WULANGAN 2 : WAYANG SAJRONE BEBRAYAN JAWA Kompetensi Dasar dan Indikator 3.2 Mengidentifikasi, memahami, dan menganalisis unsur intrinsik maupun ekstrinsik teks sastra klasik dan modern secara lisan dan tulis. 3.2.1 Menganalisis unsur intrinsik cerita wayang 3.2.2 3.2.3 Menganalisis unsur ekstrinsik cerita wayang Menganalisis relevansi isi cerita wayang dengan zaman sekarang 4.2 Menginterpretasi, menanggapi dan mengekspresikan teks sastra modern dan klasik (wayang) sesuai isi secara lisan dan tulis. 4.2.1 Menceritakan isi cerita wayang 4.2.2 Menanggapi isi cerita wayang 4.2.3 Membaca indah teks dhialog cerita wayang Sakwise ngerteni lan kasil rampung anggone nyinau wulangan 2 iki, para siswa kabeh diajab bisa meruhi lan ngonceki sakehe titikan (ciri-ciri) struktur, panggunane basa sakjerone teks cerita wayang purwa. Para siswa diajab uga bisa trampil sajrone maknani lan nggunakake kawruh basa, bisa ngowahi wujude teks naratif dadi teks pacelathon (dhialog), lan pungkasane bisa maca teks mau kanthi rasa pangrasa kang laras, bener, lan pener. Mbabar Wawasan Bab Carita Wayang Purwa Pasinaon wulangan kaloro iki sesambungan karo piwulang kabudayan. Piwulang, aji, utawa ―nilai‖ mau kadhapuk sajrone pasinaon tumrap teks carita wayang, mligine wayang purwa. Pasinaon iki kaleksanan kanggo nepungake para siswa karo perangane kabudayan Jawa, kang urip lan diuri-uri dening bebrayan Jawa panyengkuyunge. Tundhane, para siswa diajak ngonceki ajining kabudayan Jawa kang nyengkuyung mawujude piwulang budi pakarti utawa sarana panggulawenthah tumrap para siswa kabeh. Lumantar pasinaon iki, siswa kabeh diajab bisa nggayutake lide carita wayang kalawan panguripan saben dinane. Kejaba kuwi, para siswa bisa nuduhake lan nindakake tumindak sing becik, utama, ngedohi tumindak asor utawa nistha. Kanthi mangkono, para siswa kewih gampang anggone manembah marang Gusti Kang Mahaasih. sarta ndarbeni sakehe panuwun awit saka sih marmane Pengeran, kang wis nyawiji karo wujud adiluhunge budaya. 24 Sastri Basa / Kelas 10
Gb. 2.1 Pagelaran wayang purwa (sumber Koleksi) Para siswa mesthi wis ngerti, apa kang diarani wayang satengahe kabudayan Jawa. Sadurunge nyinau bab teks wayang, ayo bebarengan migatekake cuplikan teks kakawin (puisi Jawa kuna) ing ngisor iki lan uga ngenani katrangan kang gumathok. ―Hanânonton ringgit manangis asêkêl mudha hidêpan, huwus wruh towin yan walulang inukir molah angucap, hatur ning wwang trêsneng wisaya malaha ta wihikana, ri tatwa nyan maya sahana-hana ning bhawa siluman‖ Tegese kira-kira: ‗Ana wong kang nonton wayang, lha kok nangis, sedhih, ora karu-karuwan rasane atine. Kamangka dheweke wis weruh, yen kang mobah mosik lan cecaturan mau, mung dhapur kulit kang sinungging. Mangkono mau wong-wong kang banget kaiket pancandriyane, padha ndlongop, nganti ora ngerti apa-apa. Sejatine mono,kabeh mau mung dhapur wewayangan, sulapan kewala'. (AW. Pupuh V. Sikharini: 9) Anak-anakku kabeh, saka cuplikan mau, kita bisa meruhi yen: kapisan, seni pagelaran wayang (kulit) wis tuwuh lan ngrembaka nalika abad XI; taun nalika kakawin Arjuna Wiwaha mau kaanggit. Kapindho, kawasisane Ki Dhalang nalika ngurip-uripi wayang bisa ndadekake penontone kepencut marang lumakune pagelaran, saengga bisa njalari sumedhot rasane, bisa nangis ngguguk kagawa swasana jrone carita wayang; lan katelu, wayang dipercaya nduweni piguna, banget narik kawigaten, mbuh critane, juru carita utawa dhalange, utawa malah wayange mau, kang daya-dayane bisa urip lumantar kaprigelane Ki Dhalang. Nganti tumeka saiki, abad XXI kang katelah jaman globalisasi, pagelaran lan carita wayang isih lestari anane. Wewujudane wayang ing saben jamane, tansah manut jaman kelakone. Terus ngrembaka laras karo dinamika-ne bebrayan panyengkuyunge. Wayang tansah bisa laras karo jagad sakupenge. Carita wayang nduweni watak komunikatif, tegese tansah nyambung lan bisa ngladeni bebrayan kang bisa nampa anane. Sastri Basa / Kelas 10 25
Miturut sejarahe, wayang purwa mujudake reriptane para Wali nalika ngrembakakake piwulang agama Islam ing tanah Jawa. Panggunane wayang minangka sarana dakwah Islam, kaleksanan saka kawicaksanane para Wali, kang bisa nggayutake tradisi Hindu- Buddha kalawan kapitayan anyar kang asipat Islami.Wayang mujudake asiling kabudayan kang tuwuh lan tinampa bebrayan penyengkuyunge. Kanthi crita epik utawa wira carita maneka warna, terus ngrembaka. Sumbering crita, akeh-akehe saka manca, kayata: epos Ramayana utawa Maha Bharãta saka tanah Indu. Ing tembe buri, sumber crita saya ngrembaka, kaya ta: Critane Wong Agung Menak (saka Arab lan Persia), crita Panji apadene Damar Wulan (epos lokal), crita mawa sumber mitos agama, kaya ta critane para Nabi lan Rasul saka kitab suci Injil), caritane Para Wali lan paraga Mitos Islami liyane (saka tanah Jawa), carita dongeng (kancil, lsp), lan paraga lumrah ing jaman saiki. Senajan watake kabeh lakon wayang meh padha utawa ana empere, saben teks carita wayang uga ana sambung rapete karo jinise wayang mau. Maneka warna jinise wayang, ana sesambungane karo sumbere teks caritane. Sumber crita mau banjur mbedakake jinise wayang, siji lan sijine. Ing kene jinis lan sumbere carita wayang bisa kaprinci kaya ing ngisor iki: No Jinising Wayang Sumbere Carita Katrangan 1. Wayang Purwa 2. Wayang Madya 3. Wayang Golek 4. 5. Wayang Gedhog 6. Wayang Krucil 7. Wayang Beber 8. Wayang Sadat 9. Wayang Wahyu 10. Wayang Kancil 11. Wayang Pembangunan 12. Wayang Wong Epos Ramayana Bharata (India) Epos Maha Bharata (Jawa) Epos Ramayana Bharata (India) Epos Arab/Persia (Islam) Epos Maha Bharata (Jawa) Epos Damar Wulan Epos Panji Mitos Para Wali (Islam) Mitos Nabi/ Santa (Kristen) Dongeng / fabel (Jawa) Indonesia Pos-Kolonial Epos Ramayana Bharata (India) Epos Maha Bharata (India) / Maha / Maha / Maha Wujud boneka - kulit Wujud boneka - kulit Wujud boneka - kayu Wujud boneka - kayu Wujud boneka - kulit Wujud boneka kayu Wujud boneka - kulit Wujud boneka - kulit Wujud boneka - kulit Wujud boneka - kulit Wujud boneka - kulit Wujud wong 13. Wayang Topeng Wujud wong mawa topeng 26 Sastri Basa / Kelas 10
