S. Labdhawara BALAI BAHASA PROVINSI JAWA TENGAH Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa Kementerian Pendidikan, Kebudayaan, Riset, dan Teknologi 2021 i
NINGGALAKE BATHOK Penulis S. Labdhawara Judul Asli Meninggalkan Tempurung Penerbit Tribee, Magelang, 2019 Penerjemah Bahasa Jawa Dialek Yogyakarta-Surakarta Wahyu Nugroho Penyunting Shintya Diterbitkan Oleh Balai Bahasa Provinsi Jawa Tengah Kementerian Pendidikan, Kebudayaan, Riset, dan Teknologi Jalan Elang Raya 1, Mangunharjo, Tembalang, Semarang Telepon 024-76744357, Faksimile 024-76744358 Posel: Laman: Cetakan Pertama, Oktober 2021 xii + 166 hlm., 14,5 x 21 cm ISBN: 978-623-98199-2-7 Hak cipta dilindungi undang-undang. Sebagian atau seluruh buku ini dilarang diperbanyak dalam bentuk apa pun tanpa izin tertulis dari penerbit. Isi di luar tanggung jawab percetakan. ii
Kata Pengantar Penerjemahan karya sastra (literary translation) itu unik dan mempunyai tantangan tersendiri dibandingkan dengan pener- jemahan teks dalam dokumen lain (documentary translation). Pe- nerjemah sastra harus mempertimbangkan fitur-fitur khusus teks sastra. Di dalamnya ada proses penerjemahan fungsi komunikatif sastrawi sekaligus fungsi estetis. Citra artistik yang tercipta dalam karya sastra tertentu, baik karena pembentukan karakter tokoh maupun sudut pandang puitis, tentu akan berdampak pada pem- bacanya. Fokus artistik teks inilah yang membuat penerjemahan karya sastra melibatkan beberapa pendekatan yang berbeda dari jenis terjemahan lain. Ketika kita membaca sebuah puisi, novel, cerpen, atau drama yang diterjemahkan dari bahasa sumber, kita memahami teks itu sendiri dengan makna, emosi, dan karakternya. Upaya tersebut menjadi tugas yang cukup menantang untuk mencapai tujuan utama penerjemahan - menciptakan citra tertentu bagi pembaca dengan bahasa sasarannya masing-masing. Oleh karena itu, ter- jemahan karya sastra mungkin melibatkan beberapa penyimpang- an dari aturan standar. Misalnya, ketika ekspresi budaya dari bahasa sumber berbahasa Inggris diganti dengan sinonim dari bahasa sasaran berbahasa Indonesia, tentu ada "penyimpangan" diksi atau bahkan struktur kalimat diubah. Sehubungan dengan itu, dalam penerjemahan karya-karya sastra, Balai Bahasa Provinsi Jawa Tengah (BBP Jateng) memasti- kan prosesnya seapik mungkin. Kami menyadari bahwa pener- jemahan karya sastra memerlukan banyak keterampilan karena karya terjemahan tersebut akan dibaca oleh ribuan pembaca. iii
Untuk memastikan karya sastra terjemahan yang berkualitas yang dapat dinikmati dan diambil manfaatnya oleh masyarakat luas, proses terbaik pun dilaksanakan. Salah satu usaha tersebut di- lakukan melalui seleksi karya sastra yang dinilai oleh praktisi sastra yang telah memiliki pengalaman melimpah dan pemaham- an yang mumpuni terhadap sastra. Oleh karena itu pula, pada tahun ini BBP Jateng mengadakan serangkaian seleksi buku sumber melalui penganugerahan penghargaan Prasidatama dan seleksi para penerjemah. Melalui penerjemahan karya sastra ini, khususnya pener- jemahan karya sastra dengan bahasa sumber berbahasa Jawa ke bahasa sasaran berbahasa Indonesia, BBP Jateng mengharapkan dapat memperkaya sekaligus merevitalisasi bahasa Jawa. Kami meyakini penerjemahan dari bahasa Indonesia ke dalam bahasa Jawa akan membawa istilah dan ide baru ke dalam bahasa Jawa, setidaknya dapat mendorong pembaca mengakrabi budaya dan norma yang berbeda serta melihat melalui sudut pandang bahasa lain. Bagaimana pun, penyerapan kosakata atau sistem bahasa dari satu bahasa ke bahasa lain juga dimungkinkan terjadi di dalam proses penerjemahan itu. Meski di tengah keterbatasan kualitas dan kuantitas penye- barluasan karya terjemahan, kami tetap berharap upaya pener- jemahan karya sastra ke dalam beberapa bahasa membuka poten- si regenerasi dan revitalisasi sastra. Artinya, hasil terjemahan yang dihadirkan memberikan pemahaman yang lebih dalam tentang kompleksitas bahasa dan meningkatkan keterampilan berbahasa yang berharga bagi pembaca. Selain itu, dengan adanya pener- jemahan karya sastra, khususnya ke dalam bahasa Jawa, akan membuka peluang pasar baru dan mendorong penulis baru untuk lebih mengembangkan diri dengan keluasan daya ungkap sastrawinya. Tentu, banyak harapan yang ditimbulkan dari upaya pener- jemahan karya sastra ini. Namun, tak ada gading yang tak retak, iv
begitu kata pepatah. Demikian juga dengan buku terjemahan yang kami terbitkan ini, tentu masih banyak kekurangan. Tegur sapa dan saran perlu disampaikan kepada kami. Selamat membaca dan salam literasi. Semarang, Oktober 2021 Ganjar Harimansyah Kepala Balai Bahasa Provinsi Jawa Tengah v
PANGRIPTA Pangripta sing lair ing Magelang, 18 Desember 1982 iki nduweni rasa seneng ing donyaning nulis, seni lan budaya wiwit ing bangku sekolah. Novel iki minangka karangan sepisanane sing ditulis amarga entuk inspirasi saka sawenehing pengalaman para paraga ing donyaning pendhidhikan sarta dinamika kerja sajroning profesi keguruan. Pengripta bisa dihubungi ing email : utawa instagram @s.labdawara. vi
DAFTAR ISI KATA PENGANTAR ... iii PANGRIPTA ... vi DAFTAR ISI ... vii ATUR PAMBUKA ... ix WIWITAN... ... xi PUTIK 1 : DONYA ING SANDHUWURING VESPA ... 1 PUTIK 2 : IRONI ING SUWALIKE PILIHAN ... 19 PUTIK 3 : DHETIK SING SUWUNG ... 46 PUTIK 4 : DALIL IKU ASESIRAH KUWALAT (dening: Egi) ... 50 PUTIK 5 : HOME VISIT ... 57 PUTIK 6 : NGREWANGI EGI ... 68 PUTIK 7 : THE LITTLE PROFESSORS... 79 PUTIK 8 : SAUPAMA AKU DADI ... 91 PUTIK 9 : PITIK BABON LAN KUTHUK-KUTHUKE .... 97 PUTIK 10 : SINAU BARENG ALAM ... 107 PUTIK 11 : SUPARTI ABSEN ... 113 PUTIK 12 : BENER KANG SEMU ... 121 vii
PUTIK 13 : TRESNANANA UTAWA TINGGALNA ... 128 PUTIK 14 : INSPEKSI DADAKAN ... 133 PUTIK 15 : ASYEM! AKU ISIH NRESNANI KOWE ... 140 PUTIK 16 : CINTA SEGITIGA ... 144 PUTIK 17 : SKENARIO PAMUNGKAS ... 153 PUTIK 18 : NINGGALAKE BATHOK ... 161 PUTIK 19 : METAMORFOSA ... 164 PENERJEMAH ... 166 viii
ATUR PAMBUKA Puji Syukur konjuk ing ngarsanipun Gusti Allah, awit sih nugrahanIpun, novel punika saged dipuncithak dados buku. Novel inspiratif Ninggalake Bathok punika minangka novel ing- kang sepisanan kula serat ingkang mijil saking kedadosan nyata salah satunggaling dwija, ebah-ewahing sawerni padamelan ing jagading pawiyatan, ugi pengalaman para dwija ing bidang pen- didikan. Minangka tiyang ingkang lumebet ing donyaning pawiyatan, kula nyobi ngaturaken panyaruwe ingkang wigati menggah sok sintena kemawon ingkang kagungan prinsip gesang ingkang cetha saha trep, yektosipun kedah dipunpersudi. Prinsip gesang nggadhahi teges ingkang wiyar, kadosdene nalika ngupadi gar- wa, milih padamelan, saha nalikanipun mundhut pupusan ing- kang trep. Lumantar novel 19 bab lan 3 paraga utama; Egi, Tyo, lan Dedi punika, kula kepingin caos penggalihan lan kawigatosan dhuma- teng sedaya elemen masarakat ingkang mirsani pendidikan saking sisih pundi kemawon lan keguruan sanjawinipun disiplin ilmu saha tirani nilai. Kenging punapa? Awit essensi bebrayan ingkang nyata mboten gumantung saking kalih bab punika. Manungsa minangka pribadi ingkang nggadhahi bakat mesthinipun kedah dipungatosaken. Status pendidikan, titel, sarta nilai 10 ing bidang akademik sanes jaminan kangge lestarining gesang ing jaman milenial ingkang hebat punika. Panyaruwe-panyaruwe reformatif punika kula aturaken ing program Little Professor and the Young Leaders ingkang dipunadani dening Yayasan nirlaba The Damians ing sawijining desa, Waru, laminipun 3 wulan. ix
Minangka penulis kula ngrumaosi bilih novel punika taksih kathah kirangipun, punapa saking tata basanipun, alur, boboting cariyos, lan sanes-sanesipun. Namung kemawon, kula nggadhahi pangajab bilih karya prasaja punika sageda dados pamecut, ngiyataken saha saged dados sembur-sembur adas kagem para pamaos, sarta ing donyaning pawiyatan ing nuswantara. Ing wasana, sugeng maos. Sugeng angrahabi seratan punika sinambi ngunjuk kopi utawi midhangetaken sumawuring lelagon asri. Salam literasi. Penulis x
Wiwitan... Nalika awakmu ora nate mangerteni Apa sabenere sing mbok goleki sajroning urip iki, tinggalna wae tarangan sing agawe kowe mandheg. Mlayua menyang gurung ombyaking wektu. Mbrangkanga kaya bayi sing lair amarga reinkarnasi. Pahargyanen luwar lan mardikamu. Ngguyua bebarengan swargamu kang anyar. Mesema, nggrantesa, nangisa. Grantesana sepi lan samunmu! Amarga saiki kowe dhewean, peresen eluhmu, nganti kowe lali manawa mata wae bisa ngetokake eluh. Nanging, aja sepisan-sepisan anangisi lair manehmu iki amarga opahmu uwis dibayar lunas. Kowe wis didadekAke N G E R T I. ...amung sawise kowe ngrasakake kelangan, kowe bakal nemokake apa kang sasuwene iki mbok goleki -sawiji bab sing mbok yakini bakal ndadekake uripmu luwih aji tinimbang amung saderma nduweni werdi. Panjenengane lan katresnanE... >>>>>>19 wiji panguripan>> Bebakalan wiji pating mblasah. Nanging, driji-driji aking panggah njumputi... Nata ing kothak panguripan kang beda xi
sinambi nggremengake pengangen. Dheweke banjur lunga sawise nitipake esem... ing sawijining surup ing pojokan kang kebak kaendahan- xii
PUTIK 1 : DONYA ING SANDHUWURING VESPA panguripan bakal nawani bab tanpa kanyana-nyana. Lawang dibukak saka njero, nusul unine bel sing wis blero muni sadhetik sadurunge. Sapasang mata wiwit mroses gambar kang ditangkep lan ngirimake gambar mau menyang pikiran. Clana jeans kumel, kaos oblong putih polos, sepatu converse warna ijo lumut sing bulug lan bolong cilik ing sisih kiwa nuduhake drijine sing kabungkus kaos kaki sing padha buluge, lan tas ransel ireng nempel neng gegere. Tyo. "Wis siyap?" pitakone pawongan sing mijet bel. Sing duwe omah mung manthuk karo ngepuk-puk ransele. "Ok, ayo mangkat..." Ora kurang saka rong menit, sawijining vespa warna ijo tuwa wis mlaku rikat, ninggalake keluk ing pekarangan terase Egi. Prawakan cilik sing dibungkus jaket iku mung mlungker pasrah ing samburine Tyo sing mboncengake kanthi kalem. Tas ransel gedhe lan mbeyiyeg isine, gondhal-gandhul ing gegere. Dikepung ransel sing memper karung beras lan dedege Tyo sing dhuwur, awake Egi sing cilik katon ringkih kaya cuthik. Ora sawetara suwe Tyo mindhahake ransele neng dhadha, menehi papan menyang prawan iku kanggo ambegan. Kalamangsa, wong loro iku dioyog- oyog amarga dalan kang ora rata. *** Bempere vespa ora leren obah-obah, ngetokake keluk lan suwara remyek. Khas skuter taun 80-an. Kekarone mlaku ajeg 1
mecaki dalan-dalan Jogja kanthi kecepatan 50/60 kilometer per jam, ora alon nanging uga ora banter. Ora kaya padatan, anggone ngepit meneng-menengan tanpa caturan. Sanajan sawernaning kendharaan sliwar-sliwer, antas- antasan swara mesin lan knalpot, donya ing sandhuwuring vespa tetep meneng. Arepa para kondhektur padha pating bengok rebutan golek penumpang, bocah-bocah sekolah gegojegan lan geguyonan, nanging panguripan sandhuwuring vespa tetep sepi. Tukang koran lan sing dagang asongan bengok-bengok nawakake dodolane, unine klakson lan sempritan pulisi padha pating jlerit ing sangisore lampu bangjo, nanging jagad cilik sandhuwuring vespa iku panggah wae amem. Ing wayah awan iku donyane Tyo lan Egi kaya dene ora keganggu lan ora kacenthok. Kekarone padha dene repot ngurusi pikirane dhewe-dhewe. Pancen, ana sing beda ing dina iki. Ana sing ndadekake beda karo padatan. Swasana kang beda. Swasana aneh lan cengkah karo padatan sing durung nate ana sadurunge sajrone kekancan sing suwene wis welasan taun. Durung tau. Sepisan wae durung! Egi ngrasakake. Dheweke percaya Tyo mesthi uga ngrasakke mangkono. Rasa sing aneh iku. Campuran sayuta emosi kang padha dene ciprat-cinipratan ing epinefrin, hormon kang metu saka adrenal lan pikiran. Emosi sing ora bisa dijarwakake. Emosi kang tanpa nduweni sesebutan sing ndadekake kekarone luwih milih meneng tinimbang grenengan. Egi ndhangak, miringake sirahe sethithik banjur nggatekake kanca kenthele sing wis ditepungi meh saumur uripe kuwi. Nanging ulate tetep wae padha, tenang lan biyasa. Kaya-kaya ora ana ke- dadeyan apa-apa. Kalamangsa pawongan lanang kuwi mlinguk ngiwa-nengen, ngresepi sesawangan sing katon, kaya-kaya ora mangerteni manawa dheweke lagi diulati. Kanggone Tyo, donya kuwi pancen mung kaya gumelar mangkono wae. Kira-kira mangkono, mula dheweke nyenya- 2
wang kanthi seneng wae. Mripate kang tajem mesthi nyawang sakabehe pemandhangan lan maca maknane donya kanthi kebak rasa gumun. Kaya-kaya dheweke mangerteni manawa urip iki nyimpen wewadi lan dheweke diprentahake amrih miyak we- wadi mau. Sanajan dheweke wis nresnani bumi wiwit dheweke durung bisa nyuwara, nanging keyakinane marang kaendahan nembe bisa dirasakake tenanan kurang luwih limang taun ke- pungkur nalika dheweke tetepungan karo donyaning "klik" lan shutter. Fotografi. Kayadene rokok kang kaslomot geni, pletikan-pletikan wewayangan wektu kepungkur sing wis kakubur pagaweyan ing saben dinane kaya urip maneh. Egi wiwit ngurutake cathetan- cathetan dina-dina kawuri mau. Wiwitane Egi mesthi mung bisa ngguyu ngekek saben-saben Tyo mamerake asile anggone moto nganggo kamera pokete. Cemeng sing lagi ngolet, bocah-bocah cilik sing lagi jeguran ana kali, bakul sapu kelut miderake dagangane, kembang flamboyant warna ungu duweke Bu Bekti tanggane sing ditandur ing mburi omahe, arak-arakan mega sing bentuke absurd, lan atusan obyek liyane lan yen miturut Egi eman banget manawa mung disimpen prasaja mawa salembar gambar foto. Brah-breh tanpa disadhari, mangkono manawa Egi ngarani kasenengane Tyo -ngelingi regane sarol film sing ora murah. Upaya kanggo luwih ngregani urip, mesthi mangkono alesane Tyo. Wektu kuwi kekarone isih nganggo sragam putih abu-abu. "Kalodhangan-kalodhangan kang endah eman-eman yen mung dibuwang," Tyo endha nalika Egi ngelikake. "Dadi, miturutmu dhuwit sing mbok klumpukake kanthi rekasa kuwi ora pati duwe rega tinimbang puluhan rol film lan ongkos cuci cetak foto sing luwih-luwih ora tau bisa kecithak kanthi becik sing separone?" Egi ngelingake, setengah anyel. Ing wektu kuwi era digital durung ana. 3
"Embuh, Gi. Rasane uripku ora tentrem yen ora moto," wangsulane Tyo entheng tanpa dosa sing marakake gumun. "Dudu apa-apa lho. Ya mung nek gelem dakkandhani, obyek-obyek kaya ngene rak biyasa banget, Yo. Saben dina awake dhewe bisa nyawang neng ngendi-endi ta? Dadi miturutku, luwih becik dhuwite kuwi mbok celengi wae nggo kabutuhan sing luwih penting. Iya, ta?" Egi isih nyoba mojokake. "Ya marga kuwi, Gi... Saben dina awake dhewe nemoni pemandhangan-pemandhangan kaya ngono, nanging awake dhewe rak ora tau nggatekake, ta? Nah, kanthi dakawetake, bab- bab kang maune katon prasaja dadi luwih katon manjila." "Coba gatekna gambar iki," Tyo nuduhake gambar tukang sapu kelut banjur sepisan maneh njelasake marang Egi kanthi prasaja. "Eseme mbok Rojah," Tyo wiwit crita. "Edian. Apik banget ta, Gi!" ujare Tyo mongkog, "Arang- arang mangerteni mbok Rojah mesem ngene iki. Biyasane dheweke mung meneng karo nggenjot pit onthele. Nanging dina kuwi dheweke liwat karo mesam-mesem, kabeneran aku pas nggawa kamera, ya uwis dakjupuk sisan. Ck... ckk... ckk..." Tyo nyecek karo gedheg-gedheg. Egi mbales gedheg-gedheg, isih bingung. Gandheng-ceneng antarane eseme mbok Rojah karo ruwang-ruwang kaendahan kuwi ora tinemu nalar. Pratelane Tyo ndadekake pikiran. Kanggo- ne Egi ora ana bab sing istimewa ing foto kuwi. Mbok Rojah mesem karo nggenjot pit onthele sing kebak tumpukan sapu kelut nggon bronjong ing goncengan pite. Yen ta ana garis-garis kisut ing kulite, iku pancen amarga umure mbok Rojah sing meh ngancik umur pitung puluhan taun. Manawa kabeneran esuk kuwi mbok Rojah mesem, ya lumrah, amarga dheweke minangka manungsa uga nduweni hak bahagia kanthi cara lan ing wektune dhewe. Sesawangan saben dina sing (kanggone Egi) ora mbedani utawa istimewa kanggo ukuran sing sawangan kang aneh utawa langka. 4
Telung dhetikan wis lumaku, nanging Egi isih panggah me- neng, mlongo lan mripate bola-bali kedhep nyawang Tyo. Kala- mangsa bathuke njekethut. Raine lungset kaya klambi ora setlikan. Panyawange prawan iku kosong. Tyo genti nyawang kanthi rasa mesakake campur kuciwa. "Oke. Yen ngono saiki sawangen gambar cemeng iki," ujare Tyo karo ngulungake foto anak kucing. "Nah, saiki coba, apa sing mbok tonton ing kono?" Egi tumungkul sedhela, nyoba mangerteni pitakone Tyo sing ora kaya padatan. "Kucing?" Egi semaur sakecekele karo mrecing, ngriyipake mripate menyang Tyo njaluk pasarujukan kaya bocah PAUD sing lagi nyebutake jenenge kewan saka gambar sing dituduhake gurune. Tyo mung mesem, banjur gedheg maneh. Dheweke guru ing skenario iki. "Mosok kowe ora nyawang?" "Cemeng?" Tyo gedheg. "Cemeng sing lagi gulung-gulung?" Egi nyoba mangsuli sepisan maneh, lan kanggo sing kaping pirane maneh, Tyo isih gedheg-gedheg. "Coba ta, gatekna sepisan maneh wae." Amem. "Gunakna mata atimu." Panggah amem. "Isih durung ketemu?" Tetep amem. "Sepisaaaan... maneh." Tetep meneng sepi lan samun. Suwung. Wektu kuwi ulate Egi wis bluret pol. Sethithik rasa khawatir lan rasa isin rumasuk ing atine. Dheweke wiwit sadhar manawa dheweke lan Tyo kayane pancen ditakdirake nduweni pikiran sing beda. Bedaning kuwalitas otak sing nyaranani daya tangkape 5
uga beda. Kaya dene barang asli karo barang imitasi. Tyo si barang asli lan dheweke si barang bajakan trima lowung. Yen Tyo iku Fanta, dheweke kuwi Finti. Yen Tyo kuwi Yamaha, dheweke Yemehe. Beda sing marakake lara. Nylekit neng ati. Kanggone Egi, Tyo iku sawenehe wong kang pinunjul. Mripate tajem kaya mata manuk elang lan pikirane encer, wegig kaya manuk engkuk. Tyo bisa nerjemahake gambar arepa gambar kuwi gambar sing paling abstrak, lan sing paling gawe cingak, koleksi tembung-tembung ing uteke kaya "over stock", ngluwihi wadhahe, dadine dheweke saguh njlentrehake samubarang sing ketok mata kanthi cepet lan ringkes. Satembung kang pas kanggo makili dheweke yaiku siji : Fantastis. Ing babagan ngartekake gambar, Egi ngakoni menawa dheweke ora cepet kaya Tyo. Jaman SD ndhisik nalika ana uji coba tes IQ ing sekolahan, nalika sakabehing bocah nyawang angka 3 kuwi ya angka 3, panyawange Tyo kuwi gambar kuping. Nalika kabeh bocah nyawang gambar vas wadhah kembang, ya mung Tyo siji-sijine bocah sing saguh nyawang minangka minangka rai loro kang nembe adhep-adhepan. Fiuuuh, nek babagan urusan kaya mangkene wis, nyerah! Egi ngeleg idu. "Piye?" Tyo mesthekake, lan sanalika lemes nalika entuk wangsulan kang padha. Dheweke mung bisa ambegan landhung, nalika nampa kasunyatan menang 1-0 tanpa nglawan kaya kang ora dikarepake. "Bebas. Mardika. Uwal saka sakabehe. Donyaning bocah kang sampurna. Kabeh mau amung dedolanan," ujare Tyo kaya filsuf. "Hah?" mripate Egi mlolo. Ora nrima karo filsafat klise sing dirasa ora ana gandheng cenenge karo gambar cemeng. Untung wae, Tyo bisa nangkep ekspresi kagete. Sepisan maneh dheweke nyoba njlentrehake kanthi sabar. "Oke, apa sing mbok tindakne sepisanan nalika tangi turu?" "Melek!" jawabe Egi ngawur, nanging Tyo tetep merbawani. "Ngolet ta?" 6
Meneng. "Cetha! Nalika kowe ngolet, kowe nyoba nglepasake sakabehe sesanggan lan keselmu. Wektu pirang dhetik kuwi, kowe rumang- sa merdeka saka sakabehe. Otakmu entheng, kepenak lan ora duwe sanggan. Kaya kripik tela pohung. Gurih, renyah, kriyuk-kriyuk, enak neng ilat. Well, kaya ngono kuwi sing kepingin diomongake si cemeng iki, rasa-rasa sing kaya mangkono iku," kanthi saka- behing kesabaran, Tyo ngupaya mindhahake apa sing ana ing pikirane kanthi cara nyata. Egi manthuk-manthuk sanajan durung mudheng tenan, dene Tyo wiwit bisa mesem lega. "Gegandhengane karo donyaning bocah?" bacute Egi maneh, kaya-kaya kepingin nggenepi ngelmu anyar sing entuk saka Tyo, sang guru PAUD ing skenario wektu iki. Mripate Tyo mblalak. Ora siyap ngadhepi pitakonan sing njedhot dadakan. Dheweke meneng sawetara wektu, meres utek. Bola-bali nyawang foto anak kucing kuwi. Minangka murid sing becik, Egi ngenteni tetembungan sing bakal metu saka tutuke sang guru kanthi sikep khidmat. Sabanjure, pitutur kang diantu- antu metu. "Ummm, iki rak anak kucing?" ujare Tyo entheng. Dhuaaarrr... kaya sinamber gelap, sang guru PAUD lan muride iku ngguyu bebarengan. Wis genah, wedharan kang setengah-setengah ora bakal nduweni paedah. *** Nanging sepisan maneh, tugelan dialog ing ndhuwur mau kedadeyane udakara wis limang taunan kepungkur. Nalika kekarone isih padha nganggo sragam putih abu-abu. Wektu Tyo isih dadi filsuf ajaran lan njlentrehake asiling jepretan kamera pokete. Sawijining wektu nalika sabdaning sang guru PAUD mung ngasilake guyu ngakak lan eyelane si murid. Nanging nut lakuning wektu, kedadeyan-kedadeyan iku wis kliwat. 7
Ora ana maneh crita bab murid ngece sang guru. Ora ana maneh kedadeyan guru lan murid mumet bebarengan amarga padha nakokake sejatining teges. Sing ana, saiki iki Tyo sang maha guru, wis ora gogoh-gogoh nggoleki teges sejatine amarga dheweke wis lebur dadi siji karo maknane. Dheweke wis bisa menehi jiwa menyang saben lembar foto sing digawe. Egi eling banget, manawa dheweke perlu wektu paling sethithik rong taun sawise rembugan bab foto cemeng kae kanggo mangerteni manawa fotografi iku pancen donyaning Tyo. Tyo dilairake pancen dikon moto. Wusanane nalika ing sawijining dina Tyo ngajak dheweke dikon ngancani tuku kamera SLR. Dhuwit asiling loper koran harian pirang-pirang sasi sawise mulih sekolah sarta bonus saka Ibune amarga sregep ngrewangi gawe lan mbyantu ngeterake pesenan katering lan endhog asin. Meh wae Egi kaku nalika si mbak penjaga counter nyebutake rega kamera sing dituding Tyo. "LIMANG YUTA SANGANGATUS SEKET EWU RUPI- YAH?!" Dumadakan dheweke mbengok kaya wong klelegen sendhok. Reaksi ekstrim sing langsung direspon nganggo tendangan alon lan penthelengan mata saka Tyo sing ngadeg ana sisihe. Tyo nyengir menyang mbak SPG sing katon kaget kaya Egi. Egi dhewe isih panggah nyawang si mbak SPG lan kamera genti-genten kanthi rasa ora percaya. Mripate plening-plening. Bayangan dhuwit segebung gunggunge LIMANG YUTA agawe awake gemeter. Egi eling banget, wektu semana dheweke bisane mung semlengeren nyawang SLR ireng kang jenenge Nikon sing dipajang ing rak ndhuwur dhewe. Lampu hias sing urupe warna-warna katon edi peni. Kelap-kelip mantulake warna kang beda saben dhetike. Kembang-kembang plastik cilik lan cuwilan-cuwilan styrofoam disebar apik. Rerenggan minimalis kang sangsaya anambahi merak ati. Katon sang SLR ningkring, semeleh kanthi angkuh, ketok manjila tumumpang neng kothak 8
kang ditulisi ewonan tembung Nikon, kaya-kaya dheweke kuwi rajaning raja kamera ing kraton etalase. Lan Egi nyawang sang raja kang regane limang yuta iku mawa panyawang cuwa kelara-lara. Dumadakan sirahe krasa mumet. Limang yuta sangangatus seket ewu rupiyah iku dhuwit ora sethithik kanggone, ngelingi sangune wae sedina mung Rp.3.000. Isih untung dheweke nek mangkat sekolah kerep diterake lan yen mulih dipethuk Bapake, dadi ora perlu ngetokake ongkos kanggo ngebis. Dheweke uga ngucapake syukur marga isih bisa sarapan semangkok soto kapan wae saben-saben dheweke kepingin. Wektu kuwi tarif angkot nggo pelajar isih Rp.1.000. Dadi, saupama dheweke ora diterake utawa ora dipethuk Bapake, dheweke isih duwe dhuwit Rp.2.000 kanggo jajan. Aman, nyaman, damai lan santosa, arepa dhuwite ngepres. Ora kaya Atik, kanca sakelase sing mung disangoni Rp.1.000 saben dinane. Kuwi wae klebu dinggo ongkos angkot mangkat- mulih. Atik saben dina diadhepake karo pilihan; pilih jajan apa pilih mlaku. Yen pingin jajan mulihe mlaku, utawa suwalike yen pingin ora mlaku dheweke ora isa jajan. Mula dheweke ing dhetik kuwi ora bisa mbayangake saupama Atik ana karo dheweke ing counter kamera kuwi. Wong dheweke sing duwe blanja Rp.3.000 sedina wae meh mati kaku, banjur kepriye karo Atik sing mung duwe dhuwit saprotelone? Ora bisa dakbayangake, mendah olehe kelara-lara atine prawan rekasa kuwi. Bisa uga, Atik sakala ngglethak semaput tanpa sambat maneh. Dumadakan wewayangan blegere Atik sing kuru, lemes lan tanpa daya lagi mlaku alon karo irunge ngambus-ambus ambune soto ing ngarep kantin karo terus meksa sikile tetep mlaku sakle- batan liwat ing pikirane. Oh, ora... Atik bocah sing kurang beja. Cepet-cepet Egi ngipatake wewayangan kuwi. Dheweke ngelus dhadha, kaget karo apa sing dibayangake ing pikirane ngenani Atik lagi wae. Dhuh, sorry, Tik...,sorry. Dheweke nyoba tenang lan wiwit konsentrasi. Ya, saiki dudu wayahe mikirake Atik. Iki wektu 9
kanggo nyadharake Tyo saka pangimpene sing elek. Ayo, Tyo... sadharo! Egi mandeng Tyo mantheng, nyoba ngirimake piweling kanggo menggak dheweke gawe salah kang gedhe tanpa sadhar. Dheweke pengin mbalekake Tyo menyang dunia nyata, ora menyang donyaning pemborosan lan nyah-nyoh nyebar rupiyah. Kayadene Sang Master Hipnotis Rommy Rafael, dheweke mandeng Tyo. Nyawang...nyawang...lan terus nyawang. "Menawi sing sisihe niku pinten, mbak? Niku Canon, nggih?" takone Tyo dumadakan, kanggo njaga praja lan ngencerake swa- sana. Glodhak! Egi langsung angluh. Lemes. Saupama ana kartunis sing ngambar pas dheweke kaget mau, dheweke mesthi digambar saka mripate kumepyur lan sirahe digambari lintang-lintang sing ngubengi sirah, gambar pukul, bom, utawa gambar tengkorak! Egi kuciwa, dene hipnotis lan telepatine isih kalah kuwat tinimbang godha lan pangglembuke mbak pramuniaga sing ora leren-leren nerangake kaluwihan-kaluwihane si SLR superlarang kuwi. Viewfinder sing cetha lan tajem, lensa sing fokus, bisa ndadekake gambar kaya nyata, bla, bla, bla...lan nalika mripate si mbak SPG tempuk karo sorot mripat elik-elik lan kebak kanepson saka mripate Egi, dheweke satleraman nguncalake esem licik kebak rasa menang, banjur nerusake panjelasan maneh sing mau kedadak mandheg, marakake emosine Egi sangsaya mobal. "Oo, nek sing niki namung kawan yuta sangangatus pitung dasa gangsal, Mas." "PATANG YUTA..." durung nganti Egi ngrampungake jeritan kagete Tya wis midak sikile kanthi antep. "Aaw..! Piye ta kowe ki, Yo?! Lara ngerti?!" plendhungan isi gas emosi njedhot tenan. Tanpa kandha, Tyo langsung nggeret Egi metu saka counter. 10
"Aku sing kudune takon nyang kowe. Isa ora kowe ora ngisin- isini? Mbok aja bengok-bengok ngono, isin ditamati wong-wong, Gi." "Ning kowe wis edan, Yo. Barang larange kaya ngono. Bayangna wae. LIMANG YUTA, Yoo. LIMANG YUTAAA! Kuwi ora sethithik, Yo... Ora sethithik!" "Aku ngerti, Gi. Aku ngerti. Aku ya melek ngelmu etung- etung!" "Iya, ning atimu sing wuta. Aku wani totohan, Ibumu mesthi ora pirsa yen kowe mecah tabungan sing wis las-lasan taun mung dinggo tuku kamera kuwi. Iya ta? Apa kowe ora kelingan karo Adel, Rista lan Diska adhi-adhimu? Sasuwene iki kowe ber- juwang ya kanggo adhi-adhimu kuwi ta? Sadhar, Yo. Sadhar!" "Ora usah remyek kowe, Gi!" "Kowe ora eman karo tabunganmu? Apa dhuwite ora arep mbok nggo kuliyah mengkone? Supaya Ibumu dadi luwih entheng tanggungane? Ngono kuwi sing kerep mbok omongake nyang aku ta? Yen kowe ora arep nyusahake Ibumu? Geneya kowe kuwi, Yo?" "Wis lah, Gi... Dhuwit kuwi sing nabung aku ta? Perkara dhu- wit kuliyah, uwis dakpikirake kok. Wis kesuwen aku ngimpekake duwe SLR. Pirang-pirang sasi aku ngentekake wektu kanggo nyambut gawe. Dhuwit sangu sengaja ora dakanggo jajan, dak- klumpukake karoben angka ing buku tabunganku luwih gedhe. Iki siji-sijine barang sing dakpengini, Gi." "Nanging, Yo..." "Egi, aku ngajak kowe mrene iki ora arep ngajak padudon. Aku ngajak kowe mrene iki supaya ngrewangi aku menehi tetimbangan bab kamera sing arep daktuku." "Percuma yen kowe njaluk tetimbangan yen pikiranmu babar blas wis ora isa nampa masukan." "Sakarepmu anggonmu muni, Gi," ujare Tyo mangkel, karo arep ninggalake Egi dhewean lan mlangkah mlebu tumuju counter. 11
"Tyo!" "Aku ngajak kowe mrene, sepisan maneh, marga kowe kanca kenthelku, Gi. Dakpikir kowe wis kenal aku lan ngerti apa kese- nenganku. Tibake aku kleru. Aku pingin andum rasa bungahku bebarengan karo kowe. Amarga kowe siji-sijine mitraku, Gi," Tyo ngendhegake laku, lan nyawang Egi kanthi sorot mata landhep. Egi ngerti, ana kanepson sing diampet ing omongane. "Ning anehe, omongane uwong sing jare mbok anggep mitra, kanca kenthel wae, ora mbok reken, apamaneh mbok rungokake," Egi isih nyoba nyerang nganggo alesan kang mlebu nalar. Sawetara pirang dhetikan Tyo meneng lan kaku kaya patung. Kira-kira tembung-tembung pungkasane Egi kejeron mlebu ing ati. Egi ora kedhep nyawang Tyo goreh. Setengahe Egi gela marga wis muni nganti kaya mangkono. Nanging separone maneh mbisiki lan ngyakinake dheweke manawa tumindake bener. Ora ana sing perlu digelani. Ing swasana sepi iku ora ana omongan lan swara. Tyo mung nyawang lan panggah nyawang, tanpa ana uni lan tetembungan. Sasuwene pirang dhetik mripat kekarone tempuk. Egi terus ngen- teni apa kang bakal dumadi. Nanging dumadakan Tyo balik ngungkurake dheweke lan mlangkah kanthi teteg mlebu menyang counter tanpa tumoleh maneh. Egi mung bisa pasrah, ngadhepi kasunyatan menawa pola pikir kekarone pancen cengkah lan wis ora bisa akur. Dina kuwi, Egi sinau sawijining kasunyatan : ora ana sing bisa ngendhegake obsesi sing wis cetha wela-wela ana sangareping mata. Tyo lan kasenengane. Tyo lan pilihan uripe. *** Tyo terus nyangking kamerane. Mlaku, nyawang, lan motret. Mlaku, nyawang, lan motret. Sauntara Egi, dheweke luwih milih meneng, nggatekake, lan nyoba mangerteni. Lan saiki, dheweke uwis mangerteni. 12
Sang guru wis akeh anggone sinau carane njegur ing donya- ning shutter kanthi cara sinau otodidak utawa kanthi cara profe- sional. Dheweke mlebu ing komunitas pecinta Fuji, Kodak, lan Canon ing kampus. Nyambut gawe, nabung, lan tuku SLR ma- nual 35mm. Njajal moto kaping maewu-ewu ora kendhat dilakoni tanpa kenal kesel amrih bisa nyilemi dimensi fotografi sing katon biyasa lan cethek ing pangertene wong kang ora mudheng. Sawise telung taun tapa brata, saiki Tyo uwis murca dadi tukang foto nonamatir sing uwis dikenal -saora-orane ing kalangan kampus. Ora mung marga karakter hasil potrete, nanging uga amarga uwonge sing unik lan antik. Ing wusanane donyaning fotografi kuwawa nyawijikake kekarone. Memitran jaman cilikane sangsaya kenthel nalika ing semester papat kekarone nyambut gawe bareng dadi satim sangi- soring payung Detak, majalah kampus sing cukup nduweni penga- ruh marga saking kritise nalika nglapurake sawenehing kegiyatan sing ana gegandhengane karo Proses Belajar Mengajar ing kampus. Motto-ne sing katulis "ringan, renyah dan ga bikin pusing" ing majalah kuwi sing ndadekake kekarone kepranan lan melu ngga- bung ana ing njerone. Ya, satleraman pancen kaya motto-ne nyamikan kripik, nanging percayaa, majalah iki nduweni fans setya lan militan. Egi sing wiwitane mung demen nulis artikel wiwit kagodha nyicipi donyaning fotografi. Suwalike, Tyo si juru foto, dadi ke- tantang melu nggeluti donyaning kolumnis. Simbiosis mutualis- me kang sampurna. Isih tansah kelingan lan katon cetha wela-wela nalika Detak meh wae dicekal amarga tulisane Tyo ing rubrik "Sekeliling Kita" ngenani penolakan UU sing ngatur penertiban dalan-dalan utama kutha Jogja. Disinggung ing kono manawa ngelingi pangkalan- pangkalan becak ing kana-kene ndadekake dalan-dalan dadi kebak lan jejel riyel sarta ora rapi, mula kanthi cara alon-alon 13
becak minangka sarana transportasi tradisional arep diganti nganggo bemo lan ditambahi bis-bis lan angkuta. Kanggone Tyo iku sawijining alesan sing ora nduweni dhasar sing kuwat. Kepriyea wae, samesthine UU iku arep ngrugekake lan ngancam panguripane ewonan kulawarga tukang becak. Wektu kuwi, Tyo langsung nindakake riset mandiri. Kanthi palilah saka Pak Kandar, juragan becak sing duwe 50 becak ing omahe lan dilakokake ing saben dinane, dheweke nyilih salah sijining becak sing warna oranye duweke. Suwene udakara se- sasinan, Tyo mutusake mbolos kuliyah mligi kanggo pengalaman anyar, nyoba ngrasakake dadi tukang becak. Full timer. Full day! Sadawaning wektu lan sadawaning dina. Seminggu sawise petualangane, sawijining artikel komplit karo rincian pemetune saben dina lan cathetan dawa seneng lan susahe sasuwene nggenjot becak dadi tukang becak karipta. Tulisa- ne prasaja, titis, tatas, pedhes, lan kebak kritikan tumrap UU anyar gegayutan bab tata kota. Sumawur ing majalah lan buletin kampus. Eman, wektu kuwi durung pati njaman lan durung srawung karo internet, facebook, lan samubarang model medsos. WA wae durung digawe. Saupama media-media sosial kuwi wis ana, kira- kira kasus sing diangkat Tyo bisa dadi trending topic sing viral ing kalangan netizen. Akeh pawongan kang trenyuh amarga artikel iku. Malahan, ana sawetara mahasiswa sing seneng demo lan fanatik marang rakyat sing kesrakat nggunting artikel kuwi lan didadekake akeh banjur disebar menyang masyarakat. Sawijining tingkah laku sing sabenere saru manawa ditindakake dening civitas akademika apa wae alesane. Detak samesthine mung mligi kanggo wacane warga kampus thok. Artikel kuwi wusanane dadi perkara marga sawetara uwong, utamane sing nglenggahi bangku pamarentahan kota lan daerah, dianggep kebangeten anggone nyerang pamarentah. Nanging Tyo tetep pengkuh ngugemi argumentasine amarga dheweke 14
