MTsN 5 Tulungagung BASA JAWA Semester Genep Kelas Diana Putri Sekarini, S.Pd 7
WULANGAN V GEGURITAN Mbabar Wawasan NRESNANI LINGKUNGAN Lingkungan alam kang endah lan asri kanugrahaning Gusti Allah. Gusti Allah Kang Maha Agung wis nyiptakake alam saisine kang endah kanggo manungsa. Gunung-gunung kang endah, alas-alas kang rungkud wit-witane, banyu kali kang bening, asil tetuwuhan kang maneka warna, kabeh mau kanggo kapreluane manungsa. Mulane kita kudu bisa njaga keseimbangan alam supaya bisa tetep lestari. Lingkungan alam kang saimbang lan lestari wigati banget tumrap uripe manungsa. Awit manawa manungsa ora njaga kalestarene lingkungan alam, bakal dumadi bencana alam kang bisa gawe kapitunane manungsa dhewe. Bencana alam, kayata banjir lan lemah longsor, minangka akibat saka karusakan alam kang disebabake saka tangane manungsa kang tamak, ngrusak lan nguras alas kanggo kapreluwane tanpa duga-kira. Alas-alas dijarah, dikethoki wit-witane, dibabat entek kanggo lahan tetanen. Wit-witan ing alas digundhuli diganti tanaman industri. Gunung-gunung dikedhuki, dijupuki asil tambange. Iku mau minangka tuladha tumindake manungsa kang ngrusak lingkungan alam. tumrap keslametane manungsa. Gunung lan alas kang gundhul, ing mangsa udan ora bisa nahan ilining banyu lan bisa mahanani banjir lan lemah longsor. Mulane kita kudu bisa njaga kalestarene alam kang minangka kanugrahaning Gusti Kang Akarya Jagad. Wondene yen kita lali ora gelem njaga kalestarene alam, Gusti Kang Akarya Jagad bakal duka, banjur kadadean prahara kaya kang wis tau kita rasakake. Umpamane: anane banjir, lindhu, tsunami, gunung mbledhos, lan liya- liyane. Kahanan gunung lan alas kang rusak mbebayani banget Warga masyarakat sing becik kudu bisa njaga karesikan lan kesehatan lingkungan. Awit karesikan lan kesehatan lingkungan iku wigati banget tumrap uripe manungsa. Lingkungan kang resik ndadekake manungsa urip sehat lan adoh saka lelara. Lingkungan ing sakiwatengen kita kudu dijaga lan dilestarekake supaya katon asri. Aja mbuwang larahan (sampah) saenggon-enggon, mligine ing got, parit-parit, utawa kali. Awit larahan-larahan mau yen wis numpuk ndadekake got utawa parit buntu. Wekasane tibane mangsa rendheng, nalika udan deres got utawa parit bisa buntu kang bisa mahanani banjir. Mbuwang larahan ing kali uga ora becik. Awit bisa nyebabake kali dadi cethek (pendangkalan), kang bisa mahanani bencana banjir. Yen wis dumadi bencana banjir, sapa sing rugi? Ora wurung ya wong akeh kang nanggung akibate. Mulane kita kudu bisa njaga karesikan lingkungan kita. 1
Kajaba saka iku para warga sing mapan ing tlatah hulu kali uga kudu bisa njaga kalestarene lingkungan alas. Aja ngethoki wit-witan ing alas sembarangan! Awit manawa alas-alas kasebut wit-witane padha gundhul, wekasane tibane ing mangsa rendheng nalika udan deres ora bisa nahan ilining banyu. Ing perenge gunung, manawa wit-witane dikethoki lan gundhul, mbebayani banget. Tibaning mangsa udan bakal dumadi bencana banjir gedhe lan lemah longsor. Kamangka tarkadhang akeh pomahan kang mapan ing sangisore pereng gunung. Yen dumadi lemah longsor bisa ndrawasi. Omah-omah kasebut bisa keblegan lemah longsor saka ndhuwure. Ing Indonesia saben taun mesthi ana pawarta kang ngabarake ngenani bencana banjir lan lemah longsor. Wis akeh kapitunan, kurban bandha lan nyawa kang disebabake saka bencana alam kasebut. Mulane kita kudu bisa njaga karesikan lan kalestarene lingkungan alam, supaya ora ngrugekake tumrap uripe manungsa. Lingkungan alam kang lestari lan saimbang ndadekake urip kita ayem-tentrem ora ana bencana alam kang ngancam jiwa ki Pepeling Tembung "geguritan" asale saka tembung gurit kang ateges gubah, karang, sadur. Yen ing kamus umum Bahasa Indonesia diterangake "geguritan" iku asale saka tembung gurit kang ateges sajak utawa syair (Poerwadarminta, 1986 : 161). Miturut Hadiwijaya (1967 : 129), Geguritan yaiku : golongane sastra kang edi (puisi) cengkok anyar, wedharing rasa edi, kalair basa kang laras runtut karo edining rasa, nanging ora usah kecancang ing pathokan-pathokan, wilangan, dhong-dhing kang tetep tinamtu, beda banget karo sipate tembang macapat lan sapanunggale. Wondene miturut Subalidinata (1999), geguritan yaiku : iketane basa kang memper syair, mula ana kang ngarani syair Jawa gagrag anyar. Dudutan: geguritan yaiku jenise puisi Jawa gagrag anyar sing panulise ora kaiket dening paugeran-paugeran kaya ing tembang macapat (yaiku anane lagu), nanging tetep ngugemi guru gatra, guru wilangan, kaendahan. lan guru Nyemak Struktur Teks Geguritan Puisi Jawa gagrag anyar (sabanjure aran geguritan), panulise bebas. Tegese ora kaiket dening aturan tartamtu. Ewa semono isih tetep ngugemi ananing rasa kaendahan. Endahe geguritan dumunung ana ing pilihan tembung pantes, mentes, lan mantesi. Geguritan ora padha karo tembang macapat kang isih kaiket guru lagu, guru wilangan lan guru gatra. 2
