KONFLIK PSIKIS PARAGATAMA WIRADI WONTEN ING TRILOGI NOVEL KELANGAN SATANG ANGGITANIPUN SUPARTO BRATA (Tinjauan Psikologi Sastra) SKRIPSI Dipunaturaken dhumateng Fakultas Bahasa Dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta Minangka Jejangkeping Sarat Pendadaran kangge anggayuh gelar Sarjana Pendidikan dening : Laeli Nur Hidayatunnikmah 10205244043 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2014
SESANTI Ajining mangsa ngungkuli ajining raja brana. Sapa temen bakal tinemu. (panyerat) v
PISUNGSUNG Kanthi raos puji sukur dhumateng Gusti Allah SWT, karya ilmiah punika dipunpisungsungaken dhateng tiyang sepuh kula, Bapak Sobari saha Ibu Athiqurrokhaniatun ingkang sampun paring pandonga saha panyengkuyung. vi
PRAWACANA Puji sukur konjuk dhumateng ngarsanipun Gusti Allah SWT ingkang sampun paring rahmat saha hidayah dhateng panyerat satemah panaliten kanthi irah-irahan "Konflik Psikis Paraga Wiradi Wonten Ing Trilogi Novel Kelangan Satang Anggitanipun Suparto Brata (Tinjauan Psikologi Sastra) saged kaimpun kangge jangkepi satunggaling sarat minangka kangge pikantuk gelar sarjana pendidikan. Salawat sarta salam mugi konjuk dhumateng Nabi Muhammad SAW ingkang sampun paring safangatipun. Sagunging panuwun kaaturaken dhumateng panjenenganipun Bapak Prof. Dr. Suwarna, M.Pd. Minangka pembimbing skripsi ingkang sampun kersa paring bimbingan dhateng panyerat kanthi raos sabar wiwit purwa dumugi ing pungkasan. Satemah tugas akhir skripsi menika saged purna anggenipun nyerat. Kajawi menika, panaliti ugi ngaturaken panuwun dh umateng : 1. Bapak Prof. Dr. Rochmat Wahab, M.Pd., M.A minangka Rektor Universitas Negeri Yogyakarta. 2. Bapak Prof. Dr. Zamzani, M.Hum minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring kalodhangan anggen kula nyerat skripsi punika. 3. Bapak Dr. Suwardi, M.Hum minangka Pangarsa Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring pandom anggen kula sinau wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah. 4. Bapak Hardiyanto, M.Hum minangka Penasehat Akademik kula ingkang kanthi sabar anggenipun paring bimbingan dhateng kula salebeting sinau wonten Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah. 5. Bapak saha Ibu dosen Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah ingkang sampun paring kawruh ingkang mawarni-warni. 6. Tiyang sepuh kula, Bapak Sobari saha Ibu Athiqurrokhaniatun sarta rayi kula Eska Khikmatuz Zahro ingkang sampun paring panyengkuyung saha pandonga dhateng panyerat. vii
WOSING ISI IRAH-IRAHAN ... ... PASARUJUKAN ... ... PANGESAHAN ... WEDHARAN ... .... ... SESANTI ... .... ... v PISUNGSUNG ... ... vi PRAWACANA ... .... ... WOSING ISI ... ... DHAFTAR TABEL... ... DHAFTAR GAMBAR ... .... ... xii DHAFTAR LAMPIRAN... .... ... DHAFTAR CEKAKAN ... ... xiv SARINING PANALITEN... ... xv BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten ... ...... .... 1 B. Underaning Perkawis ... ..... ... 7 C. Watesaning Perkawis ... ... 7 D. Wosing Perkawis ... ... E. Ancasing Panaliten ... ... F. Paedahing Panaliten ... ... 9 G. Pangertosan ... ... 10 BAB II GEGARAN TEORI A. Deskripsi Teori 1. Karya Sastra Jawa... .. ... ... a. Definisi Sastra ... ... b. Jinis Karya Sastra ... ... 2. Novel... ...... ... 3. Pendekatan Psikologi Sastra... ... 4. Psikologi Sigmund Freud ... ... 18 4. Psikologi Sigmund Freud ... ... 18 ix i ii iii iv vii ix xi xiii 8 9 12 12 13 14
a. Id ... ... 20 b. Ego ... ... 21 c. Super Ego ... ... 5. Perwatakan Wonten Ing Novel ... ... 6. Konflik Wonten ing Novel ... ... 24 6. Konflik Wonten ing Novel ... ... 24 B. Panaliten ingkang Jumbuh ... .... BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten ... ... 34 B. Data Panaliten ... ... C. Sumbering Data ... .... D. Piranti Panaliten ... ... 36 E. Cara Ngempalaken Data ... ... F. Cara Analisis Data... ... 41 G. Cara Ngesahaken Data .... ... BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGAN A. Deskripsi Penganggit ... B. Asiling Panaliten ... ... C. Pirembagan ... ... BAB V PANUTUP A. Dudutan ... ... B. Implikasi... ... C. Pamrayogi ... ... 210 KAPUSTAKAN ... ... LAMPIRAN... ... 214 x 22 26 35 35 39 42 44 45 109 206 210 212
DHAFTAR TABEL Table 1 Data wujud perwatakan saha struktur kepribadian paraga utama Wiradi wonten ing trilogy novel Kelangan Satang.... ... Table 2 Data wujud konflik psikis saha struktur kepribadian paraga utama Wiradi wonten ing trilogy novel Kelangan Satang.... .... .. Table 3 Data Penyebab Konflik Psikis Paragatama Wiradi wonten ing Trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata ... Table 4 Data kupiya ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi wonten ing trilogy novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata ... .. xi Kaca 61 69 86 102
DHAFTAR GAMBAR Gambar 1: Kartu Data wujud perwatakan paraga Wiradi ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata... Gambar 2: Kartu Data wujud konflik psikis paraga Wiradi wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata... ... xii Kaca 36 38
DHAFTAR LAMPIRAN Tabel 1. Data wujud perwatakan paraga Wiradi ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata.... .... .. Tabel 2. Data wujud konflik psikis, penyebab konflik Psikis, lan kupiya ngudhari konflik psikis paraga Wiradi wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata ... ... xiii Kaca 215 247
KS: Kelangan Satang DHAFTAR CEKAKAN xiv
KONFLIK PSIKIS PARAGA WIRADI WONTEN ING TRILOGI NOVEL KELANGAN SATANG ANGGITANIPUN SUPARTO BRATA (Tinjauan Psikologi Sastra) Dening Laeli Nur Hidayatunnikmah NIM 10205244043 SARINING PANALITEN Panaliten punika katindakaken supados mangertos kadospundi konflik psikis paraga Wiradi wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. Panaliten punika ngandharaken perwatakan paragatama,wujud konflik psikis ingkang dipunalami dening paragatama, penyebab konflik psikis saking paraga utama Wiradi, saha cara ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi wonten trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. ing Panaliten punika kalebet panaliten kanthi jinis deskriptif. Sumber data wonten ing panaliten punika trilogi novel Kelangn Satang anggitanipun Suparto Brata. Data wonten ing panaliten punika awujud wujud perwatakan, wujud konflik psikis, penyebab konflik psikis, saha kupiya ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparta Brata. Panaliten menika dipuntliti kanthi pendekatan psikologi sastra. Cara anggenipun ngempalaken data inggih punika kanthi cara maos saha nyathet. Data ingkang sampun kapanggihaken dipunanalisis kanthi cara deskriptif. Panaliti migunakaken validitas semantik kangge manggihaken data ingkang valid, lajeng kangge manggihaken reliabilitas, panaliti migunakaken reliabilitas intraratter lan interater. Asiling panaliten punika ngandharaken: 1) wujud perwatakan paragatama Wiradi inggih menika prasangka buruk, keras kepala, boten tega, duka, isin, meri, ramah, boten sabar, pangerten, wicaksana, sabar, saged madeg piyambak, apikan, bingung utawi boten mantep, keantepan tekad, lan sopan; 2) wujud konflik psikis ingkang dipunalami dening Wiradi inggih menika ajrih, isin, kepuasan batin, emosi, pertentangan batin, keterpaksaan, kuciwa, was sumelang, kekaguman, kanepson, penyesalan, lan bimbang; 3) penyebab konflik psikis paragatama antawisipun wedi kaliyan memedi, wedi konangan Landa, Wiradi kekudangannipun kasembadan, Wiranta ngrebut manahipun Elok, pepenginan boten remen kaliyan kawanitaannipun Elok, lan boten dawa pikiripun; saha 4) cara ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paraga Wiradi wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata inggih menika represi, projeksi, pembentukan reaksi, pemindahan obyek, fiksasi, regresi, rasionalisasi, lan sublimasi. trep kaliyan kasunyatan, kasoran tiyang sanes, Pamijining tembung: Konflik Psikis, Trilogi Novel Kelangan Satang xv
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Karya sastra minangka potret pagesanganing manungsa wonten ing masarakat. Karya sastra menika boten namung babagan seratan ananging ingkang wigati menika babagan basa ingkang dipun-ginakaken. Basa wonten ing karya sastra boten kados basa ingkang dipunginakaken wonten ing pacelathon padintenan. Basa komunikatif menika basa ingkang wonten ing karya sastra. Karya sastra tuwuh saking pamikiran utawi imajinasi panganggit ingkang mirsani saking kahanan sakiwa tengenipun lan boten wonten ujungipun. Pramila karya sastra menika gadhah sipat fiktif. Nurgiyantoro (2005: 2) ngandharaken bilih fiktif utawi fiksi inggih menika cariyos rekaan utawi cariyos khayalan. Karya fiksi menika karya naratif ingkang isinipun nggambaraken perkawis ingkang asipat khayalan boten wonten ing kasunyatan lan boten nate kedadosan sanes nggambaraken kasunyatan saking sejarah. Wonten ing karya fiksi, paraga, kedadosan, lan papan menika namung asipat imajinatif. Beda kaliyan karya nonfiksi ingkang asipat factual. Saking pamanggihipun Nurgiyantoro menika ngandharaken bilih karya fiksi minangka karya naratif ingkang asipat khayalan satemah cariyosipun menika ngewrat ancas kangge paring hiburan tumrap pamaos. Pamaos saged rumaos remen dhateng karya sastra menika, ugi saged ngraosaken bilih cariyos menika sami kaliyan kasunyatan amargi cariyos fiktif mendhet perkawis saking pagesanganing 1
manungsa gayut kaliyan interaksi manungsa kaliyan lingkungan, dhiri piyambak, saha kaliyan Gustinipun. Karya sastra jawa menika wonten jinisipun ingkang biasanipun dipusebut genre inggih menika puisi utawi geguritan kaliyan prosa. Prosa menika saged awujud cerkak, roman, cerbung, dongeng, lan novel. Novel menika satunggaling karya sastra ingkang biasanipun mendhet cariyos saking kasunyatan wonten ing dunya kadosta saking pagesanganing manungsa utawi bendha-bendha ingkang wonten ing sakiwa tengenipun manungsa ananging biasanipun sampun dipuncampur kaliyan imajinasi saking panganggitipun. Kasunyatan ingkang wonten ing novel menika kasunyatan sosial ingkang ngemot perkawis sosial. Perkawis sosial ingkang dipunandharaken wonten ing novel menika kalebet wonten ing unsur penyurung karya sastra. Unsur-unsur ingkang mangun novel wonten kalih inggih menika unsur intrinsik lan unsur ekstrinsik (Nurgiyantoro, 2005: 23). Unsur instrinsik kadosta tema, tokoh, penokohan, alur lan sapanunggalanipun. Unsur instrinsik ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika namung perwatakan amargi perwatakan menika gayut kaliyan kahanan psikologis saking paraganipun. Boten namung unsur intrinsik kemawon ananging unsur ekstrinsik ugi kedah wonten ing salebeting novel. Unsur ekstrinsik wonten ing karya sastra temtunipun gayut kaliyan psikis saking paraganipun. Pramila kangge nliti menika dipunbetahaken pendekatan psikologi sastra. Karya sastra menika gadhah ancas supados saged dipunraos, dipunpenggalih, dipunmanfangataken ananging boten pikantuk dipun-lalekaken amargi karya sastra menika satunggaling perkawis ingkang tuwuh wonten ing 2
pagesangan, filsafat lan ngelmu jiwa. Pramila saking karya sastra menika, masarakat utawi pamaos menika saged sinau babagan filsafat hidup, bertindak, bertingkah laku, bersosialisasi kaliyan tiyang sanes, Gusti, lan alam. Pamaos menika sinau ngilmu jiwa biasanipun saking paraga ingkang wonten ing karya sastra. Anggenipun nyinau babagan ngelmu jiwa menika mbetahaken ngelmu- ngelmu sanes ingkang gayut kaliyan psikologi. Psikologi menika gadhah makna satunggaling ngelmu ingkang nyinau babagan ngelmu jiwa (Ratna, 2004: 343). Kangge mangertos karya sastra menika mbetahaken pendekatan ingkang boten namung saking aspek sastra ananging ugi saking psikoanalisis. Konsep psikoanalisis menika manungsa minangka obyekipun, saking kapribaden utawi badannipun. Konsep psikoanalisis dipunandharaken dening Sigmund Freud. Psikoanalisis menika satunggaling cabang saking ngelmu jiwa sanes sedaya saking ngelmu jiwa. Analisis psikologis dipunbetahaken rikala jaman sampun milai majeng. Ingkang nuwuhaken gangguan psikologis menika boten namung perkembangan teknologi, ananging ingkang utama menika saking lingkungan sakiwa tengenipun (Ratna, 2004: 342). Kahanan sosial ingkang mekaten menika saged ndadosaken manungsa gadhah pepenginan kangge nggayuh kasenengan ingkang sawetawis kraos kasep anggenipun pikantuk kasampurnan hidup, kepuasan hidup, lan raos tentrem. Sedaya ingkang dipunkasilaken dening manungsa menika estunipun namung upiya kangge memperjuangkan id supados hasrat pepenginan minangka 3
akibat saking tekanan social saged dipunijabahi. Pramila perkawis-perkawis ingkang wonten ing kasunyatan pagesanganing manungsa menika kagambar wonten ing trilogi novel Kelangan Satang. Ratna (2004: 342) ngandharaken bilih ancasing psikologi sastra menika kangge mangertos aspek kejiwaan ingkang wonten ing karya sastra. Aspek kejiwaan wonten ing karya sastra saged dipunpirsani wonten ing masarakat satemah saged mangertos ewah-ewahaning jaman, kontradiksi lan penyimpangan ingkang wonten ing masarakat gayut kaliyan kahanan psike lan ancasing analisis inggih menika unsur kejiwaan ingkang wonten ing karya sastra. Menika ingkang dadosaken panaliti ngginakaken trilogi novel Kelangan Satang kangge njlentrehaken psikologi sastra. Suparto Brata menika satunggaling panganggit ingkang taksih produktif wonten ing tlatah Indonesia. Kathah karyanipun ingkang arupi novel ingkang ngginakaken basa Jawa. Dumugi sakmenika, Suparto Brata sampun damel utawi nyerat novel ingkang cacahipun sampun boten tamtu. Novel-novel anggitanipun Suparto Brata kadosta Ser! Randha Cocak, Sanja Sangu Trebela, Nona Sekretaris, Garudha Putih, Emprit Abuntut Bedhug, Tretes Trinrim, Kunarpa Tan Bisa Obah, Pawestri Tanpa Identiti, Kelangan Satang, lan sapanunggalanipun. Biasanipun novel ingkang dipundamel menika ngemot tema katresnan, perjuangan, sosial- budaya, kesetaraan gender lan sapanunggalanipun. Temtunipun novel-novel menika karantam supados saged paring piwulang dhateng pamaos wonten ing bebrayan kaliyan tiyang sanes. 4
Novel Kelangan Satang inggih menika salah satunggaling jinis kumpulan novel utawi trilogi novel ingkang dipunserat dening Suparto Brata taun 2012. Wonten ing novel kasebut wonten tiga cariyos utawi novel ingkang gegayutan. Trilogi novel Kelangan Satang menika isinipun pepak saking jaman perjuwangan nglawan penjajah, katresnan, ugi perjuwanangan hidup saking paraga utamanipun. Buku setunggal menika kanthi irah-irahan Lara Lapane Kaum Republik ingkang sampun nate dipunpacak sinambung wonten ing majalah Panjebar Semangat No.4 23 Januari 1960 - No. 14 2 April 1960, lajeng buku ingkang angka kalih inggih menika Kaduk Wani ugi sampun nate dipunpacak sinambung wonten ing majalah Djaja Baja No. 11 10 November 1963 - No. 16 15 desember 1963. Ingkang buku angka tiga inggih menika Ketanggor ugi sampun nate dipunpacak sinambung wonten ing majalah Djaja Baja No. 17 22 Desember 1963 - No.22 9 Februari 1964. Trilogi novel Kelangan Satang menika dipuncithak dening Penerbit Narasi ingkang wonten ing Jl. Cempaka Putih No. 8 Deresan, Gejayan, Yogyakarta. Cacahing kaca Kelangan Satang menika wonten 266 kaca. Ukuran bukunipun menika 14x20 cm. samak wonten ing novel Kelangan Satang menika werni kuning kanthi plisir ijem. Trilogi novel Kelangan Satang menika nyariosaken paraga utama ingkang nama Wiradi. Wonten ing buku setunggal, Wiradi minangka pemudha wonten ing Sala. Rikala semanten kutha Sala saweg wonten pemberontakan, Wiradi lan kanca-kanca pemudha sanes menika saweg berjuang mbela Tanah Air saking tentara Walandi. Wonten ing mriku dipuncariyosaken perjuwangan Wiradi sakanca ingkang akhiripun tetep dipuntahan dening tentara Walandi. Buku 5
ingkang angka kalih menika nyariosaken Wiradi sasampunipun medal saking tahanan Walandi lan kutha Sala ingkang kahananipun sampun tentrem boten wonten Walandi wonten mriku. Wiradi ingkang jaman samanten dereng nyepeng gawe ananging yuswanipun sampun radi tuwa lan betahaken Kenya kangge sisihanipun. Cekak aosipun, buku kalih menika nyariosaken katresnanipun Wiradi marang kenya ingkang rumiyin nate manggen wonten dalemipun Wiradi rikala jaman perang. Kenya menika namanipun Elok. Lajeng buku tiga menika isinipun Wiradi ingkang sampun pikantuk pedamelan gadhah pepenginan kangge nyuwun Elok dados sisihanipun, ananging sejatosipun sampun wonten tiyang ingkang tresna kaliyan Elok, semanten ugi Elok. Tiyang menika estunipun adhinipun Wiradi inggih menika Wiranta. Kadospundi raosipun Wiradi rikala pirsa babagan menika. Ananging Wiradi tetep nggayuh pepenginannipun kangge nyuwun Elok dados sisihanipun, lajeng wonten kasilipun. Saking gambaran ingkang wonten ing nginggil menika novel Kelangan Satang menika gadhah cariyos ingkang sae amargi nyariosaken perjuangan paraga utama ingkang werni-werni lan kathah nandang tekanan psikis. Kahanan psikis ingkang ngayelaken saking paraga utama menika dadosaken tuwuhipun perkawis wonten ing pagesanganing paraga. Lajeng Kelangan Satang menika saged paring kawruh babagan kahanan psikologi paraga ingkang sami kaliyan kahanan psikologi manungsa wonten ing kasunyatan pagesangan. Pramila panaliti gadhah pepenginan kangge nganalisis trilogi novel Kelangan Satang kanthi ngginakaken tinjauan Psikologi sastra minangka landhesaning teori. 6
B. Underaning Perkawis Adhedhasar saking dhasaring panaliten wonten ing nginggil menika, pramila wonten pinten-pinten perkawis ingkang dipuntemtokaken inggih menika. 1. Wontenipun unsur struktural wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. 2. Perwatakan paraga utama wonten ing trilogy novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. 3. Wujud konflik psikis ingkang dipunalami dening paraga utama wonten ing trilogy novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. 4. Perkawis ingkang nuwuhaken konflik psikis paraga utama wonten ing trilogy novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. 5. Sinten kemawon ingkang paring pengaruh wontenipun konflik psikis dhateng paraga utama wonten ing trilogy novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. 6. Solusi saking paraga utama kangge mungkasi konflik psikis ingkang dipunalami. 7. Piwulang ingkang saged dipundudut saking trilogy novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. C. Watesaning Perkawis Adhedhasar underaning perkawis pramila saged dipundudut watesaning perkawis inggih menika. 7
1. Perwatakan saha struktur kepribadian paraga utama wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. 2. Wujud konflik psikis saha struktur kepribadian ingkang dipunalami dening paraga utama wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. 3. Penyebab konflik psikis saking paraga utama Wiradi ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. 4. Kupiya ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. D. Wosing Perkawis 1. Kadospundi Perwatakan saha struktur kepribadian paraga utama wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata? 2. Kadospundi wujud konflik psikis saha struktur kepribadian ingkang dipunalami dening paraga utama wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata? 3. Menapa kemawon penyebab konflik psikis saking paraga utama Wiradi ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata? 4. Kadospundi kupiya kangge ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata? 8
E. Ancasing Panaliten Ancasing panaliten ingkang trep kaliyan underaning panaliten inggih menika. 1. Ngandharaken Perwatakan paraga utama wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. 2. Ngandharaken wujud konflik psikis ingkang dipunalami dening paraga utama wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. 3. Ngandharaken penyebab konflik psikis saking paraga utama Wiradi ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. 4. Ngandharaken cara ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata F. Paedah Panaliten Wonten ing panaliten menika, panaliti gadhah kekajengan supados panaliten menika gadhah paedah teoritis lan praktis. 1. Paedah Teoritis Paedah teoritis wonten ing panaliten menika dipunajab saged paring sumbangan tumrap pangrembakaning ngelmu sastra Jawa, mliginipun kanthi tinjauan psikoanalisis ingkang dipunrembakakaken dening Sigmund Freud. 2. Paedah Praktis Panaliten menika saged paring paedah praktis kangge masarakat wiyar, kadosta: 9
10 a. Kangge Pamaos Nambah wawasan babagan faktor-faktor psikologis ingkang saged paring pangaribawa tumrap pangrembakaning jiwa manungsa. b. Kangge Panganggit sanes Nambah pengetahuan kadospundi anggenipun jabaraken novel ingkang ngemu kajian psikologi sastra. c. Kangge masarakat Saged dipun-ginakaken minangka pengetahuan anggenipun mangertos pitutur-pitutur wonten ing pagesangan ingkang gayut kaliyan psikologis manungsa. G. Pangertosan 1. Aspek psikologis Pangertosan psikologis miturut Ensiklopedi Nasional Jilid 3 (1990) inggih menika ilmu ingkang nyinaoni babagan perilaku manungsa lan kewan ingkang saged dipunpirsani langsung lan boten saged dipunpirsani langsung. 2. Konflik Konflik menika satunggaling kedadosan ingkang asipat boten ngremenaken ingkang kedadosan utawi dipunalami dening paraga wonten ing cariyos 3. Paraga Abrams wonten ing Burhan Nurgiyantoro (2005: 165) ngandharaken bilih paraga inggih menika tiyang ingkang dipuntampilaken wonten ing drama
ingkang biasanipun paraga menika gadhah watak ingkang ngemu moral lan dipunjlentrehaken wonten ing pocapan nalika drama menika kalajengaken. 4. Novel Novel inggih menika salah satunggaling jinis cariyos fiksi ingkang medalipun kagolong pungkasan tinimbang cariyos fiksi sanesipun. Novel menika isinipun babagan pagesanganing para paraganipun kanthi alus. Sanesipun paraga, prastawa lan lataripun dipundamel tersusun satemah wujudipun langkung dawa saking prosa rekaan sanesipun. 5. Perwatakan Perwatakan menika kangge nunjukaken sipat lan sikap paraga ingkang dipuntafsiraken dening pamaos ugi kangge nemtokaken paraga lan watakipun wonten ing cariyos. 11
BAB II GEGARAN TEORI A. Deskripsi Teori 1. Karya Sastra Jawa a. Definisi Sastra Rikala pamaos mireng tembung karya sastra pesthinipun pamaos langsung kengetan kaliyan tembung panganggit. Saben karya sastra temtunipun wonten panganggitipun. Amargi karya sastra menika tuwuh saking pamikiran panganggit ingkang dipunjlentrehaken wonten ing novel, cerkak, dongeng lan sapanunggalanipun. Karya sastra piyambak menika salahsatunggaling seratan ingkang gadhah makna tartamtu. Sastra inggih menika salah satunggaling wujud karya seni kreatif ingkang ngginakaken manungsa minangka obyek lan basa piranti ingkang dipunginakaken wonten ing pagesangan (Semi, 1988: 8). Sastra minangka karya lisan utawi seratan ingkang gadhah titikan kadosta kaendahan wonten ing babagan isi lan pocapanipun, asipat artistik, lan asipat asli (Sudjiman, 1986: 68). Pramila wonten ing kasusasteraan, sastra menika saged dipunperang dados sastra seratan lan sastra lisan. Wonten ing karya sastra menika boten kathah gegayutanipun kaliyan seratan ananging langkung kathah wonten ing basa minangka piranti kangge ngekspresikaken pamikiran. Saking pamanggih para ahli menika pramila definisi sastra inggih menika salahsatunggaling wujud karya seni ingkang ngginakaken manungsa minangka obyek lan basa ingkang dipunginakaken kangge komunikasi wonten 12 ing
13 pagesanganing manungsa ingkang dipunpendhet saking kasunyatan sosial masarakat kanthi lisan utawi seratan. b. Jinising Karya Sastra Miturut Plato lan Aristoteles (Budianta, 1990: 300) ngandharaken bilih jinising karya sastra menika dipunperang dados tiga (3) inggih menika: a) puisi lirik inggih menika ide saking panganggit piyambak; b) puisi epik utawi prosa inggih menika panganggit minangka awakipun piyambak, minangka narator, lan saged damel para paraganipun matur; c) drama, wonten ing drama menika panganggit boten ketingal ananging wonten ing sawingkingipun paraga. Saking jinising karya sastra menika saged dipunperang malih dados subgenre. Saking puisi lirik utawi puisi menika dipunperang miturut wujudipun, miturut wosipun, miturut penafsiran utawi miturut temanipun. Menawi prosa menika dipunperang dados novel, novelet, roman, cerpen utawi cerkak lan cerbung (cerita bersambung). Dene menawi drama menika biasanipun awujud operet, sendratari, pantomim lan sanesipun. Ananging miturut Nurgiyantoro (2005: 1-2) bilih karya sastra menika wonten kalih jinis inggih menika prosa kaliyan puisi. Pambeda antawisipun prosa kaliyan puisi menika taksih kabur amargi menawi dipuntingali saking unsur basa menika basa puisi wonten ingkang mirip kaliyan basa ingkang dipunginakaken wonten ing prosa, menapa dene sewalikipun. Lajeng saking wujud panyeratanipun menika wonten puisi ingkang dipunserat mirip kaliyan prosa. Ananging sejatosipun prosa menika langkung wiyar tinimbang puisi. Prosa
14 menika boten namung seratan ingkang asipat fiksi ananging saged asipat nonfiksi kadosta panyeratan pawarta wonten ing kalawarti. 2. Novel Miturut Wellek dan Warren salebeting Nurgiyantoro (2005: 15) novel menika asipat realistis utawi kasunyatan, ngrembaka saking wujud naratif nonfiksi kadosta surat, biografi, kronik utawi sejarah. Pamanggih Wallek dan Warren menika sejalan kaliyan pamanggih Nurgiyantoro (2005: 30-31) ingkang ngandharaken bilih novel menika dipunwangun saking unsur-unsur ingkang magayutan ingkang sami-sami nemtokaken. Perkawis menika dadosaken novel menika dados karya sastra ingkang gesang. Novel panci gadhah cariyos ingkang dawanipun tartamtu lan kalebet cariyos prosa ingkang asipat fiktif. Perkawis menika trep kaliyan pamanggihipun Nurgiyantoro (2005: 9) ingkang paring pamanggih bilih "Novel adalah sebuah prosa fiksi yang panjangnya cukup, artinya tidak terlalu panjang, namun juga tidak terlalu pendek". Konflik lan pertikaian ingkang nemtokaken nasib paraganipun wonten ing novel menika kedah wonten, ananging novel ugi gadhah unsur ingkang mangun. Unsur ingkang mangun novel menika dipunperang dados kalih inggih menika unsur instrinsik lan ekstrinsik. Unsur instrinsik menika unsur ingkang mangun karya satra piyambak. Wonten ing novel, unsur instrinsik menika unsur ingkang langsung nderek wonten ing cariyos. Unsur intrinsik menika wonten rikala novel dipunwaos. Unsur menika kadosta alur, tema, tokoh, penokohan lan sapanunggalanipun.
15 Dene unsur ekstrinsik menika unsur ingkang wonten ing njawi karya sastra ananging kanthi boten langsung paring pangaribawa dhateng karya sastra. Unsur ekstrinsik biasanipun arupi pamanggih saking panganggit tumrap lingkungan sakiwa tengenipun kadosta kahanan ekonomi, politik, sosial. Unsur biografi pengarang ugi saged nemtokaken corak karya sastra ingkang dipunasilaken (Wallek & Warren 2007: 24). Unsur ekstrinsik salajengipun inggih menika aspek psikologi, aspek psikologi menika wonten tiga inggih saking psikologi pengarang, psikologi pamaos, lan unsur psikologi ingkang dipunlebetaken wonten ing salebeting novel. Saking pamanggih Wallek & Warren menika ngandharaken bilih novel menika kedah wonten unsur utawi perkawis ingkang mangun. Wonten ing trilogi novel Kelangan Satang unsur menika dipunperang dados kalih inggih menika unsur intrinsik ingkang arupi perwatakan saha unsur ekstrinsik ingkang awujud konflik psikis saking paragatama Wiradi. Saking pamanggih-pamanggih para ahli menika, panaliti mendhet dudutan bilih novel inggih menika salah satunggaling jinis cariyos fiksi ingkang kagolong enggal tinimbang cariyos fiksi sanesipun. Novel menika isinipun babagan pagesanganing para paraganipun kanthi alus. Sanesipun paraga, prastawa lan lataripun dipundamel tersusun satemah wujudipun langkung dawa saking prosa rekaan sanesipun. Novel menika gadhah fungsi lan peranan sentral kanthi paring raos seneng marang pamaosipun kanthi nilai-nilai edukasi ingkang wonten ing salebeting novel.
3. Pendekatan Psikologi Sastra Sastra inggih menika intuisi sosial ingkang ngginakaken basa minangka medium. Sastra minangka sarana kangge njlentrehaken ide, gagasan, lan imajinasi saking panganggit ingkang dipunjlentrehaken kanthi nuwuhaken paraga kadosta manungsa wonten ing kasunyatan. Kajian manungsa wonten ing karya sastra menika saged dipunlajengaken kanthi ngelmu-ngelmu sanes inggih menika ngelmu psikologi. Psikologi inggih menika satunggaling cabang ngelmu ingkang ngginakaken manungsa minangka obyek. Wonten ing karya sastra dipunsebut psikologi sastra, obyek kajiannipun inggih menika paraga wonten ing cariyos. Paraga wonten ing novel biasanipun arupi manungsa, wonten ing cariyos sanes ngginakaken paraga saking kewan. Ananging paraga manungsa menika ingkang kathah dipunginakaken amargi panganggit langkung mangertos kahanan psikologi manungsa. Endraswara (2003: 96) ngandharaken bilih psikologi sastra inggih menika kajian sastra ingkang ngandharaken karya sastra minangka aktivitas kejiwaan. Anggenipun nyipta karya sastra menika, panganggit ngginakaken cipta, rasa, lan karyanipun. Dene saking pamaos menika anggenipun paring tanggapan boten uwal saking kejiwaan tiyang menika. Miturut Roekhan (salebeting Endraswara, 2003: 97) paring pamanggih bilih psikologi sastra menika dipunbiyantu dening tiga pendekatan inggih menika pendekatan tekstual ingkang ngaji psikologis saking paraga wonten ing karya sastra, pendekatan reseptif- pragmatik menika ngaji psikologis saking pamaos minangka pangaribawa saking karya sastra ingkang dipunwaos, lan pendekatan ekspresif menika ngaji aspek 16
17 psikologis panganggit anggenipun ngripta karya sastra. Saking tiga pendekatan menika wonten ing panaliten menika ngrembag pendekatan tekstual kanthi mendalam amargi ingkang dipunrembag menika bab para paraganipun saking karya sastra gayut kaliyan kahanan psikologis saking paraga wonten ing novel. Miturut Endraswara (salebeting Minderop, 2010:59) ngandharaken bilih psikologi sastra inggih menika satunggaling interdisiplin ngelmu antawisipun psikologi kaliyan sastra. Nyinau psikologi karya sastra sami kaliyan menawi sinau babagan manungsa kanthi mendalam. Sinau psikologi sastra menika kraos endah amargi saged mangertos jiwaning manungsa kanthi jero lan wiyar. Psikologi sastra menika paring kawigaten wonten ing perkawis manungsa ingkang dipungambaraken kanthi potret jiwa, boten namung jiwa saking paraga ananging saged ugi mangertos jiwanipun tiyang sanes. Endraswara (Minderop, 2010: 59) ngandharaken bilih kangge mangertos teori psikologi sastra saged kanthi tiga cara inggih menika 1) kanthi cara pemahaman teori psikologi inggih menika cara nganalisis karya sastra, 2) nemtokaken karya sastra ingkang badhe dipuntliti inggih kanthi nemtokaken teori- teori ingkang jumbuh kaliyan psikologi sastra, lan 3) simultan kangge mangertos teori lan obyek panaliten. Pendekatan psikologi sastra inggih menika pendekatan ingkang njlentrehaken psikologi ingkang wonten ing karya sastra. Psikologi sastra menika saged nuwuhaken pamanggih bilih karya sastra pesthi ngandharaken kahanan wonten ing pagesanganing manungsa. Manungsa asring paring gambaran tingkah
laku ingkang werni-werni. Pramila menawi gadhah pepenginan kangge mangertos manungsa kanthi wiyar menika betahaken ngelmu psikologi. Pendekatan psikologi sastra kathah migunakaken teori psikoanalisis ingkang dipunrembakakaken dening Sigmund Freud sasampunipun damel panaliten bilih manungsa menika kathah ngginakaken alam batinnipun piyambak (Endraswara, 2008: 197). Anggenipun nglampahaken psikologi wonten ing panaliten sastra menika namung mendhet bagian tartamtu ingkang saking psikoanalisis ingkang gayut kaliyan sifat lan perwatakan paraga lan konflik ingkang damel kuating perwatakan saking paraga. Dados saged dipunpendhet dudutan bilih psikologi sastra menika satunggaling disiplin ngelmu ingkang nyinau bab manungsa kanthi mendalam ingkang ateges kangge mangertos gambaran jiwa manungsa ingkang wonten ing karya sastra. 4. Psikologi Sigmund Freud Sigmund Freud inggih menika satunggaling psikolog ingkang nliti babagan aspek ketidaksadaran wonten ing manungsa. Fokus perkawisipun Sigmund Freud inggih menika psikologi sastra. Lodge (Endraswara, 2008: 47) ugi gadhah pamanggih bilih ingkang gadhah ide babagan psikologi sastra inggih menika Freud. Freud menika satunggaling tokoh ingkang gadhah pamanggih teori psikoanalisis ingkang utama. Wonten kathah tokoh sanes ingkang gadhah pamanggih teori psikoanalisis ananing konsep ingkang wonten ing teori menika taksih kathat cabangipun. Teori psikoanalisis ingkang dipunjlentrehaken dening 18
Freud menika cekap sae. Saking teori psikoanalisis Freud, saged bikak wacana panaliten psikologi sastra. Teori ingkang kathah dipunrujuk pendekatan psikologis inggih menika determinasi psikologi Freud wonten ing taun 1856-1939 ingkang ngandharaken bilih "Semua gejala bersifat mental, ketidaksadaran tertutup oleh alam kesadaran (Schellenberg dalam Endraswara, 2008: 199)". Saking menika, Sigmund Freud ngandharaken teori kapribaden menika dipunperang dados tiga, inggih menika : 1) Id utawi Das Es inggih menika dorongan primitif ingkang kedah dipunlampahaken kadosta libido utawi kanikmatan. Dorongan primitif menika kasunyatan ingkang asipat subyektif primer, dunya batin ingkang wonten saderengipun manungsa gadhah pengalaman saking njawi. 2) Ego utawi Das Ich menika gadhah ancas kangge ngontrol id. Ego ingkang asipat narsistik menika saged damel raos nyaman kaliyan awakipun piyambak. Kanthi menika, ego gadhah ancas kangge bedani kasunyatan ing alam bawah sadar (Ryan, 2011: 136). Lan 3) Super ego menika ngandharaken kata hati manungsa. Tiga perkawis menika dados dhasaring panaliten psikologi sastra. Dados Freud menika saged dados titikan kangge ngandharaken genesis karya sastra. Konsepipun inggih menika namung tiga perkawis menika, relevansi saking Freud menika kalebet wonten watesanipun minangka kangge nliti karya sastra. Manungsa wonten ing psikoanalisis menika satunggaling gegambaran ingkang sae menawi dipuntliti inggih menika saking proses psikososial lan psikoseksual saking wiyos dumugi diwasa. Miturut teorinipun Freud, saben 19
manungsa menika kedah ngliwati pinten-pinten cara tumuju diwasa. Cara-cara menika wigati sanget kangge dadosaken kapribaden ingkang tetep. Struktur kapribaden manungsa menika dipunpilah dados tiga inggih menika id, ego, lan super ego. Ketiga-tiganipun menika boten saged mlampah piyambak, kedah sareng-sareng. a. Id Id inggih menika sistem kapribaden manungsa ingkang dhasar. Miturut Endraswara (2003: 101) id menika sistem kapribaden ingkang peteng wonten ing bawah sadharing manungsa ingkang isinipun insting lan nepsu ingkang boten ngertos piwulang lan kadosipun kalebet budi. Id saged kasebut "gudang penyimpanan" ingkang kangge nyimpen kabetahan manungsa ingkang dhasar kadosta dhaharan, unjukan, ngaso, rangsangan seksualitas. Kapribaden dhasaring manungsa rikala manungsa dereng saged bedakaken perkawis ingkang leres menapa boten menawi badhe dipunlampahaken. Dene miturut Semiun (2006: 16) id mlampah wonten ing alam bawah sadar lan boten dipunukur dening wekdal, papan, lan logika. Isi saking id menika sedaya ingkang asipat psikologis ingkang dipunwarisaken lan sampun wonten rikala manungsa menika wiyos kadosta insting. Freud salebeting Yusuf (2007: 45) ngandharaken karakteristik sistem kepribadian id inggih menika sistem asli ingkang asipat subjektif, lan arupi insting. Minderop (2010: 21) ngandharaken bilih id menika energi psikis lan naluri manungsa supados pados kabetahan dhasar. Id menika gayut kaliyan prinsip kesenangan inggih menika pados kanikmatan lan mbucal perkawis 20
ingkang damel boten sakeca. Saking menika, definisi id inggih menika pepenginan dhasar ingkang dadosaken manungsa nglampahaken perkawis miturut prinsip kesenangan ingkang arupi insting lan nepsu ingkang boten ngertos piwulang. b. Ego utawi Das Ich Ego menika aspek psikologis saking kapribaden manungsa ingkang tuwuh amargi kabetahan individu kangge mangertos kasunyatan ing dunya. Endraswara (2003: 101) njlentrehaken bilih ego menika kapribaden ingkang gadhah pangaribawa tumrap individu dhateng dunyaning obyek saking kasunyatan lan nglampahaken fungsinipun miturut kasunyatan. Sistem ego menika saged bedakaken antawisipun ingkang sae lan awrat. Beda kaliyan id ingkang mlampah miturut prinsip kesenangan, ego mlampah miturut kasunyatan. Ateges ego menika saged nunda kepuasan diri utawi pados sanesipun ingkang jumbuh kaliyan lingkungan fisik utawi sosial. Ego menika ngginakaken proses sekunder, ateges, ego ngginakaken kaprigelan mikir kanthi rasional kangge ngrampungaken perkawis. Karakteristik ego miturut Freud salebeting Yusuf (2007: 45) ego menika ngrembaka kangge netepi kabetahan saking id ingkang gayut kaliyan kasunyatan, lajeng pikantuk energi saking id, lan kangge mangertos donya subjektif lan objektif. Semiun (2006: 64) gadhah pamanggih babagan ego inggih menika "aku" utawi "diri" ingkang tuwuh saking id rikala manungsa menika taksih bayi lan saged dados sumber komunikasi wonten ing kasunyatan. Ego gadhah tugas kangge ngontrol id. Moesono (2003:4) gadhah pamanggih sanes inggih menika 21
ego kalebet segi kapribaden ingkang sampun saged milah-milah antawisipun khayalan kaliyan kasunyatan. c. Super Ego utawi Das Iber Ich Freud (Semiun, 2006: 66) ngandharaken bilih super ego menika kalebet moral utawi etis saking kapribaden ingkang ngemot piwulang ingkang asipat evaluatif lan lumampah kanthi prinsip kasampurnan. Dene Moesono (2003: 4) gadhah pamanggih bilih super ego menika satunggaling piwulang lan norma ingkang wonten ing masarakat sakiwa tengennipun manungsa. Super ego inggih menika aspek psikologis kapribaden ingkang gadhah ancas kangge nemtokaken perkawis menika leres utawi lepat. Super ego ugi saged dipunwastani minangka aspek moral kapribaden ingkang gadhah ancas kangge nemtokaken leres utawi lepat, sae menapa boten, trep utawi boten trep manut kaliyan moralitas ingkang wonten ing masarakat. Super ego wonten ing sastra menika awujud pembatasan tingkah laku paraga ingkang dipunpangaribawani dening id. Ancasing super ego menika kangge nuntun paraga supados saged ngendalikaken ego rikala nglampahaken perkawis ingkang sae utawi boten tumrap paraga. Amargi super ego menika miturut norma utawi hati nurani ingkang saged ngontrol paraga. Sanesipun saged ngontrol paraga, ugi dipunmanpangataken dening panganggit kangge paring gambaran amanat saking prilaku paraga. 5. Perwatakan wonten ing novel Wonten ing fiksi, asring mireng tembung tokoh lan penokohan, watak lan perwatakan, karakter lan karakterisasi kanthi gantosan kangge paring kawruh 22
pangertosan ingkang sami. Tembung tokoh menika kangge nunjukaken tiyang utawi paraga wonten ing cariyos. Watak utawi perwatakan lan karakter menika kangge nunjukaken sipat lan sikap paraga ingkang dipuntafsiraken dening pamaos. Penokohan lan karakteristik asring dipunsebut karakter lan perwatakan menika tumuju wonten ing nemtokaken paraga lan watakipun wonten ing cariyos. Nurgiyantoro (2005: 172) ngandharaken bilih penokohan gadhah peran ingkang wigati kangge nemtokaken karya fiksi menika wetah lan artistik. Penokohan minangka satunggaling unsur ingkang mangun karya fiksi saged dipunkaji lan dipunanalisis gegayutanipun kaliyan unsur sanes. Menawi fiksi menika karya sastra ingkang kasil, pramila penokohan saged mlampah sesarengan kaliyan unsur sanesipun, kadosta kaliyan tema, latar, plot, amanat, lan sapanunggalanipun. Miturut Semi (1988: 37-38) wonten ing karya sastra, paraga ingkang dipunginakaken menika manungsa. Manungsa gadhah watak ingkang werni-werni satemah panganggit saged paring perwatakan tartamtu dhateng paraga wonten ing cariyos. Kangge mangertos wujud perwatakan menika saged dipunpirsani saking pernyataan langsung, kedadosan, dialog, monolog batin, lan sindiran. Sami kaliyan manungsa, paraga wonten ing novel ugi gadhah watak. Miturut Wiyatmi (2009: 32) wonten kalih cara kangge nggambaraken watak paraga wonten ing novel inggih menika saged dipungambaraken kanthi cara langsung menapa dene boten langsung. Panaliten menika ugi badhe ngandharaken konflik ingkang kedadosan wonten ing trilogy novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. Konflik 23
gayutanipun kaliyan perwatakan. Kangge nganalisis konflik, kedah mengertos konflik ingkang kedadosan dhateng paraganipun piyambak utawi antawisipun paraga lan paraga sanesipun. Panaliten menika ngandharaken konflik psikis ingkang kedadosan dening paraga utama inggih menika saking perwatakan paraga Wiradi wonten ing trilogy novel Kelangan Satang. 6. Konflik wonten ing novel Meredith & Fitzgerald (salebeting Nurgiyantoro, 2005: 122) ngandharaken konflik menika satunggaling kedadosan ingkang asipat boten ngremenaken ingkang kedadosan utawi dipunalami dening paraga wonten ing cariyos. Menawi paraga gadhah kebebasan, piyambakipun boten badhe milih menawi kedadosan tumrap piyambakipun. Saking pamanggih Meredith & Fitzgerald konflik menika dipungambaraken mawi padudon antawisipun kalih perkawis utawi tiyang ingkang sami-sami gadhah pamanggih nanging boten saged dipunbantah. Konflik ugi nedahaken perkawis ingkang asipat boten sae satemah tiyang menika langkung remen kangge ngindhari konflik supados anggenipun gesang kraos tentrem. Paraga wonten ing novel menika badhe ngalami konflik kanthi psikologis. Konflik wonten ing novel kanthi pskologis menika saged paring pangaribawa tumrap tata krama lan watak paraga. Konflik batin ingkang dipunalami dening paraga dadosaken gangguan psikis. Gangguan menika kedadosan amargi wonten sabab eksternal lan internal. Kathah-kathahipun konflik psikis menika kedadosan amargi faktor internal, nanging ugi saged saking faktor eksternal. 24
Konflik internal menika kedadosan antawisipun paraga kaliyan awakipun piyambak. Konflik internal utawi konflik kejiwaan kedadosan wonten ing manah, kadosta pertentangan antawisipun kalih perkawis, harapan, pilihan ingkang beda lan sanesipun. Dene konflik eksternal inggih menika konflik ingkang kedadosan antawisipun paraga kaliyan faktor saking njawi kadosta kaliyan lingkungan alam utawi manungsa sakiwa tengenipun (Nurgiyantoro 2005: 124). Saking pamanggih Nurgiyantoro menika dipunpendhet dudutan bilih antawisipun konflik internal kaliyan konflik eksternal gadhah gegayutan, saged dadosaken perkawis kanthi sesarengan. Ateges konflik menika saged kalampahan lan dipunalami dening setungga paraga wonten ing cariyos wonten ing wekdal ingkang sami. Dene Staton (Nurgiyantoro, 2005: 124) ngandharaken bilih wujud konflik minangka kedadosan menika dipunperang dados kalih, inggih menika konflik fisik lan batin, ugi konflik internal lan eksternal. Konflik eksternal menika konflik ingkang kedadosan tumrap paraga kaliyan menapa ingkang wonten ing njawi paraga. Konflik eksternal dipunperang malih dados kalih kategori inggih menika fisik lan sosial. Konflik fisik menika amargi wontenipun pambeda antawisipun paraga kaliyan lingkungan alam, dene konflik sosial menika amargi wonten gegayutanipun paraga kaliyan sosial manungsa lan kedadosan ingkang tuwuh saking gegayutan antawisipun paraga. Konflik internal menika konflik wonten ing hati nurani. Wonten ing kasunyatan, konflik menika kalebet perkawis ingkang boten ngremenaken pramila tiyang langkung remen menawi pengin gadhah pagesangan ingkang ayem tentrem. Ananging wonten ing sastra, panganggit panci 25
ngawontenaken konflik kanthi imajinatif, kamangka pagesangan paraga wonten ing sastra menika ayem, ananging saking mriku tetep saged nuwuhaken konflik. B. Panaliten ingkang Jumbuh Panaliten ingkang jumbuh kaliyan panaliten menika kanthi irah-irahan "Konflik Psikis Paraga Wiradi wonten ing Trilogi Novel Kelangan Satang Anggitanipun Suparto Brata" ingkang ngginakaken pendekatan psikologi sastra inggih menika: 1. Panaliten kanthi irah-irahan "Konflik Batin Tokoh Utama dalam Novel Katrenan Lingsir Sore Karya Yunani" ingkang dipunserat dening Ani Dessy Arifianie mahasiswa Pendidikan Bahasa Daerah (Jawa) menika terbit taun 2012. Ancasing panaliten wonten ing panalitenipun Mila menika kangge (1) deskripsikaken watak paragatama Saraswati, (2) deskripsikaken wujud konflik batos ingkang dipunalami dening paragatama Saraswati wonten ing novel Katresnan Lingsir Sore anggitanipun Yunani mawi teori psikoanalisis Sigmund Freud. Panaliten menika ngginakaken pendekatan psikologi sastra kanthi teori psikoanalisis Sigmund Freud. Sumbering data saking panalitenipun Ani inggih menika wujud novel Katresnan Lingsir Sore anggitanipun Yunani. Watesaning perkawis saking panaliten inggih menika perwatakan paragatama Saraswati, konflik batos ingkang dipunalami dening paragatama Saraswati wonten ing novel Katrenan Lingsir Sore anggitanipun Yunani. Cara ngempalaken data ingkang dipunlampahaken kanthi cara maos lan nyerat. 26
27 Supados data ingkang pikantuk menika valid, kamangka ngginakaken validitas semantis, reliabilitas ingkang dipunginakaken inggih menika reliabilitas intrarater lan reliabilitas interrater. Cara nganalisis data saking panaliten kasebut awujud cara deskriptif. Asiling panaliten saking panalitennipun Ani menika antawisipun (1) perwatakan paragatama Saraswati, (2) wujud konflik batos ingkang dipunalami dening paragatama Saraswati wonten ing novel Katrenan Lingsir Sore anggitanipun Yunani. Perwatakan paraga Saraswati ingkang wonten ing novel Katresnan Lingsir Sore anggitanipun Yunani inggih menika ramah, tidak tegaan, tabah, pengertian, baik hati, mandiri, teguh pendirian. Dene perwatakan ingkang boten sae kadosta judes, sentimental, pemarah, lan keras kepala. Konflik batin ingkang dipunalami dening paraga Saraswati kadosta kecemasan, kebimbangan menentukan pilihan, kemarahan, kekecewaan, lan penyesalan. Saking asiling panaliten dipunpadosi bilih ego ingkang asring kelakon saged dadosaken paraga Saraswati minangka wanita ingkang gadhah penggalih kanthi cara obyektif. Id wonten ing dhiri Saraswati ingkang lumampah adhedhasar naluri dhasar ugi gadhah pangaribawa tumrap kahanan psikis saking Saraswati. Super ego kelakon kangge matesi tumindak wonten ing dhiri Saraswati ingkang dipunpangaribawani dening id, super ego kangge panuntun tumrap paraga Saraswati kangge ngendhaleni ego nalika badhe nglampahaken satunggaling tumindak, amargi tugas saking super ego menika minangka piranti kangge ngendhalekaken perkawis saking paraga.
Panalitennipun Ani menika saged dados landhesaning panaliten menika amargi panaliten menika sami-sami ngginakaken pendekatan psikologi sastra mawi teori psikoanalisis Sigmund freud, panalitennipun sami-sami ngrembag babagan konflik psikis paragatama. Cara ngempalaken data sami-sami ngginakaken validitas semantis, reliabilitas ngginakaken reliabilitas intrarater lan interrater. Dene cara nganalisis data ugi ngginakaken cara deskriptif. Beda antawisipun panaliten menika kaliyan panalitennipunnipun Ani menika wonten ing obyek panalitennipun. Obyek panaliten Ani ngginakaken novel Katresnan Lingsir Sore, dene obyek panaliten ing panaliten menika ngginakaken trilogi novel Kelangan Satang. Ancasing panaliten wonten ing panaliten Ani inggih menika (1) perwatakan paragatama Saraswati, (2) wujud konflik batos ingkang dipunalami dening paragatama Saraswati wonten ing novel Katrenan Lingsir Sore anggitanipun Yunani, ananging ancasing panaliten menika (1) wujud perwatakan paragatama Wiradi lan struktur kepribadian, (2) wujud konflik psikis lan struktur kepribadian ingkang dipunalami dening Wiradi, (3) penyebab konflik psikis saking paraga Wiradi, lan (4) cara ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. 2. Panaliten angka kalih ingkang jumbuh inggih menika kagunganipun Mila Puspitaningrum kanthi irah-irahan "Perwatakan Tokoh Ermawati dalam Novel Emprit Abuntut BEdhug Karya Suparto Brata". Ancasing panaliten 28 fokus
29 wonten ing panalitenipun Mila menika kangge (1) deskripsikaken watak paraga Ermawati, (2) deskripsikaken wujud konflik psikis ingkang dipunalami dening paraga Ermawati, lan (3) perkembangan kepribadian ingkang dipunalami paraga Ermawati wonten ing novel Emprit Abuntut Bedhug anggitanipun Suparto Brata mawi teori psikoanalisis Sigmund Freud. Wonten ing panaliten menika ugi ngginakaken pendekatan psikologi sastra kanthi teori psikoanalisis. Sumbering data saking panalitenipun Mila inggih menika wujud novel Emprit Abuntut Bedhug anggitanipun Suparta Brata. Watesaning perkawis saking panaliten inggih menika perwatakan paraga Ermawati, konflik psikis lan perkembangan kepribadian ingkang dipunalami dening paraga Ermawati wonten ing novel Emprit Abuntut Bedhug anggitanipun Suparto Brata. Cara ngempalaken data ingkang dipunlampahaken kanthi cara maos lan nyerat. Supados data ingkang pikantuk menika valid, kamangka ngginakaken validitas semantis, reliabilitas ingkang dipunginakaken inggih menika reliabilitas intrarater. Cara nganalisis data saking panaliten kasebut awujud cara deskriptif. Asiling panaliten saking panalitennipun Mila menika antawisipun (1) perwatakan paraga Ermawati, (2) wujud konflik psikis ingkang dipunalami dening Ermawati, lan (3) perkembangan kepribadian ingkang dipunalami dening paraga Ermawati wonten ing novel Emprit Abuntut BEdhug anggitanipun Suparto Brata. Wujud perwatakan paraga Ermawati wonten ing novel Emprit Abuntut Bedhug anggitanipun Suparto Brata inggih menika berprasangka buruk, pemarah, sombong, menutup diri, pemalu,
30 pemberontak, bimbang, lan sopan. Dene wujud konflik psikis saking paraga Ermawati wonten ing novel Emprit Abuntut Bedhug anggitanipun Suparto Brata kadosta kecemasan, pertentangan batin, kekecewaan, ketakutan, emosi, kebencian, keterpaksaan, kekaguman, lan kepuasan batin. Dene perkembangan kepribadian dipunwiwiti saking tahap anal, tahap falik, tahap laten, lan tahap genital. Dorongan id, ego, lan super ego sami-sami dominan wonten ing saben tahap perkembangan kepribadian. Panaliten Mila menika saged dados landhesaning panaliten menika amargi panaliten menika sami-sami ngginakaken pendekatan psikologi sastra mawi teori psikoanalisis Sigmund freud, fokus panalitennipun sami-sami ngrembag babagan konflik psikis paragatama. Cara ngempalaken data sami- sami ngginakaken validitas semantis, reliabilitas ngginakaken reliabilitas intrarater. Dene cara nganalisis data ugi ngginakaken cara deskriptif. Beda antawisipun panaliten menika kaliyan panalitennipun Mila menika wonten ing obyek panalitennipun. Obyek panaliten Mila menika ngginakaken novel Emprit Abuntut Bedhug, dene obyek panaliten ing panaliten menika ngginakaken trilogi novel Kelangan Satang. Ancasing panaliten wonten ing panaliten Mila inggih menika (1) perwatakan paraga Ermawati, (2) wujud konflik psikis ingkang dipunalami dening Ermawati, lan (3) perkembangan kepribadian ingkang dipunalami dening paraga Ermawati wonten ing novel Emprit Abuntut Bedhug anggitanipun Suparto Brata, ananging ancasing panaliten menika (1) wujud perwatakan paragatama Wiradi lan struktur kepribadian, (2) wujud konflik psikis lan struktur
kepribadian ingkang dipunalami dening Wiradi, (3) penyebab konflik psikis saking paraga Wiradi, lan (4) cara ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. 3. Panaliten ingkang kaping tiga ingkang jumbuh inggih menika kagunganipun Murniatun Hidayah kanthi irah-irahan "Konflik Psiklogis Paragatama Wanita wonten salebeting Cerbung Ara-Ara Cengkar Tanpa Pinggir anggitanipun Adinda AS ing Kalawarti Djaka Lodhang edisi 31 Juli-20 November 2010". Ancasing panaliten wonten ing panalitenipun Mila menika kangge (1) ngandharaken konflik psikologis paragatama wanita salebeting cerbung Ara- Ara Cengkar Tanpa Pinggir, (2) ngandharaken wujud konflik psikologis, (3) ngandharaken penyebab konflik psikologis, (4) usaha kangge ngrampungaken konflik psikologis, lan (5) perkembangan kepribadian ingkang dipunalami paraga Yuyun wonten ing cerbung Ara-Ara Cengkar Tanpa Pinggir anggitanipun Adinda AS mawi teori psikoanalisis Sigmund Freud. Wonten ing panaliten menika ugi ngginakaken pendekatan psikologi sastra kanthi teori psikoanalisis. Sumbering data saking panalitenipun Murni inggih menika wujud cerbung Ara-Ara Cengkar Tanpa Pinggir anggitanipun Adinda AS. Watesaning perkawis saking panaliten inggih menika konflik psikologis paragatama wanita, wujud konflik psikologis, penyebab konflik psikologis, usaha kangge ngrampungaken konflik psikologis perkembangan kepribadian ingkang dipunalami dening paraga Yuyun wonten ing cerbung Ara-Ara Cengkar Tanpa Pinggir anggitanipun Adinda AS. Cara 31 lan
32 ngempalaken data ingkang dipunlampahaken kanthi cara maos lan nyerat. Supados data ingkang pikantuk menika valid, kamangka ngginakaken validitas semantik, reliabilitas ingkang dipunginakaken inggih menika reliabilitas intrarater lan interrater. Cara nganalisis data saking panaliten kasebut awujud cara deskriptif kanthi tindak kategorisasi. Asiling panaliten saking panalitennipun Murni menika antawisipun (1) wujud konflik psikologis kadosta was sumelang, duka, bingung, sedhih, kaduwung, meri, cubriya, dhendham, lan ngapusi ingkang nuwuhaken kemareman, (2) penyebab konflik psikologis ingkang dipunalami dening paraga Yuyun inggih menika ngraos nate dipunkhianati dening Heru, kepanggih kaliyan Heru, boten mangertos tumrap luput ingkang sampun dipuntindakaken, dipunsembranani Hari, ngraos boten gadhah katentreman, ngraos dipunasraken, nampik pitulungan Heru, kemutan masa lalunipun, kanyatan ingkang boten jumbuh kaliyan pangajeng-ajeng, lan nate nglampahaken dosa kaliyan Heru, (3) usaha kangge ngrampungaken konflik psikologis menika wonten represi, rasionalisasi, pengalihan, regresi, fantasi, apatis, sublimasi, proyeksi, reaksi formasi, agresi, lan stereotype , lan (4) perkembangan kepribadian ingkang dipunalami paraga Yuyun wonten ing cerbung Ara-Ara Cengkar Tanpa Pinggir anggitanipun Adinda AS inggih menika super ego nuntun Yuyun kangge ngrenungaken sedaya ingkang sampun dipunlampahaken saengga piyambakipun manggihi jati dhirinipun minangka wanita ingkang diwasa.
