Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara REFLEKSI ETIKA JAWA SAJRONING RERIPTAN SASTRA JAWA KLASIK; STUDI TEKS LAN KONTEKS SERAT WIRA ISWARA Bangkit Irmanudin Bahri Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah, FBS, Unesa, Abstrak Kasusastran Jawa klasik iku dumadi saka maneka warna jinis reriptan sastra kang gunggunge akeh banget. Salah sawijine reriptan sastra Jawa klasik kang pinilih minangka objeke panliten, yaiku Serat Wira Iswara. Reriptan sastra kasebut, dianggit dening Susuhunan Paku Buwana IX kanthi nggunakake basa lan aksara (tumrap naskah asli) Jawa minangka sarana kanggo medharake gagasan. Serat Wira Iswara kang ngrembaka ing jaman tradisi naskah diwedharake kanthi nggunakake wujude basa sastra, yaiku tembang macapat. Serat Wira Iswara minangka reriptan sastra klasik, ngemot piwulang luhur, yaiku etika Jawa. Underan sajroning panliten iki. (1) Kepriye karakteristike Serat Wira Iswara digayutake karo pigunane minangka sumbering etika Jawa. (2) Kepriye struktur reriptan sastrane Serat Wira Iswara minangka sumbering etika Jawa. (3) Kepriye refleksi etika Jawa sajroning teks Serat Wira Iswara. (4) Kepriye wujude refleksi etika Jawa sajroning konteks Serat Wira Iswara. Panliten kang ditindakake tumrap Serat Wira Iswara iki asipat kualitatif lan nggunakake perspektif sastra, yaiku sosiologi sastra. Metode kang digunakake sajroning pangumpulan data, yaiku dokumentasi lan wawancara. Metode analisis data, yaiku heuristik lan hermeneutika minangka cara pamacan tumrape reriptan sastra. Teori kang kawawas laras kanggo nindakake panliten iki, ora liya struktur reriptan sastra kang kaperang dadi loro, yaiku struktur lair lan batin. Asiling panliten iki nuduhake, menawa Serat Wira Iswara iku dumadi saka pirang-pirang perangan kanthi irah-irahan tartamtu lan diripta dening paraga kang tartamtu uga. Saperang gedhe saka struktur laire Serat Wira Iswara isih laras karo paugerane tembang macapat, kayata guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu, Ana saperangan saka struktur laire Serat Wira Iswara kang ora laras karo paugeran, amarga anane proses alih aksara kang salah. Struktur batine Serat Wira Iswara dumadi saka, (1) tema, yaiku tema ka-Pangeranan, tema asmara, lan tema patriotik, (2) nada lan swasana, yaiku nada kharismatik lan nada filosofis, (3) rasa-pangrasa, yaiku rasa welas asih, rasa bombong, lan rasa prihatin, sarta (4) piweling, yaiku piweling tumrape priya, piweling tumrape wanita, piweling tumrape wong ngaluhur, lan piweling tumrape wong cilik. Panliten ngenani wewatakan lan panganggone tembang minangka struktur batine Serat Wira Iswara, nuduhake asil kang isih laras karo paugeran. Etika Jawa kang tinemu sajroning Serat Wira Iswara bisa kaperang kaya mangkene, (1) etika Jawa tumrape wong ngaluhur, (2) etika Jawa tumrape wong cilik, (3) etika Jawa tumrape putra putri lan garwa, (4) etika Jawa tumrape para mudha, (5) etika Jawa tumrape pandhita, lan (6) etika Jawa sapanunggalane. Asiling refleksi etika Jawa sajroning konteks Serat Wira Iswara, ana etika Jawa kang isih ditengenake, apadene ditinggalake dening bebrayan Jawa. Adhedhasar asiling panliten kasebut, bisa didudut menawa etika Jawa iku isih ngrembaka ing bebrayan agung saiki. Tembung-tembung baku: Serat Wira Iswara. karakteristik, struktur lair, struktur batin. etika Jawa, lan refleksi etika Jawa. A. PURWAKA Bebrayan Jawa minangka bebrayan wetanan nduweni kautaman ing babagan kabudayane. Luhuring kabudayan mau bisa kawawas lumantar kasusastrane kang ngrembaka. Miturut Padmosoekotjo (1953: 9), kasusastran yaiku kagunan adi luhung kang dilairake sarana basa, arupa basa endah utawa basa kang edi peni. Kasusastran iku dumadi saka tembung sastra sajroning basa Sanskerta. Tembung sastra iku bisa ditegesi minangka sawijining sarana kanggo panggulawenthah. Miturut Wellek iku minangka laku kreatif, sawijining reriptan seni. Laras karo panemu mau, Purnomo (2011: 1) ngandharake, lan Warren (1989: 3), sastra sastra yaiku wedharing rasa kamanungsan kang jangkep lan lan asiling pamikiran, pepenginan-pepenginane manungsa. ngemot gegayuhan, Kasusastran tulis Jawa dipercaya wis ngrembaka wiwit abad IX M. Sajroning bebrayan agung saiki, luwih kawentar menawa wujude reriptan sastra tulis Jawa kang wiwitan yaiku Kakawin Ramayana kang tinulis ing taun 820-832 Ç, nalikane Dyah Balitung dadi raja ing Praja Mataram Kuna. Panemu kang beda yaiku panemune Poerbatjaraka (1952: 2) kang nuduhake yen reriptan sastra tulis Jawa kang wiwitan yaiku Serat Candakarana kanthi nyebutake jenenge raja wangsa Çailendra kang nglenggahi dhampare panguwasa Praja Mataram Kuna, 1
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara kira-kira taun 700 Ç. Reriptan sastra kang wiwitan tinulis kanthi tembung-tembung basa Jawa kuna, nanging akeh sineselan tembung-tembung kang nggunakake basa Sanskerta. Bukti nyata kang tinemu yaiku tulisan ing watu mawa angka taun 731 Ç utawa 809 M ing laladan Dieng (Poerbatjaraka, 1952: X). Pangrembakane kasusastran Jawa bisa kaperang manut wektu pangrembakan lan jinising reriptan sastrane. Purnomo (2007: 79) ngandharake, kasusastran Jawa manut jinising reriptan sastra kaperang dadi kaya mangkene. Kapisan, yaiku kasusastran Jawa kang nggunakake basa Jawa kuna kanthi wujud reriptan sastrane arupa kakawin, yaiku Ramayana wujude kandha (puisi) lan Mahabharata wujude parwa (prosa). Kaping pindhone, kasusastran Jawa kang nggunakake basa Jawa madya kanthi wujud reriptan sastrane arupa kidung, yaiku turur kanthi wujud puisi lan prosa, Katelune, yaiku kasusastran Jawa klasik kanthi wujud reriptan sastrane arupa tembang macapat. Kaping papat, yaiku kasusastran Jawa kang nggunakake basa Jawa modern utawa mutakhir kanthi wujud reriptan sastrane arupa reriptan kang kadayan panggunane puitika sastra saka bangsa kulonan utawa Eropa. klasik manut wektu pangrembakan lan jinising reriptan sastrane nduweni pirembugan kang jembar banget. Kasusastran Jawa klasik iku isih bisa kaperang dadi rong perangan maneh kanthi lan wektu reriptan lelandhesan wujud pangrembakane. Perangane kasusastran Jawa klasik yaiku klasik-kratonan. Jawa lan Kasusastran Jawa klasik-pasisiran tuwuh luwih tuwa yaiku ing jaman ngrembakane paprentahan Kasultanan Demak. Kasusastran Jawa klasik-kratonan ngrembaka nalika tumekane Kasunanan Surakarta lan Kasultanan Yogyakarta kanthi pujangga kang pungkasan yaiku R. Ng. Ranggawarsita. Kasusastran Jawa sastra Jawa klasik-pasisiran jaman Kasultanan Pajang nganti iku dumadi saka maneka warna jinis reriptan sastra kang gunggunge akeh banget. Salah sawijining reriptan sastra Jawa klasik kang pinilih minangka objek panliten, yaiku anggitane Susuhunan Paku Buwana IX kanthi irah-irahan Serat Wira Iswara (sabanjure disebut SWI= Serat Wira Iswara). Miturut Poerwadarminta (1937: 664), wira tegese wong lanang, prajurit, utawa kendel, dene iswara tegese ratu utawa bendara. Panemu liyane, Winter lan Ranggawarsita (2007: 302) ngndharake, wira tegese wiyar, prajurit, kawasa, sareh, tatas, senapati, prawira, utawa priyantun, dene iswara tegese ratu utawa sabda kaluhuran. Mawas saka saperangan teges kasebut, Wira Iswara bisa ditegesi minangka sawijining reriptan sastra kang diripta dening narendra (Susuhunan Paku Buwana IX) kang ngemot sabda kaluhuran tumrap bebrayan agung. Kasusastran Jawa klasik Kagolong reriptan sastra Jawa klasik, SWI kawawas saemper karo reriptan sastra klasik liyane yaiku nduweni titikan kang mligi, nduweni sipat wigati, lan bisa dadi gegambarane bebrayan agung ing jamane. SWI karipta kanthi nggunakake basa lan aksara (tumrap naskah asli) Jawa minangka sarana kanggo medharake gagasan. SWI kang ngrembaka ing jaman tradisi naskah diwedharake kanthi nggunakake wujude basa sastra, yaiku tembang macapat. Padmosoekotjo (1960: 26) ngandharake, tembang macapat anane wiwit jaman Majapahit, mung bae tuwuhe luwih keri tinimbang tembang tengahan. Saperangan saka reriptan sastra Jawa klasik kawentar sinebut sastra piwulang. Sesebutan sastra piwulang iku tegese sawijining reriptan sastra kang ngemot babagan piwulang, utamane piwulang luhur kang migunani. SWI minangka reriptan sastra klasik, ngemot piwulang kaprawiran kang irah-irahane. Piwulang kaprawiran iku ora mung minangka sawijining tumindak, nanging uga minangka sawijining ideologi. Sipat kaprawiran kang diwedhrake sajroning SWI iku bisa digolongake manut paraga kang nindakake. Piwulang kaprawiran iku sajroning panliten iki sinebut etika Jawa. Piwulang kasebut minangka pandom pandaming ngaurip kang digunakake nenimbang tumindake manungsa. Miturut Sugono (2008: 399), etika nduweni teges (1) ngelmu ngenani apa kang ala lan apa kang becik, ngenani hak sarta kuwajiban moral, (2) kekumpulane asas utawa nilai kang sesambungan karo akhlak, utawa (3) asas tumindak kang dadi paugeran. Saka sakabehe teges etika kasebut, minangka bukti nyata menawa SWI kagolong minangka sastra piwulang. Tembung etika menawa kagandhengake karo tembung Jawa, bakal nuwuhake sawijine teges kang beda maneh. Tembung Jawa nuduhake papan utawa gegayutan karo sipat wewatakan, kang darbe watak. Mula saka iku, etika Jawa nduweni teges sawijining paugeran ing babagan becik lan alane tumindake manungsa Jawa utawa piwulang kautaman kang njawani (sistem moralitas Jawa). laras karo Reriptan sastra klasik bisa kagolong sastra piwulang kabiji becik, salah sijine cara yaiku kanthi mawas paraga kang ngripta reriptan sastra kasebut. Manut kedaden ing kasunyatan, lumrahe sastra piwulang iku diripta dening para pangarsa kayata narendra lan pujangga kang medharake piwulange tumrap bebrayan agung. Sudewa ngandharake, sastra piwulang ing kasunyatane mung kasalin dening paraga-paraga kang nduweni kawibawan gedhe sajroning tradisi lan mitologi Jawa, amarga nilai sastra piwulang sajroning bebrayan Jawa lelandhesan marang pamawas sapa kang ngripta (Saputra, 2005: 21). Susuhunan Paku Buwana IX iku wasis ing babagan katatanegaran lan baut ing babagan olah sastra. Reriptan sastra kang wis diripta dening 2
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara Susuhunan Paku Buwana IX akeh banget gunggunge, klebu SWI iki. Tumrap sawijine pangarep, samesthine nduweni kuwajiban kanggo menehi pituduh marang pawongan kang ana ing sakupenge. Lumantar SWI iki, Susuhunan Paku Buwana IX menehi piwulang tumrap bebrayan agung. Pasinaon sastra ana telung jinis, yaiku teori sastra, kritik sastra, lan sejarah sastra. Tumrap sawijine panliten, kritik sastra minangka sipat kang kudu dilungguhi. Wirjosoedarmo (1985: 1) ngandharake, kritik sastra yaiku perangan pasinaon sastra kang menehi panyaru-panyaru tumrap asil-asil reriptan sastra ing isi, teges, asal, wujud, umume, kayata ngenani kalungguhan, rima, lelewaning basa, aliran-aliran sajroning sastra, lan sapanunggalane. Pasinaon sastra klasik nduweni tujuwan kang luwih jembar maneh, yaiku kudu medharake isine reriptan sastra kanthi sipat kekunaan marang bebrayan kang asipat kekinian. Kahanan kaya mangkono iku ditindakake sajroning panliten iki, saka objek panliten yaiku SWI kang bakal kadhudhah isi lan perangan sastra liyane kang ana sesambungane karo etika Jawa. Saka asiling ndhudhah isi lan perangane sastra liyane kasebut, banjur kalarasake karo jaman saiki supaya bisa nduweni piguna tumrap bebrayan agung. nuduhake pigunane reriptan sastra tumrap bebrayan agung. Metode pangumpuling data panliten iki, yaiku dokumentasi lan wawancara. Metode dokumentasi ditengenake tumrap peranganing data panliten kang asipat tulis, dene metode wawancara ditengenake tumrap peranganing data panliten kang asipat lisan. Metode analisis data kang digunakake ing panliten iki, yaiku hermeneutik. Panggunane metode hermeneutik sajroning panliten kanthi objek reriptan sastra klasik iki kanthi ora langsung uga wis nglakoni pamacan kanthi cara heuristik. Pamacan kang kapisan nggunakake heuristik, dene pamacan kapindho nggunakake hermeneutik. Panggunane metode kasebut mawas marang sipate reriptan sastra klasik kang lumrahe nduweni teges kang rangkep- rangkep. Panliten iki nggunakake teori struktur reriptan sastra minangka wujud metodologi panliten kang asipat praktis. Teori struktur reriptan sastra kang digunakake ing panliten iki kaperang dadi loro, yaiku struktur lair lan struktur batin. Teori struktur reriptan sastra iki ora bakal ditindakake tumrap sakabehe struktur teks SWI, nanging ditengenake marang struktur reriptan sastra kang laras karo tujuwaning panliten. B. METODE Panliten iki asipat kualitatif kang nengenake isine reriptan sastra, sarta digayutake karo kahanan nyata sajroning bebrayan agung. Miturut Moleong (2005: 6) panliten kualitatif, yaiku panliten kang nduweni tujuwan kanggo nyinaoni fenomena kang ditemoni dening subjek panliten, kayata persepsi, motivasi, tumindak, lan sapanunggalane kanthi cara holistik lan deskriptif sajroning wujud tembung-tembung lan basa mligi ing sawijining konteks kang asipat alamiah lan migunakake metode alamiah. Panliten kualitatif iki asipat luwes, saengga menehi kalonggaran tumrap panliti kanggo ngowahi tata cara panlitene. Perspektif sastra Teknik analisis data sajroning panliten iki bisa kaperang dadi patang trap-trapan kaya mangkene. Trap- trapan kapisan ditindakake kanthi mawas perangan kang dadi identitase teks SWI kang asipat umum, yaiku sinebut kanthi tetembungan karakteristik. Trap-trapan kapindho, yaiku mawas marang struktur reriptan sastrane SWI kang katinjo saka rong aspek, yaiku struktur lair lan batin. Trap-trapan katelu ditindakake kanthi mawas marang refleksi etika Jawa sajroning teks SWI, yaiku kanggo mangerteni etika Jawa kang dadi inti sarine piwulang luhur utawa etika Jawa saka jaman kawuri nalika gesange Susuhunan Paku Buwana IX. Trap-trapan kapapat, yaiku mawas etika Jawa kang wis diasilake saka trap-trapan katelu kanggo direfleksi tumrap konteks SWI. Trap-trapan iki ditindakake kanthi mawas kahanane bebrayan agung kang gegayutan karo etika Jawa sajoning teks SWI. iki, ditindakake kanggo nggambarake wujude SWI minangka sawijining reriptan sastra kang nengenake marang nilai estetik. Panindake perspektif sastra iku kabantu kanthi pamarekan sosiologi sastra. Cara nindakake panliten kang nggunakake pamarekan sosiologi sastra, yaiku kanthi mawas perkara-perkara sosial kang kamot sajroning sastra kasebut, banjur digayutake karo reriptan kasunyatan kang dumadi ing bebrayan agung saiki. Perkara-perkara sosial kang kamot sajroning reriptan sastra kasebut nuduhake kalungguhane reriptan sastra minangka gegambaraning bebrayan agung. Gegayutane reriptan sastra karo kasunyatan ing bebrayan agung iku sajroning panliten C. ANDHARAN 1. Karakterisrike Serat Wira Iswara Salah sijine perangan kang perlu diandharake luwih dhisik sajroning panliten sastra, yaiku babagan karakteristike. Sajroning panliten kanthi objek SWI iki, karakteristike objek diandharake luwih dhisik. Perkara kasebut nduweni tujuwan kanggo menehi gegembaran umume tumrap reriptan sastra kang dadi objeke panliten. a. Irah-irahane Irah-irahane reriptan sastra kang dadi objek panliten iki bisa diweruhi kanthi cetha, yaiku Serat Wira 3
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara Iswara. Irah-irahan kasebut katon tinulis ana samaking buku lan ringkesane reriptan sastra kasebut. Irah-irahan utawa reriptan sastra kasebut ora tinemu ing saperangan katalog museum, kayata ing Museum Sonobudoyo. Sajroning Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Jilid I; Museum Sonobudoyo Yogyakarta ing kaca 462 lan 540, mung tinemu bab utawa perangane SWI bae. Mawas kahanan kang kaya mangkono iku, bisa diandharake yen irah-irahan reriptan sastra iki digawe utawa diwedharake dening paraga kang nindakake alih aksara utawa instansi kang nindakake proyek kasebut. Perlu kawuningan tegesing irah-irahan reriptan sastra mau ing kene SWI. Serat minangka aran kanggo reriptan sastra klasik kang lumrahe nggunakake jinising puitika Jawa klasik arupa tembang (macapat). Tegese Wira Iswara miturut bausastra kang gumathok kaya mangkene. (1) Wira tegese wong lanang, prajurit, utawa kendel, dene ratu utawa bendara tegese (Poerwadarminta, 1937: 664). (2) Wira tegese wiyar, prajurit, kawasa, sareh, tatas, senapati, prawira, utawa priyantun, dene iswara tegese ratu utawa sabda kaluhuran (Winter lan Ranggawarsita, 2007: 302). Bab utawa perangane SWI ana rong puluh, yaiku Gandrung Asmara (GA), Gandrung Turida (GT), Wulang Rajaputra (WR), Wulang Putra (WPa), Wulang Putri (WPi), Serat Jayeng Sastra (SJS) Serat Darmaduhita (SDd), Serat Darmarini (SDr), Serat Warayatna (SW), Serat Menak Cina (SMC), Serat Panji Jayengsari (SPJ), Wulang Dalem Paku Buwana IX dhumateng Prameswari (WDPBIX), Wulang Punggawa (WW), Serat Candrarini (SC), Amarna Namaning Pethetan Korton, (ANPK), Sekar Salisir Kagem Sekar Patrabalita Gerongan (SSKG), Rerepen Nawung Branta (RNB), Ngelmu Kedhokteran (NgK), lan Iber-iber (Ii). iswara (WPu), Wulang Wanita Tabel 1: Tegese Bab utawa Perangane Serat Wira Iswara No. 1 Irah-irahan Gandrung Asmara 2 Gandrung Turida 3 Wulang Rajaputra 4 Wulang Putra 5 Wulang Putri 6 Serat Jayeng Sastra 7 Serat Darmaduhita 8 Serat Darmarini Teges kasengsem asmara kasengsem kang diwedharake kanthi sedhih piwulang tumrap putra narendra piwulang tumrap putra piwulang putri reriptan nduweni kaluwihan kang reriptan ngemot piwulang ngenani kuwajibane putra putri kang reriptan ngemot piwulang ngenani kuwajibane putra para putri utawa wadon ing babagan tumrap putra sastra kang sastra para sastra 9 Serat Warayatna 10 Serat Menak Cina 11 Serat Panji Jayengsari 12 Wulang Dalem Paku Buwana IX dhumateng Prameswari 13 Wulang Punggawa 14 Wulang Wanita Serat Candrarini 15 reriptan kang ngemot piwulang tumrap putri ngenani pangati-ati reriptan kanthi sastra wujud crita menak kanthi papane crita ing (negara) Cina reriptan kanthi sastra wujud crita Panji kang sesambungan karo kaluwihan wanita piwulang saka Susuhunan Paku Buwana IX tumrap prameswari piwulang punggawa Piwulang tumrap wanita reriptan kang ngemot piwulang babagan gegambarane wanita piwulang ngenani pethetan kraton Surakarta sastra tumrap sastra 16 Namaning Amarna Pethetan Korton, Sekar Patrabalita Sekar Salisir Kagem Gerongan Rerepen Nawung Branta 17 18 19 Ngelmu Kedhokteran 20 Iber-iber tembang Salisir kanggo gerongan rerepen nawung branta piwulang ngenani ngelmu tetamba layang b. Pangriptane Reriptan sastra klasik lumrahe nduweni sipat anonim, nanging tumrap reriptan sastra klasik-kratonan ora kaya mangkono. Panyebute pangripta sajroning reriptan sastra klasik-kratonan lumrahe ing purwakane reriptan sastra kasebut. Perkara iku disebabake, (1) para narendra nduweni kawigaten marang kasusastran Jawa, saengga nyerat reriptan sastra tartamtu kanthi cara pribadi utawa dhawuh marang pujangga lan carik ing kraton utawa (2) kawawas saka sipate reriptan sastra klasik- kratonan minangka sastra piwulang kang kudu nduweni daya kakuwatan kanggo medharake isine. Kalorone perkara jenenge njalari iku pangganggite. kang disebutake SWI kang dicethak sajroning edisi ilmiah iku dialih-aksarakake dening Hardjana H.P. Naskah SWI kang asli karipta dening Susuhunan Paku Buwana IX ing Kasunanan Surakarta. Teks SWI umume karipta dening Susuhunan Paku Buwana IX, nanging ana perangan tartamtu reriptan sastra iku kang karipta dening paraga liya. Perangan SWI kang karipta dening Susuhunan Paku Buwana IX, yaiku GA, GT, WPa, SDd, SDr, WDPBIX, WPu, WW, APK, RNB, NgK, lan Ii. Peranganing teks SWI kang karipta dening paraga liya, yaiku WR lan Wpi dening Adisara, SJS dening Kanjeng Ratu Kancana, lan SC dening R.Ng. Ranggawarsita. 4
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara c. Wektu Ngriptane SWI dening Departemen Pendidikan dan Kebudayaan sajroning proyek penerbitan buku wacan sarta sastra Indonesia lan daerah. Terbitan ilmiah kasebut ditindakake ing kutha Jakarta taun 1979. Sajroning teks SWI tinemu angka taun kang sinengker ing candra sengkala minangka wektu ngriptane bab utawa perangan tartamtu saka SWI. diterbitake kanthi ilmiah anglir madu ature pun kaki pandhita di Nursidhi peparab neng tembang tembung jinlentreh tata titis dumunung andunungken wajibing gusti risang narendra putra amengku kaprabun bapa babuning manungsa kang rinilan badale jeng nabi mangkin lil umiyi parabnya (WR. P.I.1) Tabel 2: Sengkalan sajroning Serat Wira Iswara Taun 1888 M No 1 Sengkalan sirna sang salira purna yaksa murtining rat obahing para wanodya esthining driya obah guna swareng jagad sri narendra salira purna sajuga yitmeng praja cipta kang kawijil piyarsakna kang narendra warna cinandra Irah-irahan Wulang Rajaputra 2 Wulang Putra 1883 M sirna Wulang Putri 1894 M 3 Serat Darmaduhita 1814 M 4 5 Wulang Punggawa 1889 M 1889 M 6 Wulang Wanita trusing sabda Serat Candrarini 7 1874 M 8 9 10 Amarna Namaning Pethetan Korton, Sekar Patrabalita Sekar Salisir Kagem Gerongan Rerepen Nawung Branta ron murti angrasa purna pangesthining pra atmaja raga sirna pandhita di 1892 M 1884 M 1879 M d. Wujud lan Isine SWI minangka reriptan sastra klasik nduweni kaluwihan kanthi wewujudan lan isine kang mligi. Sipat kasebut diduweni SWI kanthi kawawas saka gegambaran sastra kasebut. kang Panjlentrehe pirembugan iki bakal diandharake kanthi pamerangan kang luwih njlimet. tinemu sajroning reriptan lil umiyi wardinipun nenggih makluk ingkang miturut sakarsa ning Hyang kang sipat kayune Kabibolah jejuluk kang sinihan dening Hyang Widhi rasul angaken rasa ning Hyang Maha Luhur Mukhammad kakikirannya kang madhangi tyase manungsa kang sami manut agamanira (WR. P.I.2) Senajan gunggunge mung sethithik, nanging SWI sajroning pirembugane. Kahanan kaya mangkono iku, amarga dununge laladan Jawa lan Melayu iku sesamdhingan. Lelandhesan marang kasunyatan kasebut, bisa dadi pamawas mirunggan tumrap penganggone basa Melayu sajroning SWI iki. Pethikan ngenani perkara kasebut kaya mangkene. uga nggunakake basa Melayu urute duk durung ana tumekane ana yayi sayekti kudu uninga kalawan tuduh kang takyin kinarya rumeksa ring di dhunya kalanya idhup biyar jasad dan jiwa pulang di rumah nyang musthi tidak saya tuhan Allah bikin orang (WDPBIX. P.I.6) 1) Jinising Basa Kawawas saka jinising reriptan sastra kang lelandhesan marang periodisasine kasusastran Jawa, saperangan gedhe wujude SWI nggunakake basa Jawa klasik. Titikane basa Jawa klasik, menawa mawas objeke panliten bakal luwih gampang dingerteni isine. Pamawas kasebut amarga wektu antarane kasusastran Jawa klasik lan kasusastran Jawa modern utawa mutakhir kang lagi lumaku saiki iku isih kagolong cedhak. cinampur Malayu basa didimen saka ring mami rehning mudha mbokmenawa tan sarju rarasan yekti ananging ing tyas mami kadereng amrih tinurut tan pegat mrih utama cumadhang ing lahir batin aywa ginggang salamine karon jiwa (WDPBIX. P.I.7) Basa Arab dadi rerangkene basa kang melu njurung kaendahan wujud basane SWI. Kalungguhane basa Arab kasebut minangka basa panjurung kanggo njlentrehake isine reriptan sastra kasebut. Tuladhane ing pethikan iki. Saka pethikan kasebut bisa dingerteni tujuwane pangripta nggunakake basa Melayu. Susuhunan Paku IX minangka pangripta kabiji nduweni Buwana pamikiran-pamikiran kreatif sajroning kasusastran Jawa. Panjenengane nggunakake basa Melayu kanggo narik reriptan sastrane. kawigatene para mudha tumrap 5