percaya, dheweke lagi mbelani bebener. Artikel sing ndadekake Detak meh wae dicekal lan kedadeyan kuwi ndadekake jeneng Tyo dadi kondhang lan narik simpati. Atusan protes kang ora sa- rujuk karo UU ngenani penertiban dalanan kutha tuwuh. Cekaking crita, pangorbanan lan perjuwangane Tyo ora muspra. Pamarentah kota akhire njabel UU mau. Egi ngeleg idune, mungkasi salah siji saka ewonan kenangan sasuwene bebarengan karo Tyo. Kenangan sing mrentul leling- seman kaya prentuling bun sing alon-alon metu ngiringake pedhut. Keceran-keceran memori tumlawung sanajan rada kidhung. Kira- kira kenangan kuwi wis wiwit teyengen amarga suwe anggone kerem. Tyo. Pambarep saka sedulur papat sing wis saguh dadi pe- ngayom kanggo Ibu lan telu adhine nalika Bapake ninggalake dhe- weke ing umur 11 taun. Saweneh pawongan kang lincah, inspiratif, lan unik. Pejuwang sing wegah dikalahake dening sawarnaning masalah. Pawongan sing ora wigah-wigih milih dalan kang mbeba- yani nalika dheweke mangerteni manawa pilihane mengko bakal ngasilake uwoh kang migunani ing tembe mburi. Kanggone Egi, sakabehe gambaran sing dikojahake wong- wong ngenani Tyo ora bakal cukup amarga dheweke mangerteni sing sabenere manawa Tyo luwih saka kabeh sing diomongake mau. Dheweke iku kanggone minangka kanca sejati lan bisa dadi sumbering greget. Anak tunggal sing katone sampurna, nanging sejatine ringkih. Lan sasuwene iki, amung Tyo kanca sing bisa mangerteni. Egi lan Tyo, pawongan loro kanthi sipat lan kahanan kula- warga kang beda. Nanging, nalika ambaning jagad nemokake kekarone, kekarone banjur padhadene cocoke kaya wesi brani sing nduweni kutub ungkur-ungkuran nanging wusanane malah padha geret-gineretan antarane siji lan sijine amarga crita lan pengalaman sing digawa ora nate padha. 15
Egi ora bisa endha. Akeh kenangan lan pengalaman urip sing ngebaki memori otake kabentuk nalika dheweke bebarengan karo Tyo. Kabeh mau ora bisa diselaki, nalika urip wis nemokake kekarone wiwit saka SD. Saka Tyo uga nalika Egi remaja sinau maknane andum. Sore iku, sepuluh taun kepungkur, dheweke meh ora percaya nalika mertamu menyang omahe Tyo saperlu nyilih PR, dheweke ngo- nangi kancane iku lagi masak mie instan lan didum karo adhi- adhine cacah telu sing wis ngenteni karo nggawa piring isi sega sethithik. Dheweke luwih kaget maneh nalika Tyo crita manawa wektu kuwi, Ibune lagi tindak menyang luwar kutha suwene 3 dina lan dheweke sing kejibah tanggung jawab ngurus omah lan uga ngurusi adhi-adhine. Mula aja nyalahake manawa wektu kuwi Egi gumun campur kaget marga sasuwene iki kanggone dheweke, "andum" iku sawijining tembung sing kalamangsane ruwet lan angel ditegesi. Minangka anak tunggal saka kulawarga sing lumayan kecukupan (ora sugih banget nanging uga ora kekurangan), kalodhangan nindakake andum kerep-kerepe katindakake amarga wis diniyati dening wong tuwane. Umume yaiku nalika dheweke ulang taun, wektu ngrayakake Paskah utawa Natal samangsa wong tuwane ngajak niliki panti asuhan utawa panti jompo kanthi niyat andum berkat utawa barang apa wae sing wis disiyapake, embuh kuwi panganan, alat tulis, utawa slimut. Arang banget Egi cilik entuk kalodhangan andum samubarang menyang sok sapaa wae ing kasunyatan sajroning urip ing bebrayan saben dinane. Wis dadi pakulinan manawa dheweke nampa barang apa wae ya mung kanggo kaperluan pribadine dhewe, kerep-kerepe malah tanpa kangelan utawa ngupaya luwih dhisik. Nanging wiwit dina iku, pangertene Egi malik grembyang. Kanggone Egi, andum yaiku nyisihake kaluwihan. Kanggone Tyo, andum yaiku nyediyaake amarga ora duwe. Dhetik iku, Egi nyecep khasanah anyar lan ambles ing njerone. 16
Marga kaya mangkono iku kanggone Egi, Tyo iku sawenehe pawongan sing dibanggakake lan diandelake. Pejuwang sing ngupaya njebol tembok sing misahake antarane impen lan kasu- nyatan. Tyo minangka sumbu uripe. Suwalike, Tyo uga ngerti, apa tegese dheweke kanggone Egi. Bedaning status sosial lan ekonomi ora ngalangi tali-tali katresnan ing ati dadi nyawiji. Laku tulus lan blaka suta. Bumbu rahasia paling becik sing dadi resep utama memitran antarane kekarone nganti las-lasan taun suwene. Tyo ora tau rumangsa yen dheweke kuwi sawijining pangeran sing saben-saben kudu njaga atine sang putri. Nalika kudu ngo- mongake bebener, wektu iku uga kudu dikandhakake, semono uga suwalike. Lan pancen kaya mangkono iku gunane memitran? Tyo lan Egi. Kekarone padha dene jurung-jinurungan lan padha dene ngisi antarane siji lan sijine nalika meniti sandhu- wuring rollercoaster panguripane dhewe-dhewe nanging tetep dadi dhiri pribadine dhewe-dhewe. Egi mesem nalika nyekseni manawa wektu cepet banget ang- gone lumaku. Ora nate kepikir sadurunge manawa ewonan kenangan las-lasan taun nyatane cukup disimpen ing sajroning kothak cilik panguripan sing kasimpen primpen jroning batin lan sawanci-wanci bebas anggone mbukak utawa nutup guman- tung pepinginan. Tanpa disadhari uga, ban vespa wis mlebu ing dalanan pasir. Rame lan remyeke lalu lintas Jogja wis keri ing mburi. Mung ana siji-loro kendharaan sing melu ngancani kekarone mecaki dalan cilik kuwi. Puthuk-puthuk padhas sumebar lan hawa garing asin wiwit krasa. Angin sangsaya krasa banter. Saka kadohan ilak-ilakan warna biru wis katon. Ilak-ilakan warna biru sing disenengi lan dikangeni nganti kapan wae. Ana atusan destinasi ing Jogja, nanging tetep wae kekarone milih ilak-ilakan warna biru kuwi minangka destinasi favorit saumuring urip. Pantai Karang Kusumo. 17
"Egiii.., awake dhewe wis tekaaann! Yuuhuuy...!" bengoke Tyo mecahake sepi. Dheweke ngguyu los. Jiwa sing mardika. Bebas. Semangat urip sing saben-saben dikangeni Egi maneh sawise rampung mengko. Kenangapa ora? Tyo entuk beasiswa sekaligus entuk kalo- dhangan nyambut gawe minangka travel writer ing majalah Travel, terbitan Wales. Majalah kelas internasional iku nembe golek bibit- bibit saka manca banjur di-training lan dibina dadi wartawan outbond lan feature. Sesuk pas jam 7 esuk, pawongan lanang iku kudu wis ana ing njero GI987 sing arep ngeterake menyang Jakarta. Banjur se- suke, dheweke wis ana ing Singapura kanggo nerusake mabur menyang Wales, lan urip ana kana kanggo wektu sing dheweke ora ngerti nganti kapan. Egi genti mbengok lan ngguyu kanggo ngimbangi. Guyu sing keprungu getir. Guyu sing ora los kaya guyune Tyo, amarga pan- cen satemene Egi ora kepingin enggal-enggal tekan ing pinggiring pantai. Dheweke isih kepingin mubeng-mubeng nganggo scooter ijo lumut. Dheweke isih kepingin luwih suwe lungguh ing sadel mburi scooter kuwi, murugake iki dina kang pungkasan kekarone bisa bebarengan. Egi ambegan landhung, ngiseni hawa ing paru-parune nganti sakebak-kebake kanggo ngampet rasa perih sing ora bisa diwe- tokake. Fotografi sajroning etungan jam bakal nggawa jiwa-ragane Tyo mabur dhuwur, ninggalake Egi sing sengkleh swiwine, lan ambruk-nglumpruk tanpa daya. Urip pancen nawakake pilihan sing ora bisa dinyana-nyana. Kaya dolanan ular tangga sing ora tau padha karo karep. Nalika nguncalake dhadhu, kowe ora tau bisa mbadhe pira akehe ndhol-ndhol kang bakal metu. Sanalika dhadhu mau bisa nggawa awakmu mlaku rikat utawa malah ngga- wa kowe mundur maneh, bali saadohe. Fotografi wis ndadekake nyawiji. Nanging fotografi uga sing wusanane misahake. *** 18
PUTIK 2 : IRONI ING SUWALIKE PILIHAN Aja miwiti samubarang pakaryan kang ora bisa mbok rampungake. Kekarone lungguh ing klasa lan tanpa kendhat nyawang kaendahane Parang Kusumo ing jam setengah lima sore. Tanpa rinasa, wis sajam kekarone ing kana. Roti lan kripik gedhang mung kari bungkuse. Nanging kekarone isih setya nung- goni sunset. Tyo ngetokake termos lan gelas plastik saka ransele, siyap gawe omben. "Nescafe?" tebakane Egi tanpa pingin namati bungkus kopi ing tanganne Tyo. Tyo gedheg. "Iki isih tanggal lima, Gi..." panyaute Tyo kaya-kaya menehi tandha. Dheweke nyuntak banyu panas. Ambreng ambune kopi. Egi langsung kenal kekhasane. "Cappucino!" Egi mbengok banjur nyaut gelas plastik sing wis diiseni banyu. Tyo ngguyu seneng. "Yen lagi ngopi ngene iki, njur kelingan Bejo lan Trimbil ya?" Tyo nyruput kopine. Bejo dan Trimbil iku jenenge paraga dha- gelan ing sawijining radhiyo swasta ing Jogja sing nate populer udakara ing taun 1990an. "Yeah. Ngopi time after kul ing taman cedhak kos-kosane Trimbil." "Cappucino ing awal sasi, Coffemix lan Torabika neng tengah- tengah, terus Nescafe neng akhir sasi, utawa si kopi tubruk nalika isining dhompet wis mabrut. Ha ha ha..." "Aja lali snack-e." 19
"Hmmm." Karo kangelan nyruput marga kopi isih panas, Egi ngunggah- ake alis karo tudhing-tudhing. Mripate merem melu obahing alise, mbentuk efek dramatis ing rupane. Pikirane dipeksa muter bali mundur 5 taun kepungkur. "Roti, biskuit, lan wafer nggo awalan wulan, kripik lan go- rengan neng tengahan wulan, marning lan krupuk nggo akhiran wulan. Ha ha ha...," guyune Egi wutah. "Mangane?" "Ayam goreng neng awalan wulan, tahu-tempe tengahan wulan, sega kucing lan mie instan nggo akhiran wulan. Ha haa haa..." "Great! Otakmu kuwi yee... mantafff!" Tyo ngepuk-puk pundhake Egi karo isih ngguyu ngakak kelingan jaman-jamane kuliyah ndhisik. Kenangan nalika isih berjuwang ndhisik bali gemrudhug teka. Menit sabanjure kekarone bali ngresepi ombak lan kerem jroning amem. "O iya.., ngomong-ngomong kepriye kabar sekolahe, Bu Guru?" dumadakan sawijining pitakonan semu njarag metu saka Tyo. "Sekolah?" Egi nglirik. "He'eh, piye? Uwis wiwit bisa ngrasakake kepenak ta?" "Aarrgghh.., uwis ta, ra usah dirembug. Ngrusak swasana wae," Egi endha. "Kenangapa?" "Ora usah ethok-ethok ora ngerti, Yo. Nglebokake lamaran dadi guru mrana kuwi mujudake langkahku sing paling kleru. Nanging kanggo nyenengake wong tuwaku. Yeah.., arep kepriye maneh?" "Tenanan ki, babar pisan ora ana sing ndadekake seneng? Uwis mlaku nem sasi lho, Gi?" "Aku ra ngerti kudu comment piye. Jujur, aku malah kerep nduweni niyat nyemplung sumur wae. Dakkira, dadi guru kaya 20
wong tuwaku bakal nyenengake. Nanging kayane bagiyan nye- nengake saka profesi kuwi mung 10%, turahane eluh. Yah.., ora dadi ngapa. Paling ora, aku isih dadi anak sing miturut lan mituhu marang wong tuwa. Iya apa ora?" "Ayo ta... semangat. Semangaaat!" Tyo nyoba nglelipur. "Semangat kepriye? Aku mung boneka, Yo. Kira-kira siji- sijine wong ing ndonya iki sing ora duwe pilihan ya mung aku iki," Egi angluh, kelingan pepinginane wong tuwane sing duwe obsesi nyithak dheweke dadi guru kaya saiki iki. Pangajab sing cengkah karo swara atine Egi sing sabenere sing kepingin banget dadi wartawan. "Aku gumun karo awakmu, Gi. Sasuwene iki, kowe dige- dhekake ing lingkungan guru. Nanging kenangapa malah ora ana pepinginan babar blas supaya dadi kaya wong-wong iku?" "Ora karepku ora ngregani wong tuwaku, Yo. Ora. Aku mung emoh dadi kaya wong tuwaku. Nanging aku duwe lan nglakoni pilihane dhewe, apa salah nek ngono kuwi? Dadi guru kuwi abot, Yo. Angel, njlimet, lan ruwet." "Oh, ya? Apa tenan, ta? Kok bisa?" "Iya, Yo. Stereotype, pambijine wong-wong menyang guru ki wis salah kaprah. Lan parahe, kabeh mau wis dadi umum lan wusanane didadekake pathokan sing bener nalika dadi guru. Parah. Parah." Kandhane Egi karo nyruput kopine maneh. "Stereotype sing endi karepmu?" "Yen ta guru kuwi sawenehe wong sing pantes digugu lan ditiru, uga dinut." "Lah, pancen bener ngono, ta?" "Dudu kuwine sing kleru, nanging terus-terusane saka statement, pratelan kuwi sing ndadekake sengsara, Yo. Amarga dianggep tuladha, mula guru dituntut kudu becik sampurna. Kamangka, aku sadhar sak sadhare, aku ngrumat awakku dhewe wae durung petha! See? Please, don't tell me if i am wrong at this point!" 21
Tyo ngguyu. Egi nerusake anggone kekojah, rumangsa entuk bala. "Lan ngertiya, Yo.., kepriye kesiksane aku, saben dina suwe- ne 10 jam nganggo rok span, sepatu dhuwur, rambut dicepol, lan kudu bengesan? Durung maneh beban administrasi sing kudu digawe. Perangkat mengajar, rencana pembelajaran, laporan iki, laporan kuwi. Durung maneh ngadhepi bocah-bocah sing ber- masalah. Tugase segunung, gajine sakteri. Yuh, apamaneh wektu iki statusku GTT. Abot!" "Apa kuwi GTT?" "GTT... Guru Tidak Tetap. Isih perlu proses suwe lan dawaaa...banget yen pingin dadi GTY." "Apamaneh kuwi GTY?" "GTY...Guru Tetap Yayasan. Yen wis tingkatan iki, honore wis bisa disetarakne. Maklum..., sekolahku kan luwar negri?" "Luwar negri? Maksude?" "Swasta!" "Oh, ngono. Ya kuwi lak konsekwensi kerja, Non. Sakabehe bidang tetep nduweni resiko lan tuntutane dhewe-dhewe, ta?" "Nanging profesi iki beda tinimbang profesi liyane, Yo!" "Lire beda sing kepriye?" "Ngene, ya... Dakjupuk saka sasisih wae. Saupama awakmu guru, kowe ki kaya porselin mlaku. Kowe kudu ngati-ati banget anggonmu ngatur langkahmu, amarga kowe kuwi 'pajangan' larang sing nilaine dhuwur, sing mesthi didelok lan dipingini wong akeh. Aja nganti kowe kesandhung, marga kowe bisa tiba. Nalika awakmu benthet utawa pecah, wis ora bakal ana maneh pawongan sing noleh menyang kowe. Sing ana mung lambe-lambe menjeb ngece. Kanthi tembung liya, sapisan wae kowe mutusake dadi guru, sateruse predikat kuwi bakal nemplok sadawaning uripmu, kapan wae lan ing ngendi wae awakmu manggon. Kowe ora bisa bebas mardika kaya mbiyen, amarga saparipolahmu lan basa pocapanmu bakal dadi sorotane masarakat," kandhane Egi akeh-akeh. 22
"Ah. Hiperbola kowe. Sengara yen seekstrim kuwi, ta?" Tyo mbantah ora percaya, alise gathuk. "Hiperbola? Sapa sing ngomong, Yo? Wis 23 taun aku dadi anak guru lan kanthi cara ora langsung mangkono kuwi akibate saka sing daktampa." Egi namati kanthi premati mripate Tyo, nyoba ngyakinake manawa omongane bener. "Wong tuwaku guru. Bapak-Ibuku protektif lan perfeksionis. Piyambake ora tau bener-bener ngeculake utawa maringi kapercayan marang aku, amarga piyambake wedi yen aku tumindak sembrono lan kleru, kang wusanane dadi gagal. Piyambake ora bakal kuwat mirsani lan nampa ecenane masyarakat lan tilas murid-muride nalika mangerteni yen sawijining guru teladhan gagal mulang anake dhewe. Saiki kowe ngerti ra apa sing dakrasakake?" "Wow!!" "Bener, Yo.., dadi guru pancen WOW!" "Hmmm, medeni banget ya?" "Yes. Mula aja nyalahake aku yen aku kabotan nglakoni profesi kuwi." "Ya, ya.., saka critamu, aku mudheng. Ora nyenengake banget dadi guru ki. Kadhang, pancen luwih gampang yen dadi wartawan, kaya sing sasuwene iki mbok angen-angen." "Iya, bener." "Andum ngelmu, sinau bab-bab kang anyar, ketemu karo atusan jiwa lan watak kang beda ing saben dinane, mesthi kesel banget." Ana lagu sinis ing ukarane. Egi ora bisa mangsuli. "Dadi tuladha, berjuwang saben dina, dadi inspirasi lan dadi bagiyan uripe sawenehe uwong." Dibaleni, lagu sinis ing ukara sing kaping lorone. Lambene Egi tambah kaya dikunci. "Pancen ora tau gampang. Hmmm.., bener kowe, Gi. Kowe ora cocok dadi guru!" Tyo nyambungi cepet. 23
"Apa karepmu, Yo?" pitakone Egi semu mbengok nahan emosi. Dheweke rumangsa disepelekake. "Yen kowe isih mbocahi kaya ngono kuwi, gaweyan apa wae bakal angel anggone nglakoni. Apamaneh dadi guru. Profesi sing paling abot lan paling mulia sing tau ana." Komentar datare Tyo rasane nunjep ati. "Kowe nyeneni aku?!" pitakone Egi kanthi nada dhuwur. "Ora nyeneni. Aku mung ngelingake kowe. Ing ngendi wae, kapan wae lan dadi apa wae, mesthi ana resikone. Termasuk dadi guru." "Ampuunn... Saiki kowe malah dadi kaya Kepala Sekolah- ku," ujare Egi mangkel. "Egi," Tyo nerusake omongane, "Mung siji saranku. Tresna- nana gaweyanmu utawa tinggalna! Dadiya uwong sing diwasa!" Egi blangkemen. Ora nggraita yen bakal krungu ukara sing ngabangake kuping. Egi banjur milih meneng lan mikir. Dheweke ora pingin ndawakake engkel-engkelan lan ngrusak swasana. Meneng-meneng kekarone menehi ruwang lan wektu kang- go mbaleni nyawang pemandhangan sing gumelar. Ing ngarep kekarone, ombak ora leren anggone gulung-gu- mulung, lan ndhusur ndilati wedhi garing pantai. Angin sumilir rada banter, nanging alus nalika ngelus kulit. Dheweke nggawa hawa asin lan pliket. Swara jlegure ombak ngiringi swasana sepi memper backsound sing nentremake ati. Sanajan wis bola-bali nyawang ilak-ilakan tanpa wates iki, Egi lan Tyo isih panggah ora jeleh. Kekarone percaya, pantai kuwi sawijining papan paling becik kanggo nentremake ati. Apamaneh mung rong jam, sedina utuh nyawang alun lan ombak wae, kekakrone ora kabotan. Ana rasa nikmat nalika ke- karone krungu ombak mbelah segara lan ninggalake umpluk. "Gi, sorry, ya yen tembung-tembungku mau marakake atimu ora kepenak. Nanging ora bakal dakjabel maneh. Aku ngerti banget awakmu. Endhegen anggonmu nyenengake wong liya. 24
Kalamangsa, wenehana kalodhangan kanggo nyenengake awak- mu dhewe. Ing suwalike pisambatmu, aku ngerti kowe kuwat, cerdas, lan hebat." Tyo mecah sepi. Dheweke nyawang Egi kebak keyakinan. "Aku ora ngerti, nganti kapan aku kuwat ngadhepi kabeh iki, Yo." "Sawise kowe metu ninggalake bathokmu, kowe bakal luwih kuwat. Aku ora lagi ngajari kowe supaya wani marang wong tuwa. Aku mung lagi njaluk supaya kowe leren anggonmu sam- bat marang nasib lan uripmu. Syukurana wae sakabehe sing wis disediyakake ing sakupengmu, Gi. Catheten lan eling-elingen ing batinmu. Dadiya wartawan ing panguripan kang sanyatane. Kowe ora perlu dadi guru, dadiya pendhidhik." "Ra sah sok ngajari aku, Yo. Kowe ora tau ngerti sabenere marga kowe ora tau ngalami dadi aku," wangsulane Egi sinis. "Kepiye aku bisa dadi kowe?" "Uripmu bebas lan entheng. Aku meri karo kowe, Yo. Kowe beja duwe wektu akeh kanggo milih pilihan sing uga akeh." "Aku padha karo kowe, Egi. Mung wae, awake dhewe nga- deg ing rel sepur sing beda. Apa kowe ora tau mikir lan nduweni pitakonan, apa kersane Gusti Allah nggawa lan nyelehake kowe ing sekolahan sing saiki mbok nggo nyambut gawe iki? Bener ora nek Gusti Allah kuwi ora nate salah?" kandhane Tyo teges. "Wadhuh, ora sah nggawa-nggawa jeneng Gusti Allah, Yo. Kowe wis wiwit kaya Bapakku." "Coba sawangen saka sudhut pandhang sing beda. Mbok menawa dadi guru kuwi pancen sing paling pas kanggomu." "Ah, embuh, Yo. Ning rasane mokal ndadekake sawijining bab sing ora disenengi dadi bab sing paling becik dilakoni." "Ora ana sawiji bab sing mokal, Gi." "Nanging bab kang mokal mau uwis ana neng ngarepmu saiki, Yo. Kemokalan sing digawe wiwit nem sasi kepungkur, wektu aku miwiti pakaryanku dadi guru." 25
Tyo mesem krungu wangsulane Egi. Dheweke gedheg, ngge- lani sipate Egi sing wangkal. "Rasane angel, Yo..." bacute Egi kelu. "Iya wae genah kangelan, marga kowe nyilikake donyamu dhewe!" "Aku pingin duwe kesempatan nyambut gawe minangka travel writer kaya kowe." "Ngapa kok ngono?" "Aku kepingin uripku luwih nduweni teges." "Teges apa? Kanggo sapa?" "Kanggo aku. Kanggo wong liya." Tyo meneng sedhela, mikirake wangsulane Egi. Banjur omonge, "Gi, apa kowe yakin ora bisa nglakoni nalika kowe dadi guru?" Egi ora bisa mangsuli pitakonan kuwi. Angel banget kanggo- ne. "Urip iku lagi bisa dianggep hebat nalika uwis nduweni mupangat." Tyo mungkasi anggone sesorah. Sajroning atine, Egi gela uwis ngetokake rasa cemburune bab panguripane Tyo sasuwene iki. Panguripan sing kebak pengalam- an lan vitalitas. Dheweke sadhar manawa dheweke lagi mban- dhingake saka siji sudhut pandhang, yaiku awake dhewe. Nanging dheweke ngerti, dheweke pancen durung bisa ngobahake sikile kanggo mlangkah, mungkasi rasa pait sing ana. Dheweke ka- dhung keweden yen nguciwani wong tuwane. Wektu iki, arepa mung meneng lan tanpa tetembungan, Egi percaya manawa segara mangerteni goreh sing dirasakake. Egi nyawang saben ombak sing nyedhak, nganggep minangka kanca lan nyritakake rasa perihe marang dheweke. Sajroning ati dhewe- ke mesem saben-saben nyawang ombak sing nyedhak kaseret bali nengah, nggawa sakabehe goreh bali menyang segara. Kaya- kaya segara nguntal panyandhang lan sakabehing reribet. Lan saiki dheweke kuwi sawijining manungsa kang ajiwa anyar sing kanggo sawetara wektu resik saka perkara. 26
Kopi wis asat, sangu nyamikan sing digawa wis ludhes lan jam wis nuduhake angka lima seprapat. Langit warnane wis kaya emas. Semburat ungu lan abang ngebaki langit sisih kulon. Sre- ngenge sing bunder ngleker kaya ambles ing tengahing segara biru. Mripate Tyo nyawang pojokan-pojokan langit. Kalamangsa alise mrengut. Egi wis apal karo ekspresi kuwi. Ora let suwe Tyo ngadeg lan ngranggeh SLR-e. "Nah, ya iki. Enteni sedhela ya?" Egi mung manthuk. Tyo mesthi tliti menawa karo alam. Dheweke emoh yen kelangan mo- men. Torso sing dibungkus jaket ijo donker kuwi mlaku nyedhaki pantai, lan njupuk posisi. Saka kadohan, awake Tyo katon ireng remeng-remeng lan kabentuk siluet. Cahya emas mantul lan luntur warnane nalika sapatemon karo banyu. Manuk-manuk camar mabur nggiring sang srengenge sing klelep ninggalake warna kuning violet emas sandhuwuring banyu. Lan sosok siluet Tyo sangsaya katon sam- purna nalika nyekel kamera lan motret. Egi nangkep pemandhangan kuwi. Dheweke motret sajro- ning batin lan pikirane. Ora watara suwe siluet kuwi mbungkuk, njumputi kerang-kerang cilik, lan nguncalake menyang laut. Egi motret lan terus motret siluet kuwi. Siluet sing mesthi kasil ngyakinake supaya nyawang rasa perih lan tantanganne urip saka sudhut pandhang sing beda. Egi wis ora ngetung, embuh wis pirang tetes eluh sing tumetes ing pipine. Dumadakan Egi kaget. Dheweke kaya disadharake manawa jebule ora salawase segara bisa mangsuli sakabeh gorehe. Dina iki, nganti nalika dheweke wis crita akeh marang ombak, atine panggah klojotan nalika nyatane kaya-kaya ngelingake lan napuk sanyatane manawa kepriyea wae, sore iki minangka sore pung- kasan dheweke bisa nyawang Tyo. Sore iki, ing pantai iki, dhe- weke kudu nampa kasunyatan kuwi. 27
Amarga bab kuwi, dheweke kepingin terus nyawang Tyo sadurunge dina iki rampung. Dheweke isih kepingin nyawang terus mripat kuwi namati sakupenge pantai lan moto. Dheweke isih kepingin nyruput kopi bebarengan. Dheweke isih kepingin mendem bareng. Dheweke isih kepingin engkel-engkelan, nesu, lan ngguyu bareng-bareng. Dheweke isih kepingin dilipur lan dikuwatake. Dheweke isih kepingin diamping-ampingi nalika methuki reruwet. Dheweke isih kepingin bebarengan terus. Terus bebarengan lan menawa bisa.... Egi ora wani nerusake angen-angene. Atine mbisiki. Sawiji- ning rasa blaka sing murni. Ya, Egi ngerti, sore iki goreh sing rasakake ora mung saderma perkara masa depane sing dadi guru, nanging luwih saka kuwi. Dheweke ngerti, manawa bakal kelang- an Tyo. Kanca sing kanthi meneng-meneng disenengi. Kanca sing bisa diandelake. Kanca sing dikangeni. Kanca sing ditres... Egi ora wani nerusake. "Woiii.., ngapa kowe isih nongkrong neng kono? Ayo, mu- dhun mrene!" Saka kadohan Tyo mbengok karo ngarahake SLR menyang dheweke. Dheweke mesthi lagi namati saka view viender-e. Egi kaget sanalika ngelap eluhe. Nanging tetes-tetes banyune ora gelem mandheg. "Emoooh...!" Egi mbales mbengok. Angin sore sing sangsaya banter nguwurake swarane. "Ayooo, cepet! Ombake asik iki!" "Ora! Kowe wae dhewea! Aku lagi aras-arasen!" Egi ngam- bali mbengok. Sajroning ati dheweke nguring-uring ilate. Gam- pang banget apus-apuse metu nalika dheweke wegah manawa wong liya mangerteni apa sing saknyatane. Ora, ora amarga aras- arasen. Egi ngerti kuwi, dheweke mung wegah yen Tyo manger- teni manawa mripate teles kekembeng eluh. Saka panggonane ngadeg, dheweke ora leren namati Tyo sing mlaku terus sadawane pantai. Nyawang pawongan lanang iku 28
ngetogake pucuk clana jeans-e teles kesampyuk ombak kang ngelus- elus wedhining pantai. Kalamangsa pawongan lanang kuwi mlum- pat nalika ombak rada gedhe teka. Langkah sikile dawa lan teges, kaya-kaya pawongan lanang kuwi lagi padu ngadhepi banyu dhewean. Egi tenanan anggone wegah kelangan sapari-polahe pawongan lanang iku. Mripate ngetutake ngendi wae saben Tyo mlangkah, nganti wusanane dheweke lagi sadhar, Tyo lagi moto dheweke saka kadohan. "Woi, Gi. Ngerti ra, saka kene kowe kaya Nyai Roro Kidul! Hahahaa...!" "Sembarangan!" Egi ketularan guyune Tyo. Ana rasa lara lan perih ing atine, kaya-kaya atine moncek kegesek. Duh, Gusti.., kenging punapa gumujeng kemawon sakalangkung angel menawi punika namung goroh? Dumadakan, tanpa ada-ada sadurunge, siluet iku mlayu nyedhak sing mesthi wae nekakake kaget lan koming. Dheweke durung siyap digeguyu lan diece amarga konangan anggone nangis. "Heh, kadingaren ora mudhun?" "Lagi males wae," Egi ethok-ethok angop amba karo ngucek mripate banjur ethok-ethok nyawang sisih liya. "Kowe lara? Ora kepenak awake?" Tyo mandheg anggone nata kamerane. Dheweke nggatekake Egi. Wah, gawat iki, reaksi yang di luar prediksi. Ah, uwis ta, Yo. Kowe ora usah sok nggatek- ake ngono kuwi. Egi dadi rikuh, mati gaya. Dheweke ethok-ethok watuk nanging ora kasil ngendhegake metuning eluh, malah eluhe tansaya gedhe iline tanpa bisa dibendung. Lan ketiwasan, kekarone adu mata! "Hei, kowe nangis?" Tyo nyawang Egi kanthi panyawang kaget, bingung, gumun, aneh, lan sapanunggalane. Rasane rame, kaya nano-nano. Maklum wae, Tyo paling ora tahan ngerti wong wadon nangis. Dheweke kaya phobi, biyasane langsung geger. 29
Luwih-luwih, kanggone Tyo, ngerti Egi nangis ya lagi iki. Iki minangka kasus sing fenomenal. Sanajan dheweke ngerti kadhang kala nalika mood-e lagi kumat, sikape Egi bakal dadi melow, nanging sasuwene las-lasan taun kekancan, fenomena tangise Egi secara live meh ora tau kedaden. Dadi, yen sore iki dheweke ngerti kancane kuwi lagi nangis, cetha iki sawijining pengalaman langka. Mesthine ana bab wigati sing ngucik-ucik atine. Mesthi ana sing nganggu banget pikirane. Lan wektu iku uga, Tyo ru- mangsa keganggu. "Gi, kowe kena apa?" Pitakonan angel sing bisane mung diwangsuli nganggo tangis. Benteng pertahanan sing dibangun susah payah, pecah marga tangise mbuncah lan jebol sanalika dening eluh kang mbanjiri pipi. Dibutuhake kira-kira 10 menitan kanggo ngenteni udan tangise Egi mendha. Tyo ngenteni kanthi sabar. Dheweke mung trima meneng, lan lungguh ing cedhake Egi. Ngancani. Kala-kala noleh, nggatekne Egi tanpa bisa nyuwara. Sebenere, ana bab akeh sing pingin dikandhakake. Nanging lambene kaya kabuntetan. Wedi manawa kleru anggone ngucap, dheweke pilih meneng lan ngenteni wektu sing pas kanggo nyuwara. Tyo nyumet udude. Mripate nyawang turahan sunset. Sore wis ganti surup. Langit uga wis meh ganti warnane, saka kuning emas semu ungu violet kang samar, dadi warna ireng. Wektu surup wis ngancik dadi wengi. "Sori, Yo... Ndadak malih dadi melankolis ngene..." Egi mbukak swara, lan Tyo tumoleh. Lega. "Hei, thanks God... kowe wis bali, Eg?" Tyo ngguyu karo ngepuk-puk pundhake Egi. Sing disapa mung nyengir lan mbales tepukane Tyo nganggo jotosan neng lengene. Lambenye mo- nyong. "Oke..., saiki apa sing pingin mbok kandhakake?" pitakone Tyo miwiti rembug. 30
"Miturutmu apa?" wangsulane Egi uga pitakonan. "Aku ora wani ngira-ira." Rokok ing tanganne kari cendhak. Tyo nyeceg tegesane ing pasir. Egi mesem kepeksa, nanging atine wis luwih lega. Pancen bener, ora salawase eluh iku nuduhake jiwa sing ringkih, nanging tangise malah nuduhake manawa awake dhewe iku kuwat lan isih bisa survive! "Muga-muga dudu amarga aku mau ngudhal ukara kereng bab ragu-ragumu dadi guru. Dudu iku ta?" Tyo masthekake. Egi gedheg. "Ya, yen ngono mesthi marga alesan iki," Tyo ambegan lan- dhung. Dheweke nyawang Egi kanthi jero, kaya-kaya kepingin ngungak isi atine. "Aku!" Tyo ngomong kanthi serius, "Kowe sedhih amarga aku. Aja ngomong manawa kowe wiwit sadhar yen aku wong sing spesial kanggomu, luwih tinimbang mung saderma kanca. Aja kandha manawa kowe seneng karo aku!" Tyo ngomong kaya tembakan mesin sing pas ngenani jantung atine. Rasane kaya kesetrum welut listrik sing embuh saka ngendi tekane kang efeke krasa saka pucukan driji sikil tumeka mbun-bunan sirahe. Duma- dakan gurunge krasa garing. Kanthi ragu-ragu Egi ndhangak ban- jur nyawang Tyo. Mripate sawetara wektu sawang-sinawang gathuk. Kaget, isin, panik, bingung, campur bawur dadi siji. Em- buh kepriye parupane wektu kuwi, abang dluwang apa putih getih. Egi ora mbayangake manawa rahasiane bakal kawedhar sacepete. Nanging kenangapa kudu kajlentrehake tanpa swasana kang epik lan romatic? Aahh... nganyelake. Kanggo sauntara wektu, bumi kaya mandheg greg. Swasana sepi lan mati. Panyawange Tyo nuncep mlebu ing mripate Egi kang nanar, nggoleki wangsulan sing sejati. Raine Egi sangsaya pucet. Awake 31
geter. Lambe lan ilate kaku. Dheweke ora ngerti kudu kepriye, nganti wusanane... "Hoey! Aja serius-serius ngono ta. Drakor banget!" Simsalabim! Kaya sihire Juwita ing majalah Bobo, mripat elang sing saguh nembus tekan ati kuwi malik grembyang dadi sorot mripat ngece kebak kejailan, lan dibarengi guyu ngakak uga ga- blogan rosa ing gegere Egi. Dheweke ngguyu antas. Lan guyu iku kaya dene molekul ing kumpulan essence atom kang siyap mble- dhos lan nguculake energi emosi sing ana ing jiwa raga. Nyata banget manawa ora imbang lan ora adil... Tyoooo...jerite sajroning ati. Egi ora mangsuli. Ekspresine sangsaya absurd. Dheweke rumangsa bodho lan didadekake dhagelan. Rasa kang aneh mrambat ngebaki atine. Rasa lega uga rasa kuciwa. Lega amarga wewadine ora kawiyak. Kuciwane amarga Tyo ora duwe rasa kang padha. Panyawange kabur kaya lampu bolam kuning bluret 5 watt, sing kudu diganti marga urupe byar pet-byar pet. Bisa dibayang- ake? Yah, pas! Banget m r i h a t i n a k e... Akeh banget bab sing pingin disemburake. Akeh banget bab sing pingin diwutahake. Dheweke nganti ora ngerti saka ngendi anggone arep miwiti. Dheweke mung bisa nyawang Tyo sing ngguyu amarga sandiwara drakore kanthi rasa nesu, anyel, goreh, lan bingung. Tyo wiwit ngrasakake emosi sepa iku. Dheweke wiwit ngrasakake kekuwatan iku. Dheweke mandheg anggone ngguyu. Mbaleni nyawang manther mripate Egi. Maewu-ewu teges sumimpen ing kana. Maewu-ewu teges sing ora kuwawa dadi ukara. Emosi kuwi. Ya, Tyo bisa ngrasakake. Emosi kuwi, emosi tanpa tetenger. Emosi sing rong minggu iki krasa banget nganggu anggone kekancanan kekarone. Emosi abstrak sing nyimpen rasa wedi pribadi manawa kleru anggone menehi teges. Emosi kang tumpuk undhung. Ucul saka panggraitan, gumebyure ombak lan sumilire angin segara kuwawa micara blaka rasa pangrasane Egi tanpa ukara. 32
Padha karo cepete pantulan cahya ing cakrawala kang ngusap pipine Egi kang semburat abang. Mripat beninge Egi sing kuwat ngampet ilining banyu, kuwawa nunjem ulu atine Tyo. Tyo ora kuwawa micara. Dina iki, dheweke nyekel sorot ke- weden, kuciwa, lan goreh saka kanca kenthel sing paling diandel- ake. Dheweke ngerti, Egi pancen bleger kang cerdas lan mbocahi dimen kalamangsane ringkih. Nanging sore iki, Egi katon matikel- tikel ringkihe. Cahya kuwi ilang. Sunar kang biyasane kebak semangat ilang musna embuh menyang ngendi anggone minggat. Alon-alon Tyo sadhar lan ngrumangsani manawa iki kaluputane. Dheweke sing nyebabake mblerete urub kang biyasane molat-molat iku. Dheweke wis gawe aluming kembang srengenge sing dipepuja ing saben dina. Tyo rumangsa luput. Tenan. Dheweke rumangsa dosa. Dumadakan Tyo ngadeg. "Ayo, Gi. Melu aku!" "Menyang ngendi?" arepa isih bingung, ora wurung Egi tetep ngadeg. Tyo ora mangsuli. Dheweke ngresiki kathoke sing kebak wedhi. "Ayo, melu wae!" Tyo wiwit mlangkah karo nggeret pucukan jakete Egi. Panyawange nyapu sekitare, golek-golek. Egi isih durung mudheng nanging kaya pedhet sing dicongok irunge, dheweke ngetutake neng mburine Tyo. "Apa ta sing mbok goleki ki?" Tyo ora mangsuli. Mesin scan nyambut gawe maneh. Mata elang kuwi isih ngawasi saben pojokan pantai, nggoleki, lan terus nggoleki, urut saka titik kawitan nganti pungkasan nganti wusa- nane, mripate kandheg. Toilet umum! Sabanjure dheweke mlaku nyedhaki. Lakune Egi kandheg. Aura cubriya ngrenggani raine. Tuwuh sajlarit rasa wedi kang sangsaya suwe sangsaya gedhe. Dheweke ora gelem mingset saka panggone ngadeg. 33
