Piwulang Kasusilan ing ... Ashfiyah Nor Ramani 83 PIWULANG KASUSILAN ING SALEBETING SYI'IR NGUDI SUSILA ANGGITANIPUN KYAI BISYRI MUSTHOFA THEORY OF MORALITY IN SYI'IR NGUDI SUSILA WRITTEN BY KYAI BISYRI MUSTHOFA Dening: Ashfiyah Nor Rahmani, Prodi Pendidikan Bahasa Jawa, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta Sarining Panaliten Panaliten menika ngewrat kalih ancas panaliten. Ancasing panaliten menika kangge: (1) ngandharaken jinising piwulang kasusilan wonten ing Syi'ir Ngudi Susila anggitanipun Kyai Bisyri Musthofa, (2) ngandharaken wujudipun piwulang kasusilan wonten ing Syi'ir Ngudi Susila anggitanipun Kyai Bisyri Musthofa. Panaliten menika ngginakaken metode deskriptif tumrap piwulang kasusilanipun. Sumber data panaliten menika syi"ir basa Jawi ingkang wonten ing buku Syi'ir Ngudi Susila anggitanipun Kyai Bisyri Musthofa. Data kaklempakaken kanthi ngginakaken teknik maos saha nyerat. Kanthi ngginakaken tabel data, data dipunklempakaken miturut jinising piwulang kasusilan saha dipunperang miturut wujudipun piwulang kasusilan sarta dipun-analisis kanthi deskriptif. Pengesahan data panaliten kanthi ngginakaken validitas semantik saha reliabilitas pengamatan ulang utawi stabilitas (intraratter). Salajengipun, kanthi panaliten menika ngasilaken: (1) jinising piwulang kasusilan sesambetan antawisipun manungsa kaliyan dhiri pribadinipun, inggih menika awujud piwulang ngangsu kawruh, sabar, njagi lisan, kedah anggadhahi kekajengan, njagi tumindakipun, disiplin, ngatos-atos, boten kenging nglokro (putus asa), temen angggenipun nindakaken pakaryan, saha empan papan, (2) jinising piwulang kasusilan sesambetan antawisipun manungsa kaliyan sesami, inggih menika awujud piwulang bekti dhateng tiyang sepuh, kurmat saha ngaosi dhateng sesami, tresna dhateng sesami, boten kenging gumedhe, saha bekti dhateng guru, (3) jinising piwulang kasusilan sesambetan antawisipun manungsa kaliyan Gusti Allah, inggih menika awujud piwulang ngibadah, narima, pitados ing janjinipun Gusti Allah, saha pitados ing pepesthen saking Gusti Allah. Pamijining tembung: piwulang kasusilan, syi"ir basa Jawi "Syi'ir Ngudi Susila." Abstract This research contains two aim. This research aims at: (1) explaining kinds of theory of morality in Syi'ir Ngudi Susila written by Kyai Bisyri Musthofa, (2) explaining a form of theory of morality in Syi'ir Ngudi Susila written by Kyai Bisyri Musthofa. This research uses descriptive method in theory of morality. The source of this data is the Javanese syi'ir in a book Syi'ir Ngudi Susila written by Kyai Bisyri Musthofa. The data is collected by using read and record technique. This research uses list data, the data is collected by the kind of theory of morality and different according to form of theory of morality and it is analyzed with descriptive method. Data ratification of the research uses semantics validity and reliability of repeated observation or stability (intraratter). The next, this research results: (1) the kinds of theory of morality of the relationship between people with the themself, that is like theory seeking knowledge, patient, keep spoken, must have wish, keep action, discipline, be careful, should not despair, quite to do something and able to locate yourself, (2) the kind of theory of morality of relationship between the people with others people, that is like theory be loyal to parents regard, and appreciate to other people, be attached to people, don't be arrogant, and be loyal to teacher, (3) the kind of theory of morality of relationships between people with God, that is like theory of morality pray, receive, believe to Allah's promise and believe to certainty from Allah.
