780,1'$.'(*6,<$6$-521(129(/‡.(3$1**$1*:,5$1*·$1**,7$1(7,:,(. SA (Tintingan Sosiologi Sastra) ROCHMA NUR HIDAYATI Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah Fakultas Basa lan Seni Universitan Negeri Surabaya ABSTRAK Novel Kepanggang Wirang anggitane Tiwiek SA. nuduhake maneka warna tumindak degsiya. Tumindak degsiya tuwuh amarga anane prakara-prakara kang ditandang dening paraga. Prakara kang dadi punjere panliten yaiku: 1) Kepriye tumindak degsiya awujud mental?, 2) Kepriye tumindak degsiya fisik ?, 3) Kepriye tumindak degsiya awujud seksual?, 4) Kepriye sikape paraga ?, lan 5) Apa kang nyebabake tumindak degsiya sajrone Novel Kepanggang Wirang. Saka punjere panliten, nuwuhake tujuwane panliten yaiku: 1) Ngandharake tumindak degsiya awujud mental, 2) Ngandharake tumindak degsiya awujud fisik, 3) Ngandharake tumindak degsiya awujud seksual, 4) Ngandharake sikape paraga sajrone, lan 5) Ngandharake panyebab tumindak degsiya sajrone Novel Kepanggang Wirang. Dene paedahe panliten iki menehi sumbangan kanggo: 1) kajian sastra, 2) pamaca, lan 3) pasinaon siswa. Panliten iki nggunakake tintingan Sosiologi Sastra kang mujudake panliten kualitatif deskriptif. Metode deskriptif digunakake kanggo ngrembug uga ngandharake tumindake degsiya. Sumber dhata sajrone panliten iki ana loro yaiku sumber dhata primer lan sumber dhata sekunder. Sumber dhata primer arupa novel Kepanggang Wirang anggitane Tiwiek SA lan dhata sekunder arupa buku-buku, refrensi artikel, laporan panliten kang relevan karo undherane panliten. Dhata kang dianalisis arupa ukara-ukara kang nggambarake anane tumindak degsiya sajrone novel Kepanggang Wirang anggitane Tiwiek SA. Dhata-dhata kasebut dikumpulake kanthi nggunakake teknik maca, pilih lan catet. Analisis dhata kang digunakake yaiku teknik analisis deskriptif kang njlentrehake kanyatan-kanyatan. Tata cara panyuguhe asile panliten sajrone panliten iki yaiku analisis informal, tegese analisis dhata kang nggunakake tembung-tembung salumrahe. Asil panliten yaiku ngandharake lima prakara, yaiku: 1) tumindak degsiya awujud mental, 2) tumindak degsiya awujud fisik, 3) tumindak degsiya awujud seksual 4) sikape paraga lan 5) panyebab tumindak degsiya sajrone novel Kepanggang Wirang anggitane Tiwiek SA. Tumindak degsiya awujud fisik, mental, seksual digambarake kanthi wujud watake paraga siji lan sijine. Sikape paraga awujud rasa pengin balas dhendham, pingin gawe wirange uga sedhihe Wirastri, lan panyebab tuwuhe tumindak degsiya yaiku paraga utama duwe dhendham marang paraga liyane. Tembung wigati: Tumindak degsiya, Sikap, Sosiologi Sastra PURWAKA LELANDHESAN PANLITEN (1995:119) yen sastra minangka gegambaran lan ekspresi panguripan, nadyan ora kabeh. Mula sastra anggone ngandharake panguripan ora adoh saka prekarane manungsa. Semono uga ing jagade sastra Jawa. Sastra tansah sesambungan karo panguripan bebrayan. Mula saka iku, kasusastran sing tuwuh biyasane ngrembug prekara-prekara panguripan. ing bebrayan didadekake bahan Apa sing ana panulisan kasusastran. Mula saka iku kasusastran bisa dadi kaca benggala dening sapa wae kang maca. Kaya kang diandharake dening Wellek lan Werren Sastra Jawa miturut pangrembakane dumadi saka sastra Jawa kuna, tengahan lan sastra Jawa anyar, dene sastra Jawa anyar isih kaperang dadi sastra Jawa klasik lan sastra Jawa gagrag anyar (Suwarni, 2013:1). Sastra Jawa gagrag anyar loro, yaiku sastra Jawa modern diperang dadi 1
sadurunge kamardikan lan sastra Jawa modern sawise kamardikan. Wujud sastra Jawa modern sadurunge kamardikan bisa diperang dadi loro yaiku sajrone penerbitan Balai Pustaka lan penerbitan partikelir. Semono uga sawise kamardikan, antarane partikelir lan panerbitan Balai Pustaka ana jurang pamisah. Babagan kasebut ngenani sastra Jawa modern sadurunge kamardikan mligine tema lan cara njlentrehake (Hutomo,1975:23). Sawise kamardikan, sastra Jawa wiwit kenal genre- genre saka manca kayata novel, cerita cekak, sajak bebas lan lakon panggung modern. Sastra Jawa ing wektu sing padha uga tetep kasil ngopeni wujud- wujud lan tema tradhisional sing diwarisake saka jaman sadurunge (Rass,1985:30). sastra Jawa Salah sijine genre sastra Jawa kang misuwur nganti saiki yaiku novel. Novel mujudake salah sawijine kasusastran kang awujud fiksi prosa sing ditulis kanthi cara naratif utawa awujud carita, dene panulis novel diarani novelis. Novel asale saka basa Italia novella sing tegese salah sawijine kedadeyan ing masyarakat utawa warta kang (Nurgiyantoro,2010:9). Novel yaiku sastra kang asipat bebas lan nyuguhake samubarang kang luwih akeh, luwih rinci, lan ngemot maneka warna prakara kang luwih kompleks. Kaluwihan saka novel yaiku andharan prakara kang diandharake kanthi kompleks lan wutuh. Novel cundhuk karo realitas kang luwih dhuwur lan psikologi kang luwih jero ( Nurgiyantoro,2007:11). Panemu liyane ngandharake yen novel bisa mujudake crita kanthi dawa ngenani panguripan manungsa ( Najid, 2002:22). Mula bisa didudut yen novel yaiku karya sastra fiksi awujud prosa kang ditulis kanthi naratif. sumebar Novel Kepanggang Wirang iki nyritakake ngenani paraga kang jenenge Wirastri lan Joko Kismanto minangka wong nduweni sesambungan ing bale wisma. Novel iki nyuguhake sisik melike urip sajrone wong omah-omahan. Wirastri minangka paraga utama wanita kang nduweni sipat alus, sabar, setya bekti marang sisihane, kawigaten lelabuhane mung mligi kanggo sisihane yaiku Joni Kismanto. Wirastri lan Joni Kismantoro nduweni anak loro yaiku Pujilestari lan Dewi Saksono. Wirastri sing mbiyene nduweni sipat alus, sabar, setya bekti marang sisihane, nanging saiki dadi wanita tegas, nduweni ilmu bela diri amarga Wirastri kewirangan merga Joni Kismantoro. Wirastri diusir saka omahe jalaran dipitnah karo Joni amarga turu karo Pradopo