Sesulih Pitakon ing Basa Jawa Banyuwangen SESULIH PITAKON ING BASA JAWA BANYUWANGEN Wahyu Dwi Setiawan S-1 Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah (Jawa), Fakultas Basa lan Seni, Universitas Negeri Surabaya wahyusetiawan2@mhs.unesa.ac.id Drs. Sugeng Adipitoyo, M.Si Dhosen Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah (Jawa), Fakultas Basa lan Seni, Universitas Negeri Surabaya Abstrak Sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen minangka sesulih kang manjila ing antarane sesulih- sesulih liyane sing ana ing basa Jawa Banyuwangen. Bab kang manjila ngenani sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen, yaiku blegere kang beda kaya dene basa Jawa baku lumrahe, upamane sesulih pitakon QJDQJJR WHPEXQJ ‡QJDSD· LQJ EDVD -DZD %DQ\XZDQJHQ RZDK GDGL ‡DSXZD· EDQMXU VHVXOLK SLWDNRQ QJDQJJR WHPEXQJ ‡NHSUL\H· RZDK GDGL ‡NHOHQGL· ODQ VHVXOLK SLWDNRQ QJDQJJR WHPEXQJ ‡DSD· GHQH LQJ Sesulih pitakon minangka tembung utawa frasa kang dadi sesulih wangsulan saka pitakon, mula sesulih pitakon iki dumunung sajrone ukara pitakon ing pitakon. Pitakon digunakake kanggo nggolek warta kang durung dimangerteni, kang diarani isine pitakon lan pitakon kang digunakake kanggo negesake, utawa ngukuhake bab utawa prakara kang wis dimangerteni, kang diarani tujuwane pitakon. Adhedhasar jlentrehan kasebut ing panliten iki dipunjerake ngenani sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen kanthi landhesan pitakone. Dene undere panliten yaiku (1) jinise sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen kanthi landhesan isine pitakon, lan (2) jinise sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen kanthi landhesan tujuwan pitakon. Panliten iki kalebu jinis panliten linguistik dheskriptif kang asipat sinkronis. Dhata sajrone panliten iki yaiku sesulih pitakon, dene sumber dhata panliten iki yaiku ukara pitakon ing pitakon kang nggunakake basa Jawa Banyuwangen. Panliten nggunakake dhasar triaspek sintaksis kang salaras karo teori tranformasi generatif kanggo ngandharake lan njlentrehake dhata. Dhata kasebut dijlentrehake nganggo metodhe dhistribusional utawa agih. Sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen kanthi landhesan isine pitakon, lan tujuwane pitakon adhedhasar triaspek sintaksis ngasile 15 jinis sesulih pitakon. Sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen kanthi landhesan isine pitakon ana 11 jinis, lan kanthi landhesan tujuwane pitakon ana 4 jinis sesulih pitakon. Tembung-tembung wigati: Sesulih pitakon, isine pitakon, lan tujuwane pitakon. PURWAKA Bageyan purwaka iki diprinci dadi patang subbab, yaiku (1) landhesane panliten, (2) punjere panliten, (3) watesane panliten, lan (4) panjlentrehe tetembungan. Luwih jangkepe ing ngisor iki. Landhesane Panliten Sesulih ing basa Jawa Banyuwangen iku ana sesulih purusa, sesulih pandarbe, sesulih panuduh, sesulih panyilah, lan sesulih pitakon. Ing antarane limang sesulih kasebut, ana sawijine sesulih kang mirunggan lan manjila yaiku sesulih pitakon ing Basa Jawa Banyuwangen. Diarani mirunggan, jalaran sesulih pitakon iki lumrahe mung ditemokake ing pitakon. Dene manjila jalaran ana panganggone Jawa Banyuwangen kang beda karo basa Jawa lumrahe. 8SDPDQH ND\DSLWDNRQ ‡%DSDNQJJDZDSDUDQ"·6HVXOLK pitakon sajrone ukara pitakon kasebut dituduhake tembung nganggo basa Jawa Banyuwangen yaiku ‡SDUDQ· GHQH LQJ EDVD -DZD OXPUDKH QJDQJJR WHPEXQJ ‡DSD· 7Hmbung kasebut diarani sesulih patanya jalaran minangka tembung kang nyulihi wangsulan arupa barang sesulih pitakon ing basa kang digawa bapak. Saka pitakon kasebut bisa dimangerti yen Jawa Banyuwangen beda kaya dene basa Jawa lumrahe, saliyane sesXOLK SLWDNRQ NDQJ QJDQJJR WHPEXQJ ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· XJD DQD VDSHUDQJHQ VHVXOLK SLWDNRQ NDQJ beda blegere. Upamane kaya dene sesulih pitakon QJDQJJR WHPEXQJ ‡QJDSD· LQJ EDVD -DZD %DQ\XZDQJHQ RZDK GDGL ‡DSXZD· EDQMXU VHVXOLK SLWDNRQ QJDQJJR panganggone sesulih pitakon basa Sesulih pitakon minangka tembung utawa frasa kang dadi sesulih wangsulan saka pitakon, mula sesulih pitakon iki dumunung sajrone ukara pitakon ing pitakon. Mula nalika nggunakake sesulih pitakon sajrone pitakon iku kudu cetha, jalaran ana saperangan sesulih pitakon kang blegere padha nanging bisa nuwuhake wangsulan NDQJ EHGD XSDPDQH SLWDNRQ ‡-RQR Q\DQJNLQJ SDUDQ"· ODQ ‡3DUDQ -RQR Q\DQJNLQJ"· 5RQJSLWDNRQ NDVHEXW padha-SDGKD QJJXQDNDNH VHVXOLK SLWDNRQ ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD·QDQJLQJUongpitakon kasebut nduweni karep kang beda. Ing pitakon kapisan ngener marang isine pitakon \DLNX DQDQH WHPEXQJ ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· PLQDQJND 1
Jurnal Baradha. Volume 01, Nomor 01, Januari 2018 tembung kang dadi sesulih wangsulan arupa barang, \DLNX ELVD GLZDQJVXOL NDQWKL ‡-RQR Q\DQJNLQJ 7DV· 7HPEXQJ‡7DV·minangka barang kang disulihi tembung SLWDNRQ NDSLQGKR PXQJ PEXWXKDNH ZDQJVXODQ ‡\D· XWDZD ‡RUD· $QDQH WHPEXQJ ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· sajrone pitakon kapindho nduweni tujuwan mesthekake utawa nggenahake bab kang wis dingerteni sadurunge, \DLNX ‡QJL\DQL· XWDZD ‡QJRUDQL· \HQ -RQR QJODNRQL pakaryan nyangking. Saka jletrehan rongpitakon kasebut ELVD GLPDQJHUWHQL \HQ DQDQH WHPEXQJ ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· LNX RUD PHVWKL Q\XOLKL VDMLQLV ZDQJVXODQ QDQJLQJ iku bisa nuwuhake wangsulan kang beda. Bab gumantung pitakone, yaiku isine pitakon kanggo antuk warta utawa wangsulan saka bab kang durung dingerteni lan tujuwane pitakon kanggo nggenahake prekara kang dingerteni sadurunge. Mula pitakon kang digunakake iku bisa nggambarake bab kang disulihi dening sesulih pitakon. sesulih pitakon sebab. Adhedhasar andharan ing ndhuwur, mula topik panliten ing basa Jawa Banyuwangen. Panliten iki diandharake jinise sesulih pitakon kang dibage loro yaiku sesulih pitakon kanthi dhasar isine pitakon lan sesulih pitakon kanthi dhasar tujuwane pitakon. Panliten ngenani sesulih pitakon iki nggunakake dhata-dhata kanthi basa Jawa Banyuwangen. Dhata kang dijupuk banjur diowahi arupa tulisan kang nduweni pangangen-angen sing luwih, saengga yen ana panganggone basa sing strukture kurang pener bakal iki diowahi dhisik kanthi diedit basane. Panliten nggunakake triaspek sintaksis minangka cara kanggo merang lan njlentrehake sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen. iki yaiku sesulih pitakon Punjer lan Undere Panliten Sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen isih durung ana sing nliti, akeh-akehe pamarsudi basa ngandharake sesulih pitakon ing basa Jawa umume, antarane panlitene Wedhawati (2001:242-244) lan Chaer (2008:90). Chaer kasil merang sesulih pitakon dadi nem jinis, yaiku (1) tembung sesulih pitakon ‡DSD· WHPEXQJ VHVXOLK SLWDNRQ ‡6DSD· (3) tembung sesulih ‡kenapa· WHPEXQJ VHVXOLK SLWDNRQ ‡pira· tembung sesulih pitakon ‡NHSUL\H· (6) tembung sesulih SLWDNRQ‡ngedi utawa endi·'HQHSDQOLWHQLQJEDVD-DZD Banyuwangen wis tau ditliti, dening Masmoeljono (1986). Asil saka panliten iki mung ngandharake variasi pragmatik, tata urutan lan ora ngrembug babagan ukarane. Panliten iki mung njlentrehake aspek tindak tutur saben dhaerah ing Banyuwangi wae.
