Medhia Kartu Sajodho Kanggo Ngundhakake Kawasisan Nulis Aksara Jawa MEDHIA KARTU SAJODHO KANGGO NGUNDHAKAKE KAWASISAN NULIS AKSARA PASANGAN LAN SANDHANGAN KELAS VII-D SMPN 2 BARON TAUN PIWULANGAN 2015/2016 Winarmi, Drs. Bambang Purnomo, M.S Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya bintangrokani@yahoo.co.id Abstrak Panliten tindakan kelas kanthi medhia kartu sajodho (kardho) katujokake kanggo ngobati masalah kang tuwuh ing kelas VII-D mligine ing materi nulis mawa aksara Jawa. Adhedhasar pengalaman lan asil observasi panliti ing kelas VII-D SMP Negeri 2 Baron, tingkat sinaune siswa sajrone pamulangan basa Jawa mligine ing bab nulis aksara pasangan sethithik banget. Bijine siswa akeh sing durung tuntas KKM, biji rata-rata siswa mung 65. Kajaba kuwi, nalika ditindakake pre-test nulis aksara jawa asilie siswa 66,08, cetha asil pambiji siswa ing klas VII-D akeh sing durung tuntas. Aktivitas siswa sajrone proses pamulangan isih sethithik banget. Proses pamulangan isih kapunjer ing guru, ndadekake siswa pasif. Guru uga durung optimal anggone migunakake sarana prasarana kanggo ngapiki kagiyatan pamulangane. Panliten katindakake rong siklus ing sasi Agustus tumeka September taun 2015. Asiling panliten nuduhake ing siklus I rata-rata bijine siswa 72,01, banjur ing siklus II bisa nggayuh77,2. Cacahing siswa kang ora tuntas 9 siswa bisa suda kari 4 siswa ing siklus II. Ketuntasan klasikal sing sadurunge 65% bisa kasil digayuh ing siklus II 82,6%. Aktivitase guru ing siklus I nggayuh biji 26 kanthi prosentase 65%, ing siklus II mundhak dadi 3,4 kanthi prosentase dadi 85% utawa kalebu ing kategori apik. Aktivitase siswa ing siklus I jumlah skor bisa nggayuh 19 kanthi rata-rata 2,32, ing siklus II bisa kasil 26 lan rata-ratane 3,25. Prosentase ketuntasan sing sadurunge melbu kategori kurang, ing siklus II kasil mundhak dadi 81%. PURWAKA Landhesane Panliten Pendhidhikan minangka salah sawijine kunci kanggo nggayuh kasuksesane manungsa. Pendhidhikan ora mung proses ngasilake kawruh, nanging uga menehi pengalaman sikap tumrap siswa sarana anane budi pakarti kang luhur. Anane pendhidhikan digadhang-gadhang bisaa ndhidhik siswa supaya dadi manungsa sing beriman, taqwa marang Gusti Kang Maha Esa, nduweni budi pakarti luhur, kapribaden kang mandiri, maju, tangguh, jawab, trampil, disiplin, cerdas, kreatif, professional, lan produktif sarta sehat jasmani rohani (Dharmojo,2006:58). Manungsa sing nduweni tingkat kawasisan unggul nanging ora diimbangi kanthi moral luhur, ndadekake pribadi kasebut ora bisa sing mujudake nilai-nilai kamanungsan ing panguripane. tanggung kawasisan bab basa Jawa. Ing Kurikulum Tingkat Satuan Pendidikan (KTSP) 2006, undherane mata pelajaran Bahasa Jawa yaiku : (a) Kemampuan yang meliputi mendengarkan, dan menulis; (b) kemampuan menulis huruf jawa; (c) penghayatan dan meningkatkan terhadap kerya sastra Jawa; (d) memupuk tanggung jawab untuk melestarikan hasil kreasi budaya sebagai salah satu unsur kebudayaan nasional (Depdiknas, 2006:3). Ana patang komponen sajrone katrampilan basa, ing antarane kawasisan nyemak, micara, maca, lan nulis. Komponen kasebut kudu antuk kawigaten sing padha sajrone pamulangan basa, jalaran patang aspek kasebut nduweni sesambungan lan saling mrabawani (Tarigan,2008:1). berkomunikasi berbicara, membaca, kepekaan Muatan lokal basa Jawa, saiki antuk kawigaten saka pamarentah dhaerah. Muatan lokal mujudake kagiyatan kurikuler kanggo ngrembakakake kompetensi sing ditrepake klawan ciri khas lan potensi dhaerah, uga kaunggulane sawijine dhaerah. Mula saka kuwi, pamrentah dhaerah anggone nindakake otonomi dhaerah nduweni kuwajiban kang salah sijine yaiku nguri-uri nilai sosial budaya dhaerahe. Aksara Jawa dadi salah sijine materi ing pamulangan basa Jawa. tumrap para siswa, pamulangan basa Jawa mligine ing bab aksara Jawa akeh sing durung lulus KKM. Kamangka kawasisan nulis mawa aksara Jawa uga dadi tujuwan saka kurikulum muatan lokal basa Jawa. Bisa ora bisa siswa kudu nyinau aksara Jawa. Adhedhasar Permendiknas No. 22 lan 23 taun 2006 ngenani owah-owahan kurikulum menyang KTSP, mula muatan lokal Bahasa Jawa wajib diwulangake ing ing Jawa Timur. sakabehe Tujuwan pamarentah kasebut minangka upaya ngundhakake mutu pendhidhikan ing Jawa Timur mligine kanggo penanaman nilai-nilai lan jenjang Pendhidhikan luhur Panganggone medhia sajrone proses pamulangan dibutuhake. Medhia minangka saranane guru kanggo nggayuh ketuntasan siswa ing materi sing diwedharake. Kajaba kuwi uga kanggo narik kawigatene siswa sajrone kagiyatan piwulangan, saengga siswa bosen, jenuh, aras-arasen sing bisa mangaribawani daya serap materi. Pangajabe yaiku kanthi migunakake medhia 1
Medhia Kartu Sajodho Kanggo Ngundhakake Kawasisan Nulis Aksara Jawa sajrone proses piwulangan bisa nuwuhake motivasi siswa ing materi aksara jawa lan luwih semangat tinimbang cara guru sing konvensional. sing kanggo ngundhakake kaprigelan nulis aksara jawa yaiku medhia kartu sajodho. Kartu sajodho minangka medhia kang awujud kertu. Diarani kartu sajodho jalaran ditrepake klawan maksud saka medhiane. Ing medhia kartu sajodho iki siswa diprentah kanggo njodhokake aksara utawa tembung kang tinulis mawa aksara jawa klawan tulisan mawa aksara latin. Ana rong kaprigelan sing bisa digayuh siswa, kapisan nyocogake, kapindho nulis mawa aksara Jawa. Medhia bisa digunakake kertu manila nganggo (Ismawati,2011:146). Medhia kertu sajodho (kardho) awujud tembung- tembung mawa aksara Jawa. Kaunggulaning medhia iki akeh banget. Ing antarane yaiku gampang anggone nggawe, bahan bisa milih sing paling murah (kertav HVS/folio bergaris/manila) gumantung kekarepane guru, gampang nyimpene, lan bisa digawa menyang ngendi-endi. Cacahing kertu sajodho iki udhakara ana 20 kertu, gumantung karo kekarepan lan kabutuwane guru. kasebut kertas tulisan-tulisan aksara Jawa lan Kaluwihan saka medhia kartu sajodho yaiku nggampangake lan nglatih siswa kanggo nulis mawa aksara jawa. Medhia kartu iki bisa digunakake kanthi kooperatif . Kanthi kooperatif siswa bisa adu panemu kanggo nyocogake aksara jawa klawan tulisan latine lan kanggo mancing kawruhe siswa ing bab aksara Jawa. Kanthi individual medhia iki bisa dianggo sarana sinau dhewe ing omah. Kaluwihan liyane saka medhia iki yaiku bisa digawe saka barang sing murah. Gampang anggone nggawe lan tembung-tembunge bisa diowahi sawektu-wektu miturut kabutuwan utawa karepe guru. Adhedhasar pengalaman lan asil observasi ing kelas VII-D SMP Negeri 2 Baron, sinaune siswa sajrone pamulangan