KHUTBAH IDUL FITRI 1443 H "TRADISI SUNGKEM MINANGKA BEKTI DUMATENG TIYANG INGKANG KEDAH DIPUN HORMATI" Disusun oleh: Drs. KH.M. MUHSIN, MH (Ketua Yayasan Perguruan Tinggi NU Batara Katong Ponorogo) Diterbitkan: YAYASAN PERGURUAN TINGGI NAHDLATUL ULAMA BATORO KATONG PONOROGO 1
KHUTBAH IDUL FITRI TRADISI SUNGKEM MINANGKA BEKTI DUMATENG TIYANG INGKANG KEDAH DIPUN HORMATI Drs. KH.M. MUHSIN, MH (Ketua Yayasan Perguruan Tinggi NU Batara Katong Ponorogo) ْرَبْكَأ ُللهَا ًة َرْكُب ِالله َناَحْبُس َو .ا ًرْيِثَك ِلله ُد ْمَحلا َو .ا ًرْيِبَك ْرَبْكَأ ُللهَا .ُد ْمَحلا ِلله َو ْرَبْكَأ ُللهَا . ْرَبْكَأ ُالله َو ُالله َّلاِا َهَلِا َلا .ًلاْي ِصَأ َو َو .ًانَسَح ًءا َزَج َنْيِنِس ْحُملِل َّدَعَأ ىِذَّلا ِلله ُد ْمَحلا ُهَدْنِع ْمُهَل َعَف َر ًةَداَهَش ُهَل َكْي ِرَش َلا ُهَد ْح َو ُالله َّلاِا َهَلِاَلا ْنَا ُدَهْشَأ .ًانْأَش َو ًارْدَق يَس َّنَا ُدَهْشَأ َو .اًناَقْيِا َو ىَلِا ُث ْوُعْبَملا ُهُل ْوُس َر َو ُهُدْبَع اًدَّمَحُم اَنِدِ .اًناَس ْحِإ َو ًةَم ْح َر ِنْيَلَقَّثلا لَس َو ِ ُه للَا ب َّر ْن ِم اوُلاَن َنْيِذَّلا ِهِب ْحَص َو ِهِلَا ىَلَع َو .اًناَيْبِت .ًانا َوْض ِر َو َوْقَتِب يِسْفَن َو ْمُكْي ِص ْوُا : ِالله َداَبِعاَيَف :ُدْعَب اَّمَا َّاللَّ اوُقَّتا . َن ْوُحِلْفُت ْمُكَّلَعَل . َنوُمِلْسُم اوُلوُق َو ِنيِكاَسَمْلا َو ىَماَتَيْلا َو ىَب ْرُقْلا يِذ َو اًناَس ْحِإ : ةرقبلا[ ... اًنْسُح ×9 يَس ىَلَع ْمِ ُنآ ْرُقلا ِهْيَلَع ِل َّزَنُملا ٍدَّمَحُم اَنِدِ ًات َرِفْغَم ْمِهِ لَص َّم اَط َو ِالله ِهِتَع ْمُتْنَأ َو َّلاِإ َّنُتوُمَت َلا َو ِهِتاَقُت َّقَح ِنْيَدِلا َوْلاِب َو ... : ِمْي ِرَكْلا ِنآ ْرُقْلا ِساَّنلِل َ ىِف ىَلاَعَت ُالله َلاَق َو ْمْيظَعلا ُالله َقَدَص ] Ma'asyiral Muslimin, Rahimakumullah. ۸٢ Sumangga kita tansa muji syukur wonten ngarsanipun Allah SWT. ingkang sampun paring rahmat, taufiq lan hidayah dumateng kito sedoyo. Kaping kalihipun, sumangga kita sami 2
3 ningkataken nindakaken dhawuhipun saha nebihi sedaya laranganipun. taqwa dhumateng Allah SWT, kanthi tansah Ma'asyiral Muslimin, Rahimakumullah. Kita nembe mawon medal saking wulan Ramadhan ingkang mulya. Wulan ingkang kebak berkah, wulan ingkang kebak pangapunten, wulan ingkang mulya menggahipun manungsa lan ugi wonten ngarsanipun Allah SWT. Gusti Allah SWT, paring pangapunten dhumateng kawula ingkang sampun ngebaki wulan Ramadhan kanthi ngatah-ngatahaken ibadah dhumateng Gusti Allah SWT. Wulan Ramadhan prayogi dipun wastani Wulan HABLUM MINALLAH, wulan ingkang ngiyataken sesambetan antawisipun hamba ingkang soleh kaliyan Allah