84 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 7, Juli 2017 PURWAKA Karya sastra minangka asil karyanipun sastrawan kawigatosanipun masarakat kangge nyariyosaken sarta naliti, amargi kangge mangrertosi karya sastra kanthi sae boten cekap manawi namung kanthi maos kemawon. Sanesipun dipunwaos karya sastra ugi kedah pemahaman ingkang saestu supados saged manggihaken makna ingkang kawrat ing salebeting karya sastra kasebut. tansah narik dipunmangretosi kanthi Ing wekdal menika ilmu pengetahuan saha langkung majeng kaliyan teknologi sampun canggih satemah ndadosaken lunturipun budaya- budaya sopan Jawi mliginipun ngengingi santunipun para putra bangsa sae menika bocah alit menapa ugi para kawula mudhanipun. Kanthi kawontenan makaten ndadosaken krenteging manah para sastrawan kangge nganggit karya tata sastra panggesangan masarakat mliginipun ing tlatah Jawi menika. Medalipun karya sastra ingkang ngrembag babagan tata panggesangan masarakat menika dipunkajengaken saged dados piranti kangge nguri-uri kabudayan Jawi inggih menika ngengingi kasusilan. ingkang gegayutan kaliyan Karya sastra ingkang ngrembag babagan inggih menika kasusilan salah satunggalipun awujud Syi"ir. Syi"ir inggih menika salah satunggaling wujud karya sastra ciri khas pasantren (Purwadi, 2009: 190). Ciri khas syi"ir inggih menika wontenipun nuansa pasantren ingkang dipunwahyakaken kanthi gaya bahasa saha jinis kados dipunwahyakaken kanthi cara dipunsekaraken. Syi"ir dipunserat ing basa Jawi, medal saha ngrembaka ing masarakat santri ing Jawi. Sinaosa ing pasantren syi"ir medal saha ngrembaka nanging syi"ir trep dipunsinaoni dening sadaya masarakat amargi saged mulangaken dhateng pamaos samubarang prakawis ingkang gegayutan kaliyan patrap saha unggah-ungguh ing gesang padintenan. 1. Wosing Prakawis a. menapa kemawon jinising piwulang kasusilan ing Syi'ir Ngudi Susila anggitanipun Kyai Bisyri Musthofa? sastra geguritan b. menapa kemawon wujudipun piwuulang Susila Ngudi kasusilan anggitanipun Kyai Bisyri Musthofa? ing Syi'ir 2. Ancasing Panaliten a. ngandharaken jinising piwulang kasusilan ingkang kawrat ing salebeting Syi'ir Ngudi Susila anggitanipun Kyai Bisyri Musthofa. b. ngandharaken wujudipun piwulang kasusilan ingkang kaandhut ing Syi'ir Ngudi Susila anggitanipun Kyai Bisyri Musthofa. 3. Paedahing Panaliten a. panaliten menika dipunkajengaken saged nambah khasanah panaliten sastra ingkang analisis deskriptif, ngginakaken metode mliginipun piwulang kasusilan ing karya sastra. b. panaliten menika dipunkajengaken saged seserepan ngengingi piwulang Susila nambahi kasusilan Ngudi anggitanipun Kyai Bisyri Musthofa. ing Syi'ir B. Gegaran Teori 1. Karya Sastra Indonesia asalipun saking basa Sanskerta, inggih menika saking tembung sãs~ ing tembung kriya turunan "ngarahaken, mulang, maringi maknanipun pituduh utawi instruksi" saha akhiran ~tra ingkang nuduhaken pirantos, sarana. Awit saking menika, sastra saged dipuntegesi pirantos kangge mulang, buku pituduh, buku instruksi utawi piwulangan (Teeuw, 2003: 20). Miturut Endraswara (2008, 83) karya sastra boten namung ngewrat pambiji ing bab kaendahan kemawon nanging ugi wonten ing babagan paedah kasusilanipun. Saking pangretosan-pangretosan saged dipunandharaken bilih karya sastra inggih menika asil karyanipun sastrawan ingkang ngewrat nilai utawi piwulang sae, inggih nilai kaendahan ugi nilai piwulang panggesangan ingkang migunani tumrap manungsa. 