Kajian Filologi Saha.... (Miko Aliadi) 11 KAJIAN FILOLOGI SÅHÅ PIWULANG KANGGÉ MANJANGAKÊN YUSWÅ WONTȆN ING SȆRAT YUSWÅ WIDÅDÅ PHILOLOGY STUDIES AND DEMONSTRATIONS TO EXTEND AGE IN SȆRAT YUSWÅ WIDÅDÅ Déning: Miko Aliadi, Prodi Pendidikan Bahasa Jawa, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Yogyakarta. SARINING PANALITEN Ancasing panalitèn mênikå kapérang dados gangsal, (1) ngandharakên deskripsi naskah såhå teks SYW, (2) ndamel alih tulis teks SYW, (3) ndamêl suntingan teks SYW, (4) ndamêl terjemahan teks SYW, (5) ngandharakên piwulang kanggé manjangakên yuswå wontên ing salêbêting teks SYW. Panalitѐn tumraping teks SYW mênikå ngginakakên metode panalitѐn filologi modern såhå metode panalitѐn deskriptif. Metode panalitѐn filologi modern dipunginakakên kanggé naliti teks SYW ingkang kasêrat mawi aksårå Jåwå cithak. Wondéné metode panalitѐn deskriptif dipunginakakên kanggé nggambarakên kawontênanipun naskah, ngandharakên lampahing panalitѐn filologi, såhå ngandharakên isining teks SYW. Sumber data panalitѐn mênikå inggih naskah SYW koleksi Perpustakaan Muséum Dewantara Kirti Griya Yogyakarta kanthi nomêr koleksi Bb. 1.259. Caranipun ngêmpalakên data ngginakakên lampahing panalitѐn filologi, inggih mênikå inventarisasi naskah, deskripsi naskah såhå teks, alih tulis teks, suntingan teks, terjemahan teks, såhå analisis teks. Cårå anggѐnipun ngêsahakên data ngginakakên validitas såhå reliabilitas. Validitas ingkang dipunginakakên inggih mênikå validitas semantik. Wondéné reliabilitas ingkang dipunginakakên inggih mênikå reliabilitas intrarater såhå interrater. Asiling panalitèn tumrap teks SYW wontên gangsal bab. Sêpisan, asiling deskripsi naskah såhå teks SYW, kawontênanipun naskah taksih saé, sagêd dipunwaos kanthi cêthå, såhå teks sinêrat mawi aksårå Jåwå cithak. Kalih, asiling alih tulis teks SYW ngginakakên metode transkripsi såhå transliterasi. Asiling transkripsi dipundamêl sami kaliyan teks ingkang diputliti, amargi wujuding aksårå mênikå sami kados naskah cithak biasanipun. Kapanggihakên ugi sêratan aksårå Jåwå ingkang wujudipun botên kados biasanipun, atêgês wujudipun mênikå balok utawi wujudipun aksårå mênikå sarwå siku. Lajêng asiling transliterasi såhå ingkang kaping tigå inggih suntingan teks kapanggihakên kalih têmbung ingkang dipun-sunting. Sakawan, asiling terjemahan teks, kapanggihakên wontên 29 têtêmbungan mênåpå déné ukårå ingkang kasêrat ing cathêtan terjemahan. Gangsal, isining teks inggih mênikå piwulang kanggé manjangakên yuswå, kapanggihakên wontên 6 piwulang, inggih mênika sakawan ingkang awujud sarat, lajêng kalih awujud pêtungan, antawisipun: (1) sampun drêmbå, (2) sampun bruwah utawi brancah, (3) sampun anganiåyå, dhusthå tuwin cidrå dhatêng pamêngkuning garwå, (4) sampun ngantos anggarwå wanitå ingkang kirang sêmbådå, (5) pétungan dintên saé såhå awon adhêdhasar jam ing salêbêting dintên, (6) pétungan wanci ingkang kêdah kasirik bilih badhé awor jiwå amijѐkakên putrå. Piwulang kawruh yuswå widådå mênikå sagêd dipunginakakên wontên ing pagêsanganing manungså ing jaman samênikå. Pamijining têmbung : Kajian Filologi, Sêrat Yuswå Widådå, isining teks SYW. Abstract The purpose of this study is divided into five stages, (1) explaining the script description and SYW text, (2) making over writing the SYW text, (3) making edits to the SYW text, (4) making a translation of the SYW text, (5) explaining the guidelines for extending age in the SYW text. This SYW text research uses modern philology research methods and descriptive research methods. The source of this research data is the SYW manuscript collection of Dewantara Kirti Griya Yogyakarta Museum Library with the collection number Bb. 1,259. Ways to collect data using phylological research steps, namely manuscript inventory, script and text descriptions, text writing, text edits, text translations, and text analysis. This research uses two validiy and reliabilies such as semantic validity, interrater reliability, and intrarater reliability. These are the results of five SYW text research stages. First, the results of the script description and SYW text are that the state of the script is still good, can still be read, and the text is written using Javanese letters in printed form. Secondly, the result of overwriting the SYW text is using transcription and transliteration methods. The results of the transcription itself, are made the same as the text being studied, because
