Bòsò Walikan Malangan : structure and development of a Javanese reversed language Yannuar, N. Citation Yannuar, N. (2019, October 24). Bòsò Walikan Malangan : structure and development of a Javanese reversed language. LOT dissertation series. LOT, Utrecht. Retrieved from Version: Publisher's Version License: Licence agreement concerning inclusion of doctoral thesis in the Institutional Repository of the University of Leiden Downloaded from: Note: To cite this publication please use the final published version (if applicable).
Cover Page The handle holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Yannuar, N. Title: Bòsò Walikan Malangan : structure and development of a Javanese reversed language Issue Date: 2019-10-24
Kesimpulan dan Ringkesan Bòsò Walikan Malangan utòwò O` sòb Kiwalan Ngalaman iku jenengé prak- ték wolak-waliké kata sing ò nòk ndhik ò sòb Jòwò Malangan. Walikan ngga- bungnò kata-kata sing asalé ò ket ò sòb Ngalaman, Indonésia Ngalaman, Arab, Inggris, ò pò ò sò b-ò sò b liyané nang njero struktur ò sòb Jòwò Ngalaman. Tujuan utamané disertasi iki yòiku gawé nerangnò strukturé Walikan ka- ro perkembangané mulai biyén sampék saiki. Pertama, Walikan dibahas ò ket perspéktif ò sòb kéra enom, supòyò ò si eruh aspék endhi aé sing ò dhòp utòwò bédhò karo ò sòb kéra enom liyòné. Ayas yò neliti sistem fonologi lan fono- taktisé ò sòb Jòwò Ngalaman dan Indonésia Ngalaman gawé ngekéki landasan pas mbahas aturan walikan dan sistem fonologi Walikan. Sing ketelu, ayas yò nggoléki variasi sosiolinguistik sing ò nòk ndhik antara macem-macem ke- lompok bedhò gender dan umur. Terakhir, popularitas Walikan ndhik mé- dia dan ruang umum yò dibahas. Iki soalé ndeloki situasi Walikan sing saiki ò si ngekéki gambaran soal masa depané ò sòb iku. Hal-hal iku bakal dibahas ndhik ngisor iki. Statusé Walikan Supòyò ò si njelajahi karakteristik Walikan liwat konsép ò sòb kéra enom, ayas nerapnò kerangka Total Linguistic Fact Silverstein (1985) bén ò si itreng ò pò wujud, prakték, karo ideologiné Walikan. Pòdhò karo ò sò b-ò sò b kéra enom li- yané, wujud Walikan ditòndhòi karo suatu manipulasi linguistik, ndhik kasus iki manipulasi fonologis dan semantis. Manipulasi fonologis yòiku pembali- kan foném sing ò nòk ndhik saben kata. Pembalikan iki biasané selaras karo
336 Kesimpulan dan Ringkesan sistem fonologi dan fonotaktisé ò sòb Jòwò Ngalaman dan Indonésia Ngalam- an, masiò kadang-kadang ngelanggar watesan fonotaktisé keloro ò sòb asal. Manipulasi semantis yòiku gonta-gentiné makna tekan kata tertentu, tòndhò lék Walikan iku duduk ò sòb dolanan sing nggawé dhasar cithakan. Pas ngomong Walikan, kéné isò nggaé sak pirò -pirò aé kata sing diwalik. Ora kabéh kata ndhik ijis kalimat iku kudu diwalik, masio mék ijis aud sing dikiwal yo kadit halasam. Rò tò -rò tò genaro sing lancar Walikané iku ngga- wé kata Walikan sing jumlahé luwih akéh timbang genaro sing kadit patiò lancar. Lék misalé ò nòk sinonim Walikan sing asalé ò ket sumber ò sòb sing li- yò , genaro sing genomo iku kudu itreng nilai semantik dan sosialé, kirò -kirò bentuk endi sing pantes diéwag sesuai situasi