Gb. 2.2 Wayang Suluh, wayang pembangunan (sumber : Blog Wayang Jawa) Amrih pitepungane para siswa kabeh luwih jero lan jembar kalawan jagade pawayangan, coba wangsulana pitakon-pitakon kang gegayutan karo cuplikan mau. 1) Apa kang diarani wayang sajrone kabudayan Jawa? 2) Saka ngendi sumbere carita wayang ana ing bebrayan Jawa? 3) Kanggo apa kita perlu nyinau carita lan pagelaran wayang purwa? 4) Cuplikan bab wayang sajrone teks kakawin Arjuna Wiwaha mau, ngenani bab apa? 5) Sapa kang katelah ―dhalang‖ ana sak madyane bebrayan Jawa? 6) Sabenere sapa kang digambarake lumantar paraga punakawan sajrone carita wayang? 7) Kepriye kalungguhane paraga panakawan sajrone jagad pawayangan Jawa? 8) Piwulang utawa ‗nile-nile' apa kang bisa dijupuk saka jerone carita wayang? 9) Terangana pigunane carita lan pagelaran wayang tumrap bebrayan Jawa! 10) Sebutna salah sijine carita wayang! Pasinaon 1 : Modhel teks pinilih : Nyinau Teks Wayang Purwa Ing kalodhangan iki para siswa bakal dijak nyinau wulangan kang sesambungan karo piwulang kabudayan. Piwulang mau kadhapuk sajrone pasinaon tumrap teks carita wayang purwa. Ing kene, kalebu perangan intrinsik kang mangun carita mau, perangan ekstrinsik sakjabane, sarta sesambungane woding carita karo uripe bebrayan saben dinane. Garapan 1 : Nyemak Teks "Petruk Madeg Pandhita" Kocap kacarita, praja Ngamarta minangka punjere nagarane Para Pandhawa, dumadakan konclang kaya katerak dahuru. Wis ana pirang-pirang wektu, negara Amarta kena pageblug, katekan lelara nggegirisi. Akeh para nayakane praja, sentana, dalah kawula kang nandhang cintraka. Kahanan mau kawiwitan saka murcane kabeh piyandele Kadang Pandawa, arupa sawernaning sanjata sekti. Para kadang Kurawa saka Ngastina, babar pisan ora duwe krenteg menehi pambiyantu marang para Pandhawa kang nandhang coba. Sastri Basa / Kelas 10 27
Gb. 2.3 Wayang uwong (sumber Wayang Blog.Net) ―Adhuh ketiwasan, Rama...! Mangkono panjelihe Petruk, salah sijine paraga punakawan marang Kyai Semar, bapake. Kala semana Ki Lurah Semar lagi sapejagong karo anak-anake, ya anake sing mbarep, Nala Gareng, lan si wuragil, Bagong. ―Welhadalah, ana apa, Le, kok mlayu-mlayu adus kringet karo bengak-bengok...??‖ pitakone Lurah Semar marang Petruk, anake sing nembe teka. Ambegane sajak ngaya. ―Kang Petruk lagi kumat, Ma. Biasa, nek tanggal tuwa ngene edane kumat. Iya ta Kang Gareng?‖ Celathune Bagong karo mesam-mesem. ―Hus, ngawur kowe Gong. Aja sembrana! Deloken kakangmu siji kuwi, kaya ora sabaene...‖ ―Lha witikna piye, Kang Gareng, awan-awan panas ngene bengak-bengok karo mlayu beyayakan. Mangka awak dhewe lagi kajibah nunggoni nDara Arjuna kang lagi semadi neng papan kana...! ―Iya bener kandhamu, Gong, ning sajake pancen ana sing wigati banget‖ ―Wis,.wis. aja malah padha regejegan. Rungokna apa jalarane sedulurmu iki mlayu- mlayu sajak kesusu.! ―Kaya wong dioyak macan ..........‖ selane Gareng. ―Ora, Kang, dioyak Yu Limbuk, Kulon Pasar kae. Witikna bar mangan, ra gelem bayar.....! ―Wis dha menenga! Kowe kabeh wis tuwa, ning pancet wae kalakuwane! Swarane Lurah Semar santak, sajak murina. ―Wah katiwasan tenan, Rama‖ Kandhane Petruk karo ngos-ngosan, ambegane kaya wong kang lara napas kumat asmane. ―Kae lho Ma, ..... karo kowe kabeh Kang Gareng apa dene Bagos...‖ ―Den Mas Bagong, Truk! Kok saenake dhewe, Bagong kok dadi Bagos! Nek bagus, iya....! ―Lha witikne kowe kuwi, lho Gong! Ana wong bingung, malah dikira edaan! ―Wis Truk, rasah dipaelu, adhimu siji kuwi. Cene rada kurang ganep, kok....‖ celathune Gareng. ―Tobat tenan kowe kabeh, Gareng, Petruk, Bagong! Aja malah dha guyon, ora prayoga. Kae lho Bendaramu bisa kaganggu olehe lagi nandhang prihatin! Wis ta Le, Petruk, caritakna, kenangapa kok teka mlayu kaya ana sing wigati banget!‖ 28 Sastri Basa / Kelas 10
Petruk, ya Ki Lurah kanthong Bolong, banjur carita, sakwise ngunjal napas sauntara. Mangkene critane: Saka pratikele Patih Sengkuni lan didhombani dening Pandhita Durna, Kurawa malah duwe panganggep yen kahanane praja Ngamarta iki mujudake sawijine kalodhangan kanggo nyirnakake para Pandhawa. Sadurunge kasil gawe cilakane kadang Pandhawa, para Kurawa satus lan Narpati Basukarna kasoran ing jurit, lan kaperjaya dening Sang Nagarangsang, ula naga saka kraton Cundharante kang gedhene tanpa upama(, ). Kala semana, Raden Arjuna nembe mangun semedi saperlu nuwun sih-kanugrahaning Jawata, awujud usada tumrap pageblug ana ing Praja Ngamarta, sarta baline kabeh pusaka kang ilang tanpa lari. Ing kono Raden Janaka banjur midhanget pisambate Patih Sengkuni dalah Pandhita Durna kang nembe ginawa mlayu dening Jim sakembaran. Kanthi migunakake minyak Jayengkaton, Raden Arjuna bisa ngonangi playune Jim Pesatnyawa dalah Sambernyawa. Raden Arjuna enggal methuki Jim sakembaran, lan njaluk supaya Priyagung Ngastina lelorone dibebaske.Sulayane rembug, dadi perang. Eman Raden Arjuna asor yudane, lan gugur ana pabaratan. Bareng nguningani bendarane nemoni tiwas, Petruk, ya Ki Lurah Kanthongbolong sigra cancut taliwanda. Senajan tata laire arupa batur utawa punakawan tumrap para kadang Pandawa, Ki Lurah Petruk mono sejatine sawijine gandarwa saka nagara ing dhasare samudra. Kanthi sangu pusaka sekti Kembang Candra Urawan, duweke Ratune Gandarwa,Petruk namur laku lan ngedegne pratapan anyar ana tepis wiringe Praja Ngamarta. Ki Lurah Petruk madeg dadi pendhita. Dheweke banjur sesilih Ajar Panyukilan. Kejaba ulah tapa, Ajar Panyukilan kang awatak loman, dhemen aweh usada tumrap kawula kang nandhang lelara. Dene Ki Lurah Semar, Gareng dan Bagong kang bingung awit Raden Arjuna nemoni tiwas, enggal-enggal sowan marang Praja Ngamarta nyuwun pambiyantune putra Pandhawa. Bareng nguningani yen Raden Arjuna nemoni tiwas, para satriya mau banjur ngamuk punggung ana praja Cundharante. Sakawit bisa unggul yudane, nanging bareng dipapagake Sang Nagarangsang, Raden Wrekudara, Raden Gatutkaca, Raden Antareja, Raden Setyaki, sarta para satriya liyane, kasoran lan tiwas ana madyane paprangan. Sabanjure saka dhawuhe Prabu Kresna, Raden Abimanyu minta sraya marang Ajar Panyukilan, saka patapan Karangsinamur. Kadang Pandhawa lan kabeh para putra kang nemahi tiwas, diusadani dening Sang Ajar. Kabeh waluya temahe jati. Semono uga Adipati Karna kang nandhang wuta, bisa saras maneh. Pungkasane, Ajar Panyukilan uga pininta sraya dadi senapatine prang saka praja Ngamarta, saperlu ngadani paprangan