12 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 1, Januari 2018 the letter form is the same as the other printed text. In addition, found the writing of Javanese letters in the form of squares or elbows. While the results of the transliteration which then go to the third stage, namely text edits, found two words that need to be edited. Fourth, the results of the translation of the SYW text were found in 29 words and sentences which were then included in the translation notes. For the fifth stage in the form of an analysis of the contents of the SYW text about guidelines for extending life, found 6 guidelines. Four of them are conditions, while the other two are Javanese calculations. These four conditions are in the form of a ban for many desires; prohibition to easily like or cheat; prohibition to arbitrarily, lie, or even betray the trust of a partner; and prohibition to marry a woman who is not suitable. This long life science guide can be used in human life today. PURWÅKÅ ngandharakên bilih filologi inggih mênikå salah Kabudayan Jawi menikå minångkå satunggaling ngèlmi bab sêratan (karya tulis) pranatanipun gêsang tiyang Jawi tumuju ingkang gayut kaliyan bab båså, kasusastran, kasampurnaning jalmå manungså. Kabudayan såhå kabudayan. Lumantar lampahing panalitѐn wontên ing tlatah Jawi menikå wujudipun filologi mênikå asal-usuling naskah såhå wosing manékå warnå sangêt miturut jinisipun, naskah sagêd kaandharakên kanthi cêtha såhå wujudipun, såhå paédahipun. Tiyang Jawi sagêd dipunmangrêtosi, saénggå sagêd menika anggѐnipun nglampahi pagêsangan dipunsinaoni såhå dipunpêndhêt kautaman- taksih wontên ingkang adhêdhasar adat istiadat kautamanipun kanggé dipuncakakên ing utawi kapitadosan miturut lêluhur, ananging pagêsangan jaman samênikå. wontên ugi ingkang sampun ndhѐrѐk Tilaran-tilaran jaman rumiyin såhå perkembangan jaman utawi teknologi. Salah Naskah Jawi tamtu kémawon sêdåyå mênikå satunggaling tulådhå kémawon mênawi kasêrat amargi ngêwrat bab ingkang wigati. wujuding kabudayan miturut J.J. Hoenigman Naskah Jawi piyambak inggih mênikå anggitan wontên ing Koentjaraningrat (2000: 186), wujud sinêrat tangan ingkang taksih asli mênåpå déné kabudayan kapérang dados 3, inggih mênikå santunanipun ingkang kasêrat mawi aksårå Jåwå, ingkang sêpisan awujud gagasan ingkang aksårå Arab Pégon, utawi aksårå Latin kanthi sipatipun abstrak, aktivitas (tumindak) ingkang båså Jawi Kinå, båså Jawi Têngahan, utawi båså sipatipun konkret, såhå artefak (karya) ingkang Jawi Gagrag Anyar (Mulyani, 2009: 1). Saking sipatipun langkung konkret. Pramilå, minångkå mapintên-pintên jinising naskah Jawi, warisan saking tiyang Jawi kålå rumiyin, kapanggihakên salah satunggaling naskah inggih mênikå sampun dados têtêngêr såhå kêdah mênikå Sȇrat Yuswå Widådå ingkang dipunlêstantunakên. salajêngipun dipunsêrat SYW, inggih mênikå Kanggé nggampilakên pamaos naskah ingkang teks-ipun ngêwrat bab piwulang. mangrêtosi isining kabudayan mênikå såhå Teks ingkang kalêbêt ing jinising piwulang supados sagêd dipunlêstantunakên inggih sagêd inggih mênikå ingkang ngandharakên mawi cårå dipunsinaoni såhå dipuntliti kanthi samukawis ingkang ngêwrat bab bêcik såhå ålå sarånå ngѐlmi filologi. Filologi minångkå ngѐlmi ingkang sagêd dados pranataning gêsang. ingkang dipunginakakên kanggé nliti naskah- Mênawi dipungolongakên malih, SYW mênikå naskah kinå. Baroroh-Baried (1985: 1) kalêbêt wontên ing teks jinis primbon, amargi
