PARAMASASTRA BASA JAWI DENING : EDY SUSILO, M.Pd PUSAT PEMBINAAN DAN PENGEMBANGAN BAHASA DAN BUDAYA JAWA UNIVERSITAS KANJURUHAN MALANG 2007
ATUR PAMBUKA Puji syukur kawula aturaken dumateng Gusti Ingkang Akarya Jagad, Murbeng Dumadi, lan Maha Kinasih, ingkang sampun paring kanugrahan arupi karahayon dumateng kawula, sahingga saged ngimpun makalah kangge nularaken kawruh basa Jawi wonten ing adicara ingkang badhe kelaksanan dening "Pusat Pembinaan dan Pengembanagan Bahasa dan Budaya Jawa Universitas Kanjuruhan Malang". Mangertosi basa Jawi boten badhe rugi, awit kathah sanget atur lan pitutur, wewarah ingkang arupi sandi lan sasmita ingkang kaserat ing tembang, parikan, sesanti, bebasan, saloka, ugi samubarangipun. Jarwane sedaya sasmita kala wau saged kawedhar menawi kulo lan panjenengan mengertosi kawruh basa Jawi. Seseratan punika ngewrat basa Jawi Paramasastra, inggih punika medharaken ukara ingkang adhedhasar tembung, lingga, lan aksaranipun. Senaosa ringkes ing pangajab sageda ngewrat sekedhik sarinipun kurikulum basa Jawi ingkang wonten pawucalan ugi kawruh basa Jawi ing bebrayan umum. Mugi-mugi seseratan meniko saged paring biyantu dhumateng para sutresna ingkang badhe ngudi, marsudi, lan memetri basa Jawi sageda lestari. Kajawi saking puniko pangimpun sanget ngajeng-ajeng panyaruwe panjenengan para sutresna lan wicaksana sageda paring sumbangsih lan pamanggih, amrih sampurna ing wedalan salajengipun. Wusana cekap semanten atur pambuka, mugi-mugi sageda murakabi lan migunani dumateng sinten kemawon ingkang ngginakaken. Nuwun. Malang, 6 Oktober 2007 Pangimpun
DHEDHAPUKANING TEMBUNG AKSARA WANDA TEMBUNG UKARA (Ind : huruf) (Ind : Suku kata) (Ind : kata) (Ind : kalimat) (Ukara kadhapuk saka tembung, tembung dumadi saka wanda, lan wanda dumadi saka aksara) A. TEMBUNG LAN JINISE Miturut golonganing tembung ana 10 warna : 1. Tembung Aran (kata benda) Tuladha : - radio, kursi, meja, montor, lsp. 2. Tembung Kriya (kata kerja) a. Tembung Kriya Wantah Tuladha : - lunga, tangi, lungguh, turu, weruh, lsp. b. Tembung Kriya Mawa Ater-ater Hanuswara (kriya tanduk) Tuladha : - nulis, medhang, nyadhuk, natahi, nyaponi, ngethoki,nibakake, nyimpenake, ngunggahake, lsp. c. Tembung Kriya Mawa Ater-ater Tripurusa ; dak-, kok-, di- ( kriya tanggap) Tuladha : dijupuk, didusi, ditukokake dakpidak, daktaleni, daksisihake kokkethok, kokthetheli, kokunggahake, lsp. d. Tembung Kriya Mawa Ater-ater ka- (kriya tanggap) Tuladha : kabanda, kagawa, kadandanan katulungan, kacritakake, lsp. e. Tembung Kriya Mawa Seselan -in- (kriya tanggap) Tuladha : binuru, cinubles, binoyongan, cinaritan, ginawakake, lsp. f. Tembung Kriya Mawa Panambang -an Tuladha : jogedan, bebedan, lungguhan, rembugan, lsp. 3. Tembung Sesulih (kata ganti) Tuladha : aku, kulo, dalem, kowe, sliramu, sampean, panjenengan, dika, paduka, sira, dheweke, slirane, panjenengane, kita, lsp. 4. Tembung Wilangan (kata bilangan) Tuladha : enem, limo, setengah, sethithik, lsp. 5. Tembung Sipat/Kahanan (kata sifat) Tuladha : bagus, apik, seneng, susah, abang, putih, lsp. 6. Tuladha : ngisor, ndhuwur, wetan, kulon, lsp. Tembung Katrangan 7. Tembung Sabawa/Pangguwuh ( kata seru) Tuladha : wah, adhuh, lho, eh, lsp.
