73 GREBEG SEKATÈN ING DINA MAULUD Kaya adaté amarengi dina wiyosané kangjeng Nabi Rasul Muhammad s.a.w. tanggal 12 sasi Maulud iki ing Ngayogyakarta dianakaké prayaan Grebeg Sekatènan. Adat kaya mangkéné iki wis dianani suwé banget ing Sala apa déné ing Ngayogyakarta. Ananging wiwitéçlisik çléwé ana ngendi lan kapan durung kinawruhan kanti ceta. Ana kang ngira Grebeg Sekatènan iku diwiwiti ana ing krajan Demak Bintara, abad XVI biyèn. Ananging malah ana kang ngira yèn wis ana ing jaman krajan Majapahit akhir. Kepriyéa baé adat iki pancèn bangct anggoné narik kawigatèn. Tembung 'greb eg' utawa 'garebeg' iku tembung -Jawa asli. Tegesé 'diirid ing bala akèh' utawa 'dibyuki ing wong akèh'. Saiki isih ana tem bung 'kalangan adu jago iku digrebeg', lan isih ana tembung ing pawa yangan 'tindakira sang prabu ginarebeg ... .'. Grebegan iku wis kalumrah sadurungé jaman Islam ing Indonésia. Ana ngendi-endi para nata yèn tindak mesti ginarebeg ing sakèhing bala. Apa manèh yèn tin dak menyang njaban kuta. Ananging grebegan kant i teges adat tata-cara uga wis ana ing jaman samana. Sataun sepisan para nata ginarebeg tindak miyos mubeng kuta. Mestiné ing wektu mangkono mau sang prabu ora klépyan atur peparing wujud c,luwit apa déné busana lan bojana marang para panç1èrèk lumèbèré ma rang para kawula. Sang pujangga Kanakamuni sing peparab sang Prapanca ing buku seratané 'Désyawarnana' sing luwih kasuwur kanti aran 'Nagarakcrta gama' nyaritakaké adat mangkono mau ing jaman sugengé sang prabu Rajasanagara. Wektuné saben tanggal 15 sas i Palguna. Tindaké sang prabu ginarebeg ing para arya, para patih, mahasénapati, para sénapati, tumenggung, rangga, kanuruhan, demang, pelaut, panèwu, pangalasan, bhayangkari lspné. Déné sing karan 'grebeg' ing prayaan Sekatèn Ngayogyakarta iku (biyèn iya ing Surakarta barang) ora liya tindaké sang prabu saka keçJa ton ginarebeg menyang masjid agung. Ing dina Grebeg Maulud tindaké sang prabu marengi tanggal 12 jam 8.00 bengi, bubar sholat 'Isyak. Tekan masjid sang nata nyebar çluwit J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 02:47:29PM via free access
336 Javanese Literature since Independenee minangka seçlekahé (karan 'uçlik-uçlik'). Quwit mau paçla dirayah, awit manut kapercayan çluwit uçlik-uçlik iku ana berkahé. Anggoné tindak masjid mau sang nata perlu angèstrèni pèngetan wiyosan dalem kangjeng Nabi Rasul. Sawisé satata lenggah sang prabu ançlawahaké çlawuh supaya pèngetan diwiwiti. Pangulu agungkraton, kyai Suragama lan kyai Patoknagara, banjur amiwiti maos riwayat dalem kangjeng Nabi Rasul. Sabubaré iku kyai pangulu maos donga nyuwun kaslametané sang nata, para garwa putra lan santana apa déné para agung lan para kawula kabèh. Banjur paçla kençlurèn, nikmati bojana seçlekah dalem. Sang nata uga kepareng çlahar kembul ana ing masjid mau karo para priyagung. Jam 12.00 pè ngctan rampung, sang nata buçlal kondur angaçlaton manèh. Ing Grebeg Maulud wektu saiki tindaké Sri Sultan menyang masjid diwakili ingkang paman. Wus akèh para panulis adat nyerat lan gawé pratélan bab Sekatèn lan sejarahé. Ananging sepréné durung ana pasarujukan satemené Sekatèn iku saka -tembung apa, tegesé apa lan sejarahékepriyé. Mung ana sapra kara kang paçla sapanemu, ya-iku 'Sekatèn' mono mirid jeneng gamelan pusaka singtinabuh ing prayaan mau. Jenengé Kyai lan Nyai Sekati. Dadi nalusur asal lan sejarahé