Coba gatekna andharan ngisor iki kanggo nggamblangake pamikirmu bab geguritan! 1. 2. Struktur teks geguritan Tanpa kaiket ing guru lagu, guru wilangan, lan guru gatra Cakrike bebas, bisa wujud pada, bisa uga wujud carita. Struktur teks tembang macapat Kaiket guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu. ing Cakrike miturut kaidah jinise tembang Nyemak Unsur Basa Teks Geguritan 1. Unsur basane teks geguritan : a. Ciri basa teks geguritan "Taman": Tansah ngugemi kaendahaning rasa kang dumunung ing : 1) Pilihane tembung kang endah, mentes lan mantesi, upamane: "tawon lan kupu rebutan madu". Sing ateges tawon lan kupu genti-genten menclok lan sapanunggalane. ing kembang ngisep madu, 2) Migunakake tembung Kawi, upamane: "kae papane kawruh lungit". Tembung lungit iku tembung kawi, ateges linuwih, rumit, lan endah. 3) Rinakit kanthi tipografi kang cundhuk karo isi, pesan moral, lan gagasan kang diwedharake. 4) Nggunakake wirama lan basa rinengga. b. Basa rinengga Basa rinengga kang tinemu ing geguritan, utawa ing tembang macapat akeh-akehe wujud tembung saroja, upamane: tembung lega-lila, edi-peni, lan sapanunggalane. Uga tinemu pepindhan, upamane: ."angin esuk ngerog ebun ing pucuking kudhup", "mega- mega putih gegojegan mapag angin sore". Angin esuk lan mega putih dimiripake utawa diemperake kaya manungsa sing bisa ngerog ebun, gegojegan mapag angin sore. Lan "ing biruning langit kae papane kawruh lungit ..." Langit biru dimiripake sawijing papan panggonan, lan sapanunggalane. c. Unggah-ungguh basa (tataran basa) : Basa kang dienggo ing geguritan biasane cukup nganggo tembung ngoko. Pepeling Carane niteni titikane unsur kebahasaane geguritan yaiku : basane endah, mentes, lan mantesi sarta migunakake tembung Kawi (Jawa Kuna). Sok-sok tembung entar, purwakanthi, pepindhan,tembung saroja,lan sapanunggalane. tinemu tembung dasanama, 3
2. Pesan moral lan relevansine isi geguritan: a. Nilai budi pekerti/pesan moral: Geguritan gagrag anyar "Taman" ngandhut nilai moral kudu njaga kaendahaning taman utawa alam. b. Relevansi isi geguritan karo kahanan jaman saiki: Geguritan gagrag anyar "Taman" isine isih akeh tinemu nganti saiki, upamane ing Kutha Surabaya sansaya akeh taman kang dibangun kanggo nglestarekake lingkungan. Nyusun Teks Geguritan Kanthi Bebarengan SIMPANG LIMA Dening : Rama Sudi Yatmana Dakkira aku iki ora ngimpi Mlaku-mlaku ing pinggiring swarga adi Angin wengi Ngliwati sela-selaning mesjid baiturakhman Srebet sumilir dolanan klambi Ing dhadha krasa lega Gb.4 Simpang Lima Mongkog melu duwe gedhong olahraga Simpang lima Samar mubyar rinengga cahya Muwuhi asrining swasana Rembulane prawan mesem Kaanane ayem tentrem Pak gupenur panggalihe marem, rakyate nora kucem Becak satitahe Apa kae, kang ngaya nyengkut kue Kedher-kedher mesining motor Kumeplasing hondha yamaha Aku ngerti Kabeh kuwi Nanging ora tumanem ing ati Eling yen urip iki Ngumbara sawatara Neng gisiking samodra raya Mula, jiwa ragaku Aja kakehan punika Amung jumbuhna Karo gelaring alam ing sanyatane Iya kana iya kene Tanpa wangenan Tanpa pungkasan Tanpa tembe 4
Sawijining sore, 1975 (Geguritan Alam Sawegung, 2010:68) Bausastra srebet = sribit = obahing angin gisik jumbuh = cocog, pas, nyawiji gelar wangenan = wates tembe = wiwitan, purwa = pesisir = jereng, tata lair ngumbara = lunga saparan-paran mongkog = seneng banget rinengga = direnggani, dipaesi nyengkut = ngaya kedher = obah alus bola-bali kumeplas = banter Pepeling • Sejatine ora ana cara kang kusus kanggo nulis guritan. • Kanggo nggampangake ajar nulis guritan dakandharake langkah - langkah kaya kang kacetha ing ngisor iki. 1. Nemtokake tema apa kang bakal katulis ing guritan. Kanthi anane tema kang wis katemtokake kita bakal nduweni pathokan lan pikiran ora dadi ngambra - ambra. 2. Ngumpulake tetembungan kang ana sesambungane karo tema kang ditemtokake. Upamane tema kang kita temtokake ngenani bab panyuwune murid marang guru. 3. Ngrakit frase adhedhasar tetembungan kang wus dikumpulake. 4. Adhedhasar langkah 1,2 lan 3 ing ndhuwur kita bisa ngrakit guritan. 5
WULANGAN 6 TEMBANG MACAPAT Nyemak Struktur Teks Tembang Macapat ASMARADANA (Pl.6) 2 1 A - ja 5 6 a - na ja - 1 5 3 Nyang - king bo -kor ken - ca - na - ne 2 5 I - - ne 2 2 2 San - dhang ka - la - wan 6 2 2 1 Ya - i - ku 1 Wong me - lek sa - bar na - ri - ma 5 tu - ru i 2 de - wa 1 3 5 5 so - re 5 5 ka - ki 5 i ngang - lang 2 3 5 6 gad 2 i i 3 2 5 do - nga 2 3 si 5 3 5 2 te - tu - lak 1 3 2 3 pa - ngan 2 3 2 i ba - ge - an - 3 2 2 5 2 1 2 2 pun 1 1 1 1 1 a. Pangertene Tembang Macapat. Macapat yaiku tembang tradhisional ing tanah Jawa. Diarani tradhisional amarga kaiket dening guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu. Saben pada (bait) macapat nduweni baris ukara sing diarani gatra, lan saben gatra nduweni sawetara guru wilangan (suku kata) tinamtu, lan dipungkasi nganggo uni pungkasan sing diarani guru lagu. Macapat tegese maca papat-papat, yaiku carane maca andhegane saben patang wanda (suku kata). b. Paugerane Tembang Macapat Tembangmacapat kalebu karya sastra kang nduweni daya kekuwatan lan kaendahan. Tembang macapat iku minangka salah siji wujud tembang tradhisional ing tlatah Jawa. Diarani tembang tradhisional, amarga kaiket ing aturan/paugeran tartamtu. 6
