102 SRENGÉNGÉ ISIH J;)UWUR Nalika dalané munggah, mul a 'çlokar ngarep kuwi dadi rinçlik. Malah kepara diarani nggrarnah mènèk, alon-alon. Ing kahanan ngono kuwi sepéeJaku dak-genjot dak-ceeJakaké, persis kari watara loro utawa telung mèteran. , J;)okar kuwi ditunggangi wong lima, nem tekan kusiré. Lan sing nunggang ing sisih kiwa iki, sing bayaké eneJog asin, jarité putihan, saneJalé putih lan sléneJangé abang lombok, kaya-kaya aku wis naté kenal. Wong wadon kuwi isih durung mléngak. Isih répot ngetupyus omong karo ngarepé. Nanging, aku wis nggraita manawa wong wadon kuwi Saginah, lèeJèk Miri sing koneJang. Lan nalika dalané arep mueJun, bèl dak-unèkaké, kiraku arep nyelip; nanging Saginah ngonangi lan alok alok: 'Mas, mas Salim! Awas ya!' Aku kepeksa ngerim sepéçla alon-alon. Lan nalika ing dalan kang lempar, dak-jèjèriçlokar kuwi. 'Saka pasar pa, ,çlik?' 'Allah, mbuwak tilas. Mas Salim anggep saiki, ki.' 'Lho piyé, ditakoni durung semaur kok wis nganggep-anggepna.' 'Mau, saupama ora dak-aruh-aruhi apa panjenengan kersa nyapa.' 'Aku pangling,' celatuku karo mèsem. 'Isih tetep.' 'Apané sing isih tetep?' 'Banyak alasan.' Aku mèsem manèh. Aku kèlingan nalika arep uwal sakaeJèwèké, limang talm kepungkur. Lan nganti sapréné lan lagi dina iki dalan Jepon sarta désa Kemiri dak-saba manèh. Iki baé manawa ora bola-bali disurati kangmasku manawa simbokku tansah lara-laranen lan tansah nakokaké aku. Aku putra sing ruju. 'Kapan rawuhé, mas?' 'Wingi soré é, çlik.' 'Ing end i ta saiki?' 'Ing ceeJaké .çtik Saginah ngono kok.' J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:11:38AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
428 Javanese Literature since Independenee Saginah gregeten, tangané kemlawé ing bangkèkanku lan aku cepet ngénçJ.ani, minggir, nganti sepéçJ.aku mlebu kalèn, grobyag. Kalbèh wong paçJ.a ngguyu ger-geran. Uga Saginah, karo bengok-bengok: 'Wong nganyelaké kok wiwit biyèn. Bèn jekentangan kono!' Ora suwé sepéçJ.aku wis njèjèriçJ.èwèké manèh. 'Piyé, mas, énak ta jekentangan?' 'LhaçJ.ik Saginah piyé? Rak ya krasa énak ta? Wong sing digolèki ya jekentangan kuwi kok!' Saginah katon mendelik karo ngremes pucuké slénçJ.ang. Ésuk iku watara jam sanga. Srengéngé krasa semelèt, nanging nyé hataké çJ.awuhé çlokter. Dalané wis nyuwèk désa Turi, kang ing kiwa tengené pageré katon putih, resik kemrisik. Maklum dina proklamasi lagi baé bubar. Sadurungé kita pisahan ing pratelon Turi Saginah takon: 'Kapan kunduré, mas?' 'Isih seminggu engkas. Simbok lara kok.' 'Mampir piyé?' 'Mas Sarkawi ing omah? Ora!' 'Ning omah tik ora, kan ora soaI.' Saginah nyaprut lan mbacutaké: 'Kaya ora tau nglakoni, huh.' (Mèncep) Krungu tetembungan kuwi atiku krasa keri. Tanganku ngepel lan dak-acungakéçJ.èwèké. Saginah mal ah ngiwi-iwi karo irungé digosok bola-bali. Isin-isin. Kita pisahan ing pratelon. J!okaré Saginah ngétan lan aku bablas ngulon. Tekan omah, sauwisé mènèhaké obat-obat kanggo simbok, aku lèyèh-Ièyèh ing lincak ngarepan. Angin gunung, sawisé neba wiwit saka alas kid ui kana, krasa sumilir, açlem, énak. Sinambi ngrasakaké kesel lan nikmaté rokok Sukun, aku tansah mèngsam-mèngsem kélingan te tembungané Saginah 'kaya ora tau nglakoni' mau. Tetembungan iku kaya-kaya tansah ngitik-itik pikiran, lan nguçJ.al sakabèhing lelakon nali kané aku lan Saginah lagi paçJ.a senengan. Aku wiwit ngerti Saginah nalika désa KeçJ.ungringin, désané kancaku, ana seçJ.ekah désa. Aku lan kanca-kanca liyané éntuk uleman. Mula dina Kemis-Legi watara jam lima aku sarombongan wis katon paçJ.a ngepit çJ.eçJ.ampyakan, alon-alonan sinambi geguyonan nuju ing désa KeçJ.ung ringin. Tekan gapura désa rombongan wis dipapagaké kancaku, awit lagi sapisan iki aku lan rombongan dolan mréné. Tekan ngarep carikan, rombongan diselip sepéçla loro paçla goncèngan lanang wadon. 'Kuwi lho, pak, lèçJ.èké.' J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:11:38AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
