Ongka 3, Setu Pon kaping 8 Jumadilakir Jimawal 1821 utawi kaping 9 Januwari 1892 Surakarta Sambetanipun pasamuan Garebeg Wau satelasipun para kanjeng pangram putra Prabu, sinambangan jeng pangram Santana aji, tan siwah rakiting laku, asong song tigan sakethok. Dene aratanipun kanjeng tuwan lan sang narpa sunu, kanjeng gusti pangram dipatya nom dupi, rawuh kilen beteng agung, kumpeni ingkang sakolon. Nyumet mariyem agung wanti-wanti swarane jumegur, yayah kadi petake sang jayengmurti, akeh turongga kang jumbul prestelak kisruh lirugon. Jajarana ingkang ngayun upacara myang pandengan sampun malbeng jroning palatran residhensi, nanging genti kang winuwus risang mantra muka gupoh. Lawan para tumenggung, myang kaliwon sanonanonipun, ingkang taksih sumiwa aneneg surambi, duk wau samya angepung, ajad dalem sang ngakatong. Nadyan raden pangulu tapsir ranom lan sakancanipun ugi maksih samya sowan neng surambi, dupi jeng sang narpasunu, tedhak ing ngloji kaprabon. Sigra sang mantra ngayun amung kanthi nayaka tumenggung, linggar saking surambi dhumateng ngloji, umiring jengkar pa sunu, dene raden tapsir ranom.sakancane pra jamhur, tuwin para nona-anon tumenggung, lan kaliwon panewu myang mantra jawi, bibaran sowangan mantuk malih ingkang winiraos. Nayaka jro tumenggung, sakaliwon anonanonipun ingkang sowan aneeng bangsal srimanganti, dupi ri sang mantra ngayun lanayaka jawi bodhol. Marang ing ngliji wau, sigra para nayaka jro nusul lengser saking srimanganti marang ngloji, kang kari kaliwonipun bibaran para non-anon Taksih wonten sambetipun. Kanjeng tuwan Panderplas ing wau asisten residhen ing Wanagiri, lajeng kaingser dhaten gSragen ingkang wiwit rawuhipun sampun gerah ing mangke pamit dhateng tanah Eropah. Prakawis raja pejah in gPacinan ing griyanipun Babah Gareng, ingkang sakalangkung agigirisi saha kalampahanipun wonten wulan Oktober taun 1890 sampun karampungan dening pangadilan residheni Rad menggah pasakitanipun magepokan prakawis punika: tiyang sanga, kadosta: 1. si Cintowan karan Kuncung. 2.Sijiba.3. Kasan Mohamad. 4. Wongsakarya.5. Ciyukisan. 9. Wongsasentana. Kentheling rembag pangadilan andakwa pasakitan ongka 1,2,3, sami amandung kanthi maha amejahi tiyang, linampahan langkung dening tiyang satunggal pinatrapan ukum kisas ongka, 4,5,6 sabiyantu mandung awit anyimpeni barang, mongka sumerep bilih pancen barang pandungan pinatrapan ukum anyambut damel paksan mawi karante, laminipun gangsal taun saaya pasakitan ugi mawi pinatrapan anyanggi waragading prakawis ongka 7,8,9, sami linuwaran saking dakwan sarta seregan. Ing nagari ngriki samangke kathah tiyang ingkang sade rare, enggal punika ing kampung Natakusuman wonten tiyang tumbas rare jaler wanci sataun ingkang sade tiyang estri saemper kados kere, rare wau namung katumbas 50 sen adhuh mamelas temen ing Gemblegan ugi wonten tiyang tumbas rare estri wanci 6 taun anggenipun tumbas 3 rupiyah, ing kampung talang paten wonten rare jaka gantos rare jaler wanci 9 taun anggenipun gantos 50 sen lajeng dipun liyeraken dhateng tangganipun 3 rupiyah, rare 1
wau lajeng dipun saeni dhateng tiyang ingkang angliyer, menggah patrap panganiaya mangkaten punika, kilap anakipun piyambak utawi sanes kula boten terang. Wonten malih tumuwuh ing babasan ambedhung apirowang, awit sampun kathah para agahan ingkang kataman gelar angrekadaya, liripun mangkaten: para rare utawi tiyang sepuh sami lalingsed ngupados pasuwitan bili sampu nkatampen sarta kapitados boten lami lajeng miruda ing wanci dalu utawi siyang, saha mawi babekta brang ingkang sakinten gampil pamendhetipun, malah nalika kaping 4 Januwari punika, kula mantuk sakin gpandamelan sareng dumugi ing ngalun-alun ler kapethuk rare jaka kinten wanci 25 taun rae wau lajeng anyrepepeh wonten ngajeng kula, mrasajakaken sedyanipun bilih ados pangengeran rare wau kedah boten badhe tumut kula, tarimah namung dipun sukanana tedha kemawon kula lajeng pitaken balegriyanipun sanjangipun rare ingngalban badhe pados pandamelan boten angsal mila adrengin manah kedah pados pangengeran kemawon ananging sanadyan tembungipun amelas asih, kula meksa boten saged anembadani dhaten gsedyanipu awit sanalika punika kula kadunungan manah kasujanan dados cekap kula pancen ing tembung panulak wasana rujak butrawali, kula lajeng mangilen pyambakipun gela. Paliliwara. Krekatipun tiyang kaluwen Sawatawis dinten punika laminipun ing peken Gadhing wonten tiyang estri dhasar uwos sarta nyandhing butnelan bagor isi uwos kacariyos sareng sampun sawatawis dangu wonten tiyang jaler kakalih, ingkang satunggal kendel ing pinggir margi ingkang satunggalipun rewa-rewa ngawis uwos sareng ingkang wade radi kalimpe tiyang ingangk ngawis wau lajeng yowok uwos saberuk ingkang sade uwos sumerep lajeng alok saha nututi, ananging pun druhaka samun sipat kuping lumajeng dhateng margi ing Gorawan kocapa, tiyang jaler ingkang kendel pinggir margi trangginas ngangkat buntelan uwos kaplajengaken mangetan bak ayu dhasar wos sumerep sumerep uwosipun sampun kaplajeng aken dumugi para patan Baturana, dados namug kantun anjomblong, sarwi mimisuh, dene pun durcara anggening papanggiyan kancanipun wonten ing katangan, ah anggigirisi sanget krekatipun tiyang luwe punika. Tinondha ring KDM ing Gorawan Samarang Tumuwuh saking sakalangkung ikingndhahargi saha katendhaganig uwos ing mangke ing padhusunan para tiyang katingal sami anandhang kasrakatan gumyah in gpawartos tiyang sampu nwiwit sami gajul jagung tuwi palawija sanesipun, leres lepatipun pawartos punika, ingkang saged animbang kados inggih namung nagari, ingkang bilih yaktos makaten rigenipun patrap ananggulangi kawontenanipun ng padhusunan wau, pandungan ing mangke pancen terep wonten mandar pawartosipun para ingkang kaweken ing pangupajiwanipun, pancen lajeng sami anempuh byat anglampahi mandung, pangangkahipun namung kalampahana kacepeng, awit lajeng kasanggi ing sandhang tedhanipun. tamtu sampun anindakaken pranatan, Kudus 2
Ing dhusun Mayong wonten tiyang estri gadhah anak kalih estri sadaya, sakalangkung sanget anggening analongsa dhateng ingkang maha agung, mugi pinareng na gadhah anak jaler satunggal kemawon panuhunipun tiyang estri wau ugi kadugen, ananging sadangonipun gadhah anak jaler wau, pangupajiwanipun boten sampulur, saya dangu sadaya sudanipun ing kaantungan mandar anemahi papa, ing sawenehing dinten tiyang estri kados inggih kapanjingan anakipun jaler dipun aniaya piyambak cangkemipun dipun suwek lajeng kapendhem, sareng kadengangan ing pulisi wangke kadhudhuk katitipariksa ing mestri atur pamanggihipun bilih pejahipun rare jinalaran dening tinandukan patran paroda. ingkang ngantos anjalari pejahipun wangke Bagelen Jalaran saking tndhaging dhawahipun jawah, ingkag ngantos sangangwulan laminpun, pramila sadaya taneman pantun boten medal uwos pethak sadhacin arginipun kalih welas rupiyah, uwos abrit nyadasa rupiyah, para tiyang ingkang boten gadhah sami boten anedhi sekul, ginajul katelak sepa, ingkang sadhacin arginipun sarupiyah salangkung sen terkadhang inggih namung anedhi kukuluban kemawon, ananging ingkang katingal radi wonten punika, sami ngliwet uwos para sadinten inggih namung sapindhah, para tiyang sami katingal kera sarta pucet. Nagari Anindakaken titipariksa ing apdhusunan dhateng kawontenaning tandhonan pantun punika wonten sawenehing dhusun ingkang keningg kaewokaken dhaten gcekap dhusun wau wonten tiyangipun kalih atus wolungdasa gangsal punika namung enem tandhonan pantun sarta sakalangkung sakedhik sanget. Namung kaejogan uwos sakin gliyan sarta uwos wau kaeberna cucuke pawon punika kados badhe saged ananggulangi wontenipun paceklik. tiyang ingkang gadhah Warni-warni Karampungan cekak patitis sarta tanpa waragad, ing tanah Amerikah punika para alit alalantaran patrap pangroda, bilih wonte nraja pejah punap amalih lampah dur sanesipun nalika angsring anandukaken karampnganipun piyambak kados pundit malih bili boten makaten tanah wiyar titiyang ingkang aneneka leksankathahipun awon sae kalebet sadaya, titiyang wau damelipun ingkang kaecakaken rumiyin sarta ingkang adhakan namung ababad wana salajengipun babadra, mongka tebih saking dudunungipun parentah, pramila bilih wonten lampah dur inggih sanalika lajeng karampungana pribadi. Menggah lampah makaten wau ngantos sapriki, bilih wonten raja pejah punapa malih lalampah dur sanesipun ingkang anggigirisi sanadyan wontea kitha para alit katelah asring anandukaken karampunganipun piyambak alalantaran patrap pangroda, kados ta ingkang kacariyos ing ngandhap punika, ing kitha Atlanta wonten tiyang amejahi nyonyah ingkang dipun ngengeri, sahanakipun nyonyah wau ingkang saweg wanci kalih taun inggih dipun pejahi sarta wangke kalih pisan lajeng dipun cempulungaken ing sumur, pun nyonyah gadhah rencang rare punika saged angoncati ing babaya, palajengipun rare wau anjujuk ddhateng griyaning tiyang sepuhipun sarta anandharaken ing kawontenanipun raja pejah wau, bapakipun rare sanalika lajeng awara-wara dhateng tongga tapalih, sanalika para tiyang sami samapta angudi kacepengipun dursila, kapanggih bilih sampun kinunjara ng parentah, sanalika para tiyang sami wangsul ananging dalunipun ewon tiyang ingkang dhaten ging kunjara sarta lalantaran patrap pangroda dursila kawedalaken saking kunjara kabekta ing panggenan raja pejah wau, 3
sareng tan langgana ing kalepatanipun dusila lajeng kaerut ing cagak sasampunipun lajeng binasmi gesang-gesangan. Jalaran sapele anuntuni dhaten gkanugrahan, Prabu napoleyon Bonaparte rikalanipun deren gjumeneng nata, ing ngabdekaken praja Prangkrik lebet prajurit setabel Prabu Napoleyon sampun pinangkat jendral dumadakan atampi dukanipun nagari sakalangkung sanget ingkang anjalari sekeling galih ngantos amutung, badhe aseleh pangawulanipun saha atilar praja Prangkrik ingkang katuj praja Turki awit amarengi mirantos ingngayuda, badhe anginggahi praja Ostenreik Prabu napoleyon sumedya sumengka pangawakbraja alabuh pejah dhaten gpraja Turki, ananging badhalipun dhateng turki kanggeg awit wonten mitranipun ingkang cinathokan rembag ing praja Nederlan Prabu Napoleyon ing ngabdekaken pinangkat jendral rembag punika sinanggeman dening Prabu napoleyon saha bidhalipun namung angentosi welinganipun sang Prabu, sareng welinganipun sapatu kaladosaken Prabu napoleyon boten kagungan yatra, bayaripun dipun semadosi tukang sepatu boten suka, dados sapatu kabekta wangsul dhaten gtukangipun kalampahan Prabu tukang, bidhalipun dhaten gNederlan Napoleyon ameling dhaten gsanesipun anyrantosaken dadosipun welinganipun sapatu ingkang kantun punika Prabu Napoleyon atampi serat saking mitranipun sanes asuraos parbu Napoleyon pinerih sanget anymenekna bidhalipun dhateng Nederlan awit iyeging para alit ing praja Prangkrik sadaya sami badhe balela ing nagari, inggih saestu elet wolung dinten ing Prangkrik wonten rauru Prabu Napoleyon kinawula wisudha malih, inggih lalampahan punika ingkang ing salajengipun anjalari karuhuranipun, saibata kaduwungipun si tukang sapatu angkuh teka nyulayani karsanipu nPrabu napoleyon ingkang salajengipun andedel karuhuranipun saha kawekasanipun ajumeneng nata ing praja Prangkrik,pramil apara titah sami ingkang prayitna dhateng cocobaning pangeran maha agung, bilih amanggih papa sampun sok adhakan adhakan angesula, ingkang wonten kedah tinanggapan ambeg jinalaran sapele, teguh amomot saha analongsa, awit sihing pangeran asring kawekasanipun rinuhuraken, mengggah pangawula dhaten gpanjenengan nata punika wonten bentenipun lalampahanipun kedah betah anandha papa tanpa angresula, wateg asetya tuhu panggahing babaya, tan mingkuh alabuh jiwaraga sarta tan ketguh dhateng manising basa, bilh kawula anglampahi makaten rikala ing ngabdekaken sang nata kados inggih enggal amanggih nugraha. Panjurung kula ingkang kapacak ing Bramartani ongka 104 wonten ingkang lepat pangecapipun abdi dalem mantra gowong leresipun abdi dalem mantra godhong, sarta dipun lepataken paosanipun leresipun dipun lepataken pacaosanipun Yektiwara. Panjurung Sauningana panjurung saking Madiyun kasep ing tampi kula, pramila ngenjing salasa saweg pamacak kula Jurungarang. 4
Ongka 4 Salasa Legi kaping 11 Jumadilakir Jimawal 1821, utawi kaping 12 Januwari 1892 Pawartos kawat Panjenenganipun tuwan Opresteboman militer Komandhan ing Surakarta, kaelih dhateng Pulo Borneyo, mangerteh para militer ingkang sami dumunung wonten jajahanipun pulo wau sisih kilen. Ingkang angratoni ing tana mesir, ajujuluk Sangkedhip kal kaping 8 wulan Januwari punika seda, jalaran gerah lebet tumuwuh ing gerah inspluensah. Surakarta Sambetipun pasamuan garebeg Wau ing lampahipun risang nindya aneng ngalun-alun lan pranayaka dharat dipun jajari, tanapi den nurung-ngurung, janma lus samya nom-anom. Panewu mantrinipun kapatiyan garubyuk ing pungkur, kang swandana sang nindya rata cumawis sajawining ngalun-alun pangirid turongga bopong. Catur nora tinutur, wus kawentar asrining pangatur, sapraptane pamedan sang nindya nitiyh, rata maksih den rungungurng, lumaris aris tan keron. Wurining rata siwung, praprawira ngegaraken payung, lir suwonda geni putra bantu jurit marang manggada tinuduh, minongka sulihing katong. Ing wuri kang sumambung, bebekeling nayaka tumenggung, jawi uginitih rata den jajari, wuri malih kang sumundhul bekeling nayaka jero. Tan siwah rakitipun ugi nitih rata den rungunrung, sinambungana la kakang sepuh kardi, nuli sapirututipun nem damel neng wuri adoh. Kuneng ing lampahipun yata genti jro pura winuwus sapengkere kangjeng tuwan residhensi, kalawan jeng narpasunu, sman jeng sang ngahatong. Dereng jengkar ngadhatun maksih siniwi ing pandhapagung, prajurit jro tamtama miji pinilih, kang neng srimanganti wau, ing mangke barise bedhol. Marang plataran kumpul tembing wetan sakiduling panggung, jayengan kang wau wonten sitinggil ugi bedhol barisipun malbeng plataran kraton Kaparak saralatu, tumut bedhol saking siti luhur, nanging namung kandheg natar srimanganti, dene kang neng kori mandhung, prajuritprawira anom Taksih wonten sambetipun. Sampun sawatawis dinten punika laminipun ing kampung tamtaman wanci jam 10 dalu wonten tiyang estri lumebet ingpapan pemahanipun mas K Dj. Tiyang estri wau anjujug ing sumur naguculi timba, lo rak sepele ta: ananging saderengipun nguculi timba wau, dadak kendel wisuh mawi animba rumiyin gumereting senggot punapa malih sarehning saweg wanci jam 10 dados mas K Dj taksih melek pramila sareng miren gsabawaning tiyang nimba, lajeng dipun sapa, pun embok ngantos badhe mandung timba tanpa sumaur, eca anguculi timba, mas K Dj, nunten medal ambekta damar ceretan dumugining sumur o jebuul anjeging ggis bakayu jurungangsu taksih nguculi timba, dipun takeni cariyos bilih timbanipun badhe kasambut: K Dj mangsuli, iyata, kok silih akuya aweh, ananging sarehning timba kok uculi saiki endi dhadhunge, tanganmu taktaleni genten tak gandhenge kambi senggod minongka dadi susulihing timba, wusana pun druhaka angulungaken tanganipun ingkang lajeng dipun tanguli set kagandheng kaliyan senggot this wanci jam 8 enjing kaladosaken ing pulisi, kilap kadadosanipun ahteka wonten wonten kimawon. Ugi sampun satawis dinten punika laminipun wanci jam 3 dalu, ingpasowanan toy\ndha nagaran kalebetan tijyang jaler, pasmonipun kados bongsa durcara, dipun 1
takeni cariyos badhe pados latu, mongka raden tumenggung tondhanagara saweg angleresi saos wusana tiyang wau kasingkang-singkang lajeng kesah, samedalipun saking pasowanan tondha nagaran tajeng lumebet ing griya pasowananipun prikonca mantri gladhag lajeng kimawon andharusul tumut tilem sareng ingkang sami tilem anglilir kaged dene wewah rencangipun dipun takeni cariyos bilih tiyang ing lebet beteng saking dolan kadalon dados kendel nyipeng, wusana tiyang lajeng kaladosaken dhaten ging pasowanan tondhanagaran sami sanalika, para tiyang ingkang sami dherek saos raden tumenggung Tondhanagara, sami kaget sarta boten pangling bilih tiyang punika ingkang mestas kasingkang-singkang wau, wusana tiyang lajeng kabonda, kilap kadadosanipun. Nalika ing dinten Rebo tanggal kaping 28 wulan Jumadilawal kapengker punika, ing kampung Menangan wonten tiyang kaecalan anakipun jaler wanci wolung aun kala enjing rare wau aningali reyog pangiringing rare tetak wasana ngantos siyang ing ngupadosan boten pinanggih, bapakipun rare wau tansah kontrang-kantringan anggenipun ngupadosi, samargi-margi anangis sareng sonten rare pinanggih wonten margi ageng peken pon sampun wuda balejed, pramila sami angatos-atos mas. Nalika dinten Senen tanggal kaping 26 wulan Jumadilawal kapengker punik, wanci jam 11 dalu, cina ider bakti wonten ing kampung Suranatan pasar Kliwon dipun tumbasi dening tiyag jaler tiga, sareng panedhanipun sampun sami telas ngalih mangkok lajeng angles sarwi anyangking mangkok satunggal sewang, cina ingkang sade kurda amampul mampul tansah bengak-bengok amimisuh nedha wangsul ing mangkok ananging kakang tumbas eca eca anglajengaken lampahipun pamisuhing cina boten dipun paelu, bokmanawi sampun narimah angsal mangkok kaliyan nedha bakmi wau. Madiyun Ingkang manjurung serat kabar Vramartani tanggal ping 5 Januwari 1892 ongka 2 punika kadossawstu maos piyambak serat dudukanipun sripaduka tuwan besar, awit yen namung angwon angawon kimawon dhateng sang bupati tanpa paedah, anamu sanyatanipun boten leres utawi boten pisan wonten duduka ingkang antep makaten dados paribasan swaraning entut kaumukaken swaraning mariyem sakawit tuwuhipun kabar wau wonten ing kabar walandi lokomotip (*) dados tetela ingkang macak wau satrunipun sang bupati Madiyun. Yen temen wonen bupati ingkang kadukani, amsthi mawi kapriksa, kapundhutan jawabanipun katimbang salebeting rad, yen temen lepat mawi beslit duduka wau katampi ingkang dipun dukani, mongka punika boten pisan pisan ing kabar gupremen ugi boten kasebut, yen boten lepat saha lepat alit mongsa trimaha, bab kanjeng gupremen wau tiyang kathah ingkang gadhah. Kados ingkang bodho bodho nyana, yen bupati bupati sanadyan ingkang sampun karuhuraken ingpangaktipun kaupamekaken kados jongos kamar bolah, utawi losmen enjing tampi duka sonten dipun pisuh-pisuhi, enjing dipun tundhung, ngloncer yen kula cariyosaken sadaya. Wonten cariyos ing jawi, udur ingkang sami boten purun ngawon residhen kalayan sang bupati, anamung tingal kula sapunika kados sampun rukun malih, saking cariyos malah wingenipun siyang kanjeng nyonyah saha putra rawuh ing kabupaten sonja saha papagiyan kalayan kang ibu raden adipati. Wangsul ing bramartani wau kasebut kangge tuladha, par bupati ing ngamonca, punika kok lajeng sanes pikajengan. Anamung sumerepipun panjurung, bokmanawi dereng pahamb dhateng suraosing statseblad satunggil-tunggiling panggenan ingkang dados pangajengin gpraja, punika namung, residhen bupati, asisten residhen Bupati. 2
Ing tanah pasisir anggggening kareh kanjeng gupremen meh 200 taun ing tanah monca nagari kareh ingpun kanjeng gupremen sampun 61 taun. Sasebutanipun para bupati wau awit samanten dumugi sapunika boten ewah, kados sampun kagalih patut kanjeng gupremen boten anyruwe, lah punapaha boten angewani residhen: asisten residhen kasebut kajeng, punapaha boten ngewani, para presidhen landrad para sekretaris para kontrolir, para uupster, utawi par priyantun walandi ingakgn sami kasebut kajeng, malah Bramartani tangggal 29 Dhesember, 1892, ongka 104 anyebutaken bupati Balitar mawi kanjen gpangeran arya, punapa malih panjurung wau kalair, anggepipun sampun saperti ingkang mangereh buwana, dados yen makaten namung gusti allah piyambak ingkang kenging kasebut kanjeng, awit sanadyan kanjeng gupremen bawahipun namung Nederlan Indiya, boten ngerehaken langit dados dede angerehaken buwana. Saking panginten kula, yen dede ingonipun prelu punapa mawi wadanwinadan sanadyan par buapti inggih tiyang ageng aningalana ing statseblad. (*) kados punika inggih namung nedhak saking serat pawartos ing Batawi, tampi kula serat wangsulan ingkang kapacak ing nginggil punika, saking mas Marta subrata ing Madiyun ing amngke kula badhe pitaken dhateng panjenenganipun punapa alitipun inggih sapun angandharaken dhateng serat pawartos sanesipun kadosta serat pawartos tembung malayu, tembung walandi, ingkang sami wedal ing Batawwi, semarang tuwin ing Surabaya, bilih kula boten lepat sadaya inggih anggiyaraken prakawis punika, mandar ingkang macak rumiyin piyambak serat pawartos ing Batawi, punapa namung dhateng bramartani thok sapinten nun ingkang kapacak ing bramartani, punapa agengingpun maw martasubrata anyereg dhateng pangadilan menggah ing doranipun pawartos wau jurungarang. Banten Sampun sawatawis dinten sawenehing kampungan wawengkon nagari Banten wontenpasitenipun latu angalad-dalad andadosaken kasangsarnipun tiyang ingkang manggen ing ngriku, awit ngantos telas griya, 200, ngkang kabesmen tuwin sambatipun titiyangingkang anandhang babaya sakalangkung memelas. Panjenenganipun kanjeng tuwan residhen ing Banten dupi tampi pratela ing kawontenanipun makaten wau, lajeng utusan titipariksa dening insinyur ing pelikan punika lajeng saged amastani bilih latu wau, kadadosanipun tumuwuh ing awa benter ing siti ingkang winastan gas pramila insinyur wau lajeng saged ananrekah wedaling awa, kagolongaken kairub kawedalaken urut ing brumbungan sanadyan amuruba angalad-alad a\estonipun boten ambabayani, awit urubipun hawa wau ngalempak ingkang baledhag medal jalaran latu baledhagan wau, solah Panjurung Kula gadhah serat sinebut serat Widyakirana, wonten ingkang mungel makaten, tondha supatra alirunama. Ing sarehning kula dereng mangretos teges tuwin pikajenganipun, mugi para paromeng sastra wonten \a ingkang karsa aparing katrngan: ing wasana badhe sapinten suka bingahing manah kula manawi para winasis wonten ingkang karsa aparing katrangan punika wau. 10: 7, 21. pun Supanawati, ing wukir, Cakrawala. Tarimakasih Mugi katura dhumateng undhakan Sastramiruda. 3
Kula sampun amaos panjarwa sampeyan menggah ing pitaken kula prakawis tembung paniwen tuwin madiyun ingkang punika sakalangkung bingah sahapanuwun kula, awit sampeyan karsa aningkasaken kapetengan kula. Anjawi punika ing watawis dinten punika, kula maos ing pustaka Bramartani, ingkng medal nalika dinten salasa paing kaping 27 Jumadilawal 1821, ingngriku wonten panjurungipun kartasumbaga, anerangaken prakawis masa, kalayan suka ing manah anggen kula maos o panjarwaning masa, punapa malih cocogipun kaliyan wuku, ananging sanaosa wungsal wangsul pa,aos kula, tumuwuh ing bodho kula pramila dereng saget mangartos sadaya mila kula nyuwun lumunturing sih ipun mas kartasumbaga, kula nyuwun katerangan malih ing wpra kawis wuku, utawi dinten angggaraksih, punapa malih masa kalih sagedipun manggen ing wuku satunggil punika kados pundi. Salebetipun serat babad tanah jawi wonten cariyosipun wuku 30, punapa malih ing serat pustakarajapurwa jilidan 1 wonten pratelanipun dinten sri, sapanunggilanipun anamung boten wonten dinten anggarakasih tampi serenipun, utawi lampahipun punik \a mendhet saking punapa Bilih mas Kartasumbaga, karsa paring panjarwa prakawispunika, sanget badhe andadosaken bingah punap amalih ipng panuwunipun Sinerat ing tanggal kaping 3 /1 warsa tinengeran buja, ambabah esthi tunggal Jati Anom Muji arja arjune kawijil nalikanira non traping tembung tumibeng tembunge, ken pracimsana teka dadi, dadalaning ngesih, sihing tyas kalulun. Kapiluyu luyungilayoni, anggung karahayon kawah ywanayuwana wiyose,, ing wasana ramanta mung kirim kadarman sademi, dremaning sih lulut. Sruning kelut kapulut muhung mrih, mrdawen gsuraos mring sira ngger, ing sapakolehe, tutugena gonira marsudi, mardawanirawi, rawating sakayun. Jamak janma jamanira jawi, panjumaning batos sing ngasantasan tosa sastrane., nadyan wadonpanduman mung dadi, darananing pancing, pncadaning kakung. Kaya dene wadya ne narpati, patih sapangisor, iya kudu kaya sira kabeh, nin sunaring sastra prananiti, nini tangawruhi, saliring pakewuh. Reh pakewuh ingkang makewuhi, lekasing lelakon yekti kabeh kabuka ing tyase, awit para paromeng prajadi, narancak nacapi, cakep cukup cukup. Cekatceket ampil tur tarampil ngampil karseng katong, ceples ceples tan pindho gawe, padha bvae dyah suwiteng laki, kikisaning kapti, den kadi puniku. Tata titi titining palupi, lepiyaning wadon mandanarja sadasa tanggale, madilakir ngkaning kang warsi, ngrupapada ngesthi atmaja mrih luhur. Mondrarena Yeka minongka pasumbang tumraping pustakawarti, de kang kadya ringandhap punika, candhakira kanangwiyatarja. Rajah kang mongka panulak anulak pakarti becik tamah mongka laranira, sampurna paningkang dadi, mongka dilahireki, kang mongka wismanireku, pan resikaning raga, kan gmongka turunireki, cipta tunggal kang tanpegat kalbunira. Yen kalanira alenggah, puniku kang den rasani, yen ngucapa tan pangucap yen piniarsa miharsi angungas denungasupi, yen ngulat tulat tan eku, idhepidhepen uga, yen ana kwaruhneki, kwruh ana lamun meneng enengena. Yen meneneng sira menenga, yen liyep anglesna nuli, pana amare sang pandhita, datan liya aneng budhi, wonten malih winarni, warah ingsang pandhita gung, yen momor ing swarna, apanora angemori, 4
yen amanjing ing ngalit pan kaleganan. Winulatan ngulatana, gengira ngebeki bumi, alit kalintang litnya, ngungkuli lembuting warih, rinasan tumut angling, yen cinekel iku luput karana sang pandhita, pnemunira sayekti, nanging datan panggih satmata katingal. Mung cipta eni nging cipta, upayane sang maharsi, apindhasinimpening tyas ginedhongan kang ngwerit yeku kang denugemi, kadya eling ananemu, lir lali datan ilang, kadyanemu data prapti, iya iku sjatine yen anukupma. Manti antasukaning tyas sabdanira sang mahari, ywa nam manggih kajatenya, ilang geng tan kena gingsir, apanggh datan mosik umeneng mandeng ing kalbu, tn ana kang cinipta, mung sanghyng wisesa jati, ingkang datan ana ingakgn ananira. Anane tan katingalan apan ta sang maharesi, lamun sira olih karya, minangka kamulyaneki, paningkang den raketi, tanana ing mangsanipun panora ddi uga, iya lamun durung olih, ing pituduh ing guru kang sampun limpat. Tan wuwus deniing ngupama, lawan nora tatas malih, dening panguap kan glembt marganing paminta dadi, upamaning pawestri, dadya ing panuhunipun dadya padhanging nama, duk campuh ing rahsa tunggil wruh ing raa datan makolihing rasa. Takupih onten pambetipun malih tikang manulat ingpapakem muhung swantah ike wala, derakijaka pranwawasindhi, andhudhukuh ing Mendhangprawa. 5
Ongka 5 Setu Kliwon kaping 15 Jumadilakir Jimawal 1821 utawi kaping 16 januwari 1892 Pawartos kawat Wonten pawartos saking Istambul kitha kadhaton ing Turki, bilih ing gegelenganing para opisir wonten ingkang sami rurubutan sae kakapti sami aprasetya, ingkang sinuhun kanjeng sultan bdhe jinengkaraken ing kaprabonipun lalampahanpunika sampun kadengangan ing parentah, saha parentah sampun saged anyepeng opsisir kathah, mandar wonten ajudanipun ingkng sinuhun kanjeng sultan ingkang ugi tumut rurubutan punika wau, dene ingkang mandhegani prakawis punika jendral Mohamad Dawud ugi sampun kacepeng Ingkang jinenengaken ambupateni tanah Mesir, anggentosi sang Kedhif ingkang mentas seda, saha sampun cinondhongan ingkang sinuhun kanjeng sultan Turki Pangeran Abas, ing mangke katitipariksa jalaraning sedanipun sang Kedhif wau, awit para tabib bongsa Mesir dinalih kalntu jampinipun tumuwuh ing lepatipun panitining gerahipun sang Kedhif. Surakarta Kawulawisudhan Terang ing saandhap sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan kanjeng raden adipati papatih dalem ing Surakarta, anamtokaken dhumateng pun ahadad abdi dalem punakawan ing Gedhong Minuman kakulawisudha dados abdi dalem mantri bumi, anggentosi lalampahaning bapa ngabei Mangkulesan ingkang sampun ajal kaganjar nama tuwin nami anunggaksemi: Mas Ngabei Mangkulesana. tuwin pasebutan Rerepen Wiwit mongsa kanem angleresi wuku julungwangi, dhawah ing jawah lumintul, para titah rumaos kasembadan pamujinipun amargisampun 9 wulan anggenipun prihatos tiyang tanah tadhahan miwah tiyang tanah wanan arebat dhucung anggenipun sasabin tiyang tanah pareden sami anyebar wiji jagung miwah brambang janganan gajulipun tiyang alit basaning gagodhongan sami thukul wah wonten rijeki tuwuh saking siti kados ta laron tuwin gangsir sapanunggalanipun namung tiyang tanah ngare ingkang boten darbe gajul bangsaning ronronan kathahingkang sami neba anenedha ngemis sarwi ambekta anakipun alit alit para tiyang jaler ingkang cupet budinipun dhaar sukanan boten tahan dipun tangisi anak bojonipun patrapipun kados andhapan lampaha ppandhan wanci dalu, lajeng angundhuhi tataneman jagung miwah sanes- sanesipun ingkang wonten ing tegil kerep kemawon ingpareden kados ta: taneman jagung sabengkok utawi 1 pal ingkang mangsanipun dereng patos sepuh, dalu kaambah andhapan papandhan wau, enjingipun telas babar pisan sanajan sampun kajagi tiyang satunggal kalih, ananging sarehning papandhanipun andhapan ngantos sadasa, dadospun panjangi kasingkur purun kemawon karkatipun tiyang ingkang cekak budi wau sanajan kapikuta malah darbe manah sakeca, amargi anampeni paukuman wonten yasaning nagari nyambutdamel paksan angsal tedha kaping 3 sadinten tur tuwuk manggen sakeca, tandhanipun ingpundi-pundi kunjran isina tiyang ukuman langkung atusan amargi para tiyang alit sami darbe raos mupangt wonten paukuman katimbang kalayan wonten ing griyanipun tiyang kacepeng anggenipun mandung krowodan ingkang boten misra sanget katodhi salebetipun dereng kapriksa rol kalilan mantuk rumiyin pun druhaka boten kadugi, sageda saderengipun kapriksa 1
rol katahan wonten alebeting kunjara, amargi sakeca manah miwah awakipun lo, rak ukur ukuranipun sampun sanes saget temen animbangi kalayan pangajeng-ajengipun ingkang sumanggem anyanggi tadhahipun Taksih wonten sambetipun. Wonten tiyang tatanggan apitepang sae, sami sugihipun satunggal nama A satunggal nama B pun A gadhah anak jaler nama C pun B gadhah anak estri nama D tumuwuh ing condonging bubudenipun kalampahan sami besanan rembag sampun dados namung kantun dhaupipun kemawon ananging C sampun mireng bilih pacanganipun nyebal sakin gpepethingan kasusilaning ngestri, dados tuwa manahipun wekasan anggubel dhateng bapak tipun supados anyundekna anggenipun badhe besan wau, cekaking cariyos estu kasandekaken menggahprakawispunika sampu nmesthi kemawon andadosaken kirang renaning manahipun B. Amarengi ing sawenehing dalu A kesahan tuwi sadherekipun mentas rencang rare, anakipun kapurih tengga griya sarta dipun tilari arta, 200 rupiyah, kangge kandhutan bokmanawi rare gadhah kajeng sampuna anyepeng arta, ing dalu punika pun C katamuwan mitranipun nama E ingkang gigriya ing M,M, sareng wanci tengah dalu sami mireng tiyang nguwuh uwuh dhateng C kapurih amedala, nanging tansah dipun semadosi bilih saweg manggihi tamu, pun panguwuh sanadyan sampun dipun semadosi, parandosipun boten kemba anggenipun nguwuh-uwuh, ngantos pun tamu grisinen wekasan mantuk C nguntapaken dumugi ing jawi, dhuh saiba kagetipun pun C awit sareng bdhe wangsul malebet sanalika dipun sikep dening tiyang kakalih jaler estri, panggraitanipun C namung kakinten tiyang awon sumedya amendhet arta kemawon jebul dede durjana, ananging pun B sasemahipun amayakaken pamuring muringipun dene anakipun estri dipun tampik kalampahan pun C dipun cakot irungipun ngantos kataton rekaos ewadene pun C boten purun nedha tulung, B sasemahipun sasampunipun anandukaken panganiyaya lajeng mantuk punC lajeng ambruk ing patileman. Kacariyos sareng enjingipun A mantuk nanging sanget pangungunipun dene anakipun taksih tilem lajeng dipun gugah sarta dipun takeni punapa sakit pun C lajeng anedahaken tatunipun sarta angandharaken lalampahanipun nalika ing dalu, A sareng mireng cariyosing anak saha sumerep tamunipun sanalika kabangan bangun alinalining nala, sumedya anandukakaken pamales ananging anakipun boten amrayogekaken ing lekas makaten punika, aluwung dipun aturna ingparentah kemawon pun A lilih dening pangrapuning anak saha lajeng sowan ing raen ngabei para data, angaturaken sadaya lalampahan ingkang tumanduk ing anakipun ngabei paradata lajeng aninedakaken prakawis punika, B kumbi, anamung sareng dipun salesihaken panitipriksanipun lajeng kawiyak mengggah kalepatnipun wasana kilap salajengipun. yektiwara. Nalika malem Jumungah tanggal kaping 7 wulan Jumadilakir punika wancijam 3 tiyang ider sekul pulen ulam terik saweg leren wonten sakilen prapatan Gadhing, dipun rundhuk dening bajingan badhe kautil pangananipun nanging paman renggong sampun anggraita, dados sareng pun bajingan angranggeh panganan tranggins dipun sotho dhawah premana kenging pilinganipun kakang ngutil sanalika anjrebabah andhepani siti, paman renggong sareng sumerep bilih pun pangutil kapisan lajeng lumajeng mangetan bokmanawi dipun kintenbilih kala jeng pejah, nanging kilap pejah utawi gesangipun awit kula lajeng andumugekaken lampah Kondhestu 2
Kala wingi siyang rencang kula kakalih pun Yahman tuwin pun Sukimanb sami wade epek dhateng peken ageng, sahantukipun arta papajenganing ngepek wau sami din kanthongi ing rasukan dados katingal motol-motol sareng lampahipun dumugi ing kreteg sangjaneging paresidhenan dipun gryangi ing bajingan e tayang, cina 4 jawi 2 pun yahman tuwin pun sukiman wau wantuning rare rumais artanipun badhe dipun pendhet ing bajingan lajeng dipun tamplek kaliyan lumampah, kocapa sareng risang tikus kambil dipun tamplek lajeng bramantya rare kakalih wau dipun ancari songkol pun Yahman tuwin pun Sukiman lajeng sami lumajeng sipat kuping, kaliyan bengok nedha tulung, nanging lestantun boten wonten ingkang nulungi bokmnaawi kala samanten pinuju boten wonten anggen langkung Kintunan. Yogyakarta Kala tangggal sapisan januwari siyang, wanci jam 11 tuwan Gripir dhateng pacinan tumbas mercon dipun emotaken ing kreta gnantos meh kebak kusir kinen angantukaken rumiyin tuwan ngantosing wonten pacinan sareng lampahipun kreta dumugi sangajengan kamar bolah ing nrgiku kathah tuwan tuwan ingkang sami main mercon kreta wau koncalan mercon dados mercon ingkang wonten salebeting kreta mungal ing salajengipun kapal ambandhang boten kenging dipun pekak kusir lajeng anjelog kareta taksih bandhang, mrecon ngantos telas kapal taksih bandhang,s ampuna kapethuk grobag saha kapentog kalen dereng mandheg kasuran mothaning kreta telas katedha ing latu, bakakas kang warni kajeng, tosan saha pakehaning kapal risak sadaya, punapa malih sandhanganipun paman kusir ugi katedha ing latu. Kala tanggal kaping 8 ugi wulan punika, wanci jam 3 siyang, jwahipun deres kadospinusus sareng jam 4 radi tingkas lajeng wonten baledheg anyalat tempat tidhur saleebting griya, ingkang dumunung sangajengin g konten ageng, griya cina ing kampung Ngadiwinatan sawetanipun caket kaliyan griyanipun tuwan gripir, punapa isining tempat tidhur wau ngantos teelas katedha ing latu baledheg ing ngemperipun griya wau nuju wonten tiyang kalih ngeyup wonten ing nriku, ingkang satunggal kalenger, ingkang satunggalipun waluya, sampuna lajeng kapitulungan para tandang uruping tempat tidhur wau, bokmanawi nyalat punapa sami isining griya, guymyuh ing pawartos cina ingkang gadhah griya wau nuju kesahan dahteng Semarang Sujana Tuban Awit saking kaparengipun ing karsa dalem kanjeng tuwan Residhen Rembang, salowonging kalengggahanipun raden Sastramijaya, carik jaksa ing kabupaten Tuban ingkang nembe kawisudha dados mantri sambong dhistrik rembes tuwin jenu, ingkang ginentosaken mas Jayawiarja, pamagang juru cengkal ing Bojanagara. Wonten sawenehing cina, gigriya ing kampung Kranggan pinatrapan anyambut damel peksan tigang wulan kados tumuwuh ing bruweting manah cina wau pejah anganyut tuwuh, sarana anggantung jangganipun ingkang kaanggge anggantung kunciripun pyambak katangsulaken woten ing ngepang kajeng. Kula gumun sanget dene sapunika menggah wontenipun sasakit kolerah ngrebda malih, ing sadinten-dintenipun kawontenaning titiyang ingkang sami anemahi pejah jalaran sasakit wau kirenag langkung wonten sadasa, ing kampung trasaba nembe punika tiyang sagriya ngantos gangsal ingkang pejah, sareng sadinten para titiyang kampung rumaos giris sanget. 3
Nembe punika mantri gudhang sarem ing Rembang pejah, ugi jalarnan katempuh sasakit kolerah dene saking kaparengipun ing karsadalem kanjeng tuwan residhen ingkang angggentosi kalengahanipun mantri wau anakipun sapunika guru bantu ing pamulangan jari Rembang. Bogor Wonten Arab prakawissan lan cina, makaten gancaripun Arab lan Cina sami tatanggan namung pakaranganipun sami kaeletan lepen sisih eler papane pemahanipun cina, ingkang sisih kidul papane pama anipun pun Arab punn Cina jambanipun pun Arab sawenehing dinten gadhah mendanipun pun Arab sami numpang timbonipun pun cina, timbo anggalewang menda katemplung in glepen katemahan wonten menda ingkang pejah, kocapa dupi pun Arab kapejahan menda wau, lajeng anglarag dhateng griyanipun cina, alok boten narimah anehda tempah pejahing menda wau, ingkang jinalaran ing timbonipun cina, tinangkis pun cina bilih piyambakipun boten anemaha anggiring menda dhateng ing timbo, wangsulanipun pun Arab, iya bener, ananging yen kowe ora angerut timbo mu ing jamban aku, ora kalakon wedhus kul padha anumpang tmbo mu katemahan padha mati, pun cina amangsuli, e iyata, nanging weruh amenek wedhusmu kang padha mati mau pancen bodho, awit arsa kakaring nungggang prau, teka ora ngundang si juru mudhi, yen ta ana ajuru mudhi ne ora nemahi padha mati, tamtu ana kang anulungi, ngentas pun Arab tansah cukeng, pun Cina rekeng ing salajengipun prakawis mingggah ing landrad. timbodipun cangcang ing Panjurung Serat wirawiyata Anggitan dalem Kanjeng Gusti Pangeran Dipati Arya Mangkunagara ingkang kaping 4 ing nagari Surakarta Manitra kidung srinata, nujwari ing wrahaspati, kaliwon tangggal sapisan sasi saban wuku wuki, ehe sangkoleng warsi, murtyastha amulang sunu, paring wasiyat putra, jeng gusti pangrandipati, arya mangkunagara kaping sakawan. Iki wasitaningwang, marang kang dadi prajurit aja kemba ing wardaya, rehning wus sira lakoni, balik dipun nastiti, marang ing kawajibanmu, owelen sariranta, reksanen luhur musami, yen kuciwa gawe punggel grajatira. Ywa sira darbe pangira, lamun wong dadi prajurit karyane abot priyongga, wruh antasabarng kardi, kabeh donya puniki, tanana prabedanipun kang dagang neng lautan miwah ingkang amotani, sumawana kang suwita ing narendra. Myang kang tapa jroning guwa, kang nunusup ingngasepi, lakone padha kewala, awit iku dadi margi, mrih katekaning kapti, sapikate pandumipun nanging saran\anira, mantep temen lan taberi, samektane ing ngaranan lak si tarja. Lawan sira sumurupa, kang kalebupangabekti, nora sembahhyang kewala, kang dadi parenging widhi, kabeh panggawe becik kang mantep suci ing kalbu, uga dadi panembah, yen katrima iku sami, sinungkramat samurwate badanira. Lamun tan mawi sarana, paran katekaning kapti, lir bedhak tan pa sanjata, ing ngatasira hyang widhi, tan karsa mitulungi, marangwongkang tanpa laku, nir ngamalan panembah, kumudu dipun turuti, ngendi ana gusti neh ing kawula. 4
Kang mangkono tan dupara, lamun jidurunging kapti, malah nandhang duka cipta, dosane angreh hyang widhi, mulane sira sami, aja kakeyan panggayuh, manawa durung ngrasa, duwe ngamal kang nglabeti, becik sira angemana wektu ning praja. Wakaryastaning wasitarja pasungpung Kawruhe misiha ngawur, angacak duru ngawruhi, yen ing besuk ananira, iya ananeh saiki, saiki besuk ananya, lamun ngaranana kalih. Sayekti yen iku kuwur, panganggep ingkang kadyaki, nora montra tinemuwa, ingngelmune nora mulih, tan pisan tinemu ngakal kliru surup ing pangarti. Yen benjang jamaning maut kabeh iku nora dadi, sarana mandar wisuna, sirna salwir ring pakarti, mulih maring ciptanira, tan kenobah tan kenosik. Yen mosik yekti kapasuk kalebe kala piranting, pirantina nguripira, dadi weri angaweri, neng warana nora uwal yen tan kinawalan yekti. Ingngawas kalawan emut santasantosa ing budhi, iku kang dadya sarana, lakuning palweng jaladri, aneng ngalam laut benjang, kumudhi, kang ngamajibi. Kudyawaspa mawasipun ing pandoman kang sajati, lair batin datan beda, bener luputing pakarti, yakti kumudhi kajibah, ngawasken lakunireki. Yen kurang pamawasipun yekti lakune anilip kabentusing curiparang sampyuh lawan kang nganitih, saisine milurusak mwah brastha tan mongga pulih. Angel pupuliyanipun kasliyoning tingkah yekti, yen nora ulih sarana, usadha ingkang sajati, sajatine budya darma, dadya usadeng dumadi,. Kang bisamis dadya arum bisa ala bisa becik bisa nambunhg bisa bengkas bisa nuksma mring slwirning, lair batin kalimputan marma den graita sami. Wujuding oripa kewuyh, nora keni den gegampil yen gagampnag yakti nimpang, ing marga, kang bener becik mesthi bakal dadiya baya, neng banyu urip sayekti. Taksih wonten sauswanipun 5
Ongka 6 Salasa Pon kaping 18 Jumadilakir Jimawal 1821 utawi kaping 19 Januwari 1892 Surakarta Kawulawisudhan Awit saking wiyosing dhawuh timbalan dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan salowonging kalenggahanipun ngabei Purwadipraja, abdi dalem panewu Brajanala kaparak tengen ingkang kakarsakaken anggentosi, anakipun jaler nama Ngabei Purwadirja, abdi dalem mantri nyangkrak nyana kaparak tengen kaganjar nama tuwin sasebutan anunggaksemi, Raden Ngabei Purwadipraja. Salowonging kalenggahanipun abdi dalem mantri nyangkrak nyana kaparak tengen ingkang kakarsakaken anggentosipurwawardaya, pamagang kapatiyan kaganjar nama tuwin sasebutan Raden ngabei Purwadirja. Sambetipun pasamuwan garebeg Bedholen barisipun manjing maran gpralataran tumpul lan tamtama miji jayeng ngasta baris bbanjengan mujur ngidul prasamya majeng mangulon Rengrengsakala sirung, palataran prajurit lir mendhung, lumaraping pedhang upsir kadi thathid setandar nrawung sinawung pamakukuwung kawuron. Resminireng sang prabu, lenggah dhampar kinubeng wadyagung, yayah kadi wong ngagung surayeng bumi, ngunguda mring para anung , kang lanang saking palugon. Malih ingkang winuwus prajurit jaba ingngalun-alun ingkang sami mangangge kadi walandi, wusnya bekti tedhakipun ing ngloji sangprabu anom. Sigra kang prajurit gung, bedhol baris sakingngalun-alun lampahira sadaya medal sitinggil mudhun saking sitiluhur, prapta palataran kraton. Lajeng terus mangidulo tanpa kendel wedal ngarseng prabu, kathah ira pitung prang kat saprangkating, satus salawe kehipun titindhih satungggal mayor. Ingkang dadya pangayun jagasura ing wuritumruntun nenggih jayatantaka ingkang nambungi, jayasura wurinipun jayatatana tanpedhot. Katungka kang sumusul suratatana ingkang sumambung trunasura malih araning prajurit jagapraja jangkepipun gogolongan pitung mayor. Saprangkat prangkatipun mawasetandar lawan panjidhur, kang mungkasi ing laku prajurit baki sikep waos klambi kuthung, kanthipradongga ginotong Carabali tinabuh, turut margaswaranira barung, lan musikan mimbuhi langening nagri kadibaladhandha waduk saking nging wiratha bodhol Taksih wonten sambetipun. Ewah-ewahanipun prantaning lampahipun amaosi tuwin amaosaken siti, bawah karaton ing Surakarta tuwin ing Yogyakarta sampun kadhawahaken ing mangke rembag wawangen pamaosipun sitilaminipun pangonjoting wawangen pamaos punika manawi wawangening pamaos sampun kalampahan ingkang kalih dasa taun, menggah sanesipun ewah ewahan punika namung tumerap dhateng para ingkang sami amaosi siti. tigang dasa taun anyakipun Rerepen Maesa lembu ingkang sadangunipun benter sampun rumaos kajrangking nedha dhangkel kambengan miwah debog sapunika ugi rumaos kasembadan nedha rumput miwah rendeng taksih ijem ijem ananging kathah ingkang murus amargi tutuwuhan wau taksih pupus. 1
Sanajan gajulipun tiyang alit kalebet kirang, katimbang kalayan taun ingkang sampun amargi telasipun jagung miwah pohung, ananging regining uwos kalebet ajeg amargi kajawi uwos tandhon ingkang sumebar in gpeken pasabinan gadhu walikan anggenipun panen lumintu punika anjalari ajegipun regining uwos wondenin kathahipun tiyangingkang boten saged nempur, punika boten amargi sakin gawisipun uwos ananging tumuwuhing para alit kikirangan arta, tandhanipun katela pendhem ingkang gesang katanem kala katiga, punika undhuhing masa punika, dados gajulipun ugi kirang tiyang alit papajenganipun tiyang alit ingkang griyanipun celak kalayan kitha, kala rumiyin panggesanganipun beberah amargi salebeting kitha kathah yayasan ingakgn kedah mawi bau glidhigan. Tiyang alit ingkang tebih kalayan kitha, ingkang manggen wonten ing siti kabudidayan ingkang dados eresipun glidhigan saking tuwan tanah kados ta ngundhuh miwah andheplok kopi sarta beberah wonten ing pabrik pabrik ingkang wedaling ngarta taksih ewon utawi galidhigan balanjan kadosta mandhor tuwin tukang tukang saha sanesipun ing pabrik wau taksih sami balanjan pramila ingkang kedah pangupadosipun arta saking beberah, pounika tiyang alit ingkang wonten salebeting dhusun siti kajawen awit angajeng-ajeng malebeting arta sanesipun sanesipun pamadening tanemanipun ing sabin miwah ing tegil sampun boten wonten tuwin malih kaotipun lan para alit ing siti kabudidayan taksih sami angwedalaken arta ladosan. Tiyang alit ingkang wonten salebeting siti dhusun pradikanan malah anyanggi paos tiyahg wau boten nyanggi pandamelan dados ananging sakecanipun para pangupajiwanipun sami adadagang dhateng sanes nagari. Namung para tiyang alit ingkang boten darbe sanggeman sabin punika ingkang kajagekaken namung beberah sarta sade kajeng manawi katendhagan kdospunika ingkang asring nandukaken gampiling manah, kados ta mendheti taneman tuwin sanes-sanesipun amargi saking wratipun kaluwen Kintunan. lintunipun pohung miwah jagung, ewasamanten Kala wingi kula dolan dhateng peken ageng, malebet ing griya los panggenanipun tiyang sade kalithikan ingngriku kula sumerep kere jaler estri, kumaroyok sami priman dhateng ityang ingkang sedya tutumbas saweneh wonten ingkang urut toko templek ngantos adamel gidhuhipun para tumbas rehning salebeting griya los wau longkangipun margi radi ciyut katemahan para tumbas asring kokosodan kaliyan kere, dhuh sang para kawogan ambok inggih kagalih lalampahan punika nun. Kintunan Nalika ing dinten saptu tanggal kaping 1 Jumdilakir punika wanci jam 10, enjing, ing prapatan secaayudan wonten Cina amisakit tiyang jawi, saking sangeting anggenipun anaboki sarta amenthungi, tiyang wau ngantos medal andelole mripatipun sarta kathah sanget wedalipun rah, o memelas sanget menggah ingkang dados jalaranipun kula boten terang, tuwin kilap alajengipun. Nalika ing dinten Rebo tanggal kaping 5 Jumadilakirpunika wanci jam 6 enjing, ing kampugn anggandhek kiwa wonten tiyang estri miskin kinten wanci 75 taun pejah wonten sapinggiripun kagungan dalem lepen larangan menggah tiyang wau boten kantenan padununganipun punlisi sarta kapal kampugn ingkang bawah aken lajeng atitipariksa kawontenaning wangke, menggah angsaling papriksan pejah ing tiyang wau saking kaliren sart ktitik bilih pancen gadhah sakit napas ingkang mongka kdalunipun ing dinten wau jawahipun deres sanget lajeng anuwuhaken angoytipun 2
sasakit wau ingkang ngantos anjalari ing pejahipun wondene wangke lajeng kaupakara dening pulisi sarta kapala kampugn ingkang bawahaken kilap salajengipun. Kintunan Mas lurah Atmasarasa anggenipun gkaganjar dados lurah punakawan koki ing kraton punika pancen sampun pantes kimawon anjawi punjul piyambak kasagedanipun dhaten gpadamelan koko, mas lurah wau anakipun abdi dalem ingkang kenging kaewokaken gadhah lalabetan inggih punika raden Atmasudira abdi dalem Urdenas kapilih, ingkang sapunika sampun tilar dunya, lalabetanipun makaten nalika kanjeng raden adipati Sasranagara taksih dados Onder Mayor, sampeyan dalem ingkang sinuhun sapunika nembe jumeneng, kanjeng raden adipati amranata sakathahing padamelan sajawi saha salebeting kadhaton punapa dene anggalih sudanipun sadaya tadhah tadhah kala samanten ingkang kapatah nidnakaken bageyan lebeting kadhaton punapa dene anggalih sudanipun sadaya tadhah tadhah kala smaanten ingkang kapatah nindakaken bageyan lebet raden Atmasudira, mawi nganthi anak mantunipun kakalih, ingkang ambaoni anggenipun papriksa dhateng pawon saha gedhong gehdong, cekakipun saged kalampahan tata, ingkang dumuginipun sapunika pranatan engggal wau taksih kalulusaken ing nalika samanten raden atmasudira lajeng kapacak dados titindhih wonten ing gehdong kaniten lebet inggih punika wiwitipun ing kaniten lebet ngrumat aha ngedalaken sakathahing arta balonja apanunggilanipun ing mangke pamuhi kula mas lurah Atmasarasa mugi mugi sageda ngiribi lalabetanipuning bapa, supados kalunturana sih dalem malih Pun Bodong. Kala ing dinten Akad ingkang kapengker, wanci jam 3 sonten kula lumampah ing wradinan ageng Gemblegan mangidul sareng dumugi kampung Jragan sakalangkung kaget manah kula, awit sapinggiring wradinan ageng ngriku wonten tiyang rubung- rubung ngantos tigang pontha, sapontha panthanipun boten kirang sakin gtiyang seket sareng kula celaki salebeting papanthan punika wonten singkek kakaliyh, tigang pontha dados ing kek nemsami mungkul anglampahi ebekipun ngestokaken kethep andhukipun lurah kampung nrgiku, sami angadhep dhulang angubengaken thadhu kalabang ayam manah kula kados dipun wenyet aningali tiyang nagari utawi tiyang dhusun ingkang sami pating kalesed wuda kataman dayanipun sisingkek wau, sarta wonten sekawan pikulan saoto, bakmi, ingkang kantun pikulanipun kimawon tiyangipun lenger-lenger wonten sacelaking rurubukan ngriku, adhuh, kyai kula lurah kampung, kula nyuwun pangapunten sanadyan kiyai boten ajrih dhateng sapudhendhanipun ingkang kagungan nagari, nanging kyai lurah punapa boten welas dhateng para titah sampeyan ingkang ing mangke sami kikirangan tedha, teka sampeyan damel mainan ingkang makaten manawi sampeyan ngaken boten sumerep punika sakalangkung dupara, awit kula pitangletiyang ingkang celak ngriku, wontenipun main punika sampun kala punapa, wangsulanipun dereng dangu saweg wonten sawulan sumongga ta kyai lurah pemahan kula aturi mirengaken manawi sampeyan kiyai, kula tudingi saitan lan cina wau, tamtu duka sampeyan manawi sampeyan boten tas makbuthok punapa malih pancen angestokaaken ebek sampeyan tumtu sicina sampun anandhang sapudhendhaning nagari Wiwitipun main wanci pukul pinten inggih ingggal inggalan kimawon namung lekas wanci pukul pitu enjing bibar pukul nem sonten, Lo sampun terang kyai bagus kepala Kintunan. Tuban 3
Wonten Cina Lasem kesah dhumateng Rembang sarengan tiyang sakawan sami anupak saha anunggil sagrobag ing margi ktempuh jawah dieres sareng almpahipun dumugi ing posgada, tinandukan pepesthening pangeran maha agung, cina sakawan wau dipun samber ing gelap ngantos anemahi pejah sami sanalika. Ing dhusun bawah dhistrik Singgahan wonten tiyang tiga, ingkang pinuju jandhon wontening salebeting griya, sami pejah kasamber ing gelap. Ing nalika dinten malem Ngaat angrinenaken tangal kaping 10 wulan punika, wanci jam kalih dalu, ing dhusun Prunggahan onder dhistrik Semandhing dhistrik Rembes wonten saweneh ing tiyang, amanggih babaya kaprajaya dening tiyang dursila, labet sapanggenan wonten ing padharan ususipun ngantos medal ananging sapriki taksih gesang. Kanjengparentah nagari, andhawuhaken parentah, sadaya para tiyang bakul sami boten kalilan sasadeyan ao, dhawet, legen tuwin sanes-sanesipun ingkang pancen saged anuwuhaken sasakit padharan punapa malih ingkang bongsa kecut kecut mangakten ugi tiyang sade ulam laut mesthi kedah dipun pariksa, ambok manawi ulam sampun buthuk Pun Keset Panjurung Mangestupada kyai Mondrarena. Mas Kumambang kumembeng kambah ing manis titah ing sudarma, mondrarena kang wawangi, wawengan wunguning cipta. Ngaladalat mulet rosing sanubari, barkah ing sudarma, demidumeh mung dumadi, dinadar dinuman sabda. Beberipun duk kabuka kan gpangesthi, wiwinih sabdanya, kuyai ajar duk neng ngaradi, wawecanipun kadyeka. Iki jaman ken sira ingkang nastiti, salin ada0-ada, tan tebih lan traping ngati, tanjaking jaman wasana. Supaya tuk pangaksamaning hyang widhi, eling lan waspada, kang mantep santoseng ngati, kabeh wus karyaning suksma. Raruweting tyas rubeda kang matistis oreging buwana, tumitah geng alit sami, awasna sapa kang karya. Pakartining hyang lamun lagi kinardi, tumitah mung darma, sing ngayun nyeda tan keni, malah linut sapudhendha. Marbalan wasesa kawasa pinusthi, mangkaten warah nya, tartlen rama kang dahat sih, muhung pangestu paduka. Yata tamat rama mugi anjarwani, wawarah ing jar, punapa datan nalisir, teteping jaman samangkya. Endhang pracimasana. Sambetipun serat Warawiyata anggitan dalem Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Mangkunagara ingkang kaping 4 ing nagari Surakarta Dene sira gelis begja, oleh pangkat kang nyartani, ingkang tanalar kagawa, saking luluhur mu sami, nguni wus potang sakit dadya ingkapenakipun sumrambah marang sira, marmane sukurring widhi, tarimanen barkah e wong tuwanira, jer janma kang wus minulya, lir wadhah ing menyakwangi, utamane winantuwa, gandane saha menuhi, nadyan ngisenan wariyh, labeting we maksih arum kang mongka sudarsana, Jeng Gusti Pangran Dpati Arya Mangkunagara ingkang sapisan. Duk bebadhe murweng yuda, neng ngalas limalan warsi, sewu lara sewu papa, ngupaya mulyaning dhiri antuk pitulung widhi, katutugan karsanipun mukti sawadyanira, tumerah dalah samangkin buyut canggah kasrambah milu wibawa. Mangkana gya winantonan marang kang jumeneng malih, jeng gusti pangran dipatya, mangkunagara ping kalih, pinet sraya mring inggris mukul nagri ing mantarum sabedhaing kang praja, ginanjar sewu kang bumi,v dadya tetep lenggah limangewu karya. Rambah malih sinaraya, 4
dening gupermen walandi, pukul pradipanagar, sarampunge ing ngajurit ginanjar bumi malih, soka wati limang ngaytus myang blonja saben wulan mongk ingoning prajurit patangewu patangatus wolungdasa. Taksih wonten sambetipun Wa karyastaning wasitarja pasungpung Kabeh solah bawanipun iku dadi sisik melik saben saba, dadi sabab ing badan angrubedani, labane tan kinawruhan awaning budi, tarsidhi. Keneng sandi, kurang sadu, kurang premati, ing budhi, mongka kumudhining lampah, ingurip dipun tan prapteng, kasidhan dating. Jatine mangreti, yaning budi panrimamungguh,myang liila temen utami, iku pupuntoning tapa, tapane wong ngulah ngelmi, tanpa tapak tanpa tilas lamun kalakon kang ngiki. Ki guru kaduga tanggung, tugeling jongga tohneki, krana laku kang punika, yen ginelar angebekti, bawana tan kalongkangan salwiring reh wus kalapis. Upama minati numpu, sinungan ramden pathoki, yen wus mapan winidheyan yekti padha ngambang nuli, pinupusing jalakena, min aeng alit tan kari. Kang mongka ram trimanipun pepathok rilaning ngati, weweidhena temenira, jala utmanireki, kang matrapken budinira, yeku sujana mumpuni. Angel kalamun tiniru, nanging aja kembeng batin binudiya kang supadya, tumindak saking sathithik tinuman amrih kataman utama temening ati. Titipara rasing kidung, kadung kadereng denya mrih, mangamet reh kasudarman wasitarja kabeh iki, aywa ina amikena, manggoning saqwiji wiji. Kudu sinaumamanuh, katidadan dimen dadi, pamuja panjinging sedya, ing budaya sadusidhi, mongka dipaning kasidhan sinidhi karamri dadi. Kasampurnaning reh Timbul Sutrasna rajam wimbaning sasangka aliping warsa, tinengran lumaksananing, lenging cipta ngesthi yarja, tan mancah ing benr becik. Taksih wonten sauswanipun nanging sanes serat karipta ring sang damakumawi widyakamawa, ing bukit Kadilaya. tan sambada, 5
Ongka 7 Setu Paing kaping 22 Jumdilakir Jimawal 1821 utawi kaping 23 Januwari 1892 Pawartos kawat Kanjeng tuwan Panderplas asisten residhen ing Sragen amargi gerah kapareng pamit dhateng tanah Eropah. Surakarta Kawulawisudhan saha sentegan Wit wiyosing dhawuh ing timbalan dalems ampeyan dalem ingkng sinuhun kanjeng susuhunan Ronggaresapradata, abdi dalem kori jaksa gedhong tengen kakarsakaken sumenteg ddos abdi dalem panewu jaksa getdhong tengen kapatedhan nama tuwin sasebutan mas ngabei Arjapradata Salowonging kalenggahanipun abdi dalem mantri galadhag mungkung kabupaten Sragen tilas lalampahanipun Ngabei Kartasuma, ingkang kakarakaken agentosi, anakipun jaler nama kayat pamagang kapatiyan kapatedhan nama tuwin sasebutan raden ngabei Kartawijaya. Salowonging kalenggahanipun abdi dalem mantri emban kadipaten anom ingkang kakarakaken anggentosi, Arjasudira, abdi dalem embanipun bandara raden ams satyajid kapatedhan nama tuwin sasebutan mas ngabei Arjapruwita. Sambetipun pasamuwan garebeg Datan pantara dangu, sawedaling pra prajurit wau, srinarendra jumenenging dhampar rukmi, jengkar kondur angadhatun ginarebeg para sinom. Kinurmatan gumuruh, ing musikan seling suling tambur, pangebari setandar angobarabir, bareng lawan obahipun abdi dalem samya dhodhok. Baskara gumiwang wus kawangwangkang wangka wa manawung, iku kuwung ngaluweng kadya ngawengi, wewengkon jroning kadhatun katon lir nongsong sang katong. Ngambar ingkang gonda rum jebad kasturi kadereng tarung, lan sarining parestri ingkang tumiring sineranging barat kerut mratani plataran kraton. Sajengkar nya sang prabu, kang sumiwi para santana gung, riyaninggil ngandhap dya bendara panji, bupati kliwon panewu, mantri urdenas gya bodhol. Bibaran samya mantuk sowang-sowang tepas wangunipun prajurit jro tamtama miji pinilih, jayeng ngrasta malihipun kang prajurit prawiranom. Ugi bibaran sampun myang kaparak sarageni mundur, lir bedhah ing setu bondalayu mili, belabar ngebeki lurung, muwuhi manis ing kraton. Amangsuli carita ing ngarsi, kanjeng tuwan pramodaning praja, lan kanjeng sang prabu anom duk ratanirawuh,palataran ing residhensi, tumameng totopengan balerata ngayun jalaran pyak ngering nganan tuwin para prawira ingkang ngampingi, andhodhok ngapurancang. Upacara ingkang ngampil-ampil pamyatarap ngadeg tinrap atap wau jeng tuwan residhen raja putra tumurun saking rata dipun urmati, rarasing kang musikan gendhing marem luhur, ngukub langening bawana, yayah kadi srinarendra nguk kapanggih, lajeng kang wicaksana Taksih wonten sabemtipun. Nalika ing dinten Salasa tanggal kaping 18 punika wanci jam 10 enjing, ing pasowanan pakapalan panumping wonten tiyang jaler pejah dumunung wonten 1
pamakanan kestalaning pasowanan wau, menggah tiyang ingkang pejah wau katawis bilih pancen malarat sarta kados tiyang neneka boten kantenan pas dununganipun prayantun panumping ingkang saos lajeng atitipariksa kawontenaning wangke, menggah angsaling papriksan pejah ing tiyang wau, kawistara amartgi saking kaliren dene wangke wau kapanggihipun wuda, pajaleranipun dipun tutupi ing sinjang pethak prayantun panumping ingkang saos lajeng atur pratela dhumateng prayagung wadana kaliwon ingkang jagi nagari, kilap salajengipun Kintunan. Nalika ing dinten Sabtu tanggal kaing 15 wulan Jumadilakirpunika, wonten cina anampeni wos saking sepur ngantos pinten pinten dhacin kawrat ing grobag badhe kabekta dhateng pacinan lampah ing grobag wau dipun tut wingking dening bajingan kakalih, sareng lampahipun dumugi radinan ageng sakilen kapatiyan paman bajing anandukakaen sedyanipun bagor wadhah ijng wos lajeng kajojoh, mangsuring wos katadhahan ing cangklong, cina pangirit sareng sumerep sanget kurdhanipun anyandhak penthung lajeng ngoyak bajingan trangginas lumajeng, pun cina taksih nututi, nanging ing wingking lajeng kajojoh malih dening bajingan satunggalipun lah ing ngriku pun Cina sanget riwutipun awit sareng noleh wingking sumerep bagoripun dipun jojoh malih, enggal anggenipun wangsul sumedya mikut bajingan lajeng ngoncati lumajeng anggendring nanging cangklongipun sampun kebak wos Yektiwara. Nalika ing dinten malemAkat kaping 16 wulan Jumadilakirpunika, kula ningali nayuban dhateng pekenkaliwon griyanipun mas Ngabei Jagawikrama, sadhateng kula ing ngriku angleresi rame-ramenipunpara tamu katingal sami suka-suka, malah wonten satunggaling tamu awit saking besusipun nantos anggenipun angogleng dhuwung kemoglengen wayah bregase neh kaya topeng, wekasan dhuwungipun mancelat sarunganipun dhawah, lakiye tambane wong bregas sanalika ngriku para tamu kathahingkang sami kaget dipun nyana badhe...... jebul boten namung sakin gprigelipun dhaeng pangolahing dhuwung kemawon bokmanawi anggenipun gadhah lekas makaten wau namung katarik saking sangeting bingahipun pawartosipun punika magang kapatiyan namanipun supe, e jungkung,mawi deya-deya mekaten kok Kondhestu Sanadyan punika jawahipun angreceh ewadene para rae boten kemba anggenipun sami dolanan layangan ing nglebet beteng wiwit siyang ngantos sonten piten pinten dasa rare ingkang sami ngulukaken layangan ngantos adamel susahipun para priyantun ingkang ngulukaken layangan wah patrapipun sampun tanpa kering dhateng priyantun ingkang sami langkung, dhuh para kawajiban bok inggih sampun dhuwel kemawon neh, patrap ingkang makaten wau rak pantes kagalih hyah mas Kondhestu Pawartosipun kanjeng tuwan asisten residhen ing Bayalali akaliyan bupati ing ngampel amariksa para tiyang ing dhistrik lawang ingkang sami kakikirangan ingngriku wonten bekel cacah 170 ingkang sami kakirangan ing samangke sampun sami kaparingan wiji saking nagari, ananging dumugi samangke dereng saged tuwuh, o, punapa kemawon ingkang badhe katedha, saestu taksih kasusahan H.O. 2
Saweneh ing tiyang estri ingkang boten wentala, aninglai sangsaraning nak anakipun ingkang jalaran saking kaluwen punika lajeng anyrempet galepung sacekapipun telasing galepung anakipun titiga lajeng sami dipun pejahi, tiyang estri wau nunten ngendhat H.O. Bali Nagari Buleleng sareng sampun kawengku ing Kanjeng Gupremen wewah arja tumuwuh ing saening pranatanipun titiyang alit sami jenjem manahipun awit sapunika boten ruhara, sanes kaliyans aderengipun kawengku 9ingkang jeng gupremen kerep kemawon wonten pepejah tuwin dauru utawi peperangan kadosta: nembe punika ing nagari Badhung mangsah ing ngayuda dhateng praja Manguwi, jalaran rebatan toya lepen lepen ingkang mili dhateng Badhung dipun pepeti tiyang Manguwi, dados tiyang Badhung boten saged anggarap sabinipun ngantos sami boten medal pantunipun temahan praja kakalih wau ami perang ngantos pinten-pinten wulan nanging ing wekasan nagari manguwi bedhah, rajanipun seda ing rananggana, wadyabalanipun mawut lumakeng angungsi gesang, malah putranipun sang pamasa kaboyongan dhaten gkadhaton raja Badhung, dene nagari manguwi sapunika dereng kantenan ingkang anarbeni, kilap dewa Agung Klungkung, kilap nata Badhung, ing salebetipun wulan Nopember taun 91 wonten utusan kelungnu ngantos kapng nem dhateng Buleleng, inggih prakawis nagari Manguwi punika, nanging ngantos sapunika kula dereng mireng kadadosanipun, mila ingkang makatenw au, awit raja Badhung punika asok abon dhateng Klungkung, lan malih mila purun bedhah Manguwi, awit sampu nkaiden dening sang dhewa Agung, aliyas sakin gpunika prajanjiyanipun Manguwi dhateng Klungkung, nangnig boten dhateng Badhung, raja Badhung matur dhateng Dhewa Agung, dhuh nata pupundhen amba, ingkang dados tutungguling pulo Bali sadaya, prakawis radya manguwi mugi kalilakna dados gadhuwan dalem awit ingkang mangsahinggih amba, tuwin pakakas sanguning jurit inggih amba, muhung saben warsa kewala ulun nyaosi bulubekti ingngarsa panjenengan dalem dene amis bcinipun nagari Manguwi sampun dumuung dhateng kawula, raja Klungkung sang Dhewa Agung aris wijiling wacana: dhuh, yayi prabu, saka panimbang ingsun luwih prayogya nagara manguwi dak cekel dhewe, awit prajanjine marang jenengingsun, nanging nata Badhung boten karsa, kilap lajengipun saking panimbang kula mesthi nagari manguwi wau kabawah ing badhung, amargis ampun kawentar kasusra kajana priyayen sinuhun Praja Klungkung sakalangkung adilipun pancen pupunjeripun nusa Bali sadaya, aanggung dadana dhateng para miski asi dhateng wadya balanpun asung teken dhaten gtiyang kalunyo paring boga dhateng jalma kaluwen dhasar nata mahambek wiku pandhita, taksih cina ketaken lan dewa batharanipun kaki eyang sami raja ageng, inggi punika trrahipun Brawijaya wilatikta ingkang wekasan. Nengna gantya kang winedhar tulis mangsuli kondha ngajeng, ing salebetipun manguwi perang kaliyan Badhung, Dhewa Agung Klungkung perang mengsah lan nata Karang Asem ngantos pinten -pinten candra, kajengipun nta Karang Asem yen nagari Klungkung sampun teluk terus badhe anggebag praja Badhung, mila raja Karang Asem minta babantu dhateng raja Ampenan pulo Lombok nata Ampenan inggih angrojongi, tandya angintunaken prajurit dhateng Karangasembala Ampenan warni kalih buda lan Islam. Kocapa bala Islam wonten ing Karang Asem dipun ken olah olah daging babi, mengka ing ngatasipun tiyang Islam dagang babi punika dipu nkaramaken lan malih 3
bala Islam kedah ambekta sangu piyambak-piyambak boten kaparingan dening sang nata, dados sami pating garundel ing batin sampun tamtu yen mimisuh, wonten salah satunggilin gtitindhih ing prajurit Islam ngajak sabiyantu badhe ambalik awicanten makaten: e, sadulur sadulur ku kabeh, yen karsane sang nata mangkene, luwih becik ayo padha ambalik bae, dilurugake perang iya mati, angur pera ing nagarane dhewe, bala Islam sami jumurung angrojongi, puwara ambalik gebag kitha Ampenan ingkang dados tutungguling ngaprang bala Islam ajujuluk Guru, Banol ngantos sapriki taksih perang Madhe Caneranana. Isaratipun sakit Maras Godhong sedah ingkang bolong saking wit mila, sarta milih ingkang pinanggih rosipun dipun ganten katunggilaken sedhah limrah, sarta kakanthut ing kanthonganing satagen salebetipun matrapaken mawi ngucap makaten tetepin giman ingsun saka kodrat lan iradatingsun ingkang sampun kalampahan kathah ingkang waluya Bodong. Panjurung Endracatra, bok inggih medali neh kula kangen kok kabaripun kala dinten malem senen tanggal kaping 3 wulan Jumadilakirpunika, mitranta mas Sastra Supalwa, naytuban wonten Sangkrah, mendem anarik dhuwung ,damel gegeripu para tau, ngantos wonten tamu sakawan ingkang kataton dhuh, mengggah lekas ingkang makaten punika punapa inggih pantes mila pamuhi kula, endracatra kaparenga paring wartos ingkang terang, supados kagaliya dening parentah saprayogenipun Yektiwara. Piwulang lare, winastan mardisara Nora gampang wong ganulis lamun kurang sengsemira, sayekti tyase malendo, panduking budi tanempan, ing papan sok kaselan, ing karsa kurang saharju, tanpaja pangajapira. Kudu:tlaten ngatiyati, kang prayitna aywalena, denameleng ing ngelinge, kang sarta, santasantosa, kumpulna ciptanira, welenging tingal kang jumbuh, lan pucuking kalamira. Asta den watare kapti, kang seleh panyenyekelira, aja kenceng, aja kendho, nora bena: lan wong manah, kudu jengjeming driya, kang tajem jatmikeng tanduk ingkang ngaring napasira. Pangetraping kalam kadhi, awa-awaning ngamanah, siku kapara mathentheng, jongga mulung ngering ngarsa, pucuking kalam pindha, pamawasing bedhor tuhu, angarah elenging lesan. Laraping kalam den kadi, culing panah maring lesan kudu neng lan inge, kasuciyaning ciptanta, ingkang dadya lantaran tumibeng telebing tanduk tumanduking langen cipta. Tumameng telenging kapti, lwir panah tumraping lesan lamun tumancep bedhore, sayektinepan karasa, lamun temen tumama, mratandhani obahipun ing lesa sasmitaswara. Kawistra ngatarani, tumamaning langancipta, witpatrape meh tanpa e, lawan ulah kasusastran neng budhi pandukira, aneng cipta, kumpulipun mangkana ing lambangira. Wong urip dipun ngarti, barang pratingkah ing sang, ingtyas kudu ririh rereh, lang kap budi, wujudira, kang bobot lan kan g\nimbang, kareping ngti satuhu, dene panah wujudira. Yeku ati sanubari, dene bedhor wujudira, lungiding cipta jatine, jatining lesan pangucap pepathok lathinira, ji wakenur kangnganggantung, pikukuh jenenging lesan. Netra karna gonda manjing, ingkang ngosikaken ing tyas tmah nganaken krsane, budi ingkang nglantarana, nalar pakolihira, kinumpuling ciptanipun linepasaken ing lesan. Lan pangarah bener baning, satuhu lenging rakena, aneng uning, pratandhane, kala 4
mun tan mangkana ha, yakti uneng wacana, pesthi rusa, kwongamuwus yen tan awasing wekasan. Taksih wonten sasauwanipun Karipta ing Sang Damakumawi Widyakamawa, ing Bukit kadilaya. 5
Ongka 8 Salasa Kliwon kaping 25 Jumadilakir Jimawal 1821, utawikaping 26 Januwari 1892 Pawartos kawat Kawisudha dados asisten residhen ing Sragen Kanjeng Tuwan Swager Kawisudha dados asisten residhen ing Lamongan Kanjeng Tuwan Kasten. Surakarta Sambetanipun pasamuwan garebeg Pan katungka rawuhe jeng gusti, pangran dipatya aprangwadana, kandheg ing tritis ratane, pira pira wong agung, bongsa lan disatriya jawi, sadaya ratanira, lumebeng palengkung, tumurune saking rata, kedah wonten palatran residhensi, estu tanpa kareta. Pangature sri sajroning ngoji, lir udyanari nenggeng puspita, ing wanci sedheng mekare, sinembadeng gonda rum mawardherus pendel paculi, mulek madyaring wisma, wusing tamu nglumpuk jeng tuwan pranata lenggah, kursi kanan jeng gusti pangran dipati, anom Mangkunagara. Kursi kering lenggah nya jeng gusti, pangran dipatya aprang wadana, nulijeng tuwan asisen amtenar lan irtepung, kanan pramiliter nambungi, jeng pangran putranata, myang santana sampun sampet pangaturing lenggah, atanapi kaliwon panewu mantri, santana parawira. Ingkang samya majibi angampil pagantenan songsong banyakdalang, kaprabeon ing kadipaten sapanunggilanipun sadaya wus minggah ing ngloji, tarap neng ngemper ngarsa, tanantara dangu, ratnira sang anindya prapta kandheg sajawining plengkung wesi, lan sagung pranayaka. Tumurunya saking rata sami, wonten sajawining palataran lumampah dharat jujuge, bangsal wringin binatur, sang anindya mantri tumuli, lenggah majeng mangetan dene ingkang lungguh, neng kanan para nayaka, jero ingkang alenggah mungggeng ing kering, paranayaka jaba. Taksih wonten sambetipun Panjenenganipun tuwan Nopreste Baoman militer rekomandhan ing ngriki, kapindhah dhateng Pontianak piniji amandhegani para militer, ingkang sami wonten ing jajaning nusa Borneyo sisih kilen dene ingkang ginentosaken dhateng ing Surakarta panjenenganipun tuwan Nopreste Pewrsenar, ing mangke wonten ing Magelang, kula anampeni pinton serat ingkang kawedalaken saha kaecap dening tuwan G.Kolff & Co ing Batawi, serat wau cara malayu sastra Walandi, saha angemot cariyosing kawanteranipun saradhadhu jawi, ambon bugis sapanunggilanipun saha arginipun namung 35 sen sarehning tembungipun Malayu boten adakik-dakik namung tembung wantah kemawon mandar ingkang pancen kangge dhateng para saradhadhu, wah arginipun mirah sanget kados punika ingkang anuntuni kathahipun para saradhadhu tumbas awit punikapancen ingkang kaangkah, supados sumerep a bilih lalabetipun inggih dipun anggep boten benten nadya labetipun saradhadhu sanes bongsa, (menggah warahipun serat wau tjerita-tjerita dari negeri Atjeh). Kala ing dinten Kemis kaping 20, wulan punika, wanci jam 6, enjing rencangipun mas lurah Atma, kilen sitinggil ler, nama Mangunastra jaler estri, minggat mawi bebekta barng gadhahnipun mas lurah, sanalika rencangipun sanes dipun sebar kapurih sami madosi, nanging boten kapangih, o boten kadosa panjobelingipun mas lurah, sampun ta ki lurah, menggah barang sampeyan wau sampeyan eklasaken kemawon paribasanipun makaten sing sapa kelangan pangaji seteng bakal nemu pangaji suwang. Kintunan. 1
Punjungan Kala ing dinten Saptu kaping 22 wancijam 5 sonten, ing pradinan padunungan kula wonten swara sora ruhara, saking kidul mangler, kula darbe panginten tiyang nayab kula lajeng kengkenan nak yinaken sareng dumugi wradinan kapapag kang mawa swara wau, tiyang estri satunggal lumajeng kabujeng tiyang kathah, sarwi ngenthel tanpa lalis, menggok mangetan lajeng trus mangidul malih, ing wingking wonten estri sampun radi sepuh, tansah kikinthil sarya nangis sambatipun: e Allah ngger anakku, kathik kowe jebul mengkono mau priye ta, elinga ngger, elinga, sareng dipun kalang- kalang lajeng nyegur kalen pinggir margi, ngantos galuprut, samentasipun malajeng malih dhateng pemahan lajeng kenging kacepeng, lajeng dinusan kalebetaken griya, watawis tentrem jinakan mantuk ing biyungipun, saha taksih karumpakeng kathah, adumugining griya, dipun pitangledi ampun enget, wangsulanipun aku mau turu, durung suwe ngrempelu weruh wong gawa tabela lan mori, marani aku arep nyekel, aku bacut lumayu, saparan ku diburu bae, barang aku anjegur kalen bacut dhatdhatan kelingaku, nanging panon ku isih gumyur, sing gawa tabela wis nora nana, wong ngakeh iku, takkira rewange gonku lumayu mau, kaya isih sajroning ngipi, pandulu ku nora trang marang sawiji-wiji, wangsulaning biyung Allah sokur ta ngger, yen kowe wis eling, tiyang wau sampun gadhah semah, nanging sanalika ingkang jaler, tansah lenger-lenger semu lingsem, nanging sanalika ingkang jaler tansah lenger-lenger semu lingsem, ananging batosipun rumaos amanggih puputhon rukmi, dene tiyang wau ggriya kampugn Suranatan pasar Kliwon dhuh sang para sarjaneng budhi, kados pundi, wahananing kaanan mangkaten wau, mugi wontena, ingkang karsamudhari kodhengin gmanah kula, ingkang dados sababipun tiyang tilem mawi supna mangkaten, saiba badhe pamundhi kula. I Jatikandha. lampahipun Yogyakarta Kala tanggal kaping 18 wulan punika ing dhusun Wanasari wonten prahara pak Resawijaya angemban anakipun amarengi wonten ing latar, wit kalapa ingkang elak griyanipun punika esol angrebahi pak Resawiaya ingkng ngantos anemahi pejahipun gepeng lan anakipun gepeng katindhian uwit wau. Embok Niti Setika kalihan recang estri kakalih, kala tanggal kaping 17 wulan punika saking dhusun bebekan dhateng nagari, badhe akilak uwos pramila amekta yarta kirang langkung 350 rupiyah, ngaktipun wanci bangun enjing taksih peteng, sareng lampahipun dumugi dhusun Sungapan sami pinethukaken begal sakawan ingkang cakut sanget tandangipun rpassat namung sakedhep netra tiyang estri sampun sami dipun paleceti, tinilar malajeng tiga pisan sampun sami anglengena, acerek cerek nedha tulung dhatengipun para tandang, namung saged angyaktosaken angggening sami galundhung semrpng dhepis pinggir radinan dene pun begal sampun oncat boten kantenan larinipun Surabaya Saradhadhu Saleh ajagi wonten sangajenging beteng, ngajenging beteng wau wonten papanipun lembu sapanunggilanipun ingkang saking kiwa panengening nriku, sami dipun angen ing papan wau, para pangen dipun elikaken ami ambesur, saya dangu saya kathah raja kaya ing ngengon ing ngriku, bilih dipun elikaken lembu inggih dipun giring, ananging sapengkeripun pun Saleh sami dipun geregaken wangsul malih. Pun Saleh tenggar ingkang katuwuhan rumput punika wedhus 2
nalika kaweken ananging lajeng anandukaken butenging manahipun sadaya lembu nunten sami kagiring sarta dipun cancangi sangajenging beteng, ingkang sami gadhah sami mahambeg sura majeng angudi wangsuling gadhahanipun lembu, ananging pun Saleh boten angrewesaken eca-eca anggening jagi jagi, wonten atungggal ing ngesuk sarwi angliga dhuwung, pun saleh tan keguh lajeng amundur, sakedhep netra sanjatanipun sampundipun etengi, lajeng kaethungaken sanalika para tiyang ingkang sami mahambeg sura sami mundur malajeng sadaya, dipun sangeni dening pun Saleh malah asipat kuping palajengipun. Batawi Dereng lami wonten tiyang arab kakalih arebatan enoknik sami aponcakara riwut ingkang satunggalkalampahan kataton ingkang kataton wau anggogobrah rah malajeng medal dhateng rurung, dumugining jawi sampun boten saged anggulawat lajeng ambruk ingngenggen ngantos dangu boten wonten ingkang atutulung, nunten wonten prikonca pulisi dhateng, pun kataton sanalika taksih saged anedahaken ingkang anatoni, ananging awit saking sangeting tatunipun lajeng pejah. Nalika malem Jumungah kapengker punika griyanipun sawenehing sudagar bongsa Arab wancijam satunggal rino dapaksa kaangkah jengating konten wingking, embah Arab sanalika kaget ing jjumethotipun konten lajeng asikep sanjata medal ing konten ngajengan lampah rindhik angrundhuk dhateng sajawining pager, pandung tiga sami angangkah bejatipun konten wingking, dene kancanipun titiga sami anjageni, ingkang sareng sumerep kalebatipun tiyang, sami angungelaken dadamelipun kestul embah Arab inggih angembari angungelaken sanjatanipun, durjana anggening angungelaken kestulipun ngantos kaping wolulas ramban pun Arab kaping tiga, ewadene ing salah satunggalipun boten wonten ingkang kataman tumuwuh ing ungeling sanjata wau, tongga tapalih sami medal nedya tandang tulung, ananging boten wonten ingkang kaconggah anututi awit unduripun para durhaka sami mawi angethungaken kestulipun. Enjingipun ing balabag katitipariksa wonten labetipun rah, kdos panjanjangtanipun pun Arab anatoni, awit anggening angetengi sanjatanipun mawi mimis gotri. Sebitan Prayantun, elo, tena kowe belanggreng anunggang kareta bagus temen dene sapuluh tau kapengker kowe ijeh anunggang ana pakenekan. Sudagar, o inggih pangestu sampeyan mas bei, yen ta sampeyan kang sadasa taun kapengekr wonten pakenekan kados punika sampeyan inggih dereng saged anitih ing ngajengan lah punika kaot kula lan sampeyan. Panjurung Wangsulan dhateng Ismayawati. Ismayawati, ingsa Allah kula sampun kasupen yen ta sampuna angsal wangsulan sampeyan ingkang kawrat bramartani ongka 2 kapengekr punika, nanging inggih leres awit sampeyan punika priyantun estri, amesthi kemawon ngantos dangu agen sampeyan ngupados budi, ewadene kula taksih gumun rambah kaping, 1821, dene sampeyan saged angleresaken panyerat tuna, wani, guna, kena, boten kagondhel awit saking pamanggih sampeyan kwatos sanget bokmanawi angemuraos kaliyan tembung sanesipun. E e tembung punapa kulunun, ingkang jumbuh kaliyan tembung tuna, wani, guna, kena, kula mugi sampeyan paringi katrangan kathik watiran temen dara ajeng, ismayawati, sampeyan sampun duka inggih mas rara, kula wastani dereng saged dhateng kasusastran awit kula titik panyerat sampeyan bableresing, punika lepat leresipun bab leresing, sampun dan rara, awit saupami seratan sampeyan kula korek 3
sadaya saiba anggenipun moratk-marik, bab tembung dwipurwa srehning sampun tetela sulaya ingpamanggih inggih sami amdum wilujeng kemawon dhihajeng dara ajeng, sinerat tanggal kaping 5, jumadilakir, jimawal ongka 1821. Jaka suyatna Waluyan tumanduking yaktiwara Menggah pamireng sampeya kabar kang binabar ing Bramartani ongka 7 lek utawi kaping 23 wulan warsa punika, bab mas resasupalwa, kaunigana, sampun dumeh anak gada, ananging boten gag-gada: sapa mireng kula: ugi wonten tiyang sangkrah ingkang gadhah parlu, mawi nayuban, nanging mas resasupalwa: boten wonten kabaripun bilih jagong, utawi sepen kabar pasulayan, kilap bilih tgad-gada wonten sanesipun dhusun sangkrah, rehning kathah bawahaning bapa, sadaya uruting banawi, saupami wara wau yektiya, saiba gumyuh in gpawarti sumebaring kabar, saha lajeng kaleksanan kapikut sami sakala, jalaran ing riku kanggenan prikonca puliti sewu, awit ngatasing prakawis punika kalebet pamunah kaarjaning praja,s umongga dora tuhuning pawarti wau. Satuhu endracatra. Gumel;aring waliyan tumundhuk ing ngabyantara sang jati anom Mugi andadosna kauningan jatianom sarehning anggen kula dadamel kateranganing lampahing masawuku sampun kula jalentrehaken ananging jatianom meksa dereg mangretos kedah mundhut kateranganipun malih, ingkang punika ing sasaged kula inggih ngaturi, sumongga ngandhap punika sampeyan pirsani. Menggah wontenipun wuku tigang dasa punika inggih leres wijenipun saking serat pustakaraja purwa, ananging tiyang sapunika bilih badhe nyumerepi lampah masa, pangetangipun tedah kadacocokaken kaliyan lampahing wuku, kados ta wuku tigang dasa wau ingkang kadhawahan dinten anggara kasih namung wuku nenem 1 kurantil 2 julungwangi, 3 mondhasiya, 4 tambir, 5 prang\bakat 6 dhukut. Dene masa kalih welas punika dangunipun sami nigang dasa gangsal dinte tampi serenipun pendhak ing dinten anggarakasih, mangakten pangetangipun upami wuku kurantil anggara kasihipun dhawah masa gangsal kurantilipun malih dhawah masa dhestha, kurantilipun malih wangsul dhawah masa gangsal dados saben wuku kurantil sampun tamtu dhawah masa gangsal utawi dhestha, wuku julungwangi tamtu dhawah masa kanem utawi sadha, wuku mondhasiya tamtu dhawah masa kasa utawi kapitu, wuku tambir tamtu dhawah masa kalih utawi kawolu, wuku prangbakat tamtu dhawah masa katiga utawi kasanga, wuku dhukut tamtu dhawah masa sakawan utawi sadasa, menggah gilir gumantosipun lampah ing masa kalih wau, manggenipun wonten satunggal tunggaling wuku, inggih kados ingakgn kula pratelakaken ing wuku kurantil wau, inggih punika ingkang dipun wastani lampah ing masa wuku, malah enget kula salebeting serat pawukon inggih sampun nyebutaken wonten ing sekar asmaradana satungggal pada mangakten. Poncadhestha ing kurantil sadsadha ing julung kembang, ka sapta mondhasiyane, dwiastha ing tambirira, trinawa ing prangbakat kacatur dasa ing dhukut masa wuku pratelanya. Jatianom bilih sampeyan badhemirsani lampahing masa, 12 amendheta wiwid dinten anggaraksihingkang kapengker punika, ingkang lumampah wuku mondhasiya ing masa kapitu Benjing anggarakasihipun malih ingkang lumampah wuku tambir ing masa kawolu 4
Benjing anggarakasihipun malih ingkang lumampah wuku prangbakt ing masa kasanga Benjing anggarakasihipun malih ingkang lumampah wuku dhukut ing masa sadasa Benjing anggarakasihipun malih ingkang lumampah wuk ukurantil ing masa dhestha Benjing anggarakasihipun malih ingkang lumampahwuku julungwangi, ing masa sadha Benjing anggarakasihipun malih ingkang wangsul dhawah wuku mondhasiya, nanging ingkang lumampah, gentos ing masa kasa. Anggara kasihipun malih wangsul dhawah wuku tambir, ingkang lumampah gentos ing masa kalih, mangkaten sapiturutipun dene masa kalih welas punika wiwit ing masa kasa dumugi satelasipun ing masa sadha, punika dipun wastani sataun ing masa wuku. Ananging serat widyapradhana anyariyosaken lampahipun cakraning surya punika, ubengipun tepang ing dalem sataun bilih kaparinci etangipun kayahan ing dalem sawulan-wulanipun dangunipun 30 dinten 10 jam 30 menit. Sampun jatianom leres lepat kula sumongga, wasana sampun kirang ing pangaksama. Ing balerata kaping 14 Jumadilakir, Jimawal angkaning warsa tinengeran janma roro ngesthi tunggal. Kaasumbaga 5
Ongka 9 Setu Wage, kaping 29 Jumadilakir Jimawal 1821 utawi kaping 30 Januwari 1892 Surakarta Kawulawisudhan Awit saking wiyosing dhawuh timbalan dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunanpun Saparjapa magang kapatiyan kakarsakaken dados abdi dalem mantri ngajeng, angggentosi tilas lalampahanipun ngabei jagadiprana, ingkang sampun ajal kaganjar nama sasebutan Raden Ngabei Jagatanapa. ing salowongaing kalenggahnipun abdi dalem manrijaksa gedhong tengen ingkang kakarskaken anggentosi ronggasastra matyaka, abdi dalem carik pangadilan dalempradata ageng, kaganjar nama tuwin sasebutan mas Ronggareksa pradata Ing salowonging kalenggahanipun abdi dalem kori jaksa gedhong tengen ingkang kakarasakaken anggentosi sastrarepa, jajar carik nem ing kapatiyan kaanjar nama tuwin sasebutan Mas Rongga Jiwapradata Ing salowonging kalengggahanipun abdi dalem kori jaksa gedhong tengen ingkang kakarsakaken anggentosi sastrarepa, jajar carik nem ingkapatiyan kaganjar nama tuwin sasebutan mas Ronggajiwa pradata. Serat panangggalan sampun ambabar, pramila saweg rampung sapunika awit isinipun wewwah, wahisenisen cariyos inggih wewah, dene ingkang ngarsakaken ngantos sadasa serat punika mawi tampi pasungsung sapara dasananipun saepot loterei yatra ing Semarang, ingkang badhe kagebag wonten tanggal kaping 29 Juni ngajeng punika, sarta ingkang pamenangipun ingkang ageng piyambak kathah ipun ing yatra 100000 rupiyah, dados ing paradasananipun 10000 rupiyah. Nalika ing dinten Sabtu tanggal kaping 15 wulan punika, raden Mas Arya Surya Udaya ing mangkunagaran kagungan damel amikramekaken putranipun Raden Ajeng Surti, dhaup akaliyan raden mas tumenggung Arya Condranagara, bupati ing Brebes menggah tamunipun panjanenengan dalem Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya Prabu Prangweadana, sarta parabandara pangeran putra santana kamangkunagara npepak rawuh sadaya, punapa malih para ruhur sarta prayantun sanes-sanesipun wondene lumadosipun pasugata tuwin rerengganing pasamuan boten anguciwani mangkaten malih mawi lalangen werengan suwukipun lalangen wirengan lajeng lalangenayban para tamu katingal sami suka kapareng ing galih, wanci enjing saewg bibaran. Kala ing dinten Rebo ingkang saweg kpengker punika, ing salebetipun kagungan dalem alun-alun ler wonten satunggilipun tiyang jaler wanci 60, taun mangangge sarwa pethak linggih sila ngalosot marikelu majeng mangidul wonten ngandhaping waringin sengkeran ingkang wetan sarehne wonten tiyang mangangge nganeh-anehi saha semunipun nyalawadi, para tiyang jaler estri sepuh anem ingkang amarengi mlampah kagungan dalem alun-alun kathah ingkang sami mampir kendel kacelu aningali, saha salong wonten ingkang tetaken dhateng pun sumiwi, ananging boten pisan kapaelu. Ing wanci jam sadasa enjing para abdi dalempanewu mantri ingkang caos ing ngalun- alun sami kaget sumerep ing waringin sengkeran wonten tiyang rubung-rubung kathah, lajeng sabiyantu amatitisaken ing wontenanipun dumugining pun ingnriku lajeng andangu dhateng pun kaki, ing pundi dunung tuwin punapa sedyanipun dene 1
ngalesot ingngriku, saking aturipun ngaken nama pun Martanaya ing ngajengbekel ing ardi wngkal bawah kabupaten Polisi Kelathen kaleres gadhuhanipun nganbei sontadimeja abdi dalem mantri citi ageng, dhatengipun ing ngriku punika sowan Pepe sumedya nyuwun adil amargi rumaos dereng narimah angggening kalepatan dhuteng lurahipun patuh teka kapocot saking kabekelanipun sarta siti kabekelanipun lajeng dipun tetepi tiyang sanes. Konca panewu manri ingkang saos lajeng nyerepaken kathah-kathah dhateng pun ingkang Pepe, saha anggenipun nyuwun adil kedah winenangakenmila pun Pepe sapunika badhe kairid sowan dhateng kapatiyan sakin gaturipun pun Pepe manawi kasowanaken dhateng kapatiyan mopo, aluwung kapejahana sandika, dene sedyanipun nyuwun kasowanana malebet ing karaton badhe saos unjuk sahandhap ing sampeyan dalem nyuwun adil wau. Sarehne pun Pepe boten keguh dening pangrepsa aturipun keah boten kenging kaungkih, abdi dalem panewu mantri boten gadhah pupunton malih anjawi lajeng paur prayagung wadana jagi nagari ingkang salajengipun kalapuraken ing parentah nagari. Satampinipun palapuran wau kanjeng raden Adipati kaliyan enggal andhawuhaken kawrat serat dhateng raden tumenggung Kartanagara, kdhawuhan nyerepaken dhateng pun Pepe, manawi taksih adreng saha boten purun kesah saking ngriku, kadhawuhan lajeng nyepeng pun Pepe kadangu wa ingkang salesih. Kocapa raden tumenggung Kartangara satampinipun dhawuh wau ugi engggal enggal matah koncapulisi kanthi lansir sapanunggilanipun sawatawis dumuginipun ing waringin sengkeran pulisi sapanunggilanipun wau cingak semu kaget awit ing ngriku katingal tiyang atusan uleng-ulengan sami ningali pun Pepe, sanalika pulisi lajeng andhawuhaken dhawuhipun kanjeng parentah, aturipun pun Pepe meksa mopo, mila boten saronta pun Pepe lajeng pinikut cuwit kabekta dhateng kabupaten pulisi mlampah sarana kadhabyang, ing ngriku pra ningal ugi sami atut wingking dhateng pun Pepe, kilap kawusananipun Kintunan saking, jatipitutur lantaran pangageng Rare jaler nama pu nWdi, kinten wanci 12 taun anakipun resadimeja ingkampung Sangkrah ical dipun upadosi dening tiyang sepuhipun dereng kapanggih, jalaranipun kados ing ngandhap punika. Kala malemipun tanggal kaping 24 Januwari punika, ing kampung Sangkrah ngriku wonten tiyang nama Martawirya, sarta tiyang punika kalebet malarat ing wedal semahipun pun martawirya wau punika gadhah rencang rare, sarehning sampun kalebet adad jawi tiyang rencang rare saderengipun pupak puser kedah dipun leki par hlinipun sarta mawi cagak lenggah ngabotohan tohipun boten kenging langkung saking 5 sen nanging inggih kedah mawinyuwun premisi dhateng pulisi, adad ing kmpung Sangkrah panyuwunipun premisi mawi nyaosi tumbasan kertas dhateng kabayan kmpung Sarupiyah, ewadene martawirya saking kikirangan sagedipun ngaturi arta namung satengah rupiyah, kabayan kampung boten kadugi tampi8 yen kirang saking srupiyah, martawirya meksa boten saged bayar jangkep kalampahan para tamu lajeng sami othe-othengan amargi pangintening tamu ingkang gadhah griya sampun nyampeti waragading premisi wau, mila lajeng sami tapuk ngabotohan tigang pontha, tiyang estri samikowah sapontha, tiyang jaler kertos gangsal sapontha, rare ugi sami kertos gangsal sapoontha, sareng panggebagipun kinten saweg angsal tigang gebagan dipun tungkep dening tiyang nama Sastradimeja, abdi dalem carik gangsal welasan kanthi babau tiyang patrol sawatawis wah, ing ngriku gegering par jagongn boten paribasan kimawonkados gabah dipuninteri, nanging malah kados 2
menri dipun sosoh, awit gadebuging rare grrubyuging tiyng sepuh ingkang ngiles bekakas cangkirpiring kapirengkados baris tinempuh ing ripu, sangsaya sareng mireng sumbar sumbaripun sasatra dimeja nedha tandhing kapapag na mriyem polahing tiyang kados jebol gedheg ananging inggih sastra dimeja carik lima las san ingkang tiwikrama sarianipun dados latu wau, kintenkula griya ingkang dipun lebeti punika lajeng makbul marub ngaruhara, jebul kok boten sareng sampun kapanggih rembagipun lajeng makpet kados bedhiyang dipun pompa,menggah kapanggih ing rembag tiyang ingkang samibotohan sarta ingkang gadhah griya tiyang melarat wau, dipun peres gajihipun dhateng Sastradimeja, nanging rehning kera dados namung makcrit medal tigang rupiyah, Sastradimeja kadugi nyidhem prakawisipun dene rare ingkang nama pun Wardi kala dipun tungkep wonten pajagongan saged brabat medal aking griya lajeng kesah boten mantuk-mantuk. Menggah sadaya ingkang kula aturaken ing ngringgil kula boten sumelang dhten gpnyereging liyan amargi kathah ingkag nnyumerepi, gatosipun namung saking kiranging semerepn kul, mugi mitra kula endracatra paring katrngan sababipun punapa sstra dimeja carik limasan teka purun nungkep ngabotohan sart wenang nyidhem prakawis punapa kawajibanipun kinten kula sanes Sastradata. ========+=============== memelas temen konca kula pakampungan saemper kados kaanggep jamur, punapa punika boten pantes dipun murinani dening para kwogan jurungarang Yogyakarta Kala tanggal kaping 20 wulan Januwari punika, sadikrama ngindhung P.A. gadhah damel mantokaken putunipun estri, ing dintenipun jagongan midadareni griyanipun dipun bndhemi dening tiyang, sinten iingkang gadhah pokal mekten wau nanging boten kantenan tiyangipun dipun weedaloi saha dipun dingkik ugi boten pikantuk kterangan areng janganipun menir panganten mantuk mriku malih ngangtos dumugi sapekenipun ing saben dalu tansah dipun bandhemi malih griyanipun. Menggah ingkang pinanggih manahipun ingkang gadhah griya, sapisan ingkang dipun kinten tiyang ingkang sumedya badhe ngalap panganten estri katulak jalaran boten condhong, kalih tongga tepalihipun ingkang boten condhong, awit angggenipun gadhah damel wau boten mawi undang-undang tongga, jalaran sadikrama wau griyanipun namung kasambut damel mantu kemawon sarehningpanganten asring sampunboten gadhah bapa. Ugi salebetipun ing wulan punika kasupen tanggal dintenipun ing wanci enjing kula mlampah-mlampah ing wradinan ageng sumerep wonten lare numpak kapal badhe dipun guyang dhateng lepen code, kapal wau bandhang saking wetan wonten tiyang nyunggi deling saking kilen mangetan paman sade deling boten anglegewa bilih wonten kapal bandhang, astaga,kapal andhemanipun kecocog pucuk deling, paman sadedeling dhawah klumah, tujunipunkapal wau namung tyrimah numbak deling anuwarak paman ade deling katiwasan dipun tunjang kapal ugi sakit awakipun paman sade deling sarehning dhawah, katimbang kaliyan kapidak kapal mayar punika, gumyahing pawartos kapal wau uboten saged saras malah dumugi in gpejah, mila panuwun kula dhateng par kawogan la,bok dipun dhawuhaken ingkang kalayan gatos mawi kagantungan paukuman sinten ingkang purun purun guyang kapal kanthi anguja pikajengan ingkang amutawatosi, sabab ing wanci enjing punika masanipun rare rare 3
alit sami jajan dhateng wande, kadhang para sade jadahpo usekul tumpang sapanunggilanpun sami kaendhegaken wonten wadinan dening titiyang kampun g Sangidu Tuban Rareestri kinten wanci 6 taun anakipun tyang nama Salima, ing kampun gsukunan nalika dinten Sebtu kapengker punika, wanci siyang, rare wau dipun ajak ningali emprak jaler saking Balora, dening pamanipun nama Sukiman inggih punika sadherekipun jaler tunggil bapa biyung pun Salima, saha rre wau mawi mangangge kadosta: gelang, kronceong tuwin anting anting sarwa salaka sadaya, sarehning pun rare wau ingkang ngajak pamanipun piyambak mila pun salima boten wawi sumelang malih, sampun pitados kamawon sarta anyipta bilih pun Salima badhe boten tega amendheti pangangge \ning anakipun wau, nanging panyipta ingkang mangkaten wau lepat, sareng sabibaripun emprak jaler wau, para ningali sami mantuk sowang- sowang, namung anakipun pun Salima piyambak dalah ingkang ngajak dereng wonten mantuk pun Salima ugi dereng anglagewa, dipun sarantosaken ambok manawi taksih dipun ajak dolan dening pamanipun, sareng andungkap jam gangsal sonten maksa dereng wonten mantuk, ingngriku pun Salima lajeng naruthuk tataken dhateng para titiyang ingkang sampun sami wangsul angggening sami aningali emprak jaler wau, wangsulanipun ingkang tinakenan saderengipun eprak bibaran anakipun sampun kabekta mantuk dening pamannipun sarta kathah ingkang sami kepethuk ing margi, dupi pun Salima mireng wiraos ingkang mangkaten anyipta bilih anakipun wau kabekta miruda dening pun Salima, sal\ha lajeng kayitnan bilih sadherekipun wau pancen tiyang bajingan, nembe kemawon mentas mantuk saking bucalan mangkaten malih nalika badhe bidhalipun dhumateng pambucalan ugi sampun nate sendhon basa kaliyan piyambakipun ingkang ngantos anjalari dados kekerengan prakawis nedha sangu boten dipun sukani, ingngriku pun Salima tumunten engggal angatas dhumaten gparentah, amratelakaken ing kawontenanipun para prayantun pu.lisi sanalika lajeng sami tumandang cancut taliwonda, anglari ing pundi purugipun pun ambegdur, ing tegil-tegil ing ara-ara ingkang sawat gawat sami dipun osak-asik ananging mesa boten kapanggih, ewadene sakin gpramnipun gusti ingkang maha agung, wonten sawenehing rare angen anggiring maesanipun saking pangenan badhe kabekta mantuk sanjang dhumateng para pangupaya wau, yen iyambakipun mentas kemawon kapethuk pun Salima mawi anggendhong rare estri, kabekta lumebet wonten ing guwa, ingkang boten tebih saking pangenan ananging piyambakipun boten ngantos ingkang kagendhong, namun nyatakaken menggah pejah gesangipun gpiyambakipuun pitaken kemawon rare wau badhe kabekta dhateng pundi, wangsulanipun pun salima badhe dipun ajak dhateng belik, dene namaning guwa wau, guwa Celeng, ingngriku rare angen wau tumunten dipun ajak dening para pangupaya, kinen aneahaken pernahing guwa celeng wau, sasampunipun pinangih, guwa katingal tinutupan sela, sareng sela kasingkiraken adhuh pun lare estri wau pinanggih gelang- geleng wonten ing salebeting guwa ngriku, sampun pejah, sarta pangangggenipun ugi sampun sami boten wonten ing wana sareng wangke kapriksa ing jongga labet gosong, saking pamanggihipun para pamriksa menggah pejahipun lare wau kintenkinten katekek sarampungipun papriksa, para srayantu pulisi ingkang kawogan anglajengaken ngupadosi pun dursila, saking cancut sarta taberi, trangginasipun prayantun pulisi, sanalika ugi pun dursila saged kapikut saha ing mangke sampun kakerker wonten ing kunjaran prakawis saweg kalaras. Pun Kesed rare 4
Panjurung Sambetipun serat warawiyata, anggitan dalek kanjeng gusti pnageran Adipati Arya Mangkunagara ingkang kaping 4, ing nagari Surakarta Prapta panjenenganira, jeng gusti pangran dipati, Mangkunagara ping tiga, ing praja pinrih lestari, sarana setyeng galih, mring gupremen tyas sumungku, ginanjar kang bandera, myang mariyem kalih rakit iku tondha minongka sih pinarcaya. Manawa sira angrasa, gonira golek pribadi, dadi mung kir jenengira, antuk dosa kaping kalih, kasiku lair batin lupute gonira ngaku, ngilangken labetira, mring luluhur ingkang nguwis temah tuna duwe turun kang mangkana. Yektine yen saking sira, pribdi tandhane endi, apa wus munjuli sira, mring sesamaning dumadi, saking ing krmaniti, lawan apa wismisuwur, ing guna prawiranta, kang kanggo marang nagari, baya durung lir lakone luhurira. Pirabara sira bisa, nguruni darjt malih, dadi jangetina tigan majatesn toseng wuri, tumurun marng siwi, sukur bisa prapteng putu, milu tompa kamulyan yogyane anggepan laki, raorane aja mugel saking sira. Lamun drajat kalakon a, munggele saking sireki, dadi sira nganiyaya, marang darah mu pribadi, kangelan ingkang wuri, jeneng kaputungan laku, lagi tembe sira, antuk kang darjat malih, sembungan abecik ingkang widada. Upama nora punggela, jer nora ngupaya malih, yen wus punggel nadyan sira,semadiing saben ratriu, antuke durung mesthi, tiwas angengecer laku, muga dene ngetsira, sajrone lumakyeng kardi, parahsamu mring drajat aywa sembrana. Dene jejere badanta , ing mengko dadi prajurit maju baris lawan jaga, tiyoring lsan sepeksi, iku dudu pakarti, ajar-ajar jenengipun wus dadi wajibira, prajurit dipun geladhi, pepadhane santri ing ngajar sembahyang. Sinung ukum sawatra, yen nglir waken marang wajib iku wus lakunuing praja, jejege kalawan adil anadyan sira nguni, duk ngenger yaya rena mu, yen luput rinengonan utawa den jemalani, dadi sira wineruhken tatakrama Taksih wonten sambetipun 5
Ongka 10 Salasa Paing kaping 3 Rejeb Jimawal 1821 utawi kaping 2 Pebruwari 1892 Surakarta Kulawisudhan saha sentegan Awit saking wiyosing dhawuh timbalan dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun Kanjeng Susuhunan Salowonging kalenggahanipun abdi dalem panewu miji kaparak kiwa, tilas lalampahanipun ngabei Toh Praja, ingkang kakarsakaken sumenteg anggentosi ngabei Suradahana wau, abdi dalem mantri Sara angi kaparak kiwa, kaganjar nama tuwin sesebutan Raden Ngabei Tohpraja Salowonging kalenggahanipun abdi dalem Mantri Sara angi kaparak kiwa, tilas lalampahanipun ngabei Suradahana wau, ingkang kakarsakaken anggentosi anak tilaranipun ngabei Toh Praja, nama Surongga, abdi dalem panakawan kadipaten anom kaganjar nama tuwin sesebutan Raden Ngabei Suradahana. Nalika ing dinten malem ngahat ingkang kapengker punika, kula aningali nauban dhateng ing kampung Jayengan kaleresan sanget sadhateng kula sampun ramen ramenipun priyantun beksa, sarta sampun wancinipun priyantun sami wuru, sinoman pepak sami asuka suka wonten ing pandhapi. Kocaa, kinten wanci jam 12 dalu, wonten satnggaling priyantun ingkang kirang lempar ing budi, jalaran sampun sanget anggenipun wuru, kalampahan badhe poncakara kaliyan tukangipun pangeprak jalaran angoso ing pangeprakipun dados pun tamu wau amuriing-muring sanget dhateng pangeprak pun pangeprak badh edipun candhak sirahipun tamu lajeng kacepengan kancanipun kalenggahaken ing kursi, ananging meksa dereng tentrem in gpamuring muringipun kapara lajeng asumbar sumbar ingkang boten pantes angedhengaken kaprawiranipun kados amecah mecah na bangku, angggenipun boten kenging kapalangan ing pamuring muringipun ing wusana sareng kacelakan ing taledhek sarwi angaturaken sampur, pun pamuring muring lajeng lilih manahipun sarta lajeng abeksa maleter, lo, rak punika dayanipun taledhek pepengan sanget saged anglilihaken manah kabrangasan bokmanawi anggenipun muring muring wau, boten dipun rampek kaliyan taledhek dados pangeprak ingakng kadamel jalaran. Nunggil sapajagongan kinten wanci jam 1 ugi wonten malih priyantun sepuh kinten wanci 40 taun badhe poncakara kaliyan konca sinoman jalaranipun pinuju beksa, sareng dhawah ing gong, karangkul kaambungaken kaliyan taledhekipun punika ingkang beksa muring-muring sanget kapara meh badhe sudukan anaming lajeng kapisah ing kathah, lo, rak sanes sanget ta, priyantun sepuh kaliyan priyantun nem- neman Kintunan Kala kula jagong dhateng Kemlayan ing griyanipun Mas lurah Mangun Pradongga abdi dalem paneket Gendhing, ing Pajagongan ngriku wonten priyantun kakalih ingkang ginemanipun namung klesik-klesik nanging sakaliyan lajeng sami gumujeng kekel sareng kula gatosaken ing kadi pun gugujeng wau, namanipun abdi dalem niyaga, miji panggender, 1 sruni, 2 marikkangen dene namaning tiyang jaler kados namaning tiyang estri utawi anggagas malih abdi dalem niyaga kadipaten wonten ingakng nama prawira sembada, punika sami dipun raos kados namaning prajurit menggah ginemanipun priyantun kakaloih wau badhe kula saruwe, nangingkula gadhah kaengetan bok bilih priyantun punika kirang jembar jajahaning paningal 1
utawi pamireng tamtu panyaruwe kula badhe dados selng serep saru tiningalan ing kathah, mila kula inggih kendelan kimawon aupamikula puruna nyaruwe tembun gkula mangkaten o, adhi mas priyantun sekaliyan kirang seserepan mila abdi dalemipung jipang gender,1 nami sruni, 2 marikangen punika wonten ingakng dipun pirid sruni, wau namaning panggenderipun dhalan gkondha Bawana, inggih punika dhalang temenipun bathara Wisnu,manggender sruni temenipun bathara Brama, dene marikangen punika namaning panggenderipun Panji Inggokartapati, abdi dalem niyaga kadipaten nama prawira sembada, punika mendhet namaning sekar ageng, wonten ing kang nama prawira sembada, wasana gujeng sampeyan ingkang kekel kedah sampeyan racut sanalika, utawi lajeng amirengna pagujeng kula dhateng sampeyan gentos aagrok T.D. Gandhek Tengen ingkang ngruwat bathara kala, kondhabawana Nalika dinten Senen kapengker punika ing ngalun-alun ler wonten tiyang titiga sami mikul gendhis batu rpngkolan badhe kabekta dhateng Cayudan sareng dumugi sakilen waringin sengkeran gendhisipun kalong dipun kutil dening bajingan kocapa sareng paman pamikul sami sumerep manawi gendhisipun dipun kutil lajeng kemawon sami ngebrukaken pikulanipun tiyang tiga anututi palajenging bajingan boten watawis dangu juru ngutil kapikut dipun taboki dening tiyang titga wau, ngantos nangis gorang-garong, sambat nedha ngapura, sareng panabokipun sampun sami katoq juru ngutil dipun culaken lajeng lumampah mangilen kalayan nangis seru, para ingakng sami sumerep sadaya gumujeng kekel amargi tangisipun juru pangutil kados dee tangising rare alit mongka pun jurupangutil wau ambokmanawi sampun wanci kawandasa taun Pun Precel Nalika ing dinten Rebo tanggalkaping 27 wulan Januwari 1892 wanci jam 8 sonten kula lumampah sangajenging kalentheng, wonten ing ngriku kula mandheg sakedhap ningali tiyang kumrubut sami tumbas pohung, boten antawis dangu wonten sawenehing tiyang jaler sampun satengah sepuh, kapengin aningali pohung ingkang sakalangkung ageng-ageng, lajeng kamipurun mendhet satunggal iji: dumadakan cina ingkang gadhah pohung wau anolih sumerep tiyang punika mendhet pohung satunggal lajeng enggal dipun tututi, kacandhak jangganipun mak ceg lajeng dipun tampilingi, sarta dipun songkoli, ngantos kalenger, sareng kasumerepan ing agen lajeng dipun epeng ananging sampun boten emut lajeng kamotaken ing ekrak kaladosaken ingkang nyongkoli, ananging kilap kadadosanipun S.R. ing parentah, dalah cina Nalika ing dinten Malem Jumungah tanggal kaing 21, wulan punika kinten jam 8 sonten wonten suldhadhu Ambon titiga sami mendem mlampah wonten radinan ageng sakilen Kamlayan mangaler, sareng dumugi kreteg peken pon suldhadhu titiga wau lajeng nayandhak pikulan kapenthungaken tiyang ingkang pinuju linggih wonten sapinggiring kreteg tujunipun tiuyang wau saged anindhani sarta lajeng angoncati, wondene suldhadhu wau sasampunipun amenthung tiyang lajeng terus lumampah mangetan sarwi asuka-suka. Kintunan Tuban Kulawisudhan tuwin ingser-ingseran 2
Awit ingkang serat kakancingan dalem kanjen gtuwan residhen Rembang, sampun anamtokaken dhumateng 1. Mas Kartawijaya, asisten wadana ongka II ing Onder dhistrik Kerek dhistrik Bancar, kalungsur dados mantri ulu-ulu ing dhistrik ngriku, ingkang nembe kawisudha dados asisten wadana ongka II ing Onder dhistrik Kepoh Kidul dhistrik Ngumpak. 2. Asisten wadana ongka II ing Onder dhistrik Ngambon dhistrik Padhangan kaingser dados asisten wadana ongka II ing Onder dhistrik Kerek 3. Mas Sumarja, asisten wadana ongka II ing Onder distrik Lijo dhistrik Singgahan kainger dados asisten wadana ongkaa II ing Onder dhistrik Ngambon. 4. Raden Ngabei Nataatmaja, asisten wadana ongka I ing Onder Dhistrik Senori, dhistrik Jenu, kaingser dados asisten wadana ing Onder dhistrik Lajo pangkatipun ongka I taksih kalulusaken 5. Raden Sastramijaya, mantri ulu-ulu ing dhistrik Remben lan Jenu, kawisudha dados asisten wadana ongka II ing Onder dhistrik Senori. 6. Mas Danaaditanaya, mantri candu ing kitha Tuban kawisudha dados mantri ulu-ulu ing dhistrik Jenu lan Rembes angggentosi kalengggahanipun raden Sastramijaya wau, dene pangkat mantri pulisi candul,saking kaparengin gkarsa dalem kanjeng tuwan residhen ing mangke kasuwak. 7. 8. kala wingi nipun tiyang nama Kering, gigriya ing kampung gowah, ingakng panuju kesah mara damel wonten ing dhusun Bandhung, sampun manggih babaya, pejah kalap adusing banawi, wangke upadosan pinanggih sampun malembung. 9. nembe punika wanci dalu panggiring dhusun Sapen dhistrik Singgahan sampun manggih babaya, kasanjata dening tiyang dursila, ananging wilujeng boten anemahi pejah. Pethikan Sapunika jagung ingkang dipun sade dhateng ing kutha Jombang sarta Majakerta pinten-pinten ewu ontnong, awi t ing ngriku ragi kakirangan uwos arginipun uwos ngantos tikel kaliyan ingkang sampun-sampun kareta api ingkang lumampah dhateng Jombang sarta Majakerta saben dinten prasasat muhung angemot jagung kemawon, ing pulo Madura inggih makaten ugi jagung gajulipun inggih ragi katendhagan ing wos. H.O. Nalika tanggal kaping 4 ing wulan Oktober ingkang kapengker punika, bawah nagari Cinaing Tai ai kuwan wonten lindhu sakalangkung ageng, obahipun iti karaos prenah ler mangidul awit katitik sakiing gumanteyongipun dilah gantung ebahipun saking ler mangiduul oregipun siti dangunipun samenut ananging titiyang ingngriku boten wonten ingkang tiwas namung griya-griya ingkang pager banon kathah ingkang bengkah sarta jugrug kocakipun toya ing lepen lir pendah alun H.O. 3
Ing tanah Ruslan tiyan ging kunjaran boten sami dipun cadhong sekul dipun cadhongi roti akaliyan ulam kemawon tiyang satunggal ing dalem sadinten cadhongipun roti wawrat 3 pun ulam ¾ pun ananging sapunika saking aturipun para dhrektur cadhong wau dipun suda, roti kantun wawrat 2 pun ulam ½ pun dene sudanipun cadhong ing dalem sataunipun petang arta angsal kaliyh yuta rupiyah, menggah arta samanten wau lajeng dipun panjurungaken dhateng titiyang ingkang sami nandhang kasangsaran jalaran saking kikirangan tedha tumuwuh in gbotenipun kamedalan ing tatanemanipun. H.O. Panjurung Kul amaos serat bramartani ongka 7, wedalipun wulan Januwari punika, ing ngriku ngemot panjurungipun mitra widyakamawa, anggiyaraken piwulang rare mardisara, punika sakalangkung andadosaken katrusthaning manah kula awit kula rumaos badhe tumut kaluberan kawruh tatakramining tiyang ulah kalampanurat. Sarehning sampun terang panitik kula bilih widyakamawa sampun tatas dhaten gkasusastran mil akula kedah nyanyadadhang lumunturing sih kaswanan nyuwun barkah seserepan kados pundi leresig panyerat tembung tanduk kaliyan tumanduk. Kalih tembung langencipta, punika penyeratipun punapa sigeg na, punapa nya utawina. Sampun widyakamawa, punika kemawon rumiyin mugi paringa katerangan awit badhe saiba karenaning manah kula Cinitra ing kikis praja kaping 28 Januwari 1892 Pun Gendreh Pangruksmi Ing ngatasing tiyang amancah utawi amamoyok dhaten gliyan punika kedah sampun kanthi nalari budipremati, dados manawi ingkang dipun wancahi wau bondakalani, badhe boten kewran anggenipun ananggulangi. Wiracapa serat sampeyan ingkang kawrat ing bramartani ongka 102 cekaking suraos angleaptaken tembungipun jakalengkawa ingakng kawrat ing bramartani ongka 2 6 tan 1820 ungelipun makaten amanyapih saran asaraarjanti, awit ing serat sidin kaca 176 ayebutaken bilih arjanti punika tegesipun langkung respati dados pamanggih sampeyan sulaya suraosipun leres ananging kawuningana, menggga tembung kawi punika boten mesthi nmung satunggal wardinipun kados ta, tembung kawi sambawa, tegesipun nglengkara bagus sembda,pantes praytogi, dados angggenipun badhe amardeni kedah anglarap ngajeng wingking ing tembung, upami sambawaning pitembungan tegesipun prayogi ning tembung utawi tembung ingakng prayogi, manawi sambawaning lalampahan tegesipun nglengkaraning lalakon utawi lalakon kang nglengkara, mila sampun age age nglepataken tembung arjanti, mindhak katelaka anggen sampeyan kiran gangraosaken dhateng ingakng sampeyan waos suwawi ta ambikak serat bausastra kaca ongka 19, ing ngriku anyebutaken tegesing tembung arja, prayogi,pantes rahajeng, wawula, bening,mulya, raras bagus, dados tembung amanyapih sarna sara arjanti, wau tegesipun amanyapih, amisah sara, dadamel arja, rahajeng, ti, langkung, kajengipun amisah sarana dadamel rahayu sanget manawi dereng mudheng kula udhenganen malih ingkang dipun upamekaken dadamel rahayu sanget punika pangandikanipun tuwan juru ngarnag nalka amenggak pabenipun jakalengkawa kaliyan jaka suyatna. Sanadyan serat sampeyan wau sampun sinamun manis ing rarasa, ewadene lajeng katingal kemawon bilih drenging manah sampeyan amancah dhateng jakalengkawa, leregipun la sar sedya angendak kagunanipun o punika tanpa damel kulunun awit ing mangke jakalengkawa sampun sirna jinem pana ingngangin dados kula kemawon ingkang minongka sasusulihipun 4
angladosi karsa sampeyan, sarehning pitaken sampeyan sampun kula jawab kula gentosi pitaken ing ngandhap punika. 1. tembung damamah, punika kados pundi teges sarta kajengipun sampu npunika kemawon rumiyin nanging tumunten sampeyan jawab sampun kados ismayawati sareng kula takeni tembung wau lajeng ambles sapriki boten mancungul. Rongggalawe, pagiyan sampeyan serat sacuwil kirang sapada, wah kathah ingkang lepat manawi kapareng srta boten andadosaken manah sampeyan sanes dinten badhe kula leresaken. Banjursari kaping 21 Jumadilawal Jimawal ongka 1821. Undhakan Sastramiruda kula amrangguli pitakenipun Puthut Sambegana, dene anak mas puthut sambegana punapa sampun amangsuli utawi dereng, kula boten sumerep ananging kula purun anempuh byatamangsulipitakenipunmas Guritneki, pitaken dhaten gmanrangbaya, bageseh ing almenak ing Yogyakarta, kaliyan ing Surakarta, awit pananggalan in gYogyakarta, tanggal sapisan Janawari 1892 wuku, maktal wuye, manail prangbakat almenak ing Surakarta, tanggal sapisan Janawari, wau wuku Julungpujud Pahang, kuruwelut marakeh sapiturutipun tetela pananggalan kalih wau sulaya, dados kedah kula suwunaken katrangan dhateng empu Kridhasara tuwin Puthut Supama, ing pakulamanan awit manah kula kuwatos sanget mangke gek ingakng ngarang almenak ing Yogyakarta, taksih panjenenganipun Babah nganten Tanciyuksan ingkang gajegipun sampun nate lepat pangarangipun almenak kala taun kapengker punika, raiinggih ta . ingakng punika sarehning sampun subagya kpiing 22/6/21. Guritwesi:inggih Endralaya Mas D.A. punika pancen sampeyan kedah amedali, awit punika inggih kenging kaanggep ugi tumanduk ing sampeyan ta, sampun apitambuh Jurungarang. 5
Ongka 11, Setu Legi kaping 7 Rejep Jimawal 1821 utawi kaping 6 Pebruwari 1892 Surakarta Sampun rambah rambah margi geng ing kampung Gemblegan kerep wonten cina kacepeng agenipun kerengan kaliyan tiyang jawi, jaran anggenipun sami lalangen dhadhu posing, mentas kemawon nalika ing ing dinten Rebo ingkang kapengker punika, wonten cina titiga, tiyang jawi inggih titiga, ugi kacepeng anggenipun sami main dhadhu posing ngantos wonten cina satunggal ingkang kataton sirahipun angemprak-emprak daledek medal rahipun punika ingkang mangereh ing kampung ngrikupunapa boten nate angrondhani, iyah, mas bok ingknag radi mara gangsa kedhik sineh, sampun sok kamidelepen mangke sampeyan dipun anyana-nyana bilih kadunungan ambegipun sigedhek lan si anthuk. Unggil ing dinten wau kinten wanci jam 3 sonten ing kampung Kaprabon wonten satunggilin gsoldhdhu ambon malebet dhaten ggriyanipun bok N.D. lurah.....ing salebeting griya wonten tiyangipun estri neneman pinuju tilem sareng seldadhu sumerep manawiwonten tiyangipun estri tilem lajeng dipun candhak tanganipun tiyang estri wau kaget sarta abengok-bengok nedha tulung, pun suldhadhu kok lajeng anaboki dhaen gestri wau, ing wusana sareng kapirengan ing tongga tepalh trangginas medal saking griya asikep dedamel andhatengi griyanipun bok N.D. wau, dipun wastani manawi wonten tiyang ngamuk sareng para tandang dumugi ing ngajenging griya, pun soldhadhu wau malajeng dhateng ing radinan ageng, dipun tutui tiyang kathah boten saged kacepeng, amargi sampun tebih palajengipun. Sampun sawatawis dinten punika abdi dalem kalawiya estri ing pambayunan anama Embok Ane, kacokot ing tikus anjalari bosening wonten ing dunya. Ing kampung Kratonan wonten rare nami Yakin dipun kengken bapakipun tumbas gendhis batu 3 wang, yatranipun talen wusana sareng mantuk namung bekta gendhis pangaos kalih teng, dipun takeni cariyos bilih ingkang kalih teng ical wusana bapakipun lajeng gumujeng kekel sumongga kagaliya icalin gyatra wau punapa cuwil, kados yatra ingkang kalih teng dipun samber dhadhu posing ta ingkang waspada para kawogan. Ingkang kacariyos titiyang ing dhusun tanah Sukawati, saking sangeting awis tedha ing mangke sami nedha woh ingas:adhuh kados punapa neh raosipun Pun Pamilut Nalika malem Senen ingkang kapengker punika, kula ningali nayuban dhateng ing kampung Carangan dalemipun raden mas Waneng Sujanma, inggih punika kaleres sapekenipun anggening dados panganten tamunipun kathah para wayah buyut canggh dalem kaleresan sadumugi kulua ing ngriku saweg pinuju rame-ramenipun nayuban wah kaleresan sanget dene ingkang tinanggenah among tamu 1 raden mas panji W.Sh. 2 Raden Mas panji P.S. punika sadalu muput tansah anggenipun mleer anrahapi para tamu sadaya, supados sampun ngangtos kacuwan anggenipun sami karsa alelangen nayub amila gegering jawi uyelipun para ningali kados gbah dipun interi ngantos adamel kagyatipun apara ingakgn sami lelenggahan wonten salebeting pandhapi, nangin ggegering jawi wau salugunipun sanes titiyang badhe kerengan ananging namung saking rebat dhucung wonten ing ngajeng anggenipun badhe sumerep taledhekipun inggih punika mas sajeng pun Arumdayun ingkang samangke saweg dados kondhang kidungipun para tarunaing Praja dalem surakarta, rak inggih ta, mas bei Y.P. awit sapunika katingalipun sampeyan ragi kepimas ajengipun Daliyem ning bener, sampun ingkangsinipat priyantun kados sampeyan bo inggih kula kemawon 1
sampuna kawratan ingpandamelan tamtu kularencangi teken bathuk suku githok lo, inggih punapa boten S.S.T. mesem Juru kabar lamipun Penjol Kendhal 1. kacariyos kala kina ingkang adhudhukuh ing Kendhal punika kyai Bulu sakabatipun raden Patah, Sultan Demak Sapisan anggening dhudhukuh celak uwit Kendhal Growong, satepining saganten dangu-dangu kyai Bulu jinuluk kiyai Sembiyang, dene angggening wiwit dhudhukuh wau sangkalanipun tinengeran ilanging guwa gunaning wong, kaetang dados elet sangangdasa taun kaliyan sirnaning karaton Majapait menggah dhukuan wau inggih ingkang ing mangke ddos kitha punika, dene pogoganipun wit Kendhal growong inggih taksih sarta pasareyanipun kiyai Sembiyang ing amngke dados panyadranan ageng, namung saganten sapunika sampun kandhih, dados pakampungan kaaranan kampung Sembiyang. 2. sasedanipun kiyai ageng Pamanahan rikala wontenipun dauru ing nagari Pajang,punika pangeran Banawa, putra Pajang, sumingkir dhateng Parakan Kendhal tindak amandhita ngantos dumugi sedanipun sarta kasumarekaken ugi wonten ing ngriku, pasareyanipun ing mangke sinebut pakuncen sarta ugi dados panyadranan ageng,. 3. kacariyos kala panjenengeanipun panembahan Senapati utusan pangeran Naminah Babad dhaten glaladanipun Kendhal punika samadyaning damel amanggih uweit wungu mantelung ing lepen ingkang lajeng dipun dhekahi sarta ingaranan dhukuh, Kaliwungul, ingkang ngantos sapriki dados kitha punika, ingkang sumare ing ngriki kacariyos pangeran Mandurareja, ngantos sapriki saben dinten panyadranan kadhatengan utusan dalem saking Surakarta anyekar. Bagelen ing kitha Karanganyar angrebda mandar anglanjak dhateng Sasakit cacar pakampungan ingkang dipun enggeni para tuwan tuwan wonten kalih griya ingkang sampun katarajang, punapa malih ugi atinjo dhateng griyanipun patih ingkang sampun rereh, pangrabdanipun sasakit wau prasasasat dipun ajengaken awit wonten koplak tular tinarajang tuumularipun sasakit cacar punika, jinalaran dening tiyang ingkang sami wungsal- wangsul dhateng koplak wau. L ingkang sanalika boten lajeng kacegah wenganipun dados Cirebon Wonten sawenehing magangipun wadana kitha adamel serat tiron angluwari cina ingkang anglampahi damel peksan lalampahan punika kadengangan ing lurahipun pun magang kapriksa aselak sarwi prasetya ing katemenanipun jaksa nunten amtrapaken karti sampeka, amurih sagedipun angsal titik animbali karuhipun cina ingknag katampenan yatra ingkang sampun cinirenan sadaya,kinen angulungaken dhaten gpun magang anembung ngaluwari sadherekipun pun magang lena yatra tinampen sarta lajeng angulungaken serat tiron luwaring sanakipun cina wau, lah punika pejahipun pun uyu-uyu kangkang, serat tiron kaaturaken dhumateng jaksa, pun magang sampun boten saged mikuh katemahan sapunika kineker ing kunjara. Pramila para ruhur ingkang sami cinelakan para mintasih prayogi angatos-atos awit manawi kakirangan bondha angsring anempuh byat alangkah garising tindak utami tilar parumeksaning sarira , muhung mangancas tindak sampeting kabetahanipun ingkng sampun kathah 2
kemawon katatalanipun andek punapara ruhur inggih taksih anandukaken tindak lomba dhateng para magang, bingah ginarebeg gumaredeg ingiringaken tuwin sinowanan tiyang tanpa balonja, timbanganipun punika renget nun Sebitan. Ing kitha Pareis wonten kere estri sampun sepuh kakeker ing nagari, jalaranipun kere wau dhadhanipun dipun templeki papan sinerat tetembungan manuhara aminta sih makaten suraosipun aku saiki wus alangkah wayah atus taun ora tau kaungkulan wangon saha sadina-dina ne kaluwen, kere wau pancen saweg wanci sawidak gangsal taun sareng kereidseh wandh dhateng pangageng ingkang mangereh pulisi dipun ngandikani, kowe kudu katiban sapudhendhaning nagara, awitpatrap mu amintasih kosaranani laku cidra, angaku aku wus langkah wayah satus taun mongka kowe pancen lagi widakan bae, anangin gsanajan mengkono sarehning lakumu iku anyebal kang wus lumrah, awit sasurup ku para wedok maratah tamtu anyeled tuwane, mongka kowe ora mandar angundhakake tuwamu, mula iku tumuwuh saka paramarta \\ning nagar kowe linuwaran. Panjurung Pratistha beg kabalebeg ing sih, sihing putra putri yu utama, tumus ing sabubudene, saksat salira madu, mandum sarwa sarasa manis endhang Pracimasana, kang martapeng gunung, mardaweng barotasmara, moring resi rumekseng rasa winasis waskitha ngeesthi prana. Sampat samput sampet ingkang rawi, rawating reh ramanta wus tompa, pustakawarta artine, sira ger minta weruh, ing wawarah tumrah mawerit wiriding mongsa kala, kala kyaning panduk padumeng jaman wasana ing wasana sahana anane nini, narbuka midayaka. Jaman jawa duk kabudan maksih, manikmaya, tumeken gngastina, sriparikesit pungkase, jaman purwaranipun parikesit tumeka kongsil ing Demak Sri Bintara, madya alamipun demak prapteng surakarta, ing ngarnan jaman wasana wikredi, wredaning kabudayan.titi gti giniteng kinteki, raditya ritrilikur candrama, jumadilakir kananglek jimawal ongka sewu, wolungatus salikur nenggih, sangkala pinardawa, mondrena ndulu, salirane ingkang putra ngger ramanta reh tuwa tawa tan papis wasana mintagsama. Mondrarena. Kanthi mangalembana Rarasing kanangkinidung, kukudang kaduk pudyati, duk kala kula nupeksa, pustaka kang iingiketring, ni endhangpracimasana, sinawung sekar mas kentir. Mardu mardawaning tembung, tambah karyas caryeng prani, dhuh endhang prucimasana, kang tuhu pamengkawi, kawentaring pabaratan ning pustaka Bramartani. Tanana papadhanipun, nimpunananing lukita di, marma mangkya mba nguraya, yumana mangkacihnaning, nityasaning kasrediyan, srediyaning driyangkami. Mil apamudya mba muhung, widada widagdeng kawi, kawiluyting kawasisthan siswayaning tyasipun nidhi, dera hyang sang murweng ngalam ngalebi lobaning dasih. Tatas titising pangapus, kapapas kapesan budhi, ribudha manis candrama, pitulikur dumadya kir, wasrsa jimawal sangkla, kula, nembah, bromana, ji Puthut Guritna. Kasmaran nalika uning, unadining kang pustaka, tekang mardulu kitane, tanapi tinapak astha, dening sang mondrarena, kang tuhu para meng tembung, mumpuni sanistheng sastra. Mangkya mba muhung mumuji, widadaning kadagdan bangkit dadya dadalane, kasidhening sisthayarja, jinuru ring hyang suksma, sinuksma 3
sinamun samun sumaning kanang aryana. Yumanaha ing salami, lumintu manirantara, tiniru par parameng, mrih kontab kalokeng jana, lamun samodra rena, gembonging mamardhi tembung, putusanin kareng sastra. Titi gitaning palupi, rinipta nuju ri Budha, pikurwimbanilek dumadi akir cendrama, jimawal sinangkalan kula kalih ngesthi tuhu, katandhan puthut guritna. Yeka minangka pasumbang tumraping pustakawarti, dekan gkadya ring ngandhap punika, candhakira kanangwiyatarja. Rajah kan gmongka panulak anulak pakarti becik temah mongka laranira sampurna paningkang dadi, mongka dilahireki, kang mongka wismanireku, pan resikaning raga, kang mongka turunireki, cipta tunggal kan gtanpegat kalbunira. Yen kalanira alenggah puniku kang den rasani, yen ngucap patan pangucap yen piniarsa miyarsi, yen ngungas denungasupi, yen ngulat-ulataneku, idhep-idhepen uga, yen anaha kawruhneki, kawruh ana lamun meneng enengena. Yen meneng sira menenga, ye nliyep anglesna nuli,panaarma re sang pandhita, datan liya aneng budhi, wonten malih winarni, warah ing sangpandhita gung, yen momor ing sarwana, apa nora angemori, yen amanjinging ngalit pan kaleganan. Winulatan ngulatana, gengira ngebekibumi, alit kalintang alitnya, ngungkulli lembuting warih, rinasan tumut angling, yen cinekel iku luput karana sang pandhita, panemunira sayekti, nanging datan panggih satmata katingal. Mung cipta ening ing cipta, upayane sang maharsi, apindha sinimpen ing tyas ginedongan kang ngaweit yeku kang denugemi, kadya elig ananemu, lir lali datan ilang, kadya nemu datan prapti, iya iku sajatine yen anukupma. Mantian\ta sukaning tyas sabdanira san gmaharsi, ywana manggih kajatenya, alanggeng tan kena gingsir, apanggggah datan mosik umeneng mandenging kalbu,tanana kang cinipta mung sang hyang wasesa jati, ingkang datan ana ingkang ananira. Anane tan katingalan apanta sang maha resi, lamun sira olih karya minangka kamulyaneki, paningkang den raketi, tanana ing mangsanipun panora dadi uga, iya lamundurung olih, ing pituduh ing guru kang sampun limpat. Tanuwus dening upama, lawan nora tatas malih, dening pangucap kang lembat marganing paminta dadi, upamaning pawestri, dadya ing panuhunipun ddya padhanging kama, dak campuhi rahsa tunggil wruhira sadatan makolihi rahsa. Taksih wonten sambetipun malih. Tikang manulat ping papakem muhung sawantah I kewala, dera kijaka pranawatidha, sang dhudhukuh ing Mendhaprawa. 4
Ongka 12 Salasa Wage kaping 10 Rejep Jimawal 1821utawi kaping 9 Pebruwari 1892 Surakarta Kulawisudhan Awit sakin gwiyosiing dhawuh timbalan dalem sampeyan dalem ingkang sinuhu kajeng susununan. Salowonging kalengggahanipun abdi dalem mantri kala ing Ngimagiri tilas lalampahaning pun Ronggajaga astana, ingkang kakarsakaken anggentosi anakipun jaler nama Kartasentana, pamagang kapatiyan kaganjar nama tuwin sesebutan Mas Ronggajagaastana. Nalika ing dinten Kemis tanggal kaping 4Pebruwari punika, kanjeng Pangeran Ariya Cakradiningrat putra dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun Kanjeng Susuhunan seda wonten ing tanah Pulo Riau, jalaran gerah sariranipun sadaya, wondene sumarenipun layon angentosi wiyosing dhawuh tuimbalan dalem ingkang dados kaparengig karsa dalem. Griyanipun embok mas K.T. ing Warung Miri saben dinten dipun suwungaken nanging korinipun dipun kancing, awit katilar sadeyan dhateng wande,nalika ing dinten Kemis ingkang kapengker punika wanci jam 12 siyang, griyanipun bok mas K.T. wau dipun gangsir ing druhaka estri kinte wanci 29 taun ingkang dipun gangsir saleresipun senthong wetan kocapa dupi pun druhaka saweg malumah badhe malebet griyamedal ing gangsiran wau, kapinujon kadengangan dhateng rare kalih kinten sami wanci 14 taun ingkang sami madosi ayamipun sami saba, ingkang badhe dipun aben rare kalih sareng sumerep lampahingkang makaten lajeng alok alok ana maling, ana maling, druhaka anjenggele sarta lungguh tuwin mandhelengi dhteng rare kalih wau saarwi angacungi bendho, ananging rare boten kaguh dhaten gpanthelengipun druhaka, amung tansah alokmaling, boten ntawis dangu katungka dhatengipun para ingkang mireng dhateng elokipun lajeng kapikut ciyetastanipun kalih pisan dipun tangsuliset dene dadamelipun namung bendho, wasana katur dhateng kapulisen ing Purwapranatan kilap salajengipun. Kala wingi wanci jam 4 enjing, kula mlampah-mlampah dhateng radinan sareng lampah kula dumugi radinan sangajengin gdalemipun Raden Bei Brajamaruta, ing warung Miri, kula mireng ing wetan wonten tiyang alok-alok maling, dupi kula yektosaken jebul mas lurah tatakartika kapala kampung Gandhekan Tengen angendheg tiyang kalih sami kikul blandar, ananging tiyangipun kalih pisan lajeng mlajeng mak semparet awitpangandhegipun mas lurah kirang.....lajeng angungasaken manawi.....namung rahayunipun mas lurah boten kebrukan balandar wau, amargi sareng dipun sapa kayune apa iki, e mandheg dhisik blandar ingkang dipun pikul lajeng dipun ebrukaken glondhang,mas lurah katilar mlajeng semparet dening kakang mikul dados kantun elokipun kemawon druhaka tulus boten kapikut kilap salajengipun' Kondhestu rare wau, pun druhaka Yogyakarta Kala dinten Rebo Legi jam 2 dalu, griyanipun Atmataruna tukang batu ing dhusun Kebon Kuning Sedayu kabupaten Suleman kalebetan durjana pandung, atmataruna jaler pinuju kesah nyambut damel dhateng Sentolo, mbok atma taruna sumerep manawi griyanipun kalebetan pandung nanging kendel kemaown sarehning ajrih, pandung lajeng nandukaken kurdaning manah, mendheti isining griya ingkang boten wonten malih barang sanesipun namung bantal tumpukan, 18 iiji kabetka sadaya, ngantos dumugi siyangipun bok Atmatarun augi boten anguraken dhateng pulisi sarta 1
bekel ingkang baahaken, antawis tigangdinten kaliyan anggenipun kapandungan wau, katamuan tiyang jaler nama Trunagati ugi tunggil sadhusun griynipun dhatengipun ing ngriku ambekta bantal 18 mrasajakaken sedyanipun ing ngajeng makaten wicantenipun ning kilo mas bantal sampeyan kula wangsulake sing kula bekta dhek wingenane dalu nika, wangsulanpipunbok Atama no kepripun ta kang dados kajeng sampeyan pun treuna la enggih ming kula wangsulake mawon rehning manahkula sapunika boten kogel enggaling cariyos bantal sampun dipun tampeni, pun truna lajeng mantuk, prakawis kamirengan denng tuwan pangagenging pabik Sedayu, lajeng pratela dhateng pulisi amurih kacepengipunpun pandung, ugi lajeng dipun laksanani, malah sapunika pun pandung sampu nlumados dhateng nagari, kilap wusananipun. Kala dinten Kemis Paing dalu wanci jam ½ 2 wonten durjana kecu nempuh Tegal Katelakaspe ugi bawah Suleman kathahipun durjana 15 tiyang, pategalan wau dipun tengga tiyangs atunggals areng sumerep bilih katelanipun dipun dholi ing tiyang lajeng kaelokaken pun durjana lajeng amurugi panggenaning tiyang ingkang ngelokaken wau, ingkang satunggal menthung ingkang satunggal nyorok pangot pun panyorok ktangkis pedhang pandung kenging lengenipun nanging pangot saged tumanduk ing pulungmanah ingkng tenggga kaspe, tatas ambruk lajeng kabubuh ing penthung tulus pejah ngenggen enjingipun durhaka ingkang nandhang tatu, gumyuh ing pawartos ing dhusun malathi ugi bawah kabuptenSuleman dalah kecu ingkang boten kataton sapunika ugi sampun sami kacpeeng sadaya, inggih punika tumuwuhing cancut trampilipun para kawogan. sampun kacpeng wonten Ing dhusun Kricak ugi bawah Suleman kala tanggal kaping 27 Januwari, wonten tiyang kapadnungan lembu satunggal sarehning sampun wanci jam 4 enjing, ingkang gadhah lajeng anglck sasampunipunpramanem dhateng tiyang ingkang nunten lembu wau dados tansah angetutaken sapurugipun sareng jam 6 tiyang tuwin lembu malebet dhateng pakampungan Wiragunan bawah kabupaten pulisi Brongtakusuman pun panglcaklajeng matur dhateng pulisi ingang bawahaken ingkang sakala lajeng angudi kepengipun pun durhaka , lembu kapanggih wonte griyanipun Prayadikrama, ingkang gadhah griya lajeng kabesta dalasan lembu lajeng kakintunaken dhateng Suleman sareng kalayan ingkang nglacak wau Maliki. Kaji Sangib abdi dalem kabayan burju mungah girya ing kauman kala malem Akat Pon tanggal kapin g24 wulan Januwari punika, dhateng griyanipun Kasan Istadi abdi dalem modin ugi griya ing Kauman slawatan awit Kasan Istadi wau mahyakaken kabingahaning manah rehning nembe dhumawah an sih dalem dados modin bibaripun ngantos jam kalih antukipun kaji Sangib wau meh dumugi griyanipun sareng ingkang nembe suduksarira, angancik piyambakipun sumerep wanteh wantehan bok sumadenta wau katingal linggih, sarta dhidhis lajeng kapremanemaken katingal tatunipun ing jongga amalirik kaji Sangib lajeng lumajar anumbuk teepan griya bengok-bengok nedha tulung, brekatipun mawut-mawut ting pecah, slawat kecer, ingkang estri lajeng medal saha wicanten kuwe kenenga apa ramakne moyong, athik grubyugan bengak-bengok ora genah, wong wis tuwa kok kaya bocah lagi jeger, ngantos dangu boten saged sumaur, sareng sampun tentrm manahipun lajeng mangsuli mangkaten aku mau tekan gone bok Sumadenta kono weeruh kaya sing duwe omah lungguh ana nglatar karo dhidhis tur gulune malereh aba matane mandelik aku banjur lumayu sarehning mengkirig brekat lataring semahanipun bok Sumadenta 2
utawa ting embuh tibane iki mau, o, cri puku sing siji iya runtuh ora krasa, ingkang estri lajeng wincanten malih, wong wis tuwa kok tan pa sebut labok istipar bae rasa pengrasamu ma rak banjur mari mengkirig utawa kok tengawuti,la, iki wong lunga saka ngomah wengi dadi tanpa tonja, malah tinge pecah cripune ilang siji, la, slawate oleh pira, wangsulanipun duga nuga iya anane krowang bae nanging katut ilang wong ora tak kandhut wangsulanipun ingkang estri, o gundhul mu amoh, para tandang sami gumujeng. Kala Setu Wage tanggal kaping 30 Januwari punika, wanci jam 8 enjing kula dolan dhateng Jaganagaran dumugi sangajenging pabrik es sumerep kreta andhong dipun tumpaki nyonyah, kreta wau sakng angkahipun kusir badhe idpun enggokaken mangidul nanging kapal botenpurun kedah terus mangilen temahan anumbuk hek kapal dhawah breg ingkang satunggal pejah seg ingkang satunggalipun tuwin nyonyah punapa malih paman kusir wilujeng Jakalithu Nusa Bali Titingalan gandrung inggih punika rre jaler ingkang saweg wanci wolu utawi sedasa taun kapaesan rinengga rengga kados wanita, dipun tapihi lan kabengkungan sirahipun kaselehan gubahan sekar sekar ingkang pancen sampun kasadhiyakaken saemper jamanging topeng, nanging langkung sae punika, yen joged mawi nyepeng kepet jogedipun respati angremenaken nanging beda sanget kakayan jojogedipun taledhek ing anah Jawi. Sasat meh saben dalu wonten tiyang gandrungan kathah tiyang ingkang ngibinng ing kalangan ambayar 50 utawi 100 kepeng, tiyang ingkang ningali ugi kathah, tiyang tiyang wau wonten ingkang suping sekar, utawi acucundhuk sawenehing kang lucu rainipun kaclorengan enjetan angus nunten ngibing, dipun damel damel solah tingkahipun dados tiyang sami gumujeng gegeran kapingkel-pingkel wah malih mawi anyothe dhuwung sadhepa panjangipun ukiranpun kinten-kinten salengen saupami kapenthung na sagawon sapisan kemawon bokmanawi lajeng mak kringkel ananging rumiyin yen wonten gandrungan sok asring wonten reresah, amargi sakin g tiyang jawi Tirtagenda ingkang sok anarambul anggambul-gambul tan sumerep ing dur, la, wong wis weruh ana ula, lempe kolet-kolete kadi idak bareng dibanggel banjur lumayu, e, dadine mung wani buri bae, bareng di jak temenan teka etok-ethok mules wetenge. Kasugiyanipun raja-raja sunusa Bali boten wonten ingkang nimbangi dhateng nata Ampenan pulo Lombok kawartos sang nata kagungan simpenan raja brana sekawan jedhing, satunggal isi jene lan takan satunggal isi yatra dinar, satunggal isi yatra salaka, satunggal isi bongsa nawaretna, kinten-kinten pangaos gangsal yuta malah langkung, mila kawulanipun ingkang sampun sami mangrasuk agami Islam winastan bongsa sasak sami badela angraman amargi ngarah jedhing sakawan wau. Nata-nata ingkang sinekti piyambak sapulo Bali muhung Dhewa Agung Klungkung ingkang sampun surud ingkang mangerehaken pulo Bali sadaya, sang nata kagungan pusaka sanjata, tumbak lan dhuwung, sinten tiyang ingkang balela dhateng sang nata, tamtu dalunipun kang mongsa dhuwung punika, ananging sapunika dhuwung wau sampun kalarung ing jeladri, ujaring paunen-unen yen sri dewa agung Klungung ngantos saged bedhah dening mengsah, pulo Bali lebur dados samodra, sang nata pantes kinarya tepa tuladha, tumuwuh sang nata mahambeg darma, ajeg jejeg ing reh wasesanipun boten wonten ingkang manandhingi Kula ingkang nembe sinauara jawi 3
Madhe Caneranana. Panjurung Wawangsul minangka tondha scarya. Kula sampun nymerepipanjurungipun sumitra risan gendreh pangrukmi, ingkang kababar wonten kabar Bramartani ongka 10 pebruwaripunika, saraos sang sumitra, apariminta saserepan bab leresing panerat tembung triyumantra, tanduk tumanduk langen cipta, ingkang tumrap ing panjurung kula, wasita mudha, mardisar, sanalika raosing manah kadhi dening, lumaksaneng dalu nedhengin gmendhung ngendhanu, dupi mulat kelaping lidhah lumindhih, ing batos sanget samar emar-emar, bokmanawi ing margi wonten kalacengkolong, setu badhe dhawah kajungkelang, ewadane sarehning sampun kalajeng lumaksedng dalu, boten ketang ngawag nguwur-awur, inggih kedah dumugeken ing lampah sagadugipun, amila mangkaten awit saking kula punika, padhibasa sapanunggilanipun karanten sadaya saserepan kula tanpa wawaton muhung sakin gnganon tiron kemawon mongka ing pamawas kula, sang sumitra punika, pasang munipun kados sampun bijaksana, wondene nggen kula lajeng purun atur waluyan wau, boten saking katenta kula kuma sagedad awit leresipun tiyang dipun pitangledipun ika, leres lepat kedah amangsuli, boten wenang mitambuhi, kmangkaten menggah ing tatakrami, dhatenging sasami, mila ing saasaged saged boten etang theyot-theblung inggih mangsuli, cobi kapriksanana wontenipun kados ing ngandap punika. sajatosipun taksih sanget kacingkrangan budi, bab 1. tembung tanduk bokmanawi leresing panerat amjahi, na, amargi taksih anetepi purbanipun. 2. tuymanduk bokmanawi lesing panerat amjahi: na, amargi anggadhahi kajeng tunggil saraos sanes tembungipun , tembung purba dados wisesa, bokmanawi punika ingkang winastan tanggap wisesa. 3. langen cipta, bokmanawi kajengipun anandhakaken kalih tembung, bilih amnjahi, nya, punika wawenangipun muhung ngukara satembung, bilih amjahi, na, kira wenang, awit sumarawung, kaliyan naksara pasangan ca, tatakraminipun kedah jumbuh, warganing sastra, sampun nun amung punika saserepan kula, leres lepat kula sumongga. leresing panerat amjahi, na, Sarehning kula sampun ngaturi katrangan sawontenipun saserepan kula, bilih pinareng sarjuning galih, ingmangke kula kapengien gentos ngalap barkah saserepan ingkang dadosaken kodheng kawidhenganing manahkula, muhung samatra ing ngandhap punika. 1. mmenggah bab kawontenanipun sastra saptaswara 2. menggah sastra kawontenanipun bab wargapinancawalimuka 1. mmenggah bab kawontenanipun sastra saptaswara 2. menggah sastra kawontenanipun bab wargapinancawalimuka ingkang 3. menggah bab kawontenanipun sastra ingkang winastan sastraa dwita sampun nun gendreh pangrukmi, sami trik kemawon rumiyin mugi paringa katangan saiba badhe lega bingahing manah, aprasasat katrahaning riris arum cinariring bukit kadilaya kaping 4 Pebruwari risangkala munya sakaliyan trustha ing pangesthi tunggil mitranta tuhu pun dama Widyakamawa Sambetipun serat wirawiyata anggitan dalem Kanjeng Gusti pangeran AdipatiARya Mangkuangara ingkang kaping 4 ing nagari Surakarta 4
Mangkono uga yen bisa, miturut sarta nglakonoi, tamtu den opahi sira, wit gawe leganing ngati, akeh tuwin sathihik pinuwatlan karyanipun tan beda patapira, prajurit ginanjar linggih, myang ingngundur iku adil jenengira.Yen tan bisa samektanya,nora jumeneng prajurit gawe tuna marang praja, weh lingseming narapati, amung sira pribadi, kang dhuwur \ken piyangkuh mu,mung lagi bisa anya, anggep mu butuh ken nagri, ywa kabanjur duwe tindak kang mangkana.Wruhan ta lelakon ira, sajatine wus angemping, mring parja miwah narendra, dene durung potang kardi, sira wus den paringi, sandhang pangan nora kantu, sinuba kinurmatan punjul sasamaning ngabdi, lungguh meja linilan lungguh satata.Apa kang sira upaya,kamulyan aneng nagari, ingngajenan mring sasama, nyawabi mring anak rabi, nadyan parama arsi, ingkang tapa ing ngasamun mong tani lan angkoda, rineng wiwan anderpati, nora liyan kamulyan kang den upaya. Upamanira raganira, nora dadiyaprajurit iya maksih manganan sega, apa dene nginum wariy, saking wektuning bumi, uga kagunganing ratu, lan sira ing ngayoman rineksa kalawan adil lamun datan rumongsa sira duraka. Marma den sumurup sira, mring cih kamulyaning gusti, benjang yen tinuduh sira,lumawan ngadoni jurit yeku karyanta yekti, pangudangireng gustimu, kono aja pepeka, den madhep marang sawiji, nanging cipta sedyakna malesing praja. Prapteng papan wremadhanga, ing parentah senapati, aja abawa priyogga, dupeh sira bondha wani, lumangkah mrih ngulabi, kang mangkono asat mungsuh, gawe guguping rowang, weh gidhuh ing senapati, yen kasora dadi sira antuk dosa. Lungguh in gpara prawira, yen ana madyaaning jurit nora wenang duwe karsa, ragane pamajemparing, kang mushti senapati, ing sakarsa kang pinanduk linepas ywa saronta, angsahira den mranani, marang mungsuh aja neguhi bebaya Taksih wonten sambetipun. 5
Ongka 13, Setu pon kaping 14 Rejeb Jimawal 1821 utawi kaping 13 Pebruwari 1892 Pawartos kawat Kanjeng tuwan Paldres residhen ing Banten kapareng pamit dhateng tanah Eropah laminipun kalih taun. Jinenengaken residhen ing Banten Kanjeng Tuwan Rapensewai Surakarta Nalika ing dinten Akat tanggal kaping 8, wulan punika, kinten wanci jam 4, sonten ing kampung Bondhanan sale\betipun baluwarti, wonten tiyang jawi poncakara kaliyan cina singkek angantos andadosaken gedering tiyang kathah, awit saking kaki singkek kaliyan kakang jawi sami supe ingpurwa madyawasana, inggih punika saking sanget kuwel anggenipun poncakara, kakang jawi angepruk banon cengelipun kaki singkek sarta kuciripun kaki singkek ingkang panjang anglewer kasendhal sakayangipun ngantos kalumah tujonipun boten anglonyom kaki singkek tangi lajeng bramatya mangkrak krura angajrih-ajrihi, kados wanara dinemon kamline, minasili, pisuhipun lajeng males anyandhak watu kakeprukaken cengelipun kakang jawi, nanging manthengel kimawon pacnen tikyas pengpengan wasana areng kaki singkek badher karoban ing kathah lajeng ngisis sarta lajeng rujak sentul kakang jawi mangilen kaki singkek mangetan nanging kalayan ikowa, cikowa, ah tujunipun sangkawogan tuwin mas kampug nkepalane, lembah ingg galih e sampun nata saweg...... ambok manawi kakang jawi tuwin kaki singkek lak rajeng saged jumbuh anugil pandamelan apesipun angesok cangklongipun rak lajeng glindhing-glindhing kalih ringgit sewang, lo kilan kakan gkowe kudu padha sowana menyang mas kampung, padha mahayakna banget tarima kasih mu, e nuwun dhik dene mas kampung ora nyaruwe gonmu andon yuda, iya sanadyan anyuda kajen keringane karaton dalem, elo rak inggih ta mas kapala, ananging emuta bilh sampeyan niku kinawulawisudha ing ratu, pramila kedah rumeksa wibnawa dalem gek wonten cina reoyahroyah teka sampeyan kecanen anggen sampeyan thuwel, iyah..... kula pun Kumbul Klathen Kala tanggal kaping 18 wulan Jumadilakir kapengkerpunika, ing kitha Padunungan kula katurunan jawah sakalangkung deres baledhegipun anyamber-nyamber, turuning jawah wiwit jam 3 siyang, dumugi jam ½ 6 sonten saweg terang, teranging jawah kapireng wonten swara tangis gumuruh sarta asasambat ngawuh, kaleres ing sabinipun tiyang dhusun semangkak sakilen kitha caket kula lajeng gagancangan sumedya tangis wau, sadhateng kula ingpanggenan ngriku, sampun kathah titiyang ingkang dhateng sami ngadeg arurubungan priyantun pulisi mantri gripir saha mantri kabupaten ugi sampun dhaten ging panggenan ngriku, sareng kula nyelak saha ngungak pangg3eenan ingkang dipun rubung wau, adhuhmemelas sangt wangkening rare jaler kinten wanci 12 taun sarta wangkening maesa kakalih gumlethak tunggil saenggen menggah rare lan maesa wau sami dipun samber ing gelap sadangunipun kula wonten ing riku, kula sumerep tiyang jaler tiga sami angosak-asik rumputan sacelaking wangke, kaliyan nangis kadangu dening raden bei gripir, aturipun angupados si bundhelan rumput garinting, arep kok gawe apa, wangsulanipun o kadospundi, den bei, manawi saged pinangih rak ageng tiyang kina, bundhelan rumput grinting punika pigunanipun kamamaha, sasampunipun lajeng kakonyohaken saranduning badan sadaya, dhateng tiyang ingkang kasamber bledheg sanadyan sampun anemahi pralaya, insa allah saged tandang dhateng panggenaning swara ila-ila ujaripun 1
waluya purna jati, raden bei gripir, ah wong ora kusur arane, wong ujar gugon tuhon teka ko imanake, ayo wangke iki bae tumuli ypakaranen selak memelas dinulu ngakeh, tiyang ingkang gadhah anak mangsuli sugal ah sampeyaniiku den bei, boten kagungan tepa tepa ngatasing tyang sami anak anak manawi saged akeleksanan kados ujaring tyang kina rak prasasat kula amanggih emas sahardi, ananging ngantos sawatawis dangu bundhelan rumput grinting kapadosan boten pinanggih, wasana wangke lajeng kabekta mantuk tiyang speuhipuns asampunipun kasucinan lajeng kakubur, dene wangkening maesa kakalih punika ugi lajeng kapetak. Kala tanggal kaping 22, wulan walandi akepengker punika wanci jam 4 sonten pun Arjasetika ing dhusun Banjarsari, angenggar-enggar manah kaliyek kaliyek dhateng pategilan samben anyangking sanjata, sareng lampahipun dumugiing pategilan taneman kacang, arjasetika karenan amulat kathahing peksi dekuku saha deruk anjrah sami saba ing siti, arja setika kalajeng ngrundhuk amapanaken anjanata sarwi anginggahaken palatukipun sareng sampun meleng pamawasipun palatuk enggal kasentil mak plek mecak dhnis lajeng kabucal kasantunan ingkng wetah mak plek ugi mecak malih rambah kaping nem pitung wolu santunipun pistol meksa mecak mecak kemawon arja setika pegel manahipun wasana kukila lajeng sami iber buyar angalih panggenan ingkang tebih, kocapa rare rare angen ingkang sami rubung aningali, sareng sumerep sanjatanipun Arjasetika tansah mecak tandya surak mawuruhan dhapur angisin-isin pun Arjasetika wonten ingkang ngucap opak ayake bedhil niku oleh dika nyilih tanpa tembung,s aweneh wonten ingkang ngucap owa o bate niku empere oleh dika nglimpe onten kalithikan saweneh malih wonten ingkang ngucap e anu pak cilik ayake niku dhanyange dhing baureksa tegalan ngriki boten marengake sawenehing rare wonten malih ingkang mabeni kancanipun piyambak ah ora kuwi, dhanyang-dhanyang apa, sanadyan manuk apakonira ora ana kang duwe kasakten kaya dene manungsa, o, tujune mung ora bisa muni bae, coba muniya bedhile begja- begjane pecah wulue, pun Arjasetika sareng dipun erang-erang rare kathah, sanget rengunipun wasana awicanten sugal us bocah cocote padha crewet bae, apa pancen pakumpulane bocah ora weruh ing tatakene iki, o bocah kang kurang tata mara padha sumingkira kang adoh mengko bedhil ku arep dak uneke, manawa sapisan iki ora isa muniya dhasar nyata ana manuk kan gkang duwe kasakten para rare angen inggal sami sumingkir ing ngeringani pun arja stika wetawis tebihipun arja setika anginggahaken palatuk panjata lajeng kaacungaken madhep mangilen, nahenta wonten satunggaling rare golonganipun angen lumajeng saking kidul kilen anrats langkung sangjaengin garja setika badhe angempal kancanipun kathah, ananging sampun dilalah boten kenging dipun singgahi, sareng palajenging rare punika dumugi sangajengin glumping sanjata leres kaparengan ungeling sanjata, pun rare andhawah pejah kapisanan, katalika Arjasetika tansah amitenggeng, sakala tan saged osik anjegreg kadya tugu sinukarta, para rare lajeng anjeleh sasarengan anedha tulung, inggal titiyan gkang agagancangan dhateng panggenaning babaya, sadugining riku ingggal anyandhak sarta angupakara ingkang nandhang kanin ananging sampun tanpa damel amargi pun rare lajeng peat atmanipun, wondene tatu tabeting panambur tumrap sanginggil susu ngrompol sapanggenan dene arjasetika lajeng kacepeng, kaladosaken ing parentah, kilap karampunganipun. Amarengi dinten kemis kaping 4 pebruwari punika, pangadilan dalem pradata kabupaten sampun amariksa saha ngrampungi prakawisipun pasakitan pun Tejawinangun ingkang sampun sisilih in gtembe badhe jumeneng Kalipah wonten ing tanah Mataram. wonten dhusun sareng mireng cereking rare kathah 2
Ing panimbangipun pangadilan dalem tejawinangun terang kalepatanipun dosa angapus-apusi, mil apangadilan kedah amatrapi sapudhendaning nagari namung entheng kapatrapan nya pambut damel jiyadan laminipun kalih tau boten mawi karante Kintunan Malang Wonten saweneh ing kaji neman amarengi wanci dalu dipun utus dhateng kitha, lampahipun kedah anyabrang bangawan Brantas dumugi gisiking lepen kaji neman wau sumerep rare, ingkang inggih badhe anarengi nyabrang ing lepenw au, sinapa dening kajineman amangsuli, ugi badhe dhateng kitha, sareng sampun sami nyabrang sarta dumugi ing gisik ingkang sisihipun malih, jleg pun rare wau sampun malih dados ageng inggil angungkuli agenginpun pun kaji neman , kaji neman boten sapa aruh lajeng andumugekaken lampahipun sang malihn ageng inggih kikinthilan mandar angganggu dhateng pun kaji neman ngantos kalampahan wawarnen wau dipun pendhung dhateng pun kaji neman, ananging meksa anginthil utawi anglancangi lampahipun kaji neman sareng ngancik ing kitha wawarnen wau musna dene pun kaji neman karingetipun gumrobyos sarta ambeganipun amempes mempis, dumugi ing panggenan lajeng ambruk sarta ngantos dangu kendel boten saged angucap. Panjurung Kula gumun sanget sumerep pananggalan Ngayogya ing taun punika, kathik tanggal ing sapisan Januwari kok dhawah wutu Maktal lamong kakuruping wuku salebeting windu Sangara punika langkir, cocog kaliyan pananggalan ing Surakarta. E pancen sumedya kailemut pananggalan ngayogya, boten langkung kajawi namung badhe dherek nempol nyumerepi kemawon bilih empu Kradhasara tuwin Puthut Supama suka katrarngan dhateng Endralaya, Ing Balerata kaping 10 Pebruwari 1892, pun Aru: Bi. Sakalangkung ing panuwun kula dhateng mitra sang Widyakamawa, dene sampun paring katerangan panuwun kula seserepanleresing panyerat tembung tanduk tumanduk utawi langencipta, ingkang punika mugi andadosna kauningan mitra widya kamawa, sarehning katerangan wau kula tepang-tapangaken kaliyan pamanggih kla kok dereng saged dhaup boten langkung muhung nyuwun pangaksama kemawon wondenten mitra widyakamawa andangu bab kawontenanipun sastra saptaswara, wargapinancawalimuka, utawi sastradwita, punika ugi sampun dados panggalih, nyuwun pangaksama kaping kalih, kula boten mangretos ternagipun ing warah punika, dumados saged kla ngaturi katerangan muhung awag-awagane kemawon ing ngandhap punika kawontenanipun. Ingkang dipun wastani sastra dwita, punapa punika re, le, sang widya kamawa atur kula, nika sukur bilih sampun anyondhongi, bilih taksih lepat mugi sampun dados panggalih, e meh kasupen kla nyuwun seserepan malih, kados pundi bedanipun tembung kasandhung, kaliyan kesandhung, tular-tumular, kaliyan tumular-tular, sampun mitra tuhu, tumunten kula aturi maringi katerangan. Ing kikis praja tinengeran sangkala: tunggal paningal sarira, nabi Mitranta yekti pun Gendreh Pangrukmi. 3
amaki dhupuh Tumundhuking ingnangbyantaran ta sangpara widayaka. Nihan wahyaning atur panalongsa, ingkang manawi saharju ing karsa, kla cumanthaka nyuwun barkah seserepan tembung ing ngandhap punika. Kadosta: maling, manjing, mati, kabedhil utawi ketumbak sadaya punika menggah wijanging satunggal tunggali dipun wastani tembung punapa, anamungpunika ingkang kula suwunaken barkah seserepan o saiba badhe gunging kabegyan kula, bilih sang para wiradiasra karsa anaruwe ing ngatur kula punika. Ing Candhirengga kaping 11 Pebruwari 1892 Kula mitranipun Jaka sasana pun Dama Sedyaguna. lampah satata mangandhap raga tandya Kanthi-kanthining sawesmu, tumerah murih lestari, antaraning pawong mitra, sinambang sambung neng rawi, rawating subanityasa, sang tatar jareh menuhi. Saking karenaning kayun kayungyun duk nupiksani, wah yaning pustakawata, ongka sawelas kang sijil sing resi Puthut Guritna, ngalembana kramaniti.ring mandana rena muhung, mamrih mardawanin gbudi, pamardining kasusastran pratondha ing tyas wanerdi, wredaning reh kabudayan kalabar ber lir jeladri. Sarkara wanorin gmerdu, mandon gandanira minging, kuntap katut bing maruta, sumebar ngambar sabumi, kadyangganing kusumanjrah, sumawur mawor mariris. Sumamar sumer mrih arum ruming puspita brakadi, kiswa ngger pracimasana, weh senening bramartani, patut patraping lukita, kretarta tamarespati. Pratitis katresan semu, sumentek ngrerontok ati, sasat usara dres prapta, wanci marbang bangun enjing, kasilirng samirana, weh saroseng taruresmi. Gagating gita pinugut risoma pon tanggal kaping, nawa, wahyaning condrama, rejep jemawal lumaris sangkala sinawubasa, cipta mindeng ngesthi widhi Mondrarena. Pangiketing gita yama manis angluhurken sang mantri wisesa, ing Majapait wiwite, arya wahan ing dangu, patihira sang Bratanaji, Arya Ujung Sabata, patih Majalangu, nata Prabu Brakumara, kiudana papatih ing Majapait kapia Brawijaya. Maodara logender kiyai, ing Majapait mantri Wesesa, srinataning ngrum Pamase, arya darmawulawun Majapait anidndya mantri, ping kalih brawijaya, nulya jenengipun kitumenggung demungwular, mantri mukanagari ing Majapait png tiga brawijaya. Nulya gagakpranala dipati, nulya Arya Singabarong, nama, nulya malih ingngadege, dipati andakeku, tripapatih ing Mahapait kapng pat Brawijaya, kang mandhiri prabu, nulyua patih Gajahmada, majapat ping lima Brawijayaji, kitumenggung Mangkurat. Yeku patih ing Demak nagari, kapisan sultan sah Ngalal abar, sarta kapindho pasase,nulyua ing jenengipun wana salam ki adipati, mantri wiseseng demak sultan kang katelu, dipati moncanagara, patih Pajang Sultan Adiwijayaki, anipati ngawongga. Patih Pajang ingkang kaping kalih, duk jeng sultan ing ngatantipura, patih kang kaping telune, jeng pangeran tumengung, gagak bani, ingkang mandhiri, Sunan Prabu Wijaya banawa duk timur, adipati mondaraka, sang anindya mantri nagari Matawis ingkang jumeneng nata. Kang jen gpanembahan Senapati, ing ngalaga Kasubsudireprang, sarta duk ing jumenenge, nenggih kingkang sinuhun adiprabu anyakrawati, senapati ngalaga, narendra matarum, nulya mandura nagara, ran pangerna (Santun mondrakadipati) uga duk jenengira. Jeng sinuhun prabu Nyakrawati, malah tumurun ing jenengira, jeng sultan agung madnhireng, nulya kyai tumenggung Singaranu dadya wawakil mantri muka Mataram kang umadeg prabu, jeng sultan agung minulya, nutnen kituemggung Wirareja nami, papatih ing Mataram Taksih wonten sambetipun. 4
Ongka 14, Salasa Legi kaping 17 Rejeb Jimawal 1821 utawi kaping 16 Pebruwari 1892 Surakarta Nalika dinen malem Rebo Pon ingkang kapengker punika, ing kampung Samakan wonten sawenehing tiyang jaler kinten wanci 40 taun anama Karyasemita, anandhang sakit sanget sampun sawatawis dinten laminipun dhumawah ing papasthen sampun boten kenging sinelakan ing dinten malem Rebo Pon wau wanci jam 1/7 7, pun Karya semita tilar, wasana wangke lajeng kaupakara saha kasucenan sasampuning palestha ing pangupakara, wangke lajeng pinapanaken ing tebela, tinenggga para warga sadaya, kaelokaning pangeran ingkang maha kawasa, ing wanci jam 5 enjing, pun Karyasemita sampun thenguk-thenguk ing salu, para ingkng sami tengga boten sumerep sangkanipun dene salebeting tebela kabikak inggih kothong, ananging wanci jam 9 enjing pun karyasemita pejah malih, rak kalebet aneh ta. Ing radinan carangan saben dalu swantenipun rare nem-neman sami ambeda tiyang estri, yayah angebeki lolongkanganing bawana, menggah wontenipun swanten ingkang makaen wau, saestu kirang pantes tumrapipun salebeting baluwarti, dhuh san gpara kawogan mugi karsa anyaruwe dhumateng patrap tanaga saha tindak-tanduk ingkang makaten wau, awit sampun tetela tindak ingkang makaten wau, manawi boten nunten dipun unduaken badhe angusudaken raras ruming pakarangan hyah kok destun temen mas sampeyan punika muhung anyirep suwanten mangkaten kimawon emperipun kok mingkuh, ta: gek sampeyan saruwe. Ing dhusun Langsep ing mangke kaambah sasakit weteng kanthi panas kathahpara tiyang ingkang katiwasan awit saking kataman ing sasakit wau, menggah sasakit wau ampuhipun angungkuli sasakit kolerah, wawawa toblas mongka sasakit kolerah kimawon sampun mendiring githok kula, ananging kosok wangsul kimawon manawi kolerah angwedalaken susuker manawi sasakit wau boten saged angwedalaken susuker, mila pamuji kula ing gusti kang maha kawasa mugi - mugi nntena sirep sasakit wau. ing kampung udan-udanan anama embok Sawenehing ytiyang estri griya Jayasungkawa, wanci dalu tilem wonten ing pawon celak kaliyan kalen, sareng ing wanci jam 5 enjing embok Jayasungkawa kaget awit ing tangganipun tilem wonten saweripun ageng, kinten sapucuking wit pucang, menggah ulesing sawer cemeng, ing tenggok pethak embok Jaya temah sirna jayanipun muhung kantun sungkawanipun ananging embok Jaya lajeng medal wigunanipun grayah-grayah sinambi tileman amendhet sarem lajeng dipun kepyuraken panggenan sawer, sawatawis dangu sawer lajeng oncat dhumateng kalen, sareng kataliti kalen wau pancen wonten erongipun. Pun Dhesel ing PJT. Ing nalika enjing wau jam ½ 9 ing pacinan wointen titingalan inggih punika panguburipun nyonyah Kwikotong, angkating layon mawi karengga ing padhawangan sarta daludag cina, utawi tatabuhan kados ingkang sampun kalampah ing bongsa Cina, sanesipun saking punika ing rerenggganing margi boten anguciwani. Kala wau dalu wanci jam 9, radinan bawah in gPUspakusuman wonten tiyang jaler jajan dhateng konca renggong, watawis telas pitung dhuwit lajeng badhe kesah alus kemawon paman renggong enggal anyepeng paman jajan sareng katedha artanipun tansah lajeng amulungaken jiwaraga, mrasajakaken bilih piyambakipun sadinten boten nedha, badhe jajan boten gadhah arta, katemahan lajeng nempuh byak kamipurun candhak ngarep cundhuk buri, paman ronggeong sareng miren 1
gpangrepanipun paman jajan akathah kathah, boten mongga lajeng dipun uculaken paman jajan lajeng ingkang kalampahipun mangidul Ngawi Ing nalika tanggal ping 5 wulan punika, kula pinuju mantuk sakin gmadiyun numpak kareta api ingkang dhaeng Surakarta lampahipun ingkang wanci jam 3 siyang, ing riku kula sarengan nunggil sakreta kalayan suldhadhu walandi kakalih saking beteng Ngawi ingkang ugi saking Madiyun badhe mamntuk dhateng Ntgawi, kacihna solah bawanipun suldhadhu wau sampun sami kaduk pangombenipun jenewer, tansah galoyoran nirguna wewekanipun satungalipun lajeg nambruk anendra ing bangku palenggahan ingkang satunggal malampah mlampah ngemperan jawining kamar karta, tanah sinaruwe dening kondhektur nanging boten maelu, wasana sareng dumugi margi sepur sawetaning alte Geneng, suldhadhu wau dumadakan lenggah ing ruji tosan sanginggilipun sambetaning kareta, bawaning pun sirah mumet lajeng dhawah sumasang ing rante, mongka lampahing kareta santer santeripun tujunipun lajeng sanalika kadengangan ing tiyang kathah, ingkang lajeng sami nandukaken sanjata pitulung sarana kacandhaka ingggahaken rahayu boten ngantos tarung klayan rodhaning kareta, namung sirahipun ingkang gubras rah margi kerep babenthikan kalayan tosan gantholan kareta, lah punika bilih manungsa dereng dumugi papasthen nadyan kalebeting babaya ingkang anggigirisi makaten inggih lajeng manggih pitulungan ingkang ngentas saking sangsara. Rarabing riris salebting sawulan punika cekapan minongka sarananing pangolahing tatanen mila para among tani tansah sengkut pangupakaraning pasabinan sanadyan kathah ingkang sami rekaos menggah bondha beyanipun inggih pinardi dening parentah ing sapikantukipun miila kawontenanipun garapan patin gcaloneh utawi warni warni, boten mawi manah dhawah I ngmongsa, wonten ingkang sawek maluku, anyebar wiji, anggaru, wonten ingkang sawek utawi mundhut tanem wonten ugi ingkang taksih pados pados sambutan wiji, utawi rajakaya, wonten malih ingkang sidhakep nir pambudidaya boten saget anggarap sabinipun. Ing mongsa punika waradin ing wengkon kabupaten riki kalebet pailan awit saklangkung kathah titiyang ingkang kikirangan tedha, argining wos pantun tansah anyengkreng, ngantos kathah para dagang ingkang andhatengaken wos sakin gliya nagari, awit saking dayaning kyai ageng sepur, anggampilaken lalampahing para among dagang wau, ewadene arginipun wos dereng kirng saking 8 dumugi 10 rupiyah salaka, upami nagari riki tebih saking lampahing kareta api, wiba sangeting paceklik. Awit saking kikriangan tedha au, lajeng anuwuhaken tiyang lampah cidra, kacihna saben dinten ingkantor pulisi jejel tiyang ingkang majeng ing rol sarta ing landrad temahan amenuhi salebeting kunjaran wonten sawenehi tiyang ingkang sanget malarat telas pambudi dayanipun dados anema amandung sapikantukipun lajeng pasrah bongkokan dhateng pulisi, angangkh sagedipun angsalipun tedha kaping tiga sadinten ing salebeting papailan kagunan makaten wau inggih lajeng gampil kaleksanan. Palethekipun wulan Rejep punika ing riki sampun kadhawahan parmaning hyang minongka tambul salaming rejeki, inggih punika ngedali jagung ingkang saklangkung kathah , saben dinten ing margi ageng tansah anglur tiyang ingkang mikul sarta anggendhong jagung, ing peken peken gumelar matumpuk tumpuk isi jagung kemawon ngantos kathah para dagang saking monca nagari ingkang dhateng kilak jagung pambektanipun sarana kaemot pinten-pinten cikar, mila arginipun kapara awis ing dalem satus ontang pajeng 25 utawi nyengkani pun dhateng 40 sen. 2
Menggah jagung wau saestu amikantuki sanget ing mangsanipun pailan awit bilih kadamel sekul saha adipangolahipun raos utawi tuwukipun anyarupeni wosing pantun Bujawarta. Menggah tiyang nusa Bali punika ingkang kalebet luhur namung bongsa Brahmana, sesebutanipun Idha utawi Rahadyan Arya, ingkang estri Idha Ayu utawi Raden Ayu, lan bongsa prajurit inggih punika gogolonganipun bisnu Bathara, sesebutanipun gusti utawi rahadyan mas dene estrinipun gusti ayu utawi raden ajeng. Bongsa Idha leres luhur pribadi, nanging boten wenang yen jumenenga nata, kengingipun namung amranata ing prakawis ing agami, pangaktipun Padhandha, anyepeng serat wedalan Radekerta, bongsa Idha boten kenging kaungkulan tiyang sanes sirahipun sarta boten kenging kagepok wates bau apanginggil boten kenging kungkulan sinjanging tiyang, sorsoranipun kedah manganjali sanget bote kenging gleca-glece, yen seba asastanipun kedah angapurancang, kedah tapsila ngenorken raga, bongsa Idha kenging rabi patpat tegesipun sakawan kenging mendhet bongsa estri sanesing bangsanipun piyambak. Menggah bogsa Gusti punika ingkang kenging kajumenengaken pamasa, angreh kawulanipun sadarum urut-urutanipun ttacara inggih kados bongsa Idha, kuciwanipun bongsa Gusti boten kenging anggarwa Idha Ayu, namung kenging rabi teteluh (thethelu) inggih punika bangsanipun piyambak lan ngandhapipun yen wonten bongsa gusti purun purun anerak angger-angger anggarwa bongsa Idha, kapatrapan sapudhendha kasingkiraken ing salaminipun gesang, saha malih yen ewonten tiyang alit purun-purun angrangkat utawi mandung estri bongsa Idh lan gusti, yen kadengangan sampun mesthi kalarung ing sagantencara Balinipun kabanten utawi dipun tuweg makaten ugi bongsa gusti utawi idha yen purun purun mandung sabaranga, yen kadengangan padhandha ingkang ngrampungi, kasingkiraken dhaten gliya nagari laminipun gesang. Mengggah serat agaminipun tiyang Bali punika tuturunan saking Hindhu, angitanipun para Dhewa-dhewa ingkang agung, ingkangmanggen wontening Suralaya redi Himalaya. Panjurung Kula tumbas pananggalan ing Ngayogya sampun rambah ping kalih, kang satunggal wedalipun taun kapengker, ingkang atunggal kaangge salebeting taun punika, ingkang lumampah wuku Maktal, marengi tanggal ingsapisan wulan januwari, tganggal jawi ping kalih wulan madilakir taun Jimawal. Dupi kula cocogaken lan kurup watoning wuku wasana teka sulaya, mongka ta saking pamanggih kula sanadyan iong praja Surakarta tuwin ngayogya sami tunggil kurup petangipun tamtu boten sulaya, ananging kok geseh boten saged jumbuh, dhuh mitra puthut supama manawi sarju inggalih kulanyuwn katerangan kados pundi pathokaning pamethik wuku kang kaangge guru, bilih serat almenak wedalan ing Surkarta dhawah wuku julung pujud ping sapisan januwari boten sisip Kebon karajanpungkuran ping 16 wulan Rejep marengi Jimawal angkaning tau ntinengeran sangkala warna, kembar, sarira, tunggal sawujud. Kula mitranta pun D.A. kang dahat anyanyadhang sih. Sagung pahargyan Ing samangke kula sampun kadugen kajeng, raosing driya wira amarwata sunu, wirahsa kula kados ngapithing wanita kang moblong-moblong, punika upaminipun de amba kalilan pupul-pupul aleledhang ing udyana di bramartani, ingkang kula pupudya namung para empuning para makawi sampun wonten ingkang anyeda ing 3
pitembungan kula jawi, awit sakin gkirang lemesipun, matangwan amba kakaring ing wisma denda, bramartani ,muhung kumedah kedah sumerepa ing tembung jawi, boten langkung yen wonten lepating panyerat kula, mugi para kethuting sarjana aparing ngaleleresan sampun mawi memoyoki, awit kla sinau cara jawi ganthanipun wih wahyawahya panuwun kula wau wahya dyatmika. Kula ingkang nembe sinau cara jawi sampun angsal pawan linganya tuwan Juru ngarang, mapaleh bramartani Madhe Caneranana. Dhuh hyang Jagatmisessa, bathara Maeswara, Berahma, Bethara Bisnu, dhewa rathu dhewa rathu myang saripdis mugya samya anjurungaken ing pitaken kula dhateng prakonca, ambanityas sawagugen ing driya, mergi amanahcangkriman ingngandhap punika boten saged anyandhak mugi pramitra karsa aparing panjarwa dhateng kula, kenginga kinarya pipindha, boten pisan pisan yen kula anyual ta, sampun salah tampi, thithiyang ampuranga metakenanebena. Satriya adarbe garwa, nging den ajrih ing kapati, marga saben yen kapedhak tanpa dosa pinisakit mila tan sandhing sandhing yen tas den undang ing nguwuh, pinrih, mardiasmara tuhu priya tan pakardi, yen ana prang kang garwa kang mangsah yuda. Kawula bangsaning wreksa, asring kinarya jejampi, catur wandane aksara, yen pinet kalih kang ngapti, punika andarbeni , arti rasa kang linuhung, kan gkalih wanda ing wuntat lalawuhaning abukti, kathah lamun sinebut saking sajuga. Dhapure kalih katingal namanira mung sawiji, ngatase janma taruna, kapraira tanpa kardi, tiyang sepuh ngaji-aji, wit perlu pumaketipun dene kalamun ana, sujanma ingkang pinasthi, datan estune aran cilaka. Sakeca denira lenggah, angadhep wanara adi, anengenaken kumbaya, ing ngupakan isi warih, astanira kang kering, mung bau ingkang kadulu, kang kanan ngasta saya, cinelupakening wariyh, sinelehken ing wrana katilar tilas. Sakeca denira lenggah , angadhep sanjata adi, piser tumpuk nora tebah, saka prabonireng jurit hyang brahma mugwing ngarsi, yeku lawanira pupuh, saksana pinandukan pisewangsul angenani, yeku saking maweh dayaning sarira. Yogane bathara Brahma, sira kusumaning adi, lampahnya mawor maruta, tan kandheg lamu nlumaris dangu-dangu tan keksi, tanwruh saking dumunung, wiyosira sang retna, yen caket wor aningali, dumadakan anangis tanpa karana. Tan pisah kusumaning dyah, lan ingkang andarbeni, saking srusengsem binekta, saparanira lumaris arempitan kaeksi, mung poncot kampuh kadulu, deres punang pangandika, nanging tan wonten kan gngerti, lamun medal nuduhken wektu antara. Palastha. Dene ingkang mandhireng narpati, jeng sinuhun mangkurat ing Tegal, nulya ki patih adege, Gajahmada matarum duk sinuhun ngalaga nenggih, papatih Kartsura, duk ing ngadegipun adipati Mondaraka, santun raden Arya Nerangkusumeki, santun Arya Sindurja. Tri anidya, nata kang mandhiri, jeng sinuhun prabu amangkurat, nulya ginantya samene, adegira ing dangu, Sumabrata kiadipati, mantri man Kartasura, maksih jeng sinuhun prabu Mangkurat ing ngarsa, malah nganti jumenengira sang aji, sinuhun mangkurat Mas. Nulya akrajaya adipati, anindya mantri ing Kartasura, Pakubuwana, mandireng, kapisan Kartapurun tumarah ing putra narpati, sunan Prabu Mangkurat ki pati sinantu nama diapti Danurja sarta lajeng matihi jenengiraji, ping dwi Pakubuwana. Nunten nata kusumadipati, nuntenadipati Wirareja, wail anindya mantrine, sami ing kartapurun kan gjumeneng nata pan maksih, ping dwi Pakubuwana, nulya jenengipun adipati Pringgalaya, mantri muka ing Surakarta nagari, ping dwi Pakubuwana. Prapteng Pakubuwana kaping tri, nunten adipati Mangkupraja, ingngandong karan wingakeh, nunten ing jenengipun kang kapisan 4
raden dipati, sasradiningrat nulya, degira ing dangu, adipati Sindureja, tri papatih duk jenengira sang aji ping tri Pakubuwana. Nulya Jayaningrat adipati,maksih kaping tri Pakubuwana, prapteng ping catur pamase, nulya ing jenengipun mangkupraja ayah dipati, mantri mandanuningrat, tuwin jenengipun dipati Cakranagara, trianidya duk jenengira narpati, ping pat Pakubuwana. Nulya jeneng nya dyan adipati, nenggih ping kalih Sasradiningrat angimagiri sumare, yeku duk jenengipun kaping lima srinarapati, kaping nem srinarendra, Pakubuwanaku, nulya adegya anidya, mantrii sasrtadiningrat ingkang kaping tri, jabung karaningkathah. Duk jenengira srinarapati, kaping pitu wolu, lawa sanga, Pakubuwana pamase, nulya ing jenengipun nenggih kanjeng raden dipati, Sasra nagara kondhang beksanta budya lus sumingkiring reh duringrat duk puniku jumenengira sang aji, Pakubuwana ping Sanga Taksih wonten sambetipun. 5
Ongka 15 Setu Kliwon kaping 21 Rejeb Jimawal 1821 utawi kaping 20 Pebruwari 1892 Pawartos kawat Sribagendha mahanata dewi ing tanah Nederlan atampi pasungsunging Sinuhun TARki awarni bintang ageng ing tanah Turki Sekahpuordhe Kulawisudhan Jinenengaken asisten residhen ing Tuban Kanjeng tuwan Pansanten Jinenengaken asisten residhen ing Lumajang, Kanjeng tuwan Weinmalen Jinenengaken asisten residhen ing Sukapura, Kanjeng Tuwan Gordhon Surakarta Gusti Bandara Raden Ayu Kusumabrata, sadherek dalem ingkang sinuhun sapunika kala wingi wanci jam ½ 8 enjing kondur ing dalem kamulyan jalaran gerah sariranipun sampun lami, nalika dinten kemis ingakng sinuhun kanjeng susuhunan rawuhing Kusumabratan sarehning dinten Saptupunika angleresi tingalan dalem kajeng Gusti Pangeran Adipati Anom Dumados bidhaling layon karerehaken wonten ing dinten Akad benjing enjing jam 11 siyang, badhe sumare ing ngastana Imagari Pawartos kula wisudhan ingkang kapacak ing Bramartani ongka 12, kirang pratitisipun leresipun abdi dalem mantri Kalang ing kitha ageng, wondene nama tuwin sasebutan leres kados ingkang kapacak ing pawartos wau. Kula mireng pawartos benjing ing dinten senen tanggal kaping 30 wulan punika, panjenengan dalem kanjeng raden adipati Sasradiningrat amikramekaken putranipun putri saking wingking, dhaup kaliyan putranipun raden ngabei ing Purwawijaya, abdi dalem kaliwon ing Sela, menggah badhe panggihingpanganten wonten ing dalem kapatihan. Kanjeng parentah ageng nagari sampun andhawuhaken undhang-undhang, ingakng sampu nterang sahandhap ing sampeyan dalem ingakng sinuhun kanjeng susuhunan katiti maren tanggal kaping 5 rejep jimawal 1821 ongka 48, Surao ign samangke sawarninipun para ngabei Rongga demang abdi nipun para putra santana dalem punika tetepipun kedah mawi idining nagari, manawi boten mawi idining nagari, boten kaanggep arta lajegn kabatalaken wondene para ngabei rongga demang abdi nipun putra santana dalem wau, ingkang sampun kalajeng katetepaken dereng mawi, idining nagari, punika salebeting pun sangang dasa dinten saking titimanggsaning dhawuh undhang-undhang wau sami katamtokaken kasuwunaken idining nagari, manawi sampun dumugi wawangen mongka dereng dipun suwunaken idining nagari, punika badhe boten kaanggep sarta lajeng kabatalaken Kintunan. Sanadyan Cina ingkang anggelaraken dhadhu posing wosten radinan ing Jragan sampun kacepeng dening pulisi, ewadene samangke wonten ingkang sumambung malih, manggen wonten sangajenging gredhu nNatakusuman ngantos kalih utawi tiga, pontha, bilih sampun jam 11 siyang, nedhengipun tiyang dhusun mantuk saking sasadeyan godhong kayu sapanunggilanipun ing ngriku rame-ramenipun tiyagn ingakng sami ngregengi ingpagimeran wau ngantos uyel-uyelan inggih punika sami angatawisi bilih para kawogan boten pisan yen arumaos bilih anggening kaabdekaken nagari kedah rumeksa dhateng tata tentrem punapa punika boten badhe anjalari sudaning tentreming padhusunan. Hyah teka kados lampahipun sigedheg lan si anthuk. 1