lumawan praja Cundharante. Kabeh tetungguling praja Cundharante bisa kasor yudane dening Ajar Panyukilan. Ewa semono, bareng kena upase Nagarangsang, Ajar Panyukilan badhar dadi Ki Lurah Petruk. Ki Lurah Petruk murina, banjur namakake pusaka Kembang Candra Urawan marang Nagarangsang sak wadyabalane. Nagarangsang badhar dadi pusaka Dwarawati, pusakane Prabu Kresna awujud sanjata Cakra Baskara. Jim sakembaran badhar dadi Raden Antasena dalah Raden Irawan. Semono uga para Kadang Satriya Kajiman saka Cudharante kabeh malih rupa, bali wujud pusaka piyandele kadang Pandhawa. Ratune kajiman kang bela pati kataman Kembang Candra Urawan badhar dadi Raden Sadewa, dene kembang Candra Urawan malih dadi cangkok Wijaya Kusuma, piyandele Prabu Kresna. Gancare carita, Praja Ngamarta lan Dwarawati bali marang kahanan sakawit, gemah ripah loh jinawi, tata titi tentrem karta raharja. (Dening Purnama Kahar, kaadhaptasi saka Giyaran Ringgit Purwa, Dening Ki Dhalang Hadi Sugita) Sastri Basa / Kelas 10 29
Sajrone teks crita mau ana tembung-tembung Kawi sawetra sing perlu ditegesi. Tembung- tembung mau, kaya kang kacathet ing Bausastra ngisor iki. Bausastra a) Negesi tembung konclang dahuru pageblug murcane piyandele didhombani pabaratan namur laku sesilih usada nguningani pinta sraya murina badhar belapati : kabuncang mumbul : musibah : wabah, lelara : ilange : pusakane, senjata sekti : disengkuyung : paprangan : memba-memba, nyamar : jejuluk, sebutan, jeneng : jampi, obat : meruhi : jaluk bantuwan : nesu : bali wujud asale : melu sengsara, labuh mati b) Maknani unen-unen : nandhang cintraka mangun semedi kasoran ing jurit ilang tanpa lari cancut taliwanda waluya temahing jati : nampa kasusahan : atapa, meditasi : kalah perang : angel golek-golekane : samapta, siyap-siyap : rahayu, slamet Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki kanggo ngerteni kawruhmu ngenani isine teks carita wayang kanthi irah-irahan ―Petruk madeg pandhita‖ mau. 1) Irah-irahane carita wayang, sesambungan karo paraga sapa? 2) Sapa wae paraga liyane kang utama sajrone teks carita ―Petruk Madeg Pandhita‖ mau? 3) Ing ngendi wae papan dumadine carita? 4) Apa kang dadi underane perkara sajrone teks carita wayang ―Petruk Madeg Pandhita‖ kasebut? 5) Kepriye panemumu ngenani struktur logis utawa urut-urutan dumadine carita? 6) Golekana saripatine (ide pokok) crita kang kawedhar dening pangripta carita Petruk Madeg Pandhita mau! 7) Miturut panemumu, kepriye perangane teks carita wayang minangka pambukane carita! 8) Apa wae kang dadi jalaran dumadine pasulayan ing antarane para paraga sajrone carita! 9) Mitirut panemumu, kepriye carane pangriptane carita wayang ngrampungi sakehing dredah (konflik) sajrone carita? 10) Kepriye amanah utawa piwulang moral kang diandarake pangripta lumantar carita wayang anggitane! Garapan 2 : Niteni Struktur Teks 30 Sastri Basa / Kelas 10
Gb. 2.4 Panakawan pamomong para satriya Para siswa kabeh, perlu kaweruhi yen paraga punakawan jrone pawayangan Jawa, mesthi didhapuk dadi perangan kang wigati lan mesthi anane. Punakawan duwe jejibahan ngampingi paraga satriya, utawa danawa. Miturut critane, punakawan mujudake paraga kang kadhapuk dadi pangiring sarta pandhereke para satriya utawa danawa mau. Tata lair, punakawan padha karo batur tumrap satriya bendarane. Sejatine, punakawan uga dadi pamomong lan ―guru‖ tumrap para satriya kang dieloni. Kejaba dadi abdi, pamomong, juru panglipur utawa tukang banyol, panakawan uga kadhapuk dadi pangiket antarane pagelaran wayang kalawan para pamiyarsane. Lumantar punakawan, pamiyarsa utawa penonton bisa ngerteni pesen-pesen moral utawa kautaman kang sumirat sajrone pagelaran, kanthi basa kang wanthah. Lumantar punakawan, ajine teks carita wayang bisa luwih gampang dingerteni lan digayutake karo kanyatane urip saben dinane. lakoning paraga, pamaragan, utawa sesambungane personase, patrap lan pocape paraga. Sajerone lakon wayang, bab mau maujud lumantar aktivitas lan makna kang kohesif utawa trep. Sesambungan mau mangun sawijine struktur reriptan naratif. Jrone reriptan fiksi Jawa kang jangkep, sesambungan mau arupa struktur tematik (underane prakara), struktur ruwang (papan tumindake lelakon kaleksanan), lan struktur wewatakan (naratif). Kejaba iku, peprincene struktur karya, kawawas saka struktur generike, uga bisa kawancah dadi papat; yaiku: orientasi, komplikasi, resolusi, dan koda (coda). Lakoning crita sajerone wayang, bisa dingerteni lumantar lakon), struktur waktu (titi wancine sawijine Kanggo niti struktur utawa wangunane teks wayang, para siswa migatekake urut- urutan critane. Banjur perangane teks wayang kang kowaca, pilah-pilahna adhedhasar perangan struktur generik urut-urutane caritane, kaya ta: 1) pambuka (orientasi), arupa perangan pambukane carita. Perangan iki kawedhar kanggo nepungake para paragane, swasana kang dumadi, lan pamurwane lelakon, tumuju carita sabanjure. 2) pasulayan utawa konflik (komplikasi), arupa perangan teks kang isine bab ngrembakane sakehe perkara. Perkara-perkara kang diadhepi dening para paragane carita wayang mau, lan, perangan 3) pangudhare (resolusi), kabeh prakara kang dumadi mau. Perangan iki arupa Sastri Basa / Kelas 10 31
pamungkasane pasulayan utawa dredah jrone carita, sarta 4) panutup (coda), arupa panintinge dudutan dening para pamaca atau pamiyarsa . No Perangan struktur Cuplikan Saripatine Carita 1. Pambuka (orientasi) Praja Ngamarta nagarane Para Pandhawa, konclang kaya katerak dahuru. Wis ana pirang-pirang wektu, negara Amarta kena pageblug, katekan lelara nggegirisi. Akeh para nayakane praja, sentana, dalah kawula kang nandhang cintraka. Kahanan mau kawiwitan saka murcane kabeh piyandele kadang Pandawa, arupa sawernane sanjata sekti. 2. Pasulayan (komplikasi) 1. Saka pratikele Patih Sengkuni Kurawa nganggep yen kahanane iki mujudake sawijine kalodhangan kanggo nyirnakake para Pandhawa. 2. para Kurawa satus lan Narpati Basukarna kaperjaya dening Sang Nagarangsang, 3. Raden Arjuna nembe mangun semedi 4. Raden Janaka banjur midhanget pisambate Patih Sengkuni dalah Pandhita Durna kang nembe ginawa mlayu dening Jim sakembaran. 5. Kanthi migunakake minyak Jayengkaton, Raden Arjuna bisa ngonangi playune Jim Pesatnyawa dalah Sambernyawa, perang nanging Raden Arjuna asor yudane, lan gugur ana pabaratan. 