungake mbak, aku Rina ibune Rani lan Ndari, bojone Mas Krisnawan," pangucape wong wadon mau tatas canthas. Ira kaya kabotan jarwane, 7/2 7/51 Was sumelang Kris/Rina Was sumelang Rina Ira kwatos bilih kewanguran Ira kaget nalika tamu menika Rina. 128
Lampiran 2 Tabel 2. Data panyebab perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 21 22 Kaya bledheg nyamber ing tengah awan, swarane Rina sing sejatine mung alon, ora nganggo nesu, ora mbengok, ananging wis bisa nyuwek-nyuwek dhadha lan ngobong kupinge Ira. Sawetara wektu Ira ora kumecap, mripate mbrabak, dhadhane kumesar ora karuan nganthi ora bisa ngumpetake kagete. "Inggih, Jeng. Kula Ira," wangsulane Ira karo ndredeg. Mripate Ira nglirik njaba, karo donga muga- muga ora ana kanca guru sing krungu omongane wong wadon sing lagi mertamu ana ngarepe iki. "Sampeyan kaget ya, kok aku ngerti sapa njenengan?" pitakone Rina alus Ira mung ndhungkluk bingung kudu piye anggone ngadhepi tamune iki. Yen arep diusir ora pantes, yen ora enggal lunga bisa ngundhang perkara kang banget mbilaheni. "Sak kaget-kagetmu, isih kaget aku mbak, nalika ngerti jebul bojoku sing ana ngomah kuthuk, manut, lan ora duwe swara, jebul nduweni tumindhak sedheng karo wong ayu, guru sisan, kok bisane sampeyan nglakoni. Endi dununge watak susila kang pantes den 7/51 7/51 Was sumelang Rina Bingung Rina Ira kwatos bilih kewanguran Ira kaget nalika tamu menika Rina 129
Lampiran 2 Tabel 2. Data panyebab perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 23 24 25 tuladha dening para siswa yen kelakuan sampeyan ora tatanan!" omongane Rina nyrocos tanpa bisa diselani. Ira isih meneng, ora pengin wangsulan, jalaran apa wae kang arep diucapake kabeh mung tiba salah, jalaran, pancen tumindhak ngrusak pager ayu iku salah, pawan apa wae. "Kok meneng wae Mbak, mbok ndongeng sing apik, kaya nek lagi SMS karo Kris kae, sing apa mesem-mesem kaya gambare disimpen ana HP ne bojoku kae," celathune Rina maneh. Ira lungguh dheleg-dheleg, nyoba ngleremake ati, nampa tamu sing banget ora diarep-arep tekane. Embuh kepriye kedadeane geneya kok Kris malah mbukak wadi sing kudune sumimpen rapet, yen perlu suket godhong ora kena krungu. "Cepet ta, mlebu sik, urusan liya pikir mengko!" pambengoke Kris. Tinimbang malah ana sing meruhi, Ira enggal mlebu mobil, ora let suwe wis sapejangong ana jok ngarep, mobil mlaku alon-alon menggok ngiwa "Aku arep matur penting sithik, Mas," celathune Ira tanpa ngrewes guyone Kris 7/51 8/2 8/2 Keduwung Rina Bingung Rina Was sumelang Kris/Rina Ira ngrusak pager ayu Ira kaget nalika tamu menika Rina. Ira kwatos bilih kewanguran. 26 8/2 Was sumelang Kris/Rina Ira kwatos bilih 130
Lampiran 2 Tabel 2. Data panyebab perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 27 28 29 "Ngomong apa? Urusan penting apa? Kanggoku ra ana sing luwih penting kajaba ketemu kowe maneh iki," wangsulane Kris. Ira trima meneng yen Kris wis metu guyonane ngono kuwi, tiwas kesel olehe ngethuprus ora bakal direwes. Sanajan atine ketir-ketir kuwatir yen olehe patemon iki kadenangan karo Rina apa mata pitane. "Wis anggep wae Rina kae wong ra waras, rasah digagas," celathune Kris. "Ananging aku pancen salah, mas. Nresnani bojone liyan, ngrusak bebrayan," wangsulane Ira wiwit mingseg-mingseg ngampet tangis. "Ora ana tresna kok salah, bebrayanku wis rusak sakdurunge ketemu kowe," Kris nyaut kanthi swara mantep "Terus iki aku arep dijak menyang ngendhi, mas? Aku temen-temen wedi lho, yen nganti kadenangan, aku sing bakal ngundhuh perkarane," Ira takon alon. "Wis rasah digagas sik ta. Aku kangen pengin adon asmara karo kowe, titik!"wangsulane Kris ethok-ethok nyentak. Dalan jurusan kutha Semarang ora patio macet, sanajan kahanan uga ora laha banget, Ira wiwit ora jenjem, kok nganti tekan Bawen 8/2 8/2 8/51 Keduwung Kris/Rina Was sumelang Kris Was sumelang Kris/Rina kewanguran Ira ngrusak pager ayu Ira kwatos bilih kewanguran Ira kwatos bilih kewanguran 131
Lampiran 2 Tabel 2. Data panyebab perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 30 31 32 ora menggok utawa leren. Bareng mlebu kutha Ungaran Kris ngenggokake mobil mlebu plataran Hotel Ayu. Wewangunan tingkat lima warna cat ijo ing pinggir dalan. "Mas aku wedi tenan lho," pambisike Ira "Yen awake dhewe lunga iki uga diawasi cecunguke bojomu, piye mas?" Ira takon alon-alon nalika Kris wis menyat saka pangkone. "Wis ben. Aku wegah mikir, arep dikonangi, dilaporke, sakarepmu. Sing baku kowe wis ngerti apa Ir!" wangsulane Kris mantep. Hotel Ayu bengi kuwi dadi geger,akeh polisi. Ira lan Kris ora ngerti yen bengi kuwi Rina lan Rani anake wedok sengaja ngluru lungane bocah-bocah brandalan sing sasuwene iki dibayar saperlu ngetutake menyang ngendi wae lungane Kris. Kesel pikiran lan kesel awak sasuwene nem sasi ngrampungake urusan karo Rina lan Kris, saiki wis kudu dipupus kanthi nrima, sanajan laraning ati ora bisa ngono bae mari. Putusane paugeran dhinas, Ira didakwa nglanggar tindak nerak susila, lelanyahan karo bojone liyan, uga nglanggar paugeran isine atiku. Mrene, Kris, nggawa 8/51 9/2 9/51 Was sumelang Kris/Rina Bingung Rina Keduwung Kris/Rina Ira kwatos bilih kewanguran Ira lan Kris kewanguran dados geger amargi wonten polisi. Ira pikantuk surat putusan saking Dinas 132
Lampiran 2 Tabel 2. Data panyebab perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 33 dhinas sok lunga nalika jam dhinas kanggo urusan sing ora samesthine. Ira kaanggep wus ora pantes entuk sebutan Guru, ora pantes ngadeg ing ngarep kelas, apa maneh mimpin para guru. Sidane Ira entuk paukuman, dicopot minangka Calon Kepala Sekolah, lan mung diwenehi jabatan staf tata usaha ing Kecamatan Sidomulya, adoh saka omahe Seminggu kepungkur atine njola entuk surat pindah tugas, malah prasasat ora kuwat nerusake urip nandhang wirang lan ati kedharang-dharang. Esuk tekan esuk maneh ora ana liya sing dilakoni mung nangis lan teturan ana kamar, ora mangan ora adus. Sing ndadekake nglokro, geneya dheweke ora entuk dadi Guru, ora bisa gojegan karo bocah-bocah, ora bisa rame-rame piknik karo Guru-guru lan kabeh paseduluran sing larang banget regane kanggone Ira. Pepingin dadi Guru kuwi impene wiwit cilik, geneya saiki kudu dipupus. Ira banget anggone nelangsa, geneya urip pisan ora nate begja ing babagan katresnan. Biyen nglakoni bebrayan kanthi panandhang sing abot, sanajan bisa diumpetke marang ing kantor UPT, 10/2 Putus asa Kris Ira sampun mboten saged dados guru 34 10/2 Keduwung Kris Ira kuciwa nglampahi 133
Lampiran 2 Tabel 2. Data panyebab perkawis ingkang dipunalami dening paraga Ira wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 35 36 37 sapa wae, nganti tumekane pepisahan amarga takdir pangeran. Bareng rumangsa nemu katresnan kang endah, jebul salah, amarga sing ditresnani duweke wong liya. Kaya wis ora ana gunane maneh nerusake pakaryan, sanajan tetep entuk bayaran, ora ana paedahe nyambut gawe sing ora kaya pepingine. Durung meneh ngadhepi kanca- kancane sing mesthi wae melu wirang, nyangga sanajan panandhang. Ira mlaku ngetutke anake, batine polah rebutan pilihan, atine goreh nimbang sisa tresna sing isih ana lan rasa wedi nemoni eri lan bebondhotan sing luwih perih. Ira dhewe kudhu Ananging teleng atine Ira isih goreh, durung bisa aweh wangsulan marang pitakone atine dhewe. Kala-kala wewayangane Kris kumleyang ana ngarepe, enggal dibuwang ben ilang kagawa mega ing angkasa. 10/2 10/2 10/2 Putus asa Kuciwa Kuciwa Kris Kris Kris katresnan ingkang semu. Ira sampun mboten saged dados guru Ira ngraosaken bingung kaliyan rasa tresnanipun dhateng Kris. Ira ngraosaken bingung kaliyan rasa tresnanipun dhateng Kris. 134
Lampiran 3 Tabel 3. Data usaha ingkang dipunlampahaken dening paraga Ira kangge ngrampungi perkawis ingkang dipunalami wonten ing cerbung Tresna Ngumbara No Data Kutipan Data Episode / Kaca Wujud Perkawis Usaha Kangge Ngrampungaken 1 2 3 "Adhuh, kok malah njiwit salahku ki apa?" pitakone Kris karo pringisan. "Jare rawuh jam papat, iki wis jam pira?" sengol Ira wangsulan. "Mung kon ngeterke wae kok ndadak pawadan werna- werna, ya wis suk tak ngajak sapa sing gelem ngeterke," panyaute Kris ethok-ethok kagol. "Ya pokoke ora seneng, ora kena dolan menyang Merapi karo liyane aku," Ira nekad wangsulan jujur padha karo isi atine. "Embuh, Mas. Wiwit sepisanan Mas Krisnelpon aku, swaramu wis gawe horeg atiku, kaya-kaya tekan seprene durung bisa dak lalekake wewayangan pisanan awake dhewe geguyon lewat tilpon kae," wangsulan Ira karo nyelehake sirah ing pundhake Kris. 1/2 1/51 2/2 Kuciwa Butarepan (Cemburu) Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Rasionalisasi Rasionalisasi Represi Konteks Cariyos Ngendelaken sikap nepati janji Butarepan kaliyan Kris Menekan salah satunggaling pangraos. 135
Lampiran 3 Tabel 3. Data usaha ingkang dipunlampahaken dening paraga Ira kangge ngrampungi perkawis ingkang dipunalami wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 4 5 6 Ubaling asmara sing mula bukane mung merga krungu swarane, kaya-kaya wis ngobong nalare Ira. Ing njero atine mung ana rasa pasrah, kepingin nyecep endahing asmara kang kaya dene udan ing mangsa ketiga.Sasuwene patang taun dadi randha anak siji, Ira bisa njaga saka godha lan lelemeran kang ora pantes dilakoni. maneka warna Ananging embuh apa kang njalari, nalika pirang sasi kepungkur tetepungan karo Kris, banjur sok gojegan ana telpon, Ira kaya dene nemu kanca kanggo ngleremake kabeh panandhang, kalebu rasa ngelak katresnan kang wis ora bisa dikendheli. Apa maneh bareng bisa sapejagong, ubaling asmara sangsaya ndadra, meruhi jebul Kris dedeg piadege gagah, eseme pait madu, kulite sawo mateng, wis sarwa agawe ora kuwawa endha. "Kowe keduwung Ira? dingapura ya?" pitakone Kris "Ora, Mas!" wangsulane Ira karo gedheg "Aku marem lan trenyuh, durung nate aku diseneng- senengake priya kaya kowe nyenengake aku iki mau, mas. Aku kelingan larane ati dicidrani bojoku mbiyen," wangsulane Ira polos. Sanajan jejer guru sing ngesuhi pawongan kang pantes tinuladha, Ira kaya wis lali purwaduksina. Gedhene katresnan, ngelake jiwa, lan tipise iman, njalari Ira pinter banget dadi paraga kembang plastik, endah ananging palsu, ora ana arum lan segere. 2/2 2/51 3/2 Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Kuciwa Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Regresi Dados kados dene wanita ingkang purwaduksina. 136
Lampiran 3 Tabel 3. Data usaha ingkang dipunlampahaken dening paraga Ira kangge ngrampungi perkawis ingkang dipunalami wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 7 8 9 Urip dadi randha kebak penggodha, lan wewayangan nalika kaya dene tansah disiya-siya bojone omah-omah kalodhangan iki arep males kahanan, pengin mbayar lara lapa, ora maelu wong lanang sing ditresnani isih duwe anak bojo. "Lha, kowe sing kudune dadi tuladha laku apik, malah ketemu aku wong sing ora duwe trapsila. Kowe katut nerak pager merga nuruti aku sing ora entuk katresnan saka bojo," celathune Kris alon. "Ora, mas. Aku dhewe sing luput, ora merga mas Kris. Aku pancen salah nerjang pager ayu, jalaran awake dhewe ketemu nalika padha-padha bungah butuh kanca kanggo ngasok rasa lan golek tamba," wangsulane Ira ngampet nangis. "Wis puluh-puluh bejane mas, aku lan kowe iki. Urip pisan wae ora bisa ngrasakake katresnan sing jare endah. Biyen nalika isih duwe bojo, dina-dina aku mung kaya batur manut miturut karepe bojo, lan lagi ngerti yen sejatine bojoku ora tresna aku, bareng wis sepuluh taun omah-omah, semono uga mas Kris diprawasa panguwasane bojo sing pancen bisa nguripi kanthi bandhane tinggalan wong tuwane," panggresulane Ira Kanthi ngampet luh sing arep tumetes, Ira mbaleni crita yen rasa lara olehe diapusi lan dikhianati dening bojone satuhu angel ilange. 3/2 5/2 5/2 Kuciwa Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Kuciwa Agresi Rasionalisasi Apatis Kris dados panglipur manah. Emut kaliyan tumindakipun. Asikep pasrah. 137
Lampiran 3 Tabel 3. Data usaha ingkang dipunlampahaken dening paraga Ira kangge ngrampungi perkawis ingkang dipunalami wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 10 11 Njero atine sing paling bening sejatine dheweke isin nglakoni patrap kang cengkah karo kamulyane drajat minangka guru. Kabeh pangucap lan pitutur kang tansah diwulangake marang para muride kaya-kaya mbengung ana kupinge, ndhodhog jantunge sing dumadakan rasane nyeri, linu lan atine keranta-ranta. Sadalan-dalan Ira mikir, kaya didhodhog atine, geneya dheweke kudu main sandiwara maneh nalika kanca-kancane umyek, prihatin dene guru kok tumindak nerak susila. Kamangka ing batine isin banget, dene laku kang ora bener iku dheweke uga nglakoni. "Ah, nanging aku rak landhesan tresna. Apa salah wong duweni katresnan?" bengoke batin Ira karo tetep mikir piye carane ngrampungi sakabehane. 7/2 7/51 Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Ngraosaken katresnan saking perselingkuhan Represi Proyeksi Emut kaliyan tumindakipun. Narima kasunyatan ingkang mboten dipunkajengaken 138
Lampiran 3 Tabel 3. Data usaha ingkang dipunlampahaken dening paraga Ira kangge ngrampungi perkawis ingkang dipunalami wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 12 13 14 "Mas, ayo enggal metu saka hotel, golek hotel liyane wae," Ira mbisiki Kris karo digeret mlebu kamar. "Lho, aku wis pesen telung mbengi kok, iki lagi sewengi, ta?"Kris takon kanthi cubriya. "Ssst, tak kandhani mas, ana kamar sisih kulon kae aku mau ngerti tilas kancaku karo pacare, dudu bojone," wangsulane Ira bisik-bisik. "Mengko bengi pindhah yo, mas?" Ira njaluk kanthi banget. Ira banjur nyedhaki, Kris ethok-ethok ora nggape, ngrangkul terus ngarasi pipine Kris sing malah mapan turon karo ethok-etok merem. "Mas, aku diwangsuli sik ta. Apa ra melas nek aku dikonangi dilaporke, terus aku dipecat?" Ira njejeri turon karo tangane ngelus-elus rambute Kris. "Ah, mengko aku wis sing mbayar hotel. Tenan ya, Mas?" Ira mbaleni luwih kebak pengarep-arep. Kris saya tambah seneng olehe kepingin mbebeda. "Ora mung kuwi. Syarate wani ora? Nek wani mengko bengi pindhah, nek ra wani ya wis tetep ana kene, mengko malah tak kenalan sisian karo kancamu kae," kandhane Kris "Mas? Aja meden-medeni aku ta. Ya wis apa we syarate aku manut angger mengko iki," wangsulane Ira karo ndekep Kris. Ananging kang sumimpen ing atine Ira pancen barang nyalawadi, ora kena nganti keprungu anake. Seminggu kepungkur Kris nelpon kanthi swara groyok, sajak bingung lunga saka papan 6/51 6/51 7/2 Was sumelang Was sumelang Was sumelang Pengalihan Pindah papan. 139
Lampiran 3 Tabel 3. Data usaha ingkang dipunlampahaken dening paraga Ira kangge ngrampungi perkawis ingkang dipunalami wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 15 16 17 nyritakake yen bojone muntap jalaran wis krungu yen Kris duwe dhemenan sing jarene guru randha anak siji. "Awake dhewe rasah ketemuan lan rasah sesambungan dhisik, ya?" swarane Kris sajak sedhih. "Wah, awake dhewe kudu ketemu sik mas. Ora bisa mung terus pedhot ngono wae," wangsulane Ira kaget. "Aku gek diawasi terus Ir, ora bisa lunga sakepenake," semaure Kris cekak. Telpon ditutup, lan nganti tekan dina iki wis luwih sepuluh dina, Kris ora bisa ditelpon lan uga ora nelpon. Ira banget anggone nelangsa, sedhih, lan uga nyimpen was sumelang.. Rasa sedhih lan nelangsa njalari ora duwe karep memangan, wusanane lara maag kumat maneh nyerang wetenge, malah ketambahan adhem panas, njalari nganti rong dina wiwit Setu awan wingi Ira ora metu seka ngomah. Ira sing tata lair katon tetep sumringah, njero ati rasane lungkrah, kebak panandhang kang ora entheng kanggone ati kang gothang. Kabeh upaya kanggo nggoleki pawartane Kris ora bisa nemu dalan, malah ning facebook uga wis ora ana, kaya-kaya Kris angslup diulu alun segara 7/2 7/2 7/2 Was sumelang Putus asa Putus asa Agresi Agresi Males kaliyan tumindakipun Kris ingkang angslup tanpa jejak Pasrah anggenipun Ira pados pawartosipun Kris