minangka utusane Joni Kismantoro. Tumindake Joni Kismantoro ngono kuwi ndadekake Wirastri nglakoni tumindak degsiya amarga nyandang wirang kang dadi pikiran saben dinane kang njalari Wirastri nglakoni tumindak ora becik, dheweke kerep nyampluk, njotos, lan ngajar sisihane. kang lan Tumindak degsiya sajrone novel Kepanggang Wirang, salah sawijine bisa dideleng saka tumindake paraga Wirasti sing ndadekake Joni Kismantoro ilang kejantanane, rambute Joni dijambak dening Wirastri dibateg mengarep ditampani dhengkul lancip banjur getih waras kemucur saka irung. Joni sing tanpa daya kuwi isih dititir anteman maut langsung ambruk ing jobin. Wirastri durung marem atine. Wirastri teka ing kono Wirastri ngajar ing omahe marune, Suminingrum nganti ndadekake lambene ndower. Saben pangripta nduweni titikan dhewe- dhewe anggone ngripta kasusastran. Titikan kasebut dipangaribawani dening kanyatan-kanyatan sosial. Titikan iku uga ndadekake kasusastran sing diripta beda antarane pangripta siji lan sijine. Saliyane dipangaribawani dening kanyatan sosial, kasusastran sing diripta uga dipangaribawani dening imajinasine pangripta. Imajinasi iku mau bisa tuwuh amarga pangripta dhewe lan uga bisa saka wong liya. latin nggawa saka basa ferre, kang nduweni teges kekuwatan. Miturut Poerwadarminta, tumindak degsiya nduweni teges sipat pameksa utawa tekanan kang keras. Tumindak degsiya ing bale wisma saperangan prastawa ora kabeh bisa dirampungi. Tumindak degsiya mujudake tumindak kang kurang becik yen kawawas saka pandulune wong awam. Bab iku sing njalari tumindak degsiya ing bale wisma. Tumindak degsiya utawa ing basa Tiwiek SA yaiku pengarang kasusastran Jawa. Pengarang iki aktif ngripta reriptan sastra lan basa wiwit taun 1972 nganggo basa Jawa Indonesia. Tiwiek SA iku mujudake jeneng singlon. Jeneng asline Tiwiek SA yaiku Suwigno Adi. Panjenengane miyos ing desa Sukorejokulon, Kecamatan Kalidawir, Kabupaten Tulungagung, 8 Juni 1948. Panjenengane, uga tetep aktif ing Sanggar Sastra Triwida, jejer minangka sesepuh. Sanggar Sastra Triwida mujudake pakumpulan pengarang sastra yaiku saka Tulungagung, Trenggalek, lan Blitar. Jawa telung kabupaten, ing bale wisma dhewe kalebu ing perkara sosial ing masyarakat. Bab kuwi cundhuk karo aspek-aspek sosiologi kang nyinaoni panguripan ing bebrayan. Saka andharan mau, novel Kepanggang Wirang bisa dianalisis nganggo teori Sosiologi Sastra. Miturut Sunarto (2011:18) sosiologi sastra yaiku ilmu kang nyinaoni bab panguripan masyarakat kang asipat kritis, skeptif lan sistematis. Ilmu kasebut nliti struktur manungsa ing donya sosial. Saka andharan mau, bakal ditindakake Panliten kanthi irah-LUDKDQ ‡7XPLQGDN GHJVL\D ,QJ Bale Wisma Sajrone Novel Kepanggang Wirang $QJJLWDQH 7LZLHN 6$· NDQWKL WLQWLQJDQ 6RVLRORJL Sastra, yaiku kanggo ngandharake tumindak degsiya ing Bale Wisma. Tumindak degsiya 2
UNDERANE PANLITEN Adhedhasar underan panliten ing ndhuwur bisa ditemokake tujuwan panliten kaya ing ngisor iki: 1) Kepriye tumindak degsiya awujud mental sajrone novel Kepanggang Wirang? 2) Kepriye tumindak degsiya awujud fisik sajrone novel Kepanggang Wirang? 1) panliten lan njlentrehake tumindak degsiya ing bale wisma sajrone novel Kepanggang Wirang anggitan Tiwiek SA. iki ngandharake 2) Dhata ing panliten iki awujud ukara, guneman, lan katrangan kang ngemu surasa tindak dagsiya sajrone bale wisma. 3) Kepriye tumindak degsiya awujud seksual sajrone novel Kepanggang Wirang? 3) lan dhata sing wis nglumpuk dijlentrehake nggunakake teori sosiologi sastra. 4) Kepriye sikape paraga sajrone novel Kepanggang Wirang? 5) Apa wae kang nyebabake tumindak degsiya sajrone novel Kepanggang Wirang? TUJUWAN PANLITEN Adhedhasar underan panliten ing ndhuwue bisa ditemokake tujuwan panliten kaya ing ngisor iki: 1) Ngandharake tumindak degsiya awujud mental sajrone novel Kepanggang Wirang. 2) Ngandharake tumindak degsiya awujud fisik PANJLENTREHE TETEMBUNGAN Supaya ora ana salah pangerten lan supaya kabeh pihak nduweni konsep kang padha ngenani istilah kang digunakake ing sajrone panliten iki, ing ngisor iki bakal dijlentrehake istilah-istilah kang ana gegayutane karo irah-irahan yaiku: 1) Sosiologi Sastra yaiku salah sijine cabang panliten sastra sing digunakake kanggo mangerteni sastra minangka masyarakat kacabenggalane (Faruk,2012:1) sajrone novel Kepanggang Wirang. 3) Ngandharake tumindak degsiya awujud seksual sajrone novel Kepanggang Wirang. 2) Kasustran Jawa yaiku periode karya sastra ana telu sastra Jawa Kuna, sastra Jawa Pertengahan, lan sastra Jawa Modern. (Suwarni,2013:1) 4) Ngandharake sikape paraga sajrone novel Kepanggang Wirang. 5) Ngandharake panyebab kekerasan sajrone novel Kepanggang Wirang. PAEDAHE PANLITEN Asile panliten lan jlentrehan ngenani tumindak degsiya ing bale wisma sajrone novel Kepanggang Wirang anggitan Tiwiek SA. Saka asil panliten iku bisa menehi paedah teoretis lan praktis. 1) Paedah Teoretis iki awujud andharan Panliten iki diajab bisa ngrembakakake ilmu sastra Jawa mligine sosiologi sastra sing wis ana sadurunge. Saliyane iku uga bisa nambahi kawruh lan pamawas ngenani analisis karya sastra, supaya ngerteni menawa kritik teks tumrap sastra bisa disinaoni kanthi nggunakake tintingan sosiologi sastra. 3) Masyarakat Jawa minangka saklompok kolektif manungsa kang manggon ing Pulo Jawa lan nggunakake basa Jawa, nduweni aturan kanggo ngatur manungsa sajrone kolektif kasebut, ana wektu kang gilir gumanti, lan rasa identitas kang kuwat. 