A. Tintingan Kapustakan BAB II 7 30) yen pragmatik iku cabang ilmu basa kang ngrembug bab gegandhengan sawijining tuturan karo konteks-konteks kang awujud sandhi ing sajroning struktur basa. Yule (2015: 188) uga njlentrehake menawa pragmatik yaiku kajian makna/ teges kang ora bisa disawang, kanggo bisa mangerteni makna ing sajrone tuturan panutur kudu bisa niteni asumsi amarga miturut pragmatik luwih akeh bab kang kudu dikomunikasikake katimbang apa kang diujarake. Ana pirang-pirang tokoh kang menehi panemune babagan pangerten pragmatik. Ing bukune, George Yule (2014: 5) ngandharake panemune babagan pangerten pragmatik sarta kaluwihan lan kekurangane. 1. Pragmatik Pragmatik yaiku salah siji cabang ngelmu basa kang isih anyar. Ing wiwitan, pragmatik ora kalebu ing ranah linguistik. Wiwitane, linguistik namung dumunung saka bidhang-bidhang kaya: fonologi, morfologi, sintaksis, lan semantik. Sepisanan pragmatik ditepangake dening Morris ing taun 1938 minangka ilmu kang ngrembag babagan tandha-tandha lan panegesane. Glanberg ing Suhartono (2020:11) njlentrehake menawa pragmatik yaiku sawijining bab kang luwih saka apa kang dituturake dening panutur, amarga ing sanjabane tuturan kasebut ana informasi tambahan kang arupa konteks. Panemu sejinis diandharake dening Wijana lan Rohmadi (2018:4) yen pragmatik iku salah sijining cabang ilmu basa kang nyinauni struktur ing njabane basa yaiku kepiye komunikasi menehi pengaruh marang satuan basa. Levinson (Rahardi, 2019: 30) ngandharake yen pragmatik dudu samubarang kang bisa dirampungake pangrembakane nggunakake referensi kabasan langsung. Panemune Levinson mau didukung dening andharane Tarigan (2021: TINTINGAN KAPUSTAKAN LAN NALAR PIKIR
dijlentrehake nganggo referensi langsung. Bab mau dijalari amarga kanggone tutur ora bisa dimangerteni kanthi gamblang. 8 atau tujuan mereka, dan jenis-jenis tindakan. Kerugian yang besar konteks-konteks ora digatekake. Pragmatik yaiku ilmu babagan kajian makna 2. Tindak Tutur Saben dina, manungsa mesthi nindakake tuturan, kang digunakake kanggo komunikasi karo wong kang ana ing kiwa tengene utawa kanggo ngandharake samubarang. Nanging kang dirembag ing pragmatik dudu tuturan minangka kagiyatan kanggo ngomongake bab tartamtu. Black (2011:38) njlentrehake yen istilah tindak tutur ora mung nduweni teges nindakake tindakan tutur utawa omong, nanging luwih saka kuwi tindak tutur uga ngrembag babagan sakabehe situasi komunikasi kaya konteks tutur, panutur lan mitra tuture, uga solah bawa. Dadi, tindak tutur iku ora fokus menyang bener apa orane tatabasa kang digunakake dening panutur nanging, apa informasi kang pengen diandharake dening panutur bisa ditampa dening mitra tuture. Yule (2015: 188) uga ngandharake yen tindak tutur yaiku tindakan kang diujarake dening panutur ing sajrone tuturane. Tokoh liyane yaiku Saddock nduweni panemu kang arep padha karo apa kang uwis diandharake Yule. Miturut Saddock (ing Horn lan Ward, 2006: 53) tindak tutur yaiku tuturan kang ditindakake nalika lagi nuturake sawijining bab, nalika nindakake tuturan kita linguistik dan