88 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 3, Maret 2017 KONFLIK SOSIAL WONTEN ING NOVEL PAWESTRI TANPA IDHENTITI ANGGITANIPUN SUPARTO BRATA SOCIAL CONFLICT IN THE NOVEL PAWESTRI TANPA IDHENTITI BY SUPARTO BRATA Oleh: Riska Fauda Alfian, Prodi Pendidikan Bahasa Jawa, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta Sarining Panaliten Panaliten kanthi irah-irahan konflik sosial ing novel Pawestri Tanpa Idhentiti anggitanipun Suparto Brata menika gadhah ancas kangge ngandharaken wujud konflik sosial, pawadan ingkang murugaken konflik sosial saha cara paraga kangge mungkasi konflik sosial. Panaliten menika kalebet panaliten deskriptif kanthi pendekatan sosiologi sastra. Sumber data ingkang dipunginakaken inggih menika novel Pawestri Tanpa Idhentiti anggitanipun Suparto Brata. Cara ngesahaken data kanthi validasi semantis ingkang dipunambali teras tumrap data. Wondene reliabiliitas ingkang dipunginakaken inggih menika reabilitasi intrareter. Data ingkang sampun kapanggihaken lajeng dipunanalisis mawi analisis deskriptif. Asiling panaliten menika awujud konflik sosial antawisipun ajrih, boten pitados, duka, padudon, boten saged nampi kahanan, saha pameksan. Pawadan ingkang murugakan konflik antawisipun inggih menika pulisi badhe nggropyok kamaripun Victor, pulisi dereng tinemu bukti menawi Pawestri tiyang ingkang becik, Pangestu sampun mangertos asal- usul piyambakipun lansapanunggalanipun. Salajengipun wonten cara mungkasi konflik sosial antawisipun inggih menika tinulung, tanggel jawab, nrima, damel rembagan kulawarga, pados warta, boten sarujuk lan sapanunggalanipun. Pamijining Tembung : konflik sosial, novel Pawestri Tanpa Idhentiti Abstract The research with credits Konflik sosial ing novel Pawestri Tanpa Idhentiti write's Suparta Brata having direction to explain aform of social conflict, factor that become social conflict and to showing social conflict finish in novel Pawestri Tanpa Idhentiti. The research is form likes descriptif with literatur sociologi. The resources wich for novel Pawestri Tanpa Idhentiti writer's Suparto Brata. How to valid with semantic valid that answer to data. Such reliabilitas take a reablilitas intrareter. The data wich already correct next analysis wich descriptif analysis. The result a research is shape into wich conflict social amongst afraid, do not believe, angry, bicker, don't accept situation and force. The factor that make to conflict is the police attack Victor room, the police don't have proof, Pangestu will know origin a man etc. And how to finishing conflict is help, responsibility, accept a situation, discussion with family, search a news, don't agree etc. Keywords: conflict social, Pawestri Tanpa Idhentiti PURWAKA menika konflik sosial, amargi konflik sosial menika konflik ingkang gegayutanipun marang lingkungan Novel menika asalipun saking novella saha novella menika ngewrat tembung istilah masarakat sakiwa tengenipun paraga. Indonesia inggih menika novelet (basa Inggris: Novel ingkang gadhah maneka warni konflik novelette), ingkang ateges salah satunggaling karya inggih menika novel Pawestri Tanpa Identiti. prosa fiksi ingkang wosipun boten dawa ananging Babagan ingakang saged narik kawigatosan wonten ugi boten ciut, utawi saged dipunsebat samadya ing novel inggih menika konflik sosial-ipun. Konflik kemawon, Nurgiyantoro (2007: 9-10). Novel sosial menika boten kalampahan kaliyan paraga menika nyariosaken babagan pagesangan manungsa utama kemawon ananging para pambiyantu paraga wonten ing masarakat ingkang gadhah satunggaling ugi saged njalari konflik sosial menika, saengga konflik. Konflik ingkang narik kawigatosan inggih dadosaken konflik sosial menika langkung varitif.
Novel Pawestri Tanpa Idhentiti menika saged karembag kanthi sosiologi sastra. Babagan ingkang wigati wonten ing novel inggih menika wujud konflik sosial, pawadan ingkang murugaken konflik sosial, saha cara paraga mungkasi konflik sosial ing novel menika, babagan kalawau ingkang karembag wonten ing panaliten menika. GEGARAN TEORI Miturut Damono (1979: 8) sastra menika kayata sosiologi, sastra uga gayutan kaliyan manungsa saha masyarakat sakiwa tengenipun, tegesipun satunggaling usaha manungsa kangge menyesuaikan piyambakipun lan usaha kangge ngubah masyarakat wonten ing lingkunganipun.. Miturut Suroso (2009: 103) sosiologi sastra adhedhasar karya sastra inggih menika refleksi utawa cerminan masyarakat wonten ing zaman karya sastra menika ingkang sinerat. Dados sosiologi wonten ing karya sastra yaiku refliksi utawa cerminan masyarakat wonten ing lingkungan piyambakaipun ingkang kedah wonten proses pemahaman kangge usaha menyesuaikan individu lan usaha kangge ngubah masyarakat ing ingkungan sakiwa tengenipun. Konflik menika kadadean ingkang wigatos amargi konflik menika unsur esensial