Panliten sadurunge akeh-akehe mung merang jinise sesulih pitakon adhedhasar panganggone ing pitakon kang nggunakake basa Jawa umum. Anane panliten ing basa Jawa Banyuwangen mung ngandharake aspek tindak lan tuture. Mula sajrone panliten dijlentrehake ngenani sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen dijlentrehake adhedhasar triaspek sintaksis. Tuladha sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen kaya mangkene, iki diandharake kang diperang lan (1) ‡$SXZD:DZDQSXULN"· 1JDSD:DZDQSXULN"¶ Tuladha ing ndhuwur nuduhakae yen sesulih pitakon ‡DSXZD· 7HPEXQJ NDVHEXW GLSDQJJRQL nduweni wujud tembung pitakon, jalaran nyatakake pitakon ing ukara kasebut. Dene kalungguhane tembung VHVXOLK ‡DSXZD· XWDZD ‡QJDSD· LQJ pitakon kasebut yaiku sesulih pitakon sebab, diarani mangkono jalaran WHPEXQJ ‡DSXZD· XWDZD ‡QJDSD· GDGL VHVXOLK VDND wangsulan arupa alasan utawa bab kang njalari Wawan WHPEXQJ Adhedhasar lelandhesane panliten ing ndhuwur, punjere panliten iki yaiku sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen. Saka punjer kasebut, mula underane panliten iki yaiku: 1) apa wae jinise sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen kanthi landhesan isine pitakon? 2) apa wae jinise sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen kanthi landhesan tujuwane pitakon? Watesane Panliten Panliten iki diwatesi telung prekara, yaiku (1) panliten iki mung ngandharake ngenani sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen, (2) dhata panliten iki yaiku sesulih Jawa pitakon Banyuwangen, mligine basa Jawa Banyuwangen kang digunakake lan Rogojampi, Kabupaten Banyuwangi. (3) Panliten iki kanggo tranformasi nggunakakae njlentrehake dhata kang arupa sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen. sajrone ukara pitakon ing basa ing kecamatan Cluring, Srono, teori generatif Panjlentrehe Tetembungan Tetembungan sing digunakake ing panliten iki ana telu. Tetembungan kasebut yaiku (1) sesulih pitakon, (2) isine pitakon, lan (3) tujuwane pitakon. Andharan jangkepe ing ngisor iki. 1) Sesulih pitakon yaiku tembung kang digunakake kanggo nyulihi utawa nakokake sawijine bab (nomina utawa kang dianggep kontruksi nomina) (Chaer, 2008:10). Isine pitakon iki minangka wujud ekspresi kang diwujudake kanthi ukara pitakon sing digunakake kanggo antuk warta ngenani bab utawa prekara kang durung dimangerteni. Lumrahe isine pitakon iki nggunakake pitakon WH Question. 2) 2
Sesulih Pitakon ing Basa Jawa Banyuwangen 3) Tujuwane pitakon yaiku pitakon kang nduweni karep utawa maksut kanggo negesake, nyethakake, nyatakake lan nemtokake pilihan ngenani bab kang dimangetei sadurunge. Lumrahe tujuwane pitakon iki nggunakake ukara pitakon kang mung mbutuhake ZDQJVXODQ ODQ ‡PEHQHUDNH· XWDZD ‡QJOHURNDNH ODQ GLZDQJVXOL VDND pilihan-pilihan kang ditawake ing pitakone. ‡QJRUDQL· ‡QJL\DQL· XWDZD TINTINGAN KAPUSTAKAN Isine bab iki ngenani (1) konsep-konsep ing panliten iki, lan (2) teori kanggo panliten iki. Luwih cethane bisa dipriksa ing ngisor iki. Konsep-Konsep ing Panliten Iki Perangan iki diandharake ngenani konsep-konsep kang digunakake kanggo nliti sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen. Sajrone panliten iki nggunakake rongkonsep, yaiku konsep ngenani sesulih pitakon lan pitakon. Luwih cethane bisa dideleng ing ngisor iki. Sesulih Pitakon Sesulih pitakon yaiku tembung kang digunakake kanggo nyulihi utawa nakokake sawijine bab (nomina utawa kang dianggep kontruksi nomina) (abdul chaer 2008:10). Tembung sesulih kang dienggo minangka pemarkah pitakonan sajrone ukara pitakon (Moeliono, 1988:184). Titikane Sesulih Pitakon Sesulih pitakon iki minangka sub-kategori saka tembung sesulih (Sudaryanto 1991:90). Adhedhadar iku titkane tembung sesulih pitakon iki ora beda adoh karo tembung sesulih. Sudaryanto uga ngandharake yen tembung sesulih pitakon iki diarani wujud katutup amerga jinise sesulih pitakon iki mung winates. Sesulih pitakon nduweni titikan kang bisa dibedakake karo tembung liyane, bab kasebut jalaran sesulih pitakon minangka tembung utawa frasa kang ora kawangun saka proses morfofonemik. Dene morfofonemik yaiku gumathoke rong morfem kang ndadekake owahe fonem (Adipitoyo, 1999). Mula sesulih pitakon nduweni titikan kang bisa dibedakake karo tembung liyane Dhialeg Mojokerto uga nduweni saperangan bleger kang padha nanging panggone sajrone pitakon padha karo basa Jawa lugu. Saka pamawas para pamarsudi basa ing ndhuwur bisa dimangerteni yen sesulih pitakon iku nduweni titikan minangka tembung utawa frasa kang lumrahe dumunung ing ukara pitakon. saliyane iku sesulih pitakon kasebut digunakake kanggo nyulihi wangsulan kang dikarepake pitakone. Jinise Sesulih Pitakon Pamarsudi basa wis akeh sing ngandharake jinise sesulih pitakon, nanging anggone merang sesulih pitakon iki nduweni panemu dhewe-dhewe, mula antarane pamarsudi siji lan liyane beda-beda anggone merang jinise. Pamarsudi kang ngandharake jiinise tembung sesulih pitakon antarane Abdul Chaer (2008: 90), dheweke merang dadi nem jinis, yaiku (1) tembung VHVXOLK SLWDNRQ‡DSD· WHPEXQJ VHVXOLK SLWDNRQ ‡6DSD· WHPEXQJ VHVXOLK ‡NHQDSD· WHPEXQJ VHVXOLK VHVXOLK SLWDNRQ‡NHSUL\H· WHPEXQJ VHVXOLK SLWDNRQ ‡QJHGL XWDZDHQGL· SLWDNRQ‡SLUD· WHPEXQJ Pitakon teges minangka entitas utawa wujud ukara kanthi jinis lan titikan tartamtu. Dene saka pamawas semantike, pitakon nduweni teges yaiku objek kang digambarake kanthi jinis ekspresi sintaksise. Tata urutan ukara kang digunakake sajrone pitakon nuduhake makna pitakone (Aloni, 2007:1). Saliyane iku Aloni uga ngandharake yen ukara pitakon iku digunakake kanggo nggolek warta utawa informasi kang diwujudake ing pitakonan guna antuk wangsulan kang trep. Pitakon saka pamawas sintaksis nduweni Pitakon mujudake ekspresi pawongan kang gunakake kanggo nggolek warta, lan bisa digunakake kanggo tujuwan liya kang diwujudake kanthi ukara pitakon. Mula bisa dimangerteni yen pitakon nggunakake tata urutan sintaksis tartamtu kanggo antuk warta utawa bisa digunakake kanthi tujuwan liya. iki minangka subkategori saka jinise tembung sesulih. Sesulih pitakon minangka tembung utawa kategori katutup kang nduweni guna kanggo nyulihi (Sudaryanto, 1991:90). Sesulih pitakon jinise tembung liya Sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen nduweni bleger kang beda karo tembung sesulih ing basa Jawa lugu, nanging panganggone sajrone ukara pitakon padha karo sesulih pitakon ing basa Jawa lugu. Prekara selaras karo panemune (Adipitoyo, 2013) kang ngandharake yen sesulih pitakon ing basa jawa dhialeg Surabaya Sub- Jinise Pitakon Pitakon adhedhasar sintaksis lan semantike bisa GLSHUDQJ GDGL ORUR \DLNX ‡QJL\DQL· XWDZD ‡QJRUDQL· pitakon (Yes or No Question/ Ya atau tidak pertanyaan) lan WH Question (pertanyaan 5W 1H) yaiku pitakon kang digunakake kanggo antuk informasi babagan kang ora dingerteni dening pawongan kang takon. Pitakon ‡QJL\DQL· ODQ ‡QJRUDQL· NDVHEXW QGXZHQL PDNQD \HQ pawongan kang takon mung nduweni tujuwan kanggo mesthekake, utawa nyethakake bab kang dimangerteni. 3
Jurnal Baradha. Volume 01, Nomor 01, Januari 2018 ukara pitakon kang ngemu wangsulan saka kang ditakokake, bab kasebut cundhuk karo panemune (Aloni, 2007:3). a. Isine Pitakon Isine pitakon iki minangka wujud ekspresi kang diwujudake kanthi ukara pitakon sing digunakake kanggo antuk warta ngenani bab utawa prekara kang durung dimangerteni. Sesulih pitakon kasebut digunakake kanggo ngener marang bab kang durung dimangerteni kasebut. kanggo antuk warto lumrahe nggunakake pitakon WH Question (pertanyaan 5W 1H). Saka andharan kasebut mula bisa dimangerteni yen isine pitakon iku minangka pitakon kanthi ukara pitakon kang digunakake kanggo antuk warta utawa informasi sing durung dimangerteni. b. Tujuwane Pitakon TATA CARANE PANLITEN Panliten iki kalebu panliten linguistik dheskriptif. Titikan saka panliten dheskriptif, yaiku njlentrehake konstituen-konstituen ujaran lan sesambungane ngenani semantik, sintaksis, lan fonologi, lumrahe awujud wujud gramatikal utawa variabel (Kridalaksana, 2008:47). Dhata panliten iki yaiku sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen, lan sumber dhata panliten iki yaiku ukara pitakon ing pitakon basa Jawa Banyuwangen. dhata ing panliten iki diklumpukake nggunakake metodhe semak lan cathet. Miturut Mahsun (2012:93) teknik cathet yaiku nyathet dhata-dhata sing wigati. Teknik