karo ò pòs sing dijak genomo. Kata sing asalé ò ket dialek Jòwò sakliyané Jòwò Ngalaman iku gak tau diéwag ndhik Walikan. Soalé mesthi dianggep isin-isini, statusé ò nòk ndhik ngisoré Jòwò Ngalaman. Sakliyané éksprési-éksprési sing wis terléksikalisasi, kòyòk misalé anamid 'ndhik endi', awalan karo kata ganti milik iku biasané ora isò dikiwal, cukup kata dasaré aé sing dikiwal. Walikan iku prakték genomo-genomo sing wis berkembang ò ket slang rahasia sampék dadi penanda identitas komunitas; genaro akeh sing nyebut iku suatu émblem éwag konstruksi idéntitas. Kata-kata Walikan saiki iku di- gawé ndhik komunikasi sing lebih luas, termasuk karo genaro-genaro sing sakjané kadit ò si genomo Walikan utòwò Jòwò Ngalaman. Prosés sing kò - yò k ngéné iki yò ò nòk ndhik ò sòbé kéra-kéra enom ndik E'ropa ambik Afrika (Kießling and Mous 2004; Nortier and Dorleijn 2013). Ideologiné Walikan iku wis molah-malih sesuai karo perubahan so- sial. Jaman biyén, Walikan tau nduduhnò élemén-élemén bò sò -anti (anti- language) sing dibahas karo Halliday (1976), tapi mòrò sakmariné hulupesan nuhat bòsò iku digawé karo kéra-kéra enom, antarané pelajar, musisi, ka- ro penggemar bola. Pòdhò karo ò sòb Gaul (Smith-Hefner 2007), Walikan iku ngerambagnò penolakan hirarki sosial. Ndhik lévél lokal, Walikan iku wis biasa digawé. Wolak-walik Kata dan Fonologi Fonologi ò sòb Jòwò Ngalaman karo ò sòb Indonésia Ngalaman Konsonan letup ndhik ò sòb Jòwò Ngalaman dan Indonésia Ngalaman iku sak- jané secara akustik voiceless alias ganok suarané hébak. Mereka asliné duwé
Kesimpulan dan Ringkesan karakter meletup abot sing diikuti karo vokal sing rodok ò nòk vibrasiné, ke- cuali lék pas kenék nasalisasi ndhik awal kata. Ndhik posisi akhir kata, kon- sonan letup sing abot iki muncul dadi ò ncòké, yòiku konsonan letup sing ringan. Konsonan letup glottal [ʔ] iku muncul ndhik ò sòb Jòwò Ngalaman dan Indonésia Ngalaman sebagai bentuk realisasi /k/ ndhik posisi akhir kata dan akhir kata dasar. Swòrò vokal ndhik ò sòb Jòwò Ngalaman dan Indonésia Ngalaman, kecu- ali schwa, iku nduwé alofon sing muncul nuruti kondisi ségmén sing muncul sakmariné dhéké. Alofon-alofon iku distribusiné pòdhò hébak, kecuali vo- kal isor-tengah /a/ sing muncul ndhik akhir kata, sing ndhik bòsò Indonésia Ngalaman tetep direalisasikan dadi [a], duduk dadi [ɔ] kòyòk mesthiné sesu- ai historiné ndhik ò sòb Jòwò Ngalaman. Kok isò [a] dan [ɔ] dadi foném sing bédhò iku kirò -kirò disebabnò kontak bahasa karo bòsò Indonésia Ngalaman. Suku kata ndhik ò sòb Jòwò Ngalaman dan Indonésia Ngalaman iku bia- sané nduwé utas konsonan ndhik bagian onsét dan kodané, dan utas vokal ndhik nukléusé. Tapi, maksimum agit konsonan aé sing oléh ò nòk ndhik on- sét suku kata, isò ndhik bagian awal kata dasar utòwò ndhik bagian tengah kata dasar. Bagian akhir suku kata iku gak oléh nduwé kluster konsonan, kecuali ndhik beberapa kata selangan sing sik ranya. Kluster konsonan ho- morganik sing ndhik bagian tengah kata dasar ndhik ò sòb Jòwò Ngalaman dan Indonésia Ngalaman iku kadit ò si dipisahnò karo batasan suku kata. Wolak-waliké Kata dan Fonologiné Walikan