pemakai bentuk-bentuk itu. Manfaat belajar bahasa pragmatik, makna sawjiining tuturan ora bisa dimangerteni kanthi trep yen Pragmatik adalah studi tentang hubungan antara bentuk-bentuk panutur kudu mangerteni asumsi nalika nindakake proses komunikasi. Angele kang ora bisa dideleng, saengga kanggo mangerteni makna sawijine bab, dijupuk dudutan yen pragmatik yaiku bentuk linguistik kang ora bisa Saka panemu-panemu kang uwis diandharake dening para ahli mau, bisa melalui pragmatik ialah bahwa seseorang dapat bertutur kata adalah bahwa semua konsep manusia ini sulit dianalisis dalam suatu cara yang konsisten dan objektif. nyinauni basa nganggo teori pragmatik yaiku asumsi, ancas, sarta karepe mitra tentang makna yang dimaksudkan orang, asumsi mereka, maksud
bisa nindakake apa wae kayadene nuturake panemu, ngasorake wong liya, kagiyatan liya kang arep ditindakake dening panutur kayadene gawe 9 jinis-jinis tindak tutur, Searle (Sulistyo 2013: 12-13) njlentrehake lima b. Ilokusi (Illocution) dening panutur. panemune para tokoh mau bisa dijupuk dudutan yen tindak tutur yaiku ora a. Lokusi (Locution) kanggo nindakake bab tartamtu kayata ngakon, njaluk, mrentah, lan of Saying Something). Lokusi iku bisa diarani jinise tindak tutur kang sakpiturure kang ora fokus menyang bener orane tatabasa kang digunakake tutur kang kaya mangkene: ngandharake informasi, ilokusi yaiku tuturan kang bisa digunakake Ilokusi biasane sinebut The Act of Doing Something. Fungsine sapanunggalane. Kanggo njangkepi andharan saking Austin babagan kang dumunung saka rong unsur yaiku jejer lan wasesa. Tindak tutur lokusi nduweni teges referensial lan nduweni makna kang apa anane, yaiku ora ana maksud tartamtu ing sajroning ujaran. Tindak tutur lokusi uga bisa dimangerteni minangka tuturan kang gunane namung kanggo ngandharake bab samubarang tartamtu. gegayutane karo teori tatabasa (fonetik, fonologi, morfologi, sintaksis, lan semantik). Searle (1969:16) ngandharake panemune babagan teges tindak tutur utawa miwiti prang. Teori tindak tutur luwih fokus ing tindakan kang ora ana tindak ilokusi ngeluwihi lokusi minangka tuturan kang gunane namung paling gampang dimangerteni. Bab mau didhasarake marang wujude namung kagiyatan nuturake bab tartamtu nanging saka tuturan mau ana "speaking language is performing speech acts, acts such as making statements, Lokusi bisa sinebut minangka kagiyatan nuturake samubarang (The Act pengumuman, menehi perintah, takon, njanjeni, ngandharake panemu lan Austin (Ing Leech, 1993:316) ngandharake yen ana telung jinis tindak giving commands, asking questions, making promises, and so on". Saka