6. Petruk, ya Ki Lurah Kanthongbolong punakawan para kadang Pandawa, sejatine sawijine gandarwa saka nagara ing dhasare samudra. 7. Petruk namur laku lan ngedegne pratapan madeg dadi pendhita, sesilih Ajar Panyukilan. 8. Kejaba ulah tapa, Ajar Panyukilan kang awatak loman, dhemen aweh usada tumrap kawula kang nandhang lelara. 9. Dene Ki Lurah Semar, Gareng dan Bagong sowan marang Praja Ngamarta nyuwun pambiyantune putra Pandhawa. 10. para satriya mau banjur ngamuk punggung ana praja Cundharante. dipapagake Sang Nagarangsang, Raden Wrekudara, Raden Gatutkaca, Raden Antareja, Raden Setyaki, sarta para satriya liyane, kasoran lan tiwas ana madyane paprangan. 3. Pangudharing prakara (resolusi) 1. Raden Abimanyu minta sraya marang Ajar Panyukilan, 2. Kadang Pandhawa lan para putra kang nemahi tiwas, diusadani denging Sang Ajar, waluya temahe jati. 3. Adipati Karna kang nandhang wuta, bisa saras maneh. 4. Ajar Panyukilan uga pininta sraya dadi Senapatine prang lumawan Praja Cundharante. 5. Kabeh tetunggule praja Cundharante bisa kasor yudane dening Ajar Panyukilan 6. kena upase Nagarangsang, Ajar panyukilan badhar dadi Ki 32 Sastri Basa / Kelas 10
No Perangan struktur Cuplikan Saripatine Carita Lurah Petruk. 7. Ki Lurah Petruk namakake pusaka Kembang Candra Urawan marang Nagarangsang sak wadyabalane. Nagarangsang badhar dadi pusaka Dwarawati, pusakane Prabu Kresna awujud sanjata Cakra Baskara. Jim sakembaran badhar dadi Raden Antasena dalah Raden Irawan. 8. Kadang Satriya Kajiman saka Cudharante malih rupa, bali wujud pusaka piyandele kadang Pandhawa. 9. Ratune kajiman kang bela pati kataman Kembang Candra Urawan badhar dadi Raden Sadewa, dene kembang Candra Urawan malih dadi cangkok Wijaya Kusuma, piyandele Prabu Kresna. 4. Panutup, dudutan (Coda) Gancaring carita, Praja Ngamarta lan Dwarawati bali marang kahanan sakawit, gemah ripah loh jinawi, tata titi tentrem karta raharja. Kabeh bisa rumangsa, ―suradira jayaningrat, lebur dening pangastuti‖, Sapa salah bakal seleh, Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki kanggo njembarake kawruhmu ngenani urut- urutaning struktur teks carita wayang kanthi irah-irahan ―Petruk madeg pandhita‖ mau. 1) Ing perangan pambuka, teks carita ―Petruk Madeg Pandhita‖ kawiwitan swasana apa? 2) Kepriye pamawasmu yen swasanane carita diowahi, beda karo lakon carita mau? 3) Kepriye yen pambukane lakon carita wayang kawiwitan kanthi sawijine konflik utawa pasulayan? 4) Apa saben pasulayan utawa konflik kudu dirampungi kanthi resulusi utawa pangudharing prakara? 5) Saupama ana sawijine lakon utawa carita wayang kang ora nduweni pangudhare prakara, caritane bisa luwih apik apa malah dadi ala? 6) Terangna pigunane perangan dudutan utawa coda sajerone teks lakon carita wayang! Garapan 3 : Kawruh Basa lan Kasusastran Para siswa kabeh wis mangerteni yen pasinaon bab teks carita wayang, kalebu pasinaon bab kasusastran. Teks carita wayang kang wis kita sinaoni mau, kalebu jinise teks sastra kang awujud gancaran. Kejaba awujud gancaran, ana teks carita wayang kang awujud tembang macapat, kaya kang katulis sajrone naskah lawas. Kejaba kuwi, uga ana maneh teks kang isine uga sesambungan karo carita wayang, nanging beda wujud lan jinise sastrane. Teks mau awujud balungane carita utawa pakem wayang. Teks pakem Sastri Basa / Kelas 10 33
ngono kuwi, gunane kanggo modhel utawa cengkorongan tumrap para Dhalang, nalika makarya sajerone pagelaran wayang. Kabeh jinising teks carita wayang kaya kang kasebut mau, akeh-akehe mesthi nggunakake tembung-tembung Kawi utawa lelewaning basa minangka rerenggane basa pawayangan. Coba kanggo luwih ngerteni panggunane tembung kawi apa dene lelewane basa, tuladha ing dhuwur mau, tulisen tembung-tembung mau sajrone ukara kang prasaja. Garapen gladhen iki kaya tuladhane! No Tembung kawi / unen-unen: Tegese Ukarane : (*) murcane Ilange Murcane Sang Prabu agawe bingunge wong sanagara. 1. sesilih arane, ajejuluk 1. 2. piyandele pusakane, 2. 3. namur laku memba-memba, 3. 4. usada jampi, obat 4. 5. nguningani Meruhi 5. (*) nandhang cintraka 6. mangun samadi nampa kasusahan meditasi, tapa Tekamu dadi jejampi tumrapku kang lagi nadhang cintraka 6. 7. kasoran ing jurit kalah perang 7. 8. ilang tanpa lari angel golekane 8. 9. cancut taliwanda samapta, siyap- 9. 10. waluya jati temahe siyap rahayu, waras slamet, 10. Pasinaon 2 : Makarya Bebarengan: Mangun Teks Carita Wayang Sawise para siswa kasil ngerteni apa lan maknane struktur sawijine teks crita wayang purwa, sabanjure ana ing pasinaon iki para siswa kabeh bakal dijak ngrembug lan nintingi utawa nganalisis sawijine teks wayang bebarengan.Teks wayang kang bakal dirembug mau bisa digoleki saka buku-buku wayang, majalah-majalah Jawa, utawa saka sumber- sumber liyane kalebu saka internet. 34 Sastri Basa / Kelas 10
Garapan 1 : Nganalisis Unsur Instrinsik Teks Wayang Purwa Pakaryan nggawe sawijine tintingan utawa analisis teks kawiwitan saka ngolah reringkesane carita, banjur merang sari-patine carita adhedhasar struktur generike. 1) Para siswa bebarengan ngringkes sawijine teks carita wayang kang wis kawaca, miturut basamu dhewe. Banjur bareng-bareng pilahen urut-urutan critane, susunen peranganing teks mau adhedhasar struktur generik carita. 2) Yen wis kasil, banjur lebokna perang-perangan mau marang bagan ing ing ngisor iki! 2) Yen wis kasil, banjur lebokna perang-perangan mau marang bagan ing ing ngisor iki! No Perangan struktur Cuplikan Saripatine Carita 1. Irah- irahaning Teks Carita 1. 2. Pambuka (orientasi) 2. 3. 1. 2. . 3. Pasulayan (komplikasi) 3. 4. 5. 6. 7. 8. 1. 4. Pangudhare prakara (resolusi) 2. 3. 4. 5. 5. 1. Panutup, dudutan (Coda) 2. 3. Sastri Basa / Kelas 10 35