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara Kahanan mangkono iku becik amarga reriptan sastra iku wujude piwulang tumrap bebrayan agung, saengga isine reriptan sastra iki bisa katampa tanpa ana kang sisip. 2) Jinising Aksara SWI kanthi wujud tebitan ilmiah iki wis bisa kawawas kanthi cetha menawa nggunakake aksara Latin. Laras karo pasinaon sastra klasik lan filologi, saben reriptan sastra klasik iku kudu dicaki panliten kang asipat ilmiah kanthi tujuwan bisa dimangerteni isine dening bebrayan agung. Cara-cara kang wigati lan kudu ditindakake, yaiku transkripsi lan transliterasi naskah. SWI kang dadi objek panliten iki minangka wujud nyata saka panliten filologi kang dicakake kanthi rong cara kasebut. Paraga kang nindakake proses alih aksara sajroning proyek kasebut, yaiku Hardjana H.P. penerbitan buku wacan sastra Indonesia lan daerah dening Depatemen Pendidikan dan Kebudayaan. Naskah SWI durung bisa ditemokake, nanging saperangan bab utawa perangane SWI bisa dideleng ing Museum Sonobudoyo kutha Yogyakarta. Bukti kang bisa nuduhake perkara kasebut, yaiku Katalog Induk Naskah- naskah Nusantara Jilid I; Museum Sonobudoyo kang karipta dening Behrend, T.E. ing taun 1990. Saperangan bab utawa perangane SWI iku bisa dideleng ing katalog kasebut, yaiku ing kaca 462 lan 540. 4 Wulang Putra 5 Wulang Putri 6 Serat Sastra Jayeng Mijil Pucung Maskumambang Asmaradana Megatruh Pangkur Dhandhanggula Girisa Kinanthi Dhandhanggula Mijil Gambuh Sinom Pucung Pangkur Maskumambang Durma Megatruh Asmaradana Kinanthi Maskumambang Sinom Dhandhanggula Mijil Kinanthi Pucung Sinom Maskumambang Gambuh Kinanthi 3) Jinising Tembang SWI minangka reriptan sastra Jawa klasik, akeh- akehe dumadi saka wujud basa arupa tembang, mligine yaiku tembang macapat. Senajan kaya mangkono, ana saperangan tembang-tembang kang ora tinemu sajroning golongan tembang macapat, kayata tembang Girisa, Patrabalita, lan Salisir. Jinis-jinis tembang sajroning SWI bisa diweruhi ing tabel iki. 7 8 9 10 Serat Darmaduhita Serat Darmarini Pucung Gambuh Pucung Serat Warayatna Serat Menak Cina Mijil 11 Serat Jayengsari Panji Asmaradana Dhandhanggula 12 Wulang Dalem Paku Buwana IX dhumateng Prameswari Sinom Kinanthi Tabel 3: Tembang-tembang sajroning Serat Wira Iswara No. 1 Tembang Gandrung Asmara Dhandhanggula Irah-irahan 2 Gandrung Turida Kinanthi Pucung Mijil Sinom Maskumambang Gambuh Asmaradana Megatruh Mijil Asmaradana Dhandhanggula Sinom Mijil Kinanthi 3 Wulang Rajaputra Dhandhanggula Sinom Gambuh Kinanthi Pada 8 8 7 9 8 9 6 7 9 9 7 12 9 9 11 8 5 8 11 13 Wulang Punggawa 14 Wulang Wanita 15 Serat Candrarini 16 Amarna Namaning Pethetan Korton, Asmaradana Dhandhanggula Gambuh Maskumambang Kinanthi Sinom Dhandhanggula Asmaradana Kinanthi Mijil Sinom Asmaradana Mijil Kinanthi Pucung Gambuh Megatruh Maskumambang Patrabalita 6 12 13 10 8 9 12 11 7 31 16 18 9 16 24 12 20 11 17 17 23 26 15 14 11 19 14 18 26 15 32 14 10 16 9 17 18 8 9 5 16 12 9 20 11 13 11 24 15 13 5 6 13 8 8 11 49 24
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara Sekar Patrabalita Salisir Sekar Kagem Gerongan Rerepen Nawung Branta 19 Ngelmu 17 18 Salisir Kinanthi Sinom 20 Kedhokteran Iber-iber Walagita Pucung Kinanthi 4) Isine Teks SWI minangka sawijining reriptan sastra Jawa klasik kang tuwuh minangka sastra piwulang. Isine SWI iku bisa kawawas saka irah-irahane reriptan sastr kasebut. Saka tembung wira kang kamot sajroning irah-irahan iku nuduhake yen isine reriptan sastra iki arupa piwulang kaprawiran. Teges sawantahe saka tembung kaprawiran pancen nuduhake yen piwulang kasebut kawedharake tumrap prajurit, nanging sejatine ora kaya mangkono. Piwulang kaprawiran iku ora mung katuduhake saka ideologi, saengga bisa tumindak bae, nanging uga diwedharake kanggo sakabehing anggotane bebrayan. Kaprawirane saben anggotane bebrayan iku ora padha, amarga manut marang kalungguhan lan jinis klamine. Sajroning panliten iki, piwulang kaprawiran iku sinebut etika Jawa. 30 10 5 12 2 3 panggunane, saengga wewujudane nduweni titikan kang mligi lan beda karo wujude reriptan sastra liyane. 1) Guru Gatra, Guru Wilangan, lan Guru Lagu SWI minangka reriptan sastra klasik kang awujud tembang macapat, temtu bae ora uwal saka telung paugeran guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu. Saka pamawas kang wis ditindakake, sakabehe jinis tembang sajroning SWI iku akeh-akehe tinemu bener utawa panulise laras karo paugeran. Senajan asiling kaya mangkono, nanging isih tinemu saperangan jinising tembang macapat kang salah utawa ora laras karo paugeran telu mau. Tuladhane kaya ing pethikan iki. roning kamal kang pupus (sinom) rapaling wong Islam (sahadat) wohing kunu (utawa wahing kudhu) (pace) wus adat wongane den pracekani anteping budaya gupuh (wagu) karane wong iku kudu-kudu winurut panggawe becik padhanging wayang ginantung (balencong) dimene aja malencong (SJS. P.VII.2) SWI nduweni teges reriptan sastra kang ngemot piwulang kaprawiran utawa kuwanen, mula isine uga ora uwal saka pirembugan kasebut. Isine SWI iku bisa diperang manut bab utawa perangane reriptan sastra kasebut kang diwedharake tumrap saben-saben golongan. Isine SWI kayata, 1) babagan olah asmara, yaiku GA lan GT, 2) piwulang tumrap putra, yaiku WR lan WPa, 3) piwulang tumrap putri, yaiku WPi, SJS, SDd, SDr, SW, SMC, SPJ, WDPBIX, WW, lan SC, 4) piwulang tumrap prajurit, yaiku WPu, lan bab tambahan, yaiku ANPK, SSKG, RNB, NgK, lan Ii. Pethikan kang awujud tembang Gambuh iku kawawas ora bener, amarga panulisane ora manut guru gatrane. Tembang Gambuh iku sejatine nduweni guru gatra lima, nanging ing pethikan kasebut ana wolu. Larik kapisan tumekane larik kapapat iku kawawas isih manut guru wilangan lan guru gatrane, nanging larik kalima wis ora manut paugeran mau. Guru wilangan lan guru lagune tembang Gambuh ing larik kalima iku kudune wolu-o, nanging sajroning pethikan kasebut ana enem-u. 2) Pamedhote Gatra Tembang 2. Struktur Reriptan Sastrane Serat Wira Iswara Pirembugan ngenani struktur tumrap panliten reriptan sastra wis dadi bab kang wajib diandharake. Cara ngandharake saben panliten ora padha, ana kang diandharake kanthi jlentreh utawa mirunggan lan ana kang sinawung sajroning pirembugan liyane. Tumrap panliten iki, SWI bakal dirembug struktur reriptan sastrane kang kaperang dadi loro, yaiku struktur lair lan struktur batin. a. Struktur lair Struktur luwih ditengenake marang kahanan wujude. Wujud laire sastra lumrahe dumadi saka wewujudan basa endah kang ngemot karep-karep tartamtu. SWI nduweni wujud lair arupa tembang macapat, mula pirembugan struktur lair reriptan sastrane wis mesthi gegayutan karo perkara kasebut. Manut sipate, tembang macapat nduweni saperangan paugeran kang kudu ditengenake sajroning lair tumrap reriptan sastra Jinising puisi Jawa klasik, kayata tembang macapat iku lumrahe digunakake kanggo lelagonan utawa anggone nembangake bisa becik kudu bisa ngatur anggone ambegan. Tumrape panembang, carane ngatur ambegan bisa ditindakake kanthi cara netepi paugeran ngenani pamedhote gatra tembang macapat. Kanggone pawongan kang nduweni napas landhung bisa langsung sajroning sagatra, nanging kang ora nduweni napas landhung kudu ditengenake pamedhote gatra tembange. Pirembugan iki bakal ngandharake tuladha tumrap pamedhote gatra tembang macapat kang dicakake tumrap SWI. sinebut ditembangake. Supaya a) Gatra kang Isine Limang Wanda aywa age ngubungi karsa tan yogya saringen dipun wening pituturing jaman kuna manungsa tapa den temen sira memundhi 7
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara brekahing bapa nabi ratu myang wali (WPa. P.IX.1) Gatra ing tembang Durma kang dumadi saka limang wanda, yaiku ing larik kaenem. Unine larik kalima kaya mangkene, brekahing bapa. Pamedhote gatra tembang kasebut kang laras karo pugeran, yaiku telu-loro. Cethane kaya mangkene brekahing / bapa. kinanthi / pinurweng / kidung sri narendra / kang mandhiri Surakarta / kaping sanga puwara / widagdeng / kawi wasising / gendhing / wus kondhang mumpuni / kidung / palupi e) Gatra kang Isine Sangang Wanda b) Gatra kang Isine Enem Wanda nembang pucung parlu mardi dibyeng kawruh wruhing tatakrama myang nistha madya utami tumraping wong wanita salaminira (SW. PI.1) iku, ana gatra tembang pucung tembang kang unine wruhing tatakrama. Gatra tembang kasebut yen dietung gunggunge ana enem wanda. Pamedhote gatra tembang kasebut, yaiku loro-papat. Jlentrehe kaya mangkene wruhing / tatakrama. Pethikan c) Gatra kang Isine Pitung Wanda kasmaran jeng sri bupati ingkang lagya mangun suka neng Langenarja karsane animbali wadyanira lelangen Jeng Pangeran Prangwadana (Mangkunegara V) kehe catur wuta bucu wujil dhengkak (WPu. P.I.1) wijiling reh siwayeng narpati amangripta kintaki kidungan kinarya panglipur tyase ring tyas dahat wibuh kung amangun kung manggung geng wingit kinarya samudana sesendhon sastranung manungku ring cipta maya kamayaning kiyaming nala maluyi miyating cahya maya (GA. P.I.1) iku dumadi saka sepuluh gatra kang salah sijine nduweni sangang wanda. Pethikan saka GA iku nuduhake anane gatra kanthi isi sangang wanda, yaiku ing gatra kalima. Unine gatra tembang iku kaya mangkene, amangun kung manggung geng wingit. Pamedhote gatra tembang kasebut nggunakake cara kaya mangkene papat-telu-loro. Cethane ngenani pamedhote gatra tembang kasebut kaya mangkene amangun kung / manggung geng / wingit. Tembang Dhandhanggula f) Gatra kang Isine Sepuluh Wanda utawa Luwih Larik kang nuduhake gatra tembang kanthi isi pitung wanda iku ana ing larik lima, yaiku tembang Asmaradana. Unine larik kasebut kaya mangkene, lelangen Jeng Pangeran. Pamedhote gatra kang kaya mangkono iku nggunakake pamedhote gatra telu-papat tumrap pamedhote gatra utawa papat-telu. Cethane tembang iku kaya mangkene, lelangen / Jeng Pangeran utawa lelangen Jeng / Pangeran. d) Gatra kang Isine Wolung Wanda kinanthi pinurweng kidung sri narendra kang mandhiri Surakarta kaping sanga puwara widagdeng kawi wasising gendhing wus kondhang mumpuni kidung palupi (WPa. P.I.1) Sakabehing gatra sajroning tembang Kinanthi iku dumadi saka wolung wanda kabeh, saengga becik banget digunakake kanggo tuladha ing pirembugan mangkene. kawite kala wungu bataling tindak manungsa iku candu mina (petis) yen wicara tan patitis simpanging wreksa pinuju (nalisip) sisiping laku tan menggok (SJS. P.VII.1) Pethikan kang nuduhake anane gatra tembang kanthi sepuluh wanda iku dumunung ing larik kapindho. Unine gatra tembang kasebut kaya mangkene, bataling tindak manungsa iku. Pamedhote gatra tembang kasebut bisa nggunakake cara papat-papat-loro. Pangecake tuladha iki kaya mangkene, bataling tin / dak manungsa / iku. Sutajaya wus widada darbe turun wanudya yu linuwih ginarwa marang sang prabu Paku Bwana ping tiga apeputra kaping pat kang madeg ratu ing mangkya nurunken marang kusuma Surakartaji (WPa. P.VII.8) Gatra tembang kanthi isi sewelas wanda iku dumunung ing larik kaloro saka tembang Pangkur kasebut. Unine gatra tembang kasebut kaya mangkene, 8
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara darbe turun wanudya yu linuwih. Pamedhote gatra tembang kasebut, nggunakake paugeran papat-papat-telu. Tuladhane kanthi cetha kaya mangkene, darbe turun / wanudya yu / linuwih. apeparab Sang Retna Dewi Sulastri tuhu yu utama legawa anrusing budi susila solah pasaja (SC. P.VIII.1) Larik kapisan saka tembang Maskumambang iku nduweni gatra tembang kanthi rolas wanda, dene unine kaya mangkene, apeparab Sang Retna Dewi Sulastri. Miturut paugeran, gatra tembang kanthi rolas wanda iku bisa kapedhot kanthi cara papat-papat-papat. Pamedhote gatra tembang ing larik kapisan iku cethane kaya mangkene, apeparab / Sang Retna / Dewi Sulastri. 3) Pamilihe Tembung SWI minangka reriptan sastra Jawa klasik nduweni kaluwihan, yaiku diripta dening sawijining narendra kang asmane Susuhunan Paku Buwana IX. Kasunyatan kaya mangkono iku bisa ndayani marang becike basaning sastra sajroning SWI. Wujude basaning sastra kang digunakake sajroning SWI, katuduhake kanthi anane pamilihing sinebut baliswara, purwakanthi, wangsalan, bebasan, lan sapanunggalane. tembung, kayata kang dayasastra, b) Dayasastra Basaning sastra kang lumrahe sesambungan karo aksara kang mbrengengeng iku sinebut dayasastra. Kagunan basa iki lumrahe bisa kawawas yen sawijining reriptan sastra ditulis nggunakake aksara Jawa. Tumrape SWI wis diterbitake ilmiah, mawas wujude dayasastra iku rada kangelan, amarga ora nggunakake aksara Jawa maneh. Tembung kang lumrahe mujudake dayasastra iku wis tinulis kanthi kawuwuhan aksara mbrengengeng utawa ater-ater anuswara. Senajan kahanane kaya mangkono isih bisa tinemu saperangan tembung kang bisa dadi tuladhane dayasastra. kasmaran miyarsa warti ngeresing tyas sru udrasa drawaya ngraras driyane anaratas kadi tigas ginagas temah wawas pinupus nora kapupus pinapas nir ingkang was-was (GA. P.VIII.1) iku sayektine gagar ping kalih nyenyuda guling sanadyan anyuda nendra nanging yen linali-lali bebasan tanpa kardi katranganing nyuda turu samya dipun waspada upamane sira nini wus mbaliyut ingkang panggah ciptanira (WPi. P.III.9) a) Baliswara kudu ditindakake sajroning ngripta tembang macapat, supaya bisa laras karo paugeraning tembang, kayata guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu. Basaning sastra kasebut, tinemu sajroning perangan SWI. Pethikan uga iki minangka tuladhane perkara kasebut. Baliswara minangka sarana kang yen anaa nanging kiraning tyas ingsun maksih kalah anjekining gandes luwes amor esmu sedhep sumeh merak ati gapyak-gapyuk kapinujon (GA. P.IX.6) Saka pethikan kasebut tinemu gatra tembang gapyak-gapyuk kapinujon ing larik pungkasan. Tembung tembung gapyuk kang gapyak-gapyuk asale saka kalungguhane minangka wasesa, tembung kapinujon iku minangka tetenger wektu kang lagi lumaku tumrape tembung gapyak-gapyuk lan lumrahe dumunung ing ngarepe. Lelandhesan marang paugeran kasebut, mula gatra iku yen digancarake kudune kapinujon gapyak-gapyuk. Pangripta nggunakake gatra tembang gapyak-gapyuk kapinujon, amarga mburu guru lagu o ing gatra tembang kang pungkasan kasebut. dene tembang Pethikan kapisan iku ngemot tembung udrasa. Tembung udrasa, tegese tangis. Panulisane tembung udrasa yen ora sinawung ing tembang, yaiku ngudrasa. Tembung kasebut minangka tuladha wujude dayasastra, amarga yen pocapane mesthi nuwuhake swara mbrengengeng kaya aksara m utawa sinebut ater-ater anuswara. Pethikan kapindho, yaiku tinemu tembung mbaliyut minangka wujude dayasastra, kaya ing pethikan sadurunge. Saka rong tuladha kasebut bisa diweruhi anane wujud kang beda, yaiku ing pethikan kapisan ora tinulis nggunakake ater-ater anuswara, dene ing pethikan kapindho wis nggunakake ater-ater anuswara. Cara panulisane tembung dayasastra kang kawawas bener, ing pethikan yaiku panulisane kapindho. Panulisan kang ora nggunakake ater-ater anuswara iku lumrahe kanggo panulisane aksara Jawa tumrap tembung kanthi purwaka kang ora bisa luluh karo ater-ater kasebut. Panulisane kaya mangkono iku kanthi paugeran, yen katulis nggunakake ater-ater anuswara bakal nuwuhake gunggunge wilangan kang luwih saka guru wilangane tembang kang dikarepake. tembung dayasastra 9
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara c) Purwakanthi iki bakal kaandharake kanthi telung tuladha. Tuladha kapisan, yaiku kapethik saka WR kang wujude tembang Dhandhanggula, yaiku dumunung ing pada kaping wolu. Wujude pethikan kasebut kaya mangkene. Pirembugan ngenani purwakanthi titi teteh tetela tinali lelabuhan leluhuring kuna kakenan kabudayane tinimbang tumrapipun lan kang kanggo ing jaman mangkin kinira sinuksmeng tyas lan tarining kayun ngayomana ing sapraja pamudyamba dhuh gusti sang narpasiwi ngadila lir sri nata (WR. P.I.8) pungkasane larik siji kang tinulis maneh ing wiwitane larik loro, di ing pungkasane larik loro kang tinulis maneh ing wiwitane larik telu, onang ing pungkasane larik telu kang tinulis maneh ing wiwitane larik papat, sarta wi ing pungkasane larik papat kang tinulis maneh ing wiwitane larik lima. Lelandhesan kahanan kang kaya mangkono iku, mula pethikan iki minangka purwakanthi basa. d) Wangsalan Basaning sastra kang awujud wangsalan iku bisa kadeleng ing pethikan tembang iki. Pethikan iki arupa tembang Kinanthi saka pada telulas sajroning WW. Wujude pethikan iku cethane kaya mangkene. Pethikan kasebut nuduhake anane tuladha tumrap purwakanthi swara. Purwakanthi iki saka arane bae wis bisa kawawas, yen samethine ngrembug aksara swara kang ditulis bola-bali. Larik kapisan saka pethikan ing ndhuwur tinulis kanthi gatra tembang titi teteh tetela tinali. Gatra tembang iku bisa diarani purwakanthi swara, amarga nuduhake panulisan aksara swara i lan e kang tinulis bola-bali. Aksara swara i tinulis ing tembung titi lan tinali, dene aksara swara e tinulis ing tembung teteh lan tetela. rumaras raras rum-arum rum-arumira pinurih rumaketa pawongmitra memitran samaning janmi sapraja ywana bencorah rahayuning kang pinurih (WPa. P.I.6) Larik kapisan saka pethikan ing ndhuwur ana gatra tembang rumaras raras rum-arum. Gatra tembang iku bisa sinebut purwakanthi sastra. Titikane basaning sastra kasebut, yaiku saka anane aksara sigeg kang tinulis bola-bali. Gatra tembang iku yen kawawas nuduhake anane aksara sigeg r kang tinulis bola-bali. Tembung- tembung sajroning gatra tembang iku ngemu aksara r kabeh, yaiku rumaras, raras, lan rum-arum. sih sinihaning sawegung gung kinudang sapraja di dining kanang sru kaonang onang jananung sajawi wirotama trahing tapa turta sinihan dewadi (WPa. P.I.10) ana saperangan wanda ing pungkasane larik kang tinulis maneh ing wanda kang dumunung ing wiwitane larik bacute. Wanda-wanda kasebut, kayata gung ing Saka pethikan iku bisa dingerteni jaman katon jroning turu (ngimpi) marga we kang munggeng tritis (talang) den kaepi sakeh wulang tinimbang mrih babar budi budiman baboning gesang sarana parek mring Gusti (WW. P.III.13) Pada tembang Kinanthi iku pancen ngemu wangsalan. Basaning sastra iku wujude saemper karo luwih nggampangake pamaca, cangkriman, nanging amarga batangane wis disebutake. Dununge wangsalan ing pethikan kasebut, yaiku ing larik kapisan tumeka katelu. Unine wangsalane kaya mangkene, jaman katon jroning turu (ngimpi), marga we kang munggeng tritis (talang), den kaepi sakeh wulang. Wangsalan iku yen larik kapisan kawawas kanthi satiti, lan pakindho minangka cangkrimane larik katelu minangka lan batangane. Jlentrehe ngenani wangsalan iku, jaman katon jroning turu iku diarani ngimpi lan marga we kang munggeng tritis iku diarani talang. Tembung kang saemper karo pocapane rong tembung kasebut, yaiku kaepi lan wulang kang tinulis ing larik katelu minangka batangane. e) Paribasan Paribasan minangka basaning sastra kang saemper karo saloka, nanging tegese wantah, dudu pepindhan. Teges kasebut kudu tumancep sajroning pamikiran, supaya ora rancu anggone mawas kagunan- kagunan basa kasebut. Tuladhane basaning sastra kasebut kaya mangkene. paribasan wong labet temen tinemu aran Kyai Sara ing Manggaran dhukuh Pinggir ring narmada lelakoni Kyai Sara (WPa. P.VI.11) Pethikan kang awujud tembang Pucung ing pada sewelas saka perangan WPa kasebut, ngemu paribasan ing larik kapisan. Unine paribasan iku kaya mangkene, 10