Mas Karta satata ing Mangkubumen nalika ing dinte Rebo kaliwon ingkang kapengekr punika, wanci jam 6 enjing, kesah jagong dhumateng Kartasura, sareng lampahipun dumugi ing Lawiyan kapethuk kaji kinten wanci 60 taun pun kaji sareng sumerep dhateng mas Kartasatata boten saronta lajegn angrangkul kanthi udrasa, lajegn cariyos kathah-kathah, bilih awakipun taksih kaprenah paman kaliyan mas Kartasatata, mas Kartasatata tansah anjomblong awit piyambakipun pancen dereng nate wanuh dhumateng paman kaji, wasana sasampuning ararangkulan paman kaji lajeng pamit andumugekaken lampah sarta salaman, sasampuning salaman lajegn sami pengkeran sareng lampahipun mas Kartasatata meh dumugi ingkang cinisthaya, anignali tanganipun katingal suwung, supenipun kakalih sami bandhilan kinten arti 500 rupyah boten wonten mas karttasastataanyoipta bilih icaling supe kasamber ing sasalaman wau masKartasatata lajegn anglari purugipun risang mindha paman ananging nglengkara yen kapanggiya. Kinten sampun wonten kalih wulan punika, ing ngelos purbangaranwonten satunggiling tiyang estri anawekaken anakipun kinten wwanci 4 taun katumbas ing tiyang 3 wang e kesangetan ta, ayam babon boten angsal 3 wang, rare teka dipun sukakaken 3 wang, punapa kathah argining babon. Rare jaler nami, Sawa, kinten wanci, 13 taun rare wau sampun boten gadhah bapa biyung, pangujiwanipun beberah andheplok bubukan badhe gelasan punika pun sawasadintenipun ngantos angsal 3 ngantos 4 wang, dene pun Sawa wau dipun tantun ngenger boten purun labet sakin gremenipun adolanan lo punika namanipun sembada, amargi sanadyan sungkanan purun medal karingetipun. Klathen Tiyang nama Resanadi wanci 36 taun griya ing dhusun Onggapatran padamelanipun anderes wit kalapa, amarengi tanggal kaping, 20 jumadilakir kapengekr punika, wanci jam 7, enjing resanadi menek wit kalapa, dumugiing nginggil lajeng mapah, amendheti lodho ingkang sampun isi legen lajegn amatrapaken santunipun lodhong kangge anadhahi legen malih, sarwi alinggih ngrangkrang, wonten ing papah, sadanguing aningseti tangsulipun lodhong angsal danguning kalapa, papah ingkang dipun linggihi semplok resanadi kaget tangan tan saget gondhelan resanadi uwal saking papah lajegn gumlewang katemahan dhaah, asasarengan lan lodhong ingkang isi legen salebetipun gumlewang resanadi saged nyambi anjeleh, allah biyun gmati aku, mak bleg kaselak dhumaah ing bantala, sakala resanadi pejah seg tangganipun ingakng sawatawis radi celak sareng mireng swanten tiyagn sambat sarta mak blug enggal sami anuweni, sareng sumerep resanadi anjebabah dhepani siti, lajegn sami lumajeng angrarompa sarta angupakara amrih sagedipun waluya, watawis sapanginang dangunipun pun resanadi saged ebahs arwi agereng-gereng, ananging sampun boten saged jawab pitakenipun tiyang, watawis sapanginang engkas pun resanadi dumugi ing pepesthenipun, wondening tatunipun ingkang nalanjar\er ing galempeng kiwa pepes kakalih, balung lengen miwah bau samijeplak netra medal saking embanan andaloler, adhuh memelas sanget nun bojo miwah anakipun tansah dados rerejengan. Katandhan Pasindhen kabupatenpun Bak Jeng Gadhing Arabi Ing mangke kraman ing tanah Yaman sami amampang malih, mawi dipun senapateni Imam Ahmat Adin trahing para ingkang sami mangereh tanah Yaman Kina makina, 2
para kraman sami mangsah kitha sanah, ing ngriku kapethukaken prajurit Turki, para pagnageng sadaya sami balela, kawontenanipun punika sadaya kaewokakenprakawis ageng, awit dunungipun sapunika manggepokan agami. Manilah Lotrei Arta iing nagari Manila ingkang kagebag saben wulan ingkang kapatah amendheti seratipun lot tiyagn budheg satunggal tiyang picak satunggal muhung supados boten saged sakuthu utawi ambalithuk dhateng titiyang ingkang tumbas letrei wau. Ing nagari Manila manawi wonten titiyang ingakng angadegaken kambengan sawung, mawi kapundhutan paos dhateng nagari, ananging saben tiyang ingkang lumebet dhateng kambengan sawung wau, sadadyana mung mirsani thokthok uti kenging prabeya mengga, kathah sakedhikipun prabeya dipun pantes kaliyan panggenanipun lenggah, wonten ingkang 1 rupiyah 2 rupiyah ngantos dumugi 5 rupiyah, dene para ingakng dhateng kambengan sawung wau panganggenipun sami sarwa sae, kados dene mangangge pameran. Ustraliya Wonten sawenehipun bongsa Eropa sampun amrasudi damel brandhi, ingkang kadamel wosing kopi, kawertos ing nagari Ustraliya ngriku ugi sampun wonten sawenehing bongsa Erupa ingkang adamel anggur ugi saking wosing kopi, sarta sampun nyaosi icip-icip anggur gagrak enggal wau dhumateng pangagenging nagari ngriku, saha sampun angsal pangalembana awit sakin gecaning raosipun wah tumandukipun dhateng sarira prayogi, jalaran sanadyan angunjuk ngantos langkung saking wates ugi boten anjalari sasakit utawi mendem muhung seger kemawon. Panjurung Panjarwa cangkriman Kanthi karenaning kayun kayuyun ayun ngesupi, cangkriman winangun krama, sinekar sinompa ngrawit tekang tinrapsusta ka bra ing rihanggara kawuri. 1. nahenta awiyosipun cangkriman ingkang sakawit punika bongsa kukila, puyuh priyamyang kang swami, wit paksi wau punika, estrinya kang surengwesthi. 2. deka ing dwi bongsa kayu asring kinarya usadi, aranipun catur wanda, wanda dwi ngadarbeni, wredirahsa kang mirasa, punikantuk dening manis. Ingkang dwiwanda ing pungkur, lalawuhaning abukti, kathahlamun cinathaha, punika jangan upami, yen kinumpul kalih lingga, mungel manis jangan yekti. 3. ingkang kaping tri tinutur, dhapure kalih kaeksi, aranira mung sajuga, nirdeya tumrap taruni, yen bongsa wredamilala, puniku tasmak raneki. 4. cangkriman kang kaping catur, lenggah ngadhep waranadi, anengenaken kumbaya, ing ngumpakan isi warih, wosing karsanitreng wrana, punika jan mestrimbathik. 5. pada ping ponca winuwus lenggah ngadhep sanjatadi, myang tumpukan mimis obat saput sakaprabon jurit mengsahipun sanghyang Brahama, punika janma madadti. 3
Ongka 23, SetuPon kaping 19 ruwah Jimawal 1821 utawi kaping 19 Maret 1892 Pawartos kawat Kamot nawalanipun Kanjeng Gupremen Katitimasang kaping 14 Maret Punika, pamerangipun tanah Patalongan dados dhistrik tuwin Onder dhistrik ing mangke kaewahan. Surakarta Sambetipun pasamuan garebeg Prawadana jro praja tanapi, sagung wadana ing dhusun samya, pangkating lenggah tanpae, sadaya nunggil dunung, kawuwus ing dalem ngloji, kanjeng tuwan kalaan jeng sang narpasunu, wusnya lenggah sawatara, kanjeng tuwan nulya jengkar saking kursi, tedhak mring kabujagan. Datan pisah jeng sang narpasiwi, myang jeng gusti parbau pran gwadana, para tamu sadayane, umiring dhahar agung, duk tumedhak dipun urmati, musikan mawurahan ing sapraptanipun pratisthane ondrawina, emper dalem residheni ingkang wingking, kaatur tan kuciwa. Kawistara ngantarani peni, kang tinaning rasa kanikmatan tamtu tanana tondhane, saking lor mujurngidul kanjeng tuwan lenggah ing kursi, munggeng samyadanira, saking lor lan kidul ngajeng ngilen kananira, kanjeng tuwan jeng gusti pangram dipati, anom mangkunagara Kanjeng gusti pangram adipati, arya prabu prang wadana lenggah, kursi larikan kang kilen dadya timbanganipun yunayunan jeng resi dhensi, kanjeng gusti pagneran prabu wijaya wus lenggah lan ari sadaya, atanapi kanjeng pangram Santana aji, sadaya minggah pista. Pra militer myang satriya upsir, prawadanan lan irlanamtenar, wus lengah aneng tamtune, wonten malih winuwus risang mantra pangarsa tuwin bupati kang nayaka, kang aneng binatur, samya dherek minggah dharhar, nging sanindya lenggah nya celak jeng gusti, prabu Aprangwadana. Prabupati kang nayaka tuwin bupati ne pulisi nagara, myagn bupati kadipaten lenggah nunggil pratamu, seselingan amtenar lan hir, kanjeng tuwan kalawan jeng narpasunu, pratamu murweng bujana, langkung asri timpuhing kar pulan piring, lir larasing pradongga. Prapteng madya antaraning bukti, kanjeng tuwan sigra ninthing gelas mongka todha sasmitane, isining gelas anggur, sawusira larih waradin kaping kalih sasmita, mring sagung pratamu samiya manjurung seja, kanjeng tuwan amandya ken tembung manis ngunjuk ingkang kapisan. Wilujeng dalem jeng nata dewi, ing Nederlan H.M. Wilhelminah, binarung lan surak rame, lumuntur kang panjidhur, mares raja kadi ngastuti, sasireping musikan sadaya wong ngagung, dumugeken ondrawina, sawatara jeng tuwan Kundhisi malih, ngunjuk ping kalihira. Pan minongka wilujengira sri kanjeng tuwan guprenur Genral Indhinederlan kang angreh tanggap surakira sru, lumreng tawang sinawung musik masung seseging para ingkang dhahar minum sami repin gpakurmatan kanjeng tuwan residhen kundhisi malih, ngunjuk kang kaping tiga. 1
Wilujeng dalem srinarapati, ingkang sinuhun jeng susuhunan jendral Yoringwadyane, kanjeng srimaha agung, ing Nederlan sang raja dewi, kumandhur ridherrira, Nederlan Senleyu, myang kumandhur mawi bitnang, Ordhepranepyosep nagari Ostenrik surakira gumerah. Raras linut sriswaraning musik yayah mongka panjriting jawata, kang manadukara dene, ngunjuk kar kaping catur, kanjeng gusti pagnran dipati, anom Mangkunagara, kang manitreng tembung, minongka wilujengira, kanjeng tuwan O.A. Bugabilutir, residhen Surakarta Taksih wonten sambetipun. Kala wingi syang uwit asem sawetan regol ing Purwasukaryan esol angrebah titiyang sacelaking ngriku, wonten tiyagn jaler satunggal ingang nemahi pejah, ananging pejahipun wau kajawi karebahan kajeng, kalayan kabala king toya awit nalika punika ing ngriku nuju kabenan malah ngantos setu enjing punika wau, radinan bathangan dumugi pasar kaliwon taksih kaambahh denign giyota, lebeting toya 3 kaki. Kajawi tiyagningakng pejah punika, wonten tiyagn kasangsaran namungnadhang kanin kemawon jalaran kasrempet ing wit asem wau, ananging sami wilujeng. Rehning uwit asem ingkang dipun tanem sapinggir radinan punika, sadaya sampu npethot panceripun mila bilih kasesp panutuhipun saben wotnen angina ageng tuwin jawah deres asring anjalari kasangsaran. Nalika malem Jumungah Kaliwon kapengker punika wanci jam 3 dalu, pn bisui Ngadisuryan garumut tiyang tilem wonten ing bango pinggir radinan ngapeman ing kang sisih ler, saweg garayahi kemul tiyangipun tangi mawibengok-bengok, ngantos anggegeraken tiyagn pakampungan ingkang celak ing ngriku sadaya, sareng dumugi ingngradinan pun bisu sumerep gumarudugipun para tandang, lajegn mlajeng mangilen, para tandang tumambirang ambaledig, sareng dumugi ingpara patan ngapeman pun bisu malah kendel asedya purun mawi anggelaraken main konto, rehning namung kontonan sanes koto saestu, bisu inggih lajeng kapurak-purak tiyang kathah, dene tantrimanipun ingkang dipun tarayahi wau, pun bisu kalampahan kabekta dhaten ging kapulisen kilap kadadosanipun prakawis Retnapandulu. Kula sampun maos serat bramartani ongka 18 wonten panjurung ingkang katandhan kondhestu, agelaraken ingakng sami kasukan dhawh posing wotnen ing margi sakidul ing Gemblegan punika pancen inggih temen ananging pulisinipun boten kok kasangetan makaten awit saking pakabaran sampun rambah-rambah dipun sruwe ing pulisi utawi ingkang agen ananging mandhegani lalangen (dados Bandar) sanes bongsa jawi utawi bongsa cina, mila namung tansah kacipah kasipuh, krusag-kruseg kemawon, dados saupami ambuburu peksi, peksinipun lajeng anglangkahi lepen ageng ingkang kathah bebayanipun tur kreteg tuwin wangsul baitanipun sagedipun inggih namung matur, (*) saben sampu matur inggih sampun nyengka-nyengkanipun namungngajrih-ajrihi rare dados namugn ao,ao, anggeripun sampun bibar anggih sampun kendel anggenipun ao ao inggih wiwit main malih, lahambok cobi ingkang pating kacipuh wau angsal sarat sagedipun ngambah lepen ingkang nyrwe wau sanget anggenipun kaweken awit boten wonten wusananipun inggih lajegn 2
ageng sarta lepating babaya, kados inggih boten dangu-dangu, la tiyang pados dereng angsal bokmanawi pancen boten wonten saratipun Criyostu Hyah mas Teka kaya dhayoh neh, lahembok bongsa punapa rak inggih wonten ingkang angereh ta sumongga kalajeng digatosaken angatas dhateng inggilinggilianipun sampun namung ambuwan gtilas angess angeses emperipun kok kados dongengipun si gedheg lan si anthuk (*) punapa saestu sampun matur. Yogyakarta Gusti Kanjeng Ratu Mas Garwadalem ingkang Sinuhun Kanjeng Sultan ibu dalem kanjeng Gusti Pangeran Adipati Anom kala dinten Rebo Kliwon tanggal kaping 16 wulan Maret punika, wanci jam 2 siyang dumugi ing jangji seda kondur dhateng raamtullah, jalaran gerah padharan, ingkang ditnenipun kemis legi wanci jam 10 enjing layon dalem kabedhalaken dhateng ngastana Imagiri, ee uparengganing layon boten anguciwani, wiysipun saking kadhaton dumuginipun alun-alun pengkeran kawiyosaken pamengkang ingkang wetan, pamuhikula mugi-mugi gusti kula ingkang sinuhun Kanjeng Sultan Ginanjara santosa ing panggalih dalem makaten ugi putra dalem gusti, pangeran adipati anom mugi-mugi sami amulunga dhaten gpapasthening paneran ingkang maha agung, enggal sami amanggih asuka bingah lilintuning sungkawa dalem, sami linastan tuna ing yuswa dalem awetta dados sampun dampa nguyubanpun para kawula dalem sadaya. Tuban Awit nawala dalem kakancingan kanjeng tuwan residhen Rembang, anamtokaken dhumateng: 1. Raden Ngabei Prawiradiwinata, manri gudhang sarem ing dhistrik REngel 2. Mas Dana Adikrama, Mantri Kabupaten Tuban sami kaundur saking kalenggahanipun menggah kaparenging karsa dalem kajeng tuwan residhen ingkang kakarsakaken anggetnosi kalenggahanipun raden ngabei Prawira Diwinata wau, mantra ulu-ulu ing dhistrik Ngawen Balora, dene ingkang kakarsakaken anggetnosi kalenggahanipun mas Dana Adikrama, mantra Ulu-ulu ing dhistrik Waru Rembang. Nalika dinten malem Kemis wanci tambur, ing kampugn Dagan wotnen sawenehign tiyang amanggih babaya kabacok dening durjana, ngantos nandhang labt sapanggenan wonten ing Bathuk. Sanadyan ing taun ingkang kapengker punika wontenipun taneman pantun boten patos medal ewadene masa punika ing tedhanipun para kawula alit tuwin sanes-sanesipun boten rakaos awit saking parmanipun gusti ingkang maha agung wotnenipun taneman jagung medal sanget saking kathahipun ing dalem satus ontong jagung ingkang ageng pyambak namung argi salangkung sen. Pun Kesed Batawi 3
Para siswa ing kawruh Mestri ingkang sampun kaleler ing kasagedanipun dhateng pangupakaranipun para sakit sapanunggilanipun ingkang sampun katampen anyekapi ing ngandhap punika naminipun. Raden Mas Sukardi saking Yogyakarta RadenMas Suyadi saking Yogyakarta Raden Benong saking PUrbalingga Mas Dahuwd saking pUrwareja Mas walidi saking PUrwareja Mas Sempuk saking Kuthaarja. Para siswa wau kados nunten kapatedhan nama....tuwan besar, kaparengipun sami apangkat dhikter......kasagedanipun anjampeni tiyang sait. Poelong obat derri Cauvin Poelong obat derri Cauvin. - sekarang troesah berkata kata lama derri ada patoet dan haroes besaar derri poelong obat Cauvin, akan bekin brissih darah, atoerkan kardja derri bagian badan, dan bekin qoewat badnanja orang segalla, bagitor dia soedah kenal di mana mana. Apa terlebeh ada ennaq kapan pake, dia boleh ambil dan misti pake sedang dimakan, lajin sakali ada sama oepaja roepa itoe, jan gbekin gadhoeh besaar di dalam orang poenja kardja. Roepa tepake jang ada toeroet satoe satoenja bosetta bekin trang itor, dan bagitoe tiada bahaja apa apa bekin salah kapan pake, poelong obat Cauvin boleh dapat dimana mana doenija segalla. (II) Tetempah ingkang tampa damel Nata ing praja Inggris ajujuluk Prabu Hendrik ingkang kaping Wolu, akaliyan ratu ing Prangkrik ajujuluk Prabu Prancis ingkangkaping sapisan wawatekaniun sami brangasan: Prabu Hendrik wau kagungan karsa, bdhe anglampahaken undana dhaeng Prabu Prancis sarana tembung sereng, wondening ingkang kakarsakaken kautus abdinipun priyantun ageng anama Tomasmur, sareng Tomasmur sampun kadhawahan pangandika ingkang kadhadha kapundhi, anunten munjuk dhumateng sang nata: Gusti, , kawula sanget ajrih amundhi dhawuhpangandika dalem ingkang sereng punika, awit manawi kakethok gulu kawula, amargi Prabu Prancis watekipun bgrangasan pabu Hendrik angandika, aja sira sumelang, ye si Prancis angethok gulumu, sakehing wong Pasman kang samengko padha dudunung ing tanah wewwengkonipun amesthi ingsun kethoki gulune kabeh, Tomasmur amunjuk dhuh gusti inggihsanget ingpanuwun pamundhi kawula, ananging sanget sumelang kawula, mbokmanawi sirahipun para titiyang prasman wau,boten wonten satunggil-tunggila ingkang nyamlengan dhateng pundhak kawula. Ki Jaka Turidasmara Balepita. Panjurung Sangking panyawang kula sapunika ing paman Bramartani katingal regeng, amewahi resepipun para maos mila panuwun kula dhumateng para sarjana mugi sampun sami kemba anggenipun kakosodan wonten ing ngriki, kajawi punika panuwun kula dhumateng para maos mugi sampun pisan-pisan amanggalih bilih kula sumedya 4
anyanyadhang mengsah, Bramartani. Dhuh para gembonging sarjana kula nyuwun saserepan ingkantg tansah andadosaken kodhenging manah kula inggih punika. ing salugunipun amung supados angramekaken I. II. wiwit kula punapa wontenipun tiyang estri jawi atunggil nama kaliyan bojonipun kadosta bojonipun Suta karan bok Suta, mongka cariyosing ki dhalnag, nalika jaman purwa garwanipun raden janaka taksih nama Srikandhi boten nama raden nganten janaka. Awit saking piwulangipun isnten wontenipun tiyang jawi amangangge udheng, badhe saiba bingah ing manah ula manawi sampun wotnen sarjana ingkagn paring katerangan. Ing Krendhawahana tanggal kaping 11 Ruwah Warsa Jimawal 1821. Kula pun Endhang Werdiningsih. Anyanyadhasih. Ambok manawiwonten rumentahipun sih kadarmaning para winasis ingkang sami aleledhang wonten ing pabaratan bramartani, kula nuwun mugi karsa aparingpangestu saserepan bab tembung kados ingkang kajarwa ing ngandhap punika. Tembung pa tiba sampir, , tuwin srikawin punika tembung punapa, sarta kados pundit tegesipun namung punika nun ingkang kula suwunaken pangestu saserepan o saiba bingahing manah kula amrwata suta, upami panjenenganing para sarjana karsa anaruwe dhumateng atur kula wau, Sinerat ing Sokangambar kaping 12 Ruwah Jimawal 1821 Katandhan Pun Itheng. Kadyangganing kukila ngumpung ngupit maincumar miruta craning tyas pun gendropangrukmi dene, sampun adarbe atur , mring mitramba jatining jati, risang widyakamawa, mawarjet marda, mardi mardawaning darma, mrih lesari lumantareh sabda munggwing, mila parjongkatama. Tumuwuhing ngupiptamayaening, angenggali tembung pajampuha, sinambadana karsamane, Manawa budi nulur, ring ngabyangukup masamya basuki, tarwi angayogbagya, akita tumundhuk ring kaswanta sanityasa, nanging mangkya ulun dereng amigati, pun gedrah atur tandha, I nata. 1. Lir kayungyun ing kayun mangayun-ayun, sambungin gpustaka, wawarah ing wong nunuli, kang winurya madyaning pustaka warta, 2. ongka pitu, dumadya kirping dwilikur, rinanmardhisara, sarana ingikedening, risang damakumawi widya kamawa. 3. larua wimbuh snen sumunu, ning pustaka warta, tanapi karya sacaryaning, sagung para swarjana kanang nupiksa. 4. marmanipun ulun dahad ngayuna-yun, sambunging wasita, mamrih dadya dadalaning, lumastari renaming para swarjana. Adhuh saiba bingah ing manah kula, manawi sang damakumawi widya kamawa karsa anembadani panuwun kula, sastra mardawa ing Paregpura. Sarehning sampunantawis sang para parama dereng wonten kang matyariwa waliring sang ngampukata, kula ingkang manadukara. taman 5
Yayah miyat ingkang swarwasari, kang sumawur sinranging maruta, kongas srumelegan dane, mamredumadunyarum sripanjrahning kusuma, masungreneng kalbu, duk ambuka pustaka bra, angka sapta welas mamalan muleti, ring tyas sarahsanira. Tembung tembung tumambunging budhi, risang mudha punggung mamrih guna, gunawaningtyase astune, tarlyan saking puniku, sarawunganing kawruh sami, samuning pasamoan apasang susungut wiwingidaning budaya, mamardaweng reh murih raras rumanis konusing kanimpunan. Ulah silakramaning lulungit miwah tatatrapsilaning sastra, kasukartan sayektine, ing pustaka bra tuhu, pacrabakaning budhiadi, tur ambah dereng montra, ulah laksmanarum kdhi sapara parama, ingkang sampun ksumbung sumbang geng budhi, budhi man busanuksma. Panuksmaning reh kang ngagal alit parandose raosing driyarda, kaduwunging pangudange, sang wredha kyai jurungarang mamrih rengganing warti, tumraping wartotama, tumamaning kayun kawuryaning kaasaryan kadya gganing nganduluring dhanudyadi, mrih reh asmarawimba. Wimbaning kang kasatyan satyasih ring tyas dahad sinanti satata, tinulusna salamine, sasaged-saged lun rehnirarda amudha pinging, punggung geng sru gumuna, aksamanta muhung, dene amba kumawawa, tur waluyan wahyaning ngukara kontit tarmanis tar pararas. Amba tuhu pun dam kumawi, kumawi gya apindha sarjana, atur jarwa, sawontene, tanpa wawaton tuhu, papanggiyaning kang inanggih ing budi, bab rasmana, kateranganiun nenggih tembung pajampuha, bokmanawi mangkaten teranging apti, winangsulen purbanyang. Wargasastra awitireng nguni, ca lan ja nya wenang lintu sabda, uger tar nglirwaken lwire, pajampuha witipun andhaning pajampu lwiring, ruket rumaketing trap trapsilaing wuwus dumadya tembung wiluta, wilutaning tyas mongka pamalad kapti, puji pikajengira. Mila pajampuha den cudheni, ingkangmugi mangkaten trangira, minongka kontha-kanthine, sadaya tembung katur, ingakng darbe raos maladsih, wit katur tegesira, sumengkeng ngaluhur, kainggahaken pikajeng dya, pan mangkaten teplasing jarwa, myang werdi, leres lepat sumongga. Puhara neng muhung mintaksami, ring sangyaning san gpara sarjana, kang sampun limpat slwire, de ulun kamipurun calaklancan aninisani, sing gredha mawor sabda, sampatin gpangapus pinupus pun toningkarsa, tinengeran ambabar wrinangga yekti,mudha, widyakamawa. Tamat las. rumararas manekawarni, 6
Ongka 24 Salasa Legi kaping 22 Ruwah Jimawal 1821 utawi kaping 22 Maret 1892 Kulawisudhan Kanjeng Tuwan Twesel Asisten residhen ing Baweyan kapindhah dhateng Sedayu Kanjeng Tuwan Labar, ing mangke dereng kapatah ing pandamelan kaangkat dados asisten residhen ing Baweyan Surakarta Ing pangecapan ngriki mentas ambabar: serat kawruh jagat lajeng dhateng kapulowan Indhi , anyariyosaken kawontenanipun salumahing bumi, dhapring jagat sangenge, rembulan lintang, sapanunggilanipun dene cariyosing kapulowan anggiyaraken kawontenaipun pulo pulo, tatatuwin caranipun sadaya bongsa, punapa malih basanipun kawontenaning paparentahan saha panggaotanipun para titiyang ing pulo pulo wau, serat wau sakalangkung prayogi kadarbe dhateng sinten kemawon ingkang pancen remen saha teberi sinau angupaya indhaking kawruh, utawi pancen prayogi kadamel amulang rare, saha ambabar pepethikaning serat cariyos sadalu, lampahanipun alidin abusamad tetembunganipun sakalangkung sae, pangarangipun katemaha tanpa tembang, supados para rare resepa amaos punapa malih pancen kaangkah namung angangge tembung wantah. Terang ing sahandhap sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan sarta kacondongan panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen kanjeng raden adipati mentas angundhangaken kaetang wiwit tanggal kaping 24 Januwari, 1892, dumugi kalih welas wulan garobag ingkang mawi pasangan lembu taksih kaparengaken kalampahaken manut undhangipun nagari ingkang kawaradinaken nalika 23 januwari 1890 pancenipun nagari sampun boten amarengaken lampahing garobagmawi pasangan lembu utawi maesa, ananging nagari anggalih ing masa punika, par akawula radi rakaos anggening ngupados siti payah, pramila amarimarma wawangening awisan kalih tahun kaomberaken sataun malih, supados para ingkang sami gadhah garobag anggening ananjakaken garobagipun radi wonten tambanipun, ananging samanten wau namung tumerap dhateng sadaya garobag ingkang atitik taksih sami santosa taksi kenging kalampahaken. Kala malem Slasa tanggal kaping 22 Ruwah punika, wanci jam 10 kitirip abdi dalem Jajar Onggadara, jagong dhateng griyanipun Ki Sadrana, abdi dalem Jajar Panyutra sami kaparak kiwa, ingkang gadhah damel mantu, kitirip wau kasegah ngunjuk anggur sepet satengah gelas boten telas lajeng nedha santun ngunjuk jenewer bikteran satengah gelas ugi boten telas dereng pantara dangu sambut padharanipun karaos senep karingetipun reweyan salajengipun medal badhe sene, dereng ngantos dumugi ngenggen sampun ambruk kapitulungan ing kathah lajeng dipun baying badhe kaantukaken saweg dumugi sawetan pandhapi pajagongan wau dipun takeni boten saged mangsuli, wasana sareng kapatitisaken sampun murca jiwanipun dados sakitipun namung 20 menit punika sakalangkung anuwuhaken gumun ngungun getunipun ingkang sami udani, amargi sai katemben tuwin aman saking taksih anem Purnadiwirya. Mas P.N. kinten wanci 28 taun ing kampung PUrwaprajan sampun sawatawis wulan anggenipun nandhang sasakit kataman gondhang-gandhung, sasakit wau minggah 1
dhateng mripat rinten dalu tansah anggiyeng panangisipun sapinten warnining usada tanpa tumama, gelenging cipta mas P.N. ing nalika malem Senen ingkang kapengker punika wanci jam 3 nedya anglampaus jiwa sarana kaji ret jangganipun patrapipun mangkaten Mas P.N. ancik-ancik dhingklik lajeng dhadhung sasisih dipun angsalaken ing usuk snaginggiling patilemanipun pasisihipun dipun kolong lajeng kajiretaken jangganipun set dhingklik kapancal punedya lena genteyong gandhul ananging ambok manawi derenginareng dening ingkang murbeng tuwuh menggah lenanipun mas P.N. sadangunipun karoncalan punedya lampus kepoyuh dumadakan angsuri rayinipun jaler ingkang anunggil tilem piyambakipun rare kaget garagapan awit kecuran toya wah dilahipun pejah, gagap gagaap kakangipun boten wonten saeng jenggel sumerep kakangipun sampun agenteyong, rare lajeng ambangok nedha tulung, ingsarehning ingknag nunggil sagriya ngriku rondha sampun sepuh, boten saged atutulung dados muhung nangis sarta ugi cerek ceek nedha tulung, boten antawis dangu para tongga ingkang mireng tranggina sami dhateng saha asikep dadamel awit sami anyana bali wonten bancana utawi durjana, dupi para tandang lumebet ing griyanipunbok rondha sumerep mas P.N. taksih gumandhul dhadhunglajeng katatas dhel pneyda lena wawahingan ben groyag nanging sampun tanpa bayu muhung kantun ketegipun kemawon sareng kaupakara dening para tandang, saged angremet sarta waluya ngantos sapriki. Kondhestu Nusa Jawi Nalika dinten Saptu Paing tanggal ping 27 Prebruwari ing nagari Buleleng katurunan jawah deres sadinten ambal kaping sakawan malemipun Saptu ugi jawah sakalangkung deres kados dene sokaken dhawah ing toya, kinten wanci jam kalih dalu, lepen lepen sami banjir, toyanipun buthek sareng dhawah dinten ngahat pon sadinten muput angapradanggapati boten kawistara, awit saking kandelipun punang mendhung mangandhanu, imbang catur, otara, dhaksina, pacima tuwin purwapeteng deing badrairawan sanghyangBayu amiyosaken sami rana midid anglandeng wiwit kenceng mawor barat lesus nunten jawah bres wiwit jam satengah wolu ngantos jam sanga, margi- margi resik agasik tur apik lir pendah sinaponan awit delanggung delanggung wau sampun sami kaurug wedhi sadaya, mongka kjawahan dados malah padhet abentet. Kocapa ombaking samodra wiwit dinten malem saptu sampun ageng nantos angrintenaken ing dinten ngahat ombak sangsaya ngrebda, ngantos tuwan kumendhur ngutus masang bendera biru. Sigegen mangsuli cariyos obak amarengi pukul stunggil siyang angina saking ler kilen dhateng, barat lesus sru muwung gumrubug sinarengan swaraning ombak gumuung golong-golongan sami tempuh tinempuh ganti mecah anyekar gelagah, asritinon sakng mandrawa, sareng tabuh satengah juga punang wresti tumurun tanbuh tanuh deresipun nanging boten dangu, namung kalih tengah jam dene ombak sangsaya liwung panyentoripun samodra roblir kinebur, tansah ragregegan jukung jukung sami kenteas dhaten gdharat giyota wangkang titiga tansah kombak kombul ngambak ambak katempuhing ombak gumulung, sarehnng sami santosa, dados panggah apuguh kewala. Enggelan 2
Wonten sawenehing tuwan-tuwan adamamak kenah dudunung ing kitha Londhen menggah anggening jojodhoan anakanak satungal estri, ananging saben dinten tansah aponcakara, ingkang estri kaweken kalamapahan ingkang jaler katilar, arangkat lan tiyang jaler sanesipun nunten sami mangakt dhateng ngamerika, wonten ing tanah wau ngantos kalih dasa taun laminipun sarta anggening angupaya siti payah, sakalangkung sampuluripun ngantos kawentar bilih sakalangkung sugihipun kocapa pun bojo rangkat tinekakake ing janji, kasugihanipun ta darbe ingang etri, ing sanalika punika pun estri tekakake jegan enget dhateng bojo sepuh, dumugining pun ing kith alOndhen pun estri anarutus anggening madosi, dangu-dangu bojoinggih kapanggih saha sanget anggening anandhang papawah sakit punap amalih anakipun mentas kemawon pejah, pun estri lajeng angrungkebi suku saha sanget panalangsanipun dhatne gingkang jaler, sanalika bojo kaupakara kalamapahan saged waluya, ananging piyambakipun piyambak awit sanget anggeing anggulawenthah dhateng bojo, punika katularan sakitipun pun bojo katemahanipun pejah, adhuh memelas sanget lalampahan punika, kawekasanipun yatra bektanipun estri dhumawah dhateng jaler, ingkang ing mangke parikanipun tamtu, la lolampang anglawa ijo...baya mirah baya inten ing sun ora anak ora bojo, ingsun nemu raja brana sayuta, toblas. Warni-warni Ing tanah amerika sampun wonten tiyang tumbas kapal satunggal ngantos regi 375.000 rupiyah, ananging kapal punika pancen patohan bilih kadamel balapan palajengipun saengga lepasing punglu ingkang tanpa upami, tur kapal wau saweg wanci 3 taun. Dereng lami ing Surabaya wonten kaji dipun cepeng dening kapulisi, jalaran btoen saking cidra ing sasami, ananging muhung mungkur dhateng pandamel sarak rumaket dhateng pandamel sarik awit saben dinten tansah mangun poncasura panggah Minoem Brandij, sanes kaji dhing kaos niku arane, asnapun nun Warti badhe banjir Sinarkara duk saniscarari, jroning balowarti sisih wetan pramanuja suwarane, kumariwik gumuruh, apuyengan apoyang-paying, kenthongan munya ngangkang, raryalit gumuruh, netya sawayang wuyungan wit kawarta praptane kang tirta banjir, saking janawiganggang. Marma sami sandeya prajanmi, de ing siyang wanci jam sakawan warsayandas maksih ngreceh, praptaning wanci surup malem saniscara pon ari, maksih dres kawarsiha, pracalita barung, duk wancasatengah sapta, tirta banjir wus prapta laju ngalebi, jroning kampung Carangan. Saking rame sumuruh prajanmi, wayang wuyungan prasasulanya, arsa ngilisis dhayane, wit sakeh kampung kampung, wus kaleban ing tirta banjir, titir gendhong kumandhang, mendhung angendhanu, maksih ngreceh kang warsiha, saya bingung janma ngili ngolah ngalih, ngalor ngulon tan kendhat. Nihan wonten sawenehing janmi, ngili ngaler bingung yung-nguyungan gendhong kalasa nganthirare, samanteang raka pethuk janma juga ayun angili, tinakenan pasaja, lamun ing ler sampun, kaleban ing tirta kara, wangwang wangsul janma kang tata nyeng warti, bingung uyung-uyungan. Sambat-sambat ngawuh ticalerik paran baya de kagila-gila, uda kabanjir praptane, wus ngelepake dhengkul warsayane maksih gumriwis gebyaring pracalita, binarung galudhug dhuh ngendi pangungsening wang, kongsi wayah jam sanga maksih garimis kang mendhung durung mendha. Tan winarna sambate prajanmi, piniyare ngrsngrerontog driya, melas asih sasolahe, dereng gung wayang-wuyung, apuyengan 3
apoyang-paying, gendhong saking gumandhang, titir gung gumuruh, mimbu aramening swara, ting jalerit rare tri miwah rarya lit, ngupaya pangusenan. Yata wonten parmaning hayng widhi, jam satengah sadasa kang warsa, sirep rarereh ririse, mendhung sumilak sampun muhung kantun lamuk matipis theng munya jam sadasa, wus resik kang mendhung, nanging sang haygn Salancana, dereng keksi kalimputing ing mamaksih, theng wancijam kalihwlas. Byar gumilang sumunu mratani, saniskara sesining buwana, wirawirasmi sunare, kang tirta banjir sampun larat langkung saking sakaki, sukeng tyas pramanuja, dewus rot kang ranu, rpaptane sadalu pisan, kongsi enjing sakin larat kanangwarih, rahayu prapteng siyang. Pamudyane pramanuja sami, pajampu awidada raharja, aja na karakarane, karana kanang ranu, yawn kongsiya prapta ngalebi, sesining pakarangan miwah kampung-kampung, sawastu dadya daruna, ardayaning para manuja kang sami, kataman tirtakara. Endhang Endhaniraras. Panjurung Pangreseban katur angger puthut guritna. I, I, sumebaring manising sabdanipun angger dene mubyar dados cahyaningpustaka warti anguwuh-uwuh p0un bibi ingkag saweg kasengsem amarsudi ulah langenkridha wonten ing Dhepok o, ingigh boten kadosa angger ing ngatasipun tumitah saweg kasengsem ulah panalongsa lajeng kacetha saliring druhaka, dados raosing cipta ngantos cupet kalimputing kawontenanipun ing manuswapada, boten langkung pangaksamanipun angger dhumateng pn bibi, ananging sasampunipun kula rumaos sisip utawi sanet kasamur rembagan pamarsudining seserepan murih regenginng pustaka warti amiyak padhanging manah, kados dereng wonten ingkang marsudi jarwaning waton ingkang kasebut serat wyakarana, inggih punika, ikriya, kekriya, kriya wantah, kriya wacana, tripurusa, otamapurusa, bawa, bawawacaka, adiguna, sambawa, tanduk, tanggap ajnya, wisesa, punika jarwa tegesipun kados pundit, mongka ing pawiyatan jawi kangge amulangaken ing kang dereng sumerep tegesipun punapa wenang kawulangaken saupami sawenehing siswa anerangaken kados pundit tegesipun otama purusa, e, meh kasupen bok cobi mitra tejasulaksananipun aturi wungu, tamtu saged anjarwani. 1. wonten malih bab tembung ingkang sampun kalimrah sami ngangge ananging dereng sumerep bedanipun kadosta amargi, awit, karana, jalaran, sabab, bedanipun punapa lan etrapipun kados pundit. 2. tembung tuwin, lan, sarta, saha, miwah punika bedanipun punapa lan etrapipun kados pundi. 3. tembung, ka, kalayan, dipun kados ta kapendhet kalayan dipun pendhet punika bedanipun kados pundit. 4. tembung, karan allah, punika tembung jawi punapa Arab amargi samun kalimrah sok tiyanga ngangge tembung karan Alah, mongka nandhakaken sawontenipun manawi dipun tegesi ingkang adhakan karana wau kados dhateng bangsaning sabab, punapa sabab Allah kok dereng nyamleng kalayan raosipun. Yogya wara manawi temen panuksmanipun she adi pamilu tab ok inggih dipun aturi andherek lenggahan manggihi teja sulaksana kalayan mondrarena, ingkang sampun katingal lenggah. 4
E, angger, kados boten kakilapan bok kulanipun paringi pethikanipun waton kangge panengeraning tatakrami, menggah ingkang kasebut Santana dalem punika watesipun punapa, sah aingkang taksih wenang kasebut bandara raden ayu bandara raden mas, wondening sajawining wawatesanipun Santana dalem punika sasebutanipun punapa, amargi ing dhusun -dhusun sapunika ngambakemawon sasebutan raden ayu, tur sampun tanpa taleran saking kraton babar pisan(*). Wonten malih tembung remeh kadosta, thenguk-thenguk, dhelog-dhelog, dhekukul punika kabedaning kadospundi, sami karembug yen saged angsal katrangan lawung. Lah punika angginembangsaning raos kados rama mondrarena ingkang kedah anjarwani, kadosta, kasebut serat wehdatama anyebutaken mangkaten mring atining tatakrama, gonanggon agama suci, lo, punika menggah atining tatakrama wau kados pundit. Lah kaleresan rama mondrarena, ing wdhatama sekar gambuh, angocapaken sembah sakawan sembahraga, sembahcipta, sembah jiwa, sembah rasa, kasebut sembah cipta mangakten patitis teteping kawruh, meruhi mrang kang momong, lo tegesipun kados pundit, yen lugu ingkang momong kawestanan punapa, wondening smebah jiwa, rasa, punika etrap sarta panganggenipun punapa sapunika ugi, punapa benjing dumugining wasana, rama mondrarena sagunging kalepatan kula ingkang agung ingpalamarta sampeyan. Wasana panuwun kula dhumateng para sarjananing pustaka warti sadaya, mugi sami aparingsih pangaksana, mengah pangndhar kula punika namung sageda anjalari regenging pustaka warti, amargi sawarnining seserepan ingkang kaangge gosokan saupami angsal katrangan kathah mupangatipun ananging boten tumrap dhumateng gembonging sarjana ingkang sampun mumpuni dhaten gsaliring seserepan. Cinitra ing Dhepok sakiduling arga Catur kaping 3 wulan Saban pasmoning sangkala mitra kalih kaesthi tunggal Endhang Pracimasana. (*) kados prakawis punika punap amalih prakawis sesebutan sampeyan dalem gusti utawi, kanjeng upati, mas carik ing ma..tamtu saged anerangaken. Jurugubah Sambetipun serat mas nganten. Ngunggut-unggut in gnetyasmudhiri, gaib lamun aneng pasamuan amegasmegos luguhe, saradane marengut ewanaten lamun ningali, mring saminig manungsa, katon sakatemu, tanana wong kabeneran ingkang darbe wisma nyelak denya linggih, lan para pinituwa. Kakang uwa pamanyelak ngriki, amanggihi dhaten gkang mas demang, kan gliningan mara kabeh sasambene allungguh, gunem mu kumongssa tanapi, pandangon lan padean ana gigis jagur anajabung paringkelan taliwangke ponca sudalawan malih, ring kel siwalataba. Kang mas demang ngong nyuwun udani, menggah wuku paran karsanira, amengo bekuh saure, gunem punapa niku, ambakne ya kula puniki, wuku condrasangkala, wus saged sadarum ananging tan remen kula, boten langkung etang kula mung satunggil dika jawab punapa. Para tamu nulya jawab sami, data nana kapethuk- pethaknya, ila duni tanpa gawe, temah mangungset kawruh,kimas demang bekuh deny angling, sarwi edhag wentisnya, ngelus elus janggut wuwuse samarma tan jarwa, satuhune kula ajrih mring sang aji, dhuh adhi kedhik edhang. Kula aneh awdhi dados janmi, nadyan wuku miwah poncasuda, yen ing petang kula sanes punadhi menggah 5
wuku, wiwitipun wuku punapi, kakanggih wiwit sinta, dite paingipun gya lan dep dite wagenya, yen pun kakang ing wuku wiwit punapi, gih adhi wiwit sinta. Nanging sinta wiwit gara kasih, dinten rebo tampi ning pangluwar, kang Tanya katon eseme, kimas demang ambenuh, wau mula kula tuturi beda lan petang kathah, kiwisma angrapu, adhuh kakang kula nular, menggah petang andika kula kapengin mugi paringa brekah. Ing wiyosan paduka punapi, dinten wulan taun windunira, tumanggap males tataken wangsul dika puniku, punapa ta lairaneki dinten taun windunya, ki wisma sumaur, ngong dite pon mondhasiya, arya wurung kundhara ing taun Alip sang kala sirah tiga. Tanpa tenggak lah kakang punapi, kula adhi wukune jujutan mongsa gaga kathah gareng, anuju ring kel satru, kedhep marang sasami sami, nuju gelis dangunya, amyah taunipun lampahing windu prakosa, ami sua sami dinten gara kasih, dewane sanghyang wenang. Windu prakosa wateke adhi, datan kasor samiing manungsa, taun ambyah ung sum kabe, sabarang sarwa ungsum sanghyang wenang awas mring wangsit wruh durung winarah, ing sangkalanipun nalika sirah sawelas tenggak satus gembung rong ngatus utawi, sikile kalih dasa. Ger gumuyu kang samy amiyarsi, kimas demang mundur palarasan yeku wong kisdha isthane, kasusu dirlan lengus sungkan tany akaburu isin wekasan nunjang- nunjang , belasar ing rembug marmane becik kabia, takon tiron panggawe lumrah pinardi, pinardaweng taruna. Taksih wonten sambetipun. 6
Ongka 25 Setu Kliwon kaping 26 Ruwah Jimawal 1821 utawi kaping 26 Maret 1892 Surakarta Pungkasanipun pasamuwan garebeg Saya gumuruh surakira tri, nulya ngunjuk ingkang kaping lima, sabda jeng tuwan residhen muji wilujengipun kanjeng gustipangran dipati, anom mengkunagara, colonel Gendralsru, sinurak ambatarebah, swareng musik lir pangudanging prareksi, ngunjuk kaping nemira. Mongka ingkang wilujengjen ggusti, pangandipatya aprang wadana, ridher Neder pan colonel kumendhaning lisiyun ugi mawa surak lan musik ngunjuk kang kakping sapta, pan wilujengipun tuwan militer kumendhan lawan para jeng tuwan asisten tuwin sekretarising praja. Langkung rame surak lawan musik dene ngunjuk ingkang kaping astha, pan minongka wilujenge, jeng gustipangran prabu, awijaya lan par aari, pangram putra Santana, wandawa sang prabu, ngunjuk ingkang kaping sanga, wilujeng nya pangram putra mang pra ahli, mangkunagaran lawan. Para tuwan -tuwan kang nuhoni, pasamuan ing ngriku sadaya, swareng surak musik rame, ngunjuk kaping sapuluh, wilujengnya sang nidnya mantra, papatih srinarendra, lan para tumenggung, nagari dhusun sadaya, ugi kanthi rinengga surak lan musik ngunjuk kaping sawelas. Wilujenging grebeg mulud nuli, ngunjuk ingkang kaping kalih welas nusajawi wilujenge, surak musik gumuruh, barung swara unduring kursi, kanjeng tuwan kalawan pratamu gungagung, jengkar saking kabujanan wangsul samy apranataneng balengasi, myang sang nayaka waktra. Wangsul marang ing wringin rinininggit nanging genti ingkang winuwusa, abdi dalem kadipaten kang samya ngurung-urung, tuwin ingkang samy ajajari, upacara pandengan lan ampilan ampun tinata raiting lampah, datan paelan duk miyos maran gngloji, tanapi kang swandana. Wus sudhiya neng topengan ngarsi, ngantawis siy yen jenarpaputra, tandangu ing gal kondure, genti ingkang winuwus kanjeng gusti pangram dipati, anom mengkunagara, sawusira saput kawula kang nguparengga, narpaputra mring jeng tuwan resdhen pamit kondur marang jropura. Tinangggapan gapyuk kapeluk driji, narpaputra jengkar saking ngarsi, lonlonan lampahira, langkung sridinulu, , sapengkering narpaputra, para tamu sadayanira wus pamit mringjeng twuan bibaran. Seseg jejel palataran ngloji, yayah kadya angining muhara, ingkang anangsaya ing weh risang mantra pangayun tuwin sagung para bupati, ugi samya bibaran saking prenahipun yata genti kang winarna, abdi dalem kadipaten kang jajari, samana dupi prapta. Ngalun-alun rame den urmati, sakathahing pradongga tinatap tandangu katon tejane, kang munggeng rata singup kanjeng gusti pangram dipati, anom Mengkunagara, lir sang pandhu sunu, kalawan hyang Kamajaya, duk binayang ing karemring dya rawati, , rawuhing kamandhungan. Narpaputra gya tumedhak saking, rata tansah akakanthen asta, lawan jeng tuwan asisten ing wingking ginarubyug pangram putra Santana aji, dene kang upacara, myag pandengan sampun kenel aneng kamandhungan mung ampilan kang sinawung para mantra, waos myang banyakdalang. Pagantenan terus manjing kori, tindakira kangjeng narpaputra, rawuh srimanganti leren jumeneng madyeng pintu, kanjeng tuwan Asisten pamit wangsul sampun rinilan tabeyan lan sagung, jeng pangram putra Santana, sapaptane mandhungan jen gtuwan niti, rata pethukanira. Sigra wau kangjeng narpasiwi, kondur manjing sajronig puraya, prajeng pangram ingkang dherek mundur sakng kadhatun para mantra kang ngampil-ampil wus nyapasrah ampilan ugi samya mundur, pradongga ing siti lawang, sakanthine rontek lalayu tan keri, sadaya wus bibaran. Titi tamat palestheng pawarti, ditnen Bakda Pinarneng sambada, tan budi 1
ardeng winade, mung mrih widodeng tutur, tumulara liyan nagari, rinipta katamarta, de tuwan redhaktur, bramartani ping dwidasa, wulan Ruwah sengkala purnaning tulis truna duta ngesthi endhra. Kala dinten Rebo paing kapengkerpunika, ing kampung Carangan wonten tiyang namiPrayitna, ngendhat talimurda saran satageniun pyambak menggah darunanipun dereng wonten pambukanipun; M.M. Nalika ing dinten malem Kemis ingkang kapengker punika, kula ningali nayuban dhaten ging bawah jayadiningratan ing salebeting pasamuwan ngriku, wonten satunggilin gpriyantun tamu ingkang lucu, ananging lucunipun boten pantes kawedalaken ing pasamuan awit lajeng ambibrah tata, tur panganggenipun inggih asor piyambak kuncungipun mawi kaglandhang sakilan kupinganipun atebah sisih, jebehanipun sakilan sisih, panganganggening dhuwung, warongka gayam manamung katingalaken ukiranipun sanyari, kocapa sreng pun lucu anglarihi dipun gugujeng ing tiyang kathah, sabiabripun larih lajeng kemawon amangkrak krodha, jajabang mawi ngwinga, angedalaken kaprawiranipun sumedya badhe adamel gegerig para kathah, angunjuk benteran satuwunkipn sareng sampun karaos mendem lajeng kite ring satengahing kalangan lir pendah jangkrik mambu kili, par atamu boten saronta, lajeng anyandhak dhateng mas wuru, kabayang baying ing tiyang kathah kaantukaken dhaten ggriyanipun sareng dumugi ingjawi pun wuru asumbar sumbar suramratajayamrata, adhuh sansaya katingal kiranging trapsilanpun, ananging sarehning ungeling tiyang mendem inggih dipun kendelaken kemawon Pun Kloyong. Nalika dinten Rebo tanggal kaping 23 maret punika, tiyang wasta Ranawijaya ing dhusun Jurug bawah kabudidayan Wanasari, kinten wanci, 28 taun jam ½ 3 siyang menek wit sekar kenonga inggalipun sangalas kaki, pancen sampun dados sasambenipun saben badhe pekenan ing gawok angundhuh sekar kenonga, kasade dhaten gpeken saged nyekap kabetahanipun sawatawis ananging sakala punika pinuju apesing awakipun saweg angrentahaken sekar kenonga dereng kathah awakipun tumut rentah, dhawahipun ing siti miring radi jungkel ingkang kat lanjaer sirah nginggil kuping benthet gulu pepes ranawijaya dipun rompa ing sanak sadherekipun sampun boten gulawat ananging sanadyan maktenna kados dereng pinesthi ing lampusipun awit da mugi dinten punika Ranawijaya taksi gesang Kintunan. Surabaya In gkampung Sulung wonten tiyang gadhah kaponakan estri, ingkang nedheng ing wancinipun wah amantesi ing solah bawanipun punapa malih sambada ing warni lan kulitanipun, tanggganipun gadhah anak jaler jaka ingkang sakalangkung kasmaran dhateng pun kaponakan wau, sasolah tingkahipun dipun ulataken kemawon dhateng pun jaka, saben saben rare estri dhateng jamban tamtu dipun etutaken sarta lajeng dipun injen mongka pun rare estri tandukipun tanpa wiweka asring makbyur angliga sarira sakala makaten prabaning sri dewi Ratih sumunu anelahi, payudara amuyuh denta amayamaya 2
lirpendah mentas linukaran saking balongsongipun adhuh mas sinten tiyangipun ingkang saged anayuti ardaning nala. Kocapa pun jajaka byatneturidasmara, tan wrin wikara manerang baya, apindha pandhuputra ingkakondhang lalananging jagat raya, amatek aji limunan....rekane....wanci dalu analusup ing dhadhah, lajeng anjujug panggenan ceket senthongipun sriwara taruni, ingkang den rurum amamalatsih, sriwara taruni datan anglanggai sendhot malajeng atawantangis ngebrukipun paman popoyan bilih wonte npandung, pun paman trangginas anyandhak gebag saha lajeng medal anjujug dhateng panggenanipun pun jajaka, pun jajaka mireng lumereging konten kinanten pun warataruni angedali, bawanipun peteng tuna dukapipun paningal pun paman pinethukaken rinangkul gapyuk saha den rungrum......adhuh saiba cuwanipun ing manah, lakar pu paman mahambeg poncasura panggah, tanpa sarabalajeng anamakaken gebagipun pun jajaka ngantos kalesedan asasambat memelas arsa....kados ingigh kapok boten yen wangsula malih. Jepan Titiyang ing ngriki samangke pangrekadayanipun ngupados panggesangan sampun katularan patraping bongsa Eropah, sapunika sampun kathah titiyang ingkang sami kadunungan kawruhipun bongsa Eropah, ingkang pancen anuwuhaken kauntungan kathah, mandar samangkeing kitha Tokyo sampun angedegaken panggenan adus tuwin panggenan pangumbahing sandhangan sampun wonten 800 panggenan sadaya patrap ririgenipun sampun nyamleng tanah Eropah, sadinten sadintenipun titiyang ingkang sami dhateng adus kinten kinten kirang langkung tiyang 3000 mongka punika mawi prabeya sapantesipun H.O. Warni-warni Wicantenipun tiyang ingkang tanpa budi Wonten satunggiling tiyang sakalangkung judheg awit saking anggening mangupaboga sakalangkung angel malah ngantos kawedal wicantenipun nganti anjelu atiku, apa mungguh awak ku dadi tukang kopi, gusti Allah bakal nitahake manungsa tanpa endhas, yen aku dadi tukang sepatu, Gusti Allah bakal nitahake manungsa tanpa sikil M.M. Wangsulan patitis Pujongga ageng Dhiyogenes ing tanah Rome, ingkang sakalangkung kondhang ing linangkungipun dipun pitakeni leresing wancinipun tiyang nedhi punika, punapa dalu punapa siyang, pujongga dhiyogenes amangsuli: Manawa wongsugih ing sakarepe, Manawa wong anandhang papa iku saduwene, Manawa wong pinter ing saluwene, Manawa wong pangling ora karuwan wayahe. Pitaken tinandukan Wonten tingalaning mitranipun rare nem-neman manambrama sasampunipun mitra pitaken dhateng kenkenan apabandara mu ora duwe batur kang patah tuwa, teka utusan bocah kan gisih kadunungan wulu kalong. O inggih tuwan misaha tuwan utusan 3
makaten bendara kula tamtu utusan wedhusipun borok ingkang sarta saged kapanggih lan bangsanipun awit borokipun wedhus wau, nyamleng brewok sampeyan. Njaman jang ada berprang dengan moesoeh banjaq sakali di negri Hindija, apa oleh terlaloe banjaq kardja dan soesah, apa oleh sakit demam, dan sakit demam rawah, dan lajin lajin tjoemah boleh dilarang kaloe baroe djadi, oleh boewang ajer betoel dan teratoer. Ada rinjoe rinjoe derri oepaja aken itoe, dan orang bimbang ada di pileh, soedah banjaq tahon tiada satoe oepaja akan bisa boewan gajer, apa derri doeloe atau derri sekarang bisa di radjin dengan Poloeng bat Cauvin , betoel betoel itoe poelong obat radja tra-bisa bekin bajiq segalla penjakit, tapi kapan oran gpoenja isi proet soedah djadi lemas derri pake oepaja jang ada bessi atau obat quinquina tjoemah poelong obat derri Cauvin sadja bisa bekin boewang ajer lagi jang teratoer dan betoel. Poelong obat Cauvin boleh dapat dimana mana doenija segalla (III) Panjurung Angluluri anggitan dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan pakubuwana ingkang kaping 4 ing nagari Surakarta, kados ing ngandhap punika. Kinanthi ingkang dhinapur, patrape wong anunulis kalamun kinen anedhak sabarang layangireki, laying iber laying wacan puniku pansami ugi. Aja daleya ing kalbu, denastiti ngatiyati, den patitis sareh ing tyas aja nganti kurang luwih, den kebat lakuning kalam aksarane siji-siji. Dene ta apik puniku, belonging aksara urip kaya butul lawan endhas karetase katon sami, dene bagus ing aksara, ukele angrespateni. Lawan rempeging sastreku, rupane tan salin salin upamane nulisena, rong puluh sami kang warni, dene aksara tetela, tanana kang madha rupi. Kaya enalan daiku, den tetela rupaneki, kaya ecalawan esa, dentetela siji-sijilkayata, pakalawan wa, aja kongsi mawa warni. Lanmalih wong nulis iku aja sok dhemen angerik tuduh temen yen sembrana, daleya kurang nastiti, kurang tuwajuh ing driya, sajroing tyas maro piker. Lanmalih wong nulis iku, kala mun dhemen angerik ngandelaken lamun bisa, kerikane tan katawis iya yen kandel kartasnya, yen tipis pasthi katawis. Dene ta carik punika, wus panggawehane nulis kongsiya dina kiyamat mongsa mariya anulis wite oleh kanugrahan iya gone bisa nulis, Yen nora sedyaha iku, nastitiya ngatiyati, netepi ing gawenira, lamun seba dipun enjing, aja kaya among sastra, jamsapuluh lagi prapti. Panggitanya jeng sinuhun susunan Surakartadi, Pakubuwana kaping Pat nuju miyos Senen Kemis lenggah dhapar neng pandhapa, siniweng kang para siwi. Kula maos serat kabar Bramartani ongka 23 ngemot panjurungipun itheng, pitaken dhateng para sarjana, bab tembung srikawin punika lepat leresipun meskawi utawi pitaken tembung patiba sampir ingkang punika sanadyan kula punika dede bangsaning sarjana, rehning pitaken sampeya wau gumaelar wonten samadyaning pustaka warti dados kula cumantaka anjarwani kados ing ngandap punika. 4
1. meskawin punika tembung Arab maknanipun mahroh, muratipun panumbas. 2. patibasampir punika tembung buda, tegesipun panedha, sampun nun manawi sampun mathuk inggih sokur, manawi dereng kula sumongga. 24/8/1821 pun Andongdhadhapan. Waluya tumandukring sumitrengnggal risang sastramardhawa. Sakalangkung sumitra mangarsi arsi, timbuling wasita, mudha, mardhisara munggwing, pabaratan pustaka b ra. Kang binabar saptangka jumadilakir, dwilikur wikanta, kula sampun mau swani, kang sweng kyai jurungarang. Dera dereg tinrap tumaruntun mungging, riwara walita, wit saking kasilan dening, panjurung wawalikula. Kangtumanduk mring mitra gendreh pangrukmi, tang mawantu tansah, prakareng trimantrakrami, matmah kapanjang panjang. Rehning mangkya wus pugut paguting budhi, sumitra samatra, sumalah lenging pangesthi, silar silaning ngubaya. Baya estu tumunten tinraping warti, nanging tyas kalintang, ngungun mangumangonengi, tarandimpe pyan dadosa. Kasurenan sang parasajane budi, den ta datan ontra, kawrahaning sabda lati, dahad geng entyasaning tyas. Puwaraning waluya: cinitreng bukit kadilaya arwah, salikur jimawal warsi, sadya wikanesthajati Sadamakumawi:widya kamawa rimandrawapura. Pudyasarcaya Sengsemingtyas mananduki, wahya wuryaning rawiya, saking sumitra sang gendrah, pangrukmi, sadya darma, satuhu mitraita, katon ton tabekti kasdu, kasredhanng pawong mitra. Tulus saprapteng salami, lumayaning kayun atma pajampu apa mujine sinambadaning sasetdya, sakin gparmaning suksma, mitranta tumunturatur, pudyarja widyakamawa. Sambetipun serat mas nganten Wonten pratingkah sajuga, kanisthaning kawula lit wong dhemen dadi sinoman yen ana wong darbe kardi, dhasar nedheng birahi, isandhang datan nanggung wus narethek anyanyilang, kang pinrih mung triprakawis nadyan kurang sangangdina wus nyinyilang. Supaya kedhep yen prentah, kapindho mulat pawestri, myang telesing gondhangira, mung iku ing kaping nurih, sawuse den pasrahi, tinanggenah nyekel gendul nulya wiwit wiraga, angler lodok manjing mijil datan liya rembuge karya prayoga. Jekel tyasira kiwsma, sadhela dhela jinawil kula cumadhong parentah, menggahpranataning larih, ing mangke kados pundit, karsa paduka anayub kiwisma muwus sugal nora noya leyub mami, yen tanayub kaping pinten mantu paman. Lan malih rayi paduka, ing gandhekan wus miyarsi, prayogine tinimbalan kiwisma marengut angling, ing sun nora ngulemi, teka menenga sireku, mas nganten nulya mentar, tambuh solahireng kardi, wiwit muni gamelan ing wayah ngarsa. Mas nganten tan ngrasuk busana, meretane wus plirit kembangan sungsun sadaasa, kadi kuwung bobarabir, acucundhuk myang sumping, sekar 5
gombyak mungging dhuwung, pipilis paras imba, kelambine sungsun katri karang melok sakecer kang munggeng sirah. Mawi bebenting saptangan myag kalung sarempang nyangking, ana tinaleken sirah, isthane lara jijiling, mrebet sisih erloji, gebyagebyur karsetipun ngadeg liyangan saka, neng gedhongpateyan cincing, ngulataken saparanira ki wisma. Kang dadya kapala wedang, prenah naksanakireki, wanci kawandasa warsa, mathekol jin dhbur burik sabuke tekan cethik brawabrewo tanpa dhuwung, ikete modang anyar, akendhowa kesing ngalit tanpa klambi acincing sruwale jingga. Akalung sarebed dawa, ngalor-ngidul muring-muring pantese lami tan nendra, labetira betah pei, geseh lan ingkang rayi, mas nganten lamun andulu, marnag kang darbe wisma, tan kena noleh sathithik nulaya jingkal tengginas nglupata jodhang. Nanging tanana parentah, salah surupe pribadi, sarira eman nganggura, duk sedheng tatamu prapti, ting kletheking karincing, gagap gugup tan dadi un lah ika ingkang prapta, kakang mas raden ngabei, wira tan wruh ing Kresane kakang mas. Tan dangu gya larih medal mas nganten dadya pangirid ulad ringas manang-manang, cumawis esemireki, nanging tan denaruhi, Nemaha sruswarnipun tansah ta waminuman sahanane den tawani, punapa gurjane wertuwin madherah. Taksih wonten sambetipun. 6
Ongka 27 Setu Paing kaping 4 Puwasa JImawal 1821 utawi kaping 2 April 1892 Pawartos kawat Kawisudha dados asisten residhen ing Pandhegelang, kanjeng Tuwan Dhesopi nyidheblot ing Kuningan Kanjeng tuwan Borgerhop Pandhen Bereh Kapareng pamit dhateng Eropah laminipun kalih tau panjenenganipun tuwan Kornet Sehdegrut Sekretaris ing Batawi, kawisudha anggentosi panjenenganipun tuwan palete. Surakarta Nalika malem Kemis tanggal kaping 2 wulan punika, kinten wanci jam ½ 12 dalu griyanipun mas rata ing kampung Sontakusuman salebeting balowarti, dipun ambahpandung, ananging pandugane wau ingkang dipun angkah namung sapele, kados muhung badhe sumerep gebyaring hem...hyuh, wasana dereng gnatos saged sumerep saweg karekel-karekel menek gedheg kadengangan mas Rata, dipun sapa pandung malorot lajeng mangaler, lajeng dipun lokaken dening mas rata, sareng palajengipun pandung dumugi sangajeng regol ing Suryabratan pandung kapikut dening para tandang, ciyet kaladosaken dhateng kapulisen kadangu ngaken tiyang kalurahan kilen nama pun Arja Sucipta, dados abdi dalem punakawan inuman ing kasepuhan kilap salajengipun. Nunggil ditnen wau kula pinuju kekesahan dhateng peken ageng, sareng lamah kula dumugi kareteg sangajeng paresidhenan kula kapethuk kareta andhong satunggal saking weta mangilen ingkang numpaki tiyang jawi kalih rama kaji satunggal menda satunggal cempe satunggal bokmanawi badhe kasade sate gule kambing, rehning menda wau kados saweg nembe punika numpak kareta dados namung tansah embek-embek adhuh teka wonten kimawon gagragipun patrap degsura,neh, para kawogan pratingkah sarta patrap makaten punika kados pantes sampeyan saruwe. Sampun sawatawis ditnen punika, ing kampung tamtaman salebeting baluwarti, wonten tiyang sade lisah pet tiyang wau pancen manggen wonten ing bango, sarta sasadeyan ses sapanunggilanipun wondene lisah pet wau wadhahipun enceh agengipun sami kaliyan kalenthing, sandhingipun katumpangaken sanginggiling enceh wau, anuju sawenehipun dinten kinten wanci jam 2 siyang, konca karakalan ingkang anyambut damel wonten salebeting baluwarti, pinuju langkung wonten sangajenging bango wau, sareng sumerep enceh dipun tumpangi candhi, kakinten pancen wadhah toya, boten saronta karakal lan wau nyidhuk lisah lajeng kaombe galenggeng ceguk nanging dereng ngangtos telas lajeng dipun wangsulaken malih, saweg sumerep bilh ingkang dipun ombe wau lisah, karakalan lajeng kesah samargi-margi tansah balukeran sarta dipun gugujeng ing kancanpun Pambantu Wartilami pak Ileng Bojanagara Pandung kapandukan, tuwan M saben saben kapandungan barangipun saking gudhang, mongka gudhang wau mawi kagembok sarta boten angatawisi, bilih gembog wau dipun bandrek utawi kareka daya ing patrap sanesipun rencangipun dinangu aturipun boten saged anggayuh ingkang wontenanipun lampah punika, dene piyambakipun piyambok boten pisan-pisana yen amandungana, kados pundit sagedipun mandung tiyang gudhangipun dipun gembok wah santosa, sanadyan makatenipun tuwan sanget anggening anginceri pun rencang, ananging sarehning tugi saksipun tuwan inggih lajeng mupus 1
dene ing usiking driya ta kendhat angudi kacepengipun pandung, salebeting gudhang dipun pasangi sanjata kakalih, ingkang sami dipun etengi sarta palatuk dipun inggahaken pun sentil dipun angsalaken inbeing konten kaangkah bilih konten dipun wengakaken sientil ebah, ingkang lajeng anjalari dhumawahing palatuk katemahanipun sanjata mungel sarengan, mapanipun tilem sontenipun pun tuwan tansah mangunadika, baya bengi kiye patine siyuyukangkang, saestu tengah ing dalu sami kaget amargi ungelig sanjata kalih pisan, garegah pu tuwan tangi malajeng anjujug dhten gugdhang, adhuh pun rencang sampu nakuthah rah, kataman mimising sanjata kalih pisan wah pramana angsalipun kapisanen kados inggih boten botenipun wngsul amandung malih. Surabaya Caket lan dhusun tanggul angina wonten lepenipun manawi masaka tiga lepen wau meh esat wangsul bilih masarendheng ansring banjir, ingkang anjalari angsring dipun saba kyai Singaranu, kocapa sawenehing dinten pun kiyai amarengi Leledhang, wonten tiyang estri adus ingkang lajeng sinarab sarta inguntal wetah, para titiyang ngriku sadaya sami kurda, gelenging rembak lepe ndipun garogol ingkang anyekapi panjangipun baita ingkang sampun wonten ing ngriku sami dipun sasaki, lajeng para titiyang sami anumpang ing baita , sadaya dadamelipun waos namung satunggal ingkang mangranggep sanjata sareng baita kalampahaken ingkang dadamelipun waos sami kajojohaken mangiwa manengenipun baita, kalampahan pun jayeng tirta amandhongol kadhawahan sanjata kenging maripatipun kados inggih komet endhasipun awit lajeng amutah....adhuh ingkang medal pukang lan baunipun pun estri ingkang kauntal wau, boten dangu pun kiyai kadhal gogo angemasi ngambang, kaentasaken panjangipun kawan welas kaki, kabedhel wangkening estri kapanggih taksih wetah. Abrapuspa Jaksa, geneya kowe ki kunjara Pasakitan , amargi angening kula waing Jaksa, elo teka nglengkara temen mara kandhakna Pasakitan sasampunipun kula saged malebet ing babahan punika kula dumadakan waing, ingkang gadhah griya kaget tangikula lajeng dipun cepeng. Sulayaning pangraos kalayan panggagas. Prajurit ingkang jagi sangajenging kadhaton katagih sambutanipun ngantos garejegan sarta kapiyarsa sang prabu, prajurit wau kadangu jalaranipun unjuk wangsulanipun makaten gusti jalaraning kula garejegan wau punika, amung awit sulayaning pangraos kula, akaliyan panggagasipun tukang roti, menggah panggagasipun tukang roti wau, kawula badhe angemplang dhaeng piyambakipun ing mongka mangraos kula panen ambayar, ananging dereng gadhah arta, sareng sang prabu miyarsa aturan wau kagungan welas lajeng aparing arta dhateng prajurit wau supados kaanggeya bayar sambutanipun elet sawatawis dinten prajurit wau pinuju jagi sang prabu andangu, apa dhuwit paparing ing sun wus sira bayarake marang tukang roti, unjukipun gusti, saking pangajeng ajeng kawula tukang roti wau mugi tetep anggadhahana panggagas kados ing ngajeng kimawon, wangsul kawula tansah amung kadunungana pangraos badhe ambayar sambutan kawula. 2
Iren in gpandamelan Bendara, jasma apa panggaweamu Jasma, nuwun kula angrencangi pun sinung Bendara, sinung anggarap apa Jasma, ing samangke pun sinung taksi nganggur kimawon Tiyang ingkang rem dora. Pitaken sapa kang bisa simpen wadi, wangsulan wongkang karem goroh amarga calathune ora ginugu. Poelong obat Cauvin- Soesah tjerna makanan. - Soedah brapa lama di timbang menimbang dan toelis kitab besaar derri kasakitan ini dalamnja isi roemah semoea, jang soenggoeh dan senang, dan trada takoet djadi kombali, boleh bekin habis oleh pake obat ini, jang brissihkan, bekin lemboe, dan bekin qoewat. Di kardja troes betoel atasnja ampedal,limoa dan atsanja isi proet, dan djoega di oetaq danoerat ketjil, maski trada bagiroe troes, tapi dengan oentoeng banjaq, banjaq betoel djoega, dan bekin peratoeran di pembajiqan semoea sabagitor bagian badan di kardja teratoer betoel abisinja di pake. Soesah tjerna makanan trabisa lama lagi djadi kasakitan derri orang, sebab poelong obat derri Cauvin bis amenang perkara derri sosah tjerna makanan jang lama terlaloe dan orang penjakit bertjelaka bekin kembali lagi njaman, qoewat, dan soeka hati, Poelong obat derri Cauvin boleh dapat dimana mana doenija segalla (IV). Panjurung Dhuh bibi Endhang Pracimasana, pandangu panjenengan ingkang kawrat ingpustaka warti Bramartani ongka 24 mugi sampun anuwuhaken cuwaning panggalih, jalaran kula boten saged anembadani karsanipun bibi, ananging sarehning rumais kaleban gunging kadarman punapa malih bibi sanget sanget anggatosaken dene saking sakiduling arga catur kalampahan ngantos dumugi ngriki, amila sasagedsaged kaliyan sagaduging pamanggih kula inggih angaturi katrangan prakawis tembung jalaran sapanunggilanipun sarehning panjenenganipun bibi muhung andangu beda sarta trabipun amil akula namung amratelakaken saluguning pamanggih kula, boten susah angandharna wastaning tembung, menggah trab sarta bedanipun mangkaten, kados ta mungel ,jalaran kula saweg sakit, sasaminipun ingkang makaten. Dene wangsulanipun kedah angangge tembung sabab, kadosta sababing sakit kenging punapa. Amargi kala, anu, kula dhawah Awiting dhawah kados pundi Karana kula memenek Dene pandangunipun bibi prakawis tembung, kejukuk le, dipun jukuk, ing sasaged kula inggih angaturi katrangan Tembung kejukuk punika ingkang boten kasedya Tembung dipun jukuk punika ingkang sinedya Prakawis tembung thenguk-thenguk sapanunggilanipun bibi muung andangu bedaning suraos ing mangke inggih kula pratelakaken sagaduging pamanggih Tembung thenguk-thenguk tegesipun nganggur Tembung dhelog-dhelog tegesipun wonten ingkang dipun manah 3
Tembung dhekukul tegesipun semu kataman susah. Dhuh Endhang pracimasana muhung 3 prakawis punika ingkang kula pratelakaken ananging leres lepat anyumanggakaken sokur manawi leres, manawi lepat boten langkung muhung nyanyadhang pangaksamanipun para swarjana, dene pandangunipun bibi sanesipun punika kula amborongaken teja sulaksana kaliyan sang mondrarena, prakawis tembung, karan Allah, kula anyumanggaken yogyawara, ingkang sampun tetela bilih panuksmanipun she adi pamiluta, temtu saged anerangaken pratitis, wasana sakathah ing kalepatan kula dhumateng bibi endhang pracimasana, utawi dhumateng para swarjana ingkang sami nupiksa boten langkung muhung s cumadhang lumunturing kanisturan kabanjiranaingpangaksama Ing pareg pura tanggal kaping 23 Saban Jimawal ongka 1821 Siswa sredhamarasma Puthut Guritna Sambetipun serat wirawiyata Anggitan dalem kanjeng gusti pangeran adipati Arya Mangkunagara ingkang kaping 4 ing nagari Surakarta Madyane para prawira, yen kasesering ngajurit nadyan keh kedhik kewala, asor papane kasupit mundur ajrih pakolih, ing pangolah nora gugup sarana winiweka, kaangkah dera mangungkih, yen sinerang rikat rinuket marwasa. Utamanireng prawira, anadyan karoban tandhing, tatak tur simpen weweka, wengkoning papan liningling, linanglangan kang weri, endi kang sudani purun pinaran pinarwasa, piniwesa jarih titih, estu jaya saha yasa myara arja. Kapungkur patrapingbala, ginantyaken lungguh ing sanepati, ingkang sinarahan wadya gung, dene jeng nareswara, kinen matah saprayoganireng wadu, kinarya rumekseng praja denira ngupaya janmi. Ywa tinggal pitung prakara, jrih utama adegireng prajurit kang dhingin nalurinipun tan kena trahing sudra, kapindhone bumi kalairanipun kang maksih nunggal sapraja, katri tanpa cacat dhiri. Ping pat otot balungira, ingkang tinggali matan papanyakit nenem sawangsawungipun pitung kang datan darwa, pakareman kang mlarati, raganipun marma milih kang mangkana, wateke pentoleng kardi. Sawusing pamilihira, pamitnane mrin gwong sawiji wiji, pinantes cekelanipun rujuk ingkang sarira pangulahing warastra ywa kongsi rikuh, rikata dera marwasa, myang panangkis ajrih titih. Wong kang sedheng dedegira, aparigel tuwin kang andhap alit akas cukat tandangipun iku sinung sanjata, watak nora kewran sabarang pakewuh, mudhun jurang munggah arga, aluwes tur miyatani. Wong kang lencir dedegira, kuran gtandang aropek ingkang dhiri, I ucinekelan lawu jangkah dhepane dawa, watak corok lelantaran silih panduk mlumpat jagang pasang ondha, angunggahi baluwarti. Wong adhepah dedegira, kang pawakane otot balung kawijil mariyem cekelanipun amolahaken rosa, nadyan kembelat lawer kuwat anjunjung, Manawa mogok kang kuda, wateke kelar genteni. 4
Wong kang luhur kang sembada, iku pantes karya wadya turanggi, agampang panitihipun klar nyembadani kuda, nangkis rosa medhang mring bantala gaduk yen tempuk padha turongga, silih rok amigunani. Taksih wonten sambetipun Yeka minangka pasumbang tumraping pustakawarti, tekang kadya ring ngandhap punika, candhakira kanangwiyatarja. Datan saking bodhonira, denya wus micara jati, maridenira tumingah tanpaking wutanireki, netranira kakalih, muhung suksma kang ngandulu, maridenya anuksma, ing hyang jatikang ngabekti, ri sampunya apindha arira suksma. Sira punika sajati, sajati wisesa jati, sajati tanpa walikan tan kandheg ing ngulah linggih, pinilih datan kenging, tan kenging anon andulu, andulurana tingal pan punika wekas puning, angucapken ingkamukupan pamucungan. Nahan ingkang sinedya ing siyang dalu, atata ki lampah, ambeging sang maha resi, ingkang sampun parwa putus tataningrat. Munamuni amung ameneng sakahyan patipatitispa, atasupaking tata ening, dadya dilah ing jro gedhong ananira. Datan pegat urube ta jemupumunu, yeku padhanira, tuduhe sang maharesi, yawn winangun kawekas paning kamukupan. Osiking tyas tanpolah marmaring dunung, dunung para marta, tyas piratanpahangesthi, kanyatahan pumedya dana andina. Datan pepi ingkamukupan kakinayun angagema nama, kuneng yen pira alinggih, asemadi miwah yen turu amangan. Ya semadi ayoga bratadinunung, ing saobahira, ing bawana denawaki, datan pegat yen kinumpulken karyanya. Kadya surya amadhangi buwaneku, yeku kang upama, tuduh ing sang maha resi, tanpah ing tyas piramangening nguninga. Wruh ing tunggal tunggal anon bathareku, sang maha pandhita, ing tingal pan anyukupi, tingal ingkang patitis wekas ping tingal. Wonten warah ingpandhtia kang winuwus kang langkung ewetnya, warah ing sawiji wiji, wonten ta ing sariranira punika. Pan pinisah datan tumut buwaneku, siyang kulem data nana ing sariraneki, kapisayan kamuktyan tan neng sarira. Angintoya data nana ing sireku, tanpa tat tan garwa, tribuwana wus den kikis tan den pesu aneng sadaleming guwa. Wasana nyatanpawangen ing tyasipun wenganya wekas pan pantanira sang resi, manis sinuksma jatining suksma. Tyas pira sang wiku sudhira sateguh, tetep datan owah, tan belasak ngosak-asik pitutur lan warah sinis pening driya. Resep ing tyas mring sesadi kang tinunggu, pinatiktis kranta, liyeping driya nuksmaring, padanira sang bathara suksma pisan. Takupih wonten pambetipun malih tikang sanulat pngpapa kemuhung sawantahi kiwala, dening ki jaka pranawasidhi Sang dhudhukuh ing Mendhangprawa. Mas Kombang kalpika panjurung sampeyan benjing salasa pamacakipun Kyai jaka pangalasan panjurung sampeyan boten kapacak bilih sampeyan boten amrasajakaken nama sampeyan ingkang saestu, prayogi amanggihana kula ta Jurungarang. 5
Ongka 28 Salasa Kliwon kaping 7 Puwasa Jimawal 1821 utawi kaping 5 April 1892 Pawartos kawat Kanjeng tuwan Weinanse, Asisten Residhen ing Pacitan kapindhah dhateng ing Karanganyar Surakarta Kawulawisudhan Awit saking dhawuh ing timbalan dalem ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan. Ing salowonging palenggahanipun abdi dalem mantra kebon Dharat tilas lalampahanipun Ngabei Jayarata, iingkang kakarsakaken angggentosi kiwarga pinilih abdi dalem jajar Prajurit miji pinilih kapatedhan nama tuwin sasebutan Mas Ngabei Jayarata Kintunan Kala wau dalu griyanipun tuwan Dhidhikseman ing kampug nKrapyak kalebetan durjana sarana ambabah, ing sadangunipun durjana wonten salebeting griya, angukudi barang sinjang warni-warni, saha lajeng ambandrek lemari, amendheti barang isining lemari, sasampuning dumugi sang duratmaka anistanpa wawarah, muhung atilar pustaka panytha ungelipun mangkaten: sira aja tanbuh, ingkang andhustha marang wismanira iki wongkang aran mas anu, dudunung ing kampung anu,marmanta enggal nyatakna, mupung esuk barang barang mau salong ijeh gumelar ana ing latar, tuwan Dhidhiksman sareng amanggih sastra cetha ingkang mangkaten wau, lajeng angsung pratela dhateng sang amongtata, kilap ing salajengipun Kintunan. tumemen sumungkem dhateng Awit karatoningkang dipun aubi, panjenenganipun tuwan dhokter G.A. Van Dherumer, nalika keningg babaya dhawah saking kapal meh sakaliring bongsa ageng sanagari ingkang katarik kabyatan bela sugnkawa, wiwit dinten dhumawah ing sapandhungan wau dumugi sapeken nyonyah Van Dherumer kados tiyang mantu kathah ing anggenipun nampeni rawuhing para ruhur ingkang sami tutuwi, malah saking pamireng kula boten watawis dangu kaliyan dinten sengkala wau gusti kula sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan tumedhak dhateng griyanipun tuwan dhokter tuwi dhumateng iingkang nandhang keeling, pamuhi kula mugi mugi panjenenganipun tuwan G.a. Van Dherumer katumusana ing barkah dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun saha pikantuk kapamuhinipun para ageng sageda tumunten mulya kados wingi nguni T.D. saking gampil sarta alus pambekanipun Nalika malem kemis tanggalkaing 2 wulan Siyam punika, kula dhateng Cayudan sumerep wonten walandi tumbas canducepukan ingkang nyarupiyah, ananging anggenipun ngulungaken artanamung satengah rupiyah, ingkang sade boten purun nampeni, ngantos dados diyadiniya, sareng iingkang sade kalimpe, walandi lumajeng asipat karna, pak cndu ajelih jelih, lajeng kemawon gumrudug ingkang sami ambujeng, boten dangu katututan wangsul dhateng patiken wasana sareng dumugi sangajenging griya patiken pun walandi amingkis calana, brubut lumajeng malih, anunjang nunjang tiyang sasadeyan tumuwuh ing rikating palajengipun katemahan para tandang boten saged nyepeng, kados punika 1
walandi ingkang mandhegani dhadhu posing kidul gemblegan pnapa inggih sampun sampeyan aturaken mas kapala : tat a. Nalika dinten Jumungah wanci jam 6 enjing kula sumerep tiyang rencang rare wotnen sapinggiring margi ageng slompretan cariyosipun tiyag saking dhusun badhe dhateng peken adhuh saestu boten kirang mamelas gumun kula punika boten wonten pulisi ingkang amitulungi, tujonipun wonten nyonyah walandi ingkang berbudi palamarta, kapareng amaringi sinjang kangge santun. Pun Sogol Ing pundit-pundi radinan ageng salebeting nagari, saben enjing gumuruh swaraning tiyang anata karikil sami jinenengan pulisinipun piyambak-piyambak lampah mangkaten punika sampun saestu anebihaken budi sungkan awit iingkang sami gadhah bebahan radinan bilih radi kendho sakedhik kemawon lajeng dipun oprak-oprak dening priyantu pulisi, mila tandangipun para nambut karya ngatawisi aringasringas rigen parigel tarampil liripun rigen radinan ingkang ledhok kaurug barangkal ing nginggil lajeng karikil bilih jeblog endhut kakeruk ing pacul parigel: pangulahing karya boten kidhu, liripun tarampil panambuting karya rikat sumawana samangke saben ing dinten Akad enjing, kanjeng raden adipati Sasradiningrat karsa tegar amriksaradinan ing salebeting nagari, lah punika ingkang nambahi trangginasipun para alit awit ingkang sami gigriya sacelaking radinan saben dinten Akad byar uthuk-uthuk sampun wotnen radinan amirantos sorok ekrak sapu, sanadyan ing pundit-pundi kampugn kathah ingkang kedah angangge krakal krikil sapanunggilanipun ewadene pangupajiwanipun para alit teka taksih rupeg sanget sakalangkugn memelas arsa Kintunan. Griyanipun tuwan H..ing kampung PUrwadiningratan dipun babah, jarambah ing griyadipun sasak anjalari pun pandung boten saged malebet pramila kalampahan anggening ambabah ngantos jawah palataranipun jemeh, anemahi pandung anilar tabeting tapakipun ingkang katitik sukunipun radi bejog tabeting tapak wau lajeng dipun eblan dening tuwan punapa malih kayaktosan bilih pambabahipun tanpa pirantos namung dipun keruki kalihan tangan kemawon sareng sampun satiti pamariksanipun tuwan lajeng andhatengaken kapala kampugn saha kinen ngirid kancanipun patrol sadhatengipun konca patrol tuwan lajeng kemawon saged anitik satunggal ingkang sukunipun bojog punika dipun dedahi gambaring tapak wau, punapa malih sareng kabekta dhateng babahan punika cahyanipun biyas sarta dharodhog katodhi dening tuwan sanalika ngaken saha nyuwun pangapunten asupaos ngantos dharindhil mawi prasapa yen ngantos saha babah malih, pinisahna lan nyawanipun sampun amenangana garebeg siyam ingkag sampun wotnen padikanipun sbrotan sarehning tuwan boten kaicalan prakawis ginantungaken wonten ing kapala kampung, kilap ing salajengipun tigang panggenan sarehning dalu punika Yogyakarta Estri titiga jaler satunggal dereng lami ing dhusun Salakan wonten tiyang estri titiga, wanci angajengaken bangun enjing sampun sami amiwiti nutu pantun boten dangu wotnen tiyang jaler dumarojog tanpa lapan kilap pancen badhe ambalurut pantun kilap 2
kataman ing ngasmara aningali apsari titiga, cekakipun inggih radi anggawokaken dhaten ipun wau, kadhemek kadhemek teka lajeng anembang ririh-ririhan mamanuhara para estri titiga wau lagu mas kentir adhuh mas mirah jiwangganingsun kentira wong ngayu kuning.... Para estri kagyat gapyuk sami ananggapi.....ananging mawi alu, tinatapaken ing gegeripun.....inggih radi karaos ananging taksih saged malajeng. Mbok Taruna Setika anakpun saweg satunggal watekipun tiyang gadhah anak tembeyan wah radi cekap tamtu pun anak inggih dipun suba-suba, nalika wulan ruwah mbok Taruna SEtika badhe nyadran anakipun enjing sampun dipun adusi, lajeng dipun rengga ing busana wah dipun gelangi, pangaos kalih belah rupiyah, sarehning rare taksih gendhongan lajeng kaulungaken dhaten gpamomongipun mbok Taruna Setika nunten wiwit adandos sarta cacawis ingkang badhe kabekta nyadran sareng rampung lajeng anundang pamomong wau, sarehning pamomong boten amangsuli mbok Truna Setika gupuh malajeng medal dipun tuweni dhateng latar, adhuh pun pamomong boten katingal dipun tarutus dhaten gtongga tapalihipun ugi boten wonten sadaya amratelakaken bilih pun pamomong boten katingal dhateng, kados pundit mali polahipun embok Taruna Setika, ambruk agugulungan saestu amemelas asih, ingkang jaler lajeng malajeng dhateng parentah, mugi mugi kacepenga pun pamomong wau, sanadyan dandosanipun pun rare ical mugi-mugi pun rare kapanggih awilujeng. Wonten pandung sampun angsal-angsalan anggening amandung, wonten ing margi kapethuk rondha pulisi tan arsa sumimpang mahambeg sura, sareng dipun ajengi konca rondha dipun sapa, boten amangsuli malah anggembel dhateng konca rondha wau, punika konca rondha sanesipun lajeng sami mangkrak krura trangginas sami majeng pun pandung lajeng rinampok purun pejah ngenggen dene barnag bebektanipun pandung katitik sarta kaaken dening wong sasentana ing dhusun Buthuk bawah Bantul. Abrapuspa Bandara, kapriye jaya irung getihen teka diarani mimisen Rencang kula duk makaten wedalipun rah pating parental kados gotri Bandara, eh ora k iku, mong sok mangkono Rencang, o bilih panjenengan maiben inggih gampil anggening angyektosaken Bandara lo kapriye Rencang, kaparengipun kawula anyotho grana panjenengan nunten kayaktosaken wedaling rah. Pangagenging pangadilan andangu dhaten gdakwan apa iya nyata kowe angarani bangsat lan maling marang tanggamu. Wangsulanipun dakwan: menggah tongga kula bangsat sarta pandungpunika sayektos manawi kula amastani punika boten. Kalanpun guru pamulangan anggelaraken piwulang kawruh papasthen apitaken dhaten gsiswanipun bsuk masa apa unining galudhug lan baledheg Sawenehing siswa ingkang taksih rare lancing amangsuli: manawi bapak katagih ing sambutanipun ing ngriku angganter kemawon ungeling baledheg kaliyan galudhug. Pangandikanipun pangagenging pangadilan dhateng dodosan mungguh pratondha yekti ing ngatase dosamu, iku topo ponthang kang tinamu ana ing panggonan tumanduking piala, jer topi mau sedhengan tumrap ing kowe utawa pancen anggonmu 3
Dodosan amangsuli: bokmanawi tumrap in gsampeyan inggih sedhengan ugi, tuwan, awon gelang nun lahembok dipun yakteken Manekawarna A: adhuh wong wadon ana widadari B: iya ta, nanging bok aja ngango anjeleh, kapriye ta A: mangkene ta wong kowe ngadeg saburining jandhela, lan angrungokake sabarang wicaraku, mengko ye aku calathu ririh, kinira aku anyatur alamarang sira angger. Panjurung Dhuh sumitra gendreh pangrukmi, mugi sampun pisan anggalih kula anyengkolog tuwin anyuwala, ananging muhung salugu nyuwun seserepan mila pamuji kula manawi sang sumitra andhanganaken ing panggalih saha karsa nyaruwe ing pangajapan kula punika, o saiba ing panuwun kula, ewadene ingkang kula suwunaken seserepan kados ing ngandhap punika. Sarehning kula punika salugu dereng sumerp patraping panyerat ingkang leres saged kula samanten punika namung tiru tiru kemawon mila kados pundit anggenipun aksara na kaliyan na, utawi wonten tembugn kakalih, 1 kadhemen 2 kapanasan punika punapa keningg dipun wastani tembung kosokwangsul. Kajawi punika kula nyumerepi kijing tetengeripun tiyag pejah, pasareyan ing sungkuh, maeja nipun mawi gambar pajaleran tuwin pawestran punika kalebet sengkalan punapa kados pundit, utawi kagungan dalem panggung Sonabuwana punika ing pucuk wonten gambaripun tiyang mendhang jemparing mawi numpak sawer, punika punapa inggih kalebet sengkalan punap anamung kangge rerenggan kemawon bilih sengkalan kados pundit tegesipun sarta laminpun sapriki ampun pinten taun sampun sang Sumitra namung punika ingkang kula suwunaken seserepan wasana bilih wonten kalepatan kula mugi sampun kirang ing pangaksamaning panggalih Kaserat sakidul praja kaping 29 Maret 1892\kula mitranta enggggal pun Kombang Kalapita Dhuh tutunggaling apsari endhang pracimasana, kula sampun maos serat sampeyan tumrap bramartani ongka 24 tumuju dhumateng risang puthut Guritna, andangu bda tuwin etrapipun tembung, jalaran kaliyan sabab sapanunggilanipun sarta sampun dipun wangsuli dening risang puthtut guritna, kawrat ing bramartani ongka 27. Ingkang punika sanadyan mekaten rak inggih kenging, kula cumanthaka amudhoni wardi, ingkang supados angregengaken bramartani, kados dene ingkang kasebut ing ngandhap punika. 1. sabab kran kangge mongsa lunges, kadosta: kula boten sowa awit katamuwan sadherek saking monca. 2. awit kangge ing mongsa ingkang sawek pinanggih, kadosta kula boten sowan awit katamuwan sadherek saking monca. 3. amargi kangge ing mongsa dereng linampahan kadosta, kula boten sowan amargi badhe kesah dhateng Semarang 4. Jalaran kangge prakawis ingkang sampu pnanggih, kadosta jalaraning sakit putra sampeyan nedha punapa 4
Sampun nun amung punika menggah leres lepat nymanggakaken Kajawi punika manawi endhangpracimasana andhanganaken kula nyuwun seserepan ingkang kenging kula angge wawaton inggih punika beda tuwin etrapipun tembung. 1. weruh 2. sumurup 3. tumron 4. uninga 5. andulu 6. nonton badhe andadosaken sanget bingahing manah kula manawi endhangpracimasana, arsa aparing saserepen ing Krendhawahana tanggal kaping 6 siyam jimawal ongka 1821 pun Endhang Wrediningsih. Sambetipun serat mas nganten Kang tinawa nora gita, semune tan anginumi, angoso tenaganira, tinampan cinecep kadhik wus ing nguyupa pribadi, neng ngarsa kursi anganyur, nulya linarih wedang, masruwi rajendhu prapti, saking wuringempus bisiki ki wisma. Ing sawusira amiyak undure mlerok mring rayi, sadangunira mangkana, mas nganten kewran ing pamrih, arsa angombe wedi, dahat ing wawaleripun kapengine kaliwat puwara adarbe pamrih, angon nulat tumbar gelas solahira. Wit medhit bengis kawisma, lamu tan nginum kapengin nanging durung wayahira, kudu metu anglarihi,lamun ki wisma nolih, kalimpe nulya kang tamu, ingkang kaprenah tuwa, kinebakan den larihi, gelas anggur luber janewer beteran. Kang sinung larih tan arsa, kakeyan denya ngiseni, dhuh kang mas boten punapa, dewilujeng e kang rayi, badhe panganten inggih, sarat cinecepa muhung, mangke rayi paduka, ingkang nglorod anadhahi, rada rengu kita mupineksa peksa. Kita muha nyandhak gelas gya kinen ngombe pribadi, wuwuse saha dhuh kakang mas kang rayi dipun pejahi, inggih kula labuhi, lamun kakang mas kang angsung, mas nganten gya tumanggal ngaliyeng mendeme prapti, asru mujar gantenee kang mas prenekna. Sasore tan kober nginang, nanging tan suka kang ngampil bengakbengok suraweyan kita munulya nglungani, ling sansene mring jawi, mas nganten arsa tut pungkur, kancanira sinoman ana kang tuwa ing piker, ginondholan mas nganten suwawi medal. Sampun wanci tata meja raka andika wus cawis taplak pandelar wus medal mas nganten anulya mijil trangginas nyablek wentis sukuning meja ing ngusung, tan dange garobyagan ambedhigas ngrespateni, gya amasang besi geng wawadhah ulam. Mas jendha denya anata, rikat cakut cukat trampil lagya mungkur deny anata, mas nganten nulya ngowahi, sabarang dening seri, tanana ingkang pinuju, gya medal maring nglatar, kang raka prapta udani, ngusap jaja pratamu mesem tumingal. Sadangunira mangkana, diyon tumekeng jam kalih, tansah owah ing ngowahan mas nganten sangsaya wani, denir anginum mawis neng wuri gumeder gupruk taledheke ginlandhang, mring gyan minuman met kursi, solahira pathenthengan lalenggutan. Mas nganten tansah nambrama, mring taledhek bisik bisik irunge tumempel narna, merem-merem dening raling, nanging nora dumeling, 5
mungkamyarsayan dhuk yandhuk baune gya cinandhak gineret tunggal sakursi, palintirane solahe lir wong kampiran Taksih wonten sambetipun 6
Ongka 29 Setu Wage kaping 11 Puwasa JImawal 1821 utawi kapng 9 April 1892 Pawartos kawat Sripaduka kanjeng timbalan dalem dhaten gpara pangagenging landrad sadaya, bilih apesipun tigang wulan sapindhah kedah atitipariksa, dhaten gsadaya kunjara ing kawontenanipun kedah kapratelakaken lalambaran serat katur kanjeng tuwan residhen ingkang kagungan bawah, katur kang tuwan pokurur jendral tuwi katur kanjeng tuwan dhirektur yustisi, menggah kunjara ing surakarta tuwin ing Yogyakarta ingkang kedah anitipariksa presidhening landrad ing Semarang apesipun nem wulan sapindhah tuwan besar andhawuhaken ing rehipn piyambak piyambak dene pamangigh Surakarta Kulawisudhan Amarengi ing dinten Senen tanggal kaping 6 wulan punika, awit saking dhawuh ing timbalan dalem sampeya dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan raden mas respati, pamagang ingkadipaten anom kakarsakaken dados abdi dalem panewu angrembe alit ing Sendhang Susen kaganjar nama sarta sasebutan Raden ngabei Dipaseputra. Manawi wanci dalu tiyang ingkang gigriya bawah kampug siti ageng sisih kidul kira jenjem anggenipun tilem jalaran saking kathah sumelangipun saweg watawis satengah wulan punika ing t kalebetan durjana pandung kakalih sami kacepeng, nunten kala malem Kemis ingkang kapengker punika wetanipu caket inggih punika griyanipun S wanci jam 3 dalu badhe dipun kropok dening durjana, ananging lajeng katututan nunten wancinipun satengah 4 dalu, wetanipun caket griya ageng tilas gadhahanipun W ugi badhe dipun gropok dening durjana, anangig inggih katututan ing ngriku nutnen kapanggih kantunanipun pirantos pangropok warni sinjang momohan dipun celup lisah petroliyum saha dipun iseni bengkekan rek tuwin welirang, nanging durjananipun boten kacepeng Kintunan. Kala tanggal 26 Maret taun punika, bupati pulisi ing Klathen nampeni pratelanipun telik ingkang kapatah ngulat tulataken lampahing kadurjanan kecu, anggiryaraken malem ngaat angrintenaken tanggal kaping 27 Maret 1892 griyanipun raden ngabei Martadirja kaliwon pamajegan ing Klathen badhe katempah durjana kecu awit kawartosaken raden ngabei kaliwo wau mentas palakrama, ambekta bondhaleksan. Kala punika bupati amarengi gerah, mil anamung matah karetreyanipun kemawon kaliwon kaparingan kanthi panewu lid sarta panewu dhistrik punapa malih sami kawaleran sampun ngnatos bekta babau, ngamungna 1 prayantun panggalihipun bupati, prayantun pangkat kaliwon kanthi 2 panewu, mirantos dadamelipun kados cekapan ananggulang druahaka kecu 15 mangandhap. Wasana kala dalu malem ngaat wau panewu dhestrik ambekta bala kirang jangkep tiyang 40 iji, katemahan durjana sami sumingkir boten saestu nempah. Marengi dinten salasa tanggal kaping 28 nunggil wulan telik wau mratelakaken malih, sedyanipun durhaka anggening badhe nempah kalajengaken wonten dinten malem Rebo ngrintenaken tanggal kaping 30 nunggil maret kang kapengker, sarehning bupati dereng 1
saras inggih namung lajeng matah karereyanipun kemawon raden ngabei Citrawadana, dipu nparingi kanthi kadngipun jaler bupati, sikep dedamel sanjata, sarta panewu dhistrik kutha, mung kapareng bekta babau tiyang kakalih dados jangkep tiyag sakawan sami sikep dadamel sanjata paringipun buapti lup 2 lepose, tuwin sentral dados cacah sanjata 4 iji perangna dados lup 8 iji. Sareng jam 12 dalu bupati nedya nyarirani, nanging kapambeng dening karereyanipun amargi katingal sarira taksih rekaos sakala lajeng anglampahaken Bantu panewu lid tuwin mantra sapiyun ugi sami kaparingan ngampil sanjata talipo selup 2 ugi sami kapacuan boten kapareng bekta babau, panjaginipun kadhawuhan manggen dhusun palindhengan sawetan dhusun jethis jabungan tebihipun ¾ pal mawi kapirantosan tumpakan kareta, samongsa mongsa mireng ungeling sanjata, tetela kecu nempuh, kadhawuhan angambul saking jawi dhusun. Sareng watawis jam 2 dalu, panewu lid sumerep wonten tiyang nenem samilumampah saking kilen mangetan panewu sarta mantra wau lajeng asingidan ingkang lumampah wau katitik sandhang panganggenipun tiyag nsaking bawah Ngayogya. Demugi ngajengaken jam satengah 3 wonten tiyang satunggal lumampah saking wetan mangilen lajeng kapapagaken deing panewu dipun pitakeni ngaken nami jayengsela griya saleebeting baluwarti ngayogya, ngaken sapiyunipun panewu dhestrik Kutha Klathen ingkang kapatah angunpli druhaka kecu wau, sarta awawrti bilih dalu punika boten saestu nempuh, jalaran wonten kancanipun druhaka kecu ingkang mandekaken amargi manahipun kirang sakeca, mila para Druhaka ingkang sampun sami mapan wonten ing margi sepur cacah neng nem tiyang kalebet pun jayengsela, pirantos obor lajeng katilar wonten sakidul ril dene irantos ingkang minongka dadamel alu lajeng kadekek ing margi sangjaenging griyanipun jagi gerdhu wau, dene kancanipun druhaka ingkang 2 manggen ing pakampungan salebetipun kitha Klathen. Sanalika panewu angaturaken ing bupati, sarta bupati lajeng dhawuhaken anyepeng para ingkang pakumpulan wau, sanalika dalu wau kacepeng sadaya. Wasana pamuji kla para druhaka wau mugi sami katangapana sapudhendhanipun nagari, merit angger kukum nederlan patsal 199 utawi 200 amin Kaping 5 April angkaning warsa tinengeran manembah terus angesthi arja Jakalalana Yogyakarta Raden ayu Danudiningrat kala kemis enjing seda, raden ayu danudiningrat wau putra dalem putrid, ingkang sinuhun kanjeng sultan dhinaubaken lan putranipun kanjeng rahaden adipati danureja, bidhalipunlayon kala wingi enjing wanci jam sanga , saking dalem kapatiyan Griyanipun kartawijaya ing dhusun Karangan bawah Kalasan kalebetan pandung sarana ambabah, ingkang gadhah griya sumerep kalebatipunpandung, lajeng sumedhot medal ing butulan asikep waos pun pandung dipun jageni wedalipun ing babahan sareng kumruget medal lajeng kemawon tinadhaha ing waos namung saged sambat adhuh sapisan lajeng pejah, dene kancanipun pandung ingkang wonten jawi, tandya mireng sambatipun pandung wau lajeng anamakaken lamengipun dhateng pun Kartawijaya, 2
ingang temah pejah ugi ngenggen, ngantos sapunika pandung satunggalipun wau dereng kacepeng. Kyai Wanareja ing dhusun Jalegong bawah Sentolo, kala malem Setu kapengker punika kadhatengan pandung karoyok pun wanareja dipun upakara purun dipun candhak sarta lajeng kaerut lan saka, mawi kajagenan para durhaka tiyang titiga ingkang sanesipun sami angukudi barang, sareng pun wanareja anjelih nedha tulung, wah gampil sanget anggening ambungkem cangkemipun tiyang inggih boten anjagani makaten namung dipun gembel sirahipun ngnatos akuthah rah, inggih lajeng mak cep kalakep lirpendah orong-orong kepidak. Anakipun mantu ingkang boten tebih griyanipun miren gcerekipun mara sepuh trangginas malajeng medal asikep sanjata, lajeng anonop ing dhadhah sarta amaspadakaken ingkawontenanipun boten dangu saged andhawahaken sanjatanipun ngnatos kaping kalih, ugi durjana kakalih ingkang pejah ing ngenggen dene sanesipun nunten sami malajeng, sarta taksih saged ambekta barng kinten pangaos 150 rupiyah. Samarang Nalika malem ngaad kapengker wanci jam satunggal dalu ingngriki karaos ebah ing bantala, sarta ing dhasaring hayg pratiwi anyuwara gumaludhug sanesing panggenan bawah ngriki namung ing Kendhal ingkang ugi karaos ebah ing bantala sami wancinipun. Wonten sawenehing tiyang ing kampung Buyaran pangupajiwanipun aside ayam dereng dangu metnas akulak ayam dhateng ing kendhal kancanipun tiyang sakawan ugi sami kulak ayam sadaya, wangsulanipun ing kitha daganganipun ayam lajeng kadhaharaken sapajenganipun tarik sanget namung kantun sakedhik ayamipun badhe dipun kukud kaideraken urut margi, punika wonten babau pulisi dhateng angirad tiyang satunggal ingkang lajeng anyandhak ayam satunggal arta pun bakul kairid dhateng pajaksan adhuh mamelas sanget si bakul wau, angening ambaresihaken awakipunlalambaran supadosipun andharindhil ew dene namung kaanggep lalawora, kilap ing kawekasanipun. Betawi Para tiyang cina tuwin tiyang jawi sasaminipun ingkang dados tukang angedus barang, punika asri gebiri yatra jene, ingkang salajengipun anyudakaken boboting arta jene, menggah patrapipun gebiri mangkaten yatra punika dipun kum sawatawis dangunipun wonten toya keras jeneniun tumunten tirip dhumateng salebeting toya kerasjenenipun tumunten tirip dhumateng slebetig toya keras ingkang salajengipun kenging kadamel pirantos angedus nanging sarehning kalongipun jene wau wradin dados boten ktawisa boten angrisakaken karawitanipun punapa dene yatra punika boten katawis bilih mentas dipun gebiri, awit sareng sampun rampung anggenipun gebiri lajeng dipun sangling malih, mila cahyanipun taksih mancrut dameling. Abrapuspa Sruwalepat Saking karsanipun ingkang maha kawasa, anitahaken manungsa kadamel bongsa warni- warni, satunggal tunggalin gbongsa kaparingan agama piyambak-piyambak saha pinaringan kitab pinten pinten ingkang amratelakaken agamanipun ananging awis sanget manungsa ingkang saged anetepi sakathahing pakenipun agama, kathah ingkang sami anrajang wawaler utawi sakedhik miturutipun upami wicalan satus bokmanawi namung satunggal ingkang saged sampurna anggening anentepi agamanipun. 3
Menggah manungsa ingjaman punika kenging winastan dereng kinanten yen sageda angampahi agamanipun ingkang ngantos tartip amargi gesangipun manungsa amanggen salumahing bumi, sami kabujeng ing betah ngusadosaken tedhanipun anak bojo, sampun ngnatos pejah kaliren mila layake mawon bongsa manungsa nandhang dosa, ingkang anuwuhaken kalepatanipun. Prasasat mrangkani kudhi Menggah wawatekipun manungsa gampail sanget pamaibenipun dhateng kawontenaning samukawis mil augi kalangkung angel sanget saratenipun sampun layak kemawon manungsa winastan kerep nandhang kalepatan kadosta: 1. manawi awaning siti kraos sumuk nedha asrep 2. manawi asrep siti kraos sumuk nedha anget 3. manawi katiga panjang, nehda jawah 4. manawi rendheng ngreceh, nedha terang. Ingkang awit sakingpunika sampun tetela sanget yen manungsa pancen angel saratenipun, amargi boten gumathok salah satunggal ing kajengipun awis sanget manungsa narimah ing satitah. Minangka rerepen Andung kap meh ing wanci titisoni, yeku praptaning pepetenge ratani lolongkanganing bawana, mangka pracina, ayun manglimputi sesining para musita nihan ta kayaktyan dupiring wanci madyaratri, samuaning wujud sirna sngpandulu, ananging wedi nyakanang maujuda tan sirna, muhung sirnaning pandulu tan tinanggapan ring papadhang. Nahen dupiring wanci tatas kamantyan sang haygn Bagaspati mungup mungup kawuryan sing mandrawa, pethanira yayah dumunung saselaning maitala , anyunari dirgantara, kawangwang sumorot angeratani jagad raya, corak pandhaning prabawta anjelareh kawuryan yayah sinungging, wayah ning tirta kanang mijil sing madyanig parwata sumawur gebyar gebyar pindha tesaning sosotya, pandhaning taru-taruna kanang samya kapanduk dressing usara, ring pupucuka kanthilan ing tirta, amarentul kadya sosotya rinonca. Dupi sanghyang diwangkara sakit manenggel angungkuli prabata, prabanira wus akarya sulaping pandulu Araning puthut guritna Endhang Cendhaniraras 4
Ongka 30 Salasa Paing kaping 14 Puwasa jimawal 1821 utawi kapng 12 April 1892 Surakarta Tembung Arab ingkang dipun wastani pangkir punika tiyang boten gadhah, amargi anggening nambut damel tuwin pamedalipun boten nyekapi katedha sahanak bojonipun sandyan panedhanipun wau namung kadamel tomba kaliren ewadene bilih anakipun kathah dereng saged maragang damel sampun tamtu badhe kikirangan ingkang mongka ngagesangpunika tinitahaken ing jagad traya gesangipun muhung tumuwuh ing tetedhan mila sadaya bongsa ingkang ngesah kaliyan ingkang bingah kathah ingkang ngesah, mengah jalaranipun ingkang mangkaten wau dereng kawenangan pratandhanipun sampun kacihna bilih ing mangke kathah tiyang ingkang nanadhah sih welas dhateng pakampungan sarta ing pundit pasamuan ngakathah, saweneh sadeanakipun trakadhang namung dipun sukakaken kemawon ambok manawi lampah mangkaten punika awit saking kaweken angeipun ngupaboga, mongka katresnaning sudarma dhateng anak punika boten susah kagiyaraken suprandosipun teka mongga anegakaken anak amargi kabyatan anggening ngupaboga wau, tidhatidha lajeng kamipurun anindakaken patrap dursila, sarehning para titah sami winenangakenambudi sirnanipun panduking babaya, mil awara kawula ingkang sami katamanin gduh kita ing kawontenanipun samangke, mugi sami sinantosakna ing budi ananggulangi kawontenanipun sapunika, lalampahan mangkaten punika pantes pinuji jran amin amin yarabulngalamin Pun Darmawongsa ruwatipun saking kadaring Kala dinten akat ingkang kapengker, wanci jam 10 siyang, ing kampung Mijen wonten tiyang estri nami pun Bundhu, kinten wanci 25 taun pun Bundhu wau dipun kengken sadherekipun sepuh kapurih tutumbas dhateng peken sareng dumugi sangajenging babahan byasakidulipun babah setu, pun bundhu wau aningali gambar cina ingkang wonten ing ngemperipun babah ambya, boten watawis dangu wonten kareta trem saking kidul sarta gendhanipun tansah dipun goyang kemawon pun bundhu boten amaelu ungeling gentha, tansah kasengsem aingali gambar wau, satemah kapalindhes rodhaning kareta trem wondene ingkang ketlanjer sukunipun ngnatos kiwir kiwir badhe tugel tan dera na ingkang kawogan ngriku lajeng angaturaken dhateng nagari, ingkang lajeng andhawahaken pun bundhu kinen ambekta dhateng balemarta, ing wusana sukunipun lajeng dipun kethok babar pisan kilap salajengipun. Sadangunipun wonten pranatan sadaya para arum dalu kedah kalaadosaken dhateng balemarta, punika kathah ingkang los saking panti asmara, mangejawantah dhateng pakampungan angupados bojo para jaja ka ingkang anjelanthir, supados boten katarik dhateng balemarta sapunika ingkang boten saged angindhani tarikan wau, sareng sampun wangsul saking balemarta ngeber dhateng dhepokipun ing prpatan gadhing saben sonten kathah sanget para arum dalu sami leledhang, andadosaken sukapirenanipun para jajaka ingkang anedheng birahi, ing pundit pundit panggenan kathah para apsari, ingkang sami amamalat sih ipun para konthol, sasampuning sumurupipun hyang bagaskara, tindakipun para dyah sang amonglulut angler pendah codhot mangupaboga pating calorot, mas kawogan punika punapa boten prayogi samikaudi, lumadosipun para apsari wau dhateng balemarta, hyah kula punika pancen karem leleledhang sumelang kula, apesing awak gek kacocog ing ri kemarung.\pun Jayalalana. 1
Samarang Para tiyang ingngriki kathah ingkang sami anyipati, bilih sampun sawatawis dinen punika,ing dirgantara prenah kidul wetan katingal wonten lintang kumukus wiwitipun katingal wanci jam satunggal dumugi jam tiga dalu, sarehing angsring mendhung mila cat katingal cat boten ewadene ingkang saged anyipati kalanipun langit resik sami awawarti manawi prabaning litnang wau sakalangkung sumorotipun, para ingkang sami siyam bilih saur mugi sami anyatakna kawontenan punika. Ing Surakarta satunggal kalih inggih sampun wonten ingkang nyipati, ananging cariyosipun dereng gumatok jurungarang wonten sawenehing bongsa Ambon sumerep bili bojonipun asring sba dhateng tongga, kawekaning manahipun tan saronta lajeng amendhet dhadhung, tinangsulaken ing jongga sarta kaangsalakening pangeret piyambakipun sukan wonten ing marcapada malih, arsa ngupados tentreming manah wonten ing delahan sareng sampun santosa pangrakitipun nunten amancal nalika anggendhadhulipun punika wau kadengangan anakipun ingkang ageng pinuju malebet ing griya, pun anak age anyandhak peso, tangsuli tinigas dhel pun bapa dhawah, ing jrambah jenggeleg taksih gesang, dados boten kdugen anggening nedya lampus katemahanipun ingkang estri punapa angosok wangsul lalampahanipun pn jaler, amantuni anggening asring saba dhateng tongga, punika boten wonten pawartosipun emperipun ing mangke inggih animbangi satyanipun ingkang jaler, toblas kathik kaya dhayoh neh. Abrapuspa Kaprayitnan ingkang boten angatawisi Wonten tiyag angupados rencnag, ananging saben wonten ingkang badhe kapendhet rencang kedah kacobi rumiyin punapa saged singsot bilih saged saestu kapendhet rencang, bilih boten saged inggih sande, tangganipun tiyang wau kapiadreng badhe sumerep wadosipun menggah katranganipun makaten manawi saged singsot bilih dipun kengken dhateng panggenan inuman sadangunipun wonten ing ngriku kapurih singsot sampun ngantos kendel kendel dados boten saged nyolong ngombe inuman. Suryakontha Wonten tiyang kumet tumbas uwoh anggur alit-alit lajeng katedha menggah patrapipun nedha wau mawi kasawang sarana surya kontha, sareng wonten ingkang pitaken sababipun wangsulanipun makaten mulane enggon ku mangan who anggur nganggo tak sawang kalawan surya kontha iku pamurih ku supaya katon agedhe-gedhe , padha karo kang regane larang, tur who anggur kang tak pangan iki anggonku tuku murah bae Pak Ileng Pangowel Sami sami bongsa manungsa ingkang kathah piyambak pepenget utawi pangowelipun punika namung pangkat pulisi, kadosta manawi wonten bangsanipun ingkang gadhah lampah awon lajeng dipun engetaken utawi dipun awisi sanget suprandene ingkang 2
dipun engetaken punika lajeng seling serep wicantenipun dhu, kerase neh mas pulisi iki, boten pisan-pisan gadhah rumaos yen piyambakipun dipun owel mongka wontenipun pangreh pulisi mangkaten wau salugunipun namung sampun ngantos wonten tiyang kalajeng anggenipun dosa ing gusti Allah, amargi sinten tiyangipun gadhah kalepatan keningg paukuman kaping kalih, sapisan ing dunya, kaping kalih ing akherat wondene awisanipun prayantun pulisi wau, cundhuk kemawon kaliyan cariyosing agama, sinten ingkang sisip mesthi nandhan gdosa Ledhok ilining toya Sakathahing sato salumahing bumi, ingang saged mitulungi dhumateng manungsa, sok winastan mitunani, sarta tinarka dados ama, kadosta, kucing tuwin tikus punika manawi manungsa keningg sambekala, kobongan ing wanci dalu, sato kakalih punika sok dados dhoking pangumel-umel saha tinarka lepat sanajan boten saking ngriku jalaranipun ugi meksa dipun unyeri kemawon, langkun gmalih manawi manungsa andekek tatedhan wonten paga, dipun mongsa salah satunggaling sato wau, punika lajeng anpa antan-antan pun kucing tuwin pu ntikus ingkang dipun awon awon mongka salugunipun awakipun piyambak ingkan glepat awit manungsa rak sampun sumerep sarta mangretos yen barng boten dipun reksa saha dipun rimati ingkang primpen dipun mongsa sato punapa amawi ngumel-umel. Saleresipun manungsa punika kathah seling serepipun wusana lajeng ngombra-ombra boten gumathok. Tiyang tumbas ulam dhateng pajagalan anyipatipun jagal anyambeleh maesa kera, hyah ki jagal kapriye teka sira anyambeleh kebo lunglit mangkono, jagal nanggapi, o iya bener, awit sira bakal ora kogel anadhah daginge kebo urip. Wonten germa kakalih sami dhateng wana, ingkang wateg kumajegus anyanjata kidang, nalika andhawahaken sanjatanipunsarwi mangucap eh kidang saiki sidane lampus sira, ingsun anti enggonira bage mungel ananging boten andhawahi, germa satunggalipun ananggapi, we, palayune ngemprit si kidang, ayakne menyang surambi anembung itab tuhpah. Panjurung Angresepi mitra Wiryamartana Lah sapunika kul arumaos kasandhung in gmamanisipun mitra Wiryamartana, kasebut ing pustaka warti ongka 26 namung sapada ananging angebahaken raosing manah sanubari, anggen kula badhe angaturi wangsulan ngantos tansah amandheg mangu, amargi sakin glebet jajaging raosipun sampun tamtu kula boten pisan andungkap menggah akwontenanipun sampun malih anjujut raosing serat ingkang karipta samanten lebetipun sageda jajag patraping panyerata kemawon wonten ingkang kula dereng ngretos pathokanipun in gpadalingsa gangsal mungel pinter sugih, mitra myang siwi, tur punika minongka pandhudhah tandukin graos ananging salebeting padalngsa kok mawi padalingsa, miwah ing wekasan dumuginipun pada, mungel ginanjar manjing swarga. Kok mawi lungsi, awit ingkang sampun sampun manawi sampun wekasen pada boten mawi lungsi. Wondening kasebut pangriptanipun mitra sadaya wau kados sampun leres sara ceples kadospundi anggen kula saged angaturi tambahan tandhanipun sinten ingkang maos sampun mangertos raosipun namung manawi kagali hkirang jarwanipun punika leres 3
amargi serat babalungan ewa samanten saking kaderengipun manah sagadugipun kula angaturi panjarwa mangkaten. Sinten ingkang ngelmi angalami Manungsa tumitah ing jagad sanajan kageleng dados isen isening salumahng bumi, tegesipun awon saening lalampahan kedah kalaksanan ananging samara sudiwau kedah andhedher kasaenan menggah dhedheran sae wau murh tuwuhipun sae, wiwinihipun miturut kawruh kitab-kitab anggitanipun para nabi, miwah serat serat anggitanipun para linangkung ing jaman kina, ingkang anyilahaken lalampahan awon sae, mongka kala mangriptanipun wau sampun angsal wewengan suci, angalami wau manusa ingkang sampun angsal kamirahaning hyang kang murbeng wisesa, boten kewran panampinipun miwah lajeng anetepi waspada manahipun boten gangsul panambung papbingkasipun boten samara wiwijanganipun boten mesgul katamaning duh kita papa, boten linglung katamaning wiryawibawa, amargi temtep namung sadarma, boten kumawawa, boten kumawasa, lah dalah rak sampun kacetha bilih gesanging donya punika namung apes balaka, saweg saged aniteni dhumaeng ingkang kagungan pawasa obah osik dur bawasesa sapanunggilanipun amung dumunung gampilan nalika kakarsakaken angampil punika teepipun ngelmi angalami. Engetraping kukum pangadilan Sasampuning kaganjar boten kewran tetepipun kasebut padalingsa satunggal lajeng saged amatrapaken kukum pangadilaning manah, amargi manah punika retuning badan sadaya lulungiting miwah rungsiting tingkah kawengku panguwasaning manah, mila kedah waspada manahipun wondening lairipun ing donya saupami tinitah dads manggalaning gagelengan angampil pawasa ngeblak punika manawi sampun sampurna traping kukum tamtu lajeng saged anindakaken adil mupangatipun adil wau, parawaadya balanipun saged tentrem manawi para kawula sampun tentrem saged amimbuhi cahyaning praja, mila kadamel wawaton kados sampun cekap kasebut piwulangipun srirama wijaya, dhateng wibisana, ingkang panengran asthabrata, kanjeng gupremen ingkang sampun amatrapaken lalampahan wau, asih welas ing kawulanipun kalayan adil angukum dhumateng ingkang sampun sah dosanipun kalayan adil amulyakaken dhateng tiyang angganjar dhumateng para ingkang sampun katitik setyatuhunipun kalayan adil kula boten susah matur panjang mitra wiryamartana tamtu sampun terang kawontenanipun menggah kukum adil ingkang kaangge wonten salebeting griya ugi mangkaten amargi tiyang jaler punika ngibaratipun retuning griya, estrinipun manongka patih, para atmaja minongka punggawa, para abdi minongka wadya, pamatrapipun kedah sarana adil kawicaksanan. Slamet luhur saturune Amargi saking tumuwuhing pamujining para tumitah, ingkang sampun sami rumaos kamirahan pagesangan kendheling pamujining kathah saged kasambadan raharja ruhur satedhak turunipun Lan panjang yuswanipun 4
Amargi saking panggalih suci temen boten samara dhateng panegesipun awas elng, ganjaraning pangera kaparingan panjang yuswa murih dados darsana, miwah pandam pangauban Pinter sugih, mitra myang siwi Sagedipun tampi wahyuning Allah punika sakin gpinter tegesipun boten kewran anggenipun matrapaken sugih punika kasugiyanipun hyang kang sipat rahman nalika kagadhuhake kawula datan pawangenan mila kasugiyan wau dumunung wonten gunawan sugih mitra saking sih siniyan sugih putra saking ganjaran. Dahat sih marang praja Jrih bekti sang prabu Myang garwa putra Santana Punika sambetipun padalingsa, 5 jrih sumungkemipun panjenengan nata, sihipun praja ugi wiwinih sakin gpangadilanipun manah kasebut ing ngajeng. Tuhu suci anggateken srangat nabi Wiwitanipun saged angsal panggalih suci punika, saking angggatekaken sarengat nabi amargi sarengat pranatanipun kanjeng nabi punika sampun ingkang saringantipun aamebar kasuciyan miwah kasaenan ing ngalamdonya, saha saged pramana pranawaning sedya boen kewran patraping nistha madya utama. jangkep Ginanjar manjing swarga Manawi sampun saged trep miwah angemperi lalampahan kasebut ingnginggil silah miwah pangimpunipun adaya kasaenan sampun tamtu saged teteb tentrem raharja, gesangipun kalayan seneng, teteg jejeg madhep idhep ngantos dumugi jamaning kawasanan ing jaman kalanggengan manawi santri saged amastani punika tetepipun rapal kangyun pinareni, tegesipun gesang ingpanggenan kalih, wonten ing nrika ngriki seneng, wondening swara ingkang boten sirna taksih katilar wonten ing ngalam donya punika namung asma, kados ta swargi kyai anu, lalampahanipun sae, mangkaten salajengipun. Wasana sarehning kasebut panjurungipun mitra wau temenipun kula dereng mudheng, dados wangsulan kula punika sagadugipun namung katimbang kula boten ngaturi wangsulan nanging salugunipun angayawara, wasana nyuwun pangaksama Pun endhang Pracimasana. Kayungyun angayun-ayun maos serat bramartani, nrenjuhi panjurungira, kang putus para meng kawi, dyah Endhang pracimasana, dadya tunggguling absari. Dhuh bibi dewaning ngayu, tuhu waskitha ing tulis kawula nuhun tatanya, ambatang cangkriman mai, wonten ingngandhap punika, amung sumongga gadhuh bibi. Lah punika warnanipun kang ambanuhun ingbibi, wonten janma setakresna, cacade amung sakedhik saged dulu datan bisa, ngambil saisining nagri. Wonten kang saged anjupuk ugi darbe cacat kedhik datan saged ananedha, punika punapa bibi, mugi enggal andhangana, dhumateng ambadhuh bibi. Titi kaserat anuju, ing dinten anggara paing, tanggal kaping kawanwelas siyam jimawal ing warsi sangkalanira ing ngetang, janma kalih ngesthi gusti Puthut astragumilang. 5
Ongka 31 Setu Legi kaping 18 Puwasa Jimawal 1821 utawi kaping 16 April 1892 Pawartos kawat Kanjeng tuwan Witenrud Residhen ing Kadhiri, kapareng kondur dhateng tanah Eropah, ingkang jinenengaken mangereh paresidhenan kadhiri kanjeng tuwan Pan Barle Surakarta Kumawawa anarawung ambarung sinang Ing padhepokan ambaugi sampun wonten ingkang manoni, wijiling kanangrrangggana kumukus pratistheng purwa udhara, ananging sanes kadi nalika kang katingalan ing ngawiyat nujweng warsa alip ongka 1810 jawi, amawasarot sumunar, ing mangke punika boten ugi umiriblan ing nguni pethanira anging dupi sampun kaparek ing kang katingal lan urut anglajur pindha mega maya, inggih punika ingkang sampun kaprahwinastanan jaran dhawuk tuwin wawayanganing sarayu,,nadi, menggah ingkang makaten punika leres lepat kula muhung amborongaken sanggyaning para mumpuni ring pangawikan wonten ing pangaran aran mangkaten wau. Wangsul ingkang ngambagyaraken ing nginggil wau punika, nalika ingkang rumuhun katingalipun sisinglon sirna anunggul wawarnen kados mega pethak amaletuk punika, lah kang katingal ing samangkepunika punapa ugi badhe anunggil ing ngriku, lan malih punapa ingkang dados jalaranipun dene wonten sudama kumukus punapa dene mawi mancur sumarot boten muhung kumedhap kedhap kimawon dhuh dhuh, para marsudhi budhi sang putus ingpasang cipta, kang ascarya andon cangkrama lalangen madyaning pustakawarti, mugimugi lumuntur ing driya sredha, amilasa ing kaswasih, kang kadi ulun sawastu katunan apes ing budhi tan mantra mantra anguyuh pangawikan langkung rngsit kadarung dahat balilu, yawn boten wantena kang karsa paparing barkah, mongka wawadosing mula bukanipun minangka lalantaran kawasaning karsa pranawa, sayogya ambirat limiting tyas ambasa jati, ring wasana tansah angayam-ayam babaring panuwun kula, tanpa epi pindhanira lir paksi cintaka minta riris anganti inglabuh kapat rawuh apara winasisa arjuha amimbuhi raras srining Bramartani Ping 18/9/3.21 jawi, sang miminta pun bangbang madusudhana Salebeting wulan siyam punika, saben dalu tiyang ningali ting dhateng jenengan tanpa sipi, sampu malih terang boten jawah, sanadyan ngareceh dhadhahing riris ewadene boten angendhakaken bangsaning kaliyeg sumawana wantuning para taruna jaler estri, sanadyan sampun ningali kaping.....meksa dereng saged carem ambok manawi pancen sami netipun ingkang dipun nersani griya muhung anggenipun badhe angumbar pangaksi, hem kok mangkono, menggah kawontenanipun ting wau, kaistha para tuwan tuwan pista tuwin dhansah, ingkang gadhah rekapnika pancen priyantun lantip dene ingang anggumunaken namung untabing tiyang ningali, dhesuk dhinesuk uyel uyelan adhuh namung rare alit mesakaken sanget andek puna seler sebrot teka dereng wotnen cariyosipun. Wonten tiyang estri anyambut yatra dhateng cina kalonthong kathahipun enem rupiyah,anyaur dintenan suwang sadintenipun tigang wulan pundhat sasampunipun ribetanipun kalampahan sawatawis dinten laminipun pun estri lajeng kendel boten anglebeti malih, dipun paleter dhateng pun kalonthong tansah gayeng kemawon , sareng dangu dangu kilap tumuwuh ing kawekenipun kilap ingkang wau ing dalem 1
pancen sampun kaathak-athik rumiyin utawi awit ing saben dinten tan kendhat tamtu dipun uman-uman dening pun kalontong, punika sareng sawenehing dintenpun cina dhateng anagih, pun estri lajeng cepak rembagipun pun cina tinandukan manis ing tetembungan maharsa anyiwur tukung ambruk mulung jiwaraganipun dhaten gpun babah amojar ta bah reh ne aku rondha, kowe legan mara kapriye kang dadi rembugmu, nyaur utangku aku ora bisa,mongka lagi masa papin mangkene adol ratengan payune pira, taw is mengkene bae, iya abot entheng gawe-gawe mu dak lakonane, kapriye ta padha bares wae. Pun babah kataman tetembungan makaten teka lajeng angrujuki pun estri nunten ing ngatag sasarengan mantuk, kocapa angsal tigang dinten pun rondha murca saking ngayunanipun pun babah, pinadosan kapanggih sampun wangsul ing panggenanipun malih, dipun ajag wangsul balela ambaguguk makuthawatu,kalampahan dipun gugat tatag teteg teteh-teteh tatas titis aturipun pun rondha, eh cina elek dira...dika....kowehe dadi aku wus malebu wang panas telung dina telung bengi abot entheng wus dak lakoni gawene saiki kowe gugat toblas enak meneh, sareng mas pulisi mireng wiraos makaten kaweken anggening badhe nanjakaken leres ing wekasanipun gugatipun pun cina bedho, larak longka sanget ta nun cina kok ngantos kalampahan kalebetan cina gundhulan Jaka Leledhang. Surabaya Lurahipun kampung kabalen punika kathahparekadayanipun dhateng kancanipun wotnen tiyang ing kampung riku badhe angedegaken griya, sampun pinaringan serat kaprengipun angadegaken griya wau, ewadene pun lurah taksih purun angandheg tiyang wau, sahadipun sangi manawi piyambakipun taksih kedah asaos atur dhateng pangagenging parentah, anedha yatra gangsal rupiyah kadamel waragad yatra katampen ananging tanpa kawekasan, ugi ing kampung riku wonten para titiyang, ingkang griyanipun sami kabesmen punika sareng badhe wangsul angadegaken griya malih, ami kapenggak dening mas lurah sarta sami dipun sanjangi ugi, sami angatur na serat dhateng kanjeng tuwan asisten pulisi, sarta kaaturipun serat wau kedah lumantar mas lurah, dene waragadipun serat nyatunggal rupiyah, yatra katampen punika inggih boten wotnen kawekasanipun, sarehning patrap punika ewoning patrap angapusi, kathah para karerehanipun mas lurah ingkang sampun sami anggugad S.C. Lo, konca kula pangindhung sadaya kemawon punika tuladha prayogi sami di anggeya ta, sadangunipun wonten dhawah kenceng angrakal radinan toblas kathah mas kapala ingkang amatrapaken ingkang ambotn boten, rak enggih tam as kapala ing kampung ja....mingkuh rekake....la rak biyas cahya sampeyan....engggal di tumbasna krakal yatrane elo, hyah sampun mandheg to malih ta prayogi dipun aturaken dhateng nagari kemawon longka bilih nagari boten angadilana, manawi wonten kapala kampung ingkang mahambeg sawiyah wiyah, sawenang-wenang dhateng rereanipun Jurungarang. Benggala Nonah Pontasel ingkang wonten kalih taun punika laminipun sarana numpak luh balon ngambara ng gagana katon tonaken ing ngriki, punika wotnen ing tanah Ranggun ugi 2
anontonaken kawanteranipun mangambara ing ngawiyat sarana numpak luh balon ananging sampun dhumawah in gpapasthenipun sareng sampun dumugi kalih ewu kaki inggilipun pun nonah lajeng mancolot andhawah, songsong tamenging dhawah punika boten saged amegar, kalampahan dhawahipun nonah wau ajur, awakipun sampun kados embut-embutan. Manilah Nalika tanggal kaping 13 maret punika ing kitha ngriki wonten griya kabesmen ingkang boten dangu lajeng paremen ngantos anggigirisi, ingkang miwiti kabesmen rumiyin griya ageng, punika lajeng mubal angantar-antar urubing latu, sarta lajeng maremen anglanjak dhateng griya sanesipun sadaya griya tharik-tharikanipun griya wau sami kabesmen ngantos anekuk maremen ngalanjak dhateng rurung sanesipun, sanalika sanjata pitulung boten amigunani, dangu-dangu sareng sanghyang Bayu asumeleh,punika sakathahing pumpa saged amitulungi, kalampahan latu saged sirep, sareng let tigang dinten lajeng wotnen lindhu, punka karaos ing anteroning pulo manilah sadaya, menggah kapitunan amargi kabesmen tuwin lindhu wau, kiran glangkung wonten sakawan yuta rupiyah, ing sadangonipun ing pulo manilah, dereng nate wotnen kabesmen ingkang ageng makaten punapa malih wiwit ing taun 1880 dereng wotnen ebahing bantala, ingkang oregipun angungkuli ingkang nembe kalampahan sapunika. Abrapuspa Lurah, apa bener truna kowe ngarani aku bangsat Truna, kados pundit kalintuniku lurahe, kula namung criyos nek sampeyaniku parigel sanget Lurah, eleh prigel kapriye Gruna, enggih sineh, la wong konca kampung sampeyan pundhuti yatra tureen ya dhe ditumbasaken karakal yata katampen kok lajeng muspra, boten wonten banekipun la rak prigel ta niku. Panjurung Para ruhur tuwin para adiguna punika, teka mantesi temen bilih ngingimuring galih sarana mangliling pustakawarti, la sarka sembadaning sarira, lenggah pinareking para abdi, kula punika tiyang endheg endheg kemawon bilih boten nyumerepi pasamuanin gwalgita salebeting pitung dinten oyanging cipta kados jajaka tinambuhan bedhangipun adhuh eman temen bilih boten lipura sang adining rum. Upamining pustakarja, sarupi la warakami, kamula ing ngelaela, ing lailane liniling, lenglenge mrih ngalingi, lengusing cipta kang bawur, baweraning budyarja, karaharjana sinanti, santya budya budayeng tyas paramarta Pun Pudyayu. 1. tarpendah pandukin gtuduh, prandene paksamarsudi, sadarganing lukitarja, raharjuning janapinrih, kinarah karuhing basa, basan bisane kinanthi. 2. kinondha subar gyeng wuwus wassana wosing palupi, pinandore ela-ela, lelahan asamangsuli, mring niken pracimasana, sang senen mring rahsaniti. 3. wiyosing ngger putraningsun, sira Tanya jeneng mami, ribaganing pangastawa, myang atining tatakrami, mongka panemu manira, kadyata ing ngisor iki. 3
4. ingkang dhingin sabar maklum, kapindhone welas asih, wit ati retuning badan ratu atining sabumi, apa ngger iya mangkana, ing kaananira nini. 5. yen wus candhak padha cundhuk, ing buri pinikir maning, Manawa iya Manawa, ana wenganing pabudi, sihing suksma nuksmeng karsa, karek seng osik nalisik. 6. wit dremanken dreman tuwuh, durung winengnang murwani, meksa masih kawisesa,mungguh badaningsun nini, pindha sarah ing samodra, kumbak-kumbul nuting warih. 7. samono bae wus cukup sasamben saben kapanggih, neng madyaning pabaratan pasamuan bramartani, titigati sinengkalan nyondra buja slira nunggil mondrarena. Pangayubagya mongka lantaran yuwaneng sipta. Dwi dasangka panjurung kang mijil sakng mitranigong, sastradarma nenggih panenggahe, kang saraos kula nayogyani, ingkang mugi mugi, sinabadan tuhu. Kang kapusthisesthining tyas dera mrih krahayon mongka pepayu ng rahayune, ing praja myang saisiny asami, pinrih tata titi, trapsilaning tuwuh. Amuryani wahyaning wahywani, diningreh kinaot temah marca martini yektine, lamun kayaktyan yaktining kapti, tuman tumasaning kotaman tilem tutumrah tumerah amaratani, sesinin gprajayom tanami masanti, wit pinayu, sumunggsupadyayu. Nguyu-ayu, kalayu nglayoni, byating tyas geng wirong, karungrunganig reh, rahayune, ayun miyat maya miyatani, wahyaning ngutami, kan gtemen tys, kaatyan satyanon, kanimpunan kaonanganunge, winong winong wong, wenganing budi, budhima, netepi, silasutilayu. Kayungyun mrih ing lyan uyating, lakuning lelakon, nanging mangkya longka kalakone, wit wahyaning kalamasa mangkin tan keda, utami, watek wantah cukup. Seja prasaja kewala jangji, trusing jaba jero, kasuciyaning tyas panancange, cipta lacut pancandaning lali, yen tan awas dadi, arda andaludur. Mung sedya amet tuladan gampil kang pasthi kalakon, tur ngewahi laku lelakone, tanana kang kelangan sawiji, tarnglong lwang wajib sapraja arjayu. Yeku prajageng, ing ruslan adi, pranataning katong, wus ekapraya, pranayakane, patih muwah punggawane sami, sayuk sabayanti, byating nityas mrih ayu. Purwanistha, madyane dumadi, kotamane katon, bubukaridhana praddhanane, kang mring sagung, dodosan prajadi, mrih kapok ywangaping, pratingkah laku dur. Sinuda tedha, patdhanagri, lan adapt kalakon nanging saking samatra pametea, nguninangti, lawan nyulam daging, kapng tri menuhi, wadhuk ambadhudhug. Dyan sinantun roti, ugi mawi, daging tigang ngepon, mangkya malih linongan pancine, roti daging, kalih pun saari, temah para juti, agenjotan sarju. Neng kunjaran tanjenek tyas neki, wit wadhuk tan medhok sdhih temah ngrasa pinuwunge, nora urup enggone nglakoni, kinarja saari, sore leash lesu. Samya cipta sadya amareni, ngaraharah kang wong, juti juwet mrih jujur arjane, ingkang dereng sami amaniring, bok kalebeng buwi, beak bakal bungkruh. Desudaning wangsan cining buti, jagi ganjaran wong, miskin miwah inganak yatine, rondha kasihyan lawan kang sami, papasang pareki, minanantan pugut. Saben warsa binubak kinardhi, dadana sakyeh wong, kan gkalaran miwah kan gkaluwen temah sami punja puja puji,jejeg prajarjadi, adile tarsurut. Nistha temah utama winanggih yuladan kinaot tondha saking budhi manwahyane, datan susah ngathiyumet kisil neng kanthong sumlempit, iyah bok nggih sampun. Yen katimbang mamalaning nagri, malingutil rahayu ayeme, angayemi, janma sami, tyasing tuminah nursing tinemu. Tuman 4
methot ratri siyang tingkahe, tanpae, keh kan gjarag anjeguring buwi, mung mrih mlentha mlenthi, larakta ggih niku Wa wa ca nga ha Mardidarma Warti pawongmitran sudagaran tuwin sanesipun Bayawara Kula Raden Tumenggung Jayapranata, papatih ing Mangkunagaran terang ing timbalan dalemkang jeng gusti pangeran adipati Arya Prabu Prangwadana, ngkang sampun sarembag kaliyan kanjeng tuwan residhen ing Surakarta, ing mangke ambayawarakaken dhaten gsadhengah tiyang, bilih wiwit tanggal kaping 31 wulan maret 1892 sampun ngantos anyambuti arta utawi barang sasaminipun dhumaten grahaden mas arya surya putra sarta dhateng ingkang garwa, kalampahan wonten ingkang anyambuti ing salah stunggilipun wau, mongka ngantos dados prakawis katur ing pangadilan punika atur gugatipun badhe boten dipun paelu Papatih ing Mangkunagaran Jayapranata. 5
Ongka 32 Salasa Wage kaping 21 puwasa Jimawal 1821 utawi kaping 19 April 1892 Surakarta Kanjeng tuwan residhen ing Semarang angundhagaken dhawuhipun mawi anabuh bendho saurutipun radinan sadaya, bilih sadhengah tiyangipun sami pinacuhan boten kapaeng anyuled mercon wonten ing radinan ageng utawi alit ingkang anerak papacuh punika pinatrapan dhendha yatra kathahipun 3 rupiyah, bilih boten anyampeti dhendha yatra wau, linintonan papatrapan karya wasesa laminipun tigang dinten, ing pamanggih kula papacuh wau sakalangkung prayogi, pramila kula ugi mangayubagya sanget bilih parentah kula inggih karsa angundhangaken papacuh ingkang kados punika tumerapipun awit nalikanipun anjalari bancana latu dhateng griya, ugi anuwuhaken bancana dhateng kareta utawi kapal tumpakan ingkang awit pambeledhosing mercon asring lajeng ambandhang utawi gilap mongka ingkang asring lalangen mercon punika ingknag tamtu namung para rae, dados kenging katamtokaken sami kirang weweka Kala ing dinten Setu kapengker punika wanci jam 12 siyang, ing salering beteng wonten tiyang menek ing wit asem angrotogi uwohipun ingkang estri mendheti wonten ing ngandhap kalayan angemban anakipun ingkang taksih sesepan sareng saweg angsal ing sawatawis kathahipun pun pamenek kiran gweweka marucut anggening gondhelan anjalari dhaahipun ingkang lajeng tanpa sambat temahan pejah ngengen kadospunapa kemawon bingungipun ingkang estri, ingkang sineja ngupados tedha wekasan kecalan nyawa. Kintunan Kala wingi sonten waci jam 8 angleresi deresing jawah ing kampung mesen bawah kabupaten Kaparak Tengen kaleres griyanipun mas ngabei P.P. ingkang wingking ambruk ing sanalika ngriku mas Ngabei kaengetan rencangipun jaler, ingkang kapatah tengga griya wau nama pak K kalaampahan griya kabungkaran dening para tandang, boten watawis dangu pak K katingal ananging sampun pinanggih pejah, mongka griya wau pancen dereng rampun ging panggarapipun menggah wangkenipun pak K ing sanalika lajeng kaupakara enjingipun nunten kakubur. Kintunan Kala ing dinten senen sotnen dhawah ing malem salikur, wanci jam 5, sonten para amintokaken anggit dilah sampun sami kapasang ing sapinggiring margi, mas lurah Atmauada, adamel gambar lintang boma setipatrapipun gambar kalayaraken ing nginggil kocapa saweg rampung pamasangipun kinten jam 7 lajeng jawa deres sanget mongka ingkang sami aningali sampu nkathah sanget jaler estri, swaranipun rencangipun mas lurah nethel lintang saha kabarung birungingpun tiyang ingkang ningali badhe ngeyub pating brengok pating gedebug pating jreleh, kados tempuking perang wadya wahanan dene mas lurah salebetipun anggirekaken rencang katingal kados raden seta nalika mangsah pupulih pejah ing ngari kalih, bengok bengok sarwi gendrek gendruk sakedhap- kedhap amiyak tiyang ningali sarwi malumpat anjelehi rencangipun angabani nethel inggal dados anggenipun namakaken lintang boma seti wau lepat tandhanipun kajawahan lajeng diupn thethel inggih punika lintang boma nanging boten seti, sareng sampun 1
wanci jam 8 jawahipun malah saya deres para ratuna ingkag pancen remen aleledhang kados Baladewa nalika tapa ing Grojogan Sewu tansah abekah-bekuh kemawon sangsaya dhawah in gjawah sadalu muput para karenan leledhang judhegipun ing manah sanginggiling tapa grojogan sewu, awit babaran jas sadalu mung sumampir ing rana kemawon amung panyuwunipun para mudha benjing malem kawi, 23 kemawon mugi teranga sadalu muput. Ing Tlaganirmala, kaping, siyam jimawal 1821 Katandhan dening puthut Kartana Yogyakarta Tiyang ing Kali Jeruk anama Atmadikrama kadhatengan pandung koyok sareng pun pandung sami anandukake ardanin gnala, pun Atmadikrama boten pisan pisan badhe ananggulangi, namun genggal sumedhot medal sakin ggriya, sarwi anyandhak bendhe ingkang cumanthel ing pandhapa, sasampunipun anyingidaken awakipun parimpen nunten bendhe tinitir angganter, katemahanipun kathahpara titiyang sami dhateng tandang, griyanipun Atamadikrama kinepang bathethet para pandung ingang sampun malebet ing griya boten saged oncat tinanggapan para tandang ingkag sami mangkrak krura jajabang mawi ngawinga pandung titiga ingkang wonten griya ginulawenthah temahan galangsaran andhepani bantala, ngantos ginotong lumadosipun dhateng pulisi, dene kancanipun sami malajeng ngantos sapriki dereng kacepeng. Jadikarama bekel ing dhusun Balimbing mantuk sakin gkekesahan radi luse mangsanipun sareng lampahipun dumugi ng dhusun Nampu, piyambakipun pinethukaken konca begal tiyang sakawan ingkang lajeng sami nyandhak apusipun kapal tinumpakan jadikrama wau, jadikrama inggih boten anggragap anarik lamengipun saha lajeng katamakaken dhateng begal ingkang satunggal lajeng ambruk anggaloso, tumejet-kajet badhe tinilar ing yitmanipun rencang-rencangipun ingkang wonten wingking, sami malajeng anyaketi lurahipun para begal sanesipun sareng sumerep badhe wonten ingkang pupulih, lajeng sami malajeng asipat kuping sarta sareng rame mening udreg-udregan kados salah satunggaling begal saged anyeler pendhokipun Jadikrama mangaos tigangatus rupiyah. jadikrama Warni-warni Kanjeng tuwan Tidheman residhen ing Tegal pamit dhateng tanah Eropah, ingknag tinedahaken sangkep anggentosi Kanjeng tuwan Wolterbikmuller, utawi kanjeng tuwan G.L. Sekoles, panjenenganipun tuwan Sekeper, sekretaris ing Pekalongan pamit dhateng tanah Eropah ingkang tinedahaken anggetnosi tuwan Wegener, upkomis ing kantor paresidhenan Batawi, utawi tuwan Dhepolepwesterrodhe, ingkang wau sekretaris ing Prabalingga. Tinanggenah anylhi ngereh paparentahan ing tanah Pandhegelang, panjenenganipun tuwan A.A.H.S.Hermensi, ing mangke kontrolir pangkat satunggal. Nembe punika ing wanakrama wonten lalampahan ingkang longka, wonten sawenehing tiyang wanci sotnen anakpun taksih suson tilem kaselehaken ing jogan piyambakipun nunten medal aninis ing latar, sareng sampun sawatawis dangunipn piyambakipun mangsul malebet dhateng griya, adhuh saiba kagetipun awit sandhinging anakipun wonten sawer ageng angleker, age anyandhak gebingan badhe katamakaken awer wau, 2
ananging sakedhep netra sawer wau musna pun tiyang katemahan kametenggengen kawentarig pawartos lajeng kathah titiyang sami dhateng, ambekta sekar konyoh kasaosaken rare, ingkang gatos sanget mawi anilari yatra saka parengipun awit pun rare sami ingaggep panuksmanipun kiyai balorong, para titiyang dhatengipun wau sami anyuwun pangestu warni-warni, punapa punika inggih ugi ewonin gkaelokaning pangeran maha agung, jalaraning angggenipun anggacaraken lampahin g angupa sandhang boga sudarmanipun pu rare, ingkang ing mangke sakalangkun ganandhang sapa. Ing tanah Benggala wonten tuwan tuwan angukur wana, sareng amencaraken anjiripun kapregok sima gembong, sadaya rencangipun sami malajeng utawi ugi wonten ingkang gumalundhung ing jurang, sanjatanipun taksih wonten ing wingking, ewadene tinilar rencangipun boten kewran lajeng anyandhak teken ingkang ginebagaken ing sima, katemahanipun sima anggero sarwi malajeng, kawekasanipun tuwan wilujeng, ananging ing wingking bilih tuwan dhateng wana, sadaya dadamelipun sami kabekta miyambak botenipun inggih sinandhing utawi cinaketaken. Abrapuspa Drana, truna, ayo padha nyang rattan teka enak-enak bae Truna, amesthita, sobat thing karo lurahe, she Drana, lo kok kepinginaku, jantune apata Truna, otradhak bole bilangseh Drana, ayak gethinga ku oleh sok banjur gemaguse mungerang-erang ngiku, apa jalarane, wong mu gdhewkan bae ana apa Drana, aku esuk uthuk-uthuk maeng wus sowan lurahe, banjur dak gawekake wedang, the ho keki, gulanebatu, pacitane cengkuweh tai kucing, sarta dadak empakake srutu manilah, supriyor ayaknen lurahe welas delengaku, kok banjur dikon mulih bae aku Truna, a itudhiya Guru, Kadiman sapa kang kawogan arumeksa tatatentrem Siswa, prayantun pulisi nun Guru, hus aja edan-eanan apa gendheng kowe, jenenge priyayi pulisi iku, aja kondha pulisi maneh e Siswa, hyah kiyai guru teka kaya dhayoh neh. Panjurung Okaryastaning Pasunggung mardisara Krana wuruking hyang widhi, paangprakara,sumandhang, yen tan graita apriye, bayi bocah dadinira, bocah dadi wong tuwa, yen wus tuwa nulya lampus lah ing kono rasakna. Tan keni selak sayekti, tuwan nom tan wurung lina, nora gampang pratikele, yen tan bisa uripira, mati maneh bisaha, yekti temah sasar susur, tarwrin werining sarisa. Kaweran waraneng ngurip saking kurang panggraita, mau apa pijere who, kakeyan sunat den angkat tan kaur gawa awak tan kober nganggo tyasipun tan ngreteni parluniratan ngawruhi uripneki, kalamun wasanalina, kalinganing pratingkahe, ing kang maring lobangkara, niring santasantosa, kasusabyan lan linulur, kentar lantaraning ngarja. Kaarjuwaning ngawal akir, kurang wiwekeng tyasira, tan wikan wekas wekase, yen mangkono yekti sirna, nalar nalurinira, ing ngurip tanpa ja nemu, kamulyaning sangkan 3
paran. Tan dadi gone dumadi, marma den samya graita, hyang mungkul ulah kamukten ing kapaten den kawawas kancingening ciptarja panjutanen budya sadu,kasudarman mrih utama. Kotamaning ngurip iki, kangeling mring patinira, kotamaning jro kapaten kangeling mring uripira, iya iku sawarga, kang tan eling patinipun kang tan eling jroning laya. Tetep naraka nggoneki, cilaka dunya delahan sikara marang uripe, kagubeding budyangkara, mung meleng ngalam dunya yeku ceko akalipun nora ngajarig kaarjan. Mongka karjaning urip kang rumakseng budya darma, kang arjaning badan kiye, kang rumakseng tyas dyatmika, yeku bebasanira wus metu jaban pakewuh, silar salwiring rubeda. Taksih wonten sauswanipun Karipta ring sang damakumawi wdiyakamawa, ing bukit Kadilaya, menggah ingkang sampun kababar ngajeng, kasebut urutin gpadasakawan wonten ingkang kalintu pangecapipun, leresipun ada-adaning ngamanah. ingkang mungel awa awaning ngamanah, Sambetipun Serat Mas Nganten Taledhek sigra cinandhak lambunge tinarik tarik arsa pinangku tan arsa, rikuh tyasira wit saking, keh janma kang udani, mas nganten saya baludhus lir wedhus badhigasan taledhek kegya lumaris dharadhasan mas nganten arsa tutwuntan. Ki wisma sumelanging tyas nututi medal mring wuri, keris timang pinundhutan sarya sruden jarujari, panganggo den dhedheli, sakala mas nganten brundhul niba apikantaka, tur endeme tan kapati, yata wau wiwit arsa maju dhahar. Mas jendha ingkang tumandang, mobat-mabit nganan ngering, gumagah sarwa kaconggah, ana dhadhayoh sawiji, kumaruk pid kabukti, tumrampil pangirusipun paman dume kakeyan ana keh ana sathithik ing saweneh ana tan kaduman jangan. Tandangira luwih nistha, duduh ing jangan nyprati, mrig kancnira kang cedhak nyandhak lading ngiris-iris temah mecahken piring, saking sru pangirisipun kasusu selak arsa, cinuwil tangan kakalih, kelambine agubras duduh ing ngulam. Saben- saben tinawanan panjupuke tn ngumani, wong singumbrak ngarsanira, anggung nguncali mring wuri, bature anampani, sarwi beber kacunipun semune tompa pekas pambuntele tata ririh, iwak banyak tinampan sabasinira.====== mijilaken semur banyak besasi, dhokoh reyang reyong, linorodan marang ing bature, tumarampil kang sinung nampani, neng ngisoring kursi, becig gya jinaluk. Rikuh tyase duduh den uyupi tenagane kethoh, semur banyak binuntel kacune, duduh rembes apan kocar-kacir, lurah lan kangngiring, samya tekadipun. Sadhela -dhela ngajak kundhisi, pijrah notok notok angecuri gelas tan rinewes ngadeg gelase tenanting-tanting, isine pribadi, pribadi anginum. Wus galuyur tansah ajusuki, ing panganan dhokoh ingkang sandhing linggih rikuh tyase, ana maneh sawenehing tami, sajake priyayi, tan dhahar tan nginum. Anggung main sendhok porik lading, wowohan cinocoh, tan binukti amung den ceh-eceh, cinukit-cukit ing ngiris-iris lamun den tawani, mung merem andheku. Mung tangane jrebebeh anampik gedheg tan anjupuk pijer kothekan ladig cukite, ngambeil kinang idune ngacuwis sidhakep kang kering, tengen nyekel susur. Ciptanira sapa wruh ing mami, tau mangan awor, lajeng tuwan asisten residhen tau wis ta sapasar kaping tri, ingsun datan bukti, wibremainsusur. Tanggung imbal wacana mring wuri, nyakikik guguyon keh warnane umbag sasolahe, ana sinoman nyedhak mring kursi, rasan bisik-bisik yeku karuhipun. Kuwanuane tan kena nolih, trengginas sumaos mundhut pnunapa kang mas karsane, dhadhawuha kang rayi ngladosi, punapa tinuding, ambakang lumaku. Kang tinanya nora 4
kedhah kedhih, mung anuleh ingong, teka gupuh nawani wedang the, puna karsa angunjuk branduwin kita mungenaki, wong anjaluk anggur. Atrengginas pamundhute ririh, kulmake angoso, siro iku mung nyekel wedang the, aja kakehan reka sireki, wis menenga dhisik mengko ngongkangangsung. Rikuh tyase siwalak wus buli, pan angalih enggon konda tangan angadoha adage, yeku wadine arep pribadi, ki dhayoh wruh wadi, desuwe tan wangsul. Ana maneh sinoman winarni, gawene amojok aben nampani myang ngundurake, ingkang lumrah marang tukang piring , sabab iku sami, tinata tinumpuk. Yeku sinoman arsa jelanthir, solah kang menkono, weneh ana nglorotken rekane, atmajaning tamu mawa piring, wong nonton den kethik kinen ngambil metu taksih wonten sambetipun. 5
Ongka 33 Setu Pon kaping 25 Puwasa Jimawal 1821 utawi kaping 23 April 1892 Pawartos kawat Kanjeng Tuwan Lok Asisten REsidhen ing Grobogan amargi gerah kapareng pamit kondur dhateng tanah Eropah laminipun kalih taun. Surakarta Saweg sawatawis dinten punika, tiyang nami mas N.W. ing kampung H.K. kadhatengan tiyang kinten sampun wanci 50 taun cundhuk jungkat gelung kondhe epek sinalempitan samir, sadhatengipun ingngriku nunten amedharaken bilih piyambakipun abdi dalem punakawan kapilih, saha amrasajakaken sampun sawatawis lami anggenipun kapengin pitepang lan mas N.W. sareng sampun sawatawis dangu anggening lelenggihihan pun mindha punakawan acariyos bilih dipun kengken lurahipun pitanglet dhateng mas N>W. pnapa suka upikipun sawo manila katumbas wangsulanipun mas N.W. boten ananging punika pancen kadamel samudana kemawon wosipun namung anggening badhe anandukaken ing sdyanipun anjelag inggih punika punapa mas N.W. inggih ajeng, menggah kenthelipun rembag satunggaling bleg katumbas 1 ½ rupiyah, dados 8 bleg gunggung regi 12 rupiyah, sasampunipun pun mindha punakawan pamit mantuk mendhet lisah. Boten watawis dangu pun mindha punakawan wangsul sarta angirid garobag momot lisah 8 bleg wau, sasampuning lisah kaedhunaken pun mindha punakawan ceg nyandhak bleg satunggal lajeng kabikak ingkang inggih temen isi lisah pet saestu, kocapa mas N.W ing tandang tandukipun katingal bingah, awit inggih pancen mirah pangunadikanipun tansah amical bathinipun pramila age anggenipun angulungaken yatra panumbasipun lisah wau, wangsul sareng bleg sanes-sanesipun katuwenan sadaya isi toya sadaya, mongka pun mindha pnakawan sasampunipun anampeni yatra, dangu sagawon dipun gebag oncatipun sakin gngriku, ing wekasanipun mas N.W. lirpendah tugu sinukarta anjegrg tan saged mosik Anehing lalampahan Ing kampung M wonten tiyang anama K.D. angingah sagawon kalebet jilma saha kinasihan sanget rehning K.D. wau dereng aweweka sagawon wau karengkuh kadi dene wekanipun satuhu, kaparaban pun Buntung, ing saben saben sagawon wau kinudang- kudang mangkaten kowe besuk dadi kenek apa kusir ger, pun bunting tarampil ananggapi kalayan anguled aung-aung. Nahenta ing idnten salasa paing kaping 12 April punika, pun Buntung saba dhaten ggriyaning tongga nama nyonyah L ugi ing kampung M boten watawis dangu pun bunting kerah kaliyan sagawonipun nyonyah L ngantos dedreg udregan asilih ungkih, ananging rehning sagawonipun nyonyah kawon tandhing lajeng angucira mundur palarasan anandhang brana kuthah rudira. Kocapa nyonyah L sareng uninga sagawonipun anandang brana, tan darana asru ing dukanira, tandya dhawuh dhateng rencang kinen angundang prikonca agen ing sadhatengipun prikonca agen nyonyah nebut boten tarimah, amurih kapejahana agawonipun pu K.D. agen lumaksana andhawuhaken ing sagatosipun pun K.D. sareng anampeni dhawuh duduka tansah andharodhog wel-welan amaki wuwuh kalongsa ing ngarsaning agen sarwi matur: o, mas lurah, kula nyuwun ngapunten pun bunting ampun samang pejahi, ananging boten kapaelu ingkang aturipun pun K.D. matur malih: o enggih tam as lurah, nanging rehning kula boten tahani ningali, pun bunting samang bekta monteng jurug napa teng gangggang 1
kula kesah kriyin ing sakesahipun K.D. agen tumandang amerjaya pun bunting, ananging wonten ing ngriku kemawon. Kocapa sareng sonten pun K.D. mantuk kalayan semahipun sareng sumerep getahlereh-lereh, tan saronta sami ambruk sarwi karuna sasambat amelas arsa ngantos dumugi sadalu muput sareng enjingipun tiyang kakalih sami lumaksana ing griyaning kaum amidharaken kredyating manah mangkaten: kyaine lehku la mriki niki rehning anak kula asu si bunting mati, kirane napa kena kula sidhekahi, kaum anayogyani, K.D. gih ta, nak nu jinjing monta sakniki kula golek ragad dhisik. Sareng enjingipun malih sampun kalampahan pun K.D. anggening ngrukti wilujengan nunten ki Kaum kaundang dhaeng griyanipun kanthi tongga tapalihing sawatawis rehning K.D. wau griyanipun alit awit saking malarat dados anggening ngepungaken ajat wonten ing latar kemawo sasampunipun lajeng kaujubaken angsur tanah dumugi sewunipun dinten pindhah, sanes dinten nyonyah L miren gbili hpun K.D. milujengi sagawonipun nyonyah L nebut boten tarimah malih, ambok bilih K.D. kakinten anggadhahi pamanggih ingkang boten boten denten prakawis kilap ing salajengipun kados inggih dipun undangaken agen ingkang sregep punika wau, anggumunaken sanget sregepipun agen punika, kados inggih kapareng sanget dhateng beksa lawung sarwi anyelaki dilah dhepok. Kintunan. Yogyakarta Nalika malemipun tanggal kaping 19 wulan Maret kapengker punika, griyanipun pun wanasetika ing Banyu Urip bawah Imagiri kalebtan pandung sarana ambabah, kados para pandung wau sami sumerep bilih wanasetika dalu wau amarengi kekesahan ewadene para pandung kirang begjanipun awit nalika unduripun wonten ing margi kapregok prikonca angaglang wau, tanginas tandukipun para nganglang saha cikat rebah ing waosipun pandung satunggal wau karampok pejah ngenggen ingkang kalih tumuwuh ing riwutipun sanalika wau, sami saged angoncati babaya sarta sami anilar angsal-angsalanipun pandungan. Enjingipun tanggal wau pun Kramasemita ing dhusun Putat reh Brosot mantuk sakin gjagi tanemanipun pantun sareng dumugi pakaranganipun anrenjuhi wangke caket uwoh kalapa pating galundhung wangke dipun titipariksa kawontenanipun ula-ulanipun tugel kakinten bilih wangke wau inggih wangkening pandung, ingkang sampun tumandang mudhun saking uwit kalapa lajeng dhawah. Madiyun Wonten tuwan-tuwan kakalih wanci siyang sami angoyak coleng ingkang malebet ing dhusun Banthengan tuwan ingkang satunggal amanggih babaya: anyanjata tiyang, jalaranipun kakinten bilih tuwan wau kirang wewekanipun awit nyanjata celeng mongka wanci siyang, teka ngantos kalampahan angengingi tiyang, saiba ta kagetipun tuwan wau: jumedhoting sanjata, sasarengan gumalethaking celeng sarta pangadhuhing tiyang, ingkang dipun purugi dhteng panggenanipun pinanggih galasaran akuthah rah, sanalika wau pun tiyang manahipun inggih radi was awit dereng genah tatonipun pramana utawi botenipun tiyang lajeng ing ngusung dhateng bale marta katitipariksa ingkang tatu kempolipun. Semarang 2
Wonten kaos saking kaliwungu malebet ing kitha, ambekta yatra tigangatus ruiyah badhe kadamel tumbas mercon yatra wau awarni kertas tigang lembar sarta kakinten sampun parimpen bilih kabuntel ing suwekaning mori dipn domdomi lan jubahipun sareng lampahipun dumugiing Karanggan jubah sampun kapanggih dipun gunting yatra ical, pun kaos ajetung sanget katemahanipun panonipun peteng watek buteng, teka lajeng bagita- bagitu ariwutan dangipun lir pendah rewonda rinawe, kocapa: wonten tiyang ingkang sadangonipun pun kaos asriwutan nyariyosaken anggening kaecalan yatra wau, punika andongong amirengaken tiyang wau cinandhak purun dening pu kaosa tidanakwa piyambakipun ingkang sikara, punapa malih ginebagan ngnatos biru erem tiyang wau alok boten tarimah angatas nyuwun reres pu kaos sanalika kacepeng ing tembe prakawisipun badhe minggah ing landrad, ingkang tamtu pun kaos kapatrapan sapudhendhaning nagari, ingkang boten angemungaken karya wasesa kemawon kados inggih dhendha yatra. Lo, punapa punika kenging winastan ukum molah dhumawah pun kaos tiyang pancenipun siyam punika wulangipun kedah mungkul ngibadahipun teka kok pados nipkah, inggih badhe anetepi ujaring babasan: kapaluka-penthung. Ing Semarang wonten tiyang estri saking dhusun dhateng peken awratipun tiyang ngupados sitipayah mila nadyan anggening meteng sampun dungkap mangsanipun pun estri anggendhong sasadeyanipun inggih malampah dhateng peken dumugining peken gendongan sinelehaken boten eled dangu pun estri arenca rare medal titiga jaler sadaya, biyung tuwin bayiingkang sami sendhelo-sendhelo wilujeng sadaya, namung pun biyung sanalika inggih sakalangkung repotipun, sawenehing cina ingkang griyanipun celak ing peken punika mahambeg welas darma lajeng dipun boyong pinanggenaken ing griyanipun tiyang estri wau Warni-warni Serat pawartos Surabayas Andhelseblad anggiyaraken wonten sawenehing kanjeng tuwan residhen angundhangaken dhateng para rehipun asisten residhen sadaya, bilih para magang ingkang sampu kadadar ing kasagedanipun punapa mali mawi kaparingan serat prakondha cihnaning kasagedan tuwin sampun malebet dhateng pamulanganipunputra ning para ruhur ing mangke namung punika ingkang kenging kaajengaken saha kasuwunaken padamelan, pinuju wonten lowongan wonten sawenehin gasisten residhen angajengaken magangan titiga, sadaya sami kalebet wiwicalan kasebut ing nginggil punika nanging kajeng tuwan residhen wau tan arsa netepi undhangipun pramila kanjen gtuwan asisten residhen wau pakewed ig pamanggihipun kawekasanipun anerang dhateng ingkang kedah linampahan ing tembe,punapa undhang-undhang kedah kaanggep punapa boten. Ing pulo Beras tanah Aceh wonten litnan amisaya mina sarana dhinamit sareng dhinamit ambaledhos wonten ulam satunggal angambang, ingang lajeng kacepeng dening litnan wau, litnan dipu patil sanalika katemahanipun awakipun litnan sakojur mawarni biru, sarta patrapipun lajeng kados tiyang edan tujonipun ing pulo wau wonten dhokteripun dipun usadani litnan wau ing mangke sampun kathah sarasipun. Mentas punika ing tanah Prangkreik anatrapaken dhateng sawenehing pasakitan pamesiyasat wasesa ning nagari ingkang sakalangkung anggigirisi, menggah kalepatanipun tiyang wau maha amejahi embahipun jaler estri, dene patrapipun anggening amejahi wau inggih anggigirisi sanget angger pranatanipun ing tanah Prangkreik tumrap dhaten gkadursilan makaten wau pancen awrat tiyang ingkang 3
anglampahi kadursilanpunika, wedalipun saking kunjara kedah mangangge rasukan toro, pethak boten ta pareng mangangge sapatu, saha kinudhungan sinjang cemeng, lampahipun dhateng panggenan pamatrapan siyasat wasesaning nagari dharat dumugining ngriku pun tiyang kedah tinontonaken rumiyin sadangonipun tinontonaken wau kyai mondaraka angundhangaken nawalanipun sangsara, sasampunipun pasakitan kinethok tanganipun tengennunten katigas jangganipun. Panjurung Kula smapu maos bramartani ongka 30 angemot wangsulanipun Niken Endhang Pracimasana dhumateng kula, sasuraosipun sampun kula sumerepi sadaya, menggah anggenipun negesi serat kula wau sampun kathah ingkang rujuk anandhakaken bilih sang dyah sampun kadunungan ngelmi utami, utawi moncer ing budi, mila andadosaken suka pirena bingah ing manah kula saha nuhun sanget. Awit saking punika sarehing leres lepat awon sae, pinter busuk kula kaliyan sandyah wau sampun sami gumelar, dados boten susah kula mangsuli panjang, ringkesanipun ing karampungan kula sumanggakaken para sarjananing bramartani, wasana pangajeng-ajeng kula mugi sangdyah endhang Pracimasana kasembadana sakarsanipun nanging kula ugi nyuwun pangaksama, amargi dereng saged aniimbangi ambingahaken panggalih, utawi animbangi saserepan namung kula angengeti darma wasita ingkang kapacak ing bramartani lami, suraosipun makaten: Kawicaksanan makaten kaibarataken baboning kautaman dene kang kaupamekaken dados wekanipunbudi alus kasetyan katemenan katresnan sumanak budi sumeh, dugi prayogi, subasita, empan papan saurutipun. tentrem nirbaya, tepalihipun kawicaksanan punika warninipun Wondene karaharjan tata, miturut in gparentah, pagunan tuwinsawarnining kawruh kamemetan. Menggah guyubanbipun kawicaksanan kawekelan adil marasudha, kaprayitnan lan alim. Kawicaksanan makaten boten nate anyingkangaken tiyang musakat utawi papa, tuwin bodho. Kawicaksanan mkaten ingkang dipun wulangaken kautamen papredi, kaprawiran pangadilan kaliyan kateguhan. Menggah wawatekan ladak angkuh, punika boten nunggil sapapan panggenan kaliya kawicaksanan awit. Kawicaksanan wau wawatekanipun sumeh, mrak ateni sarta tapsila ing karma. Sanadyan serat darmawasita punika kirna gtumrap utawi dereng pratitis tuwin boten mantuk kaliyan wiwitipun ewadene kedah kula pacak supados manawi wonten sarjana ingkang wicaksana karsa aparing barkah ngadilaken ingkang pratitis sabab kula pnika salugunipun kirang sumerep dhateng wosing suraos langkung malih dhateng kasusastran ugi dereng mudheng Pun Wiryamartana tongga Lo, bilih tiyang bodho punika namung mituhu, boten kok amancahi anggitanipun liyan nun kadosta amestani suraosipun darmawasita kasebut nginggil punika, kirang tumrap utawi dereng pratitis. Jurungarang 4
Ongka 34, Salasa Legi kaping 28 puwasa Jimawal 1821 utawi kaping 26 April 1892 Surakarta Pasamuan ing Kawadanan Wanagiri Nalika tanggal kaping 11 Maret 1892 ing kawadanan wanagiri wonten pasamuan para abdi dalem kamangkunagaran nara praja reh Wanagiri mangandhap dumugi ingkang pangkat rongga sadaya sami pepak awit ing dinten wau kepyakipun raden ngabei Citradipura abdi dalem kaliwon jaksa ing pradata dalem salebeting kitha mangkunagaran ingkang nembe kawisudha dados wadana gunung saha panggenging pradata kawadanan Wanagiri, menggah ingkang jenengi kepyakan wau, Kanjeng tuwan Asisten residhen Wanagiri, dene ingkang angepyakaken raden tumenggung Jayapranata, bupati papatih dalem ing mangkunagaran sareng sampun sami satatalenggahipun kinten wanci jam kalih welas siyang nunten panewu kawadanan Wanagiri ing ngandikakaken maos nawala dalem partisara sarampungipun maos, kanjeng tuwan asisten residhen ing Wanagiri, raden ngabei Citradipura, aparing pamuhi wilujeng sarta angandika dhateng amahyakaken ing pangalembana, alalabuh anipun raden ngabei Citradipura, anggening purun dhateng kautamen mingkuhing budi dur, katitik wiwit anggening ddos panewu kawadanan Wanagiri, lajeng kawisudha dados kaliwon jaksa ing pradata dalem Mangkunagaran led kawan wulan lajeng kawisudha dados wadana gunung Wanagiri punika, menggah dhumawuh ing wahyu ingkang samanten wau boten lintang saking anggening mituhu dhaten gkawoganipun sarta kinasihan ing gustinipun sasampunipun kanjeng raden tumenggung Jayapranata, aparing pamrayogi tambahing kautamen ingkang andadosaken karuhuraning sariranipun raden ngabei ciradipura, sasampunipun nunten kanjeng tuwan asisten residhen wangiri anandukaken dhateng para tuwan tuwan ingkang sami wonten ing ngriku sadaya, pamisudhanipun raden ngabei Citradipura wau, nunten sami lelenggahan salajengipun sumaosing sugata sakawontenanipun Ing sagumantosipun wadana gunung raden ngabei Citradipura, wonten ing Wanagiri, para kawula ageng alit sabawah reh wanagiri, rumaosing manah prasasat pinanggih bapa babunipun ingknag sampun lami pisahipun jalaran saking sampun agenging sihtresna sumungkemipun. Nalika tanggal kaping 11 Maret 1892 raden tumenggung Jayapranata, papatih dalem ing Mangkunagaran kautus andherekaken tindakipun Kanjeng tuwan asisten residhening Wanagiri atitipariksa bawah dalem Mangkunagaran tanah Onggabayan, kaduwang, sambuyan, mawi kadherekaken tuwan R.Bog abdi dalem atministratur ing pabrik Mayaretna, insepekturing pakopen tindakipun wau angyaktosaken Mangkunagaran saking pamireng kula gatosing kawontenanipun kawula dalem alit ingkang kasebut kikirangan tedha, angsal-angsalaning titipariksa punika, tumuwuh ing kamirahanipun pangeran tuwi nkucah dalem gusti kawula, sadaya kawula dalem alit sampun sami katingal anyekapi, jalaran boga sampun panen sarta pantun gaga ing pategilan sampun kathah ingkang baledug temungkul bangcuk ngindhik-indhiki, wonten ugi ingkang sampun panen andadosaken kikiyatanipun para kawula alit, ingkang makaten wau awit sakingpamerdinipun wadana gunung, Wanagiri ingkang sampun lereh soyok saprikancanipun pulisi, mardi para tyang alit dhaten gpananeming palawija tuwin sanesipun ing kawontenanipun ngriku, ingkang kenging minongka gajuling rijeki tuwan mangandika wau, lajen gsinambungan pangandikanipun sarta tuwan N.C. Planderen abdi dalem 1
Kintunan Pamireng rancagan. Nalika tanggal kaping 21 Maret 1892 redi Pelem ing Jatipura reh Wanagiri, lolos anakepi griya kakalih, saking baturing bekel hyang ingkang wonten ing salebeting griya kakalih wau, tyang griyan 11 iji jiwa, nuju katamuwan tyang 21 iji, gungung 32 tyang, punika kakinten ugi sami pralaya sadaya, ananging pamireng kula wau dereng patos patitis, sanalika raden ngabei Citradipura, wadana gunung Wanagiri anindaki piyambak mariksa kasangsaran wau, ngantos sapriki dumugi tanggal kaping 23 maret 1892ugi dereng kundur, bokmanawi amranitisaken pamriksa, pramila bobilih sampun patitis pamireng kula ugi ngaturi pratela malih. Kintunan. Kala malem kaping 23 salebetin gbaluwarti kathah pasamuan dil ting, anggen kula aningali wiwit saking kori gapit mangilen ing prabuningratan wonten ting kapetha griya mawi gambar tiyang nayuban gambar wau mawi tangsul kasendhal saking ngandhap saget ebah alunjak-lunjak ingkang andadosaken senenging para ningali, awit mawi tabuhan gongsa, sakalangkung renakamirengaken ingkang sami aningali, ajejel uyelan sareng sampun angsal sagendhing kula lajeng malampah mangalen dumugi ing ngajengan natabaratan ing margi mangaler katingal padhang sanget sareng kula waspadadkaken margi wau kapasangan dilah mangapit margi. Saben wit jambu pan sinungan ting. Ting grandhul mancorong, tuhu endah tur anyenengake, madyeng margi lir rahina keksi, pasange mangapit apit margi urut. Ing regol munggul dilahe keksi, pinajupat kaot tengah regol kinembang pasange, yen sinawang sing mandrawa asri, lir lintang ting prelik wehen tyarseng kalbu de kang jaga lampu wirawiri, tansah cincing kathok ngalor ngidul aminggir lakune, lir prajurit sekilwaknujoni, tansah anuweni, ing rareksanipun. Nadyan nora nana kan gmatosi, ewadene gupoh, cinelakaningnginger diyane, sarwi mingkis sinjang cincing-cincing, wit kathoke putih, awan tas disabun. Sarehne anggen kula ningali sampun dangu sarta dumugi ing kajeng kula, kula lajeng terus mangilen dumugi ing kusumayudan kula lajeng malebet ig plataran ing ngriku wonten dilah ting kapetha griya ing si reca gandearwo kalie jaler estri, anakipun satunggal manggen wonten tengah dene gandarwa wau mawi dipun praboti, ingkang jaler sinjangipun parang rusak kathokipun abrit rasukanipun ugi abrit sami jingga loka, mawi cathokan pupunipun dipun linggihi kethek pethak jangganipun kapulet sawer, manawi kasawang saestu angajrih-ajrihi, ingkan gestri sinjangipun ugi parang rusak rasukanipun sangkelat biru mawi katepirenda, kasmekanipun sekaran mawi sengkang agengipun watawis sasalak dhapur ingkang kiwa nyepeng pangilon tanganipun wangunipun saweg lathi manawi boten saweg tasikan dene putranipun ingkang wonten tengah wau saweg sameng-amengan kalong tuwi n sawer, ngajengipun wonten celeng kacakot sawer, dene sadaya wau, waget ebah kalampahaken sarana pirantos toya, manawi nuju kalampahaken gandarwo jaler wau sirahipun waget ebah gela-gelo dene ingknag putra waget kados dekep kalong nanging lepat lajeng kasaut sawer pun celeng waget amlojang-mlajeng, ingkang ningali kathah sanget tongkeng, 2
Sarehne anggon kula aningali sampun dugi kula lajeng ngalh dhateng tenunan ingngriku wonten ting kapetha loji, mawi wonten bonekahipun waget dhansah piyambak kula nngali pirantosipun sami ugi kaliyan nginggil sakiwatengening loji sarta smargi kiwa tengen sami kapasangan dilah bethetan sakalangkung kathah, amila ing nriku padhangipun anglangkungi, tiyang ningali jaler estri, cina nyonyah cina, tuwan tuwan nyonyah nyonyah kathah sanget ngantos boten kenging kapiyak kula lajeng medal linggih wonten sawetan kori tenunan sangajenging ngendragupita, kapasangan dilah gelas kerompol sisih kidul ugi kapasangan kinten wonten 200 gelas dados para mubeng cetha sanget ingkang kuning sangsaya cetha ingkang cemeng katingal meles para jaler estri kathah lelagonipun werno lagu ambanawati, weneh lagu anyembadra weneh anyrikandhi, weneh anglaras ati, weneh anglimbuk weneh angenyawandu, warni warni solahipun ene para priya weneh lagu ambranyak ajegingat anbedhigal angluruh, ajetmika, anjanaka, anyitraksa, ambaladewa, ambuta cakil amrampogan ambuta terong, weneh anyekanan tegesipun uleng-ulengan sadaya wau pamrihipun inggih amung badhe anyinggol ingkang ambana wait kemawon dhk boten purun aanyarwe ingkang anglimbuk. Kula lajeng malampah mangetan meal dhateng kori gapit mangilen sedyanipun ing manah badhe ningali anggitipun maslurah At mau,,,,dumugi ing ngriku ugi wonten miwah kados anggitan inggal sareng kula celaki saestu wonten anggitan inggal gambar litnang boma seti, tuwin layanganipun Werkodara kacakot sawer, gambare ta kapalipun 4 sami teji, mawi kaleteran titiyanipun raja lelembat inggih punika wujudipun (lampor) sakiwatengenipung gambar redi lawu kaliya marapi, sanginggiling regol mawi gambar gathutkaca panggiyan kaliyan Pregiwa, dene regokipun mawi kaplisiran kados ta rupanipun tiyang mantu, salebeting regol wonten dilah ting kapetha gandarwo gundhul, kalepasan kula lajeng kapanggih mitra kula, lajeng kula ajak dhodhok wonten sakduling regok kalayan ningali, kula lajeng wicanten kalayan mitra kula, boten she, mas lurah punika kok sugih anggit wong langit kok di gambar miwah ngango di iseni lintang layangan iya diwujudake ewone pancen sugih anggit gihseh, ayake rada tedhak keprabu Jaminambar, dene bisa gawe litnang, ambok manawi punika inggih, e punika kalam malem salikur punapa inggh kapasang o inggih, malah litnang punika pamasangipun kapentheng wonten nginggil margi ngriku, nanging sareja wah lajeng kathethel sok makatena anggenipun boten kapenthang punika watir manawi jawah malih, wong langit kot kot wedi udan inggih punika manawi langit igendhingan lah punika lampor sampun dipun gambar, gludhugipun kok dereng, kaliyan claret taun ambokmanawi ing tembe inggih badhe kawewahan gambar gludhug tuwin claret taun ambok manawi in gtembe inggih badhe kaweahan gambar gludhug tuwin claret taun rehne punika mendhungipun sanget kalilan badhe basuki, benjing malem kaping 25 kemawon manawi wilujeng sami panggian malih inggih nun inggih Pun Sudani Yogyakarta Mbok Rana Atmaja ing Pakualaman kesah andhateng dhusun genthan Gandhungan adikarta, ngiras among dagang, antuipun badhe utmbas kadhele anggenipun ngupados kadhele cepot enjeng ngantos wanci serap surya antukipun boten angsal sagegem gegema, la kados pundit awitipun bok Rana Atmaja wau kala tanggal kaping 15 april punika kesahipun saking griya, sipeng sadalu wonten griyaning bapakipun enjing lajeng kesah nanging jedhul sakin gpemahan lajeng kemawon bingung boten sumerep ler kidul 3
utawi wetan kilen lajeng kepapag rare 4 gadugi wanci 5 taun tur jaler sadaya wah wuda sadaya lajeng dipun takeni apa kowe weru omahe sing adol dhele, wangsulanipun ninga, uninga caranipun ngriku sumerep, bok Rana wincanten malih ayo aku tuduhna mengko tak opahi, rare ugi nyagahi bok Rana tansah tutwingking rare sakawan wau, punika amung mubang-mubeng turut dhusun boten wonten griya ingkang dipun aslupi, sareng sampun wanci serap saweg enget bilih piyambakipun kabidhu setan lajeng mantuk lestantun dugi griya, punika badanipun lajeg nkraos cape ical karkatipun let kalih dinten kalih dalu dumugi ing jangji mantuk dhateng jaman kalanggengan lajeng kakubur wonten kramatan ing dhusun Genthan ngriku punika ingkang ngutnapaken dhateng kubur kajawi tiyang ingkang bekta pirantosing priya pejah utawi ingkang ngrembat bandhosa etang bten wonten satunggal tunggala ingka nglahanan amargi ing tanah ngriku saking kathahipun tiyag sakit punapa ingkang sami dipun sakitaken benter tis kasriyos demang wanaita punika batihipun 29 ageng alit boten wonten ingkang saras satunggal tunggala sakitipun ugi sami benter tis wonten tiyang sagriya gadhah batih, 4 ingkang sakit 3, ingkang gadhah batih 5 ingkang sakit 4 beja bejanipun batih 6 sakit 3 la gek kaddos pundit criyosipun bilih sawangan sampun bedhah icaling sasakitan usada, dene punika sampun bedhah teka sasakitsangsaya ngembreh, punapa malih para prikonca undhagi nagari ingkang sami kapatahan dandosi pasanggrahan ing Glagah punika dereng ngantos rampng pandamelanipun lajeng mantuk jalaran kaentup ing sakit tur sanget ugi benter tis tongga kula ingkang namanipun Kartasemita prikonca undhagi ingkang bekta sakit antukipun saking Glagah, kala wingenipun siyang wanci jam 12 bengokbengok sakayangipun ngantos dados layatan sambatipun aku gemang nek kok jak menyang Glagah, wongsal-wangsul mung mangkaten. Panjurung Kula sampun maos serat panjurungipun priyantun ingkang sisilih nama Bangbang Madusduhana, tumrap ing Bramartani ongka 31 suraosipun amundhut seeserepan dhumateng para sage ding bab kawontenanipun litnang kumukus ingkang mentas katingal saking Surakarta. Ing sarehning kula punika tiyang bodho dereng pisan-pisan sumerep dhateng ancer- anceripun kawruh papak mongka anget kapengin kula badhe sumerep kawontenanipun litnng kumukus wau, temah kalampahan kula anarutus tataken dhateng para mitra kula ingkang kawical saged ewadene maksa bote wonten ingkang saged asung katerangan wasana kula itake dhateng satunggiling mitra kula ingkan gnama Mas nadullah Rusdi, sarehning sakedhik sakedhik sumerep dhateng ngelmi palak mila saged mangsuli makaten menggah lintang kumukus punika kathah ipun langkung saking 500 dene ingkang katingal kala taun Alip 1811, punika ingkang ubengipun atemu gelang ing dalem 75 ½ taun, sanes kaliyan ingkang nembe katingal punika, awit punika ubengipun atemu gelang ing dalem 1200 ditnen dados litnang kumukus wau 1200 ditnen engkas badhe katingal malih saking Surakarta, wondene ingkang anjalari litnang wau amawa kukus awit litnang wau benten kaliyan lintang sanesipun mawi kinepulan ing awa ingkang anggadhahi watek bilih kasorotan ing Surya lajeng sumorot terus kados soroting surya anarajang kaca, saestu anaratas terus kalayan ambekta cahyaning kaca wau, biru utawi abrit utawi sanesipun dados kukusing lintang wau wangunipun gilig bolong ing tengah kados barumbungan, sawenehing para ...manten ingkang gadhah pamanggih bilih kukusing litnang kumukus punika sami kaliyan litnang lurung, 4
kadadosan saking cahyaning lintang kathah ingkang alit-alit. Wasana menggah ingkang gumelar ingnginggil wau sadaya, leres lepat kula sumongga ngpanjenenganipun bambang Madusudhana, utawi para saged sanesipun Reksaniten kaping 13 wulan Neisan taun Iskandar 2203 Pamedhariun asih satya sumungkemipun para karerehan dhumateng rahaden Ngabei Citradipura, wadana Gunung ing Wanagiri. Cipteng tyas mung maprih sarju, troping wahyaning pangasih, mordawa kanthi pudyarja, jatmika semu mawening, yatneng tyas trusing panedya, sumadya niring kang westhi. Pangesthinira ing kalbu, mrih kumbul mring lyaning nagri, tandupara mug sanyata, kanyatanira kawijil dyan bei Citradipura, duk maksih neng Wanagiri. Jumeneng dadya panewu, kawadanan amengkoni, kirang langkung saptawarsa, mung tyas darma kan gpinusthi, momot amengku aksama, martotamatyas arjanti. Budaya prasideng ayu, mandrawadunateng kapti, setya santosa ing driya, budin wimadya praniti, tatas tetes wriotama, tuman-tumanem manis. Kadukdriya sotamadu, mradipta santoseng santi, sinanti setya legawa, wingit minawas nyeneni, tur jatine tan adigang, diguna digung ing kapti. Sumeh semuning pamuwus wigya mek tyasing sasami, sareh wijilin gwicara, jatmika patraping nenggih, tur tanggap sita sasmita, renteging lya wus mikani, widya pramana budya lus luwes mepes mamalatsih, sah ing sarosa niskara, wruh ing pangupayeng sandi, lebda tibaning dumadya, nimpuna sabarang kardi. Mring Udanagara putus teteg tattas tr patitis satiti tatas pakirtya, trus terang pidana nagri, tangginas teteg tanpa was wasis waspada ing ngaksi. Susila noraga kaduk pinawas semu mawening, nayadiwahaning karma, mulung legawa ing galih, anggung denira dadana, widagda nurageng krami. Bisa nimbang I ing tanduk ta kewran karsaning gusti, patitis lamun disuta, tandan rekaseng kapti, tetep guna ingngaguna, respati bisa mungkasi. Marma dyan bei gya antuk pasihanira ing gusti, lupuntur na darmanira, jeng gusti pangram dipati, arya Prabu prangwadana, kaangkat luhuring linggih, winisudheng pangkatipun dadya kaliwon pangadil lan dalem sajroning kutha, mangkunagara nagari, asumene catur condra, annuli kaangkat malih. Jinunjung ingkang palungguh, wadana gung wanagiri, amengku pulisi jaksa, sasining bawah anenggih, kinandel andel pracaya, pinracayeng ing sang aji, yekteku karseng sang prabu, ngrumentahken wahyu jati, dhumawuh kawulanira, rinaras titiking kapti, pinentog kagunanira, pinantes cukupin gkardi. Lan niti labuwanipun apti mingkuring mring wajib yen jejeg jati keng driya, , ngempeng mumpuni budya lwih, sengkut laksananing ing tirta, tan karya srikaning jalmi. Tepa-tepa tetep patup parumataning tata titi punjuln gguna ngaguna, respati manising budi, pantes ginanjar nugraha, gadhuh gempalan kamuktin. Dyan bei wadana gunung, citradipura ing mangkin pinudya para kawula, wahya terusing kang batin winanjang na yuswanira, dinulura in gsakapti. Siniyana gustinpun lulus salir nguni-uni, kasirnakna saniskara, godharencaneng pangabdi, cinaketna ing raharja, kawula kang angsung amin. Pun Sajati. 5
Ongka 35 Setu Kliwon kaping 2 sawal JImawal 1821 utawi kaping 30 April 1892 Surakarta Kala wingiingkang sinuhun kanjeng susuhunan boten tedhak amiyos garebeg awit mentas gerah jeng kuda dalem sarta Hokjuk aturipun abdi dalem dhokter, boten amrayogekaken punapa malih sanget ing panggondhelipun bilih ingkang sinuhun amikawona sarira dalem ngantos kalampahan tedhak amiyos siniwaka. Ing mangke para sakaliring bongsa ingkang kacekapan sampun sami katingal rumantos anglilithing kapal ginadhang angadoni balapan ananging panginten kula manawi salebeting nagari dalem ngriki kimawon kados boten wonten kapal ingkang angungkuli sarta anyameni, kados kapalipun mas ngabei jaya suwongsa abdi dalem mantra kaparak tengen mila kapal wau ugi ginadhang badhe kawedalaken pasamuaning balapan nanging manawi wonten balapan ingkang ngaben rikating kapal ambandhang mundur, jalaran kapal punika sampun katitik bilih pancen kapal sembrani, namung wulunipun dipun kerok. Kala dinten akat tanggal kaping 16 wulan siyamkapengker wanci jam pitu enjing, kapal ingkang kasebut ing nginggil wau, wonten ing Nglangenarja kaguyang dhateng benawi dening tiyang nami Pak Tir, sarehning toyaning benawi panuju ageng, dados anggenipun guying namung wonten ing pinggir, milih toya ingkang cethek sareng sampun resik lajeng dipun tumpaki amentas saking toya, nalika saweg minggah ing sesengkan kapal wau kaengetan bendananipun ambandhang mundur, kelampahan kapal dalah ingkang numpaki ambyur ing toya, byur, pak Tir sakalangkung gampil uwalipun saking gigiring kapal gasilem ga kumambang wonten ing toya, sambatipun apegat-pegat tulung-tulung, sanadyan kala smanten kathah abdi dalem jajar kaparak ingkang panuju adus wonten sapinggiring benawi, nanging sami pakewet boten saged inggggal nandukaken pitulungan jalaran ing ngriku panuju sepen boten wonten tembo utawi baita, dados namung biyantoni bengok-bengok kimawon dene pak Tir saya katingal rekaos boten namung satengah pejah, malah kirang sakedhik kekebaken pejahipun kapinujon mas ngabei bobos ugi mantra kaparak tengen mundur saking pasanggrahan dhateng pondhokan mireng swara tulung-tulung, wong keli, wong keli mas ngabei bobos wau teka gampil pangulahing pamanggih, lajeng mendhet kenter panjang lumajeng dhateng tepining benawi, kenter wau enggal kaacungaken dhaeng pak Tir, ingkang lajeng dipun rangsang dados sarana panarik sakin gbabaya dhateng rahayu, dene pun kapal sarehning saged ngelangi, sampun kalawau wau angggenipun minggah ing dharatan T.D. Yogyakarta Wira Taruna griya ing kampung Ledhoksari (Pakualaman) sanget trisnanipun dhateng anak tandhanipun mangkaten siyang dalu boten kenging piah dhatenga ing pundit kemawon estu dipun ajak anakipun wau jaler kadugi wanci 5 taun sumerep kula saben nglurug ngaben puyuh anggendhong anak saha nyangking kurungan lakados pundit awitipun mangkaten piyambakipun pinuju wonten kumbengan dipun pitakeni dhateng sadherekanipun dene rare samanten tansah kowar-kawer kabekta dhateng pundit-pundi, mangkaten wangsulanipun mila anakipun punika boten pisah-pisah, kala wpiyambakipun manggih sangsara kabranan kecu ngnatos nem wulan wonten tutupan nanging prakawis boten dados kala anakipun dipun tilar angsal gangsal wulan gangsal dinten kesah tanpa 1