4) Unsur Intrinsik Sastra yaiku unsur kang mujudake sastra kang mangun sawijine crita. ( Nurgiyantoro,2007:3) 5) Tumindak degsiya (kekerasan) yaiku tumindak ala (kekerasan) sing ditindakake dening salah sing kalebu sijine ditindakake pawongan kasebut dhewe, bisa sacaa dumadakan (spontan) utawa direncanakake (disengaja, lan tumindak durjana sing ditindakake karo wong liya (Abdul Munir Mulkan). agresivitas METODHE PANLITEN pawongan 2) Paedah Praktis Asil panliten iki nduweni paedah praktis yaiku bisa dadi salah sijine materi kanggo nyinaoni sastra mligine bidhang sosiologi sastra. Bisa migunani kanggo mahasiswa kang nduweni pepenginan arep nindakake panliten sastra, mligine bidhang sosiologi sastra. Saliyane iku, panliten iki bisa didadekake minangka bandhingan, referensi, utawa rujukan kanggo nulis panliten-panliten sastra liyane, mligine bidhang sosiologi sastra. Ancangan panliten mujudake salah sawijine trap-trapan sadurunge panliten kalaksanan, amarga ancangan mujudake panuduh sing bisa menehi ancer- ancer ngenani panliten sing bakal ditindakake. Panliten iki kalebu panliten kualitatif deskriptif. Miturut Endraswara(2011:18) panliten kualitatif yaiku panliten kang ora ngutamakake angka nanging luwih ngenani intrinsik klawan kosep sing dikaji kanthi empiris. Panliten iki kalebu panliten kualitatif amarga panliten iki nintingi sawijine kedadeyan utawa lakon sajrone karya sastra. WEWATESANE PANLITEN Panliten iki perlu ana wewatesane supaya andharan lan jlentrehane dhata panliten iki ora sing wis saka underane panliten nyimpang ditemtokake sadurunge. Dene watesane panliten iki ana telu, yaiku: Dene pamerekan Novel Kepanggang Wirang kanthi tintingan sosiologi sastra. Miturut Aminudin (2010:15) methode panliten kualitatif nduweni sifat deskriptif, tegese dhata kang ditintingi lan asil tintingane 3
awujud fenomena, ora awujud angka-angka utawa koefisien kang gegayutan karo variabel. Novel Kepanggang Wirang anggitane Tiwiek SA bakal ditintingi sosiologi sastra. Panliten iki bakal nggunakake metodhe deskriptif kualitatif kanggo nintingi novel Kepanggang Wirang kasebut. Panliten kualitatif deskriptif digunakake amarga bisa menehi gambaran sing gamblang lan objektif ngenani tumindak degsiya sajrone novel Kepanggang Wirang. TATA CARA PANLITEN Subbab tata carane panliten iki diprinci dadi telu, yaiku (1) carane nglumpukake dhata, (2) carane njlentrehake dhata, lan (3) carane nyuguhake asil jlentrehane dhata. Tata cara kasebut laras karo tata cara sing digambarake Nadar (2009:108). Luwih jangkepe mangkene. TATA CARA NGLUMPUKAKE DHATA SUMBER DHATA Novel Kepanggang Wirang anggitane Tiwiek SA kang diterbitke dening penerbit Azzagrafika, Jalan Seturan 2 No.128 Caturtunggal,Depok,Sleman Yogyakarta. Ukuran dawane 21 cm, ambane 14,5 cm, kandele 172 kaca. Wujud saka novel iki nduweni sampul warna ungu sing ana semu abange lan ana gambar wanita lan priya. Carita iki sadurunge wis tau kapacak kanthi carita sambung ing kilawarti 1995. No.52/Agustus/1995 kanthi irah-irahan Ing Samubaring Warana. Jaya Baya No.28/ Maret/ Tata cara sajrone nglumpukake dhata kang digunakake sajrone panliten iki yaiku kanthi cara nggunakake teknik kapustakan. Teknik kapustakan yaiku teknik nglumpukake dhata kang nggunakake sumber dhata kapustakaan lan cara nglumpukake dhata-dhata kang dijupuk saka pustaka kanthi nggunakake sistem sandhi utawa tandha. Kanthi cara wenehi tandha ing ukara sing gegayutan karo panliten. Tandha kasebut bisa digarisi utawa dicathet. Sunarto (2001:28) ngandharake manawa panliten sastra kang dadi sumber pustaka yaiku sumber kang awujud dhokumen (film,video,lan informasi kang diolehi liwat internet, jurnal, buku-buku, kalawarti ilmiah, laan publikasi kang wis didhokumentasiake). DHATA lan dianalisis sajrone panliten iki. Dhata sing digunakake panliten iki kaperang dadi loro yaiku dhata primer lan dhata sekunder. Dhata primer yaiku arupa dialog antarane paraga, tembung, ukara, pada, lan liya-liyane sing ana sesambungane karo undherane panliten, sesambungane karo sing nyengkuyung carita panguripana bale wisma sajrone novel Kepanggang Wirang . Banjur uga nggunakake dhata sekunder kang arupa konsep-konsep perspektif kang bakal dianalisis. Dhata wujude objek sing bakal dikaji tumindak degsiya INSTRUMEN PANLITEN Tata cara sing digunakake kanggo nglumpukake dhata dening Endraswara (2008:162-163) ing panliten iki diperang dadi telu yaiku: a. Nemtokake Unit Analisis Sadurunge ngudhal isi crita ssajrone novel Kepanggang Wirang, luwih dhisik nemtokake bab kang onjo kasebut babagan tumindak degsiya, panliten iki nemtokake lima perkara kang paling wigati, sepisan perkara tumindak degsiya awujud mental, tumindak degsiya awujud fisik, tumindak degsiya awujud seksual kang nyengkuyung perkara sipate paraga, lan uga panyebab tumindak degsiya sajrone novel Kepanggang Wirang b. Nemtokake Dhata Instrumen ing panliten iki kaperang dadi loro, yaiku instrumen utama lan instrumen panyengkuyung. Instrumen utama kang digunakake sajrone panliten iki yaiku panliti dhewe. Panliti dadi instrumen utama amarga panliti sing golek dhata, nganalisis dhata, lan nulis panliten iki. Miturut Hasan (1990:15) ana salah sawijine kaluwihan sing bisa diasilake saka panliten sing instrumen sajrone nggunakake manungsa minangka nindakake panliten kaluwihan yaiku responsif,adaptif manungsa minangka piranti saka sing bisa ngerteni sakabehe konteks, bisa dijlentrehake kanthi cara langsung, bisa nindakake ngolah lan nganalisis dhata kanthi cepet. Dene instrumen panyengkuyunge yaiku piranti kanggo nyathet, motret, ngetig, lan sawenehe piranti liya sing ana gandheng cenenge karo piranti kasebut. Sawise nemtokake unit analisis, banjur maca novel kasebut kanthi mempeng. Sawise iku ngudal novel kanthi watesan perkara-perkara kang wis ditemtokake sadurunge. c. Nyathet Dhata Panliten sastra mligine sastra tulis, dhata sing arep ditliti arupa dhata-dhata lan perlu anane cathetan- cathetan. Sajrone nyathet dhata, ana saperangan pituduh sing kudu digatekake yaiku: (a) latiyan lan persiyapan kang bener saengga bisa nyatet kanthi bener,(b) nyatet bab-bab kang nuduhakae pesen lan makna simbolik,(c) nyatet tetembungan kang ora dimengerteni. carane nglumpukake data panliten iki ana saperangan tahap, yaiku: kapisan, nduweni novel Kepanggang Wirang reriptane Tiwiek SA. Kapindo, maca bola-bali novel mau lan mangerteni isine crita. Katelu, nengeri tetembungan Adhedhasar tata cara iku mau, 4