Garapan 2 : Nganalisis Unsur Ekstrinsik Teks Wayang Purwa Para siswa sajerone kalodhangan iki dijak kanthi kritis lan kreatif nganalisis unsur ekstrinsik carita wayang. Wondene sing dikarepake unsur ekstrinsike carita wayang, yaiku sakehe unsur utawa perangan kang gegayutan karo faktor-faktor sosial-ekonomi, faktor kabudayan, faktor sosio-politik, agama, lan pranata kang diugemi sajrone bebrayan utawa masyarakat. Ana kene siswa kabeh dijak ngananlisis utawa ninthingi perangan utawa unsur ekstrinsik kang sesambungan karo sawenehing faktor mau. Tuladane ing ngisor iki: No Perangan struktur Cuplikan Saripatine Carita Unsur Ekstrinsik 1. Pambuka (orientasi) Praja Ngamarta konclang kaya katerak dahuru. Wis ana pirang- pirang wektu, negara iki kena lelara pageblug, nggegirisi. Akeh para nayakane praja, sentana, dalah kawula kang nandhang cintraka. Kahanan mau kawiwitan saka murcane kabeh piyandele kadang Pandawa, arupa sawernane sanjata sekti. katekan 1) Kahanane negara, pamarentahan, utawa bebrayan nalika katekan musibah utawa ketaman perkara kang ndrawasi. 2) Kahanan chaos, mbebayani, merga pacobaning Pangeran, lan saka salah lupute manungsa dhewe. 2. Pasulayan (komplikasi) Saka pratikele Patih Sengkuni Kurawa nganggep yen kahanane iki sawijine kalodhangan kanggo nyirnakake para Pandhawa. Para Kurawa satus lan Narpati Basukarna kaperjaya dening Sang Nagarangsang, Raden Arjuna nembe mangun pisambate semedi midhanget Patih Sengkuni dalah Pandhita Durna kang nembe ginawa mlayu dening Jim sakembaran. minyak migunakake Kanthi Jayengkaton, Raden Arjuna bisa ngonangi playune Jim Pesatnyawa dalah perang, Sambernyawa, Raden Arjuna asor yudane mujudake 1) Akeh manungsa utawa golongan sing migunakake kasengsarane liyan kanggo butuhe ambisi dhewe, politike golongane 2) Tetep ana manungsa utawa golongane manungsa sing lan waspadha, isih eling titah nuhoni minangka wakiling Gusti Kang Akarya Jagad. darmane cilik 3) Rakyat utawa golongane tetep wong nyengkuyung tumindak kang laras karo bebener, kang ditindakake paraga utawa golongan tartamtu 3. Pangudharing prakara (resolusi) ... 4. Panutup, dudutan ... 36 Sastri Basa / Kelas 10
No Perangan struktur Cuplikan Saripatine Carita Unsur Ekstrinsik (Coda) ... Garapan 3 : Nganalisis Relevansine Crita Wayang Para siswa sajerone kalodhangan iki dijak kanthi kritis lan kreatif nganalisis kepriye lan kaya ngapa sesambungan (relevansi) utawa gegayutane isining carita wayang karo kanyatan urip saben dinane. Analisis mau karembug sajrone teks pacelathon utawa dhialog, kang wujude: 1) asipat bebas, kanthi ngowahi wujude teks naratif arupa crita wayang kang wis kasil mbok susun mau, dadi pacelathon, utawa dhialog bebas. Isine sesambungan karo crita wayang. 2) teks pacelathon ngenani carita wayang mau, kasusun kanthi niti perangane basa (laras karo undha-usuking basa). Tuladhane: No Teks Sumber : "Petruk Madeg Pandhita" Teks Pacelathon / Dhialog Nonton Wayang Kulit Dina Minggu kepungkur, aku sowan daleme Pak Dhe Sastro, bebarengan karo kancaku, Dhimas, Arif, lan Endah. Perlune, arep nyuwun pirsa bab pagelaran wayang sing nembe kaleksanan ana Bale Desa Purwantoro, dina Jumat sadurunge. Kejaba pancen kepengin sowan menyang daleme Pak Dhe, sowanku pancen ana perlu. Aku sakanca kepengin nyuwun pirsa bab wayang. Pak Dhe Sastro kuwi kamase Ibu kang mbarep, kang pidalem ana Desa Purwantoro. Nalika timure, Pak Dhe ngasta ana DKA, ringkesan saka Djawatan Kereta Api, saiki PT Kereta Api, perangan saka Kementrian Perhubungan. Ing sela-selane nindakake pakaryane kang utama, Pak Dhe sastra uga prigel nDhalang, lan pancene Panjenengane luwih kawentar minangka Dhalang kondang. Dina Minggu iku, aku sakanca marem banget, jalaran nampa katrangan lan crita wayang kang maneka warna, lan banget negsemake. Mangkene pangandikane Pak Dhe marang aku sakanca... Pak Dhe : Dadi tekamu mrene kabeh iki karepe arep nanggap critane Pak Dhe, ngono? Lha jarene sing arep mrene kancamu sak kelas, kok Sastri Basa / Kelas 10 37
38 Aku Pak Dhe Arif Pak Dhe Arif Pak Dhe Endah Aku Dhimas Endah Dhimas Endah Arif Pak Dhe Endah Dhimas Endah Pak Dhe Endah iki mung bocah papat? : Inggih, Pak Dhe. (Aku mangsuli karo rada kecipuhan) Kados ingkang sampun kula aturaken kala emben, kula sakanca kepengin sanget sinau bab ringgit kaliyan Pak Dhe. Mumpung taksih libur. Bab sagedipun lare sekawan ingkang sowan, Arif ingkang ngertos. : Oo Nak Arif iki ta putrane Pak Marwan sing nembe kondur Haji? Piye kabar kasugengan lan tindake neng Mekah? : sugeng sakonduripun saking Mekah. Mung radi gerah watuk sawatawis, mila dereng saged sowan mriki. Bab kanca-kanca sanesipun, pancen meh sedaya kepengin sowan mriki, eman sedaya sampun pikantuk jejibahan piyambak-piyambak saking sekolahan. Pangestunipun Panjenengan, Bapak pinaringan : Kanggo pentas akhir taun kuwi, ta. Ya wis ora papa. : Inggih, eman sanget, ning kanca-kanca sami sagah sowan mriki, sanes wekdal. Kula kanca sekawan menika, pancen ingkang kajibah dados Panitia ngrangkep pemain wonten pentas nggelaraken drama wayang wulan ngajeng. : Lha dobel-dobel pakaryane, apa ora kaboten? : Lha nggih menika, Pak Dhe, Arif kaliyan Wisnu, aggenipun saged ―mlokotho‖ kanca! : Mlokotho piye, ta nDah, wong kowe dhewe sing njaluk ngurusi apa- apa, kamangka kudu latiyan pentas barang. : Lha iya, Endah ki ya aneh-aneh wae, wong criwis ngono kok njaluk dadi Sembadra barang. Apa mengko ora kudu ngempet ..... : He,....... ngempet apa hayoo! Karo maneh sing ndhapuk aku dadi Sembadra, sapa? Apa pantese aku dadi Sri Kandhi ngono kae, apa dadi Banowati? : Dadi Sarpakenaka, ya pantes, kok En......! : Apa?! Sarpakenaka? Sakarepmu, wis. Trima mulih, aku...! : Wis, wis ah! Malah padha regejegan. Saru lho! Kok dha ora nJawani blas !! (Gumujeng, banjur ngendika) : Ya wis, tak wiwiti wae critane. Kowe kabeh ngerti ta, pagelaran wingi bengi rak njupuk lakon ―Petruk Madeg Pandhita‖. : Lho, sanes Petruk dadi Ratu, ta Pak Dhe ?? : Wis ta, En. Aja nyela-nyelani wae. Lehmu criwis mbok disimpen dhisik..... (Endah mendelik, ning semu mbrabak. Dhimas klecam-klecem. Pak Dhe gumujeng) : Dudu. Petruk ora dadi Ratu, ning malah dadi Pandhita. Pada paragane, beda kalungguhan lan ―peran'-e. : Tamtu langkung sae, nggih Pak Dhe.... Sastri Basa / Kelas 10