pamit mangkaten menggah malabukanipun rare wau pinuju dolanan keneker, kakengken dening bokipun kapurih mendhetaken toya ing siwur, wangsulanipun boten purun lajeng dipun ken malih dhaten gbokipun manawi boten purun badhe kasembeleh, sarehning rare kathah ajrihipun ambok manawi yektos anggenipun badhe ambeleh wau, enggal-enggal mendhet lajeng kaepsrahaken dhateng biyungipun sasampuning toya kasukakaken lajeng kesah tanpa pamit senthiyeng konanganipun sampun wanci serap adating pun mantuk mongka sampun kalungse boten dhateng, lajeng dpun padosi mubeng mubeng boten kapanggih, sareng Wirataruna luwar saking buwen dumugi griya dheg boten wonten malih ingkang dipun takekaken amung anakipun ingkang estri cariyos bilih kesah tanpa pamit laminipun sampun 25 dinten punika, dipun padosi dhateng pundit-pundi boten kapanggih, pyambakipun sareng mireng sanjangipun ingkang estri, raosing manahipun sasat pejah, tanpa sakit luhipun tansah dalewer tanpa dipun usapi, dangu-dangu pinanggi ing rembagipun muhung sumeleh in gpapesthen saha gadhah panginten makaten mongsa gek digudhega uwong bocah wis gedhe lawaslawas rak ya mulih dhewe, pesthine rak ditemu nguwong banjur digemateni, antawis 5 ditnen sumeleh ing pangrembagipun wau anentremaken badan sasampunipun kuwawi raosing badanipun sumedya angenggar- enggaring manah manggih ing tangganipun nama ugi Wirataruna, lajeng nembung nyambut sanjata kadamel pados paksi, enggaling cariyos kaleksanan punapa ingkang dados sedyanipun sareng lampahipun dumugi dhusun sidikan (Arjawinangun Kalasan) mireng yen wonte paksi drekuku manggung tur sundha tiga, katilingaken parnahipun manggen wonten kajeng ageng randhu wana sanginggiling kramatan ingkang wetan margi, lajeng dipun padosi ugi pinanggih drekuku ingkang manggung wau, ing sadangunipun nginceng dilalah anakipun ingkang ical wau kapanggih wonten nriku boten terang saking pundit sangkanipun sumerepipun sampun dipun rangkul sukunipun kalih pisan sarta mireng suwaraning nganakipun anguwuh bapak bapak e sibapak lajeng dipun waspaosaken sampun boten samara bilih punika anakipun ingkang kesah tanpa pamit pyambakipun saking bingahing manah sanalika boten enget purwaduksina, sanjata saha badanipun dhawah ing siti boten karaos sasampunipun enget lajeng pitaken dhaten ganakipun kowe salawasmu lunga manggon ana ngendi, wangsulanipun gek turu ana ing cungkup kangnganggo inep iki, nek awan dolan menyang kali kono, lajeng pitaken malih apa ora sok ketemu uwong utawa bocah-bocah, wangsulanipun ora, awit yen ana uwong utawa bocah aku banjur mlayu andheliklajeng taken malih napakipun la sing kok pangan apa sak lawasmu ana kono kuwe, wangsulanpun kang tak pangan ming yuyu urang utawa wader cilik-cilik kabeh mau tak pangan mentah-mentahan bae, punikapun Wirataruna sareng mireng sampun boten pisan kawawa ekak bareng beling luh, menggah atiyanga estri estunipun bengok sakayangipun mireng criyosing nganak ingkang makaten wau, gek kados punapa kemawon neh raosing manahipun rare lajeng dipun gendhong mantuk sanjata ugi dipun bekta, antawis angsal 100 tindak luh sampun katog wedalipun lajeng taken malih dhateng anakipun le le olehmu lunga saka ngomah biyen sababe apa, wangsulanipun mangkaten awite alunga saka ngomah ora mulih mulih jalaran wedi simbok sabab aku arep di beleh, margane arep dibeleh aku dikon jukuk banyu ora gelem tinimbang aku mati dibeleh luwung lungaha, arep nusul kowe aku durung weruh nggonmu, ing sanalika wirataruna manahipun kados dipun obar, dhawahing pamuring dhaten gingkang estri tansah angunggut-unggut lampahipun dipun sengkakaken daya daya dugi ya griya sanjata tansah dipun concong ing samargi-margi, sasampunipun dugi griya sanjata kasendhekaken ing gedheg anakipun teksih dipun gendhong, ingkang estri 2
daweg mupusi, saking sangetipun muringingkang estri lajeng dipun dhupak dhawah krungkep lajeng dipun tepang dpun tendhangi utawi dipun songkoli, ingkang estri tansah bengokbengok nedha tulung ana wong ngamuk lajeng kalayat tongga tepalih wirataruna sampun kokot bisu sampuna kapitulungan dening tiyang kathah behk manawi dumugi pejah Wirataruna estri, cantenipun wirataruna jaler mangkaten nengna bae tak kemah- kemahe kupinge durung lega atiku aku nek durung modar si celeng kuwi, tangganipun mangsuli, eling eling nek mati kowe rak di gantung, digantung ya ben tangganipun canten mali nek kowe digantung la anakmu iki melu sapa, punika Wirataruna lajeng sareh, anggenipun muring-muring pragading paben lajeng sowan ing pulisi kairit kaumpindhahan ngantos dumugi sapunika, saking pamanah kula piyambak teka mrojol saking babasan limrahipun abot bojo lan anak nanging punika boten. Spaarbank boewat orang djawa di Modjowarno (afdeeling Djombang residentie Soerabaja) verslag Tahoen 1891 Bakoenja wang tersimpen pada pengabisan tahoen 1890 f 8924 Dalem tahoen 1891 dimasoekken f 3314,40 Dalem tahoen 1891 diminta koembali f 2075,10 Djadi masoeknja lebih dari kloewarnja f 1239.30 Dibajar renta 337.50, 1576,80 Djadi bakoenja wang tersimpen pada pengabisan tahoen 1891 f 10500,80. dengan seneng hati bestuurnja Spaarbank bisa mertelaken jang dalem tahoen diblakang ini Spaarbank ada madjoe lagi. Orang jang simpen wang di mana Spaarbank ada 150, djadi tambah 35 tertimbang sama tahoen 1890. Orang djawa roepanja lebih mengerti maksoednja ini atoeran sampe f 2075,10 diminta koembali, banjak banjaknja boewat sewa sawah oetawa beli padi waktoe harganja moerah. Orang jan gini tahoen masoekken wangnja di Spaarbank banjak-banjaknja orang tani jang mampoe sedikit rente jang sedikitnja misti dibajarken seperti ditetepken pada boelan December 1890 (art.11) banjaknja 4 precent satoe tahoen, soedah ditoelis dalem boekoe. Tapi dalem reserbekas tijada bisa dimasoekken satoe kepeng, djoega rente lebihnja 4 % sepeerti terseboet dalem artikel 11 tadi, tijada bisa dibajarken dari sebab rente lebihnja 4 % banjaknja f 14250, sama sekali dipake boewat beli boekoe tjatetan tjara djawa boewat jang simpen doewitnja dalem Spaarbank. Ingetannja Bestuur itoe boekoe tjatetan tjara djawa banjak toeloeng boewat sijarken ini atoeran, dan jang misih beloem mengerti Reglementnja spaarbank boleh dapat tahoe isinja dan dapat diadjak masoekken doewitnja di Spaarbank. Soedah sering kali ada jang koewarken ingetan baik ini Spaarbank disamboengi satoe "Crediet bank" (bank boewat kasih pindjem wang) memang boewat toeloengi orang tani ketjil, djangan sampe pentjariannja moendoer; tapi tiada brasa sampe koewat dirinja boewat kasih djalan perkara itoe, dan kasih tambah pakerdjaannja bank kaja begitoe sebab boewat ngepalani perkara itoe misti ada orang jang mengerti segala hal djalanken wang dan hal pamong tani di tanah sini, dan tijada boeleh ada lain pakerdjaan, tjoema djalanken perkara itoe sadja, djadi tjoekoep temponja, teteapi kalau dioeroes dengan mengerti satoe, Crediet bank bisa njoekoepi ongkosnja, dari itoe Bestuur ambil kebranian boewat kasih remboeg, baik ini perkara ditjoba di tanah ini, nama orang tani 3
soedah sampe mengertinja boewat dapet toeloengan dari hal ini, brangkali Kanjeng Goebernement soeka bantoe soepaja perkara ini boleh didjalanken. Bestuur dari Spaarbank w.g.A.Krutjt, Directeur w.g.H.E. Steinmetz w.g.Kromo Djojo Adinegoro... Commisaris w.g.H. van Vleuten para ingkang sami kadunungan bondha mugi sami karsaha angliling, ingkang giniyaraken ing pratelan ingkang kapacak ing nginggil p[unika, sami manglimbanga ing kawontenanipun sarta praimpunan punika sakalangkung prayogi tiniru, punapa malih wontenipun Crediet-bank, amitulungi para ingkang nyambut alit-alitan supados sampun ngantos kajegung ing klonthong. Jurungarang Nusa Bali Nalika tanggal kaping 21 april malem Kemis ing Pura Madhe wonten tiyang makarya, nempa pethandhewa sami kalenggahaken ing sanginggiling meja sisih ler, sarta sinegahan banten utawi sajen warni-warni, panggenan ingkang sisih wetan wonten panti sanggar pamelengan kathahipun nem karengga-rengga langkung endah, ing lebetipun kaselehan sajen atumpuk-tumpuk, sangajengipun sanggar pamelengan wau katancebaken tumbak liga nem iji, gandaring tumbak mawi kaiwer-aweran lar mayuranya tekem nyatekem. Jam nem sonten gamelan ageng sampun sadhiya panjakipun pisan, kathah tiyang estri sepuh utawi prawan-prawan tuwin tiyang jaler watawis wonten tiyang satus ingkang sami dhateng ing ngriku, amangangge sarta bresihbresih lan endah-endah, para wanodya meh sadaya mangangge sarwa sutra, dene dammar-damar gantung sampun kasumedan sunarin gdilah sumunu anelahi, griya sanggar pamelengan ingkang sisih kidul wonten tiyang seuph jaler nem kathahipun, tiyang tiyang wau sadaya sami and one ngamumuji dhateng dhewanipun supados panjenenganipun karsa atedhak rawuh dhateng pamujan wau, gumerah ing tiyang mumuja binarung swaraning pradangga angerangin garegeng lir kadya tawon sasra ngalih enggen Taksih wonten sambetipun Madhe Caneranana Abrapuspa Angel liniru, ing tanah Amerikah wonten tiyang ingkang kasugihanipun mawendran tiyang wau tansah adadana dhateng para papa, punapa malih tiyang wau angedegaken balemarta, pangawikan tuwin sanesipun yayasan ugi kangge dhaten gpara sobek sarta mawi kaca pisan yatra kathahipun mayutan kadamel balanjanipun para mestri, guru, tuwin panumbasipun sandhangan kaanggenipun para rare, ngkang sudarmanipun sami anandhang papa, mentas punika tiyang wau angulungaken 4.000.000 rupiyah, dhateng pasentah, jalaranipun anggening sakit tiyang wau radi rakaos tumuwuh ing marmaning pangeran ingkang maha agung ing mangke waluya, aturipun dhteng parentah batra wau kadamela yayaan ingkang migunani dhateng kitha ingkang dipun dunungi. 4
tiniru, sanes lalampahan kautamen utawi kilap kanisthan namung Ugi angel lalampahanipun tiyang ingkang saweg mujur, ing kampung Ke...wonten sawenehing tiyang anama wa....punika sadangonipun wonten dhawah anggarap radinan sakalangkun gmajeng sanget anggenipun nyudagar karikil punapa malih pamendhetipun karikil inggih gampil sanget ewadene bilih sami boten wonten kaengetanipun kok radi anyumelangi, embok manawi kablengkik guyubanipun. Panjurung Warahipun kiyai jurungarang ingkang tumrap sangandhapipun wangsulan kula dhumateng mitra endhang pracimasana, punika inggih leres namung kula piyambak ingkang lepat sabab panyerat kula radi kasesa, mongka kajeng kula boten pisan amancahi darmawasita, kapara angrujuki sanget wasana lepat pamatrap kula, dados kosokwangsul dene ancas kula pancen makaten leresipun sanadyan serat darmawasita punika kirang tumrap kangge wangsulan kula dhateng endhangpracimasana, salajengipun, punika andadosaken pangenget-enget manah kula, bilih manah kirang sareh anuwuhaken geseh. Pun Wiryamartana. Masthiywan kotap dyah ayu, atmengsun mondrarenadi, manis luwesing wicara, supeket mring mitra sami, paradhah baratinanya, nadyan kang sungil tan wiwrin. Marma kathah kang kacelu, nempuh byat awawan angling, mangkyeng sun kadereng dahat yun minta Tanya sakedhik wujud de ingkang kawedhar, paring waranta jeng gusti. Mangkunagara ping catur neng pucung wedhatamadi, mangkaten gajeg ungelnya, nanging away salah kapti,kono ana urupnyata, pangarep uriping budi. Sumirat serat narawung, pindha kartika kaeksi. Lo punika nini mondra, pundit ingkang den wastani, sumorot pindha kartika, punapa kalane keksi. Saking eneng-eneng emut ing ngumyat sarana osik punapa sing trapbalaka, katingal maripat langip ramanta minta wangsulan sidya sidana nandhani. 5
Ongka 36 Salasa Wage kaping 5 Sawal JImawal 1821 utawi kaping 3 Mei 1892 Pawartos kawat Kanjeng tuwan Residhen ing Batawi anyuwun kaparenga, rereh ing dalem kalih taun dhateng tanah ERopah, ingkang sami sumaos anyuwun gumantos kanjeng tuwan residhen ing Madiyun ing Pakalongan panjenenganipun tuwan Dhewopnapanwonterodhe, anggentosi panjenenganipun tuwan Sekeper, ingkang kapareng rereh ing dalem kalih taun dhateng tanah Eropah tuwin ing Cirebon: kawisudha dados sekretaris Surakarta Nalika angrintenaken dinten Saptu kaliwon tanggal kaping 2 wulan Sawal punika wanci jam 5 enjing, priyantun dalem kanjeng gusti pangeran adipati anom ingkang saking Kajoran ambabar miyos kakung, kaparengipun karsa dalem gusti kanjeng ratu Pakubuwana, putra dalem kanjeng gusti ingkang nembe miyos punika kapundhut putra kakung, pauji kawula dalem sadaya mugi-mugi putra dalem kanjeng gusti wau pinanjangna ingkang yuswa, saha tulusa basuki ing sapanginggilipun, mugi pangeran ingkang maha agung anambanana. Kala ditnen malemKemis pon kapengker punika, kapal rakitanipun raden mas S saweg kaangge nglampahaken kareta siyas kendel sakedhap ambruk tanpa jalaran kilap pejah gesangipun. Dalunipun malih titiyanipun raden ngabei P, kendel ing slompretan sakedhap lajeng ambruk tanpa jalaran kala jeng pejah, bokmanawi saweg usum dhingkel kapal Pun S D, nalika idnten Jumungah kapengker punika, kecalan anakipun kinten wanci 8 taun ngantos sapriki dereng pinanggih, adhuh saiba susah ingbapa biyungipun. Kaji Muhammad alim ingkang angalaya pakampungan papriman ing wanci siyang kendel sembahyang wonten sapinggiring margi ngajeng wasistenan angsal angsalanipun anggening papriman kasandhing ing dagan saweg angsal sarekangat anggenipun sembahyang bebegtanipun kagondhol ing sagawon kaji Trangginas anututi pun anjing, elo selo kados pundit rama kaji, kok awrat sekulipun kaliyan parentahing kaji, jarene kaji tekat siji Pun Dahwen. Elo kados pundita, niku rakinggi htekad siji, angalayap wau rak pados tedha, mongka angsal tekari nebat ing sagawon Jurungarang. Warni-warni Bawah ing Salatiga kapratelakakenbilih salong wonten taneman ingkang sami dipun tarajang ingngama tikus tuwin ama uler. Nalika ditnen Jumuwah enjing kathah para titiyang ing Semarang ingkang sami dhateng masjid saestonipun tarumpah utawi canela samikatilar ing jawi, sarehning dinten wau amarengi dinten ageng dados sadaya tiyang sami mangrasuk busana endah, makaten ugi tarumpah tuwin canelanipun inggih pameran, 1
bakdanipun salat para titiyang wau sami sasarengan anggening sami mantuk wonten ing surambi jejel uyel-uyelan adhesuk-dhinesuk sami anjujuk dhateng tarumpah tuwin canela, ananging kathah ingkang sami katariwal utawi ical, adhuh saiba gelanipun para titiyang wau, pancen badhe kaanggge leledha urut margi, thi....yet,,,thi.....yet kok katariwal. Ing Kendhal wonten kiya estri amayakaken rare, ingkang warninipun sakalangkung anggigirisi, mandar anuwuhaken pangungunipun para tiyang ingkang sami anyipati, rare wau tutukipun tampa bibir, tanpa grana, dene maripatipun dumunung wonten ing pilingan manawi ambegan lantaran ing tutuk katawis rare wau tilem boten tilem angorok adhuh pamasesanipun pangeran ingkang maha agung teka warni-warni, menggah pun rare wau namung gesang kawanwelas dinten, ujar pabaratan nalika rare wau dipun etengaken biyungipun bapakipun asalah damel amejahi tikus sarana dipun bungis sarta cinelupaken ing lisah pet lajeng dipun basmi, pejahipun pun tikus malipatipun maloper. Prikonca pulisi ing Bogor angentas wangkening bayi, ingkang kakelekaken ing lepen bayi wau wangunipun mintas kemawon miyos ing marcapada, kados pun bayi anggening ramban biyangipun tumuwuh ing lingsemipun pramila lajeng kalarung wau, ujaring babasan barnag colongan punika bilih dhinahar, kenyamipun sakalangkung sanget angungkuli ecaning ingkang padhang, pramila amring anuwuhaken kalimputing panggraitanipun para nem-neman, jalaran sanget ingpangudinipun pulisi, biyungipun pun bayi sampun kacepeng dening pulisi. Sambetipun nusa Bali Neng, neng tabuh astha, sangyang banjar panetan madhe Kompyang dhateng, sandyah Karompa tiyang kalih, tiyang ingkang ngiringaken jaler estri watawis wonten kalih dasa, gumuruh swaraning janma ingkang mapagaken mawor lan swaraning kendhang gong ingkang tinitir titir, sang lir absari lajeng pinawa malebet dhateng pura, kalenggahaken ing baying ingkang wonten sisih wetan alenggah majeng mangtan sarwi nyembah dhateng dhewanipun, boten dangu lajeng majeg mangilen, rencangipun Madhe Kompyang sakawan sangyang Banjar Tegal paparab dyah Wara Suna Jilandarning, lan malih permas estri kakalih, sasampunipun punika madhe Kompyang nunten ngigel ngantos tigang prapat jam, menggah tiyang ing saleebting pura wau sami mumuja, swaranipun tansah gemregeng kemawon, boten antawis dangu wonten tiyang sepuh jaler kakalih arasukan pethaklak iket pethak sami ambesmi dupaing saengahing lataring pura, mawi kasongsongan kathah ucapipun majeng ngaler, ngetan ngidul lajeng mangilen sareng sampu makaten dhewa nem wau sami dpun pendheti, kabekta rare estri ingkang taksih prawan prawan kaselehaken dhateng pundhakipu miwah kasongsongan, lajeng kabekta mubeng mubeng ambal kaping pitu, sareng sampun nunten kawangsulaken malih dhateng panggenanipun. Kocapa Sanghyang titiga tuwin permas kakalih sami ngadhep dupa kumelun majeng mangetan amiminta supados tinurunana dhewa, makaten ugi tiyang sepuh jaler nenem ingpajagonganipun wonten punika sami ngadhep dupa kumelun papethanipun dhewa satunggil punikaingknag dipun sembah sembah, sarta sami mumuja ngundang dhewa, antawis sajam tiyangtiyang sepuh wau wonten satunggil ingkang kula tingali krejet-krejet karencalan pertondha yen dhewanipun sampun rawuh sumurup dhateng tiyang wau, enggal kaaturan sekul arum latu ing kawonten padupan lajeng karemet-remet nyat ngadeg nyandhak dhuwun gligan sarwi acerik-cerik tuturun dhateng ing satengah 2
kalangan dhuwung wau nutnen kauregaken dhateng jaja ing sarosanipun tiyang tiyang sami surak gumuruh, kendhang, gong, tinabuh umyung, antawis saprapat jam tiyag wau lajeng wangsul malih dhateng sangggar pamelengan ugi taksih nywa dhewa, boten sapinten dangunipun permas estri ingkang sepuh ugi kasurupan jerit-jerit tumurun dhateng kalangan lajeng angigel para wanodya sami surak-surak gumuruh asri, binarung swaraning pradangga umyung, permas sepuh nunten anjaabud tumbak ligan kauregaken dhateng jajanipun landheyanipun kadudulaken dhateng payoning griya padhewan katetep-tetepaken ing sarosanipun ngantos satengah jam dangunipun nunten wangsul dhaten gdonipun lami, dene tiyang jaler nem wau gentos gentos kasurupan ugi lajeng sami urge ngangge tumbak utawi dhuwung, nanging boten wonten ingkang beret utawi tatu, nengah ngeahi para jalr sepuh sami kasurupan Sanghyang titiga lan permas nem sadaya sami anjungkel karencalan amargi kapanjingan dhewa ratunipun sanghyang tiga lajeng sami mangrasuk busana cara priya, nunten ngigel sasarengan permas estri kakalih punika, antawis tigang prapat jamlajeng sami urge ngangge dhuwung, nanging gentos gentos anggen kula ningali ngantos anjigleng kamitenggengen mripat namung kalih, ingkang dipun tingali langkung saking satunggil punapa malih kathah prawan-prawan ingkang ayu-ayu, dados mripat kula tansah ngaler ngetan kados jinontra, menggah bibaripun tiyang makarya punika jam tiga dalu kula lajeng mantuk kok kula kraos ngantuk boten terus kula reresik angresiki padhepolan kula ing Tirta kandhasan. Nalika tanggal kaping 21 april Kemis sonten tiyang Bratan sami ngarak dhewanipun dhateng pura SAgere, watawis wonten tiyang skeet para wanita amangangge sarwa edi- edi, inggih punika sarung sutra, kemben sutra, binggel salaka wawrat tigang dasa ringgit sengkang jene, kalung jene, susupenipun ugi jene pinatik inginten miwah mutyara, sarta sami ngangge sekar-sekaran jene, cahyanipun sumunar ambalerengi, menggah pangangenipun tiyang skeet wau mandheg pangaos kalih ewu ringgit malah kapara langkung, sadhatengipun ing pure namun gkendel ing sajawining gapura, boten malebet dhaten gpuranipun awit boten kawenangaken sareng sadayaning banten banten sampun katata, pamethan dhewa kakalih kasungga-sungga sarta kasembah-sembah sarta kabesmenan dupa, permas nenem sami kasurupan dhewanipun sadaya sami nangis awit sami kangen dhateng titahipun, wonten sawenehing banten banten wau ingkang kalarung dhateng saganten, sareng sampun pukul nem tiyang-tiyang wau sami wangsul mantuk dalunipun ugi sami urge. Madhe Caneranana. Panjurung Amurih tambah regeng saha warni-warninipun isen-isening bramartani, mugi para arjana karsahanerangaken kados pundit patraping pangetangipun soal atangan ing ngandhap punika. 1. salebeting kandhang wonten kewanipun warni ayam kaliyan kambangan gunggungipun 516 iji, kewan saupami cacah ing ayam katangkaraken dhateng cacah ing kambangan amasthikapanggih 51923 dados ayamipun wau pinten saha kambanganipun pinten. 2. arta 100 rupiyah katumbasaken kewan angsal gunggung 100 iji, kewan samanten wau warni tiga, inggih punika menda, regi 3 rupiyah satungggal, tuwin banyak regi 2 rupiyah satunggal, saha glathik ingkang satunggalipun regi 5 sen, dados 3
mendanipun angsal pinten banyakipun angsal pinten saha glathikipun angsal pinten X,Y,Z. 1. Kabyaktan reh rembesing memanis kamanisen nalik anupiksa, Bramartani duk wijile, sapta kaliwon nuju, kaping dwi lek sawal lumaris jemawal sinengkalan mondrarenandalu, salirane ingkang rama, sang maha ampu, sidya sidana sumilih, wawangining ngutama. 2. tinut tembung tinambang kinanthi, tur kinondha kandhaning metaprana, pranawa mrih supekete, sagotreng kadang karuh, kang rumuruh susilarjanti, jatining kabudayan pandayaning pandum pandomaning tyas kajiwan ri sampating kadye kawahyaning tulis puhara samangkyamba. 3. sakardaring sudra papa pinging, tur wangsulan bilih kasembadan jro Wedhatama wecane, sinawung sekar gambuh, wonten urup kawak treng budi, uruping urup ika, mancur tanpa sumbu, aneng jaman sonyantaka, saweneh kas mastani wonten sajati tan tebih tebanira. 4. aneng madya madyaning pangeksi, murup mancur ujwalaning cahya, kadya karti kasunare, mrabangkara ngunguwung, dumipeng ngrat walika nenggih, nanging yen jasat kula, dereng nate dulu, wit labet laboning ngeng ngam beda parabangsaning kaswrining wangsit wasitaning wisesa. 5. ing wasana sawahyaning ngosik sinalisik panamung punika, saking ta kawruh sapeleh, titi tamat tinutup wulan sawal candrama kaping, catur warsa jemawal sewu wolungatus salikur reh sinengkalan jalma ngregep saliranireng sudarmi, katndhan Mondrarena pasamuwan salebetipun malem sanadyan ingngajeng sampun kacriyosaken kardhana, ewadene kula kedah anusuli cariyos malih kados ing ngandhap punika. Sinuba sekar gambuh, pasamuan malemping salangkung, jroning baluwarti lirahina keksi, uruping ing prabuningratan kang kawuwus saluhuring laleyan pinasangan ting, pinetha griya tur bagus ing jro isi gambar uwong. Nayuban rekanipun sarana pua saebahipun sinukarta dening gongsa angrerangin tuhu aneng semken kalbu, weh jenaking jalma anon. jalu estri supenuh, kongsi jejel uyel margi agung, gantya kocapa ing Natabratan winarni pasamuane salugu nging tuhu endah yen tinon. Saben siji wit jambu, ami pinasangan ting palentha, urut margi kiwatengen amarapit pating krelap yen dinulu, ganti sapraptaning regol. Iwa tengen pinatut pantes tiga atronine gantung, tengah regol pinajupat pasange ting, yen tinon pating palancur, kencar-kencar amancorot. Kadi gapura ngerum jroing regol kalamun dinulu, awit saking kathah ing dilah ting prelik watawis sawidak wolu, uruping ting patin gclorot. Sigeg ganti kawuwus ing sumayudan kang winuwus ing sajroning plataran pinasangan ting, pan pinetha griya munggul tinarupan mubeng kaot. Ing kanan-keringipun pinasangan dilah ting palancur, ing watawis ana kalih sada iji, mila padhange kalangkung, isi gadarwo ajodho. Estri kalawan jalu, lenggah jejer kang priya amangku, kethek pethak lamun kinon angajrihi, sambada ageng aluhur, netrane katon ting ting palancur, kencar-kencar asri tinon. Neka-neka kadulu, 4
manorong. Rambat gimbal kadulu, brengos capang rong cengkang aja dhuk agegodhek jinggot patang cengkang keksi, pinantes basananipun rasukan kalawan kathok. Sami agrit sadarum tinepi dening renda abagus jajaka tomba ledheh rabat binlodir, parang rusak sinjangipun kalung sawer ageng tinon. Ingkang estri winuwus lenggah jegang tangan keringipun nyepeng kaca kang kanan kepet nyekeli, semune kang estri wau, arsa busana yen tinon. Busana nya amungguh, ngangge sengkang ageng e sabluluk barlehane katone sakecik-kecik rasukan sangkelat biru, tinepi tepung renda byor. Sekaran kembenipun parangrusak apan sinjangipun yen sinawang pating jenggereng ngarjrihi, mutrane sawiji jalu, ireng rambute jebobok. Abrit rasukanipun athok abrit tinepi tur kemput pita putih pantes rupane maringis menga-mengane winuwus parni sawer lawan kalong. Dene sangajengipun wonten celeng lan sawer atarung, pansadaya punika kasebut nginggil waged eba pating jrumbul lan toya srana pirantos. Kadi isthaning setum tuhu endah ngebati tinulu, awit saking piranti ting clakuthik suprandene bisa gathuk sayekti anggitan moncol.kang niyatehkang tuwanpara nyonyahpara enthik nyonyah cina-cinanipun sapontha-pontha ngarompol. Gnati wau winuwus ing tenunan pasamuanipun dilah ting tur mungguh pinetha loji, tinarupan kupa bagus jro isi bonekah nrompol. Adhansah rakanipun weneh lingih kursi goyangeyun rerenggane wus tan ana nguciwani, pirantos tan siwah ngayun tuhu sungkas mareng batos. Taksih wonten sambetipun. langkung, jalu estri apepet supenuh, paa Jalaran kirang selapapanpun punapa malih awit kathah ing panjurung, pramila bilih ingkang dereng kapacak mugi sampun ngnatos andadosaken cuwaing wonten pangggalhipun ingkang manjurung. Mas sumadiarja, sarehning serat sampeyan dhapur kiran gprasaja, pramila boten kula pacak manawi sampeyan ragi erring amrasajakaken wontening sima gembong ing dunung sampeyan sampeyan amanggih ana kula kemawon rak inggih tamtu kadugen kajeng sampeyan, awoning gelar prayogi dipun yatekaken. Jurungarang. 5
Ongka 37, Setu paing kaping 9 Sawal Jimawal 1821 utawi kaping 7 Mei 1892 Pawartos kawat Kasiwudha dados asisten residhen Ing Sumenep kanjeng tuwan Arense Ing Ledhok Kanjeng Tuwan pankatenbereh Ing Galuh kanjeng tuwan Kupmansestadnitaski Ing Grobogan kanjeng Tuwan Osaot Surakarta Kala ing ditnen SEtu ingkang kapengker, kula pinuju kekesahan sareng dumugi sangajenging pagadhean eken ageng, kula sumerep tiyang ingkang sami ananebusi ing kalinantosaken wonten tiyang estri kados boten sumerep angering nagari, boten langkung muhung anglugokaken punapa ingkang dados sanjangipun pun cina ingkang tengga wau, ingkang nebusi tiyang estri dados tansah kablathuki kemawon kados ta saweg sadasa ditnen sampun kawical sawulan ing mongka salebeting sadasa dinten sarupiyah, anak ananipun namung 2 sen mindhak dados 7 sen mongka tiyang wau anggenipun nebus 10 rupiyah dados kalojok pinten kemawon artanipun ingkang nebus punika, ah mesakaken sanget bilih para kawogan kirang papriksanipun Pun Satuhu Nalika ing ditnen Jumungah Legi kapengker punika, kula pinuju mara nyambut damel sareng lampah kula dumugi ing peken ageng kaleres sakiduling peken punika wonten tiyang rubung-rubung, kula celaki, menggah ingkang dipun rubung wau, tiyang rencang rare, bayinipun medal jaler wilujeng, wah katingal subur, sarta sampun dipun upara ing nyai dhukun. Ingkang kula gumuni boten wonten malih namung ingkang jaler, dene gadhah ojo meteng sampun wancinipun kekesahan teka boten kapenggak, inggih awratipun tiyang angupados tedha, angingoni anak Kintunan. Kala wingi sonten wanci jam 7 kula amlampah-mlampah, sareng dumugi sakilen prapatan gadhing kula sumerep tiyag rubung-rubung, sareng kula waspadakaken ingkang dipun rubung punika rare estri kinten wanci jawan tengah taun sarta ngemban adhinipun bayi, rare kakalih punika sami nangis sadaya, dipun takeni dhateng para ningali sanjangipun madosi embokipun ingkang kala wau sade gendhis dipun takeni griyanipun sanjangipun Majasta, wicantenipun taksih pelo sanget wonten sawenehing tiyang estri murih nedahaken biyangipun wonten pundit badhe dipun eteraken boten dangu rare wau lajeng lumampah mangetan lajeng mangaler anjog ngalun-alun kidul diupn etut deing tiyang kathah tansah anggiyeng tangisipun kilap salajengipun rehning kula boten tahan anyipati lalamapahan punika kula dados wangsul mangilen. Kintunan. Kala wingi kula miren gbendhe tinatap mubeng salebeting nagari, kula pitaken bendhe punika angudnhangaken boten kenging tiyang amajengaken arta tembagi ingkang tiron awit samangke kathah wedalipun arta tiron wau, menggah warning arta tipis kripik-kripik 1
abrit kados mentas kabesmi, capipun sarupi kaliyan arta kepet tuwin Surabaya mongka kula mireng pawartos tamtu bilih kanjeng gupremen badhe andhawuhaken undhang- undhang, sadaya arta tembagi wedalan lami ingkang taksih sumebar wonten bawah ing Surakarta sarta ing Yogyakarta, punika badhe kapundhutan sadaya, kaparingan lintu arta sen sapinten pangajiing arta lami wau boten badhe kasuda, wangsul arta tiron ingkang badhe katampi boten angsal tetempah, mila para ingkag sami simpen tuwin ingkang sami atampi arta prayogi ingkang ngatos-atos bilih kalebetan arta tiron tamtu badhe kapitunan Yogyakarta Saking pangraosipun manah kulak ala garebeg bakda siyam punika teka boten patos rame kados sabenipun punapa katarik saking prabawaning nata angemu sungkawa anggeipun kapegat taksih garwa dlem seda, wah putra dalem kanjeng gusti pangeran adi anom gerah boten saged dherek miyos sinewaka, dados anjalari suda sabawaning garebeg pramila samupn tetela bilih prabawaning ratu sungkawa punika manglimputi dhateng praja aha kawula dalem sadaya, dene menggah pamuhi panuwun kula dhaten ggusti ingkang maha kuwasa gusti kula barliyaing ngayogya karta mugi tumuntena ginanjar senggang gerah dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng sultan enggala birat sungkawa dalem sampunngantos katumrapan duka cipta ing salaminipun. Saking gumyah ing pawartos kala tanggal kaping 29 April ingkang kapengker punika, kyai pangulu weling ngunjuk dhateng kanjeng raden adipati, konjuk sahandhap sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng sultan rehning mongsa punika kathah kawula dalem ingkang sakit nyuwun tumedhakipun kagungan dalem pusaka bandera kyai tunggul wulung waosipun anama kyai gagak kakira lesacakraning praja supados birat sakathahing sasakit Saking kaparenging panggalih dalem unjukipun kyai pangulu wau sampeyan dalem sampun amarengaken kalampahanipun benjing ditnen malem Slasa Kliwon ngajeng punika, para abdi dalem suragama suranata ingkang kapatah ngampil saha dherekaken sampun sami cawis kapal utawi brokoh wadhah sangu kados pasisiran dhateng ngardilawu. Menggah reginipun uwos sapunika mirah, tinimbang kaliyan kala wulan Jumadilakir dumuginipun rejeb nanging klawapa kalebet awis ingkang ageng 12 ½ mandhap 10 mandhap malih 7 ½ sen satunggal kalapa lisah klentik ugi awis satunggal bleg pitruliyum enem rupiyah, punapa malih sarem langkung awis nanging tiyang kathah ingkang ngresula anggenipun ngupajiwa, tur sandhang tedha mirha namugn angel anggenipun ngarah. Kala wingi kula dhateng setasiyun ing Nglempuyangan ngutnapaken sadherek kula mantuk dhateng Demak gatosipunningali garebeg saha ngiras mara tuwi ingkaraharjan ing dinten riyadi, kiduling setatsiyun wonten tiyang rubung-rubung kula lajeng mratitisaken jebul rare jaler kinten wanci 15 taun gilang-gilang medal ususipun jalran kaplindhes rodhaning cikar, kilap malabukanipun saha namanipun ingkang gadhah anak rehning kula boten tegel aningali sarta bujung gatosing lampah, wangsul kula saking setatsiyun bangke sampun boten wonten. Grabag'malem 21 ing dhusun Tirta 2
Ing pulo jawi punika teka kathah sanget pupundhen kadosta kuburan ingkang taksih dipun memule punika meh ing pundit-pundi wonten, makaten ugi ing dhusun Tirta, watawis tiga tengah pal tebihipun saking ing Grabag. Wondene Grabag punika kawedananipuning dhistrik Ngasinan, bawah paresidhenan kedhu, watawis 13 pal saking kitha Magelang sata siti pareden dugi-dugi 2400 kaki inggilipun kaprenah ing sukunipun resi Andong, sitinipun loh, lan awanipun sakeca ingkang wau GRabag punika dhusun alit sapunika selot dangu selot wewah rame sarta rejanipun punapa malih kajawi wedanaing mangkeing ngriku wonten priyayinipun walandi pangkat aspiran kontrolir, walandi mardika inggih wonten satunggal lan kathah walandi tilas saradhadhu, menggah ingkang radi pantes dipun sebutaken malih kang wonten ing GRabag , pasanggrahanipun ingkang bopati ing Magelang, karanmakeken ing Garireja. Ing ngatasipun para tuwan tuwan ingkang remen dhateng hawa asrep tuwn remen amriksani pareden GRabag wau kenging kawastanan panggenan amikantuki sanget kadosta bilih karsa alalngen dumugi ing pajagalan kemawon nunten jumeneng ing satengahin gmargi pratigan ingkang dhateng Salatiga, dhingit tuwin dhateng ing GRabag wonten wande badhe ngandika makaten: Teka becik temen kene iki patut digambar, awit saking panggenan wau, kaprenah kidulwetan katingal redi Merbabu, ing saleripun redi Merapi lajeng redi Andong, salerwetanipun redi Andong, redi Telamaya, salerkilenipun redi Ronco kaprenah ler redi Ongaran kaprenah kidul redi prau, sakidul wetanipun redi Sundara lan Sumbing kajawi punika ing mriku kathah sumberipun kadosta: sumber ing dhusun Plumbon lan ing dhusun lagasendhi, kalih pisan pantes kasaenana kadamel pasiraman, malah sapunika sumber Lumpon punika sampu nkanggep piramanipun wadana ing ngriku,watawis tigang pal saking ing Grabag wonten sumber malih celak ing dhusun candhi, sumberipun kawastanan sumber candhi Panas amargi toyanipun panas semunipun ing ngriku rumiyin wonten candhinipun jalaran sumber wau dipun pageri sela tilas candhi, sarta ing pinggiring blumbang wonten recarecanipun sarta sumber wau kenging kawastanan sampun radi dipun saeni, awit salaminipun dipun pageri sarta wonten griyanipun kangge pondhokan ingkang sami rereem adus wonten ing ngriku, criyosipun kathah sanget tiyang ingkang sami dhateng adus ingngriku, awit toyanipun gadhah daya saged anyarasaken sasakit warni-warni, dene tiyang ingkang gadhah sasakit kedah adus enjing uthuk-uthuk supados dayaning toya saged tumamaha, ing satengahing blumbang wonten selanipun tilas candhi wangun pasagi lonjong, ing lebet growing, sasisih lan ing nginggil wonten bolonganipun dene toya ing salebetipun sela wau, yen kasumet mawi dirak kaemawon lajeng murub pratondha toya wau ngemu walirang utawi pelican sanesipun saupami blumbang wau kapageran banon ingkang rapet temahan hawa ingkang mlanglimputi toya, boten saget ebah dening siliring samirana, kados bilih blumbang wau kasuled inggih murub sadaya. Sanesipun malih, sawatawis tigang pal sakin gGRabag celak ing dhusun talaga sendhi, wonten grojoganipun lepen daru, ingkang anjog ing lepen elo, kawastan Curug langit grojogan punika semunipun radi kawentar, kathah para tuwan ing Magelang ingkang sami tindak mriksani, malah-malah mangke punika tuwan Sekretaris ing nagari Surakarta, kaliyan garwanipun inggih ugi sami karsa tindak mriksani. Sarehning radi lami anggen kula mondhok ing griyanipun sadherek kula ing GRabag mongka kula punika tiyang ngare boten betah asrep, kadamel na anaken yen nganggur yen enjing kula sok tiru-tiru tuwan-tuwan jalan-jalan nyakecakaken awak ngiras tataken 3
lan aningali ingkang radi aneh aneh, menggah kan gkula wastani aneh piyambak dhusun Tirta, ing nginggil wonten kuburaipun wonten cungkubipun satunggil cariosipun kang sumare ing ngriku Sunan Geseng, wau waunipun Sunan GEseng punika inggih nama pak anu kemawon tiyang dhusun pandamelanipun anderes lageyanipun yen deres nyambi ura-ura, dene suraosing repenipun boten patos pantes kamirengna santri, cariyosipun ing sawenehing dinten Kanjeng Sunan Lepen miyos ing panggenanipun pak anu wau, punapa k anu pinuu deres sarwi ura-ura, dipun aruh-aruhi Sunan Lepen lajeng medhun, dipun dhawuhi boten kapareng ura-ura malih, lajeng kakarsakaken sahadat, awit kala punika pun pak anu wau lajeng dados muridipun sunan Lepen sareng sampu watawis lami anggenipun dados muridipun pun pak anu wau kadadar ingkang kakancebaken ing siti, kadhawahan sampun kesah kesah sakng panggenan wau saderengipun dipun purugi Sunan Lepen malih Sunan Lepen lajeng andumugekaken tindakipun alalana, anggenipun lalana lami sanget sareng wangsul badhe mundhut panjenenganipun boten saged kapanggih, awit panggenan kakatanceban panjenengan wau jengkaripun sunan Lepan kathukulan kakajengan ageng-ageng, dados wana, wana lajeng kakarsakaken ngobong, wusana pun pak anu kapanggih malih, ananging sampun kobong, ewasamanten inggih boten pejah (wong murid kok) amugosong kemawon awit kala samanten pun pak anu wau kasinungan paparab sunan Geseng, kawentar ngantos sapunika. Dumugi ing samangke kathah sanget tiyang ingkang sami mamule Sunan Geseng, dhateng ing Tirta, ingkang ageng yen wulan siyam kawit malem 21 dumugi malem 29 rinten dalu meh kenging kawastanan awon tiyang ingkang sami dhateng, ageng alit jaler estri, uga kathah tiyang dhateng saking monca, bongsa sabrang inggih boten ingkang kathah cina, sami nyubuwun berkahipun nyuwun kawilujengan kasugihan sageda laki- rabi gadhah anak sapanunggilanipun kados caranipun konca kula jawi. Kala malem 21 kula inggih ningali mriku, dhusun Tirta kala punika meh kados peken tiyang sasadeyan tutumbasan kathah sanget ngantos uyel-uyelan ing gumuk tiyang sami pating gulapar wotne ning kuburan ing ngereng-ereng lan ing margi, tiyang neneman jaler estri awon sae inggih kathah, semunipun sami nunuwun angsala pamenang ingkang ageng piyambak anggening tumbas lotloteri, aliya punika kuburan wau katumpangan sela ageng sarta lonjo, panjangipun watawis gangsal kaki langkung, criyosipun tiyang jaler ingkang saged andhepani sela wau tamtu kuwawi wayuh, kathah tiyang ingkang sami nyoba ananging boten wonten ingkang saged dhepani, nanging wonten konca kula satunggal ingkang dedegipun watawis 6 kaki, sareng dhepani, kang tumut ngubung, lajeng sami alok ha, kuwe dhewe sing bakal bisa wayuh telu, cuthel. Ramaida ingngriku wonten gumukipun ing katemenanipun kakarsakaken anengga panjenenganipun Panjurung 1. Wijiling walgita waluyaning, panarimeng batos sinukarta ri pudya angene, tumanduka sira sang sudyapti, miluteng kaswasih, sredeng mudha punggung. 2. Lewih saking danardana pami, kang kirang miraos gung kanoan pan wikan wedhare, sasat agring mulyantuk osadi, kotamani budhi, kataman pituduh. 3. Ancarya driya temah pupuji, marmaning hyang manon kang sumebar ing kamurahane, len kang mengku aksama lan asih, linantarken maring, pra sarjana agung. 4
4. Yeka kadya sang bunawas yati,limpat ing pangawroh angenani tyas limut lawene, pindha rikulem tataman sami, sawastu nelahi wawengkaning kalbu. 5. Rikang kadya ragamba pun iki,labanin gkalangon mungka luluntan wikan jatine, gung umiyat datan miyatani, wawadi mirei, kang anjreh sawegung. 6. Muhung wiruh datan angawruhi meh meh kabasturon katujune ana kang garu wong sang bunawas sujana mumpuni prameng cakrawarti, mining ngrat kacakupa. 7. Ananging tarehning kitha iki, tan uningeng wados pak sanguni angupading kaleh,pariminta supayan kuksaksi, sisip miwah sidhi, ugering pangawruh 8. Tarleyan muhung mring para winasis berbudhi darapon mupakat ta jumbuh panemune, hyangnalisir gya ginusthi malih, saengga saletih, sapa kantukipun. 9. lah suwawi sabrahmana resi, kridhasara miyos ring paheman anjereh soreahe, langkugn bagya ywankarsa anganthi, kampir bramartani, mitranta pak kuncung. 10. kang kasusrang gung marsudi budhi, samene tan anggop gih punika saestu estune, ingkang tansah kula arsi-arsi baya miyatani, pamungkasing kawruh. 11. sampun lir wadhuh babosa resi, mring popoyaning wong, dipik wimbuh asri myang langene, yen rawuh a sang dibya kakalih, madyeng bramartani katingalna rawung. 12. wus palastra rikanangkin kaki, cinitralet sanom kacaturing sawalijimawale, tinengeran ing warsa puniki, sujanma umeksi brahmana, ginuhung sami minta pun bangbang madusudhana ing dhukuh kabareyan. Lir wit kamal gung mangarang, arang kararaban riris ruruh rone kadi sarah, sarang gering pangegaring, girang gorantuk riris risaksana angrembuyung, yeku upaminira, rikala kula ngulati, wangsulane atmajeng sun Mondrarena. Karenan upun nupiksa, serat warta bramartani, cirri ongka tridasa sad sumorot anak eksi, singloning suta mami, mondrarena weh sun langsul rinancan neng sarkara, ukara wilet mresati, traping rasatan rusuh surasanira. Sung sulang seleh ing wulang, lan gya namba wus kasilip saleming tyas kang sumelang, neng nala tansah mucungi, gambuh jumbuh ing ngakir, dhuh babo sang wayeng ngulun aluraning jarwanta, sudarmanta wunyondongi, ngng tyas amba sru cuwa denng ni mondra. Dadak manduken ing driya, ywanja tose dereng uning, anon sun ingkang mangkana, karana ngamsanem mukmin ingkang waskitheng wangsit sosik kalane neng ngemut teka sewu dupara, dora reh wus angsung wardi, suwadine ginlang munggeng pabaratan. Sanadyan nini paduka, ngandika tanate uning, ananging ta wardayewang, wus kadugi angecapi, dumuk driji panuding, lawan mangsi cemeng mak nul lamunini paduka, wus nate uninga yakti, rak mangkaten ta endhang pracimasana. Titi purnaning pangripta, ribuda malem pas patang, kaliwon lek sasta sawal wukir wukune marengi, padrawana winilis sangalas rihantukipun warsa jimawal ongka, kula myat salira siwi, sudarmanta kang singlon sidyasidana Ingkang asisilih nama endhang wredinngsih, punika saking panginten kula sisinglonipun jakalekawa, tandhanipun anggenipun anjarwani patakenipun endhang pracimasana, prakawis bujanaransapanungilanipu npunika namung amangsuli tapak tilasipun kimawon awit ing Bramartani ongka 22 Slasa Kliwon kaping 25 Ehe 1820 utawi kaping 6, 1891 wonten seratipun Jakalengkawa, tumanduk dhumateng jagan samoga, anerangaken panganggening tembung jalaran sapanunggilanipun, dene suraosipun inggih tanpa ewah 5
kaliyan panjarwanipun endhang wrediningsih, punapa malih panjarwanipun endhang wrediningsih kang rang satunggal inggih punika panganggening tembung karana amila ing mangke kula cumanthaka badhe urun urun panjarwa Sab tumrap dhaten gprakawis Jalaran tumrap dhateng kasangsaran Amarga tumrap dhateng lalampahan Awit tumrap dhateng kikirangan Karana tumrap dhateng katerangan Sadaya wau sukur manawi sampun kaleresan namung bilih lepat kimawon kula anyumanggakaken panggalihipun endhang pracimasana, awit yektosipun kula dereng andungkap dhateng sinonim utawi kula sampun boten susah pitaken dhateng endhang pracimasana, awit kula sampun boten semang seamng pangagem kula bilih endhang pracimasana punika tiyang saged ananmung pamurih kula mugi mugi endhang pracima sana lajeng aparing katrangan patakenipun endhang wrediningsih. sastramardhawa 6
Ongka 38 Salasa Kliwon kaping 12 Sawal Jmawal 1821 utawi kapng 10 Mei 1892 Pranatan sesebutan Ing dahat karenan kula maos pustakawarti ongka 24 dupi andulu panjurungipun Endhang Pracimasana ingkang tumuju dhateng Puthut Guritna, raosing manah kula saupami Kenya ingkang nedheng birahi kataman pangremih, saha kagunturan sregaraning priya ingkang kasmaran awit wontenipun para sarjana karsa leledhang ing pabaratan bramartani punika, gatosipun sami pados indhaking kasagedan utawi anrasehaken kawruhipun ing pamanah kula cekap amung kalayaning tembung manuhara (sawut gula: alus manis) boten kedah winarhya ing tembung ardapuwa-puwa, kadosta;amancahi, angerang-erang, angawon- awon sapanunggilanipun tembung, ingkang boten pantes piniyarsa ing kathah, o eman sanget saupami pabaratan ngriki ngantos kaseselan tembung ingkang mangkaten mila panuwun kula dhateng para mardi basa mugi mugi karsa anyepakaken sagunging pangaksama, sarta anggatungana welas asih, tumrap sakathahing panjarwa,pitedah, teges utawi katrangan apanunggalanipun ingkangbadhe kangge wawaton manawi lepat kaparenga andunungaken manawi pancen sampun leres prayogi lajeng dipun rujukana, dados ingkang sami angalap kawigyan punika angsal wawaaton ingkang sampurna, sampun namung punika atur kula, sapunika kula badhe manggihi endhang pracimasana. Dhuh dhuh, endhangpracimasana, ijengandika pantes kula basani kakang bok sarehipun pandangunipun kakang bok ing kawontenanipun sesebutaning Santana dalem dumugi sapunika dereng wonten ingkang paring katrangan ing mangke kula cumanthaka angaturi katranganipun kados ingkang kula pratelakaken ingngandhap punika: Pangkat sapisan [itra da;e, omglamg somijim lamkemg sisijimam sinebut gusti. Ingkang saking gaarwa dalem kanjeng ratu, ingkang pambajeng kakung, timuripun sinebut raden mas gusti, utawi gusti timur, sareng diwasa jumeneng kanjeng gusti pangeran adipati anom amengkunagara, ingkang sudibya raja putra, narendra mataram, manawi pambajeng putrid, timuripun sinebut gusti raden ayu, sareng diwasa sinebut gusti kanjeng ratu pambayun manawi sanes pambajeng ingkang kakung timuripun ssinebut raden mas gusti, sareng diwasa sinebut kanjeng gusti pangeran ariya, manawi putrid timuripun sinebut gusti raden ayu, sareng diwasa sinebut kanjeng ratu timur, utawi kanjeng ratu sanesipun malih. Putra dalem saking garwa dalem ampeyan pambajeng kakung, timuripun sinebut bandara raden mas sareng diwasa sinebut kanjen ggusti pangeran angabei, manawi sanes pambajeng, timuripun sinebut bandara raden mas sareng diwasa sinebut bandara kanjeng pangeran ariya, manawi pambajen gputri, timuripun sinebut bandara raden ajeng sareng diwasa sinebut kanjeng ratu alit manawi putrid sanes pambajeng timuripun sinebut bandaa raden ajeng, sareng diwasa sinebut bandara gusti raden ayu angger Badhe wonten sambetipun Surakarta Punapa jalaranipun bongsa kula tiyang jawi alit anggenipun sami kirang sarju angage jampi walandi teka sami karem dhateng jampi rasikanipun tiyang cina, mongka ingkang sampun kula sumerepi kathah tiyang jawi, ingkang katiwasan jalaran angangge jampi cina, sawenehing abdi dalem lurah kadipaten anemahi tilar, amargi anggening angangge urus urus damelan cina, ingkang warni abrit agengipun samrica, satunggal regi, 5 dhuwit, 1
wonten malih abdi dalem panewu anggandhek tengen mas bei Prawiraduta, kala ing ditnen SEtu ingkang kapengker punika, nedha jampi panunggilanipun jami wau, 4 glinding, kaoampahan anggenipun babucal susuker langkung kathah, nanging namung warni toya lan sawarni kados riyak watawis 3 jam anggenipun bubucal lajeng pampet awakipun sakojur nunten karaos anjekut sarta karinget wedalipun gumrobyos temahan sirna kikiyatanipun sarta padharan kraos kados dipun wenyet lajeng kalenger rambah- rambah para kadang warganipun anyereg dhateng cina ingkang sade jampi wau, wangsulaning cina namung ngayem-ayemi, eh bakayu ola-ola mati, aja sumelang ta iki gowa tomba maneh Banjul mali, tuku amaneh ta, sabungkut lega 10 sen punika jampi panaaripun ingkang estri tumbas malih kaancikaken regi 15 sen katamakaken meksa boten saged waluya taksi rambah-rambah kalemper maoih, lajeng wonten sadherekipun ingkang gadhah pamangih ngawuri dhokter, sareng sampun kataliti pamriksanipun tumunten kaparinga njampi, dupi kataman jampi dhokter wau mas bei prawiraduta lajeng sakeca, dene pamuhi kula dhaten gingkang maha agung, mugi tulusa wilujeng, lo mongga ta, jogetipun jampi cina, sampuna kalajeng dipun larii jampi dhokter la rak niwasi Kintunan. Madiyun Amarengi bakda siyam ingkabupaten wonten tiyang anemahi sangsara, inggih punika nalika amiwiti nyuled mariyem ingkang sami pinasang sangajengan kabopaten kacariyos mariyem ingkang satunggal anjeblos ingkang anemahi katatonipun tiyang wau. Surabaya Watawisa Ngahad punika wonten rare jaler, kados wanci 12 taun badhe angendhat sarana anyemplung sumur, ananging lalampahan punika kadengan ing ngakathah, pramila pun rare boten saged kadugen ing sedyanipun wwau, pun rare kados kacuwan ing kajengipun, teka lajeng malebet ing griya dene nunten amenthungi sadaya dadosan ing salebeting griya wau, dalasan biyungipun inggih tineter penthung, biyungipun malajeng andhelik dheng ta griyanipun kapala kampung, ugi tinututan dumugi ing riku, nunten rare cinepeng linadosaken hdaen gin gparentah, punapa punika ingkang winastanan tandukipun tiyang kapanjingan. Situbonda Ugi tiyang kapanjingan ingkang gigirisi, nalika bakda siyam ing riki temahan wonten lalampahan ingkang sakalangkung anggigirisi, wonten tiyang ingkang angajengaken bada siyam ing sadinten-dintenipun boten liya ingkang dipun gatosaken namung anggening angasah dadamelipun wonten lameng, bendho tuwin sanesipun malih, dipun tangledi semahipun badhe wonten punapa teka nagasah dadamelipun wangsulanipun benjing amarengi ariaya, badhe boten nedha sekul punar, ananging daging tiyang, makaten punika dipun kinten gugujengan kemawon, adhuh sareng bakda siyam tiyang wau estu anandukaki ing sakajengipun enjingipun dinten wau semah dipun tinigas ing jangganipun anak-anakipun sima maleng ja umpetan sadaya, nalika amadosi anakipun pinanggih mara sepuhipun tuwin tongga tapalihipun ingkang sami nemahi dipun pejahi utawi dipun tatoni, patingginipun ing dhusun ngriku ingkang dhateng tandang inggih dipun pejahi, ngantos tiyang pitu ingkang pejah, ingkang kataton inggih kathah, sareng sampun nunten 2
griyanipun dipun basmi, piyambakipun nunten anyemplung ing sumur, dipun tututi taksih saged mentas gesang. Pethikan warni-warni Ing kitha Brusel tanah Belgi ing sapunika wonten jajaka satunggal nama Andrepul kawentar kakiyataning untunipun aha balungipun sirah, ngantos kapriksa dening para dhokter, ewadene dereng wonten ingkang saged mangih jalaranipun, dumugi sapriki sampun nem taun pun Jaka wau tansah malana anggiyaraken kakiyatanipun wau, piyambakipun saged ambangkelukaken tosan lanjoran sarana dipun cakot kemawon balabag ingkang kandelipun 4 dim kadelipun sarana dipun bijig kemawon sigar dados kalih, punapa dene anggiyaraken kakiyatan sanesipun malih, namung sarana kakiyataning untunipun tuwin santosaning balung sirah kemawon punika ingkang angumunaken. Sawenehing jendral ing tanah Amerika awasta; Amton punika ngingah peksi gagak satunggal sanget anggening cumbu, saha saged basa jalma kados peksi menco, nori utawi jaka tuwa, ing saweneh ing dinten wonten peksi gagak kinten kinten kalih atus sami mencok ing kajeng ageng sacelaking dalemipun tuwan jendral wau, trigumuruh sami nyuwnaten pating graok sareng pun gagak cumbu wau mireng bangsanipun sami arame- rame amanggen wonten kajeng ageng, enggal mabur amarepeki kalayan wicanten makaten emrita kapriye apa kowe padha slamet sakathahing gagak lajeng sami malenggong miren giwcantening gagak cumbu wau, saha sami pandeng pinandeng kaliyan kancanipun semunipun taken tinaken gagak sapa ta iki, sakathahing gagak wau lajeng sami mabur kalayan ngungun saha ajrih, boten antawis lami gagak ingkang cumbu wau ical boten kantenan larinipun, panyakraning tiyang icalipun wau dipun pejahi ing ngagak sanes embok manawi kininten yen punika gagak sulapan. Abrapuspa Wonten wanudya anumpak kareta api lenggah ipun anunggil sabangku kaliyan priya, sareng lampahing kareta angslup ing trowongan wanudya wau wicanten mangkaten kula rumiyin sampun nate numpak kareta anggen kula linggih ugi celak kaliyan priya ugi kados dene sampeyan punika, sareng dugi trowongan kula teka lajeng dipun ambungi apurunpurnipun menggah sampeya dados kula tiyang jaler wau sampeyan punapakaken wangsulanipun priya mangkaten menggah kula dados sampeyan inggih kendel kemawon wangsulan sampeyan rumiyin kados pundit, wangsulanipun wanudya kula ugi kendel kemawon. Kala kina wonten bakul krepus asring papara dhateng moncapraja,nuju sawenehing dinten bakul wau kesahan angangkungi wana ageng, sareng dumugi satengahing wana anrenyuhi papan ayom kados ing padhusunan kathah witwitan ageng wah ing ngandhapipun resik kados dene mentas dipun saponi, sarehning mongsa benter pun bakul karenan lereh angasokaken awak boten pisan gadhah manah was sumelang muung katarik saking ayem-ayoming papan lajeng anolehaken kepekipun wadhah krepus saka abikak amendhet satunggal dipun angge, kepek wau dereng ngantos katutup malih piyambakipun teka lajeng ngantuk andhawah terus tilem kocapa ing kakajengan ngriku kathah kethekipun ingkang pancen manggen sareng sumerep dhaten gpratingkahipun tiyang wau teka lajeng sami mudhun saha mendheti krepus nyatunggal-nyatunggal ugi dipun angge krepusan sasampunipun lajeng sami minggah dhateng paraak pating pangangkrong, ingkang gadhah dagangan wau anglilir sumerep bilih krepus ingkang 3
wonten wadhah ical boten kantun satunggal tunggala, pangunadikanipun mangkaten e wong turu saliyepan bae athik didhendha karo sing kuwasa, ugek sapa ta kang nyeler dagangan ku iki mau dene tanpa ngengeh-ngengeh saking sangetipun sedhih tansah alingak-linguk athenger-thenger lajeg tumenga, sareng sumerep ing nginggil bilih pinte npinten kethek sami krepusan nutnen tuwuh engetanipun budi wangsuling dagangan lajeng mlajeng-mlajeng ngetan ngilen saha bengok-bengok utawi bating krepus ingkang dipun angge wau, punika sadaya kethek sareng sumerep tingkah mangkaten wau lajeng atiru-tiru batning krepus sami dhawah ing siti, tumunten dipu pendheti dhateng ingkang gadhah satunggal kemawon boten wonten ingkang cicir tumunten dipun lebetaken kepek lajeng dumugekaken lampah. Panjurung Katur dhateng paduka kyai guru Mondrarena Dhuh kyai Mondrarena, saderengipun kula nyuwun barkah dhateng paduka, kula nyuwun pangaksama ingkang agung, yen wonten lepating panyerat tuwin kithal kakuning bara, mugi kyai guru karsa aparig leleresan dados kenging ngakula tulad kula damel jijimat minongka pangenget-enget. Teka andredheg manah badhe matur, awit saking sangeting ajrih bokmanawi kyai guru bendu, madhecaneranana mangudasmara salebeting nala eh ati, kowe aja malang tumulih, wong sedya mubecik masa gek disrengenana ya ora , ayowa nek wanekna Sasampuning kul agadhah pandriya makaten nuten kula majeng ngrepepeh ngrepepeh sowan dhateng kyai guru matur anyuwun barkah seserepan kados ing ngandhap punika. Tembung nyuguhi, nyambat undang-undangan ulem-uleman milu, nunut ngenger, ngawula, ngrebut nrayah, punika tegesipun punapa, lan kados pundit tumraping dhaten gukara, mugi kyai karsaha ambeberaken dhateng samadyaning pasamuwan bramartani. Ingkang kaping kalih, tembung jawi punika kaperang dados pinten lan wijang- wijangipun kados pundit. Sampun kyai guru, muhung punika atur panyuwun kula, saiba bingah kula yen kyai guru karsa ngabuli ingkang dados panyuwun kula, kados dene kabanjiran sagara madu Tirta nandhasan ping 19/4/92 Ulun ingkang nyanyadhangsih Madhe Canengranana Sanadyan botena tinuju ewadene pangarsa-arsa kula, para moncering kasusastran ugi kasduha anyaruwe padangon punika, supados rame, sumongga ta anggor sidyisadana, jakalengkawa, undhakan sastra miruda, tuwin para widayaka sanesipun mugi tumanggapa ta, sampun lembom Jurungarang Panjurung mongka tondha kasetyan Kula nuwun rama kiyai jurungarang, sampun sawatawis dangu kula boten sowan ing ngarsanipun kiyai, awit kabekta kirang selaning padamelan ingkang kedah kula lampahi, ing mangke amarengi radi sela mila enggal sowan minongka silaturahmi ing dinten riyadi siyam punika, kanthi anyaosaken urun-urun sakedhik anggen kula ngrimbag saking darmawasita karanganipun kiyai, ingkang kapacak ing pustaka warti ongka, taun kapengker, sanadyan uran-uran waunira pantes sumaos ing ngarsanipun para sarjana basa 4
gita, ananging pangajeng-ajeng kulamugi wontena kaparengipun kiyai ambabaraken tumrap ing serat punika, supados amimbuana regengipun pustaka bramartani, saha dadosa tondha bekti kula ing panjenenganipun kiyai, wondene uran-uran wau kados ing ngandhap punika. Sinarkara rarasing kakawin kadadyana pandenging panedya, den ta mangarah babare, pindan bebering kawruh, kang minihi rahayu budi, myang arjaning ngagesang, prayogi ning tanduk tindaking pakar totama, tinalaten taliti nitiniteni, tataning kautaman. Prawitane sru sengsem nupeksi, warsitarjareh tabasa jarwa, dadya danandan tembunge, rinimbag linut kidung, kinakudang sarkara wredi, mun gmrih seeming lukita, lumalat manuju, saharjuning sang nupiksa, pinapudya katumusana gunaning, sang pramengbasa gita. Pinengetan duk nitreng palupi, lepiyaning kang reh laksitarja, nuju warise mamanise, ing tanggal kaping pitu, wimbaning lek sakban marengi, jimawal marejita, sangara kang windu, sinangkalan: kang wasita, rinarengga, aran, asthawara mugi, dadya adarsanarja. Purwaning kang wiyata winardi, wawarahe sang para budiman away sahing pangungsede maring sanggya praputus dimenangsung pitutur yukti lan ywa ngunggulken marang, kamulyan dunyaku, miwah sami mikanana, wasita kang marak ken santoseng urip puniku warna-warna. Marmanira ing sabangkit bangkit kudu titi tuwin taming liya, wulan gkang prayoga dhewe, deta warah kan gpunjul myang maraken santoseng urip pinerang wolung warna, yeki wiyosipun ingkang dhihin away pegat anyawanga raraine kan gdumadi, uwoding wardayanta. Lawan dipun sengsem amrasudi mrih undhake kapinteranira, kang kanggo ing kana-kene, myang lumuh aginugung, kuneng warna kang kaping kalih, daruna kang nyunyuda, padhanging pandulu, ring salwir lelegi dremba, miwahneles mastaka sarana warih kang dinanget-angetan. Katri aywa namatken pangeksi, ing sasolah tingkahe satrunta, tuwin ta mandeng srengenge, warna kang kaping telu, kang marak ken mrusuh ing dhiri, sayogyane sengsema, gegonda rum-arum nyirnakna ribeding driya, lan ngrasuk kabusana kang sarwa suci yen endra anganggeya. Kasur empuk saprabote resik nahen warna ping catur kocapa, daruna kang ngrusakake, ing raga manggung kuru, karem ulah langen pulangsih, septeng daging jrangkingan lan suwe yen adus jenak neng jroning patirtan tuwin saben bubar bukti mapan guling, laju andon asmara. Nahen warna ping lima tinulis ing reh kang mrih mraken kasarasan bukti tetep ing wancine, lan netepana sagung, ingkang dadya sanggemaneki, kaping tri ngedohana, ing sawarnanipun kang rusit rosing pakaryan kaping pat e ywa kongsi nahen prihatin tanpa pinupus ing tyas Taksih wonten sambetipun 5
Ongka 39 Setu Wage kaping 16 Sawal Jimawal 1821 utawi kaping 14 Mei 1892 Sambetipun pranatan sesebutan Pangkat kalih Wayah dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan sinebut Bandara. Manawi saking garwa padmi putrid, ingkang pambajeng kakung, timuripun sinebut badnara raden mas sareng diwasa sinebut kanjen gpangeran ariya, manawi kakung sanes pambajeng, timuripun sinebut bandara raden mas sareng diwasa sinebut Bandara raden mas ariya, manawi pambajeng putrid, timuripun sinebut bandara raden ajeng, sareng diwasa sinebut raden ayu, manawi wayah dalem saking ampeyan ingkang pambajeng kakung, timuripun sinebut raden mas sareng diwasa sinebut bandara raden maspanji, manawi putrid ingkang pambajeng, utawi sanes inggih sami kemawon timuripun sinebut raden ajeng, sareng diwasa sinebut raden ayu, manawi karma pangeran sinebut bandara raden ayu Pangkat tiga Buyut dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan kasebut para bandara Santana. Manawi putraning bandara pangeran Santana, ingkang saking garwa padmi putrid pambajeng kakung, timuripun sinebut raden mas sareng diwasa sinebut Bandara raden mas ariya, ananging manawi wayah ing songsog gilap kenging kaangkat sinebut pangeran manawi buyut kakung saking garwa padmi putrid, sanes pambajeng, timuripun sinebut raden mas sareng diwasa sinebut raden mas panji, manawi buyut putrid ingkang pambajeng saking garwa padmi putrid, timuripun sinebut raden ajeng, sareng diwasa sinebut raden ayu, ananging manawi wayah ing songsong gilap kenging kaangkat sinebut raden ayu angger manawi buyut putraning para bandara pangeran santanaingkang saking wingking, ingkang pambajeng utawi sanes inggih sami kemawon kakung timuripun sinebut raden mas sareng diwasa sinebut raden mas panji, putrid timuripun sinebut raden ajeng, sareng diwasa sinebut raden ayu, manawi buyut putranipun para ariya panji. Ingkang saking garwa padmi putrid, kakung timuripun sinebut raden mas sareng diwasa sinebut raden mas panji, putrid timuripun sinebut raden ajeng, sareng diwasa sinebut raden ayu Pangkat sakawan Canggah dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan sasebutanipun para abdi Santana. Manawi cangah wayah ing para bandara pangeran Santana, saking ngajeng, utawi saking wingking, timuripun sinebut raden mas sareng diwasa sinebut raden mas panji, putrid timuripun sinebut raden ajeng, sareng diwasa sinebut raden ayu manawi canggah wayah ing para bandara panji saking ngajeng utawi saking wingking kakung timuripun sinebut raden bagus sareng diwasa sinebut raden putrid timuripun sinebut raden rara, sareng diwasa sinebut radennganten. Badhe wonten sambetipun Surakarta Tambah ing pandamelan kaanggepa ganjaran Wiraosanipunmitra kula mantra cacar Bayalali , ingkang nembe tinjo wisma kla kala wingi, cariyos bilih sapunika badhe kaparingan tambah pandamelan malih, inggih punika 1
dhusun -dhusun bawah dhistrik kitha Ngampel sadaya, wah bawah gupremenan sawetan ngampel bawah Dhstrik Tengaran ingkang sisih kidul pananemipun cacar kagelengaken ing Bayalali, lampahipun panacar katambahan dinten salasa, saben senen salasa, rebo, amargi tambah panggenan ananem cacar kathah, tambah ing jajahan mangilen mangaler namung ngalih welas pal mantra cacar ing Ngampel kapindhah dhateng Ngandong, kuwajibanipun kantun 3 dhistrik Sima kaliyan nglawang, ing Karanggede sadhistrik Mantri cacar piyambak ing Getas mantra cacar piyambak. Mongka salaminpun ing Bayalali sampun 5 dhsitrik ngrangkep bawah mangkunagaran 1 dhistrik sapunika badhe tambah bawah Ngampel 1 dhistrik bawah gupremen 1 dhistrik dados saweg 8 dhistrik sarehning kala samanten kula dereng saged mangsuli, mila kula pacak wonten ing pabarataning pustakawarti. E mitra sampun sumelang, tambah ing pakaryan kaanggepa ganjaran mitra angengetana ingkang kasebut ing serat darmabrata mangkaten. Yen kataman rekaosing awak pangruwatipun kedah mulung, lembah manah, mila gusti Allah, kasebut hyang maha luhur, inggih punika ingkang boten kewran kawontenanipun tumitah cobi kagaliya luhur boten wonten ingknag nyameni, amargi sadaya isen-isen wonten ing ngandhapipun tamtu kacetha salampah jantranipun Kintunan Bilih ingkang kawedhar ing nginggil punika sawstu amurih kasaidipun ing pandamelan tuwin katimbang kalihan kawontenanipun dhistrik sanesipun kados inggih pantes pranataha, kadhistrikan ing Bayalali mawi rehrehan Jurungarang. Yogyakarta Kala dinten Senen Wage tangga;kaping 9 ing wulan Mei punika, wanci jam 6 enjing, panjenengan dalem kajeng tuwan Residhen tindak dhaten gdhusun Glagah, kadherekaken kanjeng Gusti Pangeran Adipati Pakualam Gusti Kanjeng pnageran Ariya Mangkubumi, sarta kanjeng raden Adipati Danureja, tindakipun nitih kareta api gupermen gatosipun amriksani lepen Susukan ing Glagah yasanipun kanjeng Gusti Pangeran Adipati lajeng Pakualam amriksanipabrikpangasih kagunganipun gusti Kanjeng Pangeran ARya mangkubumi, gumyahipun pawartos panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen wau lerem ing Wanapeti sadalu, ing Pangasih wonten pasanggrahan Bulureja sadalu, wondene tindak dalem kanjeng tuwan wau mawi kadherekaken tuwan tuwan ing sawatawis ing dandangunipun jumeneng residhen wonten ing riki, saweg sapisan punika karsa tindakan menggah panggalihanipun kanjeng tuwan punika ageng pariwirmanipun dhaten gsadaya kawula, tresna asih dhateng para ageng, setya asih dhateng sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng sultan nuwuhaken dadosipun asrep reh lampahing praja, tumindaking parentah an boten kenceng boten kendho, wusana pamuhi panuwun kula dhumateng gusti ingkang maha agung, mugi lestantuna sapanginggilipun anggenipun ngasta panguwasa wonten ngriki, sampulura yuswa daleming sagarwa putranipun sadaya Kintunan. tuwin amriksanipabrik Wanapeti, bawah Pakualaman Kula kala malem Salasa Kliwon tanggal kaping 12, ing wulan sawal punika, anggatosaken ningali anggenipun ngirabaken kagungan dalem pusaka kakalih, kyai tunggulwulung akaliyan Kyai Pareanom sami wujud bandera, waosipun kalih pisan wau 2
ingkang kawastanan Kyai Slamet, wanci jam 8 sonten kula sampun dumugi ing ngalun- alun ler, dene para abdi dalem ingkang sami kapatah dherekaken sampun sami pepak saha sampun mirantos tumpakan kapal kang sarta sangu kupat lemper utawi wedang punapa malih rumput dene sudhiyan obor kajeng jati ngantos pinten-pinten atus ingkang nyana pateni abdi dalem priyagung nayaka raden tumenggung suryanagara, etangipun sadaya abdi dalem mantra jawi pepak pundit ingkang gantung pasisirran estu dherekaken wondene abdi dalem prajurit 2 gendera, Dhaeng kaliyan Prawiratama, sareng ngajengaken satengah sanga kyai Tunggul Wulung kaliyan Kyai Pareanom kawiyosaken ingkang ngampil abdi dalem lurah suranata medal ing sitinggil sadumuginipun tratag rambat lajeng dipun urung-urung abdi dalem prajurit kalih gendera wau, kyai tunggul wulung wonten wetan kyai Pareanom wonten kilen, wondening pranatanipun lampah mangkaten ingkang wonten ngajeng piyambak sawarninipun sangu wau utawi sudhiyan obor, lajeng priyantun bupati anem kanthi panewu mantra sawatawis lajeng konca suragama, lajeng prajurit angurung-urung, lajeg panewu suranata kanthi lurah bekel sajajaripun lajeng kyai pangulu kanthi ketib udin utawi barjumungah mrebot pnapa dene para pathok nagari mahardikan utawi juru kunci, lajeng priyagung nayaka kanthi bupati anem riyan panewu mantra, bidhalipun sareng dumugi ringin sengkeran kyai Pangulu lajeng andonga dipun amini, swaraning ngamin kados jawah suweni, lampahipun lajeng terus mangaler, sareng sampun dumugi salering galadhag ingkang sami ngampil kagungan dalem pusaka wau lajeng anumpak kapal lajeng sadaya abdi dalem ingakn gpancen kapal lan ugi sami anumpak kapal ingkang nama abdi dalem kadugi kiwa tengenipun kalih ewu ingkang pancen dherekaken sanesipun para kawula dalem ingkang sumedya ngalap barkah andherekaken ageng alit jaler estri kula kinten wonten kiwatengenipun sewu, wondening titiyang ningali koja cina encik benggala lan dijawi jaler estri kados dipun sokaken dalah bayi ingkang dereng wanci kawandasas dinten dipun ajak ningali untapipun niyat tikel tiga kaliyan kal agrebeg bagda siyam punika, jalaran cihna anggenipun sami mangayubagya pangirabipun ing tunggul wulung kang sarta atur pahargya saha nyuwun barkah wilujeng Taksih wonten candhakipun Sudirabrata. Pethikan warni-warni Wonten tiyang gadhah pamanggih, saupamitiyang estri saged anetepi wuwulang kang kasebut ingngandhap punika saestu andadosaken kawilujengan saha tentrem salebeting griya. 1. samubarang gaweyuan kang kena ko tandangi sanalika, aja to semayani nganti nginep 2. aja nusahake uwong kalawan prakara kang kena ko prakara dhewe 3. aja nagobrot-obrot dhuwitmu 4. aja tuku bang kang ora migunani ing kowe, sanadyan muraha regane 5. ambekladak wragade ngluwihi luwe, ngelak lan adhem 6. en wis mangan mongka ora nganti wareg aja pian kaduwung 7. samubarang panggaweya kan gtakdhemeni, aku ora rumasa abot nandangi 8. aja anjagakake prakara kang durung klakon yen wis katutugan ing kono manggsane anjagakake 3
9. samubarnag prakara prayoga tinimbang entheng 10. yen kowe sakala katuwuhan ardaning nala, sadurunge ngusapake calathu, amilanga sajroning ati, wiwit siji tekan sapuluh, dene yen banget bramantiya mu iku amilanga nganti tekan satus sadurung mu amangsuli. Tiyang ingkang sampun terang seserepanipun amastani yen ing tanah jawi punika kathah piyambak baledheg saha kilatipun angungkuli panggenan ing jagad sadaya, ing tanah jawi ing dalem sataun mangsanipun kathah baledheg tuwin kilat 97 dinten ing Sumatra 86 dinten ing Indhustan 56 ditnen ing Burneyo 54 dinten ing Aprika sisih kilen 52 dinten ing Brasili 51 dinten ing Itali 38 dinten ing Ostenrik 23 dinten ing Baded purwatembung pahlan ing Onggari 22 dinten ing Solesi, ing Beiren ing Belge 21 dinten ing Nederlan 18 dinten , ing Prangkrik tuwin ing Ruslan sisih Kidul 16 dinten, ing Enggelan ing Switserlan 7 dinten, ing Nurwegen 4 dinten, ing Kairah tanah Mesir 2 ditnen ing Turkistan tuwin sisih kidul saha sisih le ring jagad punika awis awis wonten baledheg. Ing Kartisana panyarewedining inten ing nagari antewerpen sapunika wonten inten mentah satunggal wawrat 474 keret panjang 7 dim nederlan kandel meh 5 dim manawi sampun kagosok kinten kinten wawratipun langkung saking 200 keret benjing sawatawis dinten intenpunika badhe kagiyaraken ing ngakathah, sadhengah tiyang kenging aningali, menggah sosotya wau dumugi ing dinten punika, muturut pratelaning para undhagi ing sakurebing langit badhe boten wonten ingkang angungkuli agengipun. Abrapuspa Sang nata ing praja Rus ingkang kaping IV pinuju sawenehing dinten karsa angenggar- enggar panggalih bedhat pikat dhumateng wana, kdherekaken para pangageng tindakipu aitih kapal paeng sampun rawuhing pasanggrahan lajeg andhawuhaken pangandika dumateng pangageng kapareng sami ngupados purug ing sasenengipun pyambak- pyambak nanging kawangenan bilih wanci pukul 4 wonten sampua sami wangsul ing pasanggrahan ingkang winawuhan sami angandika ni lajeng bibaran aowang-sowang sang nata pribadi ugi jengkar saking asanggrahan tanpa wonten ingkang dherekaken sareng sampun mongsa wanci dipun ngajengaken dumugi ning badhami, karsa kondur dhaten gpasanggrahan ananging kasupen muarginipun kala ingkang dipun tindaki wau, ingngriku nrenjui tiyang kuli linggih sangandhapiing kajeng ageng, tiyang wau tanpa was sumelang manahipun lajeng purun pitaken mangkaten, e ki sanak aku iki olehku linggih kene anungsung warta, jaren sang nata dina iki tedhak pikat ana ing ngalas kene, Manawa nyata pangrungu kumau, satemene aku kapengin weruh warnane ang nata, awit salawas ku urip durung tau wruh apa kowe bisa aweh pitulungananudhake wanggsulanipun sang nata oluwih saka bisa sarta banget bungahing ngatiku, dene kowe jaluk pitulungan kang mangkono mau, jangji kowe gelem aweh pitulungan menyang ngaku nudhuake dalane kang anjog pasanggrahan rehning aku iki arep bali menyang pasanggrahan nanging durung weruh dalane arep baleni dalan ku mau bingug embuh gone, kentheling rembag kuli wau kapurih gonceng titiyanipun ing saangunipun malampah kuli pitaken mangkaten apa mengko kang dadi tengerane bisa ku weruh aja nganti takon menyang kowe, dipun wangsuli mangkaten mengko Manawa uwis tekan enggone pasamuane wong akeh, padha nunggang jaran kabeh amesthi padha bukak topeng mu sang nata dhewe kang ora bukak sang nata sareng sampun rawuh ingpasanggrhan sadaya para pangageng wau sampun 4
sami dhateng saha abiak topi, sang nata ngandika dhaten gkula makaten apa kowe wis weruh sing endi sang nata, wangsulanipun embuh aku embuh kowe rajane, dene mung kowe karo aku kang isih nganggo topi, sang nata suka gumujeng sarta kuli kadhawuhan mandhap sakng anggenipun gonceng tumunten kaparingan ganjaran warni yatra lajeng kadhawuhan mantuk sang nata ugi lajeng kondur angadhaton. Panjurung Sambetipun wulang asthawara Wana kaping nenem kang gumanti, karana kang angrusaken angga, lumaris rikat tan rene, lan nunggang turangga ku, kang gendhila bandholnyumlangi myag nindaki pakaryan kang dudu bekipun miwha wor sajiwa lawan dya wus nredha nadyane menging drem beresmi tan pantes lana gura.warna kaping pitu lumantari, pakarya kang nuwhken graita, darana ring sabarenag reh myang angungseda kawruh, akwgyan kang bongsa utami, lan wekela kumpulan kalawan pra putus tuwin tamu riya bisa, aninimbang bedane sawiji-wiji, wijanging wawatekan. Kaya ta kanga ran watek wegig wateg julig miwah wateg limpat wateg pinter apa dene dipun atut aruntut ya kalawan rabinta tuwin kaang lan kulawarga, pamitran myang karuh, den amot mengku aksama, sadayeku pintenen renaming kapti, ding menda diwidada. Warna kaping astha tinaliti, tatela ne kang ngrusaken budya, nem prakara sosorahe, yeku tumandukipun awa atis kang gigirisi, kapig ndewi bebedhiyang, kaping tiganipun miluta lanteh lan janma, ingkang amung anandukaken suprih pamrih pakangsaling pakaryan. Kaping pate den yitna ing ngati, similar rasa lwir reh pamurang, ring melok meleng melike, kaping lima dene mut away cukeng wrangkeng tyas dengki, mbeg sumengguh ing patrrap lageh ane langguk lega yen ing ngalembana, kaping neme ywa melng angeling=eling , miris ring satrunira. Titi den tama ngripteng artati, tuturut tan wulan gastha para, tarpating nutur rahswane, mung met liding pitutur, wit kang ngapus kapenesan budi, datan nimpuh neng guna, miguna gumunggung, ngrimbag basukining bas, babasane pak sama ambeg berbudi,budayeng ngindhayaka. Sampun telas ppurnaning asthawara, boten langkung sakathahing kalepatan kula panjenenganipun kiyai aparinga pangaksama ingkang agung Siswanta atur pangastuti, pun Undhakan Sastracapa Sambetipun pasamuan malem Sakiwa-tengening loji, pina pangandilah kathah, pinondha pondha pasange, mila sajroning teunan lirahing naka tingal kan gmiyat kathah kalangkung, angegla satunggal tunggal. Jalu estri samya keksi, weneh ana kang katingal sarenteg bambang awake, weneh ana ingkang lenjang, ana dedeg sembada, ana ingkang semu ruruh, ana kang semu jatmika. Ana kang semu prakati, ana kang semu prasaja, ana ingkang semu kendho, nging manise amamanas ana semu trangginas kenes luwes cawadipun wangune sumandho karsa. Ana ingkang ireng busik, tur untune katon pethak ana anglimbuk dedege, kathah lamun kawuwusa, ganti kang sara priya, saking gledreah pating bluru, andheseg kudu suk-sukan. Ingkang rumongsa jalanthir, tansah aneng ngandhap diyan mematut masang eseme, ana mepet kemul sinjang, tansah aneng petengan sakedhapkedhap ngerek bul srutune jinapit ngasta. Amrih akatona kang rai, tansah wriyak riyak ana angrangkul kancane, ana mepet aneng nglawa, mung raine katingal yen ana wanodya langkung, mingles sarwi watuk riyak. Saweneh pating kalesik keh rek ne ing pratingkah denya angangkah patute, ana kasengka ing manah, tansah glibeg petengan wit 5
busana ne tanpa tut mung kari manahe nyengka. Saben acelak pawestri, usreg tangane anyawat badan kinemulan kabeh, ing kamlipethak wis mangkak suprandene aberag kadi wedhon yen dinulu, nanging wedhon kang mesakat. Wit tansah singidan dhelik saben wanodya jinawat wong pancene royal gedhe, nujoni ana satunggal wanodya ingkang lanas dhasar trahing arum dalu, mapan ing ngajenging priya. Busana tan nguciwani, nyomak-nyamuk karo nginang, kang mindho wedhon sru age, ngangseg marang wurinira, bingung denya mrih sruna, wit cacat kanthonge suwung, amung ciptaning wardaya. Paran bisaning sun iki, kelakon acecaturan mung trima guguyon bae, sokur mengko bisa kena, saking ujar mlasarsa, sigra denya nyelak maju, tandarana gered slendhang. Pancen wanodya wus lantip tan swal ngatut kewala, prapta ing petengan manggon sajabaning pariwana, telas den ungkrah-ungkrah, reh wus sawatawis dangu, mung tansah pinotha- potha.sang ngarum dalu ling nyaris mas dika ampun mainan yen di karsa nampar mringngong, kedah sung patuwas tamper, kang priya lon anabda, e aja sumelang kalbu sarwi ngundhuh puyuh denda Taksih wonten sambetipun 6
Ongka 40, Salasa Paing kaping 19 Sawal Jmawal 1821 utawi kaping 17 Mei 1892 Sambetipun pranatan sesebutan Pangkat gangsal Wareng dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhuna kasebut abdi kawulawarga. Manawi wareng buyuting para bandara pangeran Santana, saking ngajeng utawi saking wingking, ingkang jaler kala alitipun kasebut raden bagus sepuhipun kasebut raden ingkang estri kala alitipun kasebut raden rara, sepuhipun kasebut raden rara, sepuhipun kasebut raden nganten manawi wareng buyting para badnara ariya panji, saking ngajeng utawi saking wingking ingkang jaler kala alitipun kasebut mas agus sepuhipun kasebut raden ingkang estri kala alitipun kasebut mas rara sepuhipun kasebut raden nganten Dene menggah tdhak turning panjenengan dalem ratu, ingkang ewoning udheg-udheg utawi gantung siwur, grepak molo, ing salajengipun punika sampun sami dados abdi dalem amung mendhet sasebutan ing saprayoginipun kemawon kados ing ngandhap punika pratelanipun. Manawi udheg-udheg ingkang jaler asebutanipun kala alit mas sepuhipun inggih taksih kasebut mas manawi kinawula wisudha taksih kenging kasengkakaken sinebut raden. Ingkang estri sesebutanipun kala alit mas rara, sepuhipun sesebutanipun mas nganten manawi sumengka taksih kenging kasebut raden nganten. Manawi gantung siwur, ingkang jaler, sesebutanipu kala alit bagus sepuhipun sesebutanipun mas, ingkang estri kala alit kasebut rara, utawi bok rara, sepuhipun awasta bokmas inggahipun sinebut mas ajeng, utawi mas ajengyu. Manawi grepak molo,ingkang jaler kala alitipun awasta bagus, sepuhipun taksih kasebut bagus ingkang estri kala alit kasebut bok rara, sepuhipun kasebut mas nganten inggahipun taksih kenging kasebut bokmas. Manawi anak putuning grepak molo ingkang jaler kala alit sesebutanipun si, utawi, pun sepuhipun kasebut kiyai inggahipun kiyai mas, ingkang estri kala alit kasebut si, utawi pu sepuhipun kasebut nyai, inggahipun kasebut nyai ajeng, i Menggah punika leres utawi lepat kula sumongga, amargi pamendhet kula wawaton kala taun 1605 boten langkung manawi wonten gesehipun wontena ingkang kapareng paring katrangan ing leresipun. E, la , anu kakang bok pandangu ingjengandika ing jarwaing wawaton ingkang kasebut serat wyakarana, bok cobi dipun aturaken dhateg panjenenganipun kyai Kramatika, ingkang saged botenipun putra wayah, utawi para siswanipun, anerangaken. Cinitra in gpracimapraja kaping 2 Sawal JImawal Ongka tinengeran Kawula mangesthi sarira gusti Mitranta pun Tigas kawuryan. tamtu wonten Mas Tigas kawuryan prantan punika punapa panjenengan anedhak saking prantan sesebutan ingkang kadhawuhaken kala panjenengan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan prabu amangkurat prayogi kapratelakna pindhah mas sarta bilih ponjen sampeyan tumrapipun angruhuraken panjenenganipun ingkang nata, la embokinggih dipun tumplak supados para kawula turunipun sudra papa dene ruhuripunnamung awit kalunturan ingkang muhung taksih kebak pranatan kina-kina, ingkang 1
sinugrahanipun rat tu gustinipun punika sami sumerep rumaosa ing alitipun sampun sok reka-reka kumratu-ratu. Jurungarang Surakarta Sambetipun cariyos kecu ing Singasari, ingkang kapacak ing bramartani ongka 20 taun punika. Punapa dados kabejan punika ingkang dumunung uwitipun sntosaning budi, eronipun kaleresan sekaripun kapinujon pentilipun karahayon rabukipun kamirahan uwohipun kanugran risakipun sumelangan. Kala dinten Kemis tanggal ping 28 April 1892 telikipun ngabei jayadimeja, ing karangdhuwet sampun saged apikut sawenehing tiyang estri, nama bok setra drana ing Janur, semahipun pasakitan setradrana, ingkang sampun wonten salebeting kunjara nagari, kadakwa ngecu ing Singarsari, bok SEtradrana mawi ambekta barang warni dhuwung 3 iji lameng luwuk 1 iji, rasukan sutra 1iji, sijang lurik 1 iji ukiran tanpa dhuwung 3 iji, wonten ing margi satengahing dhusun Plukisan sareng kapratitisaken dening ngabei Jayadimeja bok setradrana sampu lajeng prasaja, barang babektanipun punika panugilanipun kakecon ing Singasari, sadangunipun kapendhem wonten ing Kebonsarehing semahipun dados pasakitan mongka piyambakipun nembe awawengka, dados barnag sumedya kasade dhateng dhusun bawah Cepaga. Lah yen makaten telikipunngabei Jayadimeja, pantes kaalembana, anggenipun setyatuhu animbangi pamarsudi pamurinanipun ingkang amatah ngantos saged kaleksanan amikut durjana sabarang barangipun cetha, tambah tambah gamblangipun punap apunika boten jalaran saking kamirahan sanajan kawontenanipun nganbei jayadimeja wau, namung katarik saking pamurina, ananging saged jalari angruwat ruwetrentengipun ingkang kawogan. Boten watawis dangu kadhatengan telikipun ngabei Arjasumitra, ingkang sampun angodhol salampahipun bok SEtradrana mila tiyang dalah barangipun lajeng katampekaken dhateng telik wau, saha lajeng kkaladosaken ing mangkunagaran Kintunan Yogyakarta Sambetipun cairyos pangirabipun Kyai Tunggul Wulung Sareng dumugi tugu kendel sawatawis kancanipun kyai pangulu adan sarampungin gadan kyai pangulu pandonganipun amini kados kala wonten selanipun ajejel bentet uyel- uyelan anggenipun malampah mangilen wau watawis satengah pl lajeng nekuk mangidul kula kinten kalih tengah pal lajeng nekuk mangetan angsal satengah pal kendel wonten ing dhusun Krapyak wanci jam satunggal para abdi dalem ingkang sami dherek aken nedha paring dalem jadah lemper utawi jadah panganten ngantos pinten-pinten dasa jodhang, pnapa malih wedang the utawi bubuk ingkang sampun kasudhiyakaken ing ngriku, ngajengaken satengah tiga pangkat malih terus mangetan ugi wonten satengah pal lajeng nekuk mangaler dumugi margi sakidul wetan pakualaman ingkang anjog ing kitha Ageng menggok mangetan sakedhik lajeng nekuk mangaler malih, dumugi ing dhusun demangan lajeng nekuk mangilen dumugi tugu malih wanci jam nem enjing, mangsuli cariyos lampahipun wau saben kendel utawi menggok mawi dipun adani sah akadonganan kados ingngajeng, wondening par akawula dalem ingkang sami ngalap barkah ing samargi-margi tansah surak surak punap amalih titiyang dhusun dhusun kathah ingkang sami ningali wonten ing margi-margi ugi jejel uyel-uytelan jangji mireng 2
sarta pinuju saras sanadyan lampahan langkug nsaepos kaliyan margi ingkang dipun langkungi pangirabipun kyai tunggulwulung wau sami agatosaken ningali, nem sepuh jaler estri utawi rare ageng alit ler kidul kilen wetan ugi mangkaten tembungipun boten ningali nyaosi, pahargyan saha nyuwun barkah wilujeng, sareng abdi dale sampun sami aso sawatawis lajeng tatatata mangkat terus mangidul sadumuginipun ngalun-alun kacariyossatengah ing ringin sengkeran kadamel mragat maesa bule kilap gatosipun sirah ing maesa dipun petak wonten ngriku, dene cuccal daging balung utawi jeroan lajeng kapurak dhateng abdi saha kawula dalem ingkang sami wonten ing ngriku sadaya, kathah-kathah ipun uman pangaos sagobang, ingkang kathah amung nyaklungsu angsalipun ulam kul augi dereng terang gatosipun gumuning manah kula punika tiyang ningali ing margi utawi ngalun-alun teka sampun kathah dene taksih enjing, kyai tunggulwulung lajeng kaampil terus minggah ing sitinggil watawis saprapat jam para abdi dalem ingkang dherekaken bibaran asowang-sowang ,sareng kaliya antukipun tiyang ningali Sudirabrata Pethikan warni-warni Ing kitha Berlin tanah Dhitslan wonten satunggiling jajaka trah ing bongsa luhur, anyepeng padamelan wonten ing kantor dangag ageng, bayaripun wonten ing ngriku ngantos kathah, nanging ingkang dipun balanjakaken langkung kathah malih, ngantos asring kakirangan arta, kerep dipun pitulungi ing bapakipun ingsatunggiling dinten pun jaka wau kakirangan arta, lajeng kintun serat telegram dhateng bapaipun ungelipun makaten: perlu sanget kula masthi ngangge arta, manawi bapak boten karsa pitulungi amesthi kula ngendhat angemut pistul, bapakipun boten mangsuli telegram wau, nanging enggal anumpak kareta latu dhateng kitha Berlin amanggihi anakipun sareng sampun kapanggih lajeng wicanten: saiki kowe kudu nganggo dhuwit maneh, marga pinuju akeh dhuwit yen aku mitulungana dhuwit ing kowe amesthi tak jupukake dhuwit gupremen kang dadi sekelanku, sawise mangkono aku perlu kudu ngendhat sarta ibumu lan adhi adhimu padha dadi mlarat lan kangelan marga dhuwite wis entek ko obrot-obrot nanging sarehne aku ora kudu ngendhat marga nuruti kowe, malah kowe kang kudu ngendhat angemut pistul mulane kowe tak gawakake pistul repolper, lah iki rupane, saiki kowe banjur ngadanana barang kang ko karepake, sasampunipun makaten bapa lajeng mantuk pistul dipun tilaraken dhaten ganakipun antawis gangsal welas dinten engkas jajaka wau saestu ngendhat sarana angemut pistul repolper wau, awit rumaos boten saged nyauri sambutanipun. Dereng lami abdi dalem Mondaraka ing nagari Belgi tilar dunya, sarehning samangke nagari ngriku sampun boten badhe nindakaken patrapan ukum pejah, mila kanjeng panrentah sampun boten anggalih badhe damel mondaraka malih, malah ngantos wonten tiyang 1700, ingknag nyuwun kalenggahan mondaraka wau, nanging parentah boten marengaken, Kanjeng tuwan dhirektur ring pamulangan sampun angunjukaken panyuwun supados ing Lawaka adegana griya pamulasaraning tiyang sakit ewah. Serat Ypasekuran angabraken saking lapuripun kanjeng tuwan residhen ingBagelen yen lepen Jali, Dhulang, Kobong , Bagawonta,, kaligening, Tunggarana, unung Kedhung Gupit Perajin Lereng, bawah Purwareja, Kuthareja tuwin Kabumen sami banjir awit 3
kakathahen jawah, kala kaipng 3 April salajengipun ngantos angrisakaken taneman pantun utawi palawija saha pemahaning tiyang, punapa dene kareteg-kareteg ing ngriku. Abrapuspa Wonten tiyang wuta sampun lola boten gadhah sanak kadang, wah anandhang papa, ngantos boten saged angawonteni pirantosing griya, kadosta: kursi, bangku, tuwin lampu, patilemanipun ingkang dipun angge bantal akaliyan kasur damen tur tanpa amben patilemanipun muhung wonten jrambah pardoning griya, nuju sawenehing dinten kaleres bapa pamanipun tilar dunya dilalah tanpa kadang warga dados pun pasa gadhahanipun lelangaken denig nparentah yara kaparingaken dhateng pun wuta wau, kala nampeni yatra bingung manahipun awit kewedan anggenipun badhe ngrimati, jalaran gadhah tongga ingkang sampun kaelok awon awon elun kalakuanipun purun anglampahi drujana, golonging ciptanipun wuta yatra kapetak wonten kebon dilalah tangganipun wau sumerep sapengkeripun pun wuta lajeng dipun trutuli kemawon sarta yatra kapendhet. Antawis pendhak dinten lainipun pamendheting yatra wau, pun wuta gadhah sumelang dhateng rimatanipun ambok manawi dipun colong tangganipun tumunten dipun tuweni, yektos bilih yatranipun sampun ical tuwuh ing pambudi siti dhudhukan kawangsulaken malih purih samunipun sasampunipun rampung pun wuta enggal dhateng griyanipun pun dursila, adamel gelar pitaken mangkaten pawong sanak kulak ala dinten minggu pendhakipun punika, kula tampi tilaran yatra lajeng kula pendhem wonten kebon ing dinten punika kula ugi tampi yatra malih, ing mangke kula nyuwun pratikel sampeyan prayogi nipun yatra punapa kula woraken ingkang lami punap akul apiyambakaken pun dursil asarehning smpun rumaket budimurka, sareng mireng wicantenipun pun wuta ingkang makaten wau, saya tambah anggening angongsa-ongsa, lajeng wawarah pratikel mangkaten Manawa aku dadiya kowe, iya tak worake bae dadi ora pating talecek pun wuta lajeng pamit mantuk apimituhu pratikel mau, sapengekripun pun wuta pun durjana anglancangi lampah sumadya mangsulaken yatra dhateng pendheman siripun manawi sampun dipun wewahi badhe dipun pendhet malih, sasampuning yatra kawangsulaken tumunten kesapa, kocapa pun wuta sampun dumugi griya enggal-enggal andhudhuk pendhemanipun roning sampun gadhah panginten yatra ingkang winolong sampun dipun wangsulaken enggaling cariyos yatra estu sampun kawangsulaken sapinten kemawon bingah ing manahipun prasasat manggih gesang, yatra lajeng dipun pendhet tumutnen kawadhahan kanthong dipun kandhut wangsul pun durjana tansah angulat-ulataaken dhaten gpatrapipun pun wuta, sareng sampun sumerep bilih pun wuta dhateng kebon andhudhuk rimatanipun sakelangkung bungah ing manah rumaos wewah kabegyanipun sareng pun wuta kesah saking kebon enggal anrutuli pendheman lajeng angedhuk pendheman nanging yatra sampun boten wonten saiba cuwaning manipun pun durjana, watawis tigang dinten pun wuta mlampah-mlampah ing margi ageng, kapethuk pun dursila lajeng dipun aruh-aruhi, wangsulanipun saking ngenggar-enggar manah, saha wicanten suka panrimah mangkaten o sanget panuwun kula dhateng panjenengan anggen sampeyan aparing pratikel pangrimating yatra, awit saged nirnakaken was sumelanging manah, sampun kula tamtokaken bilih yata wau boten saged ical kapendhet ing durjana, sandangunipun mireng wicanten mangkaten wau pun durjana sakecap tanpa mangsuli, awit sampun rumaos dipun welehaken pratikelipun ingkang jalomprongaken wusana awakipun piyambak ingkang kenging jabung alus. 4
Panjurung Kula sampun maos serat bramartani ongka 38 angemot panjurungipun satriya ing nagari Bali, ingkang asasinglon nama madhe Caneranana, ingkang kaojad nama Daeng SEngkeri di SL,MS, agaqnya P suraosipun nedha seserepan bab silah silah ing tembung jawi, dhumateng mondrarena ingkang satuhu wasis waskitha ing budi, tur dhasar trahing Wirya kusumadi, ingkang punika, sanadyan kula punika sanes bangsaning gagambenipun para parameng sastra, saha boten tinuju ing pitaken ewadene sarehning sangandhaping seratipun kagondhel dening panjenenganipun rama tuwan juru ngarang, supados kula angurunana seserepan ing bab pitakenipun wau, amila ing sagaduk-gaduk kula ugi ngaturi katrangan kados ing ngandhap punika. 1. nyuguhi, punika tanduk ikriya, sakin glingga suguh, tegesipun nyuguh dhateng tiyang kathah, dhateng tiyang kathah, utawi nyuguh tiyang satunggal kathah segahipun utawi kerep awit wataking kriya kerep dados lintuning tembung rambah utawi kathah. 2. nyambat punika tembung tanduk saking sambat tegesipun anandukaken sambat- ebutipun dhateng sanes. 3. undang-undangan punika dwi;lingga wisesa, na, saking undang rimbag griya, tegesipun gentos ngundang, awit wataking dwilingga wisesa, na, tumrap dhateng satunggal tuwin sautnggalipun ananging ugi wonten tembung dwi lingga wisesa, na, ingkang kados mangkaten wau anggadhahi teges para ingkang kaundang, sanes akaliyan tembung, tabok-tabokan punika namung mligi gentos nabok. 4. ulem-uleman punika sami akaliyan katrangan ongka 3, namung tembung ulem punika tumrap dhateng angundang tamu, manawi kaundang saking nyeluk celuk boten kenging mawi tembung ulem kenging kasambutaken dhateng tembung undang. tembung ulem ananging 5. milu, utawi melu, punika tembung bawa , ma, tegesipun tumut 6. nunut punika tanduk tegesipun tumut ingkang boten sarana kaajak. 7. ngenger, punika tanduk miturut aksara swara,[lingganipun kasumanggakaken dhaten gendhang pracimasana] tegesipun ngabdi, ingkang kalayan rinten dalu wonten ing griyaning lurahipun inggih punika pangabdinipun prayantun dhateng karaton upaminpun Madhe Caneranana ngabdi prabu ing Klungkung. 8. ngawula punika ugi tanduk kados ingkang kasebut ing ongka 7 sakin g lingga kula, namung tembung ngawula punika tumrap pangabdinipun prayantun dhateng karaton upaminpun madhe caneranana ngabdi prabu ing Klungkung 9. ngrebut ugi tembung tanduk tegesipun mendhet barang ingkang badanipun tiyang sanes akalayan pratingkah angrodapaksa. 10. ngrayah, ugi tembung tanduk tegesipun mendhet barangipun ing sanes ingkang gumelar utawi boten tumrap wonten ing badan akaliyan pangrodapaksa. Kajawi punika Madhe Caneranana pitaken bab peranging tembung jawi dados pitnen punika kula dereng anggayuh ingkang dados eliding pikajenganipun mila kula sumanggakaken nini Mondrarena, manawi watoning paperangan wadhahipun ing tembung punika wonten sakawan 1 aran,2, kriya, 3 kaanan, 4 sebut manawi dangu wijang-wijangipun badhe angebaki papan bramartani, awit satunggal tunggaling pernagan kapetrang perang malih, mila kula boten susah amijangaken. Wasana leres tumrap 5
lepatipun katrangan kula ing nginggilw au, kula nyumanggakaken para saged. Sidyasidana Sambetipun pasamuan malem Entenana kene dhisik tak goleki batur ing wang, awit gawa dhuwit akeh, semparet sigra alunga, sarwi misuh gremengan tibane thuuyuk wakuk kalebon cina gundhulan. Kocapa wau kang kari, dangu anganti tan prapta, tansah ngungak inguk bae, paran tam as nganten ika, dene suwe tan prapta, baya ngapusi maring sun katanggor wong ngangsag- angsag. Wong rupane kaya dhingklik nganggo reka-reka royal dene wong tanwruh ngadhake, ngati-ati yen kapanggya, tiwas bubrah kasmekak lawan ngentekake pupur, sigra wangsul denya miyat. Mapan neng ngajeng pribadi neng ngajeng ing priya kathah, amrih katona awake, katah lamun minuwusa, polah ing para jalma, ganti wau kan gwinuwus nenggih ing ngendragupita. Sakiwatengening kori, pinasangan dilah gelas ngarompol kupeng urube, tengah kori pinasangan dilah triyum apadhang, ngajeng ek rinuji bagus cet pethak dhasare tosan. Ing jero katon aresik weh resep ing katumingal lawan kathah rerenggane, pantes lawan aranira, iya ngendra gupita lir kaendran yen dinulu, kabeh tanana kuciwa. Jro ngendra gupita keksi, gongsa binabuh arararas ngrerangin aweh wirage, karya kumenyuting nala, miwah nuju kan gmungal gambir wit gendhingipun adhuh rasane tyas kula. Kaya nora kena pati sajroning krungu gamelan dene pak langkunik mate, kabeh utang tan kelingan butuh butuh wis ilang, tanana ingkang kaetung, mung gambir sawit gumuntang. Ganti sapinggiring margi, sisih lor angulon ngetan pinasangan dilah kabeh, gelas karompol pepandhan mila saklangkung padhang, sinambungan urupipun dilah los purbanagaran. Mangetan papta ming margi, sakiduling suranatan kadirahina sawange, ganti kocap ing gendhingan samuane mas lurah, tuhu ngebati dinulu, tanpisan lamun mundura. Taksih wonten sambetipun. 6
Ongka 41 Setu Legi kaping 23 Sawal JImawal 1821 utawi kaping 21 Mei 1892 Surakarta Kala ing dinten Saptu Paing marengi tanggal kaping 9 Sawal punika Gusti kula sampeyan dalem ingkang sinuhun Kanjeng Susuhunan sakaliyan garwa dalem gusti kanjeng ratu Pakubuwana, tedhak papara dhumateng Sukaarja, kadherekaken putrid dalem sawatawis saha putra dalem gusti kanjeng pangeran ariya Kusumadiningrat Santana dalem Bandara kanjeng Pangeran Ariya Adisurya, titindhihipun para abdi dalem prajurit ingkang dherek prayagung mayor raden mas Arya Ranuwinata, titindhihipun abdi dalem panewu mantra, kaliwon agandhek raden ngabei Purwadarsana, wiyos dalem sakin gLangenarja enjing, rawuh dalem ing Sukaarja wnaci jam 8 ½ kaparenging karsa dalem lenggah wonten ingngarsa dalem kagungan dalem pandhapi kabupaen pangagenging kabupaten sakarereanipun sah aprayantun pamajegan ingkang celak ing Sukaarja gusti Kanjeng Ratu lenggah wonten samadyaning pringgitan saha lajeng tedhak amariksa kebon kabupaten karsa dalem ngundhuh jeramba li ingkang saweg nedheng wohipun tuwin lajeng tedhak amriksani papan pemahanipun raden ngabei sutasenjaya, w ngabei Sutadikarya, pinuju wonten jerambali ugi saweg nedheng wohipun tur andhap meh kalangsrah ing siti, punika ingkang katingal nuwuhaken renanipun panggalih dalem gusti kanjeng ratu, sasampunipun angundhuh jeram wonten sutadikaryan lajeng wangsul tedhak dhumateng kabupaten malih. Wondene sampeyan dalem ingkang sinuhun boten jengkar saking pandhapi kabupaten kaparenging karsa dalem andangu kawula dalem tiyang tani medal tuwin botenipun saos unjukipun abdi dalem kaliwon Sukaarja, bilih kawula dalem tiyang tani ing mangke, amargi saking rumentahipun sih kawelasan dalem sami kaparingan wiji, tuwuhipun sabda pangandika saha brekah dalem medal sanget saha isinipun mentas aliya punika kathah ingkang dados pandangon. Wondene ingkang ngrukti saha sumaosipun dhahar dalem pengunjukan wedang tuwin minuman abdi dalem lurah encik encikan ing langenarja sakancanipun. Ing nalika punika margi sangajenging kabupaten wiwit enjing lajeng dados peken kathah para bakul saha tiyang dhusun ingkang sami sasadeyan wonten ing ngriku, mila katingal regeng kados dene kitha ngalih enggal boten antawis dangu kaparenging karsa dalem amatedhakaken paring dalem arta udhik udhik kasawuraken wonten peken enggal wau, kathah kedhikipun kula boten terang, watawis wonten 100 sats rupiyah slaka, anbdadosaken kauntunganipun para tiyang dhusun saha rare-rare, pundit ingkang parigel pamendhetipun inggih radi kathah angsalipun. Menggah abdi dalem kaliwon Sukaarja sakarerehanipun saha para tiyang dhusun ing bawahipun sami rumaos bingah tanpa upami, tuwin bagya kamayangan dene karawuhan ing gusti, saha mracihnani badhe gemah arjanipun kabupaten sukaarja sabawahipun ingkang sampun sawatawis lami nandha papasangsara, amargi anggenipun wradin boten kamedalan pantun rumaos kasembadan panuwunipun saha oncat saking babaya, malah lajeng karaharjan. Sareng wanci jam 10 ½ sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng suhunan jengker kondur dhumateng langenarja, saha garwa putra tuwin putrid dalem dados lenggah dalem namung, 2 jam dangunipun. Kintunan ingkang sowan wonten ing samangke sampun Patradikara babekel ing dhusun Banyuripan enggal punika malebet dhateng daleming bandaranipun salebeting baluwarti, angladosaken paos sasampuning katampen paosipun 1
lajeng kalilan mantuk antukipun ing dinten kemis emben punika, wanci jam 5 enjing, sareng lampahipun dumugi kagungan dalem konten brajanala kidul taksih minep sarehning wantuning tiyang dhusun dereng sumerep sarta selak kasesa mumpung ngenjing, dados patradikara wau lajeng purun ngenakaken pyambak wasana dereng ngantos saged medal selak kadengangan abdi dalem Kemit bumi ingkang tampi, patradikara lajeng kacepeng siyet srat lajeng kapriksa jalaran anggenipng purun ngengakaken kagungan dalem konten pyambak wangsulanipun patradikara prasaja bilih derneg sumerep sarta lajeng nyuwun palimarmanipun konca kemit bumi, kalayan tembung manuhara mamaladsih, linuding wedalipun waspaudrasa, ingngriku konca kemis bumi sareng katandukaan ing tembung mamanising dhusun teka tuwuh ing kawlasanipun patradikara kaapunten ing lepatipun ananging amung dipun purih nilar dhuwungipun kemawon ah tujune patradikara dika mung kelangan keris boten diladekake teng polisi, la wong lawang kagunganing ratu dika cara lawang padesan besuk melih dika ati-ati ta, kilap salajengipun Kintunan. Nalika ing dinten Jumungah ingkang sampun kapengker punika, ing Kreteg Jurug wonten tiyag estri kaplindhes ing kareta latu, ngantos anjalari pejahipun awit saking tugel pupunipun nunggil dinten ing jebres wonten tiyang jaler kaplindhes ingkareta latu, ugi ngantos anjalari pejahipun menggah kasangsaranipun tiyang kakalih wau kilap salajengipun Kintunan. Kala Kemis inkang kapengker punika wanci jam 9 enjing, bok Wongsadimeja, gigriya ing kampung Ngadikusuman paben kaliyan ingknag jaler jalaran dipun dakwa alampah sedheng, sarehning bok wongsa dimeja boten rumaos alampah cidra, mongka sadinten- ditnenipun tansah dipun garunengi ingkang jaler, mila tuwuh ing tekadipun bok wongsadimeja sumedya anganyut tuwuh, sarana angombe toya keras (kilap anggenipun ngupados dhateng pundi) pinuju lajeng kadengangan ingkang jaler piyambak sarta sanaks adhereikpun lajeng dipun tawa toyaning klapa degan ijem wusana ngantos dumuginipun ing dinten punika taksih wilujeng, kilap salajengipun Kintunan Pethikan warni-warni Ing kitha Oiseot (Nederlan) wonten satunggaling tiyang kaliyan anakipun jaler, salaminipun gesang katingal anandhagn kamlaratan tuwin kangelan sareng dumugi ing janji jalaran saking kakirangan angeramaken dene pinangih gadhah simpenan arta kathahipun kalihdasa ewu rupiyah. Tentunseteleng ingkang badhe kagelaraken wonten ing kitha Genuwa badhe wonten titingalan malige satunggal panadhangan arena dilah elektrik ingkang padhangipun nyameni lilin tigang kethi, padhangipun angebaki nagari tebihipun upami saking Batawi dumugi ing Bogor. 2
Reresah in gkitha Yaman tanah Ngarab dereng sirna sayektos nembe punika kitha Yaman dipun kepang dening brandhal pinten-pinten ewu, wadya bala ing ngriku boten kuwawi ngunduraken wasana dipun kintuni prajurit saking setambul campu ing yuda kathah pepejah, ananging kadadosanipun brandhal kaplajeng, mawut asasarran ewadene kabaripun ing samangke sampun kempal malih, sumeja wangsul anggepuk kitha Yaman. Awit kathahing reresah ing nagari Cina, mil aparentah Enggris aparing enget dhaten gpara pandhita bongsa Enggris ingkang sami dudunung ing nagari Cina, sampun pisan- pisan wor-woran ing satunggiling prakawis utawi nerak awisan saha adatipun agami Cina Menggah pangadilan sipil ingkang tumrap dhateng tiyang bongsa Prasman sasaminipun ingkang sami dudunung ing kitha Algires (Aprikah) miturut angger nagari Prangkrik dene ingkang tumrap dhateng bongsa Ngarab utawi tiyang agami Islam miturut ungeling Kur'an saha adat kina ingkang sampun tumindak ing nagari ngriku. Kacariyos wonten satunggaling tiyang estri bongsa Kabil nama Patmah, kala taksih alit sekolah wonten ingnagari Prangkrik sinau sawarniing kawruh ngantos angsal pangkat dados guru wonten pamulangan alit punap adene samukawis padamelan saha adapt watekipun miturut kados adapt titiyang Prangkrik makaten ugi piyambakipun emah-emah angsal satunggaling guru tiyag bongsa Kabil ugi sampu angsal wuwulang saking nagari prangkrik ningkahipun ugi miturut wawatoning nagari Prangkrik boten antawis lami wonten tiyang bongsa ngarab dhaten ging ngriku darbe panyuwun dhateng pagnadilan supados ningkahipun guru sakaliyan wau kabatalna, awit sampun watawis sadasa taun, patmah wau sampun katumbas dhateng bapakipun kalayan regi f 375 supados ing tembe dados sajatukramanipun pun Arab wau, wondene wawaton pangadilanipun bongsa kabil anetepaken sahing prajanjeyanipun Arab kaliyan bapakipun Patmah wau, saha ambatalaken ningkahipun patmah kaliyan ingkang jaler, dados purun boten purun Patmah wau kapeksa kapasrahaken dhaten gpun Ngarab wau, lah punika pangadilan ingkang sapisan, dene pagnadilan ingkang kaping kalih anetepaken kados makaten ugi, ewadene pangadilan ingkang kaping tiga prakawis punika kedah kainggahaken dhateng ngarsaning pangadilan ageng, dene jaksa ning pangadilan ageng pakewed angenipun badhe ngrampungi, awit wonten jaksa kalih sanesipun sami angangge anggeripun bongsa Kabil saupami jaksa ning pangadilan ageng anetepaken kados makaten saestu mupakat kaliyan tiyang kathah, panginten ing tiyang , jaksa wau boten karsa ngadili miturut angger kabil nanging badhe angrukun prakawis punika kalayan pranatan sanes. Nusa Bali Pangruwating Wedha, inggih punika kendeling rare estri mantun dados Sanghyang. Sampu lami sangyang Banjar Panetan Madhe Komprang anggenipun badhe kendel nanging dhewanipun taksih dereng nglilani, margi taksih remen namung kasumadosan kemawon rehning samangke Madhe Kompyang sampun ageng kinten sampun wanci sadasa taun sarta anggenipun nglampahi dados Sanghyang sampun wonten satengah taun mila adreng sanget badhe kendel. 3
Anuju satunggil dinten wanci dalu Madhe Kompyang ngigel saha sampun tinurunan dhewanipun wonten pamangku dhewa (tiyang sepuh jaler ingkang dados pagnajenging tiyang gadhah damel wonten ing pura) matur makaten Dhewayu, rehning kalulun panjenengan madhe KOmpyang ingmangke sampun ageng, mugi sang Dhewayu angidenana kendel nunten ngupados sagantosipun malih, sang Dewayu mangsuli sarwi arawat waspa, seret wijilin gpangandika, dhuh, bapa jurumangnu, aku iya wus anglilani madhe Kompyang leren, sasampunipun makaten juru Mangjununten lengser saking ngarsanipun Dhewayu. Menggah pisahipun dhewa anilar dhateng kalulunipun sanget memelas nrenyuhaken manah, saben dalu tansah mular maca udrasa. Ing salebetipun pitung dinten madhe Kompyang tansah ngrasuk busana priya, sarta urge ngangge dhuwung, pangigelipun wiwit jampitu ngantos jam kalihwlas utawi jam satunggal dalu, terkadhang wiwit jam kalih ngantos jam gangsal sonten saweg kendel. Dene griya pasayangan mawi rinengga renga respati, kapajangan kurasi abrit kaplisiran endah temu gelang, griya wau sakanipun pilar nem nanging payon atep satunggaltunggaling saka pinasangan dilah nenem-nenem ing tengah wonten dilah ipun gantung satunggal kala malem Kemis tanggal ping 14 Sawal panuju terang rembulan ing langit katingal resek semu biru, lintang-lintang abyor pating krelip asri dinulu ing Banjar Paketan rame sanget sontenipun antawis kalih jam sang dyah ngigel ugi nangis karonta- ronta, urge ngantos satengah jam ing wanci dalu punika puluhan tiyang ingkang sami dhateng ing Banjar Paketan gatosaken ningali, dilah kasumedan sadaya sakalangkung padhangipun joganing griya sisih kidul lan ler katanceban paying niga-niga mawi kagombyokan slendhang-slendhang sutra, ingkang sisih wetan wonten mejanipun satunggal sanginggiling meja wonten tumpukanipun sinjang sutra sakawan tumpuk inggih tumpukan antawis sakaki, sakawan tumpukan sinjang wau kaselehan sekar sekaran jene. Sareng ngajengaken tabuh nawa madhe Kompyang dipun dandosi binusanan sarwa endah, ngangge tombol kebak sasekaran jene, kalung lan sengkangipun ugi jene, binggelipun salaka wawrat salangkung ringgit nunten kainggahaken dhateng sanginggiling meja wau majeng ngetan sarta ing sangajengipun kabesmenan dupa kumelun gandanipun amrik arum nyambahi dhateng panggenan ngriku, sang dyah ayu nulya nyembah kaping tri mawi nyepeng sekar malathi satunggal lajeng kendel athenger- thenger, antawis saprapat jam dangunipun sang dyah gumeter, sirahipun mubeng kaping tiga, lajeng anggeblag pratondha sampun katurunan dhewanipun enggal kasongga dening tiyang estri para eka ingkang jagi ing riku, boten dangu lajeng anjenggelek enggal kasegahan sekul arum lan sekar sekar, sareng dhewa yu sampun dhahar, lajeng ngrangkul dhaten gsekar wau sarwi karupa sanget memelas ngantos kami sesegen eluhipun daleweran mili dhteng pipi, dhewa yu ngandika kalayan maca udrasa, meme, aku saiki wus bakal kalepas beper-beper, muga-muga sing kari nemuwa salametaku arep mulih nyang majapait lawase patangpuluh loro dina, pangandikanipun dhewayu boten saged lantur, margi kami sesegen tangisipun anggalek-galek sadaya tiyang ingkang sami umiyat tumut belasungkawa, jaler estri sepuh anem sami amrebes mili,kula samanten ugi, tumut brebesmili, boten betah mirengaken sasambatipun Dhewayu, teka karonta-ronta, eluh kula tarocosan raosing manah ngeres kados dene wuluh kasawuran wedhi Taksih wonten sambetipun Madhe Cakeranana 4
Sambetipun Pakaryan taning wasitarja pasungpung Karana badan puniku, amengku kalih prakawis ing solah kalawan bawa, kang bawanii obah osik lungguhe ing ngelmunira, sarengat lan tarekati. Dene ta budi puniku, amengku kalih prakawis ing rasa, lawan rumasa, yeku wisesaning budhi,lungguhe, ingngelmunira, kang keket lan makripati. Kadya kag nwinahyeng ngayun riningkes kalih prakawis kang mengku patang prakara, kalimane kang manceri, murweng reh panatalama, nora gana, mung nganeng ning. Bbenere yen nedya gilut laladaning ngulah titi, kang titika, mrih utama, tumulada ing luluri, kanabeyan kadewatan den jumputa kang patitis. Sapantese amrih putus tetesing kawruh sajati, ywa tilar laksiteng jaman jaman kuna,jaman mangkin ing panjangkah aja langkah, ing pratingkah kang mrak ati. Tiniti panatanipun ing patrap kang ngatiyati, pameting reh kasuitan kudu rereh kudu ririh, rinasaha kakarasa, rahsaning ngurip puniki. Aja gagah aja puguh, den genah paguting budhi, wrining dudu, lawan iya, bener luput alabecik budi man bubuhanira, mangruktiing sair kang bir.aja sambrana ingkalbu, angulah lungiding budhi, lelambaran kasudarman ing kasidhan amrih sidhi, kadadyaning kang sampurna, pamoring rupa sajati. Tan gampang, wong ngulah ngelmu,lakune nora katawis nora pasa,nora dhaga, nora turu, nora tangi, nora suka, nora duka, nora esak nora serik Taksih wonten sauswanipun Inging ketri sang damakumawi, widyakamawa, ing bukit Kadhilaya 5
Ongka 42, Salasa Wage kaping 26 Sawal JImawal 1821, utawi kaping 24 Mei 1892 Surakarta Kulawisudhan Awit saking wiyosing dhawuh timbalan dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan. Salowonging kalenggahnipun abdi dalem manri kebon dharat tilaslalampahanipun ngabei Nayamenggala, ingkang kakasrsakaken anggentosi panewu Kramadiprana, abdi dalem panewu panakawan ing Hedhongkamar, kapatedhan nama tuwin sesebutan Raden Ngabei Mangku udyana. Nalika ing dinten Senen tanggal kaping 1 Mei punika, panjenengan dalem kanjeng tuwan Jendral Mayo, ingkang mangereh wadya ing tanah Jawi tengah rawuh ing Surakarta, lerem ing dalem paresidhenan sotnenipun ing dinten wau sasarengan panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen sami malebet ing kadhaton martuwi ing sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan ing dinten salasa wanci enjing sampeyan dalem ingkang sinuhunkanjeng susuhunan Karsa tedhak ing dalem paresidhenan gentos martuwi panjenengan dalem kanjeng tuwan Jendral mayor, ingk dinten Rebo panjenengan dalem kanjeng tuwan jendral karsa amirsani wadya legyaning Mangkungaran sarta sontenipun ing dinten wau karsa rawuh ing dalem kamangkunagaran amartamu ing panjenengan dalem kanjeng gusti pangeran adipati arya Prabu Prangwadana, sanesipun dinten karsa amirsani ing kawontenanipun ing beteng, tuwin sanes-sanesipun ing dinten Setu karsa amirsani kirabipun prajurit ing beteng tuwin ing legyuning mangkunagaran ingkang sami anggebgyagaken gelaring ngayuda wonten ing balabagipun dhusun ing Jebres mengah ingkang sami anjenengi punika wau, panjenengan dalem bajeng tuwan residhen panjenengan dalem kanjeng gusti pangeran adipati anom panjenengan dalem kanjeng gusti pangeran adipati arya Prabu Prangwadana, saha par ruhur sanesipun, enjing punika wau panjenengan dalemkanjeng tuwan Jendral andumugekaken tindakipun amirsani wadya, tedhak dhateng pacitan miyos ing wanagiri anitih kareta, saking riki lajeng tdhak dhateng madyan anjog ing Ngawi, sasampunipun amirsani prajurit ingkang wonten ing riki, lajeng kondur anitih sepur wangsul dhateng ing Surakarta, lerem sadalu nunten andumugekaken tindakipun dhateng ing Yogyakarta. Pun wirasumarta jalert ing kampug KRatonan kala wau dalu wanci jam 1 adus dhateng Pakiwan sinjangipun kasampiraken ing Pager pakiwan dupi saweg nengahi adus sinjangipun kaseler ing druhaka,pun Wirasumarta sareng sumerep lajeng bengok-bengok alok pandung kaliyan ambujeng, ananging pun durhaka rikat palajengipun satemah lestantun boten kacepeng, awitpun Wirasumarta pambujengipun radi rikuh, jalaran naming glundhung semprong, katungka dhatengipun para tandang sami ambekta obor tuwin dilah thonthor, sanalika padhang kados raina, pun Wirasumarta kasunaring susuluh taksih bengen bengok wontening nglatara sarta ngiga sarira, para tandang sareng sumerep wirasuamrta anglegena tanpa ulu suku, lajeng celuk-celuk dhateng Wirasumarta estri, kapurih medal ngeteri sinjang dhateng ingkang jaler, pun Wirasuamrta estri lajeng medal bekta colok kaliyan sinjang kasukakaken ingkang jaler, ananging wirasumarta estri medalipun wau inggih galundung suling, awit muhung karaketan wastra JInggathok para tandang boten saged nyimpen gujengipun Wirasuamrta jaler esrti lajeng malebet griya akancing konten para tandang pating cukikika mantuk asowang-sowang, saweneh wotnen ingkang wicanten: ih pangantenan anyar kamacungsanan Kintunan. Ing radian sakidulipun prapatan gemblegan sadangunipun wonten pamainan kalabang ayam tuwin klenthengan ing pakampungan Gapyakan sakiwatengenipun samikatingal resah, kadosta: tiyang kasayaban kaceleran apesipun kaecalan timba wonten ing lantaraning sumur, dalah ayam kathah ingkang ical, ing mongka kyai Bramartani sampun kaping pitnen kemawon anggening anggiyaraken kawontenaning pamainan wau, ngantos samangke dereng katingal mendha malah andadra liripun ing samangke malah aji cudhabirawanipun pun kalabang andados tuwuh wonten ng radinan sacelaking peken nglawiyan ngantos sakawan pontha, sanadyan para kawogan sacelaking pamainan wau boten kendhat anggening 1
ngemutaken ewadeneten boten saged sirna, ambok bilih ampuh ing entupipun kalabang wau anggigirisi, jangji sinikara tarunging ayam tuwin kodhok ula, tamtu pun klabang amangkrak grura amasang entupipun temahan par akawogan ing ngriku kaweken ing galih mundur palarasan, ananging ageng alti tiyang sami pinitaddos parentah, arumeksa ing tatatentreming bawahipun punapa inggih boten rumaos ing kawoganipun pancen radika.... Bacuten nun ing lumuhipun mandar kenging binasakaken atesmak bathok arai topeng Kintunan saking Pak Kelop. Rare ing kampung M remenipun amedosi mimindha gendruwo, mawi pangangge pating gedhebyah kala malem salasa kapengker punika nuju amedosi, inggih mindha gendruwo, manggen ing kreteg peken kaliwon sareng wanci jam 11:dalu, wonten tiyang mantuk saking jagong, ingkang mindha gendruwo lajeng murugi, ananging tiyangingkang dipun purugi pancen tatag lajeng angunus dhuwung rekatak sanalika ingkang mindhag gendruwo lumajeng sarwi anyabawa, o ampun mangsuduk kula dede gendruwo saestu, nanging gendruwo gadhungan. Dhuh para kawogan bok inggih karsa nyaruwe. Nalika ing dinten Senen Legi kapengker punika wanci jam 11 siyang, griya sawetaning gedhong kareta kadipaten dados kilen masjid Suranatan, ambruk anatoni tiayng kakalih, menggah griya wau namanipun ing Balekiyer, pasanggrahanipun raden Mas S.NG. Rana Kartika, bekel dhusun ing Nusupan angingah kethek pangingahipun wiwit kala alit samangke sampun ageng, rehning kethek ingah-ingahan alit dadospun Rana kartika kira wiwekanipun kamanah pun kethek sampun anjilma, amila sadinten dinten tansah kaumbar kemawon. Anuju sawenehing dintenRana Kartika sowan ing kdhistrikan ingkang estri kasaweg anuju sakit tileman ing dalu, punika pu nkethek lumebet ing griya nirwi kara lajeng angakahi embok Rana kartika, embok Rana Kartika kaget lajeng anjerit kethek anggraita, lajeng nranggeh kemul kaseselaken cangkemipun bok Rana Kartika, enggaling cariyos pun kethek kadugen sedyanipun pun kethek lajeng medal saking girya, sumerep dhatengipun Rana Kartika jaler, boten saronta kethek lajeng angerah dahteng Rana Kartika, Rana Kartika kaget angunus dhuwung katamakaken dhateng kethek kapisan kethek anjerbabah pejah, Rana kartika lajeng malebet griya, dipun cariyosi ingkang estri akathah-kathah, Rana Kartika jaler tansah dheleg- dheleg ngungun. Nalika malem Senen ingkang kapengker punika wanci jam 2 griyanipun mas Ngabei Skalebetan durjana pandung, sarana ambabah sawikinging griya, mengggah pandungipun tiyang kakalih ingkang satnggal lumeet sanesipun tengga babahan kacariys pandung ingkang lumebet ssampun kathah anggenipun ngedalaken barang katampekaken ing kancanipun sareng sampun bersih saisining griya, pandung lajeng badhe medal wasana sumerep kuluk wonte sanginggiling lemari, glothag-glatheg paman pandung amurugi kuluk lajeng dipun angge, paman pandung lajeng medal unduripunboten medal ing babahan ananging medal ing konten pandung ingkang tengga babahan sakalangkung kaget dene wonten tiyang medal saking griya sarwi kulukan wasana juru tengga babahan lajeng lumajeng sipat githok kacariyos pandung ingkang mentas kinawula wisudha sumerep manawi kancanipun lumajeng, kakinten bilih ingkang gadhah griya amedali, dene rising pindha mantra sumerep bilih kancnaipun lumajeng tanpa annggenahaken naming lajeng nututi sipat kala menjing, ing ngriku juru tengga babahan saya sengkut palajengpiun dados angsal angsalanipun naming kuluk thok enjingipun ingkang gadhah griya tangi ningali babahan tansah dheleg-dheleg sasampunipun inggih lajeng ngekel gumujeng, sarwi anggagas ing kawontenanipun kaemper- emper inggih kados ingkang giniyaraken ing nginggil punika. Pun Jayus rare ing kampong S wanci dalu nyuluh welut dhateng kalen wasana amranggulii welut wana, agengipun kinten salengen panjangipun kinten 8 kaki, dipun uthak-uthik dening pun Jayus welut wana kendel kimawon wasana lajeng badhe kasapit, pun Jayus saweg noleh 2
angranggeh sapit ingkang wonten wingkingipun pun sawer cumlorot anlorong pilinganipun Jayus, sanalika pun jayus dhawah kalenger kalajeng pejah. Tiyang nama ing Ngambaklipurasari, gadhah serat satunggal aneh, winastan serat suluk JIljalaha, rinengga ing sekar macapat agengipun watawis naming kalih kuras ingkang anggasal kebet serat wau isi wuwulangipun rising bagawan Jiljalaha, dhateng Reh ingkang kaanggep utami, mila kula wastani aneh awit boten condhong kaliyan pamanggihipun tiyang kathah, ingkang kasebut ing ngriku, tiyang gesang punika bilikapengin angsal sih kanugrahanipun sanghyang Bthara Guru, anglampahana madat main tuwin madon langkung utami malih angremeni semahing tongga, sarta sampun sok tutulung dhateng tiyang kamlaratan punapa dene sampun sok sembahjyang, awit tiyang sembahyang punika gadhangan dheos, wondene sanghyang bathara Guru pnika sayektosipun Mas Ngabei paljaya, kayanganipun wonten kilen radinan salering prapatan Secayudan sitnen ingkang sowan dhateng ing guru loka kalayan amisungsung arta tigang talen saestu lajeng kapareng milih widadari satunggil kathah yen kula sebut na sadaya, mas Jayaprawira prasasat apal dhateng serat Jiljalaha wau, awit kadamel wawaton ananggulang bantah ing tiyang ingkang ami nyulayani pamanggihipun wontenpasamuaning ngakathah, menggah ingkang dados kodhenging manah kula, serat wau punapa anggitanipun mas jayaprawira piyambak punapa dhasar wonten serat Jiljalaha, ingkang makaten ungelipun yen dhasaar wonten sinten ingkang nganggit manah kula teka enyor, mila ngntos kalampahan kula lebetaken ing pustaka pawarti, saking panuwun kula mugi para mardaweng kawigyan karsa aparing pitedah, kados pundit katranganipun serat suluk Jiljalaha wau, awit yen kula taken dhateng mas Jaya Prawira namung dipun wangsuli: ga sampeyan kemawon Pun Jengkel. Jayaprawira, griya sakilening kagungan dalem pasanggrahan Pethikan warni-warni Ing Samarang wonten sawenehing nyonyah Cina, angingah bulus satunggal saged dados dhukun manawi wonten tiyang badhe main toplajeng sowan dhaeng sang bulus wau, anyuwun pirsa nomer ingkang pundit ingkang mesthi badhe menang, sang bul;us wau lajeng amilih nomer ingkang sampun dipun lunthungi inggih kapara yektos nomer ingkang dipun pilih punika ingkang badhe menang, wondene mejananipun naming candu kalih epes ingkang isi nyamripat. Satunggaling cina ing Samarang angingah tukang ambathik watawis wonten tiyang 12 tiyang samanten wau sanadyan dalu b oten suka mantuk dipun tutup wonten ing kamar loteng ngantos dumugi enjing, tiyang 12 wau wonten satunggil ingkang gadhah kawanteran awit angraosaken sedhih wonten salebeting tutupan wau, ing wanci dalu pun wanter wau anjlog sakin gloteng, dhawah ing jawi satengah ing margi, kantep dados lan pejahipun ing samangke prakawis punika wonten ngarsanipun parentah pulisi. Cariyosipun tiyang sepuh-sepuh, bilih amareng tanggal sapisan wulan Mei, sakathahing paksi utawi sato iberan salumahing bumi sadaya sami anigan cicriyosan ingkang makaen wau wonten teka sayektos awit kula ngingah paksi dara, ing tanggal sapisan wulan Mei dara kula wau ugi sami nigan. Punapa darunanipun dene para bongsa Eropah ingkang wedalanipun ing wulan April sanadyan medal a jaler utawi pawestri asring boten boten keingg katangguh ing wawatekanipun, saha margi saking punapa bongsa kula tiyang jawiingkang wedalanipun wulan sapar asring kadunungan pamanggih ingkang boten leres. Sakathah ing Cina ing samarang sami nandhang sumelang, bok manawi badhe wonten barang ingkang boten prayogi, tumanduk dhateng priyangganipun, awit kala dinten Kemis nalika para Cina wau sami sembahjyang dumadakan tuwa pekong ingkang alit ical saha boten wonten ingkang sumerep kados pundit icalipun wau, dipun upadosi maksa dereng saged kapanggih. Tiyang nama KRamadrana ing dhusun GEtas bawah Wanasari, Yogyakarta, malebet ing wana kawuh, sumedya nyolong kajeng jatos, kala panegoripun saweg angsal tigang wit boten sarana punapa, ananging panegor kaping sakawanipun kramadrana karebahan kajeng jatos wau, andadosaken ingpejahipun. 3
Sambetipun Nusa Bali, pangruwating Dhewa, inggihpunika kendeling rare estri mantun dados Sanghyang. Dhewayu wau katanggapaken ringgit lampahanRamayana, inggih Bathara Rama, swaraning gendhing mirip abelasungkawa, nalikanipun Ramayana gandrung dhateng dewi Sinta putri Mantili. Sasampunipun sang Dhewayu kendel anggenipun mular, lajeng karsa tedhak tumurun angigel nanging boten kados saben saben krana ing mangke sang Dhewayu anandhang kasusahan mila boten patos binger, kawewahan sowcanipun pendul awit saking kerep maca udrasa, panjogedipun lereh, sariranipun katingal leloh kados tanpa bayu. Pangigelipun sang Dhewayu ngantos dumugi gagat rainten, ing wanci dalu punika kinten wanci jam satengah sakawan rtembulan ebah-ebah kados kenging ombak, kula waspaosaken nyata yen grahana, boten dangu kula miring swaraning lesung utawi kentongan ingkang tinabuh umyung rame sanget enjing wanci jam nem langkung kalih welas menit rembulanipun telas babar pisan. Menggah Dhewayu badhe kendel kaaturan sekul arum nyembah ping tiga, lajeng anggeblag kantun madhenoma pyang sawantahipun dene sang Dhewau kondur dhateng Kayanganipun. Sigegen ing wanci dalu, dintenipun Kemis siyang banten-banten sampun sumaji, sontenipun sang dyah kadadosan lajeng kabekta dhaeng pasangyangan, aeng dhewanipun sampun tumurun anususup raganipun sang dyah,s ang dhewayu lajeng nangis sasambat angaruhara, sadaya tiyang ingkang samin ningali ambrebes mili sadaya, o, mitra kula pramaos manawi panjenengan anungkulana piyambak miyasakaken panangisipun sang dhewayu, mbok manawi inggih ngeres luluh leleh raosing driya. Jam gangsal sonten dhewau kabekta dhateng Purasagara, katandhu dipun pikul tiyang sakawan tiyang ingkang ngiringaken watwis wonten satus kalih dasa, kathah para dyah ayu ingkag sami ngiringaken saweneh ambekta banten banten wau, sinjang sutra sakawan tumpuk ugi boten kantun, ing samargi-amargi sang Dhewayu tansah kumembeng waspanipun swaraning tiyang amumuji boten kendhat-kendhat. Jam nem sonten tiyang tiyang wau dumugi ing PUrasagara, sang Dhewayu kabekta lumebet dhateng pura salebeting kori kaping kalih, banten-banten lajeng katata dhateng sanggar pamelengan juru manununten ambasmi dupa nyuwun indhi dhewanipun, sang dhewayu ngigel wonten ing ngriku ngantos kalih jam, sareng sampun jam wolu sang dhewayu kabekta medal dhateng sajawining gapura ingkang kaping kalih, kabusanan cara jaler, lajeng nginggel kendhang gong tinitir titir umyung gumerah, nanging panginggielipun sng Dhewayu boten kados ingkang sampun sampun, kinten kalih jam dangunipun inggih punika saweg angsal gangsal warni laguning gendhing, sang Dhewayu kabeka lumebet malih dhateng pura, wonten ing riku sang dhewayu nyembah dhaeng Dhewa sagara majeng ngidul, dene dhewasagara ingkang sisih kilen jaler, wetanipun estri, sareng sampun sang Dhewayu kasegahan sekul arum lan sekar arum boten dangulajeng anggeblag anilarana kurungan kondur dhateng majapait sakawan dasa kalih dinten laminipun punika kula manut ujaring tiyang sepuh-sepuh kemawon, sangdyah ayu madhe nompayng enget ing PUrwaduksina, saged wicantenan sawantahipun nunten kaduan dhateng saganten, sasampunipun makaten tiyang tiyang wau sami mantuk dhateng Banjar panetan. Menggah rare dados sangyangpunika yen boten kaleresan angenipun anglujengi nalikanipun badhe kendel sok dados gendhengipun, mila pamuhi kula mugi madhe kompyang rahayuha lan cinegah ing kara-kara, ing benjing manggiya kamulyan sarta angsala jodho ingkangbagus lan cekap. Konca kula pambantu, mila sanghyang Madhe KOmpyang kula gelaraken dhateng taman adibramartani among supados cariyosipun kawentara dhateng pundit, awit sangyang wau sampun misuwur sapulo Bali sadaya, boten wonten sangyang ingkang saged nandhingi kabaudanipun. Langkung-langkung malih sanghyang Banjar Panetan ingkang dipun gantosi Madhe KOmpyang naminipun Rum manis sangt kawentaripun ing sapulo Bali, rum anis saged ngingel ing sanginggilipun payng, lantingan utawi tamper, pancen ingpulo Bali rumiyin kathah titingalan ingkang adamel nyithak naming sapunika kemawon boten patos wonten. Wasana karngan kula ing nginggil punika mugi para widayaka sampun angesemi, aukaranipun kathah ingkang tmpang suh sarta tetembunganipun kaku-kaku. Cinitra duk ari Jemuwah 15/15/1892 Ulun Madhe Caneranana 4
Panjurung Sastramardawa, pamethek sampeyan endhra wrediing sihpunika maliyani pun raden jakalengkawa, amargi sampeyan titik anggenipun jarwani pitakenipun endhang pracimasana, bab panganggenipun tembung sabab sapanunggilanipun teka ceples kaliyan panjarwanipun raden jakalengkawa, ingkang tumuju dhateng ingkang raka kyai Jangkan samoga, sarta ingkang minangka pameleh dhateng cabaringpanjarwa sampeyan pyambak lah punika mugi kasumerepana sastramardawa, mengah pamethek sampeyan wau lepat sanget awit endhang wredining sih wau pangrimbaging tembungpangrakiting astra tuwin pangggandhenging ukara boten montra-montra angemperi kaliyan raden jakalengkawa, lahpunapa ingkang sampeyan angge panitikan bili endhang wrediningsih maliyanipun raden jakalengkawa, dene panjarwanipun endhang wrediningsih wau saking panginten kula amung nedhak balejed saking panjarwanipun raden jakalengkawa, ingkang sampun kacondhongan dening ingkang raka Kyai janggasamoga, wondene panjarwa sampeyan punika sansaya lepat sadaya, sampeyan sampun kumbi punika anggen sampeyan nedhak saking panjarwanipun raden bandung bondawasa, ingang tumuju dhateng ingkang raka mas sidya-sidyana, sarta ingkang boten dipun condongi deing ingkang puta kyai janggan Samoga wau, among panganggenipun tembung jalaran Kyai janggansampun condong, mangakten malih kula pitaken dhateng ampeyan sabab punapa panganggenipun tembung sabab sampeyan lugokaken kimawon teka boten sampeyan sambutaken dhateng tanah Ngarab malih. Sastramardawa, punapa sampeyan kasupen gajegipun kala samantens ampeyan sampun dipun purih denira den jakalengkawa, anedhak panjarwanipun supados sageda tumanem wonten tengranging kaengetan samepyan awit sampun katamtoakaken bilih panjarwa wau leres sampeyan sapunika teka ngangge panjarwanipun raden badnungbondawasa, ingkang dereng kaanggep leres dening para paramaduda. Angger Kyai janggansamoga, angger raden jakalengkawa, teeka lami temen angger sami boten leledhang ing Bramartani, punapa saweg ambebedhag dhateng Jebres lah sumongga angger sakaliyan mugi sami amedalana, sukur bage sewu angger kara dumugekaken pangandika dhateng Wiracapa saiba bingahing manahkula, mangkaten malih rama raden among turida inggih lami temen boten medal medali, lah sumongga rama tumutnen amedalana, sapunika purlunan sampeyan raden Bandung Bondawasa sampun anggulung bandera badhe angraup pada sampeyan awit sampun dipun serepserepaken dening resi Kumbayana, bilih panjenengan sampeyan punika ramanipun mila pulunanta raden bandung singet kaduwungipun anggening sampun purun wawan sabda ngnttos sereng kaliyan panjenengan sampeyan. Paman Widyakamawa, awit saking sanget kapencut kula kaleberan barkahipun paman mila mugi andhangana kanthi suka rena ning galih kula nyuwun seserepan kados ing ngandhap punika, 1. 2. 3. tembung, panduka, kaliyan paduka, punika sami tembung kaping, ananging menggah bedanipun kados pundit. tembung cangkriman punika tembung kawi punapa tembung Arab tuwin punapa tembung jawi, teges sarta muradipun kados pundit tembung Marangi, punika tembung kawi punapa tembung Arab tuwin punapa tembung jawi, teges sarta muradipun kados pundit. 4. wiwitipun wonten petangan cacahing sabin wiwit saidu ngantos dumugi saju, punika ing kina ingkang ngadani sinten sarta nalika taun pnten 5. wiwitipun wonen petangan caaah ing pantun wiwit saha gem ngantos dumugi sahamet punika ing kina ingkang ngadani sinten sarta nalika taun pinten lah samun samanten kimawon paman benjing manawi wonten ingang andadosaken semang- semang ing nganggep kula, laejgn kula suwunaken barkah ing paman malih. Tanggal kaping 16 sawal ing JImawal 1821 Wiratmaka ing Janggalamanik. 5
Ongka 43, Setu Ponkaping 1 Dulkangidah Jmawal 1821 utawi kaping 28 Mei 1892 Surakarta Wisudhan Awit saking ingkang nwala kanjeng raen adipati, papatih ingKaraton dalem Surakarta , anamtokaken dhumateng raden mas Sudiya, pamagang ing kapatiyan kakarsakaken dadospanewu sudagar dharat golongan ngabdi ing kapatiyan kapringan nama tuwin sesebutan Raden Ngabei Wiradimurti. Ki Kasan Dulabi ing Prawiranagaran gadhah anak jaler saweg wanci 2 taun nalika ing dinten Akat tanggal kaping 23 Sawal ingkang sampun kapengker punika wanci jam 6 sonten paplajengan wonten ing akiwatengening griyanipun sareng wanci jam ½ 7 dipun undung mantuk dening biyungipun sasampuning dipun guying sarta dipun sukani sengkul pun rare lajeng tilem salebetipun rare wau tilem kasandulabi jaler esri kirang sakeca manahipun amargi ngraosaken anakipun ingkang sampun tilem wau teka boten kados sabenipun mongka saben sabenipun rare manawi badhe tilem tamtu mawi dipun lela-lela,mla ngantos wanci jam 12 dumugi sadalu muput pun kasandulabi jaler esri boten sah angenipun anuweni anakipun sarta lajeng dipun andhing, pun rare taksih katingal sakeca angggenipun tilem wasana sareng wanci jam ½ 6 enjing kasandulabi nuweni malih anggening tilem anakipun wau, sarta lajeng badhe dipun gugah, sareng dipun grayangi, adhu....pun rare sampun kapanggih pecat jiwannipun memelas sanget kados punapa kemawon raosing manahipun kasandulabi, mila ngantos sapunika kasandulabi jaler estri sami kados kiyang kodheng, ewadene lajeng pinuntu ing papasthen sarta angengeti bilih anakipun taksih kathah Kintunan. Sadangunipun wonten undhang-undhanging kanjeng parentah ageng nagari, boten kenging amajengaken arta tiron, titiyang wawadeyan ing peken utawi ing wande sami kasangeten anggenipun anggestokaken, amila kula wastani kasangeten awit yatra ingkang boten dipun awisi kalebetdipun tampik kados ta saking sangeting pangatos atosipun yatra lami kepet sapanungilanipun yen klimis sakedhik kemawon inggih dipun tampik langkung malih arta ondhl-onthil punika sanget panampikipun, ingkang masthi boten dipun tampik punika arta sen, mila saklangkung andadosaken ribedingpun tiyang ingkang sami simpen arta lami ngantos kathah, ing samangke pamuhining ngakathah, mugi klampahan arta lami punika kasudwak sadaya kemawon salajengipun kalintonan arta sen bilih kalampahan makaten saestu kula badhe saged majengaken arta sen ingkang kirang saking gangsal, samangke ugi sampun saed nanging sen satunggal ajinipun namung kasami kaliyan sadhuwit kemawon. DArpapangarsa. Nalika malem SEnen ingkang mentas kapengker, griyanipun tuwan prangke ing dhusun Kebak kaaangsah ing durjana kecu utawi pandung koyok. Wanci jam kalih dalu bekel ingkang jagi ing griyanipun tuwan wau sumerep bilih wonten tiyang dhateng, punika lajeng anggugah dhateng tuwan Prangke, apratela bilih wonten tamu, tuwa prangke miring pratelaning bekel enggal angengakeken konten anginten bilih anakipun ingkang saweg sakit sarta ingkang wonten ing sanes dhusun atirah dhateng griyanipun sakala wenganing konten tuwan prangke tanubruk tiyang enem guguping panggraita angengeti sakiting anakipun sarta taksih ayub-ayuben anggening tangi tilem pramila prasasat tanpa daya temahan dhawah, ingkang lajeng kinakahan saha ginujeran deing tiyang kakalih, durjana ingkang sanesipun lajeng malebet ing kamar, anakipun estri ingkang tilem ing kamar wau ginugah kinen dhateng jawi, sasampunipun sami ambejat lemari, angsal yatra sekel kalih rupiyah sarta sandhangan unduripun kecu kasengsa awit katungka ungeling titir, wanci jam satengah gangsal dhistrik ing Grompol ampun dhateng ing Kebak ingkang lajeng angaturi uninga ingkangjeng tuwan asisten residhen ing Sragen ugi ing dinten wau kanjeng raden adipati tindak dhateng ing dhusun Kebak. 1
Yogyakarta Kanjeng gupremen sampun amarengaken anggening tuwan dhorepal saha tuwan tuwan sanesipun sami pinitados ing sampeyan dalem ingkang sirnuhun kanjeng sultan ambudi kawontenaning bangsanipun pelikaning tawah dalem Yogyakarta. Para tuwan tuwan ingkang amaosi siti saha paaigkang sami anguwasani siti pamaosan sawatawis dinten punika laminipun sampun sami kalempakan ing kamarbolah, angrmbag anggening sami ambudidaya badhe angyasani gejigankadamel angilekaken toya saking lepen praga, kaangge angoncori pasiten bawah ing Yogyakarta, dene waragad ingkang badhe kaangge ing damelan wau, ara tuwan tuwan wau sampun sami asok pramila pangejigipun nunten badhe dipun adani. Pethikan warni-warni Kala kaping 9 wulan Mei 1892 punika para guru ing pamulangan calon guru ing nagari Prabalingga, sami andadar kasagedaning para rare ingkang sumedya malebet siswa ing pamulangan wau, wondene rare pipilihan saking monca nagari ingkang sami dhateng ing ngriku kathahipun 68 sarenmg sampun smi kadadar kasagedanipun ing tembung Jawi tuwin tembung Malayu, saha rikat tuwin leres saening seseratanipun aksara jawi, welandi, tuwin Arab punapa dene patitising pun etang seratan saha awangan rare samanten wau ingkang kaanggep cekap kasagedanipun salajengipun katampen dados siswa naming rare 238 ingkang lajeng sami tampi balonjakados ingkang sampun katamtokaken satunggal tunggaling rare sawulanipun 12 rupiyah salaka Kondhestu. Tuwan Lateman ing nagari Berlin tanah Dhitslan samangke sampun ayasa balon enggal langkung dening prayogi, saged anyinggahi babaya, sampun boten pisan anguwatosi bilih dhawah wonten ing saganten utawi ing panggenan ingkang aniwasi, awit balon wau kenging dipun endhakaken ingpanggenan sakajengipun ingkang numpak. Tuwan Raso ing nagari Berlin sampun angatingalaken kakiyatanipun kapal ingkang ageng dipun cepeng sukunipun skawan pisan lajeng dipun panggul kabekta mubeng-mubeng, punapa dene musikan tiyang 12 sami kapurih manggen balabag, lajeng kajunjung sareng sabalabagipun dalah sapirantosipun musikan sadaya. ========\========== Panjurung Pataken katur sumitrenggal wiryamartana: Dhuh sumitra Wiryamartana, kula nyuwun seserepan, kados ing ngandhap punika: 1. kados pundit leresing panyerat: kacang tinggal lanjarane 2. kadospundi bedanipun prakawispunika kimawon mugi lajeng nuntena paring katrangan 1. kados pundit leresing panyerat: kacang tinggal lanjarane 2. kadospundi bedanipun prakawispunika kimawon mugi lajeng nuntena paring katrangan sastramardhawa =====\========= Endhang Pracimasana: tembung tundha bema punika teges sarta kajengipun kas pundit P.Wijana ====\==== Pundi ingkang leres sami dipun angge Kula maos bramartani ongka 40 wonten panjurungipun empu sidyasidana, anjarwani pitakenipun, Madhe Cakeranana, bab silah-silah ing tembungjawi, ingkang punika sampun teetela manawi empu Sidya Sidanawau pancen gembonging para paromengsastra, awit kula titik sadaya katranganipun sampun boten wonten ingkang nalisir kalian papathokingkang sampun kula agem leres nanging wonten sulayanipun sakedhik inggih punika katrangan ongka 7 ngenger dipun wastani tanduk o la punika geseh, manawi kula ngenger punika lingga kriya, ewadene mengggah leresipun kula sumanggakaken dhateng ingkang kagungan pitaken. Empu Sidyasidana Madhe Cakeranana, sayektosipun anggen kula tumut tumut urun panjarwa punika pancen badhe nyuwun seserepan gentos dhateng sampeyan priyantun sakayan supados salajengipun dados mitradarma 2
1. pangkaan tumbak 2. sanggrahan punika dipun wastani tembung punapa./ sampun nun among punika ingkang kula suwunaken seserepan lajeng kaparingana katrangan ingkang patitis sukur manawi mitra kula puthut guritna, tuwin an wong dhadhapan karsa nguruni rembag prakawispunika, saiba badhe suka bingahipun manah kula endhang WRediningsih samanten ugi sampun pijer katungkul matun gaga, lajeng anyandhaka kalam panuratan lo gumujeng ni endhang. Sinerat ing wukir Semeru tanggal kaping 21 sawal JImawal ongka 1821 Cantrik Janaloka. ====\================= dhuh sang Wiratmaka, kula sampun anampeni panjurung sampeyan ingkang tumrap Bramartani ongka 4, suraos ameleh-melehaken dahteng kula, ingkang punika inggih sakalangkung panuwun kula, dene sampeyan karsa nyaruwe, anamung serat sampeyan ingkang mungel makaten. Sastra mardawa, punapa sampeyan kasupen gajegipun kala smanten sampeyan sampun dipun purih dening raden Jakalengkawa, anedhak panjarwanipun supados tumanem wonten telenging kaengetan sampeyan (makaten sapiturutipun) lo, kala punapa jakalengkawa anggenipun murih dhateng kula, utawi Bramartani ongka pinten, mongka wontenipun nama sastramardawa punika saceg nalika bramartaniongka 20 wulan ruwah taun punika, bokmanawi klentu punika nun ta prayogi dipn taliti nun. Pareg pura kaping 28 sawal jimawal 1821 Sastra Mardawa =====\========== 1. //+\\Tekwan parja arjune kawijil tyas konengan anon mring sang puthut guritna temahe, mangu-mangun mangenangeningsih, saingga kasswasih, mintasih nunuwun. 2. mugi angger inggara panggalih, lelahan leleson kakaring mring Bramartani age, amrih panapranawa mumurih, reh mangarih-arih, kadang warga karuh. 3. wit samo agung manganti-anti, sasanti patemon kewala geringgih saangure, away tansah kulineng ngasepi, wong kulineng sepi, sesepuhe samun. 4. mudha mudhar medhar sawantawis lalanalonalon met satata lukita tatale, tinalaten sangkaning sakedhik bok ing tembe dadi, dedalan pinujul. 5. awit janma pinujul kawijil darajating batos kasantosanmarta saisthine, beda budi sungkanan kang pasthi, lamalama dadi, dadalaning lesu. lesu-lesah kalasahan kongsi, yen kasepa kasok kasrek rongga mangreda ardane, rongga arda lamun wus andadi, marpat amepeti, martaning kakayun. 5. awit janma pinujul kawijil darajating batos kasantosanmarta saisthine, beda budi sungkanan kang pasthi, lamalama dadi, dadalaning lesu. lesu-lesah kalasahan kongsi, yen kasepa kasok kasrek rongga mangreda ardane, rongga arda lamun wus andadi, marpat amepeti, martaning kakayun. 7. panggat punggut panggegeting budi, respatilek panglong, asthalikur, jimawal warsane, sinengkalankalantar pinardi, mondra rena ngeksi, saliraningsunu 8. Mondrarena. Darmalalana Lampahipun ajar kilap pawarna kalayan endhang kakalih, minggah ing pucak ardi Marapi //\\Manis sedya mrih panasing ati, ngantak-antak mita ing donya, ribet rumambat barbare, rinebut rebut bubur, malahlebar sisiping tembir, ngambar bubar ngrembaka, ngrembyah angrem bayng, biynayang uyang-uyangan eling ngeling titah mutetep sadarmi, enget mring langenkridha. Kaderenging tyas kadadak eling, mangripta mring pamesuning brata, apsemon duk lalampahe, ajar saendhangipun tur salugunanging upami, neng sajroning supenan pisah ing ngasamun sumongga para sarjana, kaanggepa carita dongeng pan keni, kaanggep ngayawara. Kaanggep mung supenan kenging, layap-layap liyeping kasidyan kaanggep lugu nyatane, sajatinipun lugu, duking wulan siyam marengi, ajar kilapa warna, neng dhepok pitekur, kaadhep endhang widata, kang sajuga panengran endhang widati, semu samya sungkawa. Endhang widati umatur aris kyai punapa darunanira dene andika sajege, tankadi wingi dalu, gyan ta mangsah muja semadi, dhuh kyai kababarna, widati umatur, lahleres bakyu widaya, lamun kyai ajar datan sah prihatin kula bakyu lan dika. Kadipundi tan milu 3
prihatin mongka bakyukula lan andika,mung kiyai gendholanne,sanajan kinen labuh, malbeng wong wadi pun lampai, lamun wus takdirira, paran genya mingkuh, kagyat kiajar saksana, manabda lon endhang widata widati, bangkit mrih lejaringwang. Kawruh anasungkaweng sun iki, wiwinih sun gagas kawasanan wakingsun iki, tanana bakdanira, malah angrembuyung, endhangiki kabeneran malem telulikur kasebut ing wangsit sajroning sasi pasa. Wawecane santri bengi benjing, dhumaahing laelatulkaar, payo kowe sakarone, samya amunggah gunung, marang pucak ardi Marapi, kono kacetha apa, sun jarwani besuk widatamanis turira, dhuhkiyai tegesipunkadipundi, nami leletulkadar. Kyai ajar angandika aris kawruh ana kang lelatulkadar, iku papadhang maknane, iya padhanging kalbu, kang kawahya dening hyang widhi, kasembadaning karsa, padhang sangkanipun ywa salah kajeron to,pa, kabeh kabeh iku kadarbe pribadi, pangrehe lan nastapa. Taksih wonten candhakipun Endhang Pracimasana. 4
Ongka 44 Salasa Legi kaping 4 Dulkangidah JImawal 1821 utawikaping 31 Mei 1892 Surakarta Nalikamalem Kemis ingkangkapengekr punika, wancijam ½ 11, griyanipun bok Simin ing Pamotan kabesmen ingkang mubal rumiyiin emperipun ing wingking, embok manawi dipuns umet ing durjana, pinuju taksih wnaci sonten dados enggal katungkeban deing para tandang, pramila boten langkung panyuwun kula dhumateng para kawogan sarehning punika sampun mongsa katiga, prayogi lajeng andhawuhna dhumateng titiyang ing pakampungan supados sadaya tiyang gigriya anyepakna toya ingngetong dalasankopohipun awit punika ewoning panulak bancana latu Kintunan Nalika ing dinten Kemis siyang kaping 29 sawal kapengker punika, iradinan sakidul atmasasmitan wonten rare jaler wanci, 12 taun nama Sadiman pinuju mlampah baunipun kacakot sagawon tatu kalih, rare wau kaget lajeng dhodhok ananging pupunipun kacakot malih ugi tatu kalih, cariyosipun ingkang gadhah sagawon wau cina nama Babah Sugutwan griya sacelakipun kampong Grobagan mandar sagawon wau sampun asring-asring anyakot tiyang, pramila anggumunaken sanget teka ngantos sapriki para kawogan boten karsa anyaruwe, hyah manawi sadaya sadaya mawi angentosi dhawuh rumiyin utawi angentosi ngantos wonten ingkang anggugat lah punika cihnanipun bilih mas kapala kampung boten sumerep dhateng bekipun Kintunan. Kala malem Senen ingkang kapengker punika, andongipun Iramerta ing Brajanatan dipun sewa dening R.M. A.B. ing kampong W ngantos 9 jam dangunipun R.M.A.B. lajeng dhawuhkaliyan kusir, e kusir, aku ora bayar saiki, sesuk esuk bae baliya, saehning pun kusir ajrih inggih lajeng matur sandika, ingih dara, wusana sareng dipun wangsuli panjenenganipun R.M.A.B, dereng kagungan arta nanging welas sanget dhateng pun kusir embok manawi dipun srengeni lurahipun dados lajeng amaringi cepengan wangkinganipun wis ta sir sakeh-kehe keris ku iki bae sekelen dhisik aku karo kowe ora nana pakewuhe, kusir inggih lajeng nampeni sarta lajeng kasukakaken lurahipun ut katiwasan sareng dipun kretaaji dhuwung wau naming pangaos 1 rupiyah, wea sasate.....ane, cekakipun dipun purugi wungsal-wangsulngantos 4 dinten boten angsal nanging tansah gayeng kemawon wela nylaya, kados pundit bandara Kintunan Pethikan warni-warni Kanjeng tuwan residhen ing Pasuruhan asung pawartos kala kaping 7 wulan April ing pakopen wanasuka bawahOndher dhistrik ingkang kapengker punika, POncakusuma dhistrik ing Pakis bagiyan ing Malang kadhaengan angin ageng, ngantos angrebahaken wit kopi, kinten-kinten 2400 uwit sareng kaping 8 dumugi 10 ugi wulanApril wau, lajeng jawah sakalangkung deing deres acanthi baledhek tuwin kilat malah wonten tiyang jawi 1 saha cina 2 punapa dene lembu 1 sami pejah kasamber ing gelap. Kala rumiyin bongsa Cina ingkang sami gagriya ing nagari Ngayogyakarta ingawisan kekesahan tebihipun langkung saking Pakualaman bilih boten ambekta serat pas ing samangke bongsa Cina malah kaparengaken gigriya wonten ing Pakualaman. 1
Awit saking pranatan enggal bongsa s Cina boten keningg malebet ing Surakarta tuwin Yogyakarta, wartosipun anembe punika wonten Cina 14 saking Yogyakarta dipun awisi boten kenging malebet ing Surakarta. Ing kitha Bangkalan (Madura) wonten pranteyan kakalih miruda saking buwi, sarana anyempal rujining jandhela tosan saha boten wonten ingkang sumerep dipun upadosi dumugi sapriki maksa dereng kapanggih. Ing kitha Dhetrowah bawah nagari Michigan tanah Amerikah, wonten gogolonganing tiyang sami anyungkemi agami enggal sami apitados yen boten antawis lami ing jagad punika badhe kadhatengan sangsara ageng, dene ingkang wilujeng saking sangsar wau naming tiyang ingkang dudunung wonten ing bumi suci, inggih punika kitha Dhetrowah wau, tiygn sagolongan wau sami pitados yen suksmanipun badhe sami kapindhah saking jagad ngriki dhateng jagad sanesipun wonten ing ngriku badhe tumitah kalayan ambekta samukawis raja darbekipun sadaya, mila tiyang ingkang sugih sugih lajeng sami nyidekahaken bandhanipun dhateng tiayng miskin kalayan iklasing manah. Tiyang samantenw au boten wonten salakirabi, jaler estri sami among awakipun piyambak-piyambak tanpa semah, mila boten wonten caranipun buta ajengan, sandhang panganggenipun cekapan kemawon boten wonten ingkang angewak-ewakaken rikmanipun ing salami gesang boten keningg dipun kethok. Agami ingkang makaten wau dipun wastani agami Pliyingrol kabekta saking namaning kitabipun anama kitab Pleyengrol tegesipun kitab ingkang mabur, kaanggit dening tiyang bongsa Inggris anama Yesril, punika ingkang sami dipun anggep tiyang suci saha adados panutaning para umat, pangagenging agamipunika awasta: A.S. Miles ajujuluk sang raja Mikael angadhaton wonten salebeting masjid ing kitha Dhetrowah wau, acanthi pawestri kathah ingkang sami kapangkat widadari. Ing samangke sang raja MIkael wau saweg anjajah ing tanah Enggelan sumedya anelukaken tiyang titiyang ing ngriku sadaya, manut a dhateng agami Enggal Pleyingrol wau, ing sapengkeripun sang raja mikael dhateng tanah Enggelan wau, ingkang dados wani anindakaken agami Pleyingrol wonten ing kitha Dhetrowah, satunggaling widadari ingkang nama Sang REtnabel Pinten-pinten tiyang ingkang sampu nteluk saha manut dhateng ami Pleyingrol sami pindhah saking nagarinipun dhateng bumi suci kitha Dhetrowah. Tuwan Rukpeler ing Amerikah, sampun kenging winastan onjo ingkasugihanipun awit sampun kagungan arta kathahipun 132000000 dholar, anembe punika tuwan rukpeller wau sakit sanget sareng sampun waluya, lajeng paring panjurung dhateng satunggaling pamulangan ing kitha Sikago, kathahipun 1.000.000dholar, ing taun ingkang kapengekr punika aparing ganjaran dhateng pamulangan wau kathahipun 1600000 dholar. =====\============== Abrapuspa Kawruh dados rerengganing kabegjan tuwin gendolaning kasangsaran. Wonten tiyang anama Aristipis: saserepanipun dhateng kawruh sakalangkung kathah, satunggiling dinten nuju kekesahankaliyan pawong mitranipun sawatawis, anumpak baita kapal badhe dhateng ing pulo kretah, ananging boten saged kadugen kajengiipun, amargi sareng sudumugi celak ing PuloRodhu baitanipun kapal wau kerem ewadenten Aristipis sapawong mitranipun begja sami saged mentas dhateng pasisir, ing kala punika Aristipis lajeng wicanten, dhuh para mitra kalua sadya, sampeyan sampun sami sumelang ing manah, awit saking karsaning kang maha gung, sampeya kaliyan 2
kula sapunika sami wonten ing tanah ingkang dipun griyani ing titiyang, sareng ARistipis sampun wicanten makaten tumunten sami lumampah dhateng kithaning pulo rodhus sadhatengipun ing kitha titiyangipun ingnriku sami saepatrap tandukipun dhaten gAristipis sart dhateng para pawong mitranipun Aristipis wau, nunten titiyang ing kitha rodhus sami gadhah panedha dhateng Aristipis ing mangke sami kapurih gigriya salebeting pulo rodhus supados amulanga kawruh dhateng para titiyang ing salebeting kitha ngriku, Aristipis panuju ingmanah, enggaling cariyos sampun amedharaken wuwulang, sarta aristipis angsal kauntungankathah sakng pasihanipun para siswanipun andadosaken kacekapipun saha boten kikirangan ingkang katedha tuwin kasandhang lumeber dhateng para pawong mitranipun: kacariyos para pawongmitranipun sami pamit dhateng ARistipis manawi badhe mantuk dhateng nagarinipun Aristipis andhanganaken saha anyukani arta kangge waradading mantuk sareng pawong mtiranipun sampun badhe mangkat lajeng sami pitaken dhateng Aristipis dhuh sampeyan kagungan weling punapa: wangsulanipun Aristipis kula meling mugi sampeyan sanjang dhateng tiyang sepuh kula tuwin dhateng paramitra kula ngkang kantun ing nagari ngrika, bilih pareng samikula aturi mardiwuwulang dhateng para anakipun amargi kawruh utawi kasagedan punika raja brana punika saminipun dadosan ingkang saged ical kados dene ingkang sampun sami dipun lampahi kula kaliyan sampeyan sami kecalan barang sadaya kalanipun baita kapal kerem wonten sacelaking kitha rodhus punika saupami kula kaliyan sampeyan sampun n gadhah kawruh ingkang kacekap kababaraken wonten ing kitha ngriki, amesthi sampeyan kaliyan kula badhe nandhang sangsara sanget sarta sampeyan badhe boten saged mantuk sasampunipun sami pamitan para pawongmitra lajeng sami mangakt mantuk kanthi udrasa maestu tangis ketang katresnaning pamitran, titi. Sastramardawa. ========\======= Panjurung Minta panjarwa Sarehning sampu terang panitik kula manawi mitra kula puthut guritna, tuwin andong dhadhapan punika priyantun ingkang mumpuni dhaten gkawruh warni-warni, dados pitaken kula ingngandhap punika tamtu udhr sakig priyantun kakalih wau. 1. tanduk ing kriya: kados pundit bedanipun tembung, ngombeni, kaliyan ngunggahi, 2. kados pundit bedanipun tembung panasten kaliyan dahwen 3. putrining nata, manawi karma teka dhaup ipun wontening kapatiyan punika wiwitipun kala karaton pundit, sarta kapeteng dumuginipun sapriki sampun pinten taun. Sampun kullunun naming punika inakng kula suwunaken seserepan mugi lajeng kaparingana katrangan ingkang patitis Ing natabratan kaping 28 Sawal JImawal ongka 1821. Pun SAstrawidyaka. ====\================ Kliyeg-kliyeg ningali ting maleman langkung ngajeng sidyasidanan. //sinom\\ lolo mas sidyasidana, ekajawat dhasar wasis ingnguni samya leledhang, ngintemitra lan kiyai, mondrarenamintawrin malah ulun tumut nguthut dhuh mitra arakjingga, tirta kabingkasing sikil gur-anggure bajong ulat nujuprana.Tirtajiwa jiretsatwa, kramaing wismaning gusti, hya enget ta kala nira, maleming salikur ari,lagi 3
eca ningali ting ngiras amiyarsakaken rembug mitra sidyasidana, lan mondrarena kaesthi, kadya pajar wane pindha byor kartika. Wruh ing cipta lir satmata, kala bakang mawa angi, wasana sang mondrapana, dumeh ngam tan angecupi, leres warah puniki, kapriye pandumukipun rosing rusiting rasa, neng jamaning eneng ening, yen nuswa nang lagi kadarbe priyongga. Lintah wisma saupama, kawining jakat lumintir leresing sidyasidana, andumuk driji ngecupi, dhasar darbek pribadi, pinrih pangarah ing weruh, luput yen datan wrina, kas lan ngam samya darbeni, kala-kala kalilan luluhing rasa. Endhang Pracimasana. =========\================= hyah teka kenes temen sampeyaniku ni endhang, teka remen temen angangge tembung liyan kadosta ngam lo punika bubujenganpun eh judheg kula, punapa boten wonten tembungipun jawi, nun jurugubah. ==========\=============== Candhakipun Darmalalana, lampahipun ajar kilap pawarna kalayan endhang kakalih, minggah ing pucak ardi marapi. Wis ta endhang lamun wus miranti, payo mangkat sida alelana, endhang sandika ature, yata bidhalan sampun angaktira suruping rawi, nalasak wanawasa, susungil myang singup jurang pereng gagelengan peteng dhedhetan ajrih babayeng margi, denya dahat sungkawa. Lilir dalu lampahira prapti, salengkehing wukir sisih wetan samya angaso lampahe, napa s amelar mingkup kyai aja ngandika aris eh endheng kadya paran rasane awakm, umatur endhang pidata, sajeg ulun tumitah tan kadi mangkis sewu sewuning lara. Lon umatur sang endhang Widati, kyai ajar nadyan badan kula, kadya mangkaten raose, suku samya malenthung babondhotan tumancep sami, napas amegap-megap aja ngandika rum endhang samya kawruhana, laranira lalakon ing wengi iki, pandurung paja-paja. Mengko lamun wus ngancik ing ngardi, aneng pucak iku rasakena, sewu ikilalakone, marma siraden emut mung mangkene karaseng ati, saking lalantihira, suka seneng kayun lah hya kalimputing nala, babenduing hyang luhur sira elingi, sabab sira tumitah. Lakuning kupu kena pinilih, kinarya darsananing ngagesang, nguni ulewiwinihe, saking sungkawanipun mugat muget tansah gegeti, neng sakehing ronronan dadya boganipun lan kuwangwung wawan sabda lah kuwangwung dene adiling hyang widhi, beda lan ingsun sira. Dene sira takdiring hyang widhi, bangkit miber wiyar jangkahira, ngupa boga mrana-mrene, tankadya badaning sun miber maninglong katan sipi, gremet yen lumaksana, beh kapriye wangwung, jare allah sipat murah, detan adil sireku kalawan mami, padha padha tumitah. Kuwangwung lon saurira manis lah kasiku uler pangucap ta, detan rumongsa sisipe, bakal kabanjur banjur, sira wani nutuh hyang widhi, sewu sewu druhaka, kang kaya sireku, lah uler sira elinga, kaya sira pan wus rumasa pribdi, mung gremet lakunira. Taksih wonten candhakipun Endhang Pracimasana. 4
Ongka 45, Setu Kliwon kaping 8 dulkangidah JImawal 1821 utawi kaping 4 Juni 1892 Pawartos kawat Sampun kapareng rereh kanjeng tuwan Tidheman residhen ing Tegal Surakarta Elet tigang dinten saking dintening kakeconipun tuwan Prakeing Kebak pangagenging pulisi ingkang ambawahaken saged anyepeng durjananipun tiyang tiga, sadaya sami tiyang bawah in gpabrik Calamadu, dene ingkang satungggal sampun katitik dening anakipun tuwan Prangke, punapa malih pun bekel ingkang jagi sonten wau, inggih saged anitik tiyang satunggal pamuhinipun ing ngakathah mugi para durjana wau sageda kacepeng sadaya, tuwin sami dipun patrapana sapudhendhaning nagari ingkangantebb saha ingkang anggigirisi. Ing salebeting taun punika, bongsa seler utawi kere, ing peken peken kathah sanget kadosta: peken ageng, peken Gadhing, cayudan saminipun dereng dangu mentas wotnen tiyang papriman dhateng ing griya kula, kula sanget gawok kula, aingali dhapuripun tiyang punika, sandhanganipun sarwa wetah, lajeng sila wonten sangajenging konten kula, nunten anyembah dhateng kula, wicantenipun makaten kula nuwun kula punika badhe gadhah panyuwun dhateng panjenengan manawi wonten sih palimarma sampeyan kula nyuwun paring tedha saparing, sampeyan kula lajeng pitaken tgriya sampeyan ing pundit, wicantenipun griya kula ing kapatihan lajeng kula sukani armargi kula ajrih bokmanawi punika tiyang ewah. Punika kados pundit darunanipun teka kere uleng-ulengan makatenpunapa jalaran boten saged nyembadanmel punapa kados pundi, bok inggihdipun lebetaken dhateng kedhung kopi kemawon inggih sampun dados boten murugaken resahing nagari. Kintunan Yogyakarta Embok Ranasetika ing dhusun Biru bawah Imagiri, wanci sonten sasampuning anggenipun olah-olah, lajeng anguleg sambel mawi dipun wori isining who bekowang, sareng wanci nadhah lakinipun ing ngatag ing ngancarani malebet ing griya, adhuh memelas sanget sasampunipun sami nedhi lajeng sami amapan tilem wanci dalu pun rana setika lan rabinipun makaten ugi anakipun sasarengan sami sambat mules wetengipun tonggatapalih sasasged saged sami atutulung ewadene boten amigunani, awit isining who bekowang punika pancen racun ageng, pramila boten antais dangu anak bojo tuwin baa sami sarengan tilaripun. Ing dinten Ngaat kaliwon sonten tangal kaping 15 taun punika, kampung Buminatan, wonten tiyang estri kinten wanci 18 taun nama pun Rara, Sa Ra, punika ngendhat ananging katututan tandya malebet ing senthong, jongganipun katangsulan kemben set sarehning kori teksih menga sakedhik dilalah dereng dumugi wasthining jangjinipun kok wonten rencangipun malebet senthongan wau, sareng sumerep pratingkah ingkang makaten pun rencang lajeng bengok tulung-tulung, katemahanipun tinulungan ingngakathah wasana wilujeng, jalaranipun sapele sanget ramakipun tumbas lemantun dipun tedha ramakipun boten suka, yen naming kados makaten kimawon kok nyengkleng, ewadenten sumongga nun Pun Sasrasandhul. Rare jaler anakipun Iradrana ing dhusun Kemusu bawah Imagiri, angen maesa dhaeng sabin alinggih wonten ing galengan boten dngu rare wau ambengok saha andhawah, saeng dipun tututi para kancanipun katingal maripatipun mandelik saha awakipun kaken asemu biru, dipun taliti jalaranipun boten tebih saking panggenaning linggih rare wau, wonten saweripun bandhotan bedhor angleker, kados pun rare inggih kacakot sawer punika, menggah cihnanipun boten dangu awakipun rare saya biru sahaabuh,sarta lajeng apecat nyawanipun. Pethikan warni-warni Ing samangke sakathahig wradinan ing kitha paris sampun mantun angangge jubin sela, sapunika sami dipun jubin mawikajeng, saha sakathahing kareta rodhanipun sami dipun sukani wengku karet makaten ugi amurih para kusir sampun nganntos angungelaken sambuk 1
mila dipun reka, sakathah ingkang kapal sami dipun kalungi gentha, saha sami jor-joran tiyang ingkang kalebet sugih, kapalipun dipun kalungi gentha salaka, kados kados ing tembe boten wande wonten ingkang ngangge gentha jene. Ing kitha Bombai ing samangke sampun dipun yasani ilen-ilening toya pating sarewah wonten ing pakampungan salebeting kitha, toya wau kailekaken saking talaga Tansa, menggah anggenipun ngadani damel lepen-lepen wau laminipun 7 taun wragadipun telas 18.000.000 ruiyah, ing samangke sanadyan wontena benter sanget margi saking TErangan panjang, ewadene titiyang ing bombai sampun boten kuwatos bilih kakirangan toya, wondene ingkang gahah pareka angyasani makaten punika anama tuwan mayor Tulloh Insinyur ingkang wiguna sanget. Kanjeng Tuwan Guprenur ing Sumatra Kilen angunjuki uninga dhumateng Batawi, yen ing ngriku wonten lindhu ageng, ngantos angrisakaken kitha ing mandheling Ageng tuwin alit Batang natal Tapanuli, gedhong-gedhong gupremen meh sadaya risak pasanggrahan ing panyabungan tanah batu, tuwin kitha GEdhong sampun boten kenging dipun enggeni ing tiyang, kathah kareteg risak ngntos boten kenging kaambahing kareta, dalem kontroliran saha kantor ing SEpirok sanget risakipun ing kampung Paraman wonten tiyang 75 pejah kajugrugan siti. Tiyang Arab ingkang nama Seh Parai bin Nganduldaim sampun sawatawis dinten anggenipun kukuwu wonten salebeting gdhong kunjara ing nagari Batawi, jalaran kacihna anggenipun ambekta apyun peteng. Kacariyos wonten sawenehing tiyang Arab anama She Sleman Bin Babar katibi, dhateng ing griyanipun She Parai wau, amanggihi semahipun ingkang atengga griya, awicanten tekaku iki kajaba tilik ing kaslametanmu, aku dijaluki tulung ing bojomu kang ana ing kunjara, supaya angumpetna samubarang raja darbeke kang pancen kena dak upetake, awit embuh esuk utawa sore, omah iki saisine bakal di sewer iing parentah, she parai estri sanget ajrihipun sakala lajeng angulungaken samukawis darbekipun gunggung pangaos 205 rupiyah utawi langkung, sareng sampun sawatawis dinten she Parai estri rumaos dipun apusi dhateng She Sleman jalaran sampun kapanggih ingkang jaler mongka boten rumaos nedha tlung punapa punapa dhateng She Sleman wau, sigra pun estri amanggihi dhateng She Sleman anedha wangsul barang darbekipun wau, ananging she Sleman selak boten rumaos anampeni barang gadhahanipun pun esri wau, wasana she Prai estri lajeng sowan dhateng pulisi, amratelakaken punapa ingkang kasebut ing nginggil wau, saha nyuwun leleresan kilap kadadosanipun. Anembe punika para tiyang ingkang sami nyambut damel amendhet areng sela, wonten ing palandhakan tanah Enggelan sami kalerehaken amargi areng sela ing ngriku sampun telas punapa dene kapal pinten-pinten ewu ingkang kaangge anggarap damel wonten ing palandhakan wau sami dipun bingahaken sarana kabekta medal kasumerepaken padhanging jagad ewadene sarehning kapal kapal wau sampun kulina manggen wonten longaning bumi, meh salaminpun boten nate sumerep soroting diwangkara, mila boten pisan angraosaken bingah kasumerepaken padhanging jagad wau, katawis sedhihipun katandukan dayaning awa ingkang seger, tuwin aningali ara-ara ingang kebak rumput dados sami kaliyan tiyang ingkang karos asrep wonten ing tanah ingkang benter. ===\=========== Abrapuspa Wonten tiyang meskin gadhah tongga sugih, ing saben dinten tangganipun olah-olah tetedhan ingkang eca-eca, sarehning tiyang meskin wau boten saged tumbas tetedhan ingkang eca, mila ing saben saben anggeniun nedha sekul angentosi manawi tangganipun pinuju olah-olah, tiyang meskin wau lajeng angepel sekul sarta amapan wonten ing panggenan ingkang katrajang gandaning olah-olahan wau,s arta mawi wicanten : eh, enak temen iwak iku, punika mawi dipun wastani namaning ulam kadosta: ulam bestik utawi sanesipun punapa ingkang panuju kaolah wau, tangganipun anyipta manawi trekah ingkang makaten punika, mesthi anyuda ecaning sabarang olah-olahan katondha sampun sawatawis dinten anggenipun nedha boten patos eca, saking kencenging ciptanipun wau ngantos kalampahan anggadhahi atur gugatprkawis punika dhateng ngarsaning pangadilan nebut boten narimah bilih tangganipun anandukaken pratikel ingkang anyirnakaken sarining olah-olahanipun dene telasing waragad kapetang sampun sadasa rupiyah, punika nyuwun tetempah medala saking pangawasanipun pangadilan sasampuing sowan lajeng kadangu, aturipun inggih blaka kemawon tiyang meskin 2
lajeng kateksa marnekaken arta sagugat sumerep tatempahing waragad wau, sakawit aturipun mopo, amargi panyipta ingkang makaten punika longka sanget ananging sakig wewenanging pangadilan tiyang meskin wau kateksa ambayar, boten kenging bangkang, kalampahan lajeng marnekaken arta wau, sareng sampun kawical wonten ngarsaning pangadilan ingkang gugat kadhawahan ngukup nanging sareng arta sampun kakukup badhe lajeng dipun kandhut tanganipun dipun candhak dening jeksa, andadosaken kagetipun aturipun lo punika kadospundi pangadilan lajeng amedharaken prakawis wau, enggonmu anggugat iku prakara ambuing saiki karampunganing pangadilan dhuwit pamenangmu among kena ko graying bae, ora wenang kodarbe, sabanjure kabener bali marang kang duwe, iku wus adil sarta timbang, kaluputane angambu olah-olahan mu, kena patrapan digrayang dhuwite dening kng duwe olah-olahan mau. =========\============== Panjurung Sastramardawa, serat sampeyan kawrat ing Bramartani ongka 43 sampu kula sumerepi terang, sarta sakalangkung andadosaken suka bingahing manah kula, dene sampeyan gentos karsa amelehaken dhateng kula, ing bab anggen kula ngengetaken dhateng sampeyan supados sampeyan engeta pamurihipun rden Jakalengkawa, mila mangakten awit nalika panyerat kula sampun anamtokaken bilih sampeyan punika maliyanipun sang sugyarta, ingkang sampun mumpuniing kawruh, wasana sareng kula titik-titik saking pangrimbuging tembung pangrakiting aksara tuwin pangggandhenging ukara, tetela bilih sampeyan punika dede maliyanipun sugyarta, ananging malah rama kula piyambak. Sastramardawa, menggah kedaling wicanten kula ingkang sampun kawrat ing Bramartani ongka 42, sarta serat kula punika, mugi dadosa tatalining mitradarma,ing salami-lamenipun sarta mugi sami amanggih asuka raharja sampun kirang satunggal punapa, punapa malih sami lestantuna anggening remen leledhanging Bramartani, supados andadosna suka bingahipun rama kiyai. Angger raden jakalengkawa, rama raden among turida, paman raden WIdyakamawa,mugi sami aneksenana anggen kula dados mitra darma kaliyan rama raden SAstramardawa. Ing Janggalamanik tangalkaping 2Selaning JImawal 1821 Wirtmaka Candhakipun Darmalalana,ongka 2 Dene sira duwe laku drengki, wulunira kabeh dadi wisa, iku uler kasikune, wruh awiwitaning sun duk inguni during dumadi, dumadya regetira, jroning tapas ingsun suniki langkung sungkawa, amumuji birsoha tumitah malih, anaparmaning suksma. Wujut gendhongeng tapas ing krambil warnanng sun memper kadyasira, nanging ingsun datan canggeh, mung enget sarwa alus datan wulu myang datan sikil langkung prihatiningwang, mung dahat mamesu, katitahna ingkang lumrah, saka banget panelangseng sun hyang widhi, setya sun tinarima. Dadya kuwangwung wruhanta iki, bangkit miber lumaksana rikat sayekti omba ebane, nadyan mustakaningsun katon kadya sungu ananging tan ingsun karya apa, kaananing sungu, wisa maneh yen anaha, kanggo bae sunguning sun kang kadyeki, jrih sisikuing suksma. Marma prapteng samngkya lestari, lah sira lamun kapengin mulya, kadya lakoning sun kiye, yen bangkit prihatin mu, sayektine hyangmaha suci, sembada sakarsanta, nanging ingkang parlu, anyirnakna poncadriya, jail drengki panasten miwah muthakil lan lamun wus katrima. Saciptan ta sira dipun eling, wiwitane denira katrima, luwarana punagine, yekti iku sampulur, uler kagyat karase ngati,kuwangwung wecanira, jalaraning emut nulya asrah panalongsa, mring hyang suksma kaberata gunging sisip anom prapteng mesat angambara, samana uler winarni, langkung mesubratanira, geggreg wulunipun sami, sumeh myur kaesthi, mung endha pethaning kayun dadya ndhung wujutira, datan gana datan warni, wus rinacut wawarnenipun sadaya. Cegah dhahar lawan nendra, mungmendeng pandoming puji, lama-lama tinarima, sinalinan sipat neki, sinular lawan sikil tetep dadinira kupu, tandya bangkit ngambara, neng gagana angluwihi, lan ibere kuwangwungingkang kacetha. Umatur endhang widata, lah takadospundi kyai, elit kedhawuh paduka, wangwung lan uler ing nguni,ki ajar ngandika ris endhang karo supaya wruh, munguh ing jenengira, padha tinitah hyang widhi, wektu iki anglakoni kaangsaran Taksih wonten candhakipun Endhang pracimasana. 3
=======\=============== sami arsa sakalangkung angregengakenpatamaning kyai Bramartani, ewadene manawi kasupekan ing papan kalampahan ngantos kantun pamacakipun ing panjurung, punika mugi sampun ngantos anuwuhaken gela tuwin rengating panggalihipun. Jurungarang. langkung pahargyankula dhumateng sadaya, ingkang 4
Ongka 46 Salasa Pon kaping 11 Dulkangidah Jimawal 1821 utawi kaping 7 Juni 1892 Surakarta Anusuli panjurung kula bab pranatan seng sebutan ingkang kapacak ing pustakawartiongka 38.39.40. punika ing sengkalan ingkang mongka katutuping pungkasanipun panjurung kula wau, amargi lepating panggubah mungel kawula mangesthi ..rira gusti: ingkang mungel mangesthi, wau tuwan jurungarang mundhut candhakipun pranatan wau,s aha andangu panedhak kula pranatan wau, katranganipun inggih lerespandhak kula saking pranatan kala jumeneng dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan prabu amangkurat, menggah ing ngandhap punika candhakipun pranatan wau leresipun mangastuti, dene anjawi punika panjenenganipun Punika pranatanipun abdi dalempapatih wadana kaliwon panewu mantra, sasaminipun. Manawi raden adipati, kaparingan momongan putra dalem punika putranipun kakung, kala timuripun anama Bandara Raden mas sareng diwasa anama Bandara RAden Mas Ariya, putranipun putrid kala timuripun anama RAden Ajeng, sareng diwasa anama Bandara RAden Ayu, manawi garwanipun padmi raden adipati wau wayah dalem utawi buyut dalem punikaputranipun kakung timuripun anama raden mas sareng diwasa anama raden mas panji, manawi kinulawisudha kasebut nama ning kalenggahanipun putranipun putrid kala timuripun anama raden ajeng, sareng diwasa anama raden ayu, manawi putranipun raden adipati saking garwa alit utawi putra saking wingking, punika putranipun kakung kala timuripun anama raden bagus raden manawi kunulawidha kasebut namaning kalengggahanipun putra putrid kala timuripun anama raden bagus sepuhipun anama raden manawi kinulawisduha kasebut namaning kalenggahanipun putra putrid kala timuripun anama raden rara, sepuhipun anama raden nganten maanwi karma pangeran utawi kramabupati, kenging kasengkakaken anama raden ayu. Manawi wayahipun raden adipati,saking garwa padmi putrid kakung kala timuripun anama raden mas sepuhipun anama raden mas panji, utawi kasebut namaning kalenggahanipun putrid kala timuripun anama raden ajeng, sepuhipunn anama raden ayu, manawi wayah saking garwa alit utawi saking wingking, kakung kala timuripun anama raden bagus sepuhipun anama raden utawi kasebut punapa ingkang kalenggahanipun putrid kala timuripun anama raden rara, sepuhipun anama raden nganten. Mengah buyutipun raden adipati sampun boten kawiraos among mendhet sasebutan ing saprayoginipun kemawon. Badhe wonten dumuginipun Katandhan:Tigaskawuryan sepuhipun anama Pethikan warni-warni Awit sih kamirahanipun kanjeng gupremen raden ayu Murtijah garwanipun sawragi kanjeng raden adipati Merta Adinagara bopati ing Pacitan (Madiyun) ing samangke kaparingan pensiyun kathahipun 150 rupiyah ing sawulanipun. Tiyang nama Amat griya ing kampong Pandheyan kitha ing Tuban gadhah anak saweg wanci 2 taun sampun sawatawis dinten angleresi jam 2 siyang, rare wau saweg dolan dolan wonten ing radinan ageng sangajenging griyanipun dumdakan rare wau ical musna boten kantenan purugipun dipun upadosi ngantos angometaken sirah maksa boten kapanggih, tiyang sepuhipun sami anangis kininten yen rare wau dipun apusi ing gentho, awit pun rare wau amangange ingkang wonten pangaosipun Amat enggal angaturi uninga dhatengpulisi, sanalika punika raden ngabei wadana, saha para pulisi sanesipun ugi sami dhateng amariksa, sareng wanci jam satengah 4 sonten anggumunaken dene rare wau kapanggih wonten ing salebeting griyanipun piyambak saha samukawis panganggenipun boten wonten ingkang cicir, taksih wetah ayam sadaya, rare wau linggih wonten ing ngamben kaliyan nangis mongka ingkang wau anggenipun ngupadosi salebeting griya sampun boten kirang anjalimet 1