"Heh! Arep ngapa kowe kuwi, Yo? Arep ngapa?" nada kuwa- tir wiwit metu. Tyo ora mangsuli. Dheweke isih panggah ngaktif- ne scan-e. Konsentrasine ora keganggu, dheweke terus ibut ngecek kahanane toilet sing papane lumayan ndheweki, kesingkir saka papan rame. Sepi, ora ana sing njaga. Mung ana kothak sumbang- an mawa tulisan : Mandi Rp.2.000 Kencing Rp.1.000. Kahanane kamar mandhi lawang loro iku cukup mrihatin- ake. Toilet kuwi mung digawe rong kamar cilik sing sakatane di- pasangi bak gedhe siji sing dianggo rong kamar cilik kuwi. Sketan temboke, embuh gawene sak-sake apa nalika gawe entek bahane, sing cetha tembok sketan saka bata sing wis lumuten kuwi mung ngadeg ora nganti tekan usuk. Ana bolongan cukup amba ing kono. Isih nyoba ndiagnosis, mripate Tyo kepentok karo bak garing ora ana banyune, lawang sing ora bisa ditutup rapet, gendheng sing bolong-bolong lan bungkus permen sarta tissue mblader ana kana-kene. Ana uga plastik telas pembalut. Blas ora ana lampu ora ketang lampu bolam ana kono. Tenan, tanpa ana lampune, toilet sing temboke kusem iki, ketok angker medeni. Bak kamar mandhine garing ora ana banyune, apa ya patut nek kuwi disebut toilet? Pitakone Tyo sajroning ati. Sauntara iku, Egi sangsaya goreh. Dheweke durung bisa mbedhek apa sing ana ing pikirane Tyo. Nalurine kandha nek Tyo nggawa nyang toilet kuwi ora ngeterake dheweke pipis. Mesthi ana niyat liya. Nek pancen arep pipis, kenangapa ora golek toilet sing padhang? Sacedhake kekarone nongkrong nganti jam-jaman mau akeh toilete. Ngapa kok ora langsung mrana wae? Aneh. Egi cubriya, ana rencana liya sing didhelikane Tyo. Sirahe kuwi mesthi lagi nyusun strategi. Egi mengkus ngeget, huh..! Atine anyel, surup-surup malah kelangan mood. "Tyo! Arep ngapa, sih, kowe ki? Aku arep mulih!" rasa pang- rasane wiwit ora kepenak. "Sssstt, sedhela maneh kowe mengko bakal ngerti," Tyo mangsuli entheng. Wangsulan sing marahi Egi sangsaya jengkel. 34
Dheweke rumangsa digawe dolanan lan lagi disiyapake dadi korbane, embuh apa kuwi. Pikirane sing judheg ndadekake was- pada banjur nuwuhake rasa wedi, curiga lan muring kang dadi siji. "Tyo! Aja neka-neka kowe ya? Aku arep mulih!" Egi mbalik klepat. Dheweke wis ora krasa tentrem neng nggon kaya ngono. Pikirane wis mikir ra karu-karuwan. Swasana dadi tegang. Alarm akal sehate wis muni, lan Egi kudu siap SIAGA 1. Sepi. Sepi. Tik. Tok. Tik. Tok. Patang dhetik kliwat. Lan (isih) sepi. "Pangapunten, badhe ngagem kamar mandhi nggih, Mbak? Mas?" dumadakan ana sawenehe uwong nyedhaki kekarone karo mesem. Saka tampilan lan anggone sapa aruh wis ra kleru maneh, wong kuwi mesthi sing njaga toilet. Egi ambegan lega, pwffh...untung ana wong liya, omong ing batine. Sepisan maneh mripate dikriyipake supaya tablang nya- wang pawongan sing nyedhak mau dipesthekake manawa wong wadon. Banjur ambegane dadi lega nalika pangarep-arepe ora kleru. "Inggih!" "Mboten!" wangsulane beda munine bareng. Tyo nyawang Egi, lan Egi mung ngunggahake pundhake ora nggagas. "Inggih." "Mboten." "Inggih." "Mboten!" saiki wangsulane genti genten. Satengahing engkel-engkelan kuwi, Tyo akhire dhehem ban- ter karo nglirik Egi, menehi sasmita supaya meneng. Egi mengkus anyel. Nanging akhire dheweke trima ngalah lan meneng. "Mbak..., Mbak sing jaga toilet niki?" 35
"Waune inggih, ning toilet niki mpun dangu mboten diengge, Mas. Kranne mati. Nek badhe ngagem, sing mrika nika mawon, cerak parkiran," omonge wong wadon setengah tuwa iku karo nuding parkiran. Mripate nyawang Tyo lan Egi genti-genten kebak pitakonan. Egi wis arep lunga, nanging dipenggak Tyo. "Sik, Gi..." "Sabenere kowe ki arep ngapa ta, Yo? Sing cetha ngono lho! Yen arep nyang toilet, ya golek toilet sing genah. Ajak-ajak uwong ya sing genah! Aja aneh ngene iki! Medeni, ngerti? Wis ah.., aku arep lunga!" Egi mberot mangkel. "Egi..., sik! Sabar sithik ngapa lho... Kowe ki baper banget. Aku ora arep sing-sing, kok. Percayaa...! Mbak, tulung, njenengan tengga enten mriki riyin, nggih? Mbake dados seksi." "Seksi?" arepa ora mudheng, mbake manthuk-manthuk. Egi mrengut bingung nyawang Tyo. Dheweke trima meneng. Dheweke durung bisa mbedhek apa sing dipikirake Tyo iki. Wong telu iku mung sawang-sawangan. Egi mleroki Tyo, si Mbake nyawang Egi, sauntara iku Tyo genti-genten nyawang Egi karo nyawang Mbake. Katelune padha dene cubriya lan padha duwe pitakonan gedhe. Sepi sauntara... "Ya wis... Eeemm.., ngene, oke, ya? Mbak, nyuwun tulung, nggih, Mbak... njenengan tetep jumeneng ten mriki, nggih? Nyu- wun tulung njenengan jagi kula kalih niki sekedhaaap... mawon," ujare Tyo. Lan kanthi pasarujukan sepihak, Tyo dadi pimpinan ing toilet zone kuwi. si Mbake mung manthuk-manthuk arepa tetep durung mudheng apa sing dikarepake Tyo. Nanging Egi durung marem. Sorot mripat 5 watt-e malih dadi 150 watt. Lampu plenthong kuning bluret kuwi malih dadi lampu led netral, merk Philip maneh! Byak byak byak...terus terang... terus terang... terus! (Nyuwun tulung maose kalih nyanyi kados lagu iklan nika, nggih? Maturnuwun). Ananging atine wong wadon sing jenenge Egi kuwi ora lang- sung gampang ditelukake ngono wae. Dheweke tetep wangkal 36
marang keputusane Tyo sing tanpa tidha-tidha lan tanpa pasa- rujukane dheweke. "Eee..., enak wae, ngatur-ngatur... Ngomonga sik, kowe ki arep ngapa?" takone Egi kanthi nada swara dhuwur. "Tenang, Gi... Tenang... Kowe bakal apik-apik wae. Percayaa...! Suwer...!" Tyo ngacungake driji dudinge lan driji manise mbentuk huruf V, karo nyoba ngyakinake Egi. Kanthi rasa cubriya sing isih ana, Egi nyawang Mbake, kaya- kaya njaluk tetimbangan. Si Mbak mung mencep karo ngangkat pundhake. "Ngapunten Mas, kula ki mboten ngertos-e. Tenanne nje- nengan ki ajeng napa ta, Mas? Mbok ampun mbanyaki ngoten. Mesakake pacar njenengan niki lho, dados bingung. Kula dhewe kok nggih ketularan bingung," ujare wong wadon iku nggenah- ake. Kira-kira Mbake wiwit jeleh. Diarani "pacar" karo Mbake ndadekne Egi saya ora kepenak. "Ngapunten, Mbak, kula sanes pacare," kanthi cepet Egi protes semu menehi ngerti marang Mbake karo nglirik Tyo. Tyo ora nanggapi. Dheweke naliti kondisine kamar mandhi lawangan loro kuwi sepisan maneh, banjur omonge... "Ok. Gi, kowe mlebua kamar mandhi sing sisih tengen, aku sing kiwa." Egi isih durung mingket. Dheweke meneng wae karo nya- wang Tyo. Tanganne sedhakep. Ambegane ngangsa, dhadhane munggah-mudhun. "Lho, kok malah njegadul na kono? Ayo, mlebu wae. Ora usah wedi. Mbake ana kene kok. Mbake bakal dadi seksi siji-sijine menawa aku ngapak-ngapakake kowe. Oke?" "Lho, ajeng napa ta, Mas?" takone Mbake tambah bingung. "Santai mawon, Mbak, mangke lak nggih pirsa dhewe. Nyu- wun tulung mawon Mbake ngrencangi kula, nggih?" Semaure Tyo. Mbake mung manthuk sanajan durung mudheng karepe Tyo sing sabenere. 37
Egi mangu-mangu. Nanging sawise dirasa kahanane aman tinimbang seprapat jam kepungkur, Egi wusanane nuruti apa karepe Tyo. Dheweke mlebu kamar mandi sisih tengen banjur nutup lawange. Tyo mesem. "Nah, mbok ngono kawit mau!" "Ya, terus nek wis na njero ngene iki terus ngapa?" Egi mbe- ngok, karo ngampet anyel. "Sik...! Aku dakmlebu neng kamar sisihe sik," Tyo enggal mlebu neng kamar mandhi sisih kiwa lan nutup lawange. "Ya. Saiki tutna aba-abaku ya?" Tyo wiwit ngomandho. "Ora sah wedi, tenang, ana Mbake na njaba. Inggih ta, Mbak?" omonge Tyo karo setengah mbengok. "Nggih, tenang mawon, Mbak, kula tak njagani enten mriki," sambunge Mbake saka njaba, arepa tetep wae isih nyimpen pita- konan karo mandhat sing diemban. "Ok, siyap ya, Gi? Saiki tulung uculana kaosmu." "Hah?! Edian kowe!" Egi mbengok mangkel. Dheweke men- cerengi tembok sing nyekat kamar mandhi kuwi. "Woeii..., Mas! Uedan tenan njenengan ki. Ajeng napa nje- nengan ki?!" Mbake melu mbengok kaget, banjur ndhodhog lawang kamar sing dipanggoni Tyo ngelikake. "Santai mawon, mbak... tenang... Mboten napa-napa kok. Uwis ta, Gi. Lakonana wae!" Sanajan protes, ora wurung Egi nindakake panjaluke Tyo. Nganggo kabeh akal budine, Egi meksa logikane makarya lan ngyakinake dheweke kanggo nyoba mangerteni mbok menawa sore kuwi, penyakit nyentrike Tyo lagi kumat. "Arep ngapa ta, Yo? Awas kowe, ya!" "Aaahh, uwis ta. Nuruta wae. Uwis durung, Gi?" swara bengoke ing kamar sisih. "Uwisss..! Terus?" "Sip. Uncalna mrene!" 38
Pluk! Durung nganti Egi ancang-ancang protes, raine ketiban kaos putihe Tyo. Edan tenan bocah iki. "Woey, Tyo! Mambuuu...!" "Wis, ora usah kakehan rembug. Nggonen wae. Endi kaos- mu?" Egi ngguyu, nanging mesthi wae tetep karo nggresula ora entek-entek. "Woey, endi nggonamu? Uncalna wae!" "Nyoooh," Egi mbales nguncalake kaose sakuwate. Dheweke ora leren anggone ngguyu. Jiwa lan ragane wiwit bisa adaptasi maneh karo kesablengane Tyo iki. "Ok. Nah, saiki kowe nggawa dhaleman ra?" "Haaahh?! Asem kowe, Yo! Iki jenenge wis kliwatan!" "Aja ngeres sik ta! Dudu kuwi sing dakkarepake, hehehe..." "Rungokna, Yo! Yen nganti macem-macem..." Egi mbengok menyang tembok karo setengahe ngancam. Batine dheweke rumangsa o'on, marga ngunek-unekake tembok sing ora salah. "Hoey! Rungokna sik, Gi... Ngoceh wae..." "Apa?" "Nyoh!" Detik sabanjure, kaos njerone Tyo ngleyang nibani raine Egi maneh. "Wuah, kebangeten kowe, Yo!" Egi muring-muring. "Wis lah, nggonen wae," semaure Tyo nyantai. Saka njaba, keprungu jerite sing njaga lawang banjur ngguyu kepingkel- pingkel. "Ok... Uwis, Yo?" Egi wiwit ngrasakake gayenge gegojegan iki. "Waiit. Aja metu dhisik! Saiki sing ngisor!" "Hah?! Ra mungkiiin...!" kelakuan bodho diambali maneh menyang tembok sing mung meneng kaku (jenenge wae tembok). "Tunggunen sik. Aku durung rampung ngomong...!" 39
"Apa? Ndang cepet! Awas nek macem-macem!" Egi gregeten gemes. Dheweke ngenteni wangsulane Tyo sing kira-kira lagi mikir. "Sik, Gi... Lagi mikir." "Adhuh...! Cepet ta. What's next?" "Eeemmm... Gi, nek rada private gelem ra?" kandhane Tyo karo ngguya-ngguyu. "Aja macem-macem kowe, ya?!" "Wakakaka... Hahaha..." guyu ngakake Tyo sangsaya seru. "Tyooo!" Egi wiwit njerit. Panjerite cukup seru ndadekake Tyo ngendhegake guyune. "Iya. Iya" "Ok. Kaos kaki sisi tengen. Lemparrr...!" Banjur dolanan kuwi dirampungi. Lawang dibukak. Nalika Egi metu nganggo kaos putih bulug kegedhen lan Tyo kaosan warna pink junkis gambare nanas lan ana tulisane I'm so pretty, Bummm!! Kaya ban njedhot, wong loro kuwi ngguyu ngakak kepingkel-pingkel! "Kaos sportmu teles kringet. Mambu. Huh, kemproh kowe..." "Kaos pink-mu ya mambu kelek." Ana backsound guyu sing ora leren-leren ing adegan drama toilet kuwi, guyune Mbake sing jaga toilet ora meneng-meneng. Guyune mandheg nalika Tyo lan Egi ngelungi lembaran Rp.50.000 banjur ngucapake panuwun lan pamitan. Tyo lan Egi isih ngguya-ngguyu karo nyoba enjoy, ngepasake awak karana nganggo kostum anyar nalika kekarone mlaku tu- muju parkiran sepedha, tata-tata arep bali mulih. Wong-wong padha nyawang aneh lan mesem nalika pethukan kekarone. Wong loro kuwi mung mbales esemane wong-wong iku nganggo anthukan sirahe. "Ora penak blas nganggo kaos mambu iki. Ngerti ra?" kan- dhane Egi mesem. 40
"Hmmm, apamaneh kaos kaki kuning manja iki..." Tyo nuduhake kaos kakine Egi sing dipeksa dileboni sikile Tyo. Kekarone ngguyu ngakak. "Eh, mau ki edan banget, ngerti ra?" "Kapan maneh isa njaili Bu Guru? Hahaha...!" "Kowe ki ya... yen kepsek karo murid-muridku ngerti ke- dadeyan iki, hmmm... Mbokmenawa aku langsung di-blacklist." "Kenangapa?" "Ya, marga kayane mau ora pantes wae, ana guru bengok- bengok karo uncal-uncalan kaos ra cetha ngono. Njur asile dadi kaya ngene, hehehe... Ning gayeng, sih," kandhane Egi karo ngguyu sumringah. "Kowe ngrasakake asik ta?" takone Tyo. Dheweke seneng nyawang guyune Egi. "He eh." "Ya ngono kuwi, guru lak ya manungsa, Egi. Butuh gojeg ben bahagia lan tetep waras." "Hmmm..." "Nah, minangka manungsa, sepisan-sepisan guru uga perlu kejutan-kejutan sing nyenengake. Ora mung kanggo awake dhewe, ning kanggo wong-wong ing sakupenge. Teacher needs to be alive, guru kudu urip terus. Nek gurune bahagia, mesthi murid-muride ya bahagia. Iya ta, Gi?" "Kok ya bener, ya?" Egi ngekek. Dheweke ora ngira, uwong kaya Tyo isa duwe pemikiran berbobot. Vespa ijo wis ketera. Egi nyawang Tyo sinambi mesem. "Sori, ya, Yo... Jujur, aku mau nduweni pikiran ala karo kowe. Sori, ya?" "Ora apa-apa. Aku malah seneng nek kowe nduweni pikiran kaya ngono marang aku. Kuwi tegese kowe isih waras lan duwe pertahanan dhiri! Normal kok. Aku sing kudune njaluk panga- pura. Sori, aku mau rada meksa," kandhane Tyo karo nganggo helm. 41
"Terus kaose iki?" "Nggo kowe. Sing iki nggo aku ya? Awake dhewe ijolan. Nggo kenang-kenangan." Meneng sedhela. Mata kekarone tempuk maneh sedhela. Pletikan emosi bali tumeka. Kekarone nyadhari bab kuwi. Sangsaya krasa lan krasa. Meneng. "Gi, kowe ngerti apa sing dakpikirake?" "Embuh. Apa mungkin pikirane awake dhewe padha?" "Ora ngerti, ning nek dakrasakake iya. Mbok menawa, luwih becik ora usah dirembug wae. Piye?" "Geneya?" "Pra sasuwene iki awake dhewe ya wis ngerti bakal kaya apa wangsulan sing ana yen ta bab kuwi arep dirembug?" "Banjur?" "Aku ora arep miwiti samubarang sing ora bakal bisa dak- rampungi." "Oke. Aku mudheng. Aku ngerti." "Telung tembung kuwi, alangan kuwi, kowe mudheng ta karepku?" "Iya, aku ngerti." Sepi. Tyo lan Egi lungguh ing pinggir vespa, nggubed karo pikirane dhewe-dhewe. Nyoba ngrenteng ukara sing kepenak diwedharake. Ilat kekarone krasa abot lan kaku. Tyo manekake awake, nyekel tanganne Egi. "Gi.., apa kowe uga duwe pamikiran sing padha?" "Katone iya." "Gi, apa iki sing marakake kowe mau nangis?" "Iya." Meneng maneh. Tyo ndhingkluk karo mikir. Regeman tanganne sangsaya kenceng. Pipine Egi krasa anget. "Kowe arep nangis, Gi?" 42
"Sori." "Ough! Damn!" Tyo misuh lirih, dheweke isih ndhingkluk, meneng lan mikir. Sedhetik sabanjure, dheweke wiwit wani ngangkat raine. Panyawang kekarone tempuk. Wong loro kuwi bali ibut karo rasa gamange, kacampur rasa pingin luwih manger- teni rasa atine lan pangarep-arepe bisa entuk wangsulan saka rasa mandheg-mangu kuwi. "Gi, apa kowe uga duwe telung tembung kuwi? Kanggo aku?" "Telung tembung sing padha lan keweden kang padha." Tyo nyoba ngalihake panyawang saka mripate Egi sing bali teles, nanging dheweke ngerti, ora bisa. Mripat beninge Egi sing teles wis ngunci panyawange. Dheweke ora bisa ngapusi atine manawa dheweke uga sayang banget karo kancane sing ayu kuwi. "Gi, kowe arep ngomongake?" "Ora, Yo. Aku emoh ngomongake. Aku wis isa nggraita lan kowe uga wis ngerti arep kaya apa manawa awake dhewe ngo- mongake?" Tyo ambegan landhung, nyoba nyritakake rasa-pangrasane liwat regeman tanganne sing singset. "Ok, tegese luwih becik pancen kudu kaya mangkene iki." Meneng lan sepi sing agawe seseg iku bali tumeka. Kekarone bali mikirake nganti kelu. Sawise sauntara wektu, Egi nyuwara. Dheweke ora sabar ngadhepi sepi. "Ya, terus kaya ngene. Tulung, ora usah nyoba ngowahi apa sing uwis ana," ujare Egi karo manthuk manteb. "Ya, awake dhewe bisa ta, Gi?" "Bisa! Mesthi bisa lan kudu bisa! Aja nate miwiti samubarang sing ora bisa mbokrampungake." "Oke. Thanks, ya?" "Kanggo apa?" 43
"Sakabehane. For the spirit, for the stuff, and moreover, for making this conversation happen. I feel so awful and relieve at the same time. That's so strange. I learn a lot from you, Gi." "Padha-padha, Yo. I'll miss this conversation. Aku sinau akeh saka awakmu, Tyo! Brota and sista?" Egi nyawang Tyo karo me- sem. "Yup, brotha and sista." "Do we have to forget the three word?" "Hhmm.., yen pancen durung bisa ya ora apa-apa, Gi. Nanging awake dhewe mesthi bisa. Kaya sadurunge telung tembung kuwi teka, ok?" "Yap. Ayok, tetep semangat! Awake dhewe wis nyoba suwe- ne meh pira? Wolulas taun? Awake dhewe wis kekancan saka SD! Wis meh saumure urip, oey! Nah, awake dhewe mesthi bisa, ta?" Egi ngantem pundhake Tyo banter, kaya biyasane. Tyo mesem. Dheweke ngerti, kuwi mung samudana, Egi ethok-ethok kuwat. Dheweke bisa ngrasakake liwat sorot mripate sing mati-matian nahan tangis. Alon nanging genah, Tyo uga ngrasakake panas pipine. Kaya ora bisa dibendung maneh, eluh kuwi bener-bener wutah. Dheweke ngrengkuh Egi, ngrangkul sakuwate lan ngepuk-puk gegere. Tangise Egi bali pecah. "Kenangapa, Yo? Kenangapa aku ora tau bisa bener-bener bahagia?" protese Egi karo mingseg-mingseg. "Sssttt.., Uwis, wis ben wektu sing bakal mangsuli." "Kenangapa mesthi ana pepalang kanggo sawijining ka- bagyan?" "Tulung, endhegna tangismu. Eling, awake dhewe lagi wae sepakat yen awake dhewe kuwat." "Egi, awake dhewe ora perlu meksa sawijining bab sing sengara bisa dirampungi." Tyo ngeculake pangrangkule lan ngusap eluhe Egi. "Iya. Matur nuwun, kanggo sakabehe..." Egi manthuk. 44
Bemper vespa wiwit mlaku ngadoh saka ilak-ilakan biru sing wis dikrukup wayah surup. Egi ngringkuk pasrah kanthi ati semplah. Rembugan sing keri dhewe ing parkiran isih gemontang ing kupinge. Dheweke bali didhodhog kasunyatan manawa sore iki minangka wektu pungkasan dheweke bisa nggonceng Tyo. Egi krasa kesel, kesel banget. Dheweke nyelehake sirahe ing gegere Tyo, karo ngrasakake rasa perih ing dhetik-dhetik pungkasaning dina. ♫ Baby, please don't say goodbye I love you too much Just to let you fly I need you to be my only one Even if you're far from my eyes Away from here Away from here ♫ "Don't Say Goodbye" saka lagune Ten2Five ngebaki sirahe. Egi janji manawa dheweke ora bakal nglalekake tugelane sore iki. Iki bakal dadi sawijining wewadi sing bakal saya ngraketake kekancane karo Tyo sanajan kekarone wis pisahan. Liontin salib ing kalunge digegem kenceng. Dene mripate nyawang manther gantungan kunci awujud tasbih cilik ing tas ransele Tyo. Aja nate miwiti samubarang sing ora bisa mbok rampungake. Ya, kira-kira pancen bener ukara kuwi. Mripate bali kaca-kaca, embuh sing wis kaping pira. *** 45
PUTIK 3 : DHETIK SING SUWUNG Kudu dakakoni, manawa wektu iki aku isih tetep rumangsa kelangan. Kemis Wage jam 10 wengi. Ji, ro, lu, pat, ma, sewelas, rolas. Rolas? Oh,tibake pancen wis sasuwene iku. Daktutup raiku nganggo epek-epek tangan banjur nahan ambegan. Rolas sasi! Iku tegese... Setaun. Ya, ora krasa, tibake wis setaun aku pisah karo Tyo. Kuwi tegese wis setaun uga aku nglakoni dina-dina minang- ka guru. Dina-dina kang kebak pangancam lan rasa gething amarga ngapusi awake dhewe. Pangarep-arep lan piwelinge Tyo supaya aku enjoy karo profesiku minangka guru marga ketibanan sampur dadi agen perubahan durung bisa dakbuktekake. Kasu- nyatan sing kedadeyan malah suwalike. Aku dadi mandheg- mangu, apa isa aku narima karo kahanan kang kaya mangkene iki? Bantal ing kamar minangka papan pungkasan kanggo mlayu lan dadi seksining uripku, sing meh saben dina dak panggoni kanggo nangisi rasa suwung iki. Aku rumangsa kaya zombie. Jisim sing urip lan nglambrang ing kelas-kelas lan nyangking buku pelajaran. Meksa lambe kudu mesem lan gumuyu ing meja kantor guru. Mbales esem lan sapa aruhe siswa kanthi grapyak sumanak kang palsu. Njajal ngresepi jagongan ing ruwang guru kang ngrembug silabus, RPP, bocah- bocah kang duwe masalah lan thethek-bengek liyane. 46
Uga perkara-perkara kacangan kaya dene Saiki masak apa, Jeng? Mau uwis isa ngumbahi durung? Wah, anakku lagi pas lucu- lucune. Untune wis wiwit pepak, nggemesake. Kerep kabeh mau mung dakwangsuli nganggo eseman, tembung "ya", "oya", "wah" lan..."iya ya?" daktambahi karo manthuk-manthuk kanggo ngyakinake kanca sapejagongan me- nawa aku nggatekake. Kudu daktrima, aku siji-sijine guru enom kang durung omah-omah. Jan-jane kepingin ngrembug bab-bab sing beda, kayadene "Mancester United VS Liverpool mau bengi, rame ya?" utawa "Wis ngrungokake lagune Agnes Mo sing anyar? Keren, lho", utawa sing katone rada abot kaya "perkem- bangan teknologi" utawa "kebijakan politik pamarentah" lan liyane. Nanging kayane mung karo guru tinamtu wae aku bisa omong-omong lan engkel-engkelan. Kalamangsa aku kaya lagi nglangi ing kolam sing salah. Kudu wani dakakoni manawa saiki aku isih tetep rumangsa kelangan. Ora amung marga lungane Tyo sing gawe aku patah hati, nanging sing genah ing wengi iki aku banget mbutuhake dheweke. Wektu iki aku ngrasakake emosi aneh kuwi teka meneh. Rasa suwung wang-wung. Tyo, fotografi, traveling, angen-angen, wartawan, pangarep- arep, pepinginan, obsesi, kabagyan, rasa marem, tantangan, impen, kasunyatan, wong tuwa, lan dogma. Puluhan tembung jejogetan ing ndhuwur sirah, ngebaki ruwang pikiran lan gawe mumet. Dumadakan wengi kaya dene menehi dhetik sing padhet kanggo mikirake tembe mbesuk sing isih kerep agawe atiku goreh. Cengkahe visi kuwi, pepinginan kuwi, pangarep-arep kuwi, lan maewu-ewu alesan sing ndadekake ana. Nganti seprene rasane amung Tyo kang bisa mangerteni rasa goreh babagan ora genah mawujude pangimpenku. Impen kang sejatine kari salangkah maneh bisa dakregem, saupama wae tirani 47
lan sakabehe aturan kolot sing turun-tumurun iku. Ah, ya wis lah! Aku nyelehake pulpen abang. Sakdhuwure tumpukan lem- buran koreksi lembar jawaban lan daftar nilai, daklelepake raiku ing epek-epek tangan kang teles kringet banjur unjal ambegan, rada sora... "Aaarrrgghh!" dakuncalake awakku menyang amben, ngrang- kul guling lan nyawang plafon kamar. Ya, dina iki genep setaun Tyo ninggalake aku kanggo ngum- bara ing donya pangimpene. Untung wae ana WA, Instagram, Blog lan Facebook, dadi aku ora nate telat kanggo mangerteni obah-owahe. Kabar pungkasan sing dakprungu nalika mau bengi mbukak inbox, dina iki dheweke wis ana ing Holland, gawe pala- puran gegandhengan karo anane festival ing kana. Aku mbayangake ing adoh pucukan kana, Tyo lagi mesem lan ngguyu ngresepi rasane sepisanan midakake sikile ing saben bagiyan bumi sing lagi sepisanan ditekani. Nyambangi sakabehe panggonan sasenenge ati. Mlaku, moto, golek bahan lapuran, nulis, ngguyu lan ngasilake dhuwit. Penak banget? Urip sing sanyatane urip! Tyo pancen sawijining penulis sing jempolan. Kaya sawiji- ning ahli patiseri sing jago gawe roti, dheweke saguh menehi takeran sing pas ing saben aksara, porsi sing pas ing saben tetes emosi banjur diolah dadi adukan tembung lan ukara sing bisa nangekake pepinginane sing maca. Gempulengan tembung sing prasaja wae saguh dadi wot isining ati lan pikiran kanthi ambon- ambon kang enak lan bisa mancing rasa pingin. Dheweke bisa nyaritakake kanthi becik sakabehe pengalaman sing ditemoni sadawaning pangumbaran minangka sawijining travel writer. Ngresepi sakabehing crita lan sharing-e Tyo, kaya- dene mangan cemilan sing digawe kanthi cara istimewa dening koki basa, apamaneh nalika crita kuwi direnggani gambar-gam- bar utawa foto sing merak ati. Saben diksi sing dipilih saguh 48
agawe sing padha maca dadi baper lan adreng kepingin nusul, nyambangi papan sing dilapurake. Wuaahh... Esuk mau, Tyo ngandhakake manawa dheweke lagi ana ing Belanda gawe lapuran bab festival. Aku wani totohan, kiriman foto-foto lan pilihan tembung-tembung sing nyritakake foto-foto kuwi wis mesthi enggal dakmangerteni. Sauntara iku, saiki ing dina kang padha, ing sisih bumi liyane, aku isih gelut karo tumpukan koreksi lembar jawaban ana ndhuwur meja kerjaku, isih kudu gresek donya pangimpenku. Hiks. Gresek? Apa nganti mrihatinake kaya mangkono? Well, kamangka yen dipikir-pikir akeh kanca kang nganggep aku beja marga posisi strategis ing papan pakaryanku saiki. Saora-orane, minangka pemula, apa sing daktampa wis luwih saka cukup. Sebab saliyane mulang, aku uga entuk kapitayan minangka bage- yan saka tim kesiswaan. Tugas kang menehi aku wektu kanggo interaksi karo siswa sakaliyan njaga para siswa nalika melu tugas ing sanjabaning sekolah. Nanging, arepa dina-dina sing daklakoni untel-untelan lan warna-warna, geneya aku isih rumangsa "suwung"? *** 49
PUTIK 4 : DALIL IKU ASESIRAH KUWALAT (dening: Egi) Cengkah anggone nyawang kang ironis. Aku mungkasi argumen kuwi kanthi getir kaya mamah uwoh bentis. Iya, kira-kira becike aku nyritakake riwayatku sethithik. Winastri Kinasih Anggita. Luwih akrab diceluk Egi. Wadon. 23 taun. Status: single. Hobi: nulis lan kalamangsa motret (rada padha karo kanca sablengku sing saiki temangsang neng Wales lan sedhela maneh arep ana ing negara sing akeh tanduran tulipe). Cita-cita: wartawan. Pakaryan: guru. Dhemen mie thek-thek lan siomay. Dhemen banget karo Aerosmith, Bryan Adams lan Bon Jovi. Kolektor barang-barang 'antik' sing ana labele 'not for sale' (waos: sakabehe wujud karya kang migunakake limbah kang bentuke unik). Anak tunggal. Ya, kuwi aku. Oke, banjur apa kaluwihane? Mengko dhisik, aja kapusan. Ya, aku ngerti, kadhang riwayatku klise, biyasa, ora adoh bedane karo ewonan Egi liyane ing planet iki. Nanging ing antarane ewonan Egi ing bumi iki, mbokmenawa ya mung aku siji-sijine Egi putri tunggale Bapak Martono lan Ibu Karti. Nanging aku nyuwun pangapura manawa ana Egi liya ing bumi iki sing kebeneran uga duwe wong tuwa sing asmane padha. Kebeneran kuwi endah ta? Nah, sebenere ya ing kene iki titik panguripanku kawiwitan. Kasunyatan manawa aku kuwi putri tunggale Bapak Martono lan Ibu Karti. Gorden sing nutupi iki bakal dakwiyak. Tetimbang- an kanggo panguripan sing muga-muga bisa menehi gambaran gegayutan rasa-pangrasa lan perjuwanganku sasuwene iki. Siyap- siyapa, mbok menawa sandiwara iki bakal rada melow. 50
Bapak Martono lan Ibu Karti. Sapa ta panjenengane sakloron kuwi? Ya, Bapak Martono kuwi bapakku. Profesine minangka guru Matematika sing suwene wis udakara 30 taun, nanging wi- wit nyuda jam mulange sawise panjenengane jumeneng minang- ka Kepala Sekolah ing SMA Manggala wiwit 5 taun kepungkur. Nalika taun ka-27 panjenengane mulang, kasil dianugerahi peng- hargaan minangka Guru Teladan se-Jawa Tengah. Ibu Karti kuwi ibuku. Panjenengane nganti dina iki isih semangat banget mulang Fisika arepa wis nguleg-uleg mata pelajaran kuwi suwene 29 taun. Tegas, disiplin, lan banget ngregani sarta njunjung dhuwur prinsip- prinsip donyaning pendidikan. Ya kuwi wong tuwaku. Ora kenal ampun mring prinsip lan norma. Kaku? Mbok menawa iya, sethithik. Nanging luwih tinim- bang saka iku, minangka produk wong jawa tulen, wong tuwaku marisi tradhisi Jawa kanthi sakabehe budaya kejawene sing isih kenthel banget dinut dening sakabehe trah saka Mbah-mbah buyut ing kulawarga agengku. Sewu siji angger-angger, wejangan- wejangan, pantangan-pantangan. Aja nyapu sak-sake, mengko bojone brewok. Adus aja wengi- wengi, mengko angel jodhone. Lan micara bab jodho, kudu bener- bener nggatekake babagan 3B: bobot, bibit, bebet. Waspada marang cecak, aja nganti ketiban, mengko bisa apes. Ngati-ati ang- gone nguleg sambel nganggo lemper, aja nganti munthune tiba lan pecah, bisa dadi edan. Hah! Mandheg sik, sedulur... Kanggo dimangerteni, pantangan sing pungkasan manawa dilanggar kuwi wis tau gawe aku stress tenan. Kedadeyan tiba lan pecahe munthu watu nalika gawe bumbu rujak pirang taun ke- pungkur isih katon cetha wela-wela ing mripatku. Wektu kuwi awakku sanalika kaku, kringet grontolan metu. Lambeku komat- kamit ngucapake donga lan tangan gemeter njumputi munthu sing pecah dadi telu. Insomnia kang kedawa-dawa marga ke- weden dadi edan nyerang psikisku nganti pirang-pirang dina. 51
Nanging syukur, wektu kuwi Tyo bisa maca glagat sing aneh ana ing aku. Sawise aku nyritani, dheweke banjur ngomong, "Munthu pecah ora bakal ndadekake kowe edan, nanging nek kowe ajeg nggagas wae, kuwi bakal dadi kaya pepinginan. Man- dheg utawa bab kuwi bakal dumadi. Aja gelem digawe bodho dening gugon-tuhon! Tuku munthu anyar, rampungna olehmu gawe rujak. Dadia wong sing normal!" Kaya ketetesan banyu udan ing mangsa ketiga dawa, atiku adhem sanalika. Insomnia-ku uga melu sirna. Pwfffhhh... Ya kaya mangkono kuwi wong tuwaku. Bab-bab prasaja lan 'membumi' uga isih panggah dinut. Sanajan Bapak lan Ibuku ka- lebu wong-wong kang repot, nanging upacara-upacara sederhana lan cilik-cilikan sajroning omah ora nate kliwatan. Ngeteh karo jagongan ing wayah sore, mangan wengi bebarengan, persekutuan doa, menyang kebonan, klumpukan rutin wulanan kulawarga ageng. Rukun, ayem, lan sumadulur ta? Oh iya, mangertenana, sing dakkarepake kulawarga ageng kuwi bener-bener pancen 'GEDHE'! Bapak ki putra sing nomer lima saka sedulur 11, sing kanthi kebeneran meh kabeh padhe, budhe, paklik lan bulikku kena obesitas, kalebu Bapak -arepa panjenengane isih bisa kalebu paling kuru ing antarane sedulur- sedulur liyane. Sauntara kuwi Ibuku putra ragil saka sedulur 10! (Kayane desane Eyang Putri ndhisik durung kalebon sosialisasi program KB). Yah, mangkono iku anane. Soal ritual mangan bebarengan lan kumpulan kulawarga, ora dadi ngapa. Nanging perkara liya- ne? Kalamangsane aku kudu ngampet anggonku ambegan mana- wa ngepasi kelingan. Arepa kabeh keyakinan kuwi pancen duwe tujuwan utawa pangarep-arep kang becik, ananging kalamangsa aku dadi cegeh lan aras-arasen. Ora ngapa-ngapa, ya mung wektu saiki iki dudu jamane Siti Nurbaya. Ana sakbab sing ora tau isa dakmangerteni nganti tuntas, apa mungkin wong tuwaku sing nggeluti fakta lan logika (dieling- 52
eling: Matematika lan Fisika!) isih bisa toleran karo sadhengah thethek-bengek, sing yen ta mulya, kanggoku kadhangkala malah gawe ngrentah iku? Ananging ana sakbab hebat sing ora umum sing dakregani lan agawe bombong saka prinsipe Bapak lan Ibu yaiku, parandene panjenengane sakaliyan iku pawongan kang tahan banting nge- nut obah-owahing jaman, nanging penjengane sekaliyan tetep terbuka lan ngregani majuning teknologi. Gaptek? Sori, istilah kuwi ora ana ing kamuse Bapak lan Ibu Martono Sugeng. Nganti ing yuswane sing 65, panjenengane sakaliyan isih aktif gawe powerpoint dinggo pembelajaran, facebook, instagram lan liyane. Ngadeg ing antarane tuntutan modernisasi lan njaga tradhisi, kekarone prigel banget anggone nglakokake nada loro sing beda swarane iku kanthi lincah, kaya tapen beras ing tampah, kekarone bisa entuk bagiyan beras sing paling apik sing arep didang dadi sega. Tampah iku jenenge agama lan beras-beras pilihan kuwi dijenengake etika lan norma. Ya, ing satengahe ramene wong-wong nampa owah-owahan nilai etika lan kebiasaan zaman, wong tuwaku kukuh, suthik melu keli ing iline. Kekarone luwih milih ngerut awake ing pun- jeran kang diyakini banget, yaiku: agama. Ing babagan 'ketuhanan', wong tuwaku kalebu ing jejere kaum puritan (Kaum Puritan saka Inggris ing abad 16 lan 17 yaiku kumpulaning sejumlah kelompok keagamaan sing merjuwangake "kemurnian" doktrin lan tata cara peribadatan, semono uga kesalehan sawijining uwong lan jemaate). Ya ing kene iki aku mati kutu. Ing antarane prentah-prentah agama, ana siji sing tansah digunakake minangka dhasar kanggo ndhidhik lan nggedhekake aku. Ya, hukum sing siji kuwi: urmatana Bapak lan Ibumu supaya dawa umurmu. Hukum iki wis dirangkul kenceng, sakuwat-kuwate. Kula- warga agengku tansah mbudidaya njaga tradhisi silaturahmi lan urmat marang leluhur. Bab iki tansah diusahakake lan ditularake 53
menyang turunan sing kaping telu, kaping papat lan sateruse ing kulawarga agengku kabeh. Aku salah sijine. Minangka wujud bukti saka kedanane wong tuwaku marang prentah kuwi, mula banjur digawe dalil "khusus" kanggo Egi sing ditresnani. Beras pilihan sing kudu tansah dakeling-eling lan kudu dakgawa kapan wae lan ana ing ngendi wae: "Wong enom kudu manut marang ngendikan lan dhawuhe wong tuwa supaya ora kuwalat". ...supaya ra kuwalat... ...supaya ra kuwalat... ...supaya ra kuwalat...(17 x) Lan hukum nyelum iku wiwit kumandhang... Nah,ya ing kene iki klimaks iku dumadi! Dadi siji-sijine anak kang ditresnani saka kulawarga konser- vatif ndadekake pilihan masa depanku kegadhug tirani dalil mahapenting saka wong tuwaku sakloron sing sesirah "ben ora kuwalat". Hukum sebab akibat sing tansah dadi ayang-ayanging 23 taun panguripanku. Aku karo pilihan masa depanku. Masa depane wong tuwaku sing dipilihake kanggo aku, dadi GURU! "Geneya kudu guru?" "Sebab wong tuwamu uga guru, lan guru iku pakaryan kang mulia." "Nanging aku seneng nulis lan wartawan kuwi cita-citaku." "Nulis kuwi hobi, lan dadi guru yaiku ilmu sing mbok sinau sasuwene kowe kuliyah. Apa sing mbok sinau ing bangku kuli- yah, kuwi minangka investasi masa depanmu. Guru iku profesi sing becik lan mulia." "Nanging apa wartawan iku ora kalah mulia?" "Dadi wartawan iku ora 'wadon' banget." "Kepriye kok bisa? Akeh banget wartawan wedok sing tetep dadi wedok nalika dheweke dadi wartawan." 54