Tuturan kang kalebu ing tindak tutur iki yakuwi ngucapake matur tuturan ilokusi ngandharake sikap psikologis panutur marang kahanan. kang raket gegandhengane karo apa kang bener lan salah. Tuladha kang ngandhut verba-verba tartamtu. Ibrahim (1993: 27-33) tindak tutur direktif yakuwi minangka jinis tindak tutur ilokusi kang komisif (comissives) yakuwi tuturan ilokusi kang duweni gegandhengan Tindak tutur direktif bisa diperang dadi pirang-pirang bageyan tuturan asertif yakuwi ngandhakake, nglaporake, lan sambat. Loro, nuwun, ngucapake selamat, lan ngapura. Lima, deklarasi (declarations) menehi ukuman, lan nglerehi. kang kalebu jinis tindak tutur ilokusi kang nduweni teges supaya 10 menehi daya pangaribawa arupa tindakan. Tuladha uturan direktif nawakake, njanjeni, lan sumpah. Papat, ekspresif (expressives) yakuwi tindak tutur direktif. Yule (2014: 93) ngandharake panemune babagan dening mitra tutur. yakuwi tuturan ilokusi kang sipate khusus. Tuladhane tuturane yakuwi kang dikarepake. Kanthi luwih jangkep, Ibrahim (1993: 27) tuturan kang isine kepinginan lan arep-arepe penutur kang bisa dadi Panaliten iki luwih fokus ing salah siji tindak tutur ilokusi yakuwi direktif. Tindakan-tindakan mau kaya ngene: direktif (directives) yakuwi tuturan ilokusi kang duweni ancas kanggo alesane mitra tutur nindakake kagiyatan tartamtu. Saka loro pamanggih yakuwi njaluk kanthi tumemen, nuntun, nuturi, lan mrentah. Telu, ngandharake yen ana enem tindakan kang kalebu jinis tindak tutur ngandharake menawa tindak tutur direktif nduweni teges minangka mau bisa dimangerteni yen tindak tutur direktif yakuwi tindak tutur jinis tindak tutur ilokusi. Siji, asertif (assertives) yakuwi tuturan ilokusi tuturane panutur kang isine kepinginan lan arep-arep bisa ditindakake karo apa-apa wae ing mangsa mengarep. Tuladha tuturan iki yakuwi digunakake dening pantur marang mitra tutur supaya nindakake apa
2) Pitakonan (Questions) Pitakonan bisa dimangerteni minangka panjalukan kang luwih khusus amarga apa kang dijaluk dening panutur marang mitra tutur luwih cetha, yaiku informasi tartamtu. Ora kabeh verba kang ngandhut pitakonan trep ing tindak tutur pitakonan (questions), amarga verba-verba mau ora bisa digunakake kanggo nakoni lan namung dinggo nguji. Verba kang kalebu jinis tindak tutur direktif 11 1) Panjalukan (Requestives) Panjalukan yaiku tindakan nalika panutur mujudake apa kang dadi kepinginane lumantar tuturan. Tuturan kang ngandhut kepenginane panutur mau banjur ditampa dening mitra tutur lan ditindakake. Ing tindak panjalukan/ requestives iki mitra tutur mangerteni menawa ing sajroning tuturane panutur ana kepinginan kang tumemen lan mitra tutur nindakake apa kang dituturake dening panutur. Verba kang kalebu jinis requestives yaiku njaluk, ngemis, njaluk kanthi tumemen, ndhesek, ndonga, ngajak, lan ngasut. Verba-verba panjalukan mau duweni maneka jinis kekuwatan yaiku ana kang luwih kuwat kanggo narik simpati tuladhane kaya verba "ndhesek" lan "njaluk kanthi tumemen". Saliyane iku uga ana verba kang luwih spesifik kayata "ngajak" kang duweni teges supaya mitra tutur gelem nindakake ajakane panutur, "ngemis" lan "njaluk" kang duweni teges supaya mitra tutur menehi apa kang dibutuhake/ dikarepake panutur. Tuladha tuturan panjalukan kaya mangkene: (1) Ndra, ayo selak telat! Tuladha (1) kalebu jinis tuturan panjalukan, dititiki saka panggunaan tembung ayo. Tuturan mau dituturake bocah menyang kancane, kang duweni teges bocah mau ngajak kancane kanggo cepet-cepet anggone cepak-cepak supaya ora telat.
