Tindak Tutur Ukara ... Anggita Petra Anggra Dewi 11 TINDAK TUTUR UKARA IMPERATIF WONTEN KITAB SUCI PRAJANJIAN ANYAR THE SPEECH ACT OF IMPERATIVE SENTENCES IN THE NEW TESTAMENT BIBLE Dening: Anggita Petra Anggra Dewi, Prodi Pendidikan Bahasa Jawa, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta Email Sarining Panaliten Ancasing panaliten menika njlentrehaken jinising tindak tutur imperatif ilokusi langsung saha boten langsung. Nyebataken fungsi ilokusi ing ukara imperatif. Salajengipun njlentrehaken jinis ukara imperatif ingkang dipunginakaken wonten Kitab Suci Prajanjian Anyar. Panaliten menika ngginakaken jinis panaliten deskriptif. Sumber data panaliten inggih menika Kitab Suci Prajanjian Anyar. Data panaliten menika arupi tuturan imperatif. Data dipunkempalaken kanthi teknik maos saha teknik cathet. Data dipunanalisis kanthi teknik analisis deskriptif. Validitas ingkang dipunginakaken inggih menika validitas expert judgement, validitas semantic, lajeng kangge manggihaken reliabilitas data dipunginakaken reliabilitas intrarater. Asiling panaliten gayut kaliyan (1) jinising tindak tutur ukara Anyar dipunbedakaken dados kalih, inggih menika tindak tutur langsung saha tindak tutur boten langsung, (2) fungsi direktif, ilokusi ing ukara imperatif ing Kitab Suci Prajanjian Anyar menika wonten fungsi komisif, ekspresif saha deklarasi, (3) jinis imperatif ing Kitab Suci Prajanjian Anyar kapanggihaken wonten gangsal wujud inggih menika imperatif limrah, imperatif panantang, imperatif paminta, imperatif pangajak, saha imperatif pamenging. imperatif wonten Kitab Suci Prajanjian asertif, Pamijining tembung : tindak tutur, ukara imperatif, Kitab Suci Prajanjian Anyar. Abstract This study aims to describe types of direct-indirect imperative illocution speech act, explains the function of illocution in the New Testament Bible, and types of imperative sentences that using in the New Testament Bible. This study uses descriptive method. Data sources used is The New Testament Bible. Data of this study is imperative sentences. The method of collecting data in this study was reading and note technique. This study used expert judgment validity, semantic validity, and intrarater reliability to obtain the reability. The result of this studies are to explain (1) types of direct-indirect imperative illocution speech act in The New Testament Bible, (2) the functions of illocutions in imperative sentences of The New Testament Bible include assertive, directive, komisive, expressive and declaration, (3) types of imperative that used in The New Testament Bible include imperative ordinary, imperative challenges, imperative demands, imperative invitations and imperative disallowance.
12 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 2, Februari 2017 PURWAKA tutur menika kasil saking kahanan ukara tartamtu saha kempalan paling alit saking komunikasi linguistik ingkang saged awujud pawarta, pitaken, prentah utawi sanesipun (Searle, 1969; wonten Suwito, 1983: 33). Tindak tutur menika wujudipun wonten tiga ing saha antawisipun lokusi, ilokusi, perlokusi. Tindak tutur lokusi wonten ing wacana wujudipun penutur ngandharaken menapa wontenipun wacana menika. Dados makna wacana menika sami kaliyan seratanipun. Beda kaliyan tindak tutur ilokusi , tindak tutur menika gadhah gangsal fungsi ingkang sifatipun komunikatif. Fungsi menika asertif, direktif, komisif, deklarasi, saha ekspresif. Ingkang pungkasan inggih menika perlokusi. Perlokusi menika boten gadhah fungsi ugi boten gadhah makna, amargi perlokusi efek ingkang dipuntuwuhaken saking tindak tutur ingkang kaandharaken. Tindak wonten sarat-sarat tartamtu supados tuturan menika valid, prelu ugi dipunmangertosi bilih tindak tutur menika jinisipun saged langsung saha boten langsung (Wijana, 1996: 30). Menawi wonten gegayutan antawisipun saha fungsi struktur dipunwastani tindak tutur langsung. Salajengipun menawi boten wonten struktur antawisipun gegayutan kaliyan fungsi kalebet tindak tutur boten langsung. Boten namung Jinising ukara miturut ahli tata basa tradisional menika wonten tiga pawarta inggih (interogatif), (deklaratif), pitakenan (imperatif). Ukara prentah saha inggih menika pawarta (deklaratif) menika ukara pamirengipun nggatosaken kemawon, boten amargi maksud saking pamicara suka informasi kemawon. Ukara interogatif inggih menika ukara ingkang wosipun ngaturi pamireng kangge mangsuli kanthi cara lisan. Ingkang pungkasan ukara imperatif, ukara menika wosipun nyuwun dhumateng priyantun ingkang mirengaken utawi ingkang mireng paring tanggapan awujud tindakan ingkang dening dipunkajengaken penutur, ukara imperatif dipunperang kanthi formal dados gangsal werni, inggih menika ukara limrah, ukara ukara imperative paminta, imperative pamenging. ingkang wosipun ngaturi nindakaken menapa-menapa imperative imperative pangajak, imperative panantang, ukara saha ukara Tindak tutur imperatif menika boten namung dipuncakaken wonten pasrawungan nanging ugi saged dipuncakaken wonten seratan, salah wonten Kitab Suci satunggalipun Prajanjian Anyar. Wonten Kitab Suci Prajanjian Anyar langkung menika dipunpanggihaken tuturan kathah imperatif tinimbang wonten Kitab Suci Prajanjian Menawi dipuntingali saking perangan konteks, ukara imperatif gadhah fungsi ilokusi ingkang beda gumantung kaliyan konteks tutur ingkang nyarengi saha ugi ngemu teges imperatif. Fungsi ilokusi menika gayut sanget kaliyan menapa ingkang dados ancas saking proses berkomunikasi amargi tindak ilokusi gadhah daya tartamtu nalika penutur nindakaken samubarang. Awit saking menika lajeng dipuntindakaken panaliten ingkang ngrembag babagan tindak tutur ukara imperatif wonten Alkitab Prajanjian Anyar. Wosing perkawisipun inggih menika: Lawas.
