Aspek Pragmatik Maksim Kerjasama sajrone Humor ing Medhia Sosial ASPEK PRAGMATIK MAKSIM KERJASAMA SAJRONE HUMOR ING MEDHIA SOSIAL KETAWA.COM NUR HIDAYATUL FAHRI Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah Fakultas Basa lan Seni Universitas Negeri Surabaya ABSTRAK Basa minangka piranti kanggo sesrawungan. Kanthi basa manungsa bisa ngandaharake apa kang dadi kekarepane ing antarane yaiku rasa bungah, susah, lan sapanunggale. Basa humor yaiku basa kang dienggo dening pelawak sajroning nindakake lawakan. Undherane panlien yaiku, (1) Apa wae Wujud Maksim Kerjasama kang digunakake ing Medhia Sosial (2) Kepriye Penyimpangan Maksim Kerjasama kang digunakake ing Medhia Sosial Tujuwan sajrone panliten iki yaiku, (1) ngandharake wujud Maksim kerjasama, kayata maksim Kuantitas, maksim Kualitas, maksim Relevansi, maksim Cara (Pelaksanaan) ing Medhia Sosial (2) ngandharake penyimpangan Maksim Kerjasama, Penyimpangan Maksim Kuantitas, Penyimpangan Maksim Kualitas, Penyimpangan Maksim Relevansi, lan Penyimpangan Maksim Cara (pelakasanaan) ing Medhia Sosial Paedah sajrone panliten iki yaiku panliten iki bisa migunani kanggo panyengkuyung ngrembakake ilmu basa, mligine ilmu Pragmatik lan saora-orane bisa nambahi wawasan tumrap ilmu basa ing Linguistik babagan Analisis Wacana lan Pragmatik. Teori sing digunakake kanggo ngandharake dhata humor ing media sosial yaiku maksim kerjasama Grace ngenani maksim kualitas, maksim kuantitas, maksim relevansi, sarta maksim cara/pelaksanaan sarta penyimpangane. Metodhe sing digunakake yaiku metodhe deskriptif kualitatif. Tegese dhata-dhata kang kasil diklumpukake banjur diandharake siji mbaka siji adhedhasar prinsip kerjasama Grice. Sajrone humor ing media sosial Wujud lan Penyimpangan maksim Kerjasama kang digunakake, ing antarane yaiku (1) maksim kerjasama kualitas, (2) maksim kuantitas, (3) maksim relevansi, lan (4) maksim cara/pelaksanaan. Tembung Wigati: Aspek Pragmatik, Maksim Kerjasama, Humor. PURWAKA LELANDHESAN PANLITEN Kagiyatan micara lan cecaturan mesthi ana lan maneka warna wujude ing medhia sosial bebrayan, tuladhane ana ing Facebook, Blogger, lan sapanunggale. Punjere panliten iki yaiku mung humor sajrone medhia sosial kang ana ing Fungsi utama basa yaiku minangka alat komunikasi. Saliyane kuwi, basa humor uga nduweni piguna kanggo panglipur. Panggunane basa pawongan bisa medar gagasan, pangrasae, lan sapiturute marang wong liyane. Basa kang digunakake dening pamicara adate ora ngrembug kaidah kebahasaan kang trep. Basa kang digunakake adate metu sakarepe dhewe tanpa disadari dening pamicara. Para panganggo basa adate mung mikir kang wigati basa kuwi komunikatif utawa mitra tutur bisa nampa pesen utawa informasi kang kawedar dening panutur. Saliyane kuwi, miturut Chaer (1995:20) basa duwe fungsi liya, yaiku: (1) kanggo medharakeekspresi diri, (2) minangka piranti kanggo ngadakake interaksi lan adaptasi sosial, lan (3) minangka piranti kanggo kontrol sosial. Miturut undha usuke, basa diperang dadi papat inggil yaiku ngoko, krama, madya (Poedjosoedarmo, 1979:24). lan krama Basa Jawa miturut panganggone, wernane basa saka wujude bisa kaperang dadi loro, yaiku werna basa lisan lan werna basa tulis. Werna basa lisan yaiku werna basa kang digunakake kanthi cara guneman utawa pitutur, dene werna basa tulis yaiku werna basa kang digunakake kanthi cara nulis. Miturut pigunane, werna basa uga kaperang maneh dadi lima. Yaiku: (1) Ragam baku, (2) Ragam resmi, (3) Ragam usaha (consultive), (4) Ragam santai (casual) lan (5) Ragam akrab (Nababan, 1993:53). Basa humor ing medhia sosial yen dideleng saka basane kagolong nggunakake ragam basa santai lan akrab, amarga ing wacana humor iki pancen 1