Wolak-waliké kata ndhik Walikan iku akéh-akéhé ngikuti aturan Total Seg- ment Reversal, sing artiné masing-masing ségmén utòwò foném iku diwalik hébak dan ditòtò ulang sakhébaké. Supòyò isò nggawé onsét dan koda sing kipa ndik Walikan, penyisipan vokal dan konsonan, pengilangan vokal dan konsonan, simplifikasi kluster, utòwò ijol-ijolan vokal dan konsonan iku se- ringkali diperloknò . Selama proses wolak-waliké kata, bentuk dasar iku diwalik sesuai karo aturan fonologis dan fonotaktik ò sòb Jòwò Ngalaman dan Indonésia Ngalam- an. Sistem fonologis tekan ò sòb sumber iku éféktif dan kétok ndhik Walikan. Konsonan letup sing abot ndhik bagian awal kata dadi konsonan letup ringan pas posisine dikiwal dadi ndik bagian akhir kata. Alternasi alofonik tekan /k/ dadi [ʔ] yò kedadén ndhik Walikan. Kluster konsonan homorganik tetep dadi utas ndhik posisi bagian tengah kata, sing isò dadi bukti lek dhéké iki tauto- silabik ndhik ò sòb Jòwò Ngalaman dan ò sòb Indonésia, yòiku dadi utas suku kata. 337
338 Kesimpulan dan Ringkesan Beberapa kata Walikan iku, masiò ngono, nduduhno bukti lek penggunaé wis ora ngikuti secara ketat hénam pola alofonik antara /e/ ~[ɛ] dan /a/ ~[ɔ]. Hal iki nunjuknò lék ò nòk perubahan fonologis sing lagi terjadi ndhik ò sòb Jòwò Ngalaman dan Indonésia Ngalaman. Kadang-kadang kata sing ò dhòp iku nduwéni bentuk Walikan sing bédhò -bédhò soalé genaro-genaro penggunaé malik kata iku berdasarkan aturan penulisan kata. Tapi sing luwih penting hénam, ò sòb kiwalan iku an- cén digawé éwag nglanggar aturan, dadi yò mesthi aé bakalé akéh variasiné. Variasi Sosiolinguistiké Walikan Sing ngéwag Walikan iku genaro-genaro ò ket macem-macem jenis kelamin karo bédhò -bédhò umuré pisan. Genaro nganal biasané luwih percaya diri lék genomo Walikan timbangané genaro kodéw, iki kétok pas mereka dino- kati perkòrò kelancaran berbicara. Sakliyané iku, jumlah kata karo éksprési sing négatif konotasiné yò ò nòk luwih akéh ndhik omongané genaro-genaro nganal. Macem-macem kelompok umur iku pòdhò nggawé bentuk Kiwalan sing bédhò -bédhò . Genaro sing kéwut cenderung manut nang fonologi ambik fo- notaktiké Jòwò Ngalaman utòwò ò sòb Indonésia Ngalaman. Nang kasus li- yané, kadang mereka nggawé éjaan sing luwih sawal. Genaro sing enom iku grup sing luwih dinamik, polahé mereka nambah-nambahi utòwò nggawé bentuk ranya karo ngarang pengucapan sing kadit dieruhi genaro kéwut. Perbédaan iki artiné Walikan iku duduk prakték genomo-genomo sing mandheg aé, genaro kéwut sik isò nggawé, tapi genaro enom iku kelompok sing nduwéni kontrol nang bentuk kontemporér Walikan. Genaro enom iki sing nyiptaknò bentuk-bentuk inovatif dan sing sering digawé. Walikan iku wis ò nòk két hulupesan taun mbiyén, dan saiki wis diéwag karo genaro-genaro tekan macem-macem umur dan kelompok jenis kelamin. Walikan iku ora digawé karo genaro enom thok, dadi saiki iso dileboknò ka- tegori bòsò urban (Rampton 2015). Genaro kéwut dan enom pò dhò -pò dho nganggep Walikan iku suatu jenis ò sòb Jowò Ngalaman sing informal dan kolokial dan isò dadi tòndhò kebanggaan lokal, solidaritas, karo identitas re- gional.
