Wanita Lanyah sajrone Cerbung Mecaki Lurung kang Ilang Anggitane Ismoe Rianto WANITA LANYAH SAJRONE CERBUNG MECAKI LURUNG KANG ILANG ANGGITANE ISMOE RIANTO TINTINGAN SOSIOLOGI SASTRA Apriani Adining Budi, Drs. Bambang Purnomo, M.S Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Abstrak Wanita lanyah minangka wanita kang penggaweyane masrahne utawa ngedol awake marang priya sapa wae banjur nglakoni tumindak nistha kanggo golek panguripan. Pelanyahan dhewe iku minangka fenomena sosial kang tuwuh saben jaman lan kahanane manungsa. Wanita kang nyambut gawe ing donyane pelanyahan nuwuhake prekara-prekara kang ana ing bebrayan. Wanita lanyah kerep didadekake objek kanggo ngripta karya sastra dening pangripta. Pangripta kang ngripta salah sawijining karya sastra kanthi objek wanita lanyah kasebut kadhang kala ngaca saka akehe prekara-prekara sosial sajrone panguripane manungsa. Anane pelanyahan ora gampang kanggo dipungkasi utawa diilangne. Jagading pelanyahan paling ora bisa ngonceki prekara-prekarane manungsa sing dadi wanita lanyah sarta uga bisa ndadekake kacabenggala saben masyarakat. Panliten iki uga bakal njlentrehake wanita lanyah sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang anggitane Ismoe Rianto kanthi nggunakake tintingan sosiologi sastra. Underane panliten iki yaiku (1) kepriye gegambarane crita ngenani jagading pelanyahan sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang ILang; (2) kepriye aspek-aspek sosiologis ing jagading pelanyahan sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang ILang; (3) kepriye aktualitase ing jagading pelanyahan sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang yen digayutake karo kanyatan ing bebrayan. Selaras karo undere paliten dingerteni tujuwan saka panliten iki yaiku (1) ngandharake crita ngenani jagading pelanyahan; (2) ngandharake aspek-aspek sosiologis ing jagading pelanyahan; sarta (3) njlentrehake gegayutane aktualitas ing jagading pelanyahan sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang karo kanyatan ing bebrayan. Paedahe panliten yaiku ngrembakake panliten sastra mligine sastra Jawa modern, bisa nambahi kawruh tumrap pamaca lan bisa didadekake bahan rujukan dening panliti sabanjure. Metodhe sing digunakake sajrone panliten yaiku metodhe deskriptif kualitatif. Sumber dhatane panliten arupa cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang lan koran-koran. Dhatane panliten yaiku frase, tembung lan ukara sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang. Olehe nglumpukake dhata kasebut digunakake teknik kapustakan. Kanggo ngandharake lan njlentrehake dhata digunakake metodhe deskriptif analisis kanthi tintingan sosiologi sastra. Asile panliten iki bisa diperang dadi telu adhedhasar underane panliten. Sepisan, crita ngenani jagading pelanyahan kasebut bisa diperang kanthi pendekatan struktural kang mbiyantu ngonceki gegambarane wanita lanyah kang ditintingi karo tintingan sosiologi sastra iku bisa diperang dadi loro, yaiku (1) pamaragan; (2) alur. Aspek-aspek sosiologis ing jagading pelanyahan sajrone cerbung kasebut ana telu yaiku (1) pawadan wanita nglanyah; (2) kahanane wanita lanyah; (3) pungkasane wanita lanyah. Gegayutane aktualitas ing jagading pelanyahan sajrone cerbung karo kanyatan ing bebrayan ana loro (1) pawadane wanita nglanyah sajrone cerbung lan ing bebrayan; (2) pungkasane wanita lanyah sajrone cerbung lan ing bebrayan. Tembung wigati: crita jagading pelanyahan, aspek sosiologis pelanyahan, aktualitas pelanyahan PURWAKA Landhesane Panliten Wanita lanyah minangka wanita kang penggaweyane masrahne utawa ngedol awake marang priya sapa wae banjur nglakoni tumindak nistha kanggo golek panguripan. Pelanyahan dhewe iku minangka fenomena sosial kang tuwuh saben jaman lan kahanane manungsa. Wanita kang nyambut gawe ing donyane pelanyahan nuwuhake prekara-prekara kang ana ing bebrayan. lanyah kerep didadekake objek kanggo ngripta karya sastra dening pangripta. Pangripta kang ngripta salah sawijining karya sastra kanthi objek wanita lanyah kasebut kadhang kala ngaca saka akehe prekara-prekara sosial sajrone panguripane manungsa. Anane pelanyahan ora gampang kanggo dipungkasi utawa diilangne. Para pangripta kang ngripta karya sastra kanthi objek pelanyahan wis akeh sing kasebar karya- karyane. Mula saka kuwi, akeh para pawongan kang nliti salah sawijining karya sastra kanthi objek pelanyahan ing bebrayan. banjur ditrapake sajrone panguripan Wanita 1
Senajan mangkono, donyane pelanyahan paling ora bisa ngonceki prekara-prekarane manungsa sing dadi wanita lanyah sarta uga bisa ndadekake kacabenggala saben masyarakat. Sawise Indhonesia mardika, kagiyatan lan ngrembakane prostitusi tuwuh terus. Akeh pawadan kang njalari wanita iku nyambut gawe minangka wanita lanyah. Kacingkrangan biyen sing dadi panyabab utama amarga sepisanan Indhonesia mardika iku prekara kacingkrangan isih paling utama sajrone panguripane manungsa. Saka akehe sabab-sabab kang njalari wanita dadi wanita lanyah, ndadekake papan-papan panglipur ing Indhonesia ana wanita lanyahe (Lamijo, lanyah kang saben dina amung masrahake awake kanggo para priya ndadekake prekara sajrone bebrayan kang kudu dipungkasi utawa diilangne. Wanita ing donyane pelanyahan ana maneka warna. Ana kang nyambut gawe ing lokalisasi kaya ta dolli yaiku papan kanggo wanita lanyah kang masrahake awake marang para priya sapa wae sing teka kanthi tujuwan nindakake maksiyat. Saliyane iku wanita lanyah uga bisa ditemokake ing papan-papan panglipur kaya ta karaokean, cafe, bar, lan sapanunggalane. Ing warung-warung kopi utawa panti pijet kadhang kala uga ana wanita lanyah kang ngedol awake marang wong (Dandona R, Wanita lanyah kang nyambut gawe lanang-lanang Sesambungan karo bab iku, cundhuk karo Wellek (1990:119) kang ngandharake menawa sastra kuwi kacabenggala lan wujud ekspresi panguripane manungsa. Sastra minangka asil budhaya, dadi salah sawijining kabutuhane masyarakat. Kejaba kuwi wis kasumurupan sastra nduweni tujuwan kanggo ngandharake maksud tartamtu, lan karya sastra iku raket banget gandheng cenenge karo kahanan panguripan (Hutomo, 1993:23). lan Warren Karya sastra akeh banget kang nggambarake kahanan ing masyarakat. Karya sastra iku nggambarake panguripane manungsa sajrone bebrayan. Kaya-kaya karya sastra iku duweke masyarakat amarga obyek saka karya sastra iku manungsa sajrone masyarakat. Kaya sing wis diandharake mau yen karya sastra akeh kang nggambarake prekara-prekara sosial sajrone bebrayan. Salah sawijining kang digambarake yaiku ngenani pelanyahan. Saka kahanan kasebut sastrawan bisa mujudake dadi sawijining karya sastra kaya ta cerbung, novel, cerkak, lan liya-liyane (Nurgiyantoro, 2005:25). nyritakake pelanyahan lan paraga-paraga kang dadi wanita lanyah. irah-irahan Saat cinta Ing kene ana novel kanthi Berhijrah anggitane Andi Bombang. Novel kasebut awujud novel kang basane basa Indhonesia. Ing novel kasebut nyritakake prekara wanita kang nduweni prekara Akeh karya sastra kang karo kulawargane banjur golek dalan kang nistha yaiku dadi wanita lanyah. Novel kanthi irah-irahan Kremil anggitane Suparto Brata uga nyritakake prekara pelanyahan. Ana novel Carang-Carang Garing anggitane Tiwiek, S.A uga ana ngrembug prekara wanita lanyah. Ana novel kanthi irah-irahan Astirin Mbalela anggitane Suparto Brata. Novel kasebut