IMPLIKATUR WACANA DHAT NYENG WONTEN ING KALAWARTI DJAKA LODHANG WARSA 2013 SKRIPSI Kaaturaken dhateng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta Minangka Jejangkeping Pandadaran Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan Dening: AHMAD FURQON 09205244076 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2013 i
PASARUJUKAN Skripsi kanthi irah-irahan "Implikatur Wacana Dhat Nyeng wonten ing Kalawarti Djaka Lodhang Warsa 2013" menika saged dipunujiaken awit sampun pikantuk palilah dening pembimbing. Yogyakarta, Oktober 2013 Pembimbing I Yogyakarta, Oktober 2013 Pembimbing II Drs. Hardiyanto, M.Hum NIP. 19561130 198411 1 001 Drs. Mulyana, M.Hum NIP. 19661003 199203 1 002 ii
PANGESAHAN Skripsi kanthi irah-irahan Implikatur Wacana Dhat Nyeng wonten ing Kalawarti Djaka Lodhang Warsa 2013 menika sampun dipunandharaken ing pendadaran wonten sangajenging Dewan Penguji ing tanggal 15 November 2013 saha dipuntetepaken lulus. DEWAN PENGUJI Asma Jabatan Tapak Asma Tanggal Dr. Suwardi, M. Hum Ketua Penguji ... November 2013 Drs. Mulyana, M. Hum Sekretaris Penguji ... ... November 2013 Prof. Dr. Endang Nurhayati,M. Hum Penguji I ... ... November 2013 Drs. Hardiyanto, M. Hum Penguji II ... ... November 2013 Yogyakarta, November 2013 Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta Dekan, Prof. Dr. Zamzani NIP.19550505 198011 1 001 iii
WEDHARAN Ingkang tapak asma wonten ing ngandhap menika, kula: Nama : Ahmad Furqon NIM : 09205244076 Prog. Studi : Pendidikan Bahasa Jawa Fakultas : Fakultas Bahasa dan Seni ngandharaken bilih skripsi menika damelan kula piyambak. Sapangertosan kula, wosing skripsi menika beda kaliyan skripsi ingkang sinerat dening tiyang sanesipun, kajawi bab tartamtu ingkang kula pendhet kangge pamanggih dhasar kanthi njumbuhaken tata cara saha etika panyeratan. Menawi wedharan menika kabukti boten leres, dados tanggel jawab kula piyambak. Yogyakarta, November 2013 Panyerat Ahmad Furqon iv
SESANTI Katresnan paring kula kagunan v
PISUNGSUNG Kanthi raos syukur dhumateng Allah SWT, karya ilmiah menika kula pisungsungaken dhateng tiyang sepuh kula kekalih ingkang sampun paring panyengkuyung saha donga pangestu. vi
PRAWACANA Puji syukur konjuk wonten ing ngarsaning Allah SWT awit sampun paring kasarasan, kanikmatan, kabegjan, saha kabagyan satemah skripsi kanthi irah- irahan "Implikatur wonten ing Majalah Djaka Lodhang Warsa 2013", sampun pungkasan anggenipun nyerat. Skripsi menika minangka salah satunggaling sarat pikantuk gelar Sarjana Pendidikan. Panyerat nyuwun agunging panuwun dhumateng Hardiyanto,M.Hum minangka pembimbing I saha Bapak Mulyana, M. Hum minangka pembimbing II, ingkang sampun kersa paring bimbingan saha ngelmi ingkang migunani saengga skripsi menika saged dipunpungkasi kanthi sae. Atur panuwun ugi panyerat aturaken dhateng sedaya pihak ingkang sampun paring pambiyantu saha panyengkuyungipun, awit saking purwaka dumugi paripurnaning skripsi menika. Kanthi raos ingkang tulus panyerat ngaturaken agunging panuwun dhateng: 1. Bapak Prof. Dr. Rochmat Wahab, M. Pd. MA, minangka Rektor Universitas Negeri Yogyakarta, ingkang sampun paring kalodangan kangge kula ing UNY menika; 2. Bapak Prof. Dr. Zamzani, M.Pd minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni, ingkang paring idin damel skripsi menika; 3. Bapak Dr. Suwardi, M. Hum. minangka Pangarsa Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun maringi bimbingan saha pandom salebeting kula sinau wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah; 4. Ibu Nurhidayati, M.Hum minangka dosen pembimbing akademik ingkang tansah paring bimbingan saha pamrayogi salebeting kula sinau wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah; 5. Bapak Ibu Dosen Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring kawruh mawarni-warni inggih ingkang murakabi tumrap panyerat; 6. Staff karyawan FBS UNY ingkang sampun mbiyantu tumrap panyerat; 7. Bapak Tulus, Ibu Wasilah, Mbak Dju, Mas Agus, Mba Sri, Mba Tuning, Mas Bowo, Mba Hastin, ingkang sampun paring panjurung saengga tansah tatag teteg satemah tutug tumrap panyerat saengga skripsi menika saged kaimpun; vii Bapak
8. Kanca-kanca kelas H / 2009 saha kanca-kanca kontrakan CJ '09 ingkang sampun paring panjurung anggenipun nyerat skripsi menika; 9. Kanca- kanca Pendidikan Bahasa Jawa sarta sadaya pihak ingkang sampun mbiyantu boten saged kula sebutaken sadaya, ingkang sampun paring donga saha panjurung tumrap panyerat saengga skripsi menika saged kaimpun. Skripsi menika tasih dereng kawastanan sae, jangkep, menapa malih sampurna. Pramila saking menika, panyerat nyuwun pamrayogi saha panyaruwe ingkang tumuju murih langkung sae, jangkep, saha sampurnaning asiling panaliten menika. Wasana, mugi skripsi menika sageda murakabi. Yogyakarta, November 2013 Panyerat Ahmad Furqon viii
WOSING ISI IRAH-IRAHAN... PASARUJUKAN... PENGESAHAN... WEDHARAN... SESANTI... PISUNGSUNG... PRAWACANA... WOSING ISI... DAFTAR TABEL... DAFTAR LAMPIRAN... SARINING PANALITEN... BAB I PURWAKA... A. Dhasaring Panaliten... B. Underaning Perkawis... C. Watesaning Perkawis... D. Wosing Perkawis... E. Ancasing Panaliten... F. Paedahing Panaliten... G. Watesaning Istilah... BAB II GEGARAN TEORI... A. Andharan Teori... 1. Pragmatik... 2. Konteks... 3. Tindak tutur... 20 3. Tindak tutur... 20 a. Tindak Lokusi... b. Tindak Ilokusi... ix kaca i ii iii iv v vi vii ix xii xiv xv 1 1 5 6 6 7 7 8 10 10 10 20 20
c. Tindak Perlokusi... 4. Unsur-Unsur Wacana... a. Unsur Internal Wacana... 1. Tembung saha Ukara... 2. Teks saha Konteks... b. Unsur Eksternal Wacana... 1. Implikatur... 2. Presuposisi... 3. Referensi... 4. Inferensi... 5. Konteks... 5. Implikatur... a. Pangertosan Implikatur... b. Ginanipun konsep Implikatur... c. Jinising implikatur... 1. Implikatur Konvensional... 2. Implikatur Non Konvensional... d. Wujud implikatur... 1. Ukara Pawarta ... 2. Ukara Pitaken... 3. Ukara Prentah... 4. Ukara Seru... 6. wacana Dhat Nyeng... 36 6. wacana Dhat Nyeng... 36 a. Pangertosan Wacana... b. Pangertosan Wacana Dhat Nyeng... B. Panaliten ingkang Jumbuh... C. Nalaring Panaliten... BAB III CARA PANALITEN... A. Jinising Panaliten... B. Data saha Sumbering Data... x 21 22 22 23 24 24 24 24 25 25 25 26 26 27 31 31 32 34 34 35 35 36 37 37 38 41 41 41
C. Caranipun Ngempalaken Data... D. Pirantining Panaliten... E. Metode Analisis Data... F. Caranipun Ngesahaken Data... BAB IV PANALITEN SAHA PIREMBAGAN... A. Asiling Panaliten... B. Pirembagan... Ginanipun Implikatur saha Tumindaking Implikatur wonten ing Wacana Dhat Nyeng Kalawarti Djaka Lodhang Warsa 2013... 1. Sindiran... a. Sindiran kangge Pamerentah... b. Sindiran kangge DPR... c. Sindiran kangge Aparat... d. Sindiran kangge KPK... e. Sindiran kangge Parpol... f. Sindiran kangge Ormas... 2. Kritik... a. Kritik kangge Pamerentah... b. Kritik kangge DPR... c. Kritik kangge KPK... d. Kritik kangge Aparat... 3. Saran... 4. Pangajab... 71 4. Pangajab... 71 BAB V PANUTUP... Dudutan... Pamrayogi... Implikasi... KAPUSTAKAN... LAMPIRAN... xi 43 43 45 47 49 49 55 55 55 56 58 59 60 62 63 65 65 66 67 69 72 72 73 73 75 77
DAFTAR TABEL Tabel 1: Analisis Data... Tabel 2: Ginanipun Implikatur saha Tumindaking Implikatur wonten ing Wacana Dhat Nyeng Kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013... Tabel 3: Analisis Ginanipun Implikatur saha Tumindaking Implikatur wonten ing Wacana Dhat Nyeng Kalawarti Djaka Lodhang Warsa 2013... xii Kaca 43 50 78
DAFTAR LAMPIRAN Analisis Ginanipun Implikatur saha Tumindaking Implikatur wonten ing Wacana Dhat Nyeng Kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013... xiii Kaca 75
IMPLIKATUR WONTEN ING WACANA DHAT NYENG KALAWARTI DJAKA LODHANG WARSA 2013 Dening: Ahmad Furqon NIM 09205244076 SARINING PANALITEN Ancasing panaliten menika ngandharaken ginanipun implikatur saha implikatur perlokusi utawi tumindaking implikatur ingkang kaserat wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013. Panaliten menika ngandharaken ginanipun implikatur lan panganggening implikatur wonten ing salebeting kalawarti kasebat ingkang dipunginakaken redaktur anggenipun nyerat. Panaliten menika kalebet panaliten deskriptif. Data ing panaliten menika awujud ginanipun implikatur saha tumindaking implikatur. Sumber datanipun inggih menika kalawarti Djaka Lodang warsa 2013. Panaliten menika dipuntliti kanthi analisis pragmatik. Caranipun ngempalaken data inggih menika kanthi teknik maos saha teknik nyathet. Data dipunanalisis ngginakaken teknik deskriptif inggih menika panaliti ngandharaken ginanipun implikatur saha panganggening implikatur ingkang dipunginakaken wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013. Kangge manggihaken validitas data ngginakaken validitas reverensial, lajeng kangge manggihaken reliabilitas dhata ngginakaken reliabilitas dhata saha realibilitas intrarer. saha tumindaking implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013. Ginanipun implikatur ingkang dipunpanggihaken inggih menika (1) ginanipun implikatur bab sindiran, saha tumindaking implikaturipun inggih menika kangge ngritik tiyang utawi lembaga kanthi boten langsung, (2) ginanipun implikatur bab kritikan, tumindaking implikatur inggih menika kangge ngritik tiyang utawi lembaga kanthi langsung, (3) ginanipun implikatur bab saran, tumindaking implikaturipun inggih menika kangge paring sumbangsih penggalih supados saged paring kasejahteraan sesarengan, (4) ginanipun implikatur bab pangajab, tumindaking implikaturipun inggih menika pangajab supados langkung sae malih. Asiling panaliten menika ngandharaken ginanipun implikatur Pamijining tembung: implikatur, wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodang warsa 2013, ujian mahasiswa Program Studi Pendidikan Bahasa Jawa. xiv
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Basa inggih menika perangan ingkang wigati wonten ing pagesangan manungsa. Basa ingkang dipunginakaken kangge piranti sambung gunem saged dipunginakaken wonten ing wujud sambung gunem langsung (lisan) saha sambung gunem boten langsung (kaserat). Wonten ing pagesangan menika ginanipun basa ingkang awujud sambung gunem boten langsung saged dipunpanggihi wonten ing ariwarti. Ariwarti inggih menika salah satunggaling piranti alternative manungsa kangge paring informasi saha kangge piranti sambung gunem. Ariwarti minangka kangge sarana sambung gunem tulis utawi sambung gunem boten langsung gadhah jinis ingkang manekawerni. Tuladhanipun inggih menika awujud kalawarti, kalawarti inggih menika salah satunggalipun piranti alternatif kangge suka informasi. awit saking perkembangan teknologi wonten ing zaman menika, kalawarti ingkang wonten ing pasaran menika gadhah nami ingkang manekawerni. Awit saking kalawarti ingkang gadhah nami ingkang manekawarni menika, wonten kalawarti ingkang ngginakaken Basa Indonesia 1
utawi kalawarti ingkang ginakaken Basa Jawi, salah satunggalipun kalawarti ingkang ngginakaken Basa Jawi inggih menika kalawarti Djaka Lodhang. Kalawarti Djaka Lodhang inggih menika kalawarti ingkang ngginakaken Basa Jawi saha ugi kathah ngewrat babagan ingkang manekawerni, inggih menika pawarta, iklan saha informasi-informasi sanesipun. kalawarti menika ugi gadhah salah satunggal rubrik awujud wacana ingkang langkung narik kawigatosan pamaos, saha wonten ing kalawarti Djaka Lodhang wonten seratan implikatur kados dene ing Dhat Nyeng kangge sumbering data ingkang boten wonten ing kalawarti sanes. Wacana ingkang narik kawigatosan pamaos wonten ing kalawarti Djaka Lodhang inggih menika wacana Dhat Nyeng. Wacana Dhat Nyeng inggih menika wacana ingkang narik kawigatosan amarga saking stuktural, wacana Dhat Nyeng menika gadhah kekhasan saha unik menawi dipunbandingaken kaliyan kolom sanesipun, tuladhanipun inggih menika tajuk rencana. Dhat Nyeng paring salah satunggaling pawarta, salajengipun dipunparingi tanggapan utawi komentar saking redaktur kalawarti menika. Sanesipun amarga Dhat Nyeng menika boten ajeg saha boten konsisten mula dipundadosaken sumbering panaliten amargi gadhah gayutanipun implikatur ingkang gadah maksud ingkang boten langsung. Wacana Dhat Nyeng narik kawigatosan pamaos, amarga basa ingkang dipunginakaken inggih menika ngandut ukara implikatif. Ukara implikatif inggih menika ukara ingkang gadhah teges wonten ing sawingkingipun ukara ingkang dipunandharaken. Ukara implikatif menika dipunrembag wonten ing salebetipun ngelmi pragmatik. 2
Pragmatik minangka kajian struktural eksternal basa menika neliti aspek panganggening basa wonten ing situasi konkrit (Wijana:2011). Situasi kongkrit inggih menika salah satunggaling tuturan ingkang dipuntingali kangge produk tindak tutur ingkang cetha konteks lingual saha konteks ekstralingualipun (konteksipun). Tuladhanipun tuturan ingkang ngginakaken konteks ekstralingual inggih menika "rambutmu ireng menges-menges" konteks ekstralingual saking tuturan ingkang dipunandharaken ing nginggil inggih menika salah satunggaling tiyang estri ingkang gadhah pangajab gadhah rikma ijem ingkang sae. Awit saking tuturan menika, penutur muji salah satunggaling tiyang estri ingkang gadhah rikma ingkang ijem menges-menges. Konteks ekstralingual dipunginakaken kangge nggamblangaken maksud penutur ingkang wonten ing salebeting ujaran. Makna ingkang wonten ing salebetipun tuturan inggih menika implikatur. Implikatur boten namung wonten ing sambung gunem padintenan kemawon, nanging ugi saged dipunpanggihi wonten ing ariwarti. Implikatur menika uga saged dipunperang dados kalih, ingkang kaping setunggal inggih menika implikatur konvensional saha ingkang kaping kalih inggih menika implikatur non konvensional. Implikatur konvensional inggih menika makna saking salah satunggaling ujaran ingkang kanthi konvensional utawi kanthi umum ingkang dipunginakaken wonten ing masyarakat. Menawi implikatur non konvensional inggih menika ujaran ingkang ngandharaken babagan ingkang beda kaliyan ingkang leresipun Grice (lumantar Rohmadi 2008: 60). 3
Tuladha panganggening implikatur saged dipunpanggihi wonten ing wacana Dhat Nyeng. Komentar ingkang kaserat ing wacana Dhat Nyeng langkung ngandaraken sindiran utawi kritikan ingkang dipunkajengaken kangge pihak- pihak tartemtu. Nalika ngandaraken kritikan utawi sindiran wonten ing komentar Dhat Nyeng menika, ukara ingkang kasusun boten namung tuturan kanthi langsung ingkang dipunaturaken kangge pihak-pihah tartemtu saha jumbuh kaliyan komentar kemawon. Nanging, wonten ugi salah satunggal makna tuturan ingkang tersirat utawi pesan ingkang tersembunyi wonten ing komentar menika. Nalika ngandaraken komentar-komentar Dhat Nyeng ingkang gadhah ancas nyindir, ngritik, utawi ngece, redaksi manfangataken aspek-aspek kebasaan saha manekawerni wujud tuturan nalika ngandaraken bab menika. Tuladhanipun awujud ukara pawarta, ukara pitakon, ukara prentah, ukara seru. anggenipun manfangataken aspek kebasaan saha wujud tutur (modus kalimat) menika gadhah ancas supados komentar boten katingal nyindir sanget, utawi dipundamel supados katingal alus lan lucu komentar menika. Tuladhanipun implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang saged dipunandharaken kados wonten ing ngandhap menika: (+) Utange Indonesia siki Rp 2023,72 trilyun, mundhak 48 trilyun saka Desember 2012. (-) Kendel utang. (Djaka Lodhang/01-01062013) Saking tuladha wacana Dhat Nyeng ing inggil kaperang dados kalih, inggih menika elemen situasi (+) saha sentilan (-). Wonten ing wacana Dhat Nyeng menika ngandharaken bilih utangipun Indonesia inggih menika Rp 2023,72 trilyun, mundhak 48 trilyun saking sasi Desember 2012. Sentilan ingkang kaserat 4