cathet digunakake minangka wujud tumindak nyathet dhata ing kartu dhata sing wis kacawisake lan dibacutake miji-miji utawa ngandharake dhata kasebut (Sudaryanto, 1993:23). Tujuwane pitakon iki minangka pitakon kang nduweni karep utawa maksut kanggo negesake, nemtokake pilihan, nyethakake, lan nyatakake bab kang dimangetei sadurunge. Lumrahe tujuwane pitakon iki nggunakake ukara pitakon kang mung mbutuhake ZDQJVXODQ ‡QJL\DQL· XWDZD ‡QJRUDQL· ODQ ‡PEHQHUDNH· utawD ‡QJOHURNDNH ODQ GLZDQJVXOL VDND SLOLKDQ-pilihan kang ditawake ing pitakone. Teori kanggo Panliten Iki Sawsie dhata diklumpukake banjur dijlentrehake nggunakake metodhe dhistribusional utawa agih. Metode dhistribusional yaiku metodhe njlentrehake dhata kanthi perangan saka basa kuwi dhewe dadi perangan sing nemtokake analisis (Sudaryanto, 1993:15). Metodhe dhistribusional dinggo kanggo njlentrehake wujud, guna, ing basa Jawa lan kalungguhan Sesulih pitakon Banyuwangen. Teori sing digunakake ing panliten iki yaiku teori transformasi generatif. Teori iki dianggep cundhuk kanggo keperluwan subsistem sintaksis. Asumsi ngenani teori transformasi generatif miturut Chomsky sajrone Parera transformasi generatif kuwi metu saka methode kerja rasionalis lan nguji hipotesis-hipotesis sajrone empiris basa tartamtu. Chomsky banjur ngandharake anane postulat sing sabanjure diarani postulat Chomsky. Postulat kapisan yaiku beda antarane competence performance, antarane dhata warisan lan seserepan ngenani basa lan kabasan anggone nggunakake dhata. Kapindho yaiku bedane struktur batin (deep structure) lan struktur lair (surface structure). Bedane struktur batin lan struktur lair iki ngasilake tata carane paramasatra sing ndhasarake marang telung komponen. Katelu yaiku aspek kreatipe basa utawa sing diarani sipat dinamise basa. Ing postulat kaloro saka katelu kasebut nuduhake cara kerja teori transformasi generatif. Teori transformasi generatif nduweni paradigma yaiku (1) sintaksis gandheng karo ukara lan tuturan sing bisa diresepi dening indrane manungsa minangka struktur sanjabane basa, (2) sajrone struktur lan sesambungan sistemik, lan (3) adhedhasar anane struktur batin kuwi, banjur struktur batin kasebut diandharake adhedhasar aspek wujud, guna, lan kalungguhane. Katelu aspek kasebut disebut triaspek sintaksis (Adipitoyo, 2013). (1991:87) tata bahasa sajrone batin ana sesambungan semantis Sawise diklumpukake lan dijlentrehake, dhata kasebut banjur disuguhake awujud jlentrehan asil panliten. Tata cara nyuguhake dhata sing digunakake ing panliten iki yaiku tata cara nyuguhake dhata kanthi cara formal lan informal, jalaran panliten iki anggone nyuguhake dhata ngunakake angka-angka lan lan nggunakake tembung-tembung sing lumrah supaya bisa dimangerteni lan dipamahi dening pamaca. lambang-lambang, JLENTREHAN DHATA LAN DHISKUSI ASILE PANLITEN Bageyan iki dipantha dadi telu, yaiku (1) andharan lan jlentrehane paniten, (2) asile panliten, lan (3) dhiskusi asil panliten. Andharan lan Jlentrehane Panliten Andharan lan jlentrehan dhata ing panliten iki ana loro, yaiku (1) Sesulih pitakon kanthi landhesan isine landhesan lan (2) Sesulih pitakon kanthi pitakon, tujuwane pitakon.. A. Sesulih Pitakon ing Basa Jawa Banyuwangen kanthi Landhesan Isine Pitakon Adhedhasar Triaspek Sintaksis Sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen kanthi landhesan isine pitakon diperang dadi suwelas triaspek sintaksis. Luwih cethane bisa adhedhasar dipriksa ing ngisor iki. 4
Sesulih Pitakon ing Basa Jawa Banyuwangen 1. Sesulih Pitakon Pawongan Sesulih pitakon pawongan iki diperang maneh dadi loro adhedhasar cacah pawongan, yaiku a) sesulih pitakon pawongan jamak, lan b) sesulih pitakon tunggal. Luwih jangkepe ing ngisor iki a. Sesulih Pitakon Pawongan Jamak 8NDUD LQJ QGKXZXU QXGXKDNH \HQ WHPEXQJ ‡VDSD· QGXZHQL NDOXQJJXKDQ 6 3W 3DZRQJDQ 7HPEXQJ ‡VDSD· kasebut minangka sesulih saka wangsulan ukara pitakon ing ndhuwur, yaiku wangsulan arupa pawongan utawa jenenge pawongan. Ukara pitakon ing ndhuwur nuduhake \HQ 7 3W ‡VDSD· QGXZHQL NDOXQJJXKDQ VHVXOLK SLWDNRQ pawongan. Prekara kasebut bisa dibuktekake jangkep ing ukara ngisor iki. Andharan ngenani sesulih pitakon pawongan jamak dituduhake ukara pitakon ing ngisor iki. (1) Sapa baen hang njuwut pelem? VDSDZDHVLQJQMXSXNSHOHP"· (2a) Wati ngrabi sepira?* :DWLQJDELsepira"¶ (2b) Wati kalah sapa?* W G K Sapa baen Fr Pt Wa S Pt Pwn hang njuwut pelem? Fr Ar Je Prg 8NDUD LQJ QGKXZXU QXGXKDNH \HQ IUDVD ‡VDSD EDHQ· QGXZHQL NDOXQJJXKDQ 6 3W 3DZRQJDQ 7HPEXQJ wangsulan saka ukara pitakon kang arupa pawongan utawa jenenge SDZRQJDQ 'HQH WHPEXQJ ‡EDHQ· XWDZD ‡ZDH· nyethakake ukara pitakon kasebut kudu diwangsuli luwih frasa kang dadi modus pitakon ing ukara pitakon kasebut, PXOD PDXMXG )U 3W 6DOL\DQH LNX IUDVD ‡VDSD EDHQ· Fr Pt, kang nyulihi wangsulan arupa minangka pawongan saka ukara pitakon kasebut. )U3W‡VDSDEDHQ· dituduhake nduweni kalungguhan sesulih pawongan jamak, prekara kasebut bisa dibuktekake kanthi jangkepe ing ngisor iki. (1a) :DWLkalah VDSD"¶ Anane owah-owahan ing telung ukara kasebut nuwuhake makna kang beda karo ukara sadurunge. Yen ukara 2 LNX PLQDQJND 7 3W ‡VDSD· QGXZHQL PDNQD nyulihi wangsulan ngenani pawongan kang dirabi Wati. Dene sawise diowahi ukara 2a lan ukara 2b dadi ora sambung. ukara 2D QGXZHQL 7 3W ‡VDSLUD· RUD VDPEXQJ QDOLND GLQJJR QDNRNDNH 7 .U ‡QJUDEL· Sawise dibuktekake mangkono nyata yen nalika disulihi kanthi T Pt liyane nuwuhake makna kang beda. Mula anane frasa ‡VDSD EDHQ· LQJ XNDUD diarani sesulih pitakon pawongan dirasa trep. 2. Sesulih Pitakon Barang Sesulih pitakon barang iki diperang maneh dadi loro adhedhasar cacahe barang kang disulihi, yaiku a) sesulih pitakon barang jamak, lan b) sesulih pitakon barang tunggal. Luwih jangkepe ing ngisor iki. a. Sesulih Pitakon Barang Jamak paran baen hang njuwut pelem? Apa wae VLQJQMLSXNSHOHP"¶ sapa baen mlayune Arip?* 6DSDZDHmlayune Arip"¶ 6DZLVH GLRZDKL QJDQJJR )U 3W ‡SDUDQ EDHQ· XWDZD ‡DSD ZDH· XNDUDNDVHEXWELVDVDPEXQJ1DQJLQJ PDNQD saka ukara pitakon kasebut malih owah, sing sadurunge ing ukara pitakon 1 iku nakokake pawongan sing njupuk pelem, nanging sawise disulihi nganggo Fr PW ‡SDUDQ EDHQ·XWDZD‡DSDZDH·. Dene ukara 1b nuduhake owah- RZDKDQ IUDVD SDQJJDQGKHQJH 7 3W ‡VDSD ZDH· nanging nalika diowahi mangkono ndadekake ukara pitakon kasebut ora sambung. Sawise dibuktekake mangkono PXOD GLUDVD WUHS \HQ )U 3W ‡VDSD EDHQ· QGXZHQL kalungguhan sesulih pitakon pawongan jamak. b. Sesulih Pitakon Pawongan Tunggal (1b) (3) Rika nggawa paran baen? .RZHQJJDZDDSDZDH"¶ nggawa T Kr Wa Kr Td Andharan ing ndhuwur nuduhake yen ukara kasebut nyatakake pitakon, kang bisa dideleng kanthi DQDQH IUDVD ‡SDUDQ EDHQ· XWDZD ‡VDSD ZDH· 0LQDQJND frasa kang nyatakake pitakon mula mujud Fr Pt. Fr Pt ‡SDUDQ EDHQ· XWDZD ‡DSD ZDH· GLWXGXKDNH QGXZHQL kalungguhan S Pt brg, amerga nyulihi wangsulan arupa barang kang cacahe luwih saka siji. Kanggo mbuktekake \HQ IUDVD ‡VDSD EDHQ· QGXZHQL NDOXQJJXKDQ 6 3W EUJ kanthi ndeleng jlentrehan ing ngisor iki. Rika T Ar Je Prg paran baen? Fr Pt Le S Pt brg W G K Sesulih pitakon pawongan tunggal bisa dideleng ing dhata ngisor iki. (2) Wati ngrabi sapa? :DWLQJUDELVDSD"¶ Wati Ngrabi T Kr W Wa G Kr Td K T Ar Je Prg sapa? T Pt Le S Pt Pwn (3a) Rika nggawa sapa baen? Kowe nggawa sapa wae? (3b) Mlayune Joni paran baen?* 0OD\XQH-RQL DSDZDH"¶ Ukara pitakon 3a nduweni makna nakokake pawongan kang digawa, bab iku jalaran anane Fr Pt ‡SDUDQ EDHQ· XWDZD ‡DSD ZDH· NDQJ GLVXOLKL NDUR )U 3W ‡VDSDEDHQ·XWDZDVDSD ZDH·'HQHLQJXNDUDSLWDNRQb nuduhake ukara kang ora sambung jalaran Fr Kr ‡POD\XQH -RQL· QDOLNa GLJDQGKHQJDNH 7 3W ‡SDUDQ ZDH· XWDZD ‡DSD ZDH· QGDGHNDNH XNDUD SLWDNRQ NDVebut ora 5