Aspek Pragmatik Maksim Kerjasama sajrone Humor ing Medhia Sosial disajikake minangka wacana ora serius kanthi ancas kanggo nglipur. Saliyane kuwi amarga akeh banget makna-makna ambigu ing wacana kasebut kang ndadekake aspek pragmatike akeh ragame. Wacana iki ngemot basa ngenani bedhekan kang isine humor. Adhedhasar wacana kasebut mula basa humor ing medhia social kagolong basa humor. Miturut lelandhesan panliten ing ndhuwur, underane panliten bisa dirumusake kaya ing ngisor iki: 1) Apa wae wujud Maksim Kerjasama kang digunakake ing Medhia sosial 2) Kepriye penyimpangane Maksim Kerjasama kang digunakake ing Medhia sosial ing medhia sosial mligine kang kapacak ing dadi bakal kajian sajrone panliten iki. Basa humor ing medhia sosial nduweni bab kang onjo minangka wacana panglipur amarga tuturane disajikake kanggo nglelipur para pamaca Medhia iki ngemot wacana ing antarane kang isine bedhekan antarane panutur lan mitra tutur kang pancen sengaja ditulis dening panulis supaya pamaca bisa ngguyu. Basa humor Gegayutan karo andharan kang wis kasebut sadurunge, pawadane milih wacana humor minangka underane panliten iki yaiku amarga komunikasi kang salumrahe antarane panutur lan mitra tutur mesthi nduweni prinsip kerja sama kanggo nggupayakake supaya omongane utawa runtut saengga pacaturan kasebut bias nyambung lan lancarr, nanging pawongan kang nggunakake basa humor mligine panulis basa humor akeh-akehe mung nduweni pangarep-arep supaya humor kang ditulis kuwi mau lucu lan bisa gawe pamacane ngguyu tanpa nggatekake yen sejatine basa ing pacaturan kuwi nduweni aturan-aturan arupa prinsip kerja sama supaya runtut. Nanging akeh-akehe panulis nerak prinsip kasebut saengga pacaturan dadi nyimpang, amarga pacaturan kasebut nyimpang mula pacaturan lucu. Saliyane kuwi medhia sosial kasebut dadi nduweni kekhasan basa kang ndadekake pamaca kudu mikir teges sajrone pacaturan kasebut, mula narik kawigaten panliti. tuturane Teori kang digunakake sajrone panliten yaiku nganggo ancangan pragmatik, nanging luwih nengenake marang prinsip Kerjasama Grice. Kayata: Maksim Kuantitas, Maksim Kualitas, Maksim Relevansi lan Maksim Cara Pelaksanaan. Wekasane saben panutur lan mitra tutur kuwi kudu duwe sawijine prinsip kerjasama supaya proses komunikasi bisa lumaku kanthi lancar. TUJUWAN PANLITEN `Dideleng saka underane panliten ing ndhuwur, tujuwan panliten iki yaiku: 1) Ngandharake wujude Maksim Kerjasama, kayata: Maksim Kuantitas, Maksim Kualitas, Maksim Relevansi, sosial Maksim Cara pelakasanaan 2) Ngandharake penyimpangane Maksim Kerjasama, Kuantitas, kayata Penyimpangane Maksim Kualitas, Penyimpangane Maksim Relevansi, lan Penyimpangane Maksim Cara pelakasanaan ing Medhia sosial PAEDAHE PANLITEN ing Medhia Penyimpangane Maksim Panliten iki kaajab bisa menehi paedah, paedah ing sajrone panliten ngenani aspek pragmatik iki diperang dadi loro, yaiku paedah teoretis lan uga paedah praktis. Paedah Teoretis Panliten iki bisa migunani kanggo panyengkuyung ngrembakane ilmu pragmatik. Saliyane iku uga saora-orane bisa nambahi wawasan tumrap ing Linguistik babagan Analisis Wacana lan Pragmatik. Paedah Praktis ilmu basa, mligine ilmu basa Panliten iki uga dikarepake bisa menehi paedah tumrap: 1) Panliti, bisa kanggo nambah kawruh babagan wujud lan penyimpangan Maksim Kerjasama. 2) Pamaca, bisa kanggo luwih nggampangake anggone nyinaoni ngenani wujud lan penyimpangan Maksim Kerjasama. 3) ilmu basa, mligine pragmatik. 