33 Panaliten Murni menika saged dados landhesaning panaliten menika amargi panaliten menika sami-sami ngginakaken pendekatan psikologi sastra mawi teori psikoanalisis Sigmund freud, fokus panalitennipun sami-sami ngrembag babagan konflik psikologis paragatama. Cara ngempalaken data sami-sami ngginakaken validitas semantik, reliabilitas ngginakaken reliabilitas intrarater lan interrater. Dene cara nganalisis data ugi ngginakaken cara deskriptif. Beda antawisipun panaliten menika kaliyan panalitennipun Murni menika wonten ing obyek panalitennipun. Obyek panaliten Murni menika ngginakaken cerbung Ara-Ara Cengkar Tanpa Pinggir anggitanipun Adinda AS, dene obyek panaliten ing panaliten menika ngginakaken trilogi novel Kelangan Satang. Ancasing panaliten wonten ing panaliten Murni inggih menika (1) ngandharaken konflik psikologis paragatama wanita salebeting cerbung Ara-Ara Cengkar Tanpa Pinggir, (2) ngandharaken wujud konflik psikologis, (3) ngandharaken penyebab konflik psikologis, (4) usaha kangge ngrampungaken konflik psikologis, lan (5) perkembangan kepribadian ingkang dipunalami paraga Yuyun wonten ing cerbung Ara-Ara Cengkar Tanpa Pinggir anggitanipun Adinda AS. Ananging ancasing panaliten menika (1) wujud perwatakan paragatama Wiradi lan struktur kepribadian, (2) wujud konflik psikis lan struktur kepribadian ingkang dipunalami dening Wiradi, (3) penyebab konflik psikis saking paraga Wiradi, lan (4) cara ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata.
BAB III CARA PANALITEN A. Pendekatan Panaliten Ancasing panaliten menika kangge nggambaraken perwatakan, konflik psikis, perkawis ingkang dadosaken konflik, lan kupiya ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paraga Wiradi ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata ingkang dipunpirsani saking teori psikologi Sigmund Freud. Panaliten menika betahaken metode utawi cara supados ancasing panaliten menika saged kalaksanan kanthi jumbuh. Metode panaliten ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika inggih ngginakaken metode panaliten deskriptif. Metode deskriptif ateges data ingkang dipunpanggihaken dipunandharaken awujud tetembungan utawi gambar, sanes awujud angka. Biasanipun data menika awujud seratan, gambar, rekaman, dokumentasi, foto- foto, utawi seratan resmi sanesipun (Semi, 1993: 24). Metode deskriptif dipunginakaken kangge njlentrehaken perwatakan, konflik psikis, perkawis ingkang dadosaken konflik, lan kupiya ngudhari konflik psikis saking paraga Wiradi ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. Pendekatan ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten inggih menika pendekatan psikologi sastra. Pendekatan psikologi sastra ingkang dipunginakaken menika kanthi pendekatan tekstual dhateng perwatakan paraga kanthi teori 34
pendekatan psikologi Sigmund Freud inggih menika kajian sastra ingkang paring pamanggih bilih karya sastra minangka aktivitas kejiwaan. B. Data Panaliten Data wonten ing panaliten menika awujud tetembungan, ukara, lan wacana ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. Panaliten dipunlajengaken kanthi cara mendhet lan nganalisis data jumbuh kaliyan watesaning perkawis. Paraga menika dipunpendhet saking data narasi, monolog, dialog ingkang gayut kaliyan paraga Wiradi ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. C. Sumbering Data Sumber data panaliten menika trilogi novel kanthi irah-irahan Kelangan Satang Seri Wiradi anggitanipun Suparto Brata minangka subyek panaliten. Trilogi novel menika dipuncithak dening Penerbit Narasi taun 2012 ingkang cacahipun kaca wonten 266 kaca. Trilogi novel Kelangan Satang menika karantam saking tiga cariyos novel ingkang sejatosipun menika dados tiga buku inggih menika kanthi irah-irahan Lara Lapane Kaum Republik, Kaduk Wani, lan Ketanggor. Sumber data menika dipunginakaken kangge pados perwatakan saking paraga utama, wujud konflik psikis, perkawis ingkang dadosaken konflik psikis, lan kupiya paragatama kangge ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paraga utama inggih menika Wiradi ingkang wonten ing trilogi novel 35
36 Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata dipunpirsani saking teori psikoanalisis Sigmund Freud. D. Piranti Panaliten Piranti panaliten menika minangka sarana panaliten ingkang arupi alat ingkang dipunginakaken kangge ngempalaken data minangka sumber panaliten. Piranti ingkang diunginakaken minangka sarana kangge nganalisis data ingkang wonten ing salebeting trilogi novel Kelangan Satang inggih menika kartu data ingkang awujud tabel. Kartu data dipunginakaken kangge nyerat kutipan ingkang arupi tetembungan, ukara, wacana ingkang jumbuh kaliyan kasiling maos, kategori, analisis, lan deskripsi babagan 1) perwatakan paraga utama inggih menika Wiradi, 2) wujud konflik psikis ingkang dipunalami dening Wiradi, (3) perkawis ingkang dadosaken konflik psikis paragatama Wiradi, lan (4) kupiya kangge ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. Ing ngandhap menika tabel ingkang arupi kartu data ingkang dipunginakaken kangge nyerat data saking kutipan ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. Tabel 1. Kartu Data wujud perwatakan paraga Wiradi ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. Wujud Struktur kepribadian No. Data Nukilan data Kaca perwatakan paraga perwatakan Wiradi Id Ego Super ego 1. "Kepriye Dhimas, apa 1 Wicaksana √
2. ora prayoga yen kita ing ngarsane ngaton sibu sedhela, supaya sibu tentrem penggalihe?" pitakone Wiradi marang adhine. "La yen tanpa layang tulisane kene, apa ya sibu bapak percaya? Karo maneh gerah maras kaya ngana ora percaya gampang menyang kabar angina, apa sing maneh ngabarake wong tani ala kaya Pak Lodhang. Elinga lo, Dhi, sibu kita ki mung siji. Yen ilang ora bias ditemu maneh." 3 Boten tega √ Katrangan Tabel: No. data : Nomer urut data ingkang dipunpendhet. Nukilan data : Kutipan data ingkang dipunpendhet saking trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten. Kaca : Nomer kaca saking kutipan ingkang dipunpendhet saking trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. Wujud perwatakan : Isinipun spesifikasi perwatakan saking paraga Wiradi wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. Struktur kapribaden : Kategori jinising perwatakan miturut teori psikoanalisis Sigmund Freud inggih menika Id, ego, lan super ego. 37
38 Tabel 2. Kartu Data wujud konflik psikis paraga Wiradi wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. Struktur No. Wujud Sebab Paraga ingkang Kupiya kepribadian Data Nukilan data Kaca konflik konflik dadosaken ngudhari ingkang konflik psikis konflik konflik Id Ego Super ego 1. Wiradi sing keplepeg critane Marija manti-manti banget marang adhine, "Sing prayitna, lo, Dhi. Yen ana bebaya ndang sentilen wae karabenmu, ben padha ngreti." kene 11 Was sumel ang Mbo k men awi keng ing beba ya Wiradi, Wiranta √ √ Katrangan Table No. data : Nomer urut data ingkang dipunpendhet. Nukilan data : Kutipan data ingkang dipunpendhet saking trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten. Kaca : Nomer kaca saking kutipan ingkang dipunpendhet saking trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto
39 Brata. Wujud konflik : Isinipun spesifikasi konflik psikis ingkang dipunalami psikis dening paraga Wiradi wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. Sebab konflik : Isinipun sebab konflik miturut spesifikasi konflik psikis ingkang dipunalami dening paraga Wiradi wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. Paraga ingkang : Paraga ingkang ngalami lan dadosaken tuwuhipun dadosaken konflik konflik psikis saking paragatama Wiradi wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. Kupiya ngudhari : Isinipun babagan kupiya-kupiya ingkang konflik psikis dipunlampahaken dening paraga kangge ngudhari perkawis ingkang nuwuhaken konflik psikis. Struktur : Kategori konflik psikis miturut teori psikoanalisis. kapribaden Sigmund Freud inggih menika Id, ego, lan super ego E. Cara Ngempalaken Data Cara anggenipun ngempalaken data wonten ing panaliten menika ngginakaken cara maos lan nyerat. Maos dipunlajengaken kanthi patitis lan makaping-kaping miturut data ingkang arupi data tertulis. Cara maos menika saged dipunlajengaken kanthi 1) maos kanthi patitis sedaya isi novel ingkang
sampun dipunpilah minangka obyek panaliten inggih menika perwatakan saking paraga utama, wujud konflik psikis, perkawis ingkang dadosaken konflik psikis, lan kupiya paragatama kangge ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paraga utama inggih menika Wiradi ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata, 2) paring tanda wonten ing kutipan tartamtu ingkang wonten unsur perwatakan saking paraga utama, wujud konflik psikis, perkawis ingkang dadosaken konflik psikis, lan kupiya paragatama kangge ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paraga utama inggih menika Wiradi ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata, 3) interpretasi perwatakan saking paraga utama, wujud konflik psikis, perkawis ingkang dadosaken konflik psikis, lan kupiya paragatama kangge ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paraga utama inggih menika Wiradi ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata, lan 4) nggambaraken sedaya data ingkang wonten saking cara menika. Sasampunipun maos kanthi patitis, dipunlajengaken kanthi cara nyerat data wonten ing kartu data. Ingkang kedah dipunlampahaken inggih menika nyerat kasiling deskripsi babagan perwatakan saking paraga utama, wujud konflik psikis, perkawis ingkang dadosaken konflik psikis, lan kupiya paragatama kangge ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paraga utama inggih menika Wiradi ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata, dipunlajengaken kanthi nyerat nukilan-nukilan data wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata ingkang arupi ukara utawi wacana. 40
F. Cara Nganalisis Data Cara anggenipun nganalisis data menika gadhah ancas kangge ngringkes data wonten ing wujud ingkang langkung gampil dipunwaos lan dipun- interpretasi-aken. Analisis data menika minangka proses kangge ngatur urutaning data, dadosaken data menika dados pola, kategori, lan sanesipun. Data menika biasanipun awujud tetembungan sanes angka. Data-data menika sampun dipunkempalaken kanthi werni-werni cara lan sampun dipunolah saederengipun dipunginakaken mawi pencatatan, pengetikan, penyuntingan utawi alih tulis ananging data ingkang wujud tetembungan menika dipurembakakaken mawi wujud teks. Cara nganalisis data wonte ing panaliten menika ngginakaken cara deskriptif. Teknik utawi cara deskriptif menika dipunginakaken kangge paring gambaran babagan perwatakan saking paraga utama, wujud konflik psikis, perkawis ingkang dadosaken konflik psikis, lan kupiya paragatama kangge ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paraga utama inggih menika Wiradi ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. Teknik analisis data dipunlajengaken mawi cara: 1) deskripsi babagan perwatakan saking paraga utama, wujud konflik psikis, perkawis ingkang dadosaken konflik psikis, lan kupiya paragatama kangge ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paraga utama inggih menika Wiradi ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata kanthi teori psikoanalisis Sigmund Freud, 2) tabulasi, analisis data ingkang dipundadosaken tabel miturut identifikasi unsur jumbuh kaliyan ancasing panaliten, 3) 41
interpretasi, migunakaken pendekatan psikologi sastra kanthi teori psikoanalisis Sigmund Freud inggih menika miturut id, ego, lan super ego, 4) inferensi, cara ingkang pungkasan rikala nganalisis data. Analisis data menika saking alihbasa saking basa Jawa dhateng basa Indonesia. Saking kasiling panaliten menika, data ingkang sampun dipunandharaken menika lajeng dipundamel dudutan miturut kasiling panaliten lan andharan. Inferensi panaliten menika kalebet perwatakan saking paraga utama, wujud konflik psikis, perkawis ingkang dadosaken konflik psikis, lan kupiya paragatama kangge ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paraga utama inggih menika Wiradi ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata G. Cara Ngesahaken Data Kangge mangertos data wonten ing panaliten menika absah ngginakaken validitas lan reliabilitas. Kasiling panaliten menika valid menawi dipundhukung kanthi factor ingkang leres, lan saged dipunginakaken minangka piranti ingkang kiyat kan ajeng menawi dipunjumbuhaken kaliyan teori ingkang relevan. Wonten ing panaliten menika ngginakaken validitas semantis. Validitas semantis menika dipunlajengaken mawi cara jabaraken data ingkang jumbuh kaliyan konteks ukara, wacana, dialog, monolog, interaksi antar tokoh ingkang wonten kangge mangertos data menika sampun dipuntegesi mawi konteksipun. Kangge pados data ingkang valid, kasiling panaliten dipunsuwunaken pirsa kaliyan ahli wonten ing bidang psikologi sastra inggih menika dosen pembimbing. 42
Reliabilitas ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten inggih menika kangge mangertos data menika sampun akurat ingkang dipunjumbuhaken kaliyan sumber data kanthi cara maos lan pengamatan makaping-kaping wonten ing novel menika. Reliabilitas ingkang dipunginakaken inggih menika reliabilitas interrater lan reliabilitas intrarater. Reliabilitas interrater inggih menika kanthi cara diskusi kasiling panaliten mawi tanya jawab kaliyan dosen pembimbing lan kanca sanes ingkang mangertos babagan psikologi sastra. Dene reliabilitas intrarater menika kanthi cara maos novel makaping-kaping supados pikantuk data ingkang ajeg. 43
BAB IV ASILING PANALITEN LAN PIREMBAGAN A. Deskripsi Panganggit Suparto Brata menika nama jangkepipun inggih menika Raden Mas Suparto Brata. Piyambakipun wiyos dinten Setu legi 27 februari 1932. Suparto Brata wiyos saking bapak ingkang nama Raden Suratman saking Surakarta saha ibu Bandara Raden Ajeng Jembawati, ndara canggah keturunan Paku Buwana V. Rikala Suparto Brata umuripun taksih 6 sasi, dipunbekta ibu dhateng Surakarta amargi bapakipun boten gadhah pedamelan. Suparto Brata dipunboyong ibu wonten ing Sragen ing dalemipun budhenipun kangge nunjukaken raos tresna saking RA Jembawati marang keluwarga sakin garwanipun. Wonten ing Sragen menika Suparto Brata lan ibunipun gesang kanthi kahanan ingkang boten mranani. Ibunipun dados reang wonten ing dalemipun Bupati Sragen. Amargi betahaken ragad kangge nyambung gesang. Sasampunipun Jepang mlebet Indonesia, ibu Suparto Brata boten krasan manggen ing Sragen. Satemah ibu ngajak Suparto Brata kangge pindah ing Surabaya kanthi ancas supados langkung caket kaliyan keluwarga bapak. Ananging bapak boten narima amargi sampun palakrama kaliyan tiyang sanes. Satemah ibu kedah pados pedamelan inggih menika ngasuh putranipun asisten Bupati Surabaya. Saking menika Suparto Brata terus kemawon usada kangge nyambung gesang lan supados saged sekolah. Cara menapa kemawon dipunlampahaken 44
kadosta dados loper koran. Cekak aosipun cariyos gesang Suparto Brata menika kathah rintangannipun dumugi sukses. B. Asiling Panaliten Bab sekawan (IV) menika ngandharaken asiling panaliten ingkang sampun dipunlajengaken. Asiling panaliten menika awujud perwatakan saking paraga utama, wujud konflik psikis, perkawis ingkang dadosaken konflik psikis, lan kupiya paragatama kangge ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paraga utama inggih menika Wiradi ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. Anggenipun nliti menika mawi pendeketan. Pendekatan ingkang dipun-ginakaken wonten ing panaliten inggih menika pendekatan psiklogi sastra. Asiling panaliten menika awujud perwatakan saking paraga utama, wujud konflik psikis, perkawis ingkang dadosaken konflik psikis, lan kupiya paragatama kangge ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paraga utama inggih menika Wiradi ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. Wiradi kalebet paraga utama amargi Wiradi menika paraga ingkang kompleks. Paraga ingkang gadhah watak ingkang asring owah- owah lan paraga ingkang asring nandhang konflik psikis. Wonten ing trilogy novel Kelangan Satang ugi wonten paraga tambahan kadosta Elok, Wiranta, Pak Wiradad, Bu Wiradad, Pak Naya, Suhebat, Kusnarna, Marija, Gatot, Manik, Pak Likipun Gatot, Pak Lodhang, Sukardiman, lan tentara Landa. Wedharan saking asiling panaliten menika dipuntrepaken kaliyan rumusan lan ancasing panaliten. Anggenipun ngandharaken asiling panaliten 45
menika dipunserat wonten ing table lan dipunjlentrehaken kanthi rinci wonten ing wedharan lan data ingkang lengkap wonten ing bagian lampiran. Supados langkung cetha lan gamblang, data dipunandharaken wonten ing ngandhap menika. 1. Sinopsis a. Sinopsis Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I wonten ing trilogi novel Kelangan Satang menika kanthi irah- irahan "Lara Lapane Kaum Republik". Lara Lapane Kaum Republik menika nyariosaken pagesangan masarakat Sala rikala dipunjajah dening Landa. Sinopsis saking buku I inggih menika rikala semanten, saweg wonten peperangan wonten ing Kitha Sala antawisipun Landa lan pribumi. Kahanan menika dadosaken para pemudha sami ngungsi wonten ing dhusun. Wiradi ingkang saweg wonten dhusun mireng warta menawi Bapak ibunipun sampun kondur saking pangungsen lan manggen malih wonten dalemipun ing Widuran. Ananging warta ingkang kepireng menika ibunipun Wiradi, Bu Wiradad saweg gerah maras. Gerah maras boten amargi kahanan sakmenika ingkang sampun boten gadhah bandha nanging amargi putra-putranipun boten wonten. Mireng kados mekaten, Wiradi gadhah pepenginan sowan bapak ibunipun wonten ing kitha Sala, ananging Wiranta adhinipun boten sarujuk kaliyan pepenginannipun Wiradi. Boten sarujukipun amargi kahanan kitha sakmenika dereng aman. Banjur Wiradi ngajak kanca sanes kangge mlebet kitha. Mlebet kitha menika dipunpandhegani dening Narna, kanca saperjuwangan ingkang sampun nate mlebet kitha lan slamet.sakduginipun wonten kitha, saweg 46
wonten serangan Landa. Rikala umpetan saking Landa, kaleresan wonten swara pistul nanging boten ngertos gadhah sinten. Barang sami ndelik, jebul Wiranta ketaton. Ananging amargi niyatipun Wiradi sowan sibu sampun mantep dadosaken Wiradi nilar Wiranta ingkang ketatn kaliyan kancanipun. Wiradi dipunkancani dening Kusnanrna lan Sukardiman anggenipun sowan sibu. Saduginipun wonten dalem Widuran, Wiradi kaget tur wedi kaliyan tiyang ingkang mbikak kori. Tiyang menika blebedan sirahipun lan kahanan dalem ingkang peteng amargi namung ngginakaken lampu senthir kemawon. Panci kahanan kitha rikala semanten boten wonten dalem ingkang padhang ing wayah dalu. Barang sampun mlebet dalem lan nepungaken nama marang tiyang ingkang blebedan, Wiradi kepanggih kaliyan bapak ibunipun. Ananging ibunipun ketingal boten remen kaliyan Wiradi. Sikepipun sibu ingkang mekaten menika amargi sibu ngira Wiradi ingkang damel Wirastuti ical rikala Landa nyerbu kitha.wonten dalem Widuran, Wiradi kathah guneman kaliyan bapakipun babagan dhaharan rikala peperangan, pedamelannipun bapak saben dintenipun lan sanesipun. Enjingipun Wiradi pirsa wonten kenya saweg nimba wonten plataran wingking. Larenipun boten ayu, boten elik nanging ngremenaken menawi dipunsawang. Kenya menika namanipun Elok, putranipun Pak Naya tiyang ingkang blebedan. Pak Naya gadhah kalih putra, Elok lan Suhebat adhinipun Elok. Salebeting wonten dalem Widuran, Wiradi remen guneman kaliyan Elok, satemah tuwuh raos tresna marang Elok. Elok menika kenya ingkang saged 47
48 cepeng pedamelan omah. Wiradi boten pareng dangu wonten ing dalem Widuran. Siang menika Pak Wiradad kondur saking makarya, ngasta roti lan gadhah warta ingkang radi gegirisi. Warta menika babagan Landa ingkang mangke dalu badhe ngawontenaken serangan serangan. Nanging warta menika dadosaken Pak Naya lan Bapakipun beda kekajengan. Tuwuh pamikirana bilih bapak lan Pak Naya menika mata-mata mungsuh. Pungkasan Wiradi tetep wonten dalem. Enjingipun wonten tiyang madosi Wiradi ing Widuran. Elok wedi menawi tiyang menika mata-mata mungsuh. Piyambakipun sadeyan pohung ing kitha. Barang Wiradi ngertos piyantunipun, menika Pak Lodhang tanggi wonten dhusun panggenan ngungsi. Rawuhipun Pak Lodhang menika ngasta warta kahanannipun Wiranta. Wiranta sampun dipunupakara dening mantri dhusun lan sakmenika taksih adhem panas badannipun. Nalika Pak Lodhang badhe kondur, Elok nitipaken layang kangge Wiranta ingkang ngabaraken bilih Wiradi lan keluwargi ing Widuran sami sugeng sedaya. Anggenipun titip layang menika boten dipunmangertosi dening Wiradi. Saben tiyang ingkang mlebet medal kitha dipungledhah Landa wonten ing perbatasan. Kaleresan wonten ing perbatasan saweg wonten penggledhahan. Suhebat ingkang saweg dolan caket mriku pirsa menawi tiyang ingkang sadeyan pohung saweg dipungledhah Landa. Wiradi lan sedaya tiyang ing dalem sami bingung kedah kadospundi caranipun Wiradi oncat saking dalem. Wonten ing dalem, sedaya sami ngrembag papan kangge ndelik Wiradi menawi wonten Landa
ingkang dhateng. Dugi ndalu boten wonten menapa-menapa. Nanging kedah tetep waspada. Siyang candhakipun rikala Suhebat saweg dolan aliyan kanca- kancanipun wonten ing langgar caket omah, pirsa wonten jip landa lan ing lebetipun wonten Pak Lodhang. Menawi wonten tiyang ingkang boten kersa jujur saged ugi boten sugeng dugi dalem. Suhebat mlayu wangsul, banjur matur kaliyan mbakyunipun. Nanging Landa sampun dugi ng ngajeng dalem rikala tiyang-tiyang saweg rembugan papan kangge ndelik. Wiradi ingkang wonten ing bilik ageng radi ketar-ketir. Bu Wiradad lenggah ing kursi mendel kemawon tanpa ngendika menapa- menapa rikala Wiradi bingung pados papan ndelik. Wiradi ngrungkep dengkulipun sibu kanthi nyuwun ngapunten nanging sibu tetep mendel kanthi mripat mencereng mirsani cendhela. Saking cendhela Wiradi mireng wonten tiyang ingkang saweg guneman kaliyan basa sanes. Wiradi boten ngingetke cendhela nanging sejatosipun Wiradi ngertos yen sampun wonten Landa ing njawi cendhela. Wiradi pasrah rikala kori dipunbikak. Wonten gangsal tiyang ageng- ageng ngangge rasukan blonthang-blantheng kados macan. Wonten mriku Pak Lodhang namung matur kaliyan Elok bilih piyambakipun boten ngaken wiwit wingi amargi mesthinipun Wiradi taksih wonten ing dalem. Kahanan Pak Lodhang sampun boten rupi, praupanipun bengep, alisipun abuh. Saking menika, Elok kraos lepat amargi ingkang dadosaken sedaya wau amargi Elok ingkang nyerat layang kangge Wiranta. 49
b. Sinopsis Buku II: Kaduk Wani Nalika Pak POS rawuh, Wiradi enggal nampani layang. Wiradi panci ngarep-arep balesan layang lamaran pedamelan amargi sampun kathah layang ingkang dipunkintun marang kantor jawatan ananging wangsulanipun boten kados ingkang dipunajeng-ajeng. Layang ingkang dipuntampi Wiradi sakmenika sajak beda boten kados layang ingkang saking kantor lan ngginakaken seratan asta. Layang saking Elok ingkang ngandharaken bilih Elok lan keluwarga sami waras. Wonten ing layang Elok matur menawi benjing enjing badhe sowan ing dalem Widuran amargi wonten acara ing kantor Pengajaran ing Sala. Amargi Elok boten ngertos dunungipun kantor menika badhe nyuwun tulung Wiradi kangge ngeteraken lan badhe nyipeng ing dalem Widuran. Bareng layang saking Elok dipunwaos, Wiradi enggal matur kaliyan bu Wiradad menawi Elok badhe sowan Widuran lan sare ing mriku. Bu Wiradad marengaken Elok sare wonten Widuran. Wiradi rumaos seneng lan enggal-enggal reresik omah supados boten ngisin-isini. Dalunipun, bapak lan ibu Wiradad saha Wiradi rembugan bab Elok benjing. Nanging ibu mesthi kemawon ngendika bab pedamelan. Wiradi sampun ageng dereng cepeng gawe, taksih nderek bapak ibunipun. Nanging Wiradi sampun kintun layang panglamar dhateng kantor jawatan, ananging dereng wonten ingkang nampi piyamakipun. Wiradi anyel taksih dipunwaoni ibu bilih Wiradi taksih lare alit. Rumaosipun Wiradi menika sampun diwasa. Nanging ingkang nedahaken Wiradi taksih alit amargi dereng cepeng gawe. Wiradi kepengin kepanggih Elok nanging 50
rumaos isin menawi dipunwalehaken ibu wonten ngajengipun Elok. Bu Wiradad sok kebacut ngendikan. Wiradi kancilen boten saged sare amargi mikiraken ngenjang kepanggih kaliyan Elok. Elok sampun dugi ing Widuran enjang mruput saderengipun Wiradi wungu. Pirsa Elok ingkang semanak dadosaken Wiradi kesengsem kaliyan Kenya ingkang nate sareng nalika jaman perjuwangan rumiyin. Jaman revolusi mekaten Elok taksih kersa nginakaken jarit. Miturut Elok tiyang estri menawi kesah tebih boten dandan menika saru. Dandan ingkang dipunkajengaken menika jaritan. Enjang menika Wiradi kaliyan Elok kesah kangge nonton kitha. Elok lajeng ngajak Wiradi supados ngeteraken Elok tuwin Wiranta ingkang taksih wonten griya sakit amargi ketaton nalika perang rumiyin. Nalika Wiradi lan Elok dugi ing rumah sakit, Wiranta saweg maos layang ingkang nembe dipuntampi. Ing bilik menika, tiyang tiga sami gegojegan bab nalika jaman perang rumiyin. Boten kraos wayah sampun awan, Elok ngajak wangsul Wiradi. Kekalihipun kondur ing dalem Widuran malih. Kalih sasi salajengipun kedadosan menika, Wiradi sowan ibu. Sakmenika sikapipun ibu sampun semanak boten kados kalih taun kepungkur nalika jaman perang. Wiradi sampun makarya ing Sragen wonten bagian Pekerjaan Umum. Wiradi rumaos sakeca wonten Sragen. Kathah ingkang dipuncariyosaken Wiradi marang bapak ibunipun, bab pedamelan, pondhokan, kitha Sragen, lan kanca- kancanipun. Wiradi seneng sanget sampun saged uwal saking tiyang sepuhipun. Wiradi taken bab adhinipun, Wiranta ingkang dereng makarya. Ing pikiripun Wiradi, benjang enjang mruput piyambakipun badhe menyang Klaten, 51
dalemipun Elok. Wiradi kepengin enggal dadosaken Elok sisihanipun. Mikir ngambra-ambra Wiradi kaliyan Elok samangke badhe manggen ing dalemipun bu Harjasemita, ingkang samangke dados pondhokanipun Wiradi ing Sragen. Sadalu Wiranta boten kondur, manahipun Wiradi wiwit sumelang.Wiranta menika sanes lare ingkang remen kluyuran, nanging kok dereng wangsul. Wiradi mikir Wiranta kacilakan.lajeng Wiradi mikir mangke ingkang pisanan, piyambakipun badhe pados Wiranta ing markas tentara, amargi Wiranta menika tilas pejuwang. Utawi pados ing panggenan wartawan sami kempal. Enjang mruput Wiradi sampun dandan, lajeng taken ibunipun bab Wiranta ingkang boten mantuk sedalu. Ibunipun mangsuli kanthi ayem bilih Wiranta sampun biyasa kados mekaten. Wiradi dados nalangsa kengetan rumiyin menawi Wiradi ingkang mekaten, boten cepeng gawe, mblayang boten cetha mesthi kemawon dipundukani dening ibu. Dene Wiranta ingkang mekaten boten dados dukanipun ibu. Wiradi rumaos sarwa cilaka, tirosipun lepat, boten cetha, asring dipunwaoni ibu "kesed". Sios anggenipun Wiradi sowan Elok ing Klaten. Dalem menika sami kaliyan dalemipun tangga tepalih ing dhusun, boten wonten bedanipun. Nanging tata cara ingkang dipunginakaken dening Elok lan Pak Naya ingkang beda. Pramila Wiradi krasan wonten mriku. Gojag-gajeng Wiradi badhe medharaken kekajenganipun marang Elok menapa Pak Naya. Kekalihipun sami-sami bakal narima rembug ingkang dipunwedharaken Wiradi. Wonten ing sela guneman, Wiradi matur menawi sowanipun wonten dalemipun Pak Naya sanesipun bekta 52
warta bab keluwarganipun, Wiradi ugi kepengin nyuwun Elok dados garwanipun. Nanging Elok lan Pak Naya boten mangsuli kanthi cetha. Pak Naya masrahaken babagan kala wau marang Elok. Elok boten mangertos menawi Wiradi gadhah pepenginan kados mekaten amargi wonten tiyang sanes ingkang ugi tresna kaliyan Elok. Kekalihipun sampun rumaket, asring kintun layang. Pikiripun Wiradi tiyang menika Letnan ingkang nate saba dalemipun Elok, ananging estunipun tiyang ingkang tresna kaliyan Elok menika Wiranta, adhinipun Wiradi piyambak. Manahipun Wiradi saya nepsu. Elok nampik bilih piyambakipun lan Letnan menika boten wonten raos ingkang mekaten, raos tresna. Raos duka Wiradi dadosaken Elok bingung, bingung menapa ingkang kedah dipunlampahaken. Elok matur tiyang ingkang kasmaran marang piyambakipun menika sanes Letnan ananging Wiranta, adhinipun Wiradi. Miring perkawis menika, Wiradi kaget lan emosi kok adhinipun piyambak ingkang dados tandhinganipun ngrebat Elok. Wiradi amblas saking dalemipun Elok tanpa matur menapa-menapa. Saduginipun wonten griya, Wiradi duka kaliyan Wiranta kanthi matur Wiranta sampun ngrebat pacangannipun. Ibu Wiradad nderek ngendika bab menika nanging Wiradi ingkang sampun kebacut duka, ngira menawi ibunipun langkung mbela Wiranta. Kangge mbucal muringipun manah, Wiradi enggal budhal menyang Sragen. Dugi ing Sragen, Wiradi langsung kemawon nyerat layang kangge Elok lan Wiranta bab kekajenganipun kangge ngrengkuh Elok dados garwanipun. Sampun seminggu boten wonten wangsulan layang saking Elok lan Wiranta. 53
Manahipun Wiradi sansaya muring. Dinten ahad enjang Wiradi enggal-enggal budhal menyang Sala kangge nyuwun kejelasan marang adhinipun. Dugi ing griya WIradi bingung kaliyan kahanan griyanipun. Ingkang sliwar-sliwer menika sanes keluwarginipun nanging lare jaler ingkang ketingalipun sampun nate tepang. Lare jaler menika Suhebat, adhinipun Elok ingkang paring warta bilih bapakipun, Pak Naya seda. Sedanipun Pak Naya amargi dipuntembak dening mungsuh. Sasampunipun pakurmatan ingkang pungkasan kangge Pak Naya lajeng Elok lan Suhebat dipunbekta ing dalem Widuran saprelu ngrembag bab Elok lan Suhebat samangke badhe manggen kaliyan sinten. Dipunpendhet keputusan bilih Suhebat manggen kaliyan Pak Gedhenipun wonten Yogya dene Elok palakrama kaliyan Wiradi. Cekak aosipun Wiradi lan Elok dipundhaupaken dados manten. Bibar kemantenan, Elok dipunboyong Wiradi wonten Sragen nengga garwanipun makarya wonten mrika. Ing Sragen Elok lan Wiradi manggen ing pondhokaipun Ibu Harjasemita ingkang gesang piyambakan. c. Sinopsis Buku III: Ketanggor Surabaya, kiha ageng ing Jawa sisih wetan. Saben sonen, Wiradi ngenggarenggar kiha supados gampil apal panggenaning mriku. Ing Surabaya Wiradi dipunsekolahaken dening jawatan ing Sragen. Saduginipun ing Surabaya trep kaliyatn kahanan manahipun ingkang saweg kisruh kaliyan garwanipun, Elok. Kangge ngenggar-enggar nepsuning manah, Wiradi muter-muter kitha Surabaya. Wonten ing satunggaling pinggiran Surabaya, kahanannipun beda kaliyan kahanan ing sisih asramanipun Wiradi. 54
Ing margi jembar menika wonten becak liwat ingkang nitih menika lare nem jaler estri. Lare estri menika ningali Wiradi kanthi adreng. Wiradi ugi kesengsem kaliyan Kenya menika, kenya klambi abang. Sinambi jumangkah, Wiradi gadhah pikiran bilih Elok manggen mawon wonten Widuran kaliyan bapak-ibu Wiradad supados langkung gampil menawi dipunkintun wesel dening Wiradi. Nanging Wiradi kelingan Wiranta ingkang nate tresna kaliyan Elok. Menawi Elok dipuntitipake wonten ing Sala bakal saomah kaliyan Wiranta. Tiyang nate ketaton tresna menawi kesenggol malih bakal mremen. Boten kraos lampahipun Wiradi sampun dugi pucuking margi. Ing mriku Wiradi kaget pirsa kahananipun, omah loji, bangunan-bangunan ageng sami rebutan papan kaliyan omah gedheg, omah alit. Sampun surup srengenge, wiradi pirsa wonten abang-abang medal saking sawenenhipun omah gedheg menika. Kenya klambi abang kang panganggenipun dipunkancani dening tiyang jaler ingkang pinuju becak ingkang liwat caket mriku. Ketingalipun tiyang menika saweg sami padudon. Wiradi mlampah langkung caket tiyang-tiyang menika. Barang dipuntingali kanthi temen, Kenya menika Kenya ingkang wau dipunsumerepi nitih becak. Tiyang estri menika ketingal resik kuning wondene srengenge sampun surup. Wiradi boten ngertos menapa ingkang saweg dipunrembug dening kekalihipun. Wiradi terus kemawon lumampah ngliwati omah gedheg menika. Wiradi noleh wingking pirsa Kenya menika saweg nangis sinambi lenggah ing 55 resik
bangku kang sumanding ing ngajeng omah. Kedadosan menika damel Wiradi mikir neka-neka. Dinten saya peteng, Wiradi lumampah mangiwa kangge pados margi trem. Dugi ing taman ngilak-ilak, sepi boten kathah tiyang ingkang lumampah ing mriku. Ing pinggir taman menika wonten tanggul lepen ageng, Kali Brantas. Wiradi gadhah niyatan kangge lenggah ing pinggir lepen menika, nanging sampun wonten tiyang ingkang lenggah ing mriku riyin. Lajeng Wiradi tetep nerasaken kajengipun lenggah ing pinggir lepen menika, jebul tiyang menikan Kenya klambi abang ingkang dipunsumerepi wau ing omah gedheg. Cekak aosipun, kenya menika cariyos kedadosan ing omah gedheg menika. Kenya menika cariyos bilih piyambakipun sampun pasrah awak marang tiyang jaler wau. Piyambakipun sanes tiyang ingkang sae, sampun asor ajinipun. Boten pantes gesang malih. Kenya menika ketingal putus asa kaliyan wadi ingkang dipuntandang. Pirsa Kenya menika nglokro, Wiradi nyobi ngarih-arih, paring panyaruwe marang Kenya menika, bilih ajining tiyang menika boten naming dipunpirsani saking badannipun nanging saking sikap, tata karma lan sanesipun. Sasampunipun kenya menika sareh, lajeng dipunkancani wangsul ing dalemipun. Wiradi ugi ngeteraken kenya menika. Dugi ing asrama, Wiradi kepengin langsung mlebet kamar ananging dening kanca nunggal kamar, Gatot ingkang nalika semanten saweg nemoni dhayohipun nyegat Wiradi supados nemoni dhayohipun gatot. Sejatosipun wiradi boten kersa pitepangan kaliyan 56
tiyang sugih, gadhah sekuter. Ananging kangge ngrapyaki kancanipun, Wiradi kapeksa nemoni dhayohipun Gatot. Sampun pinten-pinten dinten patrapipun Gatot beda, boten nate nderek dhahar sesarengan. Ing wayah ndalu nalika Gatot lan Wiradi sampun mapan sare, Gatot ujug-ujug taken marang Wiradi bab katresnanipun. Lajeng Gatot cariyos bab pacanganipun ingkang beda sikapipun marang Gatot. Wiradi ingkang sampun gadhah pengalaman mangun bale wisma paring panyaruwe bab raos katresnan. Sasampunipun cariyos kathah, lajeng Gatot nyuwun pambiyantu Wiradi kangge matur kaliyan Manik, pacanganipun Gatot. Wiradi sarujuk. Malem minggu Gatot lan Wiradi sowan ing dalemipun Manik. Dugi ngajeng dalem, Wiradi kaget lajeng mikir dalem menika dalemipun kenya ingkang nate dipuntulung lan dipunteraken saking pinggir Kali Brantas. Wiradi boten kersa nderek mlebet dalem, nanging Gatot meksa, Wiradi boten gadhah pilihan sanes lan kapeksa nderek kajengipun Gatot. Nalika Manik medal saking dalem ugi kaget pirsa Wiradi. Manik mlayu mlebet kamaripun kanthi nangis. Ibunipun Manik, Gatot lan Wiradi bingung kaliyan sikepipun Manik. Ing kamar Manik, tiyang-tiyang menika sami ngarih-arih Manik. Ing mriku ugi Manik matur menawi sampun tepang kaliyan Wiradi, matur menawi Manik sampun boten prawan, Manik ngira Wiradi sampun matur sedayanipun marang Gatot. Mireng perkawis menika, Gatot duka marang Wiradi, Gatot salah panampa kaliyan Gatot. Wiradi bingung kedah kadospundi, badhe nderek Gatot medal nanging sejatosipun Gatot saweg betahaken wekdal kangge piyambakan. Tetep wonten kamar nanging rumaos asing kaliyan kamaripun. 57
Nalika Wiradi badhe medal saking kamar, Manik ngalang-alangi Wiradi kanthi nangis ngguguk lan ngekep jengkunipun Wiradi. Dadosaken Wiradi gupuh lan ngarih-arih kenya menika. Sasampunipun Manik tenang, Wiradi wangsul ing asrama. Dugi kamar, Gatot sampun mapag Wiradi kanthi ulat padhang. Gatot ngajak Wiradi dhahar sareng. Nalika dhahar, Gatot milai guneman bab Manik. Lajeng Wiradi matur kawontenan ingkang estunipun kedadosan kaliyan Manik. Nanging Gatot sejatosipun duka sanget marang Manik. Lan Gatot ugi mendhet keputusan kangge mungkasi pacangan kaliyan Manik. Gatot boten remen tiyang ingkang sampun ngregeti katresnan kanthi tumindak serong. Sasampunipun kedadosan menika, Manik gerah. Bapakipun nyuwun Gatot kangge dhateng nemoni Manik, nanging Gatot boten kersa. Wiradi paring panyaruwe marang Gatot bilih sakduka-dukanipun marang Manik, kedah tetep mbiyantu tiyang ingkang betahaken. Lajeng Gatot kersa nuweni Manik, nanging ingkang dipunkajengaken dening Manik sanes Gatot nanging Wiradi. Wiradi ugi kersa nuweni Manik kanthi kapeksa. Cekak aosipun, Manik sampun sehat malih. Ing gang kampung Kedungklinter, Wiradi nyewa omah alit ingkang dereng pepak perkakasipun. Manik dugi griya menika mbekta dhaharan kangge Wiradi. Manik nyuwun Wiradi manggen sakomah ananging Wiradi wedi dipunwaoni dening tangga tepalih amargi kekalihipun dereng sah. Wiradi ugi sampun gadhah garwa lan putra ingkang sakmenika mapan ing Widuran kaliyan keluwarga Wiradad. Manik ketingalipun sampun pasrah gesangipun kaliyan Wiradi. Wiradi kengetan Elok ingkang manggen ing Widuran sareng kaliyan Wiranta. Elok 58
lanWiranta nate katresnan. Kekalihipun manggen dados sakomah, saged kemawon menawi tuwuh malih raos tresna, amargi tiyang ingkang sampun nate ketaton tresna bakal getihen malih menawi kesenggol malanipun. Wiradi ngintun layang talak marang elok. Nanging manahipun saya boten karuwan sabibaripun kintun layang menika. Wiradi rumaos tiyang ingkang boten gadhah pendirian. Wiradi ugi rumaos dosa sampun mitenah Elok mekaten. Barang sampun manggen saomah kaliyan Manik, Wiradi rumaos Manik menika boten saged mangertos kahanan. Manik boten nate ngopeni omah, barang-barang wonten pundi kemawon boten dipunresiki. Beda kaliyan Elok ingkang remen peprenah omah. Wiradi anyel kaliyan patrapipun Manik, nanging kedah dipunempet piyambak. Nalika dhahar, Wiradi mireng tiyang ingkang uluk salam. Elok namung taken. Rumaosipun Wiradi, Manik menika boten ngertos tata cara, tata karma, ngertos wonten dhayoh nanging namung nginguk boten dipunsumanggakaken. Wiradi radi duka lan nyentak Manik, nanging enggal-enggal dipunempet amargi Manik boten saged dipunkasari. Dhayoh menika kancanipunWiradi ing kantor. Rawuhipun dhayoh menika ngasta warta bilih Wiranta seda amargi kacilakan JIP. Wiradi lemes mireng warta menika. Wiranta ingkang dipunkajengaken saged nulungi Elok sakmenika sampun seda. Enjang gasik, Wiradi tindak menyak Sragen kangge pados Elok kanthi nitih sepur. Amargi miturut Pak Wiradad, bibar nampi layang talak lan sasampunipun sekawandasa dintenipun Wiranta, Elok pamit menyang Sragen mbekta Sri Perbani. 59
Sampun tigang taun Wiradi gesang bebrayan kaliyan Manik. Sakdangunipun bebrayan, Wiradi tansah momong Manik, tiyang gerah, ringkih. Gerahipun Manik sampun nelasaken yatra ingkang kathah kangge tumbas obat. Nepsunipun Wiradi saya muntab kanthi dukani Manik. Dukanipun Wiradi dadosaken Manik gerah malih lan pungkasan nalika Wiradi nyuwun ngapura Manik sampun seda. Dereng genep selangkung dinten Manik seda, Wiradi angsal warta ibunipun seda. Wiradi kedandapan kelangan ibu, lajeng Wiradi menyang Sala.kedandapanipun Wiradi ugi amargi boten kepanggih ibunipun ingkang pungkasan ingkang sampun dados jisim. Duginipun ing Sala, Wiradi kepengin kepanggih Elok lan putranipun. Wiradi nitih sepur menyang Sragen pados Elok. Nalika dugi Sragen, wonten krumunan tiyang ingkang nonton peresmian kampung enggal ing mriku Wiradi nderek nonton, penasaran. Sakpinten kagetipun Wiradi pirsa Elok wonten ing panggung kangge ngresmekaken kampung menika. Sakmenika Elok sampun dados garwanipun Bapak Saparas ingkang estunipun menika Pak likipun Gatot. Wiradi sempoyongan nerasaken kondur menyang stasiun, Wiradi anyel marang dhirinipun piyambak ingkang boten gadhah pendirian kados dene prau ingkang kelangan satang. 2. Perwatakan Paraga Utama Wujud perwatakan paraga utama dipungambaraken dening panganggit saking tata karma, celathu ingkang dipunpirsani saking narasi, dialog, lan monolog. Kangge nemtokaken perwatakan, panaliti migunakaken psikoanalisis saking Sigmund Freud kaliyan struktur kapribaden inggih menika id, 60 teori
61 ego, lan super ego. Id inggih menika energy psikis lan naluri ingkang dadosaken manungsa supados saged netepi kabetahan dhasar. Id menika panggenanipun wonten ing alam bawah sadar lan boten wonten gegayutanipun kaliyan kasunyatan. Ego menika system kapribaden ingkang gadhah tugas kangge ngontrol id, dene super ego inggih menika system kapribaden ingkang ngemu nilai-nilai moral lan wosipun kata hati. Ing ngandhap menika kasiling panaliten perwatakan praga utama Wiradi wonten ing trilogy novel Kelangan Satang. Table 1 Data wujud perwatakan saha struktur kapribaden paraga utama Wiradi wonten ing trilogy novel Kelangan Satang. No. Perwatakan 1. Prasangka buruk Strutur Kapribaden Id Indikator Antawisipun Wiradi marang Ibu babagan kahanannipun Ibu Wiradi marang Pak Naya, ngira Pak Naya memedi Wiradi marang Pak Naya, kraos dipunusir Pak Naya dening dalemipun saking piyambak Wiradi marang Pak Naya, ngira Pak Naya mata-mata mungsuh Wiradi marang Bapak, ngira Bapakipun mata-mata mungsuh marang Wiradi Marija, ngira Marija mata-mata Landa Wiradi marang tangga tepalih, kraos tangga tepalih ingkang saweg radio mirengaken geguyu sami piyambakipun No. data 1 11 13 15, 17 18, 20 19 30
No. Perwatakan 1. Prasangka buruk 2. Keras kepala 3. Boten tega 4. Duka Strutur Kapribaden Id Indikator Wiradi marang Wiranta, dugi ndalu dereng Wiranta kondur Wiradi marang Pak Naya, ngira Pak Naya ngaken Elok supados nolak dados sisihanipun Wiradi Wiradi marang Elok, ngira sanes Elok wanita ingkang sae Wiradi marang Elok lan Wiranta, Elok lan sami Wiranta sesidheman kangge ngremehaken Wiradi Wiradi marang Elok lan Wiranta, menawi Elok lan Wiranta dados saomah saged tuwuh malih katresnanipun Wiradi marang Wiranta, Wiradi kekeh kedah sibu sowan ewadene boten angsal dening Wiranta Wiradi kekeh kedah ngangsalaken Elok dados sisihannipun Wiradi marang Pak kedah Wiradad, ngangsalaken Elok dados sisihannipun Wiradi marang Ibu, babagan kahanannipun ingkang saweg gerah marang Wiradi Wiranta, kaliyan kahanannipun Wiranta ibu, Wiradi marang ibu nganggep Wiradi Ibu 62 No. data 37 39 40 46 49, 68 3, 4, 7 45 48 5 23 28
No. Perwatakan 4. Duka 5. Isin 6. Meri 7. Ramah 8. Boten sabar Strutur Kapribaden Id Indikator taksih lare dereng cepeng gawe amargi marang Wiradi Wiranta, Wiranta ngrebat Elok saking Wiradi Wiradi marang ibu Wiranta ibu, langkung mbela Wiradi marang Elok, Elok ngertos menapa saweg ingkang dipunngendikakaken dening Wiradi lan Pak Wiradad isin menawi Wiradi ibu miyak-miyak bab pedamelan Wiradi marang Elok, ngelokaken ibu Wiradi sangajengipun Elok Wiradi Wiranta, ibunipun mbela tinimbang Wiradi Wiradi marang Elok, nyapa tamu kangge ngurmati Wiradi marang Pak ngaturi Murakap, pinarak kaliyan tamunipun Wiradi marang Pak Wiradi Naya, kepengin sowan ibu bapakipun Wiradi marang Pak Naya, pengin ngertos kedadosannipun Pak Naya seda marang meri langkung Wiranta 63 No. data 41, 42 44 22 27 31 35, 38 32 63 9 47
No. Perwatakan 9. Pangerten 10. Wicaksana 11. Sabar Strutur Kapribaden Ego Indikator marang Wiradi Wiranta, kaliyan kahanannipun Wiranta Wiradi marang Bapak, pengin mangertos kahanannipun Bapak salebeting peperangan marang Wiradi Wiranta, pangerten kaliyan kahanan ibu Wiradi Wiranta, konduripun Wiranta Wiradi marang Manik, nyarujuki panyuwunipun Manik kangge ngancani Wiradi Wiranta, kepengin sowan supados penggalihipun tentrem Wiradi sabar nengga jawatan wonten ingkang kersa nampi piyambakipun makarya Wiradi marang Manik, ngempet muring penggalihipun saking Manik Wiradi marang Gatot, katrangan paring kaleresan babagan kedadosan saking wau, wewadinipun Manik Wiradi marang Manik, sikepipun Manik ingkang isin kaliyan wewadinipun piyambak marang nengga marang amargi ibu ibi 64 No. data 8 12 33 36 55 2 29 51 61 67
No. Perwatakan 11. Sabar 12. Saged madeg piyambak/mandiri 13. Apikan/baik hati 14. Boten mantep/bimbang 15. Keantepan Tekad 16. Sopan Strutur Kapribaden Ego Indikator Wiradi marang Manik, Manik boten saged kaliyan mangertos kahanan Wiradi marang Manik, bebrayan gesang Manik kaliyan sejatosipun sampun boten kiyat amargi Manik kahanan ingkang beda kaliyan tyang sanes Wiradi kraos menawi piyambakipun sampun gadhah cegak urip Wiradi marang Manik, ngancani Manik Wiradi marang Gatot, panyaruwe paring supados sampun nyepelekaken gerah Wiradi marang Gatot, paring masukan Manik babagan ingkang taksih saged dipundandosi bimbang Wiradi amargi kahanan kitha ingkang boten aman Wiradi marang Bapak, kekeh yen dhahar roti menika haram Wiradi marang Pak Lodhang, wiradi tetep antep njagi kamardikan kadospundi kahanannipun Super ego Wiradi marang Pak Naya, nyuwun pirsa kaliyan tiyang ingkang tepang dereng ngginaaken basa krama 65 No. data 70 71 43 54 57 62 14 21 24 10
No. Perwatakan 16. Sopan 17. Duka 18. Pangerten 19. Apikan/baik hati Strutur Kapribaden Super ego Wiradi marang Indikator ibu, Wiradi paring hurmat ibu kaliyan saduginipun saking Sragen Wiradi marang Ibu, ibu anyel marang ngendika ingkang terus babagan pedamelan Wiradi marang Gatot, panyaruwe paring babagan katresnan marang Gatot Wiradi marang Pak Murakap, ngarih-arih Pak Murakap babagan sikepipun Gatot Wiradi marang Manik, boten duka sios marang Manik amargi kengetan kahanan Manik ingkang gerah aten Wiradi marang Manik, Wiradi pengin Manik ngancani ingkang saweg kapesan Wiradi marang Gatot, panyaruwe paring babagan katresnan marang Gatot Wiradi marang Manik, Manik ngarih-arih ingkang boten kiyat nandhang wewadinipun piyambakan Wiradi marang Gatot, paring panyaruwe supados Gatot kersa nderek 66 No. data 34 26 58 64 69 53 56 60 66
No. Perwatakan 19. Apikan/baik hati 20. Boten Sabar 21. Boten Tega Strutur Kapribaden Super Ego Indikator pepenginannipun Manik kapeksa ewadene Wiradi marang Ibu, babagan kahanannipun ingkang saweg gerah Wiradi marang Bu Wiradad, kahanan ibu ingkang saweg gerah dadosaken tuwuh raos welas asih ibu, Wiradi marang badhe cariyos kahanan nanging Wiranta kuwatir salah pangerten Wiradi marang Manik, pirsa kang kenya mbetahaken pitulungan kedadosan boten ngremenaken Ibu ibu amargi ingkang Wiradi marang Manik, tuwuh welas asih marang Manik amargi ical keprawanan Wiradi marang Manik, kahanan Manik ingkang boten gadhah daya amargi bikak wewadinipun piyambak Gatot Wiradi marang Manik, kahanannipun Manik marang 67 No. data 6 16 25 50 52 59 65