Jurnal Baradha. Volume 01, Nomor 01, Januari 2018 sambung. Sawise dibuktekake mangkono anane owah- owahan kasebut ndadekake ukara pitakon ora sambung lan nuwuhake makna kang beda, Mula dirasa trep yen Fr 3W ‡SDUDQ EDHQ· XWDZD ‡DSD EDHQ· LQJ XNDUD SLWDNRQ kasebut nduweni kalungguhan S Pt Brg jamak. b. Sesulih Pitakon Barang Tunggal Andharan lan jlentrehan ngenani sesulih pitakon barang tunggal bisa dideleng ing dhata ngisor iki. (4) Antok nggawa paran? $QWRNQJJDZDDSD"¶ paran? T Pt Le S Pt brg Andharan ing ndhuwur nuduhake yen ukara pitakon kasebut ngemu tembung sesulih, kang bisa GLGHOHQJ NDQWKL DQDQH WHPEXQJ ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· Tembung kasebut nyatakake pitakon sajrone ukara ing QGKXZXU PXOD WHPEXQJ ‡SDUDQ· GLWXGXKDNH PDXMXG 7 3W 7 3W ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· GLWXGXKDNH QGXZHQL tembung kasebut kalungguhan S Pt brg, amerga minangka sesulih wangsulan arupa barang, yaiku barang sing digawa Antok. Antok T Ar Je Prg nggawa T Kr Wa Kr Td W G K (4a) (4b) Antok nggawa kapan? $QWRNQJJDZDkapan"¶ Jebloke Antok paran?* Jebloke Antok apa?* pitakon arupa bab-bab kang ditakokake Ida. Dene WHPEXQJ ‡EDHQ· XWDZD ‡ZDH· Q\HWKDNDNH \HQ XNDUD pitakon kasebut kudu diwangsuli arupa bab kang cacahe OXZLKVDNDVLML)UDVD‡SDUDQEDHQ· PLQDQJNDIUDVDNDQJ nyatakake takon sajrone ukara pitakon kasebut, mula anane frasa kasebut maujud Fr Pt. Andharan ing ndhuwur QXGXKDNH \HQ )U 3W ‡SDUDQ EDHQ· XWDZD ‡DSD ZDH· nduweni kalungguhan S Pt Bab Jamak. Diarani mangkno bisa dibuktekake ing ngisor iki. (5a) (5b) Ida nakokna sapa baen? Ida nakokake sapa wae? Ida ngajak paran baen?* ,GDngajak DSDZDH"¶ Ukara pitakon ing ndhuwur nuduhake anane owah-owahan. Ing ukara pitakon 5a owah-owahan GLWXGXKDNH PDSDQ LQJ )U 3W ‡VDSD ZDH· QDOLND GLRZDKL mangkono ndadekake ukara pitakon kasebut nduweni nduweni makna kanggo nakoake utawa nyulihi ngenani pawongan kang cacahe luwih saka siji. Dene ing ukara pitakon 5b owah-owahane dituduhake LQJ7.U‡QJDMDN· T Kr kasebut QDOLND GLJDQGKHQJDNH )U 3W ‡SDUDQ EDHQ· utDZD‡DSDZDH·Q\DWDRUDVDPEXQJ. Sawise dibuktekake ND\D PDQJNRQR ELVD GLDUDQL \HQ )U 3W ‡SDUDQ EDHQ· XWDZD ‡DSD ZDH· VDMURQH XNDUD SLWDNRQ trep nduweni kalungguhan S Pt Bab. b. Sesulih Pitakon Bab Tunggal Ukara pitakon ing ndhuwur nuduhake anane owah- owahan. Ing ukara pitakon 4a owah-owahan dituduhake ndadekake ukara maknane ukara owah. Dene ing ukara pitakon 4b owah-RZDKDQH GLWXGXKDNH )U .U ‡MHEORNH $ULS· )U .U NDVHEXW OXPUDKH NDJDQGKHQJ 7 3W NDQJ nakokae panggon, wayah, utawa alasan, nalika digandhengaNH 7 3W ‡DSD· Q\DWD RUD VDPEXQJ. Sawise dibuktekake kaya mangkono, bisa diarani yen T Pt ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· VDMURQH XNDUD SLWDNRQ trep yen nduweni kalungguhan S Pt Brg. 3. Sesulih Pitakon Bab Sesulih pitakon bab iki diperang maneh dadi loro adhedhasar akehe bab sing dikarepake ukara pitakon, yaiku a) sesulih pitakon bab jamak, lan b) sesulih pitakon bab tunggal. Luwih jangkepe ana ngisor iki. a. Sesulih Pitakon Bab Jamak Sesulih pitakon bab tunggal bisa dideleng ing dhata ngisor iki. (6) Rabirika mergawe paran? %RMRPXPHUJDZHDSD"¶ Rabirika Mergawe paran? T Pt Gg S Pt bab Fr Ar Je Prg T Kr W Wa G Kr K $QGKDUDQ NDVHEXW QXGXKDNH WHPEXQJ ‡SDUDQ· maujud T Pt sajrone ukara pitakon kasebut. bab iki MDODUDQ DQDQH WHPEXQJ ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· NDQJ GDGL modhus pitakon sajrone ukara pitakon ing ndhuwur. QGXZHQL 'HQH kalungguhan S Pt bb, bisa dibuktekake ing ngisor iki. WHPEXQJ ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· (6a) (6b) Rabirika mergawe sepira?* %RMRPXPHUJDZHsepira"¶ Rabirika ngancani paran?* %RMRPXngancani DSD"¶ Sesulih pitakon bab jamak dituduhake limang ukara dhata ing ngisor iki. (5) Ida nakokna paran baen? ‡,GDQDNDNDNHDSDZDH"¶ nakokna T Kr Wa Kr Td 8NDUD LQJ QGKXZXU QXGXKDNH \HQ IUDVD ‡SDUDQ Ida T Ar Je Prg paran baen? F Pt Le S Pt bab W G K ing Rong ukara pitakon ing ndhuwur nuduhake anane owah-owahan. Ing ukara pitakon 6a owah-owahan ndadekake ukara kasebut ora sambung. Dene ing ukara pitakon 6b owah-RZDKDQH GLWXGXKDNH 7 .U ‡QJDQFDQL· T Kr kasebut lumrahe ngener dening pawongan, nalika GLJDQGKHQJDNH 7 3W ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· Q\DWD RUD ELVD sambung. Sawise dibuktekake mangkono nyata yen DQDQH 7 3W ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· LQJ XNDUD SLWDNRQ 6 pancen nyulihi wangsulan ngenani bab. Mula dirasa trep 6
Sesulih Pitakon ing Basa Jawa Banyuwangen Bab. 4. Sesulih Pitakon Panggon Sesulih pitakon panggon ing panliten diperang dadi telu, yaiku a) sesulih pitakon sangkan, b) sesulih pitakon dunung, lan c) sesulih pitakon tujuwan. Andharan lan jlentrehan jangkepe ing ngisor iki. a. Sesulih Pitakon sangkan Panggon Sesulih pitakon sangakan iki, diperang maneh dadi loro adhedhasar akehe sangkan kang wis dilakoni utawa diparani, yaiku 1) sesulih pitakon sangkan panggon jamak, lan 2) sesulih pitakon sangkan tunggal. Luwih jangkepe ing ngisor iki. 1) Sesulih Pitakon Sangkan Panggon Jamak Sesulih pitakon sangkan panggon jamak bisa dideleng ing dhata ngisor iki. (7) Anake Joni buruh saka ngendi baen? $QDNH-RQLEXUXKVDNDQJHQGLZDH"¶ Anake Joni buruh T Kr W Wa G K Kr Td Andharan ing ndhuwur nuduhake yen frasa ‡VDND QJHQGL EDHQ· PLQDQJND )U 3W ODQ GDGL VHVXOLK QJHQGL EDHQ· XWDZD ‡VDND QJHQGL ZDH· GLWXGXKDNH nduweni kalungguhan S Pt Skn, bisa mangkono jalaran nyulihi wangsulan arupa sangkane panggon. Prekara kasebut bisa dibuktkake ing ngisor iki. saka ngendi baen? Fr Pt Kat S Pt Skn Fr Ar Je Pnd sajrone ukara kasebut. Dene nduweni kalungguhan S Pt Skn lan nyulihi wangsulan arupa panggon, yaiku nyulihi wangsulan ngenani sangkane anggone Rudi njuwut jeruk. ,QJ QJLVRU LNL EDNDO GLEXNWHNDNH \HQ DQDQH )U 3W ‡VDND QJHQGL·pancen nduweni kalungguhan S Pt Skn. (8a) (8b) Paran baen njuwut jeruk?* Pawan wae QMLSXNMHUXN"¶ Saka ngendi ngrabine Yuyut?* 6DNDQJHQGLngrabine Yuyut"¶ Ukara pitakon 8D QXGXKDNH DQDQH )U 3W ‡SDUDQ ukara pitakon EDHQ· QGDGHNDNH XNDUD SLWDNRQ 8a ora muni. Dene ing ukara pitakon 8b owah-owahane dituduhake Fr Kr ‡QJUDELQH \X\XW· DQDQH )U Kr nyatakake pakaryan dirabine yuyut, dene nalika digandhengake Fr Pt ‡VDND QJHQGL· QGDGHNDNH XNDUD b ora bisa muni. Sawise dibuktekake mangkono mula dirasa trep yen anane Fr Pt kalungguhan S Pt Skn. b. Sesulih Pitakon Dunung panggon Sesulih pitakon dunung panggon iki, diperang maneh dadi loro adhedhasar akehe dunung kang wis dilakoni utawa diparani, yaiku 1) sesulih pitakon dunung panggon jamak, lan 2) sesulih pitakon dunung tunggal. Luwih jangkepe ing ngisor iki. 1) Sesulih Pitakon Dunung panggon Jamak Sesulih pitakon dunung panggon jamak bisa (7a) Anake Joni buruh pira?* dideleng ing dhata ngisor iki. $QDNH-RQLEXUXKpira"¶ (9) Rika dodolan nong ngendi baen? (7b) Anake Joni pileg saka ngendi baen?* Anake Joni pileg saka ngendi wae?* Rong ukara pitakon ing ndhuwur nuduhake anane owah-owahan. Ing ukara pitakon 7a owah-owahan GLWXGXKDNH 7 3W ‡SLUD· QDOLND GLRZDKL ND\D PDQJNRQR ndadekake ukara kasebut ora sambung, jalaran anane T .U ‡EXUXK· RUD VDPEXQJ \HQ GLWDNRNDNH XNXUDQH 7 3W ‡SLUD· 'HQH ing ukara pitakon 7b owah-owahane GLWXGXKDNH 7 .U ‡SLOHJ· 7 .U NDVHEXW OXPUDKH QJHQHU marang kahanane pawongan, dene nalika digandhengake 2) Sesulih Pitakon Sangkan Panggon Tunggal Andharan lan njlentrehan sesulih pitakon .RZHGRGRODQQRQJQJHQGLZDH"¶ W G K Rika Dodolan T Ar Je Prg T Kr Wa Kr nong ngendi baen? Fr Pt Kat S Pt Dng Andharan kasebut nuduhake ukara pitakon NDQWKL DQDQH IUDVD ‡QRQJ QJHQGL EDHQ· NDQJ Q\DWDNDNH pitakon ing ukara kasebut, mula frasa kasebut nduweni ZXMXG )U 3W 'HQH DQDQH WHPEXQJ ‡EDHQ· XWDZD ‡ZDH· ing frasa kasebut nuduhake dunung anggone dodolan luwih saka siji, lan wangsulan arupa panggon luwih saka siji. $QGKDUDQ LQJ QGKXZXU QXGXKDNH \HQ )U 3W ‡QRQJ QJHQGL EDHQ· QGXZHQL NDOXQJJXKDQ 6 3W 'QJ MDPDN Prekara kasebut bisa dibuktekake kaya ing ngisor iki. sangkan tunggal bisa dideleng ing dhata ngisor iki. (8) Saka ngendi Rudi njuwut jeruk? 6DNDQJHQGL5XGLQMLSXNMHUXN"¶ njuwut T Kr Wa Kr Td Saka ngendi Rudi T Ar Je Prg W G K Fr Pt Kat S Pt Skn jeruk? T Ar Le Pnd Andharan kasebut nuduhake yen fUDVD ‡VDND Diarani maujud Fr Pt jalaran frasa dadi modhus pitakon (9a) (9b) Rika dodolan sapa?* .RZHGRGRODQsapa?* Rika ngrabi nong ngendi baen?* .RZHngrabi QHQJQJHQGLZDH"¶ Rong ukara pitakon ing ndhuwur nuduhake anane owah-owahan. Ing ukara pitakon 9a owah-owahan GLWXGXKDNH 7 3W ‡VDSD· QDOLND GLRZDKL ND\D PDQJNRQR ndadekake ukara kasebut ora sambung, jalaran ora gathuk QDOLND GLJDQGKHQJDNH 7 .U ‡GRGRODQ prakara iki 7