2. Hakikat Syi'ir Tembung sastra ing basa ing nginggil, Syi"ir utawi limrah dipunwastani singir dening masarakat Jawi saha dipunwastani syair ing masarakat umum inggih menika puisi utawi geguritan (Teeuw, 2003: 21). Muzakki (2011, 43) ngandharaken bilih satunggaling unen-unen saged dipunwastani karya sastra jinis syair manawi ing unen-unen kasebut wonten nem kriteria inggih menika: 1) kalam (bahasa), 2) ma'na (gagasan), 3) wazan (wirama), 4) qafiah (sajak), 5) khayal (imajinasi), saha 6) qasd (sengaja). Salajengipun, ugi dipunandharaken bilih sinaosa syair minangka karya sastra ingkang ngewrat unsur imajinasi, nanging ing kasunyatanipun syair boten saged ingkang dipuntebihaken wonten. Saking saperangan pamanggih saha kriteria utawi titikanipun syair ingkang sampun kaserat ing nginggil saged dipunandharaken inggih menika ngengingi pangretosan syi"ir reroncening tembung ingkang ngewrat sajak saha saking kadadosan
wirama ingkang nyariyosaken saha nggambaraken ngengingi kadadosan ingkang wonten. 3. Piwulang Kasusilan Kasusilan limrah dipunsebut moral wonten gegayutanipun kaliyan etika, akhlak, saha budi pakarti. Tembung-tembung kasebut raket antawisipun satunggal kaliyan satunggalipun. Bertens (2011, 7) ngandharaken bilih tembung kasusilan etimologi-nipun sami kaliyan etika, sinaosa basa asalipun beda. Tembung etika miturut Bertens asalipun saking basa Yunani kina inggih menika "ethos" ingkang tegesipun padhang rumput, kandhang habitat, kebiasaan, adat, akhlak, watak, perasaan, sikap, cara berpikir. Miturut pamanggihipun Endah (2008, 2) istilah inggih menika ingkang caket kaliyan etika tembung kasusilan. Saking pamanggih ing nginggil saged dipunandharaken bilih piwulang kasusilan inggih menika piwulang ngengingi sae saha awonipun sadaya prakawis ingkang saged dipuntampi dening masarakat ngengingi tindakan, patrap, kuwajiban, akhlak, utawi budi pakerti ingkang wigatos saha migunani tumrap manungsa kangge tumuju dhateng kasaenananipun gesang. ingkang anggadhahi teges ingkang CARA PANALITEN 1. Jinising Panaliten Panaliten babagan piwulang kasusilan ing salebeting Syi'ir Ngudi Susila anggitanipun Kyai Bisyri Musthofa menika dipunteliti mawi cara deskriptif badhe data dipunkempalaken arupi tembung, frasa, saha gatra ingkang ngewrat babagan piwulang kasusilan ingkang jumbuh kaliyan kahanan jaman menika. 2. Sumber Data Panaliten amargi ingkang Sumber data panaliten menika syi"ir basa Jawi ingkang wonten ing buku Syi'ir Ngudi Susila anggitanipun Kyai Bisyri Musthofa. Syi"ir menika awujud buku ingkang kaserat mawi seratan Arab Pegon. Irah-irahanipun buku menika Syi'ir Ngudi Susila Suka Pitedah Kanthi Terwela. 3. Caranipun Nglempakaken Data Panglempakan data ingkang kaginakaken ing panaliten inggih menika teknik kapustakan, inggih menika teknik ingkang dipuntindakaken kanthi maos nyathet. Saderengipun nglempakaken data ingkang badhe dipun-analisis, langkung rumiyin panliti nindakaken transliterasi teks Syi'ir Ngudi Susila saking seratan Pegon dhateng seratan Latin saha nindakaken suntingan teks. asiling suntingan menika kanthi transliterasi permati kangge nemtokaken jinising piwulang saha Salajengipun panliti maos saha Piwulang Kasusilan ing ... Ashfiyah Nor Ramani 85 kasusilan ingkang wonten ing Syi'ir Ngudi Susila anggitanipun Kyai Bisyri Musthofa saha kangge manggihaken wujudipun piwulang kasusilan ingkang wonten ing salebeting Syi'ir Ngudi Susila anggitanipun Kyai Bisyri Musthofa minangka data panaliten. 