Paugeran-paugeran jroning tembang macapat, yaiku: 1) Guru gatra yaiku cacahing gatra/larik/baris ing saben pada. 2) Guru wilangan yaiku cacahing wanda ing saben gatra. 3) Guru lagu yaiku tebaning swara ing pungkasaning gatra. Tembang macapat jinise ana 11. Saben jinis tembang macapat duwe paugeran dhewe-dhewe. Guru gatra, guru wilangan, lan guru lagune bisa dideleng ing tabel ngisor iki : No 1 Jenenge Tembang Maskumambang Guru Gatra 4 1 12i Guru Lagu lan Guru Wilangan 2 3 6a 8i 4 8a 5 6 7 8 9 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Pocung Megatruh Gambuh Mijil Kinanthi Durma Pangkur Asmaradana Sinom Dhandhanggula 4 5 5 6 6 7 7 7 9 10 12u 12u 7u 10i 8u 12a 8a 8a 8e/o 8a 7a 8i 8a 7i 8a 8i 8i 10i 10a 8e 7u 9i 6a 8i 12a 8i 8o 8u 8o 6i 6o 10e 10i 8a 8i 8i 8a 6a 7a 8i 7i 8u 7a 12u 11i 8u 8i 10u 12i 6u 8i 5a 7i 8a 8i 8u 8a 8u 7a 8i 12a 7a 6u 8a 12i c. Saliyane kaiket guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu, tembang macapat uga nduweni titilaras lan cakepan. Titi laras, utawa cukup di ucapke laras, kaperang dadi loro, yaiku laras slendro lan laras pelog. d. Cakepan tembang iki sejatine ora beda karo wangun geguritan kang banjur dilagokake. Nyemak Unsur Basa Teks Tembang Macapat Setitekna cakepan tembang Asmaradana ing ngisor iki! ASMARADANA Anjasmara arimami Masmirah kulaka warta Dasihmu tan wurung layon Aneng kutha Probolingga Prang tandhing Uru Bisma Karia mukti wong ayu Pun kakang pamit palastra 7 10 7a
Ing cakepan tembang kasebut tinemu tembung kawi, yaiku: ari masmirah : barang aji layon mukti : adhi : mayit : mulya mami dasih tan palastra : aku : abdi : ora : mati Tembung kawi uga diarani tembung Jawa kuna. Tembung-tembunge saiki wis arang digunakake ing guneman padinan. Tembung iki digunakake kanggo pepaes, utawa rerenggan. Nintingi Pesan Moral Tembang Macapat PANGKUR (Laras Pelog Pathet Nem) 3 Ming - kar ming - kur - ing 5 5 3 A - ka 5 Si - na - wung res - mi - ning i Si - nu - ba 3 5 5 Mrih ker - tar - ta, 1 1 6 Kang tum - rap neng ta - nah 1 3 A 5 5 5 3 3 5 3 ang - ka - ra 1 nan 5 6 - ra - na, 1 1 1 1 23 21 si wi mar - di ka - re - 2' ki -dung i 1' 2' i 6 i i 5 5 4 5 5 si - nu - kar - ta 1 5 6 6 5 3 1 1 2 1 1 3 lu - hung pa - kar - ti - ning ngel - mu 1 1 1 1 1 Ja - wa 3 a - ji 3 2 1 a 2 2 1 ga - ma ge - ming, Coba gatekna cakepan tembang mijil ing ngisor iki! Dedalane guna lawan sekti Kudu andhap asor Wani ngalah luhur wekasane Tumungkula yen dipun dukani Bapang den simpangi Ana catur mungkur Cakepan tembang ing dhuwur ngandharake manawa manungsa kepingin pinter lan mukti kudu andhap asor. Lire ngurmati marang liyan. 8
Wong wani ngalah iku luhur /dhuwur wekasane. Lire ngalah iku ora ateges kalah. Malah kosok baline wong kang gelem ngalah iku luhur wekasane. Tumungkula yen didukani. Tegese yen dituturi kudu dirungokake, ora perlu dibantah, banjur disaring. Pitutur sing becik dianggo, sing ora becik dibuwang tanpa kudu mbantah sing nuturi. Carane Nembang Macapat Supaya bisa nglagokake tembang macapat kanthi apik, lumrahe kudu ngerteni bab-bab, kayata: 1. Nguwasani tembang, amarga jinise tembang macapat iku ana 11, sajroning nembangake tembang saben pupuh beda jinis tembange. 2. Kudu mangerteni watake tembang. 3. Mangerteni guru wilangan lan guru lagu saben tembang macapat. 4. Kudu mangerteni tegese tembung utawa makna bahasa sing diwaca ing tembang. 5. Nguwasani lan mangerteni dununging andhegan, aja nganti mancah sawijining tembung. 6. Yen ta amiwiti nembang gumantung wates tebaning swarane dhewe- dhewe aja nganti mblero kendheken utawa kedhuwuren. 7. Mangerteni lan nguwasani ngenani tempo jroning macapat, aja kendheken utawa kedhuwuren, kira-kira padha ukarane kaya maca gancaran. Antarane saben seleh lan saben amiwiti nembang aja kesuwen Pepeling Tembang macapat salah sijine kagunan seni budaya Jawa sing mulangake budi pekerti luhur lan ajaran agama. Ing jaman para Wali Sanga, tembang dadi sarana medhia dakwah. Ing jaman kang sarwa canggih kaya ing jaman saiki, akeh kang padha kepencut ing urusan ndonya wae. Pikiran lan pangrasane (perasaan) tumplek bleg kapunjerake ing masalah ekonomi, informasi, politik, lan sapanunggalane. Kegiatan-kegiatan kang asipat gaul, modern, dadi pilihan utama, kayata konser musik lan sapanunggalane. Kahanan kang kaya mangkene iki njalari akeh generasi mudha kurang nduweni greget marang kabudayan, lan olah rasa. Tundhane, sastra, seni, lan budaya ora nduweni daya kanggo ngrembaka. 9