4) Dikarepake panliten iki bisa diterusake maneh ing panliten kang luwih wigati. Ilmu basa, bisa kanggo nambah lan ngrembakake Panliten iki pengin ngerteni anane wujud lan penyimpangan saka prinsip Kerjasama Grice. Anane wujud lan penyimpangan kasebut ora adoh saka topik kang ditliti, yaiku humor ing medhia sosial Mula saka kuwi, panliti duwe kawigaten bakal nliti basa humor iki saka aspek pragmatike kanthi irah-irahan ‡Aspek Pragmatik maksim Kerjasama sajroneHumor ing Medhia sosial WEWATESANE PANLITEN Panliten iki ana watesan-watesan kang dienggo amrih ngampangake anggone nliti. Anane watesan- watesan kasebut amarga saka kurang rowane kawruh kang diduweni panliti, lan supaya ora nggladrah utawa ora uwal saka konsepe panliten. Watesane ing panliten iki yaiku mung nggandharake tuturan Basa Humor ing ing Medhia sosial nggunakake teori Grice yaiku ngenani Maksim Kerjasama lan penyimpangane. UNDERANE PANLITEN TINTINGAN KAPUSTAKAN 2
Aspek Pragmatik Maksim Kerjasama sajrone Humor ing Medhia Sosial Pragmatik ilmu linguistik. Ilmu Pragmatik nyinaoni teges. Padha-padha nyinaoni ilmu nyinaoni teges kang kaiket konteks. Menawa Semantik bebas Konteks. Pragmatik mujudake salah sawijine teges kaya dene Semantik nanging Basa Basa minangka piranti kanggo sesrawungan. Kanthi basa manungsa bisa ngandaharake apa kang dadi kekarepane ing antarane yaiku rasa bungah, susah, lan liya-liyane. Basa bisa diandharake kanthi lisan utawa solah bawa. Kanthi basa kang diucapake saka lambe utawa solah bawane, mitra tutur bisa mangerteni apa kang dikarepake dening panutur. Basa minangka piranti utama kanggo guneman ing masyarakat. Tegese yen basa iku wigati banget kanggo guneman marang wong liya. Miturut Chaer (2004:14) basa yaiku pirantine manungsa kanggo ngekspresikake pikiran lan pangrasae kang diduweni. Miturut undha usuke basa ana papat, yaiku ngoko, krama, madya lan krama inggil (Poedjosoedarmo, 1979:24). Ragam ngoko yaiku basa kang dianggo kanca marang kanca kang saumuran kanthi tujuwan supaya luwih akrab. Ragam ngono iku uga nduwe titikan yaiku ragam basa kang asring dinggo cecaturan ing masyarakat. Tuladhane yaiku antarane bocah karo bocah, lan uga bisa dianggo wong tuwa marang wong kang luwih enom umure. Semana uga nduweni ancas yaiku anggone nganggo ragam ngoko iku supaya gampang dingerteni apa kang dikarepake marang mitra tutur. Miturut gunane, werna basa uga kaperang maneh dadi lima, yaiku (1) Ragam baku,ragam kang paling resmi, kang digunakake ing situasi-situasi kang khidmat lan upacara-upacara resmi, (2) Ragam resmi,yaiku ragam kang digunakake ing tanggap wacana resmi, kaya rapat dinas lan sapiturute, (3) Ragam usaha (consultive), yaiku ragam basa kang digunakake ing tuturan-tuturan biasa ing sekolah, perusahaan, lan sapiturute, (4) Ragam santai (casual), yaiku ragam basa santai antarkanca, ing pacelathon, rekreasi, lan sapiturute, lan (5) Ragam akrab (intimate), yaiku ragam basa antaranggota kang akrab ing kulawarga utawa kanca cedhak. (Nababan, 1993:53). Dideleng saka panemu-panemu kasebut, bisa didudut yen basa yaiku sarana kanggo komunikasine manungsa, medharake pangrasane, gagasane, pikirane marang manungsa siji lan liyane saengga bisa ningkatake taraf uripe lan derajate manungsa tinimbang makhluk liyane. Humor 7HPEXQJ KXPRU VDND EDVD /DWLQ \DLNX ‡8PRU· kang tegese cairan sajrone awak, (Dagun, 2006: 365). Konsep ngenani cairan iki saka basa Yunani Kuna, ing kana ana sawijine ajaran ngenani kepriye pangaribawane cairan awak karo suasana atine pawongan. Marten njlentrehake humor minangka reaksi emosi nalika ana sawijine kedadeyan kang ora kaya kang dikarepake lan nuwuhake bab kang lucu. Kanthi cara umum, miturut Setiawan sajrone Suhadi (1989) humor minangka sekabehe bab kang nuwuhake kesan aneh lan lucu saengga wong liya kanthi cara spontan bakal gumuyu utawa ngguyu nalika ndeleng, maca, utawa ngrungokake, kanthi cara ciyut, humor ditegesi minangka samubarang kang bisa gawe pawonga ngguyu, (Eysenck ). Wijana, sajroneFitriani (2009:143) uga njentrehake bab-bab kang nuwuhake kalucon kasebut pancen disengaja disimpangake saka wujud