1. kadospundi jinising tindak tutur imperatif ilokusi langsung saha boten langsung wonten Kitab Suci Prajanjian Anyar? 2. kadospundi fungsi ukara Suci Prajanjian Anyar? 2. kadospundi fungsi ukara Suci Prajanjian Anyar? ing imperative wonten Kitab 3. kadospundi jinis ukara imperative ingkang dipunginakaken wonten Kitab Suci Prajanjian Anyar? GEGARAN TEORI Miturut Searle wonten ing sedaya komunikasi Linguistik menika wonten tindak tuturipun. Komunikasi menika lambang kemawon, tembung utawi ukara, trep dipunsebat ananging produk utawi kasil saking pralambang, tembung utawi ukara ingkang awujud (the tumindak performance of speech acts) Rohmadi 19) (2010: 31). Purwo (1990: ngandharaken ing wonten bilih salebeting pirembagan antawisipun penutur saha mitra tutur boten namung ngandharaken ugi ukara nindakaken tumindak dipunkantheni patrap. Pirembagan ingkang awujud pocapan patrap ing salebeting ujaran menika dipunwastani tindak tutur. Pamanggihipun boten namung langkung tindak tutur nanging Austin (wonten ing Leech, 2011: 280) bilih tuturan menika wujuding sedaya tumindak namung ngengingi donya. ngandharaken Sedaya tuturan kalawau boten namung awujud tuturan kemawon nanging ugi ingkang saged awujud tumindak tutur supados ndayani mitra nindakaken tumindak. Austin ugi mbedakaken tigang tumindak ingkang gayut kaliyan ujaran, inggih menika tindak lokusioner, tindak ilokusioner, saha saha boten tindakperlokusioner. Searle Tindak Tutur Ukara ... Anggita Petra Anggra Dewi 13 wonten ing Rahardi (2005: 36) merang tindak ilokusi dados gangsal werni ingkang sedayanipun gadhah fungsi inggih menika asertif, komunikasi direktif, komisif, ekspresif saha deklarasi sudut pandang sanes, tutur saged dipunbedakaken tindak tutur langsung langsung. tutur boten lan Tindak mlampah saged dipunukur saking ageng alitipun jarak kesantunanipun, tuturan ingkang sipatipun langsung saged dipunanggep boten Ugi walikanipun, ingkang boten langsung dipunajab langkung sopan tinimbang tuturan langsung. Dipuntingali saking tindak tindak tutur tuturanipun. sopan tuturan saha Samsuri ing Mulyana, 2005:21) ngandharaken bilih konteks menika kaperang saking kahanan, partisipan, wekdal, papan, adegan, topik, prastawa, wujud, amanat, kode saha saluran. Wondene miturut Dell Hymes (1972: 58-62) ngandharaken nemtokaken faktor-faktor ingkang akronim prastawa SPEAKING ingkang wancahan saking setting and scene, participants, ends, act sequence, key, instrumentalities, norm, genre. Ukara Anton M. Moeliono (wonten tutur kanthi gadhah maksud paring prentah utawi gadhah panyuwunan supados lawan tuturipun nindakaken ingkang dipunkajengaken penutur. Menawi wosipun prentah menika supados pamirengipun kedah nindakaken pakaryan dipunsebat ukara imperative suruh. Nanging menawi isinipun supados pamiring boten nindakaken ingkang dipunsebat ukara diperintahaken larangan. Ukara interogatif saha ukara deklaratif saged dipunginakaken dados imperatif perintahipun
14 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 2, Februari 2017 imperatif miturut konteksipun. Tuturan imperatif menika gadhah wujud kanthi piyambak, inggih menika ancas nggatosaken tuturan imperatif dipunandharaken penutur. Wujuding imperatif ingkang mapinten- pinten warni dados jalaran penutur ngandharaken imperatif kasebat. Miturut saking Endang, Siti :131) ngandharaken bilih (2006 wujuding imperatif menika miturut saking variasi wasesanipun dipunpontho dados wujud wasesa temening tanduk, tanggap, bawa, tumindak, urmat, panantang, pangece, panglulu, utawa boten mreduli/ ngetogake. Miturut Sasangka 126-127) wujuding ukara (1989: menika wonten gangsal imperatif inggih paminta, pamenging, pangajak saha panantang. teges nalika tuturan ukara larangan menika limrah, Kitab Suci Prajanjian Anyar inggih menika perangan saking Kitab Suci dening Lembaga dipunterbitaken Alkitab Kitab Suci Prajanjian Anyar menika wosipun wonten kitab Mateus, Markus, Lukas, Yokanan, Lelakone Rasul, Layange Rasul Paulus marang Pasamuwan ing Kutha Rum, Layange Rasul Paulus kang kapisan marang Pasamuwan ing Korinta, Layange Rasul Paulus kang kapindho marang Pasamuwan ing kutha Korinta, Rasul Paulus marang Layange Pasamuwan-pasamuwan ing Tanah Galati, Layange Rasul Paulus marang Pasamuwan ing kutha Efesus, Layange Rasul Paulus marang Pasamuwan ing kutha Filipi, Layange Rasul Paulus marang Pasamuwan ing kutha Kolose, Layange Rasul Paulus kang kapisan marang Pasamuwan ing kutha Tesalonika, Layange Rasul Paulus agami Kristen ingkang Indonesia. Para kutha kang kapindho marang Pasamuwan ing kutha Tesalonika, Layange Rasul Paulus kang kapisan marang Timoteus, Layange Rasul Paulus kang kapindho marang Timoteus, Layange Rasul Paulus Marang Titus, Layange Rasul Paulus Marang Filemon, Layang Marang Wong Ibrani, Layange Bapa Yakobus, Layange Rasul Petrus kang Kapisan, Layange Rasul Petrus kang Kapindho, Layange Rasul Yokanan kang kapisan, Layange Rasul Yokanan kang Layange Rasul Yokanan kang katelu, Layange Bapa Yudas, Wahyu Rasul