TESIS DAMEL E-LEARNING KANGGE NAMBAH NGUWAOSI BASA JAWI KRAMA Dening : Leni Widiastuti NIM 16714251002 Dipunsusun kangge Pendidikan Bahasa Jawa Pascasarjana Universitas Negeri Yogyakarta damel panjangkep peranganipun syarat Panggayuh Gelar Magister Pendidikan PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH PROGRAM PASCASARJANA UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA TAHUN 2020 i
SARINING PANALITEN LENI WIDIASTUTI: Damel E-learning Kangge Nambah Nguwaosi Basa Jawi Krama. Tesis. Yogyakarta: Program Pascasarjana, Universitas Negeri Yogyakarta, 2020. Ancasing panaliten menika: (1) damel medhia e-learning kangge pasinaon basa Jawi krama; (2) mangertos kelayakan medhia e-learning miturut ahli materi; (3) mangertos kelayakan medhia e-learning miturut ahli medhia; (4) mangertos kelayakan medhia e-learning miturut guru saha siswa. Panaliten menika kalebet jinis panaliten R&D (Research and Development). Prosedur damel medhia e-learning kanthi analisis, damel design, damel produk, implementasi, saha evaluasi. Analisis menika katindakaken kangge nemtokaken medhia pasinaon ingkang badhe dipundamel. Damel desain kangge ngrantam medhia pasinaon e-learning basa Jawi krama. Medhia e-learning basa Jawi krama ingkang dipundamel dipunvalidasi dening validator materi saha validator medhia supados pikantuk pamrayogi layak dipunuji coba. Salajengipun katindakaken uji coba produk kelompok alit cacahipun sedasa siswa. Lajeng uji coba pemakaian produk dening kelompok ageng cacahipun tigang dasa siswa, kangge mangertos layakipun medhia ingkang dipundamel. Dhata dipunanalisis saha dipunkaji kanthi deskriptif supados mangertos kelayakan medhia e-learning basa Jawi krama. Adhedhasar asiling panaliten, validasi dhateng kelayakan medhia e-learning basa Jawi krama saking ahli materi ngasilaken persentase 94% kategori sae sanget. Ahli medhia paring biji kelayakan 86% kalebet kategori sae sanget. Asiling evaluasi saking guru basa Jawi pikantuk 88% kalabet kategori sae sanget. Evaluasi saking sekawan aspek dening siswa ngasilaken persentase 92% kategori sae sanget. Kanthi asil persentase menika, saged dipundudut bilih medhia e-learning basa Jawi krama ingkang dipundamel saged dipunginakaken kangge pasinaon siswa saha saged nambah nguwaosi basa Jawi krama. Pamijining Tembung: damel e-learning, nguwaosi basa Jawi krama ii ii
ABSTRAK LENI WIDIASTUTI: Pengembangan Media E-learning untuk Menambah Penguasaan Bahasa Jawa Krama. Tesis. Yogyakarta: Program Pascasarjana, Universitas Negeri Yogyakarta, 2020. Tujuan penelitian ini adalah untuk: (1) mengembangkan media e-learning untuk pembelajaran bahasa Jawa krama (2) mengetahui kelayakan media e- learning tersebut menurut ahli materi; (3) mengetahui kelayakan media e-learning tersebut menurut ahli media; (4) mengetahui kelayakan media e-learning tersebut menurut guru dan siswa. Penelitian ini merupakan penelitian dan pengembangan. Prosedur pembuatan media pembelajaran e-learning menggunakan analisis, pembuatan design, proses produksi, implementasi, dan evaluasi. Analisis dilakukan untuk menentukan media pembelajaran yang akan dibuat. Membuat desain untuk merancang media pembelajaran e-learning bahasa Jawa krama. Media e-learning bahasa Jawa krama yang dikembangkan divalidasi oleh validator materi dan validator media untuk mendapatkan kelayakan uji coba. Selanjutnya dilakukan uji coba produk dalam kelompok kecil sebanyak sepuluh siswa. Lalu uji coba pemakaian produk oleh kelompok besar sebanyak tiga puluh siswa, untuk mengetahui kelayakan media yang dikembangkan. Data dianalisis dan dikaji secara deskriptif untuk mengetahui kelayakan media e-learning bahasa Jawa krama. Berdasarkan hasil penelitian, validasi terhadap kelayakan media e-learning bahasa Jawa krama dari ahli materi mendapatkan persentase 94% kategori sangat baik. Ahli media memberikan nilai kelayakan 86% termasuk kategori sangat baik. Hasil uji coba dari guru bahasa Jawa mendapat 88% termasuk kategori sangat baik. Evaluasi dari empat aspek yang dilakukan oleh siswa memperoleh persentase 92% kategori sangat baik. Dengan persentase yang dihasilkan dapat disimpulkan bahwa media e-learning bahasa Jawa krama yang dikembangkan dapat digunakan untuk pembelajaran siswa dan dapat menambah penguasaan bahasa Jawa krama. Kata kunci: pengembangan, media e-learning, penguasaan bahasa Jawa krama iii iii