WULANGAN 7 AKSARA JAWA 1. Aksara Jawa (Dentawyanjana) Aksara Jawa (dentawiyanjana) iku cacahe ana 20. Yen digatekake, kabeh vokal kang ngantheni aksara migunakake lafal /a/. Wujude kaya mangkene : Carane migunakake kaya nulis biasa, yaiku kanthi nata / ngurutake kaya unine sing arep ditulis. Gatekna tuladha ing ngisor iki : No Tulisan Latin Tulisan Jawa 1 Lara 2 Mata 3 Jaka 4 dhadha 5 kacamata 10
2. Sandhangan Aksara Jawa kang cacahe ana 20 wis diterangake menawa awujud legena. Menawa arep muni swara liyane, kudu diwenehi sandhangan. telung warna, yaiku sandhangan swara, Sandhangan sandhangan panyigeg wanda, lan sandhangan wyanjana. iku ana a. Sandhangan Swara Sandhangan swara cacahe ana lima yaiku kanggo nulis swara i , u , ê, e, lan o . Swara /e/ ana werna loro, kang pancen ana ing basa Jawa ana / e/ sing unine / ê /, ana sing unine /e/. Aja kuwatir! Mengko bakal dijlentrehake amrih ngerti lan jelas uni lan sandhangan kang digunakake. Wujude sandhangan swara ing ngisor iki : Carane nulis sandhangan swara yaiku aksara kang diwenehi sandhangan swara mapane ana ing tandha titik- titik, kaya ing jero kothak ing dhuwur iku. 11
Tuladhane : No Tulisan Latin Tulisan Jawa 1 dadi siji 2 tuku palu 3 teka lunga 4 seje dhewe 5 soto kebo Carane mbedakake sandhangan pepet ( .. ...) lan taling ( ) : Ora angel carane mbedakake, cukup dititeni panganggone salah siji bae, cukup sing dititeni sandhangan pepet (.. ...), sing ora migunakake sandhangan pepet, aksara /e/ mesthi ditulis nganggo sandhangan taling ( ..... ). Sing kudu ditulis nganggo sandhangan pepet carane niteni ngene : Bocah - bocah kudu bisa nyebutake tembung "pepet" kanthi bener ! Sawise pangucape wis bener, kari maca apa kang bakal katulis, yen nemokake aksara /e/ sing pangucape padha karo tembung "pepet", nulise kudu nganggo sandhangan "pepet" , dene /e/ liyane kudu nganggo taling. Wis ngono thok carane, ... gampang ta ? 12
No Tulisan Latin Katrangan Tulisan Jawa 1 2 3 4 5 tebu sega Tela beda dhewe Aksara /e/ ing tembung tebu, diwaca padha karo aksara /e/ ing tembung pepet, mula kudu nganggo sandhangan pepet Aksara /e/ ing tembung sega, diwaca padha karo aksara /e/ ing tembung pepet, mula nganggo sandhangan pepet Aksara /e/ ing tembung tela, diwaca ing orapadha karo aksara tembung pepet, mula kudu nganggo sandhangan taling tembung Beda, /e/ Aksara diwacaorapadha karo aksara/ e/ ing tembung pepet, mula kudu nganggo sandhangan taling ing tembung dhewe, Aksara /e/ diwacaorapadha karo aksara /e/ ing tembung pepet, mula kudu nganggo sandhangan taling kudu /e/ ing b. Sandhangan Panyigeg Wanda Sigeg tegese mati tumrape aksara (huruf), dadi sandhangan panyigeg wanda yaiku sandhangan kang digunakake kanggo ngganteni aksara sigeg (huruf mati). Aksara sigeg (huruf mati) kang diganteni nganggo sandhangan iki ana telu, yaiku: h, r, lan ng Wujude Sandhangan Panyigeg Wanda: 13
Tuladhane: No Tulisan Latin Tulisan Jawa 1 isih duwe sega 2 pasar sore 3 gedhang goreng 4 Siti mangan 5 Sutarsih nangis c. Sandhangan Wyanjana Sandhangan wyanjana iku ana telu. Wujud, jeneng, lan gunane ing sajroning tembung kaya pratelan ngisor iki. 14
Tuladhane: No. Tulisan Latin Tulisan Jawa 1. Sutrisna 2. menyang krukah 3. kopyah abang 4. kreta anggrek 5. Subagya bregas 3. Pasangan Pasangan iku gunane kanggo nulis aksara kang mapane ana ing sakburine aksara sigeg, kejaba aksara sigeg mau aksara r, h lan ng. Amarga aksara sigeg r, h lan ng mau wus ana tandhane, yaiku r = layar ( ... ), h = wignyan ( ), ng = cecak (... ...). 15
No. Tulisan Latin Tulisan Jawa 1. kembang kanthil 2. mangan salak 3. rujak cingur 4. simbah kembar 5. peyek urang Cathetan : Pengkal ora lumrah karaketake ing pasangan wa (....), mulane yen sangarepe aksara wa pengkal ( ) ana aksara sigeg, aksara mau kudu dipangku dhisik.Tuladhane: sandhangan wyanjana yen ditulis nganggo aksara Jawa dadi . No. Tulisan Latin Tulisan Jawa 1. mangan krupuk 2. golek tuma 3. wis lumrah 4. saiki wis tentrem 5. sulistya ing warna 16
WULANGAN 8 CRITA RAKYAT Gatekna teks ing ngisor iki kanthi premati! SAWUNGGALING Bedhug kenthang-kenthang, mulih saka dolan Jaka Berek atine mbedhegel, praupane abang mbranang ngempet kanepson. Jaka Berek muring-muring temenan, saben-saben dolan mesthi dienyek karo kanca-kancane amarga mlarat, diloke bocah karam ora duwe bapak. " Biyung....! biyung aku isin..! aku emoh dolan maneh..., aku isin!" swara Jaka Berek bengok-bengok. " Gek ana apa ta le, kok bengok-bengok, yen ana perkara mbok ngomong biyung iki..!" Biyunge sumaur saka njero, banjur lungguh njejeri Jaka Berek sing lagi lungguh lincak ing emper omah. " Biyung..., aja gela atimu ya, aku daktakon. Sejatine bapakku kuwi sapa, jare kancaku aku bocah karam ora duwe bapak. Simbah daktakoni dikongkon takon biyung. Yen