nyritakake perdagangan perempuan/trafficking. Saliyane novel uga ana cerbung kanthi irah-irahan Mecaki Lurung Kang Ilang anggitane Ismoe Rianto. Cerbung kasebut nyritakake prekara wanita lanyah kang pengin metu saka donyane pelanyahan. Para pangripta karya sastra kanthi objek pelanyahan, akeh karya sastra sing awujud novel, cerbung, cerkak dadi objek panliten. Salah sawijining karya sastra kang bakal dadi objek panliten iki yaiku irah-irahan cerbung anggitane Ismoe Rianto kanthi Mecaki Lurung Kang Ilang. Saka akehe karya sastra kang awujud novel lan cerbung kang ngrembug prekara wanita lanyah, ing kene sing narik kawigaten olehe bakal ditliti yaiku cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang anggitane Ismoe Rianto. Cerbung kasebut kang narik kawigaten yaiku ana sabab-sabab paraga-paraga wanita bisa ana ing donyane pelanyahan. Saliyane iku kang narik kawigaten yaiku carane wanita kang kepengin mentas saka donyane pelanyahan. Cerbung Mecaki Lurung kang Ilang nyritakake wanita kang sadurunge dadi wanita sing nduweni kinurmatan banjur drajate mudhun dadi wanita lanyah amarga ana salah sawijining prekara sajrone uripe banjur bisa nyemplung ing jagading pelanyahan. Pelanyahan dhewe kalebu ing prekara sosial ing masyarakat. Bab kuwi cundhuk karo aspek-aspek sosiologi kang nyinaoni panguripan ing bebrayan kanthi objeke masyarakat. Sosiologi dhewe nduweni teges sajrone maneh yaiku masyarakat, ngenani fenomena sosial lan uga ngenani proses sosial. Sosiologi ora mung nggoleki prekara- prekara ing masyarakat, nanging saiki wis digunakake sajrone ilmu sains, sastra, hukum lan sapanunggalane (Fuady, 2010:1). telaah ngenani manungsa Cerbung kanthi irah-irahan Mecaki Lurung Kang Ilang kasebut nyritakake paraga Lely minangka wanita lanyah, sing nduweni niyat kang apik pengin dadi wanita biasa lan mentas saka donyane pelanyahan. Cerbung kasebut nengenake prekara-prekara sajrone panguripane manungsa. Saka prekara-prekara kang diadhepi dening paraga-paraga sajrone cerbung kasebut, nuwuhake banjur mrabawani aspek sosiale. Ilang anggitane Ismoe Rianto iki nengenake aspek-aspek sosiologise para paragane. Lely minangka paraga wanita kang nyambut gawe dadi wanita lanyah sing nduweni niyatan mentas saka donyane pelanyahan. Sadurunge Cerbung Mecaki Lurung Kang
Wanita Lanyah sajrone Cerbung Mecaki Lurung kang Ilang Anggitane Ismoe Rianto dadi wanita lanyah, Lely nduweni sisihan yaiku Tanoto. Nalika Tanoto slingkuh, banjur konangan dening Lely. Lely ninggalake omah banjur ketemu wong jenenge Jarot. Jarot minangka paraga lanang sing gaweyane golek wanita banjur didol marang germo ing Wisma Dahlia. Pungkasane Lely kepeksa dadi wanita lanyah lan saben dina nindakake penggaweyan kang nistha karo para priya sig dudu sisihane. Babagan pelanyahan iki pancen ora ana enteke yen dirembug. Ing kene, obyek kang bakal didadekake panliten yaiku cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang anggitane Ismoe Rianto kang dicekak dadi MLKI. Cerbung kasebut ngandhut salah sawijining prekara sosial ing bebrayan yaiku pelanyahan. Saka andharan kasebut, mula irah-irahane sajrone panliten kang arep ditliti yaiku Wanita Lanyah sajrone Cerbung MLKI kanthi Tintingan Sosiologi Sastra. migunani kanggo panliten sing sabanjure. Bisa nambah krenteg kanggo mahasiswa kang arep nindakake panliten karya sastra. Watesane Tetembungan 1) Wanita Lanyah kang masrahake awake kanggo nglakoni tumindak nistha yaiku ngedol awake marang wong lanang sapa wae lanang sing pungkasane dibayar dening wong kasebut (Lamijo, 2009). : Wanita 2) Sosiologi sastra : Salah sawijining teori kang nganalisis kanthi cara langsung antarane sastra lan masyarakat (Ratna, 2003:3). 3) Aspek Sosiologis : Aspek kang objeke masyarakat lan ngandhut prekara- prekara sosial ing bebrayan (Faruk, 2010:22). Underane Panliten TINTINGAN KAPUSTAKAN Perdagangan Wanita/Trafficking Adhedhasar landhesane panliten kang wus diandharake ing ndhuwur, underane panliten yaiku: (1) Kepriye crita ngenani jagading pelanyahan sajrone cerbung MLKI? (2) Kepriye aspek-aspek sosiologis pelanyahan sajrone cerbung MLKI? ing jagading (3) Kepriye aktualitase ing jagading pelanyahan sajrone cerbung MLKI yen digayutake karo kanyatan ing bebrayan? Ancase Panliten Adhedhasar underane panliten ing ndhuwur bisa ditemokake tujuwan panliten kaya ing ngisor iki: (1) Ngandharake crita ngenani jagading pelanyahan Perdagangan wanita utawa sinebut Human Trafficking yaiku salah sawijining tumindak nistha kang angel kanggo dilereni utawa diresiki saka negara iki. Masyarakat dhewe uga nyebut tumindak sing kaya mangkono minangka wujud tumindak kang nyepelekake Hak Asasi Manusia (HAM). Perdagangan wanita tuwuh kanthi cara nasional sarta uga internasional. Kaya dene majune teknologi, informasi, komunikasi lan transportasi, mula saya tuwuh terus perdagangan wanita kasebut. Korban-korban saka perdagangan kasebut ora mung wanita, nanging uga ana bocah cilik utawa bayi. Saka akehe kedadeyan sing ana ing negara iki, wanita kang (Andy, dadi 2004:esaunggul.ac.id). sasaran kanggo didagangake sajrone cerbung MLKI. (2) Ngandharake aspek-aspek sosiologis ing jagading pelanyahan sajrone cerbung MLKI. (3) Ngandharake aktualitase ing jagading pelanyahan sajrone cerbung MLKI yen digayutake karo kanyatan ing bebrayan. Perdagangan wanita utawa trafficking yaiku tumindak kang arupa nyulik, mindhah, ngirim utawa nrima wanita karo ngincim, tumindak deksiya, ngapusi lan liya-liyane. Tumindak kasebut memper karo dol tinuku samubarang sing ditindakake marang pawongan kang nduweni watak ala kaya ta germo, calo, mucikari lan sapanunggalane (Karnoto, Paedahe Panliten Panliten iki nduweni paedah kang diajab bisa ana gunane, kaya ing ngisor iki: (1) Pamaos Sajrone panliten iki bisa nambahi kawruh lan pamawas ngenani babagan analisis karya sastra, tintingan mligine panliten kang nggunakake Sosiologi sastra. Tumrap pamaos uga bisa didadekake studi bandhingan karo tulisan-tulisan liyane. (2) Piwulangan sastra Ing kene uga anak paedah kanggo piwulangan sastra, mligine kanggo para Mahasiswa. kaajab bisa Trafficking miturut Laelatul (sajrone Darni, 2012:33) yaiku tumindak ngirim, dol tinuku pawongan, nyulik, ngapusi wong kanthi alasan arep diwenehi penggaweyan, nanging malah diapusi lan diwenehake ing panggonan kang nistha. Korban perdagangan/trafficking iku biasane akeh-akehe wanita. Ana limang golongan kang dadi kongkonan kanggo nggolek korban perdagangan wanita, yaiku kulawarga, kanca, utawa wong liya (tukang becak, ojek, lan mucikari). Biasane pawongan sing seneng golek lan wanita kanggo didol marang germo-germo diwenehake ing panggonan nistha kasebut, nduweni cara supaya wanita iku gelem. Calo minangka sebutan kanggo 3