tutur. Tuladha tuturan pitakonan kaya mangkene: (2) Ngapa ta za, kok mandheg? 3) Prentah (Requirements) Ing tindak tutur direktif prentah/ requirements panutur ora mujudake apa kang dikarepake kanthi gamblang. Kang dadi karepe panutur yaiku supaya mitra tutur nampa apa kang dikandhakake supaya tuturan kang uwis dikandhakake dening panutur didadekake alesan kanggo nindakake tindakan tartamtu. Sanajan ora mujudake kanthi cetha apa kang dikarepake, panutur percaya yen apa kang dituturake mau duweni alesan kang cukup kanggo mitra tutur nindakake tindakan tartamtu. Nalika menehi perintah, panutur duweni asumsi yen dheweke duweni kadunungan kang luwih dhuwur tinimbang mitra tutur. Verba kang kalebu jinis requirements yaiku mrentah, ngarepake, ngomando, nuntut, ndikte, ngarahake, menehi instruksi, ngatur, lan menehi sarat. Tuladha tindak tutur prentah kaya mangkene: (3) Eh sik sik sik. Pamit ki sing sopan. Salim sik! Tuturan ing dhuwur kalebu jinis tindak tutur direktif prentah, dititiki saka frasa salim sik. Tuturan mau dituturake dening wong tuwa marang bocah kang luwih enom. Teges tuturan mau yaiku mrentah bocah supaya pamitan kanthi cara kang sopan yaiku nganggo salim. pacelathon antarane bocah lan kancane. Tuturan mau kalebu ing 12 ngapa. Tembung ngapa duweni teges nakonake bab tartamtu. Ing jinis tuturan pitakonan/ questions dititiki saka panggunaan tembung Tuladha (2) kalebu jinis tuturan pitakonan. Pacelathon mau yaiku anggone ngepit. tuturan mau bocah nakoni kancane kena ngapa kok mandheng questions yaiku nakoni lan nindakake interogasi marang mitra
5) Menehi Idin (Permissives) Tindak tutur direktif permissives mujudake pangandele pantutur marang mitra tutur. Ing kene, mitra tutur pracaya apa kang apa kang uwis dituturake dening panutur ngandhut wewaton kang cukup saengga dheweke duweni kabebasan kanggo nindakake sawijining bab. Ing tindak tutur direktif menehi idin bisa dimangerteni yen anggone panutur menehi idin marang mitra tutur kuwi disebabake anane panjalukan saka mitra tutur kanggo ngentukake idin utawa anane watesan tumrap apa kang dijalukake idin. Verba kang kalebu jinis tutur iki yaiku nyarujuki, ngolehake, menehi wewengkon, nganugerahi, ngabulake, ngatogake, menehi idin, nguculake, menehi apura, ngentukake, lan pamit. Tuladha tuturan menehi idin kaya mangkene: (5) Iya oleh. Ati-ati ya! Tuturan (5) kalebu tindak tutur menehi idin. Bab mau dititiki tembung oleh. Tuturan mau dituturake wong tuwa marang anake. Ing kene wong tuwa ngolehake anake lunga nanging kudu ngati-ati. 13 4) Larangan (Prohibitives) Larangan yakuwi prentah kang dikandhakake dening panutur marang mitra tutur supaya ora nindakake tindakan tartamtu. Verba kang kalebu jiinis prohibitives yaiku nglarang lan matesi. Tuladha tuturan larangan kaya mangkene: (4) Halah, ora usah. Mengko malah diseneni Pak Handhang. Mengko malah telat. Tuturan (4) kalebu tindak tutur larangan, dititiki saka panggunaan frasa ora usah. Tuturan mau dituturake bocah marang kancane supaya ora usah ngewangi wong kang tiba amarga wedi yen telat lan diseneni karo Pak Handhang.
14 6) Pitutur (Advisories) Ing tindak tutur advisories, panutur ora duweni karep supaya mitra tutur nindakake apa kang dikarepake dheweke, nanging panutur duweni pangandel yen nindakake samubarang kuwi becik anane lan trep karo kapreluane mitra tutur. Verba kang bisa kalebu jinis tindak direktif iki yaiku nuturi, ngelikake, nindakake konseling, ngusulake, menehi saran, lan ndedelake. Tuladha tuturan kang ngandhut pitutur kaya mangkene: (6) Yen tindak-tandukmu apik sesuk bakal dihargai wong liya. Tuturan (6) kalebu tuturan pitutur kang dituturake wong tuwa marang bocah. Ing kene, wong tuwa kepengin supaya bocah duweni tindak-tanduk kang becik supaya sesuk uripe bakal diajeni dening wong liya. Saliyane Ibrahim, Kreidler (ing Sulistyo, 2013: 12) duweni pamanggih kang arep padha babagan jinis-jinis tindakan kang kalebu ing tindak tutur direktif. Verba kang kalebu tindak tutur ilokusi miturut Kreidler yaiku nuturi, menehi piwulang, meksa, nglarang, menehi saran, menehi kritik, matesi, ngajak, njaluk, ngakon, nagih, ndhesek, nyaranake, njaluk kanthi