Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar Fahrun Wulandari Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Abstrak Tembang dolanan ditegesi tembang kang kalebu ing tembang tradhisional rakyat, kang ditembangake dening bocah-bocah nalika padhang bulan. Padatane wayah padhang bulan bocah- bocah padha dolanan ing jaba sinambi nembang. Isine ngemot babagan piwulang lan ora ana paugeran kang gumathok ing babagan cakepan utawa guru lagu sarta nggunakake basa rinengga kaya ta sanepa, paribasan, bebasan, cangkriman, lan sandi asma kang kabeh mau bisa nambah endahing sawijining tembang. Saliyane minangka sarana panglipur, biyasane tembang kanggo ndhidhik bocah cilik. Sajrone tembang dolanan kasebut ngandhut piwulangan mligine piwulang moral. Piwulang kasebut arupa piwulangan becik lan ala. Piwulang kang becik minangka tuladha urip saben dinane dene piwulang kang ala digawe pasinaon kanggo sabanjure aja nganti tumindak kang kaya mangkono. Gegayutan karo andharan kasebut, mula bisa dirumusake underane panliten iki yaiku (1) Apa isi kang kinandhut ing tembang dolanan kasebut ? (2) Nilai moral apa kang kinandhut ing tembang dolanan kasebut? (3) Kepriye gegayutan antara nilai moral ing tembang dolanan kasebut tumrap kompetensi sikape siswa ing sekolah dhasar?. Gegayutan karo underane panliten sing wis dirumusake mau, panliten tumrap pangrembakaning sastra Jawa lan bisa nggampangake pamaos ngerteni nilai moral sing kinandhut ing tembang dolanan gegayutan tumrap sikape siswa ing sekolah dhasar sarta supaya bisa nambahi kawruh ngenani pangrembakane moral bocah ing sekolah dhasar. iki nduweni ancas supaya bisa menehi sumbangan Panliten iki dikarepake bisa menehi paedah tumrap: 1) kanggo panulis: panliten iki bisa didadekake sarana kanggo nyinaoni piwulang moral sajrone tembang mligine tembang dolanan, lan uga bisa dadi wujud nyata pangetrapan kawruh sawetara ing bangku kuliyah. 2) kanggo pamaos: Panliten iki dikarepake bisa menehi tuladha tumrap para pamaos lan dikarepake nilai-nilai kang luhur kasebut bisa ditrapake ing urip saben dina. 3) kanggo donyaning pamulangan: Tumrap pamulangan ing SD, SMP, SMA lan sederajat, asil panliten iki bisa menehi tuladha ngenani piwulangan moral sajrone tembang dolanan saengga bisa didadekake tuladha kang becik. Lelandhesan panliten iki nggunakake teori struktur. Teori kasebut digunakake kanggo ndhudhah isi kang ana ing tembang dolanan kasebut nggunakake pamawase Damayanti kang ngandharake yen ana struktur lair lan struktur batin sajrone tembang dolanan. Sawise kawiyak struktur kang ana ing tembang dolanan kasebut banjur kanggo nintingi nilai moral kang kinandhut sajrone tembang dolanan nggunakake pamawase Nurgiyantoro. Nurgiyantoro ngandharake menawa moral kaperang dadi telu yaiku (1) moral gegayutane karo manungsa lan Pengeran, (2) moral kang gegayutane karo manungsa lan dhiri pribadhi, lan (3) moral kang gegayutan antarane manungsa karo manungsa liya ing lingkup sosial lan lingkungan alam. Adhedhasar asiling panliten ngenani nilai moral ing tembang dolanan bisa dingerteni ana saperangan tembang dolanan kang bisa ditegesi kanthi wantah adhedhasar cakepan kang sumadya, dene ana saperangan tembang dolanan kang kudu dingerteni lumantar teges entar. Saliyane iku tembang-tembang kasebut yen dilarasake tumrap kompetensi sikap kang ana ing KTSP 2013 bisa trep lan kasil menehi gegambaran kang cetha ngenani nilai-nilai moral kang kinandhut. Nilai-nilai 1
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar moral kang kasil ditemokake mau banjur dilarasake tumrap indhikator-indhikator kang wis sumedya ing kurikulum anyar. Saka kene banjur bisa dingerteni yen ana sesambungan kang raket antarane nilai moral ing tembang dolanan gegayutan tumrap sikape siswa ing sekolah dhasar. Bab kasebut bisa diwawas saka nilai-nilai kang kinandhut banjur dideleng lan dilarasake tumrap sikape siswa ing sekolah dhasar. Abstrak Tembang dolanan diartikan sebagai tembang tradisional rakyat, yang dinyanyikan ketika bulan bersinar. Pada umumnya ketika bulan bersinar anak-anak banyak yang keluar rumah untuk bermain bersama disertai menyanyikan lagu dolanan. Isi yang ada didalam tembang dolanan megandung nilai-nilai yang berguna untuk dipelajari serta menggunakaan perhiasan bahasa yang indah. Perhiasan tersebut diantaranya adalah sanepa, paribasan, bebasan, cangkriman dan sandi asma yang bisa menambah indahnya lagu tersebut. Selain sebagai sarana bermain, lagu dolanan juga berfungsi untuk mendidik anak. Didalamnya mengandung nilai-nilai didik khususnya nilai didik yang berhubungan dengan moral seorang anak. Nilai-nilai didik tersebut digunakan sebagai contoh dalam kehidupan sehari-hari serta contoh yang buruk dijadikan sebagai pembelajaran supaya tidak bertindak seperti itu. Sehubungan dengan penjelasan tersebut, maka dibuatlah rumusan penelitian sebagai berikut (1) Apa isi yang terkandung dalam lagu dolanan tersebut ? (2) Apa nilai moral yang terkandung dalam lagu dolanan tersebut ? (3) Bagaimanakah hubungan antara nilai moral yang ada dalam lagu dolanan tersebut terhadap kompetensi sikap siswa di sekolah dasar?. Sehubungan dengan rumusan penelitian yang dibuat tersebut, maka penelitian ini bertujuan untuk memberikan sumbangan terhadap perkembangan Sastra Jawa serta memudahkan pembaca untuk mengerti dan memahami nilai moral yang terkandung berhubungan dengan kompetensi sikap siswa di sekolah dhasar. Selain itu diharapkan penelitian ini bisa menambah pengetahuan tentang perkembangan moral siswa di sekolah dhasar. Penelitian ini diharapkan bisa memberikan manfaat terhadap: 1) penulis: panelitian ini bisa dijadikan sarana untuk mempelajari nilai moral di dalam lagu khususnya lagu dolanan serta dijadikan sebagai wujud nyata pengetahuan yang didaptkan ketika di bangku kuliah. 