asline minangka ngupaya kanggo nemtokake rasa pangrasa lucu kaya ing objek kang dikaji. Fungsi Humor lanHidayah .2012 : 80 saya maju teknologi nuwuhake aktivitas humor uga maju. Humor kang dumadi ing bebrayan banjur disalarasake karo tujuwan lan mupangate. Bab kasebut ndadekake fungsi humor dadi saya amba. Humor kang wiwitane mung kanggo ngobati rasa bosen (minangka fungsi wiwitan) banjur ngrembaka melu pangrembakane jaman. Sarana kang digunakake kanggo ngrembakakake humor uga luwih maneka werna, ana kang liwat medhia elektronik kayata siaran radio, lan siaran televisi, uga ana kang liwat uga ana kang kaunggah ana ing medhia sosial, ana kang wujud gambar kartun, karikatur lan sapiturute. Malah-malah salaras karo pangrembakane jaman, humor kang maune diandharake kanthi cara lisan ditranskripsikake dadi rekaman kaset kang saben-saben bisa dirungokake utawa dideleng kanggo ngobati rasa bosen. Bab kasebut salaras karo fungsi humor minangka sarana panglipur. (Wijana, 1985:508). Pangrembakane kang Salaras karo pangrembakane teknologi, humor bisa nduweni fungsi minangka lahan golek dhuwit, tegese humor dikomersilake. Misi kang diandharake maneka warna salaras karo situasi lan kahanan saiki. Nanging, kanthi cara ciyut, misi kasebut minangka sarana ngritik, nyindhir, ngelokake, lan mrotes utawa ana kang sengaja ngelek-elekake bab-bab kang lagi aktual. Keaktualan iki kang dadi daya tarik kanggo nuwuhake rasa humor slaras karo fungsine, humor mupangati kanggo panguripane manungsa. Humor uga bisa digunakake minangka piranti penyampai informasi supaya bebrayan ngaweruhi bab- bab kang dumadi, tuladhane ngandharake informasi ngenani Pemilu, KKN (Kolusi, Korupsi, lan Nepotisme), olah raga, lan liya-liyane. 3
Aspek Pragmatik Maksim Kerjasama sajrone Humor ing Medhia Sosial Kalungguhane humor ing bebrayan uga dipapanake minangka sarana pendhidhikan amarga anane humor bisa ndhidhik bebrayan supaya tanggap weruh apa wae kang wis, lagi, lan bakal dumadi ing bebrayan (Wijana, 1985:507). Saliyane kuwi, fungsi humor uga minangka sarana ilustrasi ing surat kabar utawa kalawarti (Wijana, 1983:470) kanggo nuwuhake kesan lucu. Mula, pangrembakaane humor saiki iki banget diperlokake. Misi kang disandang saliyane minangka kagiyatan komersil dakarepake uga bisa weneh pamrayoga kanggo pangrembakane jaman lan pangrembakaane basa lan bangsa. Budaya nyindir wis ngoyot ing bebrayan kita malah nganti budaya "buka kulit tampak isi" dipandang minangka babkang ala. Konsep-Konsep Humor Rakhmat (2012:126) ngandharake yen ing golongane filusuf dikenal ana telung konsep humor yaiku: 1) Konsep Superioritas lan Degradasi 2) Konsep Bisosiasi 3) Konsep Pelepasan Inhibisi Basa Humor Basa humor yaiku basa kang dienggo dening pelawak sajroning nindakake lawakan. Basa pancen nemtokake kualitas lawakane. Tegese, basa dadi salah sawijine faktor penentu sajrone lawakan. Basa kang dienggo dening pelawak nindakake lawakan kagolong wujud basa kang nduweni sipat bebas. Tegese bebas ing kene nduweni makna yen ta apa kang dienggo ora nggatekake basa formal lan informale. proses menehi sistematis, pertimbangan adhedhasar akal sehat, (e) pertukaran ide kanthi cara verbal (KBBI, 2000: 1265). kemampuan utawa Analisis Wacana yaiku ilmu anyar kang muncul akhir-akhir iki. Saperangan ahli basa wigatine marang penganalisisane wacana (Lubis dalam Sobur, 2002: 47) ngandharake menawa Analisis Wacana nduweni sawernane ciri lan sipat, yaiku: 1) Analisis Wacana mbabar kaidah panganggoane basa ing masyarakat, (Rule of Use - miturut Widdowson). 2) Analisis Wacana minangka usaha kanggo mangerteni makna tuturan ing konteks, teks, lan situasi (firth). 3) Analisis Wacana minangka pemahaman rerangken tuturan liwat semantik (Beller). 