tembung 'sekatèn' iku uga kudu nalusur asa1lan sejarahé gamelan Kyai lan Nyai Sekati. Ana kang kagungan pamanggih yèn 'sekati' iku nuduhaké boboté pencuning gongé gamelan Sekati kang udakara ana se-kati (680 gram). Ana manèh kang duwé panduga yèn sing se-kati iku dudu pencuning gong ananging salah sijining wilahé gendèr. Nanging kepriyéa baé, mbuh pencuné gong mbuh wilahé gendèr, kaya sajak ora sreg rasané yèn nganti kanggo njenengi gamelan pusaka kraton. Sing wis kanyatan jenengé pusaka kraton iku paçla nganggo aran kang moncèr, ngançlut riwayat utawa ngançlut karep kang apik. Ana manèh kang kagungan pangira yèn tembung 'sekati' mau saka 'sesek ati' utawa 'suka ati'. Ora liya iya seseg sungkawaning penggalihé sang prabu Brawijaya pungkasan lan su ka ati renaning penggalihé sang nata mau. Jaré gamelan Sekatèn mau yasané empu Guna ing kraton Majapahit kanggo nglipur penggalihé sang prabu kang sungkawa, kang seseg, sabab menggalih putrané kakung sing dadi adipati Bintara (Radèn Fatah). Kacarita sang pangéran Fatah arep mbaléla nata ngrebut çam par kalenggahané ingkang rama piyambak. Panuding iki genah luputé, sabab çleçlasar prasasti-prasasti Qukuhan Qukuh, Jiwu apa déné prasasti Sukuh sing mbaléla ing nata ngrebutçlampar kepraboné sang prabu Majapahit pungkasan iku dudu Radèn Fatah. J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 02:47:29PM via free access
Grebeg Sekatèn Ing Dina Mau\ud 337 Ana manèh panemu liya, iya isih ,çleçlasar mèh paçlané pakecapan Sekati utawa Sekatèn iku, dikira saka tembung 'syahadatain' utawa 'syahadataini'. Katoné ya malah rada adoh manèh, ananging owah owahan kaya mangkono iku dudu barang kang mokal. Nyatané ing be brayan Jawa 'si Akhmad' kaé paçla diundang 'si Kemat', 'Va Qowiyu' dadi 'Angkowiyu', 'Jan Pieterszoon Coen' dadi 'Murjangkung', lspné. Bolak-balik pangira iki ya durung kebuk,tèn beneré, ananging yèn dita lusur kaya luwih akèh çlasar-çlasar kang mbeneraké. Panabuhé gamelan Sekatèn pancèn ana sambung rapeté karo rasa percayaning manungsa marang Allah Kang Maha Esa ,lan marang kara sulané Muhammad. Ana ing kraton Ngayogyakarta gamelan Sekatèn iku mung ditabuh ing prayaan Grebeg Sekatèn setahun kaping telu: ama rengi dina 'Id al-Fitri, 'Id al-Qurban lan Maulid an-Nabi. Kajaba iku mung ana ing malem tuguran (wungon) ing kraton. Katik nabuh waé paçla sesuci çlisikkaya patrapé wang arep sholat. Malah ing prayaan Grebeg Sekatèn panabuhé ana Pagengan sangarep masjid geçlé. Swarané gamelan Sekatèn sora agung gagah prakosa. Ananging ujug ujug panabuhé malih saya alon nganti kaya mrambating lung gaçlung mangsa semi, banjur ngawiyat sowan ngarsané Kang Gawé Urip. Saka sitik bali saya banter manèh kaya banyu bendungan kang ambrol ngebeki sanubari rumesep ing rasa-pangrasa. Nglanguti.ng swara kang rinasa ing ati alus mahanani élingé marang Kang Murba lan Amisésa iya Allah Kang Maha Tunggallan Kang Maha Agung. Kajaba iku jeneng Kyai Jan Nyai Sekati apa déné tembung 'sekatèn' utawa 'sekatènan' durung naté kabuktèn wis ana ing jaman sadurungé kasultanan Demak madeg, apa manèh ing jaman Majapahit. Suwaliké wis nyata yèn aran Sekati lan tembung 'sekatèn' iku genah kalumrah ing bebrayan Islam sabubaré panguwasané kasultanan Demak. Malah je nenging gençling-gençlingé waé akèh kang nganggo tembung Arab, kaya ta: Salataun (Sholat?), Yaumi (Yaum id-Din?), Supiptun (Sufiyah?), Ngajatun lan