Yokanan. kapindho, marang CARA PANALITEN Wonten panaliten menika, panaliti metode ngginakaken deskriptif. Metode deskriptif menika adhedhasar dipuntindakaken kasunyatan ingkang saengga data dipunasilaken utawi dipunserat arupi basa kados paparan sawontenipun (Sudaryanto, 1988:62). Jinising metode deskriptif menika ngasilaken data-data kanthi deskriptif arupi data ingkang nyata, ingkang dipunserat kanthi ngandharaken basa penutur- ipun. Data ingkang dipunkaji wonten panaliten menika arupi tuturan-tuturan imperatif wonten Kitab Suci Prajanjian Anyar. Dene sumbering data minangka subjek panaliten menika Alkitab Bahasa Jawi Perjanjian Enggal. Caranipun ngempalaken data wonten ing panaliten menika kanthi teknik maos-nyerat. migunakaken Panaliti maos Kitab Suci Prajanjian Anyar kanthi premati supados saged manggihaken tuturan ingkang gayut imperatif. kaliyan Sasampunipun maos, dipunlajengaken teknik nyerat. Teknik tindak tutur teknik
nyerat katindhakaken kanthi cara nyerat sedaya tuturan ingkang sampun dipunanalisis saha dipuntandhani wonten ing computer. Pirantining panaliten piranti ingkang mbiyantu panaliti nalika nindhakaken panaliten. panaliten Pirantining ingkang kaginakaken wonten ing panaliten inggih menika kartu data saha table analisis. inggih Tahap menika nganalis caranipun nganalisis data ing panaliten menika kanthi cara analisis deskripsi. Tahapan analis deskripsi inggih menika: 1). Identifikasi, 2). Klasifikasi, 3). Analisis ukara imperatif ing Alkitab Perjanjian Enggal. Cara Ngesahaken Data wonten ing panaliten menika ngginakaken validitas saha reliabilitas. Validitas data ngginakaken expert judgement utawi pertimbangan ahli saha validitas semantik. Reliabilitas intrarater menika dipunlampahi kanthi cara cek ricek utawi kajian berulang. inggih menika dipunginakaken kangge saklajengipun data cara ASILING PANALITI SAHA PIREMBAGAN panaliten menika mahyakaken ingkang bab-bab dipuntliti inggih menika jinising tindak tutur imperatif ilokosi langsung saha boten langsung, fungsi ilokusi menika kapontho dados gangsal werni ingkang sedayanipun gadhah fungsi komunikasi inggih menika, asertif, direktif, ekspresif, komisif saha deklarasi. ukara imperatif menika Jinising dipungolongaken kanthi formal dados gangsal, inggih menika ukara imperatif limrah, pangajak, pamenging, panantang saha paminta. Asiling Wonten Kitab Suci Prajanjian Anyar kapanggihaken Tindak tutur Tindak Tutur Ukara ... Anggita Petra Anggra Dewi 15 imperatif ilokusi langsung ing Kitab Suci Prajanjian Anyar kapanggihaken gangsal fungsi ilokusi inggih menika 1) asertif, wonten fungsi ilokusi asertif imperatif kapanggihaken inggih menika limrah, imperatif imperatif pangajak pamenging ngandhap menika tuladha saking fungsi ilokusi jinising imperatif pangajak jinising imperatif saha ateges pangajak dhateng mitra tutur manut kawontenan. konteks Adatipun kawuwuhan pangajak imperatif tembung pambiyantu, kadosta "ayo", "mangga", lan ngandhap sapanunggalanipun. menika tuladha tindak tutur langsung imperatif kanthi ilokusi imperatif pangajak. Konteks: Imperatif pangajak "cobi", Ing asertif menika salah antawisipun sakabat satunggaling ( ). )kaliyan Tuturan menika kadadosan nalika Yesus jengkar saking Padaleman Suci. Salah satunggaling sakabat ningali endahing sela saha endahing yeyasan lajeng nyaosi pirsa dumateng Yesus supados ugi mirsani endahing bab menika. Ancasing tuturan menika pirsa dumateng Yesus supados ningali sela saha yeyasan ingkang endah. Tuturan Yesus( nyaosi Data: 3/131 Tuturan: Satunggaling sakabat: "Guru, cobi mirsanana kekahipun sela- sela punika saha endahing yeyasan punika!" (Sumber: Markus 13:1)
16 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 2, Februari 2017 ing nginggil kalebet tindak tutur langsung amargi wosipun ingkang sami dipunwedhar. Fungsi-nipun mrentah kanthi wujud ukara imperatif, wonten basa seratan wujud ukara imperatif titikanipun kawiwitan hurup kapital saha wonten tandha pakon` (!) ing sawingkingipun ukara. Tuturan kaliyan ukara Tuturan wonten nginggil menika kalebet fungsi asertif paring pirsa bilih sela saha yeyasan punika endah tuturan menika dening kasunyatan ingkang wonten mrika. Tuturan menika kalebet imperatif pangajak kanthi satuan lingual cobi. tutur supados Mrentahaken mitra ningali sela saha yeyasan ingkang endah kanthi tembung pambiyantu cobia. kaiket 2) direktif, wonten fungsi ilokusi jinising direktif kapanggihaken imperatif imperatif inggih menika limrah, imperatif pamenging saha imperatif paminta. Ngandhap menika tuladha saking fungsi ilokusi direktif jinising imperatif limrah limrah Imperatif boten tembung pambiyantu ngginakaken kadosta lan sapanunggalanipun sarta kadhang kala namung awujud ukara boten jangkep manut konteks-ipun. Ing ngandhap menika jinising tindak tutur langsung ilokusi direktif kanthi imperatif ingkang imperatif dipunpanggihaken ing Kitab Suci Prajanjian Anyar. Konteks: Tuturan menika antawisipun Yudas( Tiyang )kaliyan ingkang badhe nyepeng Yesus( Kadadosan nalika Yudas