Wujud, Guna, lan Kalungguhane Kriya Tanduk Wujud, Guna, lan Kalungguhane Kriya Tanduk Fitri Wijayanti Pendidikan Bahasa Daerah, FBS, UNESA ( ) Abstrak Panliten tumrap kriya tanduk wis akeh dilakoni dening para pamarsudi basa, nanging olehe ngrembug isih sarwa cethek, cekak lan kurang cetha. Kriya tanduk kang diandharake dening para ahli basa iku mau mung winates ing titikan lan jinise. Kamangka, sajrone pangenggone ing ukara kriya tanduk nduweni guna lan kalungguhan. Mula saka iku, ing panliten iki bakal dirembug wujud, guna, lan kalungguhane kriya tanduk. Punjere panliten iki yaiku babagan kriya tanduk. Dene, kang dadi underane prekara yaiku, (1) Kepriye wujude kriya tanduk?; (2) Kepriye gunane kriya tanduk?; lan (3) Kepriye kalungguhane kriya tanduk?. Adhedhasar prekara kasebut, mula kang dadi tujuwane panliten iki yaiku kanggo ngandharake kriya tanduk, mligine yaiku: (1) ngandharake wujude kriya tanduk; (2) ngandharake gunane kriya tanduk; lan (3) ngandharake kalungguhane kriya tanduk. Panliten ngenani wujud, guna lan kalungguhan kriya tanduk iki kagolong panliten kang asipat deskriptif. Teori kang digunakake yaiku triaspek sintaktis babagan wujud (kategori), guna (fungsi), lan kalungguhan (peran). Dhata kang dinggo ing panliten iki yaiku kriya tanduk. Sumber dhatane arupa ukara kang nggunakake tembung kriya tanduk kang GLMXSXN VDND FHUEXQJ ‡5HPEXODQ 1GKXZXU %OXPEDQJ· DQJJLWDQH 1DUNR 6RGUXQ %XGLPDQ LQJ NDODZDUWL -D\DED\D No.08 Minggu IV Oktober 2011 nganti No.37 Minggu II Mei 2012. Tata cara nglumpukake dhata nganggo metodhe semak. Tata cara ngolah dhata dilakoni kanthi tahap transkripsi dhata, verifikasi dhata, klasifikasi dhata, lan penafsiran dhata. Dene tata cara nulis asile panliten nggunakake cara formal lan informal. Wujude kriya tanduk ing panliten bisa diperang dadi pitu, 7, yaiku wantah tanpa anuswara, wantah mawa anuswara, {N-} + lingga + {-i}, {N-} + lingga + {-ake}, lingga + {-a}, lingga {-na}, dan {N-} + lingga + {-a}. Peran yang disandang kata kerja aktif dikelompokkan menjadi dua kelas, yaitu kelas utama dan kelas turunan. Guna kriya tanduk sajrone ukara yaiku minangka guna wasesa. Wasesa mujudake guna inti kang dadi punjere konstituen. Wasesa digunakake bebarengan klawan guna pandhamping liya, kayata jejer, lesan, geganep, utawa katrangan sajrone ukara. Kalungguhane kriya tanduk diperang dadi loro, yaiku kelas utama lan kelas turunan. Kalungguhan ing kelas utama diperang dadi telu, yaiku tanduk kriya wantah, tanduk ikriya, lan tanduk kekriya. Kalungguhan ing kelas turunan diperang dadi papat, yaiku pakon tanduk, patanya tanduk, pangajak tanduk, dan pangarep-arep tanduk. Tembung wigati (kata kunci) : wujud, guna, kalungguhan, kriya tanduk A. PURWAKA Ing basa Jawa, ana patang jinis diatesis, yaiku tanduk (aktif), tanggap (pasif), baliangga (refleksif), lan tanggap tarung (resiprokal) (Sudaryanto, 1991: 10). Saben diatesis kasebut uga nduweni turunan. Bab kasebut gageyutan klawan gunggung lan jinise argument sarta wujud morfemik tembung kriya kang ngisi wasesa. Saka patang diatesis kasebut, dipilih diatesis tanduk nduweni wasesa tembung kriya tanduk kanthi jejere minangka paraga (agentif). Ing tembung kriya tanduk mawa lesan, lesane bisa arupa sasaran (objektif) utawa pasien. Mula saka kuwi, tembung kriya tanduk dipilih dadi objek panliten amarga nduweni guna minangka wasesa sajrone diatesis tanduk. Fungsi wasesa nduweni kalungguhan kang paling gedhe tinimbang fungsi liyane (Sudaryanto, 1991:126). Wasesa mujudake bebaku kang nggandheng jejer ing sakiwane, lan menawa ana, angga lesan, panggenah, apa dene katrangan kang dadi pambanguning ukara mapane ing satengahe (Subagyo, 2009:37). Saka bab kasebut bisa diwastani yen gunane wasesa minangka punjer saka liyane. Saliyane iku, sasuwene iki panliten kang ngrembug kriya tanduk akeh-akehe isih winates ing babagan tuladha, proses morfemis, lan wujude. Kriya tanduk ing panliten iki digunakake saka basa Jawa umume. Panliten kang ngrembug proses morfemis kriya tanduk bisa dideleng saka panliten kanthi irah-irahan Morfosintaksis Basa Jawa dening Suwadji (1986). Panliten iki ngrembug sithik ngenani afiksasi tembung kriya tanduk basa Jawa minangka salah sawijine tuladhane. Sajrone afiksasi tembung kriya tanduk kasebut diandharake proses morfemis lan makna kang kinandhut saka kriya tanduk kasebut. Proses morfemise kriya tanduk kadhapuk saka ater-ater anuswara {N-}, ater-ater anuswara {N-} lan panambang {-i}, utawa ater-ater anuswara {N-} lan panambang {-ake}. Kriya tanduk ora mung narik kawigaten saka proses morfemise. Saka proses morfemise kasebut, kriya tanduk bisa kaperang dadi tanduk kriya wantah, tanduk ikriya, tanduk kekriya, pakon tanduk wantah, pakon 1