wontên ing salêbêting teks SYW mênikå ngêwrat bab pétungan-pétungan utawi ramalan-ramalan tumraping pagêsangan ingkang sagêd dados pranataning gêsang salajêngipun ingkang dipunsêrat mawi aksårå Jåwå cithak. Naskah SYW mênikå ngêwrat bab kawruh yuswå panjang. Wontên ing salêbêting naskah SYW isinipun mênikå dipunpérang dados tigang prakawis, antawisipun ingkang sêpisan inggih mênikå ngêwrat bab sêjarah saking sêrat yuswå widådå, ingkang ångkå kalih inggih mênikå ngêwrat bab babaripun kawruh yuswå widådå, lajêng ingkang kaping tigå ngandharakên silsilah kulåwargå saking ingkang nuwuhakên kawruh. Adhêdhasar asiling studi katalog, namung kapanggihakên kalih eksemplar naskah ingkang sami. Naskah-naskah ingkang kapanggihakên ing mriki botên badhé dipuntandhingakên. Pramilå, ingkang dipundadosakên sumber data panalitѐn inggih mênikå salah satunggal saking kalih naskah SYW ingkang kapanggihakên, inggih mênikå ingkang kapanggihakên ing Perpustakaan Museum Dewantara Kirti Griya Yogyakarta. Jalaran saking pengamatan langsung kalih naskah SYW ingkang kapanggihakên mênikå botên wontên bédanipun, pramilå katindakakên metode objektif kanggé nêmtokakên salah satunggal naskah ingkang badhé dipundadosakên sumber data panalitѐn. Andharan bab piwulang kanggé manjangakên yuswå, sagêd nambahi sêsêrêpan gayut kaliyan cårå kanggé manjangakên yuswå tumrap masarakat jaman samênikå. Pramilå saking mênikå, nélakakên bilih mawi lampahing panalitèn filologi isining teks SYW sagêd Kajian Filologi Saha.... (Miko Aliadi) 13 dipunandharakên såhå wigatos sangêt dipuntindakakên, mliginipun sagêd dipundadosakên pandom tumraping sadåyå masarakat. Wondéné wosing prakawis panalitèn mênikå 1) Kados pundi Deskripsi naskah såhå teks SYW? 2) Kados pundi Alih tulis teks SYW? 3) Kados pundi Suntingan teks SYW? 4) Kados pundi Terjemahan teks SYW? 5) Kados pundi piwulang kanggé manjangakên yuswå wontȇn ing salêbêting teks SYW? CARANING PANALITÈN Jinising Panalitèn Jinising panalitèn ingkang dipunginakakên ing panalitѐn mênikå wontên kalih, inggih mênikå panalitèn deskriptif såhå panalitèn filologi modern. Panalitѐn mênikå ngginakakên metode panalitѐn deskriptif ingkang ancasipun inggih mênikå kanggé ngandharakên isining teks ingkang gayut kaliyan piwulang kanggé manjangakên yuswå ing salêbêting teks SYW. Wondéné metode panalitѐn filologi modern katindakakên kanggé ngandharakên bab kawontênaning naskah såhå teks. Sumber Data Panalitèn Sumber data ing panalitѐn mênikå inggih naskah såhå teks SYW. Ananging namung sapérangan teks-ipun ingkang dados sumber data, amargi teks ing salêbêting naskah SYW mênikå kapérang dados tiga, ingkang sêpisan ngêwrat bab sêjarahipun SYW, ingkang ångkå kalih ngêwrat bab babaripun kawruh yuswå widådå, lajêng ingkang ångkå tigå ngêwrat bab
14 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 1, Januari 2018 silsilah kulåwargå ingkang nuwuhakên kawruh inggih teknis analisis deskriptif. Wujud yuswå widådå. pangrêmbaging data panalitèn kanthi teknik Naskah SYW kasimpên ing Perpustakaan analisis deskriptif mênikå dipuntindakakên Muséum Dewantara Kirti Griya Yogyakarta kanthi sakawan lampahan, inggih mênikå kanthi nomêr koleksi Bb.1.259. Naskah mênikå reduksi data, pengkategorian, display data, såhå kasêrat mawi aksårå Jåwå, sêratanipun penafsiran (Kaelan, 2005: 68). ngginakakên aksårå Jåwå cithak, lajêng Caranipun Ngêsahakên Data basanipun ngginakakên båså Jawi gagrag énggal Caranipun ngêsahakên data wontên ing kanthi undha-usuk båså kråmå. Teks SYW panalitѐn mênikå ngginakakên validitas såhå mênikå kalêbêt jinising teks piwulang, reliabilitas. Validitas ingkang dipunginakakên mliginipun piwulang kanggé pagêsangan. inggih mênikå validitas semantik. Validitas Caranipun Ngêmpalakên