2) Pembaca: penelitian ini diharapkan bisa memberikan contoh untuk diterapkan dalam kehidupan sehari-hari. 3) Dunia pendidikan: untuk pembelajaran di SD, SMP, SMA dan sederajat. Dari hasil penelitian ini diharapkan bisa memberikan contoh yang baik mengenai nilai moral yang ada di lagu dolanan sehingga bisa dijadikan contoh yang baik. Landasan penelitian ini menggunakan teori struktur. Teori tersebut digunakan untuk menemukan isi serta unsur yang terkandung di dalam lagu dolanan. Teori yang digunakan adalah teori dari Damayanti, yang menjelaskan struktur lair serta struktur batin yang terkandung dalam lagu dolanan. Setelah struktur yang ada ditemukan selanjutnya teori yang digunakan adalah pendapat dari Nurgiyantoro. Teori dari Nurgiyantoro tersebut digunakan untuk menjelaskan nilai moral yang ada di dalam lagu dolanan yang ada. Nurgiyantoro menjelaskan bahwa moral terbagi benjadi tiga yaitu (1) moral antara manusia dan Tuhan, (2) moral antara manusia dan diri pribadi, dan (3) moral antara manusia dan lingkungan sosial dan alam. Berdasarkan hasil penelitian tentang nilai moral di dalam lagu dolanan tersebut, bisa disimpulkan bahwa ada sebagian lagu yang bisa diartikan sesuai dengan liriknya. Sebagian tembang yang memiliki arti konotatif sehingga menimbulkan pengertian yang lebih dalam dibandingkan lagu yang bersifat denotatif. Selain itu lagu-lagu dolanan tersebut jika dihubungkan dengan kompetensi sikap KTSP 2013 menunjukkan bahwa adanya kesinambungan antara nilai moral yang ada di dalam tembang dengan syair-syair yang ada di dalam lagu dolanan tersebut. Setelah diketahui nilai moral yang bermanfaat terhadap siswa, diharapkan guru mampu memberikan contoh baik sehingga bisa digunakan oleh siswa sebagai media pembelajaran moral di sekolah dasar. 2
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar A. PURWAKA dadi wigati ing tembang dolanan kasebut. fasilitator kanggo nyampekake nilai Tembang salah sijine wujud kabudayan Jawa. Tembang ora bisa uwal saka jagade kabudayane manungsa. Tembang Jawa ana papat. Ing antarane yaiku tembang gedhe, tembang tembang cilik utawa umume diarani tembang macapat, lan tembang dolanan. Sakabehe tembang kasebut nduweni titikan kang mligi, titikan kasebut ndadekake tembang bisa dititeni dening pamacane. Ana paugeran ing saben tembang kasebut. Kanggo pamaca, titikan kang umume digawe yaiku basa. tengahan, Tembang cilik utawa tembang macapat nduweni paugeran kang mligi, ing antarane yaiku ana guru lagu, guru wilangan lan guru gatra. mbutuhake katrampilan kang mligi sing kudu diduweni dening pamaca yen pamaca pengin ngerteni apa kang kinandhut ing tembang mau. Tembang kasebut Saka cacahe tembang kang wis ana , tembang kang bisa narik kawigatene panliti yaiku tembang dolanan. Tembang dolanan nduweni titikan kang mligi yaiku pamaca digampangake anggone ngerteni. Tembang kasebut dianggep gampang amarga basa kang digunakake ing saben cakepane gampang dingerteni. Basa kang digunakake ing tembang dolanan yaiku basa padinan. Mula saka iku, ndadekake kahanane tembang kasebut isih ngrembaka saiki. Senajan jaman mangkono, saiki tembang dolanan lan tembang liyane kurang disenengi dening para siswa. Tembang dolanan iki wiwitane dianggep dadi sarana lan gegojegan, nanging ngemu pesen-pesen kang becik. Mula, tembang dolanan bisa ditembangake dening sapa wae sinambi dolanan bebarengan. ing lelipur ati ing tembang dolanan mau bisa dadi sarana kadiwasane bocah, nuwuhake nuwuhake greget kanggo ndhapuk kapribadhen lan bebuden kang luhur, nuwuhake rasa tanggung jawab melu nguri-uri lestarining budaya Jawa. Tembang dolanan bisa nuwuhake watak temen, jujur, lan nyingkirake watak deksura, adigang, adigung lan adiguna. Saliyane iku uga tembang dolanan mulangi bocah supaya tansah bekti marang Gusti Kang Maha Kuwasa (Dwijahapsara, 2001:2). Sakabehane nilai luhur kasebut sumimpen ing cakepan tembang dolanan kasebut. Saka cakepan-cakepan kasebut didhudhah lan dionceki siji mbaka siji banjur disambungake karo kasunyatan kang ana ing masyarakat. Nilai-nilai luhur kang kinandhut Bocah lan guru nduweni peran kang wigati kanggo ngrembakane tembang dolanan ing lingkungan sekolah dhasar. Mula saka iku, guru bisa dadi reseptor kang trep kanggo ngerteni sepira ngrembakane tembang dolanan ing sekolah. B. METODHE Panliten ngenani nilai moral ing tembang dolanan gegayutane karo sikape siswa ing sekolah dhasar mujudake panliten kualitatif. Panliten kualitatif yaiku metode sing ora ngutamakake nanging ngutamakake antarane konsep sing dikaji kanthi empiris (Endraswara, 2011:5). Metode kualitatif menehi kawigaten marang dhata sing gegayutane karo konteks panggonane. Metode kualitatif iki nengenake hakikat nilai-nilai (Ratna, 2004:47). angka-angka, tembang dolanan iki lumaku ing sekolah tingkat dhasar. Kabukten kurikulum tembang dolanan wajib diwulangake wiwit kelas 1 nganti kelas 4. Dene kelas 5 lan 6 wis ngancik ing tembang macapat. Ing kene cetha yen ing KTSP 2013 wis menehi panggonan khusus kanggo ngrembakakake kualitas siswa supaya kreatif. Tembang dolanan uga minangka sarana mbangun karakter bocah. Sinambi nembang lan dolanan bebarengan guru bisa Panggulawenthah sarana 2013 iki Siswantoro (2005:56) ngandharake yen metode dheskriptif bisa ditegesi minangka kanthi prosedur nggambarake kahanan subjek utawa objek panliten lembaga, masarakat) nalika pawongan adhedhasar kasunyatan kang katon. ngrampungake prakara (pawongan, Adhedhasar pangerten kasebut mula bisa dingerteni yen metode dheskriptif yaiku metode sing nggunakake cara-cara penafsiran cara dheskriptif sing nuduhake kanthi adhedhasar kasunyatan. Metode deskriptif iki 3