3. Konflik Psikis Paraga Utama Gegayutan antawisipun perwatakan kaliyan konflik inggih menika perwatakan ingkang wonten ing paraga menika saged dadosaken utawi saged nuwuhaken konflik ingkang dipunalami dening paraga. Miturut teori psikoanalisis Freud ngecakaken wujud kapribaden menika dados tiga ingkang samangke dipun- ginakaken kangge nganalisis konflik psikis praga Wiradi wonten ing trilogy novel Kelangan Satang inggih menika id, ego lan super ego. Id menika energy psikis lan naluri ingkang dadosaken manungsa supados saged netepi kabetahan dhasar. Cara kerja id menika gayut kaliyan prinsip kesenangan inggih menika pados kanikmatan lan sesagedipun ngindhari perkawis ingkang damel boten nyaman. Ego menika system kapribaden ingkang gadhah tugas kangge ngontrol id. Ego menika wonten ing antawisipun alam sadar lan alam bawah sadar. Tugasipun ego menika kangge ngontrol id, kadosta mendhet keputusan, menyelesaikan masalah, lan penalaran. Dene super ego menika system kapribaden ingkang isinipun kawruh lan aturan ingkang asipat evaluative inggih menika babagan perkawis ingkang sae menapa dene ingkang boten sae. Ancasing super ego menika wonten kalih inggih menika (1) super eg minangka pengendali saking dorongn id supados saged dados wujud ingkang sekeca dipuntampi dening masarakat, lan (2) kangge ngarahaken ego marang ancas ingkang trep kaliyan moral tinimbang kasunyatan. 68
Table 2. Data wujud konflik psikis saha struktur kapribaden paraga utama Wiradi wonten ing trilogy novel Kelangan Satang. No. Wujud konflik psikis Paraga ingkang konflik Struktur Kapribaden Id Ego Super ego Indikator 1. Ajrih Wiradi, Sukardim an, memedi √¯ √ "Nanging ngreti dikarepake Sukardiman wulu kalonge ya njegrig. Wiradi pancen ya tau krungu critane bab wadon ngisor wit sawone kuwi." bareng sing Wiradi, Pak Naya "Ora tutug ukarane. Kaget, njenggirat! Klokap-klakep, gupuh!" Wiradi, tentara Landa "Wiradi krenggosan ambegane, kringete dleweran. Atine giris, merga ngreti yen ora bakal kengguh nanggulangi kridhane mungsuhe, pasukan Landa." Wiradi, tentara Landa ngaten. "Mboten Keng rayi wau, mangke gek criyos yen kula wonten mriki?" Wiradi, Elok, layang "Cilaka mencit!" Wiradi gumremeng dhewe. 69 No. Data 5 7 13 23 35
No. 1. Wujud konflik psikis Ajrih Paraga ingkang konflik Wiradi, tentara Landa Wiradi, tentara Landa Wiradi, tentara Landa Wiradi, tentara Landa Wiradi, tentara Landa Struktur Kapribaden Id Ego Super ego √¯ √ √ √¯ Indikator "Saiki ki ndadak lumpuh dheweke atine, ora wani nyoba nglimpekake nlusup mungsuh mbobl barisan" wae "Terus dheweke disoroti lampu lan diudani Wiradi peluru. slinthutan mlayu sipat kuping lan dadi buron." "Jenggirat! Wiradi menyat byayakan. Dheweke kedandapan golek dhelikan. Ora bisa! nemu Ora panggonan kang primpen." "Wiradi gemeter awake, luwih-luwih bareng weruh ibune cilik pucet sing lenggah anteng mandeng dheweke, sajak ora mbiyantu ndhrodhoge astane kaya wong kadhemen" "Nanging dheweke wedi yen sadurunge serdhadhu- surup serdhadhu Landa teka, kang padha ateges dheweke ilang kamardikane kang saiki iki." 70 No. Data 38 39 42 43 36
No. Wujud konflik psikis Paraga ingkang konflik 1. Ajrih Wiradi, tentara Landa 2. Isin Wiradi, bu Wiradad, Elok Wiradi, bu Wiradad, Elok 3. Kepuasan batin Wiradi, √¯ bu Wiradad 3. Kepuasan batin Wiradi, √¯ bu Wiradad Wiradi, Elok 4. Emosi Wiradi, Wiranta, Elok Struktur Kapribaden Id Ego Super ego √ √¯ √ √¯ √¯ √ √¯ √ Indikator playune "Saiki kanthi niyat yen dheweke kudu ditulungi, diupakara, dimesakake." "Ibune sok kebacut ngendikan. yen dielokake Wiradi wis gerang isih nyusu wongtuwane. Ngono iku dingendikakake ana dhayoh." "Nanging sing paling dianyeli ki ibune ngendikane ngetok- olehe etokake yen dheweke kesed. "Jakane kerinan!" ngendikane mau." sok ngarepe "La dhipane Wirastuti resikana." yen ngono adhimu kae "Marga sajake Elok ora kisenan apa-apa lan patrape marang kaya Wiradi mangkono semanake." "Kaget dene kok adhine dhewe sing dadi tandhingane ngrebut kasmaraning kenya kang dadi cong- 71 No. Data 40 46 47 45 55 58
No. 4. 5. Wujud konflik psikis Emosi Kuciwa Paraga ingkang konflik Wiradi, Wiranta, Elok Wiradi, Elok Wiradi, Wiranta, bu Wiradad Struktur Kapribaden Id Ego √¯ √ √¯ √ Super ego Indikator atine! congane "Hmm. Dhik Ranta! Dadi Dhik Ranta, ta, wonge!" "Ora! Dhik Elok ora bakal dakuculake! Dhik Elok mung bakal manut wae, dadi duwekku ya gelem, duweke dadi Ranta....! kurangajar! Ranta sing kudu diajari! dirangket Kudu wong kaya mengkono kuwi! Ya wis ben sanajan sibu ngrewangi Ranta, nanging bab Dhik Elok, aku ora wedi...." kelingan "Yen diwaoni anggone sing wadon bab olehe ndeleh sepatu ora prenah, utawa dheweke laline nglumbrukake pantalon ana kursi, anyele atine tuwuh maneh. Ngono wae kok dielokake dawa-dawa." "O, Dhik Ranta, kena apa kowe mau kok kacilakan? Kowe mesthi ngreti carane nyenengake sibu, 72 No. Data 60 62 12
No. Wujud konflik psikis 5. Kuciwa 6. Pertentangan batin Paraga ingkang konflik Wiradi, tiyang sepuh Wiradi, Elok, Letnan Wiradi, bu Wiradad, Wirastuti Wiradi, bu Wiradad, Wirastuti Struktur Kapribaden Id Ego Super ego √¯ √ √¯ √ Indikator "Wiradi mangkel polahe marang wong tuwa-tuwa. Olehe padha ora marang ngajeni wong enom sing berjuwang kanggo Republik!" "Wonten sanes kasmaran dhumateng kula." Prepet, peteng pandelenge. tiyang ingkang "Mulane dheweke ngrangkul- ngrangkul dhengkul supaya ketara katresnane. Nanging saiki dheweke ngreti yen dudu dheweke sing kecanthol atine nanging ibune, adhine Wirastuti, ragil." "Dheweke kepengin nyritakake kahanane pradesan anggone berjuwang bela nagara karo kanca-kancane marang ibune, ibune nanging sajak isih purik ra kersa ndangu apa- apa." 73 No. Data 19 57 10 16
No. Wujud konflik psikis 6. Pertentangan batin Paraga ingkang konflik Wiradi, bu Wiradad, Wirastuti Wiradi, Elok Wiradi, Wiranta Wiradi, bu Wiradad Wiradi, Pak Wiradad, Pak Naya Wiradi, bu Wiradad Struktur Kapribaden Id Ego Super ego √¯ √ √ √¯ Indikator welas "Wiradi weruh ibune kaya mengkono, nanging uga kelara-lara isih ibune dene nggagas yen ilange kuwi Wirastuti sing Wiradi tanggung jawab." patrape "Weruh atine iku, Elok Wiradi sumedhot." "Wiradi kepengin ngelehake kang kuwi." "Wiradi ngleremake penggalihe ibune, weruh nanging ibune krengkang- krengkang ngunggahi gerdin terus breg mapan sare, ora sida." sok-sok ibune adil ora arep "Wiradi ora ngreti apa arep sing dibantahake, nanging dheweke wegah sakjane manut karepe bapake." "Wiradi mung ngrujuki apa ngendikane ibune ing wae, sanajan batin rada nalangsa 74 No. Data 31 37 49 18 24 41
No. Wujud konflik psikis Paraga ingkang konflik 6. Pertentangan batin 7. Keterpaksaan Wiradi, Gatot, Pak lik Gatot 7. Keterpaksaan Wiradi, Gatot, Pak lik Gatot Wiradi, Elok, kahanan sepur Wiradi, Elok, kahanan sepur Wiradi, Manik 8. Was sumelang Wiradi, bapak-ibu Wiradad √ Struktur Kapribaden Id Ego Super ego √ √¯ √¯ √¯ Indikator bab olehe kasoran dhuwit ajine bangsa dhewe, dhuwit ORI." "Sakjane Wiradi rada wegah yen dikon tepungan karo wong sugih- sugih sing duwe sekuter barang ngono kuwi." "Sejatine Wiradi nyawang wegah kahanan kang Apa mengkono. maneh dikon melu suk-sukan." "Kepeksa numpak sepur. Saiki iki melu- dheweke dhesekan melu rebutan enggon. Kepeksa rebutan." "Wiradi anyel karo nanging bojone, anyel kudu diempet, disamudana, dheweke tetep mbutuhake." iku kudu ethok-ethok "...ibune nandhang maras, gerah dheweke tansah tomtomen kepengin ibune wae." ketemu 75 No. Data 66 79 80 82 1
No. Wujud konflik psikis Paraga ingkang konflik 8. Was sumelang Wiradi, Wiranta √ 8. Was sumelang Wiradi, Wiranta √ Wiradi, pistul Wiradi, Wiranta, Marija Wiradi, Wiranta Wiradi, Pak Wiradad Wiradi, mata-mata Wiradi, Elok Struktur Kapribaden Super ego √¯ Indikator "Sing prayitna, lo, Dhi. Yen ana ndang bebaya sentilen wae ben karabenmu, kene padha ngreti." "Saiki aku ora bisa polah, aku kecepit. É, ya talah, endi ta, ya, pistulku mau?" "Apa ya klakon dheweke ora bakal ketemu adhine?" "Saiki Wiradi krasa yen adhine mesthi banget kelaran wektu iku. "Tiyang enem- kuwatos enem kemawon margi roti tetedhan eca ingkang menika bakal ngracuni gagasan bab kamardikaning Negara..." "Ah! Ketiwasan, menika mangke!" "Yen serat menika dipunsita, oh, rak bilai kula mangke. ngretos Wlandi menawi kula umpetan wonten ngriki." 76 No. Data 4 14 20 21 25 33 34
No. Wujud konflik psikis Paraga ingkang konflik 8. Was sumelang Wiradi, Wiranta √ 8. Was sumelang Wiradi, Wiranta √ Wiradi, Wirastuti Wiradi, Wiranta Wiradi, Letnan Wiradi, Wiranta, Elok Wiradi, Gatot, Manik Wiradi, Wiranta, Elok Struktur Kapribaden Super ego √¯ Indikator Wiradi "Atine wiwit sumelang. Apa adhine kena kacilakan?" "Mulih menyang endi? Ilang! Sidane Wirastuti ilang saprene! nganti tansah Wiradi tutuhan marga ilange Wirastuti kuwi." ndadak "Wiradi atine. tratapan Mengko gek adhine sing kari siji kuwi ya ilang?" kurang "Yen prayitna kalah cepet, ora wurung Wiradi kadhisikan! Atine Wiradi kaya disereg wae!" "Yen Elok dititipake ing Sala, Wiranta bakal kumpul karo Elok. Iki ndrawasi." "Aku wedi, Dhik. Aku kuwatir yen dadi marakake bendrong iki mengko." "Saiki wong mau saomah. Hm, ya loro kumpul 77 No. Data 50 51 52 54 64 68 71
No. Wujud konflik psikis 8. Was sumelang 9. Kekaguman Paraga ingkang konflik Wiradi, Manik, tangga teparo Wiradi, Elok Wiradi, Elok Wiradi, Elok Wiradi, Elok Wiradi, Elok Struktur Kapribaden Id Ego Super ego √ √¯ √ √¯ Indikator banget gendheng yen dheweke - Wiradi - ngongkon bojone sandhing karo adhine!" "Tangga-tangga kampung mengko rak padha cluluk ala." "...nanging Kenya adrenge kuwi lan niyate kang suci ngerem- erem kurdhaning nepsune Wiradi." "Cah kuwi ora ayu. gedhe Nanging lelabuhane, ngreti migunakake kawanitane. Bocah apik kuwi," "Klabangane papag pucuke, tekan nengsemake sinawang Wiradi." dening "...dheweke pancen wis krasa yen Elok ki bocah wadon kang merakati. Ora ayu, ora uga kemayu, ning atine becik, bekti lan gumati." uga "Wiradi rasa nduweni seneng. Elok katon 78 No. Data 72 27 29 32 44 48
No. Wujud konflik psikis 9. Kekaguman 10. Kanepson Paraga ingkang konflik Wiradi, Manik Wiradi, Manik Wiradi, Pak Wiradad Wiradi, Elok, Letnan Wiradi, Wiranta, Elok Struktur Kapribaden Id Ego Super ego √ √¯ √¯ √ Indikator ulate manis, padhang, grapyak- semanak ngresepake." "....hm, mripate kuwi lo sing ngajak rembugan!" Wiradi mbatin. ".....Lambene tipis, alus, pipine rambute ireng ketel dikethok cendhak anyar. modhel Wiradi sumlengeren nonton kaelokane kenya kang merak ati iku." "Pak, tiyang Jawi, tiyang Indonesia ingkang nedha roti menika namung mata-mata mengsah!" Wiradi setengah njerit muni mengkono mau." Letnan "Letnan! tepungane Elok dhek wingi mrene, menyang omah iki, sambang Elok sajak akrap rumaket!" "Saka rumangsane adhine saya ki saya suwe kurangajar. Dupeh 79 No. Data 63 65 26 56 59
No. Wujud konflik psikis 10. Kanepson 11. Penyesalan Paraga ingkang konflik Wiradi, Wiranta, Elok Wiradi, Manik Wiradi, Manik Wiradi, kahanan dalem Wiradi, Wirastuti, bu Wiradad Struktur Kapribaden Id Ego Super ego √¯ √ √¯ √ Indikator wong pinter biyen dhek perang ngereh Wiradi." Ranta! "Dhik Kowe saiki ki kurangajarmu kok saya ndadra!" "Saka rumangsane, Manik pancen rada ora ngreti tata-cara. Ngreti teka tamu mung diinguk wae." "Dhik Manik. Uwong ora bakal bisa ngajeni wong lara lara. Wong mung bakal ngrusuhi liyan kang urip kepengin seneng. Ngretia, aku ra bisa, Dhik, tansah ethok-ethok ngajeni kowe. Ora bisa!" "Nalar sing kaya ngono mau ndilalah kok ya kecandhak bareng saiki, dheweke wis nyabrang rekasa bebaya udan pelor,..." dhek "O, lunga sepisanan menyang Biro Perjuwangan Putri, sing Wiradi ngeterake." iya, 80 No. Data 61 76 83 6 11
No. Wujud konflik psikis 11. Penyesalan Paraga ingkang konflik Wiradi, Pak Naya Wiradi, Elok Wiradi, Wiranta, Elok Wiradi, Elok Struktur Kapribaden Id Ego Super ego √¯ √ Indikator iki "Krungu bab Wiradi saya ngenes atine, marga krasa dheweke kang sakabehe njalari kasedhihan mau." eling "Dheweke Elok kuwi wong saapik-apike wong wadon. Ngono kok mentala Wiradi duwe pokal megat bojone iku. Gek apa dosane Elok?" Lelakon, "Hm! Kabeh lelakon! dadi lagi mau lelakon! La mbok iku ya telegram katampan dhek wingi ngono wae, dheweke mesthi wurung ngirimake layang talak espres mau!" "O, Dhik Elok. Takparani kowe. Apuranen dosaku. Tampanen maneh wong kang kijenan ana ndonya iki! Dhik Elok. Idinana aku ngrungkepake raiku kang ora bisa gambar nonton kabecikan ing iki pangkonmu!" 81 No. Data 30 74 77 81
No. Wujud konflik psikis 11. Penyesalan 12. Bimbang Paraga ingkang konflik Wiradi, Manik Wiradi, bu Wiradad Wiradi, Wiranta Wiradi, keluwarga Wiradi, Elok Wiradi, Wiranta, Elok Wiradi, kahanan kitha Struktur Kapribaden Id Ego √¯ √ √ √¯ √ √‾ Super ego Indikator Manik, "Dhik apuranen aku, ya," Wiradi umak-umik kaya wong memuji. "Anggone kedandapan iku marga Wiradi ora ketilapan gelem nemoni ibune kang Ibune pungkasan. dadi kang wis jisim." dheweke "Saiki gela kok dene nganti tega ninggal adhine kang lagi ketaton ora bisa ngglawat." "Dheweke rumangsa ngarani dadi mungsuh." dosa bapake mata-mata yen "Nanging mikir bab klakuwane dhewe tega megat olehe sir! Elok kuwi, geter Atine rumangsa dosa. Dosa tenan!" "Oh Dhik Elok. Aku njaluk pangapura!" "Ora, Dhik Narna. Kahanane kutha priye? Upama aku 82 No. Data 84 85 9 28 75 78 2
No. Wujud konflik psikis 12. Bimbang Paraga ingkang konflik Wiradi, Gatot, Manik Wiradi, Elok, Manik Wiradi, kahanan kitha Wiradi, Pak Naya, kahanan dalem Struktur Kapribaden Id Ego Super ego √ √‾ √ √¯ Indikator nlusup ngendhangi ngono kira-kira?" mulih sibu apa bias "...Wiradi Arep bingung. menyang ngendi? ngancani Arep Gatot wong mitrane kuwi lagek peteng pikire. Arep kari ana njerone kamar dheweke wis ora ngreti maneh perlune." "..La nanging Elok iku bojone, wis genah dadi Priye? sisihane! Yen nganti nyingkirke Manik, Wiradi ya eman- eman banget karo ayune!" "Ora apa-apa, Dhik. Anu, mung, sajatine ya kepengin sowan sibu. Kira-kira apa bias, ya?" aku "...Apa dheweke iki saiki ya kalap? Nanging pandulune terang, omah genah lidok omahe, ora maneh..." 83 No. Data 70 73 3 8
No. Wujud konflik psikis 12. Bimbang Paraga ingkang konflik Wiradi, Pak Naya Wiradi, Landa Wiradi, Elok, Pak Naya Wiradi, Manik Wiradi, Manik Struktur Kapribaden Indikator Super ego √¯ Nanging Id Ego √ greg, mandheg mangu. gek "mengko pistulku mau wisana tangane Pak Naya? Wé, blaiane!" Apa saiki tindakane Wiradi?" "Apa dheweke mengko sedina ana ta? ngomah, Dheweke dhewe ora ngerti." "Dheweke gojag- gajeg marang sapa karepe mau diwedharake, marang bocahe dhisik, apa marang bapake?" "Wiradi Arep abot. kumecap diajak mokal." njegreg. jumangkah Arep nulak mlebu "....arep kaya mesem, ethk-ethok lali, wong nyatane Manik kaya ngono pasemone. Arep terang yen terus dheweke isih kabeh kelingan kedadean kang uwis-uwis, uga ora wani..." 84 No. Data 15 17 53 67 69
85 No. Wujud konflik psikis 12. Bimbang Paraga ingkang konflik Wiradi, Wiranta Struktur Kapribaden Id Ego √ Super ego √¯ Indikator "Nanging kepriye? Priye-priyea dheweke sabar wengi." kudu ngenteni No. Data 22 Miturut table rangkuman 3.2 ngandharaken bilih paraga Wiradi wonten ing trilogy novel Kelangan Satang menika nandhang konflik psikis. Wonten ing table menika, kolom struktur kapribaden tandha (√¯) ateges struktur kapribaden ingkang dominan, dene tandha (√) ingkang wonten ing kolom struktur kapribaden inggih menika konteks psikologis ingkang wonten ing sakiwa tengenipun. 4. Penyebab Konflik Psikis Penyebab konflik inggih menika sedaya ingkang saged dadosaken wontenipun ketegangan, ketegangan ingkang wonten ing dhiri piyambak menapa dene ketegangan ingkang kedadosan antawisipun tiyang kaliyan perkawis ingkang wonten ing njawi tiyang menika. Ingkang dados penyebab konflik wonten ing trilogy novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata ing table inggih menika wedi kaliyan memedi, wedi kaliyan tiyang ingkang mbikak kori, wedi kaliyan serangan mungsuh, wedi konangan Landa, Pak Lodhang boten kepanggih, ical kamardikannipun menawi dipuncepeng Landa, dipunudani peluru dening Landa, menawi boten diupakara saged semaput, wadi dipunngendikakaken sengajengipun tiyang sanes, Ibu sarujuk kaliyan pepenginan wiradi, kekudangannipun kasembadan, Wiranta ngrebut manahipun Elok, dipunwaoni Elok, adikipun ketaton, tiyang sepuh ingkang boten ngurmati tiyang enem,
wonten tiyang sanes ingkang kasmaran marang Elok, pepenginan boten trep kaliyan kasunyatan, sikapipun ibu, boten kersa manut dhawuhipun bapak, welas pirsa kahanan ibu Wiradad ananging kelara menawi mangertos sikepipun sibu marang Wiradad, boten purun pisah kaliyan Elok, Ibu ngasoraken ajining arta ORI, Ibu boten adil marang Wiradi, wegah kepanggih kaliyan tiyang sugih nanging tetep dipunlampahaken, Wiradi nitih sepur unyel-unyelan supados saged tindak Sragen pados Elok, kahanannipun Manik, Ibu gerah maras lan kahanan kutha ingkang boten aman, mbok menawi kenging bebaya, kelangan pistul rikala wonten mungsuh, boten kepanggih adhikipun malih, kuwatir kahanannipun Wiranta, roti saged ngracuni kamardikan, lan sanesipun. Data ingkang sampun jangkep menika wonten ing table penyebab konflik psikis paragatama Wiradi wonten ing Trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata ingkang dipunrujuk saking data penyebab konflik psikis wonten ing lampiran. Table 3 Data Penyebab Konflik Psikis Paragatama Wiradi wonten ing Trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. No . Wujud konflik psikis Penyebab konflik Paraga/ Perkawis Ingkang dadosaken konflik Indikator 1. Ajrih Wedi kaliyan memedi Wedi kaliyan tiyang ingkang mbikak kori Wiradi, Sukardiman , memedi Wiradi, Pak Naya Wiradi pancen ya tau krungu critane bab wedon ngisor wit sawone kuwi, mulane nganti gedhe dheweke ora tau wani liwat cedhak kono ijen bengi- bengi. Wiradi agahan methukake wong sing ngengani lawang nganggo "Pak, kula...eh, kul-kul..!!??" tembung, 86 No. Data 5 7
No . Wujud konflik psikis 1. Ajrih Penyebab konflik Wedi kaliyan serangan mungsuh Wedi konangan Landa Pak Lodhang boten kepanggi h Ical kamardik anipun menawi dipuncepe ng Landa Dipunuda ni peluru dening Landa Paraga/ Perkawis Ingkang dadosaken konflik Wiradi, tentara Landa Wiradi, Suhebat, tentara Landa Wiradi, Elok, layang Wiradi, tentara Landa Wiradi, tentara Landa Indikator Atine giris, merga ngreti yen kengguh ora nanggulangi kridhane mungsuhe, pasukan Landa. "Mboten ngaten. Keng rayi wau, mangke gek criyos yen kula wonten mriki?" bakal "...Saiki ki ndadak dheweke lumpuh atine, ora wani nyoba nglimpekake mungsuh nlusup mbobol barisan." "Nanging ya ora jenjem, banjur njranthal ngancing lawang gedhe." awake, gemeter "Wiradi luwih-luwih bareng weruh ibune sing cilik pucet lenggah anteng mandeng dheweke.." "Mboten kepanggih, Mas Wi." "Nanging dheweke wedi yen sadurunge surup serdhadhu- serdhadhu Landa padha teka, kang ateges dheweke ilang kamardikane kang saiki iki." konangan "...ndadak regu Landa sagrombolan kang jaga-jaga. Terus wae dheweke disoroti lampu lan diudani peluru...." lagi 87 No. Data 13 23 38 42 43 35 36 39
No . Wujud konflik psikis 1. Ajrih 2. Isin 3. Kepuasan batin 4. Emosi Penyebab konflik Menawi boten diupakara saged semaput Wadi dipunnge ndikakake n sengajeng ipun tiyang sanes Ibu sarujuk kaliyan pepengina n wiradi Kekudang annipun kasembad an Wiranta ngrebut manahipu n Elok Paraga/ Perkawis Ingkang dadosaken konflik Wiradi, tentara Landa Wiradi, bu Wiradad, Elok Wiradi, bu Wiradad Wiradi, Elok Wiradi, Elok, Wiranta Indikator Playune Wiradi kanthi niyat ditulungi, yen diupakara, dimesakake saderengipun semaput. kedah "Dheweke kepengin ketemu Elok, nanging ya riuh, isin, yen diwalehake ibune ana ngarepe kenya iku. Ibune sok kebacut ngendikan. Wiradi dielokake wis gerang isih nyusu wongtuwane." yen "Nanging sing paling dianyeli ki ngendikane ibune olehe ngetok-etokake yen dheweke kesed. kerinan!" ngendikane mau. Ah! Rak onya, ta, kuwi?" "La yen ngono dhipane adhimu Wirastuti kae resikana." "Jakane wiwit Wiradi "Atine angglong sangka sethithik. bisa Lambene mesem. padhang. Yen Gagasane Elok, jumurung marang sajake wis ora ana alangan maneh ngridhuhi karepe." "Kaget dene kok adhine dhewe sing dadi tandhingane ngrebut kasmaraning kenya kang cong-congane atine!" dadi "Ora! Dhik Elok ora bakal dakuculake! Dhik Elok mung bakal manut wae, dadi duwekku ya gelem, dadi 88 No. Data 40 46 47 45 55 58 60
No . Wujud konflik psikis 4. Emosi 5. Kuciwa 6. Pertentanga n batin Penyebab konflik Wiranta ngrebut manahipu n Elok Dipunwa oni Elok Adikipun ketaton Tiyang sepuh ingkang boten ngurmati tiyang enem Wonten tiyang sanes ingkang kasmaran marang Elok Pepengin an boten trep kaliyan kasunyata n Paraga/ Perkawis Ingkang dadosaken konflik Wiradi, Elok, Wiranta Wiradi, Elok Wiradi, Wiranta, bu Wiradad Wiradi, tiyang sepuh Wiradi, Elok, Letnan Wiradi, bu Wiradad, Wirastuti Indikator duweke kurangajar!" Ranta....! "Yen anggone diwaoni sing wadon bab sepatu ora olehe ndeleh prenah, utawa laline dheweke nglumbrukake pantalon ana kursi,.." "O, Dhik Ranta, kena apa kowe mau kok kacilakan? Kowe mesthi ngreti carane nyenengake sibu," kelingan "Wiradi mangkel marang polahe wong tuwa-tuwa. Olehe padha ora ngajeni marang wong enom sing berjuwang kanggo Republik!" "Wonten sanes ingkang kasmaran dhumateng peteng Prepet, kula." pandelenge." tiyang "Mulane dheweke ngrangkul- ngrangkul dhengkul supaya ketara katresnane. Nanging saiki dheweke ngreti yen dudu dheweke sing kecanthol atine nanging Wirastuti, adhine ragil." ibune, "Wiradi kepengin mikir liyane. Dheweke kepengin nyritakake kahanane pradesan 89 No. Data 62 12 19 57 10 16
No . Wujud konflik psikis 6. Pertentanga n batin Penyebab konflik Pepengin an boten trep kaliyan kasunyata n Sikapipun ibu Boten kersa manut dhawuhip un bapak Welas pirsa kahanan ibu Wiradad ananging kelara menawi mangerto s sikepipun sibu marang Wiradad Boten purun pisah kaliyan Elok Paraga/ Perkawis Ingkang dadosaken konflik Wiradi, bu Wiradad, Wirastuti Wiradi, bu Wiradad Wiradi, Pak Wiradad, Pak Naya Wiradi, bu Wiradad, Wirastuti Wiradi, Elok Indikator anggone bela nagara karo kanca-kancane marang ibune, nanging ibune isih purik ra kersa sajak ndangu apa-apa." berjuwang arep ngleremake "Wiradi ibune, nanging penggalihe weruh krengkang- krengkang ngunggahi gerdin terus breg mapan sare, ora sida." "Wiradi ora ngreti apa sing arep dibantahake, nanging sakjane wegah dheweke manut karepe bapake." ibune Wiradi welas weruh ibune kaya mengkono, nanging uga kelara-lara dene ibune isih nggagas yen ilange Wirastuti kuwi Wiradi sing tanggung jawab. Wiradi sing marahi. "Weruh patrape Elok iku, atine Wiradi sumedhot. Saiki dheweke krasa abot pisah karo Elok, karo kasenengan kang dirasakake dhek wingi..." pisah 90 No. Data 18 24 31 37
No . Wujud konflik psikis 6. Pertentanga n batin 7. Keterpaksaa n Penyebab konflik Ibu ngasorake n ajining arta ORI Ibu boten adil marang Wiradi Wegah kepanggi h kaliyan tiyang sugih nanging tetep dipunlam pahaken Wiradi nitih sepur unyel- unyelan supados saged tindak Sragen pados Elok Kahanann ipun Manik Paraga/ Perkawis Ingkang dadosaken konflik Wiradi, bu Wiradad Wiradi, bu Wiradad, Wiranta Wiradi, Gatot, Pak Likipun Gatot Wiradi, Elok, kahanan sepur Wiradi, Manik Indikator "Wiradi mung ngrujuki apa wae, ngendikane sanajan rada nalangsa bab olehe kasoran ajine dhuwit bangsa dhewe, dhuwit ORI." ibune batin ing "Wiradi sok-sok kepengin ngelehake ibune kang ora adil kuwi." "Wiradi rada wegah yen dikon tepungan karo wong sugih-sugih duwe sekuter barang ngono kuwi. Nanging kanggo nggrapyaki nunggal karepe kancane iya banjur kamar, Wiradi melu dhayohe Gatot." sing njagongi nyawang Wiradi wegah kahanan kang mengkono. Apa maneh dikon melu suk- numpak sukan. Kepeksa sepur. Dene anggone kepeksa kaya ngono mau uga merga adrenge atine sing wis ora kena ditata. Dheweke kesusu kepengin kepethuk Elok "Wiradi anyel karo bojone, iku kudu nanging diempet, disamudana, dheweke kudu tetep ethok- ethok mbutuhake Manik lan ngajeni lan tanduk tindak kahanane wng ayu mau." anyel 91 No. Data 41 49 66 79, 80 82
No . Wujud konflik psikis 8. Was sumelang Penyebab konflik Ibu gerah maras lan kahanan kutha ingkang boten aman Mbok menawi kenging bebaya Kelangan pistul rikala wonten mungsuh Boten kepanggi h adhikipun malih Kuwatir kahananni pun Wiranta Roti saged ngracuni kamardik an Cemas wonten mata- mata Layangip un dicepeng Landa Paraga/ Perkawis Ingkang dadosaken konflik Wiradi, bapak ibu Wiradi, Wiranta Wiradi, pistul Wiradi, Wiranta, Marija Wiradi, Wiranta Wiradi, Pak Wiradad Wiradi, mata-mata Wiradi, Elok Indikator gerah nandhang "..ibune maras, tansah dheweke tomtomen kepengin ketemu ibune wae.." "Sing prayitna, lo, Dhi. Yen ana bebaya ndang sentilen wae karabenmu, ben kene padha ngreti." "Saiki aku ora bisa polah, aku kecepit. É, ya talah, endi ta, ya, pistulku mau?" "Apa ya klakon dheweke ora bakal ketemu adhine?" "Saiki Wiradi krasa yen adhine mesthi kelaran banget wektu iku." enem-enem "...Tiyang kemawon margi kuwatos ingkang eca roti tetedhan ngracuni bakal menika gagasan bab kamardikaning Negara..." "Ah! Ketiwasan, menika mangke!" "Yen serat menika dipunsita, oh, rak bilai kula mangke." 92 No. Data 1 4 14 20 21 25 33 34
No . 8. Wujud konflik psikis Was sumelang Penyebab konflik Wiranta sampun dalu dereng kondur Wiranta sampun dalu dereng kondur Sumelang Wirastuti ical Kasoran tiyang sanes Tuwuh tresna antawisip un Elok lan Wiranta Ndadosak en bendrong Elok setunggal dalem kaliyan Wiranta Paraga/ Perkawis Ingkang dadosaken konflik Wiradi, Wiranta Wiradi, Wiranta Wiradi, Wirastuti Wiradi, Letnan Wiradi, Wiranta, Elok Wiradi, Gatot, Manik Wiradi, Wiranta, Elok Indikator "Atine wiwit Wiradi sumelang. Apa adhine kena kacilakan? Dhek isih padha kumpul sekolah jaman Dai Tõo-A (zaman Jepang) biyen adhine kuwi dudu bocah sing dhemen ngluyur." "Wiranta. Wiranta ora mulih sawengi. Nginep ngendi? Wiradi tratapan ndadak atine." "Pranyata Wirastuti wis mulih, jarene wong sing keri ing Biro. Mulih menyang endi? Ilang! Sidane Wirastuti ilang nganti saprene!" "Eh, ana letnan saba omahe Elk, kurang prayitna utawa kalah cepet, ora Wiradi kadhisikan!" "Yen Elok dititipake ing Sala, Wiranta bakal kumpul karo Elok. Iki ndrawasi. Wong tau ketaton mesthi godres getih senggolan. yen maneh Mengkono uga tatu-tresna." "Aku wedi, Dhik. Aku kuwatir yen marakake dadi bendrong iki mengko." ya?" Yen wurung "Saiki wong lro mau kumpul saomah. Hm, ya gendheng banget yen dheweke - Wiradi - ngongkon bojone sandhing karo adhine!" 93 No. Data 50 52 51 54 64 68 71
No . Wujud konflik psikis Penyebab konflik 8. Was sumelang Dipunwa oni ala dening tangga teparo 9. Kekaguman Elok saged ngerem- erem dukanipun Wiradi Remen kaliyan kawanitaa nipun Elok Danda nannip un Elok nengse maken Kesengse m sikapipun Elok ingkang becik, bekti, gumati Sengsem kaliyan pawakani pun Elok Paraga/ Perkawis Ingkang dadosaken konflik Wiradi,Man ik, tangga teparo Wiradi, Elok Wiradi, Elok Wiradi, Elok Wiradi, Elok Wiradi, Elok Indikator "Tangga-tangga kampung mengko rak padha cluluk ala." "...nanging adrenge Kenya kuwi lan niyate kang suci ngerem-erem kurdhaning nepsune Wiradi" "Cah kuwi ora ayu. Nanging ngreti gedhe lelabuhane, migunakake kawanitane. Bocah apik kuwi," "Kenya iku saiki nganggo rok biru kembang-kembang ora wutuh, nanging anyar rambute diklabang loro tekan geger, kandel wiwit epok nganti ateges pucuke, rambute ketel wiwit bongkot tekan pucuke. Klabangane papag pucuke, tekan nengsemake sinawang dening Wiradi." "Elok ki bocah wadon kang merakati. Ora ayu, uga ora kemayu, ning atine becik, bekti lan gumati." "Wiradi uga nduweni rasa seneng. Elok katon manis, ulate grapyak- semanak ngresepake." padhang, 94 No. Data 72 27 29 32 44 48
No . Wujud konflik psikis 9. Kekaguman 10. Kanepson Penyebab konflik Kesengse m Kenya klambi abang Kaelokani pun Kenya klambi abang Tiyang ingkang dhahar roti naming mata- mata Kalah kaliyan tiyang sanes anggenip un badhe naleni janji kaliyan Elok Wiranta ngrebut manahipu n Elok Wiranta ngrebut manahipu n Elok Paraga/ Perkawis Ingkang dadosaken konflik Wiradi, Manik Wiradi, Manik Wiradi, Pak Wiradad Wiradi, Elok, Letnan Wiradi, Wiranta, Elok Wiradi, Wiranta, Elok Indikator "Hem. Ayu. Roke abang mangar-mangar, kulite kuning mripate....hm, mripate ngajak kuwi rembugan!" Wiradi mbatin. lo sing "Wiradi sumlengeren nonton kaelokane kenya kang merak ati iku." "Pak, tiyang tiyang Jawi, Indonesia ingkang nedha roti menika namung mata-mata mengsah!" "Dheweke kelingan letnan sing marahi Wiradi brangasan rembug kesusu ngetokake mau." "Saiki ndadak wano-wani ngrebut kekasihe! Ora pakra! Apa kaya ngono kuwi wis ora mulang sarak jenenge?" "Dhik Ranta! Kowe ki saiki kurangajarmu saya ndadra!" kok 95 No. Data 63 65 26 56 59 61
No . Wujud konflik psikis 10. Kanepson 11. Penyesalan Penyebab konflik Manik boten ngertos tata cara panampan ing tamu Manik boten saged ngregani garwanip un Boten dawa pikiripun Nilar adhikipun Wiradi ngeterake n Wirastuti ing biro Ngira menawi Pak Naya lan bapakipu n menika mata- mata mungsuh Wiradi ingkang jalari kasedhihan Paraga/ Perkawis Ingkang dadosaken konflik Wiradi, Manik Wiradi, Manik Wiradi, kahanan dalem Wiradi, Wiranta Wiradi, Wirastuti, bu Wiradad Wiradi, keluwarga Wiradi, Pak Naya Indikator "Saka rumangsane, Manik pancen rada ora ngreti tata- cara. Ngreti tamu teka mung diinguk wae." "Dhik Manik. Uwong ora bakal bisa ngajeni wong lara. Wong lara mung bakal ngrusuhi liyan kang kepengin urip seneng. Ngretia, aku ra bisa, Dhik, tansah ethok- ethok ngajeni kowe. Ora bisa!" "Nalar sing kaya ngono mau ndilalah kok ya kecandhak saiki, bareng dheweke wis rekasa nyabrang bebaya udan pelor,...." "Saiki dheweke gela dene kok nganti tega ninggal adhine kang lagi ketaton ora bisa ngglawat." "O, iya, dhek sepisanan lunga menyang Biro Perjuwangan Putri, Wiradi sing ngeterake." rumangsa dosa "Dheweke ngarani bapake dadi mata- mata mungsuh." "Krungu bab iki Wiradi saya ngenes atine, marga krasa njalari kang dheweke sakabehe kasedhihan mau." 96 No. Data 76 83 6 9 11 28 30
No . 11. Wujud konflik psikis Penyesalan Penyebab konflik Megat merga mitenah Elok Nyangka boten sae marang Elok lan Wiranta Nyangka boten sae marang Elok lan Wiranta Sampun ndukani Manik Paraga/ Perkawis Ingkang dadosaken konflik Wiradi, Elok Wiradi, Wiranta, Elok Wiradi, Wiranta, Elok Wiradi, Manik Indikator rumangsa dosa "Dheweke gawe kaya pitenah mengkono. Dheweke eling Elok kuwi wong saapik-apike wong wadon. Ngono kok Wiradi mentala duwe pokal megat bojone iku." "Nanging yen mikir bab klakuwane dhewe olehe tega megat Elok kuwi, sir! Atine geter rumangsa dosa. Dosa tenan!" Idinana aku "Dhik Elok. ngrungkepake raiku kang ora gambar bisa ing kabecikan pangkonmu!" nonton iki "Lelakon, lelakon! Kabeh mau lagi dadi lelakon! La mbok iku katampan dhek wingi ngono wae, dheweke mesthi wurung ngirimake layang talak espres mau!" ya telegram "Oh Dhik Elok. Aku njaluk pangapura!" atine, "Wiradi dheweke yen kelakuwane dhek mau sore kebangeten dhegsiyane. Marang wong ringkih kaya bojone ngono satemene ora kena tumindak kasar." trenyuh krasa 97 No. Data 74 75 81 77 78 84
No . Wujud konflik psikis 11. Penyesalan 12. Bimbang Penyebab konflik Wiradi mbalela, diken sowan sibu boten kersa Ibu gerah maras lan kahanan kutha ingkang boten aman Ngraos kalap nanging sejatosipu n boten Pengin mejahi Pak Naya ananging wedi dipunpeja hi Wedi dipungrop yok Landa Paraga/ Perkawis Ingkang dadosaken konflik Wiradi, bu Wiradad Wiradi, kahanan kitha Wiradi, Pak Naya, kahanan dalem Wiradi, Pak Naya Wiradi, tentara Landa Indikator "Anggone kedandapan iku marga Wiradi ora gelem ketilapan nemoni ibune kang pungkasan. Ibune kang wis dadi jisim." "Ora, Dhik Narna. Kahanane kutha priye? Upama aku nlusup mulih ngendhangi sibu ngono apa bias kira-kira?" "Ora apa-apa, Dhik. Anu, mung, ya sajatine kepengin sowan sibu. Kira- kira apa bias, ya?" iki saiki ya "Apa dheweke pandulune kalap? Nanging terang, omah genah omahe, ora lidok maneh." aku dheweke "Tinimbang mengko mati nglempara dibedhil Landa, luwih becik dheweke ngrampungi Pak Naya dhisik wae. Dadi mati- matia ya wis kasil mbekuk gulune mata-mata! Wiradi krengkang-krengkang metu saka ngisor dhipan. Nanging greg, mandheg mangu. "mengko gek pistulku mau wisana tangane Pak Naya? Wé, blaiane!" "Nanging dheweke kuwatir yen Landa awan iki bakal nggropyok omahe." 98 No. Data 85 2 3 8 15 17
No . Wujud konflik psikis 12. Bimbang Penyebab konflik Pengin mangerto s kahananni pun adhikipun Gojag- gajeg maring sinten pepengina nnipun dipunwed haraken Ketemu Kenya klambi abang Sikepipun Manik ingkang kaget pirsa Wiradi Bingung badhe tetep wonten kamar Manik menapa nderek kancanipu n medal Wiradi boten kersa kelangan Elok ananging Paraga/ Perkawis Ingkang dadosaken konflik Wiradi, Wiranta Wiradi, Elok, Pak Naya Wiradi, Manik Wiradi, Manik Wiradi, Gatot, Manik Wiradi, Elok, Manik Indikator "Saiki dheweke kesusu wae arep weruh priye kedadeane adhine lanang kuwi." mungga-manggu "Wiradi arep medharaken karepe. Dheweke gojag-gajeg marang sapa mau karepe diwedharake, marang bocahe dhisik, apa marang bapake? " "Omah kuwi omahe kenya klambi abang sing ing bengi padhang rembulan diterake Wiradi mulih saka pinggire Kali Brantas!" pakewuh "Dene Wiradi nampani kang kaya mengkono mau, arep kaya mesem, ethk-ethok lali, wong nyatane Manik kaya ngono pasemone." bingung. Arep "Wiradi menyang ngendi? Arep ngancani Gatot wong mitrane lagek peteng pikire. kuwi Arep kari ana njerone kamar dheweke wis ora ngreti maneh perlune." pandeleng "La nanging Elok iku bojone, wis genah dadi sisihane! Priye? Yen nganti nyingkirke Manik, Wiradi ya eman-eman banget karo ayune! Wong lanang normal mesthi 99 No. Data 22 53 67 69 70 73
100 No . Wujud konflik psikis Penyebab konflik Paraga/ Perkawis Ingkang dadosaken konflik Indikator No. Data 12. Bimbang boten kersa nyingkira ken Manik kepengin ngrengkuh wong wadon kaya ayu. Ayu Manik." 5. Kupiya Ngudhari Konflik Psikis Paragatama Wiradi Konflik menika satunggaling kedadosan ingkang asipat boten ngremenaken ingkang kedadosan utawi dipunalami dening paraga wonten ing cariyos. Boten sedaya konflik menika saged dipunudhari. Wonten ing trilogy novel Kelangan Satang boten sedaya konflik saged dipunudhari. Adhedhasar asiling panaliten ingkang sampun dipunlmpahaken, pikantuk asil babagan kupiya ngudhari konflik psikis paragatama Wiradi wonten ing trilogy novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata inggih menika kanthi cara represi, projeksi, pembentukan reaksi, pemindahan objek, fiksasi, regresi, rasionalisasi, lan sublimasi. Miturut Freud represi inggih menika proses "penguburan" nala lan raos ingkang dadosaken sumelang dhateng alam bawah sadhar. Represi menika mekanisme pertahanan ingkang kedadosan rikala pemikiran utawi raos ingkang dadosaken sumelang dipuntekan medal dening ego. Kupiya represi menika kangge ngudhari konflik saking was sumelang, penyesalan, bingung, lan ajrih kanthi cara dhateng marang Kusnarna, ngudarasa, nyuwun pirsa bapak, nelangsa, lan nengga lingsir.
Projeksi inggih menika mekanisme pengubahan sumelang ingkang awujud neurotik lan moral tumrap sumelang ingkang awujud realistik utawi objektif. Ingkang kalebet kupiya ingkang projeksi inggih menika bingung, was sumelang, duka, lan emosi mawi cara nyuwun pirsa Kusnarna, sowan sibu, wanti- wanti marang Wiranta, nelangsa, madosi Wiranta, trataban manahipun, mikir drengki, mungkasi anggenipun nyerat laying, isin lan nepsu, mongkog, lan duka. Pembentukan reaksi inggih menika sikap lan tata karma ingkang berlawanan minangka panggantos sikap ingkang dipunlampahaken. Penyesalan, pertentangan batin, kuciwa, emosi, keterpaksaan, bingung, lan duka menika konflik ingkang saged dipunudhari kanthi cara pembentukan reaksi inggih menika mawi cara ngapusi bapak, keduwung manahipun, mongkog, nyuwun ngapunten, pados Elok ing Sragen, ngapusi sibu, boten sios cariyos, boten saged mbantah kajengipun bapak, sedhih, ngrujuki ngendikanipun sibu, mendel, jalan-jalan nonton kutha, tetep nemoni dhayohipun kanca, tetep nderek suk-sukan wonten kreta, pengin boten sios, lan ngempet nepsu. Pemindahan Objek inggih menika proses pengalihan pangraos (duka) saking obyek ingkang estu tumrap obyek ingkang dados pengganti. Konflik ingkang saged dipunudhari mawi cara pemindahan obyek inggih menika penyesalan kanthi cara ndhodhog kori. Fiksasi gadhah ancas kangge ngindhari perkawis ingkang saged dadosaken bebaya. Was sumelang lan ajrih menika satunggaling tuladha konflik ingkang dipunudhari mawi fiksasi. Kanthi cara ndelik lan pasrah menika kupiya kangge ngudhari konflik saking sumelang lan ajrih. 101
102 Regresi gadhah ancas supados pikantuk pambiyantu rikala ngadhepi perkawis ingkang dadosaken trauma. Ingkang kalebet kupiya ingkang regresi inggih menika ajrih, bingung, kuciwa, lan was sumelang kanthi cara ndelik, ngudarasa, mlebet dalem, lan mlayu kanthi. Rasionalisasi gadhah ancas kangge ngirangi raos kuciwa nalika gagal anggenipun nggayuh pepenginan. Kupiya rasionalisasi menika kangge ngudhari konflik saking penyesalan, ajrih, kekaguman, lan kepuasan batin mawi cara ngraos dosa, sedhih, pasrah, seneng, kesengsem, lantumandang ngresiki kamar. Sublimasi menika lelampahan ingkang gadhah paedah kanthi cara social lan saged nggantos pangraos ingkang boten mranani. Sublimasi menika kupiya kangge ngudhari konflik was sumelang lan penyesalan mawi cara nyuwun wekdal kangge mikir malih lan menyang makam sibu. Data ingkang sampun jangkep menika wonten ing table kupiya ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi wonten ing Trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata ingkang dipunrujuk saking data penyebab konflik psikis wonten ing lampiran. Table 4 Data kupiya ngudhari konflik psikis paragatama Wiradi wonten anggitanipun Suparto Brata. ing ingkang dipunalami dening trilogy novel Kelangan Satang No. Kupiya ngudhari Konflik Wujud Konflik Psikis Indikator No. Data 1. Represi Was sumelang Dhateng marang Kusnarna: adhine "Bareng ngreti yen mantep ora gelem marak ibune, dheweke marani banjur Kusnarna, kanca sing wingenane sedina bisa mlebu dhedhelikan menyang kutha" 1
No. 1. 2. Kupiya ngudhari Konflik Represi Projeksi Wujud Konflik Psikis Penyesalan Bingung Ajrih Bingung Was sumelang Indikator Ngudarasa: "O, Dhik Ranta, kena apa kowe mau kok kacilakan? Kowe mesthi ngreti carane nyenengake sibu," Nyuwun pirsa bapak: "Kinten-kinten Welandi nggledhahi griya mboten, Pak?" Nelangsa: "Ing batin Wiradi isih nerusake nalangsane atine." Nengga lingsir: kepengin "Dheweke srengengene lingsir, enggal surup, lan yen wis ngono dheweke enggal bisa oncat saka ngomah kono." Nyuwun pirsa Kusnarna: "...Wiradi takon maneh, "Ora, Dhik Narna. Kahanane kutha priye?..." enggal Sowan sibu: "Sawise Wiranta ngabarake kabar kang digawa Narna bab gerahe ibune lan karepe arep sowan ibune bengi iki perlu nentremake penggalihe, sakanca padha sarujuk bengi iku mlebu kutha." Wanti-wanti marang Wiranta: "Sing prayitna, lo, Dhi. Yen ana bebaya ndang sentilen wae karabenmu, ben kene padha ngreti." Nelangsa: "Saiki Wiradi krasa yen adhine mesthi kelaran banget wektu iku." 103 No. Data 11 17 22 36 2 3 4 21
No. 2. 3. Kupiya ngudhari Konflik Projeksi Pembentuka n Reaksi Wujud Konflik Psikis Was sumelang Duka Emosi Penyesalan Indikator Madosi Wiranta: "Wiradi wiwit mikir. Dhisik dhewe mengko Wiradi arep takon menyang markas-markas tentara." Trataban manahipun: "Wiranta ora mulih sewengi. Nginep ngendi? Wiradi ndadak tratapan atine." Mikir drengki: ing "Nanging sesrawungan urip rak kaya ngono, ta? Tau benthikan tatu, lawas benthikan maneh godras getih maneh,". Suwarane atine Wiradi kang drengki. kanyatan tatu Mungkasi anggenipun nyerat laying: "Kelingan kang kaya mengkono banjur wegah iku, Wiradi nutugake nulis layang." Isin lan nepsu: Wiraadi isin lan nepsu banget. glagate Isin marga dheweke katrima panglamare! nontn ora Mongkog: Ora pakra! Apa kaya ngono kuwi wis ora mulang sarak jenenge? Duka : Nanging Wiradi wis kebacut muring atine, nepsune muntap. Ngapusi bapak: "Anu, Pak. Dhik Ranta kantun wonten dhusun." 104 No. Data 50, 52 51 64 71 56 59 60 9
No. 3. Kupiya ngudhari Konflik Pembentuka n Reaksi Wujud Konflik Psikis Penyesalan Pertentangan batin Indikator Keduwung manahipun: "Sajroning mlaku sempoyongan kuwi dheweke golek panglipur dhewe. Panglipur murah kang metu saka dhasar ati keduwung." Mongkog: dheweke "Tekan lawang. Kepeksa kekancingan dhodhog-dhodhog. Atine saya anyel." ngomah Nyuwun ngapunten: "Dhik Ranta, Dhik Ranta! Tega kowe ninggal kahanan kaya mengkene!: clathune Wiradi. "Oh Dhik Elok. Aku njaluk pangapura!" Pados Elok ing Sragen: "O, Dhik Elok. Takparani kowe. Apuranen dosaku. Tampanen maneh wong kang kijenan ana ndonya iki!" Nyuwun ngapunten: "Dhik Manik, apuranen aku, ya," Wiradi umak-umik kaya wong memuji. Ngapusi sibu: "Jeng Wiras, piyambakipun....(gojag-gajeg, arep blaka?), piyambakipun menapa dereng mantuk?" Bu? dora apa Boten sios cariyos: "Suwe-suwe ya rumangsa yen dheweke pancen ora bias crita." Wiradi O, 105 No. Data 74 75 77 81 84 10 16
No. 3. Kupiya ngudhari Konflik Pembentuka n Reaksi Wujud Konflik Psikis Pertentangan batin Indikator Boten saged kajengipun bapak: "Wiradi ora ngreti apa sing arep dibantahake, nanging dheweke sakjane wegah manut karepe bapake." mbantah Sedhih: "Nanging saiki iki ditutuh kaya mengkono kuwi luwih dening gedhe nggawe karanta-rantane atine Wiradi." "Saiki dheweke krasa abot pisah karo karo kasenengan kang dirasakake dhek wingi..." Elok, pisah Kuciwa Ngrujuki ngendikanipun sibu: "Wiradi mung ngrujuki apa ngendikane ibune wae, sanajan ing batin rada nalangsa bab olehe kasoran ajine dhuwit bangsa dhewe, dhuwit ORI." Mendel: Nganti sawatara Wiradi thenguk-thenguk meneng wae ana kamar gedhe. Ibune sare. Emosi Jalan-jalan nonton kutha: kedadean- Mula kedadean kang lagi nyuleg ati dheweke keplawur, enggal banjur ati ngenggar-enggar kanthi seseneng nonton kutha. supaya Keterpaksaan Tetep nemoni dhayohipun kanca: Nanging kanggo nggrapyaki karepe kancane nunggal kamar, Wiradi iya banjur melu njagongi dhayohe Gatot. 106 No. Data 24 31 37 41 19 62 66
No. 3. 4. 5. 6. Kupiya ngudhari Konflik Pembentuka n Reaksi Pemindaha n Objek Fiksasi Regresi Wujud Konflik Psikis Indikator Keterpaksaan Tetep nderek suk-sukan wonten kreta: Sejatine Wiradi wegah nyawang kahanan kang mengkono. Apa maneh dikon melu suk-sukan. Bingung Saiki iki dheweke melu-melu dhesekan enggon. rebutan Kepeksa rebutan. Pengin boten sios: "Dhik. Aku ora sida melu wae." Duka Penyesalan Was sumelang Ajrih Ngempet nepsu: Wiradi enggal ngempet nepsu, bali eling sareh. Dheweke dhawuhe dhokter. Manik ora kena dikasari. Ndhodhog kori: "Wiradi ndhodhog lawang, alon- alon. Sepisan. Ndelik: "Elok katon trampil. Wiradi disurung menyang mburi lawang. Nurut. Elok dhewe banjur enggal-enggal menyang ngarepan mapagake tamune." Ndelik: "Nanging ya ora jenjem, banjur njranthal lawang ngancing gedhe." luwih Ajrih Pasrah: "Wiradi atine." Mlayu: "Lakune banjur setengah mlayu digandoli Sukardiman sing wis ngoplok." saya ora karuwan Ndelik: "Wiradi cilaka rumangsa mencit. Tekane menyang omahe prasasat nglengkara,.." 107 No. Data 79 80 67 76 6 33 42 43 5 13
No. 6. 7. Kupiya ngudhari Konflik Regresi Rasionalisa si Wujud Konflik Psikis Ajrih Bingung Kuciwa Was sumelang Penyesalan Indikator Mlayu: "Terus wae dheweke disoroti lampu lan diudani peluru. Wiradi mlayu slinthutan sipat kuping lan dadi buron." "Saiki playune ora nginggati bedhil. Saiki playune ora merga lan krungu kepengin cedhak kabare adhi-adhine." Mlebet dalem: "Isih rongeh pikirane, Wiradi nurut mlebu ngomah." Ndelik: "Ora wani! Sarana jengkel atine, kalicikane marang dheweke tlusur-tlusur mlebu ngisor longan maneh." Ngudarasa: Bapake ngelus pundhake Wiradi sing ngadeg njejer. Mripati Wiradi kembeng-kembeng eluh. "Ayo, lungguh njaba. Ibumu ora kepengin apa-apa maneh kajaba mung ketemu karo adhimu Wiras." Ndelik: jengkel "Ora wani! Sarana kalicikane marang atine, tlusur-tlusur mlebu dheweke ngisor longan maneh." Ngraos dosa: "Dheweke dosa ngarani bapake dadi mata-mata mungsuh." rumangsa Sedhih: "Krungu bab iki Wiradi saya ngenes atine, marga krasa dheweke kang njalari sakabehe kasedhihan mau." 108 No. Data 38, 39 40 8 15 12 14 28 30
No. 7. Kupiya ngudhari Konflik Rasionalisa si Wujud Konflik Psikis Ajrih Kekaguman Indikator Pasrah: "Wis genah saiki! Kari ngenteni dicekel cek gemek wae....." Seneng: Maca layange wae dheweke wis seneng, mendah yen ketemu bocahe maneh. 8. Kesengsem: "Saiki kok gedhe, ya, Dhik Elok katone!" pikirane Wiradi. "Suwarane njengek ucul-udhar ora seret kandheg kaya dhek lagi padha weruh biyen... Tumandang ngresiki kamar: Wiradi agahan tumandang ing gawe. Sawenehe yen diwenehi ati ibune kaya ngono kuwi Wiradi uga akas,.. Nyuwun wekdal kangge mikir malih: "Ya dakpikire dhisik." Penyesalan Menyang makam sibu: Kepuasan batin Sublimasi Was sumelang ora "Wiradi wong pinarengake oleh apura! Wiradi mung weruh lemah undhuk- undhuk bongkarang anyar ing sarean Gabutan, jejer karo kuburan lawas kang ditulisi aksara cetha: Raden Mas Wiranta, 27-2- 1926/16-10-1954. dosa, C. Pirembagan Kados dene ingkang sampun dipunandharaken wonten ing nginggil bilih panaliten menika badhe ngrembag kalih pokok perkawis ingkang jumbuh kaliyan ancasing panaliten, inggih menika wujud perwatakan paraga utama lan wujud konflik psikis saha struktur kapribadennipun ingkang wonten ing trilogi novel 109 No. Data 35 44 48 45 72 85
110 Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata ingkang dipuntinjau mawi teori psikoanalisis Sigmund Freud. Watak paraga utama Wiradi ingkang kapendhet saking trilogi nvel Kelangan Satang wonten kathah inggih menika prasangka buruk, wicaksana, keras kepala, boten tega, pangerten, boten sabar, sopan, bingung, keantepan tegad, isin, duka, sabar, ramah, meri, mandiri, lan baik hati. Dene konflik psikis ingkang kapanggihaken salebeting trilogi novel Kelangan Satang inggih menika ajrih, isin, kepuasan batin, emosi, kuciwa, pertentangan batin, keterpaksaan, was sumelang, kekaguman, kanepson, penyesalan, lan bimbang. Sedaya watak ingkang wonten ing paraga utama menika saged nuwuhaken wontenipun konflik. Tuladhanipun watak keras kepala saged dadosaken tuwuh konflik kanepson saking paraga utama. Saking tuladha, samangke ketingal bilih watak menika saged nuwuhaken konflik ing cariyos. Wonten ing ngandhap menika badhe dipunrembag kalih pokok perkawis menika. 1. Deskripsi Perwatakan Paraga Utama Watak inggih menika sedaya tingkah laku utawi kapribaden wonten ing salebeting dhiri manungsa ingkang dipunbekta wiwit lair lan dereng dipunpengaruhi dening unsur saking njawi. Miturut asiling panaliten saking trilogi novel Kelangan Satang pikantuk data bilih Wiradi menika paraga utama. Wiradi kagolong paraga ingkang kompleks amargi Wiradi menika paraga ingkang gadhah watak lan prilaku ingkang maneka warna. Wiradi ugi paraga ingkang gadhah permasalahan kathah.