"Guru ndhidhik lan nyangoni muride mawa ngelmu penge- tahuan. Ora ana sing luwih mulia saliyane andum kabecikan." "Iya, nanging embrio saka sakehing pengetahuan asale saka wartawan ta? Saora-orane saka pawongan kang duwe jiwa 'warta- wan'? Aku mbenerake, wartawan nyambut gawe kanggo menehi sangu bahan pengetahuan kanggo guru supaya ditransfer menyang muride." Yah, lan pacelathon iki wiwit kaya debat kusir, engkel-engkelan kang ora ana enteke. Kaya engkel-engkelane bocah cilik, perkara asal mulane endhog lan pitik, endi sing luwih dhisik ana, endhog apa pitik? Cangkriman klasik sing tumeka dhetik iki wangsulane isih misteri. Banjur Bapak mungkasi rembugan kanthi wicaksana. "Egi, yen kowe dadi wartawan, nalika kowe omah-omah ing mengkone, kowe ora bakal krasa tentrem ngurusi omah. Kowe arep lunga terus. Ngliput kana-ngliput kene, lan kejiret resiko sing dhuwur ing lapangan. Cukup kowe dadi wartawan majalah kampus sasuwene kowe kuliyah. Pokoke Bapak ora sarujuk." "Nanging kanthi medal saking griya, pangertosan kita sedaya badhe tambah kathah." "Wong wadon sing ajeg lunga kluyuran ngalor-ngidul ora ana juntrunge, ora patut disawang. Ora pantes babar pisan!" "Nanging niku lak panci sampun tugasipun sawenehing wartawan? Mboten mrika-mriki tanpa tujuwan, nanging amargi tuntutan kedah tansah aktif lan dinamis kangge pados pawarta lan martakaken." "Egi! Ngapa kowe iki? Geneya dumadakan saiki kowe wani karo wong tuwamu? Kowe kepingin ngubengi ndonya, kepingin kaya Tyo lan lali karo wong tuwa?" Skak matt! Wirama pandakwa saka ukara iku kanthi lamat-lamat uga miyak wewadi ing suwalike tirani "beras pilihan", yaiku manawa wong tuwaku ora kepingin daktinggalake. Kekarone wedi ke- sepen. 55
Ya, kanggone Bapak, ora ana urip sing luwih ora karuwan tinimbang urip sing nantang rutinitas harmoni. Esuk: sarapan, ngombe teh, lan mangkat nyambut gawe, awan: mulih, mangan, leren neng ngomah (yen perlu turu awan), sore: menyang kebonan, maca koran utawa jagongan neng teras, wengi: nonton tv karo mangan wengi, nyiapake kanggo sesuk banjur mapan turu. Kegiyatan-kegiyatan liya saliyane kuwi mujudake acara khusus, insidental lan ora permanen. Dene uripe Tyo sing dakpepuja banget yaiku urip nomaden sing kebak tantangan sing nuduhake semangat lan ngajeni urip dhewe. Sudut pandhang ironis sing beda. Aku mungkasi argumen kasebut kanthi getir kaya mamah woh bentis. Sabenere, aku ngram- pungake pacelathon iki ora amarga aku ora kepingin, nanging aku wedi kuwalat. Aku kepingin nyuntak sesaking dhadha iki, Tyooo ... help me, please! *** 56
PUTIK 5 : HOME VISIT Guru bakal tansah dadi bagiyan sejarah ing panguripane muride. SMA Bakti Negara, jam 8 esuk. Bu Nindi, guru Bimbingan Konseling mara nyedhaki aku kanthi langkah kesusu. Ambegane rada menggeh-menggeh. Tangan tengene nyekeli weteng, lan tangan kiwane nyekeli bangkekan mburi. Wetenge wis tambah gedhe marga umur kandhutanne wis ngancik pitung sasi. "Bu Egi, dinten niki wonten jam kosong mboten?" ambegane krenggosan. "Eh, inggih, Ibu. Keleresan kula mboten mucal, namung pikantuk tugas piket. Kadospundi, Bu?" "Ngaten, Bu... Kersa punapa mboten ngrencangi kula home visit dhateng sawetawis lare?" "Sawetawis lare?" "Inggih, Akbar, Brines kaliyan Meme. Saderengipun Pak Pri ngawontenaken pleno minggu ngajeng, kula kepingin mangertosi langsung kahananipun lare-lare." "Lare-lare kenging punapa, Bu? Mboten mlebet malih?" Bu Nindi mangsuli manthuk. Praupane nuduhake yen kesel. Kringete nelesi bathuk lan gulune, marakake aku ora tega lan ora kuwawa nolak. "Inggih, Bu... Nanging Bu Nindi mboten punapa-punapa menawi kula goncengaken?" 57
"Alon-alon kemawon, Bu Egi. Amargi punika kula nyuwun tulung Bu Egi, kersanipun wonten ingkang nggoncengaken." "Wah, punika kedah ekstra ngatos-atos ndherekaken bumil," wangsulanku gojeg karo nyaut jaket lan njupuk kunci. Bu Nindi nepuk lengenku karo ngucapake panuwun. Lumakuning home visit kawiwitan. Omahe Akbar dadi tujuwan sing dhisik dhewe. Motor Beatku wiwit nasaki dalan-dalan cilik, nurut pituduhing alamat sing dakcekel. Saumuring uripku dadi warga Magelang, rasane lagi iki aku blusukan nganti tumeka kene, kampung Jaranan. Karang padesan kebak pendhudhuk sing menehi rasa panas lan dalan kebak enggokan. Bola-bali aku kudu ngerem ngeget amarga ne- moni enggokan, dalan buntu, utawa bocah cilik sing dumadakan njedhul lan mlayu nyabrang dalan. Jarak omah siji lan sijine mung sapecak saking rengkete. Sawise sawetara takon-takon, aku lan bu Nindi tekan omahe Akbar. Lawang lan cendhela cilik saka kayu kuwi tutupan rapet. Makaping-kaping aku lan Bu Nindi kudu masang esem lan sapa aruh marang tangga-tanggane Akbar sing padha mara lan kanthi panyawang kebak pitakonan. Sawise bola-bali ndhodhog lawang, wong wadon kang mripate bengep mbukakake lawang lan mbagekake mlebu. Mung ana saruwang ing omah kuwi. Ruwang tamu, sing ngrangkep dadi kamar paturonan, ruwang makan, lan liya-liyane. Tumpukan klambi mbres-mbresan ana ndhuwur kasur, luwih- luwih yen disetlika, dilempit wae ora. Tv cilik kebak bledug kang distel nanging gambare bluret tanpa ana suwarane. Meja cilik ana pojok ruwangan. Ketoke meja kuwi dianggo nyepakake mangan kulawarga. Ing kono katon ana sega samangkok, tempe goreng loro lan kecap sa-sachet sing wis bukakan. Saluwihe kuwi ora ana. Foto bocah 3 lanang kabeh dipajang ana ing pigura. Fotone Akbar karo embuh sapa sing loro, kira-kira iku adhine amarga rupane memper, ya mung awake luwih cilik. 58
"Kados pundi, Bu?" wong wadon kuwi nyuwara, mbuyarake olehku nggatekake ruwangan cilik sing pengap iki. Ora dak- bayangake, Akbar sing aktif ana sekolahan, manggon ana ing omah sing kaya mangkene. "Oh, nyuwun pangapunten, ngganggu wekdalipun. Kula Bu Nindi lan punika Bu Egi... Kula dalah Bu Egi saking SMA Bakti Negara. Badhe nyuwun katrangan, kenging punapa sampun setunggal minggu langkung, Akbar kok mboten sekolah?" Ora dakkira lan ora daknyana, pitakonane Bu Nindi langsung diwangsuli kanthi tangis dening wong wadon iku. "Nggih, ngaten punika, Bu... Kula mboten mangertos badhe kados pundi malih. Piyambakipun kadosipun sampun mboten kepingin sekolah malih." "Lho..., kenging punapa, Bu?" Wong wadon, sing jebule ibune Akbar iku terus nangis. Aku lan Bu Nindi bisane mung pandeng-pandengan. "Akbar badhe leren anggenipun sekolah, Bu. Piyambakipun badhe nyambut damel. Criyosipun menawi sekolah, namung ngabot-aboti kula kemawon. Piyambakipun sanjang, kajenge adhi-adhine mawon sing sekolah. Enjing piyambake dados buruh gendhong wonten peken. Menawi siyang mantuk maem, lajeng kesah malih, dados tukang parkir wonten Pecinan, gentosan kalih rencange. Menawi dalu, kadhang kala nggih ngrencangi tanggi sadean sekul goreng." Aku keselak. Guluku dumadakan krasa garing. "Nyuwun pangapunten, Bapakipun Akbar wonten pundi, Bu?" "Bapakipun kesah sampun tigang taun mboten wangsul. Kula sedaya nggih sampun ngupadi madosi malah ngantos la- puran dhateng Pulisi. Ning dumugi sakniki nggih mboten wonten kabaripun." "Adhinipun?" 59
"Lare kula tiga, Bu... Jaler sedaya. Akbar ingkang mbajeng. Refa kalih Reno nembe kelas 3 SMP kalih kelas 6 SD. Kula piyam- bak saben dinten dados buruh nyuci, ning kula sakniki kathah wonten griya amargi sakit. Asam lambung kula wekdal punika kambuh, dados kedah opname. Kula sesak napas, raose kados ajeng pejah... Ngendikanipun Dhokter, kula mboten angsal kesel. Taksih lemes, dereng stabil. Ning nek mboten nyambut damel, kula saomah badhe nedha napa? Akbar mboten tega ningali kula kalih adhi-adhine. Kula sedhih, Bu... Kula sedhih manawi ngantos Akbar medhot angsalipun sekolah gara-gara kula..." Bu Nindi minangka guru BK banjur rembugan karo Bu Eka, wong tuwane Akbar. Rembugan emosional kang kebak rasa pang- rasa. Sauntara iku bisaku mung kamitenggengen krungu katrangan saka wong tuwane Akbar. Kasunyatan kuwi mau luwih saka wates nalarku, nalika Akbar sing dadi anggota OSIS sing cerdas jebule nduweni beban urip sing abot. Home visit dipungkasi sawise Bu Nindi nyaosi motivasi Bu Eka supaya ngarih-arih Akbar sekolah maneh. Bu Nindi janji arep ngupayakake beasiswa mligi kanggo Akbar ngenani biaya se- kolahe. Aku sakloron banjur nerusake laku menyang omahe Brines. Kunjungan sing kaloro. Ing ndalan, sawise aku lan Bu Nindi ngrembug critane Akbar sing nrenyuhake, Bu Nindi gendikakake kasuse Brines, siswa kelas XI sing arep disambangi iki. "Brines niki sampun meh setunggal minggu niki mboten mlebet sekolah, Bu." "Kenging punapa, Bu? Mugi-mugi mboten kados Akbar nggih, Bu?" pangajabku. "Mboten, Bu. Piyambake niku korban bullying wonten kelase." "Bullying? Piyambake dithuthuk napa dinapakne, Bu?" "Mboten. Piyambake namung diolok-olok lan digeguyu nalika didukani Bu Yulian amargi buku perpustakaan sing diampil risak. Wekdal niku alesane menawi buku niku risak amargi dipangan 60
tikus. Nggih wiwit niku piyambake dados lok-lokane rencang- rencange sakelas. Kintun piyambak, piyambake nyuwun badhe manggihi kula lan criyos bab punika." "Bukune dipangan tikus?" aku ngampet guyu, "Kok saged?" "Inggih... Kula piyambak nggih gumun." "Lha bukune niku diselehne pundi, kok ngantos saget di- pangan tikus niku?' Kandhaku karo isih ngampet guyu. "Tikuse niku mesthi nembe starving," guyonku. "Nah, nggih niku, Bu. Alesane kados aneh lan mboten tinemu nalar. Kados yen didamel-damel. Nanging piyambake ngengkel menawi kados ngoten niku crita ingkang leres, Bu..." Aku mung gedheg-gedheg. Yen crita bab buku dipangan tikus iki bener-bener nyata, dina iki kanggoku minangka dina istimewa kanthi rong crita sing sarwa tragis lan dramatis saka murid-muridku. SMA Bina Negara undercover. Oh, ora sabar aku ngenteni crita tragis apamaneh sing bakal daktemoni ing kun- jungan sing kaping telu mengko? Sawise sauntara wektu ngetutake dalan kampung Gelangan sing -ajeg- ciyut lan akeh enggok-enggokane, wusanane aku sakloron tekan panggonane target sing ka-2, yaiku Brines. Brines wektu kuwi lagi mepe pakeyan sing bar dikumbah, ketara kaget meruhi aku lan Bu Nindi mara menyang omahe. Dhe- weke age-age mbales sapa aruhku sakloron kanthi esem bingung lan polah kang canggung. Nanging apike, dheweke age-age ngam- piri, nyapa karo mesem lan salaman cium tangan. "Sugeng siyang, Bu... Mangga pinarak mlebet..." kandhane sopan. Brines wektu kuwi nganggo clana cekak marga ngumbahi. Sikile sing jenjang dawa iku katon tilas tatu-tatu, kayane dheweke tau kena penyakit kulit utawa kena apa, aku ora mangerteni. Sing genah sikile ora semulus raine. (Hush! Lancang bin lanyuk.). Aku sakloron banjur mlebu omahe Brines sing uga ora luwih gedhe lan ora luwih rapi tinimbang omahe Akbar. Ana lemari siji di- 61
gunake kanggo wates antara ruwang tamu lan ruwang kanggo turu. Lemari multifungsi, dinggo nyimpen klambi lan kanggo ndokok piranti. Sawetara pakeyan ana sing nglawer saka laci. Sawetara buku-buku diselehake ing ndhuwur buffet. Ora ana kursi kanggo lungguh. Mung ana klasa. Mula kabeh banjur lungguh ing njrambah. Bu Nindi katon rekasa anggone lungguh, nata sikil lan wetenge, banjur wusanane lungguh selonjor. Durung ram- pung anggone nata lungguhe dhewe-dhewe dumadakan... "Whoaaaaa...!" Bu Nindi mbengok amarga kaget. Dheweke mencolot ngadeg karo tangane nyekeli wetenge. Cit citt ciitt ciittt. Ana tikus nyrunthul liwat sangarepe wong telu banjur ndlesep mlebu lemari. Praenane Bu Nindi katon pucet. Aku age-age nyedhaki. "Kados pundi, Bu Nindi? Bu Nindi mboten napa-napa?" pitakonku gupuh ngelingi kandhutane. "Ahh...Nggih, nggih, Bu... Mboten napa-napa." Wangsula- ne gawe lega, "Namung kaget mawon niki wau..." Brines ketara uiiisin... banget! Dheweke mlengos, raine abang mbranang. Kanthi ndhingkluk dheweke nyuwara lirih, "Nyuwun pangapunten, nggih, Bu... griyane awut-awutan kados kapal pecah..." "Iya, mbak, ora dadi ngapa." Sawise tenang, Bu Nindi wiwit ngendikan, jagongan karo Brines. "Brines, wis suwe kowe ora mlebu. Kenangapa? Kanca- kancamu padha kangen lho... Bu Nindi, Bu Egi ya wis kangen. Lak inggih ta, Bu?" ngendikane Bu Nindi karo mesem. Tanggap ing sasmita, aku manthuk mbenerake, uga sinambi mesem. "Ayo ndang mlebu. Sedhela maneh UTS, lho..." jurus kon- selinge Bu Nindi wiwit diecakake. "Inggih, Bu. Kula niku isin. Lingsem. Kula diwastani apus- apus dening rencang-rencang sakelas. Kacriyos kula pados sim- 62
patine guru ben diwelasi. Estune kula mboten ngoten niku. Panje- nengan pirsa piyambak, ta, Bu? Panci ngeten punika kahanan griya kula. Membres, reged, kathah tikuse. Maklum, griya niki cerak kalih peken, lan wingking griya niku wonten got ingkang ageng..." kandhane Brines nerangake semu emosi. Emosi kang campur bawur, antarane muring lan isin. Aku maklum. Aku lan Bu Nindi mung bisa mesem kecut. Kanthi nyekseni kahanan omahe kang kaya mangkene iki, lan bola-bali sasuwene ana kono, keprungu suwara cat-cite tikus, uga ngonangi gudera- ne, ora perlu mangu-mangu maneh manawa critane Brines iku - bab buku sing dicacah tikus-, kuwi kasunyatan kang sabenere. Bullying sing ditampa Brines nyata-nyata ora adil. Sebab bocah kuwi wis nyoba crita kanthi blaka suta, nanging kajujurane malah agawe rekasa lan sengsara. Siji piwulang urip daksinaoni, ora sakabehe sing aneh kuwi ora nyata, lan ora salawase sing kayane ora ana iku sejatine ora ana, amung marga awake dhewe durung nate nemoni wae. Cathet! Sawise diglembuk dening Bu Nindi, wusanane Brines mra- telakake manawa sesuk saguh mlebu sekolah maneh. Mission accomplished. Misi sing pungkasan tumuju omahe Meme. Aku wis ora sabar pingin enggal mangerteni apa sing didadekake alesane muridku siji iki kok suwe ora mlebu sekolah. Nanging pepinginan- ku dakampet, ethok-ethok ora perduli, ngenteni Bu Nindi crita dhewe. Aku emoh nek diarani kepo. Nanging, ah..., Bu Nindi ora ndang crita-crita. "Bu Egi." "Nggih, Bu?" Aku yakin, sedhela maneh aku bakal manger- teni critane Meme. "Kula kok ngelak kalih ngelih, nggih, Bu? Menggok sekedhap teng warung pecel lele sebrang mergi mrika sik, nggo?" 63
Olala, kanggo pangajak sing siji iki, cetha aku ora kabotan nampa pangajake, kebeneran aku ya wis ngelak. Apamaneh aku tau krungu, jare nolak ajakane wong meteng kuwi ora ilok, hahaha... "Oh, nggih, sendika dhawuh, Bu..." wangsulanku kaya di- gelak. Limalas menit sabanjure ing ngarepku wis sumadya sega pecel lan es teh sing wis pasrah. "Kados pundi, Bu? Sampun wiwit kraos wonten SMA Bakti Negara, ta?" "Kraos? Eh, inggih, Bu. Taksih tahap proses punika. Taksih loading..." "Kula remen menawi wonten lare enem ingkang nggadhahi pepinginan dados guru. Awit sampun awis-awis..." Rekasa anggonku ngeleg sega. Meh wae aku keselak marga olehku ngombe kesusu. "Lare-lare punika mbetahaken sakalangkung tinimbang guru ingkang namung mucal wonten ing kelas. Lare-lare punika mbe- tahaken motivator. Ampun dianggep sami kaliyan lare-lare saking sekolah negeri napa sekolah unggulan, Bu. Benten... Lare-lare punika dumugi sekolahan, sampun mbeta tanggelan. Akbar kali- yan Brines punika namung kalih saking setunggal atus seket siswa kita." "O, inggih, Bu..." "Heemmm... Menawi sambatipun lare-lare sekolah unggul- an punika raos kesel amargi kathah tugas, kegiyatan, les, kaliyan putus pacar. Nanging menawi sambatipun lare-larenipun piyam- bak wonten ing ruwang konseling punika perkawis pribadi kali- yan kulawarga. Pados arta tambahan, aras-arasen mantuk amargi wonten griya tiyang sepuhipun nembe rame padudon, tiyang sepuh pisahan, griya napa warung daganganipun dipungusur, tunggakan arta bayaran sekolah, lan sanes-sanesipun. Komplit sanget. Malah wonten sawetawis perkawis ingkang mrihatosaken 64
sanget, ekstrim, ngantos kula sagedipun namung ngelus dhadha kalih getem-getem. Kula ngantos katelasan mikir lan mboten na- rimakaken perkawis punika sampun dilampahi dening lare-lare seumuran nika. Nggih maklum, kathah-kathahipun lare-lare punika saking menengah ke bawah. Emanipun, mboten saben guru kersa mangertosi bab-bab mekaten..." "Hmmm... Inggih, Bu..." Ngendikane Bu Nindi sing akeh iku kuwawa meksa aku mikir lan ngeling-eling murid-muridku. "Bu Egi, dados guru punika ibaratipun nyiapaken dhiri dados batur. Pelayan. Betah jiwa ingkang lembah manah sarta raos ikhlas, awit kita kedah tansah maringi, sauntara upah ingkang kita tampi mboten kathah. Nanging wonten satunggaling raos marem ingkang mboten saged dipun lintu ngangge punapa kemawon. Guru badhe tansah ndumugeni. Guru punika dados bagiyan saking sejarah panggesangan siswanipun," ngendikane Bu Nindi karo dhahar lalapan. Ngendikan sing diplomatis kuwi agawe aku gumun lan rumangsa kasindhir. "Bu Nindi piyambak, sampun pinten taun dangunipun dados guru?" "Dereng dangu, nembe sedasa taun." Mripatku mbukak amba ora percaya. "Wah, inggih sampun dangu, nggih, Bu? Lajeng punapa ing- kang ndadosaken Ibu remen dados guru? Punapa panci saking awal, Ibu sampun kagungan pepinginan dados guru?" pitakonku ora leren. Ngelingi wektu sepuluh taun dudu wektu sing sedhela. "Inggih. Saking rumiyin kula panci pingin dados guru. Kula kepingin urip kula mupangati. Napa malih, lare-lare niku unik. Malahan, lare-lare niku minangka guru urip kula." Aku kaget. Rumangsaku aku kaya dikeplak krungu wang- sulane Bu Nindi. "Lha kok saged?" pitakonan aneh ora krasa metu saka lambe- ku. 65
Bu Nindi gumujeng, "Nggih, mbok menawi wonten cawe- cawenipun sekedhik wekdal rumiyin, hahaha..." Bu Nindi bali ngguyu, ninggalake rasa pangeram-eram. Prau- pane sumringah mratandhani yen semangat. "Kula gadhah utang budi kaliyan sawetawis guru SMA kula. Bu Mekarwati, guru Bahasa Inggris, ingkang mbok menawi sampun katelasan cara ngadhepi kula ingkang mboten nate tuntas menawi ulangan, ngendika me- nawi namung wonten kalih kemungkinan alesan anggen kula gagal taunan ing mapel ingkang diampu. Setunggal, kula bodho sanget, napa kalih, otak kula kaliten kangge nyimpen grammer. Hahaha... Nanging amargi tembung nylekit niku, kula kapecut kangge mbuktekaken menawi kula saged. Wonten malih, Pak Priyo, guru Matematika ingkang mboten nate kewuhan ngadhepi kula sing daya dhong-ipun cethek. Wekdal badhe ngadhepi Ujian Nasional, saben dinten kula diparingi latihan soal tambahan. Amargi saking donga lan perjuwanganipun, mboten dipunkin- ten, asil UN kula 88. Kamangka nilai harian kula namung 4 lan 5. Guru sampun mbetakaken keajaiban kangge dhiri pribadi kula." Oh, ngono..? pikirku. Nalika guru wis dadi pengeram-eram bisa dadi sakabehe. Kok bisa, ya? Aku tetep ora nyerah nakokake alesan sing katonne endah banget yen dadi kasunyatan. "Tiyang sepuhipun Bu Nindi napa nggih remen Ibu dados guru?" Pitakonan penyelidikan sing dakangkah duwe wangsulan 'iya'. Kanthi mangkono, korelasine singset banget. "Mboten, Bu. Mboten. Tiyang sepuh kula sampun seda rikala kula taksih SD. Kula mapan enten Panti Asuhan. Sekolahan niku griya kula sing nomer kalih, lan guru punika dados tiyang sepuh kula sing nomer kalih ingkang sanyatanipun." Ya ing wektu kuwi aku kesegrak tenan. "Bu Nindi..." lambeku geter. Bu Nindi mamerake esem se- manake. Esem manis kaya biyasane. Mripatku sanalika nyawang 66
wetenge sing gedhe, sing ing njerone ana panguripan cilik, ngetutake dina-dina kang kebak perjuwangane ibune sing kanthi tulus lan ikhlas nglakoni jejibahane. Kudu dakakoni, pengalaman home visit bareng Bu Nindi dina iki sithik akehe ngumbah utekku. *** 67
PUTIK 6 : NGREWANGI EGI Kaya dene tikus, dheweke kudu dislomot geni oncor amrih mlumpat metu saka susuh. Aku kepingin ngetokake Egi saka njero bathoke. Bordeaux, Perancis. Café La Vente. Pengunjung teka-lunga ing café sing dumunung ing pinggir dalan sing kerep dinggo para pejalan kaki liwat. Café ouThe Damiansoor kang nyepakake 20 set meja bunder sing wernane ijo tuwa iki kaya-kaya ora tau leren anggone ngladeni. Kopi ing café ini enak banget, apamaneh manawa ngombene dikancani roti sandwich keju utawa croissant khas Bordeaux. Alarm HP-ku muni, nuduhake manawa wis 2 jam aku ana ing kene. Michelle lan Ryan wis luwih dhisik ninggalake aku. Aku pancen isih betah ana kene. Ngrampungake palapuran karo dikancani cappuccino. Rotiku wis entek, nanging aku ora niyat tambah. Arepa croissant lan panganan-panganan liyane pancen bisa nggugah nepsu mangan, ning sabenere aku wis wiwit jeleh roti. Aku kangen sega goreng gaweane Ibu, utawa bakso. Nanging ing kene ora gampang nemokake apa sing dakgoleki. Yen ana, kuwi wae kudu tuku ing Chinese utawa Japanese restaurant, lan regane bisa tikel tekuk luwih larang saka rega biyasane, dene rasane adoh banget karo asline. Ora tanpa alesan yen aku milih nyambut gawe lan meres pikiran nganggo notebook-ku ing satengahe karameyane wong- wong lan ambune keju lan kopi sing nyogok irung. Aku lagi nulis lapuran bab keju minangka salah sijining kuliner pilihan ing 68
Bordeaux. Mesthi wae nulis bab panganan ing satengah-tengahing wong sing lagi mangan kanthi nikmat, mbiyantu aku nemokake tetembungan kang bakal dakanggo ing tulisan. Dumadakan lampu chatting box WA-ku murup. Fotone Egi ana kana. Egi: "Hi, there..." Sapa aruh sing katon kaprungu aras-arasen. Biyasane, terusan saka panyapa aruh sing cekak iki mengkone bakal kaya dawaning tembok raksasa China. Tyo : "Hi" Jempolku enggal ndudul enter. Durung ana sadhetik, pambukaning curhat kuwi wis tumeka. Egi: "Kok mung 'hi'?" Tyo : "Piye kabare? Egi: "Becik-apik. Mung wiwit akeh tugas, nyiapake ujian, lan werna-werna. Perlu leren-leren dhisik." Pas kaya sing dakpikirake. Saya cendhak olehe sapa-aruh, sangsaya dawa ukara ing samburine. It's so Egi! Aku mesem. Pancen dakjarag mitraku kuwi ben ngenteni sedhela. Aku milih ngrampungake ukara panutuping artikel sing lagi wae dakgarap sing nyritakake keju olahan sing digawe dening kulawarga petani ing pinggiran Bordeaux. Maklum, Frank, editor- ku, menehi deadline jam 4 sore iki. Aku kenal banget karo dheweke. Dheweke ora tau gelem kompromi yen babagan wektu lan gething banget karo sing jenenge "telat". Yen kuwi mau toh-tohane gaji tambahan lan luwih akeh kalodhangan kanggo mlaku-mlaku lan moto gratisan, aku ora bakal mbuwang kalodhangan sing ana. Notifikasi chatting box-ku murup meneh, Egi ngirimi pesen anyar. Egi: "Isih repot banget, ya? Ya wis... Wadhuh, aku ngendhegake sedhela anggonku arep ngram- pungake artikelku. Tyo : Don't go... Egi: Kayane lagi aras-arasen mbales chat? Tyo : Sorry, Gi. Iki lagi closing artikelku. 69
Deadline -ne sakjam maneh. Pwffhh... Enteni 5 menit, ya? Aku mbaleni ukara panutupku. Wuadhuh.., iki sing paling angel. Gawe ukara saparagraf supaya bisa dieling-eling salawase dening sing maca, marga iki sing bakal mbuktekake mutuning tulisanku. Cilakane, otekku dumadakan buntu. Kenangapa du- madakan dadi bunel ngene? Daksruput kopiku, karo ngejarake Egi sing mesthi lagi ngantu-antu. Egi: Nulis apa? Tyo : "Cheese." Egi: "Cheese? Holland cheese? Tyo : "Nope, a French one. Aku neng Bordeaux. Wis 3 dina neng kene. Keju neng kene enak rasane, nanging kanggoku enaking bakso ora bisa dikalahake. Hidup Bakso!" Egi: "Isa wae, kowe ki. Btw, kowe na Perancis? Tyo : "Hhm.., business trip, Gi..." Egi: "Oke, yen ngono terusna dhisik tulisanmu. Mengko disambung maneh." Aku mesem. Aku ngerti Egi banget. Dheweke ngregani lan ngurmati aktivitase wong liya lan ora bakal ngganggu kajaba yen diidini. Dakterusake pagaweanku lan dakentekake Capuccinoku. *** Apartemene Ryan. Jam 8 wengi. Tugas wis rampung lan wektu kang longgar menehi aku kalodhangan kanggo mikirake Egi lan panguripane. Chatting sing pungkasan menehi pratandha anane progress ing konsep pami- kirane bab gaweane saiki. Dheweke nyritakake Bu Nindi, guru BK sekolahane. Kayane dheweke wis wiwit nampa kahanane wektu iki. Em- buh kenangapa, nanging kanggoku iki minangka kalodhangan becik kanggo terus menehi panjurung sing wiwit kabentuk. 70
Egiku sing ora beja. Kudune dheweke bisa dilairake mardika. Sajroning batin, aku percaya mungguh watak lan bakate, sabenere dheweke bisa dadi pendhidhik lan wartawan sing mumpuni! I know Egi too well. Maewu-ewu rasa eman. Kahanan iki aja nganti kesuwen. Aku kudu mitulungi. Kudu! Dumadakan ana gagasan sing mampir ing pikiranku. Sawiji- ning jeneng wigati sing ora nate dakpikirake sadurunge. Dak ranggeh hapeku lan dakgoleki jeneng Dedi ing kono. Ppwffhh urrgghh... Damar. Danang. Dani. Dea. Debby. Debby2. Denny3... Deccy... Dedi... Yap, akire! Beja isih ana. Aku mesem lega. DEDI? Ya, Dedi. Kanca lawasku sing nyambut gawe ing Yayasan Pendidikan Damians, wilayah Jawa Tengah. Pungkasan ketemu nalika dheweke lagi tata-tata melu ing tim sing anggotane wong 10 minangka wakil saka Jawa Tengah kanggo program pemberan- tasan buta aksara ing Biak, Papua rong taun kepungkur. Katone wong iki siji-sijine pengarep-arepku sing pungkasan sing bisa dakandelake kanggo nulung mitra sing daktresnani, Egi. "Halo?" keprungu swara bariton grapyak nyapa saka sebrang telpun. Ing kene aku bisa mbayangake dedege sing gedhe dhu- wur, pakulitane putih lan nganggo kacamata kothak kanthi frame tipis ngrenggani raine. Swara abot, grapyak, nanging kebak kawi- bawan. Akeh uwong kang tepung karo Dedi minangka pawong- an kang kalem lan sithik omonge, kajaba marang aku. Sanajan aku wis ora kepethuk dheweke, aku percaya watak lan kateguh- ane marang prinsiping urip ora bakal owah. "Ya, selamat pagi." "Halo, Ded! Iki Tyo. Kepriye kabarmu? Wah suwe ora krungu swaramu! Kangen aku, hahaha... Piye? Wis duwe pacangan durung?" aku semangat nalika krungu swara khase. "Hallo?" swara panyapa sing padha bali keprungu. 71
"Ya, halo! Ya, iki aku, Ded. Tyo! Tyo! Tyo Kalimanggis. Apa ora cetha ya saka kono? Swaraku pedhot-pedhot?" "Hallo? Pangapunten, inggih, sampun cetha kok. Nanging, nyuwun pangapunten, punika Tyo sinten, nggih?" Aku mlengak. Rasane isin kepriye, ngono... Cah iki, ndarak- ku isih kelingan aku... "Ya, ampuuunn..., iki Tyo, Ded. Kakange Nurma, sing mang- gon neng Kalimanggis. Tyo Kalimanggis..." "Tyo Kalimanggis?" Tibake dheweke pancen wis lali tenan karo aku. Aku sang- saya isin ngelingi manawa mau wis mikir lan yakin banget nek aku iki salah siji kanca lawase sing sengara dilalekake. Nanging kasunyatane kaya mangkono. "Iya... Tyo, mase Nurma, sing manggon neng Kalimanggis, sing seneng moto-moto..." Aku nyoba nambahi informasi kanggo miyak memorine, sakaliyan nguwurake rasa isin. "Tyo...?!" intonasi pitakone munggah. "Iya, Tyo..." swaraku nglendheh. Gela amarga nemoni ka- nyatan manawa aku wis dilalekake. "Iki... Tyo?" saiki swara baritone kuwi wiwit nglendheh. "Iyaaa... sepisan maneh kowe takon, daktutup telpune. Kebangeten temen kowe ki karo kanca," aku rada emosi. "Ooo..., Tyo, ta? Kakange Nurma? Anak Kalimanggis? Sing seneng mrana-mrene ngonthel ­­­kebo kaya bocah ilang karo motrat- motret? Hehehe... kawit mau aku kelingan kok, Bang. Mung ngetes wae, hahahaaa...!" guyune sing antas wiwit milara kuping. "Dhasar!" Lega rasane. Tibake dheweke isih kelingan aku, uga marang celukanku "Bang", singkatan saka tembung "Abang" marga umur- ku karo umure kacek sedina, aku lair luwih dhisik tinimbang dheweke. 72
"Kabar apik, Ded. Iya iki, kangen karo awakmu. Piye kabare, Dhok?" pitakonku. Dhok, dudu celukan "dhokter", nanging "ko- dhok", paraban kebak katresnan kanggo dheweke amarga vibrasi- ne sing abot kaya kodhok. "Hahahaaa, isih kelingan paraban sayangku. Kabar becik, Yo. Biyasalah," kandhane Dedi ing sebrang telpun kaya-kaya aku mangerteni pakulinan saben dinane. "Oh iya, kok dengaren tel- pun? Ana apa iki? Krungu-krungu lagi neng Inggris ya? Wuaahh, hebat kowe. Oleh-olehe ya? Bule siji rasah nganggo endhog!" "Ha ha hah..., ngawur wae! Emange kowe durung payu?" "Durung, Bang. Ra ana sing gelem!" "Wah, payah tenan kowe ki. Urusan cewek wae ra pecus, piye ta? Kakehan mikir uripe wong liya, uripe dhewe ra diurusi." "Iya ki, Bang, witekna kepiye meneh?" "Wis diobral durung?" aku moyoki. "Diobral, didiskon, banting rega. Ora ana asile! Mulakna, golekne, ya?" nuansa datar saka gegojegane Dedi ngithik-ithik kupingku. "Wah, piye kowe iki, payah tenan! Rupane nggantheng ning golek cewek ra pandeng." "Lha apa kowe wis duwe?" "Ya durung! Heheheee..." "Huuu...!! Kakek-ane, payah kowe, Bang!" marga swarane protes "hu" dawa bariton sing sliring kuwi, aku kudu ngedohake hp saka kupingku. "O iya, ngomong-ngomong, dengaren tel- pun?" "Iya, kangen karo awakmu, pengin ngajak merit! Hahaha..." "Hah..?! Edan kowe, hahaha..." Gegojegan lan geguyonan sing wis ora nate dilakoni sasuwe- ne rong taun iki, bali gumontang. Ing antarane ambegan sing ngangsa, aku wiwit nata iramaning jantung lan mbalekake pang- gonan pikiranku kang satemene: Egi lan karepku nelpun dheweke. Aku wiwit nggiring mlebu tumuju gatining rembug. 73
"Ngene, Ded. Aku mung pengin takon, apa awakmu isih ana ing The Damians?" "Yups. Saiki iki malah arep kawiwitan program anyar." "Program anyar? Apa kuwi?" Bla... Bla... Bla... Bla... Bla... Bla... Ya, lan sore iku rembuganku karo Dedi krasa cedhak lan sumadulur banget. Upama wae pulsaku ora entek, mbokmanawa rembugan kuwi bakal luwih saka sing dakpingini. Aku seneng karo pribadine Dedi. Rumangsaku beja banget negara iki duwe tenaga pendhidhik kaya dheweke. Dedikasine menyang donyaning pendhidhikan dhuwur lan pilihane dadi guru wis ndadekake wong lanang low profil umur 25 taun sing lulus cum laude ing UGM jurusan Sastra Inggris iku milih ngabdi ana ing Yayasan Pendidikan nirlaba kanthi gaji sing pas-pasan lan pilih nolak nalika ditawani dadi dosen ing kampuse. Ana sawijining bab wigati sing kudu dakomongake karo Egi saka asiling rembuganku karo Dedi. Muga-muga wae dheweke bisa mesem nalika krungu kabar iki. *** Egi : Apa? Little Professor? Young Leaders? Apa kuwi? Telung sasi? Ana ing ngendi? Waru, Sawangan? Aja gojeg kowe, Yo?! Tyo : Iki tenanan! Dedi dhewe sing ngomong kok. Jarene syarat leng- kape bisa diwaca neng internet. Mulane, Bu Guru, aja mung facebook-an wae! Egi : Inggih, Pak. Ngerti dhewe aku ki neng kene kaya alien keblasuk neng pasar malem. Btw,programe asik ra? 74
Tyo : Alaaa... Dicoba dhisik, Non. Dijamin, mulang neng Damians malah kaya kowe sing sinau. Egi : Maksude? Tyo : Ora perlu kurikulum sing gawe repot. Siyapna wae awakmu apa anane lan wenehna wae apa sing mbok duweni. Ora ribet ta? Egi : Mosok ngono? Jaman saiki ngendi ana wong mulang tanpa ren- cana? Tyo : Ora ribet kaya bayanganmu, kok. Wis, melu wae, ya? Iki program sing spesial banget! Rugi yen nganti mbok jarne. Egi : Nanging, Yo... Tyo : Yen perlu info sing luwih gumathok, hubungana Dedi. Dheweke cah Ambarawa nanging nyambut gawe ning Damians Semarang. 081328896740, kuwi nomere. Ngomonga wae yen kowe Egi, sing wingi dipromosekne Tyo, ngono! Egi : Lhah..., promosi?! Tyo : He'e... Inggih, Bu Guru. Aku wis ngomong karo Dedi, kabeneran dheweke dadi koordinator ing program kuwi. Aku wis ngomong, yen kowe cukup kompeten kanggo melu program kuwi. Ya, intine kowe wis dakdaftarake sisan karana lisan minangka volunteer teacher utawa guru sukarelawan ing program kuwi, nanging tetep nganggo seleksi. Ok? 75
Egi : Wah, ngawur kowe, Yo! Aku lak durung kenal karo Dedi, Yo! Tyo : Kuwi urusan gampang. Wonge apikan, kok. Egi : Nanging, Yo... Tyo : Percayaa, ta... Kowe mesthi seneng! Egi : Nanging aku lak duwe jadwal mulang neng sekolahan? Aku ya durung matur wong tuwa. Bapak karo Ibu bisa duka! Tyo : Heheheee..., nek kuwi ya pinter-pintera anggonmu njupuk atine Bapak-Ibu. Apamaneh konteks-e iki lak ya mulang. Apamaneh volunteer, mesthi Bapak-Ibumu marengake, oke? Eling, kowe kudu enggal siyap-siyap. Pendaftarane ditutup minggu ngarep. Seleksi lan pembekalan diwiwiti sasi ngarep. Egi : Wah, ngawur tenan kowe ki. Kuwi ki dudu seminar 3 dina ya, Yo, nanging 3 sasi! Aku bisa di-out dening Kepala Sekolahku! Tyo : Lho, jarene kowe kepengin metu saka sekolah? Hehe.., gojeg, Bu... Nanging guru Bahasa Inggris ing sekolahmu ana 3, ta? Jam mulangmu durung pati akeh, ta? Njaluka ijol sik karo kancamu, utawa njupuka cuti. Nanging kuwi pas prei dawa kenaikan kelas, ta? So, no more excuse, ok? Egi : Prei kenaikan kelas mung 3 minggu, Brooo...! Terus Kepsek-ku ki galake tikel telu galake Bu Indri, guru IPA-ne awake dhewe nalika SD. Nah, bisa mbok bayangake, ta?? Guru anyaran, gek 76
isih honorer, mulange isih durung genah, ora merit, ora meteng, kok njaluk cuti! Aku pancen pengin metu, out dadi guru, nanging ya ora kudu kanthi cara ora urmat, ta, Yo? Oh, iya, siji meneh, Kepsek-ku iki kanca kenthele Bapak. Wah, ngawur tenan kowe! Tyo : Lah... Apik ta? Egi : Apik piye karepmu? Bisa kiyamat dhisik iki! Tyo : Ya, apik. Marga mengko ana sing grewangi ngomong. No more excuse sist. Trust me. Program iki bakal cocok banget kanggomu... Uwis, ngono wae ya? Aja nganti ora melu program iki. Berju- wango neng proses seleksi, ok? Aja ngubungi aku, kajaba yen kowe arep nyritakake kegiyatanmu ing The Damians. Ok? Daaa... Egi : Tyo! Wait! Dakputusake enggal-enggal offline, mlayu saka chat WA. Aku emoh kesuwen engkel-engkelan karo Egi. Dakyakinake awakku dhewe manawa ngejokake Egi supaya melu ing "Program Little Professor & Young Leaders" mujudake pilihan pungkasan kanggo mbiyantu mitraku kuwi supaya nyawang donya kanthi cara kang beda. Ora sawetara suwe HP-ku bola-bali muni. WA, SMS lan telpun saka Egi. Pesenne padha. Bisa dakbayangake ulate Egi sing mesthi lagi njegadul. Nanging wis dadi komitmenku saka awal. Aku ora bakal mbalesi pesen utawa e-mail saka dheweke sing isine mung sebut-sambat. Aku kepingin ngajak dheweke metu saka pola pikire sing muspra. Aku kepingin ngajak dheweke mapan ing panggonan anyar sajrone nyawang karire minangka guru. Aku kepengin mbuktekake keyakinanku manawa dheweke kuwi mujudake calon guru sing pinunjul. 77
