PEPRINCEN SEMANTIS TEMBUNG KRIYA KANG NDUWENI TEGES NGOMONG DWI RESTININGTYAS ADI PUTRI PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI SURABAYA Abstrak Saben tembung iku mesthi nduweni teges. Antarane tembung-tembung iku bisa nduweni sesambungane teges, nanging antarane tembung siji lan sijine iku tetep nduweni unsur kang beda. Mula anane set iku ana kanggo nggolongake tembung-tembung kang nduweni sesambungan teges. Saliyane iku makna saben tembung iku perlu dingerteni kanthi cetha jalaran tembung kriya iku ngisi sawijine panggonan ing ukara. Ngomong iku dhewe minangka tembung kriya kang bisa digoleki maknane. Tembung kriya nduweni guna kanggo ngisi sawijine wasesa ing ukara. Wasesa iku dhewe nduweni guna kanggo ngandharake argumene. Supaya ngerteni makna sajrone ukara iku, perlu anane peprincen semantis mligine ing teges ngomong, jalaran medharake tembung kang nduweni teges ngomong ing pacaturan utawa ing sawijine ukara iku kudu ngerti makna kang ana sajrone tembung iku dhewe. Mula peprincen semantis tembung kriya kang nduweni teges ngomong iku perlu ditliti supaya cetha makna sajrone tembung adhedhasar komponen maknane lan makna sajrone ukara adhedhasar struktur gramatikale. Adhedhasar andharan mau, undere panliten iki yaiku kepriye peprincen semantise tembung kriya kang nduweni teges ngomong adhedhasar komponen maknane? Lan kepriye peprincen semantise tembung kriya kang nduweni teges ngomong adhedhasar struktur gramatikale? Adhedhasar underane panliten kasebut, ancase panliten iki yaiku bisa ngerteni peprincen semantise tembung kriya kang nduweni teges ngomong adhedhasar komponen maknane lan adhedhasar struktur gramatikale. Banjur paedah teoretise panliten iki yaiku migunani kanggo panyengkuyung ngrembakane ilmu semantik ngenani wilayahe teges kang wis ana sadurunge, dene paedah praktise yaiku kanggo para maos bisa ngerteni pambedane tembung siji lan sijine saka peprincen semantise iku, banjure dingerteni maknane tembung kriya kang nduweni teges ngomong. Maknane tembung-tembung sing nduweni teges ngomong iku mau diselarasake karo wujude tembung-tembung kang nduweni teges ngomong utawa struktur gramatikale. Teori kang digunakake ing panliten iki yaiku jlentrehan komponen makna kanggo ngandharake maknane tembung kriya kang nduweni teges ngomong. Teori kasebut salaras karo andharane Wedhawati. Sawise dijlentrehake nganggo jlentrehan komponen makna, tembung kriya kang dibuktekake kanthi struktur gramatikale iku dijlentrehake nganggo jlentrehan struktur batin. Jlentrehan tembung sajrone ukara kasebut struktur batin iki diwedharake kalungguhane. Kalungguhane lan nggunakake andharane Sudaryanto kang disengkuyung Kridalaksana. lan dicethakake dening Verhaar Panliten peprincen semantis tembung kriya kang nduweni teges ngomong iki sipate deskriptif analisis. Banjur tata cara ngumpulake dhata ing panliten iki yaiku dhata kang arupa tembung nggunakake metodhe semak lan teknik cathet. Kaping pindhone dhata arupa ukara yaiku nggunakake metodhe semak, banjur teknike yaiku teknik sadhap, teknik simak libat cakap, teknik simak bebas libat cakap, lan teknik cathet. Sawise antuk dhata saka lapangan, dhata kasebut dijlentrehake kanthi cara diprinci nggunakake jlentrehan komponen makna. Sawise diprinci tembung kriya kang nduweni teges ngomonge, diprinci struktur gramatikale kanthi jlentrehan struktur batin kanggo ngerteni kalungguhane tembung kriya minangka wasesa ing ukara. Tembung kriya kang nduweni teges ngomong iku diandharake miturut komponen maknane. Tembung kang tegese ngomong uga dicakake ing ukara supaya luwih kabukten. Tembung kriya kang nduweni teges ngomong bisa kaperang dadi rong jinis basa ngoko lan basa krama. Tembung kriya kanthi basa ngoko kaperang dadi papat yaiku baliangga utawa refleksif, tanduk tarung utawa resiprokal, ekspresif, lan persuasif. Banjur teges ngomong kanthi basa kramane bisa diprinci dadi sagolongan yaiku ekspresif. Tembung wigati: makna, komponen makna, struktur gramatikal, struktur batin, teges ngomong. 1
PURWAKA Sajrone tembung-tembung kang bisa dilebokake teges kang ing sawilayahe sesambungan. Tembung-tembung sawilayah iku nduweni tembung kanggo ngiket anane tembung-tembung liyane. Tembung ngomong uga bisa ngiket tembung liyane. Makna saben tembung iku perlu dingerteni kanthi cetha jalaran tembung kriya iku ngisi sawijine panggonan ing ukara. Tembung kriya minangka ngisi wasesa nduweni kalungguhan kang wigati. Kanggo ngerteni makna sajrone tembung lan sajrone ukara, dibutuhake panliten ngenani peprincen semantis. teges jalaran nduweni Saka andharan ing ndhuwur iki anane perkara kang bisa nemtokake peprincen semantise tembung kriya kang nduweni teges ngomong yaiku kepriye peprincen semantise tembung kriya kang nduweni teges ngomong adhedhasar komponen maknane lan adhedhasar struktur gramatikale. Medharake sawijine perkara kasebut cethane nggunakake jlentrehan komponen makna lan jlentrehan struktur batin. jlentrehan semantis yaiku iki yaiku bisa ngerteni peprincen semantise tembung kriya kang nduweni teges ngomong adhedhasar komponen maknane. Banjur ugan bisa ngerteni peprincen semantise tembung kriya kang nduweni teges ngomong adhedhasar struktur gramatikale. kang diwedharake dening wong kanthi cara ngetokake suwara awujud guneman, gunemane iku mau asipat umum. Tembung sing dikarepake kalebu ing teges ngomong iku uga tembung