saking pawarta menika ngandhut gunanipun implikatur, inggih menika ginanipun implikatur kangge ngritik. Implikatur menika kaserat wonten ing ukara kendel utang. Kendel utang saking ukara sentilan wonten ing nginggil menika gadhah teges wantun utang. Ukara sentilan konteks wacana ing nginggil menika ngandut maksud kritik kangge pamerintah ingkang damel kebijakan nambah utang Indonesia. Kritikan inggih menika celaan ingkang langsung dipunaturaken dhateng sinten kemawon ingkang dipuntuju, inggih menika pamerentah wonten ing bab menika. Implikasi perlokusi utawi tumindaking implikatur saking sentilan konteks wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang wonten ing nginggil inggih menika pamerentah kedah ngirangi utang Indonesia, supados utang Indonesia boten nambah malih amarga saya nyengsarakaken masyarakat. Panaliten kangge implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng wonten ing kalawarti Djaka Lodhang kedah dipunlaksanakaken, amarga dereng kathah panaliten ingkang ngrembag bab implikatur, menapa malih implikatur wacana Dhat Nyeng Basa Jawi. Mula kanthi ngginakaken pendekatan pragmatik, kajian implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng saking kalawarti Djaka Lodhang edisi taun 2013 dipunlaksanakaken. Panaliten menika badhe njlentrehaken implikasi- implikasi adhedhasar saking konteks ingkang kaserat wonten ing kolom rubrik Dhat nyeng kalawarti Djaka Lodhang taun 2013 kanthi mundhut sempel saking kalawarti Djaka Lodhang edisi sasi Juli 2013 dumugi sasi Agustus 2013. 5
B. Underaning Perkawis Adhedhasar dhasaring panaliten ing nginggil menika, saged dipundhapuk underaning perkawis kados mekaten. 1. Jinising implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013. 2. Makna implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013. 3. Ginanipun implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013. 4. Tumindaking implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013. C. Watesaning Perkawis Adhedhasar underaning perkawis wonten ing nginggil, mboten sedaya perkawis badhe dipunrembag wonten ing panaliten menika. Panaliten menika dipunwatesi perkawis 1. Menapa kemawon ginanipun implikatur ingkang medal wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013. 2. Kados pundi tumindaking implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti djaka lodhang warsa 2013. 6
D. Wosing Perkawis Adhedhasar saking watesaning perkawis ing nginggil menika, mula saged dipundamel wosing perkawis wonten ing panaliten kados mekaten. 1. Menapa kemawon ginanipun implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013? 2. Kados pundi tumindaking implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013? E. Ancasing Perkawis Adhedhasar saking wosing paniliten ing nginggil punika, wonten ancasing perkawis ingkang khusus wonten ing panaliten, inggih menika: 1. njlentrehaken ginanipun implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013; 2. njlentrehaken tumindaking implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013; F. Paedahing Panaliten Asilipun panaliten menika wonten kalih, inggih menika paedah panaliten teoritis saha praktis. Awit saking menika, panaliten dipunkajengaken gadhah paedah kados mekaten. 1. Teoretis Panaliten menika mugi saged mbyantu paring ngelmi ingkang trep kangge mangertos makna wacana. Inggih menika wacana Dhat Nyeng wonten ing kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013. Kejawi bab menika, panaliten menika 7
saged nambahi kawruh bab panelitan ingkang wonten gayutanipun kaliyan basa, ingkang mliginipun panganggening pragmatik. 2. Praktis Asiling pirembagan bab menika kaangkah supados saged suka kontribusi kangge pendidikan. Panaliten menika saged maringi informasi utawi wawasan ingkang trep, inggih menika tembung-tembung ingkang kagolong implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013. Paedah praktis sanesipun inggih menika saged dados referensi kangge panaliten sanesipun ingkang ngrembag babagan pragmatik. G. Watesaning Istilah Supados persepsi boten klentu wonten ing panaliten menika, pramila dipunrumusaken watesaning istilah kados ing ngandhap menika. 1. Implikatur inggih menika tembung ingkang mboten saged dipunandharaken langsung utawi tembung ingkang gadhah sipat saking salah satunggaling pitutur ingkang dipunandharaken dening penutur kangge mitra tutur. Utawi tembung ingkang gadhah makna wonten ing sajroning tembung ingkang dipunandharaken. 2. Wacana Dhat Nyeng inggih menika salah satunggal saking wosing kalawarti Djaka Lodhang ingkang ngrembag bab awujud satunggal utawi kalih tembung saha wosing saking tembung menika gayut kaliyan kahanan lan kadadeyan wonten ing masyarakat menika. 8
3. Djaka Lodhang inggih menika salah satunggal kalawarti Basa Jawi ingkang sampun wonten saking 1 juni 1971. Kalawarti menika memuat tentang cariyos, antawisipun cariyos rakyat, cariyos wayang, cariyos jawi, lan sanesipun. Ugi wonten pawarta saking tlatah ngayogyakarta, profil pendidikan/ riwayat, petungan dinten, petungan neptu primbon, lan sanesipun. 4. Implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang edisi warsa 2013 inggih menika makna ingkang dipunandharaken boten kanthi langsung wonten ing mjalah Djaka Lodhang, saha dipunanalisis kanthi analisis konteks kahananipun. 9
BAB II GEGARAN TEORI A. Andharanipun Teori 1. Pragmatik Tembung Pragmatik menawi dipuntingali saking kamus linguistik gadhah teges inggih menika aspek-aspek panganggening basa utawi konteks saking sanesipun basa ingkang paring sumbangsih kangge makna tuturan (Kridalaksana: 1993). Pangertosan ing nginggil menika ngandharaken bilih pragmatik inggih menika ngelmi panganggening basa saking basa sanes ingkang gadhah gayutanipun kaliyan makna tuturan. Wonten ing panaliten menika pragmatik dipunginakaken kangge nganalisis tembung implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013 Charles Morris (lumantar Suwandi: 2008) ngandharaken istilah pragmatik minangka salah satunggaling bidang kajian semiotik. Miturut piyambakipun semiotik menika dipunperang dados 3, inggih menika: (1) sintaksis, inggih menika salah satunggal telaah ingkang gadhah gayut kanthi formal saking tanda-tanda satunggal kaliyan sanesipun. (2) semantik, inggih menika salah satunggaling telaah gayutanipun tandha-tandha kaliyan obyek-obyek minangka wadah penerapan tandha-tandha menika. Sanesipun (3) pragmatik, inggih menika salah satunggaling telaah gayutanipun tandha-tandha kaliyan para penafsir utawi pangangge pragmatik menika. Miturut Tarigan (1987: 34) boten beda kaliyan pangertosan sanesipun bilih pragmatik inggih menika menelaah makna kaliyan situasi ujaran ingkang gadhah 10
gayutanipun. Nalika nelaah swanten tuturan, pamireng langkung gampil mangertos maksud tuturan menika menawi dipunucapaken. Saking pangertosan ing nginggil saged dipunpikantuk dudutan bilih pragmatik inggih menika salah satunggaling telaah ingkang gadhah gayutanipun tandha-tandha kaliyan pangangge pragmatik. Tegesipun nelaah makna menika ingkang wonten gayutanipun kaliyan situasi ujaranipun. Miturut Cruse (lumantar Cummings 2007: 2) ngandharaken bilih pragmatik menika wonten gayutanipun kaliyan aspek-aspek informasi ingkang dipunandharaken kanthi ngginakaken basa ingkang (a) boten dikodekan dening konvensi ingkang dipuntanpi wonten ing wujud-wujud linguistik menawi dipunginakaken. Nanging ingkang (b) ugi medal kanthi alamiah miturut saking makna-makna ingkang dikodekan kanthi konvensional saha ngginakaken konteks wonten ing panggening wujud-wujud menika. Saking pamanggih ing nginggil saged dipuntegesi bilih panaliten pragmatik kedah dipunandharaken kanthi ngginakaken basa ingkang boten dikodekan dening konvensi saking wujud linguistik. Makna-makna ingkang kaserat kanthi konvensioal kedah alamiah saha ngginakaken konteks kangge panganggening wujud-wujud menika. Nababan (1987: 2) ngandharaken bilih pragmatik ingih menika perangan kangge ngginakaken basa, inggih menika milah wujud basa saha nemtokaken maknanipun ingkang wonten gayutanipun kaliyan ancas panutur saha ingkang trep kaliyan konteks saha kahananipun. Yule (2006: 3) ngandharaken bilih pragmatik inggih menika studi makna ingkang dipunandharaken dening panyerat (penutur) saha dipuntafsiraken dening 11
pamireng (pamaos), pamireng nafsiraken tuturan penutur saengga saged pikantuk makna, maksud, ancas saking penutur. Pungkasaning pamireng mangertosi maksud penutur salajengipun saged dipunmangertosi jinising tumindak ingkang kedah dipunlaksanakaken dening pamireng (pendengar). Mula ingkang dados pusat kawigatosan saking pragmatik inggih menika maksud penutur ingkang wonten ing salebetipun tuturan ingkang dipunandharaken. Pragmatik inggih menika study makna ingkang dipunandharaken saking penutur(utawi panyerat) saha dipuntafsiraken dening pendengar(utawi pamaos). Study menika kathah gayutanipun kaliyan analisis babagan menapa ingkang dipunsebataken dening tiyang kanthi tuturan-tuturanipun katimbang makna terpisah saking tembung utawi frase ingkang dipunginakaken wonten ing tuturan menika/ pragmatik inggih menika studi tentang maksud penutur. Awit saking pamanggih-pamanggih ing nginggil menika saged dipunpendhet dudutanipun bilih pragmatik menika perangan ingkang kangge ngginakaken basa dening panyerat saha dipuntafsiraken kangge pamireng saengga saged mangertos menapa ingkang dados maksud, makna saha ancas saking panyerat(penulis). Miturut Levinson (lumantar Nababan 1987: 2) pragmatik menika gadhah pangertosan: 1. Pragmatik inggih menika kajian bab kesagedan ngangge basa saha nggayutaken tembung-tembung kanthi konteks-konteks ingkang jumbuh kaliyan tembung-tembung menika. 12
2. Pragmatik inggih menika neliti kesagedan panganggening basa nalika nggayutaken tembung-tembung kaliyan konteks-konteks ingkang trep kangge tembung-tembung menika. Awit saking pangertosan ing nginggil menika saged dipunpikantuk dudutanipun bilih miturut Levinson, pragmatik menika ngrembag caranipun panganggit neliti bab kesagedan ngangge basa saha nggayutaken tembung-tembung menika ingkang jumbuh kaliyan konteks. Nababan (1987: 2) ngandharaken bilih wonten ing interaksi kebasaan menika, gadah faktor ingkang wonten gayutanipun kaliyan ingkang awujud komponen saking sambung gunem kebasaan. Perangkat-perangkat menika saged dipungambaraken kanthi prasaja kados mekaten. Wujud basa inggih menika kasil saking pertimbangan saha penghubungan situasi, konteks saha maksud sambung gunem. Kanthi rumus, saged dipungambaraken gayutanipun kados menika: M+ S/K = B Katrangan: M : maksud, pesan, makna S : situasi (sinten, wonten pundi, kapan, gayutanipun peran) K : konteks (kebudayaan, pengalaman bersama, pengharapan) B : wujud basa(sub ragam basa) Adhedhasar saking pangertosan pragmatik saking wonten ing nginggil menika saged dipunpikantuk dudutanipun, bilih pragmatik inggih menika lawan tuturan, kesagedan pangangge basa nalika nggayutaken tembung-tembung kaliyan konteks-konteks ingkang trep kangge mangertosi tembung-tembung menika, 13
saengga ngasilaken informasi ingkang langkung cetha saha jumbuh kaliyan situasi ujaran. Mula ingkang dados pusat kawigatosan saking pragmatik inggih menika maksud penutur ingkang wonten ing salebetipun tuturan ingkang dipunandharaken wonten ing wacana Dhat Nyeng. Implikatur wonten ing wacana Dhat Nyang menika kathah ngginakaken panganggening basa ingkang ngandut makna wonten ing sawingkingipun tuturan ingkang dipunandharaken. Mula panaliti ngginakaken kajian pragmatik amarga wonten gayutanipun kaliyan panganggening basa, inggih menika milah basa saha salajengipun nemtokaken maknanipun ingkang wonten gayutanipun kaliyan ancasing penutur ingkang jumbuh kaliyan konteks. 2. Konteks Mulyana (2005: 21) ngandharaken bilih konteks inggih menika situasi utawi latar ingkang dadosaken salah satunggaling sambung gunem. Konteks saged dipunginakaken kangge sebab utawi alasan dadosaken salah satunggaling kondha/dialog. Sedaya ingkang gadhah gayutanipun kaliyan pitutur, menapa menika gadhah gayutanipun kaliyan pangertosanipun, ancasing informasinipun menika, ingkang langkung jumbuh kaliyan konteks dhasaring perkawis pitutur menika. Saking pamanggih ing nginggil menika ngandharaken bilih konteks inggih menika situasi ingkang dadosaken sambung gunem saha dipunginakaken kangge sebab utawi alasan dadosaken dialog. Kridalaksana (1993) ugi paring sumbang sih wonten ing pangertosan konteks, bilih pangertosan konteks inggih menika sami kaliyan sanesipun. 14
Konteks inggih menika salah satunggaling ukara ingkang saged nambah cethanipun makna. Saking pamanggih ing nginggil saged dipunpikantuk dudutanipun bilih konteks inggih menika ukara ingkang langkung damel nambah cethanipun tembung ingkang dipunandharaken. Imam Syafi'ie (lumantar Rani, dkk.,2006: 190) merang konteks nalika kawontenan percakaan menika dados 4, inggih menika kados ing ngandap menika. 1. Konteks fisik (pysical context) inggih menika ingkang kalebet panggenan dumadinipun panganggening basa wonten ing salah satunggaling sambung gunem. 2. Konteks epistemis (epistemic context) inggih menika dhasaring ngelmi ingkang sami-sami dipunmangertosi dening penutur utawi mitra tutur. 3. Konteks linguistik (linguistic context) inggih menika ingkang awujud saking tembung-tembung/ujaran-ujaran ingkang nglajengaken saha nderekaken ujaran wonten ing salah satunggaling kagiyatan sambung gunem. 4. Konteks sosial (social context) inggih menika relasi sosial saha panggenan (setting) ingkang njangkepaken gauyutanipun saking mitra penutur saha mitra tutur. Wonten ing interaksi linguistik, wonten perangan-perangan ingkang gadhah ancas wonten ing kadadosan menika. Miturut Hymes (lumantar Djajasudarma 2012: 25), konteks menika kalebet saking mapinten-pinten aspek ingkang wonten ing salebeting tuturan. Wonten ing terminologi Hymes, aspek- aspek konteks dipuncekakaken dados salah satunggaling akronim inggih menika 15
SPEAKING. Saben-saben aksara ngandut pangertosan piyambak-piyambak kados ingkang dipunandharaken ing ngandhap menika: S: setting and scane, kalebet saking latar fisik saha latar psikis(swasana). Setting ngandut pangertosan papan saha wekdal kadadosan sambung gunem. menawi scane inggih menika ngandut pangertosan swasana psikologis ingkang menyertai kadadosan sambung gunem. Bedanipun papan, wekdal saha swasana tuturan ingkang nyebabaken wonten ing variasi basa. Tuladhanipun: Sore iki rasane kaya tintrim lan sepi, sawise udan deres sekesuk jepluk nganti sedina muput prasasat ora leren ngrujug bumi ing sudimara kene. Pak Taryana sing sedina-dinane ngasta guru ing Tamanagung katon lagi ibut mbenakake saperangan gendheng ing mlorot jalaran kebak uwuh sing katut ilining banyu lan katrejang angin sing ngancani udan wiwit esuk lan lagi wae terang sore iki. "Pak ngati-ati," aloke Bu Taryana karo ngujengi andha. "He em," cekak aos Pak Taryana aweh wangsulan. (Djaka Lodhang 2013: 20) Wacana saking ing nginggil menika paring informasi kawontenan saha swasana ing kaluwarga adhedhasar konteks panggenan, wekdal saha kawontenanipun psikologis partisipan. Setting saking wacana menika wonten ing griya saha scane mbenakaken gendheng. P: participant, kalebet saking penutur(sender) lawan tutur(addreser) saha pamireng (audience), saha tiyang ingkang dibicarakan. Aspek-aspek ingkang jumbuh saking bab menika, kadosta status sosial, tingkat pandidikan saha yuswo. Ugi nderek dados dhasar pamanggih kangge penutur nalika ngandharaken tuturan. Tuladhanipun: Aku pengin munggah kursi. 16
Menawi ingkang ngandharaken tuturan ing nginggil menika pejebat/ politisi, mula ingkang dipunmaksud "munggah" inggih menika munggah jabatanipun dados DPR utawi menteri. Nanging maknanipun beda nalika tuturan menika dipunandharaken dening lare alit ingkang saweg mundhut menapa ingkang panggenanipun wonten ing nginggil, inggih menika " munggah wonten ing kursi menika". E: end, kalebet saking kasil ingkang dipunpangajapaken (ends as autcomes) saha ancas ingkang dipunlampahi(ends in view goals). Saben penutur gadhah pangajab supados kasil tanggepan saking pesan ingkang dipunandharaken kanthi trep kaliyan ancas nglampahi tuturan. Ancas penuturan menika gadhah gayutanipun kaliyan ginanipun basa. Tuladhanipun: Peristiwa tutur wonten ing ruang pengadilan ingkang gadhah ancas kangge pungkasani prakara, nanging partisipan wonten ing peristiwa tutur menika gadhah ancas ingkang beda. Jaksa badhe nggamblangaken kalepatan saking si terdakwa, pembela badhe nggamblangaken nalika si terdakwa boten lepat, saha sanesipun hakim ingkang paring keputusan ingkang adil (Chaer lan Leonie 2004: 49) A: act, kalebet saking wujud pesan(message form) saha wosing pesan(message content). Wosing pesan dipunandharaken kanthi ngginakaken wujud pesan. Pesan saged awujud lokusi, ilokusi saha perlokusi kangge tindak bebasan. Wujud pesan ingkang dipunpilih penutur dipuntemtuaken kaliyan wosing pesan ingkang badhe 17
