Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa ASPEK PUNGTILIAR TELIS ING BASA JAWA Iva Nurkhasanah S-1 Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah (Jawa), Fakultas Basa lan Seni, Universitas Negeri Surabaya ivanurkhasanah@mhs.unesa.ac.id Dr. Surana, S.S., M.Hum. Dhosen Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah (Jawa), Fakultas Basa lan Seni, Universitas Negeri Surabaya ABSTRAK Aspek pungtiliar telis ing basa Jawa kalebu sawijine aspek pungtiliar ing semantik gramatikal. Saperangan ukara ing basa Jawa pancen ngandhut aspek pungtiliar telis, nanging mung ukara kang mawa titikan tartamtu. Salah sijine titikan kasebut, yaiku anane aspek kang matesi tembung kriyane. Adhedhasar andharan ing kasebut, panliten iki nduweni underan, yaiku apa wae jinise aspek pungtiliar telis adhedhasar dhiatesis tanduk kanthi landhesan triaspek sintaksis, apa wae jinise aspek pungtiliar telis adhedhasar dhiatesis tanggap kanthi landhesan triaspek sintaksis, apa wae jinise aspek pungtiliar telis adhedhasar dhiatesis baliangga kanthi landhesan triaspek sintaksis, lan apa wae jinise aspek pungtiliar telis adhedhasar dhiatesis tanggap-tarung kanthi landhesan triaspek sintaksis. Adhedhasar undere panliten, ancase panliten iki ngandharake lan njlentrehake jinise aspek pungtiliar telis. Panliten iki kalebu panliten sinkronis. Teori kang digunakake, yaiku teori transformasi generatif Chomsky. Dhata kang digunakake, yaiku dhata tulis arupa ukara kang ngandhut aspek pungtiliar telis saka kalawarti Panjebar Semangat taun 2016. Carane nglumpukake dhata nggunakake metodhe semak kanthi teknik cathet. Carane njlentrehake dhata nggunakake metodhe agih kanthi teknik ngambakake, teknik nyingidake, lan teknik owah wujud. Dene carane nyuguhake asil panjlentrehe dhata kanthi formal lan informal. Panliten iki ngasilake dudutan yen aspek pungtiliar telis adhedhasar valensi-sintaksise bisa diperang dadi 13. Dhiatesis tanduk bisa diperang dadi 4, ekatransitif, dwitransitif, semitransitif, lan taktransitif. Dhiatesis tanggap diperang dadi 4, ekatransitif, dwitransitif, semitransitif, lan taktransitif. Dhiatesis baliangga diperang dadi 3, ekatransitif, semitransitif, lan taktransitif. Dhiatesis tanggap-tarung diperang dadi 2, semitransitif, lan taktransitif. Tengere aspek pungtiliar telis yaiku nduweni titik terminal potensial, titik terminal aktual, lan ana aspek wis kang matesi tembung kriya. Tembung wigati: aspek pungtiliar telis, dhiatesis tanduk, dhiatesis tanggap, dhiatesis baliangga, dhiatesis tanggap- tarung, triaspek sintaksis. PURWAKA Landhesan Panliten Aspek pungtiliar telis ing basa Jawa kalebu salah sijine semantik gramatikal. ing Saperangan ukara ing basa Jawa pancen ngandhut aspek pungtiliar telis, nanging mung ukara kang mawa titikan tartamtu. Salah sijine titikan kasebut yaiku anane aspek kang matesi tembung kriyane wae. Aspek kang matesi tembung kriya iku ana akeh yaiku tembung wis, lagi, wiwit, lan sapiturute. Aspek iku perangan kang wigati kanggo nyusun makna kang utuh sajrone ukara amarga nuduhake wektu karampungan sawijine pakaryan. Panliten ngenani aspek pungtiliar telis iki narik kawigaten kanggo ditliti, amarga sasuwene iki panliten kasebut isih durung ana kang nliti. Akeh-akehe pamarsudi basa ngandharake ngenani aspektualitas umume. Ana telung buku kang ngrembug bab aspektualitas. Isine buku-buku kasebut uga mung nyinggung sithik-sithik ngenani aspek pungtiliar telis ing tataran frasa. Buku kasebut kayata bukune Comrie (2001), Sumarlam (2004), lan Tadjuddin (2005). aspek pungtiliar Adhedhasar andharan ing ndhuwur bisa diweruhi yen panliten sadurunge akeh-akeh mung ngandharake aspek ing tataran frasa. Mula saka iku, sajrone panliten iki diandharake lan dijlentrehake ngenani aspek pungtiliar telis adhedhasar dhiatesis kanthi triaspek tataran ukara. Tuladhane ukara kang sintaksis ngandhut aspek pungtiliar telis yaiku "Marni wis nuku kembange Budi". Ukara kasebut ngandhut aspek pungtiliar telis, jalaran ana tembung "wis" kang matesi tembung kriya "nuku". Tembung "wis" nuduhake yen landhesan ing pakaryan kasebut wis rampung dilakoni. Tembung "kembange Budi" kasebut nuduhake rampunge proses nuju sasaran akhir/anane titik terminal aktual (actual terminal points), "nuku" didhampingi karo frasa "kembange Budi". Ketrakrifan utawa mligine argumen-argumen kasebut diandharake lumantar frasa "kembange Budi", yaiku kembang duweke Budi, dudu duwekmu utawa duweke. Dene tembung "nuku" nuduhake sasaran akhir/nduweni titik terminal potensial (potencial terminal points). amarga tembung kriya anane proses nuju Kanggo nuduhake bab kang beda, mula panliten ngenani aspek pungtiliar telis ing basa Jawa kang arep ditindakake bakal nintingi jinise aspek pungtiliar telis adhedhasar dhiatesis tanduk, dhiatesis tanggap, dhiatesis baliangga, kanthi nggunakake analisis sintaksis-semantis. Sumber dhata sajrone panliten iki awujud dhata dhasar kang arupa dhata tulis, amarga dhata tulis luwih dipercaya tinimbang dhata lisan. Dhatane dijupuk saka kalawarti Panjebar Semangat, amarga ukara-ukara kang digunakake kasebut kalebu ukara salumrahe lan gampang dingerteni wong liya. Ukara-ukara kang bisa didadekake dhata yaiku ukara kang ana tembung kang matesi tembung kriya, anane proses nuju sasaran akhir/nduweni terminal potensial (potencial terminal points), lan nuduhake rampunge proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal actual (actual terminal points). lan dhiatesis tanggap-tarung titik Cara njlentrehake dhata yaiku kanthi njlentrehake triaspek sintaksis, mula saka iku dhata ing panliten iki siji mbaka siji bakal dijlentrehake ngenani wujud, guna, lan 1
Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa kalungguhane. Saka andharan kasebut bisa weruhi yen teori kang cocog kanggo nintingi panliten kanthi irah- irahan Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa, yaiku teori transformasi generatif kang nduweni paradhigma sintaksis kang didhasari sesambungan semantik lan sesambungan sistemik. Punjer lan Undere Panliten Adhedhasar landhesane panliten ing ndhuwur, kang dadi punjere panliten, yaiku aspek pungtiliar telis ing basa Jawa adhedhasar dhiatesis kanthi landhesan triaspek sintaksis. Saka punjer kasebut, mula undere panliten diperang dadi papat, yaiku: (1) Apa wae jinise aspek pungtiliar telis ing basa Jawa adhedhasar dhiatesis tanduk kanthi landhesan triaspek sintaksis? (2) Apa wae jinise aspek pungtiliar telis ing basa Jawa landhesan adhedhasar dhiatesis triaspek sintaksis? tanggap kanthi Tuladhane dijupuk saka basa Inggris, Slavia, Roman, Arab, Cina, Welsh, Yunani, lan basa liyane. Dene Sumarlam (2004) uga tau nliti bab aspektualitas. Panliten kasebut diandharake sajrone bukune kanthi irah-irahan Aspektualitas Bahasa Jawa: Kajian Morfologi dan ngandharake, Sintaksis. kesebut, kanggo ngrumusake njlentrehake, medharake makna aspektualitas mligine aspektualitas ing basa Jawa. Tadjuddin (2005) sajrone bukune kanthi irah- irahan Aspek dalam Kajian Linguistik. Tadjuddin ngandharake teori-teori dhasar aspektualitas minangka fungsional sarta salah sijine subkategori semantik pangetrapane sajrone basa Indonesia lumantar wujud morfologi lan wujud sintaksis. Alim lan Nurhayati (2008) uga tau nindakake panliten dosen muda kanathi irah- irahan Fungsi Kala (Tense) dalam Novel Bahasa Inggris serta Penerjemahannya ke dalam Bahasa Indonesia. Panliten kasebut ngandharake anane proses alih basa sajrone konsep kala saka basa Inggris menyang basa Indonesia ora mesthi bisa dipadhakake. Penliten lan isine cara-cara (3) Apa wae jinise aspek pungtiliar telis ing basa Jawa landhesan adhedhasar dhiatesis baliangga kanthi triaspek sintaksis? (4) Apa wae jinise aspek pungtiliar telis ing basa Jawa adhedhasar dhiatesis tanggap-tarung kanthi landhesan triaspek sintaksis? Ancase Panliten Adhedhasar punjere lan undere panliten, ancase panliten iki yaiku kanggo ngandharake lan njlentrehake: (1) Jinise aspek pungtiliar telis ing basa Jawa adhedhasar dhiatesis tanduk kanthi landhesan triaspek sintaksis, (2) Jinise aspek pungtiliar telis ing basa Jawa adhedhasar dhiatesis tanggap kanthi landhesan triaspek sintaksis, (3) Jinise aspek pungtiliar telis ing basa Jawa adhedhasar dhiatesis baliangga kanthi landhesan triaspek sintaksis, lan (4) Jinise aspek pungtiliar telis ing basa Jawa adhedhasar dhiatesis tanggap-tarung kanthi landhesan triaspek sintaksis. Panliten liyane ditindakake dening Astri (2014) kanthi irah-irahan Aspektualitas dalam Bahasa Jawa ing Desa Bandar Tengah Kecamatan Bandar Khalipah. Panliten sintaksis iki njlentrehake ngenani peran aspektualitas basa Jawa desa Bandar Tengah kecamatan Bandar Khalipah. Panliten kasebut sajrone nglumpukake dhata nggunakake metodhe semak. Cara njlentrehake dhata nggunakake metodhe agih kanthi teknik owah teknik nambahi. Panliten wujud, sabanjure ditindakake dening Arlisa (2015) kanthi irah- irahan Tengara Wayah ing Basa Jawa. Panliten iki ngrembug ngenani jinise perangan leksikal lan gramatikal kang bisa dadi tengara wayah ing basa Jawa. Teori kang digunakake yaiku teori tranformasi generatif Chomsky. Dhata kang digunakake dijupuk saka kalawarti Panjebar Semangat kang asipat intuitif. Tatacara nglumpukake dhata kanthi metodhe cathet. Tatacara panjlentrehe dhata kanthi metodhe agih kanthi teknik ngambakake lan teknik nambahi. Saka teknik walik, lan Paedahe Panliten Paedahe panliten bisa diperang dadi loro, yaiku (1) Paedah kang asipat teoretis Asil panliten iki bisa ngrembakake ilmu basa Jawa, ing sistem semantik Jawa, ing subsistem semantik gramatikal, mligine bab aspek pungtiliar telis ing basa Jawa. (2) Paedah kang asipat praktis Asil panliten iki diajab bisa kanggo alternasi materi ajar ngenani aspek pungtiliar telis ing pawiyatan luhur. Bisa dadi sumber pasinaon ngenani ilmu sintaksis lan semantik Jawa. Kejaba iku, panliten iki bisa kanggo inventarisasi basa Jawa. dianakake sadurunge, bisa diweruhi yen panliten kasebut ngrembug bab aspektualitas kanthi umum. Mula saka iku bakal dileksanakake panliten ngenani aspek pungtiliar telis ing basa Jawa. Panliten ngenani aspek pungtiliar telis ing basa Jawa adhedhasar dhiatesis kanthi lelandhesan triaspek sintaksis durung tau ditliti. Panliten iki bakal dianalisis nggunakake teori transformasi generatif lan dijlentrehake nganggo lan kalungguhan. Bab iki nuduhake yen panliten iki cara njlentrehake padha karo panliten sadurunge, nanging sing mbedakake yaiku dhasare merang jinise. Dhasare merang jinise aspek pungtiliar telis iki yaiku adhedhasar dhiatesis. Mula bisa dingerteni yen panliten iki nduweni ancas kanggo njangkepi panliten ngenani aspek kang wis tau ditindakake dening pamarsudi basa liyane kanthi luwih mligi, yaiku ngenani aspek pungtiliar telis ing basa Jawa. panliten-panliten kang wis triaspek sintaksis yaiku wujud, guna, TINTINGAN KAPUSTAKAN Panliten kang Saemper lan Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa Panliten ngenani aspektualitas wis tau ditindakake, ing antarane yaiku panlitene Comrie (2001) kanthi irah- irahan Aspect. Buku kasebut ngrembug pasinaon ngenani linguistik umum bab aspek. Topik kang diandharake yaiku sesambungan ngenani kala lan aspek, morfologi lan aspek semantik, sarta teori strukturalis lan teori filosofis. Konsep-konsep ing Panliten iki: Tegese Aspek Pungtiliar Telis Aspek pungtiliar yaiku aspek kang nggambarake pakaryan kang ditindakake lan dideleng minangka satuwan temporal tunggal (ngenani wektu), mula saka iku aspek pungtiliar nduweni sesambungan karo wektu nalika 2
Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa nindakake pakaryan. Telis yaiku pakaryan kang ditindakake cetha wektu tuntas 2009:238). Dene miturut Comrie (Kridalaksana, (2001:44), telis yaiku salah sawijine pakaryan kang ana proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal potensial (potencial terminal points) lan nuduhake rampunge proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points). rampunge utawa Saka andharan ing ndhuwur kasebut bisa didudut yen tegese aspek pungtiliar telis yaiku aspek kang nggambarake pakaryan kang ditindakake ana proses terminal titik kanggo nuju sasaran akhir/nduweni potensial (potencial lan nuduhake terminal points) rampunge proses nuju sasaran akhir kasebut/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points). Titikane Aspek Pungtiliar Telis telis dhiatesis tanduk taktransitif ater-ater {ny-} lan (2) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk taktransitif ater-ater {ng-}. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap yaiku aspek pungtiliar telis kang tembung kriyane arupa tembung kriya tanggap. Adipitoyo (2013:13) ngandharake yen aspek pungtiliar iku bisa telis dhiatesis digathukake karo katransitifan adhedhasar valensi sintaksise. Miturut Wedhawati (2001:115) lan Sudaryanto (1991:79) adhedhasar valensi sintaksise, aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap bisa diperang dadi papat (4), yaiku (1) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap ekatransitif, (2) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap dwitransitif, (3) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap semitransitif, lan (4) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap taktransitif. tanggap Makna aspektualitas ing tataran klausa lan ukara diandharake ing antarane wasesa interaksi minangka unsur pusat lan argumen minangka unsur 2004:227). Adhedhasar pendhamping andharan kasebut aspek pungtiliar telis nduweni titikan tuntas lan rampung, anane argumen takrif, anane verba pungtual (ana proses kanggo nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal potensial (potencial terminal points) lan akhir proses nuduhake kasebut/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points)), lan anane aspek (ana kategori gramatikal kang matesi tembung kriyane). Jinise Aspek Pungtiliar Telis: Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanduk lumantar (Sumarlam, rampunge nuju sasaran Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane awujud tembung kriya tanduk. Adipitoyo (2013:13) ngandharake yen aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk iku bisa digathukake karo katransitifan adhedhasar valensi sintaksise. Verhaar (2012:215) ngandharake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk kaperang dadi loro (2), yaiku (1) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk kang ngandhut verba transitif lan (2) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk kang ngandhut verba taktransitif. Miturut Wedhawati dkk (2001:115) lan Sudaryanto (1991:79) adhedhasar valensi sintaksise, aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk bisa diperang dadi papat (4), yaiku (1) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk ekatransitif, (2) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk dwitransitif, (3) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk semitransitif, lan (4) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk taktransitif. Adhedhasar proses afiksasine aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk ekatransitif diperang dadi loro, yaiku (1) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk ekatransitif ater-ater {m-} lan (2) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk ekatransitif wuwuhan {m-/-ake}. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk dwitransitif diperang dadi telu, yaiku (1) aspek pungtiliar tanduk dwitransitif wuwuhan {m-/-ake}, (2) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk dwitransitif wuwuhan {n-/-ake}, lan (3) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk dwitransitif wuwuhan {ng-/-ake}. Aspek pungtiliar tanduk semitransitif diperang dadi loro, yaiku (1) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk semitransitif ater-ater {n-} lan (2) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk semitransitif ater- ater {m-}. Dene aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk taktranssitif diperang dadi loro, yaiku (1) aspek pungtiliar telis dhiatesis telis dhiatesis Adhedhasar proses afiksasine aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap ekatransitif diperang dadi loro, yaiku (1) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap ekatransitif ater- ater {di-} lan (2) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap ekatransitif wuwuhan {di-/-i}. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap dwitransitif diperang dadi loro, yaiku (1) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap dwitransitif ater-ater {di-} lan (2) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap dwitransitif wuwuhan {di-/-i}. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap semitransitif diperang dadi telu, yaiku tanggap semitransitif ater-ater {di-}, (2) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap semitransitif wuwuhan {kok-/-i}, lan (3) aspek pungtiliar tanduk semitransitif wuwuhan {di-/-i}. Dene aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap taktransitif diperang dadi telu, yaiku (1) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap taktransitif wuwuhan {di-/-ake}, (2) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap semitransitif ater-ater {dak-}, lan (3) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap taktransitif wuwuhan {ke-/-an}. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Baliangga (1) aspek pungtiliar telis dhiatesis telis dhiatesis Aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga yaiku tembung kriyane arupa aspek pungtiliar tembung (2013:13) kriya ngandharake yen aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga iku bisa digathukake karo katransitifan adhedhasar valensi sintaksise. Miturut Wedhawati (2001:115) lan Sudaryanto (1991:79) adhedhasar valensi sintaksise, aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga bisa diperang dadi loro (3), yaiku (1) aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga ekatransitif, (2) aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga semitransitif, lan telis dhiatesis baliangga taktransitif. telis kang baliangga. Adipitoyo (3) aspek pungtiliar Adhedhasar proses afiksasine aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga ekatransitif diperang dadi telu, yaiku (1) aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga ekatransitif ater-ater {ny-}, (2) aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga ekatransitif ater-ater {ng-}, lan (3) aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga ekatransitif wuwuhan {ny-/-i}. Aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga semitransitif diperang dadi loro, yaiku (1) aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga semitransitif panambang {-an} telis dhiatesis baliangga lan semitransitif wuwuhan {ng-/-ake}. Dene aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga taktransitif diperang dadi loro, telis dhiatesis baliangga yaiku (1) aspek pungtiliar (2) aspek pungtiliar 3
Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa taktransitif kriya lingga lan (2) aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga taktransitif ater-ater {ng-}. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap-tarung Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung yaiku telis kang tembung kriyane arupa aspek pungtiliar tembung kriya tanggap-tarung. Adipitoyo (2013:13) ngandharake yen aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap- tarung iku bisa digathukake karo katransitifan adhedhasar valensi sintaksise. Miturut Wedhawati (2001:115) lan Sudaryanto (1991:79) adhedhasar valensi sintaksise, aspek pungtiliar tanggap-tarung bisa diperang dadi loro (2), yaiku (1) aspek pungtiliar telis dhiatesis lan (2) aspek tanggap-tarung semitransitif, pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung taktransitif. telis dhiatesis Adhedhasar proses afiksasine aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung semitransitif diperang dadi loro, yaiku (1) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung semitransitif panambang {-an} lan (2) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung semitransitif dwilingga panambang {-an}. Dene aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung taktransitif diperang dadi loro, yaiku (1) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung taktransitif kriya lingga lan (2) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung taktransitif dwilingga panambang {-an}. Teori kanggo Panliten iki transformasi generatif miturut Chomsky sajrone Parera (1991:87) tata basa sajrone transformasi generatif iku metu saka metodhe kerja rasionalis lan nguji hipotesis-hipotesis sajrone empiris basa tartamtu. Teori transformasi generatif nduweni paradigma yaiku (1) sintaksis gandheng karo ukara lan tuturan kang bisa diresepi dening indrane manungsa minangka struktur sanjabane basa (surface structure), (2) sajrone struktur batin (deep structure) ana sesambungan semantis lan sesambungan sistemik, lan (3) adhedhasar anane struktur batin, banjur struktur batin kasebut diandharake adhedhasar aspek wujud, guna, lan kalungguhane. Katelu aspek kasebut disebut triaspek sintaksis. (Adipitoyo, 2002:4). Adhedhasar andharan kasebut, panliten iki bakal nganalisis aspek pungtiliar telis ing basa Jawa adhedhasar dhiatesise kanthi lelandhesan triaspek sintaksis, mula sajrone panliten transformasi iki nggunakake generatif Chomsky. Teori teori fonologis, titikan morfologis, lan titikan sintaksis. Dene adhedhasar (tegese) yaiku nduweni sesambungan semantis karo wujud utawa teges asline, misale: sinonim, homonym, asosiatif, lan sapanunggale. lapisan ari Sumber Dhata Panliten Sumber dhata yaiku subjek saka ngendi sawijine dhata bisa diolehake (Arikunto, 2013:172). Dene miturut Sutopo (2006:56-57), sumber dhata yaiku papan kanggo ngolehake dhata kanthi nggunakake metodhe tartamtu kang arupa manungsa, artefak, utawa dhokumen-dhokumen. Sumber dhata panliten iki dijupuk saka kalawarti Panjebar Semangat taun 2016 wiwit edhisi 1 tanggal 2 Januari 2016 nganti edhisi 53 tanggal 31 Desember 2016, amarga dhatane luwih presisi (konstruksi ukarane luwih baku lan bisa dinalar). sajrone panliten Dhata Panliten Dhata sajrone panliten dibedakake dadi rong jinis, yaiku dhata dhasar lan dhata panyengkuyung. Dhata dhata dhasar dijlentrehake. Dhata kang yaiku panyengkuyung iku dudu dhata kang dijlentrehake nanging dhata kang digunakake kanggo nyengkuyung (Sudaryanto, 2015:44). Dhata kang dhata dhasar digunakake ing panliten iki, yaiku dhata dhasar arupa ukara sajrone basa tulis kang ngandhut aspek pungtiliar telis. Sajrone ilmu basa, basa tulis iku luwih nengenake lan dhapukan kalungguhan. Dhata tulis luwih dipercaya jalaran nduweni struktur kang luwih sampurna. Dhata tulis luwih presisi, struktur basane lan apik luwih bener, baku, tinimbang dhata lisan. Senadyan dhata lisan luwih akurasi (akurat). Mula saka iku, dhata ing panliten iki mung nggunakake basa tulis. Ukara-ukara kang bisa didadekake dhata kudu nduweni titikan yaiku ukara-ukarane kudu ana tembung wis kang matesi tembung kriyane (ana aspeke), anane proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal potensial (potencial terminal points), lan rampunge proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points). tembung kang kalebu wujud, guna, trep, Instrumen Panliten METODHE PANLITEN Jinise Panliten Panliten iki kalebu panliten linguistik dheskriptif. Titikan saka panliten dheskriptif, yaiku njlentrehake konstituen-konstituen ujaran lan sesambungane ngenani semantik, sintaksis, lan fonologi, lumrahe awujud wujud gramatikal utawa variabel (Kridalaksana, 2009:47). Panliten iki sipate sinkronis, amarga basa sing ditliti ing panliten iki yaiku basa ing wektu saiki (Kridalaksana, 2009:222). Miturut Mahsun (2012:117) panliten sinkronis yaiku panliten basa kanthi nliti fenomena sawijine basa ing wektu tartamtu. Panliten basa kanthi cara sinkronis yaiku panliten sing ditindakake kanthi ndeleng kanyatan sawijining basa ing wektu tartamtu lan nduweni sipat dheskriptif. Basa kang digunakake yaiku basa Jawa ing tulisan sastra. Basa iku nduweni lapisan bentuk (wujud) lan lapisan arti (teges) (Surana, 2015:22). Adhedhasar lapisan bentuk (wujude) bisa dibedakake saka titikan Instrumen panliten kang digunakake ana loro yaiku instrumen panyengkuyung. Instrumen utama sajrone panliten iki yaiku panliti. Panliti dadi instrumen kang utama amarga panliti kang nggolek dhata, nganalisis dhata, lan nulis panliten iki. Dene instrumen panyengkuyung yaiku awujud piranti kang bisa nyengkuyung anggone panliti nglumpukake dhata. Piranti iku awujud laptop lan alat tulis (arupa pulpen, buku, lan kertas). Dhata kang wis diklumpukake ditulis ing buku,banjur lagi diketik ing laptop. Tulisan dhata ing buku, anggone nglumpukake dhata lan nggolongake dhata. utama instrumen lan kanggo gunane nggampangake Carane Nglumpukake Dhata Carane nglumpukake dhata iki yaiku nggunakake metode semak. Kanthi cara maca kalawarti Panjebar Semangat taun 2016, banjur nyathet ukara-ukara kang ngandhut aspek pungtiliar telis. Teknik cathet miturut Mahsun (2005:93) yaiku nyathet dhata-dhata kang wigati. Teknik cathet digunakake minangka wujud tumindak 4
Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa nyathet dhata kang wis kacawisake lan dibacutake ngandharake dhata kasebut. Tatacarane nglumpukake dhata sajrone panliten iki bakal diandharake ing ngisor iki. (1) Nglumpukake kalawarti Panjebar lan maca Semangat taun 2016. (2) Dhata kang ngandhut aspek pungtiliar telis sajrone lan kalawarti diklumpukake. Panjebar Semangat dicathet (3) Dhata tulis awujud ukara kang ngandhut aspek telis kang wis dicathet mau, banjur lan adhedhasar wujud, guna, pungtiliar diklompokake kalungguhane. Carane Njlentrehake Dhata Dhata sajrone panliten iki nggunakake metodhe agih (Sudaryanto, 2015:37). Methode agih utawa distribusional yaiku ngolah dhata arupa basa kanthi cara nemtokake perangan-perangane cara nemtokake perangan-perangan basa iku dhewe. Dhata saka panliten triaspek iki diklumpukake banjur dianalisis manut sintaksis, yaiku wujud, guna, lan kalungguhan. Methode agih iki nduweni maneka teknik. Maneka teknik sajrone metodhe agih yaiku teknik nambahi, teknik ngambakake, teknik walik, teknik owah wujud lan teknik balen (Sudaryanto, 2015:42). Metodhe dhistribusional dinggo kanggo njlentrehake wujud, guna, lan kalungguhan aspek pungtiliar telis ing basa Jawa. Teknik sing digunanake ing panliten yaiku teknik ngambakake (perluas), teknik nyingidake (lesap), lan teknik owah wujud (ganti). basa kanthi Carane Nyuguhake Asil Jlentrehan Dhata Carane nyuguhake dhata sajrone panliten iki yaiku kanthi formal lan informal (Sudaryanto, 2015:240). Cara nyuguhake dhata formal yaiku nggunakake tandha, angka- angka, lan lambang-lambang. Dene cara nyuguhake dhata informal yaiku kanthi cara nyuguhake asile dhata kang dijlentrehake kanthi cara dheskripsi kang nggunakake tembung-tembung lumrah saengga bisa dingerteni saben wong kang maca asile panliten. (1) Para murid wis maca bukune Suparta Brata. (PS17:CC21:23 April 2016) 'Para murid sudah membaca bukunya Suparta Brata.' Wu G K Para murid wis maca FAr J Par FKr W KrTndEtr bukune Suparta Brata FAr L Pnd Dhata (1) ing ndhuwur nuduhake anane aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk ekatransitif, amarga ukara kasebut kawangun saka guna J-W-L. Guna J dituduhake lumantar konstituen para murid. Konstituen para murid kasebut nduweni wujud FAr, amarga dumadi saka tembung para lan tembung murid. Dene kalungguhane minangka Par, amarga jejer para murid nindakake pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis maca, nduweni wujud FKr. Konstituen kasebut dumadi saka rong tembung, yaiku tembung wis kang nuduhake anane aspek pungtiliar telis kanggo meruhi yen kedadeyane wis kelakon lan tembung maca kang nuduhake tembung kriya tanduk. Konstituen wis maca kasebut nduweni kalungguhan KrTndEtr. Diarani tembung kriya tembung kriyane arupa tembung tanduk lan ukarane kasusun saka telung konstituen inti yaiku J-W-L. Guna L kaisi dening konstituen bukune Suparta Brata. Konstituen bukune Suparta Brata kasebut nduweni wujud FAr kanthi kalungguhan minangka Pnd. tanduk ekatransitif amarga Tembung kriya ing dhata (1) kagandhengan argumen takrif/kusus kang didhukung satuwan lingual -ne kang mratelakake ndarbeni. Argumen bukune Suparta Brata sipate luwih kusus/spesifik tinimbang argumen buku tanpa ana satuwan lingual kang mratelakake ndarbeni kasebut. Kususe argumen kasebut, dinyatakake dening bukune Suparta Brata, yaiku buku duweke Suparta Brata dudu buku duwekku utawa duwekmu. Argumen kang kusus kasebut nuduhake yen proses nuju sasaran akhir kasebut wis (actual titik terminal points). Dene proses nuju sasaran akhire/titik terminal potensial (potential terminal points) dituduhane dening tembung kriya maca. rampung/nduweni terminal aktual JLENTREHAN DHATA LAN DHISKUSI ASIL PANLITEN Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanduk Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk mujudake ukara kang mawa aspek pungtiliar telis kang tembung kriyane arupa tembung kriya tanduk. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk adhedhasar valensine diperang dadi papat. Luwih cethane bisa dideleng ing ngisor iki. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanduk Ekatransitif Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk ekatransitif mujudake ukara kang mawa aspek pungtiliar telis lan wasesane arupa tembung kriya tanduk. Fungsi gramatikale ana telu, arupa jejer, wasesa, lan lesan. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk ekatransitif iki diperang maneh dadi loro. Luwih jangkepe diandharake ing ngisor iki. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanduk Ekatransitif Ater-Ater {m-} Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk ekatransitif ater-ater {m-} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tembung kriya tanduk karaketan ater-ater {m-} lan fungsi gramatikal ukarane ana telung konstituen yaiku J- W-L. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. Dhata (1) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk ekatransitif ater-ater {m-}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan ater-ater {m-}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (1) Wis maca wis + maca APT + TKrTnd ({An-} + TLi) ({m-} + waca) = maca Konstituen wis maca kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung maca kang arupa TKrTnd. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung maca yaiku saka tembung lingga waca kang karaketan ater-ater anuswara {m-}, mula bisa dadi tembung maca. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanduk Ekatransitif Wuwuhan {m-/-ake} Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk ekatransitif wuwuhan {m-/-ake} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tanduk karaketan tembung kriya wuwuhan {m-/-ake} lan fungsi gramatikal ukarane ana telung konstituen yaiku J-W-L. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. (2) Siti wis mecahake gelas. (PS1:CC21:2 Januari 2016) Wu 'Siti sudah memecahkan gelas.' wis mecahake Siti FKr TAr Gelas TAr 5
Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa G K J Par W KrTndEtr L Pnd Dhata (2) ing ndhuwur nuduhake anane aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk ekatransitif, amarga ukara kasebut kawangun saka guna J-W-L. Guna J dituduhake lumantar konstituen Siti. Konstituen Siti kasebut nduweni wujud TAr. Dene kalungguhane minangka Par, amarga jejer Siti nindakake pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis mecahake, nduweni wujud FKr. Konstituen kasebut dumadi saka rong tembung, yaiku tembung wis kang nuduhake anane aspek pungtiliar telis kanggo meruhi yen kedadeyane wis kelakon lan tembung mecahake kang nuduhake tembung kriya ekatransitif. Konstituen wis mecahake kasebut nduweni kalungguhan KrTndEtr. Diarani tembung kriya tembung kriyane arupa tanduk ekatransitif amarga tembung telung tanduk konstituen inti yaiku J-W-L. Guna L kaisi dening konstituen gelas. Konstituen gelas kasebut nduweni wujud TAr kanthi kalungguhan minangka Pnd. lan ukarane kasusun saka Tembung kriya ing dhata (2) kalebu subkelas verba pungtual kang nyatakake kedadeyan kang wektu dumadine mung iku/nggambarake owahe kahanan. Prastawa pungtual ngandhut wates internal lan telis. Verba pungtual mecahake nyatakake kahanan nggambarake owahe sawijine gelas saka kahanan sing isih utuh menyang kahanan kang wis pecah. Andharan kasebut nuduhake yen verba pungtual iku nuduhake anane proses terminal potensial nuju sasaran akhir/nduweni (potential terminal points) lan nuduhake yen proses nuju sasaran akhir kasebut wis rampung/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points). sawektu titik Dhata (2) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk ekatransitif wuwuhan {m-/-ake}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan wuwuhan {m-/-ake}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. wis + mecahake APT + TKrTnd ({m-/-ake} + TLi) (2) Wis mecahake ({m-/-ake} + pecah) = mecahake Konstituen wis mecahake kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung mecahake kang arupa TKrTnd. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung mecahake yaiku saka tembung lingga pecah kang karaketan wuwuhan {m-/-ake}, mula bisa dadi tembung mecahake. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanduk Dwitransitif Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk dwitransitif mujudake ukara kang mawa aspek pungtiliar telis lan wasesane arupa tembung kriya tanduk. Fungsi gramatikale ana papat, arupa jejer, wasesa, geganep, lan lesan. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk dwitransitif iki diperang maneh dadi telu adhedhasar proses afiksasine. Luwih jangkepe diandharake ing ngisor. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanduk Dwitransitif Wuwuhan {m-/-i} Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk dwitransitif wuwuhan {m-/-i} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tanduk karaketan tembung kriya wuwuhan {m-/-i} lan fungsi gramatikal ukarane ana patang konstituen yaiku J-W-Gg-L. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. (3) Ibu menehi sangu adhik ipeku. (PS9:CC20:27 Pebruari Kanggo ngerteni yen ukara ing dhata (2) kasebut nuduhake perangan aspek pungtiliar telis, mula kudu diowahi luwih dhisik dhapur sintaksise ukara kasebut kaya dhata (2a) ing ngisor iki. Wu G K 2016) 'Ibu memberi adik ipar saya uang saku.' Sangu TAr Gg Pnd Menehi TKr W KrTndDtr adhik ipeku FAr L Pnp Ibu TAr J Par (2a) Siti Ø mecahake gelas. 'Siti memecahkan gelas.' Mecahake Siti TKr TAr W J KrTndEtr Par Adhedhasar dhata (2a), konstruksi ukara kang wasesane tanpa tembung wis kasebut tetep nuduhake guna J-W-L. Konstituen wis mecahake kang owah dadi lan mecahake kasebut tetep nuduhake guna W kalungguhan KrTndEtr. Bedane yaiku manggon ing wujude. Nalika ora karaketan tembung wis, konstituen mecahake nduweni wujud TKr kang durung cetha wektu kanggo nindakake pakaryan kasebut. Gelas TAr L Pnd Wu G K Anane perangan kang beda kang manggon ing wujud kasebut ndadekake makna kang kinandhut sajrone ukara kasebut uga beda. Konstituen wis mecahake nuduhake yen pakaryan mecahake kasebut wis kelakon utawa jejer wis rampung anggone mecahake gelas. Dene konstituen mecahake kang ora karaketan tembung wis kasebut ora nuduhake bab sing kaya mangkono. Bab iki ngemu teges yen konstituen mecahake kasebut ora bisa diarani aspek pungtiliar telis, jalaran verba pungtual iki nuduhake anane proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal potensial (potential terminal points) lan nuduhake yen proses nuju sasaran akhir kasebut wis rampung/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points) kang dadi titikane kahanan telis. Nanging ora ana tembung wis kang matesi tembung kriyane kanggo nuduhake aspek. Supaya bisa ngerteni yen guna W kang karaketan tembung wis kasebut kalebu perangane aspek pungtiliar telis, mula ukara ing dhata (3) kudu diowahi dhapur sintaksise luwih dhisik. Ukara ing ndhuwur bakal di wenehi tembung wis kaya dhata (3a) ing ngisor iki. (3a) Ibu wis menehi sangu adhik ipeku. Wu G K 'Ibu sudah memberi adik ipar saya uang saku.' Ibu TAr J Par wis menehi FKr W KrTndDtr Sangu TAr Gg Pnd adhik ipeku TAr L Pnp Adhedhasar dhata (3a) ing ndhuwur kang wasesane owah dadi konstituen wis menehi konstruksine tetep nuduhake guna J-W-Gg-L. Konstituen wis menehi tetep nuduhake guna W lan kalungguhan KrTnd, nanging wujude owah dadi FAr amarga dumadi saka tembung wis lan tembung menehi. Nalika guna W ora karaketan tembung wis wujude arupa TAr. Wujud kang owah kasebut ndadekake makna kang kinandut sajrone ukara uga beda. Konstituen menehi kang owah dadi wis menehi kasebut prayata nuduhake anane aspek pungtiliar telis, amarga tembung wis kasebut kang matesi tembung kriya menehi. Saliyane tembung wis uga nuduhake rampunge pakaryan menehi/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points). Dene tembung menehi kasebut kang nuduhake anane proses kanggo nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal potensial (potential terminal points). iku 6
Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa Dhata (3) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk dwitransitif wuwuhan {m-/-i}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan wuwuhan {m-/-i}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (3)Wis menehi wis + menehi APT + TKrTnd ({m-/-i} + TLi) ({m-/-i} + weneh) = menehi Konstituen wis menehi kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung menehi kang arupa TKrTnd. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung menehi yaiku saka tembung lingga weneh kang oleh wuwuhan {m-/-i}, mula bisa dadi tembung menehi. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanduk Dwitransitif Wuwuhan {n-/-ake} Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk dwitransitif wuwuhan {n-/-ake} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tanduk karaketan tembung kriya wuwuhan {n-/-ake} lan fungsi gramatikal ukarane ana patang konstituen yaiku J-W-Gg-L. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. (4) Sari wis nukokake komputer Lina. (PS9:CS18:27 Pebruari 2016) Wu G K 'Sari sudah membelikan Lina komputer.' Sari TAr J Par wis nukokake FKr W KrTndDtr komputer TAr Gg Pnd Lina TAr L Pnp Dhata (4) kawangun saka guna J-W-Gg-L. Guna J kasebut kaisi dening konstituen Sari kang nduweni wujud TAr kanthi kalungguhan Par. Nduweni kalungguhan minangka Par amarga mujudake paraga kang nindakake pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis nukokake kang nduweni wujud FKr. Konstituen wis nukokake dumadi saka tembung wis kang nduweni teges yen pakaryan nukokake wis kelakon lan tembung nukokake minangka tembung kriya. Tembung wis kasebut nuduhake yen anane aspek pungtiliar telis sajrone ukara ing dhata (4). Kalungguhan saka konstituen wis nukokake yaiku KrTndDtr. Diarani kriya tanduk dwitransitif, amarga wasesane arupa tembung kriya tanduk lan ukarane dumadi saka patang konstituen yaiku J-W-Gg-L. Guna Gg kaisi dening konstituen komputer kang wujude arupa TAr kanthi kalungguhan Pnd. Banjur guna L kang kaisi dening konstituen Lina kang wujude arupa TAr kanthi kalungguhan Pnp. Tembung wis kang matesi tembung kriya kasebut nuduhake anane aspek. Tembung wis nuduhake rampunge proses nuju sasaran akhir/nduweni terminal points). Dene tembung kriya nukokake kasebut nuduhake anane proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal potensial (potential terminal points). titik terminal aktual (actual oleh wuwuhan {n-/-ake}, mula bisa dadi nukokake. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanduk Dwitransitif Wuwuhan {ng-/-ake} tembung Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk dwitransitif wuwuhan {ng-/-ake} yaiku aspek pungtiliar telis kang tanduk karaketan tembung kriya wasesane arupa wuwuhan {ng-/-ake} lan fungsi gramatikal ukarane ana patang konstituen yaiku J-W-Gg-L. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. (5) Larsih wis nggawekake jenang sumsum bapak. (PS10:CC21:5 Maret 2016) 'Larsih sudah membuatkan ayah bubur sumsum.' Larsih TAr J Par wis nggawekake FKr W KrTndDtr bapak TAr L Pnp jenang sumsum FAr Gg Pnd Wu G K Dhata (5) kawangun saka guna J-W-Gg-L. Guna J kasebut kaisi dening konstituen Larsih kang nduweni wujud TAr kalungguhan Par. Nduweni kalungguhan minangka Par amarga mujudake paraga kang nindakake pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis nggawekake kang nduweni wujud FKr. Konstituen wis nggawekake dumadi saka teges yen pakaryan tembung wis kang nduweni tembung nggawekake lan nggawekake wis kelakon minangka tembung kriya. Tembung wis kasebut nuduhake yen anane aspek pungtiliar telis sajrone ukara ing dhata (5). Kalungguhan saka konstituen wis nggawekake yaiku KrTndDtr. Diarani kriya tanduk dwitransitif, amarga wasesane arupa tembung kriya tanduk lan ukarane dumadi saka patang konstituen yaiku J-W-Gg-L. Guna Gg kaisi dening konstituen jenang sumsum kang wujude arupa FAr kanthi kalungguhan Pnd. Banjur guna L kang kaisi dening konstituen bapak kang wujude arupa TAr kanthi kalungguhan Pnp. Tembung wis kang matesi tembung kriya kasebut nuduhake anane aspek. Tembung wis nuduhake rampunge proses nuju sasaran akhir/nduweni terminal points). Dene titik terminal aktual (actual tembung kriya nggawekake kasebut nuduhake anane proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal potensial (potential terminal points). Saka andharan kasebut nuduhake yen ukara (5) ngandhut aspek pungtiliar telis. kanthi Dhata (5) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk dwitransitif wuwuhan {ng-/-ake}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan wuwuhan {ng-/-ake}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (5)Wis nggawekake wis + nggawekake APT + TKrTnd ({ng-/-ake} + TLi) ({ng-/-ake} + gawe) = nggawekake Dhata (4) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk dwitransitif wuwuhan {n-/-ake}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan wuwuhan {n-/-ake}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (4)Wis nukokake wis + nukokake APT + TKrTnd ({n-/-ake} + TLi) ({n-/-ake} + tuku) = nukokake Konstituen wis nukokake kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung nukokake kang arupa TKrTnd. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung nukokake yaiku saka tembung lingga tuku kang Konstituen wis nggawekake kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung nggawekake kang arupa TKrTnd. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung nggawekake yaiku dumadi saka tembung lingga gawe kang oleh wuwuhan {ng-/-ake}, mula bisa dadi tembung nggawekake. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanduk Semitransitif Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk semitransitif mujudake ukara kang mawa aspek pungtiliar telis lan wasesane arupa tembung kriya tanduk. Fungsi gramatikale ana lan geganep. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk semitransitif iki diperang maneh dadi loro (2) adhedhasar proses afiksasine. Luwih jangkepe diandharake ing ngisor iki. telu, arupa jejer, wasesa, 7
Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanduk Semitransitif Ater-ater {n-} Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk semitransitif ater-ater {n-} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tembung kriya tanduk karaketan ater-ater {n-} lan fungsi gramatikal ukarane ana telung konstituen yaiku J- W-Gg. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. (6) Aku wis numpak sepur. (PS1:CC21:2 Januari 2016) 'Saya sudah naik kereta api.' Wu G K Aku TAr J Par wis numpak FKr W KrTndStr Sepur TAr Gg Pnd Dhata (6) kawangun saka guna J-W-Gg. Guna J kasebut kaisi dening konstituen Aku kang nduweni wujud TAr kanthi kalungguhan Par. Nduweni kalungguhan minangka Par amarga mujudake paraga kang nindakake pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis numpak kang nduweni wujud FKr. Konstituen wis numpak dumadi saka tembung wis kang nduweni teges yen pakaryan numpak wis kelakon lan tembung numpak minangka tembung kriya. Tembung wis kasebut nuduhake yen anane aspek pungtiliar telis sajrone ukara ing dhata (6). Kalungguhan saka konstituen wis tanduk numpak semitransitif, amarga wasesane arupa tembung kriya tanduk lan ukarane dumadi saka telung konstituen yaiku J-W-Gg. Guna Gg kaisi dening konstituen sepur kang wujude arupa TAr kanthi kalungguhan Pnd. Tembung wis kang matesi tembung kriya kasebut nuduhake anane aspek. Tembung wis nuduhake rampunge proses nuju sasaran akhir/nduweni terminal aktual (actual titik terminal points). Dene tembung kriya numpak kasebut nuduhake anane proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal potensial (potential terminal points). Saka andharan kasebut nuduhake yen ukara (6) ngandhut aspek pungtiliar telis. yaiku KrTndStr. Diarani kriya Dhata (6) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk semitransitif ater-ater {n-}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan ater-ater {n-}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (6)Wis numpak wis + numpak APT + TKrTnd ({n-} + TLi) ({n-} + tumpak) = numpak Konstituen wis numpak kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung numpak kang arupa TKrTnd. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung numpak yaiku saka tembung lingga tumpak kang karaketan ater-ater anuswara {n-}, mula bisa dadi tembung numpak. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanduk Semitransitif Ater-ater {m-} G K J Par W KrTndStr Gg Pnd Dhata (7) kawangun saka guna J-W-Gg. Guna J kasebut kaisi dening konstituen Deny kang nduweni wujud TAr kalungguhan Par. Nduweni kalungguhan minangka Par amarga mujudake paraga kang nindakake pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis mlebu kang nduweni wujud FKr. Konstituen wis mlebu dumadi saka tembung wis kang nduweni teges yen pakaryan mlebu wis kelakon lan tembung mlebu minangka tembung kriya. Tembung wis kasebut nuduhake yen anane aspek pungtiliar telis sajrone ukara ing dhata (7). Kalungguhan saka konstituen wis mlebu yaiku KrTndStr. Diarani kriya tanduk semitransitif, amarga wasesane arupa tembung kriya tanduk lan ukarane dumadi saka telung konstituen yaiku J-W-Gg. Guna Gg kaisi dening konstituen ruwang pimpinan kang wujude arupa FAr kanthi kalungguhan Pnd. Tembung wis kang matesi tembung kriya kasebut nuduhake anane aspek. Tembung wis nuduhake rampunge proses nuju sasaran terminal akhir/nduweni points). Dene tembung kriya mlebu kasebut nuduhake anane proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal potensial (potential terminal points). Saka andharan kasebut nuduhake yen ukara (7) ngandhut aspek pungtiliar telis. kanthi titik terminal aktual (actual Dhata (7) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk semitransitif ater-ater {m-}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan ater-ater {m-}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (7)Wis mlebu wis + mlebu APT + TKrTnd ({m-} + TLi) ({m-} + lebu) = mlebu Konstituen wis mlebu kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung mlebu kang arupa TKrTnd. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung mlebu yaiku saka tembung lingga lebu kang karaketan ater-ater anuswara {m-}, mula bisa dadi tembung mlebu. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanduk Taktransitif Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk taktransitif mujudake ukara kang mawa aspek pungtiliar telis lan wasesane arupa tembung kriya tanduk. Fungsi gramatikale ana loro, arupa jejer lan wasesa. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk taktransitif iki diperang maneh dadi loro jangkepe (2) adhedhasar proses afiksasine. Luwih diandharake ing ngisor iki. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanduk Taktransitif Ater-Ater {ny-} Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk taktransitif ater-ater {ny-} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tembung kriya tanduk karaketan ater-ater {ny-} lan fungsi gramatikal ukarane ana rong konstituen yaiku J-W. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk semitransitif ater-ater {m-} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tembung kriya tanduk karaketan ater-ater {m-} lan fungsi gramatikal ukarane ana telung konstituen yaiku J- W-Gg. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. (7) Deny wis mlebu ruwang pimpinan. (PS4:CC23:23 Januari 2016) 'Deny sudah masuk ruang pimpinan.' Deny wis mlebu ruwang pimpinan Wu TAr FKr FAr (8) Hermin wis nyapu. (PS1:CC21:2 Januari 2016) 'Hermin sudah menyapu.' Wu G K Hermin TAr J Par wis nyapu FKr W KrTndTtr Dhata (8) ing ndhuwur nuduhake anane aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk taktransitif, amarga ukara kasebut kawangun saka guna J-W. Guna J dituduhake lumantar konstituen Hermin. Konstituen Hermin kasebut nduweni wujud TAr. Dene kalungguhane minangka Par, 8
Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa amarga jejer Hermin nindakake pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis nyapu, nduweni wujud FKr. Konstituen kasebut dumadi saka rong tembung, yaiku tembung wis kang nuduhake anane aspek pungtiliar telis kanggo meruhi yen kedadeyane wis kelakon lan tembung nyapu kang nuduhake tembung kriya taktransitif. Konstituen wis nyapu kasebut nduweni kalungguhan KrTndTtr. Diarani tembung kriya tanduk taktransitif amarga tembung kriyane arupa tembung tanduk lan ukarane kasusun saka rong konstituen inti yaiku J-W. Tembung kriya ing dhata (8) kagandhengan tembung wis. Tembung wis kasebut nuduhake yen proses nuju sasaran akhir wis rampung (pakaryane wis rampung ditindakake)/nduweni (actual terminal points). Dene proses nuju sasaran akhire/titik terminal potensial (potential terminal points) dituduhane dening tembung kriya nyapu. titik terminal aktual sasaran akhire/titik terminal potensial (potential terminal points) dituduhane dening tembung kriya ngarit. Dhata (9) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk taktransitif ater-ater {ng-}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan ater-ater {ng- }. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (9)Wis ngarit wis + ngarit APT + TKrTnd ({ng-} + TLi) ({ng-} + arit) = ngarit Konstituen wis ngarit kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung ngarit kang arupa TKrTnd. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung ngarit yaiku saka tembung lingga arit kang karaketan ater- ater {ng-}, mula bisa dadi tembung ngarit. ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk taktransitif ater-ater {ny-}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan ater- ater {ny-}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. Dhata (8) (8)Wis nyapu wis + nyapu APT + TKrTnd ({ny-} + TLi) ({ny-} + sapu) = nyapu Konstituen wis nyapu kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung nyapu kang arupa TKrTnd. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung nyapu yaiku dumadi saka tembung lingga sapu kang karaketan ater-ater anuswara {ny-}, mula bisa dadi tembung nyapu. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanduk Taktransitif Ater-ater {ng-} Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk taktransitif ater-ater {ng-} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tembung kriya tanduk karaketan ater-ater {ng-} lan fungsi gramatikal ukarane ana rong konstituen yaiku J-W. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap mujudake ukara kang mawa aspek pungtiliar telis kang tembung kriyane arupa tembung kriya tanggap. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap adhedhasar valensine diperang dadi papat. Luwih cethane bisa dideleng ing ngisor iki. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap Ekatransitif Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap ekatransitif mujudake ukara kang mawa aspek pungtiliar telis lan wasesane tanggap. Fungsi tembung kriya gramatikale ana telu, arupa jejer, wasesa, lan lesan. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap ekatransitif iki diperang maneh dadi loro adhedhasar proses afiksasine. Luwih jangkepe diandharake ing ngisor iki. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap Ekatransitif Ater-Ater {di-} arupa Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap ekatransitif ater-ater {di-} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tembung kriya tanggap karaketan ater-ater {di-} lan fungsi gramatikal ukarane ana telung konstituen yaiku J- W-L. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. (9) Wibowo wis ngarit. (PS3:CC20:16 Januari 2016) 'Wibowo sudah mencari rumput.' (10) Daginge wis diiris Ibu. (PS10:CC21:5 Maret 2016) 'Dagingnya sudah dipotong ibu.' Wu G K Wibowo TAr J Par wis ngarit FKr W KrTndTtr Wu G K Daginge TAr J Pnd wis diiris FKr W KrTgpEtr Ibu TAr L Par Dhata (9) ing ndhuwur nuduhake anane aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk taktransitif, amarga ukara kasebut kawangun saka guna J-W. Guna J dituduhake lumantar konstituen Wibowo. Konstituen Wibowo kasebut nduweni wujud TAr. Dene kalungguhane minangka Par, amarga jejer Wibowo nindakake pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis ngarit, nduweni wujud FKr. Konstituen kasebut dumadi saka rong tembung, yaiku tembung wis kang nuduhake anane aspek pungtiliar telis kanggo meruhi yen kedadeyane wis kelakon lan tembung ngarit kang nuduhake tembung kriya taktransitif. Konstituen wis ngarit kasebut nduweni kalungguhan KrTndTtr. Diarani tembung kriya tanduk taktransitif amarga tembung kriyane arupa tembung tanduk lan ukarane kasusun saka rong konstituen inti yaiku J-W. Tembung kriya ing dhata (9) kagandhengan tembung wis kang diarani aspek. Tembung wis kasebut nuduhake yen proses nuju sasaran akhir wis rampung (pakaryane wis titik terminal aktual (actual terminal points). Dene proses nuju Dhata (10) ing ndhuwur nuduhake anane aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap ekatransitif, amarga ukara kasebut kawangun saka guna J-W-L. Guna J dituduhake lumantar konstituen daginge. Konstituen daginge kasebut nduweni wujud TAr. Dene kalungguhane minangka Pnd, amarga jejer daginge kasebut kang nandhang pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis diiris, nduweni wujud FKr. Konstituen kasebut dumadi saka rong tembung, yaiku tembung wis kang nuduhake anane aspek pungtiliar telis kanggo meruhi yen kedadeyane wis kelakon lan tembung tembung kriya ekatransitif. diiris kang nuduhake Konstituen wis diiris kasebut nduweni kalungguhan KrTgpEtr. Diarani tembung kriya tanggap ekatransitif amarga tembung kriyane arupa tembung tanggap lan ukarane kasusun saka telung konstituen inti yaiku J-W-L. Guna L kaisi dening konstituen ibu. Konstituen ibu kasebut nduweni wujud TAr kanthi kalungguhan minangka Par, amarga lesan ibu kasebut kang nindakake pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Tembung rampung ditindakake)/nduweni 9
Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa kriya diiris ing dhata (10) nuduhake proses nuju sasaran akhire/titik terminal potensial (potential terminal points). kasebut wis sasaran Dene rampung/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points) dituduhane dening tembung wis. Andharan kasebut kang nuduhake kahanan telis, nanging tanpa anane tembung wis ukara ing dhata (10) ora bisa diarani ngandhut aspek pungtiliar telis. Amarga kang nuduhake aspek yaiku tembung wis kang nuduhake rampunge pakaryan. proses nuju akhir Dhata (10) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap ekatransitif ater-ater {di-}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan ater-ater {di-}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (10)Wis diiris
wis + diiris APT + TKrTnd ({di-} + TLi) ({di-} + iris) = diiris Konstituen wis diiris kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung diiris kang arupa TKrTgp. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung diiris yaiku saka tembung lingga iris kang karaketan ater- ater {di-}, mula bisa dadi tembung diiris. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap Ekatransitif Wuwuhan {di-/-i} Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap ekatransitif wuwuhan {di-/-i} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tanggap karaketan wuwuhan {di-/-i} lan fungsi gramatikal ukarane ana telung konstituen yaiku J-W- L. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. tembung kriya amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan wuwuhan {di-/-i}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (11)Wis didandani wis + didandani APT + TkrTgp ({di-/-i} + TLi) ({di-/-i} + dandan) = didandani Konstituen wis didandani kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung didandani kang arupa TKrTgp. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung didandani yaiku dumadi saka tembung lingga dandan kang oleh wuwuhan {di-/-i}, mula bisa dadi tembung didandani. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap Dwitransitif Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap Dwitransitif mujudake ukara kang mawa aspek pungtiliar telis lan tanggap. Fungsi tembung kriya wasesane gramatikale ana papat, arupa jejer, wasesa, geganep, lan lesan. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap dwitransitif iki diperang maneh dadi loro adhedhasar proses afiksasine. Luwih jangkepe diandharake ing ngisor iki. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap Dwitransitif Ater-Ater {di-} arupa Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap dwitransitif ater-ater {di-} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tembung kriya tanggap karaketan ater-ater {di-} lan fungsi gramatikal ukarane ana telung konstituen yaiku J- W-Gg-L. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. (12) Kucinge ditali rumput jepang masku. (PS8:CC21:20 Pebruari 2016) 'Kucingnya ditali rafia kakak saya.' (11) Radhione wis didandani Pak Doni. (PS9:CC23:27 Kucinge Ditali rumput jepang Masku Pebruari 2016) Wu TAr TKr FAr TAr 'Radionya sudah diperbaiki Pak Doni.' Wu G K Radhione TAr J Pnd wis didandani FKr W KrTgpEtr Pak Doni FAr L Par Dhata (11) kawangun saka guna J-W-L. Guna J kasebut kaisi dening konstituen Radhione kang nduweni wujud TAr kanthi kalungguhan Pnd. Nduweni kalungguhan minangka Pnd amarga nandhang pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis didandani kang nduweni wujud FKr. Konstituen wis didandani dumadi saka tembung wis kang nduweni teges yen pakaryan ndandani wis kelakon tembung ndandani minangka tembung kriya. Tembung wis kasebut nuduhake yen anane aspek pungtiliar telis sajrone ukara (11). Kalungguhan saka konstituen wis ing dhata didandani yaiku KrTgpEtr. Diarani kriya tanduk ekatransitif, amarga wasesane arupa tembung kriya tanggap lan ukarane dumadi saka telung konstituen yaiku J-W-L. Guna L kaisi dening konstituen Pak Doni kang wujude arupa FAr kanthi kalungguhan Par, amarga paraga kasebut kang nindakake pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Tembung wis kang matesi tembung kriya kasebut nuduhake anane aspek. Tembung wis nuduhake rampunge proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points). Dene tembung kriya didandani kasebut nuduhake anane proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal potensial (potential terminal points). Saka andharan kasebut nuduhake yen ukara (11) ngandhut aspek pungtiliar telis. lan G J W Gg L K Supaya bisa ngerteni yen guna W kang karaketan tembung wis kasebut kalebu perangane aspek pungtiliar telis, mula ukara ing dhata (12) kudu diowahi dhapur sintaksise luwih dhisik. Ukara ing ndhuwur bakal di wenehi tembung wis kaya dhata (12a) ing ngisor iki. Pnp KrTgpDtr Pnd Par (12a) Kucinge wis ditali rumput jepang masku. 'Kucingnya ditali rafia kakak saya.' Wu G K Kucinge Wis ditali TAr J Pnp FKr W KrTgpDtr rumput jepang FAr Gg Pnd masku TAr L Par Adhedhasar dhata (12a) ing ndhuwur kang wasesane owah dadi konstituen wis ditali konstruksine tetep nuduhake guna J-W-Gg-L. Konstituen wis ditali tetep nuduhake guna W lan kalungguhan KrTgpDtr, nanging wujude owah dadi FKr amarga dumadi saka tembung wis lan tembung ditali. Nalika guna W ora karaketan tembung wis wujude arupa TKr. Wujud kang owah kasebut ndadekake makna kang kinandut sajrone ukara uga beda. Konstituen ditali kang owah dadi wis ditali kasebut prayata nuduhake anane aspek pungtiliar telis, amarga tembung wis kasebut kang matesi tembung kriya ditali. Saliyane iku tembung wis uga nuduhake rampunge pakaryan menehi/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points). Dene tembung ditali kasebut kang sasaran nuduhake akhir/nduweni titik terminal potensial (potential terminal points). anane proses kanggo nuju Dhata (11) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap ekatransitif wuwuhan {di-/-i}, Dhata (12a) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap dwitransitif ater-ater {di-}, amarga 10
Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa tembung kriya ing ukara kasebut karaketan ater-ater {di-}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (12a)Wis ditali wis + ditali APT + TKrTgp ({di-} + TLi) ({di-} + tali) = ditali Konstituen wis ditali kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung ditali kang arupa TKrTgp. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung ditali yaiku saka tembung lingga tali kang oleh ater-ater {di-}, mula bisa dadi tembung ditali. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap Dwitransitif Wuwuhan {di-/-i} weneh kang oleh wuwuhan {di-/-i}, mula bisa dadi tembung diwenehi. Aspek Semitransitif Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap semitransitif mujudake ukara kang mawa aspek pungtiliar telis lan tanggap. Fungsi tembung kriya wasesane gramatikale ana telu, arupa jejer, wasesa, lan geganep. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap semitransitif iki diperang maneh dadi telu adhedhasar proses afiksasine. Luwih jangkepe diandharake ing ngisor iki. Pungtiliar Aspek Semitransitif Ater-Ater {di-} arupa Telis Dhiatesis Tanggap tanggap dwitransitif wuwuhan {di-/-i} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tembung kriya tanggap karaketan wuwuhan {di-/-i} lan fungsi gramatikal ukarane ana telung konstituen yaiku J-W-Gg-L. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. Aspek pungtiliar telis dhiatesis Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap semitransitif ater-ater {di-} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tembung kriya tanggap karaketan ater-ater {di-} lan fungsi gramatikal ukarane ana telung konstituen yaiku J- W-Gg. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. (13) Dheweke wis diwenehi pelem Kristanto. (PS1:CS19:2 Januari 2016) 'Dia sudah dikasih buah mangga Kristanto.' Wu G K Dheweke wis diwenehi TAr J Pnp FKr W KrTgpDtr pelem TAr Gg Pnd Kristanto TAr L Par Dhata (13) kawangun saka guna J-W-Gg-L. Guna J kasebut kaisi dening konstituen Dheweke kang nduweni wujud TAr kanthi kalungguhan Pnp. Guna W diisi konstituen wis diwenehi kang nduweni wujud FKr. Konstituen wis diwenehi dumadi saka tembung wis kang nduweni teges yen pakaryan menehi wis kelakon lan tembung diwenehi minangka tembung kriya. Tembung wis kasebut nuduhake yen anane aspek pungtiliar telis sajrone ukara (13). Kalungguhan saka konstituen wis diwenehi yaiku KrTgpDtr. Diarani kriya tanggap dwitransitif, amarga wasesane arupa tembung kriya tanggap lan ukarane dumadi saka patang konstituen yaiku J-W-Gg-L. Guna Gg kaisi dening konstituen pelem kang wujude arupa TAr kanthi kalungguhan Pnd. Banjur guna L kang kaisi dening konstituen Kristanto kang wujude arupa TAr kanthi kalungguhan Par. Nduweni kalungguhan minangka Par amarga mujudake paraga kang nindakake pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Tembung wis kang matesi tembung kriya kasebut nuduhake anane aspek. Tembung wis nuduhake rampunge proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points). Dene tembung kriya diwenehi kasebut sasaran akhir/nduweni titik terminal potensial (potential terminal points). Saka andharan kasebut nuduhake yen ukara (13) ngandhut aspek pungtiliar telis. ing dhata nuduhake anane proses nuju Dhata (13) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap dwitransitif wuwuhan {di-/-i}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan wuwuhan {di-/-i}. (13)Wis diwenehi wis + diwenehi APT + TKrTgp ({di-/-i} + TLi) ({di-/-i} + weneh) = diwenehi Konstituen wis diwenehi kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung diwenehi kang arupa TKrTgp. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung diwenehi yaiku dumadi saka tembung lingga (14) Warga wis digawe bingung. (PS23:CC22:4 Juni 2016) 'Warga sudah dibuat bingung.' Warga TAr J Pnd wis digawe FKr W KrTgpStr Dhata (14) kawangun saka guna J-W-Gg. Guna J kasebut kaisi dening konstituen warga kang nduweni wujud TAr kanthi kalungguhan Pnd. Guna W diisi konstituen wis digawe kang nduweni wujud FKr. Konstituen wis digawe dumadi saka tembung wis kang nduweni teges yen pakaryan nggawe wis kelakon lan tembung digawe minangka tembung kriya. Tembung wis kasebut nuduhake yen anane aspek pungtiliar telis sajrone dhata (14) kasebut. Kalungguhan saka konstituen wis digawe yaiku KrTgpStr. Diarani kriya tanggap semitransitif, amarga wasesane arupa tembung kriya tanggap lan ukarane dumadi saka telung konstituen inti yaiku J-W-Gg. Guna Gg kaisi dening konstituen bingung kang wujude arupa TAr kanthi kalungguhan Pnd. Tembung wis kang matesi tembung kriya kasebut nuduhake anane aspek. Tembung wis nuduhake rampunge proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points) lan matesi tembung kriya digawe. Dene tembung kriya digawe kasebut nuduhake anane proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal potensial (potential terminal points). Saka andharan kasebut nuduhake yen ukara (14) ngandhut aspek pungtiliar telis. Bingung TAr Gg Pnd Wu G K Dhata (14) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap semitransitif ater-ater {di-}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan ater-ater {di-}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (14)Wis digawe wis + digawe APT + TKrTgp ({di-} + TLi) ({di-} + gawe) = digawe Konstituen wis digawe kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung digawe kang arupa TKrTgp. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung digawe yaiku dumadi saka tembung lingga gawe, oleh ater-ater {di-}, mula bisa dadi tembung digawe. Aspek Semitransitif Wuwuhan {kok-/-i} Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap semitransitif wuwuhan {kok-/-i} yaiku aspek pungtiliar telis kang 11
Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa wasesane arupa tanggap karaketan wuwuhan {kok-/-i} lan fungsi gramatikal ukarane ana telung konstituen yaiku J-W-Gg. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. tembung kriya (15) Pitike wis kokpakani jagung. (PS1:CC22:2 Januari 2016) 'Ayamnya sudah kamu beri makan jagung.' jagung TAr Gg Pnd wis kokpakani FKr Wu W G K KrTgpStr Dhata (15) kawangun saka guna J-W-Gg. Guna J kasebut kaisi dening konstituen pitike kang nduweni wujud TAr kanthi kalungguhan Pnd. Guna W diisi konstituen wis kokpakani kang nduweni wujud FKr. Konstituen wis kokpakani dumadi saka tembung wis kang nduweni teges yen pakaryan makani wis kelakon lan tembung kokpakani minangka tembung kriya. Tembung wis kasebut nuduhake yen anane aspek pungtiliar telis sajrone dhata (15) kasebut. Kalungguhan saka konstituen wis kokpakani yaiku KrTgpStr. Diarani kriya tanggap semitransitif, amarga wasesane arupa tembung kriya tanggap lan ukarane dumadi saka telung konstituen inti yaiku J-W-Gg. Guna Gg kaisi dening konstituen jagung kang wujude arupa TAr kanthi kalungguhan Pnd. Tembung wis kang matesi tembung kriya kokpakani kasebut nuduhake anane aspek. Tembung wis nuduhake rampunge proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points). Dene tembung kriya kokpakani kasebut nuduhake anane proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal potensial (potential terminal points). Saka andharan kasebut nuduhake yen ukara (15) ngandhut aspek pungtiliar telis. Pitike TAr J Pnd Dhata (15) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap semitransitif wuwuhan {kok-/-i}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan wuwuhan {kok-/-i}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (15)Wis kokpakani wis + kokpakani APT + TKrTgp ({kok-/-i} + TLi) ({kok-/-i} + pakan) = kokpakani Konstituen wis kokpakani kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung kokpakani kang arupa TKrTgp. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung kokpakani yaiku dumadi saka tembung lingga pakan kang oleh wuwuhan {kok-/-i}, mula bisa dadi tembung kokpakani. Aspek Pungtiliar Semitransitif Wuwuhan {di-/-i} Telis Dhiatesis Tanggap Konstituen wis disarapi dumadi saka tembung wis kang nduweni teges yen pakaryan nyarapi kasebut wis kelakon lan tembung disarapi minangka tembung kriya. Tembung wis kasebut nuduhake yen anane aspek pungtiliar telis sajrone dhata (16). Kalungguhan saka konstituen wis disarapi yaiku KrTgpStr. Diarani kriya tanggap semitransitif, amarga wasesane arupa tembung kriya tanggap lan ukarane dumadi saka telung konstituen inti yaiku J-W-Gg. Guna Gg kaisi dening konstituen sega jagung kang wujude arupa FAr kanthi kalungguhan Pnd. Tembung wis kang matesi tembung kriya disarapi kasebut nuduhake anane aspek. Tembung wis nuduhake rampunge proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points). Dene tembung kriya disarapi kasebut sasaran akhir/nduweni titik terminal potensial (potential terminal points). Saka andharan kasebut nuduhake yen ukara (16) ngandhut aspek pungtiliar telis. nuduhake anane proses nuju Dhata (16) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap semitransitif wuwuhan {di-/-i}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan wuwuhan {di-/-i}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (16)Wis disarapi wis + disarapi APT + TKrTgp ({di-/-i} + TLi) ({di-/-i} + sarap) = disarapi Konstituen wis disarapi kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung disarapi kang arupa TKrTgp. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung disarapi yaiku dumadi saka tembung lingga sarap kang oleh wuwuhan {di-/-i}, mula bisa dadi tembung disarapi. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap Taktransitif Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap taktransitif mujudake ukara kang mawa aspek pungtiliar telis lan wasesane tanggap. Fungsi tembung kriya gramatikale ana loro, arupa jejer lan wasesa. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap taktransitif iki diperang maneh dadi loro adhedhasar proses afiksasine. Luwih jangkepe diandharake ing ngisor iki. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap Taktransitif Wuwuhan {di-/-ake} arupa Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap taktransitif wuwuhan {di-/-ake} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tanggap karaketan wuwuhan {di-/-ake} lan fungsi gramatikal ukarane ana rong konstituen yaiku J-W. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. tembung kriya Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap semitransitif wuwuhan {di-/i} yaiku aspek pungtiliar telis kang tanggap karaketan wasesane arupa wuwuhan {di-/-i} lan fungsi gramatikal ukarane ana telung konstituen yaiku J-W-Gg. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. tembung kriya (17) Dhuwite wis dientekake. (PS7:CC21:13 Pebruari 2016) 'Uangnya sudah dihabiskan.' Wu G K Dhuwite TAr J Pnd wis dientekake FKr W KrTgpTtr (16) Adhik wis disarapi sega jagung. (PS13:CC20:26 Maret 2016) 'Adhik sudah diberi sarapan nasi jagung.' Wu G K Adhik TAr J Pnd wis disarapi FKr W KrTgpStr Sega jagung FAr Gg Pnd Dhata (16) kawangun saka guna J-W-Gg. Guna J kasebut kaisi dening konstituen Adhik kang nduweni wujud TAr kanthi kalungguhan Pnd. Guna W diisi konstituen wis disarapi kang nduweni wujud FKr. Dhata (17) ing ndhuwur nuduhake anane aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap taktransitif, amarga ukara kasebut kawangun saka guna J-W. Guna J dituduhake lumantar konstituen dhuwite. Konstituen dhuwite kasebut nduweni wujud TAr. Dene kalungguhane minangka Pnd, amarga jejer dhuwite nandhang pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis dientekake, nduweni wujud FKr. Konstituen kasebut dumadi saka rong tembung, yaiku tembung wis kang nuduhake anane aspek pungtiliar telis kanggo meruhi yen kedadeyane wis 12
Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa kelakon lan tembung dientekake kang nuduhake tembung kriya taktransitif. Konstituen wis dientekake kasebut nduweni kalungguhan KrTgpTtr. Diarani tembung kriya tanggap tembung kriyane arupa tembung lan ukarane kasusun saka rong konstituen inti yaiku J-W. Tembung kriya ing dhata (17) kagandhengan tembung wis kang diarani aspek. Tembung wis kasebut nuduhake yen proses nuju sasaran akhir wis rampung (pakaryane wis rampung ditindakake)/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points). Dene proses nuju sasaran akhire/titik terminal potensial (potential tembung kriya terminal points) dituduhane dening dientekake. taktransitif amarga tanggap Dhata (17) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap taktransitif wuwuhan {di-/-ake}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan wuwuhan {di-/-ake}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (17)Wis dientekake wis + dientekake APT + TKrTgp ({di-/-ake} + TLi) ({di-/-ake} + entek) = dientekake Konstituen wis dientekake kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung dientekake kang arupa TKrTgp. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung dientekake yaiku saka tembung lingga entek kang karaketan wuwuhan {di-/-ake}, mula bisa dadi tembung dientekake. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap Taktransitif Ater-ater {dak-} Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap taktransitif ater-ater {dak-} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tembung kriya tanggap karaketan ater-ater {dak-} lan fungsi gramatikal ukarane ana rong konstituen yaiku J-W. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. (18) Parine wis dakrabuk. (PS42:SW5:15 Oktober 2016) 'Padinya sudah saya beri pupuk.' Wu G K Parine TAr J Pnd wis dakrabuk FKr W KrTgpTtr Dhata (18) ing ndhuwur nuduhake anane aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap taktransitif, amarga ukara kasebut kawangun saka guna J-W. Guna J dituduhake lumantar konstituen parine. Konstituen parine kasebut nduweni wujud TAr. Dene kalungguhane minangka Pnd, amarga jejer parine nandhang pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis dakrabuk, nduweni wujud FKr. Konstituen kasebut dumadi saka rong tembung, yaiku tembung wis kang nuduhake anane aspek pungtiliar telis kanggo meruhi yen kedadeyane wis kelakon lan tembung dakrabuk kang nuduhake tembung kriya taktransitif. Konstituen wis dakrabuk iku nduweni kalungguhan KrTgpTtr. Diarani tembung kriya tanggap taktransitif amarga tembung kriyane arupa tembung tanggap lan ukarane kasusun saka rong konstituen inti yaiku J-W. Tembung kriya ing dhata (18) kagandhengan tembung wis kang diarani aspek. Tembung wis kasebut nuduhake yen proses nuju sasaran akhir wis rampung titik (pakaryane wis terminal aktual (actual terminal points). Dene proses nuju sasaran akhire/titik terminal potensial (potential terminal points) dituduhane dening tembung kriya dakrabuk. rampung ditindakake)/nduweni Dhata (18) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap taktransitif ater-ater {dak-}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan ater-ater {dak- }. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (18)Wis dakrabuk wis + dakrabuk APT + TKrTgp ({dak-} + TLi) ({dak-} + rabuk) = dakrabuk Konstituen wis dakrabuk kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung dakrabuk kang arupa TKrTgp. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung dakrabuk yaiku saka tembung lingga rabuk kang karaketan ater-ater {dak-}, mula bisa dadi tembung dakrabuk. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap Taktransitif Wuwuhan {ke-/-an} Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap taktransitif wuwuhan {ke-/-an} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tanggap karaketan wuwuhan {ke-/-an} lan fungsi gramatikal ukarane ana rong konstituen yaiku J-W. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. tembung kriya (19) Pak Wagito wis kemalingan. (PS31:CC23:30 Juli 2016) 'Pak Wagito sudah kecurian.' Wu G K Pak Wagito FAr J Pnd wis kemalingan FKr W KrTgpTtr Dhata (19) ing ndhuwur nuduhake anane aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap taktransitif, amarga ukara kasebut kawangun saka guna J-W. Guna J dituduhake lumantar konstituen pak Wagito. Konstituen pak Wagito kasebut nduweni wujud FAr. Dene kalungguhane minangka Pnd, amarga jejer pak Wagito nandhang pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis kemalingan, nduweni wujud FKr. Konstituen kasebut dumadi saka rong tembung, yaiku tembung wis kang nuduhake anane aspek pungtiliar telis kanggo meruhi yen kedadeyane wis kelakon lan tembung kemalingan kang nuduhake tembung kriya taktransitif. Konstituen wis kemalingan kasebut nduweni kalungguhan KrTgpTtr. Diarani tembung kriya tanggap taktransitif amarga tembung kriyane arupa tembung tanggap lan ukarane kasusun saka rong konstituen inti yaiku J-W. Tembung kriya ing dhata (19) kagandhengan tembung wis kang diarani aspek. Tembung wis kasebut nuduhake yen proses nuju sasaran akhir wis rampung (pakaryane wis rampung ditindakake)/nduweni terminal aktual (actual terminal points). Dene proses nuju sasaran akhire/titik terminal potensial (potential terminal points) dituduhane dening tembung kriya kemalingan. titik Dhata (19) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap taktransitif wuwuhan {ke-/-an}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan wuwuhan {ke-/-an}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (19)Wis kemalingan wis + kemalingan APT + TKrTgp ({ke-/-an} + TLi) ({ke-/-an} + maling) = kemalingan Konstituen wis kemalingan kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung kemalingan kang arupa TKrTgp. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung kemalingan yaiku saka tembung lingga 13
Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa maling kang karaketan wuwuhan {ke-/-an}, mula bisa dadi tembung kemalingan. (20)Wis nyukur wis + nyukur APT + TKrBlg ({ny-} + TLi) ({ny-} + cukur) = nyukur Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Baliangga Aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga mujudake ukara kang mawa aspek pungtiliar telis kang tembung kriyane arupa tembung kriya baliangga. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap adhedhasar valensine diperang dadi telu. Luwih cethane bisa dideleng ing ngisor iki. Aspek Ekatransitif Pungtiliar Telis Dhiatesis Baliangga Aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga ekatransitif mujudake ukara kang mawa aspek pungtiliar telis lan wasesane arupa tembung kriya baliangga. Fungsi gramatikale ana telu, arupa jejer, wasesa, lan lesan. Aspek iki pungtiliar diperang maneh dadi telu adhedhasar proses afiksasine. Luwih jangkepe diandharake ing ngisor iki. Aspek Ekatransitif Ater-Ater {ny-} telis dhiatesis baliangga ekatransitif Pungtiliar Telis Dhiatesis Baliangga Aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga ekatransitif ater-ater {ny-} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tembung kriya baliangga karaketan ater-ater {ny-} lan fungsi gramatikal ukarane ana telung konstituen yaiku J-W-L. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. (20) Aku wis nyukur brengos. (PS33:CC21:13 Agustus 2016) Wu G K 'Saya sudah mencukur kumis.' wis nyukur FKr W KrBlgEtr Aku TAr J Par brengos TAr L Pnd Dhata (20) ing ndhuwur nuduhake anane aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga ekatransitif, amarga ukara kasebut kawangun saka guna J-W-L. Guna J dituduhake lumantar konstituen aku. Konstituen aku kasebut nduweni wujud TAr. Dene kalungguhane minangka Par, amarga jejer aku kasebut kang nindakake pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis nyukur, nduweni wujud FKr. Konstituen kasebut dumadi saka rong tembung, yaiku tembung wis kang nuduhake anane aspek pungtiliar telis kanggo meruhi yen kedadeyane wis kelakon lan tembung nyukur kang nuduhake tembung kriya ekatransitif. Konstituen wis nyukur kasebut nduweni kalungguhan KrBlgEtr. Diarani tembung kriya baliangga ekatransitif amarga tembung kriyane arupa tembung baliangga lan ukarane kasusun saka telung konstituen inti yaiku J-W-L. Guna L kaisi dening konstituen brengos. Konstituen brengos kasebut nduweni wujud TAr kanthi kalungguhan minangka Pnd, amarga lesan brengos kasebut kang nandhang pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Tembung kriya nyukur ing dhata (20) nuduhake proses nuju sasaran akhire/titik terminal potensial (potential terminal points). Dene proses nuju sasaran akhir kasebut wis rampung/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points) dituduhane dening tembung wis. Tanpa anane tembung wis ukara ing dhata (20) ora bisa diarani ngandhut aspek pungtiliar telis, amarga kang nuduhake aspek yaiku tembung wis kang nuduhake rampunge pakaryan. Konstituen wis nyukur kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung nyukur kang arupa TKrTgp. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung nyukur yaiku saka tembung lingga cukur kang karaketan ater-ater {ny-}, mula bisa dadi tembung nyukur. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Baliangga Ekatransitif Ater-ater {ng-} Aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga ekatransitif ater-ater {ng-} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tembung kriya baliangga karaketan ater-ater {ng-} lan fungsi gramatikal ukarane ana telung konstituen yaiku J-W-L. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. (21) Jaka wis ngerok jenggot. (PS27:CC23:2 Juli 2016) 'Jaka sudah mengerok jenggot.' Wu G K Jaka TAr J Par wis ngerok FKr W KrBlgEtr jenggot TAr L Pnd Dhata (21) ing ndhuwur nuduhake anane aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga ekatransitif, amarga ukara kasebut kawangun saka guna J-W-L. Guna J dituduhake lumantar konstituen Jaka. Konstituen Jaka kasebut nduweni wujud TAr. Dene kalungguhane minangka Par, amarga jejer Jaka kasebut kang nindakake pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis ngerok, nduweni wujud FKr. Konstituen kasebut dumadi saka rong tembung, yaiku tembung wis kang nuduhake anane aspek pungtiliar telis kanggo meruhi yen kedadeyane wis kelakon lan tembung ngerok kang nuduhake tembung kriya ekatransitif. Konstituen wis ngerok kasebut nduweni kalungguhan KrBlgEtr. Diarani tembung kriya baliangga ekatransitif amarga tembung kriyane arupa tembung baliangga lan ukarane kasusun saka telung konstituen inti yaiku J-W-L. Guna L kaisi dening konstituen jenggot. Konstituen jenggot kasebut nduweni wujud TAr kanthi kalungguhan minangka Pnd, amarga lesan jenggot kasebut kang nandhang pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Tembung kriya ngerok ing dhata (21) nuduhake proses nuju sasaran akhire/titik terminal potensial (potential terminal points). Dene proses nuju sasaran akhir kasebut wis rampung/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points) dituduhane dening tembung wis. Tanpa anane tembung wis ukara ing dhata (21) ora bisa diarani ngandhut aspek pungtiliar telis, amarga kang nuduhake aspek yaiku tembung wis kang nuduhake rampunge pakaryan. Dhata (21) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga ekatransitif ater-ater {ng-}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan ater- ater {ng-}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (21)Wis ngerok wis + ngerok APT + TKrBlg ({ng-} + TLi) ({ng-} + kerok) = ngerok Dhata (20) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga ekatransitif ater-ater {ny-}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan ater- ater {ny-}. Bab bakal diandharake kaya ing ngisor iki. Konstituen wis ngerok kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung ngerok kang arupa TKrTBlg. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung ngerok yaiku saka tembung lingga kerok kang karaketan ater-ater {ng-}, mula bisa dadi tembung ngerok. 14
Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa Aspek Ekatransitif Wuwuhan {ny-/-i} Pungtiliar Telis Dhiatesis Baliangga Aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga ekatransitif wuwuhan {ny-/-i} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tembung kriya baliangga karaketan wuwuhan {ny-/-i} lan fungsi gramatikal ukarane ana telung konstituen yaiku J-W-L. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. (22) Dini wis nyureni rambute. (PS21:CC22:21 Mei 2016) 'Dini sudah menyisir rambutnya.' Dini TAr J Par wis nyureni FKr W KrBlgEtr Dhata (22) ing ndhuwur nuduhake anane aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga ekatransitif, amarga ukara kasebut kawangun saka guna J-W-L. Guna J dituduhake lumantar konstituen Dini. Konstituen Dini kasebut nduweni wujud TAr. Dene kalungguhane minangka Par, amarga jejer Dini kasebut kang nindakake pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis nyureni, nduweni wujud FKr. Konstituen kasebut dumadi saka rong tembung, yaiku tembung wis kang nuduhake anane aspek pungtiliar telis kanggo meruhi yen kedadeyane wis kelakon lan tembung nyureni kang nuduhake tembung kriya ekatransitif. Konstituen wis nyureni kasebut nduweni kalungguhan KrBlgEtr. Diarani tembung kriya baliangga ekatransitif amarga tembung kriyane arupa tembung baliangga lan ukarane kasusun saka telung konstituen inti yaiku J-W-L. Guna L kaisi dening konstituen rambute. Konstituen rambute kasebut nduweni wujud TAr kanthi kalungguhan minangka Pnd, amarga lesan rambute kasebut kang nandhang pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Tembung kriya nyureni ing dhata (22) nuduhake proses nuju sasaran akhire/titik terminal potensial (potential terminal points). Dene proses nuju sasaran akhir kasebut wis rampung/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points) dituduhane dening tembung wis. Tanpa anane tembung wis ukara ing dhata (22) ora bisa diarani ngandhut aspek pungtiliar telis, amarga kang nuduhake aspek yaiku tembung wis kang nuduhake rampunge pakaryan. Rambute TAr L Pnd Wu G K diperang maneh dadi loro adhedhasar proses afiksasine. Luwih jangkepe diandharake ing ngisor iki. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Baliangga Semitransitif Panambang {-an} telis baliangga semitransitif panambang {-an} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tembung kriya baliangga mawa panambang {-an} lan fungsi gramatikal ukarane ana telung konstituen yaiku J-W-Gg. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. Aspek pungtiliar dhiatesis (23) Adhiku wis suren jambul. (PS30:CS18:23 Juli 2016) Wu G K 'Adik saya sudah bersuri jambul.' wis suren Adhiku FKr TAr W J Jambul TAr Gg Pnd Par lan Pnd KrBlgStr Dhata (23) ing ndhuwur nuduhake anane aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga semitransitif, amarga ukara kasebut kawangun saka guna J-W-Gg. Guna J dituduhake lumantar konstituen adhiku. Konstituen adhiku kasebut nduweni wujud TAr. Dene kalungguhane minangka Par lan Pnd, amarga jejer adhiku kasebut kang nindakake lan nandhang pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis suren, nduweni wujud FKr. Konstituen kasebut dumadi saka rong tembung, yaiku tembung wis kang nuduhake anane aspek pungtiliar telis kanggo meruhi yen kedadeyane wis kelakon lan tembung suren kang nuduhake tembung kriya semitransitif. Konstituen wis suren kasebut nduweni kalungguhan KrBlgStr. Diarani tembung kriya baliangga semitransitif amarga tembung kriyane arupa tembung baliangga lan ukarane kasusun saka telung konstituen inti yaiku J-W-Gg. Guna Gg kaisi dening konstituen jambul. Konstituen jambul kasebut nduweni wujud TAr kanthi kalungguhan minangka Pnd, amarga lesan jenggot kasebut kang nandhang pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Tembung kriya suren ing dhata (23) nuduhake proses nuju sasaran akhire/titik terminal potensial (potential terminal points). Dene proses nuju sasaran akhir kasebut wis rampung/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points) dituduhane dening tembung wis. Tanpa anane tembung wis ukara ing dhata (23) ora bisa diarani ngandhut aspek pungtiliar telis, amarga kang nuduhake aspek yaiku tembung wis kang nuduhake rampunge pakaryan. Dhata (22) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga ekatransitif wuwuhan {ny-/-i}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan wuwuhan {ny-/-i}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (22)Wis nyureni wis + nyureni APT + TKrBlg ({ny-/-i} + TLi) ({ny-/-i} + suri) = nyureni Dhata (23) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga semitransitif panambang {-an}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan panambang {-an}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. Konstituen wis nyureni kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung nyureni kang arupa TKrTBlg. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung nyureni yaiku saka tembung lingga suri kang karaketan ater-ater {ny-/-i}, mula bisa dadi tembung nyureni. Aspek Semitransitif Pungtiliar Telis Dhiatesis Baliangga baliangga semitransitif mujudake ukara kang mawa aspek pungtiliar telis lan wasesane arupa tembung kriya baliangga. Fungsi gramatikale ana telu, arupa jejer, wasesa, lan geganep. Aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga semitransitif iki Aspek pungtiliar telis dhiatesis (23)Wis suren wis + suren APT + TKrBlg ({-an} + TLi) ({-an} + suri) = suren Konstituen wis suren kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung suren kang arupa TKrTBlg. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung suren yaiku saka tembung lingga suri kang karaketan panambang {-an}, mula bisa dadi tembung suren. Aspek Semitransitif Wuwuhan {ng-/-ake} Pungtiliar Telis Dhiatesis Baliangga baliangga semitransitif wuwuhan {ng-/-ake} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tembung kriya baliangga karaketan wuwuhan {ng-/-ake} lan fungsi gramatikal Aspek pungtiliar telis dhiatesis 15
Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa ukarane ana telung konstituen yaiku J-W-Gg. Andharan kasebut bakal dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. (24) Dheweke wis ngasokake awak. (PS48:CC23:26 Nopember 2016) 'Dia sudah mengistirahatkan badan.' Aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga taktransitif kriya lingga yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane fungsi arupa gramatikal ukarane ana rong konstituen yaiku J-W. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. tembung kriya lingga baliangga lan Wu G K Dheweke TAr J Par lan Pnd wis ngasokake FKr W KrBlgStr awak TAr Gg Pnd Dhata (24) ing ndhuwur nuduhake anane aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga semitransitif, amarga ukara kasebut kawangun saka guna J-W-Gg. Guna J dituduhake lumantar konstituen dheweke. Konstituen nduweni wujud TAr. Dene dheweke kalungguhane minangka Par lan Pnd, amarga jejer dheweke kasebut kang nindakake lan nandhang pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis ngasokake, nduweni wujud FKr. Konstituen kasebut dumadi saka rong tembung, yaiku tembung wis kang nuduhake anane aspek pungtiliar telis kanggo meruhi yen kedadeyane wis kelakon lan tembung ngasokake kang nuduhake tembung kriya semitransitif. Konstituen wis ngasokake kasebut nduweni kalungguhan KrBlgStr. Diarani tembung kriya baliangga semitransitif amarga tembung kriyane arupa tembung baliangga lan ukarane kasusun saka telung konstituen inti yaiku J-W-Gg. Guna Gg kaisi dening konstituen awak. Konstituen awak kasebut nduweni wujud TAr kanthi kalungguhan minangka Pnd, amarga geganep awak kasebut kang nandhang pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Tembung kriya ngasokake ing dhata (24) nuduhake proses nuju sasaran akhire/titik terminal potensial (potential terminal points). Dene proses nuju sasaran akhir kasebut wis (actual titik terminal points) dituduhane dening tembung wis. Tanpa anane tembung wis ukara ing dhata (24) ora bisa diarani ngandhut aspek pungtiliar telis, amarga kang nuduhake aspek yaiku tembung wis kang nuduhake rampunge pakaryan. kasebut rampung/nduweni terminal aktual Dhata (24) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga semitransitif wuwuhan {ng-/- ake}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan wuwuhan {ng-/-ake}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (24)Wis ngasokake wis + ngasokake APT + TKrBlg ({ng-/-ake} + TLi) ({ng-/-ake} + aso) = ngasokake Konstituen wis ngasokake kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung ngasokake kang arupa TKrTBlg. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung ngasokake yaiku saka tembung lingga aso kang karaketan wuwuhan {ng-/-ake}, mula bisa dadi tembung ngasokake. Aspek Taktransitif Pungtiliar Telis Dhiatesis Baliangga Aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga taktransitif mujudake ukara kang mawa aspek pungtiliar telis lan wasesane arupa tembung kriya baliangga. Fungsi gramatikale ana loro, arupa jejer lan wasesa. Aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga taktransitif iki diperang maneh dadi loro adhedhasar proses afiksasine. Luwih jangkepe diandharake ing ngisor iki. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Baliangga Taktransitif Kriya Lingga (25) Adhiku wis adus. (PS44:CC22:29 Oktober 2016) 'Adik saya sudah mandi.' Wu G K Adhiku TAr J Par wis adus FKr W KrBlgTtr Dhata (25) ing ndhuwur nuduhake anane aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga taktransitif, amarga ukara kasebut kawangun saka guna J-W. Guna J dituduhake lumantar konstituen adhiku. Konstituen adhiku kasebut nduweni wujud TAr. Dene kalungguhane minangka Par, amarga jejer adhiku nindakake pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis adus, nduweni wujud FKr. Konstituen kasebut dumadi saka rong tembung, yaiku tembung wis kang nuduhake telis kanggo meruhi yen anane aspek pungtiliar kedadeyane wis kelakon lan tembung adus kang nuduhake tembung kriya taktransitif. Konstituen wis adus kasebut nduweni kalungguhan KrBlgTtr. Diarani tembung kriya baliangga taktransitif amarga tembung kriyane arupa tembung baliangga lan ukarane kasusun saka rong konstituen inti yaiku J-W. Tembung kriya ing dhata (25) kagandhengan tembung wis kang diarani aspek. Tembung wis kasebut nuduhake yen proses nuju sasaran akhir wis rampung (pakaryane wis rampung ditindakake)/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points). Dene proses nuju sasaran akhire/titik terminal potensial (potential terminal points) dituduhane dening tembung kriya adus. ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar taktransitif kriya lingga, amarga tembung kriya ing ukara kasebut durung owah saka tembung asale (ora karaketan ater-ater, seselan, wuwuhan, lan panambang). Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. Dhata (25) telis dhiatesis baliangga (25)Wis adus
wis + adus APT + TKrBlg (TLi) (adus) = adus Konstituen wis adus kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung adus kang arupa TKrBlg. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung adus yaiku saka tembung lingga adus kang ora karaketan ater-ater, seselan, wuwuhan, utawa panambang, mula tetep dadi tembung adus. Aspek Taktransitif Ater-ater {ng-} Pungtiliar Telis Dhiatesis Baliangga Aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga taktransitif ater-ater {ng-} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tembung kriya baliangga karaketan ater-ater {ng-} lan fungsi gramatikal ukarane ana rong konstituen yaiku J-W. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. (26) Ibu wis ngaso. (PS25:CC23:18 Juni 2016) Wu G K 'Ibu sudah istirahat.' Ibu TAr J Par wis ngaso FKr W KrBlgTtr Dhata (26) ing ndhuwur nuduhake anane aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga taktransitif, amarga ukara kasebut kawangun saka guna J-W. Guna J 16
Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa dituduhake lumantar konstituen Ibu. Konstituen Ibu kasebut nduweni wujud TAr. Dene kalungguhane minangka Par, amarga jejer Ibu nindakake pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis ngaso, nduweni wujud FKr. Konstituen kasebut dumadi saka rong tembung, yaiku tembung wis kang nuduhake telis kanggo meruhi yen anane aspek pungtiliar kedadeyane wis kelakon tembung ngaso kang lan nuduhake tembung kriya taktransitif. Konstituen wis ngaso kasebut nduweni kalungguhan KrBlgTtr. Diarani tembung kriya baliangga taktransitif amarga tembung kriyane arupa tembung baliangga lan ukarane kasusun saka rong konstituen inti yaiku J-W. Tembung kriya ing dhata (26) kagandhengan tembung wis kang diarani aspek. Tembung wis kasebut nuduhake yen proses nuju sasaran rampung akhir wis ditindakake)/nduweni (actual terminal points). Dene proses nuju sasaran akhire/titik terminal potensial (potential terminal points) dituduhane dening tembung kriya ngaso. rampung (pakaryane wis titik terminal aktual Dhata (26) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga taktransitif ater-ater {ng-}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut mawa ater-ater {ng-}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (26)Wis ngaso
wis + ngaso APT + TKrBlg ({ng-} + TLi) ({ng-} + aso) = ngaso Konstituen wis ngaso kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung ngaso kang arupa TKrBlg. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung ngaso yaiku saka tembung lingga aso kang karaketan ater- ater {ng-}, mula tetep dadi tembung ngaso. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap-tarung tanggap-tarung mujudake ukara kang mawa aspek pungtiliar telis kang tembung kriyane arupa tembung kriya tanggap-tarung. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung adhedhasar valensine diperang dadi loro. Luwih cethane bisa dideleng ing ngisor iki. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap-tarung Semitransitif Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung semitransitif mujudake ukara kang mawa aspek pungtiliar telis lan wasesane arupa tembung kriya tanggap-tarung. Fungsi gramatikale ana telu, arupa jejer, wasesa, lan geganep. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung semitransitif iki diperang maneh dadi loro adhedhasar proses afiksasine. Luwih jangkepe diandharake ing ngisor iki. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap-tarung Semitransitif Panambang {-an} Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung semitransitif mawa panambang {-an} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tembung kriya tanggap-tarung kang karaketan panambang {-an} lan fungsi gramatikal ukarane ana telung konstituen yaiku J- W-Gg. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. Aspek pungtiliar telis dhiatesis Wu G K FAr J Par lan pnd FKr W KrTgp-trgStr FAr Gg Pnd Dhata (27) ing ndhuwur nuduhake anane aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung semitransitif, amarga ukara kasebut kawangun saka guna J-W-Gg. Guna J dituduhake lumantar konstituen aku lan dheweke. Konstituen aku lan dheweke kasebut nduweni wujud FAr. Dene kalungguhane minangka Par lan Pnd, amarga jejer aku lan dheweke kasebut kang nindakake lan nandhang pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis ijolan, nduweni wujud FKr. Konstituen kasebut dumadi saka rong tembung, yaiku tembung wis kang nuduhake anane aspek pungtiliar telis kanggo meruhi yen kedadeyane wis kelakon lan tembung ijolan kang nuduhake tembung kriya semitransitif. Konstituen wis ijolan kasebut nduweni kalungguhan KrTgp-trgStr. Diarani tembung kriya baliangga semitransitif amarga tembung kriyane arupa lan ukarane kasusun saka telung konstituen inti yaiku J-W- Gg. Guna Gg kaisi dening konstituen buku crita. Konstituen buku crita kasebut nduweni wujud FAr kanthi kalungguhan minangka Pnd, amarga geganep buku crita kasebut kang nandhang pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Tembung kriya ijolan ing dhata (27) nuduhake proses nuju sasaran akhire/titik terminal potensial (potential terminal points). Dene proses nuju sasaran akhir kasebut wis rampung/nduweni titik terminal aktual terminal points) dituduhane dening tembung wis. Tanpa anane tembung wis ukara ing dhata (27) ora bisa diarani ngandhut aspek pungtiliar telis, amarga kang nuduhake aspek yaiku tembung wis kang nuduhake rampunge pakaryan. tembung tanggap-tarung (actual Dhata (27) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung semitransitif panambang {- an}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan panambang {-an}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (27)Wis ijolan wis + ijolan APT + TKrTgp-trg ({-an} + TLi) ({-an} + ijol) = ijolan Konstituen wis ijolankasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung ijolan kang arupa TKrTgp-trg. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung ijolan yaiku saka tembung lingga ijol kang karaketan wuwuhan {-an}, mula bisa dadi tembung ijolan. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap-tarung Semitransitif Dwilingga Panambang {-an} tanggap-tarung semitransitif dwilingga panambang {-an} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tembung kriya tanggap-tarung kang karaketan tembung dwilingga mawa panambang {-an} lan fungsi gramatikal ukarane ana telung konstituen yaiku J-W-Gg. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. Aspek pungtiliar telis dhiatesis (28) Marni lan Rani wis geret-geretan kursi. (PS45:CC23:5 Nopember 2016) 'Marni dan Rani sudah tarik-tarikan kursi.' Marni lan Rani wis geret-geretan Kursi Wu G K FAr J Par lan Pnd FKr W KrBlgStr TAr Gg Pnd (27) Aku lan dheweke wis ijolan buku (PS37:CS18:10 September 2016) 'Saya dan dia sudah bertukar buku cerita.' Aku lan dheweke wis ijolan buku crita crita. Dhata (28) ing ndhuwur nuduhake anane aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung semitransitif, amarga ukara kasebut kawangun saka guna J-W-Gg. Guna 17
Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa J dituduhake lan Rani. Konstituen Marni lan Rani kasebut nduweni wujud FAr. Dene kalungguhane minangka Par lan Pnd, amarga jejer Marni lan Rani kasebut kang nindakake lan nandhang pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis geret-geretan, nduweni wujud FKr. Konstituen kasebut dumadi saka rong tembung, yaiku tembung wis kang nuduhake anane aspek pungtiliar telis kanggo meruhi yen kedadeyane wis kelakon lan tembung geret-geretan kang nuduhake tembung kriya semitransitif. Konstituen wis nduweni geret-geretan tembung kriya kalungguhan KrTgp-trgStr. Diarani tanggap-tarung semitransitif amarga tembung kriyane arupa tembung tanggap-tarung lan ukarane kasusun saka telung konstituen inti yaiku J-W-Gg. Guna Gg kaisi dening konstituen kursi. Konstituen kursi kasebut nduweni wujud TAr kanthi kalungguhan minangka Pnd, amarga geganep kursi kasebut kang nandhang pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Tembung kriya geret- geretan ing dhata (28) nuduhake proses nuju sasaran akhire/titik terminal potensial (potential terminal points). Dene kasebut wis sasaran rampung/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points) dituduhane dening tembung wis. Tanpa anane tembung wis ukara ing dhata (28) ora bisa diarani ngandhut aspek pungtiliar telis, amarga kang nuduhake aspek yaiku tembung wis kang nuduhake rampunge pakaryan. lumantar konstituen Marni kasebut proses nuju akhir Dhata (28) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung semitransitif dwilingga panambang {-an}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan tembung dwilingga mawa panambang {-an}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. K Par lan Pnd KrTgp-trgTtr Dhata (29) ing ndhuwur nuduhake anane aspek taktransitif, pungtiliar amarga ukara kasebut kawangun saka guna J-W. Guna J dituduhake lumantar konstituen wong-wong. Konstituen wong-wong kasebut nduweni wujud FAr. Dene kalungguhane minangka Par lan Pnd, amarga jejer Wong- wong nindakake lan nandhang pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis padu, nduweni wujud FKr. Konstituen kasebut dumadi saka rong tembung, yaiku tembung wis kang nuduhake anane aspek pungtiliar telis kanggo meruhi yen kedadeyane wis kelakon lan tembung padu kang nuduhake tembung kriya Konstituen wis padu kasebut nduweni taktransitif. kalungguhan KrTgp-trgTtr. Diarani tembung kriya tanggap-tarung taktransitif amarga tembung kriyane arupa tembung tanggap-tarung lan ukarane kasusun saka rong konstituen inti yaiku J-W. Tembung kriya ing dhata (29) kagandhengan tembung wis kang diarani aspek. Tembung wis kasebut nuduhake yen proses nuju sasaran akhir wis rampung (pakaryane wis rampung ditindakake)/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points). Dene proses nuju sasaran akhire/titik terminal potensial (potential terminal points) dituduhane dening tembung kriya padu. telis dhiatesis tanggap-tarung Dhata (29) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung taktransitif kriya lingga, amarga tembung kriya ing ukara kasebut durung owah saka tembung asale (ora karaketan ater-ater, seselan, ing wuwuhan, lan panambang). Bab kasebut katon wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. (29)Wis padu