Dheweke mung isih primpen banget anggone nyimpen bakat. Kaya tikus, dheweke kudu dislomot oncor supaya mencolot banjur mlumpat metu saka susuhe. Aku kepengin ngluwarake Egi metu saka bathoke. Aku lagi arep sesambungan maneh sawise Dedi meruhake aku manawa salah sijine guru SMA kang jenenge Winastri Kinasih Anggita wis genah mlebu ing tim sukarelawan guru ing Program Little Professor gagasanne. *** 78
PUTIK 7 : THE LITTLE PROFESSORS Dheweke wiwit mbukak atine kanggo dhasaring pendhidhikan kang nyata. Sekolah tanpa ruwang kelas lan pasinaon kang ana gegayutane karo kabutuhan urip. Minggu, 7 Agustus 2017 Desa Waru, Sawangan. Sabenere desa kang dumadi saka 4 dhusun iki manggone mung kurang luwih 20 km saka dalan gedhe tumuju kutha Mage- lang. Nanging marga kinepung pesawahan, tegalan, lan kebonan tebu sadawaning dalan mlebu menyang punjering desa, sarta dalan-dalan kang digawe saka watu-watu kali sing ditata rapi kelet karo lemah lan wis kabentuk pola kaya ampyang, desa iki kayadene desa kang kaya durung kacenthok peradabaning kutha. Saben dhusun ing desa iki duweni warga udakara 150 jiwa dumadi saka 50 kepala kulawarga, kang 90 persen wargane mi- nangka petani sing ngolah pari, kacang, buncis, sawi, kubis, lom- bok, tomat, wortel, jagung, lan liya-liyane. Sawetara warga uga nandur randhu, utawa wit aren lan diolah dadi gula nalika mang- sa panen. Dumunung ing perenging gunung Merapi, ana sawiji- ning kali sing dianggo liwat lahar adhem nalika gununge njeblug, banyune uga isih seger lan bening banget. Omah-omah pendhudhuk umume isih digawe saka kayu lan paling ora ana patang saka sing nyangga empyake, lan piguna- ne kayadene pendapa ing teras. Sawetara omah ana sing wis di- bangun migunakake bata, nanging isih semi permanen, lan gunggunge omah sing kaya ngono ora akeh. Siji-sijine omah kang jogane nganggo jubin yaiku omah duweke Kepala Desa, dene jogan liyane isih diplester semen utawa malah isih lemah. 79
Bocah-bocah cilik padha dolanan dhelikan. Mlayu tanpa srandal golek papan pandhelikan, sauntara ana kancane kang nutupi mripate nganggo epek-epek tangane karo lendhetan ing uwit gedhe. Wong-wong sing ora melu dolanan padha nonton lan nyuraki kanca-kancane sinambi mangan kacang lan ngguyu ngakak. Ibu-ibu padha nggendhong bayi utawa nggendhong anak cilik, padha lungguhan ing bale-bale, aruh-aruh marang kabeh wong sing liwat kaya-kaya wis tau tepung sadurunge. Sawetara iku wong wadon kang wis sepuh lungguh selonjor ing jrambah, njungkati rambute nganggo kerit utawa suri, jinis jungkat kang rengket untu-untune, biyasane digunakake kanggo golek tuma. Panguripaning desa kang isih murni lan alami. Swasana alam kang edhum ananging anget krasa sajroning tlatah iki, agawe rombongane wong kang nganggo sepatu kets lan nggendhong tas ransel saka Yayasan Pendhidhikan Damians, sing dina iku nekani desa, rumangsa antuk kanugrahan lan barokah minangka tamba kesel sawise mlaku lumayan adohe. Rombongan tamu udakara cacah 40 uwong saka sawerna- ning dhaerah ing Indonesia. Sabageyan saka rombongan kuwi ana sing guru SD tumekaning SMA, ana sing saka kalangan mahasiswa, aktivis LSM, budhayawan, lan sawetara dhosen. Ana mahasiswa pertukaran cacah loro saka Amerika sing lagi sinau basa Indonesia uga melu ing rombongan kuwi. Tumekane The Damians sabenere wis dienteni suwe. Mula para warga seneng banget nalika nyawang praupan-praupan uga gawan-gawan sing digawa. Banjur rombongan enggal dieterake menyang Bale Desa saperlu diacarani pambagyaharja kang mirunggan sing disiyapake dening saweneh warga saka bocah cilik, para mudha nganti wong tuwa wis nyepakake sakabehe ubarampe sing diperlokake lan kang disuguhake. Gamelan wiwit ditabuh. Penari Gambyong cacah wolu sing ayu-ayu, kanthi jangkah alon lan esem ngujiwat mangayubagya 80
lan nglelipur para tamu istimewa. Kemben ijo, sampur abang, lan reroncen kembang mlathi sing nggubet ing awake. Kalamang- sa sampur kuwi dikipatake, ngetutake obahing awak sing luwes, driji sing mucuk eri, lan plerokan mripate sing nggodha. Sakabehe sing nyawang padha kepranan. Salah sijining penari ing tengah- tengahing njoged, ngalungake reroncen kembang mlathi menyang tamu tetuwaning rombongan. Sakala keplok rame saka wong- wong kang padha nonton, swarane keprungu ambata rubuh. Minggu iku, bale sing biasane sepi lan suwung wang-wung katon rame dening para warga sing padha mara, teka karo anak- putune. Para penjabat desa sing kakung ngagem busana bathik, dene para warga umume nganggo klambi utawa mung kaosan oblong. Kajaba Kepala Desa, para warga desa, bapak-bapak lan para mudhane, mung padha srandalan jepit sing ngatonake driji- driji sikile sing kaku, mekar lan pengkuh. Kuku-kuku driji sikile awerna kuning semu soklat, lan tlapak sikile sing mlethek amarga kobong kena panase srengenge sarta kakum ing endhut sawahe. Sikil-sikile wong tani sing ulet, tangguh lan tanggon. Ibu-ibu lan putri-putrine katon kacipuhan anggone ngaturi tamu supaya ngicipi dhaharan-dhaharan khas gaweane para war- ga dhewe. Ana jenang baning, gethuk, tela godhog, kacang go- dhog, werna-werna jajan pasar, lan emping. Unjukan teh lan kopi panas ngiringi sawernaning pacitan sing disuguhake. Ora sah wedi manawa nganti kentekan wedang. Amarga wis ana ceret gedhe isi teh sing sengaja disiyapake kanggo jok gelas-gelas sing wis kosong isine. Amarga lungguhe jejeran mubeng lesehan ing klasa, swasana dadi gampang rumaket lan sumadulur. Dene ing pojok ruwang pertemuan, ing samburining korden kang kanggo misahake ruwang pertemuan lan pawon, ana sawetara prawan- prawan kencur lagi padha rerasanan sinambi bola-bali mesem lan pipi-pine malih semburat abang nalika nyawang mahasiswa- mahasiswa ing rombongan kang katon gagah, pinter, lan kebak kawibawan. 81
Pak Suyitno, Kepala Desa Waru kang yuswane 78 taun, katon grapyak sumanak banget nalika mbagekake lan nyuguh para tamu- ne. Sawise atur sesorah minangka pambagyaharja kanggo para tamu, dheweke ora leren anggone mesem menyang para tamu, nuduhake untune kang coklat semu kuning amarga kukus lan mbako rokok kang wis ngerak. Dheweke grengseng banget anggone mangayubagya rom- bongan tamu lan ora kendhat anggone nyawang lan maca span- duk kanthi tulisan "Little Professor and The Young Leaders Program. Waru, August 7 - October 7, 2017" sing dipasang ing gebyog Bale Desa. Katon cetha wela-wela ing ulate Pak Suyitno rasa mongkog lan bombong atine. Lumrah wae, lagi sepisan iki ana spanduk abasa Inggris ing desa sing dipandhegani kuwi. Katon tuwuh pangarep-arep saka saben eseman kang tumuju marang para tamune. Pengarep-arep supaya Program Damians sing diwenehake marang wargane kanggo sinau suwene 3 wulan kanthi gratisan bisa lumaku lancar tanpa ana pambengan. Pangajabe ing mbesuk, kanthi bimbingane para guru saka The Damians, bakal lair generasi-generasi mudha sing mumpuni lan bisa gawe aruming jeneng Desa Waru nalika para generasi mudha iku padha lunga ngumbara menyang kutha mbesuk. "Ing wasana, sepindhah malih kula ngaturaken sugeng rawuh wonten ing dhusun mriki. Mugi-mugi Bapak, Ibu saha Sedherek- sedherek sedaya saged kraos lan mboten sisah ewet-pekewet kaliyan warga mriki. Sedaya punapa kemawon, ngelmu lan praktek- praktek ingkang dipunparingaken, mesthinipun migunani sanget menggahing kula sumrambah dhumateng para warga." Mangkono pidhato pungkasan saka Pak Suyitno marang sakabehe rombongan sing banjur dikeploki dening wong-wong kang ana ing kono banjur Pak Suyitno salaman raket karo Koor- dinator Program Damians, Dedi Irawan. Swasanane kang lumaku regeng banget, apamaneh nalika di- gelar Tari Topeng Ireng kang digabungake karo Seni Gedrug sing 82
dimainke dening udakara 20-an bocah saka desane dhewe lan didadekake minangka nutup adicara, kuwawa gawe horege pla- tarane Bale Desa. Kanthi panganggo warna-werna, dandanane kandel, jaran kepang lan cemethi, bocah-bocah iku njoged trenggi- nas manut iramaning gamelan. Gelang krincing kang dipasang ing saben sikile para penari kuwi nambahi grengseng lan rame saben sikil-sikile nggedrugi lemah. Ing antarane regenge swasana ing bale, ana sapasang mripat ing samburine kaca mata minus, kanthi sesidheman nyawang saparipolahe sawijining kenya kang nganggo klambi kothak- kothak biru lan clana jeans sarta sepatu kets Piero putih sing lagi kepencut nyawang trampile para penari. Kenya kang pawakane cilik, rambut lurus dawane sapundhak minangka guru basa Inggris saka kategori Guru sing dimangerteni saka usulane kancane. Kenya sing dititipake dheweke, sing wiwit dhetik sepisanan ke- karone ketemu lan tetepungan ing basecamp Damians nalika ana pembekalan rong minggu kepungkur, isih kagawa rasa geter pangeram-eram sajroning ati kanggo luwih mangerteni dheweke luwih jero. Sawise sawetara dhetik, kenya mau dumadakan tu- moleh, kaya-kaya rumangsa yen dheweke lagi disawang permati. Kenya iku manthuk karo mesem banjur ndhingkluk isin. *** Upacara kanggo mangayubagya rombongan wis rampung. Bis sing nggawa rombongan wis bali lan bakal mara telung wulan maneh kanggo methuk rombongan. Sing keri ing latar Bale Desa yaiku sepedha motor 4 lan mobil cacah 2 kanggo transportasi panitia. Wis wancine 40 wong saka rombongan The Damians dipisah, didum miturut gunggunge dhusun, yaiku 4. Saklompok nduweni 10 anggota. Saka 10 mau dipantha maneh dadi 3 klompok, sing saben klompoke nduweni anggota 3 utawa 4 wong, miturut umur 83
lan jinis program sing disedhiyakake. Egi lan kancane cacah 9 diijabahi ing dhusun Samin, papan panggonane Balai Desa. The Damians Program ing taun 2017 iki mbukak program lan materi werna-werna. Nanging marga misi lan layanan edu- kasi nonformal iki pengayaan dhiri, mula sebageyan gedhe materi- materi sing diwenehake mujudake bab-bab kang sipate aplikatif, mbentuk mental lan motivasi dhiri. Rada beda karo program The Damians sadurunge, ing taun iki, pembekalan sejarah, seni lan budhaya dilebokake minangka salah sijine materi utama. Amarga Egi minangka guru SMA, mula dheweke diijabahi ing klompok Young Leaders 1 bebarengan karo Dewi sing uga guru SMA. Sauntara iku sanajan dudu guru SMA, Hendra dadi salah sawijining volunteer teacher saka umum, lan kurang luwih 5 taun kepungkur Hendra iku alumni saka program The Damians. Nalika sepisanan mangerteni manawa saklompok team teaching karo Hendra lan Dewi, seminggu sadurunge rombongan budhal menyang Waru, Egi wis rumangsa lega sebab kabeneran dheweke pancen wis rumangsa cocok karo kalorone wiwit ketemu ana ing pembekalan The Damians. Dewi lan Hendra minangka salah sijining conto valunteer teacher sing miturut dheweke nduweni keunikan. Keunikan sing disenengi. Dewi, sanajan wis sauntara suwe anggone mulang Sejarah ing sekolahane (meh 5 taun), dheweke isih katon trengginas kaya dene mahasiswa fresh graduate. Pawakane sing dhuwur lencir, pakulitane sing putih mrusuh lan mripate kang amba, marakake sok sapaa wae ora bakal jeleh omong-omong karo dheweke sinam- bi ngematake mripate kang bening iku. Raine alus lan putih nuduh- ake manawa dheweke ngrumat awake kanthi becik. Satleraman Dewi katon kalem lan ora kakehan polah, nanging aja takon kepriye polahe sing bakal metu nalika mboktawani maca puisi, nari utawa nyanyi. Dheweke bakal grengseng lan bakal dadi katon luwih kuwat lan trengginas saka sadurunge. Ora mung kuwi, Dewi uga jago olah-olah panganan tradhisional. 84
Hendra uga ora kalah anehe. Dedege dhuwur arepa ora pati kengkeng. Arepa pawakane kepetung ora kuru, nanging awake katon entheng marga dheweke seneng banget polah. Dheweke duwe toh ing pipi kiwane kang marakake dheweke gampang di- titeni, saupama dheweke ndhelik ing satengahing wong akeh sing padha pawakane. Hendra saumuran karo Egi lan luwih enom setaun karo Dewi. Dheweke ora duwe dhasar dadi guru marga pancen ora sekolah guru. Hendra langsung nyambut gawe nalika lulus saka SMK Jurusan Teknik Otomotif 4 taun kepungkur. Nanging dheweke trampil banget ing babagan permainan-permainan lapangan lan kepramukaan. Dheweke iku relawan PMI sing isih kerep ngisi kegiyatan Karang Taruna ing kampung-kampung lan kegiyatan ekstrakurikuler Palang Merah Remaja ing SMP-SMP. Saka rembugan-rembugan antarane Egi lan Hendra sasuwene pembekalan, Egi mangerteni manawa Hendra iku saka kulawarga broken home lan nalika remajane kerep banget ngalami konflik. Nalika Hendra kelas 2 SMK meh wae di-drop out amarga kerep kerengan lan gawe geger. Bejane guru Bimbingan Konseling-e sing kabeneran uga anggota The Damians, kasil ngrangkul lan nuntun. Gurune menehi motivasi marang Hendra lan ndaftarake Hendra supaya dibina ing The Damians Program "Finding Your Greatest Strenghts" (: Nemokake Kekuwatan-kekuwatan Gedhe ing Awakmu) sing diprogramake mligi kanggo bocah-bocah ndalanan lan kanggo wong-wong kang disisihake masarakat marga ora bisa ngudhari masalah pribadine, banjur ngetokake kanepsone. Dhe- weke malah gawe rerusuh lan ngganggu katentremaning masarakat. Wektu kuwi The Damians nduweni krenteg ngumpulake bocah-bocah kang kaya mangkono iku lan ngajak bocah-bocah iku nindakake kegiyatan sosial kanggo mbalekake kapitayane bocah-bocah iku dhewe sing wis ilang lan ngowahi pola pikire manawa sabenere dheweke bisa migunani lan nduweni peran ing masarakat. Lan program kuwi lumaku kanthi becik lan kasil. 85
Buktine yaiku nglairake Hendra kang beda, Hendra sing tansah nduweni pepinginan ngabekti kanggo kepentingane wong liya kang mbutuhake. Ya, The Damians pancen terus nyoba ngladeni masarakat ing layanan pendhidhikan sing paling becik, sanajan apa kang diprogramake kurang populer ing kalangan umum lan pendidik- an sing resmi, uga mungguhing pamarentah. Kanthi dukungane para mudha-mudhi lan aktivis pendhidhikan kang kompeten lan nduweni dedikasi, yayasan iki wani gawe terobosan sanajan ana risikone, saderma mligi kanggo majuning peradaban. Kalebu program Little Professor lan The Young Leaders iki. Visi lan konsep ngresepake kang diulungake The Damians ndadekake Egi kepingin nyoba. Dheweke arep mbuktekake omongane Tyo. Dheweke uga pengin tinarbuka marang konsep pendhidhikan kang sanyatane. Sekolah tanpa ruwangan kelas. Pasinaon tanpa gumantung marang LKS lan Buku Teks. Pendhi- dhikan kang nduweni gegayutan karo kabutuhaning urip. Bu Nindi minangka salah sijining inspirator lan motivatore. Dhe- weke salah sijine kanca kang paling grengseng menehi panjurung supaya enggal nyoba melu seleksi. Nalikane melu sakehing tes lan wusanane jenenge katut seleksi, Egi nduweni tekad manawa arep ngleburake awake ing program kuwi ora ketang sedhela. Nalika isih tata-tata ngleksanani program, Pak Yitno Kepala Desa Waru, nyumanggakake rombongan milih panggonan kang- go ngleksanani programe. Rombongan iku kena migunakake Bale Desa utawa lapangan volley ing saben dhusun, galengan sawah, pinggir kali, utawa ing ngendi wae sauger ing antarane pengajar lan kang melu program padha dene sarujuke. Bale Desa digunakake minangka sekretariat lan papan kang- go rapat. Mula bageyan perlengkapan isih katon repot nata ruwang- an lan nempelake jadwal, program kerja, denah desa, struktur kepengurusan lan daftar tim pengajar saka saben dhusun ing papan pengumuman. 86
Spanduk lan 10 gendera sponsor program dipasang ing sanjabane bale amrih katon regeng. Alat-alat lan kelengkapan sing wis diudhunake saka bis, ditata rapi supaya gampang nggoleki nalika samangsa-mangsa dibutuhake. Sebageyan gedhe perleng- kapan kang digawa rombongan yaiku visual aids utawa alat peraga kanggo kaperluan mulang sing digawe dhewe dening rombong- an nalika orientasi, pelatihan lan persiapan ing basecamp The Damians ing Salatiga sewulan sadurunge program kalaksanan. Sawetara conto media ajar sing digawa yaiku poster-poster komik sing digambar dhewe, gambar-gambar kewan, poster artis wiwit Agnes Monica nganti Jaojin Lee. Uga gambar penemu-pene- mu saka Alexander Graham Bell nganti tumeka Bill Gates lan Mark. Gambar-gambar pemimpin dunia sing kondhang wiwit saka Napoleon Bonaparte nganti Joko Widodo, replika Candhi Borobu- dur, gambar-gambar papan kang kaloka kayata Menara Eiffel, Niagara, lan papan-papan liyane, sawetara set playing card sing dirancang dhewe, kothak dadhu gedhe saka kerdhus, lan isih akeh maneh. Ora lali disiyapake uga tongkat, gulungan tali, kertas-kertas, lem, botol-botol bekas, lan kompas. Uga gendhera-gendhera semaphore pramuka kanggo materi outbond lan permainan. Sauntara kumpulan resep masakan lan perlengkapan kanggo materi tata boga kaya dene oven, loyang, mixer, piring lan mang- kok, bahan-bahan roti kayata fermipan, pewarna panganan, gle- pung trigu, coklat beku, cherries, vanili, lan liya-liyane ora keri uga disiyapake. Sing genah sakabehe kaperluwan khusus sing ana gegan- dhengane karo materi program wis disiyapake kanthi becik dening tim, tanpa ana sing kacecer. Sakabehe kebutuhan khusus kuwi sing nembe ditata kanthi rapi. Supaya swasana ora sepi, Hendra nyetel CD kumpulan lagune Coklat kanthi volume cukup, ora mbrebegi kuping nanging bisa nambahi grengseng. 87
♫ Merah Putih teruslah kau berkibar... Di ujung tiang tertinggi... di Indonesiaku ini... Merah Putih teruslah kau berkibar...♫ "Woo...ooo...Wooo...ooo...," Hendra nirokake nyanyi sa- kenane karo terus nyambut gawe. Sirahe gedhag-gedheg, tompel ing pipine uga melu obah nurut obahing sirah, lan mripate kala- mangsa merem-melek ngetutake kerutaning alise. Ora betah anggone ngampet guyu, Egi banjur mbalang Hendra nganggo gulungan rafia. "Hehee..., Coklat, Gi... Coklat...," sing dibalang mung ngguyu ngekek karo tetep merem-melek kaya lampu disko. Satengahing kerja bekti ngatur kelengkapan lan piranti khu- sus kuwi katon Dedi, Ketua Panitia, kanthi migunakake toa nyeluki para koordinator saben dhusun supaya njupuk piranti umum sing dibutuhake saben perwakilan, yaiku: rol kabel 1, printer 1, laptop 1, whiteboard 5, bordmarker/spidhol 10, tinta, kertas 2 rim, 3 pak handout materi kanggo saben program, koran bekas sabentèl, klasa lempit sing ukurane amba 5, senter 5, kerdhus gedhe 1 kang isine 40 paket alat tulis kayata papan lemek kanggo nulis, buku, wadhah potelot, bolpen, potelot, setip, garis- an, lan liya-liyane. Mligine laptop, saben klompok dhusun pancen mung diwenehi laptop 1 marga meh kabeh pengajare wis padha nggawa laptop dhewe-dhewe. Sawise andum perlengkapan, Dedi ngumpulake sakabehe koordinator program saka saben dhusun saperlu briefing, kanthi lesehan ing klasa. Kacamata pesagi, topi ireng, kaos putih, jeans suwek-suwek, sepatu kets putih, lan bodypack ireng sing nempel terus ing gegere mratandhani manawa dheweke iku wong kang temenan nalika ngadani koordinasi. Dheweke kepengin mastek- ake manawa sakabehe agendha siyap dilaksanani lan ora ana kang kacicir. Kalamangsa dheweke mbukak buku agendhane, nyawang 88
manther lan nyokot pucuk bolpene nalika ngrungokake omongan salah sijining sukarelawan, banjur manthuk-manthuk. Ya, Dedi pancen wong kang perfeksionis. Dheweke kepengin mastekake sakabehe koordinator program, kang minangka tangan tengene, bener-bener mangerteni konsep sing pas bab skema lan alur aplikasi program supaya padha pleg, kaya sing dipikirake. Sadurunge dheweke nyebarake informasi marang sakabehe peng- ajar, dheweke kepengin, konsep saka ndhuwur wis dimangerteni temenan, sabanjure programe Little Professor lan The Young Leaders bisa lumaku kanthi rancak trep karo rencanane. Mula rapat climen kang ditindakake ing pojok ruwangan bale iki katon tenanan banget. Mung sepisan pindho anggone padha mesem- ngguyu, minangka patut-patut supaya rapat iku ora katon kaku lan mboseni. Swasana briefing kang mung lumaku kira-kira setengah jam iku narik kawigatene Egi. Dheweke meneng-meneng ngematke praupan lan ekspresine sang ketupat, singkatan saka ketuwa pani- tia, karo nggulung tali sing nglewer, kaya-kaya wis tepung. Ana rasa pangrasa aneh ing atine. Dheweke ngrasakake nalika omong- an, wong kuwi kaya dudu wong liya kanggone. Nanging sapa, Egi durung nemokake wangsulane. Lali. Dumadakan pawongan kuwi ngrumangsani manawa dheweke isih dimatake. Dheweke mandheg anggone omong banjur genti nyawang Egi sing lungguh ing tumpuk-tumpukan kothak barang kang jarake kira-kira 3,5 meter, banjur takon, "Ana apa, Egi? Kowe Egi ta? Apa ana masalah? Kayane kowe mau nggatekake kene terus. Utawa ana bab sing pengin diomongake?" pitakone Dedi tanpa tedheng aling-aling. Sanalika sakabehe panyawang tumuju marang "Gi". Mesthi wae Egi kaget banget. Pipine krasa panas amarga saking isinne. "Mboten, kok... Mboten..." wangsulane plekak-plekuk. 89
"Manawa ora duwe perlu, kowe bisa nggabung karo timmu kanggo cepak-cepak. Asiling rapat arep diumumake sawise ram- pung anggone rapat. Oke?!" Ora ana tetembungan alus utawa grapyak saka omongane, malah kepara kaku lan kasar. Manawa disingkat lan ditegesake to the point, omongane mau isa muni mengkene: "Hai, kowe lungaa. Aku lagi rapat. Kowe aja nguping!" Rasa anyel lan sengit tuwuh ing atine Egi. Dheweke rumang- sa digawe wirang, dheweke kepengin muring, ngamuk lan mbales ngunek-unekake si ketupat. Nanging swarane ora bisa metu kaya kanepsone. "Inggih, Mas. Nyuwun pangapunten..." Egi lunga klepat kanthi jangkah rikat. Goblok, goblok! Apa sing mbok pikirne, Gi? Gawe isin wae! Banjur apa omongane wong-wong mengko? Tukang nguping? Prawan rese? Kepo? Naksir si ketupat? Aaargh... Goblok, kowe! Egi nyrengeni awake dhewe. Rasa mang- kel, anyel, rikuh, isin campur dadi siji. Dumadakan ruwangan bale sing lumayan amba kuwi dadi cilik, sumpeg, sesak lan apeg sing njalari ambegane seseg lan ampeg. Dheweke ora kendhat nggaruk sirahe sing sabenere ora gatel karo jumangkah ninggal- ake bale desa golek hawa seger. Gabrush, glodhag...!! "Adhuh!" bengoke Egi lan Hendra bebarengan. Tanpa sengaja kekarone tabrakan ana ngarep lawang bale. Egi arep metu, dene Hendra arep mlebu. Hendra kang mon- dhong tumpukan poster lan buku, tiba kabeh gawane. "Hoi... Hoi... Ngati-ati, Non...! Ngapa ta kok age-age? Kaya lagi weruh setan wae!" kandhane Hendra kaget karo njupuki gawane. "Iya, kowe setanne!" wangsulane Egi anyel, banjur lunga ninggalake Hendra. "Aku? Lho, aku setanne? Egi, ngapa kowe ki?" pitakone karo gedheg-gedheg, nanging saiki tanpa gaya merem-melek. *** 90
PUTIK 8 : SAUPAMA AKU DADI Mesthi ana kang sepisanan tumrap sakabehing bab. Jagone wis kluruk, meruhi manawa dina wis gumanti. Dina sing kaloro tim The Damians ing Desa Waru. Esuk kang endah lan padhange sumilak. Hawa, bun lan sunare srengenge isih katutup pedhut, padha nyawiji gawe garis-garis semburat lan miyak cakrawala kanggo mapag sakabehe manungsa tan kajaba. Hawa esuk kang adhem kekes saguh nggugah turuku, luwih cepet tinimbang alarm sing daksetel. Aku ngolet, alon-alon mbu- kak mata marga padhange lampu 5 watt sing nggandhul ing pyan kuwawa gawe sulap mripat. Jam tembok lawas sing wis luntur werna kuninge, nuduhake angka 3. Isih setengah sadhar, pikiranku wis ngelingake manawa saiki dina ka-loroku ana ing desa Weru. Dina kang ngresmikake aku nglakoni panguripan anyarku minangka prawan desa. Lan iku bakal dak lakoni suwene 90 dina. Hawa esuk kang campur pedhut mbrobos saka sela-selaning gebyog omahe Pak Bagyo sing dak inepi. Dewi isih turu nglipus ing sisihku, ora keganggu adheme hawa sing kekes nganti tekan balung sungsum. Dakgeret slimut sing kewiyak, banjur njing- krung kubutan. Ah, penak banget. Hawa sangisore slimut kang anget, njalari mripatku bali merem meneh. Mapanku wis kepenak mbacutake anggonku turu sing mau keganggu. Esuk kang endah. Adhem nanging nentremake. 91
Slimut anget, bantal empuk lan ngekep guling. Bayangan secangkir teh anget lan gorengan sing isih panas wis cumepak lan dipangan bebarengan karo mitra-mitraku, Dewi lan Hendra kumlebat ing sirahku. Oh, endahe ndonya. Mripatku wis bener-bener merem dhapet. Pengangen lan jiwaku wis tumlawung nyambung pangimpen sing mau durung rampung nalika dumadakan... GROBYAG-KROMPYANG-MEIOOOUNGGG! Kumrom- pyange swara pecahe piring saka pawon kasusul swarane kucing, rame ngagetake aku! "Gusti nyuwun ngapura...!" Mak jegegah Dewi tangi, sambat sebut lan polah ora karuwan nganti amben sing dakenggoni wong loro ogreg lan, "PLOK!", tangane sing ndhaplang nyampluk raiku banter. Aku arep muring, nanging durung nganti kelakon wis ana swara kang gawe kaget maneh. "Emaaa...kk...!" bengokan kang disusuli tangis cemprenge si Dhenok, anak ragile Bu Bagyo sing umur 5 taun nangekake wong saomah. Wayah esukku kang endah bubrah! *** Pengalaman adus neng kali pancen lagi iki daklakoni sa- dawaning uripku. Amarga ledheng mati lan daleme Pak Bagyo ora kagungan sumur, kepeksa kabeh adus ing kamar mandhi umum sing jarene ana ing kali sing ora adoh saka pomahan pen- dhudhuk. Hendra ora melu marga aras-arasen mlaku. Dheweke pilih raup karo sikatan nganggo banyu mineral. Nanging tembung "adoh" lan "cedhak" kanggone wong desa beda tegese karo adoh lan cedhake wong kutha. "Cedhak" sing dikarepake Pak Bagyo kuwi, mlaku 3 kilometer jarake saka ngomah lan mbutuhake wektu udakara 15 nganti 20 menitan. Mula aku 92
karo Dewi mung bisa unjal ambegan nalika mangerteni manawa wis kleru anggone ngartekake tembung "cedhak" kaya ngendika- ne Pak Bagyo mau. Amarga wayah bangun, swasanane isih peteng remeng- remeng. Ngliwati dalan nggronjal sing kiwa tengene kebonan jagung, rumangsaku anggone mlaku adoh banget nganti puluhan kilometer. Apa kaya ngene iki panguripane prawan desa? Pitakonku jroning ati karo terus mlaku nyorotake senter ngarah ing dalan. "Gi, yen dadi prawan desa, urip saben dinane apa ya ngene iki ya? Mati-matian tangi esuk uthuk-uthuk lan mlaku adoh banget ngene iki, beteke mung arep adus?" takonane Dewi ing antarane ambegane sing menggeh-menggeh. Arepa kulina nari, dheweke ora biyasa mlaku adoh. Lha kok padha mikire ya? Batinku meneh, rada gumun. "Hmmm, iya dhango. Yen pengin ayu, ya kudu adus. Nek pengin adus, ya kudu menyang kali. Nek pengin menyang kali, ya kudu mlaku. Ngono dhango, hehehe..." wangsulanku saken- candhake ngelingi nalika tangi turu mau Dewi pancen wis gem- byeng golek kamar mandhi arep sikatan karo adus. Ritual rutine Dewi nalika wayah esuk. Aku bisa mangerteni nalika rutinitas ora kalaksanan, rasane kaya-kaya ana sing kurang. Banjur sadawa- ning dina iku bakal ngrasakake ati kang ora tentrem, jalaran ana babagan sing ilang. "Wah, nyindhir ya, Gi?" kandhane Dewi karo nyorotake senter menyang raiku. Bu Bagyo daklirik mung meneng wae nalika aku lan Dewi micara bab kuwi. Dheweke mlaku rikat ana ngarep dhewe. Jang- kahe amba-amba lan cepet, marakake kecipuhan sing ngetutake. Ora watara suwe dheweke mandheg banjur ngendika, yen kepengin cepet tekan kali kudu mlaku liwat dalan kebo, dalan cilik sing kanggo nrabas. Aku lan Dewi sing ora mudheng jalur lan rute ya mung manut wae. 93
Sabanjure nalika ngliwati dalan ciyut kang diapit lemah kang dhuwure kira-kira 3 meteran kuwi, rasane kok medeni. Oyod- oyod uwit pating kloler metu saka lemah kang lumuten. Sangsaya jero anggone mlebu dalan trabasan kuwi, swasana krasa sangsaya singlu, nganti aku karo Dewi rebutan nyedhaki Bu Bagyo. Swara kumricike banyu sing ditalang nganggo lonjoran pring nambahi swasana sangsaya angker. Aku kepengin enggal-enggal metu saka lurung ciyut kang singup kuwi. Ngendikane Bu Bagyo lurung ciyut kang diapit lemah dhu- wur kuwi, diwenehi jeneng "Sewu Pacul" amarga ndhisik dalan iki digawe dening para petani kanggo ngilikake banyu saka kali menyang sawah-sawahe. Ora watara suwe, swara ilining banyu kali wis keprungu. "Mpun cerak, mbak," ngendikane Bu Bagyo. Ya, wusanane tekan kali sing dituju. "Punika panggenan kangge adusipun, Bu?" pitakone Dewi menyang Bu Bagyo kanggo ngyakinake. Dewi kang isih ndhredeg kadhemen kaya ora percaya nyawang panggonan kang kanggo adus. Bedheng saka gedheg kang ditata pesagi tanpa tutup ing ndhuwure, ngambang sandhuwure kali. Manawa adus sing ketu- tupan sewates gulu mengisor. Dewi tambah anggone gemeter. Toilet umum utawa kamar mandhi umum sing dicritakake Pak Bagyo kanyata digawe kanthi superpraktis. "Inggih, mbak Dewi, niki kamar mandi umumipun, sing kula aturne kalawingi nika. Niki mboten namung kangge siram mawon, lho, mbak. Menawi ngersaaken e'ek nggih mboten napa-napa," ngendikane Bu Bagyo entheng. Nanging enthenge Bu Bagyo ngen- dika, durung mesthi entheng kanggone wong sing krungu. Amarga meruhi kahanan iku kanggoku lan kanggone Dewi dadi babagan kang abot saabot-abote. "Napa, Bu?!" bengokku karo Dewi bareng. "Kangge e'ek ?!" genti aku sing masthekake. 94
Minangka gegambaran wae, panggonan kanggo mbebuwang iku kalebu gaya plung-lap. Plung = nyemplung. Lap = ilang. Karepe, tanpa repot-repot nyentor utawa nyiram, barang sing dibuwang mau bakal langsung keli kegawa ilining banyu kang mili ing sa- ngisore. "Inggih. Mboten sah kuwatir. MCK niki manggene enten nginggil piyambak ing sadawaning lepen niki. Sanese niku, amargi ilining toya lepen niki teng arah mrika, mila mboten mungkin enten krampul-krampul sing liwat mriki, amargi sedanten kotoran langsung mili teng saluran pembuwangan. Katranganne Bu Bagyo iku nambahi mblenger... Ngendikane Bu Bagyo, papan iki minangka siji-sijine kamar mandhi umum darurat sing ana. Oh, ora ana liyane. Langite katon sangsaya padhang, nanging adheme hawa esuk marakake weteng sangsaya kemruwes. Aku karo Dewi pandeng- pandengan. "Kowe sik, Gi... Mengko gentenan," kandhane Dewi. Maune Dewi sing kaya wong nyidham kamar mandhi, saiki mung nga- deg ngejejer karo mikir-mikir nalika mangerteni kahanan kamar mandhine. Dheweke menehi aku kalodhangan migunaake dhisik. Apikan banget bocah iki. Emoh yen tambah luwih akeh uwong sing teka nggunakake kamar mandhi kuwi, aku langsung mlebu, nyopot klambi lan mble- bet awakku nganggo jarik, banjur wiwit ngrasakake adheme banyu. Adheme banyu kali wayah jam 5 esuk. Isa mbok bayangake? Ya, banyu kaya ngono kuwi sing dak rasakne nalika dak- putusake adus. Ah, ya iki tantangan minangka prawan desa. Aku kudu bisa ngalahake. Supaya awak lan kulitku ora pati kaget karo adheme banyu, awak lan kulitku kudu adaptasi dhisik. Dakjupuk banyu sak-ember banjur dakciprat-cipratake ing awak. Suwe-suwe ora mung cipratan, nanging uga nelesi nganggo banyu sing rada akeh nganti akhire nganggo siwur lan nyiram sirahku. Gebyur...! 95
"Huwwuuuaaa,,, Dewiiiii....k!!" aku mbengok seru marga banyune adhem banget nganti kaya kesetrum listrik saka mbun- mbunan. Dina sing kaping loro lagi lumaku 2 jam, aku apadene Dewi wis entuk piwulang kang kapisanan ngenani panguripan minang- ka prawan desa. *** 96
PUTIK 9 : PITIK BABON LAN KUTHUK-KUTHUKE guru kang becik ora milih murid. Kayane ramalane Tyo bab The Damians bener. Program iki nyenengake lan pancen menehi swasana lan rasa kang beda mung- guh donyaning pendhidhikan. Arepa durung ana seminggu kumpul karo murid-muridku ing The Young Leaders Program, nanging kaendahan lan adhem-ayeme Desa Waru iki kober ngga- we aku lali manawa aku kuwi sawijining guru sing lagi nglakoni misi pendhidhikan. Ora bisa daklalekake ekspresine Kepala Sekolah nalika maringi ijin cuti lan kepeksa nguculake aku kanthi abot. Mula aku prajanji ora bakal nyiak-nyiakake kalodhangan lan kaper- cayan sing diparingake kanggo aku. Refreshing! Iku misi sabenere sing dakpendhem. Mesthi wae bab iku ora bakal dakcritakake menyang kanca-kanca, bisa geger yen nganti bocor lan konangan si ketupat, marga wis tandha tangan kontrak kanggo ngladeni kanthi visi murni yakuwi ngajokake pendhidhikan ing dhaerah-dhaerah cilik. Pikirku, kapan maneh bisa metu saka ngomah, bebas ngapa wae, lan sakarepe dhewe tanpa dikawal Bapak lan Ibu? Ya, se- pisan maneh tebakane Tyo ora mleset. Mesthi wae wong tuwaku sarujuk lan menehi panjurung sapol-pole mungguh panyu- wunanku supaya diparengake melu program pelayanan pendhi- dhikan gratis kaya ngene iki. Isih gawang-gawang ing mripatku, kepriye paningal lan eseme Ibu nalika nguntapake aku. Ana rasa trenyuh lan lega marga 97