8. Tembung Sandangan Tuladha : si, sang, raden, kyai, lsp. 9. Tembung Panyambung/Panggandheng (kata sambung) Tuladha : lan, sarta, wusana, nanging, banjur, lsp. 10. Tembung Pangarep/Ancer-ancer (kata depan) Tuladha : saka, menyang, ing. B. PAMILAHE TEMBUNG I. Tembung Lingga (kata dasar) yaiku tembung sing durung owah saka asale. (1 wanda, 2 wanda, 3 wanda, lsp) Tuladha : - mur, gas, rak, bak, lsp (1 wanda) - tuku, meja, omah, lsp (2 wanda) - negara, keraton, gamelan, lsp (3 wanda) II. Tembung Andhahan (kata jadian) yaiku tembung sing wis owah saka asale. Tuladha : mlayu, omahe, piwulang, tulisan, lsp. Tembung Andhahan : - lingga + ater-ater ( awalan) - lingga + seselan (sisipan) - lingga + panambang (akhiran) - lingga + pangrangkep (kata ulang) - dwipurwa - dwilingga - dwiwasana PAMILAHE TEMBUNG ANDHAHAN : 1. Ater-ater : imbuhan sing mapan ing sangareping tembung lingga. (1) Tembung mawa ater-ater a- (tanpa hanuswara) Barsana arep adu kapinteran Bocah wadon iku acundhuk mentul Geni iku asipat panas lan padhang Kebo iku atracak belah (2) Tembung mawa ater-ater a- (mawa Hanuswara) a. Tembung mawa ater-ater m- (am-, ham-) Baryati munthes pupus wit gedhang Kucing mandeng tikus Sartini methik kembang mlathi Sutikno mancing iwak wader Dudutan : tembung kang apurwa aksara p, w, yen oleh ater-ater hanuswara m-, p, w luluh dadi m.
b. Tembung mawa ater-ater n- (an-, ham-) Hardana natah kayu Jumadi nunggang jaran Karmana nampa layang Suwarni nembang pucung Dudutan : tembung kang apurwa aksara t, th, s, yen oleh ater-ater hanuswara n-, t, th, s luluh dadi n. c. tembung mawa ater-ater ny- (any-, hany-) Bantheng nyundhang wedhus berok Darmadi nyendhal tali lawe Kebo nyusu gudel Kucing nyolong dhendheng Dudutan : tembung kang apurwa aksara s, c, yen oleh ater-ater hanuswara ny-, s, c luluh dadi ny. d. tembung mawa ater-ater hanuswara ng- (ang- hang-) Bebek-bebek ngambang ing banyu Pak Reksa ngurung bekisar Asu belang nggondhol balung Bayi iku wis nglilir Dudutan : tembung kang apurwa aksara kedwibahasaan, yen oleh ater- ater hanuswara ng-, k luluh dadi ng. (3) Tembung mawa ater-ater ma- a. tembung mawa ater-ater ma- (tanpa anuswara) Aku lan kowe kudu seneng makarya Pak Karta magawe ing sawah Siswanto seneng maguru menyang gunung b. tembung mawa ater-ater ma- (mawa hanuswara) Banyu karo lenga ora bisa manunggal Bethara Wisnu manitis marang Kresna Wong-wong padha manembah marang Gusti Sutini manyidhuk banyu ing kali Arjuna mamanah celeng ireng Omah joglo kae marep mangulon Dudutan : tembung kang apurwa aksara t, yen oleh ater-ater ma- mawa hanuswara, t luluh dadi n, c utawa s luluh dadi n utawa ny, p lan w luluh dadi m, k luluh dadi ng.