SWT. Ing wekdal punika kita sampun mlebet ing wulan Syawal. Wekdal puniko kito sedoyo njangkepi amal sholeh wonten ing wulan Ramadhan, kanthi ngathah-ngathaken amal sholeh dumateng sesami, utaminipun dumateng tiyang sepuh, kanca lan sedulur. Inggih salah satunggalipun kanthi nindaaken tradisi sungkem. Sungkem mujudaken tradhisi kang wonten ing masyarakat kita, minangka cara anggenipun ngormati anak dumateng tiyang sepuhipun utawa anggenipun ngormati wong enom dateng tiyang ingkang langkung sepuh utawa cara anggenipun ngormati santri dumateng guru lan Kyainipun. Tradhisi sungkem ing masyarakat kita biyasanipun katindakaken dening anak dateng tiyang sepuhipun ing wekdal-wekdal khusus, upamane Idul Fitri, ingkang anggadahi maksud kanggo nyuwun pangapura lan ngormati kanthi ikhlas dateng tiyang sepuh. Kadhawuhaken wonten al-Qur'an : Q.S. Luqman : 31 : ٍنْه َو ىَلَع اًنْه َو ُهُّمُأ ُهْتَلَمَح ِهْيَدِلا َوِب َناَسْن ِ ْلْا اَنْيَّص َو َو ُري ِصَمْلا َّيَلِإ َكْيَدِلا َوِل َو يِل ْرُكْشا ِنَأ ِنْيَماَع يِف ُهُلاَصِف َو ١٤) "Lan Ingsun dhawuhake marang manungsa (supaya amal becik) marang wong tuwane loro; ing kono ibune wis ngandheg dheweke lemes lan kesel, lan nyusoni dheweke sajrone rong taun. Syukura : نامقل( .
marang Ingsun (Allah) lan marang wong tuwamu, mung marang Ingsun (Allah) sira kabeh bakal bali". (Q.S. Luqman : 31). Ayat punika negesaken pentingipun lare anggadahi jiwa ingkang ageng kagem bersyukur dateng samukawis jerih payahipun tiayng sepuh utamane ibu. Ma'asyiral Muslimin, Rahimakumullah. Penekanan kagem anggenipun ngormati anak dateng ibu, anggadahi porsi sing langkung ageng tinimbang sinten kemawon, kados sampun dipun ngendikaaken kanjeng Nabi Muhammad, ing sawijining Hadits, riwayat Al-Bukhari : ىَلِإ ٌلُج َر َءاَج ,َلاَق ُهْنَع ُ ْنَم ِ َّمُث َلاَق ْنَم َّمُث َلاَق َكُّمُأ َلاَق يِتَباَحَص ِنْسُحِب ِساَّنلا ُّق . َّاللَّ َي ِض َر َة َرْي َرُه يِبَأ ْنَع َّاللَّ ىَّلَص ِ َّاللَّ ِلوُس َر َحَأ َكوُبَأ َّمُث َلاَق ْنَم َّمُث َلاَق َكُّمُأ َّمُث َلاَق ْنَم َّمُث َلاَق َكُّمُأ ص : يراخبلا حيحص( Diriwayataken saking Abu Hurairah, (Abu Hurairah) ngendika, ana wong teka marang Rasulullah lan takon, Wahai Rasulullah ... Sinten ingkang langkung pantes kagem dipun bektosi kanthi cara ingkang paling sahe? Kanjeng Nabi mangsuli: Ibumu. Lajeng sinten ?: Ibumu. lajeng sinten ? Ibumu, lajeng sinten ? bapakmu." (H.R. Bukhari). Penekanan kagem anggenipun ngormati anak dateng ibu, anggadahi porsi sing langkung