sing nduweni teges ngomong iku dhewe. Tujuwane panliten Tegese ngomong yaiku tumindak Jlentrehan komponen makna kanggo njlentrehake tembung kriya kang nduweni teges ngomong iku isih teori kang digunakake dening tetep nggunakake Wedhawati (1990). Wedhawati (1990:12) ngandharake yen analisis komponen iku nggunakake sistem tandha. Tandha + iku ngandharake yen ana sawijine komponen ing medhan makna, tandha - iku ngandharake yen ora ana sawijine komponen ing medhan makna, lan tandha ± ngandharake yen sawijine komponen iku bisa ana lan uga bisa ora ana utawa opsional. jlentrehan kanggo njlentrehake struktur gramatikale yaiku nggunakake andharane Sudaryanto (1991) kang isih digenahake miturut andharane Verhaar (2010) lan Kridalaksana (1986). Teori struktur batin iki wiwitane diandharake dening Chomsky. Mula anane njlentrehan ngenani komponen makna iku kanggo ngerteni makna kang ana sajrone tembung kang nduweni teges ngomong. Banjur kanggo mbuktekake kanthi cetha perlu dijlentrehake nganggo struktur batin sajrone ukara. Guna kang digunakake ing panliten iki yaiku jejer, wasesa, lesan, Banjur struktur batin 2 geganep, lan katrangan. Banjur jinise kalungguhan kang digunakake yaiku tanduk tanduk, tanggap, refleksif, resiprokal, agentif utawa paraga, objektif utawa panandhang, kompanional, wektu utawa temporial METODE Sipate Panliten Panliten kang dianakake iki nggunakake cara dheskriptif analisis. Jalaran wujude basa iku ora mung bisa didheskriptifke wae, nanging uga bisa dijlentrehake kanthi pangajab bisa luwih cetha anggone ngerteni perincen semantise tembung kriya kang nduweni teges ngomong. Saliyane iku panliten ngenani peprincen semantis tembung kriya kang nduweni teges ngomong iki asipat sinkronis. Saussure sajrone Mahsun (2011:85) mratelakake yen linguistik sinkronis yaiku bidhang ilmu basa kang nganalisis basa ing wektu tartamtu. Dhata lan Sumber Dhata Dhata ing panliten iku ana rong dhata. Dhata kapisan arupa tembung-tembung kang nduweni teges ngomong. Dhata kapindhone yaiku ukara minangka wujud saka tembung kriya kang nduweni teges ngomong. kanggo kang ngumpulake dhata arupa tembung iku dideleng saka ukarane nalika pacaturan ing masyarakat Desa Klurahan, Kecamatan Ngronggot, Kabupaten Nganjuk. Dene kanggo iku nggunakake kamus Baoesastra Djawa anggitane W.J.S Poerwadarminta. Banjur sumber dhata kang arupa ukara iku uga dijupuk saka pacaturan antrane wong siji lan liyane, yen perlu uga saka informan utawa pamicara. Tata Carane Panliten Sumber dhata digunakake panyengkuyung maknane tembung Ing panliten iki digunakake telung tata carane panliten, yaiku (1) tata cara ngumpulake dhata, (2) tata cara njlentrehake dhata, lan (3) tata cara ngandharake asile nganalisis dhata (Sudaryanto, 1986:57). Tata Cara Ngumpulake Dhata Tata cara kapisan kang dianggo ngumpulake dhata arupa tembung yaiku nggunakake metodhe semak utawa nyemak. Metodhe semak tegese nggoleki dhata- dhatane iku kanthi cara nyemak pacaturan ing masyarakat Desa Klurahan, Kecamatan Ngronggot, Kabupaten Nganjuk. Metodhe semak iku nggunakake teknik cathet. Sajrone metodhe semak, instrumen kang digunakake ing panliten iki yaiku dhirine panliti dhewe lan uga buku lan alat tulis kanggo nyatet dhata. Metodhe semak ing panliten iki nggunakake teknik catat. Sawise ngumpulake dhata tembung iku mau, kapindhone ngumpulake dhata ukara. Panliti njupuk dhata langsung saka dhaerah Klurahan jalaran panliti asli saka desa Klurahan, Nganjuk saengga bisa luwih ngerti
kepriye wujude tembung-tembung kang nduweni teges ngomong ing Desa Klurahan kasebut lan uga dhata kang dikumpulake bisa Isntrumen kang digunakake kanggo nggumpulake dhata iki isih padha yaiku panliti minangka instrumen jalaran panliti kang nyemak pacaturan kang ana ing lapangan. Saliyane iku teknik nyathet iki perlu nggunakake piranti kanggo nulis banjur uga nggunakake komputer kanggo nginventarisasi ukara saka pacaturane masyarakat. luwih valid. Tata cara ngumpulake dhata arupa ukara iku nggunakake metodhe semak. Miturut Mahsun (2011:92) metodhe semak yaiku metodhe kang digunakake nalika ngumpulake dhata kanthi cara nyemak panganggone basa. Yen miturut Sudaryanto (1993:133) metode simak utawa nyemak iku ditindakake kanthi cara nyimak, yaiku nyimak panganggone basa. Nyemak panganggone basa iku sing cetha nyemak panganggone basa lisan. Saengga ing panliten iki fokus kanggo ngumpulake dhata iku nganggo metodhe nyemak. luwih dhisik perlu iku nggunakake teknik sadhap. Teknik sadhap iku nalika informan lagi cecaturan utawa nindakake kegiyatan ngomong, panliti nyadap ukarane kanthi cara tulis. Cara tulis iku tegese panliti nyathet ukara kang diandharake dening informan nalika nindakake kegiyatan ngomong. Metodhe semak Saliyane nggunakake teknik sadap iku mau, isih ana teknik bacutane yaiku teknik simak libat cakap. Teknik simak libat cakap iki carane panliti nindakake metodhe sadhap kanthi cara melu sajrone kegiyatan lan uga nyemak, melu omong-omongan. Saliyane teknik iku, isih ana teknik simak bebas libat cakap. Teknik iki panliti amung merhatekake panganggone basa kang ditindakake dening informan. Kang pungkasan teknik kang wigati yaiku teknik catat. Teknik nyatet iki wigati banget kanggo nyatet dhata kang wis diolehake saka teknik kang sigunakake kasebut. Sajrone proses nyathet, panliti nggunakake alat tulis, buku, lan lap top kanggo mbiyantu proses nyatet