DHAGELAN MATARAM BASIYO CS dhateng Fakultas Bahasa dan Seni PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH HUMOR WONTEN ING Dipuna PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWAJURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAHUNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTAWONTEN ING DHAGELAN MATARAM BASIYO SKRIPSI Dipunaturaken dhateng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta minangka Jejangkeping Pandadaran kangge Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan kasusun dening: Sinta Yuni Sudarminto NIM. 10205241040 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWAJURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAHFAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2014
iv WEDHARAN Ingkang tandha tangan ing ngandhap menika, kula: Nama : Sinta Yuni Sudarminto NIM : 10205241040 Program Studi : Pendidikan Bahasa Jawa Fakultas : Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ngandharaken bilih karya ilmiah menika ingkang damel kula piyambak. Samangertos kula karya ilmiah menika boten dipunuji kangge pikantuk gelar sarjana pendidikan wonten Perguruan Tinggi sanesipun saha ingkang kula mangertosi ugi wosipun karya ilmiah menika boten dipunserat dening tiyang sanes kajawi perangan-perangan tartamtu ingkang kula pendhet minangka acuan kanthi adhedhasar tata cara saha etika nyerat karya ilmiah ingkang umum saha dipunserat wonten kapustakan. Wedharan menika dipunserat kanthi saestu. Menawi samangke wonten kasunyatanipun wedharan menika boten leres, sedayanipun dados tanggel jawab kula pribadi. Yogyakarta, 9 September 2014 Panyerat Sinta Yuni Sudarminto
v SESANTI Dan hanya kepada Tuhanmulah hendaknya kamu berharap. (QS. A Insyiraah: 8) Aja gampang nyerah, Gusti Allah mesthi Paring Pitulung. (Panyerat)
vi PISUNGSUNG Kanthi hamuji sokur dhumateng Ngarsanipun Gusti Allah Ingkang Maha Agung, skripsi menika kapisungsungaken dhumateng tiyang sepuh kula kekalih, Bapak Sudarsono saha Ibu Tuminah ingkang sampun paring panggulawenthah, panjurung, saha donga pangestu.
vii PRAWACANA Puji sokur konjuk dhumateng Ngarsanipun Allah SWT ingkang tansah paring kasarasan, rahmat saha hidayahipun, satemah panyerat saged ngrampungaken skripsi kanthi irah-irahan Humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs saperlu kangge nggayuh gelar sarjana pendidikan. Skripsi menika saged mawujud amargi wontenipun panyengkuyung saking kathah pihak, awit saking menika panyerat ngaturaken agunging panuwun dhumateng sedaya pihak ingkang sampun paring pambiyantu saha panyengkuyungipun, awit saking purwaka dumugi paripurnaning skripsi menika. Kanthi raos ingkang tulus panyerat ngaturaken agunging panuwun dhumateng: 1. Bapak Prof. Dr. Zamzani, M.Pd minangka dekan Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring idin ngrantam skripsi menika; 2. Bapak Dr. Suwardi, M.Hum minangka Pangarsa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring idin kangge nglampahi panaliten menika; 3. Ibu Dra. Sri Mulyani, M.Hum minangka dosena pambimbing skripsi ingkang sampun paring panjurung, pamrayogi, panyaruwe, saha bimbingan kanthi sabar sadanginipun kula nyerat skripsi, satemah skripsi menika saged paripurna kanthi sae; 4. Ibu Dr. Mulyana, M.Hum minangka Penasehat Akademik ingkang sampun paring bimbingan, motivasi saha panjurungipun sakdangunipun kula sinau wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta; 5. Bapak saha Ibu dosen Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah awit sedaya ngelmu ingkang mumpangat sanget kangge kula; 6. Staf karyawan Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah awit sedaya pambiyantunipun; 7. Dewan penguji Tugas Akhir Skripsi ingkang sampun paring pambiji saha pamrayoginipun;
viii 8. Tiyang sepuh kula, Bapak Sudarsono saha Ibu Tuminah saha sedaya kulawarga ingkang sampun paring panjurung; 9. Kanca-kanca PBD 2010 mliginipun kelas A saha sedaya pihak ingkang sampun paring panjurung saha pandonganipun dhateng panyerat, satemah skripsi menika saged paripurna kanthi sae. Panyerat ngrumaosi bilih skripsi menika taksih tebih saking sampurna, awit saking menika sedaya pamrayogi menapa dene panyaruwe ingkang tumuju murih jangkeping skripsi menika tansah katampi kanthi sukaning manah. Panyerat ugi gadhah pangejeng-ajeng mugi-mugi skripsi menika saged migunani tumrap sinten kemawon ingkang maos. Mugi-mugi skripsi menika saged murakabi. Yogyakarta, 9 September 2014 Panyerat Sinta Yuni Sudarminto
ix DHAFTAR ISI Kaca IRAH-IRAHAN ... i PASARUJUKAN ... ii PANGESAHAN ... iii WEDHARAN ... iv SESANTI ... v PISUNGSUNG ... vi PRAWACANA ... vii DHAFTAR ISI ... ix DHAFTAR TABEL ... xi DHAFTAR LAMPIRAN ... xii DHAFTAR CEKAKAN ... xiii SARINING PANALITEN ... xv BAB I. PURWAKA A. Dhasaring Panaliten ... 1 B. Underaning Perkawis ... 4 C. Watesaning Panaliten ... 5 D. Wosing Perkawis ... 5 E. Ancasipun Panaliten ... 6 F. Paedah Panaliten ... 6 G. Watesaning Istilah... 6 BAB II. GEGARAN TEORI A. Humor ... 8 1. Pangertosan Humor ... 8 2. Jinising Humor ... 9 3. Fungsi Humor ... 26 B. Dhagelan Mataram Basiyo cs ... 29
x C. Panaliten ingkang Gayut ... 30 D. Nalaring Panaliten ... 31 BAB III. CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten ... 33 B. Data saha Sumber Data ... 33 C. Cara Ngempalaken Data... 34 D. Instrumen Panaliten ... 36 E. Cara Analisis Data ... 37 F. Validitas saha Reliabilitas Data ... 37 BAB IV. ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGANIPUN A. Asiling Panaliten ... 41 B. Pirembagan ... 53 1. Humor Setunggal Ukara ... 53 2. Humor Kalih Ukara ... 55 3. Humor Dialog ... 61 4. Humor Cariyos ... 74 5. Humor Definisi ... 85 6. Humor Permainan Kata (pun) ... 86 7. Humor Tolak Bala ... 89 8. Humor Interupsi ... 894 9. Humor Pematah ... 99 BAB V. PANUTUP A. Dudutan... 104 B. Pamrayogi ... 104 C. Implikasi ... 105 KAPUSTAKAN ... 106 LAMPIRAN ... 108
xi DHAFTAR TABEL Kaca Tabel 1: Kartu Data ... 35 Tabel 2: Wujud, Topik, saha Fungsi Humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs ... 40 Tabel 3: Analisis Wujud, Topik, saha Fungsi Humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs ... 108
xii DHAFTAR LAMPIRAN Kaca 1. Analisis Wujud, Topik, saha Fungsi Humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs ... 108
xiii DHAFTAR CEKAKAN A: Agama B: Bambang BA: Bu Arjo BB: Bu Basiyo Bj: Beja Bpk: Bapak BS: Bapakipun Siti Bsn: Besanan Bsy: Basiyo B1: Blantik 1 B2: Blantik 2 Ca: Cariyos Ci: Cil Cs:Cum Suis D: Dialog Df: Definisi E: Etnis GB1: Garwa Blantik 1 GG: Gatutkaca Gandrung H: Hiburan I: Interupsi Jk: Juru kunci K: Kritik Ka: Kang Ku: Kalih ukara M: Maryati Mbc: Mbecak Mbk: Mbokne Mbl: Mblantik
xiv Mh: Media hiburan Mi: Media informasi MKK: Maling Kontrang Kantring Mr: Marno Ng: Ngandharaken gagasan Ngdn: Ngedan P: Pergaulan PA: Pak Arjo PB: Pak Basiyo PJ: Pangkur Jenggleng Pk: Permainan kata (pun) Pkn: Pakne PNS: Pak Narto Sabdo Sa: Sardono Si: Siti Se: Senuk Sk: Sarana kritik Su: Setunggal ukara Tb: Tolak bala Tbc: Tukang becak
xv HUMOR WONTEN ING DHAGELAN MATARAM BASIYO CS dening: Sinta Yuni Sudarminto NIM. 10205241040 SARINING PANALITEN Panaliten menika gadhah ancas kangge ngandharaken humor wonten ing Dhagelan Matram Basiyo cs. Humor kaandharaken ngengingi bab wujud, topik, saha fungsinipun. Panaliten menika kalebet panaliten deskriptif. Data ing panaliten menika awujud tembung, frasa, klausa, saha ukara. Sumber data panaliten menika 7 file mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs kanthi irah-irahan Besanan, Gatutkaca Gandrung, Maling Kontrang Kantring, Mbecak, Mblantik, Ngedan, saha Pangkur Jenggleng. Caranipun ngempalaken data nggih menika ngginakaken teknik sadap saha nyathet. Data dipunanalisis ngginakaken analisis deskriptif kanthi ngandharaken wujud, topik, saha fungsi humor. Anggenipun mangggihaken validitas data inggih menika ngginakaken validitas semantis saha triangulasi teori wondene anggenipun manggihaken reliabilitas ngginakaken reliabilitas stabilitas. Asiling panaliten ngandharaken wujud, topik, saha fungsi humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs. Wujud humor ingkang kapanggihaken inggih menika humor setunggal ukara, kalih ukara, dialog, cariyos, definisi, permainan kata (pun), tolak bala, interupsi, saha pematah. Humor setunggal ukara topikipun hiburan kanthi fungsi minangka media hiburan. Humor kalih ukara topikipun hiburan saha kritik. Humor kalih ukara topik hiburan fungsinipun media hiburan saha sarana ngandharaken gagasan. Humor kalih ukara topik kritik fungsinipun sarana kritik. Humor dialog topikipun hiburan, kritik, pergaulan, saha etnis. Humor dialog topik hiburan fungsinipun media hiburan saha sarana ngandharaken gagasan. Humor dialog topik kritik fungsinipun sarana kritik. Humor dialog topik pergaulan fungsinipun media hiburan saha media informasi. Humor dialog topik etnis fungsinipun media hiburan. Humor cariyos topikipun hiburan, pergaulan, kritik, saha agama. Humor cariyos topik hiburan fungsinipun media hiburan. Humor cariyos topik pergaulan fungsinipun media informasi. Humor cariyos topik kritik fungsinipun sarana kritik, media informasi saha media hiburan. Humor cariyos topik agama fungsinipun media hiburan. Humor definisi topikipun hiburan kanthi fungsi minangka media hiburan. Humor permainan kata (pun) topikipun hiburan kanthi fungsi media hiburan. Humor tolak bala topikipun hiburan kanthi fungsi sarana ngandharaken gagasan saha media hiburan. Humor interupsi topikipun hiburan saha pergaulan. Humor interupsi topik hiburan fungsinipun media hiburan. Humor interupsi topik pergaulan fungsinipun media hiburan. Humor pematah gadhah topik hiburan saha kritik. Humor pematah topik hiburan fungsinipun media hiburan. Humor pematah topik kritik fungsinipun sarana kritik.
1 BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Sedaya masarakat limrahipun betah hiburan, menapa malih bilih saben dintenipun kathah padamelan ingkang dipuntindakaken. Salah satunggaling tuladha hiburan inggih menika humor. Humor kathah kita panggihaken wonten ing adicara televisi. Adicara televisi ingkang ngewrat humor tuladhanipun Pangkur Jenggleng, Srimulat, Kethoprak Humor, Yuk Keep Smile, Opera Van Java, saha sanes-sanesipun. Sanesipun humor-humor ingkang moderen, wonten ing pagelaran seni tradisional ugi kathah ingkang ngewrat humor ing antawisipun ringgit purwa, kethoprak, ludruk, lenong, saha dhagelan. Humor-humor ingkang sipatipun tradisional boten kalah lucu menawi katandhingaken kaliyan humor moderen saha kathah dipundadosaken inspirasi. Ide utawi gagasan saking paraga humor tradisonal kala mangsa dipunginakaken dening para paraga humor ingkang langkung junior. Humor moderen menapa dene tradisional gadhah titikan bilih saged damel para pamiarsa utawi pamriksa gumujeng utawi mesem. Pamiarsa utawi pamriksa gumujeng utawi mesem menapa boten menika gumantung saking paraga humor. Paraga humor kedah kagungan kaprigelan anggenipun ngothak-athik basa ingkang awujud tembung, frasa, klausa, saha ukaranipun. Kajawi menika, para paraga ugi kedah saged matrapaken tindak-tandukipun supados nuwuhaken humor.
2 Kaprigelan paraga humor anggenipun ngothak-athik basa ingkang awujud tembung, frasa, klausa, saha ukara wau gayut kaliyan kadadosan wonten ing masarakat. Maneka warni kadadosan menika gayut kaliyan jinising humor ingkang katingal saking topikipun. Topik humor inggih menika menapa wos ingkang karembag wonten ing humor. Topik humor biasanipun gumantung saking bab ingkang saweg populer wonten ing masarakat. Ngginakaken topik ingkang populer supados langkung narik kawigatosanipun pamiarsa utawi pamriksa. Topik humor tuladhanipun inggih menika kritik, etnis, seks, politik, saha agama. Topik humor saged dipunwujudaken utawi dipunandharaken kanthi maneka warni wujud humor. Sanajan topikipun sami ananging, saged dipunwujudaken ngginakaken wujud humor ingkang beda. Wujud humor inggih menika bleger utawi format humor ingkang kadamel dening para paraga humoripun. Wujud humor tuladhanipun arupi satu baris, dua baris, dialog, cerita, puisi, saha kalimat topik. Kajawi wujud saha topik, humor ugi gadhah fungsi inggih menika kangge ngandharaken gagasan, media hiburan, media informasi, ngirangi stress, saha caos kritik. Humor minangka salah sawijining hiburan ingkang saged ngirangi stress kangge para pamiarsa utawi pamriksa. Kajawi menika, humor paring informasi saha saged dipunginakaken kangge ngritik prekawis ingkang saweg kadadosan, suasana ingkang boten dipunremeni, utawi tiyang sanes. Anggenipun ngritik ngginakaken humor menika saged langkung efektif ananging, tetep lucu amargi suasananipun boten serius.
3 Wujud, topik, saha fungsi humor ingkang sampun dipunandharaken boten namung kaewrat wonten ing humor moderen ananging, ugi wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang kalebet seni tradisional. Menika ingkang dados dhasar dipunpilih Dhagelan Mataram Basiyo cs minangka sumber data. Salah satunggaling tuladha ukara ingkang ngewrat humor inggih menika "Pak...Pak...Panjenengan menika napa taksih sedherekipun yuyu kangkang to Pak? Kok mbrebes mawon.",ngendikanipun Sardono. "Mbrebes pa Tegal?", wangsulanipun Pak Basiyo. Pethikan gineman ing nginggil ngemu wujud humor permainan kata (pun). Ukara menika kalebet humor katitik saking latar mp3 ingkang nedahaken bilih para pamiarsa utawi pamriksa sami gumujeng. Humor menika kalebet humor permainan kata (pun) amargi wonten ing humor menika Pak Basiyo ngendika "Mbrebes pa Tegal?" saderengipun Sardono nyebut tembung "mbrebes" ingkang karepipun medal luh wonten paningalan lajeng dening Pak Basiyo tembung menika dipunsimpangaken dados salah sawijining nama papan. Pethikan gineman ing nginggil katingal saking topikipun kelebet humor hiburan amargi wosipun humor menika saged damel gumujeng. Wosing humor ing nginggil ngewrat tembung ingkang saged damel gumujeng inggih menika tembung "mbrebes" ingkang dipunsimpangaken dening Pak Basiyo rikala mangsuli ngendikanipun Sardono. Humor menika menawi katingal saking fungsinipun inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun Pak Basiyo anggenipun
4 nyimpangaken tembung "mbrebes" gadhah ancas paring hiburan dhateng pamiarsa utawi pamriksa. Tuladha ukara wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs ing nginggil katingal bilih wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs ngewrat wujud, topik, saha fungsi humor. Sanesipun tuladha ing nginggil taksih kathah malih wujud, topik, saha fungsi ingkang saged dipuntliti. Bab menika ingkang dados dhasar dipunpilih Dhagelan Mataram Basiyo cs minangka sumber data. Kajawi menika, Dhagelan Mataram Basiyo cs minangka humor tradisional ingkang boten kalah lucu kaliyan humor moderen. Basiyo menika salah satunggaling seniman humor senior ingkang kala mangsa ide saha gagasanipun dipunginakaken dening paraga humor ingkang langkung junior saengga Dhagelan Mataram Basiyo cs menika sae bilih dipuntliti. B. Underaning Prekawis Saking dhasaring panaliten ingkang sampun dipunandaharaken, underaning prekawis saking panaliten menika wonten enem. Underaning prekawis kaandharaken wonten ing ngandhap menika. 1. Humor saged kawujud saking basa ingkang dipunothak-athik. 2. Humor saged kawujud saking tindak tandukipun para paraga humor. 3. Wujud humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs. 4. Topik humor ingkang dipunginakaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs.
5 5. Fungsi humor ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs. 6. Respon para pamiarsa utawi pamriksa dhateng humor. C. Watesaning Prekawis Saking underaning prekawis, prekawis-prekawis dipunwatesi dados tigang prekawis ingkang kaandharaken wonten ing ngandhap menika. 1. Wujud humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs. 2. Topik humor ingkang dipunginakaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs. 3. Fungsi humor ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs. D. Wosing Prekawis Saking prekawis-prekawis ingkang sampun dipunwatesi, saged dipunandharaken bilih wosing prekawis wonten ing panaliten menika wonten tiga ingkang kaandharaken ing ngandhap menika. 1. Kadospundi wujud humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs? 2. Menapa topik humor ingkang dipunginakaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs? 3. Menapa fungsi humor ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs?
6 E. Ancasing Panaliten Panaliten bab humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs gadhah tigang ancas ingkang kaandharaken wonten ing ngandhap menika. 1. Ngandharaken wujuding humor ingkang wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs. 2. Ngandharaken topik humor ingkang dipunginakaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs. 3. Ngandharaken fungsi humor ingkang saged kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs. F. Paedahing Panaliten Panaliten bab aspek humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs menika gadhah paedah. Paedah saking panaliten menika wonten kalih ingkang kaandharaken ing ngandhap menika. 1. Panaliten menika dipunkajengaken saged nyukani sumbangan kangge ngelmu, utaminipun `bab humor abasa Jawi. 2. Panaliten menika dipunkajengaken saged dados rujukan kangge panaliten salajengipun ingkang gayut. G. Watesaning Pangertosan Humor inggih menika sedaya rangsangan ingkang sipatipun kangge hiburan saha saged damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng utawi mesem. Humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs arupi ginemanipun para paraga
7 ingkang saged awujud tembung, frasa, klausa, saha ukara. Humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo menika gadhah wujud, topik, saha fungsi. Wujud humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs inggih menika format utawi blegering humor. Wujud humor menika ngewrat topik humor utawi wosing humor. Fungsi humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs inggih menika menapa ingkang dados sebab paraga Dhagelan Mataram Basiyo cs anggenipun damel humor, menika saged dipuntingali saking wosing humor kasebut gadhah ancas menapa.
8 BAB II GEGARAN TEORI A. Humor 1. Pengertosan Humor Miturut Herawati (2007) humor inggih menika rangsangan ingkang saged ndadosaken raos nikmat. Raos nikmat menika saged ndadosaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng utawi mesem. Sami kaliyan pamanggihipun Herawati, miturut Sitanggang (1995) humor inggih menika sedaya rangsangan ingkang saged ndadosaken gumujeng penikmatipun. Miturut pamanggahipun Apte (Wijana, 2004: 37) gumujeng utawi mesem menika minangka manifestasi eksternal saking ngraosaken nikmatipun humor. Kajawi katingal saking titikanipun ingkang saged damel gumujeng utawi mesem, humor ugi saged kawujud saking basa utawi tindak-tanduk. Miturut Mulyani (2001: 68) wujud rangsangan humor menika arupi verbal menapa dene nonverbal ingkang saged damel gumujeng utawi mesem. Langkung wiyar malih Wijana (2004: 37) ngandharaken bilih wonten tigang aspek humor ingkang kedah dipungatosaken inggih menika: a) stimulusipun arupi tindakan verbal utawi nonverbal, b) alat persepsi saha evaluasinipun arupi aktivitas kognitif utawi intelektual, saha c) responipun arupi gumujeng utawi mesem. Saking mapinten-pinten pangertosan humor wonten ing nginggil, saged dipundamel dudutan bilih humor inggih menika sedaya rangsangan ingkang ngemu titikan saged damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng utawi mesem.
9 Gumujeng utawi mesem menika minangka tandha ingkang saged katingal bilih pamiarsa utawi pamriksa saged ngraosaken nikmat sawijining humor. Paraga humor menika anggenipun damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng utawi mesem saged arupi tindakan verbal utawi nonverbal. 2. Jinising Humor Jinising humor menika kathah sanget, saha saged dipuntingali miturut mapinten-pinten aspek ingkang beda. Jinising humor saged dipunperang miturut wujud saha miturut isi topikipun. Pamanggih menika dipunandharaken dening Yunus (1997). Humor miturut wujudipun gumantung kaliyan cara paraga anggenipun ngandharaken humoripun. Wujud humor menika wonten kalih dasa ingkang kaandharaken wonten ing ngandhap menika (Yunus, 1997: 18-31). a) Humor sebaris Humor sebaris inggih menika humor ingkang kawujud saking setunggal larik utawi setunggal ukara. Humor menika boten wonten sambunganipun amargi ingkang ngewrat humor setunggal ukara kemawon. Tuladha: Wah...pit e nganti ora ketok ketutupan bokonge. (Djaka Lodang 18/ 29 September 2012/ hal. 35) Humor wonten ing nginggil kalebet humor sebaris amargi ukara wonten ing nginggil ngewrat humor ingkang kadadosan saking setunggal ukara. Humor ingkang kaewrat inggih menika bilih tiyang ingkang nitih sepedha awakipun lema saengga diibarataken "pit e ora ketok ketutupan bokonge".
10 b) Humor dua baris Humor dua baris inggih menika humor ingkang kawujud saking kalih larik utawi kalih ukara. Kalih ukara menika sami gayut saha dados setunggal humor, boten saged menawi dipunpisah. Menawi dipunperang dados kalih dereng saged dados humor. Tuladha: Limang ewu rupiyah wis udu minangka hadhiah meneh. Iku wis minangka penghinaan. (Yunus, 1997: 19) Ukara wonten ing nginggil kalabet humor dua baris amargi kalih ukara menika ngewrat humor. Kalih ukara menika sami gayut, ukara ingkang sepisan nyebut bilih gangsal ewu rupiyah boten minangka hadhiah ananging ukara salajengipun dipunsebut bilih menika minangka penghinaan. c) Humor dialog Humor dialog inggih menika humor ingkang awujud pacelathon saking para paraga. Pacelathon wonten ngriki dados setunggal perangan ingkang ngewrat humor. Humor dialog saged wonten sedaya gineman utawi wonten pungkasaning gineman. Tuladha: Tini : Kadospundi Bu Dhokter supados anak kula boten asring nyokot diriji? Bu Dhokter: Gampang wae Bu, coba tangane diwei sarung. Tini : Diparingi sarung napa Bu Dhokter? Bu Dhokter: Ditumbaske sarung tangan mawon. (Herawati, 2008: 58-59) Dialog ing nginggil kalebet humor dialog amargi antawisipun Tini kaliyan Bu Dhokter wonten pirembagan saha ukaranipun Bu Dhokter menika ngewrat
11 humor. Humor ingkang kaewrat inggih menika rikala Tini nyuwun pirsa kados pundi supados putranipun boten nyokot driji, Bu Dhokter mangsuli bilih astanipun kedah dipunparingi sarung tangan. d) Humor dalam bentuk cerita Humor dalam bentuk cerita inggih menika humor awujud cariyos ingkang sipatipun deskriptif. Humor awujud cariyos menika arupi cariyos awujud ukara-ukara ingkang sami gayut. Ukara-ukara cariyos wau dipunuthak-uthik supados lucu saha saged dados hiburan. Tuladha: ... Nanging sawise sholat rampung lan padha metu saka mesjid kuwi, wong-wong kang ana mburiku padha ngguyu. Sawise tak toleh jebule padha nyawang sarungku. Aku banjur nyawang sarungku, jebule sarungku kuwalik. Adhuh aku isin banget aku banjur mlaku cepet-cepet ben cepet tekan daleme simbah... (Djaka Lodang 17/ 22 September 2012/ hal. 35) Perangan cariyos ing nginggil kalebet humor dalam bentul cerita amargi wonten setunggal pada menika arupi cariyos deskriptif ingkang ngewrat humor. Humor ingkang katingal inggih menika rikala paraga wonten ing cariyos nginggil, nyariosaken bilih piyambakipun isin sarungipun kuwalik lajeng tiyang sanes sami gumujeng. e) Humor kalimat topik Humor kalimat topik inggih menika humor ingkang gayut kaliyan suasana ingkang kadadosan dereng dangu. Humor kalimat topik ngrembag bab-bab ingkang saweg dados fenomena utawi populer wonten ing masarakat. Fenomena
12 menapa ingkang saweg populer wonten ing masarakat saged damel humor langkung gampil dipunmangertosi dening pamriksa. Tuladha: Bapak 1: Jare kowe arep GOLPUT kok menyang TPS? Bapak 2: Aku pancen GOLPUT, GOLongan Penerima Uang Tunai! (Djaka Lodang 18/ 29 September 2012/ hal. 39) Pacelathon ing nginggil kalebet humor kalimat topik amargi ngginakaken topik politik ingkang ngewrat humor. Ingkang dados humor inggih menika tembung GOLPUT ingkang sajatosipun gadhah teges golongan putih utawi boten milih rikala pemilu lajeng dipungantos dados golongan penerima uang tunai. f) Humor puisi Humor puisi inggih menika humor ingkang awujud puisi, parikan (pantun), wangsalan, syair, peribahasa, saged ugi parodi. Tuladha: Luwak mangan tales, awak yen lagi apes. (Herawati, 2008: 62) Humor ing nginggil kalebet jinis humor puisi amargi wujudipun parikan saha ngewrat humor. Humor ingkang katingal inggih menika nggambaraken bilih awak nembe apes ngginakaken parikan. g) Humor dalam sajak lima baris Humor dalam sajak lima baris inggih menika humor ingkang gadhah sajak saha awujud gangsal larik utawi dipunsebut limericks wonten ing budaya Inggris. Humor menika kalebet humor puisi ananging larikipun sampun dipuntemtokaken inggih menika gangsal.