4. Pirantos kangge Nglempakaken Data Panaliten Pirantos ingkang badhe dipunginakaken ing panaliten menika inggih menika awujud tabel data. Tabel data menika dipunginakaken kangge nyerat data-data ingkang ngewrat piwulang kasusilan ingkang wonten ing salebeting Syi'ir Ngudi Susila anggitanipun Kyai Bisyri Musthofa. 4. Caranipun Ngesahaken Data Caranipun ngesahaken data ing panaliten menika kanthi sarana validitas semantik saha reliabilitas intraratter saha interratter. Validitas semantik dipunginakaken kanthi cara negesi butir- butir piwulang kasusilan ingkang wonten ing karya sastra Syi'ir Ngudi Susila anggitanipun Kyai Bisyri Musthofa jumbuh kaliyan konteks-ipun. Reliabilitas intraratter inggih menika reliabilitas pengamatan ulang utawi stabilitas (intrarater) kanthi cara maos saha naliti sumbering panaliten mawangsul-wangsul ngantos manggihaken data ingkang konsisten. Reliabilitas interratter inggih menika kanthi rembagan utawi konsultasi dhateng para ahli inggih menika dosen pembimbing. reliabilitas antarpengamat ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN Sasampunipun dipuntindakaken proses maos, mahami, saha nyerat data-data ingkang gegayutan kaliyan piwulang kasusilan ing SNS anggitanipun Kyai Bisri Musthofa saged dipunandharaken ing asiling panaliten menika tiga jinising piwulang kasusilan. Jinising piwulang kasusilan kasebut inggih menika. a. Piwulang Kasusilan Sesambetan Antawisipun Manungsa kaliyan Dhiri Pribadinipun Piwulang ing ngriki ngandharaken tugas saha kuwajibanipun manungsa anggenipun nglampahi gesang ing zaman modern menika supados saged njagi pribadinipun satemah dados manungsa ingkang ing kawontenan zaman samenika. sae ingkang boten kasasar 1. Ngangsu Kawruh Kat. : (M/1/4) Muqaddimah kaca 1 pada 4. Syi"iripun:
86 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 7, Juli 2017 bocah iku wiwit ngumur pitung tahon kudu ajar tåtå kêbèn ora gêtun Parafrase: Lare menika kedah sinau ngengingi tata krama awit taksih alit supados supados ing tembe boten keduwung gesangipun. Gineman kanthi basa ingkang alus swanten lirih nanging cetha. Sampun kasar ingkang sampun ngginakaken tembung-tembung ingkang awon. Kat. : (SL/9/2) Sikap lan Lagak kaca 9 pada 2. Syi"iripun: luru ngilmu iku pêrlu nangéng budi adab Islam kudu tansah dipêrsudi Kat. : (M/2/11) Muqaddimah kaca 2 pada 11. Syi"iripun: yèn wong tuwå saré åjå gègèr guyon lamun sirå nuju måcå kudu alon Parafrase: Pados ngelmi menika prakawis ingkang kedah dipuntindakaken dening manungsa mliginipun ngengingi adab Islam. Kat. : (CCL/13/9) Cita-cita Luhur kaca 13 pada 9. Syi"iripun: Parafrase: Nalika tiyang sepuh saweg sare sampun geger guyon, manawi badhe maos kedah kanthi alon. 4. Kedah Anggadhahi Kekajengan ..... ngilmu agåmå kang nuntun laku bênêr Kat. : (CCL/12/1) Cita-cita Luhur kaca 12 pada 1. Syi"iripun: Parafrase: Ngelmi agami ingkang saged nedahaken ing margi ingkang leres. 2. Sabar Kat. : (M/3/13) Muqaddimah kaca 3 pada 13. Syi"iripun: anak Islam kudu cita-cita luhur kêbèn donyå akhiraté biså makmur Parafrase: Lare Islam kedah anggadhahi kekajengan ingkang sae saha inggil supados saged makmur donya akhiratipun. lamun ibu båpå dukå bêcék mênêng åjå mèlu padon ugå åjå gêrênêng. 