ngelingi wektu semana, anak wadon lan wong tuwane iku kudu engkel-engkelan nalika diarahake dadi guru. Nanging kawusana- ne, anak ontang-antinge kuwi saiki malah budhal kepengin ngabdi minangka guru sukarelawan. Iki kalodhanganku. Iki pangumbaranku. Ora ana sing oleh ngrusak senengku ing kene, kajaba tanggungjawab anggonku mulang sing gelem ora gelem kudu daklakoni. Yah, manawa iki pancen opah sing kudu daktrima mungguhing kebebasan lan kamardikan sing daktampa, ucul saka rutinitas ing ngomah, ora dadi ngapa. Paling ora, teknik mulang ing program Damians kaya sing daksinau sasuwene training dadi guru sukarelawan ing basecamp suwene 2 minggu, beda karo teknik mulang sing umum digunakake. Cara mulang resmi sing kaku dibuwang. Ing kene, aku sakanca luwih akeh ngonceki materi-materi praktek, sing paedahe bisa dirasakake ing panguripan saben dinane tinimbang teori-teori ngelmu wae. Ing kene aku dudu "Bu Egi" meneh, nanging "Kak Egi", mang- kono muridku kabeh ngarani. Aku bali enom meneh! Lan bab liya kang bisa marakake aku mesem yaiku ing kene aku diidini mulang nganggo clana jeans lan kaosan oblong. Rapining sragam PSH lan bathik sarta wajib migunakake sepatu fantovel ora diper- lokake. Kesiapan materi ajar, piranti kanggo peragaan, ulat gra- pyak, esem kekancan lan sabar nalika menehi bimbingan luwih diutamakake tinimbang saderma sandhangan rapi lan kawiba- wan kang digawe-gawe mung mbujung kanggo meden-medeni murid. I love it! Sasuwene telung sasi, ora ana kurikulum sing ngiket lan biji- biji sing ditulis nganggo mangsi abang (sing terkadhang marak- ake tekanan nalika angka ing kertas ulangan ora kaya sing dikarep- ake). Ya, nyenengake banget amarga para petinggi lan founder Damians padha sapamikiran karo aku ing babagan biji. Kanggo- ku, biji kuwi mung saderma angka, nanging angka iki nduweni 98
kekuwatan gaib kanggo nggendham sok sapa wae satemah dheweke lali manawa sabenere bab kuwi dudu nyawane wong urip, marga isih akeh bab-bab liya kang luwih penting diupaya- kake kanthi becik supaya bisa tetep urip minangka manungsa sawutuhe. Sauntara iku, aku percaya manawa makna lan anugrah panguripan kuwi cethek banget manawa mung diukur nganggo biji abang. Wis wektune awake dhewe ngendhegake anggone mikir manawa biji ing sandhuwuring kertas kuwi minangka siji- sijining rega pungkasan sing bisa ngendhegake pambiji marang wong liya. Esensine manungsa luwih larang tinimbang kabeh mau. Syukurlah, sasuwene melu program iki, kanggo sawetara wektu aku bisa leren saka pakaryanku minangka eksekutor kang- go para siswaku. Kenangapa? Amarga ing program iki aku sakanca minangka tutor diwenehi wewenang kanggo nemtokake biji lan ngregani para siswa kanthi luwih wicaksana lan mendhidhik. Ing Program Little Professor lan The Young Leaders, carane mbiji nggunakake rentang saka A tekan D sing dikantheni cathe- than khusus sing komunikatif, memangun lan migunani. Mi- nangka conto, manawa sawenehing bocah ing evaluasi pasinaone durung bisa cukup apik, gurune bakal menehi biji "D" kanthi menehi cathetan "Ayo, aku ngerti, manawa kowe bisa antuk biji kang luwih apik kanggo bab iki. Manawa isih kangelan, aja man- dheg-mangu ngomong menyang aku. Tetep ngupaya lan tetep semangat!" ("Ayo, saya tahu, kamu bisa mendapatkan hasil yang lebih baik untuk ini. Jika mengalami kesulitan, jangan ragu untuk meng- hubungi saya. Teruslah berusaha dan tetap semangat!") lan sateruse. Ya, kanthi cara kuwi, kabeh ngupaya nyelehake "biji" mi- nangka "biji" lan "murid" minangka "manungsa". Rasane kaya sawijining bab anyar, isih arang-arang daktemokake ing pawiyat- an formal ing sajroning tembok cor-coran sing pengkuh lan wi- nangun magrong-magrong ing satengahing bebrayan. *** 99
Sapatemon kang sepisanan karo murid-murid mujudake sawijining bab sing marakake ndhredheg. Sewengi natas, aku, Dewi lan Hendra wis ngrencanakake apa sing bakal ditindakake nalika tetepungan. Sapatemon kang sepisanan minangka wektu sing penting banget amarga wektu kuwi bakal mlebu ing ati lan iku sing dadi totohanne, apa murid-murid kuwi kepengin melu ketemu maneh ing dina-dina sateruse. Kanggo bab iku, aku wong telu wis padha sarujuk wektu ngisi pitepungan migunakake metode permainan, sebab ing kono mengko gelem ora gelem, kabeh siswa bakal melu dolanan. Sadawaning dalan saka daleme Bu Bagyo menyang Bale Desa, papane methuki bocah 15 sing dadi murid ing program The Young Leaders, aku wong telu ngrembug teknik permainan, lan masthekake manawa kabeh media ajar sing bakal dianggo ing materi dina iki wis siyap lan ora ana sing kliwatan. Satekane Bale Desa, wong sing dhisik dhewe methuki tekane dudu murid-murid, nanging Sang Bapak Koordinator, Dedi. Saka jarak 10 meter wis katon gaya lan tampilan khase : topi krem, kaca mata frame kothak cilik, kaos sing wernane matching karo werna clanane, sepatu kets lan toa ing tangan tengene. "Lhah, ngapa wong kuwi ana kono? Kaya satpam wae?!" Kandhaku anyel. Rasa mangkel nalika dilokake neng bale pas rapat wingi isih krasa pingget neng njero ati. "Ya, jenenge wae Pak Ketua, ya cetha na ngendi-ngendi ana," Dewi nanggapi omonganku. "Mesthi mas Dedi pengin mesthekake manawa awake dhewe ora telat, mula dheweke teka luwih dhisik neng sekretariat kene. Mas Dedi lak dhisiplin," ujare Hendra maklum. "Dhisiplin apane? Nganyelne iya!" protesku. "Tontonen wae gayane, mlaku wira-wiri karo nontoni jam, gek tangane ndadak nganggo dilebokne kanthongan barang! Ihh, sok banget! Kaya juragan lenga ngenteni setoran!" Aku nambahi. 100
Dewi karo Hendra padha pandeng-pandengan gumun. "Ih, njelu banget kowe, Jeng? Ngapa, ta? Pancen gayane Dedi ngono, ta?" Dewi ngantem lengenku alon karo ngriyipake mripate kebak pitakon. "Ho'oh.., ngapa ta kowe sengit banget karo Dedi? Wis tau diuneni ya?" takone Hendra polos. "Hhhh.., critane dawa," wangsulanku karo ngejokake lambe, anyel. Hendra malah dhadhah-dhadhah marang Dedi. Dhadhahan-e Hendra kuwi dibales karo mesem. "Hendra! Ndadak nganggo dhadhah-dhadhah barang, ngapa ta?" protesku anyel. Sing daksrengeni malah ngguyu ngekek seneng. Sangsaya cedhak anggone mlaku nyedhaki sekretariat, sikilku sangsaya abot nggo mlangkah. Aku isih males ketemu Dedi. "Sugeng enjang, Mas Dedi. Sampun dangu dumugi mriki, Mas? Niki lak mboten telat ta?" aruh-aruhe Hendra karo salaman nalika aku wong telu wis ngadeg adhep-adhepan karo dheweke. "Sugeng enjang...," pangucape Dedi mesem karo nyalami wong telu kanthi regeman tangan kenceng. "Iya, masthekake kabeh mlaku kanthi lancar. Piye? Wis siyap kanggo dina iki? Bocah-bocah wis siyap ana njero, lagi 10 bocah marga sing 5 isih sekolah. Mengko awan padha arep nusul." "Nggih, Mas. Sampun dipunsiyapaken, kok," Dewi melu urun swara. "Ya, apik manawa wis disiyapake. Ngene, iki ana owah- owahan kanggo dina iki. Ana bocah wolu saka kategori Little Professor sing tekane telat amarga kleru anggone mangerteni informasi bab jadwal program, kamangka tim Little Professor wis kebacut ninggalake bale. Marga saka kuwi, aku njaluk tulung Egi dina iki nangani bocah wolu mau. Bab materi Young Leaders ben ditangani Dewi karo Hendra dhisik. Ngono, ya?" pratelan kang ora menehi pilihan kanggo endha. 101
"Nanging kula dereng mangertos punapa ingkang kedah kula praktekaken," aku tetep nyoba endha. "Ditangani nganggo permainan-permainan wae. Biyasane bocah-bocah lak seneng karo bab kuwi," wangsulane Dedi adhem. Ditangani nganggo permainan-permainan wae?? Rumangsane gampang apa?! Penak banget ngakon-ngakon uwong, batinku muni- muni. Aku kaget lan bingung marga kabeh lumaku tanpa renca- na. Aku nyawang Dewi lan Hendra, njaluk dibela lan didhukung. "Ummm, kados pundi menawi kula mbyantu Egi kangge nangani lare-lare punika, Mas? Kula enten idhe. Mesakaken Egi dereng gadhah pengalaman sareng lare-lare," sajake Dewi isa maca isaratku mau. "Kowe lak ya durung tau pengalaman karo bocah-bocah ta? Wis ben Egi wae. Aku percaya yen dheweke bisa. Iya ta, Gi? Sakabehe valunteer teacher The Damians kudu siyap lan sigap ana ing sakabehe kahanan." Uurrghh! Kowe ki pancen paling bisa ngobrak-abrik perasaane uwong! Kenangapa kudu aku? Aku males omong, manthuk wae wegah marga aku ngerti, kabeh mau muspra. "Baik. Kalau begitu selamat bertugas. Bocah-bocah Young Leaders wis ngenteni ana bale, sauntara bocah-bocah Little Professor lagi dolanan pasir ana pojokan kana," kandhane Dedi karo nudingi sagrombolan bocah-bocah cilik lagi dolanan pasir neng pojok bale nganggo cuthik. "Hei, bocah-bocah, ndang mrene! Kakak pembimbingmu wis rawuh iki!" toa ing tangane akhire difungsekake. "Semangat!" kan- dhane maneh karo nyumanggakake Hendra lan Dewi mlebu bale lan ngetogake aku ana njaba ngancani bocah-bocah sing padha mlayu nyedhaki aku, "Si Kakak Pembimbing" kaya sing di- kandhakne Dedi. Hendra lan Dewi wis mlebu bale. Kari ana aku, Dedi lan bocah-bocah. 102
Rasa nesu, muring lan bingung campur adhuk nglumpuk dadi siji ana njero dhadha. Oh, sepisan maneh kowe wis ngrusak dinaku, Ded! Geneya aku mesthi apes yen ketemu kowe? Aku isih blangkemen, ora ngerti kudu ngomong apa lan kudu kepiye. Aku mung nyawang Dedi kanthi panyawang mangkel. Mripate Dedi sing kereng genti nyawang aku, landhep kaya samurai sing siyap nyigar ulu atiku. "Kowe nesu karo aku, Gi?" dheweke takon kanthi swara lirih saka swarane kang abot. Cekak ning pas. Nembak persis ing jan- tungku. Rasa muring sing wis tekan mbun-mbunan ndadekake mripatku galak lan pita swaraku kaya ditekak. "Guru sing becik ora milih murid," dheweke nambahi. Aku ngulu idu, nyoba negesi ukara kang diomongake. "Bocah-bocah wis teka. Ajaken bocah-bocah kuwi nganggo kreativitasmu. Aku percaya, kowe bisa ngleksanani. Mula saka iku, kenangapa aku milih awakmu." Aku isih blangkemen, ngupaya negesi ukarane meneh. Na- nging rasa muringku kadhung kandel lan mblawurake mripatku kaya kalimput pedhut, kang ndadekake aku ora bisa nemokake teges apa-apa ing ukarane Dedi mau. Nesu lan kuciwa wis nda- dekake aku ora bisa nyawang sawijining bab kang becik saka apa sing dikarepake tumrap aku. Nalika aku ngerti dheweke mung- kur arep ninggalake aku mlebu bale, aku enggal-enggal ngundang dheweke. "Ded," dheweke noleh. Banjur kanthi ngetog kewanenan wusanane dakwedharake rasa kuciwa lan gelaku, "Pimpinan sing becik mangerteni kudu kepriye nindakake kawicaksanan." Pucuk-pucuking drijiku krasa anyep, ngenteni tanggapanne. Bisa wae dheweke tambah muring karo aku. Nanging aku wis siyap ngadhepi sakabehe resiko. 103
Ananging Dedi ora tumindak apa-apa. Dheweke mung mesem sinis, banjur ninggalake aku, mlebu menyang bale. *** Merlokake wektu udakara 5 menitan kanggo ngedhemake emosi lan rasa pangrasaku. Jujur wae, aku durung mangerteni apa sing bakal daktindakake karo bocah-bocah iki. Tekane bocah- bocah iku ing sakupengku genah cengkah saka rencana sing dak- siyapake. Bocah-bocah kuwi wis nglumpuk. Dheweke neng kene padha ngenteni aba-aba saka aku. Wong tuwane bocah-bocah iki sajake wis percaya satus persen. Buktine ora ana siji-sijia wong tuwa sing nunggoni bocah- bocah kuwi. Daksawang siji mboko siji. Bocah cacah wolu umure udakara 5 nganti 6 taunan. Kenya cacahe 5 lan sing 3 lanang. Sawetara kenya rambute kaya rambut jagung lan dikucir kaya air mancur. Bocah-bocah lanang cukurane kaya bathok. Ana bocah lanang siji sing pakulitane ireng guseng lan rambute brintik. Pipine mlendhung marga ngemut permen. Lambene klomat-klamet obah wae. Katon manawa wong tuwane bocah-bocah kuwi sabisa-bisane ngupaya ndhandhani anak- anake supaya katon rapi. Mung bocah siji sing mara nganggo kaos, liyane nganggo klambi lan rok sing wernane wis luntur. Srandhalan jepit wernane ngejreng lan merk-e "Melly" dadi lemek sikile sing cilik-cilik, ireng lan kebak bledug. "Kak, ajeng dolanan napa niki?" salah sawijining kenya nyadharake Egi saka lamunane. Dheweke kaya kuthuk sing kelangan emboke. Praupan- praupan polos amripat bening kuwi padha nyawang aku, kaya ngenteni, ngira-ira apa kang bakal dakwenehake marang dheweke. Ana pengarep-arep, pangantu-antu lan grengseng kang sumorot saka mripat bening cacah wolung pasang iku. 104
Lan ing kene pok-pokaning prastawa iku dumadi. Aku wiwit mangerteni kenangapa Dedi mutusake ngendheg bocah-bocah kuwi ora mulih amarga tekane telat lan ketinggalan karo rom- bongane. Kenangapa wusanane Dedi kanthi spontan mutusake langkahe lan insidental kanthi ngakon guru kanggo ngganteni (arepa tanpa persiapan materi piwulangan). Kuwi kabeh diputus- ake amarga dheweke uga nyawang sorot mripate bocah-bocah kuwi kang kebak pengarep-arep. Dheweke wegah medhot gregete bocah-bocah kuwi lan wegah gawe kuciwa. Dheweke suthik mateni geni grengseng lan niyate bocah-bocah kuwi! Dheweke uga ora kepengin munggel pengarep-arepe wong tuwane bocah- bocah kuwi kang wis ngupaya ndhandhani anak-anake. Lan wektu iki, aku minangka babon sing digoleki. Aku babonne lan bocah-bocah kuwi minangka "kuthuk-kuthukku". Kuthuk-kuthuk ngenteni babonne tumindak. Aku wiwit mesem. Embuh saka ngendi tekane, nanging sing cetha, sawijining tekad tuwuh ing pikiranku. Aku emoh gawe kuciwane bocah-bocah iki. Dheweke kudu tetep mesem-ngguyu lan saguh dadi little professors kanthi carane dhewe. "Yap. Kakak wis nyiapake kanggo kowe kabeh. Ning, ana syarate..," wusanane kawetu ukara wiwitanku. Ukara sing ora dakrencana. Ajak-ajak kang saknalika metu sakarepe dhewe lan ora ngerti saka ngendi asale, banjur arep menyang ngendi parane. Mripat-mripat kuwi daktamati banjur katon luwih sumunar. "Napa, Kak?" bocah-bocah kuwi padha takon saur manuk. Aku dolanan ekspresi ulatku, ethok-ethok nyimpen wewadi kanggo dheweke. "Mrene, dha nyedhak Kakak, mrene..," kandhaku rada alon lan ngendhekake awak. Bocah-bocah ngumpul ngubengi aku, pengin mangerteni. "Sssttt... Syarate, awake dhewe kudu tetepungan dhisik, ban- jur Kakak arep ngajak kowe kabeh sinau nyanyi anak pitik sing lagi seneng atine. Setuju?" 105
"Setuju...!!" Sanalika bocah-bocah kuwi ngguyu seneng. Swara guyune kang renyah lan nentremake mbrojol saka untu-untune kang gigis. Dina iki aku dadi pitik babon sing paling seneng lan mong- kog sadonya marga aku kuwawa ngalahake awakku dhewe kanggo nyenengake kuthuk-kuthukku. Tanpa dakmangerteni, satengah-tengahe aku dolanan karo bocah-bocah kuwi, si ketupat nyawang aku saka cendela bale, karo bola-bali moto nganggo hp­­ne banjur disimpen lan dikirimake menyang salah sawijining pawongan. *** 106
PUTIK 10 : SINAU BARENG ALAM Rasa geter iku wiwit ana. Geter rasa bombong lan rasa bagya kanggo terus menehake sing paling becik. Pertengahan Juli 2017. Egi lan Hendra lungguhan lemek koran sawise menehi materi dinamika klompok karo mangan turahan rujak gaweane bocah-bocah Young Leaders sakjam kepungkur. Saiki ngancik materi nomer loro lan Dewi minangka peman- du utama. Egi nyawang Dewi sing lagi asik mandu percobaan- percobaan karo para Young Leaders ing pinggir kali. Ngukur bantere ilining banyu kali migunakake stop watch, meteran lan godhong garing. Bocah-bocah katon grengseng lan nggatekake aba-aba sarta katrangane Dewi ngenani pigunane ujicoba kuwi. "Dadi intine, yen awake dhewe wis mangerteni bantere banyu mili iki, awake dhewe bisa luwih ngati-ati lan waspada manawa ana banjir. Ngerti?" Kabeh mangsuli bareng, "Ngertos, Kak." "Saged langsung diwiwiti ngukure niki, Kak?" pitakone Gimin ora sabar. "Iya, bisa," wangsulane Dewi, banjur, "Saiki ayo, saben klom- pok siyap-siyap. Ya, ayo, klompok pertama isa miwiti. Gimin, kowe neng kene, lan kowe Winto, kowe neng sisih kana. Mrana kira-kira telung meter. Dhenok, wis siyap karo bukune? Winto, siyapna stop watch-e, lan Gimin cemplungna godhong garinge pas etungan sing ping telu." Dewi menehi prentah. 107
"Siji.., loro.., telu, yak!" Godhong garing diculake, dijarake keli, ngambang lumaku ngetutake ilining banyu kali. "Stop!" Winto ngendhegake stop watch-e. "Dua menit tiga puluh empat detik." Dhenok nyathet asile. "Dua menit tiga puluh empat detik per tiga meter. Tegesipun kecepatan ilining toya permetere lima puluh satu koma tiga dhetik," Dhenok lapuran. "Pinter!" Dewi keplok-keplok, ditutake liyane. "Ya, saiki Kakak njaluk, klompok liyane nindakake praktek kaya conto mau, nanging aja neng panggonan sing padha. Klompok 2 bisa nindakake panaliten neng kana," kandhane Dewi karo nudingi perangan kali sing akeh watu-watune. "Klompok 3 neng sisih lor," bacute karo nudingi perangan kali sing banyune katon anteng, ora ana watune sing ketok ing kono. "Sateruse klompok 4 karo 5 mencar, golek nggon dhewe-dhewe perangan kali sing arep di- ukur. Dakwenehi wektu.., 20 menit kanggo nindakake kegiyatan iki, diterusne mengko diskusi bareng-bareng. Siyap?!" Ya, kaya mangkono kuwi salah sijining swasana nalika aku sakanca sinau. Nindakake eksperimen-eksperimen, lungguh ke- pung lan rembugan bareng. Mung ana buku cithakan sethithik. Rujukan utawa teori-teorine saben kegiyatan praktek dijupuk saka makalah, internet, berita, utawa pengembangan saka asiling dhiskusine dhewe. Dina iki, Dewi ngajak bocah-bocah ngukur ilining banyu kali, nanging sabenere dheweke ora mung mligi duwe karep ngajak sinau matematika utawa fisika kanthi ngukur bantere ilining banyu kali. Dewi kepingin menehi piwulang kang luwih saka sadrema piwulang-piwulang kuwi mau. Rong puluh menit wis lumaku. Limang klompok wis bali lan lungguh kupeng. Limang klompok iku nglapurake asiling peng- amatan lan penelitiane dhewe-dhewe. 108
"Kak, klompok kalih nemokaken, menawi ilining toya lepen ing sisih kilen nika, setunggal menit gangsal welas dhetik per meteripun, kanthi kahanan lepenipun kathah selanipun," lapure Maimonah. "Klompok tiga nemokaken menawi ilining toya ing sisih wetan kanthi kahanan lepen mboten wonten selanipun inggih punika kawan dasa dhetik per meteripun," Parmanto melu-melu lapuran. "Kak, klompok sakawan kalih gangsal meh sami. Kula ngukur enten panggenan sing radi cerak, wonten sisih eler seking lepen kanthi kahanan lepen wonten selanipun nanging mboten patiya kathah. Ilinipun toya punika seket dhetik per meteripun," kan- dhane Winto makili klompok 4 lan 5. "Ya, kuwi kabeh mau asiling pengamatan dina iki. Apa ana sing arep takon?" "Kula, Kak..." Sapariyah ngangkat tangane. Prawan iki pan- cen paling aktif ing antarane kanca-kancan liyane. Dheweke seneng miwiti rembug ing dhiskusi. "Kenging punapa saking lepen ingkang sami, santere toya kok saged benten-benten nggih, Kak?" "Pitakonan sing becik banget," Dewi ngacungake jempole, banjur, "Ana sing isa mangsuli pitakone Sapariyah?" kandhane Dewi karo nyawang mubeng menyang bocah-bocah. "Mbok menawi niku amargi kahanan perangan-perangan lepen ingkang mboten sami. Enteng sing rata, enten sing kathah selane, ugi enten perangan lepen sing blas mboten enten selane," Gimin ngutarakake pamikirane. "Nggih. Sanese niku, kinten-kinten amargi sedaya ngukur- ipun mboten saking tengah-tengahing lepen, satemah panger- tosanipun sami benten-benten." Hamron nambahi. Aku lan Hendra mung ngrungokake, karo isih nggayemi rujak sing mung kari telung emplokan maneh entek. 109
"Ya. Wangsulane Gimin lan Hamron bener banget. Sanajan kaline siji, saben bageyan kali ilining banyune beda-beda. Amarga dhasaring kali beda-beda, ana sing akeh watune, ana sing ora ana watune. Ana sing jero, ana uga sing cethek. Mesthi wae tengah karo pinggir, jerone beda ta? Nah, mula saka kuwi kenangapa aku kepengin kowe mbuktekake dhewe-dhewe." Dewi mandheg anggone nerangake, ngenteni tanggapan saka murid-muride. "Kak, kenging napa, kula sedaya kedah sinau ngukur santere toya lepen?" Supariyah takon meneh. "Ya, pitakonmu apik banget Supariyah... Ana sing bisa ngre- wangi mangsuli pitakone Supariyah?" "Supados kita sedaya langkung waspada dhumateng beba- yanipun bena. Kalawau Kakak sampun ngendika saderengipun nindakaken panaliten niki ta?" Kandhane Mintun semu ngeling- ake. "Ya. Kakak mau wis nerangake sethithik, nanging mbok- manawa ana sing arep nambahi?" "Supados kita saged dolanan enten lepen, nggih, Kak?" ujare Joyo sing ndadekake kabeh padha mesem. Dewi melu mesem lan manthuk-manthuk mbenerake, banjur Dewi njupuk barang saka tase. Tumpukan koran, artikel, lan gambar-gambar. "Coba gatekna gambar-gambar iki," Dewi ngangkat gambar kali sing rupa banyune soklat kebak uwuh lan ing sisih mburine kali akeh pomahan suker sadawaning kali. Bocah-bocah kuwi alise padha mrengut. Dewi banjur nuduhake gambar sing nomer loro, gambar sing nuduhake kegiyatan masarakat sadawaning kali, saweneh wong lanang setengah tuwa katon nggawa pancing, ing sisihe ana ibu- ibu lagi umbah-umbah klambi, sauntara iku ing cedhake ana senik isi sayuran (ora ana katrangan, sayuran kuwi dikumbah ing kali sing padha apa ora), lan ing pojokan liyane katon cetha arepa gambare mung cilik, ana bocah cilik lagi ndhodhok, mbebuwang neng kali kono. Dewi njupuk spidol abang lan mbunderi gambar 110
bocah cilik sing mbebuwang mau kang marakake bocah-bocah tansaya mregut nganti Meilina nutup raine nganggo epek-epek tangane. "Hiii..., nggilani!" ujare Suparti. "Alaaaah.., kowe kerep ngono, ta? Mung kebeneran wae ora ana sing moto, hehe...," Winto nyemir, ngece Suparti. "Aarrgghh..., ning lak kaline dhewe ora kaya ngono," Dhenok menehi alesan. "Iya, tur awake dhewe duwe panggon dhewe nek e'ek. Nggo- ne tutupan, ora kaya ngono kuwi, weekk...!" Mintun nambahi. Lan kahanan dadi rame, gayeng. Egi lan Dewi mesem semu isin marga wis tau mbebuwang neng kali Waru. "Wis..., uwis... Ora sah rame. Kakak mung pengin meruhake kedadeyan nyata marang kowe kabeh, manawa kahanan kali kang wis reged banget kaya ngene iki ana ing saperangan gedhe kali ing Indonesia. Kowe kabeh mangerteni apa kang dadi penyebabe kali iki dadi reged banget?" "Uwuh, Kak." "Limbah pabrik." "Harta karun!" bengoke Joyo sing banjur disambungi guyu ngakake bocah-bocah kabeh. "Ya. Ya, bener. Regetan lan uwuh ora bakal bisa diolah lan dijur dening kali. Apamaneh yen arupa plastik lan bahan-bahan kimia. Kowe kabeh beja, desa iki duwe kali sing banyune bening sing asale saka sumber nggon pereng gunung sing isih kebak tan- duran. Tulung, jaganen. Yen Kakak nggatekake, saiki wis sangsa- ya akeh pendhudhuk sing duwe kamar mandhi, sumur, malah banyu ledheng dhewe. Tulung elingna marang sakabehe uwong supaya nggunakake kabeh mau kanggo umbah-umbah, adus lan sapanunggale lan ora usah menyang kali meneh, mengko malah sabunne ngregeti kali. Ngerti?" "Ngertos, Kak..." 111
"Ya. Jaganen Desa Waru supaya desa iki tetep resik, seger lan asri disawang," Dewi mungkasi materine kanthi guyu lega. Dheweke nglirik Egi banjur ngedhepake mripate. Lirikan lan kedheping mripat sing ngelingake Egi marang pengalaman nalika sepisanan mbebuwang neng kali ing wayah esuk. Egi mbales kanthi esem sing kecut. Ya. Program The Young Leaders pancen sejatine pengin nggladhi, nyangoni lan mbentuk bocah-bocah supaya mbesuke dadi pemimpin sing becik. Bocah-bocah kuwi dijak mikir kritis lan dinamis. Bocah-bocah kuwi dijurung supaya tumindak becik kanggo lingkungane sarana apa wae sing bisa ditindakake. Maimonah, Bagus, Dhenok, Suparti, Supariyah, Mintun, Manto, Joyo, Hamron, Parmanto, Winto, Imam, Meilina, lan Gimin, minangka murid-murid saka klompok Young Leaders. Ora rinasa, wis meh rong sasi Egi, Hendra lan Dewi kenal bocah- bocah kuwi. Wis akeh sing wis disinaoni. Wis akeh sing wis dilakoni. Sinau ing sangisore langit lan lesehan ana lemah, sarana alam lan peng- alaman urip minangka media ajar kanthi cara kontekstual, Egi, Dewi lan Hendra ngrasakake manawa klompok Young Leaders iki wis dadi sawijining kulawarga kang nyenengake. Egi wiwit ngrasakake geter-geter kuwi. Geter rasa bombong amarga wis bisa ngedum apa sing diduweni menyang bocah-bocah kuwi, calon-calon pemimpin Desa Waru ing tembe mbesuk. *** 112
PUTIK 11 : SUPARTI ABSEN Atiku goreh. Nganti ora jenjem. Rong sasi kumpul karo bocah-bocah saka program Little Professors and The Young Leaders aku wis cukup apal lan kenal bocah-bocah kuwi njaba-njero. Klompokku iki kompak banget lan bener-bener nduweni rasa memitran. Kabeh mesthi semangat nalika nglakoni kegiyatan. Lan kabeh padhadene nggatekake. Nanging wis meh seminggu iki Suparti ora ketok. Wiwitane Gimin kandha manawa Suparti lara. Kabeh jan-jane nduweni karep bakal niliki nalika ing dina kang kaping telu Hamron ngan- dhani yen Suparti uwis mari lan sesuk bakal mlebu maneh melu kegiyatan iki. Ananging jebule ing dina-dina sabanjure Suparti tetep durung ketara lan kumpul karo kanca-kancane. Atiku goreh. Geneya Suparti? Aku pancen mangerteni, ora ana kewajiban kanggone warga desa Waru kanggo melu kegiyatan sing dienekake. Nanging nalika klompok sing mlebu ora jangkep, rasane kaya ana sing kurang. Dibandhingake bocah-bocah liyane, Suparti pancen beda. Dheweke bocah sing paling anteng lan yen ora dijawil ora bakal muni. Eseme isin-isin. Tingkahe sarwa ewuh-pekewuh. Nalika ana bab sing lucu wae, guyune ora los. Mesthi guyune dibungkem nganggo tangane dhewe. Nanging dheweke tetep ngguyupi lan melu dhiskusi. Kayane bocah iki tipe bocah pengamat lan introvert, tertutup. Sanajan ora tau kandha, nanging mripat lan praenane ketara sumunar, lan grengseng melu ing saben kegiyatan. 113
Aku kudu nemoni Suparti. Bareng-bareng karo Dewi lan Hendra, awan kuwi aku sanja menyang omahe. "Kula nuwun..," ujare Hendra karo nothok lawang. "Nggih...," ana swara saka njero omah kang mangsuli. Sawise sauntara, wong wadon kang bathuke kisut mengkerut marga umure wis tuwa, metu saka kamar. Bu Sukemi, ibune Suparti. "Ooo..., Nak Hendra, Nak Dewi, Nak Egi... Mangga, mang- ga..., katuran pinarak," aruh-aruhe kanthi gupuh. "Inggih, Bu... Matur nuwun." Aku wong telu banjur mlebu omahe sawise nyopot sepatu. "Wonten punapa, punika? Kok, njanur gunung, tindak mriki?" "Inggih, Bu. Kula sarencang sowan mriki punika, inggih namung badhe silaturahmi, kaliyan badhe ndherek pirsa, kenging punapa salaminipun tigang dinten punika, dhik Suparti kok mboten ndherek kegiyatan rencang-rencangipun. Kula mireng, dhik Suparti kacriyos nembe sakit, mila kula sarencang badhe nuweni lan nyuwun miterang. Syukur-syukur menawi dhik Suparti sampun sae..." Hendra matur marang Bu Sukemi babagan tekane mrono. Polatanne Bu Sukemi malih dadi peteng. Dheweke unjal ambegan, lan panyawange adoh menyang awang-awang. Sawise sauntara, "Leres, Nak... Sampun setunggal minggu niki, Suparti panci kula larang ndherek kegiyatan." Wangsulane Bu Sukemi gawe kagetku. Wong telu pandeng- pandengan. "Lho...! Kenging punapa, Bu?" pitakone Hendra. Sawise ambegan landhung, Bu Sukemi semaur, "Percumah, Nak..." ujare karo ngadheg lan mlebu kamar ninggalake aku wong telu kang banjur pating plenggong. Ora watara suwe, dheweke metu maneh karo nggawa map ing tanganne. 114
"Punika, panjenengan pirsani," Bu Sukemi ngomong karo ngulungake map. Dewi sing lungguh ana tengah nampani. Aku lan Hendra rada mingset anggone lungguh pengin luwih cedhak anggone mangerteni isine map. Hasil Ulangan Tengah Semester Gasal Kelas X 2017/2018. SMK Kebon. Mangkono unine kertas sanjerone map iku. Selembar daftar nilai ana ing sangisore. Bahasa Indonesia : 4,75; Bahasa Inggris: 4,25; Matematika : 2,80; Produktif Akuntansi : 3,6; IPS : 5,2; IPA : 5,0; Kewirausahaan : 5,0; Agama : 5,5; Penjasorkes : 5,6; Seni dan Budaya : 8,0. Aku, Dewi lan Hendra ora bisa kumecap. Mripatku ora kedhep nyemak biji-biji kang elok kuwi. Biji asil sekolahe Suparti. "Matur nuwun, Bu, sampun nedahaken rapotipun Suparti dhumateng kula sarencang. Namung kemawon, kula nyuwun pangapunten, punapa kersanipun Ibu, nggih?" Dewi takon ngati- ati, wedi manawa Bu Sukemi kesenggol atine. "Kula kalih Bapake mpun nyerah, Nak. Kadose larenipun pancen lelet menawi diken mikir. Mboten saged menawi dipeksa sekolah. Piyambakipun mesthi kentun. Kula kalawingi didha- wuhi dhateng sekolahan manggihi Wali Kelasipun lan dipun- lapuri werni-werni. Lare kula niku kadose pancen bodho menawi sekolah, Mbak. Wekdal kelas 5 SD, piyambake nunggak, mboten minggah. Wekdal SMP kelas VII, piyambake nggih nunggak melih. Dados, percumah menawi kula sekolahaken. Ugi percumah ndhe- rek kegiyatanipun Nak Egi dalah rencang-rencangipun...," ujare Bu Sukemi canthas. "Lajeng samangke Suparti wonten pundi, Bu? Punapa saged kula sarencang pinanggih?" takonku gupuh. "Nembe kula kengken dhateng peken. Nggentosi kula njagi lapak sapu kelut kalih nam-naman deling. Kula wonten griya ngurusi adhinipun ingkang radi benten tinimbang lare sanesipun. Piyambake mbetahaken kawigatosan ingkang langkung." 115
Aku kentekan ukara kanggo mangsuli omonganne Bu Sukemi. Nanging sajroning ati aku ora narimakake nasib sing disandhang dening Suparti kang kudu pasrah nampa keputusan saka wong tuwane marga perkara angel iki. "Nanging..., nyuwun pangapunten saderengipun... Punapa ngedalaken Suparti saking sekolah punika minangka keputusan ingkang paling pas ugi paling sae? Sae kanggenipun Suparti, ugi sae kagem kulawarga mriki?" Aku wiwit wani nyoba nyuwara. "Mbok bilih piyambakipun radi kentun wonten ing pelajaran, namung mbok bilih piyambakipun nggadhahi bakat sanes ing- kang langkung sae? Wonten ing rapot kalawau, kadosipun biji ingkang sae piyambak Seni Budaya. Sinten mangertos, Suparti nggadhahi bakat ingkang tasih sumimpen wonten ing bidhang niku, Bu. Kanthi sekolah, bakat kalawau saged dipun angkat lan dipun kembangaken. Ning nek namung wonten griya kemawon, mboten wonten ingkang saged ndhudhah bakatipun Suparti," aku wiwit ngetokake panguneg-unegku. "Nak Egi, kula sanget ngaturaken panuwun menggah atur panjenengan kalawau. Nanging menawi namung sae ing Seni Budaya, saged napa mangkenipun? Kula nyekolahaken piyam- bakipun wonten ing Jurusan Akuntansi SMK punika supados sasampunipun lulus, saged nyambut damel kantoran. Ngangkat drajatipun kulawarga. Ampun ngantos kados tiyang sepuhipun ingkang namung buruh tani lan ngenam pring. Lajeng napa ingkang saged dipun ajeng-ajeng menawi sagedipun namung seni? Bapakipun punika jago seni, nanging panjenengan pirsani kawon- tenan kulawarga kula, namung pas-pasan. Punapa melih Suparti punika lare estri, mboten sisah sekolah inggil-inggil, mbenjangipun rak nggih namung dados ibu rumah tangga. Mila punika, lang- kung sae menawi piyambakipun wiwit sakniki tata-tata kangge tugas minangka calon ibu rumah tangga kemawon." Omonganne Bu Sukemi sing kebak teges mau ngagetake aku sakanca. Wong wadon? Ora usah sekolah? Disiyapake dadi ibu 116
rumah tangga? Cara mikir sing kepriye kuwi? Apa wong wadon ora entuk nduweni ilmu? Ora nduweni hak kanggo maju? Ahh..., Dewi langsung njawil gegerku, menehi tanda supaya aku ora usah kepancing nyauri omonganne. Aku ngerti maksude, sanajan batinku ora narimakake lan getem-getem mungguh panemune. Aku mung bisa ngulu idu. Hendra ngambali miwiti rembug. "Oh, dados punika sampun dados keputusan saking kula- warga, nggih, Bu? Suparti mboten nglajengaken sekolahipun?" Hendra nyoba negesake. "Inggih, Nak. Sampun sakalangkung dangu kabukten, mena- wi Suparti punika lare bodho, mboten saged ngetutaken pelajar- an. Kangge punapa dipun lajengaken? Nelas-nelasaken arta kemawon." "Suparti nggih sarujuk?" "Menawi dipun tangleti, piyambakipun genah mboten saru- juk. Nanging kula kaliyan Bapakipun sampun maringi panger- tosan menawi piyambakipun punika mboten cocok menawi seko- lah. Lulus SMP mawon sampun cekap kanggenipun. Kesaged- anipun nggih namung dumugi mriku, mboten saged langkung malih. Minggu kepengker, Bapakipun sampun manggihi Kepala Sekolahipun saperlu pamitan." Aku kaget. Keputusan sing dijupuk tanpa diweruhi Suparti. Keputusan sing ditemtokake wong tuwane dhewe. Sanajan aku wong njaba, aku ora lila. Ah, mesakake temen kowe, Suparti. Durung rampung anggonku kaget, Bu Sukemi nambahi. "Amargi punika, Nak.., Suparti kula penging ndherek kegiyat- an njenengan-njenengan niku, kersane pikirane mboten gumyur. Kula kaliyan Bapake panci nembe nyapih Suparti kalih rencang- rencange. Kersane manahe mboten pecah, langkung diwasa, mbo- ten kados lare alit melih." "Lhah, Suparti punika lak kagolong tasih lare remaja?" pung- gele Dewi lan Hendra meh bareng semu mbantah. Bu Sukemi 117