4) Analisis Wacana gegayutan karo pemahaman basa ing tindak tutur basa (What is said what is done - miturut Lobov). 5) Analisis Wacana diarahake marang masalah basa kanthi cara fungsional (functional use of language- miturut Coulthard) (Syamsudin sajrone Sobur, 2002: 49) Wacana Humor Wacana humor minangka rerangken ujar utawa tulisan kang rerangken ngungkapake sawijining hal (subjek) kang disajikake kanthi cara runtut, sistematis, ing sakesatuan kang koheren, dibentuk saka unsur segmental utawa non- segmental basa kanggo nyiptakake humor (Rani, 2006:4). Wacana humor yaiku wacana lucu saka proses cecaturan kang ora bonafid (non-bonafid process of communication) (Wijana, 2009:139). tindak tutur kang awujud Teori Maksim Kerjasama Grice Wacana Dene miturut Tarigan sajrone Mulyana (2005:6) wacana yaiku satuwan basa kang paling jangkep, luwih dhuwur saka klausa lan ukara, nduweni kohesi lan koherensi kang apik, wiwit lan pungkasan kang cetha, kang bias diandharakake kanthi lisan lan tulisan. Wacana minangka rerangken ujar utawa rerangken tindak tutur kang ngungkapake sawijining hal (subjek) kang disajikake kanthi cara runtut, sistematis, ing sakesatuan kang koheren, dibentuk saka unsur segmental utawa non-segmental basa. Wujud wacana yaiku teks arupa reroncenan proposisi minangka asil ngandharake ide/gagasan. (Rani, 2006:4) Prinsip kerjasama Grice diperang dadi papat yaiku maksim kuantitas (maxim of quantity), maksim kualitas (maxim quality), maksim relevansi (maxim of relevance), lan maksim pelaksanaan (maxim of manner) (Grice, 1975: 45-47; Parker, 1986: 202; Speber & Wilson, 1989: 33-34; lan Wijana, 1996:46). Kanggo nggayuh lucu asring pelawak kuwi nyimpangake prinsip-prinsip/maksim iki. tuturan kang Lelandhesan Teori Lelandhesan teori kang digunakake sajrone panliten babagan wujud lan penyimpangan Basa Humor ing medhia social yaiku teorine Grice ngenani maksim Kerjasama (1993).. Wacana yaiku (a) komunikasi verbal; pacelathon; (b) sekabehing tutur kang minangka sawijining kesatuan, (c) satuan basa kang paling jangkep kang direalisasikake sajrone wujud karangan utawa laporan utuh kayata: novel, buku, artikel, pidato, utawa khutbah, (d) kemampuan utawa prosedur berfikir kanthi cara METODHE PANLITEN Ancangan Panliten Pendekatan sajrone panliten iki yaiku pendekatan loro yaiku deskriptif. metodologis kang bisa diperang dadi pendekatan pendekatan kualitatif lan 4
Aspek Pragmatik Maksim Kerjasama sajrone Humor ing Medhia Sosial Pendekatan kualitatif yaiku pendekatan kang cedhak karo dhata ora arupa itung-itungan utawa angka, mung arupa basa kang sipate empiris ora kaya matematika lan filsafat kang sipate hakiki. (Sudaryanto, 1994:14) Adhedhasar andharan kasebut mau wis gamblang, ngenani metodhe kang digawe iki metodhe deskriptif kualitatif. Tegese dhata-dhata kang kasil diklumpukake banjur diandharake siji mbaka siji adhedhasar prinsip kerjasama Grice. Panliten iki kagolong panliten kang adhedahasar kasunyatan kanthi nggunakake basa kang diteliti. Panliten iki uga klebu panliten linguistik kang asipat sinkroni, amarga mung ngrembug basa ing jaman saiki wae. Tegese basa kang ditliti mung basa kang diwedharake ing medhia sosial dudu basa humor saliyane ing medhia sosial Sumber Dhata ANDHARAN ASILE PANLITEN Maksim sajrone Humor ing Medhia sosial Panutur mesthi ngupaya supaya omongane utawa tuturane runtut lan relevansi karo konteke, gamblang, ringkes, kepenak ditampa lan dingerteni, uga trep karo prekara kang diomongake utawa dituturake sajrone komunikasi kang salumrahe. Wekasane saben panutur lan mitra tutur kuwi kudu duwe sawijine prinsip kerjasama supaya proses komunikasi bisa lumaku kanthi lancar. Grice ngandharake yen sajrone nindakake prinsip kerjasama ing dhuwur, saben panutur kudu ngenut 4 (patang) maksim