ABSTRACT LENI WIDIASTUTI: Developing E-learning Media to Increase Mastery of Krama Javanese. Thesis. Yogyakarta: Graduate School, Yogyakarta State University, 2020. The objectives of this study are to: (1) develop an e-learning media for learning krama Javanese, (2) evaluate the feasibility of the e-learning media according to material experts, (3) evaluate the feasibility of the e-learning media according to media experts, and (4) evaluate the feasibility of the e-learning media according to teachers and students. This study was research and development (R&D). The e-learning media developing procedures used analysis, design making, production process, implementation, and evaluation. Analysis was carried out to determine the learning media to be made. The design was made and created to learn krama Javanese. The developed e-learning media was validated by the material validator and the media validator to ensure the feasibility for the trial. With eligibility, the product trial is then conducted by students in a small group trial. The product trial was carried out by taking a small group sampling of ten students. At the end of the trial, a large group of thirty students was tested using the product to determine the feasibility of the media being developed. Data were then analyzed and reviewed descriptively to determine the feasibility of e-learning media for mastering krama Javanese. Based on the results of the study, the feasibility of e-learning media in Javanese validated by material expert got 94% (very good), and by media expert got 86% (very good). The results of the trial by Javanese language teacher got 88% (very good). Evaluation of the four aspects by students got 92% (very good). It can be concluded that the developed krama Javanese e-learning media can be used in learning and facilitates students to increase the mastery of krama Javanese language. Keywords: development, e-learning media, mastery of krama Javanese iv iv
WEDHARAN Ingkang tapak asma wonten ing ngandhap menika: Nama Mahasiswa : Leni Widiastuti Nomor Mahasiswa : 16714251002 Program Studi : Pendidikan Bahasa Jawa Kepareng ngandharaken bilih karya ilmiah menika seratan kula piyambak. Samangertos kula, karya ilmiah menika dereng nate dipunserat dening tiyang sanes kangge nggayuh gelar magister ing satunggaling pawiyatan inggil. Karya ilmiah menika boten ngandhut materi ingkang dipunserat panaliti sanesipun, kajawi perangan tartamtu ingkang kula pendhet minangka acuan kanthi tata cara saha etika nyerat karya ilmiah ingkang limrah. Yogyakarta, Mei 2020 Panyerat, Leni Widiastuti NIM 16714251002 v v
vi vi
vii vii
viii viii
ix ix
x x
PISUNGSUNG Alhamdulillah kanthi ngonjukaken raos syukur dhumateng Allah SWT, panaliten menika minangka pisungsung dhumateng Ibu Gustiyanti, Bapak Untoro saha Ibu Reni Sularmiyati, Kangmas Prihatmoko Hariyo S, sarta Maharani Aureliandaru saha Maheswara Putra Bagaskara ingkang sampun paring panyengkuyung, sih tresna, saha donga pangestunipun wiwit purwa dumugi wasana. xi xi
PRAWACANA Assalamu'allaikum Wr. Wb. Kanthi muji sokur konjuk dhumateng Allah SWT, ingkang sampun paring kanugrahan saha kasarasan, awit kula saged ngrampungaken tugas akhir Tesis kanthi irah-irahan "Damel E-learning Kangge Nambah Nguwaosi Basa Jawi Krama". Tugas menika minangka lantaran nggayuh Gelar Magister Pendidikan. Panyerat ngaturaken agunging panuwun dhumateng panggulawentah ingkang sampun paring bimbingan supados pratitis anggenipun ngrampungaken tugas menika. Asiling panaliten kaajab saged dipunginakaken kangge nambah kawruh saha mumpangat tumrap ing pasinaon basa Jawi Krama. Agunging panuwun kaaturaken dhumateng Prof. Dr. Drs. Suwarna, M.Pd. minangka Dosen Pembimbing Tesis ingkang sampun paring kalodhangan wekdal awit bimbingan saha pamrayoginipun satemah tugas akhir saged kasusun kanthi lancar. Atur panuwun ugi kaaturaken dhumateng: 1. Prof. Dr. Sutrisna Wibawa, M.Pd., minangka Rektor Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring kalodhangan supados panyerat saged ngangsu kawruh ing pawiyatan inggil Pascasarjana Universitas Negeri Yogyakarta; 2. Prof. Dr. Suyanta, M.Si., minangka Direktur Pascasarjana Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring kalodhangan wekdal satemah Tesis saged rampung kanthi lancar; xii xii