tumemen, meksa, menehi aba-aba, lan nantang. Kreidler mantha tindak tutur direktif dadi telung bageyan yaiku: 1) tetembungan kang isine perintah, 2) tetembungan kang isine panjalukan, lan 3) tetembungan kang isine saran. Ing panaliten iki, panaliti milih nggunakake teori tindak tutur direktif miturut Ibrahim. Panaliti milih nggunakake teori tindak tutur direktif miturut Ibrahim kanggo nliti film cekak Unggah-Ungguh amarga teori mau duweni perangan kang gampang dimangerteni lan ngandhut luwih akeh jinis verba. Panggunaan teori tindak tutur direktif miturut Ibrahim nggampangake panaliti anggone nggolongake tuturan ing film cekak Unggah-Ungguh satemah dhata kang dientukake dening
The Act of Doing Something. anggone pamaca kanggo maca asil analisis. panaliti uga bisa disuguhake kanthi luwih cetha lan ngepenakake utawa ora disengaja dening panutur. Tindak tutur iki uga bisa sinebut 3. Film Film asale saka tembung Cinematographie, cinema tegese obah lan tho utawa phytos tegese cahya. Kanthi harfiah, film ateges gambar gerak kang nggunakake cahya/ sorot. Ing UU 33 Taun 2009 babagan perfilman diandharake yen film tegese "karya seni budaya yang merupakan pranata sosial dan media komunikasi massa yang dibuat berdasarkan kaidah sinematografi dengan atau tanpa suara dan dapat dipertunjukkan." Film uga bisa dimangerteni minangka medhia audio visual kang digawe saka tugelan gambar kang nyuguhake realitas sosial budaya lan bisa menehi pesen marang penontone (Alfathoni & Manesah, 2020: 2). Panjenengane uga ngandharake menawa film yaiku medhia audio visual kang gunane kanggo nyebarake informasi saka sawijining sumber menyang masarakat. Film digawe nggunakake kamera film kang nggunakake film kanggo bahane. Saka hakeka- hakekat kang uwis diandharake ing ndhuwur bisa dimangerteni yen film kuwi karya audio visual kang nyuguhake crita kang ana gegayutane karo sosial diperang dadi telu. Jinis-jinise tindak tutur yaiku lokusi, ilokusi, lan perlokusi. Lokusi bisa dimangerteni minangka kagiyatan nuturake samubarang, ilokusi daya kanggo menehi pengaruh marang wong liya. Saka andharan ing ndhuwur bisa dimangerteni yen jinise tindak tutur pengaruh marang wong liya. Daya kang diwenehake iki bisa disengaja c. Perlokusi (Perlocution) bisa dimangerteni minangka tuturan kang digunakake kanggo nindakake bab 15 tartamtu, lan perlokusi kang duweni teges minangka tuturan kang nduweni Perlokusi yaiku jinis tindak tutur kang nduweni daya kanggo menehi
3) Film Thriller, yaiku film kang isine ora adoh saka nalar manungsa. Film iki ngupaya kanggo nyuguhake kategangan; Alfathoni lan Manesah (2020: 54) ngandharake ana pirang-pirang genre film. Genre yaiku pambageyan jinis film kang didhasarake marang polane. 2) Film non fiksi Film non fiksi yaiku film kang digawe tanpa anane naskah, lan ora ana pamaragan. Film kang kalebu jinis non fiksi yaiku: a) Film 2) Film Horror, yaiku film kang nyritakake apa-apa wae kang ana ing sanjabane nalar. Genre film iki biasane ngandhut crita-crita mistik; budaya kang ditayangake lan bisa menehi pesen utawa informasi marang kang 6) Film Roman, yaiku film kang nyuguhake crita romansa. Sawise merang genre-genre film. Alfathoni lan Manesah (2020: 48-51), uga ngandharake yen kanthi umum film ana loro jinise yaiku: 4) Film Ilmiah, bisa dititiki minangka film kang asring anggone ngatonake ilmuwan lan apa kang digawe ilmuwan iku biasane dadi konflik utawa masalah utama ing sajroning film; Genre dadi bab kang penting ing donya perfilman supaya nggampangake 1) Film fiksi Film fiksi yaiku film kang diproduksi miturut crita kang dikarang. Film iki diparagakake dening aktor lan aktris kang uwis ditentokake pamaragane, yaiku bisa dadi paraga protagonis utawa antagonis. Biasane alur ceritane film fiksi kuwi ngemu unsur sebab akibat saka apa kang ditindakake dening paragane. Fim fiksi nduweni masalah lan konflik sarta penutupan kang dirembakakake kanthi cetha. 16 1) Film Komedi, yaiku film kang ngutamakake kalucuan kang ditindakake dening paragane; 5) Film Drama, yaiku genre film kang nyuguhake gambaran saka urip padinan; anggone panonton kanggo milih film. Genre diperang dadi pitu yaiku: nonton.
