77 PElIALANGAN GAYA JAWA TIMURAN Ing Jawa Timurtinemu ana çlalang kurang luwih 2900. Saka cacah semono mau kang isih giyat (aktip) mung kari kira-kira 1400-an. Iki sebabé rupa-rupa. Antara liya jalaran saya kurang utawa sepining tang gapan, olèh kongkirènan saka kasèt, utawa iya ana sedulur çJalang kang olèh péncokan ing panggaotan liya kang luwih kepénak. Kaya ngono antara liya keterangané sdi. Drs. Soehardjono, ketua panitia Festival Pedalangan Gaya Jawa Timur tahun 1974, ing kalonggaran mbukak fèstival mau çlèk tanggal 31 Oktober 1974 bengi. Fèstival iki manggon ana ing Gedung Kebudayaan, Jalan Gentèngkali, Surabaya. Suwéning 'fèstival ana 3 wengi, wiwit tanggal 31 Oktober nganti tumekaningtanggal 2 Nopèmber. Fèstival iki fèstival peçlalangan tingkat propinsi kang sepisan ing Jawa Timur. Saka cacahingçlalang ing Jawa Timur kaya katur ing ngarep, kang bisa digolongaké ing çlalang gaya Jawa Timuran ana 400-an, sumebar ing çlaérah-çlaérah (tilas ka résiçlènan Surabaya, kabupatèn Pasuruan, Sidoarja, Majakerta, Jom bang, Lamongan. Yèn ,nitik corèk tuwin wujudé, kaya kang diakoni uga déning bapak Ketua Umum DPP Golkar: Amir Murtono SR kang mer lokaké rawuh anjenengi pambukaking fèstival mau, pancèn ora béda karo wayang kulit kang umum ing Jawa Tengah barang. Carita kang digelaraké iya njupuk saka pakem-pakem Wayang Purwa. Mung gayané - lan iya saka gayané kang khas iki, kaya kang diçlawuhaké pak Amir Murtono, wayang kulit iku sok disebut 'wayangçlak-çlong'. Kang mèlu ngetoni ing blabar kawat fèstival, ngrebut piala saka Gu bernur mung ana çlalang utusançlaérah cacahé 9. Saben çlalang olèh wektu 90 menit (karotengah jam) kanggo ngébaraké kapinteranjka trampilané. Kang dibiji déning para juri, kajaba sabetan, antawacana lan sapanunggalané, uga çJisiplin olèhé migunakaké wektu barang. Yèn wis ana bèl tanga yèn wektu olèhé kudu nçJalang wis entèk, ning sang çlalang isih mbacut, iki bakal bisa nyuda biji. Kapriyé bakal nasibé kabudayan wayang kulit umumé sar'ta khususé kang agaya Jawa Timur ing mengkoné? Apa iya bakal lestari bisa di tamp a sarta dinikmati déning anak putu? Pitakonan iki aran wajar. lIir jèn Kebudayaan Prof. Dr. Ida Bagus Mantra ing kalonggaran kaya katur J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:09:12AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
352 Javanese Literature since Independenee ing ngarep paring çlawuh ngéné. Manut sejarah, wiwit lahiré kabudayan mau nganti sapréné, saben-saben tansah ngaçlepi ing Itantangan rupa rupa. Lan nyatané, nganti saiki tontonan wayang kulit isih bisa kita nikmati. Ing wektu iki kabudayan wayang kulit iya isih ngaçlepi tantangan kang ora èntèng. Tantangan mau awujud ajuning tèkhnologi ing sawernaning babagan. Iki kudu kita açlepi, sarana migunakaké tèkh nologi kang saya maju mau kanggo ngunggahaké drajat sarta tataran kabudayan wayang kang kita warisi saka para leluhur lan diakoni kelebu kabudayan kang èdi lan agung, klawan Itanpa mbuwang corèk sarta kapribadèné kabudayan mau kang khas utawa kang mirunggan. Ora béda karo kang diçlawuhaké bapak Gubernur Jawa Timur (ing bengi iku diwakili bapak Résiçlèn Surabaya Soepeno, awit pak Noer pi nuju tindak luar kata), pak Mantra uga ngakoni: wayang pancèn isih mujudaké méçlia kang ampuh kanggo awèh sesuluh marang rakyat ing padésan. Mula iya perlu diipuk-ipuk. Anané fèstival peçlalangan gaya Jawa Timuran l1:ahun 1974 ing Surabaya iki déning pak Mantra uga dibobot kaya-déné salah sawijining upaya kaya kang katur ing ngarep. Ya-iku: kanggo nguri-uri utawa ngipuk-ipuk kabudayan wayang kulit. Pancèn isih durung kena kanggo gonçlèlan kang gumatok, apa kanya tan kaya kang diçlawuhaké pak Amir Murtono ing kalonggaran mau, yèn sapérangan kang paçla nonton fèstival wayang gaya Jatim ing bengi iku dumadi saka génerasi sangisoré pak Amir Murtono, bisa dipaçlakaké karo ukuran: -tontonan wayang kulit umumé, utawa khususé kang agaya Jatim isih disenengi utawa dikaremi déning para nom-noman saiki. Mung baé, kanyatan mau saora-orané suka pituduh, ora kabèh nom noman saiki paçla wis ora doyan manèh karo Itontonan wayang kuHt, kang dianggep wis kuna, kolot, njuwarèhi. Mung baé, apa aprésiasi ('tanggapan) saka para sawetara nom-noman kang apik sal"ta positip marang wayang mau, ing mengkoné bisa subur ngrembaka, apa malah kosok-baliné, iki gumantung marang upaya pambudidaya kita wiwit saiki. Pak Murtono ing ndalem kagungan kasèt lakon wayang purwa ora kurang saka 50 stèl. Saben dalu yèn arep saré - ngono çlawuhé pak Murtono piyambak - kasèt mau distèl. Iki perluné kanggo nggampang aké olèhé nedya saré. Lakon kang nengsemaké pancèn iya bisa kanggo sarana kaya ngono. Ning yèn kosok-balèn, akibaté malah bisa gawé ... seneb. Kasèt wayang kulit gaya Jatim saweruhku kok kaya durung ana, ngono çlawuhé pak Moertono, kang ing sabanjuré ora paring panjelasan généya kasèt bangsané kaya ngono mau kok durung sumebar. apa-apa - Apa manut pétungan kurang nguntungaké, awit pasarané mengko J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:09:12AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
Kénçlang 353 mesti bakal kurang ramé? Ning kang wis ceta, gaya Jawa Timuran iki isih olèh enggon ana ing sawetara panggonan. Liré - ing Jawa Timur, isih ora setitik cacahing rakyat kang nyandu utawa seneng karo corèk wayang kulit kang agaya kaya ngono mau. Mula, aran wis samestiné - kaya kang di~awuhaké pak Murtono SR - wayang kaya ngono mau iya perlu diopèni, diuri-uri. S. Kadarjono (in: Jaya Baya no. 11, November 1974). 78 KÉNQANG welingmu sing tuwajuh nguruti raga aking rai nungkul kepati ngekep pranaja kanti ngrangu cumitak mripat sing bening nanging pangajap donya akérat kebat jangkahmu kesusu nungka layang pamegat upama jerit iki upama wangsit sing iki nguncegi bun~elan ati sing kejuwing pangirané mbulan mèsem kepéncut mèlua ngliling banjur kapan nebusi asih mulus banjur kapan krénahmu bali burus anakmu kebacut kebentus-bentus Muryalelana (in: Jaka Loçlang no. 194, April 1975) J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:09:12AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.