Lampiran 3 Tabel 3. Data usaha ingkang dipunlampahaken dening paraga Ira kangge ngrampungi perkawis ingkang dipunalami wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 18 19 20 Atine kaya dijuwing-juwing nganggo lading amarga wis wiwit wingi sore dheweke nampa sms ancaman sing surasane gawe mrinding. Ana salah siji isine muni,"Bu Guru kok kelakuane kaya lonthe, dolanan bojone liyan." Uga ana sing muni, "Mbok ngilo,anake wis prawan kok isih kluyuran karo lanangan." Ananging sing banget miris olehe nampa iki mau esuk ana SMS sing surasane, "Kapan-kapan aku arep ketemu kowe Bu Guru, arep tak jak lapor menyang kepalamu ben bina," Kabeh SMS mau ora dibales, amarga ora ngerti saka sapa, ananging nilik isine mesthi ana sambung rapete karo sesidheman katresnan antarane dheweke lan Kris. Mung emane saiki Kris ora bisa dihubungi, njalari Ira kaya kabotan panyangga nanggung perkara tanpa ana sing bisa diajak ngrembug lannimbang rasa. Dina-dina candhake Ira mung tansah was sumelang, ketir- ketir lan rumangsa ana kang ngancam uripe. Ewa semana, isih kuwat nylamur kanthi tetep makarya kanthi sregep, sengkut, lan tanggung jawab. Ora aneh yen suwe-suwe awake Ira katon kuru, praupane ora sumringah, sanajan mesem lan gumuyu, ora bisa nutupi yen ana kang sumimpen. Ira kaget, ananging nyoba diumpetake kanthi esem sing embuh apa jarwane, tangan diulungake aweh salam marang tamu sing gawe pitakonan atine iki. 7/2 7/2 7/51 Was sumelang Was sumelang Was sumelang Agresi Apatis Males kaliyan tumindakipun Kris ingkang angslup tanpa jejak Narima kasunyatan ingkang mboten dipunkajengaken amargi emut kaliyan tumindakipun. 141
Lampiran 3 Tabel 3. Data usaha ingkang dipunlampahaken dening paraga Ira kangge ngrampungi perkawis ingkang dipunalami wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 21 22 "Tepungake mbak, aku Rina ibune Rani lan Ndari, bojone Mas Krisnawan," pangucape wong wadon mau tatas canthas. Kaya bledheg nyamber ing tengah awan, swarane Rina sing sejatine mung alon, ora nganggo nesu, ora mbengok, ananging wis bisa nyuwek-nyuwek dhadha lan ngobong kupinge Ira. Sawetara wektu Ira ora kumecap, mripate mbrabak, dhadhane kumesar ora karuan nganthi ora bisa ngumpetake kagete. "Inggih, Jeng. Kula Ira," wangsulane Ira karo ndredheg. Mripate Ira nglirik njaba, karo donga muga-muga ora ana kanca guru sing krungu omongane wong wadon sing lagi mertamu ana ngarepe iki. "Sampeyan kaget ya, kok aku ngerti sapa njenengan?" pitakone Rina alus. Ira mung ndhungkluk bingung kudu piye anggone ngadhepi tamune iki. Yen arep diusir ora pantes, yen ora enggal lunga bisa ngundhang perkara kang banget mbilaheni. "Sak kaget-kagetmu, isih kaget aku mbak, nalika ngerti jebul bojoku sing ana ngomah kuthuk, manut, lan ora duwe swara, jebul nduweni tumindak sedheng karo wong ayu, guru sisan, kok bisane sampeyan nglakoni. Endi dununge watak susila kang pantes den tuladha dening para siswa yen kelakuan sampeyan ora tatanan!" omongane Rina nyrocos tanpa bisa 7/51 7/51 Was sumelang Bingung Apatis Apatis Asikep pasrah dumateng Gusti Asikep pasrah menapa kemawon ingkang badhe kedadosan
Lampiran 3 Tabel 3. Data usaha ingkang dipunlampahaken dening paraga Ira kangge ngrampungi perkawis ingkang dipunalami wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 23 24 25 26 diselani. Ira isih meneng, ora pengin wangsulan, jalaran apa wae kang arep diucapake kabeh mung tiba salah, jalaran, pancen tumindhak ngrusak pager ayu iku salah, pawan apa wae. "Kok meneng wae Mbak, mbok ndongeng sing apik, kaya nek lagi SMS karo Kris kae, apa mesem-mesem kaya gambare sing disimpen ana HP ne bojoku kae," celathune Rina maneh. Ira lungguh dheleg-dheleg, nyoba ngleremake ati, nampa tamu sing banget ora diarep-arep tekane. Embuh kepriye kedadeane geneya kok Kris malah mbukak wadi sing kudu disimpen rapet, yen perlu suket godhong ora kena krungu. "Cepet pambengoke Kris. Tinimbang malah ana sing meruhi, Ira enggal mlebu mobil, ora let suwe wis sapejangong ana jok ngarep, mobil mlaku alon-alon menggok ngiwa "Aku arep matur penting sithik, Mas," celathune Ira tanpa ngrewes guyone Kris "Ngomong apa? Urusan penting apa? Kanggoku ra ana sing luwih penting kajaba ketemu kowe maneh iki," wangsulane Kris. Ira trima meneng yen Kris wis metu guyonane ngono kuwi, tiwas kesel olehe ngethuprus ora bakal direwes. Sanajan ta, mlebu sik, urusan liya pikir mengko!" 7/51 8/2 8/2 8/2 Keduwung Bingung Was sumelang Was sumelang Apatis Proyeksi Rasionalisasi Asikep pasrah menapa kemawon ingkang badhe kedadosan Bingung dhateng Kris amargi mbikak wadi. Males kaliyan guyonan Kris 143
Lampiran 3 Tabel 3. Data usaha ingkang dipunlampahaken dening paraga Ira kangge ngrampungi perkawis ingkang dipunalami wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 27 28 29 atine ketir-ketir kuwatir yen olehe patemon iki kadenangan karo Rina apa mata pitane. "Wis anggep wae Rina kae wong ra waras, rasah digagas," celathune Kris. "Ananging aku pancen salah, mas. Nresnani bojone liyan, ngrusak bebrayan," wangsulane Ira wiwit mingseg-mingseg ngampet tangis. "Ora ana tresna kok salah, bebrayanku wis rusak sakdurunge ketemu kowe," Kris nyaut kanthi swara mantep. "Terus iki aku arep dijak menyang ngendhi, mas? Aku temen-temen wedi lho, yen nganti kadenangan, aku sing bakal ngundhuh perkarane," Ira takon alon. "Wis rasah digagas sik ta. Aku kangen pengen ketemu, pengen adon asmara karo kowe, titik!" wangsulane Kris ethok-ethok nyentak. Ira mung meneng wae, sanajan atine bingung antarane seneng ananging uga bingung yen nganti Rina ngerti patemon iki. Dalan jurusan kutha Semarang ora patia macet, sanajan kahanan uga ora laha banget, Ira wiwit ora jenjem, kok nganti tekan Bawen ora menggok utawa leren. Bareng mlebu kutha Ungaran Kris ngenggokake mobil mlebu plataran Hotel Ayu. Wewangunan tingkat lima warna cat ijo ing pinggir dalan. "Mas aku wedi tenan lho," pambisike Ira. 8/2 8/2 8/51 Keduwung Was sumelang Was sumelang Reaksi formasi Reaksi formasi Emut kaliyan tumindakipun nerak susila Emut kaliyan tumindakipun nerak susila. 144
Lampiran 3 Tabel 3. Data usaha ingkang dipunlampahaken dening paraga Ira kangge ngrampungi perkawis ingkang dipunalami wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 30 31 "Yen awake dhewe lunga iki uga diawasi cecunguke bojomu, piye mas?" Ira takon alon-alon nalika Kris wis menyat saka pangkone. "Wis ben. Aku wegah mikir, arep dikonangi, dilaporke, sakarepmu. Sing baku kowe wis ngerti apa isine atiku. Mrene, Ir!" wangsulane Kris mantep. Hotel Ayu bengi kuwi dadi geger,akeh polisi. Ira lan Kris ora ngerti yen bengi kuwi Rina lan Rani anake wedok lungane Kris, nggawa bocah-bocah sengaja ngluru brandalan sing sasuwene iki dibayar saperlu ngetutake menyang ngendi wae lungane Kris. 8/51 9/2 Was sumelang Bingung Pengalihan Stereotype Ngraosaken mboten jejem. Pasrah dipungarebeg dening polisi kaliyan Rina Rani 145
Lampiran 3 Tabel 3. Data usaha ingkang dipunlampahaken dening paraga Ira kangge ngrampungi perkawis ingkang dipunalami wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 32 33 Kesel pikiran lan kesel awak sasuwene nem sasi ngrampungake urusan karo Rina lan Kris, saiki wis kudu dipupus kanthi nrima, sanajan laraning ati ora bisa ngono bae mari. Putusane paugeran dhinas, Ira didakwa nglanggar tindak nerak susila, lelanyahan karo bojone liyan, uga nglanggar paugeran dhinas sok lunga nalika jam dhinas kanggo urusan sing ora samesthine. Ira kaanggep wus ora pantes entuk sebutan Guru, ora pantes ngadeg ing ngarep kelas, apa maneh mimpin para guru. Sidane Ira entuk paukuman, dicopot minangka Calon Kepala Sekolah, lan mung diwenehi jabatan staf tata usaha ing kantor UPT, ing Kecamatan Sidomulya, adoh saka omahe Seminggu kepungkur atine njola entuk surat pindah tugas, malah prasasat ora kuwat nerusake urip nandhang wirang lan ati kedharang-dharang. Esuk tekan esuk maneh ora ana liya sing dilakoni mung nangis lan teturan ana kamar, ora mangan ora adus. Sing ndadekake nglokro, geneya dheweke ora entuk dadi Guru, ora bisa gojegan karo bocah-bocah, ora bisa rame- rame piknik karo Guru-guru lan kabeh paseduluran sing larang banget regane kanggone Ira. Pepingin dadi Guru kuwi impene wiwit cilik, geneya saiki kudu dipupus. Ira banget anggone nelangsa, geneya urip pisan ora nate begja ing babagan katresnan. 9/51 10/2 Keduwung Putus asa Apatis Apatis Narima kasunyatan ingkang mboten dipunkajengaken amargi emut kaliyan tumindakipun. Narima kasunyatan ingkang mboten dipunkajengaken amargi emut kaliyan tumindakipun. 146
Lampiran 3 Tabel 3. Data usaha ingkang dipunlampahaken dening paraga Ira kangge ngrampungi perkawis ingkang dipunalami wonten ing cerbung Tresna Ngumbara 34 35 36 37 Biyen nglakoni bebrayan kanthi panandhang sing abot, sanajan bisa diumpetke marang sapa wae, nganti tumekane pepisahan amarga takdir pangeran. Bareng rumangsa nemu katresnan kang endah, jebul salah, amarga sing ditresnani duweke wong liya. Kaya wis ora ana gunane maneh nerusake pakaryan, sanajan tetep entuk bayaran, ora ana paedahe nyambut gawe sing ora kaya pepingine. Durung meneh ngadhepi kanca-kancane sing mesthi wae melu wirang, sanajan Ira dhewe kudhu nyangga panandhang. Ira mlaku ngetutke anake, batine polah rebutan pilihan, atine goreh nimbang sisa tresna sing isih ana lan rasa wedi nemoni eri lan bebondhotan sing luwih perih. Ananging teleng atine Ira isih goreh, durung bisa aweh wangsulan marang pitakone atine dhewe. Kala-kala wewayangane Kris kumleyang ana ngarepe, enggal dibuwang ben ilang kagawa mega ing angkasa. 10/2 10/2 10/2 10/2 Keduwung Putus asa Kuciwa Kuciwa Represi Apatis Represi Represi Menekan satunggaling pangraos. Asikep pasrah. Ngindari Kris Ngindari Kris 147
ea. l-..S t1 L Uldid LUUEll9 l1u. uu r' (!/ Setu Klivran. iJ i"par 1945 iJawu r. , -L irnr,ri g 5 utisr.rAF{3,ri : ore sing ora ka1,3 padatan, la nqi t i.si h pad lla ltg sunrilzrli., sanajalt'...clitll ,.\'u-s nudult.tlic .janr linta. Diilarr (]s[)al u{la isilr lira.s;i an(je[c sa]tatiaill \," us ()t,t iir:n.t sLin.tt.c sri]t(lclt(ic. Irrrl lril:ririt: it,ri,,rt s,tli..t )la(1Cl.tng i ir tll ti-i ti \i 1: i,, i',r i_i.i ii.rrl.i li.a iia tta ll \,.li,l\,:,.r i.;Jt.,,,:ir,ll,l.l pitiLlj.t )irirr1..1ir ing lerrrl;rlte sasi :lr;rl€nt il{ii. \\:or!l 1...1r-1,-,r) sing i,r,LrS lrr,,,,,iit . ,ir , ( .., .L" ;.,1' r,i,i, ,..:.:. l,,,r,rnrrlr ,iiiij3i.jl \..., lrirrrlgir ri;tlilt, ngarep rent.ilan 'l-op;nct isilt .rntencl tanpa liatrcii, eitlbrrlt n3elltCiti -iitpa. i,ra :il "Kol.. l.rlisi lt lerrggahan \^,,oitten :rSrilii, tl iI;r," f eiiititUne sa\vel]ei]e l\rolrg',,.:rdon sing ltzrpirrr-rjon nreru h r. 'l;ri.1q::: Dlr \grittusi lizrrrgrrras lirr la,",... :t!t gs r.i la n e 1,^. o n g .\,,,a d on r.llau l\,ttrilti cscrtt llt;tltis. Silt.L.-Uhu lta or(l .irtlt.iel]l arn)ar(la -s.ll)cll--sabcit ditalioni wong-jal(lr.ill \\ris ntclt SLlfttb isil.] anal 1>incirlir ilirlarr, ntrrlur zrtinc lranjtrr gorclt. Ll lirtc .sirril l rit iri sr rr ni-irtryi,rl r s.r ilii rlaliit sul.cnt. rt(Jilntl)ct at t),c1, [rirl.jLtr nlcn,\'aI siil\a lincal\ pl.in(l circ[) nrLrlilr. r\rrinrrlirrrl rJrrrrrittl nqanti .jrrnt:.rn<1liali, ciLrntaclirlinr r an;r ntoltil liijarrg birrr nratncllrcg (lawc l(itqct, apa ntaneh bareng ll)il\\'.lll(l \, ll);l Sing irntt jCrOrtC. Iiaya-liava rrris rratc rrgerti larr ora ;rrioli sillia sing clil>aynrtrlalie. Sar,vise Lrclaliara selict clctili itrlrr[rt:g-trltcil 1tiliirc, tzrtrpa [>i,sit lierclrlr,ar Ira nrr:trr [)antbcn(loI\c. "Kris...!" l)anicritc lril. Sing diundaltq lltung lilccanr- Ser qf! JIi lilecenr liaro nr b t r li.r li larr'arrr g liirr'tr. tanpa ntenyat salia sciiralt, ai\\'el) liodhe sLrl)aya Ira engilrl illel-)u. 5anajarr aIi r I(i atrt).cl, i-.it.i rt!]i itg c.r I n p Ll i' s e i I c I I r. l, I r rr c r I r-1r1ti i - e i I 1;g1a i nilcbLr, r'riobil l;;iniLir ltriutl:Ll itia,l- .rii:;i. S:ti,.,i:;c lrrrtilil|it,: t.iiilt.|t(lSa ill.r;),lrt ,11,,'trl.i.., t.,:r, : :1,.. r,,,, . r zttr,, ci, lcltqell lri\.r,aIC l'rt rs ilNtiiil S.l:CSililC. .{dhLrh, Iioli nial;i,l.i njitr'it S:li.:ltl,.Lt ilii apa?" I-.ii.tl:,rnc li.r-is i.,aro pringisain. ''Jare rari,trh jzrnt pi-rp.ll. iiri rr,is J.II ptra?" senEcl Ii.a r.,.;ngsrritrrr. 'Lho, je ne noe \,,'cit.-l leltg d.riar.i rali )/a aita bae aialiiane, il..i nriiu nCaCaii d!dhirwlriti ngeteriie tanrlnte l.,arrgnrasliu telian ie nriital," ]ianCha ngono iii-js liaro ttrii'.el pipine lra sing n1,cr.rtplLrli.. Sing dicirvel ora nesLr, lia\a- liala rr raiah r^,,is lutii pegei l.1rt alt\ cl arnggonc rrgentcrri \,, i\\ ii ntitLl. Andltertri-an11itctrr.1 cilili. siitrg ilna cilrurr'Lrr larlitcrtr: rtilttrl;irit nt.trtis CSC i] 1C. '.J;trcnc iltcl) |tgit(lcn) llt()tor', li\\(r5 aln(l(.lc'- .rilir nt0tOI rit(j.l iti,)it (1i\u lcrrr-s c1 i ri:r1-ri I ri:<1rt r t,' I,..r i trl i l,r I ;i: Ira:,abanjrrrc. ' Lha rlotL-rrl..it ntalitlt t-ilsali, \.1i tvis nl,aLrt ntobile niaslirr, sj,itraic tlllrt tt1 liort ntlci gr lic l,rr nr ir tr-,. r, r rr: olclr rl(l(lo lLnrila, ),Cll rlr.liti)i-lrj{r nrobill\u (lltc\\,C rtrla<lilli iILi-Srln li;trc.r bgjolirr ltaliitit larpLr.tlr n r lt,Vc] n1," rrrartrjsrr Iar-rc l(ris iiziI crIt. I-nt[ttrh -sa1t.t -sirtr; lrrrr'ilt riltisili lir asa, lvong lr-rro ccl) lilatlir:1> nrcne ng \\,ztc, l\zlyal itltzt sin(l ngosili. atine, Ira ngliiik Kris sit-tg anteng nyetir karo urrjal arlbegan. Dalan Jogla pjagelang wis peteltg, angin bengi rvis syqp n'yantbaltgi, llblllan liesusli pat-ner cctliyal)e sat)ajan dtrrtutg liepleno irirnCerc. Sar rrrlarii rr cliltr lialrarrai scpi. zrrrycp, orJ ilua sirrg caturan, lt-z-r Ll(Ja pLrgtrh rrlelteng lvae, nringqrr Kris rrdlrisilii. "lloli nreneng \vere lt!l;rp.l, Ir?,, "l,lia nlcrrclt(lzln ya nteiteitg sidarnc l\ris ntirviti tzrli,orr. \\:ztc." I l'ii !r.lng'suI'III celiali "flatli bcrrcr ta -slit.arrIu Irtr l,iianti, \'.::"' f)itilli.otii] Kt is ntc]telt. 'N-icrrotqarr rak y;r L>otcr pLrja lirisrrarr,an, tzt?" Wong loro sidttne nqgLlyu I.,abcI r, atnt.tt'Sal sejatine sird LrrLrnge paitei.nallt iiii, drri'trnq traLe l,,eLerr.iu ba bit r i: isar n. Scsrzrrr,tr rigarr l.,c lizl i'or I c cl i rr,irr,i t i sa liit I i I I la I l!l szts i s,r ll i i i'ri rt rlc iic nar lztn i nc1 iirci:L-,ooli, Lranjrrr' icIrriri1 .:;;r:>i llci;tirrilkLr: ijol, i joiari nc-,i ncr lr::11:on. Isih l,.clin.qetri tel,.trtC .jr.tsi l',coLrngiirrr- inrl rr,.r1,ait bctrgi iianq sepi. aria tclpon ltl1altllqo nolller 5i11r-; ot-zr lr.zrcathe t ing telponc lr-zr, L-.aiULrr sallia gojegan iitg tclpon lagi dingerte ni jebul iliu sttrarane iiris, anarrgrng lrganggo noriter .se-je, dllCLr sing diuie nehaiie naliha ijo-ijolan ltoiler ing facebooli. Larr r,.,irr,!i ilitr saben dina prasasat orai nate ana l)reinc lteliarone parcllra scsalllblrngan Iilr,at telpon. Yerr Ira ora nelpon sedilta \{,ae nrestiti ilris rvis taliort rrtarrelia \r'e i-llil, SetllOItO Uga )/en liris Ora rr,-lporr, (t\,.'ill..c lra l\aYa nggtc3csi, r')lriYar)(],. ILrrrditone terus nesrr- rtcsir lial'a rr,or.rg sLrjirnir. Kanranglia lir:i.;,trr-rrtc rtrit bis.r ciiztr,tni yert irrrr-lon !iiiIrcsrrtrrr, jarlaran l\ris rlLrr,,t: lrrr;rli ltojo. h*altginS'l ctltbull ,i;,;,i li:r1csc, licl''trronc liitla clcrtc ilil.l s,.r5.llllbultqan ;rti liailg artgel .l\ il on(.clil i:Cn-iScrtc. Scnrirr<1qrr liepLrnglitrr i{ris ttga rlcl[)or). ananciirrg rrliaranc r;]da .!C.iC, (lllC!\,'Cl\c ltqCsoliirlir: raSa st:<lltilt, latr n1,1111 1;l( pcn(-lurtCg- illl(r l tltil "/\l)ir ;r lirr ole lr n(.ttllol.ll iir.rr,r'r-:?" n(l()n() I)ilali.onc l\ris ittE ifr'l