wong sing senengane golek lan ngedol wanita. Wanita kang urip sajrone kulawarga ora nduwe biasane dadi incerane calo. Sawise calo bisa nglumpukake wanita sing digawa, banjur didadekake wanita lanyah. Kabeh wanita dipeksa supaya gelem ngladeni wanita lan ora entuk mentas saka donyane pelanyahan (Darni, 2012:35). Deksiya Tumrap Wanita lan Pelecehan Seksual Deksiya tumrap wanita awujud tumindak kang nyata merga anane diskriminasi tumrap wanita. Ana maneka werna wujud kakejeman tumrap wanita yaiku priya sing ngruda peksa wanita. Tumindak sing kaya mangkono kuwi minangka deksiya sing paling nistha. Anane pawadan sosio budhaya, yaiku ana diskriminasi tumrap wanita lan patriarkhi ndadekake para priya dadi ing panguwasa. Iku kabeh nyebabake wanita ana panggonan kang dadi korban deksiya Ana deksiya tumrap wanita uga kedadeyan sajrone kulawarga, biasane sinebut kekerasan dalam rumah tangga (KDRT). Deksiya sajrone bale wisma akeh-akehe ora bisa dirampungi. Miturut Hartiningsih (sajrone Darni, 2012:11) kanyatan kasebut disababake jalaran wanita sing manut marang para priya utawa sisihane. Pawongan sing nindakake deksiya uga ana dhasare. Akeh motif-motif kang ndadekake pawongan kasebut nglakoni deksiya. Salah sawijining motif kasebut yaiku motif ekonomi lan sosio budhaya. Motif ekonomi kasebut kang narik kawigatene calo kanggo golek wanita sing bisa didadekake wanita lanyah. Wanita sing urip kacingkrangan biasane langsung gelem menawa dipameri dhuwit lan penggaweyan sing ngasilake bayaran gedhe. Pranyata kabeh mau amung iming-iminge calo supaya wanita iku bisa manut marang dheweke. Motif kaloro yaiku sosio budhaya kang bisa ndadekake anane deksiya, pelecehan seksual, lan liya- liyane. Kang bisa nyengkuyung motif kasebut yaiku ora anane kawigaten saka masyarakat tumrap deksiya, mula isih akehe deksiya nganti dina iki. Ana maneh budhaya kang ndadekake parab priya dadi panguwasane tumrap wanita. Saya akehe medhia panglipur kang gaweyane weruh film-film ngenani deksiya (Darni, 2012:14). Semono uga ing donyane pelanyahan uga ana deksiya menawa wanita lanyah kasebut ora gelem manut karo apa sing wis dijaluk marang para priya sing mbayar dheweke. Pelanyahan ing ngendi-ngendi papan narik kawigaten kanggo dirembug. Apa maneh yen ana sesambungane karo solah bawane. Ing bebrayan, akeh sing ngalami diskriminasi. Wanita mung wanita didadekake objek lan ora diwenehi kesempatan apa-apa. Mula saka kuwi akeh wanita sing takon dadi wanita kuwi Wanita anugrah utawa kutukan (Handayani, 2004:21). Wanita pancen dadi topik kang utama lan narik kawigaten kanggo bahan pirembukan. Panyebabe anane tumindak deksiya tumrap wanita ing fiksi Jawa Modern ana telu. Panyebab tumindak deksiya tumrap wanita yaiku: 1) panganggepe para priya marang wanita sing bisane mung neng pawon, 2) wanita kang mesthi gumantung marang priya, lan 3) pendhidhikan lan kacingkrangan (Darni, 2012:95). Saka kene kabukti yen wanita isih durung bisa uwal saka garis kodrate minangka wanita. Kaya unen-unen wanita kuwi swarga nunut, neraka katut. Tegese yaiku sakabehane kang diduweni para priya (sugih utawa mlarat) wanita mung bisa nrima. Panganggep-panganggep kaya mangkene iki saiki rada suda amarga kamajuan jaman. Kamajuan jaman kang nyebabake owahe budhaya Jawa. Pelecehan seksual kalebu kedadeyan kang kerep ditrima dening wanita. Pelecehan seksual uga wis dadi fenomena kang ora anyar maneh kanggone wanita kang urip ing masyarakat. Pelecehan seksual kalebu salh sawijining (Lawlin, tumindak kang nistha Tumindak pelecehan seksual ing bebrayan wis ora bisa ditoleransi kahanane. Pelecehan seksual biasane ditindakake dening priya marang wanita. Tumindak pelecehan kang ditindakake dening priya amarga anane panemu yen wanita nduweni kalungguhan luwih asor katimbang wanita. Wanita kerep dianggep ora bisa makarya luwih becik katimbang para priya. Saliyane iku, wanita dhewe uga nganggep para priya luwih profesional olehe makarya katimbang wanita. Kahanan kang kaya mangkono mung bisa ditrima dening wanita kanthi pasrah lan legawa. Pasrah lan legawane wanita marang diskriminasi kalungguhan bisa nuwuhake lan tumindak kekuwasane priya kanggo ngunggahi nglecehake wanita. Pelecehan seksual, diskriminasi lan prekara- prekara batin iku kabeh bisa ndadekake wanita jaman tumindak kang nistha. Pelanyahan saiki nglakoni minangka penggaweyan kang paling nistha miturut agama lan pawongan ing donya iki. Ana rong prekara sing njalari para wanita bisa nyambut gawe ing pelanyahan. Sing sepisan yaiku wanita kasebut ora nduwe pilihan liya maneh kajaba dadi wanita lanyah amarga ngrasa uripe wis ora ana gunane. sing kapindho yaiku wanita sing ora bisa dinalar pikire utawa edan sarta ana maneh wanita kang dipeksa ngedol awake karo wong liya utawa diapusi pawongan sing ngakune arep menehi penggaweyan, nanging malah diwenehake ing donyane pelanyahan. Wanita sing kaya mangkono iku jalaran kepeksa merga ora nduwe dhuwit lan kepengin urip penak. Akeh cara liya saliyane ngedol awak, nanging arpe piye maneh saiki donya wis bubrah.
Wanita Lanyah sajrone Cerbung Mecaki Lurung kang Ilang Anggitane Ismoe Rianto Wanita kang ana sajrone cerbung MLKI iku bisa dadi wanita lanyah amarga diapusi dening pawongan sing ditawani penggaweyan sing bisa gawe sangu uripe. Pungkasane ing donyane wanita kasebut malah diwenehake pelanyahan banjur dadi wanita lanyah. Ora nyangka uripe saya suwe saya dipenakake anggone dadi wanita lanyah, jalaran wanita kasebut wis kadhung teles mlebu ing donyane pelanyahan. dikenal ing terminal. Dheweke Pendekatan Struktural sajrone panguripan (Nurgiyantoro, 2000:2). Sosiologi Sosiologi asale saka tembung sosio (Yunani) yaiku socius kang tegese bebarengan, nyawiji lan logi yaiku logos kang tegese omongan, pepindhan. Sosiologi iku tegese ilmu ngenani asal muasal lan pangrembakane bebrayan, kawruh kang nyinaoni ngenani sesambungan antarane manungsa sajrone masyarakat ing bebrayan kang asipat umum lan nyata (Ratna, 2010:1). Sosiologi yaiku telaah ngenani manungsa sajrone masyarakat, ngenani fenomena sosial lan uga ngenani proses sosial. Pendekatan struktural ora bisa ditinggalake yen arep nganalisis sawijining karya sastra. Teeuw (1988:135) struktural ditujokake kanggo nintingi karya sastra kanthi detail, tliti, lan premati, saengga bisa ngerteni makna karya sastra kanthi sawutuhe. Saben karya sastra mbutuhake sawijine metodhe analisis kang selaras klawan sipat lan struktur. ngandharake yen analisis Sawijining karya sastra, fiksi, utawa puisi, miturut kaum strukturalisme yaiku sawijining totalitas sing diwangun kanthi maneka werna unsur pembangune. Ing kene, ana struktur karya sastra bisa ditegesake dadi susunan, negesake, lan gambaran sakabehe bahan lan perangan sing kanthi bebarengan mujudake samubarang kang endah (Nurgiyantoro, 2007:36). Analisis struktur karya sastra, kang ana sajroning karya fiksi, bisa ditindakake lan lan gegayutane antarane unsur njlentrehake fungsi intrinsik fiksi kang dirembug (Nurgiyantoro, 2005:37). lumantar identifikasi, nintingi, Cerbung sajrone Kasusastran Jawa Sosiologi minangka ilmu kang nyinaoni bab panguripan masyarakat kang asipat kritis, skeptis lan sistematis. Ilmu kasebut nliti struktur manungsa ing donyane sosial. Sosiologi uga ana bab kang nyinaoni prekara-prekara sing gedhe kaya ta kacingkrangan, pelanyahan, lan liya-liyane. Saliyane iku, sosiologi uga nyinaoni prekara-prekara sing cilik lan asipat kritis (Sunarto, 2011:18). Sosiologi Sastra Wellek lan Warren (1989) merang sosiologi sastra dadi telung pamerakan yaiku sosiologi pangarang, sosiologi karya sosiologi pamaca. Sosiologi pangarang munjerake ing bab status sosial, ideologi sosial sing nduweni sesambungan karo pangarang, dene sosiologi karya munjerake ing prakara karya sastra iku dhewe, sosiologi pamaca nengenake pamaca lan daya pangaribawane aspek sosial karya sastra (Wellek lan Warren sajrone Faruk, 1999:4). Laurenso lan Cerbung yaiku awujud crita sing ora mung sepisan dipacak ing majalah utawa