ingkang ambangun plot utawi alur. Konflik menika satunggaling cara panganggit kangge narik kawigatosan pamaos, amargi ngandharaken wujud lan wosing konflik ugi kadospundi konflik menika kaandharaken (Nurgiyantoro 2007: 122). Konflik sosial inggih menika konflik ingkang kasebabna Konflik Sosial Wonten ... Riska Fauda Alfian 89 kanthi wontenipun kontak sosial antawisipun manungsa, utawi perkawis-perkawis ingkang kasebabna amargi gegayutan kaliyan manungsa, Nurgiyantoro (2007: 124). Dados konflik sosialo menika nalika setunggal tiyang antawisipun tiyang sanes ingkang gadah mapinten pinten perkawis, saged agawe tiyang menika derdah menawi boten sami kaliyan pamanggihipun. Konflik menika awujud dramatik mila konflik wonten ing karya sastra menika asipat imajinatif. Andharan saking Sayuti (2000: 12) cerpen, novella, lan novel menika fiksi ingkang asipat formal, ananging kita saged damel kategori sanes miturut pamanggih tartamtu. Miturut Nurgiyantoro (2007: 4) novel ingkang dados karya fiksi menika gadhah donya piyambak, kayata pagesangan ingkang nyata, dunia imajinatif, ingkang kabangun kanthi unsur-unsur intrinsikipun yaiku peristiwa, plot, paraga, papan panggenan, sudut pandang, lan sapanunggalaning ingkang sedaya asipat imajinatif. Dados novel inggih menika karya sastra ingkang asipat naratif utawa bisa kasebat prosa, ingkang kabangun kanthi unsur-unsur intrinsikipun yaiku peristiwa, plot, paraga, papan panggenan, lan sudut pandang; ugi wonten unsur ekstrinsik, ingkang sedaya wau asipat imajinatif. Novel menika salah satunggaling prosa fiksi ingkang gadhah totalitas, sedayan wosipun wonten novel menika asipat artistik. Kanthi gadhah totalitas, novel menika wonten maneka warna unsur-unsur pambangunipun, unsur setunggal kaliyan sanesipun kedah gayut supados novel
90 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 3, Maret 2017 menika saged runtut. Unsur ingkang (ingkang wosipun proses kreatif), psikologi pamaos, dipunginakaken wonten novel dipun perang dados lan prinsip psikologi wonten ing karya sastra kalih, yaiku unsur intrinsik lan unsur ekstrinsik menika. Unsur kayata ekonomi, politik lan sosial (Nurgiyantoro, 2007: 22-23). uga kalebu unsur ekstrinsik wonten ing karya sastra, Unsur intrinsik yaiku unsur-unsur ingkang Wellek & Warren lumantar Nurgiyantoro (2007: saged mbangun karya sastra lan saged mbangun 24). cariyos ing novel kanthi langsung. Unsur setunggal kaliyan sanesipun saling gegayutan supados novel saged runtut. Unsur intrinsik ingkang mbangun novel yaiku prastawa, carios, plot, paraga, tema, CARA PANALITEN papan, sudut pandang pencitraan, basa utawi gaya Panaliten menika Panaliten menika bahasa (Nurgiyantoro, 2007: 23). Miturut Wiyatmi ngginakaken metode panaliten pendekatan sosiologi (2008: 30) paraga inggih menika para tiyang sastra kanthi metode deskiptif. Panaliten pendekatan ingkang lumampah wonten ing setunggaling karya sosiologi sastra inggih menika pendekatan karya fiksi. Paraga woten ing fiksi menika karya saking sastra kanthi migunakaken aspek-aspek masyarakat panyerat, ugi saged nggambaraken tiyang-tiyang wonten ing lingkunganipun. Miturut Ratna (2011: saking pagesangan ing donya. Awit saking menika, 24) bilih sosiologi sastra menika salah satunggaling ing salebeting fiksi paraga kedahipun saged asipat aktivitas kanthi ngrembag aspek-aspek masyarakat alamiah. Miturut andharan saking Nurgiyantoro wonten ing karya sastra menika piyambak, awit (2007: 74) tema wonten ing karya sastra menika saking menika analisis sosiologi sastra ngrembag namung salah satunggaling unsur ingkang mbangun babagan aspek-aspek pagesangan saking masyarakt carios menika, wondene tema menika notabene wonten ing karya sastra. Sumber data wonten ing "hanya" wosing utawi gagasan dasar saking panaliten menika, inggih novel Pawestri Tanpa satunggaling cariyos, ingkang boten saged kabentuk Idhentiti anggitanipun Suparto Brata cithakan menawi unsur sanesipun boten wonten. kaping pisan kanthi 392 kacanipun lan kandelipun Unsur ekstrinsik menika uga kababar kanthi buku 14 x 23 cm. Novel menika katerbitaken saking mapinten-pinten unsusr, unsur-unsur menika Narasi, Yogyakarta, kanthi taun 2010 cethakan antawisipun yaiku "keadaan subjektivitas individu ingkang kaping pisan. Cara ngempalaken data pengarang yang memiliki sikap, keyakinan, dan wonten ing panaliten menika kanthi cara maos saha pandangan hidup yang kesemuanya itu akan nyerat. Novel dipunwaos kanthi permati supados mempengaruhi karya yang ditulisnya". Unsur saged mangertosi wosing novel menika, lajeng sanesipun inggih menika psikologi panyerat dipunserat wonten ing kertu data. Data ingkang