Srengéngé Isih J;)uwur 429 'Endi? Ngarep kuwi?' 'Ya.' 'Wah, rugi! Kok èlèk-èlèk ngono. Sapa sing golèk?' 'Va sing njupuk kuwi. Pak Man karo pak Tra.' 'Saka endi?' Budiman nrambul takon. 'Kemiri.' 'Énak ya, wong njupuk lècJèk kuwi. Éntuk gratisan sadurungé nggawa,' sambungé Budiman. Aku lan kanca-kanca ngguyu ger-geran. 'Yèn aku sing njupuk gratisan kuwi emah mung sapisan, nanging pincJo, yèn njupuk lan yèn mbalèkaké.' 'Lan nginep ya gratisan sing pungkasan.' 'Terangé lèh.' 'Kurang ajar!' Ngguyu kita tambah ramé. SecJekah désa mono diadani setaun sapisan, ing wulan lan dina kang pacJa. Mapag ing dina-dina iki wong-wong sadésa pacJa resik-resik jogan, pekarangan, omah lan pageré ·cJéwé-cJéwé. Sedinah rong dina sadurungé dina kang pinasti anané secJekah désa, swasana désa wis katon regeng, awit saben wong ing désa kuwi pacJa gawé-gawé. Wiwit jadah, tapé, lèmpèng,krècèk, pasung, nganti tekan uduk sega lan ketan. Panganan kuwi ana sing diter-teraké ing désa sakiwa-tengené utawa ing sanak saduluré. Ora saben désa manawa secJekah désa lècJèkan. Ana sing wayangan, ketoprakan lan ana sing ora nanggap apa-apa babar pisan. Kuwi gumantung marang cJanyangé jaréné. J;:>anyangé kuwi biyasané manggon ing sencJang utawa sumur gowak utawa liya-liyané sing dadi kaper cayan wong ing désa kuwi. Lan biyasané uga ing panggonan kuwi ana kekayoné kang njalari royom lan acJem. rng panggonan konD diadani tayuban sadina, déné malemé ing dalemé pak lurah. rng latar kelurahan wis kebak wong nonton. Uga ing pencJapa kursi kursi wis pacJa rapet dilungguhi tamu-tamu. Gamelan wis muni mau mau. Déné aku lan kanca-kanca sarta Sardi (kancaku kuwi), acJiké pak lurah, lungguh ing kursi ncJuwur jejagongan karo tamu-tamu saka keca matan lan para sarékat désa. rng méja wis kebak rerampatan. Watara jam sepuluh tayuban kawiwitan. Pak lurah minangka sing kagungan kersa éntuk sampur kang pisanan. GencJingé pangkur lomba, lan sing nglèrèhi para sarékat désa, sinambi keplok bebarengan. Katon regeng, gayeng. 'Pak Salim engko ngadeg Iho,' celatuné Sardi. 'Apa? Ngadeg? rsin ah.' 'Kenapa isin?' J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:11:38AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
430 Javanese Literature since Independenee 'Isin karo lèçlèké. Wong soré mau dak-poyoki, kok saiki aku .. .' 'Mulané. Mulané. Aja poyok-poyok, nèk nèmplok.' 'Diamput!' Kancaku dak-biti bauné. Pancèn Saginah bengi kuwi katon béda karo mau soré. Embuh jalar ané. Apa marga çlaçlané kang kuning weweg iku, lan separo kabukak? Apa marga sançlangané, utawa lampu-Iampu pétromak iki? Apa çlasar mripatku mripat lanang? Apaçlèwèké pancèn ngecakaké sembagané, kaya crita-critané simbah biyèn? Aku ora ngerti. Sing temng acarané pak lurah wis rampung. Lan nalika Saginah bali lungguh ing saceçlaké tukang kençlang, mripaté kober ngrogoh atiku kang wis dak-simpen primpen ing jeron jas ireng. Aku gemes, kekelen çléwé. 'Piyé, pak?' celatuné Sardi karo nduduli bangkèkan. 'Piyé, mas?' sambungé Budiman. 'Berani berbuat harus berani tanggung jawab,' sambungé Sardi. 'Sapa sing berbuat?' pitakonku. 'Ndelengi, çlèwèké wis siap menerkam mangsanya. Tinggal you. Okey ta?' 'Yèn okey dak-kançlakaké mbak Mar. Terus paçla uring-uringan. Terus mbak Mar tibaaku,' sambungé Budiman. 