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar digunakake kanggo nggambarake kanthi cara sistematis dhata-dhata kang faktual lan akurat ngenani fakta- fakta satra gegayutan antarane fenomena kang ana sajroning objek tintingan. C. ANDHARAN Padhang bulan nuduhake kahanan wengi kang padhang jingglang. padhang kasebut tuwuh saka bulan kang ndadari. Bulan kang padhang kasebut bisa madhangake ati lan jiwane manungsa. Mula, ing tembang kasebut tuwuh nilai agama. I. Nilai Moral Kang Kinandhut Ing 15 Tembang Kang Wis Kapilih ing 15 tembang kasebut bakal kajlentrehake kaya ing ngisor iki. Nilai moral kang kinandhut Moral mujudake ajaran ngenani apik lan alane kelakuan manungsa. nilai moral nduweni gegayutan karo piwulangan agama. Agama yaiku sawijining kapitayane manungsa marang Gustine. Kapitayan kasebut ora bisa dipeksa, tuwuhe tulus saka batine dhewe. tembang dolanan sawijining kabudayan Jawa kang nduweni nilai moral kang apik minangka sarana pasinaone bocah. Tembang dolanan kang ditembangake sinambi dolanan luwih gampang ditampa dening bocah lan gampang dielingake, saengga ndadekake bocah tansah eling marang pitutur ajaran kang becik.nilai moral kang bisa dituladhani yaiku : lan Ing tembang kasebut makna kang sumirat supaya manungsa bisa ngurangi nepsune. Bab kasebut bisa dijupuk saka cakepan "ngelingake aja supaya ngurangi turu, banjur ngibadah ing wengine. Ngibadah minangka tandha syukur. Suwalike sapa wonge kang gupuh turu nalika padhang bulan tegese dheweke ora bakal meruhi sinare bulan kang endah. Ing jaman semana wayah padhang bulan dianggep minangka wayah kang trep kanggo gegojekan bareng, dolanan bareng. Lumrahe jaman biyen nalika padhang bulan kabeh wong tegese enom lan tuwa campur dadi siji. Kahanan kasebut digunakake bocah kanggo nyeluki kancane banjur dolanan jumpritan utawa apa wae sauger kena kanggo dolanan sakancane. Wong tuwa beda maneh ana kang lagi cecaturan kanggo tangga teparone ing latar. Sakabehe mau minangka wujud syukur amarga wis pinarigan padhang bulan kang bisa kanggo madhangi dalan. Jaman semana kahanan padhang bulan pancet wigati, dene ing jaman saiki beda banget. turu sore-sore". Ngelingake ing 1) Nilai Moral Gegayutan Manungsa lan Gustine Nilai moral kang gegayutan antarane manungsa klawan Gustine nengenake bab taat marang prentah uga ngadohi sakabehane larangane. Ing kene akeh bab-bab kang nengenake kepriye manungsa tansah syukur lan manembah marang Gustine saengga tansah bisa mujudake manungsa kang becik. Resik ati lan pikirane banjur nuwuhake tumindak kang uga becik. Nilai kasebut bakal diandharake ing ngisor iki : (1).Syukur Syukur yaiku sawijining cara ngucapake matur nuwun marang Gusti Kang Maha Kuwasa amarga wis diparingi nikmat kang (Poerwadarminta, 2001:571). Bab luwih syukur bisa dideleng saka tembang kanthi irah- irahan "Padhang Bulan". ing tembang kasebut bisa kabukten ing cakepan "ngelingake aja padha turu sore" Jaman tembe iki ing kutha wis ora katon maneh nalika padhang bulan. Padhang bulan utawa ora, padha wae rasane amarga Syukur yaiku ngucapake matur nuwun marang Gusti Allah amarga wis diparingi kanikmatan kang tanpa kena diitung. Sapa wonge kang gelem syukur bakal ditambah nikmate dening Gusti Allah. Suwalike sapa kang kufur bakal dijupuk sakabehing nikmat kang wis diolehi. kasebut, manungsa Saka minangka tansah manembah lan taat. Manungsa kudu ngakeh- akehi tinimbang ngumbar hawa napsune. Nilai kasebut migunani kanggo bocah-bocah supaya tansah ngucapake syukur marang apa kang diparingi Gusti Allah. (2).Ngibadah tembang titahing Gusti kudu ibadah carane manungsa anggone cedhak marang marang Gustine. Ngibadah mujudake tumindak kanggo netepi prentahe Gustine. Ngibadah minangka kuwajibane agama kang kudu dilakokake. Nilai moral arupa tansah ngibadah kasebut kabukten saka cakepan ing tembang "Ilir-Ilir". Ngibadah mujudake tata 4
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar "Kanggo seba mengka sore" Lelagon kasebut menehi wawasan ngenani tasawuf. Lelagon kasebut menehi pitutur marang bocah supaya tansah eling marang Gusti Allah. Saliyane iku ing lagu kasebut menehi pitutur supaya bocah mau sinau ngenani ngibadah. Ngibadah kang arupa salat, pasa, zakat lan dzikir. Ngibadah kudu diwulangake wiwit bocah kasebut isih cilik. Ngibadah dadi dhasar piwulangan agama kang kudu dikenalake marang bocah, amarga agama bisa ndadekake manungsa tansah eling yen arep tumindak ala. Semana uga bocah yen wiwit cilik wis ngerti ngenani piwulang agama, banjur bisa digawe sangu kanggo ngadhepi panguripan kang maneka warna prekarane. ngenani uga irah-irahan kinandhut "Sluku-Sluku Bathok". Cakepan kang laras karo nilai moral unine "bathoke ela-elo". Bathok ditegesi minangka gegambaran sirahe manungsa, dene ela-elo ditegesi padha dene gela-gelo. Adhedhasar bab kasebut bisa didudut yen sirahe gela-gelo tegese dzikir. Dzikir mujudake kagiyatan ngibadah muji ing ngarsane Gusti, mula ing tembang "Sluku- Sluku Bathok" kasebut uga ngandhut nilai moral ngenani ngibadah marang Gustine. Piwulang ing ngibadah tembang kanthi Cakepan tenbang kasebut ing gatra katelu lan papat kang unine "aja dha korupsi, merga yen korupsi negarane rugi". Cetha yen pangripta menehi gegambaran supaya bocah- bocah nduweni sipat jujur lan ing tembene ora nganti tumindak korupsi. Tumindak apus-apus kang tundhone ngrugekake negara saisine. Adhedhasar bab kasebut tembang iki bisa weneh piwulang kang migunani tumrap bocah- bocah ing sekolah dhasar. Tembang sabanjure kang ngandhut nilai moral mligine jujur kinandhut ing tembang "Wajibe dadi Murid". Cakepan kang trep lan nuduhake supaya nduweni sipat jujur ana ing gatra kalima. Gatra kalima unine yaiku "ra kena ethok-ethok". Cetha ing gatra kasebut nuduhake pesen moral aja nganti ethok-ethok. Tegese yen bocah kudu nengenake sipat jujur, luwih-luwih nalika ana ing sekolah. Adhedhasar bab kasebut bisa dingerteni yen nili moral ngenani jujur kinandhut ing tembang "Kuwi Apa Kuwi" lan "Wajibe dadi murid". Sejatine tembang kasebut nduweni kagunan wigati tumrap bocah, amarga mung lumantar tembang dolanan wis bisa ngerteni kepriye sipat jujur sarta cak-cakane ing urip saben dinane. 