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara paribasan wong labet temen tinemu. Gatra tembang iku kawawas minangka paribasan, amarga wis nglungguhi paugeran kang dadi titikane paribasan, yaiku unen-unen iku ajeg panganggone lan nduweni teges wantah. Tegese paribasan wong labet temen tinemu, yaiku tumrape wong kang nindakake pakaryan utawa panggaweyan kanthi temen kanggo nggayuh panjangkane, mesthi bakal katekan apa kang dadi panjangkane kasebut. basaning sastra kasebut. Poerwadarminta (1939: 624) ngandharake, candra tegese crita kahanane mawujud sarana pepindhan, Poerwadarminta (1939: 530) uga ngandharake, (bocah) wadon. tegese wong reriptan sastra kasebut, bisa Adhedhasar dingerteni yen iku minangka isine reriptan sastra pepindhane wong wadon, cethane ngenani para garwane raden Permadi. Pirembugan iki njupuk tuladha panyandra dewi Srikandhi kang isine kaya wujud gancaran mau. rini jenenge f) Bebasan Basaning sastra kanthi aran bebasan, yaiku unen-unen kang ajeg panganggone, ngemu surasa pepindhan, lan kang dipindhakake iku kahanane wong utawa tindak-tanduke. Wujude pethikan kaya mangkene. iku sayektine gagar ping kalih nyenyuda guling sanadyan anyuda nendra nanging yen linali-lali babasan tanpa kardi katranganing nyuda turu samya dipun waspada upamane sira nini wus mbaliyut ingkang panggah ciptanira (WPi. P.III.9) Pethikan iku nuduhake anane basaning sastra kang awujud bebasan. Dununge bebasan iku ing larik katelu tumekane kalima. Unine basaning sastra iku kaya mangkene, senadyan anyuda nendra, nanging yen linali- lali, bebasan tanpa kardi. Makna kang bisa kajupuk saka gatra iku kepengin nyuda anggone turu, nanging isih durung bisa ajeg anggone nindakake, iku bisa dibebasakake utawa diarani tanpa guna. Tumindak nyuda turu kang ora ajeg sajroning pethikan iku, dipepindhakake kaya tumindak kang ora nduweni piguna. iku, menawa manungsa b. Struktur Batin SWI wujude sastra piwulang, mula nduweni struktur batin kang menjila. Struktur batine SWI ora uwal saka wewujudane tembang macapat kang disandhang. Perangan kang bisa diwudhari, kayata tema utawa bab, nada lan swasana, rasa-pangrasa, lan piweling utawa amanat, saliyane iku uga wewatakan lan pananggone tembang macapat. 1) Tema utawa Bab Tema iku minangka punjere pamikiran saka sawijining reriptan sastra. SWI nduweni tema mayor lan tema minor minangka maknane reriptan sastra. Saka tema-tema kasebut, bisa kawiyarake saengga dadi wujud reriptan sastra kang wutuh. Tema mayor iki bisa diweruhi sawise kadudut saka sakabehe pirembugan kang ana ing SWI utawa pangumpule saka tema-tema minore. SWI minangka jinising sastra piwulang, mula tema mayore yaiku pamulang utawa budi pakerti. Tema minor minangka tema kang nyengkuyung anane tema mayor. Wewujudane tema minor sajroning SWI iki maneka-warna, laras karo wujude reriptan sastra iku kang wiyar. Tumrape SWI nduweni tema minor kang gegayutan karo pamulang utawa budi pakerti. Tema-tema minor SWI kaya mangkene. g) Panyandra Panyandra minangka salah sawijine basaning sastra kang tinemu sajroning SWI. Basaning sastra iku nduweni titikan, yaiku unen-unen kang ngemu surasa nggambar utawa amarna kaendahan utawa kahanan sarana pepindhan. Tuladhane kaya ing pethikan iki. a) Tema Ka-Pangeranan Salah sijine piwulang kang kamot sajroning SWI, yaiku piwulang agama. Saka wujude piwulang agama kasebut, bisa dingerteni menawa SWI nduweni tema ka-Pangeranan utawa religius minangka tema minor. Pethikan iki minangka tuladha kang nuduhake anane tema ka-Pangeranan sajroning SWI. jenar pasariranipun kadi kancana sinangling wadana puksmeng sasangka liringe galak amanis budiman ingkang umulat sedhet dedege respati (SC. P.IV.2) Pethikan kasebut kajupuk saka SC kang wujude tembang Kinanthi, yaiku ing pada loro. Saka jenenge reriptan sastrane bae wis nuduhake marang dununge agama iku perlune yekti pikukuhe tetimbanganing tyas mring nistha madyatamane mung iku rasanipun dalil kadis kang den semoni supaya animbanga sagunging pra ratu wadya kang sawaleng karsa pinrih sirep saking kuwasaning aji wewaton kitab Kuran (WR. P.I.3) 11
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara Pethikan tembang Dhandhanggula pada telu saka WR iku nuduhake anane tema ka-Pangeranan utawa religius. Sajroning pethikan iku disebutake kalungguhane agama minangka paugeran tumprap budi pakertine manungsa. Sumbering paugeran wong urip iki dumunung ing Al-Quran lan Al-Hadist kang digunakake kanggo punjer lan tetimbangan prentahe Ratu. Panembahan Senopati ing babagan ulah paperangan. Sawise mangerteni, banjur bisa nulad lelakon kasebut. Senajan saka pethikan kasebut ora bisa diweruhi kanthi jangkep lelakone Panembahan Senopati, nanging saora- orane wis bisa nuduhake anane tema patriotik sajroning SWI. 2) Nada lan Swasana b) Tema Asmara SWI yen kawawas manut isine, saperangan gedhe dumadi saka piwulang tumrap wanita. Laras karo wewujudan kasebut, Susuhunan Paku Buwana IX sengaja ngandharake minangka pangripta kanthi saperangan piwulange sarana wujud gandrungan kayata GA lan GT. wijiling reh siwayeng narpati amangripta kintaki kidungan kinarya panglipur tyase ring tyas dahat wibuh kung amangun kung manggung geng wingit kinarya samudana sesendhon sastranung manungku ring cipta maya kamayaning kiyaming nala maluyi miyating cahya maya (GA. P.I.1) Babagan asmara kang karembug ing tembang kasebut, yaiku saka dayane rasa kasmaran iku bisa sesendhon utawa gandrungan. digunakake kanggo Senajan mung wujude tembang, nanging kanthi sinambi memuji marang Pangeran, mula bakal bisa nambani rasa iku, mula kasmaran. Lelandhesan marang dununge tema asmara minangka tema minor ing reriptan sastra iki bisa kabukten. tuladha c) Tema Patriotik SWI nduweni pirembugan kang migunani kanggone bebrayan agung. Salah sijine pirembugan kang diwedharake dening Susuhunan Paku Buwana IX, yaiku ngenani nilai kaprawiran. Pirembugan iki uga minangka tema minor kang nyengkuyung wewujude SWI. mangka perlu pangrunguningsun duk kuna ageme Senapati Ngalaga Mataram ngelmu kanggo ngayuda arep nendra mentas guling yekti kawangwang ywa pegat angulati (WPa. P.IX.11) Kedaden ngenani kawentare Panembahan Senopati minangka Ratu ing Mataram kang nduweni ngelmu paperangan iku nuduhake tema patriotik. Saka tembang kasebut kawawas, yen pangripta kepengin menehi kawruh tumrape pamaca ngenani kadadene Nada yaiku sawijining pamawase pangripta marang pamaca. Nada iku bisa kawawas saka carane pangripta medharake rasa-pangrasane lumantar reriptan sastrane. Saben pangripta iku nduweni nada kang beda- beda, amarga panganggone nada bisa becik yen laras karo sipate pangripta. Nada kang digunakake ngripta reriptan sastra uga kudu dilasarake karo tujuwane pangripta. Perkara iku kudu ditindakake supaya reriptan sastrane bisa tinampa becik dening bebrayan agung. Nada iku bakal nuwuhake swasana tumrape reriptan sastra. SWI minangka reriptan sastra Jawa klasik, wujude wiyar banget amarga dumadi saka rong puluh perangan lan diripta dening paraga kang beda-beda. Mawas wewujudane SWI, samesthine nduweni nada lan swasana kang beda-beda uga. Senajan kahanane kaya mangkono, bakal kawedharake nada lan swasana kang paling unggul lan kerep digunakake. nanging ing pirembugan iki a) Nada Kharismatik Nada kharismatik minangka sawijining nada kang unggul sajroning reriptan sastra iki. Kharismatik yaiku asipat kharisma. Sugono (2008: 643) ngandharake, kharisma yaiku kahanan utawa kagunan kang ana sesambungane karo ketrampilan kang becik banget ing babagan kapandhegane sawijining pawongan kanggo nuwuhake pangalembana rasa nggumun saka bebrayan agung marang dheweke. Pethikan kang nuduhake tema kharismatik, kaya mangkene iki. lan kinanthi pinurweng kidung sri narendra kang mandhiri Surakarta kaping sanga puwara widagdeng kawi wasising gendhing wus kondhang mumpuni kidung palupi (WPa. P.I.1) Pethikan tembang iku nuduhake nada kang kharismatik saka pangriptane. Nada kasebut katuduhake kanthi sinebute jenenge pangriptane, yaiku ing larik kaloro lan katelu. Unine gatra tembang ing larik-larik kasebut kaya mangkene, sri narendra kang mandhiri, Surakarta kaping sanga. Sunan kaping sanga ing kasunanan Surakarta yaiku Susuhunan Paku Buwana IX. Panjenengane minangka sunan kang baut ing babagan 12
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara ing babagan ulah sastra. ulah kaprajan Kaluwihane Susuhunan Paku Buwana IX ing babgan ulah sastra sinebutake ing pethikan tembang kasebut. Unine kawi, puwara kaya wasisinggendhing wus kondhang, mumpuni kidung palupi. Pethikan ing ndhuwur senajan mung sapada, nanging kawawas bisa dadi patuladhan tumrap panganggone nada kharismatik ing SWI. lan wasis mangkene, widagdeng b) Nada Filosofis Nada filosofis uga klebu golonganing nada kang sajroning SWI. Tembung unggul tegese nuduhake kahanan kang asipat filosofi utawa filsafat. filsafat yaiku Sugono kumpulane pamawas, gagasan, lan laku (sipat) batin kang diduweni dening pawongan utawa bebrayan (falsafah). Pethikan iki nuduhake nada filosofis kang digunakake sajroning ngripta SWI. filosofis (2008: 410) ngandharake, sastra piwulang. Senajan kahanane kaya mangkono, ana rasa-pangrasa kang kawawas unggul tinimbang rasa- pangrasa liyane. a) Rasa Welas Asih Rasa welas asih minangka sawijining rasa- pangrasa kang melu ngrenggani perangan rasa- pangrasane SWI. Rasa welas lan asih minangka rasa kang nduweni teges saemper. Poerwadarminta (1939: 660) ngandharake, welas yaiku rasa mesakake marang wong liya, dene asih yaiku tresna marang sih (Poerwadarminta, 1939: 20). Tuladha iki kaya mangkene. tumrap pirembugan dhuh ngger putri putraningsun nadyan wus kanthi pinasthi marang Hyang Kang Murbeng Titah graitaning para putri saprahasthaning pra putra arantananing pamikir (WPi. P.I.1) aywa age ngubungi karsa tan yogya saringen dipun wening pituturing jaman kuna manungsa tapa den temen sira memundhi brekahing bapa nabi ratu myang wali (WPa. P.IX.1) Pethikan tembang iku nuduhake nada filosofis. Tumrap sawijining sunan ing Surakarta kang wasis ing babagan ulah sastra, kahanan kasebut pancen wis trep. Saka pethikan iku, nada filosofis katuduhake kanthi anane gatra tembang ing larik kapisan lan kapindho. Unine gatra tembang kasebut kaya mangkene, aywa age ngubungi karsa tan yogya, saringen dipun wening. Makna kang bisa kajupuk saka gatra tembang kasebut yaiku samubarang kekarepan iku kudu kawawas kanthi weninge ati lan aja gampang kajurung ing tumindak kang ora becik. Gatra tembang kasebut bisa dadi unen-unen ing bebrayan agung. kang ndayani Kahanan kang kagambar iku nuduhake laku filsafat kang kudu ditindakake dening bebrayn agung supaya uripe bisa rahayu. tumprape urip sajroning pethikan 3) Rasa-pangrasa Rasa-pangrasa minangka aspek kang wigati tumrape ngripta puisi. Rasa-pangrasa iki kang bakal amarnani rasa-pangrasa bisa diwedharake manut ing kekarepane pangripta kang ngripta puisi kasebut. Rasa-pangrasa iki ana gegayutane karo pamacane puisi, amarga kanggo mangerteni rasa- pangrasa iku bisa ditindakake kanthi cara maca puisi iku kanthi banter lan ekspresif. SWI minangka reriptan sastra kang awujud tembang macapat, uga nganggo rasa- sajroning ngriptane. Rasa-pangrasa kang pangrasa digunakake sajroning ngripta SWI ana maneka warna lan cethane nduweni sesambungan karo sipate SWI minangka isine puisi. Wujude Pethikan iku nuduhake rasa welas asih saka pangripta SWI. Saka basa kang digunakake ing pethikan kasebut kang paling wigati sajroning pamawas iki. Gatra tembang kang kapisan ing pethikan iku unine kaya mangkene, dhuh ngger putri putraningsun. Basane gatra tembang iku yen kawawas krasa sareh amarga ora nyebutake langsung, nanging mung nyebutake kanthi sesulih ngger putri putraningsun. jenenge kanthi b) Rasa Bombong Rasa bombong minangka sawijining rasa kang tinemu sajroning reriptan sastra iki. Poerwadarminta (1939: 67) ngandharake, bombong tegese mantep utawa seneng. Rasa-pangrasa kaya mangkono iku bisa katliti sajroning pethikan saka WR ing tembang Dhandhanggula pada kalima. tetela yen gampang mamrih picis nagri Surakarta wus kasusra wong dagang mesthi payone supenuh isinipun jroning praja myang desa sami lyan bangsa samya krasan wismeng dhusun-dhusun gampang met pangupajiwa tata tentrem dursila mirut awingwrin saking marmaning Suksma (WR, P.I.5) tembang rasa Dhandhanggula bombong. iku nuduhake kahanane kasunanan Surakarta. Pangripta minangka pawongan kang urip ing laladan Kasunanan Surakarta rumangsa bombong meruhi kahahane papan dununge kasebut. kang wis isine Lelandhesan marang Tuladha kang wujude pethikan iku nuduhake panganggone Isine pethikan pethikan 13
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara kagancarake kasebut, mula nuduhake rasa-pangrasa bombong bisa dibuktekake. kanggo anake supaya bisa ora kaget nalika nyekel paprentahane negara. Tuladha saka piweling kasebut kaya ing pethikan iki. c) Rasa Prihatin Rasa prihatin uga tinemu sajroning reriptan sastra iki. Prihatin minangka rasa kang dirasakake nalika meruhi kahanan kang sing diarep-arep ora bisa dirasakake 513) ngandharake, prihatin yaiku sedhih merga ngrasakake kasekengan. Tuladha tumrap pirembugan iki, bisa ditiliti ing pethikan tembang Dhandhanggula pada kaping limalas kang kajupuk saka perangan WPa. asile. Poerwadarminta (1939: rehning ta maksih taruna gustiku sang dibya pekik aywa karem peprenesan kang tan pantes den lakoni sayogyane angathik wadya kang utameng kewuh pininta wulangira lelabuhaning narpati kang utama pangreksaning praja wirya (WR. P.II.1) wus winawas ing jaman samangkin akeh wong mangarti basaning lyan kapiran basane dhewe jamake wong met kawruh den salesih wajibireki den manggon tekadira ywa was-was ing kalbu iku lagi ngupayaa kawruh liyan dadia busaneng nagri ywa malbu kalbunira (WPa, P.II.15) Piweling kasebut nuduhake yen sawijining priya kang ngancik diwasa iku kudu bisa nindakake penggaweyan. Tuladha kang diandharake, yaiku tumrap anake Ratu, kudu bisa mandhegani para prajurit. Penggaweyan iku yen kawawas tumrap jaman saiki yaiku nindakake penggaweyan manut karo kagunane dhewe- dhewe, saengga bisa dadi pawongan kang migunani tumrap negarane. Piweling liyane, yaiku tumrape wong anom kang durung kebak ing sesurupan kudu bisa nulad marang lelabuhane wong tuwa kang becik. Pethikan kasebut nuduhake anane rasa prihatin saka pangripta. Bisa kadeleng saka saka pethikan kasebut, menawa kahanane wong mudha saiki wis wiwit lali marang budayane dhewe lan wiwit kasengsem marang kabudayan manca negara. Pangripta rumangsa prihatin meruhi kahanane wong anom kang kaya mangkono iku, senajan nyinaoni budaya manca negara, nanging uga kudu tetep ngelingi budayane dhewe. iku. Kekarepane pangripta b) Piweling tumrape Wanita Piweling kang diwedharake tumrape wanita ing SWI iku gunggunge akeh banget. Mawas marang wewujudane SWI kang kaya mangkono, mula bakal kajupuk saperangan minangka tuladha. Pethikan ing ngisor iki minangka tuladha tumrap piweling kanggo putra putri. 4) Piweling utawa Amanat Piweling minangka perangan kang wigati tumrape reriptan sastra. Tumrape pangripta piweling minangka tujuwan kang kepengin diwedharake dening pangripta tumrape lumantar reriptan sastrane, dene pamaca piweling minangka piwulang kang bisa diolehi sawise maca reriptan sastra. Pamaca bisa mangerteni piweling kasebut sawise maca sakabehe wujude reriptan sastra. Piweling kudu kawawas dhewe dening pamaca, amarga piweling iki gumantung marang pamawase pamaca dhewe-dhewe. Senajan kaya mangkono, wujude piweling iku ora bakal uwal saka tema kang kepengin diwedharake. SWI kang dumadi saka rong puluh perangan iku nduweni maneka warna piweling. Piweling iku katujokake kanggo bebrayan agung iki supaya bisa didadekake paugeran. Pamawas tumrap piweling ing SWI iki bisa digolongake dadi patang piweling. di adining putri prabu utameng tyas kang pinusthi tegese utama sabar mring pancabayaning ati tinampan sukur lan lila legaweng tyas nrusing budi (WPi. P.I.15) Wujude piweling tumrape wanita saka pethikan kasebut, yaiku anane saperangan sipat kang kudu diduweni. Sipat-sipat kasebut kaya kang wis diandharake ing wujud gancaran ing ndhuwur. Para wanita kudu nduweni sipat becik ing ndhuwur mau, supaya bisa mikolehi jodho lan nurunake putra kang bagus lan becik. c) Piweling tumrape Wong Ngaluhur a) Piweling tumrape Priya Piweling tumrape priya iki salugune minangka piwelinge tumrap anake ratu kang bakal nggenteni kaprabone bapake. Pangripta kepengin menehi piwulang iku bisa dideleng ing pethikan tembang iki. Pethikan tembang kasebut, yaiku ing pada kapisan sajroning perangan WR. Wujude pethikan kasebut kaya mangkene. Piweling tumrape wong ngaluhur tembang Maskumambang 14
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara harjaning kang praja myang isine sami kuwasaning raja sabyantuning naya kaki ing batin purbaning suksma (WR. P.VII.1) Wong ngaluhur kang dikarepake sajroning iki, yaiku sawijining pangarsa praja. pirembugan tumrape wong ngaluhur kaya mangkene, Piweling kuwajibane iku minangka katentremane pangarsane. Saliyane iku anggone mandhegani kawula sapraja iku uga dikantheni nganggo sipat wicaksana. Sawijining pangarsane praja kang gelem nindakake piweling iku, kaajab bisa ndayani marang luhure praja kang dipandhegani. praja d) Piweling tumrape Wong Cilik tuladha piweling tumrape wong cilik. Pethikan kasebut kajupuk saka WR kang awujud tembang Asmaradana. Wujud pethikane kaya mangkene. Pethikan tembang iki minangka aturira marang gusti iku pancadan utama mirmakake utamane mring karsane gustinira iku tetepe tresna wajibe wong dadi batur males rumekseng bendara (WR. P.VIII.2) Pethikan mau mujudake piweling marang para pamaca ngenani kuwajibane wong cilik. Kuwajibane wong cilik iku kudu nduweni pangucap lan tumindak kang becik marang bendarane utawa pangarepe. Tujuwane pawongan nduweni pangucap lan tumindak becik iku ora kanggo wong liya, nanging asiling kanggo pawongan iku dhewe. Kaajab kanthi nindakake piweling kasebut, sawijining pawongan iku bisa tansah ngati-ati sajroning nindakake panggaweyane. 5) Wewatakan lan Panganggone Tembang Pirembugan iki minangka perangan kang asipat njangkepi pirembugan babagan nada lan swasana, sarta rasa-pangrasane reriptan sastra kang wis dirembug sadurunge, amarga nduweni wujud tintingan kang saemper. Wewatakane tembang macapat melu ndayani tumrap panganggone sajroning reriptan sastra. SWI dumadi saka maneka jinis tembang macapat. Perkara iku manut marang tujuwan pangriptane reriptan sastra, yaiku menehi piwulang tumrap sakabehe bebrayan agung. Perkara iku kawawas laras banget, saka jinising tembang macapat kang akeh gunggunge iku bisa digunakake kanggo medharake sadhengah piwulang pawongan ing bebrayan agung. Jlentrehe ngenani perkara kasebut kaya mangkene. tumrap Tabel 4: Wewatakane Tembang Macapat sajroning Serat Wira Iswara No. 1 Irah- irahan Gandrung Asmara 2 Gandrung Turida 3 Wulang Ratuputra Tembang Watak Pangang- gone gandrung-an luwes utawa resep tresna kendho Dhan- dhanggula Kinanthi Pucung gandrung-an crita asmara kang sakepenake gandrung-an wedhare rasa renyah utawa grapyak nelang- sa Mijil medharake pitutur asmara crita asmara kang nelangsa medharake pitutur asmara crita asmara Sinom Masku- mambang rumaket utawa kulina sedhih Gambuh Asmara- dana Megatruh medharake sedhih rasa lan nelangsa kingkin crita wedhare rasa gandrung-an seng-sem crita asmara Mijil Asmara- dana Dhan- dhanggula Sinom gandrung-an luwes lan resep renyah lan grapyak wedhare rasa asih medharake pitutur bab asmara gandrung-an Mijil crita asmara utawa gandrung-an medharake pitutur medharake pitutur Kinanthi Dhan- dhanggula Sinom luwes lan resep renyah lan grapyak rumaket lan kulina asih Gambuh medharake pitutur Kinanthi Mijil Pucung Masku- mambang Asmara- dana Megatruh wedhare rasa kendho nelang- sa sedhih sedhih lan medharake pitutur medharake pitutur crita kamem- pengan medharake rasa pangrasa kang nelangsa crita medharake rasa tresna medharake rasa keranta- tanpa 15
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara 4 Wulang Putra 5 Wulang Putri 6 Serat Jayeng Sastra Pangkur Dhan- dhanggula Girisa Kinanthi Dhan- dhanggula Mijil Gambuh Sinom Pucung Pangkur Masku- mambang Durma Megatruh Asmara- dana Kinanthi Masku- mambang Sinom Dhan- dhanggula Mijil Kinanthi Pucung Sinom Maskumam bang kingkin sereng luwes lan resep wanti- wanti asih luwes lan resep wedhare rasa rumaket lan kulina renyah lan grapyak kendho sereng nelang- sa muntab sedhih lan kingkin prihatin asih nelang- sa renyah lan grapyak luwes lan resep wedhare rasa asih kendho renyah lan grapyak nelang- sa ranta medharake pitutur kang sereng medharake pitutur medharake pitutur kanthi wanti-wanti medharake pitutur medharake pitutur medharake pitutur medharake pitutur medharake pitutur crita kemem- pengan crita sereng medharake rasa pangrasa kang nelangsa medharake rasane kang nepsu medharake rasa gegetun tanpa kang ati crita asmara medharake pitutur medharake rasa pangrasa kang nelangsa medharake pitutur medharake pitutur medharake pitutur medharake pitutur crita kemem- pengan medharake pitutur tanpa medharake rasa pangrasa kang 7 8 Serat Darma- duhita Serat Darmarini 9 10 Serat Wara-yatna Serat Menak Cina 11 Serat Panji Jayeng-sari 12 Wulang Dalem Paku Buwana IX dhuma-teng Prames- wari 13 Wulang Punggawa 14 Wulang Wanita 15 Serat Candra- rini Gambuh Kinanthi Pucung Gambuh Pucung Mijil Asmara- dana Dhan- dhanggula Sinom Kinanthi Asmara- dana Dhan- dhanggula Gambuh Masku- mambang Kinanthi Sinom Dhan- dhanggula Asmara- dana Kinanthi Mijil Sinom Asmara- dana Mijil rumaket lan kulina asih nelangsa medharake pitutur medharake piwulang kendho crita sakepenake medharake pitutur kang rumaket lan kulina kendho kang crita sakepenake medharake pitutur wedhare rasa seng-sem medharake luwes lan resep renyah lan grapyak asih pitutur utawa crita asmara medharake pitutur medharake pitutur medharake pitutur seng-sem medharake pitutur utawa crita asmara medharake piwulang medharake pitutur luwes lan resep rumaket lan kulina nelang- sa medharake rasa pangrasa kang nelangsa medharake piwulang medharake pitutur asih renyah lan grapyak luwes lan resep prihatin medharake medharake pitutur pitutur utawa crita asmara medharake pitutur medharake pitutur medharake pitutur asih wedhare rasa renyah lan grapyak seng-sem medharake pitutur utawa crita asmara wedhare medharake 16
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara Kinanthi Pucung Gambuh Megatruh Masku- mambang rasa seneng kendho rumaket lan kulina sedhih lan kingkin nelang- sa pitutur medharake pitutur crita sakepenake medharake pitutur kang medharake rasa pangrasa sedhih medharake rasa pangrasa kang nelangsa - katandhingake kalungguhane wong cilik kang dumadi saka para prajurit lan kawula. Endraswara (2010: 140) ngandharake, Ratu kudu nduweni wolung sipat kang sinebut astha brata, yaiku watake dewa cacah wolu. Watake dewa cacah wolu iku, kayata (1) Endra, nurunake turun kang wrata, (2) Yama, menehi paukuman marang wong kang luput, (3) Surya, ngati-ati, alon-alon supaya ora nandhang bot-repot, (4) Candra, becik yen disawang, akeh gumuyune, manis, (5) Bayu, ngematake sakabehe tumindak, (6) Kuwera, asipat asih, menehi panganggo kang endah, ora sawenang-wenang, (7) Baruna, ngadili durjana, tliti sajroning ngadili, lan (8) Brama, mbakar kang nindakake tumindak ora becik. Astha brata iku minangka budi luhur kang kudu ditindakake dening sawijining Ratu. 16 17 18 19 20 Amarna Namaning Pethetan Korton, Sekar Patraba- lita Sekar Salisir Kagem Gerongan Rerepen Nawung Branta Ngelmu Kedhok- teran Iber-iber Patrabalita Salisir Kinanthi Sinom Walagita Pucung Kinanthi
tresna renyah lan grapyak
kendho asih