dipunandharaken, saha ugi saged nemtuaken kasil utawi tanggepan ingkang dados pangajab saking lawan tutur. Tuladhanipun: Nalika wonten tiyang ingkang ngandharaken tuturan "aku donga lulus ujian dadi direktur" mula tiyang menika namung ngandharaken wosing pesan kemawon. Nanging menawi tiyang menika ngandharaken. Aku donga "moga lulus ujian dadi direktur" mula tiyang menika ngandharaken wosing pesan inggih menika babagan dedonga sekaligus ngutip wujud pesan inggih menika bagian tembung "moga lulus ujian dadi direktur!" wosing pesanipun inggih menika menapa donganipun, wujud pesanipun inggih menika kados pundi dedonga menika. K: key, inggih menika nada, sikap, swasana utawi semangat ingkang menunjukan tingkat formalitas pembicaraan. Tuladhanipun: kedeping netra, gerak tangan, gerak awak, saha gaya pakaian. I: instrumentalities, kalebet wonten ing salebeting chanels (saluran ingkang dipunpilih) saha form of speech (wujud tuturan). Ingkang wigatos saking bab menika inggih menika basa kangge piranti tutur saha menapa kemawon ingkang ndukung peristiwa tutur. Tuladhanipun: basa tulis ing telegram ingkang cekak, basa seratan novel kang nggatosaken tata seratan, utawi basa lisan N: norms, kalebet saking norma interaksi (norm of interaction) saha norma interpretasi (norm interpretation). Inggih menika aturan utawi menapa kemawon 18
ingkang watesi peristiwa tutur. Nalika ngendika, tiyang kedah ngengat menapa ingkang dipunngendikaaken, saha menapa ingkang dipunlarang. Tuladhanipun: Wonten ing masyarakat jawi, lare ingkang teksih alit-alit dipunwulang kanthi ngginakaken basa jawa krama inggil inggih menika amarga samangke menawi sampun ageng menika saged gadhah tata krama menawi pituturan kaliyan tiyang ingkang langkung sepuh kadaosta simbah. G: genre, saged kalebet saking register, wujud wacana, saha gangsal werni basa. Wujud-wujud panganggening basa menika ingkang salajengipun ngasilaken perbedaan-perbedaan basa. Tuladhanipun inggih menika basa telphon, SMS, register irah-irahan koran saha wacana pidato. Saking werni-werni menika gadhah kekhasan piyambak-piyambak. Konteks tuturan utawi situasi saha kondisi nalika salah satunggaling tiyang ngginakaken basa gadhah ancas saged nemtuaken wujudipun basa ingkang dipunginakaken, cara bebasan saha teges utawi wosing basa ingkang badhe dipunandharaken. Tuladhanipun wonten ing basa telpon, SMS, judul koran, wacana pidato. Adedhasar saking pamanggih ing nginggil saged dipunpundhut dudutanipun bilih konteks wacana inggih menika situasi utawi latar ingkang dadosaken salah satunggaling sambung gunem saha nambah cethaning makna. Konteks saged dipunginakaken kangge sebab utawi alasan dadosaken salah satunggaling kondha/dialog. Sedaya ingkang gadhah gayutanipun kaliyan pitutur, menapa menika gadhah gayutanipun kaliyan pangertosanipun makna. 19
3. Tindak Tutur Miturut Searle (lumantar Rohmadi 2010: 31) ngandharaken bilih wonten ing sedaya komunikasi linguistik gadhah tindak tuturipun. Sambung gunem boten namung lambang, tembung utawi ukara, nanging langkung trep menawi dipunsebat produk utawi kasil saking lambang menika, tembung utawi ukara ingkang awujud prilaku tindak tutur (the performance of speech act). Searle ugi ngandharaken bilih pragmatik wonten tiga jinising tindakan ingkang saged dipunwujudaken dening salah satunggaling penutur, inggih menika tindak lokusi (locutionary act), tindak ilokusi (ilocutionary act), lan tindak perlokusi (perlokutionary act). Ing ngandhap menika badhe ngandharaken jinising tumindaking saking tindak lokusi, tindak ilokusi saha tindak perlokusi. a. Tindak Lokusi Tindak lokusi inggih menika tindak tutur kangge ngandharaken salah satunggaling perkawis. Tindak tutur menika asring dipunsebat kangge The Act of Saying Something. Tuladhanipun tindak lokusi inggih menika ukara (1) Mamad sinau maos, lan (2) Ali dolanan piano. Saking kalih ukara ing nginggil dipunandharaken dening penuturipun inggih menika kangge paring informasi salah satunggaling tendensi kangge nglaksanakaken salah satunggaling padamelan, menapa malih kangge mempengaruhi lawan tuturipun. b. Tindak Ilokusi Tindak ilokusi inggih menika tindak tutur ingkang sanajan gadhah fungsi kangge ngandharaken utawi paring informasi salah satunggaling ukara ugi 20
dipunginakaken kangge nglaksankaken salah satunggaling padamelan. Tindak ilokusi dipunsebat kangge the act of doing something. Kangge tuladha inggih menika ukara (3)Yuli sampun seminar proposal skripsi kala wingi. (4) Santoso saweg sakit. Ukara (3) dipunandharaken kangge salah satunggaling mahasiswa semester XII, boten namung paring informasi kemawon nanging nglaksanakaken salah satunggaling padamelan. Inggih menika paring dorongan supados mahasiswa menika nyerat skripsinipun. Sanesipun ukara (4) nalika dipunandharaken kangge kancaipun ingkang saweg nyetel radio kanthi swantenipun ageng, mula boten namung paring informasi kemawon nanging ugi kangge nglaksanakaken salah satunggaling prentah supados ngalitaken swanten radio menika. c. Tindak Perlokusi Tindak perlokusi inggih menika tindak tutur ingkang dipunandharaken menika dipunmaksud kangge mempengaruhi lawan tuturipun. Tindak perlokusi dipunsebat kangge the act of affecting someone. Salah satunggaling tuturan ingkang dipunandharaken salah satunggaling tiyang gadhah daya pengaruh (perlocutionary force) utawi efek kangge tiyang ingkang mirengaken. Efek ingkang medal menika saged sengaja utawi boten sengaja. Kanthi tuladhanipun saged dipuntingali wonten ing ukara ing ngandhap menika. (5) kalawingi bapak kula gerah. (6) Samin bebas SPP. Ukara (5) bilih dipunandharaken dening salah satunggaling tiyang ingkang boten saged rawuh wonten ing undangan kancanipun, mula ilokusinipun inggih menika kangge nyuwun pangapuro saha perlokusi ingkang dados pangajap inggih menika supados tiyang ingkang 21
ngundang menika maklum. Sanesipun ukara (6) bilih dipunandahraken dening salah satunggaling guru kangge murid-muridipun, mula ilokusinipun inggih menika kanca-kancaipun maklum saking kahanan ekonomi tiyang sepuhipun Samin. Wonten ing panaliten menika, panaliti ngginakaken tindak perlokusi inggih menika wonten ing tumindaking impliaktur wonten ing pirembagan panaliten. Paneliti ngginakaken tindak perlokusi amarga wonten gayutanipun kaliyan implikatur inggih menika saged paring daya pengaruh utawi efek kangge ngandharaken konteks ingkang dipunteliti (inggih menika tembung implikatur) supados langkung cetha ancasipun. 4. Unsur-Unsur Wacana Wacana menika gadhah kalih unsur ingkang utami, inggih menika unsur internal wacana saha unsur eksternal wacana. Unsur internal menika woten gayutanipun kaliyan aspek formal kebahasaan, wondene unsur eksternal menika wonten gayutanipun kaliyan bab-bab saking njawi wacana menika.kalih unsur menika dadosaken satunggal kepaduan wonten ing salahsatunggaling struktur ingkang utuh lan lengkap. a. Unsur Internal Wacana Unsur internal salah satunggaling wacana kaperang saking satuan kata utawi ukara. Ingkang dipunmaksud satuan kata inggih menika tembung ingkang berposisi kangge ukara, utawi saged dipunarani kaliyan 'kalimat satu kata'. 22
Supados dados salahsatunggaling wacana ingkang ageng, satuan kata utawi ukara menika badhe gayut, lan gabung dados wacana. 1. Tembung saha Ukara Tembung menawi dipuntingali saking struktur ingkang langkung ageng, inggih menika perangan saking ukara. Nanging kedah dipungotosaken bilih 'kalimat satu kata' inggih menika wujud ungkapan utawi tuturan cekak ingkang kedah gadhah esensi dados ukara. Wujud ukara kados menika asring medal wonten ing salah satunggaling dialog utawi percakapan. Tiyang kathah dialog kados ukara -ukara cekak satunggal tembung. A: kuliah? B: boten A: menyang ngendi? B: dolanan Wonten ing konteks analisis wacana, tembung utawi ukara ingkang kangge wacana kedah gadhah syarat jangkeping makna, informasi, saha konteks tuturan ingkang cetha. Wondene adhedhasara saking aspek semantis, ukara gadhah teges supados tembung ingkang dipunandharaken pikiran saha gagasan saged jangkep saha logis. Gie saha Widyamartaya (lumantar Mulyana 2005: 8) 2. Teks saha Konteks Teks inggih menika esensi wujud basa. Saged ugi dipunarani teks dipunandharaken wonten ing wujud wacana. Van Dyk (lumantar Nababan 1987: 64) ngangdharaken bilih teks langkung gadhah sifat konseptual. 23
Gayut kaliyan teks ingkang dipunpikantuk sanesipun ugi pangertosan konteks inggih menika teks ingkang gadha sifat sejajar, koordinatif, lan gadhah gayutanipun kaliyan teks sanesipun, teks ingkang satunggal kaliyan sanesipun gadhah gayutanipun. Teks sanesipun menika panggenanipun saged wonten ing purwaka utawi ing pungkasaning teks menika. b. Unsur Eksternal Wacana Mulyana (2005: 11) ngandharaken bilih Unsur eksternal (unsur luar) wacana inggih menika salah satunggaling ingkang dados perangan saking wacana, nanging boten katingal kanthi eksplisit. Salah satunggaling tuladha inggih menika ingkang kadhapuk wonten ing njawi satuan lingual wacana. Ingkang gadhah ancas kangge pelengkap keutuhan wacana. Unsur -unsur eksternal menika awujud saking implikatur, presuposisi, referensi, inferensi, saha konteks. 1. Implikatur Nababan (1987: 28) ngandharaken bilih implikatur inggih menika wonten gayutanipun kaliyan konvensi kebermaknaan wonten ing proses sambung gunem. Adhedhasar saking pamanggih ing nginggil menika saged dipunpundhut dudutanipun bilih implikatur inggih menika tuturan ingkang beda kaliyan menapa ingkang dipunandharaken dening penutur saha wonten gayutanipun kaliyan sambung gunem. 2. Presuposisi Presuposisi inggih menika turunan saking basa inggris presuposition ingkang gadhah teges inggih menika perkiraan utawi persangkaan ( Nababan, 1987: 47). Godtlob Frege (lumantar Nababan 1987: 48) ngandharaken bilih 24
sedaya pernyataan gadhah praanggapan inggih menika rujukan utawi referensi dhasar. Rujukan menika ingkang nyebabaken salah satunggaling ungkapan wacana saged dipuntanpi utawi dipunmangertosi dening penutur lan mitra tutur, supados sambung gumen menika saged kalaksanan kanthi lancar. 3. Referensi Kanthi tradisional, referensi inggih menika gayutanipun saking ukara kaliyan benda (tiyang, lan tumbuhan) ingkang dipunrujuk. Referensi inggih menika prilaku pamaos/ panyerat. Mula, ingkang nemtukaken referensi salah satunggaling tuturan inggih menika pihak ingkang maos piyambak, amarga namung pihak pamaos ingkang langkung mangertos bab ingkang dipunujaraken kaliyan bab ingkang dirujuk dening ujaran. pamireng lan pamaos namung saged menerka bab ingkang dipunmaksud(direferensikan) dening pamaos wonten ing ujaran menika. Terkaan menika gadhah sifat relatif, saged leres, ugi saged lepat. Hamid Hasan Lubis (lumantar Mulyana 2005: 16) 4. Inferensi Inferensi inggih menika kanthi leksikal inggih menika dudutan (Echols lan Hasan, 1987: 327). Wonten ing bidang wacana, istilah menika gadhah teges kangge proses ingkang kedah dipunlaksanakaken pamaos supados mangertos makna ingkang kanthi hafiah boten kaserat ing wacana ingkang dipunandharaken panyarat/pamaos. Anton M. Moeliono (lumantar Mulyana 2005: 19) 5. Konteks Mulyana (2005: 21) ngandharaken bilih konteks inggih menika situasi utawi latar ingkang dadosaken salah satunggaling sambung gunem. Konteks 25
saged dipunginakaken kangge sebab utawa alasan dadosaken salah satunggaling kondho/dialog. Sedaya ingkang gadhah gayutanipun kaliyan pitutur, menapa menika gadhah gayutanipun kaliyan pangertosanipun, ancasing informasinipun menika, ingkang langkung jumbuh kaliyan konteks dhasaring perkawis pitutur menika. Saking pamanggih ing nginggil menika ngandharaken bilih konteks inggih menika situasi ingkang dadosaken sambung gunem lan dipunginakaken kangge sebab utawi alasan dadosaken dialog. 5. Implikatur a. Pangertosan Implikatur Menawi dipuntingali saking etimologis implikatur dipunturunaken saking implicatum. kanthi nomina, istilah menika sami kaliyan tembung implication, ingkang gadhah teges inggih menika maksud, pangertosan, keterlibatan (Echols, 1984: 313). Adhedhasar saking pamanggih miturut Echols menika saged dipunpundhut dudutanipun bilih implikatur inggih menika maksud ingkang wonten ing sawingkingipun tembung ingkang dipunandharaken dening penutur. Grice (lumantar Soeseno, 1993: 30) ngandharaken bilih implikatur inggih menika ujaran ingkang ngandharaken salah satunggaling tuturan ingkang beda kaliyan menapa ingkang estunipun langkung leres nalika dipunucapaken. Swanten "ingkang beda" inggih menika maksud pembicara ingkang dipunandharaken kanthi eksplisit. Nababan (1987: 28) ngandharaken bilih implikatur wonten gayutanipun kaliyan konvensi kebermaknaan wonten ing proses sambung gunem. Adhedhasar saking pamanggih-pamanggih ing nginggil 26 boten
menika saged dipunpikantuk dudutanipun bilih implikatur inggih menika tuturan ingkang beda kaliyan menapa ingkang dipunandharaken dening penutur lan wonten gayutanipun kaliyan sambung gunem. Adedhasar saking pamanggih ing nginggil saged dipuntarik dudutanipun bilih implikatur inggih menika ujaran ingkang ngandharaken tuturan ingkan gadhah makna wonten ing sawingkingipun tuturan ingkang dipunadharaken menika(eksplisit) saha gadhah maksud saking menapa ingkang dipunandharaken. b. Ginanipun Konsep Implikatur Konsep implikatur ngandharaken tembung-tembung ingkang dipuntingali kanthi lahiriyah saha boten wonten gayutanipun antawisipun saking ukara satunggal kaliyang ukara sanesipun. Nanging kangge tiyang ingkang mangertos ginanipun basa menika, saged dipunmangertosi ancas ingkang dipunandharaken dening panutur. Konsep implikatur saged ngandharaken makna tersirat saking salah satunggaling tuturan. Miturut Levinson (lumantar Nababan 1987: 28) ngandharaken bilih ginanipun konsep implikatur kaperang dados 4. Ingkang setunggal inggih menika bilih konsep implikatur saged ngandharaken fungsional ingkang gadhah teges saking kasunyatan basa ingkang boten dipungayuh kaliyan teori linguistik. Ingkang kaping kalih inggih menika bilih konsep implikatur paring andharan ingkang tegas utawi eksplisit ngengingi kados pundi tembung ingkang dipunpocapaken kanthi lahiriyah menika beda saking menapa ingkang dados ancas saha pangangge basa menika mangertos ancas ingkang dipunandharaken. Tuladhaipun, gatosaken tuturan saking P lan Q ing ngandap menika: 27
(2) P : jam pira saiki? Q : sepure durung liwat. Menawi dipuntingali kanthi konvesional struktural, ukara ing nginggil menika boten wonten gayutanipun. Nanging menawi kangge tiyang ingkang mangertos panganggening basa wonten ing konteks tuturan menika, woten perangan-perangan ingkang langkung cetha kados ing ngandhap menika: (3) P: Menapa panjenengan saged paring informasi kangge kula menawi jam pinten samenika (Kados biasanipun pitakenan menika dipunandharaken kanthi penunjuk wekdal. Menawi mangertos, supados dipunandharaken supados kula mangertos jam pinten samenika) Q: (Kulo boten mangertos jam pinten samenika, nanging saged kula andharaken nalika ) sepur (ingkang biasanipun) dereng lewat. Ingkang langkung dipungatosaken wonten ing tuturan kalawau inggih menika bilih informasi wangsulan ingkang dipunbetahaken boten kanthi jangkep wonten ing tuturan nomer (2), nanging katrangan ingkang dipunandharaken wonten ing nomer (3) saged dipunmangertosi dening tiyang ingkang taken menika. Bedanipun saking tuturan nomer (2) saha (3) langkung ageng, saha boten saged nalika dipunandharaken kanthi ngginakaken teori semantik konvensional kemawon. Ingkang kaping tiga inggih menika nalika konsep implikatur menika saged nyekakaken saking bedanipun gayutan saking klausa satunggal kaliyan klausa sanesipun. Klausa-klausa menika dipunjumbuhaken kaliyan tembung- tembung kanthi ngginakaken struktur basa ingkang sami. 28