Wujud, Guna, lan Kalungguhane Kriya Tanduk tanduk ikriya, lan pakon tanduk kekriya (tandhingake Antunsuhono, 1953:53-60). Ing pangenggone sajrone ukara, ana kriya tanduk kang mbutuhake lesan lan ana kang ora mbutuhake lesan. Bab iki dijalari anane kadhar ketransitivan kang diduweni kriya tanduk. Mula adhedhasar ketransitivan kriya tanduk diperang dadi papat yaiku, kriya tanduk tanpa lesan (intransitif), kriya tanduk mawa geganep (semitransitif), kriya tanduk mawa lesan (ekatransitif), lan kriya tanduk mawa lesan lan geganep (dwitransitif). Kadhar ketransitivan kriya tanduk kasebut konstituen pandhamping tembung kriya kang ngisi wasesa. ditemtokake saka cacahe dhata kanggo sampel dhata paliten. Sabanjure sampel dhata kasebut dijlentrehake kanthi triaspek sintaktis. B. METODHE Penliten iki mujudake panliten deskriptif. Sumber dhata iki yaiku ukara kang nggunakake kriya tanduk kang dijupuk saka cerbung ‡5HPEXODQ 1GKXZXU %OXPEDQJ· DQJJLWDQH 1DUNR ‡6RGUXQ· %XGLPDQ VDMURQH NDODZDUWL -D\DED\D 1R Minggu IV Oktober 2011 nganti No. 37 Minggu II Mei 2012. Dene dhata kang dienggo sajrone panliten iki yaiku tembung kriya tanduk. Panliti minangka instrumen utama sajrone panliten iki. ing panliten Sasuwene iki, panliten tumrap kriya tanduk wis tau ditliti kanthi irah-irahan Ukara Tanduk Tanpa Lesan dening Astoria (2009). Babagan kriya tanduk kasebut diandharake sithik ngenani titikan lan jinise ukara tanduk tanpa lesan. Anggone ngandharake kriya tanduk sajrone panlitene uga durung nganti kalungguhan kang disandhang dening konstituen pandhampinge. Panliten kang arep ditindakake iki bakal nliti ukara-ukara kang nggunakake kriya tanduk banjur dijlentrehake nggunakake triaspek sintaktis. Panliten kriya tanduk kang nggunakake triaspek sintaktis iku wis ana, yaiku panliten kanthi irah-irahan Valensi Sintaktis Bahasa Jawa dening Adipitoyo (2013). Panliten iki ngandharake diatesis, ketransitivan, lan keragaman valensi sintaktis bahasa Jawa kanthi nyuguhake tuladha nggunakake kriya saperangan dhata utawa tanduk. Dhata kang disuguhake uga winates mung adhedhasar ketransitivan kriya tanduk. Saka panliten kasebut bisa diweruhi yen panglompokan kriya tanduk kang mligi adhedhasar kalungguhan tembung kriyane, yaiku sajrone ukara carita (tanduk kriya wantah, tanduk ikriya, lan tanduk kekriya), pakon tanduk, patanya tanduk, pangajak tanduk, pangarep-arep tanduk, panjaluk tanduk, prajanji tanduk, lan pepindhan (upama) tanduk kanthi triaspek sintaktis durung tau ditliti. Kriya tanduk ing panliten iki ditliti saka sumber dhata tinulis dudu dhata lisan. Bab iki dijalari struktur basa tulis luwih sampurna senajan dhata tulis iku mujudake dhata skunder. Sajrone dhata kang arupa tulisan mesthi wis ana pangangen-angen kang luwih jeru, saengga yen ana panganggone basa kang strukture kurang pener bakal diowahi dhisik kanthi diedit utawa disunting basane. Ing kene, panliti coba nliti panganggone basa kanthi tulis. Dhata tulis kasebut asale saka cerbung ‡5HPEXODQ 1GKXZXU %OXPEDQJ· DQJJitane Narko Sodrun Budiman. Reriptan saka Narko Sodrun Budiman kasebut nggunakake basa padinan saengga masyarakat pamaos bisa luwih gampang anggone mangerteni isine. iki arupa ukara-ukara kang Dhata saka panliten nggunakake kriya tanduk. Ukara-ukara kang wis dikumpulake banjur diklasifikasi lan dijupuk saperangan Tata cara kang dienggo kanggo ngumpulake dhata ing panliten iki yaiku nggunakake semak. Metodhe semak digunakake kanggo nyemak panganggone basa kanthi tinulis. Tata cara ngolah dhata ing panliten iki diperang-perang dadi papat, yaiku transkripsi dhata, verifikasi dhata, kalisikasi dhata, lan penafsiran dhata. Tata cara nulis asile panliten ing kene yaiku kanthi cara informal lan formal. C. ANDHARAN 1. Wujude Kriya Tanduk Kriya tanduk kalebu ing kategori tembung kriya. Ing panliten iki mung tinemu pitung wujude kriya tanduk, yaiku wantah tanpa anuswara (kriya lingga), {N-} + lingga, {N-} + lingga + {-i}, {N-} + lingga + {-ake}, lingga + {-a}, lingga + {-na}, lan {N-} + lingga + {-a}. Saben wujude kriya tanduk kasebut bakal diandharake ing ngisor iki. a. Lingga tanpa Anuswara Kriya tanduk awujud lingga tanpa anuswara ateges kriya tanduk kasebut asli ora owah saka linggane. Ora kawuwuhan ter-ater, panambang, apadene seselan. Lumrahe kriya tanduk kang kaya mangkono diarani tanduk kriya wantah tanpa anuswara. Tuladhane bisa dideleng ing ngisor iki. (1) Purnomo mung manthuk. TA TKt TK (RNB 2, JB 09 2011) (2) Dartirini tuku majalah wanita. TA TK GA (RNB 11, JB 18 2012) (3) Anisah weruh Pur lan Septiani. TA TK GA (RNB 29, JB 36 2012) Tembung kriya manthuk, lan weruh mujudake kriya tanduk kang wujude lingga. Telung tembung kasebut kalebu tembung kriya wantah tanpa ater-ater anuswara. Konstituen pandhampinge yaiku Purnomo (1), Dartirini (2), lan Anisah (3) kang awujud insani kang tembung aran. Telu-telune mujudake nduweni nyawa kang nindakake pakaryan. Konstituen tuku, 2