saha tiyang- tiyang badhe ingkang nyepeng Yesus sampun dugi 2) direktif, wonten fungsi ilokusi jinising direktif kapanggihaken imperatif imperatif inggih menika limrah, imperatif pamenging saha imperatif paminta. Ngandhap menika tuladha saking fungsi ilokusi direktif jinising imperatif limrah limrah Imperatif boten tembung pambiyantu ngginakaken kadosta lan sapanunggalanipun sarta kadhang kala namung awujud ukara boten jangkep manut konteks-ipun. Ing ngandhap menika jinising tindak tutur langsung ilokusi direktif kanthi imperatif ingkang imperatif dipunpanggihaken ing Kitab Suci Prajanjian Anyar. Konteks: Tuturan menika antawisipun Yudas( Tiyang )kaliyan ingkang badhe nyepeng Yesus( Kadadosan nalika Yudas saha tiyang- tiyang badhe ingkang nyepeng Yesus sampun dugi 2) direktif, wonten fungsi ilokusi jinising direktif kapanggihaken imperatif imperatif inggih menika limrah, imperatif pamenging saha imperatif paminta. Ngandhap menika tuladha saking fungsi ilokusi direktif jinising imperatif limrah limrah Imperatif boten tembung pambiyantu ngginakaken kadosta lan sapanunggalanipun sarta kadhang kala namung awujud ukara boten jangkep manut konteks-ipun. Ing ngandhap menika jinising tindak tutur langsung ilokusi direktif kanthi imperatif ingkang imperatif dipunpanggihaken ing Kitab Suci Prajanjian Anyar. Konteks: Tuturan menika antawisipun Yudas( Tiyang )kaliyan ingkang badhe nyepeng Yesus( Kadadosan nalika Yudas saha tiyang- tiyang badhe ingkang nyepeng Yesus sampun dugi limrah ). nyepeng Yesus. badhe maringi tandha Yudas tiyang-tiyang dhateng menika bilih yesus menika ingkang badhe Yudas cucup dalah paring prentah tiyang- supados tiyang menika nyepeg Yesus. Ancasing tuturan menika Yudas paring tandha saha prentah supados nyepeng Yesus dening tiyang menika. Data 3/77 Tuturan: Yudas: "Wong kang sing dakcucup, yaiku wonge, cekelen!" (Sumber: Mateus 26: 48) ing nginggil kalebet tindak tutur langsung amargi wosipun ingkang sami dipunwedhar. Fungsi-nipun mrentah kanthi wujud ukara imperatif, wonten basa seratan wujud ukara imperatif titikanipun kawiwitan hurup kapital saha wonten tandha pakon (!) ing sawingkingipun ukara. Tuturan kaliyan ukara Tuturan menika kalebet fungsi ilokusi direktif katingal saking satuan lingual cekelen! Dipuntingali saking konteks saha makna tuturan menika Yudas dhawuhi tiyang ingkang badhe nyepeng Yesus supados nyekel Yesus sabibaripun Yudas nyucup Yesus. Satuan lingual cekelen saged dipunarani minangka imperatif limrah tutur konteks kawontenan manut penutur dhawuh inggih menika tutur supados dhateng mitra ingkang tumindak nindakaken penutur, dipunkajengaken dening tembung tembung cekelen dados kawuwuhan imperatif panambang -en. amargi
3) komisif, wonten fungsi ilokusi jinising komisif kapanggihaken imperatif imperatif inggih menika limrah, saha imperatif paminta. Data wonten ngandhap menika tuladha saking fungsi ilokusi komisif jinising imperatif paminta Imperatif menika imperatif kanthi nyenyuwun dhateng tiyang ingkang dipunajak wicantenan asringipun ngginakaken tembung pambiyantu cobi, coba, sumangga lan sapanunggalanipun. Ing ngandhap menika jinising tindak tutur langsung komisif kanthi imperatif imperatif ingkang ing Kitab Suci dipunpanggihaken Prajanjian Anyar. Konteks: Tuturan menika antawisipun Rasul Paulus ( )kaliyan ). Tuturan Tiyang Galati ( Rasul Paulus menika piwulangipun martakaken Tiyang Galati dening Wosipun lumantar serat. piwulang babagan Injil setunggal boten namung awit wonten sanesipun, saking menika bilih wonten kemawon ingkang sinten martakaken injil ingkang sanes, badhe kenging laknat. Ancasing tuturan menika medhar piwulang paminta ilokusi paminta Data 3 /235 Tuturan: Rasul Paulus: Nanging sanadyan, ta, aku kabeh, utawa sawijining malaekat saka ing swarga martakake marang kowe injil kang beda karo injil kang padha wus dakwartakake marang kowe, iku kenaa ing laknat! (Sumber: Galati 1:8) Tindak Tutur Ukara ... Anggita Petra Anggra Dewi 17 ing nginggil kalebet tindak tutur langsung amargi wosipun ingkang sami dipunwedhar. Fungsi-nipun mrentah kanthi wujud ukara imperatif, wonten basa seratan wujud ukara imperatif titikanipun kawiwitan hurup kapital saha wonten tandha pakon (!) ing sawingkingipun ukara. Tuturan kaliyan ukara menika kalebet fungsi ilokusi komisif amargi tuturan penuturipun kaiket dening lelakon ing wekdal ing saklajengipun. Rasul Paulus menika ngandharaken bilih ingkang martakaken injil ingkang sanes saking injil ingkang dipunandharaken badhe kenging laknat. Miturut konteks saha tuturan menika saged dipunsebat bilih tuturan menika kagolong fungsi komisif ngancem. Tuturan kenaa ing laknat kalebet imperatif paminta amargi kawuwuhan panambang -a ingkang dadosaken tembung menika utawi tembung pangajeng-ajeng paminta, sanadyan boten ngginakaken kadosta pambiyantu tembung lan mugi sumangga, sakpanunggalanipun tuturan menika gadhah pangajeng-ajeng utawi paminta supados kena miturut ing Sasangka (2008: 66) Tuturan ing nginggil sinten kemawon laknat 4) ekspresif wonten fungsi ilokusi jinising kapanggihaken ekspresif imperatif imperatif inggih menika limrah, imperatif pangajak, imperatif panantang, imperatif paminta saha pamenging data wonten imperatif tuladha saking ngandhap menika fungsi ekspresif jinising imperatif panantang ilokusi Imperatif panantang gadhah teges ingkang tumindak mratelakaken nantang. konteks Manut kawontenanipun. Adatipun Imperatif