I)Llngl\asalle l elllbtig. "Lho, rrrung 1,.'.ciiiii lioli r,ia L)lcli, iisapa?" ,,.ii'iS:,tll;l:i( il.i i'.'- i ra:. "l-enatt, Ya a" llris isih rljalrrk irrrtePillg renlbtlg. I'epLttltotlc, \viurit .izllll paPat irir r^lis sct)'il lrllltl llqclltclli alla rrr11 sarceciltalic sclii-rlaliilll [)aPi]lle rriulilttg, rlqcttl.ctti I\r i-s liatig .c1,,*r l(Jir I lictctl l, I, ll,tliltl I l( li Illcalli rrrrrlih, liel>arii Illalzlll arcl) llge- lcrarli,c tclia tt rlticltlr;llt. "Alitr ras.llt cliterlic tcltrtl tttjo- 1lr.rll, illo. r\rrtr iiii rall(iil.l, ll.ic- ncrtgett Ltga clLrcltt jali:r itt;ttr'et cllltt- clha, rtrtrrlclh.ll\ ola pril)'o(-lil," kilIl- tilrartc lt.;1. "Ytt rvis tilillltlt, sirr<1 Iralitr ztliLt irisu llctcttltl hilI(i ,.. ortrl r,.a<1ott sirtr1riis ' i,iiri: .ttilitt Iirr';,i,,,, : ),1\ i ll(lilll, ' \".lll(l- :irl.iittt iit is lt,lt Lt rttt: : ,-:rl. 5,tit1 <lic'ccllli triiirr iii ll(lallll)Lt 5tl- Ilill!1 \(l llc- irIlr(l rr rr:s. fr;rtl.ittt- tlilltl.ttltl l.i ir lll,tt,, c irrt:11 r r]rr'' il nr,ir'tclt. N.lrltlitlci l!ris rr'is 5i\'.ttiil, tttLt- l.i t.tllg2lll sill(l l\tl- rnli,,,,'e bartjttr cii- cilndlratli, Clrctllet ii.r rrtlri zrsilt, tcl.r.ls ttlg rlitcntplcliitlit rl i rad itaite. I rll atr'it lic .rilirern iiabclt aiitlc .;ir -siliin c)ril li.tt tliltl. ,rlori-.tlott ciilctr clic rlr rtli ll(\l(lllltt t,t rrrlirnc ht is. lV()tl(\ lot o ()lil intl sitttl liLIt'llc- ..rrp rlitttclt, tittttliitt tctttlctt ttyetir i,irl(lrllr lii\\'.lllil l\ris rrir, ol<l llggc- , \cn l la rl( la ttc lr il tttittlr:ll, rlartgirrg i i i r'rrlict licr tr-r: rltl satctl lirll si r;rlle ir,r trrntcrttltlrtl" ittt.t ptrrlt1llarlic. !.;rlitrrtrt tttttbil tllLrttrl alr.lrl, liayit rlt:nc lir:lrt:tttlitt lilitttl ?lll(i(lollc I rt:lr.tt.t:t tt 1it tt I i(J(t I l(\( 1,1 I t.lt I t1t1;tr ar ti. ''llii alirr irrcp clii.ili lrilll(\ ll(lclr("1i, i\i, rs'?" pititlittttc I ril. "(rctlc \a ltttrt:s tl(\rlll(l.lll(l alitl i\lirs, cirlt a\.t1,' l)illl\'(llrtr: lir is. 'l5ltrctttl liulL:ttttr l,rli,rf irle ulr'l \efu l(l,vron il \ao;'' lr,.-l \r, ,rl Lr I pantes rasane tali r.rndatrg llallg- liar, yert ana telpol-l llaya-liaya kepenali. wae al\tt lljallgl\ar. l\ol( ora di\!angsLrli ta i\1as. llii arep rnenyallg Ilgelrdi?" celathLllle lra "Arep rrlrilisalli zlpa, iulas? WLt j r-r d e rrt r.r tr g pas i r n gr-r I a li- r'r I a li ga rve iTriris liok. Mau rak u'is prilisa ta nalilia lirvat l(ali Ptttih?" sr-llllaLlre lla. "Ya ltrtrtrti rlir"rbetlge rodha \\'ae, rtirtg jarte ;rlitt 1'ti liepcrtgitt t-'r't lrung ailal dar.i;ll1 llgel.le ilii atlggotle patellloll . \'erl g()leli. pzlllggollall lcrert sirtgi lii:t.ie tlali, slirallltl gclclll ora?" pitalit))1..1 liris rtrlati-arti. "Yat rtdittrcti ,.t'ne, ailtt wis liese I le tttrtrggtt, cl.lcli rvis ora bisa lll'lil', arep rlgajali ll.iL'llcllgzlll Illellyallg rl!!erlt.ii, sell rairir llle l)(!liullc lft-l lizrro rtglcrldllr.rt ttlcl rtatt. Ilris littf ir bocerlt cilili eltttrli clolarrarr, l-ltttttl;tltt: or.l l(;lrtlall, bztlt tt tte l rzt ci irtr liet l llil llcl ), trlalarll ncl\ad 1;ipirlt: cjiarasi, lrtt oril sLl\v'll'l "l\1r-rrtg hon rlgeterlie lvae l\ol( t-ldad;rl\ Pawadall werna-\{erl]a, ya \vis sLll( tali lrgajak sapa sitlg gelelll ngelerlie," pallyatlte I\ris etholi- ctitoli kaqol. "Yii, 5'zi wis dall lerli.e, tirrirltbartl<1 tlas Kris diterlie woll(l li)'a," lIa crr3gal -crtg3.rl ttY,ttt t "\eli atlitr dite;lie t"orlg Iiya yzl gotc, tzt./" Kris rlarltirlg atitle lra "Ya akt, r.l iillellg," lle h'allg- strlan.iLrjttr. "Kok ora serleng?" llris rllbe- beda. "Ya Poliolie oIa sellellg, oril lir: rrzt cloIal tl I I1cI lYal l1 g I1 c ra pi li'l r<-r "Kapart kapan aku rtitetke illcilyJttg Merapi ya, lr.." pangucape Kris ngunpetake ntubale asnar, kang nranbat ngurultke birahi kang gawe goreh pikirr' u(Jit orit cttclliit. [-itlittrtt: hijlrrlti l>it-tt ri'is tttlcbLt lalzrclart SIctItarl. rr't:tttii .sltf ir aldhelll, anttnclitttl liatttlllcrtle Kris larl lrzi rtttrlalt !la\\'c cli(lilllitl(l I\alltlllilll, nralalr ltarvil A(. Illol)il tl!la tetep lirasa a r ttlc t li;t ttrlr y rt tt: v'/oll(] l(a llg la11i clirtrlii:t t.;lsit liitstttat.tltl. "l\at1t;ttt-lia1l;rtt ttlitt cliterlie nrclryar I (1 lulc rar pi \';1, I r.." p;rtt grtcape Kr.is ntltt rtt pc: Ittlic: t t ttr ll:rlc ztstltarzt liatttg tttrartt[>trt tititrrtrlllie biralli liirtt(J (lithc !1,)tel) l)iliire liyirnc aktr," Ira tleliad rvattqsitlart .jtrjtrr pucllttr lr,aro isi atitlc. "Wattgsttlallllltl gzlwe sellell( atilir-r, Irl" t\ris tlyatrt karlthi esetr sing satuhtl tLtlLls. "Lho hok nlalah setletlg?" Ir gen ti etltoli-ethok lrar-rlbtrlt i. "Ya tegese howe rrga.ierri ztkt luwilr becik rel\asa Ilgeterlle zll( tininrbang aku diterke worlq liyi Apa olch iki dz-rli alalli Iasa trestlai Ilris wangisulatt sajali ngtldarasa [ana candhakt
'! r' 7 u)-rr ! Setu Pa,,,,rg l: l"pa, iSrJ'i,'. ," @irxEx, surisrYAwATi : nrbuh, Mas. Wir'vit se- pi,sanarr I\las Kris rrel- POrl akrr , s\varan"lr-r rr'is gair,e lroretl atiku, kay,a-kaya teii:rrr sc1>rcne rlrrrLuttl bi.set <lak la- lclilt: rvcrr'll1'an(iilrr pisan;tn ah,al(c cllre,,vc (lq(lri\'()ll lcrr,at tilpon kac," ir ztnclsrrletrtc Ir.t li;t,-r., rl) clehalic sir,rtr irtri [,ut]{lltirl((t l\ris. Kris nrcrreng, siln.Ian batirre: rItltye(i renrl)u(lan liaro zttine dhe"r,c, .irrtaranc l)crr,.Jir) r!;rr1a cncleritinli Iiel<anc:.rrr,t;url)a neral\ pziugeran, arr;urqir-iq rrga trb;rling rasa branta littng ora iicna <liertdlrani, rryuntet rrafsr.r birahi sirrq LgLrg-LrjLlg llelLt rtgreridlrtr ialitr. Tehan Ttr51r Jogja, Kris nyuda laliLure rnobil sava rindlril., lra sirrg u(]a nlim(l nrcnenq hrae anteng rrglr:rrdlrot ,r\(,rlic. kala rr'is or;r 1>rcc)Lrli nurrrr:lr arep cligawzl ntc- ri)'ilnq n<lcrrdi liaro r,,,orrg lzrnerng sirrg rr'is lrrrr,ilr linrar.rcl sersi nci5iodlra .iIi. strn;rjarr l;r<qi rnarr sorc bisii ncntont. "lr, lcrr:rr (lolcli. l(iuttzll yur 7" llris l.rrcn Alon. "llcrn- rn;rrrrrt, i\lzrs," Ira i.i,zttr-c1- :,r rlztn liarr ilri riroyoli. L)l>i,rlirrrl asnlara sincl rnulzr trtr, l<.;rr rr: rtttr rt<1 Ir tcr(lir krrutgtr swarair1c, i,,.rYa k.r),r rr,i:; nllobong ri;il;rre lra. lrrtl rrje ro atirrc rrrtutg ana rasa pa- slalr, liepcrrtlirr rryecep enclahirrrl i'rs!nara lian<1 liayt.t clcne trdan irtrl t)1zlII(lsil lictiqa. sz.rsrrrr,cpe pat3.(t taLrn dadi ratrdlra anali siji, lra biszr serl /A\e/l) /9t ta-q L-::J rrjaga saka godlra lan nrancka \vai't.la lelenreratl l\ang ora pante-s ciilakoni. Arrerrrging enrbuh ;rpa liirrrg njalari, rralika pirar'lg sirsi licprrngkur te:tepLrnclarr karo 11ris, irtinjrir soh ilr;.jegian ana tclpon. Ir;r i.,il),ai clcn(: rrcrlrtr Iiartr-a h:'rn<rrl,) r rrll e ren rar lir: li;r I>r: lr pi.i r r zr rrr-1 lrl r r r i. lialebtr ra-sa n(tcliik lialresrran linrrrl rr'is orzr bisrr rl ilir:rrclltz.ilr:ni.,\Pa IttCrlCll harcttrl lri.s;1 5;ip,.i;111r,1111. LrbziIirtg ersnrara sitI l(.l.saya : Irlari ri, tticrrrlri j.:birl l\ris tlr:<lcc1 uiadcrlc gaqzrl'r, cselne pait nia<tir, liLrlitc s.-r\\,o l na t c n (1, rr,i.s .sa nv;t it (lzt \\'c o r ; l litrrr'arr,a endlta. liijang BirLr diparliir anzr platarzrn hotel sing orar pzrtia jenrbar, r.rrrrrrrJ cLrhLrp li,arrgqo p.trl(ir kira-liira rltobil tclu. llr:rrgi ilii pirrLltr orii iln;t nrobil kanq diparkir, llotel ltaclitva katorr sepi. Di.tlan l'latn<1krr[>tutri Ngayoclr,a- liartzi rvis abvor pa<llraltqc lalnpu r.rzrncli.a \\,?rnrzl, rrga palinq slirvi:r \\'on(l-\volt!l parl I ta r r ralcrr r r rr irrt yr 1rtr r. ln<3 karnar li.) sinq ntults ret]lcn(i- renlcn(l catlryirnc l;trrrptr, ora il,lil s\v.lra zrpa-.lpa, lizr3itbzr polalt atinc rtott<1lor'o sirtrl lirrli n(JClo(iaI(e ont- baliincl zl-sntarra, ltganti orA ntaeltr pr:plrlarrtl ii;11r1 rlcrr tcrjanrl. l\ris lia.ya-li.aya liepengirr rt<glalr:liarlie lirrtr ati cliinzr bo.jone .jalarart orzl bisil rryLrlirrpi bancllra, tttitlitlt liaS,rt 11.,," di ccc ngelinqi liasrrrry;rtarr [>o.jr.lre -sedlten<1 karo karrcane nunqg?rl dzrrlang ba rrrlrnrarr. 'l'arrpa rvigalt-wigilt nraneh, Ilris rtgrtrket awake lra, disiliep ngarrti kenrunci ing dhadhane, iantbene derr arasi, digigit, nganti lra njerit kelaran nanging uga ana rasa seneng kan angel digarnbaralie. lra elloh kalalr, kridhane kava jaran \vadon liang lagi lietarran brai, trerali sLlbasita lali yen dlrerr,ehg jejer gtrrLt kang sabar dintr adol pirr,rrlang luhrrr lzirr bebLrden .id il tr I tr-rrrgy. Ati rre srrir'rr nq, kalebon rrzr[sLr szrgedltene girrrrurg. lVon5l loro sing laqi rvae lictenlu, paclha-paclha sztrlgr.r trbaIirtci nafsu, ha\'.r de r.lc derlrana kasiranr lcnqa, rtrrrbal rrrrrbal g.r\\'c l)oreq, rtvitltali lcInliori liebzrli li.aertdurItztrt srr'iirga rlonYa, tarr.r nraelu Ycn liabelr ntz'ru nrung apus nranising iblis. t\abeh peralrqalr arr,ali Iia)'adene r.,'oh iitrldi liarrg ngle leCri rti, rrrpane edi perri nrer:rlt ziti, s.rn.!ilrr jcbril garr'e Iernbang licliirlLurgart k;ttrcsnlrrr I..ancg litrcenr, licbirli ctancl;r bacin. Ci irnis irirl jllr.r ri.rlirr )litliotroro ,-, r':-i r i i pac i i r, r. ( ) r r ( I i 1 r r i,r i s r I r L-r,t l. r D, r r r ;tilrtl Iie tri r r Icr-iirl ( iil \.. c r ]ril r t r-rt. .;i I t.l i..tl,,l,: isilt lr.ra;'.1 ,., l-,tr r,',;,, ,i;l r.rsa Lrc-stt.l :r.l: i.'-i.til \\ ii:,itrt.rlr l-rali pztcllkr llciut rebLrt hCncCrlr.l |r rgr r rtt bar r poIa Ir liai . - Ii.r''.r ti i-,r'r\'.i rlii rlirlcliir rljrncn lianrlrgo polalr ,,,.'on<1 loro \!';'rc, ori) ana li\atle . r\lLlll segara birahi orrb;rkc sa,i a gcdlie, nendhanE nrtrna nrrrne. rnrrbal-nrr-rbal ngobclrg k;rL'cli 2lnggarle Ira lan liris lii:rrq ,... is adus lirirtget Iarr rrapsLr. Tekarr pLrcLrhing rlapsLi . Krrs lial'a barttltcng lieitt{,:r, rrcai-r jiiii ora l{elra diendhani, clolic lra Lrqa lintrrt rrginrbarrgi. Arvalii ioro padIra aclrrs napsu, orer nraclir cnrl)ulr sinq tJicccep lir rrvi r r radtr ir1l.r r.rcrrr r. .sir t3 balirr li.abeIr kanqen l;rn rrgclarlising t,,,is cliarnpei 1>a<ilra-padlra disritt- lrli. Naliha ing njaba s\rara bledhc(l nyarrrbcr-nyalnrber, I\ris ngrant- pungal(e kridhane kantlri nqe- [ogake kzrdigdayane nrinangl(a Ic- Ianarrgirrg jagad, ora gantzllati su\\'c lrtr runrzlncJszr ditrr-nbrrlalie airta erlarr kziswarqalr. Jerite lra bzrrerrg liaro l<rerrggosane l\ris tentpuk ittg zlwang-awalrg, barrjLrr kekarotre rtggeblag, rrarem, tuntas. lenres, awal( teles kebes. Anqin tLrnriytrp
alus rrjereng tarrgis, nelangsa na- rtgisi ilange pangaji sucirrirrg rr.a- nita dliaprrr anrrnrti grorrjalaning ati, bumi nrelu utrjal ar-nbegatn Iarrr- dltung, rnbiwarakahe prihatin hang talrpa pinCha, genea jagad rr,is saya tanrbalr tuwa tarnbah ora 1>::kra. Lttr,ih lintang tnenit, Iieliarorre r'lrerent ngedhent pikiran litrr nrlle, renake raga, tanpzr ana par_r:I;tIlron apa-apa. Cecali. sarinrbit sirrrl rr,irr,it t-t't zt r r n o rr to r-r kri d I I a tr i n <1 lit e r I r r I ) q-sa loro kLrrr,i sirrtrirrgliir ana pojoliirn tcrrrllok, gerrti gojcg.in irrcf) t)irrl dolanan. "lvlas...l" lra rtrbisilii I<.rrpitrrle llris. "llrl...l" Kris ora li,.rrrirI r,,,.rrig -sLr lan ntullg dlrclrcrn, htrn.j rrr nriclLrs-e lrrs siratlrc Ir.r. Ir;t lniltclscrl-rnirtrl:;i:r1 n,li)r iis, ntirirtri ngrLrlici .t\\(il..i.t lrr.i: :,iilrr isilt teles li,lcbcs. rtrlrlrrrlrr)., tlt..r <llr.idltane tr,ong I.tnattrl sirtri .,r.is ngctcralic dlter,..clic niLlt<1t1alr gunullg lianilirnzttitn -sirr<\ rjLtritrrci lrzlte dirasalial\r. "liori,e liedltrrrr,urrcl, Ira,, i)iiirla pLrrzt ya?" pitarhotrc Ilris. itrlclrr-s pipine lra. "Ora, lvlasl" r,t,arrgsrrlane Ira h.tro gedheg. "l1oI< tangisr-r'rrr nganti liaya rrgorro?" "Aku ntarerl lan trenyLtlt, c.lr-rr Lrrtg nate akrr diseneng_senenqitiie priya lruru dene [ior,c trYcncnulte alirr iki rlatr, lvlas. r\litr li,:lirrrriin iaratne ati cliciclrani bojoli.Lr bitcn,,, rr,zurgsrrlarnc Ira polos. "Llto, nalili;r bcbojoan Ii;rro srvargi bojontLr rak y..r ir,is tarr t;r?,, godllitne Kris li.aro nYiwcl l)il)inc lra sin<1 licbah ltilr. "Orzr, lvlas_ i\lirr orir n.rtc rrrirrr_ sakalie. E.nrbLilr a-tp.l tl)crgit li,rlresnart sirtrl trr;r st 1.,ir.,. .rp1 nrcx1a zrlitr sincl rl tr rrr rr<1 r r rt rri I rci rr1,,, lia r I rllta lte I r;t n <1zr rr t 1tc t I I ](_-.s(-t I 1 ) _ "Ycrr orit -r1ela, att_-t1r:s sailii l.rirlcrri rrtirrrell. yil/"1\t is rrrl,t:lrr:tl,r rlttnelt. "Ah, Ivlas llris. Arr,alilirr i-silr lc_ tnes. Apa i\la-s llris vit isil) lirrir,irl?,, panyaLrte lra alentan. "Lho, korve ora percaya ta 1,en lcr. L-JanJ.,L j, i' 1l ,- lcr. L-JanJ.,L j, i' 1l ,- f l ,etu raning i5 iap",-,o,. ,Vuru I i ^%_v% , akLr iki isih pidelcsa?" pitalione rrebari,,apsr-l nrbLrrlr wel{tlr Kri.s. lra qedheq ora av,ieh rvangsulan, anane n)lrnq nglanq<1ziti polahe Kris I'rarrg lial a-l.ia1,a wis lieparr-jirrgan nyah/21 rrrrnr-rl;.\r-r, ntbalcni t-nanelt ngeterake lra rrqlnncji irrci safitodra trestrat kebali keutisthzlr n5llrrw,ihi lietr,zt tt . lVclitrr .lia_rn5i sa-ya Iinqsil i1rg11g1 <)i'a rliPaqtlLt, lti'iu at ltarrtrl adltetr-r kayarlcne rlicepali.alit: lianqgo tttirttttty,tlti \\'()1(, lr,t() sir)g Lllegc wis buntet, iltitic u(la l:r<_1i petcncl, ::::l:::: j: ::: [-su]r durr.rng genep jarn pit- li- lra rr is sengiiLrt anit l\antor, ngraultprnlqalie qarr.can sing kudLr rantpunq dina ilii. tlejur liayr_r jati, ditaplalii batltili \rarna abatlg corak ganrbztr rntrnuk Carr-rdha. Iirg pojol< ireja ana r;r:las ge dhe i.si banyu pLrtilr. <liliarrcani lepeli cilili isi roti liLrkr-r.s latrr titlrrr srrstrr liaro kacang barvet rtrl -sa plasti li c i I i lt. "n'qrrr!Lrli rrunil iir, 11u,,, panya- lnrl katnd,i,.? stii!J,tuttg igrnelr0 telneil0 cartayatre r;t,t1ttt,0td ana swara apa aoa, kajaba tclah atrne wong loro..... liobon g i)iltase rJrr I rar rir asntit rz1. lrtr1.j.rlr,r rtrlrul,r:r i,rrrrrirnr;r rtriin_ .jcrt :,,rlt,i \cliln{. tt,rlr\ \\,c\i. rlr,) rr,atti alrlli, t1trril(l il(lUn(Irri (]cnea ltttrcsrrtrrr .sirtrl lirrrlunc resilt lan ettdttlr rr rr rrtr1 Il.irrr.r li;rrtr 1<-1o lztrlb;rrarr liolalt rIc retk [)itI l(]cI al n, It(.I?.t.sorake [atarrzrlr karrrl enrlaIr li:,r_ya kentbang nnggrek in<r r.arrclltela l<arnar sirrq nrclu-ti.lelLl isirr lirtrn<ttr swara l(anq ru\\,c situ/jjil)inr1 qLrru. ''lrtrgqilr, Ilrr. llii rianggr.utg jc. i\lan<.1<qa I)itdlt.r cjiraitirbl dltisili... r\'.il1(lsUiiiltc lra. I'cte p isilr ntantltcrrg trgetik irrg n(larep kontprrlcr, li.ziro liala-lial;r II? n_y3111 onlon(l;tne gLtrut-grtrLl 5i1vr1 lir3i p.rdlr; ngiiso. [Ana candlrakc]
iliaka fodarro llo 32 ':' 5/ | / 20|13 ffi*, iflif r.rA n"'):"::i' nlf i "ul gli o "1: I :i. I Y I illlllgurrL I larr tarrqgrrrrg jari'ab Akelt I lianca padira-padila gtlrtl katlg n ga lerr.r ba n a a',"'it keP rigelan iar.r kepinteralrc ngrarlpLlngake ga\!'ean. r\pa trretrell Ira sratr'trtlge grapyak. setlanak, lan pinter gal^"e ^ - la t" leltlCOn, 5(r'qr\' galake r.rtalal.r padha dikangetli' rrL\JLP, ^ ^,. ^ i - ^ I 5dlloJurr I)J.lldl "Kok serius sanget, tletrbe nggaraP ePa ta, Btr?" Pitakone sawijinging guru. Curu lanatrg sing Par'.'akane cilik, nganggo klambi sragarn safari abu-abr-r ing dhadhane ana lambang KorPri lan PaPan jeneng kanthi tulisan Fauzan mau nyedhaki papan anggone ngetik lra. Sanajan dlreweke minangka guru, ananging umure wis luwih turva, mula sanajan karo kepala sekolahe dheweke rvis sok kulina caturan ora basa. "Biasa, iki laPoran anggonku nragangcalon Kepala Sekolah kttdtt rampung saiki. Ndilalah Bu Indah kanca kelompokku ora bisa ralr'uh, ya kapeksa dak garaP dhe',ve," wangsulane Ira tanPa nolelt' "Mengko Bu Nia bubar ngaso iki wis bebas jam mulang kok, mbok ben direwangi nggaraP dheweke wae, njenengan rak kudu raPat La jam sepuluh," Fauzan ngelingake. ira kaget, lagi eling Yen dina iki ana rapat, mula enggal-enggal nimbali Bu Nia suPaya nerusake nggarap lan masrahake menYang ' kantor dinas. Bu guru enom sing ayu, umulg lagi ngancik seiikur mau. kanthi seri @r d) ---t ,t\:. '!\^l tra barrget bungalre duwe rnitra nyambtri garve kaya der.re Btr Nia' isih errorrl, pirller, tltr Ilratrut lnarallg aturart sirrg ri'is digarisake' "Yerr tr'is rarrptlng di print sisan rartgkep telu 1'a, B'r' Aku tah tata- tatJrrten5'arlg rapa'r," lra mtrngkasi omongall. B,-r Nia- tlantilttk karo nresettt, ora sllwe lvi5 lilllqgult ngedhep nrorritor terrrs serlgliut nalidangi ga\\'Call. "RaPat mellaPa r.rlalih ta, Bu' Sernirtggu Ptrrlika kok samPun kaping tiga anggeniPun raPat," pilakone Brt CLrru sing ngagem kacamata karlthi tnesem' "Niki raPat PanitYa lomba, Bu Sri. Pance:r'nenlbe kathah nlasalal'l ingkang kedah diPun raPataken, Bu," wangsulane lra karo nlenYat mangkat raPat. Rapat sing kttdune rvis diaiviti nyatane malah rnung Padha ja- gongan renlbtrgatl dlierve-dhewe, jalaran sing areP mimPin raPat malah ana tanlu Penling. Saoen- sabetr netlu kaharlan kaYa tlge- ne iki, lra ora seneng, jalaran lvektune entek tanPa guna. Yen ana sekolalran dheweke bisa nggaraP maneka warlla ngrampungake gawean. Dumadakan ana SMS, lra mesem maca sapa slng nglrlm' "Nembe PullaPa Bu Curu sing manis?" tulisan saka Kris mau aje-age diwangsuli kanthi cekak, "nembe maos SlvlS saking tiYang gantheng". Let sedhela Kris wis nelPon, crila ngalor ngidul njalari lra ilang .o^a[ nra onaaal "Arep raPat aPa ta, lr?" Pitakone I{ris. "Dmbuh, Mas' Iki malah wis molor sajam," wangsulane Ira' "Rapat karo aku wae Yuk, mesthi kabeh beres," amollge Kris karo ngguyu ngakak' --"Ah, isa wae llro. Akr-r terus dheg- dhegan lho, Mas," rrratlgsulane lra' "Ngenewae, Ir. StrkSenin ltetemu *un"i ya. V'is sesasi ora weruh kor^,e akri lta)'a wung gen.hlurg je' Yen bengi klisil'.an ora bisa turu' Ning arrtr njaluk, ora mung sedhela' Awa-lte dhewe lunga njaban kutha rong wengi. Metrgko tak ajari sing luwih cesPleng," kandhane Kris samsaya gawe Ira mulnet' *Ya menglio tali atrtre sik wektune. Njenengan garve Pawadan bisnis wae rvis beres, bojomu . percaya. Llla.nek akLr ya kudtt gawe pa'"vadan dinas barang," ujare lra ngati-ati. "Ya wis aku mall'tl korve sing gawe Pawadan lan nemtokake wektu," PanYauie Kris. Sesasi sarvise kedadean ing liotel Radtya, .lra sejatirre bangei anggone kePengin meneh ngalarni endahing Polah asmara, PePasihan mangh karo Kris. Sanajan jejer guru sing ngesuhi Parvongan kang pantes tinuladha, lra kaYa wis lali pu rwaduksina. Cedlrene katrestiatr, ngelakejiwa, lan tipise iman, njalari tra pinter dadi Paraga kembang plastik, endah ananging Palsu, ora ana arum lan segere. Ing laladan sekolal.ran lan kantol Dinas Pendidikan, lra minangkt bleger guru kang akelt tinuladllt kanca lan Para siswa, ora Padhi ngerti apa kat.tg sttt.llit.trpetl itll njerone ati wadon rtlau kebal rvisa, racun, kaPara malah kaYi nggembol bort-r, kang sawaYah wayalt ntbilaheni. Urip dadi randha kebak Penggo dha, Ian wewayallgan nalika Qmah omah tansah disiYa-siYa bojont kaya dene kalodhangan iki arel males kahanan, Pengin mbaYar lar lapa, ora maelu wong lanang sin' clitresnani isih duwe anak bojo' Yen pinuju rasq ngelaklan kange kepengin ngrasakake endahin olah asmara karo Kris, bengi-ben1 yen scpi kamar dikunci, banjt nelpon l{ris. Kanthi ngrungokak