Dindang Salbinah. Ananging anané gençling-genç1ing sing nganggo jeneng tembung Arab iki malah nuwuhaké pangira liya yèn gamelan Sekatèn mung asal saka jaman Mataraman waé. Iki kaya Dra cocog karo sifat rerakitaning ga melan kang genah tata rakit kun a, isih lugu lan ringkes, wanguné geçlé geçlé tur kandel-kandel. Nganti panabuhé waékudu sora lan nganggo sungu utawa kayu diblebed 'çlaçlung kang atos lan wuled. Ora nganggo kençlang ananging nganggo beçlug, piranti kang mratah ing bebrayan Indonésia Islam. Jaman Indonésia Hindu ara ana beçlug kang rupané cèples beçlug masjid iku. J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 02:47:29PM via free access
338 Javanese Literature since Independence Kajaba beçl.ug gamelan Sekatèn dumadi sak a gong 2, bonang saran cak, saron 4 (demung, ricik lan peking 2), kempyang 1 lan bençlé. Gamel an Sekatèn iku mung ana ing kraton Ngayogyakarta, Surakarta lan Cire bon, kabèh kraton waris saka krajan Demak (yasan Kalijagan?). Ing dina pungkasaning prayaan Grebeg Sekatèn, Sri Sultan kepareng amaringaké seçlekah kençluri wujud sega tumpeng salawuhé lan pangan an apa déné woh-wohan, diwangun wujud gunungan. Ing jaman kra jan biyèn cacahé gunungan mau nganti 30 iji. Saiki ora nganti semono. Boçlolé gunungan saka keçlaton diuntapaké sang prabu ana ing Sitinggil (yèn marengi Grebeg Mulud taun Dal sang prabu nindaki te kan masjid) diirid pepatih dalem nganggo dikawal para prajurit. Tekan alun-alun lor tengah ringin kurung diurmati drèl. Ing jaman krajan biyèn ditam pan i jumeguré mriyem ambal kaping 23. Bareng karo swarané drèl sedulur-sedulur tani paçla mbetoraké pecut Sekatèné, saperlu ngalap berkah, supaya pinaringan sempulur rajakaya sato-iwèné. Kajaba pecut Sekatèn ibu-ibu tani paçla munçlut suruh ayu (sing kari ngenyèh) kang dikenyèh bebarengan karo swarané panabuhing gamelan Sekatèn kang kapisan ing bangsal Sri Menganti lan bangsal Traju-mas tanggal 6 Maulud bubar sholat 'Isyak. Ing wengi iku sang prabu utusan uçlik-uçlik, nyebar <,luwit ana ing plataran Sri Menganti. Iki mujudaké paring dalem marang para abdi niyaga, ananging ora wurung paçla dadi rayahan. Manut kapercayançluwit uçlik-uçlik iku ya ngançl.ut berkah dalem. Gamelan Sekatèn ditabuh kapisanan ana ing Sri Menganti mau tekan jam 12.00 bengi. Jam 12.00 diusung menyang bangsal Pagengan ing nga rep masjid agung. Ditabuh ana kana saben dina sak a jam 5.00 ésuk tekan jam 2.00 bengi. Wiwit tanggal 6 bengi iku tekan tanggal 12 pana buhé mung meneng ing mangsané paçla sholat limang wektu lan ing mangsané dina Jemuwah. Kok ya narik kawiga:tèn déné seçlekah dalem iku kok diwangun gu nungan barang. Kok ora diwangun liyané. Iki ya ana sejarahé. Kajaba wangun gunungan iku ngemot pralambang kang jero uga mujudaké pe nerusan adat lawas. Mung adat rak ya kena lan samestiné diterusaké ta? Ing buku Désyawarnana sang rakawi Kanakamuni mratélakaké anané pèsta pasradan agung ing jamané sinuwun prabu Rajasanagara ing Ma japahit. Wektu samono sang prabu ngetokaké hajat peparing wujud gunung Mandara diémba ing lelakon Samudramanthana. Malah hajat kençl.uri wujud gunungan (jenengé tumpeng) mau sepréné isih kanggo ana ing slametan-slametan ing bebrayan Jawa Islam apa déné ing be brayan Bali Hindu. J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 02:47:29PM via free access