kasebut. Tata Cara Njlentrehake Dhata Dhata kang arupa tembung iku dikumpulake dadi siji, banjur digolongake miturut komponen maknane. Sawise dhata iku digolongake, tembung-tembung kang teges ngomong dijlentrehake nganggo kalebu jlentrehan komponen makna. Jlentrehan komponen makna minangka analisis kang mligine digunakake kanggo mrinci tembung-tembung kang nduweni teges ngomong miturut titikane tembung. Anane jlentrehan analisis komponen iku dhewe kanggo mbedakake maknane tembung kriya kang nduweni teges ngomong. ing Banjur wujud ukarane tembung-tembung kang teges ngomong arupa ukara kang wis nduweni dikumpulake banjur dianalisis nggunakake analisis struktur gramatikale. Jlentrehen struktur batin iku cara 3 kanggo mrinci tembung kriya kang nduweni teges ngomong adhedhasar struktur gramatikale. Kanthi ngerteni kalungguhane tembung kriya sajrone ukara, jlentrehan struktur batin iku uga bisa dijlentrehake. Tata Cara Nyuguhake Asile Panliten Dhata kang wis dikumpulake banjur dijlentrehake kanthi cara dheskriptif yaiku tata cara ngonceki dhata kanthi nggunakake tembung, dudu angka. Sawise dhata iku mau dijlentrehake kanthi cara jlentrehan semantis dhata sing wis dijlentrehake iku mau diandharake kanthi tembung-tembung kang trep karo jlentrehane. Dhata kang wis dijlentrehake miturut Sudaryanto (1993) diandharake kanthi metodhe informal lan formal (nyuguhake asile panliten kanthi nggunakake lambing). Lambang kang dikarebake yaiku tandha plus (+), tandha min (-) (Sudaryanto, 1993:145). Banjur metodhe informal yaiku njlentrehake asil andharan dhata kanthi cara nganggo basa. Wedhawati (1990) ngandharake yen analisis komponen tandha. Tandha + iku ngandharake yen ana sawijine komponen ing wilayahe teges, tandha - iku ngandharake yen ora ana sawijine komponen ing medhan makna, lan tandha ± ngandharake yen sawijine komponen iku bisa ana lan uga bisa ora ana utawa opsional. Basa kang Ditliti tandha lan iku nggunakake sistem Basa kang digunakake ing panliten iki yaiku tembung kang isih digunakake ing jaman saiki. Miturut tatanane masyarakat, tembung kang digunakake iku uga ana rong jinis yaiku basa ngoko lan basa krama. Jalaran masyarakat Desa Klurahan isih nggunakake Basa Jawa, mula mesthi ana unggah-ungguhe basa nalika cecaturan. Saengga basa kang digunakake iku ana rong jinis kaya ing ndhuwur iku mau. Miturut regionale, basa kang ditliti manggon ing dhaerah Nganjuk, mligine ana ing Desa Klurahan, Kecamatan Ngronggot. ASILING ANALISIS DATA Peprincen Semantise Tembung Kriya kang Nduweni Teges Ngomong Adhedhasar Komponen Maknane semantise tembung kriya kang ndhuweni teges ngomong adhedhasar komponen maknane iku kaperang dadi loro yaiku dideleng saka basa ngoko lan basa kramane. Komponen Maknane Tembung Kriya kang nduweni Teges Ngomong kanthi Basa Ngoko Peprincen Tembung kriya kang kalebu ing basa ngoko yaiku kaya ing ngisor iki. suwarane: kandha: + sedhengan, +cacahe wong ngomong: luwih saka siji, +cethane omongan: cetha, + genahe omongane: nggenah, +dawane ukara: cendheg, +ora perlu ana rasa kurmat, +panganggone: wong tuwa marang wong enom
lan bisa uga wong kang +intensitas pacaturane: arang. +cacahe wong sedhengan, ngomong: luwih saka siji, +dawane omongangan: genahe omongan: dawa, +cethane omongan: nggenah, +ora perlu nggunakake rasa kurmat, +panganggone: wong tuwa marang wong enom utawa wong kang nduweni kalungguhan lan luwih dhuwur tinimbang mitra wicarane sapadha-padha, +intensitas mangsuli: arang. sapadha-padha. ngomongi:+suwarane: cetha, ngandhani:+suwarane: +cacahe wong sedhengan, ngomong: luwih saka siji, cethane omongan: cetha, +genahe omongan: nggenah, +dawane ukara: dawa, +ora mbutuhake rasa kurmat, +panganggone iku wong tuwa marang wong sing luwih enom utawa wong sing nduwe kalungguhan luwih tinimbang mitra wicarane, +intensitas wangsulane: arang. dhuwur muni: +suwarane: sedhengan, +cacahe wong ngomong: luwih saka siji, +cethane omongan: cetha, +genahe omongan: nggenah, +dawane ukara: cendheg, +ora perlu nggunakake rasa kurmat, +panganggone: wong tuwa marang wong enom utawa wong kang nduwe kalungguhan luwih dhuwur tinimbang mitra wicarane lan uga wong kang sapadha-padha, +intensitas wangsulane: arang. nggremeng: +suwarane: lirih, +cacahe wong omong; dhewe, +cethane omongan: cetha, + genahe omongan: nggenah, +dawane omongan: dawa, +ora ana rasa kurmat, -panganggone, -intensitas wangsulane umeg: +cacahe wong pacaturan: bisa dhewe lan uga bisa luwih saka siji, +suwarane: lirih lan kadhangkala sedhengan, +cethane omongan: cetha, +genahe omongan: nggenah, +dawane omongan: dawa, +ora nganggo rasa kurmat, +panganggone: wong kang sapadha-padha, +intensitas wangsulane: kerep. nyocot: +suwarane: santer, +cacahe wong ngomong: luwih saka siji, +dawane omongan: dawa, +cethane omongan: cetha, +genahe omongane: kurmat, nggunakake nggenah, +ora +panganggone: +intensitas sapadha-padha, wangsulan: arang. nyangkem: +suwarane: rasa sedhengan, +cacahe wong ngomong: luwih saka siji, +cethane omongan: cetha, +genahe omongane: nggenah, +dawane omongan: rasa kurmate, +panganggone: wong kang sapadha- padha, +intensitas wangsulane: arang. cendheg, +ora nggunakake nggacor: +suwara: sedhengan lan uga bisa santer cacahe wong ngomong luwih saka siji, +cetha ukarane: 4 cetha, +genahe omongane: nggenah, +dawane rasa kurmat, ukara: dawa, +ora mbutuhake +panganggone: wong sapadha-padha, kang +intensitas wangsulane: arang. ngecemes: +suwarane: sedhengan, +cacahe wong ngomong: dhewe, +ora pati cetha ukarane, omongan: +nggenah kekarepane, +dawane cendheg, +ora mbutuhake - panganggone, -intensitas wangsulane. rasa kurmat, ngecebret: +suwarane: sedhengan, +cacahe pamicara: bisa ngomong dhewe lan uga bisa ngomong karo liyan, +cethane ukara: ora pati cetha, +genahe omongan: nggenah, +dawane ukara: dawa, +panganggone: wong enom marang wog tuwa lan bocah sapadha-padha, +intensitas wangsulane: arang. ndremimil: +suwarane: lirih, cacahe wong omong: dhewe, +omongane ora cetha, +omongane ora nggenah, +dawane ukara: dawa, +ora mbutuhake anane rasa kurmat, -panganggone, -intensitas wangsulan. omong-omongan: +cacahe pamicara: luwih saka siji, +cethane omongan: cetha, +genahe omongan: nggenah, +dawane omongan: dawa, +Intensitas wangsulane: kerep, +ora nggunakake rasa kurmat lan kurmat, nggunakake +panganggone: bisa wong sing enom marang wong sing luwih tuwa, wong tuwa marang wong enom, lan wong kang sapadha-padha. uga bisa rasa cecaturan: +suwarane: sedhengan, +cacahe wong omong: luwih saka siji, +cethane omongan: cetha, +genahe omongan: nggenah, dawane omongan: dawa, + nggunakake rasa kurmat, +panganggone: wong kang sapadha-padha lan wong tuwa marang wong enom, +intensitas wangsulane: kerep Tembung ing ndhuwur kasebut bisa diprinci adhedhasar drajad pepadhane kaya ing tabel iki. Tabel 4 Drajad Pepadhane Tembung Kriya kang Nduweni Teges Ngomong DRAJAD PEPADHANE 33,3% 44,4% 50% 55,5% 61,1% nggremeng ndremimil ngecemes nyocot nyangkem kandha ngomongi ngandhani muni nggacor cecaturan ngecebret umeg omong- omongan Saka tabel pambedane tembung ing ndhuwur iku ana 18 pambeda ing fitur distingtif. Saben titikane nduweni bobot 5,5%. Dadi tembung kang diwenehi lan dijumlahake miturut tandha (+) iku diitung
prosentasene. Saka tabel ing ndhuwur iku bisa dingerteni yen komponen pambedane tembung iku ana wolung komponen. Komponen maknane yaiku dideleng saka suwarane, cacahe wong ngomong, cethane omongan, genahe omongan, dawane omongan, rasa kurmate, saka panganggone, intensitas wangsulane. Tembung kang drajad pepadhane 33,3% yaiku WHPEXQJ QJJUHPHQJ¶ QGUHPLPLO¶ ODQ QJHFHPHV¶ Banjur tembung sing drajad pepadhane 44,4% yaiku VLQJ GUDMDG Q\DQJNHP¶ 7HPEXQJ Q\RFRW¶ QJRPRQJL¶ SHSHGKDQH NDQGKD¶ QJDQGKDQL¶ ODQ QJHFHEUHW¶. Banjur tembung sing drajad pepadhane ODQ
\DLNX PXQL¶ QJJDFRU¶ FHFDWXUDQ¶ Komponen Maknane Tembung Kriya kang nduweni Teges Ngomong kanthi Basa Krama Tembung kriya kang kalebu ing basa krama yaiku kaya ing ngisor iki. matur: +suwarane: sedhengan, +cacahe wong ngomong: luwih saka siji, +cethane omongan: cetha, +genahe omongan: nggenah, +dawane omongan: cendheg, +nggunakake rasa kurmat, +panganggone: wong enom marang wong tuwa utawa wong sing nduwe kalungguhan tinimbang mitra wicarane, + intensitas wangsulane: arang. luwih dhuwur beja: +suwarane: sedhengan, +cacahe wong ngomong: luwih saka siji, +cethane omongan: cetha, +genahe omongan: nggenah, +dawane omongan: dawa, +nggunakake rasa kurmate, +panganggone: wong enom marang wong tuwa utawa wong kang tinimbang mitra kalungguhane wicarane, +intensitas wangsulane: arang. luwih endhek sanjang: +suwarane: sedhengan, +dawane omongan: cendheg, +cacahe wong ngomong: luwih saka siji, cetha, +genahe omongan: +cethane ukara: nggenah, kurmat, rasa +panganggone: wong tuwa marang wong enom, +intensitas wangsulan: arang. +nggunakake dhawuh: +suwarane: sedhengan, +cacahe wong ngomong: luwih saka siji, +cethane omongan: cetha, +genahe omongan: nggenah, +dawane omongan: cendheg, +nggunakake rasa kurmat, +panganggone: wong tuwa marang wong sing luwih enom, +intensitas wangsulane: arang. ngendikan: +suwarane: sedhengan, +cacahe wong ngomong: luwih saka siji, +cetha omongan: cetha, +genahe omongan: nggenah, +dawane omongan: dawa, +nggunakake rasa kurmat, +panganggone: wong tuwa marang wong enom utawa wong kang nduwe kalungguhan luwih dhuwur tinimbang mitra wicarane, +intensitas wangsulane: arang. 5 Tembung ing ndhuwur kasebut bisa diprinci adhedhasar drajad pepadhane kaya ing tabel iki. Tabel 6 Drajad Pepadhane Tembung Kriya kang Nduweni Teges Ngomong DRAJAD PEPADHANE 44,4% 50% matur sanjang dhawuh Beja Ngendikan Saka tabel pambedane tembung ing ndhuwur iku ana 18 pambeda ing fitur distingtif. Saben titikane nduweni bobot 5,5%. Dadi tembung kang diwenehi tandha lan dijumlahake miturut prosentasene. Saka tabel ing ndhuwur iku bisa dingerteni yen komponen pambedane tembung iku ana wolung komponen. Komponen maknane yaiku dideleng saka suwarane, cacahe wong ngomong, cethane omongan, genahe omongan, dawane omongan, rasa kurmate, saka panganggone, intensitas wangsulane. (+) iku diitung Tembung sing drajad pepadhane 44,4% yaiku PDWXU¶ VDQMDQJ¶ ODQ GKDZXK¶. Banjur tembung kang Peprincen Semantise Tembung Kriya kang Nduweni Teges Ngomong Adhedhasar Struktur Gramatikale Peprincen semantis tembung kriya adhedhasar struktur gramatikal iku nggunakake kalungguhane tembung kanggo ngisi sawijine guna ing ukara. Nadyan kalungguhan iku nduweni bab kang wigati kanggo ngerteni makna sajrone ukara, ukara saka asiling panliten saka lapangan iki kalebu ing tembung kriya kang jinise tumindak utawa aksi. Banjur struktur gramatikale iku mengko bakal diprinci maneh adhedhasar polane kalungguhane tembung sajrone ukara. Ukara kang Pola Kalungguhane kanthi Nggunakake Konstituen Punjere Tembung Kriya Tumindak Tanduk kanthi pola nggunakake konstituen punjere tumindak tanduk kaya ing ngisor iki. Paraga utawa Agentif - Tanduk - Panandhang Ukara kang kalungguhane Ukara kang kalungguhane nggunakake pola paraga-tanduk-panandhang bisa diandharake kaya ukara ing ngisor iki. (1) Aku lak wis kandha ta Din. jejer paraga wasesa tanduk panandhang geganep (2) Aku ngomongi Nyta. wasesa jejer paraga tanduk panandhang (3) Aku wis muni nggone Nyta. lesan jejer wasesa katrangan