ageng tinimbang sinten kemawon, kados sampun dipun ngendikaaken kanjeng Nabi Muhammad, ing sawijining Hadits, riwayat Al-Bukhari : ىَلِإ ٌلُج َر َءاَج ,َلاَق ُهْنَع ُ ْنَم ِ َّمُث َلاَق ْنَم َّمُث َلاَق َكُّمُأ َلاَق يِتَباَحَص ِنْسُحِب ِساَّنلا ُّق . َّاللَّ َي ِض َر َة َرْي َرُه يِبَأ ْنَع َّاللَّ ىَّلَص ِ َّاللَّ ِلوُس َر َحَأ َكوُبَأ َّمُث َلاَق ْنَم َّمُث َلاَق َكُّمُأ َّمُث َلاَق ْنَم َّمُث َلاَق َكُّمُأ ص : يراخبلا حيحص( Diriwayataken saking Abu Hurairah, (Abu Hurairah) ngendika, ana wong teka marang Rasulullah lan takon, Wahai Rasulullah ... Sinten ingkang langkung pantes kagem dipun bektosi kanthi cara ingkang paling sahe? Kanjeng Nabi mangsuli: Ibumu. Lajeng sinten ?: Ibumu. lajeng sinten ? Ibumu, lajeng sinten ? bapakmu." (H.R. Bukhari). .) ۳٦۳ ج18
Kanjeng Nabi kaping tiga wangsulan ingkang sami, inggih punika ibumu; lan kaping sekawanipun, Kanjeng Nabi ngandika: bapakmu. Hadits niki jelas sanget negesaken yen pentinge ngormati ibu niku luwih dhuwur tinimbang sinteng mawon, kalebet dating bapak. Ma'asyiral Muslimin, Rahimakumullah. Tradhisi sungkem ing masyarakat kita ugi kalebu tradisi ngormati tiyang ingkang langkung sepuh (senior). Lan punika penting, lan selaras kaliyah kateranganipun Kanjeng Nabi wonten ing Hadits: 4
َّاللَّ ىَّلَص ِالله ُل ْوُس َر َلاَق , َلا ِهْيَلَع ُ َريِغَّصلا ْمَح ْرَي َو َريِبَكْلا ْرِ ج دمحأ دنسم( . َق , ٍساَّبَع ِنْبا ِنَع ق َوُي ْمَل ْنَم اَّن ِم َسْيَل : َمَّلَس َو ِرَكْنُمْلا ْنَع ىَهْنَي َو ِفو ُرْعَمْلاِب ْرُمْأَي َو . ) 5 "Diriwayataké saking Ibnu Abbas, Ibnu Abbas ngendika; Rasulullah SAW ngendika: dudu bagean saking kita, wong sing ora ngormati wong kang luweh tuwa lan ora welas asih marang wongkang luweh enom.". (HR. Imam Ahmad).
٢٤٦ ص : Ma'asyiral Muslimin, Rahimakumullah. Wektu Idul Fitri uga kudah kagunakaken kagem sungkem dumateng guru lan Kyai minangka wujud pakurmatan dateng panjenenganipun sedanten. Sayyidina Ali Karromallahu Wajhah, ngendika menawa guru kang mulang aksara siji iku pantes nampa pahormatan saka muride sewu dirham, kados wonten ing geguritan : ُفْلَأ ٍد ِحا َو ٍف ْرَح ِمْيِلْعَتِل . ًةَما َرَك ِهْيَلِإ ىَدْهُي ْنَأ َّقَح ْدَقَل . ِمَه ْرِد "Pantes banget, yen guru angsal pakurmatan, nalika mulang aksara siji kanthi nampa hadiah sewu dirham.". Mugi-mugi kita sedaya saged manfaataken riyaya Idul Fitri menika kagem sungkem dhumateng tiyang sepuh, sanak kadang, guru saha kyai kagem paring pahormatan saha nyuwun pangapunten. Mugi-mugi Allah