18 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 2, Februari 2017 panantang menika ngginakaken tembung pambiyantu kadosta, "coba". Ing ngandhap menika tuladha ingkang kapanggihaken Suci Prajanjian Anyar. Konteks: Tuturan menika antawisipun tiyang ingkang nyiksa Yesus ( ) tuturan menika kadadosan sampun Yesus nalika kadabyang menyang daleme Imam Agung, katah tiyang ingkang saha ngidoni madhosi kalepataning Yesus diukum.Ancasing supados tuturan menika nantang Panjenenganipun supados ngandharaken sajatosipun. ing Kitab )kaliyan Yesus( Data 3/139 Tuturan: Tiyang ingkang nyiksa Yesus: "Heh, Nabi, coba mecaa!" Dalasan para abdi iya padha napuki. (Sumber Markus 14:65) Tuturan ing nginggil kalebet tindak tutur langsung amargi wosipun sami ingkang dipunwedhar. Fungsi-nipun mrentah kanthi wujud ukara imperatif, wonten basa seratan wujud ukara imperatif titikanipun kawiwitan hurup kapital saha wonten tandha pakon (!) ing sawingkingipun ukara. konteks kaliyan ukara imperatif imperatif inggih menika pamenging. Data wonten ngandhap menika tuladha saking fungsi ilokusi deklarasi jinising imperatif pamenging pamenging menika mratelakaken penging dhateng mitra pamenging tutur. tembung pambiyantu ngginakaken menika 'aja'. ngandhap Ing langsung tuladhanipun tindak tutur imperatif imperatif ilokusi kanthi pamenging ingkang dipunpanggihaken ing Kitab Suci Prajanjian Anyar. Konteks: Tuturan menika antawisipun )kaliyan wit anjir Tuturan menika Imperatif Imperatif Yesus( ( ). kadadosan nalika Yesus manggihaken wit anjir ingkang mawoh godhong boten mawoh kemawon lajeng Yesus wohipun, nyupaosi kemawon wit anjir menika. Ancasing tuturan menika paring Yesus ukuman dumateng wit anjir supados wit anjir menika saklawase amargi garing godhong awoh namung kemawon boten wonten wohipun. Data3/61 Tuturan: Yesus: "Aja metu wohmu meneh ing ing nginggil kagolong ilokusi ekspresif konteksipun amargi ngatingalaken tumindak ekspresif ngece panjenenganipu kanthi ngidoni Tuturan ingkang pasuryanipun. ngatingalaken imperatif panantang ngginakaken tembung pambiyantu coba. Nantang supados meca utawi kandha blaka menapa wontenipun. Saking fungsi saking salawas-lawase!" (Sumber: Mateus 21: 19) ing nginggil kalebet tindak tutur langsung amargi wosipun sami ingkang dipunwedhar. Fungsi-nipun mrentah kanthi wujud ukara imperatif, wonten basa seratan wujud ukara imperatif titikanipun kawiwitan hurup kapital saha wonten tandha pakon (!) ing sawingkingipun ukara. Tuturan kaliyan ukara 5) deklarasi wonten fungsi ilokusi jinising kapanggihaken deklarasi
konteks tuturanipun nginggil tuturan ing kalebet fungsi ilokusi deklarasi paring ukuman amargi wit anjir menika boten mawoh wohipun, wujud tuturanipun nggayutaken isi kaliyan kasunyatanipun. Imperatif pamenging katingal "sampun ngantos". Penutur ndhawuhi mitru menapa ingkang tutur nindakaken dipunandharaken kanthi penutur imperatif pamenging ngginakaken tembung pambiyantu aja. Dipuntingali saking tuturan tuturan saking Salajengipun inggih menika tindak tutur imperatif ilokusi boten langsung wonten Kitab Suci Prajanjian Anyar kapanggihaken gangsal fungsi ilokusi inggih menika 1) asertif, wonten fungsi ilokusi asertif kapanggihaken imperatif jinising menika imperatif limrah, inggih imperatif imperatif pangajak, saha imperatif paminta.data wonten ngandhap menika tuladha saking fungsi ilokusi asertif jinising imperatif limrah boten Imperatif tembung pambiyantu ngginakaken kadosta lan sapanunggalanipun sarta kadhang kala namung awujud ukara boten jangkep manut konteks-ipun. Ing ngandhap tutur boten menika ilokusi asertif langsung imperatif limrah kanthi ingkang imperatif ing Kitab Suci dipunpanggihaken Prajanjian Anyar. Konteks: Tuturan menika antawisipun ( )kaliyan Ancasing malaekat pirsa mergi badhe pamenging, limrah "muga-muga", "aja", tindak jinising Malaekat Filipus( tuturan menika menika nyaosi dumateng Filipus ingkang ). Tindak Tutur Ukara ... Anggita Petra Anggra Dewi 19 dipunlampahi menyang Gaza. Filipus Data 3 /216 Tuturan: Malaekat: "Ngadega, lan mangkata mangidul metu ing dalan kang mudhun saking Yerusalem menyang ing kutha Gaza." Dalan iku sepi. Sang Filipus banjur tindak. (Sumber: LPR 8: 26) nginggil kalebet tindak tutur boten langsung amargi wosipun beda kaliyan ukara ingkang dipunwedhar. Fungsi-nipun mrentah kanthi wujud ukara carita, Sanajan wosipun pakon nanging struktur ukaranipun carita. Fungsi ukara carita saged dipunginakaken kangge pakon wonten basa seratan wujud ukara carita titikanipun kawiwitan hurup kapital saha wonten tandha titik (.) ing sawingkingipun Imperatif kanthi wujud ukara carita menika pakon langkung alus. Tuturan ing ukara. Tuturan "Ngadega, lan mangkata mangidul metu ing dalan kang mudhun sakaing Yerusalem menyang ing kutha Gaza." ngemu tutur boten langsung imperatif ilokusi asertif nyaosi pirsa. Jinising imperatif limrah miturut konteks tuturanipun supados mitra penutur ndawuhi tuturipun nindakaken pakaryan dening dipuntuturaken ingkang ngadega saha tembung penutur, mangkata kawuwuhan panambang -a ingkang dadosaken tembung menika dados imperatif. tindak fungsi 2) direktif, wonten fungsi ilokusi jinising direktif kapanggihaken imperatif inggih menika imperatif limrah, imperatif pamenging, imperatif paminta saha imperatif panantang data wonten ngandhap menika tuladha