kalawarti-kalawarti liyane, nanging uga kapacak bolak-balik. Cerbung arupa genre kang awujud prosa. Crita sambung utawa cerbung nduweni struktur kang padha karo novel, cerkak utawa roman, yaiku nduweni tema, amanat, pamaragan, alur, lan setting sajrone crita. Bedane, cerbung kapacak saben perangan critane kanti urut ing majalah utawa kalawarti liyane. Karya sastra sing bisa ditliti ora mung awujud novel,cerkak lan sapanunggalane, nanging uga ana cerbung kang narik kawigaten. lan Swigewood kang dikutip dening Endraswara (2008:79) ngandharake ana telung persfektif sing ana gegayutane karo sosiologi sastra, yaiku: (1) Panliten sosiologi sastra nganggep karya sastra minangka dhokumen sosial kang ing njerone kinandhut refleksi situasi kang gegayutan karo wektu sastra iku diciptakae; kang ngandharake sastra minangka kaca benggala kahanan sosial pangripta karya sastra; (3) Panliten sosiologi kang ngandharake sastra minangka manifestasi prastawa sejarah lan sosial budaya. (2) Panliten sosiologi sastra Salah sawijining karya satra Jawa modern kang awujud prosa lan narik kawigaten salah sijine yaiku cerbung. Cerbung uga bisa narik kawigaten panulis lan pamaca. Crita sambung bisa ngandhut crita-crita kanthi ing tema apa wae. Cerbung bisa ditemokake ana kalawarti-kalawarti Jawa kaya ta Panjebar Semangat, Jaya Baya, Jaka Lodhang lan liyane. Panulis cerbung iki saka maneka warna kalangan. Saka dosen, mahasiswa, guru, siswa nganti masyarakat biasa uga bisa nulis karya sastra awujud cerbung. Cerbung minangka karya sastra kang akeh nyritakake babagan prekara-prekara manungsa Sosiologi sastra yaiku analisis karya sastra kang nggayutake karo masyarakat, dadi modhel analisis kang bisa dilakoni ana telung perkara, kaya ta: (1) ngrembug karya iku dhewe, banjur asile digayutake karo kanyatan kang tau dumadi. Umume diarani minangka aspek ekstrinsik, modhel gayutan kang dumadi diarani refleksi, (2) Padha karo ing dhuwur, nanging kanthi cara nemokake gayutan antarstruktur, dudu aspek-aspek tartamtu, kanthi modhel gayutan kang asipat dialektika, (3) nganalisis karya sastra kanthi ancas kanggo nemokake tatanan tartamtu, ditindakake dening sastra 5
disiplin tartamtu. Modhel analisis iki kang umume ngasilake panliten karya sastra minangka gejala sosial (Ratna, 2011:339-340). Ian Watt (sajrone Damono, 1978:3) uga ngandharake menawa sosiologi sastra iku kaperang dadi telu, yaiku: (1) konteks sosial pangripta, kang ditliti yaiku status sosial pangripta, babagan sosial yaiku pakaryane pangripta, lan masyarakat kang ditunjuk pangripta, (2) sastra minangka kaca benggala kanggo masyarakat, kang ditliti yaiku sepira adohe sastra njlentrehake urip kang ana ing masyarakat, (3) fungsi sosial sastra, kang ditliti yaiku gegayutan antarane nilai-nilai sosial utawa nilai- nilai sosial kang nduweni daya pangaribawa tumarap karya sastra. Landhesane Analisis Kanggo ngonceki prekara saka underane panliten diperlokake teori-teori kang bisa digunakake. Underane panliten kang sepisan yaiku bab crita ngenani jagading pelanyahan sajrone cerbung MLKI nggunakake pendekatan struktural kanggo ngonceki bab kasebut. Underane panliten kaloro yaiku bab aspek-aspek sosiologis ing jagading pelanyahan sajrone cerbung sastra kang MLKI nggunakake diandharake dening Wellek lan Waren yaiku sosiologi karya munjerake ing prakara karya sastra iku dhewe. teori sosiologi Underan panliten kaping telu yaiku bab aktualitas ing jagading pelanyahan sajrone cerbung MLKI yen digayutake karo kanyatan ing bebrayan bisa dionceki kanthi nggunakake teori sosiologi sastra kang diandharake dening Ian Watt. Konsep nomer loro kang diandharake dening Ian Watt yaiku ngrembug karya sastra iku dhewe, banjur asile digayutake karo kanyatan kang tau dumadi. Sastra minangka kaca benggala kanggo masyarakat, kang ditliti yaiku sepira adohe sastra njlentrehake urip kang ana ing masyarakat Perangan sing bakal luwih ditengenake ing kene ing bab sastra minangka gegambarane bebrayan. Saka jlentrehan mau, panliten kang arep ditindakake iki ngenani pelanyahan kanthi tintingan sosiologi sastra kaajab bisa menehi wangsulan saka underane panliten lan bab-bab sing kepengin diwedharake sajrone panliten. METODHE PANLITEN Ancangan Panliten Panliten iki bakal nggunakake metodhe deskriptif kualitatif kanggo nintingi cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang. Ana telung perangan sing bisa ditindakake kanthi nggunakake tintingan sosiologi sastra. Sajrone tintingan kasebut, kang bakal digunakake yaiku teorine Ian Watt kaping loro yaiku menawa sastra minangka kacabenggala kanggo masyarakat. Sepisan, weruh crita ing jagading sajrone nindakake panliten pelanyahan sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang. Sawise iku, panliten diterusake kanthi nggoleki aspek- aspek sosiologis ing jagading pelanyahan sajrone cerbung kasebut. Pungkasan, yaiku nemokake gayutan antarane aktualitas ing jagading pelanyahan sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang karo kanyatan sajrone bebrayan. Sumber Dhata lan Dhata Sajrone panliten iki sing dikarepake yaiku asale subjek saka dhata sing dijupuk. Perangan iki wigati banget sajrone panliten. Yen ora ana kalorone panliten ora bakal bisa dilakoni amarga ora ana sing arep ditliti. Sumber Dhata Sumber dhata sing digunakake sajrone panliten iki yaiku cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang anggitane Ismoe Rianto. Cerbung kasebut critane akeh kang ngandhut prekara-prekara sosial sajrone bebrayan, nanging panliten kanga rep ditindakake iki nganalisis prekara sosial yaiku pelanyahan. Saliyane cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang, ana maneh koran lan internet kang dadi sumber dhata kanggo panliten kang bakal ditindakake iki. Dhata Dhata minangka objek sing bakal dikaji lan dianalisis sajrone panliten iki. Dhata sing digunakake sajrone panliten iki yaiku frase, tembung, ukara lan wacana kang gegayutan karo underane panliten. Sepisan, gegayutan karo crita ing jagading pelanyahan sajrone cerbung Mecaki Lurung kang Ilang. Ing crita kasebut bakal dianalisis ngenani dhata kang awujud paraga kang dadi wanita lanyah lan konflik crita sajrone cerbung kasebut.. Sing kaloro, dhata kang bakal meruhi aspek- aspek sosiologis ing jagading pelanyahan kanthi cara nggoleki apa wae kang njalari, kahanane wanita lanyah, banjur cara mentase saka jagading pelanyahan sajrone cerbung kasebut. Sing pungkasan yaiku gegayutane pelanyahan sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang karo kanyatan ing bebrayan. Ing pungkasan iki, dhata kang bakal didadekake ing panliten iki yaiku ngenani aktualitase ing jagading pelanyahan yen digayutake karo kanyatan ing bebrayan. Instrumen Panliten Instrumen panliten sing digunakake sajrone panliten iki yaiku panliti. Panliti mujudake instrumen utama sajrone panliten iki. Panliti dadi instrumen utama amarga panliti kang golek dhata, nganalisis dhata lan nulis panliten iki. Mula saka iku, panliti dadi instrumen utama sajrone panliten kualitatif. Sajrone nglumpukake dhata luwih akeh gumantung marang awake dhewe minangka piranti nglumpukake dhata. Panliti bisa mbiji lan nduwe kuwasa nemtokake sawijining kahanan