percakapan, yaiku maksim kuantitas (maxim of quantity), maksim kualitas (maxim of quality), maksim relevansi (maxim of relevance), lan maksim cara (maxim of manner) (Grice, 1975: 45-47; Parker, 1986: 202; Speber & Wilson, 1989: 33-34; lan Wijana, 1996:46). panilten iki nggunakake Sumber Subtantif dhata tulis, sumber dhata saka panliten iki yaiku sakabehe basa ing medhia sosial minangka medhia cetak kang ngemot tuturan kang dijupuk antarane taun 2016 lan 2017 , wekasane didadekake dhata kanggo panliten iki. Dhata Dhata ing panliten iki yaiku kumpulane fakta kang arupa tuturan kang wis tinulis ing medhia sosial Wujud Maksim Kerjasama lan Penyimpangane ing Humor Medhia social Aspek pragmatik kang arep dibabar sajrone panliten teori maksim Kerjasama Grice. iki nggunakake lelandhesan Sakabehane bakal diandharake kanthi perangan prinsip Kerjasamalan penyimpangan prinsip Kerjasama sajrone kumpulaneBasa Humor ing Humor Medhia INSTRUMEN PANLITEN Instrument sajrone panliten ana loro yaiku istrumen panyengkuyung. instrument Instrument utama yaiku panliti kuwi dhewe, Dene kang instrument digunakake sajrone panliten iki, kaya dene dhata ing medhia social mligine kang dadi punjere panliten iki, ing kene panliti nggunakake teknik pustaka yaiku ngundhuh dhata saka internet banjur diklumpukake gumatung jinise lan dianalisis. utama lan panyengkuyung yaiku piranti TATA CARA NGLUMPUKAKE DHATA Tata cara panglumpuke dhata kang digunakake ing panliten iki yaiku, teknik pustaka. Teknik pustaka lan teknik undhuh minangka teknik panglumpuke dhata kang nggunakake sumber dhata kang ditulis (kepustakaan). TATA CARA NGOLAH DHATA Teknik kang digunakake ing panliten iki yaiku teknik analisis dhata. Analisis dhata kualitatif Adhedhasar pamawas kasebut, mula cara analisis dhata kang ditindakake ing panliten iki yaiku: 1) Maca lan ngerteni isine 2) Verifikasi dhata 3) Klasifikasi lan kodifikasi dhata 4) Nganalisis dhata Prinsip Kerjasama Grice iki mujudake gegambaran pacaturan antarane paraga pacaturanmligine kang dadi objek panliten yaiku pacaturan sajrone dagelan bedhekan. Prinsip Kerjasama Grice sajrone tintingan basa humor ing Humor Medhia kasebut bakal kaperang dadi papat, yaiku: Maksim Kerjasama Kuantitas Quantity) (The Maxim of kuantitasbisa ditindakake nalika caturan mung saprelune wae lan apa anane ora kurang lan ora luwih. Rani (2006:242) uga ngandharake yen sajrone prinsip Kuantitas, pamicara nggunakake basa kang ora luwih ora kurang, lan nduweni tujuwan. Saliyane iku, ana rong subprinsip kang dadi landhesan ing maksim kuantitas, yaiku (1) informasi kang diwenehake kudu asipat informatif, lan (2) informasi kang diwenehake ora ngluwihi apa kang arep diwenehake, sajrone maksim kuantitas, pamicara kudu bisa menehake informasi kang cukup laninformatif. Tuladhane Maksim Kerjasama Kuantitas (LD 120) Miturut Grice, maksim Kernet Bis ‡6XUDED\D 6XUDED\D 6XUDED\D %X"· (Surabaya, Surabaya, Surabaya Bu?) 5
Aspek Pragmatik Maksim Kerjasama sajrone Humor ing Medhia Sosial Dhata ing dhuwur nuduhake Maksim kuantitas, amarga kernet bis among ngandharake kang sabenere lan saprelune. Maksim Kerjasama Kualitas (The Maxim of Quality) Ngono ya ngono neng aja ngono, penak ngene wae. Tuladha ing ndhuwur kasebut nuduhake maksim pelaksanaan, bisa diarani maksim pelaksanaan amarga panutur ngarepake supaya mitra tutur bisa mangerteni apa kang kudu dilakokake lan nglakokake kanthi rasional. Grice (Parera, 2004:245) ngandharake yen ing maksim kualitas ngemucaturan kang bener utawa blaka kanthi jujur lan pener. Paraga tindak wicara ing maksim kualitas kudu bisa menehake informasi kang nyata lan (Rahardi, ana dhasare 2005:55). Subprinsip ing maksim kualitas yaiku aja ngomongake samubarang kang dirasa ora bener, lan aja