13 Tuladha: Ana wanita saka Indonesia, nekad lunga neng Amerika, ninggalke anake kang kabeh wanita, rikala bali ana ing Indonesia, kabeh anake wis ngandhut sedaya. (Yunus, 1997: 23) Humor wonten ing nginggil arupi gangsal larik ingkang gadhah sajak "a" saengga kalebet humor dalam sajak lima baris. Humor ingkang katingal saking sajak ing nginggil inggih menika rikala wanita ingkang kesah dhateng Amerika nilar putra putrinipun lajeng rikala wangsul sedaya sampun ngandhut. h) Humor parodi Humor parodi inggih menika humor ingkang awujud kalih larik saha gadhah sajak. Wosipun arupi sindiran utawi ejekan tumrap salah sawijining bab utawi tumrap manungsa. Saking titikanipun, humor parodi sampun kalebet wonten ing humor puisi. Tuladha: Yen semen ana ing pasaran ilang. Takona karo wong sing nduwe lintang (polisi). (Yunus, 1997: 24) Ukara menika kalebet humor parodi amargi wonten kalih ukara ingkang gadhah sajak "aa" saha ngewrat humor. Humor ingkang katingal inggih menika rikala nyebut yen semen ical saking pasaran kedah nyuwun pirsa kaliyan tiyang ingkang gadhah lintang utawi polisi. i) Humor keseleo lidah (salah ucap) Humor keseleo lidah (salah ucap) inggih menika humor ingkang dipuntindakaken kanthi ngucapaken salah satunggaling tembung kanthi sengaja.
14 Humor menika anggenipun ngucapaken tembung ingkang dipunlepataken kanthi sengaja supados dados lucu. Anggenipun nglepataken salah satunggaling tembung menika biasanipun dipungantos tembung sanes ingkang mirip swantenipun tegesipun. Tuladha: Vivere vericoloso dados "Wong kere turu nang keloso." (Yunus, 1997: 25) Uakara wonten ing nginggil kalebet humor keseleo lidah (salah ucap) amargi anggenipun maos basa manca vivere vericoloso dados basa Jawi "wong kere turu nang keloso". Kalepatan menika temtu dipunsengaja supados dados humor saha damel gumujeng utawi mesem para pamiarsa utawi pamriksa. j) Humor definisi Humor definisi inggih menika anggenipun negesi tembung, frasa, klausa utawi ukara kanthi humoris. Tembung-tembung ingkang dipuntegesi menika saged arupi cekak aos lajeng dipuntegesi maksudipun menapa. Tuladha: WTS niku wedang teh campur susu. (Herawati, 2008: 48) Ukara ing nginggil kalebet humor definisi amargi, wonten ing ukara menika ngandharaken definisi saking tembung WTS. Tembung WTS biasanipun gadhah teges wanita tuna susila ananging, wonten ing nginggil dipuntegesi wedang teh campur susu saengga ukara menika kalebet humor. k) Humor permainan kata (pun) Humor permainan kata (pun) inggih menika humor ingkang sami anggenipun ngucapaken salah sawijining tembung ananging, gadhah teges utawi
15 ejaan ingkang beda. Wonten ing humor menika tembung ingkang dipunginakaken gadhah teges ingkang beda sanajan anggenipun ngucapaken sami. Tuladha: Guru: Jon, setaun ana pirang wulan? Jojon: Wonte kalih, Pak. Wulan purnama lan wulan sabit. (Herawati, 2008: 40) Humor wonten ing nginggil kalebet humor permainan kata (pun) amargi anggenipun negesi tembung wulan sanes wulan wonten ing taun ananging dipunsimpangaken dados wulan salah satunggaling perangan saking tata surya. Tembung wulan ingkang dipunsimpangaken menika ingkang kalabet humor l) Humor interupsi Humor interupsi inggih menika humor ingkang arupi ketidakaetujuan tumrap salah satunggaling pernyataan ingkang dipuntanggepi kanthi humor. Humor interupsi dipuntampilaken dening kalih paraga, paraga ingkang nindakaken interupsi inggih menika paraga ingkang boten sarujuk kaliyan pamanggihipun paraga sanesipun. Anggenipun paring interupsi kanthi ukara ingkang lucu saengga suasana boten dados tegang. Tuladha: Kaki tangan: Orang minang seneng banget karo prodhuk masarakate dhewe. Dheweke padha nganggo klambi tradisional, lan luwih seneng tembang sing nganggo basa minang tinimbang basa liyane. Anehe padha ora seneng nganggo pasta gigi "Pepsodent", "Delident", "Supradent", lan sapanunggalane. Pelawak : Banjur pasta gigi apa sing disenengi? Kaki tangan : "Biniden", "Umakden", "Ayahden", lan "Anakden". (Yunus, 1997: 27)
16 Pacelathon wonten ing nginggil kalebet humor interupsi amargi rikala pelawak nyuwun pirsa lajeng dipunwangsuli kanthi humor dening kaki tangan. Wangsulan saking kaki tangan ingkang ngewrat humor wonten ing tembung biniden, umakden, ayahden, saha anakden. m) Humor tolak bala Humor tolak bala inggih menika humor ingkang gadhah ancas kangge ngendheg tindak tanduking tiyang sanes ingkang ngece utawi damel boten remening tiyang sanes. Humor menika meh sami kaliyan humor interupsi, bedanipun interupsi saking humor menika saged arupi tindak tanduk kadosdene bengokan, ejekan, utawi pernyataan ingkang aneh. Tuladha: Murid: Bu, menapa manungsa asalipun saking monyet? Guru: Manungsa ana sing saka Nabi Adam ana sing saka monyet. Wong sing seneng bengok-bengok, mlompat-mlompat, ngganggu kancane, karo ngrusak apa sing ning kiwa tengene, asale saka monyet, amargi tindak tanduke persis karo monyet. (Yunus, 1997: 28) Pacelathon wonten ing nginggil kalebet humor tolak bala amargi wangsulanipun Guru dhateng murid ingkang radi nyindir muridipun kanthi humor. Wangsulanipun Guru dhateng murid ugi minangka sindiran supados muridipun boten dados murid ingkang nakal amargi, menawi tindak-tandukipun kirang sae tegesipun keturunan saking monyet. n) Humor surat Humor surat inggih menika humor ingkang awujud serat, wonten nama panyerat saha alamat utawi kaserat kagem sinten serat menika. Wujudipun humor
17 surat menika inggih sami kaliyan serat sanesipun ananging, basa ingkang dipunginakaken beda saha ngewrat humor ingkang damel lucu. Tuladha: Yth. Saudara Jokolelono Tak pikir panjenengan pelawak kang paling ageng ingkang nate wonten ing donya menika. Dhagelan panjenengan ingkang paling sae ingkang dipunripta dening manungsa. Kula kinten bukunipun panjenengan minangka buku paling ngremeni ingkang nate dipuncithak. Nyuwun ngapunten, kula kedah ngrampungi seratan kula menika saha kula badhe dhateng rumah sakit kangge mriksa kahanan jiwa kula. Salam takzim ttd Soegiharto (Yunus, 1997: 28) Tuladha serat kalebet humor surat amargi wujudipun kados surat, wonten namanipun panyerat saha ingkang nampi serat lajeng wosipun ngewrat humor. Humor ingkang kaewrat saged katingal rikala panyerat nyebut bilih piyambakipun badhe dhateng rumah sakit sasampunipun paring pujian dhateng panampi ingkang dados pelawak. o) Humor Kuliah Humor Kuliah inggih menika humor ingkang wonten gayutipun kaliyan kuliah. Tembung-tembung ingkang dipunginakaken wonten gayutipun kaliyan proses pakuliahan. Tembung ingkang dipunginakaken saged arupi gelar, mata kuliah, saha sanesipun Tuladha: Diwasa iki akeh wong sing mlebu barisan SH (sakit hati). Sajane wong-wong mau nganggep yen lara utawa lara-laranen kuwi wis lumrah lan alamiah. Sing ora disenengi yaiku disakiti. (Yunus, 1997: 29)
18 Ukara wonten ing nginggil kalebet humor kuliah amargi wosipun ngewrat tembung ingkang gayut kaliyan pakuliahan inggih menika SH ingkang dipuntegesi kanthi frasa ingkang lucu. SH biasanipun ngemu teges Sarjana Hukum ananging, wonten ing nginggil dipuntegesi sakit hati. p) Humor salah intonasi Humor salah intonasi inggih menika humor ingkang salah intonasinipun ingkang ndadosaken lepat tegesipun saha rubah pangertosanipun. Anggenipun ngucapaken ukara kanthi intonasi ingkang lepat saged damel tegesipun beda saengga menapa ingkang dipunkajengaken saderengipun dados ewah. Tuladha: "Apa sing dipangan awan iki, Ani?" dipunwaos "Apa sing dipangan awan iki Ani?" (Yunus, 1997: 30) Ukara wonten ing nginggil kalebet humor salah intonasi amargi anggenipun ngendika intonasinipun lepat lajeng dados humor. Ukara "Apa sing dipangan awan iki, Ani?" dipunngendikakaken "Apa sing dipangan awan iki Ani?" tegesipun ewah bilih menapa ingkang badhe dipundhahar si Ani?, sampun boten nyuwun pirsa dhateng Ani malih menapa ingkang badhe dipundhahar. q) Humor ungkapan penjerat Humor ungkapan penjerat inggih menika humor ingkang arupi pernyataan saha cariyos. Ukara sepisan gadhah daya tarik amargi ngewrat ungkapan ingkang populer wonten ing masarakat saengga saged damel lucu. Menawi ingkang dipunginakaken sanes tembung utawi ukara ingkang populer, pamriksa saged boten mangertos menapa ingkang dipunkarepaken paraga humor.
19 Tuladha: Wis rasah wedi ngadhepi perkara iki merga kabeh isa diatur. (Yunus, 1997: 30) Humor wonten ing nginggil kalebet humor ungkapan penjerat amargi, ngginakaken tembung ingkang sampun populer wonten ing masarakat lajeng saged dados humor. Ukara merga kabeh isa diatur sampun limrah wonten ing masarakat saha para pamriksa sampun mangertos tegesipun. r) Humor statistik Humor statistik inggih menika humor ingkang gadhah titikan ngginakaken angka saha dipuntegesi kanthi aneh saha boten logis. Wonten ing humor statistik boten namung arupi angka kemawon ananging, saged ugi dipuncampur kaliyan ukara. Tuladha: Aku : Sakjane anggone mundhutake aku ngisoran pira to bu? Bu Aminah: Siji seprapat. Aku : Siji seprapat iku punjulane pira to, Bu? Bu Aminah: 15! (Djaka Lodang 17/ 22 September 2012/ hal. 35) Pacelathon wonten ing nginggil kalabet humor statistik amargi humoripun ngewrat angka. Wonten ing nginggil dipunsebutaken seprapat saking kain menika 15cm sami kaliyan jam 15 menit, kedahipun seprapat saking semeter ingkang leres inggih menika 25 centi meter. s) Humor pematah Humor pematah inggih menika humor ingkang gadhah ancas kangge mematahkan pitakenan tiyang sanes kanthi "radi kasar". Humor pematah menika
20 dipunginakaken kangge mangsuli pitakenan tiyang sanes ingkang dipunanggep radi boten mutu. Tuladha: Anak: Pak, bukune disimpen nengdi? Ayah: Simpen nang nggunung kana! Nek udu nang lemari, nangdi meneh! (Yunus, 1997: 31) Pacelathon ing nginggil kalabet humor pematah amargi anggenipun bapak mangsuli lare minangka ukara pematah utawi ancasipun supados lare mangertos karepipun saha boten nyuwun pirsa malih. Rikala lare nyuwun pirsa bukunipun kedah dipunsimpen wonten pundi, bapak mangsuli "Simpen neng nggunung kana! Nek udu nang lemari, nangdi meneh!". Bapakipun mangsuli mekaten amargi, miturut panjenenganipun lare kedah sampun mangertos. t) Humor balik dan silang kata Humor balik dan silang kata inggih menika humor ingkang biasanipun gadhah dimensi seks saengga kirang layak menawi dipunandharaken wonten ing masarakat umum. Wonten ing humor menika mapinten-pinten tembung utawi suku kata dipunewah utawi dipunwalik susunanipun. Tuladha: Atang njero kuna (ana njero kutang). (Yunus, 1997: 31) Ukara wonten ing nginggil kalebet humor balik dan silang kata amargi wonten ukara menika dipunwalik wanda kaping kalih saking tembung sepisan saha tembung kaping tiga.
21 Wonten ing panaliten menika anggenipun nemtokaken wujud humor kanthi nglasifikasikaken wujud ingkang paling ketawis saha dipunpenaken dening paraga amargi wonten ing salebeting humor saged ngewrat langkung saking setunggal wujud humor. Sanesipun saged dipunperang miturut wujudipun, jinising humor miturut Yunus (1997) ugi saged dipunperang miturut isinipun utawi topikipun. Miturut topikipun humor saged kaperang dados wolu ingkang kaandharaken ing ngandhap menika (Yunus, 1997: 32-39). a) Humor kritik Humor kritik inggih menika humor ingkang arupi kritikan dhateng tiyang sanes, salah sawijining obyek, utawi suasana tartamtu. Kritik menika dipunandharaken kanthi humor supados langkung efektif ananging tetep ugi saged damel tiyang sanes gumujeng. Paraga humor ingkang ngginakaken humor kritik menika temtu kemawon saweg kagungan unek-unek bab tartamtu. Tuladha: Tiyang 1: Kenging menapa panjenengan pados obat dhateng ngamanca menawi sakit waja utawi sakit wonten tutuk? Tiyang 2: Wonten ing negri menika boten saged mbikak tutuk wiyar-wiyar. (Yunus, 1997: 32) Pacelathon wonten ing nginggil kalebet humor kritik amargi wosipun bab kritikan tumrap salah satunggaling negari. Cariyosipun bilih wonten ing salah satunggaling negari boten saged "mbikak tutuk wiyar" ingkang tegesipun boten
22 gampil menawi badha ngendika babagan ingkang sipatipun rahasia saha gayut kaliyan para tokoh-tokoh. b) Humor meringankan beban Humor meringankan beban inggih menika humor ingkang gadhah ancas ngirangi beban batin (mental) ingkang saweg kadadosan tumrap para pamriksa utawi pamireng. Kanthi humor dipunkarepaken saged ngirangi beban batin saha saged damel suka pamriksa. Tuladha: ... Amarga wis mumet, Adi banjur telpun Yanto, perlune dikon njemput wae, awit nggoleki "patung kidang ora ketemu. Ora watara suwe Yanto wis tekan papanku ngenteni. Dheweke malah ngguyu kepingkel-pingkel. Jarene "patung kidang" pancen wis ora ana, papan sing biyen kanggo majang "patung kidang" saiki dinggo majang "patung macan" sing gedhe banget kuwi. Aku takon geneya Yanto ora ngandhani, wangsulane nambahi anyelku, jare Yanto dhewe ora ngerti menawa kidange wis dipangan macan Asem tenan! (Djaka Lodang 16/ 16 September 2012/ hal. 35) Perangan cariyos wonten ing nginggil kalebet humor meringankan beban amargi, Yanto menika nyobi damel humor kanthi nyebut bilih kidangipun sampun dipunpangan macan. Yanto ngendika menika supados Adi saged sekedhik ngicali raos kuciwanipun. c) Humor hiburan Humor hiburan inggih menika humor ingkang sipatipun kangge hiburan kemawon. Humor menika gampil anggenipun dipunmangertosi, basanipun entheng saha limrah wonten ing masarakat. Tuladha:
23 Dhumateng sinten sedaya tiyang jaler angkat topi? (wangsulan: tukang cukur) (Yunus, 1997: 35) Ukara wonten ing nginggil kalabet humor hiburan amargi anggenipun damel pitakenan menika gadhah ancas damel pamriksa gumujeng utawi mesem saha boten gadhah ancas sanesipun. d) Humor etnis Humor etnis inggih menika humor ingkang ngandharaken tindak tanduk, adat istiadat, utawi cara pikir salah satunggaling kelompok etnis. Humor etnis kathah ingkang gayut kaliyan basa, ingggih menika beda anggenipun ngucapaken, intonasi, saha tata basanipun. Tuladha: Tiyang 1: Ngapa wong Jawa kok ora seneng yen nggrombol? Tiyang 2: Wedi ndak ditransmigrasikake. (Yunus, 1997: 35) Pacelathon wonten ing nginggil kalabet humor etnis amargi ngewrat bab ingkang wonten gayutipun kaliyan etnis tartamtu. Wonten ing nginggil etnis Jawi ingkang dipunsebut bilih asring dipuntramsmigrasikaken lajeng boten remen menawi nggrombol. e) Humor seks Humor seks inggih menika humor ingkang ngewrat bab seks utawi prekawis ingkang taksih dipunanggep tabu wonten ing masarakat. Humor seks umumipun kangge tiyang diwasa saha kirang trep menawi dipunandharaken
24 wonten ngajengipun lare-lare alit. Saengga para paraga humor kedah ngetrepaken kaliyan suasana saha pamriksanipun. Tuladha: Tino: Apa kowe gelem difoto tanpa busana, mengko kanggo gawe tanggalan porno? Rini: Gelem wae, angger ana surat printah saka kantor polisi. (Herawati, 2008: 76) Pacelathon wonten ing nginggil kalebet humor seks amargi ukaranipun ngewrat tembung ingkang gayut kaliyan seks inggih menika "porno" ananging dipunwangsuli kanthi humor. "Gelem wae, angger ana surat printah saka kantor polisi" nedahaken bilih Rini boten purun lajeng dipuntolak kanthi ukara mekaten amargi, menawi polisi mangertos temtu boten pikantuk. f) Humor politik Humor politik inggih menika humor ingkang sipatipun dinamis saha kontekstual gumantung kadadosan utawi suasana politik ingkang saweg wonten. Menapa ingkang dados topik inggih menika kadadosan politik ingkang saweg rame wonten ing masarakat. Tuladha: Penjual koran: Berita anget...berita anget...oknum de pe er main video porno... DPR : Dudu aku lho bune suer sumprit tenin! (Djaka Lodang 17/ 22 September 2012/ hal. 50) Ukara wonten ing nginggil kalebet humor politik amargi wonten tembung depeer utawi DPR (Dewan Perwakilan Rakyat) saha ngewrat humor. Depeer
25 wonten ing humor menika saweg dipunpambiwarakaken gadhah video porno. Salah satunggaling anggota DPR lajeng ngendika marang garwanipun bilih sanes piyambakipun ingkang dipunmaksud. g) Humor agama Humor agama inggih menika humor ingkang wosipun bab agama, saking perkawis kapitadosan dumugi bab peribadatan. Tembung-tembung ingkang dipunginaken gayut kaliyan gesangipun manungsa gayut kaliyan agami utawi kapitadosanipun. Tuladha: ... Nanging sawise sholat rampung lan padha metu saka mesjid kuwi, wong-wong kang ana mburiku padha ngguyu. Sawise tak toleh jebule padha nyawang sarungku. Aku banjur nyawang sarungku, jebule sarungku kuwalik. Adhuh aku isin banget aku banjur mlaku cepet-cepet ben cepet tekan daleme simbah... (Djaka Lodang 17/ 22 September 2012/ hal. 35) Perangan cariyos wonten ing nginggil kalebet humor agama amargi nyariosaken bab sholat. Wonten ing nginggil dipuncariyosaken bilih bibar sholat lajeng sami gumujeng amargi, sarungipun tokoh aku menika kuwalik ingkang damel isin. h) Humor pergaulan Humor pergaulan inggih menika humor ingkang gadhah ruang lingkup wiyar saha saged nglibataken sedaya kalangan yuswa, topik, saha irah-irahan humor. Menapa ingkang dipunandharaken wonten humor pergaulan saged ngewrat sedaya bab saha saged dipunpirsani dening sedaya yuswa.
26 Tuladha: A: Bojoku wis mantep tenan dadi dhalang wayang kulit. Emoh golek gawean liya. B: Kerep entuk job? A: Lumayanlah. Nek lagi beja setaun bisa pentas ping loro. (Djaka Lodang 18/ 29 September 2012/ hal. 50) Pacelathon wonten ing nginggil kalebet humor pergaulan amargi wosipun saged dipunmirengaken sedaya yuswa saha topikipun ingkang ngrembag dhalang ringgit purwa. Wonten ing pacelathon ing nginggil humor ingkang katingal saking ukara "Lumayanlah. Nek lagi beja setaun pentas ping loro". Ukara menika nedahaken bilih menawi saweg boten beja garwanipun tokoh A pentas kaping pisan setunggal taun utawi boten pentas. Wonten ing panaliten menika anggenipun nemtokaken topik humor kanthi nglasifikasikaken topik humor ingkang dipunpenaken dening paraga amargi wonten ing salebeting humor saged ngewrat langkung saking setunggal topik humor. 3. Fungsi Humor Humor sampun dados peranganing masarakat ingkang sangsaya ngrembaka saha dipunremeni dening masarakat. Humor dipunremeni dening masarakat fungsipun kathah. Fungsi humor inggih menika menapa ingkang dados sebab paraga humor anggenipun damel humor. Fungsi humor saged katingal saking wosing humor gadhah ancas menapa. Fungsi humor miturut Rahmanadji (2007: 221) dipunperang dados gangsal poin ingkang kaandharaken wonten ing ngandhap menika. a) Humor minangka sarana ngandharaken gagasan
27 Humor minangka sarana ngandharaken gagasan bilih wonten ing salebeting humor paraga ngandharaken menapa ingkang dipunraosaken utawi dipunpikiraken tumrap salah satunggaling bab. Tuladha: Pamarintah boten nate ngindhakaken regi, ingkang leres namung ngetrepaken regi kaliyan hukum permintaan saha penawaran. (Yunus, 1997: 23) Ukara menika ngewrat humor ingkang fungsinipun kangge sarana ngandharaken gagasan. Wonten ing ukara menika ingkang badhe dipunandharaken bab regi ingkang mindhak jumbuh kaliyan hukum permintaan saha penawaran. b) Humor minangka sarana kritik Humor minangka sarana kritik bilih wosing humor menika ngewrat bab kritikan tumrap sawijining suasana utawi tiyang ingkang dipunraos kirang trep wonten ing manah. Tuladha: Garwa menika katon manis bilih wonten ingkang dipunkarepaken. (Yunus, 1997: 19) Ukara wonten ing nginggil ngewrat humor ingkang fungsinipun minangka sarana kritik amargi gadhah ancas kangge ngritik garwa menika katon manis menawi wonten karep kemawon.
28 c) Humor minangka media informasi Humor minangka media informasi bilih humor ingkang dipunandharaken ngewrat informasi ingkang dipunmangertosi paraga kangge para pamiarsa utawi pamriksa. Tuladha: A: Kenging menapa artis-artis anem remen bukak-bukakan? B: Artis-artis anem dereng saged mbikak otak saha kretivitasipun, dereng saged mbikak bakat saha katrampilanipun, sebab menika ingkang saged dipuntindakaken mbikak auratipun. (Yunus, 1997: 43) Pacelathon ing nginggil kalebet humor ingkang gadhah fungsi kangge media informasi. Informasi ingkang dipunandharaken bab artis anem ingkang kathahipun remen mbikak aurat amargi dereng saged mbikak kreativitas saha katrampilanipun. d) Humor minangka media hiburan Humor minangka media hiburan bilih wosing humor gadhah ancas damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng utawi mesem saha boten gadhah ancas sanesipun. Tuladha: Wonten sekawan tiyang ingkang ngginakaken setunggal payung, ananging boten wonten ingkang teles kenging menapa? (wangsulan: boten jawah) Pitakenan saha wangsulan wonten ing nginggil ngewrat humor saha gadhah fungsi kangge media hiburan amargi anggenipun damel pitakenan saha
29 wangsulan namung gadhah ancas kangge damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. e) Humor kangge ngicali stress amargi tekanan jiwa utawi batin Humor kangge ngicali stress amargi tekanan jiwa utawi batin bilih wosing humor ngewrat hiburan, semangat utawi solusi kangge sinten kemawon ingkang nembe nandang salah sawijining prekawis. Tuladha: ... Amarga wis mumet, Adi banjur telpun Yanto, perlune dikon njemput wae, awit nggoleki "patung kidang ora ketemu. Ora watara suwe Yanto wis tekan papanku ngenteni. Dheweke malah ngguyu kepingkel-pingkel. Jarene "patung kidang" pancen wis ora ana, papan sing biyen kanggo majang "patung kidang" saiki dinggo majang "patung macan" sing gedhe banget kuwi. Aku takon geneya Yanto ora ngandhani, wangsulane nambahi anyelku, jare Yanto dhewe ora ngerti menawa kidange wis dipangan macan Asem tenan! (Djaka Lodang 16/ 16 September 2012/ hal. 35) Cariyos wonten ing nginggil ngewrat humor saha gadhah fungsi kangge kangge ngicali stress amargi tekanan jiwa utawi batin. Wonten ing cariyos nginggil Adi saweg kuciwa amargi boten saged nemokaken patung kidang lajeng, Yanto nyobi ngibur Adi kanthi ngendika bilih piyambakipun boten mangertos bilih kidangipun sampun dipunpangan macan. Wonten ing panaliten menika anggenipun nemtokaken fungsi kanthi nglasifikasikaken fungsi ingkang dipunpenaken dening paraga humor amargi wonten ing salebeting humor mesthi ngewrat langkung saking setunggal fungsi.
30 B. Dhagelan Mataran Basiyo cs Miturut Poerwadarminto (1939: 100) dhagelan inggih menika tanggung, tengahan, badhut, lelucon. Dhagelan Mataram wonten ngriki inggih menika salah satunggaling kesenian awujud lelucon ingkang khas saking Yogyakarta saha asal usulipun saking Kraton Ngayogyakata. Titikanipun Dhagelan Mataram inggih menika wonten tema utawi lakonipun, ngginakaken iringan gamelan Jawi, wonten monologipun, saha ngginakaken basa Jawi (Dinas Kebudayaan DIY, 2013). Dhagelan Mataram Basiyo cs inggih menika dhagelan ingkang dipunpargakaken dening Basiyo saha paraga sanesipun. Basiyo menika salah satunggaling tokoh legenda dhagelan Mataram ingkang kawentar wonten masarakat Jawi kususipun. Kala mangsa ide saha gagasanipun kathah dipunginakaken dening paraga humor ingkang langkung junior dumugi samenika. Dhagelan Mataram Basiyo cs menika kathah dipunsiaraken wonten ing radio-radio dhaerah dumugi samenika ugi taksih wonten ingkang nyiaraken. Dhagelan Mataram Basiyo cs menika saben setunggal irah-irahan kirang langkung durasipun setunggal jam. Setunggal irah-irahan cacahipun paraga antawisipun tiga ngantos dumugi enem paraga Kajawi paraga, pangrawit saha sindhen dados perangan ingkang wigati wonten salebeting Dhagelan Mataram Basiyo amargi musik iringan mawi gamelan Jawi saha sekar Jawi. C. Panaliten ingkang Gayut Panaliten ingkang gayut inggih menika panalitenipun Susi Anjar Purwani (2012), mahasiswa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah kanthi irah-irahan "Humor pada Adegan Limbukan dan Gara-gara dalam Cerita Semar Mbangun
31 Khayangan oleh Dhalang Anom Suroto". Wonten ing panaliten menika nliti humor wonten ing adegan Limbukan saha Gara-gara miturut wujud saha topikipun. Saking panaliten menika pikantuk asil bilih wujud humor wonten ing adegan Limbukan saha Gara-gara wonten ing cariyos Semar Mbangun Khayangan arupi dua baris, cerita, dialog, salah ucap, interupsi, campuran antawisipun cerita saha dialog, lajeng campuran cerita kaliyan keseleo lidah. Isi topikipun arupi hiburan, pergaulan, seks, meringankan beban, saha campuran antawisipun kritik kaliyan agama. Ingkang mbedakaken kaliyan panaliten "Humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs" inggih menika wonten ing panaliten menika ugi nliti humor menawi katingal saking fungsi humoripun. Panaliten Humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs cara panaliten deskriptif kanthi ngandharaken wujud, topik, saha fungsi humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang arupi tembung, frasa, klausa, saha ukara saking gineman para paraga. D. Nalaring Panaliten Humor tuwuh saking masarakat amargi, saking kabetahaken hiburan tumrap manungsa. Humor menika saged arupi basa saha tindak-tanduk para paraga humoripun. Basa ingkang dipunothak-athik saha tindak-tanduk ingkang konyol ingkang saged dados humor saha damel para pamiarsa utawi pamriksa gumujeng utawi mesem. Gumujeng utawi mesem menika minangka titikan bilih humor menika sukses.