wis + padu APT + TKrTgp-trg (TLi) (padu) = padu (28)Wis geret-geretan wis + geret-geretan APT + TKrTgp-trg ({-an} + TDwl) ({-an} + geret-geret) = geret-geretan Konstituen wis geret-geretan kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung geret-geretan kang arupa TKrTgp-trg. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung geret-geretan yaiku saka tembung dwilingga geret-geret kang karaketan panambang {-an}, mula bisa dadi tembung geret-geretan. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap-tarung Taktransitif tanggap-tarung taktransitif mujudake ukara kang mawa aspek pungtiliar telis lan wasesane arupa tembung kriya tanggap-tarung. Fungsi gramatikale ana loro, arupa jejer lan wasesa. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung taktransitif iki diperang maneh dadi loro adhedhasar proses afiksasine. Luwih jangkepe diandharake ing ngisor iki. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap-tarung Taktransitif Kriya Lingga Aspek pungtiliar Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung taktransitif kriya lingga yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tembung kriya lingga tanggap-tarung lan fungsi gramatikal ukarane ana rong konstituen yaiku J-W. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. telis dhiatesis (29) Wong-wong wis padu. (PS40:CC21:1 Oktober 2016) 'Orang-orang sudah bertengkar.' Wu G Wong-wong FAr J wis padu FKr W Konstituen wis padu kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung padu kang arupa TKrTgp-trg. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung padu yaiku saka tembung lingga padu kang ora karaketan ater-ater, seselan, wuwuhan, utawa panambang, mula tetep dadi tembung padu. Aspek Pungtiliar Telis Dhiatesis Tanggap-tarung Taktransitif Dwilingga Panambang {-an} tanggap-taring taktransitif dwilingga panambang {-an} yaiku aspek pungtiliar telis kang wasesane arupa tembung dwilingga tanggap-tarung karaketan panambang {-an} lan fungsi gramatikal ukarane ana rong konstituen yaiku J-W. Andharan kasebut dituduhake sajrone dhata ing ngisor iki. (30) Tina lan Sari wis omong-omongan. (PS53:CC23:31 Aspek pungtiliar telis dhiatesis Desember 2016) 'Tina dan Sari sudah obrol-obrolan.' Wu G K Tina lan Sari FAr J Par lan Pnd wis omong-omongan FKr W KrTgp-trgTtr Dhata (30) ing ndhuwur nuduhake anane aspek pungtiliar taktransitif, amarga ukara kasebut kawangun saka guna J-W. Guna J dituduhake lumantar konstituen Tina lan Sari. Konstituen Tina lan Sari kasebut nduweni wujud FAr. Dene kalungguhane minangka Par lan Pnd, amarga jejer Tina lan Sari kasebut kang nindakake lan nandhang pakaryan kang sinebut ing wasesane ukara. Guna W diisi konstituen wis omong-omongan, nduweni wujud FKr. Konstituen kasebut dumadi saka rong tembung, yaiku tembung wis telis dhiatesis tanggap-tarung 18
Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa kang nuduhake anane aspek pungtiliar telis kanggo meruhi yen kedadeyane wis kelakon lan tembung omong- omongan kang nuduhake tembung kriya taktransitif. Konstituen wis omong-omongan kasebut nduweni kalungguhan KrTgp-trgTtr. Diarani tembung kriya tanggap-tarung taktransitif amarga tembung kriyane arupa tembung tanggap-tarung lan ukarane kasusun saka rong konstituen inti yaiku J-W. Tembung kriya omong- omongan ing dhata (30) nuduhake proses nuju sasaran akhire/titik terminal potensial (potential terminal points). Dene kasebut wis sasaran rampung/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points) dituduhane dening tembung wis. Tanpa anane tembung wis ukara ing dhata (30) ora bisa diarani ngandhut aspek pungtiliar telis, amarga kang nuduhake aspek yaiku tembung wis kang nuduhake rampunge pakaryan. proses nuju akhir nduweni titikan anane proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal points), nuduhake rampunge proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points), lan anane aspek kang matesi tembung kriya. Aspek kang matesi tembung kriya ing basa Jawa ana pitu, yaiku wis, lagi, arep, isih, bakal, mentas, lan durung. Ora kabeh aspek bisa dadi tengere aspek pungtiliar telis, nanging mung aspek wis kang bisa dadi tengere aspek pungtiliar telis amarga nuduhake karampungan sawijine pakaryan. Dene pamerange adhedhasar proses afiksasine kang ana papat, yaiku ater-ater (prefiks), panambang (sufiks), seselan (infiks), lan wuwuhan (konfiks) kasebut dicundhukake karo pamawase Sudaryanto (1991:14). Senajan ora kabeh perangan kasebut bisa dadi perangane aspek pungtiliar telis ing basa Jawa. terminal potensial (potential Dhata (30) ing ndhuwur mujudake aspek pungtiliar telis dhiatesis taktransitif dwilingga panambang {-an}, amarga tembung kriya ing ukara kasebut karaketan tembung dwilingga mawa panambang {-an}. Bab kasebut katon ing wasesane ukara kang bakal diandharake kaya ing ngisor iki. tanggap-tarung (30)Wis omong-omongan wis + omong-omongan APT + TKrTgp-trg ({-an} + TDwl) ({-an} + omong-omong) = omong-omongan Konstituen wis omong-omongan kasebut dumadi saka tembung wis kang arupa APT lan tembung omong- omongan kang arupa TKrTgp-trg. Tembung kriya ing ndhuwur bisa dadi tembung omong-omongan yaiku saka tembung dwilingga omong-omong kang karaketan panambang {-an}, mula bisa dadi tembung omong- omongan. Dhiskusi Asile Panliten Panliten kang wis dijlentrehake ing ndhuwur prelu didhiskusekake. Jlentrehan panliten kang ana ing ndhuwur prelu ditandhingake karo andharane para panliti basa Jawa kang wis diandharake ing bab II. Andharan kasebut ngenani konsepe aspek pungtiliar telis ing basa Jawa kang kaperang dadi papat, yaiku aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk, aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap, aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga, lan aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung. Saliyane iku kaslarasane teori transformasi generatif karo teknik-teknik panliten sing digunakake uga bakal katandhingake. Adhedhasar jlentrehan asile panliten, konsep ngenani aspek pungtiliar telis kang slaras karo andharane para panliti basa sadurunge, ing antarane yaiku pamerange aspek pungtiliar telis adhedhasar dhiatesise. Pamerange aspek pungtiliar iki telis kang ana dicundhukake karo andharane Wedhawati (2001:118- 125), yaiku ngandharake tembung kriya adhedhasar dhiatesise diperang dadi verba aktif, verba pasif, verba antiaktif, verba anti pasif, verba resiprokal, lan verba refleksif. Saliyane iku wedhawati uga ngandharake subkelas verba adhedhasar valensi sintaksise, yaiku diperang dadi verba ekatransitif, verba dwitransitif, verba (Wedhawati, semitransitif, 2001:115-118). ing bab IV lan intransitive verba PANUTUP Dudutan Panliten ngenani aspek pungtiliar telis ing basa Jawa iki ngasilake dudutan yen ukara kang diarani aspek pungtiliar telis yaiku ukara kang ana tembung wis kang matesi tembung kriya sajrone ukara. Saliyane iku, ukarane kudu nuduhake anane proses nuju sasaran akhir/nduweni titik terminal potensial (potential terminal points) lan nuduhake akhir proses kasebut/nduweni titik terminal aktual (actual terminal points). Adhedhasar dhiatesise, jinise bisa diperang dadi papat, yaiku (1) aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk, (2) tanggap, (3) aspek aspek pungtiliar pungtiliar (4) aspek lan pungtiliar tanggap-tarung. Adhedhasar valensi sintaksise aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk lan aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap bisa diperang dadi papat, ing antarane yaiku (1) ekatransitif, (2) dwitransitif, (3) semitransitif, lan (4) taktransitif. Aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga dadi telu, yaiku (1) ekatransitif, (2) semitransitif, lan (3) taktransitif. Dene aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung dadi loro, yaiku (1) semitransitif lan (2) taktransitif. rampunge sasaran nuju telis dhiatesis telis dhiatesis baliangga, telis dhiatesis Adhedhasar proses afiksasine aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk ekatransitif diperang dadi loro, yaiku (1) ater-ater {m-} lan (2) wuwuhan {m-/-ake}. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk dwitransitif diperang dadi telu, yaiku (1) wuwuhan {m-/-ake}, (2) wuwuhan {n-/- ake}, lan (3) wuwuhan {ng-/-ake}. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk semitransitif diperang dadi loro, yaiku (1) ater-ater {n-} lan (2) ater-ater {m-}. Dene aspek pungtiliar telis dhiatesis tanduk taktransitif diperang dadi loro, yaiku (1) ater-ater {ny-} lan (2) ater-ater {ng-}. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap ekatransitif diperang dadi loro, yaiku (1) ater-ater {di-} lan (2) wuwuhan {di-/-i}. Aspek pungtiliar tanggap dwitransitif diperang dadi loro, yaiku (1) ater-ater {di-} lan (2) wuwuhan {di-/-i}. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap semitransitif diperang dadi telu, yaiku (1) ater-ater {di-}, (2) wuwuhan {kok-/-i}, lan (3) wuwuhan {di-/-i}. Dene aspek pungtiliar taktransitif diperang dadi telu, yaiku (1) wuwuhan {di-/-ake}, (2) ater-ater {dak-}, lan (3) wuwuhan {ke-/-an}. telis dhiatesis telis dhiatesis tanggap Miturut pamawase Sumarlam (2004:38), adhedhasar makna aspektualitas inherem verba aspek pungtiliar bisa diperang dadi telis lan atelis. Diarani telis iku kudu Aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga ekatransitif diperang dadi telu, yaiku (1) ater-ater {ny-}, (2) ater-ater {ng-}, lan (3 wuwuhan {ny-/-i}. Aspek pungtiliar telis 19
Aspek Pungtiliar Telis ing Basa Jawa dhiatesis baliangga semitransitif diperang dadi loro, yaiku (1) panambang {-an} lan (2) wuwuhan {ng-/-ake}. Dene aspek pungtiliar telis dhiatesis baliangga taktransitif diperang dadi loro, yaiku (1) kriya lingga lan (2) ater-ater {ng-}. Aspek pungtiliar telis dhiatesis tanggap-tarung semitransitif diperang dadi loro, yaiku (1) panambang {- an} lan (2) dwilingga panambang {-an}. Dene aspek pungtiliar taktransitif diperang dadi loro, yaiku (1) kriya lingga lan (2) dwilingga panambang {-an}. telis dhiatesis tanggap-tarung Pranowo, Sudaryanto. 2001. Kamus Pepak Basa Jawa. Yogyakarta: Badan Pekerja Kongres Bahasa Jawa Sasangka, Sri Satriya Tjatur Wisnu. 2011. Pramasastra Gagrag Anyar Basa Jawa. Jakarta: Yayasan Paramalingua Schafer, Ruth. 2013. Belajar Bahasa Yunani Koine. Jakarta: BPK Gunung Mulia Subagyo, Rahmad. 2014. Titi Ukara Basa Jawa. Surabaya: CV Bintang Sudaryanto. 1991. Tata Bahasa Baku Bahasa Jawa. Yogyakarta: Duta Wacana University Press Pamrayoga ____. 2015. Metode dan Aneka Teknik Analisis Bahasa. Panliten iki isih akeh lupute, mula saka iku panliti ngarepake ana panyaru kang asipat mangun, supaya panliten sabanjure bisa luwih apik. Saliyane iku panliti uga menehake pamrayoga kanggo panliten ngenani aspek pungtiliar telis ing basa Jawa, yaiku kapisan, isih akeh panliten ngenani aspek pungtiliar telis ing basa Jawa kang durung ditliti kanthi jero, salah sijine yaiku adhedhasar triaspek sintaksise, mula saka iku para mahasiswa basa Jawa diajab bisa luwih sregep nindakake panliten ngenani aspek pungtiliar telis ing basa Jawa. Kapindho, panliten ngenani aspek pungtiliar telis ing basa Jawa kang wis ana iku mesthine nduweni luput lan kurang, mula diajab ana panliten kang bisa menehi koreksi tumrap asile panliten. Yogyakarta: Sanata Dharma University Press Sumarlam, M.S. 2004. Aspektualitas Bahasa Jawa: Kajian Morfologi dan Sintaksis. Surakarta: Pustaka Cakra Surakarta Sutopo, HB. 2006. Metode Penelitian Kualitatif. Surakarta: UNS Press. Tadjuddin. 2005. Aspektualitas dalam Kajian Linguistik. Bandung: PT ALUMNI Verhaar, J.W.M. 2012. Asas-Asas Linguistik Umum. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press Wedhawati, dkk. 2001. Tata Bahasa Jawa Muthakir. Jakarta: Pusat Bahasa Departemen Pendidikan Nasional KAPUSTAKAN Adipitoyo, Sugeng. 2002. Valensi Sintaksis Bahasa Jawa Dialek Surabaya. Surabaya: Departemen Pendidikan Nasional Republik Indonesia Universitas Negeri Surabaya ____. 2013. Valensi Sintaksis Bahasa Jawa. Surabaya: Citra Wacana Alim, Condro N dan Nurhayati, Sulasih. 2008. "Fungsi Kala (Tense) dalam Novel Bahasa Inggris serta Penerjemahannya ke dalam Bahasa Indonesia". Jurnal Laporan Hasil Penelitian Universitas Muhammadiyah Purwokerto kaakses tanggal 14 Agustus 2018 tabuh 11:45 WIB Alwasilah, Chaedar. 2011. Beberapa Mazdab dan Dikotomi Teori Linguistik. Bandung: Angkasa Antunsuhono. 1952. Reringkesaning Paramasastra Arlisa, Mira. 2015. "Tengara Wayah ing Basa Jawa". Skripsi Program Sarjana Universitas Negeri Surabaya (ora diterbitake) Djawi. Jogjakarta: Penerbitan Soejadi Arikunto, Suharsimi. 2013. Prosedur Penelitian Suatu Pendekatan Praktek. Jakarta: PT Rineka Cipta Chaer, Abdul. 1994. Linguistik Umum. Jakarta: PT Rineka Cipta Comrie, Bernard. 2001. Aspect. Amerika: The United States of America Hadiwidjana, R.D.S. 1967. Tata-Sastra. Jogjakarta: Pertjetakan RI Hoed, Benny Hoedoro. 1992. Kala dalam Novel: Fungsi dan Penerjemahannya. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press Kridalaksana, Harimurti. 1985. Tata Bahasa Deskritif Bahasa Indonesia: Sintaksis. Jakarta: P3B Astri, Nanda Dwi. 2014. "Aspektualitas dalam Bahasa Jawa di Desa Bandar Tengah Kecamatan Bandar Khalipah". Jurnal Universitas Prima Indonesia Medan kaakses tanggal 18 September 2016 tabuh 8:24 WIB Surana, S.S., M.Hum,. I Dewa Putu Wijana, S. U. M. A., & Poedjosoedarmo, S. 2015. "Variasi Bahasa Dalam Stiker Humor". Doctoral dissertation Universitas Gadjah Mada (UGM) tml&buku_id=87892&obyek_id=4, kaakses tanggal 12 Oktober 2018 tabuh 11:25 WIB ____. 2009. Kamus Lingistik, Edisi Empat. Jakarta: PT Gramedia Pustaka Utama Mahsun. 2012. Metode Penelitian Bahasa, Tahapan Strategi, Metode, dan Tekniknya. Jakarta: PT Raja Grafindo Persada Padmosoekotjo, S. 1987. Paramasastra Jawa. Surabaya: PT Citra Jaya Murti Parera, Jos Daniel. 1991. Sintaksis. Jakarta: PT Gramedia Pusaka Utama Poerwadarminta, W.J.S. 1953. Sarining Paramasastra Djawa. Djakarta: Noordhoff Kolff NV 20