Wanita Lanyah sajrone Cerbung Mecaki Lurung kang Ilang Anggitane Ismoe Rianto samubarang kanggo asil panlitene. (1990:15) ngandharake ana kaluwihan- kaluwihan sing bisa diasilake saka panliten sing nggunakake manungsa minangka instrumen sajrone iku yaiku responsif, nindakake panliten. Kaluwihan adaptif, manungsa minangka piranti sing bisa ngerteni sakabehe konteks, bisa njembarake kawruh kanthi cara langsung, bisa nindakake ngolah lan nganalisis data kanthi lan sapannggalane. Saka kaluwihan-kaluwihan cepet kasebut mula panliti didadekake minangka instrumen utama sajrone panliten. Hasan Tatacara Nglumpukake Dhata kanggo sing nglumpukake data dening Endraswara (2008:162-163), diperang dadi telu yaiku : a. Nemtokake Unit Analisis Sadurunge ngudhal isi crita sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang luwih dhisik nemtokake prekara kang arep dianalisis, prekara kasebut babagan pelanyahan. Panliten iki nemtokake telung prekara kang wigati, yaiku crita ing jagading pelanyahan, aspek-aspek sosiologis ing jagading jagading pelanyahan, ing pelanyahan menawa digayutake karo kanyatan bebrayan. b. Nemtokake Dhata Sawise nemtokake unit analisis, banjur maca cerbung kasebut kanthi mempeng. Sawise iku ngudhal cerbung kanthi watesan perkara-perkara kang wis ditemtokake. c. Nyathet Dhata Panliten sastra mligine sastra tulis, dhata sing arep ditliti arupa dhata-dhata lan perlu anane cathetan-cathetan. Sajrone nyathet dhata, ana saperangan pituduh sing kudu digatekake yaiku : (a) latihan lan persiyapan kang bener saengga bisa nyathet kanthi bener, (b) nyathet bab-bab kang nuduhake pesen lan makna simbolik, lan (c) nyathet tetembungan kang ora dingerteni. Tata cara nggunakake lan aktualitase ing Tatacara Njlentrehake Dhata Teknik analisis dhata sing digunakake ing kene yaiku tintingan sosiologi sastra. Tintingan sosiologi sastra digunakake minangka lelandhesan nindakake analisis dhata sajrone panliten. Tata cara analisis dhata sing ditindakake sajrone panliten iki, kaya ing ngisor iki: 1) Maca dhata sing awujud cerbung, bisa ditindakake 4) Njlentrehake aspek-aspek sosiologis ing jagading pelanyahan sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang. 5) Ngandharake gegayutan aktualitase ing jagading pelanyahan sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang karo kanyatan ing bebrayan. 6) Ngandharake asile panliten kanthi luwih cetha adhedhasar underane panliten lan ancase panliten. Tatacara Nyuguhake Asil Jlentrehan Dhata asile cara panliten ditindakake sawise njlentrehake dhata tumrap cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang. Andharan mau awujud deskripsi ngenani undherane crita babagan pelanyahan sajrone cerbung Mecaki Lurung kang Ilang, asal mulane dadi wanita lanyah lan cara mentase saka pelanyahan. Pungkasane yaiku gayutane pelanyahan sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang karo kanyatan ing bebrayan. Panliten iki kanthi sistematika kasusun saka limang bab yaiku 1) purwaka; 2) tintingan kapustakan; 3) andharan; 4) prathelan asile panliten lan 5) panutup sing isine dudutan lan pamrayoga. Tata nyuguhake ANDHARAN ASILE PANLITEN Crita Ngenani Jagading Pelanyahan Perangan sepisan sing bakal dirembug ing bab iki yaiku crita ngenani jagading pelanyahan sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang. Crita ngenani jagading pelanyahan sajrone cerbung anggitane Ismoe Rianto kasebut dijlentrehake kanthi maneka perangan. Sesambungan karo mau, kang bakal diajlentrehake ing panliten iki perangan strukturale. Ing bab iki njlentrehake pamaragan lan alure sajrone crita kasebut. Panliten ngenani pelanyahan iki kang mligine njlentrehake ngenani crita pelanyahan sajrone cerbung kasebut digunakake pendekatan strukturtal kang amung njupuk salah sawijining perangane yaiku pamaragan lan alur. Pendekatan struktural ing kene dilebokake kanthi tintingan sosiologi sastra kanggo tujuwan mbantu ngonceki crita ngenani pelanyahan. Utamane pendekatan struktural uga bisa ngonceki sapa paraga kang dadi wanita lanyah lan pawadane dadi wanita lanyah kanthi ringkes. Saka rong perangan kasebut wis bisa meruhi crita ing jagading pelanyahan sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang. Ing ngisor iki bakal dijlentrehake siji mbaka siji saka perangan struktur crita ngenani jagading pelanyahan sajrone cerbung kasebut. kanthi maca dhata mau bola-bali. 2) Nyathet prekara-prekara sosial sajrone sumber dhata sing bakal digunakake ing panliten. 3) Ngandharake dhata gegayutan karo undere panliten, yaiku underane utawa crita ngenani jagading pelanyahan sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang. Aspek-aspek Sosiologis Ing Jagading Pelanyahan Panliten sabanjure yaiku saka underan kang kapindho ngenani aspek-aspek sosiologis ing jagading pelanyahan. Ana telung perangan kang bakal diandharake ing bab iki yaiku ngenani pawadan dadi wanita lanyah, 7
kahanane wanita lanyah, lan pungkasane dadi wanita lanyah. Ing ngisor iki bakal dijlentrehake ngenani aspek- aspek sosiologis ing jagading pelanyahan sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang. Pawadane Wanita Nglanyah (1)Wanita Minangka Wanita/Trafficking Kurban Perdagangan Perangan kang kapisan iki ngenani alasan wanita nglanyah yaiku amarga anane perdagangan wanita/trafficking. Negara iki akeh pawongan kang nyambut gawe dadi mucikari, germo, tukang golek mangsa yaiku wanita supaya bisa didadekake wanita lanyah. Tegese perdagangan wanita utawa trafficking dhewe yaiku penggaweyan kang dilakoni salah sawijining wong kanthi tujuwan ngedol wanita-wanita marang germo/mucikari sarta uga para priya kang kepengin karo wanita kasebut. Wanita ing kene dipadhakake kaya barang sing kena didol tinuku marang wong akeh. Perdagangan wanita utawa trafficking iki uga dadi panyababe wanita sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang dadi wanita lanyah. Paraga Lely kang lanyah nduweni pawadan kena ngapa dadi wanita jagading pelanyahan. dheweke bisa nyemplung Wiwitane nalika dheweke lunga tanpa tujuwan banjur ketemu Jarot. Lely sing semaput ana ing terminal, banjur digawa Jarot menyang papan sing wis dicepakake. Ing kana ana wanita setengah tuwa kang aran Mami. Mami ngrumat Lely kanthi dituruti kabeh kepenginan lan kabutuhane. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. ing ‡3DZRQJDQ LNX OXQJJXKH VD\D UDNHW terus ngreti-ngreti wiwit metegi pundhak lan githoke Lely. Ngremet pok jempolane. Kringete Lely gemrobyos, awake anyep njejep. Saka rumangsane kok EDQMXU NDWRQ VHSL ODQ SHWHQJ· -% 2008:8:23) ‡/DZDQJ NDPDU PHQJD $QD ZRQJ wadon tuwa nyangking piring lan gelas. Lely sing dhasar luwe, ora suwala nalika didulang lan GLXOXQJL ZHGDQJ -% 2008:8:23) sakiwa-tengene setengah VXVX· Pethikan mau nuduhake yen Lely diramut ing nggone Jarot lan Mami. Sasuwene Lely wis akrab karo Jarot, dheweke ngrasa ayem nalika cedhak karo Jarot. Ing sawijining dina, Lely dikenalake karo kancane Jarot, banjur diajak mendem nganti wengi. Ing kono Lely wis ora sadhar. Nalika tengah wengi, Lely tangi. Sirahe wis sumendhen ing dhadhane wong lanang lan dheweke lampu ora nganggo klambi apa-apa. Sawise diurupake, Lely kaget banjur ngantemi wong lanang kuwi. (2)Wanita kang Ringkih Paraga kang dadi calo yaiku Jarot golek mangsa kang bakal didadekake barang komoditi, didol kanthi cara dilacurake. Jarot pacen mawas wanita amung minangka objek seks. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. ‡5XPDQJVD ZLV RUD NXZDW DQD ngomah, Lely minggat. Jroning kahanan bingung lan putus asa, ing terminal ketemu Jarot... Jarot iku tukang golek mangsa. Lan ing dina- dina sabanjure ora mung kancane Jarot sing teka lan kudu diladeni. Jangkep sewulan banjur diboyong PHQ\DQJ ZLVPD 'DKOLD· -% 2008:9:23) Pethikan mau nuduhake ringkihe Lely. Lely krasa abot nglakoni nasibe minangka wanita lanyah. Ora mung amarga risih, dheweke uga krasa digawe dolanan marang para priya. Priya-priya padha sapenake dhewe marang wanita lanyah. Para priya minangka raja, pawongan kang kudu dituruti kekarepane nalika pengin karo wanita lanyah kasebut. Tumindak para priya kang kaya mangkono, ora mung pamawase para priya kang nganggep asor tumrap wanita. Para priya uga nglarani wanita, utamane sisihane. Ora mung para priya sugih wae kang bisa ndadekake wanita minangka objek seks. (3)Kurban Slingkuh Bab kang ndadekake Lely bisa ana ing donyane pelanyahan amarga Lely sujana marang sisihane nalika meruhi kwitansi-kwitansi sing ana ing lacine Tanoto. Tanoto minangka sisihane Lely kang disujanani slingkuh karo Pariyem. Partiyem yaiku pegawe ing kantore Tanoto. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. dheweke lagi resik-resik laci kok nemu kwitansi minangka pembayaran babaran Nyonya Tanoto. Lely mendelik. Kwitansi diwaca maneh. telu. Banjur nemu Nganti kaping minangka kwitansi pembayaran wiwit ngandhut, pepriksan rutin, tukon obat, tukon popok, susu, kreta NDQJJRED\LNDVXUEDQWDOJULWD·-% 2008:8:22) liyane, pepriksan tukon Pethikan mau nuduhake sujanane Lely marang Tanoto. Ing sawijining dina maneh, Partiyem kang dadi slingkuhane Tanoto kirim layang amarga wis suwe ora dikirimi dhuwit kanggo dheweke lan Putri anake asil teka slingkuhe. Lely ngamuk banjur ngongkon Tanoto supaya
Wanita Lanyah sajrone Cerbung Mecaki Lurung kang Ilang Anggitane Ismoe Rianto gelem mungkasi sesambungane karo Partiyem. Dheweke uga gelem ngramut anake Tanoto karo Partiyem amarga sasuwene mangun bale wisma, Lely durung nduweni momongan. (4)Ekonomi Salah sawijining pawadan kang ndadekake wanita bisa nglanyah yaiku prekara ekonomi sajrone uripe. Wanita kang kapeksa dadi wanita lanyah jalaran akeh-akehe babagan ekonomi. Kaya ta ing cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang, paraga Ermi kang uripe sarwa kacingkrangan, kepengin nyambut gawe dadi TKW. Jarot kang penggaweyane nggoleki wanita supaya bisa didadekake wanita lanyah nduweni cara nawani wanita-wanita kasebut nyambut gawe dadi TKW. methingkrang. Pamer pupu, ngumbar esem. Ngawe-awe karo nudingi SHUQDKNDPDU·-% Wanita lanyah kang sesandhangane kanthi cara mamerake awake iku, kadhang kala amarga kongkonan saka germo utawa mucikarine. Dikarepake yen wanita- wanita lanyah kasebut nganggo sandhangan sing kaya mangkono, bisa nuwuhake napsu marang priya kang ngingeti. Miturute wanita lanyah ing cerbung kasebut, kang bisa narik kawigatene para priya yaiku sandhangan kang tanpa lengen utawa clana sandhuwure dhengkul. (2)Kahanane Wanita Lanyah kanthi Cara Narik Pelanggan Cara kang kaya mangkono miturute Jarot bisa wae ndadekake wanita-wanita kang nduweni prekara ekonomi sajrone uripe bisa delem lan narik kawigatene para wanita kasebut. Ermi minangka paraga wanita kang diapusi dening Jarot pungkasane gelem nampa tawanane Jarot yen arep ndadekake dheweke TKW. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. ‡(UPL GKHZH VLQJ VHNDZLW NHSHQJLQ dadi TKW, tau disanggupi Jarot. Watara seminggu ing omahe Mami, ana tamu lanang sing ngakune tukang ngurusi calon TKW. Ermi diulungi iku uang makan dhuwit. Jarene VHODJLQH QJHQWHQL EXGKDO· -% 2008:21:23) Pethikan mau nuduhake yen Ermi kuwi ditawani Jarot dadi TKW, nanging diinepne omahe dhisik. Pancen Jarot mono wong sing pinter banget olehe arep golek mangsa kang bisa mlebu ing donyane pelanyahan. Kahanane Wanita Lanyah (1)Kahanane Wanita Lanyah Sesandhangan kanthi Cara iki ngenani kahanane wanita lanyah kang diperang adhedhasar carane mligine kanthi cara narik pelanggan. Wanita lanyah nduweni cara kang beda-beda nalika dheweke arep narik kawigatene pelanggan supaya bisa gelem mampir papan kang lanyah kasebut. Saliyane nganggo sandhangan kang cekak-cekak lan mamerke awake, wanita lanyah uga kerep meksa, narik- narik tangane para priya supaya gelem karo dheweke. Wanita lanyah uga kerep amung ngawe-awe para priya kang ngliwati wismane. Perangan kaping pindho is ditujokake dening wanita lanyah sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang iki, uga padha karo wanita-wanita lanyah ing bebrayan. Paraga Lisa, Lely, Ermi lan liyane uga narik pelanggan kanthi cara ngrayu, ngawe-awe, meksa para priya supaya gelem mampir wismane. Akeh- akehe para wanita lanyah nggodha para priya kang praupane ketara priya dhompet kandel. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. Wanita ‡3DQMLQJUHWL-ngreti wis diruket bocah ZDGRQ‡+D\R·FOXOXNHERFDKZDGRQ kuwi, sing ora liya kanca sawarunge /LVDGKHNHPEHQ·-% Wanita lanyah mono akeh-akeh nganggo sandhangan sing mamerake awake. Klambi kang dianggo yaiku modhel klambi sing tanpa lengen katutup. Ana maneh sandhuwure dhengkul. Kanthi sesandhangan sing kaya mangkono, dikarepake wanita- wanita lanyah bisa ngolehake priya kang dhompete kandel sing kagodha karo dheweke. Sesandhangan kang dianggo wanita lanyah sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang yaiku akeh-akehe ndudohake awake. rok sing Carane sesandhangan wanita lanyah kang jenenge Lisa iku mesthi mamerake awake. Kuwi ngono uga saben wengi nganggo sandhangan kaya mangkono, merga Lisa kepengin nggodha para priya kang dhompet kandel. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. ‡.DOD-kala mandheg, mendelik sing mencerengi bocah wadon Pethikan mau nuduhake yen wanita lanyah sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang kasebut nduweni cara kanggo narik kawigatene pelanggan salah sijine kanthi ngrayu. Saliyane iku uga ana cara kang digawe wanita lanyah supaya bisa nggodha para priya. Carane yaiku kanthi swara kang alus lan solah bawane kang ngalem bisa nuwuhake gemese para priya marang wanita lanyah kasebut. Pungkasane Wanita Lanyah (1)Mentas saka Pelanyahan lanyah pancen ora bisa nulak apamaneh mentas saka donyane pelanyahan, arep metu saka wisma wae wis ditakoni ngalor ngidul. Bab sing siji iki bakal njlentrehake paraga Lely minangka wanita lanyah sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang olehe mentas saka donyane pelanyahan. Paraga Lely nduweni Wanita 9