gandrung-an medharake pitutur crita sakepenake medharake pitutur kang 1) Njaga Kaluhurane Praja lan Panguwasane Ratu minangka pangarsane praja iku nduweni kuwajiban kang ora entheng, amarga ora mung nduweni tanggung jawab marang dhiri pribadi lan kulawargane, nanging uga marang kawulane. Ratu nglungguhi dhampar keprabon kanggo mandhegani sakabehe kawulane sapraja, mula kudu bisa njaga kaluhurane praja lan panguwasane. atur ulun ingkang wus kawijil sayogya rinaos dhuh gustiku wus ndungkap wektune akil baleg wajibe ngawruhi prakaraning nagri paraboting hukum (WR. P.V.1) 3. Refleksi Etika Jawa sajroning Teks Serat Wira Iswara iki minangka andharan kang njlentrehake refleksi etika Jawa sajroning teks SWI. Refleksi iki minangka salah sijine cara kang digunakake kanggo nggoleki wewujudane etika Jawa sajroning teks SWI kang kalungguhane minangka inti sarine etika bebrayan agung ing jaman kasebut. Wujude etika kang kamot sajroning SWI iku minangka inti sarine etika Jawa kang digunakake dening bebrayan agung nalika reriptan sastra kasebut karipta, yaiku kurang luwih padha karo gesange Susuhunan Paku Buwana IX ing antarane taun 1830 tumekane taun 1893 utawa abad 18 M. Etika Jawa kang kamot sajroning SWI kaya mangkene. Pirembugan a. Etika Jawa tumrape Wong Ngaluhur Golongane wong ngaluhur kang dikarepake sajroning SWI iki luwih tumuju marang sawijining Ratu minangka pangarsane praja. Tumrape para pangarsane praja iku, saperangan gedhe uripe dumunung ing kraton. yen Kalungguhan kasebut kagolong dhuwur, murat maksude kudu ginalih lan ngulama kaot supaya trang ing galih tan cewet tinimbanga lan adating nagri ingkang wus linuri leluhur pra ratu (WR. P.V.3) kudu-kudu linalar linuri luhuring kaprabon sinuksmeng tyas priye bubukane saking asor dadi luhur yekti tinanyakna maring para sepuh-sepuh (WR. P.V.3) Sawijining Ratu iku nduweni kuwajiban kang kudu ditindakake, yaiku njaga kaluhurane praja lan sabisa-bisane kudu panguwasane. Kuwajiban ditindakake dening sawijining Ratu supaya kalungguhane minangka pangarsa bisa lestari. Manut pethikan mau, cara kang kudu ditindakake kanggo njaga kaluhurane praja lan panguwasane, yaiku kudu nenimbang kanthi becik perkara negara lan piranti hukume. Tumrape Ratu kang isih mudha, kudu bisa ngleluri kaluhurane leluhur iku 17
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara kanthi tansah cedhak lan njaluk sesurupan marang ulama minangka guru kang wasis sajroning ngelmu. 2) Memayu Karahayon Ratu minangka pawongan kang wis pinilih dening kawulane kanggo mandhegani lan nduweni tanggung jawab marang kawula kang dipandhegani. Pamawas jembar maneh, kuwajibane Ratu iku ora mung marang wujude manungsa bae, nanging kudu bisa memayu hayuning bawana. iku yen kawawas luwih lan orane sawijining tujuwane paprentahane. Kasil tujuwane paprentahan iku uga gumantung marang panyawijining Ratu lan para prajurit utawa andhahane. Endraswara (2010: 140) ngandharake, pangarsa kudu nengenake marang etika kang padha pangertene karo andhahane, supaya bot-repote negara bisa diayahi. Sakabehe iku bakal mawujud yen dilambari kanthi manunggaling kawula-Gusti. 4) Memitran karo Bangsa Liya kayumanan ing sakayun mamayu isining bumi mardawa darunanira riringane wus rinukti tan pepeka lumaksana pinardi dimen lestari (WPa. P.I.13) isine bumi minangka etika Jawa tumrape wong ngaluhur kang kudu ditengenake saka pethikan mau. Wujud memayu isine bumi iki minangka wujud kang jembar saka tumindak memayu. Sawijining pangarsane praja kaya Ratu iku nduweni kawenangan kanggo nata wewengkone. Supaya bisa becik anggone nata wewengkone, sawijining Ratu becike nengenake marang etika Jawa sajroning pethikan iku mau. Memayu 3) Asih marang Andhahane Ratu minangka pangarsane praja kudu nduweni sipat asih marang andhahane. Salah sawijining andhahane ratu, yaiku prajurit. Sakabehing dhawuhing Ratu iku kudu ditindakake dening para parjurit, amarga kanggo kabecikane prajane. Prajurit nduweni kuwajiban nindakake dhawuhing Ratu, dene Ratu kudu bisa tumindak asih marang prajurit. Ratu lan prajurit kudu bisa nindakake panggaweyan iku kanthi laras, supaya kahanane praja bisa becik lan tumata. yen sinewa den awas ningali marang wadya apa karyanira aywa dhompo pamintane mring karya wajibipun tuwin wadya ciptane rungsit tan bares sedya lawan parentahireku wong agung aywa kuciwa agal-alus mring karepe wadya mamrih durcara tan prasaja (WPa. P.II.14) Pethikan mau nuduhake anane pituduh marang Ratu supaya bisa tumindak asih marang para prajurite. Ratu minangka pangarsaning praja, wis samesthine mangerteni sakabehe tumindake para prajurit. Ratu kang mangerteni kahanane prajurit iku luwih gampang kanggo menehi prentah lan bisa gampang anggone nggayuh Pangarsane praja, kayata sawijining Ratu iku nduweni panguwasa manjero lan manjaba. Panguwasane Ratu manjero iku wis lumrah lan luwih gampang tinimbang panguwasa manjaba. anggone ngolehake Panguwasa manjero iku dituduhake kanthi anane tumindak manut saka kawula marang prentahe Ratune, dene panguwasa manjaba iku dituduhake kanthi anane sesambungan utawa memitran kang becik antarane praja siji lan liyane, kanthi simbol yaiku sesambungane para Ratune. pamitran sakehing bangsa prayogane den kawruhi lair batine den kena tinitiha den patitis tumraping kawruh sami ywa dhompo pamintanipun wijange kinawruhan tumraping angga pinardi dadine kanggoning kawruh ywa bencorah (WPa. P.V.14) Wujude etika Jawa tumrap wong ngaluhur ing pethikan iku katuduhake kanthi anane piwulang supaya nindakake memitran karo bangsa liya. Piwulang iku dijlentrehake, yen nindakake memitran karo bangsa liya iku ora mung dideleng saka laire bae, nanging uga kudu dideleng saka batine. Piwulang iku kudu ditindakake supaya anggone memitran bisa nuwuhake asil kang becik tumrape bangsa kangnindakake memitran kasebut. Babagan kang wigati sajroning memitran, kanggo bisa mangerteni sipate saben bangsa. Bangsa kang nindakake memitran uga kudu ngelingi marang unen-unen desa mawa cara negara mawa tata. Santosa (2012: 118) ngandharake, desa mawa cara negara mawa tata iku nduweni teges desa nduweni aturan dhewe lan negara mempunyai tatan dhewe. b. Etika Jawa tumrape Wong Cilik Wong cilik yen kawawas saka kalungguhane bae, wis katon beda karo wong ngaluhur sajroning pirembugan iki. Miturut Kuntjaraningrat (1984: 231), warga kutha saperangan gedhe gunggunge yaiku para tukang kang penggewene kasar (tiyang alit: basa krama saka wong cilik) kayata dagang cilik-cilikan, buruh cilik, lan tukang-tukang kang ana ing pasar, ing pinggir dalan, utawa ing warung-warung. Manut kalungguhane, wong cilik iku nduweni kalungguhan kang suwalike karo wong ngaluhur. Lelandhesan saka kalungguhane, pramila etika 18
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara Jawa kang diduweni dening wong cilik uga beda karo wong ngaluhur. Endraswara (2010: 142) ngandharake, etikane wong cilik dumadi saka nindakake tumindak kaya mangkene, (1) nengenake wiradat utawa pangupayane dhewe, melu ombyaking kahanan utawa pangrembakane jaman, (2) sregep nyambut gawe, (3) ngrewangi njaga katentremane negara, (4) njaga supaya negara ora rugi, (5) melu njaga negara yen ana bebaya, sarta (6) aja lila yen negarane dirusak dening wong liya. 1) Sregep Seba marang Pangarsa Sawijining kawula utawa prajurit minangka jejere wong cilik, nduweni kalungguhan kang luwih cendhek tinimbang Ratu lan punggawa praja liyane. Adhedhasar kalungguhan mau, kawula utawa prajurit iku kudu nindakake kuwajibane, yaiku seba utawa sowan marang pangarsa. Saben praja iku nduweni tradisi seba kang ditindakake nalika Ratune tedhak siniwaka ing sitinggil kraton. Seba kudu ditindakake dening kawula utawa prajurit kanggo tandha bekti marang Ratune. suku jungkung (welah) layar kaga (swiwi) den parigel solahira sumiwi bayem arda (lateng) kursi agung (remban) den anteng neng paseban aja mulih lamun durung wayahipun den nedya suwiteng nata aja kesed aneng panti (WPa. P.VII.2) Pethikan tembang mau nggunakake kagunan basa, yaiku wangsalan kanggo medharake piwulange. Miturut Susuhunan Paku Buwana IX, sawijining prajurit utawa kawula iku kudu bisa nyenengake Gustine. Tumindak kaya mangkono iku wis dadi kuwajiban tumrape para prajurit. Prajurit kang gelem nindakake tumindak iku bakal ditresnani dening Gustine lan bisa mundhak kalungguhane. Endraswara (2010: 166) ngandharake, R.Ng. Ranggawarsita tau medharake unen- unen sing sapa ngerti ing panuju, prasasat pagere wesi. Tegese unen-unen iku kaya mangkene, sapa bae kang ngerti carane nyenengake wong liya, dheweke kaya pinageran wesi. 3) Temen lan Taberi Wong cilik uga nduweni etika Jawa kang kudu ditindakake, salah sawijining yaiku temen lan taberi. Sipat kalorone iku minangka lelambarane wong kang kraton. nindakake Poerwadarminta (1939: 601) ngandharake, temen tegese terusing dene miturut kalawan mempeng, Poerwadarminta (1939: 584) taberi tegese sregep sarta tlaten. Rong tembung iku nduweni teges kang saemper. suwita marang Ratu ing ati kang kakiki sayektine ingkang wredhi basa wong suwita kudu temen lan taberi ras arasenya binuwang (WPu, P.IV.3) Isine pethikan mau, yaiku ngenani wigatine para punggawa praja lan prajurit kang nindakake seba IX menyang Ratune. Susuhunan Paku Buwana ngandharake yen sawijining punggawa utawa prajurit iku kudu prigel tumindake. Pirembugan kang wigati, yaiku carane wong kang seba ing sitinggil kraton. Carane wong seba manut pethikan mau mau, yaiku kudu anteng lan ora oleh mulih yen durung wektune. Tumindak-tumindak kaya mangkono iku kang kudu ditindakake dening wong kang suwita marang Ratu ing praja. 2) Merak Ati lan Sumarah marang Karsane Gusti Kawula kang kepengin oleh ganjaran iku kudu bisa nyenengake atine Gustine. Cara kang bisa ditindakake kanggo nyenengake atine Gusti iku akeh banget jinising, salah sijine yaiku kanthi tumindak merak ati lan sumarah. Sejatine tumindak loro iku gampang anggone nindakake, yen saben pawongan nduweni sipat lila lan sabar. Senajan kaya mangkono, cak-cakane tumindak loro iku bisa uga abot yen ora dikulinakake lan ora ngrumangsani yen uripe kinayoman dening Gusti. kalosa kentaring toya (sarah) jobin citra wijil Eropah nagri (marmer) den merak ati ing tembung sumarah ing sakarsa marang gusti (sawangan) arka kang munggeng wadana (tingal) sawangen tingaling gusti (WPa. P.VII.3) suling kukila kang muluk iku ngemot piwulang kanggone wong cilik kang bakal suwita marang Ratu. Manut pethikan mau, sipat kang kudu diduweni dening wong kang bakal suwita marang Ratu, yaiku kudu temen lan taberi. Rong sipat iku minangka sangu kang ora kena ditinggalake dening wong kang bakal suwita ing praja. Andharan mau laras karo unen-unen sapa tekun golek teken bakal tekan. Santosa (2012: 126) ngandarake, sapa tekun golek teken bakal tekan iku tegese sapa tekun nggolek teken bakal tumeka panjangkane. Tembung teken ing andharan iku ora ateges teken sawantahe, nanging teken iku bisa diarani sawijining sarana kanggo nggayuh panjangka. Pethikan tembang saka SWI c. Etika Jawa tumrape Putra Putri lan Rabi Etika Jawa kanggone wanita iku kudu luwih ditengenake, amarga mawas kalungguhane wanita iku kang rumpil. S. Poedjowardojo sajroning pethikan mancawarna ngandharake, tumraping lare estri pancen kathah sawan saha awisipun, keladuk ing gujeng, kesoran ing pangandikan, kekesahan piyambak, punika sedaya asring nuwuhaken alangan alangan ageng, menggahing para putra putri (Endraswara, 2010: 12). Intine saka panemu mau, menehi katrangan menawa anane pambeda antarane etikane wanita lan priya sajroning bebrayan Jawa. Endraswara (2010: 149) ngandharake, etika Jawa loro yaiku kanggone wanita lakine. bebrayan sesambungan Sesambungan karo bebrayan yaiku kudu njaga etika kanthi (1) ngati-ati, (2) asipat gemi, (3) njaga kaluhuran, sarta (4) sakabehe tumindake kudu dipikirake kanthi iku kaperang dadi karo lan karo 19
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara wening lan tujuwan kang becik. Sesambungan karo lakine yaiku (1) sregep, (2) nyingkiri tumindak cacat, (3) aja nengenake kabutuhan pribadi, (4) kudu empan papan, lan (5) kudu nenimbang sakabehe perkara (duga-duga).a 1) Wulang Wanita Babagan Takdir Wanita minangka titahe Pangeran kang nduweni rasa alus. Lumrahe para wanita luwih nengenake marang rasa-pangrasa samubarang penggaweyan, klebu nalika wanita nalika meruhi takdire. Poerwadarminta (1939: 586) ngandharake, takdir yaiku pepesthen utawa saka karsane Allah. Wanita nalika nampa takdir utawa pepesthen iku ora gampang anggone nata atine. Wanita nalika nampa takdir kang becik bisa nuwuhake rasa kang gumedhe, dene nalika nampa takdir kang ala bisa nuwuhake rasa sedhih kang matumpa- tumpa. nalika nindakake pacoban marang titahe supaya nyumurupi kahanan kang sejatine. sumurupa ing laku kawan prakawis dhihin yen kataman ing coba kudu mangesthi budi temen lan tarima (WPi. P.II.3) kang kapindho dhuh angger lakuning ati yen kataman rundah legawa lila den kesthi kaping tri lakuning jiwa (WPi. P.II.4) ing sarehning dumadine jiwa nini wus alus kalawan sukci sira kudu musthi kandel-kumandeling suksma (WPi. P.II.5) satuhune sira durung terang lir hyang murbeng pasthi marma ngger putra wanudya samya sedyaa ing ati tata titining cumadhang angadhang takdiring widhi (WPi. P.I.13) di adining putri prabu utameng tyas kang pinesthi tegese utama sabar mring pancabayaning ati tinampan sukur lan lila legaweng tyas nrusing budi (WPi. P.I.14) Wanita kang nduweni rasa-pangrasa kang alus, kudu bisa mapanake atine kanthi becik nalika nampa takdir. Manut isine pethikan mau, nalika wanita nampa takdir iku kudu linambaran kanthi ati kang tumata, amarga takdire Pangeran iku durung bisa dingerteni yen durung kelakon. Susuhunan Paku Buwana IX uga njangkepi katrangane ngenani ati kang tumata iku kanthi nduweni sipat sabar. Andharan iku laras kaaro unen-unen iki, Achmad (2012: 56) ngandharake, sabar iku lire momot lan pandhadharaning ngaurip. Kekarepane saka unen-unen iku, dibebasakake minangka sawijining cagak utawa saka kang bakuh, mula sipat sabar bakal bisa nyangga wangunan supaya tetep ngadeg, senajan ana angin kang ngguncang wangunan iku. Saliyane kanthi ati kang sabar, takdir iku bisa tinampa kanthi sukur lan lila. Manut pethikan mau, dununge ati kang tumata iku bisa ketara tumrape wong kang nduweni sipat sabar, sukur, lan lila. kuwat nandhang sakabehing coba 2) Laku Patang Perkara nalika Ketaman Pacoban Wanita iku luwih sedhih sajroning ati nalika nandhang pacoban, tinimbang priya. Tembung pacoban iku dumadi saka tembung lingga coba. Poerwadarminta (1939: 645) ngandharake, coba nduweni teges neter arep supaya nyumurupi kahanan kang sejatine. Manut teges iku menehi kang wis diandharake mau, Pangeran kang kaping pat lakuning rahsa sarehning rahseku wus mulya kudu musthi awas eling maring kodrating hyang suksma (WPi. P.II.6) lawan maning sumurupa putra mami lakuning agesang iku satuhune mesthi kataman suka sungkawa (WPi. P.II.7) Pethikan tembang saka SWI mau nuduhake anane patang perkara kang kudu ditindakake dening wanita nalika nampa pacoban. Susuhunan Paku Buwana IX ngandharake, nalikane nampa pacoban iku kudu linambaran kanthi sipat temen lan nriman. Saliyane iku pacoban kudu tinampa kanthi legawa lan lila. Sipat- sipat sabanjure kang ana sesambungane karo andharan sadurunge, yaiku kandele ati sarta awas lan eling iku uga kawawas bisa kanggo nyandhet pacoban. Santosa (2012: 122) ngandharake, kridhaning ati ora bisa mbedhah kuthaning wesi, tegese penggaweyane ati iku ora bisa njebolake bebentenge pepesthen. 3) Panca Wisaya Panca wisaya dumadi saka rong tembung yaiku panca lan wisaya. Miturut Poerwadarminta (1939: 466), panca iku asale saka basa kawi kang tegese lima, dene Poerwadarminta (1939: 466) ngandharake, wisaya tegese pirantine pancadriya. Saka andharan iku, panca wisaya nduweni teges limang perakara kang ana sesambungane kara pirantine pancadriya. dhuh putrengsun samya sumurupa nini tegese kang panca wisaya mengko winarni ingkang kapisan rogarda (WPi. P.II.18) maksudira laraning badan sayekti kalih sangsararda 20
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara yeku rekasaning dhiri katelu ingkang winarna (WPi. P.II.19) wirang arda tegese laraning ati kaping pat cuwarda yeku rekasaning ati durgarda pringganing nala (WPi. P.II.20) dene ta pitutur ingsun marang putraningsun estri den eling ing aranira sira pan ingaran putri kang aputih kang sanyata tri tetelu tegese di (SDd. P.I.1) dhuh ngger srananira kang sawiji-wiji bab panca prakara juga yen kataman sakit ing badan enggal ngesthia (WPi. P.II.21) bekti nastiti ing kakung kaping telune awedi lair batin aja esak nglakoni tuduhing laki laki ciptanen bendara mapan wong wadon puniki (SDd. P.I.2) setyaning tyas lawan legawa kaping dwi manawa kataman rekaseng angganta nini angesthia betah ngangkah (WPi. P.II.22) lawan lembah manah dene kang kaping tri menawa kataman laraning atinta nini ngesthia titi lan taha (WPi. P.II.23) teteg tuwin ngati-atia ing ati kaping pat menawa kataman rekaseng ati iya enggal angesthia (WPi. P.II.24) eneng ening awas eling de kang kaping lima yen kataman pringganing ati angesthi angandel kandel kalawan (WPi. P.II.25) wajib manut marang kakung aja pisan amapaki marang karepe wong lanang sanadyan atmajeng aji alaki lan panakawan sayekti wajib ngabekti (SDd. P.I.3) Miturut Susuhunan Paku Buwana IX, tembung putri iku dumadi saka wanda pu kang tegese putih lan tri tegese telu. Mawas saka tegese iku, mula bisa kadudut wewatakane putri yaiku edi utawa endah, bekti-nastiti marang guru lakine, lan wedi lair-batin nalika nglakoni iku kudu laki. Watak kaya mangkono prentahe dilungguhi dening jejere putri. Tembung putri iku nduweni pepadhan yaiku tembung wanita. Endraswara (1999: 151) ngandharake, ing jaman kawuri, wanita iku ditegesi kanthi jarwadhosok wani ing tata. kang kumandel netel santosa ing budi muluring wasita yen sira arsa dumadi sinebut putri utama (WPi, P.II.26) Piwulang panca wisaya iki ngenani laku lair lan batin sajroning ngudhari reruweting urip. Piwulange Susuhunan Paku Buwana IX iki kawedharake kanthi jangkep sajroning SWI, yaiku wujude panca wisaya, tegese lan cara ngrampungine. Piwulang babagan iki asipat wigati banget lan kudu ditengenake supaya urip iki ora nandhang sedhih kang kadlarung-dlarung, saengga bisa urip kanthi tumata lan becik. 4) Teges lan Watake Putri Andharan iki ngrembug paraga putri kawawas saka teges lan watake. Saben tembung iku wis samesthine nduweni teges, amarga tumrape ngelmu basa iku wis ditepungi anane rong jinis teges yaiku wantah lan entar. Watak kang bakal kaandharake sajroning pirembugan iki wujude jarwadhosok. Kagunan basa iku lumrah tinemu ing kasusastran Jawa lan nuduhake yen bebrayan Jawa kebak ing pasemon. 5) Watake Wanita Manut Filosofi Driji Lima Watake wanita kaandharake maneh ing pirembugan iki. Sajroning perangan iki, watake wanita kagambarake kanthi wujude driji lima. Susuhunan Paku Buwana IX ngandharake yen saben wujude driji, yaiku jempol, panuduh, panunggul, manis, lan jenthik iku nduweni makna filosofi dhewe-dhewe. Makna filosofi-ne driji lima iku banjur digayutake karo etika Jawa kang kudu diduweni dening wanita. lawan ana kojah ingsun saking eyangira swargi pawestri elinga sira lamun ginawan dariji lelima puniku ana dununge sawiji-wiji (SDd. P.I.11) jejempol ingkang rumuhun panuduh kang kaping kalih panunggul kang kaping tiga kaping pat dariji manis dene ta kang kaping lima wekasan aran jejenthik (SDd. P.I.12) kawruhana karsanipun mungguh semuning hyang widhi 21
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara wong wadon wus ginawanan dalil panggonaning estri iku wajib kinawruhan karepe sawiji-wiji (SDd. P.I.13) diwasa bakal winengku dening priya lan dadi tanggung jawabe lakine. Wong putri kang bakal diwengku dening priya iku kudu nduweni sipat utama yaiku nengenake etika sajroning bebrayan agung utawa mligine etika Jawa ing bebrayan Jawa. mula ginawan sireku jejempol marang hyang widhi den kayem pol manahira yen ana karsaning laki tegese pol den agampang sabarang karsaning laki (SDd. P.I.14) kang tinutur marna reh mring para sunu wanodya kang samya manungku ing palakrami pan mangkana ingkang winedharing kata (SDr. P.I.1) mula ginawan panuduh aja sira kumawani nikelken tuduhing priya ing satuduh anglakoni panunggul pan ginawanan iku sasmita sayekti (SDd. P.I.15) dipun tuhu anglakonana puniku kang sangang prakara wijange sawiji-wiji dhingin mantep lire tan niyat mring liyan (SDr. P.I.2) prihen ta karyane unggul miwah lamun apaparing iya sira unggulena sanadyan amung sathithik wajib sira unggulena mring guna kayaning laki (SDd. P.I.16) marmane sira puniku ginawan dariji manis dipun manis netyanira yen ana karsaning laki apa maning yen angucap ing wacana kudu manis (SDd. P.I.17) kajaba mung ngamungna ingkang amengku iku lakinira kapindho temen winarni temen iku nora silip ing sabarang (SDr. P.I.3) dora wuwus dene ta kang kaping telu dipun anarima apa sapanduming laki ping pat sabar tegese ywa sinung duka (SDr. P.I.4) cepak nepsu ping lima bektiyeng kakung de bekti mangkana tan wani sarta ngajeni nora lancang ywa wani andhinginana (SDr. P.I.5) aja dhoso amarengut nora merakaken ati ing netya dipun sumringah sanadyan rengu ing batin yen ana ngarsaning priya buwangen aja na kari (SDd. P.I.18) barang laku mengku ngekul nora ayun babaganing priya wedia benduning laki kanemira kang gumati marang priya (SDr. P.I.6) marmane ginawan iku iya dariji jejenthik dipun athak kaithikan (thak-thik) yen ana karsaning laki karepe athak ithikan den tarampil barang kardi (SDd. P.I.19) Dudutan saka isine pethikan iku, saben wanita iku nduweni etika Jawa laras karo gegambarane driji lima. Etika Jawa tumrape wanita manut driji lima iku (1) ayem pol manut karsane laki, (2) ora nikelake panuduhe laki, (3) karsane laki kudu ditindakake kanthi unggul, (4) nduweni polatan manis, lan (5) aja seneng othak-athik utawa kudu trampil. kusung-kusung sesaji ngopeni kakung barang kang kinarsan tanapi yen suker sakit mulasara sung usada mrih waluya (SDr. P.I.7) kang kapitu mituhu sabarang tuduh manut nora pugal kawolu rumekseng laki bisa simpen yen ana wadining garwa (SDr. P.I.8) tyasira sru ngeman ngowel ywa katempuh sakehing bebaya kasanga wiweka pasthi pradikaning wiweka P.I.9) ingkang santosa (SDr. 6) Syarate Wanita kang Bakal Sesomahan Wong putri nalika isih timur minangka tanggung jawabe wong tuwane. Nalika wong putri wis ngancik Etika Jawa tumrape wong putri kang bakal sesomahan iku yen manut andharane Susuhunan Paku Buwana IX ana sanga, yaiku (1) manteb lan ora niyat 22