paraga tanduk panandhang (4) Widya ora gelem ngomong paese. wasesa tanduk (5) Aku ora sida matur ibu. wasesa tanduk (6) Bojone Mbak Bin mbeja nggene Mbak Bin. jejer paraga lesan panandhang lesan panandhang jejer paraga jejer paraga wasesa katrangan tanduk panandhang (7) Doni sampun nyanjangi mas Parman. jejer paraga wasesa tanduk panandhang lesan (8) Bu guru dhawuh nggone bocah-bocah. jejer paraga tanduk Ukara ing ndhuwur iku nuduhake yen tembung aku wis ngomong nggone mitra wicarane. Ukara ing ndhuwur kedadeyan saka jejer-wasesa-geganep. Jejere \DLNX WHPEXQJ DNX¶ %DQMXU IUDVH ZLV NDQGKD¶ LNX PLQDQJND ZDVHVD 'HQH IUDVD WD 'LQ¶ LNX PLQDQJND geganep. Jejere ukara iku nduweni kalungguhan minangka paraga. banjur wasesane ukara nduweni kalungguhan minangka tumindak tanduk. Kang pungkasan yaiku lesane ukara ing ndhuwur nduweni kalungguhan minangka panandhang. wasesa katrangan panandhang ing ndhuwur Banjur ukara kang kedadeyan saka jejer-wasesa- lesan yaiku ukara (2), (4), (5), (7). Jejere ukara kasebut nduwur iku nduweni kalungguhan minangka paraga. EDQMXU ZDVHVDQH XNDUD NDVHEXW \DLNX QJRPRQJL¶ RUD JHOHP QJRPRQJ¶ ODQ VDPSXQ nyanjangi. Kalungguhan kanggo ngisi wasesane kasebut yaiku minangka tanduk. Banjur lesane ukara kasebut yaiNX 1\WD¶ SDHVH¶ LEX¶ PDV 3DUPDQ¶ 7HPEXQJ kasebut minangka lesan kang diisi sawijine kalungguhan minangka panandhang RUD VLGD PDWXU¶ Kang pungkasan yaiku polane ukara (3), (6), lan (7). Kang kawangun saka jejer-wasesa-katrangan. Jejere XNDUD NDVHEXW \DLNX DNX¶ ERMRQH PEDN %LQ¶ ODQ EX JXUX¶ -HMHUH XNDUD NDVHEXW QGXZHQL NDOXQJJXKDQ PLQDQJND SDUDJD %DQMXU ZDVHVDQH \DLNX ZLV PXQL¶ WDQGXN .DWUDQJDQH XNDUD NDVHEXW \DLNX QJJRQH 1\WD¶ QJgone bocah-ERFDK¶ ODQ QJJHQH 0EDN %LQ¶ Kaltrangane ukara kasebut nduweni kalungguhan minangka panandhang. Sajrone ukara ing ndhuwur iku mau ora bisa diolak alik sapa sing nggunakake lan sapa sing nampa. Paraga utawa Agentif -Tanduk Tembung kang kalungguhane sajrone ukara nggunakake pola paraga-tumindak tanduk yaiku kaya ukara ing ngisor iki. (9) Awakmu kok nyocot ae. 6 jejer paraga wasesa tanduk (10) Dina kae ra sah kakehan nyangkem. wasesa tanduk jejer paraga (11) Wong kok nggacor ae. wasesa tanduk (12) Anake mas Endro sing umure setaun kae wis jejer paraga ngecebret. jejer paraga wasesa tanduk (13) Pak Samad wis gak patek ngendika. wasesa tanduk jejer paraga Ukara ing ndhuwur kawangun saka jejer lan wasesa. Jejere ukara tembung DZDNPX¶ 'LQD NDH¶ ZRQJ¶ DQDNH PDV (QGUR VLQJ XPXUH VHWDXQ NDH¶ ODQ IUDVD SDN 6DPDG¶ 7HPEXQJ kasebut nduweni kalungguhan minangka paraga, jalaran jejere ukara kasebut pancene nindakake wasesane. Banjur wasesane ukara (9), (10), (11), (12), (13) yaiku tembung NRN Q\RFRW DH¶ UD VDK NDNHKDQ Q\DQJNHP¶ NRN QJJDFRU DH¶ ZLV QJHFHEUHW¶ ODQ IUDVD ZLV JDN SDWHN QJHQGLND¶ :DVHVDQH LNX XNDUD nglungguhani kalungguhan minangka tanduk. ing ndhuwur yaiku LQJ QGKXZXU 7HPEXQJ NUL\D NRN Q\RFRW DH¶ UD VDK NDNHKDQ Q\DQJNHP¶ NRN QJJDFRU DH¶ ZLV QJHFHEUHW¶ LNX PDX bisa digunakake dening wong kang sapadha-padha, jalaran pancene tembung kriya kasebut rada kasar yen digunakake ing pacaturan. Beda karo frasa tembung kriya sing luwih sepuh utawa nduweni kalungguhan luwih tinimbang mitra wicarane. Mula anggone dhuwur nganggo tembung kasebut ora kabeh wong nggunakake. Paraga utawa Agentif - Tanduk - Kompanional Tembung kang kalungguhane sajrone ukara nggunakake pola paraga-tumindak tanduk-kompanional yaiku kaya ukara ing ngisor iki. (14) Mbah kung ngendikan kalih bapak. jejer paraga wasesa katrangan tanduk kompanioal (15) Bapak ngendikan kalih ibu. jejer paraga Ukara ing ndhuwur iku nggunakake pola paraga- minangka iku wong sing medharake omongane, mula kalungguhane iku minangka paraga. wasesa, kalungguhane yaiku tanduk. Kang pungkasan \DLNX NDOLK EDSDN¶ ODQ NDOLK LEX¶ WHPEXQJ NDVHEXW gunane yaiku minangka katrangan. Tembung kasebut minangka wong sing ngrungokake omongane paraga, mula kalungguhane ing ukara yaiku minangka NRPSDQLRQDO 7HPEXQJ QJHQGLNDQ¶ XJD GLgunakake wasesa katrangan tanduk kompanional jejere ukara
karo wong sing luwih dikurmati. Digunakake dening wong tuwa marang wong sing luwih enom. Ukara kang Pola Kalungguhane kanthi Nggunakake Konstituen Punjere Tembung Kriya Tumindak Tanggap Ukara kang pola kalungguhane kanthi nggunakake konstituen punjere tumindak tanggap bisa diandharna kaya ing ngisor iki. Panandhang - Tanggap - Paraga utawa Agentif - Wektu Tembung kang kalungguhane sajrone ukara nggunakake pola paraga-tanggap-paraga-wektu yaiku kaya ukara ing ngisor iki. (16) Ibu wis diomongi pladen sadurunge nduwe gawe. lesan paraga jejer katrangan wektu wasesa wektu panandhang tanggap (17) Mas Deny wis dikandhani ibu wingi. jejer wektu panandhang tanggap Ukara ing ndhuwur polane kalungguhan yaiku 7HPEXQJ LEX¶ ODQ PDV 'HQ\¶ PLQDQJND MHMHU LNX ZRQJ VLQJ QDPSD DQDQH omongan, mula kalungguhane minangka