2). Nilai Moral Gegayutane Manungsa karo Dhiri Pribadhine andharan kasebut bisa didudut yen ta nilai moral ngenani tansah ngibadah iku kinandhut ing tembang "Ilir-Ilir" lan "Sluku-Sluku Bathok". Kalorone mau menehi piwulang kang becik tumrap bocah mligine bocah Sekolah Dhasar. Saka tembang kasebut dikarepake supaya bocah bisa gampang anggone ngerteni lumantar tembang dolanan kang bisa ditembangake sinambi dolanan karo guru sarta kancane. Adhedhasar (3).Sipat Jujur Jujur yaiku ora ngapusi, sabenere (Poerwadarminta, 1937). Sipat jujur minangka sipat dhasar kang kudu diduweni dening bocah. bocah kang nduweni sipat jujur bakal luhur wekasane. Akeh panggoda kanggo manungsa supaya ora tumindak jujur. bab kasebut diwulangake ing tembang kanthi irah- tembang irahan "Kuwi Apa Kuwi". Ing kasebut diwulangake aja nganti korupsi. Kasunyatan sing dumadi ing masyarakat apa maneh ing pamarentahan Indonesia, korupsi dianggep minangka bab sing biyasa lan kaya- kaya ora ngrugekake wong liya. antarane manungsa karo dhiri pribadhine yaiku ajaran moral kang nengenake rasa tanggung jawab marang awake dhewe tumrap apa kang ditindakake. Ing ngisor iki bakal diandharake ngenani bab kasebut. (1). Andhap Asor Andhap Nilai moral gegayutan sipat ora asor mujudake ngunggulake awake dhewe. Cakepan kang katulis ing tembang luwih nengenake sipat Kabukten sombong. cakepan saka salahe ngungkul-ngungkuli". "panunggule Kahanan kasebut nuduhake dheweke ora trima yen ana ong kang luwih sasembarange tinimbang dheweke. Ing kene diwulangake supaya bocah nduweni sipat andhap asor Manungsa urip ing ngalam donya aja nganti nduweni sipat sombong kudu tansah andhap asor. Amarga sombong mung bisa ngurangi sapa pawongan kang sombong pungkasane ora nduweni rasa syukur. Dheweke ora eling marang apa kang diwenehake dening Gustine. Mula saka iku, aja nganti bocah-bocah cilik nduweni sipat sombong marang liyan. Mligine bocah kudu ditandur ing batine rasa nrima lan ajine dhirine manungsa. 5
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar syukur marang apa kang wis diparingake dening Gustine. (2). Sregep irah-irahan "Menthog-Menthog" kasebut nduweni nilai dhasar kang bisa digunakake minangka sarana panggulawenthah marang anak. Nilai kang paling onjo ing kene yaiku introspeksi dhiri. Tembang dolanan kanthi Sawijining sipat kang nengenake bab dhiri pribadhi supaya dadi manungsa kang bisa ndeleng awake. Sajroning nilai introspeksi dhiri kasebut ana pasinaon kang bisa dijupuk. Kesed yaiku sawijining sipat kang kudu diilangi. Kesed yaiku ora gelem gelem tandhang gawe. Mula saka iku, tuwuh sipat kang kudu diwulangake yaiku sregep. Sapa wonge kang sregep bakal disenengi karo liyan. Kesed ndadekake manungsa ora nduweni kekarepan kanggo maju. Mung saderma nrima kang diwenehake Gustine. Ora ana pepenginan kanggo maju ningkatake uripe supaya luwih apik. Sipat kasebut ora kena ditiru dening bocah-bocah. Dadi bocah kudu sregep, serge sinau, sregep ngibadah supaya ing tembe bakal dadi manungsa kang utama. ngabekti marang Gusti, wong tuwa lan negarane. kang menehi sabanjure gegambaran ngenani sipat aja kesed yaiku tembang "Wajibe Dadi Murid". Cakepan kang laras karo sipat kasebut yaiku "ja nganti Ing cakepan kasebut mbolos-mbolosan". tumindak mbolos-mbolosan iku nuduhake sipat kesed, amarga mbolos iku tegese kesed kanggo budhal sekolah. Sipat kasebut sejatine mung ndadekake bocah rugi. Tembang andharan kasebut bisa didudut yen iku mung ta sipat kesed mbebayani bocah, amarga yen bocah wis kena sipat kesed bakal njalari kesed sabanjure. Sipat kesed iki angel diilangake amarga mujudake pakulinan, yen wis kulina kesed bakal angel kongkonane. Adhedhasar bab kasebut bocah kudu wis miwiti lan nyinaoni kepriye carane sregep. Adhedhasar (3).Tanggung jawab irah-irahan "Gundhul-Gundhul kasebut nggambarake bocah kang gundhul. Gundhul disimbolake kanggo manungsa kang isih cilik. Durung nduweni tanggung jawab dadi bisa gembelengan. Bisa sakarepe dhwe. Pitutur kang bisa dijupuk sepisan yaiku dadi bocah kudu wis nduwe sipat tanggung jawab. Sipat Tembang dolanan kanthi Pacul" kasebut bisa dideleng saka cakepan "nyunggi wakul kul gembelengan" Wong kang lagi nyunggi tegese nduweni tanggung jawab njaga apa kang disunggi ing sirahe kasebut. Mula, dibutuhake rasa tanggung jawab kang luwih kanggo njagane sipat nanggung sakabehane akibat kang diolehi saka tumindake. Bocah kang nduweni rasa tanggung jawab wis nuduhake, nduweni bibit jawab. dadi pemimpin kang Pemimpin kang bisa dipercaya dening masarakat Tanggung jawab mujudake tanggung Punjering pesen ing tembang kasebut ngenani kepriye dadi pemimpin kang becik, ora nguciwakake masarakat kang wis percaya. Mula, tembang kasebut kudu diwulangake marang bocah supaya bocah kasebut nduweni dhasaran kang kuwat ngenani dadi pemimpin ing tembe. Sipat tanggung jawab uga kinandhut ing tembang kanthi irah-irahan "E Dhayohe Teka". Cakepan kang laras karo sipat tanggung jawab yaiku "E..gelarna