gojegan lan panggodhane Kris sirg n]arrei..a \1iatila, lra bisa mbayangahe liacndalran sanajarr rnung ana ing pangangen-angen, yen wis hesel brrrjrri' bisa Irrrrr arrgler. 1'angi trrrr-r esLrli iki, ngepasi rrpacara dirra Senirr, lra isih ka.iortha antarane kepengin dolan karo Kris larr krrr,r,aiibatr dhirr:s kaya padatan. Nilili ing rninggtr-ntinggu iki ora alla ga\\,ean liang w;gati bartget, lio. trr;kir bisa'ie errtuls pawadan lianilgo dolan. Begjarre durve Lrteg encer, .sidane lra [>isa rremu parvadarr lianggo anak-anake yer-r entrrh strrat ttrgas rnelu diklat ing liLrllra Salatiga rong ndina. "Nek kondtrr aliu diturnbashe enting-enting sirrg ali.elt, Bri. Arep [ak wenehake kanca-l<arrca sali rLratrg irrg kantor," panjaltrltc Liarr anahe ',vadon. "Ya, nruga-rntrga IbLr ora iali,,, rvangsularre Ira ztyetn, anahe waclorr sirtg rneh rantpung altggone kLrlialt li.Ln,,i sajak ora cLrbriya. Jalaran wiwit biyen ibrrne pancen kalebtr gurtr sing prigel, pinter, Ian kerep antuk tugas maneka warna. Marang kanca-kanca guru, Ira cukup nelpon yen ora bisa teka sekolahan nganti sesuk, jalaran ana tugas kelompok, sing kudu dirampungi kanthi penelitiar-l lapangan. lra pancen lagi senghut nggarap laporan minangka calon Kepala Sekolalr kang nembe ,,vae rampung magang ing SD Bak- tir.rrr-tlia. lra nrrnangsa begja barrge[ sa- wise enirrk tunjangarr profesi guru, sirrg gedlrene padha karo bayare saberr sasi. Mula kren.eg atirre hepengin kr-rliah niarreit yen r,,,is drlal',lik nrinanoka,\epala Sekclah. Irtg pangajab kanlhi nernpuh ktrliah ntaneli bisa nartbahi piandel anggone jejer QLrrr-r Profesiorral, ora lali akeh kang banjur tt rnindak nistha. Omah-omah akeh kang , bubrah, bebojoan banjur kebak lamis, lan lurvih ngiris ati, ora ana babar blas krenteg lianggo nambah gregei anggone ngabdi kuwajiban nglayani pawiyatan. Saben-saberl ana rapat di- elingake supaya para guru ora padha kentir ilining panggodha, ora kapilLrt ing lahu kang nerak paugeran, kaya-kaya durung bi- sa diwujudake. Anggone padha nyartrbut gau/e ora ana bedarre hart-r rralika drrrLrng entL,ii tarnbahan bayaran sing seneng telat ya tetep telat, sing rvegah sirrar-r ya tetep wegalr, runrangsa rvis nrumpLrni olelre dadi gr-rrr-r. ? "Niki rapat panitya lornba, Bu Sri. Pancen trcrnbe kathah nasalah ingkang kedah dipun rapataken, 8u," wangsulane lra karo nrcnyat rilangkat rapat. jtrnrbLrh karo tr{Lrane perrrerirrtalt parirtg Iurrjatrgarr. Narrging ancase parrrarerrtalr kang kepengin ning- katahe kaprigelan lan njurrjung drzrjatc grlru-grlrll rlau kaya-kaya ora jrrntbrrh karo l<asunyatar.t karrg durnadi. Alieh irrg sedhengah papan, enrbrrh iktr ing kalarr,arti, TV apadene l<abar sirrambiwara, cliand harahejare arrane guru tambalr gedhe bayare malalr nrung tantbah maksiyate. Akeh kang banjur salin srengat, seneng panter kadonyan, Arrarrgirrg Ira kalebrr guru sing sregep lan rluntprrni, malah ke- rep anggone angltrh lan blaka suta yen pancen duwe krenteg kepengin banget dadi guru kang pantes digtrgrr larr ditirrr. Nanging nrenunqsa kanyatan ora kaconggah errdha lakuning godlra, nganti sidane txung merga swara tembang asrrara li,ang ngendhangi impene, kaya dene lali kabeh rnarangjanjine marang awake dlrerve. [Ana candhake]
L u,dxa [00anq Nn J I .:. t.// | / ,)t]l;\ Seru Legi, 23 Sapar lsti rrmalir askara esuk iki nyekseni, rembua Ira, kang kaya_kayl ngrungokake slvara pepelirng ngeman Ielakone. ,., ln9 seje papan, laladan kuUra Klaten. Janr enerr.r Xrra,rg, fi.il l,llx.i,,SSaluke n gorr ra I r,,t i,,i trpi." DoJone karo Crsanrloni pilveiitrg rvarna-warna, selia sirtg rrrrrsarr lSll: ati, ora golek wedokan, ora 1,r^utlh,.rrqtanthtrng, nganti rrrusan {a ratr ole}re ngirit arrggorre.la;an. Nandrrki bojone sing galak tur l^eson .krrwi Kris mung nranthuk y:l: yotr ngtegani. ..ora 11- srrsah tuku.oleh-oleh. Bocah-bocah rasah dikulinakake boros, wis padha ll^1!::"one. renan kurvi.' rak.ti qare Rina nraneh. ,:u bengi wis akeh_akeh bo_ ,^ 3one le ngojahi lan r -;ilffi 3;Tl ;l[: l,Tl.,n" y,",1 " Kurang akeh bathirre. Kris wi. ori nggubris. mobil ar a n sso n e lilr:l? :#:l :::,, :.y_nl, urcrs lllnggalake lat: I: :. ::li'i; ;:;":l;1 ":i: i: ;?; r nenyarlg prrrwoker ta lan Kebt,,nel ngrrrusi bisnis anyar Iu,., p"aa,,o,, gcrtdherrg. saka kr.rtha Klaten nanccn ngulon, nanqing tiris Ualr_ jrrr ngenggoltake mobil trrn.rtg,u l]:,]r"lrs Magetang. ngarnpiri tra sryrq yvis nLrnggu arra irrg terrninal wiwit janr wolu rnarr. n;ri tiira.larn.- jili.S"t, sanga. Kris Iarr tra wis ne(emu, wis kober rrrket_rrrketan sedhela tarnba kangen. bar{ur 1:l::]:,:":ruri karepe ari rumr1.u l:]"::1, salariga. sadalan_datJrr ;::i"lis.".g nyritatia ke ka n gene, naro nglendhot aleman, sernol)o uga . atine emoh kang Llga Kris ora kober leren, tangane rI",ir, sir rs r,i,r, gr.oyu,iso,; l:Tn:l]. saK eiltulie. Arrggarre tra tiarrggo dolarran, njalari lra rrrtrlat rrrulct tnbingungi olelte ztrep nahart rasa brai. Suwe_sulve Ira ora betah. lan enroh lialalr r:telu_tneitr ntbLrngalri parrer kapinterane ntancing Lrlal_ tng napsLl, ora maelu sac1alan_da- lan wit pinr_rs nrisirh-r,nisulr nterr,rhi polah ora lumrah. ,,Alt, ntenqko :ili ta, lr. Aku ra kuwat. Ihi iagi rryetirl lhol" kandhane Kris rryingliiralie tangane lra. sin3 rrr.:rai sapa? ^r,..!1": ,rnar: :i: y, ra betah dipancirrg_parrcing ngene iki,,, kandhane t.i,igu ngi patal<e tangane Kris. "f3wis, saiki kabeh leren, ngan.r_ tak rrsebrrr, ,rreigtl.o ::::l]:'n, 3r.itr l ta nd h in s,ya r",.,,u,, g.-r,, - :.:: ?]9s: ,",,::r:: karo nggrryrr lar.rlr t.r13r1. r,runrt, banjLrr ngetokake ,^,_,fu rrgecek arra liabar apa l<rUon3. tng_ seliolalran. Ayepr dene salia PClaporane Bu Sri larr pal,.lrrritr ora ana apa-apa. , "Aku jane nrelas karo kowe. lr.. kandhane Kris. . "Melas licpriye, Has,,.. karo ngusap ranrbrrte rada ora rapi. Ira takon Kris sing ",4,u,',. liorve sirrg kuijrtrre dadi ,. , lakrr apik, nraralr ketenrrr ::lradha lil, l:,ig.sing ora drrwe rrapsila. r\owe Katut rterak Dao ..,,ti ox,, .i,,g;;:l?ff T;.HilI; saka bojo," celaUrune Kris alon. ."Ora, Mas. Aku dhewe sing ltr_ olu merga Mas Kris. Aku f,an_ ?1,t. ::',^*,1n nerjang pager ayrr, jatar_ an awake dhewe ketenirr nalika padha-padha butuh hanca kanggo .r.:lr"k. rasa lan golek tamba,,. wangsulanrre lra nganrpet tangis. Hn, rasah rnikir sitrg seOttin_ sedhih _ya. Ir. Ketel riuou tiansg; r;;;;:i[:r;ff:,L,': ati. SesLrli bali ngorrah afr,r Uatioil jajah bojo sirrg lLrrr,ih sugih. horve bali kesiksa sepi lan furu ufi,- pi-- nyaLtte Kris sajak golek bener. "Wis prrllrh_pulrrh bejane Mas, , aliu lan liorve ihi. Urlp pisun *a-" o.ra bisa ngrasaliake katresnatr s,ing jare enclah. Bit,ert nalilta isil.t drrwe bojo, dirra_dina akr-, ,r,,ung kaya batLrr rlanrrt ntiturrrt f.ur"pJ ,un lagi ngerti yerr sejarine f^"j"; DoJol(u ora tresna aku, bareng rvis seprrluh tar-rn onrah_ontah, semono Ltga Mas Kris diprarr,asa pengu\\,as- bojo sing pancen bisa igLrripi 3ne bandrranc tingsatarr i,orrs |;1lllil, tur\,at ic," parrggrcsrrl,rnc Ira liarrilti ngantpct lLrlt sing arep , irrrneies, Ira ntbalcni crita l eir ra-sl lara oielrc diapusi I.rrr diliitianati dening bojorre satrrltir angel ilange. Apa..rlanelt aitggone dadi rancjlto_ ora Iiya allarga Bardi. bojone rnililr rnegat kareben bisa ngrabi Tatik, liancane lLrnggal kelas naljlia se_ kolah Sltp nganti kuliah. ffungrg CLrsti Allah ora rnarengake bebra_ yane tila.s bojone ntar-r langgeng. dr-rr.rrng eenep setaun omalr-omah, Tatik ry'alLrli pegat. Anggone njaluk pegat bisa keturutan arrarrging ora ana. kantor pemerintah, ;r;rS; Bardi tirvas kacilakan ana ing krrilra I::I:1"r" rratika ragi arep r)srrnrs pegatan. Kris bisa nrelrr ngrasakalie tatu- r!rir arreh karr iga ren Illr_,1_,1,,,,,, .Oa r.rn rasa asilr, kantlri ngeltrslelus ::?]: ,ln *?l,o sarrrorlrr b",;;; r\drrent i,rg pikirane cJlrer.r,e_die_ nyawarrg endalrirrs l]-",,"i-']1,loi r\cnlDa ng. liertrba rrcr ,rn r,,; ;; ;sr';,,, ffi:,, lll:.iJjli:ll elggok_errggokane narr.rbahi ed_ ntutg sesawangan. Kala_kala ing lra ng rrr rr1.cn, .ri, t,,go i f_"jlos_:,^t:,i l::o :nobil liya, gawe ketir_tilrir :llr" ,ll ycn wis rrgono ikrr. Kris trttrng klecam_klecent yer.r lra tenls tanga ne am:rrsa kaget i;L:l:1,l:", ,ro:u.fu 3anr sepuluh krrr;rng siilrik, l]l*,, al, nrpa perak ruis=nra,rdl rreg ana Hotel Arjurra, kong nrupun
ing pinggir dalan jurlrsan Unga- ran Solo. Kamar sing dipilih Kris katon asri cedhak taman, cet kr-r_ ning gadhirrg, minangka banglunan a!1ya r. "Ahr_r liok ngantuk banget, ya I\las," celatlrrrne Ira bareng rvis Qanti kaos iltq kanrar. "Arra li,erre hawane adherrr lr, barryr,rrre \vae l(aya es. Ning rrek ntrene koli nrurrg arep turu apa paedahe?" rvangsulan ngono Kris rrbcg ucrrl-ucul penganggone. "Alr, 1,a Llrltsan liyane rak ya ora .kr-rdtr saiki ta, Ivlas?" wangsulane Ira haro ntapan turon, nglenrpeng boyoli sing rada pegel. "Ya rvis. llengko ya liena, saiki rarlprrrrqlie sili ritangrrtr-r ana da_ Ian ntatr," rloclharre Kris, nggLtya_ nggLt)/u rtvcdlralii pettrron. Ira rr'is bisa nciakrva apa sirrg diliarcpalie l(ris. anarrgirrg rasa rrgantrrli pancen liaya-liaya lr-nvil-t litnr,,at rrgrebLrt rtrripat, Ira ne}<ad r,ierent llapan ttrru. Kris ora ngalalt ltgono rrrae, dit!arke lra nrerent, ltartrlinq dheweke alon- alort rryedhalii sandhinge, kaos lar.r saliabehe penganggolre lra dirrcrrli alon,alorr. lra jarrjane hrasa, ethoh_ ethok tetep nterenl antarga pancen ngatrtuk, sapa ngerti Kris thLrkrrl \\,elase bar{rrr rrglilarri dherveke ttrnr sedlrela. Jebtrl parrgirane ora Irctt.s, irr is rr,is lrrrr,il.r tLrndlruk pren- tahe derva angliara, ora ngretr,es [enrbtrng ive lase Ira tetep wae wiwii turnarrdarrg ngabcli setan. Kabeh lia:tg dilaliorri sesasi kepurrgkur dibaleni, kzrntlri lLrwih edarr-eclan_ arr, ha1,2 kelvan tarrpa aturarr, Kris nrbelio-s-ntbchos ntbtrrtr nurtr ti po_ lahe napsrr, lra jerit-jerit kaya iblis rvador.r ngoyak ntangsane. Enclah- ing larrgit Salatiga karrq biru. sllwe_ suwe krrcent hasaprrt pedhut, kaya derre alanr or.a nglilalake gr,rmelare jagad r.nLrng kanggo ajang dtrraka, andun.t nistlta, rryebar culika. EnrbLrh rvis pirar-rg jan-r lindlrr-r liang dunradi ing karrrar iku ora arra ' karrg trggLrbr.is lakrrne wehtu, kabelr wLls lilelep ;tna irrg sarnodrzr hanUri alutr lan ontbak kang nggegirisi. lVtrsanane liaya sing dikarepake r^./ong saklororr, rralilta daya kaya [r.a^;.uc,;,g ti,.33 'i lZi ; / 20t\ f I Setulegi, 23SapailS4EJimakir d I dene wus tekan rnangsane, Ira kaya siner.rdhal ing alvang-awang. semono uga Kris ltaya dene sena- pati n.rerrarrg perang, tekan r,vates_ ing palagan trer.rgginas rrebas lan mLutgkasi karya. pr_rpusin g lelakon, wong loro ler.rger-lenger karo nya_ rvang lainpu gantr_rng ing tengah kamar, liairing lelagon terrrbang larvas, nambahi airglese liahanan, lan saternah lclororre trrr;.r angler kaya bayi dielus-elus biyunge. lng rr,ehtr-r kang padha, seje pa_ pan. Ing ontah gedhong l-nagrong_ masroltg li,r-rtha Klatetr, Rina mi_ sr-rh-misul.r ora liaruan, jalaran Ndari mbelani bapakne. "Pancen telurrg sasi iki bapal<_ nru saya rrganeh-arrehi, angger ana llgolxait ieipon \\,ae ciigernboi, yer-r lurrga malalr dipaieiii," Rina sero. ^,angsiiiane "Al-r, lbu kr-rrr,i saben-saben mung golek salahe Bapak. mulane Bapak luwil-r senerrg lut.rga tinir-nbang ana ngornalr," aloli.e )dari liaro menyat lr-rnga. Iiina ora kaget tJiwangsr_rli anal(e rnengkono. antarga saben- sab:n ana perkara karo bojone aualie ri,acion sing cilik ilii rresthi mbelani bapakne. yen anake wa_ dorr sing gedhe, Rani rada kerep "Bapakmu kuwi utege piye ta,Bi. maran0 anake Ndari. a adoh kok malah telpone dipateni," gemrenge Rina _ .--_,----__/ arep itelpon bojor.re kok ora entuk warrgslrlan, hepara rnung diliabari yen nonter kliwi ora ahtif. olehe rtrbelarri ibrrne. "Kor,ve lii ngertimu apa Ndhtrk, sabelt ahu rrgomonghe alane bapakmu n.resthi kowe ora lila, ka- mangka kowe ya rrgerti dhewe ta, irrg rrgomah iki liabelr urusan aku sing rrgrarnptrrrgi," panggrundele Rina. "Bapakrnu k..rwi utege piye ta,Ri. Ltrnqa adoh lioti nlalalt telporre di- Dateni," geltlrenge Rirra nrarang arral(e Ndari. "Yake Bapak isih ana ndalan, Blr. Ora prayoqa ta nanrpa telpon,,, [Ana candhake]
@irxrrue suLisrYA.w,airi : dari sing uga wis apal karo lageane ibune trima ora wangsulan, milih nerusake anggone nggatnbar nggaraP trrgas kanrpus. Kani sing krtttrgu pangrrlndele. i bLrne tlyedhak banjur pamer bi.jine smester wis metlt, kabeh entuk bijiA. "Wah, bijimLt apik tenan Ndli'tk, aku seneng bangetl" Rina mbengok karo ngrirket anake wedok. "Yen biyerr BaJ>ak sekolalt kaya altu ya ra bakal rnung dadi tukang Iunga ngalor ngidut ya, Etu?" celathune Bani karo nglirik adhine, sengaja gawe panas ati. "Hus, aja kaya ngono. Sanajan pekok lan bodho kae bapakmu, isih Itrmayan kena kanggo kongkonan, mung kok keri-keri iki rada sok aneh kelakuane. Angger jak rembugan nrung wangsulan, "sakarepmu", ora gelern rrrurr rembug," kandhane Rina kaya entuk bala. "Mbak Ra;ri pengin ya duwe Bapak sing pinter tur keje.l?" piLai,one Ndari. Ndari wis runrangsa yen anLarane dheweke karo mbakyune kaya rlibedakake dening ib':ne, nanging lldari ora ngerti apa sebabe. Sing ngerti n'rrrng Rina lan sing maha kuwasa. "Kok olelrmu takon aneh La, Ri," wangstrlane Rani cekak. "Lha kanggoku Bapak ki ora bodho ananging nrinra, ora tau nyendhu apa maneh nyuwarani ala karo awake dhewe, kok Mbak Rani ora mongkog duwe Bapak kaya ngono apike, malah kepara sok ngrenrehake." kandharre iJdari tznpa rlgarlggo lluyon. "Lho, aku ora nqretnehake, tting kowe rak y'a ngerti ta. Bapak kLlwi ir isa ne m lr ng nga i r,r 1't: rt < i i i\ i, t', i ir-li I i, .,t karo Ib',r, ngidtrl y'err lrrlettt'Lal'lr: ii,ir ngidul. i\.abeh t:rtrsart ra[i ta Il;lt ta sing ntutusiiel" parrrttcnqoke il;rii karo sajak nesu. l'Sakarepmu olehmrr ttrbiji, sirlg baku kanqqoku llapak rninzt,-ika intatrt wis ngalah aL)a wae k-'.'ircll kahanan ing omah iki tentterrt.' sahute l\.dari alcrt "Apa wong rrrip krt.''i r-rr\vP ten$em thok? Ora irtitrrh ragad?" sengole Bani mans:lt. "l-ho, Bapak ::-indartgi trrtl.salle lbu, yen etung-etungan karyarvan apa ra wis akeh bayare Bapak?" Rani mbelani Bapakne maneh. "Wis, La. Aja rnalalt udreg-trdregarr kaya ngot.ro kilr,i. Kepri),e wae kae bapakmu, w'is ra-s"-rh dibactrtke. Il,rni kana ndang nrarrr,lkat, iki dhrrwite, jare arep t'-rku sepatrr rnanelt," kandhane Rina nlilereni prasrrlay'ar.t rembuSl anak-anake. Sawise &rni lringa, jcrottitrq :ti Rina nglenggana salah, clra tahr-r blaka karo sapa wae, yen sejatine Rani iku dudrr dharah dagittge Kris bqione. Dheweke rtadi boione.tlris arnarga karepe ba1>ak ihune ttt.rtttp wadi, ngunrpetkr: wirano. Ttrirtne Kris bocah lueu, ora cubriya yen sejatine nalika r.ladi nganten Bina wis rneteng sesasi arnat.ga olalr asmara ltaro karrgrttase ipe. Yen pirruju mikir, adolr banget bedane Rani lan Ndari, mbr.rh krr,vr wujud bleger awak, Ian uga wz wantune. Ndari ora geseh sitl sthika karo Kris, sabar, sumeh, ngalahan. Se"ie karo Rani, sarwa kr menangan, gampang nesu ora gelem dikandhani, Persis I rvalake Priyanto ipene funa t nganti saiki uga ora ngerti enqqone ro^anan .iarnan sem wis cladi bocah prawan. Kernbeng-kemleng luhe I nglangut eling Ielakon Jat semana, ora bisa ngendhani tre:r.a rnarang kakergne kanrangka mbakyune bat tresnane marang ciheweke. I salah lnarang mbalryune m disimpen tekan seprene, ora kang ngerti, kejaba baPak it singl wis seda kabeh. Tekan s saben-saben ketemu karo PriYz ya bojone nrbaki'unt mau etliok-ethok ora nggape, san ing dtia<iha ora kantart rasane. Bebrayart karo Kris uga di: kembang plastill, mung eI kanggo pepasren, anaging ore riianqi lan seqere. Ngapti anak- )rlai'i tiga ora bisa njalari dhct hisa nresnani Kris kaya dene nresnani dheweke. Dumadr Rilra krasa dielingke, ana i owah ing atine Kris jroning te sasi iki. "Bojoku luwih sregep I gasik, sregep macak, sarwa n karepku. Apa ana sing owal z.iine?" pitakon atine Rina. "Kok malah ngalamun La wi.s meh bengi lho," aloke Ndz Rina gragapar:, banjur mer "Mikir bapakmu, wis ma apa durung," sunraure cekak. Ndari seneng banget i kanclha r-nenghono, :asane yakitr Yert sejatirre ibune uga tr rxarang bapakne. ''Tak telponke pa kepriye , Ndari taren. "Wong wis clikandhani tel rlipateni, kok," rvangstrlane alon. "Ya sapa ngerti saiki wis dibt r-t'lathr-rne Ndari. Kr is lagi wae mulet r.rg sikeprarte lra, nalika hawa ar