sampun dipunserat lajeng dipunanalisis ngginakaken pendekatan sosiologi sastra. Data ingkang sampun makempal lajeng dipunanalisis kanthi cara: Maos kanthi teliti novel Pawestri Tanpa Idhentiti salajengipun dipunanalisis jumbuh kaliyan teori ingkang sampun kaserat; Data ingkang sampun makempal dipuntandhani ingkang jumbuh kaliyan perkawis ingkang dipunteliti. Asil kasebut dipunserat wonten ing kartu data; Nggambaraken sedaya data ingkang sampun kaanalisis kanthi cara-cara ing nginggil menika. Caranipun nganalisis data ingkang kaginakaken wonten panaliten menika ngginakaken teknik deskriptif. Teknik deskriptif menika katindakaken kanthi cara-cara mekaten: Ngetrapaken teori inggih menika teori babagan sosiologi sastra; Kategorisasi, data menika dipunpilah menapa kemawon ingkang jumbuh kaliyan wujud konflik sosial, pawadan ingkang murugaken konflik sosial lan anggenipun paraga nalika mungkasi konflik sosial; Tabulasi inggih menika nyathet wonten ing tabel sedaya data ingkang sampun dipunpilah kalawau; Analisis data menika pangelompokan data lan dipunanalisis kanthi cara deskriptif; Inferensi inggih menika damel dududan saking data ingkang dipunanalisis. Keabsahan data saged pikantuk kanthi cara validitas saha reabilitas. Validitas ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika yaiku validitas semantis. Miturut Endraswara (2011: 164) validasi semantis menika duwe ancas jumbuhaken data saking karya sastra kaliyan konteks wacana, Konflik Sosial Wonten ... Riska Fauda Alfian 91 saengga data ingkang awujud wacan saged jumbuh kaaliyan konteksipun. Ancas saking validasi semantis menika saged katindakna kanthi cara nganalisis data-data ingkang awujud wacan ingkang jumbuh kaliyan watakipun para paraga. ASIL SAHA PIREMBAGAN Ajrih inggih menika raos ingkang sumelang utawi was-was amargi wonten salah satunggaling perkawis ingkang ndadosaken piyantun boten kendel. Salebeting novel Pawestri Tanpa Idhentiti menika wonten wujud konflik sosial yaiku ajrih, konflik sosial menika kaandharaken ing ngandhap menika: "Ora kepenak cangkrung ning kene. Ayo, kamarku wae!" pangajake meyang Victor. Rada njengek, sajak ana sing dielingi saalika kuwi uga. Kanthi kesusu Victor nggeret Panuluh meyang lift. Marga lifte lagi wae munggah, Victor gajak Panuluh liwat undhak-undhakan wae. Munggahe meh karo mlayu. Rada tase. ketantingan Panuluh nyangking (PTI: kaca 9) Andharan ing nginggil menika wicantenan antawisipun Victor Holiday marang Panuluh. Watakipun Victor ingkang kuwatos menika saged nuwuhaken ajrihipun Victor marang pulisi ingkang badhe menyang kamaripun. Victor saha Pagestu menyang kamaripun Victor wonten ing lante tiga. Victor ngatos narik astanipun Panuluh saha mlayu manyang kamaripun, ngantos Panuluh ketantingan. Victor tansah kuwatos bilih Pawestri kagropyok marang pulisi, anggenipun ngendika ugi mawi ekspresi ingkang njengek woten ing ukara menika:
92 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 3, Maret 2017 Rada njengek, sajak ana sing dielingi sanalika kuwi uga. (PTI: kaca 9) kaliyan andharan saking Panuluh amargi deren wonten bukti ingkang nyata. Tembung swara Tembung njengek menika ngandharaken ngenyek menika nuduhaken menawi tiyang menika salah satunggaling asipat ingkang nedhahaken kurang kurmat kaliyan tiyang sanaes amargi wonten menawi piyantun menika gadah sipat ajrih, kadosta perkawis ingkang boten cocok tuladhanipun Victor mawi ekspresi njengek ingkang kemutan perkawis ingkang apus-apus. menawi wonten piyantun estri wonten ing kamaripun. Boten pitados inggih menika prastawa Duka inggih menika raos piyantun ingkang ingkag boten wonten bukti ingkag nyata, utawi nuduhaken nesu, boten remen saha kuciwa amargi prastawa ingkang apus-apus. Prastawa menika ugi wonten tumindak utawi pamatur tiyang sanes wonten ing salebeting novel Pawestri Tanpa ingkang boten trep kaliyan pamanggihipun. Idhentit, menika andharanipun: Salebeting novel Pawestri Tanpa Idhentiti ugi wonten wujud konflik duka, menika andharanipu: "Kita tetep ora ngandel. Durung ana bukti sing cukup kuwat yen wog iki wong becik-becik. Dadi ya kudu kita gawa nyang mapolsek. Mengko priye putusan urusane ya neng kana sawise di-introgasi. Yen ora ana bukti dhokumen sing nyata, ya mlebu bui!" ujare pulisi isih karo swara ngenyek. Ora percaya karo rembuge panuluh. (PTI: kaca 12) Andharan wonten ing nginggil menika yaiku pawicantenan antawisipun pulisi kaliyan Panuluh "Eh, Vi! Sik ta! Menenga dhisik! Perluku nelpun iki ya marga maca suratkabar grtisan, SUara Jakarta dina iki. Ning dudu prekara minicab gulung-koming, ditrajang banjir. Pawarta liyane. Ngisore kuwi. Warta kang cemar banget. Ya Suara Jakarta sing kokwaca, ning sing Jakarta Timur. Jenenge bapak disebut ning kono. Sakiki Dhik Kun nyang endi?" Pangestu rada sentak ngilingake adhine. (PTI: kaca 24) sing nalika badhe tinulung Pawestri. Pulisi Pamong Praja ingkang asipat teges menika boten pitados marang Andharan wonten ing nginggil menika andharanipun saking Panuluh, amargi