klasa". Cakepan kasebut cetha menehi gegambaran yen bocah nuduhake rasa tanggung jawab marang kahanan nalika ana tamu. Nggelarake klasa mujudake tumindak nyata ngenani tanggung jawab nalika ana tamu. Adhedhasar bab kasebut bisa didudut lan "E saka mulangi bocah Dhayohe Teka" kasebut supaya nduweni tanggung jawab marang wong liya. Bedane ing tembang "Dhayohe Teka" sipat jawabe ditujokake kanggo ngurmati tamu, dene ing "Gundhul Pacul" ditujokake kanggo pemimpin supaya dadi pemimpin becik. Kalorone mau mujudake piwulang kang becik kanggo dhasar pribadhine bocah ing tembe mburine. (4).Pemimpin becik tembang "Gundhul Pacul" tanggung kang Nilai moral kasebut ana ing tembang "E..Dhayohe teka". Dhayoh minangka simbol. Dudu dhayoh lumrahe wong nanging dhayoh arupa prekara kang teka. Ngerti yen teka saka cakepan "E,,Dhayohe Teka". Yen ana dhayoh teka lumrahe dijamu kanthi cara kang sopan. Ing kene akeh prekara-prekara kang terus teka. Banjur prekara kasebut ora ana enteke. Ing anggone kene management ngrampungake masalah pemimpin dadi Sakabehe pemimpin,mligine kanggo pribadhine lan pemimpin kango wong liya. bocah bakal pemimpin 6
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar Mula, tembang kasebut trep diwenehi marang bocah. Tembang kasebut nuduhake pemimpin kang salah anggone ngrmapungake prekara bakal nuwuhake prekara kang luwih jero. Mula, pemimpin mbutuhake sipat tanggap, lan trep anggone ngrampungake prekara. (5).Mandhiri Mandhiri dhewe (Sudaryanto, 2001:553). Sikap mandhiri kagambarake saka tembang kanthi irah-irahan "Dhondhong Apa Salak". Tembang kasebut diwiwiti karo tembung kang nuduhake pilihan. Ditandhani kang tempung nuduhake sawijining pilihan. "dhondhong apa salak" Dhondhong yaiku woh-wohan kang kulite alus nanging isine kasar. Tegese aja nganti tumindake apik nanging niyate ala. Tuladhane nyedhaki wong kang ndweni barang apik, banjur tansah menehi pitulungan nanging pungkasane nyilakakake pawongan kasebut. Cetha yen kaya mangkono dudu sipat kang apik, mung bisa ngrugekake liyan kang ora ngerti apa-apa. Luwih becik kaya salak, masiya ta njabane ala lan kasar nanging njerone alus. Tegese niyat kang diduweni apik nanging carane kang bisa nglarani kang nampa pitulungane. Bab kang nglarani ati kasebut bisa karana omongane kang nggawe atine wong liya cidra. Tuladhane nalika nolong wong liya lumantar nulung ngutangi dhuwit nanging sarana omongan kang ora kepenak. Bab kaya mangkono iku kang dilambangake kanthi simbol salak. Yen bisa nuladhani kaya cakepan sabanjure, yaiku : yaiku madeg karo "apa" "dhuku cilik-cilik" Dhuku nduweni kulit alus lan daging njero kang alus. Dhuku bisa minangka tuladha nalika tumindak supa bisa alus ing lair lan batine. Alus ing omongan uga alus tumindak. Tegese ora nganti nyidrani atine liyan, yen manungsa wis kasil nggawe bungahe atine liyan lumantar nulung tanpa pamrih sarta tanpa nglarani atine liyan tegese manungsa wis bisa urip mandhiri. Kagambarake saka cakepan sabanjure. "andhong apa becak" Andhong minangka tunggangan kang kan diobahake nganggo tenagane kewan, dene becak diobahake dening manungsa. Ing kene kasil menehi gambaran marang manungsa kudu bisa tansah mandhiri kaya dene becak. bisa Manungsa mligine tenagane kanggo kagiyatane nggunakake bocah kudu dhewe. tegese ora thithik-thithik njaluk tulung. Sauger penggaweyan kasebut bisa dilakokake dhewe iya kudu dilakokake dhewe supaya bisa nglatih sikap mandhirine. Bab kasebut yen ana ing sekolah bisa kagambarake nalika bocah nglakokake piket ngresiki kelas saben esuk. Ing kene bocah dilatih mandhiri lan rasa tanggung jawab kang luwih tumrap sakabehane kagiyatane bocah kasebut. (6).Ngati-ati Ngati-ati asale saka tembung ati. Ati yaiku perangane jerowan awake manungsa nggone kebatinan 1937:21). Adhedhasar (Poerwadarminta, pangerten kasebut cetha yen ati minangka punjering rasa pangrasa manungsa ing ngalam donya. Gegayutan karo pangerten kasebut ing tembang "blarak-blarak sempal" iki ngandhut nilai moral arupa tansah ngati-ati bocah ing jaman saiki. Apa maneh nalika dolanan. telenging rasa Tembang kasebut nggambarake ing cakepan 'yen tiba tangia dhewe'. Ing cakepan kasebut yen dilarasake karo kahanan jaman saiki menehi pitutur masiya ta dolanan aja nganti nglalekake apa kang dadi aturane. Aja nganti lali tata krama, kudu tansah diugemi. Dolanane bocah ing jaman saiki ora kaya dolanan jaman biyen. Yen biyen mung dolanan kang asipat tradhisional nanging jaman saiki luwih asipat teknologi gagrag anyar kamangka seserepan kang diduweni wong tuwane winates. Jaman semana yen nganti tiba bakal tatu awake dene ing jaman saiki yen tiba mesthi tatu. tatune luwih jero amarga dolanan kang digawe wis beda. Tuladhane yaiku pangaribawane internet kang mlebu ing Indonesia menehi paedah becik lan ala. Paedah becike bisa weneh seserepan anyar kang migunani. Dene paedah alane yaiku bocah bisa sakarepe dhewe nggunakake tanpa ana dhampingan saka wong tuwa. Kadhang kala wong tuwane sarta guru wis menehi watesan nanging seserepan kang kurang njalari pengawasan kasebut ora bisa ketat. Adhedhasar bab kasebut banjur bosa ngrasakake mardika ing bab kang kliru. Internet kang kudune dinggo kanthi bener malah dinggo kanggo ndeleng bab-bab kang ora sabenere. Mula saka iku tembang kasebut menehi pepeling marang bocah ing jaman saiki supaya tansah ngati-ati anggone dolanan. Yen saben bocah wis bisa ati-ati bakal tuwuh rasa mandhiri ing pribadhine bocah kasebut. pesen 7