Wujud, Guna, lan Kalungguhane Kriya Tanduk pandhamping liyane yaiku majalah wanita (2) lan Pur lan Septiani (3), kekarone awujud gatra aran. b. {N-} + Lingga lingga kawuwuhan anuswara ateges kriya tanduk kasebut kadhapuk saka tembung lingga kawuwuhan ater-ater anuswara. Lumrahe diarani tanduk kriya wantah nganggo anuswara. Tuladhane bisa dideleng ing ngisor iki. Kriya tanduk awujud (1) Kasan Sunar lagi ngarit. TA TKt TK (RNB 9, JB 16 2011) (2) Faza mlayu. TA TK (RNB 9, JB 16 2011) (RNB 21, JB 68 2012) (6) Anisah ngringkesi dagangane. TA TK TS (RNB 22, JB 69 2012) (7) Miko nandangi kuwajibane saben dina. TA TK TS TAc (RNB 68, JB 35 2012 Tembung kriya menehi, marani, nggoleki, nyalami, ngringkesi, lan nandangi mujudake kriya tanduk kang asale saka tembung lingga weneh, paran, golek, salam, ringkes, tandang kawuwuhan ater-ater anuswara lan panambang {-i}. tembung kriya kasebut kalebu tanduk ikriya. d. {N-} + Lingga + {-ake} lan (3) Anisah njerit. TA TK (RNB 19, JB 26 2012) (4) Bocah kuwi noleh. TS TK (RNB 24, JB 31 2012) (5) Miko motret. TA TK (RNB 29, JB 36 2012) (6) Manuk-manuk padha ngoceh. TA TKt TK (RNB 23, JB 30 2012) Tembung kriya ngarit, mlayu, njerit, noleh, motret, lan ngoceh mujudake tembung lingga. Pitung tembung kasebut kadhapuk saka tembung lingga arit, playu, jerit, toleh, potret, lan oceh kang diwuwuhi ater- ater anuswara. Mula pitung tembung kasebut diwastani tanduk kriya wantah nganggo anuswara. Konstituen pandhampinge yaiku Kasan Sunar, Faza, Anisah, Miko, lan manuk-manuk awujud tembung aran; bocah kuwi ing dhata awujud tembung sesulih; dene lagi lan padha awujud tembung katrangan. c. {N-} + Lingga + {-i} Kriya tanduk kanthi wujud {N-} + lingga + {-i} ateges kriya tanduk kasebut asale saka tembung lingga kang kawuwuhan ater-ater anuswara lan panambang {-i}. Lumrahe diarani tanduk ikriya. Tuladhane bisa dideleng ing ngisor iki. (1) Purnomo uga menehi keplok. TA TKt TK TA (RNB 2, JB 9 2011) (2) Miko menehi nomer sing wis mati. TA TK GA (RNB 22, JB 69 2012) (3) Faza marani ibune. TA TK TS (RNB 6, JB 13 2011) (4) Bocah bagus kuwi nggoleki ibune. TS TK TS (RNB 8, JB 15 2011) (5) Anisah nyalami wong tuwane. TA TK TS Kriya tanduk kang wujude {N-} + lingga + {- ake} ateges tembung kriya kasebut kadhapuk saka tembung lingga kang kawuwuhan ater-ater anuswara lan panambang {-ake}. Tuladhane bisa dideleng ing ngisor iki. (1) Miko ngidungake pangrumrume ati. TA TK GA (RNB 14, JB 21 2012) (2) Tulus nyebutake nomer hapene. TA TK TS (RNB 16, JB 23 2012) (3) Anisah nyritakake lelakone. TA TK TS RNB 28, JB 35 2012) lan nyritakake mujudake kriya tanduk kang kadhapuk saka tembung lingga kidung, sebut, lan crita kawuwuhan ater- ater anuswara lan panambang {-ake}. Tembung kriya ngidungake, nyebutake, lan nyritakake kalebu tanduk kekriya. e. Lingga + {-a} Tembung kriya ngidungake, nyebutake, Kriya tanduk kanthi wujud lingga + {-a} ateges kariya tanduk kasebut kadhapuk saka tembung kriya lingga kang kawuwuhan panambang {-a}. Kriya tanduk kang kaya mangkono diarani pakon tanduk wantah. Tuladhane bisa dideleng ing ngisor iki. (1) Muliha dhewe! TK TKt (RNB 21, JB 28 2012) (2) Muliha, saiki! TK TS (RNB 26, JB 33 2012) (3) Tekaa neng omahku! TK TAc TS (RNB 26, JB 33 2012) Tembung kriya muliha lan tekaa mujudake kriya tanduk kang kadhapuk saka tembung kriya lingga mulih lan teka kawuwuhan panambang {-a}. Tembung kriya muliha lan tekaa kalebu pakon tanduk wantah. 3
Wujud, Guna, lan Kalungguhane Kriya Tanduk f. Lingga + {-na} Kriya tanduk kanthi wujud lingga + {-na} ateges kriya tanduk kasebut kadhapuk saka tembung lingga kawuwuhan panambang {-na}. Kriya tanduk kang kaya mangkono diarani pakon tanduk kekriya. Tuladhane bisa dideleng ing ngisor iki. (2) Faza mlayu. J W (RNB 9, JB 16 2011) (3) Anisah njerit J W .(RNB 19, JB 26 2012) (1) Mbak, sesuk gawakna sprei! TS TK TA (RNB 18, JB 25 2012) (2) Ndang kandhakna! TKt TK (RNB 18, JB 25 2012) (3) Wenehna simbokmu ae, Nis! TK TS (RNB 19, JB 26 2012) (4) Nis, delokna BPKB motor neng buffet! TK GA TAc TA (RNB 23, JB 30 2012) Dhata ukara ing ndhuwur kadhapuk saka rong konstituen kanthi struktur ukara J-W. Tembung kriya lagi ngarit, mlayu, lan njerit kadhapuk dadi wasesane ukara, mula konstituen kasebut dadi punjere konstituen. Konstituen pandhampinge yaiku Kasan Sunar, Faza, lan Anisah kadhapuk dadi jejere ukara. Saka struktur ukarane dhata ing ndhuwur yaiku J-W lan tembung kriya lagi ngarit, mlayu, lingga kawuwuhan ater-ater anuswara, mula tembung kriya lagi ngarit, mlayu, lan njerit kalebu tanduk kriya wantah tanpa lesan. lan njerit kadhapuk saka Tembung kriya gawakna, kandhakna, wenehna, lan delokna mujudake kriya tanduk kang kadhapuk saka lan delok lingga gawa, kandha, weneh, tembung kawuwuhan panambang {-na}. Tembung kriya gawakna, kandhakna, wenehna, lan delokna kalebu pakon tanduk kekriya. g. {N-} + Lingga + {-a} Kriya tanduk kanthi wujud {N} + lingga + {-a} ateges kriya tanduk kasebut kadhapuk saka tembung lingga kawuwuhan ater-ater anuswara lan panambang {- a}. Kriya tanduk kasebut diarani pakon tanduk wantah. Tuladhane bisa dideleng ing ngisor iki. (1) Bar Magriban nyusula neng GAc TK TAc omahe Anisah! TS (RNB 19, JB 26 2012) (2) Wis, saiki ngomonga! TKt TS TK (RNB 20, JB 27 2012) ngomonga mujudake kriya tanduk kang kadhapuk saka tembung lingga susul lan omong kawuwuhan ater-ater anuswara lan panambang {-a}. Tembung kriya nyusula lan ngomonga kalebu pakon tanduk wantah. Tembung kriya nyusula lan 2. Gunane Kriya Tanduk Gunane kriya tanduk yaiku minangka wasesane ukara. Wasesa mujudake punjere konstituen sajrone ukara. Wasesa tansah bebarengan klawan guna liyane, ing antarane yaiku jejer, lesan, geganep, lan katrangan. Supaya luwih cetha ngenani kriya tanduk minangka wasesa lan konstituen pandhamping kang ngisi guna liyane, mula gatekna tuladha ing ngisor iki. (1) Kasan Sunar lagi ngarit. J W (RNB 9, JB 16 2011) Ing panliten iki, uga tinemu dhata arupa ukara kang awasesa kriya tanduk mawa geganep. Tuladhane bisa dideleng ing ngisor iki. (4) Anisah noleh anane swara. J W G (RNB 15, JB 22 2012 (5) Pur nembang karaoke. J W G (RNB 16, JB 23 2012) (6) Septiani ngucap lirih. J W G (RNB 7, JB 14 2011) (7) Kupu-kupu mencok kembang. J W G (RNB 23, JB 30 2012) (8) Ana wong loro ngrembug utang. J W G (RNB 21, JB 28 2012) (9) Ana wong ngirim J W panganan lan banyu putih. G (RNB 27, JB 34 2012) (124)-(129) kadhapuk kanthi telung konstituen inti knthi struktur ukara J-W-G. Tembung kriya noleh, nembang, ngucap, mencok, ngrembug, lan ngirim kadhapuk minangka wasesane ukara, mula dadi punjere konstituen. Konstituen pandhampinge yaiku Anisah, Pur, Septiani, kupu-kupu, ana wong loro, lan ana wong ngirim kang kadhapuk dadi jejere ukara. Konstituen pandhamping sijine yaiku anane swara, karaoke, lirih, kembang, utang, lan panganan lan banyu putih kang kadhapuk dadi geganepe ukara. Tembung kriya noleh, nembang, ngucap, mencok, ngrembug, lan ngirim kalebu tanduk kriya wantah mawa geganep jalaran ora nduweni panambang lan konstituen awujud tembung aran utawa gatra aran ing saburine wasesa ora dadi lesan nanging geganepe. Dhata 4
Wujud, Guna, lan Kalungguhane Kriya Tanduk lirih, kembang, utang, lan panganan lan banyu putih ing dhata kasebut ora bisa dadi jejer sajrone parafrase tanggap. Setitekake konstrruksi kang ora tinampa (*)) ing ngisor iki. Konstituen anane swara, karaoke, (4a) Anane swara ditoleh Anisah. *) (5a) Karaoke ditembang Pur. *) (6a) Lirih diucap Septiani. *) (7a) Kembang dipencok kupu-kupu. *) (8a) Utang dirembug ana wong loro. *) (9a) Panganan lan banyu putih dikirim ana (10a) Faza disawang kucing kuwi. J W L (12a) Pur dilirik Anis. J W L (13a) Faza disawang Anisah. J W L (14a) Faza isih dikekep Anis. J W L (15a) Polisi ditilpun Anisah. J W L (16a) Kucing dipondhong Faza. J W L (17a) Faza didulang Anisah. wong. *) Ing panliten iki uga tinemu dhata kriya tanduk mawa lesan. Tuladhane bisa dideleng ig ngisor iki. (10) Kucing kuwi nyawang Faza. J W L (RNB 5, JB 12 2011) (11) Anis nglirik Pur. J W L (RNB 5, JB 12 2011) (12) Anisah nyawang Faza. J W L (RNB 9, JB 16 2011) (13) Anis isih ngekep Faza. J W L (RNB 14, JB 21 2012) (14) Anisah nilpun polisi. J W L (RNB 16, JB 23 2012) (15) Faza mondhong kucing. J W L (RNB 17, JB 24 2012) (16) Anisah ndulang Faza. J W L (RNB 22, JB 29 2012) Dhata (10)-(16) kadhapuk saka telung konstituen inti kanthi struktur ukara J-W-L. Tembung kriya nyawang (10), nglirik, nyawang (12), isih ngekep, nilpun, mondhong, lan ndulang kadhapuk dadi wasesane ukara, mula dadi punjere konstituen. Konstituen kucing kuwi (10), Anis (11), Anisah (12), Anis (13), Anisah (14), Faza (15), lan Anisah (16) kadhapuk dadi jejere ukara. Konstituen pandhamping sijine yaiku Faza (10), Pur (11), Faza (12), Faza (13), polisi (14), kucing (15), lan Faza (16) kadhapuk minangka lesane ukara. Tembung kriya nyawang (10), nglirik, nyawang (12), ngekep, nilpun, mondhong, lan ndulang kalebu tanduk kriya wantah mawa lesan jalaran ora nganggo panambang lan nduweni tembung aran ing samburine wasesa minangka lesane. Konstituen Faza (10), Pur (11), Faza (12), Faza (13), polisi (14), kucing (15), lan Faza (10) bisa dadi jejer sajrone parafrase tanggap, gatekna konstruksi ing ngisor iki. J W L Dhata arupa tanduk kriya wantah mawa lesan ing panliten iki uga digunakake bebarengan klawan angga katrangan sajrone ukara. Ing kene tinemu tanduk kriya wantah mawa lesan kanthi katrangan panggonan. Katrangan panggonan mujudake katrangan kang ngandharake panggonan utawa papane kedadeyan utawa kahanan. Tembung ancer-ancer kang