20 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 2, Februari 2017 saking fungsi ilokusi direktif jinising imperatif pamenging Imperatif pamenging menika mratelakaken penging dhateng mitra tutur. pamenging ngginakaken tembung pambiyantu "aja". ngandhap menika Ing tuladhanipun boten tutur langsung imperatif ilokusi direktif kanthi imperatif pamenging ingkang dipunpanggihaken ing Kitab Suci Prajanjian Anyar. Konteks: Tuturan menika ing gunung Zaitun nalika Yesus paring babagan piwulang menika memateni.Tuturan Yesus antawisipun )kaliyan tiyang ingkang ( Yesus nderek ). Ancasing tuturan menika Yesus paring piwulang. Imperatif tindak ( Data3/15 Tuturan: Yesus: "Kowe wus padha krungu, yen kaparingan para pangandika mangkene: Sira aja memateni, sing sapa memateni kudu diukum leluhur padha (Sumber Mateus5 : 21) nginggil kalebet tindak tutur boten langsung amargi wosipun beda kaliyan ukara ingkang dipunwedhar. Fungsi-nipun mrentah kanthi wujud ukara carita, Sanajan wosipun pakon nanging struktur ukaranipun carita. Fungsi ukara carita saged dipunginakaken kangge pakon wonten basa seratan wujud ukara titikanipun kawiwitan hurup carita kapital saha wonten tandha titik (.) ing sawingkingipun ukara. Imperatif kanthi wujud ukara carita menika pakon langkung alus. Miturut konteks saking tuturan menika, kalebet fungsi ilokusi direktif paring piwulang saged Tuturan ing dipuntingali wosipun dhateng nindakaken dipunandharaken Yesus mrentahaken supados boten memateni dumateng sinten kemawon ingkang pituturipun. Tuturan menika ngginakaken tembung pambiyantu aja kagem mratelakaken ukara imperatif pamenging saking tuturanipun, mrentah supados ingkang penutur. tuturan tiyang menika sanes pakaryan dening mirengaken 3) komisif, wonten fungsi ilokusi komisif kapanggihaken jinising imperatif imperatif inggih menika panantang, saha imperatif paminta data wonten ngandhap menika tuladha saking fungsi ilokusi koamisif jinising imperatif panantang Imperatif panantang gadhah teges ingkang tumindak mratelakaken konteks Manut nantang. kawintenanipun. Adatipun Imperatif panantang menika ngginakaken tembung pambiyantu kadosta, "coba". Ing ngandhap menika tuladha ingkang kapanggihaken Suci Prajanjian Anyar. Konteks: Tuturan menika ing dhuwur gunung. Tuturan menika nalika Yesus kadadosan iblis, dipungodha dening bilih Iblis ngandharaken Yesus karsa sumungkem dumateng Iblis, Iblis paring janji bilih donya sakisine bakal kagunganipun Yesus. menika Tuturan ) ( antawisipun ). ( kaliyan Ancasing tuturanmenika Iblis Yesus. 3) komisif, wonten fungsi ilokusi komisif kapanggihaken jinising imperatif imperatif inggih menika panantang, saha imperatif paminta data wonten ngandhap menika tuladha saking fungsi ilokusi koamisif jinising imperatif panantang Imperatif panantang gadhah teges ingkang tumindak mratelakaken konteks Manut nantang. kawintenanipun. Adatipun Imperatif panantang menika ngginakaken tembung pambiyantu kadosta, "coba". Ing ngandhap menika tuladha ingkang kapanggihaken Suci Prajanjian Anyar. Konteks: Tuturan menika ing dhuwur gunung. Tuturan menika nalika Yesus kadadosan iblis, dipungodha dening bilih Iblis ngandharaken Yesus karsa sumungkem dumateng Iblis, Iblis paring janji bilih donya sakisine bakal kagunganipun Yesus. menika Tuturan ) ( antawisipun ). ( kaliyan Ancasing tuturanmenika Iblis Yesus. Iblis Yesus nantang dumateng Data3:8 Tuturan:
Iblis: "Punika sadaya badhe kula caosaken panjenengan, anggeripun Panjenengan sumungkem sujud dhateng kula." dhateng (Sumber: Mateus 4: 9) kalebet tindak tutur boten langsung amargi wosipun beda kaliyan ukara ingkang dipunwedhar. Fungsi-nipun mrentah kanthi wujud ukara carita, Sanajan wosipun pakon nanging struktur ukaranipun carita. Fungsi ukara carita saged dipunginakaken kangge pakon wonten basa seratan wujud ukara carita titikanipun kawiwitan hurup kapital saha wonten tandha titik (.) ing Imperatif sawingkingipun kanthi wujud ukara carita menika pakon langkung alus. Tuturan ing nginggil ukara. ningalaken ingkang janji ilokusi komisif paring fungsi tuturan penutur kaiket dening lelakon ing wekdal saklajengipun katingal saking tuturan "punika sadaya badhe kula caosaken dhateng panjenengan". Tuturan menika ngemu makna tuturan paring janji dumateng Yesus menawi karsa nyembah