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar becik kasebut kudu sinambi diwulangake tembang kasebut. tansah diwulangake tuwa yaiku "aja dhi, aja dhi dulur tuwa malati" 2) Nilai Moral Antarane Manungsa Karo Lingkup Sosial lan Jagad Gumelar. antarane jagad manungsa karo gumelar yaiku piwulang moral kang mulangake ngenani kelakuan apik ing urip bebrayan. Manungsa kalebu makhluk sosial. Mula, manungsa ora bisa urip dhewe lan mbutuhake wong liya. Manungsa kudu tansah tumindak becik lan entheng tangan marang wong liyan supaya nalika kita susah direwangi dening wong liya. Tumindak becik marang liyan iku ora ana rugine malah nekakake kabecikan suwalike kanggo awake. Sapa kang nulung bakal ditulung liwat dalan kang ora dinyana. Nilai moral gegayutan lingkup sosial lan (1). Rukun Nilai moral ngenani rukun kasebut ana irah-irahan "Enthik- tembang kanthi ing sipat kang Enthik". Rukun nengenake ana cecongkrahan. Nilai kasebut kagambarake kanthi cetha ing cakepan "ya bener ya bener warga rukun dadi seger" sawijining kahanan guyub. Ora Tembung malati dikarepake kanggo negesake supaya kita kudu tansah ngurmati. Sapa wonge kang ora ngurmati bakal kuwalat pungkasane. Bab kasebut weneh pangerten sapa kang ora ngurmati bakal oleh walesan kang bisa ngrugekake awake dhewe, mula dibutuhake sipat kurmat kanggo sesrawungan ing bebrayan saben dinane. 'enthik-enthik' sipat kurmat marang liyan uga diwulangake ing tembang kanthi irah-irahan 'ana tamu'. Kabukten saka cakepan tembang kasebut sing unine yaiku "aja rame aja gegojegan iki ladekna unjukan". Cetha ing tembang iki manungsa kudu tansah ngurmati, luwih-luwih tamu. Ana unen-unen jarene tamu minangka raja lan ratu. Tegese kudu tansah dikurmati. Wujud pakurmatane bisa arupa ngladekake unjukan lan dhaharan kang pantes kanggo tamu. Saliyane iku kudu bisa ngurmati tata krama. Upamane nalika minarakake tamu kasebut kudu kebak rasa sopan, masiya wong kang arep ditemoni dening tamu kasebut durung ana ananging kita kudu bisa minarakake kanthi merak ati. Sakabehe tindak tanduk kita sing bisa nggawe tentreme liyan banjur nuwuhake rasa nyenengake atine liyan. Sipat ngurmati Saliyane ing tembang ing perangan Rukun kudu wis dingerteni dening bocah wiwit dheweke isih cilik. Amarga rukun kasebut mbantu bocah anggone sesrawungan marang liyan. Bocah kang senengane congkrah bakal ngrugekake manungsa liyan sarta ora bakal ana kang nyedhak. Tegese bocah kang ora nduweni sipar rukun bakal diadohi dening liyan. Pasinaon ngenani sipat rukun kasebut bisa diolehi saka tembang kasebut. Mula sipat kasebut kudu dikenalake dening wong tuwa luwih-luwih guru ing sekolah. (2).Kurmat Nilai moral ngenani kurmat marang liyan, bisa dijupuk saka tembang "Enthik- tembang kasebut manungsa Enthik". mligine bocah dikenalake ngenani kepriye ngurmati sedulur tuwa. Ing Sipat ngurmati sejatine nuduhake solah bawane manungsa nalika ngadhepi manungsa liyan. Ngajeni sapa wae kang diadhepi. Ngajeni marang liyan sejatine ora mung kang wong luwih tuwa nanging ngajeni sapa wae. Sapa kang bisa ngajeni wong liya dheweke uga bakal diajeni dening liyan. Cakepan kang ngelingake supaya tansah ngurmat wong luwih sabanjure ngurmati bisa liyan kalungguhane adhedhasar ditemokake ing tembang "Jaranan". Budaya Jawa tansah njunjung dhuwur ngurmati wong liya. Ing kene digambarake yen mentri kudu ngurmati saka kalungguhane pancen ndara luwih dhuwur tinimbang mentri. Bab kasebut disumurupi amarga kanggo njenengake wong ndara bei iku mung nigrat. Disengkuyung dening jaran teji, yaiku jaran kang gedhe, gagah trep karo tunggangane raja. Nilai kasebut ana ing cakepan "jaranan jaranan jarane jaran teji, sing numpak ndara bei, sing ngiring para mentri" ndarane. Dideleng turunan saka kaluwarga Budi pakerti kang bisa dikenalake marang anak yaiku sipat ngurmati marang wong liya kang luwih kalungguhane. Ngurmati ing kene ora ateges yen awake dhewe minangka manungsa kang asor. Tegese kang dikurmati amarga kalungguhane ora amarga drajad manungsane. Drajad manungsa ing ngarsane Gusti padha. Dene kang mbedakake mung amal lan ibadahe. Mula, ing kene bocah 8
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar kudu diwenehi weruh ngenani kepriye ngurmati kang sabaene. (3).Nyenengake liyan Sawijining kang mulangake kabecikan kanggo urip bebrayan. Manungsa minangka makluk sosial, ora bisa urip dhewe. manungsa tansah mbutuhake bantuwane liyan. liyan mujudake atine sawijining tumindak kang nggawe wong bungah. Tumindak kasebut bisa arupa menehi samubarang, tulung-tinulung, uga tumindak kang nggampangake uripe liyan. Saliyane iku ana tumindak kang sepele nanging kasil bisa nggawe atining liyan seneng. Tumindak kasebut yaiku nggawe ngguyu wong liya. Nggawe ngguyu minangka tumindak kang sepele nanging kebak makna. Bisa uga nggawe wong kang susah atine malih dadi bungah amarga tumindak kasebut. Bab kasebut bisa dideleng saka cakepan "mung lakumu megal- megol gawe ngguyu" sipat Nyenengake Nilai kasebut mujudake nilai moral kang gegayutan marang manungsa liyan. Kepriye anggone srawung antarane ndara lan mentrine. luwih dhuwur dene Ndara kalungguhane Ing mentrine ana ing sangisore. ndara. kanthi tembang digambarake bebarengan numpaki jaran. Bab kasebut kabukten saka cakepan "sing numpak ndara bei, sing ngiring para mentri". kasebut Saka cakepan kasebut nuduhake yen antarane ndara lan aPoerwadarmintai ora ana wates, kabeh kaya dulur. Nyambut gawe bebarengan. dene aPoerwadarmintaine ngrewangi mbantu penggaweyane ndara. Bendarane mimpin Wujud paseduluran kang bisa didadekake tuladha dening bocah-bocah supaya tansah bisa njaga paseduluran kanthi apik, saengga mujudake panguripan kang guyub lan rukun. tumindak kang lucu. Tujuwane kanggo nglipur atine liyan, mligine kanggo wong kang ana ing sakiwa tengene. Lelipur atine liya nuduhake sipat kang becik. Amarga sak tumindak