Tuladhanipun: (4) "bocah kuwi numpak pit lan banjur mangkat sekolah". Kalih klausa saking ukara ing nginggil punika boten saged dipungantos panggenanipun kados ing ngandhap menika: "Bocah kuwi mangkat sekolah lan deweke numpaki pite". Nanging ukara ing ngandhap punika beda malih. (5) "Jakarta ibukota Indonesia lan Manila ibukota Filipina". Tembung ing nginggil menika saged dipungantos klausaipun kados ing ngandhap mekaten: "Manila ibukota Filipina lan Jakarta ibukota Indonesia". Saking kalih tuladha ukara ing nginggil punika, saged dipuntingali awratipun bedakaken gayutanipun saking kalih klausa perangan ukara menika kanthi struktural saha semantik konvensional. Wonten ing bab menika kita saged mungkasi awratipun anggenipun ngginakaken ukara kekalih menika,(4) saha (5), Adhedhasar saking kalih pola pragmatik utawi kalih perangkat implikatur ingkang beda: wonten ing (4) gadhah gayutan"lajeng" saha wonten ing (5) "mekaten ugi". Ginanipun konsep implikatur ingkang kaping sekawan inggih menika namung salah satunggaling dhasar-dhasar implikatur saged ngandharaken manekawarni fakta utawi gejala ingkang kanthi lahiriyah boten wonten gayutanipun kadosta: cara pedamelanipun , metafora; menapa"tautologi" kadosta "war is war" saged gadhah ancas; kenging menapa ukara" there are men are men" saged gadhah ancas; kados pundi" kae ayu banget" saged dipunmangertosi kosok 29
belenipun; kados pundi ukara pitakenanipun" sinten ingkang matur?" saged dipunancasi menika pitutur sikap utawi pamanggih. Panganggening implikatur wonten ing basa menika gadah ancas tartemtu. Panganggening implikatur wonten ing basa gadah tetimbangan, inggih menika supados tuturan katingan langkung alus tur sae saha saged njagi etika kesopanan. Nyindir kanthi alus (boten kanthi langsung) saha katingal boten nyinggung perasaan kanthi langsung. Wonten ing tuturan implikatif, penutur saha lawan tutur kedah gadah konsep ingkang sami wonten ing salah satunggaling konteks. Menawi boten, mangke badhe wonten kalepatan tuturan anggenipun sambung gunem. Wonten ing gayutan timbal balik wonten ing konteks budaya kita, panganggening implikatur katingnal langkung sopan, tuladhanipun tindak tutur nolak, nyuwun tetulung, paring nasihat, negur. Saking perangan ginanipun implikatur wonten ing nginggil menika saged dipunandharaken bilih ginanipun implikatur menika gadhah titikanipun inggih menika kados ing ngandhap menika: 1. Sindiran: titikanipun inggih menika tembungipun kias, maknanipun ngandhut perkawis negatif, dipunaturaken kanthi boten langsung dhateng sinten kemawon ingkang dipunsindir. 2. Kritikan: titikanipun inggih menika sifatipun tegas, maknanipun ngandhut perkawis positif, sipatipun inggih menika mbangun, dipunaturaken langsung dhateng ingkang dipunkritik. 3. Pangajab: titikanipun inggih menika tembungipun ngewrat pangajab, wujud dhasar saking menapa ingkang dipunpercaya supados saged terkabul. 30
4. Saran: titikanipun inggih menika gadhah ancas kangge mungkasani prakawis, caos usulan, sipatipun inggih menika mbangun utawi ndidik. c. Jinising Implikatur Miturut teori Grice (lumantar Rohmadi 2010: 60) jinising implikatur kaperang dados kalih inggih menika implikatur konvensional saha implikatur non konvensional, bilih saged dipunandharaken kados ing ngandhap menika: 1. Implikatur Konvensional(convensional implicature) Ingih menika implikatur ingkang dipunangsal langsung saking makna tembung, saha sanes saking prinsip percakapan. Implikatur konvensional menika sampun dipuntemtuaken saking pangertosan konvensional tembung-tembung ingkang dipunginakaken (Rani,dkk, 2006: 171). Miturut Sudaryono (1999: 103) dipunsebat makna konvensional amarga dipunsusun kanthi konvensional saha gadhah ancas kangge piranti sambung gunem. Yule (terjemahan wahyuni saha mustajab, 2006: 78) ngandharaken bilih implikatur konvensional boten Adhedhasar saking prinsip kerjasama utawi maksim-maksim. Implikatur konvensional boten kedah wonten ing percakapan saha boten kaiket kaliyan konteks khusus kangge menginterpretasikannya. Mulyana (2005: 12) ngandharaken bilih implikatur konvensional inggih menika pangertosan ingkang gadhah sipat umum saha konvensional. Umumipun tiyang sampun mangertos maksud saha tegesipun saking salah satunggaling bab ingkang dipunandharaken. Grice (lumantar Rohmadi 2010: 60) ngandharaken bilih Implikatur konvensional inggih menika makna saking salah satunggaling ujaran kanthi 31
konvensional utawi kanthi umum ingkang dipunginakaken wonten masyarakat. Tuladhanipun inggih menika: minangka tiyang jawi limrahipun tumindakipun kedah sopan, pangerten, saha mboten seneng pamer. 2. Implikatur Non Konvensial Grice (lumantar Rohmadi 2008: 60) ngandharaken bilih implikatur non konvensional inggih menika ujaran ingkang ngandharaken babagan ingkang beda kaliyan ingkang leres utawi menapa kahananipun. Tuladhanipun inggih menika salah satunggaling ibu ingkang mrentah putrinipun supados ndamelaken unjukan kangge bapakipun, saged dipunimplikasi kanthi mekaten: Ibu : yul, wedang sing digodog ning dapur wis mateng. Anak : sampun bu, bapak badhe ngersaaken kopi menapa susu? Saking tuladha ing nginggil menika informasi ingkang dipunandharaken dening ibu kangge putrinipun menika gadhah maksud mrentah inggih menika damel unjukan kangge bapakipun, saha putrinipun saged mangertos implikasi ingkang dipunandharaken dening ibu. Implikatur non konvensional langkung dipunmangertos wonten ing masyarakat inggih menika implikatur kemawon. Sudaryono (1999: 104-105) implikatur dados ngelmi ingkang dinamis saha boten wonten ing kamus-kamus basa menapa kemawon, amarga implikatur gadhah sipat lokal, temporer, saha saged berubah-ubah. Perubahan menika dipuntemtuaken kanthi kaleresan saha pemahaman masyarakat wonten ing proses ingkang dipuntuturaken. Menawi salah satunggaling tiyang nuturaken tembung kanthi maksud gayut kaliyan makna 32 ing
konvensionalipun. Mula wonten implikatur ingkang beda kaliyan makna konvensionalipun. Makna implikatur saged dipunmangertosi kanthi nggatosaken kekhasan saking konteks ingkang dipuntuturaken wonten ing masyarakat. Bab menika trep kaliyan pamrayoginipun saking Sudaryono (1999: 105) ngandharaken bilih kangge mangertos implikatur, boten cekap kanthi ngginakaken makna konvensional utawi ngginakaken kamus-kamus basa kemawon, nanging kedah mangertosi menapa ingkang saweg dipunrembag saha menapa ginanipun kangge masyarakat penuturipun Implikatur dipunbetahaken nalika pembicara saha pendengar utawi panyerat saha pamaos wonten ing salebeting wacana ingkang beda. Utawi wonten jarak ingkang misahaken pembicara saha pendengar. Nalika pendengar saha pembicara mangertos menapa ingkang dipunandharaken, implikatur menika boten medal. Menawi medal implikatur menika boten gadhah peranan penting. Sanesipun, menawi pendengar mangertos fakta utawi kaleresan ingkang beda kaliyan menapa ingkang dipuntuturaken dening pembicara, mula wonten implikatur kanthi ancas ingkang signifikan (sudaryono, 1999: 105) Panganggening implikatur ing basa menika gadhah ancas. Inggih menika kangge memperhalus tuturan, menjaga etika kesopanan, menyindir dengan halus(boten langsung) saha menjaga agar tidak menyinggung kanthi langsung. Panganggening implikatur katingal langkung sopan. Tuladhanipun kangge tindak tutur mrentah, nolak, panyuwun, menasehati utawi menegur. Tindak tutur ingkang kathah ginakaken reaksi emosi mitra tutur menika langkung saged 33
dipunmangertos bilih dipunandharaken kanthi ngginakaken implikatur (Rani,dkk., 2008: 178) d. Wujud Implikatur Wujud implikatur inggih menika wujud tuturan ingkang cetha kanthi adedhasar makna saking sanjawinipun basa utawi tuturan basa asing awujud linguistik. Tuturan menurut Nababan (1987: 23) adalah ungkapan-ungkapan yang diterjemahkan atau direalisasikan sesuai linguistik dalam bentuk kalimat. Wujud konkrit saking tuturan inggih menika ukara pawarta, ukara pitaken, ukara prentah/carita, lan ukara seru (Rosidi,2009) Miturut Alwi, dkk (2003: 35) ukara dipunperang Adhedhasar saking wujud saha ngelmi sintaksis menika wonten sekawan. Inggih menika: ukara pawarta(ukara deklaratif), ukara pitaken(ukara interogatif), ukara prentah(ukara imperatif) saha ukara seru(ukara ekslamatif) 1. Ukara Pawarta(Deklaratif) Miturut Whedhawati (2006: 490) ukara deklaratif inggih menika ukara ingkang modus verbalipun ngandharaken remen. Tembung remen menika werninipun inggih menika kados raos remen, maksud, kemauan, keakanan. Tuladha:
Ing Gunung Kidul DIY bayar guru PAUD Rp. 25.000,- GTT Rp. 100.000 sesasi.(Djaka Lodhang 2013: 4) PDIP lagi nenimbang kadhere kanggo ngganti Taufik Kiemas minangka ketua MPR.(Djaka Lodhang 2013: 4) 34
2. Ukara Pitaken(Interogatif) Miturut Whedhawati (2006: 487) ukara interogatif inggih menika ukara ingkang modus verbalipun ngandharaken pitakenan. Ukara interogatif saged dipuntitiki dening tembung gantos pitakenan, intonasi utawi lagu ukara(wonten ing ragam lisan), utawi tandha pitaken(wonten ing ragam tulis). Tembung pitaken ingkang dipunginakaken wonten ing ukara interogatif basa jawi kaperang dados kalih, inggih menika tembung gantos pitaken korespondensi pesona saha korespondensi penunjuk. Tembung gantos pitaken korespondensi pesona dipunandharaken kanthi tembung "sapa". Tembung gantos pitaken korespondensi penunjuk dipunandharaken kanthi tembung "apa, endi, kapan, kepriye, pira". Tuladha: Miturut panemumu, nayaka praja kang kena dipercaya kuwi sopo?(Djaka Lodhang 2013: 16) Pira rega bensin saiki pasca pamerintah mundhake rega BBM wingi? 3. Ukara Prentah(Imperatif) Miturut Whedhawati (2006: 485) ukara imperatif/ saged dipuntitiki kanthi tembung gantos prentah. Inggih menika ukara ingkang modus verbalipun ngandaraken prentah, ajakan, utawi larangan. Tuladha: AWAS SEPUR LIWAT......!!!! Aja pipis sembarangan! 35
4. Ukara Seru(Ekslamatif) Ukara ekslamatif inggih menika ukara ingkang dipunginakaken kangge ngandharaken raos "yang kuat utawi yang mendadak". Ukara ekslamatif limrahipun gadhah titikan intonasi ingkang inggil wonten ing tuturan lan ginakaken tanda seru(!) utawi tanda titik(.) wonten ing panyeratanipun. Tuladha: Aduh, aku lali ngunci kamarku! Subhanallah, ayune wong wedok kae! 6. Wacana Dhat Nyeng a. Pangertosan Wacana Miturut Douglas (lumantar Mulyana 2005: 3) pangertosan"wacana" purwakanipun saking Basa Sansekerta wac/wak/vak, ingkang tegesipun inggih menika 'berkata','berucap'. Menawi dipuntingali saking jinisipun, tembung wac wonten ing lingkup morfologi basa sangsekerta, kagolong kata kerja golongan III parasmaepada(m) ingkang gadhah sipat aktif, inggih menika "melakukan tindakan ujar". Saking pamanggih ing nginggil menika sagen dipunpikantuk dudutanipun. bilih wacana inggih menika matur utawi melakukan tindakan ujaran yaitu dengan berucap berucap. Miturut Mulyana (2009: 39) Wacana dapat dimaknai sebagai suatu kebasaan yang berada pada hierarki tertinggi dan terlengkap. Memiliki pola kohesi dan koherensi yang baik. Wacana dapat direalisasikan dalam bentuk kata, kalimat, dan paragraf atau sebuah tulisan lengkap(buku). 36
Adhedhasar saking pamanggih Mulyana (2009: 39) ing ngingil menika saged dipunpikantuk dudutanipun, bilih wacana inggih menika salah satunggaling basa ingkang gadhah pola kohesi saha koherensi ingkang trep, saha ugi saged dipunpanggihi wonten ing wujud tembung, ukara saha paragraf utawi buku. Kamus basa Jawa kuna - Indonesia karangan Wojowasito (1989: 651), terdapat kata waca yang berarti "baca" kata u/amaca yang artinya "membaca", pemaca(pembacaan), ang/ mawacana(berkata) wacaka (mengungkapkan), dan wacana yang artinya "perkataan". Tembung pungkasan menika dipunginakaken wonten ing konteks ukara basa jawa kuna. Saking pamanggih ing nginggil menika saged dipunpikantuk dudutanipun bilih wacana inggih menika cara ngandharaken tuturan. b. Pangertosan Wacana Dhat Nyeng Mulyani (wonten ing kejawen vol 1: 129) Wacana Dhat Nyeng inggih menika kalimat topik berbentuk satu atau dua kalimat yang isinya berkaitan dengan situasi dan kondisi yang belum lama berlangsung di masyarakat. Adhedhasar saking pamanggih ing nginggil menika saged dipunpikantuk dudutanipun bilih wacana Dhat Nyeng inggih menika ukara topik ingkang awujud saking setunggal utawi kalih ukara ingkang wosingipun gadhah gayutanipun kalian kawontenan ingkang dereng dangu berlangsung wonten ing masyarakat. B. Panaliten ingkang Jumbuh Panaliten ingkang wonten gayutanipun kaliyan implikatur menika sampun dipunwiwiti dening Rini Yuni Astuti wonten ing skripsi piyambakipun ingkang 37
kanthi irah-irahan inggih menika "implikatur wonten ing wacana aneka pojok wonten ing kalawarti panyebar semangat taun 2010". Kasil saking panaliten menika ngandharaken mawi 1) sentilan-sentilan wonten ing wacana pojok kathah ingkang ngandut implikatur. Implikatur ingkang gayut kangge maksud pembicaraan ingkang dipunjumbuhaken kanthi konteks wacana. 2) implikatur ingkang dipunpanggihi wonten ing sentilan-sentilan wacana aneka pojok wonten ing kalawarti panjebar semangat taun 2010 menika maneka werni, implikatur wonten ing wacana aneka pojok inggih menika awujud sindiran, kritikan, saran, harapan, utawi sindiran saha saran, sindiran saha kritik, sindiran saha pangajab, sarta saran saha pangajab. C. Nalaring Panaliten Basa inggih menika sistem lambang swanten ingkang arbiter saha dipunginakaken manungsa kangge piranti sambung gunem, sambung gunem menika saged dipunginakaken wonten ing sambung gunem langsung utawi sambung gunem boten langsung utawi kaserat. Wujud konkrit panganggening basa kanthi boten langsung saged kita pangihaken wonten ing wacana ing ariwarti. Salah satunggal tuladhanipun ariwarti inggih menika kalawarti Djaka Lodhang. Minangka kalawarti ingkang ngginakaken basa jawi, kalawarti menika paring salah satunggal wacana, inggih menika wacana Dhat Nyeng, bilih wosing wonten ing salebeting wacana inggih menika opini redaktur ingkang kangge pawarta tartemtu, opini ingkang kaserat menika langkung kathah ngandut makna 38
ingkang boten dipunandharaken kanthi boten langsung. Mula ingkang tersirat menika dipunsebat implikatur. Implikatur wonten ing salah satunggaling tuturan namung saged dipuntafsiraken kanthi trep nalika wonten ing salebeting keutuhan konteks ingkang trep ugi. Panaliten kanhi objek wacana Dhat Nyeng wonten ing kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013 menika badhe neliti implikatur ingkang medal wonten ing sentilan-sentilan wacana Dhat Nyeng. Panaliten menika dipunkajengaken kangge deskripsiaken ginanipun implikatur saha tumindaking implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013. Ginanipun implikaturipun inggih menika awujud sindiran, kritikan, saran saha pangajab. Tumindaking implikaturipun inggih menika kadosta kangge nyindir, nangggepi, ngritik saha ngandharaken pangajab, saha ingkang pungkasan inggih menika paring simpati kangge pihak-pihak tartemtu. Ngelmi pragmatik dipunginakaken wonten ing panaliten menika kangge neliti ancasing ingkang tersirat wonten ing sawingkingipun tuturan. utawi implikatur ingkang medal wonten ing wacana Dhat Nyeng kanthi nimbangaken konteks wacana ingkang wonten gayutanipun. Sumbering data saking panaliten inggih menika saking kalawarti mingguan basa jawi, inggih menika kalawarti Djaka Lodhang. Cacahing kalawarti ingkang badhe dados sumbering data inggih menika wonten 11 edisi. Dipunwiwiti saking Djaka Lodhang nomor 1 edisi 1 juni 2013 dumigi ngantos edisi 11 Agustus 2013. Saking 11 edisi kalawarti Djaka Lodhang menika, dipunpikantuk data ingkang cacahipun 44 wacana. Data-data menika dipunpilih kangge sempel 39
wonten ing panaliten menika. Data ingkang sampun dipuntemtuaken menika salajengipun dipunserat wonten ing kartu data supados gampil nalika dipunanalisis. 40
BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Panaliten menika ngginakaken metode panaliten deskriptif, inggih menika panaliten ingkang nggatosaken cara ingkang dipunginakaken kangge olah data. Datanipun satuan lingual implikatur ingkang kapanggihaken wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013. Panaliten deskriptif dipuntindakaken kanthi dhasar saking fakta utawi kedadeyan nyata ing masarakat tutur saengga saged ngasilaken data implikatur ingkang dipunpadosi. Kados pamanggihipun Sudaryanto (1996) bilih panaliten deskriptif menika dipunadani adhedhasar kasunyatan wonten ing bebrayan ageng, saengga ingkang dipunserat menika basa ingkang dipunlafalaken, sipatipun menika potret, tuturan, kados menapa wontenipun. Panaliten deskriptif gadhah ancas damel deskripsi ingkang sistematis, faktual lan akurat gegayutanipun kaliyan sumber data. Lampahing panaliten menika kanthi ngempalaken data, klasifikasi data, saha analisis utawi olah data kangge madosi saha ngandharaken ginanipun saha tumindaking implikatur wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013 saking edisi sasi juni 2013 dumugi sasi agustus 2013. B. Data saha Sumber Data Data saking panaliten ingggih menika awujud tembung-tembung implikatur saking rubrik wacana Dhat Nyeng. Dene sumbering data wonten ing 41
panaliten menika awujud kalawarti mingguan kanthi ngginakaken basa Jawi, inggih menika Djaka Lodhang warsa 2013. Wacana Dhat Nyeng wonten ing kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013 dipundadosaken sumbering data amarga kathah dipunpanggihaken panganggening basa implikatur saengga saged narik kawigatosanipun panaliti. Kejawi menika, redaktur saking kalawarti Djaka Lodhang menika gadhah lelewaning basa ingkang khas kangge nyerat wacana Dhat Nyeng, inggih menika panganggening basa panyeratanipun ingkang dipunaturaken mawi basa jawi saha panganggening basa implikatur. Unsur basa implikatur menika kathah dipunginakaken dening redaktur kalawarti menika anggenipun nyerat wacana Dhat Nyang. Basa implikatur ingkang kathah dipunpanggihi inggih menika sindiran, kritikan, saran saha pangajab. Panaliten menika badhe dipunwatesi namung ngrembag ginanipun implikatur saha tumindaking implikatur utawi implikasi perlokusinipun. Wonten ing panaliten menika, data dipunkempalaken saking wacana-wacana Dhat Nyeng wonten ing kalawarti Djaka Lodhang ingkang sampun dipuntemtuaken. Inggih menika saking edisi nomor 1 sasi juni dumugi edisi nomor 11 agustus 2013, ingkang cacahipun inggih menika 11 edisi kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013. Wonten ing saben edisi kalawarti gadhah 4 tuturan wacana Dhat Nyeng. Sumbering data menika dipunpilih kangge sempel wonten ing panaliten menika. Sempel ingkang dipunpilih inggih menika sempel ingkang caket kaliyan panganggit. Ancasing saking sempel inggih menika supados panaliten menika langkung fokus saha efisien. Menapa paneliti milah kalawarti Djaka Lodhang 42
kangge obyek panaliten inggih menika implikatur ingkang wonten ing wacana Dhat Nyeng ing kalawarti Djaka Lodhang menika dereng nate utawi pernah dipunteliti. C. Caranipun Ngempalaken Data Metode ngempalaken data ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten inggih menika teknik maos saha nyatet. Teknik maos inggih menika maos kanthi premati kangge identifikasi implikatur wonten ing salebeting wacana Dhat Nyeng menika. Teknik nyatet inggih menika nyatet sedaya data ingkang dipunpanggihaken saking asiling maos wacana Dhat Nyeng menika. Salajengipun proses ngempalaken data dipunlaksanakaken kanthi mekaten. 1. Teknik maos; Kagiatan dipunwiwiti kanthi maos wacana Dhat Nyeng wonten ing kalawarti Djaka Lodhang edisi sasi juni 2013 dumugi sasi agustus 2013 kanthi cermat saha tuntas. 2. Teknik nyatet; Kagiatan salajengipun inggih menika panyeratan data ingkang dipunkempalaken wonten ing kartu data. D. Pirantining Panaliten Pirantining panaliten inggih menika ngginakaken panaliti piyambak utawi human instrument ingkang kabantu dening kartu data. Wonten ing bab menika panaliti ngginakaken ngelmi ingkang dipungadhah kangge manggihaken data ingkang dipunrembag inggih menika ginanipun implikatur saha tumindaking implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013. 43
Nalika nglaksanaaken panaliten menika, panaliti ngginakaken piranti biyantu awujud kartu data. Kartu data dipunginakaken kangge nyerat tuturan- tuturan wacana Dhat Nyeng wonten ing kalawarti Djaka Lodhang edisi sasi Juni 2013 dumugi edisi sasi Agustus 2013. Tuturan-tuturan wacana menika salajengipun dipunanalisis kangge madosi implikatur ingkang kaserat wonten ing wacana menika kanthi adhedhasar konteksipun, salajengipun kasilipun saking panaliten menika ugi dipunserat wonten ing kartu data menika. Kartu data ingkang dipunginakaken menika ngewrat data ingkang wonten gayutanipun kaliyan ginanipun implikatur saha implikasi perlokusi utawi tumindaking implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang menika. Panganggening kartu data menika saged mbiyantu amargi nggampilaken nyathet data saha mbiyantu anggenipun ngecek data. Tuladha Kartu Data. No: Dt: 1 (+) Utange indonesia siki Rp 2023,72 trilyun, mundhak 48 trilyun saka desember 2012. (-) Kendel utang Wi: kritikan Ket: Kendel utang kritikan Utange indonesia siki Rp 2023,72 trilyun, mundhak 48 trilyun saka desember 2012 Implikasinipun inggih menika Utange indonesia siki Rp 2023,72 trilyun, mundhak 48 trilyun saka desember 2012 menapa dene indonesia saweg krisis ekonomi, pamerentah kedah kreatif supados utangipun indonesia boten nambah terus. Tabel 1. Kartu data kangge nganalisis ginanipun implikatur saha tumindaking implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng. 44
Katrangan: NO : Nomor Data WI : Wujud Implikatur KET : Katrangang DL : Djaka Lodhang 04 : Nomer Edisi 45 DT 22 06 2013 : Data Tuturan : Tanggal Penerbit DL : Bulan Penerbit DL :Taun Penerbit DL
E. Metode Analisis Data Metode ingkang dipunginakaken wonten panaliten inggih menika metode padan saha metode agih . Metode padan inggih menika metode nganalisis basa ingkang ngginakaken piranti kados pundi cara nemtuaken basa wonten ing njawi basa sanes, saha boten dadosaken perangan saking basa ingkang gadhah gayutanipun. Panganggening metode menika adhedhasar saking asumsi, bilih basa ingkang dipunteliti menika sampun gadhah gayutanipun kaliyan bab-bab saking basa asing ingkang gayut (Sudaryanto,1993: 14). Sub jinising metode padan ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika inggih menika padan pragmatik, pendekatan pragmatik ingkang dipunmaksud inggih menika ngrembag maksudipun pembicara kanthi tersurat utawi tersirat saking tuturan ingkang dipunanalisis saha maksud-maksud tuturan ingkang wigati, inggih menika maksud ingkang diimplikasikan. salajengipun saged diidentifikasi saking panganggening basa menika kanthi konkret saha mempertimbangkan situasi tuturipun (Wijana,1996: 13). Tuladha padan pragmatik: (+) Ketua KPK Abraham Samad dikadhoni pembalut lan penganggo jeroan wanita supaya sengkut mbrantas korupsi. (-) Luwih sengkut yen kadhone wanita ayu-ayu. (Djaka Lodhang 2013: 04) 46
Saking tuladha ing nginggil menika boten gayut saking pawarta kaliyan sentilanipun. Mula panyerat ngginakaken padan pragmatis, panyerat ngginakaken padan pragmatik amarga piranti panemtu saking tuladha ing nginggil inggih menika mitra tuturipun. Bab menika kedah dipunpahami kanthi unsur panemtu saking sanes basa. Metode agih inggih menika metode kangge nganalisis data ingkang piranti panemtunipun inggih menika perangan saking basa menika piyambak. Piranti panemtu nalika nglaksanakaken metode agih menika awujud perangan saking perangan utawi unsur saking basa objek sasaran paneliten menika piyambak, kadosta tembung (tembung ingkar, presuposisi, adverbia), fungsi sintaksis (jejer, wasesa, lesan), klausa, silabe tembung, titinada (Sudaryanto, 1993: 15-16). salajengipun pendekatan menika ngrembag ujaran ingkang wonten gayutanipun kaliyan konteks. Metode menika dipunginakaken kangge nganalisis ingkang trep saking perkawis ingkang badhe dipunteliti. Data panaliten ingkang sampun dipunkempalaken salajengipun dipuntata, dipunurutaken, diidentifikasi saha ugi dipunperang miturut kriteria ingkang sampun dipuntemtuaken wonten ing kartu data. F. Cara Ngesahaken Data Teknik keabsahan data wonten ing panaliten menika ngginakaken validitas saha reliabilitas. Validitas wonten ing panaliten menika dipunpikantuk saking teknik triangulasi sumber. 47
Miturut Moleong (1988: 151) triangulasi adalah teknik pemeriksaaan keablann data yang memanfaatkan sesuatu yang lain diluar data atau keperluan pengecekan atau sebagai pembanding terhadap data itu. Tuladha saking triangulasi data inggih menika : (+) Utange Indonesia siki Rp 2023,72 trilyun, mundhak 48 trilyun saka Desember 2012 (-) Kendel utang Saking tuladha ing inggil menika menawi dipungayutaken kaliyan teori babagan saking ginanipun implikatur menika. Tembung 'kendel utang' menika kalebet tembung implikatur, amarga gadhah maksud kangge ngritik pamerintah, inggih menika babagan kebijakan utang dening pamerentah. Utangipun Indonesia teras mundhak saking sasi Desember 2013. Pamerintah ugi kedah ngirangi utangipun Indonesia amarga saged nyengsarakaken masyarakat. Wonten ing panaliten menika, triangulasi sumber data dipunlaksanaaken kanthi cara madosi pangertosan nalika mbandingaken miturut sumber-sumber pawarta, saking media cetak kadosta koran, kalawarti, buku utawi media elektronik tuladhanipun inggih menika tv, internet, saha radio ingkang wonten gayutanipun kaliyan perkawis wonten ing data panaliten menika. Teknik pemeriksaan keabsahann data wonten ing panaliten menika ngginakaken validitas referensial. Validitas referensial saged dipunginakaken kangge patokan nguji sawekdal-wekdal dipunlaksanaken analisi saha penafsiran data. Panaliten implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng wonten ing kalawarti 48
Djaka Lodhang warsa 2013 menika menawi dipuntingali gadhah kacekapan referensi implikatur. Reliabilitas data dipunlaksanaaken supados dipunpikantuk keajegan data, saengga data ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika data ingkang tepat saha terpercaya. Reliabilitas data dipunlaksanaaken kanthi cara ketekunan nalika ngemataken data. Ketekunan nalika ngemataken data dipunlaksanaaken kanthi cara maos data sakathah-kathahipun supados mangertos saha saged nafsiraken menapa ingkang dipunandharaken saking data ingkang dipunandharaken menika. Sanesipun reliabilitas ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika ngginakaken reliabikitas intrar-rater. Realibilitas intra-rater inggih menika validitas ingkang dipunpikantuk kanthi cara konsultasi kaliyan pakar utawi para ahli ingkang kompeten wonten ing bidang menika. Wonten bab menika para ahli ingkang dipunmaksud inggih menika dosen pembimbing. 49
BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN Wonten ing bab menika badhe ngandharaken asiling panaliten saha pirembagan ngengingi analisis implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013. Ing bab asiling panaliten badhe dipunandharaken asiling saking panaliten menika mawi wujud tabel. Dene ing bab pirembagan badhe dipunandharaken pirembagan kanthi deskripsi. Bab pirembagan menika badhe ngandharaken ginanipun implikatur saha tumindaking implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng warsa 2013. Pirembagan kangge kasil panaliten dipungayutaken kaliyan wosing perkawis saha ancasing panaliten. A. Asiling panaliten Supados anggenipun nganalisis data langkung gampil, mula asiling panaliten implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013 dipunandharaken wonten ing wujud tabel anggenipun nganalisis data menika. Data ingkang dipunpanggihi wonten ing panaliten menika langkung kathah, saengga boten saged data kasebut dipunandharaken kanthi sedayanipun. Awit saking menika, wonten ing pirembagan menika badhe dipunandharaken rerenconing ginanipun implikatur saha tumindaking implikatur wonten ing tabel. Data-data ingkang jangkep bab ginanipun implikatur saha tumindaking implikatur badhe dipunandharaken wonten ing kaca lampiran. 50
Tabel 2: Ginanipun Implikatur, Indikator saha Tumindaking Implikatur Wonten ing Wacana Dhat Nyeng Kalawarti Djaka Lodhang Warsa 2013 Ginanipun Implikatur No Tumindaking Implikatur Pamerentah kedhah sengkut nanggulangi dalan ingkang rusak kangge jalur mudik lebaran. Indokator Sindiran (+)Meh kabeh dalan jalur mudik lebaran rusak, lagi sengkut didandani. 1 a. Sindiran kangge pamerentah (-) Pemudik kudu sabar. (DL/34) kudu Tembung sabar" menika ngandharaken ginanipun Implikatur sindiran ingkang kangge kirang kinerjanipun sengkut nanggepi dalan rusak kangge jalur mudik lebaran. "Pemudik menteri tesih b. Sindiran kangge DPR Buktike menawi DPR pantes angsal gaji ingkang inggil (+)Ing Gunung Kidul DIY, bayaran guru PAUD Rp 25.000 GTT Rp 100.000. (-) Dadi anggita DPR wae. (DL/39) Tembung "Dadi anggita DPR ngandharaken wae" menika ginanipun Implikatur sindiran ingkang dipunaturaken kangge anggita DPR minangka wakil rakyat, langkung gajinipun kathah katimbang kaliyan guru- guru wonten ing Gunung Kidul DIY. 51
TABEL SALAJENGIPUN a. Sindiran kangge Aparat b. Sindirang kangge PARPOL Aparat kudu nglaksanakaken program pamerentah kanthi trep Buktike nek PKS partai bersih 52 (+)Kepala LP Cipinang dicopot, amarga nyediani kamar "asmara". (-)Nyewa pira wae gelem. (DL/43) Tembung "Nyewa pira wae gelem" menika ngandharaken ginanipun Implikatur sindiran kangge pegawai pemerintah inggih menika kepala LP Cipinang ingkang ngawonten aken program ingkang boten program trep pamerentah. kaliyan (+)PKS arep njaluk ganti rugi mergo KPK salah ngrampas mobile LHI sing ora gandheng ceneng kasus suap LHI. (-)Pasang sungut. (DL/18) Tembung "Pasang sungut" ginanipun ngandharaken Implikatur sindiran kangge PKS ingkang nyuwun ganti salah rugi mergo KPK LHI mobile ngrampas ingkang gandeng boten kaliyan kasus suap.
TABEL SALAJENGIPUN c. Sindiran kangge ORMAS d. Sindiran kangge KPK 2 Kritikan a. Kritikan kangge pamerentah FPI kedhah tertib nalika sweaping papan - papan maksiyat KPK kedhah sengkup mbrantas korupsi lan ampun nguciwakaken Pemerintah kedhah ngirangi utang luar negeri indonesia 53 (+)FPI sing tansah ngadani sweping ing papan-papan maksiyat kanthi brutal, kena sangsi "teguran". (-)Mesti ora kapok. (DL/42) Tembung "mesti ora kapok" ngandharaken ginanipun Implikatur sindiran kangge FPI ingkang sweping papan maksiyat kanthi brutal lan boten kapok nalika sampun angsal sangsi teguran. (+)Ketua KPK Abraham Samad dikadhoni pembalut lan penganggo jeroaning wanita supaya sengkup mbrantas korupsi. (-)Lewih sengkup yen kadhone wanita ayu- ayu. (DL/04) Implikatur sindiran: ketua KPK Abraham Samad dipunkadhoni jeroaning wanita supados sengkup mbrantas korupsi tambah langkung sengkup malih nalika kadhonipun wanita ayu-ayu. (+) Utange indonesia saiki Rp 2023,72 trilyun, mundhak 48 trilyun saka sasi desember 2012. (-) Kendel utang. (DL/01)
TABEL SALAJENGIPUN b. Kritikan kangge DPR c. Kritikan kangge KPK DPR kedhah mbuktikaken nalika pro kaliyan rakyat Kinerja KPK kedhah dipuntingkataken anggenipun mbantas korupsi ingkang sampun ngrugiaken nagari 54 Tembung "Kendel utang" menika ngandharaken ginanipun Implikatur kritik kangge pemerintah ingkang asring sanget kendel utang nadyan utangipun indonesia sampun kathah. (+)Ing tengahing pro lan kontrane DPR ngesahake RUU keormasan dadi UU. (-)DPR cen dudu wakile rakyat. (DL/26) Tembung "DPR cen dudu wakile rakyat" menika ngandharaken ginanipin Implikatur kritikan ingkang dipunaturaken kangge DPR nalika ngesahaken RUU dados UU kathah pro saha kontranipun. (+)KPK wis kiprah 10 taun nanging korupsi tetep durung suda. (-)Malah ngambra- ngambra. (DL/29) Tembung "malah ngambra- ngambra" ngandharaken ginanipun Implikatur kritikan kangge KPK ingkang boten sengkut nangani masalah korupsi lan malah saya ngambra-ngambra.