mila sakathahing tiyang ingkang anglayad sami anginten yen rare wau dipun umpetaken ing gandruwo. Pamulangan ageng calon guru ing nagari POdhekok (Sumatra) sampun andadar kawagedanipun para murid ing ngriku, ingkang sami badhe kinulawisudha dados guru mengah ingkang sampun kaanggep onjo kasagedanipun saha lajeng kinulawisudha, naming rare, 5 inggih punika, 1 Ngabas bin Kaji Ngumar, 2 Malik Galar Sutan Bahano, 3 Mukamad Ajairin 4 talib Galar Sutan Marahlaut 5 MUkamat Toha tingasib. Ing kitha Niyorek (New York) tanah Amerikah wonten satunggaling tiyang, ing samangke sampun amradinaken kasagedanipun ingkang migunani sanget wonten ing tanah ingkang asrep kathah pedhutipun awit sakin gpambudidayanipun sakedhap kemawon sagd angicalaken pedhuting ingkang anjalari asrepw au, dene pambirating pedhut wau sarana pirantos elektrisiteit tanpa anyabawa punapa-punapa, dipun lampahaken sapisan kemawon sampun saged ambirat pedhut wiyaripun kalih bau, ing samangke nagari saweg anyobi pirantos makaten wau tumrapipun wonten ing baita satengah ing saganten utawi wonten ing sepur weh, lah punika amigunani sanet kadamel anyingkiri babaya, awit ing tanah ERopah pedhutipun asring kandel sangt tiyang lumampah ngantos boten sumerep sukunipun piyambak. Panjurung Mardi Merdu mardaweng memanis manising ngling kalinglinging nala, nalika myat lukitane nilakrami, mring sasidya sidana. Metsa sadon padumaningbudi, budya darma dremaning ngastawa, reh murup mongka uripe, sayegti wus kadulu, pan dulonan saha rihari, jamaning janaloka, lekassing tumuwuh, tinuwuhan saking suksma, kadyengganing pajuta sajroning ngeting, prelambanging ngagesang. Mancer mancur ujwalane keksi, sirna tebeta boning wewadhah, dhinudhaha upamane, katon kang dadi urup beda tinon sangkaning tebih, saayegti kawistara, si eting kang murup nanging kang wus pranajiwa, jumbuh jaman kaji wan yekti tan pangling, nangkula lan sadewa. Kawule ku upamane kadi, kadadeyaning ragawalaka, sadewa m,ongka urupe, nanging wurigenipun marma maweh samaring kapti, lorone liru karsa, morsarasa lugu, saupama sang nangkula, tinilara mring sadewa yegti dadi, klothungan tanpa cahya. Mung sapa pala jeng nging wredi, bok kacundhuk-candhaking sakarsa, rineksa aneng einge, titi panetranipun, sindutara purna makaping, kanem lek dul kangidah, sewu wolungatus salikur sangkaleng warsa, sujanma non salirane putra estri, kang martapeng ancala. Mondrarena. ========\=========== Liron taruna nglong jiwa, pamedharing kang palupi, pinudya mamrih mardawa drawayan wahyaning budi, budi mandi mendadi, dadalan dulinin gkawruh, kewraning tyasa sirnaha, nahan esthiing pupuji, pajampuha akatur kyai MOndraretna. Kang tuhu prameng lukita, kretarta titi patitis putusa liring silarja, mindeng reh aju arjanti, myang semuning panggalih,gung mardi mardhaweng tembung, marmi tapamu dyamba, mugi wisudha salami, lumastari widadaning kawidagdan. Dadi dadalane lana, lana lunita linantih, linantaran ing budyarja, supadya widya lumintir, risat lising pupuji, wangwangura yeng panuwun dhuh kyai mondrarena, mugi yarengating galih. ginelung sagunging budhi pirodha. Sarta lkarsa mangruwata, ruweting wardayeng kami, kang manggung arda-ardaya, kewertan kaworan kingkin kingkina kenan dening, dayaning wardaya cubluk dera darbe locita, nging tan mingah mangudhari, temah kongsi kusu-kusung cumanthaka. Manjing jro pustakawarta, unggyaning para mamardi, mardhawa ning saniskara, karana esthining budhi, tarlyan mung cumadhangsih, ring banthenging mardhikawruh, ye ki sang mondrarena, kang rena mring rahsa niti, aninita nindhitaning niskara. Marmi ta panuwun amba, mugi sang widagdeng budhi, endaya paring panjarwa, de atung panuwun kami, kasbut srad Dewaruci, duk sang arya sena ayun tumameng jro samodra, madeg samadyaning tasik ungelipun kados ing ngandhap punika, sangsaya alembak-lembak lir camara uwal saking, ukeling dyah sinjang lukar, tan wus ucapening tulis: lo punika kas pundit, teges tuwin kajengipun upami pralampita, pintanipun dhaten gpundi, milu mugi nunten paringa panjarwa. Saiba sotaning sita, lir taru- tarutaruni, karoban rarabing wresa, temrah sami semu semi, sumeh meles mawilis rembun rumembe-rumumbu, ngremba kaning pradapa, tuntum tinon ton tan tisis pan makaten 2
upamiya wan kasidhena. Titi palestaning gita nujwari wraspati manis kaping sangalikur tanggal condra masawal lumaris utawi wulan Mei, tanggal kaping pitulikur jimawal sinangkalan ngrupa pada ngesthi tunggil punggung mudha siswanta puthut Guritna. ========\============= Walyan kaswaring sang mahasudyapti. Kula sampun anyumerepi panjurungipun putra kula, risang kusuma minulya, rembesing madu, sajati, ingkang asisinglon nama, Wiratmaka, ing Janggala Manik, tumraping pustakawarti, angka 42 saraosa saparlunipun sampun kula tampeni, saha lajeng kula lebetaken ing dalem manah, sakala raosing manah angancala cili, rumaos bagya kamayangan sanget kadi dene kawahyaning wahyu, wimaya lumayan, denta Kusumadi: kasdu ami wangu paringa sudra papa tuhu dameng budi,miwah rumesep amiluteng krami paman, dhuh gor sakalangkung pamundhi panuhun kula, wondene menggah pandangunipun putra kula sang maha wiryadi, katranganipun bab tembung panduka, kaliyan paduka, utawi tembung cangkriman tembung marangi, punapa dene purwanipun wonten peranga cacah ing sabin, saha pejrah peranganin gpantun, putra kula sanget mamrih katernangan ingkang kadhi pandaming rati kala dumilah angalela. Nuwun menggah punika, sarehning kula sampun prasaja bilih saestu sudra dameng budhi, dados boten sagd atur katranganing kang talesih, saged kula tarlen muhung atur susuluh sagaduking budhi kula, wondenipun kados ing ngandhap punika. 1. tembung: panduka, punika inggih tembung kawi, tegesipun amiekna, saking tembung panduk teges panuju, beda sanget kaliyan tembung: paduka, bilih paduka tegesipun panjenengan sampeyan, ananging sastranipun ing ngajeng mangkaten padoka, garba saking tebung padau, wijangipun pada, teges suku, timbanganipun tembung, sampeyan u ka, tegess adeg timbanganipun tembung panjenengan. 2. cangkriman punika kados tembung jawi, bokmanawi ing ngajeng mangkaten sastranipun pasang kareman kalanturipun dados cangkreman utawi cangkriman tegesipun gelar ingkang kabadhekaken utawi badhekan ingkang mawi sarana gelar, wijangipun pacing, teges calon badhe nan badhen lajeng kacakrabasa, dados pethekan kareman tegesipun andharan gelaran gelar. 3. marangipun punika kados tembung jawi, bilih marangi bongsa tosan aji, kabakta saking warangan wonten malih tembung marangi, tmrap tembung jawi, jarwanipun anontoni, tuwin nyongkogi, punika kados inggih kalantur, bokbilih ingngajeng makaten sastranipun marangi, pikajengipun sami kaliyan manrangi, purba saking terang, awit tiyang nontoni tiyang nyongkogi punika, kedah terang samukawisipun. 4. wiwitipun wonten etang cacah ing bin ing dudumugi jung, bilih jung, dumugi bau, bilih tan kalintu, ingkang merang prabu Widhayaka, ing PUrwacarita, inggih Aji Isaka, amarengi ing warsa Surya Sangkala 1006 ing warsa Candrasangkala 1038 wondene wontenipun mewahan etang, lupit dumugi idu, bilih tan kalintu, ingkang merang prabu Sri Manuhun ingpagelen, retuning wadya amongtani, maengiing warsa surya sangkala 1032 ing warsa candrasangkala 1063. 5. wiwitipun wonten etang cacahing pantun saha gem dumugi amet, bilih tan kalintu, ingkang merang inggi prabu Srimanuhun Pagelen marengi warsa Suryasangkala 1033: ing warsa Candrasangkala 1060.. nuwun menggahenggen kula atur katrangan ing nginggil sadaya wau, bilih wonten ingkang kirang cundhuk ing galih, mugi sampun kirang pamengku miwah genging pangaksami tumerah, pun sudradama, karantene nestu tanpa wawaton muhung saking enget-engetan kemawon, ing wasana leres utawi lepat kula nyumanggakaken. Pun Sudradameng budhi, widyakamawa ing Bukit Kadilaya. =======\================= Katur angger Puthut Guritna. Pun bibi ugi sampun marem kasebutparing wangsulanipun angger, ing pustakawarti ongka 27, bab tembung jalaran sapanunggilanipun amargipunika sami boten monten watonipun naming tembung kawendhet kalayan dipun pendhet punika kados dereng ceples sabab kamaha utawi boten kamaha, kados ta pandangon, layag ku mauana ngendi 3
sampun kapendhet deing pun dhadhap: laying ku mau ana ngendi sampun dipun pendhet dening pun Waru, lo, kok sami kemawon. Lah malih sarehnuing kula dereng patos dhamang menggah panyeratipun anggger ingkang mungel dipun jukuk punika kok sigeg nya punapa leres punapa wonten dipun jukuk dados sigeg na ingkang mungel siswa, kok sigeg Sa. Ingkang mungel Marasma kok sigeg sa, ingkang mungel Panuksmanipun She adi pamiluta, punapa boten cekap : sakembang. Wonten malihingkang mungel tegesipun sarehning pepet satunggal punapa kenging kaangge aksara kakalih. Ingkang mungel guritna punapa boten cekap kagondhel. Angger mugi boten andadosaken panggalih, boen pisan kula badhe nyaruwe miwah anyual naming manawi sampun leres sageda sumerep watoipuin sarehning pun bibi sanget odho sageda angsal tambah saserepan inggih badhe tumut ngangge. Wonten malih tatembungan parlu sok tiyanga ngangge nanging kathah ingkang dereng sumerep wujudipun kadosta, wawenangipun para abdi dalem pamit punika manawi pinuju, suker sakit eman ewuh. Suker, ingkang kataman punapa Sakit ingkang kados punapa Eman ingkang kataman punapa Ewuh saweg kados pundit Mila kawenangaken kangge pamit tamtu panjang tegesipun Pun BIbi endhang Pracimasana. =========\==================== Candhakipun Darmalalana, ongka 4 Duk siramak sih neng praja, yekti angemping kamuktin tan enget ing sikuning hyang, upamane sira eling, yekti tan prapteng ngriki, wibawan ta datan emut kupu papadhanira, upamane nora eling, lalakone uler enthung dadinira. Lah pira sangsaranira, bareng katarimeng widhi, ngambara miber samberan kuwat kuwmawana edir, kupu datan ngelingi, winihe duk dadi enthung, mathentheng caenthungan bareng ngambara wus lali, langak-langak tanyawang sabab neng tawang. Yekti sirna kang palangan tanwruh pinasangan jarring, lan kemlandhingan kang ngadhang, kadhuwit keneng jejaring, punggela kunireki, beda lan kupu kang emut, satindake raharja, neng gagana palakrami, raket rukun angendhok aneng ron-ronan. Netes babar kupunira, endhang kalih mebes mili, leres kyai dhawuh tuwan, duk ulun aneng prajadi, keh ing wibawa mukti,lelangen sukaning kalbu, tan enget lamun mangkya, nglampahi nerang susungil, sewu lara sewu brata kang kacetha. Lah endhang dulunen ika, lintang kang manjer ing wuri, sinerang badra limengan, sirna wujutira mangkin, kasiku ing hyang widhi, denira angaken luhur, cahyane tanpa ama, sorote angaran ngering, rumangsane sapa kang bangkit gayuha. Tan enget sanghyang wisesa, luhur baguse ngluwihi, kawasa dhasar kuwawwa, iku darbeke hyang widhi, dulunen ika mangkin, sirna sipat sinrang mendhung, endhang kakalih samya, dupi myat amrebes mili, dhuh kiyai karaosipun tyas kula. Dene ta dhawuh paduka, ceples lampah ulun nguni, duk maksih neng jroning praja, marma ulun tiyang kalih, samya weksa nglalari, dhepok, paduka pukulun, ulun nandhang sangsara, wiwinihipun tan eling, mangkya enget saking wawarah paduka. Kyai ajar lon ngandika, endha iki wis byar enjing, payo padha gliyak gliyak muga pinareng dumugi, aneng pucaking ngardi, nangin gendhang warahingsun prapteng ing sela kapal, iku gapuraning wukir, sasajiya dudupa miturut cara. Taksih wonten candhakipun Endhang Pracimasana. 4
Ongka 47, SEtu Paing Kaping 15 Dulkangidah JImawal 1821 utawi kaping 11 Juni 1892 Surakarta Nalika dinten malem saptu pon punika, kul amantuk caos saking ing P.N. antuk kula wanci jam 5 enjing: sareng lampah kula dumugi parapatan saler konten gapit kidul kla sumerep sawer kerah kaliyan sagawon ngantos rame, ananging sagawonipun kawon lajeng pejah sawer lajeng lumajeng dhaten gbuh sakilen konten gapit kula lajeng mantuk dumugi ing griya kula lajeng tilem tangi tilem ing jarambah dagan kula wonten sawer nedha tikus ananging sawer lajeng lumajeng, sareng kula badhe adus dhumateng sumur ing ngriku ugi wonten sawer, ugi lajeng wisata, e la punapa saweg mata saweren. kintunan Dinten Kemis kala wingi, kula mantuk saking griyaning mita kula ing loji wetan lampah kula wonten ing radinan peken kaliwon asasarengan kaliyan tiyang Arab satunggal kulitipun pethak pun Ngarab wau urut margi tansah waing agebras-gebres saking watawis kula jengkel manahipun katawis lajeng kawedal pisuhipun cara arab andharindhil lampahipun tansah kula saengi, saben waing sapisan misuh sapisan trakadhang kaping kalih, ungelipun : inaalabuk punika klebet pisuhipun tiyang Arab tegesipun tarumpahe bapakmu, punarab boten anginten yen kula kedhik-kedhik mangertos cara Arab saksana lajeng kula jawil kalayan kula pitakeni mawi tembung Arab suraosipun: margi dening punapa sampeyan waing teka amimisuh, punapa wonten kitab ingkang aken kados makaten, punarab asmu kaget dene kula saged cara Arab sahga taken kitab sakecap boten mangsuli, malah lajeng nyimpang saking radinan mila sakalangkung cuwa kula, pangunadika ning manah, e, la, gendhila si Ngarab iki, ora ngestokake kitabe, wong waing mono sunate rak maca alkamdulilah Kintunan. Kala dinten SEtu kaping 4 wulan Junipunika kula kekesahan tuwi mitra kula tuwan Administratur ing pabrik Calamadu, lampah kula numpak kapal medal ing Kleca, dupi dumugi sakilening setasiyun ing PUrwasari, kula aningali rare jaler krompolan watawis nenem sami angen maesa, saweg kendel anampar pecut kula lajeng pitaken Le, kowe iku apa bocah angon wangsulanipun: inggih, kula lajeng wicanten: mreneha dak wenehi dhuwit engonen jajan enya, bocah siji nyagobang, rare sami mangsuli: boten ngantos kalampahan kula nyonyok-nyonyokaken rare-rare wau maksa boten wonten ingkang purun nampeni, malah kawistara ulatipun biyas saking sangeting ajrihipun yatra lajeng kula uncalaken saking sanginggiling kapal rare nunten sami bibar lumajeng, kula gumun sanget dene wonten rare dipun sukani yatra teka boten ajeng, kula dereng andugi ingkang dados darunanipun kaleresan ing ngriku wonten tiyang sepuh angen kambangan kula lajeng pitaken puanpa jalaranipun rare dipunssukani yatra teka akipa-kipa semu ajrih, wangsulanipun pun sepuh, mila makaten saking pandugi kula, rare wau jinja ingkang nembe kalampahan kala ing ngriki wonten ambah-ambahan kathah tiyang wicanten sinten ingkang manggih yatra mongka lajeng dipun pendhet saestu lajeng pejah, kabekta inglelembat utusanipun kanjeng nyai kidul awit punika ingkang amasangi yatra wau, pandugiku bokmanawi sampeyan wau dinalih panunggilanipun lelembat ingkang amancing tiyang sarana yatra, kula lajeng gumujeng sarwi amedharaken kapal kula, wasana lampah kula wilujeng ngantos dumugi ing griya. Kintunan. Nusa Bali Kopi, wiwit wulan April ingkang kapengker punika who kopi sampun wiwit kaundhuh, tiyang tiyang pareden salong sampun wonten ingkang mandhap dhateng kitha ambekta kopi, dipun sade dhateng bongsa cina, Arab sarta Bugis sareng nyandhak wulan Mei sangsaya kathah tiyang-tiyang pareden mandhap ambekta kopi dhateng kitha, kenging katamtokaken saben dinten wonten dene dhatengipun saking wetan kilen utawi saking kidul par aestri sami 1
nyunggi, tiyang jaler sami mikul, yen ungsum kopi paradagang sampun misthi kathah untungipun menggah pamedaling pulo Baliingkang sampun kawentar inggih punika: kopi, uwos lisah klentik lan lembu. Taneman pantun sami medal sadaya, ingkang kathah sampun kumuning, ugi wonten ingkang sampun panen dene pantun badhung sampun boten kenging kacriyos malih, awit sabin ing riku sampun kondhang dhateng monca praja, menggah ing Jembrana gagi-gagi sampun wiwit kapugut, Baita perang titiga samijagi wotnen ing supitan Lombok sami angendhangi supados Raja Lombok sampu nkintun kapal sewan amundhut babantu dhateng Karangasem. Panjenengan dalem kanjeng tuwan REsidhen ing Bali tindak dhateng Ampenan kadherekaken dening tuwan Kontrolir, jurubasa, lan kalih punggawa Bali, badhe amadamakaken kawontenanipun raresahing Lombok saha anyatakaken sinten kadunungan kalepatan sang raja punapa kawulanipun. Wonten upas kakalih naminipun D lan A, D anuju satunggiling dinten katamuwan tiyang Bali saking dhusun Sangsit sarta cariyos yen ing ngrika wonten pakempalan kasukan kertu sampun sawatawis dinten dangunipun ingkang boten terang ing pangageng, dene yen upas kalih wau purun nyepeng, tiyang sangsit sagah andedahaken panggenanipun pun D lan A D mandthuk- manthuk anyagahi,pun tamu lajeng pamitan wangsul mantuk. Anuju satunggiling ditnen wanci dalu upas kalih sami dandos mangangge cara Bali, bebendanipun wates dhengkul bapenipun kaumpetaken dhatng salebeting rasukan sareng sampun nunten lumampah anyangking pedhang, dhateng ing dhusun Sangsit kinten sampun wanci tengah dalu sadhatengipun ing nrika pun upas kalinteran madosi griya panggenaning tiyang kempalan boten dangu pinanggih, lajeng sami intip-intip andhepel dhateng pipining kori, boten sumerep bilih wonten tiyang ingkang jagi andhelik celak lan kori wau,l sareng sumerep bilih wonten tiyang intip-intip lajeng enggal alok pandung, tiyang tiyang ingkang sami kasukan kaget dilah enggal kabebas ngangge sinjang, yatra lan kertu sami dipun kukuti, nunten brol medal dhateng jawi sami alok pandung, tongga tepalih ingkang celak ugi sami medal sikep dhuwung utawi penthung, watawis wotnen tiyang sakawan dasa, pun D badhe lenggana, mila ngantos kadhawahan penthung utawi jotos inggih ragibengeb sakedhiklajeng kapikut makaten ugi pun D D ing wanci dalu punika ugi upas kalih wau sami dipun aturaken dhateng bendaranipun jam tiga dalu dhateng ing kitha buleleng para tiyang ingkang sami ngiringaken kadangu dening pangageng bilih upas kalih punika kakanyana pandung, saha dhatengipun ing sangsit boten mawi asung uning dhateng kapala dhusun mila kalepataken dening panggeng, upas kalih wau terus kalebetaken ing kunjara, enjingipun kabekta dhateng kantor kapariksa ing prakawisipun karampunganipun upas wau kapocot ing padamelanipun, lalampahan punika kadosparibasan wong arep andekung, nanging tinikung. Medhecaneranana Pethikan warni-warni Serat telegram saking kitha Londhon asung pawartos kala kaping 29 April taun punika, ing pasisir saha labuhan pulo Mauritsiyus kadhatengan prahara ingkang langkung dening ageng, sakathahing baita ingkang sami labuh wonten ing plabuhan wau meh sadaya rantenipun jangkar pedot kathah baita ingkang lajeng kerem utawi minggir lajeng kandhas ing dharatan griya-griya sami kabur payonipun margi-margi sirak sami sanalika, sadangunipun sang sindhung wau krodha, dumadakan katimbrung griya kabesmen katiyup ing prahara prasasat dipun ububi, pinten pinten griya ingkang dados awu, katut ing prahara, dene wiyaring pangggenan ingkang rinisak dening dahana, kinten-kinten 12200 meter pasagi, tiyang ingkang pejah wotnen salebeting dahana 7000 dene ingkang naming nandhang brana kemawon 15000 pangagenging kitha londhon sampun angadegaken paguyuban arsa amitulungi sawarnining tiyang ingakn sami nandhang sangsara wau. =====\=========== Poelong obat derri Cauvin Kapan tra-ada-njaman djoega tiada salamat, kakajaan dan satoe soeka hati trada bawa kasoeka-an. Trada boleh di kira kapan kardja derri bagian badan tjoemah ada gadoeh-an sedikit, derri itor bias djadi sakit, jang gampang bis bekin bajiq olehpake poelong obat derri Cauvin jang ternama betoel. Ada tanda banjaq, obat itor ada 2
sobat betoel derri orang orang kaja dan miskin. Di bekin brissih darah, toeloeng tjerna makanan,bekin qoewat limpah dan boewah hati, dan atoerkan isi-nja proet. Di negeri negri jang mana ada banjaq sakit demam atawa sakit eher kras, dan penjakit lajin, misti ada obat ini dan saban saban orang misti ada bekal. Poelong obat Cauvin boleh dapat di mana mana doenija segalla (I). Panjurung Dhuh uwa resi Wiratmaka, bok inggih sampun kalajeng lajengaken daduka ingjengandika dhaeng sastramardawa ingkang sampun genah angawug gawar, tanpa damel tan paa damel tur kula sampun sumerep jalaraning daduka ingjengandika, sastramardawa rak ijengandika sengguh wriyagunarta, ta, O, deede, dede, tiyang kula sampun nate srawungan kok gahdegpunpunika carikipun puthut guritna, sampun ta dammar mancang cinupetan, dene pangajeng-ajeng ingjengandika dhateng jakalengkawa mesthi boten saged kasambadan awit sampun lami anggenipun murud dhateng tepetloka, mila boten wonten damelipun bilih kagalih, luhung anggaliya ingkang taksih sami wonten kemawon. E sanes ginema, kula mentas maos serat pustakaraja purwa, awiyos serat wau anyariyosaken kala prabu Cingkaradewa amanggih mendheman arcakancana wangun sangyang Girinata lenggah ing Patmasana, mawi seratan angubengi palenggahan ungelipun makaten, Sutamwangarta, yawn sidya saraya nitiywantana prasidya,, yatika satru durniti)nging ywanisweka, satatega gupaya ti myang ywani nata munaken dyatan stiti, tegesipun suta kaliyan arta, yen kaleresan dados kanthi temen yen boten kaleresan malah dados mengsah, nanging yen boten gadhah anak ? tansahpunika anglalayungmanah sarta yen boten gadhah arta, ? murungaken sedya boten lana dhuh uwaresi, kajenging pralampi ta punika kula manah manah meksa dereng saged pinanggih ing budi, kados pundit terangipun anak kaliyan arta wau nalikanipun dados mengsah, sarehning uwa punika pujangganing jenggala, saestunipun sampun widagda ing saniskara, makaten malih kawajiban anumardi dhateng para kawula ing jenggala ingkang sami balilu, mila sgdipun padhang petenging manah kula wau mongsa bodho wau wa resi. Undhakkan Sastra Mkiruda ingKaneman Jenggala. =======\============== Angger leresing panyerat kacangg tinggallanjaranae,puniak bilih saking lingga lanjaran inggih sampun leres makaten wau, naming manawi saking lingga jaran kedah makaten: kacang tinggal lanjarane, bilih sakilingga jara, kedah makaten: kaang tinggal lanjarane, tanpa gondhel sami sigeg: na. Dene bedanipun tembung: ne,kaliyan ning, ne, punika saking ne: ing, among punika wangsulan kula, manawi angger andangumalih badhe tan angsal wangsulan mengah sababipun tan angsal wangsulan wau kenging kaanggep saking bodho kula, utawi saking piner nanging lumuh. Samangke kula nyuwun saserepan bab tatakrami abdi sumiwi ing narpati, kalaning pun wonten salebeting puri, utawi wonten ing poncaniti, patrap tatembungan ingkang wenang sinembah, suda wewah ing babasan empan-empaning pakurmatan bilih numpak kapal utawi megarmingkuping paying kapratelakna ingkang rampit mawi waton kala jaman punapa, supados mikantuki ing kathah, ddos timbang kaliyan kangelanipun misuwur mirsa aluraning ngaluhur. Parek praja kaparak Kiwa, paman Parapun. Wiryamartana. ========\======== Cantrik Janaloka, kula sampun maos panjurung sampeyan ingkang kacangking dening uwa kiyai Abramartani ongka 43 tumuju dhateng empu sidyasidana, tuwin madheca kerana na sarta mawi nyampe dhateng kula, utawi andong dhadhapan, 3 endhang wrediningsih, ingkang punika sanadyan pitaken sampeyan sampun sampeyan tujokaken dhaeng gagambening widhayaka inggih punika empu Sidyasidana, tuwin Gajah ing Swarjana ingggih punika madhecakeranana, ananging kula kalilanana anguruni panjarwa muhung supados dados salalantaran lumintuning imbal rasmana saha widadaning pawong mitra, ing ngandhap punika panjarwa kula. sastra Mardhawa, pataken sampeyan bab ing sembah, unggah-ungguh 1. plangkan tumbak, punika winastan tembung, karana wacaka, 3
2. sanggrahan punika winastan tembung widyakerata. Cantrik Janaloka, naming punika pamangih kula, ing mangke kula gentos nyuwun seserepan 1. wajibing widhayaka punika pinten prakawis sarta punapa 2. wajibing maharsi punika pinten prakawis sarta punapa. Sampun nunten katerangna, kula badhe dhateng tirtakandhasan manggihi Madhecakeranana. ,,Madhecakeranana, pitaken sampeyan ingkang sampun kajawab denig empu sidyasidana, punika leres lepat sampeyan wangsuli, manawi pancen taksih lepat kanjengipun dipun galih malih, maklum nun badhe dhateng sindurata sowan kyai Mondarena. Dhuh kyai Mondrarena, teka kaleresan temen dene panjenenganipun kyai Kesdu anaruwe sarta angajeng-ajeng dhumateng badan kula, dhuh, sapinten kimawon bingahing manah kula, ananging kauningana, saking sangeting sungkem kula ing mangke tmah saking anampeni kasembadan panjenenganipun kai, kula pancen sampun gadhah kardyap badhe nunuwun barkah seserepan amila kapasang yogi sanget dene panjenenganipun kyai karsa amiminihi wawan sabda. Ing Ngawu-awu tanggalkaping 4 wulan Dulkangidah, warsa JImawal 1821.. Siswa: Puthut Guritna. serat pangajeng-ajeng saderengipun kula =======\========== Dhuh, sastrawidyaka, kula sampun nyumerepi panjurung sampeyan tumrap ing bramartani ongka 44, suraos sampeyan pitaken tembung ngombeni, sarta ngunggahi, sapanunggilanipun sarta sakig panitik sampeyan kula sampun mumpuni dhateng kawruh warni-warni, atur kula nuwun awit kula punika temenipun taksih cotho dhaten gatasing kasuastran jawi, ing mongka sampeyan wastani saged ingkang punika kakados pundit panitik sampeyan bilih kula mumpuni dhateng kwruh, yen ta kula punika nate rebat kawruh kaliyan para saged sampun tamtu panggunggung sampeyan wau kula anggep sareng boten memper kaliyan kayaktosanipun dados sampeyan wau naming ngayah wara, ewadene kula sasaged-saged badhe anjarwani pataken sampeyan kados ing ngandhap punika. Kados tatembung panasten punika, saupami sampeyan saweg dadamelan lajeng kula resai, punika dipun wastani panasten. Kados ta tembung dahwen punika, tiyang ingkang remen mancahi dhateng sasaminipun punika dipun wastani dahwen. Sampun nun leres lepat kula sumongga, pandangu sampeyan bab tanduking kriya, putrining nata, salajengipun kula sumongga, Puthutguritna. E mah kasupen sastrawidyaka rehning pandangu sampeyan sasaged-saged sampun kula jarwani kula gentos nyuwun barkah saserepan ing ngandhap punika. 1. animan punika tembung punapa, sarta tegesipun 2. ruci, punika tembung punapa, sarta tegesipun sampun mas sastra widyaka tumuntena sampeyan jawab ingkang patitis ing Klampis ileng kaping 2 Juni paksanyangkalani, paksa, terus, samadyaning, wana Andongdhadhapan. Cariyos Kalilah tuwin Damilah //+\\ Mamet lagu sekar gula milir, anggugulang anedhak carita, Kalilah Daminah rane, carita asalipun nagri Hindhustan rinipta, panjenenganipun Y.R.P.F.Gonggrip tuwan dening basa Malayu merdya wit saking, atas ing dhawuhira. Jeng gupremen nederlan ginedrig aneng ledhen pangecapanira, tuwan G, Kolep namane, duk sewu wolungatus pitungdasanenem ing warsi, rangkepaning sangkala, rasaning ngawiku, angesthi arita tama, mangkya amba tedhak munggeng basa jawi, mawi sekar macapat. Purwakaning carita winardi, duk ing nguni wonten naradipa, prabu Hurmansyah juluke, kang puputra sang prabu, sribupati Nusirwan ngadil ngadhatone Madinah, gung karatonipun sugih wadu myang wandawa, duk samana sang prabunujuwa tinakil wonten ing sitibentar. Lenggah mungggeng singangsana rukmi, siniwaring para wadyabala, anggengggeng paglaran andher, ingkang caket sang prabu, mung kya patih myang para mukmin nglama myang pukaha, dwija lan ing nguni, ingkang sampun 4
prajamhur, anggosdhi carita tama, mriyh widada denria jumeneng ngaji, aywana kara-kara. Nguni wonten sajuganing resi, nembah matur dhuh gusti kawula, kang nrtatoni jagad kabeh, kalilanana ambayun munjuk sang sri kalamun nagri, Hindhu wonten pandhita, sidik tingale trus darbe satunggaling kitab langkung endah cariyose warni-warni, ngemot wiyata darma. Ingkang mamrih kotamaning urip pinten-pinten cariyosing kewan kang ing nguni pangamete, labet labuhanipun para janma ingkang prayogi, kinarya tutuladan awon penedipun myang ngemot cariyosira, singa barong kang jumeneng narapati, aneng jro wana pringga. Lawan lembu sateru bohnami, myang criyosing kalilah Daminah, yeku sona jagyaktine, ingkang ing ngambekipun mantra tama bijak seng budi, duk myarsa sri Hurmansyah, sakala kacelu, yun uning caritanira, gya manabda: eh sapa pantes sun tuding, mundhut myang nedhak pisan. Lan bangkita kagawa tumuli, konjuk marang ing jeneng manira, sun kapencut caritane, yata nalika iku, nadyan kathah para siniwi, pungawa mantra aglar, aneng siti luhur, ewa mangkana tan ana, ingkang munjuka dugi yun nyandikani, dhawuh ing naradipa. Tksih wonten candhakipun. Umar Sandi. =========\============== Yeka minangka pasumbang, tumraping pustakawarti, tekang kadya ringngandhap punika: candhakira kanangwiyatarja. Nahaning kang sinedya ing siyang dalu, atataki lampah, ambeging sang maha resi, ingkng sampun sarwa putus tataningrat.mun-amuni among ameneng sakahyan pati-patitisa, atas saking tatahening, dadya dilah ing jrogedong ananira. Datan penggat urupe tajem sumunu, yeku padhanira. Tuduhe sang maharesi, yen winangun kawekasaning kamuksan. Osiking tyas tansalah marmaning dunung, dunung paramarta, tyasira tansah angesthi, kanyatahan sumedya dana andika. Datan sepi ing kamuksan kang kinayun angagema nama, kuneeng yen sira alinggih, aseng madi miwah yen turu amangan. Asemadi ayoga bratadinunung, ing saobahira, ing bawana den awaki, datan pegat yen kinumpulken karyanya. Kadya surya amadhangi buwaneku, yeku kang upama, tuduhira sang maharsi, tansah ing tyasira mangening uninga. Wruh ing tunggal tunggal anon bathareku, sang mahapandhita, ing tingal pan anyukupi, tingal ingkang patitis wekasing tingal. Wonten warahing pandhita kang winuwus kalangkung ewetnya, warah ing sawiji-wiji, wonen ta ing sariranira punika. Pan pinisah datan tumut buwaneku, siyang kuulem data nana ing sariraneki, kawisayan kamuktyantaneng sarira. Angin toya data nana ing sireku, tan suta tan garwa, tribuwana wus den kikis pan den pesu aneng sadaleming guwa. Wasananya tanpa wangen ing tyasipun wenganya wekasan panatanira sang resi: sanityasa sinuksma jatining suksma. Tyasira sang wiku sudira ma teguh, tetep datan owah, tan belasak ngosak-asik pitutur lan warah sinimpening driya. Reseping tyas mring semadi kan tinunggu, pinatitis kranta, liyeping driya nuksmaring, padanira sang bathara suksma pisan. Pan utama temen puniku yen tinut wekasing ngaetang, ing ngupama kang winarni, pantan tebah padanira hyang wisesa. Lyan telas atyasira denira anut myang margining pejah tetep datan dumunung mring, kamuksan pan tuhu ambeg sudira. Wus anemu kang mongka benering laku, ngenakena muksan sirna mring ngangganireki, maringa ngen- angen ngupayeng kamuksan Taksih wonten sambetipun malih. Tekang mnulatuping papakem muhung sawantahi kewala, dera kijaka, pranawa sidhi, sang dhudhukuhing Mendhangprawa. 5
Ongka 48, Salasa Kliwon kaping 18 dulkangidah JImawal 1821 utawi kaping 14 Juni 1892 Surakarta Nalika ing dinten Akat tanggal kaping 9 wulan punika, wanci jam 8, sonten sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan karsa tedhak dhatenging Balapan (Mangkunagaran) amriksani pandamelipun panggenan ingkang badhe kangge lalangen balapan kapal among sawatawis dangu nipun sampeyan dalem lajeng kondur angadhaton. Nalika ing dinten Saptu tanggal kaping 8, wulan punika wanci jam ½ 2 siyang, tuwan dhokter G.A. Pandherumer, mangkat dhateng Samarang anumpak kareta latu, sarta lajeng badhe dhateng Batawi, menggah gatosipun anggening dhateng Batawi wau badhe anjampekaken sukunipun sakit jalaran dhawah saking kapal aking punika ing pamuji kula mugi-mugi tuwan dhokter wau angsala pitulung kamirahaning pangeran tumunten kaparingana saras kados ingkang wau-wau, supados lajeng sageda nuyepeng pandamelan dhokter wonten ing karaton Surakarta malih, amin. Kintunan. Dinten Senen kala wingi wanci jam 7 sonten kula mlampah-mlampah wonten ing radinan ageng sawcelaking parapatan ing peken pon ing ngriku kula sumerep kareta tumbukan kaliyan dhosadho, kinten kula awit saking kirang prayitnanipun ingkng dados kusir, sarehning pun dho sadho kawon santosa, mila temah gumlimpang wonten satengahing radinan sanadyan ingkang numpaki boten mawi anandhng brana, ewadene inggih sampun anandhang kawirangan sawatawis wondene pun kareta sarehning boten wonten ingkang ewah pirantosipun mila lajeng angindhar andumugekaken sedyanipun bablas mangilen Kintunan. Tuban Nalika tanggalkaping 24 wulan Mei nembe kapengker punika, tetepanipun bupati ing tuban raden Mas tumengungg Sumabrata, bupati ing Balora, tuwin ing Bojanagara ugi sami rawuh angestreni, menggah rereganing paamuwan boten anguciwani, sumpahipun wonten ing masjid kajenengan panjeenngan dalem kanjeng tuwan residhen tuwin panjenenganipun kanjeng tuwan asisten residhen kanthi kontrolir kalih. Nembe punika Radmider ing Tuban sampun amriksa prakawisipun pasakitan awasta pun Sukiman gigriya ing kampug nJethis ingkang kadakwa sampun amejahi anak kaponakanipun piyambak kasebut ing Bramartani ongka 9 taun punika, menggah dhawah ing karampungan pesakitan kapatrapan paukuman pejah. Tiyang awsta pun Prawira ngasiran ggreiya ing kampung Kebon alas ampun pejah angendhat sarana nguntal sangkali =======\ Sangkali punika punapa. Jurugubah Pethikan warni-warni Kala malem Akad kaping 29 wulan Mei ingkang kapengker punika griya pondhokanipun Raden M magang ing kantor asisten residhen ing Panaraga, kinten jam 4 kalebetan durjana pandung, ambekta barang warni-warni watawis regi 500 rupiyah, lebetipun pandung anjebol ing jandhela ngajeng, lajeng ambikak lemantun kala samanten ingkang dados asisten wadana saweg anembe dhteng, ali asisten wadana ing Onderdhistrik Jati(Panaraga) mala kapindhah dhateng kitha Pnaraga, awit sampun kauningan dening para ageng menggah kawasissanpun anindakaken prakawis pulisi, mongka ing samangke prasast saweg dhateng kemawon sampun lajeng wonten durjana, mila saking pamuhi kula mugi mas Onder wau wgeda angsal katerangan supdos mas onder wau tulusa pinuji ngakathah kados ingkang sampun sampun saestu badhe andadosaken tentreming par lurah utawi tiyang alit. 1
Ing samangke sang raja ing Siyem sampun andhawuhaken parentah ngupados guru estri bongsa Enggris badhe kakarsakakenmulang putranipun putrid, guru wau badhe kaparingan balnja sataunipun 8400 rupiyah, saha klilan manggen wonten salebeting kadhaton punapa dene sandhang panganggenipun pun guru au ugi kasagahan, sang prabu sakalangkung kapengin para putranipun ami wageda tembung enggris awit sang nata wau kagungan pamanggih yen tembung enggrispunika ing tembe dados tembungipun sawarnining bongsa ing kadudunung wonten ing bumiingkang sisih wetan, srimaharaja Cina kados kados ugi kagungan pamanggih makaten katawis samangke saweg puruita tembung enggris dhateng satunggiling guru bongsa enggris ingkang manggen wonten ing nagari Cina. Satunggiling kampung ing kitha Paris wonten kere jaler satunggal awasta Franquelin padamelanipun papriman wanci 77 taun, punika atilar donya wonten ing griya alit ingkang sakalangkung reged saha anggonda boten eca, nalikanipun pulisi dhateng ing ngriku badhe amriksa pejahipun jisimipun Franqulin wau gumuling wonten ing siti, linuruban ing gombal, sareng pulisi amariksa kawontenanipun pirantos ingkang sami bobrok saha ngupadosi serat serat ingkang nerangaken asal-usulipun pulisi amanggih yatra kartas salembar wonten ing lorogan regi: 1000prng (1 prang punika: 47 ½ sen). Saha 11 lembar ingkang salembaripun regi 100 prang, tuwin yarta jene kathah gunggung regi 343 prang, punapa dene yatra salaka 13 ½ prang, anjawi saking punika wonten serat pratondha saking kantor bank, amratelakaken yen Franquelin wau sampun titip yatra wonten ing bank, kathahipun 4000 prang. Ing samangke nagari Athen tanah Grikenlan kecalan inten langkung den akathah. Pangageng ingpulisi ing ngriku anembe kinulawisudha, sumedya amahyakaken pratandhaning kacakepanipun anyepeng durjana ingkang mendhet inten wau. Kinten kemawon ingkang keningg raos enggal lajeng dipun cepeng, mila sakedhap kemawon sampun angunjara tiyang pinten-pinten amurih supados para kinunjara wau ngakena ing kalepatan anyolong inten wau, sarana dipun niaya ngantos boten pantes anantos titiyang ing ngriku tuwin serat serat pawartos sami anacad dhateng pranatan ingkang makaten wau, boten antawis dangu tiyang ingkang sampun sami ngaken apasaja yen pangakenipun wau jalaran dipun bujuk dening pangangeing pulisi wau, kapurih ngaken kemawon supados pulisi sampun ngantos kalingseman ingkang jalaran boten saged angsal kateranganing kadurjanan wau. Tiyang ingkang makten wau lajeng dipun sapu mawi kajeng eri wiwit dinten Senen ngantos dumugi dinten Jumungah, sadintenipun kaping tiga, saha dipun tempeli dadaran tigan ingkang saweg kaentas saking wajan puunapa dene dipun adhepi godhogan lisah ingkang taksih amumpal- mumpal uumebipun tiyang ingkang boten ngaken wau dipun ancam badhe kagrujug kaliyan lisah wau. Langkung dening kathah tiyang ingkang kenging bancana kados makaten wau, wonten tiyang sakawan ingkang binelok tuwin dipun wudani, yen dalu dipun ebun-ebunaken wontening latar, naming dipun ingoni alawuh balung asin kemawon saha boten dipun sukani ngombe,saweneh ing tiyang wau in gdalem wolung dinten sampun wonten ingkang anemahi kapidhara, bilih pratingkah 9ingkang makaten wau ginagas-gagas lajeng kawedal tembung kula makaten: rahajeng nagari ing ngriki. ===========\============== Panjurung Mardi marta marduning memanis, gita tama tumraping basarja, pinarjareh saharjune, juwet juwehe mujut manjat jaman kawarjan singgih, sagah aksa siyagah, agahan sasanggup, ring mitra puthut guritna, janma mredika waskithan sastrajawi, nimpuna nawung kridha. Sampat sampet sampuuting palupi, wiyosing srat tarlen mitranira,mondrarena ing samangke, sampun upikseng kidung, sinawung neng pustakawarti tinrapse karsrinata, pranataning tembung, tinambang duk aryasena, puruita mring druna tinuduh maring, samodra jinem laya. Kinen mamrih tirta prawitadi, prapteng tepi tepasing udaya,mangu-mangu nguning tyase, mulat agenging ngalun, tempur lawan kang parang curi, mombag ngembang gelagah, panduking we sumyur, sakala sang arya sena, musthi ing tyas babaya wus tanpa kesthi, mung ngesthi lada jiwa. Kawaka brareh kwrit-werit, wus kawahyan wahyuning dyat mika, mikanipamurung sakeh mujut kajatenipun, datan loro-loroning tunggil, siagal wus katingal, sialus tinulus, dadya mingo saking semang, among ngandel kumandel pasrah ing widhi, sinidha-sidhikara. Wit kapraban hyang suksma nglimputi, tanpa regi rurungguting nala, malitingal puarane, 2
tegese tanpa petung, gampang angel wus dadi siji, sirna taboning kula, asajiwa wujut, marma nir waswas sing driya, driyasmara moring sarasa lan resi, rumegseng jagat raya. Desang sena rikalantan ngeksi, saisthaning wengombag gelagah, tan prabeda rikalane, tumingal mring dyah ayu, yekatadha kandhangan widhi, beda budining sudra mung met kang pakantuk, amilih ingkang prayoga, yen sang sena becik ala amis bacin tanana tinampika. Dhuh sang puthut pametheting kapti, tinaliti among sapunika, sangking sudra sakadare, arsa mimitran tulus tinulusna sami papanggih, aneng pustaka warta, ing saben panuju, sepening karya narendra, lowung lowung bog kawenganing pabudi, dumadi ta bang prana. Prana war eh lukita tiniti, titiga tiganing teng panitra, riwra aspatinujwa leg katri welas panuju, dulkangidah kapareng warsi, jemawan ongka sasra lawan wolungatus salikur sangkalanira, ngrupapada saliranira pribadi, nging Sonya tapagatra. Mondrarena. ===========\============= Anepangi angger Endhang Astragumiwang Mugi boten andadosaken jalaran kasikunipun pun bibi, kasebut paringipun cangkriman angger, pun bibi nyuwun pamit boten saged angaturi pambatang, baresipun saking boten gadug sami sami bangsanipun cangkriman wau pangudinipun meksa amuput epokin gmanah, manawi sampun angsal katrangan naming lajeng sigeg yen mangkaten punapa boten kathah mupangatipun nanging punika pabenipun tiyang boten jegos tebih dhateng lantiping cipta. Lah angger kauningana waleh-waleh punapa bilih pun bibi punika salugunipun sampun sepuh, manawi angger sudi angabdekaken nyengka-nyengkanipun kadhawuhan andherek dados para nini, dhasar badan sampun kisut rambut warni 2 untu kathah ingkang sampun pamitan wahyen lumampah amelar mingkus mangke angger gek andangu, lo, kok isi jeneng Endhang, emper empere endhang iku bongsa tambak segaran utawa totogan pasar legi, kaya ta endhang daliyem endhang rinem o, lah kadrawasan angger yen mangkaten menggah nami kula wau endhang kalantur amargi sajegipun dados sabatipun kyai ajar wonten ing ngardi, wiwit kala kula maksih nedheng taruna, cobi angger kula aturi anggalih, anggen kula dados sabatipun kyai bramrtani punika sampun langkung 12 taun malah barakan kula sampun kathah ingkang ngoncati dhateng jaman kamuksan wonten ingkang taksih raharja kala rumiyin kula darbe kadang sepuh, wis mu ingkampung Kratonan kabaripun sampun minggah kaos malah kula wonten ing Kedhung Lumbu ugi darbe kadang, kabaripun sampun dhateng Dheli, jalaran sampun sami panjenengan sepuh, dados kantun kula piyambak ingkang taksih ngepon wonten ing ngriki, amargi kebombang, kepengin badhe minggah kaos boten darbe waragat dados kapeksa kula antepi wonten ing ardi naming anyelaki kubur, amargi gadhanganing manungsa ingkang sampun mesthi boten saged ewah punika namung kubur, inggih tiyang sampun sepuh punapa malih ingkang dipun ajengaken. Saupami kala kula taksih nedhengipun taruna, medem-medemipun pasang kalantipaning manah dipun paringi cangkriman mangkaten. Lah punika warnanipun kang ambanuwun ing bibi, wonten janma setakreswa, cacate namung sakedhik saged dulu datan bias, ngambil saisining nagri. Adhakanipun manah kula kajawi mripat boten wonten ingkang saged andulu, boten saged amamendhet. Wonten kang saged anjupuk ugi darbe cacat kedhik datan saged ananedha, punika punapa bibi, mugi inggal andhangana dhumateng pun amba bibi. Adhakanipun manah kula kajawi asta kalih boten wonten ingkang saged amendhet boten saged anedha. Tur punika taksih sulaya, ananging kadugi nglairaken sarehning sapunika sampun sepuh naming awing-awangen boten langkung gampil nyuwun pamit boten saged ngaturi batangan. Kajawi punika pantes-pantesipun angger kula angaturi pasegahan inggih sak gadhah- gadhahan kula tiyang ngardi, sokur angger kpareng, tampi kalayan suka pirena, inggih saking kedah-kedahipun punbibi anepangi katrisnanipun angger, sanajan para sarjana sanesipun ugi kula puji sageda kapareng amudhoni, kadosta ing ngandhap punika. Menggah wujudipun tembung, remen 2 asih, 3 trisna, 4 welas punika sageda ambedakaken tegesipun kadosta: wujudipun remen pamrihipun mangkaten wiwitipun saking anu, 3
kadadosanipun saking anu, kalampahanipun saking sarana punapa, sambekala miwah risakipun manawi mangkaten. Amargi, 4 bab punika kados dados piraboting lalampahan cok tiyanga sami asring kapranggul manawi sagd sumerep wateg miwahpangruwatipun murih gampil tramping nambung pambingkasipun. Ingkang 4 bab Wujduing tembung, kasengitan 2 kcukengan 3 cacengilan 4 kanisthan punika wiwitipun saking punapa, kadadosanipun kados pundit, masirnanipun saking punapa, sampun samanten kemawon. Pun bibi Endhang Pracimasana. 1. ni endhang Pracimasana, kumlewer sinome ngrawit wiragaragakarna, wimbuh widagdeng palupi, lupiya nguni-uni, sadaya sampun kacakup kukubaning pangwikan wikan mengkoning ngatugil nyata dadi tutungguling para wigya. 2. dhuh-dhuh sang retnajuwit, kula karenan duk ngaksi, panjruung paduka ingkang, kawrat wonten bramartani, setu kliwon tanggal ping 8 dulkangidah taun jimawl tinengeran janma kalih ngesthi tunggil anggelarken kawruh adilin ghyang suksma. 3. gustio pujaning pun kakang, dasiye kawelasasih, sumedya yun puruita, supaya wruh ing sajati, jati jatining ngurip kadi duk nalika nipun uler pangendhungingra, lah punika kadi pundit, punapa ta angsal pitulunging hawa wit gunem kang wus mupakat awa sagedmitulungi, gesanging makluk sadaya, mongka yen kula ningali, endhan gugyani reki, rapete kalangkung langkung, mila judheg tyas kala, mongsa borong sang sudewi, genira saparing panjarwa mring kula. ing batasukaningdriya, yen paduka wus maringi, pituduh kalawan nyata, kanthi tondha saksi yekti, yektikula kauli, sowan mung sumedya atur sungkem bekti susetya, satata-tataning murid dhateng guru. 4. 5. ulun cantrik Janaloka pitakenipun P.Wijana, kawrat Bramartani ongka 43, tumuhu dhateng Endhang Pracimasana, mundhut teges sarta kajengipun tembung tundhabema, punika manawi kula boten kasupen kados sampun tumrap wonten ing serat saloka paribasan ongka, 185, kaca 29, larikan saking nginggil 13 wusana condhong tuwin boten nipun ula naming nyumanggakaken manawi P Wijana dereng kagungan serat saloka paribasan lajeng ngupadosa sambutan dhateng ingkang raka piyambak puthut guritna rak kagungan pun Cantrik Janaloka. ==========\=\\\\\\ Sewu sokur dene rama Sidyasidana karsa paring katrangan punapa ingkang dados pitaken kula dhateng rama Mondrarena, sareng kula nupiksani serat wangsulanipun rama dahat ing suka bingah kula Rama, mila kula pitaken ingkang awit kula boten sumerep boten rumaos yen kula nyual, kathah konca kula pembantu ingkang salah tampi, kados tai taken sareng dipun wangsuli sok kirang panarimahipun malah sok nyuda, yen kula boten leres punapa lepat rama kyai jurungarang. Pitaken kula tembung jawi punika kaperang dados pinten lengkepipun upami ngoko,madya, krama sapiturutipun makaten rama Sidyasidana Ulun dahat Punggung Mudha Madhecaneranana =========\=========== Candhakipun Darmalalana, ongka 5 Barkah ing para satriya, Manawa lalaneng ngardi, wawingit mrih dadya tawa, sira sasendhona sami, ciptanta sung basuki, mring sakehing pra lalembut kang samya baureksa, mrih samya Bantu sireki, para endhang sandi kamangkat saksana. Andedel sengkaning ngarga, lengkeh 4
sela kapaprapti, , raryan sasaji dudupa, tengangge wancinireki, yata ingkang kaeksi, mendhung dhedhet angendhanu, kiajar angandika, iki sisikuning widhi, prapteng kene dene kapethuk ampuwan. Sira padha sasendhona, tembang gedhe kang ngarangin kilayu nedheng widata, palugon Endhang Widati, sauran ganti ganti, citra mengeng sambungipun widata bongsa patra, sun miminta ing hyang Widhi,kaberata saliring sisikuning hyang. Endhang kakalih saksana, tmituhu dhawuh sang yogi, sasendhon asasauran swara rum rempek ngarangin ki ajar amumuji, kaberat saliring mendhung, pangesthi tinarima, byar padhang katon kang rawi, sokuring hyangnulya lalu lumaksana. Wus ngancik pucaking ngarga, prapteng saluhuring kendhit lampah nya kasurang-urang, geneng kanan kering trebis ngambah sela susungil krakal sapucaking gunung, tanana tatuwuhan umatur endhang widati, kok makaten wujude mara piarga. Janggeleg sela kumlasa, leseh sinelaanan krikil boen wonten tatuwuhan punapa wus limrah ngardi, ki ajar ngandika ris beda beda wruhanamu, yen rebadual daka, prapteng sapucaking kang ngardi, maksih cetha suket miwah thathukulan. Wreksa geng pan maksih kathah, marma sangisoring ngardi, akeh kali-kali tirta, umbul etuk ke waradin lamun ardi marapi, ngisore wus larang etuk marma banyune kurang, sasukuning gunung mrapi, wingitira mung pantes dadya pamujan. Umatur endhang widati, lah wetan punika pundit, jangeleg kadya papethan ki ajar ngandika aris kang lumrah den wastani, iku gunung gajah mungkur, kang wetan arga pasar, ngisort ika gunung bibi, lon umatur widata adhuh ki ajar. Taksih wonten candhakipun Endhang PRacimasana. 5
Ongka 49, Setu Wage kaping 22 Dulkangidah JImawal 1821, utawi kaping 18 Juni 1892 Surakarta Kawula wisudhan Awit saking wiyosing dhawuh ing timbalan dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun Kanjeng Susuhunan Mas Umarmadi abdi dalem panakawan ing GEdhong Minuman kakarsakaken dados abdi dalem lurah panakawan kapatedhan nama tuwin sasebutan Mas Lurah ATmaumarmadi. Kala dinten Jumungah ingkang kapengker punika, kula miring pawartos saking mitra kula ing Mangkunagaran ye ing wulan Juni taun punika, parentah ing Mangkunagaran badhe andhawuhaken pranatan sitnen-sintena ingkang anyambutaken arta laminipun sampun gangal taun mongka dereng kaseregaken ing parentah, ing wasana ngantos langkah saweg kaseregaken parentah badhe boten amaelu panggugatipun wau, pramila sakingpamrayogi kula para priyantun ingkang ami anyambutaken dhateng konca ing Mangkungaran ingkang sampun gangsal taun laminiipun dereng kalampahan kagugat punika kula aturi inggal anggadhahana aturpanyereg awit manawi sampun medal pranatan punika mangkerak rakaos inggih sampun mandar manawi kula boten angundhangaken pranatan inggih wonten pranataning nagari, ingkang tumindakipun amengkuprakawis ingkang kalampahanipun saderengipun wonten pranatan wau, badhe anglengkara sanget, ewadene sarehniing sapunika kathahparipolahipun manungsa, ingkang kalebet wiwicalaning lalanmpahan dupara, kadosta: angirupdayaning baledheg dados telegrap saha sanes-sanesipun malih, makaten wau manawi saestu tumuwuh inggih badhe boten longka. Nalika dinten Jumungah ingkang kapengker punika, kula kekesahan dhateng dhusun bawah Kaliyasa numpak kareta api mandhap setatsiyun Kaliyasa lajeng lumampah dhateng dhusun ingkang kula purugi, saurutipun margi kula gumuni ningali sakathahing sabin anggenipun sami kamedalan sadaya, awit saking lemanipun pantun ngantos sami rebah, sadaya naracak sampun wanci sepuh, saking cariyosipun prikonca dhusun ing ngriku, la karkalebet kathah sanget wedalipun pantun ing taun punika, ingkang makaten wau saibata: bingahipun para kawula dalem tani, awit sampun sawatawis dangu anggenipun boten kamedalan amila pamuhi kula mugi sami tulusa anggenipun kamedalan wau, supados boten waled pambayaraipun paos dhaeng patuhipun tuwin sampun ngantos angawontenaken paceklik punapa malih anyuda kawontenanipun durjana remeh sapanunggilanipun, (kintunan). ing bawah dalem Kasunanan ingkang makaten wau, ananging punapa lepat Para tiyang ingkang gigriya sapinggiring radinan kampong Samakan utawi gandhekan tengen sapangetan sami kadhawahan mas pulisi angegot kalening radinan wau kalayan banon utawi labor, tiyang ingkang cekap sarta ajrihan inggih inggal saged angleksanani, naming manawi tumrap dhateng tiyang ingkang kemlaratan pratitis wangsulanipun adhuh mas pulisi lajeng katingal kodhengipun badhe dipun teksa tiyang punika katingal temen kaingkranganipun dipun angge batur kalen malih wontena, gedheging griyanipun ingkang dipun tilemi kimawon pating srawang , upami botena dipun teksa kalayan wasesa, sampun kalajeng saloong wonten ingkang piturut o, mila ta mila, yen pandamelan pulisi pancen sayektos boten kenging kaanggep gampil kedah kenceng nanging sampun tilar paramarta, jalaran yen kirang kenceng badhe kacacat ingpangawulanipun nanging yen kekencengen kirang wiyar kadarmanipun e, toblas sampun gluwah-gluweh, manungsa punika sanadyan nalika nanging yen tiyang kathah, tamtu gadhah awa ingkang gigirisi, mila tedhak turning.......kirang paramarta dados thethekkan jalaran kenging awaning tiyang kathah wau. Kintunan Punapa inggih makaten tam as kasangeten ta punika. Jurugubah. Ing dinten Slasa punika kula dolan dolan wonten ing peken ageng, ing ngriku kula sumerep tiyang jaler satunggal watawis wanci 35 taun rasukanipun sembagi abrit tanpa udheng, 1
naming kondhe kemawon gadhah cacat mripatipun bilo satunggal saweg angawis gembok nail...kaliyan rante wonten ing Klithikan dumadakan wonten pawestri endah ing warni saking kilen dipun iringaken tiyang jaler satunggal, pun bilo kamitenggengen anggenipun ningali ngantos anereng-nereng, dipun takeni anggenipun ngawis gembok wau sampun boten angrewes wasana gembok lajeng dipun selehaken angetutaken lampahing wanita wau kalayan anyenggol-nyenggol gumun kula dene pun bilo wau boten pisan kengetan yen kakirangan wiwicalaning awakipun sareng kerep dipun pandhelenging dhateng tiyang jaler kanthining wanita wau, p[un bilo semu ajrih, lajeng wangsul andumugekaken sedyanipun tumbas rante tuwin gembok wau, lo, tiyang gesang punika yen sakinten kirang sembada bok inggih sampun sok makaten. Kintunan ========\ awon nganggur mas embelk manawi.......rujuk. jurugubah. Tuban Kula kamipurun anamtokaken bilih ing taun punika, badhe boten awis tedha, awit anitik kawontenanipun taneman pantun tuwin palawija medal sanget ing sapunika reginipun uwos ing dalem sadhacin ingkang sae naming f 2,59 sen nyengkanipun regi 25 sen naming reginipun kalapa ingkng awis sanget. Menggah kawontenanipun prakawis pulisi: amandung garameh sapanunggilanipun sapunika kenging kawestanan sampun ragi wontenmendhanipun naming prakawis raja-raja ingkang dereng wonten mantra-mantranipun mindha kados ta nembe punika sadalu ngantos rambah kaping kalih wonten prakawis raja-raja, adjaib, apakah daja oepajanja akan goena tjegah fatsal itoe, hem! Amat soekarlah bagei prijaji politie. Pethikan Kala malem Kemis kaping 2 wulan Juni punika tokonipun tuwan MUkamad al Gangguni ing paken Batipuh nagari Padhang kalebetan pandung, sarana angebur konten ing wingking, butulipun leres ingkancinging konten wau, kados kados pun pandung wau sampun nate sumerep pandung wau wonten ing lebet lajeng anyumed dilah ageng, amilih ing barang ingkang sae-sae pangaos 1200 rupiyah, punapa dene mendhet sangu yatra 40 ruipyah, ing samangke priyantun pulisi saweg rebut ngupados katerangan. Anembe punika ing kitha Melburne, wonten wanodya pinten-pinten sarta anak-anakipun sami adus wontening saganten padusan ingkang sampun winancak suji mubeng, dumadakan wonten sawijining wanodya sumerep ulam cucut anglangkungi agengipun badhe anyarap, pun wanodya wau sakalangkung gugupipun anglangi ririkatan kalayan acerek-cerek nedha tulung, rahayu: ulam cucut wau kaget nunten kesah, pun wanodya wau lajeng angglandhangi anak- anakipun kabekta mentas dhteng dharatan punapa dene rare anaking mitranipun saged mentas saha sakalangkung nuwun maring pangeran dene saged lumajeng rikat awit sadhatengipun rare ing pentasan wau, ulam cucut dhaten gmalih ambekta konca ulam cucut alit nanging ulam cucut alit wau kenging pinajahan panjangipun 6 kaki, wonten malih kancanipun kininten panjangipun 12 kaki, nanging sged medal saking wancak suji, sanadyan ugi sampun katton nem panggenan, wasna kasumerepan bilih malebetipun ulam wau, awit wancak suji ingkang kakum ing toya wonten ingkang risak. 2
poelong obat derri Cauvin.---sekarang troesah berkata kata lama derri ada patoet dan haroes besaar derri poelong obat Cauvin, akan beki nbrissih darah, atoerkan krdja derri bagian badan, dan bekin qoewat badan-nja orang segalla, bagitoe dia soedah kenal di mana mana. Apa terlebeh ada ennaq kapan pake, dia boleh ambil dan misti pake sedang di makanb, lajin sakali ada sama oepaja roepa itoe, jang bekin gadhoeh besaar di dalam orang poenja kardja. Roepa tepake jang ada toeroet satoe satoenja bosetta bekin trang itoe, dan bagitor tiada bahaja apa apa bekin salah kapan pake. Poelong obat Cauvin bolehdapat di mana mana doenija segalla (II) =========\========== Panjurung Anepangi mitra Endhang Werdiningsih. Adhuh mitra amaringi jarwa tembuung, sabab sapanunggilanipun sakalangkun gpanuwun kula kados sampun ceples, kalayan kanggenipun ananging sareng mitra andangu bedaning tembung, wruh sapanunggilanipun o, nyuwun pamit kok kaengetan kula boten saged dumugi ngriku, o, inggih tiyang ngredi nun, malah tembung ingkang kangge saben dinten wau karma dhusun kados pundit keninggipun kangge waton kados ta belo punika dipun kramakaken belut, gori dipun kramakaken gonten watonipun punapa, inggih limrahipun sadhusun ngriku. Manawi kalimrahipun tiyang tanah kula pareden gajegipun mangkaten. 1. weruh punika sumerep barang ingkang kasat mata sadaya 2. sumurup punika saserepan maligi ingkang ngawaki piyambak 3. tumon, sumerep wawarnen sapisan ingkang dereng sarawungan 4. uninga, merit bausastra kok kados tembung kawi,jarwanipun sumerep 5. andulu, merit bausastra kados tembung kawi, jarwanipun ningali 6. nonton punika manawi boten kalintu, non sumerep ton katingal. Nanging sadaya wau boten kenging kaangge waton amargi punika tembungipun tiyang padhusunan ngriku sadaya, utawi malih manawi kula kadangu tegesipun bares kimawon boten sumerep wasana nyuwun pangapunten. ENDHANG PRACIMASANA. Ngukuraken ardi, sowan ing Mondrarenan. Kapundhi tinundha tundha, tondha yen sih rama rumaket siwi, sung jarwa wejering tutur, atining tatakrama, karacuting welas asih sabar maklum, lumepas ing tatakrama, bok bilih maksih nalisir. Mongka tra-traping pangetrap, rosing patrap lungguhe kangmaligi, ing wedhatama sinebut socaning kangjiwanggga, nggon-anggoning agama sucining kalbu, maksih kodheng atmajanta, tanlyan bodho cupet budi. Endhang Pracimasana. ========\===================== Sampun lami kula boten saged angaturi katrangan dhateng pitakenipun mitra cantrik janaloka, awit saking kapambeng ing sabab anak bojo sami ginanjar sakit panastis andandosaken karibedaning manah kula, dados leres cariyosipun mitra kula srikresna pujongga ingkang tumrap ing serat pawarta indhiya Olandha, bilih tiyang gadhah anak bojo punika naming badhe anuwuhaken jerenganipun boten susah kula wedharaken ing ngriki, amargi paramaos kados sampunboten kakilapan dhateng panjurungipun sang srikresna pujongga wau. Mitra cantrik sampeyankula alem saged dhateng raos dene saged ambedakaken tanduk kaliyan kriya, ananging bedaning aksara purwaning lingga dereng sampeyan galih. Pataken sampeyan tembung plangkan tumbak kaliyan sanggrhan manawi merit pitaken sampeyan punika dipun wastani tembung punapa, cekap kula wangsuli, tembung aran manawi rimbagipun palangkan punika daya wacaka sanggrahan punika lingga. Wasana sadaya wau kula nyumanggakaken para saged. Angaturi pambage dhateng sampeyan ing panyaratan ngriki angger sastra miruda Sidyasidana. =========\=========== paman raden Widyakamawa, panjarwa sampeyan kawrat bramartani, ongka 46 sampun kula tampeni kalayan suka bingah ing manah kula, sarta sakalangkung sanget ing pamundhi saha tambahing kasusahan menggah 3
panuwun kula,mangakten malih menggah paring sampeyan barkah wau lajeng kula simpen wonten telenging kaengetan kula, supados sageda dados lalantaran indhaking saserepan kula saking barkahipun paman sarta mugi angsala pangestunipun paman tuwin pangestunipun rama raden undhakan sastra miruda, rama raden panitisara, kula mugi lestantuna saged salanggapan pangandika kaliyan para para maduda. Kajawi punika mugi kauningana paman menggah anggen kula lajeng tumarecep akrami paman dhateng panjenengan sampeyan punika saking cariyosipun ibu kula dewi Tarsini, panjenengan sampeyan punika kadangipun naksanak eyang kula ramnipun ibu wau kaliyan ramanta kadangipun tunggilyayah rena, mila sampun pantes kimawon tembung kula [aman dhumateng panjenengan sampeyan wasana pangastuti kula katur panjenenganipun paman. Ing Janggala manik tanggal kaping 12 wulan dulkangidah ing warsa JImawal ongka 1821 Pulunanta Wiratmaka: ===========\================ dhh mas Wiratmaka rehning kula punika dereng pisan-pisan gadhah kawruh aksusastran tuwin tembung kados sampeyan mila mugi sampeyan dhanganaken paring katrangan pitaken kula ing ngandhap punika. Kados pundit panganggenipun tembung 1. saengga 2. kaya 3. memper 4. tiru, 5. pindha 6. rikat 7. kebat 8. enggal 9. nuli 10. angge sampun amun gpunika pitaken kula lajeng kawedhara ingkang pratitis. E meh kasupen kula dipun weling bibi endhang wrediningsih kapurih pitaken dhateng sampeyan nalika bibi macak panjarwa dhateng endhang pracima sana sampeyan punapa nyumerepi, dene kok saged mastani biih nedhak panjarwanipun Jakalengkawa, kalih dene bibi pitaken kajengipun tembung sampeyan ingkang mungel ingkang tumuhu dhumateng ingkng raka kyai Janggan samoga, kawrat bramartani ongak 42 punika punapa dhumateng Janggan Samoga, punapa dhumateng kakangipun Jangggan samoga, mugi sampeyan kaparenga paring katrangan dhateng bibi endhang wrediningsih piyambak Kula pun Pregiwa. Puthut Guritna, anggen sampeyan jawab pitakenipun Cantrik Janaloka, lepat sadaya, plangkan tumbak sampeyan wastani karanawacaka, punika kados pundit, mongka karana wacaka punika ater-ater, pa, tumrap sangajenging tembung tanduk mwi panambang An tegesipun pirantos. 2. pasanggrahan sampeyan wastani widyakerata, dupeh nyigeg na, lah lingganipun punapa, o la bilahi ane, slanggapan ujar karocantrik Janaloka kaya ngono, iba gone ngentrog wntis kicantrik sampeyan dipun pasrahi tanduki kriya kalih andong dhadhapan sagah punapa boten. Lo lo sapa ketepas-ketepus kuwi, e wiryamartana, sareh ta, sareh rumiyin sampun kok lajeng saha saha ngandhar-andhar makaten babasanipun, sabarang reh iku yen sareh tan rekasa pamisesanira, dene yen kasusu wekasane kasaluru, kados ta pitakenipun sastra marwa leresing panyerat kacang tinggal lanjarane, punika cekap dipun wangsuli makaten sastramardawa sampun leres panyerat sa peyan piyambak boten susah kados wangsulan sampeyan yen saka lingga anu, ngene, yen saka lingga anu, ngene, o mindhak ngrowani ajang, hyah sampeyan rak murihi ngalem terang, ta, ning malah rewel awit kepripun dene wonten kacang nilar kapal utawi jara, sakjeg kula gesang dereng nate mireng tembung ingkang makaten wau, kalih dene malih anggen sampeyan negesi Ne, bedanipun kaliyan ning, saya beka, cekakipun sampeyan ngantos satos ta ing tembe, upami sampeyan ngumel-umeli kula gampil bae wong maoni, mesthi kula wangsuli bilih angel sanget awit ing ngatasipun tiyang amaoni punika kedah 4
sampun kanthi nalaring budi premati, dene anggen kula boten lajeng anjawab pitakenipun cantrik Janaloka ingkang dhateng puthut guritna, sarta pitakenipun sastra mardawa ingkang dhateng sampeyan punika namung awit saking dereng angsal lilah ipun ingkang pitaken coba upami dipun puriya, e mesthi rampung sami sanalika, boten dhik temene mung nganggras mawon. Canbtrik Janalika, sampeyan rumiyin mestani bilih kula lan asing budi, sarehning rumiyin kula saweg kapambeng, dados boten mangsuli, sapunika wangsulan kula la sarlanas. 16/11/21 undhakan sastramiruda. ====\========= Sambetanipun cariyos Kalilah tuwin Daminah Yata wonten brahmana sawiji, kang pinupul neng ngriku sumewa, nama Brahmana Barsuyeh, alon nembah umatur, dhuh-dhuh gusti srinarapati, manawi wonten sabda, tuwan kang dumawuh, anduta jasat kawula, nedhak tuwin kapundhut ngarsaning ngaji, ambayakti sandika. Nembadani dhawuh padukaji, myang antuka ing pangestu tuwan ing benjang sageda tetes kadi karsanta prabu, sriumansyah suka miyarsi, kapareng gya ngandika, eh barsuyeh wiku, sira sun tuduh lumampah, marang ngindhu nedhaka kitab kaedi, yenw us gawanen pisan. Konjuk marang panjenengan mami, lamun bangkit kalakyan ing benjang, sun ganjar sira wit dene, setya tuhu ring ratu, lah ta mara barsuyeh iki, minongka sangunira, dinarkehe sewu, barsuyeh sigra manembah, anampeni dinar sewu sarwi pamit mring nata wus kalilan. Sri Hurmansyah jeng kar ngenya puri, kacarita Barsuye lampahnya, saking ngarsaning pamase, terus tan mandheg mangu, neng muhara numpang jong nuli, ambabar layarira, trus mring nagri Hindhu, lami ngambang neng samudra, duk samana barsuyeh sampun angancik plabuwan Hindhu setan. Mudhun saking giyota lumaris mring jro kitha kampir marang pasar, ngiras pantes atataken wis mamyang kampungipun wiku ingkang sinedyeng kapti, wus ing antuk wansulan atasing pangrungu, barsuyeh tandya umangkat angupaya tantara dangu kapanggih sang yogi lagi lenggah. Myang ing ngadhep sagunging pramurid pepak andher gunem genu rasa, yata kacarita mene, nalika nyangsang wiku, wruhpraptaning barsuyeh nuli, ing ngancaran alenggah, pinabra meng wuwus dhuh dhuh teja sulaksana, tejanira sumitra kang lagya prapti, wingking pun dipinongka. Taksih wonten sambetipun Umar Sandi. 5
Ongka 50, Salasa Paing kaping 25 Dulkangidah Jimawal 1821, utawikaping 21 Juni 1892 Surakarta Ing kantor Banagari ngriki, angsal pawartos temen saking Pakalongan tuwin saking Kudus utawi saking Juwana bilih samangke wotnen arta kretas tiro regi Rp 500, wondene arta tiron wau ingkang mradinaken tiyang keling saking Surabaya, mandar ing kantor Bans ampun angsal katrangan saking rat panyustisi, menggah cirinig arta tiron punika kretasipun asemu jene, leter utawi nomeripun wonten cacadipun sakedhik bilih dipn waspadakaken sarta dipun wolak-walik anggenipun ningali, lajeng ngatawisibilih arta wau tiron. Enggal punika Kanjeng Parentah ageng nagari sampun andhawuhakenundhang-undhang supados sadya tembaga, sami titiyang sami angatos-atos manawi anampeni arta anyumerepana ingkang temens arta ingkang palsu, wondene ingkang temen punika inggihpunika V.O.C. manawiingkang palsu aksaranipun aksaranipunmangkaten OVC kuwangsul mangkaten CVO inggihpunika V.C.O. kajawi saking arta ingakng mawi aksara magnkaten kedahanyumerepi sudanign bobotipun. Kumedhi pilis ingkang nembe mitontonaken wontennagari ngriki, ing mangke anggiyaraken kasagdanipun wonten ing Singapura, saha lajeng badhe dhateng ing Batawi,bilih sampun sawatawis laminipun badhe wangsul dhateng ingSurakarta ngriki malih. Wondene ingkang badhe kagiyaraken inggih kados ingkang sampun kalampahan sarehning tuwan kaaptin rusel sampun pralaya dening Singabarong,s amangke ingkang badhe mangereh kridhaning singabarong wau sanes para tuwa ananging wanudya, lahsaiba anggenipun gawokaken. Punapa malih kuidhi wanara, srengggala kuda sapanunggilanipun samangke sampun wonten Samarang, boten lami badhe dhateng Surakarta ngriki. Enggal punika wonten walandi mendem sange ambvruk wonten waradinan dhusun ing grogol sarehning mendemipun sanget sarta sareng katitipariksa dening raden ngabei puspapranata panewu dhistrik ing Grogolan walandi wau gembolanipun isi yatra awarni-warni ngantos atusan tuwin angandhut erloji, sanalika wau walandilajegn kapasrahaken dhumateng asistenan awit saking dhawuhipun kanjeng tuwan asisten barang darbekipun walandi wau, samasa tuwans ampun mantun endemipun ugibadhe lajeng kaparingaken. Kala dinten Akad kaping 19 Juni punika wanci jam 11 siyang kula tangi tilem amireng tiyang gendhingan grompol wonten inglatar kula, saksana kula medals aking griya, lahing ngriku kawistara ingkang gendhingan grompo wau tiyang sade jampi gandring saweg jogedan dipun rubung ing rare kathah, kaleresan sagne sampun lami anggen kula badhe tataken dhateng tiyagnmakaten wau, nanging dereng saged kalampahan, ingmangke bokmanawi saged kaleksanan, saksana tiyang wau kula undang malebet ingpandhapi, sasampuning kula sukani wedang lajeng kula takeni margi saking punapa dene andika ngantos anglampahi panggaotan ingkang makaten, inggih leres boten colong seler utawi nerak wawalering nagari, ewadene pratingkah makaten punika rak kenging winastan dados pangewan-ewan klebet ing babasan tiyang pejah kulitipun, ing wiwitan tiyagn wade jampi gandring wau boten purun pasaja, wangsulanipun bilih boten kula saranani jogedan makaten boten pajeng, sareng kula dhedhes dhedhes kalayan juwet lajegn pasaja, sayektosipun kula tuwin sakathahing tiyang wade jampi gandring sadaya, punika tiyang angguguru, mendhet pasugihan, pitedahipun guru kula, kinen anglampahi makatenpunika laminipun kalih tau, mila kula mituhu purun anglampahi wirang isin awit sampun kathah kayektosanipun ingkang lajegn dados sugih, kula lajegn pitaken guru sampeyan namanipun sinten sarta griyanipun ing pundi, wangsulanipun guru kula griyanipun ings alebeting paresidhenan ing Purrwareja, dene namanipun utawi dhusunipun bilih sampeyan badhe tumut angguguru, inggih kula pasajani, kula amangsuli, o yen kula ngangkah kasugihan panggayuh kula mongsa makatena, wasana tiyang wau lajegn andugekaken anggenipun nglugas raga. Kintunan. Nalika ing dinten Akad kapingker punikakula pinuju dolan dhateng griyanipun sadherekan kula ing kampung Kartadipuran lami, kula dipun cariyosi manawi kaum ing ngriki punika nami: S.M. remen sanget ngabotohan belit nuju saweneh ing dinten rama kaum saweg pinuju 1
ngisis ngadeg wonten radinan sangajenging griyanipun lajegn wonten rare saking kilen manggihi rama kaum gatosipun mangke dalu dipunjak ngabotohan rama kaum nyagahi, wicantenipun: iya mengko yen oleh jaluk dhuwit kambi konca ngomah, nanging aja kok temtokake. rare mangsuli: inggih , rama kaum lajegn mantk kapanggihestrinipun ingkang estri kinen made gadhahanipun udheng ingakng mentas anggenipun babar, mbok kaum inggih lajeng mangkat made udhengipun boten watawis dangu bok kaum dhateng saha sampun ambegta arta papajenganipun udheng wau, arta lajeng kasukakaken dhateng rama kaum rama kaum nampeni semu bingah rumaos kasambadan kajengipun pukul nenem sonten sampun wonten ing radinan angkahipun ngentosi rare ingakng ngajak wau, sareng pukul satengah wolu ingkang dipun entosi wau dhateng, cekaking rmbag sampun kadadosan malah ngantos sdalu muput ananging rama kaum kawon artanipun telas sdaya, badhe mantuk taksih katnggelan badhe tumut sampun gusis artanipun namung tansah dheleg-dheleg kemawon sareng pukul satengah nenem enjing ingkang main wau sampun bibar, rama kaum inggih lajeng tumut mantuk sareng dumugi griyanipun rama kum lajeng ngrumiyini wicanten kaliyan estrinipun manawi artanipun telas bok kaum lajeng mangsuli kathah-kathah dhateng ingkang jaler, wicantenipun: saiki uyen kowe ora gelem mareni gomu dhemen botohan luwih becik aku pegaten bae, rama kaum mangsuli, semu muring-muring, iya ta wis saiki tak mareni lehku dhemen botohan nanging wis menenga, mengko yen krungu tongga teparo mundhak ngisin-isini. Wasana sareng let kalih dinten panuju ing dinten Salasa kula sumerep piyambak kinten wanci pukul satengah sanga dalu rama kaum mara tamu dhateng panggenanipun tongga sacelakipun griya kang dipun geni, sarehning kula gumun sanget ing ngatasipun wajibing agami wekasan ngrisak sarak sarengat dados kula nastitekaken sumerep rama kaum anggening mara tamu wau gatosipun inggih ngabotohan ingakng punika prayantun kang kawogan punapa boten prayogi angengetaken patrap makaten wau Pun satuhui Tuban Para paben ingkang agugujengaken Kocapa: nembe punika wonten sawenehing tiyang dhusun lumampah saking kilen mangetan ing radinan salebeting kitha mawi rokokan kapethuk sawenehing tiyang, ugi tiyang dhusun lumampah saking wetan mangilen sareng tiyang ingakng lumampah saking wetan wau sumerep bilih wonten tiyang lumampah mawi rokokan tumunten amendhet rokok saking ngesak sarta nembung tumut nular latunipun ing ngriku tiyang ingkang dipun tembung katular latunipun wau lajeng engggal angulungaken rongkokipun sasampunipun katular, sarta sampun mempan rokok kaangsulaken dhumaeng ingkang darbe, wasana tiyagn ingakng darbe rokok wau boten purun nampeni, sarta lajeng ngatag supados kabucal kemawon awit rokok sampun cendhak ananging tiyang ingkang anular latu wau kipa-kipa boten purun ambucal purun boten purun tiyang ingkang darbe kapeksa mesthi nampeni rokokipun ingkang mestas katular latunipun inggih sanadyan kapeksa kados punapa kemawon ugi taksih boten purun nampeni, sarehning kakalihipun sami cukeng rekeng, boten wonten ingkang purun ngawon tansah diya-diniya, wekasan anjalari dados kekerengan ingkang ngantos sami tatabokan boten dangu katungka dhatengipun para tandang lajeng kapisah, sarta kakalihipun lajeng sami kapurih andumukaken lampahipun sowang-sowang, rahayunipun nalika punika boten kadengangan konca pulisi. Pun Kesed Lh ayen sami angatasa dhaeng pulisi, kados pundi pangrekadayanipun ingkang kaangge ambirat prakawis punika, hem iba kasusahaning para pulisi Jurugubah Pethikan: Ing dhusun Wanakrama bawah dhistrik ing jejeran Ngayogyakarta samangke kadhatengan dhukun tiyang saking Surakarta, sade sawarnining jampi, tiyang sakit punapa kemawon 2
dhukun waui sagahj nyarasakenpunapa dene yen wonten tiyang kalaratan nedha dados sugih punika lajeng dipun sukani jimat pasugihan nanging jimat wau dipun ragani Rp 5 kenceng, priyantun pulisi anggalih prayogi sanget kyai dhukun wau kasimpen wonten ing kunjara, saksana badhe kacep[eng, ananging kyai dhukun mageg kasuranipun angamuk ewadene pulisi teka saged amikut saksana kuyai dukun kasaosan dalem gedhong ageng ingkang winastan balepawrakan. Ing kitha Rembang wonten cina satunggal kala tanggal kaping 10 wulan kaping 4 ingkang kapengker punika, ingkang estri manak medal jaler nanging aneh, nadyan awakipn namung satunggal nanging sirahipunkakalih, sakathahing cina ing Rembang sami dhateng ningali bayi wau, kalayan nyuukani arta dhateng ingakgn darbe anak wau, tiyang satunggal nyukani 10 sen mila andadosaken kauntunganing tiyang sepuhipun bayi wau ngantos sapriki taksih gesang, saha dipun namakaken K.A.G. andadosaken gumuning tiyang kathah, kula inggih saweg sapunika ningali rare kados makaten. Wonten tiyang raosan tembung Bayalali, tetesipun baya punika pakewed lali punika supe, amargi aking punika, kitha Abayalali awis awis katrajng ing pakewed kados ta sasakit kolerah utawi sanes-sanesipun, trkadhang inggih kasarambah nanging boten sanget kados ing kitha sanesipun awit sakathahing pakewed sampun kasupen, kitha klathen leresing tembung mlathen kabekta saking namaipun ingkang murwani babadhe ing ngriku kyai mlathi, samangke klanturing tembugn dados Klathen lah makaten cariyosipunpara sepuh, leres utawi lepat kula nyumanggakaken dhateng para winasis. Tiyang Ngarab anama She Sulur griyaingkampung Nyamplungan Surabaya, katimbalan ingkngjeng tuwan Asisten Residhen kilap ingkang dados gatosipun nanging pun Sulur boten purun sowan tansh ambaguguk awuthawaton mila lajeng kacepeng dening pulisi, kadamel tontonan urut margi ageng, wiwit saking kampung Nyamplungan ngantos dumugi ing kantor pulisi, kathah tiyang ingkang sami ningali dhateng kyai Seh Sulur wau, lah punika kadadosanipun tiyang ingkang sumuci-suci ngantos ambangkang saking parentahipun wakili Allah ingkang nguwasaning praja. Panjurung Pundi kang leres prayogi kaanggeya Kula mestas maos serat wiyata Wedhatamq, ingkang kaecap ing tokonipun tuwan Pogel Pandherheidhe Surakarta diningrt kula tansah kasengsem ningali, awit suraosing wulang kula sakalangkung condhong, lan maremi manah kula anglangkungi winejang dening par guru- guru, malah sakathahing para guru awis ingkang mangsitaken bab eninging manah ingkang lugunipun dados sarananipun pambukaning wrana ingkang mongka aling-aling ing pandulu dadalanira satnggal, anamung wonten sakedhap cuwanipun manah kula, kasbut sekar gambuh dene amungel sucine tanpa banyu, amung nyunyuka ardaning kalbu ing ngriku sanget kawidhengan kula dene lantaraning ening saking anyunyuk ardaning kalbu, saking pangraos kula lepat ingkang nedhak suwawi mondrarena punapa leres anyunyuka arda manawi kula badhe nandukaken ening mongka saking anyunyuka arda, tamtu boncah banceh abuyar boten kantenan kados pega kang medal ing tutuk ambyar katiyup dening ilining swacana, amila sakin gpamanggih kula, mirit saking lampah badhe nunggilaken raos manawi sucine tanpa banyu amung nyunyuda, apakah tidhak begitu nyi nEndhang Pracimasana, dhuh para mitra winasis mongga sai kagaliya leres lepat mongsa borong. Sinerat ping 15 dulakangidah Jimawal 1821 Sidyasidyana Kasmaran Kula maos bramartani ongka 43 ngamot panjurungipun mitra kula ingkang sisinglon nama P wijana, sanadyana panjurung wau boten tumuju dhaten gkula, sarehning sampun sawatawis 3
dinten bibi Endhang Pracimasana dereng suka panjarwa dhumateng P wijana, mila ing sasaged-saged kula jawab tados ing ngandhap punika. Tembung Tundhabema, punika samukawis ingakng mewah ing beka, kadosta, tiyang angangkah samukawis dipun sangeti, pangraosipun langkah, dipun angkah-angkah lirah wekasan boten dumugi, sanajan pikir inggi hmakaten ugi, dipun kasab bilih kawadhagen dipun alus bilih kalusen wekasan katanggelan boten kadadosan Lugu anggen kula nedhak buk (jaka kandheya) wasana leres lepat kula anyumanggakan sampun nun kalilana mantuk dhaten gpadhepokan kula ing Jayasukadgan. E la, meh kasupen badhe manggihi puthut guritna kalu nun Dhuh, sumitra sang puthut guritna, mugi wotnena sihpitulungan sampeyan sarehning kula punika tiyang cobolo, supados sageda ical kliliping maripat kula, mangkaten malih saiba bingahipun manah kula, sampeyan pariksani pitaken kula ing ngandhap punika, sabab punapa manawi kula tilem teka lajegn supena. Lah samanten kimawon rumiyin raden lajeng sampeyan jawab ingakng pratitis minongka lalantaran supados sageda dados mitra sae. Kaping 15 dulkangidah Jimawal 1821 mitranta pun Cobolo Sinduaji Embok inggih para widayaka sami karsaha anggalih kawontenanipun, na, gondhel pangangggenipun sastra wa saemper kados tiyang ambingahi makaten anilar utawi pancen tanpa waton. Jurungarang Candhakipun Darma Lalana, ongka 6 De kawestan Arya Pasar, punapa wadine kyai, kyai Ajar angandi, kabare duk Jaman nguni, singa kang munggah ngardi, prapteng arga pasar iku, miyarsa swara gumyuh, kumndhang kadyaswaraning , manungsa reg peken samya sasauran. Umatur Endhang Widata, nginggil punika ing pundi, ardi sing nger warnanira, ki ajar ngandika aris iku ing ngaran masjid celak sela kapa dhuwur, sakiduling mansjidan paseban wus katon iki, sakidule paseban ing kawah lawas. Kawah lawan munggahira, kawah anyar katon iki, jro kawah thukulan arga gunung anyar kang matiri, yen pampet kukusneki, baledhose dadi ladhu, udan wedhi lan sela, payo sinerang lumairs ing sun selak bronta sasmitaning suksma. Sinerang lampahireki, ing paseban sampun prapta, lingsir kilen samya ngaso,endhang kalih adudupa,neng luhuring paseban Enmdhang manis aturipun kyaiwadine punapa. Nami paseban puniki,kyaitegese punapa, kyai ajar ngandika lon marmane jeneng paseban para ingkang tirakat jujuge kene sadarum nglairken saciptanira. Upama karaton iki, ngalun-alun paminira, yen anakarsaing katong, anglabuh agem-ageman ing kene jujugira, endhang widati umatur, kados pundi patrapira. Yen wontenutusan sang sri, utusan nglabuh mring arga, sinten kang tampi ing ing tembe, kyai ajar angandika, ehEndhang kawruhanta, wis kaelokaning ratu, iku mrojol saka nalar. Nguni dutane jeng mulki, duk anggawa lalabuhan neng pasebansamya andher, abdi dalem srinarendra,jajar juru lan lurah, mantri panewu wus kumpul, neng kene nulya dudupa. Taksih wonten candhakipun Endhang Pracimasana Yeka minangka pasumbang tumrapign pustakawarti: tekang kadya ring ngandhap punika: candhakira kanangwiyatarja. Wonten malih, ingngucap laku sang wiku, pindhanya tan tebah, agemen kawruhireki, ring mulane mijilaken kawruhira. Ing pangangep ing driya ingkang rinangkus umeneng enengi, wekasupan ing kang pangakupi, kangtetela tan ana kang ngenangena. Pan wus padhang 4
pangidhepira linuhung, wusupuwung jati, panemuning buwaneki, marang siye aneng trilona salaka. Lir mukpaning toya sat tanpa dunung, pandatan kantenan warih idatan kaepi, ing ngulataning ngagni datan katingal. Myang ngingkawah, ingngulatan tan kadulu, mangkana upama, telas petyas amindhani, ing pada bathara, kamukupane pisan. Mandheg gering, wisesa pamulanipun dukup pra agesang, mamindha ing dalem mati, pinanggiyan tan ana sangsayanira. Wonten malih saweneh leksupangwiku, angleburig dosa, mamala ingakng ngutami, satelasnyaing sagunge kawruyhira. Tan anemu, kamukupanira wuwus puwung, yaiku upaya, datan pabalikan nenggih, teken gpadawisesa lin nepas pisan. Taksih wonten pambetanipunmalih. Ingkang manulat pin gpapakemmuhung sawantahi kewala, dera ki jaka pranawa sidhi sang dhudhukuh ing Mendhangpraswa. 5
Ongka 51 Setu Legi kaping 29 Dulkangidah JImawal 1821 utawi kaping 25 Juni 1892 Surakarta Aneh Mbok Sidi, Ing Gemblegan, pangupajiwanipun aade gendhis kalapa, damel pyambak satunggiling dinten nuju adamel gendhis sareng sampun rampung, angsal angsalanipun 200 tangkep wasana lajeng kasade, dumugi peken lajeng sami dpun sigari: lirangan sanalika bok Sidi anjenger, awit salebeting gendhis isi tekek pinanggih pejah, sadya sami isi tekek gendhis 1 tekek 1. Pun rasmirah tiyang estri wuta, punika gadhah kagunan saged andondomi, manawi nyerapaken dom kaliyan mungkur, kalebet aneh. Pak Sari: tiyang jaler wuta saged amenek wit kalapa, sarta saged nitik enem sepuhing kalapa, kalebet aneh kaping 2 Pun Diran rare jaler wuta, punika gadhah kagunan andadosi erloji, saya aneh sanget kaping 3. Mas Bei K kagungan abdi wuta kalih, punika sadaya panganggenipun sami, nalika bakda siyam punika, dipun enggeni epeklaken jene kalih pisan wasana ingkang satunggal ngangge epek laken cemeng, dipun naruh-aruhi lurahipun eh epek mu laken kuning kok ora ko anggo apa sababe, pun wuta mangsuli: punika rak inggih kula anggeta: lurah mangsuli gumuyu: eh kuning kuwi rupane kaya apa ta, wuta mangsuli: kuning punika rak lincip ta, lurah gumujeng kekel nanging inggih leres pun wuta, awit salaminip[un dereng nate sumerep warwarnen abrit cemeng. Pun Rakimin griya ing kampong Singadutan Gandhekan tengen juru angladosi wewelinganipun para priyantun pasisir moncanagari, kala senen ingkang kapengker, nampeni bestel saking Samarang, mawa serat ungelipun makaten: Surat dhumateng Rakimin ing singadutan Gandhekan Tengen Surakarta. Sareng punika kula ngintuni arta warni wukon jene kalih iji, kula sampeyan kintuni conto, udheng modang tiga iji, sinjang bathik cap-capan latar pethak kalih iji, latar cemeng kalih iji, sadaya wau sampeyan pratelakaken reginipun ing dalem sakodhi pinten jalaran manawi ing Samarang saged lampah kula badhe mendhet kathah dhateng sampeyan dene wukon jene kalih iji wau sapinten tirahanipun lajeng kakintuna sareng kaliyan pameling kula conto conto wau kados adapt. Deresan kaping 6 Juni 1891, pun Maliki. Rakimin nalika sampun maos serat wau, lajeng aningali artanipun wukon jene kalih iji, sakalangkung mandhelong manahipun elo, jebul sanes wukon jene yektos inggih punika benik wedalan took, ingkang warninipun angimba wukon kondhe, dipun icali anceripun katemplekaken ing serat dipun ancur, lo mongga rak elok ta, wonten tiyang gugujengan kimawon mawi dipun wragadi prabeyani bestel yen kasandhunga wontening margi mokal jalaran lakipun boten wonten ingkang risak. Kintunan Kala dinten Rebo kaping 15 wulan Juni punika kula kekesahan dhateng dhusun ing Lawu sawetanig kagungan dalem pasanggrahan ing Langenarja let banawi, gatosipun angurmati adegeing cungkubipun luluhur kula ingkang wonten ing ngriku, kula nyipeng sadalu, awit adeging cungkub wau wonten ing dinten Kemis sareng jam 4 siyang, kula mantuk lampah kula medal ngajenganing kagungan dalem pasanggrahan ing langenarja, wonten ing ngriku kula sumerep rare jaler watawis wanci 12 taun saha rare estri watawis wanci 10 taun sami tukaran prakawisipun sulaya anggenipun ngaben gangsir, pun estri sakalangkugn sudiranipun asusumbar, 1
katawis anggenipun pathenthengan lir pendah dewi rara srikandhi putrid ing Cempa Palareja, nalika badhe perang tandhing kaliyan dewi Raras Ati garwa paminggir ing Madukara, sanadyan pun estri wau kawon ageng, ewadene boten pisan rumaos badhe kwalahen ananggulang mengsah ingkang anglangkungi agengipun tur jaler, dene pun jaler kataman ing panantang tuwin panguman uman ingkang akathah=kathah punika, sewu dupara bilih ajrih a, ewadene tandukipun kasanggi sembrana kemawon kaliyan gumujeng, sareng pun estri anjengkangaken pun jaler males anjengkangen sakathahing tiyang ingkang ningali sami gumujeng ger-geran rare jaler wau inggih tumut gumujeng, dene pun estri asemu wiring, mundur alarasan sarwi karuna, rare jaler lajeng dipun ujar ujari kathah kathah denign tiyagn sepuhipun rare estri wau, nanging inggih kasanggi gumujeng kemawon awit sampun rumaos angsal-angsalan. Kintunan Pethikan Ing nagari Sepanyol wonten tiyang saged damel mariyem ingkang saged mungel kaping kalih ewu ing dalem samenut lah punika angemperi dadamel latu ingkang sakalangkung prayogi kangge wonten ing paperangan. Tuwan Grap ing apilir totohan kaliyan tuwan Baron Risepon sami ing kitha paris kathahipun 25 ewu rupiyah, tuwna baron Risepon amastani yen ing dalem tiyagn picak angemis 100 punika wonten 50 ingkang sayektosipun boten picak tuwan risepon wau anggenipun nyatakaken sarana mlampah-mlampah wotnen salebeting kitha, kairingaken ing walndi sakawan ingkang sami badhe nekseni, sareng tuwan risepon aningali tiyang ngemis ingkang mindha picak lajeng dipun parepeki, sarta amedalaken pistul repolper saking wingking, dene pun mindha picak anginten yen tuwan Risepon punika tiyang ewah, saking ajrihipun mila lajeng malumpat angungsekaken priyangganipun wasana kasumerepan ing dalem tiyang picak 100 wau , ingkang sayektosipun boten picak 80 saged lumajeng. Kitha hargoniya bawah nagari Kasan tanah Amerikah ler, kenging winastan kitha estri, awit kabawahaken ing tiyang estri, para punggawa ing ngriku ugi estri sadaya, dene titiyang jaler kabawah dening tiyang estri, malah samangke para nonah ing ngriku sami angunadika: lah saiki wus prapta ing mongsa wong wadon anglamar wong lanang, saha sampun tumindak wonten satunggaling nonah endah ing warni, anontoni saha nglamar tiyagn jaler ingkang dipun remeni, kados caranipun tiyang jaler anglamar pawestri, wasana panglamaripun kasembadan lestantun dados jatukrama. Tuwan Astor ing kitha Niyuyorek tanah Amerikah ler, ingkang sampun misuwur sugihipun ing samangke atilar donya, tilaranipun yatra kenigng katedha ingkang estri, anakanipun saben wulan 500.000 dholar, anak estri titiga ingkang sampun emah-emah, satungggal-tunggalipun angsal sayuta dholar, sasampuning kapendhet wragad tuwin persen arta daos gadhahanng anak jaler, anama Yohan Yakob Astor. Ing kitha Paris wotnen rare estri satunggil dhateng griya pagadheyan kaliyan embokipun rare wau ambekta dolananipun awarni golek sae, punika sumeja kagantosaken kadamel mitulungi kakiranganing embokipun wau, lare estri angambungi golekipun lajeng kapasrahaken dhateng carik gadhe, carik amandeng semu welas dhteng rare estri wau klayan anyukani yatra dhateng embok rare wau, ananging goleka wangsulaken dhateng rare estri, kapurihambekta mantuk, ing ngriku wonten tiyang satunggal ingkang berbudi, sareng sumerep ingkang makaten wau lajeng welas, tiyang estri wau kaaturaken ing nagari, wasana angsal pitulungan yatra. Njaman jang ada berprang dengan moesoeh banjaq sakali di negri Hindija, apa oleh terlaloe banjaq kardja dan soesah, apa oleh sakit demam, dan sakit demam rawah, dan lajin lajin tjoemah boleh dilarang kaloe baroe djadi, oleh boewang ajer betoel dan teratoer. Ada rinjoe rinjoe derri oepaja akan itor, dan orang bimbang ada di pileh. Soedah banjaq tahon tiada satoe oepaja akan bisa boewang ajer, apa derri doeloe atau derri sekarang bisa di radjin 2
dengan poelong obat Cauvin, betoel betoel itoe polong obat sadja tra-bisa bekin bajiq segalla penjakit, tapi kapan orang poenja isi-proet sodah djadi lemas derri ake oepaja jang ada bessi atau obat quinquina, tjoemah poelong obat derri Cauvin sadja bis bekin boewang ajer lagi jang teratoer dan betoel. Poelong obat Cauvin boleh dapat dimana mana doenija segalla (III). Panjurung Bab tembung Ngenger Manawi kula pirit saking seratipunSidyasidana, ngenger punika leres tembung tanduk amargi aksara purwaning lingga aksara NGA. Manawi kula pirit sakin gsratipun Cantrik Janaloka ngenger, punika leres tembung kriya, amargi sadyaa kriya kengig katanggapaken. Manawi mangkatena badhe angodhengaken awit waton kakalih sami leresipun Lah suwawi pra widagda sami kula aturi angleresi, kula ingkang amucuki urun rembag pun di ingkagn leres mangke dipun angge. Ngenger: punika tembung aran saha sampun lingga, kajengipun anandukaken pangengeripun dhateng pangengeran saminipun ngabdi, anandukaken pangabdenipun awit saking aksara purwaning lingga, nga, dados dipun wastani tanduk saminpun seba, anandukaken sebanipun dhateng pasebansarehning seba, aksara purwaning linggga sanes aksara irung, ddos lajeng winastan tembung kriya. Para widagdeng sastra amesthi sampun mangretos eliding serat kula ing nginggil mila manawi woten ingkang amangsuli: apa papan miring, uga dadi tembugn tanduk punika wonten paperanganipun malih, mendheta saking pathokan aksara purwaning lingga, ing ngriku lajeng sumerep bilih mangkaten wau winastan Ba Wa ma. Wasana kula ngajeng ajeng wudhnipun sang paramengkawi, mondrarena, endhangprawimasana, tuwin sang paramengsastra, jakalengkawa, utawi sastramiruda, among turida tuwin bandung bandawasa Umar Sandi. Puthut Guritna sampeyan ampun age age mastani Ka Ra na wa ca ka, widyakerata, prayogi ngupadosana lingganipun rumiyin planggkan tumbak sanggrahan punika lingga sakin gpunapa, dene pandangu sampeyan 2 bab kula boten saged ngaturi katangan awit sakin gpamanggih kula ingkan sampun sinebut widayaka punika ingkang sampun boten mangsulaken pitaken kados ta upamanipun sampeyan punika samangke sampun sinebt widayaka punapa taksih mangsulaken pitaken arak boten ta, mila manawi papanggih kula widayaka punika sampun tanpa wajib kajawi naming nyarah sakajenging tiyang. Sinerat tanggal kaping 18 Dulkangidah JImawal ongka 1821 Cantrik Janaloka. Kula maos serat kabar Bramartani ongka 47 wotnen panjurungipun mitra kula ingkang asisingon nama andong dhadhapan, anjarwani pitakenipun sastra widyaka, bedanipun tembung panasten kaliyan dahwen , ingkang punika mugi kauningana sumitra andong dhadhapan, menggah panjarwa sampeyan kados sastra widya kang dereng ajeng, awit kula manah-manah teka dereng angemperi, pramila kula kalilanana nyela atur badhe anjarwani, kados ing ngandhap punika. Tanduk kriya : ngombeni, lingga saki gombe, utawi saking ngombe, nanging tumrapipun tiyang boten sumedya ngombe lajeng dipun peksa, sarta tiyang boten sumedya lajeng kapeksa sakit ingkang kedah mawi sarana ngombe. Ngunggahi: sami patrapipun boten sinedya nangng kapeksa. Panasten: punika dereng awedal taksih wotnen ing dalem manah Dahwen punika sami tumrapipun kaliyan panasten nanging dipun lairaken Andong Dhadhapan sastra widyaka, sayektosipun anggen kula tumut tumut anjarwani punika, pancen badhe nyuwun barkah saserepan gentos dhateng sampeyan priyantun sakaliyan supados salajengipun dados mitradarma. 3
Semut ireng anak-anak sapi, kebo bongkang nyabrang ing bengawan keyong sasaraksungute, timunkanggotong wolu, Surabaya gegere kepati, ana wong ngoyak macan en wadhahi bumbung, alun-alun kartasura, gajah meta cinancang nging sidaguri, matine ceker ngayam. Sampun kulunun uran-uran kula naming sapada pnika tumunten sampeyan jarwani, kados pndi tegesipun edhiguritna, sampeyan sumingkir dhi, sampun celak celak sastra widyaka, awit saweg banyak pikiran lo sampeyan pirsani ta rak tansah disik kalam panurat kimawon o inggih boten maiben nun. Sinerat ing wiring tan kaping 17 Juni 1892. Katandhan pun Pulut. ==================\ Andong Dhadhapan kula dereng saged ngaturaken tarima kasih dhateng sampeyan awit kula taksih ngentosi anjarwanipun puthut guritna, pun di ingkang kula anggep leres inggih lajeng kula sukani tarima kasih. Andong Dhadhapan sampeyan gentos mundhut seserepan dhateng kula, tegesipun tembung ANIMAN mugi sampun dados panggalh kula dereng mangretos tembung, Animan ruci pnika tembung lingga, tegesipun tiyang ingkang angel nanging sayektosipun tembung rucing punika boten tumrap dhateng manungsa, ingkang mupakat dipun wastani ruci punika kapan ingkang sugih bendana. Ing Natabratan kaping 17 Dulkangidah JImawal ongka 1821 Sastrawidyaka Candhakipun cariyos Kalilah tuwin Daminah Myang ing pundit kang sinedyeng kapti, Barsuyeh lon manis wangsulanya, kula punika wiyose, janmeng madinah muhung, angumbara dagang mariki, dene ta prapta kula, ngarsanta sang wiku, yun minta pangestu tuwan mrih raharja badan kawula dhuh resi, pundit kang amba sedya. Sang pandhiteng ngindhu amangsuli, kadiparan ing karsa andika, dene teka anyerwenteh, prapteng nagari Hindhu, yun dadagnag dagang punapi, lah sinten nama tuwan barsuyeh sumaur, barsuyeh nama kawula, sajatose ambayun suwiteng resi, mrih kalaban ing barkah. Sang pandhita amangsuli malih, yawn mangkaten kalangkung prayoga, lah den sakeca lungguhe, yata nalika wau, barsuyeh gya wor lan pramurid lami antawisira, sajuga rinuju, sang pandhita lenggah lawan Barsuyeh mung piyambak an tanpa kanthi, sang wiku Hindhu nabda. Dhuh kisanak Barsuyeh sarehning, paduka wus samanten laminya, mitran lan kula marmane, kapaenga ing kalbu, buka ingkang dados panggalih, supados kula widya, asuka pitulu, nadyan tan darwaha amba, angibadhe kula upayakaken yekti, ingkang andika sedya. Barsuyeh lon denira mangsuli, inggih sang ngamaha yekti wara, prapta kawula yaktine, tanedya mrih babakul babakali nang kraken picis myang busana kang endah, kawibawan luhung, ananging prelu kawula, angupados katako ta maning ngurip kang bangkit mrih sarjunya. Taksih wonten candhakipun Umarsandi. =========\ Yeka minangka pasumbang tumraping pustakawarti:tekeng kadya ringandhap punika, cnadhakira kanang ngwiyatarja. Dahat pamun ypaya kalangkung ngewuh, rung sitekeng temah, rereged detya supe nguni, idhep dadya marga tan teka ing sedya. Nadyan pusah mamala saya sumaput kabalebet tyasnya, bingung tekeng tingalneki, ilang kasupe datan kaleka supen pisan. Datan wikan ing lekas lekas pign kawruh, apan ta punika, jatine sang maharesi, ing panemu ping lekas pan pisan. Datan wikan ing lekas lekas ping kawruh, apan ta punika, jatine sang maharesi ing panemu sepi lekasnyatanana. Myang pamuja mantra semadi isuwung, myang puja ing ngarca, ilang pan datan kaekupi, 4
pangawasnya pamawasing tyas tanana. Sang wisesa kawisesa tan dene tung, yeka panganggepnya, pamrih sakng kawruh nenggih, datan pegat ngilangken reregeding tyas. Luwih resik paweweh yaning kalbu, sudarma ta mui, kertattonta den gugoni, tyas pusila welas pan geng apuranya. Sudhirambeg tetep bektinireng guru, saratus pariranya, tan kumedhep kudu eling, ngilangaken tanpa kathah ingkang upama. Tunggal pedya, teteping kawulanipun ing retuning atma, teteping kamukupaneki, tananimpen kawruh ingkang mokal mokal. Angebek saha nane juwoneku, ngilangken parira, mung tapa ungguh ing ngati, ing atmane pasrah pangageming lina. Taksih wonten sambetipun malih Ingkang manulat ping papakem muhung sawantahi kewala, dera ki Jaka Pranawa sidhi, sang dudhukuh ing Mendhangprawa ================\ 5
Ongka 52 Salasa Wage kaping 2 Besar Jimawal 1821 utawi kaping 28 Juni 1892 Pawartos kawat Kanjeng Tuwan Sibereh, jinenengaken asisten residhen ing Purwakarta Surakarta Kala wau dalu wanci jam sadasa ing kampong nganggotan wonten griya basmi, cacah wuwung telas griya kawanwelas saha karta ajining kapitunan kirang langkung 5000 rupiyah, menggah jalaranipun basmi wau naming saking latuning cina seseretan kdaos inggih kekecanen endeming pretupun cina sami nendra, embok manawi sami ngalilir anggagapi paududan anyampe dilah ingkang latunipun nunten amubal wonten cina sahanak bojo dalasan ipenipun sami katut dados jalantah ing latu, sadaya cacah tiyang gangsal andulu ing panggenan kapanggihipun ing wangke, saemper kados sami katungkeban ing latu, sampun boten saged manglindhungaken jiwa angganipun naming anak ingkang satunggal punika saged sumingkir dhateng ing pakiwan nalika kapitulungan pun rare taksih gesang anandhang tatu katunu, saha lajeng kakintunaken dhateng Balemarta, enjing punika pawartosipun pun rare anututi pejahipun bapa biyung, menggah ingknag angentas rare wau saking babaya,, sawenehing saradhadhu walandi ingkang sami tinuduh anandukaken sanjangta pitulung saradhadhu wau pinatahan anandhukaken ethuri pumpa, wonten sawenehing cina cariyos bilih wonten tiyang katut basmi, cina wau sarwi anuduhaken panggenanipun tiyang wau, sanalika pun saradhadhu anyelehaken pumpa, tan umiyat jiwangga pribadi ana raja dahana murub angantar-antar, pun rare sinandhank ing ngentas saking babaya, wanci jam kalih welas dalu latu sirep. Tiyang nama Jaya ing kampong Mukminan mentas angguguru ngelmi kasunyatan dhateng ng Bayat saantukipun saking bayatlajeng anjujug ing Gabudan nenepi wonten ing ngriku sadalu, sareng enjing mantuk dumugi ing griya lajeng kemawon kacandhak ing sakit ewah engetipun pathenthengan kedah amrajaya tiyang, mla dumugi ing samangke taksih dipun blenggu, dene ingkang dipun amekaken makaten: kunpayakun sirna dening kun um kabeh, rinten dalu tanpa tilem tansah makaten ungelipun, lah punapa makaten punika ingkang nama katrimah anggenipun angguguru, utawi anggening nenepi wau, mila para mitra kula ingkang sami badhe angguguru dipun sami ngatos-atos menggah pamilih ing guru, bokmanawi katanggor guru kados gurunipun pun Jaya wau. Sampun kalih dinten punika raosing ongga anglangkungi asrepipun lisah kalentik sami anjendhel lah punika anyasmitani bilih badhe wonten terangan dhasar sampun condhong kaliyan etanganing palak awit kala ditnen slasa paing kaping 25 wulan Dulkangidah ingkang kapengker punika wanci jam 4 sonten langkung 36 menut lampahing jagad anggenipun ngubengi surya sampun dumugi ing palengkung wekas kidul ingkang winastan Krecfts keerkring dados surya katingal wonten ing wekas ler, leresing peranganipun lintang Krecft ingkang punika ingkang winastan ing tembung jawi lintang Kartika utawi ing tembung Ngarab lintang Juja, sarehning badhe wonten terangan panjang, para mitra kula ing Surakarta bilih dhahar mugi sampun ngnatos cerbak-cerbak Bapakne kucir Kala dinten Slasa kaping 14 wulan Juni punika, kula mantuk sakin ggriyaning mitra kula ing loji wetan dumugi ing griyanipun cariyosi ing anak kula, bapak sapengker sampeyan wau wonten tiyang jaler mriki, kinten-kinten wanci 40 taun panganggenipun sawatawis mrabot kula pitaken sampeyan priyantun ing pundit, wangsulanipun kula ing kabupaten Gedhong Kiwa, nama kula Dipataruna, tilas abdi dalem mantra gehong, ingkang kalenggahan kula dipun gentosi rama ing jengandika mrki, gatos kula badhe sowan rama ijengandika, rehning rama ijengandika ingkang anggentosi kalenggahan kula, pasajanipun kula bdhe nyunyuwun saparing-paringipun kula lajeng angunandika, e wong iki pinter temen asengapi nanging kacelik awit bapak ku ora dadi mantra 1
gehdong, sarehning kula sumerep gatosipun badhe papriman mila lajeng kula wangsuli: bilih karsa sampeyan naming makaten kemawon lah sumonga kula sukani yatra 10 sen lajeng sampeyan mantuk dipataruna amangsuli, kula boten purun nampeni awit gatos kula bdhe kapanggih rama ijengandika, wasana dipataruna lajeng mantuk. Lo, ingkang dados kodhenging manah kula, dene tiyang papriman teka boten ajeng dipun sukani yatra, bilih katanggor tiyang ingkang gugon tuhon tiyang makaten wau lajeng kawastaan wali, dipun suwuni pandonga, lah ing ngriku pun ngayah wara saged angsal yatra kathah, mila para mitra kula mugi dipun prayitna bilih kadhatengan pun Dipataruna Kintunan. Ing kampong Padunungan kula wotnen rare estri watawis wanci 5 utawi 7 taun karemanipun sabun (pirantos kosokan) anwi ngantos katendhagan sadinten kemawon lajeng andadosaken sakiting awakipun, kabar kula ing nginggil punika manawi andong dhadhapan kirnag pitados lajeng pitaken napa mularsih, awit rare ingkang karem sabun wau kaleres kapenakanipun nak dherek Kintunan Yogyakarta Nalika malem Akad ingkang mentas kapengker punika, ing pacnan Gandhekan wonten gray basmi, andulu mididipun sanghyang bayu kados kados latu badhe andados ananging katanggapan cikat cukatipun para tandang sanghyang brama angendhakaken krodhanipun saha lajeng marem anelasaken griya naming sawatawis Pethikan Dereng antawis lami tiyang estri randhanipun lurah ing dhusun Beg (Brumbung) wanci dalu pinuju tilem kaget miring swaranten ingkang samara, ing ngriku tiyang estri wau lajeng nyatakaken ing swanten wau, wasana wonten durjana sapeg damel babahan tiyang estri lajeng gadgada gumaregah saking patileman sarta lajeng anjagi kalayan ngulataken saparipolahipun durjana mawi ambekta klewang, boten antawis dangu tiyang estri wau sumerep wotnen sirah tiyang medal sakingbabahan ing ngriku tiyang estri madeg kasudiranipun pun durjana ingkang saweg katingal sirahipun lajeng dipun dhawahi klewang gulunipun sami sanalika pun durjana boten nedha toya lajeng pejah, wangke lajeng kageret medal babahan kabekta malebet dhaten ggriya, sasampunipun lajeng wotnen panunggilanipun durjana, badhe malebet dhateng griya ugi medal ing babahan dupi aweg katingal mungup-mungup lajeng kacandhak rambutipun dening tiyang estri wau, sarta lajegn kageret dhateng salebeting griya, tiyang estri wau lajeng bengok tulung tulung, ing ngriku kathah tongga tapalihipun ingkang sami dhateng, mangkaten malih pulisi ingkang bawahaken sami sanalika ugi rawuh, kalampahan pun pandung kacepeng, sarta salajengipun amriksa ing kawontenanipun. Ing dhusun Bugal dhistrik ing Godhong, Apdheling Demak wonten sawenehing tiyang cina nama babah, B.G. saben dinten angedegaken ngabotohan keplek wonten ing peken utawi ing griyanipun piyambak ingkang sampun angsal idinipun pulisi ingkang bawahaken mila pun babah samun boten sumelang manawi wonten ingkang ngarubiru, dene angsal-angsalan cucuk ing dalem sadinten kathahipun 30 utawi 35 rupiyah menggah yatra samanten wau lajeng kabae tiyang sakawan ananging punapa pulisi ugi tumut anampeni punika boten terang. Ing serat kabar Slompret Malayu, wonten ingkang anyariyosaken bilih awit saking pamirengipun bupati ing Kartasura badhe kapindhah dhumateng kabpten ing Sragen ananging saking pangajeng-ajengipun ingkang miring wau sampun ngantos bupati ing Kartasura kapindhah dhumateng ing Sragen taksih aeep wonten ing Kartasura kemawon amargi sampun sampun 2
adamel karaharjan sarta pinten-pinten gray iyasanipun ingkang medal saking waragadipun piyambak Ing serat kabar Dheniweporstenlandhen wotnen ingkang angemot wiraosanipun, A kaliyan, B, sami ngungun awit saking pamirengipun bupati ing SRagen badhe kalerehaken mongka sanadyan sampuna sepuh, ananging sarira tuwin kaengetanipun dereng wonten sudanipun dados taksih anyekapi dhumateng kawoganipun. Sawenehing abdi dalem panewu kaparak tengen tuwin abdi dalem upisirring prajurit prawira nom sami kaparingan patrapan wuwulang awit saking anggenipun mahapurun amacak aturan angaturi panadaran dhumateng ingkang angasta leleresan, menggah ingkang makaten punika saking pamanah kula sandyan sakeca abdi dalem kang liamar, ugi kedah anyumerepi serat angger angger ingkang amurih karaharjaning awakipun. Prayantun dhistrik titiga bawah ing kabupaten Kartasura, sami kasuwunaken patrapan wuwulang dhumateng kanjeng parentah ageng, amargi sampun kerep kerep dhusun bawahipun kambah ing durjana, boten saged nyepeng durjana utawi boten saged angsal katranganipun, hyah mas dhistrik sami engeta dhateng supaos sampeyan ambok manawi kataman ing panggrayang, neh, Sidya Sidana. Wonten pawartos ing taun ngajeng punika, kumpeni badhe karsa nyobi angeberaken apyun piyambak menggahing pundit panggenan punika taksih kasidhem. Kala kaping 1 wulan Mei taun punika adegipun griya pamulasaraning tiyang sakit ing kitha Dhebel bawah ing nagari Otreh (Netherland) wondene ingkang dados panggengipun ing ngriku anama tuwan dhokter Y.W. Ufman kala rumiyin dados dhokter dhirekturing griya pamulasaraning tiyang sakit ing Surabaya. Ing gedhong Museum pasimpenaning barang-barang kina ing nagari Londhon wonten arta kertas saking nagari Cina, damelan kala taun 1368, arta kertas wau langkung sepuh 300 taun tinimbangarta kertas ingkang kawedalaken ing tanah Eropah. Ing kitha Berlin wotnen Cina satunggil emah-emah angsal atunggilng nonyah cina ingkang sade rengipun dhaup sampun malebet agami Kristen, ananging sanadyan sampun dados tiyang agami Kristen ewadene taksih kuciran utawi angangge panganggenipun lami. Satunggiling cina ing Sidaarja dereng lami kintun bestel dhateng miranipun cina ing Yogyakarta, isi arta kertas kathahipun 700 ruiyah, andadosaken kaduwungipun dene tampi wangsulan saking ingkang kinintunan wau, amratelakaken yen naming tampi 50 rupiyah ing samangke pulisi saweg ngupados kateranganing prakawis punika. Panjurung Angger Pregiwa, ampeyan punika punapa pados alem kula boten rumaos weling dhateng sampeyan anake taken tembung dipun raden Wiratmaka, teka sampeyan lajeng lancang pitaken dhateng raden Wiratmaka, punapa sampeya anggep lepat larak kula ingkang kojur, mongka salugunipun kula ajrih sanget maoni kawruhipun raden wirtmaka, awit raden wiratmaka punika wegig dhateng kasusastran kasagedan kula kaliyan kasagedan sampeyan punika la rak dereng raden wiratmaka, pitaken sampeyan wonten sapradasanipun kanggening tembung, rikat kebat sapanunggilanipun punika sampun tamtu dipun galih remeh sanget tumrapipun raden wiratmaka, amila kula kemawon ingakng jawab suwawi sampeyan pariksani. tinimbang kasagedanipun 3
1. saengga tumrap dhateng pipindhan nanging suraosipun beda, kados ta atyar, ring brewi saengga lintang. 2. kaya, kangge ing panganggep kadosta kaya badhut kaya santri 3. memper, tumrap ngraos kdosta, memper kowe 4. tiru, tumrap ing pangemor, kadosta, tiru-tiru, tiru sapa 5. pindha (mindha) tumrap panyamar, kadosta, mindha bandara 6. rikat kangge ing pratingkah kadosta rikat lakune rikat panulise 7. kebat kangge ing lampah kemawon kadosta kebat lakune 8. 9. nuli, kangge prakawis kang mawi lesan kadosta nul garapen nuli rampungna 10. age, kangge prakawis ingkang dereng linampahan kadosta age mranaha sampun naming punika panjawab kula leres lepat nymanggakaken para saged angger pregiwa benjing malih sampeyan sampun purun-purun kakosodan kawruh kaliyan raden Wiratmaka, 2 Astra Gumilang, 3 undhakan Sastramiruda, awit priyantun tiga punika sampun kaloka empuning kawruh, boten sande sampeyan dados Tikyik (*). inggal kangge ing prakawis kadosta inggaling carita inggaling dina, inggaling prakara Endhang Wrediningsih. (*) Lo puniku boten makaten ni Endhang Wrediningsih awit indhaking kawruh punika tumuwuh saking saraseyan taring tinaringan ananging sampun sok sami anandukaken tetembungan ingkang dhapur ameleh- elehaken baliluning liyan. Juru ngarang Undhakan Sastra Miruda, anggen sampeyan anglepataken panjarwa kula dhateng kakang Cantrik Janaloka, punika inggih sakalangkung panuwun kula, sareng kula raos raos lasar inggih lepat bokmanawi leresipun dipun wastani tembung dayawacaka tegesipun panggenan (leres Sidya Sina) dene tembung sanggrahan punika pamanggih kula leres dipun wastani widyakerata, awit pamanah kula, ingkang dipun wastani sanggrahan punka dudunungan ewadene sampeya lepataken inggih sumongga, boten pisan gempal saha suwamanah kula, awit kula rumaos badhe kararaban kawruh sampeyan jangji sampeyan boten angetrapaken tembugn sengak dene sampeyan andangu kadugi utawi botenipun kula dipun pala aturaken dhateng panjenengan ipun tuwan jurungarang, ananging ngantos sapriki dereng wonten karsanipun tuwan jurungarang amacak panjurung panjarwa kula wau Ing Ngawu-awu tanggal kaping 23 Dulkangidah Jimawal ongka 1821. Puthut Guritna Kauningana kula saweg mantuk anggen kula kekesahan ing mangke dereng kober angliling panjarung panjurung sadaya Jurungarang. Wangsulan Paman Wiryatana sakalangkung gengign panuwun kula, dene sampeyan kestdu anaruwe kanthi panjarwa dhateng sadaya pitaken kula, anamung tembung No kaliyan Ning punika raosing manah kula teka dereng dhaup ananging sarehning panjenengan sampeyan sampun maweca boten kadugi wangsuli amila kula inggih lajeng narimah, dene pandangu sampeyan ingkang minangka wawalesing pitaken kula punika mugi sampun andadosaken cuwaning panggalih sampeyan kula boten kadugi mangsuli, anamung sanes dinten kimawon buku wawatonipun kula kintunaken ing sampeyan jalaran kula sampun boten kikilapan dhateng luguning nama sampeyan ewadene manawi sampeyan ameksa supados kula ambabara wotnen ing Bramartani, inggih gliyak-gliyak wasana nuwun pangapunten. 4
Paregpura ing 23 Dulkangidahh JImawal ongka 1821. Sastra Mardawa Canrik Janaloka sakalangkung penuwun kula, dene sampeyan kersa paring ancer-ancer, bab petanglet kula tembung tundhabema, dhateng pun PResimasana, ananging kauingana, kula dereng tepang kalih Puthut Guritna, griyanipun dereng serep mila petanglet kula wau sampeyan jarwani pindhah, ampun ketanggelan. P. Wijana Candhakipun cariyos Kalilah tuwin Daminah Panggalihe jeng srinarapati, ratu kula sang nata Hurmansyah, Nusirwan ngadil putrane, ingkang mengku kaprabonnireng rama Madinah nagri, yeku carita tama, mrih beranta wuyung, kasengkelaning srinata, wiku indhu manabda alon amanis mitra kapasang yogya. De andi kawi satangulati, carita di kinarya amberat sengkeling nata yaktine, tembe tompa sih agung, saking nata kang tanpa tandhing, lah mitra nadyan dika, mring kula tan suwuh, nging ngong wus uninga teang, anarawang lr soroting bagas pati, suuluh ngalamdonya. Ywan andika sumedya ngupadi, katata mati nedhak winawa, mring madinah ingngaturke, Hurmansyah sang aprabu, krana lamun wus nguningani, sadaya pangreh praja, mang kota manipun kontap ing liya nagara, wit carita wau minongka kamaring, sakyehning rajabrana. Myang kadibyan lawiyeng dumadi, lah puapa mangkaten ki sanak lamahan dika gatine, dene carita wau, wastu lamun wonening kami, tuhu carita endah, sing labuhan luhung, saha angemot babasan kaananing pikajenganipun jasmi, ananging kadiparan. Salamine ki sanak neng ngriki datan arsa cariyos mrig kula, punapa mitra wadine, sarta panawang ulun mring eh dika angatawisi, yawn janma wicaksana, tyas ngumala merdya, lir ambeking janmo tama, kang sinangbut neki tab wolung prakawis ing bab ingkang sapisan. Amurih awatek ingkang becik mring sasama manis manuhara, myang nymena ing napsune, lamun kangkana wastu, mratandhani bijakseng budi, ping kalih dipun wigya, weruha kalamun yun ana babaya prapta, ring angganta dene ingkang kaping katri, setya amring srinata. Taksih wonten candhakipun Umar Sandi. 5
Ongka 53 Setu Pon kaping 6 Besar Jimawal 1821 utawi kaping 2 Juli 1892 Surakarta Kawulawisudhan Awit saking wiyosing dhawuh ing timbalan dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan Salowonging kalenggahnipun abdi dalem mantra embank kadipaten anom tilas lalampahanipun ngabeiDapasambita, ingang kakarsakaken ing gentosi ngabei Arjasaputra, abdi dalem mantra kaeemban kadipaten anom kapatedhan nama tuwin sesebutan taksih lulus Raden Ngabei Arjasaputra. Salowonging kalenggahanipun abdi dalem mantra embank kadipaten anom tilas lalampahanipun Ngabei Arjasaputra wau ingang kakarsakaken anggentosi anakipun jaler ngabei Darpasambita, nama Sastrawarsika, abdi dalem panakaan kadipaten anom kapatedhan nama tuwin sesebutan Mas Ngabei ARjasiwaya. Kaji Ngabdul Hadi kaum ing Wiryadiningratan kala wingi mantuk saking sembahyang Jumungah ing masjid Ageng dumugi ing griya acariyos bilih ingkang maos kutbah wotnen ing masjid pamaosipun ngangge lagu cara kina, beda kaliyan saben sabenipun lagunipun cara Ngarab mila lajeng woten sayid E ambolos boten tamtu sembahyang Jumungah, kados kados dipun manah waosan kutbah makaten punika boten sah, temah sembahyangipun Jumungah boten dados, mila para kawogan mugi sami anggaliha ing prakawis punika Kintunan. Hyah rembugipun gurem theker-theker kemawon kok dipun openi, mindhak caracak sarta bibrah sadaya mangke, lo rak enggih ta kyai Abunawas Jurungarang. Tiyang calaina ana madhegel pangupajiwanipun sasadeyan sekul ulam ing wanci dalu, kala malem Jumungah kapengker punika saweg nuju kikilak wasana katraja lampah ing kareta saking kidul daganganipun ambelasah, dilah timubal ambesmi rasukanipun tujunipun lajeng katulungan ing kathah latu sirep. Nalika dinten Salasa pun P ing Klurahan kadhatengan tiyang anama T, sarwi tawi lisah petroliyun 3 belg pun P inggih purun tumbas ananging nedha sumerep awon saening lisah, enggalipun lisah kabikak sae, dadosi rembaga naming katumbas 6 rupiyah pun T lajeng kesah pun P anaker lisahipun wasana lisah ipun ing ngandhap isi toya sadaya, ud sasat dijelag balejet. Tiyang estri anama K gadhah sakit ayan satunggiling dinten nuju amasui sinjang dhateng sumur, wasana kumat ayanipun andhawah ngenggen jeng pejah Tiyang jaler karan Pak Murid pangupajiwanipun baberah anegor kakajengan ing sadintenipun angsal-angsalanipun 6 utawi 7 rupiyah, amargi pak Murid manawi negor kalapa saditnenipun saged angsal 10 wit mila ing mangke pak Murid dados lan cekapipun. Yogyakarta Kala ing dinten Jumungah tanggal kapng 24 wulan Yui ingkang kapengker punika, panjenengan dalemkanjeng tuwan residhen tedhak dhateng mancingan sagarwa putra adaya, dumuginipun ing dinten punika dereng kondur, taksih lam-lamen dhateng kawontenanipun ing pasisir, saka among ancaryaning para putra enjing sonten tansah sami tegar wotnen tepining saganten dene kanjeng tuwan saha ingkang garwa saben wanci enjing utawi sotnen lenggah wonten satepining saganten ing sapunika pasanggrahan dalem sampun saenggga loji, kabripun saking karsa dalem kanjen gtuwan residhen pasanggrahan wau badhe kasepuri mubeng, wotndening tdhak dalem wau boten pisan damel rekaose akapitunanipun konca alit awit dhahar sapanunggilanipun acawis piyambak 1
sadaya abdi ingkang dherek paringan tedha piyambak tedhakipun mawi kadherekaken abdi koki, prasasat dadalem wonten ing pasanggrahan ngriku, muhung konca drahgunder ing pakualaman ingkang jagi ing dalem karesidhenan kalih, ingkang satunggal dherek pnika ingkang boten kaparingan cadhong, naming kaparingan yatra ing sasekapipun, dhawuh dalem mangkaten rehning ana kene aku ora bisa maringi sega menyang kowe, mung tak paringi jajan bae sacukupe, ing salaminpun kanjeng tuwan wotnen pasisir para dragunder sami bingah ingkang kapatah gilir jagi dhateng pasisir, anggenipun anglampahi pandamelan saged ngiras plesir, tur pranatanipun mawi angsal sangu saking komandhanipun dalem saepos satangsul mongka tigang pos tigang tangsul gunggung kumpul kaliyan paring dalem sarupiyah, lagek sitnen tiyangipun ingang boten bingah. Panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen tondhang agung sih para martanipun ing salaminipun cakrama boten karsanipun tuguri, kajawi ingkang pancen kawogan rumeksa pasanggrahan wondenng pulisi ingkang bawahaken ing nriku indhakipun lampahing rondha boten kenging sapurunipun kedah nglampahi manut wawatoning kawoganipun. Taneman pantun daweg kemawon wedalipun malah kapara suda, nanging uwos mirah, wonten kawandinten punika mindhak pangaosipun klapa sampun radi mirah, sarrem ingkang saya awis tiyang sakit sampun kathah sudanipun tinimbang kala wulan ingkang nembe kapengker punika, kanjeng gupremen ngantos pinten pinten atus botol anggenipun paparing usada kenini, sarta nglampahaken kumisi, dhokter dhateng sawarnining kabupaten Yahya kadugi wanci kalihdasa taun abdinipun bandara Raden Mas Arya Surya Udaya ing Pakualaman nembe punika sakit benter tis dleming akaten dara kula wunyun yatra gangsal sen mawon badhe kula angge nykani priyantun ingkang wonten ngriki punika sami bekta sesakit menawi boten kula sukani yatra mangsi kesah kesaha, mangke menawi sampun kula sangoni amesthi kesah sakit kula dipun bekta, ingkang pinuju lenggah wonten riku putra, pun yahya wau lajeng dipun paringi yatra gangal sen anggenipun nampeni kaliyan tileman yatra lajeng dipun gegem kemawon antais saprapat jam yatra ingkang dipun gegem ical boten kantenan let sadalu pun Yahya lajeng saras lo punika kados pundit para monceri budi kula kodheng sanget bilih ngraosaken lalampahan makaten wau Kintunan Pethikan Jurungarang serat pawartos Enggris ing kitha Penang sampun anyobi malebet ing krangkeng sima kumidhi tuwan Philis kawartos benjing manawi kumidhi wau dhateng ing tanah jawi malih, badhe wotnen jurungarang serat pawartos malayu ingkang angayoni malebet ing krangkeng sima. Kantor pos ing kitha Londhon sampun anampeni kintunan pethi satunggal saking nagari Mesir, ing Si Anak Bajul 4 iji, mila makaten awit pangagenging kitha Londhon karsa nyobi ngingah buwaya, kadamel angresikaken lepen Tim Setu tuwin susuk-susukan awit bajul saking Mesir punika kadoyan endhut tuwin rereged. Poelong obat Cauvin- Soesah tjerna makanan. - Soedah brapa lama di timbang menimbang dan toelis kitab besaar derri kasakitan ini dalamnja isi roemah semoea, jang soenggoeh dan senang, dan trada takoet djadi kombali, boleh bekin habis oleh pake obat ini, jang brissihkan, bekin lemboe, dan bekin qoewat. Di kardja troes betoel atasnja ampedal,limoa dan atsanja isi proet, dan djoega di oetaq danoerat ketjil, maski trada bagiroe troes, tapi dengan oentoeng banjaq, banjaq betoel djoega, dan bekin peratoeran di pembajiqan semoea sabagitor bagian badan di kardja teratoer betoel abisinja di pake. Soesah tjerna makanan trabisa lama lagi djadi kasakitan derri orang, sebab poelong obat derri Cauvin bis amenang perkara derri sosah tjerna makanan jang lama terlaloe dan orang penjakit bertjelaka bekin kembali lagi njaman, qoewat, dan soeka hati, Poelong obat derri Cauvin boleh dapat dimana mana doenija segalla (IV). 2
Panjurung Wangsulan Endhang Pracimasana, serat sampeyan ingkang tumrap Bramartani ongka 4 6 sanadyan sampun sampeyan samun ing manising lukita, ewadene lajeng katawis sanget manawi esthing manah sampeyan naming badhe mamancah sarta nyaruwe dhateng kula, ingkang punika sakelangkung tarima kasih kula, dene sampeyan purun nyaruwe srat kula, manawi kober ingggih kula ewahi, saha panjurung kula ingkang sampun kapacak ing Bramartani ongka 27 sampeyan lepataken(trimakasih) ing mangke badhe kulak aping kalihi, sumongga kapirsanana ater-ater KA, punika kenging dipun panambangi, AN. Manawi ater-ater di, punika boten kenging, kengingipun naming mawi, ikrika, wasana lepat lepat sumongga, pracimasana, kula boten anyana pisan-pisan manawi sampeyan punika satunggiling piyantun ingkang remen susualan sahapara waonan dahwen wasana sasampuning anjawab ptiaken sampeyan sampeyan kula peksa anjawab pitaken kula. Kala punapa wiwitipun wotnen rare dipun cacar, sapriki sampun pinten taun sarta ingkang miwiti sitnen, pracimasana, nunten sampeyan mangsuli ingkang patitis pitaken kula punika, e la dalah mehkasupen pitaken sampeyan bab suker sakit aman ewuh, kauningana, kula punika boten nate pamit saha boten nate ngangge tembung kados makaten wau, tegesipun malih sumerepa, sampun ndhang, andum wilujeng Ing Megamalang, tanggal kaping 13 Dulkangidah JImawal 1821. Kula ningali serat bramartani ongka 42 ing dintenSalasa Wage, kaping 26 sawal JImawal 1821 utawi kaping 24 Mei 1892 ing ngriku samadyaning bramartani, wonten patanyanipun, pawong mitra kula ingkang sesinglonnama pun Jakel marsudi badhe miring tekeng nanggit rerepen jiljalaha, aliyas rising dwijawarti nyata, rehning kula wau sumerep purwa madya wusananipun kumedah kapiadreng ngandharaken atur, saking katranganipun ingkag nganggit jaljalaha wau, kekasih sandyah Lara kewel griyanipun kampong tugu, paradya Ngayugyakarta, kala sumanten nuju taun 1796 sareng dumugi taun 1798 wau pustaka kaekta dhaeng raden jayaprawira, tilas wadona ing Brancang pingbawah Madiyun, menawi mita kula pun Jengkel dereng gathuk ing penggalih, langkung prayugi mundhut saserepan ingkang gubah serat wau, tekang kekasih sang dyah Lara Kewel among punika atur kula nun Ngayogyakarta kaping 16 Dulkangidah JImawal 1821. Katandhan Asung Pawarti. Kula nuwun angger raden Undhakan Sastramiruda, pun uwa sampun anampeni serat paringipun angger, ingkang kawrat ing Bramartani ongka 47 suraos panjenenganipun angger paring pepenget dhumaten gpun uwa, ing bab wuwus kula dhumateng raden Sastra Mardawa sapiturutipun sampun kula sumerepi sadaya, ingang pnika angger sakalangkung sanget ing pamundhi saha panuwun kula, kajawi punika menggah pandangunipun angger ing bab nalikanipun anak kaliyan arta dados mengsah, panjenenganipun angger andngu ternagipun menggah ingkang punika mugi sampun andadosaken dudukanipun angger, sarehning pandangon punika dede wajibipun uwa, dados pun uwa boten saged ngaturi katrangan ingkang pratitis dene ingang gadhah kawajiban ngaturi katrangan dasih tuwan pun kakang empu Wiratma, ewa dene sarehning pun uwa wau tiyang sepuh mongka dangu ing gusti, dados ing sasaged saged kedah ngaturi katrangan kados ing ngandhap punika. Anak kaliyan arta nalika dados mengsahpunika mangkaten kadosta anak ingkang mursal sarta awon kalakuhanipun ngantos andadosaken sangsaranipun tiyang sepuh, punika kenging kawastanan dados mengsah, dene bab arta nalikanipun dados mengsahpunika mangkaten kadosta tiyang anyimpeni arta kathah mongka lajeng kadhustha ing tiyang, sarta kadamel brah-breh sapanunggilanipun ingkang tanpa tonja ngantos andadosaken tiwasipun ingkang gahdh, punika kenging kawastanan dados mengsah. 3
Dhuh angger engsah aturipun uwa kasebut ing nginggil punika, leres lepat pu uwa among anyumanggakaken panjenenganipun angger Ing Krabahmanan Jenggala Manik kaping 16 Selaning JImawal 1821 Pun uwa REsi Wiratmaka. Atur Panjurung Srikawuryan wijiling pangesthi kinarya cariyos duk ing kina ngajrak prajagedhe, wotnen catur wnaodya kenyadi, samya putra resi, depa parabipun. Saterdhah dya Predha sang dewi, karinya sang sinom, retna sondhah dyah mandhah kapate, samya lenggah neng sanggar panepin bawara sasami, dyah Saterdhah muwus. Yayi-yayi sun Tanya sayekti, mungguh ingkang dados ing panuwun kng tekeng tokide, sang dyah Predhah amangsuli aris yen ulun pribadi, rinten lawan dalu. Paminteng sun mring kang maha suci, mugi awakingong sinungan sugih arta kethen mendah baya ayeme ing ngati, tan cuwaning piker, sak sedyeng sun tutug. Tur keringan mring laki ngong benjing, sabab mongsa mengko, wus mupakat wong laken reraben yen tan betah bondha myang retnadi, wus tan kangge nglaki, aji berak basu. Tiya ja ngrenggih semanten ugi, yen tan bekti keton nadyan dados sapriyai gehe, datan wandering ngekul mring rabi, lamun tan sugih, apes kerep padu. Kang mbok katri punapa punapa tan yekti, sing pamanggihing ngong, ulun minta kasugihan bae, tan sumedya laki singgahh-singgih, dyah Predhah nebda ris leres areningsun. Nanging ambatan remen wong sugih, pangesthining batos panyedhang sun mring sanghyang sukmane, mugi sinunga kang jatikrami, anom bagus singgih, lan sampun dan maru. Marma ulun amugn minta singgih, makaten kakang bok yen wus singgih keringan tur kajen datan susah ngangge nyuwun sugih, wus prapta pribadi, arta busanagung. Mung punika pamitna ngong yekti, dyah mandha ngling nyagon sampun leres yayi ngong kalihye, nanging ulun radi nylayani, yen panyuwun mami, mring kang maha luhur. Sinungana jodho kang winasis bangkit mringkah ayon lirih lereh barang wicarane, tanduk sedhep ulat marak ati, santya budya ngenting, kramaniti putus. Datan susah ngangge sugih singgih, yen dhasar mangkono, mila sampun kasedyanging batos nadyan singgih tur kang kanthi sugih, nanging tan kadyeki, tanyupena ulun. Lah punika kekencengan mami, mung kantun kakang kek ingkang dereng medhar wiraose, sang dyahSondhah wecana rum manis yen pamanggih mami, mungguh ing panyuwun. Datan wonten yayi malih malih, mung senenging batos kang sun suwun rahinten dalune, mugi-mugi Allah ngudaneni, mring panyuwun mami, titipe tyas ingsun. Lan kuwata samubarnag kardi, dhawue hyang manon ingkang mijil jeng Nabi dutane sarta sinungan primana suci dene jatukrami, nora sun pengayun. Yata wahu embank paracethi, nempil gantya ngomong samya munggeng ngarsane gustine, wiljinawil tansah ting kalesik kang sawiji angling embank kang pangayun. Bibekane yen sun rasa yekti, mungguh ing hyang manon denya ganja sagunging ngumate, kena paran ora karya sami, ana kang yukuning, weneh ireng jlebut. Ana ingkang sugih mas lan picis kartase sak bongkok anan ingkang babarji tandarbe, nadyan uceng pilek tan darbeni, tur datan pasinggih, nguwuh nganggo busuk. Weneh diganjar laki dipati, tur datan winayoh, ana ingkang laki kapepeke, sugih utang kerenge kepati, iku nora lali, mudi wayuh telu. Iku trange yen Allah tan adil sabab geseh lakon yen adila pasthi padha bae, amangsuli embank kang kapering, sampun leres ugi, nging pamanggih ulun. Mila pralah winastanan adil awit sing mangkono mil abeda omat ganjarane, lamun beja omat kang gangsal sih, warnanya prak ati, lan sugih brana gung. Lamun wonten manungsa nyenyengit warnanipun awon tanpa bondha tur laki ping seteng, datan kangge saben saben laki, iku tondha yekti, binendong yang agung. Lah punika sing pamanggih mami, dyah mandhah nebda lon iku bok ban iya bener kabeh, kang ngarani pralah datan adil kangarani adil iya boya luput. Tan adil e dene datan sami, yen ganjar maring wong, ana rupa ala lan becike, adilirani wujud sanami, padha mata kuping, cangkeming wah irung. Dene drajat ana andhap inggil adiling hyang manon nanging rasa iku padha bae, yen pinuju bungah myang prihatin tuwin lamun sakit panas lawan ngelu. Kaping 24 Dulkangidah Jimawal 1821 Kidul Sepur pun Kewes. 4
Hama kirtya katareng artati, sinukarta kang amrih kretangta, kaarti yeng panitise, pinatuta runtut, pinataran mamrih atitih, pinatah wawantahan, warta kang tinamtu, tininting tan ting arentang pinatasken bangkit taretes patitis, kawentar tur warata. Muhung ngemum aksameng sasami, dama mumuk tangeh uda mamah, pangremanya andalameh, sangking aming met umung, angiman ken jalma utami, kang wus tar marmarmemang, semang seeming semu, memet tamating kadarman, mumangen mingmangsungmarma masuhumi, rahmat rahman rumima. Pinidaha kasambadeng widi,myang kawiden sabdaning parasdya, winidaha sadine, sun duking tindak tanduk kalebdaning sedya dinadi, dera ngudi teladan, lila den gyasandu, sadargakjng driya sandea,kang sat pada mangudi madu widadi, malandang mamardyeng ndah. Wineweran murwani kakawin ping dwi dasa lek rabya ngulawal, kaayu man ing warsaje, sangkalanya pinuju lut saturing wong ing ngesthi pati, wuryaning kang ruwiya, tumularig tutur, saking kojahing sujalma, kang wus tuwa tuwuh ing jiwa linuwih, tiniti sung carita. Malaraken rikalaning nguni, asal mula bukani pradesan sinungan nama kunane, linut aluranipun pinila lali nuri luri, warta tinalatenan pipilan kinumpul supaya dadya ruwiya, kanang srat ing ngaran mring kang murmuring, nama purwakahana. Mila purwakahana kang nami, bongsapurwategese wiwitankahana kanyatahane, tinembanganing tembung,muhung mongka pangeling-eling, supadya away kemba pamawanging kawruh, tekaning jaman samangkya, patilasan apan maksih anglabeti, cihna nya kang kinondha. Mangkya wina wiwiting mangawi mrih saharju saharjaning sedya, kamiluta sanyatane, nihanta wedharipun kang kinondha kondha ginendhing, kutha Ngampel kawarta, kang mulane dangu, maksih dadya ara- ara, kacarita ing kanguwiti sakawit rikala jaman Demak. Duk sang adipati ing Semawis murca sangking praja alelana, maritembayat sedyane, anut pakoning guru, sang winali jeng sunan Kali, nalika aneng marga, kinindhil ing pungkur, dening menda ageng gibas wulu blawu caritanira ing nguni, kadadeyan she Dumba. Badhe wonten sambetipun. 5
Ongka 54, Salasa Legi kaping 9 Besar JImawal 1821 utawi kaping 5 Juli 1892 Surakarta Putri Mancala putra Wonten saweneh ing raden ajeng ing kampong Wa..... karemenipun ngangge cara priya, gelung kondhe cundhuk jungkat utawi kadhal menek bebedan merak kasimpir sabuk jaba, mawi dhuwung, karsetipun kumalewer kacanthelakeningngtikipun rasukan benat wiraganipun sarigak nyeplesi satriya para garudha, saben malampah asta nyangkiwing wiroing wastra, utawi cincing katingal magrasuk saruwalipun pethak menthar, anitik pangetrapipun busana pancenkadu kesus gumyuh ing pawartos raden ajeng pancen mahambeg sudira karem ulah ngingayuda, saben dalu magnrasuk busana cara priya leldhang ngupados tandhing, saha kacariyos piyambakipun suwita dados abdining yaga ing prang wadanan kasagedanipun ngendhang, kajengipun anggening mangangge cara priya wau, amurih boten rikuh nunggil kaliyan para kancanipun wiyaga ingkang salugu jalu, dereng antawis lami kacariyos raden ajeng, manggih I sadherekipn estri ing kampong loji wuru, nalika sami papanggihan punika bojoning sadherek pinuju kesahan sareng mantuk sumerep semahipun panggihan kaliyan tiyang jaler, sanalika sanget krodha, sarta boten saronta lajeng badhe anubruk dhateng priya, ingkang manggihi semahipun ijen wonten ing senthong, ananging boten ngantos kaleksanan amargi semahipun amaripih nyerepaken dhaten ging kang jaler, manawi ingkang manggihi pyambakipun punika sanes tiyagn jaler, ananging sadherekipun estri ingkang naming panganggenipun kemawon carapriya, snaalika pun jaler anjenger, awit pancen taksih maiben sarenipun jaler katingal ing semu manawi taksih songgarugi, mil aenggala lajegn nguculi rasukanipun rising mindha jalu, klunyum ing ngriku poonang ingkang puyuh den ta katingal kaalingan ing tapas ambengker, bontosipun kengis muyeg maya-maya, adhuh sapinten mandhelonging manahipun pun jaler, inggih lajeng sirna larut bramantyanipun Kintunan. Papan pojog margi prapatan Secayudan ingang ler wetan badhe dipun yasani sumur bur ingkang tumuwuh ing sih paramartanipun kanjeng gupremen, sapunika sampun wiwit katindakaken pagarapipun manawi sampun kalampahan saged dados saestu badhe ageng pigunanipun tumrap para ing sami kang gigirya sacelakipun ngriku. Ing margiprapatan Singasaren sapunika saben dalu katingal reja malih, awit kabekta dening kathahipun thukulan sekar arum dalu, ingkng gandanipun muleg kongas kenigs kerut ing pundit- pundi, temahan ing ngriku ddos paluruganipun para taruna ombyokan anudhuhaken rame rejanipun ing dalu saben sampun kendel wanci jam pitu sonten para arum wiwit dhasar sarana leledhang, sarwingrarepi basa gita sawotnenipun nunggil ing wanci wau para taruna sasarengan dhateng ingngriku, ingang lajeng sajak bage binagekaken olah pnika swaranipun sakalangkung rame, awit pun taruna lajeng anandukaken panambrama rerepen pating kalongkeng, saweneh wotnen ingkang nyenggaki, tarkadhang asusurak andadosaken kagetipun ingkang gigriya saelaking ngriku. Dhuh para kawogan mugi kaparenga amberat lalampahan punika, amargi tetela anuwuhaken sudanipun kawibawan praja Kintunan Aneh Ing dhusun PUcang Tirtamaya, kabupaten Wanagiri mangkunagaran nalika ing wulan Jumadilawal taun Jimawal 1821 wonten sawenehing tiyang nami Bok Sanpura, kala samanten bok Sanpura mider-mider dhumateng panggenaning sanak sadherekipun sarta dhateng griyaning pamong witranipun dene parlunipn cariyos bilih ing dinten Jumuwah pon ugi wulan jumadilawal wau, bok Sanpura tilar dunya mantuk dhateng ing kalanggengan sarampungipun anggening 1
isanjang bok Sampura dhateng sanak sadherek saha kawanuahnipun lajeng mantuk dhateng ing dhusun Pucang kalayan amirantosi badhe panggenipun piyambak sarta adus karamas sisig sasampuning rampugn irantos ingang badhe kangge lumampah inglayon bok Sanpura ngajak anakipun dhateng kramatan damel kaluat piyambak pandamelipun kaluwat kagolong lebet sanget saha wiyar. Sareng ing dintenipun Kemis paing sonten tiyagn tiyang ingang sami dipun cariyosi wau kathah ingkang dhateng, badhe ngyektosaken pisanjangiun bok Sanpura wau, saha sami bekta urun waragat sakadaripun dene kathah ing tiyang ingkang sami dhateng boten kirang 500 tiyang ing mongka boksanpura punika kagolong boten gadhah griya piyambak dumunung mondhok griyaning sadherek mila ngantos jejel uyel-uyelan malah kathah ingkang sami wonten sajawining griya manggen ing latar kemawon saha amirengaken wewelingipun bok sanpura tiyang kathah sami kagawokan saking wicantenipun bok Sampura wau. Sareng kinten wancijam 9 dalu bok Sanpura mawi wicanten meling dhateng sakathahing tiyang ingkang sami wonten ngriku, makaten wicanenipun amuwus miranteni bakal panggonane isim ku dhewe, lan aku wus reresik e sanak sanakku, mengko wayah bedhug bengi aku sida ajal mula wekas ku marang kowe kabeh, mengko aku yen wus mati banjur tumuli lebokna ing kothakan bae, aja susah ko edusi, awit aku wus adus dhewe, mung kowe karingangkat kelan mendhem bae, pamendhem mu ana kuburan kang wus dak gawe karo anaku, dene pamendhemmu aja ko unthuk- unthuk kaya kuburan kang akeh-akeh, anging ratanen bae. Mula panjaluku mengkono iku menawa munggingpangeran amarengake aku bakal bisa urip maneh,sakendelipun bok Sanpura saya tiyangkathah anggenipun kagawokan miringaken wewelingipun gene angenipun mentheng-mentheng mesthi, wah taksih waras-wiris boen mawi sakit sakedhik-kedhika. Sareng wanci bedug dalu, mbok Sanpura mangangge sruwa pethak lajeng mapan tilem ngamben mujur mangaler rai katutup saha dipun tenggani tiyang tiyang kathah wa, boten dangu mbok Sanpura menggah-menggah lajeng cekik kaping tiga les tiyagn tiyang ingang nenggani sami grayangi cariyos bilih sampun ical pejah, sarta ngestokaken wewelingipun bok Sanpura, tumuten kalebetaken ing kothak kang dipun pirantosi kaos ngadating layon wanci enjing tiyang ingkang nglayat sangsaya kathah , sawatawis lajeng kaangkaten dhatengkramatan sawawratipun pareden tiyang ingakng nglayat agi kathah kinten-kinten satus sadumuginipun kramatan kaleksanan kapetak dipun dhedhet saha karadin kemawon kados wewelingipun mbok Sanpura wau, sarampunging pametak tiyang tiyang ingkang nglayat sami mantuk sewang-sewang. Nahenta kantawis sawulan langkung sakedhik kalayan ajaliupn bok Sanpura, ing dhusun Sokaarja, ugi Tirtamaya, wonten tiyang ajal kathah ingkang nglayat salebetipun tiyang sami mirantosi layon wau, bok sanpura ing dhusun pucang ingkang sampun kapendhet grumut-grumut dhateng wicanten tumut anglayat wotnen tiyangingkang sampun tepang kaliyan bok Sanpura wah tumut ngalayat nalika pamendhemipun sumerep kaget kala wicnanten eno sing mrene kuwi kaya mbok sanpura sing wis mati kae, iki teka urip maneh apa rene kuwi, bok sanpura mangsuli iya ngger aku urip maneh sareng sampun tetela bilih bok Sanpura yektos tiyang kathah sami gegeteran la sar tiyang dhusun punika panggenaning tiyang gumunan lajeng kemawon misuwur bok sanpura kuwi badan alus bisa katon. Kacariyos sareng gumyah ing pawartos kuburan nalika pamendhemipunbok Sanpura lajegn kadhudhuk sampun kapanggih kothong, naming wonten tilas dubang wadhah sekul wonten godhong ing nglebet ing sicemeng-cemeng.....lah punika kados pundit, wonten ingkang pitaken dhateng bok sanpura wangsulanipun boten kantenan malah wonten ingkang sanjang makaten bok Sanpura dadiya aku mubeng maneh, kondha jalu urun kena adi anggo memulo awit wus nyata kandhane urip maneh, during sida mati. Katandhan Kriyawantah. Pethikan 2
Wonten pawartos bilih sang prameswari ing Ostenrik bdhe karsa ameng-ameng dhaeng tanah Cina tuwin Jepang, saha badhe karsa rawuh ing Tanah Jawi. Serat pawartos ingkang winastan Batawiya Seniyuseblad amratelakaken kala kaping 1 wulan Mei ingkang kapengker punika, para murid Jawi ingkang sinau tembung Walandi saha sinau ing padamelan telegrap wotnen ing kitha Weltepredhen kathah ipun tiyang 20 sami kinulawisudha dados carik telegrap ing wiwitan sami kaparingan balonja sawulanipun 25 rupiyah. Satunggiling welandi bongsa luhur anama Baron alesandro samun amanggih pangraka daya damel pirantos kaangge anyirep ombaking saganten pirantos wau warniipun kados jala, nanging boten saged nyilem samongsa dipun dhawahaken ing saganten saubenging baita, ombak ingkang nempuh baita wau lajeng sirep. Telegram saking nagari Roterdham asung pawartos kala kaping 29 April ingkang kapengker punika pulo Moritsiyus katempuh ing prahara ageng, meh sadaya baita ingkang wonten ing muharaning mulopunika mingser saking panggenanipun labuh jangkar, pinten baita ingkang kapalanting dhateng dharatan katemahan risak griya-grya sami kabur wradin-wradinan ami risak sedheng sanghyang bayu taksih krodha kasaru wotnen griya kabesmen papaning griya-griya ingkang telas dados awu wiyaripun watawis kawan bau, tiyang ingkang pejah kabesmi kathahipun 7000 ingkang naming nandhang brana kemawon 15000. Panjurung Waluya kaasta ngarsa sudyapti sng mpu Wiratmaka Wiyosipun punika dhuh engger, kula sampun nyumerepi waluyanipun angger tumraping kula atur susuluh, pandangunipun angger 5 prakawis kula samanten ugi, sakalangkung sanget lega tingah ing manah, jalaran ing batos pancen sanget semang-semang, awit saking rumaos kacingkranganbudi, kirang wawaton e wadene nadyan nalisira, angger sampun anganggep leres inggih kalangung suka sukur kula, muhung lowung, omong-omong kosong. Kajawi saking punika, menggah bab sumereping galih galih, ing panangger, genipun kudu milu kreng tami paman dhateng kula, awit saking wotnen tuturutanipun bilih dewi Tartini, sudarmanipun angger, kadang kula naksanak eyangipun angger, kadhangipun sudharma kula, tunggil yayah rena, menggah saking pangintenipun angger kangmangkaten wau,bok bilih kalintu tangguh, awit kul pnika, sajatinipun dharah ing wisudharya, sudharma kula, umbulng bukit kadilaya, nama kyai amongradya, dharahipun sang taji sudya, ing selapiring, kang lenggah talatah ing Candragini, dene sudharmi kula, nami Endhang, widyaksi, dharahipun sang pudyaradya, kang sumalah ing dhepok liring lawen, kauningana, lah kados pundit, ta kaanggger lajeng rumesep kasdu kraming paman punapa boten nahawak kula punika, kadhi dene, sarem kaleban samudra lah punipa wonten ta bektipun, mila sakn gpanginten kula, angger dereng mirsa nungkul ing bukit Kadilaya wau, nadyan pratisthanipun kamawon angger kados inggih derng terang, muhung paminta kula dhaeng ngangger, mugi sampun ngantos rumaos kaduhung, karanten sajatinipun sanak punika, dunungipun woten saharjuning driya, tuwuhipun raket rukun, atemahan roroning ngatunggil, awit purwaning numadi, saking wujud sawiji, ing wasana pudyasta warja kula salami, kaguring ngangger, kula lajeng kalilanana marek ring sapuwara sidya sidhana. Dhuh sampuwara mengggah panjurung para ing wiyata brangka 50 sekar rasmarandona bab gambuh wedhatama, sanget saharju kula, karanten saderengipun samun andherken sotyaning galih, serat kula wedhatama, sampun mungel nynyda, wiwit muk panrah kula sakin gsrandig ing samanten nggen kula nyantuni aksara Wa pemirid kula saking, ucap tuwin kicap supados ceples panuksmaning raos temahaning mangke angsal sasepuh saking sang maha mpuwara, sangangya gumereng raosing manah, saking remen kula temah boten darbe marem saaged-saged kula odos raosipun gambuh kula tambuh ing sawatawis, lajeng kula ngakasi sarta kinanthi, menggah ucap kecapipun kula dereng saged namtokaken sundukipun lan budining para sarjana, pamiwehan wau, engt kula rumiyin sampun kula saosken padukan tar rama, kyai juru ngarang, bilih sampursa mirsa, cobi kasuwuna supados kaaarngungweng wiyat bra, saibaleganing manah Pun Widyamawa. Nga ha pa sa ngaha 3
Lo mongka ta angger kula kalepyan pun9ka, mugi angger enggal amedharna lalambaran serat dhateng sudarman ta. Jurungarang Puthut Guritna lo kok salin sastrane, gajege biyen Puthut Guritna, e la apa basa diwancahi endhang pracimasana kamot bramartani ongka 46 kae, ning kok mokal yen wediya karo endhang Pracimaana, anggen kula nglepataken panjarwa sampeyan boten pisan anjalari gempal sarta cuwaning manah sampeyan awit sampeyan rumaos badhe karantaban kawruh kula, sukur, nanging sayektosipun saserepan kula punika iriban kemawon kaliyan sampeyan sampeyan gadhah panedha, kula sampun ngantos matrapaken tembung sengak o, kawuningana, tuwuhing tembung sengak punika mesthi wonten jalaranipun yen tanpa jalaran ingkang dipun angge mengak kemawon punapa. Menggah pamanggih sampeyan tembung sanggrhan punika leres widyakerata, awit tegesipun dadunungan sukur, dne panglan tumbak sampeyan angleresaken paamanggihipun rama sidyasidana, daya wacaka tegesipun panggenan sukur malih, la sar inggih leres nanging leresipun tiyang ngugemi pamanggihipun piyambak, coba gih, sorah kula ing ngandhap punika sampeyan mirengaken. Daya Wacaka punika ater-ater Pa tumrap sangajeng tembung lingga angsal panambang an tegesipun panggenan kadosta pasantren enggening santri, rak makaten nun la wangsul pangkan saking lingga punapa, punapa saking longka, arak rewel mangke dados enggen longka, susah badhe ngicalaken suraos. Wedyakerata, punika tembung lingga angsal panambang an tegesipun dadunungan kadosta gadhen enggen gadhe, utawi dununging gadhe, inggih makaten punapa boten la lingganipun sanggrahan punapa saking sanggrah, yen makaten kula inggih sampun narimah, naming gajegipun kula dereng nate miren gtembung sanggrah, mila prayogi sampeyan ngupadi budi malih, bilih sampu angsal pamanggih, lajeng amedharna ing Bramartani, supados kagalih dening para sarjana. 4.12.21 Undhakan Sastra Miruda Sambetipun Purwakahana Marma kasinungan salah warni sangking ambeg rusuh karya susah, ambebegal kasukane, satemah warna wedhus kaparing sot sang adipati dadya anut saparan mrign sang alelaku aneng ing marga araryan sng maliyan maenad gya den pasangi, guyu sinungan gendha. Nulya wau rising adipati masiyati wirapati sabda, e iki ing besuk tembe lamun wus dadi dhukuh, kartaarja wus den wismani, aranana desa Genthan awit duk anuju, aneng ngriku masang gentha, anawabi sabdaning sujana luwih katelah prapteng mangkya. Dene candhi ing nguni winarni, ing mangke ingkang kadunungan loji nyatuwandhe senje, ing mula bukanipun duk maksih edi pun bakali, jeng sunan Kalijaga, nuju alelaku, sangking pasising midrengrat kendel aneng ngriku karsa mariksani, warnani candhi sela. Wusnya tamat pamirsaning candhi, nuli wau agemira tungkt warni lanangan pringampel gya tinancepken gupuh, aneng kisma marya nabdaris ing tembe wuri benjang, yen wus dadya dhusun iya prayoga anama, candhi ngapel mila taksih anglabeti, sabdaning waliyollah. Pan katonda prapta ing samangkin kang pringamel trubus angrembaka, sawetan loji prenahe, pan katelah ing catur, karan Ngampel mangkono kang wit wantune wong ngatapa,s asedya jinurung, kaiman ken kang irayat supaya janawabi ing wuri-wuri, kang nedya ngalam barkah. Wonten malih kang sinawung ingwit nenggih loji ing gondhangwedelan ingkang kadunungan mangke, tuwan dhekorte iku, rikala nya awit e nguni, durum gdadi pradesan kang ana panamung, sendhang sawiji kawarta, ingang bau rumeksa bongsa dhadhemit medel pakaryanira. Mila toya asring malih warni, kadhang wening ater kadhang buthek agameng ireng 4
warnane, punika kaolipun lamun cemeng ilining warih, tondha anambut karya, amedel ngeluyu, lelembut dhemit siluman lamun wening kendel denya nambut kardi, mangkana lama-lama. Kanan keringe kambah ingjalmi, nulya dhinekahan winismanan kartarja kang pasiten samana dados dhusun jimrah ing wong samya mastani, desa gondhang wedelan met angsaling dangu, sangking kasendhang patirtan sawicaning kuna maksih anglabeti, katelah prapteng mangkya Badhe wotnen sambetipun Yen minangka pasumbang tumraping pustaka warti, tekang kadya ringngandhap punika, candhakira kanangweyatarja. Ingkang ngagal punku pambudi, ingkang ngalitup king juli ika, toya kang weing anane, kangnalitupak ing banyu, pan pniku ananing agni, kang lembu tupaking brahma, pan puniku bayu, angina wukup mangawang-awang, ing wek supping jawana agalana alit dene nget aywalupwa. Yen agubed angaling-alingi, ngadhang-ngadhangi ing tingal tugal ingkang jmika gunane, amomori ing kalbu, pan puniku mulane ngapti, angungasup gondaya, sarwa arum arum nageken tyas maring sahwat iya iku kagunane ponang jumi, nusuping manah agal. Gunaning toya anukup mamaring, rahsa karsa para ing satrasa, mangan aturu karsane, sarwa rahsa myang lulut iya iku sukma anggonjing, amumuranging tinggal mungka tanpa uwus kagunaningkang pawaka, aningali sarupaning rupawarni, katonton kaarsaya. Amanggoning sarwa sih geng brangti, mahayaning luut amuleting tyas ye kabah ika gunane, angadhangipandulu, yata gunaning kananggangin dipun engeta sira, angina lanipun met upaya saparanya, ambubungah ing ngati tanpa kagonjing, yaiku bayu ganal. Pakaryane micara ingngati, anggegereting tyas karaharjan mara tan arja pamrihe, mangkana gunanipun kangngakasa yeka winarni, sajati sireng tingal ening nama tunggu, aningali atan pegat kauningan kang alalawan kang becik saniskaranireng rat. Apan mangkana guna wekasning, angluwihi ing tyas karsanira, iya iku sajatine, mungsuhira denemut datan pegat rahina wengi, bubungaha mingkalpa, ing ngangge tan tulus myang sih tresna dadinira, mong amurbredining kang mong anenggih, araket rajah tamah. Rajah tamah arsa wali-wali, ing sujalma sabarang karsanya, murkeng jagad paubenge, agawe tanrahayu, ngajapaken lara prihatin dadiya kacacadan pinrih rusakipun angupaya wiwitan, pangggerete katresnanira ing ngati, angrusak in gngakupara. Aywa ngucapaken kang patitis ngamungena ucapaniskara, kapengin asru bratane, punika kayunipun weninggena tyas uluniki, ing sira sang sujana, myang sama awiku, lawan pangkawidibyaya, ring Gunawan yan ing nguni kanglinewih, sira sang akwiswara. Taksih wonten sambetipun malih Tikang manulat pin gpapakem muhung sawantahi kewala, dera ki Jakapranawasidhi, sang dhudhukuh ing Mendhangprawa. 5
Ongka 55 Setu Kliwon kaping 13 Besar JImawal 1821 utawi kaping 9Juli 1892 Surakarta Sampun sawatawis wulan punika dalh ting gantung margi ageng salebetipun kutha sisih ler, kasantunan sumbuipun sarta mawi lisah gsonine, dilah wau padhangipun saestu angungkuli padhanging dilah ingkang ngangge lisah petroliyum, ingkang punika pamujinipun para kawula dalem sadaya dilah ting margi ageng salebetipun kutha,mugi kasantunana ingkang mawi lisah gasoline, kados bilih yatra pakampunan dipun taliti ingkang saestu, embok manawi inggih sampun kados sampun anyekapi kathahipun kadamel waragading anyantuni wau, kawontenanipun ing samangke para alit kapradhah,kyai kapala kampugn tadhah, ting boten genah. Margi ageng in gslompretan sisih wetan sapunika salaminipun boten kadekekan dilah ting gantung,mila saben ing masa petengan ing ngriku petengipun anggigirisi, lah sitnen ta ingkang gadhah bagiyan mrgi wau, punapa mas pulisi ingkang ambawahaken ing riku,boten kaconggah amaelu, pangunipun kok sambada sanget priyantunipun. Ing wewengkoning kampong Da, Pa, wonten sawenehing tiyang karem madati, anakipun asring dipun kebuli, dangu-dangu rare wau anyokot katemahanipun ing samangke saweg wanci 9 taun punika sampun ajar-ajar nyer....ret tadhah ipun ing dalem saditnen sadalu 2 kethip manawi boten ses sakenjing kimawon lajeng angalumpruk tanpa bayu, ola taksih rare kimawon teka sampunkarem mekaten iba benjing yen sampun diwasa dumugi sepuhipun. Rare ing D K anama Tulus pangupajiwanpun anylam epek papajenganipun 2 wang, yen sae ngantos 2 kethip dados lan kamayranipun, nalika dinten slasa legi kapengker punika, pun tulus mantuk saking sade epek pajeng 22 dhuwit wasana sareng lampahipund umugi ngajengpajagen prajurit Jayatanantaka, punika kendel aningali rubung-rubung, inggih punika pakumpulaning para gentho ingkang sami lalangen kalabang ayam pn tulus kataman daya panggondeng, sadangunipun ningali tansah kumecer kados sumerep rujak cengkir, nihanta, pun tulus medal ardaning kang nala nggih anggebyur manjing ing pakumpulan wau, saweg sapandurat ara 22 dhuwit sirna kacaplok ing kalabang ingkang galakipun anggigirisi, lah punika telakipun bilih lalampahan punika, pancen anuwuhaken sangsaranipun para tiyang...yah mas....mas pulisi, punapa panjenengan sampun pethekane lungkrah bayu cangkrimanpanjenengan hyah toblas lembon temen ta. Nalika dinten malem Saptu legiingkang kapengker punika, ing kampong Tamtaman wonten pandung dhendheng wantah, inggih punika tiyang nama Niti Prayitna, ing dalu wau piyambakipun pinuju jagi, ingan estri wonten griya piyambakan dupi wanci jam 12 dalu, pun Nitiprayitna kirnag tentrem manahipun akala lajeng angendhangi griyanipun dumugi griya kablengkik lumebet beng anjujug patileman agrayang-grayang kaged dene ingkang tilem tiyang kalih, pun Niti prayitna lajeng amendhet dilh,lah ing ngriku kacetha manawi ingkiang ngestri tilem kaliyan tiyangjaler nama Dhamas ugi nunggil kampong Taman Nitiprayitna boten kawawa anahan ardhaning budhi hawa, pun Dhamas dipun gugah sarana teken panjalin bleg-bleg pun Dhamas tangi, lajeng dipun gugah malih, selet selet selet pun Dhamas angalumpruk tanpa bayu, wasana enggaling cariyos pun Dhamas kapusara sarana dhadhung lajeng kasowanaken dhateng kapulisen kilap ing salajengipun. sampeyan ta enggal...gek disaruweta, rak gampil tanganipun Sampun rambah-rambah kawontenanipun serat kabar ingkang pancen katampenan dening para ingang tumbas sok ical boten dumugiingkang tumbas awit saking punika boten yen ta kantor pos nagariingakng lepat ananging ingkang lepat amasthinipun upas pos duga sampeyan jalaranipun bokmanawi icaling seerat kabar waudipun....boekan ? mila saing pamuhi kula kanjeng parentah ageng nagari mugimugi karsa andekeki pos panulung, amargi yen kalampahan makaten badhe 1
boten wonten kisrah-kisruhan serat , awit sampunkalampahan wonten serat wesel arta kathahipun f.....ical boten kantenaningkang nampeni, malah sampun kapacak ing bramartani ongka, inggih punika awit saking tiyang ingkang nampeni serat boten miji satunggal dados kathah sembrananipun tandhanipun ugi sampun kalampahan serat dameling nagari saking nagari kabekta upas pos pancen dhateng kabupaten Kartasura kalajeng dhateng Bayalali dados nyipeng sadalu hem pangeraning jagad yekti, la mongka serat gatos ingkang makten wau sapian lepatipun lan sir ingkang pinuju jagi nampeni serat saking katileman (daleya) mung kira, kaping kalih lepatipun upas pos awit yen boten wonten ingkang ngadhang inggih lajeng kendel kemawon sarwi anyongklangaken kapalipun pamrihipun lansir ingkang jagi supados dipun resa, rak iya ta, yen ing kartasura dereng wonten pos panulung, lampahing serat bok manawi tansah kisruh ical kemawon, maka di poedji pada boemi poetra di sini moedah moedhan Kanjeng Pamarentah Negri mamperosikan membri post penoeloeng di Kartosoero.....mugi tumuntena wonten pos panulung. Kintunan Kados pangarsa-arsa punika saged kalaksanan bilih panjenenganipun bodhati karsa atepang tembag kaliyan tuwan ingkang mandhegani lampahipun serat pos ing Bayalali tuwin ing Surakarta, boten ta wontenipun kantor pos banjelan ananging sadaya serat ingkang dhumawah ing Kartasura, punika kabuntela dados satunggal saha katampekna ing kabopaten dhateng priyantun ingkang caos ing kabopaten. Jurungarang. Ngawi Saking kathahipun tiyang sakit panas saha korengen ing riki ngantos katetepan dhokter jawi banjelan inggih punika dhokter saking Majakerta nama mas Samgar, ingkang kapitulungan dening dhokter wau kathah ingkang saras, sapunika sampun kantun sakedhik tiyang ingkang sakit mandar pawartosipun mas bei dhokter sampun badhe wangsul dhateng Majakerta malih. Ing kikising lepen Bangawan wonten sumberipun ingkang ngewedalaken toya asin kenigng kadamel sarem tamper, kados sarem wedalaning kuwu, anamung wedaling toya asin naming sakedhik inggih punika ing bawah Onderdhistrik Kawu, dhistrik Singpreh. Pethikan Kala kaping 28 April 1892 wonten satunggiling santri anama Asra griya ing dhusun pulung bawah Panaraga, pun ASra badhe mantuk saking Kadhiri anumpak kareta api, awit dening sampun wancinipun sembahyang mahgrib mongka kareta api wau dereng dumugi ing setatsiyun pun ASra sumelang bokmanawi kasupen ing wanci, saking setyatuhunipun asra anggening anglampahi tatani agaminipun mila lajeng anrangbaya boten etang kadadosanipun ing wingking, pun asra anjlog saking kareta api, dhawah wonten awetaning setatsiyun ing Madiyun tebihipun winatawis 50 meter, ananging pun Asra kenging winastan rahajeng, awit namugn tat sakedhik ing pipinipun saupami dhawaha ing ril kados kados ambaledug angganipun, tuwan pangagenging setatsiyun riku sasampuna adamel serat aturan ing prakawis punika, pun Asra tumunten kaladosaken dhateng ngarsaning jaksa ageng, saking katrimah anggenipun setyatuhu wau, pun ASra lajeng kalebetaken ing sawarga dunya ingkang dumunung wonten ing kitha Madiyun winastan Bale Paprangkan, wonten ing ngriku pun ASra saestu mukti wibawa dhaharipun boten kakirangan tur tanpa tumbas. Jam ingkang anggumunaken Tuwan golpandhen tukang jam mentas adamel jam wonten ing Warseo, jam punika badh ekapameraken wonten pasamuwaning Tentunsetele ing Sikago wiwitipun anggarap ngantos dumugi babaripun nem taun. Wondene jam punika seksi wotne rerengganipun setatsiyun kereta api, saha wonten kamar kamaripun pirantos palenggahan ajeng-ajengan kaliyan kantor telegrap 2
tuwin kamar panggenan nyadeni karcis sarta sacelakipun ing ngriku wonten patamananipun endah, saha katingal wonten pancuranipun toya bening mancirat kalangkung asri kawuryan, sangjaenging setatsiyun katingal rilrilipun margi kretaapi wonten griyanipun alit alit babanjengan sasaput pirantos ngajeng dipun tatani ing pal atharik-tharik dalah wawaren gerdhu inggih wonten, cekaking cariyos punapa ha kawontenanipun ing setatsiyun kreta api, ing ngriku sadaya wonten kajawi punika ing ngriku wonten menara munggul satunggal ingkang ing tengah wonten jamipun suka pitedah bab wayah ing setasiyun wau, ing pinggir wonten menaranipun malih kakalih dipun pasangi jam nyatunggal punika ingkang suka pitedah bedaning wanciing tanah niweyorek kaliyan tanah Peking, saha ingngajeng katingal wonten menaraipun malih kakalih, ingkang satunggal suka pitedah dinten tuwin tanggal satungggalipun timbangan hawa. Saben saprapat jam sapisan ing setatsiyun punika kalangkung rame sanget ingkang dados bubuka kapireng rumiyin inggih punika obahing pirantos kawat telegrap wiwit anyuwara suka pawartos yen lampahing sepur tanpa sambekala, skathahing kori kamar kamar ing setatsiyun sami menga, tuwan tuwan para garap lajegn sami katingal medal dhumateng jrambah ngajeng, tukang nyadeni karcis kawistara anginguk dhateng jawi salebeting jandhela alit sarta para tiyang ingkang manggen ing griya pajagen turut margi sepur lajeng medal saking panggenanipun sowang- sowang,, lajeng wiwit tumandang ing damel para tiyang ingkang sumedya numpak sepur mawi katingal rebut dhucung anggenipun tumbas karcis par akuli ktingal sami kusreg wira-wiri ambekta barnag samukawis sanalika kamireng swaranign gentha kekeleng, lajeng kasat mata lampahipun kreta api saking salebeting guwa landhakan sareng lokomotip sampun mungel sumenthit amelingi, kreta api kendel greg wotnen sangajenging setatsiyun. Boten watawis dangu wotnen babau lajegn ambekta palu, lajeng anuthuki satunggal-tunggaling indhening rodha,kajawi punika wotnen sanesipun malih ingkang lajegn angebahaken pompa, ngejogi toya dhateng keteling lokomotip, dupi mendha kekeleng sampun mungel kaping tiga, lokomotip anyuwara melingi malih, kretanipun api wiwit ebah lajegn mangkat manjing guwalandhakan satunggalipun. Para garap ingakng sami wotnen ing setatsiyun lajeng sami mentar saking kajrambah, lebet kamaripun piyambak-piyambak kontening karma lajeng katingal manep sadaya, para tiyang ingang wotnen sauruting griya pajagen lajegn wangsul malih dhateng panggenanipun sowang- sowang, wusana sa;enetmg setasiyun katingal gusis boten wotnen tiyangipun sacuwil ananging saben saprapat jam inggih rame kados ingkang kasebut ing ngajeng wau malih. Poelong obat derri Cauvin kapan traada njaman djoega tiada salamt, kakajaan dan satoe soeka hati trada bawa kasoekaan. Trada boleh di kira kapan kardja derri bagian badan tjoemah ada gadoehan sedikit, derri itoe bisa djadi sakit, jang gampang bisa bekin bajiq oleh pake poeloeng obat derriCauvin jang bernama betoel. Ada tanda banjaq, obat itoe ada sobat betoel derri orang orang kaja dan miskin. Di bikin brissih darah, toeloeng tjerna makanan bekin qoewat limpah dan boewah hati, dan atorekan isinja proet Di negri negri jang mana ada banjaq sakit demam atawa sakit leher kras, dan penjakit lajin, misti ada obat ini dan saban saban orang misti ada bekal. Poelong obat Cauvin boleh dapat dimana mana doenija segalla (1). Posing pepenget dhateng Endhang Pracimasana. Wedhara karsa maes muruntik yekidu pimyat pustakawarta, karenju ingpanjurunge, swarjanestri rumarum ken prasimasana mangsuli, mring sang Puthut Guritna, derosing sulangsul sandyan taw us sinamr, samudana kanthi lukita pamanis prandene kawistara. Lamun adreng esthiing panggalih, iran Endhang Pracimasana, mung yu nyanyampah nyaruwe, mring aringong ki pthut guritna kan gtuna ing budhi, eh eh pracimasana, weru asireku, kalamun puthut guritna, nora kena kapanduk tembung cumlekit kang yawa waluyanwanta. Karana budhine arimami, puthut guritna 3
sarwa sambda, nadyan tan arsa kasruwe, ing tembung kang tanpa tut nging dhadhasar arju arjanti, nirantara noraga, de esthining kalbu, muhung ywa kongsi kataman ing tembung kang bakal dadi dadalaning, wigaring pawong mitra. Marma pengeting sun mring sireki, atmajanta ki puthut guritna, nuli racut tandukane, sarana lukita rum kang mamalad sayekti lilih, luluh wirodanira, puwara aruntut runtudera pawong mitra, lah anggonen endhang pitutur ku iki, mrih ywa kadawa- dawa. Bagawan Pitutur Jati, ing Ngargapalimengan. Bilih andadosaken kaparenging panggalihipun mitra kula ingkang nembe katingal asisilih nama bapakmu kucir, mugi Karsa anerangaken nama namaning litnang, ingkang kange panengeraning masa tuwin panegneraning tiyang tani, ananging kapratelakna ing tembung jawi, punap amalih bilih sarju ing tembung welandi sarta manawi cepak ing tembung arab pian awit ing pamanggih kula badhe kathah gunanipun, punapa dene mugi karsa anerangaken pitaken kula prakawis etangan kasebut ing Bramartani ongka 3 6 taun 1892 punika, sanget ing pangajeng-ajeng kula, saha badhe sapinten bingah sarta panuwun kula. Pun mangarsa arsa Pamuryanja. Karantaning manah tanpa manis konusnis ing kalengan dunya, kapapa, ntan popamine, yayah lebu katiyu, paring maruta, mawut tanpa wit awraring antariksa, srenging tyas tar surud kasreg sruning panalongsa, tan sangsaya, wawenganing manah ening, kamirahaning suksma.anuksmeng kraos ngraosi, rumeme lwir sad panamrihpuspa, sumesep ing pangingsepe, kang kari sarirayu, yunira mrih, dera mapansih, ring sih, sang ngamisesa, srijangbr malyangkul kang sipat rakimlan rahman yekan gmirah ing dunya asih ing ngakir, tan wotnen kalongkangan. Salekering ngrat karaketan sih, sihing suksma, nuksmeng tyas tata, tanpa wangen wawengane, tumerah tumaruntun anglipendah, raranjing riris rirng ratri tarpa sela, kebekan sawegung, gungalit sinung sih samya, andhap luhur, papamulya sugih meskin tanpa osihing suksma. Manglimputi ring ngalam sakalwir, mangimpuning sanggyaningkaanan jgad cilik jagad gedhe, nanging ta manungsa tan tulus ing cipta saesthi, yen tan sambuweng sadya, badno anjubuh,lawan pangajaping driya, saing denya, srunign ngapes manungsaki, kweran rah tan kawawa. Tampi kamirahaning hyang Widhi, tangeh bangkat bangkit angraosna, yen sisip-sisip tembene, mandar daya panuntun panariking budhi tan sidhi, dadya reh kanistha wan yen tinitah luhur, lamun kang ngasori titah, temah dadya lantaraning ring basuki, sung basah ing kaharjan.sing tan wikan sangkane ing becik kaptiyarja, panjutaning driya, mongka pandaming kadaden ing budi sidhi sdu, panduking don sidhining dadi, widhi waning skadadyan sadya kang rahayu, tanlyan saking cipta maya, kang mamayu, karahayon ngawal akhir, kalengkaning tumitah. Wrining dudu lan dandanan dadi, pamurweng reh kasidhaning ngarja, acanthi tatatitine, tata patrap kang patut titi terang salwir ring kapti, trusing tyas paripurna, kotaman kinamtu, tinuman tumamaning tyas tyasirestu, santosa kanthi jaladri, momot mengku ngaksama. Puniku pandoning wahyu jili, kang ngumahya, saking bud padarma, tetep saking kang kwijile, lamun datan kadyeku, yekti dede, wahyu sajati tetep wahyuning setan pratondha mrih untung, tanpa santa, lan santosa, kasusatyaning tyas tarmantra ngantrani, tumrahrehing kaardan. Amrih drdha kadrendhaning dadi, tarasidya, risadya prandhana, kandhanan dununging sihe, bar pasilasilayu, kayuwana, n yayah sirnaning karya reh karerantan tangrawimaya swuswu brastha pratisthama, kakalilingan kara karana dening, kelukenasing janman. Janman tanma wenang minangkani, kanimpunaning reh, kang linakyan kang tan longka kalakone, karana ta hyang agung, anitahken bahtiyar dadi, busananing tumitah, mirantining tuwuh, mrih tuwuh ign yuwanarja, kalestarening nguri, pan ngarengpati, patipati, ginulang. Luluh ning reh panjrahningkang ari, pamrih guru sirating ngangkara, ywa koru ding pangrakite, kentir kentaring ngayu, waluya ping wahyu paywada lumayan lwir wemaya, kawiya, tmayestu, sumunu senen gamilang, amangkata ngunguwung tumeja wening, wawenganing tyas santa. Taksih wonten sambetipun malih Mardi darma. 4
Ongka 56 Salasa Pon kaping 16 Besar Jimawal 1821 utawi kaping 12 juli 1892 Surakarta Tiyang cina anama Siba, ingkang manut nawala karampunganipun pangadilan residhen Sirad ingkang dhinawahaken ing prakawis lima aamejahi tiyang sakawan ingang satunggal bapa piyambak saha amandung, ingkang linampahan ing wanci dalu, ing wewengkoninig griya ingkang ing ngenggenan tiyang, kadhawahan papatrapan pejah sarana jiret ing mangke sasampunipun prakawis tiniti pariksa ing ngarsanipun rad ruhur ing Batawi, bah Sijiba wau linuwaran. Ngawi Cariking Onder dhistrik Sima, dhistrik Jagaraga, mas Sasstraatmaja, nalika tanggal kaping 20 wulan Juniunika kacepeng ingparentah, jalaran kadakwa angalampahaken pagadheyan peteng, kalampahan griyanipun kagaledhah dening panjenenganipun bopati, saha panjenenganipun tuwan kontrolir Ngrambe, mawi dipun jenengi kanjeng tuwan asisten residhen ugi kapanggih cihnaning barang warni-warni, saha kathah saksi ingkang saged anerangaken kajawi punika ugi kapanggih kopig londhengan kirang langkung 6 pacin prakawis pagadheyan kapatrapan dening pangadilan rol pulisi, kalampahaken ing Karyawasesa, laminipun tigang wulan, sarta salebetipun anglampahi patrapan wau ugi kapriksa prakawisipun ngrimat kopi glodhongan langkung saking 60 kaki menggah prakawis punika minggah ing pangadilan landrad kilap ing salajengipun. Nalika tangaal kaping 6 wulan punika, wancijam 10 enjing, wonten rare jaler watawis wanci 10 taun saweg ngiring pananten ijab dhateng Srambi, wonten ing margi kaplindhes pir sewan ngantos meh tugel pupunipun sanalika pun lare kabekta dhaeng balemara, mandar wartosipun sapunika pun lare pejah, kusir kabekta dhateng jaksan badhe nampeni pituwas jalaran kathah ingkang nerangaken manawi lampahing kapal kabandhangaken sarana kagenter ing sanbuk bokmanawi ing tembe boen ngaping kalih. Pethikan Awit saking kawicaksananipun priyantun ingang ngasta pangawasa, ing peken Payakumbuh Sumatra, sakala sami wonten ing peken sawarnining tiyang jaler boten kenging langgatan ujar kaliyane estri ingkang dede sadherek utawi semahipun makaen ugi sawarnining tiyang estri ingkang wade papanganan tuwin sanesipun boten kenging kalangkung saking jam 6 sotnen amesthi mantuk, titiyang ngriku sami angalembana tumindaking pranatan makaten wau, awit angindhakaken ingtatatentrem punapa dene para juragan ageng, sanget angggenipun marsudi pambengkasing samukawis ingkang awon, ewadene ing samangke pranatan wau kados kados sampun kendho, tandhanipun kala kaping 28 April 1892 wotnen satunggila priyantun apangkat dhatuk punika purun damel pratingkahingkang boten pantes wotnen ing gedhongipun tiyang ing Payabasung wewengkoning wengken ing Payakumbu, mila para tiyang ing ngriku sami angajeng- ajeng , mugi prantan ingkang sampun tumindak kal ataun 1890 mugi kakencengna malih. Para kondhektur Welandi ingkan gsami anglampahaken kareta api kagugnanipun Kanjeng gupremen ing samangke sami tampi dhawuh ing panagengipun, kinen sami apuruita dhateng para dhokter wotnen ing balemarta, supados sageda amitulungi bilih wonten babaya ing margi, kados ta tiyang katlidhes ing kareta api sapanunggilanipun. Tiyang anama pun Bidun wanci enjing dipun cokot ign kethek tanganipunr ahipun ngantos mancur-mancur, saking kathahipun wedaling rah, pun Bidun ngantos kalenger, kagotong dening para mitranipun kbekta mantuk dhten ging griya, wotnen satungiling mitra ingkang ngrembagi kapurih malebet ing griya pamulasara ning tiyang sakit kemawon nanging pun Bidun amangsuli luhung kula pejaha kemawon katimbang kaliyan dipun lebetaken dhaen ggriya pamulasaraning tiyang sakit, pn Bidun inggih saestu kalajeng pejah. 1
Wonten satunggiling tiyang amarengi wonten ing paklempakan punika kecalan arloji, kaseler ing bajingan saking kanthongipun rasukan sakalangkung ing sedhihipun dangu-dangu angsal wewenganing budi, amurih kapanggih ing arlojinipun dalah ingkang nyeleer pisan mugi kaparengna ing ngakathah badhe amedharaken wicanten saksana lajeng minggah dhateng satunggiling panggenan ingang inggil wonten ing ngriku gadeg sarwi wicanten wsora, dereng dangu kla kecalan erloji, kaseler ing tiyang saking kanthonging rasukan kula, ananging erloji kula wau pancen mungel kados jam aeng, suwanten ipun sawatawis sora, ing samangke meh mungel sadasa, kula tamtu badhe miring suwantening erloji kula ingkang kaseler ing tiyang wau. Tiyang ingkang nyeler wau kuwatos enggal kesah saking ngriku, sakathahing tiyang lajegn anreka yen punika bajinganipun sareng dipun galedhah, kapara yektos erloji ingkang ical wau kapanggih wotnen ing kandhutanipun nanging erloji wau sayektosipun limrah kemawon boten saged mungel waana pun durjana lajeng katrap ing saleresipun. Ing dhusun Batu Bara gung wotnen satunggilig tiyang dipun ayoni ing paksi bidho, dipun kabruki ngantos dados ing pejahipun wangkenipun sasampuning dipun lebetaken ing kubur, paksi bidho wau dhateng ing ngriku sarta lajeng andhudhuk kubur wau. Dereng lami ing tanah Itali wonen tiyang dhudhuk-dhudhuk amanggih balung danawa titiga, ingkang satunggil danawa jaler ingkang kali danawa estri ing kang jaler dedegipun 9 kaki, ingkang estri 8 kaki, ingkang jaler angangge kalung rante kadamel saking balunging kewan. Panjurung Sarehning namung sakedhik ddos katangelan pramila panjurung uran uran semut ireng dereng kapacak punika mugi sampun anuwuhaken cuwanipun ingkang panjurung, dene panuwun kula panjurung wau nutnen dipun rampung kapindhah, pamacak kula namung sapindhah rampung, saiba badhe bingah kula, kados para maos inggih makaten ugi. Pangungun Turidarda kapugutaning sih, sih ing mitra deratan widada, kadadak ing pamurude, mring ngendi baya besuk tumitis e sang pramengkawi, kiyai Mondrarena, kanangwus kasumbang, gembong ing mamardibasa, manimpuna sarwa widakdeng sakalir, sakaliring kawigyan. Dhuh-dhuh dene tan nganti ngenteni, wawaluyan sing pu puthut guritna, kang minangka panuwune, dera mangruwat sampun ruruweting wardaya tistis kiyai Mondrarena, selak tan sareju, aneng jaman karameyan temah murut maring madye tepet suci, baya wus takdir ing hyang. De rama kanjarneng bramartani, wawan sabda lan paraswarjana, kan gsarju muryeng kawruhe, kadi ta sang maha mpu, kang wus kontap ko tameng budi, resi sidya sidana, sarta malihipun ni endhan gprasimasana, rising resi Puthut Guritna tanapi, madhecaneranana. Dene ta pa, ngunguning tyas dadi, datar lyan muhung pamurudira, kyai mondratana dene, tanpa karananing puh, miwah roga ingkang mantesi, dadya dadalanir amurut ing ngasamun oncat sing jaman krameyan e ananging rehning wus sarwa mumpuni, nindhita saniskara. Dadya datan ginawokan dening, mitaning endhang pracimasana, lolo Janaloka kuwe, kathik ngnaggo gumuyu, lah apa ta tan milu sedhih, bok coba ngupayaha, nganti terlung taun sawastu mongsa antuka, swarjana ing kalika kaya kiyai, mondratana nindita. E la lali nipun iku wonten dhik swarjanestri ni pracimasana, kang nimpunaniskarengreh, ambeg mardawamardu rajasayawanmina nglasulih, tungguling pabaratan myang sinuhun suhun barkah dening para siswa, sawastu wus tan prabeda lan kiyai, mondrarena widagda. Katandhan Bramintarda. Panjurung kula ingang tumanduk dhumten gputhut guritna kawrat ing Bramartani ongka 54 wotnen ing kang lepat gadhen leresipun wedhen 2