kang dianggep minangka tembung kunci utawa bisa diarani nggunakake sistem tandha. TATA CARA NJLENTREHAKE DHATA Tata carane njlentrehake dhata nggunakake teknik analisis deskriptif kaya sing diandharake dening Surachmad (1985:139) analisis deskriptif yaiku analisis kang digunakake kanggo nafsirake lan nggambarake dhata kang ana kanthi cocog karo perkara-perkara kang diaturake. Metodhe analisis deskriptif mujudake gabungan saka metodhe analisis lan metodhe deskriptif. Cara kerjane yaiku njlentrehake kenyatan-kenyatan utawa dhata sing digunakake banjur dijlentrehake luwih rowa, utawa menehi gambaran sing wis dijentrehake. Kejaba kuwi prinsip-prinsip struktural uga ora bisa dilirwakake sajrone ngolah dhata sajrone panliten iki, amarga sajrone nganalisis unsur pamangun struktur carita fiksi kudu nggunakake prinsip struktural. Prinsip-prinsip sajrone nganalisis dhata panliten iki kanggo meruhi struktur sing mangun crita. saka dhata struktur uga digunakake Teknik analisis kasebut ditindakake kanthi cara nintingi prakara-prakara kang kinandhut ing novel kasebut tintingan sosiologi sastra. Tintingan sosiologi sastra digunakake minangka lelandhesan nindakake analisis dhata sajrone panliten. Tata cara analisis dhata panliten kaya ing ngisor iki: 1) Nglumpukake dhata kanthi menehi tandha (garis ngisor) ing saben perangan kang wigati sajrone novel Kepanggang Wirang. Wujud perangan kang diwenehi tandha kuwi milih saperangan kutipan ukara, paragraf lan tetembungan kang ana ing novel Kepanggang Wirang. 2) Indentifikasi dhata. Teknik iki digunakake kanggo nemtokake identifikasi ukara utawa paragraf sajrone crita ing novel Kepanggang Wirang. mau awujud deskriptif ngenani undherane panliten. Asil analisis dhata iki disuguhake kanthi klasifikasi lan menehi tetenger tumrap dhata kang ngunakake tembung- tembung kang gumathok karo jenis perkara sajrone panliten. Panliten iki kanthi sistematika kasusun saka limang bab yaiku: BAB I: isine Ngenani ngandharake panliten, underane panliten, tujuwan panliten, lan wewatesan istilah. Ngenani tintingan kapustakaan kang isine ngandharake panliten sadurunge kang jawa, saemper, masyarakat kasusastran jawa, tumindak degsiya, problem kaluwarga, prinsip-prinsip sastra, struktural teknik paraga panggambaraning novel, sosiologi, sosiologi keluarga, sosiologi sastra, analisis lan panliten iki. Ngenani metodhe panliten kang isine ancangan babagan ngandharake lan dhata, panliten, sumber dhata instrumen cara tata panliten, nglumpukake dhata, teknik nganalisis dhata, lan tata cara panyuguhe asile panliten. Ngenani asil andharan lan jlentrehane dhata sajrone panliten. Dene panliten lan njlentrehake ngandharake iki tumindak degsiya sajrone novel Kepanggang Wirang anggitan Tiwiek SA. Ngenani isine ngandharake ngenani dudutane asil panliten lan uga pamrayoga. pambuka kang lelandhesan panliten, paedahe BAB II: reriptan pamaragan, paraga, sajrone lan lelandhesane BAB III: BAB IV: BAB V: panutup kang 3) Klasifikasi dhata. Kanggo milah lan milih dhata kang dibutuhake supaya gampang anggone nggolongake dhata kang laras karo undheran panliten. Dene dhata- dhata kang ora cundhuk karo undherane panliten panliten bakal dipisah lan ora perlu digunakake. Dhata-dhata kang laras yaiku dhata kang ana gegayutane karo perkara tumindak degsiya. TATA CARA NYUGUHAKE ASIL JLENTREHANE DHATA Tata cara nyuguhake asile panliten ditindakake sawise dijlentrehake dhata tumrp novel Kepanggang Wirang. Bab iki ditindakake supaya panliten katulis kanthi lan ngasilake panliten kang bisa ditanggungjawabake. Tata cara panyuguhane asil panliten sajrone panliten iki yaiku analisis informal, yaiku analisis dhata kang nggunakake tembung-tembung. Andharan runtut ANDHARAN LAN JLENTREHAN DHATA TUMINDAK DEGSIYA AWUJUD MENTAL SAJRONE NOVEL KEPANGGANG WIRANG ANGGITANE TIWIEK SA. Degsiya minangka salah sawijine sipat kang ala lan ora bisa didadekake tuladha. Tumindak kasebut dumadi ana ning sawenehing papan, kaya ta ing kulawarga, papan makarya, sekolah, lan papan umum. Tumindak kasebut bisa ngrugekake awake dhewe uga liyan. Mula menawa ana pawongan kang wani tumindak degsiya pungkasane bakal antuk walesan kang ala uga.Tumindak ala kasebut bisa dilakoni dening sapa wae, mula kita minangka manungsa kudu ngati-ati menawa arep nglakokake 5
sawijine tumindak. Aja nganti nyidrani wong liya supaya ora dicidrani dening wong liya. Tumindak cidra awujud degsiya kasebut bisa dirasakake utawa dilakoni dening paraga lanang utawa wadon. Tumindak ala kasebut kaperang dadi telung macem, ing antarane yaiku fisik, seksual, lan mental. Tumindak degsiya wujud mental minangka tumindak cidra kang katuduhake kanthi ora nggunakake fisik utawa ing perangan awak. nyidrani nganti Tuladhane yaiku nggunakake tembung-tembung ala kang bisa nglarani atine liyan, kaya ta nganggo tembung kang ora trep dianggo utawa kasar, nganggo swara banter utawa nyentak, lan sapanunggale. tuwuhe catu iki uga ngandhut tumindak degsiya.Kaya kang dirasakake dening paraga Wirastri. Deheweke dicidrani dening garwane kanthi nggunakake tembung ala.Tumindake Joni kasebut bisa diarani degsiya awujud mental.Masiya dicidrani kaya ngapa dheweke tetep sabar. Ana ing kedadeya iki Wirastri bisa diarani minangka kurban.Kabukten saka tumindake bojone kang ora digatekake dening Wirastri. Dheweke tetep sabar masiya dicidrani kaya apa. Tumindake Wirastri kang sabar ngadhepi bojone kasebut bisa dideleng saka pethikan ing ngisor iki. Sajrone novel