boten wonten pawicantenan saking Pangestu marang Xavira. bukti ingkang nyata menawi Pawestri menika tiyang Watakipun Pangestu ingkang gampil duka menika wadong ingkang becik. Kanthi swanten ingkang nuwuhaken konflik marang ramanipun. boten mratandani menawi kurmat marang sanesipun Ngendikanipun Pagestu menika kanthi suwanten pulisi kalawau boten pitados andharan saking ingkang nyentak amargi magertosi warta ingkang Panuluh, menika andharanipun: cemar sanget, inggih menika warta saking ramanipun. Suwanten ingkang nyentak kala wau "ujare pulisi iseh karo swara ngenyek. Ora percaya karo rembuge panuluh" (PTI: kaca 12) mratandhani bilih watakipun Pangestu ingkang gampil anggenipun duka. Andharan raos duka Tembung swara ngenyek menika saking Pangestu wonten ing ngandhap menika: ngandharaken bilih pulisi kalawau boten pitados
"Eh, Vi! Sik ta! Menenga dhisik! (PTI: kaca 24) Andharan menika nedahaken bilih Pangestu duka marang Xavira ingkang boten mirengaken pamanggihipun saking Pangestu amargi boten maos warta ingkang cemar sanget. Andharan menika kanthi ngginakakne tanda seru ingkang kaping tiga, menika nuduhaken menawi pangandikanipun Pangestu menika sentak radi duka. Padudon inggih menika raos piyantun ingkang sanes pamanggih kaliyan pamanggih piyantun setunggalipun. Ugi saged dipunsebad guneman piyantun ingkang padha mangsuli saegga saged ndadosaken cecongkrahan utawi cekcok. Novel Pawestri Tanpa Idhentiti menika ugi kalampahan konflik padudon, menika andharanipun: "Becik priye, wong nggada planyahan nongo, lo! Wedok, ora duwe KTP, neng hotel bengi-bengi. Lan ketok banget Bapak anggone ngaya ngayomi. Mesthi ana gegayutan karo Bapak. Gegayutan kang marga Bapak kakung, lan wong kuwi wedokan saba hotel! Cemer!" "Wis ta, Nges. Iki ora perkara planyahan. tetulung wong Tekadku kesangsaran, kacilakan. Wong apik-apik sing nandang kacilakan. Daktulungane sing kanthi permati. Ora-ora yen jenenge kucem merga kene kulawargane tanggung" iki. Aku sing kadadean Panuluh ora njegeges meneh (PTI: kaca 36) iki perkara Pawicantenan nginggil menika pawicantenan antawisipun Pangestu marang Panuluh, tiyang kekalih kalawau padha ngrembag babagan Pawestri. Saking pamanggih Pangestu, Pawestri menika yaiku tiyang wadon ingkang boten becik, boten gadah Konflik Sosial Wonten ... Riska Fauda Alfian 93 KTP saha menyang hotel wayah dalu, ananging Panuluh boten sarujuk marang pamanggih saking Pagestu. Panuluh ngendika kanthi teges supados Pangestu mangertos prastawa sejatosipun. Padudon antawis rama saha putranipun kaandharaken wonten ing ngandhap menika: "Becik priye, wong nggada planyahan nongo, lo! Wedok, ora duwe KTP, neng hotel bengi- bengi." (ujare Pangestu) "Wis ta, Nges. Iki ora perkara planyahan," (ujare Panuluh) (PTI: kaca 36) Ukara nginggil menika nedahaken bilih Pangestu duka marang Panuluh, amargi Panuluh tinulung Pawestri ingkang tiyang wadon boten becik, tiyang planyahan, ananging Panuluh mbantahananggihipun saking Pangestu. Kanthi tembung "wis ta, Nges. Iki ora perkara planyahan" menika mratadani bilih Pawestri menika sanes tiyang planyahan kadasta ingkang kaandharaken kaliyan Pangestu. Boten saged nampi kahanan yaiku raos ingkang boten nampi utawi boten saged nrima salah satunggaling perkawis ingkang saged ndadosaken tiyang menika duka utawi tiyang menika saged piwales ingkag linuwih ageng. Novel Pawestri Tanpa Idhentiti ugi wonten konflik boten saged nampi kahanan, menika andharanipun: "Aku jan lara banget atiku. kuwi oleh bandha Wong wedok kamulyan kang kaya ngono kuwi tenan! Gek moyore. Ora mekakat ya mung apa, wong pawitane lo!" thok pawadonane ngono,
94 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 3, Maret 2017 gumremenge Pangestu ing sandhinge bojone. "Ah, Mas. Kok ngono, ta? La bu Pawestri kuwi sajake rak pancen dikersakke Bapak. Upama Mas Nges ora gara-gara gawe akta prejanjen pikukuh ing notaris, mesthine Bapak rak wis krama karo Bu Pawestri. Sakiki ststuse ngambang rak marga anane akta prejanjen kuwi. Nanging, jabangbayi sing Pawestri, administrasine ora bisa dipenggak saka unine prejanjen. Manut biologise ya tetep putrane Bapak."