panandhang. )UDVD ZLV GLRPRQJL¶ ODQ GLNDQGKDQL¶ NDVHEXW WHPEXQJ kriya minangka wasesane ukara. Mula kalungguhane VDMURQH WHPEXQJ PLQDQJND WDQJJDS 7HPEXQJ SODGHQ¶ ODQ LEX¶ LQJ VWUXNWXU XNDUD PLQDQJND OHVDQ 7HPEXQJ SODGHQ¶ LNX SDZRQJDQ NDQJ PHGKDUDNH omongan, mula kalungguhane iku minangka paraga. Kang pungkasan yDLNX VDGXUXQJH QGXZH JDZH¶ ODQ ZLQJL¶ PLQDQJND NDWUDQJDQ ZHNWX NDQJ DQD VDMURQH struktur ukarane. Frase kasebut nuduhake anane wektu kanggo medharake iku mau, mula omongane kalungguhane minangka wektu. wasesa lesan katrangan paraga wektu ODQ LEX¶ Panandhang - Tanggap - Oblik Tembung kang kalungguhane sajrone ikura nggunakake pola paraga-tanggap-paraga yaiku kaya ukara ing ngisor iki. (18) Adhikku wis dikandhani ibu. jejer panandhang 7HPEXQJ GLNDQGKDQL¶ minangka wasesa iku kalebu ing tembung kriya kang nuduhake tumindak. 6DQDG\DQ WHPEXQJ LEX¶ LNX NDWUDQJDQH XNDUD MDODUDQ anane status kang dimudhunake. Ukara ing ndhuwur yen tanpa ibu sejatine wis bisa dadi ukara, mula gunane WHPEXQJ LEX¶ VDMURQH XNDUD iku minangka katrangan. Dene kalungguhane yaiku minangka oblik. Tembung DGKLN¶ PLQDQJND MHMHUH XNDUD NDQJ GLLVHQL GHQLQJ panandhang. Bisa diiseni dening panandhang jalaran DGKLN¶ LNX ERFDK VLQJ QDPSD DSD NDQJ GLZHGKDUDNH dening ibu. Mula kalungguhane temEXQJ DGKLN¶ LNX wasesa katrangan tanggap oblik 7 nduweni kalungguhan tanggap utawa pasif. Ukara ing ndhuwur wis nuduhake yen panganggone tembung kriya GLNDQGKDQL¶ LNX PXQJ GLJXQDNDNH GHQLQJ ZRQJ NDQJ luwih tuwa marang wong enom. Ukara kang Pola Kalungguhane kanthi Nggunakake Konstituen Punjere Baliangga utawa Refleksif Ukara kang pola kalungguhane kanthi nggunakake konstituen punjere refleksif iku nduweni kalungguhan minangka paraga lan panandhang jalaran sing nindakake pakaryan lan sing nampa apa kang ditindakake iku mau jejere ukara. ukara kang nduweni pola kalungguhan kanthi nggunakake konstituen punjere baliangga bisa diandharna kaya ing ngisor iki. Paraga utawa Agentif - Baliangga Tembung kang kalungguhane sajrone ikura nggunakake pola paraga utawa agentif-refleksif utawa baliangga yaiku kaya ukara ing ngisor iki. (19) Wong kae ndremimil dhewe. wasesa baliangga (20) Sampeyan wi ngecemes ae. jejer paraga jejer paraga Ukara ing ndhuwur iku kedadeyan saka jejer lan ZDVHVD 7HPEXQJ ZRQJ NDH¶ ODQ VDPSH\DQ ZL¶ LNX iku perlu ana sing minangka nglungguhi, mula kalungguhane kanggo ngiseni jejer yaiku minangka paraga. Banjur wasesane ukara ing ndhuwur yaikX IUDVH QGUHPLPLO GKHZH¶ ODQ QJHFHPHV DH¶ 7HPEXQJ NDVHEXW RUD PEXWXKDNH PLWUD ZLFDUD ditindakake dhewe, mula baliangga utawa refleksif. wasesa baliangga jejer. Jejere ukara dhewe, lan ditampa Paraga utawa Agentif - Baliangga - Faktor Tembung kang kalungguhane sajrone ikura nggunakake pola paraga utawa agentif-baliangga-faktor yaiku kaya ukara ing ngisor iki. (21) Ibu-ibu umeg perkara iku. wasesa gegenah jejer paraga baliangga faktor Ukara ing ndhuwur iku nuduhake struktur ukara kang kedadeyan saka jejer-wasesa-OHVDQ 7HPEXQJ LEX- tegese ngomong kanthi ora lega kang tujuwane nggunem QXGXKDNH ZDVHVD)UDVHQJHQDQLSHUNDUD LNX¶QXGuhake lesan. Ukara ing ndhuwur iku nganggo pola paraga- refleksif-faktor. Ukara ing ndhuwur nuduhake baliangga, jalaran pancene apa sing diwedharake iku ya ditanggepi dhewe. Upama tembung kasebut ditindakake dhewe iku Tembung XPHJ¶ LNX WHJHVH SDGKD RPRQJ-omongan ing mburine
tembung kriya kang nuduhake tumindak. Tembung kasebut kalungguhane refleksif. Kalungguhane kasebut jalaran tembung kriya kasebut diomongne dhewe lan dirasakake dhewe. Gegenahe ukara minangka bab kang njalari umeg iku mau, mula kalungguhane ing ukara yaiku faktor. Paraga utawa Agentif - Baliangga - Wektu Tembung kang kalungguhane sajrone ikura nggunakake pola paraga utawa agentif-refleksif-wektu yaiku kaya ukara ing ngisor iki. (22) Mbak Lina nggremeng ae saben mulih kerja. jejer wektu paraga Ukara (25) iku struktur ukarane kawangun saka iku nuduhake jejere ukara. Banjur kang dadi punjere ukara \DLNX QJJUHPHQJ DH¶ QXGXKDNH DQDQH ZDVHVD .DQJ pungkasan nuduhake anane katrangan wektu yaiku WHPEXQJVDEHQPXOLKNHUMD¶ wasesa katrangan wektu baliangga Yen saka struktur semantise, ukara kasebut nggunakake polane kalungguhan. Ukara kasebut nuduhake yen anane kalungguhan arupa paraga- PEDN /LQD¶ PLQDQJND baliangga-ZHNWX 7HPEXQJ pawongan kang nuduhake kang ditindakake lan dirasakake dhewe, mula tembung kasebut kalungguhane minangka paraga. Tembung kriya kang madeg dadi wasesane ukara iku minangka punjere nduweni kalungguhan yaiku baliangga utawa refleksif. Kang pungkasan anane katerangan kapan nindakake WHPEXQJ QJJUHPHQJ¶ NDVHEXW PXOD WHPEXQJ VDEHQ anane wasesa Ukara kang Pola Kalungguhane kanthi Nggunakake Konstituen Punjere Tanduk Tarung utawa Resiprokal Ukara kang pola kalungguhane kanthi nggunakake konstituen punjere resiprokal bisa diandharna kaya ukara ing ngisor iki. Paraga lan Panandhang - Resiprokal Tembung kang kalungguhane sajrone ukara nggunakake pola paraga lan panandhang-resiprokal yaiku kaya ukara ing ngisor iki. (23) Wong neng angkrik kae biyasane cecaturan tok. jejer paraga lan panandhang Ukara ing ndhuwur iku kedadeyan saka jejer lan ZDVHVD )UDVH ZRQJ QHQJ DQJNULN NDH¶ PLQDQJND MHMHUH XNDUD EDQMXU EL\DVDQH FHFDWXUDQ WRN¶ LNX PLQDQJND wasesa. Jejere ukara ing ndhuwur iku uga nduweni kalungguhan minangka paraga lan panandhang, jalaran ana respon kang padha omong-omongane