film dokumenter isine sarat fakta lan informasi. Ancas film sineas. dokumenter. Film dokumenter nyuguhake dhata/ prastawa kang dokumenter yaiku kanggo menehi gambaran visual babagan prastawa adhedhasar insting sineas, amarga alesan iku mau, film eksperimental 17 abstrak amarga ora duweni plot uga struktur kang mbangun film mung 1) Film Dokumenter Film dokumenter (documentary film). Film dokumenter pengin ngandharake realita kanthi cara kreatif. Film dokumenter nyuguhake kadadeyan saktenane nagnggo maneka cara kanggo ancas tartamtu. Nanging ancas utama saka film dokumenter yaiku kanggo nyebarake informasi, kanggo sarana panyuluhan utawa pendhidhikan, utawa kanggo nyebarake propaganda tartamtu. Tuladha film dokumenter yaiku film-film kang ana ing tv kayadene National Geographic Animal Planet, Anak Seribu Pulau, lan Pustaka Anak Nusantara. babagan jinis-jinis film. Miturut dheweke, film bisa diperang dadi: kadhangkala angel dimangerteni amarga ing sajroning film kadadeyan tenan sacara langsung utawa ing wujud pangulangan. Mula becik. b) Film eksperimental. Jinis film iki kalebu jinis film kang eksperimental ngandhut simbol-simbol personal kang digawe dening ora ana pamaragan bab sapa paraga kang ala lan sapa paraga kang kang tenanan kadadeyan. Jinis film dokumenter ora nduweni plot lan Tokoh liyane, yaiku Effendy (2019: 2-3) nduweni pamanggihe dhewe 2) Film Crita Dawa Film crita dawa uga bisa sinebut feature length film. Film crita dawa yaiku film kang durasine punjul saka 60 menit, umume dawane film iki antara 90-100 menit. Jinis film iki akeh ditayangake ana ing bioskop. Tuladha film cekak abasa Jawa yaiku Yowis Ben, KKN di Desa Penari, Lara Ati, Turah, lan Siti.