0iaka,.rd"nE ll0.34 ':. l3 /l / 2012 ql Setu Pon,7 Mulud lS4E- linakir Ll t hmbah njek'ut. Ira mung melu obah sedhela, banjur bali nglernPus, ngungkurke Kris sing wis ltrngguh ana pinggir dhiPan' Kris age-age nyaut HP ne Mnjur diuripke, pamrihe yen ngomah nelPon ben bisa g:we pawadan yen mau ora ana sinyal' Temenan, durung nganti sePuluh menit wis krungu ana sing nelPon. banjur enggal-enggal ditamPa. "Halo, Ndari, Ya?" Pitakone. "Bapak wis <rhahar durung?" swarane lidari anake. "Kokolehmu takon aneh, Ri' Uwis iki mau wis tuku soto. Ngomah ora ana apa-aPa La?" Pilakone itis. "Ora Pak. Mung iki mau lbu dheleg-dheleg tak takoni kok jare rnikir BaPak wis maern durung, aku terus nelPon BaPak-" swarane i\dari karr> nggulu. kep kenceng, PiPine diarasi kanthi asih. Ira rumangsa seneng banget banjur nggloso nYelehake sirahe ana pangkorte- Kris' "Metr.r sedhela Ya, Ir, Colek maem," Kris celathu karo ngelus rambute Ira sing isih ttrron ana pangkone" "He em, ora susah adoh-adoh ya. I'Ias. Sing penting entukmaem," wangsulane Ira. Ya golek maenr sing bergizi ta' Ben bi.sa mrtlirtkc telra3a, lan bisa nambah kekuwalan. Trrgase awake dhewe Cr-.rung rar^lptlng lho," kan- dhane'ltts karo mesem. Ira gemes, l{ris diithik-ithik bangkekane. Kris ora kuwat nahan keri banjur menYat mlebu kamar mancli' Ira age-age nututi, wong loro adtrs karo gojekan ing bak sing kebak banYu anget. ngatogake muMling naPsu, mbaYar ngelaF- sing wis diampet luwih seka sesasi. Dalan katon sePi, nalilene wong loio ramPung metu seka rumah makan. Ira nggawa tas isi botol omhen-onrben, aPel, anggur, lan roti kanggo saraPan sadurunge bali. sapa ngerti sesuk ora kober metu saraPan. 'Apa areP bali gasik. Ir? Pamitmu rak rong ndina, ta?" Pitakone Kris ndeleng Ira wis nYiaPke saraPan ke:t3go sesr"rk esuk. "Lho, rakla butuh wektu kanggo mlaku !a, Mas?" wangsulane Ira 'Awake dhewe seka kene awan wae, sore wis tekan ngomah kok," samblrnge Kri.s. -Ah, aku Ya butuh ngaso' Suk Rebo alla gawean akeh je," wangsr-rlane Ira maneh' SaunLara anggone nampa telPone anake, gawe -;en 3llo atine tris, jalaran Ndari pinter gawe mongkog baoa kne, n ga n-qgo cri La iucu-lucu, ana kala.ne .r-ralah n gajak gojegan bapakne. "SaPa ta i'Ias. Kok sajak mesra temen," pitakone lra sing mene-lg-meneng melu ngrungoxke. "Anakku Ndari, - bocahe pancen lttctl tur aleman banget yen karo aku,critane sok aneh-aneh nggLrYokake," wangsulane Kris. "Sapa 1a Mas. Kok sajak mesra temen," pitakone lra sing meneng'meneng melu ngrungokke' Kris mung mesem-mesem, ora perlu wangsulan maneh, wong uru.san bengi wae durung dilakoni kok wis mikir mulih, ngono batine. "Wis, saiki acarane nonton video sing apik ya, Ir. Kowe ben Pinter," kandhane l{ris nalika wis mlebu kamar maneh. Rampung adus, ora enggal me- nyat, lelorone malah leyeh-leyeh ana bak karo crita werna-wenra. I{ala- kala Kris teteP ngatonke nakale, nyiweli pipine lra sing nYemPluk. Bareng wis tutug anggone crila, wong loro enggal tala-tala golek mangan. "Bisa turu tenan awake dhewe i'a? lki uis bengi lho, tegese olehe turu wis ltrwih saka rong jam," celathune Ira karo mulet. llris mung mesenl, rrjrrPuk botol ornben-omben diglegeg terus sisane diwenehake Ira sing kaYa- kaya ora kuwat iangi. ".Ah, ora usah, lulas. Aktt ra seneng nonton kaYa trgono kuwi, sanr!" wangsulane Ira. VJengi nggremet alon, saka sela- ning korrJeu, katort linlang pating klelip ngrenggani sumeblake langit bengi ing kutha Salatiga' Ana njero mobil lra milih anteng amarga awake. pancen isih Pegel kabeh, jalaran wiwit jam sePuluh nganti sore prasasal ora leren anggone "lsih kesel, lr?" godhane Kris. "Ora mung kesel. Remek, I{as. Aku kok padhakke jaran wae," wangsulane lra karo ngulungake tangan njaluk disikep. "Saru? Kowe kuwi lali Pa? iki ora ana njero kelas Cah AYu, iki ana hotel," godhane Kris, njalari lra ora bisa kumecap. [Ana candhake] Kris nglegani, awake lra didhe-
'*H ! rt Olala lodans N0.35 '] 2E/ I / 7013 Setu Kliwon.-|4 Mulud l94E Jimali. L jero atine sing paling bening sejatine dheweke isin nglakoni patrap kang cengkah karo kamulyane drajat nrinangka gun-r. Kabeh parlgucap lan pitutur kang tansah diwulangake marang para rruride kaya-kaya mbengung ana kupinge, ndhodhog jantunge sing dumadakan rasane nyeri, linu lan atine keranla-ranta.' "Ngapa Ir? Kok barrjtrr rncneng wae?" Kris rrjawil alon. lra nrung nyawang Kris lanpa bisa kumecap akeh , kajaba satembung, " Aku wis ora pantes ngadeg ana ngarep kelas" Kris kaget lan gela mbebeda Ira kaya ngono rnau, mula kanggo nglipur Ira, Kris ora sida nyetel video porno, diganti nyetel TV kanggo ngancarri anggone padha gunenran. "Dingapura ya Ir, aku ora dtrwe niyat nglarani atirrrLr," Kris kurnecap cekak. "llas, ora salah kok, pancen aku sing lagi kepilut kaendalran iki?" terlbunge Ira. Ananging pancen iblis yen wis disanak, angel anggone oncat. Sanajan lagi wae Ira ngudarasa ing batine, kaya eling yen apa kang ditindakake iku gawe kucern urip larr kalurrggulrarre, anarrging iblis luwih pinter anggone gawe pawadarr yen kabeh mau amarga rasa tresna. Apa salah yen mung nandur katresnan? Sidane kaya sing wis kawuri; awak loro ati loro mbaleni maneh ngu mbar polah. Kamar wis ora wujud . serr 7 \l kamar maneh, kaya prau pecah, kebak gombal pating slebar, sing katon mung awak loro tanpa buntel t uru ngringliel, dikarrcani s',r,ararting kewan bengi nernbangake kidLrrrg dosa ngumbara. Lakuning wengi nggrentet, langit kaya ora sudi kekancan karo mbulan, mung kala-kala lintang siji loro nyaruwe gegojegan ngancani manuk ceguk sing kethap-kethip ngetung suwene dina anggone setya tuhu ngenteni tekane mbularr. Angin tumiyup ano.les, hawane kekes, kidung dosa kang nglangut ngebaki sepi kaya-kaya ngrerujit pangrasa, geneya ntanungsa kang kaparingan nalar lan rasa wis padha lali marang katresnane Qusti. Sasenenge dhewe golek pau,adan ancik-ancik tembung katresnan. Kamangka katresnan kang satuhu, mesthi den lambari resiking ati, dudu nafsu karrg ngawu-awu pamer kabisan ora njejegake tatanan. Curit tintrirn nambah perih tatuning wengi dene jalnta kang kapari rrgan drajat nr irru lva minarrgka begawarr kepirrteran, pandhitaning ngilnru, kanthi tetenger guru genea kalalr ntarang kridhaning lrawa, nyembah tindak angkara, lali purwaduksina. Apa iki pralanrbang jagad wis cedlrakwancine kukut, apa pancen bumi kurang kebak lelakon. Kabeh pitakon Lan antukwangsulan, jalaran suket lan gegodhongan anane mung pasrah methuk tumetese ebun, mratandhani wengi saya lingsir lan rvus bakal tumeka wektu esuk. Srengenge katon mencereng, Iangit sumeblak tanpa mendhung, angin tumiyup alus ngelus- elus. dalan kang nglirvati ngarep sekolahan SD Negeri Tambaksari isih rame, pating sliwer sepedha montor lan montor rodha papat tumuju kutha Ngayogya. lng kantor guru sing prasaja, mung ana saperangan meja kursi, TV , lan lentari cacah lima, lagi dianakake rapat sekolah ngrembug bab olehe arep nggantijobin ruang kelas, sing isihjobin diganti keramik, dimen radha karo ruangan liyane. Bu Arnri minangka guru paling enom lagi sengkut nyiapake uba rampe rapat, absen, notulen, lan ora lali ngrewangi Pak Bon nyepakake unjukan lan nyanrikan sak cukupe. lng mejane Kepala Sekolah sing ana tengalr-tengah ruangan wis diganti taplak bathik anyar, ana rvadhah pulpen, rak plastik cilik-cil!k warna janrbon. TLrlisan Tia Pratiwi, S.Pd ana papan kayu jati ukir uga ngrenggani rneja kerjane. f!genteni gu'u-guru padha ntlebu ruangan, nrerga lagi wae mbubarake murid-murid, lra mbukak laptope sing warna abang tuwa, cilik cekli, saperlu golek cathetan bab-bab kang bakal diusulake ing rapat. Minangka calon Kepala Sekolah dheweke kudu akeh nyinau babagan mimpin, kalebu mimpin rapat. Sawise rrenru sing di luru, ora lali lra mbukak facebook, saperlu tilik kabarc Kris, ora lali ninggali tulisan sing wis nganti apal ana uteg, "l love you". Mung satlerarran wis lega, enggal-enggal ditutup internete, bali rnbnkak cathetarr rapat. Wancine rapat diwiwiti, ana kursi siji sing kothong, papan lungguhe Pak llham, guru Pendidikan Jasmani. Ndeleng saka absen sing didhep sabubare padha tandhatangan ana katrangan yen piyambake lagi mumet. mula panrit ndhisiki. "Sapa sing dipamiti Pak Ilham?" pitakone Bu Tia. - "Kula, Bu. Pas Panjenengan tindak Kantor UPT. Wau bibar mucal senam lajeng lenggah kemawon amargi mumet," wangsulane lra
l: I ti E & .:... r... 01aial,:a.gllo.35 :. -l /t.' T'.: El Setu (liwon. 14 Mulud 1946 Jimatir d I "Mumet merga lara apa mumet merga judheg?" aloke Pak Farhan mesem. "Ya loro-lorone yake wae," sumaure Bu Yatini. Ira mung mesem krungu pacela'Li,on sing sajak sarwa wadi, ananging ana rapat iki kabeh kudu tPrang terwaca, ora kena ana sing drumpet:ke. V/is luwih saka rong Plinggu kabar angin kuwi srir;ang sriwing ana kuping, gawe pikire Bu Tia geter olehe pengin antuk bukti kang mesthi. "Jane ana apa ta?" pitakone Bu nggih melas kulawarganipun ta?" aloke Bu Tutik maneh. Rapat sidane kapungkasi nalika wis jam loro awan, wancine padha bali. Sadalan-dalan lra mikir, kaya didhodhog atine, geneya dheweke kudu main sandiwara maneh, nalika kanca-kancqne umyek, prihatin dene guru kok tumindak nerak susila. Kamangka ing batine isin banget, dene laku kang ora berrer iku dheweke uga nglakoni. "Ah, nanging aku rak landhesan tresna. Apa salah wong duwerri katresnan?" bengok: batin lra karo tetep rnikir piye carane ngramprrngi sakabehe. "Aku nyuwun tulung panjenengan nyedhaki Pak Ilham, sadurunge dak rampungi. Panjenengan rak tunggal desa tur kanca sekolah wiwit biyen, dak kira piyambake kersa blaka kepriye satemene." Tekan telung dina sawise iku, Ira lagi kasil nemoni llham amarga dheweke lagi akeh tetandhingan bal-balan ngadhepi lomba guru. lra kudu golek wektu sing laha. ora ganggu tugase mulang. Perkara apa wae, yen bisa murid-murid aja dirugekke, Curu tetep menehi layanan sing apik, antarga ya iku tugase guru sing baku. Esuk iki dina Sabtu, kaya-kaya ora ana tuoas ndadak sino kudu Tia. "Kersanipun Ibu?" Ira sajak ethok-etl.rok ora nrudheng. "Nanrung guyonan kok, Bu," wangsulane Bu Arnri alon. "Nek ana sing ngerti tenalr mbok ndang llatur," panyaute Br"r iVairii. "Dad i aku wis dianggep wong liya? Ora kena ngerti rvadi sing ana ing sekolahan iki. Apa ra isin yen nganti aku kudu krungu seka guru se-je sekolahan?" Bu Tia ndhedhes kanthi alon. "Ngaten, panyaute Bu Tutik. Bu," "Sampun kaping tiga punika kr-rla, Pak Widi, larr Bu Yanti ngadenangi pak Ilham kok tindakan sarinrbit boten kalihan garwanipun," celathune Bu Tutik sajak wedi. "Panienengan minangka Kepala sekolah, kang ngesuhi sekolahan kudu enggal ngrampungi perkara wadi iki, Sedina sawise rapat sekolah, Bu Tia nirnbali guru sing paling dipercaya kena dijak rembugan. Bu Tia ngendika yen nembe wae ditimbali Kepala UpT Dinas Pendidikan Kecamatan Tambaksari. diayahi, mula esuk sadurunge senarn Ira wis nernoni llhant. Guru sirtg dedeg piadege gagah, kulite sawo mateng, ana andheng- andheng ing dhurvur alise, esuk iki nganggo kaos training rupa abang jleret putih, sepatune putih. Saka kantor guru lra namatke praupane guru sing anteng kuwi, kaya-kaya pengin miyak apa karrg kasimpen. Quru llham lagi sengkut nyiapke CD lan piranti kanggo bocah-bocah sing padha arep senam, guru-guru liyane uga melu ngawasi, nata barise bocah-bocah. "Panjenengan kabeh priksa dhewe? Ora mung jare, ta?" Tia takorr maneh. "lnggih, Bu. Kita mangertosi Piyambak kok. Anggenipun kesah dhateng jurusan Merapi," panyaute Pak Widi. "Panjenengan minangka Kepala sekolah, kang ;rgesuhi sekoiahan kudu enggal ngrampungi perkara wadi iki, kareben ora nggawe kucem. Awalre dhewe niku guru, Bu. Kudune kanggo tuladha. lha nek kaya Pakllham niku mkya ngucemke pendidikar-r , ta?" ngendikane pak Hartoto kanthi tegas, ditirokake Bu Tia, ana ngarepe lra. Banjur maneka warna pawarta, sing punjere, pak Ilham wis konangan anggone tumindak sedheng karo guru sekolah seje, Kamangka kabelr padha bebojoan. "Manawi sami-sami legan, rnangga kemawon, Bu. Lah niki rak [Ana candhake]
ll I ti E & ls+s, ,{*s- .,: . . . . . . . , . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . j . . 'r......,.......,. 01aia l"la.3llo.35 :. :l /t .' T'.2 E I Setu (liwon. 14 Mulud lg46 Jimalir d I "Mumet merga lara apa mumet merga judheg?" aloke Pak Farhan mesem. "Ya loro-lorone yake wae," sumaure Bu Yatini. Ira mung mesem krungu pacelatiron sing sajak sarwa wadi, ananging ana rapat iki kabeh kudu tPrang terwaca, ora kena ana sirrg drumpet:ke. V/is luwih saka rong I"linggu kabar angin kuwi srir;ang sriwing ana kuping, gawe pikire Bu Tia geter olehe pengin antr"rk bukti kang mesthi. "Jane ana apa ta?" pitakone Bu nggih melas kulawarganipun ta?" aloke Bu Tutik maneh. Rapat sidane kapungkasi nalika wis jam loro awan, wancine padha bali. Sadalan-dalan lra mikir, kaya didhodhog atine, geneya dheweke kudu main sandiwara maneh, rralika kanca-kancane umyek, prihatin dene guru kok tumindak nerak susila. Kamangka ing batine isin banget, dene laku kang ora berrer iku dheweke uga nglakoni. "Ah, nanging aku rak landhesan tresna. Apa salah wong duwerri katresnan?" bengoke batin lra karo tetep mikir piye carane ngrampungi sakabehe. "Aku nyuwun tulung parrjenengan nyedhaki Pak Ilham, sadurunge dak rampungi. Panjenengan rak tunggal desa tur kanca sekolah wiwit biyen, dak kira piyambake kersa blaka kepriye satemene." Tekan telung dina sawise iku, Ira lagi kasil nemoni llham amarga dheweke lagi akeh tetandhingan bal-balarr ngadhepi lomba guru. lra kudu golek wektu sing laha. ora ganggu tugase mulang. Perkara apa wae, yen bisa murid-murid aja dirugekke, Curu tetep menehi layanan sing apik, antarga ya iku tugase guru sing baku. Esuk ik dina Sabtu, kaya-kaya ora ana tuoas ndadak sino kudu Tia. "Kersanipun Ibu?" Ira sajak ethok-ethok ora nrudheng. "Nantung quyonan kok, Bu," wangsulane Bu Arnri alon. "Nek ana sing ngerti tenan mbok ndang llatur," panyaute Bu iVai r^ri. "Dad i aku wis dianggep wong liya? Ora kena ngerti rvadi sing ana ing sekolahan iki. Apa ra isin yen nganti aku kudu krungu seka guru seje sekolahan?" Bu Tia ndhedhes kanthi alon. "Ngaten, panyaute Bu Tutik. Bu," "Sampun kaping tiga punika kr.rla, Pak Widi, larr Bu Yanti ngadenangi pak Ilham kok tindakan sarinrbit boten kalihan garwanipun," celathune Bu Tutik sajak wedi. "Panienengan minangka Kepala sekolah, kang ngesuhi sekolahan kudu enggal ngrampungi perkara wadi iki, Sedina sawise rapat sekolah, Bu Tia nirnbali guru sing paling dipercaya kena dijak rembugan. Bu Tia ngendika yen nembe wae ditimbali Kepala UpT Dinas Pendidikan Kecamatan Tambaksari. diayahi, mula esuk sadurunge senarn Ira wis nernoni llhant. Curu sirtg dedeg piadege gagah, kulite sawo mateng, ana andheng- andheng ing dhurvur alise, esuk iki nganggo kaos training rupa abang jleret putih, sepatune putih. Saka kantor guru lra namatke praupane guru sing anteng kuwi, kaya-kaya pengin miyak apa karrg kasimpen. Quru llham lagi sengkut nyiapke CD lan piranti kanggo bocah-bocah sing padha arep senam, guru-guru liyane uga melu ngawasi, nata barise bocah-bocah. "Panjenengan kabeh priksa dhewe? Ora mung jare, ta?" Tia takorr maneh. "lnggih, Bu. Kita mangertosi Piyambak kok. Anggenipun kesah dhateng jurusan Merapi," panyaute Pak Widi. "Panjenengan minangka Kepala sekolah, kang ;rgesuhi sekoiahan kudu enggal ngrampungi perkara wadi iki, kareben ora nggawe kucem. Awalre dhewe niku guru, Bu. Kudune kanggo tuladha, lha nek kaya Pak Ilham niku rakya ngucemke pendidikar-r , ta?" ngendikane pak Hartoto kanthi tegas, ditirokake Bu Tia, ana ngarepe lra. Banjur maneka warna pawarta, sing punjere, pak Ilham wis konangan anggone tumindak sedheng karo guru sekolah seje, namangka kabelr padha bebojoan. "Manawi sami-sami legan, rnangga kemawon, Bu. Lah niki rak [Ana candhake]