(4) Tembung mawa ater-ater : dak-, kok-, di- (tripurusa) Buku iku daktuku limangewu rupiah Crita iku dakwaca batin Duwit iku ora kena kokutang lho ! Jadah iki ojo kokiris dadi papat ! Bocah iku seneng dialem wong (5) Tembung mawa ater-ater pa- a. tembung mawa ater-ater pa- (tanpa hanuswara) b. Aku oleh pasumbang saka wong sugih Desa iki tau ana pageblug Saiki wis mangsa paceklik Suwati wis pasrah marang simbok tembung mawa ater-ater pa- (mawa hanuswara) Aku ora duwe panacad marang wong iku Wong desa kene duwe panuwun kabeh Sapa sing dadi pamedar sabda ? Pak Warsa dadi abdi pangiwa Dudutan : tembung kang apurwa aksara t, yen oleh ater-ater pa- mawa hanuswara, t luluh dadi n, c utawa s luluh dadi n utawa ny, p lan w luluh dadi m, k luluh dadi ng. (6) Tembung mawa ater-ater pi- Saben wong duwe piandel dhewe-dhewe Aku sinau kabeh piwulang Iku kabeh piwales kanggo aku Pisowan kulo boten dangu (7) Tembung mawa ater-ater sa- Aku libur sadina Bakri kulak duren sapikul Beras iki mung kari sajimpit Yu Minah adol pelem sakranjang 2. Seselan : imbuhan sing mapan ing satengahing tembung lingga. (1) Tembung mawa seselan -in- Damarwulan jinunjung dadi ratu ing Majapahit Kang cinarita negara ing Maespati Layang iki tinulis kanggo katresnanku Manten putri binoyong menyang Dwarawati (2) Tembung mawa seselan -um- Bocah-bocah gumuyu kekel Gendul iku sumeleh ing duwur lemari Lampu iku gumantung ing pangeret Tangan tengen tumumpang ung dhengkul
(3) Tembung mawa seselan -el- Buta-buta pating gelidrah Bocah-bocah pating jelerit Obor ing gunung pating gelebyar Kuthuk iku kelelep ing banyu (4) Tembung mawa seselan -er- Kathok abang iku pating terembel Lampu gantung pating gereyong Pelem ing kebon kae pating gerandhul Pundhak sisih tengen iki pating cerekot 3. Panambang : imbuhan sing mapan ing saburining tembung lingga. (1) Tembung mawa panambang -a Banjira kae aku tetep arep golek iwak menyang kali Kowe balia mrene dino iki ! Kowe lungguha ing kursi kene ! Suweka kae dhuwit iki isih payu (2) Tembung mawa panambang -an Bocah-bocah padha bedhekan Bocah cilik iku seneng dolanan Susanto lan Basuki lagi rembugan Warsana lagi lungan menyang sabrang Wong iku nampa bayar sasen Klambi iku ora nganggo gulon Marsusi tuku dhasi kupon Dudutan : panambang -an kang dumunung ing saburining tembung awasana a, i, u, e, o, swara a luluh dadi a, swara i luluh dadi e, swara i luluh dadi o. (3) Tembung mawa panambang -ana Bayem ing buri kae siramana ! Geni ing anglo kae tepasana ! Kringet ing gulu iki usapana ! Kursi bejat iku dandanana ! (4) Tembung mawa panambang -na Aku kulakna rokok menyang toko ! Andhong iku undurna sethithik ! Banyu iki siramna kembang mawar kae ! Sumitro jalukna pelem gadung !
(5) Tembung mawa panambang -en Brambang iki rajangen ! Etung kuwi garapen ! Klambi iku kumbahen ! Pacul kuwi gawanen mulih Buku kuwi wacanen ! Kayu kuwi grajinen! Dudutan: panambang -en sing dumunung ing tembung kang awasana a, i, u, e, o, -en owah dadi -nen. (6) Tembung mawa panambang -ake (-ke) Etung sing luput iki dibenerake (benerke) Urub dian sing gedhe kae dicilikake (cilikke) Kanca-kanca kae dakjajakake Klambi sing sesak iki daklonggarake (7) Tembung mawa panambang -i Jajan iki dakbayari Kursi jebol iki didandani Suket iku dibubuti Bocah sing nakal kae dikandhani Pager pring sing thethel iku ditaleni Bocah sing lara weteng iku dijamoni Klambine pak gendhut kuwi digedheni Dudutan : tembung kang awasana aksara a, i, u, e, o, yen oleh panambang -i, i 0wah dadi -ni. (8) Tembung mawa panambang -e Jangkrik iku sungute lara Jaran iku sikile papat Gendul iku tutupe gabus Kebo iku ulese lamuk Asu iku tumane akeh Sarwana klambine anyar Sapi iku sungune dhablang Sumur iku lambene kandel Dudutan : tembung kang awasana aksara a, i, u, e, o, yen oleh panambang - e, -e owah dadi -ne. (9) Tembung mawa panambang -mu Alismu kandel Bathukmu rada benjut Igamu kaya gambang Adhimu ayu tur manis
III. Tembung Rangkep (1) Tembung rangkep dwilingga a. b. c. tembung dwilingga padha swara - tembung dwilingga salin swara - warna-warni, bola-bali, gonta-ganti, molak-malik, lsp tembung dwilingga semu - abang-abang, bapak-bapak, kanca-kanca, lsp andheng-andheng, ondhe-ondhe, undur-undur, lsp (2) Tembung rangkep dwipurwa laku = lelaku, - - tuku = tetuku - mala = memala - guyu = geguyu, lsp. (3) Tembung rangkep dwiwasana nyuwek = nyuwewek busik = besisik cuwo = cuwowo, lsp. - - 5. Tembung Tanduk lan Tembung Tanggap (1) Tembung tanduk (kata aktif) yaiku tembung kriya mawa ater-ater anuswara, apadene tembung kriya tanpa ater-ater. - turu, tuku, gawe, nyapu, mlaku, mangan, lsp. (2) Ater-ater anuswara iku ater-ater swara irung, yaiku m, n, ny,lan ng. m + pangan = mangan n + tata = nata ny + sapu = nyapu ng + karang = ngarang. (3) Tembung tanggap (kata pasif) yaiku tembung mawa ater-ater tripurusa. Ater-ater tripurusa ana 3 macem, yaiku : dak, ko, lan di - dakpangan, kopangan, lan dipangan. (4) Ater-ater purusa iku minangka sesulih purusa
ater-ater dak minangka sesulih purusa I utawa ater-ater purusa utama (kata ganti orang pertama) ater-ater ko minangka sesulihe purusa II utawa ater-ater madyama purusa (kata ganti orang kedua) ater-ater di minangka sesulihe purusa III utawa ater-ater pratama purusa (kata ganti orang ketiga) (5) Tembung tanduk I-kriya iku tembung kriya tanduk mawa panambang-i (kata kerja aktif) - nyilihi, makani, ndukani, lsp.