anggitane Tiwiek SA ‡ %L\DVDQH :LDVWUL PEDQWX PDVDQJ dhasi, nalekake tali sepatu. Ning sepisan iki sajake Joni ora butuh bantuwane sisihane. Nalika Wirastri kumlawe arep masang dhasi, tangane ditampel. ‡ :LV EHQ GDNSDVDQJH GKHZH /XZXQJ kancanana sarapan cah-FDK NDH· XMDUH Joni tanpa wirama. Wirastri ngendhelong. (Tiwiek, 2016:31) ‡3DQMHQHQJDQRUDVDUDSDQVLVDQ"· TUMINDAK DEGSIYA AWUJUD FISIK SAJRONE NOVEL KAPANGGANG WIRANG ANGGITANE TIWIEK SA Tumindak degsiya awujud awujud fisik minangka salah sawijine tumindak kang nyata kang bisa dideleng lan dirasakake awak kang diduweni paraga kang ana sajrone novel Kepanggang Wirang. Wujude Wirastri nyandhak rambute Joni lan dibateg mengarep nganti ditampani dhengkul lancip bisa dideleng ing ngisor iki. Ceg, rambute Joni dicandhak. Nuli dibateg mengarep ditampani dhengkul lancip. Dhes...! Getih waras kumucur saka irung. Whela, jebul durung marem. Joni sing wis tanpa daya kuwi isih dititir lempe-lempe. anteman maut. Nganti Nganti thele-thele. Lan nalika diculake, jobin. Lemah- langsung ambruk ning lemah ngglawat. ora (Tiwiek,2016:2) kuwat Cuplikan iku nuduhake kepriye Wirastri males wirang marang Joni Kismanto kanthi ora menehi kalodhangan. Rambute Joni dibateg mengarep ditampani karo dhengkule Wirastri sing lancip. Getih waras kemucur saka irunge Joni. Wirastri durung marem atine yen durung gawe musuhe iku ilang kejantanane. Joni sing tanpa daya dititir Wirastri antaman maut kanthi Joni lempe-lempe ambruk ning nisor jobin. Lemah-lemah ora kuwat tangi wis semono Wirastri durung marem atine wis gawe Joni kemucur gethine lan gawe Joni ora bisa tangi mane. Wirastri nggejohake tungkake keprenah lakange Joni kanthi Joni njerit banter. Wirastri mesem ngerti kahanane Joni nanging meseme ora ketara amarga ketutupan krudunge Wirastri. Sedhela Wirastri nyawang Joni Kismanto sing wis ora obah mane. Cuplikan ing dhuwur nuduhake yen Wirastri iku bojo sing apik. Sabendina Joni Kismanto dipasangake tali sepatune Joni Kismanto. dhasine Nanging dina iku mau Joni Kismanto nolak, ora butuh bantuwan sisihane yaiku Wirastri. Nalika Wirastri kumlawe arep masangake dhasi tangane Wirastri ditampel karo Joni Kismanto. Joni arep masang dhasi dhewe ora gelem dipasangake Wirastri dhasi. Kandhane Joni iku aluwung sarapan Wirastri ngancani anak-anake ketimbang masangake dhasine. Wirastri ngendhelong. Ewosemono Wirastei isih nyoba ngakrabi ngajak Joni sarapan bareng anak-anake, nanging Joni Kismanto ora gelem sarapan ning omah. Joni Kismanto milih sarapan ning kantor. lan nalikake ADU KAROSAN tumindak degsiya awujud fisik minangka krudung ireng utawa paraga Wirastri males wirang marang mantan bojone Joni Kismanto. Wirastri nantang adu karosan ora nantang adu kaculikan kaya Joni Kismanto. Dheweke nantang adu karosan amarga weruh yen gawe rekayasa dheweke karo Pradopo yaiku mantan bojone Joni Kismanto. Wirastri ora menehi Joni Kismanto kalodhangan. Bab iku bisa dedeleng ing pethikan ingg ngisor iki. Ing novel Kepanggang Wirang, ‡ &HJ UDPEXWH -RQL GLFDQGKDN 1XOL dibateg mengarep ditampandhengkul lancip. Dhes....! Getih waras kumuncur saka irung. Whela, jebul durung marem. Joni sing wis tanpa daya kuwih isih dititir 6
lempe-lempe. anteman maut. Nganti Nganti thele-thele, lan nalika diculake, langsung ambruk ing jobin. Lemah-lemah ora kuwat ngglawat. Ewa samono si ireng meksa durung wadon krudung marem. Sajak ngluwari kasumate, si krudung tungkake ireng nggejohake kapranah lakange Joni. Sarosane! Jlugh! Kanton Joni njerit.(Tiwiek, 2016:2) ‡ 6L NUXGKXQJ LUHQJ PHVHP PHVWKL ZDH eseme ora ketara wong ketutupan krudhunge. Sedhela nyawang mungsuhe jumangkah sing wis ora obah. Nuli lawang. Lwang dibukak, si nyedhaki krudung ruwang ireng metu. sekretaris mandheng sedela. Nyawang Erni sekretaris ayu kang ketlikung. Mesakake, kenya ayu dibanda neng kursine. Tutuke disumpeli taplak meja. (Tiwiek, 2016:2) Ing kaya ninja sing neng film-film. Bab kasebut bisa dideleng ing pethikan ing ngisor iki. ‡+DK"6DSD.RZH"$SDSHUOXPXPOHEX RPDKNX"· SDQMHOLKH ZDQLWD VHPRJ NXZL kanthi swara kedher sarta awake gemeter. Tanpa angkan-angkan nyandhak rambute si semog kang dipotong pokping, nuli banjur disendhal didhangakake.(Tiwiek, 2016:6) ‡ &HJ ZDQLWD NUXGXQJ LUHQJ Q\DQGKDN lambene wadon semog sisih ngisor. Njur diuntir sarosane karo dibethot ngeget. Lambe tipis iku sakala dawir. Getih abang ndrobos mili. Bubar kuwi dijongkrokake. Si wadon pawakan semog kuwi tiba tangan sofa. Banjur kabanting natap golung-koming sesambat ngaruara.(Tiwiek, 2016:6) mengarep tumindak degsiya iku nuduhake Wirastri kanthi nantang adu karosan marang Joni Kismanto. Joni Kismanto digawe ajur mumur karo Wirastri. Joni Kismanto digawe Wirastri nganti ilang dayane. Wirastri isih titir anteman maut, nganti Joni Kismanto lempe-lempe, lemah-lemah ora kuwat ngglawat awake. Wirastri ngerti kahanane Joni Kismanto kaya ngono, Wirastri durung marem atine. Sajake wis ngluwari kasumate. Dheweke nggejohake tungkake neng lakange Joni Kismanto nganti jerit. Wirastri lega lan mesem ngerti kahanane Joni Kismanto. Sedhela nyawang mungsuhe sing wis ora obah. Wirastri jumangkah nyedhaki lawang arep metu. Wirastri nyawang sekretarise Joni Kismanto yaiku Eni sekretris sing ayu kuwi dibanda neng kursine. Tutuke disumpeli taplak meja. Wirastri bisike kupinge Erni njaluk pangapura yen saiki tugase wis rampung. Pethikan UNTIR LAMBE Novel Kepanggang Wirang. Tumindak degsiya fisik minangka paraga bisa kagambarake awujud Suminingrum karo Wirastri. Suminingrum si wadon pawakan semog iki ora ngerti panyebabe Wirastri untir lambene. Wirastri getem-getem marang Suminingrum, wis ngerti yen Joni Kismanto duwe bojo lan anak. Suminingrum kok gelem dirabi. Mula saka iku Wirastri nyandang kasumat marang Suminingrum nganti neng njero ati getem-getem. Wayah