3) Film Crita Cekak Film crita cekak (short films) yaiku film kang durasine kurang saka 60 menit, nanging ana uga kang ngandharake yen film cekak iku film kang durasine kurang saka 90 menit, amarga durasine kang cekak iku, film cekak arang ditayangake ana ing bioskop. Film cekak biasane ditayangake ana ing festival-festival film utawa ing medhia liyane kaya Youtube (Pusat Data dan Analisa Tempo, 2022: 49). Jinis film iki biasane digawe dening sineas pemula utawa didadekake bahan pacoban sadurunge nggawe film kang durasine dawa, banjur asil film iki ditawakake menyang omah-omah prodhuksi utawa saluran tv. Salah siji film cekak kang ditayangake ing medhia Youtube yaiku film cekak Unggah-Ungguh, film cekak iku minangka asil karya channel Youtube 8 Productions kang fokus nggawe film utawa video kang migunakake basa Jawa. Film cekak Unggah-Ungguh iki uga nggunakake basa Jawa minangka basa pengantar. Film iki kalebu jinis film cekak amarga durasine namung 6 menit 49 detik. Film cekak iki dirilis taun 2021 lan kalebu film fiksi, amarga critane uwis disetting, lan paragane diperang dadi paraga protagonis lan antagonis. Film iki nyritakake babagan kagiyatan padinane bocah-bocah ing sawijining desa. Saka kono bisa dimangerteni yen film Unggah-Ungguh kalebu genre film drama amarga nyuguhake crita kang nggambarake urip padinan. 18 4. Materi Ajar Ing kagiyatan pasinaon ing kelas tamtu wae kudu ana guru lan siswa minangka wong kang nindakake kagiyatan mulang lan sinau, nanging unsur liyane kang ora bisa ditinggalake yaiku materi ajar. Materi ajar (instructional material) nduweni pangerten minangka seperangkat bahan/ materi kang digunakake dening pendhidhik kanggo nindakake proses pasinaon kang uwis disusun kanthi sistematis ( Ratumanan & Rosmiati, 2019:290). Kanthi luwih jangkep (Yuberti, 2014:185) menehi panerangan yen materi ajar yaiku
Materi ajar minangka bab kang disuguhake guru marang siswa, duweni madeg dhewe tanpa gumantung materi ajar liyane utawa digunakake Pendidikan Nasional Taun 2003 ing (Yuberti, 2016: 187). Sepisan, self marang siswa ing kagiyatan pasinaon kang disusun kanthi sistematis manut gampang dimangerteni lan gampang dienggo. 1) Materi ajar kudu narik kawigatene siswa kang nggunakake materi ajar kasebut; instructional, kang tegese materi ajar kang bisa nggawe siswa nyinauni dhewe siswa gampang anggone sinau materi kudu disuguhake ing wujud unit-unit materi ajar kudu duweni daya kanggo adaptasi kang dhuwur tumrap kang digunakake kanggo nggayuh standar kompetensi lan kompetensi dasar seperangkat materi pasinaon kang anggone nyusun didhasarake karo kurikulum kang luwih spesifik. Loro, self contained kang tegese materi ajar kudu ngrakup lima karakteristik kaya kang diandharake dening Direktorat Guruan Menengah kang uwis ditentokake. Dadi, saka pamanggih tokoh-tokoh mau bisa dijupuk Kejuruan Direktorat Jenderal Pendidikan Dasar lan Menengah Departemen Minangka medhia kang digunakake guru lan siswa kanggo nggayuh ancas pasinaon, materi ajar kudu nduweni kriteria kaya kang uwis diandharake karo kurikulum supaya bisa nggayuh ancas pasinaon sarta kompetensi dasar 19 kompetensi lan subkompetensi kang disinauni lan ana ing bahan ajar kanthi wutuh. Katelu, stand alone kang nduweni teges yen materi ajar kuwi kudu bisa sakabehing andharan lan intruksi kang ana ing sajroning materi ajar kudu pasinaon kanthi rumusan kang gampang dimangerteni. Sakliyane iku, supaya bebarengan karo materi ajar liyane. Kaping papat yaiku adaptive kang tegese materi ajar kang diwenehake. Ing sajroning materi ajar kudu dicethakake ancas dening Greene lan Petty (ing Kosasih, 2021:45), kang kaya mangkene: ngrembakane ilmu lan teknologi, lan kaping lima user friendly kang ateges kang uwis ditentokake. dudutan yen materi ajar yaiku saperangkat materi kang disuguhake guru