1.1. Id a. Prasangka Buruk Prasangka buruk menika sikap ingkang nganggep sedaya perkawis menika lepat ananging dereng mangertos kaleresannipun. Paraga Wiradi wonten ing trilogi novel Kelangan Satang berprasangka buruk marang ibunipun inggih menika Bu Wiradad babagan kahanannipun ibu ingkang saweg gerah maras. Menika ketingal saking cuplikan ing ngandhap. "Kabar saka kutha mratelakake yen wongtuwane sakloron wis bali saka pengungsen lan bisa ngenggoni daleme maneh. Amung Ibune kacaritakake nandhang gerah maras, bias uga ngrasakake barang-barange diadul-adul wong nalika ditinggal ngili. Nanging saka pamikire Wiradi, gerahe ibune marga ngrasakake dene bubar geger dhor-dhor kok putra-putrane telu pisan ora ana sing padha katon. Sebab yen mung barang wae, wiwit biyen, satekane Jepang biyen, wongtuwane nandhang kemlaratan sakatoge, nyatane ibune ya seger meger-meger wae, bagas kuwarasan." (KS, 1: 1) Kutipan ing nginggil menik nedahaken bilih Wiradi gadhah watak prasangka buruk. Wiradi pikantuk warta bilih tiyang sepuhipun menika sampun kondur saking pengungsen lan manggen wonten ing dalemipun piyambak. Ananging wonten ing criyosipun, ibu menika saweg nandang gerah maras. Penyebabipun wiradi dereng mangertos nanging piyambakipun menika sampun nduga-nduga bilih ibu gerah maras amargi sabubaripun perang para putra boten wonten ingkang sowan sanes amargi kicalan bandha nalika dipuntilar ngungsi. Dorongan id ingkang wonten ing dhiri Wiradi dadosaken Wiradi nganggep ibunipun menika gerah amargi para putra boten wonten ingkang sowan ibu. Watak prasangka buruk Wiradi ugi dipungambaraken saking kutipan menika. 111
"Isih rongeh pikirane, Wiradi nurut mlebu ngomah. Dheweke wis tau krungu bab wong kalap, jare rasane kaya mlebu kedhaton, kedhatone peri sing nganggu gawe manungsa. Apa dheweke iki saiki ya kalap? Nanging pandulune terang, omah genah omahe, ora lidok maneh. Mung rada peteng marga mung dipadhangi damare Pak Naya. Pak Naya kang raine nyureng lan sirahe diblebet putih, kanthi suwara kang serak ngacarani tamune mlebu kamar gedhe, kamar panggonane ibu-bapake Wiradi. Solah lan suwarane Pak Naya nduweni prebawa giris kang ora kabantah dening Wiradi." (KS, 19: 11) Saking pranyatan "Solah lan suwarane Pak Naya nduweni prebawa giris kang ora kabantah dening Wiradi" nedahaken bilih Wiradi gadhah watak prasangka buruk marang Pak Naya. Pak Naya menika tiyang ingkang nderek manggen wonten ing dalemipun Pak Wiradad. Amargi dereng nate kepanggih, Wiradi rikala pirsa Pak Naya ngira bilih Pak Naya menika memedi amargi kahanannipun Pak Naya ingkang sirahipun dipunblebed putih, lan swantennipun ingkang serak. Kanthi menika, Wiradi kraos saweg kalap mlebet kedhatonipun peri ingkang kersa nganggu manungsa nanging sedaya wau. Nanging Wiradi inggih tetep nderek mlebet dalem kangge swan bapak-ibunipun. Dorongan id dadosaken Wiradi ngira menawi Pak Naya menika bangsanipun memedi ingkang remen ngganggu gawe manungsa menapa malih solah lan swantenipun Pak Naya ingkang damel giris Wiradi. Watak Wiradi ingkang prasangka buruk marang Pak Naya ugi dipungambaraken ing kutipan menika. "Kajaba pikiran iku, Wiradi mikir kelakuwane Pak Naya. Wong iku mripate mencereng sajak nratas atine wong kang dipandeng. Apa dheweke kena dipercaya? Mengko gek kuwi mata-mata mungsuh? Kena apa Pak Naya mau merlokake nothok lawang kamar supaya Wiradi enggal metu saka ngomah? Ben wiradi ketangkep Landa? Lan kena apa dheweke mateni lampu? Supaya Wiradi kena dicekel sesuk- esuk, lan Pak Naya oleh presen saka Landa? É, wis terang 112
113 saiki, wong kuwi mata-mata. Wong kuwi kudu disingkirake. Dibedhil wae!" (KS, 25: 15) Dorongan id wonten ing salebeting dhiri Wiradi tuwuh prasangka buruk marang Pak Naya amargi Wiradi gadhah pamikiran bilih Pak Naya menika mata- mata Landa lan kedah dipunbedhil. Wiradi mirsani solahipun Pak Naya saking pencerenganipun mripat ingkang ketingal nratas manah tiyang ingkang dipunpirsani. Prasangka buruk Wiradi marang Pak Naya sansaya nambah rikala Pak Naya nothok kori kamaripun Wiradi supados enggal medal saking dalem ewadene kahanan kutha menika dereng aman, taksih kathah tentara Landa. Saking mriku, Wiradi gadhah pamikiran bilih Pak Naya menika mata-mata Landa lan boten pitados marang Pak Naya. Samangke menawi Wiradi oncat saking dalem lan ketangkep tentara Landa, Pak Naya bakal pikantuk persenan. Boten namung marang Pak Naya kemawon Wiradi gadhah pamikiran bilih Pak Naya menika mata-mata Landa, nanging marang bapakipun piyambak ugi Wiradi gadhah pamikiran bilih bapakipun menika mata-mata Landa kados wonten ing kutipan menika. "Pak Naya ora nyritakake apa sing dikuwatirake bab bapake. Wiradi nggagas gegrayangan, apa bapake ki mbebayani, apa ing sajroning bebaya, kok dikuwatirake. Apa bapake ki mata- mata mungsuh, apa dadi incer-incerane bocah-bocah gerilya? Bisa uga bapake iku mata-mata mungsuh, ndulu gelagate olehe semangat, olehe sregep lan agem-agemane resik. Wiradi isih mokalake yen bapake doyan dhuwite Landa sarana ngedol anake sing wektu iki lagi umpetan ana ngomah. Mosok bapake tega lapur?" (KS, 32: 18) Saking kutipan menika nedahaken bilih Wiradi gadhah pamikiran kirang sae tumrap bapakipun. Wiradi ngira bapakipun menika bebayani, menapa bapak menika mata-mata mengsah menawi dipunpirsani saking solahipun ingkang
semangat lan sregep anggenipun makarya, lan ngagem rasukan ingkang sarwa resik. Satemah bapakipun menika saged dados incerannipun lare-lare pejuwang. Dorongan id dadosaken Wiradi gadhah pamikiran bilih bapakipun menika remen kaliyan yatranipun Landa kanthi nyade putranipun ingkang sakmenika saweg wonten dalem. Watak prasangka buruk Wiradi ugi tuwuh marang Elok lan adhinipun Wiranta. Watak prasangka buruk menika saged dipunpirsani wonten kutipan menika. "Seminggu bethethet Wiradi ngenteni wangsulan kanthi adreng. Wangsulan saka adhine apa dene saka Elok. Nanging ora ana layang kumleyang. Mula atine saya usreg. Saya ora kepenak lan ngengira kang ora-ora. Dheweke kaya-kaya krasa yen wong-wong sing dikarepake iku padha rembugan sesidheman. Lan ngremehake tindake Wiradi. Wiradi anyel banget. Dheweke rumangsa kepencil adoh kanca sanak kadang, dene wong-wong sing kudune ngrujuki karepe ora maelu babar pisan! Mula dheweke nedya arep menyang Sala dina setune, golek kabar keputusane wong-wong mau."(KS, 141: 46) Dorongan id wonten ing dhiri Wiradi tuwuh watak prasangka buruk marang Elok lan Wiranta, adhinipun. Amargi layangipun Wiradi ingkang dipunkirim marang Elok lan Wiranta boten dipunwangsuli. Wiradi gadhah prasangka buruk rikala sampun seminggu layangipun boten wonten wangsulan saking Elok lan Wiranta. Wiradi ngraos menawi tiyang kalih menika sami rembugan sesidheman lan ngremehaken tindak tandukipun Wiradi. Wiradi kraos anyel amargi wiradi kraosipun piyambakan b oten wonten kanca lan keluwarga ingkang kedahipun nyarujuki kekudangannipun. Ego Wiradi ingkang dadosaken 114
Wiradi mendhet keputusan kangge budhal menyang Sala dinten setu saprelu pados warta saking keputusannipun Elok lan Wiranta. b. Keras Kepala Keras kepala inggih menika watak boten kersa manut kaliyan pamrayogi saking tiyang sanes (KBBI, edisi 3, 2002: 550). Wiradi gadhah watak keras kepala rikala Bu Wiradad saweg gerah maras sakonduripun saking pangungsen, Wiradi kepengin sowan sibu wonten kutha ananging dening Wiranta boten pareng amargi kahanan kutha rikala semanten dereng aman, taksih asring wonten serangan saking Wlandi. Kutipan menika dipungambaraken wonten ing ngandhap. "Pakewuh, Kangmas. Marga kahanan kutha saiki, panjenengan midhanget nganakake pembersihan. Wong lanang sing katon sajak sentosa, ora kakehan rembug, terus digawa menyang beteng, ditawan," wangsulane Wiranta. "Lha ning, kowe ki apa ora mesakake sibu? Kita wong loro genah nglumpuk mrene, dene Jeng Wiras ora karuwan kabare. Rak ya ngenes ngono, penggalihe sibu!" pandheseke Wiradi. "Ha, witekna, yen awake dhewe mlebu kutha, prasasat ula marani gepuk ngono," wangsulane Wiranta. "ora wurung Landa numpes kita sakloron." (KS, 2: 3) piyambak, saben dina Landa Pepenginan Wiradi kangge sowan ibunipun wonten kitha menika boten saged dipunalangi. Wiranta, adhinipun Wiradi sampun boten ngangsalaken amargi kahanan kitha ingkang taksih boten aman lan Landa saweg ngawontenaken serangan saben dinten. Tiyang jaler ingkang ketingal sajak sentosa samangke saged dipunbekta menyang beteng dados tawanan. Nanging Wiradi ngeyel kanthi alesan kahanan sibu ingkang mesakaken, mikir putra-putranipun ingkang boten saged sesarengan kaliyan piyambakipun. Dorongan id dadosaken Wiradi gadhah watak keras kepala ewadene sampun dipunpenging dening Wiranta 115 lan
dipunandharaken kahanan kutha. Menawi tetep sowan sibu wonten kitha prasasat kados dene ula marani gepuk, boten wurung kekalihipun saged dipuntumpes dening Landa. Watak keras kepala Wiradi ugi ketingal rikala Wiradi gadhah pepenginan kangge gayuh Elok dados sisihanipun kados wonten kutipan menika. "Wong ingkang tepang rumiyin menika kula, Pak. Lan ingkang rumaos kecanthol rumiyin inggih kula. Dene katresnan kula dhumateng Dhik Elok ugi dereng surut. Mula menawi Dhik Elok sampun nggadhahi tekat bekti mekaten, Dhik Elok tetep kula suwun dados sisihan kula gesang, Pak." (KS, 151: 48) Saking kutipan menika nedhahaken bilih Wiradi keras kepala. Rikala Wiradi mangertos Wiranta menika ugi tresna kaliyan Elok, kenya ingkang dipuntresnani dening Wiradi satemah tuwuh raos duka saking Wiradi. Raos duka menika ingkang dadosaken Wiradi muring marang Wiranta. Wiradi kraos piyambakipun ingkang tepang lan tresna marang Elok rumiyin tinimbang Wiranta. Dados Wiradi ingkang kedah angsal Elok dados sisihanipun. Id ingkang wonten ing dhiri Wiradi tuwuh keras kepala bilih bapakipun kedah nyarujuki pepenginannipun Wiradi kangge gayuh Elok dados sisihanipun ewadene Wiranta ugi gadhah raos tresna marang Elok. c. Boten Tega Boten tega menika watak welas asih tumrap tiyang sanes (KBBI edisi 3, 2002: 1154). Watak boten tega ketingal rikala ibunipun Wiradi, Bu Wiradad ingkang saweg gerah maras amargi para putra ingkang boten wonten wartanipun sakonduripun saking pangungsen. Watak boten tega Wiradi marang Bu Wiradad wonten ing kutipan menika. 116
"La yen tanpa layang tulisane kene, apa ya sibu bapak percaya? Karo maneh gerah maras kaya ngana ora gampang percaya menyang kabar angina, apa maneh sing ngabarake wong tani ala kaya Pak Lodhang. Elinga lo, Dhi, sibu kita ki mung siji. Yen ilang ora bias ditemu maneh."(KS, 3: 5) Kahananipun Bu Wiradad ingkang saweg gerah maras dadosaken Wiradi gadhah pepenginan kangge sowan sibu supados mangertos kahanannipun ibu. Ananging dening Wiranta dipunreh amargi kahanan kitha ingkang taksih dereng aman. Wiradi tetep kekeh pengin sowan sibu amargi Wiradi gadhah pamikiran bilih bapak-ibunipun menapa saged pitados menapa malih warta ingkang dipunbekta saking tiyang tani kados Pak Lodhang. Kangge Wiradi, ibu menika wigatos sanget amargi menawi ibu sampun boten wonten menika boten saged kagatos kaliyan sinten kemawon. Dadosaken id ingkang wonten ing dhiri Wiradi gadhah raos boten tega marang kahanannipun sibu menawi piyambakipun boten sowan langsung wonten ngarsanipun Bu Wiradad. d. Boten Sabar Boten sabar menika boten tahan rikala ngadhepi perkawis. Tiyang ingkang gadhah watak boten sabar menika biasanipun gampil putus asa, gampil duka, lan gampil nglokro. Saking asiling panaliten menika manggihaken watak boten sabar tumrap paragatama Wiradi. Watak boten sabar Wiradi menika marang Pak Naya rikala mireng warta bilih Pak Naya seda. Watak boten sabar Wiradi marang Pak Naya saged dituntingali saking kutipan ing ngandhap menika. "Bapak ketiwasan, Mas. Kala wingi siyang, ing Dhusun ing Jip dipunbedhil Jemawan. Ketiwasan nalika wonten tiyang...!" "Lo! Wong ngendi kok duwe bedhil...?" 117
"Mbok sing sareh, ta, Nang. Aku rak ya kepenging krungu critane," ngendikane Pak Wiradad. "Aku ya durung mudheng tenan, jare." (KS, 144: 47) Kutipan "Mbok sing sareh, ta, Nang. Aku rak ya kepenging krungu critane," ngendikane Pak Wiradad...." nedahaken bilih Wiradi menika gadhah watak boten sabar. Mireng warta bilih Pak Naya ketiwasan kala wingi siyang dipunbedhil tiyang rikala saweg wonten Jip. Lajeng Wiradi selak kepengin ngertos sinten ingkang mbedhil Pak Naya, nanging dening Pak Wiradad didhawuhi sareh amargi Pak Wiradad ugi dereng mangertos cariyosipun Pak Naya ketiwasan. Dorongan id dadosaken wiradi kepengin enggal-engaal mangertos cariyosipun Pak Naya ketiwasan. e. Isin Isin inggih menika kraos hina amargi nglampahaken perkawis ingkang boten sae, boten trep ugi saged kawastanan boten wanton utawi wedi (KBBI, 2008: 978). Watak isinan ingkang wonten ing dhiri Wiradi menika ketingal rikala dipunwaoni dening ibunipun wonten sangajengipun Elok. Pranyatan menika wonten ing kutipan ing ngandhap. "Wo, jakane kerinan, jakane!" aloke Bu Wiradad nalika weruh Wiradi kriyip-kriyip metu saka kamar. Wiradi kapeksa mandheg mesem klincutan ngurmati Elok kang uga wis tumoleh nyawang dheweke." (KS,....: 31) Kutipan "Wiradi kapeksa mandheg mesem klincutan ngurmati Elok..." nedhaken bilih Wiradi kraos isin rikala ibunipun maoni Wiradi kanthi tembung "Wo, jakane kerinan, jakane!" nalika nembe medal saking kamar amargi nembe wungu. Wiradi kapeksa mandheg kangge ngurmati Elok ingkang sampun wonten 118
dalemipun kanthi lingsem. Dorongan id dadosaken Wiradi isin rikala dipunwaoni dening ibu kanthi tembung "jakane kerinan". f. Duka Tiyang ingkang gampil duka menika biasanipun boten saged mengendalikan dhiri kanthi leres. Kanepson ingkang tuwuh menika boten trep papanipun lan saged dadosaken perkawis sanes tinimbang mungkasi perkawis ingkang wonten. Wiradi menika gadhah emosional ingkang inggih satemah tuwuh sipat ingkang gampil duka. Sipat gampil duka menika dadosaken kanepson kanthi cepet amargi wonten perkawis ingkang dadosaken sakit hati. Menika saged dipunpirsani saking kutipan. "Kowe saiki nyoba nggodha Dhik Elok. Kowe rak ngerti, rong taunan saprene wiwit ketemuku karo kenya kuwi, aku tansah nggunem lan ngrasani Dhik Elok. Ngelem gandese, ngelem patrape, ngelem bektine! Kuwi kabeh teges aku duwe krenteg ati marang kenya kuwi. Kowe ngerti dhewe aku runtang-runtung karo Dhik Elok karo tengah sasian kepungkur, tilik kowe. La kok cawe-cawe nggrumut pacanganku?!" (KS, 137: 41) saiki ndadak kowe arep Dorongan id dadosaken Wiradi duka kaliyan Wiranta adhikipun amargi Wiranta sampun ngrebat Elok kenya ingkang dipuntresnani dening Wiradi. Wiradi boten trima kanthi gadhah pikiran boten sae tumtrap Wiranta. Wiradi matur menawi Wiranta saweg nyobi nggodha Elok ingkang sejatosipun Wiradi ingkang sampun tepang rumiyin wiwit jaman peperangan menika. Wirad nate cariyos marang Wiranta babagan Elok, ngelem Elok ingkang ateges Wiradi tresna kaliyan Elok. Nanging kok sakniki Wiranta nderek tresna marang Elok. Menika ingkang 119
dadosaken Wiradi gadhah watak duka. Dukanipun Wiradi marang Wiranta ugi wonten ing kutipan ngandhap menika. "Nyebut ora nyebut, ora teges dheweke kothong atine! Wong wadon yen ora diwiwiti mesthi ora kobong atine. Aku ora nyalahake Dhik Elok yen dheweke gelem mangsuli layangmu. Nanging kowe, pikiranmu sing julig kuwi sing ora genah. Ora teges! Rumangsamu apa kowe terus bisa dadi pahlawan yen wis ngrebut kekasihe liyan, hèh?" (KS, 137: 42) Dorongan id wonten ing dhiri Wiradi tuwuh watak duka marang Wiranta. Dukanipun Wiradi amargi Wiranta sampun ngrebat kekasihipun. Wiradi ngandharaken bilih Elok boten dipunwiwiti mesthi boten badhe tuwuh raos tresna. Wiradi boten nyalahaken Elok menawi piyambakipun kersa mangsuli laying ingkang dipunkintun dening Wiranta. Nanging Wiranta ingkang gadhah pikiran julig. Kanthi duka Wiradi matur marang Wiranta menapa ingkang sampun saged ngrebat kekasih liyan ateges pahlawan. g. Ramah Ramah menika sikap manis anggenipun ngendika, remen srawung lan ngremenaken rikala srawung (KBBI edisi 3, 2002: 924). Watak ramah Wiradi ketingal rikala wonten tamu Pak Murakap, bapakipun Manik. Ramahipun Wiradi saged dipunpirsani wonten ing kutipan menika. Priyayi sepuh mau gugup, raine abang mangar-mangar. Tujune Wiradi enggal ngacarani Pak Murakap kanthi ramah, "Mangga, Bapak. Kula aturi lenggah. Lenggah kursi mriki." (KS, 224: 63) Watak ramah wonten ing dhiri Wiradi tuwuh rikala wonten piyantun sepuh ingkang dhateng wonten papan panggenanipun Wiradi kanthi gugup lan praupanipun ingkang abrit mangar-mangar. Piyantun menika Pak Murakap, bapakipun Manik, kenya rok abrit ingkang nate dipuntepangi Wiradi. Pak 120
Murakap sowan wonten mriku kangge marak Gatot, nyuwun pambiyantunipun kangge manggihi Manik ingkang saweg gerah nanging sikepipun Gatot ingkang boten semanak menika dadosaken tuwuh id wonten ing dhiri Wiradi kangge nyumanggakaken Pak Murakap kanthi ramah. Ewadene Wiradi menika dereng nate tepang kaliyan Pak Murakap. Kanthi ramah Wiradi nyumanggakaken Pak Murakap supados lenggah wonten kursi. h. Meri Meri menika watak ingkang boten remen lan pengin gadhah barang utawi sanesipun kados kagungannipun tiyang sanes. Watak meri wonten dhiri Wiradi menika marang adhinipun, Wiranta. Wiranta menika boten nate dipundukani sibu kadospundi kemawon piyambakipun damel ulah, dene sedaya perkawis ingkang dipunlampahaken dening Wiradi tumrap ibunipun menika mesthi lepat. Pranyatan menika ketingal wonten ing kutipan menika. Wiradi krasa yen anggone blas-blasan adhine ora gawe mangkele ibune. Uga anggone nganggur ana ngomah, ora marakake dukane. Beda karo dheweke biyen, pijer-pijer diwaoni wae. Lunga diarani kluyuran, ana ngomah jarene ngeset! Wiradi nelangsa atine, kok beda timen sikepe ibune karo nalika dheweke nganggur ana ngomah biyen. Biyen Wiradi nganti ora krasan ana ngomah merga kerep disemoni utawa dithok-leh disaru terang-terangan dening ibune. Nanging saiki Wiradi rumangsa sokur, dene wis oleh gawean lan ra diujeg-ujeg ibune wae. (KS, 113: 35) Wiradi kraos menawi anggenipun Wiranta kesah boten kondur, boten gadhah pedamelan menika boten dadosaken bu Wiradad duka. Ananging menawi Wiradi ingkang mekaten rumiyin, bu Wiradad asring ndukani. Menawi Wiradi kesah dipunwastani kluyuran, wonten dalem dipunwaoni keset. Menika dadosaken Wiradi nalangsa amargi sikapipun ibu ingkang beda marang Wiradi lan 121
122 Wiranta. Riyin Wiradi kraos boten jenjem wonten dalem amargi asring sanget dipundukani sibu kanthi gamblang. Dorongan id ingkang dadosaken Wiradi meri kaliyan Wiranta. 1.2. Ego a. Wicaksana Wicaksana inggih menika sikap paring pamrayogi ingkang sae kanthi ngginakaken akal budi. Sikap Wicaksana ingkang wonten ing dhiri Wiradi menika tuwuh rikala piymbakipun kepengin sowan sibu ingkang saweg gerah ananging WIranta, adhinipun boten kersa. Pranyatan menika wonten ing kutipan. "Kepriye Dhimas, apa ora prayoga yen kita ngaton ing ngarsane sibu sedhela, supaya sibu tentrem penggalihe?" pitakone Wiradi marang adhine. (KS, 1: 2) Wiradi matur marang Wiranta bilih prayoginipun Wiradi lan Wiranta sowan sibu, tuwin sibu ingkang saweg gerah maras sekedhap kemawon supados penggalihipun ibu tentrem. Dorongan ego dadosaken Wiradi gadhah pamanggih bilih langkung prayogi kangge sowan ibu ingkang saweg gerah. b. Pangerten Pangerten menikan sikap cepet tanggap utawi mangertos kaliyan kedadosan ingkang wonten ing sakiwa tengennipun lan nglampahaken perkawis ingkang kedah dipunlampahaken. Wiradi ngertos menapa ingkang kedah dipunlampahaken dening Wiranta supados ibu boten pijer. Kutipan watakipun Wiradi ingkang pangerten menika saged dipuntingali wonten ing kutipan ing ngandhap menika.
123 "O, ya sokur, ta, yen ngono. Dadi Ibu ora bakal pijer takon kowe wae. La rancanganmu piye? Apa isih bakal ngabdi ana kaprajuritan?" pitakone Wiradi. (KS, 105: 33) Dorongan ego dadosaken Wiradi mangertos lan sarujuk kaliyan menapa ingkang dados keputusanpun Wiranta babagan pedamelan. Kanthi tembung "O, ya sokur, ta, yen ngono..." ateges Wiradi sarujuk menapa ingkang dados keputusannipun Wiranta menawi menika perkawis ingkang sae lan leres. c. Bingung Bingung menika sikap boten ngertos menapa ingkang kedah dipunlampahaken, biasanipun rikala milih antawisipun kalih perkawis. Bingungipun Wiradi tuwuh rikala piyambakipun kecepit wonten dalem Widuran lan wonten regu Landa ing kampung Widuran. Babagan menika ketingal saking kutipan menika. Sajake ana regune wadyabala Landa sing diebrokake ing kampung kono. Wiradi rumangsa cilaka mencit. Tekane menyang omahe prasasat nglengkara, ora ditrima ibu kanthi seneng. Ndadak saiki kecepit ana panggonan mungsuh. Gek nganti jam pira mengko? Yen nganti kawanen ora wurung bakal ketiwasan. Lha, Dhik Narna? Apa dheweke isih tlaten ngenteni Wiradi? Ah, dheweke mesthi keplayu ngadhepi mungsuh samono akehe. Keplayu banjur ora kober ngglendheng Wiradi oncat saka omah kono. Lha yen mengkono, karo sapa Wiradi mengko bali metu kutha mulih menyang pradesan? Dheweke ra wani bali ijen, apa maneh bengi iki Landa sajake lagi ngetog kadigdayane nguwasani kutha ing wayah bengi. Mengkono pikirane Wiradi nggrambyang ora karuwan. (KS, 25: 14) Kutipan menika ngandharaken kebingungannipun Wiradi rikala wonten Landa ingkang saweg nglajengaken pembersihan wonten Widuran. Wiradi kraos cilaka amargi dhatengipun wonten Widuran menika namung nglengkara, boten dipuntampi kanthi seneng dening ibunipun. Sakmenika dumadakan kecepit dening
Landa. Dorongan ego dadosaken Wiradi bingung kedadosan menika badhe kalampahan dugi kapan, ateges menawi ngantos kawanen saged ketiwasan. Banjur Wiradi kelingan kancanipun, Kusnarna ingkang wau dalu ngeteraken Wiradi sowan ibu. Wiradi gadhah pamikiran menapa Kusnarna taksih ngentosi Wiradi, kadosipun sampun mlayu amargi kathah tentara Landa. Lha menawi Kusnarna sampun oncat saking Widuran, samangke Wiradi medal saking kitha kaliyan sinten amargi piyambakipun boten wantun menawi medal piyambakan, ewadene Landa badhe nguwasani Sala kanthi ngetog wadyabalanipun ing wayah ndalu. d. Keantepan Tegad Keantepan tegad menika antep kaliyan pepenginannipun (KBBI edisi 3, 2002: 1156). Wiradi gadhah watak keantepan tegad rikala piyambakipun pirsa bapakipun saweg dhahar roti. Saged dipunpirsani saking kutipan menika. "Pak, menika tetedhan Welandi," ature Wiradi. "Ning mathuk karo wetengku lan padharane ibumu. Weteng tuwa." "Nanging wekdal menika, Pak, jaman pergolakan menika, Pak, ingkang menika haram. Nedha roti menika dipunharamaken dening para pejuwang." (KS, 44: 21) Wiradi beda pamanggih kaliyan bapakipun rikala Wiradi mangertos bapakipun saweg dhahar roti. Miturut Wiradi, roti menika tetedhanipun Wlandi. Tumrap tiyang pribumi rikala semanten jaman pergolakan, menawi dhahar roti menika dipunharamaken. Ananging Pak Wiradad boten sarujuk kaliyan aturipun Wiradi, Pak Wiradad ngendika bilih roti menika mathuk kaliyan padharanipun tiyang sepuh kados Pak Wiradad lan Ibu Wiradad. Ewadene Pak Wiradad ngendika meaten, boten dadosaken Wiradi ewah tegadipun. Ingkang mekaten malah dadosaken ego ing dhiri Wiradi tuwuh kanthi watak keantepan tegad. 124
e. Sabar Sabar inggih menika watak ingkang boten ngeluh nalika nandhang pacoban. Kadosta Wiradi ingkang sabar rikala kraos dipunasoraken dening Manik babagan budinipun. Pranyatan menika ketingal wonten ing kutipan ing ngandhap. tujune bisa Wiradi rumangsa diasorake budine, nanging ngempet muringe atine, sanajan clathune isih meksa sengol, "Ugi boten leres! Boten angger tiyang jaler sing kekesahan dalu niku tiyang mblakrak!" (KS, 173: 51) Dorongan ego Wiradi dadosake Wiradi gadhah watak sabar rikala dipunasoraken budinipun dening Manik ananging piyambakipun saged ngempet dukanipun. Miturut Manik sedaya tiyang jaler ingkang kesah ndalu menika tiyang ingkang boten leres, tiyang ingkang mblakrak. Ananging Wiradi boten sarujuk kaliyan pamanggihipun Manik, sejatosipun Wiradi duka miring babagan menika nanging Wiradi saged ngempet dukanipun. f. Mandiri Mandiri menika kawontenan ingkang saged madeg piyambak tanpa pambiyantu saking tiyang sanes (KBBI edisi , 2002:710). Wonten ing trilogy novel Kelangan Satangi paragatama Wiradi gadhah watak Mandiri, saged ketingal wonten kutipan menika. "Pamer inggih boten. Nanging sarana wonten cecepengan ingkang mekaten menika ateges kula gadhah tanggung jawab, Bu. Boten ngrusa-ngrusu ala nganggur mbeda anakipun tiyang." (KS, 139: 43) 125
Wiradi ingkang sampun gadhah pedamelan kangge cagak urip. Wiradi mangertos kaliyan tanggungjawabipun tiyang jaler menawi badhe ngrengkuh kenya dados sisihanipun. Pramila Wiradi sakmenika sampun wantun mangun bale wisma amargi sampun cepeng damel. Perkawis menika dadosaken dorongan ego wonten ing dhiri Wiradi dadosaken Wiradi gadhah watak mandiri. g. Baik Hati Baik hati inggih menika tingkah laku ingkang sae tumrap tiyang sanes (KBBI edisi 3, 2002: 90).sikap baik hati Wiradi ketingal rikala wonten kenya ingkang saweg nandhang wadi banjur Wiradi kepengin ngancani kenya ingkang saweg betahaken kanca. Kalebet wonten ing kutipan ngandhap menika. "Dhik, kula boten ngretos prekarane sampeyan. Kula boten ajeng tumut cawe-cawe. Ning kula kepengin ngancani sampeyan sakniki. Jare sampeyan wau butuh kanca, kanca ngomong. Nggih kula niki. Kula sanes tepangan sampeyan, sanes keluwarga sampeyan. Kula kuwatos...!" (KS, 174: 53) Dorongan ego dadosaken Wiradi gadhah sikap baik hati. Rikala Wiradi saweg jalan-jalan, piyambakipun pirsa wonten kenya ingkang saweg lenggahan wonten ing pinggir lepen. Banjur Wiradi nyedhaki kenya menika. Ewadene boten ngertos perkawis ingkang saweg dipunalami dening kenya menika. Wiradi ugi boten badhe cawe-cawe kaliyan perkawis ingkang saweg dipunalami kenya menika banjur Wiradi gadhah pepenginan kangge ngancani kenya menika. Kenya menika matur menawi saweg betahaken kanca ingkang sanes tepangannipun, sanes keluwarganipun kenya menika. 126
1.3. Super Ego a. Boten tega Boten tega menika watak welas asih tumrap tiyang sanes (KBBI edisi 3, 2002: 1154). Kadosta Wiradi ingkang boten tega rikala pirsa kahanannipun bu Wiradad lan wedi bu Wiradad salah tampa kaliyan ngendikanipun Wiradi. Pranyatan menika ketingal wonten ing kutipan ing ngandhap. Weruh gelagate ibune sajak sumeh, sajak wis lali karo ndleminge ngenani Wiranta, Wiradi arep matur yen saiki adhine lan ngathang-athang ana kuwi awake Bekonang, kaya sing dimangerteni saka Pak Lodhang, nanging Wiradi kelingan kedadean mau awan kabar bab Wirastuti sing pranyata malah nyuleg atine ibune, mula banjur ora tega matur ngono marang ibune, kuwatir yen salah tanpa maneh. (KS, 69: 25) isih adhem-panas Pirsa kahanannipun ibu ingkang sumeh, sampun kesupen kaliyan kahanan Wiranta ingkang boten sowan ibu. Wiradi gadhah pepenginan matur kaliyan ibunipun bilih Wiranta menika ketaton lan kahanannipun saweg adhem panas wonten ing Bekonang. Nanging Wiradi kengetan wau rikala bu Wiradad mireng warta bab Wirastuti ingkang damel manahipun ibu sakit. Super ego ingkang dadosaken Wiradi mendhet keputusan boten sios matur kaliyan ibu amargi boten tega utawi kuwatir lan wedi bu Wiradad salah tampa malih. Sikap boten tega Wiradi ugi ketingal marang kenya ingkang saweg nandhang wadi inggih menika Manik. Wiradi mangertos kenya menika saweg kalap manahipun ketingal saking praupanipun Manik ingkang namung saged nangis. Kadosta kutipan ing ngandhap menika. 127
Pikirane Wiradi ora uwal saka ngetutake solah tingkahe kenya klambi abang mau. Kenya sulistya iku mesthi lagi berjuwang nemtokake pilihan nasib. Dheweke kepengin berjuwang ijen, dadi ora gelem digridhuhi liyan. Nanging pantoge perjuwangan mau mung bisa nangis. Tangis iku ateges pasrah. Mula bareng kenya mau nangis ngguguk, Wiradi krasa yen saiki kenya iku butuh pitulungan. Wiradi menyat nyedhaki kenya mau. (KS, 170: 50) Wiradi terus mawon nderekaken solah bawanipun kenya klambi abang wau. Wiradi pirsa kenya menika tiyang ingkang sulistya ingkang saweg berjuwang nemtokaken nasib nanging piyambakipun namung saged nangis ingkang mratandhani kenya menika pasrah. Barang kenya menika nangis sansaya ngguguk dadosaken Wiradi gadhah raos boten tega pirsa kedadosan wau. Kedadosan kenya menika mratandhani bilih kenya menika bethaken pitulungan. Dorongan superego ingkang tuwuh raos boten tega menika banjur dadosaken Wiradi mendhet keputusan kangge nyedhaki kenya ingkang saweg nangis menika. b. Boten sabar Boten sabar menika boten tahan rikala ngadhepi perkawis. Tiyang ingkang gadhah watak boten sabar menika biasanipun gampil putus asa, gampil duka, lan gampil nglokro. Watak boten sabaran Wiradi menika tuwuh rikala Wiradimireng bilih bapak-ibunipun sampun kondur saking pangungsen lan miring kahanannipun ibu ingkang gerah maras. Kutipan ingkang nandhakaken watak boten sabar saking Wiradi wonten ing ngandhap menika. Wiradi durung lega atine. Saploke krungu kabar saka kutha bab kondure wong tuwane saka pangungsen lan ibune nandhang gerah maras, dheweke tansah tomtomen kepengin ketemu ibune wae. Bareng ngreti yen adhine mantep ora gelem marak ibune, dheweke banjur marani Kusnarna, kanca sing wingenane sedina 128
bisa mlebu dhedhelikan menyang kutha lan saiki nggawa kabar keluwarga-keluwarga lan kaanan kutha wektu iki. (KS, 3: 6) Wiradi dereng lega sasampunipun miring warta bab konduripun tiyang sepuhipun saking pengungsen lan warta ingkang ngandharaken bilih ibunipun nandhang gerah maras dadosaken Wiradi gadhah pepenginan kangge sowan ibunipun. Barang Wiradi ngertos adhinipun boten kersa sowan ibu amargi kahanan kitha ingkang dereng aman menika dadosaken wontenipun drongan superego saking dhiri Wiradi ingkang boten sabar satemah Wiradi sowan Kusnarna, kancanipun ingkang kala wingi saged mlebet kitha kanthi bekta warta babagan keluwarga wonten kitha lan kahanan kitha sakmenika. c. Pangerten Pangerten menikan sikap cepet tanggap utawi mangertos kaliyan kedadosan ingkang wonten ing sakiwa tengennipun lan nglampahaken perkawis ingkang kedah dipunlampahaken. Wiradi ingkang estunipun badhe duka marang Manik amargi kekancingan lawang banjur tuwuh watak pangerten saking dhiri Wiradi amargi Wiradi kengetan kaliyan kahanannipun Manik ingkang boten saged dipunkasari. Pranyatan menika ketingal wonten ing kutipan ing ngandhap. Tekan ngomah dheweke kekancingan lawang. Kepeksa dhodhog-dhodhog. Atine saya anyel. Nesune kudu muntab wae. Nalika Manik mbukak lawang, dheweke arep kumecap kasar, nanging ora sida. Manik ora kena dikasari, mengkono dhawuhe dhokter. (KS, 236: 69) Nalika dugi dalem, Wiradi kekancingan lawang, banjur dhodhog- dhodhog. Manahipun Wiradi sansaya anyel lan dadosaken nepsunipun muntab. Nalika Manik bikak kori, Wiradi badhe matur kasar nanging tuwuh dorongan 129
130 superego saking dhiri Wiradi supados mangertos lan pangerten kaliyan kahanannipun Manik satemah Wiradi boten sios duka amargi Manik menika boten pikantuk dipunkasari dening sinten kemawon. d. Sopan Sopan menika kalebet kapribaden ingkang sae kanthi raos kurmat dhateng tiyang sanes kadosta sopan nalika ngendikan lan tumindak. Sikap sopan Wiradi dipuntunjukaken nalika Wiradi nembe kondur saking Sragen banjur piyambakipun ngekep jengkunipun ibu. Perkawis menika ketingal saking kutipan menika. Wiradi ngekep dhengkule ibune. Saiki ibune ora nginggati kaya rong taun kepungkur nalika Wiradi teka bengi-bengi dieterake Narna. Saiki ibune ngelus-elus rambute anak pembarep kang lagi teka saka paran. (KS, 111: 34) Dorongan super ego dadosaken Wiradi gadhah sikap sopan kanthi ngekep jengkunipun ibu nalika nembe dugi saking Sragen. Sakmenika sikapipun ibu boten kados kalih taun kepungkur nalika Wiradi sowan ibu dipunteraken dening kancanipun, Kusnarna. Sakmenika ibunipun kersa ngelus-elus rikmanipun Wiradi ingkang nembe dugi saking paran. e. Duka Tiyang ingkang gampil duka menika biasanipun boten saged mengendalikan dhiri kanthi leres. Kadosdene Wiradi nalika duka marang ibunipun amargi pangandikan menapa kemawon samangke mesthi marang bab pedamelan. Watak duka Wiradi marang Bu Wiradad wonten ing kutipan menika.