awan kuwi Wirastri menyat teka hotel Kilisuci neng omahe Joni Kismanto jalan Daha. Suminingrum kaget amarga neng omahe kuwi ana pawongan sing nganggo krudung ireng lan klambi ireng, raine Wirastri ditutupi diuntir lambene Pethikan mau nuduhake kekerasan Wirastri marang Suminingrum. Suminingrum kaget krungu swara sinis saka lesane si wanita krudhung ireng, nganti swara kedher sarta awake gemeter kaya weruh setan neng wayah awan, Suminingrum njenggirat, bukune diguwang banjur njenggelek ngeget. Wirastri mak plencing ujug-ujug wis ngadeg neng ngarepe Suminingrum. Wirastri ndeleng Suminingrum pancen ayu tenan nganti dirrewangi Joni gawe paekane Wirastri supaya bisa pegatan. Sumnengrum ora bisa nyawara, sidane mung manut wae sirahe dioglek- oglek. Wirastri mbisiki Suminingrum ora ngolehi gemuyu dhisik, wiwit dina iki rupa ayune bakal ilang. Aja maneh Joni Kismanto, umpama diguwang neng larahan ngono wae kere budhugen ora mungkin doyan karo Suminingrum. Ora mung kuwi wae, Wirastri tanpa angkan-angkan lambene Suminingrum sisih nisor. Njur diuntir sak kuwat tangane Wirastri dibethot menisor nganti ngeget. Lambe tipis iku nganti dawir. Getih abang waras ndrodos mili. Wirastri durung marem atine. Suminingrum dijongkrokake nganti tiba kebanting natap tanganan sofa. Banjur Suminingrum galung koming. Sesambat ngaru-ara. Eman Suminingrum ora ana sing nulung amarga omahe manggon neng njero rada adoh karo ratan. Dadi sesambate Suminingrum ora nganti keprungu saka njaba, jalan Daha kuwi mung kendaraan wae sing kober ngrungokake. Paling-paling dikira swara radhio swasta. Wirastri krasa marem, babar pisan ora duwe welas nyawang Suminingrum sing golung koming. langsung nyandhak sing rame, ora ana SEKSUAL TUMINDAK DEGSIYA AWUJUD SAJRONE NOVEL KEPANGGANG WIRANG ANGGITANE TIWIEK SA 7
Tumindak degsiya wujud seksual yaiku tumindak degsiya kang tuwuh amarga prekara seksualitas. Kaya dene Wirastri gawe Pradopo lan Joni Kismanto ilang kejantanane bisa dideleng ing cuplikan ngisor iki. ‡ 5DVDNQD 3UDG ,NL SLZDOHVNX 3LZDOHVH wadon kang kelara-lara jiwane merga lanang bejat ya dhapurmu pokale PHQFRORW PHQ\DQJ NXZL·:LUDVWUL ranjang. Tangane kiwa rekane arep ngrayah barange pradopo. Ning Pradopo kang maune tanpa daya kaya entuk kekuwatan anyar. Kanthi reflek banjur nggiwar, malah banjue mepet ranjang. Tangane loro pisan nekem lakang. Raine pucet, awake gemeter. (Tiwiek, 2016:100) Sawise Wirastri adus lan rampung shalat Asyar enggal tata-tata. Wirastri enggal nyiapake ubarampene kanggo nglancarake males wirang marang Pradopo. Barang-barang kabeh wis mlebu tas plastik putih sing tulisane toko Matahari ana tampar, ganthol mata telu, peso cilik-cilik sawetara akehe sarta krudhung warna ireng. Bubar Ubarampe siap Wirastri ganti klambi nganggo clana ketat sing rupane ireng. kaos ireng lengen dawa. Rambute sing isih ngrembyak dikuncrit ditaleni mendukur. Rampung sadurunge budhal isih kober ngaca nyawangi blengere awake sing atletis. Munyer-munyer sedhela nuli nyaut dompet, ditlesepake ing njero BH banjur metu saka hotel Kilisuci, kunci dititipake ing bagian resep sionis. PENGIN PISAH Cuplikan ing ndhuwur nuduhake yen Wirastri males dhendhame marang Pradopo sing wis gawe Wirastri dipegat mantan bojone. Wirastri gawe Pradopo ilang lanange salawase. Wirastri mencolot menyang ranjang lan tangane rekane arep ngrayah barange Pradopo nanging Wirastri kangelan amarga Pradopo mepet lakange. Pradopo ranjang keweden nganti raine pucet lan tangane gemeter. Sapisan mane Wirastri ngantemake dhengkule pas kecer atine 3UDGRSR 6ZDUD ‡KHJ· NHSUXQJX FHWKD 3UDGRSR VDNDOD lemes kelangan daya. lan tangane loro nekem Sajrone novel Kepanggang Wirang Joni pengin misah Wirastri lagi nyeleweng karo Pradopo sing ora bojone, mula Joni Kismanto pengin misah Wirastri. Kayata cuplikan ing ngisor iki. amarga Joni ngerteni Wirastri gadhah semah purun nyeleweng? Rak gengsi kula anjlog! Pokokipun, kula suthik gadha bojo kendho tapihe kados SL\DPEDNH· -RQL 'DGRV QJHUVDNDNHQ SLVDKDQ"· 0ERWHQ ZRQWHQ margi sanes ingkang langkung sae kejawi SLVDKDQ3DN·7LZLHN 1DN SIKAPE NOVEL KEPANGGANG WIRANG ANGGITANE TIWIEK SA BALES DHENDHAM PARAGA SAJRONE Rasa pengin balas dhendham yaiku muntabe rasa kanggo males sikape Pradopo tumrap Wirastri amarga Wirastri wis digawe wirang karo Pradopo kayata cuplikan ing ngisor iki. ‡ 5DPSXQJ DGXV ODQ VKDODW $V\DU enggal kanggo tata-tata. Ubarampe nglancarake sedayane dicawis-cawisake. Ana tampar, ganthol mata telu, peso cilik- cilik sawetara akehe sarta krudhung warna ireng. Barang-barang kasebut diwadhahi tas plastik putih mawa tulisan toko Matahari. Bubar kuwi genti penganggo. Nganggo clana ketat rupa ireng sarta kaos lengen dawa sing uga warna ireng. Rambute sing ngrembyak sabahu dikuncrit ditaleni kacu. Pungkasan nyaut sepatu kets dienggo ing dlamakane NDQJFLOLN·7LZLHN Pethikan iku nuduhake yen Joni manteb pingin pisah karo Wirastri. Joni isin nduweni garwa nyeleweng sing wis ngerusak kaparcayaane. Joni gengsi nduwe garwa kaya ngunu amarga Joni dadi pimpinane Bank Dana Arta. Pak RT getun keputasane Joni ora gelem dirampungake secara kekeluargaan. Joni mlebu kamar mrepegi Wirastri sing isih nglesot neng jobin. Joni ngomong yen wis gawe keputusan arep megat dheweke saksine Mas Dalijo lan Pak RT. Dina iku mau Wirastri kudu nenggalake omah. Wirastri kaget ora nyangka yen dheweke kudu nenggalake omah saiki, Joni ora nduwe welas marang Wirastri. Wis sah pisah karo Wirastri ing dina wengi iku Joni krasa kelangan marang Wirastri PANYEBAB TUMINDAK DEGSIYA DENDHAM Ing sajrone novel Kepanggang Wirang iki, tumindak degsiya disebabake amarga anane rasa dhendham ing jero atine Wirastri marang Pradopo. Dheweke dhendham amarga sing nyebabake bale wismane sing puluhan tahun ancur gara-gara Pradopo. Dheweke mangkel marang Pradopo. Uripe Wirastri 8