32 Humor supados sukses saged dipunwujudaken kanthi kathah wujud. Humor miturut wujud utawi formatipun saged kaperang dados kalih dasa ing antawisipun humor satu baris, humor dua baris, humor dialog, humor keseleo lidah, saha sanesipun. Humor miturut topikipun inggih menika humor kritik, humor meringankan beban, humor hiburan, humor etnis, humor seks, humor politik, humor agama, saha humor pergaulan. Kajawi wujud saha topik, humor ugi gadhah fungsi inggih menika kangge ngandharaken gagasan, sarana kritik, media informasi, media hiburan, saha ngicali stress amargi tekanan jiwa utawi batin. Anggenipun nemtokaken fungsi kanthi nglasifikasikaken fungsi ingkang dipuntekanaken dening paraga humor amargi wonten ing salebeting humor mesthi ngewrat langkung saking setunggal fungsi. Wujud, topik, saha fungsi humor ing nginggil badhe dipunagem kangge nganalisis Dhagelan Mataram Basiyo cs saking frasa, klausa, tembung, saha ukara ingkang ngewrat humor. Dhagelan Mataram menika inggih salah satunggaling kesenian tradisional Jawi ingkang ngewrat humor. Dhagelan Mataram Basiyo cs menika salah satunggaling humor khas Ngayogyakarta ingkang dipunparagakaken dening Basiyo saha paraga sanes-sanesipun ingkang dados fenomena wonten ing masarakat dumugi samenika.
33 BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Panaliten bab humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs menika ngginakaken panaliten deskriptif. Miturut Arikunto (Mulyana, 2005: 83) cara deskriptif saged dipunginakaken kangge memerikan, nggambaraken, njlentrehaken, saha ngandharaken fenomena objek panaliten. Anggenipun ngandharaken data utawi objek kanthi natural, objektif, saha faktual. Sapamanggih kaliyan Arikunto, miturut Moleong (2004: 6) panaliten kanthi cara deskriptif, data ngginakaken tembung-tembung saha basa wonten ing konteks alamiah saha ngginakaken cara ingkang alamiah. Cara menika dipunpilih amargi data ingkang dipunpendhet arupi deskriptif, inggih menika ngandharaken data ingkang awujud humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs. Humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs arupi tembung, frasa, klausa, saha ukara ingkang kaandharaken dening para paraga humor. Humor-humor menika lajeng dipunandharaken wujud, topik, saha fungsinipun. B. Data saha Sumber Data Data wonten ing panaliten menika arupi tembung, frasa, klausa, saha ukara saking gineman para paraga Dhagelan Basiyo cs ingkang ngewrat humor. Ingkang dados sumber data wonten ing panaliten menika inggih 33 file Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang awujud mp3. Mp3 menika dipunundhuh wonten ing situs Satunggal file kirang langkung durasinipun setunggal
34 jam. Saking 33 file mp3 menika badhe dipunanalisis ngantos data jenuh utawi ngantos boten dipunpanggihi malih wujud, topik, saha fungsi ingkang sanesipun malih. Kanthi menika ingkang dipunginakaken inggih menika 7 file mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs kanthi irah-iarahan Besanan, Gatutkaca Gandrung, Maling Kontrang Kantring, Mbecak, Mblantik, Ngedan, saha Pangkur Jenggleng. C. Cara Ngempalaken Data Cara ngempalaken data wonten ing panaliten menika ngginakaen metode simak. Miturut Mahsun (2005: 92) dipunsebut metode simak amargi anggenipun ngempalaken data kanthi nyemak panganggening basa. Metode simak katindakaken kanthi teknik sadap saha teknik catat tumrap paraga Dhagelan Mataram Basiyo cs. Bibar kalih teknik menika data ingkang dipunasilaken lajeng dipungolongakaen utawi dikategorisasi miturut wujud, topik, saha fungsi humor ingkang wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs. 1. Teknik Sadap Metode simak menika gadhah teknik dhasar ingkang dipunsebut teknik sadap. Wonten ing teknik sadap menika anggenipun ngempalaken data kanthi mirangekan Dhagelan Mataram Basiyo cs lajeng nggatosaken panganggening basa para paraga Dhagelan Mataram Basiyo cs. Perangan ingkang dipunsadap inggih menika gineman saking para paraga awujud tembung, frasa, klausa, saha ukara ingkang ngewrat humor. Kangge nemtokaken salah sawijing gineman para paraga kalebet humor saged katitik saking latar mp3 ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa sami gumujeng. Anggenipun ngginakaken teknik sadap menika
Sumber data : Dhagelan Mataram Basiyo cs kanthi irah-irahan "Besanan". Wujud humor : Permainan kata (pun) amargi tembung "mbrebes" ingkang tegesipun medal luh wonten ing paningalan dipunsimpangaken dados nama papan. 35 kanthi teknik simak bebas libat cakap. Miturut Mahsun (2005: 93) teknik simak bebas libat cakap tegesipun panaliti namung dados pengamat panganggening basa dening informanipun. Panaliti boten tumut wonten ing situasi tutur ingkang saweg dipuntliti inggih menika wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs. 2. Teknik Catat Teknik catat minangka teknik salajengipun ingkang dipuntindakaken sasampunipun teknik sadap. Anggenipun nyerat dipunlebetaken wonten ing kartu data supados langkung gampil anggenipun nganalisis. Wujud kartu data: No. data: Data 15/ Bsn Konteks : Sardono saweg sowan dhateng dalemipun Pak Basiyo badhe kepanggih kaliyan putra putrinipun ingkang nama Maryati. Topik humor : Humor hiburan amargi ukara menika boten gadhah ancas tartamtu ananging kangge hiburan kemawon. Tuturan : Sardono : Pak...Pak...Panjenengan menika napa taksih sedherekipun yuyu kangkang to Pak? Kok mbrebes mawon. Pak Basiyo: Mbrebes pa Tegal? Fungsi humor : Media hiburan amargi ancasipun kangge damel pamriksa suka kanthi basanipun ingkang dipunsimpangaken. Persepsi
36 D. Instrumen Panaliten Instrumen panaliten ingkang dipunginakaken inggih menika human instrumen. Panaliti wonten ing panaliten menika nggatosaken kanthi langsung mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs. Panaliti nggatosaken tembung, frasa, klausa, saha ukara saking ginemanipun para paraga Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang ngewrat humor. Panaliti nemtokaken pundi ingkang kalebet humor saking latar mp3 ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Anggenipun nganalisis data, panaliti ngginakaken piranti bantu arupi kartu data, piranti nyerat, saha kamus Bausastra Jawa. Menawi data sampun kempal sedaya kalajengaken panaliti ngelompokaken miturut wujud, topik, saha fungsi humor. Panaliti anggenipun nganalisis wujud dipunjumbuhaken kaliyan teorinipun Yunus (1997) ingkang nyebutaken bilih wujud humor wonten kalih dasa inggih menika sebaris, dua baris, dialog, cerita, kalimat topik, puisi, sajak lima baris, parodi, keseleo lidah (salah ucap), definisi, permainan kata (pun), interupsi, tolak bala, surat, kuliah, salah intonasi, ungkapan penjerat, statistik, pematah, saha balik dan silang kata. Panaliti anggenipun nemtokaken wujud humor kanthi nglasifikasikaken wujud humor ingkang langkung dipunpenaken dening paraga amargi wonten ing salebeting humor saged ngewrat langkung saking setunggal wujud humor. Topik humor dipuntemtokaken dening panaliti kanthi madosi menapa wosing humor lajeng dipunjumbuhaken kaliyan teorinipun Yunus (1997) bilih topik humor wonten wolu inggih menika kritik, meringankan beban, hiburan, etnis, seks, politik, agama, saha pergaulan. Panaliti anggenipun nemtokaken topik
37 humor kanthi nglasifikasikaken topik humor ingkang dipunpenaken dening paraga amargi wonten ing salebeting humor saged ngewrat langkung saking setunggal topik humor. Panaliti anggenipun nemtokaken fungsi humor kedah nganalisis menapa ingkang dados dhasaring paraga damel humor kasebut ingkang saged dipuntingali saking konteks humoripun. Fungsi humor dipuntemtokaken miturut teorinipun Rahmanadji (2007) inggih menika humor minangka sarana ngandharaken gagasan, sarana kritik, media informasi, media hiburan, saha kangge ngicali stress. Panalitti anggenipun nemtokaken fungsi kanthi nglasifikasikaken fungsi ingkang dipunpenaken dening paraga humor amargi wonten ing salebeting humor mesthi ngewrat langkung saking setunggal fungsi. E. Cara Analisis Data Cara analisis data wonten ing panaliten menika wonten kalih inggih menika tahap awal saha lanjutan. Wonten ing tahap awal panaliti nindakaken teknik sadap, inggih menika ingkang dipunsadap tembung, frasa, klausa, saha ukara saking gineman para paraga Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang ngewrat humor. Humor wonten ing ngriki ngemu titikan wonten latar ingkang nedahaken bilih pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Salajengipun nindakaken teknik catat, anggenipun nyerat wonten ing kartu data supados langkung gampil anggenipun damel tabel analisis.. Tahap ingkang kaping kalih inggih menika tahap lanjutan. Wonten ing tahap menika sampun wonten kartu data, lajeng saking kartu data menika
38 dipunpantha-pantha miturut wujud humoripun lajeng dipunpadosi topik saha fungsinipun. Anggenipun nganalisis wujud saha topik humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs jumbuh kaliyan teorinipun Yunus (1997). Lajeng kangge nganalisis fungsi humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs ngginakaken teorinipun Rahmanadji (2007). F. Reliabilitas saha Validitas Data Uji validitas ingkang dipunginakaken uji validitas triangulasi teori saha validitas semantik. Uji validitas triangulasi teori inggih menika anggenipun nganalisis data jumbuh kaliyan teori ingkang sampun wonten. Uji validitas triangulasi teori dipunginakaken kangge nemtokaken wujud humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kanthi teorinipun Yunus (1997: 18-31). Uji validitas semantik inggih menika anggenipun nganalisis data kanthi nggatosaken makna jumbuh kaliyan konteksipun. Uji validitas semantik kangge nemtokaken topik humor saha fungsi humor. Tuladha cak-cakaning validitas kaandharaken wonten ing ngandhap menika. Konteks : Pak Basiyo saweg nyariosaken kadadosan ingkang kepengker ngengingi bab gendhing Ni Thowong. Pak Basiyo: Mangka, elingku dhek aku ijeh enom, ya nyok gawe aku Ni Thowong ki nggo dolanan cah cilik-cilik nek surup kae. Lha kok saiki menjelma mah dadi gendhing kok ya penak, gumyak. Ha iki nek nggo nggameli wong padu ya cocok iki. Saking pethikan ing nginggil dipuntemtokaken wujudipun humor kalebet humor cerita amargi, awujud cariyos saking pak Basiyo bilih piyambakipun natae damel gendhing Ni Thowong kangge dolanan lare-lare lajeng samenika sampun
39 dados gendhing ingkang sae sanget kepara kenging kangge nggameli tiyang padu. Topik humoripun inggih menika humor pergaulan amargi gendhing Ni Thowong jamn rumiyin kangge dolanan lare-lare lajeng samenika dados gendhing ingkang sae sanget saha saged kangge nggameli tiyang padu. Fungsi humoripun inggih menika minangka media hiburan amargi gadhah ancas damel gumujeng para pamiarsa utawi pamriksa kanthi nyebutaken bilih padu ugi saged dipungameli ngginakaken gendhing Ni Thowong. Reliabilitas ingkang dipunginakaken inggih menika reliabilitas stabilitas. Reliabilitas stabilitas inggih menika asiling pengukuran ingkang konstan dhateng setunggal analisis ingkang dipuntindakaken wonten ing wanci ingkang beda. Pengamatan ingkang dipunwangsuli kaping kathah dipunginakaken minangka sarana pikantuk asil tafsir ingkang konstan dhateng data ingkang sampun dipunkempalaken. Saengga asiling panaliten saged langkung maksimal.
1 2 3 4 5 1. Setunggal ukara Hiburan Media hiburan B: Kula menika nek disawang sakeplasan pancen awon, nek dimatke mblenger. (Data 11/ GG) • Wujud setunggal ukara: kadadosan saking setunggal ukara, humoripun wonten ing ukara "Kula menika nek disawang sakeplasan pancen awon, nek dimatke mblenger". • Topik hiburan: Bambang rumaos awon menawi dipunpirsani sakeplasan menapa malih menawi dipunpirsani kanthi estu mblenger. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendikanipun Bambang rumaos awon menapa malih menawi dipunpirsani kanthi estu mblenger. 40 BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Asiling Panaliten Panaliten menika ngginakaken panaliten deskriptif ingkang ngandharaken data awujud humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs. Humor-humor ingkang sampun dipunandharaken lajeng dipunpantha-pantha miturut wujud, topik, saha fungsinipun. Asiling panaliten menika kaandharaken wonten ing tabel 1 wujud, topik, saha fungsi humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs ing ngandhap menika. Tabel 1: Wujud, Topik, saha Fungsi Humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs No. Wujud Topik Fungsi Indikator
2. Kalih ukara Hiburan Media hiburan B: Tujune untuku tas tak dandakke lho. Ha dhek mben kae tau tak nggo omong mlotrok e. (Data 4/ GG) • Wujud kalih ukara: kadadosan saking kalih ukara, humoripun wonten ing ukara "Tujune untuku tas tak dandakke lho. Ha dhek mben kae tau tak nggo omong mlotrok e". • Topik hiburan: wajanipun Bambang bibar dipunpriksakaken jalaran rumiyin nate badhe pethil. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan wosipun kanthi tembung boten limrah inggih menika waosipun Bambang bibar dipunpriksakaken amargi nate mlotrok. Ngandhara-ken Gagasan B: Arep kula nuwun ki le kula nuwun cara kasar apa cara piyayi. Engko nek kasar ndarani kuli, cara piyayi engko diuneke piyayi pa piyanu? (Data 5/ GG) • Wujud kalih ukara: kadadosan saking kalih ukara, humoripun wonten ing ukara "Engko nek kasar ndarani kuli, cara piyayi engko diuneke piyayi pa piyanu?". • Topik hiburan: cara kula nuwun wonten kalih inggih menika cara kasar saha piyayi, menawi cara kasar dipunkinten kuli wondene cara piyayi dipunembe piyayi napa piyanu. • Fungsi ngandharaken gagasan: ancasipun paring gagasan cara kula nuwun wonten kalih inggih menika cara kasar saha piyayi. Kritik Sarana kritik Bpk: Aku arep neng toko ya ra oleh, aja neng toko kana okeh uwong. Anggepmu aku ki arep wong nyolong piye njur tok elikke ki. (Data 1/ Mbc) 41 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5
3. Dialog Hiburan Media hiburan PB: Ho bapakne biyen brengose separo. M : Ha separo piye ta? PB:Ha mbuh aku biyen weruhku mung seka iringan. (Data 12/ Bsn) • Wujud dialog: pirembagan antawisipun pak Basiyo saha Maryati, humoripun wonten ing ukara "Ha mbuh aku biyen weruhku mung seka iringan". • Topik hiburan: wosipun bilih rawis bapakipun bu Basiyo namung sepalih jalaran pak Basiyo anggenipun mirsani namung saking iringan. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendika bilih rawis bapakipun bu Basiyo namung sepalih jalaran anggenipun mirsani saking iringan. Ngandhara-ken Gagasan BB: Aksine ki nek ana aku sajak le memelas, nek ora ana nggrenengi. PB: Lha kuwi wis teknik ta? Bojo ki nek wis suwe rak mesthi ta kaya ngono kuwi, nggrenengi jajal gek kowe ketemu anyar, kesandhung we, keneng apa ta nok? Keneng apa? Ha ta? Ha saiki mbasan wis tuwa, mlaku cenanangan! (Data 10/ Bsn) Wujud kalih ukara: kadadosan saking kalih ukara, humoripun wonten ing ukara "aja neng toko kana okeh uwong". • Topik kritik: Bapak boten remen kaliyan tumindakipun ibu ingkang menging tindak dhateng toko. • Fungsi sarana kritik: paring kritik dhateng ibu ingkang menging bapak tindak dhateng toko amargi sampun kathah tiyang wondene menawi toko temtu kemawon kathah tiyang ingkang badhe mundhut kabetahan. 42 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5
Wujud dialog: pirembagan antawisipun pak Basiyo saha bu Basiyo, humoripun wonten ing ukara "jajal gek kowe ketemu anyar, kesandhung we keneng apa to nok? Keneng apa? Ha ta? Ha saiki mbasan wis tuwa, mlaku cenanangan!". • Topik hiburan: wosipun bilih wonten bu Basiyo, pak Basiyo boten wantun nggrenengi wondene pak Basiyo ngendika bilih tiyang ingkang palakrami sampun dangu mesthi kathah nggrenengi. • Fungsi ngandharaken gagasan: ancasipun paring gagasan bab bedanipun palakrami ingkang taksih enggal ngendikanipun alus menawi sampun dangu radi kasar. Kritik Sarana kritik ... BB: Menggeh-menggeh dhasare sampeyan wong nduwe lara napas kok ra gelem menggeh-menggeh. PB: Sing marakke kowe mbecak aku kon mlayu kui pa? BB: Ha neng rak gelem ta? PB: Ha wedi kok. (Data 9/ Bsn) • Wujud dialog: pirembagan antawisipun pak Basiyo saha bu Basiyo, humoripun wonten ing ukara "Sing marakke kowe mbecak aku kon mlayu kui pa?" saha klausa "Ha wedi kok". • Topik kritik: pak Basiyo nate malyu saking peken wondene bu Basiyo mbecak jalaran pak Basiyo boten wantun kaliyan bu Basiyo. • Fungsi sarana kritik: ancasipun paring kritik dhateng bu Basiyo ingkang rumiyin dhawuh supados pak Basiyo mlayu saking peken. Pergaulan Media hiburan Ci: Jas ki nek lumrah ta, kowe wis tau weruh pa jas lengene cendhak kaya ngene ki? Iki mane ya dawa ning mungkret. Ka: Iya kuwi tegese jas kena lelara kok ko ngono kuwi. Ci: Aku nganti sok ora wani metu adoh-adoh. Ya kepiye ta iki jenenge ora nganggo klambi jas, jan kemulan andhuk. Iki bolahe akeh tenan lho. Iki tenan kuwi. 43 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5
Etnis Media hiburan ... Bj: Lha kula si Beja nika. Mr: Adhuh si Beja. Beja. PA: Beja iki piye? Bj: Beja niku nami kula. 44 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 Ka: Dadi kuwi jasmu ki nek dikerta aji karo bolahe larang bolahe kuwi ya. (Data 2/ MKK) • Wujud dialog: pirembagan antawispun Cil saha kang, humoripun wonten ing ukara "Dadi kuwi jasmu ki nek dikersa aji karo bolahe larang bolahe kuwi ya". • Topik pergaulan: Cil rumoas isin bilih medal kepanggih tiyang sanes ngagem jas ingkang kathah jaitanipun. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendikanipun kang bilih jasipun Cil menika awis blahipun tinimbang jasipun jalaran kathah jaitanipun. Media informasi ... Ibu: Boten, wong niku desa kok. Bpk: Desa jenenge Grojogan Sewu. Dasamuka boten tau mriku kok. Tbc : Ha jare Dasamuka nek mertapa ten Grojogan Sewu niku? Bpk: Ha neng rak ora Grojogan ngriku. Tbc: Lho mangke nek sing ken nunggu buta-buta kula rak...apa ana becak kerah buta? (Data 10/Mbc) • Wujud dialog: pirembagan antawisipun bapak, ibu, saha tukang becak, humoripun wonten ukara "apa ana becak kerah buta?". • Topik pergaulan: tukang becak nginten bilih Grojogan Sewu ingkang dipunngendikakaken dening bapak, Grojogan Sewu ingkang rumiyin dipunangge tapa Dasamuka ananging ingkang dipunkarepaken inggih menika desa Grojogan Sewu. Tukang becak sampun boten wantun bilih mangke kepanggih buta. • Fungsi media informasi: paring informasi bilih Grojogan Sewu jaman rumiyn papan kangge tapa Dasamuka lajeng samenika ugi wonten desa ingkang namanipun sami.
BA: Bejo. (Data 3/ Ngdn) • Wujud dialog: pirembagan antawisipun Marno, Beja, pak Arjo, saha bu Arjo, humoripun wonten ing tembung "Beja". • Topik etnis: bedanipun ngendikakaken fonem /a/ miturut Jawi Banyumasan saha Jawi Yogyakarta utawi Sala. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun Beja ingkang nepangaken namanipun ngginakaken logat Banyumasan. 4. Cariyos Hiburan Media hiburan PB: Dhasare aku ki wong sugih apa-apa duwe, turu we nganti bingung aku nong tempat tidur kamblesen, nong njubin nggelar klasa katosen, gregeten nyedhaki lehku mangan, turu neng njeron lemari, ha malah raiku diroyok tikus. (Data 4/ Bsn) • Wujud cariyos: pak Basiyo cariyos bilih piyambakipun rumaos kewuhan wonten pundi anggenipun badhe sare. Humoripun wonten ing ukara "turu neng njeron lemari, ha malah diroyok tikus". • Topik hiburan: wosipun pak Basiyo rumaos sugih ananging anggenipun sare wonten ing nglebet lemari. • Fungsi media hiburan: ancasipun kangge damel gumujeng jalaran wosipun pak Basiyo menika rumaos sugih ananging sare wonten nglebet lemari ngantos dipunroyok tikus. Pergaulan Meda informasi PB: Ha mangka elingku dhek aku ijeh enom ya nyok gawe aku Ni Thowong ki nggo dolanan cah cilik-cilik nek surup kae. Lha kok saiki menjelma mah dadi gendhing kok ya penak, 45 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5
Kritik Sarana kritik PB: Lha sindhen kok jam enem wis menyang. Mangka tak rungok-rungoke sindhen ping sangalikur kok rung tau entuk opah kui jan-jane ki semuan terus apa kepiye to mesthi angger muleh mung nggawa lemper. (Data 5/ Bsn) • Wujud cariyos: pak Basiyo nyariyosaken bu Basiyo ingkang dados sindhen. Humoripun wonten ing ukara "Mangka tak rungok-rungoke sindhen ping sangalikur kok rung tau entuk opah kui jan-jane ki semuan terus apa kepiye to mesthi angger muleh mung nggawa lemper". • Topik kritik: pak Basiyo paring kritik dhateng bu Basiyo ingkang dereng nate pikatuk opah anggenipun nyindhen lajeng menawi kondur namung mbekta lemper. • Fungsi sarana kritik: ancasipun kangge damel gumujeng kanthi ngendika bilih bu Basiyo menawi saking nyindhen namung mbekta lemper. 46 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 Media informasi Ka: Kowe biyen arep ngepek senuk kuwi rak tak elikke aja. Bahanmu urip urung rampung tegese wong bebojoan ki kudu lengkap, ya duwe nggon, duwe perkakas, lan duwe bayar. Ha kowe ming nyawa thok. (Data 3/ MKK) gumyak. Ha iki nek nggo nggameli wong padu ya cocok iki. (Data 3/ Bsn) • Wujud cariyos: pak Basiyo nyariyosaken gendhing Ni Thowong rumiyin kangge dolanan lare samenika dados gendhing ingkang saged kangge nggameli tiyang padu. Humoripun wonten ing ukara "Ha iki nek nggo nggameli wong padu ya cocok iki". • Topik pergaulan: Ni Thowong rumiyin kangge dolanan lare, samenika dados gendhing ingkang sae kepara saged kangge nggameli tiyang padu. • Fungsi media hiburan: ancasipun kangge damel gumujeng kanthi ngendika bilih tiyang padu saged dipungameli.
47 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 Wujud cariyos: kang nyariyosaken rumiyin sampun ngendika supados Cil nyamektakaken sedaya kabetahan saderengipun palakrami, humoripun wonten ing ukara "Bahanmu urip urung rampung tegese wong bebojoan ki kudu lengkap, ya duwe nggon, duwe perkakas, lan duwe bayar. Ha kowe ming nyawa thok". • Topik kritik: kang paring kritik dhateng Cil ingkang boten mirengaken ngendikanipun rikala badhe palakrami. • Fungsi ngandharaken gagasan: saderengipun palakrami kedah nyamektakaken panggenan, perkakas, saha padamelan ingkang ngasilaken arta. Media hiburan B: ... Apa ana mbendina aku mangane awon-awone dileleti apa-apa kok njur gawakke uwi. Uwi ngga apa? Nggateli cangkem. Ben lunga bojo dhela engkas nek bayaran klethek-klethek. Batur meneh le metu nanggung tanggal rong puluh malah bathi ra mbayar. Ngapa? Ben dhongna ki arep bayaran tak wehke bojone, minggat ya ben. (Data 2/ Ngdn) • Wujud cariyos: Basiyo cariyos ingkang nembe kadadosan tumrap piyambakipun, humoripun wonten ukara "Ben dhongna ki arep bayaran tak wehke bojone, minggat ya ben". • Topik kritik: Basiyo boten remen dipunbetakaken uwi amargi biasanipun dhahar roti. Basiyo ugi mangkel amargi garwa saha rewangipun kesah saking dalem nututi tiyang sepuhipun. Rewangipun kesah saderengipun gajian malah kepener lajeng garwanipun kesah malah gajinipun boten sios dipunparingaken. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun Basiyo bilih samenika gajian kedahipun badhe dipunparingaken garwanipun. Garwanipun kesah saking dalem malah gajinipun boten sios dipunparingaken.
48 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 5. Definisi Hiburan Media hiburan PB: Lho rak mbokmu ki Indo ta? M : Indo ki apa aku ra ngerti aku. PB: Teges Indo bapakne mbokmu ki Jawa, mbokne gembel. (Data 13/ Bsn) • Wujud definisi: negesi tembung "Indo", humoripun wonten ing ukara "Teges Indo bapakne mbokmu ki Jawa, mbokne gembel". • Topik hiburan: pak Basiyo negesi tembung "Indo" kanthi teges bilih bapakipun bu Basiyo Jawi, simbokipun gembel. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendika bilih "Indo" menika bapakipun Jawi, simbokipun gembel wondene ingkang leres "Indo" menika setunggal tiyang sepuh saking ngamanca. Agama Media hiburan B: Haha...lehku urip neng ngalam donya wis keturutan tenan. Ha wong kene wis nenuwun karo sing Kuwasa nyuwun dadi wong lanang ha wis dadi lanang tenan. (Data 3/ GG) • Wujud cariyos: bapak nyariyosaken bilih piyamabakipun remen dados tiyang jaler, humoripun wonten ing ukara "wong kene wis nenuwun karo sing Kuwasa nyuwun dadi wong lanang ha wis dadi lanang tenan". • Topik agama: minangka tiyang ingkang gadhah agami kita kedah nyuwun tulung saha kathah syukur dhumateng Gusti inkang Maha Kuwaos. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendika bilih Bambang nyuwun supados dados tiyang jaler saha sampun kadadosan wondene kita boten saged milih badhe dados tiyang jaler menapa setri.