Grebeg Sekatèn Ing Dina Maulud 339 Gunungan mono mralambangaké gegayuhan kang luhur, ya-iku ma nembah lan ngabdi ing ngarsané Kang Gawé Urip, lan nuwuhaké rasa lan kapercayan sahadatain ikuçléwé. Sebab sahadatain iku punjeré iya sahadat taukhid: paseksèn yèn Pangéran iku mung sawiji lan ora ana Pangéran kang sinembah kajaba Gusti Allah. Uga patut dak-aturaké yèn agama Hindu Bali sing saiki karan Hindu Dharma kaé iya ngakoni anané Pangéran kang mung sawiji. Pangéran kang mung sawiji mau anggoné ngarani Sang Hyang Widi Wasa. Sa nadyan isih diakoni anané déwa batara liyané, ananging iku mung diang gep paçla déné titah, mal ah dianggep wujuding Hyang Widi Wasa uga. Miturut Prof. Dr. Ida Mantra Manuaba, sawijining putra Bali kang isih setya nggilut kapercayaning kakèk-moyangé, gunungan mono ngè ngetaké ummat Hindu marang 'Siwa yang bertahta di pUllCak gunung Agung di dalam bayangan sekala dan dinamis, yang diikuti sifat kasih dan maha asih'. Ringkesé waé gunungan iku ngèngetaké manungsa ma rang Dzat Kang Gawé Urip. Mesti waé ing bebrayan Islam béda karo ing bebrayan Hindu bab pralambang kang dikarepaké ing wangun gunungan mau, sanadyan punjeré pa<:la, ya-iku ngèngetaké marang Kang Maha Tunggal. Gunungan hajat dalem ing prayaan Sekatèn ana warna 6 (rukun iman rak ya enem kanti punjeré sahadat taukhid ta?), gunggungé kabèh jaman biyèn ganep ana 30. Saiki ora nganti semono. Kapisan kang karan gunungan lanang, geçlé mayug-mayug kaya kukusan buta, cacahé 10. Digawé saka wilahan-wilahan pring ditancebaké musat ing bak isi tum peng cacah 12. Pucuking wilahan mau ditancebi rengginang, ençlog goçlog, ençlog gorèng, karang gléyor, lombok abang, kembang kantil, kembang mlati lan panganan saka ketan liyané nganti njeroné ora katon. Kaping pinçloné gunungan wadon eaeahé 4 (sedulur papat lima paneer?) lan gunungançlarat, cacahé ya papat. Digawé saka wilahaning pring diwangun megar kaya payung megrok. Ing pucuking wil ah-wil ah mau pating grançlul panganan warna-warna. Wilah-wilahing pring gunungan wadon ditancebaké ing wajik-buta bunder ing ngebakan, déné gunungan çlarat ditancebaké ing papan. Isih ana manèh gunungan pawuhan lan gunungan gepak mapat isi woh-wohan lan jajanan warna-warna. Gu nungan pawuhan direnggani timbel cilik-eilik. Ing pèngetan Maulud tahun Dal ditambah manèh gunungan kutug wujud gunung isi padupan, mula kumebul kaya gunung kang bakal nje blos. Grebeg Maulud tahun Dal iku digeçlèk-geçlèkaké, sabab miturut pétungan taun Jawa yasan dalem sinuwun Sultan Agung Mataram wiyos ané panjenengan dalem kangjeng Nabi Rasul iku ngepasi dina Senèn- J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 02:47:29PM via free access
340 Javanese Literature since Independence Pon tanggal 12 sasi Mulud tahun Dal. Dadi Grebeg Sekatènan sasi Mu Iud ,tahun Dal iku tumbuk dinané, tanggalé, sasiné, tekan 'tauné sisan. Sawisé gunungan kairid tekan masjid geQé pepatih dalem kepareng nerusaké .timbalan dalem marang kyai Pangulu bab paringé seçlekah hajat wujud gunungan kabèh. Kyai Pangulu banjur maca donga. Ram punging donga gunungan paQa dadi rayahan. Jaré ya ana berkahé. Saiki sing paQa ngrayah wis ora kanti ngentèni rampunging donga. Bareng gunungan disèlèhaké terus kanggo rebutan. J!awuhé para sepuh iki ate ges durung diberkati lha wong durung didongani. 'J1hojib Djumadi (in: Panyebar Sernangat no. 15, April 1973). J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 02:47:29PM via free access