Wiradi ndhingkluk meneng wae. Kasenengan sak awan mau kandheg dadi anyel. Anyel, ibune mesthi ngono kuwi. Ngendikan apik-apik menggoke mesthi menyang gawean. Tatu atine Wiradi. Nanging priye maneh, kemrusuka dikaya ngapa suwara atine wong nyatane ya kaya ngono. Dheweke ora bisa mbantah ngendikane ibune. Apa maneh dheweke wis digladhi ngajeni bapa-ibune wiwit cilik. Dheweke uga anyel marang awake dhewe, olehe apes, ora enggal oleh gawean. Yen dituruti pikiran ngono mau, dheweke terus nyalahake jawatan-jawatan lan kantor pemerintah anggone padha anggak ora gelem nampa Wiradi. (KS, 89: 26) Wiradi mendel mawon nalika kasenengan siyang wau kandheg dados anyel amargi ngendikanipun ibu. Kedadosan menika nuwuhaken dukanipun Wiradi marang ibu amargi dorngan super ego. Wiradi duka marang ibu nalika menapa kemawon ingkang dipunngendikakaken ibunipun ingkang wau menika sae tetp tumuju marang pedamelan. Menika dadosaken tatu manahipun Wiradi, nanging estunipun pnci leres ngendikanipun ibu. Wiradi ugi sampun dipungladi wiwit alit supados ngajeni bapak-ibunipun. Wiradi ugi anyel marang piyambakipun amargi dereng pikantuk pedamelan. Menawi dipuneling-eling mekaten banjur Wiradi nyalahaken para jawatan ingkang boten kersa nampi Wiradi makarya wonten kantoripun. f. Baik Hati Baik hati inggih menika tingkah laku ingkang sae tumrap tiyang sanes (KBBI edisi 3, 2002: 90). Baik hati Wiradi tumrap Manik, kenya ingkang nandhang wadi menika ketingal rikala Wiradi nyobi ngarih-arih Manik ingkang sampun boten semangat kangge nggayuh gesang sangajengipun. Menika ketingal saking kutipan ing ngandhap. 131
"Ora! Ora! Isih akeh uwong sing kepengin weruh sulistyamu, akeh uwong sing bakal kasmaran mambu gandamu. Ora, Jeng Manik, kowe isih tetep dadi wewangining jagad uga. Kwe isih aji. Ajine dhiri ora mung diukur nganggo cara rena siji kaya sing kokpikir kuwi. Ora. Wong ing donya isih akeh sing sulap lan ngukur ajine uwong nganggo ukuran kasugihan, ukuran pangkat, ukuran kapinteran, ukuran bagus lan ayu. Aku ngukur ajine uwong sarana kabecikan, niyat gawe becik, niyat berbedi..." (KS, 214: 60) Wiradi ngarih-arih Manik kanthi tetembungan ingkang nresepaken manah. Wiradi matur bilih taksih kathah tiyang ingkang kepengin pirsa sulistyanipun Manik, taksih kathah tiyang ingkang kasmaran kaliyan gandanipun Manik. Manik menika taksih tetep dados wewangining jagad, taksih aji amargi ajining manungsa menika bten namung dipunukur kanthi car arena setunggal nanging wonten ing dunya menika taksih kathah tiyang ingkang ngukur ajining manungsa menika ngginakaken ukuran bandha, pangkat, kapinteran, bagus, lan ayu. Wiradi ugi ngukur ajining tiyang miturut kabecikanipun, niyat ingkang sae, berbedi. Kanthi dorongan superego saking dhiri Wiradi dadosaken piyambakipun gadhah watak baik hati kanthi cara ngarih-arih kenya ingkang betahaken dukungan. 2. Deskripsi Konflik Psikis Paraga Utama Konflik menika wujud interaksi antawisipun tiyang kanthi nglampahaken perkawis ingkang beda ingkang saged nuwuhaken ketegangan emosional. Wonten ing trilogi novel Kelangan Satang, paraga Wiradi minangka paraga utama ingkang ngalami maneka werni konflikpsikis utawi batos. Wujud konflik psikis ingkang dipunlampahaken dening Wiradi inggih menika kanepson, was sumelang, bingung, ajrih, penyessalan, pertentangan batin, kepuasan batin, kuciwa, 132
133 kekaguman, keterpaksaan, isin, lan emosi. Ing ngandhap menika asiling panaliten wujud konflik psikis paraga utama Wiradi wonten ing triloginovel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. 2.1. Id a. Ajrih Ajrih inggih menika raos gila marang satunggaling perkawis ingkang ngrasuk wonten ing batosipun tiyang. Raos gila wau saged ndrawasi marang tiyanggipun. Wiradi kraos ajrih nalika Sukardiman, kancanipun matur bilih nate miring cariyos bab memedi ing ngandhap wit sawo ing ngajeng dalem Widuran. Raos ajrih Wiradi dipungambaraken saking kutipan menika. Karepe Wiradi ngelikake supaya Sukardiman aja ngomong seru- seru. Nanging bareng ngreti sing dikarepake Sukardiman wulu kalonge ya njegrig. Wiradi pancen ya tau krungu critane bab wedon ngisor wit sawone kuwi, mulane nganti gedhe dheweke ora tau wani liwat cedhak kono ijen bengi-bengi. Dene saiki bareng wis kebacut liwat lagi kelingan, githoke terus mengkirig. Lakune banjur setengah mlayu digandoli Sukardiman sing wis ngoplok. (KS, 17: 5) Dorongan id dadosaken Wiradi gadhah raos ajrih nalika kelingan cariyos memedi ing ngandhap wit sawo nanging ego ingkang dadosaken Wiradi tetep ngliwati wit sawo menika kanthi raos ajrih lan wulu kalongipun ingkang njegrig. Mila wiwit alit dumugi sakmenika Wiradi boten nate wantun liwat piyambakan nalika ndalu. Ananging sakmenika sampun kebacut liwat mriku banjur lampahipun radi mlayu dipungandoli dening Sukardiman. Wiradi ugi ngraosaken ajrih rikala wonten ing dalem Widuran, Elok nitipaken serat kangge Wiranta lumantar Pak Lodhang ingkang paring warta
kahanan dalem Widuran lan Wiradi ingkang wonten ing Widuran. Anggenipun nitip serat menika Wiradi boten ngertos. Nalika ngertos Elok nitipaken serat, Pak Lodhang sampun kondur menyang dhusun malih. Ewadene saben tiyang ingkang mlebet medal kitha menika dipungledhah dening Landa. Banjur Wiradi ngaken Elok ngoyak Pak Lodhang nanging boten kepanggih. Kados dene kutipan ing ngandhap menika. "Mboten kepanggih, Mas Wi." "Cilaka mencit!" Wiradi gumremeng dhewe. Wis genah saiki! Kari ngenteni dicekel cek-gemek wae. Wiradi wis ora bisa obah apa-apa maneh..... (KS, 63: 35) Sasampunipun Elok ngoyak Pak Lodhang nanging boten kepanggih banjur Elok wangsul kanthi matur marang Wiradi bilih Pak Lodhang boten kepanggih. Dorongan id wonten ing dhiri Wiradi nuwuhaken raos ajrih kanthi tembung "Cilaka mencit!" nanging dorongan ego ingkang dadosaken Wiradi pasrah kaliyan kedadosan menika. Wiradi sampun boten saged owah-owah malih, kantun nengga dipuncepeng Landa. b. Penyesalan Penyesalan menika raos getun marang satunggaling perkawis ingkang dipunlampahi (KBBI edisi 3, 2002: 1054). Nyesel ingkang tuwuh wonten dhiri Wiradi menika amargi rikala sampun nemahi bebaya nembe kawetu pamikiran bilih bapak-ibunipun boten wonten ing dalem. Pranyatan menika saged dipunpirsani wonten ing kutipan menika. Nalar sing kaya ngono mau ndilalah kok ya kecandhak saiki, bareng dheweke wis rekasa nyabrang bebaya udan pelor, bareng adhike wis nandhang ketaton, bareng kelingan yen ing ngisor wit sawo ana memedine. Upama kang mengkono mau kagraita 134
mau esuk, mbokmenawa ora kaya ngene lelakone wengi iki. La upama suwung, gek mengko omah kuwi mung isi memedi thok? Wah, priye, ya?! (KS, 17: 6) Id wonten dhiri Wiradi ingkang awujud penyesalan menika kagraita barang piyambakipun sampun nemahi rekaos, bebaya, udan pelor, lan nalika Wiranta adhinipun sampun ketaton lan kraos ajrih kengetan memedi ingkang wonten ing wit sawo ngajeng dalem Widuran. Upami ingkang mekaten menika kagrita wau enjang, mbok menawi kedadosanipun boten kados mekaten. Nanging ego ingkang damel Wiradi bingung kedah kados pundi. Bingung kaliyan menapa ingkang kedah dipunlampahaken menawi kedadosanipun sampun mekaten. Tuwuh raos bingung lan bimbang upami bapak-ibunipun boten wonten ing dalem lan namung isi memedi kemawon. Penyesalan Wiradi ketingal ugi nalika piyambakipun sampun kintun layang talak marang Elok. Wiradi sansaya boten karuwan manahipun. Pranyatan menika wonten ing kutipan ing ngandhap. Nanging bareng layang wis klakon mlebu pos, jebul atine saya ora karuwan. Gagasane kumrungsung nggladrah ngambra- ambra. Dheweke rumangsa dosa gawe pitenah kaya mengkono. Dheweke eling Elok kuwi wong saapik-apike wong wadon. Ngono kok Wiradi mentala duwe pokal megat bojone iku. Gek apa dosane Elok? (KS, 235: 74) Manahipun Wiradi sansaya boten karuwan sasampunipun layang talak dipunkintun marang Elok. Gagasannipun ngambra-ambra. Wiradi kraos dosa sampun damel pitenah marang Elok lan Wiranta. Wiradi nembe kengetan bilih Elok sejatosipun wanita ingkang sae. Nanging Wiradi kok ngantos gadhah pikiran 135
kangge megat garwanipun. Id nuwuhaken raos nyesel amargi Wiradi sampun kintun layang talak marang Elok ingkang dadosaken wontenipun perkawis enggal. c. Pertentangan Batin Pertentangan batin menika raos nggrundhel wonten ing manah ingkang dadosaken tiyang kasebut bingung antawisipun kalih piliyan. Wiradi ngraosaken pertentangan batin rikala ibunipun nutuh Wiradi ingkang ngicalaken adhinipun, Wirastuti. Sikap pertentangan batin Wiradi ketingal wonten ing kutipan menika. Wiradi welas weruh ibune kaya mengkono, nanging uga kelara- lara dene ibune isih nggagas yen ilange Wirastuti kuwi Wiradi sing tanggung jawab. Wiradi sing marahi. Pancen kerep ibune kurang pitaya lan salah nudhing marang dheweke ngono kuwi. Nanging saiki iki ditutuh kaya mengkono kuwi luwih dening gedhe nggawe karanta-rantane atine Wiradi. (KS, 52: 31) Ego dadosaken Wiradi gadhah raos welas pirsa kahanan ibunipun ingkang saweg gerah, nanging id ing dhiri Wiradi dadosaken raos kelara-lara nalika ibunipun taksih nggagas bilih icalipun Wirastuti menika Wiradi ingkang kedah tanggeljawab. Wiradi ingkang dadosaken Wirastuti ical. Bu Wiradad panci kirang pitaya lan asring lepat anggenipun nudhing Wiradi mekaten. Ananging sakmenika Wiradi sansaya karanta-ranta manhipun terus kemawon dipuntutuh mekaten dening ibunipun. d. Kepuasan Batin Kepuasan batin inggih menika raos plong awit kekudangannipun sampun kasembadan. Wiradi kraos puas batinipun rikala kekudanganipun Wiradi dipunsembadani dening bu Wiradad. Perkawis menika kados wonten ing kutipan. 136
"Anu kemawon, Bu. Kajengipun tilem wonten bilik ageng, kamar panjenengan." "La yen ngono dhipane adhimu Wirastuti kae resikana." (KS, 87: 45) Id dadosaken raos puas amargi kekudanganipun Wiradi dipunsembadani dening ibunipun. Wiradi gadhah pamanggih bilih Elok ingkang badhe sare wonten dalem Widuran menika samangke sarenipun wonten ing bilik ageng, kamaripun bu Wiradad. Banjur bu Wiradad nyarujuki pamanggih Wiradi kanthi ngendika menawi Elok badhe sare kamar ageng, dhipanipun Wirastuti dipunresiki. e. Kuciwa Kuciwa menika raos sedhih awit kekudangannipun boten kasembadan (KBBI edisi 3, 2002: 522). Sikap kuciwa Wiradi dipuntunjukaken nalika bapakipun badhe tindak kantor sarwa ngagem rasukan ingkang sae. Agem- agemanipun bapak ketingal boten ngajeni tiyang anem ingkang saweg sami berjuwang kangge nagara. Raos kuciwa Wiradi marang bapakipun wonten ing kutipan menika. Wiradi gumun. Bapake kok katon semangat banget. Saiki wis ngagem sepatu lan kaos kaki barang. Dhek jaman Republik yen tindak kantor trima ngagem sepatu srandhal. Saiki rasukane sarwa anyar lan resik. Wiradi mangkel marang polahe wong tuwa-tuwa. Olehe padha ora ngajeni marang wong enom sing berjuwang kanggo Republik! (KS, 31: 19) Wiradi gumun kaliyan sikapipun Bapak ingkang ketingal semangat badhe makarya. Agem-agemanipun bapak sarwa sae, ngginakaken sepatu. Dene kala jaman Republik menawi tindak kantor trima ngagem sendhal. Sakmenika rasukanipun sarwa enggal lan resik. Wiradi kraos kuciwa kaliyan polahipun tiyang 137
sepuh ingkang boten ngajeni marang tiyang enem ingkang saweg berjuwang, id dadosaken raos mangkel wonten ing dhiri Wiradi. f. Kanepson Kanepson inggih menika raos duka, bimbang (KBBI edisi 3, 2002: 715). Kanepson Wiradi marang bapakipun tuwuh nalika Pak Wiradad dhahar roti. Dukanipun Wiradi ketingal wonten ing kutipan menika. Wiradi anyel banget atine. Kebacut ora bisa mendha. "Pak, tiyang Jawi, tiyang Indonesia ingkang nedha roti menika namung mata-mata mengsah!" Wiradi setengah njerit muni mengkono mau. (KS, 45: 26) Id dadosaken tuwuh raos duka ing dhiri Wiradi amargi Pak Wiradad dhahar roti. Miturut Wiradi tiyang Jawi, tiyang Indonesia ingkang dhhar roti menika namung mata-mata Landa. Anggenipun ngendika mekaten, Wiradi radi njerit ingkang nuduhaken bilih Wiradi duka. Dukanipun Wiradi ugi tuwuh marang adhinipun, Wiranta. Wiradi gadhah pamikiran bilih Wiranta ingkang ngrebat Elok saking Wiradi. Pranyatan menika wonten ing kutipan. Nanging Wiradi wis kebacut muring atine, nepsune muntap. "Dhik Ranta! Kowe ki saiki kurangajarmu kok saya ndadra!" (KS, 137: 61) Wiradi sampun kebacut muring manahipun amargi ngertos Wiranta ingkang sampun ngrebat Elok, tiyang ingkang dipuntresnani dening Wiradi. Id ing dhiri Wiradi ingkang dadosaken Wiradi duka marang Wiranta kanthi matur bilih Wiranta sampun "kurangajaripun sansaya ndadra". 138
g. Emosi Emosi menika raos boten remen kaliyan tiyang sanes ingkang saged nuwuhaken kanepson. Ingkang dadosaken Wiradi emosi wonten ing trilogy novel Kelangan Satang amargi Wiranta sampun ngrebat Elok, tiyang ingkang samangke dados sisihanipun Wiradi. Emosinipun Wiradi ketingal wonten ing kutipan ing ngandhap. Wiradi menyat. Sanajan sing dicritakake Elok iku nresep atine Wiradi sarana ngrembes alon-alon, nanging kari-karine dheweke ya kaget banget. Kaget dene kok adhine dhewe sing dadi tandhingane ngrebut kasmaraning kenya kang dadi cong- congane atine! "Hmm. Dhik Ranta! Dadi Dhik Ranta, ta, wonge!" (KS, 135: 58) Id saking dhiri Wiradi dadosaken raos emosi marang Wiranta ingkang dipuntuduhaken kanthi kutipan "Hmm. Dhik Ranta! Dadi Dhik Ranta, ta, wonge!". Saking kutipan menika nedahaken bilih Wiradi gadhah raos emosi marang Wiranta ingkang sampun ngrebat kasmaraning kenya menika. Wiradi kaget dene kok Wiranta, adhinipun piyambak ingkang dados tandhinganipun. 2.2. Ego a. Was sumelang Was sumelang menika raos boten nyaman amargi wedi, kuwatir kaliyan menapa ingkang wonten (KBBI edisi 3, 2002: 204). Wiradi sumelang kaliyan Bapakipun babagan tetedhan roti ingkang saged ngracuni kamardikaning nagara menika. Raos sumelang Wiradi dipunandharaken saking kutipan ing ngandhap menika. 139
"Mesthi kemawon, Pak. Margi ingkang badhe nemtokaken zaman menika rak lare-lare enem. Dados pantes yen para nem- neman nemtokaken tetedhan ingkang bakal kaulu bangsanipun. Tiyang enem-enem kuwatos kemawon margi tetedhan roti ingkang eca menika bakal ngracuni gagasan bab kamardikaning Negara..." (KS, 44: 25) Wired sumelang kaliyan tetedhan roti ingkang dipundhahar bapakipun. Miturut Wiradi, jaman menika saweg dipuntemtokaken dening lare anem dados pantes kemawon menawi lare-lare anem menika ugi nemtokaken tetedhan ingkang samangke dpundhahar dening bangsanipun. Tiyang enem menika kuwatos menawi kanthi dhahar roti ingkang eca menika saged ngracuni gagasan kamardikaning nagara. Satemah ego dadosaken Wiradi mendhet keputusan kangge bten nedha roti ingkang saweg dipundhahar bapakipun. Sumelangipun Wiradi boten namung marang bapakipun baba tetedhan roti ananging ugi marang adhinipun, Wiranta ingkang dereng kondur dene sampun ndalu. Sumelangipun Wiradi marang Wiranta ketingal wonten ing kutipan menika. Atine Wiradi wiwit sumelang. Apa adhine kena kacilakan? Dhek isih padha kumpul sekolah jaman Dai Tõo-A (zaman Jepang) biyen adhine kuwi dudu bocah sing dhemen ngluyur. Klebu bocah sing sregep, taberi lan gathekan. Apa kalakuan dhasar kang mangkono kuwi bisa owah marga zaman? Utawa marga cacating badan? (KS, 116: 50) Wiradi wiwit sumelang marang Wiranta. Jaman taksih sekolah riyin, Wiranta menika lare ingkang boten remen kluyuran. Ananging Wiranta kalebet tiyang ingkang sregep, taberi lan gathekan. Satemah ego ing dhiri Wiradi dadosaken Wiradi gadhah pemikiran boten sae marang Wiranta. Wiradi mikir 140
sikapipun Wiranta sampun owah amargi jaman utawi amargi badanipun Wiranta ingkang cacat. b. Bingung Bingung menika raos bingung, gugup, boten ngertos arah tumrap perkawis ingkang saweg dipunlampahi. Wonten ing trilogy novel Kelangan Satang menika wonten kedadosan ingkang nuwuhaken raos bingung tumrap Wiradi amargi wonten kalih pilihan ingkang dadosaken raos boten sakeca. Kutipan ingkang nandhakaken raos bingung tumrap Wiradi wonten ing ngandhap menika. Wiradi njegreg ketutupan lawang ana njero kamar. Gatot amblas lunga. Wiradi bingung. Arep menyang ngendi? Arep ngancani Gatot wong mitrane kuwi lagek peteng pikire. Arep kari ana njerone kamar dheweke wis ora ngreti maneh perlune. Ora ngreti maneh patrape. Dheweke isih rumangsa liya banget - liya karo kamar uwi, liya karo wong-wong kono! O, ya talah timen, dadi seksi wae seksi lelakon sedhih kang ora kena ora dheweke mesthi katut kagubel-gubel. Awak yen lagi apes! (KS, 212: 70) Wiradi mendel wonten ing wingking lawang wonten lebet kamar. Gatot, kancanipun setunggal kamar kesah. Id dadosaken Wiradi kepengin nderek medal Gatot saing kamaripun Manik, ananging ego ing dhiri Wiradi ingkang nuwuhaken raos bingung badhe menyang pundi. Wiradi bingung antawisipun badhe ngancani Gatot ananging mitranipun saweg peteng pikiranipun. Dene badhe tetep wonten lebet kamar, nanging Wiradi sampun boten wonten prelunipun. Wiradi rumaos liya sanget kaliyan kamaripun, liya kaliyan tiyang-tiyangipun. Wiradi ugi rumaos saweg apes amargi dados seksi ananging seksi lelakon ingkang sedhih ingkang 141
kersa boten kersa piyambakipun bakal katut kagubel-gubel kaliyan perkawis menika. c. Pertentangan Batin Pertentangan batin menika raos nggrundhel wonten ing manah ingkang dadosaken tiyang kasebut. Wiradi ngalami pertentangan batin amargi sejatosipun Wiradi kepengin matur kaliyan ibunipun bab boten adilipun ibu marang Wiradi lan Wiranta. Pertentangan batin Wiradi dipungambaraken saking kutipan menika. Wiradi sok-sok kepengin ngelehake ibune kang ora adil kuwi. Saiki putrane sing ditresnani ora nyambutgawe. Wiranta pincang. Apa bisa wong kaya ngono ditampa nyambut gawe? (KS, 113: 49) Ego ing dhiri Wiradi nedahaken bilih Wiradi menika bingung kados wonten ing kutipan "Wiradi sok-sok kepengin ngelehake ibune kang ora adil kuwi..", id kepengin ngelehaken ibu amargi boten adil marang Wiradi lan Wiranta. Nanging ego ingkang dadosaken Wiradi boten sios ngelehaken amargi Wiradi taksih ngurmati ibunipun. d. Penyesalan Penyesalan menika raos getun marang satunggaling perkawis ingkang dipunlampahi (KBBI edisi 3, 2002: 1054). Wiradi rumaos getun nalika para keluwarga sampun sami buktekaken katresnanipun marang Wiradi ananging Wiradi ngira bapakipun menika mata-mata Landa. Raos getun saking Wiradi dipuntunjukaken wonten ing kutipan menika. Ing ndhuwur wuwung Wiradi nggagas-nggagas. Iki mau kabeh wis padha mbuktekake yen wong ing omahe tresna marang dheweke, lan ora nyenengi tentara mungsuh tumindak sakarepe 142
dhewe. Dheweke rumangsa dosa ngarani bapake dadi mata-mata mungsuh. (KS, 50: 28) Ing nginggil wuwungan Wiradi mikir-mikir, wau para keluwarga sampun sami buktekaken katresnanipun marang Wiradi lan boten remen kaliyan tentara Landa ingkang tumindak sakarepe piyambak. Id damel Wiradi asikap sae marang sedaya, ego ingkang tuwuh ing dhiri Wiradi kraos getun amargi sampun ngira bapakipun piyambak menika mata-mata mungsuh lan dadosaken Wiradi rumaos dosa. e. Kekaguman Kekaguman menika raos kesengsem tumrap tiyang sanes amargi kapribaden utawi wujud fisikipun. Wiradi kagum kaliyan kenya ingkang manggen ing dalemipun. Kenya menika namanipun Elok. Raos kagum Wiradi marang Elok ketingal saking kutipan ing ngandhap. Krungu suwarane Elok pikirane nyleweng liya, "Cah kuwi ora ayu. Nanging gedhe lelabuhane, ngreti migunakake kawanitane. Bocah apik kuwi," Wiradi ketok-ketoken dhek mau esuk, Elok tanpa rumangsa dosa yen nimba, dhadhane sentik-sentik tingkahe kuwi natah atine liyan. "Hm, jenenge Elok!" (KS, 50: 29) Ego ingkang tuwuh ing dhiri Wiradi dadosaken Wiradi kagum kaliyan Elok kanthi mireng swantenipun Elok pikiranipun Wiradi nyleweng. Miturut Wiradi, Elok menika boten ayu ananging lelabuhannipun ageng lan ngertos anggenipun ngginakaken kawanitaan. Elok lare ingkang sae. Wiwit enjang Wiradi terus kemawon kengetan Elok nalika nimba, dhadhanipun Elok ingkang sentik- sentik sampun natah manahipun Wiradi. Kenya menika namanipun Elok. 143
Raos kagum Wiradi boten namung marang Elok, ananging uga marang kenya ingkang ngginakaken rasukan abrit ingkang nitih becak nalika Wiradi saweg jalan-jalan nonton kitha Surabaya. Raos kagum Wiradi marang kenya klambi abang menika wonten ing kutipan ing ngandhap. Kenya klambi abang sumringah iku wong sing numpak becak ana dalan jembar mau nalikane padhange srengenge isih gemilang. Saiki srengenge wis sumurup, nanging candhikayu mudal mencorong madhangi jagad, alam dadi abyor sarwa kuning. Pakulitane kenya klambi abang sing dhasare wis resik kuning iku, saiki saya katon gumrining. Lambene tipis, pipine alus, rambute ireng ketel dikethok cendhak modhel anyar. Wiradi sumlengeren nonton kaelokane kenya kang merak ati iku. (KS, 165: 65) Kenya klambi abang ingkang sumringah menika tiyang ingkang nitih becak nalika srengenge taksih padhang. Nanging sakmenika srengenge sampun sumurup, candhikayunipun kenya menika taksih mencorong madhangi jagad. Pakulitanipun ingkang resik kuning menika sansaya ketingal gumrining. Lambenipun tipis, pipinipun alus lan rikmanipun ingkang cemeng kethel dipunkethok cendhak. Ego ing dhiri Wiradi nuwuhaken raos kagum nalika pirsa kaelokanipun kenya ingkang merak manahipun Wiradi. f. Keterpaksaan Wiradi wis ngancik undhakan. Karepe ngono arep terus wae mlebu kamar. Nanging Gatot ngadeg, ngadhang lakune, lan meksa-meksa dheweke dikon kenalan karo dhayohe. Sakjane Wiradi rada wegah yen dikon tepungan karo wong sugih-sugih sing duwe sekuter barang ngono kuwi. Nanging kanggo nggrapyaki karepe kancane nunggal kamar, Wiradi iya banjur melu njagongi dhayohe Gatot. (KS, 190: 66) Wiradi sampun ngancik undhakan. Kajengipun badhe bablas mlebet kamar. Ananging Gatot, kancanipun setunggal kamar ngadeg ngadhang lakunipun 144
Wiradi lan meksa-meksa Wiradi supados kenalan kaliyan dhayohipun Gatot. Ego ing dhiri Wiradi nuwuhaken raos boten kersa utawi wegah menawi tepungan kaliyan tiyang sugih ingkang gadhah sekuter. Ananging super ego dadosaken Wiradi nderek lenggahan kaliyan dhayohipun Gatot satemah kangge nggrapyaki kanca nunggal kamar kaliyan Wiradi. g. Ajrih Ajrih inggih menika raos gila marang satunggaling perkawis ingkang ngrasuk wonten ing batosipun tiyang. Raos gila wau saged ndrawasi marang tiyanggipun. Wiradi sansaya ajrih nalika wonten dalem Widuran. Wiradi kepengin srengengenipun enggal lingsir supados enggal oncat saking Widuran. Pranyatan menika wonten ing kutipan. Sajrone meneng pangudarasane Wiradi saya ribut ora karuwan. Dheweke kepengin srengengene enggal lingsir, enggal surup, lan yen wis ngono dheweke enggal bisa oncat saka ngomah kono. Nanging dheweke wedi yen sadurunge surup serdhadhu- serdhadhu Landa padha teka, kang ateges dheweke ilang kamardikane kang saiki iki. (KS, 67: 36) Nalika mendel, Wiradi sansaya boten karuwan. Piyambakipun kepengin srengengenipun enggal lingsir ingkang ateges Wiradi saged oncat saking dalem Widuran. Ananging ego nuwuhaken raos jirih menawi saderengipun srengenge surup, serdhadhu Landa sampun sami dugi ing Widuran ingkang ateges kamardikanipun Wiradi ical. 145
h. Isin Isin menika raos boten remen kaliyan tiyang sanes. Wiradi rumaos isin nalika dipunwaoni dening ibunipun ing sangajengipun Elok. Raos isin Wiradi dipungambaraken saking kutipan menika. Wiradi adus. Ing batin isin. Isin kok kerinan. Nanging sing paling dianyeli ki ngendikane ibune olehe ngetok-etokake yen dheweke kesed. "Jakane kerinan!" ngendikane mau. Ah! Rak onya, ta, kuwi? La piye panengkepe Elok marang Wiradi krungu tembung mengkono kuwi? (KS, 94: 47) Ego ingkang wonten ing dhiri Wiradi dadosaken Wiradi rumaos isin amargi kerinan. Ananging ingkang sipunanyeli menika ngendikanipun ibu ingkang ngandharaken bilih Wiradi menika tiyang ingkang kesed kanthi tembung "Jakane kerinan!" banjur Wiradi isin menawi Elok mireng tembung menika. 2.3. Super Ego a. Bingung Bingung menika raos bingung, gugup, boten ngertos arah tumrap perkawis ingkang saweg dipunlampahi. Sikap bingung Wiradi dipuntunjukaken nalika Wiradi rumaos tegel nilar adhinipun ingkang ketaton nalika badhe sowan ibunipun. Sikap bingungipun Wiradi wonten ing kutipan menika. Atine Wiradi trataban kelingan kok tegel ninggalake adhine nandhang tatu kaya mengkono. Saiki dheweke kesusu wae arep weruh priye kedadeane adhine lanang kuwi. Nanging kepriye? Priye-priyea dheweke kudu sabar ngenteni wengi. (KS, 39: 22) Manahipun Wiradi trataban nalika kengetan nilar adhinipun ingkang nandhang tatu nalika badhe sowan ibu. Sakmenika Wiradi kesusu kepengin pirsa kahanannipun lan kedadosanipun Wiranta nalika ketaton. Id dadosaken Wiradi 146
147 bingung kedah kados pundi caranipun oncat saking dalem Widuran nanging super ego dadosaken Wiradi narima lan sabar ngentosi dalu. Raos bingung Wiradi ugi tuwuh nalika Wiradi dugi wonten ing dalemipun kenya klambi abang ingkang nate dipunbiyantu nalika nandhang wadi. Wiradi sansaya bingung nalika kancanipun, Gatot ngajak mlebet wonten ing dalem menika. Sikap bingungipun Wiradi wonten ing kutipan menika. Wiradi njegreg. Arep jumangkah abot. Arep kumecap nulak diajak mlebu mokal. Nanging priye? Omah kuwi omahe kenya klambi abang sing ing bengi padhang rembulan diterake Wiradi mulih saka pinggire Kali Brantas! (KS, 201: 67) Ego ing dhiri Wiradi nuwuhaken raos bingung badhe jumangkah mlebet dalem rumaos abot, badhe matur nulak nanging dipunajak mlebet dalem. Super ego ingkang boten kersa mlebet dalem amargi dalem menika cetha dalemipun kenya klambi abang ingkang nate dipunteraken kondur dening Wiradi saking pinggiripun Kali Brantas. 3. Penyebab Konflik Psikis Paraga Utama Penyebab inggih menika satunggaling perkawis ingkang saged nuwuhaken konflik. Wonten ing trilogy novel Kelangan Satang menika wonten kathah sanget konflik ingkang antawisipun konflik menika wonten penyebab ingkang beda. Wiradi minangka paragatama Wonten ing trilogy novel Kelangan Satang kalebet paraga ingkang kompleks satemah nuwuhaken kathah perkawis utawi konflik. Penyebab konflik psikis ingkang dipunalami dening Wiradi menika werni-werni inggih menika ajrih kaliyan memedi, ajrih kaliyan tiyang ingkang mbikak kori, ajrih kaliyan serangan mungsuh, ajrih konangan Landa, Pak Lodhang boten kepanggih, ical kamardikannipun menawi dipuncepeng Landa,
148 dipunudani peluru dening Landa, menawi boten diupakara saged semaput, wadi dipunngendikakaken sengajengipun tiyang sanes, Ibu sarujuk kaliyan pepenginan wiradi, kekudangannipun kasembadan, Wiranta ngrebut manahipun Elok, dipunwaoni Elok, adikipun ketaton, tiyang sepuh ingkang boten ngurmati tiyang enem, wonten tiyang sanes ingkang kasmaran marang Elok, pepenginan boten trep kaliyan kasunyatan, sikapipun ibu, boten kersa manut dhawuhipun bapak, welas pirsa kahanan ibu Wiradad ananging kelara menawi mangertos sikepipun sibu marang Wiradad, boten purun pisah kaliyan Elok, Ibu ngasoraken ajining arta ORI, Ibu boten adil marang Wiradi, wegah kepanggih kaliyan tiyang sugih nanging tetep dipunlampahaken, Wiradi nitih sepur unyel-unyelan supados saged tindak Sragen pados Elok, kahanannipun Manik, Ibu gerah maras lan kahanan kutha ingkang boten aman, mbok menawi kenging bebaya, kelangan pistul rikala wonten mungsuh, boten kepanggih adhikipun malih, kuwatir kahanannipun Wiranta, roti saged ngracuni kamardikan, cemas wonten mata-mata, layangipun dicepeng Landa, Wiranta sampun dalu dereng kondur, sumelang Wirastuti ical, kasoran tiyang sanes, tuwuh tresna antawisipun Elok lan Wiranta, ndadosaken bendrong, Elok setunggal dalem kaliyan Wiranta, dipunwaoni ala dening tangga teparo, Elok saged ngerem-erem dukanipun Wiradi, remen kaliyan kawanitaanipun Elok, dandanannipun Elok nengsemaken, kesengsem sikapipun Elok ingkang becik, bekti, gumati, sengsem kaliyan pawakanipun Elok, kesengsem Kenya klambi abang, kaelokanipun Kenya klambi abang, tiyang ingkang dhahar roti naming mata-mata, kalah kaliyan tiyang sanes anggenipun badhe naleni janji kaliyan Elok, Wiranta ngrebut manahipun Elok, Manik boten
ngertos tata cara panampaning tamu, Manik boten saged ngregani garwanipun, boten dawa pikiripun, nilar adhikipun, Wiradi ngeteraken Wirastuti ing biro, ngira menawi Pak Naya lan bapakipun menika mata-mata mungsuh, Wiradi ingkang jalari kasedhihan, megat merga mitenah Elok, nyangka boten sae marang Elok lan Wiranta, sampun ndukani Manik, Wiradi mbalela, diken sowan sibu boten kersa, Ibu gerah maras lan kahanan kutha ingkang boten aman, ngraos kalap nanging sejatosipun boten, pengin mejahi Pak Naya ananging wedi dipunpejahi, wedi dipungropyok Landa, pengin mangertos kahanannipun adhikipun, gojag-gajeg maring sinten pepenginannipun dipunwedharaken, ketemu Kenya klambi abang, sikepipun Manik ingkang kaget pirsa Wiradi, bingung badhe tetep wonten kamar Manik menapa nderek kancanipun medal, lan Wiradi boten kersa kelangan Elok ananging boten kersa nyingkiraken Manik. Ing ngandhap menika asiling panaliten penyebab konflik psikis paragatama Wiradi wonten ing triloginovel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. a. Ajrih 1) Wedi kaliyan memedi Wedi kaliyan memedi menika satunggaling penyebab saking konflik psikis ingkang awujud ajrih. Penyebab menika dadosaken paraga Wiradi kebak ing raos ajrih. Wiradi ajrih nalika liwat wonten ing caket wit sawo ingkang cariyosipun wonten memedinipun. Mekaten kutipan ingkang dipunraosaken dening Wiradi. Karepe Wiradi ngelikake supaya Sukardiman aja ngomong seru- seru. Nanging bareng ngreti sing dikarepake Sukardiman wulu kalonge ya njegrig. Wiradi pancen ya tau krungu critane bab 149
150 wedon ngisor wit sawone kuwi, mulane nganti gedhe dheweke ora tau wani liwat cedhak kono ijen bengi-bengi. Dene saiki bareng wis kebacut liwat lagi kelingan, githoke terus mengkirig. Lakune banjur setengah mlayu digandoli Sukardiman sing wis ngoplok. (KS, 17: 5) Kajengipun wiradi menika supados Sukardiman boten matur seru-seru bab tiyang estri ing ngandhap wit sawo. Nanging barang mangertos kajengipun Sukardiman, wulu kalongipun Wiradi njegrig. Amargi nate mireng cariyosipun estri ngandhap wit sawo menika wiwit alit dumugi sakmenika piyambakipun dereng nate wantun liwat mriku piyambakan. Cariyos memedi menika ingkang nuwuhaken raos ajrih ing dhiri Wiradi. Sakmenika sampun kebacut liwat nalika kengetan cariyos menika banjur lampahipun radi mlayu dipungandholi Sukardiman. 2) Wedi kaliyan tiyang ingkang mbikak kori Wedi kaliyan tiyang ingkang bikak kori menika nyebabaken paraga Wiradi ngalami konflik psikis ingkang awujud ajrih. Wiradi ajrih kaliyan tiyang ingkang mbikak kori dalemipun kanthi kaget gupuh. Perawis ingkang dipunraosaken Wiradi wonten ing kutipan. Bareng lawang menga, Wiradi agahan methukake wong sing ngengani lawang nganggo tembung, "Pak, kula...eh, kul- kul..!!??" Ora tutug ukarane. Kaget, njenggirat! Klokap-klakep, gupuh! (KS, 18: 7) Wiradi ajrih nalika kori ingkang dipundhodhog menga lajeng Wiradi methukaken tiyang ingkang bikak kori kanthi tetembungan ingkang nedahaken kaget lan ajrih "Pak, kula...eh, kul-kul..!!??". Boten tutug anggenipun matur. Wiradi kaget, njenggirat kanthi klokap-klakep.
3) Wedi kaliyan serangan mungsuh Konflik psikis ingkang awujud ajrih dipuntindakaken dening Wiradi dipunsebabaken amargi Wiradi ajrih kaliyan serangan mungsuh. Wiradi ajrih kaliyan serangan Landa nalika Landa saweg nglajengaken serangan-serangan. Kamangka menawi kecepeng Landa, pati totohanipun. Raos ajrih Wiradi wonten ing kutipan ngandhap menika. Wiradi krenggosan ambegane, kringete dleweran. Atine giris, merga ngreti yen ora bakal kengguh nanggulangi kridhane mungsuhe, pasukan Landa. Kamangka tantangan iki pati totohane! Dheweke bingung. Luwih bingung maneh bareng kelingan ora nggawa gegaman apa-apa. Dheweke lali ana ngendi pustule mau. Digrayangi ngiwa-nengen ora ketemu. (KS, 25: 13) Saking kutipan ing nginggil nedahaken bilih Wiradi ngraosaken ajrih kaliyan Landa ingkang saweg nglajengaken serangan wonten ing Widuran. Kanthi manah ingkang giris Wiradi nyobi madosi pistul ingkang ical. Pistul menika samangke badhe dipunginakaken kangge nanggulangi kridhanipun mungsuh amargi menawi dipuncepeng Landa pati totohanipun. 4) Wedi konangan Landa Amargi konangan tentara Landa nuwuhaken konflik psiko ingkang awujud ajrih. Wiradi boten wantun nylimpekaken mungsuh kanthi mbobol barisan, boten kados nalika taksih alit sami jelungan mlayu slinthutan tanpa ajrih. Wiradi sumelang dipunbedhil dening tentara Landa. Ingkang dipunraosaken Wiradi wonten ing kutipan menika. Nalika isih cilik Wiradi dhemen banget jelungan, lan ngece nglimpe bocah-bocah sing padha nggoleki, mlayu slinthat- slinthut tanpa wedi. Saiki ki ndadak dheweke lumpuh atine, ora wani nyoba nglimpekake mungsuh nlusup mbobl barisan. Ya sapa ta sing kumendel, la wong yen konangan ora mung 151
152 dielokake kaya bocah dolanan, nanging dibedhil nganggo mimis kang njalari pati! (KS, 71: 38) Nalika taksih alit, Wiradi remen sanget jelungan dolanan kaliyan kanca- kancanipun mlayu slinthutan tanpa ngraosaken ajrih. Nanging sakmenika nalika saweg berjuwang bela nagara menika boten wantun kangge nyobi nglimpekaken mungsuh kanthi mbobol barisan. Amargi menawi sakmenika piyambakipun mlayu slinthutan bakal dipunbedhil lan pati ingkang dados tutuhanipun. 5) Pak Lodhang boten kepanggih Konflik psikis awujud ajrih ingkang dipunalam dening Wiradi dipunsebabaken amargi Pak Lodhang boten kepanggih. Pak Lodhang menika tiyang ingkang sadeyan pohung wonten img kitha. Nalika Pak Lodhang badhe kondur saking dalem Widuran, Elok nitipaken layang dhateng Wiranta ingkang wonten ing dhusun. Raos ajrih Wiradi wonten ing kutipan ngandhap menika. "Mboten kepanggih, Mas Wi." "Cilaka mencit!" Wiradi gumremeng dhewe. Wis genah saiki! Kari ngenteni dicekel cek-gemek wae. Wiradi wis ora bisa obah apa-apa maneh..... (KS, 63: 35) Elok ingkang dipunakeh dening Wiradi supados nututi Pak Lodhang. Namung sampun meh dugi perbatasan, Pak Lodhang boten kepanggih. Lajeng Elok kondur malih lan matur kaliyan Wiradi bilih Pak Lodhang boten kepanggih. Wiradi matur "Cilaka mencit!" ingkang ateges Wiradi ajrih amargi kantun nengga dipuncepeng Landa. Sampun boten saged owah manapa-menapa malih. 6) Ical kamardikannipun menawi dipuncepeng Landa Ical kamardikanipun menawi dipuncepeng Landa inggih menika satunggaling penyebab konflik psikis ingkang awujud ajrih. Wiradi ajrih menawi
dipuncepeng Landa nalika saweg wonten serdhadhu Landa dipunebrokaken wonten ing Widuran. Amargi menawi dipuncepeng Landa, ateges kamardikanipun Wiradi ical saknalika. Mekaten kutipan ingkang dipunrosaken dening paraga Wiradi. Sajrone meneng pangudarasane Wiradi saya ribut ora karuwan. Dheweke kepengin srengengene enggal lingsir, enggal surup, lan yen wis ngono dheweke enggal bisa oncat saka ngomah kono. Nanging dheweke wedi yen sadurunge surup serdhadhu- serdhadhu Landa padha teka, kang ateges dheweke ilang kamardikane kang saiki iki. (KS, 67: 36) Kutipan ing nginggil menika nedahaken bilih Wradi saweg ajrih menawi dipungledhah tentara Landa sakderengipun surup para serdhadhu Landa wonten ing Widuran. Pangudarasanipun Wiradi saya boten karuwan satemah Wiradi kepengin enggal oncat saking dalem Widuran. 7) Dipunudani peluru dening Landa Satunggaling penyebab paragatama Wiradi ngalami konflik psikis ingkang awujud ajrih amargi Wiradi dipunudani peluru dening Landa. Wiradi mlayu slinthutan nalika piyambakipun nyobi medal saking kitha tumuju ing dhusun. Nanging nalika njedhul saking sawenehipun dalem ing kampong Widuran, Wiradi konangan dening tentara Landa lajeng dipunudani pelor dening serdhadhu Landa. Raos ajrih Wiradi ketingal wonten ing kutipan ing ngandhap. Nalika Wiradi njedhul saka sawenehe omah kampong kang wis suwung, ndadak konangan sagrombolan regu Landa kang lagi jaga-jaga. Terus wae dheweke disoroti lampu lan diudani peluru. Wiradi mlayu slinthutan sipat kuping lan dadi buron. Tujune dheweke rada apal kahanane kampong kono, dadi cepet mblusak-mblusuke. Dheweke ora wani suwe-suwe mandheg umpetan ana dhaerah kono, yen weruh dalan aman, dheweke enggal nggeblas ngadoh liwat dalan mau. (KS, 71: 39) 153
Kutipan menika nedahaken nalika Wiradi njedhul saking sawenehipun dalem ing kampong Widuran menika konangan dening serdhadhu Landa ingkang saweg njagi daerah. Wiradi dipunsoroti lampu lan dipunudani peluru lajeng Wiradi mlayu slinthutan. Kedadosan menika dadosaken tuwuh raos ajrih saking dhiri Wiradi. Tujunipun Wiradi sampun apal kahananipun Widuran satemah anggenipun mlayu dados cepet. Wiradi ugi boten wantun umpetan dangu wonten ing dhaerah mriku amargi boten aman. 8) Menawi boten diupakara saged semaput Wujud konflik psikis ingkang penyebabipun menika menawi boten diupakara Wiradi saged semaput inggih menika ajrih. Nalika Wiradi badhe oncat saking Widuran, piyambakipun konangan tentara Landa, banjur kenging peluru. Lajeng Wiradi mlayu mbalik ing dalemipun malih. Pranyatan menika wonten ing kutipan. "Aku kudu mulih sadurunge semaput," pikire. Dheweke mlayu maneh. Saiki playune ngulon. Saiki playune ora nginggati bedhil. Saiki playune ora merga kepengin cedhak lan krungu kabare adhi-adhine. Saiki playune kepengin enggal ambyuk ing pangkone wong-wong sing padha tresna marang dheweke ing ngomah. Saiki playune kanthi niyat yen dheweke kudu ditulungi, diupakara, dimesakake. (KS, 72: 40) Wiradi gadhah gagasan supados enggal wangsul sakdererngipun semaput. Wiradi mlayu malih nginggati bedhil Landa. Sakmenika playunipun Wiradi boten kepengin mangertos kahanannipun Wiranta nanging kepengin enggal ambyuk ing pangkonipun tiyang-tiyang ingkang tresna marang Wiradi. Wiradi kepengin enggal dipunupakara, dipuntulungi satemah playunipun Wiradi kanthi niyat. 154
b. Isin 1) Wadi dipunngendikakaken sengajengipun tiyang sanes Wewadi ingkang dipunngendikakaken wonten ing sangajengipun tiyang sanes menika satunggaling penyebab saking konflik psikis ingkang awujud isin. Penyebab menika dadosaken paraga Wiradi kebak ing raos isin. Wiradi isin menawi ibunipun ngelokaken ing ngajengipun Elok, kenya ingkang dipuntresnani. Rumaos isinipun Wiradi wonten ing kutipan menika. Nalikane mapan turu gagasane sangsaya ruwet. Dheweke kepengin ketemu Elok, nanging ya riuh, isin, yen diwalehake ibune ana ngarepe kenya iku. Ibune sok kebacut yen ngendikan. Wiradi dielokake wis gerang isih nyusu wongtuwane. Ngono iku sok dingendikakake ana ngarepe dhayoh. La yen ngono mau disebut ana ngarepe Elok, saiba isine Wiradi! Kepriye mengko tangkepe Elok marang dheweke? Elok dhewe ora apa-apa mesthi, ora takon-takon, ora nyacat. (KS, 91: 46) Nalika badhe sare, Wiradi nggagas-nggagas bilih piyambakipun kepengin kepanggih Elok nanging isin amargi ibunipun sok kebacut ngelehaken Wiradi sangajengipun dhayoh. Wiradi asring dipunelokaken ibunipun amargi sampun gerang taksih nderek tiyangsepuhipun. Lajeng menawi dhayoh menika Elok, kadospundi isinipun Wiradi. c. Kepuasan batin 1) Ibu sarujuk kaliyan pepenginan wiradi Ibu sarujuk kaliyan pepenginanipun Wiradi menika penyebab konflik psikis ingkang awujud kepuasan batin. Sasampunipun Wiradi nampi layang saking Elok bilih Elok badhe sare wonten dalem Widuran. Wiradi gadhah pamikiran samangke Elok sare wonten ing kamripun ibu. Ingkang dipunraosaken Wiradi wonten ing kutipan menika. 155
156 "Anu kemawon, Bu. Kajengipun tilem wonten bilik ageng, kamar panjenengan." "La yen ngono dhipane adhimu Wirastuti kae resikana." (KS, 87: 45) Wiradi matur kaliyan ibu babagan Elok ingkang badhe tindak lan sare wonten Widuran amargi wonten urusan ing Sala. Wiradi gadhah pamikiran menawi rikala wonten ing Widuran, Elok sare wonten ing bilik ageng inggih menika kamaripun ibunipun. Lajeng bu Wiradad sarujuk kaliyan pepenginanipun Wiradi ingkang dadosaken Wiradi rumaos puas. 2) Kekudangannipun kasembadan Konflik psikis ingkang awujud kupuasan batin ingkang dipunalami dening paraga Wiradi menika amargi kekudanganipun Wiradi saged kasembadan. Wiradi ingkang waunipun rumaos bingung sakmenika sampun wiwit angglong manahipun amargi sikapipun Elok sampun semanak malih. Wiradi rumaos seneng ingkang ketingal wonten ing kutipan menika. Atine Wiradi wiwit angglong sangka sethithik. Lambene bisa mesem. Gagasane padhang. Yen jumurung marang Elok, sajake wis ora ana alangan maneh ngridhuhi karepe. Marga sajake Elok ora kisenan apa-apa lan patrape marang Wiradi kaya mangkono semanake. Padhas gedhe kang nutupi kalonggarane ati, wis kabengkas! (KS, 122: 55) Saking kutipan ing nginggil menika nedahaken bilih ingkang dados kekudnganipun Wiradi kasembadan. Wiradi ingkang waunipun bingung sakmenika manahipun wiwit angglong nalika pirsa sikapipun Elok ingkang sampun semanak. Elok ketingal sampun boten kisenan malih lan padhas ingkang dadosaken manahipun anyel menika sampun ical.
d. Emosi 1) Wiranta ngrebut manahipun Elok Wiranta ngrebut manahipun Elok menika satunggaling penyebab ingkang tuwuh saking konflik psikis ingkang awujud emosi.barang Wiradi sampun ngertos bilih adhinipun, Wiranta ingkang ngrebat Elok saking Wiradi tuwuh raos emosi. Wiradi boten badhe nguculaken Elok sanajan ibu mbiyantu Wiranta. Raos emosi Wiradi wonten ing kutipan ing ngandhap. "Ora! Dhik Elok ora bakal dakuculake! Dhik Elok mung bakal manut wae, dadi duwekku ya gelem, dadi duweke Ranta....! kurangajar! Ranta sing kudu diajari! Kudu dirangket wong kaya mengkono kuwi! Ya wis ben sanajan sibu ngrewangi Ranta, nanging bab Dhik Elok, aku ora wedi. Ora bakal mundur! Aku wis ora dadi sanggane wongtuwa wae, kok. Aku kudu wani nanggulangi apa-apa sing dadi alangane karepku." Mengkono kemrungsunge atine Wiradi, sawirama karo nggerenge mesin bis. (KS, 136: 60) Saking kutipan ing nginggil menika nedahaken Wiradi emosi marang Wiranta amargi Wiranta sampun ngrebat Elok saking Wiradi. Wiradi matur menawi piyambakipun boten badhe nguculaken Elok dads gadhahipun Wiranta. Wiradi mikir adhinipun, Wiranta sampun kirang pitaya marang piyambakipun. Sanajan ibunipun mbiyantu Wiranta, nanging menawi bab Elok Wiradi boten badhe wedi, boten badhe mundur amargi Wiradi rumaos sampun boten dados sangganipun tiyang sepuh. 2) Dipunwaoni Elok Konflik psikis ingkang awujud emosi ingkang dipunlami dening paragatama Wiradi menika dipunsebabaken amargi Wiradi dipunwaoni dening Elok. Wiradi rumaos anyel nalika kengetan dipunwaoni dening Elok bab 157
peprenahan dalem. Kangge mlawuraken raos anyeling manah menika Wiradi nyenengaken manah kanthi nonton kitha. Ingkang dipunraosaken Wiradi wonten ing kutipan ngandhap menika. Tekan Surabaya kisruhe atine ora enggal mari. Yen kelingan anggone diwaoni sing wadon bab olehe ndeleh sepatu ora prenah, utawa laline dheweke nglumbrukake pantalon ana kursi, anyele atine tuwuh maneh. Ngono wae kok dielokake dawa- dawa. Mula supaya kedadean-kedadean kang lagi nyuleg ati enggal keplawur, dheweke banjur ngenggar-enggar ati kanthi seseneng nonton kutha. (KS, 156: 62) Saduginipun Wiradi wonten ing Surabaya kisruhing manah dereng mantun. Menawi kengetan dipunwaoni dening garwanipun, Elok bab peprenahan dalem dadosaken anyeling manah Wiradi tuwuh malih. Pramila supados kedadosan ingkang dadosaken manah emosi menika enggal ical lajeng Wiradi ngenggar-enggar manah kanthi nonton kitha. e. Kuciwa 1) Adikipun ketaton Satunggaling penyebab paragatama Wiradi ngalami konflik psikis ingkang awujud kuciwa menika amargi Wiranta, adhinipun Wiradi ketaton. Wiradi kuciwa dene Wiranta ingkang saged nyenengaken ibu ketaton. Raos kuciwa Wiradi wonten ing kutipan menika. "O, Dhik Ranta, kena apa kowe mau kok kacilakan? Kowe mesthi ngreti carane nyenengake sibu," klesik-klesik atine Wiradi nyawang polahe ibune. Dheweke ngadeg njejer kaya reca. (KS, 22: 12) Saking kutipan menika nedahaken raos kuciwa saking Wiradi amargi Wiranta ingkang estunipun saged nyenengaken ibunipun ketaton nalika wonten 158
margi badhe sowan ibu wonten ing Widuran. Manahipun Wiradi klesik-klesik sinambi mirsani polahipun ibu. 2) Tiyang sepuh ingkang boten ngurmati tiyang enem Penyebab paragatama Wiradi ngalami konflik psikis ingkang awujud kuciwa sanesipun inggih menika tiyang sepuh ingkang boten ngurmati tiyang enem. Wiradi kuciwa marang bapakipun nalika pirsa polahipun bapak ingkang ketingal semangat lan ngagem rasukan ingkang sarwa sae. Ingkang dipunraosaken dening Wiradi wonten ing kutipan ing ngandhap. Wiradi gumun. Bapake kok katon semangat banget. Saiki wis ngagem sepatu lan kaos kaki barang. Dhek jaman Republik yen tindak kantor trima ngagem sepatu srandhal. Saiki rasukane sarwa anyar lan resik. Wiradi mangkel marang polahe wong tuwa-tuwa. Olehe padha ora ngajeni marang wong enom sing berjuwang kanggo Republik! (KS, 31: 19) Wiradi rumaos bingung pirsa bapakipun sajak ketingal semangat badhe tindak makarya ngginakaken sepatu lan kaos kaki. Rumiyin nalika jaman Republik, menawi tindak kantor bapak narima ngagem srandhal. Nanging sakmenika rasukanipun sarwa enggal lan resik. Menika ingkang dadosaken tuwuh raos kuciwa marang bapakipun. Polahipun bapak ingkang mekaten dadosaken Wiradi gadhah pamikiran bilih tiyang sepuh menika boten ngajeni marang tiyang enem ingkang saweg berjuwang kangge Negara. 3) Wonten tiyang sanes ingkang kasmaran marang Elok Wonten tiyang sanes ingkang kasmaran marang Elok menika ingkang dadosaken tuwuh konflik psikis ingkang awujud kuciwa. Wiradi matur kaliyan Elok bab katresnanipun Wiradi marang Elok. Nanging Elok mangsuli menawi 159
wonten tiyang sanes ingkang kasmaran marang Elok. Ingkang dipunraosaken Wiradi wonten ing kutipan menika. "Wonten tiyang sanes ingkang kasmaran dhumateng kula." Prepet, peteng pandelenge Wiradi. Dheweke ora ngreti! Dheweke mlongo. Tangane Elok banjur diculake sak kal. "Letnan?" lambene clumak-clumik takon. (KS, 133: 57) Saking kutipan ing nginggil nedahaken Wiradi rumaos kuciwa sasampunipun Elok matur menawi wonten tiyang sanes ingkang kasmaran marang Elok. Wiradi peteng paningalipun lajeng astanipun Elok ingkang saweg dipuncepeng, dipunculaken. Wiradi gadhah pamikiran bilih tiyang menika Ltnan ingkang nate dhateng ing dalemipun Elok. f. Pertentangan batin 1) Pepenginan boten trep kaliyan kasunyatan Satunggaling penyebab konflik psikis ingkang awujud pertentangan batin inggih menika amargi wontenipun pepenginan ingkang boten trep kaliyan kasunyatan. Wiradi kepengin nyariosaken kahanan pradesan marang ibu nanging ibunipun boten kersa dipundangu. Pertentangan batin ingkang dipunalami dening Wiradi wonten ing kutipan menika. Wiradi kepengin mikir liyane. Dheweke kepengin nyritakake kahanane pradesan anggone berjuwang bela nagara karo kanca- kancane marang ibune, nanging ibune sajak isih purik ora kersa ndangu apa-apa. (KS, 28: 16) Saking kutipan menika nedahaken Wiradi saweg bingung ingkang dadosaken tuwuh pertentangan batin antawisipun kalih perkawis inggih menika Wiradi sejatosipun kepengin cariyos marang ibunipun bab kahanan pradesan 160
161 anggenipun berjuwang kangge mbela nagara kaliyan kanca-kancanipun. Annging ibunipun sajak taksih purih boten kersa dipundangu menapa-menapa. 2) Sikapipun ibu Sikapipun ibu menika satunggaling penyebab ingkang dadosaken paragatama Wiradi ngalami konflik psikis ingkang awujud pertentangan batin. Wiradi bingung kaliyan sikapipun ibu nalika Wiradi badhe ngleremaken penggalihipun ibu ananging ibunipun boten gampil pitados marang Wiradi. Ingkang dipunraosaken Wiradi wonten ing kutipan menika. Wiradi arep ngleremake penggalihe ibune, nanging weruh ibune krengkang-krengkang ngunggahi gerdin terus breg mapan sare, ora sida. Ing batin Wiradi rumangsa yen dheweke ora luput banget-banget anggone ngomong blaka, nanging ibune pancen ora gampang percaya marang dheweke. Tingkahe ibune kang nyepelekake Wiradi kaya ngono kuwi wis kerep diprangguli Wiradi. (KS, 30: 18) Niyatipun Wiradi badhe ngleremaken penggalihipun ibu menika boten sios amargi Wiradi pirsa polahipun ibu ingkang mapan sare. Wiradi gadhah pamikiran menawi piyambakipun menika bten lepat sanget anggenipun blaka marang ibunipun. Nanging ibunipun panci boten gampil pitados marang Wiradi. Tingkahipun ibu ingkang mekaten sampun asring dipunprangguli dening Wiradi. 3) Boten kersa manut dhawuhipun bapak Konflik psikis ingkng awujud pertentangan batin menika dipunsebabaken amargi Wiradi bten kersa manut kaliyan dhawuhipun bapak. Bapak lan Pak Naya saweg ngendikan perkawis Landa ingkang mangke dalu badhe nglajengaken serangan wonten ing Widuran. Bapak lan Pak Naya gadhah pamanggih ingkang beda kangge keamananipun Wiradi. Beda pamanggih menika nuwuhaken raos
162 pertentangan batin ing dhiri Wiradi. Pertentangan batin ingkang dipunalami dening Wiradi wonten ing kutipan. "Nanging kekesahan mangke dalu prasasat pados pejah. Welandi badhe tata baris nganglangi kitha kanthi senjata pepak," wangsulane Pak Wiradad ngotot. Wiradi ora ngreti apa sing arep dibantahake, nanging dheweke sakjane wegah manut karepe bapake. "La yen dipunpikir kepregok Welandi wonten ngriki, inggih nyawa tohipun. Kula kinten arak langkung prayoga nyobi ikhtiyar nylundup-nylundup watawisipun penjagen Welandi," ujare Pak Naya. (KS, 43: 24) Ukara "Wiradi ora ngreti apa sing arep dibantahake, nanging dheweke sakjane wegah manut karepe bapake." Menika nedahaken bilih Wiradi boten kersa manut kaliyan dhawuhipun bapak. Pak Wiradad kaliyan Pak Naya ingkang gadhah pamanggih ingkang beda bab Landa ingkang mangke dalu badhe nglajengaken serangan lan keamananipun Wiradi dadosaken Wiradi ngalami pertentangan batin. Pak Wiradad gadhah pamanggih bilih Wiradi tetep wonten dalem mangke dalu amargi menawi kesah saged nemahi pejah. Ananging miturut Pak Naya saenipun Wiradi kesah nyobi nylundup penjagen Landa amargi menawi kepregok Welandi wonten ing dalem, nyawa ingkang dados tohipun. 4) Welas pirsa kahanan ibu Wiradad ananging kelara menawi mangertos sikepipun sibu marang Wiradad Satunggaling konflik psikis ingkang awujud pertentangan batin menika dipunsebabaken amargi raos welas pirsa kahanannipun bu Wiradad ananging Wiradi kelara menawi mangertos sikepipun ibu marang piyambakipun. Sikap ibu ingkang nggagas bilih icalipun Wiradtuti, adhinipun ragil menika
163 tanggeljawabipun Wiradi. Wiradi ing dadosaken Wirastuti ical. Ingkang dipunraosaken dening Wiradi wonten ing kutipan menika. Wiradi welas weruh ibune kaya mengkono, nanging uga kelara- lara dene ibune isih nggagas yen ilange Wirastuti kuwi Wiradi sing tanggung jawab. Wiradi sing marahi. Pancen kerep ibune kurang pitaya lan salah nudhing marang dheweke ngono kuwi. Nanging saiki iki ditutuh kaya mengkono kuwi luwih dening gedhe nggawe karanta-rantane atine Wiradi. (KS, 52: 31) Saking kutipan ing nginggil menika nedahaken bilih Wiradi rumaos ngalami pertentangan batin antawisipun kalih perkawis inggih menika piyambakipun rumaos welas marang kahananipun ibu ingkang saweg gerah maras. Nanging Wiradi ugi rumaos kelara menawi pirsa sikapipun ibu marang piyambakipun bab icalipun Wirastuti ingkang dados tanggeljawabipun Wiradi. Bu Wiradad panci asring kirang pitaya marang Wiradi lan asring lepat anggenipun nudhing. 5) Boten purun pisah kaliyan Elok Boten purun pisah kaliyan Elok menika satunggaling perkawis ingkang nyebabaken konflik psikis ingkang awujud pertentangan batin ingkang dipunalami dening Wiradi. Nalika Wiradi badhe kesah saking Widuran, piyambakipun sejatosipun boten kepengin pisah kaliyan Elok. Pertentangan batin ingkang dipunalami dening Wiradi ketingal wonten ing kutipan ngandhap menika. Weruh patrape Elok iku, atine Wiradi sumedhot. Saiki dheweke krasa abot pisah karo Elok, pisah karo kasenengan kang dirasakake dhek wingi, karo esem lan pleroke Elok. Malah tangis tandha bektine ya ora bakal dilalekake. (KS, 68: 37) Pirsa patrapipun Elok, manahipun Wiradi sumedhot. Wiradi rumaos abot pisah kaliyan Elok, pisah kaliyan kesenengan ingkang nate dipunlampahi kala
164 wingi. Esem lan plerokipun Elok lan tandha bektinipun Elok boten bakal dipunlalekaken dening Wiradi. 6) Ibu ngasoraken ajining arta ORI Konflik psikis ingkang awujud pertentangan batin menika dipunsebabaken amargi ibu Wiradad ngasoraken ajining arta ORI, artanipun bangsa Indonesia jaman rumiyin. Wiradi kapeksa ngrujuki pamanggihipun ibu sanajan Wiradi nalangsa bab kasoran ajining artanipun piyambak. Ingkang dipunraosaken dening Wiradi wonten ing kutipan ngandhap menika. Wiradi mung ngrujuki apa ngendikane ibune wae, sanajan ing batin rada nalangsa bab olehe kasoran ajine dhuwit bangsa dhewe, dhuwit ORI. Nanging kepriye maneh, kanyatane ngono. Lan upama Wiradi njlentrehake larah-larahe bab iku ya mung kuwatir yen njodherake katentreman atine ibune wae. Dadi Wiradi ya mung monthak-manthuk tanpa niyating ati. (KS, 77: 41) Saking kutipan ing nginggil menika nedahaken raos pertentangan batin ingkang dipunalami dening Wiradi amargi Wiradi rumaos ibunipun ngasoraken ajining arta ORI. Sejatosipun Wiradi nalangsa bab kasoran ajining arta ORI nanging piyambakipun namung ngrujuki ngendikanipun ibu. Wiradi boten saged menapa-menapa lan menawi Wiradi ngandharaken larah-larahanipun bab menika kuwatir samangke namung damel owahing manahipun ibu. Satemah Wiradi namung manthuk-manthuk tanpa niyating manah. 7) Ibu boten adil marang Wiradi Ibu boten adil marang Wiradi menika penyebab saking konflik psikis ingkang awujud pertentangan batin ingkang dipunalami dening Wiradi.