5. Njagi Tumindakipun Parafrase: Nalika Ibu saha Bapa saweg duka kita kedah mendel boten pareng mangsuli ugi boten pareng grenengan. Kat. : (BAW/4/7) Bab Ambagi Wektu kaca 4 pada 7. Syi"iripun: budhal ngaji awan bêngi sêkabèhé tåtå kêråmå lan adabé pådhå baé Kat. : (AT/8/3) Ana Tamu kaca 8 pada 3. Syi"iripun: lamun bangêt butuh kudu sabar dhisék nganti tamu mundur dadi sirå bêcék Parafrase: Tatakrama menika kedah dipunjagi ing sadaya papan saha ing saben-saben wekdal. Parafrase: Nalika kita gadhah kekajengan ing kawontenan nembe wonten tamu, pramila kita kedah sabar rumiyin nengga ngantos tamunipun kundur. Kat. : (AT/8/1) Ana Tamu kaca 8 pada 1. Syi"iripun: tatkalané ibu råmå nompå tamu åjå biyayakan tingkah pulahamu 3. Njagi Lisan Parafrase: Nalika ing griya saweg wonten tamu kedah njagi tumindakipun. Kat. : (M/2/9) Muqaddimah kaca 2 pada 9. Syi"iripun: 6. Disiplin gunêm alus alon lirih ingkang têrang åjå kasar åjå misuh kåyå bujang Kat. : (BAW/3/1) Bab Ambagi Wektu kaca 3 pada 1. Syi"iripun: Parafrase: dadi bucah kudu ajar bagé zaman
åjå pijêr dulan nganti lali mangan Parafrase: Lare menika kedah pinter ambagi wekdal anggenipun nindakaken samubarang prakawis. Tuladhanipun sampun ngantos sanjan lajeng kesupen wekdal nedhanipun. Kat. : (BAW/3/2) Bab Ambagi Wektu kaca 3 pada 2. Syi"iripun: Yen wayahe sholat aja tunggu printah Enggal tandang cekat ceket aja wegah Parafrase: Nalika wekdalipun enggal-enggal nindakaken sholat sampun nengga dipundhawuhi. Enggal nindakaken sampun ngantos males- malesan. sholat Kat. : (MSP/6/1) Mulih Saking Pamulangan kaca 6 pada 1. Syi"iripun: bubar saking pamulangan inggal mulèh åjå mampér-mampér dulan sêlak ngêlèh Parafrase: Sabibaripun pamulangan enggal-enggal mantuk sampun mampir-mampir dolan rumiyin. Kat. : (MSP/6/2) Mulih Saking Pamulangan kaca 6 pada 2. Syi"iripun têkan omah nuli salén sandhangané kudu pêrnah rajin rapi aturané Parafrase: Kita kedah nindakaken sadaya pakaryan kanthi sae ugi disiplin. 7. Ngatos-Atos Kat. : (SL/9/1) Sikap lan Lagak kaca 9 pada 1. Syi"iripun: anak Islam iki mongså kudu awas åjå nganti lénå mêngko mundhak tiwas Parafrase: Islam kedah ngatos-atos anggenipun Tiyang ngadhepi zaman samenika sampun ngantos lena satemah gesangipun boten mumpangati. 8. Boten Kenging Nglokro (Putus Asa) Kat. : (CCL/14/12) Cita-cita Luhur kaca 14 pada 12. Syi"iripun: kêjåbå yèn sirå kabèh ridhå mbuntut sêlawasé angon wêdhus bêkal pêcut Piwulang Kasusilan ing ... Ashfiyah Nor Ramani 87 Parafrase: Kejawi manungsa ingkang narima salaminipun namung angen menda kanthi dedamel pecut kemawon. Kat. : (CCL/14/13) Cita-cita Luhur kaca 14 pada 13. Syi"iripun: sirå ridhå goncèk jikar sêlaminé kafir irå mêntul-mêntul lungguhané Parafrase: Manungsa narima salaminipun namung nitih jikar kanthi pribadi ingkang kafir. 9. Temen angggenipun Nindakaken Pakaryan Kat. : (IP/5/4) Ing Pamulangan kaca 5 pada 4. Syi"iripun: ånå pamulangan kudu tansah gati nompå piwulangan ngilmu kang wigati Parafrase: Nalika ing pamulangan kedah migatosaken kanthi saestu satemah ngilmu ingkang dipunwulangaken saged katampi kanthi sae saha leres. Kat. : (CCL/13/5) Cita-cita Luhur kaca 13 pada 5. Syi"iripun: cita-cita kudu dikanthi gumêrgut ngudi ngilmu sartå pakêrti kang patut Parafrase: Kekajengan kedah dipunpanggihaken kanthi tumemen inggih menika dipunawiti kanthi ngudi ngilmu sarta bebuden ingkang sae. 10. Empan Papan Kat. : (SL/11-12/11-13) Sikap lan Lagak kaca 11 dumugi 12 pada 11 dumugi 13. kålå- kålå pamèr rambut sakarêpmu nanging kudu éling papan srawungamu kumpul mudhå bedå karo pul yainé nuju shalat gak pådhå mêlancong nujuné ora nuli mêlancong gundhul shoaat gundhul sowan måråtuwå gundhul nguyuh gundhul Parafrase: Dipunparengaken pamer rambut nanging kedah saha ngemut-emut papan ingkang Sadaya wekdalipun. dipuntindakaken kedah wonten bedanipun. panggenanipun prakawis