(6) Tembung tanduk ke-kriya iku tembung kriya tanduk mawa panambang- ake (kata kerja aktif) - nyilihake, ngeterake, ngarangake, lsp. (7) Tembung tanggap i-kriya iku tembung kriya tanggap mawa panambang-i (kata kerja pasif) - dakpakani, kosilihi, digoleki, lsp. (8) tembung tanggap ke-kriya iku tembung kriya tanggap mawa panambang-ake (kata kerja pasif) - dakpakake, kosilihake, dibalekake, lsp. C. PAMILAHE UKARA Ukara 1. Ukara mawa tatanan JW (Jejer Wasesa) 2. Ukara mawa tatanan JWL (Jejer Wasesa Lesan) 3. Ukara mawa tatanan JWLK (Jejer Wasesa Lesan) Katrangan : 1. Tuladhane ukara mawa tatanan JW (Jejer Wasesa) Wibowo mangan wibowo = jejer mangan = wasesa 2. Tuladhane ukara mawa tatanan JWL (Jejer Wasesa Lesan) Bapak ngunjuk wedang jahe Bapak = jejer ngunjuk = wasesa wedang jahe = lesan 3. Tuladhane ukara mawa tatanan JWLK (Jejer Wasesa Lesan Katrangan)
Ibu mundhut gula ing toko Ibu = jejer mundhut = wasesa gula = lesan ing toko = katrangan Katrangan (pratelan) ing ukara ana macem-macem, yaiku : 1. katrangan wayah : esuk, sore, saiki, saben wengi, lsp 2. katrangan cacah : papat, pitu, sethithik, akeh, lsp. 3. katrangan papan/panggonan : ing lapangan, ing toko, ing Jakarta, lsp. 4. katrangan ukur : dowo, cekak, abot, cilik, lsp. 5. katrangan sebab : amarga lara, jalaran lunga, awit isih lara, lsp. 6. katrangan maksud : supaya resik, dimen padhang, kareben waras, lsp. 7. katrangan kahanan : panas, ayem, reged, aman, lsp.
Ukara Tanduk lan Ukara Tanggap 1. Ukara tanduk (kalimat aktif) yaiku ukara sing jejere nindakake pegawean Wulandari mbukaki buku - (wasesane ukara tanduk arupa tembung kriya tanduk) Pak Madi mriksani sawahe, lsp 2. Ukara tanggap (kalimat pasif) yaiku ukara sing jejere dikeknani pegawean Buku dibukaki Wulandari - (wasesa ukara tanggap arupa tembung kriya tanggap) Sawahe dipriksani pak Madi 3. Ukara kandha (kalimat langsung) yaiku ukara sing ngandakake omongan liyan kanthi persis Pak Guru dhawuh, "klas enem kudu bisa dadi contone klas-klas ngisore". - - Wulandari takon marang Lastri,"sapa sing mlaku bebarengan karo kowe ?" 4. Ukara crita (kalimat tak langsung) yaiku ukara sing nyritakake omongan liyan mung ringkese bae Pak Guru ndawuhi supaya klas enem bisa dadi contone klas-klas ngisore. - - Wulandari nakoni Lastri bab sapa sing mlaku bebarengan karo dheweke. Ukara Lamba lan Ukara Camboran 1. Ukara lamba (kalimat tunggal) yaiku ukara sing medharake gagasan mung siji. Wulandari tuku sepatu - Wibowo nunggang jaran, lsp. 2. Ukara Camboran (kalimat majemuk) yaiku ukara sing medharakegagasan luwih saka siji utawa ukara lamba sing rangkep. - Adhike loma nangimg mbakyune cethil - Wirotomo nunggak kelas amargo kesed anggone sinau. ** SUGENG MAOS ** Gladhen: Nulisa layang marang liyan (kanca, dulur, lsp) nganggo basa Jawa ngoko kanthi paramasastra sing bener!