165 Kahananipun Wiranta ingkang pincang menika dadosaken Wiradi rumaos ibunipun boten adil. Mekaten saged dipunpirsani wonten ing kutipan. Wiradi sok-sok kepengin ngelehake ibune kang ora adil kuwi. Saiki putrane sing ditresnani ora nyambutgawe. Wiranta pincang. Apa bisa wong kaya ngono ditampa nyambut gawe? (KS, 113: 49) Saking kutipan menika nedahaken raos pertentangan batin ing dhiri Wiradi amargi ibunipun boten adil antawisipun Wiradi lan Wiranta. Menika dadosaken Wiradi kepengin matur kaliyan ibu bab sikapipun ibu ingkang boten adil. Ibu langkung tresna marang Wiranta tinimbang Wiradi. Nanging sakmenika putra ingkang dipuntresnani ibu inggih menika Wiranta boten makarya. Kahannipun Wiranta ingkang pincang menapa saged makarya? g. Keterpaksaan 1) Wegah kepanggih kaliyan tiyang sugih nanging tetep dipunlampahaken Keterpaksaan menika satunggaling wujud konflik psikis ingkang dipunsebabaken amargi Wiradi wegah kepanggih kaliyan tiyang sugih ananging tetep dipunlampahaken amargi boten sakeca kaliyan kancanipun. Gatot, kanca satunggal kamar kaliyan Wiradi ngadhang lampahipun Wiradi lan meksa Wiradi supados kenalan kaliyan dhayohipun Gatot. Raos kapeksa Wiradi menika dipunpanggihaken wonten ing kutipan ngandhap menika. Wiradi wis ngancik undhakan. Karepe ngono arep terus wae mlebu kamar. Nanging Gatot ngadeg, ngadhang lakune, lan meksa-meksa dheweke dikon kenalan karo dhayohe. Sakjane Wiradi rada wegah yen dikon tepungan karo wong sugih-sugih sing duwe sekuter barang ngono kuwi. Nanging kanggo nggrapyaki karepe kancane nunggal kamar, Wiradi iya banjur melu njagongi dhayohe Gatot. (KS, 190: 66)
Wiradi sampun ngancik undhakan nalika Gatot ngadeg ngadhang lampahipun Wiradi. Kajengipun Wiradi badhe teras mlebet kamar nanging Gatot meksa Wiradi supados kenalan kaliyan dhayohipun. Sejatosipun Wiradi wegah menawi diken tepungan kaliyan tiyang ingkang sugih menapa malih tiyang menika gadhah sekuter. Ananging kangge nggrapyaki kancanipun, Wiradi kapeksa nderek lenggahan kaliyan dhayohipun Gatot. 2) Wiradi nitih sepur unyel-unyelan supados saged tindak Sragen pados Elok Konflik psikis ingkang awujud keterpaksaan menika dipunsebabaken amargi Wiiradi nitih sepur unyel-unyelan supados saged tindak Sragen kangge pados Elok. Wiradi kepeksa unyel-unyelan ing kreta amargi adrengipun manah kangge kepanggih Elok ingkang sampun boten saged dipuntata. Ingkang dipunraosaken Wiradi wonten ing kutipan ngandhap menika. Saiki dheweke kepengin lunga menyang Sragen. Kudu numpak sepur. Kepeksa numpak sepur. Saiki iki dheweke melu-melu dhesekan rebutan enggon. Kepeksa rebutan. Dene anggone kepeksa kaya ngono mau uga merga adrenge atine sing wis ora kena ditata. Dheweke kesusu kepengin kepethuk Elok. Kepengin enggal ngandhakake nalangsane enggal nyemburake karep balen karo tilas bojone kuwi. (KS, 240: 80) ati, kepengin Saking kutipan ing nginggil menika nedahaken raos kapeksa ing dhiri Wiradi amargi Wiradi ingkang kepengin kesah menyang Sragen menika kedah nitih sepur ingkang rebutan panggenan. Wiradi kapeksa rebutan mekaten amargi adrengipun manah ingkang sampun boten saged dipuntata malih kangge kepanggih Elok. Piyambakipun kepengin enggal matur nalangsaning manahipun lan kepengin enggal matur kajengipun kangge balen kaliyan Elok ingkang sampun dados tilas garwanipun. 166
3) Kahanannipun Manik Kahananipun Manik menika nyebabaken tuwuh konflik psikis ingkang awujud keterpaksaan ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi. Gerahipun Manik dadosaken anyeling manahipun Wiradi, nanging piyambakipun kedah ngempet dukanipun marang Manik. Raos kapeksa Wiradi marang Manik ketingal wontening kutipan menika. Larane Manik ngentekake dhuwit dienggo ongkos dhokter lan tuku obat. Larane Manik saya mbubrahake atine Wiradi. Wiradi anyel karo bojone, nanging anyel iku kudu diempet, disamudana, dheweke kudu tetep ethok-ethok mbutuhake Manik lan ngajeni tindak tanduk lan kahanane wong ayu mau. (KS, 243: 82) Gerahipun Manik sampun nelasaken arta ingkang kathah kangge ongkos dhokter lan tumbas obat. Kedadosan menika ugi damel manahipun Wiradi anyel kaliyan Manik. Ananging Wiradi kapeksa ngempet dukanipun, raos anyelipun marang Manik. Piyambakipun kedah ethok-ethok mbetahaken Manik lan ngajeni sedaya tindak-tandukipun Manik amargi kahananipun Manik ingkang gampil gerah menawi dipunatosi. h. Was sumelang 1) Ibu gerah maras lan kahanan kutha ingkang boten aman Konflik psikis ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi awujud was sumelang ingkang dipunsebabaken amargi kahanan kitha ingkang boten aman lan ibunipun Wiradi ingkang saweg gerah. Sasampunipun mireng warta saking kitha bab konduripun bapak-ibu saking pangungsen lan warta ingkang nedahaken ibunipun gerah maras dadosaken Wiradi sumelang marang ibunipun. Raos sumelang Wiradi tumrap ibu dipunpanggihaken wonten ing kutipan menika. 167
Wiradi durung lega atine. Saploke krungu kabar saka kutha bab kondure wong tuwane saka pangungsen lan ibune nandhang gerah maras, dheweke tansah tomtomen kepengin ketemu ibune wae. Bareng ngreti yen adhine mantep ora gelem marak ibune, dheweke banjur marani Kusnarna, kanca sing wingenane sedina bisa mlebu dhedhelikan menyang kutha lan saiki nggawa kabar keluwarga-keluwarga lan kahanan kutha wektu iki. (KS, 3: 1) Wiradi dereng lega manahipun sasampunipun mireng warta saking kitha ingkang ngandharaken bilih tiyang sepuhipun sampun kondur saking pengungsen lan ibunipun ingkang nandhang gerah maras satemah Wiradi kepengin sowan ibunipun. Barang Wiradi ngertos adhinipun, Wiranta boten kersa sown ibu, piyambakipun sowan Kusnarna kanca ingkang kala wingi mlebet kitha lan bekta warta keluwarga-keluwarga lan kahanan kitha sakmenika. 2) Mbok menawi kenging bebaya Mbok menawi kenging bebaya menika satunggaling penyebab saking konflik psikis awujud was sumelang ingkang dipunalami dening Wiradi. Wiradi sumelang marang adhinipun, Wiranta barang mireng cariyosipun Marija lajeng manti-manti Wiranta supados ngatos-atos. Ingkang dipunraosaken dening Wiradi wonten ing kutipan ngandhap menika. Wiradi sing keplepeg critane Marija manti-manti banget marang adhine, "Sing prayitna, lo, Dhi. Yen ana bebaya ndang sentilen wae karabenmu, ben kene padha ngreti." (KS, 11: 4) Wiradi ingkang mireng cariyosipun Marija kanthi giris lajeng manti- manti adhinipun, Wiranta kanthi tembung "Sing prayitna, lo, Dhi. Yen ana bebaya ndang sentilen wae karabenmu, ben kene padha ngreti.". Menika nedahaken raos sumelang ing dhiri Wiradi marang Wiranta nalika Wiranta badhe nuweni tentara Landa. 168
3) Kelangan pistul rikala wonten mungsuh Kelangan pistul rikala wonten mungsuh menika satunggaling penyebab konflik psikis ingkang awujud was sumelang. Tuwuh raos sumelang ing dhiri Wiradi amargi kelangan pistul nalika wonten tentara Landa ing Widuran. Raos menika wonten ing kutipan ngandhap menika. "Haning, piye?" pangundikane Wiradi judheg akale. "Saiki aku ora bisa polah, aku kecepit. É, ya talah, endi ta, ya, pistulku mau?" (KS, 26: 14) Pikiranipun Wiradi judheg ameh kadospundi. Sakmenika Wiradi boten saged polah, piyambakipun kecepit kanthi madosi pistulipun nalika tentara Landa saweg wonten ing dhaerah dalemipun ing Widuran. 4) Boten kepanggih adhikipun malih Konflik psikis ingkang awujud was sumelang menika dipunsebabaken amargi Wiranta sumelang boten kepanggih kaliyan adhinipun malih inggih menika Wiranta. Wiradi mikir menapa tatunipun Wiranta amargi dipunbedhil dening kancanipun, Marija. Raos was sumelang Wiradi ketingal wonten ing kutipan menika. Wiradi mikir liya. Yen Wiranta dipateni Marija, dheweke wektu iki wis ora duwe sedulur maneh! Apa ya klakon dheweke ora bakal ketemu adhine? (KS, 34: 20) Saking kutipan nginggil menik nedahaken raos sumelang Wiradi marang adhinipun, Wiranta. Wiradi mikir sanes menapa Wiranta menika dipunpejahi dening kancanipun piyambak inggih menika Marija. Menawi leres mekaten Wiradi boten gadhah sedherek malih. Wiradi bakal klakon boten kepanggih adhinipun malih. 169
5) Kuwatir kahanannipun Wiranta Konflik psikis awujud was sumelang ingkang dipunalami dening Wiradi dipunsebabaken amargi kuwatir kaliyan kahananipun Wiranta. Wiranta ingkang ketaton menika mesthinipun kraos sakit sanget. Ingkang dipunraosaken dening Wiradi wonten ing kutipan ngandhap menika. Elok melu nrocos eluhe krungu critane Wiradi iku. Saiki Wiradi krasa yen adhine mesthi kelaran banget wektu iku. Bisa uga sapungkure Wiradi, Wiranta semaput kentekan getih. Iku yen ora dipateni Marija! (KS, 39: 21) Elok nderek nrocos eluhipun mireng cariyosipun Wiradi bab adhinipun ingkang ketaton. Wiradi rumaos adhinipun sakmenika saweg kelaran sanget. Sapungkuripun Wiradi saged ugi Wiranta semaput amargi rahipun telas menika menawi boten dipunpejahi dening Marija. Kedadosan menika damel Wiradi gadhah raos was sumelang marang Wiranta. 6) Roti saged ngracuni kamardikan Roti saged ngracuni kamardikan menika satunggaling penyebab saking konflik psikis ingkang awujud was sumelang. Wiradi sumelang nalika pirsa bapakipun dhahar roti. Miturut Wiradi tiyang ingkang dhahar roti menika namung mata-mata mungsuh. Raos sumelang Wiradi marang bapakipun ketingal wonten ing kutipan ngandhap menika. "Mesthi kemawon, Pak. Margi ingkang badhe nemtokaken zaman menika rak lare-lare enem. Dados pantes yen para nem- neman nemtokaken tetedhan ingkang bakal kaulu bangsanipun. Tiyang enem-enem kuwatos kemawon margi tetedhan roti ingkang eca menika bakal ngracuni gagasan bab kamardikaning Negara..." (KS, 44: 25) 170
171 Wiradi kekeh pamanggihipun baba tetedhan roti saged ngracuni kamardikaning nagara. Miturut Wiradi, lare anem menika ingkang samangke badhe nemtokaken jaman dados pantes mawon menawi lare-lare menika nemtokaken tetedhan ingkang bakal dipundhahar dening bangsanipun. Tiyang anem kuwatos amargi tetedhan roti ingkang eca menika bakal ngracuni gagasan bab kamardikaning nagara. 7) Sumelang wonten mata-mata Wujud konflik psikis sumelang menika dipunsebabaken amargi Wiradi rumaos sumelang wonten mata-mata. Elok ingkang nitipaken serat marang Pak Lodhang kangge Wiranta ing pradesan menika saged dadosaken Wiradi kecepeng Landa. Satemah Wiradi gadhah raos sumelang kados wonten ing kutipan menika. "Wonten menapa? Panjenengan ngendika yen kanca-kanca ing padesan remen angsal serat saking kanca-kanca ingkang dereng dipuntepangi. Mila kula lajeng nyariosaken....." "Ah! Ketiwasan, menika mangke!" (KS, 61: 33) Saking kutipan nginggil menika nedahaken Wiradi sumelang marang kahanan kanthi matur "Ah! Ketiwasan, menika mangke!". Wiradi sumelang amargi Elok nitipaken layang marang Pak Lodhang kangge Wiranta ingkang wonten ing dhusun. Saben tiyang ingkang mlebet-medal kitha mesthi dipunpriksa dening Landa. Menawi layang ingkang dipunbekta dening Pak Lodhang menika konangan Landa, Wiradi bakal ketiwasan. 8) Layangipun dicepeng Landa Konflik psikis ingkang awujud sumelang menika dipunsebabaken amargi layangipun dicepeng Landa. Saben tiyang ingkang mlebet-medal kitha dipungledhah dening Landa. Menawi serat menika dipunsita Landa, bilai mangke
Wiradi umpetan wonten dalem Widuran. Ingkang dipunraosaken Wiradi wonten ing kutipan menika. "Tiyang-tiyang menika dipungledhah mlebet-medal kitha. Yen serat menika dipunsita, oh, rak bilai kula mangke. Wlandi ngretos menawi kula umpetan wonten ngriki.." (KS, 61: 34) Tiyang-tiyang ingkang mlebet-medal kitha dipungledhah dening tenara Landa. Menawi serat menika dipunsita Landa, rak bilai Wiradi wonten dalem Widuran. Tentara Welandi bakal mangertos menawi Wiradi umpetan wonten ing Widuran. Kedadosan menika ingkang nuwuhaken raos was sumelang saking dhiri Wiradi. 9) Wiranta sampun dalu dereng kondur Raos was sumelang ing dhiri Wiradi tuwuh amargi Wiranta sampun dalu dereng kondur. Wiradi sumelang mangke adhinipun menika ical amargi sampun dlu kok dereng kondur. Raos sumelang Wiradi dipunpanggihaken wonten ing kutipan ngandhap menika. Saiki adhine liya. Wiranta. Wiranta ora mulih sawengi. Nginep ngendi? Wiradi ndadak tratapan atine. Mengko gek adhine sing kari siji kuwi ya ilang? Sanajan saiki ora kuwatir diterka melu tanggung jawab kaya dhek ilange Wirastuti, nanging ilange Wiranta iya nggawe kothonge isi dhadhane. Kothong, ilang, ngono rasane isi dhadhane. (KS, 117: 52) Wiranta boten kondur sawengi. Manahipun Wiradi trataban mangke gek adhinipun ingkang kantun setunggal menika ical. Sanajan sakmenika Wiradi boten kuwatir dipuntutuh nderek tanggeljawab kados rikala icalipun Wirastuti. Ananging icalipun Wiranta menika dadosaken kothonging manahipun Wiradi. 172
10) Sumelang Wirastuti ical Konflik psikis ingkang awujud was sumelang menika dipunsebabaken amargi Wiradi sumelang Wirastuti, adhinipun ical. Nalika Wiradi mlayu menyang Biro Perjuwangan Putri badhe marani Wirastuti, tiyang ingkang kantun ing mriku ngendika bilih Wirastuti sampun kondur. Nanging menyang pundi. Wiwit tuwuh raos sumelang ing batin Wiradi. Ingkang dipunraosaken menika kapanggihaken wonten ing kutipan ngandhap menika. Wiradi ketantingan mlayu-mlayu menyang Biro Perjuangan Putri, karepe mapag adhine. Pranyata Wirastuti wis mulih, jarene wong sing keri ing Biro. Mulih menyang endi? Ilang! Sidane Wirastuti ilang nganti saprene! Wiradi tansah tutuhan marga ilange Wirastuti kuwi. Wiradi sing ngeterake, Wiradi sing njalari ilange adhine! Ibune tansah nutuh ngono! (KS, 117: 51) Wiradi mlayu-mlayu marang Biro Perjuwangan Putri kangge mapag Wirastuti. Ananging Wirastuti sampun kondur ngendikanipun tiyang ing Biro. Wirastitu kondur menyang pundi? Wirastuti ical ngantos sakmenika. Wiradi rumaos tutuhan amargi icalipun Wirastuti menika Wiradi ingkang ngeteraken. Wiradi ingkang dadosaken icalipun Wirastuti, ibunipun ingkang tansah nutuh mekaten. 11) Kasoran tiyang sanes Konflik psikis ingkang awujud was sumelang menika dipunsebabaken amargi Wiradi wedi kasoran tiyang sanes. Bareng Wiradi mireng saking Elok wonten letnan ingkang sowan ing dalemipun. Wiradi langsung gadhah pamikiran bilih menawi piyambakipun kirang cepet anggenipun nembung Elok supados dados sisihanipun bakal kalah dening Letnan menika. Raos was sumelang ingkang dipunalami dening Wiradi ketingal wonten ing kutipan ngandhap menika. 173
Dheg, atine Wiradi tratapan, "Eh, ana letnan saba omahe Elk, ya?" Yen kurang prayitna utawa kalah cepet, ora wurung Wiradi kadhisikan! Atine Wiradi kaya disereg wae! Ora mikir dawa maneh, dheweke banjur matur. Matur glogap-glagep. "Anu, Pak. Waleh-waleh menapa, Pak, anggen kula mriki menika, kajawi namung sanja lan ngabaraken kawilujenganipun bapak sabrayat, kula gadhah perlu wigati sanes." (KS, 121: 54) Manahipun Wiradi trataban sapungkuripun mireng wonten Letnan ingkang dhateng ing dalemipun Elok. Lajeng Wiradi gdhah pamikiran bilih menawi kirang prayitna bakal kalah cepet dening Letnan menika. Manahipun Wiradi kados dipunsereg lan bten mikir dawa malih. Piyambakipun lajeng matur kaliyan Pak Naya bilih sowanipun Wiradi wonten ing dalemipun menika boten namung kangge paring warta kawilujenganipun keluwarga nanging ugi badhe matur perkawis ingkang wigati. 12) Tuwuh tresna antawisipun Elok lan Wiranta Tuwuh tresna antawisipun Elok lan Wiranta menika satunggaling penyebab konflik psikis ingkang awujud was sumelang. Elok lan Wiranta menika nate gadhah raos katresnan satemah menawi manggen dados setunggal samangke saged tuwuh malih ras tresna menika, pamikiranipun Wiradi. Ingkang dipunraosaken dening Wiradi wonten ing kutipan ngandhap menika. Wiranta tresna karo Elok. Yen Elok dititipake ing Sala, Wiranta bakal kumpul karo Elok. Iki ndrawasi. Wong tau ketaton mesthi godres getih maneh yen senggolan. Mengkono uga tatu-tresna. Tatu ki yen disenggol malane mesthi getihen maneh. Yen senggolan karo sing ditresnani mesthi mremen maneh, kobong kasmaran maneh atine. (KS, 160: 64) Wiranta nate tresna kaliyan Elok. Pikiranipun Wiradi menawi Elok dipuntitipaken ing Sala, Wiranta lan Elok bakal kumpul. Menika saged ndrawasi amargi tiyang ingkang nate ketaton bakal godres rah menawi kesenggol. Mekaten 174
175 ugi kaliyan tatu tresna, menawi dipunsenggol malanipun bakal tuwuh malih. Menapa malih menawi senggolan kaliyan tiyang ingkang dipuntresnani, saged kasmaran malih manahipun. 13) Ndadosaken bendrong Sumelang menika satunggaling wujud konflik psikis ingkang dipunsebabaken amargi saged dadosaken bendrong. Wiradi wedi menawi wontenipun Wiradi ing dalemipun Manik namung dadosaken kahanan wonten mriku dados bendrong. Ingkang dipunraosaken dening Wiradi ketingal ing kutipan. "Dhik. Aku ora sida melu wae." "E! Piye, ta, kuwi? wis kentheng-kentheng dirancang saka ngomah jare, tekan parane arep wurung. Ayo, ta, mlebu wae!" "Aku wedi, Dhik. Aku kuwatir yen marakake dadi bendrong iki mengko." (KS, 202: 68) Wiradi boten kersa nderek Gatot mlebet dalemipun Manik. Lajeng Gatot matur sedaya wau sampun dipunrancang nalika wonten ing dalem, sakmenika sampun dugi paranipun kok boten sios. Lajeng Gatot tetep meksa Wiradi nderek mlebet. Nanging Wiradi boten kersa amargi menawi Wiradi wonten mriku kuwatir dadosaken bendrong. 14) Elok setunggal dalem kaliyan Wiranta Elok setunggal dalem kaliyan Wiranta menika penyebab konflik psikis ingkang awujud was sumelang. Wiradi nampi serat saking Elok ingkang ngandharaken kahanan Elok ing Sala. Pikiranipun Wiradi ngira menawi Elok surasanipun saweg seneng. Lajeng Wiradi boten kersa nerasaken nyerat layang marang Elok nalika kengetan tresnanipun Elok marang Wiranta. Sakmenika Elok
lan Wiranta manggen dados satunggal dalem. Ingkang dipunraosaken dening Wiradi kapanggihaken wonten ing kutipan menika. Diwaca maneh surasane layange Elok kok sajak girang. Wiradi banjur kelingan tresnane Elok marang Wiranta. Saiki wong loro mau kumpul saomah. Hm, ya gendheng banget yen dheweke - Wiradi - ngongkon bojone sandhing karo adhine! Niyat menehi dhendheng marang kucing! Kelingan kang kaya mengkono iku, Wiradi banjur wegah nutugake nulis layang. Dheweke pancen ora tau duwe niyat nulis layang marang Elok. Bosen. Surasane padha wae, sing dicritakake ora ana. La iya apa ta sing arep dicritakake marang Elok? (KS, 226: 71) Saking kutipan ing nginggil menika nedahaken bilih Wiradi rumaos sumelang marang Wiranta lan Elok. Wiradi kengetan tresnanipun Elok marang Wiranta. Sakmenika tiyang kalih menika manggen dados setunggal ing dalem Widuran. Wiradi getun nate ngaken Elok supados manggen wonten Sala ingkang ateges sareng kaliyan Wiranta. Kengetan perkawis menika dadosaken Wiradi wegah nutugaken anggenipun nyerat layang marang Elok. Wiradi estunipun boten nate kepengin nyerat layang marang Elok. Kraos bosen, boten wonten ingkang badhe dipuncariyosaken. 15) Dipunwaoni ala dening tangga teparo Wiradi ngalami konflik psikis ingkang awujud was sumelang amargi Wiradi wedi dipunwaoni ala dening tangga teparo. Manik ingkang dereng dados garwanipun Wiradi nyuwun kangge manggen sareng ing satunggal dalem kaliyan Wiradi. Raos was sumelang ing dhiri Wiradi kapanggihaken wonten ing kutipan ngandhap menika. "Mas. aku wis matur bapak lan bapak pareng." "Matur apa?" "Aku melu manggon kene." "Ah!" 176
"Ah, piye, ta, Mas? "Tangga-tangga kampung mengko rak padha cluluk ala." (KS, 232: 72) Manik kepengin manggen satunggal dalm kaliyan Wiradi ananging Manik menika sanes garwanipun Wiradi. Ananging Wiradi boten sarujuk kaliyan pepenginanipun Manik amargi ing dhiri Wiradi tuwuh raos sumelang dipunwaoni boten sae dening tangga tepalih. i. Kekaguman 1) Elok saged ngerem-erem dukanipun Wiradi Wiradi ngalami konflik psikis ingkang awujud kekaguman amargi Elok saged ngerem-erem dukanipun Wiradi. Ingkang dadosaken Wiradi angglong manahipun menika amargi adrengipun kenya menika kangge ngerem-erem Wiradi ingkang saweg duka. Ingkang dipunraosaken dening paragatama Wiradi kapanggihaken wonten ing kutipan menika. Suwarane Elok alus kemrisik. Dudu suwara kuwi sing njalari atine Wiradi wutah badhar saka karupegan, nanging adrenge Kenya kuwi lan niyate kang suci ngerem-erem kurdhaning nepsune Wiradi. Dene aluse suwarane Elok kaya dayaning ki dhalang nyuwuk sampak, banjur rengeng-rengeng nyritakake taman kembang lan wanodya kang lagi lelenggahan ing taman kono, "ngombak-ombak ati, bening lan mirasa" (KS, 47: 27) Saking kutipan ing nginggil menika nedahaken raos kagum saking Wiradi marang Elok amargi niyat ingkang suci saking Elok kangge ngerem-erem dukanipun Wiradi dadosaken manahipun Wiradi angglong. Dene alusipun swanten Elok kados dhalang ingkang nyuwuk sampak. 177
178 2) Remen kaliyan kawanitaanipun Elok Raos kagum Wiradi marang Elok dipunsebabaken ugi amargi Wiradi remen kaliyan kawanitaanipun Elok. Elok menika lare ingkang boten ayu nanging Elok mangertos anggenipun ginakaken kawanitaannipun. Kedadosan menika ingkang nuwuhaken raos kagum ing dhiri Wiradi kados wonten ing kutipan menika. Krungu suwarane Elok pikirane nyleweng liya, "Cah kuwi ora ayu. Nanging gedhe lelabuhane, ngreti migunakake kawanitane. Bocah apik kuwi," Wiradi ketok-ketoken dhek mau esuk, Elok tanpa rumangsa dosa yen nimba, dhadhane sentik-sentik tingkahe kuwi natah atine liyan. "Hm, jenenge Elok!" (KS, 50: 29) Mireng swantenipun Elok, pikiranipun Wiradi nyleweng. Miturut Wiradi, Elok menika boten ayu, nanging Elok saged anggenipun ginakaken kawanitaannipun. Wiradi ketok-ketoken nalika wau enjing Elok nimba, lan tanpa dosa menawi tingkahipun menika sampun nutuh manahipun tiyang sanes. 3) Dandanannipun Elok nengsemaken Dandananipun Elok nengsemaken menika satunggaling penyebab konflik psikis ingkang awujud kekaguman ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi. Enjing menika Elok ketingal resik, rasukanipun boten anyar ananging wetah, rikmanipun dipunklabang kalih ingkang nengsemaken manahipun Wiradi. Ingkang dipunraosaken Wiradi kapanggihaken wonten ing kutipan menika. Elok kang wektu kuwi uga wis adus resik, ngetok Wiradi, sajak mbagekake. Kenya iku saiki nganggo rok biru kembang- kembang ora anyar nanging wutuh, rambute diklabang loro tekan geger, kandel wiwit epok nganti pucuke, ateges rambute ketel wiwit bongkot tekan pucuke. Klabangane papag tekan pucuke, nengsemake sinawang dening Wiradi. (KS, 53: 32)
Elok ingkang sampun resik menika manggihi Wiradi. Elok ngagem rasukan ingkang boten enggal ananging ketingal wetah, rikmanipun dipunklabang kalih dugi geger. Klabang menika ingkang nengsemaken manahipun Wiradi. 4) Kesengsem sikapipun Elok ingkang becik, bekti, gumati Wujud konflik psikis was sumelang dipunsebabaken amargi kesengsem kaliyan Elok ingkang becik, bekti, gumati. Wiwit Wiradi sesrawungan kaliyan Elok rumiyin sampun rumaos bilih Elok menika tiyang estri ingkang merakati. Menika kapanggihaken wonten ing kutipan ngandhap menika. Wiradi mongkok atine. Wiwit nalika sesrawungan karo Elok dhek biyen dheweke pancen wis krasa yen Elok ki bocah wadon kang merakati. Ora ayu, uga ora kemayu, ning atine becik, bekti lan gumati. Maca layange wae dheweke wis seneng, mendah yen ketemu bocahe maneh. (KS, 85: 44) Saking kutipan nginggil menika nedahaken bilih Wiradi kagum kaliyan Elok ingkang merakati. Raos menika sampun tuwuh nalika kekalihipun srawung wonten ing Widuran rumiyin. Elok menika boten ayu nanging boten kemayu. Elok ugi kalebet tiyang estri ingkang manahipun becik, bekti lan gumati. Wiradi rumaos seneng maos seratipun Elok, menapa malih menawi kepanggih kaliyan tiyangipun. 5) Sengsem kaliyan pawakanipun Elok Raos kagum Wiradi marang Elok ugi amargi Wiradi kesengsem kaliyan pawakanipun Elok. Sampun dangu Wiradi boten kepanggih kaliyan Elok, sakmenika barang kepanggih Elok ketingal manis, padhang ulate, grapyak semanak sikapipun. Ingkang dipunraosaken dening Wiradi kapanggihaken wonten ing kutipan menika. 179
Sing saliyane wirang, Wiradi uga nduweni rasa seneng. Elok katon manis, ulate padhang, grapyak-semanak ngresepake. "Saiki kok gedhe, ya, Dhik Elok katone!" pikirane Wiradi. "Suwarane njengek ucul-udhar ora seret kandheg kaya dhek lagi padha weruh biyen. Dhik Elok ora mbaleni kenalan anyar, nanging nutugake memitran kang wis raket, sesrawungan sing kapungkur!". Krungu guyune Elok, Wiradi kelingan impene mau. (KS, 95: 48) Wiradi rumaos seneng pirsa Elok ingkang ketingal manis, padhang ulatipun lan grapyak sikapipun. Wiradi gadhah pamikiran bilih Elok menika sampun ageng, swantenipun ingkang ketingal ucul-udhar taksih sami kaliyan nalika sareng rumiyin. Elok boten mbaleni pitepangan malih ananging nutugaken srawung ingkang sampun rumaket rumiyin. 6) Kesengsem Kenya klambi abang Konflik psikis ingkang dipunalami dening Wiradi inggih menika kekaguman ingkang dipunsebabaken amargi Wiradi kesengsem kaliyan kenya klambi abang. Nalika Wiradi saweg ngarih-arih manah nonton kitha lajeng pirsa wonten kenya ingkang narik manahipun Wiradi. Ingkang dipunraosaken dening Wiradi wonten ing kutipan menika. Hem. Ayu. Roke abang mangar-mangar, kulite kuning mripate....hm, mripate kuwi lo sing ngajak rembugan!" Wiradi mbatin. (KS, 158: 63) Wiradi kagum kaliyan kenya klambi abang ingkang dipuntemahi nalika Wiradi saweg jalan-jalan nonton kitha. Ukara ingkang nedahaken bilih Wiradi kagum kaliyan kenya klambi abang inggih menika "hm, mripate kuwi lo sing ngajak rembugan!". 180
7) Kaelokanipun Kenya klambi abang Konflik psikis ingkang awujud kekaguman menika dipunsebabaken amargi kaelokanipun kenya klambi abang. Kenya menika kenya ingkang kalawau nitih becak nalika padhang srengenge. Kenya menika ketingal resik mudal mencorong madhangi jagad. Raos kagum marang kenya klambi abang menika kapanggihaken wonten ing kutipan. Kenya klambi abang sumringah iku wong sing numpak becak ana dalan jembar mau nalikane padhange srengenge isih gemilang. Saiki srengenge wis sumurup, nanging candhikayu mudal mencorong madhangi jagad, alam dadi abyor sarwa kuning. Pakulitane kenya klambi abang sing dhasare wis resik kuning iku, saiki saya katon gumrining. Lambene tipis, pipine alus, rambute ireng ketel dikethok cendhak modhel anyar. Wiradi sumlengeren nonton kaelokane kenya kang merak ati iku. (KS, 165: 65) Saking kutipan nginggil menika nedahaken Wiradi sumlengeren pirsa kaelokanipun kenya klambi abang ingkang nitih becak nalika padhang srengenge. Sakmenika srengengenipun sampun surup nanging candhikayunipun mencorong madhangi jagad. Pakulitanipun kenya menika ingkang resik ketingal gumrining, lambenipun tipis, pipinipun alus, rikmanipun cemeng ketel ingkang dipunkethok cendhak dadosaken Wiradi kagum kaliyan kenya menika. j. Kanepson 1) Tiyang ingkang dhahar roti namung mata-mata Tiyang ingkang dhahar roti menika namung mata-mata satunggaling penyebab kondlik psikis awujud kanepson ingkang dipunalami dening paragatama 181
Wiradi. Wiradi duka kaliyan bapakipun amargi bapak nedha roti. Ingkang dipunraosaken Wiradi wonten ing kutipan ngandhap menika. Wiradi anyel banget atine. Kebacut ora bisa mendha. "Pak, tiyang Jawi, tiyang Indonesia ingkang nedha roti menika namung mata-mata mengsah!" Wiradi setengah njerit muni mengkono mau. (KS, 45: 26) Wiradi rumaos anyel sanget manahipun. Sampun kebacut duka kaliyan bapakipun. Miturut Wiradi tiyang Jawi, tiyang Indonesia ingkang nedha roti menika namung mata-mata mengsah. Anggenipun matur mekaten kaliyan bapakipun radi njerit amargi bapakipun tetep kemawon nedha roti menika. 2) Kalah kaliyan tiyang sanes anggenipun badhe naleni janji kaliyan Elok Kanepson ingkang tuwuh ing dhiri Wiradi dipunsebabaken amargi Wiradi wedi kalah kaliyan tiyang sanes anggenipun naleni janji kaliyan Elok. Wiradi duka nalika piyambakipun sampun kesusu ngedalaken rembug kangge nyuwun Elok dados sisihanipun. Raos duka menika kangge letnan tepunganipun Elok. Raos dukanipun Wiradi kapanggihaken wonten ing kutipan menika. Wiradi saya mantep nepsune. Adreng olehe kepengin weruh. Graita pikire grayangan ngambra-ambra. Dheweke kelingan letnan sing marahi Wiradi brangasan kesusu ngetokake rembug mau. Kelingan bab letnan mau sirahe Wiradi krasa puyeng. Gagasane buyar ora karuwan. Letnan! Letnan tepungane Elok dhek wingi mrene, menyang omah iki, sambang Elok sajak akrap rumaket! Oh, apa Elok wis naleni janji karo letnan kuwi bakal dadi sisihane? Wiradi kalah dhisik? Lan Pak Naya rujuk yen Elok dadi nyonya letnan tinimbang dadi bojo pegawe DPU? (KS, 128: 56) Wiradi duka marang letnan tepunganipun Elok amargi letnan menika ingkang dadosaken Wiradi kesusu anggenipun ngedalaken rembug supados Elok kersa dados garwanipun. Letnan menika kala wingi dhateng ing dalemipun Elok 182
kados sampun rumaket. Wiradi gadhah pamikiran bilih menapa Elok sampun naleni janji kaliyan letnan menika lan Pak Naya sarujuk. 3) Wiranta ngrebut manahipun Elok Wiranta ngrebat manahipun Elok ingkang dadosaken tuwuh konflik psikis awujud kanepson saking dhiri Wiradi. Wiradi ngertos bilih Wiranta tiyang ingkang tresna kaliyan Elok. Ingkang dipunraosaken dening Wiradi wonten ing kutipan ngandhap menika. Wiwit ana bis wis dirancang nepsune. Saka rumangsane adhine ki saya suwe saya kurangajar. Dupeh wong pinter biyen dhek perang ngereh Wiradi. Saiki ndadak wano-wani ngrebut kekasihe! Ora pakra! Apa kaya ngono kuwi wis ora mulang sarak jenenge? (KS, 136: 59) Wiradi sampun ngrancang dukanipun wiwit ing bis. Duka ingkang katujokaken marang Wiranta ingkang ngrebat Elok minangka kekasihipun. Miturut Wiradi, adhinipun kirang pitaya, kepara Wiranta nantang gelut. 4) Manik boten ngertos tata cara panampaning tamu Konflik psikis ingkang awujud kanepson ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi dipunsebabaken amargi Manik boten ngertos tata cara panampaning tamu. Wiradi duka marang Manik amargi nalika wonten dhayoh, namung diinguk mawon boten dipunsumanggakaken. "Rak iya dimanggakake dhisik!" sentake Wiradi rada kasar marang sing wadon. Saka rumangsane, Manik pancen rada ora ngreti tata-cara. Ngreti tamu teka mung diinguk wae. Karo dene tembung sampeyan sing bola-bali dielokake iku pijer-pijer diucapake. Keri rasane nyang kuping! (KS, 237: 76) Raos duka Wiradi marang Manik amargi Manik boten mangertos tata cara nampi tamu ingkang sae satemah Wiradi nyentak Manik. Kaliyan tembung 183
184 sampeyang ingkang asring dipunucapaken dening Manik menika dadosaken Wiradi keri anggenipun mireng, ketingal kirang sopan. 5) Manik boten saged ngregani garwanipun Manic boten saged ngregani garwanipun menika satunggaling penyebab konflik psikis ingkang awujud kanepson ingkang dipunalami dening Wiradi. Wiradi duka marang Manik ingkang saweg gerah lan namung sagedipun ngrusuhi tiyang sanes. Ingkang dipunraosaken dening Wiradi wonten ing kutipan menika. "Dhik Manik. Uwong ora bakal bisa ngajeni wong lara. Wong lara mung bakal ngrusuhi liyan kang kepengin urip seneng. Ngretia, aku ra bisa, Dhik, tansah ethok-ethok ngajeni kowe. Ora bisa!" (KS, 243: 83) Saking kutipan ing nginggil menika nedahaken raos duka ingkang dipunraosaken dening Wiradi marang garwanipun, Manik. Manik ingkang saweg nandang gerah ananging namung saged ngrusuhi tiyang sanes. Wiradi rumaos boten kiyat tansah ethok-ethok ngajeni marang garwanipun. k. Penyesalan 1) Boten dawa pikiripun Penyesalan menika satunggaling wujud konflik psikis ingkang dipunsebabaken amargi boten dawa pikiripun Wiradi. Wiradi rumaos getun kaliyan sikapipun ingkang grusa-grusu kangge sowan ibunipun. Sasampunipun udan pelor lan bebaya dipunliwati nembe kemawon pikiran ingkang mekaten kagraita. Raos getun Wiradi kapanggihaken wonten ing kutipan ngandhap menika. Nalar sing kaya ngono mau ndilalah kok ya kecandhak saiki, bareng dheweke wis rekasa nyabrang bebaya udan pelor, bareng adhike wis nandhang ketaton, bareng kelingan yen ing ngisor wit sawo ana memedine. Upama kang mengkono mau kagraita mau esuk, mbokmenawa ora kaya ngene lelakone wengi iki. La
upama suwung, gek mengko omah kuwi mung isi memedi thok? Wah, priye, ya?! (KS, 17: 6) Pamikiran ingkang wening nembe dipunpanggihaken sakmenika sasampunipun Wiradi nandhang rekaos, barang Wiranta sampun ketaton, lan kengetan memedi ing ngandhap wit sawo. Menawi pamikiran ingkang mekaten kagraita saderengipun sowan ibu, Wiradi kinten swasana asilipun boten kados mekaten. 2) Nilar adhikipun Konflik psikis ingkang awujud bingung dipunsebabaken amargi Wiradi nilar adhinipun ingkang ketaton. Wiradi getun dene piyambakipun tega nilar Wiranta ingkang ketaton lan dadosaken Wiranta boten saged kepanggih kaliyan bapak-ibunipun. Raos getun Wiradi kapanggihaken wonten ing kutipan menika. "Piyambak, Pak. Dhik Ranta......," Wiradi kelingan adhine nandhang tatu iki mau. Saiki atine trenyuh dene adhine ora bisa ketemu wong tuwane kaya dheweke. Saiki dheweke gela dene kok nganti tega ninggal adhine kang lagi ketaton ora bisa ngglawat. Tatune Wiranta mesthi gedhe, merga getihe ngeprehi tangan lan clanane. Bisa uga bener kandhane Marija, sing mbedhil adhine iku mata-mata mungsuh. Bisa uga sing dadi mata-mata iku salah siji saka kanca-kancane. Ah! "Anu, Pak. Dhik Ranta kantun wonten dhusun." (KS, 20:9) Wiradi emut kaliyan adhinipun ingkang ketaton nalika wonten ing margi badhe sowan ibu. Wiradi rumaos gela saha sedhih awit piyambakipun tega nilar adhinipun ingkang rahipun ngeprehi asta lan clananipun. Wonten ing nala, Wiradi gadhah pamanggih bilih ingkang mbedhil Wiranta menika mata-mata mungsuh kados andharanipun Marija. Satemah Wiradi ngapusi bapakipun bilih Wiranta dipuntilar wonten ing dhusun. 185
3) Wiradi ngeteraken Wirastuti ing biro Wiradi ngeteraken Wirastuti ing biro menika satunggaling penyebab konflik psikis ingkang awujud penyesalan ingkang dipunalami dening Wiradi. Wiradi getun sampun kersa ngeteraken adhinipun ing biro perjuwangan putri. Ingkang dipunraosaken dening Wiradi wonten ing kutipan ngandhap menika. Kena apa ibune kok nutuh dheweke sing ngajak Wiras? O, iya, dhek sepisanan lunga menyang Biro Perjuwangan Putri, Wiradi sing ngeterake. Ibune ora akur karo karepe Wiras, bocah wadon mbiyantu tenaga ana badan perjuwangan kuwi, marga bocah wadon ki ya kudu ngugemi kewadonane, ora kok melu perang. Dhek samana Wiras nekad njaluk dieterake Wiradi, nanging Wiradi ora ngajak utawi ngajani. (KS, 21: 11) Ibu Wiradad duka marang Wiradi amargi miturut ibunipun, Wiradi ingkang ngajak Wirastuti ing Biro Perjuwangan Putri. Ingkang estunipun Wiradi namung ndugekaken Wirastuti mawon. Kedadosan menika nuwuhaken raos getun saking Wiradi kenging menapa kok rumiyin kersa nderekaken wirastuti ing Biro perjuwangan Putri nalika jaman perang. 4) Ngira menawi Pak Naya lan bapakipun menika mata-mata mungsuh Penyesalan satunggaling wujud konflik psikis ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi dipunsebabaken amargi Wiradi ngira Pak Naya lan bapakipun menika mata-mata mengsah. Sasampunipun para keluwarga sami mbuktekaken raos tresnanipun marang Wiradi, piyambakipun rumaos dosa sampun gadhah pamikiran mekaten. Kedadosan menika kapanggihaken wonten ing kutipan menika. Ing ndhuwur wuwung Wiradi nggagas-nggagas. Iki mau kabeh wis padha mbuktekake yen wong ing omahe tresna marang dheweke, lan ora nyenengi tentara mungsuh tumindak sakarepe 186
dhewe. Dheweke rumangsa dosa ngarani bapake dadi mata-mata mungsuh. (KS, 50: 28) Ing wuwungan, Wiradi gadhah pamanggih menawi sedaya tiyang wonten ing griyanipun sami tresna kaliyan piyambakipun saha boten remen kaliyan tentara Landa ingkang tumindak ngawur. Saking menika, Wiradi rumaos getun sampun ngira menawi bapakipun dados mata-mata saking mungsuh. 5) Wiradi ingkang jalari kasedhihan Konflik psikis awujud penyesalan ugi dipunsebabaken amargi Wiradi ingkang njalari kasedhihan ing Widuran. Sirahipun Pak Naya ingkang ketaton menika boten sengaja kenging samparanipun Wiradi lan dadosaken godres rah malih. Raos penyesalan Wiradi wonten ing kutipan ngandhap menika. Bengi iku Pak Naya kandha marang Elok yen sirahe saya banget olehe senut-senut. Elok samar atine. Nanging ora ana sing bisa ikhtiyar apa-apa bab sirah sing dibuntel kuwi kajaba ngenteni esuk lan diparakake menyang rumah sakit. Krungu bab iki Wiradi saya ngenes atine, marga krasa dheweke kang njalari sakabehe kasedhihan mau. (KS, 52: 30) Dalu menika Elok rumaos sumelang awit tatu ingkang wonten ing sirahipun Pak Naya. Elok bingung amargi boten saged ngobati tatunipun bapak. Tatu ingkang dumadi awit tingkahipun Wiradi satemah Wiradi rumaos lepat sampun dadosaken tatu menika. 6) Megat merga mitenah Elok Megat amargi mitenah Elok dadosaken tuwuh raos getun ing dhiri Wiradi. Elok menika tiyang ingkang sae nanging kok Wiradi tega megat Elok kanthi mitenah ingkang boten leres. Ingkang dipunraosaken dening paraga Wiradi katingal ing kutipan menika. 187
Nanging bareng layang wis klakon mlebu pos, jebul atine saya ora karuwan. Gagasane kumrungsung nggladrah ngambra- ambra. Dheweke rumangsa dosa gawe pitenah kaya mengkono. Dheweke eling Elok kuwi wong saapik-apike wong wadon. Ngono kok Wiradi mentala duwe pokal megat bojone iku. Gek apa dosane Elok? (KS, 235: 74) Sasampunipun layang talak mlebet pos, manahipun Wiradi saya bingung. Piyambakipun rumaos dosa sampun damel pitenah marang garwanipun. Pawadan mekaten kok saged katindakaken Wiradi kangge megat Elok ingkang estunipun tiyang estri ingkang sae. 7) Nyangka boten sae marang Elok lan Wiranta Konflik psikis getun ing dhiri Wiradi dipunsebabaken amargi Wiradi gadhah pamikiran boten sae tumrap Elok lan Wiranta. Wiranta ingkang dipunajab saged nulungi Elok dipunkabaraken sampun seda. Raos getun Wiradi menika wonten ing kutipan ngandhap menika. Wiradi thenger-thenger. Adhine mati! Adhine sing mentas wae dibutarepake, nanging sing wis diarah bakal nulungi Elok, saiki dikbarake mati! Kamangka mentas wae layang talake menyang Elok dikirimake! Hm! Lelakon, lelakon! Kabeh mau lagi dadi lelakon! La mbok ya telegram iku katampan dhek wingi ngono wae, dheweke mesthi wurung ngirimake layang talak espres mau! (KS, 239: 77) Wiradi rumaos lemes nalika mireng warta ingkang ngandharaken bilih adhinipun, Wiranta seda. Ingkang dadosaken Wiradi lemes kajawi amargi sedanipun Wiranta ugi adhinipun ingkang nembe dipunpikiraken, nembe dipunajab supados saged ngrumat Elok ananging malah sampun seda. Saking kedadosan menika Wiradi rumaos getun amargi sampun kintun layang talak dhateng Elok. Menawi anggenipun nampi telegram warta sedanipun Wiranta, mesthinipun Wiradi boten sios kintun layang talak menika. 188
8) Sampun ndukani Manik Sampun duka marang Manik dadosaken tuwuh raos getun ing dhiri Wiradi. Manik menika garwanipun Wiradi ingkang saweg gerah menika boten saged dipunkasari. Nanging awit dukanipun Wiradi, piyambakipun maoni Manik lan dadosaken kumat gerahipun Manik. Ingkang dipunraosaken Wiradi wonten ing kutipan menika. Sapungkure dhokter Manik banjur turu kepati. Candrane putih sajak ora ngemu dosa. Wiradi nyawang bojone, olehe nyawang diematake. Manik, Manikingtyas, pancen sulistya. Wiradi trenyuh atine, dheweke krasa yen kelakuwane dhek mau sore kebangeten dhegsiyane. Marang wong ringkih kaya bojone ngono satemene ora kena tumindak kasar. "Dhik Manik, apuranen aku, ya," Wiradi umak-umik kaya wong memuji. (KS, 244: 84) turu les, Sasampunipun priksa dhateng dokter, manik banjur sare. Wiradi minangka garwa nyawang bojonipun satemah nglairaken raos trenyuh. Trenyuh awit dheweke sampun dhegsiya dhateng garwaipun ingkang ringkih. Estunipun minangka garwa menika wiradi kedah saged ngemong garwanipun saha boten tumindak ingkang kasar. Wonten ing wekdal menika wiradi saestu getun lan nyuwun supados garwanipun saged paring pangapunten dhateng piyambakipun. 9) Wiradi mbalela, diken sowan sibu boten kersa Konflik psikis awujud penyesalan menika amargi Wiradi mbalela, diaturi sowan ibu ananging boten kersa. Sakmenika Wiradi nembe rumaos getun amargi kala wingi boten kersa sowan ibu, dereng sowan ananging sampun mireng ibunipun seda ingkang ateges Wiradi sampun boten saged pirsa badanipun ibu. Raos getun ingkang dipunraosaken dening Wiradi kapanggihaken wonten ing kutipan menika. 189
Durung nganti selawe dina geblake Manik, Wiradi nampa telegram saka bapake, ngabarake yen ibune seda. Nyut, kaya wong krasa disebrot, Wiradi kedandapan golek silihan dhuwit lan mlayu ketantingan menyang Sala. Dheweke rumangsa kelangan saiki. Kelangan ibu! Yen wong disebrot mung kelangan bandha, dene Wiradi saiki kelangan mustika, kedandapane laku ora karuwan nere. Mustika sing ilang genah ora bisa bali! Ilang ora ilang lumrah. Rasaning ati iki melu kalong, kurang. Anggone kedandapan iku marga Wiradi ora gelem ketilapan nemoni ibune kang pungkasan. Ibune kang wis dadi jisim. (KS, 246: 85) Dereng ngantos selangkung dinten wiradi nampi warta malih bilih ibunipun seda. Wiradi banjur gedandapan wangsul dhateng saladheweke rumaos kecalan sanget. Ibu ingkang dados mustika sampun seda, boten saged wangsul malih.raosipun ing manah prasasat wonten ingkang kirang. Kedadosan kasebut awit sadrengipun wiradi kasuwun wangsul sowan ibu boten kersa, dene samenika ibu sampun boten wonten malih. l. Bimbang 1) Ibu gerah maras lan kahanan kutha ingkang boten aman Ibu Wiradad gerah maras lan kahanan kitha ingkang bten aman menika dadosaken raos bingung ing dhiri paragatama Wiradi. Wiradi gadhah pepenginan kangge sowan ibunipun ingkang saweg gerah maras sakonduripun saking pangungsen. Ananging kahanan kitha ingkang boten aman dadosaken Wiradi bingung kadospundi caranipun sowan ibu. Kedadosan menika nuwuhaken raos bingung ing dhiri Wiradi ingkang dipunpanggihaken ing kutipan ngandhap menika. Krungu crita kang mengkono mau, Wiradi geter atine, pucet guwayane. "Kena apa, Mas?" pitakone Narno bareng weruh Wiradi sajak dheleg-dheleg. 190
"Ora apa-apa, Dhik. Anu, mung, sajatine aku ya kepengin sowan sibu. Kira-kira apa bias, ya?" (KS, 5: 3) Saking kutipan nginggil menika nedahaken raos bingung ing dhiri Wiradi. Wiradi bingung kadospundi caranipun sowan ibunipun ingkang saweg gerah. Wiradi sowan dhateng Kusnarna, kancanipun sasampunipun mireng cariyos ingkang damel giris. Sowanipun Wiradi menika kangge taken bab pepenginanipun Wiradi kangge sowan ibunipun ing Widuran. 2) Ngraos kalap nanging sejatosipun boten Wiradi rumaos kalap nanging sejatosipun boten menika satunggaling penyebab konflik psikis ingkang awujud bingung. Wiradi rumas kalap mlebet ing kedhatonipun peri, ananging menika leres dalemipun ibu bapakipun ing Widuran. Raos bingung ingkang dipunalami dening Wiradi wonten ing kutipan menika. Isih rongeh pikirane, Wiradi nurut mlebu ngomah. Dheweke wis tau krungu bab wong kalap, jare rasane kaya mlebu kedhaton, kedhatone peri sing nganggu gawe manungsa. Apa dheweke iki saiki ya kalap? Nanging pandulune terang, omah genah omahe, ora lidok maneh. Mung rada peteng marga mung dipadhangi damare Pak Naya. Pak Naya kang raine nyureng lan sirahe diblebet putih, kanthi suwara kang serak ngacarani tamune mlebu kamar gedhe, kamar panggonane ibu-bapake Wiradi. Solah lan suwarane Pak Naya nduweni prebawa giris kang ora kabantah dening Wiradi. (KS, 19: 8) Saduginipun Wiradi ing dalem Widuran, piyambakipun taksih rongeh pikiranipun. Wiradi rumaos kalap ing kedhatonipun peri amargi ingkang mbikak kori menika Pak Naya, tiyang ingkang dereng dipuntepangi dening Wiradi lan praupanipun Pak Naya ingkang damel giris. Lajeng Wiradi mlebet kamar ageng panggenanipun bapak-ibunipun Wiradi. 191
3) Pengin mejahi Pak Naya ananging wedi dipunpejahi Konflik psikis awujud bingung ingkang dipunalami dening Wiradi dipunsebabaken amargi pepenginan Wiradi kangge mejahi Pak Naya ananging piyambakipun wedi dipunpejahi dening Pak Naya. Wiradi ngira Pak Naya menika mata-mata mengsah satemah Wiradi kepengin mejahi Pak Naya. Ananging Wiradi ugi wedi menawi dipunpejahi dening Pak Naya. Raos bingung Wiradi kapanggihaken ing kutipan ngandhap menika. Wiradi grayang-grayang kiwa-tengene maneh. Suwe-suwe duwe pokal arep nggrumut Pak Naya saiki wae, menang cacak kalah cacak. Tinimbang dheweke mengko mati nglempara dibedhil Landa, luwih becik dheweke ngrampungi Pak Naya dhisik wae. Dadi mati-matia ya wis kasil mbekuk gulune mata-mata! Wiradi krengkang-krengkang metu saka ngisor dhipan. Nanging greg, mandheg mangu. "mengko gek pistulku mau wis ana tangane Pak Naya? Wé, blaiane!" Apa saiki tindakane Wiradi? Ora wani! Sarana jengkel marang kalicikane atine, dheweke tlusur-tlusur mlebu ngisor longan maneh. (KS, 26: 15) Pirsa polahipun Pak Naya tuwuh raos prasangka buruk marangg Pak Naya kanthi ngira bilih Pak Naya menika mata-mata Landa. Wiradi kepengin mejahi Pak Naya saderengipun Wiradi dipunbedhil dening mata-mata mengsah. Ananging Wiradi madosi bedhilipun ingkang ical lan nuwuhaken pamikiran menawi bedhil menika sampun wonten Pak Naya malah dadosaken bebaya tumrap piyambakipun. Pamikiran menika ingkang dadosaken Wiradi boten sios mejahi Pak Naya kanthi nlusur-nlusur mlebet longan malih kangge umpetan. 4) Wedi dipungropyok Landa Wedi dipungropyok Landa satunggaling perkawis ingkang nyebabaken tuwuhipun konflik psikis ingkang awujud bingung. Bingungipun Wiradi menika 192
amargi pepenginanipun kangge mangertos kahananipun Wiranta ananging wedi dipungropyok Landa nalika badhe kesah saking Widuran. Ingkang dipunraosaken Wiradi wonten ing kutipan ngandhap menika. Apa dheweke mengko sedina ana ngomah, ta? Dheweke dhewe ora ngerti. Mesthine ya ana ngomah. Nanging dheweke kuwatir yen Landa awan iki bakal nggropyok omahe. Dadi becike dheweke oncat sadurunge digropyok. Nanging menyang endi? Kepriye metune saka kutha lan kepriye playune? (KS, 29: 17) Saking kutipan ing nginggil menika nedahaken bilih Wiradi saweg bingung natawisipun kalih perkawis. Wiradi kuwatos Landa badhe nglajengaken serangan ing dhaerah Widuran. Tuwuh pamikiran Wiradi kangge cepet kesah saking dalem Widuran saderengipun dipungropyok Landa. Wiradi bingung samangke menawi kesah saking dalem badhe wonten pundi lan caranipun medal saking kitha kadospundi. 5) Pengin mangertos kahanannipun adhikipun Pengin mangertos kahananipun Wiranta adhinipun kalebet satunggaling penyebab saking konflik psikis ingkang awujud bingung. Wiradi kepengin mangertos kahananipun Wiranta ingkang ketaton ananging kahanan kitha ingkang boten aman menika damel Wiradi bingung kedah kadospundi. Raos bingung Wiradi kapanggihaken wonten kutipan ing ngandhap menika. Atine Wiradi trataban kelingan kok tegel ninggalake adhine nandhang tatu kaya mengkono. Saiki dheweke kesusu wae arep weruh priye kedadeane adhine lanang kuwi. Nanging kepriye? Priye-priyea dheweke kudu sabar ngenteni wengi. (KS, 39: 22) Wiradi getun sampun nilar Wiranta, adhinipun ingkang saweg ketaton nalika badhe sowan dhateng ibunipun. Kedadosan menika ingkang dadosaken Wiradi kepengin enggal pirsa kahananipun Wiranta ing dhusun. Pepenginan 193
Wiradi kangge mangertos kahananipun Wiranta ananging kahanan kitha ingkang boten aman nuwuhaken raos bingung ing dhiri Wiradi. Kepengin ngertos kahananipun Wiranta nanging kedah sabar nengga surup nembe saged kesah saking kitha. 6) Gojag-gajeg maring sinten pepenginannipun dipunwedharaken Konflik psikis awujud bingung ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi menika dipunsebabaken amargi Wiradi gojag-gajeg marang sinten pepenginannipun dipunwedharaken. Wiradi kepengin nyuwun Elok dados sisihanipun. Nanging pepenginan menika badhe dipunaturaken marang Elk menapa Pak Naya. Raos bingung Wiradi kapanggihaken wonten kutipan ing ngandhap menika. Wiradi mungga-manggu arep medharaken karepe. Dheweke gojag-gajeg marang sapa karepe mau diwedharake, marang bocahe dhisik, apa marang bapake? Manut grapyake wong sing kagungan dalem, loro-lorone ora bakal nampik upama Wiradi nguculake rembug. (KS, 120: 53) Saking kutipan ing nginggil menika nedahaken raos bingung ing dhiri Wiradi. Pepenginan Wiradi kangge nyuwun Elok dados sisihanipun badhe dipunaturaken marang Elok langsung utawi marang bapakipun, Pak Naya. Miturut Wiradi kekalihipun menika tiyang ingkang grapyak satemah boten badhe nampik aturipun Wiradi bab menika. 7) Ketemu Kenya klambi abang Wiradi kepanggih kenya klambi abang menika satunggaling penyebab ingkang nuwuhaken konflik psikis awujud bingung. Raos bingung Wiradi menika badhe mlebet dalemipun kenya ingkang nate dipunteraken saking lepen Brantas 194
195 menapa badhe nulak mlebet. Bingung ingkang saweg dipunraosaken dening Wiradi wonten ing kutipan menika. Wiradi njegreg. Arep jumangkah abot. Arep kumecap nulak diajak mlebu mokal. Nanging priye? Omah kuwi omahe kenya klambi abang sing ing bengi padhang rembulan diterake Wiradi mulih saka pinggire Kali Brantas! (KS, 201: 67) Wiradi disuwuni pambiyantu dening Gatot kangge pitepangan kaliyan Manik. Wiwitipun Wiradi kersa mbiyantu kanca nunggal kamaripun. Ananging saduginipun ing ngajeng dalem, Wiradi rumaos abot badhe jumangkah mlebet. Wiradi kengetan dalem menika dalem kenya klambi abang ingkang nate dipundugekaken saking lepen Brantas. 8) Sikepipun Manik ingkang kaget pirsa Wiradi Bingung menika satunggaling wujud konflik psikis ingkang dipunsebabaken amargi siapipun Manik ingkang kaget pirsa Wiradi. Wiradi ingkang dipunsuwun Gatot supados ngancani dhateng ing dalemipun Manik boten ngertos menawi Manik menika kenya ingkang nate dipunbiyantu amargi nandang wewadi ingkang wigati. Ingkang dipunraosaken Wiradi kapanggihaken ing kutipan ngandhap menika. Dene Wiradi pakewuh nampani pandeleng kang kaya mengkono mau, arep kaya mesem, ethok-ethok lali, wong nyatane Manik kaya ngono pasemone. Arep terus terang yen dheweke isih kelingan kabeh kedadean kang uwis-uwis, uga ora wani. Marga tepunge karo kenya kuwi kepanjingan wewadi kang wigati banget. Mula Wiradi iya ora bisa nata ulate, dheweke pringas- pringis kaya wong kelaran. (KS, 203: 69) Nalika kepanggih Manik ing dalemipun, kenya ingkang nate dipunbiyantu amargi wewadinipun konangan Wiradi. Wiradi ugi boten saged nata polahipun kedah kadospundi. Kedadosan menika nuwuhaken raos bingung ing
dhiri Wiradi. Wiradi bingung badhe kadspundi ulatipun, badhe mesem naming tingkahipun Elok boten seneng, badhe ethok-ethok kesupen ananging inggih Wiradi mangertos sedaya kedadosan ingkang dipunalami Manik. 9) Bingung badhe tetep wonten kamar Manik menapa nderek kancanipun medal Raos bingung ingkang dipunalami dening Wiradi menika amargi Wiradi bingung badhe tetep wonten ing kamaripun Manik utawi nderek kancanipun medal saking kamar Manik. Gatot ingkang salah paham kaliyan Wiradi bab wewadinipun Manik menika bablas medal saking kamar. Wiradi kepengin ngancani ananging Gatot saweg peteng pikiranipun. Kedadosan menika nuwuhaken raos bingung ing dhiri Wiradi ingkang dipunpanggihaken wonten kutipan ing ngandhap menika. Wiradi njegreg ketutupan lawang ana njero kamar. Gatot amblas lunga. Wiradi bingung. Arep menyang ngendi? Arep ngancani Gatot wong mitrane kuwi lagek peteng pikire. Arep kari ana njerone kamar dheweke wis ora ngreti maneh perlune. Ora ngreti maneh patrape. Dheweke isih rumangsa liya banget - liya karo kamar uwi, liya karo wong-wong kono! O, ya talah timen, dadi seksi wae seksi lelakon sedhih kang ora kena ora dheweke mesthi katut kagubel-gubel. Awak yen lagi apes! (KS, 212: 70) Saking kutipan ing nginggil menika nedahaken raos bingung ingkang saweg dipunalami dening Wiradi. Kedadosan ing kamaripun Manik nalika Manik matur sedaya wewadinipun Manik lan Wiradi ingkang mbiyantu dadosaken kahanan dados bendrong. Gatot duka marang Wiradi lan Manik, piyambakipun ngira bilih ingkang damel wadi menika Wiradi. Wonten salah paham antawisipun Gatot marang Wiradi. Gatot ingkang duka bablas mawon medal saking kamaripun Manik. Wonten mriku Wiradi bingung kedah nderek Gatot kesah nanging Gatot 196
betahaken wekdal kangge mikir, badhe tetep wonten kamar menika rumaos liya kaliyan kahanan kamar menika. 10) Wiradi boten kersa kelangan Elok ananging boten kersa nyingkiraken Manik Wiradi boten kersa kelangan Elok ananging boten kersa nyingkiraken Manik menika satunggaling penyebab konflik psikis ingkang wujud bingung. Wiradi boten kersa nilar Elok garwanipun ugi eman-eman menawi nilar kenya ayu kados Manik. Raos bingung Wiradi kapanggihaken wonten kutipan ing ngandhap menika. Nyut! Wiradi kelingan Elok. Elok kang pipine bengep, pawakane mbembeng, gek sajroning sesrawungan jejodhoan karo Wiradi iku akeh waonane. Yen dibandhing karo Manikingtyas, rupane Elok wis dudu jejere. La nanging Elok iku bojone, wis genah dadi sisihane! Priye? Yen nganti nyingkirke Manik, Wiradi ya eman-eman banget karo ayune! Wong lanang normal mesthi kepengin ngrengkuh wong wadon ayu. Ayu kaya Manik. (KS, 233: 73) Wiradi boten kersa nilar kesenengan ingkang saweg dipunlampahi. Kasenengan kaliyan Manik, kenya ingkang nembe dipuntepangi ing Surabaya. Wiradi bingung antawisipun milih Manik utawi Elok garwanipun. Elok panci piyantunipun boten ayu, nanging Elok menika sampun cetha garwanipun Wiradi. Dene Manik menika tiyang ingkang ayu, Manik sanes tetandhinganipun Elok bab praupanipun. Wiradi boten kersa kelangan Elok garwanipun, nanging ugi eman- eman kaliyan ayunipun Manik. 4. Kupiya Ngudhari Konflik Psikis ingkang dipunalami dening Paragatama Wiradi Konflik psikis ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi wonten ing trilogy novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata menika boten sedaya 197
198 saged dipunudhari. Kupiya ingkang dipunlampahaken kangge ngudhari konflik psikis werni-werni. Adhedhasar asiling panaliten ingkang sampun dipunlampahaken. Kupiya kangge ngudhari konflik psikis inggih menika represi, projeksi, pembentukan reaksi, pemindahan objek, fiksasi, regresi, rasionalisasi, lan sublimasi. Mekaten kupiya kangge ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi wonten ing trilogy novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. a. Represi Miturut Freud, represi inggih menika proses "penguburan" nala lan raos ingkang dadosaken sumelang dhateng alam bawah sadhar. Represi menika mekanisme pertahanan ingkang kedadosan rikala pemikiran utawi raos ingkang dadosaken sumelang dipuntekan medal dening ego. Kupiya represi menika kangge ngudhari konflik saking was sumelang, penyesalan, bingung, lan ajrih kanthi cara dhateng marang Kusnarna, ngudarasa, nyuwun pirsa bapak, nelangsa, lan nengga lingsir. Was sumelang ingkang dipunrampungaken kanthi cara represi inggih menika Wiradi gadhah pepenginan sowan marang ibu, ananging adhinipunWiranta boten kersa sowan amargi ningali kahanan kitha ingkang boten aman. Kagatosaken kutipan wonten ing ngandhap menika. Bareng ngreti yen adhine mantep ora gelem marak ibune, dheweke banjur marani Kusnarna, kanca sing wingenane sedina bisa mlebu dhedhelikan menyang kutha Saking kutipan menika saged dipunmangertosi bilih paragatama Wiradi sowan marang kancanipun, Kusnarna ingkang kala wingi sampun mlebet kitha lan
bekta warta keluwarga ingkang wonten ing kitha sasampunipun ngertos Wiranta boten kersa sowan ibu. Mekanisme pertahanan ego ingkang awujud represi ugi dipunginakaken dening Wiradi kangge ngrampungaken konflik psikis ingkang awujud ajrih kanthi cara nengga srengenge lingsir. Kagatosaken kutipan menika. "Dheweke kepengin srengengene enggal lingsir, enggal surup, lan yen wis ngono dheweke enggal bisa oncat saka ngomah kono." Wiradi kepengin enggal kesah saking dalem Widuran ananging kedah nengga srengenge lingsir supados boten konangan tentara Landa ingkang pati totohanipun. b. Projeksi Projeksi inggih menika mekanisme pengubahan sumelang ingkang awujud neurotik lan moral tumrap sumelang ingkang awujud realistik utawi objektif. Ingkang kalebet kupiya ingkang projeksi inggih menika bingung, was sumelang, duka, lan emosi mawi cara nyuwun pirsa Kusnarna, sowan sibu, wanti- wanti marang Wiranta, nelangsa, madosi Wiranta, trataban manahipun, mikir drengki, mungkasi anggenipun nyerat laying, isin lan nepsu, mongkog, lan duka. "Wiradi wiwit mikir. Dhisik dhewe mengko Wiradi arep takon menyang markas-markas tentara." Adhedhasar kutipan menika nedahaken bilih paragatama Wiradi sumelang kaliyan Wiranta amargi wujud saking mekanisme pertahanan ego ingkang dipunsebut projeksi ingkang dipunlampahaken dening Wiradi menika amargi wau dalu Wiranta boten kondur. Wiradi sumelang adhinipun menika ical. 199
Satemah enjing menika Wiradi madosi Wiranta kanthi nyuwun pirsa ing markas tentara. Konflik psikis sanesipun ingkang dipunudhari kanthi cara projeksi inggih menika raos duka Wiradi marang kahanan. Gatosaken kutipan ing ngandhap menika. Wiradi isin lan nepsu banget. Isin marga nonton glagate dheweke ora katrima panglamare! Wiradi rumaos isin lan duka sanget marang tiyang-tiyang ingkang boten kersa nampi lamaranipun Wiradi. Sampun kathah sanget Wiradi nglamar pedamelan nanging boten wonten kantor jawatan ingkang marima piyambakipun dados pegawai ing kantoripun. Menika nedahaken bilih Wiradi ngginakaken mekanisme pertahanan ego ingkang awujud projeksi. c. Pembentukan Reaksi Pembentukan reaksi inggih menika sikap lan tata karma ingkang berlawanan minangka panggantos sikap ingkang dipunlampahaken. Penyesalan, pertentangan batin, kuciwa, emosi, keterpaksaan, bingung, lan duka menika konflik ingkang saged dipunudhari kanthi cara pembentukan reaksi inggih menika mawi cara ngapusi bapak, keduwung manahipun, mongkog, nyuwun ngapunten, pados Elok ing Sragen, ngapusi sibu, boten sios cariyos, boten saged mbantah kajengipun bapak, sedhih, ngrujuki ngendikanipun sibu, mendel, jalan-jalan nonton kutha, tetep nemoni dhayohipun kanca, tetep nderek suk-sukan wonten kreta, pengin boten sios, lan ngempet nepsu. 200
201 Satunggaling wujud mekanisme pertahanan ego ingkang dipunsebut pembentukan reaksi inggih menika pertentangan batin ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi. Cara anggenipun ngudhari konflik menika kanthi cara ngapusi bu Wiradad. Cara ngudhari konflik menika kapanggihaken ing kutipan menika. "Jeng Wiras, Bu? O, piyambakipun....(gojag-gajeg, arep dora apa blaka?), piyambakipun menapa dereng mantuk?" Saking kutipan menika saged dipunmangertosi bilih paraga Wiradi bingung badhe mangsuli pitakenanipun ibu bab kahananipun Wirastuti. Sejatosipun Wirastuti menika boten ngertos wartanipun lan kahananipun kadospundi, ananging supados ibu boten duka satemah Wiradi ngapusi ibu kanthi mangsuli kaliyan tetembungan ingkang nedahaken Wiradi boten mangertos menapa-menapa bab Wirastuti. d. Pemindahan Objek Pemindahan Objek inggih menika proses pengalihan pangraos (duka) saking obyek ingkang estu tumrap obyek ingkang dados pengganti. Konflik ingkang saged dipunudhari mawi cara pemindahan obyek inggih menika penyesalan kanthi cara ndhodhog kori. Penyesalan menika satunggaling konflik psikis ingkang saged dipunudhari kanthi cara ndhodhog kori. Penyesalan ingkang dipunrmpungaken kanthi cara pemindahan objek inggih menika Wiradi rumaos wedi kaliyan memedi ingkang wonten ing ngandhap wit sawo ngajeng griyanipun satemah piyambakipun ndhodhog kori. Kagatosaken kutipan ing ngandhap menika Wiradi ndhodhog lawang, alon-alon. Sepisan.