Undhakan sastramiruda. Sastrawidyaka sampeyan boten mangretosi dhateng pitaken kula tembung adiman inggih sampun namung andum wilujeng sapisn. Sastrawidyaka, panjarwa sameyan bab tembung ruci, kula dereng saged ngaturi tarimakasih, awit dereng dhaub kaliyan pamanggih kula, pramila andum wilujeng kaping kalih Kaing 8 Juli 1892 Andong Dhadhapan. Paraosanipun pun Jaka akaliyan pun Bagas Dj: lo, kowe dhi, padha slamet satekamu ing ngomahku B: saka pangestumu ya padha slamet Dj: kepambeng apa kok lawas kowe ora mrene-mrene B: mulane lawas agu ora mrene marga kepambeng lara panastis mungguh lawase le ku lara ayake ana 20 dina , angot ku saben saben let sadina Dj: e layk guwayamu ora kaya sabene, dhek kowe lagi teka wis arep tak aruh-aruha mau,la, nalika kowe lara kuwi tomba apa sing bisa mitulungi. B: cekake bae kang marekake mung banyulonda, saben aku angot tak ombeni banyu londa kringetku banjur metu akeh banget sarta wetune nganti ambal-ambalan yen awaku wis metu kringete banjur waras adhem panas ilang kabeh, ora ana tabete yen mentas lara, saben saben mengkono, mugn sarehne lara ku ewone ra dalawas dadi tabete mung kana guwaya rungih- rungih. Dj: iya, kok mengkono, rungih-rungih sarehne wus padha kelametan sokur, seje gunem dhi, aku mentas maca bramartani ongka 54 kan ggumelar kabar kono ana wangsulane undhakan sastramiruda menyang puthut Guritna, surasane wangsulan rebut bener prakara tembung sanggrhaan karo pangkan tumbak kang kasebut ing kono tembung sanggrahan pamanggihe puthut guritna benere rimabg widya kerata, awit tegese sadadunungan dene plangkan tumbak puthut guritna benere kepa manggih esidya sidana daya wacaka, tegese panggonan ananging undhakan sastra miruda menyang pamanggihe sarjana sakaliyan mau during nyondhongi, malah banjur gelarake waton waton iku keguwa apa wis maca, yen wis maca mungguh ing panemumu kepriye. B: e, iya wis maca aku kuwi kang, ye saka panemuku bener gone undhakan sastramiruda during anyondhongi, cekake mungguh ing panemuku tembung loro mau padha aran dudu rimbak ananging lingga. Dj: ah, apa ya bener panemumu kuwi, mongka yen panemuku kuwi tembug rimbag B: la iya yen kowe ngarani rimbag la linggane apa, rak wis bener sesorahe undhakan sastra miruda, apa kowe arep tembung plangkan diwehi lingga longka, sanggrahan lingga, sanggrah, la dhe emoh kowe. Dj: iya mesthi emoh, mengko dhisik dhi, kok rada menga atiku, panemuku akeh melune menyang panemumu, ning kuwi ya bener sing ngewuh le ngarani, awit pakecapane memperimbag ning kok ora kena di linggakake, tak aranana lingga pakecapane memper rimbag e, iya, ayake saiki wis manggon panemuku, bener panemumu, dadi kuwi mung ana samaring pakecapan bae, yen benere kabeh lingg,a yen mengkono paemumu lan panemuku ki becike tak tulis ana ing bendera banjur tak panjerana ing pabaratan bramartani, supaya di pirsanana para sarjana, mengko aku karokowe nginjen dadi weruh semu semune para sarjana kang karsa mirsani kepriye. B: aku jumurung kang karepmu ing mengkono, nanging kirane apa ora dadi galihe puthut Guritna, sarta undhakan sastramiruda, amarga kowe iki jenenge rak dadi urut rembag Dj: yen pamikirku kaya kaya ora, wis dhi aja akeh akeh sing ko piker, mugn muhiya bae panjenengane tuwan juru ngarang karsaa iyantu adage banderaku. B: ya tadhi, welingku pamendhemmu tiyage bae sing kukuh, aja nganti rubuh kepampe bocah dolan 3
Titi. Wangsulan katur dhumateng bibi Endhang Pracimasana. Sakalangkung ing panuwun kula sareng kula maos bramartani ongka 48 kamayangan sanget dene bibi Endhang Pracimasana karsaha nepangi dhumateng kula, sarana ambatang cangkriman kula kalih bab menggah pambatangipun bibi wau leres sadaya, wangsulan kula trimakasih (*) wondene pamundhutipun bibi wujuding tembung, remen 2;asih, punika sageda ambedakaken tegesipun menggah pitaken sampeyan sapanunggilanipun wau, kula jawab ingngandhap punika. 1. remen dunungipun dhateng kasenengan punika saking purbaning paningal 2. asih dunungipun dhaten gkasenengan anak punika saking purbaning rasa 3. trisna dunungipun dhateng kasenengan garwa punika saking purbaning karsa 4. welas dunungipun dhateng kasenengan sanak pnika saking purbaning pangrasa 5. kasengitan dipun gethingi, tumrapipun ingkang dipun ingid-ingidi ing liyan 6. kacukengan dipun kencengi, tumraping samukawis ingkang boten rena tinedha 7. cacengilan jejailan tumrapipun katon mikaton sae, dados sami sawanci awadan 8. kanisthan karemehan tumraping ing kang dipun remehaken ing liyan dhuhbibi Endhang Pracimasana, panjawab kula kasebut ingnginggil punika, leres lapeat kula nyumanggaken bibi rama raden Undhakan Sastramiruda, panjawab kula dhateng ing bibi endhang Pracimasana, kasebut ing nginggil punika, tumrap ing galihipun rama sampun condhong punapa dereng, manawi dereng condhong rama mugi karsaha, amudhoni rembak kuningan tanggal kaping 28 ngulandulkangidahJimawal 1821 arining resi Wiratmaka. Puthut astra gumilang (*) punika punapa boten wonten tetmbunganipun jawi kaluthuk nun hyah Jurugubah Minta Panjarwa Dhuh dhuh sumitra kula wiryamartana, sampun sawatawis lami sampeyan boten karsa kakaring wonten ing pabaran ngriki, punapa kanjimen tas dipun cuweli, undhakan sastramiruda, iyah sumongga tanun sampun rikuh teka kaya dhayoh neh nganggo ngewak wirya martana temenipun kula badhe nyuwun barkah saserepan kados ing ngandhap punika. Jago tarung kalangan jroning kurangan------punika lambangipun karaton ing pundit, sarta tegesipun kados pundi Dagangan layar sepune kemiri kopong------punika lambangipun karaton ing pundit, sarta tegesipun kados pundi Ratu ayu semune tanpa wiraga------punika lambangipun karaton ing pundit, sarta tegesipun kados pundit Sampun nun samatnen kimawon rumiyin benjing kula nyaosi malih, lajeng tumuntena paring panjarwa ingkang patitis Sinerat tanggal kaping besar jimawal 1821. Mitranta ki Galuh ing Begalon 4
Endhang Wrediningsih, dados sampeyan boten meling dhteng pun Pregiwa, sok na leres anggen sampeyan mastani LANCANG, kauingana ni endhang, ingngatasipun tiyagn ngiket suraos punika mesthi dipun nalar rumiyin murih bote ngodhengaken ingkang maos kajawi tatiyang ingkang kirang mangretos dhateng suraos gus sampeyan bilih pregiwa damel tembung boten susah kanthi nalar, sok angger dados kimawon kados kaserat kula igkang kawrat bramartani ongka 42, wonten ingkang mungel mangakten PANJARWANIPUN RADEN JAKALENGKAWA INGKANG TUMUJU DHATENG INGKANG RAKA KYAI JANGGAN SAMONGGA, punika pun pregiwa bingung anggenipun nyuraos tandhanipun sengading bilih sampeyan welitaken kanjenging tembung kula wau, ola bilahi, yen mangkatena kenging manggrayangan kiran gpangretos dhateng suraos nanging kla ajrih mastani, dene teka gadhah pitaken enggel tujunipun sampeyan karsa jawab dados boten damel cuwanipun Pregiwa, la saryektos panginten sampeyan bilih boten kalebet pamikir kula, sanadyan sorah kula ing nginggil punika, tumrapipun para wira ing Bramartani mesthi sampun sami karaos ing galih, ewadene kula kedah amedhaaken eliding kajengipun tembung kla wau supados pun pregiwa lajeng sageda terang(seratipun raden jakalengkawa dhaeng Kyai janggan Saongga, kyai janggansamongga unika karakanipun raden jaka Lengkawa, raden jaka Lengkawa punika rayinipun kyai Janggan samongga) ngretos dereng pregiwa. Ing Janggalamanik tanggalkaping 3 Dulangidah ing JImawal 1821 Resi Wiratmaka. Kasusastran Tiyang amarsudi kasusastran punika ingkang rumiyin patitising panyerat 2 nyumerepi bab rimbag ngantos dumugi leregipun 3 bab wateking tembung ingkang kangge ing masa, 4 bab bentening suraosipun tebung 5 anyumerpi babpecahaning tembung wiwit ingkang winastan ukaa wetah, utawi ageng, carangan tuwin katrangan sapanunggilanipun 6 anyumerepi bab silahing tembugn ingkang winastan jejer, wasesa, lesan tuwin katrangan, 7 anyumerepi tembugn tatangsul sarta ingkang dados lintuning jejer sasaminipun wasana ingkang kaping 8 kedah saged dhumateng nalar, sanadyan sampuna putus dhateng ing kang kasebut ing nginggil wau manawi kirang kacekap nalaripun inggih badhemagel ing kasagedanipun. Menggah ing bab kasusastran wau ingkang angel piyambak amecah ukara kadosta aku nunggang jaran punika dipun wastani ukara ageng, dereng mawi katrangan saeg jejer wasesa lesan. Dene ukara ingkang jangkep punika kadosta: asune si dhadhap abangkangdhek wingi nyakot ingngaku, saiki during sangisoring kursi, pnika kapecah dipun upadosi pundit ukaranipun ageng tuwin carangan sasaminipun, 2 lajeng dipun upadosi jejer wasesa lesan sarta katrangannipun 3 lajeng dipun dunungaken mila anu winastan jejer, amargi anu, mila anu winastan anu amargi anu, e kok angel temen lo, wotnen punapa ki cantrik teka plembang-plembung, punapa badhe mecah, suwawi ta dipun plothota kados wudun la sarkula cawisaken dhumaten gpaa parameng sastra, ngiras kangge angiming-imingi kyai empu kridhasara, awit sampun lami anggenipun boten tinjo ing pabaratan ngriki, bokmanawi saweg kapambeng ambudi gelar dirada tenga, kangge benjing tempuking ngayuda wotnen ing Bali Lombok lo, gumujeng kyai empu, iyah gajegipun serat kabar malajeng samupn anyariyosaken rampugn taneh, o, suwawi ta kulunun kula aturi tindak mariki kemawon kula cumanthaka nungsung kabar bab reresahing lombok sasampunipun kakambang ing baita, sukur putra sampeyan ki Abdul Natir karsa dherek badhe andadosaken bingahing manah kula Sidyasidana. Warti Pawong Mitran sudagaran tuwin sanesipun. 5
Ongka 57 SetuPaing kaping 20 Besar Jimawal 1821 utawi kaping 16 Juni 1892 Surakarta Kala ditnen Jumungah tanggal kaping 12 wulan Besar punika, raden Ngabei Sontadipura kagungan damel mantu, ngantos putrinipun estri nama Raden Rara Karsikin angsal anakipun kyai Katib Mukamad Rungiyan ing mangkunagaran nama Ngabdullah Sumadi, ijabing nikah salajengipun panggih wotnen ing sontadipuran ananging sarehning pagnanten jaler anandhang sakit panas dados salebeting pasamuan ngriku anggenipun among suka radi sepi, bibar pangih panganten inggih linggih sangajenging patanen sakedhap lajeng dipun purih tilem ing gedhong, dene para tamu kakung sampuning bibar andrawina, kataman dayaning pradongga tinatab punapa mali ambok manawi lo kataman sumuking toya ingkang kincelong kincelong, lir pendah teesing ebun ingkang gumolong dados satunggal inggih sami gambira lajeng sami lalangen nayub bibaripun ngantos wanci enjing. Kocapa sareng kaleresa pekenipun panganten sakaliyan dipun udhuh dhateng griyanipun Mukamad Rungiyan lampahipun numpak kareta ginarebeg ing kadang warga ugi sawiwahanan kareta, sarehning panganten jaler sakitipun saya katingal rekaos wotnen salebeting kareta tansah dipun pangku kemawon kaliyan para wangsanipun mandar sakedhap saketdhap dipun sanjangi kapurih ngekaskasaken panganten estri linggih wonten bak ngajeng sarwi nyepengi sukunipun ingkang jaler, dupi sareng lampahipun dumugi sajenging kamar bolah, panganten estri wicanten mangkaten o sikle kok wis anyep temen wasana sareng dipun waspadakaken dhateng para wangsanipun adhuh gus ngabdullah sumadi sampun murca yitmanipun sanalika punika panganten estri sora ing panjeritipun karuna asasambat melas asih, enggaling cariyos kareta lajegn dipun bandhangaken sareng dumugi griyaning pun Muhammad Rungiyan tiyang sepuhipun sakaliyan sareng nyoipati anak sampun kapanggih wangke, sareng kapidhaa kalih kalihipun menggah remaning tangis punapa dene kasusahanipun para kadang warganipun boten susah kagiyaraken ambok manawi para maos sampun sami anggalih sadaya, wasana pagnanten estri lajeng kabekta mantuk kaliyan ingknag rama Raden Ngabei Sontadipura Kala dinten malem Jumungah Wage, kagungan dalem dirada ucul saking wantilan ngantos dumugi cancanganipun liman ingkang nami Saad ananging lajeng kacepeng. Kumidhi SEtambul ingkang nembe mitontonaken gebyagipun wonten kagungan dalem alun-alun eler, benjing malem salasa wiwit mitontonaken gebyakipun malih wotnen ing papan sawingkinging loji ageng. Nalika malem Senen tanggal kaping 15 wulan Besar punika, kinten wanci jam ½ 5 enjing , saweg sakecanipun anggen kula tilem kaget miren gsuwnaten ingkang rame sanget saking panginten kula ampun tamtu suwantenipun tiyang ngoyak pandugn ingkan glangkung saking satunggal mila kula lajeng tangi gregah sarta nyandhak saben medal dhateng ngradinan angajenging regol kula, awit saking kageting manah kula awak kula sakojur gumeter sadaya, sareng kula sampun wonten sajawining regol sumerep terang bilih suwanten ingkang rame rame wau suwantenipun tiyang ingkang sami ngeteraken rare badhe tetak menggah kelempakipun kinten wonten tiyang 30 lampahipun saking gadhing mangilen kula tiling-tilingaken dumugi ing gemblegan tiyang tiyang wau taksih, sami benak-bengok kados lampor utawi kados suwantenign kodhok angorek nedha jawah, katemahanipun kaget kula wau kula lajeng boten saged tilem malih, dene ngantos jam, 7 kula taksih wonten ing regol tansah anggagas ing kawontenanipun punika, sarta mangunadika, apa bae kang dadi jalarane wong wong mau padha kaduga nyuwara kongsi tinggal duga prayoga, wayah bengi, bganet gone padha tanpa kering, 7, apa para bendara utawa priyayi, longka karsaha kagugnan tindak kang kaya mangkono, sarehning wanci dalu dados kla boten terang menggah dhateng ing satunggal tunggaling tiyang, yen wonga cilik la kok genthung temen la, sing patrol galak la rak di kerek tenan githoke, nganti entek punuke, tujune kok ora galak. 1
Boten dangu pun gebendhungan ingkang ngeteraken rare tetak wau katingal wangsul mangetan sareng dumugi sangajenging regol kula kula lajeng amaspaosaken jebulipun giwang mawon sanes ananging sami....hem....... utawi kate karoban bendhe, layak ora weruh ing patrap andek na lakune padha suwatu senapati kang mentas unggul ing jurit ting pathentheng, bok manawi segahipun ingkang gadhah damel radi rema, dene kok ngantos angicalaken karjihanipn para buteng, e bok manawi temen mentas unggul ananging anggenipun anyongga takir sekul lodhoh pindhang. Kintunan. Candhakipun Darmalalana, ongka 7 Panggedhene salah siji, nglairken tembung prasaja, lamun dinuta sang katong, nglabuh busananing nata, ing kono sanalika, peteng dhedhet ngamun-amun angina garubuhan prapta. Nanging nora babayani, mung sakedhap nulya sirna, padhang sumilak lawene, ye ginagas kang maruta, umat dutaning nata, saudhune ingkang nglabuh, maruta angedet sumyuh. Endhang dudupaha malih, dulunen kae ing kawah, mendhung ngarempel angrompol sireku away sumelang, para kang tan katingal amya subagya rahayu, sira samya sesendhna. Tembang gedhe kaya nguni, ingsun ngeningaken puja, endhagn samya asesendhon ngumandhang rebah sauran mendhung pedhute sirna, cahyaning baskara mancur sumyuh siliring maruta. Tan montraneng pucak wukir, myarsa swara sasauran lamat laimutan kamot memet momoting pamuja, wijang jajahanira, jinunjung jejering kayun kayungyun enenging cipta. Kacep kacacep ngecupi, kacekap kikipanira, kakukup lengkep salire, silir sumularing driya, ymyating saya maya, muyeg miyak amamayu, wahyu wahyaning sasmita. Ki ajar ngandika aris endhang iki wayah ngasar, payo padha mugah maneh, ngidul umiyat mring kawah, endhagn atan lenggana, lampahnya sumekeng gunung , prapta sapinggiring kawah. Widata umatur aris dhuh kyai pun dika wah nya, dene tan wotnen tilase, naming katon ardi enggal ki ajra angandika, eh endhang wruha sireku, ya iki kang jeneng kawah. Thukul gunung e ing mangki ing nguni kawahe kana, cedhak paseban maune, dene ta wujude kawah jero tanpa watesan omba mubeng sapandulu, yata ingngalama-lama. Kawahya wad thukul ardi, kaya iki wujudira, bareng tan metu kukuse, jeblos dadi gara-gara, udan wedhi lan sela, salin kawah sisih kidul iya iki kawah anyar. Duk jeblose during lami, jroning kawah tan katingal eh endhang iki pinggirem bareng kathukulan arga, pepet watuning kawah, wus meh rata dadi gunung, iku endhang waspadakna. Umatur endhang widati, yen makaten baya benjang, punapa inggi anjeblos kiajar manis sapdanya, iku walaualam endhang sapa ingkang weruh, karsane sanghyang wasesa. Widati umatur raris kyai dene gumun amba, redi inggal wawangune, lir sela candhi katata, sitnen ta ingkang nata, widati nyauri asru, graji katul bakyudika. Sinten ta ingkang kawawi, anataha ingkang sela, saomah-omah gedhene, lan sinten ingkang puruna, manungsa malbeng kawah, widata manis lingipun adhi punapa tan myarsa. Kabar e tuwan insinir, sampunmalebeng ing kawah, dene dereng pati suwe, kiajar manis ngandika, bener endhang widata, tuwan insinyir tumurun mung neng sapinggiring kawah. Endhang payo ngetan iki, umiyat guwane pucak tan dangu prapta lampahe, samya amalebeng guwa, matur endhagn widata, de guwa wiyar kalangkung, wingie kalintang lintang. Sinten jalma ingkang bangkit angambah ing ngriki baya, kyai ajar ngandika lon lah iki ing jaman kuna, mung gus jedhik kang ngambah, marma ta misuwuripun guwa jedhig kongsi mangkya. Taksih wotnen candhakipun Endhang Pracimasana. Pethikan Pawartos ingngandhap punika kilap pundiingkang leres 2
Serat kawat ingkang dhumawah ing Batawi anggiyaraken bilih margi ingkang saking Jendhah dhumateng ing Mekah ing mangke resah denign para begal wonten kalh atus tuabg ubgjagb sanu nubggagjahu sarta rubejsa debubg orahyrut Turki, nalika tanggal kaping 22 Mei, wonten ing Kadhah sami kabegal dening baduwi kalih atus tiyang, ingkang sami numpak kemar, anggenipun tangled ngantos sajam angunipun titindhih satunggal saha prajurit sadasa ingkang sami pejah, begal sami wilujeng sadaya. Wonten sawenehing tiyang malayu ing Batawi atampi serat sakijng sanakpun ingkang minggah kaji dhaen gMekah, ingkang asuraos bilih kala tanggal kaping 2 Mei wanci jam kalih dalu, para titiyang ingang saking tanah Hindhu kathahipun sewu sami badhe minggah kaji, wotnen ing margi saking Jedhah dhaten gMekah katempuh ing begal kathahipun tigangewu tiyang, sadaya bongsa Baduwi sarta sami anumpak onta, sadaya bebektan tuwin sangunipun para tiyang wau telas sadaya, gangsal welas tiyang ingkang pinejahan ing dalu punika, sadasa tiyang ingkang kabarak saha ingkang sanes dinten sampun sami kapanggih wangke sadaya, sanesipun barang darbekipun para titiyang minggah kaji, pethi tiga saking nagari Turki isi yatra, dagangan warni- warni argi sayuta, sami ical rinebat dening para begal, ing mangke saking pamraoginipun kongsul Inggris parentah ing Jedhah anamtokaken ing saben senen tuwin kemis angkatipun para tiyagn minggah utawi ingkang mudhun sakin gkaji, lampahipun ing marig, badhe rineksa ing prajurit. Pawartos punika sosok kalihan serat kawat saking Turki dhateng tanah Hindhu, asuraos susulihing praja Engggris ing Konstantinopel awawarti, bili margi ingkang anjog dhateng Mekah tuwin dhateng Medinah ing mangke resah. Tuwan Y.P.Peldhen redhaksining srat kabar Slompret Malayu, asisten residhen pansiyun smangke nyuwun kendel saking pandamelanipun redhaksi, jalaran gerah sariranipun dene ingang gumantos manggebeng serat kabar wau, tuwan Y.Y,P.Alkema. Poelong obat derri Cauvin. - sekarang troesah berkata kata lama derri ada patoet dan haroes besaar derri poelong obat Cauvin, akan bekin brissih darah, atoerkan kardja derri bagian badan, dan bekin qoewat badnanja orang segalla, bagitor dia soedah kenal di mana mana. Apa terlebeh ada ennaq kapan pake, dia boleh ambil dan misti pake sedang dimakan, lajin sakali ada sama oepaja roepa itoe, jan gbekin gadhoeh besaar di dalam orang poenja kardja. Roepa tepake jang ada toeroet satoe satoenja bosetta bekin trang itor, dan bagitoe tiada bahaja apa apa bekin salah kapan pake, poelong obat Cauvin boleh dapat dimana mana doenija segalla. (II) Panjurung Panjurung pangungun kula ingkang pagubahipun dene ta pa, ngunguning tyas kadi leresipun dene ta, pa, ngunguning tyas nami. Mila enggal-enggalan kula leres saken awit cantrik janaloka, sampun amasang ulat badhe kadamel ngesemi, ning kecelik. Bramintarda. ingkang dhateng Kyai Mondrarena, wotnen Ingkang kasebut ing serat panitisasta, jaman punika wotnen sakawan ingkang wiwitan dipun wastani jaman kretayuga, sanghyang Pramana ingakng dados witing ngagesang, punika prenahipun wonten pulunging galih, saweg taksih siniwi ing swarga, yuswanipun sakethi taun. Kaping kalih jaman Tirtayuga, prenahipun sanghyang Pramana wotnen tengahing paningal gesangipun ngnatos dumugi saleksa taun. Kaping tiga jaman Dwaparayuga, prenahipun sanghyang Pramana manggen wotnen ing daging sata ing ngerah, yuswa sewu tau langkung satus taun kaliyan satus wulan. Kaping sakawan Jaman Kaliyuga, sanghyang pramana manggen wotnen ing kulit lawan wulu puhun ing jaman kaliyuga wau yuswanipun enggal-enggal kados upaminipun gebyaring kilat wotnen mendhung. lepat 3
Kasebut ing nginggil punika lugu anggen kula nedhak buk (Kandheya) sarehning kula btoen mangretos suraosipun saha ingkang dipun wastani sanghyang Pramana wau kula boten sumerep mila saking pamuji saha panuwun kula dhatheng par asarjana,mugi wotnena ingkang kapareng anerangaken saiba bngah saha panuwun pmundhi kula, saestu datan patimbang. 18/7/92 NW Mitra Sastra Mardawa, sarehnign sampeyan punika panginten kula pantes wigya dhateng tembung jawi, amila pun Jugul ingkang kados kula punika prayogi puruita dhateng sampeyan supados tumunten saged ngempali para sarjana. Dhu rising wigya ign sastra, mugi andhanganaken paring saserepan dhumaten gkula, kados pundit kramanipun tembung ngoko ing ngandhap punika, I. kowe aja marangi keris ana lawang gapit mengko mundhak di larangi kemit bumi.(gek suta diwarangi kemit bumi) II. apa kowe gelem jupuk klambiku III. apa kowe wani jupuk klambiku IV . yen kowe wis madhang aja turu Mila kula nyuwun sserepan awit tembung ing nginggil wau asring jumbuh kajengipun kados ta manawi sampeyan sampun dhahar sampun sare, punika saged ugi gadhah teges wismadhang wis turu, amila mugi mitra karsa paring saserepan badhe saiba bingah kiula manawi mitra sampun paring katrangan Sampun sawatawis lami parentah andhawuhaken dhumaten gpara ingang kawajiban boten kenging cina sade bakmi ing wanci dalu ider dhateng salebeting balowarti, ingkang makaten wau pancen prayogi sanget amargi cina sade bakmipunika kajawi anggenipun amawa latu, la sarsaru gumelar wotnen salebeting balowarti, inggih punika anggening kawisa enggen enggenipun sanyuwanten sora, mongka salebeting balowarti punika kathah para luhur, ddos anggenipun parentah ngawisi wau sampun prayogi sanget ananging kula gumun dene tumindakipun dhawuh wau among sakecap saapunika saben dalu sampun kathah malih para cina sade bakmi ingkang ider dhateng salebeting balowarti lo para kawogan l mbok inggih dipun lastantunaken prakawis ingkang prayogi punika nun e la pantes kasupen si mas e la wong lagi ribet manggalih tumanjane krikil sik wayah golek buntan. katandhan Aah 4
Ongka 59 Setu Wage kaping 27 Besar Jimawal 1821 utawi kaping 23 Juli 1892 Surakarta Nalika dinten Kemis sotnen kinten wanci jam 5 kula langkung sangajenging kagungan dalem kandhang sima, ing ngriku kathah sanget tiyang ingkang sami ningali kagungan dalem sima ingkang nembe dhateng, punapa dene para tuwan tuwan ugi sawatawis kathah, kula lajeng kendel tumut ningali, salebetipun kula ningali tansah anjo,blong, dene sima saweg dhateng teka smpun tutut sanget dipun uthik-uthik lempengipun kaliyan para rare ingkang sami ningali teka kendel kemawon amila saking panginten kula lami lami embok manawi saged jilma, temahan damel kamayaranipun wakne jayarangas awit sakedhik sumelangipun lo rak inggih mangkaten tam as te, dh. Kintunan Sampun sawatawis laminipun wande ing prapatan Gadhing sakalangkung dening reja, katawis saking kathah ing tiyang wawadeyan warni-warni ing saben ditnen ingkang badhe anyuda rejaning peken wau, inggih punika ing saben enjing wonten papandhaning menda watawis 20 iji sami dipun umbar wonten ing peken ngriku, ingkang angen tiyang kakalih, menda wau sami angresahi tiyang ingkang sami dhasar, saking dening anggenipun kedah angsal tetedhan pun menda ngesuk kemawon angrebat jajanganan utawi panganan ingkang dipun dhasaraken, sampun kathah kemawon tiyang dhasar ingkang ngantos krungkeb utawi klumah jalaran dipun tronjol ing menda wau, ingkang makaten punika ajeg ing saben enjing, mila ucaping ngakathah: e, apa pancen di tanguhake akeh ing wong dodol, dene ingkang angen wau inggih sumerep yen mendanipun adamel reresah, ananging malah anyuraki, sareng menda wau badhe dipun gitik dening ingkang dipun resahi, ingkang angen lajeng anyarengeni kalayan mancereng: e, aja wani- wani anggitik ta, wedhus iku rak kagungan dalem, dados boten wonten ingkang purun anggitik awit angaosi dhateng ratu gustinipun naming kandheg sami tintrim kemawon, sareng kula suluh- suluh,dubilah, menda wau sayektosipun dene kagungan dalem ananging kagunganipun mas bekel trunasugita ing kampong Gajahan ingkang sampun kasuwur ing sugihipun saha dananipun dhateng tiyang nandhang papa, ing saben ditnen anggenipun nyukani tiyagn papriman langkung saking 100 tiyang, o, pamuji kula mugi para kawogan anyaruweya ing prakawis punika, tulusa rejanipun peken ing gadhing, saestu badhe anambahi kukuwungipun praja dalem ing Surakarta. Kondhestu Boten ta mas kawogan ing bawah ngriku, kdos sampeyan pnika ewoning tiyang andableg main kalentheng bawah sampeyan wedhus resah bawah sampeyan hyah mas embokinggih ingkang radi gagah sakedhik weh, tiyang ddos mas pulisi kok ngalumpruk nek taksih lulus makaten saestu sampeyan kula undhangaken ewoning tiyang kesed. Jurungarang Kala dinten Saptu tanggal kaping 9 wulan Besar punika, kinten jam 8 dalu, ing kampong mijen wonten tiyang estri nama jayadikrama, wanci 49 taun pun jayadikrama wau paben kaliyan mara sepuhipun estri nama /embok H, jalaranipun Jayadikrama kadakwa mendhet arta ingkang wonten pasimpenan sarehning pandakwa wau sampun gumeleng, ananging jayadikrama gadhah gelar kumresik resik adrenging pandakwa, rengkenging pan munkir, ing satemah abrawala, kalampahan jayadikrama waringuten angangkat pipisan ingkang sumeleh wotnen sajawining griya, badhe dipun tamakaken mara sepuhipun sarehning embok H boten seta dhateng pamunjungipun anak mantu wau, embok H enggal oncat saking panggenan umanjing wisma sarta kancing konten jayadikrama saking cuwaning manah anggenipun munjung marasepuh boten katampenan dados griyanipun kemawon dipun wantu atos-atosan saking jawi sarta wicanten ayo lawanana pangamukku, yen kowe nyata banter metuwa takpunjus mipisan embok H ora ngger 1
tutugna gonmu ngrutugi omah bae, muwung bojo mula gilunga, jayadikrama mangsuli, iya yenkowe ijeh nreka bae mesthi tak obong omahmu O, o bilih netepi susumbaripun Jayadikrama ingkang makaten wau, larakbadhe damel kasusahanipun tiyang kathah, dhuh para kawogan mugi sampun kirnag pangatos-atos rumeksa sampeyan nun Kintunan. Kumidhi Istambul ingkang nembe mitontonaken gebyagipun punika, saben dalu mainpun asantun santun tur elokelok saya lami saya anyenengaken manah, kenging katembungaken tikel sadasa sae sapunika kaliyan nalika mitontonaken gebyagipun taun ingkang kapengkre, mandar nalika malem jumungah punika panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen karsa tedhak amriksani, gumyuh ing pawartos sadalu punika angsalipun arta 430 rupiyah. Nalika dinten Akat tanggal kaping 17 wulan Juli punika, wanci jam 5 sonten kula nuju kekesahan sareng lampah kula dumugi radinan enggal sacelaking kampung Kanggotan kula kapethuk priyantun numpak siyas saking ler mangidul priyantun wau anyepengi lis piyambak magagem sarwa bregas lengahipun angengleg ananging boten mawi ampilan songsong, rehning panginten kula ingkang numpak siyas wau para kanjeng pangeran gatosipun kula badhe andhodhok ananging lajegn dipun ceneng kaliyan konca kula, sanjang bilih punika sanes bangsaning ngaluhur, kula lajeng pitaken sinten punika, cariyosipun konc kula ingkang numpak siyas punika mas bei jaya...... abdi dalem mantra saraseja, kula inggih lajeng ngadeg andumugekaken lampah, e mah kacelik aku iki mau, boten dangu siyas ingkang dipun tumpaki mas bei Jaya ngegleg wau ambalasak nunjang sasadeyan cao:grombyang, gelas dados beling, pirantos mowat mawut siyas dipun endheg sakedhap kilap kadadosanipun. Yogyakarta Kula kala wingi angenggar-enggar manah, mlampah-mlampah muhung turut wradinan ageng kemawon sadanguning mlampah manah kula gumun sanget sumerep para tiyang ingkang sami gadhah damel mantu netakaken utawi nynataken punapa malih kaul meh boten wotnen kalangkungan saben sakampungan wonten ingkang gadhah damel wonten ingkang mawi nabuh gongsa. Anggen kula gumun wau mangkaten boten pisan angemperi panggresahipun para tiyang, ing saben dintenipun kangelan anggening pados pangupajiwa, panggresah ingkang mangkaten punika estunipun dora, temenipun kathah ingkang bingah tondha dereng bosen anggenipun sami bucal wragad dene anggen kula mastani bucal wau, para gadhah damel punika wotnen ingkang kelas tigangewu, wonten ingkang telas gangsalatus mongka gatosipun rabi punika, uger sampun ningkahan kemawon cekap tetak punika uger sampun ris kemawon ugi sampun cekap punapa malih midhang (kaul) uger sampun mumule ngrasulaken rask sampun cekap mongka punika boten mantu tetakan utawi kaul wau mawi numpak andhong, tayuban wayangan andhulan slawatan jagongan uyon-uyon rak mung damel parikan anggenipun bucal wragad kemawon Kintunan Mas sandhulan sarta uyon-uyon punika punapa la embok inggih dipun paringi wijangipun kula Pun Juru gubah. Panjurung Candhakipun kawruh palintangan ongka 2 3. lintang Manggasri, ing tembung Welandi Maagd tembungipun Ngarab Sunbullah, ingkang dados paugeranipun lintang 26, dhawah ing cakrawala kening kaemper kados wanguning widadari, mawi suwiwi kalih, wonten salering garising madya jagad bilih surya wiwit ngancik ing perangan lintang Manggasri wau, ing Surakarta wawayanganing tiyang ngadeg ing wanci 2
tengange 2 wecak utawi 2/7 ning dedeg inggih punika wiwiting mongsa katiga, dhawah ipun ing tanggal kaping 24 utawi 25 wulan Agustus ing saben taun bilih surya anggenipun wotnen ing perangan lintang anggasri wau sampun angal 25 darjah , ing Surakarta wawanganing tiyang ngadeg ing wanci tengange naming samecak utawi 1/7 ning dedeg inggih punika wiwiting mongsa kapat dhawahipun ing tanggal kaping 17 utawi 18 wulan September ing saben taun. 4. lintang Citra, ing tembung Welandi Weegschaal tembungipun Ngarab Midan, ingang dados paugeranipun lintang 8 dhawah ing cakrawala kenging kaemper kados wanguning traju smeleh, wonten sakiduling garising madya jagad bilih surya anggenipun ngambah perngan lintang citra wau angsal 25 darjah, ing surakarta tiyang ngadeg ing wanci tengange boten gadhah wawayangan inggih punika ingkang winastan surya tumbuk, lah punika wiwiting mongsa kalima, dhawahipun ing tanggal kaping 12 utawi 13 wulan Oktober ing saben taun. 5. lintang Manggakala, ing tembung Welandi Schorpioen tembungipun Ngarab Ngakrab, ingkang dadospaugeranipun tanggal 21 dhawah ing Cakrawala kenigng kaemper kados wanguning kalajengking wonten skiduling garising madyaning jgad bilih surya anggenipun ngambah perangan lintang manggakala wing tu angsal 17 darjah, ing Surakarta wawayanganing tiyang ngadeg ing wanci tengange 1 pecak utawi 1/7 ning dedeg inggih punika wiwiting mong sa kanem dhawahipun ing tanggal kaping 8 utawi 9 wulan Nopember ing saben taun Badhe woten candhakipun Katandhan Santri ing Ngadinagaran Bapakne Kucir.Komedhi Istambul Pamainipun wotnen ing riki naming sawatawis dinten laminipun nunten lajeng badhe amain wonten ing Yogyakarta, para ingang sami mangereh lampahipun komedhi istambul wau, sami kumapurun ananggel saening gebyagipun pramila para titiyang sampun sami wangwang rawuh ing amirsani, awit badhe saged angyektosaken kawontenanipun busana kenging winastanan tanpa timbang endahipun ingkang sami amirsani badhe boten cuwa tuwin nemba Ingkang sami amangereh lampahipun komedhi istambul Tuwan Maye Tuwan Panderlan Babah Yapguwantae ing kawontenanipun punapa malih Candhakipun Darma Lalana ongka 8 Dene jamane Gusjedhig marma kasebut balela, neng kene akeh muride, kang ana sajroing guwa, jalma tuwa lan muwa, kumpule wus ana sewu, samya anggawa ambengan. Dhuk kauningan nagari kapikut samuridira, endhang widata ature, kyai punika punapa, ki ajar angandika, iku susuh sarang burung, padhaneng sajroning guwa. Payo endhang padha bali, ngaso aneng ing paseban saksana tumurun drojog lampah wus prapteng paseban endhang malih dudupa, ki ajar ngaso pitekur, umatur endhang widata. Kyai dupi langit resik ing pundit-pundi kacetha, nagri dhusun sawah katon lah punika wonten arga, ing kilen kang kacetha, ajar nabda iku gunung, Sumbing kalawan Sundara. Ngisor iku kang kaeksi,kang panengran gunung tidhar, kutha Magelang prenahe, umatur endhang widata, kyai pnapa nyata, kalamun ing tidhar gunung, pinendham maneh ng tumbal. Kyai ajar ngandika ris mayang kono wartanira, nging sun during wruh yektine, karana ing gunung tidhar, pusering tanah Jawa, marma mangkya karsanipun gupremen kutha Magelang. Pinrih gehde angluwihi, sarupaning pawiyatan miwah kumpuling militer, aneng ing kutha Magelang, met pulo tengahira, endhang widata umatur, kabar ngriki wonten tumbal. Kyai Ajar ngandika ris iya bener ana, kaede saka lor kulon kacetha kang tutuwuhan mara endhang tamatna, de satlaga lele iku, watese Kedhu lan Sala. Pawartane wates nguni, iku pinendheman tumbal mungpamurih basukine, dumunung ing pinggir marga, matur endhang widata, punapa sayektineipun ingngriku woten ta lala. Kyai ajar manabda ris temene dhek jaman kuna, tlaga isi nemu lele, sai isihna cetha, tlaga ne kulond esa, sacedhake padha 3
thukul keji miwah parijatha. Linuri kinarya jampi, umatur endhang widata, pundit ardi malih katon ki ajar manis sabdanya, ing gunung Lawu ingakng, warna lamat-lamat biru, jama away kadyaarga. Lamun tinon saking tebih, warnane bagus kacetha, barenging ngidak pucuke, endhang iki kaya apa, maring coba tamatna, endhagn manis aturipun mung mrih giris wujudira. Sela kumlasa lan krikil papandhan wedhi lan krakal ting jalereh ting sareweh, lo wah pinuwuh amjurang, lir parangronging lirang ing welirang kang kumukus kekes dadya ampak- ampak. Payo endhang mangkat mulih, endhang manis aturira, bok inggih santun margane, ulun kapengin umiyat wit witan kang katingal wiwijanging naminipun gya sumurud lampahira. Prapteng sangandhaping kendhit endhang gya methik ronronan kinuswa wangi gandane, matur lah kyai punapa, lon wangi gandanira, ki ajar ngandika arum aku godhong gondapura. Lon den mahat luwih wangi, wangi lenga gondapura, nadyan ing kene enggone, kaluluri ing ngupaya, endhang sira telada, dadiya godhong yen arum singa kang ngambili nuswa. Kinempit kinuswa malih, pangempite nora kemba, kya kadya godhong kemadhoh,lalugute mawa wisa, sapa kang wani cedhak patute manggon kang singup kang tan ing ngambah manungsa. Taksih wonten candhakipun Endhang pracimasana. 4
Ongka 60 Salasa paing kaping 1 Mukaram Je 1821 utawi kaping 26 Juli 1892 Surakarta Ki Sayuda abdi dalem jajar marta luut kaparak tengen kala malem Slasa ingkang kapengker punika anggadhah damel bujana, angaturi para prayantun pangagengipun utawi para kancanipun amiwaha anakipun jaler ingkang sampun wanci 15 taun badhe kasunataken sareng sampun wanci jam 5 enjing, anakipun ki Sayuda wau, dipun busanani ingkang sarwendah saha binurat ing gondawida, lajegn lumampah dipun iring ing tiyang kathah, kaarak dhateng griyanipun kyaiing bong, dumugi ngriku anakipun ki Sayuda sumerep rare ingkang mentas dipun sunati, katingal lumpapah amekah-mekeh sarwi kuthah ludira, sakala anakipun ki Sayuda lajegn dherodhog sirna kakiyatanipun cahya abang dalupak les dhumawah ing siti kapidhara, wah, kados punapa kimawonpuyenganipun para ingkang sami ngiring, wonten ingkang jerit-jerit nedha kolonyo, saweneh konrang-kantring ngupaya jae, ananging arehnign rare sampun boten ingoncatan dayanipun tansah nglumpruk kados kapuk temah boten saestu dipun sunati, lajegn kabekta wangsul mantuk e tobat tobat kok wotnen wonten kemawon neh, neh. Kintunan Yogyakarta Ing golonganing para bongsa walandi, abdi dalem ingkang sinuhun kanjeng sultan wotnen satunggal ingkang anami: E. Jansen, ing mangke sampun wanci 58 taun saha pangabdinipun dhateng ingkang sinuhun kanjeng sultan sampun wolulikur tengah taun laminipun ingkang rumiyin dados ordenas lajegn dados panylompret nunten dados abdi dalem opsinder radinan mentas punika, wonten ing wulan Mei, tanpa prakawis kaundur ing pandamelanipun ananging sinteningkang angundur tuwan Jansen wau.....prayantunipun kanjeng gupremen kakalih, ingkang sami ing rumeksanipun kagugnan dalem radinan ageng, ingkang kala rumiyin winengku in gparentah jawi samake wonten ing parentah Walandi, ananging ing sumanten wau sasampunipun tumindak prantaning wangkon troliran ingkang lumados saking tiyang alit kadamel prabeya angupakara kagugnan dalem radinan sarta ingkang badhe linampahan deing galidhigan. Ingkang saestu sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng sultan boten anguningani pocotipun abdi dalem e jansen wau, pramila piyambakipun awit dos saha sumukem ing jejeg ajeging pamengku dalem dhumateng para abdi dalem sadaya, sarta andulu laminpun anggening angabdi: pangarsa- arsaningmanah tansah angogo-ongga, mugi-mugi kalunturana sih kawelasan dalem kinarsakna angabdi malih. Kala dinten Jmungah tanggal kaping 22wulan Juli punika bdnara raden mas Irstelitnan Ariya Suryakusuma ing Pakualaman mikramakaken putranipun pambajeng putrid nama Raden Ajeng Karsinah, dhaup kalayan Raden Mas Jayeng Sutarja, twedhelitnan kwartir mester, putranipun raden Tumenggung Arya Jayengsarja, bupati papatih Pakualaman pambu jawi wahanign panganten mau wonten ing Suryakusuman ingang sami dipun aturi kajawi para priyantun ing Pakualaman angaturi priyageng nayaka utawi bopati anom bawah kasulanan sarta para tuwan tuwan inking sampun sobat kenthel sugata tuwin pahargyaning tamu boten anguciwani, punapa malih erengganing dalem sapapaning dhahar pista, saking suka bingah saha trampilipun dhateng para tam ingkang kagungan dalem wau, dados para tamu boten kirang suka rena ning galih, pramila bibaripun ngantos jam tiga dalu, , tur tanpa titingalan muhung lilisen main mawi klenengan nguyu-uyu, asindhenan ringgitan pagerongan. Ing dintenipun Sabtu ugi lenggah amalih, tamunipun kajawi para upsir ing Pakualaman para tuwan tuwan militer tuwin para amtenar saha para lantir sami sarimbit, kabaripun panjenengan dalem kangjeng tuwan residhen utawi tuwan opreste ugi sami kaaturan ananging boten rawuh pinuju sami kraos sariranipun dados ingkang rawuh mengagengi tamu kanjeng tuwan resistan residhen kaliyan kanjeng gusti pagneran adipati Pakualam ing dalu punika pasamuwan te ingeringan tiyang sarta ingkang sami anguwasani, panindaking padamelan 1
dhansah, gungguning tamu kakungputri kiwatengening kalih atus pahargyan sarta pasugatanipun ugi boten anguciwani, rehing bandara raden mas Arya Surakusuma wau abondha-bandhu Santana, ing salaminipun ingkang smapun kalampahan para putra Santana Kapakualaman dereng wotnen ingkang kagungan damel agengipun kados punika, bab kathahing tamu, jalaran ingang kagungan dalem pancen baut among mitra utawi par asadherek punapa malih dhateng para Santana tuwin pangalit. Kabaripun sapekening pagnanten badhe kaundhuh dhateng daleming besan (e mah kasupen bibaripun para tamu wau ngantos jam sakawan enjing) lajegn kondur dhateng dalemipun piyambak panganten sakaliyan wau. Kala dinten Kemis Paing enjing tanggal kaping 21 bandara raden mas Kaptin Arya Nataatmaja kagungan damel anyupitaken putranipun nama Raden Mas Sujana, inggih dipun agengaken pahargyanipun ditnen malemipun rebo ngaturi para sadherek saha nibali para putra ingkang nem enem kala sotnen muhung klenengan mawi kasindhenan ringit wantuning para taruna miring gongsa gembyakan sami angregut wanci jam 10 niyaga kadhawuhan ngungelaken gangsaran lajeng tayuban bibar jam 2 Ing dinten ipun malem Kemis lenggahan animbali para wadana dumuginipun panajungan (mantra anem) abdi dalem ing Pakualaman pasugatanipun saengga para bandara, ingkang kagungan dalem angembali dhahar sarta manggihi ngantos dumugi bibaripun. Dintenipun kemis enjing tamunipun kajawi para priyantun ing Pakualaman angaturi angaturi para bopati saha para priyageng sanesipun ing kasultanan saha tuwan tuwan ingkang sampun sobat kenthel pahargyan saha pasugatanipun boten anguciwani, sarta gapakipun ingkang kagungan dalem anggenipun among tamu anggigirisi sanget tindak-tandukipun dhateng para tamu parigel tarampil ingkang saestu anuwuhken seneng resepipun panggalihing para tamu, bandara raden Arya Nta Atmaja wau putranipun kanjeng gusti pangeran adipati Pakualam ingkang jumeneng sapunika saking garwa ampeyan dene bibaripun para tamu wau wanci jam 3 siyang, mangwamipun jumungah ugi lenggahan malih muhungpara sadhereke kemawon rehning sampun radi arip saha sayah tur badhe jagong malih dhateng suryakusuman daharipun wanci jam satunggal bibar dhahar lajeng sami kondur. Raden Mas Irstelitnan PUrwasudirja ugi kagungan damel dhaupaken putranipun pambajeng putrid nama Raden ajeng Suginah angsal raden tumenggung Martanagara, abdi dalem bopati anom ing kasultanan ijabipun kala wulan Mulut kapanggihipun ing dinten Senen Legipunika, sasampuning dipun panggihaken lajeng kaboyong kundur dhaten gMartanagaran amangun bujawiwaha, kabaripun raden tumenggung Martanagaran mawi ngatur-aturi lenggahan para priyageng nayaka utawi bopati anom punapa dene para priyantun ing Pakualaman dalunipun metnas kapanggih wau, siyangipun towengan dalunipun malih tayuban ingkang dipun aturi muhung bopati utawi riya bopati, dalunipun malih ringgitan wacucal tamunipun para riya panewu, utawi panewu saha mantra rehipun piyambak. Pethikan Sawenehing priyantun bongsa luhur ing wanci dalu nitih kareta, langkung medal in gpanggenan ingkang kathah begalipun saksana wotnen gentho satunggil angonceng ing kartaning priyantun wau sarwi angethungi pistul saking jandhela, wicantenipun: e, wus terang pangrungu ku yen kowe iku wong kumenthus wis kerep kawetu pangucapmu yen ora ana sawijining durjana bisa ambegal ing kowe, lah samengko aku arep weruh budidayamu oleh mu ngungsekake nyawamu saka ing dayaku, kajaba mung ngulungake barang darbekmu marang aku, priyantun wau lajegn angrogoh kanthonging rasukanipun sarwi ngandika: aku mong sakena ako begal yen dhasar isih di jagung dening kang ana ing burimu iku, gentho sareng miring pangandikaning priyatnun wau sanget kagetipun kininten bili ing wingkingipun wotnen tiyang ingkang badhe anangulang yudanipun, saksana pun gentho anoleh, sadangunipun gentho noleh priyantun wau amedalaken pistul saking kanthonganing rasukanipun kadamel amunjung pan gentho ingkang saweg noleh 2
wau, kenging cengelipun saking dening sakecanipun anggenipun nampeni punjungan wau pun gentho lajeng andhawah tilem tanginipun benjing dinten kiyamat. Panjurung Sambetipun Pamurywarja Den ta janma rimasa wahyeki, kadyangganing rimasa katrika, nedheng dheng, bedhug pindhane, sung nguyang sariraruh, ruhnirangkena lan darangni, tumradera mahawan sing awanira sru, dharan manungsa kawasa, amarwasa sirat soroting hyang rawi, panasnislintu marta. Yekti datan kawawanindaki, lumaksana samandamandrwa,kadya kadrawan temahe, sing banter benteripun hyang ngarika, duk manenggahi, yeku wujuding janan jangke tan jinum jinumjinampuneng tindak pinanduking budhi, ih tiyar nglantari, kaarjaning jiwangga. Rikatasong pangetap pinardi, pinarda weng budyarja niskara, rinasun salaksitane,lumakseng susilayu, yen tilara, salah sawiji, janma klawan ihtiyar sayekti ye luut dene wujuding ihtiyar, mindhangganing lumaksana maengari, yekti kalangkung panas. Lamun tarpa ihtiyar ring budi, sinaranaan srananing lumaksa, padasina rungan dhiyet caripu artosipun paliyasing awaning rawi, myang basunandarita, lumawani luhur, kang monga, tawenging ngarka, nadyan data nyirnakaken panasing rawi, nging panas tan tumama. Dharan gyanira awegah wigih, mananggulang alandrag mring praba, kaprajaning budyestune, kang ngaweningunguwung, pindha wulan purnama sidhi, dumeling angalela, langen nasmaraswuh, sumunar narawunging drat karaketing ngutama, kumus martahni, ring ngamatraya, kawratan. Pacampuh ning praja wamrajani, bawanin reh budya darmotama, tumrah ring para martane, ngaksama saminipun rimangkinta sampating kapti, sampe sampe kandaya, lumawat maweh rum raras srii kawiryawan tan sangaya waluyaken wingiyui, sampurneng sangkan paran. Tetep sampat trapsilaning kapti, kasutaman tumaneming cipta, cakep cukup pangancape, datan kuwiweng semu, samaptaning mangulah budhi, budiman tegesira, budhi kang linuhung, minongka suryanig ngalam kang maha sung padhan gpeteng, nging ngrat katri, tarlen puniku: mawa. Mila lamun rinaos sayekti, ingkang kapangening karna, miwah, kawuryan mayayektine, tekeng gumelar sagung, tartretamtu widhanda, dadi, wimbuh ing kanugrahan kamulyaning tuwuh, paliwara kina-kina, jinmanjan maminagkani yen ing budhi, ihtiyar, kang winenang. Purnaning reh sangrasing sari, sarisarira kan gpinardawa, mrih windhadaning kadaden saking sruning driya swuh, ruarengreh, pinurih ririh, panrimaning satitah, satata pinuntu, pinantu pudya astawa, tinerngeran kawula darmi nglampahi, ing reh mangesthi arja. Mardi Darma: ing dhukuh PIndhantaka. Menggah ingkang sampun kapcak ing ngajeng, wotnen ingkagn kalintu pangecapipun salebetiin gpada 4 ingkang mungel tadane, anjubuh leresipun bawane, tanjumbuh, Salebeting pada e ingkang mungel widhawaning kadadyan leresipun widhadaning kadadyan Palebeting pada, la ingkang mungel kasidhaning ngarja, leresipun kasindhana ngarja Ing pada 9 ingkang mungel amrih dardha, leresipun trmrih dardha Mardidarma Kecelik Anitik saking damelaning ngukaranipun surakal ngarit amratandhani bilih surakal ngarit kalebet gagambening para gembong, dene saged angleresaken para maben bab tembung tanduk kaliyan kriya. Amirt sakin gkawontenanipun serat kula ingkang kapethik dening surakal ngarib bab pananduking pratingkah, anamtokaken manawi badhe wangsulanipun ugi merit sain gpratingkah, wasana kacelik awit wangsulanipun surakal ngarib naming mendhet saking aksara irung. Menggah ingkang mangkaten wau punapa pancen serat kula ingknag angodhengaken dhateng pamangihipun surakal ngarib punapa saking sagdipun surakal dhateng laraping suraos punika kula dereng gayuh, awit temenipun kula punika tiyagn bodho, naming kuminter kawontenanipun Umar Sandi 3
Candhakipun cariyos Kalilah tuwin Daminah Duk samana Barsuyeh gya, kengkenan janma sawiji, ingkang kenging pinarcaya, marng ing Madinah nagri, mundhi srat konjuk sang sri, yata dhuta bidhal sampun prapteng nagri Madinah, nawala kok narpati, gya binuka tembunging serat mangkana. Dhuh gusti sembah kawula, konjuka padaning ngaji, kawula atur uninga, prakawis kitab kang edi, ngemet crita utami, sampun amba tedhak rampung, sakin gpangestu tuwan tan mawi lepat sakedhik dhuh dhuh gustining mangkya panuwun amba. Mugi tuwan aganjara, dhumateng sang maha resi, kang tuhu dwija sampurna, mumpuni sabarang kardi, mamrih sukaning kapti, duk samana sang ngaprabu, sru asta menghyasi, tandya dhawuh maring carik akarya anawala mongka wangsulan. Mring Barsuyeh palesthanya, konjuk kanjeng sribupati, gya pinaringken utusan tur sembah anulya pamit kalilanbidhal aglis layaran praptaning ngindhu, lan barsuyeh wus panggya, maring kena wala aji, gya binuka mangkana surasanira. Eh Barsuyeh jenengingwang, wus tompa kanangkintaki, pakirimu surasanya, kabeh ingsun wus mangreti, ing mengko karsa mami, sira gumuliya mantuk sumewa yantarengwang, wit ingsun oneng tan siwi,myang jro duta sumelang keh ing babaya. Marma Barsuyeh den wigya, sira animpeni wadi, barang reh kotamaning wang, sarta sira dipun titi, satiti ngatiyati, mring kitab kang wus sinambut ana ing tanganira, sun kasusu selak uning, surasaning kitab carita utama. Kang abarengi ki ingwang, aparing sadasa iji, sosotya marang pandhita, kang darbe kitab utami, ing sawusira titi, barsuyeh pamaosipun tiningkem kang pustaka, tandya angadhep sang resi, myang nyaosken sosotya sakin gsrinata. Ature dhuh dwijawara, punika paringing ngaji, ing madinah sri Hurmansyah, sosotya sadasa iji, sang wipra anampeni, kalayan ektyarseng kalbu, sarta gunga ngalembana, dhumateng sri narapati, ring mangkana sawuse sang antara lama. Barsuyeh ngadhep sang dwija, minta pamit adhuh dhuh sang maha resi, sarehne hyang mangkya ulun wus tampi sih paduka, ingkang mrih arjaning dhiri, marma lun kalilanana mantuk mara. Madinah wutahrah kula, wit wus mianeng ngriki, sun minta pangestu tuwan mugi bangkita nglampahi, paring warantaresi, sawuse Barsuyeh matur, kalilan tandya mangkat praptaning gisik jeladri, numpak palwa kang layer marang madinah. Riwus ing antara lama, barsuyeh lampahe prapti, jajah ana nagri Madinah, mudhun saking jong lumaris sowan srinarapati, duk nata wruh praptanipun barsuyeh sinambrama, bageya kang lagi prapti, saking ngindhu weh brongta ing kang tinilar. Lah mara caketing mami, barsuyeh maramanembah, nguswapadaning sang katong, trustheng tyas srinata nabda, eh barsuyeh bramana, endi ta kitab kang luhur, kang ngemot carita tama. Barsuyeh umatur raris gusti ratu binathara, punika kitab warnine, konjuk kanjeng srinarendra, sang prabu sigra sigra, amundhut kitab kang luhung, myang paring pisalin mara. Taksih wonten candhakipun Umar Sandi. 4
Ongka 61 Setu legi kaping 5 MUkaram Je 1821, utawi kaping 30 Juli 1892 Surakarta Cariyosipun kondhestu ing Bramartani ongka 59 bilih bekel Truna Sugita ing Gajahan anggening dadana dhateng tiyang papa ing sadintenipun wotnen saking satus tiyang, menggah ing kula bekel trunasugita sampun kula alem moncol naming sakedhik dene wedhus ingkang kaumbar wotnen warung gadhing jebul gadhahanipun bekel Truna Sugita, dados boten dhaup kaliyan lomanipun ingkang tumrap dhateng para papa wau, jalaran wedhus pancen yaktos adamel tuna sangsaraning kathah, ewadene para maos kula aturi jembaraken jajahaning panggagas sawatawis mbok bilih galaking wedhs wau katarik sakin ggemblungipun titiyang ingkang pinitados angon sewu longka manawi bekel Truna Sugita murih wedhusipun damel risaking tiyang marung, awit bekel Truna Suigita sampun kangelan ambethot oyoting kasaenan sumongga mas T.D. kula aturi bumboni atur kula ing nginggil punika. Kintunan Madiyun Dereng lami ing kitha Madiyun woten gumyuh ing pawartos bilih badhe wonten kaji sirah kapal asli saking kawadanan ing Bagi, wanci jam 9 enjing badhe kairid dhateng kabopaen ing Madiyun titiyang ingkang sami badhe ningali sampun sami dhateng, wah,kahah ing tiyang, keningg winastan leksan peken ing Madiyun ngantos pejah, tiyangipu sami tumut badhe ningali, nanging wusananipun pawartos wau dora, dados tiyang kathah wau lajeng sami mantuk kalayan garundelan. Ngawi Salami-laminipun kitha ngriki, tanah kirang rame saha kirang rejanipun jalaran ingkang sapisan dhasar kawiyaren nagari kirang 9 kaping kalihipun kiran gtiyang ingkang anggaota, kaping tiganipun awit peken saha pacinanipun dumunung ing sawingkinging dalem kabopaten dados ingkang katingal rame, naming ler kabopaten kemawon awit punika ingkang celak peken saha pacinan ingkang punika para pangageng sampun anggalihprakawis indhaking ramenipun kitha, kentheling rembag ing sagedipun kalaksanan among ayasa peken ing sakiduling kitha, ugi sampu kalampahan ing kidul kitha kayasan peken ananging boten sagd dados awit priyantun dhistrik saemper boten patos amikuwati, ing mangke kidul kitha kayasan peken malih, kasantosanan dening mas ngabei Jayadimeja, wadana dhistrik Sepreh, ingang sampun kawentar ing kaanteran saha kacekapanipun prenah ing peken wonten ing kampng kauman ingkang tembing kidul mawi kadamelaken griya gendheng, wragad meal sakin gwadana saha para bekel bekel sasampuning griya griya sami ngadeg sadaya, inggih punika amarengi dinten Akad wage tanggal kaping 3 Juli 1892 amurwani peken wau, wadana kitha mawi anyumbang tatingalan warni-warni, punapa malih wonten mustikaning tatingalan inggih punika waranggana, ingang nembe tumurun saking kitha Sragen sang dewi mbok mas ajeng Renyep sadinten sadalu priyantun sawatawis apara palang sarta bekel sami nayuban kathah tiyang ingkang sami ngadegaken ngabotohan keslek dhadhuposing capjikil sapanunggilanipun ing enjingipun ing dinten akad Wage wau wonten lalampahingkang anggawokaken awit sareng ijabing wilujengan binarung ing taminpun punika atusan tiyang ingkang sami anampar dhadhung saha andondomi kanthong, watawis jam 9 siyang panjenenganipun kanjeng tuwan E REsidhen saha ingkang bopati, sarta sawatawis tuwan tuwan ginarebeg par apriyantun sagarwa putra sami rawuh anjenengi anggening amurwani peken wau, jam 12 siyang panjenenganipun kanjeng tuwan amayakaken kaparenging panggalih, sah aaparing sabda manohara dhateng wadana sepreh, punapa malih paring pangetu, supados peken punika sageda angrebda, ing salajengipun para tuwan tuwan saha para priyantun kakung putrid, sami kasukan ngantos jam kalih siyang, saweg bidhal kondur. 1
Surabaya Supe supe dipun engtna, ing mongsa sapunika par amitra kula sampun sok dhahar timun watang, awit sampun kathah katatalanipun tiyang katiwasan jalaran nedha timun watang, kala wingi wotnen satunggiling tonggga kul apawestri sakit padharanipun jalaran nedha timun watang, malah sapriki dereng sakeca, awit saking punika, para mitra kula mugi dipun ngatos atos sampun ngantos kalajeng. Candhakipun Darmalalana ongka 9 Gondapura saupami, tanduwe wangi gandanya, wistanana pocapane, wit alit thukul neng ngarga, marmane lamun bisa, mamrih alabet rahayu, supadya dadya musthika. Samana endhang widati, ambedhol kang tutuwuhan ginonda wengur ambete, gebres kiajar ngandika, endhang during wruh sira, tur iku ganane wengur, ananging duwe musthika. Jenenge wit Purwa iki, oyote dadya isarat kenceng kuwat sarandune, otot bayu dadirosa, lamun nagara cina, esom papadhane iku, marma karan oyot PUwang. Widata umatur aris kyai swaraning punapa, dene tapating caruwet ajar manis panabdanya, iku kethek dhadhangkan atusan dulunen iku, tiyang palangruk mrih mamangsan. Wateke kethek mathakil iku dulunen kang wetan methangkreong neng wit tingtengsek nyamuk nyamuk palingukan jagung aneng kemilan sangare mring rowangipun yen klimpe dadya rebutan. Lah yaiku watak drengki, tur iku ngungkuli kewan patrap lawan graitane, nanging drengki cecengilan nistha melik den umbar, beja bejane simunyuk cinancang aneng gedhogan. Umatur endhang widati, punapa ta sababpira, ngalengka risak sakng wre, raseksane sirna gempang, naming sakng wanara, kyai ajar ngandika rum iku mung karipocapan. Coba kapan sira uning, anakethek bisa maca, cacing kok antembang gedhe, umatur endhang widata, ki ajar yen ngandika, de kethek kang saged ngidung, apsari tambaksegaran. Ki Ajar ngandika aris lah ta endhang sumurupa, nagri ngalengka pecahe, tarlen srirama wijaya, kethek dadya punggawa, pakantuke skarukun mijil cipta abipraya. Binathara rama wijaya sri, sih adil kang tinon ddya suyut sumungkem parawre, obah-osik ruweting lulungit ana kang majibi, wibisana anu. Suci temen wicaksaneng budi, tan samara mrih kamor, sang sugriwa kang pinajibake, pandom pandedel nalaring kardi, tan kewran nguwisi sampeting pra pupuh. Prawanara kaya ta bupati, kagunan keton pinapatah wajib dhewe-dhewe, datan kewran tur samya mungkasi, rama wijaya sri, pinent barkahipun. Mung sung iinilan pinundhi-pundhi, prang pamrih tan asor, iku Ngalengka dadi bedhahe, kang mangkene wus kamoting tulis yektine ing nguni, sapa ingkang weruh. Para endhang nulya amethiki, wowohan ngrempoyog dupi sinesap manis rasane, lon umatur dhuh adhuh kiyai, who punapa nenggih, manis rasanipun. Kyai ajar amanabda manis iku kang ngrempoyog who basaran dadya wambogane, buron iber saisinin gngardi, sakathahing wekasi, iku tedhanipun. Iku kamurahaning hyang widhi, hyang sumelang batos sarupaning titah iki kabeh, wus ginawang papancene ngurip manut aneng ngardi, suprandene tuwuk. Yen ing tanah ngare kabeh peksi, sanajanya nyolong, tatanduran otek pariakeh, balik ngarga mung tanduran kobis kendhang kapri boncis brambang bawang jagung. Dene jagung tanduran ing ngardi, lan ing ngare seyos rolas sasi wiwit panandure, lagi bisa samya angundhuhi, adiling hyang widhi, mrih pamboganipun. Buron iber miwah peksi peksi, besaran kang ngrompyoh, lah dulunen desa katon kae, pategalan gampenging susungil padha den tanduri janganan ngrembuyung. Kebon wiwit tatanduran kobis ing papager waloh, iku janma gunungan wekele, latar latar samya den tanemi, selat miwah prei, wortel luring lan kul. De kang garap kebon miwah tegil iku mung wong wadon wit lanang e samya nyogagawe, datan kober anggarap tegil pakaryan lumintir jagung gugur gunung. Taksih wonten candhakipun Endhang Pracimasana. Pethikan 2
Wonten tiyang undhagi dhateng kawruh palak badhe nyumerepi lampahing surya kaliyan kandel tipising hawa, amasang pirantos ingkang winastan Astrolabium kaliyan Barometer, pirantos kakalih punika langkung dening kathah arginipun dumadakan katamuwan mitra nipan pirantos lajeng katilar amanggihi mitranipun wau, nunten anyariyosaken menggah edi tuwin gunanipun pirantos kakalih punika, punika lajeng angundang rencangipun ingkang kinen angedhakaken pirantos kakali ingkang sampun kapasang wau, badhe dipun tedahaken dhteng mitra nipun ingkang dhateng, ananging pun rencang anggenipun ngedhakaken marucut Barometer dhaah temahan pecah, pn tamu sakalangkung getunipu ningali pirantos edi ingkang pecah wau, sarta mangunadika: saiba getunipun ingkang kecalan ewadene sareng sumerep tamunipun katawis ing semu bilih anggetuni pirantos ingkang pecah wau, tiyang undhagi kawruh palak ananduki sarwi semu gugujengan o, sampun getun ta ki sanak awit sampu lami temen mongsa terangan punika, bokmanawi ing samangke pndhatipun amargi pecah ing Barometer punika dados sasmita bilih tumunten badhe wonten jawah. Wonten pawartos ing samangke kanjeng gupermen badhe angadani yasa margining kareta api saking Malang dumugi ing Lumajang, ing samangke sampun wonten priyantun ingkang tinuding anitik papan iingkang badhe kadamel margi wau, dene ingkang saking Malang anjog ing Balitar, sampun dangu ramunging panitiking papan ingkang badhe kadamel margi, mandar ing pawartosipun pagaraping margipunika enggal badhe dipun adani. Para tiyang ing nagari Turki naming sataun sapisan anggenipun saged sumerep dhateng ratu gustiningpun inggihpunika saben nalar mongsa kanjeng sultan tdhak dhateng astana serai, amulyakaken asmanipun kanjeng nabi MUkammad kala kaping 12 wulan April taun punika, tiyang ing riku ewon sami jibeg urut waradinan ageng, saha sami asurak-surak anggening angrengga tedhakipun kanjeng sultan ing Turki. Titiyang ing kitha Kanton sami angangge diah elektrik pinasang wonten ing margi ageng, lah punika anuwuhaken reseping titiyang ing kitha ngriku, awit punika sakedhik waragadipun tur padhangipun anglangkungi. Njaman jang ada berprang dengan moesoeh banjaq sakali di negri Hindija, apa oleh terlaloe banjaq kardja dan soesah, apa oleh sakit demam, dan sakit demam rawah, dan lajin lajin tjoemah boleh dilarang kaloe baroe djadi, oleh boewang ajer betoel dan teratoer. Ada rinjoe rinjoe derri oepaja aken itoe, dan orang bimbang ada di pileh, soedah banjaq tahon tiada satoe oepaja akan bisa boewan gajer, apa derri doeloe atau derri sekarang bisa di radjin dengan Poloeng bat Cauvin , betoel betoel itoe poelong obat radja tra-bisa bekin bajiq segalla penjakit, tapi kapan oran gpoenja isi proet soedah djadi lemas derri pake oepaja jang ada bessi atau obat quinquina tjoemah poelong obat derri Cauvin sadja bisa bekin boewang ajer lagi jang teratoer danbetoel. Poelong obat Cauvin boleh dapat dimana mana doenija segalla (III) Panjurung Wedharipun uran-uran : Semut Ireng Bramartani ongka 51 wonten panjurungipun sumitra kula ingkang asisilih nama Pulut anglepataken panjarwa kula ingkang dhateng sastrawidya, la ingkang punika andadosaken sukapirenaning manah kula, dene sumitra karsa angleresaken boten langkung panyuwun kula mugi lulusa mimitran ing salaminipun kajawi punika pandangu sampeyan uran-uran semut ireng naming sapada, sasaged-saged kula inggih ngaturi panjarwa kados ing ngandhap punika. Menggah uran-uran semut ireng salajengipun punika, cacangkrimanipun para sarjana ing jaman kina, ingkang dados pralambang ing lalampahan salebetipun karaton 5 prakawis sami kasebut ing babad ageng tanah jawi. :1: kawengku ing agedipun Majapait marengi jumenengipun Prabu Brawijaya, wekasan 2: kawengku ing adegipun Demak marengi jumenengipun sultan Sah Ngalam Akabar, kapisan 3
dumugi jumeenngipun sultan SAh Ngalam Akbar kaping tiga, karatonipun winastan ing Demak Ngawantipura, 3:kawengku ing adegipun Pajang marengi jumenengipun Sultan Adiwijaya, 4: kawengku ing adegipun Mataram jumenengipun kanejeng panembahan Senapati, dumugi panjenenganipun nata kanjeng sultan agung Prabu anyakrakusuma, 5:kawengku ing adegipun kartasura, jumenengipun sinuhun Mangkurat sapisan dumugi ingkang sinuhun Pakubuwana, sapisan menggah wedharig pralambang saha katranganipun ing ngandhap punika. [Semut Ireng] punika pasemonipun putrid ing wandhan namanipun Retna Sappudhi, punika kagolong kulit cemeng, (anak-anak sapi) punika taksih pasemonipun putra ing Wandhan sareng kapundhut gara pangrembe prabu Brawijaya, patutan satunggal priya, anama Raden Lembu peteng, kambil mantu tiyang Geng Tarub (kebo Bonang) punika pasemonipun tiyang geng Kebo Kanigara, kaliyan kiyageng Kebo Kenanga ing Pengging, awit ing ngajeng darahing ratu ageng sareng santun adaging karaton ing Demak sariranipun lajeng kasilep dados katawur alit (nyabrang ing bengawan) punika taksih pasemonipun kiyageng kebo Kanigara, kaliya Kiyageng Kebo Kenanga, sareng lalampahanipun badhe katiwar lajeng sami perang sedya ngurebi krasanipun piyambak kiyageng kebo kanigara, murtat tan purun anut agami Islam temah ana anglalu muksa wonten ing wukir Marapi, dene kiyageng Kebo kenanga mogotan puru katimbalan dhaten gDemak wekasane sadadening susuhunan Kudus saking pamulungipun piyambak mila kabasakaken nyabrang benawi wau, wijangipun makaten nyabrang punika ngambah ing toya, inggih punika toya sejati, dene benawi punika benawi sampun ngenggeni kasampurnanipun. [Keyong SAcarak sungute] punika pasemonipun raden Jaka Karebet inggih Raden jakatingkir, sareng sasedanipun ingkang rama kiyageng Pengging tuwin ingkang ibu lajeng anglampahi kawlasarsa, salajengipun suta wonten ing Demak lajeng kapundhut mantu sultan Sah Ngalam Akbar wekasan sasedanipun martuwendra anggentosi kaprabonipun jumeneng ratu ageng tanpa sama, nama Sultan Adi Wijaya, akikitha ing Pajang, mil aidpun pralambanging keyong sacarak sungute, wijangipun makaten keyong: dene sampun sipat alit sarta ing padununganipun ing Pengging punika mirah toya, sacarak sungute, dene saking alit lajen growa jumeneng ratu ageng amengku nuswajawi sadaya. Taksih wonten sambetipun Mitranta: Andong Dhadhapan. sih kadarmaning pangeran kajengipun ingkang Lah sapunika rumaos kajawahan ing mamanis ginenter galudhuging sarkara. Adhuh mamanis ing pangandika, prasajaning winacara, jalari legamaning driya, inggih punika mitra tigas kawuryan satampi kl awansulan wau tumimbaling sanggagas kula ngantos kalair ing arasa sekar kinanthi sapada. Sumawur woring rum-arum rumarus rosing mamanis ngenes tyas lir-lir linunas konuslanas tyas matistis sing mitra tigas kawuryan wawarah woring wawangi. Wasana panuwun samundhi para rimah kula tanpa upami, mitra sampun kaleksanan kalayan sukaning panggalih suci, anggelaraken pethikanipun pranatan sasebutan amrgi kathah upangatipun tumrap para kawula dalem ingkang dereng sumerep temenipun pangesthining manah sampun dangu anggen kula ngajeng-ngajeng,kok kainujon kesdu kawuryan malih, sanajan tigas ananging rak tigasan lami, ta: nun kauningana sampun kalimrah sok tiyanga kathah ingkang teteping babasan wong diwenehi ati banjur angrogoh rempela, badhe dhapuripun inggih kula punika, bok inggih cobi kaparingan katerangan manawi wonten watonipun malih. 1. abdi dalem pangkat kaliwon manginggil tuwin abdi dalem panewu mantra urdenas inking suwaunipun trah mas lajeng kaganjar sasebutan raden.. menggah ganjaran raden wau punapa kurun tumurun manawi tumurun salajenging sasebutan ngantos dumugi turun pinten. 2. Santana dalem ingkang katerimakaken tiyang alit turun mas badhe sasebutaning putranipun punapa boten ewah kasebt panjurungipun mitra pustakawarti ongkogyaya, ing pangkat tiga, tuwin ing pangkat sakawan amargi kasuda turun jaler saking alit. 4
3. para Santana dalem ingkang taksih kaparengaken angagem sinjang parangrusak tuwin udan riris punika watesipun punapa, jalaran ing dhusun dhusun kok kados taksih ragi mirah, cariyosipun dumeh parng rusak cap-capan. ingkang taksih kaparengaken angagem songsong pethak seret satunggal punika watsipun punapa. ingkang kedah angsal sembah, wotnen sajawining baluwrti, punika manawi Santana dalem watesipun punapa, manawi abdi dalem ageng watesipun punapa, ingih tamtu mawi kapangkat pkados ta sembahing tiyang ngalit sembahing abdi dalem. 4. 5. 6. mirahipun ingkang kedah angsal tembung, abdi dalem kawula munjuk ing panjenengan dalem kalayan kula matur ing panjenengan dalem punika dhaeng sinten. 7. sarehning kula tiyang ngardi, saupaminipun nuju malebet nagari, lumampah wotnen salebetiing baluwarti, mongka kula kapethuk putra Santana dalemmiwah abdi dalem ingkang pangkat ageng, punapa kula ingigh andhodhok manawi wonten silahipun kados pundit, o, mitra ing ngagesang punika kabripun kedah anyumerepi traping tatakrama, sampun kula punika tiyang pareden manawi boten wanuh kalayan tatakrama saiba rikuhipun Endhang Pracimasana 5
Ongka 62 Salasa Wage kaping 8 Mukaram je 1821, utawi kaping 2 Agustus 1892 Surakarta Ing salebetipu wulan Besar ingkang kapengker punika wanci jam 6 enjing, kul akekesahan dhaten gpeken kaliwo lampah kula medal satengahing karamatan Katangan mawi kairing tiyang kakalih, sareng lampah kula dumugi ing katangan kula sumerep jugangan wotnen saelering margi karamatan wiyaripun kinten 2 kaki, panjang 4 kaki, lebetipun sadhengkul jungangan punika mujur mangaler, siti dhudhukanipun angundhung-undhung wonten sakiwatengening jugangan saemper kados badhe kadamel kaluwat ananging tanpa mawi karas pacul tuwin linggis taksih gumlethek wonten sakilening jugangan ananging tiyangipun boten wotnen satunggal tunggala, sapinggiring jugangan ingkang sisih kilen wonten buntelan sinjang kinten sabopongan dene ingkang dipun angge buntel sinjang lurik abrit taksih enggal. Ing nalika punika ciptaning manah kula jugangan wau badh ekadamel mendhet bangke, ananging rehning saweg wanci jam 6 enjing, kula lajeng gadhah panginten bilh buntelanpunika barng kadurjanan badhe kasingidaken ing jugangan ngriku, katemahan lampah kula lajeng kendel sakedhap sedya badhe gatosakenpunapa kawontenanipun sareng sawatawis dangunipun boten wotnen tiyang ingkang dhateng, kula lajeng dumugekaken lampah kula, ing santuk kla sakin gpeken kaliwon wanci jam satengah sadasa siyang, kula wangsul medal ing ngriku malih, menggah kawontenan ingkang makaten wau taksih kemawon tiyangipun ugi boten wonten satungal-tunggala, kula lajeng kendel malih sakedhp watawis satengah jam meksa boen wotnen tiyang ingkang dhateng, kula lajeng mantuk kaliyan rencang kalih wau, sareng elet kalih dinten kula langkung ing ngriku malih, kula titik leresing jugangan wau boten pisan ngatawising labeting dhudhukan tuwin urug-urugan malah saawrniing thuthukulan ingkang tumuwuh ing ngriku katingal angrembuyung, lo punika punapa Kintunan. Lah punika saemper katemahanipu tiyang jagong sadalu muput mongka antukipun boten anjujug ing griya, lajeng kalajengaken jagonga dhaeng tiyang gadhah damel anyunataken Jurugubah Pethikan Kala kin aing praja Ostenreik wotnen cara, ingkang ktindakaken dening ingkang jumeneng nata pribadi, akalihan ingkang prameswari, ingigih punika saben taun animbali titiyang sepuh, tiyang jaler 12 saha tiyang estri ugi 12 ingkang sampun sami jempo saha cacad awakipun tiyang 24 wau sami dipun basanani endah, saha binoja andrawina, sang nata tuwin para nararya putra Santana ning sang nata sami jumeneng angladosi tiyang 24 wau, ambekta dhahaharan ingkang eca-eca, kawadhahan ing langsangan salaka, saasampuning dumugi anggenipun sami anedha sang nata lajeng angasta bokor kancana isi toya, kadamel amijiki sukuning tiyang jaler 12 wau, sriprameswari ugi ngasta bokor kancana, kadamel amijki sukuning tiyang estri 12 wau, kalampahanipun makaten wau amarengi pasamuaning para ruhur kathah, ingkang sami sowan ing ngabyantaraning sang nata, sasampunipun piyambak piyambak saha sami kaparingan ganjaran arta tuwin sanesipun barnag ingkang ambinahaken manah. Cara ingkang makaten way sampun lami boten katindakaken ing mangke katindakaken malih, mengggah wotnenipun car awau angluluri tindakipun kanjeng nabi Ngisa, kala badhe dhahar paskah wonten ing Yerusalem amijiki sukuning sakabatipun pangandikanipun dene mongka ing sun dadi gusti lan gurunira, mongka wis angwisuhi sikilira, lah sira iya padha kawogan angwisuhi sikile padha kancanira, awit ingsun wus aparing tuladha marnag sira, supaya sira padha anindakna kaya kang wus ingsun tindakake marang sira. Menggah anggenipun sang prabu Ostenreik angluluri tindakipun kanjeng nabi Ngisa wau, awit ing kina ingkan gjumeneng ing praja Ostenreik ugi sinebut angratoni agami Rumse Katolik ingkang sami ing nganggep sarengating mesehi ingkang tulen. 1
Wonten satunggiling tiyang ingkang gadhah pabrik pandameling kawat waja, ing satunggiling dinten pakempalan kaliyan para mitraipu ingkang gadhah pabrik wau pitaken dhteng par amitra nipun wuled pun di sera ting jarring kamlandingan kaliyan kawat waja, para mitra wau sami amangsuli yen wuled kawat waja. Ingkang gadhah pabrik kenceng amastani yen wuled serating jarring kamlandhingan rehning sami kencengipun ingkang gadhah pabrik lajeng totohan ageng kaliyan para mitra wau, sakana ingkang gadhah parbik amendhet kawat waja sealer ingkang sami agengipn saha panjangipun kaliyan seratig jarring kamlandhingan wasana sera ting jarring kamlandhingan kuwawi dipun gandhuli barng ingkang wawratipun 4 gram ananging kawat waja naming kuwawi dipun gandhuli barang ingkang wawratipun 2 gram kemawon. Sang prabu ing Siyem karenan sanget ayasa karangenan ing mangke anuduh tiyang cina, ing ngandikakaken ayasa kalengenan pasagrahan dumunung wonten salebetin gbalumbang, bilih balu,bang punika kebak toya nipun pasanggrahan inggihkelempramila paanggrahan wau langkung deing aneh, ananging ingkang kadamel banadhani pasanggrahan wau gdhah, manawi kontening pasanggrhaan dipun ikeb sanadyan balumabng punika kebak toya ewadne boten saged rumembes ing pasanggrhaan sang prabu sakalangkung karenan ingga galih wotnen salebeting pasanggrahan wau, yen sang prabu pinuju tedhak ing paanggrahan balumbangiupn kinebakan toya, dene pirantosipun ingkang kadamel andhatengaken awa seger, nutnenpinasang wotnen saubenging pasanggrahan wau, ing aben sang prabu tedhak ing ngriku, pirantos wau kalampahaken. Panjurung Candhakipun kawruh palintangan ongka 3 6. lintang Naya, ing tembung Welandi Schutter tembungipun ngarab Gom ingkang dados paugeranipun lintang 31, dhawahhi cakrawala kenging kaemper kados wanguning tiyang numpak kapal sarwi anendhang gandhewa, wonte nsakidulin ggaris madyaning jagad bilih surya anggenipun ngambah perangan lintang Naya wau sampu nangsal 30 darjah, ing Surakarta wawayanganing tiyang ngadeg ing wanci tengange 2 pecak utawi 2/7 nin gdedeg lah pnik awiwiting mongsa kapitu, dhawahipun ing tanggal kaping 21 utawi 22 wulan dhesember ing saben taun. 7. lintang Palguna, ing tembung welandi Steenbok tembungipun Ngarab Judai, ingkang dados paugeranipun lintang 28, dhawah ing cakrawala kenging kaemper kados wanguing campewit saking sirah dumugi ing dhadha, parnahipun wonten sakiduling garis madyaning jagad. 8. lintang Isaka, ing tembung Welandi Waterman tembungipun Ngarab Dalwu, ingkang dados paugeranipun lintang 42, dhawah ing cakrawala kenging kaemper kados wanguning tiyang ngadeg angesokaken toya saking timba dhateng ing sukunipun toya wau lajeng mili mangiwa, parnahipun wonten saking kiduing garis madyaning jagad, bili surya anggenipun ngambah perangan lintang Isaka wau sampun angsal 13 darjah, ing Surakarta wawayanganing tiyang ngadeg ing wanci tengange 1 pecak utawi 1/7 ning dedeg, inggih punika wiwiting mongsa kawolu, dhawahipun ing tanggal kaping 2 utawi 3 wulan Pebruwari ing saben taun. 9. lintang JIta, ing tembung Welandi Visschrn tembungipun ngarab Kut, ingkan g dados paugeranipun lintang 34, dhawahipun ing cakrawala kengig kaemper,kados wanguning ulam badher kakalih sami ungkur ukuran, wonten saiduliing garis madyaning jagad, bilih surya anggenipun ngambah perangan lintang jita wau angsal 10 darjah, ing Surakarta tiyang ngadeg ing wanci tengange boten gadhah wawayangan [dados tumbuk] lah punika wiwiting mongsa kasanga, dhawahipun ing tanggal kaping 28 utawi 29 wulan Pebruwari, utawi kaping 1 wulan mare ting saben taun Badhe wonten candhakipun Katandhan Santri ing Ngadinagaran Bapakne Kucir. Gandrung dhateng wanodya 2
Mas kumambang atur tityang ring imanik atur panggakupama, ngaku pamayang bahanupdih, ngongaken tlen awak. Bawudas lmah dekesane titir, mangena angida, bahane mandingeh pulih, ladrang janggelang ngapisan.timpaling nyaba anyreban mangrarengih, dadi muwuh sagupag buka munyin anak ngling, rasanya manyambat titiyang. Ento krana titiyang enggal manjagjagin kaden tityang ida, pangling nagih bukain mara ojog titiyang ilang. Payu titiyang dimarganen gag ngling, ngong mapangenan nyelupel awak tanpa kirti, cangkan kene kopalanya bengke supyab aget punyagalang kangin mulih mangenggalang, rasa nya jumah manganti, tan jumah bonggag. Aruh limuhkanahe Makita mati, dadi madekesan dungadah lyan tindilangit eling tityang ring ing mirah. Lawut mulyan madandan asih ngasihi nyempang nylongsang awak galengepakut kasihin glut ukut ukut diman. Napi salah titiyange ratu gedidi=nin muput bahan ida, titiyang sakit binupakitin pisan gemes jamak tiyang. Yen di jaranya buka ngulapin maklap dimaa, mamu nyinagih mgatin paling pesumunyin titiyang. Ratu anung mariki ratu mariki, tinjo winti tiyang, suwe santitiyang sandangin manah titiyang nge prapanca. Saget karasa nya ulidi samping, nimpahin pabinan dingin managih saputin dong mariki ratu asma. Sangkana piketotitiyang ring ing manik damacara acara, nak tyang demen ngluyonin denn idamudahidpan. Apis jaka duk ina neb au kangsih, datu pagesangan sangun idane ngabinin tiyuk tiying mangadowa. Takih arak brakmanganti, maotonan dewa, kaodal ring idamangkin tinju win ugi ing lara. Teka pangut manah titiyang ring masmanig ngagteng dadi tutupan sembah buar dedeg palng, buka gedahe pantigang. Kapuningan lo para maos sastra Bali dha tha, boten wonten nanging gentosipun inggih punika da, ta Tyang Aspurayang Madhe Cakeranana. Panuwilagonda:ring ngampusidyasidhana. Lah dalah : makaten ta empu, anyawabi dhateng ngendhiipun in gmangke kula rumaos kalabaning budi bab kawruh pathokaning kasusastran ingkang gumatok mila sang ngempu mugi paringa susulang supados dadosa susuluh ing budhi kula ingkang kadhi remenging ratri kala. Dhuh sang empu kados pundit, menggah wawenang miwah silakramining ngaksara satunggal tunggal tumping tembung ingkang leres sarta patitis. 1. kadosta tembung grana, kados pundit menggah paneratipun 2. kadosta tembung gunawan kados pundit menggah paneratipun 3. kadosta tembung suci kados pundi menggah paneratipun 4. kadosta tembung arta kados pundit menggah paneratipun 5. kadosta tembung artalan yatra awit saking punapa teka dados araning nguwang menggah bedaning tegesing wah dumunungipun kados pundit. 6. menggah ingkang dados pathokaning kasusastran jawi, punika punapa wijangipun. Dhuh sang empu, muhun gpunika kemawon rumuhun kaparingana katrangan ingkang leres ingkang pratitis, kados punapa kemawon raosing manah, sumerepa estu prajaning jasmanta wimba, saiba badhe panuhun pamundhi kula, sampun nun kalilan madal pasilan lajeng dhateng Jenggalamanik jleg dhateng Samisakala, e, ngger, empu Wiratmaka, teka ayem kemawon ing pabaratan dedreg sami bondawala sabda bab lingganing wlangkan pasanggrahan, bok inggiya sampeyan karsa nyapih amesthi saged wudhar sami sakala, e masa masa kapen salepen sampeyan gajeg wotnen pa sumlempit ngantos mepet punapa kasupen, iyah bok sampun sok tambuh, coba sampeyan pendhet bok bilih kenging kangge maligekaken lingganipun, ala nganggur, yen sampeyan nwit kulak an gmendhet gih ngger, kula trapipun, la punika punapa, wah toblas nyaplengeneh, pas jiwahpo, playa, bob bilih kenging kadamel cagak tuwak jejeg jangkeping sanggrahan, kan gpinanggih ing budhi kula, sanggran punika tembung mehrura, awit kalanturing pakecapan , nanging jangji, lingga palangkan sumongga ing sampeyan lo,kula kang dandosi sanggrahan, suwawi sampeya pirsani pangetrap kula, pasanggrahan, bokmanawi wetahipun 3
ngajeng mangkaten, pa, pal, kang kaslempit salepen tinrap ngajeng, witarja kabucal ados dhaang, prahan, tegesipun pasang omaho,ahan, utawi omah paangan, wredhinipun, omah ora manggon, pikajengipun, omah kanggo ing nalika parlu, wujudipun mangko griya komidhi, punika lugunipun kang nam apasangggrahan, mired cariyosing janman kina, kados ta paanggrahanipun putrid Cina Adaninggar, tuwin para ratu papara miwah kalan donprang, saksinipun, lah sareng sampun radi wetah, tetela kalih lingga, 1 pasang, 2, graham, lwiring graha, griya, yen sampuna mawi panambang an amesthi badhe manggen, menggah wastaning tembung, sumongga malih ing sampeyan gerpun paman Endhik, mila leres undhakan sastra miwudha nggenipun jegrug, sareng kalinggakaken sanggrah, sirna larinipun, amargi wanda wekasin glingga, lan wanda purwaning lingga, ingkang wonten meh kemawon kengings gujengipn, tujunipun mitra undhakan sastramirudha punika, kalebet priyantun werit ing budhi, ddos muhung kawiyat wotnen ing cipta sasmita kemawon, ela meh kemawon badhe kalepatan dhateng sang sumitra puthut guritna, dene dereng ngangsal lilah bab lingga sanggrah, lo she mugi sampun kirang saganten pangapunten menggah gen kula dherek eblim wau, boten saking gen kula sumarjana, adrengig manah, mdherek surak hore kajengipun rameh sukurna gen wical pamudhar kula wau, dene bilih dereng udhar, kula sumongga kaping tiga dhaten gtempu Wiratmaka, utawi tempu sidyamindhana, mitra undhakan sastramiruda, mitra madheca karanana ing Bali praja, mitra jaka, bagas, sukur mitra puthut guritna piyambak amuteri, bilih maksa jegreg, kentheling rembag rehning kula wau taksih sanget cingkranging budi, kajawi among sowan dhateng janalokan ngaturi kyai cantrik thokthel badhe dherek aminthok. Ing Bukit Kadilaya kaping 3 mUkaram ing Je sangkalamun paksa lumawan esthiing manah. Sang damakumawi; Widyakamawa. . Candhakipun cariyos Kalilah tuwin Daminah Barsuyeh busana adi, tinata bur ing sosotya, sinulam kancana mompyor, myang pinaring sewu dinar, srinata andinanya, eh Barsuyeh abdining sun kang tuhu setya maringwang. Kabeh abdining sun sami, data nana kang tumimbang, mring kasetyaning Barsuyeh, pantes yawn ingngalembana, eh saka panawengwang, barsuyeh sira srulesu, prapoga sira muliya. Nentremna angganta dhihin yawn wus sajroning tridina, kitab iki sun wacane, barsuyeh nulya tumedhak saking byantara nata, sigra sigra lamahipun mring wisma sapraptanira. Suka panggihanak rabi, tansah denya nenggonengan anyenyegering badane, wus ing antuk catur dina, gya sowan mring srinata, prapataning byantara prabu, sang nata sigra utusan. Animbali para resi, myang sagung para pukaha, jamhur jamhur myang para she, kipatih myang pranayaka, sadaya prapunggawa, lan koja jamangir busur, ngadhep munggeng ngarsa nata. Supenuh jroning sitinggil sawuse pepak sadaya, nata dhawuh mringBarsuyeh, eh wacanen iki kitab kang nga,on srumyang cetha, mrih sadaya sami ngrungu, banag saunining kitab. Sandika Barsuyeh nuli, maos ring kitab utama, tri ari ratri titine, sawuse tamat winaca, srinata myang punggawa, samya eram jroning kalbu, mirengken carita darma. Sanggyaning kang paa dasih, datan sah angalembana, dhumateng sira barsuyeh, de gampangwongmeting kitab sukur ing ratunipunmangkana srinata nabda. Marang abdi tukang picis, myag sosotya raja brana, amurih buka gedhonge, sawuse gedhong binuka, srinata angandika, barsuyeh dene enggal malbu, mring jro gedhong rajabrana.sasukanira angambil mring sosotya nawaretna, barsuyeh nembah lon ture, gusti ratu binathara, sadaya sihing nata kang maring amba dhumawah, wus tan kirang mandar blabar. Sapinten sukeng tyas patik sinihan maring narendra, saestu nugrha gedhe, tumraping jasad kawula, trahing sudra myang papa, ngandika malih sang prabu lah mara nuli manjinga. Aja nganggo wigah-wigih, angambil sasukanira, Ngarsuyeh manjing nulyage, ngambil busaneng Karajan kang sinulam kancana, myang sosotya ting palancur, yeku busana iyasan. Saking nagri korasani, sawusing ngambil busana, gya mijil ngadhep sang katong, manembah alon turira, dhuh gusti naradipa, ambanglampahi sadhawuh, manjing gedhong rajabrana. Ajrih sisikuning ngaji, lamun datan lumaksana, sarta ganjaran sang katong, saklangkung pamundhi amba, ranten dalu kawangwang, dunya prapteng ngakiripun anyipta sih ing sang nata. Dhuh gusti srinarapati, maring pangeran kang ngasih 4
manawi kapareng nata, ambasusuan ing mangke, mrih kawentar nama kula, tanpedhot salaminya, neng ma srikmahrib misuwur,myang nata kondhanging jagad. Adil para marta asih, mring sanggyaning wrahatbala, srinata lon andikane, eh barsuyeh sanadyana, sira ngambil busana, kang mongka kapraboning sun sun lila dunya ngakirat. Myang sira away kuwatir, angunjuken aturira, sasenengmu apa maneh, barsuyeh matur manembahy, dhuh gusti sripamasa, lamunkaparenging kalbu kawula nyuwun supaya. Koja busur jamhir akim angiket tamu geng kitab anggelarken sabarang reh, setya kwaula mring nata, dhuh gusti muga-muga, kaparengna ing sang prabu, mrih amba kasusreng jagad. Munggeng jro kitab puniki, mangkana para punggawa, manembah sami ature, tyas dahat manadukara,mrih barsuyeh turira, sang srikapareng gya dhawuh, ring busur jamahir koja. Eh koja busur jamahir, bener barsuyeh turira, marma karangan nulyage, ana ing sajroning kitab barang reh bektinira, duk samana gya ginelung, palestha konjuk nararywa. Taksih wonten sambetipun Umar sandi. 5
Ongka 63 Setu Pon kaping 12 Mukaram Je, 1821 utawi kaping 6 Agustus 1892 Dumugenipun sasebutan para abdi dalem Manawi bupati Santana kaparingan momongan putra dalem putranipun kakung kala timuripn sinebut Raden Mas sareng diwasa sinebut bandara raden Mas Panji, utawi kasebut ing pangkat kalenggahanipun putranipun estri kala timuripun sinebut Raden Ajeng, sareng diwasa sinebut raden ayu, manawi bupati Santana garwanipun sami Santana, putranipun kakung kala timuripun sinebut raden mas sareng diwasa sinebut raden ayu, manawi bupati Santana garwanipun sami Santana, putranipun kakung kal atimuripun sinebut raden mas sareng diwasa sinebut raden mas utawi kasebut punapa kalenggahanipun putranipun estri kala timuripun sinebut raden ajeng,sareng diwasa sinebut taden ayu, manawi bupati Santana wau garwanipun padmi tiyang alit punika putranipun kakung kala timuripun sinebut raden rara, sareng diwasa sinebut raden ayu,makaten nugi sesebutanipun putra kakung putrid, ingkang medal saking garwa paminggir, manawi bupati tiyang alit garwanipun padmi Santana dalem wayah utawi buyut putranipun kakung kala timuripun sinebut raden mas sareng diwasa sinebut raden mas utawi kasebut nama kalenggahanipun putanipun estri kala timuripun sinebut raden mas sareng diwasa sinebut raden mas utawi kasebut nama kalenggahanipun putranipun estri kala timuripun sinebut raden ajeng, sareng diwasa sinebut raden ayu, manawi bupati tiyang alit wau garwanipun padmi sami tiyang alit putranipun kakung kala timuripun sinebut raden bagus sareng diwasa sinebut raden utawi kasebut ing pangkat kalenggahanipun putranipun estri kala timuripun sinebut raden rara, sareng diwasa sinbeut raden nganten menggah wayah utawi buyut among mendhet sasebutan saking prayogi kemawon. Manawi kaliwon Santana, garwanipun padmi putri Santana, wayah utawi buyut dalem punika putranipun kakung kala timuripun sinebut raden mas sareng diwasa inggih sinebut raden mas tawi kasebut ing pangkat kalenggahanipun putranipun estri kala timuripun sinebut raden ajeng, sareng diwasa sinebut raden ayu, manawi garwanipu tiyang alit punika putranin kakung kala timuripun sinebut raden bagus sareng diwasa sinebut raden utawi kasebut ing pangkat kalenggahanipun putranipun estri kala timuripun sinebut raden rara, sareng diwasa sinebut raden nganten makaten ugi sesebutanipun putra kakung putrid, ingkang medal saking garwa paminggir. Badhe wonten dumugenipun Katandhan Tilap Kawuryan Surakarta Wonten sapeken punika laminipun wonten tuwan bongsa Amerikan malebet ing riki, saben ditnen anumpak kareta mider urut radinan salebeting kitha, mandar dhapuring karetanipun sakalnagkung anganeh-anehi, tuwan wau aside jampi warni-warni malah terkadhangan jampi wau naming dipun danakaken kemawon kula boten badhe amanceni jampi wau ing tajap utawi botenipun anangin gtiyang dereng nate sam icanthuk lawung dhateng ingkang sade, boten sumerep dhateng guna bisanipun ambok manawi naming saking wegigipun anandukaken guna piranti kemawon mangke ingkang sami tumbas utawi ingkang dinanani jampi rak badhe kacelik bangsanipun jampi punika boten kenging tinandukaken dhateng ujaring babasan menang cacak kalah cacak nun prayogi ingkang sami angatos-atos dene anggen kula purun amedharaken samanten wau, awit bonga kula jawi punika wawatekanpun sadaya sami gugon tuhon guron tiron iluilu ombaking banyu, ewadene manawi jampi ingkang naming kaange ting sajawining kulit lah punika boten andadosaken punapa. Candhakipun Darmalalana ongka 10 Iya iku kang bangkit netepi, patraping wong wadon ababrayan padha nyongga gawe, ngupaboga sapati saurip tan kober birahi, lali wedhak pupur. Endhang Widati manabda manis bakyu baya tumon kyai Ajar mangkaten dhawuhe, wadon ngarasi nami lan ngardi, punapa ta bangkit kagaliya 1
bakyu. Endhang Widati mangsuli aris e lah niku seyos paparincan takdir dhewe-dhewe, yen mangkaten punap aprajadi, tan winehan isi, sadaya neng gunung. Kyai ajar amanabda aris Endhang hya salah ton kanggo pipirdan sajatine, kawekelan kabeh mrih pakolih, dadalaning dadi, panujwaning kayun. Depatraping pangupayen gkardi, tan keni ing nguwor, manuta tatacara sabisane, mung watone wadon ati mobit mubet ngupaya wit mrih awt tinulut. Lakinira kan gngupa boga mrih, sapraptanig wadon rina wat tan myang anangkarake, tarlen saking gemimyang nastiti, tata ngati-ati, talaten mrih patut. Wadon iku papatih in glaki, angembat kaprabon nora gampang angel nora entheng, kudu wasopada wiweka titi, legawaning ngati, tatag teteh atul. Endhang widati umatur aris ulun saweg tumon sadangune neng ardi rasane, suka seneng raose kang ngati, tan anadhah bukti, miwah tan anginum. Mung besaran kang kinarya bukti, jajampining ngoro, punapa ta kyai darunane, kyai Ajar amanabda aris kakuwating janmi, datan saking tuwuk. Winih saki ngwicara kang manis pamatrap dadya ron conthong rukun dadya rarabuke, pepentile seneng kapinurih, yen bangkit who pinrih, enenge kang kayun. Endhang iku pamboganing ngati, tuwuke amomot naming rasakng rina sakake, marma lali marang tadhah bukti, Endhang matur aris ulun nyuwun tuduh. Duk nguni aneng pucaking ngardi, ngandhap samya katon punapa ta kyai darunane, kyai ajar angandika aris iku saka inggil kabeh ngandhapipun. Kacetha gumawang saisining, ing jaba miwah jro, marma luhur marang sangisore, datan kewran saosikin gngati, waspadaning ngati, saemper neng gunung. Yen tanana kang ngalingalingi, mendhung ya mangkono, kudu resik kadya iki kabeh, lamun mendhung kang ngaling-alingi, hya ing ngnadhap malih, nadyan ngarsanpun. Tankatingal mung peteng kaeksi, marma pamrih katon mung pinuji in glara regete, sumilaka katoning kang rawi, tan samara pamrih wrin wiwir janganipun. Endhang matur lah ta dhusun pundit, katon kidul kulon kapit jruang ageng ting sareweh, kok tan jrih duk kawah mili angi, ajar ngandika ris desatrana iku. Bawah kedhu wus dhuwur pribadi, dene jurang kang lor, sisenawa kan gkidul siblungkeng, sisirahe saka kawah sami, duk rendheng kawuri, lampahe kang ladhu. Saka kawah angungkuli kali, gigirisi tinon padhas watu gumludhug swarane, babarengan sineroting warih, metu kanan kering, yen sinawang dhusun. Trana kang ing ngapit apit kali, mesthine kasempyok ladhu ngungkuli desa dhuwure, nanging iku adilin ghyang widhi, saben ladhu mili, reh pratikelipun. Jalma lanang wadon amiranti, padha methuke obor, neng ngarsa wis manedhewe-dhewe, sarwi ngucap nyangoni basuki, iku dadi kalis ladhu lir sinurung. Lamun rendheng ladhu kang lumaris saben ritan pasop lamun tan mangkono kaya priye, duk anjeblos nguni ardi mrapi, kene udan angi, ladhu wong wa murup. Wong ing trana obore mirnati, dadya nora kobong, ana uga sawatara bae, kaangsaran miwah kang ngemasi, desa kang lor iki, iya pencar dhuwur. Bawah sala iku kang kabesmi saisine luloh, wisma kewan dadi awu kabeh, janma lanang wadon gedhe cilik tanana kang kari kabesmi sudarum. taksih wonten sambetipun Endhang Pracimasana Senggruk Nalika dinten akat kaliwon ingkang kapengker punika, kula ningali nayuban dhateng ing Kedhunglumbu: griyanipun raden Ngabei Wiryatenaya, kaleres gadhah damel angimah-imahaken sadherekipun anggen kula ningali watawis jam 2 dalu, nedheng-nedheng ipun ramening nayuban kocapa sareng wanci jam ½ 3 sadaya para tamu sami waing patin ggebres dalah titiyang estri ingkang wonten griya inggih sami waing nanging sitnen ingkang damel pitenah punika boten wonten ingkang sumerep naming tansah gujeng ginujeng, sami anyepengi kulukipun kaliyan waing, sarehning sampun tetela patrap ingkang makten wau adamel kusutipun para priyantun ingkang pajagongan boten langkung manawi ing tembe woten lalampahan kados ingkang kasebut nginggil wau, ingkang gadhah damel lajeng analisika ingkang ngantos pinanggih, sarta enggal kaaturna ing parentah, supados saged angsal pupulih anggenipun murang tata wau, kula kantun amangayubagya kemawon ya tambane wong calunthangan. Juru kabr lami pun Penjol 2
Yogyakarta Kanjeng Gusti pangeran Adipati Arya Pakualam metnas anampeni dhawuh ing timbalan dalem sripaduka kanjeng tuwan Besar, miyos ing kanjeng tuwan residhen bilih wiwit tanggal sapisan wulan Agustus punika pabarisan in gPakualaman kasuwak, sadaya dadamel kapindhut lumadosipun dhaten gkanjeng gupremen kapal-kapalipun ugi kapundhut lumadosipun mawi linintonan ing arginipun satunggilipun kapal 150 rupiyah, punapa malih para opisir sadaya taksih lulus anampeni balanjanipun sarta kapareng lulus mangagem busananing kaprajuritan, dene para prajuritipuun kaparingan pituwas gunggunging balonja tuwin cadhong ing dalem kalih wulan saha para onder opisir kapareng amilih lumebetipun dados militer. Pethikan warni-warni Tumuwuh ing atur pamrayoginipun rad pan Indhi, panjenenganipun tuwan Olye, kinulawisudha dados dhirektur Binenlanbestur, panjenenganipun kanjeng tuwan Olye pancen sambada, dhasar wanter tan mingkuh ing babaya, pnapa maloih sangkep tumeguh ing budi,pramila sampun pantes kemawon jinunjung ing pangkat kawiryawan ing kang samanten gengipun. Dene ingkang badhe kaangkat jumeneng residhen wonten ing batawi, sangking pangintenipun para ageng kathah, salah satunggalipun kanjeng tuwan Von Schmidt residhen ing madiyun utawi kanjeng tuwan van den Bosch residhen ing Cirebon. Saupami kalampahan ingkang makaten wau, dados kanjeng ttuwan Peereboom Voller ingkang sampun nate anglampahi dados kontrolir utawi asisten residhen ingngriku badhe dados residhen ing Cirebon dene kanjeng tuwan Ravensewaaij sekretaris binenlanbestur badhe jumeneng ing Krawang. Ing serat pawartos tembung Malayu ingkang winastan Pembrita Betawi nomer 169 taun 1892 punika, wonten panjurung saking Surakarta, suraosipun tumut anacahaken serat pawartos ingkang tembung Malayu, ing ngriku serat pawratos ingkang winastan jawi kandha teka tumut kaewokaken serat pawartos tembung Malayu, yen makaten dados anggenipun winastan jawi kandha punika kirang patitis yen panganggeping tiyang, serat wau kagolongaken serat pawartos malayu, punap aboten langkung prayogi kanamakaen malayu kandha kemawon, lah kados pundit mas sidyasidana Petruk Tuwan Edison punika saestu sampun kasub kaonang-onang namanipun ing salumahing bumi, awit saking kasagedanipun ing samangke tuwan wau sampun manggih pangrekadaya, saged anglampahaken baita boten sarana latu utawi angina ananging sarana pandoman kemawon sakiwatengening baita wau dipun pasangi pirantos minongka ingkang mranata lampahipun baita, sarta ingkang dinunungan dayaning elektrik. Ing samangke kanjeng tuwan Hoogwinkel residhen ing bangkah badhe nyuwun pamit kados ingkang sampun winartosaken bilih sayektos makaten saestu andadosaken karibedanipun kanjeng tuwan Stakman awit wartosipun badhe kapindhah sakin g Menadho dhateng ing Bangkah, awit paduka kanjeng tuwan Gallois liding rad panindhiya, ingkang mentas kautus titi-pariksa in gMenadho, apratela bilih kanjeng tuwan setakman boten anyekapi pangerehipun ing tanah wau. Wartosipun kanjeng tuwan residhen ing Banjarmasin sanpun darbe atur supados ing kitha kote kaadegana pasamuwan landrat piyambak. Poelong obat Cauvin- Soesah tjerna makanan. - Soedah brapa lama di timbang menimbang dan toelis kitab besaar derri kasakitan ini dalamnja isi roemah semoea, jang soenggoeh dan senang, dan trada takoet djadi kombali, boleh bekin habis oleh pake obat ini, jang brissihkan, bekin lemboe, dan bekin qoewat. Di kardja troes betoel atasnja ampedal,limoa dan atsanja isi proet, dan djoega di oetaq danoerat ketjil, maski trada bagiroe troes, tapi dengan oentoeng banjaq, banjaq 3
betoel djoega, dan bekin peratoeran di pembajiqan semoea sabagitor bagian badan di kardja teratoer betoel abisinja di pake. Soesah tjerna makanan trabisa lama lagi djadi kasakitan derri orang, sebab poelong obat derri Cauvin bis amenang perkara derri sosah tjerna makanan jang lama terlaloe dan orang penjakit bertjelaka bekin kembali lagi njaman, qoewat, dan soeka hati, Poelong obat derri Cauvin boleh dapat dimana mana doenija segalla (IV). Panjurung Candhakipun kawruh palintangan ongka 4 10. lintang Padrawana, ing tembung Welandi Ram tembungipun Ngarab Kamal ingkang dados paugeranipun lintang 32, wontenipun ing cakrawala kenging kaemper kados wanguning mendha wonten salering garis tengahing jagad majeng mangilen saha noleh ing gigiripun, bilih surya anggenipun ngambah perangan lintang padrawana wau angsal 4 darjah, ing nagari Surakarta wawayanganing tiyang ngadeg ing wanci tengange 1 pecak utawi 1/7 dedeg inggih punika wiwiting mongsa kasapuluh, dhawahipun ing tanggal kaping 25 utawi 26 wulan mare ting saben taun, bilih surya anggenipun ngambah perangan lintang padrawana wau angsal 28 darjah, ing Surakarta wawayanganing tiyang ngadeg ing wanci tengange 2 pecak utawi 2/7 ning dedeg inggih punika wiwiting mongsa dhestha, dhawahipun ing tanggal kaping 18 utawi 19 wulan April ing saben taun. 11. lintang Srawana , ing tembung Welandi Stier tembungipun Ngarab Tur, ingkang dados paugeranipun lintang 14 wontenipun ing cakrawala kenging kaemper kados wanguing lembu majeng ngetan wonten salering garis madyaning jagad, bilih surya anggenipun ngambah perangan lintang SRawana wau angsal 21 darjah, ing Surakarta wawayanganing tiyang ngadeg ing wanci tengane 3 pecak utawi 3/7 ning dedeg inggih punika wiwiting mongsa sadha, dhawahipun ing tanggalkaping 11 utawi 12 wulan Mei, ing saben taun Badhe wonten candhakipun Katandhan Santri ing Ngadinagaran bapakne Kucir. Sambetipun wedharing uran-uran semut ireng [Timun kang godhong wolu] punika pasemonipun panjenengan nata, kanjeng panembahan Senapati, ing ngajeng samun dados alit lajeng kapundhut utra angkat dening kanjen gsultan Adipati Wijaya, ing Pajang, inggihpunika ingkang dipun upamekaken anak anakan timun wekasan angendhih kraton ing Pajang, saking pambombongipun kamisepuh wolu. 1. Kiyai Ageng Mataram 2 KUai Ageng Jurumartani, 3 Kiyai TUmenggung mayang, 4 Kiyai Penjawi ing Pathi, 5 Pangeran Madewanpandhan 6 Kiyai Buyut Wirasraba, 7: Kiyai Juru KIthing, 8 Adipati ing Batang, inggih punika ingkang dipun amekaken kang godhong wolu. [Surabaya geger kapati] punika pasemonipun pangeran ratu agung ing Surabaya, inggih punika ingkang rama pangeran Ratu Pekik kalanipun panjenengan nata ingkang sinuhun kanjeng Sultan Agung, ing Surabaya binedhah saking Matawis ingkang dinut nglurug tumengungg mangu Oneng, kakanthenan para bupati monca nagari sadaya, kalampahan perang ing Surabaya bedhah, salajengipun pangeran ratu agung kacepeng, seda pinaeka dening tumenggung sapanjang, tiyang Surabaya ageng alit kagegeran, sakin gajrih panjara rarayahipun duta ing matawis. [Ana wong ngoyak macan] punika pasemonipun ingkang sinuhun Mangkurat kala sawadya bala kumpeni saha jawi, anglurugi pangramanipun sinuhun ing ngalga, dene sinuhun ing ngalaga sawadyanipun kapalajeng lajeng binujeng, kandheg kapalangan lepen susuhunan ngalaga andhek ing dhusun Kuwel sakidul lepen susuhunan ngalaga andhek ing dhusun Kuwel sakidul lepen ingkang kaupamekaken sima wau inggih susuhunan ngalaga, (den wadhahi bumbung0 punika taksih pasemonipun sinuhun ngalaga wau, sareng kenging pambujukipun tumenggung urawan teka lajeng anungul ana long sakaliyan ingkang raka sinuhun mangkurat sarta angulungaken kaprabonipun wangsul ing karuhuranipun lami mil akabasakaken sima den wadhahi bumbung dene sareng anungkul lajeng angandhang piyambak ing ngajeng sampun nama Sunan Sipat ageng 4
lajeng lumungsur nama pangeran kemawon( alun-alun Kartasura) punika pasemonipun wantah, inggih kedah alun-alun kartasura (gajah metacinancanging sidaguri) wonten karaman nama, Dirana dirana punika ing ngajeng bapakipun kamisepuh sarati, nama Buyud dirana, sapejahing dirada, pun dirana boten kagentosaken malah lajeng kabanjelakening tiyang sanes pun dirana sakit manahipun lajeng los dhten gdhusun Gadhingan angirupi tiyang dhusun sakiwatengenipun ngriku sareng sampun aeng kathah balanipun lajeng anempuh ing ngenta-enta, kraman saya ageng andadosaken gederipun tiyang sanagari, pramila dipun rpalambangi gajah metawis jangipun makaten gajah wau pasemonipun dirana, awit tegesing dirana; gajah: meta:krudha, ingkang sinuhun Pakubuwana, sareng miring langkung dukanipun lajeng utusan pangeran Pringalaya, dikakaken anglurugi kraman pundirana, dhateng ngenta-nta, karsa nta dikakaken nyang penggesang, enggalipun lajeng ginitik ing prang, wdyakraman samikasor kapalageng, pun dirana kacepeng wontening barabudhur, lajeng kaaturaken byantara nata, dhawuh dalem andikakaken mendhangsarna ing nguger wonten warangin kembar, inggih punika ingkang kaupamekaken kacancang ing siguri. (patine ceker ngayam) punika taksih pasemonipun dirana wau,karsa nata lajeng andikakaken anelasi tiyang sanagari sadaya, ing ngandekaken angrampog ingkang kadamel angrampog dom wantunipun dom kathah awakipun sakojur kados rinajang, katemahan pejah, ingigh punika ingkang dipun rpalambangi patine ceker ngayam dene para prajurit ing Kartasura tan timbang kaliyan pangayamayamipun peksa marwaseng raman wasana mung sarana dadamel dom kemawon. Sampun sumira kula pulut, leres lepat kula nyumanggakaken, wondene kula taksih angajeng- ajeng panjawabipun sastra widyaka, sumongga kullunun sastrawidyaka, kula aturi tumutnen paring katrangan supados mitra pulut saged tumunten amahyakaken panrimahing salah satunggal ingkang leres. Kaserat tangal kaping 18 Besar JImawal 1821 Mitranta Andongdhadhapan. Pamedhar ingkang sampun kasebut ingnginggilpunika, kla sararehaken dhateng putra kula sang dama kumawi, widya kumawa punapa inggih sampun reres jer sampeyan rak inggih kagungan ponjen ta enggal tinuntakna. Jurungarang. 5
Ongka 64 Salasa Legi kaping 15 Mukaram je, 1821 utawi kaping 9 Agustus 1892 Pawartos kawat Kanjeng tuwan Inggen Leip Asisten Residhen ing Kalathen jinenengaken dados residhen ing Rembang. Dumugenipun sesebutan para abdi dalem Manawi kaliwon tiyang alit garwanipun Padmi putra pangera punika putranipun kakaungkala timuripun sinebut raden mas sareng diwasa inggih sinebut raden mas utawi sinebuting pangkat kalengggahanipun putranipun estri kala timuripun sinebut raden ajeng, sareng diwasa sinebut raden ayu, manawi kaliwon tiyangalit garwanipun padmi putraning riya, utawi panji, putranipun kakung kala timuripun sinebut raden bagus sareng diwaa sinebut rtaden utawi kasebut ing pangkat kalenggahanipun putranipun estri kala timuripun sinebut raden rara, sareng diwasa sinebut raden nganten manawi sumengka kenging nama raden ayu, manawikaliwon tiyang alit garwanipun padmi sami tiyang alit ingkang medal saking wingking, punikaputranipun jaler kala timuripun sinebut raden bagus sareng diwasa sinebut raden utawi kasebut ing pangakt kalenggahanipun putranipun estri kala timuripun sinebut raden rara, sareng diwasa sinebut raden nganten makten ugi putra ingkang medal saking selir, menggah wayah, utawi buyut amung mendhet sesebutan saking prayogi kemawon Badhe wonten dumugenipun Katandhan Tilas kawruyan Surakarta Kulawisudhan Kanjeng Raden Adipati, Papatih ing Karaton dalem Surakarta anamtokaken dhumaten gronggaprawira taruna, mantri pulisikabudidayan ing Maja, kabuaptenSragen kakarsakaken dados abdi dalemmantri dhistrik ing Kedhung Gudel kabuapten Sukaaarja, anggentosi lalampahanipun Rongga Sutasrawana, kaganjar nama tuwin sasebutan Mas Rongga Suta Prawira. Nalika ing dinten Kemis tanggal kaping10 wulan Sura punika, wnaci ja, 5 sonten sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan sakaliyan prameswari dalem tedhak dhumaten gpasanggrahan ing Langenarja, dintenipun jumungah enjing wancijam 9 tedhak dhumateng pasanggrahan ign Parangjara, wancijam 2 kondur dhumateng Langenarja, dintenipun Sabtu sonten anyuruh ingkanjeng tuwan Asisten ing nagari, kaliyan kanjeng tuwan Asisten Lange, kanthi para tuwan sawatawis saha animbali putra dalemkanjeng gusti pangeran adipati anom amengkunagara saha para putra dalem sadaya, wanci jam wolu sonten para tamu sampun pepak makaten ugi putra dalem inggih sampun sami sumewa sadaya, dipun pangii wonten ingpandhapi pasanggrahan boten antawis dangu nuntening ngancaran pasegah dalem wedang sarta srutununten malih minuman sasampunipun sami ngunjuk sampeyan dalem lajeng jengkar lenggah dhahar wonten ing panti nata wanci jam ½ 10 bibar dhahar, lajegn lenggahlalangen kasukan wonten pandhapi, boten dangu kalangenan dalem badhaya ginebyagaken saunduripun kalangenan dalem badhaya, lajeng langendriyan sasegahipun kanjen ggusti pangeran adipati anom amengkunagara, wanci jam 3 bibaran ing dintenipun malem senen tanggalkaping 14 ugi wulan sura punika, wanci jam 9 enjing sampeyan dalem kondur angadhaton...... Andhakipun cariyos Kalilah tuwinDaminah Koja busur jamhir akim dening nata dhinawuhan maos neng ngarsaning katong, pinirengken wadya bala, pandhita myang pukha, ngulama myan gpara jamhur,satamatipun pamaca. Sripamasa ngandika ris marang par kang sumewa, eh wadyeng sun sakaabehe, rengenta eh bektinira, barsuyeh marang ingwang, nuwun inggih aturipun sagunging kang wadyabala. Barsuyeh manembah aris anguswa padaning nata, mumujeken ring gstine, pangeran nambadanana, sasedyaning srinata,mrih luhur karatonipun tentrem gunging wrahatbala. Sang nata ancaryeng galih, mring barsuye tambah sinya, marmayun ginanjar maneh,nging tan 1
arsanampanana, kajawi mung busana, ageming nata kaprabun barsuyeh ngswapadasang. Mumuji maring hyang widhi, arja ana srimadinah, kontapa tamanign katong, pinanjangna yuswanira, mulnya adunya kirat aywana sangsayanipun sasampunipun sumembah. Jengkar Hurmansyah sangaji, bibar kang sami sumiwea, genti ingkang cinariyos kitab kang sampun winaca, neng ngarsanign sang nata, mangkya winedharken ayun mrih kang maos nglarandriya. Yekikitab karanganign resi, Hindhu setan kaot tinatedhak ring Persi tembunge, ing sicrita nembe las prakawis nembab tembung Persi, sadasa bab Hindhu. Den we ingkang sapisan winarni, nrangaken cariyos singkalilah lawan Daminahe,myang sakyeh ing budayaning budi, sayogya pinanggih, mring parambeg ayu. Kitab iki ywan winaca dening, sajuganing uwong kan gwus nate ngawruhi critane muga away siniya ananging, jiajinen mamrih, widadarahayu. Kawruhana caritane sami, myang praptaning raos paedahe kawruhana kabeh, mrih ywa kadi caritaning janmi,kangklangkung sugih, anggaguru tembung, Arab sigra sinuratken mungging, papan kancana byor, gya binakta mantuk ring wismane, myang winaca emute pribadi, nging kawruhe yakti, derengpaja putus. Ing batine sampun amumpuni, kawruhe sumrowong, duk pinupul neng samuwan gedhe, kojah-kojah ing tembung Araabi,nging kathah kang sisip tansah ginaguyu. Dening janma ingkang sami uning, duk weruh mangkono, langkung merang myang kuem netyane, salebete ing batos sru serik alon denira ngling, lah salah ilatku. Mongka iku tembugn wus sun tulis papan mas mancorong, sun pupundhi apindha pupundhen lah mangkana wong pracoreng budi, weh merang pribadi, neng samuwan agung. Nanging wajib wong ngupayeng ngelmi, kadi kang kacriyos munggeng kitab adhab olmuride, nadyan sira aneng samudragni, ngupaya eng ngelmi,kawruh kang pinunjul. Myang sabdanya muhkamad jeng nabi,s anadyan sira wong, neng bulgari myang cinayuasupe, ngupaya akawruh kang mumpuni, ywan sira ngupandi, sampurnaning kawruh. Dipun nganti tumancebing ngati,sing sapa ponang wong, tinerangken mring A,,ah ciptane, intuk kawruh lir hyang bagaspati, duk nyunari bumi, myang aksamanipun. Nanging sapa ingkang antuk ngelmi, tan mupakat ing don srukaduwung lir janma kang nembe, nandhagn roga ingkang awit dening, denira ambukti, reh kang datan arus. Lir sinebut critane wong kalih, amimitran kaot kang sajuga wuta maripate, kang sajuga cobolo kapati, sarengan lumaris dwi pisan kacegur. Ing jro tlaga awit kang sawiji, mripate tan weroh, kang sajuga nadyan wruh mripate, nging tanpi sandarbeni pangesthi marmanya dwi sami,neng tlaga kacegur. Yen ginagas arus kang sawiji, wit netranya karo, samya inatan wruh marga gedhe, balik siwong kang netrane kalih, uninga ing margi de nganti kacegur. Lah punika tondha lamun kenging , bendune hyang manon darbe cipta tan bangkit ngecake, mung sungkanan tan ut carita di, mring kawruyh tanapti, temah lebur tumpur. Taksih wonten sambetipun umar sandi. Pethikan warni-warni Ing padukuhan Brubus Krajan dhusun Papar kabupaten Kadhiri, wonten rare estri sawek wanci 2 taun punika susunipun sampun mangkah-magkah, kados rare sampun prawan kalebet aneh, saiba benjing bilih sampun prawan kopekipun sansaya dumugi dhengkul lah saibangingahipun benjing ingakng gadhah bojo,s asat pun T.J. ingakng dados widadari ing suruh Surakarta, susunipun mandul-mandul mila kathah par apriya ingakng remen ambandul wah mesem rade mayangkara. Kintunan Hyah sampeyan rak inggih sampun tepang ta mas mila saged genah Jurugubah Wonten sawenehing juragan anama Pak Sariman griya ing dhusun bancamara (Geling) paresidhenan Madura, sampun sawatawis lami anggenipun kekesahan dagang dhateng ing kalbut paresidhenan Bsuki, nalika ing dinten Jumungah tanggal kaping 10 Juli ingkang sampun kapengekr punika badhe mantuk dhateng balegriyanipun mawi ambekta dadagangan warni-warni langkung kathah, lampahipun anumpak baita padhuwang nama Sengkasor, gadhahanipun pak Abra, sampun kamot dalah bebektanipun sadya, sareng layaranipu nsawatawis badhe dumugi , baita katempuh ing prahara, mawi jawah deres kadospinusus ing 2
ngriku baita tansah gonjang ganjing, gnantos anotog padhas plabuwan baita lajeng remuk dados sawalang-walng, ananging saking parmaning pangeran pak Sariman dalah tiyang ing baita wilujeng, amung barangipun kimawon mawut boten kantenan. Kanjeng tuwan residhen ing tegal asung pawartos kala kaping 23 wulan Juni ingkang kapegnker punika, wonten prahara ageng, anarajang dhusun ing Banjar dumeling, bawah kawadanan ing maribaya, ngantos angrebahaken griya, ananging kalebet rahajeng, awit boten mawi aniniwasi, namung wonten tiyang kakalih ingkang anandhang brana. Ing Sukapura bawah kawadanan ing Tengger Prabulingga kala kaping 9 2ulan Juni ingkang kapengker punika inggih wotnen lindhu, makaten malih kala kaping 13 wulan Juni ingkang kapengker punika, ing Cikandhi bawah Serang tuwin Menes saha ing Pandhegelang ugi karaos wonten lindhu, rahajengipu nsadaya wau boten aniwasi. Kanjeng tuwan Gupernur ing makasar asung pawartos bilihing tontoli tuwin sanes-sanesing panggenan sakidul wetaning nagari, wonten lindhu, saha apiyarsa wotnen sabwa jumegur, makaten malih ing pasisir bontan tuwin ing bulukumba saha ing saleyer, toya saganten ngantos minggah ing dharatan rahayu namung sakedhap kemawon dene robipun anglangkungi ingkang sampun sampun. Kala malem kaping 27 , wulan Meiingkang kapengker punika, ing Kapiyang Bawah Tebing Tingga paresidhenan Palembang wonten lindhu, makaten ugi ing Kroe tuwin ing Moko-moko baah Paresidhenan ing Bengkulu kala kaping 8 wulan Juni ingkang kapengker punika wanci enjing ugi wonten lindhu, ananging rahajengipun dene boten aniniwasi. Samangke ing tanah Jawi sampun kathah tataneman ingkang winastan Gandhul Buta, mila winastan makaten awit saking agenging wohipun, ing Wanasaba kala taun 1891 wonten tiyang nyobi nanem gandhul buta, pananemipun ing wulan Juli,s areng ampun 5 wulan inggih punika wonten ing wulan nopember 1891 gandhul buta wau sampun kembang,s areng dumugi ing wulan Pebruwari 1892, sekar wa wiwit dados pentil, dumuginipun ing wulan Juli, 1892 pentil wau sampun dados who ageng saha mateng warninipun jene, agengipun anglangkungi ingkang sampun sampun, who wau dipun kur, panjangipun kapanggih sakawan tebah, kubenging giligipun kapanggih sapidak kalih dim dipun timbang, wawratipun kapanggih sangatengah pon kalihan malih isinipun sakedhik sanget dene dagingipun sakalangkugn anggenipun kandel punapa malih raosipun pancen eca. Bongsa Alminder ingkang kabawah dhateng sirsultan ing Istambul samangke sami balelea, wdya bala ing Istambul tinanggulang ingprang temah angisis. Abrapuspa Wonten rtu miren gpawartos manawi wonten tiyang saged damel empas sangprabu sanget pamurihipun supados tiyagn wau puruna ngabdi, sareng tiyang wau katimbalan onjukipun: timbalan dalem wau longka sanget pramila kula saged damel emas tamtu badhe boten kalampahan pun kula ngabdi sang prabu, dene manawi boten saged badhe boten wonten damelipun sang prabu angabdekaken kula. Naya: e dita: mungguh ing kowe dhemen endi mimitran lan uwong kang meneng, utawa uwong kang tumbak cucukan Dita: mungguh ing aku luwung sasatron lan uwong meneng tinimbang mimitran lan uwong kang tumbak cucukan. Panjurung Candhakipun kawruh palintangan ongka 5 12. lintang Asuji, ing tembung Welandi Tweelingen tembungipu nNgarab Juja, ingkang dados paugeranipun lintang 19, wontenipun ing cakrawala kenging kaemper kados wanguning rare kembar sami ngadeg ingkang satunggil angrangkul sarwi nyepeng sirah ing kancanipun parnahipun wonten salerin ggaris madyaning jagad. 3
Menggah talatahipun lintang 12 wau mangaler mangidulipun saking garis madyaning jagad namung 23 darjah langkung 35 dagigah, wekas ingkang ler winastan kartika puwara, ing tembugn welandi Kreefts keerkring tembungipun ngarab Munkalabsimali, wekas ingkang kidul winastan palguna puwara, tembung welandi Steenboks keerkring tembungipun ngarab Munkalab janubi, B lintang ingkang kangge panengeraning tiyang tani kathahipun 28, nanging ingkang kula pratelakaken ing ngrikinamung 4 kemawon awit punika ingakng sampun kasumerepan ing bongsa kula tiyang jawi (*) 1. lintang wuluh, ing tembung Welandi Zevengesternie tembungipun ngarab turaya, ingkang dados paugeranipun lintang 7, angrompol memper uwos wutah ing siti, tanggalipun ing saben kaping 8 utawi 9 wulan dhesember ing saben taun inggih punika mangsanipun tiyang nyebar wiji pantun rendhengan. Badhe wotnen candhakipun Katndhan Santri ing ngadipnagran Bapakne Kucirr. (*) boten ta inggih dipun pratelakaken sadaya kemawon para maos badhe sansaya bingahipun tur dhateng panjenengan sampeyan rak namung semben kemawon jurungarang. ===\========= o Allah dhi Wiratmaka, wis nyebut tau wis uwis aja pijer gawe berag ana taman bramartani, apa ora ngelingi dhek jamane kyai Puithut alim saleh seman wus kinabruk dening kyai bandar abdi dalem jajar priyantaka. Bok maliya bulus pethak o kakang mu ora pangling, lamun bandung bondawasa, kang rada ngreti mring tulis mung cacade sathithik tandiwaswas amung ngawur, athik widyakamawa, sira basa paman kuwi, antuk pirang prakara lan prenaha. Tur aku uwis uninga, urut turutane kuwi, nanging ora basa paman eling ku dhek jaman kyai, barong nangga suwargi basa paman maran giku, widyakamawa widagda, sira wayah karo kyai Barong ngangggasuwarga mesi amrtaya. Titi purna maning gita, senen kliwon tanggal kaping pakbelas sasi murkaram Je tengeraning kawarsi, buja loro angesthi, kakang mu kang widagdanung, Rm ika di laya, wayahe yagn kang suwargi, barongngaggasuwarga mesi martaya. Ki galuh kula dereng saged anjarwanipaminta sampeyan bab pralambanging nagari, karana kula derng rimbat babad nitik miyagah kula ajrih, minta katrangan dhaten gmitra dereng angsal mugi sampun dados cuwaning galih, samasa sampun angsal inggih kula gelaraken ing Bramartani, sukur sampeyan piyambak utawi andong dhadhapan utawi para sarjana sujana wonten ingkang angsal saserepan saged anjarwani, lajegn kalagsananana. Mitranta pun Wiryamartana Jawikandha, ongka 61 wontenpanjurngipun sastramardawa, anjarwani pitaken kula ingkang dhateng sastra widyaka,bab tembung animan sarta ruci, ingkang punika mugi andadosna kauningan panjarwa sampeyan kula dereng ajeng, awit dereng paja-paja dhaub kaliyan pamanggih kula, mila namung andum wilujeng, sampun nun sampeyan lilani badhe sowan dhateng kridhasaran. La kaleresan wonten ing ngriki, kakang mas empu kridhasara, sampun lami boten karsa kakaring wonten ing pasamuwan ngriki, punapa sag\weg kasengsem main: omber iyah nun awit tumunten medal lana supados anambahana kukuwungipun kiyai Bramartani, ela meh kasupen kula dipun weling wayah jeng ngandika cekel Endralaya, wayah jengandika inggih sakalangkung oneng dene lami boten kapanggih, pramila kakang mas tumunten amedalana kajawi punika mugi sampun andadosaken cuwaning panggalihipun kakang mas kula boten waged sowan mampir dhateng P sabab antuk kula saking ing M sampun jam 2 siyang, dados manah kula sumelang bilih kapancal ing sepur, boten langkugn kula nyuwun pangapunten wasana taklim kula katur kakang mas Kaping 2/8/92 Rintasatuhu: andongdhadhapan. 4
Sarehning sampun terang panitik kula manawi mitra kula Wiryamartana punika priyantun ingakng remen ambudi indhaking kawruy, dados pitaken kula ing ngandhap punika tamtu saged anjarwani, 1. nawung kridha, punika tembung punapa, sarta tegesipun kados pundi 2. kerek punika tembung punapa sarta tegesipun kados pundi 3. pekir meskin punika tembung punapa, sarta tegesipun kados pundi sampun nun namung punika ingkang kula suwunaken barkah saserepan tumuntena paring panjarwaning kang patitis supados dadosa mitra sae, sarta badhe sapinten sukapirenaning manah kula, kaserat kaping 2 wulan Agustus 1892. Andoing Dhadhapan ing Klampis baleng. 5
Ongka 65 Setu Kliwon kaping 19 Ukaram Je 1822 utawi kaping 13 Agustus 1892 Pawartos kawat Kanjeng Tuwan Johir Pon Smith Op altenstad REsidhen ing Madiyun jinenengaken Residhen ing Batawi Surakarta Dumugenipun sesebutan para abdi dalem Manawi panewu, utawi mantra Santana, semahipun padmi putriputra pangeran sutajalu alitipun sinebut raden mas sareng niwasa kasebut raden utawi kasebut ing pangkat kalenggahanipun Suta estri kala alitipun sinebut raden ajeng, sareng diwasa sinebut raden ayu manawi semahipun padmiputriputraning Santana, utawi tiyang alit punapa malih suta saking semah wingking, suta jalu kala alit sinebut raden bagus sareng diwasa sinebut raden utawi kasebut manut ing pangkat kalenggahanipun suta estri kala alit sinebut raden ajeng, sareng diwasa sinebut raden ayu, manawi semahipun putra Santana kemawon suta jalu kala alit sinebut raden bagus sareng diwasa sinebut raden utawi kasebut manut pangkat kalenggahanipun suta estri kala alit sinebut raden rara, sareng diwasa sinebut raden nganten [badhe wonten dumugenipun] Katandhan Tigas Kawuryan. Yogyakarta Jayawilada, ing Pakualaman gadhah damel ngimah-imahaken anakipun estri, anggenipun nabuh gongsa kawandinten kawan dalu, awitipun kala tanggal kaping 22 wulan Juli Jagongan midadareni, nguyu-uyu sasampuning kapanggih ing panganten nguyu-uyu, ngundhuh jangan meniring panganten rnggitan dalunipun siyang dumugi dalunipun nayuban siyangipun malih topengan jayawilada wau ewoning tiyang boten gadhah, ewadene tumuwu guyubing sanak sadherek kalampahan sagd nabuh gongsa kawanditnen kawandalu, mangkaten Jayawilada punika gadhah sadherek nakdherek dados dhalang ingkang saweg jinurung larisipun punika ingkang ngedegi damel anyuruhi sadaya pitepanganipun para dhalang, ingkang sami dhateng bekta gendhis the ayam uwos tuwin bumbu, dalah kajeng bekta piyambak, ingigh punika tiyang sadherekan pantes tinulad. Jayataruna ing dhusun Tembi katamuan ipenipun nagari, abdi dalem jajar prajurit katanggung, dhateng ipun wanci jam ½ 9 Jayataruna wau gadhah rencang rare jaler kakalih, satunggal nama pun Eka, ingkang satunggal pun Markam ing adanguipun godhog wedang saha sumerep lurahipun estri nata nyamikan nongka sampu dipun yamplungi, utawi jadah dipun baker, saeka lajeng wicanten mangkaten dhateng pun Markam ayo totohan dhayohe sing dipagnan dhisik mengko apa nongka apa jadahe, markam mangsuli pethek nagnkane Saeka aku methek jadahe, rehning sami memeng papethekipun lajeng dipun tohi sakethip. Wedang sak nyamikanipu lajeng dipun ladosaken rare alih wau lajen gsami ngadhepi linggih jejer, enggalipun tamu lajeng dipun aturi ngombe wedang saha nedha nyamikan dhateng ingkang gadhah griya, sareng tanganipun tamu kemlawe badhe mendhet nyamikan rare wau tansah amaspadakaken, rengce nyandhak nongka, pun markam wicanten sora saha ngadeg pecah cocot mu kowe saiki, tamu wau ngantos kaget nongka boten saestu dipu ntedha, malah lajeng pamit mantuk kados inggih rikuh dipun cocotaken punika wau, dipun gendholi dhaten gingkang gadhah griya meksa mantuk anggenjret. Pethikan Ing dhusun Lambangkuning bawah ing Kertasana, wotnen tiyagn estri pejah, sareng badhe dipun lebetaken ing kaluwat jenggelek tangi, ingkang makaten wau ngantos rambah kaping gangsal 1
lajeng tulus ingpejahipun kalebetaken ing kaluwat, titiyang ingkang sami anungkuli sami kuwatos bokmanawi ing dalunipu tangi malih medal saking kubur, mantuk dhateng griyanipun. Ing kitha Brusel tanah Belji ing samangke wonte nonah saweg wanci 16 taun amitontonaken awakin awit dedegipun sampun 2.17 meter anggumunaken dene sudarmanipun teka cebol malah sampun nate badhe malebet saradhadhu, tinampik margi saking cebol, sahiba agengipun pun nonah. Samangke titiyang ing tanah Indhiya bawah Enggris sampun angadani padamelan ageng angilekaken toya dhaten gkitha Bonbai, kaanggenipun ing tiyang kathah, sarana adamel talaga wonten ing tanah lempar, wiyaripun 20 kilo meter pasagi, ing saben dintenipun saged angileni toya dhateng kitha, kathahipun 450 ewu meter kubuk. Wartosipun kanjeng gupremen badhe angudhangaken pranatan angawisi wontenipun lotloterei yatra kawade kados barang gamen, ing saderengipun pranatan punika kaundhangkaen kanjeng gupremen badhe dereng karsaa marengaken main loterei yatra, ewadene loterei yatra tentunsetleng ing batawi sampu kalajeng kaparengaken. Sawenehing tiyang bongsa kulit cemeng ingkang sampun nate anjajah dhateng tanah Dhitslan kacariyos yen ing tanah Dhitslan punika panggenaning tiyang taberi ing karya, jaler estri ageng alit sepuh enem dalasan lara alit sadaya sami anyambut damel malah boten ngamungaken tiyang kemawon sanadyan kapal kuldi, lembu sadaya katrapaken in gpadamelan wedang utawi toya asrep ugi dipun sukani padamelan piyambak-piya mbak. Punika sadaya anudhuhaken sanget ing pangungunipun. Poelong obat derri Cauvin. Kapan tra-ada njaman djoega tiada salamat, kakajaan dan sator soeka hati trada bawa kasoekaan. Trada boleh dikira kapan kardja derri bagian badan tjoemah ada gadoehan sedikit, derri itoe bisa djadi sakit, jang gampang bis bekin bajiq oleh pake poelong obat derri Cauvin jang ternama betoel. Ada tanda banjaq obat itor ada sobat betoel derri orang orang kaja dan miskin. Di bekin brissih darah, toeloeng tjerna makanan lbekin qoewat limpah dan boewah hati, dan atoerkan isinja proet. Di negeri negeri jang mana ada banjaq sakit demam atawa sakit eher kras, dan penjakit lajin, misti ada obat ini dan saban saban orang misti ada bekal. Poelong obat Cauvin boleh dapat di mana mana doenija segaalla(I) Panjurung Waluyan kaswaring:panembahan Wiyatabra Dhuh rama,menggah bab semut kasna, wedharan andong dhadhapan wijil kapulutan rama anarasehaken leres lepatipun, ola beak dhuh rama, kauningana, ponjen kula ing mangke sampun rojah-rajeh, wah saben banjir kabanjiran dados sampun sami cicir kocar-kacir, amugn sacekaping kaengetan kula, cengkaripun pralambang wau, gajeg kados sampun turut tatar-tataranipun among sakedhik ingakng kula dereng patos mudheng, bab putrid ing Wandhan, kasebut ing Babad Ageng, wandhan kuning, menggah punika, kula dereng saged mastani: leres lepatipun, kedah kasarah dhateng ing kang moga, mangkaten malih bab timun kang godhong wolu, ngraresipun gajeg kang gotong wolu, dados cundhuk kaliyan uca-kecapipun boten salenca, bilih godhong badhe boten condhong, sok mawiya godhong timu taksih wonten nguwit, ddos boten sun duk kaliyan pralambangipun nggenipun panembahan Senapati kapundhut siwi, sinuhun sultan ing Pajang wau, sestu boten pantes dipun gotong, samanten wau kula dereng kadugi ngecupi, ceplesipun kedah kula sumanggakaken empu Wiratmaka, muwah sadibya sastra, empu Sidya Sindhana. 2
Kacari keng bukit kadilaya kaping 18 Mukaram ing warsa Je angkanya sumongga sakaliyan esthining manah. Pun Damakumawi:Widyakamawa Gek neh, punapa inggih sampun sirna sadaya, hyah enggone sok tumambuh iku neh anggeng widyakamapa, anggen kula narasehaken dhateng panjenengan punika makaten awit kula sampun nate miren gwonten ingkang ura-ura tetembunganipun kok makaten semu rengu kabombong naming salajengipun kula sampun kasupen suwawi sami dipun padosi ta. Juru ngarang Ananggapi patakenipun mitra kula andongdhadhapan ing ngandhap punika saserepan kula, 1 Nawukridha, punika tembung kawi, tegesipun lantip dhaten gpanglepasanin gbasa, tumrap panggenipun tiyang dados guru, utawi panganggenipun tiyang dados pujangga, panunggilanipun wolun gprakawis nanging boten usah kula pratelakaken mindhak dipun ewanipun drengki. 2.kerek punika kula dereng sumerep kasebut ing serat punapa, manawi wonten ing babasan panunggilanipun kados pundit, manawi tembung Mlayu, kerek punika, nangis: pekir meskin punika tembugn Ngarab pekir, tefesipun tiyang ingkang wotnen ing paran kikirangan pangan utawi kikirangan pirantos sanadyan wonten ingprajanipun dados prayantun sugih, nanging bilih sawek kesahan tebihinggih nama pekir, mila manawi gadhah panedha wajib dipun sukani. Miskin tegesipun tiyang ingkang jompo pangupajiwanipun kadosta: wuta, tuli, bisu, lumpuh, sumpung, sakit sepuh, sapanunggilanipun ingkang boten sagd nyambut damel tunggilipun malih anak yatim rondha kasiyan punika ingkang wajib dipun pitulungi, mila mitraniti pranataha mumuji, mugi wontena ingkang manggalih wontenipun betul mal inggih punika gedhong arta kangge mitulungi tiyang kang sangsara, kados panuwunipun mitra sastra darma, sekar pucung kawrat bramartani ongka 20 taun punika, yatra panaiban rak inggih kathah kalempakipun, punika wotnen pundit sarta katanjakaken punapa, patrap kathaha, budi andhah Pun Wirya Martana. Wawali mongka Papali Dhuh ngger ehem sang prameng mamanis mandradipa dipaning budhaya, kasudarmaning reh sareh, pinurih raras arum rumira mrih caracaremsih, kasatyan kasutamaning tyas kang pinutus tansah mardhi mamardawa, ing driya mrih maladi arjaning dadi, ing dunya ing delahan. Solah bawa kang minongka witning, kanoragan kahargyaniraga, kawicaran mrih careme, titikeng atrap patut mandrawaling wedhanng budhi, kawidhadaning sadya, sing santa, santanung, kaonanganunging budya, gung ngasami, kasisipaning sasami, paratha. Tuman tukmapeng trapsilengkapti, katalika talering ngutama, pan mangke nogor yektine, nanging ya seru-seru yen dadiya, panarik serik curna prananing karsa lwir palendah luru, saking wit lumrangi kisma, emane mangor becik yen kurang apik ngapesaken darajad. Jer manungsa, kalingan ling-aling, kyeh kan gpangling pan lilinging tingkah, yen tan wika wiwekane, wekasan sok kasiku, wus jamake, jamaning urip kyeh kliru ing pangira, marma kang wus putus patitis slwirrang tingkah, titih teteh, tata titi ngati-ati, dyat mikasruwineka. Mikaniring, pratisthaning westhi, kang pinusthi, waskithaning nala, tansah tumiling telenge, lenging kayun rahayu, amrih miyat kang miyatani, yaktining kanimpunan resmining reh arum lwir puspa sinrangmaruta, suganda mriksumawur, mrawase kapti, weh raras kotamarja. Sarjana mbek pan gandaning bumi, kasujana an lajering ngrat raya, kang maharje slwiring reh reh sareh sarana ayu, weh kayungyuning lan sayekti, kang ngrungu nedya wruha, kang wruh led karuh, kang wus karuh mintadi, kasidhena, krapsileng kadadyan mrih dadiya dedalane, wruh iya lan kang dudu, pan mangkono paluning dadi, kalengkaning bumita, wibisana tuhu, nging ggorpu ajadinawa, jer sun ora pisan pisan yen 3
sakserik pring rinta, wiratmaka. Sadurunge pan wus ngong kawruhi bener luput pitner bodhonira, puluh-puluh ngger kapriye, wite temene tan wruh, mundhak apa teka pinikir, kakek mu pan wus meca, kan gswarga ki gambuh, panederaning sujalma, lah iku gorpalupi lepiyan adi, dene lid den waspada. 18/1/4/22 Satuhu widyaka mawa. Candhakipun Darmalalana ongka 11 Nanging dosa saikine ngalih, kaelo kang ngisor, tilas desa dadi tegal bae, nora nana kang wani ngenggoni, umatur widati sampun pinten taun. Panjeblose ageng ardi Mrapi, Ajar manabda lon wus panang wawu kongsa saprene, desa kang dhuwur sukuning redi, kabeh jawah agni, sela gebog mudhun. Udan watu pecah dadya krikil neng luhur cumlorot endhang widati manis ature, kabaripun insinyir Batawi, saben wulan prapti, amriksani gunung. Kyai Ajar amangsuli aris wus rong taun klakon insinyir data npapriksa maneh, mung pitaya marnag juru kunci, saben saptu ari, mariksani gunung. Wit katimbang during nyumelangi, kukus maksih katon nadyan gunung anyar tambah gedhe, mung kang kerep kaasa sathithik obahe kang bumi, saben saben lindhu. Endhang matur sok swaa kapyarsi, mireng saking ngisor, gumaleger punapa wadine, kyai Ajar angandika aris swara kang kapyarsi, watu gumalundhung. Saka pucak gunung anyar iki, mring kawah alongsor, kagyat endhagn dulu rame-rame, janma pandhan drojog saking kendhit tinnarkararya lit sarwi nyangking rumput. Dene rarya rarya samya ngarat kendel dumarojog kyai Ajar angandika alon wruhanta iku dudu raya lit wong tuwa angarit wadon nyunggi rumput. Pangarite marng ngisor kendhit sela kapangisor, katon cilik wit saka adohe, iya iku karyane wong ardi, wadon padha ngarit mring perenging gunung. De kang lanang kae kang akeski, nynggi kayu obong, asar dhuwur prapta ing wismane, wadon seleh suket ngraratengi, laki miranteni, sapi ingonipun. Wayah surup padha mangkat bukti,bedhiyan nyremomong, iku padatane janma kabeh, endha widati umatur aris yen mangkaten kyai, patrape wong gunung. Siyang ratri tansah nambut kardi, tan kober patemon lan lakine mrih senenging tyase ajar nabda iya anauri, mring senenging ngati, saben wayah bedhug. Lanang wadon padha akakari neng ing latar ngrompol iku samya wayahe areren apepetan pinetanan genti, tan dangu tumuli, mangkat munggah gunung. Ana ngarit ana angupadi, kayu kayu obong, suprandene tentreme atine, layak angungkuli wong prajadi, naracak ke sami, joglo wismanipun. Brungkut brungkut cagak kayu pakis lawang kori gebyog kayu dhadhap kabeh balungane, saben wisma pesthi ngingu sapi, pes apese siji, rebuke kang parlu. Janma pagunungan pan waradin malah nora tumon uta silih myang adhe ginadhe, babasane urip lawan menir, tentreme tyas neki, jangji simpen jagung. Drunane mrih tentreming ngati, minongka wawaton pamareme mung ciptane dhewe, payo endhang mudhun wetan iki, apa kan gkaesthi, kakanthiing kayun. Lah endhang dulunen iku, kang aneng gowoking uwit manis reja kang kacetha, umatur endhang widati, lah punika tawon dowan ngarompol ing gowok sami. Kyai Ajar manabda rum waspadakna solahneki, wijange sajung gajuga, patrape si tawon yekti,nora dumeh apapandhan ana karyane pribadi. Widatinabungi arum adhuh kados pundit kyai, punika wonten papandhan jawi gowok den ubengi, kang tengah wotnen papandhan pinggir gowok wonten malih. Papandhan salajuripun kyai ajar ngandika ris endhang sira sumurupa, kang neng jaba iku jagi, nanggung saliring babaya, amasang entupe mingis. Ngungasken sudiranipun tatag tata kendel wani, dhadhencangan lampahira, ngungak nolih nganan ngering, jro miwah jaba ning tala, pinandeng mamrih basuki. Taksih wonten candhakipun Endhang Pracimasana. 4
Ongka 66, Salasa Pon kaping 22 Mukaram 1822 utawi kaping 16 Agustus 1892 Surakarta Kanjeng pangeran ARya Natabrata, wayah dalem ingkang sinuhun Kanjeng Susuhunan Pakubuwana ingkang kaping gangsal swami dalem gusti kanjeng ratu timur, embok ayu dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan sapunika, ka winginipun dalu seda, jalaran anggening gerah sampun dangu, bidhaling layon saweg kala wingi siyang, sarehning ingkang suwargi pancen kinasihan para ageng, kinalulutan para alit ingkang anguntabaken tindaking layon par agusti saha para ruhur kathah, para alit inggih kathah ingkang sami andherek angutnabaken punapa malih uparengga sarta jajaran boten anguciwani. Kintunan Kala ing dinten Jumungah Wage ing salebetipun wulan Sura punika, wanci jam ½ 12 dalu, ing kampong jayengan Ler wonten cerek ing tiyang estri alok tulung, tulung, ana wong ngamuk sareng dipun waspadakaken jebul tiyang estri nama bok Wongsa, dipun pisakiti dening mas praduta, menggah jalaranipun tiyang estri wau dinalih anyongkogi dhateng bok praduta angggening remenan wijangipun cariyos makaten semahipun mas praduta punika kalih, dereng antawis lami ingkang nem dipun gondhol ing gandarwa, ngantos sawatawis laminipun la kang warninipun agoling-goling, tur marek ati, sarehning sampun cumbu inggih mantuk piyambak tumuwuh ing bingah-bingahipun pak praduta lajeng main suka kalenengan ngantos kalih dinten kalih dalu, mawi andhatengaken matra tuwin kadang warganipun, nahenta amangsuli cariyos ngajeng, kal awonten cerek wau para tongga tepalih kathahingkang sami dhateng tandang, sanadyan para tandang sampun kathah pak Praduta taksih wicantenan ingkang boten pantes prayantun punili inggih dhateng sarwi bekta babau tuwin lansir, pak Praduta lajeng kabekta dhateng kapulisen lan embok wongsa, ingkang dipun pisakiti wau kilap ing salajengipun Kintunan Ing kampong Beton metns wonten tiyang lampus ingkang nalika gesangipun damelanipun naming ngemis ewadene sanadyan makatena lalampahanipun ing kawontenanipun tiyang wau longka sanget awit saged anilari dhaten gkadang warganipun kareta andhong kakalih dalasan rakitanipu mirantos sarta lumbung kakalih isi pantun kebak Lo punapa boten ewoning longka punika (kintunan) Inggih manawi ing tanah jawi lalampahan punika, kenging kaewokaken dhateng lalampahan longka, ananging bilih ing tanah Eropah kathah para ngemis ingang bilih sampun kayektosan bilih pancen sugih, titilaranipun ngantos wonten ingkang leksan etangipun Jurungarang Ngawi Panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen madiyun sampun angundhangaken pranatan menggah tumindakipu pranatan wau wonten wulan September ngajeng punika tanggal sapisan ingkang tamtu badhe angindhakaken tata tentreming nagari, amargi angemot papacak dhaten gsadhengahing tiyang, ingkang sami lumampah ing radinan saha titiyang ingkang sami nanonton ing wanci dalu, sami kala rangan ambekta dadamel utawi penthung, kaparengipun tiyang jawi naming angangge dhuwung, inggih punika anggen-anggen pambektaning bongsa, saiba gelanipun para bagus ugal-ugalan. Prakawis ipun bok Singapawira,bojonipun bekel dhusu Pandheyan bawah ing Gendhingan ingkang kadakwa sade apyun dhateng mas Kartadimeja, mantra pulisi apyun ing Surakarta, nalika idnten Senen tanggal kaping 18 wulan Juli, kapriksa ing pasamuan landrad pangadilan anggalih prakawis pnika terang, awit nalika griyanipun pasakitan kagledhah, dening tuwan tuwan amtenar apyun Madiyun saha Surakarta, ing riku kapanggih yatranipun 1
ingkang kadamel tumbas apyun wau, awit yatra wau kacihna cirenipun damelaning tuwan Amternar apyun Surakarta, wondene papatrapanipun embok singaprawira kaecakaken ing karyawasesa, laminipun sawulan saha kadhendha arta 1000 rupiyah. Pethikan warni-warni Baron Ires ingkang kawentar ing sugihipun samangke badhe angadegaken paguyuban, amragadi pangalihipun bongsa Yaudi 3 ½ yuta tiyang kathahipun ingkang sami katundhung saking pajajahanipun tanah Ruslan, kanjeng parentah ageng ing Ruslan ugi sampun anjurungi dhaten gsedya ingkang makaten wau, ing salebetipun taun punika amiwiti mragadi pangalihipun tiyang Yaudi kathahipun 25 ewu. Pambaledhosipun redi Sangi ngantos kapireng suwantenipun gumaleger wonten paresidhenan ing Bandhah, inggih punika ing wanci jam 9 dalu glegar-gleger kados mariyem dumugi jam 2 dalu, rambah kaping 22 wotne tiyang 4 ingkang saweg mendhet ulam ing saganten acariyos ye katingalipun kados kilat lajeng nyabawa jumegur, tiyang 4 wau saking sumelangipu mila engggal-enggaling manah dhateng dharatan sami mantuk Tiyang estri anama tini griya ing kampong Pacobakan nagari Batawi dhateng ing griyanipun tiyang Ngarab anama She Ahmad bin makrup Bahjimah ing kampung pejanringan tini anembung naymbut yatra 30 rupiyah, pn Ngarab sagah nyambuti, nanging nedha gantosan, pun Tini lajeng nyukani gantosan warni baran gmas pangaos 40 rupiyah, pun She amangsuli barang wau taksih kiran gkathah, pun Tini lajeng amecahi warni serat gantosan rajabrana pangaos 29 rupiyah, kyai she lajeng mangsuli: sesuk bae dhuwite tak terne menyang ngomahmu, sareng dumugi ing semadosipun kyai she dhateng ing griyanipun Tini, nanging boten ambekta yatra, naming suka pirsa kemawon yen barang darbekipun tini ingkang ginantosaaken sampun sami tinebusan barang-barang wau inggih dipun tedahaken dhaen gpun tini, wicantenipun: sesuk bae kowe tak utangi dhuwit 30 rupiyah, saeng dumugi ing semaosipun kyai She dipun entosi boten wonten dhateng, sareng kininten kyai She wau sampun nedya angles tini lajeng darbe atur gugat dhateng parentah, tilap ing kaddosanipun, lo, tiyang Ngarab punika rehning sumerep ing sarengat rasulullah, bok inggih sampu sok blendar-blender ing kasagahan makaten ananging tiyang Ngarab punika rak inggih titah ing pangeran rak boten mijil saking watu, naming anggepipun..... resik kumaresik cinelakan tamtu,..........kengingan, andek puna boten cinalan Arab tamtu cinelakaken. gumarining, ananging lethekipun boblas, sinten ingkang Panjurung Sastramardhawa, puthut Guritna, sarehning sampun terang panitik kula sampeyan sakaliyan punika tuhu sarjana ingkang mumpuni ing kawruh, sarta sugih serat waton waton ing kan gsaestu badhe boten mangsulaken panyuwun kula seserepan amila mugi andadosna dhangan sampeya kula nyuwun seserepan kados ing ngandhap punika. Kula maos serat pustaka raja jidlidan ongka 3, punika wonten ingkang andadosaken kodhenging manah kula, ing kaca ongka 224 ing ngriku anyariyosaken wonten pisaca kapanggih kaliyan Aryasaddhasna ra, misaca sagah anedahake dhateng Arya SAdhas kara ing pangggenanipun ditya Singhasari, sarta angaturaken sarana awarni sela timpuruya sapanunggilanipun kathah ing aji-aji ingkang dados sarana pangapesanipun ditya Singhasari, angger Pisawa kawulang sing sot lalagon bramara, arya SAdhaskara samu anyagahai sarta lajeng kawulang, sasampunipun dereng ngantos katedahaken anyandhaka kaca ongka 225, arya Sadhaskara sampun kapanggih kaliyan Raja Bail, arerembagan badhe mantuk dhaten ggiling wesi, sarta anyariyosaken bilih ditya singhasari sampu pejah. Lah punika kulunun ingknag andadosaken kodhenging manah kula, mila mugi wontena paring sampeyan pitedh ingkang terang, punapa pancen inggih mangkaten punapa pancen kirang pangecapipun manawi pancen kirang kados pundit gancaripun anggening picaca nedahaken 2
dhateng Arya SAdhaskara ing panggenanipun ditya singhasari, ngantos dumugi pejahipun wasana badhe sapinten kemawon panuwun kula. Raden Undhakan Sastramiruda, ang resi Wiratmaka, mugi anddosna dhanganing panggalih sampeyan sakaliyan kula nyuwun seserepan kula maos serat pustakaraja jilidan ongka 3, bab kaping 5, perangan ongka 5, nama serat Cingkaradewa, ing ngriku wonten kodhenging manah kula, ongka 189, anyariyosaken nagari gilingwesi panjenenganipun Prabu Brahamasatapa: karsa angulawisudha para Santana, punika wonten Santana kadeyan nama RAden Aniwarna, kaparingan nama Arya Brahmanaradya, wasana ing kaca ongka 233, anyariyosaken Radne Sugana, jinunjung dados punggawa nama Arya Brahmnaradya, lajeng ing kaca ongka 235, putrinipun Arya Brahmanaradya ingkang nama Dewi wAkiswara, kapundhut garwa ing prabu Basupati ing Wiratha, punika kula kodheng,. Ingkang dados marsepuh nata wau punapa Arya Brahmana radya raden aniwarna, punapa arya Brahmanarade suganda, lajengipun malih, kaca ongka, 275 bab kaping 6, perangan ongka 2, nama srat rajawatara, nyariyosaken kyai Wrigu, punika ingkang embah prameswar ing Wiratha, amargi prameswari nata wau sutanin gken raketan ken raketan sutaning kyai Wrigu ingkang dados semahipun arya Brahmanaradya, ing kaca ongka 284 anyariyosaken rade Suganda kagentosaken kalenggahnipun ingng rama Arya Brahmanakestu, kalulusaken nama Arya Suganda. Dhuh sampun samanten kemawon raden panyuwun kula, awit midnhaka kathahen manawi kula aturaken sapunika sadaya, ing benjing malih gampil prakawis Arya Suganda kaliyan Arya Brahmanaradya, amuung punika kemawon rumiyin mugi kaparingana pitda katrangan pundit ingkang leres saiba in gpanuwun kula. Tanggal kaping 5 sura Je ongka 1822 Sindungkara ing kaca Angger: Sastramardhawa, punapa temen serat widyakirana punika anyariyosaken sakawitipun wonten bawana, saisenipun sadadaya, kadosta: wijining manungsa, wiji ning sato kewan tutuwuhan sapanunggilanipun ingkang kasadmata, muwah ingang kraos ing cipta sasmita, dalasan dumadining kasidan jati, ingkang sami kaparsudi sagunging dumadi, angantos saged kadunungan manah tentrem trima temen suka legawa, waskitha santosa, ingkang ngarangempu Yogiswara ing praja Mamenang, kalanipun sri Bathara Aji jayabaya, amendhet waton saking pustaka darywa tuwin saking saastra Darwa, ingkang kawedharaken dening sanghyang panyarikan saha bagawan Palesara, tuwin dewi Rugmawati, manawi temen makaten kula badhe nyuwun saserepan ingkang kagungan serat wau sitnen awit angsal kula pamireng punika saking carik Kaparak Kiwa, Wiryasastra dereng terang ingkang gadhah serat. Paman SArapun Wiryamartana Inggih angger, prayogi ginatosaken punika kula inggih kapengin sanget sumerep serat wau. Jurungarang. Candhakipun cariyos Kalilah tuwin Daminah. Yen sirarsa angguguru ngelmi, mring sapaponang wong, pariksanen sadaya kawruhe, apa temen bijaksaneng budi, yen nyata mumpuni, guguruwa patut. Lamun sampu sampurna ing ngelmi, sangara kinaot binabo bot padha lan gurune, kena uga mumulanga genti, mring sadhengah janmi, wit mungguh ing kawruh. Pama sendhang geng tirtane wening, sanggyaning ponang wong, dahat suka suka pangangsune, kaya kaya kothonga tumuli, marmanya wong mursid nyampurnakaken kawruh. Yawn mumulang mrg liyan mrih titis tatas mawawaton nadyan brana myang arta tanpa e, ing ngimpunken sran sing sakedhik ginemenan kadi, pamurih rahayu. Ning kang anggapinula saradi, wasanane mengko, winehaken mring sujanma seja, anglng janma mirengken critaning, 3
sogata ananging, barang reh ing guru. Tan ing ngesthi, sawune tanapi, mung mebuh kemawon kadi ingkang sinebut ing donge, pandung manjing wismaning wong sugih, sudagar geng yakti, duk latri panuju. Ki sudagar gudenira jagi, ing ratri ywa ngantos tilem dangu mangkana rabine, gya umarek myang abisik-bisik dhuh punika kyai, kadi wonten pandung. Manjing capuri angintip panti, suwawi den gupoh, andanguwa mring amba antuke, sakathahing branarta puniki, kang jaler nyagupi, tanantara dangu. Pan dung nyuaket pandhedhepe dhemit yata kacariyos ki sudagar Tanya ring rabine, lah wong wadon apa kang cirarsi, tanyaken ring mami, antuk sun branagung. Inggih kyai suwawi den gipih, winedharna ingong, ambasumpah kalamun ngabarke, marna gsitnen sanesing sujanmi, ki sudagar aglis amanabda arum. Mungguh darbekipun brana iki, temene wong padon gyan sun mandung marnag ing wismane, para janma sudagar kang sugih, marmane wakmami, sugih ngundhang undhang. Ingkang ngestri lon denya nauri, e dhuh guruning ngong, duk paduka saweg amemenek punapa tan ngraos ken kuwatir, nepis maning janmi, kang paduka pandung. Ki sudgar amangsuli manis eh nyai ywa takon maran gingsun prakara ngelmune, sira nyai tanpenet ngawruhi, balik sira nyai,mucunga bae wus. Rabinipun matur dhuh kyai guruku, mugi tapa duka, karsa amedhar nenuli, ngelmunipun sujanma mangendrajala. Manada sru, ki sudagar apinapsu, lah ta sira aja, tatakon ngelmuning maling, marng ingsun datan kena pisan-pisan. Estrinipun ugi api-api napsu, sugal wuwusira, dhuh kiyai kadipundi, teka tuwan datan karsa amedharna. Ngelmunipun sujanma ingkang lampah dur, dhumateng nging amba, rabi paduka sayekti, ingkang wenang nyimpen wawados sadaya. Myang ing waktu, punika wus tengah dalu, sinten kang myrasakna, pamedhar paduka ngelmi, bokmanawi anamung amba proyongga. Duk angrungu, kisudagar wuwusipun estrine sru sugal wasana manabda aris lah ta nyai siraywa napsu maringwang.de gyaningsun malebu mring wismanipun sudagar utawa, ambuka sakehingkancing, iku muhung lawan donga ku kewala. Wong kang turu, tan ngalilir yaktinipun kataman prabawa, sisirep kang luwih mandi, kancing kancing mengadening donganingwang. Dhuh guruku, kisudagar kang dibyanung, mugi kaparenga, medharken lapala ngelmi, mupu ratri tan wonten janma kang myarsa. Manabda rum ki sudagar dhuh la ewuh, nyai sun wawarta, sisireping sun kan gmandi, lah mangkene unine sisireping wang. Jiya jiku, sisirep kang adi luhung, sakehing sujanma, kang aneng jro wisma iki, turu kabeh mung kari ing sun kewala. Taksih wonten sambetipun Umar sandi. 4
Ongka 68 Salasa Kliwon kaping 29 Mukaram Je 1822 utawi kaping 23 Agustus 1892 Surakarta Entyarsaning resmining mamanis kamanungsan sarjana kaarjan wirnaja aji jenenge, nguni kanjeng sinuhun wuninganen wasita dening , sagung praagung sanggya, kan gpangkat tumenggung, kutha kutha waskithaha, jroning taun kang uwus watara ragi, kiran gudan mangarang. Bumi bumi rengggang mangemasi, tatanduran wong tani kurangan bibit pari meh kabilaen tanana nandur pantun jeng pamaseng Surakarteki, susunan kaping songa, kerdyat amabangun naya mayan mamarigsa, lunturing rah mat mrig umat uwong tani, aparing wiji gabah. Mangkya dadya tumuse geng ngisih, wong kang lara suda surakarta, saking amurah berase, nem sen rega saberuk eh prkonca wong cilik-cilik manguna wawalesan sokur mring ywa ngagung, wus nitah ratu parigsa, kanyatahan arja lestari ning ngadil mamba kanjeng dutengrat. Ulun muji pribadi wit dening, katumusan rahmat kang manpangat ayam anak rabi kabeh, bisa murah anempur, mrana-mrana wrata ngramati, saking barkah ing nata, surakarta kratun marambat kang kaberkahan bawanira keramat gemet netepi, kasub sumbaganyabra. Pun Sumongga (Ngampel) Prawira Suparja ing Sujanapuran angundhuh peksi tengkek ingkang nusuh wonten sapucakin gglega, ingkang sampun pejah jalaran sinamber ing gelap ingkang dumunung wonten sakilening dlem ing Sujanapuran wanci jam gangsal sotnen Prawira Suparja menek ing glega wau, sarehnn glega anggenipun pejah sampun lam dados sampun gapuk dupi prawirasuparja andungkap dumugi ing pucak glega wau rebah, awit bongkotipun sampun mopol Prawira Suparja katut rebah ing glega tanpa anyabawa, trus dhawah ing bantala katindhihan ing glega temah kapidhara, tongga tepalih ipun ugi kathah ingkang nglayad sawenehing mitranipun wonten ingang mijeti, saha wonten ingkang ngraupi pojoking tapih, kula boten tahan anungkuli, mila kula enggal- enggalan mantuk nalika kula tilar, prawira suparja taksih kejet-kejet kilap ing salajengipun o mil aleres ujaring wuwulang samubarang prakara sadurunge ko tandangi gagasen dhisik supaya ing kawekasane aja anemahi sangsara, prawira suparja dhawah ing angsara dhasar jalaran sakig kirang titipariksa. Kintunan. Kula mentas kekesahan dhumaten ging dhusun Taruwongsa, wonten ing ngriku kula lerem sadinten sadalu, ing wnaci enjing kula sakalangkung awok dene ing mangke dhusun-dhusun sampun kaambah ing cina kalonthong, o lakok saya mempeng si cina, lahkados pundit mas pulisi ing panjagi sampeyan, lo konca dhusun ingkang sami santosa manah sampeyan sampun ngantos kaelu dayaning cangklong, e manawi sampun kacemplung sangklong mongsa sageda medal sampeyan Kintunan Pethikan warni-warni Praja ageng ing tanah Amerikah samangke ayasa griya ageng aneh, inggilipun 200 kaki, wangunipun kados dipongga, mila dipun wastani dalem dipongga, salebeting padharan siningget singget dados pitnen pinten kamar lelenggahan kamar pangunjukan kamar dhahar, kamar bolah, tuwin kamar mangenggar-enggar, dene telale buntut saha gadhinging dipongga wau ingkang minongka tataranipun ingkang kadamelminggah medhun mripatipun minongka jandhela, ing lebet dipun pasangi dilah elektrik kalangkun gpadhangipun. Boten naming sarana ngunjuk inuman keras kemawon ingkang saged damel sangsara, sanadyan sarana ngunjuk toya wantah bilih kakathahen ugi ddos sangsara, ing kitha Arganti wonten tiyang sakawan sami totohan kathah-kathah angunjuk toya wantah, sitnen ingkang kathah piyambak ingkang miwiti kuwawi angunjuk 10 gendul pangunjukipun punika menang, tiyang 1
satunggalipun malih, punku wawi 7 gendul ingkang wekasan boten kathah pangujukipun ewadene andadosaken sakitipun abentayangan ngantos kalebetaken dhateng balemarta. Ingkang kasebut ing serat pawartos lokomotip sapengkeripun tuwan Brures sekretaris ing Yogyakarta atilar donya, ingang kasuwunaken anggentosi kalenggahanipun dening Kanjeng tuwan dhirektur Binenlanbestir: 1: tuwan Wegener pangagenging komis kantor karesidhenan ing Batawi :2: tuwan OOdheman kontrolir ingkang pinatah angampingi tindaking pangerehipun paparentahan ing Yogyakarta :3: tuwan Bogared komis pangkat 1 ing kantor dhepartemen Binenlanbestir, dene ingkang kininten bdhe kapilih dening kanjeng gupremen naming tuwn OOdheman awit pnikaingkang kasuwunaken dening kanjeng tuwan residhen ing Yogya ta. Wartosipun smangke ing tanah Eropah wonten ingkang saged damel masineka angge ngambah ing gagana, nanging sayektosipun punika naming pirantos kaangge nganggak- ngenggokakenlampahing lubalon kemawon tuwa nmariyem ingkang gdhah anggit makaten punika, sampun anyobi pirantos wau, kala panyobinipun mawi dipun gandheng kaliyan pirantos kajeng katumpangaken ing ril lampahipun ing dalem sajam angsal 96180 meter tebihipun lah ingkang makaten wau kenging kininten badhe sae kadadosanipun saha kathah pigunanipun awit panyobinipun sampun kaping tiga teka boten wonten ingkang kirang prayogi. Kanjeng parentah sampun amarengaken aking atur panyuwunipun mantra guru ing Ngawi, nyuwun kaparengipun angliburaken pamulangan ing saben dinten jumungah, ingkang wau liburing pamulangan saben dinten Ngahad. Pak Gadhe ingkang dumunung ing kampung Kranggan, gang tengah, pakojan, ngambengan utawi ing kampung Malayu, ing nagari Samarang, bandaripun sami kapatrapan kaecakaken ingkarya wasesa angalih wulan laminipun awit sami purun amendhet anakan langkung sakin gpranatan sarta tan panyukani pethuk dhateng ingkang nebus, among Bandar ing Karang Widara ingkang derng rampung prakawisipun taksih angentosi jangkeping saksi. Ujaring bongsa kula tiyang jawi, kemongga punika mripatipun anurut etanging mongsa, tegesipun bilih mongsa kapat mripatipun inggih sakawan mongsa kalmia mripatipun inggih gangsal , mongsa kanem mrpatipun inggih nenem makaten salajengipun lah samangke mongsa karo,kula angyektosaken anyepeng kemongga, sareng kula tingali kalayan keker, mripatipun wolu, dados boten condhong kaliyan ujaring ngakathah ingkang sampun kaprah, lo sinten ta mulabukanipun ingkang adamel ujar dora makaten wau, ngantos limrah gumelar ing ngakathah. Abrapuspa Peksi Prenjak lan Engkuk Anuju mongsa katiga nedhengin panas banter, telaga sumur kalen belik sendhang lepen sami asat wonten peksi prenjak tuwin engkuk sami mencok ing paragaking kajeng garing, prenjak wicanten lah kapriye budi mu dene nganti suwe ora antuk banyu, mongka aku kasatan banget. Engkuk mangsuli: banget temen kuran gbudi kowe iku, ayo padha ngambara ngupaya banyu, awit alas kulon iki ana sendhang gedhe, sajege ora tau asat. Yen mangkono aku ya rujuk banget ayo padha diparani, wasan alajeng sami angambara, sareng lampahipun andungkap dumugi panggenaning sendhang, , peksi engkuk sumerep griya satunggal jandhelaning kamar menga, ing ngriku wonten gendul kakalih sisi toya nanging sami lokak peksi engkuk kadunungan sreining manah,lajeng anglilimpe,anilapaken prenjak prenjak sareng kalimpe, peksi engkuk engal lumebet ing kamar, sumedya angombe toya ingkang wonten ing gendul ananging sanget kaweken dene toya sami lokak wasana peksi engkuk angatingalaken gunanipun gendul ingang satunggal dipun kabruki supados wutah toyanipun kacriyos peksi prenjak ingkang katilapan sakalangkung kaget cangkelak lajeng wangsul sampu anyana manawi engkuk lumebet ing kamar, lajeng kasusul ing ngriku pun engkuk saweg angabruki gendul isi toya, wasana gendul pecah toya wutah tanpa ngukup prenjak sumerep tingkahipun pun engkuk gumujeng ing saha wicantenipun lah ing mau kowe angarani aku kuran gbudi, lah saiki tak balekake kowe genti kang kurang budi, tandhane during isa ngombe, wsan aprenjak medal lal pratikelipun lajeng anucuki rinila kacemplungaken ing gendul dangu dangu toya minggah 2
prenjak saged angombe, pun engkuk tansah dheleg ngungun boten anyana manawi prenjak gadhah pambudi samanten wusana engkuk lajeng tumut ngombe. Menggah eliding dongeng kula sumongga endhang pracimasana Kapethik dening: M.M. Panjurung Panjurung kula ingkang mungel semu merang mangsah den sasapi punika kalintu leresipun semu mernag manah den sasapi. Bambang Madusudhana. Pecahing Ukara Kasinggiyan sanget mas sidyasidana, sareng kula maos panjurung sampeyan boten naming plembang-plembung kemawon malah ngantos lunjak-lunjak I babingah sampeyan saupami sampeyan nguninganana piyambak sarehning kasagedan kula sampun sampeyan pal boten saged marojol saselaning dariji sampeyan dados kula kantun ki dhupuh angusapi gabulipun epen sampeyan sarta kula anunuwun barkah mugi kula sampeyan sumerepaken sepathokaning kasusastran kados ingkang ampun sampeyan pangandikakaken wau, naming kula gadhah sumelang sakedhik bok bilihkasagedan sampeyan wau taksih cumpen kados dene kasagedan kula kemawon liripun taksih takon tinron utawi tinempil dereng nguwitaken piyambak mila kula kamipurun jajagi, e toblas tibane ora nyilepake dhengkul guyon lo, nanging tebihing kang mangkaten katarka inggih sumongga, anggen kula taksih semang-semang punika awit wonten gesehipun kaliyan saserepan kula, dene pikantuk kula saserepan wau nalika kula taksih sekolah wonten ing Prabalingga, angsal piwulang ingkang yorahaken bab pecahing ukara, ingkang winastan jejer, wisesa lesan utawi katranan kadosta, aku gitik jaran punika beda kaliyan aku nungggang jaran kados piwulang sampeyan wau, gitik wisesa angsal lesan nunggang wisesa angsal katrangan awit kapal boten dipun les sami ugi aku nunggang tandhu, aku turu kamar saaya nama katrangan jebul sampeyan wastani lesan kaping kalih asunyakot aku, punika boten kenging kaserat asu nyakot ing ngaku, kados piwulang sampeyan tegesipun aku mangan ketan punapa kenging kaserat aku mangan ing ketan sarehnng piwulang sampeyan naming kalih larik lepat sadaya, sarta saking pangestu sampeyan kula boten plembang-plembung, dados ing mangke kula kamipurun ngaturaken wangsul kagungan sampeyan plendhungan karet ingkang sampun pcah, mugi kaagema piyambak kula sampun narimah boten ngangge Cantrik janaloka. Wangsulan dhumateng R.M. Wathah lilah, kathik kaya suwargi REsiramaBargawa, ujuk-ujuk banjur duka karo sesumbar, sampeyan anglepataken anggen kla krami paman dhaten gwidyakamawa, awit kaengetan sampeyan kala suwargi eyang Krami paman leres tiyang naming samanten sumerep samepyan mankaten malih sampeyan sumerepa, ing ngatasipun tiyang ananduakaken krami wokal yen tanpa aurut-urutan menggah anggen kla krami paman dhaten gwidyakamawa wau, dene taksih kadangipun ibu tumindak angaping kalih sami canggahipun sribathara, ngretos naming sampeyan mongsa ngrtosa, awit sajarah namung sampeyan anggep kenulin gliwet mila benjing malih sampun mangkaten mindhak benyunyak-benyunyuk prayoi tataken rumiyin kapripun rekane wong mendem gadhung, pak Doblang, sampeyan murih kendel anggen kula remen manjurung dhateng bramartani, inggih nuwun ing benjing yen tangan kula sampun boten saged ngangkat kalam panurat dene yen sampeyan piyambak kula nymanggakaken amargi tiyang panjurung punika boten gampil kados tiyang andhangir uwi, sampeyan amastani yen kula alim saleh arta bandung bondawasa, la ar enggih, arak lowung ta, dene bisa laledhang ana ing Bramartani, tinimbang dhangir uwi, sampeyan ngaken widagdanung, leres edene tembung borong kaserat barong, tembung purnama kaaggep purna, tembungake mung patang pada luwih sawanda, ampun ta ampeyan mupus manawi naming samanten kaagedan sampeyan upami kula isin ngakeni 3
dagdanung, sampun ingkang ngakeni widagdanungl panjurung kimawon isin dene manawi sampun saged maos mangretos dhaeng atas ing tatakrama punika aweg gliyak-gliyak liripunmatrapaken tembung wonten ing Bramartani kedah ngangge tembung Krama,madya, dene tembung ngoko punika kedah namun kangge wonten ing kebon wasana pamuhi kula, mugi sampeyan tumunten anyuwun pangapunten dhumaeng panjenenganipun tuwan juru ngarang, lepat sampeyan ngangge tembung ngoko wau. Ing Janggalamanik tanggal kaping16 Mukaram ming Je, 1822 Wiratmaka. Dhuh sang dama kumawi widyakamawa, saha endhang pracimasana, mugi kaparenga andhanganaken paring pitulung panyuwun kula saserepan ingandhap punika, badhe sapinten genging panuwunpun para busuk ingkang kados pun kula, inggih punika botenipun sesebutan kadosta, pandhita, brahmana, reksi, wiku, yogi, rampara, ajar, cantrik cekel wasi, jajanggan puthut manguyu, indhung-indhung, ulu guntung, endhang, abet-abet ubon ubon bidhang dhayang, sontrang, mentrik dudungik wipra Ngabei Dipawardaya. Candhakipun cariyos Kalilah tuwin Daminah Lah ta iku, sisiep san waca seru, bali kaping sapta, wong sawisma mesthi guling, lir wong mati sara tri tan ana obah. Barangipun sun ambil sasukaingsun nyi sudagar nabda, lah kados kewala kyai, bangkit angsal branarta saijabijab. Wit puniku, donga kang satuhu ampuh, riwsunya mangkana, kirnangkoda myang kang estri, nulya kendel tan ana malih rasanan. Duking wau, duratmaka atas ngrungu, sabdaning sudagar, langkung denya sukeng kapti, jroning cipta , rumaos antuk kabekjan. Iki waktu, sun antuk jiyaji pandung, kang luwih prayoga, kinarya gamaning maling, tan antara dangunya sang duratmaka. Gupuh -gupuh, matek monra sora seru, gumleger ping sapta, gya lumampah wira-wiri, angupaya branartanira sudagar. Duk puniku, kisudagar gregah wungu, alon lampahira, ambekta teken sawiji, pandung wikan lumajeng tiba kalumah. Gya pinupuh, dening ki sudagar seru, dhasing duratmaka, remuk sakalangemasi, gih puniku pakaryan kang tan den manah. Tembenipun asrig damel risakipun mring badan priyangga, marma wong bijakseng budi, datan pisan nglampahi barang pakaryan. Kang tan metu, saking pangesthining kalbu, myang sanadyan janma, karya pitenah sayakti, nging tan purun maluya kalayan sigra. Nadyan purun males pitenah satuhu, datan linuwiyan mandarta dipun kirangi, sarta datan winartaken yawn maluya. Mring kyahipun sujanma lir kang kasebut ing caritanira, setyatuhunepun tayib maran ggustinira sang ngaprabu Ruham. Ri anuju, sri Ruham karya pistagung, nimbali punggwa, nayaka panewu mantra, kinempalken lan sagunging putranira. Kakung kakung , myang garwanir asang prabu, nulya wonten prapta, mantra saking ngerak nagri, nama Tayib praptane tan pa larapan. Laju tumut majeng neng samuwan agung, mangkana sri Ruham andangu punggawa manri, ingkang lagya prapta srog tigas kawruyan. Sabda prabu eh sira sapa aranmu, Tayib tur manembah, dhuh gusti amba pun Tayib saking ngerakyun suwita mring narendra. Kang satuhu,mulya gung karatonipun sinihan pangeran linulutan gunging dasih, sih sumungkem acanthi ajrih myang tresna. Wit amba gusti sang prabu, wus lami rumaos bekti, kasetyan mring sri narendra, ananging paduka gusti, dereng nguningani marang, reh setya kawula gusti. Sumarmamba kusung-kusung , nempuh bayt marek mariki, ring byantaraning pamasa, srinata ngandika aris Tayib bener ujarira, ketrekna mengko lah Toyib. Aneng jro nagaranig sun mangkana sigra pun tayib pinaring salin busana, ingkang dahat sarwa endah, myang pinatik nawaretna, karenan sira pun Tayib. De busananya jinumbuh, lan sagung prameya mantra, kawulane nate Ruham triari srinarapati, denya bujanandrawina, myang sagunging par dasih. Sengwem suka sukeng kalbu, angginen ripuning ngaji, yata nalik asamana, tayib menembah tur nyaris dhuh gusti jeng Naradipa,menggah mengsah padukaji. Kang dahat dibya nung-anung, abdi 4
paduka dhuh gusti, tan wonten purun lumawan kajawi muhun gpun Tayib kang dhadhapken jiwaraga, lebura ayahen gusti. Duk samana sang aprabu,jajaba mangiwa wengis myarsa pun Tayib turira angremehken para mantra, myang sanggyaning wrahat bala, kang wus katon setyeng ngaji. Jengkar sakala sang prabu, prahabdi bubaran sami, mantuk mring wisma sowangan nahen ganti kang winarni, maengi ari sajuga, sang prabu lenggah pribadi. Badhe wonten candhakipun - Umar Sandi 5
Ongka 69 Setu Wage kaping 3 Sapar Je, 1822 utawi kaping 27 Agustus 1892 Surakarta Babah Giyok Sang ing kampong Pamotan amimitran kaliyan encik Amad manggen ing Sontawardayan nalika malem Jumungah Legi ingang kapengker punika wanci jam 12 tiyagn kakalih wau sami mlampah-mlampah wonen radinan ageng, sareng dumugi arapatan ing Ngadikusuman sasarengan tiyagn estri, pasang pasemonipun baregas lumampah sakin gwetan tanpa kanthi, wantuning priya nedheng salulut tumingal wotnen melok amelok-melok satemah melet melikipun sedya badhe kapuluk tiyan gestri lajeng sinambrama ing tembung pamilut dhaten gtiyang kakalih wau, sarta tinakenan balegriyanipun ing pundi, tiyang estri mangsuli sarwi ngujiwat ambalang ulat anyasmitani bilih piyambakipun bangsaning prajurit linangkung, sarta mrasajakaken bilih griyanipun ing kampug nmangunjayan, enggaling cariyos tiyang estri lajeng rinaketan priya kakalih mungging kanan kering, angetut ing sapurukipun tiyang estri wau, sabe sepi tiyang kinuswa-kuswa tiyang kakalih, sadangunipun lumampah encik amad tuwin babah Giyok Sang tansah wicantenan tembung malayu, tiyang estri inggih wasis anyambeti tembug malayu, bilih dipun canteni tembung jawi tumanggapipun inggih kewes luwes bilih encik Amad singsot singsot lagu menyang nyi SEtambul anulat singsot inggih baut. Kocapa sareng lampahipun dumugi parapatan ing mangunjayan tiyang estri wicanten kendel kriyin bah kula sayah,lajeng sami kendel wotnen kareteg sakiduling parapatan tiyang estri kaliyan babah Giyok Sang linggih wonten palanging karegeg adhedhepelan encikamad ngadeg kemawon wotnen ngajenganipun enciik Amad taken malih, mas pundit griya ampeyan tiyagn estri mangsuli tananipun nudingi dilah ting gantung: lan niku griya kula, Amad Wicanten malih: bok ampun sembrana neh, wong di takoni temenan kok tiyang estri gumujeng kaliyan wianen kulaniki nek boten malem jumungah rak boten lunga, tiyang kakalih wau boten anglegewa wicanen ingang makaten punika, babah Giyok Sang malah neseg pangruketipun pun amad ngerek badhe kadamel udut ananging lajeng dipun damoni dhaten gtiyagn estri wau sareng latu sampun pejah paningalipun tiyang kakalih kalangkugn dening peteng, dupi sareng katingal radi padhang, dipun wspadakaken tiyagn estri wau sampun amalih warni, ageng inggilipun kininten pitung tiyang, anjanggereng linggih palanging kareteg sarwi malang kadhak lah ingngriku dupi sng ambeg sura kakalih manoni warni kados mangkaten sanalika andhaah lumajeng rebat dhucung, ngantos meh pedhot ambeganipun Kintunan. Dereng dangu kla andherek miyos dalem sampeyan dalemingakng sinuhun tedhak ingNudyana di Langenarja, wiwit ing dinten Jumungah enjing, dintenipun setu sotnen kula kaliyan rencang kula rare jaler sawek wanci sadasa taun tuwin rare rencangipun konca kula kalih, rare tiga wau swami kula ajak adus dhateng benawi, sadumugi kula gisikan para rare kula purih nenggaprabot kula, kula adus rumiyin sasampunipun kula mentas rare-rare kula urih nengga prabot kula, kula adus rumiyin sasampunipun kula ments rare rre kula atag adus kula gentos anengga prabotanipun sadangunipun rare sami adus tansah anggen kula ngulataken dhaten gsatunggal-tunggalng rare, bok bilih apesing tiyang, wotnen ingkang kabalabag ewadene kaelokaning pangeran sinten ingkang saged anggayuh, pramila sanadyan sanget anggen kula jigleng, sarta ing paningal kula rare taksih wenteh wenteh katingal tiga, ewadene sanget anggen kula jumbul mireng swaraning tiyang ngelokaken wonten rare keli, dsarta sareng kula wapadakaken teka rare wau, ingkang satunggal sampun kalampahan kelimarta sampu npisah tebih lan kancanipun boten sareonta kula lajeng gebyur ing toya, tutulung rare ingakgn keli, sarta kalampahan kenging kula entas saking babaya, kawekasanipun wilujeng, sanalika inggih dados rurubungan sarta kula tansah amedharaken pangungun kula, dene rare sadangunipun taksih jangkep tiga, teka enggal temen ingkang satunggal keli sarta pisah sampu sawatawis tebihipun ing ngriku wotnen tiyang sepuh ingkang cariyos menggah rare titiga keli ingkang satunggal mongka nalika dipun tingali saklebatan taksih jangkep tiga, punika salugunipun ingkang satunggal buron toya ingkang namas 1
maradalu, la kar makaten kadibyanipun samradalu, aged mancalawarni rare ingkang keli, supados kancanipun rare ingkang kalih wau boten anglegewa, manawi kancanipun keli ingkang satunggal sangsaya saya pangungun kula nalika mirengaken cariyosing tiyang sepuh wau, mila lajeng nempuh byat kula aturaken panjenenganipun tuwan jurungarang suapdos kapareng macak wonten ing serat Bramartani,cariyosipun tiyagn sepuh wau punapa wonten leresipun Kintunan. Jayinapsakabil maksiyati. Ing jaman sapunika klejemipun rama kaji sami kathah ingkang anetepi ungelipun rapal jayinap sakabil maksiyati, ingkang maknanipun para tumitah kedahpapaes dhaten gbangsaning maksiyat tur panampi wau nuli sir sanget dereng dangu ing kampong Singaradnon wonten pajagonganipun para rama kaji sakawan ugi manggen in g griyanipun rama kaji, suwaunipun kula kinten saweg angimanaken anggenipun dikiran sareng kula gatekaken kok kapireng swantenipun makaten: jik mraji, kagetipun manah kula punapa sapunika wonten dikiran anggitan enggal kaderenging manah, kula lajen ganginjen wong jebulane sami dikiran kertos gangsal wah ingkang kla gumuni malih kancanipun wotnen ingkang jumeneng dados imam kakalih, tur sanes bongsa, sanes basa, lah kados pundit mangkaten pun di wonten ingkang dados imam wau wanudye ndah jebulane arum dalu, ana ma pun Uris ingkang kayanganipun wotnen ing ngranca, wah sampun kaloka, wondening satunggalipun anama siyem atmajanipun naip Mangil kaum ing kampong ngriku, eno kok nyolong pethek ki kaum putra sampeyan kok jebul jamhur, rumiyin anggenipun kesah ngaos dhaten gpundi, dene pamireng kula lalampahan sampeyan kok temen anggen sampeyan anetepi sarengating nabi, kadosta: saben dinten anglurugaken sawung, punika rak sampun kalebet ngamal ngakerat mila ganjaraning donya putra putra sami linangkung. Adhuh rama kaji tuwin kaki kaum dene saget temen angemperi pranatanipun tanah ngarab dene jaler estri aja gongan tunggil sameja sasarengan sami nguthut wah lukara sukban , mangke yen nyandhak sami dika punapa saged kalamapahan nyenthong. Rama kaji manawi sampun menang kimawon kedah kaapsahaken raosipun rapal Jayitnap sakabil maksiyati, punika leres makmanipun para tumitah sami apapaosa bangsaning maksiyat anangign raosipun rak boten mangkaten sami nipun wotnen piwulang, anyebtaken kowe yen sembahyang aja ana ing inggok-ingggonanig lulurung, amarga katon ing ngakeh, anangin gmanggona ing gedhong ingkang parimpen lawange kaineb amarga sembah ira ora tumrap ing wong ngakeh, ananging mung tumrap marang meleng sawiji.... Dados elidipun para tiyang anglampahi kasaenan sasminipun punika ingkang kajagi sampun ngantos katingal ing kathah, ananging saupami awonipun ingkang katingal punika ingkang wajib karilakaken bilih punika ingakng nami papas menggah papas wau boten awon ingkang kamaha, saha sanes awon ingkang sampun kapasuhan ananging awon saringanipun saking sae, manawi awon ingkang kamaha punika tetep druhaka, wasana nyumanggaken para maos. Kintunan Pethikan Kanjen ggupermen sampun amarengkaken dhateng tuwan Dalfsen anggenipun badhe anitik siti siti bawah ing pacitan pundit ingakng wonten pelikanipun areng sela utawi sanesipun. Wonten satunggaling Kenya, ingkang wancinipun dereng rumaja putri, dipunt akeni makaten: ing tembe yen kowe oleh jatrukrama, pilih endi oleh priya, kang kosenengi nanging ora seneng maran gkowe, karo oleh priya kang ora ko senengi, nanging seneng marang kowe, pun Kenya dhasar lantip ing panggraitanipun amangsuli makaten: salah sajining priya loro mau aku gelem winengku, kang dhisik mau dhasar wis dadi senengku, dene kang kari iku, awit seneng marang aku. 2
Ing samangke para ingkang nguwasani griya kumidhi ing Samarang, sampun yuwun kaparengna ing kanjeng gupermen abikak pamaninipun loteri yatra, kathahipun tigangatus ewu rupiyah. Njaman jang ada berprang dengan moesoeh banjaq sakali di negri Hindija, apa oleh terlaloe banjaq kardja dan soesah, apa oleh sakit demam, dan sakit demam rawah, dan lajin lajin tjoemah boleh dilarang kaloe baroe djadi, oleh boewang ajer betoel dan teratoer. Ada rinjoe rinjoe derri oepaja aken itoe, dan orang bimbang ada di pileh, soedah banjaq tahon tiada satoe oepaja akan bisa boewan gajer, apa derri doeloe atau derri sekarang bisa di radjin dengan Poloeng bat Cauvin , betoel betoel itoe poelong obat radja tra-bisa bekin bajiq segalla penjakit, tapi kapan oran gpoenja isi proet soedah djadi lemas derri pake oepaja jang ada bessi atau obat quinquina tjoemah poelong obat derri Cauvin sadja bisa bekin boewang ajer lagi jang teratoer dan betoel. Poelong obat Cauvin boleh dapat dimana mana doenija segalla (III) Panjurung Yogatama Sinteningkang bayunipun sami, kadunugnan darah ing Mataram kang tan kamomoran ing lyan kang manahipun tuhu, sanget asih dhateng nagari, mya dahat asih marang, panjenengan ratu, angepiya kados kula, condhong karsa lan kula anungggil budi, myan gcipta tanpa taha. Angrepiya ing kidung puniki, pasamuwanira prasatriya,hyang suksma, ddi parenge, mawantu nugrahanung, sumarambah katuring nagri,myang katuring narendra, ingkang mulyanipun wit denya rumegseng jana, kang winengku tan kandheg pinrih basuki, marma wajib pinudya. Ya Allahu ingkang maha suci, mugi-mugi tuwan ngayomana, sampun pegat pangreksane, mrig siti dunung ulun gesang tuwin panggenan mami, kala rare kawula, miwah dunung ulun badhe antaka kawula, sumawana ing jasat ulun semangkin tansah anglindhung tuwan. Amba nuwun kamurahan widhi, saha sanget geterig wardaya,lestantuna salamine, nagri klairan ulun winedalna jawi pangesthi, tuwin lestarinira, panjenengan ratu, denya angadeg kalipah, kan gminongka wakiling hyang maha suci, rumegseng nuswajawa. Ki galuh: inggih Andong dhadhapan. Candhakipun cariyos Kalilah tuwin Daminah Eng kursi kencana murub nadyan ingkang paraestri, tan wotnen ngadhep satunggal yata srinata miyarsi, amaswara sora cetha, satuhu swaraning gaib. Mangkaten suwara kang krungu, mangkya ingsun mijil saking, wawengkoning sripamasa, lah sapa ta ingkang bangkit ambaleken raganingwang, mring wawengkoning narpati. Wusing nata atas ngrungu, swara gaib kang kapyarsi, nolih wuntat katingalan sujanma priya sawiji, angadhep karahton nata, sribupati ngandika ris. Ej janma sapa jenengmu, ana ing kene pribadi, manembah ingkang sinabdan dhuh gusti amba pun Tayib sampun sawrsa punika, amba jagrang kreng puri. Ananging salaminipun naming punika sang ngaji, ngunigani ring kawula, srinata ngandika malih, e alah ta Tayib sira, apa mau sira myarsi. Swara kang karungu ingsun Tayib manembah turnya ris, sampu tri ari punika, wotnen swara kapiyarsi, ananging gusti kawula, datan nedya amraduli. Mring swara ingkagn karungu, wit amba saweg nglampahi, ayahan ngreksa jro pura, paduka srinarapati, srinata malih ngandika, lah mara Tayib den aglis. Pariksanen swara iku, Tayib manembah nulya mit lengser sing byantara nata, nitig gyan swara kapyarsi, srinata tandya tut wuntat sapanira pun Tayib. Nging pun Tayib tan weruh, lamun srinata tutwuri, riwusing prapteng gyan swara, tayib myat sajuga estri, ayu endah warnanira, cah yanya ambalerengi. Tayib alon wuwusipun dhuh wong ayu merak ati, sapa jenengmu eh rara, mang kapriye dhuh wong manis pamuwus mum au ika, wanudya lon anauri. Sayaktine raganing sun kang rumekseng pura iki, karatone gustinira, ing 3