pancen aku duwe bapak sapa bapakku, yen isih urip nang endi panggonane, yen mati endi kubure?" Pitakone Jaka Berek marang biyunge. " Thole anakku Jaka Berek, gedhekna atimu. Ora ana critane anak ora duwe bapak. Bapakmu ya durung seda, isih sugeng. Ananging yen nganti biyung crita janjia aja dadi serik ati marang bapakmu, awit iki kabeh ana sebab musababe. Ora mung salahe bapa biyungmu." Biyunge Jaka Berek sing sejatine Dewi Sangkrah ngendikan karo ngelus-ngelus putrane si Jaka Berek. " Iya biyung aku janji." Jaka Berek janji marang biyunge. " Sejatine bapakmu kuwi adipati ing Kadipaten Surabaya, asmane Jayengrana. Yen kepingin ketemu budhala, golekana bapakmu. Nalika semana bapakmu maringi biyungmu slendhang Cindhe Puspita. Iki slendhange gawanen, sapa ngerti mengko ana gunane. Dakpangestoni salakumu." Dewi Sangkrah ngendika ngono karo mbrebes mili. " Biyung, matur nuwun palilahmu. Pangestumu biyung, aku njaluk pamit." Jaka Berek budhal menyang Kadipaten Surabaya sangu slendhang Cindhe Puspita. Satekane Kadipaten dicegat prajurit loro. Amarga ora dililani mlebu kadipaten Jaka Berek padudon lan gelut karo prajurit mau. Untunge padudon enggal konangan Pangeran Sawungrana lan Sawungsari putra Adipati Jayengrana, saengga ora nganti ketiwasan. 17
" Nyuwun ngapunten Pangeran, punika wonten lare nem-neman ingkang meksa badhe mlebut kadipaten, sowan dhateng Kanjeng Adipati". Prajurit mau matur pangeran loro mau karo keweden, wedi kadukanan. " He! Nom-noman, sapa jenengmu? ana parigawe apa kowe arep mlebu kadipaten?" pitakone Pangeran Sawungrana. " Jenengku Jaka Berek, aku kepingin ketemu Adipati Jayengrana, ana sing perlu dakomongke mula aja kok alangi" Jaka Berek ngomong tanpa nganggo subasita. " He...! Jaka Berek wong murangtata, ora bisa kowe nemoni Rama Jayengrana, muliha! Yen ora gelem, bakal dakulihke nyawamu." Santak panantange Sawungsari. " Ora bisa! Aku kudu ketemu Adipati Jayengrana." Krungu tekade Jaka Berek, Pangeran Sawungrana lan Sawungsari sigra ngroyok Jaka Berek. Dadi padudon lan gelut rame antarane Jaka Berek lumawan Pangeran Sawungrana lan Sawungsari. Durung pati suwe anggone gelut, konangan Sang Adipati Jayengrana sing lagi bae metu saka njero kadipaten. " He... leren....leren...! Ana apa iki padha gelut!" Adipati Jayengrana nglerenake sing padha gelut, lan nakoni apa sebab musababe nganti gelut. " Jaka Berek, aku Adipati Jayengrana, ana parigawe apa kowe pengin nemoni aku?" Adipati Jayengrana ndangu Jaka Berek. " Waleh-waleh apa bapak Adipati, aku kepingin ketemu sampeyan, njaluk diaku anak. Aku iki anakmu, anake biyung Dewi Sangkrah." Jaka Berek njawab blaka suta marang Adipati Jayengrana. " Ketemu pirang perkara! Aja ngawur, kowe nyebut aku bapakmu, apa buktimu?" Sereng pangandikane Adipati Jayengrana semu duka. Jaka Berek ngetokake slendhang Cindhe Puspita saka wungkusan, diaturake Adipati Jayengrana. Nalika Adipati Jayengrana mirsani slendhang Cindhe Puspita legeg, kelingan menawa slendhang mau pancen tandha mata kang nate diparingake garwa selire kang kinasih kang asma Dewi Sangkrah. " Yen ngono bener tenan, sliramu pancen putraku." Ngendikan ngono karo ngrangkul Jaka Berek, banjur dikenalake karo Sawungsari lan Sawungrana minangka sedulure. Cekake crita Jaka Berek banjur manggon ana Kadipaten Surabaya, diparingi asma Sawunggaling. Ing sajerone kadipaten Jaka Berek ginulawenthah ing tata krama lan subasita, sarta tata kaprajan, padha karo putra liyane. Bausastra mbedhegel abang mbranang biyung gedhe ati palilah padudon : mangkel : abang banget (tembung saroja) : simbok, ibu : percaya marang awake dhewe : ijin : pa+padu+an: gegeran 18
keweden kadukanan subasita murangtata dangu legeg ginulawenthah : ka+wedi+an : ka+duka+an: duka; srengen, disrengeni : tatakrama : ora duwe tatakrama : 1) takon; 2) suwe : kaget (nganti ora bisa ngomong) : diopeni kanthi diwulang/diajari, digladhi/ dilatih. Pepeling Crita Rakyat lan dongeng kuwi crita kang sumrambah lan sumebar ing bebrayan/masyarakat kanti cara dicritake kanthi lisan, dicritakake saka wong tuwa, simbah, bapak ibu menyang anak-putune. Crita rakyat lan dongeng kuwi saka isine lan paragane, paragane kewan (fabel), bisa dihubung-hubungake karo sejarah (sage) , kapitayan/gugon tuhon lan (mitos), prastawa(legendha)liyane. Teks "Sawunggaling" ing ngisor iki tuladhane crita sing ana rapete karo sejarah, nanging bener orane dudu perkara sing penting. uga dumadine sawenehing panggonan Modhel Teks Crita Rakyat Andharan ing Ngisor iki Wacanen lan Semaken! a. Teks crita rakyat kalebu teks narasi. Wujude teks narasi bisa dideleng saka perangan wewangunane utawa struktur sing bisa mangun teks lan perangan basa kang dumadi saka panganggone tembung lan ukara. 1) Struktur teks narasi dumadi orientasi, komplikasi, klimaks, resolusi, reorientasi, lan koda/amanat. 2) Unsur bahasa, wujud basane teks narasi rupa tembunge, ukarane, lan wangune paragraf. Ing kalodhangan iki bakal ngrembug mligi ngenani wangune ukara lamba lan ukara camboran, panganggone ukara langsung lan ukara ora langsung, lan uga unggah-ungguh basa. b. Tujuan panulisan lan pamacan teks narasi kuwi kanggo panglipur sing bisa dijupuk pesan moral/nilai budi pekerti, lan hikmahe. c. Fungsi teks narasi saliyane wujud medhar gagasan lan ide, uga kanggo warisake nilai budi pekarti luhur. 19