4) Materi ajar kudu nggatekake aspek linguistik lan dijumbuhake karo kabisane para siswa kang nggunakake materi ajar mau; 6) Materi ajar kudu bisa ngerangsang aktivitas pribadhine siswa kang nggunakake materi ajar mau; 3) Materi ajar kudu ngemot ilustrasi kang narik kawigatosane para siswa; 5) Wosing materi ajar kudu ana gegayutane karo pasinaon - pasinaon liyane supaya dadi samubarang kang wutuh; 1) Nggatekake ancas pasinaon. Materi pasinaon kudu dipilih jumbuh karo ancas-ancas kang arep digayuh. 9) Materi ajar kudu duweni panegesan babagan nilai-nilai kang kudu digatekake dening siswa; 7) Materi ajar kudu duweni sipat teges lan ngadohi konsep-konsep samar kang bisa mbingungake siswa; 8) Materi ajar kudu duweni sudut pandang kang cetha supaya para siswa uga duweni sudut pandang kang padha karo apa kang diandharake; 2) Materi ajar kudu menehi motivasi marang siswa; 10) Materi ajar kudu nggatekake perbedaan saben individu. Panaliti milih kriteria materi ajar dening Greene lan Petty amarga kriteria-kriteria kang diandharake dening panjenengane jangkep lan jumbuh karo apa kang dibutuhake dening siswa ing jaman saiki. Utamane anane panegesan babagan nilai-nilai kang kudu digatekake dening siswa trep karo kurikulum 2013 ing Kurikulum Inti babagan sikap spiritual lan sikap sosial. Panaliti uga milih kriteria iki amarga anane kriteria supaya materi ajar bisa ngerangsang aktivitas pribadhine siswa amarga ing Kurikulum 2013 ana telung aspek kang dibiji, ora mung aspek kognitif utawa bisa sinebut pengetahuan lan sikap/ akfektif nanging uga katrampilan utawa psikomotor. Banjur, Suhartini ing (Djumingin lan Syamsudduha, 2016: 332-333) ngandharake kepiye carane milih materi pasinaon. Cara-carane yaiku kaya mangkene: 20
3) Ana orane nilai praktis. Materi kang dipilih kudu bisa menehi makna kanggo siswa, kang tegese duweni nilai praktis ing urip padinan. 21 2) Wigatine bahan materi. Sakliyane dijumbuhake karo ancas pasinaon, anggone milih bahan uga kudu nggatekake fungsine kanggo nyinauni bahan sakbanjure. 5) Nggatekake tata urutan materi sinau. Materi kang diwenehake dening siswa kudu urut saengga anggone siswa nyinau gampang. Materi ajar kang digunakake ana ing sekolah biasane namung nggunakake buku utawa modul kang awujud teks, nanging anggone nggunakake buku ing sajrone kagiyatan pasinaon ing sekolah kuwi kaya-kayane kurang narik kawigatosane siswa kanggo sinau, amarga kuwi guru kudu nggolek utawa nggawe materi ajar liyane kang bisa dienggo alternatif ing kagiyatan pasinaon ing sekolah. Anggone guru milih materi ajar kudu nggatekake silabus. B. Nalar Pikir Panaliten iki fokus ing wujud tindak tutur direktif sajroning tuturan kang ana ing film cekak Unggah-Ungguh ing Youtube 8 Productions. Tuturan kang ana ing film cekak Unggah-Ungguh banjur dianalisis kalebu jinis verba tindak tutur direktif apa lan apa fungsi tindak tutur mau. Sawise nganalisis tindak tutur direktif ing tuturan sajroning film cekak Unggah-Ungguh panaliti nggoleki gayutane film cekak mau karo pasinaon mangerteni wosing pacelathon kang kalebu dadi materi ajar pasinaon basa Jawa yaiku pacelathon. Materi mau ana ing KD. 3.4 pasinaon basa Jawa kanggo kelas VIII semester ganep tingakatan Sekolah Menengah Pertama. Kanthi rinci, nalar pikir disuguhake ing bagan 2.1 4) Nggatekake tingkat perkembangan siswa. Jerone materi kang dipilih kudu nggatekake tingkat pikire siswa.
Wujud tindak tutur direktif ing sajroning pacelathon Film Cekak Unggah-Ungguh Analisis tindak tutur direktif ing sajroning Film Cekak Unggah-Ungguh miturut Ibrahim (1993: 27-33): a) Requestives d) Prohibitives b) Questions e) Permissives c) Requirements f) Advisories Youtube 8 Productions 22 Tuturan ing sajroning Film Cekak Unggah-Ungguh Gayutane Film Cekak Unggah-Ungguh karo pasinaon basa Jawa ing SMP Kelas VIII Fungsi tindak tutur direktif ing Film Cekak Unggah-Ungguh Gambar 2.1 Bagan Nalar Pikir