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara marang priya liya, (2) temen sajroning ngucap, (3) nrima marang sepira bae pawewehe lakine, (4) sabar, (5) bekti marang lakine, (6) gumati marang laki, (7) mituhu sakabehe pituduhe laki, (8) rumeksa marang lakine kanthi nyimpen wewadine, lan (9) ngati-ati tumrap kalonggaran kanthi kukuhe ati. Sakabehe etika Jawa iku kudu diduweni dening wong putri kang kepengin winengku dening priya. 7) Wewaler Pegatan Pegatan minangka sawijining tumindak kang ora tumrape wong kang disenengi dening Pangeran tembung pegat. sesomahan. Pegatan dumadi saka (1939: 482), pegat yaiku pedhot, Poerwadarminta pepisahan, utawa rabi sajroning lan talak. Laki sesomahan nduweni kuwajiban supaya tansah rukun lan ngedohi pegatan. basa wadon iku wadi tegesira (SW. P.I.9) milanipun wadi tan kena kawetu kudu rinawatan tan kena leh wer ing kardi dipun sami eling jenenging wanodya (SW. P.I.10) IX ngandharake kautamaning wanita kang bisa njaga wewadine kulawarga. Etika Jawa jenenge paragane ing pirembugan iki, yaiku wadon. Miturut panjenengane, tembung wadon iku bisa ditegesi wadi, mula wong wadon kudu bisa njaga wewadi. Wanita kang bisa njaga wewadi iku bakal luwih diajeni dening wong liya, amarga drajade kulawargane uga kajaga. Santosa (2012: 119) ngandharake, ajining dhiri dumunung ing lathi, ajining raga saka busana. Tegese unen-unen kasebut, yaiku regane kapribaden iku dumunung ing lathi utawa tuturane, dene regane raga utawa badan iku kagambar saka panganggone. Susuhunan Paku Buwana iku kadudut saka witana kang kadulu kang kapyarsa wanodya puniku lamun pegat denira apalakrami ana ping pindho ping telu ping pat ping lima kalakon (SDr. P.II.2) sangsaya wuwuh-wuwuh pocapane ala nganggo saru li warise kesel gone dadi wali kajaba yen pegatipun nora tulus karahayon (SDr. P.II.3) 9) Manut marang Lakine Kulawarga iku bebasan sawijining wujud kang wutuh saka bapak, ibu, lan anak. Jejering bapak utawa laki iku nduweni kalungguhan minangka pandhega lan nduweni tanggung jawab ngayomi kulawargane. Wanita nduweni kuwajiban manut marang prentahe lakine lan dadi ibu kang becik tumrape putrane. Putra nduweni kuwajiban ngabekti marang wong tuwane. Kuwajibane wanita minangka rabi kang kudu manut marang prentahe lakine iku, bakal dirembug sajroning pethikan iki. Bebrayan Jawa nduweni wewaler ngenani pegatan. Sajroning sesomahan, antarane laki lan rabi lan bisa nindakake kudu bisa padha pangertene kuwajibane dhewe-dhewe. Laki-lan rabi kang ora bisa nindakake tumindak kaya mangkono iku, uripe mung bakal cecongkrahan utawa padu bae lan pungkasane nindakake pegatan. Miturut Susuhunan Paku Buwana IX, pegatan iku ora becik ditindakake. Panjenengane nyarujuki tumindak pegatan, yen pegatan iku ditindakake amarga salah sawijine saka laki utawa rabi tinggal donya. 8) Bisa Njaga Wewadi Wong jejodhoan utawa sesomahan, antarane laki lan rabi iku kudu bisa lumaku kanthi laras. Laki lan rabi kudu bisa padha momot perkara kang disandhang dening kekarone. Salah sawijining kuwajibane laki lan rabi, yaiku kudu bisa njaga wewadi. Tembung wewadi dumadi saka tembung lingga wadi. Poerwadarminta (1939: 652) ngandharake, wadi tegese prakara kang dikeker ora diwedharake marang wong liya. Kahanane kaya mangkono iku kudu luwih ditengenake dening rabi. ingsun cekak supaya enggal dhinapur nini putraningwang estokena basa gati sapolahe yen wong amrih becik den amrih karaos pon-ponane kapoka ing tembe nora kena anak lawan rabi luput ngapureki tan wande anempuh (SMC. P.I.8) Kuwajibane wanita kang kudu manut prentahe lakine iku kudu ditengenake, amarga wanita kudu mawas marang kalungguhane priya kang dadi pandhega tumrape kulawarga lan nduweni tanggung jawab ing donya tumekaning dina akhir. Prentahe laki kang kena dinut, yaiku prentah kang nglungguhi jejering bebener. Tumrape prentahe laki kang nerak paugeran agama lan negara utawa ndadekake piawon oleh ditinggalake ditinggalake dening rabi. 10) Bisa Njaga Bandha Donya Wanita kang utama, yaiku wanita kang bisa nindakake kuwajibane ing kulawarga. Salah sawijining kuwajibane wanita ing kulawargane, yaiku kudu bisa iki kudu njaga bandha donyane ditindakake dening wanita nalika ngatur wetune dhuwit utawa blanja, luwih-luwih kanggone wanita kang ditinggal nyambut gawe dening bojone. laki. Kuwajiban 23
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara lamun ana putri den pasrahi rajabrana pan banjur den angkah branane wus den wehake sayekti duwek ingsun iku anggep wong tahiyoli luwih nisthaning nistha pakematan agung dudu anggeping akrama beberandu beruwun setan kaeksi dudu sipating janma (SPJ. P.I.12) Susuhunan Paku Buwana IX ngandharake, wanita iku dibebasakake kaya wong nggadhuh. Wong kang nggadhuh iku kuwajibane njaga barang kang digadhuh, nanging ora oleh ngakoni barang kasebut. Sakabehe bandha donya kang ana sajroning omah iku minangka bandha donyane laki, dene rabi nduweni kuwajiban supaya bisa njaga lan ora kena ndhaku sarta nggunakake bandha donya iku kanthi cara kang ora pener. Wanita kang kepengin blanja kudu njaluk idin dhisik marang lakine, saengga anggone blanja ora mung sakepenake dhewe, nanging manut karo kabutuhane kulawarga. 11) Pinter Leladi Wanita kang ditresnani dening priya iku kanthi lelandhesan pirang-pirang perkara. Salah sawijining lelandhesaning wanita pinilih minangka rabi dening priya, amarga pinter anggone leladi. Tembung leladi iku dumadi saka tembung lingga ladi. Poerwadarminta (1939: 254) ngandharake, tegese ladi utawa nyenyawisake lan kaulungake marang wong liya ing sajroning pista, nyambut gawe, lan sapanunggalane. leladi iku klebu para tamu bakal jenak, yen meruhi kahanan kaya mangkono iku. 12) Sembah Lair lan Batin Sembah minangka tumindak kang ditindakake kanggo menehi pakurmatan marang pawongan kang nduweni dhuwur. Miturut Poerwadarminta (1939: 554), sembah, yaiku tandhaning pangaji-aji sarana nangkepake tangan kang kapener jempol kagatokake ing irung. Tegese sembah kang diandharake dening Poerwadarminta iku asipat lair utawa sawantahe bae. Sembah iku wujude ora mung ditindakake kanthi lair bae, nanging kanthi rasa pangaji iku uga bisa diarani sembah. kalungguhan luwih mapan pae patrapipun sembah lair sembah batin laire sarana tangan batine dumunweng ati tinata dipun tetela laraping don pinrih titi (WW. P.III.15) Sawijining wanita iku diprentahake nindakake sembah rong warna, yaiku sembah lair lan batin. Miturut Susuhunan Paku Buwana IX, sembah lair iku wujude sarana tangan, dene sembah batin iku sarana ati. Mawas andharan iku, cetha yen sakabehe tumindake wanita minangka etika Jawa iku kaperang dadi loro, yaiku tumindak kang bisa ditindakake kanthi tangan lan tumindak kang mung bisa ditindakake kanthi ati. Sakabehe laras karo iku kudu ditindakake kanthi paugerane lan ora kena kang ditinggalake yen tanpa sebab kang gumathok. ingkang sedya amartuwi pirang bara lamun bisa nyugata amrih sukane kadang mitra ingkang samya tuwin krasan rarasan saking bisa tindak-tanduk ingaranan boja krama (WW, P.II.8) 13) Lila Diwayuh Wanita utama sajroning SC, yaiku wanita kang lila diwayuh. Poerwadarminta (1939: 653) ngandharake, wayuh tegese nduwe bojo luwih saka siji. Wanita kang lila diwayuh iku mujudake tumindak kang abot. Pamawas kaya mangkono tumrape wanita kang diwayuh iku kudu bisa nata atine supaya ora goreh dening tumindake marune. Adhedhasar panemu iku, mula ora akeh wanita kang lila diwayuh. iku amarga boja suguh ranireki krama tembung kang mrih lejar tyasing tamu mrih jenake tan age mulih dumadya pratandhane yen sira sinihan sesaminipun janma yogya linuria (WW. P.II.9) tumrape wanita sajroning SWI iku ora mung mandheg ing carane wanita olah-olah lan nyuguhake panganan bae, nanging uga kang nengenake marang solah bawa lan tata kramane nalika leladi. Wanita kang kawawas becik, yaiku wanita kang nalika nindakake leladi iku bisa ngecakake solah bawa lan basa kang becik uga. Pawongan kang disuguh, Pirembugan pinter leladi liring kang wiyata arja ujar ugering pawestri kang winayuh dennya krama yogya ngupakareng dhiri majrenih mardiweni wiwida ganda rum-arum rumarah ngadi warna winoring naya memanis mangesthia ing reh cumondhonging karsa (SC. P.I.2) Pethikan mau ngrembug wanita kang lila lair lan batin nalika diwayuh dening lakine. Pethikan iku kajupuk saka SC, kang jangkepe diandharake kanthi tuladha para 24
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara raden Arjuna, kayata Sumbadra, Hulupi, garwane Gandawati, Srikandhi, Manikharja, Maeswara, Rarasati, lan Sulastri. Sajroning kasebut digambarake kahanane para garwane Raden Arjuna kang ora serik marang marune, nanging asipat manis lan rukun. reriptan sastra kang medharake pitutur luhur iku prayogane tansah disrawungi dening para mudha. Saka pituture wong tuwa iku bakal bisa kadudut isine, yaiku perkara nistha, madya, lan utama. Saka telung perangan iku kudu pinilih sipat kang utama, amarga bakal bisa nggawa kabecikan kanggo dhiri pribadi, apadene wong liya. d. Etika Jawa tumrape Para Mudha Para mudha iku nduweni sipate kebak greget kanggo nyambut gawe. Greget iku minangka sipat kang wigati kanggo nggayuh panjangka. Senajan kahanane kaya mangkono, wong mudha uga kudu nengenake etika supaya bisa rahayu sajroning uripe. Endraswara (2010: 147) ngandharake, sawijining wong mudha utawa anak iku kudu nglungguhi etika, kayata (1) eling marang lelabuhane leluhur lan percaya marang kakuwatane dhewe, (2) wong tuwane kudu ndongakake putrane supaya bisa nerusake panjangkane wong tuwa, (3) wong tuwa kudu menehi tetimbangan kanggo jejodhowane putrane supaya nduweni jodho kang setimbang, (4) kudu nduweni omah lan panggaweyan dhewe, (5) kudu nduweni kalungguhan kang mesthi, (6) nduweni kawibawan kang gedhe, (7) nduweni sipat nrima ing pandum, lan (8) bisa sukur. 1) Cedhak lan Mbangun Turut marang Wong Tuwa 2) Mituhu Dhawuhing Guru Ngudi ngelmu iku minangka perkara perlu banget ditindakake, malah bisa diarani wajib. Supaya bisa nduweni kagunan, para mudha kudu bisa milah lan milih pawongan kang bisa dadi gurune. Sajroning paguron, para mudha kang dadi jejere siswa guru. Lelambarane wong golek ngelmu, yaiku kapercayan. Guru tumrape siswa minangka sawijining wong tuwa kang kapindho sawise wong tuwa kang asli, mula ora ana guru kang kepengin njlomprongake siswane supaya nemoni piawon. tumrape para mudha, kudu mituhu marang dhawuhing tuladhane puruhita mring guru zaman kariyin kadi Arya Bratasena mantep anglabuhi pati tur ta nora sayekti pituduhe gurunipun mamrih sirnane Sena malbeng telenging jaladri nora mati malah antuk sihing dewa (WPa. P.V.9) Para mudha, yaiku anggotaning bebrayan agung kang bakal nerusake penggaweyane wong tuwa kanggo nggayuh panjangka-panjangka kang durung bisa kagayuh. Tumindake wong mudha supaya ora nalisir saka bebener, bisa ditindakake kanthi laku cedhak lan mbangun turut marang wong tuwa. Perkara iku kudu ditindakake dening para mudha, amarga wong tuwa iku wis tau nindakake lelakon ing donya iki kanthi luwih akeh, saengga ndadekake wong tuwa iku sugih kawruh utawa ngelmu. Raden Bratasena minangka jejere siswa kang tuhu lan bekti, mula mituhu marang sakabehe dhawuhing gurune. Lelakon iku isih tetep ditindakake dening Raden Bratasena, senajan kudu labuhi kanthi jiwa lan ragane. Pungkasane crita, Raden Bratasena bisa nggayuh ngelmu kasampurnan saka Dewa Ruci amarga gedhene rasa percayane marang gurune. 3) Nggedhekake Tapa Brata rama ibu ambabar tuladhanipun leluhuring kuna kang nistha madya utami sayogane piniliha kang utama (WR. P.VI.2) utamane tumana leket wong sepuh ingkang sugih kojah anjajah kawruh baresih sinaunen gusti mupung maksih mudha (WR. P.VI.3) Susuhunan Paku Buwana IX medharake pitutur marang para mudha supaya uripe cedhak karo wong tuwane (bapak lan ibu). Wong tuwa kang kudu dicedhaki, yaiku wong tuwa kang sugih kojah. Karepe saka tembung kojah sajroning pethikan mau, yaiku pitutur. Wong tuwa Para mudha iku minangka jejere pawongan kang isih amba jangkahe sajroning urip iki. Mawas marang kahanane wong mudha kang kaya mangkono iku, mula dheweke kudu nggedhekake anggone tapa brata. Laku tapa brata iku minangka sawijining sarana kanggo nggayuh panjangka. Tapa brata iku dilakoni kanthi nyedhakake awak utawa badan minangka kawula marang Pangerane. tapa brata puja mantra dene kang dipun wastani iya nini tapa brata limang prakara sayekti juga angengirangi ing bukti sarananipun narima nadyan nyegah dhahar menawa sireki tan narima apa ing saananira (WPi. P.III.8) 25
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara iku sayektine gagar ping kalih nyunyuda guling sanadyan anyuda nendra nanging yen linali lali bebasan tanpa kardi katranganing nyuda turu samya dipun waspada upamane sira nini wus mbaliyut ingkang panggah ciptanira (WPi. P.III.9) kanggo nggayuh panjangkane. Njangkepi andharan mau, Endraswara (2010: 154) uga ngandharake, ana patang etika kang kudu ditindakake dening wong tapa, yaiku (1) tapa anarima tegese kudu nurut karsane Pangeran, (2) tapa geniara tegese kudu ora kagodha dening swara- swara kang memanas ati, (3) tapa banyuara tegese manut piwelinge sedulur, lan (4) tapa patiara tegese kudu ora nuduhake kabecikane dhewe. 4) Aja Kagodha dening Wanita den jak ngaluyut supaya tan koyup dening pakarti ning bliyut kang kaping tiga angawisana sanggami srana lila ing ati mangkene pakartinipun anyuda ing sanggama yen karep dipun sabari mrih ywa kongsi kabanjur kajating nala (WPi. P.III.10) lalu buru karaharjan kang kaping pat sira nini angampeta pangandika tegese panggagas nini catur kang tanpa kardi nini kalakone iku kudu panggah santosa sanadyana sira nini tan ngandika yen mengku karsa sandeya (WPi. P.III.11) ing lima sira ngilangna duka cipta srana saking cahyaning locananira angresepi ingkang sami sumewa nadyan nini tanpa duka cipta tuhu nanging yen kurang marta tan widada iku dadi sadayeku kudu nganggo empan papan (WPi. P.III.12) Manungsa urip ing donya iki mesthi bakal nandhang panggodha. Bebrayan Jawa wis tepung banget marang wujude godhane urip ing bebrayan iki, kayata pangkat, bandha donya, lan wanita. Para mudha minangka pawongan kang isih kurang sesurupane mesthi luwih gampang kagodha dening panggodha kaya mangkono iku, mula becike diupadi carane supaya ora kagodha dening telung perkara iku. tyas tan keguh memanising estri mring ature wadya kang tan lonya yogya winawas yektine ywa sorah dipun samun amet daya ywa ngatarani den wani atinira ing netya aywa ru sirung lengus wacanarda tan jadmika ing poleh nora prayogi den manis ulatira (WPa. P.II.3) Sajroning pethikan tembang mau diandharake kanthi satleraman ngenani godhane wanita marang priya. Senajan kaya mangkono, perkara iku kudu diwawas luwih jeru maneh. Manut pamawas iku, wanita iku bisa dadi digolongake dadi rong golongan, yaiku wanita kang bisa njurung marang panjangkane para mudha lan kang ngreridhu panjangkane para mudha. Wanita kang njurung marang panjangkane wong mudha, yaiku wanita kang nduweni bebuden becik lan mbesuke bakal dadi sisihane. Wanita kang bakal ngreridhu marang panjangkane para mudha, yaiku wanita kang nduweni bebuden kurang becik. sira samya sumurupa liring empan iku nini manawa dalu mangsanya tarbukanira ing kapti bebuka sarat saking sareh sarekaning kayun liring papan muriha papan ingkang samun sepi tegesipun nyirnakken sanggarungginya (WPi. P.III.13) Susuhunan Paku Buwana IX wis menehi pamerang tumrape tapa brata, kayata (1) betah luwe, (2) nyuda anggone turu, (3) arang anggone saresmi, (4) ngempet wicara, (5) ngilangi sungkawa. Limang perkara iku mau kudu bisa ditindakake dening para mudha 5) Nuntun Wong Tuwa marang Kabecikan tuwa Sakabehe wong lumrahe nduweni pepenginan supaya putrane luwih pinter tinimbang wong tuwane. Saka maneka warna kahanane wong tuwa, wis samesthine bakal nengenake marang panggulawenthahe marang putrane. Senajan wong tuwa iku uripe ing desa lan sarwa kekurangan, nanging mesthi ora pengin yen putrane nduweni nasib padha dheweke. Wong tuwa nduweni panjangka, yen putrane wis digulawenthah kanthi bener, mbesuke bisa mulyakake wong tuwane. Salah sawijining cara mulyakake wong tuwa, yaiku kanthi nuntun wong tuwane marang kabecikan. 26
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara lir jamaning Majalengka Bre Wijaya kang mungkasi pantes kinarya ruwiya patraping bapa lan siwi Rahaden Patah nami kang ginadhang madeg ratu tur sedya mrih utama rumasuk agama sukci kumawawa amardi marang kang rama (WPa. P.V.5) IX ngandharake lelakone Prabu Brawijaya V karo putrane kang asmane Raden Patah. Sawise gedhi, Raden Patah bisa mumupuni ing babagan agama Islam. Dheweke ora gelem, yen wong tuwane ora rahayu ing donya lan akhir, mula Prabu Brawijaya dielingake dening Raden Patah supaya ngrasuk agama Islam. Tumindake Raden Patah kang kaya mangkono iku nuduhake minangka sawijining anak kang bekti marang wong tuwane. Susuhunan Paku Buwana 6) Piwulang Urip ing Praja Para mudha kang wis cukup anggone ngudi ngelmu, wajibe kudu bisa nindakake darmane sajroning bebrayan agung. Ngelmu kang nduweni piguna, yaiku ngelmu kang ditindakake dening saben pawongan lan midunani tumrape bebrayan agung. Saben pawongan nduweni kagunan kang beda-beda, yaiku manut karo ngelmu kang diudi ing papan pasinaone. Salah sawijining papan kanggo nindakake ngelmu kang wis diudi dening para mudha, yaiku ing praja utawa negara. disebutake kuda iku nggambarake tekad lan kandele ati, curiga nggambarake tegese landhep ing budi, lan wanita tegese alusing solah bawa. e. Etika Jawa tumrape Pandhita SWI minangka sastra piwulang, uga ngrembug piwulang etika tumrape pandhita. Miturut Endraswara (2010: 154), etika kang kudu diduweni dening pandhita (guru) yaiku (1) asih marang siswa, (2) tekun anggone mulang, (3) tanpa pamrih, (4) tanggap ing sasmita, (5) meruhi apa kang dipenginake dening siswa, (6) bisa menehi wangsulan tumrap pitakonane siswa, (7) ora ngenthengake kakuwatane siswa, lan (8) ora edan ing pangalembana lan keminter. Jawa 1) Ora Melik Pawewehing Liyan Sawijining guru iku minangka pawongan kang mumpuni ing babagan ngelmu. Guru iku nduweni kuwajiban siswa-siswane. iku bisa kawawas minangka Kuwajibane guru penggaweyan kang mulya, amarga lumrahe guru iku ora melik pawewehe liyan. Guru iku ora kena melik duweke siswa, apa maneh nduweni sipat drengki. nggulawenthah marang heh mulane nguni bener wulangipun kaping pat sri narapati lamun sira anggeguru ngulama kang nora melik ya marang pawewehing wong (WPa. P.X.12) semuning nom nampaa wulang utami kang kanggo neng praja lumrahing jamanireki aywa luwih lawan kurang (WPa. P.VIII.9) pasemone kuda curigestri tulis jarwane mangkana kuda den kuwat tarampil curiga landheping cipta (WPa. P.VIII.10) Pethikan mau minangka wujude pepeling tumrape guru lan siswa. Sejatine piwulang kang diandharake dening Susuhunan Paku Buwana IX iku kapethik saka piwulange Susuhunan Paku Buwana IV. Piwulang tumrape guru, yaiku kudu bisa njaga tumindake supaya ora melik marang duweke liyan, apa maneh nduweni sipat drengki. Piwulang tumrape siswa, yaiku kudu bisa nggolek guru kang ora nduweni sipat melik marang duweke liyan. wanitadi den bisa ngenaki ati tur manising sabda karya kayungyuning laki sastra parigeling basa (WPa. P.VIII.11) Pethikan tembang saka SWI iku nuduhake uripe para mudha ing praja. Susuhunan Paku Buwana IX ngandharake, para mudha kang urip ing praja iku dipasemokake kaya mangkene, duka (kuda) curigestri tulis. Manut pasemon iku, para mudha kudu nduweni sipat (1) kuwat lan trampil, (2) landhep pangangen- angene, (3) manis wicarane lan ngenakake ati, lan (4) prigel ing babagan basa. Wujude pasemon iku laras karo andharane Padmosoekatjo (1960: 78), yaiku lambang utamane watak lan tindak. Sajroning andharan iku, 2) Titis lan Mumpuni Kitab Piwulang iki ngrembug kagunan kang kudu diduweni dening sawijining guru. Sakabehe guru iku iku kudu mumpuni dibebasakake minangka sawijining tuk kang saben dina metu banyune. Banyu kang metu saka tuk iku, bakal digunakake dening saben pawongan kang njupuk nggunakake timba lan piranti sapanunggalane. Timba lan piranti sapanunggalane kang digunakake kanggo njupuk banyu saka tuk iku minangka bebasane siswa. ing babagan ngelmu. Guru pan ing nguni ana ngulama pinunjul Ngabdulkahar abibisik sareh titis lamun muruk tur mring kitab amumpuni 27