(PTI: kaca 243) dikandhut bu kekarepanipun ananging piyantun sanes boten purun, utawi tumindak kanthi meksa. Salebeting novel Pawestri Tanpa Idhentiti menika ugi nglampahi konflik pameksan, menika andharanipun: "Kowe kabeh aja melu-melu. Aku sing kepingin manggon ing omah kene. Wis, ayo, mulih. Dakenteni sajrone seminggu, lo, Bu. Yen ora brubah pikiran, emoh lunga seka dalem kene, daklapurke pulisi," panganceme Pangestu. (PTI: kaca 314) Andharan menika pawicantenan antawisipun Pangestu kaliyan Pawesti ingkang ngrembag Pawicantenan menika ngandharaken babagan dalem Jatiwaringin. Pawestri menika dipun menawi Pangestu menika boten saged nampi peksa kaliyan Pangestu supados kedah pindah kahanam amargi Pawestri menika kapariagan saking dalem Jatiwaringin, menika andharan kamulyan saking ramanipun Pangestu. pameksan saking Pangestu: Pangestu ingkang serik kaliyan Pawestri menika nuwuhaken raos ingkang duka. Menika raos Pangestu ingkang boten saged nampi kahanan marang Pawestri: Dakenteni sajrone seminggu, lo, Bu. Yen ora brubah pikiran, emoh lunga seka dalem kene, daklapurke pulisi. (PTI: kaca314) Ukara menika ngandharaken bilih Pangestu Aku jan lara banget atiku. Wong wedok kuwi oleh bandha kamulyan kang kaya ngono kuwi moyore. Ora mekakat tenan! (PTI: kaca 243) ngancem Pawestri menawi setunggal minggu boten jengkar saking dalem Jatiwaringi badhe dipunlapurake marang pulisi. Pameksan Pangestu Ukara nginggil menika ngandharaken bilih menika boten ethok-ethok katandhani kaliyan Pangestu menika boten saged nampi kahanan tembung "daklapurke pulisi", menika nuduhaken menawi Pawestri pikantuk bandha saking ramanipun menawi Pangestu gadah niat kangge ngusir ingkang mangombra-ombra. Tembung aku jan lara Pawestri. banget atiku nuduhaken bilih Pangestu menika lara Panulah saha Victor Holiday ingkang atinipun amargi Pawestri pikantuk bandha ingkang sampun rampung anggenipun rapat banjur padha kamulyan sanget. srawung wonten ing lobi hotel. Ananging nalika Pameksan inggih menika salah satunggaling nembe padha lenggah wonten pulisi saha satpol PP prastawa ingkang kalampahan kekalih piyantun ingkang badhe razia pekat (penyakit masyarakat). supados piyantu setunggal tumindak kaliyan Dhisike arep dijak omong-omongan ing bar lounge lobi hotel. Nanging nalika lagek
arep lungguh ing bar, ndadak ana rame- rame wong akeh mlebu ing lobi, saperangan nganggo sandhangan pulisi lan satpol pangledhahan kamar-kamar dikancanikaro pegawe hotel. Pengumuman dibaleni meneh nganggo basa inggris. (PTI: kaca 9) Prastawa ing nginggil menika ngandharaken nalika pulisi saha satpol PP badhe nglampahi gropyokan pekat, ananging Victor menika tansah sumelang ngengingi wonten razia. Tuan Victor radi kuwatir amargi Victor mbekta tiyang wadon ing kamaripun, dados prastawa menika nuwuhaken konflik sosial nalika Victor ajrih amargi wonten gropyokan pulisi saha satpol PP. Pulisi ingkang nuyun katrangan marang Pawestri, ananging Pawestri menika boten wangsulan pitakenanipun pulisi. Panuluh ingkang tanggel jawab Panuluh lan Victor marang Pawestri banjur wangsulan durung nganti maspadakake, ana pengumuman ing pengeras swara, yen para sing teka kuwi pulisi lan pulisi pamong praja, sing arep nggropyok mriksa kamar- kamar hotel, gropyokan rutin kang mawa sandi razia pekat (penyakit masyarakat) sing dicakake dening pemerintah wilayah Jakarta wetan kanggo ngantisipasi mbabrake penyakit masyarakat, yakuwi ngonsumsi narkoba lan prostitusi. Para tamu sing nginep ora perlu kuwatir yen ora nglakoni kang mengkono. Panggropyokan ing hotel wis kanthi idi manajer hotel, lan pitakenan saking pulisi kangge tinulung Pawestri. "Iki sekertarisku. Arep dikapake? Tuwan iki sing duwe kamar iki, aku karo tuwan iki lobi ngisor, mau nganakake rapat ing Konflik Sosial Wonten ... Riska Fauda Alfian 95 sekertarisku dikongkon Tuwan iki njupuk flashdisk," kanthi cepet tanpa piker dawa Panuluh mrotes. "Ah, mongsok ngono? Wong nalika kene mbukak kamar iki dheweke ora lagi katon clilengan nggoleki barang apa-apa" ujare pulisi sing sajake pemimpine. "Nanging, iki lo asile rapat ing lobi mau. Aku karo tuwan Holiday iki nganakake kontrak sahabipraya dagangan daging import saka Australi. Ing tasku iki mung orek-orekan cathetane. Akta prejanjene wis padha digawa mulih perkawilane dhewe- dhewe. Rapatr ning libi kana, lo. Yen ora percaya takono recepsionist hotel, wong anggone terdhaftar hotel!" Panuluh angger mbubul wae omonge, nduweni niyat nylametake wong wadonkuwi. rapat ya "Apa bener ngono? Sapa jenenge wong iki? Endi KTP-ne? kene ora nemokake idhentitine," ujare pulisi "Pawestri. Endi dhompetmu? Oh, katut ing tase umsari, ya?" Maneh- maneh Panuluh omong asal muni wae. Apa sing kumlebat ing pikir terus diwutahake. "Katut neng nggone kancane sing melu rapat mau. Merga Pawestri pancen diutus Tuwan Holiday njupuk barang mrene, nalika rapat ngarepake bubar." (PTI: kaca 11) Panuluh ingkang tinulung marang Pawestri supados boten dipuntangkep kaliyan pulisi, ananging pulisi tetep introgasi Panuluh. Panuluh saged wangsulan menapa kemawon tinulung marang Pawestri ananging pulisi boten pitados marang penggalihe Panuluh. Prastawa menika nuwuhaken konflik sosial boten pitados antawisipun pulisi marang Panuluh. Pangestu ingkang nembe maos pawarta enggal kaget amargi wonten pawarta ingkang cemar, yaiku pawarta saking ramanipun ananging Xavira boten mangertos pawarta kasebut. Xavira maos pawarta sanes, banjur Pangestu medhot pmaturipun Xavira. supados "Halo? Apa Mas Nges?" "Kowe lagi apa? Neng endi?"