49 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6. Permainan kata (pun) Hiburan Hiburan Sa : Pak...Pak...Panjenengan menika napa taksih sedherekipun yuyu kangkang to Pak? Kok mbrebes mawon. PB: Mbrebes pa Tegal? (Data 15/ Bsn) • Wujud permainan kata (pun): pak Basiyo nyimpangaken tembung "mbrebes", humoripun wonten ing ukara "Mbrebes pa Tegal?". • Topik hiburan: Sardono ngendika menapa pak Basiyo sedherekipun yuyu kangkang amargi mbrebes kemawon lajeng dipunwangsuli "Mbrebes pa Tegal?". • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi nyimpangaken tembung "mbrebes" dados nama papan. 7. Tolak bala Hiburan Ngandha-raken gagasan B : Nami kula menika Bambang. BS: Adhuh maneman jenenge, Bambang niku wiwing, apik, kuning, sampeyan gosong ngono kok. B : Malah kemripik. (Data 7/ GG) • Wujud tolak bala: Bambang ngendheg ginemanipun bapakipun Siti ingkang ngece piyambakipun, humoripun wonten ing klausa "Malah kemripik". • Topik hiburan: bapakipun Siti ngendika bilih tiyang kanthi nama Bambang menika wiwing, sae, saha kulitipun jene boten gosong kados Bambang lajeng dipunwangsuli malah kemripik. • Fungsi ngandharaken gagasan: paring gagasan bilih tiyang ingkang gadhang nama Bambang menika wiwing, sae, saha kulitipun jene.
50 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 8. Interupsi Hiburan Media hiburan ... BS: Apa wareg? S : Inggih neng mung sithik nika. BS: Neng pepak, padha wae wareg, ha njur sega sithik, endhog sithik, ha neh dadi okeh. (Data 13/ GG) • Wujud interupsi: bapakipun Siti boten sarujuk kaliyan Siti bilih paklikipun namung dhahar sekedhik, humoripun wonten ing ukara "Neng pepak, padha wae wareg, ha njur sega sithik, endhog sithik, ha neh dadi okeh". • Topik hiburan: Siti matur dhateng bapakipun bilih paklikipun namung dhahar sekedhik ananging Media hiburan ... Ka: Nggo urip nem taun ra entek. Ci: Iya nek umurmu iseh genep nem taun. Ka: Tak golek watu ya? Ci: Ha kok njur... Ka: Tak golek watu ya nggo ngasah raimu kuwi. (Data 4/ MKK) • Wujud tolak bala: kang ngendhegakan ngendikanipun Cil ingkang ngembe kang, humoripun wonten ing ukara "Tak golek watu ya nggo ngasah raimu kuwi". • Topik hiburan: kang ngendika bilih pados klimpe saged kangge gesang enem taun lajeng Cil ngendika menapa yuswanipun kang ngantos enem taun menapa boten. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun kang ingkang badhe pados watu kangge ngasah pasuryanipun Cil wondene limrahipun ingkang dipunasah gaman.
bapakipun ngendika bilih sekedhik ananging pepak. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendikanipun bapakipun Siti bilih paklikipun Siti dhahar sekedhik ananging pepak saengga dados kathah. 9. Pematah Hiburan Media hiburan Ci: Wis kana nggodhog wedang! Se: Kayune endi? Ci: E...cagake kui jukukana kana, ha ming kayu e kok bingung, mburi kae rak ya akeh ta? (Data 1/ MKK) • Wujud pematah: Cil mangsuli pitakenanipun Senuk kanthi radi kasar, humoripun wonten ing ukara "E...cagake kui jukukana kana, ha ming kayu e kok bingung, mburi kae rak ya akeh ta?". 51 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 Pergaulan Media hiburan Bpk: Nganggo jas, kuplukan, sarungan, nganggo sepatu. Ibu : Kowe ki duwe jas pa? Bpk: O ya ra duwe e ya, nyilih piye? Apa mengko ndadak tuku. Ibu : Wis ora wae, wis apike nganu nganggo kaos thok we. (Data 5/Mbc) • Wujud interupsi: ibu boten sarujuk bilih bapak badhe mundhut utawi nyambut jas, humoripun wonten ing ukara "wis apike nganu nganggo kaos thok we". • Topik pergaulan: bapak ngendika bilih tindak kondangan kedah ngginakaken rasukan ingkang trep kados jas, kupluk, sarung, saha sepatu. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun ibu ingkang dhawuh supados bapak ngagem kaos dhateng kondangan. Ibu ngendika menika amargi mangkel kaliyan bapak.
Topik hiburan: Cil dhawuh supados Senuk nggodhog wedang lajeng Senuk nyuwun pirsa kayunipun pundi dipunwangsuli supados mendheti cagak. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendikanipun Cil ingkang dhawuh supados Senuk mendhet cagak kangge gegenen jalaran Cil mangkel kaliyan Senuk. Kritik Sarana kritik Ibu : Njur aku ki nek ora njaluk tulung kowe ki njaluk tulung sapa? Malah aku kon njaluk tulung tanggane ngono pa piye? Bpk: Njupuk dhewe rak isa ta? Nyamping kon njupukke, klambi kon njupukke, mosok cemara we kon nggolekke? (Data 2/ Mbc) • Wujud pematah: bapak ngendhegaken ngendikanipun ibu radi kasar, humoripun wonten ing ukara "Njupuk dhewe rak isa ta? Jarik kon njupukke, klambi kon njupukke, mosok cemara we kon nggolekke?". • Topik kritik: bapak boten remen kaliyan tumindakipun ibu ingkang kathah nyuwun tulung bab ingkang saged dipuntindakaken piyambak. • Fungsi sarana kritik: paring kritik dhateng ibu kanthi ngendikanipun bapak ingkang dhawuh supados ibu saged mendhet rasukan, nyamping, saha pados cemara piyambak. Saking tabel 1 ing nginggil saged dipundamel dudutan bilih wujud humor ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs wonten 9 wujud humor inggih menika humor setunggal ukara, kalih ukara, dialog, cariyos, definisi, permainan kata (pun), tolak bala, interupsi, saha pematah. Topik humor ingkang kapanggihaken wonten 5 inggih menika hiburan, kritik, agama, etnis, saha 52 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5
53 pergaulan. Fungsi humor wonten 4 inggih menika kangge ngandharaken gagasan, media hiburan, media informasi, saha sarana kritik. B. Pirembagan Wonten ing pirembagan menika badhe dipunandharaken asiling panaliten saking tabel 1. Wonten ing panaliten menika wonten 9 wujud humor kanthi topik saha fungsi ingkang beda-beda ingkang kaandharaken wonten ing ngandhap menika. 1. Humor setunggal ukara Saking asiling panaliten gayut kaliyan humor setunggal ukara kapanggihaken setunggal topik humor inggih menika hiburan ingkang gadhah fungsi setunggal inggih menika minangka media hiburan. Data ingkang kalebet humor setunggal ukara topik hiburan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (1) Konteks: Bambang rawuh dhateng dalemipun bapakipun Siti badhe nglamar Siti kepanggih kaliyan bapakipun Siti lajeng nepangaken awakipun piyambak. Bambang: Kula menika nek disawang sakeplasan pancen awon, nek dimatke mblenger. (Data 11/ GG) Pethikan gineman ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor setunggal ukara. Pethikan menika kalebet humor katitik saking latar mp3 ingkang nedahaken bilih pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun Bambang ngendika "Kula menika nek disawang sakeplasan pancen awon, nek dimatke
54 mblenger". Kalebet humor setunggal ukara amargi kadadosan saking setunggal ukara. Sedaya perangan ukara ing nginggil kalebet humor ingkang dipuncethakaken kanthi klausa "nek dimatke mblenger". Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi, wosipun humor saged damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Wosipun humor saking ginemanipun Bambang menika lucu amargi Bambang ngakeni bilih awakipun piyambak menawi dipunpirsani sakeplasan awon lajeng menawi dipunpirsani kanthi estu mblenger. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun badhe damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng kanthi ginemanipun Bambang. Ginemanipun Bambang ingkang damel hiburan inggih menika rikala ngakeni awakipun piyambak awon lajeng menawi dipunpirsani kanthi estu mblenger. Data sanes ingkang kalebet humor setunggal ukara topik hiburan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (2) Konteks: Tukang becak saweg nambah angin becakipun ingkang kempes. Ibu: Ha kok sing gedhe malah wetenge sing mbecak. (Data 11/ Mbc) Pethikan gineman ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor setunggal ukara. Pethikan menika kalebet humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi
55 pamriksa gumujeng sasampunipun ibu ngendika "Ha kok sing gedhe malah wetenge sing mbecak". Humor menika kalebet humor setunggal ukara amargi kawujud saking setunggal ukara. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi saged damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Ginemanipun paraga ibu menika lucu amargi ngece tukang becak ingkang saweg ngompa ban becakipun. Paraga ibu nyebut padharanipun tukang becak ingkang ageng sanes banipun. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun badhe damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng saha boten gadhah ancas sanesipun. Paraga ibu ngece bilih padharanipun tukang becak ingkang ageng rikala ngompa ban becakipun sanes banipun 2. Humor kalih ukara Saking panaliten menika kapanggihaken humor kalih ukara ingkang gadhah kalih topik humor inggih menika hiburan saha kritik. a. Humor kalih ukara topik hiburan Humor kalih ukara topik hiburan wonten ing panaliten menika gadhah kalih fungsi inggih menika minangka media hiburan saha sarana ngandharaken gagasan. 1) Humor kalih ukara topik hiburan minangka media hiburan Data ingkang kelebet humor kalih ukara topik hiburan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (3) Konteks: Waosipun Bambang dipundandakaken jalaran rumiyin nate pethil.
56 Bambang: Tujune untuku tas tak dandakke lho. Ha dhek mben kae tau tak nggo omong mlotrok e. (Data 4/ GG) Pethikan gineman ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor kalih ukara. Pethikan menika ngemu humor saged katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun Bambang ngendika "Tujune untuku tas tak dandakke lho. Ha dhek mben kae tau tak nggo omong mlotrok e". Humor menika kalebet humor kalih ukara amargi kadadosan saking kalih ukara ingkang sami gayut. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi wosipun saged damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Bambang ngendika bilih waosipun sampun dipunpriksakaken amargi nate mlotrok rikala awakipun piyambak saweg ngendikan. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun badhe damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng saha boten gadhah ancas sanesipun. Ginemanipun Bambang ingkang dados hiburan rikala ngendika bilih waosipun sampun dipundandakaken amargi rumiyin nate mlotrok rikala dipunangge ngendikan. Ingkang dipunkarepaken Bambang wajanipun sampun dipunprenahaken amargi rumiyin nate pethik rikala dipunangge ngendika. Data sanesipun ingkang kalebet humor kalih ukara topik hiburan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (4) Konteks: Tukang becak saweg dipunendheg dening bapak saha ibu saha
57 dipunece bilih kulitipun cemeng. Tukang becak: Ha nek bojo sampeyan niku kuning neng kuning ting prelang niku napa? Nek kaya ngoten niku apa ora jeneng panunen? (Data 8/ Mbc) Pethikan gineman ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor kalih ukara. Pethikan menika kalebet humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun tukang becak ngendika "Nek kaya ngoten niku apa ora jeneng panunen?". Pethikan menika kalebet humor kalih ukara amargi kadadosan saking kalih ukara ingkang sami gayut. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi wosipun saged damel gumujeng. Tukang becak nyebut bilih paraga ibu kulitipun jene ananging ting prelang lajeng tukang becak nyebut bilih menika panunen. Miturut konteks ginemanipun fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun badhe damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng saha boten gadhah ancas sanesipun. Ginemanipun tukang becak ingkang damel hiburan inggih menika rikala nyebut bilih kulitipun ibu jene ananging ting prelang lajeng dipunsebut bilih menika panunen. Data sanesipun humor kalih ukara topik hiburan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (5) Konteks: Garwanipun blantik 1 nate badhe dipunpek dening pegawai kantor
58 pos. Blantik 1: Byuh kantor pos arep ngepek kowe. Kowe entuk kantor pos njur anak-anak amplop malahan. (Data 2/ Mbl) Pethikan gineman ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor kalih ukara. Pethikan menika kalebet humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun blantik 1 ngendika "Kowe entuk kantor pos njur anak-anak amplop malahan". Pethikan menika kalabet humor kalih ukara amargi kadadosan saking kalih ukara ingkang sami gayut. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi wosipun saged damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Blantik 1 ngendika bilih garwanipun rumiyin dipunpek dening kantor pos badhe pikantuk putra amplop. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun badhe damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng saha boten gadhah ancas sanesipun. Ginemanipun blantik 1 ingkang damel hiburan rikala nyebut bilih garwanipun badhe kagungan putra amplop bilih palakrami kaliyan kantor pos wondene karepipun garwanipun menika badhe dipunpek pegawai kantor pos. 2) Humor kalih ukara topik hiburan minangka sarana gagasan Data ingkang kalebet humor kalih ukara topik hiburan minangka sarana ngandharaken gagasan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (6) Konteks: Bambang nembe rawuh dhateng dalemipun Siti.
59 Bambang: Arep kula nuwun ki le kula nuwun cara kasar apa cara piyayi. Engko nek kasar ndarani kuli, cara piyayi engko diuneke piyayi pa piyanu? (Data 5/ GG) Pethikan gineman ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor kalih ukara. Pethikan ing nginggil kalebet humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun Bambang ngendika "Engko nek kasar ndarani kuli, cara piyayi engko diuneke piyayi pa piyanu?". Humor menika wujudipun humor kalih ukara amargi kadadosan saking kalih ukara ingkang sami gayut. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi, wosipun saged damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Ginemanipun Bambang ingkang damel hiburan inggih menika rikala ngandharaken bilih cara kula nuwun wonten cara kasar saha alus. Kula nuwun cara kasar mangke dipunarani kuli ananging menawi cara alus mangke dipununeke piyayi napa piyanu. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka sarana ngandharaken gagasan amargi ancasipun kangge ngandharaken gagasan. Bambang ngandharaken gagasan ngengingi bab cara kula nuwun ingkang wonten cara kasar saha alus. Kula nuwun kanthi cara kasar mangke saged dipunarani kuli lajeng menawi cara alus saged dipununekke piyayi napa piyanu. b. Humor kalih ukara topik kritik Saking asiling panaliten gayut kaliyan humor kalih ukara topik kritik gadhah setunggal fungsi inggih menika minangka sarana kritik.
60 1) Humor kalih ukara topik kritik minangka sarana kritik Data ingkang kalebet humor kalih ukara topik kritik minangka sarana kritik ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (7) Konteks: Bapak kemutan rikala ibu menging tindak toko mundhut blangkon. Bapak: Aku arep neng toko ya ra oleh, aja neng toko kana okeh uwong. Anggepmu aku ki arep wong nyolong piye njur tok elikke ki. (Data 1/ Mbc) Pethikan gineman ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor kalih ukara. Pethikan menika kalebet humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun bapak ngendika "Anggepmu aku ki arep wong nyolong piye njur tok elikke ki". Pethikan menika kalebet humor kalih ukara amargi kadadosan saking kalih ukara ingkang sami gayut. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika kritik amargi, wosipun kangge paring kritik dhateng paraga ibu. Ginemanipun bapak menika ngandharaken bilih piyambakipun kirang remen amargi nate dipunpenging rikala badhe tindak dhateng toko amargi wonten mrika sampun kathah tiyang. Bapak ugi ngendika menapa ibu menika nganggep bilih bapak badhe nyolong Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka sarana kritik amargi ancasipun kangge paring kritik dhateng ibu. Bapak paring kritik dhateng
61 ibu amargi menging tindak toko amargi kathah tiyang wondene wonten toko temtu kemawon kathah tiyang amargi toko menika papan kangge mundhut kabetahan. 3. Humor dialog Saking asiling panaliten humor dialog menika gadhah sekawan topik humor inggih menika hiburan, kritik, pergaulan, saha etnis. a. Humor dialog topik hiburan Humor dialog topik hiburan gadhah kalih fungsi inggih menika minangka media hiburan saha minangka ngandharaken gagasan. 1) Humor dialog topik hiburan minangka media hiburan Data ingkang kalebet humor dialog topik hiburan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (8) Konteks: Maryati nyuwun pirsa ngengingi kulawarganipun bu Basiyo. Pak Basiyo: Ho bapakne biyen brengose separo. Maryati : Ha separo piye ta? Pak Basiyo: Ha mbuh aku biyen weruhku mung seka iringan. (Data 12/ Bsn) Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor dialog. Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun pak Basiyo ngendika "Ha mbuh aku biyen weruhku mung seka iringan". Humor menika kalebet humor dialog amargi wonten
62 pirembagan antawisipun Maryati kaliyan pak Basiyo ngengingi bapakipun bu Basiyo ingkang rawisipun namung sepalih. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi wosipun saged damel gumujeng. Pak Basiyo nyariyosaken dhateng Maryati bilih bapakipun bu Basiyo rawisipun namung sepalih jalaran anggenipun mirsani namung saking iringan kemawon. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Ginemanipun pak Basiyo ingkang damel hiburan inggih menika rikala nyariyosaken bilih rawis bapakipun bu Basiyo namung sepalih jalaran pak Basiyo anggenipun mirsani namung saking iringan. Temtu kemawon menawi dipunpirsani saking iringan rawis menika namung katingal sepalih. Data sanesipun ingkang kalebet humor dialog topik hiburan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (9) Konteks: Bambang rawuh dhateng dalemipun bapakipun Siti badhe nglamar Siti. Bambang : Kula boten saged cetha ngaturaken badhe nembung kang putra tiyang raos kula geter sanget. Bapakipun Siti: Inggih. Bambang : Amargi bidhal saking griya dereng nedha. (Data 11/ GG) Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor dialog. Pethikan menika kalebet humor katitik saking latar wonten ing
63 salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun Bambang ngendika "Amargi bidhal saking griya dereng nedha". Pethikan menika kalebet humor dialog amargi wonten pirembagan antawisipun Bambang saha bapakipun Siti ngengingi Bambang ingkang badhe nglamar Siti ananging Bambang rumaos geter amargi piyambakipun dereng nedha. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi wosipun saged damel gumujeng. Bambang ngandharaken bilih piyambakipun ngraosaken geter rikala badhe nglamar Siti jalaran saking griya dereng nedha. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Perangan ingkang damel hiburan inggih menika ginemanipun Bambang ingkang ngandharaken bilih awakipun piyambak geter rikala badhe nglamar Siti jalaran saking griya dereng nedha sanes grogi. 2) Humor dialog topik hiburan minangka sarana ngandharaken gagasan Data ingkang kalebet humor dialog topik hiburan minangka sarana ngandharaken gagasan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (10) Konteks: Bu Basiyo mangertos bilih dipunrasani dening Pak Basiyo. Bu Basiyo : Aksine ki nek ana aku sajak le memelas, nek ora ana nggrenengi. Pak Basiyo: Lha kuwi wis teknik ta? Bojo ki nek wis suwe rak mesthi ta kaya ngono kuwi, nggrenengi jajal gek kowe ketemu anyar, kesandhung we, keneng apa ta nok? Keneng apa? Ha ta? Ha saiki mbasan wis tuwa, mlaku cenanangan! (Data 10/ Bsn)
64 Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun humor dialog. Pethikan pacelathon menika kalebet humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun pak Basiyo ngendika "jajal gek kowe ketemu anyar, kesandhung we, keneng apa to nok? Keneng apa? Ha ta? Ha saiki mbasan wis tuwa, mlaku cenanangan!". Wujudipun humor kalebet humor dialog amargi wonten pirembagan antawisipun bu Basiyo kaliyan pak Basiyo ngengingi bedanipun rikala nembe palakrami kaliyan sampun dangu anggenipun palakrami. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi wosipun saged damel gumujeng. Bu Basiyo ngendika bilih pak Basiyo menika menawi wonten wingking remen ngrasani menawi wonten ngajeng melas. Pak Basiyo mangsuli bilih menika sampun teknik menawi dereng dangu anggenipun palakrami ngendikanipun manis lajeng menawi sampun dangu radi kasar tuladhanipun rikala garwanipun dhawah. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka sarana ngandharaken gagasan amargi ancasipun kangge ngandharaken gagasan ngengingi bab palakrami. Pak Basiyo paring gagasan bilih garwa ingkang nembe palakrami menika manis anggenipun ngendika ananging menawi sampun dangu anggenipun palakrami sampun beda anggenipun ngendika inggih menika radi kasar. Menawi nembe palakrami garwanipun dhawah ngendikanipun manis kados "keneng apa ta nok?" lajeng menawi sampun dangu anggenipun palakrami ngendikanipun sampun beda utawi radi kasar kados "cenanangan!".
65 b. Humor dialog topik kritik Humor dialog topik kritik gadhah fungsi minangka sarana kritik. Data ingkang kalebet humor dialog topik kritik minangka sarana kritik ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (11) Konteks: Pak Basiyo kemutan rikala ndugek-aken bu Basiyo tindak pasar. Pak Basiyo: Aku ngeterke kowe ki san muleh asma. Bu Basiyo : Asma ki kepiye? Pak Basiyo: Menggeh-menggeh ta lha kowe ora ngrasakke, kowe mbecak. Bu Basiyo: Menggeh-menggeh dhasare sampeyan wong nduwe lara napas kok ra gelem menggeh-menggeh. Pak Basiyo: Sing marakke kowe mbecak aku kon mlayu kui pa? Bu Basiyo : Ha neng rak gelem ta? Pak Basiyo: Ha wedi kok. (Data 9/ Bsn) Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor dialog. Pacelathon menika kalebet humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun pak Basiyo ngendika "Sing marakke kowe mbecak aku kon mlayu kui pa?" saha "Ha wedi kok". Wujud humor ing nginggil kalabet humor dialog amargi wonten pirembagan antawisipun bu Basiyo kaliyan pak Basiyo ngengingi rikala pak Basiyo ndugekaken bu Basiyo tindak pasar lajeng konduripun kedah mlayu wondene bu Basiyo mbecak. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika kritik amargi wosipun kangge paring kritik dhateng bu Basiyo. Pak Basiyo paring ngendika bilih
66 awakipun piyambak nate mlayu rikala kondur saking peken lajeng bu Basiyo mbecak. Bu Basiyo ngendika bilih rumiyin Pak Basiyo ingkang purun lajeng dipunwangsuli bilih pk Basiyo purun amargi boten wantun kaliyan bu Basiyo. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka sarana kritik amargi ancasipun kangge paring kritik dhateng bu Basiyo. Pak Basiyo paring kritik amargi piyambakipun kedah mlayu wondene bu Basiyo mbecak rikala kondur saking peken ndugekaken bu Basiyo. Pak Basiyo purun mlayu jalaran boten wantun kaliyan bu Basiyo. Data sanesipun ingkang kalebet humor dialog topik kritik gadhah fungsi minangka sarana kritik. Tuladha saking humor dialog topik kritik minangka sarana kritik ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (12) Konteks: Bapak badhe ngagem iket tindak kondangan ananging ibu dhawuh supados ngagem lendhang. Ibu : Ha mbok wis rasah nganggo iket la ngapa ta? Bapak: Jare kon dhines? Ibu : Kudhungan. Bapak: Kudhungan godhong pa? Ibu : Kudhungan nganggo lendhangku kae! Bapak: We dadi aku wong lanang ki nganggo lendhang ngono pa? (Data 4/ Mbc) Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor dialog. Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi
67 pamriksa gumujeng sasampunipun bapak ngendika "We dadi aku wong lanang ki nganggo lendhang ngono pa?". Wujudipun humor menika kalebet humor dialog amargi wonten pirembagan antawisipun bapak kaliyan ibu ngenginngi bab iket ingkang badhe dipunginakaken bapak tindak kondangan. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika kritik amargi wosipun arupi kritik dhateng ibu. Bapak protes dhateng ibu amargi ibu dhawuh dhateng bapak supados ngagem lendhang boten ngangem iket. Lendhang menika sajatosipun kangge tiyang setri, saengga bapak radi mangkel dhateng ibu lajeng paring kritik. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka sarana kritik amargi ancasipun kangge paring kritik dhateng ibu. Wonten ing pethikan nginggil bapak paring kritik jalaran awakipun piyambak dipundhawuhi ngagem lendhang kangge tindak kondongan dening ibu. c. Humor dialog topik pergaulan Humor dialog topik pergaulan gadhah kalih fungsi inggih menika minangka media hiburan saha media informasi. 1) Humor dialog topik pergaulan minangka media hiburan Data ingikang kalebet humor dialog topik pergaulan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (13) Konteks: Cil saha kang boten sengaja kepanggih lajeng Cil sambat ngengingi jasipun.
68 Cil : Jas ki nek lumrah ta, kowe wis tau weruh pa jas lengene cendhak kaya ngene ki? Iki mane ya dawa ning mungkret. Kang: Iya kuwi tegese jas kena lelara kok ko ngono kuwi. Cil : Aku nganti sok ora wani metu adoh-adoh. Ya kepiye ta iki jenenge ora nganggo klambi jas, jan kemulan andhuk. Iki bolahe akeh tenan lho. Iki tenan kuwi. Kang: Dadi kuwi jasmu ki nek dikersa aji karo bolahe larang bolahe kuwi ya. (Data 2/ MKK) Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor dialog. Pethikan menika kalebet humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun kang ngendika "Dadi kuwi jasmu ki nek dikersa aji karo bolahe larang bolahe kuwi ya". Wujudipun humor kalebet humor dialog amargi wonten pirembagan antawisipun paraga Cil kaliyan Kang ngengingi jas ingkang dipunagem dening Cil. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika pergaulan amargi Cil ngandharaken bilih piyambakipun isin menawi medal ngginakaken jas kagunganipun piyambak. Jas menika kirang sae jalaran kathah sanget jaitanipun saengga Cil rumaos isin bilih jas menika dipunagem rikala kepanggih kaliyan tiyang sanes. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge damel para pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Perangan ingkang damel hiburan inggih menika rikala Kang ngendika bilih regi jasipun Cil menawi katandhingaken kaliyan bolahipun menika langkung awis
69 bolahipun. Jas menika kathah sanget bolahipun jalaran kathah perangan ingkang risak. Data sanesipun ingkang kalebet humor dialog topik pergaulan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (14) Konteks: Bapak saha ibu saweg rembagan kaliyan tukang becak amargi badhe numpak becak tindak kondangan. Tukang becak: Ha kula nek mbecak adoh-adoh ya emoh. Bapak : Niki nggih boten adoh banget antarane telung kilo meter saking riki. Tukang becak: O...emoh. Ibu : Ho ki wong ki karepe piye ta iki? Tukang becak: Nek gelem mbaka sekilo. (Data 9/ Mbc) Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor dialog. Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun tukang becak ngendika "Nek gelem mbaka sekilo". Wujud humoripun kelebet humor dialog amargi wonten pirembagan antawisipun bapak, ibu, saha tukang becak ngengingi kesepakatan amargi bapak saha ibu badhe numpak becak dhateng kondangan ingkang jarakipun tigang kilo saking dalem. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika pergaulan amargi bapak saha ibu menika saweg rembagan kaliyan tukang becak rikala badhe tindak
70 kondangan. Bapak saha ibu saweg rembagan kaliyan tukang becak kanthi ngendika bilih jarakipun dhateng kondangan tigang kilo lajeng tukang becak mangsuli bilih boten purun, menawi purun mbaka setunggal kilo. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge damel para pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Perangan ingkang dadoa hiburan inggih menika rikala tukang becak ngendika kaliyan bapak saha ibu bilih awakipun piyambak boten purun ndugekaken bapak saha ibu kajawi menawi purun mbaka setunggal kilo. Ginemanipun tukang becak menika boten limrah amargi menawi numpak becak temtu kemawon boten saged dipuncicil kados nyaur utang ananging kedah wonten papan ingkang dipuntuju. 2) Humor dialog topik pergaulan minangka media informasi Data ingkang gayut kaliyan humor dialog topik pergaulan minangka media informasi ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (15) Konteks: Bapak saha ibu badhe numpak becak tindak kondangan wonten desa Grojoan Sewu. Bapak : O...ten ndesa Grojogan Sewu ngetan rika, nika rak kanca kula niku rak mantu niki resepsine. Tukang becak: Wo boten. Grojogan Sewu ta? Boten. Bapak : Boten pripun ta? Tukang becak: Sing nggo tapa Dasamuka ta? Ibu : Boten, wong niku desa kok. Bapak : Desa jenenge Grojogan Sewu. Dasamuka boten tau mriku kok. Tukang becak: Ha jare Dasamuka nek mertapa ten Grojogan Sewu niku? Bapak : Ha neng rak ora Grojogan ngriku.