katon krasa manawa kleru anggone kandha, lan rumangsa ke- jeglong omongan. Nanging dheweke malah ngatonake eseme sing kecut lan sinis. Bab iku nuduhake manawa Bu Sukemi wiwit ora rena marang anane aku sakanca. "Nggih, piyambake panci tasih lare. Ning niku lare kula. Dados kersanipun kula kalih Bapake ingkang tanggel jawab kalih piyambake! Njenengan mboten sisah nyampuri urusan niki." Aku wong telu pandeng-pandengan, bingung. Ora ngira manawa rembugane bakal dadi kaya mengkene. "Nyuwun pangapunten, Bu... Kula mboten nggadhahi niyat nyampuri urusan punika. Sepindah malih, kula sarencang sowan punika niyatipun namung silaturahmi, saha badhe mangertosi kahananipun Suparti ingkang kacriyos sakit. Sanesipun niku..." "Pokoke, ngoten niku kahanane!" punggele Bu Sukemi kasar. "Buuuu..." swara abot layung-layung keprungu saka mburi. "Ibuuuu..." swara iku bali keprungu. Banjur ana swara kursi plastik sing digeser, lan sraakk...sreee...kk... sraa... kk ... sreee...kk, nyedhak. Lan katon ana saweneh bocah lanang mlaku (luwih pas mlaku ngesot) nyedhak. Klambine teles sesisih, marga ketetesan oweh kang ora leren tumetes saka lambene. Rambute awut-awutan kaya lagi bar tangi turu. Bu Sukemi menyat saka kursine, mlaku rikat nyedhaki bocah lanang kuwi, dijunjung lan banjur digendhong mburi. Dheweke mlaku senggoyoran nyangga momotan bocah lanang kuwi ing gegere, banjur bali menyang kursi. "Niki Suparto, adhine Suparti. Piyambake ngeten niki seking lair. Mboten saget mlampah, ngomonge nggih susah. Mboten ngertos dugi kapan nggen kula saged momong niki. Kanthi won- tenipun Suparti, piyambake saged ngrewangi njagi adhinipun." Aku, Dewi lan Hendra kentekan tetembungan apadene ukara. Lambene wong telu kaya kepaku. Kadidene prajurit sing kentek- an pluru, lan ora ana pilihan liya saliyane ninggal glanggang colong playu. Aku banjur pamit mulih. 118
Apes kanggoku, nalika lagi nganggo sepatu, keprungu swara sing wis suwe dakantu-antu, nyeluki jenengku wong telu. "Kak Egi, Kak Dewi, Kak Hendra..!" Swarane Suprapti! Wong telu noleh bebarengan menyang asale swara. Suparti mulih karo nggawa bagor kang isine nam-naman pring. Nyawang aku wong telu kanthi panyawang jero. Mripate kaca-kaca nahan tangis. Bagor sing digawa, diuncalake ngono wae. Dheweke mla- yu banjur ngrangkul aku. Rangkulan sing ora nate ditindakake sadurunge. Aku mbales rangkulane. Aku bisa ngrasakake rasa pang- rasane uga ambegane kang ngangsur-angsur. Gegere dakpuk- puk lan dakelus-elus. Ora krasa, mripatku uga kaca-kaca. "Suparti!" Bu Sukemi nggetak. Alon-alon Suparti nguculake rangkulane. Banjur nggegem tanganku lan diambung sedhela. Uga tangane Dewi lan tangane Hendra. Salam sing mesthi di- wenehake nalika ketemu lan nalika miwiti kegiyatan bebarengan. "Nyuwun pangapunten kula mboten nate dugi melih, Kak," pangucape mingseg-mingseg. Dheweke ora wani nyawang aku. Raine ndhingkluk. "Suparti! Kuwi bagore dijupuk, gek ndhang mlebu ngomah!" bengoke Bu Sukemi santak, kaya-kaya ing kono ora ana aku sa- kanca. "Pangapunten, Bu. Punapa pareng kula rembagan sekedhap mawon kalih Suparti?" Dewi takon. "Suparti nembe mawon mantuk. Piyambake mesthi kesel kalih ngelih." Ukara panampik kang terang-terangan. "Nggih, Bu, mboten punapa-punapa. Pangapunten sampun ngganggu. Matur nuwun menggah wekdalipun. Kula sakanca nyuwun pamit," Hendra nutup anggone mertamu. Nyalami Bu Sukemi banjur metu saka omah iku. Sawise mlaku sawetara jangkah, aku noleh memburi. Katon Suparti nyawang karo nangis ing cendhela. Dheweke ndhadhah- 119
ndhadhahake tangane. Aku mlengak. Jumangkahe sikilku dhak endhegake, banjur dak wales dhadhahan tangane mawa athungan jempol lan anthukan sirah, mratandhani manawa aku menehi dhukungan lan kekuwatan liwat isarat. *** 120
PUTIK 12 : BENER KANG SEMU Merdika kang diwatesi kanthi cara nyata ora bakal ana. Wengi iki, Suparti dadi topik utama omong-omongku karo Dewi lan Hendra. Kabeh isih rumangsa prihatin banget karo nasibe Suparti. Sikap kakune wong tuwane marakake mandhege anak sing pengin maju ing tembe mbesuke. Prastawane Suparti ngelingake marang critaku dhewe. Aku dadi kegawa rasa lan getem-getem. Rangkulane Suparti, ambu wengur awak lan rambute, angete eluhe nalika nelesi klambiku lan panyawange kang nanar nalika tangane ndhadha aku. Kabeh isih katon gawang-gawang. Uga panyawange Suparto sing sayu, lan rasa gorehe Bu Sukemi. Kedadeyan sore mau banget ngreridu rasa-pangrasa lan gregetku. Nanging apa dayaku? Aku ora duwe kuwasa apa-apa kanggo malik pikirane wong tuwane sing saklek.. Mripatku mandheg menyang tumpukan buku-buku cathetan kegiyatane bocah-bocah. Dakgoleki bukune Suparti. Sasuwene iki aku ora nggatekake tulisan-tulisan ing njerone amarga buku iki kayadene jurnal pribadi sing kanggo nyathet sawise ana kegiyat- an. Bukune Suparti ketemu. Dakbukaki lan wiwit dakwaca alon- alon. Atiku geter, jebul jurnal sing ditulis sebageyan arupa ge- guritan. 121
120917 Kabagyan Kang Sirna Srengenge, geneya kowe cepet lunga Mbalekake aku menyang kasunyatan kang surem Isih kepengin dakrangkul kenceng kabagyan bebarengan dheweke Lesehan ing lemah teles payungan langiting sore Saupama wektu bisa dakendhegake Ora perlu maneh aku balapan karo dheweke ing donya kang nyata Apa oleh pangimpen iki dakdekep luwih suwe? Apa aku kudu bali menyang papan panggonan ing ngendi aku ora ana? Pancen krasa seseg lan nyiksa Amung ing kene uripku dakrasa nduweni makna Bebarengan dheweke kang tulus lan mangerteni Gusti, saupami dinten mbejang mboten wonten Saupami dinten niki mboten nate gumanti Eman, kabagyan saking Panjenengan kedah sirna *♫ Puji syukur wis tau bareng kang nyenengake bebarengan kakak- kakak sing hebat *♫ Geguritan sepisanan sing dak temokake kuwawa gawe me- karing esemku, banjur katon gumawang nalika ngayahi kegiyatan dina kuwi. Ya, cooking class, kelas memasak. Dina nalika kabeh padha golek bahan masakan dhewe-dhewe ing kebonan lan sawah lan dimasak bebarengan. Ora migunakake kompor minyak utawa kompor gas, parafin utawa areng, nanging migunakake rencekan-rencekan kayu garing kayadene nalika kemah pramuka ing alas. Nek wis mateng, ajang mangane ora nganggo piring, nanging nggunakake godhong gedhang utuh kang digelar. Cukup rong godhong gedhang amba, lan kabeh padha ngupengi pangan- an sing dikebruk ing godhong gedhang mau. Mangan bareng- bareng sega sing rada gosong lan sangit sarta lawuh jangan tumis sawi, tempe goreng lan sambel. Gayeng lan nikmat banget. 122
Terus lan terus dakresepi guritan mbaka guritan sing ana ing buku kuwi. Sangsaya dakwaca, aku sangsaya krasa manawa emosiku wis kaiket marang kenya iki. Guritan sabanjure kuwawa agawe aku rada ngampet ambeganku. Saupama Saupama donyaning pawiyatan bisa endah kaya program iki Saupama ngelmu ora angel kaya matematika Saupama sinau iku rasane nikmat kaya permen soklat Saupama aku ora perlu mangsuli pitakonan sing ora perlu Saupama ana sing bisa mangerteni aku Saupama aku bisa ngranggeh biji sing ora kudu dipitakonake Saupama aku bisa gawe kisuting kulite bapak lan ibu bali kenceng Saupama aku saguh agawe dheweke percaya manawa aku bisa Saupama aku lair kanthi luwih sampurna... Ah, ananging nduweni pangarep-arep kaya mangkono iku apa ora dosa? Saupama aku bisa mangerteni takdir kanthi luwih wicaksana Mbokmenawa aku bisa rumangsa beja lan bagya... Iya, geguritan iki ditulis nalika Suparti melu kegiyatan pro- gram The Young Leaders sing keri dhewe. Geguritan sing direng- gani sketsa-sketsa rupa sing ayu lan endah. Dhuh Gusti..., Suparti tibake pinter nggambar! Kepengin banget buku iki dakweruhake menyang Bu Sukemi. Aku pengin kandha marang dheweke mana- wa Suparti ora bodho kaya sing dipikirake. Dheweke mung bocah sing nduweni bakat nanging ora tau diakoni kabisane. Mung kuwi. Dheweke perlu diakoni. Dheweke mbutuhake luwih akeh panggonan kanggo nyuntak gagasane supaya bisa ngrembaka. Jaket dakenggo. Aku arep mara menyang omahe Suparti. Tekadku wis manther. Aku kepengin banget nulungi kenya kuwi. 123
Nanging nalika ngliwati ruwang Sekretariat, langkahku kandheg. "Egi!" ana sing nyeluki jenengku. Swarane Dedi. "Kowe arep menyang ngendi wengi-wengi?" Aku nyawang jam tanganku. Iya, bener, wis wengi jam 7. Nanging jam 7 apa dudu wayah kang pas kanggo mertamu? "Mmm.., menyang omahe Suparti." "Suparti?" "Iya, salah sijine anggota tim Young Leaders 1." "Suparti putrine Bu Sukemi lan Pak Ngatino?" pitakone Dedi. "Kayane iya. Aku apal jeneng ibune, nanging yen jeneng bapake ora." "Ayo, mlebu sekretariat dhisik. Aku kudu omongan karo kowe." Aku ora mangerteni karepe, nanging lakune Dedi daketutake. "Lungguh..." Dedi nggeret kursi kanggo aku. Ana garis-garis rasa goreh ing praupane. Goreh lan nesu. "Apa bener kowe lan pembimbing liyane mertamu menyang omahe Suparti?" "Iya. Bener, Ded." "Kenangapa?" "Sebab wis seminggu luwih, Suparti ora teka. Aku lan pem- bimbing liyane mung kepengin silaturahmi lan masthekake mana- wa dheweke becik-apik wae." "Aja mara-mara maneh menyang kana. Ngerti?" Dedi nya- wang aku kanthi manther. "Eling. Saben wong saka awake dhewe iki, nggawa jeneng The Damians. Apa sing mbok tindakake sore mau wis nyoreng esensine program iki. Minangka Koordinator Program, aku ku- ciwa. Gela!" "Kepriye kok bisa nyoreng? Tulung genahna, perangan ing sisih ngendi langkahku lan kanca-kanca sing wis nyoreng jenenge Damians!" 124
"Nalika Sekretariat nganti nampa palapuran sambate warga lan ana pengaduan, kuwi ateges pelayanane awake dhewe ora becik. Elek! Lan lagi wae aku nampa langsung saka wong tuwane Suparti. Dheweke rumangsa dipeksa melu program iki, lan kowe sakanca keladuk wani nyampuri urusan pribadi. Langkah lan tindakanmu kuwi, Egi.., wis kebangeten!" "Sik, Ded... Kowe mung ora mangerteni apa kedadeyan sing sabenere." "Aku pancen ora ngerti, lan pengin ora mangerteni. Aku mung kepengin mastekake manawa program layanan masarakat iki ditampa lan dianggep becik dening para warga, sok sapaa wae. Eling, Egi. Salah sijining prinsip program yaiku TANPA PAKSAAN. Eling-elingen, TANPA PAKSAAN. Iki dudu sekolah formal, Gi... lan kowe dudu guru utawa wali kelas mungguhing Suparti. Awake dhewe ora nduweni hak kanggo meksa supaya dheweke melu ana ing program iki, lha mbok dheweke kuwi mung teka sepisan ndhil, ora dadi ngapa. Awake dhewe ora majibake warga kudu melu. Ngerti? Tulung mangertenana tugasmu dhewe ing kene." "Nanging, Ded.., Suparti kuwi dipeksa medhot sekolahe lan dikongkon nyambut gawe. Dheweke dianggep bodho banget. Dheweke dianggep ara layak sekolah. Wong tuwane ora manger- teni manawa sabenere Suparti kuwi istimewa. Iki, Ded, aku ngga- wa buktine... Bisa wae dheweke ora pinter neng akademik, nanging dheweke nduweni bakat seni sastra lan nglukis. Iki tontonen..., tontonen..." Aku ngulungake buku jurnale Suparti minangka barang bukti. "Dheweke arep medhot sekolahe, arep dimantu.., kuwi dudu urusane The Damians. Lan kowe, Egi, tulung... aja sok dadi pahla- wan kanggone Suparti. Aja ngawur, lan aja lonya-lanyu! Ana pro- tese siji warga ngono wae, akibate gedhe tumrap dibacutake apa orane program. Little Professors lan The Young Leaders iku pro- gram suka rela lan nirlaba. Essensine program iki kanggo 125
nggerakake minate warga kanthi cara alami supaya gelem sinau lan berjuwang. Nalika ana intimidasi, tegese prosese wis ora natural, ngerti? Materi kaya ngene iki apa ora wis diwenehake nalika pem- bekalan?" Dedi ngomong akeh-akeh. Pipiku krasa sangsaya anget. Aku ora ngerti kudu ngomong apa maneh. "Nanging.., apa awake dhewe ora perlu ngelikake nalika ma- ngerteni ana sing ora bener?" Pangucapku lirih, karo ndhingkluk. Awakku krasa lemes.., pepes... "Sumangga yen arep mikirake bab konsep sing paling bener miturut prinsipmu kuwi. Nanging jroning bab iki, sing mbok tindakake kleru. Luput. Kebenaran ing kene bisa mbok waca maneh ing Kode Etik Pengampu Program The Damians. Gedhe pangarep- arepku mungguhing nyambut gawe bebarengan sing becik. Matur nuwun, sugeng dalu." Dedi ninggalake aku sing panggah lungguh karo ndhingkluk ing kursi ruwang sekretariat. Mung ana sawetara uwong sing ana kono. Aku ngadeg lan jumangkah kaku tumuju omahe Dhenok, papanku lan papane Dewi leren. Bukune Suparti isih dakgegem kenceng. Oh, ora daknyana lan ora dakkira manawa jebule abot sangga- ne dadi pendhidhik kang wiwit kesenggol jiwane. Wengi iki bakal dadi wengi sing dawa. Aku ora ngerti kapan mata iki bener-bener bisa merem. Wewayangane Suparti panggah ngaton gawang- gawang. Ing sajroning kahanan setengah sadhar, ukara-ukara puitis kabur-kanginan kumleyang sajroning kalbu. Ngancani mripatku sing teles lan atiku sing goreh, mikirake Suparti. Egi, bebener kepriye sing mbok karepake? Bebener apa sing mbok jejegake? Amarga bebener sing diwatesi mung saporsi, sejatine ora bakal dumadi. 126
Egi.., apa ora kesel manawa kowe ngucap bebener? Nalika kiwa tengenmu nganggep kuwi mung semu? Nalika ora ana pawongan siji-sijia kang ngampingi jangkahmu? Wusanane sawise sauntara wektu, mripatku suwe-suwe merem amarga kekeselen. *** 127
PUTIK 13 : TRESNANANA UTAWA TINGGALNA Milih pakaryan kayadene milih jodho. Kowe bakal mlaku karo dheweke ing saben dinane. Mikirake saben wayah, nganti gelem kelangan kanggo dheweke. Sajake aku isih angel move on. Patang dina sawise kedadeya- ne Suparti, sikape Dedi menyang aku sangsaya tambah adhem lan kaku. Dheweke pancen ora tau nyenggol bab kuwi, nanging lageyane nggambarake rasa sing ora seneng marang aku. Kamang- ka, aku wis njaluk pangapura minangka pribadi lan klompok. Dina iki aku prei. Aku ora nangani kegiyatan. Jeleh ora ana garapan, aku banjur metu menyang bale, nonton Kelas Tari, dhewean amarga Dewi lan Hendra nduweni jadwal dhewe. Yo'i, sepisan-sepisan, ora apa-apa golek hiburan. Me time. Swaraning gamelan wiwit keprungu saka kadohan. Dak- sawang Pak Kun lagi mimpin sarombongan bocah-bocah nari kan- thi gerakan-gerakan kang endah. Kalamangsa dheweke nyedhaki sawetara bocah lan mbenerake posisi tangan utawa sikil sing dianggep kleru. Gendhing iringane dipateni. "Ayo, Cah, digatekne. Sikilmu kudu kenceng, sejajar karo garis tegel. Ya.., ya.., bener, kaya ngono kuwi. Laraaasss, benerna sikilmu, Ndhuk..! Ya.., ya.., bener kaya ngono... Maju sithik. Awakmu jejegna. Sikil mendhak, pupune mudhun sithik, tahan. Mripat nyawang lurus nyang ngarep. Yaa.., bener... Oke, saiki wiwit meneh, ya?" 128
Iringan disetel meneh. Bocah sepuluh wiwit njoget. Ulate wis bisa gawe ekspresi. Kalamangsa mesem, kalamangsa meneng, ngetutake obahing tarian. "Ukel.., ukel.., Dieling-eling, ukeeelll...! Tangan neng bang- kekan. Yak!" iringan bali dipateni. Pak Kun banjur mriksa gerak- ane bocah siji mbaka siji. Sing dikarepake ukel yaiku posisi ugel- ugel tangan diubengake lan jempole gathuk karo driji tengah, dene tlapak tangan kenceng. Pak Kun, mangkono manawa Pak Kuncoro dikenal lan diceluk. Umure pancen wis ngancik 65, nanging semangate mulang nari kaya pawongan sing umure luwih enom 20 taun. Pengalamane wis akeh banget. Ora kurang saka 20 negara wis disambangi minangka Duta Budaya Indonesia. Saben uwong kang mangerteni kiprah lan karya-karyane Pak Kun, bakal nduweni pangira manawa Pak Kun iku lulusan saka ISI jurusan Seni Tari. Dudu, awit Pak Kun kuwi pendidikane Tek- nik Sipil UGM. Nanging, krenteg jiwane luwih milih bidang seni. Totohane gedhe, ijazah sing ndhisik diperjuwangake suwene paling ora 4 taun ing bangku kuliyah, disimpen ngono wae ing file folder pribadi. Nanging, dheweke ora nggetuni. Malah wektu wis mbuktekake manawa pilihane ora kleru. Perjuwangane ora muspra. Dheweke diakoni ing tingkat nasional lan internasional. Riwayate Pak Kun kang mangkono iku ndadekake aku ngala- mun sedhela, lan aku lagi sadhar nalika iringan tari Irama Tarian Incling Jangget keprungu regeng. Satleraman iringan tari kuwi kaya saka Bali, nanging Incling Jangget iki murni tarian saka Jawa. Sawise sadurunge mondheg-mandheg marga mbenerake gerakan sing remit-remit, wektune bocah-bocah diculake nari sarampunge kanthi iringan full, tanpa mandheg. Pak Kun mriksa saka ngarep, wis ora menehi conto maneh, mung kalamangsa me- nehi kode. Koreografi lan pola lantai sing apik lan nengsemake. Bocah-bocah seumuran SD iki katon kompak lan ekspresif. Utama- ne nalika bocah-bocah iku seblak sampur lan laku cepet mubeng 129
karo awake miring, dene obahing mripat ngetutake gerakane awak lan irama gendhinge. Bocah-bocah nari kanthi greget tenan- an. Aku keplok-keplok menehi aplouse nalika bocah-bocah kuwi ngrampungake tariane. Pak Kun mesem lan manthuk tumuju marang aku. "Ya, klompok iki rampung. Leren sik 30 menit. Ganti sing Bambangan Cakil. Endah, Dimas, ayo ndang siyap-siyap. Wektu- mu 30 menit nggo gladhen dhewe." Pak Kun ngarahake, banjur nyedhak aku. "Halo Egi, piye kabare?" panyapane karo nyalami. "Sae, Pak." "Free?" "Inggih, Pak, free. Mila niki saged mlampah-mlampah kali- yan ningali Panjenengan. Top sanget tarianipun," pangucapku karo ngathungake jempol. Pak Kun ngguyu. Dheweke njupuk botol banyu mineral banjur diombe. "Piye? Wis wiwit bisa ngrasakake donyane kene?" Pak Kun takon sinambi mesem kebak teges. Aku kelingan nalika pembekal- an ndhisik, aku tau crita marang Pak Kun bab gorehing atiku amarga ana ing donyaning pendhidhikan. Aku ngguyu. "Inggih, Pak. Ketingalipun kula sampun saged ngraosaken." "The Damians wis kasil ngumbah otakmu, ya?" pitakone Pak Kun karo ngguyu banter. Aku uga ngguyu, nanging lirih. "Kadosipun ngaten, Pak." "Banjur apa keputusanmu? Mbokterusake dadi guru apa arep puter balik dadi wartawan? Utawa, kowe arep nglakoni loro- lorone? Guru sing penulis utawa wartawan sing mendhidhik? Hahaha... Profesi kuwi pilihan, Ndhuk." "Wah, Bapak niki..." Atiku krasa mak sengkring. Pitakone Pak Kun ngelingake marang angen-angenku sing gumantung. "Nanging kuwi kang sabenere, Ndhuk. Kowe kudu netepake pilihan. Pilihanmu kuwi kabagyanmu. Tresnanana utawa ting- galna!" 130
Ukara pungkasane Pak Kun marakake atiku trataban. Aku banjur kelingan nalika jagongan kang pungkasan karo Tyo ing pantai Parangkusumo. Wektu kuwi, Tyo uga ngomong kanthi manteb bab kang padha karo Pak Kun. "Inggih, Pak.., kula mangertos." "Lan pilihanmu...?" pitakone Pak Kun kepengin mangerteni. "Wonten ing batos kula, Pak," wangsulanku karo ngguyu. "Ya.., ya... Wangsulanmu kuwi nuduhake manawa kowe isih mandheg-mangu, Egi... Hahaha... nanging ora dadi ngapa. Milih gawean kuwi, kayadene milih jodho. Kowe bakal mlaku karo dheweke ing saben dinane. Mikirake ing saben wektu, lan kalamangsa kowe kudu kelangan. Aja nganti kowe kandha mana- wa kowe nresnani pakaryanmu nanging kowe wegah cucul kang- go pakaryanmu. Mudheng karepku, Ndhuk?" Aku manthuk. "Godhane uakeeeeh... banget. Coba pirsanana jogedane Endah lan Dimas kae. Endah dadi Srikandi, lan Dimas Buta Cakil. Srikandi watake kalem, suwalike Cakil saben-saben ngganggu Srikandi lan mancing supaya nesu. Nanging Srikandi meneng wae. Wusanane dadi perang antarane Srikandi lan Buta Cakil. Cakil pethakilan obah mrana-mrene, lan migunakake keris kang- go mateni Srikandi. Nanging apa Srikandi wedi? Ora! Dheweke maju ngadhepi Cakil, kanthi sareh lan kalem. Kang sabanjure Cakil kalah dening kawibawan lan kateguhane Srikandi." Dakgatekake saben gerakane Tarian Bambangan Cakil sing ana ngarepku. Bener ngendikane Pak Kun. "Bapak mung pesen, apa wae pilihan sing mbok jupuk mengko, mesthi ana godha lan pepalange. Aja nganti kowe kalah. Kaya uwit, oyod-oyodmu kudu nunjem lan nyengkerem lemah kanthi kuwat. Terus ngrembaka ing jero lan sangsaya kuwat. Wis ben uwitmu sangsaya dhuwur, gedhe lan ngrembuyug godhonge. Nanging, kowe aja banjur marem amarga akeh godhonge. Terus jumangkaha lan aja nganti mandheg nganti kowe ngasilake uwoh. 131
Mudheng?" Pak Kun mituturi kanthi nggunakake analogi kang wicaksana. Me Time sing daklakoni dina iki lumaku kanthi kebak sesanti. Eling, Egi, tresnanana utawa tinggalna. Aku negesake marang awakku dhewe. *** 132
PUTIK 14 : INSPEKSI DADAKAN Kabagyan kuwi awake dhewe sing ngrasakake. 1 Oktober 2017 Esuk iki ana rasa grengseng kang makantar. Ya, dina iki dina kang istimewa. Hendra, mitraku sing duwe toh ing pipi kiwane lagi ulang taun. Aku, Dewi lan bocah-bocah The Young Leaders I wis nyepakake surprise kanggo dheweke. Ya, sakabehe bocah tata-tata, kajaba Suparti. Rencanane kegiyatan pasinaon dina iki arep digawe prei. Mesthi wae rencana iki didadekake wewadi mungguhing klom- pok pasinaonku sing ora dimangerteni dening panitia The Damians apadene sekretariat pusat, apamaneh Dedi si ketupat killer, sing mesthi ora bakal nyarujuki. Apa gelem dheweke kuwi mbuwang wektu kanggo seneng-seneng arepa mung sedhela? Kanggone, wektu kuwi kalodhangan kang larang. Wektu kuwi sinau. Lan ing desa Waru iki, mligine Dedi, wektu yaiku The Damians. Rencana istimewaku saklompok kuwi mengkene, materi sepisan kang kebeneran sesine Hendra dhewe, lan dheweke arep menehi materi babagan dinamika kelompok lan kepemimpinan. Pirang-pirang dina kepungkur nalika wong telu nganakake briefing cilik-cilikan kanggo persiapan materi, Hendra nate ngandharake manawa dheweke bakal ngajak bocah-bocah dolanan "tutup mata, dengar suara" lan kalodhangan kuwi bakal dakgunakake kanggo nganakake pesta. 133
Permainan "tutup mata, dengar suara" iku dolanan sing ke- rep dipigunakake ing kegiyatan pramuka. Dolanan sing ngudok- ake pemaine dipara dadi 3 klompok lan saben klompok diisi bocah 5. Siji dadi pemimpin, lan sing 4 dadi anak buwahe. Anak buwah-anak buwah kuwi ditutupi mripate, jejer sepur-sepuran lan tangane gocekan pundhake kancane sing ana ngarepe. Bocah sing ditutup mripate mau masrahake nasibe marang pangrungo- ne dhewe-dhewe nalika ngrungokake aba-aba pemimpine. Mula konsentrasi ngrungokake dadi kuncining dolanan iki. Rencanane, Hendra arep nggawa klompok iki menyang kebon karet, dadi rute sing bakal diliwati rada rumpil lan angel. Aku lan Dewi setuja- setuju wae... Kocape, rombongan The Young Leaders mangkat menyang kebon karet. Nanging satekane kana, agenda permainane Hendra bakal digawe rusak. Tanpa rasa curiga, Hendra miwiti kegiyatane. Nalika dheweke ngajak murid- muride lungguh kepung mubeng gawe kalangan, Dewi nubruk saka mburi, nutupi mripate Hendra mawa tangane. Saka sisih liyane, aku age-age menehi isarat marang Gimin kanggo ngrewangi Dewi. Hendra kaget lan mbengok. "Hei.., ana apa iki?!" Dheweke mingkuh, nanging tangane Gimin sing rosa cukup kanggo ngawekani tandange Hendra. "Ngapunten, Kak... Niki kepeksa Kak Hendra kula culik se- kedhap," mangkono pambisike Gimin ing kupinge Hendra. Dheweke banjur nuntun Hendra lunga saka papan kono. "Hoooeii...! Egi, Dewi, kowe gendheng ya? Arep ngapa kowe? Padha duwe rencana arep ngerjani aku ya? Heei...! Yen kowe arep gojeg, wektune saiki ora pas. Iki materi wajib sing kudu dakwulang- ake marang bocah-bocah, hooeii...!!" kandhane Hendra bengok- bengok karo ngancam. Nanging bengokane mau ora direwes. Kanthi cepet bocah-bocah enggal ngetokake barang sing wis disiyapake. 134
Ya, kabeh arep menehi surprise kanggo Hendra. Aku lan Dewi ngerti manawa Hendra nduweni pepinginan dadi Indana Jones, sawijining petualang sejati sing saguh nelukake sakabehing pepalang lan nemokake rajabrana ing peranganing bumi sing ora genah dununge. Siji meneh, Hendra nduweni pengangen-angen manawa dheweke iku Indiana Jones sing lagi pesta ing satengah- tengahe warga Indian sing isih primitif. Ya, aku lan sakabehe wong ing kono, dina iki bakal mujudake pepinginan lan pengangen- angene Hendra. Kanthi gotong royong, kebon karet sing rencanane bakal dadi "ruwang kelas"-e Hendra, di-setting dadi panggonan pesta api unggun. Tali-tali dhadhung dipenthang saka uwit siji menyang uwit liyane. Kain-kain amba werna soklat dipasang, digawe mem- per tembok kain sing lumayan amba. Maimonah lan Bagus tugase ngrenggani kain-kain kuwi nganggo gambar sang pahlawane Hendra si Indiana Jones, wulu-wulu pitik lan tulisan "Happy 22 Kak Hendra". Ing tengah-tengah kalangan sing lumayan amba iku, Minto nata kayu-kayu obong sing arep dienggo api unggun. Bagus lan Dhenok ngetokake ayam panggang sing siyap dipangan. Ayam panggang kuwi wis dimasak lan dibumboni. Ayam panggange diselehake ing godhong gedhang amba. Sega wungkus cacah 20 ditata jejer-jejer. Sendhok-sendhok, gelas plastik lan rong botol gedhe banyu putih kanggo ngombe disiyapake ing cedhake. Buwah-buwah kanggo pencuci mulut wis disiyapne Supariyah, sing kabeneran duwe wit pelem lan jambu bol ing omahe. Woh- wohan kuwi wis siyap saji. Joyo lan Hamron ibut gawe kothakan saka kethokan-kethokan kayu sing digawa nganggo tas ransele. Rencanane, ing njero kothak kuwi "rajabrana"-ne bakal didhelikake. Amarga gotong royong kang ditindakake kanthi becik lan rapi, wusanane pakaryan kuwi bisa karampungan mung kanthi wektu 1,5 jam wae. Aku lan Dewi mesem kebak rasa marem lan 135
mongkog nyawang asiling pakaryan wong sakabehe. Sawenehing papan panggonan pesta khas bangsa Indian mligi kanggo mitra kinasih, Hendra. Kabeh padha macak kaya wong Indian. Sawetara bocah ana sing nganggo topi wulu anggone nyilih saka sanggar tari piranti kanggo pementasan tari topeng ireng. Raine padha dicorengi nganggo areng lan bedak sing dicampur banyu, sing marakake rasa indian-e sangsaya kenthel. Nalika Meilina lan Mintun sing sabanjure kapatah dadi pra- natacara wis siyaga nggelar aksine, Hendra banjur dilarak mlebu kalangan. Dheweke ora muring-muring meneh, mbokmanawa wis kesel. Gimin njaga ana mburine. "Halo, Hen..," aruh-aruhe Dewi. "Ya," wangsulane Hendra aras-arasen. "Lak ya apik-apik wae ta kabarmu?" Dewi nggodha. "Ya ngene iki, kaya sing mbok sawang!" "Lho, tik atos timen wangsulanmu?" Hendra meneng. "Ngerti ora, Hen, kenangapa mripatmu ditutupi?" "Biyasa.., kowe kabeh ngerjani aku ta? Ngati-ati.., nek ku- walat pitung turunan, ngerjani wong duwe toh," wangsulane Hendra sing marakake gawe guyu. "Jarene sinten, Kak?" "Jarene Mbah Dhukun!" Gerrrr....Wkwkwk..!! Guyu ngakak dawa lan seru kang marak- ake Hendra sangsaya memelas, arepa dheweke uga melu ngguyu. Gimin ngangkat tangane, takon mawa kode, apa wis wayahe tali sing naleni tangan lan kain sing nutupi mripate Hendra diiculi. Aku lan Dewi manthuk bebarengan, mratandhani isarate bisa dakwaca. Lan wusanane... Bebarengan karo ucule kain sing nutupi mripate Hendra, sanalika kabeh mbengok bebarengan, "HAPPY BIRTHDAAAA....YYY...!!" 136
Hendra mlengak. Mripat lan lambene padha-padha mbukak amba! ♫ ♫ "Happy Birthday to you... Happy Birthday to you... Happy Birthday, Happy Birthday, Happy Birthday.., to Hen...draaa...!!♫ ♫ "Yeeeeeyy....!!" Keplok-keplok bebarengan kang swarane pindha ambata rubuh dadi gong-e lagu Happy Brithday sing bareng- bareng dinyanyekake. Sauntara iku Hendra thingak-thinguk isih bingung karo ngucek-ucek mripate. Embuh amarga mripate krasa pedes marga kesuwen anggone nutupi, apa marga ora percaya manawa ulang taune dirayakake dening klompok pasinaone tanpa panyana lan tanpa pangirane. Dheweke thingak-thinguk, bingung. Mesem, gumun. "Lho..., sapa sing ulang taun?" pitakone sing malah gawe kaget lan gemese wong-wong sing wis padha berjuwang mati- matian kanggo gawe surprise kuwi. "Lho, kak Hendra ta?" semaure Maimonah yakin, makili swarane kabeh uwong. "Ulang taune Kakak kuwi..., isih sasi ngarep kok!" kandhane Hendra nyengir lan rumangsa menang karo ngetokake KTP saka dhompete minangka bukti manawa dheweke ora apus-apus. "Haaa...?!!" Thoweng.., weng.., weng... weng...!! @#%^$!! *** Pesta tetep dibacutake kaya sing wis direncana, sanajan rasa- ne kok aneh, ngrayakake ulang taun nanging ora ana sing di- ulangtauni. Ananging amarga acarane mangan-mangan, kabeh padha rahab lan semangat. Hendra tetep didadekake ikon-e acara iki. Dheweke dikon nganggo topi laken, kaya paraga Indiana Jones lan diwenehi 137
pakurmatan mbukak kothak kayu sing isine rajabrana. Krrekkk... kraakk! Kothak kayu sing dipaku kuwi kasil dijebol, lan dheweke ngguya-ngguyu nalika mangerteni isine. Saweneh- ing topi Indian sing digawe dening bocah-bocah The Young Leaders dhewe kanthi nyonto bentuke topi penari Topeng Ireng. "Matur nuwun..., matur nuwun... Iki minangka sawijining pakurmatan kanggoku," kandhane Hendra kanthi pedhot-pedhot tembunge amarga trenyuh. Adicara ing kebon karet iku bener-bener agawe atine trenyuh nanging dudu rasa trenyuh kang nyedhihake. Adicara kang nam- bahi rasa tresna mring sakabehe anggota klompok. Rasa tresna kang dilandhesi rasa-pangrasa manawa kabeh wis dadi sakula- warga. Adicara iku kebak kabagyan mungguh sakabehe anggota kelompok nganti wusanane... "Egi! Dewi! Hendra!" dumadakan keprungu swarane Dedi sing abot, mbengok sora mecahake swasana regeng kebak ka- bagyan nganti dadi remuk, ajur sawalang-walang. Kabeh tumoleh menyang asale swara. Katon ing kono ana Dedi, Pak Yatno Kepala Desa, Bu Tyas, lan... "Ibu? Bapak? Wonten punapa tindak mriki?" pitakonku kaget. Rawuhe Bapak lan Ibu kang dumadakan ing papan iki, kuwawa nguncalake jiwa-ragaku kang mardika bali menyang pakunjaran! Ora tekan ing nalarku, geneya kanthi meneng-menengan Ibu lan Bapak panggah ngawasi aku? Luwih-luwih, kenangapa Dedi malah ndherekake kekarone tindak menyang papan kene? Tamu-tamu kang ora diarep-arep tekane kuwi nyawang siji mbaka siji sakabehe anggota klompok kanthi panyawang pandak- wa lan kebak pitakon. Pedhang kang wis sumimpen ing warang- ka, bali dilolos maneh. Cahyane kumeclap pindha kilat. Mangko- no carane Dedi ngukum lan nyiksa aku kanthi panyawange, kang ndadekake aku muneg-muneg. Inspeksi dadakan iku wis ndadekake sirahku kluweng-klu- weng. Mripatku kumepyur. Dewi nyekeli tanganku singset, menehi 138
kekuwatan. "Tenang, Gi... iki ditanggung bareng-bareng," Dewi mbisiki lirih. *** 139
PUTIK 15 : ASYEM! AKU ISIH NRESNANI KOWE Ora ana sing luwih abot tinimbang rasa kapang kang sumimpen jroning tidhem lan rasa tresna kang ora bisa kawedharake. Jujur wae, siji-sijine bab sing daksengiti saka program The Damians yakuwi Dedi. Embuh kenangapa, anaaaa... wae, bab sing ngudokake aku gepok-senggol karo dheweke. Gepok-seng- gol iku malah wis kawiwitan saka dina sing sepisanan. Dibacut- ake menyang perkara-perkara lan kedadeyan-kedadeyan liyane. Hhh..., aku dadi gregeten. Nanging aku banjur kelingan welinge Pak Kun bab analogi tarian "Bambang Cakil". Ing batin aku arep mateg dadi Srikandi, sing ora nggape Dedi si Cakil ngganggu gawe aku kanthi migu- nakake bab-bab sepele sing nganyelake. Nalika prastawane Suparti wis mendha, ora daknyana bakal ana perkara inspeksi dadakan iki. Patrape Dedi sing maune wis meh kepenak malih maneh dadi galak. Angkuhe. Carane nyawang. Marakake ora tentrem. Dheweke ngomong marang aku kabeh manawa apa sing wis ditindakake kuwi nglanggar kode etik The Damians. Dheweke ndakwa apa sing ditindakake wis ngglewar saka watesing kewajaran minang- ka pendhidhik, sanajan makaping-kaping aku nerangake mana- wa rencana pesta ulang taun kanthi konsep Indian Jones kuwi mung minangka wujuding rasa tresna lan bukti kekompakane 140
klompok pasinaon The Young Leaders saka Dhusun Samin, ora ana karep liyane. Nanging alesan apa wae sing dakpratelake, tetep ora ndadekake malih tangkepe. Bola-bali dheweke ngumbar salah lan dosa-dosane kelom- pokku ing briefing umum ing sangarepe kabeh panitia The Damians ing bale desa, sing ndadekake aku, Dewi lan Hendra rumangsa dipojokake. Bejane bocah-bocah The Young Leaders menehi semangat. Katone bocah-bocah iku mangerteni manawa gegojegan Indiana Jones dina wingi kuwi wis dadi perkara gawat sing kalebu diang- gep pelanggaran serius. Bocah-bocah kuwi malah banjur kandha manawa gegojegan lan acara pesta kanggo gawe kagete Hendra sing dikira ulang taun kuwi minangka pengalaman kang paling nabet ing ati sasuwene bocah-bocah kuwi melu sakabehe kegiyat- an saka program The Young Leaders. Bab iku ndadekake aku, Dewi lan Hendra luwih teteg lan tatag anggone ngadhepi sa- kabehe "kesalahan lan dosa-dosa" kaya sing didakwakake Dedi. *** 5 Oktober 2017 Program The Damians ing desa Weru wis lumebu ing pe- rangan pethiting wektu. Jam nuduhake angka 11 wengi. Dewi wis turu nglipus. Aku durung ngantuk. Wusanane karo ngenteni tekane ngantuk, dak putusake kanggo nyawang lan ngresepi yutan lintang ing langit sing resik saka teras daleme Bu Bagyo. Langit kang ireng thuntheng kaya lembaran kain ireng sing dijereng ngilak-ilak ambane. Lintang-lintang kaya dene mote barleyan dadi rerenggane. Oh, endah banget. Kaendahan kang ora bisa ginambarake mawa ukara. Lan kaendahan iku kuwawa nggawa aku lumebu menyang alam pengangen-angen. Lamat-lamat keprungu sawenehing lagu saka kamare Hendra. Lagu sing ngelingake marang rasa kapang kang wis kependhem 141
saploke dheweke ana ing desa Waru. Rasa kapangku marang Tyo. ♫ "Kutunggu... dirimu selalu... Kutunggu walaupun... Kutau kau jauh... Kutau kau jauh..." ♫ Tyo, kepriye kabarmu? Pitakonku jroning ati. Dakelapi eluh kang tumetes ing pipi. "Oh, asyem! Aku isih nresnani kowe." *** Sauntara iku ing dina kang padha ing perangan bumi liyane, ana saweneh rembugan ing telpun. Wales, 7 a.m "Halo, Ded. Kepriye kabare Egiku?" "Apik." "Kowe lak isih nyekel janjimu ta?" "Janji sing endi? Ana akeh janji ing antarane awake dhewe," Dedi mesem. "Kowe ora tau crita manawa aku isih sesambungan karo kowe kanggo nakokake kahanane." "Oh, sing kuwi? Iya, aku ora nate crita, kok." "Sip. Matur nuwun ya, Ded?" "Iya," wangsulane Dedi cekak lan kaku, meh ora nuduhake greget kang becik. Bab kuwi ndadekake pitakonane sing nelpun. "... Ded, kowe lak apik-apik wae, ta?" pitakone ngati-ati. "Iya," wangsulane isih cekak lan rada kabotan. "Ana sing kleru mungguh tetembunganku?" "Ora, kok." 142