kasebut kasil nuduhake yen dheweke preduli marang apa kang dirasakake liyan. Ngerti yen wong kasebut susah banjur nggawe bungah atine pawongan kasebut kanthi cara megal- megol. Tegese jogedane kasebut bisa ngurangi kasusahane pawongan kasebut. Senajan ta ora bisa mbantu kang luwih nanging paling ora mbantu ing bab ngunggahake semangate lumantar jogedane mau kang lucu nggawe wong rada lali marang masalahe. Megal-megol nggambarake Wujud paseduluran liyane ana ing tembang "nantang mungsuh". Ing kene diwulangake kepriye rugine wong kang seneng tukar padu. Kalah apa menang bakal dadi asor. Ing kene diwulangake wong luhur wekasane. Adhedhasar bab kasebut sing kudu ditengenake bab paseduluran, yen nganti tukar padu bakal ngurangi paseduluran. Bab kaya mangkono ora patut ditiru dening bocah. wiwit cilik bocah kudu diwulangake rasa rukun banjur nuwuhake rasa paseduluran kang raket. kanthi irah-irahan kang ngalah II. Gegayutan Antarane Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar. "Menthog-Menthog" kasebut kita bisa dijupuk pasinaon ngenani kepriye lelipur atine liyan, kepriye nggawe bungah wong liya kang lagi kasusahan. Bab kasebut kudu diwenehake marang bocah kang ana ing sekolah dhasar. Amarga sekolah dhasar minangka panggonan kanggo menehi dhasar kang nengenake bab kang asipat ndhasari pola pikire bocah kasebut supaya bisa apik. (4).Paseduluran Saka tembang Piwulangan moral minangka sawijining tata laku kang ampuh bisa mbantu manungsa nambah panguripane. Piwulangan moral mbangun kawasisane manungsa sarta kapribadhen siswa bisa luwih apik saka sadurunge. Piwulang ngenani nilai ndadekake samubarang kang sadurunge ora ngerti malih dadi ngerti, sadurunge ala malih dadi becik, banjur bisa milah lan milih bab kang kang ala lan becik. kawruh kanggo Jaranan sawijining tembang dolanan kang nggambarake pawongan kang lagi dolanan jaranan. Jaranan kang ditunggangi saka sesek utwa pring kang dinam. Jaranan nduweni nilai kang bisa disinaoni sarta digethoktularake minangka anak lumantar tembang. sarana panggulawenthah Piwulangan moral lumaku ing tataran proses kang tansah diawasi. Sawijining upaya ningkatake nilai moral bisa dilakokake kanthi cara nuwuhake lan ngandelake nilai-nilai dhasar supaya tumanem ing batin lan pikirane bocah. nduweni gegayutan kang ora bisa dipisahake karo Piwulangan moral tansah 9
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar sekoahan. papan panggonan kang dinggo sinau. Ing panggonan kasebut siswa minangka peserta moral mbutuhake seserepan kang gunane gedhe banget tumrap panguripane ing tembe. Sekolahan mujudake kasebut didadekake conto dening anak. Tuladha kang dijupuk arupa tumindake, cara ngomong, kawasisane anggone nerangake sarta kawasisan liyane kang nyengkuyung guru kasebut dadi conto kang becik. Siswa minangka generasi bangsa kang kudu nduweni sipat kang becik. Saben bocah kudu nduweni sipat dhasar wiwit taat marang Gustine, taat marang wong tuwane, akhlakul karimah, kreatif, mandhiri sarta dadi warga negara kang tanggung jawab. Nggulawenthah anak kanthi cara maneka warna. Nilai moral kanggo sekolah dhasar kudu diwenehake wiwit bocah kasebut timur. Nilai-nilai kang becik kudu dikenalake wiwit bocah kasebut cilik. Tegese ora mung ing sekolahan bab kasebut dikenalake, nanging keluwarga nduweni peran kang wigati. Wiwit menehi tuladha kang cetha supaya anak bisa nyonto ing kang lingkungan kaluwarga. Panggulawenthah tuladha diwenehake anak mbutuhake antarane lingkungan kaluwarga, masarakat lan sekolah. Lingkungan kang kawitan dikenal dening bocah yaiku Ing kaluwarga, kapribadhene bocah kasebut kawangun. Arep bocah kasebut dadi ala lan becik mung manut kepriye wong tuwane anggone kasebut. Adhedhasar bab kasebut, dibutuhake wong tuwa kang ngerti ngenani kepriye anggone Ing nggulawenthah Ibu ora masarakat kaprah klakon yen mbutuhake piwulangan moral kang luwih dhuwur. Akeh kang mikir yen ibu mung mbutuhake sekolah kang ora dhuwur. Tegese piwulangan moral ora dibutuhake kanggo ibu, kamangka tuwa mbutuhake piwulangan moral kang dhuwur supaya bisa ngulawenthah anake kanthi becik. Ibu kang nduweni piwulangan moral kang becik bakal ngerti ngendi kang trep kanggo nggulawenthah anake laras karo umure anake kasebut. tumrap kerjasama anane lingkungan keluwarga. bocah ndadekake anak kanthi becik. Ibu minangka wong Lingkungan sabanjure yaiku lingkungan sekolah Ing lingkungan sekolah, bocah mung nutugake apa kang wis ditandur dening wong tuwane. Ing lingkungan sekolah kang tumindak minangka wong tuwa yaiku guru. Guru yaiku pawongan kang dianggep nduweni kawasisan anggone nmoral anak. Guru nduweni kalungguhan kang wigati sajroning nggulawenthah morale bocah. Saben bocah nduweni guru panutan. Guru lan lingkungan masarakat. Sekolahan dianggep panggonan kang paling trep kanggo bocah nrima piwulangan moral. Lumrahe, ing piwulangan moral dhasar pasinaon kanthi cara narik kawigatene bocah dianggep minangka pasinaon kang trep tumrap kahanane bocah. Bab kasebut dilakokae supaya bocah bisa nduweni pepenginan kanggo sinau. Upamane sinau kanthi cara dolanan. Lumantar dolanan bisa dijupuk nilai- nilai kang kinandhut banjur diterangake dening bocah kanthi basa lan cara kang luwih prasaja. Kanthi cara kasebut bocah bakal bisa nampa asiling pasinaon lan bisa dadi sangu bocah kasebut. Kanthi cara dolanan umume bocah ora krasa yen dheweke sejatine sinau nanging kang dilakoni yaiku dolanan. Semana uga ing tembang dolanan, sinambi nembang lagu bebarengan sarta nglakokake dolanane diajab bisa kasil nanemake dhasar-dhasar nilai kang ana ing panguripan. Basa-basa prasaja kang ngemu teges kang sinurat bisa diowahi dening guru