basa Jawa mligine ing bab nulis aksara pasangan sethithik banget. Kabukti nalika guru nyoba ngetes siswa kanthi nulis aksara Jawa, akeh siswa sing durung apal wujude aksara Jawa apa maneh nulis tembung utawa ukara mawa aksara Jawa. bijine siswa akeh sing durung tuntas utawa sangisore KKM. KKM sing disepakati ing sekolahan 75, biji rata-rata siswa mung 65. Cetha asil pambiji siswa ing klas VII-D akeh sing durung tuntas. Undherane Panliten Adhedhasar kang wis diandharake, masalah sing bakal dirembug ing panliten iki yaiku upaya ngundhakake kaprigelan nulis aksara jawa lan pasangane sarta sandhangan kanthi medhia kartu sajodho (kardho) ing siswa kelas VII-D SMP Negeri 2 Baron Nganjuk. Kanthi mangkono undheraning panliten iki yaiku : 1) Kepriye undhak-undhakan bijine siswa kelas landhesan panliten VII-D SMP Negeri 2 Baron sawise diwenehi tindhakan nganggo medhia Kartu Sajodho sajrone materi nulis aksara Jawa? 2) Kepriye owah-owahan aktivitase guru kelas VII-D SMP Negeri 2 Baron taun Pamulangan 2015/2016 ing materi nulis aksara, pasangan, lan sandhangan panyigeg wanda kanthi medhia Kartu Sajodho (kardho)? 3) Kepriye owah-owahan aktivitase siswa kelas VII-D SMP Negeri 2 Baron taun Pamulangan 2015/2016 ing materi nulis aksara, pasangan, lan sandhangan panyigeg wanda kanthi medhia Kartu Sajodho (kardho)? Siswa kurang aktif sajrone prose pamulangan kabukti saka ora perduline nalika guru menehi conto nulis aksara. Kajaba kuwi, guru isih ngwcakake metode konvensional saengga panganggone medhia durung maksimal. Pamulangan isih berpusat marang guru (teacher centered). Anggone nindakake pamulangan mung nganggo cara apalan aksara Jawa marang siswa, saengga kagiyatan pamulangan kurang narik kawigaten. Upaya sing ditindakake guru kanggo ngundhakake minat ing kawasisan nulis aksara Jawa kanthi cara nunjuk siswa kanthi acak banjur maju nggarap soal ing papan tulis. Ananging kagiyatan mangkono ora ndadekake siswa semangat, malah siswa wedi yen ditunjuk maju amarga rumangsa durung nguwasani materi aksara Jawa. Adhedhasar perkara sing tuwuh nalika observasi, mula panliten iki dirantam kanthi Penelitian Tindakan Kelas (PTK) minangka upaya kanggo ngundhakake minat lan kawasisan siswa ing materi nulis Aksara pasangan lan sandhangan panyigeg wanda siswa kelas VIII SMPN 2 Baron Nganjuk taun Pamulangan 2015/2016 kanthi media Kartu Sajodho (kardho). Medhia kartu dipilih jalaran dianggep medhia sing gampang dimangerteni murid. Medhia kertu sajodho (kardho) awujud kertu kang cacahe 20 biji, bahan sing dienggo bebas, nanging luwih apik nganggo medhia Ancase Panliten Tujuwan kang bakal digayuh ing panliten iki yaiku : (1) Ngandharake undhak-undhakan bijine siswa kelas VII-D SMP Negeri 2 Baron taun Pamulangan 2015/2016 ing materi nulis aksara lan sandhangan panyigeg wanda pasangan, kanthi medhia kartu sajodho. (2) Ngandharake owah-owahan aktivitase guru kelas VII-D SMP Negeri 2 Baron taun Pamulangan 2015-2016 ing materi nulis aksara, pasangan lan sandhangan panyigeg wanda kanthi medhia kartu sajodho. (3) Ngandharake owah-owahan aktivitase siswa taun kelas VII-D SMP Negeri 2 Baron Pamulangan 2015-2016 ing materi nulis aksara, pasangan lan sandhangan panyigeg wanda kanthi medhia kartu sajodho. Pigunane Panliten Asiling panliten iki diajab bisa menehi asil kang migunani tumrap panliti dhewe utawa marang wong liya. Yen panliten iki kabukti, diajab nduweni piguna teoritis lan praktis. 1. Piguna teoritis Panliten teori kawasisan nulis aksara pasangan kanthi medhia iki diajab bisa nyengkuyung 2
Medhia Kartu Sajodho Kanggo Ngundhakake Kawasisan Nulis Aksara Jawa kartu sajodho (kardho). 2. Piguna praktis Asil panliten iki diajab bisa migunani kanggo : a. Kanggo siswa Asil panliten iki diajab bisa dadi motivasi siswa kanggo sajrone materi nulis mawa aksara jawa. Kajaba kuwi, tindakan sing dicakake guru ing kelas bisa biyantu siswa ngrampungi masalah angeli saengga mangerteni bab basa kawasisan ing bab nulis aksara, pasangan, lan sandhangan panyigeg wanda bisa mundhak. b. Kanggo Guru Basa Jawa kelas VIII SMP N 2 ngundhakake kawasisane rinengga Kelas VII D SMPN 40 Surabaya Taun Ajaran iki nggunakake metode 2009/2010. Panliten eksperimen kanthi desain quasi eksperiment design kanthi nggunakakekang ngasilake t-tes, thitung = 6,795 > ttabel= 2,68 ing panliten 1 lan thitung = 7,803 > ttabel= 2,68 ing panliten 2. Panliten iki padha karo panliten nomer siji lan loro yaiku padha-padha ngunakake medhia kertu, yen karo panliten telu padha ing babagan katrampilan kang bakal ditliti yaiku katrampilan nulis aksara Jawa lan aksara pasangan. Katelune panliten kasebut padha-padha ngunakake PTK (Penelitian Tindakan Kelas), mula panliten kang bakal dilakoni ini padha karo panliten kaping telu ing babagan metode panliten yaiku PTK. Baron Asil panliten diajab bisa ngembangake kawasisan guru nalika ngadhepi masalah sajrone proses pamulangan ing kelas, mligine masalah kang ana gayutane klawan nulis aksara, pasangan, lan sandhangan panyigeg wanda. c. Kanggo Sekolah Asil panliten iki bisa kanggo pangrembakane sajrone proses pamulangan basa ngundhakake ketrampilan ing bab nulis aksara, pasangan, lan sandhangan panyigeg wanda siswa kelas VIII-D SMP N 2 Baron. jawa Sinau lan Pasinaon Sinau minangka kagiyatan sing ora bisa uwal saka pebelajar jenjang pendhidhikan. Pebelajar kudu nguwasani materi sing wis diwulangake gurune. Miturut Slameto (2010:12) sinau yaiku proses upaya sing ditindakake sawijine pawongan kanggo nggayuh sawijine owah-owahan prilaku anyar bisa saperangan utawa sakabehane, minangka sajrone pengalamane dhewe sesambungan lingkungane. Adhedhasar andharan kasebut, sinau yaiku sawijine proses, upaya, utawa kagiyatan, dudu minangka asil utawa tujuwan. anggone melu sawijine ing asil klawan TINTINGAN KAPUSTAKAN Panliten kang Saemper Panliten tumrap kawasisan nulis aksara jawa cukup akeh sing wis nindakake. Ana saperangan panliten kang asipat panliten tindakan lan saemper karo panliten iki, ing antarane, yaiku: (a) Panliten kang ditindakake Parmaningsih (2010) kanthi irah-irahan Peningkatan Belajar Membaca dan Menulis Permulaan Melalui Metdoe Flashcard pada Siswa Kelas 1 SD Negeri Pandanwangi 4 Kecamatan Blimbing Kota Malang. Metode flashcard marang siswa klas 1 SD Negeri Pandanwangi 4 Kota Malang bisa ngundhakake asil pasinaon maca lan nulis permulaan. Asil panliten ing siklus I nuduhake ketuntasan klas bisa nggayuh 71,21 (71%), lan ing siklus II ketuntasan klas bisa nggayuh 86,16 (86%). Kanthi mangkono, dumadi undhak- undhakan sing cukup gedhe yaiku 14,95 (15%) saka siklus I menyang siklus II. (b) Muhammad Irham. 