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara bisa nawang kareping wong (WPa. P.X.13) Pethikan mau nyritakake kahanane Abdul Kahar, yaiku gurune Susuhunan Paku Buwana IX kang ing Ngruweng. Panjenengane minangka dununge sawijining guru nduweni sipat titis lan mumpuni ing babagan kitab. Rong sipat iku nduweni sesambungan yaiku tumrape wong kang mumpuni kitab iku bakal titis sajroning nggulawenthah siswa-siswane. Mumpuni ing babagan kitab iki minangka wujud panggambarane wong kang 154) ngelmu. Endraswara ngandharake, sajroning tradisi Jawa, pandhita utawa guru ana kang oleh sesebutan pandhita sastra genya, kang tegese pandhita kang pancen (satemene) wignya utawa lebda ing babagan ngelmu. Tumrape siswa kang kepengin ngudi ngelmu, saora-orane uga kudu milih guru kang titis lan mumpuni ing babagan kitab. sugih (2010: njlentrehake etika Jawa kang kudu ditindakake dening saben pawongan ing bebrayan agung iki. Wujude etika Jawa iku dumadi saka etika nindakake agama (spritual), etika solah bawa utawa budi pakerti (solah bawa), sarta etika sajroning basa, sastra, lan seni utawa budaya. 1) Etika Nindakake Agama Manungsa urip ing alam donya iki ora bisa kapisahake karo babagan agama. Poerwadarminta (1937: 18) ngandharake, agama iku tegese kakumpulane tata cara manembah marang Pangeran (Allah), piwulang- piwulang, pangandel sarta tindak kautaman. Kanthi cara etimologis, agama dumadi saka tembung Sanskerta, a kang tegese ora lan tembung gama kang tegese lumaku utawa malih, saengga agama tegese kang ora malih (Said, 1980: 49). Anane agama utawa wong kang ngrasuk tatanane agama iku bakal ndadekake uripe manungsa ora rusak lan bisa rahayu. 3) Bisa Ngukur Kakuwatane Siswa Sawijining guru iku nduweni kuwajiban nggulawenthah siswa-siswane. Saben guru anggone nggulawenthah siswa-siswane iku kanthi cara kang beda- beda, nanging kang perlu tengenake, yaiku kudu bisa ngukur kakuwatane siswane. Perkara iki bisa kawawas kaya andharan sadurunge, yaiku siswa iku dibebasakake kaya wadhah banyu. Saben wadhah banyu iku nduweni ukuran kang beda-beda, mula banyu kang disokake uga kudu manut karo ukurane. Banyu kang disokake marang wadhah kanthi ora mawas ukurane, banyu iku bakal luber utawa kutah. Gegambaran iku uga uga dumadi marang daya pamikire siswa kang ana wewatesaning. lamun ana wong minta kawruh kang luhung nora banjur den turuti binobot sakuwatipun upamane desa cilik tan kuwat kanggonan katong (WPa, P.X.14) IX nyritakake kahanane Abdul Kahar minangka guru kang wasis ing babagan siswa-siswane. Sajroning pethikan iku, Abdul Kahar iku nduweni sipat wicaksana, dheweke ora tansah nggunggung siswane, nanging dideleng dhisik kakuwatane siswane iku. Panjenengane iku jejere guru kang ora mung mentingake kaperluwane dhewe, nanging uga nengenake marang kabutuhane para siswane. Abdul Kahar tansah nggatekake siswa-siswane supaya gampang anggone nampa piwulange. Susuhunan Paku Buwana nggulawenthah agama iku perlune yekti pikukuhe titimbanganing tyas mring nistha madya tamane mung iku rasanipun dalil kadis kang den semoni supaya animbanga sagunging pra ratu wadya kang sawaleng karsa pinrih sirep saking kuwasaning aji wewaton kitab Quran (WR. P.XI.3) Susuhunan Paku Buwana IX sajroning SWI ngandharake wigatine saben pawongan iku kudu ngrasuk agama suci utawa iku nuduhake yen kanthi ngrasuk agama Islam, saben pwongan iku bakal bisa mangerteni wujude tumindak nistha, madya, lan utama. Agama iku ngemot babagan paugerane urip, yaiku wiwit saka esuk tumekane wengi, tumekane sarta wiwit kapentingane pribadi nganti bebrayan agung. Yen sakabehe manungsa mawas marang sipate agama kang kaya mangkono mau, wis salumrahe manungsa iku kudu nggunakake agama minangka paugeran uripe. Paugeran sajroning agama iku ora mung kanggo ngatur tumindake manungsa bae, nanging uga kanggo menehi pepadhang kanggone reruwet kang sinandhang dening manungsa. Sajroning pethikan iku uga diandharake sumbering paugeran agama Islam yaiku Al- Quran lan Al-Hadits. Islam. Sajroning pethikan 2) Etika Solah Bawa utawa Budi Pakerti f. Etika Jawa Sapanunggalane Pirembugan iki bakal njlentrehake etika Jawa saliyane kang wis diandharake ing perangan ndhurur. Etika Jawa iki kaandharake sajroning sub-bab kang beda, amarga nduweni wewujudan kang beda. Pirembugan iki Budi pakerti minangka sawijining tetembungan kang digunakake ngarani tumindak utawa solah bawane manungsa. Sajroning bebrayan agung, wong kang nduweni sipat lan tumindak kang becik iku diarani wong kang berbudi pakerti. Tetembungan budi pakerti dumadi saka pakerti. Poerwadarminta (1939: 158) ngandharake, budi tegese rong tembung yaiku budi lan 28
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara nalar utawa pikiran lan miturut Poerwadarminta (1939: 1422), pakerti tegese panggawe utawa panggawean. Saliyane iku, uga diandharake dening Santosa (2012: 19), budi pakerti iku minangka solah bawa, watak, utawa akhlak. lawan kudu bisa basa sastra telu Jawa Arab Landa kinarya sangune ngabdi dadi nora kidhung lamun ana karsa (WPa. P.VI.22) iba-iba trahing nata yen lelabuhane becik utawa berbudi sabar pasthi wahyune sumandhing lir sang mulki astha ji ngantuk anemu praja nging abot lakunira cegah wanita jekining yen kang nurat mentak ampun boten bisa (WPa. P.V.11) Susuhunan Paku Buwana IX iku minangka sunan kang wicaksana. Perkara iku katitik saka isine pethikan mau. Sajroning pethikan iku bisa diweruhi piwulange ngenani wujude basa. Sakabehe pawongan ing bebrayan Jawa iku diprentah nyinaoni basa lan sastra telu yaiku Jawa, Arab, lan Landa. Saka andharan iku nuduhake yen bebrayan Jawa iku asipat tinarbuka marang basa lan sastra saka mancanegara, mligine kang asipat laras lan njurung marang pangrembakane basa lan sastra Jawa. Pethikan mau nuduhake anane piwulang budi pakerti ngenani carane njaga tumindak becik, supaya bisa nampa wahyu. Susuhunan Paku Buwana IX ngandharake, kanggone wong kang nduweni tumindak becik, wahyune bakal tinampa. Saliyane iku, uga diwedharake tuladhane tumindak ala iku kanthi wong kang kagodha dening wanita. lamun sira dhemen anabuh gamelan ywa pijer ngelak-ngelik semuning pradangga sayekti kawruhana jer iku yasaning wali amesthi ana semune kang piningit (WPa. P.IX.3) 3) Etika Sajroning Basa, Sastra, lan Seni Manungsa minangka titahing Pangeran (Allah) kang sampurna, diwenehi kanugrahan awujud rasa, cipta, lan karsa kang tundhane ndadekake manungsa ora bakal bisa uwal saka babagan kaendahan. Wujud-wujud telung kaendhan pirembugan seni. Poerwadarminta (1939: 32) ngandharake, basa yaiku sarana ginawe medharake gagasan awujud keklumpukane tembung, upamane Jawa, Inggris, lan sapanunggalane. Poerwadarminta (1939: 547) uga ngandharake, sastra yaiku kawruh bab layang utawa tutulisan. Sugono (2008: 1316) ngandharake, seni yaiku kagunan nggawe reriptan kang nduweni nilai (kawawas saka aluse, kaendahane, lan sapanunggalane). iku saora-orane gegayutan karo lan iki, yaiku basa, sastra, barang katon karungu sayekti kena pinet upamaneki lamun dhemen sira ngingu mireng panepang nyamleng lan panemu mami pasemonira kawula lawan gusti (WPa. P.IX.4) Susuhunan Paku Buwana IX menehi pepeling tumrap bebrayan agung sajroning pethikan mau. Pepeling iku kajupuk saka wujude gamelan minangka piranti tetabuhan ing laladan Jawa. Wujude pepeling iku ana loro, (1) saben pawongan iku aja mung nyawang laire bae, nanging kudu tumekane batine lan (2) gamelan iku minangka pasemone kawula lan Gusti. keh warnane wong murih utami wonten sing wiraos ajar basa mamrih basukine supayane ingandel sesami nanging jroning ati gorohe ngendhukur (WR. P.V.8) Basa iku nduweni piguna kanggo nggayuh kautaman lan supaya nemoni rahayu (basuki). Andharan iku yen kawawas pancen bener, larasa karo unen-unen aja waton omong, nanging omonga nganggo wewaton. Santosa (2012: 119) ngandharake, aja ngomong waton, nanging ngomonga nganggo wewaton, tegese manungsa iku aja mung angger omong, nanging omonga kanthi nganggo paugeran kang cetha. 4. Refleksi Etika Jawa sajroning Konteks Serat Wira Iswara Wiwit jaman kawuri tumekane saiki, etika Jawa isih ditindakake dening bebrayan Jawa, senajan wis ngalami owah gingsir. Bebrayan Jawa becike tansah mawas dhiri supaya uripe tansah rahayu lan adoh saka piawon. Salah sawijine cara kanggo nggayuh kahanan kasebut, yaiku kanthi nindakake refleksi etika Jawa sajroning (2010: 34) ngandharake, etika Jawa uga mujudake refleksi saka self control, amarga lan ditemtokake kanggo saben pawongan utawa kekumpulan iku dhewe. konteks SWI. Endraswara sakabehe iku mau digawe 29
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara a. Inti Sarine Etika Jawa Sajroning SWI tinemu saperangan etika Jawa kang bisa ditliti minangka wujud nyata saka inti sarine etika Jawa kasebut. Tabel iki minangka gegambaran kang ringkes tumrape etika Jawa sajroning SWI kang direfleksi tumrap bebrayan agung. Etika mudha 21 Cedhak tumrape para lan mbangun turut marang wong tuwa. 22 Mituhu dhawuhing guru. 23 Nggedhekake tapa brata. dening 24 Aja kagodha ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ wanita. Tabel 5: Refleksi Etika Jawa sajroning Serat Wira Iswara Pambijine Narasumber No Wujude Nara- sumber I Iya Ora Nara- sumber II Iya Ora 1 Etika Ngaluhur Njaga kaluhurane praja lan panguwasane. tumrape Wong ¥ ¥ 2 Memayu karahayon. Asih marang andhahane. 3 4 Memitran karo bangsa ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ 5 liya. Etika Cilik Sregep Ratu. tumrape Wong seba marang ¥ ¥ 6 Merak ati lan sumarah ¥ ¥ 7 marang karsane Gusti. Temen lan taberi. Etika putri lan rabi tumrape putra ¥ ¥ 8 Wulang wanita babagan ¥ ¥ 25 Nuntun wong tuwa 26 marang kabecikan. Piwulang urip ing praja. x Kuwat lan trampil. x Landhep pangangen- angene. x Manis wicarane. x Prigel basa. Etika tumrape pandhita 27 Ora melik pawewehing liyan. Titis lan mumpuni kitab. 28 29 Bisa ngukur kakuwatane 30 31 siswa. Etika Sapanunggalane Etika nindakake agama. Etika solah Bawa utawa budi pakerti. x Sabar supaya wahyune Jawa sumandhing. x Sepi ing pamrih rame ing gawe. x Nyingkiri ma-lima. x Aja tumindak adigang ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ takdir. Laku nalika pacoban. Panca wisaya. Teges lan watake putri. 9 patang perkara nandhang 10 11 12 Watake wanita manut filosofi driji lima. x Ayem pol manut ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ 32 adigung adiguna. Etika sastra, lan seni. x Nyinaoni basa supaya sajroning basa, uripe rahayu. x Nyinaoni sastra Jawa lan manca. x Nggegulang seni. ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ karsane laki. x Ora nikelake panuduhe laki. x Karsane ditindakake unggul. laki kanthi x Polatane manis. x Aja seneng othak- athik. 13 Syarate putri kang bakal sesomahan. x Manteb marang lakine. x Ngucap kang temen. x Bisa nrima. x Sabar. x Bekti marang lakine. 14 Wewalere pegatan. 15 Bisa njaga wewadi. 16 Manut marang lakine. 17 Bisa njaga bandha donya. 18 19 20 Pinter leladi. Sembah lair lan batin. Lila diwayuh. ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ b. Aktualisasi Etika Jawa Etika Jawa iku kudu kawawas lan kasurasa kanthi jangkep supaya bisa rumasuk sajroning ati, saengga bener yen nduweni kalungguhan minangka pandam-pandoming ngaurip tumrape saben pawongan. Salah sijine cara kanggo meruhi refleksi etika Jawa sajroning konteks SWI, yaiku kanthi niteni aktualisasi etika kasebut ing bebrayan Jawa. Panindake etika Jawa saben dina iku kang diarani aktualisasi. Endraswara (2010: 24) ngandharake, aktualisasi yaiku sawijining pangupaya nyurasa sajroning laku mbabar jati dhiri sajroning bebrayan agung. Etika Jawa sajroning teks SWI kang wis karembug ing andharan sadurunge bakal karembug aktualisasine ing andharan iki, nanging mung saperangan bae kanthi tetimbangan supaya luwih jlentreh anggone ngandharake. 30 ¥
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara 1) Etika Jawa tumrape Wong Ngaluhur Pirembugan iki bakal njlntrehake wujude etika Jawa tumrape wong ngaluhur sajroning SWI kang isih diugemi ing bebrayan agung saiki. Aktualisasi etika Jawa tumrape wong ngaluhur sajroning pirembugan iki kaya mangkene. a) Asih marang Andhahane Etika Jawa kang wajib ditindakake dening wong ngaluhur, yaiku asih marang andhahane. Etika kasebut dirembug sajroning SWI ing perangan WPa. P.II.14. Etika Jawa kasebut saiki. Suharmono Kasiyun uga nyarujuki marang pirembugan iki. isih laras tumekane jaman ‡0LJDWHNDNHQ SUDMXULW ODUDV ,QJJLK ingkang punika ndhuwur, nanging kagem kawula alit inggih mboten perlu (Suharmono Kasiyun, 22 Mei · WDNVLK tumrapipun tiyang-tiyang yen Kasiyun migatekake prajurit iku minangka etika kanggo para pangarsa, dudu etika tumrape wong cilik. Etika Jawa iki yen kawawas pancen isih laras yen ditindakake ing jaman kaya mangkene iki. Para panguwasa kang nindakake etika Jawa kasebut, tundhane bakal disuyudi dening andhahane. Tuladha nyatane sajroning bebrayan agung saiki kaya mangkene. Suharmono njlentrehake Saploke DKI Jakarta dipimpin Gubernur Jokowi - Wagub Ahok, pejabat Pemprov. ora bisa leha- leha maneh. Telung sasi njabat wis ketok, akeh pejabat sing ora bisa ngimbangi kinerjane gubernur dalah wakile. Kanggo nggolek pejabat sing siap ngladeni rakyat, jabatan camat lan lurah bakal dilelang. Tegese sing duwe prestasi antuk promosi, ning sing nguler kambang kapeksa ditendhang (Gunarso T.S., 2013: 6). saka kalawarti kasebut nuduhake yen jaman saiki isih ana panguwasa kang nengenake kapentingane kawulane. Paraga kang didadekake pirembugan, yaiku Gubernur DKI Jakarta kang asmane Ir. Joko Widodo. Panjenengane wis menangake pemilu kang ditindakake kanthi rong puteran ing pungkasane taun 2012 kepungkur. Bebrayan agung ing DKI Jakarta banget anggone nggegadhang marang Gubernur Joko Widodo, saperlu ngangkat drajade para bebrayan kang uripe lan ngrampungi perkara banjir, apadene macet ing dalan- dalan. Pranyata ing wiwitane taun 2013 iki, Gubernur Joko Widodo miwiti ngemong kawulane kanthi cara milih camat lan lurah kang bener-bener bisa ngladeni lan ngayomi bebrayan agung ing DKI Jakarta. Carane milih Pethikan pawarta sarwa kecingkrangan camat lan lurah kasebut ditindakake kanthi cara lelang jabatan. b) Memitran karo Bangsa Liya Etika Jawa tumrape wong ngaluhur, yaiku memitran karo bangsa liya iku karembug sajroning SWI ing perangan WPa. P.V.14. Memitran karo bangsa liya iku isih lumaku tumekane saiki. Tjintariani nduweni panemu ngenani pirembugan kasebut. Wujude panemu iku kaya mangkene. ‡0HPLWUDQ NDOL\DQ EDQJVD VDQHV VDJHG LQJJLK saged mboten. saged nambah wawasan. Tiyang Jawi punika luwes. Sedaya punika saged dipunrangkul. Semua dapat diterima, baik bagus atau jelek. Musik apapun, seni apapun, masuk disitu (mliginipun). Mbotenipun, ada batasan (Tjintariani, 23 Mei · Inggihipun, amargi Panemu mau ngemot rong pamawas kang beda. Tjintariani menehi rong pamawas tumrap pirembugan iki, yaiku memitran karo bangsa liya iku bisa ditindakake sauger bisa nambahi kabecikane bebrayan Jawi lan ora oleh dirindakake yen nuwuhake piawon. Ora gampang kanggo narik kawigatene paraga bisnis saka Negara Swiss. Negara kang wis oleh sesebutan paling kompetitif ing donya saka World Economic Forum 2012 iku mesthi ngecakake standar kang dhuwur sajroning laku bisnise, mligine kanggo milih papan anggone menehake modale. Nanging, perkara kang angel iku katon gampang ditindakake dening Jawa Timur Senen, 3 Juni, 00.55 WIB.). kasebut nuduhake anane sesambungan utawa memitran antarane pamrentah Provinsi Jawa Timur karo bangsa manca, yaiku para paraga bisnis saka Negara Swiss. Sesambungan rakete pamrentah Provinsi Jawa Timur karo paraga bisnis saka negara Swiss iku, nuwuhake kabecikan tumrap kahanane ekonomi ing Provinsi Jawa Timur. Pamrentah Provinsi Jawa Timur wis nuduhake sipate bebrayan Jawa kang grapyak lan sumanak nalikane sesrawungan karo bebrayan liya. Pamrentah Provinsi Jawa Timur kang nindakake etika sesrawungan kaya mangkono iku banjur bisa ndayani marang sakabehe perkara bisa dadi gampang anggone nindakake, senajan kawawas angel tumrape bebrayan liya. Pethikan pawarta saka internet 2) Etika Jawa tumrape Wong Cilik Salah sijine etika tumrape wong cilik, yaiku sregep seba marang pangarsa. Etika Jawa kasebut dirembug sajroning SWI ing perangan WPa. P.VII.2. Ing jaman kawuri, wis lumrah yen wong cilik iku seba 31
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara marang pangarsa ing kraton. Wujud nyata saka tumindak kaya mangkono iku kanthi anane upacara gendera. inggih. Sregep punika macem-macem, disiplin. Sapunika taksih laras? Taksih, menawi mboten komunikasi. mekaten, mboten Contonipun menawi wonten upacara. Saben seminggu sepindhah, kedah upacara (Tjintariani, 0HL· wonten a) Wulang Wanita Babagan Takdir Salah sijine etika Jawa tumrape wanita, yaiku wulang babagan takdir. Etika Jawa iku diandharake sajroning SWI ing perangan WPi. P.I.13 lan WPi. P.I.14. Sawijining wanita iku bisa tumindak empan papan nalika nindakake etikane ing babagan nampa takdire Pangeran. 7MLQWDULDQL0HLQJDQGKDUDNH ‡:XODQJ ZDQLWD babagan takdir, menawi manggihi takdiripun kedah sabar, sukur, lan lila. Inggih, senaosa wanita karir· Panjenengane wis menehi panemu kang dilarasake karo kahanane bebrayan saiki. Miturut Tjintariani, seba marang pangarsa iku isih laras ing jaman saiki. Panjenengane medharake carane seba marang raja utawa pangarsa, yaiku kanthi upacara gendera. Tumrape Tjintariani, tumindak sregep seba iku uga nduweni karep kang luwih saka siji, ing antarane minangka wujud disiplin. Sugono (2008: 358) nganbdharake, disiplin rasa iku panrimane marang paugeran kang ana. Kawawas saka tembung disiplin kasebut, seba marang pangarsa iku bisa ditegesi minangka wujud rasa panrima marang panguwasane pangarsa kang wis menehi pangayoman marang dhiri pribadine. tegese nuduhake Nanging dikaya ngapa abote sanggan minangka wanita karir, kudu tansah nengenake tugas pokok, minangka ibu ramah tangga. Tetepa ngugemi minangka wanita sejati, kang kaiket dening kodrat, dikaya ngapa sibuke urusan penggaweyan kang diayahi ana sajabane omah, kudu bisa mbagi wektu kanthi cermat lan tanggung jawab. Aja nganti urusan kakung, putra, liyane, malah mung dianggep entheng, didadekakne nomer pira kono (Nyi Somardi-Sastraoetama, 2013: 45). lan kulawarga Pamrentah Kecamatan Malalak, Kabupaten Agam, mengeti dina Ambal Warsane kang kaping 6 kanthi nindakake upacara gendera ing plataran kantor camat kasebut, Senen (27/5). Upacara dirawuhi Muspika Kecamatan Malalak, majelis guru, lembaga kecamatan, wali negara, lembaga negara sa-Kecamatan Malalak. Kang nindakake Inspektur jejibahan minangka Upacara Camat Malalak, Hendra Putra, S.STP. lan Komandan Upacara, Serda Zainir Afri Senen 3 Juni 2013, 00.40 WIB.). Pethikan artikel saka kalawarti kasebut bisa kawawas kalungguhane wanita nalika nampa kodrate saka Pangeran. Manut andharane Nyi Somardi- Sastraoetama, kalungguhane wanita kang utama, yaiku ngurusi kakunge, putrane, lan kulawargane. Saliyane kuwajiban utama kasebut, wanita uga bisa dadi wanita karir. Antarane kuwajiban kang utama lan minangka wanita karir iku kudu bisa lumaku kanthi setimbang. Panjenengane Nyi Somardi-Sastraoetama uga menehi pepeling supaya ngugemi minangka wanita sejati kang wis kaiket dening kodrat, senajan penggaweyane akeh banget. Sajroning pethikan pawarta ing ndhuwur mau, dijlentrehake kahanane upacara gendera kang ditindakake dening pemrentah Kecamatan kanggo mengeti dina Ambal Warsane kang kaping enem. Sajroning upacara gendera iku, dirawuhi dening Muspika Kecamatan Malalak, majelis guru, lembaga kecamatan, wali negara, apadene lembaga negara sa-Kecamatan Malalak. Upacara gendera ing Kecamatan Malalak iku minangka tuladha tumrape kawula kang seba utawa sowan marang pangarsane ing jaman saiki, sebab katon yen adicara iku bisa ngumpulake golonganing panguwasa lan andhahane. 3) Etika Jawa tumrape Putra Putri lan Rabi Etika Jawa kang ngrembug babagan wanita iku akeh banget gunggunge. Etika Jawa kasebut ngrembug etikane wanita kang lagi ngancik diwasa tumekane wanita kang wis sesomahan. Saperangan saka etika Jawa kasebut, karembug ing andharan iki. b) Teges lan Watake Putri Etika Jawa ing pirembugan iki sadurunge wis kaandharake sajroning SWI ing perangan SDd. P.I.1 tumekane SDd. P.I.3. Etika Jawa kasebut ana sesambungane karo teges lan watake putri. Tjintariani minangka narasumber kapindho ing panliten iki, menehi panemu kaya mangkene. ‡7HJHVLSXQ SXWUL LQJJLK SXQLND SXWLK ODQ WLJD sarta watakipun putri inggih punika edi (endah), bekti-nastiti dhumateng guru lakinipun, lan wedi lair-batin wekdal nindakaken dhawuhipun laki. Jarwadhosok putri punika, pu punika putih, trinipun tegese telu mboten tiga. Tiga punika tigan, dados wanita punika harus bisa mempunyai anak. Telu iku kudu maelu, kudu PHOX7MLQWDULDQL0HL· Andharan mau nuduhake panemu kang ora mandheg ing tembung sarujuk apa ora bae, nanging 32
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara Tjintariani muwuhi kanthi menehi teges kang beda antarane tembung telu lan tiga. Sajrone kasunyatan, tembung putri kang ngemu tri. Miturut panjenengane, tembung tri yen ditegesi telu iku ngemu karep wanita kudu maelu lan melu apa prentahe lakine, dene tembung tri yen ditegesi tiga, ngemu karep tigan, yaiku wanita iku kudu nduweni anak. surasa dadi juwara X Faktor Indonesia, banjur ora ndadekake Fatin lali lan seneng-seneng. Malah dhuwit kasebut, ora digunakake kanggo senenge dhewe kaya lumrahe bocah-bocah sapantarane, nanging diwenehake marang wong tuwane kaji sakloron Senen, 3 Juni 2013, 01.12 WIB.). kanggo ragad munggah ‡$QX 3DN DNX PDHQJ EDOL ND SDVDU NHWHPX 7XWLN· &OXOXNH 'DUPLQDK VLQJ Q\HGKDN NDUR ngladekake wedang kopi nggereng angger ireng ing bacute, ‡'KHZHNH PHQWDV VDND 3XVNHVPDV SULNVD Anu... dheweke jebul ngandheg! Wis telung (Tiwiek S.A., 2009: 14). ngarepe Suyatman. Banjur Sajroning pasinaon sastra, tinemu sawijining pamarekan kang jenenge mimesis. Najid (2009: 47) ngandharake, pamarekan mimesis, yaiku mawas prosa fiksi minangka asil reriptane manungsa kang tinulis adhedhasar bahan-bahan kang diangkat lan pengalaman uripe pangripta utawa asil panyurasane panulis marang panguripane bebrayan. Andharan iku kapethik saka novel Carang-Carang Garing anggitane Tiwiek S.A. Reriptan sastra kasebut diterbitake ing taun 2009 kanthi ing Kutha Tulungagung. Nglarasake karo pamarekan mimesis, mula kahanane novel kang kapethik ing ndhuwur mau bisa kajupuk dadi tuladha ing pirembugan iki. Sajroning pethikan iku, Darminah minangka jejere rabi, nduweni sipat bekti lakine. Dheweke ngladekake wedang kopi marang marang lakine kang lagi mulih kerja. Ngelingi taun ngripta lan latar papane novel Carang-Carang Garing kasebut, mula bisa kawawas yen wanita ing bebrayan Jawa saiki isih ngugemi etika Jawa. ing ndhuwur latar papan 4) Etika Jawa tumrape Para Mudha Salah sijining etika Jawa tumrape para mudha kang bisa diakutualisasi sajroning bebrayan saiki, yaiku cedhak lan mbangun turut marang wong tuwa. Etika Jawa kasebut, karembug sajroning SWI ing perangan WR. P.VI.2 lan WR. P.VI.3. Suharmono Kasiyun (22 Mei QJDQGKDUDNH ‡5XPDNHW WXUXW dhumateng tiyang sepuh, tDNVLKODUDV· ODQ PEDQJXQ Gegambaran sajroning bebrayan agung saiki, tumrape etika Jawa tuladha kahanan uripe Fatin Sidqia Lubis. Durung suwe iki, sajroning TV swasta digiyarake sawijining kontes nyanyi lan kang dadi juwarane yaiku Fatin. Dheweke saiki wis dadi sawijining aktris kang kawentar ing jagading seni Negara Indonesia, nanging dheweke isih asipat tuhu bekti marang wong tuwane. Dhuwit bebungah saka diasilake menang kontes nyanyi iku ora kanggo senenge dhewe, nanging digunakake kanggo mbudhalake wong tuwane munggah kaji. iki katuduhake kanthi 5) Etika Jawa tumrape Pandhita Pandhita utawa sinebut guru, yaiku paraga kang dadi tepa patuladhane para siswane. Salah sijining etika Jawa tumrape pandhita utawa guru, yaiku ora melik pawewehing liyan. Etika Jawa iku karembug sajroning SWI ing perangan WPa. P.X.12. Suharmono Kasiyun minangka sawijining dosen Jurusan Bahasa dan Sastra Indonesia ing Universitas Negeri Surabaya, menehi panemune kang gegayutan karo pirembugan iki. ‡0ERWHQPHOLNSDZHZHKLSXQ liyan, taksih laras. Wujud nyatanipun inggih punika nrima ing pandum, kedah ngrumaosi sedaya rejekinipun. Dados salebetipun tumindak punika mboten nggadhahi raos melik. Tuladha nyatanipun kagem guru, ikhlas. Upaminipun ngeten, muridipun dipunkengken les ing njawi, mbayar. Punika kirang prayogi. Guru menawi unggah-unggahan melik, muridipun maringi hadhiyah. Punika melik pawewehing liyan (Suharmono Kasiyun, 22 Mei · saged dipunwastani Kawawas kanthi satiti, pancen kuwajibane wong mudha kang utama iku kudu ngabekti marang wong tuwane sakloron. Etika Jawa kang ngrembug kuwajibane wong mudha kang kudu rumaket lan mbangun turut marang wong tuwane iku ora mung asipat laras karo etika Jawa bae, nanging wis dadi dhawuhe Pangeran sajrone agama. Lelandhesaning saka etika Jawa kasebut, yaiku wong tuwa sakloron wis dadi lelantarane para putra kang lair ing donya iki lan wis menehi panggulawenthah supaya para putra bisa dadi wong becik ing mburine. Urip religius kang dicakake dening kulawargene Fatin, pranyata bisa mujudake Fatin dadi sawijining anak kang bekti marang wong tuwane. Kanthi koceh bebungah saka anggone Suharmono Kasiyun nyarujuki yen sawijining guru iku nduweni sipat ora melik marang pawewehing liyan. Miturut panjenengane, sawijining guru iku kudu nrima ing pandum utawa diarani ikhlas. Sajroning panemune mau, Suharmono Kasiyun uga tuladha nyatane, kayata guru ora becik yen mrentahake siswane saperlu les ing njaba lan ora kena nduweni pepenginan nampa hadhiyah saka siswane nalika unggah-unggahan klas. Tumindak kaya mangkono iku wis wiwit ilang utawa wis ora ditindakake dening para guru ing jaman saiki. 33