ngomongake samubarang kang ora nyata utawa ora bener. Tuladhane Maksim Kerjasama Kualitas (LD 120) Ora let suwe tekan Sragen, Mukidi takon maneh. (Tidak beberapa lama sampai Sragen, Mukidi bertanya lagi.) (fakta) sajrone wedharane Penyimpangan Maksim Kerjasama Kuantitas Penyimpangan Maksim Kerjasama Kuantitas yaiku pacaturan apa wae kang ngluwihi saka rong subprinsip kang diduweni dening Maksim kuantitas. Rong subprinsip kasebut yaiku (1) informasi kang diwenehake kudu asipat informatif, lan (2) informasi kang diwenehake ora ngluwihi apa kang arep diwenehake. Penyimpangan Maksim Kerjasama Kuantitas (LD 129) Tuladhane Paijo : "Oalah gampang kui le, opo Mukidi : ·:HVWHNDQ-RPEDQJ/LN"· (Sudah sampai Jombang Om?) neh..??" (Oalah gampang itu Le, apa lagi?) Kernet : ·'XUXQJ XXXDGXXRRRKK· (Belum /HH" Lee, MLN masih Tole : "Kalih Handicam ben saged ngerekam video pas dolan kalih Dik Astuti.." juuuuauuuuuhhh) Dhata ing ndhuwur nuduhake anane maksim kualitas. Maksim kualitas yaiku maksim kang majibake mitra tutur anggone nanggepi panutur kudu kaya kang sabenere adhedhasar kanyatan. Maksim Kerjasama Relevansi Relevance) (The Maxim of Nalika nindakake maksim relevansi, pamicara lan mitra wicara kudu menehi andharan kang relevan tumrap wedharane. Tuladhane Maksim Kerjasama Relevansi (LD 136) %X DNX JDN NXDDDDDW" /DN UXXZHPXN WHQDQ DZDNX Aluwung dibatalke wae remook DZDNNX· mending dibatalkan saja nikahku daripada hancur badanku.) rabiku timbang Dhata ing ndhuwur nuduhake anane maksim relevansi .DWLWLN VDND SDQXWXU NDQJ QJJD\XWDNH· salah sawijine maksim. (Sama Handycame biar bias ketika main ngrekam dengan dik Astuti.) Dhata ing dhuwur kalebu nyimpangake maksim kuantitas $PDUJD QDOLND SDQXWXUWDNRQ ‡DSD PDQHK· QJHUHNDP YLGHR SDV GRODQ NDOLK 'LN $VWXWL· .DPDQJND diarani nyimpangake maksim kuantitas. Kena apa lawan tutur kudu aweh jlentrehan ngenani handicam kasebut arep digawe apa. Padahal panutur ora kepengin weruh alesane kena apa. video Penyimpangan Maksim Kerjasama Kualitas ing maksim kualitas yaiku aja ngomongake samubarang kang dirasa ora bener, lan aja ngomongake samubarang kang ora nyata utawa ora bener, Beda kelawan andharan kasebut, sajrone wacana humor malah suwalike, yaiku sakabehe omongane pelawak ora nduweni informasi kang nyata lan ora nduweni Tuladhane gumathok. Penyimpangan Maksim Kerjasama Kualitas (LD 135) Ajining raga gumantung ing busana so atimu aja kelara-lara menawa ditawa rega wong liya gara-gara busana kang ora pati tumata. Subprinsip dhasar kang Maksim Kerjasama Pelaksanaan (The Maxim of Manner) Maksim pelaksanaan nduweni pengarep-arep yen saben guneman kudu ngomong kanthi langsung, jelas, ora ambigu, lan ora diluwih-luwihake, sarta kudu runtut (Wijana, 1996:50). Tuladhane Maksim Kerjasama Pelaksanaan. (LD 135) anane penyimpangan maksim kualitas. Diarani penyimpangan maksim kualitas loro menowo ditowo rego wong liyo goro-goro busono NDQJ RUD SDWL WXPRWR¶ 8NDUD NDVHEXW PXMXGDNH \HQ panutur kuwi nyindir mitra tutur nganggo paribasan kang sadurunge diucapake ing ndhuwur. Ukara ing ndhuwur mujudake 6
Aspek Pragmatik Maksim Kerjasama sajrone Humor ing Medhia Sosial Penyimpangan Maksim Kerjasama Relevansi relevansi sajrone Basa Humor mujudake ragam basa kang ditindakake pamicara lan mitra wicara kang biyasane ora relevan, ora cocog lan ora gayut tumrap wedharane. Tuladhane Penyimpangan Maksim Kerjasama Relevansi (LD 135) Tiyang namung kalih... Kalih sinten (modyar) Maksim ingkang kepengen nikah iku syaratipun Dhata ing dhuwur nuduhake yen ukara ing ndhuwur kalebu nyimpangake maksim relevansi amarga ora sambung karo ukara sadurunge kang kandha yen syarate nikah kuwi ana loro, malah kandha kalih sinten. kuwi mau, minangka sarana hiburan lan minangka sarana pendidikan. Pamrayoga