202 Saking kutipan menika saged dipunmangertosi bilih paraga Wiradi wedi kaliyan cariyos ingkang nate mireng bab memedi ingkang wonten ing ngandhap wit sawo ngajeng griyanipun. Dumugi sakmenika Wiradi boten wantun mlampah piyambakan liwat mriku. Raos wedi ingkang tuwuh ndadosaken Wiradi ndhodhog kori dalemipun kanthi alon. e. Fiksasi Fiksasi gadhah ancas kangge ngindhari perkawis ingkang saged dadosaken bebaya. Was sumelang lan ajrih menika satunggaling tuladha konflik ingkang dipunudhari mawi fiksasi. Kanthi cara ndelik lan pasrah menika kupiya kangge ngudhari konflik saking sumelang lan ajrih. Raos ajrih ingkang dipunalami dening Wiradi saged dipunudhari kanthi cara ndelik. Ajrih ingkang dipunudhari kanthi cara fiksasi inggih menika Wiradi boten jenjem nalika wonten tentara Landa saweg nglajengaken serangan. Kagatosaken kutipan ing ngandhap menika. Nanging ya ora jenjem, banjur njranthal ngancing lawang gedhe. Wiradi boten jenjem nalika wonten tentara Landa ingkang saweg nglajengaken serangan wonten ing Widuran. Supados boten konangan dening Landa, Wiradi umpetan wonten ing kamar kanthi ngancing kori. Adhedhasar kutipan menika nedahaken bilih mekanisme pertahanan ego ingkang dipunginakaken Wiradi kangge ngudhari konflik psikis awujud ajrih menika kalebet fiksasi.
203 f. Regresi Regresi gadhah ancas supados pikantuk pambiyantu rikala ngadhepi perkawis ingkang dadosaken trauma. Ingkang kalebet kupiya ingkang regresi inggih menika ajrih, bingung, kuciwa, lan was sumelang kanthi cara ndelik, ngudarasa, mlebet dalem, lan mlayu kanthi. Ing ngandhap menika kutipan ingkang nedahaken raos bingung ing dhiri Wiradi amargi waunipun Wiradi kepengin mejahi Pak Naya anaging boten sios amargi pistulipun ical lan kadosipun wonten ing Pak Naya. Kagatosaken kutipan menika. Ora wani! Sarana dheweke tlusur-tlusur mlebu ngisor longan maneh. jengkel marang kalicikane atine, Mekanisme pertahanan ego ingkang awujud regresi dipunginakaken Wiradi kangge ngudhari konflik psikis ingkang awujud bingung kanthi cara ndelik ing longan kamar amargi wedi dipunpejahi dening Pak Naya lan piyambakipun boten gadhah gegaman menapa-menapa. g. Rasionalisasi Rasionalisasi gadhah ancas kangge ngirangi raos kuciwa nalika gagal anggenipun nggayuh pepenginan. Kupiya rasionalisasi menika kangge ngudhari konflik saking penyesalan, ajrih, kekaguman, lan kepuasan batin mawi cara ngraos dosa, sedhih, pasrah, seneng, kesengsem, lantumandang ngresiki kamar. Mekanisme pertahanan ego awujud rasionalisasi dipunginakaken paragatama Wiradi kangge ngudhari konflik psikis ingkang awujud penyesalan. Tatunipun Pak Naya kesenggol dening Wiradi satemah rahipun mili ngebaki sirahipun. Kagatosaken kutipan ing ngandhap menika.
Krungu bab iki Wiradi saya ngenes atine, marga krasa dheweke kang njalari sakabehe kasedhihan mau. Saking kutipan ing nginggil menika nedahaken bilih Wiradi rumaos getun amargi Wiradi ingkang dadosaken sedaya kasedhihan menika. Tatunipun Pak Naya kesenggol dening Wiradi nalika Wiradi badhe ndelik wonten ing wuwungan. Kedadosan menika nuwuhaken raos ngenes ing manahipun Wiradi. h. Sublimasi Sublimasi menika lelampahan ingkang gadhah paedah kanthi cara social lan saged nggantos pangraos ingkang boten mranani. Sublimasi menika kupiya kangge ngudhari konflik was sumelang lan penyesalan mawi cara nyuwun wekdal kangge mikir malih lan menyang makam sibu. Menyang makamipun ibu menika satunggaling kupiya kangge ngudhari konflik psikis ingkang awujud penyesalan. Kupiya menika kalebet mekanisme pertahanan ego ingkang awujud sublimasi. Penyesalan ingkang dipunalami Wiradi menika amargi Wiradi diaturi sowan ibu ananging boten kersa. Sakmenika namung saged pirsa undhukan lemah ing makam. Kagatosaken kutipan menika. Wiradi wong dosa, ora pinarengake oleh apura! Wiradi mung weruh lemah undhuk-undhuk bongkarang anyar ing sarean Gabutan, jejer karo kuburan lawas kang ditulisi aksara cetha: Raden Mas Wiranta, 27-2-1926/16-10-1954. Wiradi rumas dosa amargi nalika ibunipun saweg gerah, piyambakipun dipunaturi sowan ibu ananging boten kersa. Sakmenika Wiradi namung kantun pirsa undhukan lemah ingkang enggal wonten ing sarean Gabutan. Wiradi getun rumiyin boten kersa sowan ibu. Ibu ingkang namung setunggal lan boten saged kagantosaken kaliyan menapa-menapa sakmenika sampun boten wonten satemah 204
kangge paring pakurmatan ingkang pungkasan, Wiradi dhateng ing sarean panggenanipun ibu dipunmakamaken. 205
BAB V PANUTUP A. Dudutan Adhedhasar asiling panaliten lan pirembagan ingkang sampun dipunlampahaken, saged dipunpendhet dudutan kados mekaten. 1. Perwatakan saking paragatama Wiradi wonten ing trilogy novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata wonten 16 wujud inggih menika prasangka buruk, keras kepala, boten tega, duka, isin, meri, ramah, boten sabar, pangerten, wicaksana, sabar, saged madeg piyambak, apikan, bingung utawi boten mantep, keantepan tekad, lan sopan. Saking sedaya wujud perwatakan ing dhiri Wiradi wonten ing trilogy novel Kelangan Satang menika saged dipundudut bilih paraga Wiradi gadhah watak ingkang sae lan boten. Perwatakan ingkang asring medal saking dhiri Wiradi inggih menika prasangka buruk. 2. Konflik psikis ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi wonten ing trilogy novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata wonten 12 wujud konflik inggih menika ajrih, isin, kepuasan batin, emosi, pertentangan batin, keterpaksaan, kuciwa, was sumelang, kekaguman, kanepson, penyesalan, lan bimbang. Saking sedaya wujud konflik psikis ingkang dipunalami dening paraga Wiradi ing trilogy novel Kelangan Satang, saged dipunpendhet dudutan bilih paraga Wiradi ngalami sedaya konflik psikis kawiwitan saking dhorongan id ingkang dipunraosaken. 3. Penyebab konflik psikis ingkang wonten ing trilogy novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata wonten 72 penyebab inggih menika wedi kaliyan 206
207 memedi, wedi kaliyan tiyang ingkang mbikak kori, wedi kaliyan serangan mungsuh, wedi konangan Landa, Pak Lodhang boten kepanggih, ical kamardikannipun menawi dipuncepeng Landa, dipunudani peluru dening Landa, menawi boten diupakara saged semaput, wadi dipunngendikakaken sengajengipun tiyang sanes, Ibu sarujuk kaliyan pepenginan wiradi, kekudangannipun kasembadan, Wiranta ngrebut manahipun Elok, dipunwaoni Elok, adikipun ketaton, tiyang sepuh ingkang boten ngurmati tiyang enem, wonten tiyang sanes ingkang kasmaran marang Elok, pepenginan boten trep kaliyan kasunyatan, sikapipun ibu, boten kersa manut dhawuhipun bapak, welas pirsa kahanan ibu Wiradad ananging kelara menawi mangertos sikepipun sibu marang Wiradad, boten purun pisah kaliyan Elok, Ibu ngasoraken ajining arta ORI, Ibu boten adil marang Wiradi, wegah kepanggih kaliyan tiyang sugih nanging tetep dipunlampahaken, Wiradi nitih sepur unyel-unyelan supados saged tindak Sragen pados Elok, kahanannipun Manik, Ibu gerah maras lan kahanan kutha ingkang boten aman, mbok menawi kenging bebaya, kelangan pistul rikala wonten mungsuh, boten kepanggih adhinipun malih, kuwatir kahananipun Wiranta, roti saged ngracuni kamardikan, cemas wonten mata-mata, layangipun dipuncepeng Landa, Wiranta sampun dalu dereng kondur, sumelang Wirastuti ical, kasoran tiyang sanes, tuwuh tresna antawisipun Elok lan Wiranta, dadosaken bendrong, Elok satunggal dalem kaliyan Wiranta, dipunwaoni ala dening tangga teparo, Elok saged ngerem-erem dukanipun Wiradi, remen kaliyan kawanitaannipun Elok, dandanannipun Elok
nengsemaken, kesengsem sikapipun Elok ingkang becik, bekti, gumati, sengsem kaliyan pawakanipun Elok, kesengsem kenya klambi abang, kaelokanipun kenya klambi abang, tiyang ingkang dhahr roti namung mata- mata, kalah kaliyan tiyang sanes anggenipun badhe naleni janji kaliyan Elok, Wiranta ngrebat manahipun Elok, Manik boten ngertos tata cara nampi dhayoh, Manik boten saged ngregani garwanipun, boten dawa pikiripun, nilar adhinipun, Wiradi ngeteraken Wirastuti ing Biro, ngira menawi Pak Naya lan bapakipun menika mata-mata mungsuh, Wiradi ingkang jalari kesedhihan, megat amargi mitenah, nyangka boten sae marang Elok lan Wiranta, sampun ndukani Manik, Wiradi mbalela diken sowan sibu boten kersa, ibu gerah maras lan kahanan kitha boten aman, ngraos kalap nanging sejatosipun boten, pengin mejahi Pak Naya ananging wedi dipunpejahi, wedi dipungropyok Landa, pengin mangertos kahananipun adhinipun, gojag-gajeg maring sinten pepenginannipun dipunwedharaken, kepanggih kenya klambi abang, sikepipun Manik ingkang kaget pirsa Wiradi, bingung badhe tetep wonten kamar Manik menapa nderek kancanipun medal, lan Wiradi boten kersa kelangan Elok ananging boten kersa nyingkiraken Manik. Saking sedaya penyebab konflik psikis, penyebab ingkang asring dadosaken konflik psiis inggih menika wedi konangan Landa. 4. Kupiya kangge ngudhari konflik psikis ingkang wonten ing trilogy novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata inggih menika mekanisme pertahanan ego ingkang wonten 8 wujud. 8 wujud kupiya kangge ngudhari inggih menika represi kangge ngudhari konflik psikis awujud was sumelang, 208
209 penyesalan, bingung, lan ajrih kanthi cara dhateng marang Kusnarna, ngudarasa, nyuwun pirsa bapak, nelangsa, lan nengga lingsir. Projeksi inggih menika cara ngudhari konflik psikis ingkang awujud bingung, was sumelang, duka, lan emosi mawi cara nyuwun pirsa Kusnarna, sowan sibu, wanti-wanti marang Wiranta, nelangsa, madosi Wiranta, trataban manahipun, mikir drengki, mungkasi anggenipun nyerat laying, isin lan nepsu, mongkog, lan duka. Penyesalan, pertentangan batin, kuciwa, emosi, keterpaksaan, bingung, lan duka menika konflik ingkang saged dipunudhari kanthi cara pembentukan reaksi inggih menika mawi cara ngapusi bapak, keduwung manahipun, mongkog, nyuwun ngapunten, pados Elok ing Sragen, ngapusi sibu, boten sios cariyos, boten saged mbantah kajengipun bapak, sedhih, ngrujuki ngendikanipun sibu, mendel, jalan-jalan nonton kutha, tetep nemoni dhayohipun kanca, tetep nderek suk-sukan wonten kreta, pengin boten sios, lan ngempet nepsu. Konflik ingkang saged dipunudhari mawi cara pemindahan obyek inggih menika penyesalan kanthi cara ndhodhog kori. Was sumelang lan ajrih menika satunggaling tuladha konflik ingkang dipunudhari mawi fiksasi. Kanthi cara ndelik lan pasrah menika kupiya kangge ngudhari konflik saking sumelang lan ajrih. Ingkang kalebet kupiya ingkang regresi inggih menika ajrih, bingung, kuciwa, lan was sumelang kanthi cara ndelik, ngudarasa, mlebet dalem, lan mlayu kanthi. Kupiya rasionalisasi menika kangge ngudhari konflik saking penyesalan, ajrih, kekaguman, lan kepuasan batin mawi cara ngraos dosa, sedhih, pasrah, seneng, kesengsem, lantumandang ngresiki kamar. Lan sublimasi menika
kupiya kangge ngudhari konflik was sumelang lan penyesalan mawi cara nyuwun wekdal kangge mikir malih lan menyang makam sibu. Saking sedaya wujud mekanisme pertahanan ego, saged dipundudut bilih mekanisme pertahanan ego awujud pembentukan reaksi ingkang asring dipunginakaken kangge ngudhari konflik psikis. B. Implikasi Panaliten menika ngrembag babagan wujud perwatakan, konflik psikis, penyebab saking konflik psikis, lan kupiya ngudhari konflik psikis ingkang dipunalami dening paragatama Wiradi wonten ing trilogy novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. Panaliten menika dipunkajengaken saged paring pambiyantu tumrap pamaos karya sastra babagan factor psikologis ingkang saged paring pangaribawa tumrap pangrembakaning jiwa manungsa lan saged mbabar pitutur-pitutur pagesangan ingkang wonten ing trilogy novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata ingkang saged dadosaken langkung tresna dhateng karya sastra jawa. C. Pamrayogi Adhedhasar saking dudutan lan implikasi wonten ing nginggil, panaliti saged paring pamrayogi mekaten. Amargi taksih sekedhik bab ingkang dipuntliti wonten ing panaliten menika, satemah taksih wonten bab sanes ingkang saged dipuntliti wonten ing bab sastra. Bab menika upaminipun unsur instrinsik lan unsur ekstrinsik wonten ing trilogy novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto 210
Brata, lan pitutur ingkang saged dipunpendhet saking cariyos wonten ing trilogy novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata menika. 211
KAPUSTAKAN Arifianie, Ani Dessy. 2012. Konflik Batin Tokoh Utama dalam Novel Katrenan Lingsir Sore Karya Yunani. Yogyakarta: Universitas Negeri Yogyakarta. Budianta, Melanie (tjm). 1990. Teori Kasusasteraan. Jakarta: Gramedia. Brata, Suparto. 2012. Kelangan Satang (Seri Wiradi). Yogyakarta: Narasi. Endraswara, Suwardi. 2012. Filsafat Sastra (Hakikat, Metodologi, dan Teori). Yogyakarta: Layar Kata. _______________. 2008. Metodologi Penelitian Sastra. Yogyakarta: Media Pressindo. _______________. 2008. Metode Penelitian Psikologi Sastra: Teori, Langkah, dan Penerapannya. Yogyakarta: Media Pressindo. ______________. 2003. Metode Penelitian Sastra: Epistimologi Model Teori dan Aplikasi. Yogyakarta: Pustaka Widyatama. Freud, Sigmund. 1984. Memperkenalkan Psikoanalisa ( terjemahan oleh ertens). Jakarta: PT. Gramedia. Hidayah, Murniatun. 2014. Konflik Psiklogis Paragatama Wanita wonten salebeting Cerbung Ara-Ara Cengkar Tanpa Pinggir anggitanipun Adinda AS ing Kalawarti Djaka Lodhang edisi 31 Juli-20 November 2010. Yogyakarta: UNY. KBBI. 2002. Kamus Besar Bahasa Indonesia Edisi Ketiga. Jakarta: Departemen Pendidikan Nasional, Balai Pustaka. Minderop, Albertine. 2010. Psikologi Sastra: Karya Sastra, Metode, Teori, dan contoh Kasus. Jakarta: Yayasan Pustaka Obor. Moesono, Anggadewi. 2003. Psikoanalisis Dan Sastra. Depok: Pusat Penelitian Kemasyarakatan dan Budaya Lembaga Penelitian UI. 212
Nurgiyantoro, Burhan. 2005. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. Poerwadarminta. 1939. Baoesastra Djawa. Batavia: J. B. Wolters' Uitgevers. Maat Schappij. N. V. Puspitaningrum, Mila. 2012. Perwatakan Tokoh Ermawati dalam Novel Emprit Abuntut Bedhug Karya Suparto Brata. Yogyakarta: UNY. Ratna, Nyoman Kutha. 2009. Teori, Metode, dan Teknik Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Ryan, Michael 2011. Teori Sastra Sebuah Pengantar Praktis. Yogyakarta: Jalasutra. Semi, M. Atar. 1993. Metode Penelitian Sastra. Bandung: Angkasa. ___________. 1988. Anatomi Sastra. Padang: Angkasa Raya Semiun, Yustinus. 2006. Teori Kepribadian dan Terapi Psikoanalitik Freud. Yogyakarta: Kanisius. Staton, Robert. 1965. Teori Fiksi Robert Staton (diterjemahkan oleh Sugihastuti dan Rossi Abi Al Irsyad). Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Sudjiman, Panuti. 1986. Kamus Istilah Sastra. Jakarta: Gramedia. Tim TAS Fakultas. 2013. Panduan Tugas Akhir. Yogyakarta. Tim TAS Jurusan. 2012. Panduan Penulisan Tugas Akhir Skripsi (TAS). Yogyakarta. Wiyatmi. 2011. Psikologi Sastra. Yogyakarta: Kanwa Publisher Wallek & Warren. 1990. Teori Kasusasteraan (terjemahan oleh Melanie Budianta dkk). Jakarta: Gramedia. Yusuf, Syamsu dan Juntika Nurihsan. 2007. Teori Kepribadian. Bandung: PT. Remaja Rosdakarya. 213
LAMPIRAN 214
Tabel 1. Data wujud perwatakan paraga Wiradi ingkang wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. No. Data Nukilan data Irah-irahan cariyos Kaca Wujud perwatakan paraga Wiradi 1. yen Kabar saka saka wongtuwane lan bisa ngenggoni daleme pengungsen maneh. Amung kacaritakake nandhang gerah maras, bias uga ngrasakake barang-barange diadul-adul wong nalika ditinggal ngili. Nanging saka pamikire Wiradi, gerahe ibune marga ngrasakake dene bubar geger dhor-dhor kok putra- putrane telu pisan ora ana sing padha katon. Sebab yen mung barang wae, wiwit biyen, satekane biyen, wongtuwane nandhang kemlaratan sakatoge, nyatane ibune ya seger meger-meger wae, bagas kuwarasan. kutha mratelakake sakloron wis bali Ibune Jepang Buku I: Lara Lapane Kaum Republik 1 Prasangka buruk 2. "Kepriye Dhimas, apa ora prayoga yen kita ngaton ing ngarsane sibu sedhela, supaya sibu tentrem penggalihe?" pitakone Wiradi marang adhine. Buku I: Lara Lapane Kaum Republik 1 Wicaksana Struktur kepribadian perwatakan Id Ego Super ego √ √ 215
No. Data 3. 4. Nukilan data "Pakewuh, Kangmas. Marga kahanan kutha saiki, panjenengan midhanget piyambak, saben dina Landa nganakake pembersihan. Wong lanang sing katon sajak sentosa, ora kakehan rembug, terus digawa menyang beteng, ditawan," wangsulane Wiranta. "Lha ning, kowe ki apa ora mesakake sibu? Kita wong loro genah nglumpuk mrene, dene Jeng Wiras ora karuwan kabare. Rak ya ngenes ngono, penggalihe sibu!" pandheseke Wiradi. "Ha, witekna, yen awake dhewe mlebu kutha, prasasat ula marani gepuk ngono," wangsulane Wiranta. "ora wurung Landa numpes kita sakloron." "Ora, Kangmas. Aku sing netepake kita ora marak sibu wektu iki. Bapak mesthi bias jamane durung ngarih-arih ing marengake ngarsane sibu-bapak. Bapak mesthi pirsa kahanan kang kaya mengkene iki." sibu yen putra-putrane muncul Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 2 2 Wujud perwatakan paraga Wiradi Keras kepala Keras kepala Boten pitados Struktur kepribadian perwatakan Id ego Super ego √ √ 216
No. Data 5. 6. Nukilan data "Nanging piye olehku percaya marang Bapak, bias ngarih-arih penggalihe sibu, wong nytane sibu gerah ngono? Yen aku netepake, gerahe sibu kuwi mung bakal bias senggang yen wis pirsa putra-putrane slamet." "La yen tanpa layang tulisane kene, apa ya sibu bapak percaya? Karo maneh gerah maras kaya ngana ora gampang percaya menyang kabar angina, apa maneh sing ngabarake wong tani ala kaya Pak Lodhang. Elinga lo, Dhi, sibu kita ki mung siji. Yen ilang ora bias ditemu maneh." Wiradi durung lega atine. Saploke krungu kabar saka kutha bab kondure wong tuwane saka pangungsen lan ibune nandhang gerah maras, dheweke tansah tomtomen kepengin ketemu ibune wae. Bareng ngreti yen adhine mantep ora gelem marak ibune, dheweke banjur marani Kusnarna, kanca sing wingenane sedina bisa mlebu dhedhelikan Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Kaca 3 3 Wujud perwatakan paraga Wiradi Boten tega Boten sabar Boten tega Struktur kepribadian perwatakan id Ego Super ego √ √ 217
No. Data 7. 8. Nukilan data menyang kutha lan saiki nggawa kabar lan kaanan kutha keluwarga-keluwarga wektu iki. "Mengko bengi cah-cah apa padha mlebu, ya?" pitakone Wiradi. Sing dikarepke mlebu iku mlebu kutha, nganakake serangan gerilya. "Embuh, ya. Dakkira ora, marga Dhik Narna isih kesel." "Nanging yen kita niyat marak sibu dheweke gelem ngeterake, kok, mau." Wiranta kangmase. "Kok nekat wae, ta, Mas?" "Jarene Dhik Narna yen bengi rada aman kanggo kita mlebu mrana." njenggirat atine, mandeng Wiradi sing keplepeg critane Marija manti- manti banget marang adhine, "Sing prayitna, lo, Dhi. Yen ana bebaya ndang sentilen wae karabenmu, ben kene padha ngreti." Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Kaca 6 11 Wujud perwatakan paraga Wiradi Atos/keras kepala Pangerten Struktur kepribadian perwatakan Id ego Super ego √ √ 218
No. Data 9. 10. 11. Nukilan data Wiradi manut, pandhodhoge rada sora. Bareg didhodhog rada banter, Wiradi krungu swarane krusek-krusek ing njero omah. Jrès! Ana wong nyumet damar, banèke. Lega atine wong loro. Ora muspra anggone padha kethayalan mrono, ana gawene. Luwih maneh Wiradi, adreng anggone selak kepengin ketemu ibu-bapake. Embuh ping pira pitakonan kang mengkono mau keprungu dening Wiradi. Nanging bareng dheweke wis ngulu idu makaping- kaping, wis kedhep ping bola-bali kanyatan yen memedi mau uga manungsa, dheweke banjur umak-umik mocap, "Anu, Bapak Wiradad menapa wonten ngriki?" Isih rongeh pikirane, Wiradi nurut mlebu ngomah. Dheweke wis tau krungu bab wong kalap, jare rasane kaya mlebu kedhaton, kedhatone gawe sing manungsa. Apa dheweke iki saiki ya kalap? Nanging pandulune terang, omah genah omahe, ora lidok maneh. Mung rada peteng peri nganggu Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 18 19 19 Wujud perwatakan paraga Wiradi Boten sabar Sopan Prasangka buruk Struktur kepribadian perwatakan Id ego Super ego √ √ √ 219
No. Data Nukilan data marga mung dipadhangi damare Pak Naya. Pak Naya kang raine nyureng lan sirahe diblebet putih, kanthi suwara kang serak tamune mlebu kamar gedhe, ngacarani ibu-bapake Wiradi. kamar panggonane Solah lan suwarane Pak Naya nduweni prebawa giris kang ora kabantah dening Wiradi. 12. "Bapak kala menapa kondur?" Pikirane Wiradi isih durung tata. "Wis rong minggu. Omah kene beja enggal ketunggonan Mas Naya. Ora kesuwen suwung ditinggal ngungsi. Upama ora ngono rak.... ." "Bapak dhahar menapa wonten kitha ngriki samangke?" 13. Wiradi rumangsa diusir saka omahe dhewe. Ora lila atine. Rupane Pak Naya wis ora medeni kaya wedon maneh, nanging pencerenge mripate lan serake suwarane ngereh atine Wiradi. Irah-irahan cariyos Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 23 24 Wujud perwatakan paraga Wiradi Pangerten Prasangka buruk Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ √ 220
No. Data 14. Nukilan data Sajake ana regune wadyabala Landa sing diebrokake ing kampung kono. Wiradi rumangsa cilaka mencit. Tekane menyang omahe prasasat nglengkara, ora ditrima ibu kanthi seneng. Ndadak saiki kecepit ana panggonan mungsuh. Gek nganti jam pira mengko? Yen nganti kawanen ora wurung bakal ketiwasan. Lha, Dhik Narna? Apa dheweke isih tlaten ngenteni Wiradi? Ah, dheweke mesthi keplayu ngadhepi mungsuh samono akehe. Keplayu banjur ora kober ngglendheng Wiradi oncat saka omah kono. Lha yen mengkono, karo sapa Wiradi mengko bali metu kutha mulih menyang pradesan? Dheweke ra wani bali ijen, apa maneh bengi iki Landa sajake lagi ngetog kadigdayane nguwasani kutha ing wayah bengi. Mengkono pikirane Wiradi nggrambyang ora karuwan. Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 25 Wujud perwatakan paraga Wiradi Bimbang Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ 221
No. Data 15. 16 Nukilan data iku, Wiradi mikir Kajaba kelakuwane Pak Naya. Wong iku mripate mencereng sajak nratas atine wong kang dipandeng. Apa dheweke kena dipercaya? Mengko gek kuwi mata-mata mungsuh? Kena apa Pak Naya mau merlokake nothok lawang kamar supaya Wiradi enggal metu saka ngomah? Ben wiradi ketangkep Landa? Lan kena apa dheweke mateni lampu? Supaya Wiradi kena dicekel sesuk-esuk, lan Pak Naya oleh presen saka Landa? É, wis terang saiki, wong kuwi mata-mata. Wong kuwi kudu disingkirake. Dibedhil wae! pikiran Bu Wiradad kendel wae. Ambegane kempis- kempis. Wiradi welas saka rumangsane ibune saiki kok cilik, pucet, lan gelis timen sepuh. Dheweke arep nyritakake yen Wiranta ketaton pupune, nanging ora sida. Saiki dheweke mikir sekabehe sing sarwa cilaka. Ibune gerah. atine, Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 25 28 Wujud perwatakan paraga Wiradi Prasangka buruk Boten tega Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ √ 222
No. Data Nukilan data 17. Lan Pak Naya, bisa uga wong sing sirahe blebedan perban putih kuwi wis lapur yen Wiradi esuk iku ana ngomahe! Apes! Dheweke kepengin enggal bengi, ndang oncat saka omah kono. Oncat sadurunge ana penggledhahan! apa Pak Naya ora nyritakake sing dikuwatirake bab bapake. Wiradi nggagas gegrayangan, apa bapake ki mbebayani, apa ing sajroning bebaya, kok dikuwatirake. Apa bapake ki mata-mata mungsuh, apa dadi incer-incerane bocah-bocah gerilya? Bisa uga bapake iku mata-mata mungsuh, ndulu gelagate olehe semangat, olehe sregep lan agem-agemane resik. Wiradi isih mokalake yen bapake doyan dhuwite Landa sarana ngedol anake sing wektu iki lagi umpetan ana ngomah. Mosok bapake tega lapur? 17. Lan Pak Naya, bisa uga wong sing sirahe blebedan perban putih kuwi wis lapur yen Wiradi esuk iku ana ngomahe! Apes! Dheweke kepengin enggal bengi, ndang oncat saka omah kono. Oncat sadurunge ana penggledhahan! apa Pak Naya ora nyritakake sing dikuwatirake bab bapake. Wiradi nggagas gegrayangan, apa bapake ki mbebayani, apa ing sajroning bebaya, kok dikuwatirake. Apa bapake ki mata-mata mungsuh, apa dadi incer-incerane bocah-bocah gerilya? Bisa uga bapake iku mata-mata mungsuh, ndulu gelagate olehe semangat, olehe sregep lan agem-agemane resik. Wiradi isih mokalake yen bapake doyan dhuwite Landa sarana ngedol anake sing wektu iki lagi umpetan ana ngomah. Mosok bapake tega lapur? 18. Nanging embuh maneh ya. Wingi dheweke weruh adhine dibedhil mata-mata, begja dene jiwane ora lunas. Bisa uga salah sijine kancane iku sing mbedhil. Bisa uga Marija gombong iku mata-matane. Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 28 32 33 Wujud perwatakan paraga Wiradi Prasangka buruk Prasangka buruk Prasangka buruk Struktur kepribadian perwatakan Id Ego Super ego √ √ √ 223
No. Data 20. 21. Nukilan data Ah, gebleg temen, kok ora wingi-wingi njlidhiki kelakuwane Marija. Saiki wis terang, Marija sing bola-bali crita bab mata- mata, Marija ethok-ethok bedhile keri ana njaban pager, sebab bedhil iku mentas dienggo mbedhil Wiranta. La yen mata-mata wis wani mateni kancane dhewe, apa isih mokal yen mata-mata wiwit wani mangan anake? Bisa uga bapake budhal esuk-esuk perlu lapur! tetedhan Welandi," ature "Pak, menika Wiradi. "Ning mathuk karo wetengku lan padharane ibumu. Weteng tuwa." "Nanging wekdal menika, Pak, jaman pergolakan menika, Pak, ingkang menika haram. Nedha roti menika dipunharamaken dening para pejuwang." Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 33 44 Wujud perwatakan paraga Wiradi Prasangka buruk Teguh pendirian Struktur kepribadian perwatakan Id Ego Super ego √ √ 224
No. Data Nukilan data 22. Wiradi ngadeg njejer kaya Arya Sena mati ngadeg. Bareng obah tumoleh, dheweke weruh Elok uga njejer ana ngarep lawang kamare mendeng Wiradi kanthi trenyuh. Wiradi tumungkul. Mesthi wae elok krungu kabeh apa sing padha diucapake bapak lan anak kuwi. Wiradi rumangsa isin lan sumpeg. Dheweke arep oncat, arep ndhelikake raine, nanging menyang endi. 23. ing "Den Wiranta wilujeng dumugi Bekonang. Nanging samenika sakit sanget, benter lan ndleming, Den. Pupunipun tatu kalih panggenan radi sanget. Samenika diupakara Pak Midun, dhukun wingkinge lurahe nika, lo, Den," kojahe Pak Lodhang. "Mesakaken nggih, Pak, Dhik Ranta." 24. "Sokur, yen ngoten. Mergi enten sing criyos gesang enten kitha niki langkung sekeca, napa malih yen purun ngathok Landi..." "Ah, mboten, ngoten." ta. Mongsok kula kok Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 45 58 58 Wujud perwatakan paraga Wiradi Pemalu Boten tega Teguh pendirian Struktur kepribadian perwatakan Id Ego Super ego √ √ √ 225
No. Data Nukilan data 25. Weruh gelagate ibune sajak sumeh, sajak wis lali karo ndleminge ngenani Wiranta, Wiradi arep matur yen saiki adhine kuwi lan ngathang- awake sing athang dimangerteni saka Pak Lodhang, nanging Wiradi kelingan kedadean mau awan kabar bab Wirastuti sing pranyata malah nyuleg atine ibune, mula banjur ora tega matur ngono marang ibune, kuwatir yen salah tanpa maneh. kaya isih adhem-panas ana Bekonang, 26. Wiradi wae. Kasenengan sak awan mau kandheg dadi anyel. Anyel, ibune mesthi ngono kuwi. Ngendikan apik-apik menggoke mesthi menyang gawean. Tatu atine Wiradi. Nanging priye maneh, kemrusuka dikaya ngapa suwara atine wong nyatane ya kaya ngono. Dheweke bisa mbantah ngendikane ibune. Apa maneh dheweke wis digladhi ngajeni bapa-ibune wiwit cilik. Dheweke uga anyel marang awake dhewe, olehe apes, ora enggal oleh gawean. ndhingkluk meneng ora Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku II: Kaduk Wani Kaca 69 89 Wujud perwatakan paraga Wiradi Tidak tega duka Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ √ 226
No. Data Nukilan data Yen dituruti pikiran ngono mau, dheweke terus nyalahake jawatan-jawatan lan kantor pemerintah anggone padha anggak ora gelem nampa Wiradi. 27. Dheweke anyel marang masyarakat olehe ora bisa nampung tenaga sing semangat kaya dheweke. Wiradi wis cukup isin, gedhe isih dadi sanggane gerang kaya ngono wongtuwa. Mula wirang banget atine yen ibune pijer miyak-miyak bab gawean kuwi. Nelanga pikire. 28. Wiradi gething banget dianggap isih bocah utawa blondho. Marga sangka rumangsane dheweke ki wis tuwa, wis pitulikur taun, wis tau berjuwang. Dene sing ngetok-etoki yen dheweke isih bocah ya mung merga dheweke durung cekel gawe lan isih ndherek wongtuwane kuwi. Mung iku sing gawe nelangsane atine, sebab ya prekara siji kuwi dheweke ora bisa nguwasani. Irah-irahan cariyos Buku II: Kaduk Wani Buku II: Kaduk Wani Kaca 90 91 Wujud perwatakan paraga Wiradi isin duka Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ √ 227
No. Data Nukilan data 29. Wiradi rumangsa ora luput. Dheweke ora kesed. Uga ora kurang weweka, wong wis kirim pirang-pirang panglamar menyang ngendi-endi. Malah dalah tlatah njaban Sala, kaya ta Semarang lan Jogja uga ditibani layange. Nanging ya lagi apese awak wae, layang samono akehe ki durung ana sing gelem dadi. Durung ana jawatan sing gelem nampa. layang 30. Radione tangga nggaung disetel wayang lulang. Sedhela krungu ger-geran suwarane wong ngguyu, nanging Wiradi ora bisa nyetitekake apa sing padha digeguyu. Ing batin ya ya jengkel, marga kadhang- kadhang, rumangsane, wong-wong kuwi padha nggeguyu dheweke, bocah wis tuwa kok isih ndherek bapa-biyunge. Nanging piye maneh, radio duweke tangga. Lan sanyatane dheweke ya pancen durung bisa pethal karo wongtuwane. Ah, ngisin-isini. Irah-irahan cariyos Buku II: Kaduk Wani Buku II: Kaduk Wani Kaca 92 92 Wujud perwatakan paraga Wiradi Sabar Prasangka buruk Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ √ 228
No. Data Nukilan data 31. "Wo, jakane kerinan, jakane!" aloke Bu Wiradad nalika weruh Wiradi kriyip-kriyip metu saka kamar. Wiradi kapeksa mandheg mesem klincutan ngurmati Elok kang uga wis tumoleh nyawang dheweke. 32. "Sugeng Mas Wi?" suwarane cumengkling. "Éh, Dhik dangu rawuhipun?" "Saweg kemawon, kok, Mas. Kursi dereng ngantos anget." "Nitih menapa menika wau?" Elok. Sampun 33. "O, ya sokur, ta, yen ngono. Dadi Ibu ora bakal kowe wae. La rancanganmu piye? Apa isih bakal ngabdi ana kaprajuritan?" pitakone Wiradi. pijer takon 34. Wiradi ngekep dhengkule ibune. Saiki ibune ora nginggati kaya rong taun kepungkur nalika Wiradi teka bengi-bengi dieterake Narna. Saiki ibune ngelus-elus rambute anak pembarep kang lagi teka saka paran. Irah-irahan cariyos Buku II: Kaduk Wani Buku II: Kaduk Wani Buku II: Kaduk Wani Buku II: Kaduk Wani Kaca 94 94 105 111 Wujud perwatakan paraga Wiradi Isin Ramah Pangerten Sopan Struktur kepribadian perwata kan Id Ego Super ego √ √ √ √ 229
No. Data Nukilan data 35. Wiradi krasa yen anggone blas-blasan adhine ora gawe mangkele ibune. Uga anggone nganggur ana ngomah, ora marakake dukane. Beda karo dheweke biyen, pijer-pijer diwaoni wae. Lunga diarani kluyuran, ana ngomah jarene ngeset! Wiradi nelangsa atine, kok beda timen sikepe ibune karo nalika dheweke nganggur ana ngomah biyen. Biyen Wiradi nganti ora krasan ana ngomah merga kerep disemoni terang-terangan utawa dithok-leh disaru saiki Wiradi ibune. Nanging dening rumangsa sokur, dene wis oleh gawean lan ra diujeg-ujeg ibune wae. 36. Nganti bengi Wiranta ora teka. Sawise dhahar bengi, wong saomah banjur padha mapan turu. "Dhik Ranta mangke kadospundi, Pak?" "Ya mengko, rak dhodhog-dhodhog." "Adatipun konten dipundhodhog?" yen mantuk ingkang pundi Irah-irahan cariyos Buku II: Kaduk Wani Buku II: Kaduk Wani Kaca 113 115 Wujud perwatakan paraga Wiradi Meri Pangerten Struktur kepribadian perwatakan Id Ego Super ego √ √ 230
No. Data Nukilan data 37. Atine Wiradi wiwit sumelang. Apa adhine kena kacilakan? Dhek isih padha kumpul sekolah jaman Dai Tõo-A (zaman Jepang) biyen adhine kuwi dudu bocah sing dhemen ngluyur. Klebu bocah sing sregep, taberi lan gathekan. Apa kalakuan dhasar kang mangkono kuwi bisa owah marga zaman? Utawa marga cacating badan? 38. Atine Wiradi ngloro. Ya talah timen. Dheweke kaningya mikir gentayangan kaya ngono, jebul dianggep ngglethek wae karo ibune. Gagasane mblakrak mau bengi pancen nggegirisi. Wiradi rumangsa nelanga, merga upama Wiradi sing duwe pokal kaya ngono, yaiku nganggur ora cekel gawe sing tetep, banjur mblayang ora pamitan nganti sawengi, ibune mesthi duka banget. Wiradi dielok-elokake ora karuwan sing sarwa salah, luput, ora genah. Bareng Wiranta sing nglakoni kaya ngono, la kok ibune sajak ayem ora ngrewes! É, ya awak ki yen urip lagi beja, ya kaya Wiranta ngono. Piye wae tingkah polahe ya tiwas kebeneran terus. Irah-irahan cariyos Buku II: Kaduk Wani Buku II: Kaduk Wani Kaca 116 118 Wujud perwatakan paraga Wiradi Prasangka buruk Meri Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ √ 231
No. Data 39. Nukilan data Beda banget karo nasibe Wiradi. Sarwa cilaka, tandang gawe ora kebeneran, jare luput, jare or genah. Meneng wae ora lalar gawe, diunek-unekake "kesed". Elok manut. Mlebu ngomah. Wiradi ngreti, Pak Naya mesthi rembugan bab dheweke marang anake. Wiradi ora jenak lungguhe. Marga krasa dadi rerasanan. Dheweke kepengin krungu sing padha dirembug. Kepengin weruh polatane Elok. Dheweke arep menyat, nanging dikuwat-kuwatake ora oncat saka kursine. Embuh pira suwene wong-wong mau pdha rembugan ana njero omah. Wiradi ra bisa ngetung klawan cetha. Marga atine dhewe congkreh dhewekan. Mengko gek Pak Naya ngadani anake supaya nampik dheweke? Blai, yen ngono! Gek raine bakal didhelikake ngendi, yen nganti kedadean mangkono? Irah-irahan cariyos Buku II: Kaduk Wani Kaca 123 Wujud perwatakan paraga Wiradi Prasangka buruk Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ 232
No. Data Nukilan data 40. Wiradi ngenteni kanthi sareh. Nanging batine wiwit congkreh. Aneh! Aneh, yen Elok ora ngira Wiradi duwe milik marang Elok. Apa Elok ki ora duwe perasaan? lanang gelem ta, yen wong Langka sesrawungan akrap kaya ngono tanpa pamrih? Apa Elok ki wanita sing nakal, wani mbeda atine jaka mung kanthi karep nelukake atine wong lanang ben nyembah marang dheweke? Aneh! Aneh! Wiradi ora tau mikir nganti samono biyen. Wiradi ora tau mikir yen bakal disiyasati. Saiki dheweke mangkel, duwe pangira kaya mangkono sawise mbabar uneg-uneg atine marang Elok. Mangkel. Jengkel. Malah wiwit thukul rasa gething marang Elok..! 41. "Kowe saiki nyoba nggodha Dhik Elok. Kowe rak ngerti, rong taunan saprene wiwit ketemuku karo kenya kuwi, aku tansah nggunem lan ngrasani Dhik Elok. Ngelem gandese, ngelem patrape, ngelem bektine! Kuwi kabeh teges aku duwe krenteg ati marang kenya kuwi. Irah-irahan cariyos Buku II: Kaduk Wani Buku II: Kaduk Wani Kaca 126 137 Wujud perwatakan paraga Wiradi Prasangka buruk Duka Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ √ 233
No. Data 42. 43. Nukilan data Kowe ngerti dhewe aku runtang-runtung karo Dhik Elok karo sasian kepungkur, tilik kowe. La kok saiki ndadak kowe nggrumut arep pacanganku?!" tengah cawe-cawe "Nyebut ora nyebut, ora teges dheweke kothong atine! Wong wadon yen ora diwiwiti mesthi ora kobong atine. Aku ora nyalahake Dhik Elok yen dheweke gelem mangsuli kowe, pikiranmu sing julig kuwi sing ora genah. Ora teges! Rumangsamu apa kowe terus bisa dadi pahlawan yen wis ngrebut kekasihe liyan, hèh?" layangmu. Nanging inggih boten. Nanging sarana "Pamer wonten ingkang mekaten cecepengan menika ateges kula gadhah tanggung jawab, Bu. Boten ngrusa-ngrusu ala nganggur mbeda anakipun tiyang." Irah-irahan cariyos Buku II: Kaduk Wani Buku II: Kaduk Wani Kaca 137 139 Wujud perwatakan paraga Wiradi Duka Mandiri Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ √ 234
No. Data Nukilan data 44. 45. "Kula ngertos, sibu mesthi ngrencangi Dhik Ranta. Margi Dhik Ranta putra panjenengan ingkang pinter, ingkang wasis. Nanging sakmenika menika Dhik Ranta salah, Bu. Dhik Ranta ingkang ngrebat kekasih kula!" "Dhik Ranta. Aku njaluk keputusanmu. Aku wis nembung Pak Naya lan Pak Naya wis marengaken Dhik Elok dadi sisihanku. Dene Dhik Elok durung bisa mutusi. Isih ndelok ngiwa-nengen. Tegese miling-miling. Saka kiraku isih ngenteni tangkepmu. Priye saiki karepmu? Yen koe ora cawe-cawe, Dhik takrengkuh dadi Elok mesthi gelem sisihanku". 46. Seminggu ngenteni bethethet Wiradi wangsulan kanthi adreng. Wangsulan saka adhine apa dene saka Elok. Nanging ora ana layang kumleyang. Mula atine saya usreg. Saya ora kepenak lan ngengira kang ora-ora. Dheweke kaya-kaya krasa yen wong-wong rembugan sing dikarepake sesidheman. Lan tindake Wiradi. Wiradi anyel banget. iku padha ngremehake Irah-irahan cariyos Buku II: Kaduk Wani Buku II: Kaduk Wani Buku II: Kaduk Wani Kaca 139 139 141 Wujud perwatakan paraga Wiradi Duka Keras kepala Prasangka buruk Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ √ √ 235
No. Data Nukilan data Dheweke rumangsa kepencil adoh kanca sanak kadang, dene wong-wong sing kudune ngrujuki karepe ora maelu babar pisan! Mula dheweke nedya arep menyang Sala dina setune, golek kabar keputusane wong-wong mau. 47. "Bapak ketiwasan, Mas. Kala wingi siyang, ing Dhusun Jemawan. Ketiwasan nalika wonten ing Jip dipunbedhil tiyang...!" "Lo! Wong ngendi kok duwe bedhil...?" "Mbok sing sareh, ta, Nang. Aku rak ya kepenging krungu critane," ngendikane Pak Wiradad. "Aku ya durung mudheng tenan, jare." 48. "Wong ingkang tepang rumiyin menika kula, Pak. Lan ingkang rumaos kecanthol rumiyin inggih kula. Dene katresnan kula dhumateng Dhik Elok ugi dereng surut. Mula menawi Dhil Elok sampun nggadhahi tekat bekti mekaten, Dhik Elok tetep kula suwun dados sisihan kula gesang, Pak." Irah-irahan cariyos Buku II: Kaduk Wani Buku II: Kaduk Wani Kaca 144 151 Wujud perwatakan paraga Wiradi Boten sabar Keras kepala Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ √ 236
No. Data 49. 50. Nukilan data "Nanging kanyatan ing sesrawungan urip rak kaya ngono, ta? Tau benthikan tatu, benthikan maneh tatu lawas godras getih maneh,". Suwarane atine Wiradi kang drengki. Yen Elok ana Widuran, Elok mesthi kapeksa ngladeni Wiranta, olah-olah, tata dhahar, laden wedang. Sesrawungan rumaket kaya mangkono tanpa pengawasan sing lanang, mesthi gampang ketrucut ing polah. Ora mung ngladeni dhahar yen ati kepencut, gampang wae ngladeni....ing peturon! Pikirane Wiradi ora uwal saka ngetutake solah tingkahe kenya klambi abang mau. Kenya sulistya iku mesthi lagi berjuwang nemtokake pilihan nasib. Dheweke kepengin berjuwang ijen, dadi ora gelem digridhuhi liyan. Nanging pantoge perjuwangan mau mung bisa nangis. Tangis iku ateges pasrah. Mula bareng kenya mau nangis ngguguk, Wiradi krasa yen saiki kenya iku butuh pitulungan. Wiradi menyat nyedhaki kenya mau. Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Kaca 160 170 Wujud perwatakan paraga Wiradi Prasangka buruk Boten tega Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ √ 237
No. Data Nukilan data 51. Wiradi rumangsa diasorake budine, nanging tujune bisa ngempet muringe atine, sanajan clathune isih meksa sengol, "Ugi boten leres! Boten angger jaler sing kekesahan dalu niku tiyang mblakrak!" 52. Wiradi bingung. Saiki dheweke ngreti tenan apa prekarane wong ayu kuwi. Ilang keprawanane ing omah gedheg cilik kana mau! Kana mau panggonan sewan ngonoan! Ngreti perkarane, malah muncul welas asihe. Mesakake marang bocah ayu kuwi. Nanging priye carane arep tetulung? Arep oncat, ora tega, malah kepengin arih-arih. Arep ndemk ki wong genah ditundhung, dikon nyingkir. Bocahe kepengin ijen. 53. "Dhik, kula boten ngretos prekarane sampeyan. Kula boten ajeng tumut cawe- cawe. Ning kula kepengin ngancani sampeyan sakniki. Jare sampeyan wau butuh kanca, kanca ngomong. Nggih kula niki. tepangan sampeyan, sanes Kula sanes keluwarga sampeyan. Kula kuwatos...!" tiyang Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Kaca 173 174 174 Wujud perwatakan paraga Wiradi Sabar Boten tega Baik hati Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ √ √ 238
No. Data Nukilan data 54. Wiradi mandeng kenya iku, ora mangsuli. Kenya iku mandeng Wiradi, saiki kanthi esem, esem kang ngajak ngrujuki karepe. Wiradi banjur ngadeg, mretandhani yen saguh ngleksanani panjaluke si kenya ayu. 55. Wiradi manthuk. Kenya iku ngadeg ngresiki rereget kang nempel ing roke abang, banjur mlaku ndhisiki marani dalan. Wiradi ngetutake kanthi ati mongkok. Weruh awake kenya kang gedhe nanging singset iku, Wiradi ngudarasa maneh, "Bocah iki pancen gandes temenan." "Dhik Manik iku jenenge arekmu? La Dhik Gatot apa ora rumangsa duwe kesalahan apa-apa kang kira-kira nglarani atine? Mbok coba diurus mbok menawa kelingan. Wong wadon iku pancen aneh, Dhik, sok ora gelem ngandhakake tatune atine, banjur mara-mara njothak. Kamangaka kene ora rumangsa gawe salah. Nanging yen Dhik Gatot ngreti gawe tatu, luwih becik ngalah njaluk ngapura wae, congkrehe ben ora ginawe dawa." 56. Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Kaca 179 179 195 Wujud perwatakan paraga Wiradi Baik hati Pangerten Baik hati Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ √ √ 239
No. Data 57. 58. 59. Nukilan data "Lo, ya aja nyepelekake lelara, lo, Dhik. Lelara sing kk kira ora mbebayani, bisa uga mutawatiri kanggone wong kang ngreti kaya dhokter ngono..." "La yen bener kandhamu jiwane lagi kisruh, pacanganmu kuwi butuh kanca sing kena kanggo ngesokake gagasan kang ruwet ibune, dudu kuwi. Kanca mau dudu keluwargane lan dudu kowe. Dheweke butuh uwong kang pinercaya kapasrahan wewadine. Mbok coba golekana kanca kuwi, kanca-kancane sekolaj apa ngono, mbokmenawa bisa ngudhari atine Dhik Manik kang ruwet kuwi." Wiradi dudu bangsane wong g umedhe kang anggak batine. Wiradi dudu wong degsiya. Dheweke ora nduweni trah hadigang- hadigung ngendelake dupeh menang. Ora. Wiradi wong kang aten. Dheweke ora bisa nyawang wong sapadha- padha iku luwih asor tinimbang dheweke. Mula dikrungkepi kenya kang ora duwe trenyuhan Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Kaca 198 198 213 Wujud perwatakan paraga Wiradi Baik hati Pangerten Boten tega Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ √ √ 240
No. Data 60. Nukilan data daya kuwi rasa batine sumyur tan kena diklumpukake. Dheweke ora kuwat. Awake kaya dilolosi balunge, nglumpruk trenyuh banget. Wiradi kecipuhan anggone narik lengene Manik, dikon ngadeg wae. Nanging Manik kaku ora gelem nuruti pakone Wiradi. Ora bisa. Mula Wiradi ngalah, linggih njengkeng ana sangarepe Manik. Marga Manik ora bisa lungguh jejeg, mula Wiradi lan nyumadiyakake awake kanggo njagangi awake Manik kang kudu nglendot wae. "Ora! Ora! Isih akeh uwong sing kepengin weruh sulistyamu, akeh uwong sing bakal kasmaran mambu gandamu. Ora, Jeng Manik, kowe isih tetep dadi wewangining jagad uga. Kwe isih aji. Ajine dhiri ora mung diukur nganggo cara rena siji kaya sing kokpikir kuwi. Ora. Wong ing donya isih akeh sing sulap lan ngukur ajine uwong nganggo ukuran kasugihan, ukuran pangkat, ukuran kapinteran, ukuran bagus lan ayu. Aku ngukur ajine uwong sarana kabecikan, niyat gawe becik, niyat berbedi..." kepeksa melu nglesot Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Kaca 214 Wujud perwatakan paraga Wiradi Baik hati Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ 241
No. Data 61. 62. Nukilan data "Dhik Gatot. Kowe kliru pangira. Dudu aku sing ngrusak pacanganmu, nanging uwong lanang liya. Aku mung kebeneran dadi seksi. Kowe ora kena nesu kaya ngono. Kowe kelingan nalika aku lunga mlaku- mlaku tekan bengi, padhang rembulan? Aku liwat dhaerah Lurung Dhokter Sutomo, banjur mrngguli Dhik Manik karo wong lanang... Ah kowe ora percaya! Kepenakna anggone maca, lan tentremna pikirmu. Aku arep lunga nnton bioskop, nonton Liz Taylor yen oleh karcis. Dudu aku sing ngajak menyang daleme Bu Murakap mau. Dudu aku sing kepengin ketemu Dhik Manik. Iku piiren Dhik Gatot. Aku ora niyat seja ala marang kowe lan Dhik Manik." "Nanging miturut panemuku Dhik Manik kuwi isih kena didandani. Anggere olehe ngemong bisa wae, dheweke bakal dadi wanita kang tuhu. Malah yen disingkur ngono kuwi, dheweke mesthi bakal cilikan aten, ora becik kanggo tutuge uripe." Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Kaca 218 222 Wujud perwatakan paraga Wiradi Sabar Baik hati Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ √ 242
No. Data 63. 64. 65. Nukilan data Priyayi sepuh mau gugup, raine abang mangar-mangar. Tujune Wiradi enggal ngacarani Pak Murakap kanthi ramah, "Mangga, Bapak. Kula aturi lenggah. Lenggah kursi mriki." Priyayi mau nurut, nanging sajak tanpa pangreten waskitha. "Sabar, Bapak. Dhik Gatot pancen saweg muring manahipun margi kedadosan kala wingi menika." "Dhik Gatot," tuture. " Turuten kersane bapak kuwi. Saiki iki kowe nuruti kersane bapak kuwi ora marga tanggung jawabmu marang Dhik Manik, nanging merga sih welasmu marang manungsa sapadha-padha. Apa kowe ora mesakake bapak kuwi mbrebes mili kaya ngono?" Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Kaca 224 224 224 Wujud perwatakan paraga Wiradi Ramah Pangerten Boten tega Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ √ √ 243
No. Data Nukilan data 66. "Dhik Gatot. Pikiren, ta. Wektu iki ing daleme Pak Murakap iki ana kenya lara klisikan, kaya sekarat arep koncatan nyawa. Jiwane kesiksa. Yen ora enggal ketulungan mesthi ora ketututan. Kamangka kang bisa nambani mung kowe, kowe kang saiki ana kene lagi mrina, nesu, dhendham. Atimu mung panas tindakanmu mengkono kuwi ora kliru? Apa tindakanmu kang mengkono iku ora jeneng nungkak kamanungsan lan nggugu karepmu dhewe? Aku pancen ora tau sembahyang, Dhik. Nanging naluri bab kamanungsan mesthi takduweni tegese sembahyang yen kowe tega nyiksa lan degsiya marang liyan?" thok. Apa uga. Apa coba 67. "Pancen mas. Kapercayanku yen aku iki isih na bakune nerusake urip mung kari marang sampeyan. Yen sampeyan ora merduli aku maneh, Mas, u wis ora bisa urip nyawang ndonya iki. Isin, Mas." "Dhik Manik. Manikingtyas. Aja kokpilara dhewe atimu." Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Kaca 225 232 Wujud perwatakan paraga Wiradi Baik hati Sabar Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ √ 244
No. Data Nukilan data "Ora njarak, Mas, nanging pangrasa iki pijer eling wae." "Iya, iya! Aku ngreti. Nanging aku rak ya kudu mikir liyane?" 68. Sajrone mlaku sempoyongan kuwi dheweke golek panglipur dhewe. Panglipur murah kang metu saka dhasar ati keduwung. Saka rumangsane sajrone ana Sala Elok tansah sesrawungan karo Wiranta, adhine. Mangka Wiranta karo Elok biyen padha tresna- tinresnan. Kumpul maneh mengkono, tanpa diawasi Wiradi, tresnane wong loro mau mesthi murub maneh, kaya geni kasiram bensin. Apa maneh yen padha ngreti Wiradi duwe bojo anyar ana Surabaya. Saora-orane Elok ngumbar kanepsone minangka piwales. Lan Wiranta ngladeni. Saka pamikiran culika mengkono mau thukul gagasane Wiradi nglipur ati. 69. Tekan ngomah dheweke kekancingan lawang. Kepeksa dhodhog-dhodhog. Atine saya anyel. Nesune kudu muntab wae. Nalika Manik mbukak lawang, Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Kaca 235 236 Wujud perwatakan paraga Wiradi Prasangka buruk Pangerten Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ √ 245