96 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 3, Maret 2017 "Neng ngomah. Maca Suara Jakarta, surat lagi promosi, kabar anyar, suratkabar gratis. Iki lo mesake banget. Udan saawan wingi pancen deres tenan. Tol menyang bandhara banjir bandhang. Ana minicab sing kaglundhung-glundhung kentir keterak banjir. Wong papat klebu cah cilik mati klelep ora bisa metu saka mobile. Mesakake banget...!" "O, pawarta Jakarta Barat, ya?" "Isih dipriksa tliti dening Dr. Nining Febri." "La gene bapak nggih mboten saged tumut nunggoni pepriksan. Mboten sah jam-jaman njenggruk ditunggoni ngoten ta? Taken napa, kuwarasane mengko ditakeke king ndalem?" Pangestu isih owel wae. (PTI: kaca 36) enten "Minicab keluwarga Tegal Parang. Ngeterake tamune balik menyang Surabaya menyang bandhara. Jarene, manut tangga- tanggane saka kampunge, kudune sa minicab isi wong pitu, keluwarga Tegal Parang sing ngeterake tamune telu, lanang wadon karo anake umur telung taunan, papat karo sopire, - jare sopire iseh blajaran durung suwe anggone bisa nyopir, malah mbokmenawa durung duwe rebuwes - dene tamu saka Surabaya cacah telu, lanang wadon sarimbit karo anake bocah ngumur rong taun. Wingi sing ketemu ing njero mobil mung wong papat, lanang-wadon sajodho tuwan rumah karo bocah-bocah umur rong taun lan telung taun. Dene sopir karo tamune lanang saka Surabaya kang ucul saka mobile ketemu mati kentir tekan Pantai Indah apa ngono, watara patang-limang kilometer saka papan mobile keglundhung-glundhung. Mesakake banget...!" (PTI: kaca 23-24). sing mung nyekseni Panuluh ingkang nengga Pawestri ing griya sakit ngantos dangu ndadosaken kuciwanipun Pangestu. Pangestu boten mangertos penggalihipun saking Panuluh, Pawestri menika tiyang ingkang boten becik, tiyang planyahan nanging Panuluh nggaya anggenipun ngayomi Pawesti ingkang gerah. Menika ingkang nuwuhaken padudun antawisipun Pangestu saha Panuluh. Pangestu ingkang kaget menawi Pawestri menyang kantoripun sampung nitih mobil ingkang sae. Pangestu taksih boten mangertos penggalih saking ramanipun ingkang paring kamulyan bandha kathah sanget marang tiyang playahan. sing Pawicantenan nginggil menika nedahaken bilih Pangestu saha Xavira nembe pawicantenan babagan pawarta saking Jakarta Barat. Xavira ingkang nyariosaken wosipun surat kabar enggal menika namung Pangestu medhot cariyosipun Xavira amargi pawarta ingkang kacariyosaken dening Xavira boten wonten gayutanipun kaliyan ndadosaken ingkang kulawargane, menka dukanipun Pangestu marang Xavira. ingkang boten saruuk menawi Pawestri menika diputunggu kaliyan Panuluh ing Griya Sakit Waluyajati. Pangestu taksih boten pitados menawi Pawestri menika tiyang wadon ingkang becik. Pangestu Pangestu jan meri tenan! Jan kuwatir tenan! Menyang putra-putane mung diparengake duwe mobil Honda City lan Kijang Innova. Kuwi wae Pangestu lan Kuncahya kudu nyambutgawe kanthi getol, ora oleh mlincur apa nglokro. Kok sakiki marang wong wedok dudu apa-apane Bapak Panuluh lomane kaya mengkono! Wis, ora pakra tenan, Bapak Panuluh Barata kuwi! "Iki mesthi gara-gara jabangbayi sing dadi ing wetenge wong wedok planyahan kuwi! Kasile anggone nlonthe!" Pangestu jan misuh-misuh tenan ing batin! Bareng mobile anyar New Camry warna silver dibukak kanggo ngacarani Pangestu mlebu ing sisihe sopiran, Pangestu saya kaget. Njerone mobil ora kaya sabaene. Barang Pawestri uga wis mlebu ing jok mburi, mobile "Sakniki tiyange dospundi, sé?"