niyat mentas saka pelanyahan sawise ketemu lan kenal sarta uga wis nduweni rasa tresna marang tamu priyane kang aran Rasmoyo. Lely kepengin mbalikne drajate sing biyen dadi wanita apik lan nduwe penggaweyan sing bener. Dheweke uga kepengin ngrasa resik, dadi wanita kang ora nistha neng ngarepe Rasmoyo. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. ‡0XOD /HO\ ZLZLW PLNLU-mikir. Kudu bisa nimbangi, mbudidaya piye carane dadi wong sing resik. Ora mapan ing panggonan iki. Kabeneran nalika sawijining dina numpak angkot, lungguhe jejer wong wadon setengah tuwa. Sawise caturan ngalor-ngidul, wong kuwi kok ngomong yen nduwe omah sing wis sataun ora ana sing QJHQJJRQL·-%0:22) Pethikan mau nuduhake yen paraga Lely wis nduweni niyat mentas saka pelanyahan lan dadi wanita sing resik maneh. Dheweke ora gelem yen Rasmoyo sing pawakane resik amung nyawang Lely minangka wanita lanyah kang nistha. Lely kudu bisa dadi wanita apik supaya Rasmoyo gelem nampa dheweke. Sawijining dina, Lely ketemu karo wong wadon setengah tuwa. Saka akehe cecaturan karo wong wadon kuwi, banjur Lely kepengin manggoni omah kang diomongake wong wadon setengah tuwa mau sing wis setaun ora dinggoni. Tekad lan niyate Lely wis kukuh arep mentas saka jagading pelanyahan. Dheweke wis wegah disawang masyarakat dadi wanita kang asor amarga penggaweyan sing dilakoni gara-gara Jarot minangka calo kang wis ndadekake dheweke wanita lanyah. Gegayutane Aktualitas Ing Jagading Pelanyahan sajrone Cerbung MLKI lan Kanyatan Ing Bebrayan iki kang bakal diandharake aktualitas jagading pelanyahan sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang kang digayutake karo aktualitase Ing kene kang bakal pelanyahan dijlentrehake perangan-perangan saka aktualitas jagading pelanyahan sajrone cerbung yaiku prekara pawadan dadi wanita lanyah lan pungkasane dadi wanita lanyah. iku bakal Prekara-prekara kasebut sajrone cerbung digayutake karo kanyatan pelanyahan ing bebrayan. Ing ngisor iki bakal dijlentrehake. Pawadane Wanita Nglanyah sajrone Cerbung MLKI lan Kanyatan Ing Bebrayan Babagan ing bebrayan. iki bakal njlentrehake babagan pawadane wanita bisa nglanyah sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang banjur digayutake karo kanyatan ing bebrayan. Saka underan panliten kaloro wis dijlentrehake prekara alasan-alasan wanita nglanyah saka Perangan sepisan aspek-aspek sosiologis ing jagading pelanyahan sajrone cerbung MLKI. Pawadane wanita nglanyah sajrone cerbung MLKI kasebut wis dijlentrehake kanthi akeh. Paraga wanita sajrome cerbung MLKI nduweni alasan dhewe- dhewe olehe bisa dadi wanita lanyah. Alasan-alasan kasebut yaiku wanita minangka kurban perdagangan wanita utawa trafficking, sipat wanita kang ringkih, dislingkuhi sisihane lan prekara ekonomi. Ing ngisor iki salah sawijining pethikan kang nggambarake kahanan nuduhake yen paraga wanita kang bisa nglanyah amarga wis dadi kurbane perdagangan wanita utawa trafficking. ‡.XODDNHQLNXODSDQFHQQDWRVGDGRV pelanyahan... Dados tiyang ngeten niku nggih sanes kekajengan kula piyambak, Bu. Wong kula dilorobne WL\DQJ·-% Pethikan mau nuduhake yen paraga wanita sajrone saka perdagangan wanita utawa trafficking. Perdagangan wanita utawa sawijining penggaweyan kanggo njlomprongake wanita-wanita ing jagading pelanyahan. Paraga ing pethikan mau wis nuduhake yen sejatine dheweke ora niyat dadi wanita lanyah, nanging kuwi kabeh amarga dheweke wis dadi kurbane pawongan kang nglorobake jagading pelanyahan. cerbung MLKI wis dadi kurban trafficking yaiku salah ing Ing kanyatan bebrayan uga kerep wanita kuwi minangka kurban saka perdagangan wanita utawa trafficking. Akeh pawarta-pawarta kang ana ing tipi, koran, majalah lan liya-liyane ngenani perdagangan wanita. Wanita-wanita kasebut didadekake wanita lanyah kang sadurunge ditawani bakal diwenehi penggaweyan sing bener. Ing ngisor iki pethikan kang nggambarake wanita ana ing kanyatan bebrayan minangka kurban saka trafficking kasebut. ‡.RUEDQ-korban dijanjikan untuk bekerja di salon atau restorant dengan bayaran yang lumayan besar, tetapi kenyataannya hanya dijadikan 36.·6XU\D Terjemahan: ‡3DUD GLMDQMHQL mergawe ing salon utawa restoran kanthi opah kang gedhe, nanging kanyatane didadekake wanita lanyah XWDZD36.·6XU\D yang NXUEDQ NDVHEXW Pethikan mau nuduhake yen wanita ing kanyatan uga ana kang dadi kurban saka perdagangan wanita utawa trafficking. Saliyane iku akeh wanita- wanita ing bebrayan kang dadi wanita lanyah amarga saka perdagangan wanita. Wanita mono pancen dadi
Wanita Lanyah sajrone Cerbung Mecaki Lurung kang Ilang Anggitane Ismoe Rianto inceran utawa mangsane para calo sing bakal ndadekake wanita lanyah utawa PSK. Pungkasane Wanita Lanyah sajrone Cerbung MLKI lan Kanyatan Ing Bebrayan Perangan sing kaloro iki bakal dijlentrehake prekara pungkasane wanita lanyah sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang lan pungkasane wanita lanyah ing bebrayan. Pungkasane wanita lanyah iku ana loro yaiku mentas saka donyane pelanyahan lan kukuh ing donyane pelanyahan. Paraga wanita sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang iki amung dijlentrehake yen wanita kasebut mentas saka donyane pelanyahan. Ora ana kahanan kang njlentrehake prekara wanita kang kukuh saka donyane pelanyahan. Sejatine wanita-wanita kang wis kacemplung ing donyane pelanyahan, akeh-akehe kepengin mentas saka penggaweyan nistha kasebut, nanging uga ana sing kepengin tetep nyambut gawe ing kana jalaran yen wis mentas saka pelanyahan kuwi ora gampang golek gaweyan maneh. tempat NHSDGDSROLVL·-DZD3RV Terjemahan: ‡%L\HQ GKHZHNH GXGX ZDQLWD ODQ\DK nanging jalaran dheweke saka desa lan plesir menyang kutha, banjur ndadekake dheweke minangka wanita lanyah. Sari ora bisa nerusake penggaweyane donyane pelanyahan. Dheweke mlayu saka papan kang nistha kasebut banjur QJODSXUDNH PHQ\DQJ SROLVL· -DZD Pos, 2014:53) tersebut dan melaporkan ing Pethikan mau nuduhake yen kanyatan wanita ing bebrayan uga ana lan akeh wanita sing mentas saka donyane pelanyahan. Wanita kasebut isih mikirake dosa kang bakal ditebus mbesuk upama dheweke wis ora ana ing donya iki maneh. Ing ngisor iki uga ana maneh pawarta wanita kang tobat swise ketemu karo priya kang nduwe warung kopi. Ing kene kahanan kang nggambarake paraga wanita sajrone cerbung MLKI kasebut kang mentas saka donyane pelanyahan bakal dijlentrehake. Pethikan ngisor lanyah sajrone iki bakal nuduhake niyatan wanita cerbung kasebut mentas saka pelanyahan. ‡7HNDGH ZLV JLOLJ DUHS EDOL PHFDNL dalan panguripan sing bener kanthi awak sing resik. Mula, sadurunge patang sasi kudu duwe gawean kang gumathok. Yen wektu lodhang, Lely uga nggethu njait. Sawise rong ndina, dhaster cacah wolu katon dipajang, melu-PHOX QJUHQJJDQL NLRVH· -% 2008:14:23) Pethikan mau nuduhake yen paraga wanita sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang wis nduwe niyatan mentas saka pelanyahan. Niyatan kuwi uga diwujudake dheweke kanthi mergawe sing bisa kanggo nyambung uripe sawise dheweke dadi wanita lanyah. Kahanan kang kaya mangkono kang dilakoni dening paraga wanita sajrone cerbung mau, uga kerep ditindakake dening wanita-wanita ing bebrayan. Wanita- wanita kang nduwe niyatan mentas saka pelanyahan kuwi yaiku wanita kang kepengin resik. Ora pengin nistha maneh ing Ngarsane Gusti. Ing ngisor iki pethikan kang nuduhake kanyatane wanita ing bebryan sing mentas saka pelanyahan. ‡'XOX GLD EXNDQ 36. DWDX SHODFXU tetapi dikarenakan dia datang dari desa dan sekarang tinggal di kota, lalu dia dijadikan pelacur. Sari tidak bisa meneruskan pekerjaannya di tempat pelacuran. Dia melarikan diri dari Wanita lanyah kang isih kukuh ing jagading pelanyahan sajrone bebrayan mesthi wegah yen papan panggonan utawa wismane kuwi ditutup dening pamarintah. Kayata ing lokalisasi dolly, ora mung wanita lanyah sing ora kepengin wismane ditutup, nanging kang luwih nyengkuyung supaya lokalisasi kuwi tetep dibukak yaiku mucikari utawa germone. Mucikari padha bingung yen lokalisasi kasebut ditutup amarga ora antuk dhuwit maneh. Sedina wae para mucikari bisa ngentukake dhuwit atusan ewu. Kahanan kaya mangkono bisa kagambarake ing pethikan ngisor iki. GDQ 0XFLNDUL ‡5DWXVDQ menggelar upacara bendera di Dolly, Surabaya, Jawa Timur. Aksi tersebut merupakan wujud penolakan para PSK dan mucikari kepada Pemerintah yang sudah menutup Dolly. Semua mucikari akan menutup wismanya selama bulan puasa hingga lebaran menghormati masyarakaW\DQJPHQMDODQNDQSXDVD· (Surya, 2014:1) Terjemahan: ‡$WXVDQ ZDQLWD ODQ\DK ODQ 0XFLNDUL padha nggelar upacara gendera ing Dolly, Surabaya, Jawa Timur. Aksi kasebut wujud nulake wanita lanyah lan mucikari marang Pamarintah kang wis nutup Dolly. Kabeh mucikari bakalan nutup dhewe wismane nalika sasi pasa nganti bada kanggo ngurmati masyarakat kang nindakake SDVD·6XU\D 36. sepakat untuk isih akeh Pethikan mau nuduhake yen kanyatan ing bebrayan kang ora sarujuk yen lokalisasi 11