No. Data Nukilan data dheweke arep kumecap kasar, nanging ora sida. Manik ora kena dikasari, mengkono dhawuhe dhokter. 70. Nalika mangan Manik crita ngecipris bab tangga-tangga kiwa-tengen. Crita mengkono iku ora ngarem-arem atine Wiradi kang isih rumangsa dosa. Manik ora bisa ngreti yen bojone sedhih, anyel lan keduwung. Dadi sakabehing kepeksa dirasakake Wiradi dhewe. Atine nalangsa, rumangsa ijen tanpa rowang. Manik kang cedhak dheweke, Manik kang dadi sisihane, ora bisa melu ngrasakake kasedhihan mau... 71. Wiradi pancen wis sinau urip sabar, sanajan kepidak ing kahanan kang abot sanggane. Urip telung taun karo Manik prasasat urip ketindhihan watu item. Diongkek ora kuwat nyirnakake, ditogake saya menyet awak. Momong Manik padha karo momong wng lara, pancen akeh rubedane, jalaran awake ringkih ndadak cilikan aten. kesedhihan iki Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Kaca 236 241 Wujud perwatakan paraga Wiradi Sabar Sabar Struktur kepribadian perwatakan id ego Super ego √ √ 246
Tabel 2. Data wujud konflik psikis, penyebab konflik Psikis, lan kupiya ngudhari konflik psikis paraga Wiradi wonten ing trilogi novel Kelangan Satang anggitanipun Suparto Brata. No. Data Nukilan data Irah-irahan cariyos Kaca Wujud konflik psikis Penyebab Konflik Perkawis ingkang dadosaken konflik Kupiya ngudhari konflik Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego 1. 2. lega atine. Wiradi durung Saploke krungu kabar saka kutha bab kondure wong tuwane saka pangungsen lan ibune nandhang gerah maras, dheweke tomtomen tansah kepengin ketemu ibune wae. Bareng ngreti yen adhine mantep ora gelem marak ibune, dheweke banjur marani Kusnarna, sing wingenane sedina bisa mlebu dhedhelikan menyang kutha saiki nggawa kabar lan keluwarga-keluwarga lan kaanan kutha wektu iki. Wektu Narna arep menyat, Wiradi takon maneh, "Ora, Dhik Narna. Kahanane kutha priye? kanca Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik 3 5 Was sumelang Bimbang Ibu gerah maras lan kahanan kutha ingkang boten aman Ibu gerah maras lan kahanan kutha ingkang boten aman Wiradi, bapak ibu Wiradi, kahanan kitha Represi Projeksi √ √ √¯ √¯ 247
No. Data 3. 4. 5. Nukilan data Upama aku nlusup mulih ngendhangi sibu ngono apa bias kira-kira?" Krungu crita kang mengkono mau, Wiradi geter atine, pucet guwayane. "Kena apa, Mas?" pitakone Narno bareng weruh Wiradi sajak dheleg-dheleg. "Ora apa-apa, Dhik. Anu, mung, ya kepengin sowan sibu. Kira- kira apa bias, ya?" Wiradi sing keplepeg critane Marija manti-manti banget marang "Sing adhine, prayitna, lo, Dhi. Yen ana bebaya ndang sentilen wae karabenmu, ben kene padha ngreti." Karepe Wiradi supaya ngomong seru-seru. sajatine aku ngelikake aja Sukardiman Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaca 5 11 17 Wujud konflik psikis Bimbang Was sumelang Ajrih Penyebab Konflik Ibu gerah maras lan kahanan kutha ingkang boten aman Mbok menawi kenging bebaya Wedi kaliyan memedi Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, kahanan kitha Wiradi, Wiranta Wiradi, Sukardiman, memedi Kupiya ngudhari konflik Projeksi Projeksi Regresi Struktur kepribadian konflik Id Ego Super ego √ √¯ √ √¯ √¯ √ 248
No. Data 6. Nukilan data Nanging bareng ngreti sing dikarepake Sukardiman wulu kalonge ya njegrig. Wiradi pancen ya tau krungu critane bab wedon ngisor wit sawone kuwi, mulane nganti gedhe dheweke ora tau wani liwat cedhak kono ijen bengi-bengi. Dene bareng wis kebacut liwat lagi kelingan, githoke terus mengkirig. setengah banjur Lakune mlayu digandoli Sukardiman sing wis ngoplok. Nalar sing kaya ngono mau ndilalah kok ya kecandhak saiki, bareng dheweke wis rekasa nyabrang bebaya udan pelor, bareng adhike wis nandhang ketaton, bareng kelingan yen ing ngisor wit sawo ana memedine. Upama kang mengkono mau kagraita saiki Irah-irahan cariyos Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 17 Wujud konflik psikis Penyesala n Penyebab Konflik Boten dawa pikiripun Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, kahanan dalem Kupiya ngudhari konflik Pemindahan Objek Struktur kepribadian konflik Id Ego Super ego √¯ √ 249
No. Data 7. 8. Nukilan data mau esuk, mbokmenawa ora kaya ngene lelakone wengi iki. La upama suwung, gek mengko omah kuwi mung isi memedi thok? Wah, priye, ya?! Bareng lawang menga, Wiradi agahan methukake wong sing ngengani lawang nganggo "Pak, kula...eh, kul-kul..!!??" tutug ukarane. Kaget, Ora njenggirat! Klokap-klakep, gupuh! Isih rongeh pikirane, Wiradi nurut ngomah. Dheweke wis tau krungu bab wong kalap, jare rasane kaya mlebu kedhaton, kedhatone peri sing nganggu gawe manungsa. Apa dheweke iki saiki ya kalap? Nanging pandulune terang, tembung, mlebu Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 18 19 Wujud konflik psikis Ajrih Bingung Penyebab Konflik Wedi kaliyan tiyang ingkang mbikak kori Ngraos kalap nanging sejatosipun boten Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Pak Naya Wiradi, Pak Naya, kahanan dalem Kupiya ngudhari konflik
Regresi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √¯ √ √ √¯ 250
No. Data 9. Nukilan data omah genah omahe, ora lidok maneh. Mung rada peteng marga mung dipadhangi damare Pak Naya. Pak Naya kang raine nyureng lan sirahe diblebet putih, kanthi suwara kang serak ngacarani tamune mlebu kamar gedhe, kamar panggonane ibu-bapake Wiradi. Solah lan suwarane Pak Naya nduweni prebawa giris kang ora kabantah dening Wiradi. "Piyambak, Dhik Ranta......," Wiradi kelingan adhine nandhang tatu iki mau. Saiki atine trenyuh dene adhine ora bisa ketemu wong tuwane kaya dheweke. Saiki dheweke gela dene kok nganti tega ninggal adhine kang lagi ketaton ora bisa ngglawat. Tatune Wiranta mesthi gedhe, Pak. Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 20 Wujud konflik psikis Penyesala n Penyebab Konflik Nilar adhikipun Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Wiranta Kupiya ngudhari konflik Pembentukan Reaksi Struktur kepribadian konflik Id Ego Super ego √ √¯ 251
No. Data 10 . 11 . Nukilan data merga getihe ngeprehi tangan lan clanane. Bisa uga bener kandhane Marija, sing iku mata- mbedhil adhine mata mungsuh. Bisa uga sing dadi mata-mata iku salah siji saka kanca-kancane. Ah! "Anu, Pak. Dhik Ranta kantun wonten dhusun." Wiradi wis nyoba ngetog upaya supaya iku nggawa kesenengan kang njalari senggang. Mulane dheweke ngrangkul- ngrangkul dhengkul supaya ketara katresnane. Nanging saiki dheweke ngreti yen dudu dheweke sing kecanthol nanging atine Wirastuti, adhine ragil. Kena apa ibune kok ntuh dheweke sing ngajak Wiras? O, iya, dhek sepisanan lunga tekane ibune ibune, Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Kaca 21 21 Wujud konflik psikis Pertentan gan batin penyesala n Penyebab Konflik Pepenginan boten trep kaliyan kasunyatan Wiradi ngeteraken Wirastuti ing Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, bu Wiradad, Wirastuti Wiradi, Wirastuti, bu Wiradad Kupiya ngudhari konflik Pembentukan Reaksi Represi Struktur kepribadian konflik Id Ego Super ego √¯ √ √¯ √ 252
No. Data 12 . 13 . Nukilan data menyang Biro Perjuwangan Putri, Wiradi sing ngeterake. Ibune ora akur karo karepe wadon bocah Wiras, mbiyantu tenaga ana badan perjuwangan kuwi, marga bocah wadon ki ya kudu ngugemi kewadonane, ora kok melu perang. Dhek samana Wiras nekad njaluk dieterake Wiradi, nanging Wiradi ora ngajak utawi ngajani. "O, Dhik Ranta, kena apa kowe mau kok kacilakan? Kowe mesthi ngreti carane nyenengake sibu," klesik- klesik atine Wiradi nyawang ibune. Dheweke polahe ngadeg njejer kaya reca. Wiradi krenggosan ambegane, kringete dleweran. Atine giris, merga ngreti yen Irah-irahan cariyos Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Kaca 22 25 Wujud konflik psikis Kuciwa Ajrih Penyebab Konflik biro Adikipun ketaton Wedi kaliyan serangan mungsuh Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Wiranta, bu Wiradad Wiradi, tentara Landa Kupiya ngudhari konflik Regresi Regresi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √¯ √ √¯ √ 253
No. Data 14 . 15 . Nukilan data kengguh ora nanggulangi kridhane mungsuhe, pasukan Landa. Kamangka tantangan iki pati totohane! Dheweke bingung. Luwih bingung maneh bareng kelingan ora nggawa gegaman lali ana apa-apa. Dheweke ngendi mau. pustule Digrayangi ngiwa-nengen ora ketemu. piye?" "Haning, pangundikane Wiradi judheg akale. "Saiki aku ora bisa polah, aku kecepit. É, ya talah, endi ta, ya, pistulku mau?" Wiradi grayang-grayang kiwa-tengene maneh. Suwe- suwe arep nggrumut Pak Naya saiki wae, menang cacak kalah cacak. Tinimbang dheweke bakal duwe pokal Irah-irahan cariyos Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 26 26 Wujud konflik psikis Was sumelang Bingung Penyebab Konflik Kelangan pistul rikala wonten mungsuh Pengin mejahi Pak Naya ananging wedi dipunpejahi Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, pistul Wiradi, Pak Naya Kupiya ngudhari konflik Regresi Regresi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ √ √¯ 254
No. Data 16 . Nukilan data nglempara mengko mati dibedhil Landa, luwih becik dheweke ngrampungi Pak Naya dhisik wae. Dadi mati- matia ya wis kasil mbekuk gulune mata-mata! Wiradi krengkang-krengkang metu saka ngisor dhipan. Nanging greg, mandheg mangu. "mengko gek pistulku mau wisana tangane Pak Naya? Wé, blaiane!" Apa saiki tindakane Wiradi? jengkel Ora wani! Sarana atine, kalicikane marang dheweke tlusur-tlusur mlebu ngisor longan maneh. Wiradi kepengin mikir liyane. kepengin Dheweke nyritakake kahanane pradesan anggone bela nagara karo kanca-kancane marang ibune, nanging ibune berjuwang Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 28 Wujud konflik psikis Pertentan gan batin Penyebab Konflik Pepenginan boten trep kaliyan kasunyatan Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, bu Wiradad, Wirastuti Kupiya ngudhari konflik Pembentukan Reaksi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √¯ √ 255
No. Data 17 . 18 . Nukilan data sajak ndangu apa-apa. Apa dheweke mengko sedina ana ngomah, ta? Dheweke dhewe ora ngerti. Mesthine ya ana ngomah. Nanging dheweke kuwatir yen Landa iki bakal nggropyok awan omahe. Dadi becike dheweke oncat sadurunge digropyok. Nanging menyang endi? Kepriye metune saka kutha lan kepriye playune? ngleremake Wiradi ibune, nanging penggalihe weruh krengkang- krengkang ngunggahi gerdin terus breg mapan sare, ora batin Wiradi sida. rumangsa yen dheweke ora luput banget-banget anggone nanging blaka, ngomong ibune pancen ora gampang isih purik ra kersa arep ibune Ing Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 29 30 Wujud konflik psikis Bingung Pertentan gan batin Penyebab Konflik Wedi dipungropyok Landa Sikapipun ibu Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, tentara Landa Wiradi, bu Wiradad Kupiya ngudhari konflik Represi
Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ √ √¯ 256
No. Data 19 . 20 . Nukilan data percaya marang dheweke. Tingkahe kang nyepelekake Wiradi kaya kerep kuwi wis ngono diprangguli Wiradi. Wiradi gumun. Bapake kok katon semangat banget. Saiki wis ngagem sepatu lan kaos kaki barang. Dhek jaman Republik yen tindak kantor trima sepatu ngagem rasukane Saiki srandhal. sarwa anyar lan resik. Wiradi mangkel marang polahe wong tuwa-tuwa. Olehe padha ora ngajeni marang wong enom sing kanggo Republik! liya. Yen Wiradi mikir Wiranta dipateni Marija, dheweke wektu iki wis ora duwe sedulur maneh! Apa ya klakon dheweke ora bakal ibune berjuwang Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 31 34 Wujud konflik psikis Kuciwa Was sumelang Penyebab Konflik Tiyang sepuh ingkang boten ngurmati tiyang enem Boten kepanggih adhikipun malih Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, tiyang sepuh Wiradi, Wiranta, Marija Kupiya ngudhari konflik Pembentukan Reaksi
Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √¯ √ √ √¯ 257
No. Data 21 . 22 . 23 . Nukilan data ketemu adhine? Elok melu nrocos eluhe krungu critane Wiradi iku. Saiki Wiradi krasa yen adhine mesthi kelaran banget wektu iku. Bisa uga sapungkure semaput Wiradi, Wiranta kentekan getih. Iku yen ora dipateni Marija! Atine Wiradi trataban kelingan kok tegel ninggalake adhine nandhang tatu kaya mengkono. Saiki dheweke kesusu wae arep weruh priye lanang kedadeane kuwi. Nanging kepriye? Priye-priyea dheweke kudu sabar ngenteni wengi. "Mboten ngaten. Keng rayi wau, mangke gek criyos yen kula wonten mriki?" "Ah, mboten." Nanging adhine Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 39 39 41 Wujud konflik psikis Was sumelang Bingung Ajrih Penyebab Konflik Kuwatir kahanannipun Wiranta Pengin mangertos kahanannipun adhikipun Wedi kaliyan serangan mungsuh Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Wiranta Wiradi, Wiranta Wiradi, tentara Landa Kupiya ngudhari konflik Projeksi Represi
Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ √ √¯ √¯ √ 258
No. Data 24 . Nukilan data pikirane Elok ya sumelang. Mulane terus menyat undang- undang, "Bat! Hebaat! Aja dolan nyang rattan!" "Nanging kekesahan mangke dalu prasasat pados pejah. tata baris Welandi badhe kanthi nganglangi senjata pepak," wangsulane Pak Wiradad ngotot. Wiradi ora ngreti apa sing arep dibantahake, nanging dheweke sakjane wegah manut karepe bapake. "La yen dipunpikir kepregok Welandi wonten ngriki, inggih nyawa tohipun. Kula kinten arak langkung prayoga nylundup- nyobi nylundup watawisipun penjagen Welandi," ujare Pak Naya. kitha ikhtiyar Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 43 Wujud konflik psikis Pertentan gan batin Penyebab Konflik Boten kersa manut dhawuhipun bapak Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Pak Wiradad, Pak Naya Kupiya ngudhari konflik Pembentukan Reaksi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ 259
No. Data 25 . 26. 27 . Nukilan data Pak. kemawon, "Mesthi Margi badhe ingkang nemtokaken zaman menika lare-lare enem. Dados rak pantes yen para nem-neman nemtokaken tetedhan ingkang bakal kaulu bangsanipun. Tiyang enem-enem kuwatos kemawon margi tetedhan roti ingkang eca menika bakal ngracuni bab kamardikaning Negara..." Wiradi anyel banget atine. Kebacut ora bisa mendha. tiyang tiyang Jawi, "Pak, Indonesia ingkang nedha roti menika namung mata-mata mengsah!" Wiradi setengah njerit muni mengkono mau. Suwarane Elok alus kemrisik. Dudu sing suwara kuwi njalari atine Wiradi wutah badhar saka karupegan, gagasan Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaca Wujud konflik psikis 44 Was sumelang 45 Kanepson 47 Kekagum an Penyebab Konflik Roti saged ngracuni kamardikan Tiyang ingkang dhahar roti naming mata- mata Elok saged ngerem-erem dukanipun Wiradi Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Pak Wiradad Wiradi, Pak Wiradad Wiradi, Elok Kupiya ngudhari konflik
Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ √¯ √ √ √¯ 260
No. Data 28 . Nukilan data nanging adrenge Kenya kuwi lan niyate kang suci ngerem- erem kurdhaning nepsune Wiradi. Dene aluse suwarane Elok ki kaya sampak, dhalang nyuwuk banjur rengeng-rengeng taman kembang nyritakake lan wanodya lagi kang lelenggahan ing taman kono, "ngombak-ombak ati, bening lan mirasa" Ing ndhuwur wuwung Wiradi nggagas-nggagas. Iki mau kabeh wis padha mbuktekake yen wong ing omahe tresna marang dheweke, lan ora nyenengi tentara mungsuh tumindak sakarepe dhewe. Dheweke dosa ngarani bapake dadi mata- mata mungsuh. dayaning rumangsa Irah-irahan cariyos Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 50 Wujud konflik psikis Penyesala n Penyebab Konflik Ngira menawi Pak Naya lan bapakipun menika mata- mata mungsuh Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, keluwarga Kupiya ngudhari konflik Rasionalisasi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ 261
No. Data 29 . 30 . Nukilan data Elok Krungu pikirane nyleweng liya, "Cah kuwi ora ayu. Nanging gedhe ngreti lelabuhane, migunakake kawanitane. Bocah apik kuwi," Wiradi ketok-ketoken dhek mau esuk, Elok nimba, dhadhane sentik-sentik tanpa rumangsa dosa yen tingkahe kuwi natah atine jenenge Elok!" Bengi iku Pak Naya kandha marang Elok yen sirahe saya senut-senut. banget olehe Elok samar atine. Nanging ora ana sing bisa ikhtiyar apa- apa bab sirah sing dibuntel kuwi kajaba ngenteni esuk lan diparakake menyang rumah sakit. Krungu bab iki Wiradi saya ngenes atine, marga krasa dheweke kang njalari suwarane liyan. "Hm, Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 50 52 Wujud konflik psikis Kekagum an Penyesala n Penyebab Konflik Remen kaliyan kawanitaanipun Elok Wiradi ingkang jalari kasedhihan Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Elok Wiradi, Pak Naya Kupiya ngudhari konflik
Rasionalisasi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ √¯ √ 262
No. Data 31 . 32 . Nukilan data sakabehe kasedhihan mau. Wiradi welas weruh ibune kaya mengkono, nanging uga kelara-lara dene ibune isih nggagas yen ilange Wirastuti kuwi Wiradi sing tanggung jawab. Wiradi sing marahi. Pancen kerep ibune kurang pitaya salah nudhing marang dheweke ngono kuwi. Nanging saiki iki ditutuh kaya mengkono kuwi luwih dening gedhe karanta- nggawe rantane atine Wiradi. Elok kang wektu kuwi uga wis ngetok Wiradi, sajak mbagekake. Kenya iku saiki nganggo rok biru kembang-kembang ora anyar wutuh, nanging rambute diklabang loro tekan geger, kandel wiwit epok lan adus resik, Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 52 53 Wujud konflik psikis Pertentan gan batin Kekagum an Penyebab Konflik Welas pirsa kahanan ibu Wiradad ananging kelara menawi mangertos sikepipun sibu marang Wiradad Dandanannipun Elok nengsemaken Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, bu Wiradad, Wirastuti Wiradi, Elok Kupiya ngudhari konflik Pembentukan Reaksi
Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √¯ √ √ √¯ 263
No. Data 33 . 34 . Nukilan data ateges pucuke, nganti rambute ketel wiwit bongkot tekan pucuke. Klabangane pucuke, tekan papag nengsemake sinawang dening Wiradi. "Wonten menapa? Panjenengan ngendika yen kanca-kanca padesan remen angsal serat saking kanca-kanca ingkang dereng kula dipuntepangi. Mila lajeng nyariosaken....." "Ah! Ketiwasan, menika mangke!" ing "Tiyang-tiyang menika dipungledhah mlebet-medal serat menika kitha. Yen dipunsita, oh, rak bilai kula mangke. Wlandi ngretos menawi kula umpetan wonten ngriki.." Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 61 61 Wujud konflik psikis Was sumelang Was sumelang Penyebab Konflik Cemas wonten mata-mata Layangipun dicepeng Landa Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, mata- mata Wiradi, Elok Kupiya ngudhari konflik Fiksasi
Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ √ √¯ 264
No. Data 35 . 36 . 37 . Nukilan data "Mboten kepanggih, Mas Wi." "Cilaka mencit!" Wiradi gumremeng dhewe. Wis saiki! Kari genah ngenteni dicekel cek-gemek wae. Wiradi wis ora bisa obah apa-apa maneh..... Sajrone meneng pangudarasane Wiradi saya ribut ora karuwan. Dheweke kepengin srengengene enggal lingsir, enggal surup, lan yen wis ngono dheweke enggal bisa oncat saka ngomah kono. Nanging dheweke wedi yen sadurunge surup serdhadhu- serdhadhu Landa padha teka, kang ateges dheweke ilang kamardikane kang saiki iki. Weruh patrape Elok iku, atine Saiki sumedhot. Wiradi dheweke krasa abot pisah Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Kaca 63 67 68 Wujud konflik psikis Ajrih Ajrih Pertentan gan batin Penyebab Konflik Pak Lodhang boten kepanggih Ical kamardikannipu n menawi dipuncepeng Landa Boten purun pisah kaliyan Elok Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Elok, layang Wiradi, tentara Landa Wiradi, Elok Kupiya ngudhari konflik Rasionalisasi Represi Pembentukan Reaksi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √¯ √ √ √¯ √¯ √ 265
No. Data 38 . 39 . Nukilan data karo karo Elok, kasenengan kang dirasakake dhek wingi, karo esem lan pleroke Elok. Malah tangis tandha bektine ya ora bakal dilalekake. Nalika cilik Wiradi dhemen banget jelungan, lan ngece nglimpe bocah-bocah sing padha nggoleki, mlayu slinthat-slinthut tanpa wedi. Saiki ki ndadak dheweke lumpuh atine, ora wani nyoba nglimpekake mungsuh nlusup mbobl barisan. Ya sapa ta sing kumendel, la wong yen konangan ora mung dielokake kaya bocah dolanan, nanging dibedhil nganggo mimis kang njalari pati! Nalika Wiradi njedhul saka sawenehe omah kampong kang wis suwung, ndadak pisah isih Irah-irahan cariyos Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Kaca 71 71 Wujud konflik psikis Ajrih Ajrih Penyebab Konflik Wedi kaliyan serangan mungsuh Dipunudani peluru dening Landa Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, tentara Landa Wiradi, tentara Landa Kupiya ngudhari konflik Regresi Regresi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √¯ √ √¯ √ 266
No. Data 40 . Nukilan data konangan sagrombolan regu Landa kang lagi jaga-jaga. Terus wae dheweke disoroti lan diudani peluru. lampu Wiradi mlayu slinthutan sipat kuping buron. Tujune dheweke rada apal kahanane kampong kono, dadi mblusak- mblusuke. Dheweke ora wani suwe-suwe mandheg umpetan ana dhaerah kono, yen weruh dalan aman, dheweke enggal nggeblas ngadoh liwat dalan mau. "Aku kudu mulih sadurunge semaput," pikire. Dheweke mlayu maneh. Saiki playune ngulon. Saiki playune ora nginggati Saiki playune ora merga kepengin lan krungu kabare cedhak adhi-adhine. Saiki playune lan dadi cepet bedhil. Irah-irahan cariyos Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 72 Wujud konflik psikis Ajrih Penyebab Konflik Menawi boten diupakara saged semaput Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, tentara Landa Kupiya ngudhari konflik Regresi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ 267
No. Data 41 . Nukilan data kepengin enggal ambyuk ing pangkone wong-wong sing padha tresna marang dheweke ing ngomah. Saiki playune kanthi niyat yen dheweke kudu ditulungi, diupakara, dimesakake. Wiradi mung ngrujuki apa wae, ngendikane sanajan rada nalangsa bab olehe kasoran ajine dhuwit bangsa dhewe, dhuwit ORI. Nanging kepriye maneh, kanyatane ngono. Lan upama Wiradi njlentrehake larah-larahe bab iku ya mung kuwatir njodherake katentreman atine ibune wae. ya mung Dadi Wiradi monthak-manthuk tanpa niyating ati. ibune batin ing yen Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Kaca 77 Wujud konflik psikis Pertentan gan batin Penyebab Konflik Ibu ngasoraken ajining arta ORI Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, bu Wiradad Kupiya ngudhari konflik Pembentukan Reaksi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ √ √¯ 268
No. Data 42 . 43 . 44. Nukilan data Jenggirat! Wiradi menyat byayakan. Dheweke kedandapan golek dhelikan. nemu bisa! Ora Ora panggonan kang primpen. Dheweke golek gegaman, nggoleki pistule, dipriksa isine. Nanging ya ora jenjem, njranthal banjur ngancing lawang gedhe. Wiradi awake, gemeter luwih-luwih bareng weruh ibune sing cilik pucet lenggah anteng mandeng dheweke, mbiyantu sajak ndhrodhoge kaya wong kadhemen. Wiradi saya ora karuwan atine. Wiradi mongkok atine. Wiwit nalika sesrawungan karo Elok dhek biyen dheweke pancen wis krasa yen Elok ki bocah wadon kang merakati. Ora bingung ora astane Irah-irahan cariyos Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku I: Lara Lapane Kaum Republik Buku II: Kaduk Wani Kaca Wujud konflik psikis 78 Ajrih 78 Ajrih 85 Kekaguman Penyebab Konflik Wedi kaliyan serangan mungsuh Wedi kaliyan serangan mungsuh Kesengsem sikapipun Elok ingkang becik, bekti, gumati Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, tentara Landa Wiradi, tentara Landa Wiradi, Elok Kupiya ngudhari konflik Fiksasi Fiksasi Rasionalisasi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √¯ √ √¯ √ √ √¯ 269
No. Data 45 46. Nukilan data ayu, uga ora kemayu, ning atine becik, bekti lan gumati. Maca layange wae dheweke seneng, mendah yen wis ketemu bocahe maneh. "Anu Kajengipun bilik panjenengan." "La yen ngono dhipane adhimu Wirastuti kae resikana." turu Nalikane gagasane ruwet. Dheweke kepengin ketemu Elok, nanging ya riuh, isin, yen diwalehake ibune ana ngarepe kenya iku. Ibune sok ngendikan. kebacut Wiradi dielokake wis gerang nyusu wongtuwane. isih sok Ngono dingendikakake ana ngarepe kemawon, Bu. tilem wonten kamar ageng, mapan sangsaya yen iku Irah-irahan cariyos Buku II: Kaduk Wani Buku II: Kaduk Wani Kaca 87 91 Wujud konflik psikis Kepuasan batin Isin Penyebab Konflik Ibu sarujuk kaliyan pepenginan wiradi Wadi dipunngendikak aken sengajengipun tiyang sanes Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, bu Wiradad Wiradi, bu Wiradad, Elok Kupiya ngudhari konflik Rasionalisasi
Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √¯ √ √ √¯ 270
No. Data 47. 48. Nukilan data dhayoh. La yen ngono mau disebut ana ngarepe Elok, saiba isine Wiradi! Kepriye Elok mengko marang dheweke? Elok dhewe ora apa-apa mesthi, ora takon- takon, ora nyacat. Wiradi adus. Ing batin isin. Isin kok kerinan. Nanging ki sing ngendikane olehe ngetok-etokake yen dheweke kesed. kerinan!" ngendikane mau. Ah! Rak ta, kuwi? La piye onya, panengkepe Elok marang Wiradi tembung krungu mengkono kuwi? Sing saliyane wirang, Wiradi uga nduweni rasa seneng. Elok katon manis, ulate grapyak-semanak padhang, ngresepake. "Saiki kok gedhe, tangkepe paling dianyeli ibune "Jakane Irah-irahan cariyos Buku II: Kaduk Wani Buku II: Kaduk Wani Kaca Wujud konflik psikis 94 Isin 95 Kekaguman Penyebab Konflik Wadi dipunngendikak aken sengajengipun tiyang sanes Sengsem kaliyan pawakanipun Elok Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, bu Wiradad, Elok Wiradi, Elok Kupiya ngudhari konflik
Rasionalisasi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √¯ √ √ √¯ 271
No. Data 49. 50 Nukilan data katone!" ya, Dhik Elok pikirane Wiradi. "Suwarane njengek ucul-udhar ora seret lagi kandheg kaya dhek padha weruh biyen. Dhik Elok ora mbaleni kenalan anyar, nutugake memitran kang wis raket, sesrawungan sing kapungkur!". Krungu guyune Elok, Wiradi kelingan impene mau. Wiradi kepengin sok-sok ngelehake ibune kang ora adil sing kuwi. Saiki putrane ditresnani ora nyambutgawe. Wiranta pincang. Apa bisa wong kaya ngono ditampa nyambut gawe? Atine Wiradi wiwit sumelang. Apa adhine kena kacilakan? isih padha kumpul Dhek sekolah jaman Dai Tõo-A nanging Irah-irahan cariyos Buku II: Kaduk Wani Buku II: Kaduk Wani Kaca 113 116 Wujud konflik psikis Pertentang an batin Was sumelang Penyebab Konflik Ibu boten adil marang Wiradi Wiranta sampun dalu dereng kondur Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, bu Wiradad, Wiranta Wiradi, Wiranta Kupiya ngudhari konflik
Projeksi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √¯ √ √ √¯ 272
No. Data 51. Nukilan data (zaman Jepang) biyen adhine kuwi sing dhemen ngluyur. Klebu bocah lan sing gathekan. Apa kalakuan dhasar kang mangkono kuwi bisa owah marga zaman? Utawa marga cacating badan? ..... Wiradi ketantingan mlayu-mlayu menyang Biro Perjuangan karepe Pranyata adhine. mapag Wirastuti wis mulih, jarene wong sing keri ing Biro. Mulih menyang endi? Ilang! Sidane Wirastuti ilang nganti tansah saprene! Wiradi tutuhan ilange marga Wirastuti kuwi. Wiradi sing ngeterake, Wiradi sing njalari ilange adhine! Ibune tansah nutuh ngono! dudu bocah sregep, taberi Putri, Irah-irahan cariyos Buku II: Kaduk Wani Kaca 117 Wujud konflik psikis Was sumelang Penyebab Konflik Sumelang Wirastuti ical Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Wirastuti Kupiya ngudhari konflik Projeksi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ 273
No. Data 52. 53. Nukilan data Saiki adhine liya. Wiranta. Wiranta ora mulih sawengi. ngendi? Wiradi Nginep atine. tratapan ndadak Mengko gek adhine sing kari siji kuwi ya ilang? Sanajan saiki ora kuwatir diterka melu tanggung jawab kaya dhek ilange Wirastuti, nanging ilange Wiranta iya nggawe kothonge dhadhane. isi Kothong, ilang, ngono rasane isi dhadhane. Wiradi mungga-manggu arep medharaken karepe. Dheweke gojag-gajeg marang sapa karepe mau diwedharake, marang bocahe dhisik, apa bapake? Manut marang grapyake sing kagungan dalem, loro-lorone ora bakal nampik upama Wiradi nguculake rembug. wong Irah-irahan cariyos Buku II: Kaduk Wani Buku II: Kaduk Wani Kaca Wujud konflik psikis 117 Was sumelang 120 Bingung Penyebab Konflik Wiranta sampun dalu dereng kondur Gojag-gajeg maring sinten pepenginannipu n dipunwedharake n Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Wiranta Wiradi, Elok, Pak Naya Kupiya ngudhari konflik Projeksi
Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ √ √¯ 274
No. Data 54. 55 . Nukilan data Dheg, atine Wiradi tratapan, "Eh, ana letnan saba omahe Elk, ya?" Yen kurang prayitna utawa kalah cepet, ora wurung Wiradi kadhisikan! Atine Wiradi kaya disereg wae! Ora mikir dawa maneh, dheweke banjur matur. Matur glogap- glagep. "Anu, Pak. Waleh- waleh menapa, Pak, anggen kula mriki menika, kajawi namung sanja lan ngabaraken kawilujenganipun bapak sabrayat, kula gadhah perlu wigati sanes." Atine Wiradi wiwit angglong sangka sethithik. Lambene bisa mesem. Gagasane jumurung padhang. Yen marang Elok, sajake wis ora ana alangan maneh ngridhuhi karepe. Marga sajake Elok ora kisenan apa-apa lan Irah-irahan cariyos Buku II: Kaduk Wani Buku II: Kaduk Wani Kaca 121 122 Wujud konflik psikis Was sumelang Kepuasan batin Penyebab Konflik Kasoran tiyang sanes Kekudangannip un kasembadan Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Letnan Wiradi, Elok Kupiya ngudhari konflik
Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ √¯ √ 275
No. Data 56 . Nukilan data patrape marang Wiradi kaya mangkono semanake. Padhas nutupi gedhe kang wis kalonggarane kabengkas! Wiradi saya mantep nepsune. kepengin olehe Adreng pikire Graita weruh. grayangan ngambra-ambra. Dheweke kelingan letnan sing brangasan marahi Wiradi rembug kesusu ngetokake mau. Kelingan bab letnan mau sirahe Wiradi krasa puyeng. Gagasane buyar ora karuwan. Letnan! Letnan tepungane Elok dhek wingi mrene, menyang omah iki, sambang Elok sajak akrp rumaket! Oh, apa Elok wis naleni janji karo letnan kuwi bakal dadi sisihane? Wiradi kalah dhisik? Lan Pak Naya ati, Irah-irahan cariyos Buku II: Kaduk Wani Kaca Wujud konflik psikis 128 Kanepson Penyebab Konflik Kalah kaliyan tiyang sanes anggenipun badhe naleni janji kaliyan Elok Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Elok, Letnan Kupiya ngudhari konflik Projeksi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √¯ √ 276
No. Data 57. 58. Nukilan data rujuk yen Elok dadi nyonya letnan tinimbang dadi bojo pegawe DPU? sanes "Wonten ingkang kasmaran dhumateng kula." Prepet, peteng pandelenge Wiradi. Dheweke ora ngreti! Dheweke mlongo. Tangane Elok banjur diculake sak kal. "Letnan?" lambene clumak- clumik takon. Wiradi menyat. Sanajan sing dicritakake Elok iku nresep atine Wiradi sarana ngrembes alon-alon, kari- karine dheweke ya kaget banget. Kaget dene kok sing dadi adhine dhewe tandhingane ngrebut kasmaraning kenya kang dadi cong-congane atine! tiyang nanging Irah-irahan cariyos Buku II: Kaduk Wani Buku II: Kaduk Wani Kaca Wujud konflik psikis 133 Kuciwa 135 Emosi Penyebab Konflik Wonten tiyang sanes ingkang kasmaran marang Elok Wiranta ngrebut manahipun Elok Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Elok, Letnan Wiradi, Elok, Wiranta Kupiya ngudhari konflik
Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √¯ √ √¯ √ 277
No. Data 59. 60. Nukilan data "Hmm. Dhik Ranta! Dadi Dhik Ranta, ta, wonge!" Wiwit ana bis wis dirancang nepsune. Saka rumangsane adhine ki saya suwe saya kurangajar. Dupeh wong pinter biyen dhek perang ngereh Wiradi. Saiki ndadak wano-wani ngrebut kekasihe! Ora pakra! Apa kaya ngono kuwi wis ora mulang sarak jenenge? "Ora! Dhik Elok ora bakal dakuculake! Dhik Elok mung dadi bakal manut wae, duwekku ya gelem, dadi duweke Ranta....! kurangajar! Ranta sing kudu diajari! Kudu kaya dirangket mengkono kuwi! Ya wis ben sanajan ngrewangi Ranta, nanging bab Dhik Elok, aku ora wedi. Ora bakal wong sibu Irah-irahan cariyos Buku II: Kaduk Wani Buku II: Kaduk Wani Kaca Wujud konflik psikis Penyebab Konflik 136 Kanepson Wiranta ngrebut manahipun Elok 136 Emosi Wiranta ngrebut manahipun Elok Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Wiranta, Elok Wiradi, Elok, Wiranta Kupiya ngudhari konflik Projeksi Projeksi Struktur keprib adian konflik Id Ego Super ego √¯ √ √¯ √ 278
No. Data 61. 62. Nukilan data mundur! Aku wis ora dadi sanggane wongtuwa wae, wani kok. sing nanggulangi apa-apa karepku." dadi alangane Mengkono kemrungsunge atine Wiradi, sawirama karo nggerenge mesin bis. Nanging Wiradi wis kebacut muring atine, nepsune muntap. "Dhik Ranta! Kowe ki saiki saya kurangajarmu ndadra!" Tekan Surabaya kisruhe atine ora enggal mari. Yen kelingan anggone diwaoni sing wadon bab olehe ndeleh sepatu ora prenah, utawa laline dheweke nglumbrukake pantalon ana kursi, anyele atine tuwuh maneh. Ngono wae kok dielokake dawa-dawa. Mula supaya kedadean-kedadean Aku kudu kok Irah-irahan cariyos Buku II: Kaduk Wani Buku III: Ketanggor Kaca Wujud konflik psikis 137 Kanepson 156 Emosi Penyebab Konflik Wiranta ngrebut manahipun Elok Dipunwaoni Elok Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Wiranta, Elok Wiradi, Elok Kupiya ngudhari konflik
Pembentukan Reaksi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √¯ √ √¯ √ 279
No. Data 63. 64. Nukilan data kang lagi nyuleg ati enggal keplawur, dheweke banjur ngenggar-enggar ati kanthi seseneng nonton kutha. Hem. Ayu. Roke abang mangar-mangar, kulite kuning mripate....hm, mripate kuwi lo rembugan!" ngajak sing Wiradi mbatin. Wiranta tresna karo Elok. Yen Elok dititipake ing Sala, Wiranta bakal kumpul karo Elok. Iki ndrawasi. Wong tau ketaton mesthi godres getih senggolan. maneh Mengkono uga tatu-tresna. Tatu ki yen disenggol malane mesthi getihen maneh. Yen senggolan karo sing ditresnani mesthi mremen maneh, kobong kasmaran maneh atine. yen Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Kaca Wujud konflik psikis 158 Kekaguman 160 Was sumelang Penyebab Konflik Kesengsem Kenya klambi abang Tuwuh tresna antawisipun Elok lan Wiranta Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Manik Wiradi, Wiranta, Elok Kupiya ngudhari konflik
Projeksi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ √ √¯ 280
No. Data 65. 66. Nukilan data abang .... Kenya klambi sumringah iku wong sing numpak becak ana dalan nalikane mau jembar padhange isih srengenge gemilang. Saiki srengenge wis sumurup, nanging candhikayu mudal mencorong madhangi jagad, alam dadi abyor sarwa kuning. kenya Pakulitane klambi abang sing dhasare wis resik kuning iku, saiki saya katon gumrining. Lambene tipis, pipine alus, rambute ireng ketel dikethok cendhak anyar. Wiradi modhel sumlengeren nonton kaelokane kenya kang merak ati iku. Wiradi wis ngancik undhakan. Karepe ngono arep terus wae mlebu kamar. Nanging Gatot ngadeg, ngadhang lakune, lan Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Kaca Wujud konflik psikis 165 Kekaguman 190 Keterpaksa an Penyebab Konflik Kaelokanipun Kenya klambi abang Wegah kepanggih kaliyan tiyang sugih nanging Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Manik Wiradi, Gatot, Pak Likipun Gatot Kupiya ngudhari konflik
Pembentukan Reaksi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ √¯ √ 281
No. Data 67. 68. Nukilan data meksa-meksa dheweke dikon kenalan dhayohe. karo Sakjane Wiradi rada wegah yen dikon tepungan karo wong sugih-sugih sing duwe sekuter barang ngono kuwi. Nanging kanggo nggrapyaki karepe kamar, nunggal kancane Wiradi banjur melu iya njagongi dhayohe Gatot. Wiradi Arep Arep jumangkah kumecap nulak diajak mlebu mokal. Nanging priye? Omah kuwi omahe kenya klambi abang sing ing bengi padhang diterake Wiradi rembulan mulih saka pinggire Kali Brantas! njegreg. abot. "Dhik. Aku ora sida melu wae." "E! Piye, ta, kuwi? wis Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Kaca Wujud konflik psikis 201 Bingung 202 Was sumelang Penyebab Konflik tetep dipunlampahake n Ketemu Kenya klambi abang Ndadosaken bendrong Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Manik Wiradi, Gatot, Manik Kupiya ngudhari konflik Pembentukan Reaksi
Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ √ √¯ 282
No. Data 69. Nukilan data kentheng-kentheng dirancang saka ngomah tekan parane arep wurung. Ayo, ta, mlebu wae!" "Aku wedi, Dhik. Aku kuwatir yen marakake dadi bendrong iki mengko." pakewuh Dene Wiradi nampani pandeleng kang kaya mengkono mau, arep kaya mesem, ethk-ethok lali, wong nyatane Manik kaya ngono pasemone. Arep terus terang yen dheweke isih kelingan kabeh kedadean kang uwis- uwis, uga ora wani. Marga tepunge karo kenya kuwi kepanjingan wewadi kang wigati banget. Mula Wiradi iya ora bisa nata ulate, dheweke pringas-pringis kaya wong kelaran. jare, Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Kaca Wujud konflik psikis 203 Bimbang Penyebab Konflik Sikepipun Manik ingkang kaget pirsa Wiradi Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Manik Kupiya ngudhari konflik
Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ 283
No. Data 70. 71. Nukilan data ketutupan Wiradi lawang ana njero kamar. Gatot amblas lunga. Wiradi bingung. Arep menyang ngendi? Arep ngancani Gatot wong mitrane kuwi lagek peteng pikire. Arep kari kamar dheweke wis ora ngreti maneh perlune. Ora ngreti maneh patrape. isih rumangsa liya banget - liya karo kamar uwi, liya karo wong-wong kono! O, ya talah timen, dadi seksi wae seksi lelakon sedhih kang ora kena ora dheweke mesthi katut kagubel-gubel. Awak yen lagi apes! surasane Diwaca maneh layange Elok kok sajak girang. kelingan banjur Wiradi marang Elok tresnane Wiranta. Saiki wong lro mau njegreg ana njerone Dheweke Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Kaca Wujud konflik psikis 212 Bimbang 226 Was sumelang Penyebab Konflik Bingung badhe tetep wonten kamar Manik menapa nderek kancanipun medal Elok setunggal dalem kaliyan Wiranta Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Gatot, Manik Wiradi, Wiranta, Elok Kupiya ngudhari konflik
Projeksi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ √ √¯ 284
No. Data 72. Nukilan data saomah. Hm, ya kumpul gendheng banget yen dheweke - Wiradi - ngongkon bojone sandhing karo adhine! Niyat menehi dhendheng marang kucing! Kelingan kang kaya mengkono iku, Wiradi banjur wegah nutugake nulis layang. Dheweke pancen ora tau duwe niyat nulis layang marang Elok. Bosen. Surasane padha wae, sing dicritakake ora ana. La ta sing arep dicritakake marang Elok? "Mas. aku wis matur bapak lan bapak pareng." "Matur apa?" "Aku melu manggn kene." "Ah!" "Ah, piye, ta, Mas? "Tangga-tangga kampung mengko rak padha cluluk ala." iya apa Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Kaca 232 Wujud konflik psikis Was sumelang Penyebab Konflik Dipunwaoni ala dening tangga teparo Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi,Manik, tangga teparo Kupiya ngudhari konflik Sublimasi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ 285
No. Data 73 74. Nukilan data Nyut! Wiradi kelingan Elok. Elok kang pipine bengep, pawakane mbembeng, gek sesrawungan sajroning iku jejodhoan karo Wiradi Yen akeh dibandhing karo rupane Elok Manikingtyas, wis dudu jejere. La nanging Elok iku bojone, wis genah dadi sisihane! Priye? Yen nyingkirke Manik, nganti Wiradi ya eman-eman banget karo ayune! Wong lanang kepengin normal mesthi ngrengkuh wong wadon ayu. Ayu kaya Manik. Nanging bareng layang wis klakon mlebu pos, jebul atine saya ora karuwan. Gagasane nggladrah kumrungsung Dheweke ngambra-ambra. rumangsa dosa gawe pitenah waonane. Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Kaca Wujud konflik psikis 233 Bingung 235 Penyesalan Penyebab Konflik Wiradi boten kersa kelangan Elok ananging boten kersa nyingkiraken Manik Megat merga mitenah Elok Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Elok, Manik Wiradi, Elok Kupiya ngudhari konflik
Pembentukan Reaksi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ √¯ √ 286
No. Data 75. 76. Nukilan data kaya mengkono. Dheweke eling Elok kuwi wong saapik- apike wong wadon. Ngono kok Wiradi mentala duwe pokal megat bojone iku. Gek apa dosane Elok? Yen pikirane tekan kono, atine Wiradi rada seneng. Nanging yen mikir bab klakuwane dhewe olehe tega megat Elok kuwi, geter sir! Atine rumangsa dosa. Dosa tenan! "Rak dimanggakake dhisik!" sentake Wiradi rada kasar marang sing wadon. Saka rumangsane, Manik pancen rada ora ngreti tata- cara. Ngreti tamu teka mung diinguk wae. Karo dene tembung sampeyan sing bola- bali dielokake iku pijer-pijer diucapake. Keri rasane nyang kuping! iya Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Kaca Wujud konflik psikis Penyebab Konflik 235 Penyesalan Megat merga mitenah Elok 237 Kanepson Manik boten ngertos tata cara panampaning tamu Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Elok Wiradi, Manik Kupiya ngudhari konflik Pembentukan Reaksi Pembentukan Reaksi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √ √¯ √¯ √ 287
No. Data 77. 78. 79. Nukilan data thenger-thenger. Wiradi Adhine mati! Adhine sing mentas wae dibutarepake, nanging sing wis diarah bakal nulungi Elok, saiki dikbarake mati! Kamangka mentas wae layang talake menyang Elok dikirimake! Hm! Lelakon, lelakon! Kabeh mau lagi dadi lelakon! La mbok ya telegram iku katampan dhek wingi ngono wae, dheweke mesthi wurung layang ngirimake talak espres mau! "Dhik Ranta, Dhik Ranta! Tega kowe ninggal kahanan kaya mengkene!: clathune Wiradi. "Oh Dhik Elok. Aku njaluk pangapura!" Esuk-esuk Wiradi wis ngadeg ana peron stasiyun Balapan Sala, ngenteni sepur sing bakal nggawa dheweke menyang Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Kaca Wujud konflik psikis 239 Penyesalan 239 Penyesalan 239 Keterpaksa an Penyebab Konflik Nyangka boten sae marang Elok lan Wiranta Nyangka boten sae marang Elok lan Wiranta Wiradi nitih sepur unyel- unyelan supados saged tindak Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Wiranta, Elok Wiradi, Wiranta, Elok Wiradi, Elok, kahanan sepur Kupiya ngudhari konflik Pembentukan Reaksi
Pembentukan Reaksi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √¯ √ √ √¯ √¯ √ 288
No. Data 80. Nukilan data Sragen. Sepur saiki mesthi suk-sukan, mlebune rebut dhucung, yen tekan njero uyel- uyelan. Sejatine Wiradi wegah nyawang kang mengkono. Apa maneh dikon melu suk-sukan. Saiki dheweke kepengin lunga menyang Kudu sepur. Kepeksa numpak numpak iki sepur. Saiki dheweke melu-melu dhesekan enggon. Kepeksa rebutan rebutan. anggone Dene kepeksa kaya ngono mau uga merga adrenge atine sing wis ora kena ditata. Dheweke kesusu kepengin kepethuk enggal Kepengin Elok. ngandhakake nalangsane ati, kepengin enggal nyemburake karep balen karo tilas bojone kuwi. kahanan Sragen. Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Kaca 240 Wujud konflik psikis Keterpaksa an Penyebab Konflik Sragen pados Elok Wiradi nitih sepur unyel- unyelan supados saged tindak Sragen pados Elok Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Elok, kahanan sepur Kupiya ngudhari konflik Pembentukan Reaksi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √¯ √ 289
No. Data 81. 82. Nukilan data "O, Dhik Elok. Takparani kowe. dosaku. Apuranen Tampanen maneh wong kang kijenan ana ndonya iki! Dhik Elok. aku Idinana ngrungkepake raiku kang ora bisa nonton gambar kabecikan ing pangkonmu! Ukara iki kang kaya ngono ambal gereng- makaping-kaping atine Wiradi. gereng nandhang Wiradi papacintraka." ing Larane Manik ngentekake dhuwit ongkos dienggo dhokter lan tuku obat. Larane Manik saya mbubrahake atine Wiradi. Wiradi anyel karo bojone, nanging anyel iku kudu diempet, disamudana, dheweke kudu tetep ethok- ethok mbutuhake Manik lan Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Kaca Wujud konflik psikis 241 Penyesalan 243 Keterpaksa an Penyebab Konflik Megat merga mitenah Elok Kahanannipun Manik Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Elok Wiradi, Manik Kupiya ngudhari konflik Pembentukan Reaksi
Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √¯ √ √¯ √ 290
No. Data 83. 84. Nukilan data tindak ngajeni kahanane wng ayu mau. "Dhik Manik. Uwong ora bakal bisa ngajeni wong lara. Wong bakal lara mung ngrusuhi liyan kang kepengin urip seneng. Ngretia, aku ra bisa, Dhik, tansah ethok-ethok ngajeni kowe. Ora bisa!" Sapungkure dhokter Manik banjur turu les, turu kepati. sajak ora Candrane putih ngemu dosa. Wiradi nyawang nyawang bojone, olehe Manik, diematake. Manikingtyas, pancen sulistya. Wiradi trenyuh atine, dheweke krasa yen kelakuwane dhek kebangeten mau dhegsiyane. Marang wong ringkih kaya bojone ngono satemene ora kena tumindak kasar. "Dhik Manik, apuranen tanduk lan sore Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Buku III: Ketanggor Kaca Wujud konflik psikis 243 Kanepson 244 Penyesalan Penyebab Konflik Manik boten saged ngregani garwanipun Sampun ndukani Manik Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, Manik Wiradi, Manik Kupiya ngudhari konflik
Pembentukan Reaksi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √¯ √ √¯ √ 291
No. Data Nukilan data aku, ya," Wiradi umak-umik kaya wong memuji. 85. Durung nganti selawe dina geblake Manik, Wiradi nampa bapake, telegram saka ngabarake yen seda. Nyut, kaya wong krasa disebrot, golek kedandapan Wiradi silihan lan mlayu dhuwit ketantingan menyang Sala. Dheweke rumangsa kelangan saiki. Kelangan ibu! Yen wong kelangan disebrot mung bandha, dene Wiradi saiki kelangan mustika, kedandapane laku ora karuwan nere. Mustika sing ilang genah ora bisa bali! Ilang lumrah. Rasaning ati iki melu kalong, kurang. Anggone kedandapan iku marga Wiradi ora gelem ketilapan nemoni ibune kang pungkasan. Ibune kang wis dadi jisim. ilang ora ibune Irah-irahan cariyos Buku III: Ketanggor Kaca Wujud konflik psikis 246 Penyesalan Penyebab Konflik Wiradi mbalela, diken sowan sibu boten kersa Perkawis ingkang dadosaken konflik Wiradi, bu Wiradad Kupiya ngudhari konflik Sublimasi Struktur kepribadian konflik Super ego Id Ego √¯ √ 292