dienggo uga maneka werna ing antarane kayata, ing, ana ing, saka, menyang, nganti, ing kana, lan sapiturute. Katrangan panggonan uga padha kayadene katrangan liyane kang sinebut minangka guna tambahan amarga konstituen kang ora inti kang bisa diilangake tanpa ngrusak pola utawa struktur ukara lamba. Gatekna ukara ing ing ngisor iki. (17) Anisah nuntun Faza menyang ngarep. J W L K (RNB 9, JB 16 2011) (18) Anisah ngudheg wedang kopi J W L neng gelas. K (RNB 11, JB 18 2012) Dhata (17) lan (18) kadhapuk saka patang konstituen, yaiku telung konstituen inti lan siji konstituen ora inti kanthi struktur ukara J-W-L-K. Tembung kriya nuntun lan ngudheg kadhapuk dadi wasesane ukara, mula dadi punjere konstituen. Konstituen pandhampinge yaiku Pur lan Anisah kadhapuk dadi jejere ukara. Konstituen lan wedang kopi pandhamping sijine yaiku Faza minangka inti yaiku lesane ukara. Konstituen ora menyang ngarep lan neng gelas minangka katrangan panggonan. Konstituen menyang ngarep lan neng gelas minangka konstituen kang ora inti mula bisa diilangake saka strukture: (17a) Anisah nuntun Faza. J W L (18a) Anisah ngudheg wedang kopi. J W L Tembung kriya nuntun lan ngudheg ing dhata (17) lan (18) kalebu tanduk kriya wantah mawa lesan jalaran ora nganggo panambang lan nduweni tembung aran utawa gatra aran ing samburine wasesa minangka 5
Wujud, Guna, lan Kalungguhane Kriya Tanduk lesane. Konstituen Faza lan wedang kopi bisa dadi jejer sajrone parafrase tanggap, gatekna konstruksi ing ngisor iki. (17b) Faza dituntun Anisah J W L menyang ngarep. K (18b) Wedang kopi diudheg Anisah J W L neng gelas. K pakon tanduk, patanya tanduk, pangajak tanduk, lan pangarep-arep tanduk. Luwih cethane saben perangan kasebut bakal diandharake ing ngisor iki. a. Kelas Utama Kelas utama ing panliten iki diwujudake sajrone ukara carita. Sajrone ukara carita, kriya tanduk diperang dadi telu yaiku tanduk kriya wantah, tanduk ikriya, lan tanduk kekriya. Saben perangan carita tanduk bakal diandharake ing ngisor iki. 1) Tanduk Kriya Wantah Struktur ukara kang luwih maneka uga tinemu ing panliten iki. Tuladhane ana ing ukara awasesa kriya tanduk mawa lesan sarta geganep. Gatekna tuladha ing ngisor iki. (19) Pak Kadir nyawang Anisah J W L kedhep tesmak. G (RNB 6, JB 13 2011) (20) Anisah nyuguh omben J W G Bastomi lan Tulus. L (RNB 16, JB 23 2012) Dhata (19) lan (20) kadhapuk saka patang konstituen inti kanthi struktur ukara J-W-L-G (19) lan J- W-G-L (20). Tembung kriya nyawang lan nyuguh kadhapuk dadi wasesane ukara, mula dadi punjere konstituen. Konstituen pandhampinge yaiku Pak Kadir lan Anisah kadhapuk dadi jejere ukara, konstituen Anisah lan Bastomi lan Tulus kadhapuk lesane ukara, dene konstituen kedhep tesmak lan omben kadhapuk dadi geganepe ukara. Tembung kriya nyawang lan nyuguh kalebu tanduk kriya wantah mawa lesan sarta geganep jalaran ora kawuwuhan panambang lan nduweni rong tembung aran utawa gatra aran minangka lesan lan geganepe. Tanduk kriya wantah yaiku tembung tanduk kang tanpa panambang. Tuladhane bisa dideleng ing ngisor iki. (1) Wong papat padha mlaku Paraga tanduk kriya wantah tumuju mushola An-Nuur. panggonan (RNB 3, JB 10 2011) (2) Anisah ngglethak Paraga tanduk kriya wantah ing sandhinge. panggonan (RNB 14, JB 21 2012) (3) Anisah nginceng Paraga tanduk kriya wantah saka kaca cendhela. panggonan (RNB 17, JB 24 2012) Tembung kriya mlaku, ngglethak, lan nginceng mujudake tanduk kriya wantah amarga ora kawuwuhan anane panambang. Kalungguhane tembung kriya mlaku, ngglethak, lan nginceng sajrone ukara yaiku nuduhake anane kalungguhan aktif/ tanduk wantah. Kalungguhan kang disandhang dening konstituen wong papat, Anisah, lan Anisah yaiku minangka paraga. Dene konstituen tumuju mushola An-Nuur, ing sandhinge, lan saka kaca cendhela nuduhake kalungguhan papan/ panggonan. 2) Tanduk Ikriya Konstituen Anisah lan Bastomi lan Tulus ing dhata (19) lan (20) dadi jejer sajrone parafrase tanggap, gatekna konstruksi ing ngisor iki. Tanduk Ikriya yaiku tembung tanduk kang nganggo panambang {-i}. Tuladhane bisa dideleng ing ngisor iki. (19a) Anisah disawang Pak Kadir J W L kedhep tesmak. G (20a) Bastomi lan Tulus disuguh omben J W G Anisah. L 3. Kalungguhane Kriya Tanduk Kalungguhane kriya tanduk diperang dadi rong kelas, yaiku kelas utama lan kelas turunan. Kalungguhan ing kelas utama diperang dadi telu, yaiku tanduk kriya wantah, tanduk ikriya, lan tanduk kekriya. Kalungguhan ing kelas turunan diperang dadi 4, ing antarane yaiku (1) Anisah nglambeni Faza. Paraga tanduk ikriya pasien (RNB 6, JB 13 2011) (2) Miko nakoni Faza. Paraga tanduk ikriya pasien (RNB 25, JB 32 2012) (3) Dhokter nyeluki kluwargane Pur. Paraga tanduk ikriya pasien (RNB 27, JB 34 2012) Tembung kriya nglambeni (1), nakoni (2), lan nyeluki (23) ing ndhuwur mujudake tanduk ikriya amarga kawuwuhan panambang {-i}. Klaungguhane sajone ukara yaiku aktif/ tanduk ikriya. Konstituen Anisah, Miko, lan Dhokter nduweni kalungguhan minangka paraga; dene 6