iku ditutup dening Pamarintah. Mucikari minangka Ketuane saka wanita-wanita lanyah rumangsa rugi yen lokalisasi ditutup. Kahanan mau uga nuduhake yen para wanita lanyah lan mucikari isih tetep ngurmati sasi pasa lan bakal tutup nganti sawise bada. Mucikari lan wanita lanyah tetep nduweni rasa kurmat marang masyarakat kanthi sarat lokalisasine ora ditutup. PANUTUP Dudutan Saka asile njlentrehake wanita lanyah sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang anggitane Ismoe Rianto kanthi tintingan sosiologi sastra bisa didudut telung perangan. Sepisan, Crita ngenani jagading pelanyahan sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang bisa diperang dadi loro kanthi pendekatan struktur kang tintingan sosiologi sastra kanggo tujuwane mbantu ngonceki crita jagading pelanyahan, yaiku 1) pamaragan; 2) Alur. Crita sejatine arupa panjlentrehan utawa urutane gagasan kang nduweni urutan kang wiwitan, tengah, lan pungkasan saka kedadeyan. ing Kaloro, aspek-aspek sosiologis ing jagading pelanyahan sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang ana telu, yaiku 1) pawadane wanita nglanyah; 2) kahanane dadi wanita lanyah; 3) pungkasane dadi wanita lanyah. Ing kene alasan wanita nglanyah bisa diperang dadi papat, yaiku wanita minangka kurban perdagangan wanita utawa ringkih; dislingkuhi; lan ekonomi. Perangan sabanjure kahanane wanita lanyah kang ana loro, yaiku kahanane wanita lanyah kanthi cara sesandhangane lan kahanane wanita lanyah kanthi cara narik pelanggan. Perangan katelu pungkasane wanita lanyah kuwi ana siji, yaiku mentas saka pelanyahan. trafficking; wanita kang jagading pelanyahan sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang karo kanyatan ing bebrayan ana loro, yaiku 1) pawadane wanita nglanyah sajrone cerbung MLKI lan kanyatan ing bebrayan; 2) pungkasane wanita lanyah sajrone cerbung MLKI lan kanyatan ing bebrayan. Wanita lanyah sing ana ing cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang dikarepake bisa menehi gambaran marang wanita-wanita kang ana ing bebrayan. Pelanyahan sajrone cerbung kasebut lan sing ing kanyatan bebrayan uga memper babagan ana pawadane wanita nglanyah uga diwawas saka pungkasane dadi wanita lanyah. Katelu, gegayutane aktualitas ing Pelanyahan ing bebrayan uga ana pawadane wanita nglanyah yaiku perdagangan wanita utawa trafficking, wanita kang ringkih, kurban slingkuh, lan ekonomi kaya dene sajrone cerbung kasebut. Ing kanyatan uga ana ungkasane dadi wanita lanyah kang ngandharake wanita lanyah kang mentasa saka jagading pelanyahan lan kukuh ing jagading pelanyahan, nanging sajrone cerbung ora diandharake prekara kukuh ing jagadaing pelanyahan. Saka telung perangan kasebut bisa dingerteni menawa wanita lanyah sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang anggitane Ismoe Rianto bisa diwawas kang paling wigati ngenani donyane pelanyahan yen digayutake karo kanyatan ing bebrayan. Uwal saka bab iku kabeh, pelanyahan sajrone cerbung kasebut menehi werna sajrone ngrembakane sastra Jawa modern mligine crita sambung. Pamrayoga Panliten iki mujudake panliten sing isih ana perangan-perangan sing durung bisa kawedhar kanthi gamblang. Tintingan sosiologi sastra sing digunakake kanggo nemokake wanita lanyah sajrone cerbung Mecaki Lurung Kang Ilang anggitane Ismoe Rianto luwih nggayutake tumrap maneka realitas sosial sing ana sajrone bebrayan. Panliten ngenani pelanyahan isih prelu ditindakake kanggo ngerteni pangrembakane prekara sosial sajrone reriptan sastra mligine sastra Jawa modern. Panliten bab pelanyahan sajrone genre sastra mligine sastra Jawa modern isih prelu ditindakake jagading kanggo ngerteni maneka crita ngenani pelanyahan kang ana sajrone jinis-jinis genre sastra. Pelanyahan sajrone cerbung bisa ditindakake kanggo ngerteni alasan-alasan kang ndadekake wanita nglanyah sarta pungkasane dadi wanita lanyah. Panlitten ngenani pelanyahan tanggepane iki bisa kanggo ngerteni masyarakat tumrap anane wanita lanyah ing bebrayan. Asile panliten iki bisa didadekake bahan rujukan sajrone pasinaon sastra mligine sastra Jawa ing perguruan tinggi, dene sajrone sekolahan pelanyahan dirasa kurang pas kanggo didadekake bahan pasinaon. KAPUSTAKAN Aminuddin. 1991. Pengantar Apresiasi Karya Satra. Bandung: Sinar Baru Anniza. 2014. Gelar Upacara Bendera, PSK Deklarasikan Dolly Kembali Dibuka. Surabaya: Surya Darni, M. Hum. 2012. Kekerasan Terhadap Perempuan Dalam Fiksi Jawa. Modern. Surabaya: Putra Media Nusantara Damono, Sapardi Gjoko. 1978. Sosiologi Sastra Sebagai Jakarta: Departemen Pengantar Ringkas. Pendidikan & Kebudayaan
Wanita Lanyah sajrone Cerbung Mecaki Lurung kang Ilang Anggitane Ismoe Rianto Endraswara, Suwardi. 2008. Metode Penelitian Sastra: aplikasi. epistemology, model teori dan Yogyakarta: Pustaka Pelajar Soekanto, Sardjono. 1994. Sosiologi Suatu Pengantar. Jakarta: PT. Raja Grafindo Persada Sunarto, Kamanto. 2011. Sosiologi the Basics. Jakarta: Erika. 2014. PSK DOLLY WADUL SBY DAN KOMNAS PT. Raja Grafindo Persada HAM. Surabaya: Radar Surabaya Faruk. 2010. Pengantar Sosiologi Sastra (Edisi Revisi). Supomo. 2014. 89 Warga Dolly Jadi Linmas. Surabaya: Jawa Pos Yogyakarta: Pustaka Belajar Teeuw, A. 1984. Sastra dan Ilmu Sastra Pengantar Teori Handayani, Christina S, Ardhian Novianto. 2004. Kuasa Wanita Jawa. Yogyakarta: PT LkiS Pelangi Aksara Yogyakarta Sastra. Jakarta: Pustaka Jaya Teeuw, A. 1988. Sastra dan Ilmu Sastra Pengantar Teori Sastra. Jakarta: Pustaka Jaya Girimukti Pusaka Hartoko, Dick dan B. Rahmanto. 1986. Pemandu di Dunia Sastra: Yogyakarta: Kanisiun Wellek, Rene dan Austin Werren. 1995. Teori Kesusastraan. Jakarta: Gramedia Hutomo, Suripan Sadi. Sosiologi Sastra Jawa. 1997. Jakarta: Balai Pustaka Jabrohim. 2002. Metodologi Penelitian Sastra. Joggjakarta: Handinita Graha Widya 615/5/chapter%20/.pdf Kutha Ratna, Nyoman. 2010. Teori, Metode, dan Teknik Penelitian Sastra. Jakarta: Pustaka Pelajar tentang-pelacuran.html Kutha Ratna, Nyoman. 2011. Paradigma Sosiologi Sastra. Jakarta: Pustaka Pelajar penyebab-pelacuran.html Moleong, Lexy J. 2002. Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung: PT Remaja Rosdakarya penutupandolly-walikota-risma- menclamencle Munir, Fuady. 2011. Teori-teori Dalam Sosiologi Hukum. Jakarta: Kencana Prenada Media Group Nurgiyantoro, Burhan. 2005. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gajah Mada University Press Penyusun, Tim. 2001. Ikhtisar Perkembangan Sastra Kemerdekaan. Jawa Modern Yogyakarta: Kalika Press Periode Pradopo, Rahmad Djoko. 2003. Prinsip-Prinsip Kritik Sastra. Yogyakarta: Gajah Mada University Press Rianto, Ismoe. 2008. Mecaki Lurung Kang Ilang. Surabaya: Jaya Baya Sifah. 2014. Insaf setelah Menikah dengan Pemilik Warkop. Surabaya: Radar Surabaya 13