71 Tukang becak: Lho mangke nek sing ken nunggu buta-buta kula rak...apa ana becak kerah buta? (Data 10/Mbc) Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor dialog. Pacelathon menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun tukang becak ngendika "Lho mangke nek sing ken nunggu buta-buta kula rak...apa ana becak kerah buta?". Wujudipun humor kalebet humor dialog amargi wonten pirembagan antawisipun bapak, ibu, saha tukang becak. Bapak, ibu, saha tukang becak saweg ngrembag salah satunggaling papan ingkang nama desa Grojogan Sewu. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika pergaulan amargi bapak, ibu, saha tukang becak menika saweg rembagan bab salah satunggaling papan ingkang nama desa Grojogan Sewu. Bapak saha ibu ngendika bilih Grojogan Sewu menika salah satunggaling nama desa ananging tukang becak nginten bilih Grojogan Sewu menika papan ingkang dipunagem tapa dening Dasamuka. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge damel para pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Perangan ingkang damel hiburan rikala tukang becak ngendika bilih Grojogan Sewu menika papan kangge tapa Dasamuka saengga awakipun piyambak boten wantun bilih kedah mrika amargi nginten bilih papan menika dipuntengga buta.
72 Data sanesipun ingkang kalebet humor dialog topik pergaulan minangka media informasi ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (16) Konteks: Pakne saha mbokne ngrembag jinising pangkur. Mbokne: Pangkur Jenggleng ya ta? kuwi ya ana, Pangkur Banyumas ya ana, Pangkur Semarang. Pakne : Ya ana? Mbokne: Semarangan ya ana. Pakne : Ya ana? Mbokne: Ana lho. Pangkur apa iki? Pakne : Kasmaran? Mbokne: Rambangan... O...rambangan. Pakne : Wah kuwi emoh aku, pangkur ora seneng kuwi aku. Mbokne: Kok ora seneng? Pakne : Nek klelep sisan mah wis malahane. (Data 3/ PJ) Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor dialog. Pacelathon menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun pakne ngendika "Nek klelep sisan mah wis malahane". Wujudipun humor kalebet humor dialog amargi wonten pirembagan antawisipun pakne saha mbokne ngengingi jinising Pangkur ingkang kathah sanget kadosta Pangkur Jenggleng, Semarangan, Banyumasan, saha Rambangan. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika pergaulan amargi pakne saha ibu menika saweg rembagan bab jinising Pangkur. Mbokne nyebutaken jinising Pangkur menika ing antawisipun Jenggleng, Semarangan, Banyumasan, saha
73 Rambangan. Pakne ngendika bilih Pangkur Rambangan menika kados rambangan toya. Pakne ugi ngendika menawi klelep malah boten napa-napa. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge damel para pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Perangan ingkang damel hiburan inggih menika rikala pakne ngendika bilih Pangkur Rambangan menika menawi klelep malah boten napa-napa. Tanggepan saking pakne menika boten limrah amargi pakne gadhah pamamnggih bilih rambangan menika kados rambangan toya. d. Humor dialog topik etnis Humor dialog topik etnis gadhah setunggal fungsi inggih menika minangka media hiburan. Data ingkang kalebet humor dialog topik etnis minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (17) Konteks: Beja : Dadine sampeyan pangling kalih kula? Sampeyan niki Mas Marno gembiyen sing ndherek Pak Bas ing Jakarta? Marno : Inggih. Beja : Lha kula si Beja nika. Marno : Adhuh si Beja. Beja. Pak Arjo: Beja iki piye? Beja : Beja niku nami kula. Bu Arjo : Beja. (Data 3/ Ngdn) Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor dialog. Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi
74 pamriksa gumujeng sasampunipun Beja ngendika "Beja" kanthi basa Jawi dialek Banyumasan. Humor menika kacethakaken rikala bu Arjo ngendika "Beja" kanthi basa Jawi dialek Yogyakarta utawi Sala. Wujudipun humor kalebet humor dialog amargi wonten pirembagan antawisipun Beja, Marno, bu Arjo, saha pak Arjo ngengingi Beja tepanganipun Marno. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika etnis amargi Beja anggenipun nepangaken piyambakipun ngginakaken dialek Banyumasan rikala lajeng dening bu Arjo dipuncethakaken kanthi logat Jawi Ngayogayakarta saha Sala. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge damel para pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Perangan ingkang damel hiburan rikala Beja ngginakaken dialek Banyumasan anggenipun nepangaken namanipun lajeng paraga sanesipun rumaos bingung lajeng dening bu Arjo kacethakaken ngangge dialek Yogyakarta utawi Sala. 4. Humor cariyos Saking asiling panaliten ingkang gayut kaliyan humor cariyos gadhah sekawan topik humor inggih menika hiburan, pergaulan, kritik, saha agama. a. Humor cariyos topik hiburan Humor cariyos topik hiburan gadhah setunggal fungsi inggih menika minangka media hiburan. Data ingkang kalebet humor cariyos topik hiburan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (18) Konteks: Pak Basiyo rumaos kewuhan wonten pundi anggenipun badhe sare.
75 Pak Basiyo: Dhasare aku ki wong sugih apa-apa duwe, turu we nganti bingung aku nong tempat tidur kamblesen, nong njubin nggelar klasa katosen, gregeten nyedhaki lehku mangan, turu neng njeron lemari, ha malah raiku diroyok tikus. (Data 4/ Bsn) Pethikan gineman ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor cariyos. Pethikan gineman menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun pak Basiyo ngendika "turu neng njeron lemari, ha malah raiku diroyok tikus". Wujudipun humor kalebet humor cariyos amargi pak Basiyo nyariyosaken ngengingi gesangipun. Pak Basiyo cariyos bilih piyambakipun menika sugih ngantos kewuhan wonten pundi anggenipun badhe sare. Sare wonten kasur empuk sanget, menawi wonten njubin atos sanget, lajeng sare wonten lemari malah dipunroyok tikus. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi ngendikanipun pak Basiyo saged damel gumujeng. Pak Basiyo ngendika bilih piyambakipun sugih ngantos kewuhan wonten pundi anggenipun badhe sare lajeng pak Basiyo sare wonten lemari jalaran menawi wonten kasur empuk sanget saha menawi wonten njubin atos sanget. Wonten lemari pak Basiyo malah dipunroyok tikus. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge damel para pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Ginemanipun pak Basiyo ingkang damel hiburan inggih menika rikala nyariyosaken
76 bilih awakipun piyambak kewuhan wonten pundi anggenipun badhe sare lajeng sare wonten lemari malah dipunroyok tikus. Data sanesipun ingkang kalebet humor cariyos topik hiburan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (19) Konteks: Bapakipun Siti nyariyosaken putra putrinipun ingkang sampun kaping kathah dipunlamar dening tiyang jaler. Bapakipun Siti: Kamangka wong gedhe-gedhe kabeh nglamar, ra ana bayi nglamar. Angger esuk montor teka nglamar, awan teka montor nglamar, sore nglamar, mau esuk jam enem esuk uthuk-uthuk eneng montor teka, tarani arep nglamar bul mogok. Aku kon nyurung. (Data 1/ GG) Pethikan gineman ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor cariyos. Pethikan gineman menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun bapakipun Siti ngendika "mau esuk jam enem esuk uthuk-uthuk eneng montor teka, tarani arep nglamar bul mogok. Aku kon nyurung". Wujudipun humor kalebet humor cariyos amargi bapakipun Siti nyariyosaken bilih kathah tiyang jaler ingkang badhe nglamar putra pautrinipun ingkang nama Siti. Tiyang ingkang nglamar menika wayah enjing, siang, sonten kanthi sepedha montor. Bapakipun Siti nyariyosaken bilih wau enjing ugi wonten sepedha montor ingkang dhateng wonten dalemipun lajeng dipunkinten badhe nglamar Siti ananging jebul sepedha montor menika mandheg jalaran mogok.
77 Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi wosipun saged damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Bapakipun Siti nyariyosaken bilih Siti kathah ingkang nglamar. Wau enjing ugi wonten sepedha montor dhateng ugi dipunkinten badhe nglamar jebul mogok lajeng bapakipun Siti dipundhawuhi nyurung. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge damel para pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Ginemanipun bapakipun Siti ingkang damel hiburan inggih menika rikala lepat anggenipun nginten bilih sepedha montor ingkang dhateng wau enjing badhe nglamar Siti ananging jebul mogok lajeng bapakipun Siti dipundhawuhi nyurung. b. Humor cariyos topik pergaulan Humor cariyos topik pergaulan gadhah setunggal fungsi inggih menika minangka media hiburan. Data ingkang kalebet humor cariyos topik hiburan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (20) Konteks: Pak Basiyo bibar mirengaken gendhing Ni Thowong. Pak Basiyo: Ha mangka elingku dhek aku ijeh enom ya nyok gawe aku Ni Thowong ki nggo dolanan cah cilik-cilik nek surup kae. Lha kok saiki menjelma mah dadi gendhing kok ya penak, gumyak. Ha iki nek nggo nggameli wong padu ya cocok iki. (Data 3/ Bsn) Pethikan gineman ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor cariyos. Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi
78 pamriksa gumujeng sasampunipun pak Basiyo ngendika "Ha iki nek nggo nggameli wong padu ya cocok iki". Wujudipun humor kalebet humor cariyos amargi pak Basiyo nyariyosaken ngengingi gendhing Ni Thowong. Pak Basiyo cariyos bilih rumiyin nate damel Ni Thowong kangge dolanan lare-lare lajeng samenika Ni Thowong sampun dados gendhing ingkang sae saha gumyak kepara kangge nggameli tiyang padu. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika pergaulan amargi gendhing Ni Thowong menika rumiyin kangge dolanan lare-lare lajeng pak Basiyo samenika sampun dados gendhing ingkang sae saha gumyak. Pak Basiyo ugi ngendika bilih gendhing menika saged dipunginakaken kangge nggameli tiyang padu. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi, ancasipun kangge damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Cariyosipun pak Basiyo ingkang dados hiburan inggih menika rikala ngendika bilih gendhing Ni Thowong saged dipunginakaken kangge nggameli tiyang padu wondene tiyang padu menika boten betah dipungameli. c. Humor cariyos topik kritik Humor cariyos topik kritik gadhah tigang fungsi inggih menika minangka sarana kritik, media informasi, saha media hiburan. 1) Humor cariyos topik kritik minangka sarana kritik Data ingkang kalebet humor cariyos topik kritik minangka sarana kritik ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika.
79 (21) Konteks: Pak Basiyo nepangaken bu Basiyo ingkang dados sindhen. Pak Basiyo: Lha sindhen kok jam enem wis menyang. Mangka tak rungok- rungoke sindhen ping sangalikur kok rung tau entuk opah kui jan-jane ki semuan terus apa kepiye ta? Mesthi angger muleh mung nggawa lemper. (Data 5/ Bsn) Pethikan gineman ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun humor cariyos. Pethikan gineman menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun pak Basiyo ngendika "Mangka tak rungok-rungoke sindhen ping sangalikur kok rung tau entuk opah kui jan-jane ki semuan terus apa kepiye ta? Mesthi angger muleh mung nggawa lemper". Wujudipun humor kalebet humor cariyos amargi pak Basiyo nyariyosaken ngengingi garwanipun ingkang dados sindhen. Pak Basiyo cariyos bilih garwanipun sampun kaping kathah anggenipun nyindhen ananging dereng nate nampi arta lajeng menawi kondur namung mbekta lemper. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika kritik amargi wosipun minangka kritik dhateng bu Basiyo ingkang kaandharaken dening pak Basiyo. Pak Basiyo ngendika bilih bu Basiyo sampun kaping kathah anggenipun nyindhen ananging dereng nate pikantuk arta lajeng menawi kondur saking nyindhen namung mbekta lemper kemawon. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka sarana kritik amargi ancasipun kangge paring kritik dhateng bu Basiyo. Pak Basiyo paring
80 kritik dhateng bu Basiyo ingkang dereng nate nampi arta anggenipun nyindhen. Kajawi menika menawi kondur saking nyindhen namung mbekta lemper. Data sanesipun ingkang kalebet humor cariyos topik kritik minangka sarana kritik ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (22) Konteks: Bapak saha ibu saweg siap-siap badhe kondangan lajeng bapak kemuten rikala badhe mundhut blangkon. Bapak: Aku arep tuku blangkon dhewe ra oleh, wis pakne sok tak tukoke. Lha mbareng tak nggo sesak. Tak nggo sesak we omong karo kowe ya kowe iseh omong neh. Mbokne iki blangkone sesak e, ha ya sirahe sing dilongi. (Data 3/ Mbc) Pethikan gineman ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor cariyos. Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun bapak ngendika "Mbokne iki blangkone sesak e, ha ya sirahe sing dilongi". Wujudipun humor kalebet humor cariyos amargi bapak nyariyosaken rikala piyambakipun badhe mundhut blangkon. Bapak cariyos bilih rumiyin badhe mundhut piyambak ananging boten pikantuk kaliyan ibu lajeng dipunpundhutaken ananging sesak. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika kritik amargi wosipun minangka kritik dhateng ibu ingkang kaandharaken dening bapak. Bapak cariyos bilih ibu mundhutaken blangkon ananging sesak kangge bapak. Ibu ngendika bilih musatakanipun bapak kemawon ingkang dipunkirangi.
81 2) Humor cariyos topik kritik minangka media informasi Data ingkang kalebet humor cariyos topik kritik minangka media informasi ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (23) Konteks: Cil bibar cariyos bilih gesangipun samenika kirang sae lajeng kang ngendika kenging menapa rumiyin Cil boten manut rikala badhe palakrami kaliyan Senuk. Kang: Kowe biyen arep ngepek senuh kuwi rak tak elikke aja. Bahanmu urip urung rampung tegese wong bebojoan ki kudu lengkap, ya duwe nggon, duwe perkakas, lan duwe bayar. Ha kowe ming nyawa thok. (Data 3/ MKK) Pethikan gineman ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor cariyos. Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun kang ngendika "Bahanmu urip urung rampung tegese wong bebojoan ki kudu lengkap, ya duwe nggon, duwe perkakas, lan duwe bayar. Ha kowe ming nyawa thok". Wujudipun humor kalabet humor cariyos amargi paraga Kang nyariyosaken rikala Cil badhe palakrami kaliyan Senuk awakipun piyambak sampun paring pitedah ngengingi menapa ingkang kedah dipuncepakaken menawi badhe palakrami. Kang rumaos bilih rumiyin Cil menika dereng pantes menawi palakrami amargi, kabetahan dhasar kados dalem, perkakas, saha arta dereng pepak.
82 Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika kritik amargi wosipun minangka kritik dhateng Cil ingkang kaandharaken dening kang. Kang cariyos bilih Cil menika dereng siap sedayanipun menawi badhe palakrami amargi dereng kagungan sedaya ingkang dipunbetahaken menawi badhe palakrami kajawi nyawa. Cil samenika sampun palakrami sambat kaliyan Kang amargi gesangipun kirang sae. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media informasi amargi ancasipun kangge paring informasi dhateng pamiarsa utawi pamriksa. Paraga kang paring informasi bilih tiyang ingkang badhe palakrami menika kedah nyamektakaken kabetahan kadosta papan utawi dalem, perkakas kalebet sandhang, saha kedah gadhah arta utawi padamelan. 3) Humor cariyos topik kritik minangka media hiburan Data ingkang kalebet humor cariyos topik kritik minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (24) Konteks: Basiyo mangkel dipuntilar garwa saha rewangipun. Basiyo: Sing tangga teparo ora ketok wirang. Lha wong aku neng kene kondhang Raden Mas Jangis kok njur ming ketekan wong ting cememek. Apa ana mbendina aku mangane awon-awone dileleti apa-apa kok njur gawakke uwi. Uwi ngga apa? Nggateli cangkem. Ben lunga bojo dhela engkas nek bayaran klethek-klethek. Batur meneh le metu nanggung tanggal rong puluh malah bathi ra mbayar. Ngapa? Ben dhongna ki arep bayaran tak wehke bojone, minggat ya ben. (Data 2/ Ngdn)
83 Pethikan gineman ing nginggil ngemu humor ingakng wujudipun kalebet humor cariyos. Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun Basiyo ngendika "Ben dhongna ki arep bayaran tak wehke bojone, minggat ya ben". Wujudipun humor kalebet humor cariyos amargi Basiyo nyariyosaken rikala bilih awakipun piyambak Raden Mas ingkang biasanipun dhahar roti lajeng dipunbetakaken uwi dening tiyang sepuhipun annging boten trima. Basiyo ugi boten ngakeni tiyang sepuhipun lajeng garwa saha rewangipun kesah saking dalem ndherek tiyang sepuhipun Basiyo. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika kritik amargi wosipun minangka kritik dhateng tiyang sepuh, garwa, saha rewangipun Basiyo. Basiyo paring kritik dhateng tiyang sepuhipun ingkang rawuh mbekta uwi wondene Basiyo biasanipun dhahar roti. Basiyo ugi ngritik garwa saha rewangipun ingkang ndherek kesah saking dalem amargi Basiyo sampun nundhung tiyang sepuhipun. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge paring hiburan dhateng pamiarsa utawi pamriksa. Perangan ingkang damel hiburan rikala Basiyo nyariyosaken bilih awakipun piyambak gajian ananging garwanipun kesah saengga boten sios dipunparingaken wondene niatipun badhe dipunparingaken garwanipun. d. Humor cariyos topik agama Humor cariyos topik agama gadhah setunggal fungsi inggih menika minangka media hiburan. Data ingkang kalebet humor cariyos topik agama
84 minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (25) Konteks: Bambang sampun nyenyuwun supados dados tiyang jaler lajeng sampun kadadosan saengga remen sanget. Bambang: Haha...lehku urip neng ngalam donya wis keturutan tenan. Ha wong kene wis nenuwun karo sing Kuwasa nyuwun dadi wong lanang ha wis dadi lanang tenan. (Data 3/ GG) Pethikan ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor cariyos. Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun Bambang ngendika "Ha wong kene wis nenuwun karo sing Kuwasa nyuwun dadi wong lanang ha wis dadi lanang tenan". Wujudipun humor kalebet humor cariyos amargi Bambang nyariyosaken bilih awakipun piyambak rumaos remen sanget amargi nyeyuwun supados dados tiyang jaler sampun kadadosan. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika agama amargi wosipun ngandharaken bilih kita minangka hamba Allah kedah kathah ndonga dhateng Gusti ingkang Maha Kuwaos. Donga minangka salah satunggaling padatan ingkang kedah dipuntindakaken minangka hamba ingkang taat dhumateng Gusti ingkang Maha Kuwaos amargi takdir kita minangka manungsa gumantung saking katetepanipun Gusti ingkang Maha Kuwaos. Manungsa minangka tiyang ingkang
85 kagungan agami kedah kathah anggenipun nyenyuwun dhumateng Gusti ingkang Maha Kuwaos. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge paring hiburan dhateng pamiarsa utawi pamriksa. Ginemanipun Bambang ingkang damel hiburan rikala nyariyosaken bilih awakipun piyambak nyenyuwun dhateng Gusti ingkang Maha Kuwaos supados dados tiyang jaler. Bambang estu minangka tiyang jaler remen sanget wondene kita dados tiyang jaler utawi setri sampun takdiripun Allah saha kita piyambak boten saged nemtokaken. 5. Humor definisi Wonten ing panaliten menika humor setunggal ukara gadhah setunggal topik humor inggih menika hiburan saha gadhah setunggal fungsi inggih menika minangka media hiburan. Data ingkang kalebet humor definisi topik hiburan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (26) Konteks: Maryati nyuwun pirsa ngengingi kulawarganipun bu Basiyo. Pak Basiyo: Lho rak mbokmu ki Indo ta? Maryati : Indo ki apa aku ra ngerti aku. Pak Basiyo: Teges Indo bapakne mbokmu ki Jawa, mbokne gembel. (Data 13/ Bsn) Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor definisi. Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi
86 pamriksa gumujeng sasampunipun pak Basiyo ngendika "Teges Indo bapakne mbokmu ki Jawa, mbokne gembel". Wujudipun humor kalebet humor definisi amargi pak Basiyo nyariyosaken bilih bu Basiyo menika "Indo" lajeng negesi tembung "Indo". Wonten ing pethikan nginggil pak Basiyo ngendika tegesipun "Indo" inggih menika bapakne Jawa saha mbokne gembel. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi wosipun saged damel gumujeng. Pak Basiyo nyariyosaken bilih bu Basiyo menika Indo ananging tegesipun bapakipun Jawa saha ibunipun gembel. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge paring hiburan dhateng pamiarsa utawi pamriksa. Ginemanipun pak Basiyo ingkang damel hiburan inggih menika rikala negesi tembung "Indo" dados bapakipun Jawa lajeng ibunipun gembel. Sajatosipun "Indo" menika tegesipun salah satunggal tiyang sepuhipun saking Indonesia lajeng ingkang setunggalipun saking ngamanca. 6. Humor permainan kata (pun) Saking asiling panaliten humor permainan kata (pun) gadhah setunggal topik humor inggih menika hiburan saha gadhah setunggal fungsi inggih menika minangka media hiburan. Data ingkang kalebet humor permainan kata (pun) topik hiburan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika.
87 (27) Konteks: Sardono sowan dhateng dalemipun pak Basiyo badhe kepanggih Maryati lajeng ugi kepanggih kaliyan pak Basiyo ananging malah ngece bilih pak Basiyo mbrebes mawon. Sardono : Pak...Pak...Panjenengan menika napa taksih sedherekipun yuyu kangkang to Pak? Kok mbrebes mawon. Pak Basiyo: Mbrebes pa Tegal? (Data 15/ Bsn) Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor permainan kata (pun). Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun pak Basiyo ngendika "Mbrebes pa Tegal?". Wujudipun humor kalebet humor permainan kata (pun) amargi pak Basiyo menika nyimpangaken tembung "mbrebes". "Mbrebes" ingkang dipunkajengaken dening Sardono menika medal luhipun saking paningalan ananging kaliyan pak Basiyo dipunsimpangaken dados nama papan utawi kabupaten. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi wosipun saged damel gumujeng. Pak Basiyo ingkang ngendika "mbrebes pa Tegal?" minangka simpangan saking tembung "mbrebes" ingkang dipunngendikakaken dening Sardono ingkang ngemu teges medal luhipun saking paningalan. Pak Basiyo nyimpangaken dados nama salah satunggaling nama papan utawi kabupaten. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge paring hiburan dhateng pamiarsa utawi pamriksa. Perangan ingkang damel hiburan rikala pak Basiyo nanggepi tembung "mbrebes"
88 kanthi dipunsimpangaken. Sardono ngendika "mbrebes" ingkang tegesipun medal luhipun saking paningalan ananging dening pak Basiyo dipunsimpangaken dados nama papan utawi kabupaten. Data sanesipun ingkang kalebet humor permainan kata (pun) topik hiburan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (28) Konteks: Pak Narto Sabdo rawuh dhateng dalemipun pak Basiyo badhe madosi Sardono. Pak Basiyo : Kae bodong ora wudel we. Kae bodong bathuke barang we kok. Apa ana nek anakmu bathuk kok semana jembare? Pak Narto Sabdo: Amarga kae turun banyak. Pak Basiyo : Banyak pa sedikit? (Data 17/ Bsn) Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor permainan kata (pun). Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun pak Basiyo ngendika "Banyak pa sedikit". Wujudipun humor menika kalebet humor permainan kata (pun) amargi pak Basiyo menika nyimpangaken tembung "banyak". "Banyak" ingkang dipunkajengaken dening Pak Narto sabdo inggih menika salah satunggaling nama kewan ananging dening pak Basiyo dipunsimpangken dados "banyak" ingkang tegesipun kathah wonten ing basa Jawi. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi wosipun saged damel gumujeng. Pak Narto Sabdo ngendika bilih Sardono menika
89 turun banyak ananging dipuntanggepi dening pak Basiyo kanthi ngendika "Banyak pa sedikit?" ingkang tegesipun kathah napa sekedhik wondene ingkang dipunkarepaken banyak menika salah satunggaling nama kewan. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge paring hiburan dhateng pamiarsa utawi pamriksa. Perangan ingkang dados hiburan inggih menika rikala pak Basiyo nanggepi tembung "banyak" kanthi dipunsimpangaken. Pak Narto Sabdo ngendika bilih Sardono menika turun "banyak" ingkang dipunkajengaken inggih menika nama kewan ananging dening pak Basiyo dipunsimpangaken dados basa Indonesia saking tembung "kathah". 7. Humor tolak bala Saking asiling panaliten menika humor tolak bala gadhah setunggal topik humor inggih menika hiburan saha gadhah kalih fungsi inggih menika minangka sarana ngandharaken gagasan saha media hiburan. 1) Humor tolak bala topik hiburan minangka sarana ngandharaken gagasan Data ingkang kalebet humor tolak bala topik hiburan minangka sarana ngandharaken gagasan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (29) Konteks: Bambang rawuh dhateng dalemipun Siti kepanggih kaliyan bapakipun malah dipunece bilih kulitipun cemeng. Bambang : Nami kula menika Bambang. Bapakipun Siti: Adhuh maneman jenenge, Bambang niku wiwing, apik,
90 kuning, sampeyan gosong ngono kok. Bambang : Malah kemripik. (Data 7/ GG) Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor tolak bala. Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun bapakipun Siti ngendika "Adhuh maneman jenenge, Bambang niku wiwing, apik, kuning, sampeyan gosong ngono kok" saha sasampunipun Bambang ngendika "Malah kemripik". Wujudipun humor kalebet humor tolak bala amargi Bambang menika nanggepi ginemanipun bapakipun Siti kanthi ancas kangge ngendhegaken ginemanipun ingkang ngece bilih kulitipun gosong. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi wosipun saged damel gumujeng. Bapakipun Siti ngendika bilih nama Bambang menika kangge tiyang ingkang wiwing, sae, jene kulitipun wondene Bambang ingkang rawuh dhateng dalemipun menika gosong kulitipun. Bambang lajeng paring tanggepan kanthi ngendika malah kemripik bilih gosong kulitipun. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka sarana ngandharaken gagasan amargi ancasipun kangge paring gagasan miturut bapakipun Siti. Bapakipun Siti menika gadhah pamanggih bilih Bambang menika kedahipun wiwing, sae, saha jene pakulitanipun. Bapakipun Siti ngendika kados menika gadhah ancas kangge ngece Bambang ingkang kulitipun gosong.