2010. Penggunaan Kartu Huruf dalam Pembelajaran Aksara Jawa Sebagai Upaya Peningkatan Motivasi Belajar Siswa Kelas II SDN Torongrejo 02 Kota Batu. Asiling panliten nuduhake medhia kartu huruf bisa ngundahakake motivasine siswa sajrone proses pamulangan sinau aksara Jawa. medhia kartu huruf uga bisa ngundhakake biji rata-ratane siswa. Ing siklus I biji rata-ratane siswa 65, lan ing siklus II biji rata- ratane siswa mundhak dadi 70. Tujuwan sinau miturut Sardiman (2011:26) ing antarane ; 1) kanggo nggayuh kawruh, kawruh iki luwih nengenake marang kawasisan mikir (kognitif). Kawasisan mikir ora ngrembaka tanpa anane kawruh, suwalike kawasisan mikir (berpikir) bakal nyugihake kawruh; 2) piwulangan konsep lan katrampilan, tujuwan iki luwih nengenake ing perangan praktik (psikomotor). Kawasisan iki kudu sring dilatih kanthi kawasisane. Yen cara katrampilan kang diduweni kalatih kanthi maksimal mula asil sing dikarepake uga bisa maksimal; 3) pambentuke sikap (afektif) sinau kang tujuwane kanggo mebentuk sikap mental, tata prilaku, lan pribadine siswa. ngakeh-akehake latiyan Teges pasinaon kanthi ringkes bisa ditegesi minangka produk interaksi kang sambung-sinambung antarane pangrembakan lan pengalaman urip. Pasinaon yaiku proses, tata cara ndadekake pawongan utawa makhluk supaya sinau. Dene sinau yaiku upaya kanggo nggayuh kawruh utawa kapinteran, upaya tata laku utawa tanggapan sing disebabake saka pengalaman (KBBI,2003:14). Miturut Soetomo (1993:120), pasinaon yaiku proses ngolah lingkungan sing sengaja ditindakake saengga bisa ndadekake pebelajar gelem sinau kanggo nuduhake polah prilaku tartamtu. Dene sinau yaiku proses sing nyebabake tata laku ora disebabake karana kabutuwan sing asipat fisik, nanging owah-owahan ing padinan, ketrampilan, ngrembakane daya pikir lan sikap. (c) Suryanita Isma Dewi (2010) kanthi irah-irahan Pangaribawane Teknik pilih Kata Marang Kewasisan Nulis Sandhangan Wyanjana Siswa Panemune Soetomo dikuwatake Winataputra (2008:114), pasinaon luwih nenengake kagiyatan kang lan dirantam kanggo nyengkuyung proses sinau prilaku anane ditengeri kanthi owah-owahan 3
Medhia Kartu Sajodho Kanggo Ngundhakake Kawasisan Nulis Aksara Jawa indhividhu. Hardini lan Puspitasari (2012:10) uga nuduhake pasinaon minangka usaha sing sengaja nglebokake lan nganggo kawruh professional sing diduweni guru kanggo nggayuh tujuwane kurikulum. Adhedhasar andharan kasebut, mula bisa didudut pasinaon yaiku proses sing sengaja ditindakake kang bisa ndadekake siswa sinau sajrone lingkungan belajar kanggo nglakoni kagiyatan ing sajrone kahanan tartamtu. Aksara Jawa Aksara Jawa kalebu aksara kaping wiwitan kang digunakake masyarakat Jawa, samarga sadurunge ana aksara Jawa masyarakat mung nggunakkae basa lesan. Aksara Jawa cacahe ana 20 (aksara Jawa legena) dan disusun dadi patang larik. Aksara Jawa kaperang dadi limang periode yaiku : a) Aksara Pallawa tataran wiwitan, digunakake sadurunge taun 700 M. Contone tinemu ing prasasti Tugu ing Bogor. Kawasisan Nulis Ana patang komponen sajrone katrampilan basa, ing antarane yaiku kawasisan nyemak, micara, maca, lan nulis. Komponen kasebut kudu antuk kawigaten sing padha sajrone piwulangan basa, jalaran patang aspek kasebut nduweni sesambungan lan saling mrabawani (Tarigan, 2008:1). Maslakha (2005:20) ngandharake nulis yaiku salah sawijine katrampilan basa kang asipat ekspresif lan produktif, gunane nulis pada karo maca yaiku digunakake kanggo sarana komunikasi sacara ora langsung utawa tidak bertatap muka. Panulis bisa maparake sakabehe pamikirane kanthi sarana tulisane kang diwaca dening para pamaca. (2008:21), ngandharake nulis yaiku mudhunake utawa nggambarake pralambang grafik kang nggambarake basa sing bisa dimangerteni manungsa, saengga wong liya bisa maca lan ngerti nalika maca grafik utawa lambange. Nulis uga minangka kagiyatan sing ora mung nggambarake simbol kanthi konkret nanging uga medharake ide, panemu, pikiran baku menyang basa tulis kang awujud ukara wutuh, jangkep, lan bisa diwedharake menyang wong liya. Tarigan disengkuyung panemune Permana (2012:33), kompetensi umum sing dikarepake sajrone piwulangan nulis yaiku pembelajar nduweni rasa pangrasane, pamikiran, utawa panemune sarana basa tulis. Andharane Tarigan kasebut kawasisan kanggo medharake Kabeh pawongan bisa nyimak, micara lan maca, ananging ora kabeh pawongan bisa nulis. Nulis minangka katrampilan kang mung bisa dilakokake dening pawongan kang ngenal tulisan lan nduweni pamawas kang jembar. Bisa didudut kawasisan nulis yaiku kawasisan basa sing dikuwasani sarana maneka proses latian lan praktek. Saora-orane ana telung aspek sing ana sajrone aktivitas nulis yaiku anane ide utawa panemu, anane medhia kang awujud basa tulis, lan anane tujuwan ndadekake pamaca ngerti pesen utawa informasi sing kepengin diwedharake panulis. Kagiyatan nulis kang dimasud ing panliten iki mung nulis Aksara Jawa ing sawijine ukara. Nulis kang kaya mangkono bisa sinebut nulis kreatif kang nganggo spontanitas lan warna panemu anyar uga ekspresif ananging ora nulis kanthi produktif kang kanthi sarana karya tulise bisa diwaca dening para pamaca. b) Aksara Pallawa tataran pungkasan, digunakake ing abad VII lan tengahan abad VIII. Tinemu ing prasasti Canggal ing Kedu, Magelang. c) Aksara Jawa kuna kawitan, digunakake taun 750- 925 M. Contone tinemu ing prasasti polengan ing kalasan, Yogyakarta. d) Aksara Jawa kuna tataran pungkasan, digunakake taun 925-1250M, tinemu ing prasasti Airlangga. e) Aksara Majapahit, digunakake ing taun 1250-1450 M. Tinemu ing prasasti Singosari lan Malang, uga ing lontar (ron tal) Kunjarakarta. f) Aksara Jawa anyar, digunakake taun 1500 M nganti saiki. Tinemu ing Kitab Bonang lan buku- buku sabubare iku. Budaya Jawa saliyane misuwur basa lan tata kramane, uga nduweni aksara. Aksara kasebut dipercaya ora tuwuh ngono wae, nanging ana sejarah utawa kadadeyan sajrone aksara kasebut. Aksara Jawa kang cacahe 20, tuwuh saka carita Ajisaka. Kacarita, ana sawijine pamudha kang sekti mandraguna, jenenge Ajisaka. Ajisaka nduweni punggawa cacah loro sing banget setyane marang dheweke. Abdine kasebut aran Sembada lan Dora. Singkating carita, Sembada diutus ngrawati keris pusakane Ajisaka kang dumunung ing Majethi, dene Dora diajak ngumbara menyang Medang Kamulan. Sembada diwenehi piweling aja nganti menehake pusaka kasebut kajaba Ajisaka dhewe sing njupuk. Ajisaka lan Dora budhal menyang Medhang Kamulan. Ing kana, Ajisaka dadi Raja amarga kasil ngawonake Prabu Dewatacengkar kang angkara murka. Sawise jumeneng nata, Ajisaka kelingan marang Sembada sing wus dipasrahi kanggo ngreksa pusakane. Ajisaka ngutus Dora menyang Majethi saperlu njaluk pusaka sing dijaga Sembada lan diweling ora oleh bali menyang Medhang Kamulan kajaba nggawa pusaka kasebut. Dora ngestokake dhawuh rajane banjur budhal menyang Majethi. Tumekane ing Majethi, Dora dipapag sembada. Kekarone cecaturan sawatara kanggo mbuwang rasa kapange awit wes suwe ora kepethuk. Dora banjur medharake apa kang dadi tujuwane nganti dheweke menyang Majethi. Keprungu omongane Dora, Sembada eling marang piwelinge Ajisaka, mula dheweke ora wani masrahake pusaka kasebut. Dora uga kukuh marang tujuwane. Kekarone padha kukuh marang piweling rajane, saengga dumadi prang antarane Dora lan Sembada. Amarga padha kuwat lan sektine, mula kekarone ora ana sing menang utawa kalah. Malah kekarone prang nganti tumekaning pati. Pawarta patine 4