/y. W:1 0':.a'.ooa:g hr.,i6.l. 2 i I t lJrS Selu Pahing. 2l Mulud 1946 Jimakir @ifHENg guLisryAilAri : ali[(a senam lyis kalviivitat], lra uga ntelu ngalvasi ntu- beng latar, karo kala-hala ngelingal{e bocah sing ar.}ggone seltant karo gegojegan. lra ana sekolaliart rvis kondharrg y,en tegas, sebab kajaba tniriang Bahasa Inggris uga rrrulang Pranruka Ian ntula bocah-bocatt ora perlLt digetak 1,en ngerti lra ngawasi ntesthi banjur pa.tha tti'tib. Tekan tengah-tengalr Iatar, alon-alon Ira nl,erJhaki Ilharrr banjur celathr,r, "Mctrljko yen rvis bubar rnulang kelas enenr nrlebtr ana rlrang UKS ya, pakl". "Yolr, Janr sanqa aku rvis bebas jant koti," rvangstrlane Ill-rarn ce- kak. lra bisa negerti saka pojok rnri_ pate ntenaw,a guru.guru padha nglirik, Ii,aya pengin ngerti apa sing d,renrL.irg karo Ilhanr, mula lra age_ age sLrnringkir, rnundlrak Ilharl krasa lcrr padha diawasi. Jatl sanga kurarrg lir-nang rnenit Ira rr'is ntapan ana nteja ruang UK5, garve orek-orekan apa rvae kang bakal direnrbug karo llltarn. Kursi kayu jati tanpa ukiran, meja sing dilerneki kaca bening katon lLrrr,ih asri bareng diwenehi pot isi ker.nbarrg mawar abang. Ira rlilili lunggLth ing kursi dawa, parnrihe olehe lLrngguh kareban ora forntal banget, arliarga sinq arep cJirembug dudLr bab lurnralr. Korden cendhela warna biru sengaja dibukak, supaya sawayah-wayalr ana sing arep rnlebr: ruang UKS lra bisa ngerti lan nata rerrrbug kanthi keperrak. "Aku rnung pengin ngerti sing sabenere kok, pak. Aja nganti aku mung ntanut kabar kabur saka . serl [@ i9n))v/ wong li1,a. Y:rr kabar kaya rrgo- tto iku bener, alirr rrl rrir'urr plljc- nengan nglereni, aja gau,e reqed in(l paw,il,atan il.,i. Dene vcrr kabar iiiLr ora berter. ltita ktrclLi n(lup.ri,a l.,c- pritc bis::r": dir.a|I,.r'irli 5lit,.r\-r ( : : ana sing diga'.^,,e rLr3i," cci.rlltirrIc Ir.r bareng llirain tal.lo:r :rre c i1i;;;ri-iitrli dlrar,,',.rlt apa, Akeh-akelr Ira n,i'ocog;rlic kabar sing ditar.npa, bab lllrant an(i(j.)nc sok lLrnr-ia bonccng;rit liarr: []liCLrrrr -f K sing dtr',r'e .jarri,il pritra k.).a derre Pak llltant. l,ga ar,r:lt Iiabar sLrrnebar olehe sok r,inggalalie wayah rnulang yeit piniriLr Kcpala Sekolah dinas ana njaba sekolalt. Ora lali kabaryen jare gaf.n,ane pal( Ilham nganti lara antai-ga rnikir bab kabar ora enak iki. Surr.e I;-a nunggu wangsulan saka llhant, Illtant nrr-trrg ndhungkluk, ora -selali uga ora atur kumecap apa-apa, nganti Ira dadi rrreh kentekan sabare "Aktr diwangstrli, pzili. Kabelr kabar nrarr bener apa ora?,, lra ndheseg kanthi racla sengol. llham mberr._rl<ake irrnggithc, rlyawang rrjaba sedltcla, r;rirre prrcet. Ianrl,erre katon are p krnnecap ana- nginq sajak angei atrggone arep ngetohke swara. Ira rlelas ltya!\/anq raine llhartr, ananginq rrga nclarnpet ariyel amarga .,viwit ntaLt ora ncJan.rg antrrk rvangsLrlan. pak Crrrtr sirtrl biasarre tegas yen rrrirrr;,irr re,ra,rr turya.iago ntain Ml-balan liirr.vi, ana ngarepe lra l<aton nglurrrprtrk ora dttwe daya, ntr,rng unjal anrbegarr karo nyawang latar harrtor sajak arep mbuwang puteg pikiran. Ka- nggo nunggu wektu, lra ntenyat arep njupuk majalah Djaka Lodang, ngiras pantes menehi kalodhangar kanggo Pak Ilham ben rnikir dhisik Ananging durung nganti Ira tekar illeja k.c!-.iatle, llltartt wis celathi kanthi slvara ahot, "Yen kabar- ikr bener, apa hal{.mrr rrgaiur akLr? Api n Intangsantt-r rrjerrerrgarr kuwi palin< resi li.?","van gsrrlatre Paii llhanr. Sanajan ariggone wangsLtlal karrtlri srvala alorr_ anangit)g Ir; rrrlcrIi yen karrcane liLrrvi rtrrnangs; ora -seneng diucik perkarane. "Dadi bener?" lra nyaut kanth racla sorzr, larr sarr,ise rrrrjal arnbegar "llabeh rn.tu i)ancor kcCaCean [';rli7" lritalione Ir:. l(.altanarr sep!, or-a alta s\yari apa-apa kejaba arnbeqan sin( krasa abot larr ktrrrtrisiking angii \r,a1,31' a,,yan ltang ora n.leneneh strnti li r si ihili-sithilia,kapara gaw< srrntrrk. Durnadaliarr Bu Tia lvir rrrle Lrrr lair or.i nqanggo diatLrri terus lcnc,iqzilr njejeri . Paii Illtat-n. "Ap; 1,,;,rrrq bis.r li;riigeo prarr,adatr, genez l;.ririencitclziri bis.i iicpilrrt lelalior 1.,a,,'a ngolor'" BLr l-ia nalioni I<atrth si.. ara sing lrr,,..,ih alirs, lirih, tur saka n<1ati kan..i l.,ebal-i, tresna ntaran! ,r'r.rli. Lrr.rlr. " \ja :rr':tlaltrl.,: 8Lr Ira, jalaran aliLr siirri nYu\\iun trrlurtg kartggo ollong-ontoltgali golek Llpaya supa)'a kabeit ierang lan tenr,aca, ora alia katrg didaltva golek per- li.ara,. ngendikane BLr Tia maneh. Ilham ora bisa sLrrr,ala, ntripate abang kaca-kaca sajak ora kularva rlqantpet kaharralt. "Kula betah liarr,igatosan lan tresna, Bu," rr,angusalalte Illrarn Iirih, "Lho, BLr Ilhant rak ya isih sehat lan bisa leladi kanthi apik, ta?" Bu Tia ndltesek nteneh. "NatnLu.rg katon sahing njawi, Btr. Sej;rtosipult satlpLrn dangu krrla boten pilianttrk liarvigatosan napa nrali h katresnart," rr,arrgsrrlane llhanr isilt nganqllo srr,ara lirih. Worrg rvadon loro sidane rnung bisa rnerreng dheleg,dheleg ngru- ngoirahe Illtanr asok crita pa- ttalangsane trrip bebrayan sepulul: tattn sulvene ora kaparingan anak latr bojotre tansalt lelaranen. Iyerga critane llltarn Lrga, Btr Tia dadi ttqertijebtrl Btr Ctrrrr 1-K sirrg dadi selingliuharie ilirr pacare jarnan isih Ittrliah. Ananging kantlri pawadarr apa wae Btr Tia ora kena nrbenerake laku
. kang nerak Paugerarl lan kasusilan, 6ula sartajart melas dikaya ngapa I sekolahatt ora bisa nggorrdheli nalilo llhanl kLtdtt dimutasi pindhah mulang arta :ekolahan sing lr,nvilr adolr ana eretlg-ereng gut'lLutg ?erahu. Bisane dipindliah jalararr ana laporan saka bojone Brr C'-rru TK lan uga saka Bu Ilhar-rr. Ananging jeneng trestla pancen angel ditata Ian direka-reli,a. Rorrg sasi sar,vise pirrdhah seko- lahan, rtaliliatte Ira lagi dolan-do- lan karo Kris rnenyang kutha Solo, ora discrrgaja anggone nginep atra hotel sing padlra karo panggonane Ilham nginep kar o Brr QLrrLr TK sing pancen a1'u larr lu\!,es. Nalika sella- na Ira rrgepasi errtrrk tugas nreltr sosiali--<asi bab L!i Kornpeterrsi C,,trtr. rnLrla l\ris barrjrir bisa nrrsrrl. "ilas, a\o cn,.11al iitelLr saha Hotel, gole li ltotcl li_y;1y1q ,..,.1q. "lra rrrbisiki i'i;'ir ir.rru .ii3trr t nrlebrr iiantar "Llto, akLr rlis pesen tc, lung rrrbcrrgi huli. illi lagi sc h,engi, t.t?" I\r'is talioti li.atrtlti cubri-ya. "Sst, tak }iandhani i\ias. Ana'liarnar sisih kLrlon kae aku nrau ngerti tilas kar-icakLi karo pacare, dudu bojone,,, wangsulane Ira bisik-bisik. "Ora perlu bisik-bisik. Iki ana jero karllar, sapa sirrg xrungtr?" panyatrte hris. "llengko bengi pindltah Ya, I\las?" Ira njalrrk kantlri banget. Kris ctlrok-etlrok ora nggape, lra banjur riyedlrali,i, ngrangkul tcrrrs rrqa,asi Pipine hris sing rnalalt ,i,,,.,r,, turon karo'etlrok-ctlrok rrre_ "t'tut, altu dirr,zrngsuli '1*. sik, ta. Apa ra ntelas neli akL; dikonangi dilaporke, terus aku diptiat?" lra ryejeri trrrorr karo 'ansane ngelrrs_elus ran rbute Kris. ^^,.\it rrganrpet ngguyu, liaro rrgllrtK raine lra sirr<1 katon olelte Dlnguns "Bab pirrdhah lrotel rrrusarr )af9a'tS, sirig baku wa'ni pira?,. Soohane Kris. rrrengko akrr wis sirrg _*^1,r, . ;liifl , ilfl ,,I?llx il, ;ffi : ;J;1 dreP. Kris saya tanrbah sineng ulehe kepengin rnbebeda. "Ora mung luwi. Syarate wani ora? Nek wani mengko bengi pindhah, nek ra wani ya wis tetep ana kene, rlengko rxalah tai\ henalan sisan karo kancamu irae,., kandhane Kris. "[1as? Aja tneden-ntedeni akll ta. Ya rvis apa we syarate al(Lt nlanut angger nrengho lLtnga saka papan ilsi," ri,ang.sirlane Ira I;aro ndekep- dekep Kris. Sing diclekep kaya t,e,nrr ciolarttrtl dt-r)?l br"rngalre , karo Ilgellrpet nggltyrt rnripate rnelek, marrdeng lra sing sore iki katon Iuwilt rnanis. "Syarate, salki aku cliladeni nganti plng telu!" pangucape Kris haro nggLryLr. Ira kaget lan anyel banget ngerti yen dibebeda, nrula terrrs tanrbalr arrggorre rrgrtrket, kenceng banget. Kris ngirrbarrgi lmnthi deliep ar\,ake Ira, sajak kangen banget antarga rong sa.si ora rrate ketentu apa ntaneh senggolan. Alon lan dirasakke terrrenan, lantbene lra diarasi, dicucLtpi, karo dielus_selus pipine, I ra kent bcng-kerr.rbeng luhe anrarga rasa sencng. Ing kamar sisih kulon, apa karrg kadadean uga ora beda, llham lan pacare uga <1acli paraga babLrne syetan, lelirmban urn,luiu tanpa tatanan. rrguja lrawa napsu, ngrrdi kepenak irrg blumbarrg Kasmaran sanajarr ktrdrr kekudhung 0jaka todans llo.36 .? Z/l/ Z0ll ql kanisthan. Gurnebyar kutha Solo isih tetep nyebar kuncarane, wengi nggremet iltecaki jantraning wektu, binarung ircpiengirig mLrtrian ranggai iimal las, kaya dene ayune widadari swar_ galoka. Anarrging sapa sing ngira ing,slerlpitane kLrtha aheh tumindak arrgkara nyithali bebendu, ernbuh kapan bakal rrgundhuh r,vohing laku, anrtrng wektrr kang bisa awef, wanqsrria.. ::,::.:::::::r Rasane awake ',virvit r.rraLr bengi palrcen wis ora kepenal;,, ira bola_ bali ltreni,ang karnai- rnandhi, saben rnetu pringas-pringis karo nyekeli lvetenqe. "lsilr lara, Bu? llbok <Jiasta nyanc dholiier. Tak dherel.,ke ya?,, anake aweh panetnu. "lllilite isilr _sithik, rnr-rng olehku ra kuwat kok arval.tku adhent panas lrgerle," lvartgsr_rlane ! ra. "illastrk angin 1,alie. Apa tak keroki dhisik?" anake tialvani cara. lra gedheg karo rnaparr rrjinglirung nranelr ing ka,nar, Lian ora krrranq-kurang ang_ goni arveh karvigaten marang ibulc. aja llgaliti iblrnc lare. Sarvise ditinggal bapakne, anake wadon haton anggot)e hr,"vih nggatekake ibrrne, kaya_ kaya fiarr,ederr yen ib,-rne uga ninqgalake. Lian sanajan rriis sarjana rvis duwe puiungu,,,, nalare tetep ora nyanclhak babar blas yen laralte ibune nrerga pikire lagi peteng, kagrrbet perkari sirrg kabch antarga rrbaiing rasa trcsrra. "Lian, lbLr terna wae tre_ nyang apotik, aku tak tuli,Lr obat rvae," kanclhane lra. "BLr, jantan saiki penyakit nikLr lverna-werna, ntbok ora senrbararrgan rlundhut obat. iVis poiiolie tak dherekke prik.sa rr,ae, bert rrdang dha- ngan," sulll.trlre Lian rlan_ tep. Sidane lra rnartut anake waclon priksa nang cloktcr Toni lanqgarrarr kulawargane. . ."lb,l hanya pertLr istirahat saja kok," trjare dokter sirrq awake srrbirr kLrwi karo ntesenl. Liirr ayern atine bareng nqerti yen ibr-rne pancen ntung buttrh ngaso lan nglerenake awa,k, ateqes ora ana penyakit sing nyalawadi. [Ana candhake]
x'l Diaxa [odang l.lo. ijr .] 3/ ?/ ZllS Setu VJage. 28 Mutud 1346 Jimakir ,-ffiffi ifHENG 5UIISTYAW/.rTI : nanging ltang surnim- perr irrg atine Ira pancen barang nyalarvadi, ora hena nganti l<eprr.rrrgu anake. Senring_ gLr kepurrgliur l(ris nelpon karrthi s,"!,ara grcyok, sa.jali birrgtrrrg nyri_ taliake yen bojorre nrrrntap jalararr rvis krtrnrlu yen liris dtrrve dherrte_ nan sing jarene grtrLl rar-rdha anak SUi ''A,rr,alie dheir,e rasah ketentrrar-r l.rrr rasalr se.sarrrbrrngarr dhisiti, i.;?" :,i,,ai.a;ic i-ir-i: sa-;a!i sc<jlrilr. "Werlr. arvalie dlreu,e litrdu he tenru sik,.llas. Ora bisa lrtrrng ter- lus pedltot ltgono h.ae." \r/altqsLllane Ira kaget. "Aku gek diarr,asi terus Ir. ora bisa lLtnga sakepcrraI...e,,. sentaLtre Kris celialt. Telpon ditLrtup. lan ngar.rti tekan dina ilii rvis lurr,ilt seplrlr-th dirra, Kris ora bisa ditelporr lan r-rga ora rrel- pon. lra banget anggolte nelang_ sa. sedlrilr larr uga rryitrrperr was suntelang. Iiasa sedhilr lan nelangsa r.rjalari ora ndrr\r,e harep ruentangan, wu_ saltalte lara ntaag huntat rnanelt nyeratlg \\,cteltge, rllalalt lietant_ tralrarr aclltenl panas, rrjalari ngarrti rong ndina rvirvit Setr.r awan h/ingi lra ora rrtetu seka ngonrah. ''Taksilt pLrcet koli sanrprrrr tirrdali ta; [Jtr," panyaruwene Br_r Hartirri, Serrin esrrh ana regol seltolaltan. "Plrrng rrrasrrli anqin lioli, ntosol( ra rrrlebtr lierja." rvangsrrlane lra ce ka k. Senin litrrr,ri iiaya-kaya Ira ivis bisa nartrpa kalranan, katilik sal<.a allggone serrgltrt nyatrrbut gar.ve, ora katorr raine sir-rg nglayLlnt, malah akeh anggone ngurnbar - esen1. Narrgirrg liabeh rnarr ana sirrq ngerti yerr trrrrng larnis, rrutr-rpi tarrgis sirrg kaya r-rgiris lembaran ati. Sing ngerti rturrg \r/ong siltg la- gi nyalvang saka li.adoltarr, lirnggult ana njero rtrobiljeep eleli, ruparre rvis ora ger.rah ijo apa irerrge, sing diparl'ir ana ngisor wit akasia ping- gir dalan cedhali seholaharr SD Negcri Tanrbaksari "Ivlclas tcnrcir l..o',ve lra,,, r-lg,.tCa rasarte llris li.aro nrberrakke kaca_ rnata irerrge. Nyarvang salta kadol.:an nalika lra ntlebu nretlr saka regol sekola_ harr, Ir-nvilr teltrng janr l(ris dheleg_ dhcleg ana rrjero rnobil bobrok kareberr lra ora ngerti yerr kuwi dlrerr,eke. Kanthi pawadan nagil-r dhrrrr,it dagarrgan lttenyang Wates, l(ris nekad nrerloli.ake menrhi ka_ hanane lra. arnarga kepriye rvae rasa tresna katrg trrmartjcrtr ora bisir rrgono wae diprrniltes lan dile reni. Ananging tiatrggo njaga ke_ lrornratarre Ira larr rasa tresna tita_ rang anak-ar-ral<e l{ris kudu ngtrr_ banake liabeh polalr batitre. Ira sing ana tata lair katon tetep strrrtringalt, njero ati rasarre lutrg_ liralr. kebak panandltarrg karrg ora entlterrg liarrggone ati liang go, thang. llabelr upaya harrggo nggo_ lelii parr,artane Kris ora bisa ne.tnLt dalarr, nralalr ir.rg facebook trga wis orel ana, liaya-lia),a Kris atrgslLrp ditrlrr alrrrt segara. Parrarrdhzrrrg sing diangglep enggal bisa lrrrvarjebr-rl rl]alah tatrr_ balt nrr-rbal l<aya derre r.namburre batlrarrg. Awan sing durung nganti gle_ wang, lra lungguh dhewekan ing ruang keriane, ngedhep setun-rpufi d I uwa r r g, d i kancan i se gelas weda na. Biasane wayah ngene iki wedanq! mung sisa separo, ananging din3 iki isih wutuh, durung diornbe bq- bar pisan.Cedhang goreng karO mete ana piring beling cilik ug3 durung disenggol. Ora ana rrafiu ngonrbe apa maneh rrangan. Atine kaya dijLrwing-jLrwing ngat'lggo ladirrg antarga rvis r..lrvit wirrgi sore dlreweli.e nampa Si'lS .incantall sing sura.sane gawe nrrinding. ,\rta salalr sijirrc isirre nlu1t, "Bu Auru lrok kelakuane haya lonthe, dolartan bojone {igan." Uga ana sirrg rlrrrri, "Mbok ngilo, anake tois prawan kolc isilt l<bttlLtran karo lattangan" Ananging sing banget r-niris oiehe nampa iki rtrar-r esuk atra SlvlS sir-rg sr,trasane, 'Xapan_ l<apan aktt arep ketetnu kowe Bu Attru, arep tal< jak lapor rnengang kepalat nu ben dibirta." l(abeh S[1S ntar-r ora dibales, .antarga ora ngerti saka sapa, anangirrg nilik isirre rltesthi ana santbLrng rapete karo sesidherrran katresnan antararre clheweke lan Ilris. llr.urg enrane sailii l(ris ora bisa dihr.rbirrrcli, rrjalari lra l<aya kabotan panyangga nangglllg perkara tan- pa ana sing bisa diajal< ngrenrbLrg lan nir.nbang rasa. Dina-dina candlral<,e Ira ntung tansalr was sunrelar)q, l{etir-lietir lan rurnangsa ana liarrg ngancam uripe. Erva sentono, i.sih kr.r,,vat ny- lar.nlrr lianthi tetep ntakarya liarr- ihi sregep, sengl<ut, larr tanggrrng jawab. llabeh pal(ar-yan kantor ora dilirrval<ahe, liajaba siji, yaiku lra dad i rtrll inva kake kaszr rasarle a,,vah. Marrgan ora ntestl)i, tr-rru rrga akeh anqgonc nganti terrrlah wengi laci bisa rtrcrerr-r. Ora anelt yen suwe-su- we;l\valie Ira liatorr litrru, praupane ora srrrrrrirrgah, sana.jatl mesertr lan gr.lntu)/u, ora bisa rrrrttrpi yet) atta kang <litrr-npetalie. "Btr, rvonter..r tanrtr," ature 'l-oil[ tuliarrrl lieborr. "Serpa, Pak. llalitrrrg apa pLrtri?' parlyilr rtc lra cekali. "l'rrtr'i, Brr. hados <Jererrg rrate rarvtrIr rririki," rvzirIgsLrIane ToI'ili. "Ya. wis diaturi lerrggah sih,'