banjur bisa dijupuk maknane. Makna kang wis kasil kajupuk kasebut dicakake ing piwulangan moral dhasar, supaya bisa nuwuhake sipat-sipat kang becik tumrap bocah kasebut. Tembang dolanan kang arep diwulangake ing sekolah, disengkuyung dening kurikulum. Kurikulum minangka perangkat evaluasi pembelajaran ing sekolah. Kurikulum kang paling anyar saiki yaiku kurikulum 2013. Kurikulum 2013 luwih nengenake bab kang asipat tematik. Saliyane iku piwulangan moral ing kene isih diutamakake. Ing ngisor iki bakal kaandharake kurikulum 2013 kang nyethakake ing temban dolanan minangka pasinaon sekolahan. Kelas I-4 KI : Memahami pengetahuan faktual dengan (mendengar, melihat, cara mengamati membaca) dan menanya berdasarkan rasa ingin tahu tentang dirinya, makhluk ciptaan Tuhan dan kegiatannya, dan benda-benda yang dijumpainya di rumah dan di sekolah. dalam pengetahuan Menyajikan bahasa yang jelas dan logis, dalam karya yang estetis, dalam gerakan yang mencerminkan anak tindakan yang mencerminkan perilaku anak beriman dan berakhlak mulia. faktual sehat, dan dalam 10
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar D. PANUTUP 1. Dudutan Saka 15 tembang dolanan kang ditliti dening panliti yaiku; Enthik-Enthik; Menthog- Menthog; Jaranan; Padhang Bulan; E Dhayohe Teka; Gundhul-Gundhul Pacul; Sluku-Sluku Bathok; Ilir-Ilir; Cublak-Cublak Suweng; Dhondhong Apa Salak; Ana Tamu; Wajibe Dadi Murid; Kuwi Apa Kuwi; Nantang Mungsuh; Blarak-Blarak Sempal kasebut ngandhut nilai moral kang bisa dijupuk banjur diwulangake marang bocah ing sekolahan. Bab tumrap laras yen disambungake kasebut kurikulum anyar kang diwulangake ing sekolah dhasar. Tembang kang kapilih mujudake tembang kang abasa jawa anyar. Tembang kang menehi piwulangan kasebut kaperang dadi loro yaiku kang sumirat lan sinerat. kinandhut tembang kasebut yaiku ngabekti sajrone marang wong tuwa, rukun, nyenengake atining liyan, liyan, paseduluran, tansah eling Pengeran, tansah sregep ngibadah, tanggung jawab, mandhiri, jujur, sregep, paseduluran lan tumindak ngati- ati. Sakabehane piwulangan moral kasebut kasil kaperang dadi telu yaiku moral kang sambung rakete karo Pengeran, kaloro yaiku moral kang sambung rakete karo dhiri pribadhi, kang pungkasan yaiku moral kang sambung rakete karo sapadha-padha lan alam. Piwulangan moral kang tulung tinulung, ngurmati tulung-tinulung, ngurmati wong kang luwih tansah tuwa, paseduluran, ngibadah, tanggung jawab, aja seneng ngrusak kahanan, sombong, aja mandhiri, jujur, ngati-ati. tansah eling, nduweni sipat 2. Pamrayoga kang wis diandharake ing bab IV, panliti nduweni iki bisa pangarep-arep nambahi kawruh tumrap panliti lan pamaos saengga lan nambah njembarake kawruh ngenani tembang Jawa mligine tembang dolanan. Adhedhasar tintingan supaya panliten bisa seserepan Panliten iki uga dikarepake minangka referensi tumrap panliten sabanjure kang saemper, saengga bisa luwih jembar lan jero anggone ngandharake panliten mligine ngenani tembang-tembang dolanan kang sumebar ing tanah Jawa. Supaya oleh kawigaten lan ora ilang ing satengahing urip bebrayan amarga tembang kasebut sejatine menehi tuladha kang becik tumrap urip saben dinane KAPUSTAKAN Aminuddin. 1991. Pengantar Apresiasi Karya Sastra. Bandung: Sinar Baru Arikunto, Prosedur Penelitian Suatu Pendekatan Praktik. Jakarta: Rineka Cipta Suharsini. 2010. Tembang kang ngemu teges kang sumirat ing antarane yaiku tembang kanthi irah-irahan Enthik-enthik, Menthog-menthog, Jaranan, Padhang Bulan, E dhayohe teka, Gundhul- gundhul pacul, Sluku-sluku bathok, Ilir-ilir, lan Cublak-cublak suwung. Dene tembang kang ngemu piwulangan moral kang sinerat yaiku dhondhong apa salak, Ana tamu, Wajibe dadi murid, Kuwi apa kuwi, Nantang mungsuh, Blarak-blarak sempal. Damayanti, D. 2013. Buku Pintar Sastra Indonesia. Yogyakarta: Araska Dwijahapsara, Sumardji. 2001. Antologi Tembang Jawi Lelagon 1.---------- Endraswara, Suwardi. 2003. Mistik Kejawen Sinkretisme, Simbolisme dan Sufisme dalam Jawa. Yogyakarta: Narasi Budaya Spiritual Adhedhasar asile tintingan panliten nilai moral sajrone tembang yen dilarasake bisa tumrap KTSP 2013 diwulangake bocah bisa didudut sipat-sipat kang kudu diwulangake tumrap bocah saka tembang dolanan ing antarane ngabekti marang wong tuwa, rukun, aja seneng nggawe liyan, wirang, sregep, nyenengake atining sipat kang Endraswara, Suwardi. 2008. Metodologi Penelitian Sastra. Jakarta: PT Buku Kita Endraswara, Suwardi. 2009. Metodologi, Teori, Teknik Penelitian Kabudayan. Yogyakarta: Pustaka Widyatama 11
Nilai Moral Ing Tembang Dolanan Gegayutan Tumrap Kompetensi Sikape Siswa Ing Sekolah Dhasar Endraswara, Suwardi. 2011. Metodologi Penelitian Sastra, Epistimologi, Model, Teori Dan Aplikasi. Yogyakarta: CAPS Hadi W. M, Abdul. 2008. Hermeneutika Sastra Barat dan Timur. Jakarta: Pusat Bahasa Pendidikan Nasional Depatemen Nurgiyantoro, Burhan. Teori Pengkajian Fiksi. Yogyakarta: Gajah Mada University Press 1998. Palmer, Richard. 2003. Hermeneutika Teori Interpretasi. Mengenai Baru Yogyakarta: Pustaka Belajar Poerwadarminta,W. J. S. 1937. Baoesastra Djawa.------------ Poespoprodjo. 1999. Filsafat Moral. Bandung: Cv Pustaka Raharjo, Mudjia. 2008. Dasar-Dasar Hermeneutika. Yogyakarta: Ar-Ruzz Media Group Ratna, Nyoman Kutha. 2004. Teori, Metode, Sastra. dan Penelitian Yogyakarta: Pustaka Pelajar Teknik Siswantoro. 2010. Metodologi Penelitian Sastra. Yogyakarta: Pustaka Pelajar Sudaryanto, dkk. 2001 Kamus Pepak Basa Jawa. Yogyakarta: Badan Pekerja Kongres Basa Jawa Sumaryono. 1999. Hermeneutik, Sebuah Metode Filsafat. Yogyakarta: Kanisius Wibisana, Bayu. 2010. Pesona Tembang Jawa. Klaten: Intan Pariwara 12