Wujud, Guna, lan Kalungguhane Kriya Tanduk Faza, Faza, lan kluwargane Pur nduweni kalungguhan minangka pasien. 3) Tanduk Kekriya Tanduk kekriya yaiku tembung tanduk kang nganggo panambang {-ake}. Tuladhane bisa dideleng ing ngisor iki. (1) Anisah masakake Pur Paraga tanduk kekriya benefaktif lodho ayam. asil (RNB 12, JB 19 2012) (2) Septiani nukokake klambi Paraga tanduk kekriya sasaran anake Pur. benefaktif (RNB 7, JB 14 2011) Tembung kriya masakake lan nukokake mujudake tanduk kekriya mujudake tanduk kekriya amarga nganggo panambang {-ake}. Kalungguhane sajrone uikara yaiku aktif/ tanduk kekriya. Konstituen Anisah lan Septiani nduweni kalungguhan paraga, Pur lan anake Pur nduweni kalungguhan benefaktif, dene lan klambi nuduhake lodho ayam konstituen kalungguhan asil lan sasaran. b. Kelas Turunan (2) Wis, saiki ngomonga! (RNB 20, JB 27 2012) Tembung pakon nyusula lan ngomonga mujudake pakon tanduk wantah amarga asale saka tembung tanduk wantah nyusul lan ngomong, owahe dadi tembung pakon sarana diwuwuhi panambang {-a}. Anane panambang {-a} ing tembung pakon tanduk wantah nyusula lan ngomonga ndadekake anane teges ngongkon utawa mrentah marang pawongan kang diajak guneman. Ing dhata (1), anane prentah utawa kongkonan marang pawongan kang diajak guneman supaya nyusul, dene ing dhata (2) nuduhake anane kongkonan supaya ngomong. (2) Pakon Tanduk Ikriya Pakon tanduk ikriya asale saka tembung tanduk ikriya, dadine sarana diwuwuhi panambang {-ana}. Ing panliten iki pakon tanduk ikriya ora tinemu ing dhata panliten. Mula saka kuwi ing panliten iki ora disuguhake dhata arupa pakon tanduk ikriya. (3) Pakon Tanduk Kekriya tembung pakon tembung tanduk kekriya, dadine tembung pakon sarana diwuwuhi panambang {-na}. Tuladhane bisa dideleng ing ngisor iki. Pakon tanduk kekriya asale saka Kalungguhan kriya tanduk ing kelas turunan diperang dadi papat, ing antarane yaiku pakon tanduk, patanya tanduk, pangajak tanduk, lan pangarep-arep tanduk. Saben perangan kasebut bakal diandharake ing ngisor iki. 1) Pakon Tanduk Pakon tanduk yaiku tembung kriya tanduk kang jejere dadi paraga sing dikon utawa oleh prentah. Pakon tanduk ana sajrone ukara pakon. Ukara pakon iku wedharing gagasane tumuju marang wong kang kapindo supaya nglakoni utawa nindakake pagaweyan. Ing panliten iki, pakon tanduk diperang dadi loro, yaiku arupa prentah lan arupa pamenging (ukara pamenging). Pakon tanduk arupa prentah diperang dadi telu, yaiku pakon tanduk wantah, pakon tanduk ikriya, lan pakon tanduk kekriya. Saben perangan pakon tanduk bakal diandharake ing ngisor iki. a) Pakon Tanduk Arupa Prentah Pakon tanduk arupa prentah ana telu, yaiku pakon tanduk wantah, pakon tanduk ikriya, lan pakon tanduk kekriya. (1) Pakon Tanduk Wantah (1) Mbak, sesuk gawakna sprei! (RNB 18, JB 25 2012) (2) Ndang kandhakna! (RNB 18, JB 25 2012) lan kandhakna mujudake pakon tanduk kekriya amarga asale saka tembung tanduk wantah gawa lan kandha, owahe dadi trmbung pakon sarana diwuwuhi panambang {-na}. Anane panambang {-na} ing tembung pakon gawakna lan kandhakna nuwuhake anane teges utawa karep ngongkon utawa mrentah. Ing dhata (1) dikarepake prentah supaya nggawakake, dene (2) dikarepake anane prentah supaya ngandhakake marang pawongang liya kang diajak guneman. b) Pakon Tanduk Arupa Pamenging Tembung pakon gawakna ing dhata Pakon tanduk arupa pamenging ana sajrone ukara pamenging. Lumrahe digunakake tembung aja sajrone ukara kanggo negesake pamenginge wong kang ngajak guneman marang wong kang ngajak guneman. Tuladhane bisa dideleng ing ngisor iki. (1) Aja ngasari anakku! (RNB 20, JB 27 2012) tembung tanduk wantah, dadine tembung pakon sarana diwuwuhi panambang {-a}. Tuladhane bisa dideleng ing ngisor iki. (1) Bar Magriban nyusula neng omahe Pakon tanduk wantah asale saka Anisah! (RNB 19, JB 26 2012) Dhata kasebut mujudake ukara pakon. Senajan tembung ngasari ora owah dadi tembung pakon tanduk ikriya kanthi diwuwuhi panambang {-ana}, nanging ukara kasebut kalebu ukara pakon jalaran anane tembung aja kang nuduhake maksud prentah/ kongkonan supaya ora ngasari/ tumindak kasar. Saliyane diwujudake arupa 7