gT:, s,,, i' ,.....--,.. guneme l:a maneh Tofik manthuk kormat, banjur 12mu sing ngadeg arra ngarep kan- tor mau diatttri lunggr-rh ana rLlang tamu. Nalika sema;ia kabelr karrca lagi sengk-rt nrL'lang ana lielas. lra lagi wae leren ranlputlg mulalrg kelas telu. Wong rvadon unlrlr-Ltnlurane patang puh,rhan, ngarlgoo hlarrrbi bathih rupa coklat tLtwa, ratlt- bute tekatr punclhak, kr-rlite l.-.u'r- ine, pawaliane lencir, rlganggo sandhal kulit sing rLtpane padha karo tas cilik sirrg dicangl<longalie pundhak. Kaya keper-rgirr naliti kahanan, lrrnggr-rhe ora at1tet1g, mripate ndelerrg habelr barang sing ana ing ruang tarrru. Nalil<a nyawang papan sing ana tr-rlisar.ie STRUKTUI{ ORCANISnSt SIrl(OLAH dlierveli.e ntande rtg, rrtaca siji-siji jerrenge gLrru larr pegarrie karo nge- nratake iotone. "Sar-trpealr gr_rru Baltasa lriggris ta, llbali?'1 pitalione !!/ong \\/adotl ul(ru i.rrt[)a i"igaii w,i11iii. lra kaget, anangirrg rryoba di_ urnpetke karrthi eserrt sinct e rribr-rlr apa jant,arre, tangane ditrl r_rtrgalie arveh salarrr ntaraltg tartrtr sing gawe pitalionan atine ilii. "Teptrr-rqlie Mbah, altrr Ilirra ibune Rani lan Ndari, bojone llas Krisrrawarr," pangucapc wor)g wa- don r-nau tatas carrthas. ' Kaya bledtteg nyanrber ing tengalt awan, swarane Rirra sing sejatir-re tntrrrg alor.r, orzr nganggo nesu, ora ntbengoli,, arrerngirrg rr,is bisa nyrrr,,,ek-nyr-rrvek clha<jlra larr ngobong kLipinge lra. Sarvetara rvelitr-r lra ora lilrnte_ cap, ntripate lltbrabal(, cJhaclltane kttnresar ora liarrr:rrr rrgzrnti ora bisa ngrrrrrpetalie liagcte. ."lnggih, Jeng. Kula Ira... wang_ sularre lra haro rrdredlteg. .llripate lra rrglirilt r.rjzrba. liaro ndonga nrLrga-l-rlLrga ora arra kanca guru sing ltnrrrgtr ontotlgane lvong wadon sing lagi rnertantu ana ngarepe ili.i. Ttlurre liarltan..rrr Iagi rvayal.re Pasirtaon, liabelr padlra scngktrt tng kelas, dene gr-rru-grrrrr sirrg la- gr lodl)arlg padha trbeg irrg liairtor gLlru, l(apisah tantan s'ekolali karo lji,kaLndan'lllo 3i.i I 1/2fit3 !.:l Satu \lage. 28 Mulud 154[ Jrmakir LJ I papan ruang tamune. "Sampean kaget ya, ltok aku ngerti sapa njenengan?" pital(one Rina alus. lra mr-rng ndhungli.liik bingr_rng kr-rdu piye altggone rrgadhepi ta- nrune ilsi. Yen arep ditrsir ora pantes, yen ora errggal lllrga bisa ngundarrg perliara karrg banget rlbilaheni.. "Sah liaget-l\agetntLr. isilr liaget akr-r Mbali, nalika ngerti jebirl bo- joliu sing ana llgontah krrtltrrk, ,ltanut. lan ora durr,e swara, jebul rrduweni tr-rntindali sedltenq liaro \{/ong ayLt, guru sisan, koli bisar-ic sanr peyatl nglaltorri. Er.rdi cl unr_rrrge rvatali, sr-rsila liang parrtes clerr tLrladlta derting para sisrva ycrr kelal<tran sanlpeyan ora tatarranl.' gone lungguh, awak dijejegake, wong wadon sing raine isih abang rlangar-ntangar lttaLl dipandertg, lan kanthi perbarva sing nyoba di- tanraliake, aweh pitaliorr, "Banjur kersamu apa, Jeng?" "Kersalirr apa? Iioli bisa temerr pitalionrrrrr. Illestlri \\,ae al(Lr njalrrk baline bojokrr aja <ligodlra dioyali- oyak, aja dir-usali lir_rlar,,,argakr_r1,, sLlnlaure Rit-ra lrarrilti sora. Kaya ditan'rpeg arrgin lesrrs raine Ira diwarrqsr.tli liaya metrg- liono, anarrging Ira rnilih nreneng ar-narga rvis tau cliliandharri Kris yen Rina ltrrrvi sarrajarl r\()ng rvadorr yen wis nesu uliarar,,: elcli banget liepara rrqisin-isinlie lrel dirurrqrr tvong liya. t\anggo rrjaq:r lialtanan [arrtbali ora karrrart. lr;r rr,rrrrq rrrtrrti d..:1-:., i>#-i:N rga-i "Mesthi wae aku njaluk barine bojoku a1a digodha, dioyak-oyar<, aja dirusak rreri,arga!.u ontongane Rina nyrocos tanpa bisa diselarri. Ira isilr ntcnellg, ora pengirr rvangsulan, jalarar-r apa r.rrae kang arep diLrcapalie liabeh rnrrng tiba salah, jalaran paltcen ttrntitrclali, ngrrrsah pager ayu ikir salalr, pa- wadarr apa wae. "llok nteneng rvae [1bak, rlboli rrdongeng sing apik. kaya nek lagi SMS karo Kris hae, apa nlesenl- nreseltt kaya qarnbare sirig dis_ inrpen arra HI, ne bojoliu liae,,. ce- la[hune Rina rnarrelr. lra parrcerr salah, lr_rput, lan kli rtr. Anangirr g jejerirrg tltenungsa erroh yerr diirra lan dirernehalie sapadha-padha. Mula harrthi anr- began landhr-rng, lra rrringset ang- lirilr, "Ya. akrr rvis or-a balialsrarvuriS rtraneh liaro []as tlris. sailii dali attr_ ri kondtrr, aku arcl-l r.rpilt." "Apa.jarrjirtrrr bisa tali perczly.l .-', Rirra isilr rrtrrrting liarrilri wengis. "Alitr u,;rni rnl>oli ltaelia etpa wir(:. yett aktr il;ilr srarr,tilrg liz[-r-:, bojorlltr '. sLutta rtrc Ir:'r lirilr. Rirra jzrrre isih arcl> rrrur-ri-titrrni t'nanelr, anangirrcl ngerti lra lrrrrtr_ gr-rlr arrtcrr<1 tarrpa ,isa rvedi, oia nyaruwe cjlrervelte, lizrpara rrralzrlr rtyanrbi nantpa telpon salia kalr_ tor, rvonrl rvadot-t tartrlr :rrtelt rttatLr nrilih rrrcr ryut,-rrggeblas ltrnga, orrr let survc lirurrgrr s\vara lltobil tling- galalie parliirarr sel(olalt. [Alra candhalie]
i*/-. !,,i.; i.,:;J; ,3l,h.3P ": l! / 7/ 2El3 Setu fegl.5 Bakdamulud 1946 Jimakn .@r fHEN6 S urisr\1, AF/,{ri ; ra lungguh dheleg-dheleg, nyoba ngeleremake ati, nampa tamu sing banget ora diarep-arep tekane. Embuh liepriye kedadeane geneya kok Kris ntalah rnbukak r,vacli sing kudune disirlpert rapet, yen perlu suket godhong ora kena krungu. Ewon pitahon kang nyumpeliatine, sidane bisa diudhari lan antuk wangsulan ing sawijining sore, sesasi sawise Rirra nernorri. lng dina Rebo nalika lra lagi wae metu saka papan seminar inq gedung Wanita Utama sing mapai ana ing kutlra lvfagelang. Lagi wae arep nyabrang dalan, saperlu ngendheg bis saka Semarang, ana swara nyeluk jerrenge, "lra ..,1,, Kaqet caripur bingung Ira noleh, saiba kagete bareng ngerti sapa sing nyeluk. Wong lanang nganggo clana dawa Jeans biru, kaos biru, kacanrata ireng, ngawe saka njero mobil elek, ora liya Krisnawan. Ira mandheg mangu. anLarane pengin nyedlrali, uga wedi pengin ngadoh kuwatir yen anggone sapatemon kadenangan liyan. "Cepet ta, mlebu sik, urusan liya pikir mengkol" pambengoke Kris. Tinimbang malah ana sing menrhi, Ira enggal mlebu mobil, ora let suwe wis sapejangong ana jok ngarep, mobil mlaku alon_dlon menggok ngiwa. "Kok malah ngulon, omahku wetan, Masl" lra ngelingake. "Sapa sing arep ngeterake kowe sen (o) \Y,i( 0) mulih? Aku mung pengin ketemu kowe kok," wangsulane Kris ana niyat nggodha. "Aku arep matur penfing sithik, Mas," celathurre Ira tanpa ngrewes guyone Kris. "Ngomong apa? Urusan penting apa? Kanggoku ra ana sing lLrrr,lh penting liajaba ketemu kor+,e maneh iki," wangsulane Kris. ira trima nteneng yen Kris wis metu guyonane ngono kurvi, tirr,as kesel olehe ngetliuprus ora bakal direwes. Sanajan atine ketir-ketir kuwatir yen olehe patemon iki kadenangan karo Rina apa mata pitane. "Kowe kok kaya kawederr ketemu aku ta, Ir. Apa rupaku ala banget? Wis entuk gantising Iurvih gantheng ya?" I{ris takon kanthi blaka. Olehe takon mengkono jalararr pancen Ira katon olehe bingung, sedhela-sedhela noleh mburi kaya-kaya ana sing ngetutake. "Aku wis kebacutjanjikaro Rina ora arep methuki njenengan, Mas,,, wangsulane Ira lirih. "Lho, kowe rak pancen ora methuki aku, ta? genah sing methuki aku ngene kok. Ora usah digubris, apa meneh seminggu iki Rina lunga karo anake si Rani menyang Ciamis tilik sedulure,.. critane l{ris. Ana rasa ayem ing batine lra,' lan ndedonga muga-muga apa sing diomongake Kris pancen bener, ora mung gawe seneng atine wae. K'is nglirik lra, ana rasa efi1qyy lan trenyuh nyawang raine sino katon aclum ora sumringah: Kanthi tulus, tangane digegerx, dielus-elus, Ira mung menengwae' nyimpen aboting rasa maneftq werna kang kepengin disokke saka dhadhane. "Wis anggep wae Rina kae wong ra waras. rasalr digagas," celathune Kris. "Ananging aku pancen salah, Mas. Nresnani bojone liyan, ngru_ sak bebrayan," B,angsulane lra wiwit mingseg-ntingseg ngampet tangis. "Ora ana tresna kok salah, be- brayanku rvis rusak sadurunge keternu korr,e," Kris nyaut kanthi swara mantep. "lVis rasah ngornonglie bab sir.rg. ora nyenengke. Aku wis ngantpet karrgen pengin ketemu kori,e, rrganti llleh r.ong r,vulan ora kabar-kabaran. l-lp kLr disita Rina karo anahlirr mbarep Rani. yen arep nelp"-n aku ndadak nyilih telpone Ndari. Aku rvis tuku anyar, dibanting karo Rir-ra, aku trima ra nyekel ilP maneh rvae," critane liris lirih. lra nelangsa banget ngrungotilie uradulane Kris, nganti ora krasa, tangane ifis sing isih nggegem dielus-elus genti, kaya kepengin aweh kekurvatan kanggo wong lanang sing banget ditresnani. "Terus iki aku arep dijak menyang ngendi, i\las? Aku tenren-temen rr,edi llro, yen nganti kadenangan, aku sing bakal ngundhuh perkarane," lra takon alon. "LVis rasah digagas sik fa. Aku kangen pengin ketemu, perrgin andon asmara karo kowe, titikl' wangsulane Kris ethok-ethok nyentak. Ira mung meneng !vae, sanajan atine bingung antarane seneng ananging uga bingungyen rrganti Rina ngerti patemon iki. Dalan jurusan kutha Semarang ora patia macet, sanajan kahanan uga ora laha .bhnget, lra wiwit ora jenjem, kok nganti tekan Bawen ora menggok utawa leren. Bareng mlebu kutha Ungaran 'rli ":11iiiil :)*2 ,ra* ,,?|9 .r:4 14 1iI r:-iI 1.* ,;;tr _.1
ngenggolike mobil mlebu plataran flotel Avu. Wewangunan tingkat lima rvarna cat ijo ing pinggir dalan. "Mas, ahu pambisike Ira. tenan, lho," Kris ora rvangsulan, malah rnung ngelus pipine Ira, matenr mobil lan mbukakake larvang mobil. Ira mung kaya kebo dikelLrhi rvis ora bisa sr-rrvala manel: ngqjali renrbugan Kris. Kanrar nonter 126 ing tingliat lelu kurvi ngelingalie kabeh lelion sing rvis nate dilalioni lieharone ing sadhengalr papan ing rrrekru_ rvelitu lieptrnglirrr saben entuk kalodhangan I<ang ntirr-rnggan. akrt rrjaluli ngaprtra terran, ya?" Ilris rrrirviti olltong sarvise keiiarone Iunogtilr ing Iiursi nlero liantar. lra tiaget kok saiki malah Kris gelent rernbugan siltg sanresthine ora rnung gulional r\dJ'd Dlasalle. ^"1r, Kris ora l[rpur, aku sing "Ora Ir. Merga aliu iledhor ora . nrbuseli SplS lan gambarntu ana _-,'1,:r salalt," rr,artgsularte lra. [:ta Loda4 no.3g .i fi /Z/ mR rt setu legi 5 Baldam*d lg16 .Dmatir ;l I H.P, aku ora njaga wewadi, kowe slng nemu wirang. Ananging aku banget ora ngira V"n Ooi"r.i kok irekad rrglabrair kowe alra kantormu. lViwit bengi huwi sawise Rina nyritakke olehe n"rnoni kowe, aku malalt pengin nekad retep neruske sesarnbtrngarr karo korve. Ora sudiaku urip mirng dadi ingon-ingon terus,,, purgu.up" Kris. Kanthi nyuntah ruri sinj suntirnpen ing dhadha, Kris blakj kabeh larah-larahe ltina bisa ngonangi sesambLrngane karo lra, ,S1 bab anggone Rina mbayai ]un tvong s.irrg dikon ngawasi r.nenyarrg ngendi r,vae Kris lunga karo Iral ing pungkasan crita, Kris nganti lienrbeng kentbeng ltgampet na_ :gir. natika nyritakalie iiepriye Rina kanthi rasa pongatr ngat<u yen sejatine Rani dudu anake Kris. Uu ,:ro bisa krrrrrecap, ri,ong loro padlta unU.eg karo batirrc dher,,,e- dhelve. "r\lLrla, y,,elasana arvaklir-r ya, Ir. Apuranen kabeit lrrputku, liancanana aku ngentelilie rvektu rrrati, aja Iioli tirtggal llunggr' . lunga aktr," Kris cel.rthLr f,o-,o tiyungsepake sirah arra panglione I.ra. lra ntLrng bisa katrern ing rasa irenyr-rh kang ora bisa ciiuci ake, sirahe Kris dielus_elus karo luh dleweran nelesi pipine. "Wis, Mas. Saiki sing susah_ susah wis disuntak ing iem be -;,"i; #J:::;;H:; kang bener lan pener,,, ukarane lra menehi panglipur. "yen awake dhewe lunga iki uga !jry1.i cecungurre uo;oinu, ptle Mas?" lra takon alon_alon nalika Kris wis menyat saka oangkone. "Wis ben. Ahu wegatt.nikir, ar"p dikonangi, dilaporlil, sakarepmu. Sing bakr kcwe rtis ngerti'afa is;ne atiku. Mrene, Irl., rvaitgsulane Kris mantep. .lra marani peturon, Kris sing nglekar ganjelan tangan loro df arasi pipine. Kris merem kaya ke_ pengin ngrasakake asoking ir""nu sing wis mataun-taun ora nate di_ rasakke ana ngomah. lra trenyuh banget nyawang. Kris, ora krasa Irrlrc bali dlewerarr rrelesi pipine. lra. banjur mapan melu_melu nglurnahlie awak ana sandhinge Kris, u.-melu ngeremke m rip"a t nanting batin. Luwih sepuiuh rrrenii. iranrar sepi nyenyet, atine r,,,or.r g loro padha_padha rembugan d.herve, mung suarane mesin AC stng ngancani. [Ana candhake] .ntel Bareng mlebu kutha Ungaran Kris ngenggokke mobil milplararan HotelAyu.
2 01aka Lcdang llo.39 .i \lst"lt 2ll3 s:I T:, L1!*t II:1 r!1! {::li: Sittii-T"qipfAif r : : dAl:rE :'n I .r* =' -':.tiS t1 i.t: i :,1 €** ::7'1i i$.r,r,* .r a::tr ;::r:i::iii a.i:t t- r;l!:: :;:!.:::,1. I 6 &1, itr: t4f ::t; i/z l:li?iliili-l Iiina," p<tlt,,'aLt te 11r.i-s isiii reiep i,.aro lllelet-rl- \1r'is i'i.rs. Saiki ar,,,'ake-dlter.r,e l.ttcjr.i iiaia ialitr ian pili.iran ke- i,r i)'c iit!i !\ r.i-sanztitr- li.r-rdu dirr- ,.^.'i.s] tCir:tI l.;.ertr:, .apa alake rliiiti..:, f.,1..:1 , :r lj.i.Sz,, pitaltOne li,r li'l r \. r l, 1 i,15.-1 ttgtf fviSi. ,'tir,iir,,,,-..i ir:il:l-r ilrlr:tttt:li,l<i: rrti1r .r.:li.rrr:iitlittll i'rtrr.irrl' i\ri:; il\.1' i ri..tili tri!f.ii:i.i.: ;:t\,.,atiic II.(1. i:. trt, i. : . i l, r.- i,,,, . i;.,ir iitii- . ,:., , ri','j: 11,r '1i.ri,;1' ,,..,1i,, i,,;rltr)sltit n t.il),.i ,rJLtitc ci i irrrriiiti::; i,.;ii lri;cr l.;;r, lr1,ii, ntr:I rr;rf:;rr .siii<r ,,^.,i:; cliarnlrct 1 rlr ;rr rr i,1 rir :rrtr I riii rir. ;. ..ilr,ti l'rri:: l.rrr ll'zr i,rzrnjtrr l\{-1 l]t't ttriirttll} iiti;l .scq;rlt'et tttztciu, rttltic:rrcpi rir>ilrarrqirrc_1 ali liarrq p:.rrllr;r.-p;rrilr,,r taltr. Kerrtrisili,- irrt-i ;rntlin .5otc lial,zi-l.,zrya nat- ir,;rrri li:tsr,;itrclarr kzrnrl ecli peni, oau,c l.lei,'rrn(tyLln uteg liang lagi ttrlal rr Ii t ll.lrat iS biri_rlri. ser 'i..9,) [JDatna sertrr-ri- ireirg sintl :.i:rrCir.:g jrlcr-jej,rr r; ,ta :,li>,r:l crnciireizi iliii bisa ziioi-;,, iiaia- kaya ?.:icp nadit:r icbeit,.iol., airli-alol,, i,cl paIr-ap iii:1:,i i_t,-ii :iiizir:-r:tri iIt(-;iiti-iii5a lOi-lr iiiti i-,1.i lrt:i. il;il.,..1:,,.1 .,.- ri:i1i lir.ii,.j li;l!;Cl.Lg irt..i - ,:: i- ri,: -i r:,-;i:: ;,;t-r, riaprl i,,. r,r. , ,,, rtril,.:r,.i silrq trirrg.irjrj r:i.:- :, .c.- l'C ,,1::.i . <:i,trii. i_,.::lll.r:;;.:,t,i.. :,:i.r ' i. ,!:, "ir Lr iiit sai1.,i, tlas. il,kll cr;,r i::r.rcita 'Veir are p itqiitep i\Ci\ Karo zr nakh'.r," liatrrr'ltatre lt'.t barenq Lvis rantptrng adLrs ,,,,'cng loro. Kris rnrrrig ntesen-t, i-itelLl- melrl r-1and:,;n. isilr karo ngarl- bungi nipine lra. Durilng nganti rallprinq ole- he daridan, isih ktrdr-r ltqanggo sepatrr, drrrnadakan - l;rr.r:arrSl kztrnzri- rligedlror scro, trroll!l iot'o rr,.rrrriltil liaget rrr'.i liil.rita. l\aritlri (ju(luf) letrrrarrrcl cliiriil.;.zri., larn cirrrrutq It(i;l)ti altal cattLlr'ai n, w()n(l l;rn.rrrg r;ztgatlt ncli,tit(Jqo i.rlici irrtirl. li.icairr.l'l.r ilcllri s, 1>a t r r i ri: r r g li rr',r,i r,r,is je p ra l-j c 1-rr,:, n(let n(1(lo kal rrre ra ne. "il c, szll).i kor,rrc-1" Kris tn benc 1ol<, er rr:p ngrebLr t li.a rn.c ra- llc !\,oil(J tllitu. Kal;rlr gesit, kantera orat bi-sa direbrrt, rnatlalt llris dikarnplcnq sirahc, rrgzrrrti libar ndlosor lie- bentrrs lawaurg, njarlari Ira njerit sero, ba rlrlr ztlltbrLtl{ senta put. l-loLel AyLi bengi kLrwi dadi geger, akeh polisi. lra Ian Kris ora ngerti yerr benci krrwi Rina lan Rani anake weclok sensaja ngluru lungane nris, nggawa bocah-bocah brandlralan sina sasrrwene ik; dibayar saperl; na.etutke menyang ngeltdi rwae lLrngane Kris. SadLirLinge polisi tclia, grornbolarr wis rniirggat, Rina lan Rani isih kober ng;- cioni raine ilris larr Ira sirrg is-ih ([l;lugsar?l't .-lr,r rtjttuir] ngarep kzr rria r. liris ora bisa strr,vatla, selrono Llga lra: . lvlbulan irrg larrgit k.,ior.r hru_ rvet lietr_rttrp ntendhrrng, angin bengi gawe tinl.rinr iizriiLrti 4tig l<.ang rtr.rnjerrt hirlit. iintairci ora sLrdi panter tielipe. Ing pojok papan pcrr.lagaan iraitior Polseh Ungaran ira lan itis rrrtrng trirna nrbisti, irnane nruilg njai,vab liantlri teill>ung j'ui Litaiva Ticlali. l'lalalt lu_ r.,'iit iie re p zlng(lij,ite rrt.iirihuk lit.rr.r,.r gcrlirccl. Sing bail,r ke- ;-.r-i5,e caratre orzr iiLrdLt ciiizrhan airer lrantor polisi liarebcn bisa riEr-antpr.lltgalie perliara !..,lnthi clalan hanq adil, je r liabe h ora iilrat sak.si utat\,.,z-l bLrkti liait<1 bisa I..,riggO it(izlitr,i,al . itn.lne 1)ung perkara lirrlawarga. Jarl lirla esr.rli, Ira li:ri i(risla- gi bisa ntetrr salizr kantor- polisi, lieharorre rrralah bali golek hotel Chisik saperlr-r ngrancang lakon kanggo rrtr-rr-rgliasi liairanan. Salah cetha salah, luprri pancen ILrpirt, ananging urllsan tresna ora ana kang bisa disalahake, lnlrla Kris tetep rnantep bisa r lgrar r ) pr.tn( 1i garve. lra rntrrtg sesertggrriian, tan- pa qunenlan, rnalalr telpone arrrake wae ora cligLrbris, rnung clilvanSlsuli cekak, "lbLr sehat, rttengli,o sore tehan ngornah." Sarrntara rvelitu r,cncl loro ierrtbirga-rr.r h:rrrtlri icilata, rrS,i.rpake alr'ak larn ati liarrgg0 Itgranrpllngi lelakon, sing baku Kris rnantep rnegat Rina, Ira ttga ktidLr siap santanqsz.rrtrangsa bab iki l<adenzrngan pinrpinane. Sadrrrrrnge sore errtelr dire- btrt bcrtgi, lra wis tek.rrr rrgarep otttalt, rnbukak pager lan nglirili lakrrrte rnobil kanq nqllawa f\fls It rrrga bali n lenyallg pcrrgirrepa|l ing ktrtlrzr Magelang.