Data semantik inggih mênikå nêgêsi utawi madosi Caranipun ngêmpalakên data wontên ing makna data ingkang awujud têmbung såhå ukårå panalitѐn mênikå inggih kanthi studi kapustakan ingkang gayut kaliyan piwulang kanggé inggih mênikå maos, nyathêt, såhå studi katalog. manjangakên yuswå ing salêbêting teks SYW. Sadåyå cårå kålå wau katindakakên kanthi Salajêngipun reliabilitas ingkang adhêdhasar lampahing panalitѐn filologi. dipuntindakakên inggih mênikå reliabilitas Wondéné lampahing panalitѐn filologi ingkang intrarater såhå reliabilitas interrater. katindakakên inggih mênikå, 1) inventarisasi Reliabilitas intrarater mênikå katindakakên naskah, 2) deskripsi naskah såhå teks, 3) alih kanthi cårå pengamatan såhå maos teks SYW tulis teks, 4) suntingan såhå aparat kritik, 5) ingkang dipunambal-ambali supados pikantuk terjemahan teks, såhå analisis teks SYW. data kaliyan pirêmbagan deskripsi data ingkang Instrumen Panalitèn konsisten. Wondéné reliabilitas interrater Instrumen panalitѐn mênikå salah katindakakên kanthi cårå nyuwun pambiyantu satunggaling pérangan ingkang dipunbêtahakên ingkang awujud pamrayogi såhå panyaruwé kanggé naliti sumber data panalitѐn. Instrumen saking tiyang sanѐs ingkang sampun lantip bab panalitѐn ingkang wontên ing panalitѐn mênika filologi, inggih mênikå Ibu Venny Indria awujud kartu data, inggih mênikå kartu data Ekowati, M.Litt ingkang minångkå dosen deskripsi naskah såhå teks, kartu data pembimbing filologi. transliterasi teks såhå tuntingan teks, kartu data asiling aparat kritik teks, kartu data asiling ASILING PANALITÈN terjemahan teks, såhå kartu data piwulang Irah-irahaning naskah kasêrat ing Buku kanggé manjangakên yuswå ing teks SYW. Daftar Naskah Perpustakaan Muséum Teknik Analisis Data Dewantara Kirti Griya Yogyakarta ingkang Teknik analisis data ingkang kasimpên kanthi nomêr koleksi naskah SYW dipunginakakên wontên ing panalitѐn mênikå inggih mênikå Bb.1.259. Tiyang ingkang nuwuhakên kawruh mênikå inggih saking
KRAA Danureja 6 inggih KPA Cakraningrat. Manggålå mênikå ngandharakên bab mênåpå mênikå sêrat yuswå widådå, salajêngipun ngandharakên saking sintên kawruh mênikå utawi sintên ingkang nyêrat kawruh ing sêrat punikå. Sanѐsipun mênikå manggalanipun ugi ngandharakên bab wontên pundi sêrat kawruh yuswå widådå mênikå dipunsêrat. Umuripun Naskah SYW mênika sampun 79 taun. Naskah SYW kawontênanipun taksih saé, jilidanipun ugi taksih saé. Dlancang ingkang kanggé nyêrat naskah SYW wontên ingkang bolong amargi dipuntêdhå rêngêt, ananging aksaranipun taksih sagêd dipunwaos. Kacanipun naskah ugi taksih jangkêp, botên wontên kåcå ingkang ical. Cacahipun kåcå naskah ingkang dipuntliti 30 kåcå. Cacahing larik sabên sakåcå 6-16 larik. Salajêngipun ukuranipun naskah ingkang dipuntliti 12,2 x 15,8 cm kanthi kandêling naskah 0,5 cm. Ukuran margin naskah sisih kiwå kaliyan têngên mênikå sami, inggih mênikå nginggil 1 cm, ngandhap 2 cm, kiwå 1 cm, såhå têngên 2,5 cm. Naskah SYW namung ngêwrat satunggal teks kémawon inggih mênikå teks SYW. Wondéné jinising naskah kalêbêt naskah piwulang amargi isining naskah ngandharakên bab piwulang kawruh kanggé pandoming pagêsangan. Naskah SYW mênikå isinipun kapérang dados tigang bab, ingkang sêpisan bab ancas såhå sejarah kénging mênåpå nuwuhakên malih Sêrat Yuswå Widådå mênikå, ingkang ångkå kalih bab isi saking kawruh Sêrat Yuswå Widådå, lajêng ingkang ångkå tigå inggih mênikå andharan bab silsilah kulåwarganipun Kajian Filologi Saha.... (Miko Aliadi) 15 ingkang ndamêl kawruh. Basaning teks ingkang dipunginakakên ing salêbêting teks SYW inggih mênikå båså Jawi gagrag anyar. Nomêripun kåcå naskah SYW dipunsêrat ngginakakên aksårå ångkå latin ingkang mapan ing satêngahing dlancang sisih nginggil sabên kåcå, ugi wontên tåndhå (-) ing sakiwå têngêning aksårå ångkå. Lajêng cathêtan såhå katrangan sanѐs ingkang kapanggihakên wontên ing