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara Arepa sa- Indonesia, nanging sanggar iki tetep nduweni kawicaksanan gawe beya kursus samurah- PXUDKH <DLNX 5SVDEHQ ZXODQH ‡%H\D kursus Rp.10.000 saben wulan iku wae lagi wae diundhakake. Sadurunge kanggo melu latihan WDUL LQJ VDQJJDU LNL PXQJ GLWDULN 5S· critane Muljono (Hamid Nuri, 2013: 21). cabang-cabange wis sumebar Pethikan pawarta saka kalawarti mau nuduhake kahanane sekolah seni tari ing Sanggar Tari Kembang Sore Indonesia kang mapan ing kutha Yogyakarta. Sanggar tari kasebut ora kepengin ngabot-boti sanggane wong tuwane siswa kanthi bayaran kang larang. Wektu iki ragade siswa kang melu sekolah tari ing sanggar tari kasebut gunggunge Rp.10.000 saben sasine. Muljono, yaiku paraga kang ngedekake sanggar tari kasebut ngendika yen ragad semono iku lagi bae diundhakake sawetara wektu iku, Sanggar Tari Kembang Sore mung njaluk ragad Rp.6.000 saben sasine. tuwane siswa padha ora nyarujuki, amarga Wong kawawas kemurahen. iki. Sadurunge 6) Etika Jawa Sapanunggalane Etika Jawa kang kawawas sajroning pirembugan iki ora cukup yen mung kaperang manut pamerang sadurunge, mula isih ana kang dirembung ing perangan iki. Wujude aktualisasi saka etika-etika Jawa sajroning teks SWI ing pirembugan iki kaya mangkene. pakulinan nindakake samubarang pakulinan kang sesambungan karo kabecikan lan wong liya nganggo tangan tengen, amarga kanggo nyuda dayane tangan kiwa lan nguwatake pikirane sing sisih tengen, saengga rasa- pangrasane bisa kuwat utawa becik. Etika mangan ing Jawa iku sejatine ana rong jinis, yaiku etika mangan tradisional lan etika mangan modern. Wong Jawa tradisional, lumrahe mangan ing amben, nggelar klasa, lungguh sila, lan nggunakake tangan. Cara lungguhe wong-wong kang mangan iku ditata kanthi becik. Beda karo tatacara mangan kang jaman saiki utawa modern, temtu bae arang kang nggunakake tangan maneh, kejaba kanthi sendhok (Endraswara, 2010: 134). Manut andharane Endraswara iku mau bisa dingerteni yen carane mangan wong Jawa iku kaperang dadi loro, yaiku cara tradisional lan modern. Sakabehe cara kasebut wis dijlentrehake kanthi jangkep dening panjenengane. Cara mangan kang ana gegayutan karo tradisional kang filosofine wong Jawa, yaiku cara nganggo tangan nalikane ngemplok sega. Tangan kang digunakake kanggo mangan lumarahe tangan tengen, dudu tangan kiwa. Perkara iku minangka tuladha kang nyata tansah ngendhakake panganggone tangan kiwa lan nguwatake utek rasa-pangrasane bisa saengga ngrembaka kanthi becik. tumrap filosofine wong Jawa kang sisih tengen, b) Etika sajroning Basa, Sastra, lan Seni a) Etika Solah Bawa utawa Budi Pakerti Etika Jawa kang kaandharake iki karembug sajroning SWI ing perangan WPa. P.V.11 kang menehi piwulang supaya anggotaning bebrayan iku kudu nduweni sipat sabar. Bebrayan Jawa wis kawentar minangka sawijining bebrayan kang tansah nduweni suba-sita, mula ora nggumunake yen para anggotane bebrayan nduweni sipat sabar. Kahanan kaya mangkono iku ora bisa teka kanthi sakarepe dhewe, nanging bebrayan Jawa uga kudu ngulinakake kanthi tumindak- tumindak kang becik. ing babagan senine. Pirembugan iki minangka tuladha nyata saka pirembugan babagan seni kang diandharake sajroning SWI ing perangan WPa. P.IX.4, yaiku gamelan. Akeh jinising seni kang digegulang lan ngrembaka ing tanah Jawa. Ora mung seni kang padha karo seni ing bebrayan manca bae, nanging uga ana seni kang mligi ana ing tanah Jawa bae, yaiku wayang kulit kang nggunakake gamelan minangka piranti pangiringe. Bebrayan Jawa iku kawentar ‡%HEUD\DQ -DZL QJJDGKDKL ingkang sanget berakar. Filosofinya sangat kuat. &RQWRQLSXQ ‡PERWHQ SDUHQJ QMXSXN WDQJDQ NLZD· .RN GLWLUX" Tidak pernah akan ditanya. Seumur hidup ya itu. Tangan kiri dilemahkan. Otak kanan kita kuat, sehingga pangrasa kita kuat. Kedhe ora pareng, saru. Padahal, sedaya punika paringanipun Gusti (Tjintariani, 23 mei · filosofi ‡1JJHJXODQJ VHQL. Seni punika kalih, seni lisan lan tulis. Seni uga bisa diperang kados mekaten, 1) seni sastra, 2) seni rupa (gambar utawi bentuk) ingkang wonten sastra Jawi, ndamel wayang punika sinebut sungging, 3) seni tari punika seni gerak, 4) seni musik punika wonten tradisional, seni musik inggih klebet seni swara termasuk nyanyi. Wonten malih 5) seni drama. Wonten tambahan malih ing bab pusaka. Pusaka inggih klebet refleksi etika Jawa. Sapunika ingkang keris taksih wonten, 7MLQWDULDQL0HL· kadosta Panemune Tjintariani mau nuduhake yen bebrayan Jawa iku nduweni pakulinan kang becik, yaiku sakabehe tumindak kang sesambungan karo kabecikan lan wong liya, kudu ditindakake nganggo tangan tengen. Miturut panjenengane, bebrayan Jawa kang nduweni Saka andharan mau, ana kang narik kawigaten yaiku seni wayang kulit. Seni kasebut wis kawentar tumekane manca negara lan wis antuk pikukuhan saka 34
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara UNESCO iki menehi gegambaran kang nyata saka pirembugan kasebut, yaiku babagan keseniyan wayang kulit. ing taun 2004. Pethikan Tuladhane kasebut, bisa kadeleng ing pethikan iki. tumindak kang nyebal saka etika Jawa Malaysia tau ngakoni yen wayang kulit iku minangka budayane. Senajan wis cetha yen wayang kulit iku minangka budaya khas Jawa. Pagelaran wayang kulit wis dakoni dening UNESCO ing tanggal 27 November 2003, minangka karya kabudayan kang nengsemake ing narasi Senin, 3 Juni 2013, 00.49 WIB.). babagan crita Ngendikane para pinisepuh, wong urip kuwi taline isin. Ning jaman saiki dhestun diwalik, sing isin ora isi. Merga butuh isi, mulat korupsi hangrasa wani. Saiki pejabat lan petinggi partai ora isin rikala distempel KPK, kesangkut kasus korupsi. Sajake wis ora dianggep ninstha. Tersangka malah disemangati pejabat, dalasan rikala mobil arep disita KPK partaine nggegeki (Gunarso T.S., 2013: 4). Wayang kulit bisa didadekake tepa patuladhan dening bebrayan agung saiki. Sababe wayang kulit bisa didadekake tepa patuladhan, amarga uga ngemot piwulang luhur kang sesambungan karo etika Jawa. Amir (1997: 19) ngandharake, wayang ora mung dadi salah sawijining sumber kanggo nggoleki nilai-nilai kang dibutuhake kanggo lumakune urip sawijine bangsa, nanging wayang uga dadi salah sawijine wawasan utawa sarana nggulawenthah watak kang becik. c. Wujud Nyebal saka Etika Jawa saka kalawarti kasebut ngrembug babagan tumindak korupsi kang ditindakake dening para panguwasa negara lan pandhegane partai politik ing Negara Indonesia. Nalika jaman kawuri, anan unen-unen wong urip taline isin, nanging ing jaman saiki wis ora digunakake dening bebrayan Jawa. Sajroning bebrayan Jawa saiki luwih nengenake marang unen-unen sing isin ora isi. Tumindake para panguwasa negara lan pandhega partai politik ing negara Indonesia kasebut nuduhake yen wis nyebal saka etika Jawa, yaiku ora njaga kaluhurane negara lan panguwasane. Pethikan pawarta Bebrayan Jawa anggone nindakake etika Jawa iku bisa kawawas dadi rong perangan, yaiku ana kang mbangun turut karo etika Jawa lan ana kang nyebal karo etika Jawa. Perangan kang mbangun turut saka etika Jawa wis karembug sajroning andharan sadurunge, yaiku aktualisasi etika Jawa. Sajroning pirembugan iki bakal karembug wewujudane tumindak kang nyebal saka etika Jawa. Endraswara ngarani wong kang nduweni tumindak nyebal saka etika Jawa kanthi tetembungan pembangkang Jawa (Endraswara, 2010: 20). 1) Wong Ngaluhur kang Nyebal saka Etika Jawa 2) Wong Cilik kang Nyebal saka Etika Jawa Salah sijine etika Jawa tumrape wong cilik, yaiku seba marang pangarsa kaya kang sregep diandharake sajroning SWI ing perangan WPa. P.VII.2. Etika Jawa kasebut kawawas wis ora laras. Pirembugan iku laras karo panemune Suharmono Kasiyun. QHJDUL mboten laras amargi dereng kantenan menawi pangarsa nampi pisowananipun kawula (Suharmono Kasiyun, 22 0HL· negari punika kersa Etika Jawa tumrape wong ngaluhur kang wis ana wiwit jaman kawuri, yaiku njaga kaluhurane praja lan panguwasane. Etika Jawa kasebut dirembug sajroning SWI ing perangan WR. P.V.1 tumeka WR. P.V.3. Tjintariani menehi pamawas tumrap etika Jawa kasebut. ‡1MDJL NDOXKXUDQLSXQ SUDMD ODQ SDSUHQWDKDQ punika saged. Marang panguwasa iku aja sampek nglamak (istilahe wong Surabaya). Yen wong Jawa mbiyen, aja sampek kere munggah PEDOH7MLQWDULDQL0HL· Senajan ing andharan sadurunge etika Jawa iki diarani isih laras, nanging Suharmono Kasiyun menehi panemu yen etika Jawa kasebut wis ora laras ditindakake. Akeh pawarta saka media elektronik lan media cetak kang nuduhake, kepriye tumindake panguwasa kang nalika iku disowani dening kawulane. Akeh panguwasa kang ora kersa disowani dening para kawulane. Pethikan ing ngisor iki bakal nuduhake kahanan satemene saka pirembugan iki. Etika Jawa kasebut, miturute Tjintariani isih laras yen ditindakake dening bebrayan agung saiki. Panjenengane sawijining panguwasa tumindak serakah utawa kepengin menange dhewe. Tumindak kaya mangkono iku wis nyebal saka etika Jawa kang kudune ditindakake. uga njlentrehake, yen iku ora kena Mangka adat kalumrahane, pejabat iku sok wibawa, ketemu dheweke kudu ndhaftar dhisik. Jan-jane pejabate ana, nanging ing njaba ana tulisan: tidak ditempat (Gunarso T.S., 2013: 7). Kahanane pangarsa saiki kang ora kersa disowani dening andhahane utawa kawulane iku minangka sesawangan kang nyata tumrap bebrayan 35
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara agung saiki. Para pangarsa kasebut tansah ngabot-aboti kawulane kang bakal sowan, yaiku kudu daftar luwih dhisik. Yen ora kaya mangkono, para pangarsa iku lumrahe rewa-rewa yen ora bisa ditemoni kanthi pawadan lagi ana kawigaten ing njaba rangkah. Pangarsa kaya mangkono iku ora becik dadi pangayomane kawula, amarga dheweke ora bisa momong marang kawulane. Pangeran. Wanita iku nduweni kuwajiban dadi ibu lan rabi ing kulawargane, nanging para wanita ing pawarta iku wis wani tumindak ora becik, yaiku adol jiwa ragane marang priya kang dudu guru lakine. Saliyane iku, lekase Wali Kota Surabaya, Ibu Tri Rismaharini kang ngulihake wanita pelanyahan saka Kutha Surabaya iku pantes tinulad. 3) Putra Putri lan Rabi kang Nyebal saka Etika Jawa 3) Putra Putri lan Rabi kang Nyebal saka Etika Jawa iku dibebasakake minangka barang rumpil kang gamang pecah, saengga akeh etika Jawa kang ngrembug babagan iki. Anane etika Jawa kasebut, sejatine uga kanggo njaga kautamane wanita kasebut. Senajan kaya mangkono, sajroning kasunyatane isih akeh tumindake wanita kang nyebal saka etika Jawa. Wanita a) Wulang Wanita Babagan Takdir Etika Jawa ngenani syarate putri kang bakal sesomahan iku karembug sajroning SWI ing perangan SDr. P.I.1 tumakane SDr. P.I.9. Jejere wanita kang wis ngancik diwasa iku bakal winengku dening priya. Wanita utama bakal nemu jodho, yaiku priya kang utama uga. Senajan akeh kang nyebutake kaya mangkono, carane iku ora wanita kang bakal nindakake sesomahan gampang. Sajroning perangan iku karembug kuwajiban kang kudu ditindakake dening wanita supaya bisa mbangun kulawarga kang becik. Wanita iku lair ing donya wis dadi takdire Pangeran. Wanita kudu bisa nrima kanthi lila lan tansah nindakake darmane kanthi becik. Perangane SWI kang ngrembug etika Jawa iki, yaiku WPi. P.I.13 lan WPi. P.I.14. Kahanan nyata ing jaman saiki, kaya-kaya akeh wanita kang ora nrimakake takdire minangka wanita. ‡:XODQg wanita babagan takdir, inggih punika takdiripun kedah: sabar, menawi manggihi sukur, laras sampun mboten lila, lan 6XKDUPRQR.DVL\XQ0HL· Wanita ing jaman saiki kadhang kala lali karo takdire. Wanita wis wani nerak paugeran, mung jalaran kepengin nggayuh gegayuhane minangka wanita karir. Sejatine wanita sakabehe oleh penggaweyan kang laras karo ketrampilane, nanging aja nganti ninggal darmane wanita kang utama, yaiku minangka ibu kanggo anake lan minangka rabi kanggo lakine. iku nindakake Kira-kira 45 pekerja seks komersial (PSK) saka saperangan papan lokalisasi diulihake dening (Pemkot Surabaya, Jawa pamrentah kutha Timur). Adicara iku dipandhegani langsung dening Wali Kota Surabaya Tri Rismaharini ing kantor Kelurahan Putat Jawa, Sawahan. Sajroning pidhatone Risma nduweni pangarep-arep, mantan pekerja seks iku ora bali menyang profesi iku lan miwiti panguripan anyar Senen, 3 Juni 2013, 00.52 WIB.). ngulihake PSK kang Syarate wanita kang bakal sesomahan, yaiku kedah manteb lan mboten niyat dhumateng tiyang kakung sanes, kejawi naming dhumateng lakinipun, inggih. Temen salebetipun ngucap lan mboten wonten ingkang goroh, inggih. Kedah sepinten kemawon saged nrimah marang pawewehipun Sabar, tegesipun sampun ngantos nggadhahi sipat cumepak nesu ingkang kanepsonipun, inggih. Kedah bekti dhumateng lakinipun ingggih mboten wantun lan ngajeni, mboten lan wantun ngrumiyini lampahipun laki, inggih. Sedaya punika menawi dipunlampahi mboten badhe wonten KDRT (Tjintariani, 23 Mei 2013). lakinipun, inggih. remen utawi lancang Tjintariani menehi pamawas tumrap pirembugan iki, sakabehe kuwajibane wanita kasebut isih laras yen ditindakake dening bebrayan agung saiki. Panjenengane uga njlentrehake, yen sakabehe kuwajiban mau ditindakake dening wanita, mula ora nuwuhake KDRT (Kekerasan Dalam Rumah Tangga). Kedaden kang akeh dumadi ing bebrayan agung saiki, yaiku sajroning mbangun kulawarga iku kerep ana tumindak KDRT. Tumindak kaya mangkono iku bisa dumadi jalaran antarane laki lan rabi padha-padha ora bisa mawas dhiri, kekarone mung kepngin menange dhewe. Gegambaran kang nyata saka kahanan kaya mangkono iku, bisa dideleng ing pethikan iki. Tumindake para wanita kang diwedharake ing pethikan pawarta kasebut ora pantes tinulad dening bebrayan agung saiki. Para wanita iku ora ngelingi kodrate minangka wanita kang wis ginarisake dening Wakil Wali Kota Magelang, Joko Prasetyo dituntut rong sasi penjara dening Jaksa Penuntut (JPU) Pengadilan Negeri Kutha Umum Magelang sajroning kasus dugaan Kekerasan Dalam Rumah Tangga (KDRT). Miturut JPU Ashari Kurniawan lan Slamet Supriyadi, Joko 36
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara Prasetyo kabukten nduweni salah yaiku wis nindakake KDRT marang rabine Siti Rabida (Ida) ing tanggal 9 November 2012 kepungkur ing omahe, dalan Ketepeng Trunan Kelurahan Magelang Tidar Kutha Juni Senen, 3 2013, 01.29 WIB.). kasebut Pethikan tumindak KDRT kang ditindakake nuduhake anane dening Wakil Wali Kota Magelang, Joko Prasetyo. Kahanan kaya mangkono iku nuduhake yen etika Jawa wis ora ditengenake maneh. Salah sijine perkara kang njalari perkara kasebut bisa dumadi, yaiku para wanita ora bisa nindakake kuwajibane minangka rabine guru lakine. Bapak Joko Prasetyo kang wis nindakake KDRT marang rabine, banjur kapatrapan pidana kurungan kang suwene rong sasi. Mawas kahanan kang kaya mangkono iku, mula kudu ngati-ati sajroning tumindak saben dina. pawarta saka internet Senen, 3 Juni 2013, 19.30 WIB.). Pethikan pawarta saka internet iku wis menehi gegambaran lelakone Eyang Subur. Sawetara wektu iki, lelakone Eyang Subur wis dadi pirembugane bebrayan agung sa-Indonesia. Panjenengane minangka paraga sepuh kang nduweni garwa luwih saka siji. Tumrap para garwane ora ana kang katon gela sajroning atine nalika diwayuh dening Eyang Subur. Bebrayan kang weruh tumindake Eyang Subur kasebut, banjur tuwuh rasa kepengin njejegake adil kanthi menehi pepeling marang Eyang Subur supaya ora nduweni garwa luwih saka papat. Adi bing Slamet minangka mantan saswane tansah aweh pepeling, nanging tumekane saiki isih durung nemoni asil. d) Wewalering Pegatan c) Lila Diwayuh Gunggunge wanita ing donya iki luwih akeh tinimbang priya, mula ana priya kang nduweni rabi luwih saka siji. Jaman kawuri, akeh bebrayan Jawa kang nduweni rabi luwih saka siji, kayata golonganing panguwasa utawa Ratu lan para priyayi. Sajroning SWI ing perangan SC. P.I.2 diandharake titikane wanita utama, yaiku lila diwayuh. ‡/LOD GLSXQZD\XK PERWHQ ODUDV DPDUJL ZDQLWD samenika sampun mandhiri. Dados mboten gumantung dhumateng guru laki. Dados sapunika kathah ingkang mboten lila dipun wayuh. Sedaya punika ugi akibat saking emansipasi wanita (Suharmno Kasiyun, 22 Mei · Miturut andharane Suharmono Kasiyun mau, tumindak lila diwayuh iku wis ora laras karo kahanane bebrayan agung saiki. Panjenengane uga njlentrehake, wanita kang ora lila diwayuh iku minangka wujud nyata saka emansipasi wanita. (2008: 384), ngandharake, emansipasi yaiku pepadhane hak sajroning hukum (kayata pepadhane hak antarane watina lan priya). Wanita nduweni kalungguhan kang padha karo priya, iku minangka lelandhesan tuwuhe rasa ora lila yen diwayuh. Wanita kepengin kalungguhane iku diakoni dening lakine, sarta kepengin tresnane lakine marang dheweke iku ora kaperang maneh kanggo wanita liyane. Sugono Tumekane saiki, Eyang Subur isih durung mbalekake rabine kang kaping pitu, Ani, marang wong tuwane lan kulawargane kang dumunung ing Cianjur, Jawa Barat. Adi Bing Slamet uga ora nyarujuki tumindake mantan guru spirituale Ani kang kukuh nggondheli Etika Jawa iki minangka pirembugan kang ana sesambungane karo pirembugan sadurunge. Etika Jawa kasebut, yaiku wewalering pegatan kang karembug sajroning SWI ing perangan SDr. P.II.2 lan SDr. P.II.3. Etika Jawa iku isih dadi wewaler tumekane jaman saiki, nanging kasunyatane akeh kulawarga ing bebrayan agung saiki kang nindakake pegatan. Suharmono Kasiyun menehi panemune ngenani wewalere wong pegatan laUDV· .DKDQDQ NDQJ Q\DWD VDND SLUHPEXJDQ LNL ELVD kadeleng ing pethikan iki. Pegatane Lydia lan Jamal Mirdad ora dinuga taun mbangun sadurunge. Amarga puluhan kulawarga, kalorone kerep katon guyup rukun lan adhem ayem bae. Nanging, sapa kang ngira yen pegatane kekarone dijalari saperangan DODVDQ ‡%LVD GLNDQGKDNDNH LNL GLMDODUL DQDQH saingan antarane kekarone sajroning nggolek dhuwit. Pancen aneh, nanging iku kang dumadi DQWDUDQH -DPDO ODQ /\GLD· NDQGKDQH VDODK sawijine kadange Jamal kang ora gelem dijlentrehake identitase marang Setu (20/4/2013) Senin, 3 Juni 2013, 17.52 WIB.). wis kaandharake lumantar tuladha mau. Pasangan aktor lan aktris kang kawentar ing jagading seni Indonesia, yaiku Lydia lan Jamal Mirdad jebule bakal nindakake pegatan. Bebrayan agung ora ana kang ngira yen kedaden kasebut bakal dumadi. Miturut kadange Jamal, anggone pegatan paraga kekarone iku mung jalaran rebutan penggaweyan bae. Mawas lelakone anggotane bebrayan agung saiki kang kaya mangkono, ateges wewaler tumrap tumindak pegatan iku wis diterak dening bebrayan agung saiki. Gegambarane tumindak pegatan 37
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara 4) Para Mudha kang Nyebal saka Etika Jawa Para mudha minangka paraga panyambung lelabuhane wong tuwane kudu cancut tali wanda kanggo nguri-uri etika Jawa minangka kabudayane. Saiki wis akeh tumindake para mudha kang nerak etika Jawa. Andharan iki ngrembug tumindake para mudha kang nyebal saka etika Jawa kang wis karembug sajroning teks SWI. a) Nggedhekake Tapa Brata Para mudha kudu ngakehake anggone mawas dhiri minangka sarana tapa brata, supaya ora kagodha dening gumebyare kahanan donya saiki. Sajroning SWI ing perangan WPi. P.III.8 tumekane WPi. P.III.13. diandharake yen salah sijine wujud tapa brata, yaiku kudu ngempet anggone saresmi. Kahanane para mudha saiki wis padha ilang kaparyitnane lan tansah kagiwang dening budaya manca, saengga nerak etika Jawa kasebut. ‡(WLND Jawa punika nilai-nilai ideal tumrap bebrayan Jawi, nanging samenika pengaruh saking njawi punika ageng sanget, pramila nilai- nilai punika kathah ingkang dipuntilaraken, utaminipun dening para mudha (Suharmono .DVL\XQ0HL· Bebrayan Jawa kang ora gelem mawas dhiri, tundhane bakal ninggalake etika Jawa lan kagodha dening kabudayan manca kang durung mesthi laras karo etika Jawa. Suharmono Kasiyun menehi kawigaten kang mligi tumrape para mudha. Kahanan kaya mangkono iku pancen wis dumadi ing jaman saiki lan kang banget mrihatinake, yaiku kahanane para mudha kang kagiwang dening budaya manca sarta wiwit ninggalake etika Jawa. Pethikan iki bakal muwuhi pirembugan kasebut. dipungkasi, yaiku kanthi menehi panggulawenthahan kang bener tumrap para mudha. b) Aja Kagodha dening Wanita Salah sijine perangan SWI kang ngrembug etikane para mudha, yaiku WPa. P.II.3. Perangan kasebut ngrembug piwulang supaya para mudha ora kagodha dening wanita. Sejatine bebrayan Jawa wis tepung banget karo godhane wong kang lagi nggayuh kautaman, mligine tumrap para mudha. Miturute Gunarso T.S. (2013: 7), Pak Harto dhisik nate elik-elik, pengapesane priya kuwi ana babagan telung prakara, yaiku harta, tahta, lan wanita. Nyambung pirembugan kasebut, Suharmono Kasiyun (22 Mei 2013) ngandhaUDNH ‡6DPSXQ QJDQWRV NDJRGKD GHQLQJ ZDQLWD WDNVLK ODUDV· *HJDPEDUDQ NDQJ nyata saka kahanane jaman saiki kaya mangkene. Citra Kepolisian Republik Indonesia bali dicloreng maneh dening anggotane dhewe, sawise para petingginae dijiret KPK merga kasus simulator SIM, saiki ganti anggontane nindakake rajapati. Prastawa ngisin-isinake bebadan (institusi) panegak hukum kuwi mau, ditindakake dening Brigadir Satu (Briptu) Polisi Supratno (25), anggota Sabhara Polres Pati, Jawa Tengah. Priya asal Dukuh Beran, Desa Tegalarum, Kecamatan Jaken, Kabupaten Pati iki, ngaku bingung, lan peteng, nalika dituntut supaya gelem tanggung jawab dening mantan pacare kang aran Rika Oktdiana (19) merga nggarbini 4 sasi asil saka anggone sesambungan katresnan karo dheweke. Kamangka ing wektu kang padha Briptu Polisi Suparno wis kadhung tunangan lan arep nikah karo kenya liya (Sri Wahyuningsih, 2013: 13). Wiwit taun 2012 seprene gunggunge bocah wadon korban perkosaan massal saya ngebrah. Iki ngelingake kasus Sum Kuning ing Yogya taun 1969. Mung bedane perkosaan saiki akeh sing ketangkep, kasuse Sum Kuning nganti seprene ora kawiyak merga nyangkut anak-anak pejabat. Penyebabe antara liya situs porno ing internet, merga 90% remaja Indonesia karem mbukak situs lekoh (Gunarso T.S., 2013: 6). Kahanan kang bisa katampa sawise maca andharan kasebut, yaiku tumindake para mudha saiki wis adoh nalisire saka etika Jawa. Para mudha wis keblinger pikirane, amarga kadayan saka kabudayan manca. Pawarta ing nduwur menehi gegambaran yen gunggunge bocah wadon minangka korban perkosaan massal iku, wiwit taun 2012 tumekane saiki tansaya tambah akeh. cepet-cepet Kahanan kaya mangkono iku kudu Para mudha kang lagi nggayuh kautaman iku bisa dibebasakake kaya sawijining satriya kang lagi nindakake tapa brata kang lumrahe akeh nampa godha utawa pacoban. Sajroning pethikan ing ndhuwur iku, bisa dingerteni kahanane para mudha saiki kang luwih lan budine. nengenake kanepsone Brigadir Satu (Briptu) Polisi Supratno minangka jejere panegak hukum, kumawani tumindak candhala kanthi merjaya mantan pacare. Tumindake Supratno iku bisa dumadi, ora liya jalaran dheweke wis kagodha dening wanita. Tumindak kaya mangkono iku cetha ora laras karo penggaweyane minangka polisi, apa maneh karo etika Jawa. tinimbang akal 5) Pandhita kang Nyebal saka Etika Jawa Sawijining pandhita utawa guru iku wajib bisa ngukur kakuwatane siswane. Etika Jawa kasebut, karembug sajroning SWI ing perangan WPa, P.X.14. Tumindak kaya mangkono iku becik banget yen diugemi 38