mangkya manira mijil sing purane gustinira, lah ta sapa ingkang bangkit. Ambaleken raganingsun mring jro dhatulaya maning, Tayib alon wangsulannya, kadi paran eh wong manis wuwus mu ingkang mangkana, , ingsun dahat tan mangreti. Sang ngayu manabda arum wruhanta sriruham iki, wus luwih kamulyanira, nging mangkya yuswaning aji, wus meh prapteng puputira, tayib amangsuli aris. Lah kapriye rekanipun gyan manira murih bali, ning sira marang jropura, myang luhuring gusti mami, wigyane sansaya tambuh, pratikelna wuh wong manis. Sang dyah ayu manabda rum Manawa sira kadugi, amragat atmajanira, neng byantaraning sun ngriki, yakti ingsun bali marang, jroning dhatulaya iki. Myagn gustinta sang ngaprabu, widada jumeneng ngaji, tambah dirga yuswanira, tayib mangsuli prayogi, gya mantuk mring wismanira, kapanggih lawan kang ngestri. Popoyan reh kang tinemu, mrig suta kalawan rabi, sutanya sigra manabda, dhuh sudarma amba mugi, gupuh nuli lampahana, barng sareh ing pawestri. Mrih waluyaning kdhatun myag sakeh isining nagri, wit sang nata tan puputra, rabinya nambugni angling, iku bener wengkanira, sanadyan sutengsun mati. Jaji prajane sang prabu, tan rusak salami-lami, pun tayib sigra pamitan mring rabi myang bekta siwi, kang dadya gelenging manah, sarana dipun taleni. Tangan sarta sukunipun sinrahken mring wanudyadi, kang wau darbe paminta, ginlundhungken aneng ngarsi, tayib sigra ngambil pedhang, duk lagya thinungken maring. Atmaja nulya sinambut mring wong ayu kan gmrak ati, tanganing Tayib cinandhak myang manabda rum amanis eh ta Tayib aja aja, sira natas nyawa siwi. Bdhe wotnen candhakipun Angger Umarsandi, karangan sampeyan ingkang wonten ngriki sampun kapacak sadaya mugi nunten panjenengan ampeyan anusulana sambetanipun Jurungarang. Candhakipun kawruh palintangan ongka 6 2. lintang Waluku, ing tembung welandi Orion tembungipu ngarab Dubran ingkang dados paugeranipu lintang 5 dhawah ing cakrawala kening kaemper kados wanguning waluku, menggah lintang wuluh kaliya lintang waluku wau parnahipun wonten salering garis madyaning jagad sacelakin glinting padrawana, tanggaling lintang waluku wotnen ing tanggal kaping 21 utawi 22 wulan dhesember ing saben taun inggih punika mangsanipun tiyang anggarap sabin rendhengan. 3. lintan ggubug penceng, ing tembung walandi Zuiderkruis tembungipun ngarab Sakdudabih, ingkang dados paugeranipun lintang 4 dhawah ing cakrawala kenging kaemper kados wanguning wangunan pasagi menceng tnggalipu ing saben kaping 30 utawi 31 wulan Juli ing saben taun inggih punika mangsanipun anebang tebu, nanem jagung, canthel sapanunggilanipun. 4. lintang Bimasekti, utawi lintang lurung, ing tembung welandi winastan Melkweg tembungipu ngarab Laban litnang lurung wau kathah, awit saking iringing pul eler dumugi pulkidul pundit ingkang maletuk pethak kados mega, punika winastan lintang lurung sadaya, tiyagn jawi sami anginten yen punika wawayanganing lepen srayu, ananging ingkang nama litnang bimasekti naming satunggal inggih punika litnan gageng ingkang manggen wonten wawayanganing sang Werkodara, dumunung ing kuku poncanaka ingkang wingking C. lintang ingkang boten tetep wontenipun ing cakrawala angolah-ngalih, awit lintang wau angingeri surya utawi bumi, ing tembung welandi winastan Planeet tembungipun ngarab durar, menggah lintang Durar wau ingkang sampun kasumerepana ing Eropah tuwin bogs angarab kathahipun 64 nanging ing ngriki kula naming mratelakaken 7 kemawon awit punik aingkag sampun kasumerepan ing bongsa kula tiyang jawi. 1.litnang tupak ing tembung Welandi SAturnus tembungipun Ngarab Jungkal litnangipun naming satunggal ageng semu abrit anggenipun ngideri surya atemu gela ing dalem 30 taun. 2. lintang Wrahas pati, ing tembung Welandi Jupiter tembungipun ngarab Mustari,lintangipun naming satunggal aeng pethak anggenipun ngiteri surya atemu gelang ing dalem 12 taun. 4
Badhe wonten candhakipun. Katandhan Santri ing Ngadinagaran bapakne Kucir She Abdul Ajis ing saben dinten angalaya praja, sarwi ambekta daganganipun lisah wangi wangi, susupe akik warni-warni: sapanunggilanipun punapa dene sinjang lurik ingkang mawi benang mas plangi-plangi ical nalika ing dinten isnen wage wanci jam 3 siyag kendel aningali dhadhu posing ingkan ggumelar wotnen sangajenging pajagen Jayantaka: sadangunipun ningali tansah kumecer ningali kathah pra rare sami menang. Wasana She Abdul kataman daya panggende bleng lumebet dados liding pangadilan mawi atur-atur bekti arta, telas ½ 14 rupyah, toblas saiba anggenipun dhikir bokmanawi ngantos lengggak-lenggok kosek wangsul kaliyan paman ambandari, anggenipun nye.....lo....t bokmanawi ngantos saengah dher kasupen bilih titah ing pangeran. Menggah pandangunipun mitra andong dhadhapan ingkang kapacak ing Bramartani ongka 64 taun 1892 punika,bilih andadosaken condhongipun ing panggalih, kula tumut urun panjarwa, kados ing ngandhap punika. 1. Nawungkridha, nawung punika saking lingga sawung, bilih sampun angsal ater-ater a, kanthi swara, tegesipun ngemban nganggit, kridha punika tegesipun ulah, budi, sadaya wau tembugn kawi, kados kados asli sakin gtembung Sansekrita, ewadene tembung nawung Kridha, kasebut ing serat dasanama kalebet namaning pujongga, yen ginagas gagas dados pujongga punika, tiyagn ingkang angemban utawi among budi kautamen. 2. kerek punika bilih tembung welandi tegesipun greja, utawi masjid diipu agami Mesehi. 3. Pekir meskin, punika sami tembung ngarab, menggah ingang kasebut ing kitab Patkulmungin yasanipun She Jenudin ingkang sampu nkawedalaken ing pangecapan nagari Mesir kala taun Hijrah 130 ½ kaca 56 pekir punika tiyagn ingkang boten gadhah arta utawi pangupajiwa ingkang murwat anyekapi ing kabetahanipun dalah batihipun, dene meskin punika tiyang ingkang gadhah arta utawi pangupajiwa, nanging boten nyekapi ing kabetahanipun. Kula nuwun sewu, mugi sampun andadosaken renguning panggalih, kula kamipurun nyuwun pirsa dhateng panjenenganipun mitra Wiryamartana, menggah anggen panjenengan anjarwani tembung tembugn ing nginggil wau, kasebut ing Bramartani ongka 65, punika mendhet wawaton saking punapa. petruk 5
Ongka 70 Salasa Paing kaping 6 Sapar Je 1822 utwi kaping 30 AGustus 1892 Surakarta' Nalika ing ditnen Setu sotneningkang kapengker punika kinten wancijam 3 Raden M ing kampong Keprabon katamuwan priyantun jaler satunggal kinten sampun wani 40 taun amimba abdi dalem tukang lampu ing nglebet karaton dhatengipun ingngriku sarana atawi lisah pet kathahipun tigang beleg ananging dereng kabekta, taksih katilar wonten in ggedhong, dene anggenipun tawi satunggal bleg tigang rupiyah, dipun awis kaliyan raden M wau, satunggal bleg 1 ½ rupiyah dipu nsukakaken cekaking rembag saerehning sampun kadadosan ing pangawisipun raden M wau enggal amendhetaken arta regining lisah tigang belg sarta kabektaken rencangipun piyambak kapurih tumut pun amimba wau, pun amimba inggih lajeng enggal-enggal pamitan mantuk dhaten g raden M. Ing wusana sareng dumugi ing pamagangan pun amimba wau lajen gkendel sarwi ngandika dhateng rencang wau, pangandikanpun makaten wis le kowe ngentenana kene sadhela, lengane tak jupuke, landhuwite iya tak gawane ara ingih lajeng kasukakaen kalampahan rencang wau angentosi, anggenipun ngentosi wiwit jam satengah sakawan dumugi jam 6 sonten pun mamba wau boten medal pun rencang lajeng anglegewa bilih dipun apusi, enggal lajeng mantuk kilap salajengipun, adhuh mas para ingkang sami angatos-atos bokmanawi kalebetan bongsa ingkang kados makaten wau rak badhe anjalari kapitunan. Pun Kloyong Mangun Sentana, kaum ing dhusun Mliwis Bayalali, punika pakaremanipun ulam sawer, saben saben dhateng tegil damelipun naming angupdos sawer, yen dipun pitakeni tiyang raosipun ulam sawer pancen eca piyambak katimbang kalaya nulam sanesipun angsala bilih sawer dumung, punika ingkang sakalangkung angungkuli raosipun tangganipun asring pitaken sarehning piyambakipun modin mongka sawer wau saged gesang wonten ing panggenan kalih, punapa boten dados cacegahing sarak wangsulanipun mangun sentana makaten: manawi dados prakawis ugi anerak angger-anggeran ananging sarehnng remit patrapipun anggening anedhi, ddos kaprojolaken saking wawaton dene pun A, kaum ingkamung Singaranon pakaremanipun anderes lah rak kalebet among kul sanget nanging punapa anderes maos kuran punika boten lugunipun anderes kasukan pei, ngaso-ngasonipun anglurug ngaben sawung, manawi tangganipun pitaken menggah kawontenanipun ngabotohan ing awakipun punika punap aboten tumrapipun andadosaken cecenggah ing sarak wangsulanipun sarehning watoning kitab kitab boten wonten ingkang nyebutaken keplok angaawii tiyang main pei, miwah ngaben sawung, dados manawi katetepaken Nemaha, amurang sarak piyambakipun taksih byasa saged anduwa. Mangkaten wau kathah timbanganipun para ngulama sugih sami amatrapaken sihing paneran tembungipun aside artanipun pethak 140 rupiyah, katumbas 150 rupiyah pambayaripun nicil sawulanipun 10 ruiyah, 15 wulan pundhat mangkaten sapiturutipun punika sirnaning tembung boten angrentenaken ananging jati tawekal ugi boten wonten pakewedipun Kintunan. Kasmaran sribupati, ingkang laga mangun suka, nelangen arja karsane, animbali wadyanira lalangen jng pangeran prang wadana kehe catur, wuta bucu wujil dhekak. Parlu mung kinon cariwis carita kang mamrih suka, kondha dongeng saelinge, lalurong ratri tan nendra, dadi sayah ing mat, ler-leran piker angantk mata dhempet dhasar picak. Naracak sugihmangreti, jer taw us lawas ginulang, mring gustine kang wus samara, dhasar wasis pramengsastra, prawira wicaksana, dhemes luwes mamrih sarju,ning kadang mitra wandawa. Drawaya amaring siwi, kang ing mangke winisudha, labuhan mrihutamane, ginupita neng padosan lan nurane wong wuta, mung karya pangemut-emut sukaning tyas srinarendra. Nalika ring dite kaping, salikur wulan lumakya, rabyalakir lip taune, sinengkal nyata mulya, sariraning sujanma, dhuata wujil dhakak bucu, antuk ing sih sang sinedha. 1
Andugekaken carita ginurit srinarendra denya mangun suka, neng langenarja ri dite, trilakri lamun dalu, amyang sak kendongenging janmi, catur bucu myang picak karya sengsem agung, wadya ingkang samya seba, byarahina kasukan angadu kambing, lan wraha gantya gantya. Malem Isnen kang gantya nambungi, dasih pradikan amaca kitab tabsir lan pekih wastane, keh misilsah ing kawruh, angawruhi sucining ati, sarira batal karam nejim miwah mekruh, tartip teteping wong salat pinrih jumbuh mokaranah lawan takbir, ekrame kang sineja. Lan wajibe salaki lan rabi, waris wasiyat utang lan potang, wong nyilih tan ngulihake, nebas bum idol tuku, prajangjiyan kang tumrap tulis iku ingkang rina sababeneranipun pekih palmunginanya, kang rina lar linulur mamrih lestari, nagari adilira. Kang piniji maca kitab tabsir abdi dalem pradikankang mulang, santrine langenarjene, amat Ilham ranipun dhasar punjul samaning kaji , mul apiniji marang, kanjeng sang aprabu, sring dinangu babping rapal lawan makna ki Ilham dhasar mangreti, condhong lan srinarendra. Mula akeh murit para santri, sakin gmonca kayungyun winulang, mring ahmad Ilham kawruhe, sareh pamuangipun mamrih gampang ingkang nglakoni, winulang pinrih tuman denira met kewruh, tur kawruhan srinarenda, dadi mempeng pangajine par asastri, pujine mrih katrima. Marang kanjeng srinata kang wajib anganjar lan angukum mring wadya, ki santri akeh melike, Manawa bejanipun antuk bumi pradikan abdi, nganggut rut oleh mangan sapa kang kadyeku, nadyan bapa kakinira, nora bisa weh bumi nganggur binukti, aliya sri narendra. Ingkang bisa weh drajat mring janmi, sarta minta kang patut ginanjar, sapangkoate dhewe-dhewe, mung kari atutunggu, bejaning wong ingkang taberi, miturut ing sakarsa, iku adadipun tan liya ingkang atompa, kanugrahan kan gmiturut ing sakapti, nira jeng sri pamasa. Sabaren sabrang binudi, dadi tentrem adate katekan sedya kang kalawan sareh, ririh ruruh mrih runtut tutug titis murih lestari, ning karsa away cuwa, dumadya tan wuru, riwut gelatin katekan sasedyane saben dina muring-muring, ring ari mendem arak. Mara kaken lali ati sedhih, nalikane endeme andadra, yen wus turu ilang deme, mulih susahe emut awak leash cinane nagih, ginusah ora lunga, ngantep ngajak padu, mring pradata ngajak bantah, salesihing pratondha kang den ecapi, pininta panyaurnya. Nyelakakana wus ngrasa ngecapi, yen nyanggemi nora darbe arta, kang bakal sinaurake, ngikal basa siripun dimen sirna gugating kucir, sikucir saya jenthar, jer taw us winuwuk mring jalma kang ngalap opah, mulanira cina pelone gumingsir, teteh wruhing prakara. Badhe wonten sambetipun. MAGELANG Tiyang darbe pakareman bangsaning tetedhan punika tamtu ingkang limrah katedha ing tiyang, ewa samanten wiyar wiyaring jagad wonten tiyang darbe pakareman andupara, inggih punika Saridrana ing dhusun Gowok dhistrik Prabalingga, wiwit alit ingkang dados pakaremanipun ulam kucing, kaangge lawuh nedha, mila ing dhusun ngriku dalah sakiwatengenipun ngantos boten wonten tiyang angingah kucing, wondening patrap panyepengipun kucing wau, ingkang sepen pakewet sarana dipun pasangi kala, ingkang mawa pakewet sarana katebang dhumateng ingkang ngingah kalinton maujud sacondongipun manawi kucing alit kalintonan ayam sawung miwah babon manawi kucing ageng, kalintonan maenad miwah barang sanesipun. Saweneh in dinten Saridrana, katamuwan sadherekpun saking ngamonca, sadumungining ngriku kasegah nedha, pun tmu dereng sumerep wawadosipun sareng amendhet ulam ingkang kauwor kalayan jangan katutan cakar kucing ingkang taksih wetah, kagetipun tamu apitaken: dipun prasajani bilih punika cakar kucing, tamu lajeng pamitanbadhe mantuk boten andumugekaken anggenipun anedha, saridrana amratelalaen mangkaten: lah siadhi bodho, sangalamdonya boten wonten ecanipun kdos ulam kucing, tamunipun amangsuli mangkaten: inggih leres kakang, pancen eca sanget tandhanipun dereng ngantos dumugi anggen kula nedha lajeng nuntak-nuntak ,mi akedah kla cegah panedha kula, bokmanawi kalajeng dados sakit Kintunan. 2
Panjurung Papali-paliyasan E, e, ngger, hem mungguh wangsulane Wiratmaka, muga aja kok wales milo wekapku, mundhak apa: tur tanpa pedah, ngelingana wulang mijil ngisor iki. Dadalano, wong gna lan sekti, saking ngandhap asor, wai ngalah luhur, wekasane, amendhaka, yenana ngladaki, bapa: den simpangi, ana catur mungkur. Wredhiing, kawasisa jinarwi, wruhing kukum iku watekira, adoh maring kanisthane, pamicara puniku, weh resepe sagung miayrsi, tatakrama punika, ngedohken panyendhu, pagunan niku kinarya, ngupaboga, dene kalakuan becik weh rahayuning raga. Mungguh iki nunggal misah bae, lan pedhal iku dhek anu kae, utawa karo catur yogya, mardisara, waitarja, kang wus dak gelar ngabyantaraning panembahan wiyatabra, lah coba linglingen kang dumeling aja selang silih, imbuh thithik kawruhana sajatining kautamaniku, dumunung ambek 2 rpakara, 1 ora serik sinirik 2 ora suka pwinilala, sirahing ngutama iku,, gawe enaking ati, sirah sirahing tapa iku, trima, ya di basananana si thothok ya trima, sapuluh kowe ngemana, lamun nemu panguman-uman nora pantes pinari darma, la prayoga sigegegening janturan rep-sirep data pitana, awit mangkene ngger, wiratmaka iku nadyan gemblunga, kalebu wong wruhing tatakrama, tandhane, marang aku duwe anggep basa paman lan dheweke kondha wus terang luluhur ku saka lanang saka wadon saka ngisor saka dhuwur, ayake ora wiratmaka tesmak kabathok ananging kacane mata, gelase remus wit nengelingana tedhaking nabi Adam ibu Kawa lan titahing ngalah, mesthi tanana bedane ing lair batin nanging anggepe dhewe, yen mengkono wus ngilangake petung parincening ngasli naluri miwah bobot bobet bibit iya ratu iya wiratmaka, la rak ketiwasan tujune,,, hem,,,,,,,mula wus aja pisan kok wancah kok wanceni, wong mung samono kaweruhe Wiratmaka mangkono maneh panulise, ya aja kok waoni, jug muniya juk ya cikben diarani benyunyuk benyunyuk ya bens ok koweya, nya, wiratmaka, na, mengkono saurute nora kurang wewancenan nanging ngaja, olih apa, dene yen wiratmaka manceni aku, aku dhewe kang nanggulangi, sabundhine dak sembadani, e la kok dadi ngula ula dawa, katularan wiratmaka karem memancah, e mengko ta mengko, satemene aku iki rak ya misih nunak-nunuk sajatine wiratmaka iku sapata, lan anake sapa, putune sapa saka lanang saka wadon mengko gek mopor sambu bae, gek kusumadi tenan larak beak awaku, ning yen tak gagas mirip anggepe, kaya dudu sangisorku, malah duwur ku adoh, mula dadi ewuh tangguhku, mokal banget yen si Wiratmaka bae duwe anggep barepa manyang aku, buh yen mung saka gembelunge thok sing di tulad kok si nyonyang jongose, adapt basane, man e wadene yen ana kalirune tangguh ku ya gampang, jangji nyuwuna lalambu alal rak ya diaksama, wasana mung ngiku puputon kum ning poma kowe aja andhangir wijining songkrah, lan aja nyiram banyu arus ing kene dudu gone, dene gonmu dikonyuwun balal menyang panembahan iya lakonana, ning wiratmaka jaken bareng, pindhang lulang, kacek apa, mung ngiku gor warahku, Cinariking bukit kadilaya kaping catur sapari Je warsa, pituduh lakonana esthinen tenan Widyakamawa. Ananggapi mitra R.M. Mitra mundhut katrangan eliding dongenglampahipun pun engkuk kalayan pun Prenjak saking pamanggih kula mangkaten pun Engkuk sing sapa cidra atine, amarga pangangsane marang melik bakal tetep nesthane, ang bisa anjalari sangsaraning liyan kalindhih rumangsane dhewe kang linakon iku bener kalayan becik uga sabarang patrap bener kang kaliru pangetrape iku uga bisa andadekake karusakaning liyan dene tumrap pu nPrenajak mangkaen: sing sapa salamet atine prasaja ber legawa temen bakal tetep kautamane, malah sumrambah bisa anjalari kanikmataning liyan. Amargi mokal sanget saupami mitra R.M. naming andangu eliding dongeng wantah, dados bab punika kula cundhukaken kalayan lugunipun dongeng kala jaman kina, enget-engetan mangkaten kala jaman kanjeng Nabi Suleman pun engkuk sampun angsal sabda, katondha sami sami buron ingber anggenipu tetep setya tuhu, wekel madhep idhep ungelipun minongka puji, mila kalampahan pun engkuk pinitados dados musthikaning pamanggih, dadosa sakanin gpraja, 3
wondeneing anggenipun mimitran kalayan pun Prenjak wau, jalaran pun prenjak sampun kacetha berlegawa, ungel miwah patrapipun minongka asmita, ananging boten tetep dadosa sakaning praja, pitadosipun pu nprenjak sarehning pun Engkuk sampun pinitados dening nabining Allah kakinten sampun amumpuni sliring pangawikan wasana pangukukipun wau naming kadamel samudana, anggenipun badhe anucuk uler ingkang sami tamlempok ing ronronan minongka pamboganipun pananggepipun sabab sampun kandel pangandelipun sasampunipun pun prenjak aniteni wawategan wau, dangu dangu kauningan dening nabi ning allah, pun Engkuk tampi panacat lajengkajawekaken saking kakaranganing kapitadosan awit saupami pun Engkuk kaemotan babagan ageng badhe anjalari bibrahing sasakaning jagad ing wekasan tumanceb ing panggalihing lalajer. Eliding dongeng malih mangkaten melik alit yen kadamel pangajeng, badhe anjalari karisakaning melik ageng, ananging sadaya melik manawi kasirnakaken naming kasasaban lampah utami uwohipun dados melik ageng, mangkaen salajengipun naming punika gadugipun pamangih kula, wasana sumongga. Endhang Pracimasana. Wangsulan Paman Wirya Martana, mugi sampun andadosaken cuwaning manah sampeyan bab serat widyakirana, kula boten gadhah sarta dereng nate sumerep wujudipun serat wau, bilh serat Widyapratama, punika kula sampun sumerep tuwin srat wau angemot kawruh kodrad amethik suraosing srat darmasunya karanganipun empu Yogiswara, ing Praja Mamenang, namung srat widya kirana kula yektos dereng nate sumerep bok cobi sampeyan pitaken dhaten gmitra kul amas ngabei Suraprabawa, abdi dalem mantra kaparak kiwa ingngriku ingkang sugih serat waton 2 Sastramardhawa Pamularsih Acanthi kidung wulangun lwir kalanganing ling-aling, lengleng lam-lam ngayam-ayam yayah wresti ja mrih riris aneng ngrong tansah ngrerenti, marengi masa triyakir. Minta trahing labuh catur, luntur lumantar martini, tumama ha sesthining tyas tumrecep cacap nacapi, ciptarda mrih tirta marta, saking wrating tyas mong kingkin. Kayungyun mangayun-ayun wah ya wuryaning kintuki, marmaken kwangka mrih warsa, kararabaana dibyaning , sang gunawan wibisana, sampun sarjanadi, diningkanangkanimpunan mumpuni slwir pangreti, sinuman sasamasama, tuhu adining dumadi. Limpat lamphitaning tuwuh, temah weh tuwuhing budi, masred dhardha ma mrih dredha, kadredhaning sujanadi, supadi dadya dadalan mangulah lungiding budi. Mila sampun ngenthu- enthu, pun nendhik mamrih kinathik waskitha awesthining tyas ywa geng kathung katupeksi, wasistha apratisthanya, petha pepandhan kan gpesthi. Pangulah ing sastra luhung, kalalu, l n alamanganti, tumerahing gati sabda, sabdanira sang winasis sung patitis ing tyas tatas sang putus pantes pinuji. Pajampu ha sang dwijanung, kasduwa amisudheng sih, ring sang tuhu mintarja o, kasantaning ngulah titi, sadhari catur je warsa, minta tedah kesthi yekti. Pun Endhik empon-empon Widyakamawa sid sidhanadi. Sang kinata kotamanung, konangenang 4
Ongka 71 Setu Legi kaping 10 Sapar Je 1822 utawi kaping 3 September 1892 Surakarta Bok Singa ing kampung Wirengan dipun pitados tengga bangoipun mas SAstraatmaja in gAtmasugatan nalika ing dinten malem Senen wage tanggal kaping 28 wulan Sura ingkang kapengker punika wancijam 2 dalu kapandungan lumebetipun pun pandung medal kontenipun bango butulan ngajeng, wondene ingkang kabekta benet setunggal isi sinjang 2 iji, slendhang 1 iji, arta wonten celengan isi kawandasa dhuwit sarta celengan isi gotri kebak sakala wau boksinga boten anglilir, sareng wanci jam satengah tiga, tiyang rundha ing pakampungan manggih benet kothong wonten ing margi ngajeng atmasuwarnan tiyag rundha lajeng apratela dhaeng kapala kampong, amratelakaken manawi wonten benet kothong sumendhe gedhek lurah kampung anitipariksa pudni ingkang kapandungan wasana dhateng bangonipun mas SAstraatmaja kontenipun sampun kapanggih menga, kapal akampung angugah mbok Singa ingkang taksih anggening tilem sasampunipun bok singa tangi kadangu, konten dede wancinipun teka dipun engakaken bok singa matur manawi sonten punika wau inggih sampu ndipun inepaken sareng kadhatengan mas lurah konten kula teka menga, kapal kampg ndangu malih, napa enggih niki gadhahan sampeyan benet bok singa matur manawi benet wau inggih manggen wonten bango ngriki, ananging sanes gadhahn kula, gadhahanipun tiyang nam apun ARta ing Kasokan katitipaken ing kula, dereng dumugi pandangunipun kula lajeng kesah, kilap salajengipun among gumyuh ing ngakathah kimawon enjingipun bok Singa dipun tarik dhateng kapala kampong, ngantos tigang dinten dereng angsal katrangan elo punapa wonten wadosipun, //juruwarti:pud bukik: Salebetipun wulan agustus kinten jam ½ 9 dalu, ing kampong tambaksagaran wonten rare estri nama katimah kinten wanci 12 taun kaleres kapenakanipun bok Kertawijaya, ugi ing tambaksagaran pun katimah wau kaleres tumbas ulam dhateng radinan lajeng dipun cegad dening tiyang nama Karya da..............nur,kagrejeg lajeng kabenta dhateng panggenan ingkang lindhuk pun Karya Da.......nur lajeng andumugekaken karsa, sarehning rare dereng dumugi ing wanci, sanalika pun Katimah kapidhara saha anggrajag........... bok Kertawijaya boten narimah gadhah atur ing parentah, ing mangke prakawis tumindk wonten kapanewon mas karya kapriksa selak ananging wonten ing kapanewon mas karya sagah nyukani tumabsan jami 5 rupiyah bok Kerta wijaya ugi deren gnarimah bilh boten kaparingan tumbasan jampi 40 rupiyah, ing mangke kilap lajengipun, lo, para kawogan mugi karsa anggalih dene wonten lampahan ingkang makaten lelejemipun teka naming badhe badhami ing ngnadhap rampung, inggih sanadyan makatena punapa parentah inggh lajeng angrujuki, ing pambatang kulak ok boten nun awit pamawang kula ingkang sami ngasta pusara sadaya sami sambada, punapa inggih badhe anyelaki candraning wawangunan Sejati. Margi ingkang saking butulan ngalun-alun kidul medal salering kuburan ing Katangan anjogipun ing radinan peken Kaliwon mawi anguwot o, ingkang kula gumuni dene margi punika dipun ambah ing tiyang kathah malah mara priyantun panewu mantra ugi kathah ingkang ngambah ing ngriku, teka uwotipun boten pakra, inakng kadamel deling galendhengan sinambung sambung, cagakipun kajeng smapun gapuk sanget anggenipun nguwatosi saking ringihipun wot wau prasasat boten kenging dipun enciki ing tiyang, saben dinten tansah dipunbenakaken ewadene malah sangsaya sanget anggenipun moyag-mayig kados kados ingkang dados lurah kampong ing ngriku boten kober amanah, mil apanuwunipun ngakathah mugi priyantun pulisi ingkang kawogan nuten karsaha anggalih, sampun mawi ngentosi wontenipun tiyang kacegur ing lepen ngriku, hyah mangke rak kasep nun bilih sampun wonten ingkang ceklek jangganipun Kintunan. Candhakipun sang sri bupati ing Surakarta 1
Karanane wong jaman samangkin dipun bisa ngampek karsanira, kang tan arlu ing gawene, lantimbangen karuhun away kongsi keneng piranti, tatale pan wus kathah, si kusir angripuk supaya den utangana, mendhak-mendak sikucir ngisingi rai, gubras ambune ngambar. Bubar- bubar tanana ki laki, sanak mitra tangeh yen tuwiya, pae yen beja wong kuwe, brubul sanake rawuh, ngaku milu mujekendhingin nalika misih mlarat dadi sugih iku, wus lumrah mangkono sanak paribasan analintah padha minggir, nawader padha mara. Pae lamun boreh lenga wangi, bebet keeling sabuk cindhe baran kanigaran kalurante, panganen aranipun pasthi resep kang samya tilik tur nganggeo sinunggata, ing sakadaripun pe lamun keneng kala, lineboken mring wisma kang wus miranti, tanana kang ngaterna. Nastitiya dimene basuki, sanak mitra saben dina prapta, tur padha rena atine, sababe bisa nyuguh, ngancarani sumeh deny angling dadi rahap kang samya, sinugata iku, pae lamun sugih utang, nadyan katon sunggatanira prayogi, dhayohe kurang rahap. Sabab welas wusanane wuri, bakal suka anemu duduka, mangkono baribasane, mulane ta wong ngiku, away age kagedhen ati, tinata dimenyata, tetep ing sakayun ngayomi mring lyaning janma,mumuji dimen katekan sakapti,nira kang tan rekasa. Rumasaha apes badan iki, kang kuwasa mung sanghyang wisesa, sumarahha ing karsane, sinuksma mrih sumunu, neringna sasosiking widhi, semune sinembadan dadi lan miturut karane kang duwe karsa, susuhunen sih ing gusti tan ngendhati, titi sarkoro cipta. Pepeling lalinipun tyasing wadya kang samya balilu, lalulumuh winulang nora ginalih, malah tyase salang surup ruwet budine tur dhoso. Pinardi dimen gambuh, kang kaji bah babauning ngratu, trahing wiryakawuryana tyase wening, nanggapi karsaning ratu, patitis tetep tan dhompo. Tumpang sopametipun jer tamelike dinokok ngayun sire mayar yen kalakon dadi sugih, ger gumerah pan ginuyu, jaksa karepe mangkono. Lo lo ta aja iku, lulurinen wulanging luluhur, ingkang nalar dumulura angluluri, lalaren pinrih tan kuwur, kawuryan tyasira bolong. Ilang sumelangipun jer melak kemalak nora sarju, masih eling wulanging bapa lan kaki, utamane mantri iku, kang tatag marang pakewoh. Kang pekik warnanipun ulatangguh jinem wrusing kalbu, solah ganggas ruming sabda ulat manis den kawawang barang laku, sireku parek sang katong. Tan wane mantra iku, paman dadi utusaning ratu, kudu teteh wicaranira patitis dutaning nata puniku, tanpantes kalamun dhompo. Parlu aja kabanjur, kudu ajar wajibing tumenggung, away kemba anggugah ati kang guling, jer ta lali yen terlalu, lumuh winulang lyaning wong. Wusana awakipun pothar-pathir budne tan thukul nora kendhel ngalenthar budi tan dadi, tinitah mantra pangayun kuwur budine cinopot. Poma away kapencut lelabuhan kang mangkono iku, kudu sareh ririh narimaning ngati, titi sareh dimen gambuh, bupati away macethot. Terahe dimen urut tetikaning wong atuwanipun dadi ontung ye mangkono wong ngaurip uripe sasat tan lampus ginantyan turune manggon. Minamin yaalkamdu, lilahirabilngalamin iku, tan kuwasa kawula darmanglakoni, meminta mring hyang maha gung, kumambang ngamring hyang manon. Wus wajibe kumamabang kawula iki, tegese kumambang, sumaraha sang angsusih, sihana salaminira. Badhe wonten candhakipun Kala malem rebo ingkang kapengker punika, rencang kula pun M pinuju tilem ing ngatar kaliyan remenanipun nama pun DH sareng watawis jam 4 pun M sumerep galibedipun tiyang jaler injen- injen griya, pun M graita manawi ingkang nginjen wau durjana, mil atumuwuh ing sedyanipun lajeng badhe dipun tubruk nangingn dipun gondheli kaliyan remenanipun sarta wicanten makaten. Samg retna alon ngandika, kakang aja nyekel maling, nyekelana aku kewala, kang tan gronjal nora mosik nandangngi maling kesit becik nandangi sing tutut pun M galeres nabda, sang retna anjiwit lathi, la yen mati ara ta sapa kelangan, wusana durjana lajeng kesah bokmanawi miren ggaremengipun titiyang kalih wau Kintunan. Pethikan 2
Ing kitha Pati wonten satunggalin gkaji kaepeng anggenipun nerak awisanipun kanjeng gupermen aamel yatra penigang dhuwitan kacihna sapirantosipun pisan ing samangke pu Kaji wau taksih sinengker wonten ing bale wawrangkan angentosi karampunganing prakawisipun kala kapriksa ing parentah pun kaji wau ngaken kemawon bilih pirantosing adamel yatra wau kanggenipun tumbas saking Singapura. Kala dinten rebo kaping 3 Agustus ing kampong Mertanagaran ngayogyakarta, wonten satunggalin gabdi dalem penajunga nama Mertasemita gadhah anak medal tiga estri sadaya, lajeng dipun pundhut malebet ing kadhaton kilap ing salajengpun. Cihnaning pahargyan ingkang ruhur piyambak ing tanah Enggelan punika namanipun rider saking Kosenband, ing salaminipun dereng nate wonten ingkang angsal tondha makaten wau kajawi para narendra ageng, dumugi ing samangke ingkang kagungan tondha wau naming srimaha nata dewi Ebggris kaliyan ingkang raka sambajeng, sampeyan dalem sinuhun narendra ing Nederlan ingkang sampun sawarni, kala taksih sugengipun inggih sampun angsal tondha wau, kajawi para ageng titiga wau boten wonten malih, sinten ingkang sampun ngasta tondha wau saestu sampun angadani barang ingkang langkung dening utami. Para ingkang anguwasani sakumpulaning komidhi ing Semarang, sampun asaos onjuking Batawi mugi kaparenga ambikak pamainipun lotrei yatra, kathahipun 300 000 rupiyah. Kaluwaran dening kapal Litnaning wadyabala Inggris ing Indhustan nama Roberson nalika kakesahan anumpak kapal wonten ing paran katempuh dening para cidra, par atitiyang ing tana Indiya bawah Inggris lajeng ambandhang memet ananging sanalika katemahanipun litnan dhawah sarta kataton sanget menggah kaal titiyanipun sareng aningali manawi bendaranipun katiwasan lajeng amapan angler pendah wadya sinelir angampingi Bandara ring pringga, kocapa sareng para cidra smerep manawi litnan wau dhawah saking kapal tumunten enggal angebyaki badhe amrajaya, ingngriku pun kapal lajeng agedrag-gedrug ambengingeh sarta anggebres pundi janma ingkang anyelaki dhateng bendaranipun lajeng katujah utawi kapengkal menggah pratingkah ing kapal mangkaten wau anggigirisi sanget mila para cidra boten ngantos saged kasembadan sedyanipun lajeg atungka dhatengipun wadya bala, ingkang sami angupadosi titindhihipun ing kapisah dangu boten katingal wangsul ing sasampuning litnan kaluwaran saking babaya, punika apratela bilih piyambakipun ingkang tamtu anemahi cidra kasampuna kapalipun ingkang ngayomi dhateng awakipun. litnan wau angantag kapalipun ingkang Panjurung Kinanthi wuryaning atur, kinarya pangeling-eling, dyan bei Prawira Atmaja, ing Kampung Baru papanti, bawah Manadho nagara, rikala nuj marengi. Gathi ta satengah pitu, ratri ingkang wulan Juni, kaping pitu kang lumakya, taun sewu duk winilis wolungatus sangangdasa, sirahira mung kakalih. Anaswara kang karungu, gumleger lir mriyem muni, tinarka yen parangmuka, saking liyaning nagari, ulun uluk neng samodra, dumadya sagung kumpeni. Siyaga prayitneng kewuh, miranti gagamaneki, sanjata kalawan pedhang, sinandhang sagung prajurit suldhadhu tinata atab tutup jro biting miranti. Arsa umagut prang pupuh, pupulih mariyem muni, kumendhan nulya parentah, astabelkinen nimbangi, anymet mariyem maira, pinilh kang geng pribadi. Sinulet munya jumegur, kongsi rambah kaping katri mangkana syra kang munya, neng samodra wanti- wanti, gumleger gora ruhara, pratala kadi ginunjing. Jinjang bantala nadyarug reg oreg anggraning ngardi, dinulur kan gtirta blabar, kang samodra lun dhatengi, manempuh mring parang-parang, gumulung munggah kan gwarih. Dadya narka lamun dudu, parangmuka ingkang prapti, wus terang lamun prabata, murup pinangan ing angi, nalikanira amunya, gumleger keksikang angi. Gumebyar aneng ngaluhur, karya maras sagung jalmi, dahana katon lan munya, 3
lir gelap ngampar ngajrihi, pratala kadi den oyag sru denira gunjang-ganjing. Jalma prayitna sadarum rumaras samya angili, lumayu ngupaya arga, tambah solahing wadya lit kalangkung priatinira, kira praptaning bilahi. Ana nangis senggrug=senggruk ana lumayu angenthir, gendhong anak rabiniral ngungsi mring luhuring ngardi, den kira dadi samodra, lamun ajur ingkang bumi. Mangkana malih cinatur, wonten janma ranya Edris saking Bogor aslira, samana pinuju bukti, lawan anak rabinira, miyarsa gumleger muni. Aglis denira lumayu, tan kari anak lan rabi, dadya tinggal kokohira, arsa ngungsi marng ardi, sarya sru denira nabda, marang tanggganira sami. Payo den inggal lumayu, ingsun kapok wus nglakoni, nalika duk pecahira, pulo Krakatao danguni, kongsi lakon pitu dina, katut pinangan ing geni Taksih wonten sambetipun Candhakipun kawruh Palintangan ongka 7 3 litnang anggara, ing tembung WelandiMars tembungipun ngarab Marih, lintangipun naming satunggal ageng asemu biru, anggenipun ngideri surya atemu gelang ing dalem 540 dinten. 4. RAdite, utawi surya, ing tembung welandi Zon tembungipun ngarab Samsu, inggih punika srengenge ingkang sampun kasumerepan ing ngakathah, bumi punika anggenipun kalangan angideri surya, atemu gelang ing dalem 365 dinten langkung 5 jam 48 menut 45 sekondhe. 5 lintang Sukra, ing tembung WElandi Venus tembungipun ngarab Juhrah, lintangipun naming satunggal ageng asemu jene, anggenipun ngideri surya atemu gelang ig dalem 348 ditnen. 6 lintang Budha, ing tembung welandi Mercurius tembungipun ngarab Ngatarid litnangipun naming satunggal ageng asemu ijem anggenipun ngideri surya atemu gelang ing dalem 324 ditnen 7 litnang Soma, inggih punika rembulan ing tembung welandi Maan, tembungpun ngarab Kamar, lampahipun angideri bumi atemu gelanging dalem 27 dinten 6 jam langkung 36 menut, sampun naming smaanten kemawon anggen kula ngaturaken kawruh palntangan menggah leres utawi lepat kula nyumanggakaken dhateng para wigya, sokur bilih wonten ingkang karsa anglajengaken malih, kula naming tumut mirengaken kemawon malah prayoginipun pisan kapacaka wonten ing serat pananggalan wedalan ing Surakarta, supados amigunani ing ngakathah. Dene candhakipun wangsulan kula punika badhe ambatang sualipun X,Y,Z etangan kalih prakawis Katandhan Santri ing Ngadinagaran Bapakne Kucir. Sambrameng sabda. Ring pustaka warti ongka 68 wonten panjurungipun mitra enggal wawangi Ngabei Dipawardaya, tumanduk dhateng kul amiwah Endhang Pracimasana, lenging saraos minta tedah bab bentenening sebutan pandhita, brahmana, resi, wiku: sapanunggilanpun menggah punika, sanadyan kula ingkang tinuju ngayun nanging pamanggih kula kados langkung pasangg yogi endha ngpracimasana ingkang wajib mindhaneng tedah, karanten tunggil bongsa. Bilih kula kados dereng mantra anyekapi kawruh dhateng bbanguning solata, yakti kados angganing suwi tedah tanpa prenah, sestu kirang pedah, amargi muhung saking dugi prayogi, dere patos amigenah kayogyaning para arga, lah sumonggga: dhuh Endhang Pracimasana. Ing Ngare Kadilaya kaping mawarneng sapari je angka sumanggeng sampeyan ingkang sampun mugweng madyaning ngarga yekti Sang Damakumawi tuhu: Widyakamawa. 4
Ongka 72 Salasa Wage kaping 13 Sapar Je 1822, utawi kaping 6 September 1892 Pranatan sesebutan Kula sampun nymerepi seratipun mitra Endhang Pracimasana ingkang tumrap ing Bramartani ongka 61 suraos amedhar sabda pamiluta yayah mawa gondarum-arum dhuh sumitra ingkang mangkaten punika sakalangkung andadosaken lega sewu jumurung kula, dene ing jengandika kasdu anganggem mitra darma dhateng kula, menggah pangudasmaraningmanah kula ngantos kawedhar sekar roning kamal (Cengkok langendriyan). Sakethi boten nyupena, amba sinaruwe dening, sri Endhang Pracimasana, gegembonging Bramartani, sanadyan padukestri, kamantyan ambeg martayu, nimpuni rng kagunan wigya nuksmeng ganalalit ulun wus tumanjurung alkamdulilah. Sasampuning kadya punika wiyosipun pandangu ing jengandika prakawis wawatoing pranatan sayektosipun kula boten gadhah, ananging sarehning kula kapengin sangt ananggapi sarta sarawungan kaliyan para widayaka, mila sasaged saged kula inggih angaturi katerangan ananging naming miturut ing sorahipun para sepuh kados ing ngandhap punika. 1. putranipun abdi dalem anakt kaliwon minggah ing kang trah mas manawi miturut kawontenanipun pranatan kala jaman kartasura kados ingkang sampun kujla aturaken ig ngajeng, pancen taksih kenging kasebut raden langkung malih manawi dipun gagas kala pamisudhanipu pangkad wau. Mawi wonten dhawuh timbalan dalem kajunjung saking ngnadhap kasngkakaken ing ngaluhur, sanajan mangaktena ingigh naming dumugi putra, ananging kawontenanipun sapunika boten geseh kaliyan ingkang tumrap panewu mantra urdenas punika naming tumrap awakipun piyambak. 2. Santana dalem ingang katrimakaken tiyang alit turud mas sasebutanipun putranipun inggih badhe ewah, amargi sudan sesebutan turun jaler saking alit dene ingkang kula sumerep pinamu putranipun ingkang angsal pangakt bopati, manawi pancer kakung sanajan sampun byut dalem taksih angsal ssebutan raden mas arya, bilhpancer puri sanajan tumenggung, mangandhapipun kula b oten terang taksih wayah dalem sasebutanipun namung raden mas taksih wonten sambetipun mitranta pun Partgaskawuyan Surakarta Awit saking dhawuhing timablaan dalem sampeya dalem ingang sinuhu kanjeng susuhunan amarengi ing dinten kemis tanggalkaping 8, ingkang kaengker punika, salowonging lalampahanipun ngabei ingang kakarsakaken anggentosi anakipunnama Raden Mas Abukari, ingkan gsampu magang wonten ing kabopaten Pangrembe, kapatedhan nama tuwin sasebutna Raden ngabei Jagatani. jagatani, abdi dalem panewu pangrembe krapyak Pranatan Sae Samangke ing Surabaya para kawogan sami angawisi para calunthangan jaler esriya, ingkang sami borak-braok tetembangan utawi sisindhenan sasaminipun urut margi ageng wanci dalu, punika kasinggihan sanget lalamaph makaen wau dipun awisi, awit punika pancen ewonipu patrap digsura, sakalangkung langkung boten angaposi jumenenging praja, sara mawi ginantungana papatrapan ingkang amantesi. Sakalangkung amangayobagya yen pranatan wau, ugi kaundhangna ing liyan nagari, ananging yen praja kula ngriki karsa macaki lalampahan makaen kados para patan ing Gadhing tuwin ing SEcayuan badhe samun saiba badhe kapitunanipun para cina ngriku, mepakaken nun rak inggih makaten tam as ....hem Jurungarang. 1
Candhakipun Darmalalana ongka 13 Kyai Ajar manabda rum tawon sumungkeming gusti, sumungkul luwih sasama, samong sarta ngalih panti, tawon sajuga ngambara, nitik papan kang prayogi. Yen katimbang kira patut ge age asung udani, golonging tembag sakonca, retune gya den boyongi, binayang rinompa kathah, mring panti kang wis rinakit. Tuhu raket golong rujuk temen dadalaning suci, tandhane sakeh ing janma, mumuja madune pinrih, manis ngungkuli sarkara ana kang kango upadi. Lah payo Endhang tumurun nurut salengkehing ardi, umatur endhang widata, wartosipun kyai ngriki, wonten uwit pranajiwa, who e geng pagunane ki, ngriki, wonten uwit pranajiwa, wohe geng pagunaneki. Ajar nabda wruhanamu, pranajiwa ana ugi, layake kaeka cetha, wit ngrembuyung dhuwur iki, nging wohe satuhu longka, antuke parenging widhi. Endhang widati umatur, bok inggih samingpadi, who pranajiwa kinarya, jajimat dadya antuk kardi, ajar nabda lah ta Endhang, ya padha sulayeng kapti. Coba sun takon tekat mung lalana neng pucak ardi, iki kang kok cipta apa, umatur endhang widati, kawula gayuh kabejan prapta ingkang kula esthi. Endhang widata umatur, yen pangesthi kula kyai, saweg nglampahi sangsara, kasurang-surang susungil bok ing tembe manggih beja, kyai ajar manabda ris. Bener kabeh pangesthimu, nanging during lusing budi, sira away ngong kaongka, mung mamrih senenging ati, mri enengninging pambuka, iya papadhanging ngati. Dene benjang sangsaramu, miwah panggayuh mu yekti, tan susah sira wedharna, sok janma lumaku yekti, ana ingkang pinaranan amarga hya maha suci. Tan kewran neting sakayun mung mrih rilanta ing ngati, sabarang reh lakunira, dudu karsanta pribadi, yen sira angongka-ongka, angrengkuh duwekireki. Yen sira lagi lumaku, tekatna lagi nglakoni, upamane sira wayang, ki dhalang kang nguwasani, patrape solah lakunira, kyai dhalang ingkang kardi. Mongka lalakon sadalu, kaweca datan nalisir, lamun gangsul patrapira, kaumiyat anggrenengi, iku angeloni dhalang, balik wayang mung sadarmi. Malah kalamun kasluru, kang nanggap milu nyrengeni, umatur endhang widata, yen ngudi seneng mrih ening wonten jaman karameyan sampun lalaneng ngasepi. Widati nambungi wuwus inggih bakayu lamun mrih, seneng mongka inggih neng praja, grubyuk-grubyuk ningali ting gendruwo wewe pabrikan bengubengan bimaseti. Endhang widhata lingnya arum lah cendhake niku adhi, myati tur antuk singgolan wedhon ingkang kemul kamli. Tontonan sasenengipun iku wawatone sami, mung ati ingkang waspada, seneng iku warni-warni, sanajan kabeh pambuka, lumunturing reh utami. Ana seneng dadi anung, seneng kang dadi basuki, ana seneng dadi mulya, ana seneng mung dadya sih, ana seneng dadya rusak ana seneng dadi sugih. Tan lyan trep pamatrapipun sakawan padaning ngati, kesat kesuting wiweka, duduga jroning pangesthi, karasa sanghyang wisesa, ing saengon enggon puri. Taksih woten candhakipun Endhang pracimasana. Yogyakarya Kala malem kaping 13 Agustus Kartawijaya ing dhusun Ngijo bawah Kalasan amarengi ....tanemanipu katela, kalayan ambekta sanjata, dumadakan amireng sabawa kininten andhapan dupi linepasan sanjata, Kartawisjaya sakalangkung kaget amireng sabawaning tiyang agereng-gereng, enggal lajeng dipun tuweni, sadumuginipun ing ngriku kancanipun ingkang gereng-gereng wau lumajeng asipat kuping, dene pun durjana ingkang anandhang kanin wau, boten antawis dangu lajeng kondur dhateng jaman kailangan Kintunan Pethikan 2
Benjing pagelaran Tentunse Teleng ng kitha Sikago, ugi badhe amitontonaken para sawestri ingkang sakalangkung ayu, prasasat tanpa timbang endah ing warninipu saha pawestri ingkang sakalangkung asor ing warni, prasasat sampun boten wonten ingkang nglangkungi awonipun, punika pundit ingkang unggul tandhingipun badhe ginanjar yatra tuwin medhali emas. Para priyantun ingkang sami nyepeng padamelan wonten ing sepur weh gupermen sami asung pawartos: benjing bilih sampun rampung panggarpaing sepur weh ingkang saking cilacap anjog ing Garut badhe wonten kareta api ingkang lumampah dalu. Tiyang bongsa ambon anama Payis atilar donya wanci 101 taun nalika taksih gesangipun sandyan sampuna sepuh, pancen ewoning taksih rosa, dene ingkang ing ngage saha ing ngajegaken anggening angombe ciu bumbon ingigh punika usadanipun ananging boten kapratelakaken ciyu bumbon ingkang pundit. Pawartos saking nagari Cina ingkang kantun piyambak punika asung pawartos bilh nagari Cina ingkang kapara ledhok sami kasangsaran malih, jalaran saking kadhatengan banjir ageng. Titiyang ing Batawi kathah ingkang ngajeng ajeng supados panjenenganipun tuwan mulok ingnriku, awit salaminipun Aoper, kawisudho addos presidhening panjenenganipun tuwan wau jumeneng presidhen ing Surabaya tansah ing ngalembana ingngakathah awit anggggening stya tuhu saha jejeg ing pangadilanipun. rad panyustisi Dados kosokwangsulipun panuhun punika, pangadilan ingkang seje patrapipun tammtu amanggih wewelaking ngakathah, ananging inggih leres sapa sing weruh dina emben. Hya Jurungarang. Panjurung Serat Bromartani, kapengker punika wonten panjurungipun mitra kula sajati, anyariyosaken bilh pun karya Danur metnas amotha-motha rare estri ingkang dereng wanci, punika kula gadhah panginten bilih dora, awit nglengkara sanget manawi prakawis mangkaten teka badhe saged rampung wonten ing kapanewon kemawon wah malih kula titik selakipun karya danur amargi punapa tiyang boten rumaos adamel sakiting tiyang kathik purun bayar tumbas jampi 5 rupiyah, punika punapa boten sangsaya angodhengaken manah kula, sarta wonten saeken punika kula kapethuk pu karya Danur taksh mathenthengnumpak kapal rasukan jas topi elmut nanging sayektosipun pangodho kula ing nginggil punika manawi kapara yektos pun karya danur gadhahpatrap mangkaten wau mongka boten angsal sapudhendaning nagari ingang kalayan sapantesipun punika kula gela sanget mila pamuhi kula sang panewu kemawon sampun ngnatos kapencut aningali wawangunan ping kabunder gopang, mangke mindhak amumurung lampah, lo, rak inggih ta mas carik. Juru kabar lami pun Penjol Sambetipun cariyos pambaledhosing redi ing Pulo Sangir. Nulya prasami kasusu, jalma Manadho prihatin bingung geger apuyengan saking jrih pratala gunjing, gumludhug arambah-rambah, tanbuh solahing sujalmi. .Langkung malih marasipun rikala dulu kang angi, gumebyar neng jumantara, cumalorot kadi thathit datan wun kalamun kobar, saguwis mawi sama sami. De jalma kang rada cukup tanapi jalma kang sugih, cinalan pratuwan tuwan took prasami prihatin bingung mikir jiwanira, tanapi daganganeki. Tan winuwus sambatipun dene jalma ingkang meskin lumayu atinggal wisma, ngungsi mring agraning ngardi, swara muni datan kendhat jumegur awanti-wanti. Sadalu swara gumludhug gumleger nengker wiyati, yayah jebol kang pratala, rug sirna kang wukir sami, karya giris kang miyarsa, swara angebat-ebati. Tambuh solahing jalma gung,mongka jeng residhen sepi anuju tindak apa para, mring Gorontalo nagari, tanapi lan garwa putra, sadaya sami umiring. Mangkana ingkang winuwus rehningjeng residhen sepi, kang dadya wakil jeng tuwan 3
sekretaris lan kontelir, arsa mariksa nang swara, tanapal waing jeladri. Among sawiji parau, yeku ing kapal wainggris punku nulya sinewa, tigangatus ing sahari, saksana nitih gya budhal dhumateng ing jalanidhi. Mariksa ing pernahipun prabata kang mijil angi, temah karya gara- gara, tanah tagulandha keksi, peteng dhedhet lilimengan den krukub kukus nglimputi. Sampu pinarpekan gupuh, tan ana ingkang bilahi, mung sakedhik ingkang rusak katiban sela ing ngardi, balethok saking ngawiyat wonten malih kang kaeksi. Nagari truna kadulu, peteng dhedhet ing wiyati, tinutub kukus katingal pinaran tan dangu prapti, datan pati ingkang rusak mung baladher sela nenggih. Wisma nya tuwan kontelur, ing truna kenging bilahi,lan wisma tuwan pandhita, kang katiban sela sami, suh rempu kang wisma rusak ananging jalma basuki. Wau jeng tuwan kontelur, lan tuwan pandhita ngili, waluya sagarwa putra, tan kongsi prapteng bilahi, mangkana kukus angrebda, neng gagana angebeki. Katingal nagri Telaur, dinulu peteng kapati, kang palwa nulya lumarap prapta Telaur nagari tuwan Komisaris minggah, tanari tuwan kontelir. Panggih lawan raja klaur, wonten rusak bawahneki,baladher kalawan sela, lumawan saking wiyati, mung sakedhik ingkang rusak bawah Telaur nagari. Taksih wonten sambetipun. Wah saiba bingah sampeyan inggih mas Cuntrik janaloka, dene sampeyan saged anglepataken pandamel kula ukara tur namung salarik langkung malih upami sampeyan sumerepa piyambak gujengipun Endhang Pracimasana, saiba anggen sampeyan cikrak-cikrak ngentrog wentis banting suku, kados sembung langu, ananging merit cariyos sampeyan piyambak kedah boten mangkaten amargi pancen leres bilih kula punika boten anguwitaken kasagedan sanes akaliyan kanjeng nabi Ibrahim saged tampi kula. Kasagedan kula sampeya jajagi boten anyilepaken dhengkul punika leres sanadyan saganten pingiripun inggih naming sadalamakan. Sampeyan anglepataken pandamel kula ukara. Asu nyakot ingaku, punika kula naming angleregaken ingkang kasebut buku gramatika drigdrigan ingkang sampun kasade wonten ing peken Prapatan Singasaren wonten ingkang mungel apa ana siweruh ing ula iku, saking pamanggih kula, ing, santunipun marng, menyang, teng, dhateng, wsana jebul geseh kaliyan wulangan sakolahan ing prabalingga, ingig sampun. Aku nunggang jaran tumraping lesan sampeyan anggep sanes akaliyan aku gitik jaran amargi naming dipun tunggangi, dados boten kenging kula anggep lesan mongka saking pamanggih kula sanes akaliyan dak jojoh pen waja. Manawi wulangipun serat anggitanipun tuwan Busket (pikantuk kula saking sadherek kula ing prabalingga ingkang saweg sakolah) upami mecah ukara kados pitakenipun jaka suyatna, bocah esuk esuk balangi jeruk punika mangkaten. 1. bocah baling jeruk punika ukara wetah utawi ageng 2. bocah,, jejer 3. esuk-esuk ,, katrangan wancining wasesa 4. baling ,,,, wasesa 5. ngi ,, rambahing wasesa 6. jeruk ,, lesan lo mas punika manawi merit baku, sarta saroning kula temen naming saking tatanon titiron mila manawi wonten ingkang lepat mugi kaleresna, puna dene pamecahing ukara wau ingkang kaping kalih, kula nyumanggakaken ing sampeya kados pundit tulenipun wulangan ing Prabalingga. Sidyasidana. 4
Ongka 73 Setu Pon Kaping 17 Sapar Je 1822 utawi kaping 10 September 1892 Dumuginipun pranatan sesebutan 3. para Santana dalemingakng taksih kaparengaken ngagem sinjang parang rusak tuwin udan riris punika wiwit buut dalem manginggil prayagung bupati mantu dalem ugi kenging ngagem udan riris ananging ingkang sampun kalampahan mawi kadhawuhaken wondenten cap kaliyanbathik sami kemawon. 4. ingkang kaparengaken ngagem songsong pethak seret stunggal punika naming wayah dalem utawi riya, buyut putra pangeran ingkang saking garwa padmi. 5.ingkang angsal sembah wotnen sajawining baluwarti, sembahipun abdi dalem panewu mantra, manawi abdi dalem wiwit kaliwon minggah ananging panyembahipun dhaten g wadana kaliwon namugn dhateng kaliyan kesah bilh Santana dalem wiwit riya minggah, dene sembahipun tiyang alit kula nyumanggakaken. 6. silahipun ingkang angsal tembung, abdi dalem kawula munjuk ingpanjenengan dalem punika naming tumrap dhaten gputra dalem bilh kula matur ing panjenengan dalem punika dhaeng wayah dalem tuwin dhateng bupati. Taksih wonten candhakipun Mitranta pun Tigas kawuryan Surakarta Ing mangke pundit pundit margi inakng malebet dhateng pakampungan sami dipun pasangi anjing, awit dhawuhing nagari andikakaken miyaraken ingkang boten kirang aking wolung kaki, menggah pranatan ingkang makaten punika badhe maedahi sanet tumrap dhateng tiyagn babekta barang rowa sapanunggilanipun mila sanadyan ingkang sami gadhah gadhuhan papan kalong kangge margi kirang rena ewadene sampun katampi ing tembung manganiaya, ananging palimarma, amargi sadaya dhawuh ing nagari punika, dipun upamekaken gegebaging sudarma dhateng anak boten pisan amriya karisakan muhung murih ddosipun prayogi. Kintunan Kula sakalangkung mangayobagya dhateng pranatan punika, ananging punapa makaten wau inggih mawi kinembar ing tetempah, dhateng saratiyang ingkang karangkitrinipun sami katarajang, anggening amiyaraken radinan ing pakampungan wau, sarta sampun sok pitados dhateng ka....ka..... awit punika manawi aningali dhadhapuran ingkang bunder gepak pethak mencoret tamtu angolod-dolot boten saged angampet ardaning nala Jurungarang. Yogyakarta La; a,a;e, la[omg 12 Agustus Wana Sentika bekel ing dhusun Plasakuning bawah ing wanasari katamuwan mitranipun tiyang 10 sarana angecu, Wana Sentika sanget ajrihipun lajegn andhelik wonten salebeting griya kemawon dupi pun kecu sampun angsal margi lumebet ing griya, sakalangkugn bingahipun lajegn angrayahi raja peni peni sisimpenanipun wanasentika wau, gunggung pangaos 400 rupiyah priyantun pulisi ugi dhateng ing ngriku, nanging dhateng ipun wau tamunpun Wana Sentika sampun kalajeng kondur, lah makaten wau sampun tamtu kangelan anggenipun ngupados katerangan. Pethikan Kanjeng gupremen metnas angganjar arta 1000 ruiyah, kakarsakaken angedum waradi dhumateng para kawogan ingkang sami anggarap damel wotnen ing pangecapanipun kanjeng ugpremen ing nagari Batawi, mil akaganjar, awit sami anggelak padamelan ingkang sakalangkung awrat Candhakipun cariyos Kalilah tuwin Daminah 1
Lah ta mengko sun bali kewala gupuh, marang sajroing pura di, reh sira wus katon tuhu, pangreksanta marnag gusti, jiwraga kinarya toh. Wujudipun kacihna barang tingkahmu, nglakoni tuduhi raji,tan wawangyun mragad sunu, kang ddya wodireng kapti, yeku bekti kang kinaot. Pamuwuse dyah ayu mangkaten wau, sarwi ngudhari tatali, kang ngiket tangan myagn suku, nira atmajaning tayib anak Tayib dhelog-dhelog. Datan ngungun decanulan talinipun pawestri musna tan keksi, gaib karsaning hyang agung, kamitenggengen pun Tayib adangu denira joto. Duk punika sabarang reh tingkahipun tayib kawada kad dening, sang prabu Ruham sadarum srinata gya ngenyapuri,kalawan neytarseng batos. Depun tayib wangsul mring wismanipun kawarnaha wanci enjing, pun Tayib sumiweng prabu, srinata nabda eh tayib lah apa swara kang elok. Mau ratri kaya saratri amuput tayib maningmbah tur nyaris swara kala wau dalu, sareng ambapariksani, janma sawala rerempon. Jaler estri semahipun uleng gelut nanging laju amba sapih, mantun sawalagya rukun raket kadi wingi uni, manabda malih sang katong. Eh mitreng sun tayib pakenira tuhu, setya bekti marang mai, dhuh Tayib sadulurringsun ign dunya praptaning ngakir, wit temene sun wus weroh. Mring tresnanta marang panjenenganingsun yakti tanana tumandhing, marma mengko srih tresnengsun mring sira wus bali maning, supeketa away pedhot. Samangkana pun Tayib ginanjar agung, raja brana busana di,sawusing antara dangu, jinunjung dadya narpati, dening sriruham sang katong. Neng saawijining nagri myagn rina rengkuh. Kadang tunggil yayah bibi, yeku wong setya ing ratu, tanedya angetang siwi,kinarya tumbaling kraton. Yun pinragad mandar suka jroning kalbu, marma janma kang antuk sih, ing nata ya darbe kalbu, kang karya cintraka awit tumraping pramardi kawruh. Datan penet darbe cipta mrih tanayu, kalamun ana pakardi, yogya karembag rumuhun linarama mrih pakolih, ywa nganti piduwunging don. Mung ya nganti lir srenggala nyakot balung, myat wayangane pribadi,kagyating driya sinenguh, kancane sona mrepeki, yun ngrebut ingkang cinakot. Sigra gereng anjugug sarwi anubruk balunge runtuh ing siti, wawayangan kang sinengguh, sona lyan marpeki ardi, ngebut balu kang cinakot. Taksih anut ing saparan solah ipun myagn tan nyokot balung genti, dadya babalung puniku, tulus gumlethak ing siti, cika pengung mundur alon. Babasane duk lunga dwi sungunipun perung kuping e duk bali, tegese duk kesahipun sabarang sarwi miranti, wasana uliye brondhol. Sajatine sakehing manungsa iku, mudha punggunge kapati, kadadyaning ngangganipun wus datan rinaseng ngati, lawan kadi tan rumaos. Lamun gyaning ngarana lalantaranipun ingnganaken dening bibi,s apinten panyandhangipun ronggaraganireng wibi, ing wasana praptaning don. Umur pitung taun karya sukawagung, dhumateng ing bapa bibi, apugal lamun winuruk rumasa dipun srengeni, lenggana winulang ngaos. Sareng sampun praptaning diwasanipun gya ngraosken sakit genti, myagn ngraosken sampun sepuh,badan srilesah kapati, ing nriku saweg rumaos. Wruhing purwa madya myang wasananipun myagn urip temahan mati, ananing cilaka wasatu, saking pakaryan tanyukti, kadisasmiteng hyagn manon. Dunya iki rerenggan sapala muhung, tumraping sujanma mursid ananging jro akir iku, langgeng kang tan owah gingsir, datan pawekasan ing don. Badhe wonten candhakipun Umarsandi. Satunggiling dhokter bongsa enggris sampun nyobi aandukaken pamanggih ingkang tuwuh saking pambudidayanipun piyambak ing prakawis panulaking mendem wotnen ing saganten titiyang ingang numpak baita boten suka ningali toya saganten ingkang celak kenging ngipun naming ningali panggenan ingkang tebih kemawon inggih kapaa yektos titiyangingkang dipun pratikelaken makaten wau boten mendem awit saking punika tuwan dhokter angsal pamanggih malih, saged damel mendemipun tiyang inking wotnen ing dharatan kados endemipun tiyagn numpak baita wonten ing saganten lajegn kacobi malih, sawenehing tiyang kapurih linggih wonten ing blabag ingkang angonjang-ganjing kados solahing baita wonten ing saganten saha dipun keningali pangilon ingkang dipun golang-golingaken memper ombaking saganten skedhap kemawon tiyang wau karaos ngelu, lajegn mendem kados endeming tiyang numpak baita wonten ing saganten. 2
Tuwan Stone, totohan ageng sagah lumampah dharat sakng kitha Sanpransisko dhateng kitha Newyork ingkang tebihipun 3333 mil dipun wiwiti lumampah tangal kaping 22 Pebruwari ing tanggal kaping 4 Juli, dumugi ing Newyork kalampahan ing saben dinten dene lampahipun tuwan Stone prasasat lumajeng kemawon omg sanem domtemo[im amgsa; 25 mil wasana tuwan Stone wau menang, angukup arta kadosingakng sampun kajanjejekaken kala kaping 1 juli lampahipun tuwan Stone dumugi ing kitha Chikago, wonten ingngriku anyobi awakipun dipun traju wawratipun kapangih kirang 12 pon tinimbang kala dereng angadani lalampahan makaten wau. Poelong obat derri Cauvin. Kapan tra-ada njaman djoega tiada salamat, kakajaan dan sator soeka hati trada bawa kasoekaan. Trada boleh dikira kapan kardja derri bagian badan tjoemah ada gadoehan sedikit, derri itoe bisa djadi sakit, jang gampang bis bekin bajiq oleh pake poelong obat derri Cauvin jang ternama betoel. Ada tanda banjaq obat itor ada sobat betoel derri orang orang kaja dan miskin. Di bekin brissih darah, toeloeng tjerna makanan lbekin qoewat limpah dan boewah hati, dan atoerkan isinja proet. Di negeri negeri jang mana ada banjaq sakit demam atawa sakit eher kras, dan penjakit lajin, misti ada obat ini dan saban saban orang misti ada bekal. Poelong obat Cauvin boleh dapat di mana mana doenija segaalla(I) Abrapuspa Wangsulan ingknag leres saha ingkang pantes ginagas saha tinulad, pun Krama taken dhateng pun Wira, mangke dalu punapa sampeyan jagong, wira amangsuli: boten, Krama taken malih punapa sampeyan boten gadhah yatra kangge pawitan ceki mangke dalu, Wira mangsuli: inggih gadhah 100 rupiyah ananging yatra pamantes mau pamanggih kula, langkung prayogi kula tumbasaken serat serat watosan utawi ingkang isi kawruh ingkang kula kinten badhe nambahi semerepan kula, tinimbang kaliyan kula angge nyewa lintrik awit serat ingkang isi wuwulang sae bilih tumemen dipun estokaken saestu dados panulaking babaya, dene lintrik punika bilih dipun sungkemi, kalimrahanipun malah anjalomprongaken tiyang dhateng kasangsaran. Pundit pataken dhateng pun Parta: mbok manawi ing tembe sampeyan sugih yatra, sampeyan remen pundit kasukan ceki kaliyan pei, sarta amangsuli: ing tembe manawi kula sugih yatra pamanggih kula badhe kula tempuraken uwos kemawon utawi kula damel tumbas sandhang pangangge ingkang ambingahaken anak bojo kula, mila kula boten remen kasukan ceki utawi pei, awit kalimrahanipun ingkang sami kasukan wau sami ambalindhis, tur inggih wotnen ingkang menang, ewadene dereng wotnen katatalanipun tiyang ingkang dados sugih jalaran anggenipun remen kasukan. Panjurung Sambetipun cariyos pambaledhosin gredi ing Pulo Sangir Tan wonten jalma kanglampus kanjeng tuwan komesaris dangu dhateng Tlaur Raja, purwa praptaning bilahi, sang raja lon aturira, mring jeng tuwan komasaris. Siyang wiwit nya jam telu, wotnen ingkang kapiyarsi, swara gumledheg kumrangsang, gumrebeg saingga geni, saweneh munya lir gelas ngampara nanging kang swara tri. Tan karuwan dunungipun ler kidul datan kaeksi, tan wrin sajroning pratala, kang arsa karya bilahi, dupi prapta pukul gangsal sotnen bancana mengeti. Peteng dhedhet ing ngaluhur, lir anggyaning madya ratri, taru-taru tan katingal bingung ingkang jalma sami, warata peteng anggagab sabarang datan kaeksi. Para raja undhang gupuh, marnag sagungkang wadya lit data nana pareng kesah, sakin gwismanira sami, sakala pagowong dadya, jalma prasamya prihatin. Yata wau kang winuwus nenggih nagari ing Sangir, ingkang nama Sangir Besar, gyaning raja nagri alit wonten malih kang nagara, selak lawan nagri Sangir. Ing Tabukan aranipun kalih kolongan nagari, tiga padunungan raja, nenggih kang winarna malih, nagri Sangir darbe arga, tan patya geng nanging inggil. Winastan Lantang kang 3
gunung, jam satengh pitu nuli,laju jebol kang prabata, murup pinangan ing geni gumuruh swara ruhara gumleger awanti-wanti. Mangkana ing krudhanipun sira bangbang rising geni, binantu bathara Brama, gunungLantang brastha enting, binarung swara goraya, gumrebeg gumludhug atri. Tan pegat munya jumegur, yayah manengker wiyati, dadya rungkat kang pratala, tan kar kang wukir wukir, alas-alas rug kabungkar, kumbul marang ngawiyati. Dumadya satemah ajur, sirna ingkang pulo Sangir, mung kantun sapalihira, kang datan pinangan agni, rahayu saisinira, dene rusake kang nagri Taksih wonten sambetipun. Candhakipun wangsulan dhateng mangarsa-arsa, ongka 8 Menggah soal sampeyan etangan kalih prkawis kapacak ing Bramartani ongka 36 punika amurih rancagipun kula etang mawi satrap algebreh kemawon, kadosta No.1 salebeting kandhang wonten kewanipun warni ayam kaliyan kambangan gunggipun 516 iji kewan, saupami cacahing ayam katangkaraken dhateng cacahing kambangan amasthi kapanggih 51923 dados ayamipun wau pinten saha kamabanganipun pinten Pangetang kula makaten a+b =516 ab= 51923 (a+b)2 = 516 x 516 A2 +2ab+b2= 266256 4ab = 207692 A2 - 2ab +b2 = 58564 (a-b)2 = 58504 (a-b)2 = 58564 a-b= V58564 = _+ 242 a +b = 516 2a= 516_+ 242 A= 379 utawi 173 B= 137 utawi 379 Dados kenging kula batang kalih warni, ingkang sapisan ayamipun 379 kambanganipun 187, kaping kalih ayamipun 137 kambangan 379 No.2 arta 100 rupiyah katumabsaken kewan angsal gunggung 100 iji, kewan samanten wau warni tiga, inggih punika menda, regi 3 rupiyah stunggal tuwin banyak regi 2 rupiyah tunggal, saha glathik ingkang satunggalipun regi 5 sen, dados mendanipun angsal pinten banyakipun angsal pinten saha glathikipun angsal pinten. Pangetang kula makten X + y + z = 100 3x + 2 y + z/20 = 100 60z + 40y + z = 2000 X + y + z = 100 --------------------------. 59x + 39y = 1900 39x=1900-59x Y= 1900 -59x 39 4
Ongka 74 Salasa Legi kaping 20 Sapar Je 1822, utawi kaping 13 Septem ber 1892 Surakarta Pungkasanipun Pranatan sesebutan 7. ingkang kedah dipun dhodhoki wonten salebeting baluwarti, sajawining kadhaton punika naming putra dalem dene manawi kapethuk Santana dalem punapa malih wadana kaliwon punika naming ngadeg kemawon ananging kedah mandheg saha angajengaken sajak mangarcana. Dhuh Sumitra, sarehning atur kula sadaya punika tanpa wawaton amun gmedal saking pamangigh, sarta gathuki nganon rungu, pramil abilih wonten nalisiripun mugi sampu nkirang pamengku, utami manawi wonten ingkang karsa nedahaken lepatipun kalayan wawaton ingkang mesthi, kla sakalangkung bingah sanget Mitranta pun Tigaskawuryan Anusuli pawartosipunmanggepokan prakawis ingkang tumanduk dhateng pun karyadanur, ingkang kalok janapriya, kokondhanging tribuwana, cineluk kiyatengrat pun karya danurwanu ing mangke sampun kapusara, den simpeni parimpen ginolongaken para gentho, dene prakawisipun tinitpariksa kaihnan sadaya, saha awawaton pamariksanipun dhokter, tetela awela-wela bilih rare estri, lir pendah sekar ginege mongsa mekaripun, lah makten ta tindakin gpulisi, lajeng cakcek pantes ing ngalembana dhegus gagah prakosa sambada ing tanaga. Sebul Kal a Aka t ingkang kapengker punika wancijam 10 enjing, raden ngabei Yudasaputra, sakalereyanipun sampun anggaledhah griya nipun tiyang cina singkek ingkang gigriya ing kampong Ngadikusuman ingkang sampun purun purun adamel arta tembagi, gobangan tuwin dhuwitan ngantos sadaya kaepeng pirantosipun kadosta, dembagi ingang taksih balebekan sarta ingkang sampun guntingan tuwin ingkang sampun dados pitnen-pinten kampil punapa malih kikir gunting capirantos damel arta wau kacepeng sadaya boten wonten ingkang cicir, rampunging panggaledhah sadaya cihna lajeng kaemotaken ingkareta ngantos 4 kareta, singkekipuningkang katalikung 6 tiyang, lajeng kaladosaken ing ngasanipun kanjeng tuwan asisten residhen, kilap kadadosanipun. Menggah lalampahanipun raden ngabei Yudasapura sakalereyaniupn wau, panes ingngalembana, la kantun pun singkek kemawon sageda angsal sapundhendhaning nagari sapantesipun e toblas bok ya dadi role sapiani niki neh, awit ing ngatasipun titiyang papa kados kula punika susah sanget manawi kekerepen angsal arta tiron Juru kabar lami pun penjol Tuban Nalika malem Salasa Paing, angrintenaken tanggal kaping 31 wulan Agustus 18922 wanci tabuh 7 sonten panjenenganipun bopati Tuban ingkang nembe rereh pnika, raden tumenggung Panji Citrasoma, sampun dumugi ing janji kondur ing jaman kalanggengan jalaran gerah benter, enjingipun dinten salasa paing wanci tabuh 10 layon kasarekaken wonten ing pasareyan Bejagu kempal kaliya pasareyanipun ingkang eyang tuwin ingkang rama Para tuwan tuwan tuwin panjenenganipun bopati, raden mas tumenggung Sumabrata, mawi kadherekaken par apryiyantun patih sapangandhap dumugi patinggi lurah,mangagem mangem pameran sami anguntabaken bidhaling layon. Pethikan Satunggaling tiyang dhusun bawah ing Yogyakarta anumbasaken kapal anakipun titiga, katumbasaken nyatunggal sareng ingkang satunggal badhe kacobi dipun tumpaki dening rare ingkang dipun tumbasaken wau, rare saweg anyengklak kapal anggebrad lumajeng, rare dhawah, 1
ananging sukunipun ingkang sisih kacanthel ing songga wedhi, katemahan raw au dipun larak ing kapal ngantos tebih, kacepenging kapal wau, rare sampun pinanggih pejah. Serat pawartos malayu ingkang nama bintang Surabaya no 186 asung pawartos bilih masjid ing Demak dereng antawis lami dipun samber ing gelap ingkang risak naming saka guru ingkang kadamel saking tatal yasanipun jeng Sinuhun Kalijaga. Wonten sawenehing tiyang ing kitha Ponah tanah Indiya Enggris angestokaken wawarhing pandhita pastur ing ngriku, amedalaken panjurungipun 100 ewu rupiyah, kadamel angadegaken griya pamulasaraning tiyang sakit jalaran cinokot ing sagawon edan. Abrapuspa Para pujongga ing kala kina kina sami anggelaraken wuwulang makaten: tiyang ingang angsal arta kathah saderengipun kadunungan kasagedan punika saestu boten badhe tulus ing kasugihanpun, kasugihan punika kenging dipun upamekaken lilin ingkng sinumed sisihipun kalih pisan saestu enggal telas dados awu, ratu-ratuning kasugihan punika panarimah, sitnen ingkang kadunungan budi panarimah, sanadyan boten na nyepeng yatra saigar-igara, sakecaning manahipun angungkuli tiyang sugih arta ingkang kaoncatan panarimah. Panjurung Sambetipun cariyos pambaledhosing redi ing Pulo Sangir. Kabrastha dening watu, lan baladher kang nibani, tumurun saking ngawiyat rikala kinobi angi, watu mumbul ing gagana, tempuh wor samya nibani. Prabata lantang ingkang rug puniku ingang mung wani, sol kasundhul ing dahana, katut kang tigang nagari, ing Sangir lawan Kolongan Tabukan jangkepira tri. Rundhung karpratala sumyar awor lirang kang warih, sirna saking kaurugan sela balethok kang mijil saking graning lantang arga, kadhung karka parag angi. Kobar amurub gummludhug yayah manengker ing langit gumledheg pratala gograg gunung lantang sirna basmi, swaralir mariyem munya, gumleger awanti-wati. Gunung sela samya mumbul sumebrung marang wiyati, kasundhul dening pawaka, tarung sela aneng nginggil ajur sumebar atiba, mring dharat karya ilahi. Sadalu tan kendelmuhung, gumleger awanti-wanti satelahnya ingkang sela, sumawur munggeng wiyati, gantya baladher mring tawang, saking pratala umijil. Sapundhatny asela kang bibani, gantya kang balethok samya kombul mring ngawiyat kabeh, anibani wisma lawan jalmi, kang kenikeh mati,myang kewan sadarum. Apuyengan akathahing jalmi,lumayu arepot arsa ngungsi puniku sedyane, geger kadya gabah den interi, ngetan ngulon sami, weneh ngalor ngidul. Dumadya kang Lumpur anangkepbi, sing luhur mangisor, sgung janma mati datan suwe, ana ngumpul sumeyda angili, mring luhuring ngardi, kang tan milu guntur. Sagung samya katangkepi siti, ardi kang baledhos mili Lumpur balthok lirange, sagung kewan tan kari sawiji, wisma atanapi, ingkang taru-taru. Alas-alas lawan wukir alit prasamy abaledhos sirna sagung ikiu saisine, dadya embel baledhu prasami, lir gawa kaeksi, umob mumbul-mumbul. Kang baladher kabuncang manginggil tumiba lir jawah, saelmi teas pisan tibane, rambah-rambah tinon gigirisi, tan kendel umobing, tansah mumbul-mumbul. Taksih wonten sambetipun. Wangsulan dhaten mas Sidyasidana, Bramartani ongka 72 Sampun kula nun damarmancu cinupetan kuli ingkang kawon sampeyan ingkang menang, kula ingkang lepat sampeyan ingkang leres Rujak Singasaren sampeyan tedhak dhateng prabalingga, kula panahen wonten griya, rak sampun sami mayaripun ta, saupami kula mangsulana beaning pamanggih, arak namung badhe kosek kemawon tiyang mawi buslet kaliyan singasaren amesthi badhe rujak sulaya mali, lah suwawi namung kula tirokaken pangandika sampeyan piyambak kemawon tembung Asu Nyakot ing ngaku, kaliyan asu nyakot aku, kados pundit bedanipun punapa sami kemawon sok mangkatenna ownten tembung ing, mirungga dene tembung ingkang kathah kathah kula sampun mopo boten kadugi ngaturi katrangan inggih namung saking seguk 2
balilet kula, samajuga satali tiga uang kaliyan Uamrsandi, namung kaotipun umarsandi ngrengkel kula bangun turut. Sinerat tanggal kaping 14 Sapar Je ongka 1822 Cantrik Janaloka Candhakipun wulang dalem sang sribuapti ing Surakarta Sarisarining karsa rinasa sami, mamrih tan sulaya, yektining manungsa iki, kaki kine mrih karasa. Kang kaki ki satemene ingkang wredi, basa wong suwita, kudu temen lan taberi, rasarase kang binuwang. Away wangwang ambuwang kareneng panti, kang amrih gumiwang, mring ciptane wong angabdi, dadi sanggep aranira. Wonga Sargep pasthi wruh karsaning gusti tetela tan samara, manuh Manawa manoni, nanging karsa sang sinewa. Wusanane Manawa sira antuksih, sih iku tan kena, jinaluk yekti tan kening, mung cinadhang mamrih kondhang. Kadhang kadhing sring pinuju lunturng sih, ira sang misesa, sarana antepireki, kang kertartasih mringnata. Tetalinen tulat dan mangkono iki, pasthine ing ngaran janma tetep angantepi, mring wajibe nora ginggang. Nganggang anggang angasbudi tanpa dadi, daleya leleda, dadi dedalan bilahi, nganthiya sabaring karsa. Saranane wong yun luhung, betah lapa kurang guling, elingan solah jedmika, yen wacana kudu manis murih sengseming sasama, samaning manungsa sami. Mrih mangsuk narimeng kalbu, budine kang den bawahi, wehaning tyas sukurila, badane kabawah sami, sabiyantu nut sakarsa, tan rekasa kan gpinardi. Dadi antuk tur miturut manut sumarah mring gusti, untunge darbe bandara, rinesepaning prahabdi, derajade wus gumawang, kukuwunge anelahi. Lir kartika panjer esuk sumilak wadana kengis kongas adining kusuma, memayu mandayeng nagri, grahitanen dimen srebda, dasihe kapadhaningsih. Sinukarta mrih tartamtu, tamtune utama titi, tetep dadi pangauban ing wadya tentreming ngati, tamtu kena tinuladha,tyase lir wulan dhadhari. Amudharra tyas ring riwut ruwet kang rawat wawadi, wedi lamun kauningan mring sang ambeg ngumaladi, tan wande pinardi blaka, kacurnan kang ambeg juti. Tinula-tula tinundhung, dinawu wayah badhidhing, mring padhang kasurasura, arangkang ngaruharuhi, ibata susahe ika, wong tan miturut mring gusti. Mati neng sabrang kaduwung, klawang klawung tanpa kanthi, sanak anake tanana, ijen mung awor wong lari, basane bae wong jawa, pakewuh gone nyondongi. Ca wonge mung uyah sekul destun lomboke mung siji, esuk-esuk wus gingah, kinon dhangir kebon kopi, winardi kalawan gebag kartawiga sung pepeling. Elinge lungguhe iku, sini ni bolenya beli, ronggewu anggrise kuna, putu loro dadi mantra, gedhong tengen lawan kiwa, tan lumuntur marang siwi. Jer anggepe darbekipun gone nukokake si nini, tan anglo kang duwe setan mula sugihe kapati, tuku mmantri langak-langak pan sinebut raden bei. Den bei gone sekuthu, bupatine den beseli,mula wani matur dora, mring kang jeng srinapati, nyuwunken raden tur tanpa, salsilahe saka ngendi. Asal sing kiyageng butuh, bopa tinesothal-sathil jer pethel maran gkalangan nora seba nora kemit wiyapi pamite lara, pejer tekpo den tunggoni. Sayah ngalih ugyanipun mring kamar bolah lelarih, lali sesuk dina soma, saban deme wus andadi, dadi pamit esukira, ngelu mumet mutah ngising. Semuning karsa kadurus nanging ras-asrasen mikir, pijer nurut don kasukan lali lamun duwe gusti, tita budine daleya, ye pinardi luwih wedi. Jer rumongsa luputipun wus lawas ingngunggung sami, punggung tumenggunge nora, bisa mardi marang mantra, pitutur kang amrih arja, padha kapok kasa iki. Jer lurahe nora turu, pijer ngruruh ing pawarti, wartime sabrang polah, polahe kang den wengkoni, iku prayoga tinulat bupati mengkuprajadi. Badhe wonten candhakipun. Maciparjawinorcipta, pindha kudhuping kang sari, kararaban riris manda, umekar medhar gonad mrik konusing budhi ening, tumus tyas ngumala merdu, mrih widhadeng kadredhan de sang para pramengbumi, kang samyandon rarasing reh kararekan. Rasikeng rasmanotama, tumraping pustakawarti, kang wus sarwa kawartengrat mangruruh rarasing kapti, sampat sampe keng budi, 3
pandak panduking reh sadu, kalebdaning kasidhan kadadyaning sadya sidhi, gusininidhi karawahyaning gupita. Dhuh dhuh saparanimpuna, kang wus panapraneng kawi, wasis wasisthaning karsa, limpat ppasanging lulungid tatas putus patitis tarlen ulun kamipurun cumetha sumantaka, minta trang esthining kapti, rising para sarjana kang sarju seja. Seja mrih sanjutaning tyas juwet panjujuding budi, kabudayan kang lumayan winahya wuryeng driyasti, tumambang prana pinrih, purna panwawaning kayun kalayu tan pakarya, yayah angalaya lalis terantuk don sanggya sadrada tan dadya. Paran daruneng paras, sanggya san gpara winasis saben wonten prapatan nun ing tembung kang ngagal alit kang gampil ingkang werit sadangunya prang raras rum abondawala sabda, dreggudregan silih ungkih, samya tutut katututgan rebut tumpang. Tumpang titihiprakara, kaledhon wudhar ngendhoni, ginedhug-ginedheg dhadhag nging tan gadhug andhadhani, saben badhe kajodhi, main bolah elos salus anglestanpa swabawa, tan wonten karsa mungkasi, keh kang masang semu semanging wardaya. Saben wus wasana, ulun leledhang wedali, urun-urun ular-ular, sawontening nalar langip awon nganggur manawi, marengi condhonging kayun sapara rpameng sastra, saking kedah ulu yekti, den sarweya dening sang para widhandha. Nadyan cinacad tarengat mandar rontung yen ing batin ing ngalama boten bingah, yen leresa, begja yekti, saking jatining budi, cingkrang cotho kothong kathung, saking geng sadya guna, nangin dede 1 sedya 3 candhi 2 guna 4 rengga, singlon singular aranira. Dharad dene tan kataman panarima myag npanampik datan sapisan kewala, titaping kalih kaping tri, tan wonten kan gnanggapi, tetep ujar kojur mujur, kadya ta patanyanya, dhe, Ye, tembug mesi katingan tya lalu panganti, para sarjana. Tan wonten karsa galiya, paring sulangkang dumeling, dupi ulun kumawawa, atur sugulang sakedhik leres lepat tan mawi, wonten tondha yektinipun sitnen kang mastanana, leres lepating pamanggih, la rak tetep kangelan kalong kelangan. Wit tan wonten kang narima, kangelan tana alih kasil kaping kalih pajampuha, rumiyin rama kiyai, ugi lalu manganti, minta trang wardhining tembung, sanggya sang mardhibawa, tan wonten salah satunggil karsa galih nalaring reh pajampuha. Dupi ulun atur jarwa, sawredhine ingkang wadhi maksa sepi tan wonten kang, karsa mancah amanceni, mangkya mangkaten nenggih, duk san gprahanarta rubuh, nenggih ing purwarura, prasarjana neh jenengi, karsa ngoyog ler kidul kilen nyang wetan. Maksih maksa moyag-moyag jer cagak tan den tuwaki, jinejenga wong sapraja, yen cagak tan den wuwuhi, dupi ulun nguruni, cacagak sawontenipun wekasan pra sarjana, jibahken tan wonten siji, malah samu pepeka apitan wikan. Kanthi paran karananya, teka tan wonten mastani, leres lawan lepatira, sanadyan kang murweng kapti, ki cantrike dhadhangir, 11 miwah ngundhuh jagung, lamun mangkaten mangkya, kula kalilanana amit tiwas sayah kangelan tan ana nrima. Sanadyan kula kolura, mung sakadhar amarsudhi, anandukaken pawarta, warti sawontening riki, dados muhun gmimbuhi, ngurun-uruni panjurung, puwara sang parasdya, sanggyaning sang sumitradi, mandriya omber ambering wardaya. Titi tatasing sang crita, Salatiga rilek kaping triwelasing wulan Sapar, warsa Je sangkala muni, sanana winarni, tengraning warsa lumaku, mangkya tan lawan lawan neng madyaning bramartani, sawontenya kewala. Widyakamawa. O, angger , inggih kasinggihan pamedhar panjenengan punika, ewadene sakalangkung anuwuhaken pangungun kula, awit angger kenging kula golongaken dhaten gprajurit teka badhe aputung watangan midler ing payudan punapa angger pangling dhateng kawontenanipun jagatraya, punika mugi dipun gagas gagas tameng kerak gathuk kaemahanipun rak anarimah, adhuh angger dereng wancinipun sami mahas ing ngsepi. Jurungarang. 4
Ongka 75 Setu Kliwon kaping 24 Sapar Je 1822 utawi kaping 17 September 1892 Surakarta Sulaya tanpa nalar Sampun tigang ditnen punika kula sumerep tiyang jaler langkung pethukan sam tiyang jaler, wonten waradnan ing panularan ingkang satunggal taken mangkaten mas mbok mu apa wis waras ingkang dipun takeni boten mangsuli: nanging lajeng nampiling kemawon katemahan dados gelut udreg-udregan banting binanting, kilap salajengipun amargi kula lajeng dugekaken lampah, tumuwuh ng pangungun kula namung tiyang ingkang dipun takeni, panampenipun kados pundit, dene kok lajeng amara tangan tanpa saronta. Aneh Kala ing dinten Rebo paing ingkang kapengker punika, ing Tambaksagaran griyanipun bok Mangun jaburi, ingkang amandhegani para apsari, ing pakebonipun wonten tutuwuhan wit pisang, ingkang tuntutipun jedhul ing siti, garedeging para ingkang sami aningali kadya untabing tiyang amarengi pasamuan garebeg sarehning tuntut punika aneh sanget lajeng dipun kurungi ing kranji, sarta dipun krobong ing cindhe, wah inggih radi lumayan tumrapipun ingkang gadhah uttuwuhan wau, amargi para ingkang sami aningali, sagobang sadhuwit tamtu anilari arta. Sayekti Kosokwangsuling karsanipun para ingkang ngasta pusaraning nagari, kaliyan panampinipun para tiyang ngalit punika lir pendah langit kaliyan bumi, ngaler kaliyan ngidul rumiyin dumugi sapunika kanjeng parentah boten ngantos kasep pambudinipun dhaen graharjaning para kawula, supados ayem lan tentrem nanging para alit inggih teka wonten wonten kemawon rekanipun ingkang supados geseh kaliyan karsanipun nginggil ingkang temahanipun damel susah ing ngakathah, kados ta samangke para tiyang alit ingkang sami sasaadeyan uwos godhong, kajeng sapanunggilanipun ingkang sami lumebet dhateng nagari punika kathah pangresulanipun jalaran saking kencenging salaran dene ingkang kula sumerepi para tiyang dhusun ingkang saking wetan ambekta uwos sapanunggilanipun wau, lumebebtipun dhaten gnagari wiwit ngancik waradinan kampong Kambengan Jagalan Kejenan Gandhekan Warung Miri, peken ageng, satunggal tunggaling kampong wau wonten tiyangipun ingkang nedha salaran tiyang ingkang nedha wau tembungipun nedha pasapon nangng sarehning ingkang dipun sade punika barang ingkang boten angregedi, saha pancen boten dhasar wonten ing ngriku, utawi panedhanipun boten anampeni samulungipun tiyang ingkang sasadeyan nanging lajeng ngoyok mendhet saapurunipun mila kula wastani tiyang nyalari, saupami tiyang ingkang diupn salari wau suwala, tiyang ingkang nyalari lajeng purun kimawon paripeksa sarta susumbar badhe nglapuraken dhaten glurahipun lo, lurahipun tiyang nyalari punika pundit, punapa inggih lurah ing peken ageng, dene tiyang ingkang dipun salari rehning lajeng nyumanggakaken ingkang kula welasi yen tiyang sade uwos sakedhik kapendhet sacangkir nanging kaping-kaping, gek kantun sapinten sawetanipun kampong Gandhekan wonten kampong dipun wastani kampong Karangasem bawah mangkunagara ntiayng tiyangipun ing kampung wau sami kadunungan ambegkadarman boten purun nedhani salaran kados kampong sanesipun (*) malah sampunnate juru nyalari ing kampung Gandhekan anggenipun nedhani salaran ngantos anglanjak dhaten gkampung Karangasem tiyang Karangasem lajeng bramantya, sapinten angsalipun uwos tukang nyalari wau, dipun owat-awut dados sawaradinan lombok makaten ta canthas, pamuhi kula mugi wontena karsanipun mas anggen salah satunggal bilih wanci enjing kaliyek kaliyek dhateng waradinan kampong-kampung wau narawe lelampahan punika (kintunan).. tiyang dhusun inggih sanget ajrihipun namung 1
(*) patrap punika pancen boten kenging, pramila anggumunaken sanget tiyang ingkang nyalari teka dereng wonten ingkang nyaruwe, punapa mas kapala kamupng punapa malih mas pulisi, dereng sumerep dhaten glalampahan punika, hya mas yen makaten rak longka sanget yen boten anyipatana tamtu inggih mireng, sampeyan mangke rak kenging pangggrayangan elo,mandar kula sampun miren gbilih angsal-angsalaning salaran waunipun tribaga, inggih sakeca tam as mangana nak tanpa waragad Jurungarang Pungkasanipun wulang dalem sang sribupati ing Surakarta Didamene turunipun runtut tan anyelani, iku nugraha titah, tinata kudu pratitis tetepe aran nayaka, sasakaning praja yekti. Ibata jumeguripu wong jinunjung mring sang aji kajen keringan ing kathah, tur tan ora nganggo picis cis trak maluregen sekap kalukjradhak jagabaik. Kaluk sukat trima wuruk jadhi untung nya sendhiri, dhikata baik tingkahnya, orang sukak dhengen adhil sudhah habis panarima, nyang ini tembang kinanthi. Lir taru katiban jawah, wongkang antuk sihing gusti, riyu-riyu cahyanira, rumongsa yen badhe pentil pirabara wohneki,yen slamet kena ing ngundhuh, pinangan luwih eca, peloke dhinedher malih,pirabara yen awoh rasa tan owah. Tur wuwuh wohe akathah, iku upamane budi,ning nayaka ingkang seja, wuwuh darajat tan gempil puhara ngreksa nagri, graitane wuwuh-wuwuh, wawengkone utama, mulyaken isining nagri, bokmangkono dadi tetep pra nayaka. Kongas budine tan angas ngumala adoh mring melik yaiku mantra utama, adi utladaning mantra, tansah mamrih utami, sumingkir marang laku dur, sumingkir mring kanisthan, angayunaken utami, mardibasa basukining saniskara. Karanane wong ngawula, pinatah dadi bupati, sinunggung rerehanira, kudu wruh watekireki, mantra sawiji-wiji, traping karya away kdhung, dhinahar parentahnya, sababe taw us ngawruhi, tetakonana mantra kang ingngereh samya. Kaya ta para ngulama, pradikan ketip lan modin mrabot juru suranata, tangeh yen wuha mring wajib lurahe mituturi, padha tanana angguyu, keset mangaji Kuran kitab nora den praduli,lali lamun bumine pancen ngulama. Madat madon matotohan nora wurung bakal maling, lali nora salat salat neng desa adoh kiyai, pangulu mu ya lali, salat pijer ngaben sawung yeku pradikan sumyang, mila cinopot samangkin panti narka adol apyun nora padhang. Dhuh dhuh ta para ngulama, padha gugulangen sami, ngelmune jeng rasullulah, sayektine mupangati, kang ginelar linuri, patang prakara trapipun den terang rasanira, tumrape sawiji-wiji, dipun wijang jer tai ku basa Arab. Dudu basane wong jawa, aja ngawag kudu titi, tatakona kang tetela, rapal makna den muradi, dadi tetep ngawruhi, patitising kawruhipun kudu guru ngulama, ingkang wus sinebut mukmin mukmin kawas kang tas tutur utama. Utamane nglakonana, salate sembah saben bengi, lan tasjut iku prayoga, lir jeng rasul anglakoni, sabab yen tengah wengi, sarwa sepi rasanipun tentrem wong nedya salat sumalat tumrapa angi, urubing kang dahana wor anginira. Mangkono teteping salat para mukmin kan gbinudi, dadining wruh kina wruhan kawula kalawan gusti,iku tetep netepi, tan sulaya karsanipun gusti lawan kawula, lelurinen para sasntri, tanpa ngemim mungemim marang kang murba. Mila ta kadawa-dawa, dongenge wong picak dadi, mituturi marna gwadya, jer lagya pinujeng galih, srinata supe peling, mring sagung kawulanipun supadya nglakonanana, wajibe sasiki-siki, srinarendra sarira purna sajuga. Tamat. Tuban Ing nalikaidtnen malem Kemis angrintenaken tanggal kaping 1 wulan Agustus wanci tabuh 12 dalu griyanipun patinggi dhusun Gempol dhistrik Rembes katamuwan dursila kecu, kathahipun watawis wonten tiyang sadasa, mantukipun ponang kecu, mawi anedha sangu dhumateng ingkang darbe griya, awarni yara tuwin barang barang kirang langkung pangaos tigang atus rupiyah pethak. 2
Kala tindten Senen tanggal kaping 5 pulisi ing dhusun Temandhang dhistrik Jenu, sampun manggih wnagkening tiyang estri gumalethak wonten ing ara-ara, tuut siti dhusun ngriku ugi labet kinaniaya. Nembe punika ing dhistrik Ngawen kabupaten Balora, kawartosaken wonten jawah who, sarta wontenipun jawah wau kalebet deres. Pethikan Awit kala wulan April ingkang kapengker punika, ing tanah Amerikah sisih kidul angedalaken serat pawartos tembung Ngarab winastan SErat kawakib Amerikah, tegesipun ing tebung jawi,litnang Amerikah, samangke ing tanah ngriku priyantun ageng ngalit sampun kathah ingkang wasis dhaten gtembung Ngarab kinten-kinten sampun langkung saking priyantun 7000 ingkang sampun winical cekap kasagedanipun dhateng tembung Ngarab Persi, saha tembung Suryaki, priyantun samanten wau boten ngamungaken saged wicantenan kemawon dalasan sakathahing riricikanipun tembung Ngarab wau ugi wasis kadosta: kawruh garap nahwu bayan badik mantic maani, ngarul gawapi sapanunggilanipun, ing tanah Amerikah sisih ler sampun langkung saking tiyang 150 ewu ingkang sami wasis dhateng tembung Ngarab, ing mangke ing tanah Eropah ugi kathah para parameng sastra, ingkang sami angudi kawruh ing tembung liyan mandar para parentah sami anambadani pambudi wau, awit makaten wau kagalih sakalangkung amikantuki,bilih amencaraken bangsanipun dhateng liyan tanah tanah punika lampahipun badhe boten kadho-kadho katemahanipun tindak-tanduk atuna dungkap. Benawi Wolgating tanah Ruslan ingkang sampun sampun langkung denng kathah ulamipun titiyang ing ngriku anggenipun mendheti ulam ing benawi wau, kawade papajenganipun kagunggung saben taunipun botne ngantos kirang saking 38 juta rupiyah, ing samangke angsal angsalaning ulam ing saben saben taunipun sangsaya suda, ngantos para sudibya ing kawruh tuwin panguliring budi samikatuwuhan semanging manah, bokmanawi ing ngalami-lami ulam wau cures babar pisan awit dening sami pejah kataman ing wisa lisah petroleum rermbesaning baita kajeng ingkang mili mudhik amomot lisah wau, mila samangke kanjeng parentah ing tanah Ruslan anggalih prayogi angundhangaken awisan boten amarengaken baita kajeng ingkang amomot lisah petroleyun medal ing benawi wolga utawi sanesipun, ingkang kapareng amomot lisah petroleyum namung baita Tosam kemawon awit punika boten rembes. Panjurung O samangke karya danur kabalabak ing gampeng, munggeng bale pangrukti pojok ler wetan andhepes parandene tan lirip denya bek arda, mangentheng. Duk kikiriming cethi parekanira, pramondreng, wonten ingkang nyunggi tenong mesi boga, saweneh, wonten ingkang bekta cangkir miwah wedang, ing ketel. Weneh wonten ingkang nyangking gendul konyuk myang ganten, rokok jawa guru bakal guru daya, myang wangen gumaredeg par rum dalu kang prapta, isthane. Pindha waranggana ngrencaneng sang parta, duk aneng, wukir ngendrakila mesu mati raga, seydane, paminteng tyas mrih unggul prang Bratayuda, ing tembe. Dupi wau karya danur duk umiyat cethine, ingkang samya prapta ngirim ing nalika, ring dite, gya angungak tangane asuraweyan angawe. Tudang-tuding neng jro jandhela katingal sing ngemper, udut surutu anondhor kalung sap tangan ngalewer, e mas bagus karya danur pancen bregas tekade. Eling- eling yen trah ing jago patohan karo keng, neng jro kranji tansah klurukaken blak jekiker, anon babondha radhere myang kemanggang, angerek. Mung emane mas bagus tan bisa tegar, yen sore, turangggane bakal bera, tutunggangan pesthine, lah yaiku bathine wong ngumbar hawa, ddine. Gremah gremeh methik kembang during megar, wancine, tan rumongsa anandur teka gumampang, tengmupek ingkang darbe tanarima gugat marang pulisen. Lah ta iku kadayan taw us kasandhang, markengkeng, sira bagus karya danur sun pupuja, ehjebeng, pajampuwa siereng 3
gagal ngalih panggonan sing gampang. Titi purna prnawaning pujastawa, risenen ping 19 Sapar tanggal ping Candrama: warsejeng, tinengeran: lelenggang ingsun wakira, pak kunthet. I Sambetipun caryos pambaledosing redi ing Pulo Sangir Mung katingal sumebak aputih, tanana kakayon rata padhang ngilak-ilak kabeh, data nana las lawa ardi, membleg-membleg kadi, leleran dinulu. Prastha praja kang tigang nagari, sangir kang sawiyos dwi tabukan katri kolongane, sirna kabeh saisining bumi, nagri kanan kering, keh katiban Lumpur. Saking kathahig jalma kanglalis dereng cinariyos margi mangkya jeng tuwan residhen lagya utusan mariksa titi, Manawa ing wuri, wigya trang sadarum. Dene mangkya kang sampun pinanggih, sujanma kang layon sewu gngsalatus wilangane, ingkang samya anandhang prihatin tanemahi lalis tiyang gangsalewu. Gangsalatus kang sampun tinulis kalangkung arepot sagung janma datan wigya ngombe, margi tirta sadaya wus asin wor walirang mili dadya kathah kang ngluh. Jeng gupermen samana paparing, pitulung kang repot beras miwah tita karya ngombe, tirta tawasing liyan nagari, kalawan paparing, pranti wisma katu. Yen ing tanah jawa iku welit pinaring sagung wong, wonten ingkang winurcita mangke, atmajanya tuwan ingkang nami, bisnedher walandi, neng truna cinatur. Duk praptaning babaya tumuli, lumayu ngung swadoh, marang wana puniku sedyane, wus lestari denir aangungsi, samana basuki, muhung kawlasayun. Kalih ari datan bis abukti, neng wana kaleson langkung sangsara panamung dhewe, meksa sokur mairng hyang kang luwih, tan prapteng bilahi,mu ngpapa kalangkung. Kang warsi tamu pinrih ranging, dadining saripos Rebo Wage puniku arine, kaping pitu ing kang wulan Juni,sewu duk winilis lawan wonglungatus Badhe wonten candhakipun 4
Ongka 76, Salasa pon kaping 27 Sapar Je 1822 utawi kaping 20 September 2006 Surakarta Nalika malem Akat Legi, kaping 18 September punika, tiyang nami Ranuwijaya, pangindhung ing kampugn Kethelan rumaos bosen ningali lalangening donya, pramila anganyut tuwuh, sarana dhadhung kapatrapaken ing jongga, lantaran ondha kapasang wotnen emper griya pawon lajeng gumandhul konanganipun par kawogan sampun enjing, darunanipun ingkang makaten wau, awit saking kathahing sambutna tuwin sumelang anggening badhe kagubet kuciring kalonthong ingkang lampah ditnenan punika amirit saking suraosing serat kakalih, ingkang kapanggih wotnen kandhutanipun ingkang pejah. Manawi boten kalentu seserepan kula, panjenenganipun pangangenging kabupaten Sukaarja, sampun tindak papriksa dhumateng bala bagipun padhusun bawah dhistrik ing Tawang, masaran tuwin ing Nguter, angestokaken dhawuhipun nagari, andikakaken mriksa kawontenanipun tataneman palawija,ing mangke jagung canthel sapanunggilanipun sami katingal sae saha sampun wiwit angundhuh, namung salebetipun bawahing dhistrik Masaran sanadyan sae wedalipun ewadene radi katiwasan amargi salong katrjang ing ngama tikus para tiyang ingkang gadhah taneman ugi sampun anandukaken sarana ingpanulakipun ama wau, manut seserepanipun piyambak-piyambak. Nalika dinten Kemis angrintenaken kaping 23 wulan Sapar punika, kinsten wancijam 11 dalu, griyanipun Kertasemita ing dhusun Carikan cacah 2 wuwung, payon sami atep balungan deling, kinten pangaos 10 rupiyah, sami kabesmen telas babar pisan jalaran saking latunipun piyambak boten maremebt dhateng tepalihipun mongka padhusunan wau kalebt arja, sampuna para tandang saha prayantun ingkang kawogan cikat cukat rama demang.... Arak katiwasan mila ta kyai mugi kalajeng a anggen sampeyanbiyantu dhateng pulisi, supados padhusunan sampeyan lestantu marga para tiyang padhusunan sanadyan botene maha, ananging sembrana, boten anggatosaken dhateng parentah, ingkang murih raharjaning awakipun Kintunan Pethikan Ing Mester Kornelis wotnen satunggiling kaji kedanan dhateng taledhek siyang dalu pun kaji wau sampun tanpa kengetan dhateng balegriyanipun saha anak bojonipun malah serbanipun asring kantun wonten ing riyaning taledhek wau, ucaping tiyang gnriku lah iki rupane wus meh dungkap kalamasa, kaji iku benere tekade siji, ewasamono ana kang tekade marang taledhek la uwong iya asnapun. Ing nagari Brasili ing tanah Amerikah, samangke ara dagang samingingah nonah-nonah ingkang sami endah ing warni, kadadosaken tukang nagih sambutan ing saben wulan para nonah wau sami amider nagih sambutan dene ingkang tinagih sareng ningali endahing warninipun ingkang nagih saestu lajegn ageng manahipun wiring yen ngantos anyidranana ng semadosipun sapinten pintena sambutanipun saestu lajeng dipun pundhati, ingkang punika bilih ing ngriki anindakaken reka ingkang makten wua, kados kados prayogi sanget apesipun saged anyuda panglibedipun para nyambut. Candhakipun Darmalalana ongka 14 Kawarnaha lampahipun anurut lengkeh ing ardi, saben sabonjotan rayan ngaso sarwi amethiki, who besaran abang-abang, binogarasane manis. Gegenengan minggah mudhun myarsa swaranign kang peksi, derkuku myang satawana, berkutut thilang srigunting, samya munya sasauran e satyase kang lumaris. Cocak ceguk dares pelung, engkak prenjak mya ngprit gantil wekingkolik tuhu jalak gagak tengkek bidhogogik swara amane kawarna, lir ngudanaken wawangi. Ki Ajar ngandika arum endhang waspadakna malih, peksi kang neng bobondhotan iku 1
swarane kapyarsi, mara iku manuk apa, endhang waspada nabda ris. Yen puinika peksi tuhu, sasauran lawan kolik ki Ajar manis manabda, iya bener iku kolik lah endhang padha rasakna, kang lumrah sakehing peksi. Lanang wadon samya wujud nadyan kaceka sathithik yen kolik lan tuu beda, sikolik elare lurik tuu ireng elarira, nadyan swarane tan sami. Iku tondha nora rukun silanang lawan si estri, swara myagn warnane beda, candhala tan golong piker, swarane mung dadi tondha, girise kang samya myarsi. Swarane sikolik tuu, yen munya ing wayah wengi, ngambara luhuring desa, lumrahe kang samya myarsi, panarkane dadya tondha, desa yun kalebon maling. Si kolik salaminpun ngendhog tanbangkit ngingremi, saben saben rerebutan lawan lakine pribadi, endhog rinusak pinangan susuhe ing ngorak-arik. Adiling hyang maha luhur, engkak berbudi wlas asih, dupi wruh tingkah kadyeka, saben ri tansah ngupadi, susuh kolik linebonan endhoge gya den engremi. Si kolik tinundhung purun dadya ngrem anetes kongsi, angloloh maksih si engkak marma kolik langkung ajrih, dulunen kae kang wetan si engkak angloloh peksi. Dene kang linoroh iku, atmaje tuu lan kolik coba endhang waspadakna, ana ireng ana lurik endhagn langkugn kagawokan ki ajar ngandika aris. Si engkak pambekan luhur, sih mring samining dumadi, ambeg rila berlegawa,marma sasamining peksi, keh ajrih marna gsi engkak tan kadya gagak kang drengki. Ngendelaken gedhe dhuwur, saben rinandukan drengki, ngupadi susuhing liyan emprit manyar miwah peking, yen wus panggih gya rinusak atmaja tigane sami. Ing nganggep mamangsanipun konangan dening srigunting, alit nging tandange cukat sigagak dipun smaberi, tobat si gagak ngambara, linut sapurugireki. Kae kang neng kayuwaru gagak tinubruk srigunting, priye wujude si gagak adigung gumugung dhiri, marmendhang pdha engeta, hya sok telu ing mamanis. Endhang widhata umatur aris adhuh kiyai punap anyata, ngriki wotnen kuburane, kyageng pengging misuhur, kebo Kanigara ing nguni, pisahe lan arinya, dhedhepok ing gunung, kyai ajra manis nabda, pawartane ya bener mangkono ugi yektine nora cetha. Lah dulunen grumbul ngisor iki, iku ana kuburan sajuga, neng jroning luweng manggone, luhuring pojok dhusun maksih angker wingit tan sipi, pantese wong tiyasa, nguni kang kibubur, nanging warahing wong ngarga, kyai saba kang kinubur iku nguni, kabare jaman kuna. Nging wong gunung yekti ne datan wrin gancarira kang ran kyai Saba, weruhe pan wus sumare, endhang Manawa iku, kyageng pengging duk dhepok ngardi, awit sukuning arga, namung siji iku, kuburanne wong tiyasa, nanging embuh sarehning duk jaman nguni, maksih agama buda Taksih wotnen candhakipun Endhangpracimasana Salebetipun wulan Juni ingkang kapegnker punika ing tanah Eropah wotnen aneh-anehan, inggih punika wanci jam ½ dalu, katingal wotnen surya anorong wotnen sapucaking redi, titiyang ing nriku ewon utawi leksan ingkang sami sumerep titiyang ingkang namung miren gwartos kemawon saestu sanget ing pamaibenipun nanging tiyang ingkang punjul ing kawruh falak saestu boten maiben awit ing tanah Buntasing jagad tembing eler utawi kidul punika dalunpun satengah tau siyangipun ugi samanten . Panjurung Sambetipun cariyos pambaledosing redi ing pulo Sangir Sangangdasa sirah ny akakalih, sirnane kang pulo, tanah Sangir saparo karine, ler ring ardilantang srina bresih, brastha sgung wukir, temah dadya endhut. Tansah umob dinulu ngajrihi, praptaning samengko,mumbul mumbul iku baldhere, molak-malik mulak mring wiyati, nanging datan inggil umbulnya alumpur. Wonten ingkang winurcita malih, sakathahe kang wong, Alipuru puniku arane , yen ing tanah jawi den wastani, wong buda nirbudi, samya gunem catur. Lan sang wiratmaja sami lingigh, lipura nabda lon aprasaja mangkana wususe, dhuh rahaden paduka tan uning, bancana geng prapti, Sangir kang tinempuh. Margi sakathahing jalmi Sangir, pratingkah 2
nya rusoh, samya bedhag lan sutane dhewe, yen wis prawan nuli den ramuhi, kalamun wis dadi, den kawinken gupuh. Antuk jalma liyan kanan kering weneh kongsi dados anak-anak lawan sudarmane, alestari daya laki rabi, lan sutanireki, iku patrapipun. Jalma Sangir mangkaten prasami, yen darbe nak wadon yekti sasmya den icipi dhewe, marma nguni ambawus udani, nenggih raja Sangir gugataken sampun. Mring manadho nyuwunaken adil patrap ingkang rusoh, mugi-mugi jeng tuwan residhen aparinga pangajaran sami, marang wadyaneki, ingkang laku rusuh. Duk dinangu sagung jalma Sangir, balaka kemawon apan namung den upamakake, nanem pisang wus mateng neng nguwit sitnen ingkang wajib mangana rumuhun. Ingkang nanempunapa tan kenging , ngicipi sawiyos de katumbas wuri bagehane, taksih kathah puniku kang kari, residhen dhawuhi, wawaler pinatut. Jalma Sangir datan bisa mari, laku ika rusoh, rambah- rambah pniku rajane, ngelahaken mrig wadyanireki, tanana mraduli, kabeh samya guyub. Ana ingkang den ukum tanajrih, patrap kang mangkono, kongsi mangke tan kendhak tingkahe, anjamahi mring sutaniresri, sujalma ing Sangir, tuhu lamun rusuh. Wonten sambetipun Bagawan Wraing Sanggada, bahwanta kadrengig kapti, lilin jarwanign wicara, upami kang buja peksi, wiwit tipun sumiwi, lamlamen tyas kumacelu, suwita mrign sang retna, rara yu bramartani, karkat ulun lyan muhung ngestupada. Tatanya araningjanma, caracaranig prajadi, kranambama rem ngarsanta, namu nyanyadhang ing kangsih, gagak reta upami, rantasing driya gunglilung cipteng tyas mung paduka sang retna yu bramartani, kagn mahambek santa budya palamarta. Marmamba dahat sasantya pajampu asangretnadi, lumuntura ing kasredan kasduwa mring jasad nami, dhuh-dhuh adhuh sang dewi pun patik atur panjurung, cacangkriman sapala, ingkang supados den cupi, sangganing kang para numyang widhayaka. Ingkang limrah sawarnining bongsa cuwer punika dhapuripun manut ingkang dipun enggeni, kados ta toya sapanungilanipun kadekek ing wadhaha dhapur pasagi tuwin lonjong, toya wau inggih sarupi kados dene wadhahipun punapa toya punika boten anggadhahi dhapur piyambak, menggah atur kula samanten punika, boten pisan bilih kula apitambuh sarta anyennolong dhateng sang paa linangkung, temen muhung nyuwun saserepan lugu terusing manah walaka, mil amanawi atur kula punika sinaruwe dhteng para sarjana, lah iba bingah panuwun kula, e kyaine cantrik Janaloka, sampun pijer dhudhuk dhudhuk tela mawon ta, nambok inggih urun-urun panjarwa neh. Ing pnadra, kaping 22 Sapar marengi sangkalaning warsa, paksa sikara angesthi wani Raden Manonbawa. tan Orang jang bersastra dengan soenggoe-soenggoe hati, djika ija tiada ikoet beli Bromartani, masoek kepada bilangan salah, krana orang telah telandjoer akal baliq bagai saja ini maka beloem poewas hati sampe sastrawan, apabila membatja Bromartani, itoelah sama dengan sehola poela, tandanja sekarang brani - panjurung. Bromartani banjak sekali faedahnja, tiada melainken mengatahoei apa chabar tijap-tijap hari dan akan kasenenangan sadja, tetapi mempertambahken kepada engettan jang pandjang dan terang dan djernih lagi, maka engettan djernih itoe bole djadi pande, dan boleh tjahari akal akan peri kamoelahan sampe sempoerna djoea. Padoeka toewankoe pengarang permisi hamba boeroe-boeroe hendak pergi Semarang, djika ketinggalan kreta api. - kula nuwun, thathit jelg dumugi ing kampun gbodhegane nak ngargu punapa sampeyan tkasi mempeng kathah kathahan thethelan utawi kalethekan rek kaliya npara mitra langetn sami tran bok inggih sampun neh kendel nak aluwung suwawi sami sinau nyanyat kemawon rumiyin wonten tepining ngara-ara bramartani, punika prayogi mbok manawi dangu ing dangu kapletikan sakin gkasagedanipun para sarjana, arak badhe nyega lincip apengpengan. Sarerehning sampeya nkul apunika tiyang jawi, pamanah kula sakedhik sakedhik inggih kedah sumerep dhateng tembung jawi, dene sarananipun saged sumerep kedah ngapalaken utawi nedhak buku buku pathokan utawi waton ingkang winastan paramasastra, ywakarana, sapanunggalnipun 3
sakedhakipun kaping 9 sageddipun gadha buku buku wau ngupados ananging sarehnign sampeyan kula punika sampun kapalang sepuh tur ngingoni bojo anak pating grembel mongka saweg binuka kepingin saged sapunika, mila dados prayogi sami nyanyat sarta ningali wotnen pabaratan brmartni, ing ngriku kathah paa sarjana sami anggelaraken kasagedan warni-warni, lah mangke lajegn mendheti pathokan saking ngriku sakedhik-sakedhik katedhak wotnen ing buku, utwi tiru-tiru nta pattraping kasusastran sapanunggilanpun, nak ngar,manawi kula lo para priyantun jawi abdi dalem ing Surakarta punika, sampun kula anggep empuni gtembungjawi, awit kajawi kagugnan waton waton saben dinten tumindak wetah sawancahipun mandar saking pamanah kula langkugn saged saged para sarjana sapunika tinimbang aliyan kala rumiyin tandhanipun prakawis uran-uran semut ireng salajengipun nganggit sapada keawon seka wiwit kala Majapait dumugi kala Kartasura, ngantos kawengku adegipun karaton 5 lah pitnen taun ananging manawi para sarjana ing Surakarta sapunika, kula namtokaken kajawi apes utawi katemaha, ngarang serat ingkang kawical angel ukaranipun boten badhe sataun manawi temen temen mila kla sampun boten saged nyawad kawasisanpun kawegiganipun kalimpadanipun tatakrama tuwin patrap tindak tapsilanipun teka luwes kewes dhemes lemes e sampun kapriyantun surakarta punika telas pamanah kula, ning ampun ungkul ungkulan lo, kula punika sawantahipun kemawon. Dangu-dangu leres danpar ya.... Ta.... Gerowa, bengok-bengok kajanji sala inggih remen la wong olehe id bae nganti di ritu tinulad gadhungan. Nak Ngagus cobi dobi piyambakan sakedhik kemawon rumiyin sampeyan sukani katrangan pitaken kula punika, kados pundit tembungipun karma, 1 uwis 2 aja sukur mitra susenan karsana ruwe bab punika. Mitra , dhar,mitra, wir, kula wonten ing bedhagan mentas maos buku gadhahanipu nak Ngargus wonten ingkang mungel makaten hatnapak eometril igae siledjam lo, punika kados pundit tegesipun sarta kajengipun mil atembung punika kula pitangletaken dhaten gpriyatnun kalih wau, amargi kula sampun mireng pawarti terang, bilih priyantun kakalih punika sampun nate kalebet eliding ambuboni tembung punika, mandar sampun dados naming dereng gumelar, dene pamireng kula ingkang sami malebet gagebenganing tembugn wau, 1 pak lucu, 2 pujan, 3 susenan, 4 deran 5 seran hyah hem pandjang, banjur padha gumujeng, sala ana gagrag anyar, suwawi ta den ar, lajeng nusula ing pabaratan pijer gagas gagenging rim-irim marum bae...hyah...... sok konangan mas sumagang dhistrik mengko dadi glandhang ake mas Sastradi, konekseni, e meh kasupen nak Ngargus mas Klentheng dipun jak mriki punapa boten menggih empu ta nek si anak boten rujuk wong bithine kok mlumah.... Sireekundao,............ ;p g,ikemg. Cekap anggen kula mabukani panggendengin gpara mitra mitra sumantep kathahipun boten langkugn pangajeng-ajeng kula dhateng par amitra ingkan kakasih ipun sami kula sebutaken mugiinggalna nusul anyantrik dhateng Surakarta, supados tumunten katampen panyantrikipun lajenga sami ngemin serat bramartani kados pun kula punika. Tersoerat pada 6 hari boelan September sinangkalan; tjondong terows hangesthi toenggal. Pun R.P.Jonggrang. 4
Ongka 77 Setu Paing kaping 2 Mulud Je 1822, utawi kaping 24 September 1892 Pawartos kawat Kanjeng tuwan Kuperus asisten residhen ing Pranaraga, kaingser dhateng ing Kalathen. Surakarta Tedhak Dalem kanjeng Gusti Pangeran Adipati anom sarimbit lan gusti kanjeng ratu, dhateng Bayalali tuwin ing Pasanggrahan Dalem Pengging. //Kinanthi\\ andadk duk myat angidung, kakudanganing tyas dadi, pan dom panduduting nala, nalisik na sak mrih resik osiking driya sakala, luluh lila angluluri. Puja-puja wan lumintu, lumantaring pujastuti, titah maratah metbarkah, kukuh mrih rekah pangabdi, gusti musthi keng bawana, nayakeng ngrat nusajawi. Ri anggara Pon anuju, saplad wisa parsitengsi, warsa Je kang lumaksana, asta nembah ngesthi gusti, jeng gusti pangram dipatya, gusti jeng parama isi. Para winarah daru, rumindhu-undhaking warti, mring pengging ingngumbal siram miyos jujug bayalali, nitih rata kang minulya, wandu wandawa kang ngiring. Tan kena rang runcenipun ri kancag goging pawarti, bidhal saking surakarta, babuh nem samargi-margi, pinethuk wadya punggawa, bupati kaliwon tuwin. Panewu mantra panatus pamajegan myang pulisi,samya wahana turongga, jajaring rata jeng gusti, traping kran samarga marga, myan gpradongga munya ngrangin. Janma non urut lulurung, tan larang linuri-luri, liru laran rosing cipta, kacep cepaking pangesthi, esthine kinontha-kontha, ketha amrih wruh ig gusti. Mendhung ngumandhang ngan dhanu, andhendheng samya umeksi, meksa ngong kih diwangkara, karana samya dreng dadi, sunarner winoran badra, panas lemper angayomi. Ayem ma ngayam mamamyu, kayungyun lirpujastuti, tabuh nawapraptanira, ngancik itha Bayalali, jujug dalem ngasistenan kang wus rinengga sasanti. Duk rata titiyanipun jeng gusti prapteng tepining, wirwara ing ngasistenan swaraning pradongga ngrangin mawor lan swaraing janma, myang solah swara ning wajik. Jeng tuwan asisten methuk neng wiwara ngancarani, jeng gusti tumedhak nulya, sing rata nlya sung tabik mring jeng tuwan saurutnya, tuwan kang samya ngastuti. Tedhak sing rata jeng ratu, jeng tuwan angancaani, la nyonyah methuk saksana, rat wingkingipun malih, jeng pangram Arya Mataram sakaliyan garwa gusti. Miwah gusti raden ayu, puspanagara prgusti, para luhur prabandara, samana wus malbeng panti, ngasistenan tatalenggah pasugatan lumadi. Para punggawa sawegung, bupati kaliwon mantra, panewu demang panekar, umareg satata pipit neng plataran ngasistnan sumungkem srinata siwi. Wonten sambetipun. Sakondur dalem kanjeng gusti Siram ing Pengging, siyang dalu kathah para tiyang estri ingkang angalab barkah dhateng ing ngriku mendhet toya ing ngumbul wonten ingang kangge isarat wonten ingkang kangge ngusadani sasakit para ingkang mendhet toya wau sadumugining griya dados rebatan kabagi bagi sahanak rayatipun dene sadangunipun kanjeng gusti Siram toya uruting ngumbul ingkang ngandhap sampun kathah ingkang nyegat ilinipun samikawadhahan gendul miwah kendhi, kabekta mantuk dhuhmemelas sanget anggeing para kawula alit angupados sarana anyanyadhang sih ing gusti,mugi mugi sinambadanana ing sakretdyatipun. Candhakipun carios Kalilah tuwin Daminah Myang jeng Nabi Mukammad andikanipun reged jroning dunya iki, mun g srenggala kang sih luut dene sabdane jeng nabi, rsullah saning hyang manon. Dunya iki unggyaning sasar satuhu, marma akarya asami, santosa ngibadahipun kinarya panulak bilih, klebeng panasaran manggon. Sampun sampat kintaka panganggitipun koja bsur Jamhir Hakim kang tumrap sajroning buku, carita Kalilah tuwin Daminah sing ngindhu kaot. De carita kalilah daminah wau, mangkya 1
cinarita genti, wonten sajuganing ratu, Iskandar winudyeng krami, agung karatoning katong. Pinten pinten nagari reh bawahipun kekes nata kanan kerig, kasoran prabaweng prabu, pranyata nata linuwih, kaloka manis ing batos. Amenaki atiningpradasih, marma saya gung karatonira, kuncareng praja liyane, duk samana sang prabu, wus puputra sakawan sami, priya pekik ing warna, nanging putra catur, sakamantya mursalira, datan napti mituhu piwulang becik mandar saya daluya. Marmanira jeng srinarapati, datan darbesih reing narpa putra, lan tansah duh kiteng tyase, mamandriya sang prabu, lah ta apa doseng sun maring, hyang kang murbeng bawana, dene angganing sun pinaringan putra papat sami mursal culaculune kapati, upama sanadyana. Ingsun darbe putra sewu iji, lamun kaya mangkono kwala, alah apa paedahe, malah Manawa iku, weh rusaking jeneng sun yekti, myang kula warganing wang, nging tarima ingsun yawn allah paring Atmaja, maring ingsun sanadyan muhung sawiji, jangjine bijaksana. Gung en akyehe, mangkana sang aprabu,jro mangangen sajroning galih, saya duh kiteng driya, gya jengkar ngadhatun anuju ari sajuga, sri bupati lenggah singgasana rukmi, wonten ing siti bentar. Siniwi para punggawa mantra, myang putraning para naradipa, ingkang sampun sami kareh, myan gpramardapeng lagu, lan pandhita andher sumiwi, pepak para wandawa, ing nalika wau, sang srinarik uswa panjang, awit saking saya kagagasing galih, prakawis narpa putra. Ing wasana angandika aris eh sakehing pramantri prameya, myang ulubalang sakehe, dwija mardawa lagu, mara dipun pareking mami, wit kaluhuraning wang, myang kamulyaning sun mangkya wus meh ayun rusak dene ingsun darbyat maja priya sami, balilu sadayanya. Eh ta sira sapa kang kadugi, angsung wulang lan weh susurupan dadalan kang senet kangge, mring catur putraningsun yata wau sanggyaning mantra, myang sagunging pranata, miwah tur putraningsun yata wau sanggyaning mantra, myang sagunging pranata, miwah par luhur, samya tumungkul kewala, datan wonten kang mangsuli sabdeng ngaji, mangkana kacarita. Ngriju wonten brahmana sawiji, wasta bramana Somasanama, nalika mulat sakehe, ing kang sumiweng prabu datan wonten ingkang mangsuli, sigra denir anembah, sarta sru umatur dhuh gusti kang kinawasa, mugi ambalinepatna tulah sarik saking sikuning nata. Lamun wonten pangaksameng ngaji, ambaka dugi tur pariwara, mring putra tuwan sang raje, ambanyuwun pangestu, sinagedna dening hyang widhi, yata sareng srinata mireng aturipun brahmana Soma sanama, sru ascarya gya nimbali para siwi, ri sampunya sumewa. Sinrahaken ring brahamannuli, myang pinaring maslaka keh lawan busanendah suwarnane, Somasanama laju, pamit mantuk saking ngarsaja, myag baktanar paputra, kalilan gya muwun myang catur putra narendra, yata wau ing sasampunipun prapti, wismanireng brahmana. Ctur putraning jeng narapati, binujana dhaharan mirasa, miwah kyeh ing ngomben-omben langen sasukanipun datan pegat ing saben ari, tinut sakarsanira, jeng sang narpatsunu, brhmana tan pasulaya, ngantos raket rukun pamitrane sami, brahmana myang putrendra. Pethikan Salebeting pajajahan ing Surakarta wonten satunggiling kabopaten ingkang winastan Bayalali , titiyang dhusun sampun maratah angramakaken baya wangsul, kathah tiyang ingkang taken: awit saking punapa teka boten dipun kramakaken: bayasupe, mongka tembung wangsul punika dede kramaning lali, nanging kramaning bali, bilih tembung lali kramanipun amesthi supe, sawenehing tiyang wonten ingkang mangsuli: makaten wau ugi kenging tandhanipun wonten tembug supe ingkang dados kramaning ali-ali, lo punika pudi ingkang leres. Ing tanah Switserlan mentas wonten babaya, kajugrugan toya es saking redi Mont Blanc longsor ipun angagetaken ing wanci dalu, kinten kinten jam 3 angleresi sirep tiyang, among satunggling dhokter kaliyan kanthinipun punika ingkang sumerep dhateng ing babaya wau, kathah tiyang ingkang kentir dena toya es wau, salajengipun kabentus ing sela ageng-ageng, dhokter sakanthinipun wau namung saged anulungi tiyang 30 pinten- pinten titahing Allah ingkang nemahi pejah deing babaya wau. Titiyang ingkang ical kinten -kinten 150 ingkang pinanggih pejah 130 pinten pinten wangkening manusa pinanggih wonten pinggiring padhusunan. 2
Rumiyin mila pulo Sumatra punika winastan pulo ingang sugih, awit boten angamungaken sugih tanem tuwuh ingkang migunani dhateng manungsa kemawon ananging kasugihanipun dumunung wonten ing kandhutan awit bumiing Sumatra medal pelikanipun awarni mas salaka, tembagi, tosan timah, areng sela, sosotya tuwin lisah petroliyum, malah ing samangke kathah para bongsa Eropah ingkang sumadya angadani amelik wonten ing ngriku. Salebeting tanah Enggris wonten aneh-anehan ing ngriku wonten satunggiling tuwan bongsa Amerikah sampun anglimrahaken serat tembungipun mawi tembunging kethek ing sawatawis ditnen tuwan wau badhe wangsul dhateng Amerikah kalayan ambekta pirantos ingkang keningg kadamel amadhahi suwanten winastan Ponograp badhe kadamel madhahi suwantening kethek ingkang sakalangkung ageng, winastan gorillah, badhe kabekta dhateng nagari Enggris, wonten kemawon rekadayanipun kiyang upados boga. Pungkasanipun cariyos pambaledhosing redi ing Pulo Sangir Marma mangke ingkang nyongga bumi, krasa lamun abot sanggya ontaboga ngipatake, saking titah kathah laku sisip yang Ontabogadi, ingkang paring ukum. Sanalika punika wus mari, ingkang tingkah rusoh, de manungsa sangir sirna kabeh, iku marga pratingkah tan becik pinangan ing geni, tanah Sangir gempur. Sang prawira dimeja angalih, kumpul denya lunggoh, nunggil marang ingang para eseh, Sayid- sayid ngarab ingkang sami, wismaneng nagari, Manadho puniku. Samya gunem sirnaning nagari, sangir cinariyos iya iku saking keh dosane, jalma ingkang wisma tigang nagri, allah tangala glis ingkang paring ukum.wus utusan malaekat sami, dhawuh kinen ngobong, pulo Sangir satemah sirnane, ajur mumur ingkang wukir wukir, manungsa tan kari, lan saisinipun. Prawira dimeja ngalih malih, kumpule alunggoh, anut marang para tuwan akeh, bongsa walonda aneng pasisir, samya gunem piker, wau risakipun. Pulo Sangir kang pinangan geni, yekti ning lalakon iku ana Kalater arane, kang ing ngaran kalater puniki, tanah angurugi, mring dalaning kukus. Gunung Lantang puniku ingnguni apan wus kalakon dadya dalaning pawaka gedhe, mijil saking sadhasaring bumi, Kalater nutupi , lami temahipun. Geni krodhaneng dhasaring bumi, satemah meh jebol saking kuwat kalater tutupe, kongsi katut saparoning bumi, tanana kang kari, mangkya dadya endhut. Pan warata ratri mratandhani, kang pratala umob mumbul mumbul iku baladhere, wus katingal sadhasaring bumi, dahana andadi, kukusnya kumutug. Sang praiwradimeja duk myarsi, sabda tritan golong, datan bisa kumpul panemune, alipuru she kalawan Sayid lan tuwan Walandi, teka datan rujuk. Rehning ambabodho budheng ikir, krananing lalakon pundit ingkang sidhi pamecane, pamanggih ing rasang naraka tri, amba nyuwun warti, tuladan kang tuhu. Pamuja mba mring sang para lewih, yektining cariyos kadhawuhna kang terang estune, nenggih pundit amba nut ingbudi,kang supadya dadi, dadalan rahayu. Yu wono atitining pawarti, tinulis wus dados dewi dasa lek juni sangkalane, sastradhatusnawalan kakalih, sang prawira siwi, wuwuh kang wulangun. Kula dereng ingang sinebut saged kados daddamelanipun panjenenganipun raden Ngabei Parama Kawi ing M.W. widyakamawa, alus sarta pikantuk suraosipun kaliyan prakawis ingkang ginunem kula rumaos kepencut: nanging boten kaconggah damel, pamanah kula sinten ingkang damel tutuladan sae pantes nampeni pangalembana saleresipun, sinengkalan: nyondhongi sampeya (tiru-tiru) pangesthining manah Pun Kramaleya. sumerep dadamelanipun sengkalan para Wardhaya arjaning sasanti, sinityasatyas ardha mangrepa, ngrapurempu driyangreh, yeka sasudibyanung, kang mahambek santa budya mrik ngambar lir menyan kobar, ambabar gondarum ruming raras karasikan rasikaning kanang wilapa ngresresi, rising widya kamawa. Mawantya sung sami tamatistis yawning mangkyarsa amutung, watang, singlarsing tata karamen sandyan taksih kolur, mung sakadhar denya marsudhi, darunaning ciptardha, derasang paranung, kang samya widhagdheng kata, katawengan wenganing waluyan sepi, supe nyepuhana. Pata ngtanta ciptaning pan gusthi, tuwas sayah kangelan tanana, kang narima puwarane, sanggya sarjana 3
tambuh, deta ingkang amurweng kapti, sang cantrik Janaloka, tansah deniranggung, mangun langening wrdhaya, pamyarsamba lagye cangisik jemparing, mamanauh manah lesan. Ing satemah lalu tar mangsuli, mring sang ambek wirutameng sastra, widya kamawa marmane, lamun wastu wa putung, punapa ta taryun ngastuti, pamirmaning rasanta, panjenenganipun nenggih tuwan jurungarang, ngarih arih marah rereh ing galih, mrih luluh ywa lenggana. Dhuh sang dibya widya kamawadi, ulun dahat dumulur sasantya, atuhu tar lamis lambe, muhung labet tyas arju, pajampu alega weng kapti, tulus sa mangu tilas mumulas panjurung, paran yawn ta sang minulya, lamun wihang wahyan ta mung getas budhi, eman tyan mangkatena. Dene lamun sang pratameng kawi, gela ing galih panjarwanira, wit tar wonten kang naruwe, sampun kirang pamengku, mongga cobi ulun manawi, saged nguruni sabda, nanging trimah lowung, muhung kagem tambal betah, tinimbang lan dereng wonten kang mudhoni, leres lepat sumongga, i. Menggah panjarwa jeng ngandika 1 tmebung pajampuha, punika inggih leres pupuji, tegesipun mugi mugi, 2 tembun gpamesikati, punika manawi katumrapaken tiyang perang sami prawiranipun boten memper, awit enget kula serat cekel wonten ingkangmungel makaten: sadayta pamasikati, mring wawayangan lamun katiban bindi, mongka ingkang kacariyos mangkaten punika Hyang Kamajaya mindha sang Parta, perang lan sata kurawa ing Dwarawati, tumanduking dadamelipun tiyang Ngastina dhateng sang pindhawarna boten migunani, lah kados pundit anggenipun timbang kaprawiranipun kados ta citraksa perang kaliyan dewa, orak inggih boten ngemperi, 2: tembung Sangggrahan leresipun sanggrahan punika inggih leres tembung Camboran wawancahing pasang, graham wasesana lingga, purba saking graham, tegesipun griya utawi bojo, ananging bilih dipun parinci wijangipun tembung kados mangkaten wau, kang mas cantrik Janaloka kados boten ceceg amargi sampun dados tembung aran lah kados pundit kan gmas Cantrik leres punapa lepat atur kula punika, dene jejegipun tembung sanggrhaan wau kula nyumanggakaken para saged. Ing Jatimulya kaping 22 Sapar Je ongka 1822 Pulunanipun gendreh pangruki pun Jaka Pekik. Mitra Widakamawa, mugi sampun andadosaken panggalih sampeyan dene kula lami dereng anjawab dhumaten gpitaken sampeyan ingkang kawrat ing Bramartani ongka 62 amargi temen sumerep kula bramartani wau sareng kula maos serat sampeyan ingkang tumrap ing Bramartani ongka 7 ing ngriku kula lajeng angolakalik tutumpukaning Bramartani, ing mangke kula badhe angaturi katrangan ananging sarehning kula boten simpen watonipun namun gkaparenga kula angaturaken saka engetan kula nalika kula sakolah wonten ing Baron [ sanes Prabalingga, panggenaning wulangan ingkang tulen] kados ing ngandhap punika. 1. panyerating tembung grana manawi merit paramasastra bab wawenanging na: murda, woten wingking kaserat ga ga ananging sarehning ga karaketan ing cakra, kedah kaserat grana , manawi waton sanesipun para paramasastra namung kaserat grana. 2. panyerating tembung Gunawan merit kawontenanipun paramasastra kados ing nginggil inggih kedah kaserat , Gunawan manawi waton sanesipun paramasastra namung kaserat Gunawan kajawi manawi nama. 3. panyerating tembung suci, gaejgipun sadaya waton namun gsuci, wonten sawenehing tiyang nyerat sukci, utawi suci, nanging kula dereng sumerep kajengipun kapirit saking punapa tegesipun. 4. panyerating tembung , arta, manawi merit paramasastra, wawenganinging, ta, kalpa prana wonten ing wingking, manawi aksara purwaning lingga karaketan sandhangan layer, panyeratipun kedah, arta, waton sanesipun namung arta. 5. wontenipun tembung arta, lan yatra, kangge namaning uwang, sun nika kula dereng saged anggayuh, punapa dene ing tembung malajeng manawi mestani tiyang sugih, katembungaken hartawan, teka boten kaya, mugi katerangna piyambak. 6. menggah ingkang dados papathokaning kasusastran jawi, saking pamanggih kula kados ingang kasebut ing paramasastra, kadosta: (a) winastan sutra, tegesipun pipingitaning 4
aksara kaliyan swara (b) winastan aksara, tegesipun awak-awakaning lalandhes (c) winastan sastra, tegesipun satunggaling lalandhes (d) winastan swara tegesipun ungel (e) winastan nungsawara, tegesipun utamining ngungel kados dene kumandhang, utawi katabuhan inggih punika pepaking sandhanganipun aksara sadaya, awit aksara punika lepat kula sagedipun mungel akalayan sandhangan wasana sadaya wau nyumanggakaken leres Sidyasidana 5
Ongka 78 Salasa Kliwon kaping 5 Mulud Je, 1822 utawi kaping 27 September 1892 Surakarta Kulawisudhan tuwin Ingseran Awit saking wiyosing dhawuh timbalan dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan ing mngke abdi dalem kaliwon jaksa, raden ngabei Mangunpradata, kakarsakaken kaingser anglampahi sasanggenipun abdi dalem kaliwon pamaosan ing Bayalali, kapatdhan nama tuwin sesebutan raden ngabei Puspa udyana. Awit saking timbalan dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan salowonging kalenggahanipun abdi dalem mantra kadipaten anom tilas lalampahanipun ngabei Arjadikara, ingkang kakarsakaken anggentosi anakipun jaler nama Sugita, abdi dalem panakawan kadipaten anom kaganjar nama tuwin sesebutan Raden ngabei Wirasugita. Salowonging kalenggahanipun abdi dalem lurah pawonjaba, tilas lalamaphanipun nyai Gondarasa, ingkang kakarsakaken anggentosi anakipun mantu nama Nyai Among busana, kaganjar nama tuwin sesebutan Nyai Gondarasa. Salowonging kalenggahanipun abdi dalem lurah Sedhah anyamping tilas lalampahanipun nyai among busana, ingkang kakarsakaken anggentosi mas landep abdi dalem para nyai ing Sasana Prabu, kaganjar nama tuwin sesebutan Nyai amongbusana. Sarehning sampun wonten ingkang manjurung tedhak dalem sampeya dalem kanjeng gusti ing Pengingg, dados manawi kapareng saking karsanipunt uwan juru ngarang kula namung neselaken serat panembrama punika kemawon kados ing ngandhap punika: Kanthi entyarsaning kalbu, sarawuh dalem ing Pengging, sira jeng sang narpatmaja, sakaliyan lawan swami, arsa nguming tirtamarta, rebo wekasan marengi. Silir sumilak kang tedhuh, kesisan sanggyeng sumiwi, muleg gandaning kusuma, sumarambah amenuhi, rumaras maruta manda, mekar sumawur lir riris. Yeka kaprabawanipun, sari musthikaningbumi, barleyaning surakarta, jeng gusti pangrandipati, anom amengkunagara, sudibyaraja putradi. Terah narendra matarum mongka laelaning putrid, dadya parebutaning dyah, rara saning prakenyadi, kabagusan ngalamdonya, pathine aneng jeng gusti. Itih pamungkara rawuh, sanggyaningkang para dasih, sumungku tur pudyastawa, konjuk jeng sang narpa siwi, mugi pinanjang neng yuswa, kadugena ing sakapti. Ri Anggara Pon panuju, lek pitulikur marengi, sapar tumanggaping condra, warsa Je den sangkalani, gandheng asta madyeng taman narpatmaja lawan swami Jaka Suyatna. Sambetipun tedhak dalemkanjeng gusti pangeran Adipati anom sarimbit lan gusti kanjeng ratu, dhateng Bayalali tuwin ing pasanggrahan dalem Pengging. Watawis tabuh sawelas sampeyan dalem jeng gusti, budhal marang kabupatyan lampah nya kang rata rindhik janma non silih ungkih, pangangkah arebat dhucung, pulisi tinanggenah, nahan janma niningali, ywa tunjangan myang dhesegkan mrih raharja. Ngijanma kang non tanedya, tangeh mring pulisi gigrig ucape samy amangkat, wong samya yun wruhing gusti, malah mangke mring Pengging, samya non sanajan dalu, ngiras angalab barkah, ngambil toya nyangking kendhi, nehen kanon lampahing rata wus prapta. Kabupaten gya tumedhak gusti jeng ratu praputri, laju ing dalem alenggah, siniwi waras wamining, bupati kliwon mantra, panewu pulisi patuh, sumungkem urut tata, samya abikak kulambi, kalung sawir angladosken laladosan. Jeng gusti lenggah pandhapa, supenuh ingkang siniwi, bupati kaliwon miwah, panekar panewu mantra, pamaosan pulisi, demang panapi panatus andher lir robing tirta, jejeling janmi ningali, jamsajuga bidhal saking kabupatyan. Mangilen lamahing rata, mubeng kitha Bayalali, punggawa kang samya cungklang, tan ewah kalayan nguni, janma non oreg sami, ajejel urut dalanggung, pinunggeling carita tabuh triprapta ing Pengging, pasanggrahan pinandara langkung pelag. 1
Miwah ngumbal pasiraman sinukarta tarub adi, janma non tanpa wilangan jejel yeluyelan sami nehen dalu winarni, sanggrhan lalangenipun padongga ngrangin munya, langen diryan kongsi latri, prapungggawa andher jagi neng plataran. Pulisi pinatah patah, neng margi miwah neng kori prapteng ngumbul saurutnya,babantupara prajurit ingkang kapatah jagi, kuneng dalu enjingipun jeng gusti sakaliyan jeng ratu tedhak kireki, siram ngumbul siyang kondur masanggrahan. Sonten malih tedhak siram jam gangsal bidhalireki, saking dalem pasanggrahan punggawa ingkang jajari, tan ewah kadya nguni, saking pengging wiyosipun ingngumbul ganawelang, sasampunya mariksani, laju bidhal amriksani pabrik Bangak.jam sapta bidhal sing Bangak pethukan samargi- margi, kondur marang Surakarta, tamat pangriptanireki, kawruh namungpuniki, wewahan sakonduripun jeng gusti prapteng mangkya, saben rubung-rubung janmi, kang inguntem tan lyan among tedhakira. Kanjeng gusti sakaliyan warata gumyuh ingjanmi, prasamya watan winartan lamlamen sajroning ngati, miwah sakehing janmi, kitha miwah dhusun dhusun kang samya muhung umyat jaler estri nyang king kendhi, miwah gendul ngambil tirta muhun barkah. Prapteng ri Kemis samangkya, janma anyelab lekithi, mring Pengging amitna barkah, adus miwah ngambil warih, wasana ulun ngesthi, dadakan pangriptanipun gangsuling trap lan lampah, muhun pangaksama sami, titi tamat pun Endhang Pracisana. Sembrana Kal amale Akat ingkang kapengker punika wanci jam 11 griyanipun Jayakarya ing kampong Ngadikusuman badhe kabesmen jalaranipun mangkaten wanci sotnen pun Jayakarya wau bedhiyan wonten ing nglatar sacelaking griyanipun sareng dipun kinten latu bedhiyan sampun pejah piyambakipun lajeng malebet ing griya. Boten sumerep manawi latu taksih gesang ingkang temahanipun lajeng anyalat gedheging griya, pinuju kala amanten taksih kathah titiyang melek sarta sakig guyupiun konca pakampungan latu saged katututan eh besuk maneh aja sok sembrono ngono Jakarya arak gawe susahe wong akeh, mila boten langkung pangajeng ajeng kula kapala kampong kemawon ingkang greteh mituturi dhaten gsadaya wewengkonipun supados ing wingking boten wonten ingkang sembrana. Penjol. Surabaya Eyang Ngarab darbe rencang rare estri warninipun angggregetaken manah, sampun dangu eyang Ngarab wau saben rencangipun angladosi tansah linirik sareng andulu gebyaring srengenge kembar ingkang manis amamanas eyang Ngarab lajeng kasupen kitabipun kaleresan estrinipun eyang saweg pinuju wonten pawon boten saronta rencang estri wau dipun cepengi tanganipun sumeja kaajak malebet ing kamar ingkang suwung, rencang estri sampun anggrahita bilih solah bawaning lurahipun mangkaten punika badhe ngajak main bolah, rencang estri lajeng matur makaten: mangke ta mangke tuwan alon alon den aririh yen karsa mongsa sandeya, karsa sampeyan kados pundit, eyang Ngarab mangsuli: iya turutana karepku mengko kowe tak wenehi dhuwit sing akeh, gonen tuku tapih, rencang estri mangsuli: inggih ta kula sandika, nanging sapunika kula mopo, sapisan wanci siyang, kaping kalih rayi sampeyan sripah wonten dalem mangke yen konangan gek dadospunapa awk kula, tur karsa sampeyan boten dumugi, sapitnen badhe gela sampeyan saking atur pamrayogi kula mangkaten mangke yen sripah sembahyang mahrib kimawo sampeyan marlokaken sampun sembahyang kula manggen rumiyin wonten senthong ingkang suwung, mange sampeyan lajeng nusul. Eyang Ngarab manthuk-manthuk anyondhongi, kocapa rencang estri lajeng awawarti dhaten gsripah angocapaken punapa kawontenanipun inggaling cariyos sareng wanci seraping surya, sripah sasampunipun mendhet toya wulu lajeng malebet ing senthong ingkang suwung wau, eyang Ngarab sampun sudhiya angengeti jangjinipun rantamaning manah angonta-onta.....saiki katandangan sareng bleng malebet ing senthong suwung lajeng nyandhak asta, eyang Ngarab boten anggrahita kakinten punika rencang estri lugu, sarwi anampekaken kasagahanipun arta, sasampunipun arta dipun tampeni, sripah bramantya sarwi angucap wengis eyang Ngarab 2
kacandhan surbanipun sarwi kapilara sarosanipun eyang Ngarab lumajeng angendring, o, o, jebulane sripah, kocapa rencang estri sumerep patrapipun eyang Ngarab anggenipun garejegan kalayan ingkang estri wonten ing senthong, gumujengipun kapingkel-pingkel: marata, rak kukumolah, wong gusti Allah sok arep di apusi lah kawirangan tiwas dilakonoi ningggal sembahyang mung parlu dadi bayangan. B.S. ==========. E la dados pundi-pundi wonten pangulu ijo Jurugubah Bombay Ing kitha Bombae, sapunika angedegaken griya pamulangan Arab waragadipun telas 135 000 rupiyah, griya wau kadunungan gedhong 4 ingkang ageng, sarta 2 gedhog alit satunggal tunggaling gedhong panjangipun 62 kaki, wiyaripun 35 kaki, wondening gedhong alit panggenanipun rare ingkang saweg sinau tembung miwah sastranipun ing gedhong ageng panggenanipun tiyang sepuh ingkang amarsudi dhateng kawruh agami. Wonten saweneh ing tiyang sugih ing bombae, mentas angiyasani wakab adamel masjid sakalangkung saenipun waragadipun telas tigangleksa rupiyah. Tetela para tiyang ing ngriku taksih kathah ingkang angluhuraken agami Islam mila masjid kathah ingkang sae, dalah griya pamulangan arab ing pundit-pundi panggenan kadunungan Kuran capcapan punika kathah ingang sakin gkitha bombe, aargi katimbang kalayan warninipun kalebet mirah sanget ingkang yasa wau ciptanipun ugi wakap tegesipun boten angupados bathi, namung sadhengah tiyang sageda tumbas. Amerikah Ing tanah amerikah wonten sawenehing tiyang estri bongsa Aprikah, kasusra sampurnanipun dhaten gtembung enggris malah sapunika sampun kaleksanan angarang serat tembung Enggris punapa manawi tanah jawi ngriki, para arum saged anganggit rumpakan. Ananggapi patakenipun kakang puthut Astragumilang kamot pustakawarti ongka 47 menggah panjarwa kula ing ngandhap punika. Enggalna 2 gagekna, punika kajengipun sami, tembung patrap tandukipun beda, enggalna, tumanduk bongsa kengkenan alus kadosta enggal na aturane si anu, gagekna, tumanduk bongsa kengkenan kasar, lingga saking age, kadosta, gagekna gone jukuk srutu, nanging tembung gagekna punika sampun awis kasrambah ing para ageng, kangge para alit dene para agenglajeng ngagem tembung enggalna sadaya, rehning kajengipun sami dados katelah. Ngepung ajad paying megar, kul adereng angsal seserepan samasa sampun angsal saserepan badhe tumunten kula aturaken kakang puthut. Wirengan kaping 2 sapar warsa Je ongka 1822 Pun pulut. Candhakipun Darmalalana ongka 15 Akeh Ajar dhadhepok ing ngardi, parma kaeh cnadhi patilasan neng sukuning gunung kene, duk nguni obongipun kongsi mangkya pan maksih wingit endhang manis aturnya, punapa yen lampus ajar malebeng ing wongwa, kados pundit patrape duk aneneg candhi, ki ajar angandika. Pawartane janma kuna nguni, yen riarsa mekrate ki Ajar, saluhuring candhi gone, geni ngalad- alad murub kukus dupa raratus minging, ajar kang yun pralena, saksana anggebyur, mring pongwa kang ngalad-dalat kadang warga anjaga prapteng sawengi, dupi sireping wongwa. Kadang warga samya ana nitik awu kang neng saluhuring sela, yekti kacetha tilase, tapak apa kadulu, tapak buron kewan myang janmi, kang ing ngaran sampurna, tapak jroning awu, tapaking babayi nyata, yen ki Ajar sampurna nitis mring janmi, yen tapaking turongga. Miwah tapaking menda lan peksi, tatelane pan maksih kasasar, iku mangono patrape, Endhang Widati muwus lah 3
bakayu dulunen keksi, ing luhur sela kappa, dene nyamut-nyamut wau kang kangge lungguhan boten nyana bakyu bangkitprapteng ngriki, yen dulu luhurira. Bakyu sinten kang bangkit ngunggahi, upama keni nitih turongga, bakyu saiba senenge, widata lingira rum aneh temen dika bok adhi, sampun kang malih kuda, bangkita lumaku, janma kewala anyengka, megap-mgap napas mijil saking kuping, saben sajangkah rahyan. Jawi anitih kuda sembrani, kyai Ajar manis ngandikanya, anauga pawartane, wong kuna kang sumurup nguni gusti kanjeng sang mulki, kaping nem pakubana, duk minggah ing gunung, pinethuk titiyan kuda, dening tuwan Dhesengce ing ngampel nenggih,panegraning turongga. Kyai simbaranten kang wawangi, tinitihan prapteng Selakapa, ya kang katon dhuwur kae, widati nambungi sru, bab yu anehipun tan sipi, dene tawon ten kuda, bangkit manggah gunung, widata manis saurnya, boten aneh karana ingkang nitihi, musthikaning buwana. Kyai Ajar angandika aris bener iku kandhane widata, sakanang nitih yektine, maneh pawartanipun duk gusti ku ping nem jeng mulki, karsana mur lalana, mring gunung Rebabu, prapteng desa Candhilaras saluhuring pantaran ana sujanmi, Ki Thuthuk namanira. Janma sepuh kang wus kaki kaki, lagye ca denya adhangir kandhang, dupi myat jengmulki leren neng ngisoring pupundhak prapteng mangkya tilase maksih, angker wingit kalintang, winageran brukut neng kiduling candhilaras dupi cenglak angandika jeng sang mulki, eh sira iku sapa. Kaki dene sira prapteng nrgiki, kyai Thuthuk manis aturira, ulun karan anak bae, panengran kyai Thuthuk candhilaras ngandhap puniki, anenggih wisma amba, sitnen sang binagus panengran wisma paduka, dene raryan paduka ara mring pundit, jeng mulki angandika. Kyai ingsun arsa munggah redi, mangunbrata pamesuning cipta, pucaking Rebabu kiye, nanging sayah kalangkung, mongka taksih luhur tansipi, kithuthuk manis turnya, yen karsa sang bagus kawula gendhong mring pucak saudhune supadya aglis dumugi, jeng mulki angandika. Aneh temen dene sira kaki, pan wus tuwa apa sira kuwat ki Thuthuk manis ature, kencenging cipta ulun yen gendong paduka kuwawi,nging sanese paduka, ulun datan purun jeng mulki datan lenggana, gya ginendong prapteng pucaking ardi, tumurun prapteng sela. Mangkya ki Thuthuk prapteng samangkin saturune samya antuk sabda, ganjaran kongsi saprene, bumi de salestantun papadhane mau turanggi ki Thuthuk kuwatira, sabdane jeng prabu, umatur Endhang Widata, inggil pundi Rebabu kalawan Mrapi, ki Ajar angandika.taksih wonten candhakipun Endhang Pracimasana. Panjurung Wulang pandamelan Masang sekar mijil saking mlathi, supaya kaanggo, marang mitra kang ayun mring gawe,, supaya ngarti sabarang kardi, di titimriksani, rasane kang kasbut. Kasebut sekar mijil lan kinanthi mun gkinarya loro, kan gdhingin yen kinen nyambut gawe, gagaweyan ingkang bongsa margi, ageng miwah alit aywaninggal rukun. Rukuning Manawa nambut kardi, marga ingkang kanggo, tanah jawa mung papat warnane, nadyan dalan aneng jero nagri, ing dhusun myang sabin tegal gunung gunung. Dhingin rata kaping kalih resik ping telune atos pingpat asat menggah wijangane, tembung rata nora legok lekik miring padha miring, yen brunjul den runtut. Rukun kaping kalih aran resik gumrining tan koproh, siti pandhes sumeblak rupane, angler tas mensinaponan enjing, resiking kang margi, derukun png telu. Kang ing ngaran atos yen kacobi, ing ngambah kang ngabot wanteg paging tanana labete, ing ngambah anadyan bola-bali, ora dhekok gripis yen terang abluwuk. Dene rukun kang kapig pat margi, asat nora jeblog sanadyan lan kodanan sasore, sareng tingkas sumilak kang warih, tan katon tabeting, kalebaning ranu. Taksih wonten sambetipun Katedhak dening kula, Andong dhadhapan ===========. Andong dhadhapan sambetipun wulang punika mugi enggal kakintun Jurungarang. 4
Ongka 79 Setu Wage kaping 9 Mulud Je 1892 utawi kaping 1 Oktober 1892 Kauningana para maos sarehning dhawahing garebeg Mulud punika wotnen ing dinten Salasa ngajeng punika, pramila wedalipun serat bramartani kaunduraken wotnen ing dinten Kemis Jurungarang Surakarta Ungelipun sapindhah kagungan dalem gongsa sekati wotnen ing dinten Salasa sotnen ingkang kapengker punika, yen ing kala rumiyin salebetipun kagungan dalem gognsa sekati wau mungel sakalira bongsa ingakng manggen wonten kukubaning karaton dalem boten kenging anabuh gongsa, manawi wonten ingkan gpurun purun anabuh gongsa, punika kataman ing sapundhenda, gongipun dipun rampas ewa dene sanget pangungun kula teka kala ing dinten malem Rebo ing kampong cina pating jalegur swataning gongsa, ngantos bandhung tiga tiyang cina ingakng natap pradongga, boten wonten ingkang anaruwe, menggah lalampahan punika pancen sanget mesguling manah kula, dene prayantun ingkang kaparingan wewenang ingkang jeng parentah ananggulang tindak punika teka boten angleksanani ngrampas dhateng pun cina, manawi ajrih, ingkang kadamel ajrih punapa, punapa gadhah panginten cinapunika ewoning bongsa pethak ingakng anggeripun kasamekaken lan tedhak ing kusuma, o, sanes sandyan tedhaking kusuma ugi ta boten kenging ngrisak rurukunan nerajang walering karaton langkung malih pun cina witipun kanjeng gupremen namung kasamekaken kaliya tiyang bongsa Indiya, lo, leresipun rak kedah dipun larang, bonggn yen cina ngaken dereng sumerep angering jawi, gusti ratu kula boten kiran gkadarman sadaya laranganing karaton patrap utawi pangangggge, boten kalilan katrapaken dhateng tiyang pasisir monca nagari, awit angremahi dhateng tiyang ingkang kirang seserepan utawi kirang pamireng, wangsul pun cina, wiwit kala dereng kunjung anggenipun sampun manggen wonten kreteg gantung teka badhe anambuhi dhateng angering jawi. T.D. Leres kang mas ananging sinten ingkang lepat si cina punapa para kawogan, manawi Ngayogyakarta sadaya papacak awisaning nagari taksih katindakaken wah sami kenceng, kenging punapa ngriki teka sadaya nglenthar, sampun ingkang anarengi kagungan dalem gonsa sakaten mungel bilih malem Jumungah kemawon mongkowa wonten tiyagn anabuh gongsa, punika tamtu lajeng idpun pradata kemawon pramila inggih sanes mas kados ngriki kathah ingkang lembon. Jurungarang. Ombyokipun tiyang jaler estri, rare enem sepuh ingkang sami ningali ungelipun kagungan dalem sekaten wiwit mungel sapisan ngantos sapunika meh tanpa sela, wrahpranataning tiyang sasasedeyan samangke katata urut pinggir, anambahi wijang tata lampahipun tiyang ningali, ananging para taruna bangsaig gembelung kirang seneng, jalaran hem....rak ingggih sampun sami mirsa ta nun. Pethikan Praja Jepang anembung dhateng praja Itali, supados kakitnunaken tiyang ingkang saged damel balabag tosan badhe kakarsakaken damel beteng tosan wonten ing saganten supados bilih wonten baita mengsah dhateng ing ngriku ampun ngantos saged malebet menggah ingkang makaten wau, praja Itali ugi nyembadani, ing sawatawis ditnen saestu badhe dipun kintuni. Ing kitha Kristiyanson mentas kadhatengan bebaya latu ngantos angrisak ngrisakaken griya kathah griya ingkang kalebet endah wotnen 356 ingkang srina dados awu, dene griya sanesipun prasasat tanpa wicalan ingkan sirna dening latu wau, menggah kapitunan ingkang jalaran saking babaya wau kakarang gunggung19040000 rupiyah kathahipun. 1
Candhakipun Darmalalana ongka 16 Gunung Rebabu kalawan Mrapi, panjang miwah luhure Manawa, tikel Rebabu gedhene, muhana kacekipun sapucaking ardi pan maksih, thukulan rumput kathah, kayu agung-agung, marma sasukuning arga, etuk umbul akeh tirtane kang mili, matur endhagn widata. Kabar kawah sapucuking ardi, warna-warna punapa ta nyata, kyai ajar manis linge, ya bener kawahipun wijang-wijang aranireki, ana kawah wedelan tirta warna biru, ana kawah ransi sendhang, swaranira kpyarsa lir kendhang punika, ana kawah Si Rebab. Swara ngreronta lir rebab muni, ana kawah sikenong aranya, ngangkang lir kenong swarane, ana kawah Si Windu, iku tirta benerpribadi, ana kang banyu panas keh tunggale iku, ana kawah kasawrgan lon umatur endhang Widhata dhuh kyai, lo kok kawah sawargan. Kdos pundit nama sawargadi, kyai Ajar manis saurira, marmane swarga arane, kawah sajroing banyu, isen isen bangsanig peksi, mekrat gebyar ing kawah, angambang ing ranu, tinon nadya maksih gesang, nging temene ting karambang padha lalis sampurnaning dumadya. Endhang nabda punapa sayekti, sawarnane buron iber samya, yekti ing kawah enggene, ki ajar ngandika rum iku sapa wani ngecupi, kondha iki yektinya, tumular lu- ilu, wirayating kuna-kuna, anambungi endhang widata dhuh kyai, kawah kang warna-warna. Kenong rebab sadaya puniki, dene panengran kadya pradongga, sinten ta kang namakake, ki ajar ngandika rum mung kalantur ing nguni-uni, janmakang kuna-kuna, merit swaranipun purwaning dumadya swara, ulah ing tirta etuk kang saking siti, anatap garonggongan. Dadya ngumandhang swara kadyeki,kawah wedelan marmane karan mung merit banyu warnane, endhagn widata matur, dene tirta tan angkit sami, punapa darunanya, ki Ajar ling nya rum sakawiting tuk kayata, saka sela padhas miwah sakacuri, ana saka pelican. Iku beda-bedaning kang warih, panas anyep iwah warnanira, saka ing etuk wiwite, dene kawah sadarum tirtanira tan ana mili, mung ngembeng aneng kawah, lir tlaga dinulu, de kang mili mung sajuga, kawah windu iline dumadya kali, anjog ing ngetuk sanga. Endhang widati manis nambungi,lah bak ayu punapa andika, wus wrin tuk sanga wartane, , widata lingira rum, adhi dereng dhuh kados pundit, lan pundit leresira,myang kagunanipun widati manis lira, etuk sanga leresa sukuning ardi, Rebabu pernahira. Kidul kilen alaminya dadi, pakaulan janm asaking monca, kang wus dadya sawciptane, wonten sasmitanipun wusing siram karamas nli, nyekar kembang myang arta, neng telenging ngumbul lamun tondha tinarima, etukira mumpul lir umobing warih, lamun tan tinarima. Tirta tan owah mungkadi nguni, endhang widata lingnya: punapa, sampun akathah nyatane, widati lingira rum yen sampunna kathah kang yekti, mongka sata kawentara, widata umatur, kdos pndi kyai ajar, darunane etuk isarating janmi, ki ajar angandika. Kawruhana bener bae iki, etuk iku nguni patilasan resitiyasa pujane, denya brata mamesu, ana kono pinggiring kali, sakin gsruning kang brata, sedyane dumulur, de gone prapteng samangkya, kawruh ana janma kang padha nglakoni, winih pagandeling tyas. De sawindu etuk sanga iki,laku tumurun munggah ing jurang, singup luru genengane, mongka isaratipun kang mring etuk sanga angesthi, tan keni mampir dalan lan masthi lumaku, linarnagan anununggang, sewu lara seu papa kang nglakoni, pamrih mandhenging cipta. Taksih wonten candhakipun Endhang Pracimasana Ing kitha Nyuponlan ugi mentas kadhatengan babaya latu, watawis wotnen sadasa ewu tiyang ingakng sami manggih sangsara, sirna bandhanipun saha sirna griyanipun menggah kapitunan ingkang jalaran saking babaya wau kakarang 47400000 rupiyah kathahipun, saha wotnen greja engris tuwin kantor kantor ingkang sirna dados awu, sanalika kitha ing ngriku katingal mamring. Samangke ingkang dados gendering ngakatah ing nagari Enggris wotnen satunggiling tiyang estri bongsa Kapri ing nagari Leberiya, tanah Aprikah anama Martaris wanci 76 taun pnika kesah dhateng nagari Enggris gatosipun boten wonten malih namung sumedya sowan srinata dewi ing nagari Enggris awit sampun wiwit alit mila, ingkang dipun arsa-arsa namung kapengin sowan 2
srinata dewi, ing samangke saweg saged kalampahan anggenipun nyalengi yatra laminipun 50 taun punika kadamel amragadi barang ingkang badh ekaunjukaken srinata dewi wau, awarni singeb sutra damelanipun piyambak. Ing kitha Nubi tuwin ing Sudhan kalebet jajahaning tanah Aprikah, wotnen tutuwuhan uwit kuliting who ipun pating caromplong, anehipun bilh kanginan woh wau lajeng anyabawa kados tiyang singsot utawi nyuling, ing kitha barbadhos uwit punika bilih kanginan sabawanipun kamireng arum amanis amawa lagu, ign wanci dalu bilih wotnen angina saestu lajeng anyabawa angrangin saha anganyut anyut manah, ing kitha Nubi tuwin Sudhan tutuwuhan makaten wau anggenipun yabawa boten jalaran saking kulita who ingkang pating caromplong, mengggah belonging uwit wau jalaran dipun ureking dening sato ing kapinastan genting dupi manak, sareng anak-anakipun sampun sami ageng, lenging sato getning wau lajeng dipun tilar malompong, pating caromplong, samongsa bolongan wau katarajang ing angina lajeng anyabawa kados ungeling singsot utawi suling. Satunggiling nyonyah kumidhi ing tanah Eropah, ingkang sakalangkugn dening kasusra kawentaripun awit anggening sae suwaranipun ngantos manawi anyuwanten manut laguning gendhing, punika sakalangkung adamel kasmaraning para tiyang, dene remenanipun adamel gawok inggih punika, kadosta ing mangke angingah sawer mawi dipun kalungi emas pinatik in Gretna, sawer wau tansah kikinthil dhateng nyonyah wau ing sapurug-purugipun kados sagawon kikithil ingbendranipun nyonyah wau sakedhap sugih sakedhap malarat ing dalem sadalu kemawon saged angsal kautnungan kethen rupiyah, yatra samanten kathahipun wau inggih katelasaken ing sawatawis ditnen kemawon kadanakaken dhateng para papa, saha kadamel amaragadi rerengganing busana kanggenipun bilh amarengi mai gebyaring sosotya ingkang inatik ing busana prasasat ambalerengi, samongsa sampun telas inggih lajegn main malih, tumutnen angsal yatra kethen rupiyah malih, makaten salaminipun. Ing Sumenep wotnen tiyagn gadhah anak medal kembar, dene ingkang anggumunaken awit bayi wau dhempet awaking rare kakalih punika gandheng dados satunggal ing samangke rare dhempet wau sampun kabekta dhateng Surabaya wotnening ngriku lajeng katontonaken tiyang satunggal sadasa sen sanesipun bongsa waragadipun satangsul menggah titiyang ingkang sami aningali lampahipun aselur. Panjurung Sambetipun wulang pandamelan Pamijal mabusananing margi, sakawan kang kanggo, dhingin tanggul tulus ping kalihe, kaping tiga simpanganning janmi,myang bucalan warih, dene kaping catur. Rattan ingakgn kambah glindhing-glindhing, glinding ingkang momot momot gramen lir grobag lan keser, tuwin kapal ingkang den momoti, kudu ngambah pinggir, dadi siji kumpul. Yen wus genah pamardining margi, kang garab kang kanggo, katnunjagi sabab berisake, kumpulira mugn wolungprakawis dhingin away kongsi, kasep risakipun. Kaping kalih kajagiya kongsi, kadrojoging jawoh, amring ngrisakaken kalen kalen, sabab kirang bcalaning warih, mrih tuntassing regi, yen sumbang kang dlanggung. Ping tiga yen rattan dhudhuk redi, asring asring lorot, ngurugi mring margi gone lengser,kaping pat yen rattan celak kali, tuwin margi inggil sababe kajunjung. Iu asring gempal abab margi, siti dereng nyokot, tuwin kasingen mila kreeblengser, ping gangsal Manawa mangun margi, yen prentah tan titi, garape kaliru. Kaping nenem risaking kang margi, krubuhan kekayon ping pitu yen tanggul tan eleren utawa katunjang kebo sapi, kewan sasamining, kang tarung tas ucul. Taksih wonten sambetipun Katedhak dening Andongdhadhapan 3
Waluyan kasweng: sang Jaka Pekik Kagyating tyas duk tumanggap gali gmpen temah manolih wuri, keneng rarras rasmanarum lwir riris tirta ganda, mamer dudres mring minging mameleg kalbu, mamba manuareng Kenya, gung Kenya sang Jaka Pekik. Tuhu laksmana widhanda, kula lngling sakalwir lwir tanpa ngling, lamun ng ngirdya wulangun mangkin mancula warna, aisilih pulunan sang jaka bagus kantuk kentering ngastara, karantan sru mangentasi. Kosin kasreging sarasa, kambuh kombul jumedhul ngintetepi, tepining samodra rum rumembe rumabasa, ring driya gung: manrepudya ambawestu, kadya sad pangengudyana, mangisep mrih madu garing. Rumesepe meting rahsa sarahsa geng mirasa ngarasani dhuh sumira sang mrih lulut lumebet mulek nal, lwir gung gadhung pa,bodhet pambundhetipun mamudharing kawidhengan dhuh mitra langkung kapundhi. Pan sanget ebyarsanin gtyas nadyan nganing wreksa sring ing masatri katrahaning labuh catur, tarutrena tumrana, angalilir, kan glatanglulesah alum katresan lukiteng tama, tumameng marta martini. Dene sang sumitra karsa, anaruwe ring ngatur kula yakti, leres lepat pan kasebut binatar wonten kabar, bramartani ongka, 77 magnkaten esthining manah, kang kapusthi cipta bening. Iman sampun kawnga wawnganing budhi, rising pinapis mangkaten reh katinamtu, pamusthiyaning patrap trapsilaning sarira miwah ing wuwus winawas prapteng wasana wosing wasita linuri. Ywa lalusing lar silarja kaarjaning tindak tumrap sasami, sampun kuciw ing semu, komuming tyas kotama, ywana makne myang tinaman datan masgul tan manglem lenging ranggana, tangeh lamun getas budi. Budiman saksi aksama, saksi nin gtyas kotama, martweng kapti, nahenta: maluyeng ngayun bab tembung pajampuha, miwah tembung pamesikati ing dangu, lan lingganing pasanggrahan kula wangsuli sakedhik. 1. menggah panjarwa kula tembung Pajampua, gumitra amastani, sampun leres, sanet suka sukur kula, prasasat manggih, 2. bab tembung pamesikati, kauningana, rumiyin kula sampun prasaja bilih sepen mawaton muhung saking pamiyagah, amargi kula boten gadhah serat cekel dados kirang terang pangrarap kula, kala smanten panjenenganiun ram akyageng Jurungarang lajeng maringaken serat cekel drig kadhawahan nimbang saha ngraras saraosing tembung pamesikati, awit ing ngriku wonten sasorah tegesing tembung wau sareng sampun terang pangraras kula, sang saya galura teges kang kasebut ing serat ngriku,nadyan pamiyagah kula piyambak ugi taksih nalisir sakedhik menggah kang pinangih ing budi kula, tembung papesikati wau sampun rura, awit sampun lintakupara, tetela leresipun mangkaten, adaya mamesikadhi, mring wawayangan la sun katiban bindi, ddos terangipun magnkaten, mamesi, kati,leresipun kadhi prang, manggarbaning gagaman, rehning wisesa ulung, pikajengipun anggamani, kadhi, kaya, upama, mrang, pananduking gagaman kang bongsa lungid, inggih punika dadamel kang dede gebag, wayangan, layangan, dados para kurawa nggenipun dukkagen dadamel kang dede gabag, wayangan,layangan, dados par akurawa nggenipun dukaken dadamel dhten gsang pindha warta, saengga anggamani layangan, ene tembung lamun katiban bindi sapiturutipun sampun ngocapaken bilih dadamel ageng, prandosipun inggih tangeh migunanana, wantuning pamanusmala wande, ananging panjarwa kula kaping kalih punika, rikala samanten dereng kula gelaraken ing bramartani, pancen badhe cawisn bilih katerangaken malih dhateng kang gadhah pitangledan lah suwawi lajeng kararasa tembung ipun ning sert cekel sampun memper punapa dereng, bilih sampun demperi (dadak yambut tembung dhaeng kauman) alkamdulilah, wondene saweneh ing serat wonten kang mudel sadaya pan maksih dadi, mring wawayangan lamu katiban bindhi,lah dalah, saya angsal saksi, tetep bilih tembung, sampun basah, inggih boten cun, larak dados rehning pamanggih papanggiyan mongka wotnen para sarjana karsa dhanganaken maancah manceni, pamanggih kula punika, kalayan terang jerenganing jarwa, ah saiba nunten abingah ing manah kula, boten pisan dados sarengat, mandar badhe pajeng maguru pisan sasat untung, boten lamis nun ical pipindhanipun, sumongga kararasaa, ewadene 4 leresipun mrang
3. bab tembung sanggrahan, kauningana, nalika kula ngalewang, sampun weningi upami peken kemawon, menggah bab katranganing dunungin tembung, saingga sampun sigeg, kantun sami ngudi lingganipun, samasa wonten sarjana karsa jamedi jegreg lajeng kanggeg dening lingganipun lejemipun saingga badhe sigeg malih mila kla batos ngesula eya talah dharasarjana, beksebul padha tahan tambah kathik dalah jengandika kok inggih mangkaten teka sidhempremranem larak ewed nggen kula mastani, mongka pamanggih kulanugrahaning kawruh punika, bilih lajeng dados warah, bili sampun pencar wangsul dados kawruh malih, mila kula lajeng boten etang leres lepat kamipurun nurun sawontening budi kula, wekasan jeng ngandika sriyos bilih pinijang princinipun raka jengandika kicantrik boten geceg bilih mangkaten dados geseh ingpamanggih mila boten kula wangsuling panji, mindhak namung dhangir dhedheran wiji karathok pedah punapa, cekakipun raka jengandika kicantrik kemawon lajegn karsa amudhari bebondhoting budhi, sanget pangajap kula, ngundang kaum ta sampun. Cinariring kadilaya kaping 7 mulut Je sangkala sura, pamudhar sumongga sariraning kyai Cantrik Widyakamawa. Waluyan dhateng Sumitra Kramaleya O iyah, kok kados wulu ayam nun punika punapa, bok inggih sampun ninggili-ninggil neh, kula sampun predheg badhe dhawah mawon kok nunten sampeyan dhunaken lo, la kaliyan mindhak punapa, mangke rak dipun e....para sarjana kang dereng sujana, tur mamaha: mangumpak sampeyan ingngabyantaraning kyai bramartani wau, la rak mindhak dados sangkala, inggih boten nun Tuhudamakumawi, widyakamawa. Raden manon bawa, pandangu sampeyan bab dhapuring toya, kula boten saged ngaturi katrangan awit saupami kula wangsulana panjang, sampeyan mangsuli bunder, sabab kla merit saking kali, sampeyan merit saking sumur, utawi suwakan lucon lo, Adhi Jaka Pekik bab tembung Sanggrahan panjarwanipun sang widya kamawa lepat panjarwa sampeyan inggih lepat awit manawi kula merit Wordhenboek anggitanipun suwargi Prpesor T. Rordha, ingkang kacithak kal ataun 1875 Sanggrahan punika lingganipun saking Sanggrhaa, mila boten langkugn kla namungnyumanggakaken par saged Cantrik Janaloka 5
Ongka 80 Kemis Wage kaping 14 Mulud Je 1822 utawi kaping 6 Oktober 1892 Surakarta Kala Senen enjing wanci jam satengah wolu ing kampong Kebalen iringan kampong Ngadiwijayan wonten griya kabesmen cacah wuwung telas griya wolu, sadaya sami payon sirap menggah jalaranipun wonten tiyang ewed angratengi, katilar amendhet toya sareng wangsul latu sampun maremen amulet mulat inggih ing masa punika benteripun anglangkungi, katemahanipun sadaya payon garing sanget pramila maremenipun latu inggih anggigirisi, lakar ing sakawit angina angidid rahayu nunten lajeng sumeleh, kalampahan para tandang saged anandukaken sanjata pitulung, pramila boten dangu latu lajeng sirep, menggah para ageng ingkang sami rawuh anguningani, kanjeng tuwan asisten residhen kanjeng rahaden adipati kadherekaken bopati pulisi Kintunan Sampun kawan ditnen punika, kinten wanci tabuh 5 sotnen kula nuju ningali sekaten saeng dumugi ing Gladhag kula sumerep tiyang rubung-rubung wonten kidul beteng, kula amratitisaken jebulipun tiyang estri wanci 15 taun pejah mrekungkung wonten salebeting jagang, menggah jalaranipun kula boten saged angsal titik makaten nugi sangkanipun tiyang wau inggih boten wonten ingkang saged pratela. Kintunan Nalika malem Garebeg wanci jam nem sotnen wonten tiyang dhusun titiga sami anyelaki kagungan dalem mariyem kiyai Poncawora, kados inggih sami badhe angrangkul mariyem wau, awit pamujari ngakathah, sinten ingkang canglungipun saged anyakepi, punika tamtu saged wayuh nyah cina pitu, lah kados pundita: punapa punika boten amenginaken boten antawis dangu woten prajurit dhateng anyajeni pun mariyem punika tiyang wau sami dipun awisi, kados inggih radi kadangon anggening nguculi kanthongipun awit sanadyan sami titiyang dhusun ananging radi atos katemahanipun den prajurit bramantya, jajabang mawi ngawi ngapadoning lathi kumedud wah si prajurit anggening anyongkoli ambingahi, kesahipun saking ngriku tiyang ingkang dipun songkoli wau, dipun baying karekancanipun dene dumugi ing pondhokipun eled kali jam anemahi pejah, lah kados pundit mas den prajurit sapnika, tiyang ugal-ugal calunthangan makaten embok sampun sanget sanget manawi ijengandika pancen winenangaken angawisi, rak inggih namung kendel samanten kemawon rak boten winenangaken anyawiyah-wiyah dhaten gtiyang, ananging manawi wonten tiyang talotok medal yatranipun teka saregep temen anggen ijengandika amapanaken tiyang wau, punika sanadyan anerak kawawaler andika. Pramila pangarsa-arsa ing ngakathah mugi parentah angudi akacepengipun prajurit wau, nunten kapatrapan sapudhendhaning sang nata ingkang mantesi ing kalepatanipun sarta supados dados tuladhanipun para prajurit sanesipun pancen emeh sadaya kemawon sok calunthangan ugal- ugalan kilap manawi wonten babaya ageng punapa inggih sami mahabegsura Kintunan. Ing mangke wedalipun paring dalem arta salawat dhateng para kaji, pangedumipun wonten tanggal sawelas ing wanci enjing saderengipun bakda, mulud punika kapara kaji ingkang sami nyadhong paring dalem salawat wau gunggung 894........ Candhakipun Darmalalana ongka 17 Kena apa syangyang mahasuci, nora nembadani kang nang kana, apa tan adil yektine, marma gaduging kayun saking pandheng pendhanging puji, endhanging baratira, kawat telegrap iku, pamandhenge mrene-mrana, endi kantor tan sulaya patrapneki, lakuning kang kintaka. Upama kawat saka Batawi, mring Samarang kang asug pawarta, keh ing kantor menga kabeh, tulis uga sinebut kacek ingkang tan wajib tampi, tan kena anuruna, mugn wajibe weruh, iku Endhang kawruhana, , saka mantheng pinetha pandhaning puji, kana-kene kacetha. Jangji kantor kabeh bae 1
sami, menga siji iya kabeh menga, tutup siji tutup kabeh, pasemon iku parlu, rasakena kang kongsi yakin mrih ayuwa ngongka ongka, pangandel mring wujud iku enthang semang-semang, kena uga darbeke wong tuna budi, mangkono gadugira. Endhang widata umatur aris kiyai ulun myarsa pawarta, ardi rebabu pucake, leres kilen tumurun wonten guwa susuh ing angina kyai kalamun nyata, yen mangkaten lugu, kang ing ngupaya sang sena, duk pruita, pituduhing dronaresi, ki ajar angandika. Kawruhan ta kang susuh ing angina pucak rebabu sanyata ana, angidit malegsswarane, dene gone kasebut guwa aran susuh ing angina kalanturing pocapan janma kuna gunung, wujud pipiridanira, ana guwa gronggongan amuleg angina away kajeng rom tompa. Sumurupa wawadine iki, jroning garonggongan iku ana, tirta mili sajatine, ananing angina iku, saka ulah ing tirta mili, dadya kang sami rana, muleg siyang dalu, dene ta sang bratasena, wawarahe dhanghyang Drona sang ngaresi, pasemon kawruhanta. Endhangwidta umatur aris kyai punika peksi punapa, awarna warna wujude, kathahipun kalangkung, tanah ngare ulun dereng prin myang tanah wana-wana beda lawan gunung, kyai Ajar angandika, akeh banget cacahe kan gpeksi-peksi, kang sira during pikad. Sun kandhani cacah ingkang peksi, waspadakna solah warnanira, lan unine dhewe-dhewe, bidho prenjak lan wolung, gagak engkak gemak kadhasih, deruk jalak alap-alap gropak kriyak kutuk banyon kuniran tawonan platuk bawang sriti tuhu kolik pleci, jegug gogik jaranan. Dhecu kadhal lan grija cenginging, kratonan puter jeguk baliya, bangkongan paung lan bungkrek kathik joan lan enuk podhang cocak gedhadha benggi, matur endhang widata, paksi mijegug warnine kados punapa, lon ngandika ajar iku saka uni, lir jeguging srenggala. Manuk goprak lan Baliya ugi, aran kagawa saka uninya, kratonan saka wujude, kuning meles tur bagus myang kuniran rupane kuning, pleci miwah kadhalan saking solahipun umatur endhang widata, ing pareden baron punapa kang maksih, dene datan katingal. Kyai ajar angandika aris satemene buron maksih kathah, bajing jlarang pereng celeng, landhak trenggiling lutung kidang macan menjangan maksih, kethek lan walang kappa, arang katonipun kalamun tan ingngupaya, kang adhakan kethek lutung lawad bajing, widati aturira. Dhuh kiyai kula anyelani, duk neng pucak caca ingkang sela, awarni-warni wujude, kuning pethak lan biru, wastanipun sela punapi, ki ajar angandika, semu kuning iku, galeh semuraning sela, ingkang biru watu gempur ingkang putih, kanga ran watu lintang. Watu kambang ingkang moncawarni, watu kumlasa ing temlan beras watu kapur saurute, widata mesem muwus punapa ta andika adi, kapengin dados jlagra, Tanya kehing watu, widati manis lingira, gih bakayu benjang dika wekas kijing, pringgen punapa umpak Taksih wonten candhakpun Endhang Pracimasana. Tiyang jaler nami Kerta Semita, kinten wanci 30 taun griya kampong Lengkongan (Sukaharja) nalika dinten Rebo Legi kaping 27 September 1892 jam 9 enjing, nedha pohung godhogan saweg sakedhik karaos pait boten kalajengaken panedhanipun ing ngriku Keta Semita karaos badhe bebucal awit mules wetengipun kalajeng dados sakit tansah ambebucal kemawon sareng dintenipun kemis enjing wanci jam 9 kerta Semita murca jiwanipun dumugi ing janji anggenipun tumitah wonten ing donya, lah saiba kagetipun para waris dhuh teka gampil temen jalaraning gesang dumugi pejah punika sewu boten nyana Kintunan Kala dinten Kemis kaping 29 September ingkang kapengker punika, wanci jam 9 dalu, griyanipun Mat Nawi ing dhusun Gonong (Sukaarja) brastharinabaseng dening Sanghyang Brahma, etang wuwung telas griya 3 menggah ingkang dados jalaranipun bok Mat Nawi abdhe olah-olah, mendhet latu medal sacelakingkandhangipun maesa, boten sumerep bilih latu wau wonten ingkang mampir dhateng kandhang, sumerep sumerep latu sampun angrebda, boten kenging dipun tanggulangi, ngantos maraman dhaen ggriya, sarehning kandhang wau dipun pathoki santosa, dados boten saged angedalaken maesanipunt umunten katemahan maesa, 4 iji, 2
mateng sadaya, mila pun Mat Nawi jaler estri sanadyan manggih kasusahan ewadene angsal aremarem gadho dhendheng satuwukipun kantun pados bumbu kemawon Kintunan Menggah kasenenganipun para jalu ingkang ningali dhateng sekatenan ing wulan Mulud punika, kajawi anggenipun suksukan akaliyan para wanita bangsaning pinanter angogleng netya, wonten malih ingkang andadosaken kasukakakanipun saaseming manah, inggih punika anyawang para gusti kanjeng pangeran putra dalem ingkang sami karsa tedhak amariksani, menggah wujud tuwin ingkang ngagem punika pasangipun sakalangkung anggenipun damel kayunyun langkung malih panjenengan dalem kanjen ggustipangeran adipati anom amangkunagara manawi nuju karsa anigali, jaler estri ingkang badhe nyawang nantos rebat dhusung salang tunjang andadosaken oregipun ing sekatenan ingkang makaten wau sampun layak kemawon amargi manawi cinondra kanta minongka panuksmanipun para kanayaning kakung duk ing jaman purwa. Ing mangke saking kaparengipun kanjeng parentah ageng nagari, sinten ingkang nganggrak lampah panerak sarta kadurjanan ngantos rambah-rambah anelakaken tataberenipun mawi kaparingan tondha panarimah awarni ganjaran arta saka parengipun nagari, ingkang mangkaten wau amikantuki, amargi saged angencengaken dhateng lampahiing pulisi. ing busana sarta pantes sambadanipun akaliyan Pethikan Kala kaping 13 September ingkang kapengekr punika kanjeng tuwan Usbanse inspekturing padamelan pos tuwin telegrap ing Batawi, andadar kasagedanipun para rare ingkang sami sinau anindakaken pirantos telegrap rare rare wau sasampuning kagalih cekap ing kasagedanipun lajeng sami kakarsakaken dados panulung anindakaken padamelan telegrap saha kapernah ing panggenan kados ingkang kasebut ing ngandhap punika. 1. Raden mas Amijaya ing Surakarta 2. Salikin ing Surakarta 3. Murawa ing Kendhal 4. Ahmad ing Banru 5. Yusup ing Surabaya 6. Wongsataruna ing Carebon 7. Anwar ing Samarang 8. Semiyun ing Samarang 9. Mukamad Ali ing Padhang 10. Raden Amat ing Surabaya Nyonyah Klerek ing kitha Roterdham kalebet ewoning bongsa luhur, sampun lami anampeni tondha kaurmatan saking kanjeng Sultan ing Turki, awarni bitang ingkang winastan Sangpakat saweg nembe punika tiyang sumerep bilih panjenenganipun nyonyah wau ngasta tondha kaurmatan. Sampun sok ambebeda kawan punika tututa kados punapa bilih dipun bebeda inggih lajeng galak supe dhateng ingkang makani saben dinten dereng lami ing ngayogya wonten satunggiling rare ap bebeda maesa, sakalangkugn juwet pambedanipun temahan pun maesa tuwuh gambiranipun pun rare lajengdipun sundhang saha dipun undha-undha, ngantos anemahi pejah. Ing kitha Paris wonten satunggiling tiyang Yahudi anama Baron Dhe aber padamelanipun anganakaken arta, dereng lami anggenipun tilar donya kalaya nanilar arta kawandasa yuta rupiyah. Panjurung 3
Sambetanipun wulang pandamelan Kaping wolu katrajang ing nglindhing, glindingan kang minggok kreta grobag kangngajari nembe, mung punika amaning kang margi, yen sampun kajagi, temtu awet bagus. Keh ing rattan ing kang tan praygi, sakawan kacriyos dhingin water sabab mereng mereng, ping ro kambahan dadeken sakit sabab kirang apik dene kaping telu. Reged sruwarnaning kang margi, kasangeten awon ping sakawan kerep ngagetake, sabab risak naming tan kaeksi, kajaga ywa nganti, kaya kang kasebut. Lan malihe yen anglaras margi, mrihleres tan minggok mawa rukun sakawan kathahe, ingang dhingin duk amasang anjir, kang leres kang titis mrih lempeng kang tanggul. Lan ukuren wiyaring kang margi, away kanti keron tebih celak kang sami wiyare, lan sipate away medhang miring, kenceng laras radin de ping kalihipun. Arah-arahen ywa kongsi rugi, angrisak kekayon kayu ingkang temtu keh kasile, tuwin nrajang griya myang liyaning, rukun kaping katri, benjing garapipun. Away kongsi nrajang parang curi, myang sela geng manggon tuwin leres wujuding kang lepen andadyakeken reksanin gkardi, gantya kang winarni, rukun kaping catur. Kaarah aleresing kang margi, biswa parek dhukoh, aja nglangut ngambah alas bae, kabudiya mrih bisaning margi, urut pinggir desi, sokur tengah dhusun. Ning bab nglaras kang ngati-ati, during ing kalakon kang kaprenah tingaling nganjire, gya kapriksa janma ganti-ganti, Manawa wus pesthi, garape kaendum Taksih wonten sambetipun Katedhak dening Andhong Dhadhapan. Waluyan kang sampu sidyasidhana Menggah wangsulan sampeyan ing Bramartani ongka 77 saraos paring katrangan panyuwun kula barkah saserepan bab patitising panyerat tembung, 5 prakawis grana, gunawan suci, arta, yatra, amirid wawaton saking paramasastra, ingkang sampun winulangaken ing sampeyan wonten pacrabakan ing baron kados ing ngandhap punika. 1. panyerating tembung grana, amirid paramasastra, bab wawenanging na murdha, wontening ingkang kaserat ga ga, ananging sarehning ga karaketan ing cakra, kedah kaserat grana, manawi waton sanesipun para sastra, among kaserat grana. panyerating tembung gunawan mired kawotenaning paramasastra kados nginggil inggih kedah kaserat gunawan, manawi waton sanesipun paramasastra, kaserat gunawan, kajawi nama. 2. 3. panyert tembung suci, sapeya nmratelakaken sadaya waton gajegipun namung suci, wonten saweneh tiyang nyerat suksci, utawi suci, nanging sampeyan dereng sumerep kajengipun malah mundhut katrangan kapiri saking punapa tegesipun. 4. panyerating tembung arta, manawi mired paramasastra, wawenanging, ta, nal paprana wonten ing wingking, manawi aksara purwaning lingga karaketan sandhangan layer, panyeratipun kedah artta, waton sanesipun namung arta. 5. wontening tembung arta lan yatra, kangge namaning uwang, sampeyan mratelakaken bilih dereng saget anggayuh, punapa dene ing tembung malajeng, manawi, manawi mastani tiyang sugih, katembungaken artawan, asaratawahana, teka bote kaya kaayasa, kula sampeyan purih nerangaken piyambak menggah ingkang dados pathokaning kasusastran jawi, sakin gpamanggih sampeyan kados ingkang kasebut ing paramasastra: (a) winastan sutra, tegesipun piwingidaning ngaksara kaliyan swara (i) aksara, tegesipun awakawakaning lalandhep (e) sastra, tegesipun satunggalin glalandhep, namung, (o) swara, tegesipun ungel (o) nung swara, tegesipun utamining ungel kados dene kumandhang, utawi tatabuhan inggih punika pepaking pasandhanganipun aksara sadaya, awit aksara punika, sagedipun mungel kalayan sasandhangan, wasana sampeyan anyurahaken dhateng kula leres lepatipun. 4 6.