Aku : Bab apik endi, miturut aku, mesthi padha apike. Rak inggih, Pak Dhe? Sing penting rak Dhalange. Kepriye wasis lan prigele anggone crita lan ngurip-uripi lakon wayange. Pak Dhe : Iya, Wisnu ana benere. Dhalang banget olehe nemtokake kasil orane pagelaran wayang. Kaprigelan lan kawasisane dhalang pancen njalari pagelaran dadi lewih urip lan dhuwur pangajine. Kowe kabeh mesthi ngerti, pagelaran wayang ora mung tontonan, ning uga tuntunan....... Arif : Kula mireng, dhalang menika pasemon saking Pengeran, inggih Pak? Ringgitipun pasemon tumrap titahipun. Pak Dhe : Iya akeh sing ngarani mangkono. Ning sing bener, dhalang dudu Pangeran, ning mung utusan-Ne. Mung caritane dawa, kapan-kapan wae crita bab kuwi. Saiki crita wa, Petruk madeg Pandhita. Endah : Lajeng bentenipun paraga Petruk nalika dados ratu kaliyan nalika madeg pandhita, kados pundi? Pak Dhe : Sing genah, gandheng kalungguhane beda, mesthi beda bobote tanggung jawab lan tumindake. Dhimas : Menawi makaten, pandhita langkung utami tinimbang ratu, inggih Pak? Pak Dhe : Ya ora kudu utawa ora mesthi mangkono. Boboting tumindak, kaukur karo kaya ngapa utawa apa kekarepane. Arif : ―Inna ma yakmalu bin niyah, nggih Pak? Satuhune kabeh tumindak Endah Pak Dhe kudu kawiwitan saka niyat sing becik.... : Wallahh kok kumeruh barang, kowe Rif! : Iya pancen Arif bener. Ning karepku ana kene, tumindake Petruk nalika dadi ratu, ya Prabu Wel Gedhuwel Beh, beda karo nalika dheweke madeg pandhita kang asesilih Ajar Panyukilan. Endah Pak Dhe : Adhuh, nuwun sewu Pak Dhe.... Lajeng bentenipun kados pundi? : Nalika madeg ratu dadi Sang Prabu Wel Gedhuwel Beh, Petruk nduweni kekarepan males ukum marang bendarane kang wis lali marang darmaning satriya. Bendarane, mligine Raden Janaka wis tumindak cumantaka, degsiya marang abdine. Kejaba kuwi, Ki Lurah Petruk pancen rumangsa beja bisa nggawa mlayu jimat Kalimusada, Banjur dheweke nggunakake pusaka mau kanggo sarana madeg ratu ana ing praja Loji Tengara. Arif : Mendhet kalodhangan dados ratu, menika kalebet ambisius, inggih Pak? Pak Dhe : Bener, bisa mangkono, senajan ora mesthi. Sing cetha, gegambaran mau laras banget karo tumindak lan kahanane urip kita saben dinane. Ana gegambaran nafsu utawa pepenginan kang tanpa ukuran, tembunge nggugoni watak durangkara, ana kang Sastri Basa / Kelas 10 39
dhemen njejegne adil, ana sing seneng gawe perkara utawa dadakan,... Dhimas Endah : Lajeng nalika Petruk madeg pandhita? : Pun Pak Dhe, boten usah diwangsuli. Lha neke wau midhangetaken pangandikan panjenengan, rak mesthi ngertos kekajengane Petruk nalika dados pandhita... (siswa kabeh bebarengan nganalisis gayutan utawa relevansine carita karo kanyatan saben dinane. Garapan iki dilarasake karo sumbere crita, lan dhapukane pacelathon sajrone tuladha mau) Garapan 4 : Kawruh Basa lan Kasusastran Para siswa kabeh, yen kita titi kanthi taliti, tuladha teks dhialog utawa pacelathon ing dhuwur mau mujudake teks kanthi trap-trapan utawa tatarane basa kang beda-beda. Basa kang digunakake paraga aku lan kanca-kancane nalika wawan gunem, dhialog karo Pak Dhe Sastro, beda karo basa kang digunakake paraga mau marang kanca-kancane. Ing kene, Bedane basa, diarani ragam basa arupa undha-usuke basa. Dene jinise ragam mau sajrone teks pacelathon mau ana loro, yaiku ragam ngoko lan ragam krama. Panggunane undha-usuke basa mau kudu laras karo pangetrape unggah-ungguhe basa Jawa. Undha-usuke basa dhewe, tegese tatarane basa Jawa manut penganggone. Banjur kang diarani unggah-ungguhe basa iku panatane basa Jawa miturut lungguhe tatakrama. Sejatine pangetrape unggah-ungguh basa mau kanggo ngluhake awake dhewe lan ngajeni wong-wong sing dijak guneman, sing pancen kudu diajeni. Saka owah gingsire jaman, luwih-luwih kanggo nggampangake para siswa anggone nyinaoni basa Jawa, pranatan undha-usuke basa Jawa saiki cukup kaperang dadi 2 (loro), yaiku siji, Basa ngoko, wujude arupa ngoko lugu lan ngoko alus kaloro, tataran basa krama, dumadi saka basa krama lugu lan krama alus (inggil). Titikane saben-saben ragam basa mau, kaya ing ngisor iki. Ngoko Lugu, wujud basane kanthi tembung-tembung ngoko kabeh, ora kacampuran tetembungan krama. Penganggone beda-beda, ing kene tumrap: 1) Kanca padha kanca sing wis akrab. 2) tumrap wong sing kalungguhane luwih dhuwur nalika sesambungan karo wong kang wong sing drajad utawa kalungguhane luwih endhek. Banjur 3) Kanggo situwasi resmi (formal) sing pancen perlu nggunakake ragam lan tembung-tembung ngoko (umpamane tulisan ing majalah utawa buku). Tuladha panganggone ragam basa ngoko mau: a. Dhimas weruh ora ya, yen mengko sida gladhen tari lan wayangan? b. Kowe iku yen dijak dolan kok mesthi ora gelem, kenang apa ta? c. Aku arep lunga menyang perpustakaan, golek buku drama tradisional. 40 Sastri Basa / Kelas 10
Ngoko Alus kang wujude kanthi nggunakake tembung-tembung basa ngoko, dicampuri tetembungan krama inggil sawatara. Tembung-tembung krama sing ana, digunakake kanggo aweh pakurmatan marang mitra wicara. Dene tembung sing perlu dikramake yaiku wonge, tumindake, lan barang kang dadi duweke. Penganggone basa Ngoko Alus tumrap: siji, antarane kanca raket nanging padha dene olehe ngajeni (umpamane wong kang padha-padha nduweni kalungguhan utawa pangkat). Loro, wong tuwa utawa wing sing luwih dhuwur drajate, marang wong enom, nanging wis akrab banget. Telu, nalika lagi ngrembug wong liya sing diajeni banget. Papat, Wanita marang sisihan (bojo)-ne, yen dheweke nggunakake basa ngoko. Lima, digunakake kanggo ngarang sawijine karangan ing majalah kanggo ngajeni wong sing maca. Tuladhane: a. Sepedha montore sida diagem ora, mas Budi? b. Panjenengan wingi diaturi pinarak kok ora kersa, geneya ta? c. Pak Dhe Sastro isih durung bisa rawuh saiki jalaran isih tindak rapat ana Kabupaten. d. Panjenengan kok ora ndhang siram dhisik ta Pak, saiki wis awan lho! e. Matur nuwun marang sapa wae sing wis kersa paring panyaruwe. Krama Lugu, wujude tetembungan arupa tembung-tembung krama lugu, ora dicampuri krama inggil apadene ngoko. Basa krama lugu nduweni watak ngajeni marang sing diajak guneman nanging kurang utawa ora nemen bab aluse. Ing kene, tambahan ater-ater lan panambang nalika ndhapuk tembung. kudu dikramakake. Penganggone yaiku: Sepisan, tumrap wong sing sadrajad nanging padha dene ngajeni. Loro, digunakake dening wong biasa sing durung nate tepung utawa durung akrab. Katelu, digunakake saben-saben paraga, sajerone swasana resmi (upamane lagi macakake rantaman adicara). Tuladhane: a. Man Bilung, Bagong taken: ‗Sampeyan sampun mbeta napa kemawon? b. Kula pireng, Sampeyan malah sampun angsal dhawuh, sinten ingkang sanjang? c. Kula nuwun, adicara salajengipun inggih punika pagelaran ringgit wacucal. Krama Alus. Perangan basa Jawa iki nggunakake basa sing luwih alus lan ngajeni banget, wujude basa krama kacampuran tembung krama inggil. Dene tembung sing perlu dikramakake, yaiku: wonge, tumindake, lan barang kang dadi duweke. Ana kene, awake dhewe (pamicara) ora kena dikramakake inggil. Wondene penganggone yaiku: Kapisan, digunakake dening wong sing sadrajad utawa padha pangkate, kang padha ajen-ingajenan banget, antarane siji lan sijine. Kaloro, digunakakr marang wong sing luwih dhuwur drajade (kayata, anak marang wong tuwa, murid marang guru, abdi marang bendarane lan sapanunggalane). Kaping telu, digunakake dening wong luhur kang durung nate tepung lan durung akrab. Tuladhane: Sastri Basa / Kelas 10 41