SWT paring pitedah dumateng kita sedaya, paring margi ingkang jembar, dunia lan akhirat. , ِمْي ِرَكْلا ِنأ ْرُقلا ِةَيَاِب َنْيِمِلْسُملا ِرِئاَسِل َو ْمُكَل َو ىِل ُالله َك َراَب ُذوُعَأ : ِمْيِظَعلا ِهْيِناَعَم ِظْف ِحِب َو ِهِمْهَف َو ِهِت َوَلاِتِب ْمُكَل َو اَنَعَفَن َو : ِمْي ِج َّرلا ِناَطْيَّشلا َنِم ِللهاِب ( ِرْصَعْلا َو ْلْا َّنِإ ) يِفَل َناَسْنِ 1 قَحْلاِب ا ْوَصا َوَت َو ِتاَحِلاَّصلا اوُلِمَع َو اوُنَمَآ َنيِذَّلا َّلاِإ ) ( ٍرْسُخ ِ 2 5
ُمَح ْرَا َتْنَا َو ْمَح ْرا َو ب َّر لُق َو ْرِفْغا ِ 3.) ( ِرْبَّصلاِب ا ْوَصا َوَت َو َنْيِم ِح َّرلا . . رطفلا ديعل ةيناثلا ةبطخلا ربكا الله ِقْلَخْلِل ِد ِجوُمْلا . ِماَّيَلأا ِءاَنَف َدْع ِلِلّ ُدْمَحْلا اَمَك ِفُحُّصلا يِف ْمُهُلاَمْعَأ ْتَتَبَث ْنَأ َدْعَب ْمُهَل يِنْفُمْلا . ِمَدَعْلا َدْعَب يِف َو ِلاَحْلا يِف ْمُه ُرا َرْسَأ ِهْيَلَع ْت َوَطْنا اَمِب ِمِلاَعْلا . ُمَلَقْلا ِهِب ى َرَج َأ ُدَهْشَأ َو . ِمَدِقْلا ٍدْبَع َةَداَهَش ُهَل َكي ِرَش َلا ُهَدْح َو ُ ُهُلوُس َر َو ُهُدْبَع اًدَّمَحُم َّنَأ ُدَهْشَأ َو . ِمَدَقْلا ِةَّل َز َدْنِع اَهْيَلإ ٍ رَطْضُم . ِمَمُلأا ِم َرْكَأ ىَلإ ُهَلَس ْرَأ ِلآ ىَلَع َو ٍدَّمَحُم اَنِدِ ِه .َمَّلَس َو ِهِب ْحَص َو َزاَف ْدَقَف َش ِخا َوَفلا اوُبِنَتْجا َو َرْيَخلا اوُلَعْفا َو َالله اوُقَّتاَف . ُدْعَب َو َّاللَّ َّنِإ : َنْيِلِئاَقلا ُقَدْصَا َوُهَف ىَلاَعَت َلاَق .َن ْوُقَّتُملا ُهَتَكِئَلاَم َو َ لَس َو ِهْيَلَع اوُّلَص اوُنَمَآ يِبَّنلا ىَلَع َنوُّلَصُي َنيِذَّلا اَهُّيَأ اَي ِ اًميِلْسَت اوُمِ لَص َّمُهَّللا ِعْي ِمَج َو , ٍدَّمَحُم انديس ِلآ ىَلَع َو ٍدَّمَحُم اَنِدِ . . َنْيِعَم ْجَأ َنْي ِرِهاَطلا ِهِعاَبْتَأ َو ِهِباَحْصَأ َّمُهَّللأ ، ِتاَمِلْسُملا َو َنْي َنْيَب ْفِلَأِو ، اَنِنْيَب َتاَذ ْحِلْصأ َّمُهَّللَا , ِتا َوْمَلاا َو ْمُهْن ِم ِءاَي ْحَلاا ِةَّل ِم ىَلَع اَنَماَدْقَأ ْتِ بَث َو ، َناَمْي ِلْا اَنِب ْوُلُق يِف ْلَع ْجا َو ، اَنِب ْوُلُق ْن ِم اَنْلَع ْجا َو اَنِ وُدَع ىَلَع اَن ْرُصْنا َو , ٍدَّمَحُم َكِل ْوُس َر َكِ وُدَع َو اَنَل ْرِفْغا اَنَّب َر . َنْي ِم ِح َّرلا َمَح ْرَااَي َكِتَم ْح َرِب , َنْي ِحِلاَّصلا َكِداَبِع الا ِغ اَنِبوُلُق يِف ْلَع ْجَت َلا َو ِناَمي ِ ِلْ َو ×7 َب يِقاَبْلا . ِما َوَّدلاِب ِد ِرَفْنُمْلا ِ َّ َّاللَّ َّلاإ َهَلإ َلا ْن َّاللَّ ىَّلَص َو يَس ىَلَع ُ يَس ىَلَع ِ ِمِلْسُملا َو ِتاَن ِم ْؤُملا َو َنْيِن ِم ْؤُمْلِل ْرِفْغا ْلْاِب اَنوُقَبَس َنيِذَّلا اَنِنا َو ْخ ِ 6
ٌفوُء َر َكَّنِإ اَنَّب َر اوُنَمآ َنيِذَّلِل ْلْا يِف َو ًةَنَسَح اَيْنُّدلا يِف . َنْي ِمَلاَعلا ِ اَنِتَآ اَنَّب َر . ٌمي ِح َر ب َر ِلله ُد ْمَحلا َو ِراَّنلا َباَذَع اَنِق َو ًةَنَسَح ِة َر ِخَ 7