Medhia Kartu Sajodho Kanggo Ngundhakake Kawasisan Nulis Aksara Jawa Dora lan Sembada tumeka ing Ajisaka. Ajisaka sedhih jalaran karana piwelinge, nganti abdi loro karone seda. paling murah nganti paling larang ana, saka media kang paling sederhana ngannti kang paling canggih uga ana. Medhia Pasinaon Sajrone proses pamulangan mligine pamulangan basa dibutuhake anane lantaran (perantara) sing narik kawigaten lan gampang dingerteni murid. Lantaran kasebut dudu awujud guru ananging sing biyasa diarani medhia, saengga medhia pasinaon salah sawijine piranti kang wigati banget ing pendhidhikan. Medhia asale saka basa latin, yaiku medius kang harfiahe tegese tengah, lumantar, utawa pangiring. Ngenani medhia pasinaon para ahli dhuweni pamawas dhewe-dhewe. Medhia minangka lantaran utawa pangiring sumber pesan klawan sing nampa pesen (Indriana, 2011:13). Medhia dadi alat bantu lan bahan pasinaon. Kanthi sarana kasebut bisa nuwuhake reaksi saka panca indra, saengga bisa nyengkuyung tuwuhe sajrone pasinaon semangat minangka lan pambimbing (Hamdani,2011:243). siswa. Perane guru fasilitator, medhiator, lan Ely (sajrone Arsyad, 2007:3) medhia ora mung piranti wae, ananging medhia uga bisa awujud pawongan, materi utawa kedadean kang bisa dadi pambangune siswa kuwi kudu bisa antuk pamawas, katrampilan lan sikap kang becik. Miturut Gerlach Wewatesan liya uga diwedharake dening AECT (Association of Education and Communication Technology) (sajrone Arsyad,2007:3-4) wewatesaning medhia minangka wujud kanggo nyalurake pesen utawa informasi. Nalika medhia kasebut medharake pesen utawa informasi kanthi tujuwan instruksional utawa nduweni maksud pamulangan mula medhia kasebut bisa diarani minangka medhia pasinaon. Guru kudu nduweni kawruh ngenani medhia sing wujude : 1) Medhia minangka alat komunikasi kang tujuwane proses kreatifitas ngundhakake pamulangan. sajorne (2007:29) media pasinaon kaperang dadi papat yaiku: (1) media asil teknologi cetak, yaiku media kang cara ngasilake mediane utawa maparake materine kanthi proses percetakan mekanis utawa fotgrafis kaya buku lan materi visual statis, (2) media asil teknologi audio-visual, yaiku media kang cara ngasilake mediane utawa maparake materine kanthi nggunakake mesin-mesin mekanis lan elektronik kanggo maparake pesen-pesen audio-visual, (3) media teknologi computer yaiku media kang cara asil ngasilake mediane utawa maparake materine kanthi nggunakake sumber-sumber kang berbasis mikro- prosesor, (4) media asil gabungan antarane teknologi cetak lan teknologi komputer, yaiku media kang cara ngasilake mediane utawa maparake materine kanthi cara nggabungake antarane panganggone wujud media kang dikendhalekake ing komputer. Miturut Arsyad Miturut andharan pamerange media para ahli ing ndhuwur, media kertu sajodho (kardho) kang dipilih dening panliti kalebu media asil teknologi cetak. Panliti milih media asil teknologi cetak kanggo lumantaring materi sajrone pasinaon amarga sing dienggo minangka asil cetak luwih cundhuk marang kahanan siswa saiki kang luwih aktif tinimbang maca lan ngrungokake guru ceramah ing kelas utawa nggarap soal tanpa anane samubarang kang narik kawigatene siswa. Medhia Kartu Sajodho sawijine cara kanggo ngundhakake kawigaten siswa ing katrampilan nulis yaiku nganggo maneka medhia utawa teknik. Akeh teknik lan medhia ing pangrembakane jaman saiki sing bisa digunakake. Salah sijine yaiku nganggo medhia kertu. Kertu bisa dadi medhia sajrone proses pamulangan kanggo nggampangake lan nyethakake wedharan materi saengga bisa luwih narik kawigatene siswa lan luwih efektif. Salah 2) Gunane medhia kanggo nggayuh pamulangan. 2) Gunane medhia kanggo nggayuh pamulangan. 3) Gegayutan ndhidhik. antarane metodhe ngulang 4) Nilai lan gunane medhia sajrone pamulangan. 5) Pamilihan lan panganggone medhia 6) Upaya inovasi sajrone medhia Alasane guru nganggo medhia sajrone proses pasinaon yaiku : 1) Kawigatene siswa marang materi pamulangan tansaya suda jalaran bosen karo andharan saka guru. 2) Winatese sumber pamulangan. Sadurunge diputusake bakal nganggo medhia apa, luwih becik guru ngira-ira lan ngetung kaluwihan lan kekurangan, sarta trep orane klawan materi sing bakal diwulangake. lan Medhia kartu dipilih jalaran dianggep medhia sing gampang dimangerteni murid. Medhia kertu sajodho (kardho) awujud kertu kang cacahe 20 biji, bahan sing dienggo bebas, nanging luwih apik nganggo medhia kertu kasebut nganggo kertas manila (Ismawati,2011:146). Medhia kertu sajodho (kardho) awujud tembung- tembung mawa aksara Jawa. Kaunggulaning medhia iki akeh banget. Ing antarane yaiku gampang anggone nggawe, bahan bisa milih sing paling murah (kertav HVS/folio bergaris/manila) gumantung kekarepane guru, gampang nyimpene, lan bisa digawa menyang ngendi-endi. Cacahing kertu sajodho iki udhakara ana 20 kertu, gumantung karo kekarepan lan kabutuwane guru. Wujude kertu sajodho antarane : 1) Saben-saben kertu ngandhut tulisan, ana kang tulisan-tulisan aksara Jawa lan mawa aksara jawa lan aksara latin. Jinise Medhia Pasinaon Media pasinaon ing jaman saiki wujude maneka warna lan nduweni macem-macem karakteristik gumantung karo materi pasinaone. Saka rega kang 2) Kertu kang mawa tulisan aksara latin banjur dijodhokake klawan kertu kang mawa tulisan aksara Jawa. 3) Cacahing kertu kang mawa tulisan aksara Jawa luwih akeh tinimbang aksara latin, gunane kanggo 5