Jurnal Baradha. Volume 01, Nomor 01, Januari 2018 ndadekake ukarane mokal. Dene ing ukara pitakon 9b bisa sambung. Sawise dibuktekake mangkono mula pitakon 9 nduweni kalungguhan S Pt Dng jamak. 2) Sesulih Pitakon Dunung Panggon Tunggal Sesulih pitakon dunung panggon tunggal bisa dideleng ing dhata ngisor iki. Fr Pt jalaran dadi frasa sing nyatakake pitakon sajrone UXPDNHW NDUR IUDVD ‡PHQ\DQJ QJHQGL· VDMURQH XNDUD kasebut nuduhake yen panggon sing disulihi utawa sing dadi wangsulan iku luwih saka sapanggon. Andharan ndhuwur dituduhake yen anane Fr Pt Mula dibuktekake ing ngisor iki. (10) Jono manggon nong ngendi? -RQRPDQJDQQHQJ ngendi? Jono Manggon nong ngendi? W T Ar G K Je Prg T Kr Wa Kr Td Fr Pt Kat S Pt Dng $QGKDUDQ NDVHEXW QXGXKDNH \HQ IUDVD ‡QRQJ kalungguhan S Pt Dng. Diarani maujud Fr Ar jalaran frasa kasebut nyatakake pitakon sajrone ukara ing ngener marang wangsulan ngenani dunung, dene Dene dituduhake nduweni kalungguhane S Pt Dng, bab kasebut dibuktekake ing ngisor iki. (11a) Deni dolan sapa baen?* 'HQLGRODQsapa wae"¶ (11b) Rizal lara menyang ngendi baen?* Rizal lara PHQ\DQJQJHQGLZDH"¶ Ukara pitakon 11a wis diowahi lan nggunakake ndadekake ukara pitakon 11a ora sambung jalaran nakokake pawongan, kamangka ing ukara 51a wis ana pawongan sing nglakoni pakaryan dolan. Dene ing ukara pitakon 11b QDOLND GLJDQGKHQJDNH )U 3W ‡PHQ\DQJ QJHQGL EDHQ· ndadekake ukara pitakon kasebut mokal. Mula yen anane )U 3W ‡PHQ\DQJ QJHQGL EDHQ· LQJ DQGKDUDQ NDVHEXW dituduhake nduweni kalungguhan S Pt Tjw Jmk bisa ditampa. 2) Sesulih Pitakon Tujuwan panggon Tunggal Jono manggon sepira?* -RQRPDQJJRQ sepira"¶ Jono ngelak nong ngendi?* -RQRngelak QHQJQJHQGL"¶ GLJXQDNDNH NDQJJR Q\XOLKL )U 3W ‡QRQJ QJHQGL· LQJ ukara pitakon 10. Sawise diowahi kanthi tembung ‡NDSDQ· ndadekake ukara 10a ora sambung. Dene ukara pitakon 10b anane owwah-owahan ditududhake T Kr ‡QJHODN· QDOLND GLRZDKL PDQJNRQR QGDGHNDNH RUD ‡QHQJ QJHQGL·. Sawise dibuktekake mangkono mula GLUDVD WUHS \HQ DQDQH )U 3W ‡QRQJ QJHQGL· LQJ DQGKDUDQ kasebut dituduhake nduweni kalungguhan S Pt Dng. c. Sesulih Pitakon Tujuwan panggon (10a) (10b) Sesulih pitakon tujuwan panggon iki, diperang maneh dadi loro adhedhasar akehe tujuwan, yaiku 1) sesulih pitakon tujuwan panggon jamak, lan 2) sesulih pitakon tujuwan panggon tunggal. Andharan lan njlentrehan jangkepe ing ngisor iki. 1) Sesulih Pitakon Tujuwan Panggon Jamak Sesulih pitakon tujuwan panggon tunggal bisa dituduhake limang dhata ing ngisor iki. (12) Wawan mlayu menyang ngendi? :DZDQPOD\XPHQ\DQJQJHQGL"¶ menyang ngendi? Fr Pt Kat S Pt Tjw IUDVD ‡PHQ\DQJ S Pt Tjw kang nyulihi tujuwan panggon. Sajrone frasa ‡PHQ\DQJ QJHQGL· WHPEXQJ ‡PHQ\DQJ· QGXZHQL WHJHV kedadeyan kasebut durung dilakoni lan ngener marang tujuwan mujudake kadadeyan utawa pakaryan kang ditakokake lagi dilakoni, utawa arep dilakoni. Andharan LQJ QGKXZXU QXGXKDNH \HQ DQDQH )U 3W ‡PHQ\DQJ ngenGL· GLWXGXKDNH QGXZHQL NDOXQJJXKDQ 6 3W 7MZ tunggal. Prekara kasebut bisa dibuktekake ing ngisor iki. Wawan Mlayu T Kr Wa Kr Td W G K T Ar Je Prg $QGKDUDQ ELVD GLGHOHQJ \HQ (12a) Wawan mlayu paran?* Wawan mlayu apa?* Sesulih pitakon dideleng ing dhata ngisor iki. tujuwan panggon jamak bisa (11) Deni dolan menyang ngendi baen? 'HQLGRODQPHQ\DQJQJHQGLZDH"¶ dolan menyang ngendi baen? T Kr Wa Kr Deni T Ar Je Prg Andharan ing ndhuwur nuduhake ukara pitakon Fr Pt lan nduweni kalungguhan S Pt Tjw. Diarani maujud W G K Fr Pt Kat S Pt Tjw (12b) Wawan nangisi menyang ngendi?* :DZDQnangisi PHQ\DQJQJHQGL"¶ Ing ukara pitakon 12a owah-owahan dituduhake 7 3W ‡SDUDQ· QDOLND GLRZDKL PDQJNRQR QGDGHNDNH ukarane RUD VDPEXQJ MDODUDQ DQDQH NODXVD ‡ZDZDQ POD\X· \HQ GLJDQGKHQJDNH 7 3W ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· tanpa anane tembung SDQ\LODK ‡VLQJ· QGDGHNDNH XNDUD kasebut owah dadi pitakon kanggo mesthekake. Dene ing ukara pitakon 12b owah-owahane dituduhake T Kr 8
Sesulih Pitakon ing Basa Jawa Banyuwangen statif. Sawise dibuktekake pakaryan kang asipat diarani nduweni kalungguhan S Pt Tjw tunggal. 5. Sesulih Pitakon Wektu sesulih pitakon wektu iki adhedhasar wektu kang ditakokake diperang dadi loro, yaiku a) sesulih pitakon wektu cacah, b) sesulih pitakon arane wektu. Luwih lan dijlentrehake ing ngisor iki. a. Sesulih Pitakon Wektu cacah Ing subbab jangkepe diandharake pitakon kasebut kang arupa wektu kanthi satuwan dina. )UDVD ‡GLQD SDUDQ· XWDZD ‡GLQD DSD· NDZDQJXQ VDND URQJWHPEXQJ \DLNX ‡GLQD· ODQ ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· VDWXZDQ ZHNWX DUXSD GLQD GHQH ‡DSD· QJHQHU PDUDQJ arane dina. Andharan ing ndhuwur nuduhake yen Fr Pt wektu. Ing ngisor iki bakal dibuktekake. (14a) Dina pira Agung mangkat menyang Jakarta?* Dina pira $JXQJPDQJNDWPHQ\DQJ-DNDUWD"¶ Sesulih pitakon wektu cacah utawa angka bisa dideleng ing dhata ngisor iki. (13) Sasi pira Warno terbang menyang Malaysia? Sasi pira Warno T Ar Je Prg W G K S Pt Wkt Fr Pt Kat terbang menyang Malaysia? T Kr Wa Kr Td Fr Ar Kat Ppn Andharan kasebut nuduhake ukara pitakon kDQWKL IUDVD SLWDNRQ ‡VDVL SLUD· minangka sesulih wangsulan kang arupa wektu warno budhal menyang 0DOD\VLD )UDVD ‡VDVL SLUD· LNL NDZDQJXQJ VDND URQJWHPEXQJ \DLNX ‡VDVL· ODQ ‡SLUD· 7HPEXQJ ‡VDVL· nyethakake yen wangsulan wektu nggunakake satuwan ‡VDVL· GHQH ‡SLUD· Qyethakake urutane satuwan wektu. nduweni kalungguhan S Pt Wktu cacah. (13a) (13b) Sepira Warno menyang Malaysia?* Sepira WaUQRPHQ\DQJ0DOD\VLD"¶ Sasi pira carane nggawe Roti?* 6DVLSLUDcarane nggawe Roti?* owah-owahan pitakon GLWXGXKDNH 7 3W ‡VHSLUD· QDOLND GLRZDKL PDQJNRQo ndadekake ukarane ora sambung. Dene ing ukara pitakon 13b owah-owahane dituduhDNH )U .U ‡FDUDQH QJJDZH URWX· QDOLND GLJDQGKHQJDNH )U 3W ‡VDVL SLUD· Q\DWD RUD nganggo T Pt kang nakokake cara. Sawise dibuktekake SLUD· VDMrone ukara pitakon 13 pancen nduweni kalungguhan S Pt Wkt angka. b. Sesulih Pitakon Arane Wektu Ing ukara 13a Sesulih pitakon arane wektu dituduhake dhata ing ngisor iki. (14) Dina paran Agung mangkat menyang Jakarta? menyang Jakarta? Fr Ar Kat Ppn Dina paran Agung Mangkat Fr Pt Kat S Pt Wkt W G K Andharan kasebut nuduhake ukara pitakon NDQWKL IUDVD ‡GLQD SDUDQ· $QDQH IUDVD ‡GLQD SDUDQ· T Ar Je Prg T Kr Wa Kr Td (14b) Dina paran srengenge metu?* 'LQDDSDsrengenge metu"¶ 8NDUD SLWDNRQ NDVHEXW QXGXKDNH \HQ )U 3W ‡GLQD SDUDQ· GLRZDKL QJDQJJR )U 3W ‡GLQD SLUD· 6DZLVH diowahi mangkono ukara pitakon 14a ora sambung, jalaran ora ana satuwan wektu dina kang diwujudake nganggo angka utawa cacah. Dene ing ukara pitakon 14b owah-owahane diWXGXKDNH )U .K ‡VUHQJHQJH PHWX·. pitakon kasebut nduweni teges kang mokal. Saka SDUDQ· LQJ XNDUD SLWDNRn 14 nduweni kalungguhan S Pt Wkt, yaiku arane wektu. 6. Sesulih Pitakon Wayah Sesulih pitakon wayah iki adhedhasar wayah kedadeyan kang dilakoni diperang dadi telu, yaiku a) sesulih pitakon kepungkur, b) sesulih pitakon wayah saiki, lan sesulih pitakon wayah tembe. Andharan lan jlentrehane ing ngisor iki. a. Sesulih Pitakon Wayah Kepungkur Sesulih pitakon wayah kepungkur bisa dideleng ing dhata ngisor iki. (15) Dhek kapan Tari mbayi? 'KHNNDSDQ7DULPED\L"¶ W G K Dhek kapan Fr Pt Kat S Pt Kpr Tari T Ar Je Prg mbayi? T Kr Wa Kr Td $QGKDUDQ NDVHEXW QXGXKDNH \HQ IUDVD ‡GKHN NDSDQ· PDXMXG )U 3W 'LUDQL PDXMXG )U 3W MDODUDQ )UDVD ‡GKHN NDSDQ·GDGLIUDVD NDQJQ\DWDNDNH SLWDNRQVDMURQH XNDUD NDVHEXW7HPEXQJ ‡GKHN· LQJ IUDVD ‡GKHN NDSDQ· nduweni makna kedadeyan wis kelakon utawa wis rampung, mula kudu rumaket lan mapan ing ngarepe WHPEXQJ ‡NDSDQ· 6aka andharan ing ndhuwur bisa GLGHOHQJ \HQ DQDQH )U 3W ‡GKHN NDSDQ· GLWXGXKDNH nduweni kalungguhan S Pt Kpr. Prekara kasebut bisa dibuktekake jangkep ing ngisor iki. (15a) Sepira Tari mbayi?* Sepira 7DULPED\L"¶ Rong ukara ing ndhuwur nuduhake anane owah-owahan. Ing ukara pitakon 15a owah-owahan GLWXGXKDNH 7 3W ‡VHSLUD· QDOLND GLRZDKL PDQJNRQR ndadekake ukarane ora sambung, jalaran anane klausa 9