91 Data sanesipun ingkang kalebet humor tolak bala topik hiburan minangka sarana ngandharaken gagasan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (30) Konteks: Blantik 2 badhe nyekar tindak makam kepanggih kaliyan juru kunci. Juru kunci: Aku tiba wong prihatin aja dijak guyon Blantik 2 : Panjenenganipun menika tiyang prihatin? Juru kunci: Prihatin. Blantik 2 : Kula sampun mangertos yen panjenengan menika tiyang mara tapa, tegesipun kagungan mripat menika katingal mlebet sanget. Juru kunci:Iya pancen kowe wong waskitha ngerti, mula mripatku mlebu banget neng njaba isis. (Data 10/ Mbl) Pethikan ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor tolak bala. Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun juru kunci ngendika "mula mripatku mlebu banget neng njaba isis". Wujudipun humor menika kalebet humor tolak bala amargi juru kunci menika nanggepi ginemanipun blantik 2 kanthi ancas kangge ngendhegaken ginemanipun blantik 1 ingkang ngece juru kunci. Blantik 2 ngendika bilih juru kunci menika minangka tiyang ingkang mara tapa katingal saking paningalanipun ingkang mlebet sanget. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi wosipun saged damel gumujeng. Juru kunci dipunece dening blantik 2 bilih paningalanipun mlebet sanget. Miturut blantik 2, juru kunci menika trep bilih tiyang mara tapa menawi katingal saking paningalanipun lajeng dipuntanggapi dening juru
92 kunci kanthi ngendika paningalanipun mlebet amargi menawi wonten njawi menika isis. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka sarana ngandharaken gagasan amargi ancasipun kangge paring gagasan miturut pamanggihipun blantik 2. Blantik 2 menika gadhah pamanggih bilih juru kunci menika trep minangka tiyang mara tapa jalaran paningalanipun mlebet sanget. 2) Humor tolak bala topik hiburan minangka media hiburan Data ingkang kalebet humor tolak bala topik hiburan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (31) Konteks: Kang taksih pados klimpe dumugi samenika, rumiyin Cil ugi ndherek kang. Kang: Nggolek klimpe, wadhuh... Cil : Tenan pa kang? Kang: Nggo urip nem taun ra entek. Cil : Iya nek umurmu iseh genep nem taun. Kang: Tak golek watu ya? Cil : Ha kok njur... Kang: Tak golek watu ya nggo ngasah raimu kuwi. (Data 4/ MKK) Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor tolak bala. Pethikan pacelathon menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun kang ngendika "Tak golek watu ya nggo ngasah raimu kuwi". Wujudipun humor kalebet humor tolah bala amargi paraga
93 kang nanggepi ginemanipun paraga Cil kanthi ancas kangge ngendhegaken ginemanipun ingkang ngembe piyambakipun. Cil ngendika menapa yuswanipun kang menika ngantos enem taun amragi kang ngendika bilih pados klimpe saged dipunangge gesang enem taun. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi wosipun saged damel gumujeng. Kang dipunembe dening Cil bilih yusawanipun menapa ngantos dumugi enem taun. Gineman menika lajeng dipuntanggapi dening kang kanthi ngendika bilih piyambakipun badhe pados watu kangge nggosok pasuryanipun Cil. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Ginemanipun kang ingkang dados hiburan rikala nanggepi ginemanipun Cil ingkang ngembe kang. Kang ngendika badhe pados watu kangge ngasah pasuryanipun Cil wondene ingkang dipunasah menika biasanipun gaman. Data sanesipun ingkang kalebet humor tolak bala topik hiburan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (32) Konteks: Bapak saha ibu saweg ngendheg tukang becak jalaran kepengin mbecak dhateng kondangan. Tukang becak: Lha kula nek dimatke suwe-suwe manis e mbecaka kae. Ibu : Alah...alah... Tukang becak: Angger bathuk kula pun kula ubel-ubeli andhuk ngeten niki. Bapak : Ha mung ubel-ubelan andhuk kaya ngono kok manis.
94 Ibu : Lha wong bentuke rungkut ngono kok manis. Tukang becak: Ha rungkut ana dhemite. (Data 7/ Mbc) Pethikan pacelathin ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor tolak bala. Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun tukang becak ngendika "Ha rungkut ana dhemite". Wujudipun humor kalebet humor tolak bala amargi tukang becak nanggepi ginemanipun ibu kanthi ancas kangge ngendhegaken ginemanipun ingkang ngece tukang becak. Ibu ngendika bilih pasuryanipun tukang becak menika rungkut. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi wosipun saged damel gumujeng. Ibu ngendika bilih pasuryanipun tukang becak menika rungkut. Gineman menika lajeng dipuntanggapi dening tukang becak kanthi ngendika bilih pasuryanipun rungkut wonten dhemitipun. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Perangan ingkang damel hiburan inggih menika rikala tukang becak ngendika bilih pasuryanipun menika rungkut wonten dhemitipun wondene rungkut ingkang wonten dhemitipun menika kangge papan. 8. Humor interupsi Saking asiling panaliten humor interupsi gadhah kalih topik humor inggih menika hiburan saha pergaulan.
95 a. Humor interupsi topik hiburan Humor interupsi topik hiburan gadhah setunggal fungsi inggih menika minangka media hiburan. Data ingkang kalebet humor interupsi topik hiburan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (33) Konteks: Siti saha bapakipun saweg ngrembag paklikipun. Bapakipun Siti: Mangane piya? Mangane piye mangane? Siti : Wa dhahare niku... Bapakipun Siti: Apa wareg? Siti : Inggih neng mung sithik nika. Bapakipun Siti: Neng pepak, padha wae wareg, ha njur sega sithik, endhog sithik, ha neh dadi okeh. (Data 13/ GG) Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor interupsi. Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun bapakipun Siti ngendika "Neng pepak, padha wae wareg, ha njur sega sithik, endhog sithik, ha neh dadi okeh". Wujudipun humor menika kalebet humor interupsi amargi bapakipun Siti nanggepi ginemanipun Siti ingkang nedahaken bilih boten sarujuk kaliyan Siti bilih paklipun Siti namung dhahar sekedhik. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi wosipun saged damel gumujeng. Bapakipun Siti boten sarujuk kaliyan Siti rikala Siti ngendika bilih paklikipun namung dhahar sekedhik. Ginemanipun Siti menika lajeng
96 dipuntanggapi dening bapakipun Siti kanthi ngendika bilih paklikipun dhahar sekedhik ananging pepak saengga dados kathah. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Perangan ingkang damel hiburan inggih menika rikala bapakipun Siti boten sarujuk kaliyan Siti bilih pak likipun namung dhahar sekedhik lajeng ngendika bilih dhaharipun sekedhik ananging pepak saengga dados kathah. Data sanesipun ingkang kalebet humor interupsi topik hiburan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (34) Konteks: Blantik 1 saha garwanipun sami ngemutaken kadadosan jaman rumiyin rikala dereng palakrami. Garwa blantik 1: Ha mbok kelingan, Pak. Kowe kuwi jaman durung dadi bojoku alah gene lehmu wira wiri ki latarku kok ngantek jeblog. Blantik 1 : Ha dalane mung metu kono kon metu ngendi? (Data 2/ Mbl) Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor interupsi. Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun blantik 1 ngendika "Ha dalane mung metu kono kon metu ngendi?". Wujud humor saking pethikan menika kalebet humor interupsi amargi blantik 1 nanggepi ginemanipun garwanipun ingkang nedahaken boten
97 sarujuk kaliyan garwanipun. Garwanipun blantik 1 ngendika bilih blantik 1 menika rumiyin remen lewat ngajeng dalem garwanipun blantik 1 ananging blantik 1 ngendika bilih lewat margi menika jalaran marginipun namung setunggal. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi wosipun saged damel gumujeng. Blantik 1 boten sarujuk kaliyan garwanipun rikala ngendika bilih blantik 1 rumiyin remen lewat margi ngajeng dalemipun garwanipun blantik 1. Ginemanipun garwanipun blantik 1 menika lajeng dipuntanggepi dening blantik 1 kanthi ngendika bilih lewat margi menika jalaran marginipun namung setunggal. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Gineman ingkang damel hiburan inggih menika rikala blantik 1 lewat margi wonten ngajeng dalemepun garwanipun rumiyin boten jalaran ngesir ananging jalaran namung wonten setunggal margi menika. b. Humor interupsi topik pergaulan Humor interupsi topik pergaulan gadhah setunggal fungsi inggih menika minangka media hiburan. Data ingkang kalebet humor interupsi topik pergaulan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (35) Konteks: Bapak saha ibu saweg siap-siap badhe kondangan lajeng bapak bingung badhe ngagem menapa. Bapak: Nganggo jas, kuplukan, sarungan, nganggo sepatu.
98 Ibu : Kowe ki duwe jas pa? Bapak: O ya ra duwe e ya, nyilih piye? Apa mengko ndadak tuku. Ibu : Wis ora wae, wis apike nganu nganggo kaos thok we. (Data 5/Mbc) Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor interupsi. Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun ibu ngendika "Wis ora wae, wis apike nganu nganggo kaos thok we". Wujudipun humor menika kalebet humor interupsi amargi ibu nanggepi ginemanipun bapak ingkang nedahaken boten sarujuk kaliyan bapak. Bapak ngendika badhe ngagem jas tindak kondangan ananging boten kagungan lajeng bapak usul kadospundi menawi nyambut utawi mundhut ananging ibu boten sarujuk saha dhawuh bapak supados ngagem kaos kemawon. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika pergaulan amargi ginemanipun bapak menika nggambaraken bilih menawi kondangan menika kedah ngginakaken rasukan ingkang sae kados jas, kupluk, sarung, saha sepatu. Rasukan menika sae wonten ing jamanipun. Beda kaliyan ibu ingkang dhawuh dhateng bapak supados ngagem kaos kemawon, kaos boten sae bilih dipunginakaken rikala kondangan. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Perangan ingkang damel hiburan inggih menika rikala ibu boten sarujuk kaliyan
99 pamanggihipun bapak ingkang badhe nyambut utawi mundhut jas kangge kondangan lajeng dhawuh supados bapak ngagem kaos kemawon. 9. Humor pematah Saking asiling panaliten menika humor pematah gadhah kalih topik humor inggih menika hiburan saha kritik. a. Humor pematah topik hiburan Humor pematah topik hiburan gadhah setunggal fungsi inggih menika minangka media hiburan. Data ingkang kalebet humor pematah topik hiburan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (36) Konteks: Wonten dalemipun Cil dereng wonten dhaharan saha unjukan menapa-napa. Cil : Wis kana nggodhog wedang! Senuk: Kayune endi? Cil : E...cagake kui jukukana kana, ha ming kayu e kok bingung, mburi kae rak ya akeh ta? (Data 1/ MKK) Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor pematah. Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun Cil ngendika "E...cagake kui jukukana kana, ha ming kayu e kok bingung, mburi kae rak ya akeh ta?". Wujudipun humor kalebet humor pematah amargi paraga Cil matahaken ginemanipun Senuk ingkang radi boten mutu kanthi radi kasar. Senuk dipundhawuhi dening Cil supados nggodhog wedang
100 lajeng Senuk nyuwun pirsa kayunipun pundi lajeng Cil kanthi radi kasar mangsuli pitakenanipun Senuk. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi wosipun saged damel gumujeng. Cil ngendika supados Senuk mendhet cagak kangge nggodhog wedang. Ginemanipun Cil menika minangka wangsulan kangge Senuk ingkang nyuwun pirrsa wonten pundi kayunipun. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Gineman Cil damel hiburan inggih menika rikala ngendika supados Senuk mendhet cagak kangge gegenen rikala Senuk nyuwun pirsa kayunipun wonten pundi wondene kathah kayu wonten wingking. Data sanesipun saking humor pematah topik hiburan minangka media hiburan ingkang kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (37) Konteks: Mbokne saweg mirengaken gamelan lajeng dipunruruhi dening bapak jalaran ngantuk. Pakne : Mbokne. Mbokne: Apa? Pakne : Aja ngantuk wae ta! Mbokne: Ha wong kepenak lehku ngrungokke ki mau. Pakne : Kepenaken...kepenaken ha ya kene ki kempalan wong sing pling nges dhewe. Mbokne: Kempalan apa ta? Pakne : Sripah, wong cetha nggon gamelan kok kempalan apa. (Data 1/ PJ)
101 Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor pematah. Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun bapak ngendika "Sripah, wong cetha nggon gamelan kok kempalan apa". Wujudipun humor menika kalebet humor pematah amargi pakne matahaken ginemanipun mbokne ingkang radi boten mutu kanthi radi kasar. Mbokne saweg mirengaken gamelan ngantos ngantuk lajeng dipunruruhi dening pakne. Pakne ngendika panci kempalan tiyang menika ingkang paling nges lajeng mbokne nyuwun pirsa kempalan menapa lajeng kempalan sripah. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika hiburan amargi wosipun saged damel gumujeng para pamiarsa utawi pamriksa. Pakne mangsuli mbokne kanthi wangsulan bilih kempalan menika sripah wondene sampun cetha menika kempalen nggen gamelan. Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka media hiburan amargi ancasipun kangge damel pamiarsa utawi pamriksa gumujeng. Perangan ingkang damel hiburan inggih menika rikala pakne mangsuli bilih kempalan menika sripah. Pakne mangsuli menika jalaran mbokne nyuwun pirsa kempalan menapa wondene sampun cetha bilih menika kempalan tiyang ingkang nggamel. b. Humor pematah topik kritik Humor pematah topik kritik gadhah setunggal fungsi inggih menika minangka sarana kritik. Data saking humor pematah topik kritik minangka sarana kritik ingkang
102 kapanggihaken wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs kaandharaken wonten ing ngandhap menika. (38) Konteks: Bapak mangkel kaliyan ibu ingkang kathah nyuwun tulung. Ibu : Njur aku ki nek ora njaluk tulung kowe ki njaluk tulung sapa? Malah aku kon njaluk tulung tanggane ngono pa piye? Bapak: Njupuk dhewe rak isa ta? Nyamping kon njupukke, klambi kon njupukke, mosok cemara we kon nggolekke? (Data 2/ Mbc) Pethikan pacelathon ing nginggil ngemu humor ingkang wujudipun kalebet humor pematah. Pethikan menika ngemu humor katitik saking latar wonten ing salebeting mp3 Dhagelan Mataram Basiyo cs ingkang nedahaken pamiarsa utawi pamriksa gumujeng sasampunipun bapak ngendika "Njupuk dhewe rak isa ta? Nyamping kon njupukke, klambi kon njupukke, mosok cemara we kon nggolekke?". Wujudipun humor menika kalebet humor pematah amargi bapak matahaken ginemanipun ibu ingkang radi boten mranani wonten ing penggalihipun bapak. Bapak radi kasar anggenipun mangsuli ibu amargi bapak rumaos tumindakipun ibu kirang trep. Topik humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika kritik amargi wosipun ngewrat kritikan dhateng ibu ingkang kaandharaken dening bapak. Ibu menika kathah nyuwun tulung tumrap bab kabetahan wanita ingkang saged dipuntumindakaken piyambak. Wangsulanipun bapak sanajan radi kasar ananging gineman menika minangka sindiran dhateng ibu. Bapak menika radi boten sreg amargi ibu remen sanget nyuwun tulung supados mendhetaken utawi madosaken kabetahan kangge tiyang setri kados rasukan, nyamping, saha cemara.
103 Fungsi humor wonten ing pethikan nginggil inggih menika minangka sarana kritik amargi, ancasipun kangge paring kritikan dhateng ibu. Bapak boten sreg kaliyan tumindakipun ibu kathah nyuwun tulung ngengingi kabetahan tiyang setri ingkang sajatosipun saged katindakaken piyambak. Bapak dhawuh supados ibu saged mendhet rasukan, nyamping, saha madosi cemara piyambak.
104 BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhedhasar asiling panaliten humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs saged dipundamel dudutan wonten ing ngandhap menika. 1. Humor setunggal ukara topikipun hiburan kanthi fungsi minangka media hiburan. 2. Humor kalih ukara topikipun hiburan saha kritik. Humor kalih ukara topik hiburan fungsinipun media hiburan saha sarana ngandharaken gagasan. Humor kalih ukara topik kritik fungsinipun sarana kritik. 3. Humor dialog topikipun hiburan, kritik, pergaulan, saha etnis. Humor dialog topik hiburan fungsinipun media hiburan saha sarana ngandharaken gagasan. Humor dialog topik kritik fungsinipun sarana kritik. Humor dialog topik pergaulan fungsinipun media hiburan saha media informasi. Humor dialog topik etnis fungsinipun media hiburan. 4. Humor cariyos topikipun hiburan, pergaulan, kritik, saha agama. Humor cariyos topik hiburan fungsinipun media hiburan. Humor cariyos topik pergaulan fungsinipun media informasi. Humor cariyos topik kritik fungsinipun sarana kritik, media informasi, saha media hiburan. Humor cariyos topik agama fungsinipun media hiburan. 5. Humor definisi topikipun hiburan kanthi fungsi minangka media hiburan. 6. Humor permainan kata (pun) topikipun hiburan kanthi fungsi media hiburan.
105 7. Humor tolak bala topikipun hiburan kanthi fungsi sarana ngandharaken gagasan saha media hiburan. 8. Humor interupsi topikipun hiburan saha pergaulan. Humor interupsi topik hiburan fungsinipun media hiburan. Humor interupsi topik pergaulan fungsinipun media hiburan. 9. Humor pematah gadhah topik hiburan saha kritik. Humor pematah topik hiburan fungsinipun media hiburan. Humor pematah topik kritik fungsinipun sarana kritik. B. Implikasi Panaliten menika dipunkajengaken saged dados rujukan supados mangertos kadospundi caranipun damel humor kanthi nggatosaken wujud, topik, saha fungsinipun saengga saged dipunjumbuhakaen kangge gesang padintenan. Humor dipunkajengaken saged damel sesrawungan utawi pirembagan langkung santai saengga komunikasi saged lancar. Panaliten menika ugi dipunkajengaken saged dados rujukan kangge panaliten salajengipun ingkang gayut. C. Pamrayogi Adhedhasar dudutan saha implikasi ingkang sampun dipunandharaken, panaliti saged suka pamrayogi ing ngandhap menika. 1. Asiling panaliten menika ngandharaken bab wujud, topik, saha fungsi humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs. Saking panaliten menika
106 dipunkajengaken pamaos saged mangertos panganggening humor wonten ing pagesangan padintenan supados saged tanggap ing sasmita. 2. Panaliten ingkang ngrembag bab humor taksih kathah ingkang saged dipuntliti. Mliginipun kangge mahasiswa Pendidikan Bahasa Daerah supados saged nliti babagan sanes saking humor wonten ing salebeting pasinaonan basa Jawi.
106 KAPUSTAKAN Herawati. 2007. Wacana Humor dalam Bahasa Jawa. Yogyakarta: Balai Bahasa Yogyakarta. Mahsun. 2005. Metode Penelitian Bahasa (Edisi Revisi). Jakarta: PT Rajagrafindo Persada. Moleong, Lexy J. 2004. Metodologi Penelitian Kualitatif (Edisi Revisi Cetakan ke-20). Bandung: PT Remaja Rosdakarya. Mulyana. 2005. Kajian Wacana, Teori, Metode & Aplikasi Prinsip-prinsip Analisis Wacana. Yogyakarta: Tiara Wacana. Mulyani, Siti. 2001. "Aspek Humor dalam Wacana Mesem Sithik". Diksi: Majalah Ilmiah Bahasa dan Seni, 19, VIII, hlm. 65-75. Poerwadarminta, W.J.S. 1939. Baoesastra Djawa. Groningen, Batavia: J.B. Wolters' Uitgevers-Maatschappij N.V. Purwanti, Susi Anjar. 2012. Humor pada Adegan Limbukan dan Gara-gara dalam Cerita Semar Mbangun Khayangan oleh Dhalang Ki Anom Suroto. Skripsi S1. Yogyakarta: Program Studi Pendidikan Bahasa Jawa, FBS UNY. Rahmanadji, Didiek. 2007. "Sejarah, Teori, Jenis, dan Fungsi Humor". Jurnal Bahasa dan Seni, 2, XXXV, hlm. 213-221. Sitanggang, S.R.H. 1995. Cerita Humor "Pangulima Laut". Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembahangan Bahasa, Depdikbud. Universitas Negeri Yogyakarta. 2012. Panduan Tugas Akhir. Yogyakarta: FBS UNY. Wijana, I Dewa Putu. 2004. Kartun Studi Tentang Permainan Bahasa. Yogyakarta: Ombak. Yunus, Bakhrum. 1997. Jenis dan Fungsi Humor dalam Masyarakat Aceh. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa, Depdikbud. Rujukan saking kalawarti: Djaka Lodang No. 14 terbit 1 September 2012
107 Djaka Lodang No. 16 terbit 15 September 2012 Djaka Lodang No. 17 terbit 22 September 2012 Djaka Lodang No. 18 terbit 29 September 2012 Rujukan saking internet: dipunakses tanggal Mei wanci am 10.20 WIB. Rujukan saking video: Dinas Kebudayaan Daerah Istimewa Yogyakarta. 2013. Dhagelan Mataram. Yogyakarta: Dinas Kebudayaan DIY.
2. Pak Basiyo sasampunipun mirengaken gendhing Ni Thowong ngendika samenika kathah gendhing enggal. PB: Gendhing saiki akeh sing anyar ya seka karangane kui condhong.... apa ya? condhong raos. (Data 2/ Bsn) √ √ √ • Wujud setunggal ukara: kadadosan saking setunggal ukara, humor wonten ing klausa "apa ya?". • Topik hiburan: wosipun pak Basiyo saweg wonten kamar mirengaken gendhing Ni Thowong ingkang gumyak ananging kesupen apalanipun. • Fungsi ngandharaken gagasan: gendhing Ni Thowong gumyak. 1. Pak Basiyo nembe wonten peturon mirengaken gendhing Ni Thowong. PB: Pancen ya seneng tenan, neng peturon krungu gendhing Ni Thowong. Gumyak tenan, apalane nganti lali aku. (Data 1/ Bsn) √ √ √ • Wujud cariyos: pak Basiyo nyariyosaken gendhing Ni Thowong ingkang gumyak. Humoripun wonten ing klausa "apalane nganti lali aku". • Topik hiburan: wosipun pak Basiyo saweg wonten kamar mirengaken gendhing Ni Thowong ingkang gumyak ananging kesupen apalanipun. • Fungsi ngandharaken gagasan: gendhing Ni Thowong gumyak. Su Ku D Ca Df Pk Tb I P K HE A P Ng Sk Mi Mh 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 108 Tabel Analisis Wujud, Topik, saha Fungsi Humor wonten ing Dhagelan Mataram Basiyo cs No. Konteks Data Wujud Humor Topik Humor Fungsi Humor Ket.
3. Pak Basiyo bibar mirengaken gendhing Ni Thowong. PB: Mangka elingku dhek aku ijeh enom ya nyok gawe aku Ni Thowong ki nggo dolanan cah cilik-cilik nek surup kae. Lha kok saiki menjelma mah dadi gendhing kok ya penak, gumyak. Ha iki nek nggo nggameli wong padu ya cocok iki. (Data 3/ Bsn) √ √ √ • Wujud cariyos: pak Basiyo nyariyosaken gendhing Ni Thowong rumiyin kangge dolanan lare samenika dados gendhing ingkang saged kangge nggameli tiyang padu. Humoripun wonten ing ukara "Ha iki nek nggo nggameli wong padu ya cocok iki". • Topik pergaulan: Ni Thowong rumiyin kangge dolanan lare, samenika dados gendhing ingkang sae kepara saged kangge nggameli tiyang padu. • Fungsi media hiburan: ancasipun kangge damel gumujeng kanthi ngendika bilih tiyang padu saged dipungameli. 4. Pak Basiyo rumaos kewuhan wonten pundi anggenipun badhe sare. PB: Dhasare aku ki wong sugih apa-apa duwe, turu we nganti bingung aku nong tempat tidur kamblesen, nong njubin nggelar klasa katosen, gregeten nyedhaki lehku mangan, turu neng njeron lemari, ha malah raiku diroyok tikus. (Data 4/ Bsn) √ √ √ • Wujud cariyos: pak Basiyo cariyos bilih awakipun piyambak rumaos kewuhan wonten pundi anggenipun badhe sare. Humoripun wonten ing ukara "turu neng njeron lemari, ha malah diroyok tikus". • Topik hiburan: wosipun pak Basiyo rumaos sugih ananging anggenipun sare wonten ing nglebet lemari. • Fungsi media hiburan: ancasipun kangge damel gumujeng jalaran wosipun pak Basiyo menika rumaos sugih ananging sare wonten nglebet lemari ngantos dipunroyok tikus. 109 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
6. Pak Basiyo arang kepanggih kaliyan bu Basiyo. PB: Aku nek menyang jam enem esuk, bojoku nek mangkat setengah pitu, dadi kaya ra tau kepethuk malah kaya bojo e kok kres. Angger pethuk mung neng ndalan, lagek bali pa?, lagek menyang pa?. (Data 6/ Bsn) √ √ √ • Wujud cariyos: pak Basiyo cariyos bilih awakipun piyambak arang kepanggih kaliyan bu Basiyo. Humoripun wonten ing ukara "Angger pethuk mung neng ndalan, lagek bali pa?, lagek menyang pa?". • Topik kritik: wosipun pak Basiyo paring kritik dhateng kawontenan bilih awakipun piyambak arang kepanggih bu Basiyo. • Fungsi sarana kritik: ancasipun kangge paring kritik tumrap kawontenan awit pak Basiyo menawi kepanggih kaliyan bu Basiyo namung wonten margi jalaran nyambut padamelan. 5. Pak Basiyo nepangaken bu Basiyo ingkang dados sindhen. PB: Lha sindhen kok jam enem wis menyang. Mangka tak rungok-rungoke sindhen ping sangalikur kok rung tau entuk opah kui jan-jane ki semuan terus apa kepiye ta? Mesthi angger muleh mung nggawa lemper. (Data 5/ Bsn) √ √ √ • Wujud cariyos: pak Basiyo nyariyosaken bu Basiyo ingkang dados sindhen. Humoripun wonten ing ukara "Mangka tak rungok-rungoke sindhen ping sangalikur kok rung tau entuk opah kui jan-jane ki semuan terus apa kepiye ta? Mesthi angger muleh mung nggawa lemper". • Topik kritik: pak Basiyo paring kritik dhateng bu Basiyo ingkang dereng nate pikatuk opah anggenipun nyindhen lajeng menawi kondur namung mbekta lemper. • Fungsi sarana kritik: Pak Basiyo ngendika bilih bu Basiyo menawi saking nyindhen namung mbekta lemper. 110 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
111 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 8. Bu Basiyo mangertos bilih dipunrasani dening pak Basiyo. BB: Kok ndingaren nganggo ering ki sebabe apa? PB: Kelingan sing uwis-uwis. BB: Kelingan sing uwis-uwis ki ngapa to aku? PB: Tok dhupak. (Data 8/ Bsn) √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawisipun pak Basiyo saha bu Basiyo, humoripun wonten ing klausa "tok dhupak". • Topik hiburan: wosipun pak Basiyo rumaos ering dhateng bu Basiyo jalaran kemutan rikala dipundhupak dening bu Basiyo. • Fungsi media hiburan: ancasipun kangge hiburan kanthi ngendika bilih pak Basiyo kemutan rikala dipundhupak dening bu Basiyo. 7. Pak Basiyo rumaos kuciwa kagungan garwa sindhen. PB: Salahku biyen ngepek we den nganten. Biyen tukang pijet mingan. Nggo andhuk cilik krok...krok...nggo andhuk cilik mubeng kampung krok...krok... (Data 7/ Bsn) √ √ √ • Wujud cariyos: pak Basiyo rumaos kuciwa kagungan garwa bu Basiyo ingkang den nganten. Humoripun wonten ing ukara "Nggo andhuk cilik krok...krok...nggo andhuk cilik mubeng kampung krok...krok...". • Topik hiburan: pak Basiyo kuciwa pikantuk bu Basiyo ingkang den nganten saha nyariyosaken bilih rumiyin bu Basiyo tukang pijet. • Fungsi media hiburan: ancasipun kangge damel gumujeng kanthi ngendika bilih bu Basiyo rumiyin tukang pijet ingkang mubeng kampung mbekta andhuk.