Medhia Kartu Sajodho Kanggo Ngundhakake Kawasisan Nulis Aksara Jawa nglatih siswa supaya bisa ngati-ati anggone milih tulisan. lan 4) Sawise dijodhokake banjur kertu dijejer lan asiling dhiskusi ditulis ana ing lembar LKS. tliti aksara ha - la, sandhangan panyigeg wanda, lan nulis mawa aksara Jawa. Tahap-tahap sing ditindakake yaiku a. Kagiyatan Awal METODHE PANALITEN Rantaman Panliten Panliten iki awujud Panliten Tindakan Kelas (PTK). Miturut Tim Pelatih Proyek PGSM, Panliten Tindakan Kelas (PTK) yaiku sawijine wujud kajian kang asipat reflektif dening pelaku tindakan kanthi ancas ngundhakake mantebing rasional saka tumindake peserta didik nalika nindakake tugas, mantebake tindakan kang ditindakake, sarta kawruh ngapiki kahanan praktik pamulangan (Mukhlis,2000:3). saka PTK yaiku kanggo ngundhakake praktik pamulangan kang sambung- sinambung, dene tujuwan liyane kanggo nuwuhake budaya guru (mukhlis,2000:5). tumrap Tujuwan utama nliti ing lingkungane para iki migunakake modhel panliten tindakan (sajrone lan Taggart Arikunto,2011:84). Panliten bakal katindakake rong siklus. Saben-saben siklus ngandhut tahap rantaman (planning), njingglengi (observastion), lan refleksi (reflection). Asiling siklus II diajab bisa luwih apik tinimbang siklus I. Tahapan kang Ditindakake Tahap Prasiklus Panliten saka Kemmis tumindak (action), Tahap prasiklus yaiku sawijine tahapan kanggo mangerteni kaprigelan kang wiwitan sajrone materi nulis mawa aksara Jawa. Kawasisan nulise siswa sadurunge diwenehi tindakan. Ing tahap iki panliti menehi soal marang siswa supaya nulis wujude aksara lan pasangane (aksara ha nganti la) sarta nulis tembung- tembung mawa aksara Jawa. Biji asiling garapane siswa banjur didadekake landhesan kanggo menehi tindakan. Siklus I Tahap Rantaman (perencanaan) Ing kagiyatan iki, guru nindakake apersepsi lan ngatur para siswa supaya bisa kondusif sajrone proses tinakon marang siswa pamulangan. Guru ngenani ing tulisan panguripan saben dina. Banjur guru takon marang siswa ing papan ngendi biyasane tinemu cak-cakane tulisan mawa aksara Jawa. Kepriye unine tulisan kasebut. Kang pangkusan guru takon marang siswa ing bab ngendi anggone siswa angel mangerteni materi nulis aksara Jawa. b. Kagiyatan Inti takon cak-cakane aksara Jawa Guru menehi conto wujude aksara ha - la, pasangan aksara ha - la, lan tata cara nulis mawa sandhangan panyigeg wanda. Guru uga menehi conto carane nulis tembung mawa aksara Jawa. Sawise diandharake, banjur guru merang kelas dadi 5 - 6 klompok, saben kelompok isine 3 - 4 siswa. Sadurunge medhia kartu sajodho diwenehake, siswa diprentah dhiskusi dhisik klawan anggota kelompoke kanggo niteni aksara ha - la, pasangan aksara ha - la, guna lan cara nulis sandhangan swara lan panyigeg wanda. Udakara 5 menit anggone rembugan, banjur medhia kartu sajodho diwenehake menyang para kelompok. Guru menehi katrangan tata cara dhiskusi nganggo medhia kartu sajodho. Guru mbagekake LKS sing bakale digarap sajrone proses dhiskusi. Nalika para siswa wis mari anggone rembugan, banjur saben- saben perwakilan kelompok diutus maju nggarap pitakonan kaya kang ana sajrone LKS. Kelompok liyane menehi panyaru utawa tambahan wangsulan. c. Kagiyatan Panutup lan siswa nindakake refleksi awujud nganalisis kaluputan sajrone nulis mawa aksara Jawa. Guru Tahap Njingglengi (observasi) siklus kapisan panliti nyiyapake rantaman pamulangan sing cundhuk klawan aspek- aspek sing bakal ditliti ing antarane njingglengi aktifitas sajrone proses pamulangan nulis mawa aksara Jawa, ketepatan milih aksara, ketepatan milih sandhangan, ketepatan nulis tembung, lan ketepatan nulis ukara mawa aksara Jawa. Saliyane nyiyapake rantaman pamulangan, bab sing kudu disiyapake liyane kaya ta ; (1) nggawe RPP sing bakal trep ditindakake; (2) nggawe instrumen panliten awujud tes kanggo mangerteni kawasisan siswa sajrone nulis mawa aksara Jawa lan pedoman observasi; (3) nyiyapake kartu sajodho (kardho) kanggo menehi tindakan marang siswa ing bab nulis aksara ha - la, pasangan aksara ha - la, lan sandhangan panyigeg wanda. Sajrone lan kawigatene siswa klawan proses pamulangan sing Tahap Tindakan Ing perangan iki, panliti nindakake kagiyatan kang trep klawan rantaman awal. Materi sing diwenehake yaiku nulis aksara ha - la, pasangan Tahap njingglengi bisa katindakake nalika proses pamulangan lan dhiskusi ing materi nulis mawa aksara Jawa kanthi medhia kartu sajodho lumaku. Bab-bab sing dijingglengi yaiku keaktifan lan minate siswa sajrone proses pamulangan, ketepatan milih aksara, ketepatan milih sandhangan, ketepatan nulis tembung, lan ketepatan nulis ukara mawa aksara Jawa. dijingglengi nalika bisa pamulangan lumaku. Guru bakal menehi panyaru lan ora marang siswa sing sikape ora nyengkuyung tujuwan proses pamulangan, kaya ta ngomong dhewe, ngganggu kanca liyane, turu, nyinau materi pelajaran liyane. Sikape siswa trep Tahap Refleksi Ing pungkasanig proses siklus I dicathet asil kawasisan nulis mawa aksara Jawa lan sikape siswa sajrone proses pamulangan. Adhedhasar cathetan saka siklus I, mula bisa ditemtokake upaya-upaya liyane kanggo ngapiki ing siklus II. Kekurangan-kekurangan ing siklus I digoleki solusine. 6
Medhia Kartu Sajodho Kanggo Ngundhakake Kawasisan Nulis Aksara Jawa Siklus II Tahap Rantaman (perencanaan) siklus kapisan panliti nyiyapake rantaman pamulangan sing cundhuk klawan aspek- aspek sing bakal ditliti ing antarane njingglengi aktifitas sajrone proses pamulangan nulis mawa aksara Jawa, ketepatan milih aksara, ketepatan milih sandhangan, ketepatan nulis tembung, lan ketepatan nulis ukara mawa aksara Jawa. Saliyane nyiyapake rantaman pamulangan, bab sing kudu disiyapake liyane kaya ta ; (1) nggawe revisi RPP ing siklus I, sing trep klawan proses pamulangan sing bakal ditindakake; (2) nggawe instrumen panliten tes kanggo mangerteni kawasisan siswa awujud sajrone nulis mawa aksara Jawa lan pedoman observasi; (3) nyiyapake kartu sajodho (kardho) kanggo menehi tindakan marang siswa ing bab nulis aksara ha - la, pasangan aksara ha - la, lan sandhangan panyigeg wanda. Sajrone lan kawigatene siswa Tahap Tindakan Ing perangan iki, panliti nindakake kagiyatan kang trep klawan rantaman awal. Materi sing diwenehake yaiku nulis aksara ha - la, pasangan aksara ha - la, sandhangan panyigeg wanda, lan nulis mawa aksara Jawa. Tahap-tahap sing ditindakake yaiku a. Kagiyatan Awal Ing kagiyatan iki, guru nindakake apersepsi lan ngatur para siswa supaya bisa kondusif sajrone proses tinakon marang siswa pamulangan. Guru ngenani ing tulisan panguripan saben dina. Banjur guru takon marang siswa ing papan ngendi biyasane tinemu cak-cakane tulisan mawa aksara Jawa. Kepriye unine tulisan kasebut. Kang