Wacanen teks ing ngisor iki! SRI TANJUNG Jaman biyen ing negara Sindureja, kang jumeneng ratu asma Prabu Sila Hadikrama. Negarane, subur makmur loh jinawi, tata tentrem kerta raharja, rakyate urip cukup sandhang, pangan, lan papan. Ananging Prabu Sila Hadikrama lagi nandhang dhuhkita amarga Sang Prameswari lagi nandhang gerah ora dhangan-dhangan. Prabu Sila Hadikrama utusan patihe kang asma Raden Sidapaksa Sang Prameswari. Patih Sidapaksa sowan eyange Sang nggolekake obat kagem Bagawan Tambang Petra ing padhepokan, nyuwunake obat kagem Sang Prameswari. Patih Sidapaksa kuwi isih turun Pandhawa, mula saliyane priyantune bagus, gagah prakosa, uga sekti mandraguna.→Orientasi Ing padepokan, Patih Sidapaksa ketemu prawan sing ayune banget, solah bawane alus manuhara, lan nengsemake pandulu. Prawan ayu mau asmane Dewi Sritanjung. Sritanjung pancen beda karo prawan-prawan liyane amarga sejatine Sritanjung lahir saka ibu widodari. Patih Sidapaksa kepencut marang Sritanjung, kaya tumbu oleh tutup, semono uga Sritanjung. Kekarone banjur nambut silaning akrami. Sarampunge palakrama, Sritanjung kaboyong menyang kraton Sindureja lerem ing dalem kepatihan. Prabu Sila Hadikarma bareng pirsa Sritanjung kesengsem, kayungyun mring kasulityane Sritanjung tanpa kinawruhan Patih Sidapakasa. Rina wengi Prabu Sila Hadikrama golek cara piye bisane ngrengkuh Dewi Sritanjung. Ndadekake Prabu Sila Hadikrama kerasukan watak julig culika. " Patih Sidapaksa, ingsun ngaturaken agunging panuwun, sliramu wis bisa minangkani kersaningsun, Prameswari wis waluya jati kaya wingi uni. Ananging isih ana maneh jejibahan sing kudu koksarirani dhewe, yaiku ngaturake nawala menyang swargaloka, katur para dewa bukti suka panarimaku marang kabeh kang kaparingake ing negara Sindureja", pangandikane Prabu Sila Hadikrama ing pasewakan agung.→Komplikasi " Sendika dhawuh Sinuhun, kula pundhi sedaya dhawuh paduka, mugi saged angayahi jejibahan punika". Patih Sidapaksa nyanggemi kabeh dhawuhe Sang Nata, tanpa ngaweruhi niat satemene saka Prabu Sila Hadikrama sing kepingin nyingkirake Patih Sidapaksa, amarga kepingin nggonjak Dewi 20
Sritanjung. Sejatine nawala kang kudu diaturake kagem para dewa mau isine "Sapa sing nggawa nawala iki arep mbalela maranga para dewa." " Yayi Dewi Sritanjung, pun kakang lagi kodheng, amarga kudu ngayahi jejibahan kang mokal kelakone pindhane ngarep-arep udan ing wayah ketiga, cebol nggayuh lintang, apa sliramu kersa paring pambiyantu?" Pangandikane Patih Sidapaksa sarawuhe ing dalem kepatihan. " Aduh Kangmas Sidapaksa, boten usah kodheng panggalih panjenengan, jejibahan punika. Kula nggadhah kula sabiyantu panjenengan angayahi slendhang mustika paringanipun Bapa Rama Raden Sudamala, ingkang nglantaraken panjenengan sowan dhateng para dewa wonten ing swargaloka." Dewi Sritanjung enggal nyamektakake slendang mustika, minangka srana tindake Patih Sidapeksa tumuju Swargaloka sowan para dewa. Cekaking crita satekane ing Swargaloka, nalika nawala diaturake para dewa sakala Patih Sidapaksa diajar lan dipilara amarga dianggep arep mbalela. Patih Sidapaksa lagi weruh yen isine nawala pancen sengaja kanggo nyingkirake piyambake. Amarga saka ora kuwawa nadhahi panandhange, Patih Sidapaksa sambat nyebut para leluhur Pandawa. Para Dewa nembe pirsa yen ta kabeh mung salah paham amarga saka trekahe Prabu Sila Hadikrama, mula banjur dikeparengake kondur menyang Sidureja lan kaparingan kanugrahan. " Aduh yayi Dewi Sritanjung wong ayu, leganana brantaningwang, sapanjalukmu dakturuti" Lali purwa duksina, tanpa suba sita, murang tata Prabu Sila Hadikrama nyoba ngungrum, kayungyun gandrung-gandrung kapirangu marang Dewi Sritanjung. " Pangaputen Sang Prabu, mangga kula aturi enget, kula punika garwanipun Patih Sidapaksa, kula punika sampun kawengku priya..." Dewi Sritanjung atetawang tangis nyuwun kawelasan, ananging Prabu Sila Hadikrama wis kepancingan setan ora maelu tangise Dewi Sritanjung. malah kepara ndadi. Sritanjung bisa karuket wani, Sritanjung bangga, jelih-jelih njaluk tulung. " Oh dadi ngono ya patrapmu, rupa ayu mung samudana, kanggo nutupi tumindak dursilamu, kendho tapihmu, ditinggal kakung ngleboke kakung liya." Ora kanyana Patih Sidapaksa wis rawuh ing taman sari kepatihan, pasuryane abang mbranang kebak kamurkan. Kagyat sang Prabu Sila Hadikrama, dasar wis kepanjingan watak julig culika, mula kanggo nutupi tumindake malah mitenah Dewi Sritanjung. " Pangapuramu Patih, pancen garwamu Sritanjung kuwi murang tata, dudu wanita utama." Ngono pangandikane Prabu Sila Hadikrama. " He..., Sritanjung ora pantes sliramu urip ing ngalam donya, delahan panggonanmu". Sora pangandikane Patih Sidapaksa. →Klimak " Aduh kakangmas Sidapaksa, nyuwun agunging pangaksami, punika boten kados ingkang panjenengan pirsani, kula boten nggadhahi tumindak 21