sawijining naskah såhå teks SYW mênikå wontên 6. Alih tulis ingkang sêpisan inggih mênikå transkripsi teks SYW, mênikå ngginakakên cårå transkripsi diplomatik, inggih mênikå anggѐnipun ndamêl alih tulis teks dipundamêl sami kados mênåpå wontênipun. Salajêngipun transliterasi teks SYW mênikå ngginakakên metode transliterasi standar. Metode transliterasi standar inggih mênikå cårå anggènipun ndamêl alih tulis aksårå adhêdhasar ejaan ingkang lêrês utawi kajumbuhakên kaliyan pandom ingkang gumathok, inggih mênikå ejaan båså Jawi ingkang dipunginakakên samênikå utawi adhêdhasar Ejaan Yang Disempurnakan (EYD) ingkang dipunginakakên. Suntingan teks ingkang dipunginakakên ing panalitian teks SYW inggih mênikå metode suntingan teks edisi standar. Metode suntingan teks edisi standar katindakakên kanthi nglêrêsakên kalêpatan kanthi nambahi, ngirangi, mênåpå déné nggantos aksårå utawi wandå. Aparat kritik dipunjumbuhakên kaliyan Baoesastra Djawa (Poerwadarminta, 1939), EYD ingkang dipunginakakên, såhå kanthi kontekstual miturut ukaranipun. Ing Suntingan såhå aparat kritik teks mênikå kapanggihakên
16 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 1, Januari 2018 wontên kalih têmbung, inggih mênikå Têgêsipun mênawi badhé nglampahi pa(ng)galih såhå tê<m>bung. piwulang mênikå saratipun inggih sampun Terjemahan teks ing panalitѐn mênikå ngantos gadhah pikajêngan ingkang kathah, ngginakakên tigang metode terjemahan, inggih ibaratipun sampun ngantos gampil kêpéngin mênikå metode terjemahan harfiah, metode bab mênåpå kémawon, amargi tiyang terjemahan isi, såhå metode terjemahan bebas. mênikå mênawi kêkathahên pikajêngan ugi Tigang metode terjemahan mênikå katindakakên botên saé. Ngatos-atoså kaliyan pikajêngan, kanthi kontekstual. Terjemahan ing panalitѐn botên sêdåyå pikajêngan mênikå saé, såhå mênikå dipuntindakakên kanthi cårå damêl alih botên sêdåyå pikajêngan mênikå lêrês. basaning teks saking båså Jawi dhatên båså Amargi mênåpå ingkang dipunkajêngakên Indonesia. Wondéné têmbung-têmbung ingkang botên sadangunipun mênikå kabêtahan (El- angѐl såhå rangu-rangu dipunalih-basakakên såhå Husna, 2013:45). têmbung-têmbung ingkang khas kapanggihakên b. Sampun bruwah utawi brancah wontên 29 têtêmbungan mênåpå déné ukårå Sampun ngantos gadhah sipat rêmên karêm ingkang salajêngipun kasêrat ing cathêtan lêlangên kaliyan lawanan sanѐs. Têgêsipun terjemahan. inggih mênikå mênawi kitå sampun gadhah Piwulang kanggé manjangakên yuswå garwå, sampun ngantos karêm lêlangên ingkang wontên salebeting teks SYW mênikå, kaliyan tiyang ѐstri sanѐs. Mênawi tiyang jinis piwulangipun kapérang dados kalih. Jinis ѐstri mênåpå déné tiyang kakung sagêd njagi piwulangipun inggih mênikå ingkang sêpisan supados botên tuwuh slingkuh ing salêbêting awujud sarat ingkang kêdah dipunsamaptakakên kulåwargå, botên badhé kataman sasakit råjå såhå dipunlampahi supados sagêd kasinungan singå. Amargi, ing têmbé sasakit råjå singå yuswå panjang, såhå ingkang ångkå kalih kålå wau botên cêkap kasandhang ing sarirå piwulang ingkang awujud pétungan dintên såhå pribadi, nanging badhé numusi dhatêng wêkdal supados sagêd dados ancêr-ancêr utawi trahipun ugi. pandom. c. Sampun anganiåyå, dhusthå tuwin cidrå Piwulang ing ngandhap mênikå dhatêng pamêngkuning garwå kawastanan piwulang awujud sarat, amargi Minångkå garwå mênåpå déné wontên ukårå ing sadѐrѐngipun andharan pamêngkuning garwå, sampun ngantos sêkawan prakawis mênikå, ingkang gadhah sipat anganiåyå, dhustå, tuwin cidrå ngandharakên makatên, wondéné bilih badhé dhatêng pamêngkuning garwå utawi kasѐrѐnan kawruh wau, kêdah sagêd anglampahi ingkang kakung. Têgêsipun anganiåyå sêsanggêman cêcêgah sêkawan prakawis kados wontên mriki inggih mênikå dak mênang ing ngandhap punikå. utawi angêgungakên piyambakipun wontên a. Sampun drêmbå ing sangajênging garwanipun, mênapa déné dumugi ambêk siyå dhumatêng garwånipun.