pangkusan guru takon marang siswa ing bab ngendi anggone siswa angel mangerteni materi nulis aksara Jawa. b. Kagiyatan Inti takon cak-cakane aksara Jawa tembung kang ana ing medhia. Nalika para siswa wis saben-saben mari perwakilan kelompok diutus maju nggarap pitakonan kaya kang ana sajrone LKS. Kelompok liyane menehi panyaru utawa tambahan wangsulan. c. Kagiyatan Panutup anggone rembugan, banjur lan siswa nindakake refleksi awujud nganalisis kaluputan sajrone nulis mawa aksara Jawa. Guru Tahap Njingglengi (observasi) Tahap njingglengi bisa katindakake nalika proses pamulangan lan dhiskusi ing materi nulis mawa aksara Jawa kanthi medhia kartu sajodho lumaku. Bab-bab sing dijingglengi yaiku keaktifan lan minate siswa sajrone proses pamulangan, ketepatan milih aksara, ketepatan milih sandhangan, ketepatan nulis tembung, lan ketepatan nulis ukara mawa aksara Jawa. dijingglengi nalika bisa pamulangan lumaku. Guru bakal menehi panyaru lan ora marang siswa sing sikape ora nyengkuyung tujuwan proses pamulangan, kaya ta ngomong dhewe, ngganggu kanca liyane, turu, nyinau materi pelajaran liyane. Sikape siswa trep Tahap Refleksi Ing pungkasanig proses siklus II dicathet asil kawasisan nulis mawa aksara Jawa lan sikape siswa sajrone proses pamulangan. Adhedhasar analisis kasebut banjur panliti medharake asiling panliti marang siswa, ing antarane ; (1) medharake asil analisis panliti tumrap kakurangan lan kaluwihane siswa ing kawasisan nulis mawa aksara Jawa kanthi medhia kartu sajodho; (2) medharake prilaku-prilaku sing wis ditindakake siswa sajrone proses pamulangan lumaku. Teknik Nglumpukake Dhata Panliten Tindakan kelas iki awujud data deskriptif kuantitatif. Pangumpulaning dhata ing panliten kanthi cara rong werna yaiku sarana tes (observasi). tes lan non Guru menehi conto wujude aksara ha - la, pasangan aksara ha - la, lan tata cara nulis mawa sandhangan panyigeg wanda. Guru uga menehi conto carane nulis tembung mawa aksara Jawa. Sawise diandharake, banjur guru merang kelas dadi 5 - 6 klompok, saben kelompok isine 3 - 4 siswa. Sadurunge medhia kartu sajodho diwenehake, guru takon tinakon klawan siswa kepriye wujude aksara ha - la, pasangan aksara ha - la, lan panganggone sandhangan panyigeg wanda kanthi acak. Guru mbagekake medhia kartu sajodho menyang saben-saben kelompok. Guru uga menehi katrangan tata cara dhiskusi nganggo medhia kartu sajodho. Tata carane dhiskusi ing Siklus II iki ana sing beda klawan Siklus I, bedane yaiku wujude medhia sing dienggo. Ing siklus I siswa langsung nemtokake tulisan ing medhia banjur dicocogake klawan pitakonan ing LKS, dene ing siklus II, siswa dhiskusi kanthi cara njodhokake tulisan mawa aksara Jawa klawan tulisan kang mawa latin, banjur ditulis ing LKS. Semana uga sajrone LKS ana saperangan pitakonan sing ditambahi yaiku siswa diprentah nulis ukara saka tembung- Dhata tes ditindakake nalika proses pamulangan lumaku yaiku nalika siswa nulis mawa aksara Jawa. Observasi ditindakake nalika para siswa nindakake dhiskusi kanthi medhia kartu sajodho. Teknik Tes Tes yaiku reroncening pitakonan utawa latiyan sarta piranti liyane kang digunakake kanggo ngetung kawasisan, kawruh intelegensi, bakat sing diduweni individu utawa klompok (Arikunto,2011:193). Metode tes kang dienggo ing panliten iki nduweni tujuwan kanggo ngetung kawasisan dhasar lan gegayuhan utawa prestasi belajar. Tes diwenehake kanthi individu kanggo mangerteni kawasisan kognitife siswa. Tes ditindakake nalika nulis ukara mawa aksara Jawa lan aksara pasangan. Teknik Non-Tes Teknik non-tes yaiku cara pangumpulaning dhata ora nganggo alat-alat bantu, saengga ora asipat ngukur lan ora bisa ngasilake angka-angka minangka asiling (Poerwanti,2008:34). Teknik non-tes pangukuran 7
Medhia Kartu Sajodho Kanggo Ngundhakake Kawasisan Nulis Aksara Jawa sajrone panliten iki awujud observasi sasuwene proses pamulangan. Skor ing saben-saben aspek dijumlah banjur diowahi menyang wujud nilai. Rumus kanggo nggoleki nilai bisa kanthi cara : Teknik Analisis Dhata Supaya weruh keefektifan sawijine medhia kang ditrapake ing pamulangan, butuh anane analisis data. Ing panliten iki analisis data ditindakake sarana teknik analisis deskriptif kuantitatif. Teknik Deskriptif Kualitatif Nilai Sn S 100x Katrangan : = Jumlah skor Σ S Σ Sn Jumlah = (Arikunto,2011:89) skor maksimal Teknik deskriptif kualitatif digunakake kanggo nganalisis dhata kualitatif sing dipikolehi saka asil observasi prilakune siswa. Asil dhata kualitatif minangka landhesan kanggo nemtokake kepriye owah- owahan prilaku siswa sasuwene proses pamulangan nulis mawa aksara Jawa kanthi medhia Kartu Sajodho. Teknik Deskriptif Kuantitatif Saliyane goleki nilai saben siswa, panliti uga nemtokake nilai rata-rata kelas sawise antuk tindakan sarana panganggone medhia Kartu Sajodho. Panliti nindakake penjumlahan biji sing diolehi siswa banjur diperang karo cacah total siswa ing kelas, saengga bisa antuk rata-rata tes formatif. Bisa dirumusake mangkene : Teknik deksriptif kuantitatif yaiku sawijine metode panliten kang asipat nggambarake kanyatan utawa fakta kang trep klawan data sing diolehi panliti. Tujuwane kanggo meruhi prestasi sinau sing bisa tumrap kagiyatan digayuh siswa, pamulangan nalika ditrapake medhia kartu, sarta tata prilakune siswa sasuwene proses pamulangan. respone siswa X
Kanthi nilai siswa X N : X Σ X = = Nilai rata-rata Jumlah semua Teknik deskriptif Kuantitatif dienggo kanggo nganalisis dhata awujud kawasisan nulis siswa mawa aksara Jawa kanthi medhia Kartu Sajodho. Sing dipikolehi yaiku sepira gedhene undhak-undhakan kawasisane siswa ing materi nulis mawa aksara Jawa. Analisis Asil Observasi Aktivitas Guru lan Siswa Dhata asil observasi aktivitas guru lan siswa dianalisis kanthi rumus: f P = persentase frekuensi kedadeyan kang kagayuh N f = frekuensi (akehe) aktifitas guru utawa siswa N = jumlah sakabehe aktifitas Katrangan: P = x 100% (Indarti, 2008:26) Saka asil analisis kasebut bisa diweruhi yen media kang dikembangake layak utawa ora yen selaras karo skala kualifikasi panliten tartamtu. Bab kasebut likert kang wis kang dituduhake kanthi dimodifikasi iki. skala Σ N = Jumlah siswa (Arikunto,2011:89) Kanggo nggoleki ketuntasan sinau Ana rong kategori ketuntasan sinau yaiku kanthi perorangan utawa klasikal. Adhedhasar pituduh pangetrapan kurikulum KTSP, yaiku sawijine siswa diarani tuntas sinau yen wus nggayuh skor 75% utawa biji 75. Dene ketuntasan klas yaiku nalika ing sawijine klas bisa tuntas 85% siswa antuk nilai kurang luwih 75. Kanggo ngetung prosentase ketuntasan sinau bisa nganggo rumus : P