terus mlaku disopiri Amir Tanjung. Pangestu sing nuduhake dalan. (PTI: kaca 240-241) Pangestu kuwatir menawi bandha saking ramanipun telas kangge kamulnyanipun Pawestri. Pangestu ugi meri marang Pawestri amargi Pawestri gadah mobil enggal ingkang salebetipun wonten aksesoris ingkang sami kaliyan meja kantor. Pangestu boten remen anggenipun Pawestri wonten ing dalem Jatiwaringin, Pangestu ugi badhe ngusir Pawestri saking dalem Jatiwaringin ananging Pawestri boten purun medal saking dalem menika. "Ning omah iki omahku, warisane ska ibu-bapakku. Bapakku sing duwe cikal- bakale prusahakan daging njendhel iki. Dadi ya dadi bandha warisanku. Kowe dudu apa-apane Bapak, Bu. Mula jengkara wae saka dalem kene." "Aku emoh." "Yen ngono daklapurake pulisi." "Mangga wae. Nanging, kuwi mengko apa malah ora gawe crahe keluwarga kita lan ngganggu gawe majune prusahakan daging sing lumaku rancang iki?" "Yak owe kuwi sing gawe crah. Wong dudu batih lan dudu asli waris kok dikon pindhah saka omah kene ora gelem. Rumangsamu apa? Dakenteni seminggu iki, muga-muga brubah pikiranmu, Bu. Telpuna aku. Yen ora ana kabare ing ndalem seminggu iki, ya tenan. Dakrudapeksa daklapurke pulisi liwat pengadilan," ancemane Pangestu. (PTI: kaca 313) Konflik Sosial Wonten ... Riska Fauda Alfian 97 Pawestri ingkang boten purun medal saking dalem Jatiwaringin badhe daklapuraken marang pulisi. Nanging Pawestri tetep boten purun medal saking dalem Jatiwaringin amargi Pawestri ugi ngrekadaya mekaripun PT Frozenmeat Raya. Tetulung inggih menika cara mungkasi konflik ingkang kalampahan dening Panuluh marang Victor Holiday. Victor Holiday ingkang rumaos ajrih kaliyan Pulisi saha Satpol PP amargi mbekta tiyang wadon ing kamar, dados nyuwun pitulungan marang Panuluh supados nylametake tiyang wadon kalawau. "Wong wedok iki kepergok ing kamar kono," kabeh kaya pdha arep kandha. "She is a good girl. Poor woman. Help her, please! I pray!" Victor nyerang. Tanpa serange Victor, Panuluh wis gumreget arep nylametake pawestri kuwi. "Iki sekertarisku. Arep dikapakake? Tuwan iki sing duwe kamar iki, aku karo Tuwan iki mau nganakake rapat ing lobi ngisor, sekertarisku dikongkon Tuwan iki njupuk flashdisk," kanthi cepet tanpa pikir dawa Panuluh mrotes. "Ah, mongsok ngono? Wong nalika kene mbukak kamae iki dheweke ora lagi katon clilengan nggoleki barang apa-apa," ujare pulisi sing sajake pemimpine. (PTI: kaca 11) Panuluh ingkang tinulung Victor kangge nylametake tiyang wadon saking gropyokan menika dipunalangi kaliyan Pulisi Pamong Praja, pulisi boten pitados menawi tiyang wadon kalawau sekertarisipun. Pulisi menika boten tinemu bukti menawi tiyang
98 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 3, Maret 2017 wadon kalawau sekertaris ingkang nembe mendhet flashdisk. menyang Waluyajati? Kabar sing ditulis kuwi bener apa ora? Yen bener kersane Bapak ki apa? Yen ora bener, kene perlu klarifikasi karo wartawane." Cara mungkasi konflik mawi tanggel jawab menika kalampahan dening Panuluh "Ya wis. Mengko disambung maneh." (PTI: kaca 25) marang Pulisi. Pulisi menika ngraos menawi Panuluh menika apus-apus anggenipun paring Andharan ing nginggil menika nuduhaken katrangan saha pulisi ugi dereng tinemu bukti menawi Pangestu menika badhe ngrampungaken ingkang kiyat menawi tiyang wadon kalawau, perkawis ingkang gawe cemaripun nama kulawarga tiyang becik. Panuluh Barata kanthi rembugan kulawarga. Pangestu ugia kepingin mangertos katranganipun "Aku sing tanggung jawab," Panuluh ngotot. "Ya, ayo. Melu menyang mapolsek!" Ora nggubris karo ngotote Panuluh, para pulisi ngglendheng pawestri mau oncat saka kono. (PTI: kaca 12) saking Panuluh supados perkawis menika saged rampung. Cara mungkasi konflik antawisipun Panuluh saha Pangestu yaiku pangandikan kanthi mantep. Andharan pawicantenan nginggil menika Pangestu ingkang gadah penggalih menawi tiyang nuduhaken menawi Panuluh tanggel jawab kaliyan wadon ingkang dipuntulung kaliyan Pangestu pawestri menika, ananging pulisi boten nggubris menika tiyang planyahan, ananging Panuluh bela pangandikanipun Panuluh ingkang ngotot. Pulisi ugi tiyang wadon menika amargi niyat tinulung kanthi dawuh marang Panuluh nderek menyang mapolsek ikhlas. supados saged paring katrangan kanthi pener. Rembugan kulawarga menika dados cara mungkasi konflik antawisipun Pangestu saha Xavira. Pangestu ingkang ngraosaken duka marang Panuluh (ramanipun) ingkang mbekta tiyang wadon hotelan menyang griya sakit. "Ah, aku isin banget. La iki wis telpun kowe. Anu, rencanaku engko sore kene bareng- bareng nemoni Bapak. Aku, Zetta, kowe, Dhik Kun. Dik Kun candheten ora sah mulih wae, kon terus njujug dalem Jatiwaringin, kowe mengko dakampiri." "Wis ta, Nges. Iki ora perkara planyahan. Tekadku iki perkara tetulung wong kesangsaran, kacilakan. Wong apik-apik sing nandang kacilakan. Daktulungane sing kanthi permati. Ora-ora yen jenenge kulawargane kene kucem merga kadadean iki. Aku sing tanggung" Panuluh ora njegeges meneh, nanging ngimbangi nyengkane Pangestu. Mau anggone njegeges pancen ngrekadaya supaya tingkahe tetulung Pawestri kuwi dianggep entheng, remeh dening anak-anake. Supaya prekarane sing gegayutan karo Victor Holiday ora nyenthok mbundhel. Nanging bareng Pangestu sajak nganggep prekara iki ora sepele, pancen yen nganti nggubet maneh marang Victor Holiday ya ora sepele - Panuluh kudu nanggepi panerkane Pangestu kanthi tandang tanggap kang teges. (PTI: kaca 36-37) "Ya, coba, dakrembuge. La mengko yen Bapak priye?" "Pokokmen prekara iki gage diurus. Kenapa ndadak nggawa wong wedok hotelan barang ora neng ndalem,