TABEL SALAJENGIPUN d. Kritikan kangge Aparat 3 Saran 4 Pangajab Polisi minangka aparat negara kedhah paring tuladha ingkang sae kangge masyarakat Aparat supados nanggulangi kriminalitas nalika ngadepi lebaran Pamerentah DIY kedhah dadosaken jogja istimewa wonten ing sedaya bidang. 55 (+)Sidang pengadilan kasus simulator SIM kawiyak Rp 4 M kanggo polisi Senayan. (-)Rusak- rusakan. (DL/06) Tembung "Rusak-rusakan" ngandharaken ginanipun Implikatur kritik ingkang dipunaturaken kangge polisi ing senayan ingkang korupsi kasus simulator SIM (+)Ngadhepi lebaran, kriminalitas mundhak tur klebu nekad. (-)Kudu ditanggulangi. (DL/40) Tembung "kudu ditanggulangi" ngandharaken ginanipun Implikatur saran inggih menika paring saran supados kasus kriminalitas ingkang kalebet nekad nalika ngadhepi lebaran kedhah dipuntanggulangi. (+)Tata kelola pamerentah DIY bijine paling becik se-Indonesia. (-)Nadyan bijine durung istimewa. (DL/08) Tembung "Nadyan bijine durung istimewa" ngandharaken ginanipun Implikatur kangge pangajab supados tata kelola pemerintahan DIY supados langkung tambah sae lan istimewa.
B. Pirembagan Pirembagan implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013 menika badhe ngrembag implikatur-implikatur ingkang kaserat wonten ing sentilan-sentilan wacana Dhat Nyeng. Implikatur inggih menika sedaya ingkang kaandut wonten ing salebeting panganggening basa kanthi aktual saha leres. Implikatur gadhah gayutanipun kaliyan maksud penutur ingkang trep kaliyan konteks wacana. Wacana Dhat Nyeng inggih menika wacana wonten ing kalawarti ingkang ngrembag salah satunggaling kajian tartemtu utawi ngrembag bab kadadeyan padintenan wonten ing masyarakat. Salajengipun dipunparingi komentar- komentar, komentar ingkang kaserat wonten ing wacana Dhat Nyeng, inggih menika tanggapan kanthi ginanipun paring simpati, kesetujuan saha keprihatinan. Komentar utawi sentilan-sentilan ingkang dipunandharaken saha gadhah gayutan kaliyan ginanipun tembung implikatur wonten ing kalawarti Dhat Nyeng boten namung salah satunggaling tuturan ingkang dipunmanfangataken kangge modus kalimat, nanging komentar-komentar menika ngandut implikatur. Implikatur ingkang kaserat wonten ing sentilan wacana Dhat Nyeng dipunandharaken wonten ing pirembagan ing ngandhap menika. 1. Sindiran Sindiran minurut KBBI(kamus besar bahasa indonesia) inggih menika mengkritik (mencela atau mengejek) tiyang kanthi boten langsung utawi boten terus terang. Wonten ing wacana Dhat Nyeng komentar-komentar utawi sentilan- sentilan ingkang ngandhut sindiran kathah dipunmanfangataken dening redaktur 56
kangge damel komentar ingkang adhedhasar pawarta ingkang kaserat. Komentar wonten ing wacana Dhat Nyeng gadah ginanipun sindiran antawisipun dipunaturaken kangge pihak-pihaktartemtu, kadosta pamerentah utawi pejabat, DPR, KPK, Aparat, parpol, saha ormas. Ing ngandhap menika ngandharaken implikatur sindiran wonten ing wacana Dhat Nyeng: a. Sindiran kangge pamerentah Komentar-komentar utawi sentilan wonten ing wacana Dhat Nyeng inggih menika salah satunggaling ekspresi saking redaktur ingkang limrahipun dukung kangge kabetahan masyarakat. Data-data wonten ing ngandhap menika tuladhanipun sentilan-sentilan wacana Dhat Nyeng ingkang ngandhut sindiran saha ingkang utami inggih menika sindiraken ingkang dipunaturaken kangge pihak pamerentah. 1. (+) Meh kabeh dalan jalur mudik lebaran rusak, lagi sengkut didandani (-) pemudik kudu sabar (DL: 34 ) Saking data wacana wonten ing nginggil menika kaperang saking elemen situasi saha elemen sentilan. Elemen situasinipun inggih menika: "Meh kabeh dalan jalur mudik lebaran rusak, lagi sengkut didandani" kahanan wonten ing wacana menika nalika margi ingkang dipunginakaken mudik lebaran rusak, saha saweg dipundandosi dening dinas pekerjaan umum supados saged dipunginakaken dening para pemudik ingkang badhe wangsul ing griyanipun piyambak-piyambak. Ananging saking pawarta menika medal sentilan utawi tanggapan awujud tembung "pemudik kudu sabar" Sentilan awujud ukara "pemudik kudu sabar" inggih menika ukara ingkang ngandhut sindiran. Ukara menika dipunandharaken gadah maksud kangge 57
nyindir utawi nyemooh para menteri nglemer anggenipun dandosi margi ingkang asring dipunginakaken dening pemudik kangge mudik wonten ing griyanipun piyambak- piyambak. Nalika mudik menika asring kathah kecelakaan amarga margi ingkang dipunginakaken pemudik rusak saha dereng didandosi dening pamerintah. Wacana ing nginggil menika menawi dipuntingali kanthi satuan lingualipun ngandhut ginanipun implikatur, inggih menika kangge nyindir ingkang dipunaturaken kangge pejabat pamerentah khususipun inggih menika menteri. Adhedhasar konteks menika, mula implikasi saking sentilan ingkang awujud ukara tembung "pemudik kudu sabar" gadah maksud menawi menteri kedah sengkut anggenipun dandosi margi ingkang rusak wonten ing daereh kota dumugi daerah desa. Menapa malih margi ingkang asring dipunginakaken dening para pemudik kangge mudik wonten ing kampung halaman piyambak-piyambak saha saged rahayu raharja anggenipun dugi wonten ing griyanipun piyambak uga slamet ngantos wangsul malih wonten ing kuta menik. Saking konteks wacana ing nginggil menika saged dipunangsal Implikasi perlokusi utawi tumindaking implikatur inggih menika para menteri kedhah sengkut anggenipun dandosi margi ingkang asring dipunginakaken kangge jalur mudik. b. Sindiran kangge DPR 2. (+) Ing Gunung Kidul DIY, bayaran guru PAUD Rp 25.000 GTT Rp 100.000 (-) dadi anggita DPR wae (DL:39) 58
Saking data wacana ing nginggil menika elemen situasinipun inggih menika "ing Gunung Kidul DIY, bayaran guru PAUD Rp 25.000 GTT Rp 100.000". kahanan wonten ing wacana menika ngandharaken nalika gaji ingkang dipunangsal dening para guru-guru PAUD saha GTT teksih katingal alit sanget saha berbanding berbeda kaliyan kahanan menapa ingkang wonten ing kota-kota khususipun ibukota Jakarta. Kahanan menika angsal tanggapan saking redaktur inggih menika awujud ukara "dadi anggita DPR wae". Sentilan ing nginggil inggih menika salah satunggaling sindiran kangge DPR. Wonten bab menika redaktur paring sindiran utawi ejekan kanthi boten langsung. Gajinipun anggita DPR menika katingal kontras sanget kaliyan gajinipun guru PAUD utawi GTT ingkang wonten ing Gunung Kidul. Menawi dipuntingali saking Kinerjanipun DPR kathah ingkang mlorot wonten ing taun menika, saha kathah ingkang aktif wonten ing njawi DPR. Amarga menika taun politik kathah ingkang kampanye kangge persiapan pemilu DPR ingkang badhe dipunkalaksanan wonten ing taun 2014. Mula para anggota DPR sami kampanye wonten ing dapil piyambak-piyambak Supados angsal suara ingkang kathah saking masyarakat saha saged dipunpilih malih dados anggota DPR. Sentilan awujud ukara "dadi anggita DPR wae" ing nginggil menawi dipuntingali kanthi satuan lingualipun ngandut implikasi sindiran. Implikasi perlokusi utawi tumindaking implikaturipunnipun inggih menika, gajinipun guru kedhah mundak amarga guru inggih menika sampun dados salah satunggaling pahlawan wonten ing pagesangan kita sedaya. anggota DPR kedhah nyonto guru menika menawi dipuntingkataken lan ampun mentingaken kepentingan piyambak 59
utawi golongan tartemtu sanajan taun politik inggih menika kangge kampanye persiapan pemilu 2014. Buktike yen anggita DPR pantes angsal gaji ingkang langkung inggil katimbang gaji guru GTT saha PAUD c. Sindiran kangge aparat 3. (+)Kepala LP Cipinang dicopot, amarga nyediani kamar "asmara" (-)Nyewa pira wae gelem(DL:43) Saking konteks wacana ing nginggil menika kepala LP Cipinang dipuncopot jabatanipun amarga ngawontenaken program ingkang boten gayut kaliyan peraturan pamerentah, inggih menika ngawontenaken program unggulan nyediakaken kamar asmara kangge para napi. Saking konteks menika angsal komentar utawi sentilan saking redaktur kalawarti inggih menika "Nyewa pira wae gelem". Komentar utawi sentilan ing nginggil menika menawi dipuntingali kanthi satuan lingualipun kagolong nagndhut ginanipun implikakur sindiran. Inggih menika sindiran kangge aparat negara inggih menika kepala LP ingkang kanthi boten langsung. Wonten ing kahanan menika kepala LP dipuncopot jabatanipun ngawontenaken program nyediaaken kamar asmara kangge para napi ingkang dipunukum wonten ing lembaga pemasyarakatan Cipinang menika. Program menika boten trep kaliyan peraturan pamerentah ingkang limrahipun bilih LP menika wadah utawi griya kangge ngukum tiyang ingkang jahat saha damel tiyang supados kapok anggenipun damel salah tur saged mantun saha boten ngulangi kalepatan ingkang dipundamel kados kala wingi malih. 60
Sentilan ingkang awujud "Nyewa pira wae gelem" inggih menika sindiran sopados aparat inggih menika kepala LP kedah nglaksanaaken peraturan pamerentah kanthi trep kaliyan aturan ingkang jumbuh kaliyan peraturan ingkang dipundamel dening pamerentah. Menika boten namung gunten untung kangge piyambakipun kemawon saking program ingkang dipundamel dening kepala LP menika ananging menika sampun kuwajiban minangka aparat pamerentah supados damel kasejahteraan wonten ing masyarakat saha saenipun supados para aparat boten menyalahgunakan fasilitas ingkang wonten ing LP menika. Saking konteks wacana ing nginggil menika saged dipunangsal bilih tumindaking implikatur utawi Implikasi perlokusinipun inggih menika Aparat kudu nglaksanakaken program pamerentah kanthi trep. d. Sindiran kangge KPK 4. (+) Ketua KPK Abraham Samad dikadhoni pembalut lan penganggo jeroaning wanita supaya sengkup mbrantas korupsi. (-) Lewih sengkup yen kadhone wanita ayu-ayu(DL:04) Kahanan saking konteks wacana ing nginggil menika ketua KPK Abraham Samad ingkang dipunkadhoni pembalut saha panganggening jeroaning wanita supados sengkup mbrantas korupsi. Kahanan menika angsal komentar saking redaktur kalawarti inggih menika "lewih sengkup yen wanita ayu-ayu" Sentilan ing nginggil menika menawi dipuntingali saking satuan lingualipun inggih menika ngandhut salah satunggaling ginanipun implikatur sindiran, inggih menika sindiran kangge KPK. Wonten ing bab menika ketua KPK Abraham Samad dipunkadhoni pembalut saha panganggo jeroanipun wanita supados sengkup mbrantas korupsi, korupsi inggih menika salah satunggaling 61
perkawis ingkang kedhah dipunbrantas wonten ing bangsa menika. Amarga sampun ngrugiaken bangsa menika ngantos trilyunan rupiah. KPK minangka piranti negara ingkang gadhah tugas mberantas korupsi nalika nglaksanakaken padamelanipun asring pinanggih kaliyan godaan, salah satunggalipun inggih menika kados suap dhateng anggota KPK. Sinten kemawon ingkang korupsi kedah dipunadili saha dipunukum awrat sanget supados tiyang ingkang korupsi kapok nglaksanaaken korupsi malih. sanesipun KPK uga ampun gampil dipunsuap dening koruptor anggenipun nglaksanakaken mbrantas korupsi. Sentilan ingkang awujud "lewih sengkup yen wanita ayu-ayu" inggih menika sindiran kangge KPK ingkang kinerjanipun dereng trep kaliyan limrahipun. Inggih menika tesih kirang sengkup mbantas korupsi, menapa malih kosupsi ingkang dipunlaksanakaken dening para pejabat- pejabat ingkang inggil. Kathah pejabat ingkang korupsi ngginakaken politik uang utawi suap kangge para aparat kepolisian saha uga hakim supados boten dipunukum awrat. Saking konteks wacana ing nginggil menika saged dipunpendhet dudutanipun bilih tumindaking implikatur utawi Implikasi perlokusinipun inggih menika KPK dipuntuntut kedhah sengkup ngadepi koruptor. Nadyan kathah godaan ingkang badhe dipunpanggihi anggenipun nglaksanaaken tugas menika. e. Sindiran kangge parpol 5. (+)PKS arep njaluk ganti rugi mergo KPK salah ngrampas mobile LHI sing ora gandheng ceneng kasus suap LHI (-)Pasang sungut(DL:18) 62
Saking konteks wacana ing nginggil inggih menika ngandharaken nalika PKS badhe nyuwun ganti rugi amarga KPK lepat ngrampas mobil LHI ingkang boten gadhah gayutanipun kaliyan kasus suap impor daging ingkang dituduhkan kangge LHI menika. Wasekjen PKS ngandharaken institusi tindak kejahatan korupsi menika sampun ngrugiaken partainipun. Awit saking menika, jumbuh kaliyan peraturan KPK mula KPK kedhah gantos rugi. Miturut Wasekjen, sikap KPK anggenipun mbrantas korupsi sampun nyalahi aturan. Amarga KPK sampun bertindak sewenang-wenang tanpa adhedhasar piranti bukti ingkang kiat. Kahanan menika angsal tanggapan saking redaktur kalawarti ingkang awujud "Pasang sungut" Sentilan ing nginggil menika menawi dipuntingali saking konteks lingualipun inggih menika ngandhut salah satunggaling ginanipun implikatur sindiran. Inggih menika sindiran kangge parpol inggih menika parpol PKS. Wonten ing bab menika redaktur paring sindiran utawi ejekan kanthi boten langsung. Saking perkawis nalika PKS minangka partai ingkang mbiwarakaken partai bersih saking suap menapa malih korupsi lan sesuai kaliyan syareat islam menika badhe nyuwun ganti rugi amarga KPK lepat ngrampas mobil LHI ingkang boten gadhah gayutanipun kaliyan kasus suap impor daging ingkang dipunaturaken kangge LHI. Wonten ing bab menika ngandharaken supados citra saking partai menika mboten rusak mula PKS Badhe nglindungi para anggotanipun ingkang kenging perkawis babagan impor daging sapi. Salah satunggalipun inggih menika kartingal kanthi ukara "pasang sungut". 63
Sentilan awujud pasang sungut, wonten ing konteks menika ngandhut implikatur sindiran. Inggih menika sindiran kangge PKS ingkang ngandharaken salahsatunggaling partai bersih lan boten badhe nampi suap saking sinten kemawon badhe nglindungi anggitanipun ingkang kenging perkawis kasus suap. Saking kontek wacana ing nginggil menika saged dipunpendhet dudutanipun bilih tumindaking implikatur utawi Implikasi perlokusinipun inggih menika, Buktike nek PKS partai bersih. f. Sindiran kangge ormas 6. (+)FPI sing tansah ngadani sweping ing papan-papan maksiyat kanthi brutal, kena sangsi "teguran" (-)Mesti ora kapok(42) Saking kahanan ing nginggil menika dipuntengeri menawi FPI ingkang tansah ngadani sweaping ing papan-papan maksiyat kanthi brutal, angsal sangsi "teguran" saking pawarta kala wau kahananipun nggambaraken nalika asring sanget anggota FPI ingkang sweaping papan-papan ingkang maksiyat kathi ngginakaken kekerasan lan tinuju brutal menika angsal sangsi teguran. Surat teguran menika dipunparingaken kangge anggita FPI kangge wujud pembinaan ormas dening pamerentah. Sanksi menika dipunparingaken kangge anggita FPI ingkang gadhah gayutanipun kaliyan tindakan FPI ingkang nganggu ketertiban saha keamanan nalika bentrok FPI kaliyan warga kecamatan Sukorejo, kabupaten Tegal Jawa Tengah. Kadadeyan menika kapurwakan saking satunggal dinten saderengipun. Dinten rebo(17/7/2013) siang, masa FPI nglaksanakaken sweaping ing lokasi sarem saha panggenan hiburan sanes ing kecamatan Sukorejo. FPI dugi kanthi niti 64