88 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 7, Juli 2017 b. Piwulang Kasusilan Sesambetan Antawisipun Manungsa Manungsa Sanesipun/Sesami kaliyan Piwulang ing ngriki ngandharaken tugas saha kuwajibanipun manungsa anggenipun nglampahi gesang bebrayan. Manungsa ing donya menika boten namung gesang piyambak kemawon ingkang nanging ugi gesang kaliyan wonten ing saudengipun milai saking kulawarga, kanca-kanca dumugi tepalih utawi masarakat. tiyang tanggi Kat. : (M/2/8) Muqaddimah kaca 2 pada 8. Syi"iripun: andhap asor ing wong tuwå najan liyå têtêpånå åjå kåyå råjå kåyå Parafrase: Andhap asor dhateng tiyang sepuh sanadyan tiyang sanes kedah dipunjagi sampun ngantos nggadhahi tumindak kados kewan. Kat. : (M/3/12) Muqaddimah kaca 3 pada 12. Syi"iripun: 1. Bekti dhateng Tiyang Sepuh lamun sirå liwat ånå ing ngarêpé nuwun amét sartå dhépé-dhépé Kat. : (M/1/5) Muqaddimah kaca 1 pada 5. Syi"iripun: kudu têrêsnå rèng ibune kang ngrumati kawét cilék marang båpå kang gêmati Parafrase: Nalika miyos ing sangajengipun tiyang sanes kedah nuwun amit sarta mundhukaken badan. Parafrase: Kedah tresna dhateng Ibunipun ingkang sampun ngrumat saha dhateng Bapakipun ingkang tansah gemati. Kat. : (AO/7/5) Ana ing Omah kaca 7 pada 5. Syi"iripun: arikålå sirå madhêp rèng wong liyå kudu ajèr åjå mêrêngut kåyå båyå Kat. : (M/2/6) Muqaddimah kaca 2 pada 6. Syi"iripun: ibu båpå réwangånå lamun repot åjå kåyå wong gêmagus ingkang wangkot Parafrase: tiyang sanes kedah Nalika srawung kaliyan ningalaken ngremenaken sampun ngantos merengut satemah katingal kados baya. pasemon ingkang Parafrase: Mbiyantu Bapak saha Ibu nalika repot sampun kados tiyang gemagus ingkang boten manut. 3. Tresna dhateng Sesami Kat. : (M/2/7) Muqaddimah kaca 2 pada 7. Syi"iripun: Kat. : (IP/5/6) Ing Pamulangan kaca 5 pada 6 karo kåncå åjå bêngés åjå judhas mundhak diwadani kuncå ora waras lamun ibu båpå printah inggal tandang åjå bantah åjå sångol åjå mampang Parafrase: Nalika Ibu saha Bapak paring dhawuh kedah enggal dipuntindakaken, sampun ngantos bantah. Parafrase: Kaliyan kanca sampun bengis sampun judes ingkang samangke dipunbiji minangka kanca boten waras. Kat. : (IP/5/2) ing Pamulangan kaca 5 pada 2. Syi"iripun: nuli pamét ibu båpå kanthi salam jawab ibu båpå 'alaikumussalam Kat. : (AO/6/1) Ana ing Omah kaca 6 pada 1 karo dulur koncå ingkang rukun bagus åjå kåyå kucéng bêlang rêbut tikus Parafrase: Nyuwun idin/pamit dhateng Ibu Bapa kanthi ngucapaken Ibu Bapa salam. Salajengipun mangsuli "Alaikumussalam. Parafrase: Kaliyan sedherek lan kanca kedah ingkang rukun sampun kados kucing belang ingkang rerebutan tikus. 2. Kurmat saha Ngaosi dhateng Sesami 4. Boten Kenging Gumedhe