Iblis, jinising imperatif panantang kanthi lingual satuan anggeripun kangem mratelakaken imperatif panantang. Tuturan 4) ekspresif wonten fungsi ilokusi jinising kapanggihaken ekspresif imperatif imperatif inggih menika pangajak, imperatif paminta. Data tuladha wonten fungsi ekspresif jinising imperatif paminta Imperatif menika imperatif kanthi nyenyuwun dhateng tiyang ingkang dipunajak wicantenan asringipun tembung ngginakaken pambiyantu cobi, coba, sumangga lan sapanunggalanipun. ngandhap menika jinising tindak tutur boten paminta ngandhap menika ilokusi Ing Tindak Tutur Ukara ... Anggita Petra Anggra Dewi 21 langsung imperatif ilokusi ekspresif kanthi ingkang dipunpanggihaken ing Kitaab Suci Prajanjian Anyar. Konteks: Tuturan menika antawisipun tiyang )kaliyan wuto( Yesus ( ). Tuturan menika kadadosan nalika wonten tiyang wuto kalih ingkang supados nguwuh-uwuh Yesus paring karsa kawelasan dumateng tiyang saha karsa wuta wau netranipun nyarasaken supados ningali. saged Ancasing tuturan menika supados Yesus kersa paring pitulungan kaliyan tiyang wuto imperatif paminta Data3/38 Tuturan: Tiyang Wuto:"Dhuh, tedhakipun Sang Prabu Dawud, kawula mugi Paduka welasi." (Sumber:Mateus 9: 27) ing nginggil kalebet tindak tutur boten langsung amargi wosipun beda kaliyan ukara ingkang dipunwedhar. Fungsi-nipun mrentah kanthi wujud ukara carita, Sanajan nanging struktur wosipun pakon ukaranipun carita. Fungsi ukara carita saged dipunginakaken kangge pakon ukara wonten basa seratan wujud carita titikanipun kawiwitan hurup kapital saha wonten tandha titik (.) ing sawingkingipun Imperatif kanthi wujud ukara carita menika pakon langkung alus. Tuturan ukara. Fungsi ilokusi ekspresif katingal saking satuan lingual welasi, penutur ningalaken tumindak ekspresif kanthi
22 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 2, Februari 2017 nyuwun kawelasan dumateng Yesus supados Yesus karsa nyarasaken Tiyan wuta menika kanthi imperatif paminta ngginakaken satuan lingual mugi. 5) deklarasi wonten fungsi ilokusi jinising deklarasi imperatif imperatif limrah saha imperatif.data wonten ngandhap tuladha saking Tindak Tutur Imperatif Ilokusi Boten Langsung deklarasi kanthi Imperatif pangajak pangajak Imperatif ateges pangajak dhateng mitra tutur manut Adatipun konteks imperatif kawuwuhan tembung pambiyantu, kadosta "ayo", "mangga", lan sapanunggalanipun. ngandhap menika tutur boten langsung imperatif ilokusi deklarasi kanthi imperatif pangajak. Konteks: Tuturan menika antawisipun Simon Yesus( )kaliyan saha Kancane-kancane( ). Tuturan menika kadadosan nalika Yesus dipunsuwuni pirsa tiyang-tiyang babagan madosi ingkang sampun lajeng Panjenenganipun, bilih Yesus mutusaken papan ngajak pindah ing panggenan kitha sacelakipun kemawon. Ancasing tuturan menika yesus ngajak sakabatipun tidak ing kutha sanesipun. 5) deklarasi wonten fungsi ilokusi jinising deklarasi imperatif imperatif limrah saha imperatif.data wonten ngandhap tuladha saking Tindak Tutur Imperatif Ilokusi Boten Langsung deklarasi kanthi Imperatif pangajak pangajak Imperatif ateges pangajak dhateng mitra tutur manut Adatipun konteks imperatif kawuwuhan tembung pambiyantu, kadosta "ayo", "mangga", lan sapanunggalanipun. ngandhap menika tutur boten langsung imperatif ilokusi deklarasi kanthi imperatif pangajak. Konteks: Tuturan menika antawisipun Simon Yesus( )kaliyan saha Kancane-kancane( ). Tuturan menika kadadosan nalika Yesus dipunsuwuni pirsa tiyang-tiyang babagan madosi ingkang sampun lajeng Panjenenganipun, bilih Yesus mutusaken papan ngajak pindah ing panggenan kitha sacelakipun kemawon. Ancasing tuturan menika yesus ngajak sakabatipun tidak ing kutha sanesipun. 5) deklarasi wonten fungsi ilokusi jinising deklarasi imperatif imperatif limrah saha imperatif.data wonten ngandhap tuladha saking Tindak Tutur Imperatif Ilokusi Boten Langsung deklarasi kanthi Imperatif pangajak pangajak Imperatif ateges pangajak dhateng mitra tutur manut Adatipun konteks imperatif kawuwuhan tembung pambiyantu, kadosta "ayo", "mangga", lan sapanunggalanipun. ngandhap menika tutur boten langsung imperatif ilokusi deklarasi kanthi imperatif pangajak. Konteks: Tuturan menika antawisipun Simon Yesus( )kaliyan saha Kancane-kancane( ). Tuturan menika kadadosan nalika Yesus dipunsuwuni pirsa tiyang-tiyang babagan madosi ingkang sampun lajeng Panjenenganipun, bilih Yesus mutusaken papan ngajak pindah ing panggenan kitha sacelakipun kemawon. Ancasing tuturan menika yesus ngajak sakabatipun tidak ing kutha sanesipun. kapanggihaken inggih menika "cobi", Ing tindak dumateng Simon Data3/87 Tuturan: Simon: "Sadaya sami madosi Paduka." Yesus: panggonan liyane, menyang ing kutha- arep kutha nggelarake Injil mrono uga, amarga iya iku prelune anggonKu teka. "Ayo menyang padha cedhak, Aku sing (Sumber:Markus 1: 37- 38) nginggil kalebet tindak tutur boten langsung amargi wosipun beda kaliyan ukara ingkang dipunwedhar. Fungsi-nipun mrentah kanthi wujud ukara carita, Sanajan nanging struktur wosipun