tiga mobil. Wonten ing aksi menika lokalisasi saha panggenan hiburan dipunrisak. Wonten ing tengahing sweaping menika, wonten bentrok warga setempat kaliyan anggita FPI. Warga paring perlawanan dhateng tumindaking masa FPI saha ngrisak salah satunggal mobil ingkang dipunginakaken dening masa FPI wonten ing Bundaran Sukorejo. Menapa malih menika sasi puasa, para manungsa kedhah njagi hawa saha nepsunipun. Nalika wonten syariat sedaya maksiyat kedhah dipunbrantas nanging saenipun boten ngginakaken kekerasan lan kanthi cara alus kemawon. Saking kahan menika redaktur dhat nyeng lajeng paring komentar saking bab menika "mesti ora kapok" Sentilan ing nginggil menika "mesti ora kapok" nalika dipuntingali saking satuan lingualipun ngandhut ginanipun implikatur awujud sindiran. Inggih menika sindiran ingkang dipunaturaken kangge ormas inggih menika FPI. Wonten ing bab menika redaktur paring sindiran utawi ejekan kanthi boten langsung kangge FPI. Sampun dados citra saking FPI anggenipun brantas papan maksiyat ngginakaken kekerasan lan tumuju brutal. Saking konteks wacana ning nginggil menika saged dipunpundhut dudutanipun bilih tumindaking mplikatur utawi Implikasi perlokusinipun inggih menika FPI kedah tertib anggenipun sweping papan-papan maksiyat. 2. Kritik Miturut KBBI(kamus besar bahasa indonesia) kritik inggih menika kecaman utawi tanggapan, saha biasanipun dipunparingi uraian utawi 65
pertimbangan sae saha lepatipun nalika ngandharaken saha kangge salah satunggaling kasil karya utawi pendapat. Sanajan ngandhut implikatur sindiran, sentilan wacana Dhat Nyeng uga ngandhut kritikan ingkang gadah ancas kangge paring kritikan kangge pihak-pihak tartemtu. Implikatur wonten ing wacana Dhat Nyeng inggih menika kaperang dados kritikan kangge pamerentah, kritikan kangge DPR, kritikan kangge KPK, kritikan kangge parpol, kritikan kangge ormas. Ing ngandhap menika badhe dipunandharaken pirembagan implikatur kritikan. a. Kritik kangge pamerentah 7. (+) Utange Indonesia saiki Rp 2023,72 trilyun, mundhak 48 trilyun saka sasi desember 2012. (-) Kendel utang(01) Kahanan saking konteks wacana ing nginggil inggih menika babagan kinerja saking pemerintah. Pemerintah menika utang dhateng bank dunia ngantos Rp 2023,72 trilyun, mundhak 48 trilyun saking sasi Desember 2012. Saking kahanan menika redaktur paring komentar utawi sentilan kanthi basa ingkang ngandhut kritikan kangge pamerentah khususipun kangge kebijakan kados kahanan wacana menika. Sentilan ingkang awujud ukara "kendel utang" saking konteks menika menawi dipuntingali saking konteks lingualipun inggih menika ngndhut ginanipun implikatur kritik, inggih menika teguran kangge kebijakan pamerentah ingkang kendel utang nadyan utangipun indonesia menika sampun kathah inggih menika menika mundhak 48 trilyun saking sasi Desember 2012. Total utang pamerentah menika kaperang saking utang jangka pendek ingkang cacahipun Rp 266,14 66
trilyun saha utang jangka panjang ingkang cacahipun 1.890,75 trilyun. Mula pamerentah ampun kathah utang amarga saged ngrugiaken negari Indonesia menika. Implikasi perlokusinipun inggih menika pamerentah dituntut ngirangi utang luar negeri Indonesia lan saged manfangataken kekayaan alam Indonesia kangge kebutuhan nagari Indonesia khususipun. b. Kritik kangge DPR 8. ( + ) Ing tengahing pro lan kontrane DPR ngesahake RUU keormasan dadi UU ( - ) DPR cen dudu wakile rakyat(DL:26) Kahanan utawi konteks wacana ing nginggil inggih menika babagan kinerja DPR. DPR ingkang ngesahaken RUU keormasan dados UU wonten ing tengahing pro lan kontra saking babagan menika. Pirembagan RUU ormas ing rapat paripurna DPR kalaksanan kanthi alot. Salajengipun dipunlaksanakaken voting kangge mundhut kaputusan. Saking 361 anggita DPR ingkang rawuh, 311 anggita ndukung pengesahan UU ormas saha 50 tiyang ingkang nolak. Voting kalaksanan kanthi ricuh amarga anggita DPR berebut interupsi. Wonten anggita DPR ngengetaken supados anggita sanes menika kedhah tertib. Nanging boten dipunmirengaken dening anggita ingkang ricuh menika. Saking kahanana menika mendhal komentar saking redaktur kalawarti kanthi basa ingkang ngandhut kritikan kangge DPR ingkang kinerjanipun sami kaliyan kahanan wacana ing nginggil. Sentilan awujud ukara "DPR cen dudu wakile rakyat" saking konteks menika menawi dipuntingali saking satuan lingualipun ngandhut ginanipun 67
implikatur kritikan, inggih menika teguran menawi DPR menika namung mentingaken kepentingan piyambak lan golongan katimbang kepentingan ingkang saged damel kasejahteraan kangge masyarakat. Menika kathingal nalika DPR minangka wakiling rakyat ngesahaken RUU keormasan inggih menika bab ormas ingkang ngganggu katentreman utawi kenyamanan lan brutal anggenipun nglaksanakaken sweping ing sasi puasa menika kedhah dipunbubaraken. Wonten ing bab menika DPR namung ningali sisi negatif saking ormas ingkang katingal langkung ngginakaken kekerasan kala wau katimbang ningali saking sisi positif saking kadadeyan menika Implikasi perlokusinipun inggih menika DPR dituntut supados kedah mentingaken kepentingan masyarakat rumiyin katimbang kepentingan piyambakipun. DPR uga kedhah mbuktikaken nalika pro kaliyan rakyat. c. Kritik kangge KPK 9. (+)KPK wis kiprah 10 taun nanging korupsi tetep durung suda (-)Malah ngambra-ngambra(DL:29) Kahanan utawi konteks wacana ing nginggil inggih menika babagan kinerja saking KPK. KPK (komisi pemberantasan korupsi) sampun kiprah 10 warsa ing Indonesia nanging korupsi tetep dereng suda. Saking kahanan menika medal sentilan kathi basa ingkang ngandhut salahsatunggaling kritikan kangge KPK khususipun kinerjanipun kados ingkang kaserat wonten ing kahanan menika. Sentilan awujud ukara "malah ngambra-ngambra" wonten ing konteks menika menawi dipuntingali saking satuan lingualipun ngandhut ginanipun impikatur kritik, inggih menika teguran supados kinerja KPK saged 68
dipuntingkataken kangge nangkep para koruptor ingkang sampun ngrugikaken negara ngantos trilyunan. Ingkang utami inggih menika kasus korupsi ingkang ageng-ageng khususipun korupsi ingkang wonten gayutanipun kaliyan pejabat pejabat nagari menika dereng ingang dipunadili. Kiprah komisi pemberantasan korupsi mingka lembaga ingkang nangkep para koruptor menika dipunnilai diskriminatif nalika ngungkap perkawis-perkawis korupsi ingkang nglibataken para pejabat nagari. KPK teksih milah-milah anggenipun nangkep para koruptor. KPK namung nangkep tersangka koruptor ingkang gadhah kekuatan politik ingkang alit. Sanesipun menawi asringipunkonsultasi kaliyan presiden Susilo Bambang Yudhoyono saged ngirangi independensi penyelidikan. Amargaboten nutup kemungkinan samangke KPK badhe nyelidiki tiyang-tiyang wonten ing sekitar presiden. Saking konteks wacana wonten ing nginggil menika saged dipunpendhet dudutanipun bilih tumindaking implikatur utawi Implikasi perlokusinipun inggih meika, KPK dituntut supados langkung profesional saha kinerjanipun KPK kedhah diputingkataken anggenipun mberantas korupsi ingkang sampun ngrugikaken nagari.supados korupsi ing nagari menika saged suda. d. Kritik kangge aparat 10. (+)Sidang pengadilan kasus simulator SIM kawiyak Rp 4 M kanggo polisi Senayan. (-)Rusak- rusakan (DL:06) Kahanan saking wacana ing nginggil inggih menika sidang pengadilan polisi Senayan ingkang terlibat kasus simulator SIM ingkang kawiyak dananipun 69
ngantos Rp 4 M. Mantan kepala korps lalulintas kepolisian RI. Inspektur Jendral Polisi Djaka Susilo dipundakwa nglaksanakaken tindak pidana korupsi saha pencucian arta ingkang gadhah gayutanipun kaliyan proyek simulator (surat ijin mengemudi) SIM motor saha mobil wonten ing korlantas polri warsa anggaran 2011. Kangge perkawis korupsinipun, Djaka Susilo dipundakwa sesarengan nglaksanakaken kagiatan nglawan hukum inggih menika kangge memperkaya piyambakipun, tiyang sanes. Adhedhasar saking etangan ingkang dilaksanakaken dening KPK, kerugian nagari saking ngawontenaken proyek menika dumugi Rp 144,9 miliar, sanesipun menawi dipunetang miturut badan pemeriksa keuangan, ruginipun nagari nagntos Rp 121,3 miliar. Kahanan ingkang dipuntandai kanthi ukara "Sidang pengadilan kasus simulator SIM kawiyak Rp 4 M kanggo polisi Senayan". Dipuntanggepi dening redaktur kalawarti sentilanipun "Rusak- rusakan" Sentilan ing nginggil menika "Rusak- rusakan" inggih menika ngandhut ginanipun implikatur kritik. Utawi pernyataan ingkang gadhah wos koreksi utawi kritikan kangge aparat pamerentah inggih menika polisi ingkang kenging kasus simulator SIM menika. Polisi minangka aparat utawi piranti ingkang limrahipun kangge mbrantas korupsi kedhahipun saged dados tuladha kangge masyarakat amarga korupsi menika boten sae lan saged ngrugikaken nagari menika ampun dipuntiru saha kehdah dipunbrantas nadyan angenipun nglaksanakaken bab menika katah godaan ingkang saged ngrugiaken. 3. Saran 70
11. (+)Ngadhepi lebaran, kriminalitas mundhak tur klebu nekad (-)Kudu ditanggulangi (DL:40) Pernyataan awujud ukara "ngadhepi lebaran, kriminalitas mundhak tur klebu nekad". Wonten ing wacana ing nginggil awujud elemen situasi, adhedhasar ukara menika kahananipun ngandharaken menawi menawi badhe lebaran kathah kriminalitas ingkang ngrugiaken masyarakat umum, kriminalitas menika mundhak saking warsa sanesipun lan kagolong nekad. Adhedhasar ukara ing nginggil menika, sentilan ingkang dipuntandai kanthi panandha ukara" kudu ditanggulangi". Wonten ing konteks menika menawi dipuntingali saking satuan lingualipun nagndhut ginanipun implikatur inggih menika saran. Inggih menika gadhah maksud paring saran supados kriminalitas nalika ngadhepi lebaran ingkang kalebet nekad kedhah dipuntanggulangi merga saged ngrugikaken lan ngirangi kenyamanan kangge masyarakat. Kadadeyan menika wonten ing jakarta, perampok ingkang nglaksanakaken kejahatan nekad ngrampok griya wonten ing wayah dinten siang, tiga perampok mlebet griyaipun korban ngaku tamu. Merlina minangka tiyang ingkang gadah griya ngaturaken mlebet dhateng tiga tiyang menika amarga boten curiga. Sesampunipun wonten ing salebeting griya merlina diantem kaliyan kayu surahipun. Nanging santi menawi rerewang wonten ing griya menika mangertos kadadean menika teras berteriak nyuwun tetulung kaliyan warga. Tumindaking implikatur utawi implikasi perlokusinipun inggih menika aparat kedhah siap siaga wonten ing papan ingkang rawan kaliyan kriminalitas 71
ingkang asring kalaksanan, lan supados nanggulangi utawi mbrantas kriminalitas nalika ngadepi lebaran kangge kenyamanan masyarakat. 4. Pangajab 12. (+)Tata kelola pamerentah DIY bijine paling becik se-Indonesia (-)Nadyan bijine durung istimewa (DL:48) Saking wacana ing nginggil menika ngandharaken bilih DIY propinsi ingkang gadhah keistimewaan menika tata kelola pemerintahan ingkang dipunlakoni bijinipun langkung becik se-indonesia saha saged dipuntandai kanthi ukara "tata kelola pamerentah DIY bijine paling becik se-indonesia". DIY ngungguli propinsi jawa timur wonten ing peringkat kalih lan DKI Jakarta wonten ing peringkat kaping tiga. PGI (Partnership Governance Index) minangka lembaga ingkang nglaksanaaken pemeringkatan tata kelola pemerintahan provinsi Indonesia, salajengipun dipunlebetaken wonten ing indeks tata kelola pemerintahan Indonesia utawi Indonesia Governance Index(IGI). DIY ingkang sae tata kelola pemerintahanipun katimbang provinsi sanesipun menawi dipuntingali saking partisipasi, akuntanbilitas, keadilan, transparasi, efisiensi, efektifitas, APBD, PERDA, BPK. Daerah Istimewa Yogyakarta menika langkung sae bijinipun katimbang biji-biji saking 33 propinsi ingkang dipunsurvey menika. Menawi sentilanipun inggih menika "nadyan bijine durung istimewa". Pernyataan menika salajengipun dipuntanggepi kanthi basa ingkang ngandharaken pangajab utawi pangajab saking wacana kala wau. Tembung "nadyan bijine durung istimewa" menika menawi dipuntingali saking satuan lingualipun inggih menika ngandhut ginanipun implikatur pangajab. 72
Inggih menika ngandharaken pangajab supados nadyan biji tata kelola pemerintahan sampun sae nanging perlu kedhah dipuntingkataken malih, inggih menika dados propinsi ingkang istimewa. Sami kaliyan namanipun Daerah Istimewa Yogyakarta. Saking konteks wacana ing nginggil menika saged dipunpendhet dudutanipun bilih tumindaking implikatur utawi Implikasi perlokusi saking konteks wacana ing nginggil inggih menika Pamerentah DIY kedhah dadosaken jogja istimewa wonten ing sedaya bidang. Adhedhasar saking tabel wonten ing nginggil menika saged dipuntingali bilih implikatur ingkang dipunpanggihi wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang taun 2013 ginanipun inggih menika kangge: kritik, sindiran, saran, saha pangajab. Implikatur-implikatur wonten ing sentilan wacana Djaka Lodhang dipunaturaken kangge pihak tartemtu, antawisipun sindiran ingkang dipunaturaken kangge pamerentah, DPR, Polisi, KPK, Presiden, Koruptor, Partai politik sarta sindiran kangge organisasi masyarakat. 73
BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhedhasar saking asiling panaliten saha pirembagan ingkang sampun dipunandharaken, saged dipunpendhet dudutan wonten ing ngandhap menika. Dudutanipun inggih menika wonten gayutanipun antawisipun menapa ingkang dipunteliti kaliyan teori pragmatik, mliginipun implikatur ingkang kathah dipunpanggihaken wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013 khususipun saking edisi sasi 1 juni 2013 dumugi sasi 11 agustus 2013 ingkang ngandharaken. 1. Sentilan-sentilan wonten ing wacana Dhat Nyeng menika kathah ingkang ngandhut implikatur ingkang gadhah gayutanipun kaliyan maksud pangandika ingkang dipunjumbuhaken kaliyan konteks. Adhedhasar saking kasiling analisis, implikatur ingkang dipunpanggihi wonten ing sentilan- sentilan utawi komentar wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013 gadhah implikatur ingkang manekawarni. Ginanipun Implikatur ingkang kaserat wonten ing wacana Dhat Nyeng antawisipun awujud kritikan, sindiran, saran saha pangajep-ajep. 2. Tumindaking implikatur saking sentilan-sentilan wacana Dhat Nyeng menika maneka werni, inggih menika kadosta kangge nyindir, nangggepi, ngritik 74