Isih akeh banget wujud lan Penyimpangan Maksim Kerjasama Basa Humor sajrone medhia sosial kang durung diandharake ing panliten iki. Mula disuwun kawigatene para pamaca supaya maklumi sakabehe kaluputane panulis lan kanggo sampurnane panliten iki, mula uga disuwun kawigaten para pamaca anggone nerusake panliten iki. Kanggo pamaos muga bisa ningkatake kreativitase kanggo nulis basa humor sajrone medhia sosial lan muga saya luwih ngrembaka lan akeh kang urun pakarti. Penyimpangan Maksim Kerjasama Pelaksanaan Panyimpangan maksim pelaksanaan iki ngenal anane ambiguitas, mula ing maksim iki ana saperangan tembung utawa ukara kang ngandhut ambiguitas pacaturan kang ora manut tatanan prinsip pelaksanaan, ora cetha, ora langsung lan mbulet, ambigu dianggep nyalahi tatanan prinsip maksim kerjasama pelaksaan kerjasama utawa pelaksanaan. Tuladhane Penyimpangan Maksim Pelaksanaan (LD 135) Ayo padha makarya golek bandha Ning aja lali karo wanita Ukara diarani nyimpangake maksim KAPUSTAKAN Alwasilah. A Chaedar. 1993. Pengantar Sosiologi Bahasa. Bandung: Penerbit Angkasa. Arikunto. Suharsimi. 1998. Prosedur Penelitian Suatu Pendekatan Praktek. Jakarka: PT. Rineka Cipta. Brown, Gillian dan George Yule. 1996. Analisis Wacana. Jakarta: Gramedhia. Chaer, Abdul dan Leonie Agustina. 1995. Sosiolinguitik suatu pengantar. Jakarta:PT. Rineka Cipta kalebu nyimpangake maksim pelaksanaan. Ayo padha makarya golek bandha nanging andharan sabanjure nuduhake yen tansah aja nglalekake wanita. Ukara kasebut ngandhut ambiguitas, arupa andharan kang ora cetha karepe ing ndhuwure. amarga ora mathuk karo andharan Kekarone ukara ora selaras yen dinalar kanthi apik. sepisanan ing ndhuwur Danandjaja, James. 1989. ‡+XPRU·(QVLNORSHGLD Nasional Indonesia, jilid VI, Jakarta: PT. Cipta Adi Pustaka. Djajasudarma, T. Fatimah. 1993. Metode Linguistik. Bandung: Eresco. Grice, H.P., 1975. Logic and Conversation, Syntax and PANUTUP Dudutan Semantics, Speech Act, 3. New York: Academic Press. Humor basa Jawa sajrone medhia sosial mujudake salah sawijine humor minangka hiburan saya ngrembaka nganti saiki. Minangka wujud pacaturan, bedhekan awujud kumpulane tembung, ukara, wacana, lan tembang kang maknane mbutuhake penafsiran khusus. Joos, Martin. 1967. The Five Clock. New York: Harcourt Brace World. Inc. Keraf, Gorys. 1991. Tata Bahasa Rujukan Bahasa Indonesia. Untuk Tingkat Pendidikan Menengah. Jakarta: PT: Grasindo. Humor sajrone medhia sosial, Wujud maksim Kerjasama kang digunakake, ing antarane yaiku (1) maksim kerjasamakuantitas, (2) maksim kualitas, (3) maksim relevansi, lan (4) maksim cara/pelaksanaan. Semono uga Penyimpangan maksim Kerjasamakang (1) maksim antarane yaiku digunakake, kerjasamakuantitas, (3) maksimrelevansi, lan (4) maksim cara/pelaksanaan. ing (2) maksim kualitas, Marsono. 1986. Fonetik. Yogjakarta: Gadjah Mada University Press. Nababan, P.W.J.,1987. Ilmu Pragmatik. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Searle, J.R., 1969. Speech Acts. London: Cambridge University Press. Para penulis humor mligine panulis Basa Humor medhia sosialrata-rata padha nggayuh bab kang lucu lan bisa gawe wong liya ngguyu kanti cara nyimpangake maksimKerjasama mau. Mula fungsi saka Basa Humor Sudaryanto. 1990. Aneka Konsep Kedatangan Lingual Dalam Linguistik. Duta Wacana University Press. 7
Aspek Pragmatik Maksim Kerjasama sajrone Humor ing Medhia Sosial Surana. 2000. Slang dalam Stiker. Surabaya: Universitas Negeri Surabaya. Tarigan, Henri Guntur. 1993. Pengajaran Sintaksis. Bandung: Angkasa Tim Penyusun Kamus Pusat Pembinaan dan pengembangan Bahasa. 1997. Kamus Besar Bahasa Indonesia Edisi II.Jakarta: Balai Pustaka. Wijana, I Dewa Putu. 1996. Dasar-dasar Pragmatik. Yogyakarta: Penerbit ANDI Yogyakarta. 8