tentrem nganti ngasilake anak loro. Mara-mara Pradopo mbarung sinang nalika dheweke mungkat birahine. Wirastri arep males wirang pawongan sing nyebabake bebrayan karo Joni Kismanto ancur. Dhendhame Wirastri marang Pradopo gedhe banget nganti dheweke sinau belah dhiri. Tekade wis manteb arep males wirang marang Pradopo. Dhendhame marang Pradopo sansaya gedhe banget. Bab kasebut bisa kagambarake saka pethikan ing ngisor iki. Joni Kismanto duka nganti rambute Wirastri sing ngrembyak sapundak diukel. Nuli disendhal ngeget. Wirastri tumindak kaya ngono gawe Joni Kismanto mangkel kaya ngunu amarga ngerti Wirastri turu karo wong lanang liya ning ngarepe Joni Kismanto. Joni Kismanto ora gelem yen nduwe bojo turu karo wong lanang liya. Wirastri turu karo wong lanang liya selagi Joni Kismanto budhal menyang kantor. Tumindak awujud Wirastri disendhal banjur degsiyane Joni dijongkrokake karo Joni Kismanto. Bab kasebut bisa dideleng ana ing pethikan ngisor iki. ‡:LV ZD\DKH NX PDOHV ZLUDQJ PDUDQJ bajul buntung kuwi! mangkono osiking kobong. batin. Ujug-ujug Prantandha yen atine umrik. Sapa sing ora mangkel. Olehe bebrayan karo Joni taun. Nganti Kismanto wis puluhan ngasilake cindhil loro sing wis ngancik remaja. Uripe tentrem dhasar ketunggon bandha. E, mara-mara Pradopo mbarung sinang. Nylonong nalika ngomah pas sepi. Njarah kawinatane kalane dheweke pinuju mungkat birahine. Saengga kanthi ora sadhar manut wae kanggo bancakan si dhudha angguran. Huh! Bangsat ngisin- isinake! (Tiwiek, 2016:81) polatane Pethikan iku nuduhake yen Wirastri mangkel marang Pradopo amarga Pradopo wis bubrah rumah tanggane karo Joni Kismanto. Bebrayan karo Joni Kismanto sing wis puluhan tahun nganti uripe tentrem lan ngasilake anak loro.Nalika ngomah sepi. Mara-mara Pradopo nyelonong melbu mbarung sinang , nalika iku birahine Wirastri mungkat. Saengga kanthi ora sadhar Wirastri manut wae, dheweke kanggo bancakan si dhudha angguran. Wirastri mangkel nganti bangsat-bangsatake Pradopo. Wirastri arep males wirang kanthi polatane sansaya kobong. Pradopo wis bubrah rumah tanggane karo Joni lan wis gawe wirange Wirastri. Dheweke mangkel wis omah-omah puluhan taun lagi iki ana wong lanang sing buru sina yaiku Pradopo. Sadurunge ketan Pradopon uripe Wirastri tentrem. Pradopo nyelonong nalika ngomah Wirastri sepi anake sekolah, abdine Mbok Terminah menyang pasar lan Joni Kismanto budhal kantor. Wirastri atine tekad arep males menyang Pradopo, polatane Wirastri sansaya kobong. TUMINDAK DEGSIYA JONI MARANG WIRASTI Tumindak degsiya Joni Marang Wirastri novel Kepanggang Wirang iki,tumindak degsiya kang ditindakake Joni Kismanto marang Wirastri disebabake Joni Kismanto rumangsa dikhiyanati dening Wirastri. Joni kaget mlebu kamar weruhi Wirastri lagi cengkraman karo wong lanang liya. Ing sajrone ‡ 0DVVVVs....patenana wae aku! Patenana wae! Oh..... yagene bisa kaya ngene? Ya Allah ... banjuten wae nyawaku! Huu ... KXXX KX ·:LUDVWUL QDQJLV KLVWHULV Ing kahanan mau dheweke nyoba ngranggeh penganggone. Nanging Joni Kismanto sing waringuten kuwi ora menehi kalodhangan. Wirastri disendhal banjur dijongkrokake. Wadon kasangsaya kuwi kejengkang. (Tiwiek, 2016:35) SDWHQDQH ZDH DNX *DJH ‡0DV patenana wae! Aja kok jarne aku kewirangan kaya ngene! Gage Mas ... huu KXXX·2UD QMDOXN PDWL NRZH PHVWKL lemer kaya dakpateni sundel! Wadon NRZH RUD SDQWHV GLLQJX· 7LZLHN 2016:35) jaluk dipateni Joni Kismanto amarga Wirastri wis langgar kepercayaane Joni, mula saka iku Wirastri jaluk dipateni Joni Kismanto nganti Wirastri nangis histeris ora ana mandeke. Wirastri jaluk dijupuk nyawane marang Joni Kismanto, wis konangan kaya ngono Wirastri gage gawe klambine, nanging Joni Kismanto ora menehi kalodangan Wirastri gawe klambine, Wirastri disendhal banjur dijlongkrokake nganti Wirastri kejengkang. Tumindak degsiya Joni marang Wirastri, amarga Joni Kismanto ngonangi Wirastri cengkraman karo wong lanang liya ora karo Joni Kismanto sing bijone dhewe. Joni Kismanto kaya ngono amarga Wirastri wis langgar kepercayane Joni Kismanto, Wirastri khiyanat marang Joni Kismanto. Joni Kismanto ndeleng bojoone turu karo wong lanang liya Joni Kismanto nguntab marang Wirastri nganti ora ana sing wani misah nganti Wirastri disendhal banjur dijongkroake nganti Wirastri kejengkang lan ora bisa tangi. Joni Kismanto durung marem atine nganti ngomong kasar kang semesthine ora diomongake. Joni kismanto mangkel ngerti yen bojone yen ditinggal mergawe kuwi lagi seneng cengkraman Pethikan iku nuduhake yen Wirastri Joni Kismanto 9
marang wong lanang liya. Joni Kismanto ngerti saka mripate dhewe yen Wirastri lgi pules turu karo wong lanang liya. Wiratri ora ngerti yen Joni Kismanto neng ngarepe karo mripate mencureng ketara yen ora seneng karo prilakune Wirastri marrang wong lanang liya yen lagi ditinggal bojone mergawe. Tumindake Wirastri kaya ngono ndadekake Joni Kismanto megat Wirastri. Joni ora gelem yen nduwe garwa sing senengane nyleweng. Wirastri ngerti yen dipegat Joni lan kahanane yen ora gawe klambi Wirastri jaluk dipateni Joni Kismanto. Wirastri ora gelem urip yen nyandang wirang kaya ngene. Joni ora menehi kalodangan Wiarastri gawe klambine. Wirastri di sendhal banjur dijlongkrokake Joni Kismanto nganti Wirastri kejengkang ora bisa tangi. Joni mumindak dagsiya marang Wirastri. Pranyata tumindak degsiya sajrone novel Kepanggang Wirang iki nduweni penyebab wanita kang nindakake tumindak degsiya ing antarane yaiku dhendhame wanita marang wong sing wis gawe wirange. Tumindak degsiya kang ditindakake dening Wirastri ing novel Kepanggang Wirang minangka kaca benggala kedadeyan ing urip satemene. Dadi, ora bisa mokal maneh yen sejatine ing karya sastra pancen tuwuh jalaran anane kedadeyan kang nyata. Bab iki bisa disebabake amarga ing jaman saiki