Dhuh sang empu, bilih mangkaten karsa sampeyan, o la beak anenun, aluhung sampeyan baron baron sakolah, wangsul kula, sakolah cara, mlajeng wonten wlandi malih inggiya, jawi kimawon boten ajar, saged kula nata sastra: damel ukara sawatawis wau, muhung lelantaran saking wurukinggu lan barkahipun kyageng bramartani, sestu nun, mila sadaya morah sampeyan kang mawi sastra wlandi, kadosta artawan, kaya, angkawindha, amungkula serat jawi kemawon, awit kula boten saged nyerat cara mlajeng, mongka tembungartawan tembung mlajeng, tembungipun kawipunapa boten wonten Supudya, punika tembung punapa, kula ugi dereng sumerep, mngakten malih menggah katrangan kang kasebut nginggil sadaya wau punika kula inggih boten saged mastani leres lepatipun awit boten gadhah waton among ngaturaken kang pinanggih ing budi kulapiyambak gadukipun saweg kados ngandhap punika: 1. kadosta tembung grana, kaserat Grana, kados-kados dereng rujuk 2. kadosta tembung gunawa kaserat Gunawan kados-kados dereng rujuk 3. kadosta tembung suci kaserat suksci, rehnin gsampeyan sampun presa dereng sumerep kajeng saha tegesipun inggih sampun. 4. kadosta tembung arta, kaserat arta, kados inggih sampu rujuk, ananging 5. kadosta tembung arta lan, yatra, kangge namaning nguwang, rehning sampeyan sampun prasaja bilih dereng saged gayuh, inggih sampun. 6. menggah pathokaning kasusastran jawi, ingkang tinengran a, i, e, o, u, kados inggih sampun rujuk, among ingkang kula dereng rujuk kimawon mugi kaparenga galih katranganipun malih, sampun katanggelan sangempu paring piwulanging panerat ingkang leres sarta patitis, supados dados satutuladanipun ingkang kasdu ulah kasusaastran jawi tulen punggung kados kula, e la kaget aku, tak arani konca seje praja, jebule mitra gendreh pangrukmi hyah nun kok mawi mintip-mintip karo stamunah, ah mongga talajeng lsawiyar ja nun kok lami nggen sampeyan nandon raras angalanapraja, angsal-angsalipun punap, mongga nun kula segah saosan kula kang dhateng empu sidyasidhana, gajeg rumiyin sampun salong kula saosaken ing ngrsa sampeyan ing mangke kula wewahi bumbu sawatawis supados mindhak eca, lah smongga kakedhapana malih sekedhap, e hem lo sapa dhehem kuwi, e jebul kyai Cantrik gujengan loseh, mongga ta lajeng mawon teka pasang yogi sanget punapa sampun patembayan kaliyan kang rayi she gendreh, kaleresan supata taksih cumawis mongga lajeng karaosna segah kula gentos, dados rukun, sukur para sarjana ingkang sami lenggah ing pasamoan kasdu angedhapi raosing supata kula sawontenipuntiyang langip kados punapa kemawon lega bingah ing manah kula nadyan telas sadaya malah sanet suka sukur kula, gen kula kangelan boten ical wasana sanget pangajaping manah kula. Kadilaya cinariping, 7 Mulud Je sangkala mudya, sumongga sakaliyan esthining manah Kula Widyakamawa. 5
Ongka 81 Setu Legi kaping 16 Muud Je 1822, utawi kaping 8 Oktober 1892 Surakarta Pandamelipun margi pakampungan katingal uyeg para kumisi kathah ingakg grejegan akaliyan ingkang griyanipun kaleres katrajang, ingkang makaten wau bokmanawi saking kirang sagedipuningkang kapilih dados kumisi dening para kabupaten amargi luru ingkapancan tanpa damel kawiyaraken inggih dipun dhawuhi ngelar, wahgek nrajang griya sasaminipun ingkang sampun santosa, mila ingkang ngatos-atos lo mas kumisi, sampun ngnatos sulaya akaliyan kaparengipun nagari, kanjeng parentah ageng punika ingkang dipun akah rak among ingkang andadosaken prayogining kathah, sok damel monggga,kalihan malih manawi nampeni dhawah punika la embok ing kadumeling pratitis sarta bilih anindakaken kawogan sampeyan mas la embok inggih sampun sok saemper kados ambingahi, namung kanggenipun kapasang yogi, saged anemu kucing. Kanjeng parentah ageng anggenipun angawonteni pranata, ingkang murih tata arjaning nagari sampun boten kikirangan ananging ing saestunipun ingkang kesangeten boten ambiyantoni punika para kawogan punapa malih para babau, mila kula ngosikaken nun boksampun lembon sanget sanget neh, kadosta yatra ting yen ta dipun tanjakna ing saleresipun kados kados boten wonten spakampungan peteng. Ing mangke saben dalu gandanipun sekar bangah umrik angambar malih, lah punika pasemonipun punapa mas pulisi, yen sampeyan katambuhana inggih punika pasemonipun para waranggana, ingkang asring ngambara ing wanci dalu, ing mangke kumebul malih saenggen- enggen punapa jalaranipun boten sampeyan cepeng kaladosaken dhateng panggenanipun balemarta. sampeyan konca ngandhap sampun Nalika dinten Kemis sonten kinten wanci jam ½ 6 wonten kapal ucul saking kidul prapatan gemblegan mlajeng mangetan dumadakan dumugi ngajeng patrolan kawandasan lapaking pun dhawah, kapal saya gambira, trus mangetan lumebet dhateng dalemipun raden ngabei...Ja...ya,,, mongka ngriku kangge kambengan jemparingan wah saweg nedhenging rame-ramenipun kapal kranjingan lajeng narajang para jemparing temahan kagegeran danawa sami pating billing, dene jemparing sarta plangkaning jemparing kathah ingkang sami risak tujunipun wonten danawa satungggal ingkang ambeg sura panggah, kapal lajeng kacepeng ceg kacancang wit nongka set, dene ingkang tanggungan kapal wau wartosipun dara: ma, anggenipun ucul wau boten pinuju dipun karung ananging dipun titihi kages tegar, dados rujak sedhengah dhengah, dara dawah lumah lumah, kapal lumajeng akajeng-kajengipun piyambak rahajeng boten narajang tiyang langkung. Kintunan Pethikan Satunggiling walandi ing Surabaya gadhah sakit untu, awit saking b oten betah anggenipun angraosaken sakitipun untu wau kalampahan dipun cethilaken dhateng mestri Jalaran sakin gpunika tuwan wau lajeng kacandhak sakit mripat, sampun dipun tampeni dening mestri pinten pinten maksa boten saged waluya, malah mripatipun kalih pisan dados wuta, lah punika dados pangetnget-enget mugi para mitra kula sampun kendel-kendel anyethilaken untu bokmanawi badhe makaten kadadosanipun. Candhakpun Darmalalana ongka 18 Cobi mangke kula Tanya malih, yekti condhong bakyu jengandika, kiyai pinten cacahe, pisang kenthang lawan kkul kyai ajar ngandika aris yen kenthang warna lima, jero bruwang iku, sabrang ireng kenthang gundha, de kang becik utawa gedhe pribadi, kenthang jero namanya. Kendhang gundhang ireng cilik cilik, lawan gonyeh dene kenthang bruwang, sedheng ora pati gedhe, cacah ing kobis iku, lemes ireng genjah lan malih, jero kangbangkit ninggan kobis lemes iku, umatur 1
endhang widta, lah kiyai dene pakis warni-warni, namanipun punapa. Kyai Ajar angandika aris ingkang gedhe dhewe pakis galar, iku kang kanggo uwite, pinardide wong gunung, karya cagak wis mane sami, lir jarring awetira, salawase kukuh, de kang andhap aranira, kis kalam jangga, lutung pakis bajing, pakis katul ranira. De pupuse gagodhonging pakis iku kena kaanggo janganan endhang wruha sajatine, sakeh ing pakisiku, datan kembang datan who pentil prandene thukulira, ngrembaka ngrembuyung, lah coba badhe nen padha, apa darunane bisa thukul iki, matur endhang widata. Uwoh sukun datan mawa isi, thuthukulan saking oyotira, endhag widati ature, malih upaminipun uwit cocor bebek kiyai, thukul saking ronira, mrajak angrembuyung, pundit kang memper punika, kyai Ajar ngandika kabeh e sisip kathukulan kawruhan ta. Lulugut kang aneneg papah iki, yen kanginan sumebar angambar, marma marajak thukule, iku timabgnanipun lah dulunen uwit waringin wit gedhe nyrekakah, godhonge ngrembyuyung, ewon woe apa pandhan noranana janma ingkang sudi methik sayekti pantog tuwa. Suprandene thukuling waringin nora bisa akeh angrembaka, namung siji loro bae, upama akeh thukul angebegi dhusun myang tegil iku adiling suksma, pakis timbangipun marmane kang ngendel sira, hya gumelang adiling hyang maha suci, eloke ing kaanan. Endhang Widati umatur aris kyai Ajar lah pingsang punapa, montong tan wonten tuntute, ki ajar ngandika rum gedhang ebyak namane iki, dadya araning gedhang, ngare lawan gunung, wujud aran beda-bedanira, kabeh akandel kulite, endhang Widata matur, dene rumput awarni-warni, sadedeg inggilira, miwah alus alus pastane rumput punapa, kyai Ajar ngandika wruhanta iki, suketing roning kamal. Suket kang dhuwur aranya, kalajana lawan malih, dimala petut mrabangan kang andhap arane iki, waderan suket grinting, lulangan lan suket lembut kemangon gropak lawan kacangan. Ana maneh kalamenta, lan kalajana linuri, karana sakehing kuda, lamun mangan suket aking, awake gelis dadi, lemu kuwate linangkung, matur endhang Widata, kyai kawula minta wrin cacahipun kajeng kang tuwuh ing ngarga. Kang ageng rane pnapa, miwah ingkang alit-alit kyai Ajar angandika, caah ing wreksa ing ngardi, sonten reja lan anggring, krangeyan sengir blekutuk barombo kuning trawas babon mangkokan lan kithing, aspen sengganen jirak lawas sarangan. Embel-embelan sindura, wuru kemplo wuru gesik walik angina wuru nongka, rasuk anging jinggot wesi, ping ganan lawan leri, santenan lan sembung uwuk salam lotrok jebugan manis reja tengsek miri, sembung langu sembung miwha walik elar. Taksih wonten candhakipun Ending Pracimasana. Sang nata ing Siyem kagungan sedya badhe anindaki ing reh kautamen, ingigh punika sawarnaning abdi tutumbasan ingang sampun kalangkung wanci 50 taun badhe sami dipun mardikakaken, iba sapinten kemawon badhe kapitunanipun, ewa samanten punika sampun boten pisan dipun galih, awit kautamening punika lir pendah sosotya di tanpa timbangan. Kathah tiyang pitaken benjing punapa kanjeng gupermen anggenipun krsa angeceraken wae apyun piyambak sarta wonten ing pundit anggenipun badhe ngeceraken wau, serat lokomotip asung pawartos bilih panjenenganipun kanjeng tuwan GRunepel nayakaning rad indiya ingkang minatah analesihaken prakawis punika, anggenipun karsa mider ing pajajahaning pulo jawi, gatosipun amundut rembag tuwin katerangan dhumaten gpara residhen prakawis pangeceripun wau, panjenenganipun tuwan Grunepel samangke sampun kondur dhateng, Batawi, ewadene boten antawis lami badhe tindak dhateng tanah jawi wetan saking pambatangipun kanjeng tuwan wau bokmanawi benjing taun 1894 kaleksananipun kanjeng gupermen sampun samapta saged angengeraken wade apyun piyambak. Wonten saweneh ing tiyang estri ing kabopaten Bantul Ngayogyakarta, sumerep bilih ingkang jaler asring anggandheng taledhek tamtu kemawon katemahanipun anuwuhaken bentering manahipun kala kaping 23 wulan September ingkang kapengker punika, pun estri wau anditik dhateng ingkang jaler, wasana sumerep bilih priyanipun angleresi among suka wonten 2
salebetipun griyaning taledheg remenanipun punestri lajeng anguwuh lakinipun dipun ajak mantuk ingkang jaler ugi lajeng mituruti, sadumuginipun ing griya, pun estri lajeng musthi curiga, ingkang jaler dipun limpe, kenging pinarjaya,, andadosaken pejahipun saking gempunging manahipun pun estri wau ugi lajeng anganyut tuwuh sarana anggantung. Poelong obat Cauvin- Soesah tjerna makanan. - Soedah brapa lama di timbang menimbang dan toelis kitab besaar derri kasakitan ini dalamnja isi roemah semoea, jang soenggoeh dan senang, dan trada takoet djadi kombali, boleh bekin habis oleh pake obat ini, jang brissihkan, bekin lemboe, dan bekin qoewat. Di kardja troes betoel atasnja ampedal,limoa dan atsanja isi proet, dan djoega di oetaq danoerat ketjil, maski trada bagiroe troes, tapi dengan oentoeng banjaq, banjaq betoel djoega, dan bekin peratoeran di pembajiqan semoea sabagitor bagian badan di kardja teratoer betoel abisinja di pake. Soesah tjerna makanan trabisa lama lagi djadi kasakitan derri orang, sebab poelong obat derri Cauvin bis amenang perkara derri sosah tjerna makanan jang lama terlaloe dan orang penjakit bertjelaka bekin kembali lagi njaman, qoewat, dan soeka hati, Poelong obat derri Cauvin boleh dapat dimana mana doenija segalla (IV). Panjurung Sambetipun wulang pandamelan Kang nganthi sakehing rukun rukune yen nyambut kardi gagaweyan bongsa kriya, utwa abelbeg kali, gunggunge wolu prakara dene kang kocap rumiyin. Rukun sapisan kaukur, ukurane ingkang pesthi, yen kareteg perengira, utawa wiyaring kali,nginggil ngandhap kaukura, lan watese toya banjir. Yen kriya ukuranipun punapa kang den karsani, modhel wanguning kan gwisma, karya ageng tuwin alit gya kagambar ingkang terang, mriyh tan cuwaning panggalih. Neng gambar iku wus wujud wangune ingkang kinardi, yen wus tamtu ora owah, sarta ukurane sami, lawan kathahe bakakas panjang celak ageng alit. Rukun kaping kalihipun yen arsa anyambut kardi, pepak na sakehing bondha bongsa kayu utawa pring, tuwin kang bekakas kisma, bata wedhi semen gamping. Utawa kang bongsa paku, paku waja wesibrani, wesi mrakaseng lan timah, kanggo payon tuwin welit gendheng lan sirap yen kanggya pepakna aja ngurangi. Sab yen kurang banjur luput bekakas kang tanpa kolih, nora klebu aneng gambar, mulane pepakna dhingin yen wus ganep bandhanira, cocokna gambaring ngarsi. Wondene rukun ping telu, sarupane kang kinardi, kang kanggo garap lir gaman pepakna ayuwa ngurangi, bongsa kayu kang rerekan lir ingkang sinebut iki. Taksih wonten sambetipun Katedhak dening Andong Dhadhapan. Katur panjenenganipun santri ing Ngadinagaran ingkang asisilih nama Bapakne Kucir. Kula maos serat Sana-sunu, anggitanipun sawargi Raden ngabei Yasadipura ingkang kaping kalih, ing nagari Surakarta, wonten ing bab 4, sekar sinom kula aturaken pethikanipun sapada (pan iya mongsa bisaha, ngeblegi sarengat nabi, wamangkono nora kena, yen kinarsakaken ing widhi, dadya mukmin sajati, mung tahaywa kongsi kufur, kang den kufurken sarak away pasek away musrik rehning langip mung tibaha ing maksiyat) lo punika kulu nun manawi boten kalentu anggen kula nedhak amargi kula dereng kulina dhateng sastra tuwin tembung saha anggen kula sinau wonten ing dhusun kaliyan ngaji alip be te, mil angenthu-enthu kula sowanaken ing ngarsa panjenengan menawi amarengaken kula nyuwun berkah seserepan ingkangmungel pasek 2 musrik punika tembung punapa, jalaran sampun kula pajengaken pamaos kul aserat wau, gajeg bote wonten ingkang nerangaken pikajengipun tembung, pasek tuwin musrik punika, badhe kula sowanaken dhateng rama kaji Idris Muhyi, saweg kapambeng gerah, ki iman pura kedhung gudel tingalipun tansah kapambeng prakawise kemawon dados 3
gelenging sedya namung kumapurun cumanthaka ing panjenengan. Menggah gaduging pamanggih kula,leres lepat namung, maksiyat nangingpurun boten purun kula anggep tembung jawi, manawi sanes tembungjawi, kemawon ngiras kula suwunaken brekah pisan ddos tigang tembung, teges awi kajengipun kados pundit, badhe sakalangkung panuwun pamundhi kula, saha sarehning nunak-nunuk nyuwun sih pangapunten Sinerat ing Pantireja kaping 28 Sapar Je 1822 Kula nun Groyok Waliyang katur dhateng Janalokan Dhuh sang Cantrik menggah engen sampeyan anglepaltaken panjarwa kula tembung: Pasanggrahan: amirid wawaton kang sampun sampeyan anggep leres kasebut ing wordhenbuk anggitanipun juru tembung T.Rordha, ingkang cinaping Warsi angka 1875 tembung sanggrahan punika lingganipun: sanggraha, sanget panuhun kula, dene kula sasat angsal wawaton ingkang samu nleres, punapa dene malih panerat sampeyan punapa inggih sampun leres pranata silaning ngaku para mangkaten wau, bilih sampun leres sungkur, dados kula angsal waton malih, larak untung, karanten kula boten gadhah pathokan kang gumathok kados sampeyan, sadaya saserepan kula e la boten dalomok muhung saking anon tiron thok, nanging pangitnen kula sampeyan amesthi maiben, tur inggih lo,mongka kula muhung matur bares kures lugu tanpa maguru, mila sareng sampeyan lepataken panjarwa kula malah senkud garegeding manah, labet sadya guna tulen, boten pisan alita manah kula, upami nujuwa kaleresan inggih boten pisan agenga manah kula, ananging gelaning manah kula, , teka sang cantrik katanggelan enggenipun paring susulang, tampining manah kula kirang deling, boten langkung saking panuwun kula, mugi sang cantrik karsa ha umdhar, kados pundit menggah tegesa awastaning tembung: punapa malih leresing panerat, saiba lega bingah ing manah kula, awit badhe dados lantaran wawenganing budi kula, bokmanawi kla saged atur wangsulan sagaduk-gadukipun tiyang cebol, wasana sanget pangajaping manah kula, lajeng kalilan dhateng ing tarlimut manggihi endha pracimasana. E toblas dene kok ngantos ron bumbung nun gen kula ngantos santos katranganipun pamurih kula dhateng sampeyan bab pitangledipun ngabei Dipawardaya, rehning sampun antawis dangu, prayogi lajeng dipun wangsuli, sampun dumeh kulak an gpiniyajeng, amargi pamanggihkula, kados sampun pasangg yogi sanget sampeyan kula purih wonten ing ngajeng, kula ingkang nyontreng wonten wingking, sabab kula kawon kawogan tuwmrapipun ing bongsa arga, mila sumonggga lajeng kapurwanana, kula trimah dherekaken wonten wingking kemawon. Cinariking bukit Kadilaya kaping 19 Mulud Je sangkala Bawa, sumongga sampeyan ingpangesthi kula Widyakamawa. Adhuh kaniaya temen mring wakmami, lagi nembe sowan mrig ngudyana Bramartani, atur panjrung samatra. Datan ana prasarja ingang apti, maringi katrangan dalah kiyaine cantrik tekalumuh datan arsa. Paring barkah batang mring panjrung mami, ajrih yen sun srekal temah dadya ngraronceni, bok inggih paring kawlasan. Lamun ulun arsa anyarekal muring, pambatang paduka, ing ngalaman bramartani, kathah para widhayaka. Iba-iba gujenge para winais kacihna yen amba, darbeni ati bakicik yekti ewa pra sarjana. Lamun saking pamanggih ulun puniki, tanpisan mangkana, mundhak den ewani janmi, boten wonten karyanira. Ing Gandara mulud Je kaping 15 tinengeran sangkala, nyadhong, pamudhar madyaning taman Bramartani Katandhan Raden Manon Bawa, inggihpun Netra Kancana. Sumaos ing ngabyantaran ta sang Widyakamawa 4
Sotyeng tyas lir wanci titiyoni, mabangun mumrontong, tuntuung ret sabaskara wijile, dumiseng rat kawuryan sesining, kang mongka hyang rawi, ruwiyan linuhung. Puye katapa ngruwat- ruweting, budyarnda kabunton buntu kabuntel nalar sapele,, tembung kalantur pamesikati, mingkya purnajati, sing jatining kawruhnga. Kinawruhan reh sanitik titi, titikaning bantos rising Widyakamawa wastune, tuhu lamun midagdeng pambudi, budiman met kapti, tapsilaning tembung. Tar paelan mardu puspitadi, dressing pamiraos saaos lwir tan kataman dene, ruming sabda mung kacipta kadi, sasirating riris kang mawagonda rum. Mara tani jiwangga mrik minging, mangungungun batos ( iiii apa baya kiye, kang winahya neng paniti surti, salokeng tyas murni, pindha candhana rum. Rum-arum miwah mereming kapti, puwara nabda lon kadi ta kang ulun aturake, sasantya jalmi lwir ngandhap puniki, duh sag mitra eni, paminta mba muhung. Ring kaswanta linanggengna mugi,mimitran supados pakantuk sih ing kalih kalihe, pinten mbanggi tetep wastaning sih, wit sampurnaning sih, badhe narik wahyu. Wahyu punika ingkang kartani, nugraha katonton kanyatahan melok sawentehe, dhuh mitramba widyakamawa, di, satlasing sasanti, yawn tamenggah ulun. Sampun marem narimah ing kapti, tarwaswasing batos ing panjarwa paduka wus jenggleh, katerangaing pamesikati, kilap sru winasis sumongga ing kayun. Titi purna ingjatimulya ping triwelas macnorong, wulan Rabingulawal warsa Je, tinengeran Kacaryan mangaksi,kaswanta, sajati, Jaka Pekik ulun. . 5
Ongka 82 Salasa Wage kaping 19 Mulud Je 1822, utawi kaping 11 Oktober 1892 Surakarta Pantes kaaalembana Kala wonten abdi dalem prajurit Jagasura anandangi tiyang dhusun bawah mangkunagara ngantos andadosaken pejahipun kados ingkang sampun kcariyosaken tumrap ing bramartani punika, sareng raden mas mayor Ariya Yudawinata anampeni prasabenipun wadana jagi nagari, boten kakilapan bilih ingkang makaten wau prakawis wigatos lajeng kemawon anindakaken pangupadosipun abdi dalem prajurit ingkang nandhang dosa wau akalayan cukat tranginas saha undhagining pratikel taksih nunggil dalu akaliyan wontenipun lalampahan prajurit ingkang nandhang dosa sampun saged kacepeng lajen gkaladosaken dhaten gwadana ingkang jagi nagari, ingkang nunten kabodhokaken dhateng pulisi kalebetaken ing kunjara, ingkang makaten wau anelakaken kacakepanipun raden mas Mayor Ariya Yudawinata dhateng wewenang wasesanpun ingakng tumandukipun sakalangkung ambiyantoni dhaten glampahirpun nagari, saibata panarimah sarta pangayubagyanipun pulisi dhateng tindakipun raden mas Mayor Ariya Yudawinata wau, amargi upami ingkang nandhang dosa boten enggal kacepeng tumuwuh ing undhagining pratikel kados ingakng sampun kasebut ing nginggil kalajeng angles tanpa lari, saestu pulisi ingkang kawogan anyepeng saibara kaosipun menggah atur kula punika among sabaresing pun kemawon Katandhan kancana murni, ing saluguning yekti. Sawatawis dinten punika laminipun wanci jam 3 sonten ing kampugn Krapyak wotnen soldhadhu kakalih, sami aponcakara, tabok tinabok jotos jinotos ngantos dedreg udreg-udregan sacelaking ingkang ponckara wu, wonten cina sade saoto babad pinuju kendel sasadeyanipun cina wau lajeng dipun orak-arik denign pun poncakara, mangkok dalah pirantosipun sadaya boten wotnen ingkang kakukup ajur mumur dados sawalang-walang, dene pun cina kawengken anggenipun badhe anglawani, amargi saking ajrihipun dados inggih namung kendel cuwat-cuwit kemawon dalah para tiyagn ingakng celak ing ngriku ugi sami ajrih tutulung. Boten antawis dangu lajeng wotnen saradhadhu sanes dhateng, amisah ingkang sami poncakara, ananging boten kapaelu ing pamisahipun kapara lajegn salin mengsah, ingang misah wau dipun songkoli, bokmanawi karaos sakit lajeng males gentos anjotos kalayan nyepeng sela sakepel katamakaken ing sirah, saradhadhu titiga wau sami udreg-udregan ingkang satunggal saged oncat saking babaya, enggal lumajeng dhateng ing beteng, angundang welandi jagi, ingkang lajegn anyepengi pu nponcakara, nunten ingngirid kabekta dhateng beteng, dalah sak cina sadeyan wau, kilap salajengipun Pun Kloyong. Klathen Kala dinten Kemis kaping 22 wulan September kapengker punika ing kitha ngriki, saha ing dhusun -dhusun sami katarajang in gpraharaageng, mawi kairingaken sanghyang wresasa kalangkung asrep awitipun tabuh satengah 4 sotnen kendelipun tabuh 4 kirang 10 menut kathah griya-griya ingkang ambruk tuwin kakajengan ageng ageng ingkang rebah rungkat delegipun griya-griya los ugi wonten ingakng ambruk ingkang boten ambruk karisakan kajeng asem tuwin johar urut pinggir margi ageng wiwit ngajengan kabupaten dumugi margi ageng ingkang dhateng griya pakendelan kareta latu kathah ingkang sami sol wit johar sangajeng dalem asistenan sami sol rebah ipun angrebahi pot pot tuwin taratag seng, ing dalem kabupaten paringgitan tuwin gedhong pisang salirang, griya koken sarta in gkantor gendheng tuwin sirapipun sapratigan ika oncat kabuncang ing maruta, griya pkendelan kareta matchapy kathah sirapipunignkang mawut kabuncang ngantos sawatawis tebihipun ingkang gaawokaken kakajengan sarta galugu ingkang 1
tugel bet ing tengah leres kadya den untir warasan. Saderengipun ponang prahara dhateng, mawi sabawa gumaledhek anggigirisi, lir pendah prabata kabasmi, dak kira katulara pulo ing Sangir, amerinding githoku, ning ora lawong nagara wutah getihku ora ana cara wog badhang anak kok lewat leat lewat sateranging jawah panjenenganipun bupati: kadherekaken abdi dalem mantra tukang margi saha abdi panakawan sawatawis kawuryan tindak angubengi kitha, amariksa griya griya pakampungan tuwin kakajengan ingkang sami risak katarajang ing prahara suprandosipun sang panewu dhistrik kutha boten ebah saking wisma, ela pancen wis sawantuman yam un gprakara ngono maneh gelema segu, la wong ana raja pati tengara titir kemrusuk bupati kaliwon gumrubyug padha rawuh tandang, awake teka ora obah ora mosik saka ngomah, anggepe satu tuwan besar mugn prentah marang panatuse bae, la apa patut. Sawenehing tiyang badhe anglayat sadherekipun ingkang griyanipun rebah dereng sawatawis tebihipun saksana lajeng kasaut sanghyang guntur wasesa, bin kyai ing Gembledhag dher pejah kapisanan andhang panganggenipun murub angalad-alad. Menggah griya griya ingkang sami ambruk salebeting kitha, saha ing dhusun dhusun sadaya caca wuwung 86 kalebet elos kakajengan ingkang sami rebah sadaya gunggung 60 glugu 17 kacilakan boten wonten wilujeng, o, re, Juru kabar lami pun Jaka Turidasmara, sorsoranipun Ronggamangunwalgita. Sanggyaning kang mangenjaleng dasih, muwah pujwa mba ring sang bathara, wasnumyang saniskarane, salwiring kang tumuwuh, sanitya smangkya wimbuhi, mongka pangesthiin gtyas panastuti ulun tan lyan ring bathara Siwah, dedununging panembah mring hyagn pramesthi, guru-guruning dewa. Dadyarsa ulun mangke muryaning, angiket gangtabas pralambang, padadyarsa ulun mangke muryani, ingngiket gang tabas pralambang, paniti sastra arane, sinawung lawan tembung, paksinila bilih kapanggih, nenggih wontening jarwa, pinten bangginipun , panggiya terpanging basa pepengete yogi dipun lari-lari, subasitanin gpraja. Tegesipun subasita nenggih, silakrama kapeng kalih ira, basa karma ing tegese, mila punikalungguh,basakrama tembugn kang becik, kadi wong lalenggahan, pasamuan lamun, wong bebaturan kalawan, wong ngabekel tan wening jajaring linggih, miwah kramaning basa, ora wenang iku den basani, wong ngabatur mring wong bekel ika, den wulang tatatakramane, lan tataninga lungguh, awit saking sang raja niti, mulane ana tata, titine sang prabu, wong tan wruhing subasita,legog legog an wikatan ing tatakrami, mudha punggung aranya. Tegese mudha wong tanpa budi, tegese punggung ina budinya, during wruh sat rasa lire, sat nenem tegeseipun, rasa ingakng karasa saking, inggih pucuking ngilat, puniku liripun, kamla: kayasa: lawana, kathu katik tamadura, kang mengkasi, jangkep rasanem lirnya. Mla asem ing tegese nenggih, lawan asina iku tegesira, kaya sasepet tegese, kathu kategesipun, pedhes tik ta tegese pait, dene basane madura, legi tegeseipun sedhah pucangan tambula, suruh jambe enjet wadya iku rai, sepi samun tegesnya. Wong tanpa nginang akalaneki, lulungguh an aneng paamuan pucat rai lambe puteh, ingkang mangkono iku, lamun ana rerasan tulis sastra kang winicara, meeng lengur-lengur, arsa milu amicara, nora bisa lir wong tapa bisu dadi, meneng jomblong kewala. Kang mangkonoiku upa maning, mukane kadi lawanging guwa, wisa kang cinatur mangke, wisane smadiku, yen carobo tindak tanapik, wisaning wonga mangan, yen tanuli lebur, dene wisaning ngagesang, tanpa arta saujare tanpa dadi, karepe tan katekan. Wisaning entri kalamun uwis, laku ngiwa apan dadi wisa, iya marang ing awake, kakung tanana ayun, angrabeni ewa ningali, sanadyan para wana, ilang kenyanipun, yen uwis alaku ngiwa, panengrane jalma dingresepken ati, ing wong sapalungguhan. Dahat geten sabarang den angling, datan sah duga duga ing netya, tan pegat jaga- jagane, data nana wong rengu, dadya samy amri sujaneki, amumungu ing manah, kapurunanipun, tanana mung akening prang, gyanig karya sumengkut karya geng alit, yeku ranjalma tama. Sayogya ne wonga mring ya sami, yen alenggah kelawan wanita, garwa tanapi selire, ngrasanana raras rum, ing papreman miwah yen angling, dipun amanuhara, den alus ing tembung, tingalna 2
sumeh ing netya, lir na rengu amri alumunturing kang sih, yen lenggah lan pandhita. Atakona patitising ngati, lawan trusna ing kaweruhira, sampurnaning panembahe, yen ing prangkang winuwus, ing kasurand digdayan amrih, mantes wanining rerewang, sapa galakipun kelawan mandining wisa, japa montra kang ana wawisa mandi, nutut galaking wisa. Lawan galaking macan pan sami, kang nganututaken lawan montra, dipongga prapametane, pan tutut dening ngangkus kang tan mari dening montraki, srengen dening wong aprang, mari-mari yen wus, kang menang salah satunggal warandene yen uwis patin pinatin, aja uga wepeka. Mring boyongan sakarine mati, iku tan wus murina kang manah, jarone banyu weruhe, jabuten gagagng tunju, yekti uning jero ning warih, sapira telesira, iku lebetipun, yen panengraning manungsa, kang ngabecik awasna pratingkahneki, tapsilanign pangucap. Taksih wonten sambetipun. Yogyakarta Pangagenging pulisi atampi pratela bilih pu nkarya dimeja, manggen ing kampong Tugu, adamel saha amajengaken ara tiron pangagenging pulisi nutnen anidnakeken titipariksa pribadi, kadadosanipun sagged angsal titik awarni arta tiron nyarupiyahan, nyatengahan saha nyakethipan sadaya panggarpaipun sae resik saha ingkang dadamel plit ananging kaubres ingpagaledhahipun maksa dereng kapanggih cithakanipun, kacariyos bilih krandhahipun karya dimeja wau pancen pakaryanipun adamel arta tiron bapak paman sarta kakangipun ing mangke sami wotnen ing lautan gening adamel arta tiron. Pun Rana Reja bekeli ngdhusun Baran malebet ing nagari ijen kemawon mawi ambekta yatra gangsalatus ringgit sanadyan pinuju mungeling kagungan dalem gongsa sakaten yatra wau boten badhe kadamel angigaraken karsa, leledhang dhateng sakatenan milang milng apados tandhing, ananging badhe kadamel angeboti paos dasanipun dhateng patuh, kang wotnen ing margi kacegat konca begal titiga, ranadimeja boten suwala namung lajeng angulungaken yatranipun wau ananging lajeng angenjrit soan dhatn gpulisi ing Grogol ngkang trangginas cukat acikat anglarang pun begal ktemahanipun para begal prassasat sanalika saged kacepeng sadaya, sarta yatra taksih ngalempak dereng kacicir saigarigara, lah punika arnining prayantun ingkang rumaos boboting kawogannipun ingang angandhemi ing prasetyanipun ngabyantaraning sang nata, ingkagn dipun ngengeri, elo la embok sadaya kawula punika, kados punika lalabetanipun boten pisan pisana yen timbang kalayan nalikanipun taksih amintasi, sregep taberi kakedhengaken ananging sareng sampun katutugaken ing kajengipun ingkang kathah gendhingipun lajeng anguler kambang, mandar asring kaejegan pambegan abungkruh. Anakipun pun Atmasantana kinten wanci kawan welas taun sepuhipun lakar jaka kumakalakala dados berag-beraging kandhangan punap amalih sudarmanipun pancen sugih, punika amarengi takbiran pun rare aningali sakaten mawi mangrasuk busana endah angangge timang jalebrah pangaos tigangatus rupiyah, dalu dumugi enjingipun pun rare boten mantuk enjangipun pun rare dipun lari, sampun kapanggih pejah kumampul ingbalumbang masjid, adhuh sitnen ingkang saged anandhagn sangsara ingkang kados makaten. Pethikan Wonten sudagar bongsa Sepanyol dhateng wonten ing kitha Amerikah, kalayan bojonipun ingkang sakalangkung endah ing warni, antawis tigang wulan anggenipun dudunung wonten ing ngriku, ingkang estri atilar donya, sudagar lajegn emah-emah wonten ing ngriku, angsal kalih wulan laminipun ingkang estri enggal wau tilar donya, sudagar lajegn rabi malih, sasampuning tigatengah wulan laminipun ingkang estri pejah malih, makten salajengipun saben rabi boten lami ingkang estri tamtu pejah, sudagar wonteningngriku ngantos rabi kaping 12 sareng badhe rabi kaping tigawelasipun kapenggak denig titiyang ing kihta Mexico , prakawis punika, ngantos katur ing baleniti, katitipariksa sarta katasihaken jalaraning pejahipun bojo pun wau sadaya, parentah boten sged manggih katerangan punapa punapa, ewadene sarehne sampun woten 3
undhang undhang ing nagari ingkang ugi kalimrahaken wotnen ing tanah Amerikah, bilih sawargining dhudha boten kenging rabi langkung kaping 10 amila sudagar wau kalebet samun anerak wawalerign nagari, awit sampun rabi kaping 12 mila kyai sudagar lajegn kapatrapan sapudhendhaning nagari kinunjara laminipun 2 taun lalampahan punika kados kenging sinalokanan maju kena sitan mundur kena lanat. Kathah para saged rumiyin mangke sami mastani bilih udud punika anyuda kasarasaning sangsara, ananging nembe punika tuwan dhokter Tasisari, ing kitha Rum angsal katerangan kalayan kondha yekti bilih kebuling tembako punika langkung dening amigunani, awit saged anyirnakaken sadaya gegremetan ingakng agengipun lir pendah bledug samenthang sami kabur katut ing angina nunten sumerot ingngambeganing manusa katemahanipun anjalari sasakit ambah, tuwan dhokter Miller, ing Newyork tuwin dhokter Pasili ing Napeles ugi sami gadhah pamangih bilih kebul ing tembako punika ambirat lampahing sasakit, amirit sakin gpanobinipun tuwan dhokter Tasinari, gegremetan alit alit ingkang andadosaken sasakit kolerah utawi sakit beri-beri, punika kenging kasirnakaken asana kukusing tembako, ewadene para maos mugi sampun ngnatos kalintu tampi, awit tiyang unika samongsa udud kakathahen kenging ugi kasaranipun kandhih dening klelet ingkang tuwuh saking kebuling embako wau lajeng angempol wonten salebeting paru, mila sampun ngnatos kakathahen bilih udud sanadyan sekul komawon bilih kakathahen panedhanipun ugi dados wisa. 4
Ongka 83 Setu Pon kaping 23 Mulud Je, 1822 utawi kaping 15 Oktober 1892 Pawartos kawat Kawusudha dados asisten residhen ing Panaraga: Kanjeng tuwan Ogenrad ing NGawi Kanjeng tuwan Swat ing Sukapura Kolot Kajeng tuwan Pattein. Surakarta Kala wingi enjing kula aningali balapan kapal ingkang saweg nembe punika, ananging kula boten saged anerangaken lampah-lampahing kapranatan cekakipun ingkang dados gawoking manah kula namung tiyang ningali, sajeg kula tumitah wonten ing praja dalem ngriki, wiwit gombak dumugi Kaplak saweg punika kula sumerep untabing tiyang kados mangkaten kula ngnatos badhe singunen dene tiyang jaler estri, rare enem sepuh kathah ingang anggatosaken ningali, dadlah priyantun saking monca nagari inggih kathah, para ruhur ing Yogyakarta sawatawis wotnen ingkang rawuh amirsani, kula miren glokipun tiyang kecalan warni-warni, wonten kandelan timang, kacu, wadhah rokok kanthong isi arta dipun gendhong, saweneh kecalan bojo..... lo kok aneh temben ta, e sok makaena bisaning gentho kala wingi punika sami panen gadhu, awit para kawogan ambok manawi kaweken anggenipun badhe nindakaken kawoganipun sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan inggih miyos kadherekaken para gusti putra dalem saha para bandara pangeran Santana dalem punapa malih para abdi dalem sanagari sadaya, menggah enjing punika balampanipun taksih kadugekaken ananging untabipun tiyang ingkang anonton kathah sanget kaotipun, sarehning balapan wau saestunipun mawi tandhingan inggih wotnen ingkang kawon sarta ingkang menang kapalipun mongka rampungipun titipariksa saweg wonten ing dinten benjing enjing, pramila sagedipun anggening anggiyaraken punika wau, badhe amarengi wedalipun serat punika ing dinten Salasa ngajeng punika Pethikan Ing nagari Batawi wotnen satunggalng nyonyah bongsa Eropah randhaning walandi partikelir , nyonyah wau boten nyepeng padamelan punapa punapa, mongka amomong anak gangsal ingkang taksih dados batih, dereng antawis lami tangganipun estri atilar donya jalaran sakit sepuh, kala taksih sakit tansah dipun openi dening nyonyah rondha wau, sapengkering nyonyahingkang tilar donya wau ingkang jaler walandi pensiyun sampun sepuh wnaci 76 taun punika kacandhak ing sakit awit boten wotnen ingkang ngopeni,lajeng nedha pitulngan dhaeng nyonyah rondha wau supados dipun openana, ananging nyonyah rondha wau radi kuwatos dhateng ucaping cangkem gatel wasana ugi nyagahi angopeni, nanging tuwan wau kapurih pindhah dhateng griyaning nyonyah rondha wau, sokur purun ningkah pisan dhateng priyangganipun awit manawi kalampahan makaten saest badhe ambirat dhateng ucaping cangkem gatel cekakipun tuwan wau anyembadani dhateng pamrayogining nyonyah rondha wau, sasampuning angurusa kathah ing serat tuwan wau lajeng aningakah nyonyah rondha wau, sasampuning aningkah, watawis kalih tengah jam tuwan wau atilar donya, mantuk dhten gjaman kalanggengan, randhanipun ingkang mentas kaningkah wau angsal pensiyun sawulanipun 75 rupiyah. Sambetipun Serat Panitisastra Tata lungguhe luruh yen angling, sareh ing netya sengsemu jatmika, anastiti pamangane, amrih santosa nulus alus lirih kelamun angling, cetha tata arota, adhapur ajujur, lan pamoting ing sasama, panta iku ya cihnane wong ngabecik, yeku jatining kula. Kadi ta ingkang dipun wastani, pandhita sastra genyang tegesnya, tan anganthek patakone, marangkang akon iku, kasusastran dipun ladeni, pinrih ecanireng tyas lawan wacana lus anrangaken kapetengan wruh surasaning sastra kang den arani, pandhita sastra genyang. Ana wong sugih retna mas picis teka manganggo datan parupa, tanpa rasa pes mangane, weweh pandhita lumuh, datan asih, ing pekir miskin ingkang mangkana pindha, kewan esthanipun, tanpa budi tanpa nalar, penyanane ing donya 1
tanana pati, milanira mangkana. Ana wong limpat wruh kramaniti, teka alaku karya durjana, tanpa gawe kabisane, padha lan wong nora wruh, yen tajalma wus kaki-kaki, umuripun adawa, malah kongsi pikun ta arsa ing kabecikan sastra karma sudarma tan angrasani, tan arsa puruita. Yeku lali jenenge ngaurip, esthine padha kelawan kewan, iya ing kauripane, yen ing buron wanagung, kang ngawatak candhala nenggih, tanana kaya darba, candhala ping telu, manungsa ingkang atinggal kabecikan tan angarah pangastuti, ring durmitra candhala. Lire wong watak anguciwani, maring sanak pawong sanakira, iku kang angasorake, ing candhala ping telu, liring buyung lukak kang isi, wateke kocak-kocak, kang kebeksenipun, wateke meneng kewala, yen ing sapi wadon ageng swaraneki, akedhik ingkang powan. Yen manungsa kang tinitah miskin, yekti akeh solah bawanira, mrih pakolih ing pangane, mangkana malihipun manungsa kang tan arjenng budi, akeh akeh bawanya, tata tan rahayu, wong tana unt jarring sastra, tanpa mreta silar saking kramaniti, saujare asugal. Wong apa wong sanak aja kadi, sing ngalan alas marma mangkana, rusak karone dadine, singa lan alas iku, lawas-lawas ambonceng piker, bosen ing pawong sanak,babangkelan kayun, sang singa pangucapira, alas ing kiyen ta aja ana mami, ginempur ing manungsa, teka ngrasula kanggonan mami, mongka sang alas wicaranira, lah iya sang macan kiye, yen tan ana a ingsun kang ngalingi yekti kaeksi, dening manungsa kathah, pasthi aglis lebur, lampus den rampok manungsa, duk sasinga atinggal wana angungsi, sadaleming jujurang, denya ngungsi ing jurang jro sepi, kauningan ing para manungsa, rinujag temah patine, sawuse saha las suwung, tinilaring sima wus mati, tinon ing jalma kathah, kekayon ginempur, padha temah ara- ara, iku lire ala ing ngalanan sami, wong mitra babangkelan. Inggih jenenging gesang puniki, aja ta ora darbeya sraya, sraya puniku tegese, pan wong sanak kang tuhu, wonten kadi tinelad kadi, talanipun sanaga, lumayu binuru, dene sang paksi garudha, duk kapanggih bathara sramba mangkyangling, eh rana mulanira. Sira lumayu kapatipati, ana apa sang naga turira, pukulun ambawiyose, binujung garudha gung, kedah mongsa mring kula ajrih, dhateng peksi garudha, amba nuwun tulung, pukulun asung ngagesang, sramba angling lah iya ingsun tulungi, mulleta guluniwang. Yata sang naga kumalung aglis mringjangggane sang bathara Sramba,d adya sawit batharane, sang garudha gya rawuh, myating naga mangkya wus dadi, sawiting badan Sramba, langkung ajrihipun arsa nyedhakana naga, lunga tanpa sembah ila-ila dadi, sakin gluhur sembahnya. Taksih wonten sambetipun. Wawados punika upami dipun jemparing, saderengipun lumepas saking gandhewa, taksih kenging dipun candhet ananging sasampunipun lumepas saking gandhewa, sampun boten pisan keningg dipun candhet. Ing tanah Nederlan wotnen lare saweg wanci 12 taun kajegur ing lepen andadosaken jalaraning pejahipun, kala samanten wotnen satunggiling kuli sumerep kajeguring rare, ananging boten pisan purun tutulung dhateng rare wau, awit saking punika kuli wau kapatrapan sapudhendhaning nagari, kinunjara laminipun tigang wulan. Panjurung Pungkasanipun wulang pandamelan Lalemkpmg la[etje; wadimg. Tataj gamdjem enir graji, kursut sikon sipat pasah, wedhung pangot regem kikir,lane lot traju garisan cethok ekrak blebes wangkil. Linggis tunar lempak pacul serok sorok sringan wedhi, sakabeh ingkang go garap kan gpepak ingkang miranti, ageng alit datan sama, rupa-rupa amepeki. Yen pepak gagamanipun sarupanng gaman wesi, tuwin kang kinarya ngasah, sak toyane kudu mili, lan tali kang temtu kanggya, Manawa arit ing kardi. Nyitaken rukun ping catur, pesthi nen kang nambut kardi, ing sadinadinanira, saipra cukuping jalmi,jalma ingkang nambut karya, kudu manut kang kinardi. Amrih aywana kang nganggur,biso atumandang sami, yen wus tamtu saben dina, nora kurang nora luwih, bisa metang kang ginarap rampung bresih miring sasi. Rukun ping gangsal winuwus lamun arsa tumpak kardi, atletek awit ing karya 2
lan priksanana pribadi, ngaretekna kang ginarap tuwin yen ngadoni gamping. Takeren semen la kapur, sawedhine ingkang sami, denya noyani kang wrata, panjabore ingkang tapis bis aamulur kang jenang, yen den atrap bisa mesi. Apa dene garap kayu,kalawan anggarap epring, kang pasthi panjang kanira, lan mardi gone merangi, mapak masah tatah tatah, murusi ngadon-adoni. Nyathok nyekok nambak nyambung, sambungane warni-warni, manut pasanging bekakas kudu lapeting ngul apik away kasusu ing garap rukun kaping nem tinulis. Kang budiya amrih kukuh, kukuhe bekakas iki,ywa nganti anak kang nglaha, tan kanggo mung ngebot-eboti, kang tititraping bekakas kudu kang anyuwak-nyunggi. Kabehe bekakas kayu, rekanen bisa ne miring, utawa yen ngukur gimbal arahen ywa nganti rimpil sab yen ngongkleh trapi gipbal tuwin methotan pakolih. Kasebut rukun ping pitu, arahen bekakas iki, ingkang awet anggonira, nadyan bekakas bongsapring, kapriye panrekahira, mrih sareng risaking benjing. Apa dene bongsa kayu, mrih awet ywa rusak nuli, tuwin pamilah ing bata, kang racak matenge sami,lawan ywa lena yen atrap den papeg yen ngejer gamping. Tamat. Katedhak dening Andong Dhadhapan. Saben wanci surup surya, kawula asring udani, wotnen satunggaling lintang, mrengangah abritkang warni, ler wetan prenahneki, kalangkung elok satuhu,saged mubeng lir pendah, jinontra katempuh warih, saha bangkit ngoling lr claret warsaya. Myang wungsal-wangsul aliyan clorat-clorot sebak thathit miwah warnanya ktingal ageng nuli keksi alit gya warni ageng malih, kadya balon sinung latu, sayekti karya eram kaelokan kang kadyeki, salamyamba tumitah nembe uninga. Milanipun sasudibya, panjeengan kiyai, santri ing Ngadinagaran kang sisinglon pakne kusir, kados kados udani, rehning paduka wus putus dhumateng elmi palak datan samara ingkang pasthi, mring wawarnen kang nembe keksi punika. Kalamun panujweng driya, mugi karsa ajarwani, kawontenaning kartika, ingkang elok anglangkungi, nami lintang punapi, kalawan ngalamatipun badhe wonten punapa, yen padu karsa jarwani, iba-iba cumemplonging manah kula. Kajawi saking punika, ulun atur salam taklim mring paduka sang bek ajar, sarimbit sagarwa siwi, mugi sinung rijeki, winanjangna yuswanipun antuk kasihing suksma, ingkang murbani ing bumi, pajampuwarah ayu sapanginggil. Titi purnaning pangripta, warcita pita ingkang ri, ama rengi mongsa sitra, kaping astha welas jawi, rabingulawal sasi, warsa Je ingkang lumku, tinengeran sangkala, nembah nyuwun nesthi kyai santri Ngadinagaran katranganira. Katandhan Kaum ing Cakranagaran Bapakne Mondholan Tumanggaping kapti Tyas mirong murweng gambuh, duk narbuka bubukaing tembung, kang tinembung ing kidung wijiling kapti, lwir pendah dyah adituhu, katresaning sih sajatos. Dening priyo tamstu, tuman kataman telenging kayun kayungyun sru ngayam-ayaming kayektin mangkya wus luwaring luut kawilet lenging kalangon. Kalanganing wulangun mangoneng tyas kagreging raras rum ruming sabda wawaluya maluyani, yayah ngusadeng tyas giyuh, sang jaka pekik sajatos panglocitaning kalbu, e e apa kuwi kang kasebut piwulange bathara rama ing nguni, mring sang wibisana prabu, aranten keni sisinglon. Tan keni singular tuhu, lamun singlara ingngaranipun lwire nora terusa ing tyas sayekti, yekti tan arja tinemu, lagi iki aku tumon. Kang netepi ranipun Jaka Pekik terusing tyas ayu, dhuh mitra tan lamis lamlaming tyas yekti, lwir mentas katresan lulut manglud wigenaning batos. Babo pamudyan testu, mitra mamrih yumananing kayun rahayuning reh raharja maharjanti, juweting tyas mwrih saharju, dhuh mitra mugi amanon. Manoni baweng ngulun manglulusna ing salaminipun mandanengsih mahya wahyuning driyani, dene ta menggah ing tembung pamesi kati, wus melok. Nging mitra rabu rangu, bok wotnen prasarjana manuju, amarjayeng jarwa wijanganing wiji, jinereng jerenganipun dhasar pinuji ing batos. Wontena kang maelu, malah kalangkung sukaning kalbu, sasat ontung, maguru tanpa mejani, sung susulanging tyas putus patitis tetesing kawruh. Ngawruhi salwir tembung, kang sumingid luungiding semu, masungsunging tyas tar mantra nyantani, tumaweng penganing kalbu, lah iba leganing batos, I 3
sampating pangapus salasiyarina wawalas mulud jong apak salumawan sesthining kapti, mitranta kang magepunggung, widyakamawa tarsinglon. 4
Ongka 84 Salasa Legi kaping 26 Muud Je 1822 utawi kaping 18 Oktober 1892 Surakarta Pratelaning kapal kapal ingkang sami unggul nalika balapan Pun Ardha, kapalipun tuwan Ape, angsal ganjaran 250 rupiyah Pun aleprad kapalipun tuwan Krune angsal ganjaran 200 rupiyah Pun Anting kapalipun Kanjeng Pangeran Arya Mataram angsal ganjaran 250 rupiyah Pun Samorah kapalipun kanjeng tuanResidhen ing Surakarta angsal ganjaran 250 rupiyah Pun Loreli kapalipun tuwan Ol angsal ganjaran 200 rupiyah Pun Owidhah kapalipun tuwan KRune angsal ganjaran 500 rupiyah Nunten balapanipun parabekel ganjaranipun maesa sarakit tuwin yatra 125 rupiyah, ingkang angsal maesa pun Arjawidarma, ingkang angsal yatra pun Suradikrama Pun sayati kapalipun Kanjegn tuwan REsidhen ing Surakarta, angsal ganjaran 200 rupiyah Pun Sawo kapalipun Raden Mas Tumenggung Wirya Diningrat angsal ganjaran 200 rupiyah Pun Anironi kapalipun tuwan Mun angsal ganjaran 250 rupiyah Pun Winimred kapalipun tuwan Ol angsal ganjaran 150 rupiyah Pun Pranse kapalipun tuwan Panelsen angsal ganjaran 150 rupiyah Pun Bowi kapalipun tuwan BOk angsal ganjaran 150 rupiyah Pun Neli kapalipun tuwan Ol angsal ganjaran 275 rupiyah Pun Loreli, kapalipun tuwan Ol angsal ganjaran 500 rupiyah Nunten balapanipun para bekel ganjaranipun lembu sarakit ingkang angsal pun Arja. Rampung ing balapan wotnen ing ditnen Sabtu, sontenipun ing pandhapi dalem Mangkunagaran wotnen pasamuan ageng, kaparenging panggalih dalem kanjeng gusti pangeran Adipati Arya Prabu Prangwadana, kagungan dalem pandhapi kasumanggakaken ing panjenengan dalem kanjegn tuwan residhen supados kaagema ambojana ondrawina para tamu, punapa malih para ingakng sami malebet gegelenganing pakumpulan balapan bibaripun pasamuan andungkap bangunenjing, dene sonten wau sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan boten miyos, gumyuh ingngakathah balapanipun ing taun ngajeng punika, badhekalampahan wotnen ing wulan Mei. Yogyakarta Nalika tanggal kaping 6 wulan punika pun wongsa SEtika wanci dalu wangsul dhaten gdhusunipun Mandhungan sarehning piyambakipun mentas aningali pasamuan garebeg anggening busanan inggih sae sarta timang sarta pendhokipun emas sareng lampahipun badhe anglangkungi dhusun Ngarungan punika lajegn tinubruk titiyangkakalih sarta panganggenipun dipun balejedi sadaya, ewadene sarehning pangagenging riku cancut cukatindakipun sanes ditnen samun sged anyepeng tiyang kakalih, mawi katitik bilih titiyang wau ingkang ambegal awit sami kaanggenan sandhanganipun pun wongsa Setika wau. Bali Nusa Ing tanah ngriki awanipun bumi smangke langkung dening benter siyangipun tumanjaning dhateng awak anjegrigaken wulu wulu, sumlenget rag gatel dene yen wanci dalu asrep sanget wewah wewah kitha BUleleng sapangidul ingkang tansah minggah langkugn asrepipun. Pulo Bali yen kula emper emper kados dene anggeger sapi, saking pasisir ler mangidul tansah minggah kemawon nyandhak tanah pareden ingakng saimba pager tembok ingkang mujur mangetan lir garis tengah-tengah ing nusa Bali, nunten mandhap mandhap saya tebih saya andhap anotog pasisir kidul. 1
Lembu Bali ingkang kabekta dhateng liyan tanah ing saben wulan kula damel naracak apes ambalebes wolungdasa, dados ing dalem sataun wonten sangang atus suwidak lo, para maos panjenengan galih ta, menggah kathah ing wedalipun lembu Bali ingkang oncat teka boten suda- suda, nanging teka saben dinten taksih selur kemawon tiyagn nyade lembu, sakromrolan terkadhang sakawan dasa utawi suwidak. Sambetipun serat Panitisastra Prayogane para siwi-siwi, sapolah tingkah padha tiruwa, ya marang wong ngatuwane, den kadi ta sang bulus yen angendhok pinendhem nuli, tininggal salaminya, dupi netesipun nora pisan tinilikan paran dene sapolah tingkah ing bukti, ya kaya wong tuwanya. Ika ta den tiruwa ta kaki, anaking manuk anaking iwak anaking bulus katrine, kadadehane tiru, wong tuwane jalu lan westri, barng pakaryanira, papanganipun wawateke datan owah, iya kaya wong tuwane angeblegi, datan amawi warah. Tan mangkana yen anaking jalmi, alit mila rineksa winulang, ing kramaniti prandene, arangkang bisa anut ing wuruking wong tuwaneki, ana anak durjana, teka dadi kaum pandhita manut dursila, pandhitateku aja sah ing pangabekti, den bakuh marang tapa. Palane aweh mulyaning nagri, wongkang anut sapredining sastra, wateke kukuh budine, ingkang maring rahayu, adoh saking candhala budi, marang isining praja, kalamun wong agung, arta busana kancana, sandhang pangandinanak nab ala dadi, kedhep parentahira. Yen tab ala sami sih ing gusti, tetep kuluh ing kaprajanira, pawestr alaki lire, darebeya anak kakung, kang prawira budi tur wani, yen ing pangangge ingkang, linuwih ken lampuh, dene kang para sujana, yen ingpangan puwan linuwih kendening, parapandhita sabrang. Mungguh sujana ingkang pinilih, sariing basa mungguh bremana, menyak sapi kang pinileh,martega tegesipun milanira bremana nampik dahat tan arsa mangan mring daging sapi ku, bremana duk alit mila, wus dinulang martega dadine sapi ing nganggep kadi biyang. Mungguh ing ngestri ingkang pinilih, dening wong priya wanodya ingkang, agemah payudarane, dadi sukaning kakung, yen istri kang den kukuhi, wredining sang pandhita, kerana sang wiku, tansah denya anggugulang, wredining kang sastra kang dipn gugoni, ya pituduh ing sastra. Dene arta ardana kang sugih, utamane awit sangking iya, guna kayanira dhewe, nistha kang saking biyung, madya saking ing bapaneki, dene nisthaning nistha, saking nak rabiku, utamane kang utama, donya saking jarahan menang ngajurit saking ambedhah praja. Angadoni jayaning ngajurit angulah asandining ngupaya, ya patang prakara dene kang linuwih ken iku, saking patang prakara sandi, upaya pan pariksa, apura puniku, sanadyan silih pepeka, srananira tan dadi srananing jurit yen ora nana dana. Yen ing amumungsuhan sayekti, kena-kena ing catur ngupaya, aja den enggal salire, lamun wus kena catur, upayeki mungsuhira jrih, yekti kasor ing laga, keng seryudanipun katona ajrih ing lawan nanging aja kawruhan balane wedi, yeku ulah ing aprang. Padha wising mangunajeyng jurit nangekena kasuraning bala, galakna marang mungsuhe, aja anantang mungsuh, iku dadi memanas aki, gawe yitnaning lawan mumungsuhanipun nganggowa watak dahana,, tan sabawa yen anempuh anggengsenging, yen uwong pasanakan. Kang linuwihken mitra dening, paran pinarak panembramanya, gumanti anrus lilane, bangting satru iku, nora kaya regedingbudi, dadi satruning gesang, ing kasekteniku, kasektene wong jawata. Dene paksi kang kinarya luwih, paksi beyo bisa amicara, lawan abecik warnane, yen esri kang warnayu, kang kapatibranti ing laki, dudu wong suduk jiwa, yen lakine lampus kapati bronta lirira, prapteng pejah pawestri tan arsa laki, sasat milu palastra. Wong ngukuhi saujaring tulis dikukuha kalamun angucap tur ratu luhur kulane, milane mangkoneku, isining rat kabeh pinanggih, sawewelinging sastra, nging rungsit kalangkung, lir wong ngedhepaken gajah, ingkang meksih neng ngalam kang marga mregil ing pinggiring jujurang. Taksih wotnen sambetipun. Sabin-sabin mongsapunika meh kataneman sata sadaya, wedalipun ae bagus bagus sata wedal anturane eca, nangign agal agal kathah para juragan saking madura ingkang sami numbas sata 2
wau, sapikulipun ragi kalih dasa utawi kalihlikur rupyah, para sudagar ing Buleleng pamendhetipun ing dalem sapikul wolu peku, sata Bali ingkang smpun kasub inggih punika wedalan dhistrik Kebondalem sata saking Sosok bawah dhistrik Ngriku langkung langkung ecanipun ngantos Dewa Agung Klungkung miwah Rajanarang Asem karsa mundhut tumbas kagem pribadi akathah titiyang ingkang amastani sata sosok: si Cekok awit manawi karokok mongka ragi kagengen sakedhik pangleledipun sampun temtu nyegrok lan watuk. Pethikan Titiyang ing tanah afrikah ingkang sami wawadeyan wuluning peksi onta, sakalangkung rame, titiyang ing kitha Kap anggenipun sami ngingah peksi wau gunggung 200.000 iji, saben peksi satunggal ing sataunipu kenging kapendhet wulunipun wawrat 40 pon enggris pamendhetipun wuluning peksi wau saben 8 wulan sapisan kajawi saking wedaling wulu, satunggil tungiling peksi ing dalem sataunipun anigan 18 utawi 24 iji, ing dalem 30 taun titiyang ing kitha kap sampun angsal kauntungan 600 yuta ruiyah, dene kathahing wulu ingkang sampun kakintunaken dhateng nagari sane sing dalem 30 taun wau wawrat 1200.000 kilogram. Ing nagari Welandi wonten satunggaling berah ingkang kacupetan ing pangupajiwa, nguapdos padamelan dhateng ing pundit-pundi sampun boten angsal, satunggiling dinten saking gempunging manah awit boten gadhah ingkang kadamel ngingoni anak bojonipun berah wau anganyut tuwuh sarana anggantung dhiri, sareng ingkang estri sumerep bilih lakinipun angendhat gumandhul lajeng ajelih jelih nedha tulugn dhateng tongga tepalihipun, kala samanten ugi lajegn kathah tangganipun ingkang dhateng anglayad tangsul ingkang ningseti jongga enggal lajeng ktatas ananging berah wau kakinten ssampun kalajeng pralaya, mila lajeng kaselehaken wotnen ing ngamben kalayan dipun lurubi, angentosi dhatengipun tuwan dhokter ingkang badhe titi pariksa katerangan menggah pejahipun berah wau, sadhatengipun tuwan dhokter lajeng gita andangu dhateng semahing berah wau, jam pira bojo mu olehe ngendhat, ingkang dinangu esmu radi kewedan anggenipun badhe mangsuli, wasana berah ingkang anganyut tuwuh saha kinitnen sampun kalajeng pejah wau, sampun sarasa pramila saged amangsuli piyambak ing pitakenipun tuwan dhokter, jam pitu wan dhokter Sinuhun Sultan ing Istambul sampun andhawahaken parentah, saunduripun pamarentah ing kitha JIdah mantuk dhateng Istambul ingkang kakarsakaken anggentosi anama Osman Basah, ingang ingampilan undhang Weling, ingandikaaken amatrapi sapudhendhaning nagari, sawarnining tiyang Baduwi ingkang adamel reresah wotnen ing papajahan ngriku Wartosipun ing samangke garwanipun prabu anem ing tanah Cina, Li Hong Ci Yang ing kitha Tiyancin atilar donya, kacariyos sriprameswari wau kala taksih sugengipun sakalangkung kawentar ing satanah Cina, menggah anggenipun berbudi tuwin menggah ing kasagedan saha teranging budi, dene ingkang sampun kawistara lalabetanipun dhateng kautamen anggenipun tansah amarsudi dhateng kasarasaning manusa, sriprameswari katemahan ayasa balemarta, wonten ing kitha Tiyancin minongka panggenan pamulasaraning sadhengah bongsa ingkang anandhang sakit dipun waragadi mawi arta kagunganipun piyambak, makaten ugi sriprameswari mawi angrembag prakawis ruwet rentengipun ing praja, awit lepasing budi dayanipun boten angamungaken kaanggep dening kakungipun kemawon snadyan ingkang rama sang raja ing ing praja, Tiyancik ugi sedanipunsriprameswari saestu anuwuhaken prihatosipun para ageng ing nagari Cina. asring mundhut panimbang menggah ruwet-rentengipun Pawartos saking kitha Aleksandriyah tanah mesir, anyariyosaken bilih menaranign masjid ing ngriku rebah, kala rebahipunwau angleresi titiyang sami akempalan asembahyang, mila pinten pinten atus tiyang ingkang anemahi pejahjalaran karebahan ing manara wau. 3
Panjurung Pustakawarti Bramartani ongka 81 angemot pitakenipun sumitra kula ingkagn tigas kawuryan asisilih nama pun Groyok tumuju dhumateng kisantri ing Ngadinagaran asisinglon nama bapakne kucir, saderengipun kimas santri amudhari, kaparenga kula sumela angaturi pamrayogi dhumateng sumitra groyok kados ngandhap punika. Ehem hyah-hyuh kemase goyok kuwi, kaya dhayoh neh teka apitambuh, sampeyan punika rak santri prnaraga ta longka nun yen tembung pasek w musrik dereng uninga, punapa kimas kasupen duk ing slira taksih nayarana alalana jajah paguron kalayan raden prawiradireja, dumugi dhusun Dhekokan (Kuningan) sami puruita dhumateng rising dwijawarestri anama Ni Gedhe Martini, dene kala smanten sami kawejang ilmu rasa, ngilmu rasa punika rak sanginggilipun tembug Arab pasek tuwin musrik ewadene sarehning smapun kalamen ki mas Groyok anggenipun gilut ngilmu rasa, bilih wonten supenipun tembung kakalihwau kala aturi nyuwun barkah dhumateng raden prawiradireja, saestu lajeng angosikaken pangggalih ingkang kasupen o mila-mila nun bilih ngilmu rasa punika kagilut sanget sanget tumrapipun kalimrahan kirang prayogi nun ki kaji Edris Muhyi ing Surkaarja sampeyan dhungi tembung kalih prakawis wau, woo la, masa mudhenga, malah ko dheng, tiyang namung amrih kajen mawon kok e ni endhang Pracimasana, sira aja katambahan yen kang nurat supatra iki kadangmu kaprenah tuwa tunggal canggah, iya aku yogane ki gedhe melathi, kang samengko patilasane kalantur karan kampong Kalathen baeng dadi kutha iya isih lulus karan kutha Klathen marmane sira golekana kang nganti katemu mungguh saloka ku kang tumrap marang ki Bagus Groyok lan sira aja katambuhan maran gkang sisinglon jeneng groyok iya iku ingnguni tunggal gelengan lan sira, wis adhi kari basuki, aku arep garap panggaweyan liya, mung yen ana selaning panggaweyan nagara bae, sira tumuli tinjo amarang dhepok ku ing Malathen. Kakangamu, Ki Jaka Weweka, iya Bagus Saloka. Panjarwa Sarehning Cantrik Janaloka sampun tetela boten saged anerangaken pitakenipun Netrakancana inggih manonbawa, bab dhapuring toya, dados samangke kula kemawon ingkang jarwani,kados ing ngandhap punika. Dhpauring toya punika bunder, tandhanipun netrakancana anyumerepana toya jawah ingkang dhawah saking nglangit amesthi katingal bunder, utawi manawi sampundhumawah ing siti, amesthi tipakipun inggih bunder, mila manonbawa kula peksa boten kenging nampik panjarwa kula ingnginggil wau,la, sapunika gentos sampeyan kula dada ring pitaken kados ing ngandhap punika. 1. ngarepan punika dipun wastani tembung punapa 2. meton punika dipun wastani tembung punapa sampun punika kemawonrumiyin den bagus lajegn sampeyan paringi katrangan ingakng patitis. Sinerat ign tyrunasuran kaping 18 Mulud Je ongka 1822 kula konca lami pun Dhadhap Narantaka Wangsulan Seratipun Widyakamawa, ingkang kawrat bramartani ongka 81 pitaken leresipun ing panyerat tembugn Sanggrahan awit sulaya kaliyan panyeratipun Sanggrahan nanging sarehning Widyakamawa, sampun wale piyambak bilih boten gadhah pathokan sarta dereng nate maguru, dados saupami kula pratelakna inggih tanpa damel mila boten parlu kula mangsuli panjang, sabab sampun kula kinten manawi widyakamawa badhe boten mangretos cekakipun panyerat kula ingkang mangkaten wau namugn merit ingkang sampunkalimrah ingkathah , balik panyeratipun widyakamawa ingkang mungel makten silaning ngakpara, punika sinten ingkang sampun nglimrahaken gajegipuning Bramartani ngriki dereng wonten kajawi inggih namung silaning 4
ngaksara, ewadene kula inggih boten gumun awit sampun caluluk piyambak bilih panyeratipun tanpa waton dhe kipa-kipa, wah boten manut ingkang sampun kalimrah ing kathah, dhe kipa-kipa ping pindho, mila boten langkugninggih sami rujak degan kemawon manawi sampeyan ngunjuk prayogi ngagem surusa:pasuti, kula, a, bares kemawon Sinerat tanggal kaping 17 Mulud Je ongka 1822 Cantrik Janaloka 5
Ongka 85 Setu Kliwon kaping 30 Mulud Je, 1822, utawi kaping 22 Oktober 1892 Surakarta Bendara Raden Mas Arya PUrwadiningrat abdi dalem bupati kaparak tengen inggal punika sampun nerahaken kawelasan dhumaeng karereyanipun kaparak sadaya, kalebed konca kula agandhek kaparingan bondha kaangge ya angurug bagiyanipun wradinan ageng, Abdi dalem panewu manri sapangandhap sadaya kimawon bilih mentas terangan mongka lajeng wonten jawah deres angraosaken bagiyanipun wradinan kumitiring manahipun kados wanara sinipat ing nagapasa, wasana kamirahanipun bendara raden mas Arya PUrwadiningrat wau tumraping kaparak tengen asreping manahipun presasat kasiliran ing ngabin Garudha T.D. Salebetipun wuan Mulud punika mas demang Cakrasumarta ing dhusun Gayam bawah kadhistrikan Atandhan Taraman gadhah maesa estri manak medal satunggal kaelokanipun pangeran gudel wau sirahipun kalih, jongga awakipun satunggal sikil ingkang ngajeng jejer tiga, sikil ingkang wingking ugi jejer tiga, buntutipun kalih, medi inggih ugi kalih, dene tengering jaler tuwin estri, ngandhap medi ingkang satunggal jaleran ngandhap medi ingkang satunggalipun kuwadonan dene gudel sapunika sampun kaladosaken dhumateng Kabupaten ing Kartasura kilap ing salajengipun Kintunan Yogyakarta Kala dinten akad ingkang kapengker punika wanci jam sakawan sonten dalemipun raden tumenggung Kartanagara kasamber ing Gelap katemahanipun temboking dalem bengkah, bantering jumeblesipun gelap ngantos anjalari rare, ingkang tilem wonten ing senthong kontal saking salu dhumawah ing jerambah, dene ubaling latu punika lajeng sirep sanalika, tumuwuh ing cukatipun para tandang. Pun Niti Setika bekel ing dhusun Kuthen bawah Nanggulan dipun kecu, dhatengipun durjana wanci jam sawelas dalu, ingkang gadhah griya sakulawrganipun sadaya taksih sami dereng tilem sareng para kecu sami anandukaken parodapeksanipun ingkang gadhah griya boten pisan pisan kawengken anggening ananggulangi, anyandhak waos kadamel angancarani lumebetipun kecu, tandangipun riwut sarta angesuk purun makaten ugi anakipun mantu ingkang amaarengi wonten ing riku, katemahanipun para kecu tanpa angsal-angsalan sami malajeng, mandar ingkang titiga sami kacegur ing sumur, punika tumuwuh ing kasesaning palajengipun awit sami ajrih bilih katungkeban para tandang. Yogyakarta Enggal punika kula mentas boten sakeca, salebetipun boten sakeca kula gadhah pamanggih, samongsa awak punika kraos lesu prayogi sanget bilih lajeng kadamel kloyong, dados otot sami mulur, sembenipun aninnigali barang punapa ingkang pinanggih ing Delangggu, dados manah ingkang putek saged binary, rak inggih ngaten ta, manawi saestu cocog makaten kula andherek bingah. Kala dinten Jumungah kula kesah kloyong-kloyong, sreng dumugi ing alun-alun pengekran kula kepanggih kuwanuhan kula, ngajak ningali kagungan dalem liman kula inggih lajeng anayogyani, awit kula piyambak sampun radi lami boten ningali, ing sadangu kula ningali, ing manah radi gumun dene kagungan dalem liman ingkang nama Kyai Minggu, sapunika radi kera, kula lajeng pitaken ingkang dados jalaranipun dhaeng konca sratimas K.T. wangsulanipun mila kera awit saweg gerah anyang-anyangen kula nglajengaken pitaken malih, la sumerep sampeyan yen gerah kados pundit mas, sumerep kula, sampun tigang dasa dintenpunka, gadhahanipun boten miyos 1
sanajan anarengi nguyuh inggih boten nungul punika nyinanipun anggen kula saged mastani yen gerah anyang-anyangen dene jalaranipun kula kirang priksa. Sambetipun Serat Panitisastra Yen wong arsa putusing sastreki, nora kaya anggugulang sastra, aku kang linuwihake, ngesthi wulanging guru, dtan pegat angeling-eling, ye mungguh ing pandhita, linuwih kenamu, pangabektining hyang suksma, ye nwong anom kang mukti eman mubadir, yen nora bisa maca. Nadyan bagus sarwana apekik sugih arta wasis ing gamelan nanging asepi cahyane, ing pasamuan kusut bawanig wong tan wruh ing tulis ya upamane sekar, kaya kembang tepus abange datan da tanpa ganda, yen manungsa panengrane wong ngabecik trapsilaning wacana. Lamun ngarepi semu respati, tatabasane puniku nyata, wong becik panengerane, yen ana wong angaku, amnggung pista ing saben ari, ing panengeranira, yen awake kuru, goroh pangucape umbag pawong sanak panengerane yen asih, gumantine nembraama. Dene panengrane pandhita di, pangabekti pangastutinira, matsi kala bi tegese, wisane neng dhasipun mrecikaraning kalajengking, enggone wisanira, aneneg buntutipun sarpa aneneg untunira, wong durjana wisane iya mepeki, sasaeranduing badan. Catur wisa ingkang angluwihi, mung wisane manungsa durjana, angele bebuwangane, dene morbudinipun kasektene rare yen maksih, pepaking bapa biyung, kula wangsanipun yen nangis padha rumagang, sasanak ke padha milu ngarih-arih, yen ing jro jembar weaning kang toya, mina kang dadi sukane, dene sukaning manuk pepeg ing larira tan rempit panjawat karo kuwat lepas iberipun mungguh ratu yen apepak bala yogya Santana lanang ing kardi, mantra manggala papt. Yeku singgih sida ning nrepati, tegese dibya luhur kawruhnya, dene wong utama kuwe, aja tiru kang wolu, yen tiru wa kang wolu dadi, anglarani salira, kang ngora tiniru, srenggala kinten lan ula, bunglon tekek laler uler kang tinampik cucurut wolunira. Aja maido pandhita sekti, dumadak lara lapa pinanggya, lan aja maido maneh, wawelinging sastreku, lara lapa ageng pinanggih, utawa maidowa, sawulanging guru, parek pati upamanya, wong sapatra panjang putra kang binanting, watu pecah tanpurna. Tegal tanpa dukut tinilaring, pasutaman tanpa lawan tegal lamun tan ana sukete, puwara sampun suwung, data nana buron kan gprapti, tan ana kang pinangan kang bengawan agung, nanging toyanipun asat apu ra tan sinaba dening paksi, kang padha sabarawa. Kaya pandhita lamun ngoncati, pangabekti ing dina raharja, tir saking pangabektine, adoh ing dewa agung, cilakane kang marepeki, upamane narendra, panjenenganipun nir pariksa lan apura, palamarta puwara prajane sepi, tinilar dening bala. Wekasing gesang amanggih pati, anaha rabi arta lan kancana, tanana ginawakake, ing kasugihanipun wus pinetak tinilar mulih, mring sanak wong atuwa, anak rabinipun kaya miluwa palastra, ambelani prihatin kelawan tangis iya namung sadhela. Kang ngacawis-cawising kapatin barang panggawe satingkah polah, kang becik ingkang winileh, nuntun marga rahayu, yen panggawe ala pinanggih, ngiring maran gcilaka, neraka tinemu, kalingane ing ngagesang, alekasna ing budi barang karyeki, mrih adarma lan dana. Tegese salamun tinitah sugih, donya iku kinarya angreksa, karahayone smangke, ing kaping kalihipun angrahayokaken ing ngurip anom wekasan tuwa, tuwa wekasipun tuwa wekasane pejah, kasugiyan pan nora ginawa mati, tan melu kaelangan. Taksih wonten sambetipun. E e la gumun kula, dene lian kok kambuh sakit ngaten punika rak inggihtrep sadherekipun nem sakit jaler, lah kyai minggu punika, anggenipunboten dipun sirami dhaeng nglepen sampun pinten wulan. Wangsulanipun mas K.T. kiran glangkung wonten kalih taun O, la punika kados kyai Minggu ngantos gerah ngaten sabab ngene panggalihipun kirang beger sarta kiran gpolatan dados sariranipun kaken awit rinten dalu dipun cancang, yen tiyang, kabasakaken boten wungu, sare salaminipun Yen makaten kewan manungsa punika boten kathah bedanipun 2
O, inggih mila tiyang punika yen kiran gplesir, kirnag kaberaganipun lan kiran gpolatanipun dhawahipun lesu, awit riwe boten saged medal ototipun boten mulur, malah malah yen kelajeng anggenipun remen andhuwel sadaya pikajengan sarta rembagipun buntu, upaminipun sawung, nebincoh, pikajenganipun namung satunggal beda lan sawung abenan sabe enjing dipun umbar, dados manahipunbeger, praboting ngagesang sadaya mempeng, manggagaskula, kyai minggu punika anggenipun kera,makaten jalaranipun, sampun ta mas K.T. kula badhe mantuk punika sampun sonten kula ajrih manawi kedalon jalaran boten suwiya eting, anggenipun galak-galak yen namung kepethuk anggen ingkang mawi rasukan pethak kemawon boten patos saha mbabayani, awit keningg dipun pupulih sarana gambaring mustakaraja, yen para bendara bendara anggen ingkang sami rasukan menteri cemeng ler pethak 4.3. punika, wah toblas galakipun kaki lagi la, boten pisan kenging dipun suwuni pangapunten ingkang sarta boten kenging kula tebusi mawi gamabr wau, yak-yak mung ngrasani ngene wae, nyang ati kok sarsaran sampun nun sampun. Kintunan. Samarang Kala Rebo siyang ing Dirgantara angatawisi, bilih ing riki badhe katarajang bayu bajra, ingawiyat mendhungipun andhedhet ngendhanu, sindhungriwut dhedhet erawati, geter pater, kilat thathit maliweran anggigiris angajrih-ajrihi tumerapipun dhumaten g sadhengah ing titah, ingkang pancen kiran gtetep paugeranipun, goraya wau sanitya sadumugi jam satengah wolu sonten, nahenta sakedhap nunten dhawah ing riris sakalangkung deres lir pendah dipun esokaken katempuh ing prahara mawut lumebet ing griya, gendheng katut katunjang ing angina wit witan ingkang ageng ageng kathah ingkang sami esol sanesipun ingkang taksih ngadeg sami tugel rahayunipun makaten wau boten dangu,sarta boten wonten tiyang ingkang ngantos anandhang kasangsaran. Bali Anak Agung Mengwi titiga pisan ingkang sampun karenggep dening nata Badhung antawis tigang wulan ingkang sampun kaoengker sami angles lolos saking kadhaton Badhung, ambalik mepak wadya Bali, sedya umadeg raja, kadadosan peperangan griya-griya padhusunan talatah ing Mengwi sami dados karang abrit kabesmenan dening tiyang Badhung, wadya badhung ingkang kukuh para Bugis-Bugis boten ajrih mimis kados gripis tiyang Mengwi mlajeng satunggil kancanipun sadaya ugi tumut ninggal glanggang colong playu, ing margi-margi mambet gonad bacin balarongan wangke-wangke pating gulimpang, anyedhihaken para ingkang sami mulat. Raja Ubut lan Santana punika ingkang sanget pamogokipun ngantos samangke dereng teluk teluk. Praja Bagung saya lami indhak rejanipun saplokipun baita Kalharsa leledhang, akathah barang dgangan saking singapura: gambir, apyun citacita ingkang kabekta dhaten gBagung, saking riku wangsulipun awawrat dagangan uwos atusan karung, mangkaten ugi ing pulo sumbawa ageng, gambir, apyun kathah dhateng, saking riki ingkang minggah dhateng baita kapal Kahwa, sungu menjangan tuwin sanesipun. Negari angundhangaken sakathah ing titiyang ingkang sami lumampah ing wanci dalu kapacuhan ambekta obor, utawi upet sanadyan padhanga wulan. Tiyang adus dhateng lepen kapacuhan boten kenging wuda, e lah, dalah rak beak bakale mongka ta carane wong bali kuwi lanang, wadon yen adus pating penthele pating mencorong, papacuh wau wiwit wulan September ingang kapengker punika wiwitipun pinacuhaken. Capenglan raden Suwata ing nalika wulan Nopember 91 ambegal cina kakalih, wonten ing wata tanah pareden, pun cina inggih satengah gelo-gelo, yatranipun tigang atus ringggit kabradhat 3
dening pun bangsat, Capeng kapatrapan kabucal gangsal welas taun mangkaten ugi raden Suwata, la, dalah, saikine ana tentreme nagara Buleleng, bareng gentho loro kacekel. Pukulun: Madhe Caneranana Ingkang tansah ngatheker mangguh sungkawa ing pratapan Tirta Kandhasan. Pethikan Ingkitha Westerle tanah Nederlan wonten satunggiling tiyang estri amlitur kursi, dipun gosik mawi tanganipun darijining tiyang estri wau wonten latunipun sakedhik punika kalebetan plitur wau, ananging kamanah btoen badhe anjalari punapa, taksih anglajengaken anggenipun amlitur, boten antawis dangu tanganipun karaos sakit dipun tingali katawis abuh, lajeng anyuwun pitulungan dhateng dhokter, sareng kapariksa, tetela bilh erahing tiyang estri wau sampun kamoran wisa, pambudidayanipun tuwan dhokter darijining tiyang estri wau lajeng kabelek supadosa warnining erah ingang kamoran wisa wau medala, ewadene ingkang makaten wau boten pisan saged mitulungi, malah sangsaya sanget sakitipun antawis 7 ditnen tiyang estri wau anemahi pralaya, mila tiyang punika samongsa awakipunkaraos sakid mongka boten purun angendelaken padamelanipun cepakipun badhe sangsaya andadra sakitipun. Kala taun 1887 tanah Nederlan wonten satunggiling tiyang ingkang sampun sawatawis sepuhipun kajegur ing talaga ingkang dumunung wonten wewengkoning kitha Ostenrik tiyang wau sampun anyipta badhe anemahi pralaya, ewadene saking warmaning gusti ingkang amurbeng titah teka wonten ingkang lajeng anulungi, inggih punika satunggiling jajaka ing tanah Dhitslan kitha Prangporet saged angentasaken tiyang wau saking ing talaga katemahan wilujeng, sapitnen kemawon tiyang wau anggenipun amahyakaken genging anarimahipun dhateng jajaka ingkang ambek darma wau, kacariyos ing salebetipun taun punika jajaka ing kitha Prangporet wau tampi dhawah saking kanjeng parentah ing kitha ngriku. Ingkang suraos aparing dhawah bilih tiyang ingkang kaentasaken jajaka wau samangke atilar donya, ala taksih gesangpun aweweling anilari arta supados katampekna dhaten gjajaka wau, mongka tondha genging panarimahipun anggenipun kaentas saking babaya, enggalipunjajaka wau sampun anampeni arta saking parentah ing kitha Prangporet kathahipun 230,000 rupiyah, sanalika kemawon jajaka wau dados sugih, tur boten mahambeg andaniswara,kathah-kathah ing titah, sanadyan botena sugih saweg katarimah pangawulanipun katemahanipun cinelakaken para ruhur, toblas....gela-gelo nun....endem....ma....lampah punika ngungak nginggil anadhahaken kartika. Wonten satunggiling biyung awicanten dhaten ganakipun besuk maneh kowe aja sok caturan karo aku yen during ko gagas ping telu, satunggilng dinten anak wau wicanten dhaten gbiyungipun ingkang saweg nyetlika, embok rasukan sampeyan kabesmi, kala badhe kabesminipun kul ainggihsumerep nanging anggen kula badhe matur ing sampeyan saweg kula manah, sareng pamanah kula sampun jangkep kaping tiga, rasukan sampeya sampun kalajeng kathah ingkang katedha ing latu. Poelong obat derri Cauvin. - sekarang troesah berkata kata lama derri ada patoet dan haroes besaar derri poelong obat Cauvin, akan bekin brissih darah, atoerkan kardja derri bagian badan, dan bekin qoewat badnanja orang segalla, bagitor dia soedah kenal di mana mana. Apa terlebeh ada ennaq kapan pake, dia boleh ambil dan misti pake sedang dimakan, lajin sakali ada sama oepaja roepa itoe, jan gbekin gadhoeh besaar di dalam orang poenja kardja. Roepa tepake jang ada toeroet satoe satoenja bosetta bekin trang itor, dan bagitoe tiada bahaja apa apa bekin salah kapan pake, poelong obat Cauvin boleh dapat dimana mana doenija segalla Panjurung 4
Wangsulan dhateng Cantrik Janaloka. Lah dalah lidok ta petheku,la rak tenan ah tujune, anuwaraken adi arani wong nganggur golek gaweyan tak gagas gagas kok dadi kabeneran banget cantrik Janaloka gone ngajak ngrujak dadegan dhasar wus padha ngelak metns sayah lawas. Cantrik Janaloka e la kok ceceg kula, sareng sampeyan mangsuli mawi meleh-melehaken kabodhoan kula, boten montra dados sarengating manah, mandar kalangkung sukarena kula, sakala manah lajeng gumujeng sarwi ngudas mareng batos hem pancen pinter cantrik janaloka nanging kuciwan, mung lumuh mumulang, bok aku kaya cantrik janaloka, sugih kawruh dhasar sugih wawaton la wong sawegaha minterake wong bodho, tujune nyranthil pathokan kang gumathok mula mung sugih nora ngreten, mila pamuh kula ing sampeyan mugi sampun kagungan wegah-wigih paring susulang dhateng kula, kedah ingkang talatos supados mangretos sampeyan sampun rumaos bilih namung badhe kangelan kalong kelangan larak kalintu lamun mangkatena, nadyan kula meksaha boten mangretos inggih kajengipun janji sampeyan sampun btoen ina, dene sampun gelaraken punapa wontenipun wosing pitaken kula sadaya, dados bote dipun esemi dharadharameng, lah inggih kula, kenging sampeyan kiyas boten ngantos dhasar inggih ( wangsul para sarjana, masthi boten kaulapana dhateng galibet sampeya mila kula tansah mangudi kados punapa babaranipun utawi malih sampun katanggelan mugi kaparingana barkah pisan panuwun kula saserepan katranganing embung suci, sukci, lan tembung arta yatra, teka kanggenamaning uwang, sapanunggilanipun ingkang dereng marem manah kula saking panjarwanipun mitra sidyasidhana, pangintenkula kados kados boten lepat muhung sampean elenging manah kula, ingkang saged amudhari kawidhinganing budi kula sadaya wau, nanging sampeyan sampun kageyan ing galih kalintu serep amastani panerat kula boten limrah ing kathah, leres panerat sampeyan sampun kalimrah ing kathah, inggih leres rehning sami leresipun namung kantun ngudi watonipun kimawon pundit ingkang tetes tetes lan wawaton inggih punika ing kaleres yaktos sampun dumeh sampun kalampah utawi boten pamanggih kula boten paelan tembung kalantur, saderengipun sumereping kalayan nalar ingkang patitis amesthi tanpa sabab nanging samanten wau boten pisan kula badhe ya mancah-manceni dhaten gsampeya tuwin sadaya, namung sok sampuna pirsa kang leres lepat ing wasana atur kula sadaya wau, sanget panuwun pangajeng- ajeng kula, among bilih wonten gangsuling tembung mugi sampun kirang saganten pangaputnen Widyakamawa 5
Ongka 86 Salasa Pon kaping 3 Rabiyulakir Je 1822, utawi kaping 25 Oktober 1892 Pawartos kawat Ingkang badhe jinenengaken residhen ing Madiyun kanjeng tuwan Poldus ingngajeng jumeneng ing Banten, ingkan kunawulawisudha dados Sekretaris ing Yogyakarta, tuwan Olebek komis pangkat satunggal ing Sekretaris. Surakarta Kantor Bank ing riki atampi serat saking kantor bang A Surabaya, awawarti bilih ing rika wonten wedalipun wang kertas tiron ingkang nyarupiyah, wang kertas tiron wau geseh ipun kalih an ingkang temen katawis ing arapanipun wadhag sanget saha ukiraning dhawahipu ing kertas kakandelen punapa malih ugi katitik awit anggening kirangipun rampak sastra tuwin ongka, sarta wraniniing pulas wingkinging wang kertas punika geseh kalihan ingkang temen dene cap cirri ingkangmilih wang kertas katawangaken in gpadhang katingal narawang, punika boten wonten Kala malem Senen kapengker punika wanci jam 8, incik A kaliyan raden B, griya kampung Danukusuman tiga raden R ing kampung Gemblekan tiyang tiga wau sami ngaloyong, sareng dumugi ngalun-alun eler kajawahan sami ngaub wonten salering griya pajagen prajurit jagasura, boten dangu sumerep rare jaler wanci 14 taun jumedhul saking kagungan dalem mariyem kiyai pandauru, rare punika joggedan kaliyan wuda kemawon dupi sareng badhe murugi tiyang titiga wau, raden B, kaliyan raden R enggal sami lumajeng atunjang tinunjang, incik A, sedya anahanaken badhe sumerep kadadosanipun wang locitaning manah makaten mengko iki gek tunggale wong wadon kang dak gracoh karo babah Giyogsan biyen kae, boten dangu rare lajeng ical boten kantenan purugipun A wicanten la apa ta rak temenan Juru kabar tuhu pak KUnthet Hyah saban saben kok encik niku, menek pancen sanake jimperi prayangan boten ta Juru gubah Pangajaping karaharjan Salebetipun wulan wulan punika, ing adunungankula meh saben dinten jawah, ambok manawi kabekta dening dayaning mongsa sakawan tuwin gangsal mila para tiyang ani sampun sami uthi angenipun tata-tata, gadhangan gaga sampun sami dipun uluri, saha kabudidayan ing Mulur (Sukaarja) anggenipun damel wangan kangge angilekaken toya meh waradin tirahipun ingkang kangge taneman tom saged ngoncori sabin sanesipun kabudidayan mila kintenipun boten kathah sabin bera, kuciwanipun pangaosing raja kaya awis sanget kapetang ampu ntikel kaliyan kala bibaring panen taun jimawal kapengker, mila ingkang dereng gadhah maesa radi kacuwan sedyanipun pupuntoning pamanggihnamung badhe pados smabutan raja kaya sarana ngelet medal arta utawi warni pantun we, upami wonten ingkang pancen sugih maesa, boten susah sabin piyambak namung kasambutaken kemawon amasthi numpuk pantun kathah, dene kawontenaning wiji, sampun boten kangelan pangupayanipun utawi tinimbang ingkang pados wiji, kathah ingkang boten kula amangayubagya sanget sengkudipun par aani, sarehning kula kacingkrangan dados dereng saged tumut tumut mila namung jurung pupuji, mugi mugi kalunturana pangestu dalem gusti ratu kula, saha para ruhur ing salebetipun karaton dalem sageda tulus kamedalan anglangkungi ingkang sampun sampun arak inggih ta......... watonipun kamedalan masthi mayar sadayanipun sampun galih kathah-kathah, mumuhi kemawon ingkang mempeng, benjing bilih kasembadan para sobat thing, kawelingaken mawon rak dhateng. Bulakarja ping 25 Mulud Je 1822 pun Mintarja. Elo, i9ngkang dipun wastani sobat dhi punika, punapa para tiyang ingkang namung anggatosaken telesing gondhangipun kemawon tanpa damel dipun openi nun 1
Jurungarang. Rembang Wonten ingkang wawarti dhateng serat kabar dhelokomotip bilih bopatiing Tuban ingkang mentas kinawula wisudha, atilar donya kadadak tumuwuh ing saranduning sarira kadunungan rah wisa, lalampahan punika anuwuhaken panggagas, panjenengan dalem kanjeng tuwan residhen ing satampiniing pratela, lajeng kimawon bidhal dhateng tuban arsa anindakaken titipariksa pribadi, papatih Tuba ingkang mangarsa arsa dados bopati, punika sampun kasuwunaken rerehipun. Turki Prabeya ingkang kaangge marnekaken dhadhaharanipun sinuhun sultan kalebet balanjanipun para juru pangrukti, juru angratengi, sasaminipun punika ing dalem sataun kathahipun 600 000 rupiyah sarta prabeya wau sinanggi ing nagari, dene papaning pawon wiyaripun satus skeet elo pasagi, menggah ingkang mandhegani sadaya pandamelan ing pawon punika pangkat basah, ingkang sampu nkacihna inggih setya rumeksanipun dhumateng ingkang sinuhun ing sadinten-dintenipun bilih anggening angratengi dhadhaharan sampun rampung, punika para juru prangukti, juru angratengi sasaminipun kedah sami angicipi dhadhaharan ingkang badhe sumaos sasampunipun nunten rinukti wonten ing wadhah, ingkang sarwa endah ing warni saha kancana murni sadaya, wadhah wadhah wau lajeng dipun kalamari marapat sarta katingkem ing lak mawi kaecap dening basah ingkang mandhegani damel dame ling pawon wau, pambikakipun kala mar sarta cap wau saweg wonten ing ngarsanipun sinuhun sultan katemahanipun makaten wau ingkang sinuhun tentrem ing panggalih ipun, pitados bilih boten wonten ingkang angupa damel ingkang sarira, dipun wisani utawi sandi upama sanesipun kaemor ing dhaharan, tindak ingkang makaten wau tetep linampahan ing sadinten-dintenipun. Sanadyan ruhur mulya mukti ingkang kados makaten punika, kados inggih boten sakeca tumrapipun ing sarira, prasasat sadinten dintenipun ameng- amengan nyawa, wonten bangsaning tiyag gembelung gagas lalampahan punika katemahan mangunadika dadi gentho lan jumeneng sultan Turki dak gagas gagas kok ijih kapenak dadi gentho, sanadyan anyebrot ngutil sarta anyeleer, Manawa parigel tarampil tandange mongsa konangan a katemahane ora di taboki cilice, gedhene ora di patrapi, kawekasane rak iya kena ingaranan mukti. L.M Panjurung Manawi andadosaken sarju dhanganing panggalihipun para wigya ingkang sami karsa leledhang ing pabaratan Bramartani, kula nyuwun priksa, kados pundit menggah katrangan tuwin pikajenganipun ungel-ungelan ingkang kawrat ing ngandhap punika. Bab 1 yen ing wektu dalu wonten sanjata mungel punika loking kathah makaten le ntha bo jo mu Bab 2 yen kaleres padhang wulan rare rare sami dolanan mangkaten: lotlotan lope, aja ambadhog anake tanggane, ambadhoga anak kaponakan mu dhewe. Bab 3 yen wonten sawung kluruk ing wanci dalu, punika saking cariyosipun wonten rondha meteng utawi wonten prawan meteng. Bab 4 yen saweg eses mongka pejah kemawon punika sasambatipun mangkaten: ya dirasani prawan meteng Bab 5 yen wonten prawan cahyanipun pucet punika dipun wastani: ka rubuhan kajang. Bab 6 anak estripunika, kabasakaken Satru mungging cangklakan. Nem prakawis ingkang kula aturaken ing nginggil punika, mugi sami kabatanga, supados padha ngamanah kula 2
Darmakondha. Kalimrahaning ngakathah, samonga tiyang unika gadhah renfang awon lalabetipun mongka badhe ngupados ingkang sae boten saged punika kok lajeng gadhah pamuwus makaten hem ya ala uwong becik bangkong, meksa dak pilih uwonge, lo pamilih ingkang makaten punika punapa leres yen mengggaha kula, tiyang ingang sampun kadunungan budi awon punika, kasupit ing pager suru, tega miawon dhatng kula, wangsul manawi bangkong, awona kados punapa, boten botenipun badhe kalampah sowan ing ngarsaning parentah anggugataken awon sae kula, rak inggih ngaten ta, nun, ewa samanten suwawi ta kagaliya. Mitranta pun R. Darmakondha P.K Katur mring sang Damakumawi, Widyakamawa Kula nuwun manawi kapareng kula tumut angraosaken sasegah panjenengan kang kawrat ing Bramartani ongka 80 kang sampun kabatang dening sang ngampu Sidyasidhana anaming sampeya wonte kang dereng rujuk manawi kula kados ing ngandhap punika, suwawi kapriksanana 1. 2. 3. 4. tembung grana manawi kula Grona tembung gunawan manawi kula gunawan gunawan tembung suci manawi kula Sukci Suksci tembung arta, yatra, manawi kula kramaning dhuwit. Dene uang , punika tembun gkina kalantur, wawaton saking cacah suwang, kadosta, gonmu tuku luku pirang nguwang, anggen kula tumbas tiganguwang, bakyu gawa bara burburan duwe kesa Pa, gonku nguwang barange sikucir: Menggah panerat kula ingnginggil punika, manawi sang pranaweng sastra dereng rujuk pancen teksih kalintu, prayogi kapasrahaken dhateng, empu wiratmaka, ing Jenggalamanik utawi kiyai nganten Cantrik Janaloka Ing Ngargamanis kaping 15 Rabiyulawal Je angkaning warsa, gong. Ki umbul panjalin pondhang. Kula maos serat Bromartani ongka 82 ing ngriku wonten panjurungipun kancanamurni, mangalembana dhumateng raden mas ariya Yudawinata nalika mikut abdi dalem prajurit jagasura, ingkang nyongkoli tiyang ingkang ngantos anemahi pejah, inggih leres pangalembana wau tumrap dhumateng raden mas Ariya Yudawinata liripun tarikan medal yudawinatan anaming sampuna raden mas Ariya Ranuwinata kadunungan panggalih prayitna, sarana pangejum sabda pamiluta, ambok manawi punandhang lepat sampun miruda ing dalu punika, awit sandha dhatengipun prajueit ingkang sami anjagi mariyem ingkang badhe kangge dinten bakda punika, sami jujug ing Mayoran angaturaken punapa kawontenaning lalampahanipun nalika wonten ing pajagen punandhang lepat sampun katawisi bilih giras ing pasemonipun raden mas ariya Ranu Winata ugi boten kikilapan manawi punika lampahan wigatos wasana sareng jam 1 dalu punandhang lepat saged kalampahan lumados dhumaten gkawadanan ing Purbanagaran pramila raden mas Ariya Ranuwinata wau pantes ing ngalembana ugi. Pun sosotya Peni. Inggih leres makaten wau saha kula ugi sakalangkung mangayobagya, ewadene punandhang lepat teka boten lajeng kaladosaken sanalika, esmunipun kok gajeg-gajeg la katungka dhawah ipun nginggil. Jurungarang. 3
Sambetipun serat Panitisastra Wong tumuwuh yen bagus kang warni, dadi busananing pasamuan miwah wong becik kulane, abagus warnanipun iku dadi busaneng nagri iku dadi busaneng nagri, pinilih ing sang nata, wong susastra mungguh, lungguhe alese munya, tan katiwang dening para sujana di, aneng ing pasamuan. Kalawan wong wus limpat wrdining,sastra iku ngresepaken manah, ing raja glis pandangune, papat kang dipun dangu, dhingin trape linggih ingkang ping, kalih kagunanira, ingkang kaping telu, panggawehane kaping pat kuwanene pamriksane kancanadi, iya kaping sakawan. Dhingin dina dar kang kapi gkalih, pinalu kaping tiga binakar, lan geni pamariksane, dene kaping patipun panti nugel gening yekteni, yen mungguh ing narendra, sandine san prabu, nagih ing patag prakara, endi lir e kan gdhingin ciobeng estri, kaping kalih ing ngarta. Kaping tiga kawigyaning kardi, dene ingkang kaping pat kasuran iku kang cinobakake, ingngarta ales urus yen ing estri sring nguciwani, ing karya tanpa dadya, ika suran murut sepi ing papat pariksa, tan sayogya tinunggalena inglinggih, satata prasujana. Nanging yen trah sujana kang dhingin anaking wong wruh wredining sastra, sayogya sinabarake, tinatrapan karuhun dhendha wada kang kaping kalih, tinrapan ing dhendha pati, papat ring wiwilangan. Suka lan duka lir nyaduk lagi, sih siniyan utang lan kang potang, kakang yayi wekasane, lir srenggala lan wedhus kang nautang lamun tinagih, mung anaur semaya, kang potang arengu, temah padha cacengilan padha pisuh pisuh puniku dadi, pisahing sesanakan. Wong kang suka suka saben ari, iku agelis anemu duka, tan awet suka sukane, dene wong estri iku, sukanipun kala mun lagi, sinanggama ing priya, nuli duka lamun anak-anak tan alama, suka malih ngarsa arsa sihing laki, angulah sinomira. Dene tegese ngamarta, sakeh ika mangkenaki, ing ngawak kalamun marta, wor wis yogya pinilih, alapen martaneki, glis binuwang wisanipun upamaning kancana, amor tinja ma sing ngambil glis kinumbah tinjane ingkan gbinuwang. Mangkana malih kawigyan ing pangawruh saupami, wijiling wong sudra wisa, teka pilalanen ugi, tan cacad mamrih budi, kalamun lebda rahayu, nun tun marga utama, nadyan wijile wo sindhis yogya tuten saujare kang prayoga. Mangkana maneh wanita,kalamunayu kang warni, nadyan anaking ngapadha, piliyen iku prayogi, kang abot jad iki,mung arta kalani raduk lagi dagang alayar, lawan asta pamrih atin pira pira kuran gturu amrih arta. Yen wus prapta kongsi nedya, arta keh dadiwong sugih, saya wuwuh susah ing tyas den ayam-ayam ing maling, kalakon pinet maling, sang saya duh kikiwe kalbu, masakat kasarakut tinilaring arta sedhih, marmanira sang pandhita tilar donya. Dene dadi laraning tyas wuwuh angregedi b udi, sayogyane sugih arta, tulungena pekir meskin pangreksane donyeki,kang dadi pikukuhipun dadana apandhita, donyeku lir toya mili, kan gbinendung lamun binetheng kewala. Ilenilen tan sinungan temah bedhah genging warih, bedhol telajering tabag bubar kintir tan akari, puniku saupami, arta tanadananipun wong kumet lan pandhita, lan kumet ing pekir meskin yekti antuk dudukanira hyang suksma. Amanggih papacintaka, ing delahan tan basuki, yen ing dewa data nana, kaya hyang guru ngadhemi, kang lawan amadhangi, luwih padhanging sitengsu, parandene kuciwa, adheme bathaa ari luwih adhem wicaane sang pandhita Taksih wonten sambetipun. Sumitra rising widyakamawa, kula nyuwun genig pangaksama jengandika, menggah paring jengandika samegah ingkang ampun gumelar wonten ing baratan bramartani, atur kula inggih nuwun nanging kawuningana, kula boten saged anggayuh sih kadarman jengandika, jalaran saking jengandika mundhut angsal-angsal akawontenipun nyuwun pangaksama kaping kalih, labetipun budi lumpuh dumados boten saged ngaturi babingah punap apunapa, namung kula kedah prasajakaken galethaking manah kula, o sumitra yektosipun kula punika taksih cotho sanget dhateng lereging kasusuastran saged kula samanten punika rak inggih saking anon titiron kemawon boten saged saking paguron amargi tanpa isa (nyuwun niru spados katularan) mila manawi wonten lepating panyerat kula,mugi sampu nkirang ing pamengku, nyuwun pangaksama kaping tiga, sukur kaping sakethi karsa angleresaken ing kalepata kula wau, saiba bingah ing manah kula, boten pisanpisan badheyamutung ngalis angagar jaja, awit esthiing manah kula ing sasaged saged muhung mamrih lumpuhing pambudi kula, wondenten ping 4
sihipun ing sasami sami, ah ibae wane sing ora seneng, hem ya ben telasing paprasetya winantu taklimkatur sumitra sang widyakamawa, Pun Gendreh badhe badhar. Para sarjana mugi amudhonana rembag ing prakawis ingkang kla giyaraken ing ngandhap punika, awit kula dipun pitangledi mitra kula tiyang koja, menggah suraosipun serat pranatan kaji sasaminipun ingkang wawarah makaten: Panggedhening pulisi kang disuwuni ama titisna, Manawa wus anganggep yen kang duwe panuwun mau temen kaji, utawa wong Arab encik koja, lan wong Banjar, wong Baweyan kang wus kaji, banjur kaparingana laying mawa dicapi, lo punika encik koja, tiyang Banjar, punapa inggih angsal seratpunapa boten punapa ingkang angsal serat wau tiyag encik koja, Banjar tuwin Baweyan ingkang sampun sami kaji, menggah panuwun kula pitulung wau, tuwin badhe pairng panjenengan teges mugi kapacaka ing srat bramartani, supados kasumerepan para bongsa encik koja, tuwin banjar, sasaminipun wondene anggen kula kapiadreng angandharaken ingkang samanten wau, namung saking rumaos lepat atiyang kula punika tiyang jawi dipun tangledi tegesipun serat jawi, makate kok lingak-linguk arak kasangetan kula punika, amila manawi wonten ingkang paring katrangan panuwun kula wau, saestu badhe andadosaken bingahing manah kula, amargi badhe saged pratitis wangsulan kula Kula pun mangarsa-arsa. 5
Ongka 87 Setu Paing kaping 7 Rabiyulakir Je 1822, utawikaping 29 Oktober 1892 Surakarta Balapan Kararas wimbaning gita, sinukarta ing sasanti, winangun sekar srinata, mrih karenan kang umeksi, sing kadarpaning kapti,dadya apa ngemut-emut datan ketang cinacat ing para para meng kawi, madnar mangke panacating pra sarjana. Sun tampi sukaning nala, dadya apanggrindeng budhi, nahen wahyuning carita, nalika surakarta di, ing ngari Jumungah ping dwilikur mulud sitangsu, warsa Je sinangkalan nembah miyat ngensthi gusti, pasamuan ageng winastan balapan. Menggah ta asru manira, wonten ing Bacira bibis wingking dalem Prang Wadanan awiyar katingal wradin kemput kinubeng ing pring, piranti pambalapipun ingpinggir kinupengan sisih kilen den pasangi, panggung geng genggengngageng cacahe gangsal. Saben sawiji panggungan sinung bandera tulya asri, urut prapteng sisih wetan iring kidul ugi sami, kapangkupeng ngubengi, pating karelap dinulu, yen tinon sing mandrawa, lir pakuwoning prajurit ingkang nembe arsa angrabaseng praja. Dene ta madya ning papan iring kilen sinung panti, panggung sawiji awijang, bandera ne geng kumitir, apan esthane kadi, panggonaning agul-agul gegala pramukeng prang, senapatining ngajurit gih punika panggenaning Lid sadaya. Enjing wanci tabuh astha, tuwan tuwan kang madeg lid miwah bongsa luhur jawa, wus rawuh neng panggung sami, janma myat jaluestri, sumebar kemput supenuh, dheseg seg rebut ngarsa, balabar amoncawarni, payungmotha kethap-kethap srikatingal. Taksih wonten sambetipun. Sri Paduka kanjeng Tuwan ingkang wicaksana ministeer Pankoloniyen amrayogekaken bilih sripaduka kanjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur Jendral karsa amranata menggah wangsulipun panguwasaningkang Mangkunagaran dhateng kanjeng Gusti Pangeran Adipati ARya Prabu Prangwadana, kala panjenenganipun kanjeng tuwan ingkang wicaksana guprenur jendral Panris panguwasa wau kapundhut kaampilaken dhaten gkanjeng tuwan REsidhen ing Surakarta. Manawi boten kalintu paningal kula, nalika angleresi ditnen pekenan ing dhusun maja (Sukaarja) ing ngriku kula ningali sampun wiwit kathahpara bakul sarem ingkang sade sarem sanes wedalan ing gudhang sarem Jebres (Surakarta) mila kula saged mestani bilih sanes wedal an ing gudhang sarem Jebres sarem wau katingal lembat lembat saemper kados sarem tamper, awit bilih sarem wedalan ing gudhang Jebres manawi boten kalintu paningal kula gajeg ageng ageng, (Wuku) punap amalih kula sampun pitaken dhaten gsatunggiling tiyang, wedalipun sarem lembat lembat wau saking tanah Kawu,lo,ingkang makaten wau punapa boten anerak papacak Kintunan Papacak punika boten tumrap dhaten tgwewengkonipun karaton kakalih, kagyaraken wonten statsblad ing taun 1882 ongka 73, utawi malih sadaya papacak ingkang tumrap prakawispunika, sami karingkes sarta kaemot ing regering sealmanak kaca 263. Jurungarang Ing mangke saben ing dinten rebo setu para titiyang guying kapal babandhangan nulat balapan ageng ingang nembe kapengker punika, mongka anggening sami bandhangan wau wonten ing radinan ageng ingkang kaambah ing kathah, ngantos jejer tiga utawi sakawan kabandhangaken ing sarsanipun lalampahan ingkang makaten punika katemahanipun tamtu adamel sangsaranipun tiyang langkung, tuwin tiyang sasadeyan ingkang dhdhasar wonten sapinggiring radinan. Enjing punika wau ing ngalun-alun kidul wonten tiyang sade cabuk rambak kinten wanci 50 taun kalenger dhawah kogsep katunjang kapal ingkang mentas dipun guying saking kidul kapal wau ingkang satunggal dipun tumpaki, ingkang satunggal ucul-uculan ugi sami badnhang ing 1
saroranipun tiyang ingkang dipun tunjangngatos akuthah rah, lajeng kabekta dhaeng kapabupaten pangrembe, dene tiyang ingkang numpak kapal boten dangu inggih lajeng dhawah kajungkelang, kilap ing salajengipun, lo mas para kawogan kula aturi anastitekaken lalampahan punika, supados anirnaka ugal-ugalanipun para angguyang kapal, rak inggih saged tam as Kintunan. Aneh ing dhusun Kandhang Sapi bawah REsidhen wonten tutuwuhanipunjamur, langkung anggenipun aneh sanget godhonging jamur wau wiyaripun satampah, bonggolipun salengen inggilipun kalih tengah kaki, tengah ing godhong legok wonten kados bungkul sogsong, warninipun kados sutra wungu, semu jene, ing mangke titiyang ingkang sami ningali aselur. Pethikan Kala wulan September ingkang kapengker punika ing kitha Paris wonten mamanton ingkang langkung dening aneh, inggih punika pangantenipun jaler dedegipun namung 48 dim punap adene ingkang sami iring-iring panganten wau sadaya tiyang bajang, panganten malah ingkang angiringaken sadaya sami numpak kareta alit ginered dening kapal alit ugi. Dereng antawis lami papatih ing Praja Enggris ingkang kasusra gegedhug ing olah pangreh praja, punika dipun sundhang dening lembu, rahajengipun dene panjenenganipun pati sanadyan sampuna yuswa, trangginas saged minglar angoncati pun lembu, saged anyandhak sanjata lembu lajeng dipun dhawahi katemahanipun lembu pejah, dene ingkang anggumunaken ing samangke wacucaling lembu wau kasade pajeng 60 rupiyah singatipun pajeng 120rupiyah, atunggal tunggaling untunipun pajeng 1 rupiyah 50 sen tracakipun katumbas kalayan yatra jene sawawarating tracak wau ingkang gadhah lembu keningg winastan kauntungan ageng, saestu gadhah pangajeng ajeng supados lembu nipun ing saben dinten anyndhanga pangageng ing nagari. Mboten namung pulo ing Selong kemawon ingkang medal pelikanipun yakut sapanunggilanipun sanadyan sanesipu nugi wonten wartosipun ing samangke pajajahaning tanah Kinselan kathah ingkang medal pepelikanipun ingkang winastan Menilem. Ing kitha Newyork wonten stunggilng tiyang ingkang langkung dening kasengsem dhateng bangsaning seseratan kala pejahipun kala pejahipun salebeting griyanipun pinanggih wonten serat iber-iber kikintunaning par amtiranipun kathahipun 2000 iji kakasih sami bingkeman dereng kawaos dening ingkang pejah wau. Titiyan ging tanah HIndhustan sami miren gpawartos bilih ing samangke sawraniing bongsa HIndhu, ingkang taksih sami nyembah brahala saha dudunung wonten ing jajahanipun praja TUrki, wewengkoing tanah Asiyah ingkang dipu pangaagengi ugi dening bongsa Turki, sami katundhung boten kapaeng manggen wonten ing ngriku, sarta kesahipun saking ngriku dipun paringi inahing dalem nem wulan. Serat pawartos Inggris anyariyosaken bilih samangke kanjeng Guprmen Turkibadhe ngagem obat sanjata, ingkang tanpa kukus kangge wonten ngasmara dilaga utawi sanesipun, dereng lami anggenipun anyobi obat damelan ig pundit-pundi, nanging ingkang kapilih namung damelan ing Ostenrik, dene ingkang saking anah Prasman utawi Dhitslan kagalih kirang sae. Wonten pawartos bilih Insepekturing pamulangan Jawi tuwin malayu badhe kawewahan pakawan ingkas. 2
Njaman jang ada berprang dengan moesoeh banjaq sakali di negri Hindija, apa oleh terlaloe banjaq kardja dan soesah, apa oleh sakit demam, dan sakit demam rawah, dan lajin lajin tjoemah boleh dilarang kaloe baroe djadi, oleh boewang ajer betoel dan teratoer. Ada rinjoe rinjoe derri oepaja aken itoe, dan orang bimbang ada di pileh, soedah banjaq tahon tiada satoe oepaja akan bisa boewan gajer, apa derri doeloe atau derri sekarang bisa di radjin dengan Poloeng bat Cauvin , betoel betoel itoe poelong obat radja tra-bisa bekin bajiq segalla penjakit, tapi kapan oran gpoenja isi proet soedah djadi lemas derri pake oepaja jang ada bessi atau obat quinquina tjoemah poelong obat derri Cauvin sadja bisa bekin boewang ajer lagi jang teratoer dan betoel. Poelong obat Cauvin boleh dapat dimana mana doenija segalla (III) Panjurung Dhuh angger sang bagus Bangbang Madu Sudhana, pun paman akalangkung den tangisi ni endhang Bramartani,larap nembe kataman sih pamiluta sang bagus tika boya anedhaki, kadya paran polahira sarwi apopoyan baya kiye rasane wong mintasih nora den langgati, adhuh angger punapa sang bagus saestu anegakaken pangarsa-arsanipun pun paman mugi panjenengan kadunungana mabeg mandheg to molih,nuli karsa aleledhang. Pun Paman Jurungarang Serat Babad nyanjata dhumateng ing Wanagiri kala ing taun 1808 Rinengga atmasrinata, jeng gusti pngran dipati, maharya Mangkunagara ping catur ingan mandhiri, kang lagya mardisiwi, winarah reh mrih rahayu, jeng pangram prang wadana, kang arsa tembe gumanti, mrih widada dumadining yogyatama. . tuman amrih susilarja, arju amarta mratani, sawadya waduwandawa, aywana winalang kapti,myang pinrih mamarsudi, rumaketing kadang karuh, lan malih mimiluta, lumeket susetyeng budi, dening para atmajendra Surakarta. Kasidaning sihsiniyan sumrambrah amakangsali, trumraping praja mandhala, jejeg arjaning kang budi, mene sarwa dumadi, dera myat para gung kumpul sumungku abipraya, mamayu ayulestari, antarane keh suka manadukara. Nahenta wau wirnusita, kang putra tinuduh maring, pasanggrahaning wanarna, babereg buron wanadri, myang mamet minengkali, lan para atmajengprabu, tan tuning rihubaya, jujug mung mangsaning wanci, pangabeyan badhe pakumpulanira. Kang minongka gugunungan jeng pangeran angabei, manggala atmaja iswara, wau praptaning ubangi, akat kaliwon kaping, salasa dulkidah taun Be kang sarira mentar, wana iku amarengi, tabahli majeng pangeran wus paparentah. Arakit kang palengghanpan kya lit ngarseng pandhapi, bangku bunder munggeng madya, asri kinupenging kursi, ngarsa tepyeng pandhapi, respati sinungan babut yata tabah nemprapta, para rikang arsa miring, kang ngruhuni jeng pangram nata kusuma. Tan dangu in gpepekira, neng na tar samya papanggih, jen gpangeran pakuningrat katigane ingkang rayi, jeng pangeran Arya singgih, prabuningrat malih ipun kanjeng pangeran arya, kusumadiingrat tuwin sinebutna Walandi wstan tuwan Jan. ngantosi ing wiyosamira, tanantara sigra mijil jeng pangram sampun siyaga, busana cara wlandi, nulya lenggah ing kursi, para ritata alungguh, anganti praptanira, tata mu kang karsa mampir, kuneng prapta wanci tabah madya sapta. Pangram prabu Prangwadaa, keringing raka kalih, jeng pangram gondasuputra, myag gondaatmja ang rayi, miwha arika kalih, raden mas suprapta timur,la raden marsasubyakta, wonten malih kang umiring, mongka pamugari arya Praja nata Taksih wonten candhakipun. Waluyan katur ki Umbul Panjalin Pondhang Sakalangkung panuwun kula, dene sampeyan kasdu ing galih karsa angicipi sugata kula, ingkang sampun cumawis ing pustakawartya ongka 80, ingkang sumaosing ngabyantaraning rampung sidya sindhana, punapa saraosipun kawedharaken kados ingngandhap punika: 3
1. 2. 3. 4. tembung rana empu Sidyasidhana grana, sampeyan grana tembung gunawan empu Sidyasidhana gunawan sampeyan gunawan gunawan tembung suci empu sidyasidhana suci sampeyan guksci, sukssci tembung arta:yatra pun sidyasidhana dereng gayuh kajengipun nyandhak ceg kramaning dhuwit. Wondene tembung uwang, sampeyan mestani tembung kina kalantur,kula sigeg kimawon rumiyin nanging nadyan mangkatena boten badhe micalaken ing jarwa wredi, saha saraos pikajengipun cekakipun sarehning pamanggih sampeyan ingnginggil sadaya wau punika, sawatawis sampun radi ngemperi lan pamanggih kula, sopa sibundheting pusara, saingga sampun kendho, nanging dereng wudhar, mila kula condhong sanget dhateng pamurih sampeyan supados kula lajeng caosna kyai cantrik Janaloka, kaliyan nempu piratmaka ing Janggalamanik (wah) nanging koningana, saderengipun sampeyan dhawuhi, sampun kula leksanani, namung empu wiratmaka dereng ( ongkok wiratmaka) e wadene rening panginten sampeyan dhaup lan padinten kula, bok bilih badhe boten kalintu tangguhipun, kados kimawonlajeng saged tatas putus sami sakala, ingkang sopami (ningkok mokal) boten arantas sapisan punika, rak pancen kasangeten kula purun ngapit yektos, nanging ingkang dhaeng jenggalan kula borong sampeyan, ing janalokan sampun kula. Ing Kadilaya kaping 8 rabiyulakir ring Je warsi yangka sumongga kalaksananya ing sarira kyai umbul. Anak umbul kadilaya Widyakamawa Dhadhap Narantaka panjarwa sampeyan dhateng pataken kula bab dhapuring toya, sarehing kula smpeyan paksa boten kenging namamanik kulainggih sampun narimah, dene pataken sampeyan tembung kalih bab ngarepan lan Meton kula boten saged nykani katerangan jalaran kula ajrih papacuhipun guru kula Kyai Kramaleya, sadaya tembung ingkang marojol sakin gpathokan kula boten kenging medhar, tur sampeyan piyambak kula pethek inggih boten sumerep ewadene bilih sampeyan meksa adreng, kula kedah smpeyan purih jarwani, kula gentos taken rumiyin ysampeyan saged jarwani, pataken sampeyan kakalih wau, ingih kula terangaken ingkang pratitis mongga punika lo sampeyan jarwani, nayuban punika tembung punapa, ta enggal sampeyan mastani, cplos dhe ora bisa, e tak guroi yen bisa. Dhadhao Barabtaja: sampeyan punika kula alem saged mancala asma, mancalaswara thing, bisa, theng, wasis thung, baut ning larase telu pisan barang kabeh mila kula ngaturi suwukanipun snag kala gong. Mitranta lami Netrakancana, inggih maripatsara. Pustakawarti ongka 85 angmot panjurngipun sarjana ingkang asisilih bagus saloka, sampun kula sumerepi sadaya, saha sanget ing panuwun kula, ananging kados kados kalentu, jalaran kula dereng nate nunggil gelengan kaliyan Endhang Pracimasana, katondha saking punapa, malah kul arumaos lepat sanget jalaran kenging dipun wastani tiyang clola-clulu angregedi papanipun kiyai Bramartani, tur sepen wawaton kasusastran lampah kula ingkang kalentu, pancen nedya puruita wonten ing byantaranipun kyai santri, wasana sowan kula dumojog tanpa larapan sansaya kula sampeyan galih apitambuh, saderengipun kula sampeyan galih makaen manah kula tansah sumelang ambok manawi kasiku, ewadene sarehnig sampun kalajeng, kados pudi anggenipun anyirnakaken kalepatan kajawi namungnyuwun pangaksama. Menggah punika sanadyan panginten sampeyan wau kalentu, boten dados punapa, amargiingkang sampeyan kinten nunggil gelengan kaliyan kula, nanging samangke saweg manungkul sdya mardi ungguling sarira, dereng karsa leledhang, mila supados boten katanggelan anggen sampeyan 4
paring saloka, kaparenga ambabaraken panuwun kula ingkang katur kiyai santri, tinimbang kula madosi raden prawiradireja, dereng katnenan pinanggih ipun pinangiha, inggih dereng tepang, saha kawuningana, supados boten jumbuh, ingmangke kula santun nami, grompol, ngaturi uninga kapin gkalih saha salugunipun kula punika sanes bangsaning sarjana, manawi sampeyan kirang mitatos kula aturi nitik patrapan nyert kula tuwin tembungipun rak inggih odhol sangeta nun mila mawi sampeyan kinten tunggilipun ni endhang kula nuwun sanaget awit budhe dados sengkala ageng (tiyang bodhongaken putus) rekaos tur dados gugujengan mila kula muhung matur bares mumpung dereng kalajeng sanadyan lepata manawi ngaken kathah mayaripun (+) Pantireja ping 5 Rabingulakir Je 1822 Siswanipun Grompol --------------= (+) saweg punika kula amarangguli tiyang waleh, kathahkathah ing titayh ingkang tamtu rebat unggul pramila ngantos sapriki prakawis tembung pasanggrahan angalenthar dereng wonten panjarwa ingkang gumathok sadaya rembagipun namung lir pendah rare jambelungan manawi badhe kacandhak lajeng alok jimbit Jurungarang. Sambetipun serat Panitisastra Tanana kang ngluwihana, iya panase kang geni, luwih panasing baskara, sakehing papanas ugi, kasor dening panasing, manah durjana andulu, ing ngarta kang ngakathah, kalangkungpanasing ngati, during marem yen during kena cinidra. Ma ngkana laler kuwasa, miber pantes ingkantg amrih, kang wangi wangi kewala, teka pijer angulati, tatu kalawan kudhis, ing silibira kalangkung, yen paksi bango buthak, bisa miber angluwihi, ing sakehing manut sundhul ing ngawiyat. La yake iku miminta, kaluwiyaning dewadi, bisa asawrgaloka, teka pijer milang- miling, babathang den ulati, mangkana bekdurjaneku, sapenetaning manah, durjana tan wande kardi, duh kitaning manah wong kang sugih arta. Mangkana ta sangpandhita, saking katemben udani, kang tinakita ki sabda, rahayu kang den karemi, wulan lintang kinardi, damarkalanireng dalu, srengenge ing rahina, kang dadi damaring bumi,ing sajagad kasunar dening radiktya. Kang minongka damring tyas manungsa sajagad iki, tan liyan wardining sastra, kang nuduhaken ing becik tegese suputreki, anak lanang kang sasinung, limpad wardining sasta, tr saduguna madhangi, kula warga yayah rename sadaya. Winuruk ing sastra darma, yaiku kangden arani, suputra puniku nyata, weh arjaning yayah bibi, anaking pandhitaeki, kalamun padha katungkul ing manah suka-suka, wekasane nora dadi, kautaman tan merit wong tuwanira. Sutane para sujana, iya lamun nora sami,lan wong tuwa ne sayogya, tininggalaingpawestri, ingkang padha ngluluri, kalamun bisa tinemu, kasusilaning ngulah, kabesikan sasra widhi, wanita keh luluta sih ing sujana. Wong nganak anak candhala, lir alas tuwa upami, kakayone ingkang ngarang, anggerit temahan angi, dadya alas kabesmi, apuara dadi awu, lire para sujana, den padha amardisiwi, aja kongsi sujana weak dursila. Aja sanggup wali iya, neng ngarsaning narapati, ye sira during prawira, saulah jayaning jurit lamun ta sira uwis ngasorken prajurit satus kawenang ing palagan yen uwis mangkono yekti, tan ngapa asira sanggupa sarosa. Away gengaku padnhita, neng ngarsane sang siniwi, nadyan sira aputusa, sakeh wawadining tulis kalamund urung ugi, ngasorken pandhita sewu, nadyanana sewuha, pandhita kang bangkit bangkit iku padha kasor dening widayaka. Wong angaku sarwa bisa, miwah sanggup barang kardi,puniku during sayogya, lakuning sujana yekti, becik dipun singkiri, lamun ngegungena angup manawi tan tulusa, snggupe puniku ddi, datan kandel dene sang utameng praja. Pitu unen sapdaraja, mulyakna sangandikaji, yen akarya pasareyan ngulon ulon aloneki, panjang tuwuhing ngurip yen angaler ulonipun tansah kabekan arta, sayogya ujure ngalih, yen mangetan kapatensih mitranira. Mamriya ingkang prayoga, ajar ujuring ngaguling, ulon-ulon lor prayoga, adoh sangsaya ning 5
budi, kalamun wong aguling, ulon-ulon ana kidul dumadak patirusak rina papas ring hyang rawi, yen ing sore mongka pnairam agama. Pratiingkah ing ngawula siwi, yen umurin gpun prpati, iya ingsapuluh taun kaya nitih kawula, pan wwerdi pangawe becik rarengunen pinrih weruh ing ngaksara. Taksih wonten ambetipun Mugi sampun andadosaken uwaning para maos serat panitisastra ingkang kapacak ing Bramartani,punika wonten ingkang cewet panedhakipun badhe sakalangkung anuwuhaken panuwun kula, bilih wonten ingkang karsa angiseni cewetipun wau, menggah ing kula inggih sasaged-saged badhe ngudi dhateng para sarjana Jurungarang. 6
Ongka 88 Salasa Kliwon kaping 10 Rabiyulakir Je 1822 utawi kaping 1 Nopember 1892 Surakarta Sambetipun cariyos balapan Ana kang wahana kuda, wenehrata angebeki,kathah swaraning sujanma, warna-warna jalu estri, katut maruta kentir, swara ngumandhang kumruwuk lir pendah neng rananggana, wit sakiing kathahing janmi, ambalabar pindha grunaning ngudaya. Nahen ganti kawuwusa, swaraning janma jalwestri, kapaleri ing kang jaga, weh sasmita angabani, lan miyak janma meksi, yata wau ingkang rawuh, anenggih kanjeng tuwan residhen Surakartadi, lawankanjeng tuwan risdhen Yogyakarta. Kalih sami nitih rata, jajaraan dragunder walndi, dwii ngarsa amandhi pedhang, wuri catur kang umiring, sami wahana wajik sengseg kang sami andulu, sigra tedhak sing rata, para lid samya ngurmati, laju terus alenggah munggeng panggungan. Ganti wau kawuwusa, rawuhe jeng sribupati, jajaran manekawarna, kang ngajeng abdi prajurit pira utama ngarsi, ing wuri ingkang sumambung, miji pilih carangan wuri prapanewu mantra, wiratama miji pilih lan carangan. Pan sami angliga pedhang, wangun wane ring ngajurit semuning netya katingal kadi arsa mangun jurit ngegla aneng turanggi, sasolah solahe patut ganti kang kawuwusa, wuriira kang nambungi, abdi dalem panewu manri keparak. Pantes rasukane abang, sawit calanane abrit dhasare laken sadaya, ngampil upacareng ngaji, waos talempak bedhil tameng pedhang saya mungguh, ngadhan gkrang neng turongga, lamun tinon angajrihi, wawangune sami ladak ing pangucap. Ayem denya mengkul karya, jatmikan teng netya manis rasukane sami abang, kasorot hyagn bagas pati, nyunari muka sami, semunira sumung-sumung kadi arsa ayuda, wurinira kang nambungi, abdi dalem panewu mantra urdenas Taksih wonten sambetipun Serat pawartos ing Surabaya anggyaraken bilih parentah ing Bangkalang anganggrak wang kertas tiron tiga nyewu salembar, wonten Cina anglambangaken wang kertas nyewu dhateng Walandi, wang kertas wau katitik bilih tiron ingkang lajegn kaaturaken dhaten gparentah, kawekasanipun cina wau kagaledhah griyanipun kayaktosan taksih kaangenan wang kertas tiron kalih lembar nyewu, pawartos kawat saking Batawi ugi anggiyaraken bilih parentah ing Palembang angandhan Cina, ingkang ambekta wang kertas enem belas lermbar nyewu, cina wau sangkanipun saking Singapura, dene ing pulo PInang sampun kathah wang kertas tiron kaedalaken anggang sal latus tuwin nyewu salembar, pramila sami angatos-atos bilih atampi wang kertas sadhengah apangaosipun kedah mawi dipun seratana ongka, sastra tuwin titimangsanipun punapa malih dipun saksekna sakala tampinipun utaminipun kaaturnadhaten gparentah, sampun sok kalepetan budi, melik melik melok agendhong lali, katemahanipun badhe boten amanggih basuki. Bawah dhistrik Bendha Daleman Kartasura Nalika ing dinten Slasa POn wulan punika, wanci jam 8 enjing, griyanipun tiyang nami Jaya Pawira, dhusun Milir kadhatengan tamu, nanging jaya Pawira pinuju kesah dhateng sabin ingkagn tengga griya rare saweg wanci 11 taun pun tamu saking rahabipun sanadyan griya wau suwung, nirbaya nirwikara, beng mlebet griya, tata tata badhe ngangkat pethi wadhah sandhangan utawi sanesipun rare wau grahita lajegn acerek cerek nedha tulung, pun tamu sarehning katandukan ingkang makaten wau mila enggal lumajeng, sadumuginipun kiduling dhusun Jelag lampahipun boten lumajeng namung sajak kasesa, jalaran ingngriku pinuju wotnen titiyang sami ngurug margi ageng, dipun tenggani demang, T.Y.T, pulisi ing Wanasari, sareng sminingali kang mlampah wau, titiyang ingknag nyambut damel wotnen ing raosan lurah wangunipun tiyang lumampah punika, kados kaundng sanak sakit sanget katawis anggenipun kasesa, watawis saprapat jam lajegn wotnen tiyagn mlajeng-mlajeng , taken punapa wonten tiyang langkung, dedeg inggil rasukan landhung cemeng, o ggih wonten dhi, wontenapa ta: wong ebahne jebul disayabi nguwong, prayantun kang jagi adamelan wau tetela pamirengipun lajegn numpak kapal kategaraken pun nayab lumajeng sipat kuping, sakedhap mesa kalancangan dipun cegati 1
ngajengipun durjana susumbar sora, toh budiya aku, rak sida kelancangan lajeng dheprok tanpa karta wah katungkeban para tandang, pun culika dipun takeni, ngaken nami Kartadiwirya griya dhusun Parangjara, dhateng dhusun milir tuwin sadherekpun sareng mantuk dipun kedani, sinjang sarung lurik ingkang lajegn kagubetaken ing jaja, dipun titipariksa inggih temen wasana pun kartadiwirya kapusara katur ing parentah salajengipun kula boten terang. Kintunan Sembrana Nalika malem rebo angrintenaken kaping 6 Oktober 1892, tiyang nami Karta, kuli dhusun Randhulawang (Sukaarja) wiwit sonten gelak ngelbur dondomi rasukan badhe kangge jagong amargikathah para sanak sadherekipun ingkang gadhah damel sareng kinten wanci jam 12 dalu,pun karta ngantuk saha lajeng tilem b oten ngantos nyingkiraken dilah sarta pirantosipun inggihpunika wantunipun konca kula tiyang dhusun melek wiwit sonten dumugi tengah dalu kemawon lajeng boten enget ing purwa puwara, nahenta: sareng pun Karta angenipun tilem anglilir, tanganipun anyampe dilah ingkang teksih dipun sandhing, sarehning pirantosipun wadhah lisah petroliyum namung thonthor kemawon kagepok ing tangan kaliyan tilem lajegn wutah angesoki sinjang ingkang dipun anggtilem kasalat urubing dilah temah mubal wonten awakipun ing ngriku pun Karta karaos benter lajegn tangi saha boten kantenan polahipun dhuh saiba gugup saha bingung ing manahipun tiyang tilem dipun tedhaki sanghyang Brahma satelasing lisah mubaling latu sirep awakipun Karta salong gosong, nanging teksih teksih kalebet wilujeng, ewadene dumugi ing dinten punika dereng saged nyambut damel o kang Karta, rahayu dene urubing geni boten murka, trima mubal onten awak samang mawon nyandhaka gedheg dika rak dadi dhendheng tenan sarta nusahake tongga teparo, tur dadiya dhendheng sinten sing gelem bumboni, lalampahan punika minongka undhang tumraping para dhusun ingknag sumerep saha midhanget manawi namung dipun predi saking parentah boten dipun gatosaken. Kintunan. Pungkasanipun serat Panitisastra Yen umur nembelas warsa, pindhanen sanak pawongsih, tahataha anen micara, dene taw us andosani, perdinen ciptaliring, pecuten kalawan semu, yen anak wus susuta, wruh na cipta sasmitengki, lan wangwangen pratingkah arja lan ala. Aja nut budining sudra, temah winisoyeng swami, aja nut estri budinya, dene rangerang sasami,lan aja anduluri, karepe wadon tan wurung, sira amanggih papa, sisipa tumangkeng pati,nadyan patut ing budipinabarena. Ange-angen kedalna, saking karsanta pribadi, iki wartane sang prama, long kabudine pawestri,lurus samanah esri, bokmanawa ana tunjung, tumuwuh aneng sela, lawan gagak pondhong putih, iku ana wanodya rahayu ing tyas. Kalingane prasujana, prayitna mengku pawestri, ujare nang sampun wikan sapara wolu jalwestri, kabisaning sengkalir, graita wiwekanipun saprawoluning lanang, lingira dewi dropati,nora nana wanodya wareg ing priya. Sing sapa arsa mangiya, kaluwiyaning ngaurip lekas na guru pulangya, ing ngawak kang amuroni, iya gangsal prakawis puniku kaananipun anom bagus kang warna, tur sugih bagnkiting kardi, kaping gangsal mungguh kwalane prasaja. Wekasan ana cinacat dene dhemen nginum awis wekasane manggih papa, purudawa tanwruh ngisin temahan kasor dening, wong ngakeh padha gumuyu, aja mada wong cacat. Hyang guru amawicacat ireng gulunira langking, hyang wisnu iya cinacat angon bantheng cacatneki, hyang endra duk ing nguni, cacat kathah netranipun sakehing gagelitan kasandhangane trasami, pan akathah cacate Bathara Endra, puniku kalamunana, wong ngawruhi dina becik lawan dina ingkang ala, karone dipun kawruhi, luwih saking prayogi, sayogyane wong puniku, pinaringana donya, dening sang utameng nagri, saking sabda mulane manggih kamulyan. Milane wong manggih papa,kirnag snadhang lawan bukti, iya sepi sabda uga, dene sepining rarai, tan pangina dumadi, muka tan nate janipun sepi ingkang tatiga, kasor dening pepi siji, luwih sepi jeng sribupati, kang serat manungsa tan darbe arta. Titi telasing carita, kagugnan 2
panitisastra,mung jarwa kang kinen nulis pamrih gampil la kang myarsi, sastra wiguna kang ngapus abdi carik lulurah Ngemban timbalan narpati, pan kinarya mudharing tyas ingkang mudha. Nalika malem Jumungah tanggal kaping 6 wulan Rabingulakir punika, kula malampah malampah dumugi ing prapatan Tarung Jayan ing sakleripun prapatan wonten prayantun jajar sark gadhah damel mantu, mawi pasamuwan nayuban salebetipun pandhapi wotnen ingkang dados judhegipun manah kula, wonten satunggaling tamu prayantun nanging kula dereng patos terang, pangagemanipun nyamping kawung garisanipun megos dhsdharan kumawon lenggahipun jejer kaliyan priyantun mantra, ela punika kula kinten bandara, kula wirid saking pangagemanipun wusana kula pitaken konca ingkang sami ningali, criyosipun punika sanes bandara, namugn abdi dalem demang emban kemawon griya tuwin pacanthelanipun inggih ing riku E la punika kados pundit kok pangagemanipun namung dhisdhiran leresipun demang punika rak inggihsampun gadhah kulug ta, kok boten tumunten nanging wong kayon boten sumerepa tata krami, tiyang demang kok, nanging kok e la tiyang bongga celak sanget ambog inggih utusan abdi rumiyin nuweni tamunipun sinten pangagemanipun punapa, atiyang tamunipun panewu jagong, kok mantra makuthan punapa malih wonten prayantun kali wonten piyambakipun punika dhesdharan e la ambok manawi sampun utusan abdi nuweni tamunipun sinten hyah tiyang namung kaliwon ingkang onjo piyambak rak inggih gebag-ginebag kemawon lan demang embank kabopaten pramila si demang embank lajeng kamipurun mangagem dhedhar ambok inggih nolih dhateng panjenenganipun badnara kemawon, adhuh den demang ingjengandika, ta sanadyan wayah dalem diles saha sampun jumeneng ageng nginggil sinembah ing ngakathah, andek puna taksih mahambeg andhap asor, boten dhiri anggung-gumunung angegungaken ing brahipun menggah anggeing angruhuraken para ageng, angaosi ing sasami mangandhap angantebi tata kramining karaton wa smpun judheg ta, pantes kemawon dadosa tuladan sarta [omimdjo-nundhi, wangsul dika saweg si kemawon dhateng abdi dalem kaliwon panewu mantra, dika ngotenaken mawon . Angggepe neh....sakdher......toblas. Pun Gandarwa Raja Sena ingkang Pethikan Ing tanah Amerikah wonten sawenehing estri bongsa amprikah, punika semah angsal bongsa Eropah, sakaliyanipu anggenipun agendhon rukon kalaya atut aruntut lir pendah mimi lan mintuna angantos dados sugih linangkung, kala taun ingkang kapengker punika ingkang jaler atilar donya, sepuhipun sampun 90 taun sarta kathah bondha titilaranipun, pawestri wau langkung dening kasengsem dhateng srinata dewi ing tanah Enggris angantos katanggep kados dene ibunipun, awit punika ngantos kalampahan layer dhateng tanah Enggelan sadumuginipun ing ngriku srinata dewi sampun mireng saniskaranipun pawesri wau, lajeng andhawahaken timbalanipun dhumateng para punggawa ageng-ageng ing tanah Enggris kakarsakaken methuk saha ambagekaken dhaengipun pawestri wau. Sareng sampun kairid sumaos salebeting kadhaton lajeng kaparingan sesegah pantes saha amatah putrid ingkang amanggih ing rinten tuwin dalu. Sareng srinata dewi sampun karsa manggihi, pawestri wau sakalangkung angganipun konjem ing siti, wasana paestri wau wonten ing kitha Londhon kathah mitranipun para putrid garwaning para ageng ing ngriku. Ujaring para saged ingkang samupn kasusra putus ing kawruh pirasat tiyang punika bilih kukunipun panjang saha alus amratandhani yen wasis anganggit anggit ananging cacadipun kesed,manawi kukunipun panjang sarta ceper, punika amratandhani yen limpat ingkawruh remen angggatosaken samukawis seserepan dene manawi kukunipun wiyar tur celak punika amratandhani bilih brangasan sugaten manah, manawi kukunipun endah ing warni punika amratandhani bilih kali sing sasakit tuwin rahayu ing budi, saha kadunungan kekendelan dene 3
ingkang gadhah kuku atos saha getas punika amratandhani yen tiyang remen paben remen nguja budi hawa, tiyang ingkang gadhah kuku pecah-pecah, punika amratandhani yen tiyang drengki, wedharipun sae, nanging sajatosipun awon awakipun kesed manahipun kethul. Panjurung Sambetipun serat babat Nyanjata dhumateng ing Wanagiri, kala ing taun 1808 Punika ingkang puputra, jeng gusti kang kaping kalih, malih prenah ingkang paman jeng gusti kang kaping katri, nenggih ingakng sisiri, suryadarmaja jujuluk wusnya pinethuk sigra, ngacaran leng ing kursi mubeng tarap tan kari dyan wirasmara. Tan dangu sugata wedang, srutu wus ingngunjuk sami, dungkap wanci tabah sapta. Sigra budhalira sami,sampun nganturanitih, rata pangkat juru juru,mring tinon lampahira, prapteng bacem tedhak aglis dyan tumenggung Jayasarosa amapag. Lan dyan ariya Sebrata, wus dangu praptanireki, angrukti sagung kang palwa, badhe kinarya anitih, nabrang mring wetan kali, mangkana samekta sampun sinaosken ing ngarsa, wong ngagung samya anitih, miwah palwa kang ngamot wanda narata. Ing ranutan winursita wus prapta sawetan kali, kuda pangirid pinasang, tan liru prenahireki, wong ngagung tarap sami, jumeneng tepining lurung, keringing ratanira kang arsa dipun titihi, mangsah nengah jeng pangram gondasatmaka. Kadi raden baliputra, tinut ing ngari kakalih, subyakta lawan suprapta, jaya sarosa papatih, arya sebrateng wuri,prapteng ngarsa wus atundhuk pamit arsa angsula, mring nagri lan arikalih, miwah jaya carosa arya Sebrata. Amungkur kasundyeng marga, narimeng sih angandhuki, sawusnya ababageyan nulya kurukuran sami, sigra sareng anitih, tan winarna lampahipun kang wangsul marign praja, wuwusan kalumas tari, asri tinon wimbuh rengganing reng marga. Patinggi umbar dya rongga, anggar begsamargi-margi, samya aniti turongga, ing kanan miwah ing keri, ngarsa rolas salangsir, amandhi banderanipun abajo pangklat reta, biru calana mantesi, acaaping ngijo ginayut taliwang. Ing marga tan winursita, ing dhusun Walang wus prapti, kendel sang narpasiwaya, gantyaning kuda pangirit tanda nguwusnya rakit sigra wau budhalipun prapta ing Sukaarja, mangkana wong ngagugn sami, tedhak saking rata pinethuken marang. Sira dyan Wiryakusuma, ngaturan laju maring panti, pagubahan madyeng ngawan rinengga srisinalisir, ring wastra moncawarni, sinamirontinatuwuh, umyang pradongga munya, kuneng ta sang narpasiti,sampun sami lengggah ing kursi sadaya. Miderwan tularihira, miwah wadya kang umiring, wus tanana kakurangan sapangkat pangaktireki, dangu ngarepna, nuli, wogn ngagung ing budhalipun sareng anitih rata, saya gung dasih kang ngiring, wau raden ngabei Wiryakusuma. Andherekaken sedyanira,wangsul panambangan mangkin yata ing kepuh wus lampahipun wus prapta prapta, aganti kuda sangirit andangu bidhal malih,lestari panambangan kendel tepining benawi, neng sabrang ler samya tedhak saking rata. Sigra anitih giyota, ing sabrang kidul wus prapti, laju minggah pasanggrahan urmat pradongga munya tri, saeng denira manjing, wisma srireganing wangunsampun nata ta lenggah, myagn wadya ingang umiring, wus pinarnah ing sajurujurnira. Tan dangu panglerepira, mung angunjuk sawatawis sigra wau budhalira, karana meh praptaneki,laladan wanagiri, kagerengan sruning kayun wantu sami taruna, mempeng kasudiran sami, among sangsasam tanlyan dadya ardayeng tyas. Tan winarna marga prapta, wanagiri nuju wanci, marengi tabah sawelas laju anjujug wanadri, ing kono wus piranti, sanjata miwah kuneku, myang kawula ing desa,kang badhe kinen angering, kalih nambang samekta gegamanira. Nahan ta sang siwayendra, tumedhak saking rateki, aneng parteloning marga, kang madidul anjog maring, ing pasanggrahanadi, kiran gsapal ebihipun dene kang maring wana, mangetan ujuring margi, sami sepal tebihe ngungkurken marga. Taksih wonten candhakipun. ing Panjurung mongkawangsulantrenyuh ing tyas kawismaya, nona srirarasing kesumi, rumenggeng warna karantan namung dana ngujiwai, miluta mullet kapti, paran baya wande ngulun ywnboya tumoliya, mring bok endhang Bromartani, temah gagarwa ngimpuning kawiredyan. Anging muhung taksamanta, paman juru angrerukti, mila ngwong lami tan panggya, len sutananimbok reni, mangun asmargati, pulang karsa amiwalkung, sing dahat mudhadama, kapapas kapesa 4
budhi, sedha sepi kesisan tanpa saraga. Tikang kinarya ruruba, misungsung mring sang ngayagi, gugubahan pinandara, kinarawis dhaha ngrawit amurweng nglangen sari, mrih resep rumesep yungyun nging sep rah sasurahsa, sarasane narambahi, karti arsa sanggyaning kang anupiksa. Jumurung manadukara, mangkana sesthining kapti, anangignsa ng paramarta, sujana parama budhi pan sampun ngudneni, saesthining cipta ulun sengil sedene arja, masa wotnena kasilip bokmanawi dereng kaparenging masa. Kulina ring pasamuan angel wahyaning pambudhi, pae kang wusnawung kridha, tarkewran ring ngagal rungsit tan sah ujungan liring, tan samara pamoring semu, miguna ing ngaguna,peteng dadya padhang bangkit lamun nami swigya dadi rum angambar. Kadiparan lir patikbra, yawn mirip paprawinasis des tun temen tanpa ngrasa, pedah punapa tyang wukir, tebih saking nagari, kiran glukita turkidhung, anging gem kita nemah, marekyantara sang yagi, mung kapaksa sih tresna lan minta barkah. Dhuh babo madusudhana, muga krarapana kang ngupih, pramila sana sang dwija, mongka paliyasing dhiri, puja mantra semadinira minangka panuntun mijil sing palimengan pinten banggi yen ing wingking, ing sasagedsaged ngladosi kang pidra. Badhe ngupaya araya, sudara sinarawedi, kang tatenambung ambengkas mumpuni tedha palupi, sampun kadiwakmami, tiru tiru tanpa guru, agahan mung ageyan ge-age ya den wastani, pramenggita gatine angayah wara. Mila ambartur prasaja, ing ngandika maha muni, mahdyanken arasaning tyas tanpa ta ati ayaki,nragnapangrekuh kami, tanpa esu darmatuhu,dhuh dhuh andika paman masa barong dera tampi, tinibanga ambawa tuwin sambada. Titi tamat paripurna, denira ngranconeng tulip wuryaning satya susatya, titi soi madya ratri, riku lemsoma kasih, rabingulakir sangtengsu, nawalek mangganala, masalaksananing rawi, wuku Dhukut windu Sangara Je warsa. Tinengeran ing Sungkala, astha, sakaliyan angesthi Supatra. Saking sangguputra,pun Bangbang Madusudhana Lo, lo, tiyagn kados makaten sitnen ingkang boten lajeng kedhep luut ajrih asih dhateng sang dibya nung, bangbag madusudhana, turatur oten angruhuraken ingkang asor boten kaworaken, inggi angger, menggah prasetyanipun pun paman muhug wonten candraning sangkala mangya manembah mundhi sarira putra. Pun paman Jurungarang. Saudara netra kancana, kula suka pepenget ingkang ngatos-atos sampeyan ngaben lungiding kalam panurat kaliya sang anung dhadhap narantaka, yektosipun kula radi kuwatos manawi ngantos kasaliring salah satunggal o eman sanget. Wardisiswa jiwangkendhang saking raga, sampunlena yen kalintu sami konca. Sampun katambetan kula pun kartasumbaga, ingkaiki sapraja. Kelu kaluluning kayun dera amba ayun ngstuti, tumulining rawuhira, sira sang kuhulinuwih, rahadyan madu sudhana, neng ngabyantareng bramartani. Wit yen dangu boten rawuh, ing bawang grundelireki, paman tani jurungarang, dinalih lamun sang pekik sirna ing kawlasanira, mring pun Kenya bramartani. Mongka tapan nagisipun tan kendel linipur maring, ki umbul panjalin pondhang, salah tanah muring-muring, semuning netya katigal bokbilih prasetyeng galih. Tinulunga wong sapuluh,mong saliliya tyas mami, yen dudu kalulutingwang, wong bagus manas ati, dhemene sok gawe beak, mring dasiye kang mlasasih. Kaya aran polahipun lulusa anandhang kikin kakenaning pamiluta, tan wurung enggal ngemasi, dhuh bangbang madusudhana, wulaten solahing dasih. Namung samanten pangunandikanipun ni Endhang Bramartani, boten langkug kula among tumut anyawunaken sih kawlasanipun bangbang madusudhana, ingkang supados lajegn karsa apapanggiyan klaiyan ingkang paman Kyai Jurungarang, kula kantun ngadhep kemawon kaliyan bingah amiengaken punapa ingkang amid pun pangandikakaken. Sinerat tanggal ping 9 rabingulakir Je ongka 1822 Kula abdi juru paladin pun Katinem. 5
Ongka 89 setu wage kaping 14 rabiyulakir Je, 1822, utawi kaping 5 Nopember 1892 Surakarta Sambetipun cariyos balapan Lawan lurah panakawan gangsal larik numpak wajik prasamya jajar nyakawan bajo jamus sruwal putih, ngangar sabet mantesi, dhasar mas balongsongipun wangun cukat ing karya, katon tumabirang sami, sinambungan abdi dalem kadipatyan. Panewu lan mantra samya, sikepane laken laking, sawit calanane kresna, rempeg rampak tion asri, sami wahana wajik dwilarik jajar nya catur, angampil upacara, kaprabona kang jeng gusti,yen sinawang sadaya dhokoh ing karya. Yata lajeng sinambungan abdi panewu la mantra, ingkang datan ngampil samya, jajar nya kawan respati, nganggar cuirga sami, sabuk cindhe bara patut dhasare sekar sedhah, gadhebyah sinawang pani, wawangune kadi sami japkarya. Nulya wau sinambungan jajar ra dragunder walandi, dwi ami amandhi pedhang, gumebyar tinon ngajrihi, kadi arsa mungkasi, ing parang muka dinulu, nulya srinaradipa, mangrasuk busana wlandi, maweh gandrunging tyas lamun tiningalan. Jeng gusti pangrandipatya, busana walandi respati, sklangkung pekiking warna, ujawala apindha sasi, sumunar anelahi, barung lan prabaning prabu, data titiyanya, wimana retna kiyai, rakitan nemsami kuda wulu kresna. Inggil ngawan kaki rampak pantes pakeyan plitu putih, bulu bulu olan seplah, kusire luwisan seni, kenek sakawan sami, mangangge jas dhasar wungu, dhinemar kekembaran rakitan ngajeng pribadi ing ngampingan kaliwon kanan keringnya. Taksih wonten candhakipun. Panjenengan dalem kanjeng tuwan ing Dele Grunepel liding rad pan Indiya, badhe rawuh ing riki, panjenengan dalem kanjeng tuwan wau piniji dening kanjeng gupernemen amranata pamadenipun apyun ingkang mangke badhe tinindakaken kanjen ggupremen pribadi, dene rawuhipun wau boten wonten mali namungn arsa imbal wacana lan kanjeng tuwan residhen ing kawontenanipun prakawis ingkang dipun tindakaken wau, makaen ugi panjenengan dalem kanjeng tuwan Panderkem dhirektur ring Onderweis Eredin Senepirheid ingkang amengku sadaya prakawising pamulangan inggih badhe rawuh ing riki, menggah ingkang dipn gatosaken namung badhe atitipariksa, ingkawontenanipun sadaya pamulangan ing riki. Kala wingi sonten wanci jam 5 sonten rare jaler kinten wanci 5 taun kacegur ing lepen awisan ing Kauman ngajeng sipiran enggal ing mongka lepen wau pinuju ageng toyanipun tujonipun nunten kadengangan in gngakathah, boten dangu pun rare inggih kapitulungan dipun entas saking anggening nandhang babaya. Adhuh embok inggih sampun sok lena, akiran gweweka dhateng pamongipun rare, makaten wau katemahanipun ingkang tamtu anuwuhaken prihatosipun para sepuhipun Pun Kloyong Pethikan Kanjeng gupermen smapun marengaken atur panuwunipun bongsa Cina Kanton ingkang sami dudunung wonten ing nagari makasar, anggenipun badhe angaadegaken pakempalan ingkang winastan Lun Ji Tong, pakempalan wau gatosipun amarsudi punjulin gkawruh saha pambekan sae sapanunggilanipun reh kautamen, makaten wau pancen sakalangkung gatos dhateng bongsa punika. Ing ngandap punika susulanipun serat Panitisastra, ingkang kalangkahan ing panedhakipun Ujaring kawi mangkana, ing benjang kalamun prapti, ya ing jaman Kaliyoga, tan angluwihi wong sugih, tanana ala becik sujana myag npara wiku, wong guna myang pandhita, ilang 1
kasantosaneki, padha anoraga mring wong Daniswara. Tegesipun Daniswara, wong ngapapa dadi sugih, duking jaman Kaliyoga, dumadak wongiku sami, akeh wisa yeng budi, pikunir santosanipun rja tan ajrih salah, malah nir luhur ing ngaji, punggawane tan ajrih padha amapan. Anak padha ngala-ala, mring bapa tan ana ajrih,pandhita asiya-siya, kalingan angkara budi, lan murka anaabi, drengki dir gumungggung agung, yen prapta kaliyoga, tan ana ingkang ngluwihi, santosane saking wong kang sugih arta. Gancaripun Serat Waliyullah ongka 1 Kanthi sinawung ing kidung, denira marneng palupi, ganacring prawaliyullah, duk karaton Majapait wekasan Sri Brawijaya, bapa babuning pra wali. Ing Ngampel asramanipun Sayid Ngali rahmat nami, garwa kakalih pangarsa, nyiageng bela satunggil garwa nem Nyi geng Manila, putreng arya Teja Tubin. Sunu kathah tan cinatur, anamung lajering warti, kan gmijil nyi geng Manila, ranpangran mandum Ibrahim karan sunan Ratu Wahdat anyakra kusuma luwih. BOnang padalemanipun marma kasebuting nami, kanjeng susunan ing Bonang, salami tan arsa krami, bentur kasutapanira, pinunjul sasameng wali. Yata ariningkang ibu,kang panengran RAden SAit puteng narya Teja Tubin diwasa sakarem mong juti, dhustha ngampak miwah begal gung denya mandhem sujanmi. Prakosa kalangkung langkung, kineringan ing sasami, raden Sait tanpa lawan aben marga den aangi, lamun wonten janma liwat rinampas dipun pendheti. Yen bongga yekti linampus nanging tuking busanadi, dinum maring sudrapapa, kinarya lampah salami, marma kathah marga pejah, yen den ambah raden Sait. Saben ri pakaryanipun sade rumput yawn tuk picis den lebetaken in gkranjang, nulya dipun sade malih, kang tumbas kalangkung suka, nyana seka tutan picis. Raden Sait sigra buruh, mring janma sade serabi, saben ri ater kajeng dang, sama wong ta saari, nora angateri wreksa, den krawus ing nguring-uring. Apa kinarya rub-urub wus awantan sade srabi, iku tangan mu pinanggang, pantesing nunggoken angi, raden Sait sigra mara, astane nulyua binasmi. Kantar-kantar urubipun eram kabeh kang ningali, kekes tan ana kan gngucap raden Sait basah nuli, angadhang maring dadalan arsa begl wong lumaris. Wau ta ingang pinuju, susunan Bonang kapanggih, lank an gpaman sarwi mawa, teken cis bungkule rukmi, tanwruh kalamun kang putra, wit salami dereng uning. Raden Sait dhuh-adhuh, eh jalma ingkna glumaris mandheg gamanira minta, ecis mu iku prayogi, bungkule sinung kancana, jeng sunan Bonang anolih. Sarwi lon andikanipun kancana namung sathithik lah arsa ko gawe apa, raden Sait anauri, asung tan asung sun minta, yen budi sn sembadani. Jeng sunan malih lingnya rum umesem sarwi lumaris tut wuri nen lakuningwnag, sira mengko sun paringi, kancana kang langkung kathah, raden sait anututi. Jeng Sunan mring ngisor taru, arenjinojoh ing ngecis wreksa taru lan wohira, sadaya wus dadya rukmi, murub ujwalanya mubyar mrangangah ngebat-ebati. Taksih wonten sambetipun katedhak dening pun Mayangkara Wonten sawenehing tiyang ingang boten gurnan ambayar paos sakalangkung sanget anggening amomoyoki dhateng prakawis punika, punapa malih awit ng samangke kanjeng gupremen sanget ameres budi, anggagas kawruh ingkang kange amrasudi indhaking pamedal ing mangke saweg angrembag anggenipun badhe damel pranatan enggal ing prakuwis indhaking paos tuwin sanesipun, tiyang wau sakalangkung kakening manahipun angantos kawedal awit dening punap akanjeng upremen botn karsa amranata paosipun tiyang ngingah sagawon kados ingkang sampun kalampah ing tanah Eropah, bilih kalampahan kapranata paosipun saestu badhe boten kathah tiyang remen ngiingah sagawon ingkang asring angarabiru dhateng tiyang, kancanipun amangsuli makaten langkung sae malih bilih kanjeng gupremen karsa amundhut paosing pandung, awit punika ingkang masthi angsal kauntungan kathah. Dhukun bongsa Arab anama KOlam Kadir, wonten ing kitha Amsterdham kapatrapan dhendha 1050 rupiyah, awit sampun purun purun anjamepeni tiyang sakit mripat pinten pinten mongka boten anerangkaen anggenipun winenangaken dados dhokter, ing nagari Welandi kathah tiyang ingkang kaduwung, awit mripatipun ingkang sakit sareng dipun jampeni dhateng kolam Kadir wau sakitipun sangsaya angranuhi, anglangkungi kaladereng dipun jampeni, dados tatela 2
anggenipun anjampeni wau namung angangkah yatra kemawon ing samangke kolam Kadir wau saged oncat saking sapudhndhaning nagari, sarana minggat saking Amsterdham. Kala rumiyin titiyang ingkang sami angupajiwa mendhet ulam ing saganten sami kapundhutan paos nanging dumugi sapriki watawis sampun tigang dasa taun laminipun paos wau sampun kasuwak ewa samanten wartosipun ing samangke kanjeng gupremen karsa badhe amundhut paos malih bilih saestu kalampahan makaten pangintening ngakathah angsal-angsalaningpaos wau medal ing satalatah ing indhiya Nederlan sadaya, apesipun ing dalem sataun 250 ewu rupiyah. Ing kitha Antewerpen samangke wonten sarawedi anggosok inten wawrat 474 keret matengipun kinten kinen wawrat 202 keret gugur satunggal. Samangke sampun katawis bilih nagari Cina badhe wonten pabrikipun wesi piyambak ingkitha Hongkong samangke sampun ayasa pabrik wesi ngadani tuwin waja ingkang badhe katindakaken pakartinpun kalayan dipun pangagengi dening para insiyur bongsa Eropahtiyang bongsa Cina ing ngriku samangke atusan ingkang sawek sami sinau anindakaken padamelan punika wonten ing pabrik tanah Belgi, pabrikingkang sampun kaadegaken sapunika langkung dening ageng, punika yasanipun sang Prabu anem ing tanah Cina. Kanjeng Gupermen sampun marengaken panyuwunipun bongsa Cina ing Samarang, anggenipun badhe ngadegaken pakempalan ingkang winastan Silamsai, gatosipun kadamel amatulungi bangsanipun ingkang sami anandhang papa, boten saged angrenggani dintenipun ageng utawi kalanipun kapejahan. Panjurung Bramartani ongka 86 pitakenipun pangarsa-arsa suraosing undhang nagari bab Kaji, kados ing ngandhap punika Panggedhening pulisi kang disuwuni amatitisna: Manawa wus anganggep yen kang duwe panuwun mau temen kaji, utawa wong Arab encik koja, lan wong Banjar, wong Baweyan kang wus kaji, banjur kaparingana laying mawa dicapi. Pamanah kula suraosipun undhang punika kados sampun jenggleh tegesipun tiyang Arab encik koja, punika sampun kogolongaken kaji, nanging tiyang Baweyan sarta tiyang Banjar manawi dereng kaji boten kenging kagolongaken dhateng kaji, duga sampeyan manawi sanes pamanggih, tegesipun tembung utawa, kaliyan lan punika ingkang aged ambedakaken dhateng sisilahaning bongsa wau Jalela Waliyan Kaswaring Sang Sumitra Jawi Dhuh mitra Gendreh Pangrukmi, menggah wawalentaring rawiya wrangka 86 saraosa parlunipun sampun kula tupiksa sadya, saha kula tampeni kalayan seja sasa arjuning musti sajati, dene Sumitra karsa medhar kasatyaning galih, kasdu amindhaneng kadarman ingkang lugu mrih legu totoma, tumrap patraping mimitran temah dahad panuwuhun kula dhuh dhuh sang sumitreni, sanadyan kula samanten ugi, lamun wonten suntrut sintruning ngasemu, kang sumang salengid lekeb ing lukita,ingkang mugimugi sumitra sampun kairang ing pamengku miwah geng pangaksami ing salami, karanten satuhunipun kula punika taksih rumaos cotho cingkrang kothong kathu ing budyestu, pangraos kula piyambak dereng mantra-mantra asamiya lan sang sumitra, milanta kalangkung kapencut kapilayu kula nedya tumulad kalaksitan miwah budhi wawatekanipun sang sumitra, amrgi pamanggih kula, sagunging kagunan punika akndhah deing wateking budi mrkati, budi mrakati pnika minongka cihnaning budhi darma, budhidarma pnika ingkang minongkani kautaman utama punika kakembanging mlya, mulya punika ingkang tulus mulus tanpa cacad tanpa cirri, inggih punika, ingkang sampun tuhu anartani, ing wujud sajati, inggih kaanan kang maha mulya, sajatosipun sampun lami locitaning manah kula mring kang sumitra, ananging dereng wonten marginipun, saweg samangke gen kul a asal babahan, amila nadyan sumitra boten ngaken sarjana, nanging kula kados boten kasamaran pamawasing sasmiteng wuwus, karanten mangkaten ujaring para budiman, 1 ingkang winastan saged punika janma ingang sampun nirwaswasing wuwus miyatken kabdhonipun, dene janma uningeng 3
kawruh, awit sdaya kawruh punika wonten wawatoipun, wondene tegesipun saged ingkang sumerep ing ngempan papan sumerep wahyaning masakala, sumerep nalar ingkang rungsid sumerep pratingkah ingkang samara, ananging tansah anamar, inggih punika sajatosipun ingkang winastan janm asarjana, 2 ingkang winastan luhur, punika dede kaluhuraning wahyu sair ingkang satmata, ananging wahyu kangbir, pamanipun dumunung wonten budiadi, kawistaranipun wonten wicara lus rum manis mardu mardhawa, yekti saged ngalapsorma malad driya, inggih pnika budidarma, ingkang sampun kengiskotamanipun ing samasa sampun sangkeping patrap panata niti, tetep jumeneng janma sujana, nanging samanten wau muhun nular angular, ujaripun endracatra ing kedhungkol, tumrap pustakawra: warsa kapengker, leres lepatipun nyumanggaken, mil apanimbang kula piyambak ning mesthi ana sing mencep, ah, gih kajenge, sumitra punika winastan janma sujana, tondha yektinipun sinten ingkang kados sumira anetepi patrap namaning mimitran kaliyan kula salaminipun, aiwt ingkang limrah, pundit ta ingkang kawon sok boten purun ngawon, pundit ingkang menang, sok sawenang-wenang, sayektosipun kemawon rak inggih mangkaten ta nun, nanging kula boten pisanedya amancah manceni, awit ngatasing prakawispunika, boten kenging winulang, muhung mununung wawatekaning budhi pribadhi,sampun telas pangulur kula. Kadilaya ping Sadlek Rabiyulakir Je Isakeng warsa, sakalihkalihipun ing pangesthi nunggil Widyakamawa. Ngabei Dipawardaya, pitaken sampeyan dhateng Widyakamawa, 2 endhang Pracimasana, kawrat ing Bramartani ongka 68, sarehning sampun lami sanget sarjana idbrya kakalih wau sami boten karsa aparig katrangan mil amanawi andadosaken dhanganing panggalih sampeyan pitaken sampeyan wau kula kemawon ingkang ngaturi katrangan sampeyan pariksani ing ngandhap punika. Pandhita punika guru ageng ingkang sarwa putus Brahmana punika pandhita ing sabrang, tegesipun kula sumanggaken sang widyakamawa Resi punika ingkang sarwa suci Wiku punika sesebutaning para tapa ing wukir tuwin ing praja Yogi punika sesebutaning para tapa ing wukir tuiwn ing praja Parampara punika kamiseuh ingpara satriya, tuwin para pandhita Ajar punika juru mumulang Cantrik punika ingkang kabebahan samukawis tumrap salebeting pratapan tuwin jagi kengkenan Cekel punika juru taneman tuwin jagi pategilan Wasi punika ingkang dados juru pangadilan angrampungi prakawis Jajanggan punika ingkang dados juru serat sarta anganggit-anggit Puthut punika ingkang rumeksa sanggar palanggatan sarta ingkang kabebahan masang pirantosing pamujan Manguyu punika ingkang kabebahan nabuh gentha kekeleng ig pamujan Indhung-indhung punika tiyang ingkang sawg mondhok dene pandamelanipun babad babad wana saubenging wukir. Ulu guntung punika ampun gegriya nyagak akawan damelipun angrerembat usung usung mendhet kajeng tuwin toya Endhang punika jagi kengkenan tuwin angladosi Abetabet punika jagi pangangsu tuwin raramban Ubon ubon punika jagi panyapu tuwin mamasuh Bidhang: jagi dados inya, anesepi putra wayah ing kiyai ajar Dhayang punika jagi tetebah tuwin nyebari sekar ing sanggar palanggatan Sontrang: jagi dados dhukun Mentrik: juru rarrawat samukawis Dudungik: pingitan badhe dados garwanipun kiyai Ajar Wipra, kula sumanggakaken ni mas Endhang Pracimasana 4
Ngabei Dipawardaya, kasebut ing nginggil punika leres lepat kula anyumanggakaken in gpanjenengan sampeyan kajawi punika sarehning kula smapun ngaturi katrangan sila sapunika sampeyan gentos kula aturi paring katrangan dhumteng kula bab pitaken kula dhateng raden Undhakan Sastri miruda, 2 resi Wiratmaka, sarta ingkang dhateng raden Sastramardhaa, puthut Guritna, ingkang kawrat ing Bramartani ongka 66, awit sampun sawatawis lami para sarjana sakawan wau sasi boten karsa ananggapi, tur insa allah mesthi kagungan wawaton ananging ambok manawisaweg kathah ingkag dipun galih mangkaten malih san gempu widyakawa, Endhang pracimasana, ugi sami kul asuwuni barkah katranganin gpitaken kla wau, sanget panyuwun kula. Tanggal ping 8 Rabingulakir warsa Je ongka 18 22 (kalihlikur) Sindungkara. Wangsulan dumanduk sang Karta Sumbaga Wresni patimadukara, suwasa tanpa kancana dhuh mitra sang Widhayaka, sudibya kartasumbaga, arane kang klatar brama, rayap kang ngrabaseng wastu, dahat panuwun kpenget amba. Kadhal gu kang sabeng tirta, surya meh tumameng arga, amarma sarira amba, nanging saking sirkawula, parabe sang dwijawara, bibis tasik wastanira, yekti ulun boten sedya, mundur babantahan sastra. Bambang umiraras satya, gayung sumur saupama, nadyan kalintu sumitra, jangji tan ngawiti amba, narendra ing trajutrisna, ruda e kang nalatribra, among dhadhap norantaka, mugiya ngawur kewala. Ulun pun Netra kancana, ing Ngendrakila. 5
Ongka 90, Slasa kaping 17 Rabiyulakir Je 1822, utawi kaping 8 NOpember 1892 Surakarta Sambetipun cariyos Balapan Kang wonten sakeringira, kliwon kadipaten nami, dyan boi Arjawitana, dene ingkang anisihi, raden mas angabei, Atmasaputra puniku, nenggih kliwon urdenas prasami rasukan langking, murwal panji panji dhasar laken kresna. Sabun cindhe mawi bara, renda sekar sedhah sami, nganggar sabet balosong mas bregas kudanira sami, dene tengah kang ngapit kaliwon gandhek puniku, raden ngabei purwa, darsana ingkang nisihi, kliwon siti dyan ngabei PUrwasuma. Wingking rata nya sag nata, mayor lebet sisih jawi, anulya mayor ajudan kang sisih tengen bupati, kadipaten annuli, sinambungan wurinipunbupati kaparak lan sisih bupati panumping, pan sadaya wangune jatmika tatag. Nulya wau sinambungan jajaran dragunder Wlandi, sadasa amandhi pedhang, anulya abdi prajurit prawira nom acanthi, upsir mongka tindhihipun larik jajar nya kawan panyompret ajidan nuli, mantri gedhong kiwa tengen sinambungan. Siti sewupanumpilan mantra anom la npulisi, sadaya wahana kuda, yakawan jejer rakit nulya rata nambungi, ampilan sawurinipun rata nya kanjeng pangram putra Santana nambungi, penuh pepet samarga-marga kebekan. Saking kehing rata kuda, kang umiring sribupati, wonten tigangatus wadya, barng lanswaraning janmi, esthane sribupati, kadi carita ing dangu, prabu Rama Wijaya, duk tedhak arsa mungkasi, maring satru durniti sang dasamuka. Taksih wonten sambetipun Nalika malem akad tanggal kaping 15 abdi dalem panakawan gedhong kokoan nama mas Suwonda, griya wonten ing Atmacundakan pinuju tilem ing pandhapi atmacundhakan ing dalu punika riyanipun kalebetan durjana pandung, medal ing konten ngajeng, sarana ambendrek gembok lajeng ambekta barang salebeting griya, awarni-warni, dene wedalipun durjana medal ing konten wetan konten ingngajeng lajeng kakunci dening durjana saking lebet wondene konanganipun sareng enjing, sanalika punika mas Suwonda angaturaken ing lurah kampong, kilap salajengipun. Kala wingi wanci jam 2 siyang rare jaler nama Saji, kinten wanci, 10 taun amethuk bandaranipun dhateng kapatiyan mawi ambekta songsong mothu sutra dhasar cemeng, pandhan sungu merit garan kajeng, sareng lampahipun dumugi ing galadhag lajeng dipun purugi dening bajingan titiga, anembung songsong ingkang dipun bekta wau dipun tedha, ananging pun saji kekah boen suka, pn bajingan madeg kasudiranipun pn saji dipun gumer dening bajingan ingkang kakalih, bajingan ingkang satunggal angrebat songsongipun lajeng kabekta mlajeng mangetan sareng plajengipun dumugi sakiduling beteng pun Saji nunten dipun culaken bajingan kakalih malajeng anututi kancanipun ing ngriku pun Saji sarehning rare dereng wanci boten saronta jelih-jelih nedha songsongngipun sarta nedha tulung, ananging pun bajing tuwin tiyang ingkang wonten ngriku sami boten maelu, among eca anggenipun ningali kemawon pun Saji lajeng dumugekaken lampah kapethuk dhateng kapatiyan kandhi waspa udrasa anggiyeng turut margi, sasampuning kapanggih kaliyan bandaranipun lajeng pratela bilih songsongipun karebat dening bajingan bandaranipun wau sareng miren gpratelanipun pun Saji sanget pangunnipun ananging sarehning prayantun ambek legawa lajeng btoen kalebet ing panggalihicaling songsongipun wau, dene pangungunipun wau kados gumun awit siyang siyang wonten rare kagrejeg ing bajingan wah gladhag punika kathah tiyang jaler estri sasadeyan punapa malih angluring tiyang langkung, suprandosipun pun bajingan boten gadhah wigih, tiyang sassadeyan tuwin ingkang langkung boten anaruwe, mila pun bajingan gladhag saya mubra-mubra Ksls einhi donyrn esnvi jsm 4 kula tumbas srutu dhateng secayudan sareng kula badhe mantuk wonten rare jaler kinten wanci, 12 taun katrajang ing kareta andhong saking ler, ananging tujunipun pun kusir pinuju boten aangot edanipun kareta lajeng dipun dhegaken pun rare among mlicet sikutipun sakedhik sasampunipun rare tangi lajeng lumampah mangaler, kareta lajeng kaplajengaken mangidul kula lajeng mantuk 1
Ing kampong Mesen wonten rare estri nami kasiyem kinten wanci 10 taun saben enjing ngombe jlantah ing lisah petroliyem manawi katendhagan sadinten kemawon andadosaken sakiting awakipun kalebet aneh Kintunan. Klathen Tiyang ingkang sumerep dhateng kalepatanipun Kala dinten Jumungah kaping 28 wulan Oktober kapengker punika, wnaci tabuh 8 enjing, tiyang nama pasadikrama ing dhusun Tlumpak distrik Sepuluh, amageri papan pemahanipun piyambak ananging radi ngingkut margi sakedhik dipun engetaken tangganipun boten angrewes kocapa tiyang nama Wongsareja, ingang griyanipun caket lan Resadikrama, medal saking griya sart ambekta dadamel gobang (bendho prangrajangan sata) angemutaken dhateng Resadikrama, sampun kalajeng ngaben anggening papager angingkut margi, sarta purun purun angethok deling ingkang tuwuh sapinggir margi, awit sanes wewengnangipun Resadikrama meksa mboten ngrewes mandar susumbar aminta tandhing ing ngajurit, katalika Wongsareja, sareng miren gsusumbaripun Resadikrama, tansaged angampah ardaning nala, sru jaja bang malatulatu, anggeged maja kumedut doning lathi, ngadya rah saranduning sarira, sigra jumangkah sarwi susumbar ah ah sadikrama kaya wong lanang dhewe, amedok kake maran gsapadha-padha lah tadhahana iki lungiding waja, sadikrama kenging sinogok ing gobang wadhukira ceprut sambat ngadhuh lajeng dhawah gumuling ing siti, rah sumembur ageng gereng-gereng smbatira, Wongsareja amiraos lah sandhangen sadikrama, yaiku temahane wong ambeg gumunggung agegembelungan sasampunipun miraos mangkaten inggal wisata sowaningngasanipun sang panewu dhistrik angaturaken lalampahanipun piyambak purwa dumugi wasana, dene gobang ingkang kadamel amarwasa wau ugi dipun aturaken sarehning sampun rumaos nandhang ing parentah, panewu dhistrik kalepatan ageng, mila sasampuning midhangetaken aturipun Wongsareja, gupuh lumaksana atiti pariksa dhumateng tumlapak dene Wongsareja lajeng kapidara, terus kaladosaken ing kabopaten saha dadamelipun gobang kairit para jineman dhistrik. Nahenta gantya kocapa titiyang ing dhusun Tlumpak sapengekring Wongsareja samya geger apuyengan sumelang manawi Wongsareja kalajengaken asoroh amuk wonten ingkang ana bab tengara tengering raja pejah, wonten ingkang baying Resadikrama kabekta lumebet ing griyanipun lajeg nkaupakara sagaduging pamanggihipun piyambak piyambak wondene titiyang estri saha rarerare sami lumebet ing griya atutup konen, menggah tangis sarta sambatipun anak bojoniing Resadikrama sampun boten kenging winiraos, ing dalem kalih jam Resadikrama taksih saged sambat gereng-gereng ananging sampunboten kenging dipun takeni,sareng dungkap 3 jam ¼ sadikrama mancal ing jaman karameyan mantuk ng jaman kalanggengan. Sapraptaning sang panewu dhistrik sampun amenangi bangke, katnun amariksani ambet wiyaring tatu, saha mariksa titiyang dhusun wau sadaya, menggah wiyaring tatu 4 dim ususipun marodhol, sanadyan pun Wongsareja punika tiyang dosa ageng, ewa smanten saged ska bingahipun pulisi, e dene boten damel komet panoning para pulisi, mila salebeting wonten kunjara prayogi ingkang kerep sampeyan kintun inggihmas dhistrik: kula mireng wartos Wongsareja punika sadherekipun jaler ki Lebeng abdi dalem ingkang ampun kasusra ingkawanteranipun, e lala yakta. Pun Jaka Turidaasmara, mitra thing Mangunwalgita. jiwaraganipun kasumanggakaken jajar onggadara keparak kiwa, SAking pawartos awit sakingkapaengipun kanjeng gupremen Prajuirt dalem kanjeng Srinaranata dewi, ingkang dinunungaken ing Beneng ngriki badhe kapindhah, kakempalaken wonten ing benteng Ngawi, menggah pidnhaipun wau benjing tanggal kaping 1 wulan januwari ngajeng punika, samangke para sresan par akopral sampun sami anglelangaken barang darbekipun kadosta: bekakasing griya, asren-asren sapanunggilanipun adhuh saiba gelanipun para wereg neh e masdhistrik kutha inggih tumut gela, tiyang tatanggelanipun dalem tiyang satunggal boten 2
kirang saking 5 rupiyah mongka saben 7 dinten tiyang ingkang lumebet suldhadhu sakedhikipun 12 lah swulan angsalipun arta pimten. Nembe punika ing kitha padunungan kula mentas kadhatengan komidhi pranakan sadaya ingkang main Cina, mainipun warni-warni, tur boten nguciwani, pancen kathah permainan ingkang anggawokaken wonten ugi ingkang dados gawok saha pangunguning kathah, inggih punika ingkang ngatingalaken karosanipun kadosta: ondhadipun adegaken ingnginggil kalinggihan rarekinten wanci 13 taun ponang ondha lajeng kajunjung kaumbulaken bongkotipun kacakot tanpa linawan angasta, lajeng lumampah amubangmubeng ngantos saprappat jam dangunipun menggah angsalangsalanipun arta kathah sanget kalakomidhi tuwan Abel Keler, ingkang mentas ambeber wonten ing kitha ngriki, punika angsalipun arta ing dalem sadalu langkung sewu rupiyah yen ta kacekapa baleyasanipun ambok manawi dungkap kalihewu rupiyah, amargi titiyang ningali kathahing kang wangsul jalaran boten kacekap panggenanipun mil apangarsa arsanipun ing kathah, mugi komedhi ageng karsa leledhang dhaeng kutha Klathen e kados boten badhe kacuwan awit ing Klathen punika sami sami kutha salengeting bawah dalem Surakarta, pancen ageng piyambak tur tata raharja, kajawi kathah para tuwan tuwan saha cina-cina sugih bongsa kula jawi sami ageng manahipun. Kula maos parimbon anggen kul anyambut mas pangulu Ngabdul Kadir ingkang nelakaken kawontenanipun ngalamating grahana wulan, menggah grahana wulan kala tanggal kaping 14 Rabiyulakir punika ngalamatipun makaten: lamun anagrahana sasi Rabiyulakir, ngalamat ana wong sugih susah, wong meskin padha sukur, malin gakeh lo sami ngatos-atosa lo kanca sugih, wasana menggah punika wau anyumanggaken para pinunjul ing budi. Pun H.S. Mitra Mangun Walgita. Panjurung Pak Wujul panjurung sampeyan boten kula pacak awit ingkang sapisan tanpa tondha nama sampeyan wantah, kaping kalih ipun tetembunganipun wadhag sanget angemperi tetembungan ingkang namung pantes kaangge dhateng para candhala Jurungarang Katur panjenengan sang Widyakamawa Kula sampun tampi paring panjenengan wangsulan kang kabeta ing kyi Bramartani ongka 87 prakawis atur pambatang kula, lir ruwetin gpusara, kagalih sampun kendho, inggih prayogi manawi yektos nanging bingah dereng, jalaran taksih kakemeng (e kok longka manawi mleset) kajawipambatanging tembung arta lo wasana lepat kula mugi paringa pangaksama, kaparenga kula lajeng badhe sowan dhateng, janggalamanik manggihi kyai empu Wiratmaka. Elo kok minep korine, apanuju sare, di enteni kok ora nana banene, o hem kula nuwun thekthekenthek gerit menga sak iki, mugi sampun andadosaken kabranan ingpanggalih, purun kamipurun mungu anggen sampeyan sare, damelipun prakawis tembung arta sak panunggilanipun sang empu pu kula aturi maringi saserepan ingkang leres supados anglejaraken panggalihipun para sarjana, kang sami laledhang ing pabaratan bramartani, sampun ngantos ngalenthar, mindhak kiran gsedheb nun. Ing ngargamanis tanggal kaping 13 Rabiyulakir Je candraing warsa karna kalih ngesthi tuduh Umbul Panjalin Pondhang. Mangayubagya Mas Groyok sakalngkung suka sukur kula dene sapunika sampeyan kerep katingal leledhang ing ngabyantaranipun kiyai Bramartani, dados anggen sampeya ntaberi ngulik ulik mardi kang mapasaning kawruh wiwit kala anu punika badhe boten pituna, ananging malah badhe angsal pituwas wewahipun saserepan sawatawis ingkatng wasananipun migunani ing sarira sampeyan awit ujuripun tiyang ingkang terang ing budi mangkaten wong marsudi sabrang kawruh iku pangudine kudu kalawan kekosodan pipidane kaya dene sosotya, dadine adi iyasa kapang gosok 3
mangkaten gajegipun nanging kul apiyambak teka aged anglampahi inggih dereng, amargi panggayuh kula munggel dening karoban rubeda ingkang ngrurubedi, beda kaliya sampeyan tiyang taksih anem tur saweg mempeng anggayuh kawiryan pantes saget nyarirani kekosodan ngiras kang ge panglipur saderengeipun kedugen ing panggayuh wau, mangkaten mali sanget sukur kula sakaping kalih, dene sampeyan ngudi babaripun tembungpasek sapanunggilanipun ingkag kasebuting Serat Sasanasunu, anelakaken manawi sampeyan manah dhateng suraosipun serat wau, tiyang nyuraos punika bokmanawi badhe kelabetan utawi ngurun ngangge pamilih, ingkang utami kumrep ingbubuden tuwin kalakuwan wasana pangajeng ajeng kla mugi sampeyan lastantuna kerep n akakaring ing ngriki, supados mimbahana regeng raharjanipun kyai Bramartani, dados satondha kasambadaning pamuji kula. Mas Groyok e lali kok pijer mas groyok bae wis salin sisilh saiki dhik mas groympol sarehning pitaken sampeyan bab embung pasek dhateng kyai santri ing Ngadinagaran sampun sawatawis dangu dereng angsal mangsulan panjarwa, ing mangke kula kapaenga mucuki urun wudhu supados lega amanah sampeyan dene manawi ing tembe kyai santri paring panjarwa dados minongka anyepuhi ngiras kangge saksi leres lepatipun anggen kula musuki wau, sumongga sampeyan pariksani panjarwa kula kados ing ngandhap punika: 1. pasek punika tembung Arab tegesipun maha dhateng pandamel lepat ingkang boten ajrih badhe patrapanipun pikajengipun kados ta tiyang sampun sumerep dhateng cacegah ing sarak teka jarag alerak cacehah wau ingkang wiwinih namung kabekta saking nuruti ardaning manah punik aingkang nama Pasek. 2. musrik punika inggih tembung Arab tegesipun ngroro pangeran pikajengipun tiyang ingkang mangeran dhateng kayu wau sapanunggilanipun kaanggep kados dene pangeran Allahipun kados ta tiyang mangeran dhateng wit asem angis sapanunggilanipun dipun suwuni brekah punapa kabutuhanipun dumadakan nyarengi masakala wedaling kabegyan teka tiyang wau kadugen sedyanipun temahan nganggep manawi kadugenning sedya wau saking anggenipun mangeran kayu watu, punika tetepipun ingka ngwinastan musrik. 3. maksiyat punika ugi tembung Arab tegesipun kanisthan utawi karisakan sampun mas samanten kemawon anggen kula jarwani tembung maksiyat gothak-gathuking raos kalaras sapilambak kaliyan wawarahipun kyai Wanasunu, mangke rak kepanggih, sampun nun kula badhe manggihi kimas Petruk. Dhuh ki mas Petruk kenging katembungaken sepisanen anggen sampeyan karsa kakaring ing ngriki, o bok mongga kalajeng a neh, kyai Bramartani sanget ngajeng-ajeng ing rawuh sampeyan awit kabelan angge sampeyan jarwani tembung arab pitakenipun andong dhadhapan ing mangke sumongga kula aturi urun panjarwa pitakenipun mas grompol namung panuwun kula sampeyan mugi sampun andangu wawatoipun anggen kul amudhoi panjarwa dhateng mas grompol wawit panjarwa kul awau dereng mawi waton nanginglugu anggen kula kilak dhaten gsantri kedhung gudel mila badhe sakalangkung panuwun kula manawi sampeyan kapareng mudhoni panjarwa ingkang kanthi katerangan wawatonipun (rak inggih makaten tam as grompol) Pantisuka kaping 10 Rabingulakir Je tinengeran kacetha nyondhongi esthiing mitra (tiru-tiru) Katandhan Demang tangkilan Mitra Netra kancana, atur wangsulan kula, inggih sampun Kartasumbaga Sambetipun serat Waliyullah ongka 2 Raden Sait dipun uwuh, lah iki yen arsa ruksmi, mara pira angambila, nora cuwaing sakapti, bungkul cina mung sapala, teka sireku kapengin. Jeng Sunan Bonang wus kondur, , raden Sait marepeki, saklangkung gawoking driya, wreksa arenda dirukmi, dheleg-dheleg sapandurat anjetung tan bisa angling. Dahat ing pangungunipun ngunandika jroing galih, tanpa guna karyaningwang, salami ngong ngadhang margi, gung ngrebut wastra kancana, tur nora kadya 4
puniki. Ing saciptane jinurung, sabarang kinarya rukmi,luwih denira kawasa, yen ingsun bangkita mirib nora susah ambebegal karya susah ing sujanmi. Yen mangkono suj maguru,pasrah atur pati urip tan lega rasaning driya, yen nora punjul sasami, tandya dyan sait umentar, jeng Sunan dipun tutui. Nengna kang lagya mumuruk jeng SunanBonang neng panti, atusan gunging kang siswa, wau tara aden Sait wus prapta butuh lenggah, dangu datan den aruhi. Sadina lenggah tumungkul mukal konjeming siti, prasantri kathah kang welas papteng enjingipun maksih, andinatan obah obah, yen majeng ngaler saari. Sadinten amajeng ngidul angilen ngetan saari, dupi antuk saptadina, jeng sunan boning anyaris lah paran sedyaning driya, sira prapta wisma mami. Raden Sait nembah matur, kawula dahat kapengin miyat kadibyan paduka, marma atur pati urip mugi karsa angabdekna, nadyan kinarya panathik. Ajur raden kumur-kumur, ing nayah antuwan yekti, pun patik boten lenggana, jeng sunan arum den nya angling,lah ya Said pan insyaallah, payo tut wuring ya mama. Jeng Sunan lumampah nglangut manjing wana minggah ardi, nusup tumuruning jurang, wus tebih doning sujanmi, alon wau andikanya, eh Sait pituduh mami. Tapa agidang sireku, poma away mulih-mulih, kalamun ingsun lan prapta, jeng sunan gya kondur nuli, wau ta kang mangunbrata, raden Said lami lami. Wus nir kamanungsanipu prasasat sato wanadri, ambrakang wus dadi kidang, tarunem ingkang bunukti,jrih kapapaging sujanma, kesit rikat te kapati. Wus lami antaranipu jeng sunan boning ninjoni, dhasar wus prapta ning mongsa, dupi keksi raden Said lumayu kebat kalwat tankena dipun parpeki. Jeng sunan karamatipun buwana riingkes dupi, wus rupak palajengira, raden said bolabali, sasolahe wus katingal sigra wau den adhangi. Sinawat kepelan sekul kenging andheprok neng siti,pepes bayu tan bisobah, cinandhak wus den mantrani, waluya sinungan nadhah, seger sarira wus pulih. Tuk wuri laju wus kondur, dupi ing ngalami-lami, jeng sunan malih lalana, raden Said datan kari, ing jrowana wonten wreksa, wuri ngarsa geng nglangkungi. Wreksa gurda nora rupa, rinambat tan dening gandhu awingit ngrembuyung runkud asirung, wau jeng sunan BOnang, angandika eh said den eca lungguh, sasendhena aneng wreksa, ywa mentar yen sun tan prapti. Jeng sunan amulya mentar, laju kondur dupi alami-lami wus prapta ing masanipun tutuwi maring wana, mawa sabat kakalihkang atut pungkur, nengna raden said ingkang, lenggah sendhenan waringin. Mituhu sabdeng sogata, wus salami jeng sunan nora prapti sarira datan kadulu, binebed yod-oyodan dadya aneng sajroning wreksa gurda gung, prapta nira kang jeng sunan ebat kang sabat kakalih. Sulur oyod wus rinampas raden Said neksi asawang mayit sarira saengga lwir kapuk mung kari napasira, den paringi sekul panas rumbu-rumbu, cahya sampun sirat-sirat binopong binekta mulih Taksih wonten sambetipun Katedhak dening pun Mayangkara. 5
Ongka 91 Setu Legi kaping 21 Rabiyulakir Je 1822 utawi kaping 12 NOpember 1892 Surakarta Sambetipun cariyos Balapan Kang beg angkara murkengrat dene janma kang umeksi,lir bala kapi balabar, ngebeki papan apipit yata wau srimulki, wus tedhak ingngajeng panggung, para lid tur sambrama, yata sang anindya mantra, sumaos raket panggung angapurancang. Nulya wau kinumatan dening abdi dalem musik tumedhak jok saking rata, jeng tuwan resdhen methuk glis tedhak panggung kinanthi, lanjeng gusti narpasunu, sadaya sami mingggah, putra Santana tan kari, cinengkak wus lenggah kanjeng sripamasa. Neng kursi lawan jeng tuwan residhen surakarta di, lan jeng tuwan Yogyakarta, pra putra datan winarni, wus sami lenggah kursi, orek swaraing janma gung, ingkang sami umiyat obah ngarep piyak wuri, rebut papan semune samya kasmaran. Oreg kang samya ningali, suksukan arebut ngarsa, tarap turut tepung rembel campur estri lawan priya, kumrusuk swaranira, saking kehing kang andulu, pasmuwa nembe kawuryan. Seg-sega sreg polahing janmi, kang neng panggulan kang dharat monca warna busanane, weneh nganggeo paying motha, ijo wungu lan abang, neng panggung asridinulu, sumebar lir sekar megar. Bongsa tuwa nonah sami, nonah cina cinanira, jawa jalu estri rentep tepung aku pengkupengan esthane srinarendra, lan para luhur sadarum lir pendah kang para dewa. Duk prang bratayudanguni, aparing sasading jaya, ring trah pandhawa yudane, angudan kembang kembang, weneh malenggot bawa, wit saking suka kaandulu, ungguling sang Dananjaya. Taksih wonten sambetipun. Sarehning ingkang manjurung tedhakan serat cariyosing para wali awawarah, bili serat wau ginondhol ing jinada, katemahanipun ical larinipun pramila ing mangke kula santuni etedhakanipun Serat Karimataya, kajugak ing muksanipun para Pandhu Putra //Maskumambang\\ yata wau lampahe sang bayusiwi, ing ngiring kang wayah, Bratasena sigra nolih, yen wayah kinthil kewala,. Gya dhinupak danurwedha sangapatih, samana rahadyan tampi sasmitaning kaki, gya wangsul ing pasewakan. Sira arya Bayutanaya wus prapti, ngarsaniren graka, ngandika sri arimurti, dhuh yayi mas paran marma. Dene kongsi adangu gonira prapti, kabeh kadangira, wus sampat samapta sami, iki mung nganti ing sira. Alon matur wau rising Bayu siwi, marmane ta ingwang, kongsi dangu nora prapti, ginubel ing wayahira. Danurwedha yeku ngrurubedi ati, ambancaneng lampah, yen aja adipun tangkis meh kingsir keneng babaya. Alon angling Sri Bathara Arimurti, andupara sira, yayi kenaha ing gingsir, sapa ingkang kaya sira. Kabeh iki kauban isi rasami, wasitan taring rat wasistha prayitneng pati, yayi kabeh among sira. Wus mangkana sadaya nulya miranti, mijil para garwa, nenggih kerit Dewi Kunthi, ginarbeg para pawongan. Sru gumuruh tangising wong dalem puri, yata duk samana, sang retna dewi Utari, kadereng kedah uninga. Wus lnilan sigra budhal saking puri, kinanthi kang putra, prabu Dipayana aji, sadaya wus sami budhal. Akakanthen lawan garwanya pribadi, amung srikuntheya, sri Kresna ingkang anganthi, nulya prapteng pasewakan. Oreg sagung wadya bala kang anangkil tuwin kang umiyat kumepyur tyas lir deniris duk tumingaling sang nata. Mijil waspa kabeh wong ngastina nagri, wau ta sang nata, lawan sagung para putrid, wus lenggah ing singgasana. Kabeh datan owah pangkating palinggih, kadisaban saban amung wewah para putrid, yata wus dangu wiyosnya. Tan antara wau sang srinarapati, lajeng denyalenggah, sigra nyelak candhisari, sagarwa kadang sadaya. Para wiku umareg sampun miranti, yata Prabu Kresna, sasmita mring raka aji, Baladewa ing ngaturan. Ngundurna kan gputra dewi Utari, manawipunika, sruning ngarda jroning galih, ing satemah dadya karya,. Nulya prabu Baladewa amarpeki, Utari ing ngatag sayogyane sira nini, kondura marig kadhatyan. Lamun sir amaksih katon aneng ngriki, kabeh wng tuwanta, sayekti mandheg tumulih, mring sira dene tinilar. Lah welasa kabeh wong tuwanireki, wau ta sang retna, Utari trenyuh ing galih, wasana datan lenggana. Sampun nitih jempana manjing ing puri, sru ardayanira, yayah tnpa non wiyati, wus prapta ing dhatulaya. Wus 1
umanjing pajungutan salir ratih, dahat kararantan rentenging tyas rontang-ranting, ketang kang sami umaksa. Enengengena nenggih sang kusumeng puri, yata kawuwuwsa, sinuhun ing Dwarati, sampun umareg ing ngarsa. Alon matur mring kang ibu dewi Kunthi, wuh bibi sumongga, yen wus sampat ing panggalih, suwawi nunten manjinga. Candhisekar sampun adangu puniki, sigra sang lirpatna, manjing salebeting candhi, wau ta ingkang tumingal. TRenyuh ing tyas lir coploking panggalih, kabeh wong ngastina, kumelap geter tan sipi, wau kang umanjing sigra. Rina cutting ciptaha amawanti-wanti, dangu tan sampurna, tuwin sagung para resi, nitya saha mangastawa. Meksa datan prapta antara ning pati, kewran para putra, sigra prabu arimurit, amisik Sri Yudhistira. Paran yayi makatena ngliling semi, jeng bibi punika, margeget kewala yayi, manawi sami ing karsa. Aterrena ing kalimosada aglis sigra sri narendra, ngambil kalimausadi, sinawatken ing bunira. Taksih wonten sambetipun. Pawartos kawat Kanjeng Tuwan Pan Angel, Asisten REsidhen ing Bondhawasa, aseleh ing pasuwitanipun Kanjeng tuwan RApen sEwai, residhen ing Banten kaingser jinenengaken ing madiyun Kanjeng tuwan Paldres ingang wau residhen ing Banten kendel sataun pamit dhateng tanah Eropha, ing mange wangsul jinenenganken ing banten malih. Sri paduka kang tuwan Niwen Esen seda, ingang wau jumeneng residhen ing Surakarta, kawekasanipun jumeneng Vice Presidhening Rad Pan Indiye Pawartos ingkang kagiyaraken ing serat punika,bilih wang kertas tiron ingkang nyadasa saha nyalangkung rupiyah, ugi sampun wiwil kawedalaken punika sampun kayaktosan ing Batawi, tujonipun anggening aniru kathah kaotipun prmila bilih ingkang sami anampeni angatos-atos tindakipun kados inggih badhe boten kalebetan wang kertas wau, sadaya garapanipun groboh sarta boten mawi capkoya, punika katingalipun bilh katawangaken ing padhang. Kala Rebo enjing kantor Bank riki emah kemawon kaslomoran wang kerts tiron nyewu, wangk kertas wau in suwalikipun mawi dipun cereni cap cap kathah,kados punika pangangkahipun kadamel na mur supados anyirnakaken sumelanging ingkang tampi, sareng katawangaken ing padhang cantoya boten mawi, punap amalih tinandhingaken ingkang tulen kaotipun kathah sanget ingkang alambangaken tiyang estri sara kairit abdi opas residhenan kalih kalihipun sami kacepeng saha lajeng kadosaken ing kapulisen kilap ing salajengipun, para dagang mugi sami angatos-atosa lo. Benjing enjing sotnen ing papan wingking beteng, wonten komedi jepang badhe anggyaraken kagunanipun komedhi wau kawentar ing pundit-pundi, sadaya serat pawartos sami mangalembana kagunanipun amunjuli ingkang sampun sampun, komedhi wau anyanyadhang sih welasipun par agusti, tuwin para ruhur, muga-mugi sami kasareng anedhaki, ingkang sami main jaler estri gugu salikur tiyang, wanodya ingkang anumpak bolah dhasar endah ing warni katarengga ing busana, punika sakalangkung anggawokaken ing pamainipun. Sragen Ing dhusun Kebonagung wonten tiyng estri, manawi amarengi muring-muring, agengipun ngantos paben rame, punik aenggokipun lajeng amrengkel sakedhap engkas lajeng dados gondhok agengipun ngantos saberuk gondhok wau icalipun bilih sampun kalampahan sakawan utawi gangsal ditnen laminipun suda saking sakedhik sakedhik saderengipun pulih yen lajeng katungka muring-muring malih, gondhok saya mindhak ageng, dados pawestri wau wewekakanipun angemper sawer dumung, punik abilih kapethuk ing baya, bilih malembung gulunipun amapanaken wisanpun Kintunan Sukaarja 2
Para among tani ing mangke saya sami bingah, dene wonten tondha rumentahing sih kamirahan dalem kumbas warni toya, supados lulus saha kamedalanipun sabin ing mongsa rendhengan taun punika, menggah waradinipun paring dalem tumbas wau kawenangaken dhaten gpara panggenging dhistrik sadhestrikipun kaparingan 1 kopi jenewer. Wondene salebetipun wulan punika, sabin walikan saweg sami panen mil apangaosing nguwos sanadyan mongsa rendheng kalebet mirah sanget boten wonten kasangsayan jalaran kiran gnedha, wedalipun palawija, jagung, pohong, tela sapanunggilanipun lumintu, anjalari bingah saha tentremipun para tiyag ndhusun wiwit wulan Besar Jimawal sapriki boten wonten kendhatipun tiyang gadhah damel mantu sapanunggilanipun namung kendel salebetipun wulan Sura kapengekr, mila sadaya kagunanipun tiyag jawi ingkang dipun angge ngupa boga saged tumindak sadaya, kados ta: dhalang, niyaga, tledhek sapanunggilanipun para barang boten wonten ingkang cotho, naib kaum samanten ugi, mila adaya para naib kula aturi biyantu mumuji kasembadanipun para among tani, amargi punik awitipun ingkang anglanjari tatatentremipun tiyang sapraja, e la dalah tarikanipun para bekel wallet R kemawon inggih gampil gampil rak inggih tam as demang, tamtu boten kesah kajujula, amin amin amin. Bulak reja ping 15 Rabingulakire Je 1822 Juru Kebon pun Mintarja. Klathen Kala dinten Kemis kaping 5 Rabiyulakir punika, ing bawah dhistrik sapuluh wonten 18 dhusun sami katempuh ing prahara ageng, saha jawah deres griya ingkang ambruk 5 ageng alit gudhang sata ikabudidayan kebon Arum kakalih ingkang ambruk sarta taneman sata wonten 35 bau ingkang rebah risak godhongipun arontang-ranting kados sinebit sebit galega tuwin kajeng taun ingkang rebah sadaya gunggung 26 wit titiyang sami wilujeng. Kala malem Senen angrintenaken tanggal kaping 9 wulan Rabiyulakir punika, kinten wanci jam 2 tiyang wasta kramayuda ing dhusun Kerten dhistrik Prambanan anyambangi tanemanipun tom sarwi ambekta dadamel waos ingkang sampun kaliga saking griya, dupi lampahipun dumugi sacelaking patoman tanemanipun Wongsa Sentana, sadherekipun jaler kramayuda, kramayuda sumerep kalebatipun tiyang wonten satengah ing patoman sarehning nalika dalu wau ing dirgantara mendhungipun angendhanu, dados petengipun andumuk irung, saged dipun sumerep kalebating tiyang bilih anarengi gebyaring kilat thathit anaring kramayuda sampun anginten bilih durjana bolongtom sakala kradatuwuh pamanggihipun premati, lajeng andhekem singidan wonten ing kalenan sawetanig patoman caket waosipun karengahaken sumendhe agalengan dereng watawis dangu kramayuda kaget karaos gumendhel waosipun sarta miren grebahing tiyang sinareng sasambat angaduh, waos inggal kaculaken lajeng trangginas anubruk tiyang ingkang rebah ing kalen wau, durjana sasambat melas asih, sarta waleh: adhuh Kramayuda elinga dhi aku Resa Sentana tanggamu dhewe, kramayuda kaget sarwi pitaken: o kena kala arane, kapriye taking wayah mene kowe teka ana kene iku seydamu arep menyang ngendi, wngsulanipun: o dhi dilalah katarik panggodhane iblis teka dadak kadunungan melik melok gendhong lali, angarit patomane kakangmu wongsa Sentana, sawise pangaritku kira oleh sapikul sumedya kumalumpat maran gwetan kalen arep ngalumpukake saolehe godhong tom kang dak erit wasana pupuku kena barang kacocok pucuki gtumbakmu, adhuh sakethi ora ngimpi yen aku kabranan adhuh sayuta ora nyana yen kowe sambung teka kene, marga aku mau wis nginjen omah mu kowe wis katon turu angorok sesenggoran wekasan mangkene emahe, hem baya wus ukure awaku dhi, mung aku jaluk urip dhi ing ngriku Kramayuda inggal angundhangi tongga tepalihipun wonten ingang lajeng ngatas ing pulisi dene pun nandhang kanin lajeng ginotongan katumpangaken ing ngengkrak kaladosaken ing parentah kabupaten kilap salajengipun . Katandhan H.S.mangun Walgita Yogyakarta Ama Uler 3
Sampun sawatawis dinten kula mireng pawartos ye ing dhusun Kejuron kapernah kidul kilen beteng kedhaton sakidulipun kampong mangundipuran wonten uler anglangkungi kathahipun tataneman katela mendhem saking kapidereng kul adening wartosing kathah, gremetgremet kul agatosaken aningali, wasana sareng dumugi ing ngriku, adhuh inggih saestu memper wartosing kathah ingkang aneh wau, mila dede suwadosipun dene wonten uler samatnen kathahipun dene ingakg sami nguletan kula dugi kirang langkung sagembuk agengipun agenging uler wonten ingkang sadariji, wonten sagagang sedhah, mengah panjangipun ing limrah uler, dhapuripun kados dene uler keket mawi buntut ulesipun warna-warni, wonten ingkang gigir jene, kiwa tengen cemeng, wonten ingkang dhasar wungu mawi lorek ijem kados manawi kawijangaken langkung 15 warni, kula lajeng pitaken dhaten gtiyang ingkang tanemanipun katelatelas kadhahar ing uler wau, wiwitipun wonten uler samanten upunika saweg ing dinten punapa, wangsulanipun awit ing dinten Slasa Kliwon ing saderengipun uler dhateng, ingkang gadhah tneman sampun amrimpeni, inggrikanipun dipun panggihi cina utusanipun kanjeng ratu Kidul mairngi priksa, yen panjenenganipun kanjeng ratu kidul badhe utusan maringi sumbang dhateng kanjeng kyai ing REdi marapi awit kanjeng kyai Badhe kagungan damel benjing wulan Jumadilakir ing ngajeng punika, samongsa sumbangan wau sami mundhut sasegah, inggih kasugata ha, sapinten telasing sasegah, kanjeng atu ingang badhe anglintoni, mil ataneman pinten pinten kok sami telas ingkang gadhah ayem kimawon awit badhe tampi lilintu saking kanjeng ratu. Salajengipun sareng sampun dhamang ing pamireng kula prakawis uler wau kula lajeng mantuk sadangu kula lumampah mantu k kula radi gumun saha angungun dene wonten baya ingkang makaten kok boten kaprasudi icalipun, sadaya sadaya namung ajrih sisikuning pun kanjeng ratu kidul ya, bok ingigh sampun kasangeten anggenipun sami gugon tuhon mas, lo sampeyan priksani ta, punika uler ingkang ageng kula pethes kokboten wonten walat weletipun, gek mongsa iya, uler wae ethic malati. Dhahnes Panjurung panjurung kathah ingkang dereng kula pacak mugi par amitra ingkang ngageng pamengkunipun jurungarang 4
Ongka 92, Salasa Wage kaping 24 Rabiyulakir 1822 utawi kaping 15 Nopember 1892 Surakarta Sambetipun cariyos balapan Krebeting bandera asri katempuh ing amirana, sumeblak kumitir nglebet semunira kadi ngatag kang sami ajrih jaya, ing pambalap rebut unggul jagone kang wus kinudang.yata ingkang miyat sami, bilunglungan rebut paran rebut ngarep rebut katon ana kakalih sujanma, pan samacala ina, denya myat aruntung=runtung, kalawan buka suwara. Lo sadaya kang ningali, sampun ngundhaken pawata, amuwuhi kondha olok nulya wonten janma ngucap kaewus samya medal balapan jarane bagus wah sikile kalih dasa. Kang nunggang dase kakalih, wah bandhange luwih kebat elo kang siji mancolit ah thik becike kajamak nulya kang calaina, gumujenga kak srumuwus lah kandhaku nora cidra. Bobote wus sun calangi, ana wong ugal-ugalan apa di kira sun kiye, pisak awit cilik mula, duk during calaina, lumrah jaran sikil pitu, iki elok kalihdasa. Kang mitat sumaur malih, lo kakang away kokira, sun ngundhak e warta ane, jer iki padha sinawang, sigra kang calaina, gumuyu alon sumaur, ah sasat moyoki sira. Kang celak gumuyu sami, nulya wotnen ingkang nyelak wakne mang mrika kemawon kula kang martini nyata. Yen arsa cetha ningali,lah ngriki ing ngarsa kula, gamblang gambling katonkabeh, kalamun trimah pawarta, ingngriki wingking kula, mangke jarane yen metu, kula kang angsug pawarta. Taksih wonten sambetipun. Surakarta Dipawijaya bekel ign dhusun kathileng, kala ing dinten Jumungha kaping 4 Nopmeber punika, kinten wancijam 3 siyang, piyambakipun mantuk saking matun gaga, sdherekipun jaler kalrees sepuh nama pun Mertawisaya mentas ngembe kendhinipun lajeng murugi sara ngagar-agar abdhe madung, dipawijaya lajegn saha nedha tulung, para tandang dereng dhateng, katungka punMertawijaya sampun bekta dhuwung, kasudukaken dhaten gdipawijaya ngantos tatu, dumunung ing ngugel-ugel wiyar ½ dim lebet ½ dim 2 bau pecah kulit medal rah, sami tangan ingkang kiwa, 3 ing weteng dumunung sanginggiling puser, wiyar 2 dim melcet katingal jaringanipun dhuh teka gigirisipatrap ingkang makaten punika, pun Mertawijaya lajegn mlajeng dhaeng wana dereng saged kacepeng, merit paturanipun Dipawijaya, kala kapriksa pulisi, saderengipun mertawijaya gadhah patrap makaten sampun katingal solah bawanipun kados tiyagn ewah, pamuji kula mugi mugi pulisi sageda mikut putran druhakaingkang teksih damel sumelanging kathah sarta pun dipawijaya tumuntena saged waluya. Kintunan Klathen Kala dinten Kemis kaping 20-10-1892 wanci jam1/2 12 siyang, tiyagn nami Iradrana ing dhusun Tangkisan dhsitrik Prambanan amenek wit dhuwet sawingking griyanipun piyambak amendheti whoipun kapilyan ingkang itheng-itheng, sarwi ngengkrang linggih ing ngepang, wasana pang ingkang dipun longgihi sempal Iradrana katut gadebug dhaahing bantala, sakala boten enget tangganipun ingkang celak ing ngriku tiyang nami Sawikrama, ugi saweg angleresi menek wit dhuwet wonten pakebonanipun piyambak sareng sumerep Iradrana dahwah anjerbabah dhepani kisma , enggal denir atumurun lajegn angupakara pu nIradrana, sagaduging pamanggihipun piyambak, nengena: bok iradrana sareng sumerep ingkang jaler kapidhara, sigra anjerit karuna, watawis ¼ jam iradrana aged enget sarta lajegn saged lumampah malebet ing griya, wondening ingkang nalanjar sikutipun kiwa, lebet ¼ wiyar ½ panjang 1 ½ dim. Sareng dintenipun jumungah kaping 21 kinten wanci jam 12 siyang, iradrana puput jiwanipun adhuh memelas sanget mila kula suka pepenget lo konca dhusun sampun kok gemuluweh menek wit dhuwet amargi sampun rambah-rambah kula manoni tiyang dhawah sakin ganggenipun menek wit dhuwet awit uwit wau pancen epang pel prayogi ingkang ngatos atos, manawiboten makaen kathah ingkang nemahi 1
ujaring babasan amburu uceng kelangan deleg liripunmakaten kathah ingkang dhawah, sarta asring anemahi pejah. Kala dinten Jumungah kaping 21-10-1892 wanci enjing, onggawikrama bekel ing dhusun Nglusah, amanggih bangkenipun tiyang estri ingkang sumangsang wonten padhas satengahing lepen prenah saler dhusunipun bangke wau sampun anglegena, kajawi kantun ngangge rasukan kuthungan sakin gkinten-kinten saweg 30 taun sepuhipun. Pulisi amariksa titiyang ing dhusun ingkang celaking lepen wau aturipun sami boten sumerep menggah sangkaning bangke wau, namung sakin gpanginten ambok manawi puika pancen tiyag nkeli, awit malemipun Jumungah lepenipun banjir ageng. Kala dinten Senen ping 17-10-1892 wanci jam 2 siyagn rondha nami bok Nawiya ing Gempolan mangkat derep dhateng sabin putunipun rare jaler nami Samat kinten 8 taun sepuhipun kapurih tengga griya, sareng wanci jam 5 soten tiyangnama Kertawitana ugi ing dhusun Gempolan sumedya adus dhateng belik salering dhusunnipun caket wasana sumerep pun Samat akampul- kampul wotnen ingbelik Kertawitana gupuh anyandhak pun Samat kaentasaken saking belik ananging dipun mek-meki ambeganipun sampun sirna, padharanipun malembung, ambok manawi kacemplungipun rare wau pancen sampun sawatawis dangu, Kertawitana enggal matur lurah bekelipun bokmanawiya ingkang taksih wotnen sabin lajegn kajujulan mantk dumugining griya sareng sumerep putunipun sampun anggeleng-geleng wangkenipun srudenira anjrit asasambat ngaruhara, mila sampun sumbrana lo para mitra,bilih kagungan putra saweg demolan mongka dalemipun celak sendhang, utawi ngingah balumbang, prayogi ingknag prayitna, iyak yen kalajeng istnen ingkagn katetah nun Pun Andhe-andhe lumut Jaanan Pethikan Ing Batawi titiyagn sami angungun amargi dhokter untu winastan kakathahen imbalanipun dhateng para tiyang ingkang anyopakaken untunipun punika anandhakaken bilih titiyang riki kathah ingkang dereng sumerep caranipun tanahEropah, awit ing rika makaten wau sansaya awis malih, malah wonten rondhaingkang taksih kalebet ewoning nedhenging wanci, anggenipun angimbali panyopaking utnunipun kakalih sewu rupiyah. Wonten priya kakalih smi kasmaran dhateng wanodya satunggil ananging wanodya btoen pisan rumaos dipun senenga ing priya kakalih wau cekaking ariyos priya kakalih wau apirembagan sami badhe kasukan dene dhapuring wudhu pun waodya, sinten ingkang menang saestu kadadosan premila ingkang menang anglajengaken sedyanipun tan saronta anglamar dhaten gpun wanodya ngantos ugi kalampahan dhaup dene priyaingkang satunggalipun tulus tarimah angemut dariji. Awit saking dhawuh dalem sripaduka kanjeng tuwan ingkang wicaksana, sampun amarengaken yasa baloemarta, ingkang ageng saha onja piyambak wonten ing kitha Malang, menggah karanganing waragad kathahipun gangsalatus skeet ewu rupiyah, malah dereng antawis lami arta samanten wau kaparingan wewah malih kathahipun pitulasewu rupiyah, kados kados dipun galihyayasan wau sampun ngantos anguciwani. Abra puspa Wonten tiyang gadhah anak jaler pipitu, punika asring sami sulaya ing rembag saking kerepipun paben ngantos angowakakenpadamelanipun malah ngantos wonten tiyang awon sawatawis smi angangkah badhe angebeki barang titilaraning tiyagn sepuh ipun ing tembe bilih tilar donya. Ing satunggiling dinten bapa wau angundangi anakipun pipitu wau,saha dipun ulungi sapu sada nyatunggil wicantenipun sapa kang bisa nyoklek sapu sada iku dak ganjar satus rupiyah, anak 2
jaler pipitu wau lajegn sami tumandang, angetok karosanipun sumerja anyoklek sapu sada wau, ewadene boten kuwawi, wicantenipun anglengkara yen ana kang bisa nyoklek sapu sada iki. Bapa amangsuli kowe padha ngarani anglenkara aku ngarani gampang banget sasapuning wcanten makaten esuhing sapu sada dipun udhari, sada dipun cokleki, anak pipitu sami wicanten manawi makaen inggih gampil panyoklekipun rare alit kemawon inggih saged. Wangsulaning bapa,sapu sada iki upamane kowe sasadulumu, ing salawase kowe padha atut aruntut amesthi padha lestari, ora kena diwasesa ing wong liya, ananging yen kowe padha ecrah, papadhane kaya sapu ilang esuhe, gampang cinoklekan kaya kang wis ko weruhi iki. Wasana anak pipitu wau lajeng sami atut aruntut pantes kadamel tutuladaning bongsa kula tiyang jawi, ananging boten ingkang kathah tetesanipu tigan sapatarangan punika asring sami pendelan arebat unggul bilah sampun kumanggang sansaya anggening ruket pependelan katemahanipun gampil dinekepinggih tan polah sinembeleh. Sambetipun Karimataya Tan antara sirna angganya sang dewi, jumegur ing wiyat pareng murca kingkintaki, jawata manadukara. Ngudaneken kembang kembagn amempeki, riis riris gonad, sami tumerah ing siti,lega tyase para putra. Sigra manjing prabu Yudhistrira aji, lawan ingkang garwa, amusthi cipta ring pati, tanpantara laji sirna. Sakuwonda kalih ira ing wiyati, jawata weh tondha, tuhu sampurna ing pati, oreg kang pratala molah. Gonjang ganjing kumocan kang jalanidhi, nulya prabu KResna, sang sena ing ngatag aglis Wrekodhara alon mojar. Lah ta kakan gingsun ingkang angereni, tan arsa wakingwang, milu paakartinireki, suka sriKresna parentah. Mring sang parta kinen umanjing rumiyin mangsah sang arjuna,lawan garwanya kakalih, prapta ing jro candhi kembang. Wus angayuh sirna sampurnaning pati, lawan garwanira, crujumegur ngawiyati, pratnadhani reng jawata. Nulya ari nangkula sadewa manjing, candhitan antara, sampun sampurna sang kalih, yata mung kari sang Sena. Lawan ingkang raka prabu arimurti, alon angandika, paran mengkoyayi iki, kari sira lawan ingwang. Sayogyane payo dhinginana yayi, ingsu arsa wikan marang pakartinireki,ayw kadangon riningwang. Kadangira kabeh wus antara sami, nauri sang sena,lah kakang iya den ririh, ing karsanipun saronta. Nora kena kalamun ing jenang mami, pinaroseng karsa, kudu nganggo ngati-ati, tiwasa ing cipta tuna. Tanpa gawe iya jenenging ngaurip tan wruh kene kana, wusana ne niniwasi, ing delahan mindho karya. Paeka beh kadang kadangira sami, yen si Bratasena, mangkono ingkang pakarti, adhuh during paja-paja . dungkap marangkanya tahaning ngaurip uripe saisan arsa ginawe ping kalih, ing temahan iku nistha. Lah dulunen mengko ka kang ingsuniki, praptanign wekasan tinata rakiting kapti, kanthi utamanign sedya. Bathara Kresna lingnya rum adhuh Sena arimami, suniki dahat kacaryan marang wuwusira yayi paran bisa anunggala, bratasena anauri. Kakang iku wus katutup lire wus prapta ing janji, karigayh kanyataan iya sira lawan mami, mengko ing ngaranan kadang, gaib yen wus prapteng pati. Lah payo kakang den gupuh, marga nana ingsun niki,iya kasampurnaning wang, kudu nganggo marga sakit yekti panuntuning napas lah ta kadang dipunaglis. Bubuten kang wulu puhun yekti ingsun kraos sakit ingkono margining pejah,sigra prabu arimurti, andaut wulu sang sena, sawiji kang aneng sikil. Wus kabedhol wulunipun Bratasena matura ris kakang uwis dadi marga, dene wus karaos sakit sigra arya Wrekodhara, poncanakanira aglis. Kinethokan kalihipun yata wau duk ningali, sira sang narendra Kresna, kang rayi pinenggkul lirih, adhuh yayi paran marma, mangkono tekadireki. Kang rayi alon sumaur, dhuh kakang marmane iki, sun tigas kang poncanaka,Manawa angreregoni, jer iku dadya busana, karya kasuraning galih. Ing satemah manungmangu, mulata kasekten mami, ambawur kening ing cipta, prabu Kresna marbes kmili, kang rayi anggung sinawang, Bratasena buwang malih. Gogodhog wok simbarripun sadaya wus den resiki, sang Sena lamun sinawang, ilang sasipating janmi, saksat suksma ngejaantah, cahyane wekes ngrurungih. Dahat sumorot ngungudhung, mangkana sri arimurti, sigra rinangkul sang Sena, sarwi karuna sang aji, adhuh sena ariningwang, mangkono tingkahireki. Wrekodhara alon 3
matur, dhuh kakang jamani pati, aja misih anggagawa, reegeding jisim puniki, paelan kan gpadha pejah,datan sinedya ayekti Taksih wonten sambetipun. Panjurung Sampun dangu anggen kula mireng ginem ing Bramartani, bab yatra teka daos kramaning dhuwit kula punika badhe cawe-cawe manawi dipun galih manceni, boten cawe-cawe, teka boten wotnen rampung-rampungipun kula namung pitaken sakedhik aupami tiyang sampunsumerep dhateng selehing tembugn wau, punapa wotnen indhakingkasagedanipun manawi pamanah kula piyambak teka sami kemawon wongsal-wangsul kaping sewu inggih taksih ngangge tembung wau,sarta leres lepat inggih taksih dipun angge kemawo liripun dhuwit punika tembung walandi dhit kangge ing tembungngono,punapa saged nyirik dhateng panganggening tembung wau, ingigh boten yatra utawi arta, punika tembung Sansekrita, artha,kangge ing tembung karma, tiyang jawi saya anggalenggem redana utawi ardana punika inggih tembung sanskrita malih reddadana anggalengem kapin gkalih wang utawi uwang inggih ceceg lah sapunika punapa ingkang rinembag aluwung ngrembaggaingakng wotnen pahalanpun kadosta tembung mentah, mentahan mutah, muthan malih,malihan sasaminipun punika teges sarta bedaning pangagenipun kados pundit, pathokaning pamikir punapa, sarta boten namung punika taksih kathah panunggilanipun mila manawi kasembadan anggen kula nyamantakaken tembugn punika kula kadugi gentos dipun samantani tembung saweneh, nanging jangji dede maenad eka dados kramaning wedhus maesa,lembu....kula nuwun mopo, saking temen kulaandum wilujeng H.A. Cekel Endralaya Lah sapunika wotnen sawung patohan amedali, tur tetembuganipun namung sawantahipun kemawon rak inggih ta angger cantrik janaloka, inggih punapa boten kados ta pabenipun prakawis tembung pasanggrahan rak inggih ngalenthar ta Jurungarang. 4
Ongka 93, Setu Pon Kaping 28 Rabingulakir Je 1822, utawi kaping 19 Nopember 1892 Surakarta Sambetipun cariyos balapan Sigra nurut anyelaki gih kula dherek sampeya trimah neng wingking kemawon bokmakaten sanak sanak wong padha aneng donya, lah bok aja dhemen umuk ana sikil kalihdasa. Lah putraningsun puniki, pundit ingkang kadaleman kang tinanya sumaur lon dhuh kula ing Pringgalayan kang calaina nabda, yen makaten mangke lamun yen wus bibar pinaraka. Maring pondhok kula ngriki, celak kewala timuran lah enggih wa kula mangke, kampir lamun sampun bibar, kan gcalaina nabda, e anak jam pinten sampun dene dereng linekasa. Nulya wonten amangsuli, athik tan sida balapan lah apa dadi sababe, lah ta kae ngusung apa, ginawa marign tengah, jebul main api iku, wah biru biru wah abang. E sasampun wotne ngriki, mongga mingkir yen katiban kang celak gumuyu kabeh, nang calaina sru nabda, lo iki saya longka, apa pancen ngajak padu, kang celak gumuyu samya. Sigeg ganti kang winarni, ana kakalih sujanma, pancene aroyal gedhe, datan mandhok denya miyat tansah mubeng kewala, sigra kang sawiji muwus ah aku duweya arta. Kontoneng panggun gwong kalih, wah naeyub bisa sila, tur manggoneng ngarep dhewe, bisa cetha kang neng ngandhap rowange sru manabda, ah bok wis ya sugih rembug wong tan kethep arta sigar. Lah kae sapa pawestri, ngangggo paying langak-langak sigra cinelaka age, rowange alon manabda, lah taikurak kena, awit biyen tilas gendruk kang siji sigra manabda. Taksih wotnen sambetipun Sambetipun Karimataya Yektine puniku kuwur, riwut angraosken sakit mungguh iki raganingwang, patine sinedyeng kapti, dadi ing cipta tan samara, ing reh samaptaning pati. Samana kang sami ngrungu, prabu Dipayana aji, lane yang sribaladewa, tuwin kan gamya neng ngarsi, leleng sru kapiteng driya, trenyuh tyas kadya angipi. Denira rami andulu, sagung ingkang para aji, maring kang sami amuksa, yayah niskang sasotyadi, kang luwih pangajinira, runtuh telenging jaladri. Paran denira anggayuh, sayekti tan bisa ngambil pinupus lengleng kalitnang, tilange sotya linuwih, kay amangkana pamanya, rentenging wong sanagari. Bratasena malih matur, puniki kakang wus prapti, sasmitaning kasunyatan anawarna Kresna keksi, paniku lagya sapisan ciptaning kaananjati. Batthara Kresna angungun lengkleng angandika aris paran yayi kang mangkana, bratasna anauri, kakung iku iya jaman padha mijil saka mami. Nanging yen kang salang surup kaluuhen ing pangaksi, aneng kono luwih sasar, jer dudu ingkang den napti, sena kendel wuwusira, ngeniken ciptanireki. Winangkis ing ciptanipun megeng napas tanpa angling, angayun- ayun ing cipta, ngeningken cipta nireki, nglela datan kaalingan bathara kresna lonangling. Adhuh Sena ariningsun pagene sudhetan angling, apa yayi aneng sira, wrekodhara matur raris kakang iki ana prapta, pratondha kang kapingkalih. Retaka dulu maringsun iya padha saking mami, yan ta kaneyaning karsa, tan wun kono tibaneki, ya maksih kalebu sasar, wrekodhara kendel malih. Paranrik kira tanasru, ing napas datan katawis kang mulat nora graita, jatine sampun nengahi, Bathara Kresna lon mojar, kang rayi sinapa malih. Ya pagene arining sun teng kasira kenel malih,apa maning kang katingal bratasena anauri, iki pita kang katingal ana prabane nelahi. Dene aku iya dudu, jatining kaananmami, yen kagimir panitingal yekti dudununging kuning, kabeh kanungkanangira, kakang mung prapta ing ngriki. Jer padha kadunging kawruh, nora saronta ing budi, iya lamunjenengingwang, duru pajapaja ugi, katbeh iku pangrencana, nyanyamur ingkang sajati. Sang Sena kendel tan muwus ing cipta pinusthi malih, angayun-ayun kang nyata, sri KReesna graiteng galih,luwih temen arininggwang, tyase apindha jaladri. Kang rayi sinapa gupuh, paran kendelira yayi, apa maning kan gkatingal wrekodhara anauri, ana jaman warna seta, prabano angluluwihi. Suprandene maksih during, jatine ka nging sun anti, nging iku wus parek uga, kamungkura kaping kalih, mangumangu prabu Kresna,lengleng denira miyarsi. Sang sena malih andulu, lwir prabaning ngujwaladi, sumunu gumilang gilang, tarwawayangan sayekti, sirna 1
malih katingalan sinamar jatining warni. Kakang iki pan wus rawuh, jatining panunggal mami, sigra sesena samapta, sidhakep astanya kalih, angesthi wujud satunggal srinata umangkat aglis. Muksane sang Wrekodhara, sahantaraning pangaksi, lwire mugn sakedhap netra, cahyaning suksma dumeling, anglimputi sabumi, gumilang gilang kalangkung, muhung sabyarring kilat bareng lawan bayu wisi, muksanira mring kaananing hyang suksma. Cinarita bratasena, jatine Islam pribadi, kakengkate luwih mulya, duk winejang dewaruci, aneng teleng jaladri, antuk wawisik satuhu, marna gsang rae baja, bratasena ing samangkin rawining slam wus pinanciri jalulah. Iku ing ngaran she Senan wau ta malih winarni, nenggih sribathara KResna,miwah sang sribaladewaji, senamuksanireki, netranira lir sinaputan pamulat Taksih wonten sambetipun. tuwin sriparikesit sah awadya bala agung,nalikanya tumingal Wulawisudhan Awit saking wiosing dhawuh timbalan dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan. Amarengi ing dinten kemis tanggal kaping 26 wulan Rabingulakir ing taun Je ongka 1822, ing salowonging kalenggahanipun ngabei wongsapraja abdi dalem panewu kadipaten anom ingkang kakarsakaken agentosi raden ngabei amonggsaputra, abdi dalem mantra kraton menggah nama sasebtanipun kapreng lestantun. Raden mas Sukasna: pamagang ingkadipaten anom kawisudha dados abdi dalem mantra kraton anggentosi kalengghanipun raden ngabei among Saputra, kapatedan nama tuwin sasebutan raden ngabei among Subrata Raden mas Panji Ranakusuma, abdi dalem lurah Ranban ing kadipaten Anom Kawisudha dados abdi dalem mantra kandhoning kadipaten anomanggetnosi kalenggahanipun ngabei Martadirja ingkang sampun ajal kapatedhan nama tuwin sasebuta Raden ngabei Wirasarsana. Nalika malem Rebo kapengker punika kula ningali langendriya salering prapatan Secayudan wah para ningali jejel uyel-uyelan salebetipun kula ningali tansah suksukan kemawon dangu-dangu kula dumugi tengah, lah punika boten dangu bolonganing irung kula, sami karaos keri kula lajeng waing gebras-gebras saha konca kula ugi sami anggebres punapa malih par alangendriya inggih sami kataman dayaning calunthangan ugi gebres gebres dalasan kapalipun kareta andhong, ingkang sami dhasar ing riki inggih gebres gebres embok manawi punika ingkang nangis senggruk dipun awut-awutaken ing riku katut ing samirana, amila saking panyuwun kula para kawogan murih anyirnakna tiyagn ingkang calunthangan Kintunan Sukaarja Ing padunungan kula, sareng mongsa rendhengan para jagal meh kaetang boten wonteningkang mragaat maesa utawi lembu, ingkang dipun senengi paa jagal wau namung mragat kapal mila bilih angleresi dinen pekenan maja, saupami badhe tumbas ulam maesa utawi lembu amasthi boten anggsal ingkang makaten wau andadosaken suka pirenanipun para tiyag alit ing padhusunan awit reginipun sawatawis radi mirah tinimbang reginipun ulam maesa wau, ananging kosokwanggsulipun para.......... Boten andadosaken sukapirenaning panggalih, awit boten seta, saking pamireng kula namung bekah-bekuh kemawon. Nalika dinten Senen POn 14.11.1892 panewu pangagenging dhistrik Sukaarja, gadhah damel anetakaken anakipun menggah pambujananipun para tamu boten anguciwani, lalangenipun namung ringgitan wacucal wondene pangagemanipun para tamu wau pangagneging kabupaten sakarereyanipun sami makuthan anelakaken sakig nrukunipun bibaran pukul 5 sonten Kintunan Miturut pratelanipun panewu dhistrik ing Butir, ing wana sakidul dhusun Kelor, reh kabudidayan Paniron wonten tiyagn jaler wasta pak Setu kapanggih sampun nganyut tuwuh sarrana gantung, 2