Salajêngipun mênawi sipat dhusthå, têgêsipun inggih mênikå namung mburu båndhå kadonyan kémawon. Lajêng ngginakakên tênaganipun ingkang garwå kanggé pados pangupå jiwå. Cidrå wontên mriki inggih mênikå ngapusi, slingkuh, lajêng mênåpå kémawon ingkang njalari pasulayaning apålå kråmå. Wondéné mênggah wajibing pamêngkuning garwå mênawi dipunibaratakên inggih mênikå kêdah awatak samudrå, ambêg Naréndra, tuwin ambêg Pinandhita. Awatak samudrå têgêsipun minångkå pamêngkuning garwå kêdahipun sagêd caos kapitadosan dhumatêng garwå. Ambêg naréndrå têgêsipun gadhah sipat ingkang tansah sagêd caos têntrêming garwå. Lajêng ambêg pinandhita têgêsipun kêdah gadhah sipat sagêd upiya kanggé têntrêming garwå, såhå kêdah sagêd mulang bab ingkang bêcik. d. Sampun ngantos anggarwå wanitå ingkang kirang sêmbådå Têgêsipun kêdah ngatos-atos såhå tliti mênawi badhé pados wanitå ingkang badhé dipunpundhut garwå. Têgêsipun ngatos-atos wontên mriki, sampun ngantos lêpat anggѐnipun milih wanitå ingkang badhé dipunpundhut garwå, amargi wanitå jaman sakmênikå kathah ingkang namung mburu nêpsu kémawon. Têgêsipun nêpsu inggih mênikå nêpsu bab båndhå kadonyan, amargi kathah sipating wanitå ingkang botên trêp kaliyan pasuryanipun. Taksih kathah ingkang ngginakakên primbon utawi pétung-pétungan kanggé Kajian Filologi Saha.... (Miko Aliadi) 17 nglampahi pagêsangan. Manungså sakloron tamtu kémawon nyamaptakakên diri pribadinipun kanthi saѐstu anggѐnipun ngolah ciptå, råså, mênåpå déné karsanipun ing wanci sakdѐrѐngipun, ing wancinipun, såhå ing sasampunipun nindakakên awor jiwå mênåpå déné rågå (Nurnaningsih, 2016: 5). Pétungan ingkang kapanggihakên ing salêbêting teks SYW minångkå kawruh kanggé manjangakên yuswå inggih mênikå pétungan dintên saé såhå awon adhêdhasar jam ing salêbêting dintên, såhå pétungan wanci ingkang kêdah kasirik bilih badhé awor jiwå amijѐkakên putrå, inggih ingkang arupi wanci saat pêjah. Pétungan ingkang kapanggihakên ing salêbêting teks SYW mênikå ingkang dados dhasaripun inggih mênikå jam. Têgêsipun inggih menikå pétungan dintên ingkang kalêbêt dintên saé såhå awon mênikå adhêdhasar jam ing salêbêting dintên. Dados jam ing salêbêting dintên mênikå kapérang-pérang kanggé nuduhakên bilih sampun ngancik dintên salajêngipun. Piwulangipun inggih menikå pétungan dintên saé såhå awon adhêdhasar jam ing salêbêting dintên, têgêsipun sabên dintên pêpitu mênikå taksih kapérang dados pitung dintên malih ingkang adhêdhasar wêkdal, sêlanipun wêkdal mênikå wontên ingkang kalih jam såhå nyêtunggal jam. Manawi dintên ingkang sêlanipun kalih jam mênikå kalêbêt dintên saé ing antawisipun Sênѐn, Rêbo, Kêmis, Jêmuah, såhå Minggu. Lajêng manawi dintên ingkang sêlanipun nyêtunggal jam mênikå kalêbêt dintên awon, antawisipun dintên Slåså såhå Sêtu.
18 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 1, Januari 2018 Pétungan ingkang kêdah kasirik wêtah, såhå sêrataning naskah ugi taksih cêtha têgêsipun ing sabên dintên pêpitu mênikå dipunwaos, sinaoså wontên sêkêdhik-sêkêdhik dipunkêparêngakên kémawon mênawi badhê ingkang bolong sampun dipuntêdhå ngêngêt. awor jiwå kanggé amijѐkakên putrå, ananging Naskah SYW ingkang wontên ing Perpustakaan kêdah ngatos-atos ing wêkdalipun, sampun Museum Dewantara Kirti Griya Yogyakarta ngantos mlêbêt ing wêkdal ingkang kalêbêt mênikå taksih saé amargi naskah mênikå dintên slåså såhå sêtu. Dintên slåså såhå dintên sampun awujud scan, dados naskah mênikå sêtu mênikå kalêbêt dintên ingkang awon utawi sampun dipun scan déning pihak BPAD DIY. dintên ingkang kêdah kasirik amargi sêlaning Wondéné bab samakipun naskah SYW ingkang wêkdal ingkang kanggé amijѐkakên putrå paling njawi mênikå sampun katutup kaliyan mênikå namung nyêtunggal jam, dados manawi samak kêrtas wêrni soklat ingkang sampun langkung cêpêt utawi langkung sêkêdhik dipundhobêli kaliyan