Kesimpulan dan Ringkesan Masa Depané Walikan Walikan iku prakték linguistik sing awalé digawé genomo-genomo aé tapi saiki wis digawé ndhik berbagai média. Walikan wis berkembang ò ket ò sòb genomo-genomo biasa dadi ò sòb sing tertulis, ò ket interaksi ndik njero ke- lompok nang komunikasi publik, dan ò ket platform offline nang platform online. Walikan iku wis ò si ngenalnò macem-macem wernò lokal nang nggéné lanskap linguistik kuthò Ngalam. Walikan yo isò nduduhnò lék ò sòb (urban) lokal iku ò si koeksis ndhik lanskap linguistik Indonésia bareng-bareng karo bòsò Indonésia standar dan bòsò daérah liyané. Perubahan dan perkembangan sing ò nòk ndhik domainé Walikan iku ngenalnò perubahan sing ò nòk ndhik dasaré bòsò iku éwéd, ò ket kesesuaian nang fonotaktik ò sòb Jòwò dadi berubah nang penggunaan strategi inovatif sing kadang nabrak aturan fonotaktik. Masiò ngono, bentuk tertulis Walikan sing ò nòk ndhik média sik sesuai karo aturan fonotaktik, soalé bentuk-bentuk iku kudu isò diterimò secara sosial dhisik, sak durungé isò diterimò secara luas. Dadi, bentuk standar Walikan iku ditentukan oleh konsénsus informal sing ò nòk ndhik komunitas bahasané. Walikan iku wis ò nòk két amil nuhat kepungkur, dan bakalé ò nòk sam- pé hulupesan nuhat luwih hénam. Supòyò dhéké ò si bertahan, genaro-genaro sing ò si genomo Walikan kudu terus ngéwag Walikan. Pemerintah ò si aé ndu- kung genaro-genaro hébak supòyò nggawé Walikan ndhik endi-endi, tapi ké- tokané Walikan bakalan tetep digawé ndhik domain sing informal. Panduan gawé Riset Masa Depan Analisa struktur Walikan ndhik disertasi iki akéh-akéhé berdasarkan léksikon dan struktur internalé kata-kata Walikan. Hasilé ò si nduduhnò yòkopò dan sampék sepirò fonologi dan fonotaktis Walikan iku ngikuti utòwò ngelanggar sistem sing ò nòk ndhik ò sòb Jòwò Ngalaman dan Indonésia Ngalaman. Hasil ndeloki sistem fonologi ò ket ò sòb haud iku nggarai ayas ò si nyumbang pisan nang kumpulan déskripsi dialék-dialék ò sòb Jòwò . Ndhik déskripsi ò sòb Jòwò Ngalaman dan Indonésia Ngalaman iki, ayas wis nerangnò lék bédhòné antara konsonan sing retroflex dan sing non- retroflex iku tambah éwus tambah ngilang, ò dhòp karo sing ditemoknò ndhik dialék Jòwò liyané (Villerius 2019; Zen 2019). Perubahan iki ò si aé diakibatnò bilingualisme bòsò Indonésia kéra-kéra licek, kòyòk sing ò nòk ndhik ò sòb Jò - 339
340 Kesimpulan dan Ringkesan wò Ngalaman iki, dan mungkin juga kenék pengaruh faktor sosial, jenis kela- min, karo umur. Sing penting penelitian berikuté kudu didésain éwag melajari wujud perubahan unsur bòsò sing wis nyebar nang endi-endi iki. Konsonan letup ndhik posisi akhir kata iku dinétralisir ndhik Walikan. Hal iki ò dhòp karo hasilé penelitian akustiké Vander Klok et al. (2018) tentang yòkòpò penutur ò sòb Jòwò Tengahan sing bilingual iku genomo konsonan le- tup