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara dening saben guru ing sekolahan, amarga kahanan utawa kakuwatane saben siswa iku ora padha. Guru kang bisa ngukur kakuwatane siswane bakal gampang anggone mulang siswane. Suharmono Kasiyun (22 Mei 2013) nyarujuki marang panemu ODUDV*XUXSHUOX QJXNXU NDNXZDWDQLSXQ PXULG· &DUDQH ngukur kakuwatane siswa iku akeh banget gunggunge, saben akhir kayata kanthi nindakake ujian pamulangan. Senajan etika laras ditindakake dening para guru ing jaman saiki, nanging akeh guru kang niunggalake etika Jawa kasebut. lan disuyudi dening sakabehe ing Jawa iku isih Saiki, sajake akeh wong sing kabotan ngelmu. Kaya dene sarjana-sarjana sing ora bisa apa-apa kejaba namung lunthang-lanthung. Lunthang- lanthunge kuwi jalaran tansah ngalor-ngidul ngetan-ngulon golek lowongan kerja, nanging ora bisa ketemu karo sing digoleki. Banjur yen wis kesel lunthang-lanthung, bisane mung tura- turu bae (Muchtar, 2013: 16). kangge control dhiri, kanggo nyumurupi tumindak nistha, madya, lan utami (Suharmono .DVL\XQ0HL· Suharmono Kasiyun nyarujuki yen agama iku minangka sawijining piwulang kanggo nemtokake tumindake manungsa. Panjenengane menehi panemu, agama ageming aji, saengga bisa digunakake kanggo tumindake manungsa supaya ora nindakake matesi tumindak nistha. Saliyane menehi panemu kaya mangkono, Suharmono Kasiyun uga njlentrehake sejarahe agama kang dirasuk dening bebrayan Jawa. tumekane Sejatine wiwit Indonesia saiki, karukunan sajroning nindakake ibadah manut agamane dhewe-dhewe iku isih dikumandhangake dening para pangarepe agama, nanging akeh wong kang isih nalisir saka piwulang kasebut. Kahanan kang nyebal saka etika agama ing jaman saiki, bisa dideleng ing pethikan iki. jaman Praja Majapahit Akeh pawongan kang wis lulus pawiyatan luhur kanthi nyandhang gelar sarjana, nanging sakabehe iku isih ora bisa nggolek pakaryan kang becik kanggo dheweke, apa maneh nggawe papan pakaryan kanggo wong liya. Tetembungane Muchtar kang digunakake kanggo irah-irahan artikele iku pancen becik, yaiku kabotan ngelmu. Ing jaman kawuri akeh wong kang ora nduweni gelar sarjana, nanging kepenak anggone nggolek pakaryan. Bebrayan saiki perlu mikirake carane supaya kaya mangkono iku bisa dirampungake kanthi becik. Menteri Agama Suryadharma Ali menehi pepeling marang sakabehe umat kang ngrasuk agama, mligine Islam lan Budha, becike bisa mawas kanthi kanthi aris lan wicaksana tumrap isu Rahingya Myanmar ing sawetara wektu iki. ‡0LQDQJND EDQJVD NDQJ Indonesia ora sarujuk lan nggelani saben Menteri Agama Suryadharma Ali nalika menehi atur pambagya ing pengetan Waisak 2557 Be 2013 ing Candi Borobudur, Magelang Jawa Tengah, wengi Sabtu Senen, 3 Juni 2013, 01.32 WIB.). XPDW UHOLJLXV 6) Etika Jawa Sapanunggalane kang Wis Dilirwakake Akeh perangan saka etika Jawa kang durung sadurunge mau. sajroningandharan bisa karembug Andharan iki ngrembug tumindak kang nyebal saka etika Jawa, nanging tumrap etika Jawa saliyane ing perangan mau. Wujude tumindak-tumindak iku kaya mangkene. a) Tumindak kang Nyebal saka Etika Agama Pirembugan iki, yaiku tumindak kang nyebal saka etika agama. Etika sajroning nindakake agama iku karembug sajroning SWI ing perangan WR. P.XI.3. Tumrape wong Jawa, piwulang agama iku kanggo mangerteni golongane tumindak, yaiku nistha, madya, lan utama. Suharmono Kasiyun menehi pamawas tumrap pirembugan iki. Pepelinge Menteri Agama Bapak Suryadharma Ali iku pantes sinudarsana dening bebrayan agung. Panjenengane minangka sawijining pangarsa, nanging isih tetep menehi pepeling marang kawula, yaiku ngenani perkara kang ana sesambungane karo kuwajibane minangka Menteri Agama Negara Indonesia. Negara Indonesia kang dumadi saka maneka umat kang ngrasuk agama kudu nengenake sipat andhap asor lan padha toleransi sajroning ngibadah. Anane nduweni rasa maneka warna umat kang ngrasuk agama kasebut, bakal nggampangake anane cecongkrahan, mula sakabehe anggota tali paseduluran. bebrayan kudu tansah nengenake b) Tumindak kang Nyebal saka Etika Solah Bawa utawa Budi Pakerti ‡$JDPD LQJJLK SXQLND NDJHP PDQJHUWRVL wujudipun tumindak nistha, madya, lan utama, taksih laras. Agama punika inggih mekaten, kalawau sampun dipunandharaken menawi agama ageming aji. Dados agami taksih perlu Tumindak kang manut karo etika sesrawungan utawa budi pakerti iku uga wis ngalami owah-owahan. Ing jaman mbiyen kawentar ana unen-unen sepi ing pamrih, rame ing gawe. Etika Jawa kasebut diandharake 39
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara Susuhunan Paku Buwana IX sajroning SWI ing perangan WPa. P.VI.19 tumekane WPa. P.VI.21. Kahanan kaya mangkono iku wis angel ditemoni sajroning bebrayan agung saiki. Suharmono Kasiyun (22 Mei 2013) ngandharake, sepi ing pamrih rame ing gawe, taksih dipunperlokaken, nanging samenika tumrap perkawis punika milai kirang. Minangka tuladha wujude tumindak kang nyebal saka etika Jawa iku, bisa dideleng ing pethikan iki. Pegawai negeri ing kantor pamrentah kang lagi mbolos kerja, guru kang sengaja ora mlebu klas nalika kegiatan belajar mengajar (KBM) uga kagolong koruptor. Philep ngendharake akumulasi rugine negara amarga PNS mbolos nalika jam kerja iku ora bisa dianggep sepele. Gunggunge triliunan sajroning setaun Senen, 3 Juni 2013, 18.29 WIB.). sipil (PNS) Akeh tuladhane saka tumindak kang nerak unen- unen sepi ing pamrih, rame ing gawe. Salah sawijine tuladha, yaiku tumindake para PNS kaya kang wis diandharake ing pethikan mau. Kabutuhane para PNS iku wis dicukupi dening pamrentah kanthi cara menehi gaji ing wiwitan saben sasine, nanging sawise ndeleng kahanane kang dirembug ing pawarta kasebut banget mrihatinake. Akeh para PNS kang ora tenanan anggone nyambut gawe. Perkara kaya mangkono iku ateges wis nggawe kapitunane Negara Indonesia kang wis menehi wektu lan papan kanggo nyambut gawe. c) Tumindak kang Nyebal saka Etika sajroning Senen, 3 Juni 2013, 19.06 WIB.). Pethikan pawarta saka internet iku nuduhake kahane para mudha saiki kang luwih nengenake marang iku katon seneng kasusastran manca. Para mudha nyinaoni kasusastra manca, katitik sajroning urip saben dinane bae wis nggunakake basa manca. Kahanan kaya mangkono iku digambarake kanthi anane bocah enom ing lantai loro Stoone Cafee, Lampineung, Banda Aceh kang lagi dolanan sinambi cecaturan nganggo basa campuran, yaiku basa Inggris, Italia, Jerman, Prancis, Arab, uga India. Kahanan suwalike bisa kadeleng ing pethikan ngisor iki. d. Carane Nguri-uri Etika Jawa Carane nguri-uri etika Jawa iku ana maneka warna jinising. Carane nguri-uri etika Jawa iku bisa adhedhasar umure lan kalungguhane pawongan iku ing bebrayan Jawa. Sajroning pirembugan iki, carane nguri- uri etika Jawa bakal kaandharake kanthi pamerang kang adhedhasar marang umure paraga kang nindakake tumindak kasebut. 1) Cara kang Bisa Ditindakake dening Sakabehing Umur Cara kang bisa ditindakake dening sakabehe umur, yaiku kanthi cara ngeling-eling kahanan kang wis dumadi minangka lelandhesan kanggo nemtokake tumindake. Mokal banget yen bebrayan Jawa saiki bisa nindakake etika Jawa kang laras karo jati dhirine bebrayan kasebut, tanpa anane pangeling-eling marang kahanan utawa wujud etika Jawa saka jaman kawuri. Basa, Sastra, lan Seni Babagan sastra sajroning bebrayan Jawa uga wis ngalami owah gingsir. Jaman kawuri, para pangarsa iku wis nduweni kawigaten marang jagading kasusatran Jawa. Bebrayan Jawa ing jaman kawuri tansah nglarasake antarane sastra Jawa lan sastra manca. Etika Jawa iku karembug sajroning SWI perangan WPa. P.VI.22. (22 Mei 2013) ngandharake, Suharmono Kasiyun ‡1\LQDRQL VDVWUD -DZD ODQ PDQFD WDNVLK 6DPHQLND VDPSXQ ODQJNXQJ GKXPDWHQJ VDVWUD PDQFDQLSXQ· Tuladha kang nyata saka andharan kasebut bisa dideleng ing pethikan iki. ‡1JHOLQJ-eling jaman mbiyen tegese ngeling- jaman kepungkur, alias eling kedadeyan ngeling-eling sejarah. Kena dirunut saka 1) tradisi kelisanan, ndongeng. 2) Cara liya ngeling-eling sejarah yakuwi sarana nliti barang- barang tinggalane wong mbiyen, kayata barang kramik, situs, candhi, omah, artefak, prasasti, dokumen. 3) Sing paling gampang digunakake pangeling-eling kedadeyane sejarah, kang nganti seprene didadekake cekelan pasinaone wong Eropa modern, yakuwi buku (Suparto Brata, 27 0HL· Ing lantai loro Stoone Cafee, Lampineung, Banda Aceh, ana saperangan bocah enom lagi game, kumpul-kumpul. Sinambi dheweke kabeh guneman karo pepadhane. Nanging kang nyalawadi, bocah-bocah enom iku guneman sajroning basa manca campuran. Kadhang kala keprungu basa Inggris, Italia, India Jerman, dolanan Prancis, Arab, uga Andharane Suparto Brata ing ndhuwur mau wis menehi gegambaran kang gamblang ngenani cara-carane. Panjenengane menehi telung cara kanggo ngeling-eling etika Jawa kang sinengker ing sejarah. Cara-cara kasebut, yaiku tradisi kelisanan, barang-barang tinggalan para leluhur, lan buku utawa pustaka. Telung cara mau kawawas dadi cara kang trep yen digunakake kanggo 40
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara ngeling-eling kahanan utawa wujude etika Jawa saka jaman kawuri. 2) Cara kang Bisa Ditindakake dening Para Mudha Cara kang kaping pindho iki mligi kanggone para mudha. Golonganing para mudha ing pirembugan iki, yaiku golonganing bebrayan Jawa kang lagi ngangsu kawruh ing sekolahan. Para mudha kang lagi ngangsu kawruh iku bisa dibebasakake kaya wit kang isih enom. Kahanane wit kang isih enom iku, yen bengkong isih kepenak anggone nglurusake. Semono uga kahanane para mudha, nalika isih ngangsu kawruh bakal luwih kepenak carane mulangake etika Jawa, tinimbang wong kang wis tuwa. Jawa kedah dipunwulangaken ‡(WLND ing sekolahan-sekolahan, utamanipun ngantos SMA inggih dipunwulangaken. Ing kulawarga inggih kedah punika Jawi 6XKDUPRQR.DVL\XQ0HL· nengenaken etika Suharmono Kasiyun menehi pamrayoga tumrap carane nguri-uri etika Jawa, yaiku lumantar diwulangake menyang siswa ing sekolahan. Panjenengane ngersakake piwulangan etika Jawa iku bisa diwulangake tumekane tataran SMA. Suharmono Kasiyun uga kepengin, etika Jawa iku uga diwulangake dening wong tuwa ing kulawarga. dhewe manut karo isine reriptan sastra kasebut. Sajroning terbitan ilmiah kasebut, SWI dialihaksarakne dening Hardjana H.P. Wektu ngriptane SWI iku uga beda-beda manut karo perangane reriptan sastra kasebut, nanging anggone nerbitake ilmiah ditindakake nalika taun 1979 ing Kutha Jakarta sajroning proyek penerbitan buku wacan sastra Indonesia lan daerah. SWI nggunakake wujud tembang macapat kanthi basa Jawa, basa Arab, lan basa Melayu. Isine SWI, yaiku piwulang kaprawiran kang diarani etika Jawa. b. Struktur Reriptan Sastrane Serat Wira Iswara Strukture reriptan sastra SWI iki minangka pirembugan kang njlentrehake strukture reriptan sastra kasebut, yaiku struktur lair lan struktur batin. Panliten tumrap struktur lair teks SWI nuduhake yen saperangan gedhe saka teks SWI iki isih manut paugeraning tembang macapat, nanging ana saperangan kang ora manut paugeran kasebut amarga kurang tlitine anggone ngalihaksarake. Tema kang ngrenggani teks SWI, yaiku tema kang sesambungan karo babagan kaprawiran, kayata tema ka-Pangeranan, asmara, lan patriotik. Nada lan swasana sajroning SWI, kayata nada kharismatik lan nada filosofis. Rasa-pangrasa kang digunakake sajroning teks SWI, yaiku rasa welas asih, bombong, lan prihatin. Piweling sajroning SWI iku jangkep kanggo sakabehing anggotaning bebrayan agung. panulisane SWI kawawas isih laras karo wewatakan lan panganggone tembang macapat. c. Refleksi Etika Jawa sajroning Teks Serat Wira D. PANUTUP Iswara Ana perangan panutup iki bakal dirembug dudutan lan pamrayoga tumrap panliten iki. Dudutan mujudake substansi, sari pathine asiling panliten, wangsulan pungkasan, lan final saka pitakonan kang kasusun sajroning underaning panliten. Pamrayoga yaiku asipat sawijining perangan operasional lan bisa kanthi gampang ditindakake dening pamaca lan panliti sabanjure. saka panutup kang 1. Dudutan Perangan dudutan iki ngrembug piwangsulan saka underaning panliten, yaiku sesambungane antarane sastra lan kasunyatan ing babagan etika Jawa kang kamot sajroning SWI. Perangan dudutan iki ngrembug yaiku piwangsulan saka sesambungane antarane sastra ing babagan etika Jawa kang kamot sajroning SWI. underaning panliten, lan kasunyatan a. Karakteristike Serat Wira Iswara Etika Jawa saka asiling panliten iki bisa kaperang dadi enem perangan. Perangan kapisan, yaiku etika Jawa tumrape wong ngaluhur kang gegayutan karo paprentahane, kayata njaga kaluhurane panguwasane, asih marang andhahane, lan bisa memitran karo bangsa liya. Kapindho, yaiku etika Jawa tumrape wong cilik kang ngrembug carane ngawula marang Ratu lan Gustine, kayata nduweni sipat sregep seba, merak ati lan sumarah, apadene sregep lan taberi. Katelu, yaiku etika Jawa tumrape putra putri lan garwa kang gegayutan karo kuwajibane minangka ibu kanggo putrane, garwa kanggo lakine, lan jejering wanita utama ing bebrayan agung. Kapapat, yaiku etika Jawa tumrape para mudha minangka anggotaning bebrayan kang wajib ngudi ngelmu lan ngabekti marang wong tuwa, guru, lan Ratune, apadene nusa lan bangsane. Kalima, yaiku etika Jawa tumrape pandhita minangka jejering pawongan kang lebda ing kawruh, saengga kudu bisa dadi tepa patuladhan tumrap liya, mligine para putra siswane. Kaenem wong minangka golonganing etika Jawa kang katujokake marang sakabehing golongane bebrayan agung, kayata etika nindakake agama, etika solah bawa utawa budi pakerti, sarta etika sajroning basa, sastra lan seni. SWI minangka reriptan sastra Jawa klasik kang karipta dening Susuhunan Paku Buwana IX saka Kasunanan Surakarta, kanthi wujud pirang-pirang perangan lan saben perangane nduweni aran dhewe- 41
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara d. Refleksi Etika Jawa sajroning Konteks Serat Wira Iswara iku minangka sawijining nilai kang ideal tumrape bebrayan Jawa lan disarujuki dening bebrayan Jawa minangka pandam pandoming ngaurip. Etika Jawa iku tuwuh minangka wujud tradisi lan wis kinodrat dening Pangeran minangka bebrayan Jawa. Wujude etika Jawa, kayata tata krama ing babagan solah bawa lan unggah-ungguh ing babagan pocapan. Panindake etika Jawa iku kudu nengenake empan papan, yaiku empan dumunung ing sapa kang nindakake ing panggonane nindakake. Kahanane etika Jawa saiki, isih ana kang ditengenake lan ana kang wis ditinggalake. Kahanan kaya mangkono iku ketemu lumrah, amarga sawijining etika iku mesthi ngalami owah gingsir manut marang ombaking jaman lan kang mbedakake mung ukurane bae. Miturut bebrayan Jawa, etika Jawa lan papan dumunung Behrend, T.E. 1990. Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Jilid I; Museum Sonobudoyo Yogyakarta. Jakarta: Penerbit Djembatan. Dinas Perhubungan Komunikasi dan Informatika. 2013. Kecamatan Malalak Peringati HUT Dengan Upacara Bendera (online). (diundhuh Senen 3 Juni 2013, 00.40 WIB.). Endraswara, Suwardi. 1999. Mutiara Wicara Jawa. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. ________. 2010. Etika Hidup Orang Jawa; Pedoman Beretika dalam Menjalani Kehidupan Sehari- hari. Yogyakarta: Narasi. ________. 2010. Falsafah Hidup Jawa; Menggali Intisari Filsafat Mutiara Kebijakan dari Kejawen. Yogyakarta: Cakrawala. Kuntjaraningrat. 1984. Kebudayaan Jawa. Jakarta: PN Balai Pustaka. Moleong, Lexy J. 2005. Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung: PT Remaja Rosdakarya. 2. Pamrayoga kang wis asiling ditindakake, mula diwedharake saperangan pirembugan kang dadi pamrayoga saka panliten iki. Pamrayoga iki umume katujokake kanggo bebrayan agung, mligine kanggo para pamaca lan panliti sabanjure. a. Adhedhasar panliten SWI minangka reriptan sastra Jawa klasik kang ngemot kekumpulaning etika Jawa, mula bebrayan agung bisaa nyinaoni lan njaga kahanane reriptan sastra. Etika Jawa minangka pandam pandoming ngaurip tumrap bebrayan Jawa wis ngalami owah gingsir manut ilining jaman lan wis kadayan dening kabudayan manca, saengga bebrayan agung saiki perlu nguri-uri etika Jawa. Panindake etika Jawa kang empan papan iku kudu ditindakake kanthi becik dening bebrayan agung saiki. b. c. Najid, Moh. 2009. Mengenal Apresiasi Prosa Fiksi. Surabaya: University Press. Padmosoekotjo, S. 1953. Ngrengrengan Kasusastran Djawa. Yogyakarta: Soejadi. ________. 1960. Ngrengrengan Kasusastran Djawa II. Yogyakarta: Hien Hoo Sing. Poerbatjaraka. 1952. Kapustakan Djawi. Jakarta: Djambatan. Poerwadarminta, WJS. 1939. Bausastra Djawa. Jakarta: J. B. Wolters' Uitgevers atau Maatchappij N.V. Groningen. ________. -. Baoesastra Djawi-Indonesia. Jakarta: Bale Poestaka. ________. 2011. Baoesastra Kawi- Djarwa. Jakarta: Bale Poestaka. (online). Purnomo, Bambang. 2007. Filologi dan Studi Sastra Lama. Surabaya: CV Bintang. Said, Muh. 1980. Etik Masyarakat Indonesia. Jakarta Pusat: Pradnya Paramita. d. Mligi tumrape wong tuwa lan wong mudha kudu sajroning nduweni nindakake etika Jawa. tumrap SWI kanthi Panliten kang ditindakake perspektif sastra iki minangka salah sawijining cara kanggo nintingi isining reriptan sastra kasebut, mula bisaa ditindakake kanthi perspektif liyane. sesambungan kang becik e. Santosa, Iman Budhi. 2012. Spiritualisme Jawa; Sejarah, Laku, dan Intisari Ajaran. Yogyakarta: Memayu Publishing. Saputra, Karsono H. 2005. Percik-Percik Bahasa dan Sastra Jawa. Jakarta: Wedatama Widya Sastra. Sastraoetama, Nyi Somardi. 2013. Ngetrapake Hak Emansipasi Ora Ninggal Jatidhiri ing Kalawarti Panjebar Semangat edhisi 18. Surabaya: Kalawarti Panjebar Semangat. S.A. Tiwiek. 2009. Carang-Carang Garing. Surabaya: PT. Alfina Primatama. KAPUSTAKAN Achmad, Sri Wintala. 2012. Wisdom van Java. Yogyakarta: In Azna Books. Amir, Hazim. 1997. Nilai-Nilai Etis dalam Wayang. Jakarta: Pustaka Sinar Harapan. Bahri, Saiful. 2013. Fatin, Sang Idola Yang Religius, Rajin Mengaji dan Berbakti Pada Orang Tua (online). (diundhuh Senen, 3 Juni 2013, 01.12 WIB.). Sugono, Dendy. 2008. Kamus Bahasa Indonesia. Jakarta: Pendidikan Pusat Nasioanal Bahasa, Departemen Sunan Paku Buwana IX lan Hardjana H.P. 1979. Serat Wira Iswara. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kedudayaan. T.S. Gunarso. 2013. Nggolek Pejabat sing Siap Ngladeni Rakyat; Pemprov Jakarta Nglelang Jabatan Camat lan Lurah ing Kalawarti Jaya Baya edhisi 26. Surabaya: Kalawarti Jaya Baya. ________. 2013. PKS Ngalang-alangi KPK Mbeslah Mobil; Korupsi Wis Dianggep Dudu Prakara 42
Refleksi Etika Jawa sajroning Reriptan Sastra Jawa Klasik; Studi Teks lan Konteks Serat Wira Iswara Nistha? Ing Kalawarti Jaya Baya edhisi 39. Surabaya: Kalawarti Jaya Baya. ________. 2013. Sawise Ditahan, Kewiyak Bojone Pirang-pirang; Jusuf Muda dalam Tumitis Menyang Irjen Djoko Susilo? Ing Kalawarti Jaya Baya edhisi 29. Surabaya: Kalawarti Jaya Baya. kanggo Kampanye Jago PDIP; Bu Megawati, Jokowi ing Sayah Dienggo Barang Cangkingan Kalawarti Panjebar Semangat edhisi 12. Surabaya: Kalawarti Panjebar Semangat. Wadrianto, Glori K. 2013. Kasus KDRT, Wawali Magelang Dituntut Penjara 2 Bulan (online). (diundhuh Senen, 3 Juni 2013, 01.29 WIB.). ________. 2013. Dijak Ngetan Ngulon Wahyuningsih, Sri. 2013. Briptu Suparno Ngaku MumetKegubet Tali Katresnan merga Dituntut Tanggung Jawab; Nekat Merjaya Rika Okdiana kang Lagi Ngandhut ing Kalawarti Panjebar Semangat edhisi 7. Surabaya: Kalawarti Panjebar Semangat. Wellek, Rene lan Austin Warren. 1995. Teori Kesusastraan. Jakarta: PT Gramedia. Winter, C.F. lan R.Ng. Ranggawarsita. 2007. Kamus Kawi-Jawa. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Wirjosoedarmo, Soekono. 1985. Pengantar ke Arah Studi Sejarah Sastra I: Sastra Indonesia Klasik (Sastra Melayu-Indonesia). Surabaya: Sinar Wijaya. ________. 2013. Jatim Magnet Kuat Investor Eropa (online). (diundhuh Senen, 3 Juni, 00.55 WIB.). ________. 2013. 10 Budaya Indonesia yang Pernah (online). (Senen, 3 Diklaim Juni 2013, 00.49 WIB.). Malaysia ________. 2013. Wali Kota Surabaya Pulangkan 45 Pelacur (online). (diundhuh Senen, 3 Juni 2013, 00.52 WIB.). Dari Lokalisasi 43