akeh wanita sing jalari tumindak degsiya. PAMRAYOGA PANUTUP DUDUTAN sadurunge wis diandharake perangan ngenani isi saka novel Kepanggang Wirang lan perkara kang ditliti. Saka asile andharan kang gegayutan karo perkara bale wisma kang njalari tumindak degsiya sajrone novel Kepanggang Wirang anggitane Tiwiek SA kanthi tintingan sosiologi sastra. Ing babagan Asil analisis ngenani paraga lan pamaragan sajrone crita ing novel Kepanggang Wirang kanthi unsur intrinsik kang tujuwane menehi pambiyantu tintingan sosiologi sastra. Saka analisis ksebut bisa dideleng yen sajrone novel kasebut kang dadi paraga utamane yaiku Wirastri, Joni Kismanto lan Pradopo, dene paraga liyane minangka paraga tambahan kang nyengkuyung alure crita. Sajrone panliten iki luwih nengenake marang paraga lan pamaragan amarga paraga-paraga kuwi sing bisa nglakokake reroncene crita. Kejaba kuwi, saka paraga uga bisa njalari tuwuhe konflik sajrone crita novel Kepanggang Wirang kang ndadekake critane saya urip. Anggone pangripta nggambarake paraga lan pamaragan nggunakake teknik teknik analitik(langsung) lan teknik dramatik(ora langsung). rong ing antarane Panliten iki mujudake panliten sing isih ana perangan-perangan sing durung bisa kawedhar kanthi gamblang. Tintingan sosiologi sastra sing digunakake kanggo nemokake tumindak degsiya sajrone novel Kepanggang Wirang anggitane Tiwiek SA. Panliten ngenani tumindak degsiya isih perlu ditindakake kanggo ngerteni pangrembakane prekara sosial sajrone reriptan sastra Jawa Modern. Panliten bab tumindak degsiya sajrone genre sastra mligine sastra Jawa modern isih perlu ditindakake kanggo ngerteni perkara kang ana ing panguripan bale jenis-jenis genre sastra. wisma sing ana sajrone Tumindak degsiya sajrone novel bisa ditindakake kanggo ngerteni alasan-alasan sing ndadekake wanita jalari tumindak degsiya. Asil panliten iki bisa didadekake bahan rajukan sajrone pasinaon sastra mligine sastra Jawa ing perguruan tinggi, dene sajrone sekolahan, tumindak degsiya dirasa kurang pas kanggo didadekake bahan pasinaon. Tumrap pamaos, asile panliten iki kaajab bisa digunakake minangka sarana kanggo njembarake kawruh ngenani tumindak degsiya sajrone novel kanthi tintingan luwih nggampangake ngeteni sosiologi sastra sarta makna lan isi sajrone novel. Asil analisis wujud tumindak degsiya sajrone novel Kepanggang Wirang. Wujude tumindak degsiya yaiku; a) fisik, b) mental lan c) seksual. KAPUSTAKAN Aminuddin. 2010. Pengantar Apresiasi Karya Sastra. Bandung: Sinar Baru Algesindo. Asil analisis sikape tumindak degsiya crita paraga sajrone novel Kepanggang Wirang. Sikape awujud ; a) rasa pingin balas dhendham, b) pingin gawe wirange Wirastri, c) nudhuh Wirastri nyeleweng d) pingin pisah, e) ora gelem nampa Wirastri, f) wedi, g) Mbok Terminah tresna marang Wirastri h) sedhih, i) ora seneng. Ing kene wujud tumindak degsiya wanita ngandharake ngenani kahanane wanita nalika dheweke nduweni dhendham. ,2001. Pengantar Apresiasi Kasusastraan. Bandung: Sinar Baru. ,2002. Pengantar Apresiasi Karya Sastra. Bandung: Sinar Baru. Damono, Supardi Djoko. 1978. SosiologiSastra Sebagai Pengantar Ringkas. Jakarta: Departemen Pendidikan & Kebudayaan tumindak degsiya ing novel Kepanggang Wirang. Penyebabe iku bisa awujud; a) dhendhame Wirastri marang Pradopo, b) Asil analisis ngenani penyebab 10
Darni. 2015. Kekerasan Terhadap Perempuan Dalam Fiksi Jawa Modern. Penerbit Unesa University Pres Ryan, Michael. 2011. Teori Sastra, Sebuah Pengantar Praktis. Yogyakarta: Jalasutra Endraswara, Suwardi. 2011. Metode Penelitian Sastra: epistemology, model, teori, dan aplikasi. Yogyakarta: CAPS Ratna, Nyoman Kutha. 2010. Teori, Metode, dan Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. .2013. Teori Metode Dan Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar Faruk. 2012. Pengantar Sosiologi Sastra. Yogyakarta : Pustaka Pelajar Suwarni, 2013. Sastra Jawa Pertengahan. Surabaya: Perwira Media Nusantara Geertz, Hildred. 1985. Keluarga Jawa. Jakarta: PT Grafiti Pers Suwarni dan Widayati, Sri Wahyu. 2011. Dasar- Dasar Upacara Adat Jawa. Surabaya: CV. Bintang Hikmat, Mahi M. 2011. Metode Penelitian: Dalam Perspektif Ilmu Komunikasi dan Sastra. Yogyakarta: Graha Ilmu Sunarto, Kasmanto. 2011. Sosiologi The Basics. Jakarta : PT. Raja Grafindo Persada. Hutomo, Saripan Sadi. 1975. Telaah Kasusastraan Jawa Modern. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa. Sarwana, Surlita Wirama.1991. Apa dan Bagaimana Mngatasi Problem Keluarga. Jakarta : Pustaka Artana Ismawati, Esti, 2013. Pengajaran Sastra. Yogyakarta: Penerbit Ombak Siswantoro.2010. Metode Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar Junus, Umar. 1986. Sosiologi Sastra Persoalan Teori dan Metode. Kuala Lumpur : Dewan Bahasa dan Pustaka. Teew, A 1988. Sastra dan Ilmu Sastra: Pengantar Teori Sastra. Jakarta: Pustaka Jaya Koentjaraningrat. 1984. Kebudayaan Jawa. Jakarta: Balai Pustaka. Wellek, Rene Kasusastraan. Jakarta: Gramedia. lan Werren, Austin. 1995. Teori Moleong, Lexy J. 2010. Metodologi Penelitian Kualitatif. Bandung: Penerbit Remaja Rosdakarya Nurgiyantoro, Burhan. 2007. Teori Pengkajian Fiksi. Zahro, Azizah.2014. Makalah Problem didalam Keluarga Konseling Keluarga, (online) / diakses 12 Februari 2016). Yogyakarta: Gajah Mada University Press , Burhan. 2009. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. Faith, Nathan.2011. Problematika Keluarga Dalam Terang, (online), diakses 12 Februari 2016). Nurgiyantoro, Burhan. 2010.Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. Najid, Moh. 2002. Apresiasi Prosa Fiksi. Surabaya: University Press. Pradopo, 2001. MetodologiPenelitian Sastra. Yogyakarta: Hanindita Graha Widia. dkk. Rachmat Djoko, Rass, J.J. 1985. Bunga Rampai Sastra Jawa Muktahir. Jakarta. Grafiti Press. 11