an," Llcape BLr IYus kanca anvare sitrg .jrrerre l.latliarrr ker-,arrqairr. An.iie katorr kaqet lan age- age itteiilliilzll\e iLrurre, ora ngre\i,'as SaPa Sli.l!J tnatt ttqeler- 26e, e irgQal ttqrr rliet it-rr-rrre lraro padhe talrl5lisitrl ' "l[, i ki lirtti,,li rl(lclt(li? i(,rk ora p:, iltiti'" 1-titalione Liarr. "A,'ir .sew'rr rrrJi llLtl:)Ltt ota tpru, llt. lLrrr titiclzrk n5tendi ta? 69|i Ii,'Lt pt.tcr:t','} Cr:rah \ta, Btt?" pitakr :te l.iatt ariieh-akelr Ir:, ,r'.,r bisa lirrilec;li), s;ii,rlte abot, it rr ipatt-: orzr i.ri.s:r ri(l2ltrt- pet t.:rngi-s rnanelr, sLlwc-.sLtwe awak -: klaszt r:;rthe lrg l:!n nlri- pate liebleretjq calrya pLrtil r i'",Ltsatrt;l nc 1 r,;: t ora't eling.tptr-ztp.r. "AliLi dipar"it:gi trrqas apa, Ru "iiii iagi arep clali airrrke, [,,u Ira," panyatrte rvorrq larrarrq irrrl sisilr rlcjairc Iirr i'1rrs. Mr.rs?" Ira talion sopan. 1,\/ong lalnarigl :;ctcrrrlalr I rrrva hartg pai.;rrlitarre sztrvo n-t?.rtiltq Itt ruvi riie rr_yii t sa lirr r r rt j;rrrc, I r( lqa.. wa rriap isi catireian sirrr:. lirrrlrr ditarr-lci.rltci IIer. "i"l:..irur ri.,r,,,,, Pali Na..tai," Lilare lrar, .tr:'rrcl)!l Narta dinger-relri Ira j;rr;rr;tn incl cl,ia,tiltal.(. t,,/t:n,.t,:t,t;ttrr.l i.Lrr.i, , iii; i ttiiisaric -..liii i,li ;.i Ira racla ltinrrrn<1 l<ok h;lrrjrn patdha nl1quyri, apit iirr:rr,alr i_'rri D,r;;r S(:t!]in ttlil.)! iil ii;,i L,rl.',, i i i 5i Ql :i:1, 1 11., ' 1 dina MICi a ny, kan I SD'T : Ira : nrer' nrej; ana pute csirli iirti srr- t. it,:.iit;jt l,: . I:- .: aiit:t i,;:lifr;1'r q;|.1 anantiii tc1 <iLrr,ir,r i lir:p.'ila Sqliolerl r ,:C1Cri. -.,', .li;rr itilt l;,,, ilrtrr-: irg :t\\'Llir r(i Dril);tl I '-,-ct-l.te ias- i-sine arra 1i1;1 Ji 1i:i,.li ; ;i1.1 sa l€ri. .tl(. ii.ljir :,iji, iiont- ' ..siii. ieritari kayLr ' telLr, --sinq siji wis rg ia',\,..lige. : eniLrli nre ja krrrsi ing lojokan cecj ,tah tnej., lionrpritcr. )iejane ora Jipasantii t;rplali, Ktrrs:, re r,,,i-s r'.rria lroya li yelr ritrrtrlrirriri. irrrl rnc- jane ii,c[tali trrr1lprrlizrn stop :ilzlf) i.r rr r.l lrrir,,;tilrJ. lr :ia rt,olrr iirr.r rlit;rta nterr'Der ItrirLrl Li, rlacii k?bt i lti:ir il,(t\.."iti(1, tii:l;c ini; tenq,h anar l,,ir'.si rirc.;rlt papzil karrr go rry,ccl lrizr-1,;rrri 1,en p-,irrirjrr al)a ,in,l fr(,n(qirr rtrl,icllrcp balr l?pr' .r11 rrt,r\vi.r Ir,:rlrr lcntlrttq;trt [ar( l'; rli l.'rrr.rr.i l\t'p;rllr 1irt.r Usal r ilt.r1 l\antor il\i. .r .' CACA bolc Ii Kalah gesit karnera ora bisa direbLrl nralah Kris dikampleng sirahe r-l L r -; r r r.1. r r I I i l.,t t-r I i r i i i r <,i ki,: I I i-a ciarcl i tl r i r I ilar I\-t i I i r )(]u ii bi r rgr r i tc1. "Kasalr birrrlirirg, ll;Lt . Altrr cii ti rlba I i n(iait1iitr() .jerrelrq li.r-rwi yzl ra [)alp.t, I.iolii ',]rrnarta ce_.lallrrr n'l'z'r\.\,anq I i':r sii rt1 irirrgtrrtrl. "lnq li;rrrio' ilii piyarl,)al{e d iattr ri ls;r rr tlr i .t,.;n rar [,er k .l tr r r, koli []tr Ira," hanrllralrt: Btr Mrrs isilt karo rrcltlrrytr. 1 lvr I - 1-r I\, :j.tnc I',rli ls lrrl;t (,tit bccl,r karo rrr.rli lrrr,,l,,,, r,ri,,r11 ?lnar be- dant :;itltilt, n(l.tr.tl)(:) .lta wztdhah awtS rrl li<tllt,rlt plirstik lianggo [del, lr;rltc calt li; rrrlqr rlirras. , "l:Ugcn!l rawrrlr rilakz-rrya irrq nenr' Brr Ira, ritrrqa-nlLl(la l(ras- "\4/zrlt, nytrrrir ill l)alt(lilptrnter-t ['alt JLrn, hrrla lioli larrcanrl car>s aturalt sanes,'l lra nvattt nqant- pet isin. , .,-t'.3 t- | t lt :ll i:l 12 Bar,rrr ljLr rrl iiiE Jimakir LJ I ,,rr'll .C ,11 :' -,r Sepisarran tlqantor lianthi swa.cana sirtq ora kakrr, gawe atine Ira ayerrr, Lrisa dr_rweni tclrarl rrrar-rclr }ianrtrio irrip sing Irrr,vilr trer ik, l\esel l)il(iran l;:rr l<escl artrak s?t.St. l\dr(:l I lp.l r i+;r I 1 sir 5i I l(ll-a )ll pu l lq_ nlie lnrtserlr l<alr tiitra latt Kt-is- saiki wis lrr rcltr rJitrtrrpus kantlii nrirnal. sanaian larzrrirr.q ati ora i>i s;1 111_1ir1 tr r ltlr, r r r.rr i. i-'r.r tli.sa ne pal rqct'a n clhirras, I ra rl i rl ;.r kiva r ttll,,r n q,,;;r r t i nda I< nera 11 siusrli.r. lr..la}tyi:}|i;in karo biljone lii,:-lrr, irr-i:, ritllarr,-ir1; r- liauilerzn] rJlrirras sok, ltrrrcla rr;tiilia .jarrr rJlrirr;r.s li;-rrrq1grl rlus:rrl siltl r,ra s;rrnc:itIrirtt:. I r';r li;iarrrlqel) rvu.s c)r.a pante.s enlLrli sebrr- t.-trt Crur'.1.,,)irt paltttcs nqarJegl irrg rrrlarep [te- lirs ..rp1 trrcrlcir rnirrrpirr l)irl-ai (rlu il Sirlarrr,: lr;r ;:nlr :l.l [x-r,r rliirnttrn, rlir-'r_r. i)i.)i ;liii;,r lcil.,a (_alttn liep;li;1 Srliolait, lurir i ilr lnCl r I itr,eniliri jabatart .st;rI ial;-r Lrsalra iprl ka4 ti-)t ll[)]-. incl Ketantatan !rirlaiiiirl'r,.:. arlolt salia (-r n tai lte . Sernirrqgrr kepung, i<rrr atitte t!ola errtrrk Sir-.'l piirrlah iugas, tllai,'ti, I)rasasal ora l<lrr'.:l rlcrirsal\e ttrip nan(iltz,,.lrq \virang larl ati lii.:cl ha ra n g-cl lta rang. E.St-il; Is113,] esrtk rttatteh ora ar)a li;,a sirrg dila- Itoni ntrrnq nanclis lan tr,:ttttr>ri ana liantar, ora tlxl)(laliora adrls. Yctr trrrrrtcl kelarrq- arri iirhat:.rrr rrrirtangka (.alr,,rr I(cpala Seliolah (lltcr^,rr,tl<e Iti.s;r rran.tp-, l',<t1'rara ntali)11 s(jlteit(l .jaiararr rladi licpala Sr.:liolalt rrc;a arkeh cobarie, <)ra ,srrntl,rrrt haro ttrn- .larrgarre. Saben-saben klrcltr qarwe lapor'r:ut .sitrg a,.)a kalane rlgaptlsi Ile (litIil. r_1;tuirl Pay,rgql2I1 \^/el na.-wentil su payT'l <li,seriertgi artali lrrr,rlrc krrrarrrl lrcjarrc rli- clakwa hor.ripsi yelt iltqgone laporarr <tra paclha k;rro karepe Pelldhuwrtri) n. [Ana candhahe]
Ujaka iudang rlu. ril .] 2i J i 20lJ Setu Kliwon.lg Bakdamulud lg4E Jimakir ?eSCtr"S ndadekake ngtokro, iN% :;17 i,.,'l ; )l: ::" o::: gojegan karo bocah_bocah, ora bisa rame-rarne piknik karo Curu_ guru lan kabeh pasedLrluran sing larang banget regane kanggone Ira. Pepenginan dadi Curu kurvi impene lvirvit cilik, geneya saiki kLrdu dipupus. Ira banget nelangsa, . genea urip pisan ora nate be^oia ing babagan tresna. ' Biyen nglakoni bebrayan kanthi panandhang sing abot. sanajan bisa diumpetke marangsapa wae, nganti tumekane pepisahan amarga lakdir pangeran. Bareng runtangsa nemu katresnan kang endah, jebul salah, amarga sing ditresnani duweke won( liya. Salah sing njalari impene dadi Guru nganti tekan tuwa kudu dipunggel amarga laku nistha. Kaya wis ora ana gunane maneh nerusake pakaryan, sanajan tetep entuk bayaran, ora ana paedahe nyam.br.rt gawe sing ora kaya pe_ penginane. Durung meneh abot ngadlrepi kanca-kancane sing mes_ thi wae melu wirang, sanajan Ira dhewe sing kudu nyongg, panan_ dhang. MLrng bejane anake kanthi welas asih ora kendhat anggone ngerih_ erih ibune, supaya titep tabah lan 'kuwat. ngapa wae wong liya mbi_ .. -.:'Kaya ji lbu, aku tetep tresna lan kurmat marang lbu. Ibu kudu kuwat lan yakin jki kabeh pacoban sing kudu kita lakoni, Bu. IbO rak tansah-ngan_ dhani aku ta, yen urip iki kebal eri ii [T"L ..\\ r --".C \', sing bisa natoni, kebak rvatu sing bisa nyandhung, ningyen kita ngati ati bakal slamet. Ibu wingi mirng kurang ngati-ati, niLrla saiki Ibu kudu luwih ngati-ati. I\lesahke aku Brr. Aku kangen Ibukrr sing trerrg_ ginas, kuwat, lan tansah m"s"n.l ngguyu, dikaya ngapa rvae kena tatu," pangucape Lian kanthi titis. Ira mandeng anake rvadon sing Iunggulr ing trgarepe, ora krnr,arta ngampet tangis,. enggal wae bo_ cah nrau diruket kenceng ana dha- dhane. "lbu suk Senin kersa tindak, ya?,, panjaluke Lian. Ira ntanUruk, rvortg loro bali tetangisan ing sore kang padhang, langit sumilak, angin sore ngelui_ elus pipine Lian sirrg kebak-eluh, campur bungah lar trenyuh. Ora krasa lra mesem dhewe ngeling-eling kedadean dhek Setu sore iku, sing bisa njalari dina Senin iki dheweke mantep ngayahi pagawean kanthi tekad luwih ngati_ ati, ora kebrongot polahing nalsu. Wis genep sesasi olehe makarya ana papan anyar, Ira sethithik mbaka sethithik bisa nglalekake perih Ian Iara sing isih sisa ing atine. Wewayangane Kris ,gu *i" oru ngreridhu maneh, sanajan ing batin uga. melas, krungu yen pepujaning ati kuwi saiki nandhang taralitarai ora kuwat nampa sanggan uiip sing ora entheng "lku dudu urusanku maneh, selagine Kris isih bojone wong liya,,, Jent batine lra. . Ananging jantraning lelakon kaya-kaya durung bisi dipupus ---_-.-.____ tekan semono wae. Ing esuk lqpn sepi, durung genep tetunq sr*l dina Minggu natika lra tugi dofi;- dolan karo anake m, Depo k n gayogya ka r"":liH"::H ana pesen cekak seka nolner sirrn "u durung kecathet ing Hp ne. "lra, aku wis resmi pegatan k6ps Rina. Ananging aku saiki mlarai jalaran kabeh bandhaku frrl, disyahke nrinangka durveke Rina* karrggo syarat dheleXe gelem tair pegat. Kowe gelem nampa aku sing ntlarat ya syukur, dene ven ora aki ya. tak nyoba lila nantpa. tiabeh tak lakoni ntinangka turnbating rasa tresna." Kris. Ira ora bisa kumecap, nalare cuntlrel olehe arep mangstrli. lVola_ lvali tLrlisan ikLr dirva nga.ti tekan rvanci.e j,L,iffi l,tjlfi sore, drijine ora bisa nrrliske apa sing dadi isi atine. . Ira rnlaku ngetLrtke anake, batine polah rebuLarr pilihan, atine goreh nirribang sisa tresna sing isih ana lan rasa rr,edi nernoni eri lan bebondhotarr sing lurvih perih. "Llro, Ibu kok ngalantun. Kudune Iir.,,at kerte, Bul" aloke Lian. lra gragapan, ora k;.asa lakune ngedoh saka anake, enggal_enggal dherveke mbenerake taHu, lLn guntuyu meruhi Ibur.ie raine isin, pipine abang mbranang. "Wah aja-aja Ibu gek ngalamunke cowok gantheng ikit,. panggodhane Lian. Ira kena godhane anake melu ngguyu lan playon ngimbangi anake wadon sing enggal-enggal mlayu rrgendhani jirvitane ibune. Langit ing pantai Depok sore iku katon ayr-r. biru resik, disaput mega prrtih sing kena cahva kuning emas pratandha srr. - .ris cepak saperlu ngganti din. trrn.. kaning rvengi. Ananging rcleng atine lra isih goreh, durung bisa a\.eh wangsulan marang pitakone atine dhbwe. Kala- kala wewayangane Krr.s kumleyang ana ngarepe, enggal dibuwang ben ilang kagawa mega ing angkasa. Adoh saka pantai Depok, ing desa JuwirinS lflaten, omah cilik pinggir kali Cendhol katon lagi diresiki dening wong lanang. kanthi sengkut. "Wis mantep arep dadi wong
, tani nteneh, Kris?" pitakone lvong \riadoll sing ranrbute rvis uwarren, lakune wis disangga tekerr. 'Wis. Aku r,vis ntantep, Mbok." rvangsulane Kris. "Ora pengin dadi juragan nta- :, geh? Jare bisa kecelr dhrrwit," i i'lbokne nantang rernbug. 1 t "Ora, Mbok. Aku r,vis tau ngra- sahke kecelt dhurr,it kasunyatar, ora bisa gatr,e tentrenr," Kris sr,rrnaur ka- ro r.rurttrrrt nrbol<rie Iunggtrlr lincali. "Apa tenan korr,e bisa nglakoni urip dadi tani ka1,a nrboknttr ihi?" ; llbok Jrrki narrtitrg rrrbaleni rern- buge. "Bisa. AkLr ntesthi bisa l'lbok. Bapak biyerr ya tani, Sin'rbok tel<an saiki isih tani. Apa aku ra bakal bisa nglalioni gawealt sing ketok bisa didclok," i,,angsrrlane Kris ntantep. r\rrak-arrakntu apa ora isirr, lcrr horr,e dadi rvong tani?" pitakone mbokrre ntarrclr. "Rani dudr-r anakkr-t, Mbok. Kae mung ntinangka tuntbal kelalitrarrc iburre. Yerr bab i'idari a!<u l,aliin dlrerveke ora isin aku dadi tani. Seprana-seprene rakya rnung Ndari sing srelep niliki Sirlbok ntrene, ta?" rr,angsulane Kris. l'lbokJuki mung unjal ambegan melu nyangga panandhange anak lanang. Katresnane marang anake ora suda, sanajan biyen sarvise ,dulve bojo anak juragan malah ora tau niliki. Saiki kahanan anake rnalik grenrbyang, bali dadi wong desa ora duwe bandha. Ananging atirre I'lbokJuki malah bungah tan kinira, anake sing kaya-kaya wis ilang saiki bali ngancani sepi ngecaki unlur enibuh isih pirarrg wektu. Kris leren sedhela ngresiki galcrrgan arep Kacaltg larriaran. anggone d itand uri "lki degane wis dak kerok anh rantang, rvis tak tarnbahi gr-rla Jarr,a, errggal diontbe bcrr scger,,, Iiandhane rrrbokne. ,. Age-age Kris narrrpani degarr ijo, rdn ora gantalarr suwe wis srrrpat sruput ngrasakake seger kang angel aUarwakake. ,. Degan wis kariseparo, diselehake ttncak, merlgko arep dientekake. Mbokne mesem, lan kanthi 0lakalodangNo q0.i. 2z3l2Br3 trl Selu l(liwon. l9 Bakdamulud l346 Jimakir J I kebak katresnan sirahe anak lanang sing lagi sesasi dadi dtrdha kutvi dielLrs-elus. Kris nln.Iangsa entuk kekLir\'aialt ntenelr, lan ana irau,a aciiterii kaitg kepenaii bariget nyusup ing atitre, nglanti ora krasa suwe-suwe sirahe diselehalie ing pangkorre rrrong rvadorr sirrq ora tau jelelr n resna.rri dlterrreke. Wit rr,arlr sine ngrertrbrryung ing sarrdhing lincak, kaya rtrelu set)ertg nreruhi kaharran kurvi. godlronge ngipasi raine Kris. Harrra silir rrialari suwe-sLtwe nrriDate Kris titcrcrn, trrru nglenrprrs ing pangliorrc I.lbok- rre Iarr kala u is ora ngrch.cs crrrbrrir Ira bakal narnpa rleneh dheu,elie apa ora. Kris rr,is entuk tresna kang ora bakal sLrrr,ala, ora bal<al ciclr-a, lan tarrpa bLrttrlr jarrji, tarrpa bLrtrrlt scksi, yaiktr tresnarre bil,ung sing tartsalr bisa narnpa kava rrgapa \\'ae ala lan ora niclnpe r kelalitranc anahc. Sesengguran ambegane Kris kaya-kaya ora maehl ana ya ka- tresnan liya sing isih bisa digoleki. Katresnan .jebrrl aneh. Bisa njaiari kaenciahan swarqa donya, ananging bisa njalari ontran- ontran yen rnung nganggo parr,adar.r nalsrr tanpa ptaelu pranatan kang digariske Pangcian. Fancen bener yen tre.srra btrtulr pangc)rbanan, nlultg wae kolt ora arra kanq bisa. a,,veh lvangstrlan, apa tresna kang karr,irr,itan tur.nintiak cidra batial bisa aivelr kabecikan, kabeh isih su- ntunpcn rrrg lrrrcrrhirrg irrrpcrt Larrgit sore kang tarnbalr brl,'.vet kattittrp srlrLlp, oga bisa air,elt rr.ang- sLrlan bakal tekarr nctencli tresna I<ang irgurnbara krrrvi nernoni ptrngkasane. Qunrrrrcl i\letapi kang lientrrsrrs llqetokake lirrkrrse uga ora rrgerti, apa kang balial drrrtradi inengko bengi, apa nreneit sesLtlr estrli. {Ctrrrthell 4: /o, L,^'?4 ,)l 't /. : '1, )" t; "l"l/is manlep arep dadi wong tani meneh, Kris?'piratone wong wadon sing ranbure wis uwanetL lakune wis disangga teken.