ingkang nerak kasusilan". Dewi Sritanjung nyoba atur pambela diri. Ananging ora dipaelu dening Patih Sidapaksa. " Inggih sampun Kakangmas, menawi panjenengan sampun boten kersa mirengaken atur kawula, kula pasrah jiwa raga, ananging perlu kawuningan lan mangga sineksenan bumi langit saisinipun, mbokbilih sanjata panjenengan tumawa ing raga kula, ingkang muncrat rah ateges kula ingkang lepat, menawi ingkang muncrat toya angganda arum, punika paring tenger bilih kula boten lepat lan boten anggadhahi tumidak dursila." Tanpa ngenteni, sanjata keris tumacep ing dadane, saking tumamcep sanjata keris medhal toya angganda arum, Sang Dewi Sritanjung pralaya ing astane Patih Sidapaksa. →Resolusi Patih Sidapaksa nglumpruk tanpa daya pindha kalolosan otot bebayune, amarga getun ora kersa nggugu ature garwane. Kawetu pangandikan ," Besuk yen ana rejane jaman panggonan sedane Sritanjung iki karan Banyuwangi, amarga kasiram banyu angganda wangi saka anggane yayi Sritanjung, ya iki arane sapa becik kethithik, sapa ala ketara.→Koda Bausastra jumeneng (kr.a) dhangan (kr.a) gagah prakosa sekti mandraguna solah bawa, alus manohara: tembung saroja nyengsemake kasengsem pandulu kaya tumbu oleh tutup nambut silning akrami kasulistyane julig culika waluya jati nggonjak udan ing wayah ketiga nawala brantaningwang dursila kendho tapihmu : madheg: ngadheg : waras : gagah banget;tembung saroja : sekti banget:tembung saroja : ny+sengsem+ake; nyenengake, mencutake : kepencut : pandeleng : pas banget : palakrama: nikah : ka+sulistya+ne, sulistya:ayu : licik : tembung saroja : waras, kaya asale ;tembung saroja : nggoda, diajak tumindak slingkuh. : cebol nggayuh lintang: mokal kelakone. : surat : branta+ingwang: gandrung+ku : nerak norma susila : slingkuh; sedheng (bebasan) 22
Nyemak Struktur Teks Crita Narasi Sawise maca lan nyemak teks crita " Sritanjung" bakal ditemokake urut-urutane crita/struktur teks kaya katerangake ing ngisor iki. a. Orientasi, ana ing paragraf kang nepungake paraga-paraga ing teks, panggonan kanthi njelaskake ciri-ciri: Patih Sidapaksa, Sritanjung, Negara Sindurejo lan sapanunggalane. b. Komplikasi, ana ing paragraf kang njelasake ana prastawa, prakara kang dadi undheran crita : ketemune Patih Sidapaksa karo Sritanjung, gandrunge Prabu Sila Hadikrama marang Sritanjung lan sapanunggalane. c. Klimaks, bisa katitik saka paragraf kang njelasake prastawa lan prakara- prakara ing teks kasebut dadi ruwet banget lan nyedhake nemokake kesimpulan/nemokake cara kanggo ngudhari prakara kang ruwet. d. Resolusi, katitik ing paragraf kang njelasake dalan/cara kang dipilih kanggo ngudhari reruwet, bisa ndadekake apik (happy ending) bisa uga ndadekake elek(sad ending). e. Koda/amanat, njelaskake kesimpulan/dudutan, lan nilai budi pekerti umum kang bisa dituladha. Nyemak Unsur Basa Teks Crita Narasi Sawise nyemak lan maca teks crita "Sritanjung" bakal ditemokake warna-warna wangune ukara. Ing Kalodhangan iki sing dadi undherane pasinaon yaiku: a. Ukara lamba, ukara kang wangune paling sethithik dumadi saka jejer lan wasesa, bisa ditambah lesan lan katrangan. Lumrahe ing konteks teks crita arang banget digunakake. Tuladhane: "Dewi Sritanjung /nyoba atur/pambela diri" Dewi Sritanjung = Jejer nyoba atur = wasesa pambela diri = lesan b. Ukara camboran, dumadi saka rong ukara utawa luwih wewangunane bisa rong jejer, rong wasesa, rong lesan lan rong katrangan. Ing konteks teks crita lumrah kang digunakake ukara camboran. Saliyane rinasa luwih endah uga kanggo nyiptakake swasana sing bisa nuwuhake greget ing pangangen-angene sing maca. Tuladhane: "Sritanjung bangga, jelih-jelih njaluk tulung." Sritanjung bangga (ukara 1) + Sritanjung jelih-jelih (ukara 2) + Sritanjung njaluk tulung (ukara 3)→ ukara 1,2, lan 3 drajade padha arane ukara 23