'Bénto kabèh!' Kita ngguyu· ger-geran. Sabubaré gilirané pak lurah, banjur para sarékat désa, terus tamu tamu. Lan atiku dadi çleg-çlegan. Manawa njogèd aku wis bisa, awit aku lan kanca-kanca kerep latihan tetayuban ing omah. Nanging bareng tenan, kaya sing arep kelakon iki, aku lagi sapisan iki. Lan ya géné lèçlèk kuwi geçlé prabawané tumraping atiku? Sabanjuré, aku ora bisa om ong. Kringetku dlèwèran bareng pak kamituwa nibakaké sampur ing aku lan kasusul Saginah lungguh ing pangkon karo takon: 'Ngersakaken tembang napa, mas?' Aku durung nyauri, kesaru angeting pupuné Saginah ngroyok saka bèhing rasa muçlaku. Lan kupingku nangkep swara al us ing tembang Asmaradana. Ing pungkasaning tembang iki, Saginah nanting tanganku kiwa lan takon manèh: 'Gençling napa, mas?' Aku durung nyauri, kesaru raméné kanca-kanca: 'Godril, godril, godril !' Sanadyan rasané aku wis ora duwé bayu, ananging njaga jejeré kapri badèn, mula dak-kuwat-kuwataké, dak-bregas-bregasaké. Awit tumeng gung Godril mono kaya-kaya wong bregas, prakasa, trengginas manawa nitik saka jogèdané. J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:11:38AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
Srengéngé Isih l)uwur 431 Sampur dak-talèkaké ing bangkèkan. Aku wiwit. Sapisan, pinçlo, ping telu. Lha dalah, aku nçlepaplang ing ngarepé Saginah, tanganku keka roné mugel sinambi pacak gulu. Rainé Saginah persis i.ng ngarepé raiku, watara limang sèntinan. Jogèdan saterusé iramané sangsaya rikat, lan nalika gèbès ngiwa nengen irungku kober nyamber pipiné Saginah sing tengen lan sing kiwa, gonta-ganti. Adegan kuwi ambal-ambalan, lan nalika aku masrahaké sampur marang pak kamituwa, ambeganku ketara krenggosan. 'Wah, bakat perlu dipupuk,' celatuné Sardi karo ngulungaké tangané. 'Udelmu kono!' sautanku. Watara jam telu aku lan kanca-kanca pamitan. Nanging tekan omah aku ora bisa turu. Wewayangané Saginah tansah katon wira-wiri. Se dina dak-srantèk-srantèkaké, dak-lipur-lipur, nanging ora ilang-ilang. Apa manèh kanca-kanca tansah ora kençlat anggoné nggoçla. Mula ing dina Minggu dak-tlusur désa Kemiri. Dak-takok-takokaké endi omahé Saginah. Lan nalika sepéçla ménggok régolé omah bucu, katon Saginah lagi mèpèni jarit klambi. 'Nuwun sèwu, menapa menika dalemipun mbakyu Saginah?' 'lnggih. Mangga ta pinarak.' 'Matur nuwun. Nanging rak boten klèntu ta nggih?' 'lnggih. Mangga ta pinarak.' 'Saèstu ta nggih?' Dak-copot kacamataku, ireng, lan aku mèsem. Saginah nggabrug punçlakku sakayangé. 'Lha apa dolan ing wong èlèk?' 'Sapa kançla?' 'Genah awaké ngono. Biyèn, soré-soré ing Keçlungringin.' 'Biyèn rak biyèn. Ning saiki .. .' Dak-ciwel jangguté, aku mèngsem. Samono uga Saginah. Lan ... ing dina kuwi, soré-soré aku lagi bali. Wewayangané Saginah malah ramé ngusapi mata ing endi aku ana. Banjur aku? Malah mèlu ngrejani dalan Kemiri. Pegawéan prasasat dak-enggo sambèn. Baboté awakku mal ah suda. Ngerti kahanan ngéné iki, manawa baé bapak terus ngabari mas ing Jakarta. Wasanané aku diutus pinçlah baé ing Jakarta. 'Jam pira sepuré, mas?' 'Saka Cepu jam sepuluh bengi. Nanging buçlalku mengko jam papat, awit mampir ing pak-lik. lng Saraga.' 'Ah.' 'Kena apa?' Saginah ora mangsuli, mung ngrangkul rapet banget. Banjur paçla J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:11:38AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
432 Javanese Literature since Independenee gemulung ngiwa nengen. Ranjam iki sing nepungaké sapisanan aku lan Saginah, lan uga ranjam iki kang ngrasakaké acara pisahan. 'Piyé, wis marem ta?' 'Srengéngé isihçluwur kok, seçléla manèh ta, mas!' Pipiku diambungi srikutan. 'Wis, wis ah. Mengko gedandapan lho aku.' Saginah ora mençla. lrungku dianggo dolanan. Dipenyèt a,lon-alon karo muni: 'Srengéngéné isih 'çluwur. Srengéngéné isih çluwur.' Lan nalika irungku krasa dipenyèt banter, tangané dak-kipataké, terus ... grégah aku tangi. Astaga, Saginah wis nyengèngès ing kiwaku karo mèngsem. 'Srengéngéné isih çluwur, kena apa wis wungu?' pitakoné Saginah. 'Wis suwé ta,çlik?' aku genti takon karo ucek-ucek mata. 'Uwis, mula saré manèh ta, dak-tunggoni. Srengéngéné isihçluwur kok.' Aku ora mangsuli, terus mlebu omah, lan Saginah ngintil ing mburi. Ngalimu Anna Salim (in: Jaya Baya no. 20, January 1975). J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:11:38AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.