samak plastik. wêkdalipun sami kémawon cêlak ugi Wosing teks SYW mênikå kapérang dados yuswanipun putrå ing têmbé. tigå, inggih mênikå ingkang sêpisan ngêwrat bab DUDUTAN sêjarah wontênipun kawruh yuswå widådå 1. Inventarisasi Naskah mênikå, ingkang ångkå kalih ngêwrat bab Inventarisasi naskah SYW ingkang wosipun kawruh yuswå widådå, lajêng ingkang katindakakên ing panalitѐn mênikå inggih kanthi ångkå tigå ngêwrat bab silsilahing kulåwargå cårå studi katalog såhå ningali piyambak Panjênêngan Dalêm Kanjêng Radѐn Adipati kawontênaninng naskah. Adhêdhasar Aryå Danurêjå minångkå tiyang ingkang inventarisasi naskah ingkang katindakakên ing nuwuhakên kawruh yuswå widådå mênikå. Teks sêdåså papan utawi perpustakaan, SYW mênikå sinêrat mawi sêratan aksårå Jåwå kapanggihakên namung wontên 2 eksemplar cithak, kanthi sikap jêjêg. Gayut kaliyan båså sami, kawontênanipun ugi sami-sami taksih saé ingkang dipunginakakên inggih mênikå båså sadåyå. Salajêngipun, ingkang dipundadosakên Jawi gagrag énggal kanthi undhå-usuk kråmå minångkå sumber data ing panlitѐn mênikå inggil. Wondéné dhapukan teks-ipun inggih inggih ingkang kasimpên wontên ing mênikå gancaran kanthi jinising teks inggih Perpustakaan Museum Dewantara Kirti Griya mênikå piwulang. Yogyakarta. 3. Alih Tulis Teks SYW 2. Deskripsi Naskah såhå Teks SYW Alih tulis ingkang sêpisan transkripsi Naskah SYW ingkang minångkå sumber teks, inggih ingkang katindakakên ing teks SYW data ing panalitѐn mênikå inggih salah mênikå kanthi metode transkripsi diplomatik. satunggaling naskah ingkang kasimpên ing Metode transkripsi diplomatik ingkang Perpustakaan Muséum Dewantara Kirti Griya katindakakên ing panalitѐn mênikå inggih kanthi Yogyakarta kanthi nomêr koleksi Bb.1.259. damêl alih tulis sêrataning teks SYW saking Kawontênan naskah SYW mênikå taksih saé, aksårå Jåwå dados aksårå Jåwå ugi ingkang sami
kaliyan sêrataning teks aslinipun. Lajêng cacahing kåcå teks ingkang dipundamêl transkripsi inggih mênikå wontên 27 kåcå. Alih tulis salajêngipun, transliterasi teks ingkang katindakakên ing teks SYW inggih mênikå kanthi metode transliterasi standar. Transliterasi standar mênikå katindakakên kanthi damêl alih tulis sêrataning teks saking aksårå Jåwå dados aksårå Latin ingkang kajumbuhakên kaliyan éjaan båså Jåwi ingkang dipunanggé samênikå. Ancasipun damêl transliterasi inggih mênikå kanggé nggampilakên pårå pamaos ingkang kirang mênåpå déné botên mangrêtosi bab aksårå Jåwå. Lajêng manawi lumantar translitêrasi ingkang kanthi métode standar mênikå ancasipun supados pårå pamaos sagêd mangrêtosi saking têmbung-têmbung ingkang familiar ing masarakat ingkang adhêdhasar éjaanipun båså Jawi. 4. Suntingan Teks SYW Salajêngipun, ngѐngingi bab suntingan teks ingkang dipuntindakakên ing panalitѐn mênikå inggih ngginakakên metode suntingan standar. Ancasipun ngginakakên metode suntingan standar inggih mênikå kanggé nglêrêsakên sêrataning teks ngѐngingi têmbung- têmbung ingkang lêpat såhå botên jumbuh kaliyan konteks isining sêratan teks. Cårå ingkang dipunginakakên inggih mênikå kanthi nambahi, ngirangi, såhå nggantos wandå mênåpå déné têtêmbunganipun. Asiling suntingan teks ingkang kapanggihakên ing panalitѐn mênikå inggih wontên kalih têmbung, antawisipun pa(ng)galih såhå tê<m>bung. Kajian Filologi Saha.... (Miko Aliadi) 19 5. Terjemahan Teks SYW Terjemahan teks ing panalitѐn mênikå ngginakakên tigang metode terjemahan, inggih mênikå metode terjemahan harfiah, metode terjemahan isi, såhå metode terjemahan bebas. Tigang metode terjemahan mênikå katindakakên kanthi kontekstual. Terjemahan ing panalitѐn mênikå dipuntindakakên kanthi cårå damêl alih basaning teks saking båså Jawi dhatên båså Indonesia. Wondéné têmbung-têmbung ingkang angѐl såhå rangu-rangu dipunalih-basakakên såhå têmbung-têmbung khas ingkang kapanggihakên wontên 29 salajêngipun kaandharakên wontên ing cathêtan terjemahan. 