Jurnal Baradha. Volume 01, Nomor 01, Januari 2018 ‡7DUL PED\L· LNX Q\DWDNDNe pakaryan Tari nglakoni PQD\L GHQH QDOLND GLJDGKHQJDNH 7 3W ‡VHSLUD· NDQJ nakokake ukuran ndadekake ukara kasebut ora sambung. 0XOD GLUDVD WUHS \HQ DQDQH )U 3W ‡GKHN NDSDQ· dituduhake nduweni kalungguhan S Pt Kpr. b. Sesulih Pitakon Wayah Saiki Sesulih pitakon wayah saiki dituduhahe dhata ing ngisor iki. (16) Sepedhahe kokgawa kapan? W G K 6HSHGKDKHNRNJDZDNDSDQ"¶ kokgawa T Kr Wa Kr Tg Sepedhahe Fr Ar Je Pnd kapan? T Pt Kat S Pt Ski Andharan ing ndhuwur nuduhake ukara pitakon NDQWKL DQDQH WHPEXQJ ‡NDSDQ· kang maujud T Pt. 'LDUDQL PDXMXG 7 3W MDODUDQ WHPEXQJ ‡NDSDQ· GDGL tembung kang nyatakake pitakon sajrone ukara kasebut. Ski, jalaran dadi sesulih wangsulan arupa wayah saka kedadeyan kang lagi dilakoni. Bab kalungguhan S Pt Wyh saiki kasebut bisa dibuktekake ing ngisor iki. Prekara kasebut bisa dibuktekake kanthi ngowahi Fr Pt kaya ing ngisor iki. (17a) Wati lunga sepira?* :DWLOXQJDsepira"¶ (17b) Sedane Wati suk kapan? Sedane Wati suk kapan? Rong ukara ing ndhuwur nuduhake anane owah-owahan. Ing ukara pitakon 17a owah-owahan GLWXGXKDNH 7 3W ‡VHSLUD· QDOLND GLRZDKL PDQJNRQR ndadekake ukarane ora sambung, jalaran anane T Pt OXPUDKH GLQJJR QDNDNoke ukarane kanthi ‡VHSLUD· dipindhakake. Dene ing ukara pitakon 17b owah- RZDKDQH GLWXGXKDNH )U .U ‡VHGDQH :DWL· QDOLND GLJDQGKHQJDNH )U 3W ‡VXN NDSDQ· Q\DWD RUD ELVD sambung. Sawise dibuktekake mangkono nyata yen DQDQH )U 3W ‡VXN NDSDQ· VDMURQH XNDUD SLWDNRQ nduweni kalungguhan S Pt Tmb. 7. Sesulih Pitakon Cacah Andharan lan jlentrehan sesulih pitakon cacah dituduhake limang dhata ing ngisor iki. (18) Wawan ngutil picis pira? :DZDQQJXWLOGKXZLNSLUD"¶ Sepedhahe kokgawa sapa?* 6HSHGKDKHNRNJDZDsapa"¶ (16b) Ngopenine sepedha kapan?* Ngopenine sepedha kapan?* Ukara pitakon 16a wis diowahi (16a) lan QJJXQDNDNH 7 3W ‡VDSD· 6DZLVH disulihi nganggo T Pt kasebut, ndadekake ukara pitakon 16a ora sambung, MDODUDQ DQDQH 7 3W ‡VDSD· GLJXQDNDNH NDQJJR QDNRNDNH pawongan lan ora trep nalika digandhengake klausa ‡VHSHGKDKH NRNJDZD· 'HQH XNDUD SLWDNRQ 6b diowahi mangkono nuduhake ukara pitakon kasebut mokal. Sawise dibuktekake mangkono, dirasa trep yen DQDQH 7 3W ‡NDSDQ· GLWXGXKDNH QGXZHQL NDOXQJJXKDQ 6 Pt wayah saiki. c. Sesulih Pitakon Wayah Tembe picis T Ar Le Pnd Andharan kasebut nuduhake ukara pitakon NDQWKLDQDQHWHPEXQJ ‡SLUD· NDQJ PDXMXG73W 'LDUDQL mangkono jalaran minangka tembung kang nyatakake SLWDNRQ VDMURQH XNDUD NDVHEXW 'HQH DQDQH 7 3W ‡SLUD· dituduhake nduweni kalungguhan S Pt Cch, bisa mangkono jalaran dadi sesulih wangsulan arupa cacahe ‡GKXZLW· VLQJ GLNXWLO :DZDQ Bab kasebut dibuktekake ing ngisor iki. Wawan T Ar Je Prg ngutil T Kr Wa Kr Td pira? T Pt Kat S Pt Cch W G K (18a) Wawan ngutil picis sapa?* :DZDQQJXWLOGKXZLNVapa"¶ (18b) Wawan cukur pira?* Wawan cukur pira?* Sesulih pitakon wayah bisa dipriksa ing dhata ngisor iki. (17) Wati lunga suk kapan? :DWLOXQJDVXNNDSDQ"¶ Wati T Ar Je Prg lunga T Kr Wa Kr suk kapan? Fr Pt Kat S Pt Tmb W G K Andharan kasebut nuduhake ukara pitakon NDQWKL DQDQH IUDVD ‡VXN NDSDQ· NDQJ PDXMXG )U 3W diarani mangkono jalaran minangka frasa kang nyatakake pitakon sajrone ukara kasebut. Anane frasa kasebut nuduhake yen kedadeyan ing ukara pitakon kasebut kang durung kelakon. Sajrone ukara pitakon kasebut anane Fr 3W ‡VXN NDSDQ· GLWXGXKDNH PDQJJRQL JXQD .DW ELVD mangkono jalaran ukara ing ndhuwur wis ngemu Je lan Ukara pitakon 18a wis diowahi nggunakake T Pt ‡VDSD· 7 3W ‡VDSD· GLJXQDNDNH NDQJJR QDNRNDNH SDZRQJDQ ODQ NODXVD ‡:DZDQ QJXWLO GKXZLW· QXGXKDNH anane Wawan nglakoni pakaryan njupuk dhuwik, mula nalika digandhengake nyata yen ora sambung. Dene ukara pitakon 1EGLWXGXKDNHGLRZDKLLQJ7.U‡FXNXU· bisa nuwuhake makna kang beda. Mula dirasa trep yen anane 7 3W ‡SLUD· LQJ DQGKDUDQ NDVHEXW GLWXGXKDNH QGXZHQL kalungguhan S Pt Cch. 8. Sesulih Pitakon Pepindhan Jlentrehan sesulih pitakon pepindhan dituduhake dhata ing ngisor iki. (19) Sepira tresnane Andi marang Novi? 6HSLUDWUHVQDQH$QGLPDUDQJ1RYL"¶ tresnane Andi Sepira marang Novi? 10
Sesulih Pitakon ing Basa Jawa Banyuwangen T Pt Wa S Pt Ppd Andharan kasebut nuduhake anane tembung ‡VHSLUD· NDQJ PDXMXG 7 3W $QDQH WHPEXQJ ‡VHSLUD· maujud T Pt jalaran minangka tembung kang nyatakake pitakon sajrone ukara kasebut. 7HPEXQJ‡6HSLUD·GLDUDQL nduweni kalungguhan S Pt Ppd, jalaran dadi sesulih wangsulan arupa ukaran kang diwujudake kanthi satuwan wujud liyane. Prekara kasebut bisa dibuktekake ing ngisor iki. W G K Fr Kr Je Pnd Fr Ar Le Pnp kasebut nduweni teges kanggo mesthekake yen anake pancen nandang lara, nanging anggone nakokake kudu nggunakake intonasi munggah. Saka jlentrehan kasebut bisa diarani yen 7 3W ‡NHOHQGL· VDMURQH XNDUD iku nyulihi wangsulan arupa cara utawa pitedah nalika anake lara. b. Sesulih Pitakon Konteks Sesulih pitakon konteks luwih jangkepe ing dhata ngisor iki. (21) Kelendi carane ngobat jeruk? .HSUL\HFDUDQHQJREDWMHUXN"¶ (19a) Pira tresnane Andi marang Novi?* Pira WUHVQDQH$QGLPDUDQJ1RYL"¶ Ing ukara pitakon 19a owah-owahan dituduhake 7 3W ‡SLUD· QDOLND GLRZDKL PDQJNRQR QGDGHNDNH XNDUDQH RUD VDPEXQJ MDODUDQ DQDQH )U .U ‡WUHVQDQH· minangka rasa kang ora bisa diitung cacahe. Mula dirasa WUHS \HQ DQDQH 7 3W ‡VHSLUD· GLWXGXKDNH QGXZHQL kalungguhan S Pt Ppd. 9. Sesulih Pitakon Cara Sesulih pitakon cara iki diperang maneh dadi telu, yaiku a) sesulih pitakon prasaja, b) sesulih pitakon konteks, lan c) sesulih pitakon protokoler. Luwih jangkepe ing ngisor iki. a. Sesulih Pitakon Prasaja Sesulih pitakon prasaja bisa dideleng dhata ngisor iki. (20) Kelendi anak isun lara? .HSUL\HDQDNNXODUD"¶ W G K Kelendi T Pt Kat S Pt Prj anak isun Fr Ar Je Pnd lara? T Kh Wa Kr Kh Andharan kasebut nuduhake ukara pitakon NDQWKL DQDQH WHPEXQJ ‡NHOHQGL· XWDZD ‡NHSUL\H· NDQJ maujud T Pt. Diarani mangkono jalaran anane frasa kasebut minangka tembung kang nyatakake pitakon sajroen ukara kasebut, mula dituduhake maujud T Pt. 6DOL\DQH LNX 73W ‡NHOHQGL· XWDZD ‡NHSUL\H· GLWXGXKDNH manggoni guna Kat, jalaran wis jangkep J lan Wa minangka unsur kang dadi konstuen utama, dene T Pt iki mung dadi konstituen panyengkuyung lan manggoni guna Kat. Ing ngisor iki dibuktekake yen ananeT Pt ‡NHOHQGL· XWDZD ‡NHSUL\H· QGXZHQL NDOXQJJXKDQ 6 3W Prj. W G K Kelendi T Pt Kat S Pt Knt carane ngobat Fr Kr Wa Kr Tg jeruk? T Ar Je Pnd Andharan kasebut nuduhake yen tembung ‡NHOHQGL· XWDZD ‡NHSUL\H· PDXMXG 7 3W Diarani PDQJNRQR MDODUDQ WHPEXQJ ‡NHOHQGL· XWDZD ‡NHSUL\H· minangka tembung kang nyatakake pitakon sajrone ukara kasesbut, mula maujud T Pt. Saliyane iku tembung Knt, bisa mangkono jalaran dadi sesulih wangsulan cara kang jangkep utawa njlimet, yaiku wiwit saka milihi obat nganti rampunge ngobat. Bab kasebut bisa bakal dibuktekake ing ngisor. (21a) Paran carane ngobat jeruk?* apa FDUDQHQJREDWMHUXN"¶ ing ndhuwur nuduhake anane saperangan tembung sing diowahi, ukara pitakon 21a owah-RZDKDQH LQJ 7 3W ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· QGXZHQL makna mesthekake bab kang dilakoni pancen tata cara ngobat jeruk, prekara kasebut nuduhake yen tegese beda karo ukara pitakon 21. Sawise dibuktekake mangkono GLUDVD WUHS \HQ DQDQH 7 3W ‡NHOHQGL· VDMURQH XNDUD pitakon 21 dituduhake nduweni kalungguhan S Pt Ktk. c. Sesulih Pitakon Protokoler Rong ukara Sesulih pitakon protokoleh dituduhake limang dhata ing ngisor iki. (22) Rantamane ngubur cara islam kelendi? W G K Rantaman ngubur Fr Kr Wa Kr Td miturut islam Fr Ar Je Faktor kelendi? T Pt Kat S Pt Ptk (20a) Pira anakisun lara?* Pira DQDNNXODUD"¶ (20b) Ø anakisun lara? DQDNNXODUD" Sawise diowahi kaya kang ana ing ukara pitakon 20a owah-RZDKDQH LQJ 73W‡SLUD· PLQDQJND 7 3W NDQJ nakokake cacah, dene ing ukara kasebut digandhengake NODXVD ‡DQDNLVXQ ODUD· QGDGHNDNH XNDUD SLWDNRQ NDVHEXW ora sambung. Ing ukara pitakon 20EDQDQH73W‡NHOHQGL· XWDZD ‡NHSUL\H· GLLODQJL 6Dwise diilangi ukara pitakon Andharan kasebut nuduhake anane tembung ‡NHOHQGL· XWDZD ‡NHSUL\H· PDXMXG 7 3W 'LDUDQL XNDUD SLWDNRQ ELVD GLGHOHQJ NDQWKL DQDQH WHPEXQJ ‡NHOHQGL· XWDZD ‡NHSUL\H· PLQDQJND WHPEXQJ NDQJ Q\DWDNDNH SLWDNRQ VDMURQH XNDUD NDVHEXW 7 3W ‡NHOHQGL· XWDZD ‡NHSUL\H· LNL GLWXGXKDNH GDGL VHVXOLK ZDQJVXODQ DUDXSD tata cara ngubur miturut islam, kang kudu diwangsuli kanthi urut lan ora bisa dilencat-lencat anggone mangsuli. 11