10. Bu Basiyo mangertos bilih dipunrasa-ni dening Pak Basiyo. BB: Aksine ki nek ana aku sajak le memelas, nek ora ana nggrenengi. PB: Lha kuwi wis teknik ta? Bojo ki nek wis suwe rak mesthi ta kaya ngono kuwi, nggrenengi jajal gek kowe ketemu anyar, kesandhung we keneng apa to nok? Keneng apa? Ha ta? Ha saiki mbasan wis tuwa, mlaku cenanangan!. (Data 10/ Bsn) √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawisipun pak Basiyo saha bu Basiyo, humoripun wonten ing ukara "jajal gek kowe ketemu anyar, kesandhung we keneng apa to nok? Keneng apa? Ha ta? Ha saiki mbasan wis tuwa, mlaku cenanangan!". • Topik hiburan: wosipun bilih wonten bu Basiyo, pak Basiyo boten wantun nggrenengi wondene pak Basiyo ngendika bilih tiyang ingkang palakrami sampun dangu mesthi kathah nggrenengi. • Fungsi ngandharaken gagasan: ancasipun paring gagasan bab bedanipun palakrami ingkang taksih enggal ngendikanipun alus menawi sampun dangu radi kasar. 112 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 9. Pak Basiyo kemutan rikala ndugek-aken bu Basiyo tindak pasar. ... BB: Menggeh-menggeh dhasare sampeyan wong nduwe lara napas kok ra gelem menggeh-menggeh. PB: Sing marakke kowe mbecak aku kon mlayu kui pa? BB: Ha neng rak gelem ta? PB: Ha wedi kok. (Data 9/ Bsn) √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawisipun pak Basiyo saha bu Basiyo, humoripun wonten ing ukara "Sing marakke kowe mbecak aku kon mlayu kui pa?" saha klausa "Ha wedi kok". • Topik kritik: pak Basiyo nate malyu saking peken wondene bu Basiyo mbecak jalaran pak Basiyo boten wantun kaliyan bu Basiyo. • Fungsi sarana kritik: ancasipun paring kritik dhateng bu Basiyo ingkang rumiyin dhawuh supados pak Basiyo mlayu saking peken.
11. Maryati nyuwun pirsa bab kulawarga-nipun bu Basiyo. M: Nek ngono ndhisek ibu ki sugih? PB: Lhoh kepiye ta kowe ki? Ibumu ki biyen putra...putra Adipati. Ibumu ki ijeh putra Adipati. M: Adipati ngendi Pak? PB: Blambangan. Ibumu kui mula rak mripate ki rak mendonong. (Data 11/ Bsn) √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawisipun pak Basiyo saha Maryati, humoripun wonten ing ukara "Ibumu kui mula rak mripate ki rak mendonong". • Topik hiburan: pak Basiyo cariyos bilih bu Basiyo putra Adipati Blambangan saengga paningalanipun mendonong. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendika bilih bu Basiyo putra Adipati Blambangan saengga paningalanipun mendonong. 113 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 12. Maryati nyuwun pirsa ngengingi kulawarga-nipun bu Basiyo. PB: Ho bapakne biyen brengose separo. M : Ha separo piye ta? PB: Ha mbuh aku biyen weruhku mung seka iringan. (Data 12/ Bsn) √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawisipun pak Basiyo saha Maryati, humoripun wonten ing ukara "Ha mbuh aku biyen weruhku mung seka iringan". • Topik hiburan: wosipun bilih rawis bapakipun bu Basiyo namung sepalih jalaran pak Basiyo anggenipun mirsani namung saking iringan. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendika bilih rawis bapakipun bu Basiyo namung sepalih jalaran anggenipun mirsani namung saking iringan kemawon.
114 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 13. Maryati nyuwun pirsa ngengingi kulawarga-nipun bu Basiyo. PB: Lho rak mbokmu ki Indo ta? M : Indo ki apa aku ra ngerti aku. PB: Teges Indo bapakne mbokmu ki Jawa, mbokne gembel. (Data 13/ Bsn) √ √ √ • Wujud definisi: negesi tembung "Indo", humoripun wonten ing ukara "Teges Indo bapakne mbokmu ki Jawa, mbokne gembel". • Topik hiburan: pak Basiyo negesi tembung "Indo" kanthi teges bilih bapakipun bu Basiyo Jawi, simbokipun gembel. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendika bilih "Indo" menika bapakipun Jawi, simbokipun gembel wondene ingkang leres teges "Indo" inggih salah satunggaling tiyang sepuhipun saking ngamanca. 14. Sardono sowan dhateng dalemipun pak Basiyo badhe kepanggih Maryati. ... Sa : Dhik Mar. M : Apa? Sa: Bapakmu ki blas raduwe ules. PB: Nek ulese blorok pancen. (Data 14/ Bsn) √ √ √ • Wujud tolak bala: pak Basiyo ngendheg ngendikanipun Sardono ingkang ngece awakipun piyambak, humoripun wonten ing ukara "Nek ulese blorok pancen". • Topik hiburan: wosipun bilih Sardono ngendika pak Basiyo boten gadhah ules utawi warni kulit lajeng dipunwangsuli dening pak Basiyo ulesipun blorok. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendika bilih ules utawi warni kulitipun pak Basiyo blorok wondene blorok menika kangge mastani warninipun pitik.
15. Sardono sowan dhateng dalemipun pak Basiyo badhe kepanggih Maryati. Sa : Pak...Pak... Panjenengan menika napa taksih sedherekipun yuyu kangkang to Pak? Kok mbrebes mawon. PB: Mbrebes pa Tegal? (Data 15/ Bsn) √ √ √ • Wujud permainan kata (pun): pak Basiyo nyimpangaken tembung "mbrebes", humoripun wonten ing ukara "Mbrebes pa Tegal?". • Topik hiburan: Sardono ngendika menapa pak Basiyo sedherekipun yuyu kangkang amargi mbrebes kemawon lajeng dipunwangsuli "Mbrebes pa Tegal?". • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi nyimpangaken tembung "mbrebes" dados nama papan. 17. Pak Narto Sabdo rawuh dhateng dalemipun pak Basiyo badhe madosi Sardono. PB : Kae bodong ora wudel we. Kae bodong bathuke barang we kok. Apa ana nek anakmu bathuk kok semana jembare? PNS: Amarga kae √ √ √ • Wujud permainan kata (pun): pak Basiyo nyimpangaken tembung "banyak", humoripun wonten ing ukara "Banyak pa sedikit". • Topik hiburan: pak Basiyo ngendika bilih palaranipun Sardono jembar lajeng dipunwangsuli dening pak Narto Sabdo bilih Sardono menika turun banya 16. Pak Narto Sabdo rawuh dhateng dalemipun pak Basiyo badhe madosi Sardono. PB: Pancen Sardono ki bagus, rai semana isine irung thok. (Data 16/ Bsn) √ √ √ • Wujud setunggal ukara: kadadosan saking setunggal ukara, humoripun wonten ing ukara "rai semana isine irung thok". • Topik hiburan: wosipun bilih Sardono bagus ngantos pasuryanipun grana sedaya. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendika bilih Sardono menika pasuryanipun grana sedaya. 115 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
19. Pak Basiyo pirsa bilih samenika kathah montor. BS: Ha saiki njedhul montor njedhul Honda angger bocah ya isa nunggang Honda. Ha kok aku biyen aku kok ya ngepit ra isa medhun. (Data 2/ GG) √ √ √ • Wujud kalih ukara: kadadosan saking kalih ukara, humoripun wonten ing ukara "biyen aku kok ya ngepit ra isa medhun". • Topik hiburan: samenika sampun kathah montor, lare-lare saged numpak wondene rumiyin bapakipun Siti nyepedha kemawon boten saged medhun. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendika bilih rumiyin bapakipun Siti menika namung saged nyepedha ananging boten saged medhun. 116 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 turun banyak. PB : Banyak pa sedikit? (Data 17/ Bsn) √ √ √ • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi nyimpangaken tembung "banyak" dados basa Indonesianipun kathah wondene ingkang dipunkarepaken nama kewan. 18. Bapakipun Siti nyariyosaken putra putrinipun. BS: ... Angger esuk montor teka nglamar, awan teka montor nglamar, sore nglamar, mau esuk jam enem esuk uthuk-uthuk eneng montor teka, tarani arep nglamar bul mogok. (Data 1/ GG) √ √ √ • Wujud cariyos: bapakipun Siti nyariyosaken Siti, humoripun wonten ing ukara "jam enem esuk uthuk-uthuk eneng montor teka, tarani arep nglamar bul mogok". • Topik hiburan: Siti kathah ingkang nglamar, wau enjing ugi wonten ingkang rawuh ngangge montor jebul mogok. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendika bilih wau enjing wonten montor dipunkinten badhe nglamar Siti jebul mogok.
21. Wajanipun Bambang dipundandak-aken amargi nate pethil. B: Tujune untuku tas tak dandakke lho. Ha dhek mben kae tau tak nggo omong mlotrok e. (Data 4/ GG) √ √ √ • Wujud kalih ukara: kadadosan saking kalih ukara, humoripun wonten ing ukara "untuku tas tak dandakke" saha "tau tak nggo omong mlotrok e". • Topik hiburan: wajanipun Bambang bibar dipundandakaken jalaran rumiyin nate badhe pethil. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan wosipun kanthi tembung boten limrah inggih menika wajanipun Bambang bibar dipundandakaken amargi nate mlotrok. 20. Bambang sampun nyenyuwun supados dados tiyang jaler lajeng sampun kadadosan saengga remen sanget. B: Haha...lehku urip neng ngalam donya wis keturutan tenan. Ha wong kene wis nenuwun karo sing Kuwasa nyuwun dadi wong lanang ha wis dadi lanang tenan. (Data 3/ GG) √ √ √ • Wujud cariyos: bapak nyariyosaken bilih awakipun piyamabak remen dados tiyang jaler, humoripun wonten ing ukara "wong kene wis nenuwun karo sing Kuwasa nyuwun dadi wong lanang ha wis dadi lanang tenan". • Topik agama: minangka tiyang ingkang gadhah agami kita kedah nyuwun tulung saha kathah syukur dhumateng Gusti inkang Maha Kuwaos. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendika bilih Bambang nyuwun supados dados tiyang jaler saha sampun kadadosan wondene kita boten saged milih badhe dados tiyang jaler menapa setri. 117 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
23. Bambang nembe rawuh dhateng dalemipun Siti. B: Lha kok awan-awan kok dinep. Engko gek njaratan iki. (Data 6/ GG) √ √ √ • Wujud kalih ukara: kadadosan saking kalih ukara, humoripun wonten ing ukara "Engko gek njaratan iki". • Topik hiburan: rikala Bambang siang-siang rawuh dhateng dalemipun Siti lawangipun dipuntutup lajeng dipunkinten makam. • Fungsi ngandharaken gagasan: ancasipun paring gagasan bilih dalem ingkang siang-siang dipuntutup lawangipun kados makam. 22. Bambang nembe rawuh dhateng dalemipun Siti. B: Arep kula nuwun ki le kula nuwun cara kasar apa cara piyayi. Engko nek kasar ndarani kuli, cara piyayi engko diuneke piyayi pa piyanu? (Data 5/ GG) √ √ √ • Wujud kalih ukara: kadadosan saking kalih ukara, humoripun wonten ing ukara "Engko nek kasar ndarani kuli, cara piyayi engko diuneke piyayi pa piyanu?". • Topik hiburan: cara kula nuwun wonten kalih inggih menika cara kasar saha piyayi, menawi cara kasar dipunkinten kuli wondene cara piyayi dipunembe piyayi napa piyanu. • Fungsi ngandharaken gagasan: ancasipun paring gagasan cara kula nuwun wonten kalih inggih menika cara kasar saha piyayi. 118 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
24. Bambang rawuh dhateng dalemipun Siti kepanggih kaliyan bapakipun. B : Nami kula menika Bambang. BS: Adhuh maneman jenenge, Bambang niku wiwing, apik, kuning, sampeyan gosong ngono kok. B : Malah kemripik. (Data 7/ GG) √ √ √ • Wujud tolak bala: Bambang ngendheg ginemanipun bapakipun Siti ingkang ngece awakipun piyambak, humoripun wonten ing ukara "Adhuh maneman jenenge, Bambang niku wiwing, apik, kuning, sampeyan gosong ngono kok" saha klausa "Malah kemripik". • Topik hiburan: bapakipun Siti ngendika bilih tiyang kanthi nama Bambang menika wiwing, saha, saha kulitipun jene boten gosong lajeng dipunwangsuli Bambang malah kemripik. • Fungsi ngandharaken gagasan: ancasipun paring gagasan bilih tiyang ingkang gadhang nama Bambang menika wiwing, sae, sah kulitipun jene. 25. Bambang rawuh dhateng dalemipun Siti kepanggih kaliyan bapakipun. BS: Weh...o...ngaten napa boten dipunsetani tiyang boten jangkep ngoten nika lho nggih? B :Loh leres ha badhe kula jangkepi nggih boten purun. BS: Wong raeneng kancane kok pringas-pringis nggih ta nggih? B : Anu sikile mlicet. (Data 8/ GG) √ √ √ • Wujud tolak bala: Bambang ngendheg ginemanipun bapakipun Siti ingkang ngece awakipun piyambak, humoripun wonten ing klausa "Anu mlicet". • Topik hiburan: Bambang dipununekaken tiyang ingkang boten jangkep amargi pringas pringis piyambak lajeng dipunwangsuli bilih sukunipun mlicet. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendika bilih Bambang pringas pringis piyambak jalaran sukunipun mlicet. 119 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
27. Bambang saweg mirsani Siti B: Nadyan urung kenal kaya arep ndemok-ndemoka tangane. (Data 10/ GG) √ √ √ • Wujud setunggal ukara: kadadosan saking setunggal ukara, humoripun wonten ing ukara "Nadyan urung kenal kaya arep ndemok-ndemoka tangane". • Topik hiburan: Bambang saweg mirsani Siti saha ngendika bilih kepengin nyekel astanipun Siti. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendikanipun Bambang ingkang kepengin nyekel astanipun Siti rikala mirsani Siti. 120 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 26. Bambang rawuh dhateng dalemipun Siti kepanggih kaliyan bapakipun. B : Nungsun parapta pepanggihan dinten menika antawisipun bapak utawi kula boten wonten sanak bapak kagungan konduran? BS: Haha...ketoke ki kaya wis tenanan lho neng kok jedhulane ki. (Data 9/ GG) √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawisipun Bambang saha bapakipun Siti, humoripun wonten ing ukara "bapak kagungan konduran?". • Topik hiburan: Bambang saweg ngendikaken menapa ancasipun rawuh wonten mriku kanthi basa ingkang sae ananging lajeng Bambang nyuwun pirsa menapa wonten konduran. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ginemanipun Bambang ingkang nyuwun pirsa menapa wonten konduran wondene anggenipun ngendika Bambang menika sampun katingal estu.
29. Bambang rawuh dhateng dalemipun bapakipun Siti badhe nglamar Siti. B: Kula menika nek disawang sakeplasan pancen elek, nek dimatke mblenger. (Data 12/ GG) √ √ √ • Wujud setunggal ukara: kadadosan saking setunggal ukara, humoripun wonten ing ukara "Kula menika nek disawang sakeplasan pancen elek, nek dimatke mblenger". • Topik hiburan: Bambang rumaos awon menawi dipunpirsani sakeplasan lajeng menawi dipunpirsani kanthi estu mblenger. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendikanipun Bambang rumaos awon menapa malih menawi dipunpirsani kanthi estu mblenger. 28. Bambang rawuh dhateng dalemipun bapakipun Siti badhe nglamar Siti. B : Kula boten saged cetha ngaturaken badhe nembung kang putra tiyang raos kula geter sanget. BS: Inggih. B : amargi bidhal saking griya dereng nedha. (Data 11/ GG) √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawisipun Bambang saha bapakipun Siti, humoripun wonten ing ukara "amargi bidhal saking griya dereng nedha". • Topik hiburan: Bambang saweg nglamar Siti lajeng rumaos geter jalaran saking griya dereng nedha. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ginemanipun Bambang ingkang raos geter rikala nglamar Siti jalaran dereng nedha sanes jalaran grogi. 30. Siti saha bapakipun saweg ngrembag BS: Apa wareg? Si: Inggih neng mung sithik nika. BS: Neng pepak, padha wae wareg, ha njur sega sithik, √ √ √ • Wujud interupsi: bapakipun Siti boten sarujuk kaliyan Siti bilih paklikipun namung dhahar sekedhik, humoripun wonten ing ukara "Neng pepak, padha wae wareg, ha njur sega sithik, endhog sithik, ha neh dadi okeh". 121 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
paklikipun. endhog sithik, ha neh dadi okeh. (Data 13/ GG) • Topik hiburan: Siti matur dhateng bapakipun bilih paklikipun namung dhahar sekedhik ananging bapakipun ngendika bilih sekedhik ananging pepak. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendikanipun bapakipun Siti bilih paklikipun Siti dhahar sekedhik ananging pepak saengga dados kathah. 122 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 32. Bambang rawuh dhateng dalemipun Siti badhe nglamar Siti. B : Mangka sampun tarub kula. BS: Tarub? Ngomah sampeyan? Po duwe omah? B : Kidul kula. (Data 15/ GG) √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawisipun Bambang saha bapakipun Siti, humoripun wonten ing klausa "Kidul kula". • Topik hiburan: Bambang ngendika bilih sampun tarub ananging dalem kidulipun. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendikanipun Bambang ingkang sampun tarub ananging jebul dalem kidulipun sanes dalemipun piyambak. 31. Bambang rawuh dhateng dalemipun Siti badhe nglamar Siti. BS: Lho nggen pundi? B : Iki ta! BS: Heloh lekik mesthine loro ha nek siji kuwi jenenge dhekok. B : Kena plintheng. (Data 14/ GG) √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawispun bapakipun Siti saha Bambang, humoripun wonten ing klausa "kena plintheng". • Topik hiburan: Bambang matur supados bapakipun Siti mirsani lekikipun ananging bapakipun Siti ngendika bilih menika dhekok lajeng dipunwangsuli kenging plintheng. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendikanipun Bambang ingkang rumaos kagungan lekik wondene menika dhekok amargi kenging plintheng.
123 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 34. Wonten dalemipun Cil dereng wonten dhaharan saha unjukan menapa-napa. Ci: Wis kana nggodhog wedang! Se: Kayune endi? Ci: E...cagake kui jukukana kana, ha ming kayu e kok bingung, mburi kae rak ya akeh ta? (Data 1/ MKK) √ √ √ • Wujud pematah: Cil mangsuli pitakenanipun Senuk kanthi radi kasar, humoripun wonten ing ukara "E...cagake kui jukukana kana, ha ming kayu e kok bingung, mburi kae rak ya akeh ta?". • Topik hiburan: Cil dhawuh supados Senuk nggodhog wedang lajeng Senuk nyuwun pirsa kayunipun pundi dipunwangsuli supados mendheti cagak. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendikanipun Cil ingkang dhawuh supados Senuk mendhet cagak kangge gegenen jalaran Cil mangkel kaliyan Senuk. 33. Bambang saha bapakipun Siti badhe besanan. B : Wis saiki omahmu didol, manggon nggonku kabeh! BS: yaya. B : Neng nggonku nyewa. (Data 14/ GG) √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawispun bapakipun Siti saha Bambang, humoripun wonten ing klausa "neng nggonku nyewa". • Topik hiburan: Bambang saha bapakipun Siti sarujuk besanan lajeng Bambang dhawuh supados dalemipun bapakipun Siti dipunsade lajeng manggen wonten dalemipun Bambang ananging nyewa. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendikanipun Bambang ingkang dhawuh supados bapakipun Siti nyade dalemipun lajeng manggen wonten dalemipun Bambang ananging nyewa.
36. Cil bibar cariyos bilih gesangi-pun samenika kirang sae. Ka: Kowe biyen arep ngepek senuh kuwi rak tak elikke aja. Bahanmu urip urung rampung tegese wong bebojoan ki kudu lengkap, ya duwe nggon, duwe perkakas, lan duwe bayar. Ha kowe ming nyawa thok. (Data 3/ MKK) √ √ √ • Wujud cariyos: kang nyariyosaken rumiyin supados Cil nyamektakaken sedaya kabetahan saderengipun palakrami, humoripun wonten ing ukara "Bahanmu urip urung rampung tegese wong bebojoan ki kudu lengkap, ya duwe nggon, duwe perkakas, lan duwe bayar. Ha kowe ming nyawa thok". • Topik kritik: kang paring kritik dhateng Cil ingkang boten mirengaken ngendikanipun rikala badhe palakrami. • Fungsi ngandharaken gagasan: saderengipun palakrami kedah nyamektakaken panggenan, perkakas, saha padamelan. 35. Cil saha kang boten sengaja kepanggih. ... Ci: Aku nganti sok ora wani metu adoh-adoh. Ya kepiye ta iki jenenge ora nganggo klambi jas, jan kemulan andhuk. Iki bolahe akeh tenan lho. Iki tenan kuwi. Ka: Dadi kuwi jasmu ki nek dikerta aji karo bolahe larang bolahe kuwi ya. (Data 2/ MKK) √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawispun Cil saha kang, humoripun wonten ing ukara "Dadi kuwi jasmu ki nek dikersa aji karo bolahe larang bolahe kuwi ya". • Topik pergaulan: Cil rumoas isin bilih medal kepanggih tiyang sanes ngagem jas ingkang kathah jaitanipun. • Fungsi media hiburan: ancasipun paring hiburan kanthi ngendikanipun kang bilih jasipun Cil menika awis blahipun tinimbang jasipun jalaran kathah jaitanipun. 124 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 37. Kang taksih pados ... Ka: Nggo urip nem taun ra entek. Ci: Iya nek umurmu iseh √ √ √ • Wujud tolak bala: kang ngendhegakan ngendikanipun Cil ingkang ngembe kang, humoripun wonten ing ukara "Tak golek watu ya nggo ngasah raimu kuwi".
125 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 klimpe, rumiyin Cil ugi ndherek kang. genep nem taun. Ka: Tak golek watu ya? Ca: Ha kok njur... Ka: Tak golek watu ya nggo ngasah raimu kuwi. (Data 4/ MKK) • Topik hiburan: kang ngendika bilih pados klimpe saged kangge gesang enem taun lajeng Cil ngendika menapa yuswanipun kang ngantos enem taun menapa boten. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun kang ingkang badhe pados watu kangge ngasah pasuryanipun Cil wondene limrahipun ingkang dipunasah gaman. 38. Cil saha kang saweg maling. Ci: Ora nganu kang mbok aja ah, le nata apik-apik. Metu nggon sela ngono lho. Ka: Ya ora ana cil nek maling kok alusan kaya ngono, ha maling sugih pengowel neh ra entuk pangan. (Data 5/ MKK) √ √ √ • Wujud pematah: kang ngendheg ngendikanipun Cil ingkang boten limrah kanthi radi kasar, humoripun wonten ing ukara "maling sugih pengowel neh ra entuk pangan". • Topik hiburan: Cil ngendika supados anggenipun maling liwat panggenan ingkang sela kemawon boten sah ndhudhah lajeng kang mangsuli bilih maling kathah mikir boten pikantuk menapa-menapa • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun kang bilih maling menika boten owel, menawi inggih boten badhe pikantuk menapa-menapa. 39. Cil saha kang saweg maling. Ci: Karepmu nek sengeni, karepmu lho aku wis ora nganu lho kuwi. Uwis ta iki uwis. Ka: Wong dudu theke kok √ √ √ • Wujud pematah: kang ngendhegaken ngendikanipun Cil ingkang boten limrah kanthi radi kasar, humoripun wonten ing ukara "Maling e ijeh rembugan wae!". • Topik hiburan: Cil rumaos maneman bilih ndhudhah
126 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 owel! Cil: Ngertia aku rak ra melu ta? Ka: Lha mau! Maling e ijeh rembugan wae! (Data 6/ MKK) dalemipun tiyang sanes saha nyesel sampun ndherek maling lajeng kang ngendika menawi boten purun kedahipun wau. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun kang ingkang rumaos mangkel dhateng Cil amargi nembe samenika nyesel sampun ndherek maling saha boten tega menawi ndhudhah dalemipun tiyang sanes. 41. Bapak mangkel kaliyan ibu ingkang kathah nyuwun Ibu: Njur aku ki nek ora njaluk tulung kowe ki njaluk tulung sapa? Malah aku kon njaluk tulung tanggane ngono pa piye? Bpk: Njupuk dhewe rak isa ta? Jarik kon njupukke, klambi kon √ √ √ • Wujud pematah: bapak ngendhegaken ngendikanipun ibu radi kasar, humoripun wonten ing ukara "Njupuk dhewe rak isa ta? Jarik kon njupukke, klambi kon njupukke, mosok cemara we kon nggolekke?". • Topik kritik: bapak boten remen kaliyan tumindakipun ibu ingkang kathah nyuwun tulung bab ingkang saged 40. Bapak kemutan rikala ibu menging tindak toko mundhut blangkon. Bpk: Aku arep neng toko ya ra oleh, aja neng toko kana okeh uwong. Anggepmu aku ki arep wong nyolong piye njur tok elikke ki. (Data 1/ Mbc) √ √ √ • Wujud kalih ukara: kadadosan saking kalih ukara, humoripun wonten ing ukara "aja neng toko kana okeh uwong". • Topik kritik: Bapak boten remen kaliyan tumindakipun ibu ingkang menging tindak dhateng toko. • Fungsi sarana kritik: paring kritik dhateng ibu ingkang menging bapak tindak dhateng toko amargi sampun kathah tiyang wondene menawi toko temtu kemawon kathah tiyang ingkang badhe mundhut kabetahan.