anatarane wong siji lan sijine. Banjur wasesane ukara ing ndhuwur iku minangka tanduk tarung utawa resiprokal. wasesa resiprokal 8 Paraga lan Panandhang - Resiprokal - Paraga lan Panandhang Tembung kang kalungguhane sajrone ukara nggunakake pola paraga lan panandhang-tanduk tarung- paraga lan panandhang yaiku kaya ukara ing ngisor iki. (24) Mas Munib omong-omongan karo Karim. wasesa paraga lan panandhang resiprokal paraga lan panandhang Ukara ing (24) ing ndhuwur iku nuduhake yen anane tembung kriya kang tanduk tanggap, tegese antarane pamicara lan mitra wicarane iku nduweni kalungguhan kang padha yaiku padha-padha ngomonge. Ukara kasebut kedadeyan saka jejer-wasesa-katrangan. -HMHUH XNDUD LQJ QGKXZXU \DLNX PDV 0XQLE¶ %DQMXU WHPEXQJ LNX PLQDQJND ZDVHVD RPRQJ-RPRQJDQ¶ jejer katrangan Wasesane iku minangka jinise tembung kriya tumindak. Tembung kriya iku kagolong resiprokal. Mula kalungguhan kanggo nglungguhi wasesa yaiku tanduk tarung utawa resiprokal. Banjur jejere ukara kasebut nduweni kalungguhan minangka paraga. kang pungkasan yaiku katrangane ukara nduweni kalungguhan minangka paraga lan panandhang. tuindake Adhedhasar andharan panliten ing ndhuwur, bisa dijlentrehake yen tembung kriya kang nduweni teges ngomong iku bisa dingerteni unsur-unsur sajrone tembung saka komponen makna. Saka tembung kang kalebu ing teges ngomong iku ana sangalas tembung tembung kang ditemokake kasebut bisa dingerteni luwi cetha yen dicakake ing ukara. Dideleng saka sturkur gramatikale, pranyata tembung kriya kang ngisi sawijine wasesa iku mung nuduhakake anane tembung kriya kang jinise tumindak utawa aksi wae. ing lapangan. Tembung Peprincen kaping pisan bisa dingerteni saka komponen maknane lan struktur ukarane kathi pola paraga refleksif. lan panandhang-baliangga utawa Tembung nggremeng iku medharake kekarepane dhewe nanging ora mbutuhake mitra wicara. Kekarepane iku mbalik neng awake dhewe. Perkara kang diwedharake saka omongane iku kanggo awake dhewe. Banjur tembung ndremimil iku uga meh padha karo nggremeng, bedane intensitas wedharane omongan iku luwih cepet. Miturut apa sing wis diandharake ing komponen makna lan wis dibuktekake sajrone struktur gramatikal yen tembung ndremimil iku ora perlu ana mitra wicarane. Wedharane arupa omongane iku miturut kekarepane dhewe lan kanggo awake dhewe utawa kanggo pamicara iku dhewe. Mula saka iku anane omongan kang asipat umum kang wedharane iku diwedharane pamicara lan kanggo pamicara iku dhewe QGDGHNDNH WHPEXQJ QGUHPLPLO¶LNXGDGLVDSULQFHQ WHPEXQJ QJJUHPHQJ¶ ODQ
Jalaran, sanadyan tembung iki cacahe wong omong bisa dhewe lan uga bisa luwih saka siji, nanging karepe yaiku ditindakake utawa diwedharake dhewe lan kanggo awake GKHZH %DQMXU WHPEXQJ QJHFHPHV¶ LNX RPRQJ GKHZH nalika atine rada ora kepengak utawa rada nesu. Tembung iki uga diwedharake dhwe lan kanggo awake dhewe, ora pacaturan kari liyan. Mula peprincen VHPDQWLVH WHPEXQJ WHPEXQJ QJJUHPHQJ¶ QGUHPLPLO¶ refleksif. Saliyane peprincen rong tembung ing ndhuwur iku tembung liyane uga bisa diprinci. Peprincen kaping pindhone miturut komponen maknane kang dibuktekake ing struktur gramatikale kanthi pola paraga lan panandhang-tanduk tarung-paraga lan panandhang utawa paraga lan RPRQJDQ¶ODQ RPRQJ-RPRQJDQ¶ LNX PHGharake guneman kang asipat nduweni omong kalungguhan kang padha kanggo nyauri lan medharake gunemane, ora mung ngrungokake wae nanging uga nanggepi kanthi intensitas wangsulan kang padha kerepe karo pamicara. nanging mitra wicarane uga FHFDWXUDQ¶ 7HPEXQJ FHFDWXUDQ¶ XJD QGXZHQL NRPSRQHQ NDQJ SDGKD NDUR RPRQJ-RPRQJDQ¶ QDQJLQJ EHGDQH NDKDQDQH ZRQJ cecaturan iku luwih santai. Miturut komponen kang padha antarane tembung kasebut ndadekake saprinci. Adhedhasar anane unsur tanduk tarung kang tegese padha-padha medharake omongane kanthi cara gantenan iku mau telung tembung kasebut dadi saprinci. ing tanduk tarung utawa resiprokal. Semono uga tembung rong tembung kriya kang nduweni teges ngomong kaping telune yaiku miturut tembung kriya kang karepe medharake guneman kang iku diwedharake dening asipat umum. Omongane iku pamicara marang mitra wicarane. Pamicara medharake omongane tanpa ana wangsulan kanggo medharake kekarepane mitra wicarane. Mitra wicarane iku kalungguhane minangka panandhang, amung nampa utawa ngerteni omongane pamicara. Peprincen semantise Sing kalebu ing peprincen kasebut yaiku tembung NDQGKD¶ PXQL¶ Q\RFRW¶ Q\DQJNHP¶ QJJDFRU¶ QJHFHEUHW¶<HQVDNDWHPEXQJNULya kang basane krama \DLNX WHPEXQJ PDWXU¶ EHMD¶ VDQMDQJ¶ GKDZXK¶ QJHQGLNDQ¶7HPEXQJ-tembung ing ndhuwur iku nadyan dadi saprincen nanging isih beda antarane tembung siji lan sijine. Bedane iku wis diandharake ing andharane panliten ing ndhuwur. Sing cetha tembung-tembung kasebut yen dicakake ing ukara, wong sing nindakake omongan nduweni kalungguhan minangka paraga. paraga 9 kang medharake omongane kang asipat umum kanthi titikane dhewe-dhewe. Banjur yen dideleng saka ukara ing ndhuwur, mitra wicarane iku kalungguhane minangka panandhang, tegese nampa apa kang diwedharake dening pamicara lan uga ora dadi pamicara kang tujuwane mangsuli pacaturane pamicara kanthi medharake omongane dhewe. Yen dideleng saka pepadhane iku ekspresif arupa gagasan utawa panemune pamicara kang dadi punjere NDQJJR PULQFL WHPEXQJ NDQGKD¶ PXQL¶ Q\RFRW¶ Q\DQJNHP¶ FHWKD panganggone tembung kasebut iku antarane wong kang sapadha-padha, ora bisa