Kat. : (AO/6/3) Ana ing Omah kaca 6 pada 3. Syi"iripun: lamun båpå ngalim pangkat sugèh jåyå sirå åjå kumalungkung rèng wong liyå Parafrase: Nalika Bapa anggadhahi pangkat ingkang inggil, bandha ingkang kathah sampun kumalungkung dhateng tiyang sanes. Kat. : (SL/10/3) Sikap lan Lagak kaca 10 pada 3. Syi"iripun: akèh bocah pintêr nanging ora bagus budi pakêrtiné sêbab dhå gêmagus Parafrase: Kathah ingkang pinter nanging budi pakertinipun awon amargi rumaos piyambakipun sae. lare Kat. : (SL/10/4) Sikap lan Lagak kaca 10 pada 4. Syi"iripun: ring wong tuwå gak ngêrgani gak ngajèni sajak pintêr dhéwé longkå kang madhani Parafrase: Dhateng tiyang sepuh boten purun ngaosi rumaos pinter piyambak boten wonten ingkang madhani. 5. Saha Bekti dhateng Guru Kat. : (IP/5/4,5) ing Pamulangan kaca 5 pada 4 kaliyan 5. Syi"iripun: ånå pamulangan kudu tansah gati nompå piwulangan ngilmu kang wigati ånå kêlas åjå ngantuk åjå guyon wayah ngaso kenå åjå nêmên guyon Parafrase: Nalika ing pamulangan kedah migatosaken kanthi saestu satemah ngilmu ingkang dipunwulangaken dening Guru saged katampi kanthi sae saha leres. Wonten ing kelas sampun ngantos ngantuk saha gojegan kejawi manawi nembe wekdal istirahat. Kat. : (KG/7/1) Karo Guru kaca 7 pada 1. Syi"iripun: marang guru kudu tuhu lan ngabêkti sêkabèhé printah bagus dituruti Parafrase: Piwulang Kasusilan ing ... Ashfiyah Nor Ramani 89 Dhateng Guru kedah tuhu saha ngabekti sarta sadaya dhawuh ingkang sae dipuntindakaken. Kat. : (KG/7/2) Karo Guru kaca 7 pada 2. Syi"iripun: piwulangé ngêrtènånå kanthi ngudi naséhaté têtêpånå ingkang mêrdi Parafrase: Piwulangipun dipunmangretosi kanthi temen saha sadaya pituturipun kedah dipuntetepi. Kat. : (KG/7/3) Karo Guru kaca 7 pada 3. Syi"iripun: larangané têbéhånå kanthi yêkti supåyå ing têmbé sirå dadi mukti Parafrase: Pepacuhipun kedah dipuntebihi supados samangke saged dados mukti. c. Piwulang Kasusilan Sesambetan Antawisipun Manungsa kaliyan Gusti Piwulang ing ngriki ngandharaken tugas saha kuwajibanipun manungsa dhumateng Gusti Allah anggenipun gesang ing donya. Manungsa gesang ing donya menika kedah nglampahi sadaya dhawuhipun Gusti sadaya pepacuhipun. sarta nebihi 1. Ngibadah Kat. : (BAW/4/4) Bab Ambagi Wektu kaca 4 pada 4. Syi"iripun: kênthong Subuh inggal tangi nuli ados wudhu nuli shalat khusu' ingkang bagus Parafrase: Nalika sampun kenthong Subuh enggal tangi, adus, wudhu salajengipun nindakaken sholat kanthi sae saha khusu". Kat. : (BAW/4/6) Bab Ambagi Wektu kaca 4 pada 6. Syi"iripun: lamun ora iyå måcå- måcå Qur'an najan namung sithik dadiyå wiridan Parafrase: Manawi boten inggih maos Al-Qur"an sinaosa namung sekedhik saged dados wiridan. 2. Narima
90 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 7, Juli 2017 Kat. : (IP/5/3) Ing Pamulangan kaca 5 pada 3. Syi"iripun: disangoni akèh sithék kudu têrimå supåyå ing têmbé dadi wong utåmå Parafrase: Dipunparingi sangu kathah utawi sekedhik kedah dipuntampi kanthi ikhlas supados ing tembe dados tiyang ingkang utami. 2. Piwulang kasusilan sesambetan antawisipun manungsa kaliyan sesami inggih menika bekti dhateng tiyang sepuh, kurmat saha ngaosi dhateng sesami, tresna dhateng sesami, boten kenging gumedhe, saha bekti dhateng guru. 3. Piwulang kasusilan sesambetan antawisipun manungsa kaliyan Gusti Allah inggih menika ngibadah, narima, pitados janjinipun Gusti Allah, saha pitados ing pepesthen saking Gusti. ing 2. Pamrayogi 3. Pitados ing Janjinipun Gusti Allah Kat. : (M/1/3) Muqaddimah kaca 1 pada 3. Syi"iripun: sartå nêrangaké budi kang pêrayogå kanggu dalan pådhå mlêbu ing suwargå Parafrase: Sarta ngandharaken budi ingkang prayoga kangge margi sami mlebet ing Suwarga. Panaliten menika dipunkajengaken saged paring seserepan dhateng para pamaos ngengingi jinising piwulang kasusilan saha wujudipun piwulang kasusilan ing salebeting Syi'ir Ngudi anggitanipun Kyai Bisri Musthofa. Susila Sasampunipun panaliten menika dipunkajengaken saged katindakaken panaliten ingkang langkung lebet dhateng Syi'ir Ngudi Susila kanthi fokus kajian ingkang sanesipun. 