Jurnal Baradha. Volume 01, Nomor 01, Januari 2018 $QGKDUDQ LQJ QGKXZXU QXGXKDNH \HQ 7 3W ‡NHOHQGL· XWDZD ‡NHSUL\H· GLWXGXKDNH QGXZHQL NDOXQJJXKDQ 6 3W Ptk, prekara kasebut bisa dibuktekake ing ngisor iki. 11. Sesulih Pitakon Kahanan Jlentrehan sesulih pitakon kahanan bisa dijingleng ing dhata ngisor iki. (22a) Rantamane ngubur cara islam menyang ngendi?* 5DQWDPDQHQJXEXHUFDUDLVODQ menyang ngendi?* (22b) Mlayu banter iku kelendi?* Mlayu banter iku NHSUL\H"¶ W G K (24) Kelendi mobile Abah hang rusak? .HSUL\HPRELOH$EDKVLQJUXVDN"¶ Kelendi mobile Abah T Pt Wa S Pt Khn Fr Ar Je Pnd hang rusak? Fr Ar Kat Khn Ukara ing ndhuwur nuduhake anane tembung sing diowahi, ukara pitakon 22a owah-owahane ing Fr Pt ‡PHQ\DQJ QJHQGL· PLQDQJND )U 3W NDQJ QDNRNDNH kasebut dene tujuwane GLJDQGKHQJDNH NDUR NODXVD ‡UDQWDPDQH QJXEXU FDUD ora sambung. Ing ukara 22b owah-owahane dituduhake LNX· QDOLND GLWDNRNDNH ing klDXVD ‡POD\X EDQWHU QJJXQDNDNH 7 3W ‡NHOHQGL· XWDZD ‡NHSUL\H· QGDdekake makna beda. Sawise dibuktekake mangkono, mula dirasa WUHS \HQ DQDQH 7 3W ‡NHOHQGL· XWDZD ‡NHSUL\H· dituduhake nduweni kalungguhan S Pt Ptk. 10. Sesulih Pitakon Sebab panggon, ing ukara Andharan kasebut nuduhake anane tembung ‡NHOHQ GL· XWDZD ‡NHSUL\H· NDQJ PDXMXG 7 3W Diarani maujud T Pt jalaran minangka tembung kang nyatakake SLWDNRQ VDMURQH XNDUD NDVHEXW 7 3W ‡NHOHQGL· XWDZD ‡NHSUL\H· PLQDQJND VHVXOLK wangsulan ngenani kahanane barang. Andharan ing QGKXZXU ELVD GLGHOHQJ \HQ 7 3W ‡NHOHQGL· XWDZD ‡NHSUL\H· QGXZHQL NDOXQJJXKDQ 6 3W .KQ 3UHNDUD kasebut bisa dibuktekake ing ngisor iki. WHPEXQJ NDQJ GDGL (24a) sapa mobile Abah hang rusak?* VDSDPRELOH$EDKVLQJUXVDN" (24b) Kelendi nyetire mobile Abah?* Kepriye nyetire mobile Abah?* Jlentrehan jangkep ngenani sesulih pitakon sebab bisa dideleng ing dhata ngisor iki. (23) Nanang muring apuwa? 1DQDQJQHVXQJDSD" W G K Nanang T Ar Je Pnd muring T Kh Wa Khn apuwa? T Pt Kat S Pt Sbb Andharan kasesbut nuduhake ukara pitakon kanthi anane tePEXQJ ‡DSXZD· XWDZD ‡NHSUL\H· NDQJ maujud T Pt. Diarani mangkono jalaran minangka tembung kang nyatakake pitakon sajrone ukara ing ndhuwur, mula dituduhake nduweni wujud T Pt. $QGKDUDQ LQJ QGKXZXU QXGXKDNH 7 3W ‡DSXZD· XWDZD ‡QJDSD· GLWXGXKDNH QGXZHQL NDOXngguhan S Pt Sbb. Prekara kasebut bisa dibuktekake ing ngisor iki. lan QJJXQDNDNH 7 3W ‡VDSD· 6DZLVH GLVXOLKL QJDQJJR 7 3W kasebut, ndadekake ukara pitakon 24a ora sambung, MDODUDQ DQDQH 7 3W ‡VDSD· GLJXQDNDNH NDQJJR QDNRNDNH pawongan lan ora trep nalika digandhengake klausa ‡PRELOH $EDK VLQJ UXVDN· 'HQH LQJ XNDUD SLWDNRQ b GLRZDKL 7 .U ‡Q\HWLUH· QDOLND GLJDWKXNDNH 7 3W ‡NHOHQGL· XWDZD ‡NHSUL\H· QGDGHNDNH XNDUD NDVHEXW nduweni teges beda, yaiku ora nakokake kahanan nanging nakokake cara nyetire mobil. Mula bisa diarani yen anane owah-owahan frasa pitakone ndadekake owah makna saka ukara pitakone. Sawise dibuketakake PDQJNRQR Q\DWD \HQ DQDQH 7 3W ‡NHOHQGL· XWDZD ‡NHSUL\H·VDMURQHXNDUDSLWDNRQ nduweni kalungguhan S Pt Khn bisa ditampa. Ukara pitakon 24a wis diowahi (23a) Nanang muring pira?* 1DQDQJQHVXpira"¶ (23b) Ngguyune apuwa?* Ngguyune QJDSD"¶ owah-owahan pitakon ukara GLWXGXKDNH 7 3W ‡VDSD· NDQJ JDQGKHQJ NDUR )U .K ‡1DQDQJ PXULQJ· minangka frasa kang nyatakake kahanan kang disandhang dening Nanang, dene nalika GLJDGKHQJDNH 7 3W ‡SLUD· QGDGHNDNH XNara pitakon kasebut ora sambung. Dene ing ukara pitakon 23b owah- RZDKDQH GLWXGXKDNH IUDVD ‡QJJX\XQH· NDQJ Q\DWDNDNH tumindak ngguyu, dene nalika digandhengake T Pt ‡DSXZD· XWDZD ‡QJDSD· QGDGHNDNH XNDUD SLWDNRQ kasebut nuwuhake makna sing beda. Sawise diowahi nyata yen nuwuhake makna sing beda, Mula dirasa trep \HQ DQDQH 7 3W ‡DSXZD· LQJ XNDUD SLWDNRQ NDVHEXW nduweni kalungguhan S Pt Sbb. Ing 23a B. Sesulih Pitakon ing Basa Jawa Banyuwangen kanthi Landhesan Tujuwane Pitakon Adhedhasar Triaspek Sintaksis tujuwane landhesan pitakon diperang dadi papat adhedhasar triaspek sintaksis. Perangan kasebut diandharake lan dijlentrehake ing ngisor iki. 1. Sesulih Pitakon Nyatakake Sesulih pitakon kanthi Sesulih pitakon nyatakake dituduhake dhata ing ngisor iki. (25) Sapa hang arep nulung lak rika penakilan? W G K Sapa T Pt Wa S Pt Ntk arep nulung lak rika penakilan? Fr Kr Je Kr Td 12
Sesulih Pitakon ing Basa Jawa Banyuwangen Andharan kasebut minangka ukara pitakon mangkono jalaran anane tembung kasebut minangka tembung kang nyatakake pitakon sajrone ukara ksebut. $QDQH WHPEXQJ 3W ‡VDSD· NDQJ QGXZHQL NDOXQJJXKDQ 6 Pt Ntk, jalaran nyulihi pawongan lan nyethakake yen ora ana pawongan sing gelem nulung jalaran polahe sing penakilan kaya ngono. Mula anane T Pt sapa ing ndhuwur dituduhake nduweni kalungguhan S Pt Ntk. $QDQH 7 3W ‡VDSD· NDQJJR SHPHOLQJ \HQ RUD DQD pawongan de men karo polahe sing penakilan iku mau. Mula ukara pitakon ing ndhuwur dudu ukara pitakon sabenere, nanging kanggo nyatakake pamenging. Andharan ing ndhuwur nuduhahke yen anane owah-owahan. Ukara pitakon 26a owah-owahane GLWXGXKDNH 7 3W ‡SLUD· QDOLND GLRZDKL PDQJNRQR ndadekake ukara pitakon kasebut ora sambung, jalaran DQDQH 7 3W ‡SLUD· RUD ELVD GLQJJR QDNRNDNH FDFDK ngenani pakaryan nggawa. Ing ukara 26b owah-owahane GLWXGXKDNH QDOLND ‡NODPELQH digandhengake frasa kasebut ndadekake ukara kasebut ora sambung. Mula bisa diarani yen anane owah-owahan kasebut ndadekake makna ukarane beda. Dene nalika T 3W ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· LQJ XNDUD SLWDNRQ 26 kasebut nduweni kalungguhan S Pt Mst bisa ditampa. 3. Sesulih Pitakon Nyethakake IUDVD GLJDZD· (25a) Paran hang arep nulung lak rika penakilan? Apa sing arep nulung lak rika penakilan? (25b) Sepira hang arep nulung yen rika penakilan?* Sepira Ukara pitakon 25a nuduhake owah-owahane GLWXGXKDNH 7 3W ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· WHPEXQJ NDVHEXW nyatakake bab utawa barang kang arep nulung. Prekara kasebut nyethakake yen ukara 25a kasebut ora sambung jalaran pakaryan nulung iku lumrahe ditindakake dening pawongan. Dene ing dhata 25b sawise diowahi nganggo 7 3W ‡VHSLUD· QGDGHNDNH XNDUD NDVHEXW RHD VDPEXQJ jalaran pakaryan nulung ora bisa digambarake ukarane. Saka andharan kasebut bisa dimangerteni yen nalika T Pt kasebut diowahi ndadekake makna ukara pitakone owah. Mula dirasa trHS\HQ73W‡VDSD·LQJXNDUD dituduhake nduweni kalungguhan S Pt Ntk. 2. Sesulih Pitakon Mesthekake Jlentrehan sesulih pitakon bisa dideleng ing limang dhata ngisor iki. (27) Paran bener Rio njuwut picise Roni? W G K $SDEHQHU5LRQMLSXNGKXZLWH5RQL"¶ Rio T Ar J Prg Paran bener Fr Pt Kat S Pt Netk njuwut T Kr Wa Kr Td picise Roni? Fr Ar L Pnd Andharan kasebut nuduhake ukara pitakon maujud Fr Pt. Diarani mangkono jalaran minangka tembung kang nyatakake pitakon sajrone ukara kasebut. \DLNX ‡QMXZXWSLFLVH5RQL· Andharan ing ndhuwur bisa GLGHOHQJ \HQ )U 3W ‡SDUDQ EHQHU· XWDZD ‡DSD EHQHU· nduweni kalungguhan S Pt Netk. Luwih cethane ing ngisor iki. Sesulih pitakon mesthekake luwih jangkepe bisa dideleng ing dhata ngisor iki. (26) Rendra paran nggawa jaket isun? 5HQGUDDSDQJJDZDMDNHWNX"¶ Rendra W T Ar G K Je Prg Paran T Pt Kat S Pt Mst Kr Td nggawa T Kr Wa jaket isun? Fr Ar Le Pnd Andharan kasebut nuduhake yen tembung ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· QGXZHQL ZXMXG 7 3W ODn nduweni NDOXQJJXKDQ 6 3W 0VW $QDQH WHPEXQJ ‡SDUDQ· LQJ ukara kasebut minangka tembung kang nyatakake pitakon, mula dituduhake maujud T Pt. Saliyane iku T Pt ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· NDVHEXW RUD Q\XOLKL ZDQJVXODQ ngenani barang utawa bab, nanging mung mesthekake lan GLZDQJVXOL QJDQJJR ‡\D· XWDZD ‡RUD· \HQ ‡5HQGUD QJJDZDMDNHWLVXQ·. Andharan ing ndhuwur nuduhake yen 7 3W ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· QGXZHQL NDOXQJJXKDQ 6 3W Mst, diarani mangkono bisa ing ngisor iki. (26a) (26b) Rendra pira nggawa jaketisun? 5HQGUDpira ngJDZDMDNHWNX"¶ Rendra paran klambine digawa?* Rendra apa klambine digawa?* Sapa Rio njuwut picise Roni?* Sapa 5LRQMLSXNGKXZLWH5RQL"¶ Rong ukara pitakon ing ndhuwur nuduhake anane owah-owahan. Ing ukara pitakon 27a owah- RZDKDQ GLWXGXKDNH 7 3W ‡VDSD· EDQMXU GLJDQGKHQJDNH NDUR NODXVD ‡5LR QMXZXW SLFLVH 5RQL· PLQDQJND IUDVD kang nyatakake pakaryan kang dilakoni Rio, dene nalika GLJDGKHQJDNH 7 3W ‡VDSD· QGDGHNDNH XNara pitakon kasebut ora sambung. Mula bisa diarani yen anane owah- owahan kasebut ndadekake ukara pitakon 27 makna XNDUDQH EHGD ODQ ELVD GLDUDQL \HQ DQDQH )U 3W ‡SDUDQ EHQHU· XWDZD ‡DSD EHQHU· GLWXGXKDNH QGXZHQL kalungguhan S Pt Netk bisa ditampa. 4. Sesulih Pitakon Nemtokake Pilihan (27a) Sesulih pitakon nemtakake pilihan gamblange bisa dideleng ing dhata ngisor iki. (28) Rika nganggo klambi iki paran iku? .RZHQJDQJJRNODPELLNLDSDLNX"¶ nganggo klambi iki Rika W T Ar G paran T Pt Kat S Pt Ntk Plh T Kr Wa Fr Ar Le Je Prg K Kr Td Pnd iku? T Ar Le Pnd 13