camboran sajajar. Cirine disambung karo tandha koma (,), bisa uga digandheng karo tembung panggandheng kayata, lan, sarta, kalih, tuwin, saha, lan sapanunggalane. "Patih Sidapaksa nglumpruk tanpa daya pindha kalolosan otot bebayune, amarga getun ora kersa nggugu ature garwane." Patih Sidapaksa nglumpruk tanpa daya pindha kalolosan otot bebayune(ukara 1) , amarga + (Patih Sidapaksa) getun ora nggugu garwane. (ukara 2) →Ukara 1 lan 2 drajade ora padha, bisa kasambung krana sebab akibat, uga rupa ukara inti kang nganggo gatra panerang. c. Ukara langsung, lumrahe nirokake sing diucapake dening jejer. Ing panulisan kaapit tandha pada pangkat ("..."). Ing teks crita, ukara langsung bisa katitik kanthi gampang menawa tokoh utamane aku, crita kacritakake dening tokoh utama. Tuladhane: "Aku mung bisa nangis kekejer lan mancal-mancal. Bapak Werkudara lan Ibu Dewi Arimbi kaya lagi kerubuhan gunung. Mengkono uga sing padha rawuh. Sri Bathara Kresna,Uwa Prabu Puntadewa, Paman Arjuna, Paman Nakula lan Sadewa uga melu sungkawa." d. Ukara ora langsung: "Yayi Dewi Sritanjung, pun kakang lagi kodheng, amarga kudu ngayahi jejibahan kang mokal kelakone pindhane ngarep-arep udan ing wayah ketiga, cebol nggayuh lintang", pangandikane Patih Sidapaksa sarawuhe ing dalem kepatihan." e. Unggah-ungguh basa: "Yayi Dewi Sritanjung, pun kakang lagi kodheng, amarga kudu ngayahi jejibahan kang mokal kelakone pindhane ngarep-arep udan ing wayah ketiga, cebol nggayuh lintang, apa sliramu kersa paring pambiyantu " Ukara iki arane ngoko alus., amarga tembunge campuran antara ngoko lan krama. Kawawas saka trap-trapane basa lan tata-kramane wis salaras. Sesambungan antara kakung lan putri minangka garwa, tetep kudu ana tepaslira, kurmat-kinurmat, bantu-binantu ing babagan apa bae. "Aduh Kangmas Sidapaksa, boten usah kodheng panggalih panjenengan, kula sabiyantu panjenengan angayahi jejibahan punika." Ukara iki krama alus, amarga tembunge kabeh krama alus. Kawawas saka tata krama, lan budaya Jawa, kalungguhane priyayi putri minangka garwa karo priyayi kakung kuwi, sesambungane antarane sing diayomi lan sing ngayomi. 24
"He..., Sritanjung ora pantes sliramu urip ing ngalam donya, delahan panggonanmu". Sora pangandikane Patih Sidapaksa. Ukara iki ngoko lugu, amarga tembunge ngoko kabeh (malah kepara rada kasar). Iki uga wis trep karo trap-trapane basa yen ta wong murina/srengen/duka kuwi nganggo ngoko lugu. Pepeling 1. Ukara lamba, ukara sing paling sithik dumadi saka jejer lan wasesa, bisa dijangkepi lesan lan katrangan. Wewangunane/polane: a. Jejer wasesa b. jejer wasesa lesan/Jejer wasesa katrangan c. Jejer wasesa lesan katrangan (Wangun/polane ora mesthi urut, nanging perangane paring ora kudu Jejer wasesa) 2. Ukara Camboran, ukara sing dumadi saka jejer, wasesa, lesan lan katrangan luwih saka siji. Wewangunane/polane: a. Jejer wasesa, jejer wasesa. b. Jejer, jejer wasesa. c. Jejer, wasesa wasesa d. Jejer wasesa jejer wasesa f. Jejer wasesa Jejer wasesa Wangun ukara a,b, c, diarani ukara camboran sajajar amarga drajade ukara siji lan sijine padha. Wangun ukara d lan e diarani ukara camboran undha-usuk, amarga ukara siji lan sijine ora padha, sing siji dadi perangane sijine. • Wangun/pola ora mung kaya ing dhuwur nanging bisa ditambah karo ukara panerang liyane. 3. Ukara langsung dening paragane/wonge, yen rupa tulisan ditandhani nganggo pada pangkat (:" ..."). Lumrahe ditulis ana ing teks pacelathon/dhialog. Tuladhane: Bapak ngendika," Sesuk bocah-bocah kudu melu upacara!" Adhiku matur,"Bu, aku pundhutna bakso!" langsung, ukara sing kaucapake 4. Ukara ora langsung sing kaucapake dening paraga nanging dicritakake karo paraga liya. Lumrahe kanggo nulis ukara ing teks crita, panulise ditandhani nganggo pada pangkat Tuladhane: Dewi Sritanjung nyoba atur pambela dhiri, menawa dheweke ora tumindak nerak kasusilan. 25
Nintingi Nilai Budi Pekerti Lan Relevansi Teks Crita Rakyat Saben crita rakyat kuwi minangka sarana kanggo marisake nilai budi pekerti luhur marang generasi sateruse. a. Nilai budi pekerti/pesan moral Nilai budi pekerti utawa pesan moral bisa dijupuk saka isine teks kanthi njingglengi watak lan perilakune paraga ing teks. Tuladhane: tanggung- jawabe Patih Sidapaksa ngayahi kewajiban, tanggung-jawabe Sritanjung anggone ngugemi kejujurane, rasa hormate Sritajung marang Sidapaksa, tulung-tinulung antarane Sritanjung lan Patih Sidapaksa nalika kudu ngayahi kewajiban. Nilai budi pekerti sing tetep kudu diugemi yaiku yen ta kadurakan mesthi bisa dikalahake karo kebecikan, sapa salah mesthi kudu seleh, becik ketitik ala ketara, lan ngundhuh wohing pekerti. b. Relevansi isi cerita karo kahanan jaman saiki: Teks crita rakyat /legendha ing dhuwur mung salah siji saka maewu-ewu crita sing isih ngrembaka ing satengahing masyarakat Jawa. Yen kawawas saka jaman saiki, prastawa kaya ing teks dhuwur kuwi bisa ditemoni ing sakiwa-tengene panguripan. Wong sing mung mburu senenge dhewe kaya Prabu Sila Hadikrama kang sipate dumeh sugih, dumeh jabatane dhuwur, tumindak sakarepe dhewe tanpa ngelingi panandhange liyan. Sifate Patih Sidapaksa butarepan/cemburu ing babagan apa bae bisa ndadekake ruwet, kisruh, memala, uga bebanten. Pepeling 1. Nilai budi pekerti lan pesan moral saka teks bisa kadudut langsung saka bleger-wangune teks, bisa uga saka dudutan isine teks. 2. Relevansine nilai budi pekerti yen kawawas saka jaman saiki, bisa dijingglengi saka prastawa-prastawa kang dadi underane crita. 26