Siswa . yang tuntas . Siswa belajar . x %100 Etungan prosentase nganggo rumus kasebut wis ditrepake klawan kasil sing bakal digayuh sajrone pasinaon Basa Jawa. kriteria ketuntasan klasikal yaiku 70%. Skala Kualifikasi Observasi (skala Likert) Tingkat pencapaian 90% - 100% 80% -89% 70% - 79% 60% - 69% 50% - 59% Kualifikasi Apik banget Apik Cukup Kurang Kurang banget Asiling etungan kawasisan nulis mawa aksara Jawa kanthi medhia kartu sajodho (kardho) siswa kelas VII-D SMP Negeri 2 Baron Nganjuk ing saben-saben siklus dibandhingake. Asil tetandhingan kasebut bisa dadi gambaran ngenani owah-owahan prosentase undhak-undhakan kawasisan nulis mawa aksara Jawa kanthi medhia kartu sajodho. Analisis Asil Tes Siswa Pambiji sing dipilih yaiku metode pensokran, supaya luwih gampang anggone nganalisis dhatane. Analisis undhak-uandhakan kasil orane siswa ing saben putaran pamulangan, ditindakake kanthi cara menehi evaluasi awujud tes tulis ing saben purnane putaran. 8
Medhia Kartu Sajodho Kanggo Ngundhakake Kawasisan Nulis Aksara Jawa ANDHARAN ASILING PANLITEN Undhak-undhakan bijine siswa kelas VII-D SMP Negeri Baron 2 ing materi Nulis Mawa Aksara Jawa lan Sandhangan Panyigeg Wanda kanthi medhia Kartu Sajodho. Siswa durung tuntas Ketuntasan Klasikal 15 35% 9 60% 4 82,6% Andharan asil panliten iki adhedhasar asil kang diolehake saka panliten ing tahap pra siklus, siklus I, lan siklus II. Asil tes ing saben-saben siklus gunane kanggo mangerteni asil bijine siswa ing materi nulis mawa aksara Jawa wis bisa kasil nggayuh KKM apa durung. Wujud tes ditindakake ing saben pungkasan patemon. Ing asil tes, aspek kang dibiji antarane keajegan tulisan, kerapian aksara, kecocogan aksara kang dipilih, lan kecepatan anggone ngrampungake garapan. Analisis Asil Tes Siswa Tahap Pra-siklus, Siklus I, lan Siklus II 90 80 70 Rata-rata 60 50 Tuntas Sadurunge diwenehi tindakan nganggo medhia kartu sajodho, tahap kapisan kang ditindakake panliti yaiku tahap pra siklus. Tahap iki kanggo mangerteni sepira gedhene kawruhe siswa ing materi nulis mawa aksara Jawa. Sawise diweruhi asile banjur diwenehi tindakan kang awujud medhia kartu sajodho. Tindakan kasebut ditindakake kaping pindho yaiku siklus I lan siklus II kang tujuwane kanggo luwih nguwatake asile. Ing siklus I, asil tes nulis mawa aksara Jawa lan sandhangan panyigeg wanda siswa kelas VII-D SMP N 2 Baron nggayuh rata-rata biji 72,01 sing sadurunge ing pre-test mung 66,08. Biji paling endhek kang ana ing siklus I yaiku 44, dene paling dhuwur 88. Cacahe siswa kang tuntas KKM ing siklus I ana 14, sing ora tuntas ana 9 siswa saka 23 cacah total siswa. Adhedhasar cacahe siswa kang tuntas mula ketuntasan klasikal ing siklus I gedhene 60%, kalebu ing kriteria kurang sebab durung nggayuh 80% saka kang ditetepake ing sekolahan. Siklus II nuduhake asil kang ora nguciwani. Ing tahap siklus I dipikolehi bijine siswa paling endhek 44, biji paling dhuwur 88 kanthi biji rata-rata kelas 72.01 lan ketuntasan klasikale 60%. Sawise diwenehi tindhakan sarana medhia kartu sajodho ing siklus II, biji paling endhek mundhak saka 50 dadi 63 lan paling dhuwur tetep 88. Cacahing siswa kang tuntas KKM ana 19, sing durung tuntas ana 4 siswa saka cacah total klas. Rata-rata kelase uga ngalami undhak-undhakan sing sadurunge 72.01 owah dadi 77.2, ketuntasan klasikal uga mundhak saka 60% malih dadi 82,6%. Pangetrapane medhia kartu sajodho ing materi nulis mawa aksara Jawa, katrampilane siswa ngalami undhak-undhakan ing saben-saben siklus. Supaya luwih rinci bisa dideleng ing tabel 4.8 lan diagram. 40 30 Ora tuntas 20 10 0 Ketuntasan Klasikal Pra siklus Siklus I Siklus II Aktivitas Guru sajrone proses pamulangan nulis mawa aksara Jawa lan sandhangan Panyigeg wanda kanthi medhia kartu sajodho Katrampilan guru sajrone proses pamulangan bisa mangaribawani tumrap kawigatene siswa. Yen guru mung medharake kanthi cara konvensional mula ing materi kang diwedharake kurang nancep pamikirane siswa. Adhedhasar andharan kasebut supaya bisa aktivitas guru perlu diobservasi ngundhakake minat ngundhakake lan siswa katrampilane guru iku dhewe. Kayadene tes, observasi marang aktivitas guru uga ditindakake ing saben siklus. Akeh kekurangan katrampilane guru sajorne proses pamulangan. Asil observasi ing siklus I aktivitas guru isih kurang yaiku ing indhikator ngonceki informasi kang ana gayutane karo materi, tinakon, ngatur lumakune dhiskusi. Skor sing paling apik yaiku ing indhikator nutup pamulangan. Kakurangan kasebut disebabake anggone medharake materi kanthi cara konvensional. Jumlah skor kang kagayuh ing siklus I yaiku 26, kanthi rata-rata skore 2,6. Prosentase ketuntasan aktivitas guru mung 65%. Prosentase kasebut kalebu ing kategori kurang. Mula kanggo ngapiki aktivitas guru perlu anane revisi. indhikator takon Asil Analisis Undhak-Undhakan Biji ing Siklus I lan Siklus II Rata-rata Biji paling endhek Biji paling dhuwur Siswa tuntas Pre-test Siklus I 66,08 40 72,01 44 80 88 8 14 Siklus II 77,2 63 88 19 Ing siklus II diwenehi revisi mligine ketrampilan guru anggone medharake materine. sawise direvisi, asiling observasi aktivitas guru luwih apik tinimbang siklus I. ing siklus II jumlah skor aktivitas guru bisa nggayuh 34, rata-rata skore 3,4. Prosentase ketuntasan ing siklus I mung 65% utawa kurang, sawise diwenehi tindakan ing siklus II prosentase mundhak udakara 20% yaiku dadi 85% utawa kalebu ing kategori apik. 9
Medhia Kartu Sajodho Kanggo Ngundhakake Kawasisan Nulis Aksara Jawa Analisis Asil Observasi Aktivitas Guru siklus I lan Siklus II cetha asil observasi siklus I lan siklus II bisa dideleng ing tabel 4.9. Siklus I Siklus II Jumlah Rata-rata Ketuntasan Klasikal 26 2,6 65% 34 3,4 85% Analisis Asil Observasi Aktivitas Guru Siklus I lan Siklus II Analisis Asil Observasi Aktivitas Siswa siklus I lan Siklus II Siklus I Siklus II Jumlah Rata-rata Ketuntasan Klasikal 19 2,32 59% 26 3,25 81% Analisis Asil Observasi Aktivitas Siswa Siklus I lan II 100 80 60 Jumlah Skor 90 40 80 20 0 Rata-rata 70 60 Jumlah Skor 50 Rata-rata 40 30 20 Prosentase Ketuntasan Aktivitas siswa sajrone proses pamulangan nulis lan sandhangan panyigeg mawa Aksara Jawa wanda kanthi medhia kartu sajodho 10 0 uga diimbangi anane owah-owahan aktivitas siwa sajrone kagiyatan pamulangan. Asil observasi ing siklus I aktivitas siswa isih ana kang durung apik utawa kurang yaiku ing indhikator ngonceki informasi kang ana gayutane karo materi, indhikator takon tinakon. Kakurangan kasebut