Andharan nginggil menika nuduhaken bilih Panuluh kedah ngendika kanthi mantep, supaya Pangestu saged precaya marang Panuluh babagan tetulungan marang Pawestri. Legawa inggih menika cara mungkasi konflik antawisipun Pangestu kaliyan Zetta. Pangestu ingkang boten katrima amargi mangertos Pawestri pikantuk bandha ingkang kathah saking Panuluh. Zetta banjur matur kaliyan Pangestu kanthi legawa saha ngandharaken babagan kanthi sareh marang Pangestu. "Anak haram kae wong biologis, iketan batine Bapak mesthi ora pedhot." "Yakuwi lo, Jeng sing dakkuwatirake! Bandhane Bapak dienggo nguja wong wedok kuwi! Diploroti saenake udele!" "Ya lumrah,Bapak nguja.Wong kuwi ya ibune putrane. Kepriye carane ngopeni putra sing becik yen ora ngopeni ibune nganti kepenak?" (PTI: kaca 243-244) Andharan nginggil menika nuduhaken menawi Zetta wangsulan kanthi legawa saha sareh marang Pangestu supados Pangestu boten duka malih. Xavira ugi matur menawi Panuluh kedah nguja Pawestri amargi Pawestri menika ngandhut jabang bayi saking Panuluh. Cara mungkasi konflik kanthi legawa saha sareh ugi kalampahan dening Pangestu kaliyan Pawestri. Pangestu badhe meksa Pawestri supados tilar saking dalem Jatiwaringin, nanging Pawestri boten purun. Konflik Sosial Wonten ... Riska Fauda Alfian 99 Pawestri banjur matur supados boten perlu tumindak menkaten. "Mbok ora sah duka-duka ngono, ta, Mas. Awake dhewe kuwi urip kepenak kurang apa? Mbok ayo ta, Mas, sing rukun-rukun wae, sing nedha nrima marang nasib paringane Allah iki..." Pawestri isih karo grenengan nalika nguntabake tamu-tamune budhalan mulih. (PTI: kaca 314) Andharan nginggil menika nuduhaken bilih Pawestri gadah pangajap supados Pangestu boten duka-duka saha saged sareh anggenipun ngrampungaken babagan bandha warisan saking Panuluh. Pawesti ugi kepingin Pangestu menika boten perlu tumindak menkaden amargi samangke saged damel crahipun kulawarga Panuluh Barata. PANUTUP Adhedhasar asiling panaliten saha Adhedhasar asiling panaliten saha pirembagan babagan konflik sosial wonten ing novel Pawestri Tanpa Idhentiti anggitanipun Suparto Brata, saged dipunpendhet dududanipun kadosta ing ngandhap menika: 1. Wujud konflik sosial ajrih antawisipun paraga Victor saha pulisi menika dipunsebabaken amargi wonten gropyokan rutin saking Pulisi saha Stpol PP. Wondene cara mungkasi konflik inggih menika Panuluh ingkang tinulung Victor saking gropyokan pulisi.
100 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 3, Maret 2017 2. Wujud konflik sosial boten pitados antawisipun KAPUSTAKAN pulisi saha Panuluh menika dipunsebabaken Brata, Suparto. (cetakan pertama). pulisi ingkang dereng tinemu bukti menawi 2010. Pawestri Yogyakarta: Narasi. Tanpa Idhentiti. Pawestri tiyang ingkang becik. Wondene cara mungkasi konflik inggih menika Panuluh tanggel jawab marang pulisi babagan Pawestri. Damono, Sapardi Djoko. 1979. Sosiologi Sastra (sebuah pengantar ringkas). Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. 3. Wujud konflik sosial duka antawisipun paraga Endraswara, Suwardi. 2011. Metodologi Pangestu saha Xavira dipunsebabaken Xavira Penelitian Sastra. Yogyakarta: Caps. boten mirengaken penggalihipun Pangestu. Nurgiyantoro, Burhan. 2007. Teori Wondene cara mungkasi konflik inggih menika Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. Pangestu damel rembagan kulawarga. 4. Wujud konflik sosial padudon antawisipun paraga Pangestu saha Panuluh dipunsebabaken Poerwardarminta, W. Baoesastra Batavia: Scottweg 5. Djawa. J. S. 1939. Groningen, Panuluh ngaya anggenipun ngayomi Pawestri. Wondene cara mungkasi konflik inggih menika Priyanti, Endah Tri. 2010. Membaca Sastra dengan Jakarta: PT Ancangan Literasi Bumi Aksara. Kritis. Panuluh nampa padudonipun Pangestu kanthi Purba, Antilan. 2012. Sastra Indonesia mantep lan teges. Kontemprer. Yogyakarta: Graha Ilmu. Ratna, Nyoman Kutha. 2004. Teori, Metode, dan 5. Wujud konflik sosial boten saged nampi Teknik Penelitan Sastra. Pustaka Pelajar. Yogyakarta: kahanan antawisipun paraga Pangestu saha Zetta dipunsebabaken bandha kamulyan saking Panuluh kaparingaken dening Pawestri. Wondene cara mungkasi konflik inggih menika Zetta nampa pamanggihipun Pangestu kanthi Ratna, Nyoman 2011. Antropologi Sastra Peranan Unsur-unsur Kebudayaan dalam Proses Kreatif. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. dkk. 2009. Kritik Sastra (Teori, Metodologi, dan Aplikasi). Yogyakarta: Elmatera Publishing. 2011. Antropologi Sastra Peranan Unsur-unsur Kebudayaan dalam Proses Kreatif. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. dkk. 2009. Kritik Sastra (Teori, Metodologi, dan Aplikasi). Yogyakarta: Elmatera Publishing. Kutha. legawa saha sareh. 6. Wujud konflik sosial pameksan antawisipun paraga Pangestu saha Pawestri dipunsebabaken Wiyatmi. 2008. Pengantar Kajian Yogyakarta: Pustaka. Sastra. Pangestu badhe nglapuraken Pawestri marang Pulisi. Wondene cara mungkasi konflik inggih menika Pawestri nampa pamanggihipun Pangestu kanthi legawa saha sareh.