pakon ukaranipun carita. Fungsi ukara carita saged dipunginakaken kangge pakon wonten basa seratan wujud ukara carita titikanipun kawiwitan hurup kapital saha wonten tandha titik (.) ing sawingkingipun Imperatif kanthi wujud ukara carita menika pakon langkung alus. Fungsi Tuturan ing ukara. ilokusi deklarasi konteksipun katingal tuturanipun ingkang nggayutaken isi tuturan kaliyan kasunyatanipun bilih Yesus mutusaken pindah wonten kitha tiyang-tiyang sacelakipun supados ingkang madosi Yesus saged kapanggih ing kitha menika. Jinising imperatif panagajak kanthi satuan dhawuhi lingual mitratuturipun nindakaken menapa ingkang dening dipuntuturaken penutur kanthi imperatif pangajak. saking ayo, penutur DUDUTAN Adhedhasar asiling panaliten ingkang sampun saha pirembagan dipunwedharaken bab wonten saderengipun, analisis jinising tindak tutur imperatif ilokusi langsung saha boten langsung, jinising fungsi ilokusi saha jinising imperatif wonten Kitab Suci saged dipunpendhet dudutan kados andharan ing ngandhap. 1. Adhedasar asiling panaliten saha pirembagan wonten BAB IV, tindak tutur imperatif jinising Suci ilokusi wonten Prajanjian Anyar miturut cara medharaken kaperang dados kalih Prajanjian Anyar Kitab
inggih menika jinising tindak tutur imperatif ilokusi langsung saha langsung. Dipuntingali boten ukaranipun kanthi struktur kaperang dados tigang warni, inggih menika wujud ukara deklaratif, wujud ukara imperatif, saha wujud ukara interogatif. Titikan wujud ukara deklaratif inggih menika kawiwitan hurup kapital saha wonten tandha titik (.)sawingkingipun ukara. Titikan wujud ukara imperatif, kawiwitan hurup kapital saha wonten tandha imperative utawi pakon (!)ing sawingkingipun ukara salajengipun titikan wujud ukara interogatif wonten tandhanipun pitaken (?) sawingkingipun ukara. imperatif ilokusi 2. Tindak tutur dipunpanggihaken ingkang wonten Kitab Suci Prajanjian Anyar gadhah fungsi ingkang maneka werni. Fungsi menika kadosta asertif, direktif, komisif, ekspresif, saha deklarasi. Fungsi menika gadhah gegayutan kaliyan menapa ingkang dipunmaksud penutur langkung saking menapa ingkang dipuntuturaken. 3. Jinising imperatif wonten asiling panaliten menika maneka warni wujudipun. Wujuding imperatif imperatif kadosta limrah, pangajak, imperatif imperatif panantang, imperatif paminta, pamenging. saha Wujuding imperatif menika gadhah ancas nedahaken ingkang njalari ngandharaken penutur tuturan imperatif kasebat. imperatif Tindak Tutur Ukara ... Anggita Petra Anggra Dewi 23 mliginipun kaliyan pragmatic. menika babagan ingkang wigati kangge negesi maksud ing antawisipun penutur lan mitra tutur. Gayut kaliyan pasinaon mliginipun asiling pragmatik, panaliten menika saged jembaraken saha pamaos pangaosan panaliti tindak babagan ing ukara mliginipun Kitab Suci imperatif Prajanjian Anyar. bahan ajar Tindak tutur tutur saking panaliten menika, panyerat badhe suka pramayogi ingkang dipunangkah saged dados referensi dumateng tiyang ingkang gadhah prelu, panaliten menika ngandharaken jinis tindak tutur imperatif ilokusi, fungsi ilokusi saha teges utawi jinising ukara imperatif wonten Kitab Suci Prajanjian Anyar. panaliten Dipunkajengake wonten sanes ngengingi tindak tutur wonten ukara interogatif utawi ukara deklaratif wonten sumber data menika utawi ingkang sumber langkung saged dipunpanggihaken babagan ingkang ingkang saged njembaraken enggal pangaosan bab bebasan. Adhedasar kasil data sanesipun sae saha KAPUSTAKAN Chaer. 1995. Sosiolinguistik Perkenalan Awal. Jakarta: PT Rineka Cipta Kajian Wacana: Teori, Metode, Aplikasi Prinsip- Prinsip Analisis Wacana. Yogyakarta: Tiara Wacana Nurhayati, Endang saha Siti Mulyani. 2006. Linguistik Bahasa Jawa. Yogyakarta: Bagaskara. Padmosoekotjo, S. Paramasastra Jawa (Cap-capan II). 1987. Surabaya: P. T.Citra Jaya Mukti. 1995. Sosiolinguistik Perkenalan Awal. Jakarta: PT Rineka Cipta Kajian Wacana: Teori, Metode, Aplikasi Prinsip- Prinsip Analisis Wacana. Yogyakarta: Tiara Wacana Nurhayati, Endang saha Siti Mulyani. 2006. Linguistik Bahasa Jawa. Yogyakarta: Bagaskara. Padmosoekotjo, S. Paramasastra Jawa (Cap-capan II). 1987. Surabaya: P. T.Citra Jaya Mukti. A, Leonie. Mulyana.
24 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 2, Februari 2017 Poerwadarminta, W. J. S. 1939. Baoesastra Djawa. Rahardi, Kunjana. 2005. Pragmatik Kesantunan Imperatif Bahasa Indonesia.Jakarta: Erlangga Sasangka, Sry Satriya Tjatur Wisnu. Jawa 1989. Paramasastra Gagrag Anyar. Surabaya: PT Citra Jaya Mukti. Setiyadi, Bambang. 2006. Metode Penelitian Untuk Pengajaran Bahasa Asing: Pendekatan Kuantitatif Kualitatif. dan Yogyakarta: Graha Ilmu. Suwito. Awal 1983. Sosiolinguistik Teori dan Problema. Surakarta: Henry Offset Pengantar Tarigan, Henry Pengajaran Yogyakarta:Andi Guntur.1986. Pragmatik. Wijana, I Dewa Putu dan Muhammad Analisis Rohmadi.2011. Wacana Pragmatik Kajian Teori dan Analisis. Surakarta: Yuma Pustaka. Yule, Pragmatik George.1996. (terjemahan: Rombe Mustajab. Yogyakarta: Pustaka Pelajar