3. 4. Pitados ing Pepesthen saking Gusti Kat. : (AO/7/4) Ana ing Omah kaca 7 pada 4. Syi"iripun: pangkat gampang minggat sugèh kênå mulèh ngalim iku gampang uwah molah malèh Parafrase: Pangkat saha kasugihan gampil ical, ngalim ugi gampil ewah. Implikasi Panaliten menika dipunkajengaken saged paring implikasi ing pangrembakaning seserepan mliginipun ing babagan sastra sarta tuladhanipun ing salebeting Syi'ir Ngudi Susila anggitanipun Kyai Bisri Musthofa menika. Panaliten menika ugi dipunkajengaken saged paring seserepan ngengingi piwulang kasusilan ingkang jumbuh kaliyan kawontenan masarakat ing zaman menika saengga gesang padintenan. saged dipuntrepaken ing KAPUSTAKAN DUDUTAN SAHA PAMRAYOGI saha asiling pirembagan ingkang sampun kalampahan saged dipunpendhet dudutan inggih menika ing Syi'ir Ngudi Susila anggitanipun Kyai Bisri Musthofa kapanggihaken jinising piwulang kasusilan inggih menika sesambetan antawisipun manungsa kaliyan dhiri pribadinipun, piwulang kasusilan antawisipun manungsa kaliyan saha piwulang kasusilan sesambetan antawisipun manungsa kaliyan Gusti Allah. 1. Piwulang kasusilan sesambetan antawisipun manungsa kaliyan dhiri pribadinipun inggih menika ngangsu kawruh, sabar, njagi lisan, kedah njagi tumindakipun, disiplin, ngatos-atos, boten temen kenging saha angggenipun nindakaken pakaryan, empan papan. Adhedhasar panaliten piwulang kasusilan sesambetan sesami, kekajengan, anggadhahi (putus nglokro asa), Djamaris, Edwar. 1977. "Filologi dan Cara Kerja Penelitian Filologi". Bahasa dan Sastra Tahun III No. I. Pusat Pembinaan dan Jakarta: Pengembangan Departemen dan Kebudayaan. Bahasa. Pendidikan Endah, Kuswa. 2008. Diktat Etika Jawa. Yogyakarta: Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Endraswara, 2003. Metodologi Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Widyatama. Pengantar Pengkajian Sastra. Yogyakarta: Sewon Press. 2008. 2003. Metodologi Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Widyatama. Pengantar Pengkajian Sastra. Yogyakarta: Sewon Press. 2008. Suwardi.
Hazlitt, Henry. 1964. The Foundation of Morality. Canada: Van Nostrand Company. Mulyana. 2005. Kajian Wacana. Yogyakarta: Tiara Wacana. Mulyani, Hesti. 2009. Membaca Manuskrip Jawa. Diktat Mata Kuliah Membaca Manuskrip Lanjut, Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Musthofa, Bisyri. 1373 H. Syi'ir Ngudi Susila. Yogyakarta: Menara Kudus. Muzakki, Akhmad. 2011. Pengantar Teori Sastra Arab. Malang: UIN-Maliki Press. Piwulang Kasusilan ing ... Ashfiyah Nor Ramani 91 Poerwadarminta, W.J.S. 1939. Baoesastra Djawa. J. B. Wolters" Uitgevers- Batavia: Maatschappij N.V. Pradopo, Rachmat Djoko. 2003. Prinsip-prinsip Kritik Sastra. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Purwadi. 2009. Pengkajian Yogyakarta: Pura Pustaka. Sastra Jawa. Pusat Bahasa. 2008. Kamus Besar Bahasa Indonesia edisi keempat. Departemen Pendidikan Nasional. Santosa, Iman Budi. 2013. Kitab Nasihat Hidup Orang Jawa. Yogyakarta: Dipta. Teeuw, A. Sastera dan Ilmu Sastera. Pustaka Jaya.