"Sokurlah." "..." "Ded?" "Ya?" "Apa gelem manawa kowe nindakake sakbab maneh kanggo aku?" Dedi meneng sedhela, banjur, "Apa kuwi?" "Tulung wenehna salamku kanggo Egi." Dedi meneng. Pitakon iku ora diwangsuli. "Ded, kowe isih ana kono, ta?" "Apa kudu?" "Tulung, ya? Aku kangen karo Egi, nanging aku kaiket de- ning komitmen lan janji. Aku ora oleh telpun dheweke sadurunge programmu rampung." "..." "Bisa ta, Ded?" "Ya, dakupayakake." "Apa sing mbok karepne 'dakupayakake?' Kowe kabotan?" "Ya! Aku kabotan!" Klik! Tanpa tidha-tidha Dedi mateni HP-ne. *** 143
PUTIK 16 : CINTA SEGITIGA Pikiranku goreh. Atiku awut-awutan. Apa iki sing jenenge cinta segitiga? 6 Oktober 2017 Kari 10 dina maneh, lan rombongan The Damians bakal ngucapake salam pepisahan tumrap sakabehe warga desa Waru. Ngarepake wektu-wektu pepisahan, aku malah krasa aras- arasen lan pikiranku ora njemanah. Perkarane patrape Dedi isih panggah anyep lan ora ngglape marang aku... Pancen keri-keri iki dheweke kerep ngajak aku jagongan, nanging omongane luwih kerep tumuju menyang kritikan-kritikan landhep bab cara-caraku mulang lan hubunganku karo murid-muridku. Aku dhewe ora mangerteni kenangapa sakabehe bab sing dakgarap mesthi dianggep kleru lan ora tau meneri. Sanajan wis meh ganep 3 sasi lan nindakake kegiyatan sing padha lan meh saben dina ketemu, nanging aku isih rumangsa asing karo wong iki. Ana saweneh bab kang dakrasakake aneh nalika ngadhepi lan nanggapi aku. Ana sawetara bukti sing bisa nguwatake ana- logiku iki. Sepisan, wiwit dina sepisanan ketemu, dheweke ora tau ngglape marang bab-bab kang ana sambung-rapete karo aku, saliyane sing ana gegandhengane karo kebutuhan lan urusane The Damians. Dheweke uga ora kepengin mangerteni bab-bab sing sipate umum utawa sing ana gegayutane karo konteks profesional kerja, upa- mane kayata ana ing ngendi aku mulang, suwene anggonku dadi 144
guru, alesanku kenangapa kepengin melu program iki, pamra- yogaku sing gegandhengan karo perkembangan pendidikan ing Indonesia, lan liya-liyane. Aku nganti gumun, kamangka dhe- weke kuwi koordinator kegiyatan. Ya mung Bu Tyas siji-sijining uwong sing kanthi detail kepengin mangerteni kepriye aku kang sejatine. Maklum, Bu Tyas iku minangka partner-e nyambut gawe ing Yayasan The Damians kang uga dadi salah sawijining tim pewawancara calon guru pendamping kanggo program iki. Kanggoku patrape iki mratandhani manawa si ketupat sengaja jaga jarak karo aku. Sing kaping pindho, sasuwene pembekalan sing dak iloni tumekane dhetik iki, dheweke luwih seneng ngomongake kritik- an tinimbang pangalembana marang apa wae sing wis daktindak- ake. Sing kaping telu, dheweke ngolehake wong tuwaku mlebu ing wewengkone program The Damians, malah nganti ngeterake anggone nginspeksi kegiyatanku. Kamangka, saelingku dheweke tau ngandhakake manawa sakabehe urusan pribadi kayata kelu- warga, sedulur, pacar, anak ,utawa sapa wae kuwi, ora oleh disang- kut-pautne sajroning program, amarga kuwi mau bisa ngrusak ing perangan profesionalitas sajroning nindakake program. Nanging kasunyatane? Dheweke nglanggar wewaler sing digawe dhewe. Dheweke malah ora ngendheg wong tuwaku ing ruwang sekretariat, utawa kanthi cara alus njaluk pangapura lan kanthi tegas njelasake manawa aku lagi ngleksani tugas lan ora oleh diaru- biru. Eh, dheweke malah ngajak wong tuwaku sakloron mlaku- mlaku. Gek malah nganggo mangan bareng barang... Aneh ta? Yen dheweke bisa menehi pangalembana lan panjurung marang wong liya, nanging kenangapa yen kanggo aku ora bisa? Wong iki bener-bener nganyelne. Aku wis kerep diisin-isinake lan digawe lara ati. Aku nganti bingung karo Tyo lan rumangsa wis diapusi, amarga dheweke wis tau kandha yen jarene Dedi kancane kuwi, 145
si koordinator program The Damians iki sawijining kanca sing nyenengake. Ya, mbokmenawa omongane kuwi bener kanggone wong liya, nanging emane yen kanggoku bab kuwi kleru sing gedhe banget! Nalika aku nyritakake panguneg-unegku iki marang Hendra lan Dewi, kekarone malah nduweni penemu sing slenca. "Sik..., mengko dhisik...," Dewi munggel omonganku. Banjur, "Kowe mau ngandhakake yen Dedi gething banget karo kowe?" "Iya. Kowe apa ora ya mangerteni dhewe, kepriye patrape sasuwene iki..." "Lan kowe bakal ngajak rembugan, bicara empat mata wengi iki, kanggo klarifikasi sakabehe?" pitakone Hendra mastekake niyate Egi. "Iya, Hen. Aku ora bisa terus-terusan kayangene iki. Iki ki kayadene perang dingin. Iya ta? Aku lan dheweke padhadene sengit lan gethinge nanging ora mangerteni apa kang dadi perkarane." Dewi lan Hendra manthuk-manthuk. Banjur kekarone padha pandeng-pandengan. "Aku kudu piye, no?" pitakonku njaluk tetimbangan. "Mmmm..., ngene... Aku lan Dewi malah mikir suwalike," kandhane Hendra. "Mikir suwalike piye karepmu?" Hendra meneng lan Dewi sing nyambungi omongane Hendra. "Mmmm..., yen miturut aku lan Hendra, Dedi kuwi ora sengit lan uga ora gething karo kowe. Nanging, dheweke kuwi kasar, nganyelne lan kerep gawe gorehing atimu kuwi amarga..., dhe- weke seneng karo kowe." "APA?! Dedi jahat karo aku amarga dheweke seneng karo aku?? Jelas ora klebu nalar. Kowe aja ngawur ya? Aku iki lagi ngo- mong tenanan. Serius. Aku anyel tenan iki. Wis.., uwis...! Aja gojeg wae ta!" Sanalika aku ngadeg karo mrotes kandhane Hendra lan Dewi sing ngawur. Sak kepenake wae, kancane lagi mangkel 146
malah dibumboni sing ora-ora. Marakake tambah mangkel wae. Aku mlaku mrana-mrene ora genah. "Sik, Gi... Rungokna sik ta omonganku iki," Hendra melu ngadeg arep njelasake. "Ora saben wong lanang bisa ngandhak- ake rasa senenge marang wong wadon nganggo tembung-tem- bung sing lumrah. Amarga rasa seneng kang ora kawedhar mau, sing metu malah rasa gethinge. Dheweke kerep mrotes kowe lan nglarang kowe tumindak ngana-ngene kuwi, amarga dheweke kepengin njaga kowe. Dheweke ora kepengin kowe cilaka. Ngono kuwi, Gi...!" kandhane Hendra njelasake. "Wis rampung olehmu nganalisis?" Takonku sinis. "Ngene ya..? Rasa seneng kuwi pancen ora kudu dikandhakake, nanging bisa ketara saka tumindak-tumindake. Lha iki, tumindak kepiye sing wis ditindakake Dedi sing nuduhake manawa dheweke seneng karo aku?" "Ya kuwi, Gi... Miturutku amarga Dedi kuwi tipikal species sing aneh lan langka," ujare Dewi. Hah? Species aneh lan langka? Brontosaurus pa? pikirku. Dewi nerusake omongane, "Mula saka kuwi, Eg, bisa wae reaksi sing metu akire sing cengkah karo apa sing lumrahe katindakake umume wong-wong." "Oh, dadi saiki kowe-kowe kuwi ngarani si ketupatmu kuwi menungsa sing ora lumrah, ngono? Spesies langka sing aneh? Sing duweni bakat dadi psikopat, ngono? Wah, hebat banget teori- teorimu kuwi!" kandhaku karo gedheg-gedheg, ethok-ethok gumun nanging ngece. Dewi lan Hendra pandeng-pandengan maneh. "Ya ora ngono, Gi... Ora...," wangsulane Hendra lan Dewi meh bareng. "Terus, kepriye sing mbok karepne? Uwis, ah. Ora sah mubeng-mubeng. Mumet aku...!" kandhaku karo ngadhul-adhul rambut. Gemes. 147
"Tenang, Gi... Ora sah emosi. Iki lak mung pendapatku wae. Kok nesu-nesu ngono, ta?" kandhane Dewi. "Lha iya, ta. Aja-aja kowe meneng-meneng malah ada rasa karo Dedi...," kandhane Hendra cengengesan karo mripate kethil-kethil njarak. "Eeee... Ale sak-sake. Aja ngawur kowe!" "Wis, wis, wis...!" Dewi misah. "Mengko malah ora ram- pung-rampung perkarane nek mung ngene wae." "Ngene, Gi. Oke. Ora masalah yen ta kowe ora sarujuk karo teoriku lan teorine Hendra gegandhengan karo sikape Dedi ma- rang kowe. Nanging entenana wae. Wektu sing bakal mbuktek- ake." kandhane Dewi prasaja nanging malah kaya tinemu nalar. "Iya, Gi... Siji meneh. Aku arep ngelingake kowe prinsip China bab Yin lan Yang. Ngerti ta?" Aku manthuk. "Urip iki ora sampurna. Urip kuwi mesthi duwe rong werna. Ana seneng ana susah, ana lara ana waras, ana mlarat ana sugih, lan sapanunggalane. Mangkono uga watak lan uripe manungsa. Sabecik-becike manungsa, dheweke mesthi nduweni perangan sing ala. Suwalike, saala-alane manungsa, dheweke mesthi uga nduweni bagiyan sing becik. Mbokmenawa kowe mung durung meruhi bagiyane apike Dedi, Gi. Nanging sepisan maneh, wektu sing bakal nuduhake perangan kuwi marang kowe lan bakal ma- rakake kowe nimbang-nimbang," Hendra mungkasi omongane. Aku lan Dewi meneng, kaya kena gendam. Lagi iki ngerti Hendra bisa ngomong rancak, runtut lan tembung-tembunge mawa teges jero. "Kowe lagi wae mbuktekake teori Yin-Yang-mu kuwi, Hen," ujare Dewi karo namati Hendra lan toh ing pipine kanthi panya- wang gumun. "Hah?" Hendra genti mbales nyawang aku lan Dewi genti- genten. Ekspresine nuduhake yen dheweke bingung. *** 148
Ya, tekadku wis gembleng. Wengi iki aku arep ngajak Dedi rembugan wong loro. Aku perlu nggenahake lan butuh katrangane. Aku kepengin mungkasi bebarenganku karo The Damians kanthi becik, lan kekancan salawase karo sakabehe panitia kang melu ing program iki. Sakabehe bab wis daksiyapake kanthi becik. Wiwit saka teori lan analisise Hendra lan Dewi, sing mratelakake manawa sa- kabehe tumindake kang angkuh lan memungsuhi sing digelar dening Dedi sasuwene iki sabenere minangka syndrom penyakit langka saka spesies aneh sing lagi nandhang wuyung, nganti tumeka nemahi kasunyatan kang paling elek yaiku manawa pa- trape Dedi sing sasuwene iki mungsuhi aku iku pancen sabenere Dedi duwe rasa gething marang aku. Sakabehe wejangane nganti tumeka ukara sing dikandhakake Hendra lan Dewi bakal terus dakeling-eling. Yin lan Yang. Ya, muga-muga wengi iki aku bakal oleh pepadhang. *** Jangkahku wis tekan ngarep lawang sekretariat. Ruwangan katon suwung lan sepi. Kamangka biyasane wektu-wektu ngene iki ana sawetara panitia The Damians sing tugas njaga. Nalika arep nerusake jangkah mlebu ruwang sekretariat dumadakan aku krungu swarane wong lagi telpun. Swara sing kaya-kaya wis tau daktepungi. Jangkahku kandheg. Aku banjur nginjen ing sela-selaning lawang, kepengin ma- ngerteni sapa sing ana njero ruwangan. Kayane mung ana wong siji. Lanang. Dak injen tangane Dedi lagi nggawa cangkir kopi. HP-ne diselehake ana meja. Dheweke telpun nggunakake loud speaker. "Wis pira suwene kowe kenal dheweke?" pitakone Dedi. Dhe- weke sajak rada rikuh lan pekewuh. Katon saka carane nyawang HP ing ngarepe. 149
"Meh sadawaning uripku, Ded." Swara kuwi, rasane kaya-kaya wis daktepungi. Tyo? Aku sangsaya kepengin mangerteni, apa sing dikandhakake. "Apa kowe wis tau pacaran?" "Kenangapa kowe nakokake bab iku?" "Wangsulana wae, Yo... Apa Egi wis tau dadi pacarmu?" Hah? Apa kandhane mau? Yo? Egi? Ora kleru maneh. Dheweke mesthi lagi telpun-telpunan karo Tyo. "Durung tau. Dheweke mitra sejatiku. Kancaku sing paling apik. Geneya, Ded? Kowe seneng karo dheweke?" Oops..! Gurungku dumadakan krasa garing. Arep ngulu idu wae rekasa banget. Nanging ya ing wektu iki kalodhanganku kang- go mbuktekakae teori lan analisise Hendra lan Dewi. Ora dakkira manawa cepet banget anggonku nemokake wangsulan saka teorine. "Yo, oleh ora aku nresnani mitramu kuwi?" Dedi takon kanthi rangu-rangu. Gubrakkk!! Rasane aku kepengin njeglugake sirahku menyang lawang sing dakanggo nginjen lan nguping wong lagi telpunan iki. Edian! Kenthir! Sableng!! Teorine Hendra lan Dewi satus per- sen bener! Brontosaurus iki seneng karo aku! Hiks. Aja-aja teori psikopate uga ora kleru. Hiii... Iduku dak-ulu karo ambegan landhung, nyoba nentremake ati lan pikiranku, karo ngenteni apa sing bakal dumadi ing episode sabanjure. Sajake Tyo suwe anggone mangsuli panjaluke Dedi mau. "Ya, mangga..," mangkono swara wangsulane. "Egi nduweni hak ditresnani dening sapa wae, kalebu kowe. Amarga dheweke pancen pantes ditresnani. Nanging kanthi cathetan..." "Apa kuwi?" "Aja mbok terusake rembugan iki yen kowe njaluk palilahku manawa Egi arep mbok dadekake pacanganmu!" 150
Tyo? Meh wae aku ora percaya yen kupingku wis krungu ukarane Tyo mau. Cekak, nanging endah banget keprungu ing kuping. Rasane anyep tekan njero ati. Nanging kaendahan lan anyepe ukarane Tyo mau mesthi krasa pait lan panas kanggone Dedi. "Kenangapa? Apa sing kleru yen Egi dakdadekake pacangan- ku? Kowe lak dudu apa-apane Egi ta? Egi dhewe sing nduweni hak kanggo milih sing paling becik tumrap dheweke." Si ketupat dumadakan panas atine. Omongane malih atos lan kasar. Aku wedi mangerteni watake sing malih temperamen kaya mangkono. Kanggoku, iki minangka pengalamanku ngru- gokake rembugan kang paling panas ing antarane wong lanang karo wong lanang. "Mung ana alesan siji lan konsekwensi siji yen kowe tetep nekat nerusake niyatmu kuwi." "Geneya?" "Amarga kowe kuwi kancaku, lan kowe ngerti banget mana- wa aku isih nresnani dheweke." kandhane Tyo kang swarane keprungu digeget. Aku mbayangake lan nyoba ngira-ira kepriye ekspresi lan rupane Tyo ing kana nalika ngucapake ukara kuwi. Aku kelingan panyawang mripate nalika ing pantai aku lan dheweke nyoba ngrembug bab kuwi setaun kepungkur. Mandheg-mangu lan ora wani nglanggar prinsip sarta paugeran. Rasa wedi mbubrahake rasane kekancan kang endah, nanging uga perjuwangan meng- gak pepinginan lan tekad nindakake bebener, lan kuwi kabeh dadi krasa luwih endah sajrone dimensi batinku lan dimensi batine Tyo. Aku sakloron percaya, iki kabeh minangka takdir. Wewayangan kaendahane kekancan sing padha dene asah, asih, lan asuh gumawang ngebaki batinku. "Apa konsekwensi paling elek sing bisa wae kelakon ma- wana aku tetep nekat ndadekake Egi minangka pacanganku?" Dedi mbaleni pitakone. 151
Sepisan meneh, gurunganku krasa garing. Dhasare pancen psikopat kowe kuwi, Ded! Ra duwe ati! Greneng- ku sajroning batin. "Amarga mbutuhake wektu sadawaning uripku kanggo me- nehi pangapura marang kowe," wangsulane Tyo alon, nanging nandhes. Cukup. Aku ora tahan. Aku age-age mlayu ninggalake ruwang sekretariat iku. Mbadharake niyatku sing arep apik-apikan karo Dedi. Pikiranku semruweng lan atiku rasane ora karuwan. Apa kaya ngene iki sing dijenengake cinta segitiga? Jarene yen ana cinta segitiga, kedadeyan kawusanane bakal tragis, amarga ing akiring crita bakal ora ana sing nampa rasa tresna. Kabeh ora! Cinta segitiga akire mesthi mung sedhih lan tatu. Nanging kanggo aku, sadurunge cinta segitiga iki kewiyak, crita katresnanku dhewe uwis ninggalake tatu. *** 152
PUTIK 17 : SKENARIO PAMUNGKAS Guru kang becik menehi sugesti, dudu dogma. Lan menehi inspirasi marang kang ngrugokake supaya bisa mulang awake dhewe. Dakentekake wektuku kanggo lek-lekan karo Dewi lan Hendra. Lelorone mlenggong krungu critaku. Kaya-kaya ora per- caya manawa teorine bab Dedi wis dibuktekake kanthi cepet lan pas nanging uga nuwuhake rasa pangaru-biru, sedhih lan priha- tin nalika dakcritakake perangan crita katresnanku marang Tyo sing ruwet amarga kedhangdhangan prinsip kang beda. Jebule aku ora dhewean ngadhepi uleng-ulengane crita katresnan segitiga iki. "Terus apa sing bakal mbok tindakne nalika mangerteni ma- nawa Dedi pancen seneng tenan karo kowe, Gi?" Hendra takon. "Ya kuwi. Rasane kok dadi aneh banget..." "Ya, iya no..," Dewi nyetujoni. "Lha terus aku kudu piye?" "Kowe seneng apa ora karo dheweke?" Hendra takon ke- pengin ngerti. "Aku ora seneng karo dhe'e, Wi. Swear," kandhaku karo nga- thungke driji duding karo driji tengahku mbentuk huruf V. "Nanging dadine aku krasa aneh wae." sambungku. "Ya uwis ta yen kowe pancen ora seneng. Ora sah digawe mumet." "Nanging ..." "Nanging kepiye meneh?" Hendra takon. "Pra rangu-rangu- mu lan pitakonanmu bab anehe patrap lan sikape, saiki wis entuk wangsulan kanthi jelas lan gamblang?" 153
"Ya iya, nanging kenangapa ya aku kok malah dadi tambah gething marang dheweke?" "Wah, koweo ra oleh ngono no, Gi... Dudu salahe dhe'e ta yen dheweke seneng karo kowe. Jenenge wae rasa tresna, kabeh uwong nduweni hak ngrasakake," ujare Dewi diplomatis. "Kowe lak ya tau ngrasakake ta, Gi?" "Iya, aku mudheng. Nanging dudu rasa tresnane kuwi sing dakperkarakake, Wi." "Banjur apane?" "Kayane aku isih kepengin mbuktekake kabeneran siji maneh saka dheweke. Bukti sing pungkasan saka teorimu sakloron." "Teori sing endi?" "Teori bab Yin lan Yang. Aku kepingin nemokake kabecikane ora ketang sethithik ing awake Dedi. Sawise kuwi, mbokmenawa aku bisa tentrem." "Wah, kowe mendhem rasa serik ya, Gi?" pitakone Hendra. Dewi mbela, "Ra papa, oleh wae. Dakpikir kuwi bab sing lumrah lan manusiawi, ngelingi kowe dhewe wis tau krungu dheweke wani nawakake pilihan pilih tresna apa pilih kelangan mitra salawase." "Ya, aku sarujuk. Se-tu-ju! Ayo dibuktekake, apa Dedi sing anggak lan angkuh, watakke atos kaya watu kuwi isih nduweni ati sing jembar kaya samodra kanggo nguwurake rasa tresnane lunga amrih memitranane karo Tyo ora musna." *** 16 Oktober 2017 Dina iki minangka dina pepisahan kanggo para warga desa Waru kang nrenyuhake. Kaya nalika acara pambuka 3 sasi ke- pungkur, sakabehe warga desa nggelar adicara pesta wengi kang- go pepisahan. Yayasan Damians nyerahake tanda tresna lan sa- wetara sertifikat utawa piagam kanggo para warga sing melu kegiyatan ing program iki. 154
Ora kaya swasana panampa sing kebak esem lan guyu, sa- najan saweneh atraksi saka warga utawa saka panitia ditampil- ake, ananging tetep wae bale desa sing sesak dikebaki dening para warga saka telung dhusun kuwi katon nrenyuhake. Aku, Dewi lan Hendra lungguh amping-ampingan, nggrom- bol karo limalas bocah saka klompok The Young Leaders sing dakbimbing. Maimonah lan Mintun bola-bali ngusapi eluhe nalika krungu pidhato pepisahan saka Dedi, si ketupat sing meneng- meneng bakal dadi target operasiku. Kabeh lagi ngenteni Gimin, sing kabeneran wengi iki ditugasi pidhato perpisahan makili para remaja sing ana ing klompok The Young Leaders. Lan wusanane, salah sawiji murid sing dakbanggakake kuwi jumedhul. Gimin. Nganggo klambi kothak-kothak lan kupluk ireng, murid sing tau ngajari aku menek uwit pelem lan mancing kuwi mlaku tumuju podium prasaja kanggo macakake pidhatone. Katon ing pojokan ruwangan, wong tuwane Gimin nyawang anak pambarepe tanpa kedhep. Panyawang bombong lan rasa bungah. "Dhumateng penjenganipun para rawuh kakung sumawana putri ingkang kula urmati, sugeng dalu. Nyuwun pangapunten kula kumawantun sumela atur wonten sangajenging panjeneng- an sedaya, inggih badhe ngaturaken salam taklim wonten ing adicara panutupan program Little Professor saha The Young Leaders, ugi atur pepisahan dhumateng sedherek-sedherek kita sedaya, kakak-kakak pembimbing saking Yayasan The Damians." kandhane Gimin teteg. Dheweke meneng sedhela. Unjal ambeg- an. Sorot mripate tumuju menyang panggonanku saklompok. Joyo nyemprit nganggo tangane, karepe menehi semangat. Ana sing aneh nalika sabanjure Gimin malah nutup kertas pidhatone. Mripate nyawang menyang sakabehe ruwangan sing sesak dening para warga desa kanthi panyawang kaca-kaca. Sakabehe uwong meneng, ngantu-antu ukara sing bakal kawetu. 155
"Blaka suta kemawon, kula dereng kepengin pisah kalih kakak-kakak pembimbing." Swasana malih rame marga swara keplok-keploke warga lan surakan "Huuu..." sing dawa. "Leres, kula temen-temen ngaturaken bab menika," Gimin ngomong kanthi swara asline, tanpa digawe-gawe. Swara sing polos lan lugu. Kabeh uwong mesem lan ngguyu nyawang bab iku. "Kula tasih kepengin dipun-ajari ingkang kathah, kegiyatan sareng rencang-rencang lan kakak-kakak pembimbing kula, utaminipun Kak Egi, Kak Dewi lan Kak Hendra." swara keplok ambata rubuh bali keprungu, lan kabeh mata nyawang menyang aku sakanca marga jenenge disebutake. Maemonah lan Suparti mripate sangsaya kaca-kaca. Bocah loro kuwi ngrangkul aku. "Saestu, kula sakanca wonten ing klompok Young Leaders I saking dhusun Samin ngraosaken beja sanget saged saged tepang kaliyan Kakak-kakak sedaya, lan kula pitados, raos ingkang sami mesthi inggih dipun raosaken dening rencang-rencang sanesipun saking program utawi klompok ingkang benten. Swasana sesa- rengan lan sumadulur saged kabangun wonten salebeting kelom- pok kula, nanging temtu kemawon dhisiplin saha taat aturan mboten nate ketriwal dipun utamekaken. Kakak-kakak pembim- bing kula dhisiplin sanget bab wekdal kangge aktivitas, ugi ajeg anggenipun njagi komitmenipun andum pengetahuan dhuma- teng kula sarencang." Mripatku kaca-kaca krungu pidhatone Gimin. "Sadangunipun tigang wulan menika, kula dalah rencang- rencang sampun rumaos dipunwangun mental punapa dene ngelmunipun. Remen lan sedhih dipun raosaken sesarengan. Sedaya punapa kemawon ingkang sampun kula raosaken sesarengan kaliyan rencang-rencang menika dados pengalaman ingkang badhe kula emut-emut lan mboten bakal kesupen, mliginipun kula pribadi punapa dene kita sedaya ingkang wonten mriki." 156
"Kakak-kakak sedaya, kula ngrumaosi bilih sadangunipun kegiyatan sareng-sareng, kathah klenta-klentu punapa dene kathah patrap ingkang mboten mranani pengalih. Sedaya ingkang mboten mranani penggalih kalawau, ingkang dipun sengaja punapa mboten, saged kula namung nyuwun agenging panga- punten. Mliginipun dhumateng Kak Hendra, salah setunggilipun kakak pembimbing ingkang sae sanget, ingkang nate dipun- kerjani sesarengan amargi dipunkinten ulang taun, kula pribadi nyuwun pangapunten ingkang ageng. Namung kemawon, saestu, prastawa menika minangka momen ingkang paling sae kangge- nipun kula dalah rencang-rencang sadangunipun kula ndherek kegiyatan. Raos sesarengan, tresna, gotong royong, saha guyub- ipun tim estu-estu saged dipun wujudaken namung mbetahaken wekdal setunggal setengah jam!" Gimin mesem, kang banjur dikeploki dening klompoke. Hendra ngadeg, ngacungaken jem- pol tangan kiwa-tengene. Aku lan Dewi ngguyu seru, lan kanthi refleks nggoleki Dedi, penasaran karo ekspresi rupane. Jebule dheweke uga lagi nyawang menyang kelompokku, menyang aku, banjur mesem. "Ing wasana, sugeng tindak kakak-kakakku. Wilujeng dumugi ing kitha. Mugi-mugi Gusti Allah maringi kita wekdal kangge pepanggihan malih. Matur sembah nuwun menggah sedaya ngel- mu, pengalaman saha bab-bab sae ingkang kanthi ikhlas sampun dipun paringaken dhumateng kula sarencang. Kula pitados, sedaya kalawau estu-estu migunani lan bakal badhe kula amalaken wonten ing panggesangan kula sedaya. Sinaosa program menika sampun rampit, ananging kula nggadhahi pangajab, pasedherekan ing antawisipun kita bakal langgeng salami-laminipun. Raos kapang mesthi wonten ing manah kula dalah warga desa Waru. Sukses kagem The Damians. Mekaten, lan matur nuwun." Pidhatone Gimin kuwawa gawe eluhku tumetes ing pipi. Lagi sepisan iki aku rumangsa urip amarga apa sing daktindakake migunani tumrap wong liya. Aku rumangsa mawujud. Aku 157
rumangsa ana. Aku rumangsa migunani. Rasa kuwi sing sasuwe- ne iki dakgoleki. Gusti Allah wis ngijabahi mungguh donga-donga- ku kanthi sarana Gimin lan kanca-kancane. Gusti Allah uwis ngijabahi mungguh pandoga-pandogaku karana The Damians. *** Aku wis bali ana ngomah. Bali maneh ing donya nyata karo Bapak lan Ibu. Skenario pamungkas sing dakrencana kanggo ngadhepi Dedi kawusanane ora dumadi. Nganti dina pepisahan lan pembubaran karampungan, Dedi ora malih sikape lan uga ora tumindak seje. Panyangka kang nate kemliwer ing pikiranku, pikirane Dewi lan Hendra ora kabukti. Dedi tetep wae dadi Dedi sing kaya padatan. Si ketua panitia sing irit tetembungan, mripate tajem, angkuh lan misterius, mligine kanggoku. Malah misteri bab cinta segitiga kuwi wae ora sakabehe bisa kawiyak. Sawise sawetara wektu ngeremake mripat nyoba ngrasakake maneh ambune bantalku lan ngekep guling sing wis suwe dak- tinggal, aku menyat, ndhudhahi klambi-klambi reged saka ranselku. Dumadakan aku nemokake amplop werna biru ing njerone. Dak waca tulisan ing amplope : Kanggo Egi, sawenehing pendhidhik kang hebat. Satumpuk rasa kepengin ngerti isine amplop ngebaki pikiranku. Enggal dakbukak amplop kuwi lan nemokake 4 lembar foto lan sasuwek kertas. Foto-foto kuwi... fotoku kabeh. Foto sepisanan yaiku foto nalika aku lagi nonton tari Topeng Ireng nganggo klambi kothak-kothak biru lan clana jeans. Ah, aku malah nganti ora nggagas manawa ana pawongan kang njupuk gambarku. Foto sing kaloro yaiku foto nalika aku dadi paraga pitik babon karo bocah cilik cacah wolu sing ketinggalan kelompok Little 158
Professor amarga tekane telat. Ing foto kuwi, aku lagi ngguyu lan nari karo bocah-bocah kuwi. Ah.., momen kuwi. Aku mesem. Foto sing nomer telu yaiku foto nalika aku lan kelompok The Young Leaders ing acara pepisahan. Maimonah lagi ngrangkul aku lan bocah-bocah liyane ngupengi. Aku unjal ambegan. Momen kuwi lagi mau bengi kedadeyan. Foto sing nomer papat yaiku fotoku dhewe nalika aku lagi moto wit kapuk sing lagi mekar ing wayah sore. Aku nganggo kaos putih, clana jeans andhalan, ransel lan kamera duweke Hendra. Aku ora ngerti, kepriye si paparazzi iki bisa njupuk gambarku marga saelingku aku lagi mlaku dhewe wektu kuwi. Ana tulisan sangisore foto kuwi : saweneh inspirator kang lagi nginjen masa depanne. Alisku gathuk. Pikiranku dakperes. Saweneh swara nlesep ing ati. Apa Dedi sing ngirim foto-foto iki? Dumadakan aku ke- lingan sesuwek kertas sing ana ing amplop bareng karo foto-foto kuwi. Kertas kuwi jebul mung isi tulisan anggone njupuk saka tembung-tembung sesantine Edward Bulwer-Lytton sing unine: "Guru kang becik iku menehi sugesti, dudu dogma lan menehi inspirasi marang sing krungokake supaya bisa ngajari awake dhewe." Aku gumun. Sapa sing ngirim kabeh foto iki? Hendra? Dudu. Dewi? Ora mungkin. Dedi? Ya mungkin wae. Dedi iki siji-sijine alesan kenapa foto-foto iki ana. Nanging dheweke ora ngomong apa-apa marang aku nganti acara pepisahan wis kliwat. Apa kira- kira dheweke pancen ora kepengin gawe cecongkrahan? Aku mesem. Teori Yin lan Yang saka Hendra, sepisan maneh, bener! Age-age aku telpun dheweke. "Hen..." "Ya, Gi... ana apa?" "Aku mung kepingin ngucapake selamat lan matur nuwun." "Kanggo apa?" "Teori Yin lan Yang-mu kabukti ing sore iki." 159
"Karepmu?" "Kowe bener. Dedi isih nduweni bagiyan kabecikan kang endah." Tibake pancen bener apa sing dikandhakake wong-wong bab paribasan "Setetes mangsi bisa ngirengake susu sapanci, nanging uyah sajimpit kuwawa ngrubah rasane banyu sakuwali." Satetes kabecikan sing ditindakake dening sawenehe uwong kanyata bisa nglunturake sakabehe dosa sing nate katindakake. Jebul Dedi isih nduweni jiwa kang gedhe banget kanggo njaga memitrane luwih tinimbang ngutamakake butuhe dhewe. Lagi saiki aku bisa nemokake punjering karisma sajroning pribadhine si tilas ketupatku kuwi. *** 160
PUTIK 18 : NINGGALAKE BATHOK Akhir Oktober 2017 Kamarku minangka seksi bisu lelakon panguripanku. Dhe- weke nyimpen sakabehing crita. Dheweke nyimpen sakabehing wewadi. Kalebu wewadi bab rasa wediku marang urip kang ampang. SAWENEHING RUWANG KANG SUWUNG Nalika awakmu ora nate mangerteni Apa sabenere sing mbok goleki sajroning urip iki.., Tinggalna tarangan sing marahi kowe mandheg. Mlayua menyang gurung ombyaking wektu. Mbrangkanga kaya bayi sing lagi lair amarga reinkarnasi. Pahargyanen luwar lan mardikamu. Ngguyua bebarengan swargamu kang anyar... Mesema.., nggrantesa.., nangisa... Grantesana sepi lan samunmu! -amarga saiki kowe dhewean- Peresen eluhmu.., nganti kowe lali manawa mata wae bisa ngetokake banyu... Nanging, aja sepisan-sepisan anangisi lair manehmu iki! Amarga opahmu wis dibayar lunas. Kowe wis didadekAke N G E R T I 161
Dakwaca geguritan kuwi makaping-kaping. Geguritan sing daktulis ing buku harian. Geguritan sing daktulis setaun kepung- kur, nalika aku bingung banjur keblasuk nalika nyoba mangerteni donyaning pagaweyan dadi guru minangka siji-sijine pilihan atiku. Geguritan sing ing njerone ngandhut sawijining pengangen- angen bisa ngrasakake kepenake urip tanpa dimomoti pepinginan sing keladuk dhuwur sing ndadekake sirahku ngrasakake lara suwe. Tanggungan pepinginan sing keladuk dhuwur kanggo nye- nengake wong tuwa lan nresnani sawenehe uwong kang beda keyakinane. Momotan kuwi sing dakgendhong mrana-mrene. Kaya- dene bulus sing ngandi wae parane nggawani bathok ing gegere. Aku ngabot-aboti awakku dhewe kanthi mayuta-yuta impen lan pangarep-arep palsu. Kenangapa? Amarga pangucap syukur mungguh peparingE ora daklisan- ake. Kenagapa? Amarga aku amung mikirake awakku dhewe lan kadhung percaya manawa rencanaku iku minangka rencana kang paling becik sing pantes dakduweni. Kenangapa? Amarga aku, kanthi sesongaran wis nglalekake manawa sa- kabehe rencana kang becik lan sampurna iku amung kagunganE Gusti Allah sing satemene, lan kabeh rencana iku wis tinakdir kanthi lelaku sarta carane dhewe-dhewe. Aku wis nyoba laku culika marang Gusti Kang Maha Kuwasa. Sasuwene iki aku lan Tyo rumangsa wis mlaku bebarengan, malah kanthi mlayu banter nyoba njala angin, meksa amrih bisa nyawiji. Tumindak cubluk sing wis ditindakake wong loro. Aku dilairake lan diwujudake ing rencanaNe. Aku ditemokake sajroning memitranan kang endah, uga amarga watak lomaNe. Panjenengane pirsa manawa aku lan 162
dheweke bisa jurung-jinurungan nalika salah sijine kandheg. Wesi nglandhepake wesi lan sawijining kanca kenthel iku mi- nangka inspirasi kang ora bakal mati. Ya, tali sauler pancen gampang pedhot, nanging manawa tali rong uler bisa diplintir lan bakal dadi tali kang kuwat. Ananging, embuh kenangapa, angin ing wayah esuk kaya- kaya ngandhani manawa kabeh mau mung gegojeganne wektu. Saben dhetik sing ditinggal mesthi kanthi kereng wis ngelikake manawa aku sakloron iku mbeburu katresnan kang ora empan papan. Amarga sanajan katone endah, katresnan kang ana ing antarane aku lan Tyo ora nggawa rasa tentrem ing batine wong loro. Fenomena gunung es, kaya mangkono crita katresnanku. Gempulengan es sing atos lan gedhe ngindhik ing sangisore banyu kang meneng anteng. Kari ngenteni wektu anggone jugrug. Amarga saka iku, aku njaluk palilahmu, nitipake bathokku ing kene. Aku emoh terus-terusan nggawani menyang ngendi- endi, amarga sabenere manungsa lair iku minangka manungsa kang mardika. Manungsa mardika kuwi bakal masrahake samuba- range marang Kang Nyipta dheweke. Wengi iki, aku wis siyap ninggalake bathokku lan bakal lair maneh minangka manungsa kang luwih becik. *** 163
PUTIK 19 : METAMORFOSA Guru kang becik bakal gawe horeging donya. Juli 2018. SMA Bakti Negara. Dina sepisanan ing taun ajaran anyar wis kawiwitan. Sawiji- ning guru kang pawakane lencir nganggo sragam PSH awerna ijo donker lan sepatu fantovel ireng tanpa rerenggan mlaku mlebu ing ruwang kelas X B kanthi kebak kawibawan. Dheweke nggawa jurnal kelas, absensi, agenda mengajar lan sawetara buku paket bahasa Inggris. Kelas sing maune rame sanalika malih sepi. Sakabehe mata nyawang pawongan sing wis teka ing ngarepane kanthi tenang lan tanpa ekspresi kajaba mung mesem sethithik lan sapa aruh selamat pagi sing cekak lan cetha. Kacamata frame soklat enom ngrenggani raine sing oval, nye- thakake panyawang mripate sing lembut ananging tegas. Raine tanpa make up, saliyane pupur lan benges tipis. Rambute sing dawa sapundhak diore ngono wae. Ing sisih kiwa ndhuwur rambute, ana jepit rambut warna ireng kang ndadekake dheweke katon luwih enom lan seger saka umur kang sabenere. Dheweke wiwit mbukak buku absenne, nyacahake murid- muride lan nyoba ngeling-eling praupan-praupane polos lan isih anyar ing memorine. "Ani, Anggia, Avril, Benny, Bima, Candra...," dheweke terus ngabsen lan nggatekake saben muride nganti wusanane dumadak- an mripate kandheg ing sawijining jeneng ing urutan ngisor dhewe. 164
"Tyo Satria Prasetya," jeneng muride sing diceluk jangkep ing esuk iku. "Kula, Bu!" semaure sawijining murid karo ngacungake tangane. Pakulitane sawo mateng, pawakane cilik dhuwur lan ram- bute cendhak. Mripate sumunar, nuduhake greget nalika jenenge diceluk kanthi jangkep dening guru anyare. Sang guru nggatekake sawetara wektu banjur manthuk. Dheweke mbunderi tembung dhisik dhewe saka jeneng iku nggunakake bolpen irenge karo unjal ambegan landhung. Sangisore daftar absen iku ana tulisan "Good teacher will rock the world". *** ~ Rampung ~ 165
PENERJEMAH BAHASA JAWA DIALEK YOGYAKARTA-SURAKARTA Wahyu Nugroho, lair ing Baturetno, Wonogiri nalika tanggal 1 Mei. Sinau nulis nalika ngangsu kawruh ing UNS lan melu kegiyatan teater. Nate nulis geguritan, puisi, naskah drama, cerpen lan cerkak. Tulisane nate kapacak ing Panyebar Semangat, Jaya- baya, Solopos, Swaratama. Saiki saliyane mulang ing SMPN 1 Giritontro, uga nyoba gawe film pendek karo bocah-bocah kam- pung tangga teparone. 166