Jurnal Baradha. Volume 01, Nomor 01, Januari 2018 tembung ‡SDUDQ· GLWXGXKDNH PDXMXG 7 3W ODQ QGXZHQL NDOXQJJXKDQ 6 3W 1WN 3OK $QDQH WHPEXQJ ‡SDUDQ· nyatakake pitakon sajrone ukara kasebut. Saliyane iku dadi sesulih lan nyatakake pilihan anggone nganggo NODPEL GHQH DQDQH )U $U ‡NODPEL LNL· ODQ 7 $U ‡LNL· nuduhake pilihahane 'HQH DQDQH WHPEXQJ ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· LQJ DQDWDUDQH SLODKDQ ZDQJVXODQ QXGXKDNH yen Fr Pt iki nduweni kalungguhan S Pt Ntk Plh. Bab kaebut dbuktekake ing ngisor iki. Andharan kasebut nuduhake yen (28a) Rika nganggo klambi iki Ø iku? NRZHQJDQJJRNODPELLNLØ iku? (28b) Rika nganggo klambi iki apuwa iku?* .RZHQJDQJJRNODPELLNLapuwa iku?* Ukara pitakon 28a nXGXKDNH \HQ 7 3W ‡SDUDQ· XWDZD ‡DSD· GLLODQJL QDOLND GLLODQJL PDQJNRQR Q\DWD ukara pitakon kasebut ora sambung, anatarane pilihan ‡LNL· ODQ ‡LNX· RUD DQD WHPEXQJ VLQJ ELVD Q\HWKDNDNH nemtokake pilihan. Ing ukara 28b nuduhake yen T Pt ‡SDUDQ·XWDZD‡DSD·Giowahi nganggo T Pt apuwa, nalika diowahi kasebut jebul ukara pitakon uga ora sambung, SLOLKDQ DQDWDUDQH ‡LNL· ODQ ‡LNX· 6DZLVH GLEXNHWDNDNH antarane pilihan sajrone ukara pitakon bisa sambung. kalungguhan S Pt Ntk Plh. landhesan tujuwane pitakon iki mung nyulihi wangsulan DUXSD ‡\D· XWDZD ‡RUD· ODQ ‡EHQHU· XWDZD ‡NOHUX· ODQ pilihan sajrone ukara pitakone. Dhiskusi Asile Panliten Adhedhasar asil panliten, panliten iki kasil mantha jinis sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen dadi loro, yaiku sesulih pitakon kanthi landhesan isine pitakon lan sesulih pitakon kanthi landhesan tujuwan. Pepanthan kasebut beda karo pamawase Wedhawati (2001:242-244) kang mantha loro adhedhasar pitakonane, yaiku (1) Sesulih pitakon berkorespondensi karo tembung sesulih purusa. (2) tembung karo pronomina demokratif. Salaras karo Wedhawati, pamarsudi basa Sudaryanto (1991) uga mantha sesulih pitakon adhedhasar berkorespondensi karo sesulih persona lan sesulih pitakon berkorespondensi karo pronomina demokratif. sesulih dadi pitakon sesulih berkorespondensi Panliten iki kasil merang jinise sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen dadi 15, yaiku kanthi landhesan isine pitakon kasil merang jinise sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen dadi 11, dene kanthi landhesan tujuwane pitakon kasil merang dadi patang jinis. Panemu kasebut beda karo pamawase Wedhawati (2001) kang kasil merang jinise dadi wolu yaiku sesulih pitakon berkorespondensi karo tembung sesulih persona LNX FDFDKH DQD VLML VHVXOLK NDQJ GLPDNVXW \DLNX ‡VDSD· lan tembung sesulih pitakon berkorespondensi karo pronomina demokratif iku cacahe ana 7. Asile Panliten Sawise dijlentrehake lan diandharake ngenani sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen ing nduwur, banjur bakal kaandharake ngenani asile panliten. Andharan lan jlentrehan panliten kasebut dimangerteni menawa sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen diperang adhedhasar triaspek kang salaras karo teori transformasi generatif. Sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen ngasilake 15 Jinis sesulih pitakon. Sesulih pitakon kasebut dipantha kanthi landhesan isine pitakon lan tujuwane pitakon. Sesulih pitakon kanthi landhesan isine pitakon diperang maneh dadi suwelas adhedhasar triaspek sintaksise, yaiku (1) Sesulih pitakon pawongan, (2) sesulih pitakon barang, (3) sesulih pitakon bab, (4) sesulih pitakon panggon, (5) sesulih pitakon wektu, (6) sesulih pitakon wayah, (7) sesulih pitakon cacah, (8) sesulih pitakon pepindhan, (9) sesulih pitakon cara, (10) sesulih pitakon sebab, lan (11) sesulih pitakon kahanan. Dene sesulih kanthi landhesan tujuwane pitakon diperang dadi papat adhedhasar triaspke sintaksise, yaiku (1) sesulih pitakon sesulih pitakon mesthekake, (3) sesulih pitakon nyethakake, lan (4) sesulih pitakon nemtokake pilihan. Sesulih pitakon kanthi nyatakake, (2) Adhedhasar dhiskusi ing ndhuwur, sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen kanthi landhesan isine pitakon, triaspek lan sintaksis ngasile 15 jinis sesulih pitakon, kanthi landhesan isine pitakon ana 11 jinis sesulih pitakon lan kanthi landhesan tujuwane pitakon ana 4 jinis sesulih pitakon. Panliten ngenani iki kasil merang jinise sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen ngasilake perangan kang luwih akeh tinimbang panliten sadurunge, mula anane panliten iki bisa kanggo njangkepi panliten- panliten sadurunge. tujuwane pitakon adhedhasar PANUTUP Bageyan wekasan iki dijlentrehake dudutan lan pamrayoga kanggo panliten sabanjure. Andharan luwih jangkepe mangkene. Dudutan ing basa Jawa Banyuwangen sajrone panliten iki adhedhasar pitakone dipantha dadi loro yaiku, (1) Sesulih pitakon kanthi landhesan isine landhesan lan (2) sesulih pitakon kanthi pitakon, Sesulih pitakon 14
Sesulih Pitakon ing Basa Jawa Banyuwangen tujuwane pitakon. Dene sesulih pitakon kanthi landhesan isine pitakon diperang dadi suwelas adhedhasar triaspek sintaksis, yaiku (1) Sesulih pitakon pawongan, (2) sesulih pitakon barang, 3) sesulih pitakon bab, (4) sesulih pitakon panggon, (5) sesulih pitakon wektu, (6) sesulih pitakon wayah, (7) sesulih pitakon cacah, (8) sesulih pitakon pepindhan, (9) sesulih pitakon cara, (10) sesulih pitakon alasan, lan (11) sesulih pitakon kahanan. Dene sesulih pitakon kanthi landhesan isine pitakon diperang dadi papat adhedhasar triaspek sintaksis, yaiku (1) sesulih pitakon nyathakake, (2) sesulih pitakon mesthekake, (3) sesulih pitakon nyethakake, lan (4) sesulih pitakon nemtokake pilihan. Dhata-dhata kasebut diandharake lan dijlentrehake adhedhasar triaspek sintaksis kang slaras karo teori transformasi generatif . Alwasillah, Chaedar. 2011. Beberapa Mazhab dan Dikotomi Teori Linguistik. Bandung: Angkasa. Alwi, Hasan. 2003. Tatat Bahasa Baku Bahasa Indonesia. Jakarta: DepDikBud. Antunsuhono. 1956. Reringkesaning Paramasastra Djawa. Djogjakarta: Penerbit Soejadi Chaer, Abdul. 2008. Morfologi Bahasa Indonesia. Jakarta: PT Rineka Cipta. . 2009. Psikolingustik Kajian Teoritik. Jakarta: Rineka Cipta. Keraf, Gorys. 1991. Tata Bahasa Rujukan Bahasa Indonesia. Jakarta: PT Grafindo. Kridalaksana, Harimurti. 2008. Kamus Linguistik. Jakarta: PT Gramedia Pustaka. Mahsun. 2012. Metode Penelitian Bahasa. Jakarta: PT Panliten ngenani sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen iki ngasilake yen ana saperang sesulih pitakon kang blegere beda karo basa Jawa lumrahe, yaiku WHPEXQJ ‡DSD· PLQDQJND VHVXOLK SLtakon pawongan, ing basa Jawa barang, bab, minangka sesulih pitakon cara lan kahanan yen ing basa -DZD %DQ\XZDQJHQ RZDK GDGL ‡NHOHQGL· WHPEXQJ ‡QJDSD· PLQDQJND VHVXOLK SLWDNRQ DODs an yen ing basa -DZD %DQ\XZDQJHQ RZDK GDGL WHPEXQJ ‡DSXZD· IUDVD ‡VLQJ HQGL· PLQDQJND VHVXOLK SLWDNRQ QHPWRNDNH pilihan yen ing basa Jawa Banyuwangen owah dadi frasa ‡KDQJ HQGL· 6HQDMDQ EOHJHUH EHGD QDQJLQJ WHJHVH ODQ maknane padha karo basa Jawa lumrahe lan nalika dicakake sajrone ukara pitakon kontruksi utawa tata urutane uga padha karo ing basa Jawa lumrahe. Pamrayoga lan mesthekake yen Asil panliten ngenani sesulih pitakon ing basa Jawa Banyuwangen iki isih akeh kurange, mula panliti ngarepake ana panyaru kang sipate mangun supaya panliten sabanjure bisa luwih apik. Saliyane kuwi panliten ngenani sesulih pitakon iki isih akeh kurange, lan jalaran triaspek njlentrehake sesulih pitakon kanthi dhasar sintaksise, lan isih ana babagan sesulih pitakon ing ukara pitakon kanthi dhasar pragmatike. ing panliten iki mung ngandharake KAPUSTAKAN Raja Grafindo. Moeliono, Anton M. 1988. Tata Baku Bahasa Indonesia. Surabaya: Balai Pustaka. Moeljono, Dkk . 1986. Tingkat Tutur Bahasa Jawa Dialek Banyuwangi. Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Depertemen Pendidikan dan Kebudayaan Jakarta: Padmasusastra.1883. paramabasa. Surakarta Parera, J.D. 1998. Sintaksis. Yogyakarta: CV. Karyono. Poerwadarminta.1953. Sarining Paramasastra Djawa. Djakarta. Kebonsirih.. Samsuri. 1985. Tata Kalimat Bahasa Indonesia. Jakarta: PT. Sastra Hudaya. Samsuri. 1991. Analisis Bahasa: Memahami Bahasa Secara Ilmiah. Jakarta: Erlangga.. Sudaryanto. 1986. Metode Linguistik, Bagian Pertama: Metode dan Teknik Pengumpulan Data. Yogyakarta: Gajah Mada University Press Sudaryanto. 1991, Tata Baku Bahasa Jawa. Yogyakarta: Duta Wacana Press Verhaar, J.W.M. 1996. Asas-asas Linguistik Umum. Yogyakarta: Gadjah Mada Univercity Press. Wedhawati. 2001. Tata Bahasa Jawa Mutakhir. Pusat Bahasa Departemen Jakarta: Pendidikan Nasional . 2005. Tata Bahasa Jawa Mutakhir (Edisi Revisi). Yogyakarta: Penerbit KANISIUS. Adipitoyo, S. (1999). Morfofonemik Bahasa Jawa Dialek Surabaya. Pusat Pembinaan Dan Pengembangan N Nasional. Wijaya, IDP. 1980. Kalimat Tanya dalam Bahasa Indonesia. Tesis S2. Yogyakarta: Fakultas Sastra UGM. Adipitoyo. Novi (2013). Tembung Sesulih Ing Basa Jawa Dhialeg Surabaya Sub-Dhialeg Mojokerto. Baradha, 1(3). Adipitoyo, S.(2013). Valensi Sintaksis Bahasa Jawa. Surabaya: Citra Wacana. Aloni, Maria.2007. Questions in Dynamic Semantics. University of Amsterdam: Elsevier. 15