a. Kakang mas, menapa Panjenengan mangke estu tindak dhateng Kediri? b. Bilih wonten dhangane penggalih Panjenengan kula aturi rawuh! c. Nuwun sewu, menapa Panjenengan ta ingkang asma Ki Dhalang Murwa Kandha, punika? Para siswa kabeh, coba andharan bab unggah-ungguh mau sinaunen kanthi becik, gawenen tuladha liyane saben-saben jinise. Yen wis rampung, wacanen kanthi titi swara lan rasa pangrasa sing bener lan trep. Pasinaon 3 : Pakaryan Mandhiri : Ngonceki Teks Crita Wayang Teks wayang kang bakal dirembug mau bisa digoleki saka buku-buku wayang, majalah- majalah Jawa, utawa saka sumber-sumber liyane kalebu saka internet. Garapan 1 : Nyritakake Isi lan Karepe Crita Wayang Ana kene para siswa bakal diajak nggoleki lan banjur nyaritakake teks carita wayang kang ngandhut tema panggulawenthahe budi pakarti sajrone bebrayan Minangka tumindak sabanjure sajrone nyinau lan ngonceki sawernane piwulang kautaman (moral) lumantar teks carita wayang, saben-saben siswa, perlu nggoleki, ngumpulake utawa nginfentarisasi crita wayang kang sumebar ing sumber-sumber wacan tartamtu. Teks-teks kang wis kasil dikumpulake, banjur dipilah lan dipilih miturut jinise wayang tartamtu. Kaya andharan sadurunge, jinise wayang ing madyane kabudayan Jawa bisa kawawas saka bakale wayang (kayu, kulit, lsp), utawa bisa uga saka wernane carita kang diandharake (Ramayana, Maha Bharata, Menak, Panji, caritane para Nabi ing kitab suci, utawa para Wali ing tanah Jawa). Garapan 2 : Ndhudhah lan Nanggapi Isine Teks Crita Wayang Sajeroning kalodhangan iki, para siswa kabeh bakal dijak ngonceki piwulang kautaman sajrone lakon carita wayang lan pangetrape ing madyaning bebrayan agung. Perlu dingerteni, saripatine panggulawenthahe budi pekerti utawa pendhidhikan moral, kang bisa dijupuk saka teks lakon carita wayang umume, biasane sesambungan karo: 1) Bebener lan tumindak adil (kebenaran dan keadilan) mesthi bakal ngasorake kadurjanan. Bab mau laras karo unen-unen ―suradira jayaningrat lebur dening pangastuti‖ 2) Arepa ditutup-tutupi, sawijine tumindak ala, durjana, ing tembe mesthi bakal kaweleh, bakal konangan. Iki laras karo unine unen-unen: becik ketitik, ala ketara 3) Sakabehing tumindake manungsa, bakal ngasilake sawijine kahanan utawa akibat tartamtu. Bab iki laras karo unen-unen:ngundhuh wohing pakarti 4) Tresna kang satuhu, utawa gegayuhan luhur, mesthi mbutuhake pangurbanan tartamtu. Ana unen-unen kang laras karo bab iki, yaiku: ―Jer basuki mawa beya‖ 5) Kabisan ngasorake diri sak tengahe bebrayan, ora ngegungake kaluwihane dhewe ana sakehe lelakon, biasane malah bisa nekakake kabegjan ing tembe burine. Unen-unene muni: ―wani ngalah, luhur wekasane‖ 42 Sastri Basa / Kelas 10
Gb. 2.5 Wayang lan lakon Carita kotemporer Coba gawenen sawijine crita sing sumbere saka bebrayan nyata sakupengmu. Bisa uga siswa kabeh golek crita nyata utawa fiksi umum kang dumadi ing bebrayan utawa masyarakat modern jaman saiki, kanthi tema kang laras karo piwulang ndhuwur mau. No. Tema Sumber carita Isining carita 1. ―Sing salah, bakal seleh‖ Teks carita lakon Brajadenta mbalela Kamurkane Raden Brajadenta saka praja Pringgandani, kang kepengin madeg ratu, kasil kapenggak lan kasoran yudane dening raden Gatutkaca. Kuwi mau bisa kelakon saka manunggale sih-tresnane keng paman, Sang Brajamusthi saadhi-adhine para kadang Braja. Wusanane sing ngganteni ratu, Dewi Arimbi kanjeng ibune Raden Gathutkaca. Ing tembe, putrane Raden Werkudara iku mau kang ngganteni jumeneng ratu ing praja Pringgadani. 2. ―becik ketitik, ala ketara‖ Sastri Basa / Kelas 10 43
3. ―ngundhuh wohe pakarti‖ 4. ―Jer basuki mawa beya‖ 5. ―wani ngalah, luhur wekasane‖ 6... Lsp Garapan 3 : Maca Endah Teks Crita Wayang Para siswa kabeh, coba andharan bab unggah-ungguh mau sinaunen kanthi becik, gawenen tuladha liyane saben-saben jinise. Yen wis rampung, wacanen sawijine teks carita wayang arupa dhialog (pacelathon) kanthi titi swara lan rasa pangrasa sing bener lan trep. Teks mau tuladhane, kaya ta: ―O, kaki Prabu! Menawa Arjuna wis mĕnthang langkape Gandhiwa, lĕpasing panahe kaya tumuruning banyu udan ing mangsa rĕndhĕng. Ora ana mungsuh kang ora kĕtaman ing warastrane. Nadyan kang padha sĕsingidan, mĕsthi iya kĕpandhukan. Endhonge ora bisa kĕntekan panah, kaya samodra kang cinidhuk banyune. Nadyan sepira bae panyidhuke, ora bakal bisa asat... ‖ (Mahabharata Kawedhar - R.M. Soetarto Hardjowahono) Sapa sing wani urip ing kene, nantang srengenge ing puthuk ngenthak-enthak. Bayi sing metu saka kuping kae gumlethak. Tinandu alang-alang, kabeh kala tinantang. Aku basukarna! Anake ibu Kunthi Nalibrata, sing ditemu kusir Adirata! apa isih kurang anggonmu munasika? (Meditasi Alang-alang: Widodo Basuki, 2004) GLADHEN WULANGAN 2 44 Sastri Basa / Kelas 10