disebabake anane minat siswa sing kurang marang materi nulis mawa aksara Jawa. Nalika diutus golek isih njagakne informasi saka gurune. Kajaba kuwi, aktifitase siswa isih diewuhake klawan kagiyatan sajabane materi nulis aksara Jawa tuladhane turu, guyon dhewe, nggarap tugas mata pelajaran liya. Undhak-undhakan katrampilane siswa informasi, para siswa Adhedhasar asil analisis skor observasi nuduhake, ing siklus I jumlahskor aktivitase siswa 19, kanthi rata-rata skor yaiku 2,32. Prosentase ketuntasan aktivitas siswa ing siklus I mung 59%, ateges aktivitas siswa isih kalebu ing golongan kurang. Kanggo ngundhakake asil kasebut perlu anane inovasi saka guru supaya aktivitas siswa bisa luwih apik. Ing siklus II, sawise diadani refleksi nuwuhake asil sing luwih nyenengake. Kesiyapan siswa kanggo tinimbang patemon nampa materi sadurunge. Kagiyatan lan menehi umpan balik marang guru luwih lumaku. Nalika dhiskusi akeh siswa sing melu terlibat, mung kari ana siji loro siswa sing kurang nggatekna nanging ora nganti gawe rame nemen. luwih apik takon-tinakon Siklus I Siklus II PANUTUP Dudutan Adhedhasar analisis undherane panliten lan andharan asiling panliten kang wis ditindakake, mula dudutan kang bisa digawe yaiku : 1) Medhia kartu sajodho bisa ngundhakake biji tes siswa. Kabukti saka rata-rata biji ing tahap pra- siklus 66,08, ing siklus I mundhak dadi 72,01, banjur diapiki maneh ing siklus II bisa nggayuh rata-rata nganti 77,2. Cacahing siswa kang ora tuntas tahap pra-siklus ana 15 murid, sawise diwenehi tindakan ing siklus I suda kari 9 siswa. Medhia lan kagiyatan direvisi ing siklus II bisa nyuda cacahing siswa sing durung tuntas kari 4 siswa. Ketuntasan klasikal ing tahap Pra-siklus isih adoh saka kriteria apik yaiku 35%, sawise diwenehi tindakan nganggo medhia kertu sajodho ketuntasan klasikal bisa mundhak dadi 65%, nanging ketuntasan kasebut ing kategori cukup, mula kanggo ngapiki perlu ana II kasil revisi. Sawise direvisi, ngundhakake ketuntasan klasikal luwih saka ketuntasan kang wis ditemtokake sekolahan. Ketuntasan klasikal kang kasil digayuh ing siklus II ana 82,6%. isih melbu ing siklus Asiling analisis observasi ing siklus II nuduhake, jumlah skor kang kagayuh yaiku 26, rata-rata skore nggayuh 3,25. Prosentase katuntasan kasil nggayuh 85% utawa bisa diarani kategori apik. Supaya luwih 2) Ana kang dituduhake wiwit siklus I nganti siklus II. Ing siklus I jumlah skor bisa nggayuh 26, ing siklus II owah-owahana aktivitase guru 10
Medhia Kartu Sajodho Kanggo Ngundhakake Kawasisan Nulis Aksara Jawa bisa kasil 34. Rata-rata sing kagayuh ing siklus II bisa luwih dhuwur saka siklus I. rata-rata ing siklus I 26, sawise diwenehi revisi ing siklus II rata-ratane skor owah dadi 3,4. Prosentase ketuntasan ing siklus I mung 65% utawa kurang, sawise diwenehi tindakan ing siklus II prosentase mundhak udakara 20% yaiku dadi 85% utawa kalebu ing kategori apik. Owah-owahane aktivitas siswa ing saben-saben siklus dijalari marga anane owah-owahan aktivitas kang ditindakake guru. Arsyad, Azhar. 2007. Media Pembelajaran. Jakarta : PT Grafindo Daryanto. 2011. PenelitianTindakan Kelas dan Penelitian Tindakan Sekolah. Yogyakarta: Gava Media. Hamdani. 2011. Strategi Belajar Mengajar. Bandung: Pustaka Setia. 3) Ana owah-owahana siswa kang dituduhake wiwit siklus I nganti siklus II. Ing siklus I jumlah skor bisa nggayuh 19, ing siklus II bisa kasil 26. Rata-rata sing kagayuh ing siklus II bisa luwih dhuwur saka siklus I. rata-rata ing siklus I 2,32, sawise diwenehi revisi ing siklus II rata-ratane skor owah dadi 3,25. Prosentase ketuntasan sing sadurunge melbu kategori kurang, ing siklus II kasil mundhak dadi 81% owah dadi kategori apik. Owah-owahane aktivitas siswa ing saben-saben siklus dijalari marga anane owah- owahan aktivitas kang ditindakake guru. aktivitase Indriana, Dina. 2011. Ragam Alat Bantu Media Pengajaran. Yogyakarta : Diva Press. Ismawati, Esti. 2011. Perencanaan Pengajaran Bahasa. Surakarta: Yuma Pustaka. Muhammad Irham, Penggunaan Kartu Huruf Dalam Pembelajaran Aksara Jawa Sebagai Upaya Peningkatan Motivasi Belajar Siswa Kelas II SDN Torongrejo 02 Kota Batu, (Dalam Skripsi, Jurusan Pendidikan Guru Madrsah Ibtidaiyah, Fakultas Tarbiyah, Universitas Islam Negeri Maulana Malik Ibrahim, 2010). Pamrayoga tindakan kelas kanthi ngecakake medhia kartu sajodho marang siswa kelas VII-D SMP N 2 Baron, mula pamrayoga kang diwenehake ing antarane ; a. Tumrap Guru Guru diajab inovatif sajrone medharake materine. Bisa kanthi cara pengtrapan modhel pamulangan, teknik, utawa liya-liyane, saengga kagiyatan pamulangan ora monoton lan ora ndadekake siswa cepet bosen. Panganggone medhia kertu sajodho bisa dienggo salah siji alternative medhia sajrone materi nulis mawa aksara Jawa utawa ing materi pelajaran liyane. Sawise ditindakake penelitian tansah gelem Nurgiyantoro, Burhan. dalam Pembelajaran Bahasa dan Sastra. Yogyakarta BPFE Yogyakarta 2010. Penilaian Padmosoekotjo. 1992. Wewaton Panulise Nganggo Aksara Jawa. Surabaya : CV Sinar Mukti Jaya Parmaningsih, Dwi Wahyuni. 2010. Peningkatan Belajar Mengajar dan Menulis Permulaan Melalui Metode Flashcard pada Siswa Kelas 1 SD Negeri Pandanwangi 4 Kecamatan Blimbing Kota Malang. Online : Kaakses tanggal 22 April 2015. b. Tumrap siswa Kudune siswa luwih percaya diri lan ora nduweni pangangen-angen bakal salah, sabab pamulangan iku proses. Mula saka kuwi sing paling penting sajrone proses pamulangan kasebut anane proses mikir kang ditindakake siswa. c. Tumrap pamaca Asiling panliten iki kaajab bisa kanggo nambah kawruh para pamaos. Panliten kanthi medhia kertu sajodho diajab bisa dadi sarana tumrap panliten sabajure kanthi materi utawa mata pelajaran sing beda. Poerwanti, Endang dkk. 2008. Asesmen Pembelajaran SD. Jakarta: Dirjen Dikti Depdiknas. Rahman. 2010. Revitalisasi Metodik Pengajaran Online: Menulis. vitalisasi_Metodik_Menulis.pdf. tanggal 10 Juli 2015) (kaakses Sardiman. 2011. Interaksi dan Motivasi Belajar Mengajar. Jakarta: Raja Grafindo Persada. KAPUSTAKAN ---------. 2006. Kurikulum Tingkat Satuan Pendidikan. Slameto. 2010. Belajar dan Faktor-faktor yang Mempengaruhinya. Jakarta: Rineka Cipta. Suryadipura, Betta Setyowati, Gamma Setyorini. 2008. Cara Belajar Membaca dan Menulis Huruf Jawa. Bandung: Yrama Widya. Jakarta: Depdiknas. Tarigan, Henry Guntur. 2008. Menulis. Bandung: Arikunto, Suharsimi dkk. 2011. Penelitian Tindakan Angkasa Kelas. Jakarta: PT Bumi Aksara. Winataputra, S, Udin. 2008. Teori Belajar dan Pembelajaran. Jakarta: Universitas Terbuka. 11