saha ngandharaken pangajab, saha ingkang pungkasan inggih menika paring simpati kangge pihak-pihak tartemtu. Wacana Dhat Nyeng ngginakaken implikatur wonten ing sentilan-sentilan kanthi adhedhasar konteks sosial ingkang kadadeyan wonten ing masyarakat. Wontenipun panganggening implikatur ing wacana Dhat Nyeng saged nedhahaken inggih menika kangge ngginakaken salah satunggaling sindiran, kritikan, ngece, saha makian ingkang boten asring dipunandharaken kanthi langsung. B. Pamrayogi Adhedhasar asiling dudutan panaliten wonten ing nginggil menika, panaliti badhe ngandharaken pamrayogi. Pamrayogi kasebut inggih menika. 1. Gayut kaliyan watesaning perkawis, paneliten implikatur wonten ing wacana Dhat Nyang kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013 gadhah pangajab inggih menika kangge paneliti ingkang badhe dumugi malih supados langkung sae saha langkung spesifik malih panalitenipun. 2. Panaliten menika namung neliti ginanipun implikatur saha tumindaking implikatur, awit saking menika wonten ing panaliten sanesipun boten namung ngrembag ginanipun implikatur saha tumindaking implikatur kemawon, nanging ugi neliti aspek sanesipun, kadosta ngengingi tindak tuturipun ingkang saged dipunperang dados lokusi utawi ilokusinipun. C. Implikasi 75
Asiling panaliten menika nedahaken bilih wonten ing wacana Dhat Nyang kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013 kathah ngginakaken unsur pragmatik mliginipun implikatur. Panaliten menika dipunkajengaken saged nyukani kontribusi kangge pendidikan, supados paraga pendidikan ingkang maos saged mangertos menapa kemawon ginanipun implikatur saha tumindaking implikatur utawi implikasi perlokusi ingkang kaserat wonten ing wacana Dhat Nyeng kalawarti Djaka Lodhang warsa 2013 menika. Kangge Pendidikan Bahasa Daerah FBS UNY, asiling panaliten menika saged dipundadosaken ngelmi wonten ing bab implikatur. Kangge pamaos, asiling panaliten menika saged dipunginakaken dados referensi kangge panaliten sanesipun, mliginipun ingkang gadhah gayutanipun kaliyan ngelmi kebahasaan ingkang kajianipun awujud kalawarti. 76
KAPUSTAKAN Alwi, Hasan dkk. 2003. Tata Bahasa Baku Bahasa Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka. Astuti, R. Y. 2011. "Implikatur dalam Wacana Aneka Pojok pada Majalah Panjebar Semangat Tahun 2010". Skripsi. Yogyakarta: Program Studi Pendidikan Basa Jawa. Fakultas Basa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. Chaer. A. dan Agustina, Leonie e. 2004. Sosiolinguistik Pendekatan Awal. Jakarta: PT Rineka Cipta. Cummings, Louise. 2007. Pragmatik (cetakan ke-1). (Alih Bahasa: Abdul Syukur Ibrahim) Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Djajasudarma, Fatimah. 2012. WACANA & PRAGMATIK. Bandung: PT Rafika Aditama. Ecols, John dan Hasasan Shadily. 1984. Kamus Inggris-Indonesia. Jakarta: Gramedia. Ismail, Asri. (2013). Life is education "Kalimat dan Jenisnya". Diakses dari jenisnya_9042.html. pada tanggal 18 juli 2013, jam 12:30 WIB. Kridalaksana, H. 1993. Kamus Linguistik (edisi ke -3). Jakarta: Gramedia PustakaUtama. Kusfandi, H. Purwodarsono, Abdullah. 2013. Djaka Lodhang. Yogyakarta: PT Djaka Lodhang Pers. Moleong, L.J. (1988). Metodologi Penelitian Kualitatif. Jakarta : Departemen Pendidikan dan Kebudayaan Dirjen Dikti Proyek Pengembangan Lembaga Pendidikan dan Tenaga Kependidikan. Mulyana. 2005. Kajian Wacana. Yogyakarta: Tiara Wacana. _______. 2009. Linguistik Umum. Yogyakarta: Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. 77
Mulyani, Siti. (2006). Humorologi Jawa(nomor 2). Jurnal Kejawen. Hlm.124- 133. NARASI Yogyakarta. Nababan,P.W.J. 1987. Ilmu Pragmatik(teori dan penerapannya). Jakarta: Depdikbud. Rani, Bustanul Arifin, Martutik. 2006. Analisis Wacana: Sebuah Kajian Bahasa dalam Pemakaian Bahasa Kedua. Malang: Bayumedia Publishing. Rohmadi, Muhammad. 2010. PRAGMATIK: Teori dan Analisis. Surakarta. Yuma Presindo. Soeparno. 2002. Dasar-dasar Linguistik Umum. Yogyakarta: Tiara Wacana Yogya. Soeseno, Kartomiharjo. 1993. Bahasa Cermin Kehidupan. Jakarta: Depdikbud. Sudaryono. Ketaksaan dalam komunikasi verbal. katalog dalam terbitan(KDT): Telaah Basa dan Sastra, cetakan ke -1, 95-100(jakarta,1999) Suwandi, Sarwiji. 2008. Serba Linguistik(Mengupas Pelbagai Praktik Berbasa). Surakarta: LPP UNS dan UNS Press. Tarigan, H. T. 1987. pengajaran wacana. Bandung: Angkasa. Tim Penyusun Kamus Pusat Bahasa. 2001. Kamus Besar Bahasa Indonesia(edisi ke-3). Jakarta: Balai Pustaka. Wedhawati,Wiwin, Edi, Restu. 2006. Tata Basa Jawa Mutakhir. Yogyakarta: KANISIUS. Widyani, Nugrahaning. 2011. Implikatur pada iklan radio di kabupaten purbalingga (suatu tinjauan pragmatis)". Skripsi. Yogyakarta: program studi pendidikan basa jawa. Fakultas basa dan seni universitas negeri yogyakarta. Wojowasito.1989. Kamus Jawa Kuna-Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka. Yule, George. 2006. Pragmatik. Yogyakarta: (Alih bahasa: Indah Fajar Wahyuni) Pelajar. Pustaka 78
LAMPIRAN 1: GINANIPUN IMPLIKATUR SAHA TUMINDAKING IMPLIKATUR WONTEN ING WACANYA DHAT NYENG KALAWARTI DJAKA LODHANG WARSA 2013 NO 1 DATA WACANA DJAKA LODHANG (+) Utange indonesia saiki Rp 2023,72 trilyun, mundhak 48 trilyun saka sasi desember 2012. (-) Kendel utang. SI GINANIPUN IMPLIKATUR SA KR √ HR PR GJ TUMINDAKING IMPLIKATUR Pamerentah kedhah ngirangi kebijakan kangge utang luar nagari, amarga saged nyengsarakaken nagari menika ingkang utami inggih menika masyarakat. (MDL/01-01062013) 2 3 (+) Mbolos sidang dudu siji- sijine ukuran kinerja DPR. (-) turu ing sidang asik. (MDL/01-01062013) (+)PT Freport digugat korban longsor Rp 1,1 trilyun lan supaya dibatalke kontrake √ √ DPR minangka wakiling saking rakyat kedhah sengkut anggenipun nyejateraaken rakyat saha ampun mentingaken kapentingan piyambakipun menapa malih kapentingan golonganipun piyambak. Manajemen PT freport kedhah ningkataken keamanan kangge karyawan supados boten wonten kacilakaan kerja malih (-)Kacilakaan kerja hebat (MDL/01-01062013) 4 (+)Ketua KPK Abraham √ KPK kedhah sengkup mbrantas 79
5 6 7 Samad dikadhoni pembalut lan penganggo jeroaning wanita supaya sengkup mbrantas korupsi (-)Lewih sengkup yen kadhone wanita ayu-ayu (MDL/01-01062013) (+)Glagate mbak mega ora maju capres meneh ing pemilu 2014 (-)Glagat apik kanggo Jakowi (MDL/02-08062013) (+)Sidang pengadilan kasus simulator SIM kawiyak Rp 4 M kanggo polisi Senayan. (-)Rusak- rusakan (MDL/02-08062013) (+)800 ewu guru se-Indonesia keganjel karya ilmiyah (-)Guru cen dudu paneliti √ √ 80 √ korupsi lan ampun nguciwakaken Kesempatan sae kangge Jakowi supados nyalon dados presiden Polisi minangka aparat negara kedhah paring tuladha ingkang sae kangge masyarakat Pamerintah kedhah langkung gampil anggenipun damel syarat kangge guru ingkang badhe
8 9 10 (MDL/02-08062013) (+)Tata kelola pamerentah DIY bijine paling becik se- Indonesia (-)Nadyan bijine durung istimewa (MDL/02-08062013) (+)Priya Budi Santoso sidak nyang LP Suka Miskin kandhang sing mligi karo koruptor (-)Nyicil pengin weruh sadurunge (MDL/03-15062013) (+)Manut Mahfud MD, pendidikan ing Indonesia durung sekuler banget, kurang nggarap akhlak mulia, buktine 80% koruptor saka perguruan tinggi (-)Yo kuwi pandidikan sing pinunjul (MDL/03-15062013) √ √ 81 √ Pamerentah DIY kedhah dadosaken jogja istimewa wonten ing sedaya bidang Koruptor kedhah dipuntangkep, menapa malih korupsi perkawis al- Quran Pamerintah kedhah ngawontenaken ngelmi akhlak mulia piyambak supados wonten ing perguruan tinggi supados ngirangibibit-bibit koruptor
11 12 13 14 (+)Mundhake rega BBM bakal ngundhakake rerega barang liyane sing terus mundhak ngadhepi pasa lan lebaran (-)Mundhake BBM gojag- gajeg golek simpati (MDL/03-15062013) (+)Gunung kidul esih akeh guru GTT/PTT sing bayarane mung Rp 50-100 saben sasaine (-)Akibat kampanye sekolah gratis (MDL/03-15062013) (+)KSAD Jend Muldoko ngajak dukung moral marang 12 anggota kopasus sing kena kasus lapas cebongan (-)Proses pengadilan kudu lancar (MDL/4-22062013) (+)PDIP lagi nenimbang kadhere kanggo ngganti Taufik √ √ √ 82 √ Pamerintah kedhah ninjau ulang babagan badhe mundhakaken regi BBM Pemerintah kedhah ngawasi supados boten kalaksanan kampanye sekolah bebas Polisi lan tentara kedhah ngamanaken proses pengadilan kopasus supados lancar. Kathah anggita saking PDIP ingkang profesional nggantosi kursi MPR
15 16 17 Kiemas minangka ketua MPR (-)Akeh sing profesional (MDL/4-22062013) (+)Ing Gunung Kidul DIY bayar guru PAUD Rp 25.000 GTT Rp 100.000 sesasi (-)Dadi anggita DPR wae (MDL/4-22062013) (+)Mergo kerep nonton video porno RM(52) ing kubu kalbar merwasa anake dhewe wiwit kelas 3 SD tekan kelas 1 SMP lan anak kwalone (-)Sing salah donyane, rusak (MDL/4-22062013) (+)APBN P 2013 wis di sahke DPR, nanging mundhake rega BBM isih ngenteni wektu sing pas (-)Ben regane gonjang-ganjing disik √ √ √ 83 pasca taufik kiemas sedo. Buktiaken menawi DPR pantes angsal gaji ingkang inggil Pamerintah kedhah ngendaliaken menapa kemawon ingkang wonten gayutanipun kaliyan babagan porno supados moral bangsa indonesia boten rusak. DPR minangka wakiling rakyat saenipun mutusaken mundhaking regi BBM supados reginipun boten gonjang-ganjing
18 19 20 (MDL/5-29062013) (+)PKS arep njaluk ganti rugi mergo KPK salah ngrampas mobile LHI sing ora gandheng ceneng kasus suap LHI (-)Pasang sungut (MDL/5-29062013) (+)POLRESTA Yogya mbiwarakaken program unggulan ngawal pengamanan jenazah gratis tekan pemakaman (-)Padamu negeri, hehe (MDL/5-29062013) (+)Forum honorer Indonesia perwakilan Gunung Kidul ngusulake supaya GTT/PTT sing honore mung Rp 100-200 ewu bisa nampa BLSM (-)Uga raskim lan jamkesmas (MDL/5-29062013) √ √ 84 √ Buktike nek PKS partai bersih Kedhah dipunlaksanakaken teras saha namung ampun gunten popularitas kemawon wonten ing masyarakat Pamerintah kedhah damel kesejahteraan kangge para guru ingkang sampun mbiyantu kita sedaya sukses kados samenika
21 22 23 24 (+)Paska rega BBM mundhak para menteri dilarang lunga saka jakarta (-)Apa arep ana menteri sing diganti? (MDL/6-06072013) (+)Mendikbud M. Nuh gendika yen akehing guru wis cukup. Nyatane daerah kekurangan guru (-)Menteri ora guru ngurus dhaerah (MDL/6-06072013) (+)Mantan Menpen Harmoko kabare duwe puluhan Ha lemah ing palemahan calon bandara Kulonprogo (-)Nanging dibantah (MDL/6-06072013) (+)Komunitas "cap lemu" Yogya arep ngadani pemilihan "mbokdhe pakdhe" se-DIY √ √ √ 85 √ Para menteri kedhah pro kaliyan kebijakan presiden ingkang mendhet putusan anggenipun mundhakaken regi BBM Menteri kedah mangertos guru ingkang dipun betahaken wonten ing daerah piyambak-piyambak Kedhah dipunselidiki menapa menika kasil saking korupsi menapa boten Kagiyatan menika saenipun kedah dipunlestarikaken
25 26 27 28 (-)Mung sing lemu, ayu, lucu (MDL/6-06072013) (+)Bank dunia netepake proyeksi mekaring ekonomi Indonesia 2013 suda saka 6,2% dadi 5,9% (-)Yen suhu politik saya panas (MDL/7-13072013) (+)Ing tengahing pro lan kontrane DPR ngesahake RUU keormasan dadi UU (-)DPR cen dudu wakile rakyat (MDL/7-13072013) (+)Muhamadiyah netepake wiwit pasa selasa 9/7/13 lan riyaya 1 syawal kemis 8/8/13 (-)Muga kabeh bareng greng (MDL/7-13072013) (+)Inflasi juni 2013 duwur dewe sakjroning 5 taun √ √ √ 86 √ Para politisi kedhah mirengaken kepentingan saking masyarakat miskin DPR kedhah mbuktikaken nalika pro kaliyan rakyat Sami sami agamanipun islam saenipun kedhah sesarengan anggenipun netepaken wiwit pasa saha wiwit riyaya supados katingal teratur. Presiden kedhah mandhapaken regi BBM supados inflasi indonesia boten
29 30 31 32 pungkasan iki (-)Merga mundhake rega BBM (MDL/7-13072013) (+)KPK wis kiprah 10 taun nanging korupsi tetep durung suda (-)Malah ngambra-ngambra (MDL/08-20072013) (+)ICW ora wedi dipulisekake atas laporane ngenani 36 caleg sing ora pro pembrantasan korupsi (-)Ngapa ndadak wedi (MDL/08-20072013) (+)Lulusan SMA saiki saya akeh sing kepengin dadi guru (-)Merga nasib guru lumayan (MDL/08-20072013) (+)Tekane sasi pasa, reregan barang kebutuhan padinan saya √ √ √ 87 √ inggil terus Kinerja KPK kedhah diputingkataken anggenipun mberantas koruptsi ingkang sampun ngrugikaken nagari ICW kedhah teras ningkataken anggenipun kritis dhateng pamerintahan samenika supados korupsi kedhah dipunkirangi. Pamerintah kedhah damel wadah supados lulusan SMA saged ngajar ing sekolahan Pamerintah kedhah nglaksanaaken operasi pasar supados mangertos
33 34 35 mumbul (-)Ngadhepi lebaran saya ra medhun-medhun (MDL/08-20072013) (+)Pungkasan taun iki pesawat kepresidenan jenis Boeing 787- 800 wis bisa dianyari (-)Aman, nyaman lan tambah anggaran (MDL/09-27072013) (+)Meh kabeh dalan jalur mudik lebaran rusak, lagi sengkut didandani (-)Pemudik kudu sabar (MDL/09-27072013) (+)Ngadhepi lebaran ora mung reregan sing mundhak, naging uga gangguan keamanan lan dhuwit palsu (-)Kudu ngati-ati tenan √ √ 88 √ √ menapa ingkang dados perkawis ingkang purwakani reregan barang kabutuhan mundhak Pamerentah kedhah alokasiaken dana menika kangge kemiskinan ingkang teksih dipunalami dening masyarakat indonesia. Pamerentah kedhah sengkut nanggulangi dalan ingkang rusak kangge jalur mudik lebaran. Aparat polisi kedhah nglaksanakaken razia kangge keamanan
36 37 38 39 (MDL/09-27072013) (+)Omah ing patangpuluhan Yogya sing tau kanggo ndelik Bung Karno bisa dituku pemerintah, dadi cagar budaya (-)Ngandhut sejarah penting (MDL/09-27072013) (+)Miturut mendigbud Muh Nuh MOS kui becik lan isih dibutuhke ing awal taun ajaran (-)Nanging ora perlu kekerasan (MDL/10-03082013) (+)Ucapan ketua FPI Habib Rizieg sing ngunekake presiden SBY pecundang nampa reaksi saka kalangan istana (-)Apa tau dipecundangi? (MDL/10-03082013) (+)Kinerja DPR taun iki mlorot, akeh sing aktif ing njaba DPR √ √ √ 89 √ Pamerintah kedhah nglestariaken tetinggalan sejarah ingkang gadhah gayutanipunkaliyan pertistiwa penting wonten ing jaman rumiyin Pamerintah uga kedhah ngawasi mos supados boten wonten kekerasan nalika dipunlaksanakaken Presiden SBY kedhah buktiaken menawi piyambakipun sanes pecundang DPR mingangka wakiling saking rakyat kinerjanipun kedhah dipuntingkataken anggenipun damel
40 41 42 (-)Lha taun politik, persiapan 2014 (MDL/10-03082013) (+)Ngadhepi lebaran, kriminalitas mundhak tur klebu nekad (-)Kudu ditanggulangi (MDL/10-03082013) (+)Geger antarane pendukung presiden Mursi sing dilengserake lan pemerintah militer saya rame (-)Ora peduli sasi pasa (MDL/11/12-10082013) (+)FPI sing tansah ngadani sweping ing papan-papan maksiyat kanthi brutal, kena sangsi "teguran" (-)Mesti ora kapok (MDL/11/12-10082013) √ √ √ 90 kasejahteraan wonten ing masyarakat Aparat supados nanggulangi kriminalitas nalika ngadepi lebaran Presiden mursi kedhah mentingaken kapentingan rakyat katimbang kapentingan piyambakipun, supados boten katah korban malih saking bentrok menika FPI kedhah tertib nalika sweaping papan - papan maksiyat
43 (+)Kepala LP Cipinang dicopot, amarga nyediani kamar "asmara" (-)Nyewa pira wae gelem 44 (MDL/11/12-10082013) (+)Mudhik lebaran, laluke ing dalan rekasa kaya disiksa (-)Nanging ora kapeksa (MDL/11/12-10082013) Keterangan: SI SA KR HR PR GJ : sindiran : saran : kritik : harapan : pernyataan : gojeg √ 91 √ Aparat kudu nglaksanakaken program pamerentah kanthi trep Pemudik kedhah sabar