43. Bapak badhe ngagem iket tindak kondangan ananging ibu dhawuh ngagem lendhang. ... Bpk: Kudhungan godhong pa? Ibu: Kudhungan nganggo lendhangku kae! Bpk: We dadi aku wong lanang ki nganggo lendhang ngono pa? (Data 4/ Mbc) √ √ √ • Wujud dialog: pirembgan antawisipun bapak sah ibu, humoripun wonten ing ukara "We dadi aku wong lanang ki nganggo lendhang ngono pa?". • Topik kritik: bapak badhe kondangan ngagem iket ananging dipundhawuhi ibu supados kudhungan ngagem lendhang. • Fungsi sarana kritik: paring kritik dhateng ibu ingkang dhawuh supados bapak ngagem lendhang kangge kudhungan wondene lendhang menika kangge tiyang setri. 42. Bapak saha ibu saweg siap-siap badhe kondangan lajeng bapak kemuten rikala badhe mundhut blangkon. Bpk: Aku arep tuku blangkon dhewe ra oleh, wis pakne sok tak tukoke. Lha mbareng tak nggo sesak. Tak nggo sesak we omong karo kowe ya kowe iseh omong neh. Mbokne iki blangkone sesak e, ha ya sirahe sing dilongi. (Data 3/ Mbc) √ √ √ • Wujud cariyos: bapak nyariyosaken rikala ibu mundhutaken blangkon, humoripun wonten ukara "ya sirahe sing dilongi". • Topik kritik: Bapak badhe mundhut blangkon piyambak boten pikantuk lajeng dipunpundhutaken ibu ananging boten cekap. • Fungsi sarana kritik: paring kritik dhateng ibu ingkang dhawuh supados mustakanipun bapak dipunkirangi rikala bapak ngendika bilih blangkonipun boten cekap. 127 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 tulung. njupukke, mosok cemara we kon nggolekke? (Data 2/ Mbc) dipuntindakaken piyambak. • Fungsi sarana kritik: paring kritik dhateng ibu kanthi ngendikanipun bapak ingkang dhawuh supados ibu saged mendhet rasukan, nyamping, saha pados cemara piyambak.
45. Bapak saha ibu rembagan badhe numpak menapa tindak kondangan. Bpk: Lho nek le ngepit ki isa, neng barang wis mlaku kuwi lehku arep medhun ki le angel ngono. Ibu: Lha mula kuwi nek angel le medhun trus anjlok kali. Bpk: We malah mayar tur empuk le medhun ya. (Data 6/ Mbc) √ √ √ • Wujud tolak bala: bapak sarujuk kaliyan pamanggihipun ibu ingkang boten limrah kanthi ancas kangge ngendheg ngendikanipun ibu, humoripun wonten ukara "malah mayar tur empuk le medhun ya". • Topik hiburan: Bapak saged nyepedha ananging boten saged mangandhap lajeng ibu usul bilih mekaten anjlok wonten kali kemawon. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun bapak ingkang sarujuk bilih boten saged mangandhap saking sepedha anjlok wonten kali amargi gampil saha empuk. 128 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 44. Bapak saha ibu saweg siap-siap badhe kondangan lajeng bapak bingung badhe ngagem menapa. Bpk: Nganggo jas, kuplukan, sarungan, nganggo sepatu. Ibu: Kowe ki duwe jas pa? Bpk: O ya ra duwe e ya, nyilih piye? Apa mengko ndadak tuku. Ibu: Wis ora wae, wis apike nganu nganggo kaos thok we. (Data 5/ Mbc) √ √ √ • Wujud interupsi: ibu boten sarujuk bilih bapak badhe mundhut utawi nyambut jas, humoripun wonten ing ukara "wis apike nganu nganggo kaos thok we". • Topik pergaulan: bapak ngendika bilih tindak kondangan kedah ngginakaken rasukan ingkang trep kados jas, kupluk, sarung, saha sepatu. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun ibu ingkang dhawuh supados bapak ngagem kaos kemawon dhateng kondangan. Ibu ngendika menika amargi mangkel kaliyan bapak.
47. Tukang becak saweg dipunendheg dening bapak saha ibu saha dipunece bilih kulitipun cemeng. Tbc: Ha nek bojo sampeyan niku kuning neng kuning ting prelang niku napa? Nek kaya ngoten niku apa ora jeneng panunen? (Data 8/ Mbc) √ √ √ • Wujud kalih ukara: kadadosan saking kalih ukara, humoripun wonten ukara "Nek kaya ngoten niku apa ora jeneng panunen?". • Topik hiburan: Tukang becak ngendika bilih ibu kulitipun jene ananging ting prelang lajeng dipunsebut bilih panunen. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun tukang becak ingkang nyebut bilih ibu panunen amargi kulitipun jene ting prelang. 46. Bapak saha ibu saweg ngendheg tukang becak jalaran kepengin mbecak dhateng kondangan. ... Bpk: Ha mung ubel-ubelan andhuk kaya ngono kok manis. Ibu: Lha wong bentuke rungkut ngono kok manis. Tbc: Ha rungkut ana dhemite. (Data 7/ Mbc) √ √ √ • Wujud tolak bala: tukang becak ngendhegaken ngendikanipun bapak sah ibu ingkang ngece awakipun, humoripun wonten ing ukara "Ha rungkut ana dhemite". • Topik hiburan: tukang becak rumaos manis bilih palarapanipun dipunubeli andhuk lajeng ibu ngendika pasuryanipun boten manis ananging rungkut. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun tukang becak ingkang ngendika bilih pasuryanipun rungkut amargi kathah dhemitipun. Ukara menika ngemu teges bilih rungkut ingkang dipunkarepaken satunggaling papan. 129 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
49. Bapak saha ibu badhe numpak becak tindak kondangan wonten desa Grojoan Sewu. ... Ibu: Boten, wong niku desa kok. Bpk: Desa jenenge Grojogan Sewu. Dasamuka boten tau mriku kok. Tbc: Ha jare Dasamuka nek mertapa ten Grojogan Sewu niku? Bpk: Ha neng rak ora Grojogan ngriku. Tbc: Lho mangke nek sing ken nunggu buta-buta kula rak...apa ana becak kerah buta? (Data 10/ Mbc) √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawisipun bapak, ibu, saha tukang becak, humoripun wonten ukara "apa ana becak kerah buta?". • Topik pergaulan: tukang becak nginten bilih Grojogan Sewu ingkang dipunngendikakaken dening bapak, Grojogan Sewu ingkang rumiyin dipunangge tapa Dasamuka ananging ingkang dipunkarepaken inggih menika desa Grojogan Sewu. Tukang becak sampun boten wantun bilih mangke kepanggih buta. • Fungsi media informasi: paring informasi bilih Grojogan Sewu jaman rumiyn papan kangge tapa Dasamuka lajeng samenika ugi wonten desa ingkang namanipun sami. 130 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 48. Bapak saha ibu badhe numpak becak tindak kondangan. ... Bpk: Niki nggih boten adoh banget antarane telung kilo meter saking riki. Tbc : O...emoh. Ibu: Ho ki wong ki karepe piye ta iki? Tukang becak: Nek gelem mbaka sekilo. (Data 9/ Mbc) √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawisipun bapak, ibu, saha tukang becak, humoripun wonten ing ukara "Nek gelem mbaka sekilo". • Topik pergaulan: bapak saha ibu rembagan kaliyan tukang becak supados purun ndugekaken dhateng kondangan. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun tukang becak bilih purun ndugekaken bapak saha ibu dhateng kondangan menawi mbaka setunggal kilo.
50. Bapak saha ibu badhe numpak becak tindak kondangan. Tbc: Neng bojo sampeyan sik pa sampeyan sik? Bpk: Bareng! Kok dadi... Ibu: Iki piye ta? Bpk: Ana wong loro kok dhewe-dhewe. Tbc: Wa lha ra kuat kok. (Data 11/ Mbc) √ √ √ Wujud dialog: pirembagan antawisipun bapak, ibu, saha tukang becak, humoripun wonten ing ukara "Neng bojo sampeyan sik pa sampeyan sik?". • Topik hiburan: tukang becak nyuwun pirsa ingkang badhe dipundugekaken dhateng kondangan bapak napa ibu rumiyin amrgi menawi kalih boten kiyat. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun tukang becak bilih ingkang numpak becak bapak menapa ibu rumiyin jalaran tukang becak ngendika boten kiyat. 51. Tukang becak saweg nambah angin becakipun ingkang kempes. Ibu: Ha kok sing gedhe malah wetenge sing mbecak. (Data 12/ Mbc) √ √ √ • Wujud setunggal ukara: kadadosan saking setunggal ukara, humoripun wonten ukara "Ha kok sing gedhe malah wetenge sing mbecak". • Topik hiburan: ibu ngendika bilih padharanipun tukang becak ingkang ageng rikala nambah angin ban becakipun. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun ibu bilih padharanipun tukang becak ingkang ageng sanes banipun rikala nambah angin ban becak. 131 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
54. Blantik 1 saha garwanipun sami ngemutaken kadadosan jaman Gb1: Seneng karo simbok ta? Ha kono peken! B1 : Ha mbokmu wis ora nana pa kon ngepek √ √ √ • Wujud pematah: blantik 1 ngendhegaken ngendikanipun garwanipun ingkang boten mutu kanthi radi kasar, humoripun wonten ukara "Ha mbokmu wis ora nana pa kon ngepek kijing!". 53. Tukang becak ndugekakaken bapak saha ibu tindak kondangan saweg liwat papan ingkang sepi. Tbc: Angker akeh kerene lho. (Data 14/ Mbc) √ √ √ • Wujud setunggal ukara: kadadosan saking setunggal ukara, humoripun wonten ukara "Angker akeh kerene lho". • Topik hiburan: Tukang becak ngendika billih angker menika kathah kerenipun. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun tukang becak bilih angker menika kathah kerenipun wondene ingkang limrah kathah dhemitipun. 52. Bapak saha ibu saweg mbecak tumuju kondangan. ... Tbc: Golek lapangan sing rada jembar. Bpk: Ha ngge napa? Tbc: Neter kadigdayan. (Data 13/ Mbc) √ √ √ Wujud dialog: pirembagan antawisipun bapak saha tukang becak, humoripun wonten ing klausa "Neter kadigdayan". • Topik hiburan: tukang becak ngendika kaliyan bapak supados pados lapangan ingkang radi wiyar kangge neter kadigdayan. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun tukang becak ingkang ngejak bapak neter kadigdayan wonten ing lapangan. Tukang becak ngendika menika amargi mangkel kaliyan bapak. 132 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
55. Blantik 1 saha garwanipun sami ngemutaken kadadosan jaman rumiyin rikala dereng palakrami. Gb1: Ha mbok kelingan, Pak. Kowe kuwi jaman durung dadi bojoku alah gene lehmu wira wiri ki latarku kok ngantek jeblog. B1 : Ha dalane mung metu kono kon metu ngendi? (Data 2/ Mbl) √ √ √ • Wujud interupsi: blantik 1 boten sarujuk kaliyan garwanipun, humoripun wonten ukara "Ha dalane mung metu kono kon metu ngendi?". • Topik hiburan: garwanipun blantik 1 ngendika bilih rumiyn blantik 1 asring lewat ngajeng dalemipun lajeng dipunwangsuli dening blantik 1 bilih marginipun namung setunggal menika. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun blantik 1 bilih awakipun piyambak liwat margi ngajeng dalemipun garwanipun amargi marginipun namung setunggal menika sanes amargi ngesir. 56. Garwanipun blantik 1 nate badhe dipunpek Blantik 1: Byuh kantor pos arep ngepek kowe. Kowe entuk √ √ √ • Wujud kalih ukara: kadadosan saking kalih ukara, humoripun wonten ukara "Kowe entuk kantos pos njur anak-anak amplop malahan". rumiyin. kijing! (Data 1/ Mbl) • Topik hiburan: blantik 1 dipundhawuhi dening garwanipun supados ngepek ibu marasepuhipun ingkang sampun tilar donya. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun blantik 1 amargi awakipun piyambak dpundhawuhi ngepek ibu marasepuhipun ingkang sampun tilar donya. 133 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
dening pegawai kantor pos. kantos pos njur anak-anak amplop malahan. (Data 3/ Mbl) • Topik hiburan: Garwanipun blantik 1 nate badhe dipunpek kantor pos lajeng mesthi putranipun amplop. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun blantik 1 ingkang ngendika bilih garwanipun rumiyn dipunpek kantor pos badhe kagungan putra amplop wondene karep garwanipun badhe dipunpek pegawai kantor pos. 57. Blantik 1 rumoas bilih dados blantik saged kasil. ... Gb1: Apa iki emas pa Pak? B1 : Halah apa timbel walah kowe nyokdhong kok ngurang-ngurangke kuwi. Kuwi bojo piye coba? Kowe kok dadi mas sing dinggo kok ra reti ki piye ta kuwi? Gb1: Mas kok sok anu biru erem. B1: Lha kuwi digebug. (Data 4/ Mbl) √ √ √ • Wujud pematah: blantik 1 ngendhegaken ngendikanipun garwanipun kanthi boten limrah, humoripun wonten ukara "Lha kuwi digebuk". • Topik hiburan: Garwanipun blantik 1 boten pitados bilih ingkang dipunagem emas amargi werninipun biru erem lajeng dipunwangsuli dening blantik 1 bilih menika dipungebug. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun blantik 1 bilih emasipun menika biru erem amrgi dipungebug. 58. Blantik 2 badhe pesen kebo. ... Gb1: Menawi pesem menika kirang mangertos. B2 : Pesen. Gb1: O...nggih. B2 : Nek cara wong nom pesen, nek wong tuwa pesem sebab untu √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawisipun blantik 2 saha garwanipun blantik 1, humoripun wonten ukara "Nek cara wong nom pesen, nek wong tuwa pesem sebab untu sampun boten wonten". • Topik hiburan: Garwanipun blantik 1 boten mudheng rikala 134 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
135 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 sampun boten wonten. (Data 5/ Mbl) blantik 2 ngendika pesem. Miturut blantik 2 tembung "pesem" menika "pesen" bilih ingkang ngandharaken sampun boten kagungan waja. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun blantik 2 bilih tiyang ingkang boten gadhah waja anggenipun ngendika "pesen" dados "pesem". 59. Blantik 1 rumoas bilih dados blantik saged kasil. ... Gb1: Wis kowe ki wing sing bodho ora jamak kok kowe ki. B1 : Weh kuwi kebone dhewe kok dadi nggo cekelan dhewe ki piye ta? Gb1: Wong wis dituku piye dikandhani wis dituku kok. B1 : Dhite endi? tak tempiling sisan kowe engko malah... wong raeneng dhuwite kok wis dituku wis dituku. (Data 6/ Mbl) √ √ √ • Wujud tolak bala: blantik 1 ngendheg ngendikanipun garwanipun ingkang damel boten remening manah, humoripun wonten ukara "Dhite endi? tak tempiling sisan kowe engko malah... wong raeneng dhuwite kok wis dituku wis dituku". • Topik hiburan: garwanipun blantik 1 pitados sanget kaliyan blantik 2 ingkang sampun mbekta kebo tanpa paring arta lajeng blantik 1 nerangaken dhumateng garwanipun ananging taksih ngeyel. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun blantik 1 ingkang nyobi nerangaken dhumateng garwanipun bilih piyambakipun menika kapusan ananging tetep boten pitados saengga blantik 1 radi mangkel.
136 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 61. Juru kunci saweg dipuntuweni blantik 1. ... Jk: Kok ora ket wingi-wingi, tak kerokke lumut kijing ki pa? engko dimamah sagenggem njur logro. B1: Modar...wong watuk kok diwei kerokan kijing ki kok njur tamba apa. (Data 8/ Mbl) √ √ √ • Wujud pematah: blantik 1 matahaken ngendikanipun juru kunci kanthi radi kasar, humoripun wonten ukara "Modar...wong watuk kok diwei kerokan kijing ki kok njur tamba apa". • Topik hiburan: juru kunci ngendika bilih mangertos blantik 1 cekoh wiwit wingi badhe dipunpadosaken lumut kijing. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun blantik 1 ingkang mangkel badhe dipunsukani kerokan kijing kangge tamba cekoh. 60. Juru kunci saweg dipuntuweni blantik 1. Jk: Senajan kuru neng rak ra tau memangan aku ki, mung arang-arang. (Data 7/ Mbl) √ √ √ • Wujud setunggal ukara: kadadosan saking setunggal ukara, humoripun wonten ukara "Senajan kuru neng rak ra tau memangan". • Topik hiburan: juru kunci ngendika bilih awakipun piyambak kuru ananging boten nate dhahar, namung kadhangkala. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun juru kunci bilih sanajan kuru ananging awakipun piyambak boten nate dhahar sah namung kadhangkala.
137 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 63. Blantik 2 badhe nyekar tindak makam kepanggih kaliyan juru kunci. ... B2: Kula sampun mangertos yen panjenengan menika tiyang mara tapa, tegesipun kagungan mripat menika ketingal mlebet sanget. Jk: Iya pancen kowe wong waskitha ngerti, mula mripatku mlebu banget neng njaba isis. (Data 10/ Mbl) √ √ √ • Wujud tolak bala: juru kunci ngendheg ngendikanipun blantik 2 ingkang ngece, humoripun wonten ukara "mula mripatku mlebu banget neng njaba isis". • Topik hiburan: juru kunci ngendika dhumateng blantik 2bilih awakipun menika tiyang prihatin lajeng blantik 2 ngendika sampun mangertos amargi paningalanipun mlebet sanget • Fungsi ngandharaken gagasan: paring gagasan bilih tiyang prihatin menika paningalanipun mlebet sanget. 62. Blantik 1 cariyos dhateng juru kunci bilih bibar kapusan. Jk: Mbok ya digoleki wonge kuwi kok le. B1: Halah wonge lemu sajak rada kuru, angel kuwi wonge potongane. Jk: Dadi rupane ki gojag-gajeg. (Data 9/ Mbl) √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawisipun juru kunci saha blantik 1, humoripun wonten ukara "Dadi rupane ki gojag-gajeg". • Topik hiburan: juru kunci dhawuh supados blantik 1 madosi tiyang ingkang ngapusi lajeng dipunwangsuli bilih awakipun lema radi kuru. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun juru kunci bilih tiyang ingkang dipunpadosi blantik 1 menika pasuryanipun gojag-gajeg amargi boten lema saha boten kuru.
138 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 64. Blantik 2 tindak makam kepanggih kaliyan juru kunci. ... Jk: Aku wong...ya njero kene kene ngisor kene. Sing ngreksa kene sing nduweni wong pirang-pirang iki. Iki sing kuwasa aku. B2: Dados dhaerah pemejahan menika? Jk: Heeh. Kok dhaerah pemejehan ki kepiye? B2: Dhaerah tiyang pejah sedaya. (Data 11/ Mbl) √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawisipun juru kunci saha blantik 2, humoripun wonten ukara "Dados dhaerah pemejahan menika?". • Topik hiburan: juru kunci ngendika bilih awakipun piyambak ingkang nguwaosi makam saha dados pangarsa para tiyang ingkang sampun tilar donya. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun blantik 2 bilih makam menika namanipun dhaerah pemejahan amargi tiyangipun sampun pejah sedaya. 65. Pak Arjo saha bu Arjo madosi putranipun. ... Mr: Lha lha nggih cerake tungkak niku. PA: Kemiri. Marno : Bioskop kemiri? PA: Kemiri menika gambare nika dhengkul. Lha wong takone kok ya bioskop ngono lho kene ki ra tau nonton bioskop. (Data 1/ Ngdn) √ √ √ • Wujud tolak bala: pak Arjo ngendheg ngendikanipun Marno amargi pak Arjo boten mangertos nama bioskop ingkang dipunkarepaken Marno, humoripun wonten ukara "Kemiri menika gambare nika dhengkul". • Topik hiburan: Marno nyuwun pirsa nama bioskop wonten ing dhaerah dalemipun pak Arjo inggih menika tungkak ananging pak Arjo boten mangertos namanipun emnapa lajeng dipunwangsuli kemiri. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun pak Arjo ingkang nyebut bilih nama bioskop wonten ing dhaerah tungkak menika kemiri saha gambaripun dhengkul.
66. Blantik 2 tindak makam kepanggih kaliyan juru kunci. ... Jk: Aku wong...ya njero kene kene ngisor kene. Sing ngreksa kene sing nduweni wong pirang-pirang iki. Iki sing kuwasa aku. B2: Dados dhaerah pemejahan menika? Jk: Heeh. Kok dhaerah pemejehan ki kepiye? B2: Dhaerah tiyang pejah sedaya. (Data 11/ Mbl) √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawisipun juru kunci saha blantik 2, humoripun wonten ukara "Dados dhaerah pemejahan menika?". • Topik hiburan: juru kunci ngendika bilih awakipun piyambak ingkang nguwaosi makam saha dados pangarsa para tiyang ingkang sampun tilar donya. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun blantik 2 bilih makam menika namanipun dhaerah pemejahan amargi tiyangipun sampun pejah sedaya. 139 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 67. Basiyo mangkel dipuntilar garwa saha rewangi-pun. ... Bsy: Apa ana mbendina aku mangane elek-eleke dileleti apa-apa kok njur gawakke uwi. Uwi ngga apa? Nggateli cangkem. Ben lunga bojo dhela engkas nek bayaran klethek-klethek. Batur meneh le metu nanggung tanggal rong puluh malah bathi ra mbayar. Ngapa? Ben dhongna ki arep bayaran tak wehke bojone, minggat ya ben. √ √ √ • Wujud cariyos: Basiyo cariyos ingkang nembe kadadosan tumrap awakipun piyambak, humoripun wonten ukara "Ben dhongna ki arep bayaran tak wehke bojone, minggat ya ben". • Topik kritik: Basiyo boten remen dipunbetakaken uwi amargi biasanipun dhahar roti. Basiyo ugi mangkel amargi garwa sah rewangipun kesah saking dalem nututi tiyang sepuhipun. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun Basiyo ingkang biasanipun dhahar roti ingkang dipunleleti.
140 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 68. Beja kepanggih kaliyan marno wonten dalemipun pak Arjo. ... Bj: Lha kula si Beja nika. Mr: Adhuh si Beja. Beja. PA: Beja iki piye? Beja : Beja niku nami kula. BA: Bejo. (Data 3/ Ngdn) √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawisipun Marno, Beja, pak Arjo, saha bu Arjo, humoripun wonten ing tembung "Beja". • Topik etnis: bedanipun ngendikakaken fonem /a/ miturut Jawi Banyumasan saha Jawi Yogyakarta utawi Sala. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun Beja ingkang nepangaken namanipun ngginakaken logat Banyumasan. (Data 2/ Ngdn) Basiyo ngendika bilih benjing menawi gajian garwanipun mesthi wangsul, kagem rewangipun boten rugi bilih kesah amargi tanggalipun nanggung. 69. Mbokne saweg mirengaken gamelan lajeng dipunruruhi dening bapak jalaran ngantuk. Mbk: ha wong kepenak lehku ngrungokke ki mau. Pkn: Kepenaken... kepenaken ha ya kene ki kumpulan wong sing paling nges dhewe. Mbk: Kumpulan apa ta? Pkn: Sripah, wong cetha nggon gamelan kok kumpulan apa. (Data 1/ PJ) √ √ √ • Wujud pematah: pakne matahaken pitakenanipun mbokne ingkang boten mutu, humoripun wonten ukara "Sripah, wong cetha nggon gamelan kok kumpulan apa". • Topik hiburan: mbokne remen mirengaken gamelan lajeng pakne ngendika bilih nggen gamelan menika kempalan ingkang paling nges. Mbokne nyuwun pirsa kempalan menapa lajeng dipunwangsuli sripah • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun pakne bilih menika kempalan sripah amargi radi mangkel lajeng dipunterangaken bilih sampun cetha kempalan nggen gamelan.
70. Pakne saha mbokne ngrembag pangrawit. ... Pkn : Ha ya dhonge ki malah mentes sing tuwa-tuwa kui neng mesthi nggawa kacu. Mbk: Wong tuwa kok nggo kacu ki njuk kepiye? Pkn: Njagakke nek ana sing dibuntel. (Data 2/ PJ) √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawisipun pakne saha mbokne, humoripun wonten ing tembung "Njagakke nek ana sing dibuntel". • Topik hiburan: tiyang enem menawi nabuh gamelan kirang kempling beda kaliyan ingkang sampun sepuh langkung mentes ananging remen mbekta kacu kangge nyamektakaken bilih wonten ingkang dipunbuntel. • Fungsi media hiburan: paring hiburan kanthi ngendikanipun pakne ingkang nyebut bilih pangrawit sepuh menika asring mbekta kacu kangge mbuntel ingkang saged dipunbekta wangsul. 71. Pakne saha mbokne ngrembag jinising pangkur. ... Mbk: Ana lho. Pangkur apa iki? Pkn : Kasmaran? Mbk: Rambangan... O...rambangan. Pkn: Wah kuwi emoh aku, pangkur ora seneng kuwi aku. Mbk: Kok ora seneng? Pkn: Nek klelep sisan mah wis malahane. (Data 3/ PJ) √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawisipun mbokne saha pakne, humoripun wonten ing klausa "Nek klelep sisan mah wis malahane". • Topik hiburan: jinising pangkur wonten pangkur jenggleng, banyumas, semarangan, saha rambangan ingkang boten dipunremeni pakne, menawi klelep malah boten napa-napa. • Fungsi media informasi: pangkur menika kathah jinispun kadosdene jenggleng, banyumas, semarangan, saha rambangan 141 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22
73. Pakne saha mbokne ngrembag pangarsaning kempalan nggen gamelan. Pkn: Gumunku tangane kuwi lho... Mbk: Kok le trampil. Pkn: Trampil. Ora mung ngendhange trampile. Mbk: Ha ngapa? Pkn: Nampani dhit ya. (Data 5/ PJ) √ √ √ • Wujud dialog: pirembagan antawisipun mbokne saha pakne, humoripun wonten ing klausa "Nampani dhit ya". • Topik hiburan: pangarsa kempalan nggen gamelan menika trampil sanget, lajeng pakne ugi ngendika bilih trampil ugi nampi arta.. • Fungsi media hiburan: pakne ngendika bilih pangarsa kempalan nggen gamelan menika trampil sanget kalebet anggenipun nampi arta. 72. Mbokne saweg gladen dados waranggana. ... Pkn: Lambene ki dimbrana-mbranakke. Mbk: Ha neh engko lambeku ya tekan ngendi-ngendi. Pkn: Lho engko rak aku sing ngadhang njaba kono. Lha ya ming saudhekke kono tegese diencas-encoske ki ben ketok seni ngono lho. (Data 4/ PJ) √ √ √ • Wujud tolak bala: pakne ngendheg ngendikanipun mbokne ingkang damel boten remening manah, humoripun wonten ing tembung "Lho engko rak aku sing ngadhang njaba kono". • Topik hiburan: Mbokne gledhen dados waranggana lajeng dipundhawuhi pakne supados lambenipun dipunencosaken supados seni ananging mbokne ngendika bilih mangke lambenipun dumugi pundi-pundi lajeng dipunwangsuli bapak mangke badhe dipunadhang wonten njawi. • Fungsi ngandharaken gagasan: anggenipun nembang menika lambenipun kedah dipunencos-enscosaken supados langkung seni. 142 Tabel salajengipun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22