ananging sun duk prayoganing panggagas paksetu wau ingigh pun Mertawijaya, griya dhusun Dhilang, ingkang anatoni sadherekipun jaler =wasta Dipawijaya, sami ing dhusun Tileng nunggil sagriya, ambok manawi salebetipun wonten wana emut apurwa wasana, rumaos anggenipun nandhan glepat sakalangkung piduhungipun lajegn mak gandhul dhuh , kados pundit, menggah tumuwuh ing sedyaingakng sampun kalampahan katemahanipun kaduhung, kala dnipun anglampahi kataman daya punapa, saha sagedipun emut kados pundit, mugi wotnena ingkang kapareng buka elidipun' Mintarja Klathen Dereng dangu tiyagn nama Ranaseita ing dhusun Tambak dhistrik Gedhongan amanggih pelican jene, wonten ing got sacelaking sabin taneman sata, salering dhusunipun jene wau katingal malisih wonten ing siti pasir, ingkang katingal namung 4 iji, warni potongan agengipun slantak sanjata, sareng dipun padosi panunggilanipun kathah, sadaya aeng alti kapanggih 16 potong,jene lajengkaladosaken ing kabupaten kabupaten anglapuraken ingkang jepng parentah ageng, katnhi angladosaken jene wau, saasampunipun kapariksa, awit saking kaparengipun nagari, jene kaparingaken wangsul dumuun gkabegyanipun rana Semita, e dadossampu ntetela pulo jawi punika inggih wonten pasiten ingkang medal pelikanipun jene tuwin sosotya. Pethikan Kanjeng gupermnur ing Aceh sampun anggyaraken medal ing kawat bilih samangke palabuhan ing Edi, wewengkoni tanah Aeh sampun kasadhiyakaken dhumaten gpara aong dagang, punapa dene pranatan lampahing baita wonten ing saganten sawetanin gAcehugi sampun katindakaken ing teluk Semawe sampun kadunungan prajurit ingkang masang daludaging praja Nederlan ababadhe gemah arjanipun. Wonten pawartos saking Istambul bilih samangke snuhun sultan Turki tampi seregan sakin gsinuhun ing Ruslan ing temtembuganipun radi anyalekit anyereg anggenipun karsa ngaken tanah Bulgari, punapa dene anggenipun karsa anampeni pasowanipun para pangageng ing Bulgari wau, mongka panakenipun ing praja wau dereng kaanggep leres serat seregan wau asestu andadosaken kaduwungipun sri sultan ing Turki , kanga wit boten pisan kagungan panggalih badhe anyidrani kakancinganipun ingkang sampun kawrat ing serat makten ugi srisultan wau boten pisan anggalih badhe nungkul dhumaten gsinuhu ning Ruslan mil aakalnagkung anutuh sariranipun. Panjurung Waluyan pangayubagya kaswesasindungkara E la rak nemu kuwuk ngantuk ta saiki, sanget nun panuhun kula, dene sampeyan kasdu ing galih karsa mitulungi pitakenipun ngabei Dipawardaya dhaten g kula, bdanipun sasebutaning pandhita Brahmana reswiku sapanunggilanipun dumugi wipra,wah sapinten kimawon suka sukur kula, upami kula larasa piyambak (wangawalah) saiba rekaosipun,mongka spacnen endhagn pacimasana: enko kla, wekasan kula teter kula ater wotnen ngajeng semunipun selak,mila kula kedah umiring, amargi kula rumaos kawon kawogan menggah ing bwanguparga,bilih dereng angsal rilahyekti ajrih nglancangana, bokwinastan calakcumelak, mongketunipun kula punika babasan muhu thingthingingnging kerandhok, wawatoning ngajeng sampun ajur kabanjiran ,w otne laras larasan sampu nkados kalaras sastranipun bubur babar pisanyunyur onya boten muja, dados ingmangke kasambadan sedya kula,boten langkugn,sarehnng kula umiringiing wuri, yakta muhung tumunut ing satedah, saha ngawat-awati bilih wonten ingkang cewet kl aingkang necegaken jangkepipun suwawi katiti kapriksaa ing nandhap punika. 1. pandhita, punapa sasorah sampeyan sampun ceceg 2. brahmana punapa sasorah sampeyan sampun ceceg dene nggen sampeyan pasrah dhaten gkul abab tegesing brahmana, bilih boten lepat pamangigh kula, tegesipun berbudi, wicaksna, inggih punika janma sujana, ingkang tansah ulah kang mapasaning budhi, ambabaraken cipta mana, 3
tegesipun wuwulang ingkang mijil saking sotaning galih, ing tanah jawi ugi wotnen nama Brahmana, dados kami sepuh ing praja, kawajibanipun amumuja kaarjaning praja, mulyakaken kawiryawaning ratunipun pasowanipun kalilan nunggil ing poncaniti, sumongga. 3. resi: punapa sasorah sampeya nsampu ceceg papangkatanipun inggil piyambak bilih katarimah inggahipun dados dewa, sumongga. 4. wiku, ugi sampun ceceg dene sampun wikan slwir ing kaanan sadaya, tegesipun boten kasamaran dhaen ging sawiji-wijining dumadi, sumongga 5. yogi ugi sampun ceceg dene ulah sarwu sae, sumongga 6. parampara ewah, punika pandhita, ugerugering karaton kawajibanipun anjumenengaken nata, utawi mumulang dhateng raja putra, ingkang calon narendra, amaedharken laksitanig pustaka wedha, sumongga. 7. ajar, ugi sampun ceceg dene kang winulangaken te dhadhalu pinijin mankina, utawi ngelmi, ajijaya kawijayan bongsa kadibyan sapanunggilanipun sumongga. 8. wawasi, ugi sampu ceceg 9. jajangglan ugi sampun ceceg 10 puthut ugi sampun ceceg 11. manguyu, ugi sampu nceceg 12. cantrik ugi sampu ceceg 13, cekel ugi sampun ceceg 14 uluguntung, ewah juru mranata pandamelan inggih mas kapala kampong, sumongga 15 galuntung, wewahingkang sampun gigriya nyagak sakawan, pandamleanipuun ngusung ngusug ngrerembat mendhet kajegn tuwin toya, sumongga 16. indhung-indhung ugi sampun ceocog inggih punika bongsa sopata, kang Papangkataning pandhitestri 1. ugi sampun ceceg ingih punika pandhitestri, ingkang sampun pinunjul piyambak, sumongga 2. mentrik ugi sampu ceceg 3. sonrang ugi sampu nceeceg 4. bidhang ugi sampun ceceg 5. dhayang ugi sampun ceceg 6. endhang ugi sampun ceeg 7. mamamama (wewah) juru koki, sumongga 8. ubon-ubon ugi sampun ceceg 9. abet-abet ugi sampun cocog 10. obatan (wewah) sampun jenakgep tiyagn aweg mondhog pandmelanipun begajagan jagi kengkenan bongsa agal sapanungilanipun, sumongga. Wondenten wipra, bageyanipun Endhangpracimasana ing ngarga brhma, mil abote kula cecegaken. Endhangpracimasana, larak beak kelancangan, rumiyin mila kula rak namung ngantosi sampeyan mawon ta, mila sampeyan nitih titiyan cemplo balapan kaliyan kula, kula antos ibacirasmana, ing gallo. Ngabei Dipawardhaya, menggah kanggelar kla katrangan lan sang sindukara, leres lepat kaedah sampeyan wangsuli, kla boten badhe males tataken, setun bilih sarju namung kula purih urun rembag dhaten gkiumbul panjalin pondhathok, e meh kalalen, sang sindukara, menggah papurih sampeya dhaeng kula, katranganing bab pitaken sampeyan ing pustaka bra ongka 56 kula nuwun pamit dereng saged suka katrangan, mangkaten malh gen sampeya misudha empu dhateng kula, nuwunamit malih boten saged tampi, margi boten gampil sinebut empu, (la rak beak tuwa pitik etog nroa ngendhog) awit tiyang boten netepi namanipun punika badhe cacad ageng gangsangipun, malah pantesipun sampeyan karsa aurun rembag dhateng mpu sidyaisdhana, wah ibaleganig manah 4
Lekas dhawlas Rabiyuakir, Je sang warsi ongka muni podhang wolu,lihkur lihkur Widyakamawa. 5
Ongka 94 Salasa Legi kaping 2 Jumadilawal Je 1822 utawi kaping 22 Nopember 1892 Surakarta Sambetipun cairyos b alapan Puluh-puluh awak mami, urip apisn anggombal tan dadi wong sugih ingong, ah wong sugih luwih enak tan kidhung samubarang, sast rineksa hyang agung, kukutha betenge waja. Cirine arta ngepleki,lan surasane rinasa, nora nana ing siwahe, nulya rowan e manabda, lah paran rasanira, ing sun kapingin sumurup sigra denira manabda, lah paran rasnira, ingsun kapingin sumurup sigra denira manada. Dhuwit narendraning bumi,malah pangeraningjagat pratodha anacirine, unine tembung walonda, pinggirin g leter semat kotsimet onesliripun allah nunggal ing kawula. Dadi retuning pangasih, pangasihan ngalamdonya, saben bongsa terna kabeh, welas asih maring arta, wong ngarah budi tama, lamun dhuwit nora luput barng kang sinedya kena. Mara rasakna tumuli, panjarwa ku marang sira, rowange mangsuli alon iya tan ana sulaya, kasaru swarareng janma, kumrusuk oreg sadarum amireng slompret pratondha. Pangundanging marang joki, reh wus cepak gya tinata, mung nganti prentah panggedhe, sigra lekas denya balap kongsi rambah ping astha, kaunggulan ingkang antuk ganjaran yudakenaka. Yata wau winursita, pratelaning kapal kang unggul sami, nomer sajuga winuwus pun Ardharaning kuda kapalipun tuwan Hape kang kasebut atampi ganjaran arta, kalihatus skeet ris pas. Nunten aleprattaraning kuda, tuwan krune puniku kang darbeni, tampi ganjaran kehipunkalih atus rupiyah, nomer tiga pun anting namanireku kagunganipun jeng prangran arya mataram wawangi. Taksih wonten sambetipun. Kala wingi wanci jam sawelas siyang panjenengan dalem kanjeng uwan Ideler sampun rawuh ing riki,menggah uparengga punapa malih pasamuaning rawuh tuwin kondur dalem kanjeng tuwan badhe kula giyaraken benjing wedalipun searat barmartani ing dinten setu ngajeng punika. Ing kampong mangkupuran salebeting Baluwarti, maratah rare alit-alit sami saged maos kosok wangsulanipun ing kampng kawandasan maratah rare alit-alit sami saged pakpakan kan tuwin cirak kemiri, tur galebis udutipun sami rokok dika, punapa punika ujarring babasan namane wis tuwa Kintunan O boten mas bilih jaman boten sepuh boten anem ajeng mas namung manungsa ingkang asring gadhah semu warni-warni, tumuwuh ipun kathah gagrag kathah gagasan kathah osik katemahanipun kathah ingkang sami kosek in gpangggalihan kathah ingkang kaconggah anglekasi lalampahan ananging boten pecus amungkasi, pramila ing salamilaminipun manungsa namung sami padudon kemawo lumuh kaungkulan kawekasanipun badhe wonten panyapih, lah lajeng wonten tindaking gagrag enggal embok manawi punika ingkang winastan santuning jaman larak kalentu, amastanana jaman wus tuwa, utawi alitipun asantun jaman Jurungarang. Sambetipun Karimataya Balerengen dening cahya, kadya tetengengen sami, lape tanana kang wikan dupi sampurneng pangaksi, sena wus tankaeksi, kabeh tyasira kumepyur, muriring sru mangarang, rentenging driya smu tangis kengis ngenes konusing wong sangara. Pratandhani reh duh kita, dalajad saya gung prapti, sira sri bathara KResna, samapta umangkat aglis ing kamuksan pinausthi, saksana sirna sang prabu, limengan sapanangkilan.obah kang pratala molah, oreg lindhu gonjang-ganjing,jinjang sahyang Ontaboga, geter pater ingkang wukir,lir suksma krodheng budi, winangsuling ngawang uwung, sigra para ilang kamanungsanya, juegur ing ngawiyati, peteng dhedhet 1
pandhita, ngumpul paeng mangastuti, amiminta ing dewalestarinira. Karaharjaning kanangrat tanpa antara andhatengi, pamaning suksma kawekas terush limengan sirnanis riris aris wus aris sami rana nir kang tedhuh, dhedhet pepeteng ilang, mung kari lenglengin gngati, trenyuh ira wardaya ning sanagara. Wau ta kang para wayah, srumana ening tyas tistis tuwin prabu Baladewa, kapetek ing tyas mu wingit enget ingkang samya nis kapasuking tyas sumaput pepet driya mangarang, prabu dipayana mangkin meh tanemuk kalisampun teng mangunengan. Labete maksih taruna, sadhepoksrinarapati, lumuntur saking dhampr mas sumaput prapta ing siti, gupuh baladewaji,kang wayah cinandhak sampu npan sarwi tinangisan dhuh emuta sira gusti, lamun dadya kalengkaing pramudita. Welasa mring wong sapraja, kabeh kadawarganeki, yen gusti temahan taka, sapa ta ingkang siniwi, lawan tanedya kari, yekti milu turunapu, mila ne srinarendra, den tulus asiyeng bumi, duk miyarsa sira prabu dipayana. Enget sanalika lenggah, ing dhadhampar sosotyadi, dpinupus papasthenira, lipuring tyas sanagari, wau ta sribupati, alon lawan kinen ambage kang angandika arum parentah amamatah, panuturaning kapatin cacampuhan. Marang kang para pandhita, miwah kang badhe binasmi, , kya patih matur sandika, sampun binage tumuli, miwah ingkang binasmi, pinanjingken agni murub candhi wusing ngobaran telas sadaya prasami, paripurna panuturi reng kamuksan. Sang nata kondur ngadhatyan bubar kang sami anangkil amakuwon sowing-sowng, marengi asantun wrasi, taun syryta winilis winarna sangkalanipun jroing pandhawa muksa, sarira gunaneng ngardi, taunira condra mangkana ing ngetang. Winuwus ing sangkalanya, janma iwnayanging resi, samana datan winarna, rerep antaranireki, sagung ingkang prihatin sanagara graham ngadhuh, ing mangke wus sampurna, mari kang duh kiteng galih, srinarendra anuju sawiji dina. Miyos tinangil sang nata, pepak kang samya sumimi, andher ingkang para raja, miwah satriya bupati, supenuh poncaniti, kyana patih kalihipun sira sang arya dwara, lan danurwedha apatih, kang ngamarek ing ngabyantara narendra. Tuwin kang eyang madura, lan sang dyah Brastha alilih, kanan keringe sang nata, ngamping-ampingi tan tebih, risan gprabu taruni, lenggah ing dhampar mas murub pnatik ing sosotya,lemek babut prang wadani, srikawuryan dhadhampar rinaja rengga. Mrabani sapa nagkila lir raditya tibeng bumi, sembada kang madeg nata, bagus taruna respati, tuhu kalamun pekik cahya apindha sitangsu, ngesorken langening rat kusem kang samya anangkil kaungkulan reseptine prabunira. Saman sridipayana, wus pinasthi ing dewadi, kalengkaning pramudita, titnitah narendra adil tanah jawa miwiti, ing mangke sira sang prabu, matur maran gkang eyang prabu Baladewa aji,lamunbadhe angadegaken punggawa. Para Santana Ngastina, tedhaki Kurawa nguni, lapan ari ing Madura miwah kadang dwarawati, kang eyang sukeng galih, jumurung ing karsa prabu sang nata gya parentah sadaya kinen nimbali, ingkang badhe sami kinarya punggawa, Klathen Kala wulan kaping 25 Agustus 1892 panjenenganipun tuwan Insinyurig kawruh Pelikan rawuh ing kitha riki, salajengipu tindak anitipariksa ig siti pareden salebetipun bawah dhistrik Kalisoga, awit kadhistrikan kalisoga punika: pasitenipun kathah ingkang pareden ambok manawi wonten ingkang medal pelikanipun jene, sosotya, areng sela, tuwin sanes-anesipun saking pangajeng ajeng kula pasiten ingkang sampun pinanggih jenenipun punika, bok inggih dipun pariksa, bokmanawi taksih kathah panunggilanipun. Rarejaler nama Data, wanci 15 taun sepuhipun anakipun raden Prawiradimeja ing ngiring, dhistrik Gesikan kala kaping 17 wulan Oktober kapengker punika, wnci jam 6 enjing mangkat sakin ggriya sakolah dhateng pamlangan salebeting kutha, wasana ngantos dalu boten wonten mantuk dipun sarantosaken kalih dinten meksa boten wonten mantuk bapakipun lajeng jujul kaupados ing pamulangan saha griyanipun mantra guru boten pinanggih, lajen gkalari ing griyaning sanak sadherekipun ugi boten wonten sarta sami pratela bilih boten kadhatengan pn data, dumugi samangke rare dereng pinanggih, adhuh saiba anggening kontrangkantring bapabiyungipun, Juruwarti lami: pun Jakaturidhasmara 2
Bali Nalika tanggal kaping 9 Nopember kula kaget aningali titiyang Arab Rembi, Bali, sami selur lumpah mangilen anjujug dhateng griyanipun tuwan Grudhug damelipun ningali pisang katuwuhan ontong kalih dasa iji, wah, untabing tiyang ingkang sami miyat lir kadya laron medal ambrubul saking eleng, pancen inggih ngeram-eramaken, kula mireng gumyuh ingpawartos enjingipun pisang wau kabekta dhateng kantor, katur ing nagari. Lepen Umbul etukipun ing sangandhaping waringin ageng ing Purataman toyanipun langkung bening sarta resik kathah cinacina punapa malih tiyang Bali seneng sanget adus ing ngriku, ing sakiwanipun etuk punika wonten pancuranipun kaperangpereng dados gangsal panuran panggenanipun resik sarta tata, punika panggenaning para estri ingkang sami adus utawi mendhet toya, toyanipun langkung dening mirasa, menggah lepen umbul wau mili mangaler, meh dhateng ing paissir lepen andandosaken palabuhanipun baita alit cariyosing paras epuh lepen kakalih punika jaler estri dados semah, lepen umbul minongka estrinipun. Kasubipun lepen wau mangkaten upami wonten tiyang ingkang kadunungan daya, kedhot lisah dhuyung, mongka anglangkahi lepen punika, dilalahipun lajeng tambar, tiyag ningkang sugih sarana, dados tawar badhar, ingkang kedhot lajeng apes, lisah-lisah dhuyung ugi menter kemawon kaempakaken dhaten gpara estri, utawi malih lembu-lembu, ingkang saking tanah pareden yen sampun anglangkahi lepen wau teka lajeng tutut boten galak. lajeng nekuk mangetan tampur akaliyan sawenehing Wonten satunggilin gestri griyanipun ing kampong SAsak sakileing kampung Kajanan sampun gadhah wawratan sepuh, saeng sampun dumugi ing mangsanipun jabang bayi badhe lair, tiyang wau nyakiti, ananging sanget rekaosipun gantos kerep boten enget lajeng kaundangaken dhukun jaler nami Mas Kari, boten dangu jabang bayi lair, sanget anehipun awit ingkang medal saking guwagarba awarni peksi alit cemeng mulus tansah acolat-colet elaripun lunyu sanget dipun ceepeng cepeng tansan marucut dangu dangu peksi punika miberkleper kleper, nirmusna, anggawokaken para tiyang ingkang sami tumingal sawedalipun kukila dikresna, tiyang estri wau makles murca yitmanipun mantuk dhateng jaman Sidajati, gumunipun para tiyang ingkang sami nglayat boten kenging winiraos dene wonten ingkang sanget anehipun, pangudasmaranipun sujanma kathah, apa baya kang dadi margane, dene ana lalakon mengkene, ambok Manawa wong wadon iku nandhang kaluputan, apata dhek nalika ne ngandhut etengan mecah endhoge manuk kang wus gatra anake,dadi yen mengkono ha hyang widhi kang sipat ngalimun basar iku banget adile Ulun rare nisthip mudhapunggung Madhecaneranana lalampahan Pethikan Titiyang Arab ingkang sami dudunung sacelakig nanah Mesopotami, sami sanget anggenpun boten narimah ing prakawis sulayaning wates dereng lami jendral Turki ingkang nama Gusridmabasah ingkang minongka insepekturing wadyabala Turki dipunsenjata dening tiyang ing ngriku, awit saking parentahipun Sik pangaggeng ing Bahdad ngantos anatoni prajurit 5 ingkang wonten ing kiwatengenipun ing samangke sinuhun Sultan ing Turki sampun angutus putranipun jendral Nusridbasah wau anama, Muraparbe, tinuduh dhateng nagari Bahdad angurus prakawis punika. Pangagenging watersetat ing Yogyakarta badhe ayasa Bale Wawerangkan wonten ing ngriku, wragadipun sampun katapsir boten kirnag saking 3242 rupiyah, ananging panggenan ingkang badhe dipun yasani wau ingkang kagalih praogi namung satunggal inggih punika gadhahanipun 3
babah Nyogaibi, papan wau ugi sampu kasaosaken dhateng pangagenging watersetat wau sarana katumbas kalayn regi 3170 rupiyah. Panjurung Prasetyaning mitra darma kapyarsa sing sakrawala, sassantya wrajumegur kaping 3 ger, ger, ger. Pinarsuka samyuhyanijng pujastuti winantu gunging pahargyan ingkang mijil saking saharjuning Puatulyakin (*) sumaos ing ngabyantararja sumitrastu sang Widyakamawa. Dhuh sumitra mugi andadosna kauingan ing satampi kula waluyanipun ang sumitra, dahat matrenyuh raosipun manah kula, karanten saking karoban ing tembung pamiluta ingkang tanpa upami, saraosa sat kagunturan ing prawatasari ingkang mawa gandarum sakin gkawekenipun nggen kul amangrukti ingsihkadarmanipun sang sumitra wau, katemahan lajeng kula gebarraken ing saodra mulya ingkang tanpa tepi, awit saking pamanggih kula muhung ing ngriku padununganpun pangruktining bongsa Samar ingkang boten samara, adhuh mitra ulun sanadyan kaswanta smpun medhar ing sabda walaka, bilih kula kacetha nara sudarma, ewadene kula boten pisanpisan yen ta lajeng angrukebana angalemipun sumira wau, ananging muhung kul atampi saking sih kasredanipun sang ambek mulya kemawon awit rumaos kula dereng mantra mantra andungkapa ing mciptayuning rat ananging menggah ing pangesthi la ar kumacelu sanget dhateng lulugitan ingkang makaten wau Sumitrastu, kula inggih makaten ugi, sanadyan sang minulya sampun mrasajakaken bilih taksih rumaos cotho, cingkrang kothong kathung ing budhi, ananging kula inggih sampun rumenggep bilih sang sumitra jati sarjana murni, menggah salokaning pakarti, sumitra jarring panunggul kula jari jajenthik mila sampu pantes kemawon kula anglosoda wonten ing tukit kadilaya, wondenten ujaripun endracatra ing kedhun gkol ingkang sampun kawahyakaken dening sumitra jati, punika inggi leres la sar makaten kakudanganipun rapa rapeng budhi dhateng kasmasihipun ananging pun kaswasih, adhuh teng kawi ang temen. Sumitra kulak ok radi jegreg pamuwdharipun saumira prakawis kaluhuraning wahyu sajati, teka mawi kapilah pilah katumrapaken ing ngalam sair lan ngalam kabir, mongka saking pamanggih kula panginjenipun wahyu sajati punika kedah saking ngalam sair, manawi sampun saged karasuk rareseping cipta, ingkang wonten muhung seneng kemawon keplokipun kaliyan ujaring tiyang panaraga makaten Almukminu kang yatipi daraeni, samanten wau leres sisip kula nyumanggakaken sumitra jati Tinengeran Mitra Sreda kaswa, paduka Pun Gendreh Pangrukmi (*) lo, punika ewoning buron punapa Jurungarang Wangsulan katur panjenenganipun Kyai Jurungarang Bramartani ongka 92 ingkang kapengker punika wonten panggondhelipun kyai Jurungarang, suraos angalembana dhumaten gingkang wayah cekel endralaya, (punika leres awit manawi kula boten kakilapan cekel endralaya punika siswanipun gaben bangbang madusudhana) nanging mawi anyampe dhumateng kula, andangu katranganipun bab tembung, sanggrahan, nuwun ingkang punika mugi andadosna kauni pun Kyai Jurungarang, kalawedalipun bramartani ongka kula sampun suka katrangan dhumaten gWidyakamawa, tuwin adhi Jakapekik bili tembung sanggrhaan wau lingga saking Sanggraha, manawi rimbagipun wisesana lingga, ewadene leres lepat kula nyumanggakaken para saged pundit ingkang leres sami dipun angge. Sinerat tangggal kaping 25 Rabingulakir, Je ongka 1822 Cantrik Janaloka 4
O, bote angger kalintu, kul anyaruwe ing panjenengan punika, pangarsa-arsa kula panjenengan aniru atetembunganipun kados ta tetembunganipun nginggil punika rak inggih luruh ta angger, lah punika ingkang kula kedhepi Jurungarang. Tumanggaping Pangayubagya Dhuh wreda-wreda tih kyai Juru deamgn tangkilan anggen panjenengan mangayubagya dhumateng badan kula saha paring katrangan pangajeng ajeng kula bab tegesan pikajengipun tembung, pasek musthika maksiyat tumraping pustakawarti ongka 90 sakalangkung panuwun pamundhi kula, dados samargi lumuturin gsihipun panembahan pustaka bra tuwin para anung, saha kula nyuwun pangapunten jalaran anggen kula nempuh byat lumebet ing pabaratan teka boten pepoyan ing paduka, amargi salugunipun kula punika namung dados carikipun mitra paduka, dhusun sanggrahan dhuh Kiyai demang mugi sampun katanggelan anggen paduka karsa angruwat ruweding manah kula, ing masa punika kula saweg kapambeng neepi wajibipun tiyang dhusun garumaluku, dados gotten kober panggihing kyai Sanasusu,mil akula taksihgunga nyuwun keplasipun teges apikajengipun tembung maksiyat manawi ngentosi anggen kula gothak gathukaken mindhak kalingan sedya sanes temahan kentheling sed wura, dene ingkang w tembung sampu sumpen wonten telenging sedya, sumirat amrabani dhateng koning sanubari. Wasana, salajengipun kula namung badhe dherek ngampil upet wontening wingking paduka, jer wiwit kala anungantos sapriki teka tekasih dhawul-dhawul Pantireja ping 24 rabingulakir ing warsa Je tinengeran kalih nembah ngesthi sih Siswanta lamipun Grompol. 5
Ongka 95 Setu Kliwon kaping 6 Jumadilawal Je 1822 utawi kaping 26 Nopember 1892 Surakarta Sambetipun cariyos balapan Atampi ganjaran sarta, kalih atuseket rupiyah rispis nulya samorahranipun kagunganya jeng tuwan residhen Surakarta ganjaranipun kalih atuseket rupyah, gantya loreli kang nami. Nenggih tuwan Hol kang gadhah, tampi ganjaran pan rongatus rispis yata Owinah ranipun punika ingkang gadhah, tuwan Krune tampi ganjaran kehipun pan gangsalatus rupiyah, ganti bekel kang winarni. Kang nama arja widarma, tampi ganjaran maesa kalihy, suradikrama winuwus tampi ganjaran arta, satusa langkung rupiyah samana sampun balape rambah ping astha, kinten jam kalih walas wanci. Sadaya samya bibaran regreg oreg obah sakehing janmi, swaraning tiyang kumrusuk segsegan rebut paran anangalor ana ngidul ting bilulung, lengulengan geng golongan kadi wong tinempuh jurit. Barung lawan kehig rata, miwah kuda bebeg samaragi-margi, pating kricak pating gludhug yata ganti kocapa, pra prawira prajurit samya ngalumpuk anggolong gelenganira, turut tarap aneng margi. Panewu mantra nagara, lan kaparak dragunder lawan mantra, urdenas lawan panewu, lurah wus aneng kuda, apepandhan sapontha pontha ngalumpuk sigra wau srinarendra, wus jumeneng saking kursi. Sakaliyan kangjeng tuwan risdhen Surakarta Yogyakarta di praputra pangram sadarum sigra sranaradipa, wus tumedhak sing panggung pan arsa kundur, ratanya jeng srinarendra, sumepak sampun miranti. Taksih wonten sambetipun Menggah kathahing yatra panjurung ingkang saking nagari riki tumrap para titiyang, ingakng sami anandhang papa amargi pambaledhosipun ardi ing pulo Sangir, gunggung 3238 rupiyah, sarta yatra wau sampun kakintunaken dhateng Manadho, pambagenipun kaborongaken kanjeng tuwan residhen ing tanah riku, saiba badhe suka panarimahipun para titiyang wau, teka ing sanes tanah tanah ugi sami abelasungkawa, angsung panjurung arsa ambengkas kasangsarannipun inggihpunika kacihnaning ngagesang rahkim ugi wawayanganing pangeran maha agung, pramila kedah welas asih atut runtut dhateng sasamining titah, dene panjurung ingkang kedah kinocapaken sinebut ing ngandhap punika, kadosta: Paring dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan 500 rupiyah Paring dalem kanjeng gusti pangeran adipati anom 250 rupiyah Paring dalem kanjeng pangeran adipati arya prabu prang wadana 150 rupiyah Paringipun kanjeng rahaden Patisasradiningrat 100 rupiyah ingkang tinitahaken sinipat rahman Nalika malem Kemis tanggal kaping 3, wulan Jumadilawal punika, kula ningali nayuban ing Keparen tamunipun para bandara tuwin para panewu mantra, ringgitipun arum rinem para tamu sami katingal bingah sadaya, wah salebeting panayuban ngriku wonten tamu satunggal ingakng cucut sanget dados anambahi guyupipun para tamu, jam ½ 8 enjing sawek bibaran menggah uruting pambeksa sarta pasugatanipun boten anguciwani Kintunan Sambetipun Karimataya Kya patih matur sandika, sadaya wus den timbale, madura raden Sarwana, raden Dewa kakang rayi, sutewisatha nenggih, raden saksa malihipun lan nari dyan satmata, sutaning ulmu kakatri, katigane anenggih raden amarta. Kang rayi prabu Udara, nenggih, wayah dwarawati, sutaning arya Sarana, raden sangsara wawangi, dyan saromba kang rayi, lawan wonten malih ipun wayah ing Dursasana, dursana saha kang siwi, pan kakalih sami pratameng ngayuda. Kang sepuh raden sanjata, raden subata kang rayi, miwah wayahe srikarna, warsa kusuma kang siwi, dyan warsa kang wawangi, lawan wonten malihipun wasta raden tambara, arya Durbara kang siwi, ingkang wayah punika arya Durmuka. Tuwin ang raden Wisaka, sutaningwiruta nguni, wayahe sang jayadrata, dera wayah drupadadji, Drustha jumena siwi, raden Dyastara ranipun arining 1
sridyastaka, ing ngarmarta sribupati, miwah sutanipun sang prabu Mandraka. Nenggih sang prabu Kisrawa, arya Kestu kang wawangi, wayah Arya Burisrawa, sadaya wus den timbale, prapta ngabyantaraji, sang nata sampun dhadhawuh, sagunging prasantana, kinarya punggawa sami, wus pinatah papangkating kawiryawan. Saaya nuwun sandika, sigra ami mangenjali, ing pada srinaranata, kang mentas ngadege nenggih, nulya nimbali malih, dhanyang prawawastanipun bagawan Erawana, nguni ingkang asisiwi, wayahira nguni bagawan Metriya. Jinunjung dadi brahmana, nuwun sandika wotsari, wau ta srinaranata, wus dangu denya tinangki jer karma lebeng puri, kang sewaka bubar sampun gya mantuk sowing-sowang, samana datan winarni, lalakone nenggih sajroning sawarsa. Wuwusen asalin warsa, taun surya kang winilis anenggih sangkalanira, terus wedaning maharsi, taun candra marengi, anenggih sangkalanipun paksa angganeng ngarga, kocapa malih winarni, wonten ratu sura apratamengyuda. Nama prabu Wageswara, ing Singgelaprajaneki, sutane sri bagadenta, ratu pratameng ngajurit sugih bala sinekti, miwah tapa patihipun kasup kaonang-onang kasantikaning ngajurit ing nalika punika sriwageswara. Budhal marang ing Ngastina, nengdya amales papati, maring tedhak ing pnadhawa, badhe pinurweng ngajurit karana duk inguni, kang rama ing sedanipun sang prabu Bagadenta, sang ngarjuna kang mateni, pinarwaseng nalika prang Bratayuda. Mila sakalangkung duka, mangonta-onta sng aji, prapteng talatah ngastina, lajeng ngrayah ngrurusuhi, kebut saha wadyeki, wasawasa ngamuk punggung, nirbaya nirwikara, suka dneya mamateni, wadya bala gung alit netdya andurma. Serat Karimataya nginggil punika namung kapethik jumenengipun Prabu Parikesit kemawon sarta muksanipun para Pandhu siwi, wondenten sambetipun badhe kapacak wonten serat pananggalan ing taun 1894. Sarehning kula radi sakit pramila karanganing rawuh dalem kanjeng tuwan KOmasaris kula dereng saged angrampungaken salajengpun kagyaraken ing idnten punika, apuranipun para maos kula pundhi Jurungarang Kala ngrintenaken tanggal kaping 2 wulan Rabingulakirpunika, griyanipun babah N.N. ing kampong Gemblekan kalebetan durjana pandung lebetipun boten sarana ambabah, muhung anarengi nalika babah N.N. medal babucal dhaten gkalen sacelaking griyanipun ananging boten anglegewa bilih giryanipun kalebetan duratmaka. Kocapa sareng pun babah malebet griya sumerep bilih griyanipun kalebetan dursila, tansaronta lajeng tinubruk purun katemahan gelut udreg-udregan durjan asaged oncat medal saking griya lumajeng genjret tanpa tulih githok pun babah lajeng alok maling-maling sanalika duratmaka katungkeban dening para tandang aged kacepeng malih, lajeng kapusara ing tambang tamparan ing sadangunipun rinubung tiyang kathah, wonten awenehing rare jaka dhateng sarta nyolokipun duratmaka, sinedyan druhaka wau sampun kasandhangan pusara, ewadene taksih saged gayah- grayah baon tugelan lajengkatamakaken dhaten grare jaka wau, kenging dhadhanipun dhaah karungkep sanalika jajaka tanpa ssebawa, sareng kaupakara ing kathah lajeng waluya aparipurna, pun durjana enjangipun kaladosaken ing parentah kilap salajengipun Kintunan. Bali Nalika panjenenganipun sedhahan aung idattut kaler angaben Medhaengipun ingkang dados pangungguling lampah inggih punika idayu panili saking pasawahan ingkang sampun kocak kasik kontab kuncara endah ing warninipun wah taksih sedhengsedhengipun Kenya birai sekar, saweg kalihwelas warsa sepuhipun, jajaranipun angler subadra prawan watawis wonten tigang dasa, sanes ingkang sampun sepuh, sadaya punika sami kucem kandhih kongkih tan mandhingi, 2
ing kala samanten sang dewi pinuju pileg kathah para priya ingkang sami mendiring pun dirang an anon sanglir aba sariyen pinuju sentrup sentrup grananipun prasasat tanpa bayu. Gumyahing tiyang akondha idayu panili wau sampun darbe pacangan kapernah misanipun wah warninipun inggih bagus anjanakani, dados lir tumbu angsal tutup Kaniratih lan Komajaya Cakrakembang. Limangatus ringgit sing duwe, ya mak jreng krompyang bae. Rare estri taksihprawan arum arum kusumaning ngayu katut mudyaarti, sadherekipun jaler kakalih, awasta Mudyarja lan Nydtastra, bapakipun sampun tilar donya, embokipun mrangkat malih kalayan tiyang sane sing dhusun kalibubuk KtutMudyasja saweg ngumur gangsalwelas taun ugi endah warninipun dhemes luwes prasaja mrak ateni, mandhak para wanita banjar jawi kemawon boten wonten ingkang ngungkuli ayunipun kalihatus ringgit boten kathik ngawis malih, sampun wonten jaka kalangkung sadasa inking sami ngajak mrangkat dhaten gsang lir retna, nanging kusumaning ayu lenggana, rumiyin sang dyah meh kadadosan anggenipun mrangkat kalayan satunggiling jajaka, meksa sampun rujuk sarta sampun prajangjiyan dinten anggenipun lumajeng, Ktut Mudyarji anggadhahi sadherek miwsan wasta sumarji, punika dipun cariyosi, yen piyambakipun badhe mrangkat sumarji enggal wara-wara dhateng sanak kadangipun. Anuju ing wanci dalu inggih punika ditnen prajangjiyanipun sang dyah badh engenthir, sadherekipun sami prayitna anjagi dhumaten gadhinipun Ketut Mudyarji kakancingan kori saking jawi, ing wusana wande, ngantos sapriki sang dyah ayu dereng purun marangkat mrangkat, kocapa wonten satunggiling rare sanget brongta dhaten gsang dyah , wiwit wulan Mukaram tanggal kaping nem dumugi sapriki sang dyah ugi sampun prun kaangkataken wong ngipun mrangkat sang dyah mukir, e lah tiwas sang bagus awit kaselak kawuningan sadherek sadherekipun tuwin tuwan dhateng janma sanes awit sampun dados adapt caranipun prawa Bali, manawi sampun aprajangji badhe mrangkt kalayan sinten sintena, mongka kadang kadangipun mireng wartos ngalamat wande. Dhuh sang bagus cobi nangsulana madharan sampeyan ngirangana bukti myang guling, nynyuwuna dhaten gpara dewa dewa, mangke mudyarji rak jepluk temen kadar pira kuwate wong waddon, e Ketut Mudyarji, ambok aja nampik I wong, besuk mundhak oleh bojo dhingklang, lo Madhe Caneranana ing Tirta Kandhasan Pethikan Jendral perang ing Ruslan nama Suwarof nalikanipun jinunjung lenggah ing Wijohan palowanu, adamel karameya ageng wonten salebeting greja, ingkang dpun pasangi kursi ajejer jejer, saha ngaturi para jendral karerehanipun sasampuning para jendral wau sami lenggah, tuwan jendral Suwarof anedhahaken kawasisanipun perang, anglumpati sirahing para tamunipun ableberbleber kados peksi sikatan solahipun sasampuning makaten lajeng angrasuk busana kapraboningjendral peang, lenggah ing wijohan lowanu ingkang pinatik ing sosotya, sasampuning lenggah, pandhita ing Greja punika lajeng angluhuraken asmanipun ingkang murbeng titah, saha nyunyuwun lulusa pangkatipun ingkang kinulawisudha wau. Ing tanah Eropah wonten stunggiling tuwan bongsa luhur anitipaken arta dhaten gparentah kathahipun 30 ewu rupiyah, kapurih anyukakaken dhaten gsadhengah tiyang ingkang saged anjampeni sasakit duduk sayembara ingkang makaten wau saestu badhe kenging dhateng bongsa cina ingkang sampun punjul kawruhipun dhateng usada, awit sampun kathah kemawon cina ingkang saged anjampeni duduk. Ing kitha Marseille gegebengan ing Prangkrik wonten sawenehing tiyang ingakng badhe amitontonaken aben aben tiyang mengsah bantheng, direkturing abenaben wau aprajanji ngantos sapejahing bantheng wau, tiyang ingang sami dhateng ningali langkung dening kathah, mawi bayar arta sapranataning dhdhektur wau, sadanguning tiyang ingkang dipun aben wau angayoni 3
bantheng dhirektur wau lumajeng kalayan ambekta arta bayaranipun titiyang ingkang sami ningali wau, sareng plajenging dhirektur wau sampun sawatawis tebihipun tiyang ingkang dipun ben wau lajeng kendel boten purun anglajengaken yudanipun malih, titiyang ingkang ningali sami amuring-muring, sakathahing kursi tuwin dhingklik ingkang kadamel inggih saminipun obongi, sareng pulisi dhateng ing nriku sakathahing pirantosipun titingalan wau sampun sami pinanggih risak sadaya. Kanjeng gupremen sakalangkung paweken prakawis pangrimatipun candu, ingkang sanadyan ngantos lami acandu wau boten risak ingmangke makaten wau sampun binengkas awit sampun wonten ingkang angaturaken pamanggihipun pangrekadaayaning angremati candu, sanadyan ngantos lami candu boten risak lan malih angel tiniru ing tiyang, pamanggih ingkang makaten wau boten antawis lami saestu badhe katindakaken wonten ing pulo jawi ngriki, sakathahing candu wawadeyanipun pak badhe sami kawadhahan ing tmah ingkang kandelipun watawis 2 dim wadhah timah wau damelan ing Eropah, boten kenging tiniru wonten ing ngriki, ing tembe bilih wonten candu ingang boten winadhahan ing timah wau saestu lajeng kacihna bilih punika candu peteng, ingkang wade kenging kapatrapan sapudhendhaning nagari samurwating kalepatanipun. Abrapuspa Wonten satunggaling priyantun sugih, griyanipun ageng tur endah, sawarnining pirantos salebeting griya wau ugi sarwa endah, ing satunggiling dinten priyantun wau badhe dolan ameling dhaten grencangipun estri, tembungipun aku arep dolan lawanging olah padha inebana, wis kerep kowe dan dhawuhi mangono, ora ko lakoni, sapisan iki tok ko estokake, awit yen lawang ora ko inebi, embokmanawa ana wong nayab wangsulaning rencang estri, sandika badhe angestokaken priyantun wau lajeng kesah dolan ananging pun rencang sampun tuman anggenipun anglirwakaken dhawuh ing bandara, sareng sampun antawis dangu, kesahipun bandara, pun rencang kesah ngangsu, sakathahing piwara dipun eblagaken kemawon wicantenipun dene ing lurung kono iku sepi bae, ora ana wong katon siji-sijiya, ambakna wong ngati-ati nganti megelake ati, kocapa rencang wau sadangunipun wicantenan kaliyan kancanipun rare estri sanes wonten ing sumur, anunten wonten menda jaler lumebet ing griya, sumerep pangilon ageng sumendhe, katingal marginipun wonten salebeting pangilon wau, kininten menda sayektosipun lajeng badhe dipun bijig wawayangan ingkang wonten salebeting pangilon ugi tumandang badhe ambijig anirokaken pratingkahipun ingkang gadhah wawayangan menda jaler wau lajeng bramantya, ambijig arosaniun pangilon pecah dados sawalang-walang, rencang estri panuju badhe lumebet ing griya sarwi ngindhit kalenthing, mirenc krompyang ing pangilon pecah, engggal lumebet ing griya, sumerep pangilon sampu ajur, nunten angremed dremen tanganipun menda dipu gusah sarwi dipun gebagi, ananging tana damel awit pangilon boten saged pulih. Sareng priyantun wau mantuk aningali pecahing pangilon sanget pamuringmuringipun rencan gestri dipun gundhung tanpa dipun bayar balanjanipun mrgi saking sembrananipun boten angestokaken dhawuh ngantos andadosaken kapitunan, cariyos punika minongka pangengt-nget dhumaten gpara ingkang sami remen sembrana, mawi tembung, ngarah apa. Panjurung (angiras panjurung) ing sarusisiku, rehning kul aanarukrami, kumedah amiterangkaen Mugi panjarwanipun kang cantrik Janaloka ing tembung Sanggrahan punika lingga saking tembung Sanggrha, menggah ingkag makaten wau enggalipun ing Suraos kados pundi. Punapa sanggraha teges kanggarwa Punapa sanggraha teges kang semah Punapa sanggraha teges kang griya Punapa sanggraha teges kang ngomah tinebihana 4
Punapa wonten malih wardhinipun sanes suraos bok inggih tumutnen kawedharna, boten saking punapa namung supados amewahana ing seserepan kula, awit saking kikirangan amila yen kasambadan bdhe sakalangkung ing panarimah kul atrusing wistamaya, dene badhe saged tumut nganggo e bok adhangan sineh, kang cantrik iku, I ping 6/5/4 33 jawi Ki Janamanamar Wresni pati madukara, kajengipun netra kancana, wresni ipe, pati patih, madukara, dalemipun raden janaka, dadospnika suraosipun mangkaten ipene patih in gMadukara la sitnen punapa raden sucitra punika gadhah ipe inggih nama raden Sucitra, manawi cariyos padhalangan gajegipun kados boten wonten nanging kula badhe nglepataken ajih sanget iyah sing gawe kok bangsaneng pujongga wisesa nalingga, saiba anggenipun mampul-mampul lo rak inggih ta, adhi jaka pekik Dhadhap Narantaka 5
Ongka 96 Salasa Pon kaping 9 Jumadilawal Je 1822, utawi kaping 29 Nopember 1892 Surakarta Sambetipun cariyos Balapan Gya tabe yan lan jeng tuwan residhensi nagri Surakarta di, lan jeng tuwan Yogya sampu jeng gusti pangram satya, anom mangkunagara tabeyan sampu nulya kanjeng Sripamasa, wus nitih ing rat nuli. Jeng gusti pangran dipatya, lawan kanjeng pangeran Mangkubumi, dherek ratanya samulku, nulya para pangera sampun nitih ratanya sajuru-juru, tedhak kundur srinarendra, ginarebeg para dasih. Sirem sirem diwangkara, katawenging ing mamanda kaeksi, esthanira kadi paying, weh raharjaning lampah, silir silir kang sami rana manempuh, bandera kang neng panggungan obah sadaya kumitir. Semunira kang bandrra, tadi angsung rahayuning lumaris denyarsa kundur ngadhatun lan praputra Santana, ing samarga marga pepet paningsupenuh saking kehing ratakuda, esthane srinarapati. Lir metnas ngadoni laga, ungguling prang munah mring satrusekti, asri kalamu dinulu dening Penging ring marga, janma miyat sesendha seg rebut ngayun campur estri lawan priya, rentepkurut pinggir margi, saweneh ana jorogan sareng celak ratanira sang aji, pating dengongok andulu, ana estri satunggal myat jeng gusti, kadi miyat rujak jeruk kedhep tesmak pandulunya, tansah mijit mijet ati. Sarikutan solahira, kan gbusana sadaya den owahi, rowange alon amuwus lah iku ana apa, dene usreg kongsi ngidak sikilingsun mendah ta pinirsanana, lan gusti jeng pangran pati Taksih wonten sambetipun Kala wau dalu wanci jam 3 ing kampong Kartdipuran Jawi, wonten tiyang estri jerit-jerit sarta alok maling-maling boten watawis dangu tiyang sacelakin gngriku sami medal ambekta dadamel sumedya tandang tulung, sareng dumugi ing radinan kapethuk tiyang estri, inggih punika ingkang alok alok pandung wau, lajeng dipun takeni dhateng para tandang, griya lan segyanipun tiyang estri mangsuli, pangakenipun tiyang kampong ing Ngadikusuman kaleresa wingking dalem metnass dipun gondhol jajaka, nami pun S dene anggenipun gondhol wiwit sotnen saeng sampun kaleksanan wigatosipun rare jaka wau lajeng angucira, tiyang tandan gpitaken malih: e dadi sing alok maling wau dika, tiyang estri mangsuli: inggih, rarenipun malajeng ngaler dhateng pasanggrahan ing Dewakusuman. Tiyang ingkang sami tandang sareng mireng ocehipun sang rara dilem lajeng sami mantuk asowang-sowang, lumampah sarwi garunengan saweneh pating cekukuk. Lah punika para kawogan pancennipun kedah sampeyan udi inggahipun kauningan in gparentah, tiyag ncerek-cerek wanci dalu ingkang tamtu angemabahaken tentreming pakampungan, patrap makaten wau pantes angewokaken dhaten gangrisak cara, anginakaken para parentah. Pun Tukinah Aneh Ing dhusun Soka,bawah Wanagiri, wonten tiyang gadhah anak jaler, ing mangke sampun sadasa taun sepuhipun rare wau boten mawi tangan namung bau kiwa wonten gatranipun kuku, nalika medalipun rare wau, bapakipun semu wiring, dene kaparingan momongan anak teka aneh, mila gelenging sedya rare namung badhe kabucal ewadene boten kolu anandukaken patrap ingkang makatn wau, temahanipun ugi kalampahan nanging namung lajeng kaselehaken wonten kuburan dalunipun tiyag nsepuhipun angsal wangsit salebeting supena, manawi rare wau boten tumunten dipun openi, pyambakipun badhe kasangsaran saha nak bojonipun nahenta: pun Bapa data lenggana anglaksanani saraosing wangsit wau, lajeng nuweni dhaten gkuburan rare teksih pinanggih gesang, inggih jeng dipun bekta mantuk saha dipun openi kados anakipun ingkang sanes sanes dumugiing mangke rare wau gesang saha damel kabegyani bapa biyung, awit saben mongsa rendheng wiwit panggaraping sabin pun rare dipun angge sarana dening para tani, dipun guying wonten tulakaning sabin kaange tumbal supados tulus kamedalan bilih sampun mongsa panen tiyang ingkang ngangge sarana wau lajeng anyukani bibingah warni pantun sapantesipun dhateng bapa biyungipu ning mangke sampun maratahi kiwa tengenipun padhusunan saha kathah 1
ingkang nyatakaken sami ngage, wondene patrapipun pun rare, sarehning boten gadhah tangan manawi mendhet tuwin nampeni tetedhan sarana sukunipun lajeng kaselehaken ing pundhak juru kebon pun Mintarja. Pethikan Kanjeng tuwan dhirektur Panpingansi, amradinaken nawala ing Deran dhumateng parentah ingkang suraosipun makaten: Awit kula atampi pratelaning YAVABANK, samangke wonten tiyang akamipurun anglebetaken arta krtas tiron argi nyalangkung rupiyah tuwin nyadasing rupiyah, kinten kinten pinangkanipun saking singapura, ewadene ingkang sami mangereh YAVABANK wau boten mawi anerangaken mengah titikanipun Yansiron wau katawis kados punapa, pramila para kawogan anampeni yatra, kula purih sami surtinastiti kalaning sami anampeni yatra kartas. Awit tuwuh sakingpamerep budinipun satunggilin gdhukun ing nagari Kalkuta, bawah gupremen Enggris anama Usin Ji, ngantos saged adamel susupe ingkang dayanipun anyrasaken sasakit pinten pinten kadosta: watuk seseg sakit pulu manah utawi sanes-sanesipun sakathahing pasakit seseg tuwin manah peteng dados waluya margi sakig nsusupe wau, sarta angresikaken erah salebeting angganipun manungsa, susupe wau kedah dipun ge wonten darijinin gtangan ingkang kiwa, wartosipun sampun kathah tiyang ingkang nyobi menggah kamandenipun susupe wau, dhasar kapara yektos langkung dening amigunani kados ingkang kasebut ing nginggil wau, angukungkuli jampi ingakan graosipun seset utawi pait, dene regining susupe wau boten kalebet awis satunggal tunggaling susupe namung regi 1 rupiyah langkung 8 ana, yen kapara yaktos inggih sakalangkung mirahipun ananging mugi sampun sami kadunungan ambeg gugon tuhon, Manawa saestu makaten badhe boten wonten tetk tiyang sakit. Cariyosipun juragan baita api anama SArsep kala angambah saganten sahantawising HOngkong kaliyan Syanghe, katarajang ing prahara ageng, kala dhatenging prahara wau, juragan sakalangkung gumun aningali paksie wonten tuwin kupu pinte pinten sami kabur dening prahara wau, iberipun boten kuwawi anungsung prahara ara, ngantos kathahingkang dhawah wonten ing baita utawi ing saganten saking dening sayah anggenipun ananggulang prahara wau, ngantos ical karosanipun ingkang dhawah wonten ing baita, gampil kemawon cinepenging tiyang. Panjurung Amambengi panaruwenipun kakang Dhadhap narantaka) Saupaminipun raras malih mungel patih WResi madukara, rak inggih sampun radi turut ing suraosipun rak inggih ta, kakang dhadap narantaka, kados boten andadosaken tarwiluning panggagas andika, anangin rak limrah titiyang sisinau kados kula asringkaledhon punapa dene titiyang angangge tembunging ngamonca praja ugi sampun pantes kemawon bilh silir tuwin nalisir ing Suraos mpa sampun pinanjangaken tiyang sampu kaanya, badhe tanpa pituwas menggah ing pamarsudi ingkang kalaya sareh, muhun gsamanten pamancahira sang nganten. Pingya 5/4/22 Panji sinom Pradapa. Katur kyai Umbul panjalin Pondhang. Eh eh , kokmangkaten hem gela manahkula sareng sampeyanboten nedya males pamendelipun Cekel Endralaya, hen malih, lah aiba kenginga ponja, dene saweg karebet tinglar mawon kok sampun mingler smusamar, nanging inggih leres ingkang pancen kiran gngawas pamawasipun dhasar inggih gerip yektos awit cekel Endralaya punika upami sawung kapanggih pethek salethekipu wong kakayektosan sederegebagipun ananging sareng winawas dhawah ing suku ingkang wonten labeting rah, amungel ...papanja, pucukipun resik kemawon mil apanawang kula kados boten nyumelangi, upami kul adadosa sawung kados sampeyan wah sampun medal ingkambengan hem kaping tiga, saibanun tujunipun sawu-sawungan ewa amanten belih dhelik dhelik maksa kacelik mepet mepet maksa kapepet puputipun bayi sapasar, inggih masa milara, 2
ananging menggah ing kula, gebagipun cekel endralaya punika,boten kula wales gebag-ginebag cekap dipun bayari kemawon lan dipun calahi ngandhap nanging sampun katungkul dhingkul dhingkul lwiripun seratipun cokel endralaya, ingkang saraos pitaken upaminpun tiyang sampun sumerep dhateng selehing tembung, dhuwit yatra, arta, punapa wonten indhaking kaagedanipun pamangsulipun bilih pamanggihipun cekel endralaya among samanten telasipun amesthi boten mindhak kasagedanipun dhuwit cekel endralaya amastani tembung Walandi, purba saking Dhaiat kangge tembung ngoko, gajegipun blejad blejad sakin gkengeta kula bilih boten kalintu rehning kula tiyang jawi tembungipun ngoko Betaal wadene e inggih kadherek kemawon among teges lan pikajengipun kados pundit, yata, arta, winastan tembung sankrit kangge ing tembung karma tiyang jawi winastan anggalegem ee galegem punika tegesipun kados pundit (dereng dipun terusi) inggih kadherek kaping kalih, menggah tges lan pikajengipun kados pundi, ta redhana, adharna, purba saking redhadhana, iwnastan in galenggem kaping kalih, e, e, inggih kaping kalih, kadherekkaping tiga, menggah teges lan pikajengipun kados pundit, wang, uwang, cekel endralaya amastani ceceg inggih kadherek akping sakawan cecegipun kados pundit, wang, uwang, punika tembun gpunapa, teges lan pikajengipun kados pundit, utawi malih cekel endralaya amastani yen sampun tlas ingkang rinembag luhung ngrembaga ingkang wonten pahalanipun eek aping tiga, kauninganan nun menggah ing kula rembag dereng montra montra telas wong mongka pamanggih kla piyambak ingkang punika makaten wong arep weruh kudu sumurup wong arep jajah kudu nginginjak dados obor umbaranipun boten kemba kembanging sesamben adamel indhaking kamudhengan tumrapipun tiyan gdama kados kula langkung ngageng padalanipun ( e la, kok bacut anggaleenggem anganggo during karuwan yena anggon- anggona sewu sewu nun kasisipan kula , dene kamipurun ngangge tembung dama, dama, punika embung punapa, punapa jawi, punapa Sanskrita, punap aArab menggah teges lan pikajengipun kados pundit, nuwun sinigeg samanten kemawon rumiyin kados sampun surenging kadamel mangudika yaktiyanipun bilih ginelara sadaya, sulayaning pamanggih ipun Kyai Umbul panjalin sondhang, bokmanawi badhe angebeki, pabaratan bramartani, sarta dereng kalamangsaniupn ambabar kikiraplar, ingwasana pangajaping manah, ingkang mugi sang cekel endralaya, kasarenga paring wiji wijangipun jerenganing jarwa wredhi ing satunggal tunggal sarta ingkang talesih, ingkang patitis ingkang tetes lan wawatonipun ing riku badhe saged kasumerepan leres lepating pamanggihipun sadaya wau punika, ananging kauningana saderengipun kyai Umbul ingih jangji gentos pundiingkang kawon inggih ngawon puni ingkang menang sampun salwenang-wenang bilih...nyuwun amit andum milujeng Widyakamawa Kang mas Dhadhap Narantaka, sarehning kula kirang terang dhateng suraosing wangsalan kados dene agitanipun Netakancana ingkang muju dhaten gKartasumbaga, menggah tumrapipun ing kula inggih sampun canthas e dene kok dipun waos tiyang ngayu kamirengaken sakngkatebiyan teka ananlitik litik lan tik wah sekaripun girisa, lo, sampun gumujeng ta kartasurmbaga, Rintadahatsreda Jakapekik Sambetipun cariyos Kalilah tuwin Daminah Datan nte sulaya ing kapti, ngantos pinten pinten sang brahmana, denya gung kasengsema weh, wulang mring narpasunu, mya carita ingkang prayogi, kang narik kautaman kamulyaning laku, nyangkirana ing kanisthan mrih raharja neng dunya denira urip lestarining lalakyan. Myang asih amring sanggyaning dasih, amamalat amiluta katresnan katepakna ing dheweke, pindhanen samanipun murih lulus denira asih,nging tumraping kawula, den wruh kulanipun kathah wulanging brahmana, mring pra putra nata kang kang mamrih utami, yata nujuga. Sang brahmana miyat narpasiwi, kadi kadi ascaryeng tyas myarsa, mring paring wara sakehe, nulya lon denya muwus dhuh sakawan putra narpati, punapa sami suka, mring panggotek ulun carita ane kawarna, narpa putra sakawan sami mangsuli, lah wiku kadiparan. Carita di kang ebat-ebati, 3
mugi wiku karsa amedharna, dimen ulun sasedherek sadaya samya antuk sudarsana ingkan gprayogi, marang eh kautaman, ang brahaman laju, crita dwi janma mi mitran ulun sasedherek sadaya samya antuk sudarsana ingkan gprayogi, marang reh kautaman sang bramana laju, crita dwi janmi mimitran raket rukun sihsinihan janma kalih, dhupi antuk pitenah. Laju songkrah pamitrane sami, carita kang ping kalih sujanma, geluti nulung agenten jro kasangsaran mungguh, carita kang bab kaping tri, sanadyan satrunira, manis wuwusipun ywa nganti sira pitaya de sarita kang kaping catur winarni, janma tuk panggosthiyan. Nadyan siwah lan sanese nanging, kang lagya tuk punika kayangan, sininaken age age, dene pungkasannipun ingkang kaping gangsal winarni lamun arsa akarya, sabarang rehipun pikiren den nganti panjang, tinemune kadadyan lamun prayogi, patut lagi kindakna. Caritaning sang resi puniki,ginatekaken pamyarsa putrendra, kalawan entyrseng tyase, wasana ngandika rum kadiparan sang maha resi, gyan kula bangkit ladhang, mring critanta wau, de muhung jinugag-jugag datan mawi puwarane sampun titi, dhuh sang soma sanama. Mugi mugi kaparenging galih, manjangaken carita paduka, purih kula sasedherek wigya aas angrungu, sang Brahmana dupi miyarsi, sabdaning narpa putra, sukeng tyas kalangkung, myang sanitya samandriya, yawn mangkana ing mengko sun yakti batin mulang mring narpaputra. Somasana magya maturaris dhuh purendra carita punika, gangsal prakawis kathahe, bab sapisan winuwus janma ingkang arsa akardi, ecrahing pawong mitra, kang lagya sih lulut srana paeka pitenah, ing wekasan gagar denira samya sih, sanisruning paeka. Decarita ingkang kaping kalih, janmaingang sabiyantu karsa, nunggil budi prajangjine, sedya tulung tinulung jro sangsara yekti nulungi, ywa rengga pamitranya bab kang kaping telu, sanadyan manis wuwusnya,lamun satruywa sira pitaya yakti, dene bab kakapingpat. Janma ingkang pinantuk pamanggih, nanging rehning sru angamah-amah, myang sru arda sumarmane, denira antuk paenmu, linepas ken lawan tumuli, nirlabeting bubuka, bab gangsal winuwus sujanma kang darbe sedya yun akarya rerekan sabarang kardi, mawaginosthi panjang. Wus ing tinemu dadyaning wuri, lagya linakon kalawan sabar, soma sanama wuwuse, telas caritanipun pinaryasaken catur putraji, sang narpa putra nabda, dhuh sang wiku nasub kadi paran unggyaningwang, sami antuk kanyatahaning crita di, dene caritanira. Ugi taksih pinethet sakedhik dhuh sang resiywandhanganing nala, mugi pinanjangna maneh, mrih ulun sami antuk sudarsanaingkang utami, sang dwija duk wiyarsa, entyarsetyastuhu, ciptaning driya mangkana, yen mangkono sabdaning putra narpati, gampil pamulang kula. Taksih wonten sambetipun Umarsandi 4
Ongka 97 SetuPaing kaping 13 Jumadilawal Je 1822, utawi kaping 3 Dhesember 1892 Surakarta Sambetipun cariyos balapan Sun kira tan weruh janma, sebobote bae tan den pirsani, ambegane melar mingkus tan isin rowangira, lah ta kae kang kalambi durya sang wungu, gandes kewes maksih mudha, prandene tan den pirsani. Sanadyan ayuwa sira, nangng kowe maksih kuran gprak ati, tiwas mesake lakimu, mengko sira yen prapta, aneng ngomah masthi gething lan b ojomu, awit atimu srunimbang, lan bregase gusti mami. Mentas anonda rahmulya, mancur muncar ajuwali mindha sasi, tandya anyawang lakimu, tan mancur nora muncar, mung kaceke baune okol bojomu, iku tan klebu wilangan seje lawan kang jeng gusti. Satriya dingeksigonda, trah ing tapa, bareng sira puniki, bapa embah mulan buyut mung padha karembungkah, tegese yen esuk banjur nyongga pincuk dadi nurunke lakinya, dhugale sakucing kucing.nulya rowange manabda, lah boksampun kapanjangpanjang sami, temenipun kala wau, kula inggi uninga, lamun pinirsanan jeng gusti sang bagus ningkang lungguh ingkusiran linirik mring tuwan luwi. Kusire jeng srinarendra, pramanabda bok ngantenen esmu isin, lah padha edan sadarum kang celak suka samya, sigra kesah boknganten lawan basengut jroning tyas maksih karasa, rusak sakalangkang ati. Sigeg ganti kawuwusa, tan winarna solahing tiyang estri, yata kangjeng sang aprabu, wus rawuh ingkauman sigra laju rawuh aneneg ngalun-alun kinurmatan tambur munya, dening di dalem prajurit. Taksih wonten sambetipun Sambetipun cariyos Kalilah tuwin Daminah Gya dugeken carita murwani, wonten singa jumeneng narendra, salebeting wana gedhe, mimitran lawan lembu, sihsinihan kalihe sami, sang prabu, sang prabu marga dipa, darbe manri punjul srenggala ajag sajuga, yeku ingkang karya pitenah mring sapi, dadya ing pejahira. Dening sami congkrahira kalih, narpaputralonandikanira, dhuh wiku punika aneh, ulun dahat kapencut miyarsakaken gancaring ruwi, resi somasanama, gya carita galur, saking purwakaning kata, lah mangkaten caritane kang anganggit munggeng sekar srinata. Ing prajeng HIndhu winarna, wonten sudagar satunggil kondhang sru hrtawanira, tangehyen winaneng tulis barsahan pinudyeng sih, adarbe atmaja jalu, piniluteng katresnan den ugung karsanta dadi, sang atmaja dupi prantaning diwasa. Dening budi kang balasar, suka ngeceh-eceh picis darbekingsudarmanira, tan cipta ngowel samenir, kwehning brana kinardi, beborong sasukanipun ingkang kirang paedah, sarta pangambeling picis datan mawi uminta mring sudarmanya. Sareng barshaan umiyat watekipun ingkang siwi, mung ngraketi ingkanaisthan laju denya mituturi, eh atmajeng sun kaki, wong ngupaya brana iku,lamun temen tinekan lama enggale pinanggih, debranartayuan sira cehceh kewala. Mrih utama ingngakirat langgeng datannowah gingsir, nanging sajatining dunya, iki in gtembe sinanting, eh kaki tan prayogi, wattek mung mangkono iku, awit satemenira, branartan ingsun sakalir, sun rilaken dadyaha ing darbekira. Dene lamun sira arsa, ngupaya dunya ing ngakir, turuten wiyataning wang, panamung patang prakawis kalamun sira kaki, bisa nganggo yakti antuk kamuyan ing delahan ing dunya antuk kalih nagri, lah pyarsakna babo paring waraningwang. Bab sapisan kaki sira, amurih atyastaberi, supaya jiwanggganira, santosa datan kasarik ing bab kang kaping kalih, Manawa umanjing kulup sajroning pasamuan prangulama myang pramursid ambudiya mrih kawruhananing kirat. Kunjaranen napsunira, atasing artawan kaki, tembe sira wastulebda, kamulyan ing dunya ngakir, ing bab kang kaping katri, asih asasaminipun kadi mring raganira, myang ywa karya liting ngati, ing wong mulya utawa ing kang malarat. Kabeh samanen angganta, dene kang catur prakawis mudhiya dhawuh ing Allah, sarta larangane kakang, singkirrana prayogi, ji ajinen luhuhurmu, myang pekir miskin samya, iku asih ana kaki, myang tresna amarang sakabehing bocah. Supaya hyang maha mulya, tresna marang sira kaki, dhuh kulup atmajaningwang, kalamun catur prakawis tanana prakawis tanana kang siresthi, tan rahayu 1
kang tinemu,, sarta salah sajuga, tanakang sira ayuni, yakti sirakulup tan malih raharja. Wasana sayogyanira, sira ngawruhana malih, catur bab ngandhap punika, bab sapisan kang winarni, lamun mijilken kaki, brana mrih akiratipun tulungna kasangsaran kasusahan sasamining, dwiprakara angingimpun rajabrana. Mrih alankabyaktanira, ywasiniya siya kaki, supaya sansaya wewah, ing banga ingkang ping katri, branajaganen kaki, nanging den minter danamu, mring pekir miskin lawan janma lola ontang-anting, kang kakping pat jaga awaykeneng bahya. Eh kulup sing sapa janma tan gepok kipat prakawis iku tanpedah uripnya, neng sajroning dunya iki, datan sampurneng ngurip aja wong kang sanesipun lamun bisa nagreksa, badane dhewe tan keni, upamane darbe donya rajabrana. Kinarya sakarsanira, kangtanmawa winitawis tamtu nuli kakurangan sapira akeh ing picis tanpa gunaing dhiri myang tan pedah kiratipun dadi panyimpenira, branarta tan migunani,lah sing sapa anyimpeni raja brana. Taksih wonten sambetipun Umarsandi. Kula mireng wartibilih ing kampun gLimalasan wonten tiyang jaler badhe sade godhong jati dhaten ging peken sareng dumugi ingkampung ngriku lajeng kendel sart akengken dhaten gsadherekipun estri, kapurih tumbas sata eca kadamel udut sadangunipun angentosi tiyangjaler wau dipun samber bledheg ingkang kenging sirah, pilingan tuwin pundhak sanalika pejah, kilap salajengipun. Nalika dinten rebo kinten wanci jam 5, sotnen kula langkung margi ing kampong Ra, sumerep rare rare rentep wonten sapinggiring margi, ingigh punika sami lalangen balapan miturut pranataning balapan yektos rekane, pundit ingkang rikat piyambak palajengipun angsal pamenang, katingalipun rare sami seneng, katondha saben katandhingaken sampun saengga kapal yektos gulu nyeker suku tansah nulat siriging kuda. Kala ing dinten Kemis tanggal kaping 4 wanci jam 9 dalu, uwit asem ing kampug trunasuran rebah, angrebahi griyanipu kyai, T.Y. ing sanalika ngriku tonggga tapalih kathah ingkang sami dhatng tandang, dene kyai T.Y, dalahh anak bojonipun sami wilujeng Kintunan. Kala ing dinten Akat legi wanci jam 9 siyang, wonten kapal ucul saking kilen pangunipun kapal rakitan awit sampu miranti ing prabotipun sareng dumugi ing prapatan galadhag narajang tiyang jaler, kinten sampun sawidak taun sepuhipun ing sanalika ngriku tiyang boten enget lajeng kaupakara dening kapala paar galadhag dangu-dangu tiyang ingkang ananadhang sangsara wu enget kalajeng bandhnag mangetan Wartasanyata Tiyang jaler wasta Kartadikrama, kinten 20 taun sepuhipun kala dinten Setu tanggal kaping 19 Nopember kapengker, kesah dhaeng dhusun Sidawayah Jambangan (sragen) gatosipun namu tuwi tiyang sepuhipun kanthi rencang satungggal dintenipun akat mantuk numpak sepur minggah alter ing Rompol rencangipun dharat kemawon semadosan wonten alter Palur mila boten sareng anggening numpak sepur,amargi sangunipun cingkrang, pun rencang lampahipun sampun dumugi ing palur lajeng madosi, nanging boten kapanggih kaliyan Kartadikrama, kalajengaken madosi dhateng setatsiyon mesen ugi boten pinanggih judheging pamangihipun rencang namung kedah mantuk sanjang dhateng bapakipun kartdikrama, bebekeling dhusungempeng, dhistrik Nguter (Sukaarja) nahenta: sadhatenging rencang lajeng apratela dhateng ing bapa lampahaning nganakipun sanalika dahat pangunguing manahipun saha lajeng madosi dhateng griyaning sanak sadherekipun nanging ngantos ing dinten punika meksa derng pinanggih, malah ing mangke bapakipun nyuwun serat biwara dhateng parentah, badhe kangge angalacak anakipun, e, e, kathik wonten wonten kemawon neh, upami taksiha rare, wonten emperipun wangsul sampun kalih dasa taun sepuhipun la punapa kenging pulutipun tiyang ingang mandhegani dhateng...............iba susah ing semahipun awit taksih panganten enggal 2
Bulak Reja ping 6 Madilawal Je 1822 Bantu Wartipun Mintarja Pethikan Dereng antawis lami ingkang amandhegani kumidhi sato ing kitha Londhen anyobi dayaning elektrisiteit kaangge nunutut sato. Sawarnining sato ingkang galak kados ta bangsaning sima, gembong, tutul kombang, canthel tuwin leyo, sareng katandukan elektrik wau lajeng bingung, kethek tuwin sagawon ajag lajeng sami angerik dene sawarnining sato ingkang kandel wacucalipun kaos ta dipongga, warak bantheng, sareng kataman dayaning elektrik wau boten pisan angraosaken sakit malah katawis bilih sakeca, mandar dipongga lajeng angrangkul dhateng sratinipun saupami wageda basa jalma, kados kados kawedal tembungipun makaten dhuh kyai srati, mugi sampun ngantos kedhat anggen sampeyan nandukaken sarana punika dhateng kula, awit awak kula sanget sakecanipun. Amargi ingkang makaten wau , ing samangke bongsa Eropah kadunungan pamanggih enggal saged anunuta kapal ingkang langkung den anggendhila, sarana elektrik malah ing nalikanipun kapal ingkang bandhol dipun tapel taracakipun kalayan tosan sadangunipun kagarap ngantos pinten-pinten menut tansah dipun tanduki dayaning elektrik mila kapal wau tanpa anggaronjal sakedhik kedhika, awit dening kasakecanen angraosaken dayaning elektrisiteit kantos rampung panggarapipun ing tracak wau, pamanggih ingkang makaten wau saestu ageng pigunanipun. Caranipun ing tanah Arab manawi wonten rondha badhe emah emah malih, saderengipun ningkahan ing saben dalu angujungi kuburing lakinipun lami ingkang sampu tilar donya, wonten ingnriku sakalangkungkonjemipun kalayan amedharaken tetembungan ingang amelas arsa, supados semahipun lami wau sampun ngantos rustic utawi boten mulung, langkung malih anakdukaken buta ajengan. Salebetipun makten pun rondha wau tansah angandhut kuwatos bokmanawi suksmanipun ingkang jaler wau kirang legawa manahipun awit sakin gmakaten wau pun rondha lajeng ambekta binggal inggih punika satona ingkang warninipun memper kapal kamomotan griba kakalih sami kinebakan toya, ingkang winastan griba punika wacucal menda lamusan pirantos wadhah toya, sasampunipun rondha wau anandukaken tetembungan ingkang anganyut manah, toya wau lajeng kasiramaken ing kuburipun ingkang jaler, supados manahipun asrepa kenging dayaning toya wau, sampun pisan benter utawi angingkid-ingkid. Abrapuspa Kala jaman kinakathah tiyang bodho, anggega ing tiyang ingkang amemethek samukawis ingkang dereng kalampahan akakadaml wawatoning pethek wau, iber saha ungeling peksi, sasaminipun. Kacariyos wontenpanjenengan nata ambidhalaken wadya, badhe amangunyuda, nalikanipun prajurit sami lumampah, wonten ajar satunggal awawarah, mangkeyan sumerep wonten peksi mencok punika kedah dipun awasaken iberipun, manawi iberipun lajeng, punika amratandhani yen sang nata badhe unggul yudanipun dene manawi iberipun wau wangsu punika anyasmitani yen sang nata badhe kasoran yudanipun. Sakathah ing wadya bala nunten ami kendel angawasaken peksi ingkang mencok sarwi anandhut sumelang, wasana wonten prajurit tunggil padhang panggraitanipun angungkuli konca kancanipun sadaya, punika anyandhak gandhewa, peksi ingkang mencok wau dipun lepasi jemparing, kenging pejah dhawah ing siti. Kocakoncanipun lajeng sami amuring muring, badhe angroyok dhateng prajurit ingkang anglepasi jemparig wau, ingkang badhe dipun kroyok enggal apicanten e konca konca sadaya, kdos pundit dene jengandika teka sami pitados yen peksi punika saged anyasmitani samukawis ingkang dereng kalampahan mongka boten sumerep dhat gpapasthening awakipun piyambak, saupami sumerep a ing samukawis ingkang dereng kalampahan mongsa puruna mencok ingnriku, wit sumerep yen badhe pejah dening jemparing kula, ingkang sami bramatya lajeng lilih, sarta angraos raosaken tetembungan makaten wau, 3
cariyos punika sestu dados wuwulang dhateng bongsa kula jawi ingkang taksih pitados dhaten gungeling paksi prenjak gagak tuhu, sasaminipun. Panjurung Nuwun angger Jaka Manamar, kawula smapun anampeni paring dalem serat ingkang kawrat bramartani ongka 95, ingkang suraos sampun kawula sumerepi sadaya, nuwun ingkang punika mugi andadosna kataningan dalem kawula boten saged angaturi katrangan awit wau sanggrah apunika lingga, dados sang boten gadhah kajeng punapa unapa, Konjuk tanggal kaping 11 Jumadilawal Je ongka 1822 Pun kakung Cantrik Janaloka Toblas angger cantrik anggenpanjenengan malipir neh lajengkula saksekaken sarta mawi angecapi dumuk.......lo maknul Jurungarang Anepangi sumitra pulut ing wirengan Dhuh, dhuh, adhuh, sumitra ingang sampun mumpuni ingkawruh, atur bage wilujeng rawuh sampeyan ing pabaratan ngriki, sampun dangu anggen kla kapengin tepang kaliyan sampeyan ananging dereng saged saged kaleksanan ingkang makaten wau among saking ajrih kula mimiti, ambok manawi kasiku saking kirang kula ing tatkrami, ewed denten sarehning panjenengan sampeyan boten badhe uninga ing sedya kula wau, amila kapeksa kedah kula piyambak ing kang miwiti tepang, boten langkung panuwun kula ing sampeya mugi sampu kirang pangaksama, awit salugunipun kula punika taksih cotho dhateng kawruh, amila atur tepang kula ing sampeyan kula saranani nyuwun barkah saserepan kados ingkang kasebut ing ngandhap punika. Tembung bithen akaliyan la nang nga: wa do na, punikanipun wastaning tembun gpunapa, sampun samanten kemawon rumiyin minongka kangge jalaraing tepang, lajeng kajawaba ingkang pratitis supados amwahi kawruhipun tiyang cobolo kados kula punika. Kajawi saking punika panjawab sampeyan dhaten gpitakenipun puthut astragumilang kawrating Bramartani ongka 78,punika kadang kula rising puthut astragumilang dereng narimah, ananging sampun lajeng kul ajawab ijeman kemawon Ing wetan banon tanggal kaping 25 Nopember 1892. Pun endhang WRediningsih. Katur sumitra kula Bagus Grompol Dhuh Sumitra Grompol anggen kula gumagah amastani sampeyan manawi ing nguni anunggil gegelengan kaliyan endhang pracimasana, sajatosipun kemawon sampeyan kula kinten pun Atmaja Sumitra, wasaa lepat boten langkung kula among nyuwun pangaksama ingkang agung (ambak ambing manah kula taksih melang-melang, ambok manawi saking wasisipun lo.......yen makaten sampeyan punika punapa mas astra......rak saya melang melang kaping kalih, menggah pamurih sampeyan supados kula amudharana tembun gpasek w musrik ingkang sampeyan suwunaken barkah dhaen gkyai santri ing Ngadinagaran atur kula nuwun solo, awit ajrih sisikunipun kyai santri, ewadene bilih sampun angsal lisahipun kyai santri kula ingigh sanggup angaturi katrangan ta cekakipun mas Grompol kula ngaturi rembag sakedhik anggen sampeyan sumedya puruita panjenenganipun kiyai sasntri, punika kul aaturi nglajengaken kados sagendhing sampeyan badheboten kacuwan namung inggih ingkang saged aminta lumunturing sih, supados karantaban barkahipun kiyai santri. Kajawi punika, sakamantyan suka bingah ing manah kula, dene sampeyan tan alenggana bilih lepat saha waleh bab cingkranging budi sampeyan, ingkang mangakten punika sakin gpamanah kula tiyang ingkang sanget utami, namung cacadipun sakedhik anggen sampeyan kamipurun ameksa tembug maksiyat purun boten puruna smpeyan peksa tembung jawi, wo, la punika kiyai santri kados boten marengaken ta, cobi smpeyan aturaken mangke rak estu botenkapareng, 4
ewasamanten anyumanggakaken panggalihipun para arjana, ah sampun kulunu kalian mandhap badhe tatatata setatpalapuran abis taun Mitrajengandika ki jaka WEweka, inggih bagus saloka ing Dhepok Malathen. 5
Ongka 98, Salasa Kliwon kaing 16 Jumadilawal je, 1822, utawi kaping 6 Dhesember 1892 Surakarta Sambetipun cariyos balapan Tandya rawuh ing Mandhungan kinurmatan malih abdi prajurit tambur rumpul kapn gtelu, gya rawuh ing wirwara, talang paten ugi kinurmatan tambur, cinekak wus dhatulaya, wau kangjeng sribupati. Kang dherek sami bibaran sowing-sowang mantuk wismane sami, duk samana wancinipun kendel jam kalih welas tan winarna caritanira ing dalu, setu enjing kawuwuwsa, tabuh sapta mocung sami Yata wau kocapa ingkang winuwus papan ing balapan tan siwah rakiting lami, panggung- panggung maksih sinungan bandara. Kang andulu, seluran wus sami rawuh, estri lawan priya, yayah robbing jalanidhi, ambabar sumebar ngebeki papan. Ngalor ngidul saweneh anyewa panggung, ana ngkang dharat saweneh anumpak wajik kang saweneh ana kang nunggang kareta. Gumaludhug swaraning rata kang rawuh, katepeking kuda, barung swaraning sujanmi kapyarsa srikadi neng tengah apalagan. Langkung penuh jejel-uyel ebut ngayun sakin gdenirarsa, titingalaning mbek keksi, weneh woten aningali nen gpanggungan. Tan cinatur, swaraning janma kang dulu, ganti cinarita, kapal reri ingkang jagi, weh sasmita lawa miyak kehing janma. Yata wau, jeng tuwan residhen rawuh,lawan kanjen gtuwan residhen Yogyakartadi, piyak ngarepe obah wuri kang umiyat.pating grubyug weneh kancanipun yata kang jajaran dragunder dwi aneng ngarsi, mandhi pehdang wuri catur numpak kuda. Sampun rawuh, ing ngajeng panggung srulaju,mingah ing panggungan sakaliyan talinarni, gya kasaru rawuhe para lid samya Taksih wonten sambetipun Ing kampong P.K. woten sawenehing tiyan gjaler ingkang pagaotanipun ngupados arta, saben dinten malampah anurut kalen kalen pinggir margi kaliyan bekta irig pundit ingkang kininten wonten artanipun lajeng dipun cemplungi, ing ngriku dipun gogoni sarana pirantos irig wau, samasa irig sampun kisen endheg-endheg kaentas nunten kaeler ing ngenasan sapisan kaping kalih temtu katutan arta tembagi sasaminipun trakadhang manawi nyarengi dhatenging begya saentasan kemawon sampu nangsal arta ingkang nyekapi kaangge kabutuhanipun sadinten dene ingkang adhakan ginogonan punika kalen sangandhaping panggenan ingkang kaangge gadhe tuwin bangonipun tiyang sadeyan awit katemtokaken ing riku mesthi kekeseran arta, lalampahanipun tiyang punika anetepi ujaring babasan sing sapa anandukake sadhengahing pakaryan nganggo linakonan setya tuhu sumungkem satitah, iku tamtu kinasihan sarta anemu nugrahaning pangeran maha agung, mungguh kosok wangsule ujar iki mangkene, sabarang gaweyan yen den lakoni lalambaran ambeg panasten lan darengki, iku kawekasane: aniwasi Yogyakarta Rawuh dalem kanjeng tuwan KOmasaris,W,T, GRunepel kala diten Sabtu kliwon tanggal kaping 26-11-1892 wancijam 12 siyang rawuhing setasepur lajeng dhateng dalem karisidhenan kapethuk para pangeran pura Santana dalem tuwin kanjen grade adipati kanthi pranayaka, punapa dene tuwin mirliter komandhan saupsiripun sarta kanjeng gusti pangeran ADipati pakualam saha para pangeran putra antana nipun ingkang taksih keningg ngangge muntering militer, dhon dening pahargyaning margi awit setatsepur dumuginipun dalem karisdhenan boten wonten pegatipun rontek sakiwatengening wradinan ing ditnnipun akat sampeyan dalem kanjeng sultan dhak dhaten gdalem karisidhenan kadherekaken kanjeng pangeran adipati anom saha para angen putra Santana dalem kanjeng usti pangeran adipati Pakualaman ugi sowan saputrasantanaipun para pangeran rawuh alem jam 10 siyang kondur dalem jam 11 dintenipun senen kanjeng tuwan Komasaris malebet dhaten gkadhaton jam 10 siyang jam 11 kondur, ugi, nunggil saditnen wanci jam 12 rawuhing Pakualaman ½ 1 kondur. 1
Konduripun dhaten gbatawi jam 12 siyang, pahargyanipun kados kala rawuhipun nitih sepur matsekape, menggah rawuh dalem wau bote langkung namung badhe anitik panggenan ingkang kenging kaangge nyobi panyadenipun apyun ecer, kapengku denig kajeng gupremen pribadi. Sapunika dhawuhipunnagari tiyag lumampah ing wanci dalu kedah bekta ting sangsaya kenceng, Manawa bekta ting kedah ingkang mawi gedhah tiga, sanadyan makatena bilih ting wau kenging dipun kandhut sakin galitipun inggihboten keningg kabekta, awit ingkang wau kathah tiyang sengmbrana bleg utawi tenggok dipun selehi dilah minongka ting, punapa malh colok gombal sapunika boten kenging kedah bekta ting ingknag gedhahipun tiga, tur ingkang ageng wah ingkang teksih sae, la iku tambane wong kang dhemen ngethengake dhawuhing nagara. Amin Pethikan Ing papan sawingkinging kantoripun pangagenging pangereh lampahing kareta api B.O.S. wonten satunggiling balok kajeng jati, ucaping ngakathah balok wau winastan angker, tandhanipun balok wau sampun rambah rambah dipun graji, sareng sampun nyipeng sadalu pulih malih wetah kados ingkang wau wau saderengipun kagraji, kajawi punika bilih wanci dalu sampu kathah tiyag ingkang sumerep jin amangangge sarwa pethak ngadeg sanginggigling balok wau. Gumyh I gpawartos menggah rawuhipun kanjeng tuwa nGrunepel gatosipun madik panggenan ingkang prayogi menggah ingkang kanjeng gupremen anggenipun karsa badhe anyob angeceraken panyadenig apyun ananging murih sampurna ing panimbangipun mil akangjen tuwan Gruningpel wau kedah anjajah satalatah ing pulo jawi,bilih sampun kemput waradin ing ngriku saweg badhe anamtokaken panggenan pundit anggening anindakaken panyobi wau. Awit saking kaparenging karsanipun kanjeng gupremen samangke tuwan dhokter Paburen ing Surabaya badhe anggelaraken dilah eletrik wonten ing nagari Samarang, dadosa mangke slaebeting nagari samarang badhe mindhak reja awit saking sunarring dammar Elektrik wau, owel sanget dene ing batawi tuwining Surabaya dereng kapaeng mawi dilah elektrik ananging punika namung tumuwuh awitkanjen ggupremen ing samangke taksih kacanthel kedah anglulusaken prajangjeyanipun laningkang angawontenaken ting ting mawi gas kaangge ing kitha kakalih wau. Panjurung Angger TRunaslisir, sampun andadosaken cuwaning panggalih, panjurung sampeyan dereng kula pacak amargi ingkang sapisan kula kedah panjenengan wedharing nama sampeyan ingkang saestu, kaping kalihipun makaen wau kula pancen namugn pados jalaran sagedipun prapagiyan lan sampeya mugi nunten dipun laksananana panedha kula wau, sapinten badhe bingah kula Jurungarang. Minongka regenging Bramartani, nyuwun pangadilan dhateng sang para mardibaa: Puthtut guritna, endhang Pracimasana, widyanamawa, cantrik Janaloka:miwah :Madhe Caneranana. Asanget ing kajrihan kul abadhe sowan dhateng ngabyntaranig poncawidagda, sedya nyuwun berkah seserepan utawileleresan ingkang patitis tur cethawela-wela, sarta malih ingkang sampun kasrambah kangge tinut ing ngakathah. Sampun tamtu kemawon uger ugeranipun sang para widagda wau, wonten ingkang cocog wonten ingkang boten amragi para wira wau sami anggondheli dhateng pathokanipun pyambak-pyambak. Dhuh sang parawinasis mugimugi paduka karsaha ambirat ing karentengan amba, ingigh punika ing sawanci kula ambikak pustakawarti Bramartani miwah jawi nandha, lajeng kemawon manah kula ribet aruwet utek buntet sebab para pambantu pambantu angger misungsung panjurung basa jawi sami geseh bab panyerating satunggil-tunggiling tembung. Wonten ugi ingkang nunggil pathokan nanging satunggil kalih kemawon kadosta Kresna Bathara, Narasoma, Madhecaneranana, banjaransari 2
tuwin san gWirajayengkumara. Enggal mangke sang wirajayeng numara kinarubut ingngajurit deing san gdibya manrangbaya, widyapradana, Kresna dwipayana miwah ki Kramaleya, ingkan g kauduraken inggih punika bab prakawis panganggening na gndhul endhang widata akaliyan srikresna Btahra ingkang anyapih,menggah panunggilanipun tembugn tembung ingang nganggo na gandhul kados ing ngandhap punika. Sapunika manawi sudanipun wauipun dene punapa, aninga, , neh, apike, olehe pating gerandhul punapa paedahipun...(pasangan na).... Kangge, nanging kedah mawangmawang lan mawi mongsa kala, lahkados pundit rama kyai Jurungarang(*) O, layakta,layak wong gampang banget panulise....(pasangan na)...mono, yen kangge nyerat enggal enggalan pancindher, mongga ta punika, tanah, guna, kuna, wani, lumaksret lajeng kados kates gantung. laminipun kapanasen hyah Kula sampun kapig kapin gmrangguli serat an jawi (jab)kadosta: serat kawula, menga, merem, betka, sapanungilanipun ambok manawi ................. gandhul punika golonganiupn. Dhuh, para gembonging widayaka, ambok inggih sami kesduwa nyaruwe dhateng pangayawara kula wau, pndi leleresan ingkang pantes kaprah tinuladha dheteng para siswa, saestu nipun kula punika namung tiru tiru kemawon miturut punapa piwulangipun guru guru, menggah paramasastranipun ingkang gumlanceng kula dereng manggihi. Kendhit Birayung ing Nusontara (*) menggah ing kula angger, angangge waton kula piyambak mila bote keningg katurut punap amalih kul apunika boten kenging kaewokaken dhaten gpara sarjana, madnarsan saya sanget anggen kula andhepis awit kathah temen para dibya ingkang tansah angosak-asik way karana, angolak alik pramasastra, sami arebat unggul sosongar mahambeg suramangkrak kurakikiter wonten ing madyaning kalangan, lo, sinten ingkang purun medali, la rak malah andhelik ambok manawi katarajang, larak memper ing ngiles grobag wantah, griyet tanpa damel. Jurungarang. Sindungkara, panjarwa sampeyan pataken kula ingkang kawrat bramartani ongka 68, bab bentenipun ingkang nama pandhita wiku sapanunggilanipun kula sampun angajeng, sarta andaddosaken bingahing manah kula kanthi trimakasih, anelakaken manawi sampeyan punika prayantun berbudi, katondha karsa adamel kasaenan pantes kaanggep mitra, wondene pataken sampeyan ingkang kawrat bramartani ongka 66, punika kula sweg ngupados katrangan dhaten gmira ingkang simpen pustakaraja seratan carik karana pustakaraja kagugnanipun lurah kula ingkang seratan carik tan ugi sami kaliyan ingkang capcapan boten bilih babonipun ingkang sakin grontal salong ical katedha ngama, mil amugi sarantosna malih rumiyin samasa sampun angsal katranan lajeng kula saosaken ing Bramartani. Panyuwun kula dhumaten gpara prayantun ingkang kosodan kawruh wonten ing Bramartani, mugi kaparenga anteepi pasarabipun sarjana, sujana, sampun ngantos netepi wasita ingkang makaten ungelipun akeh wong terang budine sarta anduweni kabisan ananging ora bis anganggo,iku upamane jam tanpa panuduh, iya uga bisa lumayku, ananging ora bisa nelakake ing wayahe, bilih saben saben mangkaten pamanahkula kirabng leres tur kula inggih derengkasupen tembung asnapun lidipun kajeng kula punika saben wonten patakenan karsa aparing katrangan dene yen boten aged namung mangsulana ingkang pasaja, sampun munkir lingsem dupeh kasoran manawi saged angsal katrangan ingkang taken mangsulana leres lepatipun utawi suka trimakasih, sampun kados rosan andong anggenipun taken tembung, mung kridha, sampun dipun jarwani prayantun kakalih tanpa wangsulan malah kasambi rengeng-rengeng mulang juru karya pegsa, ananging kados sang Sindungkara sanajan boten katakenan manawi pirsa aparing ngajrwa menggah pikantukipun ingkang sapisan angsal trimakasih saking ingkang taken kpaing kalih ipun para maos saged angsal atikanthi bingah, bilih kawruh wau leres tambah angsal saksi, manawi taksih geseh lajeng kamarsudi prayoginipun sampun kok lajeng nglenther tanpa wekasan punika 3
tumrapipun para sajana kirang pantes mendhak suda ajining kautamen saupami panuwun punika kalampahan manawi wewhprayogi, awit pamanah kula ingkang sami manjurung Bramartani wau sampun kalebet berbudi, bau, bondha, mila wajib kedah netepi ngelminip[uningkang sajati,kados a sang widyakamawa, kalih Sindungkara Ngabei Dipawardaya, ing Sidaarja. Katur ing Sang Cekel Endralaya Saklangkung bingahing manah kula, dene panjnengan kersa cawe-cawe, angudhari ruweting tembung karta sak panunggilanipun, nanging upami sampun pirsa, selehing tembang wau, kagalih badhe boten wonten indhakipun, awit tiyang jawi ngangge tembung sanes anggalenggem kimawon, kersa panjenengan lajeng santun anggegelaraken, tembung kang wonten ahalanipun, kula inggih dherek bingah,badhe anjalari indhaking saserepan kula, nanging sarehning kula wau tuna budi, pamanggih singkrang, kiran glantip lan patitis, o, inggih kadar punap atiyang ngarredi, mongka angruwat panjenengan tembung arta, namung kadamel tengah-tengah, sanadyan ta tipun suwukna pnika, sampun kamagasesa, awit saserepan kula, namung kang kalimrah kangge ing jawi ngriki. Kula mireng wawuhipun para ruhur anggeganjar tembungipun mangkaten, kowe dak tembung ngoko. utus maringake ganjaran rupa dhuwit marang si anu,punapa sanes Wangsulanipun utusan, nuwun sampun abdi dalem kawula, kautus marigaken pitedhan dalem, ganjaran warni arta, sampu dipun tampeni, punapa snes tembung karma. Manawi adene panjenengan maringi katrangan, dhuwit pnika tembung walandi, punapa nagari walandi pajeng arta nyedhuwitan utawi lampah la (betalen) punika menggah ing basa walandi, punapa namung kaangge tembung ambayar (*). Kados ta uwang, panjenengan ampun coceg mongka tembug malayu inggih uwang, utawi wonten arta, slaka argi suwang, naminipun inggih uwang, nanging pirantosa wur kangge tiyang ngajal, nanging tembung walandi wonten piyambak. Dene ardana, utawi ardhandhana, punika tembugn sanskrita, tyang jawi ngangge tembung wau anggalenggem, tiyang jawi punika wijinipun tembng saking basa punapa (nganggeya tembung picis)mangke mindhak bekakrah kaping kalih, sanadyan tembung nginggil wau boten pikantukipun pahala punika tembung kwikas lempit ananging kumedah nyuwun pangestu saserepan ing panjenengan sampeyan, arta wau tembungipun basa jawi lugu kados pundit, sampun ngnatos galenggem ngangge tembung sanes. Ing wasa manawi wonten sisip gangsuling tembung, panjenengan sampeyan, aparinga pangaksama kang ngangggung titi. Sinerat ing Ngargamanis Sasta Jumadilaal Je karna kalih Ngesthi Temen Umbul Panjalin Pondhang. (*)inggih nun boten gadhah warni sanesipun punika jurungarang Sambetipun cariyos Kalilah tuwin Daminah Tan pinrihken ing ngakirat wit ajrih kirangig icis uga bakal gungdrebala, lir tirteng talaga kaki, wewah saking weriris was tuwening tlaga iku, lamur ber mrana-mrana, yen Manawa den cukengi, sawatara kiarya dandaniraga. Busana manekawarna, sarurahe den simpeni, jinaga sabisa-bisa, iku weh kabekjan kaki, dene kalamun kadi, andunungken celakmungguh, ing netra kalihira, ing ngambil saking sathithik lama lama syaktine ugalakgang. Marma sujanma rtawan ajib yen angango picis kalawan met paedahnya, awit upamane warih, aneng jrot laga wening, kalamun datan ginayung, sarta sinabeng janma, jembrung buthek ingkang warih, lah mangkono uga sakeh ing branarta. Byata tita sawusira, barsahan amituturi, mring atmaja tnampanan kalayan ancaryeng kapti, yata wau sang siwi, ri sajuga sira laju, wisata gegramenan mring nagri kan gtebih tebih,bakta lembud wikang sajuga namanya. Ingkangboh ajuganira, abur boh ingkang sawiji, yata wau uwisa Tanya, dupi antuk kalih ari, prapta ingpanawerit takdiring hyang kang mahagung, Ingkangboh kasangsara, neng bladheran tan bisosik angsung ribet mrng atmajaning Barsahan. Dangu pamulasaranya, myang mijilaken pamikir, mrih ngangkat kabangkatira, nanging datan 4
migunani, sigra ngupadijanmi, kang kinon rumekseng lembu, pun Ingkangboh neng wana, ujaring Barsahan siwi, yen Ingkangboh wus bisawal sing babaya, gawanen nusul maringwang, sandi kang ingkang sinungling, atmaja barsahan sigra, andumugekaken lumaris kuli embalan kari, neng wanarumekseng lembu, tigang ari laminya, ingkang boh meksa tanosik kulimbalan anggagasa jroning nala. Sanadyan ingsun jagaha, neng jro wnalembu iki, pedah apa yen tan gsang, tiwas sayah neng wanadri, wusing antuk pamanggih, anulya wisata nusul rising idi anaknya, Barsahan kang sampun tebih, pun ingkang boh tinilar kari anggana. Antawis lami lampahya, kulimbalan wus kapanggih,lawan tinanya kantune mangsuli,kagungan wanadri,marmanipun ambagya nusul paduka. Sang idi ngunguning driya, myang sungkawa myarsa warti, unggyaning Satruboh kang neng wanagung, anggung anandhang roga, neng bladheran tan bisosik tanpa kanthi ngathang athang neng bladheran. Wusing lamantaranipun badan kiyat sawatawis wigya mobah gya umentas tumindak lumaksanaris nedha rumput nginum toya, kara sesegering dhiri.. Saya kiyat badanipun lumaksana saya tebih, malbeng wana geng akathah, wit witan wohe andadi, Satruboh karasad dahat aneng wana ngriku lami. Ngantos tan cipteng tyas ayun mijil sing jroning wanadri, saya lama saya wewah lemaning badan tan sipi, bigar gambira ing driya, ambengoh awolawali. Sisirig congklangan mlayu, mandheg gambol dhungkar siti, mider angideri wana, srujujul bebegin gkapti, komberan ing papan wiyar, aneng sajronging wanadri. Ing jro cipta suka sukur, maran ghyang kang maha luwih, denira antuk labdajiwa, yata genti kang winarni, wanangriku wonten singa, kang jumeneng narapati, Mengkoni saisenipun myang kathah balane sami, kewan gengalit sumembah, mring sang prabu margapati, mengah ang srimargadipa, sajeg dereng nyumerepi. Marang warnanireng lembu, myang myarsa swaraning sapi, duk samana singaraja, lagya eca akakaring, wasana myarsa suwara ning Satruboh amelingi. Taksih wonten sambetipun Umarsandi saiditinanya, bab ingkang kari, kang bangke ingkangboh ngemasi lembu, wus paduka neng wana, 5
Ongka 99 Setu Wage kaping 20 Jumadilawal Je 1822, utawi kaping 10 Dhesember 1892 Surakarta Sambetipun cariyos balapan Tan winuwus para tuwan bongsa luhur, kangmadeg lid samya, wus minggah ing panggung sami, duksamana anuju wanci jam sanga. Yata wau, kocapa malihcintur, tiyang pringgalayan madosi sobatireki, gya kapangguh neng pojok kidul samana. Lah kapangguh, siwa samangke lan ulun langkung denya kgyat kang calaina mangsuli, lah punapa dika anak pringgalayan. Sru sumaur, o inggih wak ane ulun kula pringgalayan wanci punapa mresani, sumanabda saking griya pukul sapta. Praptaning sun dereng kathah janma dulu, mil alajeng mapan wonten ingngriki supadi, enggih boten dhesukan tur saged tamat. Gya gumuyu, ahwak anetek mruput lir jagong tetakan punapa tansarap kriyin sru manabda lamun kul aboten tatan. Seje lamun pramudha samangke tamtu, esuk wus sarapan tumrap kula malah sakit sumerepa nalika mba maksih mudha. Nyirik sekul patangpuluh dina sampun sun anggelenganan mila mba cuwa kapati, sareng sepuh wonten tingalan balapan. Wah pun jeng Mpu, cobak duk maksih rumuhun ulun maksih mudha, pashti sun malebet joking, masa dadak kalah alan para mudha. Sareng sepuh,samangke sun datan purun wus tan darbe berak birai wan wus kawuri, kala wau, anggen kula ketiketan. Tangituru, nyandhak iket pangkat laju, sasat arsa perang, pangilon bae tan mawi, mila ekroh pun tuwa tan dadi ngapa. Taksih wonten sambetipun. Sambetipun cariyos Kalilah tuwin Daminah Prabu Singabarong jumbul kredyat rumangsaning kapti, genjot mangambaking kisma, oreg sajronig wanadr, obah saranduning nangga, gumeter sakala tistis. Wasana saklangkung ngungun mring swara ingkangkapyarsi, mangangena ngening driya, dhuh salamining sun urip mandhiri prabuning wana, sapisan durung miyarsi. Kadiswara kang karungu, dete kangebatebati, yata wau prabu singa, manjing grumbul tan yun mijil duh kitaning tyas kadadak lami datan yun kakari. Kadi saban ambuburu, wit jrih swara kang kapyarsi, nanging tinahan jroning tyas ing gnesthi away kalair, myang merang lamun wawarta, nuhoni wataking ngaji. Yen ngucap ajrih tan arus wityauda prabaweng ngaji, myang kamulyaning narendra, sirik ingkangkaping kalih, lamun nata ngatingalna, denira sih marang dasih. Nadyan sungkawa tan arus kalair mrig wiyah janmi, mangkana adating nta, nanging temene sng aji, marga dipra sru ajrinya, mring swara ingkang kapyrsi. Yata genti kang winuwus prabu Singadarbe mantra, kalih sami sona ajag kalilah:ingkang satunggil satunggal nama: daminah, kakalih bijak song budi.mrig ngolah sasmita putus myang lereg laraping liring, sinamun maksa tan samara, Daminah tuhu mumpuni, ing kawruh karsa myang lembat sabarang reh sarwa wasis. Nanging tan mamrih rahayu, mring badanira pribadi awit saking jailira, myang mur kardanireng kapti, dene kalilah punika, utami ingkang ing ngesthi. Ngambar kawigyanig kaawruh, tuhu sampurna ing budi, ambek manisi caranya, samana mantra kakalih, nuju sami lilinggihan Daminah nabda rumanis. Eh kalilah mitraningsun panawnag mukadi pundit, mring sang prabu margadipa, ye nsakapanemu mami, kaya ana kang cinipta, katitik lamatan mijil. Saka sajoning garumbul buburu myan gnginum warih, kadi duking saban saban kalilah mangsuli aris eh Daminah paran karya, sira miki kang kadyeki. Angrembug dudu wajibmu, dene goingsun angabdi, neng sor dhamparing sang nata, yen pangan kuwus nyukupi, tan luput pakaryaningwang, tan pantes ingsu mimikir. Mrawajibe snag aprabu, eh daminah ywa mimikir, kidudu ing wajibira, awit sing sapa anggosthi, pakryanira ing liyan sayakti lamun nemahi. Neng dheweke lir kasebut caritaning wre ingnguni, daminah alon saunya, critaning wreak dipun di, mara coba caritakna, ingsun arsa amiyarsi. Kalilah carita laju, mangkene sumitra mami, ana sawiji rewonda, nengingggil wreksa alinggih, myat sujanma nyigar wreksa, duk meh belah tinilar nis. Wit kalapandharanipun sakenjing sira wun bukti, wisata mantuk mring wisma, ciptanira ayun bukti, wreksa pinaju kewala, mangke dinugekken malih. Sigra sang palwa kacakut manceg tumandang genteni, pajugya ingngoyag-oyag pajuing wreksa ngonyati, mancelat tiba ing kisma, buntuting wresu kajepit. Dadya liliruning paju, winiyak wiyak tan keni, wasana wre 1
prapteng lina, janma kang adarbe kardi,myat kapi kajepit pejah, ingngambil binuwang nuli. Eh Daminah sumitreng sun iku wong calaking kardi, sumengka dudukaryanya, ing wasananira manggi, tiwas tumrap aganira, awit tan prayitneng westhi. Ananging wong sedya nambut pakaryan duduwajibing, priyangga kudu karembag lan wong putusing westhi, mrih data ntekeng sangsara, Daminah alon nauri. Lah ing mengko sun wus weruh, ananging mungguh ing mami, ngawul aiku tanpin mrih wareging weteng mami, wit weteng yen ingngisenan barang reh kewala keni. Nging ngawula mrng sang prabu, iku met kawiyan jati, kinasihana sang nata, menanga ring satru sekti tinebah natyas kang durta, myang ywa asoring pakerti, Taksih wonten sambetipun Umar Sandi Pawartos kawat Kawisudha dados Asisten Residhen ing Bondhawasa, kanjeng tuwan Sleinmetse Kawisudha dados Asisten Residhen ing Jombang Kanjeng Tuwan Wolterbikmiler Kawisudha dados Asisten Residhen ing BRebeg Kanjeng tuwan BOwahsepen Kawisudha dados Asisten REsidhen ing Balora Kanjeng twuan Esse 1. raras pindha bremarasamamrih, mangruruh ring sari kumudyarsa, mudet medet metmdune, mangundyrda kumudu, kadi tekang sedya mangudi, mardimardoweng driya, dimen dumardyagung, dumunung doning panedya, donadoning dandanan den udi dadi, dadalning widada. 2. dyan binesut ing basa basuki, saking suka sinekar sarkara, karana mrih karenane, marma prasujana nung, anawurna aksama sami, wit punggugn dahat mudha, tan muwenging kawruh, tanwrin lukiting basarja, kawicotho tan cetha sutheling tyas lir, cinindhung cathunthangan. 3. marma amba lumakseng neng kawi, among saking adrenging driyarda, dimen sumebar kabare, reh wengkoning prajagung, lumebera mrng liyan nagri, punika lamun tuwan redhaksi panuju,lanleg pustakawarta, boten puput pepet papaning pawarti, sumongga kapacaka. ingnalika gara wage ari, tanggal kaping kawanlikur wulan Rabingulakir taun Je, de sangkalaning taun karna kalih mangesthi aji, panuju wuku sinta, mongsa kanemipun wonten janma sriti sajuga, nama Resadikrama, nging karanami, inggih bok nganten muwah. 4. 5. dhusun gedhong kan gdipun griyani, reh sanggrahan dalem panrangjara, sukarja kabopatene, wanci jam tiga nuju, siyang adus dhateng banawi, dumunung wonten jamban pinggir iring kidul ecalumban caciblonan kendel ciblon ngosok I sranduning dhiri, kagyat miyarsaswara. 6. pan kumrawaak kumruwuking warih, toya muncar ngombak ngembang glagah,bok nganten muwah nulya ge, mulat ingngaler ngidul wus waspada teleng banawi,wonten baya angambang, geng salesung bunting, mangap siyung ngapurancang , rancak arsa minggir mangidul murugi, padusaning bokmuwah. 7. biyang muwah lir tineres miris maras maras kawawas wus suwas geter gumeter watire, dhengkelen rasa lesu, nadyan inggal ajerit jerit o tulung tulung konca, kona tulung tulung, anabaya,baya, baya, baya,baya baya saha ambebayani, mara marani mringwang, 8. wong tatongga tanggane kangmyarsi, swara sora seru kapiyarsa, prenah bangawan swarane, gya prapta gumrubyuk neng pinggiring bangawan sami, anon baya angamba, wus celak gya nyadus byang muwah agyalinarak karekangan karakus kabekta minggir, sampun prapteng dharatan. 9. kocap baya ingkang babayani, praptea pingir kidullampahira, manglung ing gisik thukule, mongal ngongalken siyung, mata andik mandeng prjanmi, wangun mangu kacuwan de 2
panyautipun tuna katuttuan janma, dadya mera sing naming banawi malih, gantya kang para tonggga. 10. ingkang samya neng pinggir banawi, samya maramanai gyanira, bya muwah mung prelu taken ingmula bukanipun wonten baya kang babayani, prapta nyelak myang buwah,ngadeg maksih nganyur, tanpa awe rawer sinjang, saranduning badn sadaya kaeksi, keksi kaeksenira. 11. para tongga tan taha udani, wadon wudawadine anglela, angles angles los uliye,neng marga gumarumung, mugergeran gumuyu sami, gineming baya sirna, tan lyan kari nembuk wadon wadine byang muwah, dadya remben rebagan samargi margi, wus pun prapteng wisma. 12. titi tamat gyanambar tur warti, tinemen sakng wartanyata, kanyatahan sanyatane, wantah sartane wutuh, wetu wonten warta gya marti, mrih sarta kawarata, sing srue lokipun mila mba ngaturi tondha,nama kula tembugnkang kula griyani, iswaning parangjara. Wus ta kawarti ongka 93 wonten pawartos iintunananyariyosaken para jagal ing wawengkonipun kabopatensukaarja, salebeting mongsa rendhengpunika awis ingang mragad maesa utawi lembu, nanging kerep anggenipunberek kapal b obrokan jalaran upami mragad maesa utawi lembu, badhe boten bathi, nangingtamtu tunanipun ingang makaten punika lakar ingigh kathah emperipun awit angaosing maesa lembu teng mangke awis saha parentah titi sanget dhateng lampahing serat serat kulusan pamade tuwin pamragad tur para jagal pamragadipun kedah kauingan pulisi, bilh sampun wonten peken kapriksa malih, kathah kedhikingngulam katimbang kaliyan pamagadipun manawi kakinten kakathahen ulam kauluraken prakawisipun. Yogyakarta Ing mongsa punika tanah kula ngriki sakiwatengening nagari taneman lung (ron katela pendhem ) utawi lembayung, sami asangsaran jalaran dipun trajang amauler, uler wau kathah saha panedhanipun anggigirisi kados ta sabin ingkang dipun tanemi lung utawi lembayug wiyaripun langkung 3 bau, boten gnantos satengah jam sampun telas ronipun dalahingkang garing-garing, muhung kantun uwit sarta gagangipun sakng kathahipun uler ama wau ngantos maewu-ewu, uler punika menawi boten pinuju nedha niron sami unteluntelan pethuthukipu sakendhang-kendhang, pating glundhung lumampah murigi panggenan lung utawi lembayung, menggah warninipun uler wau kados dene litnah, gigiripun mawi corak jene tiga utawi pethakugi tiga, agengipun sadriji- driji, gumyuhipun kathahkalajengipun tiyag nwicanten uler wau warni sewu agengipun wonten ingang sakendhang, o inggih punika tiyag ningkang remen ngindhakaken warta wah gugon tuhonipun kasangeten dene kawontenanipun uler wau ngantos katur ingparentah aeng, dhawuhipun nagari btoen kapareng amunasika agengipun mejahi, muhung dikakaken nyranani supados sirna ha sampun lajeng adamel risaking tataneman nanging dereng wonten para tiyang tani ingkang gdhah pamanggih nyirnanaken ama wau, sareng antawis sawula nlaminipun uler wau salong sampun wonten ingkang dados enthung, kathah tiyang utawi rare ingkang pados dipun tedha criyosipun eca dipun baker utawi dipun goring, apeken malah sampun wonten ingkang sade sarenteng sadhwit cacahipun 25 iji Pangaosing uwos 1 dhacin ingkang nomer 1.f 5-30 sen Pangaosing uwos 1 dhacin ingkang nomer 2 f 5-10 sen Pangaosing uwos 1 dhacin ingkang nomer 3 f 5 Pangaosing lisah klapa 1 bleg f 6 lisah tanah f 2-10 sen klapa ingkang ageng 7 dhuwit ingkang alit 4 dhuwit Semarang Benjing tanggal kaping 19 wulan dhember 1892 ingnagari Semarang badhe wonten pandadaran amariksa kasagedaning para marga, mila awit ing samangke kathah para magang saking kitha 3
kitha alit bawah Semarang, kumebul sami dhateng ing SEmrang, gatosipunbadhe angadegi sayembara pandadaran wau, ing saserengipun dumugi ing wanci, sami amanggihi para saged amintokaken kaagedanipun punapa ingkang kininten kirang cekap makate ugi menggah ing wuwulang anggenipun ngangsu dhateng pamulangan rumiyin bokmanawi wonten ingang kamanah sampun supe, kapurh angengetaken awit badhe angadani padamelan ageng, supados wontenipun ing ngasmaradilaga sampun ngantos nguciwani, ing babadhe sapinten kemawon leganing manah bili atampi partisara saking Eksamen B presasat sampun angsal pangkat. Kumalangkunging titah Welinganipun sawenehing Praja mariyem ageng ingkang regiipun ngantos 250 ewu rupiyah, nalika kanetas saking baita mariyem wau, kados ingigh tuuwuh ing sakalangkugn awratipun marucut saking pirantos katemahanipun kacempung ing palabuhan ingkang toyanipun boten kirang 30 kaki lebetipun kala kacemplungipun wau juru silem enggal anyalulupi, anggogoni mariyem wau, ananging boten saged kapanggih, ing panggagagsipun juru silem saha pamanggihipun para putus ing budi, pun mariyem awit dening awratipun tamtu ambles ing endhut dumugiing dhasaring saganten yen ta sumeleh wonten dhasar ingkang atos taksih kenging karekadaya pangentasipun sareng ambles ingngendhut inggih ugi kenging anangng kangelan kalihan badhe boten cucuk lan waragadipun, angawokaken sanget lalampahanipun manungsa, anggening mangangkah mangudi pepejah ing sasaminipun titah, sanadyanna mung sarana kedalig lathi, maanwi angawonawon tongga inggih sakalangkung limpad pangamandakanipun: ayoso adadamelinggih ingkang babar jimandining wisanipun maluruning sanjata ingangke bilih katamakaken ing mengsah mawi ambaledhos pramila panggagasingngabodho: idhaling mariyem wau, punika pinisthi ingpangeran simper dhapur pamisah. Panjurung Waluyan angiras panjurung E kakang cantrik janaloka, andika ayuwiyang sungp anjarwa, rihanten ta kang dahat pinging karana praptistheng gna wredha marmana wogan ambengkas kadunging pambudhi, ya tane sanadyan wantening tembung sanggraha, kinarya salingga, tan kenigg pinisah dadya sang, graham, ewa mangkana arinta makupih pakump angudiwardi tembung Sanggraha, yena kadadyaning pakecapan kang ing ngaran wises, na lingga, kadiparan winedharna, dhuh dhuh kang cantrik arintayun udani, tarlen muhung supadikararaban wimbuh ing sangawikan wasana anging tansah cacengklungen angarsa-arsa. Ing 16/5/4 22 Jawi Ki Janamanamar Dhuh empuning kasusastran panjenenganiun NI endhang Pracimasana, teka dangu temen sampeyan boten karsa leledhang wonten pabaratan ngriki, elo, punapa kapambeng pandamelan (ngrangkep ngaler ngidul) hyah, bok inggih sampun menggalih riwut cun kula cuwa sanget manawi panjenengan sampeyan dangu boten leledhang, ingkang makaten wau among saing reremen kula maos pangiket sampeyan ukara, ingkang asring andadosaken wewahin gkawruh kula (larak inggih makatenta: kira kaputhut astrasumilang,) wuwawi ni endhang Pracimasana lajeng kula aturi ngasta kalam panurat aparing ngaseserepan dhumateng kua, inggih punika tembang ningkah, ijab akaliyan tetak punika sami tembung jawi punapa tembung monca. Pun Endhang Wrediningsih. Kados niru Endhang Pracimasana amarengi gerah, yen botena makaten ingkang sampun sampun sanes wawatekanipun teka ambalenjani punika, dene panjurungipun darmalalana, ngantos ngalenthar. Jurungarang Waluyanjati 4
Dhuh mitra Gendreh pangruksmi, menggah waluyanipun sumitra, punap asaraosipun sampun kul atampeni astaka kalih, kalinglng dumiling tumelep telenging manahina, temah seneng tuwuh sruasuka rena, sanget panuhun kula, awit sihpunika sajatiingpun boten kenging dipun nendhak boten kenging dipun undhuh, dhumawah ipun marengi wahyaning masa kala, tegesipun panuju, boten keningg cinakra ing budhi, mila panedya pinudya, pidhadheng sad sambada,. Dhuh dhuh sumitreni, mengggah ingkang dados sandi sandeyaning galih jegreg, bab panarbuka kula kaluhuraning wahyu sajati, pangraos kula piyambak kados boten wonten tiang panitiniing patrap tuturutan ewadene sumongga karatrasa malih, menggah ingkang winastan luhur, punika dede kaluhuraning wahyu sair ingkang satmata, ananging wahyu kabir, kosokwangsulipun mangkaten mungguh jatining kaluhuraniku (iyah aa digenahgenahake neh) sambadane uga wahyu sair: ananging ingkang nora kasatmata, tegesipun dede kaluhuraning darajad lair (iyah:kaping tiga) tumrap dhaten gjanma ingkang lengsinembah, nanging leng ugi, tumrap jam ingkang lengsinembah , terusing manah, mil apamanipun wonten ing Budiadi, kawistaranipun wonten wicara lus rumanis mardu mardhawa, yati saged ngalap sormamalandriya, inggih punika jatinipun budya darma ingkang sampun mingis kotamanipun lo pangraos kula kok boten pisah rresepanig cipta, terusing rasa sasmita, bilih sampun makaten punapaha boten pisah raresepaning cipta, terusing rasa sasmita, bilih sampun makaten punap a boten sanelan pareng, lan punapaha boten keplok ujarin gpanaraga, almanokmai nabda, kaayaon paid arahnai,lah cobi mangsuli sojaripun nendra catra malih panunggilanipun kang sampun kaweca, mangkaten sing kajeniingku duduka luhuraning darajad lair ingknag katon ing netra walaka, sing keringaniku, duduka sudhi rane kang tumupa patrap daksura, singcik sing ngresepake iku, dudu sandhang panganggone kan gmubar murub sing kalakoniku, duduka repe kang linakon sanalika, keberanipun wong iku singbisa nganggo atine, sing bisa gawa awake, sing tbisa ngrsti pin glune, sing bisa weruh uripe, samasa sampun sakep patrapa ngruktine catur pralabi,lajeng saged lenggah ing bale tripusara, ingigh punika wikan wiweka, dyatmika, ing rikulajeng jumeneng janma utama, tetep mulya ing lair batos lah punapa wonten salaya lalaraning nalar kang ginelar, bilih pamanggih kula kados sampun ceples lan keplasaipun e wadene rehning pamanggih pepanggiyan leres lapat sumongga sumitra bilih taksih nalisir, kalalar kaulura malih ingkang talesih, wasana tur pudyastawakwaja lumayan salami Tinengran nyondhongken panampi estriningmanah Mitranta tuhu Widyakamawa. 5
Ongka 100, Salasa Paing kaping 23 Jumadilawal Je 1822, utawi kaping 13 Dhesember 1892 Surakarta Sambetipun cariyos balapan Sru sumambung, tiyang Pringgalayan muwus, sanadyan pun tuwa, risak nanging sun tingali, maksih pacak labete priyayi kuna. Sru gumuyu, lan ngathungken slepenipun lah ta mongga anak ses klebot kula puniki, gya tinampen meses tiyang Pringgalayan. Malih muwus engger andika puniku, sun alem waspada waged niteni sujanmi, inggih boten namung andika priyongga. Srugumuyu, dadospun uwa puniku, upami babasan sawung kang wus tanpa tandhing, temah remuk aneng kurungan kewala. Sru kasaru, swaraning janma gumuruh, oreg obah samya, kapaleri ingkang jagi, miyak janma srinarendra arsa tedhak. Gumarudug katunjang jajaran agung, prajurit prawira, tamtama carangan sami, lawan abdi dalem mantra mantra samya. Urut selur, rakite tan siwah ngayun nulya sripamasa, anitih rata respati, pan ing ngapit kliwon kalih ingkang ngarsa. Ratanipun kiretna sumewa bagus rakitan nem kembar, kuda kresna sinung sami, bulu bulu oranye plit pakeyannya. Kusiripun luwisan seni amungguh, jas ijem rinabat kembar kenek kipun sami, samya ijem rinabat renda amubyur. Bulu bulu, samya waranye sadarum dene srinarendra, ngrasuk busana Welandi, lawan ingkang putra jeng pangram dipatya. Lir guprenur, ge neral lamun dinulu, prabanya sang nata, anyunari kanan kering, barunglawan ujalaning napatmaja. Sareng tempuk lawa prabaningsang prabu, sadaya kang miyat cengceng cingak awit saking ,miyat marig pekike ing gustinira. Taksih wonten sambetipun Dongeng winastan nistha utama, anyariyosaken lalampahanipun sadherek kakalih Sinom. Sirna senening kaanan nanangi oneneging ngati, temah tatas tanta cipta, cipta nir patin g saluwir, kadi bremara meksi, mesu arsanging sep madu, ning puspita tan taha, lumarap mara marpeki, anging tansah sinerang bajra liweran. Kentas tan wigya manyelak rin gpuspa kang medem keksi, kontal dening samirana, temah mung mangungngun kepi, pineksa bayu taw is dadya tan sah mandheg mangu, tan paerasaning tyas puyengan saha ri ari, arsa mbirat duh kiteng tyas nging nirdeya.seseg susahe mangrempak ppupunton puntuning ngurip dene sabrang katingal karya andeyaning kapti, tinata datan titi tetela memalat kalbu, ya allah rasulllulah, kang sipit murah lan asih, mugi mugi aparinga pitulungan. Sinamba danacipteng tyas singkirna sakeh ing sesrik tinebihna ponabaya, memala malaning ngati, dimen dadi lestari, kadi ta anggganin gtaru, kan gnembe labuh kapat pepek ron pentil andadi, dadi wujud sakala padha nalika. Byan kawuryan ciptanig ntyas nirbaya nirwikara mrih, empuh byat suratan taha, tan ketang cinacad sami, dening sajaneng budhi, lan sujana nora ketung, arsa mahyaken gita, carita dongeng ing nguni, para wreda mangke sinawung ing tembung. Nadyan nguni wus kacetha, cinithak para berbudhi, nanging kogeling tyas kula, dereng pinandara dadi, sekar macapat taksih, karya cuwaning reng kalbu, samangke sinukarta, sekar macapat supadi, amrih rena ingkang sami anupiksa. Nengih wuryaning carita, wonten jajaka kakalih, kang sajuga aran Siman kang sajuga aran Simin jaka kakalih sami, apan tunggil rama ibu, nanging sampun tinilar, ing yayah rena ngemasi, daya kalih pisan tinitah wus lola. Wismaneng tepining wana, amencil tebih lan janmi, rare dwi kawelas arsa, wit kirangan sandhang bukti, saben ari kakaring karana ngungaya kayu,maring madyaning wana, yentuk liniroken bukti, saben dina lalakone mung mangkana. Langkung saking melas arsa, kongsi sami kuru aking, kekes tyase saben dina, yen dalu tan antuk guling, siman simin mung linggih, gagas denira tumuwuh, paran budhi musiman yen mangung mangkene pasthi, tan wun rusak raga mulan raganingwang. Pun siman alon manabda, puluh puluh paran yayi, urip mu lan uripingwang, lagi anglakoni pasthi, pasthi pesthening ngurip janma mung darma lumaku sabarang tingkah polah, gaib karsaning hyang widhi, nora luwih yayi padhalinakonan. Rehning kowe lawaning wang pamasarah neng jeladri, lakune manuk ing ngombag keli nengah keli minggir, ugre saka ing warih, sarah nora darbe kayun mila ne yayi sira, rumasaha yen mung darmi, obah molah osik 1
muna saking prentah. O yayi mundhaka dawa, akarya getering ngati, awit wus klebu babasan basane para winasis yen lagi anampani, sangsara wajib manungku, budhi ingkang raharja, lan tarima manah suci, becik payo riripik tuk sakewala. Kalih pisa samya mangkat lawan waspanya dres mijil nusup madyeng wana wasa, tanantuk denya riripik kongsi surya wus lingsir, manahira saya kisruh, karasa rasaning tyas saya ngresmanahe simin lah kapriye apa kakang kang pinangan. Dene ngupaya rencekan kongsi sadina tan olih, apa kakang kang pinangan pun siman wacana manis menenga bae yayi,ngandela maring hyang agung, awit titah ing Allah, wus pinanci ing hyang widhi, nanging iya saundhak sabilik padha. Away kang rupa manungsa, nadyan bangsana kumelip gumremet kang neng jro wreksa, jroning sela kabeh bukti, saking kwasaning gusti, allah ingkang maha agung, mula away kadawa, panyipta mu mengko yayi, lan ya samara lamu sira nora mangan. Taksih wonten sambetipun......... Pawartos kawat Panjenenganipun kanjeng tuwan Pasetedhen binombong para ruhur, supados jinenengaken residhen ing Prabalinga. Wisudhan Yumuwuh ing dhawuh ing timbalan dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan amarengi ing dinten Kemis tanggal kaping 11 ing wulan tau punika, salowonging kalenggahanipun raden ngabei ing Mangkudirja, abdi dalem panewu ing simawalen ingkang kakarsakaken agentosi raden mas Lanang, pamagang ing kabupaten Pangrembe, kapatehdan nama tuwin sasebutan Nunggak semi, raden Ngabei Mangkudirja. Kala ing dinten Akad kapengker punika wanci jam 3 sotnen sawingking dalem ing nadikusuman griyanipun pun Dhadhap ing kampun griku, emeh kemawon kabesmen jalaran saking latunipun piyambak latu dereng ngatnos mubal katungka dhatengipun para tandang, ingkag cukat trangginas tandukipun pramila sanalika latu lajeng saged sirep. Pun Kloyong. Nalika dinten Kemis tanggal kaping 11 wulan punika wanci enjing, para Usar mangkunagaran sami ajar balapan wonten ing kagungan dalem alun alun ler, para Usar sami katingal gambira amlajengaken kapalipun palajengipun pating balesar sakajengkajengipun kalampahan anunjan gtiyang estri kakalih, sanalika pun estri kalumah rahayunipun boten anemahi sangsara, sanadyana sampu anunjang tiyang ewa smanten para Usar boten kadunungan pangatos-atos tandhanipun boten dangu para Usar sami anunjang kareta andhong ingkang saweg pinuju lumampah, sarehning tempuk sami rosanipun ugi sawatawis risak ebumipun putung, lah dalah para ingkang kawogan angreksa tatatentrem punapa boten prayogi dipun galih nalar ingkang makate wau, saupami manawi sawek kangge ajar punika wonten juru anisihaken tiyang lumampahing nriku, supados medal ing pinggir, kados langkung prayogi awit manawi ngantos kalampahan sangsara ingkang ajar boten kadunungan lepat amargi nglampahi pandamelaning parentah. Pun Tukinah Kal a malem Senen ingkang kapengker punika, tiyang tongga kula ing kampong beton nama wongsadikrama, anjala ulam wonten lepen benawi, dalu anggrayahi jurang ucal wit tungkul badhe kaangge nyunduki ulam dumadakan tanganipun kacakot ing sawer bandhotan sanalika raosing awakipun sakojur agaringgingen lajeng mentas saking jurang wau badhe mantuk nanging boten ngantos dumugi griya lajeng ambruk wonten ing margi, jalaran sampun btoen kangkat awakipun karaos cape sadaya, kalampahan dipun tulungi tiyang kagendhong mantuk dumugi griya tanganipun ingkang kacakot sawer wau sampu nabuh, awakipun ingkang sapalih pejah, panoning pun peteng kedah boten enget kimawon tongga tepalih kathah ingkang tutulung usada 2
sarana japa montra, nanging boten wonten ingkang migunani, lajeng wonten ingkang suka tedah kapurih tumbas jampi dhaten gtiyang nama Rakimin griya kampung Singadutan Gandhekan Tengen sagendul alit regi sarupiyah, kalaksanan dipun tumbasaken jampi wau sarupi toya ingkang sampun dipun abeni, kapurih ngenget latu wonten ing Kriyuk sareng sampun mangetmanget lajeng dipun omber sarta dipun opyokaken ing tatunipun boten ngantos enjing pun Wongsadikrama sampun saras waluya jati, wasana kula kaengetan serat kabar slompret Malayu, ongka 130 nyariyosaken bilh titiyang ing Jagaraga, kala samanten kathah ingkang kacakot ing Sawer ingang ngantos andadosaken tiwasipun, emanipun in gJagaraga tebih kaliyan surakarta, upami celaka tamtu kathah ingkang sami angsal tuku lung ngangge jampinipun pun Rakimin Pun WArtamarta. Menadho Dhusun Kamantah, bawah ing riki wonten tiyang estri wanci umur dados semahipun S gadhah anak 3 iji, pun estri sakalangkung bekti ing laki, miturut sarehipun ingkakung, punapa karemanipun ingkang jaler tamtu cinawisan amiturut ing parentah boten nate nyulayani pitedah ipun ingkan gjaler, dene ingkang jaler kalangkung kerengipun bilih ingkang estri gadhah salah kirang sae ladosanipun tamtu ingkang estri lajeng dipun gebagi, ingkang jaler kakaremanipun ulam sanadyan boten nedha sekul bilih nedha ulam sampun narimah, wontena sekulipun manawi boten wonten ulamipun ingkang estri inggih dipun gebagi satengah pejah, senenganipun ulam wau dipun lengmeng, ulam dipun wadhahi bumbung lajeng dipun baker, bilh boten nedha ulam lemeng katagian sarta karaosing awakipun leash, sawenehing ditnen ingkang jaler kesah dhaeng pandamelaning nagara anggarap radinan ingkang estri wonten griya olah olah cacawisanipun ingkang jaler, ananging ing dinten wau telas pambudidayanipun boten saged angsal ulam boten lepat tamtu anampeni ganjaran gebag tumuwuh ing ajrih ipun dhateng ingkang jaler katemahan anempuh byat nir in gpambudi anakipun ingkang pandhadha dipun pragat wangke pinotheng potheng sarta ulamipun lajeng dipun lemeng ing bumbung, sreng ingkang jaler dhateng, agedipun ladosi sekul tuwin lemeng wau, panadhahipun katingal sengkut kados inggih kalangkung eca, dumadakan kaengetan dhateng anakipun mojar dhaten gingkang estri kinen angundang, sareng dhaten ganak ingkang pandhadha boten wonten bokipun sanjang bili hsaweg dolan ingkang jaler dugekaken nedha dilalah sareng nyuntak ulam sakig bumbun gmalih, katutan epek-epek rare, ingkang jaler kaget ajenger, tandangu wangsul panggraitanipun saged pitaken dhaten gingkang estri elo tutur mu kang dimangsak iki iwak babi, dene iki nganggo ana tangan bocah, apa anakmu sing ko beleh ingkang estri anjegreg btoen amangsuli, ingkang jaler sanalika boten kewran bilih anakipun ingkang dipun sembeleh ingkang estri, pramila enggal angaturaken dhateng ing parentah, ing mangke prakawis saweg katindakaken dene pun estri kapanjingaken pakunjaran kilap karampunganing prakawis wau. Kula nyumanggaken par abijaksana, tiyang estri wau kenging dipun wastani salah, punap apancen ewoning abekti ing laki, patrapipun punika namung anggening anemen-emenaken parentahipun ingknag jaler. Ing kampun gT, nalika tanggal kaping 28-10-1892 wonten sawenehin gkaji, watawis 70 taun sepuhipun pun Embah kaji boten kagunga ngarwa, tangganipun gadhah bojo nem warni sae, pun bah kaji dhasar radi kadunungan manah lonja, punapa malih la kar sami sarjunipun amarengi wanci enjing pun kaji wonten griya piyambakan pun estri ngangu dhateng sumuripun embah kaji, sakalangkung pasang yogi lajeng kinen mampir dhaten ggriya, inggih sami kadugen ing karsa, awulang asmara, adhuh teka wonten ingkang angregoni, anakipun nangis dados ingkang jaler nusul dhaten gsumur, pirantosipun wadhah toya taksih wonten sumur, tiyangipun boten wonten sanalika kaejegan manah sujana, mak srengkot lajeng anginjen griyanipun bah kaji, adhuh katingal ingkang estri amarengi poncabakah lan embahkaji, boten saronta pun jaler angengakaken wiwara malebet ing griya, ingkang ngangsu dados kathetheran embah kaji age angrebat serbanipun ingkang sinelehaken kadamel ganjel ananging cukat bojonipun pun estri, serban 3
cinandhak ginandheng lan kemben sami kaaturaken ing pulisi, kadamel cihna bekti, hem kok sae neh asnapun nun Pethikan Putrid anungsang wanodya ndah trahing praja ostenrik awawangi sangdyah marta bibesko, karsa angatingalaken kakendelanipun anglangiing sagangten Bosporus dumunung sahantawising nagari Setambul kaliyan tanah Asiyah, sanadyan sampun kathah para punggawa ingkang amambengi karsanipun sang dewi wau sampunngantos anemaha anrangbabaya, ewadene maksa boten saged angunduraken ing kawanteranipun wasana kaleksanan ugi sang retna anglangi ing saganten kadherekaken ingkang rayi ipe ingkang purun anglabuhi sabaya pejah, ananma grapsetarleneki, tindakipun sakaliyan milujeng, metnas ing tanah Asiyah, mentasipun sang retna angrumiyini ingkang rayi, kaot 5 menut. Tuwan Labordhe, prepesor ing nnagari Paris sampun aparing wulan gdhateng para karereyanipun sadaya sami kawulang anulungi tiyang ingkang kenging babaya klelep ing toya, tiyang ingkang klelep wau kapurih anyepeng ilatipun sarana jempol sarrrta kalambaran ing srebet ilat wau kapuwih andudut medal lajeng kalebetaken ing cangkem malih, makaten wau kalajengaken sampun ngantos kendhat, boten antawis dangu tiyang ingkang klelep wau tamtu lajeng wiwit saged ambekan amegap-megap sarta anuntak toya, manawi sampu nkalampahan makaten tiyang ingkang klelep wau, saestu lajeng saged anjegelek sarta ambekan saking sakedhik. Panjurung Wau mila kula sampun matur bilh kula boten kaconggah negesi tembung arab kados ta ingkang dados panggaliyan ageng, dhuwit punika tembung aran sami ugi kaliyan bata, popok rupiyah, jandhela, masjid gek kados pundit anggen kula tegesi, arak prasasat ambudi kawruh kasasar, aluwung kanggenipun tembung wau kul abaud neges si sarta ingpanginten cocog kaliyan tiyang sajagad kadosta bata, tembung jawi, manawi namung satunggal prayogi kadamel ancik-ancik margi ingkang jeblog awit sapunika pinuju rendheng, poopok criyosipun tembung cina, kangge lemek sasukering bayi, rupiyah, tembung sanskritea, prayogi kagungan ingkang kathah, kange sakarsa sampeyan jandhela, tembung Protegis kangge ngungak prawan langkung, masjid tembung Arab kangge sembahyang, wangsul manawi mundhut tegesipun anggenipun nyuwil nyuwil kados pundit, kajawi manawi kaparengjarwa suta, punika gampil kadosta bata, mrabotenek wis di tata, punapa abote nek wis ditata, saminipun tuwa, untu dawa, cangkir, kencenging piker punap makaten nun mila wongsal-wangsul kaping sewu kula sampun narimah ngangge tembung ingkang sampun kalimrah kemawon boten pisan badhe sumerep tegesipun yatra, sanadyan tembung wau asli saking Jabalkat paringipun prabu Samadunu, bilih sampun komram kula inggih boten wigih ngangge, boten susah pilih kasih, kados selir mawi seneng pareng, aku dhemen si anu, laro si anu, wangsul tembung sami suwita piyambak piyambak tur boten ngingoni. Pundi ingkang sampu nlimrah inggih dipun angge, punapa remen dipun wastani menjila, rak inggih boten ta, mila bab arta utawi yara utawi redana utawi dhuwit kula sumanggaken t ing sampeyan menggah ing pangudinipun ingkang ngantos angrentengaken ckraning sanubari sampeyan supados saged kapanggih boten kalayan tan tumunten sampeyan lebetaken ing papakem kawulangna dhaten gsiswa sampeyan manawi kober selot selotipun kula inggih badhe dherek puruita,supados angsal saserepan bab tegesipun yatra, sapunika kula narimah ngangge tembung dhuwit saking tembung Walandi, dlimrahipun winastan tembung ngoko sarta tembung sangkrita, yatra kangge kramaning dhuwit dados badhe boten ngewahaken kasantosaning kodrat kaping kalih, aku jaluk dhuwit kula nyuwun yatra, punika ujar kula wiwit saged wicanten sok tiyanga boten badhe kasamaran dhaten gtembung wau. Lo iki umbul panjalin pondhang, kathik takon ing nagara Walonda apa payu dhuwitnya dhuwitan ingkang punika mugi sampun andadosaken cuwaning pun panggalih sampeyan kula boten sumerep ananging dhuwit upnika tembung walandi duit B.A.Cekel Endralaya 4
Ongka 101 Setu Legi kapng 27 Jumadilawal Je, 1822 utawi kaping 17 Dhesember 1892\ Surakarta Sambetipun cariyos balapan Samya ngungun weneh ana ingkang muwus gusti Muga-muga, tulusa denya mandhiri, widadaha aywana akarakara.tancinatur, swaraning janma kang dulu, sawingkinging rata, landi dragunder kakalih, sinambungan abdi mantra kadipatyan. Gumarudug wingkingira kang sumambung, abdi ing nagara, mantra sewu lan panumping, gedhong gladhag pulisi la mantra mudha. Tindhihipun abdi bupati winuwus raden mas ariya,dewa kusuma utawi, dyan mas Riya jana pura kadipatyan. Tindhihipun abdi prajurit winuwus mayor rahaden mas Yudawinata wawangi, awahana kuda lir ingga nonoman. Tan winarna reroncening wadyabala, sigeg ganti winarni, yata srinarendra, rawuh ngajeng panggungan gya tedhak sing rata nuli, lan narpa putra, jeng gusti pangram pati. Kang jeng tuwan reisidhen ing surakarta, la yogyakarta nuli, ngancarani samya, mring srinareswara, sigra tedhak panggung aglis sru rinengga argyan musik mares respati. Sampun lengah ing kursi srinaradipa, lan kanjeng tuan sami, jeng sang narpatmaja,, wus lenggah kursi samya, para putra putra sami, tan kawarnaha wus samya lenggah kursi. Ingkang dherek sadaya wus samy amapan duk samana wus wanci, satengah sadasa, yata ingkang winarna, panylompret wus den abani, angsung sasmita, joki kang arsa mijil. Tan adangu joki prapta wus samapta, sami anitih wajik obah kang umiyat seg-dheseg rebut ngarsa, kemput pepet papan pipit sru ingngabanan joki ambandhang sami Taksih wonten sambetipun Sambetipun dongeng winastan nistha utama, anyariyosaken lalampahanipun sadherek kakalih. Pasrah amaring hyang suksma, sih kamurahaning widhi, wus ginelar aneng dunya,wowohan pepak mawarni, kalawan banyu angina surya condra saminipun kabeh sih ing pangeran yen aja mangkono pasthi, sira lawan ingsun lebur wor bantala. Pun Simin sumambung sabda, bener kabeh jarmu iki, nanging ta kariye baya, reh lun tinitah urip bakal mencar ken wiji, dhuh lah paran raganing sun u yen manggung kawlasarsa, tembe turuningsun pasthi, ingngaranan turning janma urakan. Yen ta ulun tan ngupaya, kautaman mupung urip benjang kalamu wus pejah, sin gsapa weruh wong mati, siman alon mangsuli, kaya bener panemumu, lah paran budhinira, denira ngupaya urip apa tani apa supiteng narendra. Dhuh apa adagang layer, pu simin sumambung manis eh kakang paran lingira,munggu h anglakoni tani, ulun nora winaris lawan tyas ingsun tan ayun mungguh suwiteng nata, nora kena den gagampil seje lawan suwita mring bongsa cina. Anggere wis bisamangsak bae pasthi den tampani, lamun suwita narendra, kudu weruh tatakrami, utamane mumpuni, wruh sastra Rab jawa mlayu, kalawan salasilah, kang pasthi kudu naluri, mongka sira lan ulun anake sapa. Dhuh akang lamun sambada, luwih becik salin budhi, aja budhi ingkang longka, kelangkahen nora prapti, rehne sira wong cilik becik angupaya cukup sandhang lan kang den pangan pun siman wacana manis lah ta yayi away ko ina priyongga, ing ngatasing kanugrahan tan tumrap marang priyayi, nanging janma sudra papa, yen antuk wahyuning widhih, pasthi b isa lastari sinembah sasaminipun simin gumuyu latah, dhuh bener ujar mu iki, nanging kakang muga gya dadi tyasira. Rayi mu kudu carita, mungguh bab wahyuning widhi, tumrap sadhingah ing janma, nora ngamungken priyayi, bener banget ananging, upama kakang kalamun wong tuwa tuwanira, tan amesu atetaki, apsthi nora antuk awit durung potang. Mongka ta sira lan ingwang, bapa embah buyut sami , nora nana ingkang potang, tegese nora tetaki, malah ta kerep sami, utang mari hayngkang agung, awit tan karem tapa, dadi nurunake mami,lawan sira jeneng turning wong bruwa. Mungguh ta sundeng daganga, tan darbe pawitan dhuwit paran ta kalakonira, saya muwuh ing prihatin amejimeji ngati, panggagase saya gugur, dhuh kakang yen sambada, sun darbe panemu becik simanabda paran ing panemunira. Simin sru denya wacana,mangkene pratikel mami, payo amaling kewala, kang tan susah met naluri, salasilah tan 1
mawi, amujangji banter mlayu, benjang yen antuk amal kinarya dagang prayogi, uger dhuwit iku musthikaning karsa. Cirining arta awijang, lotering pinggir amuni, Kotsimet Ones lirira, kawul anunggal lan gusti, sisihe gambar koning, krun isi leyo abagus kalawa lengge panah, leyo jarwanipun nenggih, buburon teng kan gwatak wanter prakoswa. Dadi wong kang sugih arta , prakoswa sruwa pinasis sasak kuhta beteng jawa, kang rineksa wong sakethi, bara karepe dadi, ingkang sinedya arawuh, dene tegese panah,panah empaning tyas adi, wongkang sugih engete lepas lir panah. Lah rasakna ujaring wang, endi kang tiinggal dhuwit apa kowe durung maca, Wedhatama ana muni, yen tan tuk wilangan tri, dadi papa temahipun mula sabisa-bisa, tak pethik ingkang sawiji, reh sun ora arta mung arti kewala. Benjang yen oleh saleksa, kang sewu di anggegrami, kang limang ewu kinarya, iyasa omah kang becik kang patangewu benjing dingo rabi ingkang ayu, saturahe go nyandhang,kaya tau wis prayogi, bojo ayu omah becik sugih arta Taksih wonten sambetipun Nalika malem Salasa, kula ningali nayuban ing kampung japanan griyanipun raden mas Panji NA, gadhah damel ngundhu sapekening anakipun panganten ringgitipun mas rara sinah, dene tamunipun par apanji tuwin abdi dalem panewu mantra, salebeting tarub para tamu katingal rena sadaya, menggah pasugatanipun sarta uruting pambeksa boten anguciwani, jam 7 enjing saweg bibar, toblas betah eneh, lah tiyang sami resepipun punapa malih kala samanten wilujeng, dene teka boten wonten ingkang waing. Kintunan Nalika malem Isnenwage tanggal kaping 15 wulan punika, griyanipun kaji S.M. kaum kampung ing Kardipuran jawi kalebetan pandung, dene lebetipun sarana ambikak konten griya wa suwung pak kaji dalah bok kaji saweg pinuju nglurug gnabotohan dhaten ggriyaning tangganipun barnag ingkang kabekta dening dursila meh sadaya saisinipun griya, namung kantun rak satunggal isi kitab tuwin kuran sareng watawis jam 11 mbok kaji mantuk anuweni griyanipun sareng dumugi sangajenging griya kaget dene kontenipun menga, mbok kaji enggal lumebet ing griya, saestu barang barangipun sampun btoen wonten sadaya, bok kaji lajeng ngundang dhateng pak kadi pun cariyosi gatosipun pak kaji sareng mireng wicantenipun embok kaji brabat lumajeng, sareng dumugi griyanipun yektos barnag banag sampun boten wonten resik namung kantun rak wadhah kitab tuwin kuran wak kaji tansah namung ngrangkul dhengkul kimawon pandung sampun angles tanpa lacak menggah patrapipun pak kaji anggenipun ngabotohan punika boten namung sapisan tuwin kaping kali ananging malah meh saben dalu anggening anderes kitab pinci. Kala malem Rebo ingkang kapengker punika wanci jam 9 ing radinan warung miri wonten suldhadhu ambon titiga, saminumpak kareta andhng, kilap mendem kalap namung sami lega manahipun kemawon suldhadhu tiga pisan wau sami menyanyi angimba setambulan karetanipun kalmpahaken rindhik- rindhikan sareng dumugi sangjaneging patiken dilalah teka wonten tiyag ingkang ewa dhaten gtingkahipun saha ambon wau, anguncali sela dhaen gsalebeting kreta, boten mawi kaangkah namung kaawur kimawon rehning sela satunggal dados inggih namung asal suldhadhu satunggal keprus tiyang inang ngepruk kawastara lumajeng mangetan brabat suldhadhu tiga pisan lajeng ngatag ngendhegaken kreta, sami anjelok saking rata kruramas sing anabda, ing ngriku palajenging tiyang jaler estri ados gabah dipun interi, kathah tiyang ingkang cilar sasasdeyanipuning nebuh sawetan patiken wonten tiyang jaler wanci satengah sepuh thenguk thenguk wonteningngriku, lah punika ingkang ngantuk namung gapluk awit pun suldhadhu lajeng anempahaken dhateng tiyang punika, sageda manggihaken ingkang ngrepurk manawi boten saged manggih aken badhe kadamel lintupinisakit lambok ngantos ngececeng manawi saged kapanggihdhateng ingkang ngeprukmila inggih kalampahan awaking tiang wau kadamel lintu, nanging kilap dipun menapakaken kula kirang terang. Kintunan Menadho 2
Nalika wulan nopember kapengker punika nagari ngriki wonten pasamuan angrengga rawuhipun kanjeng tuwan risidhen ingggal tiyangminasiya amastani kabesaran para wadya sami samapta busana mawarani warni, saweneh mawawa anaturongga, dene para pangageng busananipun pangkat-pangkat punapa ingkang sampun katamtokaken paparigipun kanjeng gupremen para wadya nuswa panganggenipun sarwa abrit ingkang mawi turongga, sampu saemper abdi dalem langsir ing tanah jawi, ingkang dharat rugi kados langsir, dadamelipun sodor mawi jembul wokak gangsanipun kendhang lan suling biyah, sami tata atab munggeng tepi muhara, sami susukacakalele, bilih tiyag jawi mas tani sami beksa lawung, sarehning nagari ngriki dereng wonten caranipun gongsa rancakan sanadyan miren gaken suwantenipun kendhang lan suling biyah, suprandosipun kawiyar saha sri anyenengaken kados dene tabuhanipun barongan sareng kanjeng tuwan risidhen tumedhak saking palwa api lajeng nitih sakoci, laju dhateng ing parat ing riku binagekaken para ruhur tuwin para tuwan tuwan ingkang sami amethuk rawuhipun wau, para wadya suka mangarcana beksa cakalele, swaranya agiyakgiyak kanjeng tuwan risidhen lajeng nitih kareta, sarwi cakalele samargimargi,amratandhakaken sukapirena sawadya bala sadaya ing ratu, ipun kanjeng tuwan risidhen bilih sinemu ing jaman kina saingga rawuhipun sang partasinatriya madukara mentas mangun krami saking nagari Dwarawati, sdaya kawul aageng alit mangayogya rawuhipun kanjeng tuwan residhen asreb lir kadhawahan tirta marta lata maosadi, sadaya sami suka mirena namung sawahipun sakedhik wontenipun uparenggan nalika rawuhipun sang sinatriya madukara, mawi kairing gamelan lokananta, saking kaendran punika boten sarehning tanah riki dereng wonten caranipun gamelan ingkang wonten saweg kendhanglan suling biyah tuun gkendhang cucalipun namung sasisih, suprandosipun kumandhang kapirengaken kalangkung rame, amewahi asri senenipun nagari, dene tiyang ningali sepuh rare jaler estri, jejel uyel sungsun sungsun samargi margi, akdos saroning riki awis wonten titingalan. Pethikan Kala wulan September ingkang kapengker punika, ing kitha Putsiyu tanah Cina wonten begal kacepeng, pancasaning prakawis begal wau kapatrapan ing sapundhendhaning nagari katigas murdanipun nalika nagari badhe anindakaken papatrapan wau, manut caraning riku mawi amaringi sangu dhaten gpun begal awarni yatra tembagi 400 iji, tuwin srebat sasuwek songsong satunggal punika wardinipun sadaya wau kaangge asangu lumampah dhateng ngendrabuwana, punapa dene nagari mawi amahyakaken bilih anggenipun anindakaken papatrapan punika boten tuwuh ing kasengitan namung saking anggenipun kedah anetepi jejeging leres awawaton ager- ageripun ing praja, wasana pun b egal sareng sampun kakethok jangganipun priyantun mondaraka enggal lajeng ambedhel pawaranipunkapendhet limpanipun lajeng kaedum waradin dhateng para kancanipun pamojaripun titiyang ing tanah ngriku, menggah limpanin gmanungsa ingkang pejahipun kadadak sarana dipun telasi dening priyantun mondaraka, punika dados jampi ageng anyarasaken sawarnining sasakit lebet. lan para tuwan tuwan ginarebeg ing wadya nusa Ing tanah Eropah wonten tiyang adamel pista ageng, dene pasegahanipun dhaten gpara tamu dipun epeng saestu, ananging sadaya dhadhaharan ingkang dipun olah ulam kucing, ulam sagawon ulam tikus ulam kodhok tuwin ulam sawer, sakaathahin gtamu sanget ing palembananipun dhten golaholahan wau, dereng sumerep bilih dipun paeka ingkang gadhah damel sabibaring dhahar ingkang gadhah griya waleh, mawi anedahaken sirah sirah ing sato ingkang sami kaolah sarta kasegahaken wau, adhuh lah punika rame sanget wahananipun wonten tamu ingkang mimisuh, saweneh sumingkir sami....balokekan saweneh malih sami anggubres ingkang gadhah damel wonten malih ingkang namung lajeng mandheg gumujeng, aningali paripolahipun para tamu tamu, anggening sami bagita bagitu tanpa kawekasan. Panjurung Sarehning papanipun kiran gpramila kathah panjurung ingkang dereng kula pacak ingkang punika mugi samun anuwuhaken cuwaning paangalih ipun para manjurung, sakalangkung panuwuhun 3
kula dhateng para widagda ingkang sami arsa amudhari, ingkawontenanipun panyerating ssusastra mawi, na, gondhel, punika pamacaking panjurungipun inggih badhe sarenti, manut titimangsa tampi kula ing satunggal tunggalipun dados boten badhe dhumpyuk sarta pamaosipun inggih badhe wijang, gampil anggeing sami badhe anarasehaken Jurungarang Adhuh mas Sarawita, kapidereng sarta kapengin sanget kula kapanggih ing sampeyan ta enggal tumedhaka ing dhepok kula Jurungarang. Dhuh sang sumitranta widyakamawa, kula angaturi waluy cenkak karana kula saweg kasi kasiwo in gakarya menggha paringipun katernagan sang sumitra sadaya wau, kula sampu carem saha andadosake sarjunig manah, atur kula nuwun wasana taklim kul akatur sang mitradarma Pungendrah Pangrukmi Endhang wradiningsih,mugi sampun andadosaken rengating panggalih sampeyan kula boten saged anjarwani pitaken sampeyan ingkang kawrat pustakawarti, ongka 97, taun punika, awit temenipun kula punika dhateng kawruh inggih taksih cotho kados sampeyan kemawon boten langkung saged kula namung ngaturi pitedah, sampeyan lajeng sowana dhaten gjanggalamanik pitaken sampeyan wau lajeng kaaturna sang empu Wiratmaka bokmanawi lajeng saged mudhar sami sanalika, ewadene kula inggih galiyak-galiyak badhe nguapdos wawaton ingkang premati, samasa masa sampun angsal tumunten badhe kula beber wonten pasamuwanipun paramardibasa. Kajawi punika sampeyan cariyos biih kla badhe boten sumerep sedya sampeyan punika leres sampun ingkang sdya sampeya malih kul asumerepa, tiyang ingkang sampun cetha wela-wela makaen kula meksa boten sumerep nun kajawi malaekat punika bokmanawi sumerep dhateng sedyanipun tiyang, pramila sami andum wilujeng. Ingkang sumitra, pulut Wangsulan dhateng Kendhit Birayung ing Nusantara, Bramartani ongka 98 Kula sampun nyumerepi panjurung sampeyan ingkang suraos mundhut seserepan bab panganggening (...pasangan na) gondhel ananging manawi kula nitik sakin gkedalipun pangandika sampeyan anggen sampeyan mundhut seserepan punika mawi kanthi pangerang- erang, dhateng para saged ingkang panyeratipun mawi (....) gondhel nanging kuciwanipun sakedhik dene panyerat sampeyan inggih taksih wonten ingkang anddosaken kodhengipun manah kula, kadosta: ugerugeranipun mawi (...) gondhel saking kasesanipun boen mawi (...) gondhel punika kados pundit ta sababipun mongka sami mawi panambang ipun o, angel nun sampun age- age mastani kates gantung, awit boten gampil titiyang badhe ngudi babaring sastra cetha, ewadene manawi sampeyan sampun saged ambedakaken dadamelan sampeyan piyambak ing nginggil wau, kula inggih adhangan sanget amudhari kodhengipun galih sampeyan bab tanah, guna, kuna, wani, sapanunggilanipun mila mawi (.....na...) gondhel Sinerat tangal kaping 18 Jumadilawal Je ongka 1822 Cantrik janaloka. Lah yayi mas Cantrik manah, ana, cina, kula kerep amiteni panyerat sampeyan kok mawi na gagandhul punika punapa inggih mawi panambang ipun utawi an cobi kula sampeyan paringi watonipun ananging ingkang lantaran tetembangan manis sampun sok sengak sengak mindhak dipun ewokaken dhaten gsudra apa,boten anetepi larikaning sang triyadi. Raakapara jurungarang. 4
Pambantuning serat kabar Jawi kandha, wonten ingkang moyoki dhaten gBramartani, kacriyos ing Bramartani ngriki wonten aksara ra, dipun pepet dene ing jawi kandha boya wonten (*) Samangke kosokwangsul sarehning sepuh kula punika sampun 450 taun dmranguli,2 kangge pasangan inggih saweg pembantu jawi kandha piyambak ingkang mekate wau pathokanipun saking pundit. Ela dalah, marangbaya ugi sampun suka katrangan dhik kariyos yen dados purwaning lingga, punika kedah 2 ingkang kangge pasangan Sarehning ingkang minongka pathokanipun panyerat punika wonten serat wyakarana kaliyan paramasastra, mila kul alajeng sowan dhateng panjenenganipun eyang wyakarana, badhe ngaturaken kawontenanipun prakawis punika wau, menggah saking dhawah wangsulanipun eyang, wyakarana, tumrap ingkaca, 33 larikan kaping kalih saking ngandhap makaten dhawahipun, ya yen nga, lelet kabener dadi pasangan liniru ing paangan la kadunungan pepet kayata anjaluk lenga. Mekaten malih paramasastra kula inggih derng mrangguli,nga, lelet kangge pasangan dados yen makaten benjingpembantu jawi kandha badhe nyerat mekaten sampun bleketrek utawi sampun bleketrek Pun Sarawita:dhusun Genthan. (*) gampil nun amoyoki liyan ananging ingkang kedah saged andunungaken lepatipun sampun kados rare dolanan wonten satepining rurung....si jothak matane kaya i....diicipi cengal-cengil la mila yen kula amangsulana, kula rak inggih ewoning rare kados ingkang moyoki kula...hem...inggih tiyang rare nun Jurungarang. 5
Ongka 102 Salasa Wage kaping 30 Jumadilawal Je 1822, utawi kaping 20 Dhesember 1892 Surakarta Sambetipun cariyos balapan Ger gumuruh surake manengker wiyat yayah tempuking jurit yata kawuwusa, balap rambah ping sang, dene kan gunggul pribadi, nomer satunggal saya tiraning wajik. Kanjeng tuwan residhen ing Surakarta, iku ingkang darbeni, atampi ganjaran kalih atus rupiyah, nomer kalih kang winarni, araning kuda Sawo ingkang wawangi. Onder mayor Raden Mas tumenggung Wirya, Diningrat kang darbeni, atampi ganjaran kalih atus rupiyah, nomer tiga anironi, araning kuda , Tuwan Mun kang darbeni. Tampi ganjaran tigabelah rupiyah, nomer catur winarni, winipredran kuda, tuwan Ol ingkang gadhah, kalih atus anampeni, ganjaran arta, nomer gangsal winarni. Kuda aran Pranse punika kang gadhah, tuwan panpelsen nami, atampi ganjaran kalih belah rupiyah, nomer nem ingkang winanri, bodhiran kuda, tuwan Bok kang darbeni. Kalih belah rupiyah ganjaranira, nomer sapta winarni puneliran kuda, tuwan Ol ingkang gadhah kalih atus pitungdesi, ganjaranira, nomer astha winanrni. Pun Loreli kuda punikaranira, tuwan Ol kang darbeni, atampi ganjaran gangsalatus rupiyah, antya bekel kang winarni, nama pun Arja, tampi lembu sarakit. Sampun telas balape rambah ping sanga, duk samana wus wanci, satengah satunggal oreg kang miyat samya, kawuwusa sri bupati paring sasmita, arsa kundur ing puri. Trangginas sru prajurit pablompret sigra, apel sapisan nula, praprawira nglempak golong gelenganira, prajurit sami prajurit mantra wor lawan prikancanira mantra Taksih wonten sambetipun. Amulyakakenumbul ing Nglebak Sampun antawis 3 taun laminipu umbul ageng ing Lebak kabawah Bayalali, kenging kawastanan pejah ugi taksi hnamung awatwis wedaling toyanipun mandar kedhunging umbul sampun thukul rumput mongka toya umbul ing Lebak wau, kala rumiyin pamarsudinipun tuwan Dhesenje in gNgampel kangge angelebi pasabinan sakidul kilen dhusun Pengging, ngantos pinten pinten atus bau, mila sareng umbul pejah pasabinanipun para tiyang wau kakirangan toya, ngantos andadosaken kasangsaraning ngakathah. Saking pamarsudinipun ngabei Wiraarja, upsinder Jawi ing Nglebak umbul wau kamulyakaken dipun kedhuki kasirnakaken waledipun sampun kalampahan kala ditnen Jumungah tanggal kaping 18 Nopember 1892 satepining umbul mawi kapasangan tarub saha mawi tatingalan ringgit purwa, miwah para antri sami tilawat wondening tiyang ingkang nyambut damel atusan sami ambekta garucupal miwah pirantos sanes-sanesipun wondening ingkang kadamel wilujengan urunan para bebekeling dhusun kajawen ingkang sami tumut nedha toya wau, saking prihatosipun tiyag kathah angsal sih pitulunganipun ingang murbeng ngalam ing mangke toya umbul wau katingal kathah indhakipun sampun saged angelebi sawatawis pasabinan sakiwatengenipun mila para tiyang ingkang sami angsal kamirahan toya, sami anarimah saha amumuji dumateng ngabei Wiraarja, ingkang sampun santosa angadani mlyaning umbul wau, pitnen badhe anjalari panggesanganipun tiyang kathah. Sambetipun cariyos Kalilah tuwin Daminah 1
Dene sing sapa wongipun angawula mring narpati, mung suka mrin gsandhang pangan tetela pracoreng budi, datan paeka da kewan lir sona kalawan manggih. Satugel awarni balung, utawa daging sairis utawa apem salarang, trusdhanireng tyas lan sipi, ana dene wong ngutama, iku mung ngupaya margi. Kang nuntun kamulyan agung, myan tan dirgayuswanya, nging nama misuwur yakti, gkawiryanireng dhiri, nadyan ingngajenan keh ing janma, ing nganggep pinuja puji. Dene sing sapa wongipun tan kulina ing sasami, nadyan dirgayuswanara, tanpa guna denya urip kadyangganing ron delima, puspanya bang ngasmarani. Sanadyan lama kan gsari, tinimbang lan tarunira, ewadene tanpa gawe, kang kanggo mung tarunira, mangkono utamanya, wong kang tan kulineng ratu, myang sanggyaning kan gpunggawa. Kalilah mangsuli aris eh Daminah mitraningwang, ujarira iku kabeh, ingsun wus miyarsa terang, nanging tumraping sira, ing pakaryan iku wangsul sumurup paeh Daminah.Yen kabeh wateking janmi, kang tinitahaken mara, hyang kang mureweng ngalam kiye, mung supaya angatokna, wateke kang utama, myang barang reh kang tan arju, den janma kang utama. Kalamun miyating janmi, batine bisa kawruhan mangkono iku tegese, eh Daminah kaya paran sedyan tan wuleng nata, daminah lon sauripun eh Kalilah wruhanira. Mungguh janma kang utami, upama agawa barang, sanadyana ingkang abot panggawane tan saronta, yekteng enggal prastegyanya, Kalilah alon sumaur, wruh asira mitraningwang. Lamun panggalihing ngaji, suka ngegungken driyanya, sujanma kang prapta nembe, ngawula marang sang nata, yawn luput ing ngapura, mangkono yen durung dangu, Daminah alon manabda. Dhasare iku sayekti, marma rinembug lonlon mrih pikantuk anggawene, mangkono iku yen ingwang, sing sapa nagawula, mring panjenenganireng ratu, sanadyan dinukanan. Tan sedya sak sriking ngati, upama wong atetomba, sanadyan pait rasane, nanging weh sarasing badan, de awa napsu setan kunjaranen dipun kukuh, dene wong metsih ing nata. Kudu setya lair batin anyendhak nata nganira, eremna netranta karo, ngatokna titising lidhah, yen wigya kalampahan yakti sinihaning ratu, Kalilah mangsuli sigra. Bener yen mangkono yakti, kabeh caritanta mringwang, sirantuk kabikjan tembe, sinihan mrig prabu Singa, eh Daminah yen sira, wus sinihan mring sang prabu, paran wuri karepira. Daminah alon mangsuli, yen manira wus kasiyan marang rabu Singabarong , sun susupi karsanira, kan gbener myang prayoga, srana sun temeni tuhu, sabarang reh ing narendra. Sadhawuhe sun lakoni, sun tanerak wawalernya, myang tanedya gawe gawe, paekan kang mrih sangsara, nira sang prabu Singa, lawan Manawa sang Prabu, yun nglampahi kan gtan arja. Sawastu ingsun palangi, lawan ing sabisa bisa, kang tan karya ing tyas kaget pinworan merduning basa, yaktine srinarenda, suka duk miyat maringsun ngatingalken anoraga. Miminta mamalating sih, piniluta ing katresnan setyeng tyas niti taline, ajrih katingal rumeksa, winawas karsanira, away nganti salah surup sarat sinerapken nalar. Ginelar dipun susupi, ing tembe kadadyanira, dhasar wasis wicarengong, sang prabu lilih ing nala, tuwidhar kahardanya, eh Kalilah pamujiku, sedyeng sun ingkang mangkana. Muga prabu margapati, senenga mringraganing wang, karana wuwus kang maweh, piwulang iku minongka ,pambukaning wardya, awit wong utameng kalbu, ambenerken wong kang salah. Taksih wonten sambetipun Umarsandi. 2
Kala wulan ingkang kapengker punika Rongga ing Butuh bawah Mangkunagaran gadhah damel mantu, mawi lalangen ringgit awasta pun Kanthil ingpamotan kalayan pun tompo ing Paja, siyangipun ringgit wau ambeksa Langendriya, pun kanthil dados Menak Jingga, pun Tompo dados Damarwulan saweg ramenipun prang Menak JIngga kalayan Damarwulanuwit gandri: prangipun kendel jebulipun dados paben wantah jalaranipun pun to,po wau sagedipun ambeksa langendriyan amugethok tular, dados patrapipun pating bedhagol pngakenipun sampun sampurna ananging langendriyan cara Pajang, tamtu sulaya kalayan cara nagari, sadangunipun paben gongsa taksih ngungkung mungel ananging para ningali boten sumerep wadosipun dene wonten langendriyan modhel enggal prangipun mawi sosot sosotan. Nahenta sareng niyaga sampun waspaos manawi Menak Jingga paben kaliyan Damrwulan gagancangan merang saking samadyaning pandhapa sami dhaeng pondhokanipun cekakipun punggel lajeng bibaran lah saiba gelanipun para ningali, namung Menakjingga taksih thengor-thengor wonten pandhapi, jalaran unggul yudanipun. Kintunan. Yogyakarta Kanjeng pangeran Arya Suryadiningrat Litnan Kolonel Pansetap putra dalem swargi ingkang Sinuhun Kanjeng Sultan Ingkang Kaping Sakawan kala malem Senen Pon wanci jam 9 dumugi ing jangji kondur dhateng rahamtolah, jalaran gerah sepuh. Enjingipun wanci rarengganing layon boten anguciwani Kintunan. jam 10 layonipun kabidhalaken dhateng ngastana Imagiri, Kala dinten Senen Wage wanci jam 7 pu npanut rare wanci 9 taun sepuhipun anakipu apk Kriya kampung Nataprajan kesah boten kantenanpurugipun pak Kriya kaliyan semahuipun bingung anggening maosi, ngantos dumugi peken Pacinan dhateng sepur dhateng ngalun-alun dhateng masjid bokmanawi adus balumbang ugi boten kapanggih, kenthelin grembagipun pak Kriya rehning dipun padosi dhateng pundit-pundi boten sumedya madosi dhateng dhusun panggenaning kapanggih, bapabiyungipun rare wau, rehning pu panut punika anak anggenipun mupu, sareng sampun dandos lajeng wicanten makaten"tak mapa dhisik mengko neke.....ana dalan" sareng dumugi jam bleng pethengkreng dhodhok lajeng mireng suwara pak pak pak Kriya sakelangkung kaget akedandapan gadhah panginten bilih punika suwaraning memedi, dangu-dangu boten pandung bilih suwaraning anakipun ingang dipun padosi wau dipun pramanemaken inggih yaktos pun panut lajeng kaentasaken mawi dipun pitulungi tongga tepalih, amblesipun rare wau ngantos dumugi susugithok sarta sirahipun gebel dipun rubung set o la punika ngantos pinten pitnen timba toya ingkang kadamel guying, sareng sampun resik tansah dipun srengeni tiyang kathah anggenipun boten purun sumaur kala dipun celakcelukaken e, meh kasupen entasipun wanci jam 9 , dados anggenipun kukum wonten ngembel 2 jam sukunipun ngnatos pethak mentas kakum dhasar dipun kosoki resik ingkang kula gumunipunika saben wonten tiyang dhateng nadyan among meningi criyos kemawon teka kirag-kirig iba sumerepa kalangkung kumwahestasipun saking embel wau. Kintunan. lajeng dandos 3
Tuban Ingmangke para titiyang ing salebetipun kitha, kabupaten Tuban paceklik kajeng dang, jalaran para kawogan akenceng sarta rajin sanget ing prakawis panjaginipun wana, sanadyan amendheta kajeng rencek bilih pamendhetipun wau saking wna ingknag smpun kasengekr, ingkang mendhet ugi kacepeng, kaladosaken dhumateng kanjeng parentah, ing kweksanipun kapatrapan sapudhendhaning nagari, mila para titiyang dhusun ing pancen sasadeyan kajeng dang sami giris boten wonten purun sade kajeng, saking awratipun luwe, susahipun pangupajiwa, mongka menggah ing tiyang dhusun ingknag gamil sarta enggal angsalipun yatra namung sade kajeng dang, dadossami amendheti kajeng mondraguna, utawi kajeng telekan ingkang agengipun sadriji driji, panjangipun namung sakawan kilan kabengkekan mitung iji, ing dalem sabengkek kasade nydhuwit laris sanget. Kajeng Mondraguna, utawi kajeng telekan wau, pinungkanipun saking tanah Sabrang, ingkang ing ngajeng ing riki boten wonten nalika panjenenganipun tuwan..........angasta ingngepot pabrikwonten sasampunipun thukul sarta awoh, samasa awohipun sampun sepuh, tumunten kadhedher malih, salong wonten ingkang kamongsa peksi, kajeng tuwuh sumebar ing sanes-sanes panggenan ing tegil tuwin ing wana-wana. Ing saderengipun tiyang mendhet kajeng rencek ing wana kaawisan kjeng mondraguna wau limrahipun tiyang ing riki kadamel pager pakarangan tuwin pager tegil kaanam bagus tur saged gesang. ingkitha riki, ambekta wijinipun kadhedhe wonten Pethikan Sampunleres kemawon mandar kala tuan 1884 kngjen ggupremen kumedah angmedalaken arta kathahipun 20 ewu rupiyah, kadamel aebus siti tiyang saking tanah jawi sarta sanesipun tanah tanah wewengkoipun ingkang sami minggah kaji dhaten gMekah sami jubel ing lampahipun kikirangan sangu, ingkang boten saged mantuk awit sami nandhang ing gantosan kakebakaken damelan anyambutdamel dados kuli utawi katanen ing samangke amurih sampun ngantos kalampahan ingkang makaten malih kanjeng gupremen amanggalih prayogi ambangun pranatan sawarnining tiyang ingkang badhe minggah kaji, kedahkapriksa rumiyin punapa sangunipun kininten sampun anyekapi, manawi boten anyekapi kadamel sangu mlampah mantukipun saestu boten badhe kaparingan serat pas, ananging bilih pranatan kaitndakaken ing saestuipunpryantun ingkang titipariksa tidnakipun nastiti, kados boten sadhengah tiyang badhe minggah kaji, dene ingkang angsal pas ingggih saestu dumugi ing panggenan. sambutan samilumebet Panjurung Saking kapingin kula tepang wawan sabda kaliyan sang, Jaka Pekik, wonten ing Btamartani ngriki, dumados kula saranani nyuwun barkah seserepan kados ingnandhap punika,mugi dhangana ing panggalih. 1. para ruhur utawi para priyantun, manawi sampun seda dipun wastani, suwargi, manawi bangsanipun tiyang alid dipun wastani jenat. Punika kados pundit tegesipun, suwargi, utawi, jenat, wau tembung punapa 2. tiyang supena manawi lajeng kanyataan teka dipun wastani kadradasih, punika kados pundit tegesipun. 4
3. supena kacakrabawa, punika kados pundit tegesipun 4. supena kapanggih ing wangsalan punika kadospundi tegesipun, sampun can namung punika ingkang kula suwunaken katerangan, o saiba badhe sakalangkung panuwun kula manawi kasembadan ing pangajap kula wau. Kaserat tanggal kaping JUmadilawar Warsa Je , 1822 kula mitranta ingkang saweg nembe punika, pun Pekirmudha katur mitra sidyasidana sarehning lami boten papanggiyan sowan kula ingngarsa sampeyan nyuwun kaparingana katerangan tur namung remeh kados tatembung Kula: kawula, punika sami lingga punapa salah satunggalipun ambt rimbag saupami sampun rimbag kawastanan rimbag punapa. Endhang Pracimasana. Katur mitra widyakamawa Punapa mitra sampun amanggih wawatonipun wiwitipun ing tanah Jawi angangge tembung ngoko karma, karma andhap inggil tembung kadhaton manawi sampun angsal wawaton kula mugi kaparingan seserepan kala wiwitipun punapa Manawi wonten wawatonipun para jawata punapa inggih sampun angangge tembung jawi, punapa namung nangge tembung kawi. Endhang pracimasana Panamudhana Sarehningpamawas kula salebeting pasamoan ponca widagda, lid ongka 1 ongka 2 ongka 4 ongka 5, dereng wonten pamoncaniti, ing mangke kula ingkang ngamurwani sumelang ingngantara anetepi ongka 3 boten saking enggen kula calak cumelak cumenga sumanthaka mathem winastan widhagdha, saking sampun antawis kados pantes katitipriksa saha punapa wontenipun prakawis ingkang kaginelar. Dhuh sang kendhit Birayung, menggah paundhut sampeyan pangandilan dhateng pasamoaning ponca Widhagda, , prakawis ingkang kados kates gantung gumandhul dede who wohan yen ta sampuna kajepit kapipit wonten samoan ongka 3 kula pancen nyuwun pamit boten saged urun rembag mangkaten malih sampeyan amastani gembong, geseh, widhayaka, dede, tebih sanget saking panginten sampeyan tampinig manah, muhung kula anggep minongka lelataran karuh kaliyan kula, bokmbilih saged ddos mitradarma, ugi langkung suka sukur kula, bilih sampeyan kasdu, amiwangupa tiyang jumuh wameng budhi, mila ing sasaged saged kula atur mumucuke mawon muhung minongka rerenggan regenging pasamoan ananging kauningana, kula boten saged ngaturi terangipun mawatoning para ma sastra ingkang gumampleng, sapisan boten simpen kaping kalih sepen saserepan awit paramasastra punika, criyosipun wawadosing para widhayaka ing jaman rumiyihns aengga sampun kasarira, tandhanipun kangge jujuluk pangajenging sasebutan boten sawiyah tiyang sumerep nadyan sumerepa, bilih namung satunggal kalih, menggah babar buburipun inggih boten mangretos tegesing babar bubur mangkaten babar, punika sumrambah ing tembung tembug ingkang tumrap slwiring sadya sandeya sadaya, kados ta tembung ingkang sampun smi lwir oksaranipun saingga sampun rura, tegesipun ampun ewah selang sambut sastranipun risaking tembung sokayan dadosaken saosing saraos ingkang boten mangretos aliya sang paramasastra inggih punika sang pujongga, amasthi boten saged maripurna waluyaning tembung kadi wingiyuni, bubur, punika salwiring 5
tembung ingkang boten wandha madha yani namelin taksara seng garura, temah damel sandi sandeya ning karsa, ananging ingkang boten miwal saraose saos saha saged anarambah salwiring tembung ingkang monca praja ingkang boten wiwal saking wawatonipun piyambak sang paramasastra mila sarjana ing jaman kinapunika naracak bijaksana, ananging tiyang jawi punika, kawruhipun pimingidan boten kados bongsa Eropah naracak sadayanipun adaya kawruh ginem nelaraken kawekasanipun tiyang jawi punika kenging winastan kabasturon kkirnag titi, kathah tilar wawatonipun piyambak awit ingngajeng para saged boten karsa gelar piwulang, ingkang bdho awis ingkang sami nedha wulang, katemah dumugi samangke tiyang jawi punika kathah rujak sentul kawruhipun saha ingkang limrah kathahingkang sami damadudumuh ing budi canunukan kados kula punika, amila wangsalwangsul saking nggen kula rumaos cingkrang cotho kothong kathung ( dhek gumujeng mitra gendreh pangrukmi, sestunun boten dora) dados sadaya osik kedah kula osak asik ing karesik nangng sampun ngantos ambesasik kados sang nata talisik panglelesing ro boten katitik supados etik prandosipun boten maletik mila namung matur sakedhik panjenengan sampeyan kula aturi nyulik ngolak-alik supados angsal titik kanalitik bok bilih saged kacanthik nanging tembung kang sampun kapipik teka boten pinik epik yakti kedh sinalisik inggih punika tembung, panjenengan pandamelan pamberat pambikak piyambak pambantu, panjung, kados sanes lan tembung, panjuta, utawi malih tembung punibu, punawa, kados sanes lan tembung: puniki, kula upamekaken busana, dumeh sampun karaos sakeca panganggenipun lajeng boten karaosaken teka botne pinardata, pulit sirol kemawon boten mil a saking panimbang kula kilap leres utawi lepat (wah rekane jumeneng jaksa, ning ngemuli padu) prakawis tembung punika, pnapa, dene, manawi, sudanipun waunipun laminipun kapanasen samasa tembung ing nginggil sadaya wau saged rucat saking dununging ngangganipun kados inggih lajeng tumut sirna tanpa karana, bedha lan tembung, waonpun saking waon boten kenging gadhah pikajeng, wau, alonipun saking alon boten keningg gadhah pikajeng alu, alunipun sakin galun boten kenging kadamel nutu, taunipun saking taun boten kenging gadhah pikajeng tau, ingkang pinanggih ing budi kula, paugeraning panitikanipun lingganing basa, pamewahingkarsa punika, panitikipun saking rimbag, ing wasana kula namung mucuki kemawon gelar gulungipun kula sumongga sang widhagda caturana sagedipun cetha wela-wela. Widyakamawa. tembung wau saking 6
Ongka 103 Setu Pon kaping 4 Jumadilakir Je 1822, utawi kaping 24 Dhesember 1892 Surakarta Sambetipun cariyos Balapan Nulya apel ping kalih rakit sadaya, tan siwah kadya nginggil urut radtaprantap pethapetha papandhan pan samiwahana wajik patang jalemprak pepet ing marga pipit. Warna warna busananing wadya bala, sela sela sumeling, weh asri kawruyan lir pendah jati ngarnag, sumrekbra sinang pepeki, rantap neng marga, kebekan wadyeng ngaji,. Satepining marga jejel kang umiyat kundure sri bupati, seseg suk esukan rentep tepining marga, wenehana rebut ngarsi, ana jongkongan denya mrih aneneg ngarsi. Nulya sri naradipa paring sasmita, jumeneng saking kursi, lan sang narpa putra, jeng gusti pangram patya, lan parapangran wus sami, obah akala, sadaya parameksi. Jog tedhak srinaranata sing panggungan lan kanjeng tuwan residhen kanthen mangandhap gya tabe yen samana, sri bupatinulya ganti, kang paraputra, yata wau wus nitih. Mring ratalan kangjeng gusti narpatmaja, lan putra putra sami, wusnitih sadaya, obah jajaran ngarsa, oreg ingkang munggeng wuri, samana tedhak kundur srinarpati. Sirna larut senening panggung sakala, sakundure srimulki, katon gilang gilang, lir sotya tanpa banan pating karebet kaeksi, banderanira, katempuh marutaris. Esthanira kadi sung raharjeng nata, kang kundur mring jropuri, wau sripamasa, wus rawuh pamurakan samarga-marga sujanmi, samya umiyat kundure sribupati. Taksih wonten sambetipun. Sambetipun cariyos Kalilah tuwin Daminah. Yeku ran bijakseng budi, tumraping kang para nata, tan smar mring kawulane, kan gutama bijaksana, Kalilah Sigra nabda, kalamun tetep atimu, netesing ingkang mangkana. Iku prayoga sayakti, nanging reksanen angganta, awit sedyanira kuwe, tuhu kalintang goraya, dudu tanggunganira, wruhanta eh mitraningsun wus kerep ingsun uninga. Wong kang sinihaingngaji, kamantyan geng babayanya, marmanira dhuh mitrengong, triprakara rinaksaha, sapisan wong mimitran tegese ngawuleng ratu, dipun prasetya ing driya. Prakara kang kaping kalih, wong ngawula ing narendra, yakti pinanggih lir dene, celak sarwa mawawisa, dene kang kaping tiga, away sira purun purun buka wadi mring wanita. Critaningkang para mursid naranata iku kadya, parbata luhur myagedhe, dene sakeh ing who wohan myan gsagung kekembangan mas salaka aeng ngriku, sarta ankeh pirapir. Sarwa mawa wisa madni,buburon antupan tupan macan galak gedhe gedhe, ing ngarga kono tan kurang, marmanta angganira, gonira munggah ing gunung, reksanen dipun prayitna. Sujananira den minter, uluren reh nalarira, mrih antuk kabekjan gedhe, nadyan tan antuk kamulyan nanging tan tiyeng papa, Daminah alon sumaur, binerka beh caritanta. Sing sapa rumekseng dhiri, nira prkara kajrihan yakti tanpa patibane, ana wilangan trisara, siji ngawuleng nata, loro dagang metu nglaut trinedya ngasorken mengsah. Iku kang angel ngluwihi, nora kena ginampang, kudu lan santoseng batos wong awicarita kojah, angabdi kang utama, iku suwitaeng ratu, ingkang ngagung dananira. Awit para marteng dasih, myang agung aksamanira, dee ingkang kaping pindho sekti sudibya kawasa, asih marang pandhita, myang she kang sampurneng ngilmu, ngluhurken asmaning Allah,. Kalilah mangsuli manis eh Daminah mitraningwang, hyang kang murweng ngalam kiye, uga rumeksa ing sira, saking jro poncabaya, wit sabisa-bisa ingsun wus carita marang sira. Lalakon ala myang becik sira datan yun miyarsa, tan 1
luwih daminah ingong, mung sumarah sasetyanya, jurungi karsanira, sun puji manggih rahayu, ketang tumoleh maringwang. Mangkana sira Daminah, mring Kalilah pamit andumbasuki, linilan sigra lumaku, sowan mrng raja singa, sapraptane Daminah srumarikelu, mukalir konjeming kisma, prabu Singa ngandika ris. Mring abdi punggawawa dibya, eh punggawa ika sapa kaeksi, katemben ingsun andulu, aturing punggawanya, dhuh gusti ku Singa Barong sang aprabu, punika wata Daminah, pun Polaningkang sisiwi. Nabda malih prabu Singa apa sira lan sipolan ing nguni, wus lama ungyanta wanuh, punggawa lon aturnya, ingigh gusti amba sampun lama wanuh, lan sudarmaning daminah, sang prabu Singa nabda ris. Eh Daminah kawuleng wang, ana ngendi omah kang sira gni, daminah alon umatur, dhuh gusti kang kawasa, inggih wonten nandhaping pada sang prabu, prabu Singa malibnabda, apa karsanta sumiwi. Aneng ngabyantaraningwang, lon umatur daminah adhuh gusti, boten wonten sedya ulun kajawi namung arsa, angawula neng ngandhap padaning prabu, okmanawi wonten karya, kang awrat utawi gampil. Mugi paringa uinga, arsa ulun berat lawan tumuli, saking budi tama putus nadyan kang angel pisan badhe ambabengkas amurih kadulu, sadaya wawatek amba, upami sadakas lempit. Taksih wonten sambetipun Umarsandi. Kala wingi enjing kula langkung radinan ageng salering parapatan Gemblegan kapethuk rare tetak mawi kairing slawatan kula lajeng kendel aningali, saleebtipun kula ningali boten wonten malih ingang andadosaken gumuning manah kula, inggih punika para santri sareng dumugi sakiduling prapatan nutnen kandheg awit sami dpun ombeni janewer anigang gelas pakne santri teka angalenyer kemawon boten mawi cungar-cungir, madnar kadya ganing jangkrik mambu kili lajeng joget angaleter,ngungkuli konca abritan ananging inggih ing abrit pethak punika rak namung aran hyah.....asnapun nun (kintunan). Kala Rebo kaping 14-12-1892 rare jaler nama Kucir, 14 taun sepuhipun anakipun Karsa SEtika ing dhusun Ngampel Keturen (Sukaarja) aleresi angenn maesa wonten sabin sawetanipun dhusun Ngampel Keturen wau, kintem satengah gangsal sotnen dipun samber gelap dalah maesa estri satunggal ingkang dipun ngenanjalari pejahipun adhuh mesakaken sanget tiyang sepuhipun. Kala kemis kaping 15-12-1892 wonten tiyang estri kinten 65 taun sepuhipun boten terang nama griyanipun kapanggih pejah wonten ing margi ageng sacelaking dhusun Maja, dhistrik Sukaarja, jalaran sakit wetengipun sanalika pulisi ugi lajeng ambyawarakaken nanging boten wonten tiyang ingkang ngaken gadhah sanak pramila pulisi ingkang kawogan inggih lajengngupakara sarampunging damelipun yen makaten punika, toblas toblas bgengkut sasat gunungan Kintunan saking Mintarja. Tuban Nembe punika wonten sawenehing cina ing dhusun bawah dhistrik Bancar ing wanci dalu dipun prajaya ing durjana, ngantos anemahi pejahipun. Makaten ugi anakipun 2
patinggi ing dhusun Bangilan dhistrik Jatiraga, inggih anemahi pejahipun jalaran kagorok ing durjana ngantos pagas jangganipun. Boten namungpara tiyang dados saksi ingngarsa landrad tuwin ing ngarsarad mider kemawon ingkang ngangge kasumpah, sanadyan par atitiyang laki rabi ing mangke saking dhawuh parentahipun wadana, distrik kitha, mesthi kedah mawi kasumpah, wondening wardinipun sumpah wau, sadaya tiyangingkang sampun semah tuwn sampu nrabi, boten pisan pisan keningg anglanjak dhateng tongga, pranatan punika bilih saged tumindak salaminipun nun inggih sakalangkung utami, punapa malih par awadana sanes- sanesipun purun nelad ing pranatan punika, saiba badhe wewah raharjanipun ing kitha Tuban. Pun Amin Bali Nalika wulan NOpember kapengker punika gusti agung putra griya pembengkel kitha kagungan damel asung pambagya dhateng ingang putra putrid arum arum gusti ayu ratih, ingkang nembe tarab yuswanipun sawek sawelas taun, saderengipun wiwit pasamuwan ing dalem kalih welas dinten laminipun sang kadi Ratih kaengkeb wonten ing sentongan boten kenging ningali soroting hyag pradongga pati, miwah btoen kenging tiningalaning ngakathah, ngamungaken tiyang estri satunggal ingkang jagi angladosi sang dyah ayu, sasampunipun jangkep kalih welas dinten mentas sang retna kawedalaken sarta siniraman saha dipun busanani sarwa endah, kakonyohaning jebat kasturi, amrik muleg gandanipun sumrambah ing dalem kaputren wastranipun sutra sinulaman toya jene, sesengkaran jene sadaya, ingmustaka, sengkang, sangsangan susupe, gelang, pending, sami binggelipun salaka wawrat kalih dasa ringgit satunggil tunggilipun, jam satengah sakawan sonten sang ayu dipun arak katitihaken joli, mubeng mubeng ing salebeting kitha, wah antabing janma anon lir sela blekithi, selur adu cocor apepedan rebat enggen punapa malih swaraning pradongga, kendhang bedhug tinitir titir umyang gumuruh asri, dalunipun ing pandhapa wonten ringgit Kalih enggen enjingipun wiwit jam sakawan sonten ngantos jam sanga dalu wonten ringgit tiyang, tiyang ingang sami ningali atusan. Elet kawanwelas dinten kuusumaning ngayu kaarak malih dhaten gpura sagara, nanging dharat kemawon punapa salelewanipun prasaja gandes luwes mrak ateni, la ngaklangak kados dewi kura isin dhasar sang dyah sedheng sedhengipun birahi, pantes dados wilanguning para mudha. Sadhatengipun ing pasisir tiyag ntiyang ingkang ngiring sami kendel satengah jam dangunipun wonten bungkusan tuwin banten-banten ingkang kabucal dhaten saganten ingkang ambucal gusti Bagus Sruya, putranipun kanca gusti Bomanrana , inggih punika misanipun gusti ayu Ratih badhe jodhoipun dhasar ya patnes sing wadon ayu, singlanang jlekither, konduripun sang dewi nitih kareta sasarengan akaliyan pacanganipun. Ing Paeyan Bulengleng saya lami mindhak rejanipun salebetipun taun 1892 punika kathah tiyangingkang sami ngedegaken griya gedhong, ing sakiwatengenipun radinan ingkampung Tinggi sawetanipun mayor sampun mabanjengan griya gedhong, wonten ingkang sampun dados wonten ing kang taksih kagarap took tokonipun Aji Japar sakilenipun peken enggal ing mangke wsampun kasewa dening cina-cina, sawetanipun peken enggal punika badhe kaadegan took took deing Aji Japar, Kaji banar damel griya gedhong ugi sampun dados dumunung sapinggirin gpasisir ing Grobogan kasewa tuwan 3
Kumendhur, pasang rakiting griya sedheng sajak benteng, wah jembar palataran tuwin pakaranganipun sisihan akaliyan gudhangipun uwos kanjeng Gupremen. Tyang anak lacur gati-gati Madhe Caneranana Pethikan Kala kaping 23 dumugi kaping 25 wulan Juni 1892 punika, ing kitha Pamekasan pulo Madura wonten dadaran kasagedanig para tiyang ingkang sumedya dados guru Bantu ing Pamulangan dene ingkang sami kadadar sadyaa tiyang, 16 ingkang kaanggep abekapi kasagedaning guru batnu namung tiyang 9 1. urun kaaran raden Kerta Asmara ing Bunder 2. Jana, Kwekeling Sekolah Madura ing Sampang 3. Sanudin kaaran raden jaya Atmaja, magang upjaksa ing Pamekasan 4. Mukamad kaaran Mas Asmaradirana, ing Bunder 5. Asan kaaran Mas Jayeng Patrap ing Pamekasan 6. Kyai Trunawijaya, Kwekeling Sekolah Madura ing Bunder 7. Ali, Kaaran grunadipura ing Bangkalan 8. Radne Prawira Samitra, Kwekeling Sekolah Madura ing pamekasan 9. Saleman Kaaran mas Astraasmara, magang kontrolir ing Pamekasan. Serat-serat kawruh tuwin sanes-sanesipun ingkang sinimpen wonten ing gedhong kitab nagari Paris langkung saking 2 yuta serat cap-capan saha 160 kitab seratan tangan, ing nagari Petersebureh punapa dene ing gdhong Musiyum nagari Londhen, ugi boten kathah kaotipun kaliyan ing nagari Prasman, ing kitha Munghen kinten-kinten 9 kethi kitab, ing Berlin wonten 8 kethi kitab ing Kopenhagen wonen 51 legsa kitab, ing Dresdhen 5 kethi kitab, ing wenen 4 kethi kitab, pamulangan inggil inggih samanten ugi, ing Budhapes tuwin ing Krakao sami anyimpen 3 kethi kitab, pramila titiyang ing ngatasangin kathah, ingkang samiputus putus ing kasagedanipun, limpad in gpatrap tindak tanduk punapa malih pabenipun boten kapirare, sanadyan poyok-pinoyok cacad cinacad sadaya genah tuwin maton mandar para punggung ingkang talatos angosak-asik pabenipun wau, tamtu mindhak ing kaweruhipun. Panjurung. Serat pustaka bra ongka 86 wptem [amkirimgo[im euamg ka;e;a. siraps a[aromg latramgam [amuiwim li;a [otalem nan sirapso[im imdjamg-undhanging nagar bab kaji, cekakipun tiyang Arab encik koja punika kagolongaken kaji, nanging tiyang baweyan sarta tiyang Banjar kedah ingkang sampun kaji, punika kula inggih sampun condong, anamung ingkang dados bingunging manah kula wau, amargi anjawi dipun tangledi mitra kula, kula mireng raosanipun priyantun anggenipun negesi kok makaten, Manawa wus anganggep yen kang duwe panyuwun mau temen kaji, utawa wong Arab wis. Bab jur lekas maneh, encik Koja, lan wong Banjar wong badheya kang wus kaji, lo iku sing wis padha kaji, dadi kang durung kaji iya ora, amila kula ngantos karaya-raya ngupados katrangan temahan kula saosakwn wonten ngabyantaraning pustaka bra, ing samangke sampun kaparingan katrangan amila kula saklangkung ing panuwun kula, anamung gela kula sakedhik dene boten wonten ingkang dherek lagi, tigang tigang pitu boten wonten ingkang bikakaken 4
Pun Pangarsa-arsa. Prakawis Na Ngantos bosen kula angrembag utawi mirengaken saraseyanipun para amarsudi kawruh ing prakawis pangangggening Na, ing kaengetan kula wiwit taksih sugengipun raden mas Surana, raden Atmadikara, ingkang sami angrembag prakawis, Na, dumugi ing sapunika taksih dados panggaliyan. Sanadyan raden Surana sampun boten kakilapan dhumateng pathokaning panyerat kados ingkang kasebut ing nserat paramasastra jawi, 3 karana jawi tuwin Javaansche Grammatica, ewadene anggadhahi pamanggih manawi, Na, ingkang lugu saking lingga kados ta mungel tuna, wani, punika, Na, kedah kasirnakaken merit saking wawaton panyerating sastra walandi tembung Malayu, kasebut ing serat MaleischeGrammatica, ingkang mungel tanah, tanem sasamnipun N boten karangkep benten akaliyan ingkang mungel Berlainnan N karangkep, menggah pamangihipun Raden Mas Surana ingkang mangkaten wau lajeng kalimrahaken wonten ing pawiyatan ageng ing Surakarta, dhumateng para muridipun sadaya, ngantos ing mangke taksih lulus saha ngembrah angombra-ombra dumugi ing nagari ngrika-ngrika. Manawi kula manah akaliyan panjang boten pisan -pisan migunani kula ambudi kawontenaning, Na, ingang tetela taksih angodhengaken wau, amargi menggah pathokaning pamikir tumrapin gpara ahli raos pancen kiran gmigunani ( punapa kula tiyang ahli raos o la boten) pikantuk punapa saben kula nyerat tuna, wani, mawi, na, ananging badhe anemahi punapa manawi kula nyerat tuna, wani, tanpa, na, upami kula angencengi salah satunggalipun sarana cathok giwel utawi anaring-naring ngaken dhaten gpara saged boten wande namung badhe andadosaken pasulayan lah pikantuk punapa menggah ing tiyang sulaya wau. Watawis kalih tengah taun punika laminipu kul augi dipun atag dherek angrembaga prakawis Na, wau akaliyan Kajar Aswat wonten pabarataning serat kabra slompret makalyu, ngrika ngencengi, Na, juru anggelar nalar, mengkene,mengkene, kula ingkang dados juru angudhari nalar, mengkene, mengkene, lajeng kapisah tuwan juru ngarang, thel, nglenthar dumugi sapriki. Makaten ugi ing serat jawi kandha, ugi sami paben prakawis Na, ngantos juru pawartosipun serat slompret malay, ingkang sisilih nama Widyapradana, amastani bilih jayengkumara, endhangiwdata, ing jawi Kandha, tuwin Widyakamawa, endhangPracimasana, ing Bramartani, sami cotho dhumateng kasusastran (*). Badhe dipun dumukekaken Sidyasidana. (*)gampil nun mastani lyan bodho, la embok dipun cobi kablak wonten ing pabaratan ngriki, magke ra inggih wonten ingkang anadhahi, tur anjiling gebagipun, dipun cobi ta, ananging sampun main besilat, lah punika sanes tarungipun sarjana, tegesipun manawi kawonten rembagipun inggih angakena, sampun kados ingang sampun sampun mawi mancolot minglar, pramila prakawis punika ngantos sapriki keningg kawastanan taksih gumantung, mongka pancen sampun rampung.. Kalian malih angger anyebutaken Jav Grammatica, punika punapa angger sampun amaos prakawis sapisan ing wulang sakawit ing riku amratelakaken bilih basa jawi, punika ewoning baa pulinesiye, basa malayu inggih makaten ugi, pramila ing basa kakalih wau 5
kathah tetembunganipun ingkang pakecapan tuwin suraosipun sami, lah kados pundit bilih ing basa Malayu wonten tembung, ing pakecapanipun pun Na boten karangkep teka sareng tembung wau kaangge ing basa jawi, pun na, kagondhel larak beak, kadosta, tnah, tanem anu, inum anak sasaminipun, lah kados pundit. Jurungarang Prakawis Na kula dherek bikak mindhak pating grandhul kados kates sanadyan kados katesipun mas Ponca Kretarta ingkang wonten pinggir waradinan punika menginaken agengipun 3 kilan panjangipun 2 kila ndagingipun kandel wah raosipun legi tur wani, cacadipun sakedhik prakawis Na wau, teka dereng wonten sarjana ingkang karsa giyaraken matoni pun ingkang gumathok dados kula dereng sumerep wadosipun (Gunakartika) bote kadon pun Le sampun dipun gelar watonipun mil apamulajining manah kula sang dibyakresna pujongga ing Banon Cinawi, karsa anggiyaraken wonten ngabyantaraning kyai Bramartani ngriki, supados manah kula saya mantep anggen kula nyanggeti kates wusana tansah ngajeng-ajeng kaleksananipun Katandhan Jayengkencana Ing Karang Kabudan. 6
Ongka 104 Salasa Legi kaping 7 Jumadilakir Je, 1822, utawi kaping 27 Dhesember 1892 Surakarta Pungkasanipun cariyos balapan Jejel uyel suk-sukan arebut ngarsa, weneh ana pawestri, angudang sutanya, binopong ing ngarasan simbok aku besuk dadi, abdining nata, nunggang jaran sisirig. Lamuun seba besuk aku pinayunga kang gadhah anak estri, pangudanging priya, besuk bok aku iya, pinundhut maring jeng gusti, sang narpaputra, kang maksih wawrat sami. Kinebukan rah jabang bayi tangiya, umyata maring gusti, yata tan winarna, swaraning para janma, rawuh pretanwetan nuli, yata winarna, kang samya dherek sami. Samya kendel munggeng paretan sadaya, namung kang ngampil-ampil kalawan Urdenas lan dragunder sadaya, kan dherek malebet sami, prapta ning balya, rata tumurun sami. Cinekak wus andhatulaya sang nata, samana sampun wanci, tabuh dwi kundurnya yata kang dherek samya, wus sowing-sowangan mulih , tan kawarnaha, lampahe eneng margi. Tan winarna kang sami mantuk sowangan yata ganti winarni, malemipun akad ing dalem prawadanan para lid adhansah sami, weneh kasukan rengggan tan nguciwani. Namung gusti srinaradipa tan tedhak bibare kongsi enjing, watawis jam gangsal denya sami kasukan widada tan asawiji, tamat carita, balap Surakartadi.. [inengetan sampurnanireng panitra, ping juga mangdilakir, warsa Je sangkala, nguswapada ngesthisang, nata, pandaming sabumi, tetepa dadya, pangaybaning dasih Kasekaraken dening pun Juminem. Sambetipun cariyos Kalilah tuwin Daminah Aneng pager yakti amba bangkit ngambil sarana saking cukil talingan myang sogok untu, awit kawula guna ing pakaryan tan kewran agal myang alus dhuh gusti menggah ing kewan wonen awon myang prayogi. Dene kang ngageng karyanta, ugi ageng dene kan gngalit-alit ugi alit karyanipun upaminipun cathak yakti datan bangkik mring pakaryan agung, kadi pakaryaning gajah, tan keningg sinangkuk kancil. Mangkaten janma ngawula, pakaryane undha sabilik bilik wondene ganjaranipun ing ngundha usuk uga, mongka abdi tan koningan gunanipun ugi kenging dhinawuhan ngupados mawa kesambi. Nadyan abdi datan prayoga, yakti wonten kanggenipun pribadi, pun Daminah marmanipun gelar nalar mangkana, tegesipun upaminipun ingngutus angundhuhi puspitabra, ing sayakti tanpa kolih. Aluhung yawn dhinawuhan ngambil tuksa utawi ngengisahi, ing priyuk saha kalipun yaktine kalaksanan prabu singa ngungun denira andulu, tapsilanireng daminah, myang myarsa dede patitis. Ature rentes atatas tatag tetes sarta angatiyati, prabu Singa barong dulu, maran gpunggawanira, sarwi nabda kewaniki yogya tuhu, sakabehing critanira, eh konen marek mrng mami. Daminah ika micara, pantes lamun keparek ing paraji, pened panjenenenganingsun aganjarra ing pangkat murih tetep suwita neng byantareng sun yogya sun junjung ing pangkat dadya pungga kinasih. Daminah duk tinimbalan gung mangekapada angatiyati, aya kasingsem sang prabu, anggung mangalembana, sukeng tyase Daminah nalik angrungu, pangalembaneng narendra, anggagas lebeting galih. Wus tumama mantriningwang, lah ing mengko barang rehingsun dadi yakti sang prabu miturut apa sahaturingwang, sarta wajib anorken raga wakingsun ngaturken salwiring wulang myang crita kang migunani. Marang panjenengan nata, wit ye ingsun durung koningan yeti ala sarta becikingsun kapriye 1
unggyanira, prabu Singaparing pakryan maringsun pae yen wus kauningan barang reh pakaryan mami. Gampang pangutusing nata, endi ingkang katon wus sun bisani, awit manungsa puniku, lir wijiing wit witan duk tinanem neng kisma yen durung thukul datan kawruhan roira, pae kalawan kang uwis. Thukul rone katingalan angrembaka kembang who e andadi, yakti saben janma weruh, datan diyadiniya, lah mangkono uga manungsa puniku, lamun dereng katingalan setyanira marang gusti. Yakti data pinarcaya, wus sing nyipta mangkana maturaris dhuh gusti Bathareng ngulun amba kalilanana, ngaturaken barang reh utaminipun punggawa kang bijaksana, punika drajate luwih.lamun tinimbang kalawan janma bodho cula-culu ing budi, tan menep tyase kacurut tan kenging sinasama, upaminya udheng ingngangge neng suku, myang kaos ingngangge kopyah, utawi barleyan wening. Ageng mancorong cahyanya, muhung ing ngembanan dening tembagi, punaku upaminipun ingkang datan utama, yawn mangkaten punapa pakaryanipun tan pisan pantes sinawang, marang panjenengan aji. Menggahing nata utama, lamun miyat kawula kang praogi, barang tindak tandukipun penet gusti ginanjar, lah mangakten upami wreksa sangprabu, yawn yun ing ngambil singkisma, mawi binarsiya dhihin. Yawn wus katon saenira, saweg kenging linenggahan narpati, marmanta wajibing ratu, ngraketi prasarjana, naging wong akal budine dinohna iku, away cinelaken nata, awit wongpracoreng budi. Yen pinarek ken ing nata, bokmanawi numusing ing tyas nisthip awit kadyagganing tikus kang asih ing manungsa, wekasane mung murih ing risakipun dhumateng lebeting wisma, marmanta dinohna guti taksih wonten sambetipun Umarsandi. Nalika malem Salasa: narengi wedaling pustaka warti punika, wiwit jam 7 lampahipun hyang samirana ameses tanpa kendhat nanging tumandukipun dhateng raga teka boten adamel kekes mandar kapara kathah tiyag ingkang sami nglugasraga, jalaran sanget sumukipun awit ing dirgantara katingal pethak angendhanu, sasirnaning Himalaya ingkang naputi wau: sanghyang maruta ngantos enjing taksih mangereh solahing tarulata sadaya, ingkang saweg ambeksa mangunraras. Kintunan. tiningalan angemperi panglayanging wanita Wonten sawenehing priyantunpunika, saka engetanipun dereng nate angayaktosaken raosing daging maesa, lembu, sapanunggilanipun ingkang limrahipun pancen katedhaing manungsa, sanadyan kaolaha punapa kemawoningkang miraosa sanget ewadene boten pisan gadhah kepingin malah upami kapeksa dipun tedhani, punika andadosaken muneg- muneg utawi lajeng amutah mutah, dene lawuhipun nadhahing sadinten dintenipun inggih namung bongsa jajanganan kaolah jangan utawi ginudhang, makaten ugi wonten rare nama rimin punika sajegipun gesang ugi dereng sumerep raosing ulam dhendheng, dalah ulam balur kemawon boten doyan dados saben nadhah namung kaliyan sambel upami keslomor kalebet an daging sairis katemahanipun sanalik aawakipun benter, wonten malih rare pun pangat punika inggih satali tiga uwang kaliyan pun Rimin sajegipun tumuwuh wonten ing dunya saweg sapisan thil sumerep raosing daging, ananging let dinten pun Pangat lajeng sakit ngantos sawulan dados kapok lajeng boten purun nedha daging malih, malah sumerep kemawon sapunika benter awakipun 2
katemahan sapriki ingkang dipun damel awoh namung tigan dadaran pindha utawi tigan kamal, Asnapun Yogyakarta Saking tumuwuhing sih kadarmanipun kanjeng gusti pangeran Adipati Kolonel Rider Pakualam dhumateng para Santana alit utawi kawula, sabikaking legiyun punika, awit onder ajidan sapangandhap dumuginipun suldhat boten mastani tiyang jangji tilas prajurit pundit ingkang purun majeng sowan lajeng sami kaparingan bayar ngalih ruiyah pethak ing dalem sawulan tur dereng kapatah pandamelan ingkang mesthi kajawi tungguk tigang dinten sapisan para Santana alit utawi para kawula kathah ingkang sami majeng, rehing sami rumaos bilih teksih kagalih saha tampi sih nugrahaning gusti, mugi-mugi pangeran maha gung anambudanana. Budidur: Wongsadiwirya, rencangpun jagal gadhah pamangigh ingang anyumelangi sanget dhateng sadaya ingkang sami gadhah maesa saha lembu, tujonipun pun Wongsadiwirya lajeng kasengker dening ingkang kawogan pun Wongsadiwirya wau ments kemawon sami kaumbar wontenpangenaning dhusun Pucung bawah Imagiri, menggah ingkang kadamel ngracuni wau awarni bubukan punika dipun uwur-uwuraken wonten pangenan bilih maesa utawi rajakaya sanesipun anarajang angrengut rumput ingkang dipun uwur-uwuri wau, sanalika lajeng angaceceng boten dangu anemahi pejah, dipun titipariksa aturipun pun wongsadiwirya, anggening anglampahi makaten wau punika pakening lurah ipun kiyai Jagal awit badhe mirah anggening atumbas maesa, par akawogan mugi angatos-atosa dhateng lalampahan punika, ambok manawi badhe angombra-ombra, dene kala rumiyin lalampahan ingkang makaten inggih sampun nate wonten inggih boten ngantos dangu lajeng kadengangan. angracut maesa sawelas ingkang aweg Priyangan Wonten nyonyah saweg anguri-uri rencangipun koki, sumerep bilih ingpawonipun boten kaangge angratengi, mongka taksih katingal wonten wawanipun manawi kalajeng-lajeng punika badhe andadosaken rumaos karugiyanipun. Sakala amuring-muring wau, wonten tuwan dhateng ambekta serat kalowongan damelipun sinten ingkang arsa manjurung ngara dhumateng titiyang kaluwen ing tanah Sangi, awit ing rika titiyangipun sami anandhang sangsara, tumuwuh ing pambaledhosipun redi, punika kedah kapratelakna ing serat kalowongan wau. Tuwan wau sareng sumerep kereng punap amalih cethilipun nyonyah, dados lajeng boten purun angunculaken serat kalowongan ciptanipun: awit saka crthile nyonyah kan gmangkono, mongsa dadak gelema manjurung nganti wawatesan etungan sarupiyah ora. Wasana malebet saha wang susulipun tuwan wonten ing latar katingal iing nyonyah, ingkan glajeng aceluk-celuk sora, tuwan ingngatag wangsul sarta tinaken wonten damelipun punapa, tuwan amrasajakaken bilih angideraken serat kalowongan sarwi angulungaken serat wau dhateng nyonyah. Sasampunipun nyonyah amaos seratipun ideran lajeng amendhet pen kacelupaken ing tintah, lajeng angiseni serat kalowongan amanjurung 100 rupiyah, saselehipun pen lajeng angengakaken lorogan mendhet arta kertas salembar regi 100 rupiyah, kaulungaken dhumateng tuwan, punika andadosaken gumunipun tuwan dene nyonyah amanjurung arta 100 rupiyah mongka 3
pramila tuwan boten anedahaken serat kalowongan dhateng nyonyah, awit mireng anggening nyonyah anguring-uring koki prakawis anggenipun boten purun aneceg mawa. Ingkang makaten wau nyonyah lajeng amahyakaken dhateng tuwan Ho kul aanyrengeni koki, awit calat ambucal barang sakedhik ingkang tanpa damel namung kabual siya-siya kemawon upami kula kendel na kemawon lami-lami adamel karugiyan ageng tumrapi ing kula, dados namanipun kul aboten saged simpen arta sakedhik wondene arta 100 rupiyah punika boten siya-siya, ananging migunani ageng kangge manjurung kasangsaran samining manungsa, mandar upami kula gadhaha arta langkung, kula bingah utawi boten owel manjurung 1000 rupiyah kaping 10. tuwan Lenger-lenger amirengaken cariyosipun nyonyah, awit inggih kedah makaten ingkang linampahan manungsa ing sadinten- dintenipun sampun namung sok kendel dhaten gcethil gemi kemawon tanpa lambaran ambek darma. Pethikan Ingkang sampun kalimrah lampah caranipun tiyang agami Brama ingkang sami dudunung wonten ng nagari Bombai, bilih tiyang jaler pejah ingkang estri lajeng abela pejah sarana obong, kajeng parentah enggris ugi sampun andhawahaken pranatan anyuwak lampah cara ingang makaten wau ananging dereng patos dipun estokaken dening titiyang ing ngriku, ing samangke taksih kerep wonten lampah ing prakawis bela wau, kados ingkang kagiyaraken ing ngandhap punika. Dereg antawis lami wonten tiyang Hindhu agami brama, sakit sanget laminipun sampun tigang wulan boten saged tangi sakin gpatilemanipun, kalanipun tiyang Hindhu wau kumat angangsur-angsur napasipun angaken ingkang estri kapurih mendhetaken wedang kadamel neles gorokanipun tuwin dhadhanipun, sadanguning pun estri wau anggodhog wedang, kaget amireng panjerit saha panangising anak tuwin para sadherekipun ingkang sami nenggani ingkang sakit wau. Pun estri sampun anggraita bilih ingkang jaler sampun anemahi pralaya, mila lajeng boten purun wangsul dhaten gpatilemanipun ingkang jaler, lajeng kemawon pun estri wau anganyut tuwuh sarana nyegur ing sumur, ngantos andadosaken ing tilaripun kalanipun pulisi amariksa lalampahan punika lajeng sumerep bilih pangendhatipun pun estri wau, dhasar terus beninging manahipun katondha anggenipun boten kawedal dhateng sanes menggah sedyanipun makaten wau saderengipun kaleksanan. O, anggumunaken sanget menggah kaentebaning tiyang ingkang makaten wau, teka ngantos boten angowel jiwanipu saking dening anggenipun angestokaken agami. Panjurung Manawi kula laras laras saya boten wonten paedahipun tiyang paben angongasaken kasagedanipun wonten ing serat kabar, amargi para maos dereng kinantenan manawi tumut seneng, awit manahipun tiyang abenten benten suwawi ta kagaliya, manawi kula sadaya pawartos saking nagari Eropah punika seneng sanget ewadene juru pawartosing serat kabar HIndhiya Olandha, enggal punika anyariyosaken bilih ing mangke serat kabar Slompret malayu, kathah pethikanipun serat kabar Walandi, ingkang anyariyosaken tanah Eropah, ananging pawartos mangkaten wau ingkang remen inggih namung para tuwan ananging tiyang jawi utawi Malayu, ugi kirang seneng. 4
Lah punapa ingkang makaten wau boten adamel kangelanipun tuwan Jurungarang, amargi mengkene diluputake, mengkono diluputake, amila juru mangaranging serat kabar ing Amerikah, ingkang kawartosaken wonten ing serat kabar Pembrita Batawi, sampun angendhat jalaran boten senengi para pamaossing serat kabaripun ing saben seratipun kabar medal wonten ingkang moyoki kakathahen pawartos dhok sareng wedalipun malih dipun cacad anggenipun mawi paben wedalipun malih dipun bosi dene boten angemot pawartos ingkang medal sakin gpambudi, lami-lami tuwan juru ngarang lajeng anganyut tuwuh sarana nguntal luping sanjata. Amangsuli prakawis panganggening, Na, sarehning sampun tetela ingkang lingga lugu dereng pinanggih watonipun ingkang salesih, prayogi boten waon winaon kemawon kresna pujongga sengit na, inggih kajengipun manrangbaya remen na, inggih sakarsanipun angger boten poyok-pinoyok ananging sanadyan sapele, ewadene migunani sanet bilih karsa angulinakaken lereg kadosta, anatah, mila mawi, na, awit saking an tatah, anyaru, saking an saru, ananging panuwun panyuwun sanadyan saking pan suwun ewadene kedah oten kaserat panuwun panyuwun amargi sampun karaketan , mangkaten ugi manawi karaketan ,re, r, ng. pratelan saking ki jalela ingkang dhumateng kula, wonten ing serat kabar jawi kandha, , sarehning aniyaya, saking anyaya, banyu, saking banyu, ingigh kedah karangkep utawi gondhel dados wonten gesehipun kaliya pamanggih kula kasebut ing nginggil. Kajawi punika prakawis tembung sanggrahan manawi kula pirit saking watekipun tembung lingga, kedah kenging kaucapaken akaliyan dhemes kados ta seratan lingganipun serat tiynag mungel sreat inggih kathah, turon lingganipun turu, tiyang mungel turu ingigh kathah, mila saking pamanah kula, sanggrahan wau lingganipun sanggrah, awit ugi wonten tiyang ngungel nyanggrah ana ngendi, tuwin ngendi panyanggrahmu. Manawi kula anggagas kawontenaning tembung tembung, sampun tamtu kemawon ing ngajeng wonten tegesipun kadosta: kepriye teka manut mengkono rupane diarani glathik, punika mendhet saking ungelipun thik thik mangkaten ugi kebo, bokmanawi nalika amastani ugi kapendhetaken saking kados pundit kados pundit, sarehning dumuginipun ing sapunika kang boten saged pinanggih witing kajengipun ingkang anamakaken amila prakawis uwang, kangge namaning arta, arta namaning ardana, ardana namaning dhuwit dhuwit namaning mimis inggih sampun tiyang namung manggih boten saged anggathukaken kados pundit wiwitipun prrayogi sami narimah kemawon dados boten anemahi kados pamireng kula: rumiyin wonten satungggaling priyantun mencul wicanten akaliyan mitranipun kok dadi kaya mengkene diarani tembpolong, iki biyen sapa kangjenengake, tur sing jenengake iku ya uwong kaya aku, ah saiki tak lih jenenge cilikungking, kowe kabeh padha melu angarani: ara tarak bilahi, wit net prakawis papesthen saya ngandel sanget anuju satunggal ditnen angraosaken ing bab tiyang pejah, sabab punapa tiyang dipun suduk tiyang namung tabet kemawon teka pejah, piyambakipun lajeng menek wit galugu, sarta lajeng dahwah eg kalenger, saha pepes sukunipun satunggal suprandosipun sumbar gene ya ora mati, ngono wong peng-pengan, lah punika tiyang mencul. Ewadene pratelan kula ing ngajeng wau sadaya, kula boten sedya amaoni dhaten gsinten sinten mil amanawi dipun wangsuli akaliya par asaged jimbit boten sedya mangsuli gentos. Sidyasidana. leres tuwan Para sujana ingang sami angrobondawalapati, deder ngideri pabaratan ngrebat leresing panganggenipun, na, punika sami nipun tiyang amaben kekah ing dhasar lan ajar, labok 5
ingigh benjing nantos risaking jagad mongsa wontena ingkang unggul awit sadays sami kiyatipun ingkng boten remen na inggih leres margi badhe resik sarta pratitis panyeratipun kadosta, alone, saking tembung, alun, alone, alu, ingang remen mawi na, ingigh aya leres awit panyeratipun angguru lagu swaraning pakecapan, kadosta: omahku desa, aku jaluk lo, yen ingkang remen leres sing panyerat rak inggih sampun leres ta, nanging yen kapirit saking guru laguning swara dereng leres kedah makaten omah ku desa, aku jaluk lo, kados pundit ta para sarjana, sampun karsa punapa dereng, rak ingih boten kenging ngangge na, gondhel tanpa waton namung lalambaran sakarsanipun ingkang nyerat kadosta sanadyan manah, anak ansaya cina, sasaminipun lah punika watonipun punapa. Siswa Jurungarang. T.D.. 6
Ongka 105 Setu Kliwon kaping 11 Jumadilakir Je, 1822, utawi kaping 31 Dhesember 1892 Surakarta Kulawisudhan Awit saking dhawuh ing timbalan dalem sampeyan dalem ingkang sinuhun kanjeng susuhunan salowonging kalenggahanipun abdi dalem mantra agandhek tengen tilas lalampahanipun bok ngabei mangunduta, ingkang kakarsakaken anggetnosi anakipun jaler, nama Sajiya, pamagang kapatiyan kaganjar nama tuwin sesebutan nunggak semi mas Ngabei Mangunduta. Ing mangke kathah para rare ingkang sami sengsem angundha layangan wonten ing margi ageng, saking kathahipun ngantos angalangi langkung, kenuripun terkadhang anggesrek sirah utawi kuping, terkadhang layanganipun anaji dhateng sirah, saking riyelipunngantos anyumelangi lampahing kareta, utawi sanesipun tumpakan kados punika para kawogan pantes anyaruweya. Sanadyan ingmongsa punika regining tetedhan sampun kathah sudanipun ewa samanten para tiyang papa, ingkang sami mider amulutsih, tansah anglur ing saben dinten boten wonten mendhanipun ing kampung wirengan manawi siyangjam 11 dumugi jam 4 sonten punika kathah sanget para papa ngemis wondene kere wau gadhaha sasakit kowak lumpuh sapanunggilanipun punika btoen sadaya taksih waras wiris mila sumelanging manah kula bokmanawi anggenipun ngemis wau among kaangge warana kemawon sajatosipun sumedya anggemeni barna gingang kalimpe, manawi temen makaten saestu badhe ngawontenaken kiran gtataning pakampungan amila saking panuwun kula dhateng para lena prayogi sami prayitna apanjagining barang darbekipun dhuh mas kampung mugi sampeyan medal ing wanci siyang ta, rak kathah sanget ngantos reremteb sami leren wonten sapinggiring radinan alit ngajeng atmasukanthan sapangaler, punika damel jinjanipun para langkung, tiyang sampeya pancen kawogan angulat-ulataken rak inggih tam as punap ambok manawi namung kendel anampeni pakepel kemawon Kintunan tiyang Kala malem Rabu Kliwoningkangkapengker, panggenanipun Mas S ingkampgn Mijen angedegaken kasukan belit sareng sampun wiwit utawi rame ramening kasukan wonten tiyang sulaya ing rembak ingkang satunggal nama Mas Kertawijaya, satungglipun nama pun Diman ingkang Sekawit pun diman wau angering-erang dhateng Kertawijaya, dene barangipun kagantosaken sadaya ngantos wuda balejet pun Kertawijaya arta telas wah tansah kaerang-erang kemawon dangu-dangu rumaos lingsem pun Kerta lajeng waringuten ngadeg nyat pun Diman kajotos pun Diman sareng kraos sakit sumedya anembadani kadibyanipun Kertawijaya, lajeng tiyang kalih wau aponcakara nrepi-nrepa pupuh pinupuh utawi udreg-udregan, cekaking cariyos titiyang ing salebeting griya sami wuyung apuyengan sumedya ngusira angupados gesang piyambak piyambak pating bilulung wonten ingkang ngaler tuwin ngidul ngilen utawi ngetan barang salebeting griya ingkang setroli cangkir sapanunggilanipun sampun boten keningkangg kakukup andadosaken gumuing ngakathah, sareng titiyang ingang kasukan wau angucira: wonten ingkang ngidak-idak rare tilem saking kagetipun rare, sareng tangi lajeng anumbuk- 1
numbuk sarta sambat tulung-tulung ana geger, kajawi punika wonten malih tiyang nama mangun Ugi rencangipun sami kasukan sareng sami ngucira mangunlajeng ngrayah artanipun tiyang nama Soma, sasampuning ngrayah pun mangun lumajeng sumedya sisingidan dhateng Jumbleng, tamtu badhe kojur, pun soma anututi, ananging sarehning mangun wau reyab-reyab pun soma gadhah pamanggih songgarugi, inggih manawi ingkang reyab-reyab punika mangun manawi ingkang baureksa jumbling, kagagas gagas pun soma lajeng wangsul dene artanipun siyos ical,lo kados pundit mas pulisi, mugi anggaliha dene wotnen lalampahan ingkang makaten punika, punapa mas 8, wau kaleres gadhah damel mugi sampeyan saruwe, tanun Sejati Pethikaning tanah Grikenlan ing mangke wonten wedaling serat pawartos ingkang amiyambaki, sadaya cariyos pawartos sapanunggilanipun ingkang sami kapacak ing seat wau, kaanggit mawi tembang sarta rinaras laguning gendhing, bilih punika ing tanah Eropah pancen aneh, ing Surakarta boten. Para gentho ing kitha Londhon ingkang kaweken anggening andhelikaken barang seleran kadosta: supe, yatra, sapanunggilanipun barang ngalit-alit punikalajeng kauntal kemawon menggah wedalipunbarang wau saking guwagarbanipun namung dipun saranani kadutuh ing lisah jarak lalampahan nika katemahanipun para gentho wau, prasasat sampun anyangking papatrapanipun piyambak awit badhe boten awet gesang, cepak sanget murcaning nyawanipun. Serat pawartos Inggris anyariyosaken bilih wiji kopi Ngarab ingkang katanem wonten ing redi Sina sacelakipun ing Kedah, godhong dalah witipun katingal lema saha seger, punapa dene boten wonten ama uler ingkang angrisakaken tataneman kopi wau, awit ing redi wau kathah kakajengan ageng ageng ingkang angayomi tataneman kopi wau. Tuwan Gilaroski, jurupangarangingserat pawartos ing kitha ageng Mosku tanah Ruslan angayoni pangamukipun sasakit kolerah, sarana tarekah anggenipun angangsu kawruhipun bongsa kanan tanah Ruslan inggih punika mengah titiyang katarajang ing sasakit ingkang anjudhegaken manah, pambongkasipun makaten titiyang wau anumpak kapal ingkang lajeng dipun sanderaken sarosanipun sasampuning tebih plajengipun nutnen mudhuna saking kapal tamtu lajeng karaos kathah sarasipun punika pancen yaktos sareng tuwan wau mudhun sakingkapalipun karaos kathah kamayaranipun boten antawis dangu sasakit wau sampun sirna babar pisan dene ugi wonten ingkang anjajal anumpak inggih ugi Pelosepedhe, maossadinipun sasakit makaten wau. Awit saking dhawuhing timbalanipun kanjeng gupremen samangke para dhokter bongsa jawi, mangkat ing kasinggihanipun kasami kaliyan asisten wadana klas satunggal Samangke ingTeheran kithaageng tanah Persi, wonten obah-obahan ageng, griya pakunjaran ing ngriku dipun kroyok ing brandhal, sakathahing pasakitan samidipun uculaken, dene tiyang ingkang jagi kunjara wau, sumedya angunduraken pun brandhal boten kuwagang, saking repoting tiyang satunggal karoban mengsah kathah ngantos anemahi pralaya. ingkang dipun lampahaken ing sarosanipun punika Abrapuspa Wonten tiyang sepuh awicanten dhateng putunipun, tembungipun: kalane aku isih bocah, tansah lalaranen bae, meh sok wonga amethek aku gelis mati, malah sawenehing wong 2
ana kang calathu: bocah iku bakal ora menangi sasi sura, ewadene kongsi ing saiki aku wis menangi sasi sura ping sangangpuluh, matalan untu tuwinpangrungu ku sabobote isih becik, dene konca kancaku dolan kalane aku isih bocah, kang biyen padha kawarasan sarta kuwat kuwat ing saiki wis akeh kang mati. Putu-putunipun sami amangsuli: yen makaten kaki, kados masthi kathah anggen sampeyan angunjuk jampi ingkang anguwataken sarta kathah reginipun. Wangsulaning tiyang sepuh: iya, tomba pepethingan, dene yen kowe arep sumurup sarate oleh ku kawarasan sarta kuwat kongsi tumeka ing saiki, rungokna: yen bengi wis wayahe wong turu, aku uga turu, esuk tangi kang esuk, sarta ing samubarang lekas aku ora tinggal duga duga lan watara, iku tomba kakuwatan, kang angadohake lalara, apa maneh nganggo di sinungi pangestuning pangeran mulane mungguh ing samubarang iku lakonana ing sawayahe dhewe dhewe, dinganggo duga duga lan watara ing pamangan lan pangombemu, amasthi kowe adoh saka alalara, sanadyan papasthening pangeran iya ora adoh lan watara. Boten namung tatedhan kemawon ingkang asring damel kogug tuwindamel giranging manah, sanadyan panggonda paningal pamiyarsa, ingigh saged angobahaken gantilaing panggagas awit sampun kerep kemawon tiyang niningali amirengaken tuwin mambet ingkang boten sakeca tumrapipun dhaten gmanah, mil asampun pantes kemawon kawontenan ingkang kirang prayoga punika kados awisanipun nagari, ananging pun Bargedut boten pisan anggatosaken ing papacak wau. Sambetipun dongeng nistha utama Yen gawe omah kang kembar, kowe lawan aku benjing, banjur Sonja sinanjan yen teka padha sarimbit rekane cara pyayi, bojo mu banjur malebu, temu lan rabiniwang, kowe aku aneng dahpi, padha omong linggih aneng kursi goyang. Patehane aneng kenap lan srutu es mi cumawis manggeng panganan lodhongan bandul kursi karongemil apa kang den goleki, baya luwih nikmatipun sun yen mring wismanira, iya becike sarimbit lah rasakna mungguh ing pratikelingwang. Ngingu batur lanang bregas ingkang maksih jaka sami, seng sasi blonja rong reyal saben bengi ingsun perdi, maca babat neng dhapi, bature wadon kan gayu, yen lega atiningwang, batur ku tak angkat nuli, tak olehke lawan para nyainingwang. Nanging mung ningkah kewala, tangga ku kan gsun undangi, klenengan cilik cilikan aku besuk ambawani, pathete sangamuni, rara bentrok bawaningsun gambir sawit tibanya, banjur ginerong kangbecik minumane mung konyuk benter kewala. Ledhek kecedhak laningwang, kalawan sindhen ngrarangin dhasar ledhek ketik kiyas banjur taka tag nglarihi, konyuk tanpa ratami, mendah besuk guyubipun suguh ku papanganan remikaning weton ngloji, srutu kutak panggeneng meja kewala. Aku ingkang aba-aba, jaluki unining gendhing, pasthi tinurut kewala, jer inyong kan gdarbe panti, yen wus suwuk kang endhing, pasthi tinurut kewala, jer inong kang darbepanti, yen wus suwuk kang gendhing, niyaga sun byari srutu, kareben padha bungah, panabuhe dimen becik bojo mu lan bojoku neng ngomah kowah. Siman karenan tyasira, yen mangkono nayogyani, ngendi yayi kang tineba, ingkang pancen sugih dhuwit simin wacana manis kulon kene ana kaum wangune rada ngamal payo mengko den parani, siman nabda semune rada kasmaran. Ingsun nurut bae yayi apa sapratikelira, jangji tumul kalakon simin alon wuwusira, kudu nganggo petungan sanadyan ta amemandung, tan beda lakuning dagang. Kudu nganggo 3
laku bincil iki dina kang prayoga, besuk setu emben kiye, setu wageneptunira, katemu tiga welas pati jero etungipun kinarya maling prayoga. Siman datan nyulayani, cinekak praptaning masa, prapta dina setu wage, kalih ira sigra mentar, wanci wus sirep janma, kan gsinedya wisma kaum cinekak wus sami prapta. Jujug neng wingking wong kalih, miyat kiwa tengenira, wus sepi tanana uwong, mungkolik bence kang nyuwara, ganter aweh sasmita, sinawat Siman sru mabur, tan tebih wangsul kewala. Saya ganter denya muni, nanging wus datan rinasa, laju bedhah gedheg age, sru manggon ingpinggir griya, simin bebisik nabda, eh kakang apa sireku, duwe donga kang peng-pengan. Kang bisa nyirepi janmi, siman alon saurira, pasthine aku ya darbe, away kang janma manungsa, yen aku matak donga, nadyan setan padha turu, kumelip tan anyabawa. Angina angina padha guling, godhong ming kup alum samya, lesles anglesturu kabeh, pun simin alon saurnya, ah sokur yen mangkana, mara lekas san agupuh siman sigra denya mapan. Sidhakep tumenga nginggil keblat papat rinatanan sawusira tepung kabeh, asru denira manabda, mengko yen aku matak menenga bae gya clathu, simin manthuk sigra matak. Bismilahrahmanikrakim aji ku si jaran goyang, goyang karsaning hyang manon ki kaum lamun kang panggya, linggih banjur degena, lamun ta pinuju turu, banjur tangekna den inggal. Pun simin srumuwus aris e kapriye ta si kakang, dongane athik mangkono, lah iku rak pengasian drawasi mengko sira, iki jenenge memandung, nora kudu kinasiyan Taksih wonten sambetipun Juminten. Panjurung Sumaos ing byantara sang dibya: Widyakamawa Kula nuwun mugi boten anuwuhaken rengu rengat ingkang anjalari renteng retuning pangggalih, sanadyan kula punika dede bangsaning sarjana, ewadene kepengin sanget kalunturan pangestu ing para-parameng kawi, supados anjalari mempengipun anggen kula sinau maos tuwin leres lepating panyerat saha saupami kula punika isina tetaken arak badhe kabesturon mila ing mangke kula akumapurun dhateng sang kawiradya, dene ingkang kula aturaken kados ing ngandhap punika. Ing serat Yektiwara, padawiwitan mungel (sampurnaning danurdara) pada ingkang kaping tiga wonten ingkang mungel kekeraning danurweda, punika teges saha pikajengipun kados pundi dhuh sang kapiradya, mugi kaparenga paring katrangan badhe sakalangkung panuwun saha pamundhi kula. Pantireja ping: 6 Jumadilawal Je 1822 Pun Grompol. Mugi andadosna kawuningan sang Pekri mudha, yektosipun tula punika rak inggih taksih co dhateng saserean ewadene saking kumedah kula badhe limrah tepang kadarman dhateng sasami, boten ketang grathul-grathul inggih ngaturi katrangan. Pandangu sampeyan ongka 1. para ruhur utawi priyantun manawi sampun seda dipunwastani suwargi, manawi bangsanipun tiyang alit dipun wastani jenat punika kados pundit tegesipun, suwargi utawi jenat wau tembung punapa, menggah saking pamanggih kula: suwargi punika tembung jawi, kramaning suwargi, tegesipun malya, su suci, alus 4
mulya, warga, sarira, warding basa: sarira suci, sarira alus sarira mulya. Jenat tembung Arab saking Jangnat tegesipun inggih suwargi utawi swarga. 2. tiyang supena manawi lajeng kanyataan teka dipun wastani kadradasih, punika kados pundit tegesipun kadradasih, bilih katerangan saking wyakarana; Kaduradarsih, tegesipun terusa wahananipun kados ta upami supena sumerep sosotya, sareng tangi tilem sumerep sosotya sayektos. 3. supena kacakrabawa, punika kados pundit tegesipun 4. supena kapanggih ing wawangsalan punik kados pundit tegesipun pekirmudha, panangon sampeyan kalih prawis punika, gajegipun serat pustaka raja purwa jilidan ongka 3, sampun nyariyosaken punapa sampeyan dereng nate maos sorahipun sang resi paninda ing wukir condramuka, enget kula makaten: supena kacakrabawa punika, supenanipun tiyang mentas raraosan sareng tilem ingkang dados raraosan wau kepi. Supena kapanggih ing wawangsalan punika tegesipun wawangsulan inggih punika supenanipun tiyang sayah, upami sumena kekerengan punika wahananipun kosokwangsulipun mirmitran makaten sasamenipun leres lepat kula sumongga, pekir mudha kula pancen badhe nyuwun tangled gentos ana ingkang badhe kula tangletaken kok kasupen mila inggih benjing kemawon bilih sampun kengetan gampil angsal mimitran kekerengan karana badhe ing Jatimulya kaping Dhesember 1892 Jaka Pekik 5