Wujud, Guna, lan Kalungguhane Kriya Tanduk tembung aja, ukara pamenging uga bisa diwujudake kanthi muwuhi tembung ra usah. Gatekna tuladha ing ngisor iki. (2) Ra usah takon! (RNB 19, JB 26 2012) Tembung takon sajrone ukara ing ndhuwur nuduhake teges pakon jalaran ana tembung ra sing nuduhake anane pamenging supaya ora nglakoni tumindak takon. 2) Patanya Tanduk Patanya tanduk yaiku tembung kriya tanduk kang ana sajrone ukara patanya/ pitakon. Ukara pitakon iku wedharing gagasaning manungsa kepengin mangerti apa kang durung diweruhi. Tuladhane bisa dideleng ing ngisor iki. (1) Sapa sing arep golek silihan grabah? (RNB 1, JB 08 2011) (2) Sapa sing ngumbah, Buk? (RNB 15, JB 22 2012) Tembung golek lan ngumbah ana sajrone ukara pitakon, mula kekarone kalebu patanya tanduk. Ukara pitakon kasebut dituduhake kanthi anane tembung sapa kang gunane kanggo nakokake araning wong. Tuladha liya kang nuduhake anane maksud nakokake bab liyane bisa dideleng ing ngisor iki. (3) Omong apa? (RNB 1, JB 08 2011) (4) Apa Pur ra isa golek dhewe? (RNB 4, JB 11 2011) (5) Apa Miko isih gelem nampa tilpune? (RNB 22, JB 29 2012) (6) Apa gunane mbayari pembantu? (RNB 8, JB 15 2011) (7) Ngomongake apa wae? (RNB 4, JB 11 2011) Tembung ngedusi ing dhata kasebut kalebu patanya tanduk amarga ana sajrone ukara pitakon. Ukara pitakon lumantar anane tembung kapan kang gunane kanggo nakokake wektu/ wayah/ mangsa. Ing kene patanya tanduk uga disuguhake kanggo nakonake sawijine papan utawa panggonan. Tuladhane bisa dideleng ing ngisor iki. ing ndhuwur diwujudake (10) Bocah kae sekolah neng endi? (RNB 3, JB 10 2011) (11) Mlayu menyang endi? (RNB 9, JB 16 2011) (12) Tulus nemokake buku rekening bank iku ana ngendi? (RNB 16, JB 23 2012) Tembung sekolah, mlayu, lan nemokake ing ndhuwur kalebu patanya tanduk amarga ana sajrone ukara pitakon. Ukara pitakon kasebut dituduhake lumantar anane tembung neng endi, menyang endi, lan ana ngendi, kang gunane kanggo nakokake sawijine papan utawa panggonan. Ukara pitakon ora mung diwujudake kanthi anane tembung apa, sapa, nyapo, kapan, lan endi. Kadhangkala tanpa anane tembung-tembung kasebut sawijine ukara bisa diwastani yen ukara kasebut nuduhake sawijine pitakonan utawa nakokake sawijine bab. Coba gatekna tuladha ing ngisor iki. (13) Mengko Mas Miko rak ngancani kanca-kanca melekan ing kene ta? (RNB 2, JB 09 2011) (14) Kowe mau lak arep ngomongake bab njodhokne Anisah karo Pur kuwi ta? (RNB 3, JB 10 2011) (15) Bengi iki, Panjenengan ora ana Tembung omong, golek, nampa, mbayari, lan ngomongake kalebu patanya tanduk jalaran ana sajrone ukara pitakon. Ukara pitakon kasebut diwujudake arupa tembung apa ing dhata nganti kang nuduhake anane wedharing gagasane manungsa kang kepengin ngerti apa kang durung diweruhi. Ing kene uga bakal disuguhake tuladha patanya tanduk liyane kang nduweni maksud liyane. Gatekna tuladha ing ngisor iki. (8) Nyapo kok ngguyu, Mas? (RNB 8, JB 15 2011) Tembung ngguyu ing dhata kasebut mujudake patanya tanduk jalaran ana sajrone ukara pitakon. Ukara pitakon kasebut dituduhake lumantar anane tembung nyapo kang nuduhake wedharing gagasan manungsa kang kepengin ngerti utawa nakonake sebab. Saliyane nakonake sebab, ukara pitakon uga digunakake kanggo nakonake wektu utawa mangsa. Gatekna tuladha ing ngisor iki. (9) Kapan kowe ngedusi anakmu? (RNB 20, JB 27 2012) jadwal motret? (RNB 28, JB 35 2012) Tembung ngancani, ngomongake, lan motret mujudake patanya tanduk. Telung dhata kasebut ora nggunakake tembung apa, sapa, nyapo, kapan, utawa endi. Telung dhata kasebut bisa diwastani kalebu patanya tanduk jalaran ana tembung rak lan ta ing dhata (13) lan (14). Telung dhata kasebut nuduhake anane wedharing gaggasan kang nakokake sawijine wangsulan iya utawa ora. Tuladha liyane bisa dideleng ing ngisor iki. (16) Mbak Anisah durung teka ta? (RNB 21, JB 28 2012) (17) Panjenengan wis teka rumah sakit? (RNB 29, JB 36 2012) Tembung teka (16) lan teka (17) mujudake patanya jalaran ana sajrone ukara pitakon. tanduk Kekarone nuduhake wedharing gagasan kang nakokake wis utawa durung kedadeyan sawijine prastawa. Ing rong dhata kasebut dibutuhake wangsulan wis utawa durung kanggo mangsuli pitakone pawongan kang dadi panutur. 8
Wujud, Guna, lan Kalungguhane Kriya Tanduk 3) Pangajak Tanduk Pangajak tanduk yaiku tembung kriya tanduk kang ana sajrone ukara pangajak. Ukara pangajak iku padha wae karo ukara pakon, mung wae kang diprentah nduweni teges sajajar pangkate karo sing mrentah. Tuladhane bisa dideleng ing ngisor iki. liyane nambahi panliten iki isih adoh saka sampurna. Panliti sadhar, panliten iki isih akeh cacad lan kurange, mula panliten kriya tanduk iki isih bisa dirembakakake. KAPUSTAKAN (1) Ayo budhal, Za! (RNB 15, JB 22 2012) (2) Ayo mulih! (RNB 19, JB 26 2012) Tembung budhal lan mulih kalebu pangajak tanduk amarga ana sajrone ukara pangajak. Ukara pangajak lumantar anane tembung ayo kang negesake ajakan marang wong kang diajak guneman. 4) Pangarep-arep Tanduk Pangarep-arep ing ndhuwur diwujudake tanduk yaiku tembung kriya $GLSLWR\R6XJHQJ‡0RUIHP^GDN-}, {ko-}, {di-} tidak GDODP 7LQMDXDQ 0RUIRVLQWDNVLV· Skripsi diterbitkan). Surabaya: Jurusan PBD-FBS-Unesa. Adipitoyo, Sugeng. 2013. Valensi Sintaktis Bahasa Jawa. Surabaya: Citra Wacana. Antunsuhono. 