diganteni dening pamicara lan mitra wicara liya. Banjur ing basa kramane yaiku GKDZXK¶ WHPEXQJ LNX QJHQGLNDQ¶ 7HPEXQJ panganggone tetep ora bisa diowah-owahi. Tembung PDWXU¶ GLJXQDNDNH GHQLQJ ZRQJ HQRP PDUDQJ ZRQJ tuwa utawa wong kang kalungguhane luwih dhuwur WLQLPEDQJ PLWUD digunakake dening wong sapdha-padha. Kang pungkasan \DLNX WHPEXQJ GKDZXK¶ QJHQGLNDQ¶ LNX GLJXQDNDNH dening wong tuwa marang wong enom utawa wong sing nduweni kalungguhan luwih dhuwur tinimbang mitra wicarane. QJJDFRU¶ QJHFHEUHW¶ 6LQJ PDWXU¶ EHMD¶ VDQMDQJ¶ MLQLV NUL\D NUDPD Peprincen kang pungkasan yaiku diprinci adhedhasar anane persuasif. Persuasif tegese medharake omongan kang karepe mangaribawa, ndayani, lan mahanani mitra wicarane. Banjur tembung QJDQGKDQL¶ ODQ QJRPRQJL¶ LNX NDOHEX LQJ SHUVXDsif kang jinise mahanani. Persuasif kang mahanani tegese \DLNX Q\DVPLWDQL QHUDQJDNH 7HPEXQJ QJDQGKDQL¶ LNX medharake omongane kang tujuwane nerangake mitra wicarane, kalungguhane mitra wicara kasebut uga amung panandhang. Mitra wicarane iku sing cetha luwih enom tinimbang pamicarane ora perlu mangsuli akeh-akeh nanging perlu dingerteni apa kang diwedharake dening pamicara. Tembung sing kaya mangkono iku mau persuasif kang mahanani. iku bisa digunakake dening wong kang sapadha-padha kang tujuwane nerangake utawa menehi weruh mitra wicarane. Mitra wicarane iku kalungguhane uga padha kaya WHPEXQJ QJDQGKDQL¶ .DOXQJJXKDQH \DLNX PLQDQJND panandhang, ora perlu mangsuli akeh-akeh apa kang dikandhakake dening pamicara, nanging ngerti apa kang dikarepake dening pamicara. Sing cetha pamicara lan mitra wicarane iku wong kang sapadha-padha. Saka jlentrehan tembung QJDQGKDQL¶ ODQ WHPEXQJ QJRPRQJL¶ LNX GDGL VDSULQFL yaiku minangka persuasif. Saka jlentrehan iku mau cetha yen tembung kriya kang nduweni teges ngomong kanthi basa ngoko bisa kaperang dadi papat yaiku baliangga ing ndhuwur iku cetha yen
resiprokal, utawa ekspresif, lan persuasif. Banjur teges ngomong kanthi basa kramane bisa diprinci dadi sagolongan yaiku ekspresif. refleksif, tanduk tarung utawa PANUTUP Dudutan Saka asiling panliten ing ndhuwur bisa didudut yen tembung kriya kang nduweni teges ngomong bisa diprinci dadi patang peprincen. Patang peprincen kasebut yaiku refleksif utawa baliangga, resiprokal utawa tanduk tarung, ekspresif, lan persuasif. Pramayoga Panliten ngenani peprincen semantise tembung kriya kang nduweni teges ngomong isih akeh sing durung ditliti kanthi cetha. Kurange dhata kang luwih kompleks lan maneka warna nambahi panliten iki isih adoh saka sampurna. Panliti sadhar, ing panliten iki akeh cacad lan kurangane, mula panliten ngenani peprincen semantise tembung kriya kang nduweni teges ngomong isih bisa dirembakakake kanthi sampurna. DAFTAR PUSTAKA Adipitoyo, Sugeng. 2013. Valensi Sintaksis Bahasa Jawa. Surabaya: Citra Wacana Antunsuhono. 1953. Reringkesaning Paramasastra Djawa 1. Yogyakarta: Hien Hoo Sing Arikunto,Suharsimi. 2006. Prosedur Penelitian Suatu Pendekatan Praktek. Jakarta: Rineka Cipta Chaer, Abdul, 2009. Pengantar Semantik Bahasa Indonesia. Jakarta: PT Rineka Cipta Djajasudarma, T. Fatimah, 1999. Semantik I Pengantar ke Arah Ilmu Makna. Bandung: PT. Refika Aditama Gudai, Darmansyah, 1989. Semantik Beberapa Topik Utama. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Jenderal Pendidikan Kebudayaan Direktorat Tinggi Lembaga Pendidikan Tenaga Kependidikan Jakarta Proyek Pengembangan .ULGDODNVDQD +DULPXUWL ‡3HUZXMXGDQ )XQJVL GDODP 6WUXNWXU %DKDVD· VDMURQH 0DNDODK Linguistik Indonesia Nomor 7. Jakarta: Lembaga Bahasa Universitas Atma Jaya Mahsun. 2011. Metode Penelitian Bahasa Tahapan Jakarta: Strategi, Metode, dan Tekniknya. Rajawali Pers Padmosoekotjo, S, 1953. Ngengrengan Kasusastran Jawa. Yogyakarta: Soejadi 10 Padmosoekotjo, S, Surabaya: PT. Citra Jaya Murti 1987. Paramasastra Djawa. Parera, J.D, 2004. Teori Semantik Edisi Kedua. Jakarta: Erlangga Pateda, Mansoer, 2001. Semantik Leksikal. Jakarta: PT Rineka Cipta Poerwadarminta, W.J.S. 1939. Baoesastra Djawa. Batavia: J.B. Wolters Rusydi, dkk. 1985. Kosa Kata Bahasa Jawa. Jakarta: Pusat Pembinanan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Sasangka, Sry Satriya Tjatur Wisnu. 2005. Kamus Jawa- Jakarta: Yayasan Indonesia, Krama-Ngoko. Paramalingua Sudaryanto. 1991. Tata bahasa Baku Bahasa-Jawa. Yogyakarta: Duta Wacana University Press Sudaryanto. 1993. Metode dan Teknik Analisis Bahasa. Yogyakarta: Duta Wacana University Press Sudaryanto, dkk. 2001. Kamus Pepak Basa Jawa. Yogyakarta: Badan Pekerja Kongres Bahasa Jawa 6XWDQD 'ZL ·3HULDQ 6HPDQWLN .DWD-Kata yang %HUNRQVHS ‡*HUDN )LVLN %HUSLQGDK 7HPSDW ROHK 0DQXVLD 6DMURQH %DKDVD -DZD· sajrone jurnal Widyaparwa Nomor 45. Yogyakarta: Balai Penelitian Bahasa 6XNDUGL ‡3HULDQ 6HPDQWLN /HNVHP %DKDVD -DZD yang BeUPDNQD .HQGDUDDQ· jurnal Widyaparwa Nomor 56. Yogyakarta: Balai Penelitian Bahasa sajrone Suwadji, dkk. 1995. Medan Makna Rasa dalam Bahasa dan Jawa. Pengembangan Bahasa Jakarta: Pusat Pembinaan Ullmann, Stephen. 2009. Pengantar Semantik. Yogyakarta: Pustaka Pelajar Verhaar, J.W.M. 2010. Asas-Asas Linguistik Umum. Yigyakarta: Gadjah Mada University Press Wahab, Abdul. 1995. Teori Semantik. Surabaya: Airlangga University Press Wedhawati. 1990. Tipe-Tipe Semantik Verba Bahasa Jawa. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Wedhawati, dkk. 2006. Tata Bahasa Jawa Mutakhir. Yogyakarta: Kanisius