6. Piwulang kanggé manjangakên yuswå wontên ing naskah SYW Piwulang kanggé manjangakên yuswå ingkang wontên salebeting teks SYW mênikå, jinis piwulangipun kapérang dados kalih. Jinis piwulangipun ingkang sêpisan inggih mênikå awujud sarat, såhå ingkang ångkå kalih piwulang ingkang awujud pétungan dintên såhå wêkdal. Piwulang ingkang awujud sarat inggih mênikå 1) sampun drêmbå; 2) aampun bruwah utawi brancah; 3) sampun anganiåyå, dhusthå tuwin cidrå dhatêng pamêngkuning garwå; såhå 4) Sampun ngantos anggarwå wanitå ingkang kirang sêmbådå. Salajêngipun piwulang ingkang wujudipun pétungan dintên saé såhå awon ingkang adhêdhasar wêkdal mênikå ancasipun supados sagêd dados ancêr-ancêr utawi pandom manawi badhé amijѐkakên putrå. Piwulang menikå ingkang adhêdhasar jam ing salêbêting dintên, têgêsipun sabên dintên pêpitu mênikå
20 Jurnal Penelitian Mahasiswa Prodi Pendidikan Bahasa Jawa Volume 6, Nomor 1, Januari 2018 taksih kapérang dados pitung dintên malih 2. Panalitѐn tumraping naskah-naskah kinå ingkang adhêdhasar wêkdal, sêlanipun wêkdal ingkang mliginipun naskah-naskah Jawi mênikå wontên ingkang kalih jam såhå mênikå taksih prêlu dipuntindakakên, nyêtunggal jam. Manawi dintên ingkang amargi kanggé nglêstantunakên sêlanipun kalih jam mênikå kalêbêt dintên saé kawontênaning naskah-naskah mênikå ing ing antawisipun Sênѐn, Rêbo, Kêmis, Jêmuah, têngah-têngahing masarakat, lajêng ugi såhå Minggu. Lajêng manawi dintên ingkang kanggé nglêstantunakên isining naskah såhå sêlanipun nyêtunggal jam mênikå kalêbêt dintên supados sagêd dipundadosakên pandom ing awon, antawisipun dintên Slåså såhå Sêtu. pagêsangan jaman samênika. Piwulang salajêngipun inggih pétungan KAPUSTAKAN wanci ingkang kêdah kasirik bilih badhé awor jiwå amijѐkakên putrå, inggih ingkang arupi wanci saat pêjah, têgêsipun ing sabên dintên pêpitu mênikå dipunkêparêngakên kémawon mênawi badhê awor jiwå kanggé amijѐkakên Anonim, 1939. Yuswa Widada. S. Yogyakarta. Wignjosoeroto LD. Ratmakan 72 Djokja. Boekhandel Jakarta: Teori Pembinaan Bahasa. 1939. Yuswa Widada. S. Yogyakarta. Wignjosoeroto LD. Ratmakan 72 Djokja. Boekhandel Jakarta: Teori Pembinaan Bahasa. Serat putrå, ananging kêdah ngatos-atos ing wêkdalipun, sampun ngantos mlêbêt ing wêkdal ingkang kalêbêt dintên slåså såhå sêtu. Dintên slåså såhå dintên sêtu mênikå kalêbêt dintên ingkang awon utawi dintên ingkang kêdah Ekowati, Venny Indria. 2017. Filologi Jawa : Panduan Lengkap Praktik Penelitian Filologi. Yogyakarta: UNY Press. El-Husna, Annida. 2013. Ketika Kenyataan Tidak Sesuai dengan Keinginan Manage Your Heart!. Jakarta: PT Elex Media Komputindo. kasirik, amargi langkung cêpêt utawi langkung sêkêdhik wêkdalipun sami kémawon cêlak ugi Kaelan. 2005. Metode Penelitian Kualitatif Yogyakarta: Bidang Paradigma. Filsafat. yuswanipun putrå ing têmbé. Pamrayogi Koentjaraningrat. 2000. Kebudayaan, mentalitas, Jakarta: PT pembangunan. dan Gramedia Pustaka Utama. Adhêdhasar panalitèn naskah såhå teks SYW ingkang sampun dipuntindakakên têmtu kémawon wontên pamrayoginipun. Pamrayogi Mulyani, Hesti. 2009. Teori Pengkajian Filologi. Diktat Mata Kuliah Filologi Jawa ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah Fakultas Bahasa Dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta. kasêbut kaandharakên wonten ing ngandhap mênikå. 1. Panalitѐn tumraping naskah såhå teks SYW mênikå taksih kirang wiyar cakupan-ipun, inggih mênikå taksih ing panalitѐn filologi- nipun kémawon. Satêmah taksih wontên Nurnaningsih. 2016. Nilai Edukasi Metafora Teks-teks Serat Centhini Karya Pakubuwana V. Jurnal IKADBUDI. Vol. 5 No. 12. Poerwadarminta, W.J.S. 1939. Baoesastra J.B Uitgevers-Maatschaappij Seksual dalam Djawa. Groningen, Batavia: Wolters' N.V. ingkang prêlu dipuntliti malih, bab prakawis sanѐsipun.