1953. Reringkesaning Paramasastra Djawi. Jogjakarta: Soejadi. tanduk kang ana sajrone ukara pangarep-arep. (1) Muga-muga mbak Anis nggawa Arikunto, Suharsini. 2010. Prosedur Penelitian: Suatu Pendekatan Praktik. Jakarta: Rineka Cipta. mobile. (RNB 18, JB 25 2012) ndhuwur ing kalebu pangarep-arep tanduk jalaran ana sajrone ukara pangarep- arep. Dhata kasebut diwastani ukara pangarep-arep jalaran diwujudake lumantar tembung muga-muga. Tembung nggawa (Skripsi tidak diterbitkan). Surabaya: Jurusan PBD- FBS-Unesa. Dardjowidjojo, Soenjono. 1987. Linguistik: Teori & D. PANUTUP 1. Dudutan Saka panliten ngenani kriya tanduk sajrone FHUEXQJ ‡5HPEXODQ 1GKXZXU %OXPEDQJ· DQJJLWDQH Narko Sodrun Budiman, bisa diweruhi wujud, guna, lan kalungguhane kriya tanduk. Dudutan kang bisa dijupuk saka asiling panliten iki yaiku kaya mangkene. 1) Wujude kriya tanduk bisa diperang dadi 7, yaiku lingga nganggo anuswara, {N-} + lingga, {N-} + lingga + {-i}, {N-} + lingga {-ke}, lingga + {-a}, lingga + {-na}, lan {N-} + lingga + {-a}. Terapan. Jakarta: Arcan. 'MDZDQDL 6WHSKDQXV ‡0RUIRVLQWDNVLV· GDODP Widyawara No. 25. Yogyakarta: Balai Penelitian Bahasa. lkk. 1986. Morfosintaksis Bahasa dan Durasid, Durdje, Katingan. Pengembangan Bahasa. Jakarta: Pusat Pembinaan Edi, Subroto D. 1994. Konstruksi Verba Aktif-Pasif dalam Bahasa Jawa. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. 2) Guna kriya tanduk sajrone ukara yaiku minangka guna wasesa. Wasesa mujudake guna inti kang dadi punjere konstituen. Wasesa kasebut digunakake bebarengan klawan guna pandhamping liya, kayata jejer, lesan, geganep, utawa katrangan sajrone ukara. 3) Kalungguhan kriya tanduk sajrone ukara diperang dadi rong kelas, yaiku kelas utama lan kelas turunan. Ing kelas utama, kalungguhan kriya tanduk diperang dadi telu, yaiku tanduk kriya wantah, tanduk ikriya, lan tanduk kekriya. Ing kelas turunan, kalungguhane kriya tanduk diperang dadi papat, ing antarane yaiku pakon tanduk, patanya tanduk, pangajak tanduk, lan pangarep-arep tanduk. Herawati, dkk. 2004. Pembentukan Kata dan Pemilihan Kata Dalam Bahasa Jawa. Jakarta: Pusat Bahasa. Ismail, M. Ridwan. 1990. Sistem Morfologi Verba Bahasa Kluet. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. Keraf, Gorys. 1984. Tata Bahasa Indonesia. Ende-Flores: Nusa Indah. .ULGDODNVDQD +DULPXUWL ‡3HUZXMXGDQ )XQJVL VDMURQH Masyarakat GDODP 6WUXNWXU %DKDVD· Linguistik Indonesia. No.7 Juni 1-14. Jakarta: Arcan. 2. Pamrayoga M.S. Mahsun. 2005. Metode Penelitian Bahasa: Tahapan Strategi, Metode, dan Tekniknya. Jakarta: PT Raja Grafindo Persada. Panliten ngenani wujud, guna, lan kalungguhane kriya tanduk iki isih akeh kang durung ditliti kanthi cetha. Winatese sumber dhata kang digunakake kanggo nglumpukake dhata lan maneka werna bab kang kurang Parera, Jos Daniel. 1990. Morfologi. Jakarta: PT Gramedia. 9
Wujud, Guna, lan Kalungguhane Kriya Tanduk Parera, Jos Daniel. 1991. Sintaksis. Jakarta: PT Gramedia Pustaka. Padmosoekotjo, S. 1987. Paramasastra Jawa. Surabaya: Uhlenbeck, E. M. 1982. Kajian Morfologi Bahasa Jawa. Jakarta: Djambatan. P.T. Citra Jaya Murti. Verhaar, J. W. M. 2010. Asas-asas Linguistik Umum. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Poedjosoedarmo, Soepomo, lkk. 1979. Morfologi Bahasa jawa. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. Wedhawati, dkk. 2006. Tata Bahasa Jawa Mutakhir. Yogyakarta: Kanisius. Poerwadarminta, W. J. S. 1953. Sarining Paramasastra Djawa. Jakarta: Kebon Sirih 46. ------. 1981. Sistem Perulangan dalam Bahasa Jawa. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. Purwadi, dkk. 2005. Tata Bahasa Jawa. Yogyakarta: Media Abadi. Ramlan, M. 1987. Morfologi: Suatu Tinjauan Deskriptif. Yogyakarta: C.V. Karyono. Ramlan, M. 1996. Sintaksis. Yogyakarta: C.V. Karyono. Robins, W. S. 1992. Linguistik Umum: Sebuah Pengatar. Yogyakarta: Kanisius. Samsuri. 1991. Analisis Bahasa. Jakarta: Erlangga. Sasangka, Sri Satriya Catur Wisnu. 2011. Paramasastra Gagrag Anyar Basa Jawa. Jakarta: Yayasan Paramalingua. Setiyanto, Aryo Bimo. 2007. Paramasastra Bahasa Jawa. Yogyakarta: Panji Pustaka. Subagyo. 2009. Titi Ukara Basa Jawa (durung diterbitake). Sudaryanto. 1991. Tata Bahasa Baku Bahasa Jawa. Yogyakarta: Duta Wacana University Press. Sudaryanto. 1993. Metode dan Aneka Teknik Analisis Bahasa. Yogyakarta: Duta Wacana University Press. Sudaryanto. 1991. Diatesis Dalam Bahasa Jawa. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Sumarlam. 2004. Aspektualitas Bahasa Jawa: Kajian Morfologi dan Sintaksis. Surakarta: Pustaka Cakra. Surono, dkk. 1987. Frase Verba dalam Bahasa Jawa. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. Suwadji, dkk. 1986. Morfosintaksis Bahasa Jawa. Yogyakartaa: Pusat Pembinaan dan Pengembangan bahasa. Tim. 2009. Kamus Bahasa Indonesia. Jakarta: Pusat Bahasa. 10