Jòwò ndhik posisi akhir kata. Mené-mené, bakalé menarik lék ò nòk sing ngéwag penelitian serupa nang penutur Walikan. Rò tò -rò tò penutur Walikan iku bilingual, soalé meréka ò si molak-malik kata-kata dalam ò sòb Jòwò Nga- laman dan Indonésia Ngalaman. Dadi, studi kòyòk ngono iku isò nduduhnò peranan transfer linguistik utòwò éfék-éfék gangguan nang còrò penutur iki ngucapnò konsonan letup abot dan ringan. Halas ijisé hasil penelitian soal fonologiné Walikan iku nduduhnò lék po- la alofonik antara /e/ ~[ɛ] dan /a/ ~[ɔ] iku gak selalu digawé secara konsistén karo penutur Walikan. Hal iki ò si dadi bukti lék ò nòk perubahan sing lagi terjadi ndhik njeroné bòsò Jòwò Ngalaman akibat pengaruh bòsò Indonésia. Embén-embén diharapnò ò nòk penelitian sing mbahas secara mendalam ke- mungkinan ò nòké perubahan bòsò sing nggawé luwih akéh data bòsò Jòwò sing Jòwò Timuran dan bòsò Indonésia. Kemungkinan penelitian ndhik masa depan sing ò si dilakoni yòiku ndhik aréa ò sòb urban dan informal kéra enom. Bakalan kipa lék ò nòk sing mende- sain secara sistematis còrò nglumpuknò data Walikan tekan Internét utòwò média digital. Korpus ayas iki isiné Internét data sing diklumpuknò tekan macem-macem wébsite dan forum, tapi ayas kadit nggawé métode pengum- pulan data sing khusus sing isò ngéwangi njupuk pengambilan halas ijisé macem Walikan secara keseluruhan. Tujuan ayas pas ikò yòiku nglumpuknò korpus kata-kata Walikan tekan Internét seakéh mungkin dan ndeloki peng- gunaané ambik yòkòpò genaro-genaro iku nggunakno kata-kata iku mau. Ndhik masa depan, lék isò ò nòk sing fokus nang média komunikasi digital tertentu terus mengobservasi yòkòpò genaro-genaro iku berinteraksi ndhik kono nggawé Walikan. Hubungan antara bòsò urban dan komunikasi digi- tal iku menarik éwag peneliti ndhik ranah sosiolinguistik, studi media, studi komunikasi, dan studi literasi digital. Kotis hénam, bakalé luwih kipa lék ò nòk sing ò si nggawé datasét sing luwih gedhé tekan Walikan utòwò bò sò -bò sò urban dan informal kéra enom sing liyané. Datasét iku isiné yò isò mengandung data tekan daérah pinggiran utòwò ndésò , nggén sing selama iki kadit tau dibahas karo akéh-akéhé peneli- tian tentang ò sòb informal. Genaro-genaro sing ò nòk ndhik korpus Walikan- ku iki contohé, akéh-akéhé asalé tekan daérah kuthò Ngalam. Mené hénam,
Kesimpulan dan Ringkesan genaro-genaro sing tekan ndésò ò si diajak supòyò deskripsi Walikan iki ò si luwih kipa. Akhiré, disertasi iki yò ngéwangi nambahi déksripsi ò sòb urban dan in- formal kéra enom sing ò nòk ndhik Asia Tenggara, sing sampék saiki sik ter- golong kurang patiò dibahas dan dikaji masiò lagi marak digawé ndhik daerah iku (Djenar 2015; Hoogervorst 2015). Tulisan iki diharapnò isò nggaraknò pe- nelitian sing berikuté luwih fokus nang jenis komunikasi sing serupa ndhik aréa Asia Tenggara. 341