I. Pilihen wangsulan sing bener! 1. Miturut sejarahe, wayang kang asale saka negara manca iku, dianggit maneh lan bisa luwih ngrembaka lumantar kaprigelan lan kawicaksanane .... a. para Wali kang nyebarake kabudayan lan agama b. para orientalis walanda wiwit abad 19 lan abad 20 c. para sarjana kesenian lan kabudayan kang kreatif d. para sutrsna kabudayan Jawa kareben lestari e. para Dhalang minangka sarana golek pangupa jiwa 2. Asile kabudayan, ora mung agawe para sutresnane rumangsa marem, seneng, merga nduweni tetilaran utawa warisan saka leluhur, nanging: a. ngundhakake asiling devisa saka manca negara b. ngundhakake martabat minangka bangsa berbudaya c. ngundhakake rasa percaya dhiri, dudu bangsa biadab d. ngundhakake kagunan praktis lan wawasan sing jembar e. ngundhakake kawruh lan filsafat hidup 3. Pagelaran lakon wayang, bisa dadi salah sawijine sarana panggulawenthah ing babagan moral lan kautaman. Jalaran .... a. pagelaran wayang ora mung asipat tontonan, ning uga tuntunan tumrap penontone. b. pagelaran wayang mujudake sarana nikelake devisa negara c. pagelaran wayang purwa mujudake piwulang agama kang laras karo dhasare nagara. d. pagelaran wayang kang maneka warna jinise, bisa nambahi ilmu lan kawruh tumrap para mudha. e. pagelaran wayang mujudake sarana dramatrisasi teks carita wayang saka negara manca. 4. Miturut pangandikane para sarjana sujana, ya sing asale saka manca, mligine kaum Orientalis Kulonan (Barat), apa dene para budayawan pribumi, durung dianggep ngerteni wong Jawa, yen durung tepung wayang purwa. Jalaran .... a. wong jawa padha tuwane dibandhing karo wayang b. wong Jawa biyen sing kawitane duwe wayang c. wayang mujudake alam pikir-pangrasane wong Jawa d. wayang narik kawigatene wong manca e. wayang jinise akeh, kabeh asil karyane wong Jawa 5. Miturut teori struktur generik, sawijing teks carita Wayang, bisa kapilah dari perangan-peranganing teks mau, kaya dene sakehing crita tradisi liyane. Perangan mau dumadi saka: a. orientasi - koda - resolusi - komplikasi b. komplikasi - resolusi - koda - revolusi c. resolusi - orientasi - koda - resolusi d. orientasi - komplikasi - resolusi - koda e. revolusi - komplikasi - koda - orientasi 6. Lakon wayang utawa teks carita wayang kang kagelar kanthi njupuk sumbering carita saka tanah Indu, kasebut jinis wayang .... a. wayang golek menak b. wayang purwa lan madya Sastri Basa / Kelas 10 45
c. wayang beber lan Panji d. wayang suluh utawa pembangunan e. wayang sadat lan wahyu 7. Perangan wiwitane carita kanggo nepungake tokoh/paraga, swasana, lan bibit kawittumuju carita sabanjure, ing struktur teks lakon diarani .... a. orientasi b. komplikasi c. resolusi d. koda e. revolusi 8. Dumadine perkara kang kudu diadhepi dening para tokoh/paraga, ing struktur generik teks carita wayang, diarani .... a. orientasi b. komplikasi c. resolusi d. koda e. revolusi 9. Cuplikan teks carita wayang kang sumbere kakawin Arjuna Wiwaha, nuduhake yen pagelaran wayang kuwi wis kaleksanan kawitan jaman Kadhiri. Ana kono uga diandharake anane paraga .... a. punakawan Semar, Gareng, Petruk, Bagong b. punakawan Togog lan Bilung c. punakawan Punta, Prasanta d. punakawan Dayun, Menak Jingga e. punakawan 10. Unen-unen: ngundhuh wohing pakarti sing biasa dadi perangan tema panulise teks carita wayang, tegese: tumindake manungsa, bakal ngasilake sawijine kahanan utawa akibat tartamtu. a. b. teks carita wayang umume sesambungan karo jagading tetanen woh-wohan c. ana sajrone teks carita wayang, para siswa dikenalake karo jagading tetanen d. para dhalang kang bakal nggunakake teks carita wayang, tedhak turune wong tani e. para panulise teks carita wayang percaya yen karangane bisa ngasilake dana dasih 11. Kejaba niti struktur generik, pamacane teks carita wayang bisa kaleksanan lumantar tinthingan struktur naratif, kaya ta: a. gambaran ngenani para paragane carita wayang, wewatakan, lakuning crita kang ngandut perangan kausalitas, kelire carita, lan pesen kautaman jroning carita. b. gambaran ngenani para paragane kang bisa didadekake tuladha para siswa saben dinane. c. gambaran ngenani para paragane, basa kang digunakake sajerone teks carita, carane nyinau basa, lan sapanunggalane. d. gambaran ngenani crita wayang mau, piwulang moral kang dijlentrehake sajrone pacelathon para paragane. e. gambaran ngenani crita wayang mau, kang laras karo kahanan jaman saiki kang bisa dadi piwulang praktis kanggo para siswa. 12. Pasinaon basa Jawa lumantar pamacane teks carita wayang, nengenake sawernane bab utama, kayata: a. isine teks carita wayang ngandut piwulang kabudayan Jawa kang adiluhung b. isine teks carita wayang ngandut piwulang kautaman, basane prasaja, critane narik kawigatene siswa 46 Sastri Basa / Kelas 10
c. isine teks carita wayang migunani tumrap pangrembakaning kabudayan, menehi piwulang carane ndhalang d. isine teks carita wayang wis tau diweruhi para siswa lumantar giyaran filem utawa sinetron Maha Bharata e. isine teks carita wayang bisa ditulis maneh minangka pakem pedhalangan tumrap siswa kabeh. 13. Teks carita wayang sing digelar sajrone pentas pewayangan, bisa dadi sarana pasinaon basa, jalaran .... a. antawacanane dhalang bisa kaprungu endhek-dhuwure dening para siswa sajerone b. nyinau nyimak basa Jawa c. undha-usuke basa kang diandharake para paraga sajrone wayang, bisa didadekake tuladha panggunaning basa kang laras karo unggah-ungguh d. paraga Dhalang nalika ngurip-uripi wayange, bisa sinambi mulang basa Jawa e. basaning teks carita wayang biasane laras karo basa sing digunakake para siswa saben dinane. 14. Anane naskah pakem pedhalangan sesambungane karo teks lakon wayang, gunane kanggo .... a. nuntun para dhalang supaya bisa mahami urutane crita wayang sawutuhe b. nuntun para dhalang supaya asil pagelarane bisa luwih apik lan temata c. nuntun para dhalang supaya bisa ngurip-uripi lakon wayang kanthi gampang d. nuntun para penonton supaya bisa mahami apa kekarepane dhalang e. nuntun para penonton supaya bisa krasan nonton pagelaran wayang 15. Miturut kakawin Arjuna Wiwaha, kang ndadekake penontone kepencut marang lumakuning pagelaran wayang, saengga bisa njalari sumedhot rasane, yaiku .... a. swasana kang ngrembaka sajrone carita wayang; b. wayange mau, kang bisa urip saka kaprigelane dhalang c. wayang dipercaya nduweni piguna kang asipat magis, d. e. kapitayane penonton marang barang gaib teks carita wayange mau, kang dayane mikat penonton II. Wangsulana pitakonan ing ngisor iki kanthi bener lan pener! 1. Apa kang diarani wayang sajrone kabudayan Jawa? 2. Kanggo apa kita perlu nyinau carita lan pagelaran wayang purwa? 3. Apa saben pasulayan utawa konflik sajerone teks carita wayang kudu dirampungi kanthi resolusi utawa pangudharing prakara? 4. Terangna pigunane perangan dudutan utawa coda sajeroning teks lakon carita wayang! 5. Tandhingake bedane nulis teks carita wayang, teks dhialog ngenani wayang, lan lakon pagelaran wayang purwa! Miturut pamawasmu, endi sing luwih gampang? Terangna wangsulanmu! Sastri Basa / Kelas 10 47