3. Dr. Mulyana, M.Hum., minangka Ketua Program Studi Pendidikan Bahasa Jawa ingkang sampun paring motivasi saha panyengkuyung satemah saged ngrampungaken Tesis kanthi lancar; 4. Tiyang sepuh kula, Ibu kula Gustiyanti, Bapak Untoro, Ibu Reni Sularmiyati, Kangmas Prihatmoko Hariyo S, Maharani Aureliandaru, saha Maheswara Putra Bagaskara, ingkang tansah paring panyengkuyung, sih katresnan, saha motivasi satemah saged ngrampungaken tugas akhir menika; 5. Kanca-kanca Pendidikan Bahasa Jawa angatan 2016 ingkang sampun paring suka panyengkuyung; 6. Sedaya pihak ingkang boten saged kaaturaken satunggal mbaka satunggal, matur nuwun awit pambiyantu saha panyengkuyung dhumateng panyerat satemah tesis saged karampungaken. Minangka panutup saking panyerat, mugi-mugi kanthi tugas menika wonten mumpangatipun kangge tambahan waosan. Tugas akhir menika taksih kathah kirangipun, pramila dhumateng para kanca saha pamaos ingkang kersa paring panyaruwe sarta urun pamrayogi amrih sampurnaning tugas akhir Tesis, kula minangka panyerat ngaturaken gunging panuwun ingkang tanpa upami. Wassalamu'alaikum Wr. Wb. Yogyakarta, Mei 2020 Panyerat, Leni Widiastuti xiii xiii
xiv PRATELAN ISI Kaca IRAH-IRAHAN ... i SARINING PANALITEN ... ii ABSTRAK ... iii ABSTRACT ... iv WEDHARAN ... v PANGESAHAN ... vi PISUNGSUNG ... x PRAWACANA ... xii PRATELAN ISI ... xiv PRATELAN TABEL ... xviii PRATELAN GAMBAR ... xx PRATELAN DIAGRAM ... xxi PRATELAN LAMPIRAN ... xxii BAB 1 PURWAKA ... 1 A. Dhasaring Prakawis ... 1 B. Underaning Prakawis ... 6 C. Watesaning Prakawis ... 7 D. Wosing Prakawis ... 7 E. Ancasing Panaliten ... 7 F. Mumpangating Panaliten ... 8 G. Asumsi saha Watesaning Produk ... 9 BAB II GEGARAN TEORI ... 10 A. Gegaran Teori ... 1. Medhia Pasinaon ... 10 1. Medhia Pasinaon ... 10 a. Pangertosan Medhia Pasinaon ... 10 b. Titikanipun Medhia Pasinaon ... 11 xiv
c. Mumpangating Medhia Pasinaon ... d. Jinising Medhia Pasinaon ... 2. Pasinaon ... a. Pangertosan Pasinaon ... b. Prinsip-Prinsip Pasinaon ... c. Bab ingkang Ndayani Pasinaon ... 3. Sumber Pasinaon ... a. Pangertosan Sumber Pasinaon ... b. Klasifikasi Sumber Pasinaon ... c. Babagan Ingkang Ndayani Sumber Pasinaon ... d. Nemtokaken Sumber Pasinaon ... 4. E-learning ... a. Pangertosan E-learning ... b. Karakteristik E-learning... c. Piranti E-learning ... d. Mumpangatipun E-learning ... e. Kirangipun E-learning ... 5. Basa Jawi Krama ... a. Unggah-Ungguh Basa Jawi ... b. Undha-Usuk Basa Jawi ... c. Basa Krama ... B. Panaliten Ingkang Gayut ... C. Nalaring Pikir ... D. Pitakenan Panaliten ... BAB III. CARA PANALITEN ... A. Jinising Panaliten ... B. Cara Anggenipun Damel E-learning ... 1. Analisis ... 2. Desain (design) ... 3. Pengembangan/Damel Produk ... 54 3. Pengembangan/Damel Produk ... 54 xv xv 12 16 18 18 19 21 22 22 23 24 24 25 25 28 33 34 36 36 36 38 39 45 49 51 52 52 53 53
4. Implementasi ... 5. Evaluation ... C. Pambijining Produk ... 1. Rantamaning Pambiji ... 2. Jinis Dhata ... D. Subjek Panaliten ... E. Cara saha Instrumen Ngempalaken Dhata ... 1. Cara Ngempalaken Dhata ... 2. Instrument Pambiji Kuwalitas Medhia Pasinaon ... a. Pambiji Dosen Ahli Materi ... b. Pambiji Dosen Ahli Medhia ... c. Pambiji Guru Basa Jawi ... d. Pambiji Siswa SMA ... F. Teknik Analisis Dhata ... 1. Ngewahi Biji saking Kategori Dados Skor ... 2. Analisis Skor ... BAB IV. ASILING PANALITEN SAHA DAMEL MEDHIA ... A. Asiling Panaliten ... 1. Tataran Damel Medhia Pasinaon Basa Jawi Krama ... a. Tataran Analisis ... b. Tataran Design utawi Rantaman Damel Medhia Pasinaon ... c. Damel Medhia ... d. Implementasi ... e. Evaluasi ... 2. Validasi Ahli Materi ... 3. Validasi Ahli Medhia ... a. Pambiji saking Tampilanipun ... b. Pambiji Medhia E-learning ... B. Asiling Uji Coba Produk ... 1. Asiling Uji Coba Produk dening Guru ... 78 1. Asiling Uji Coba Produk dening Guru ... 78 xvi xvi 54 55 56 56 56 57 57 57 58 58 58 59 60 62 62 62 63 63 63 63 65 66 67 67 68 71 72 74
a. Pambiji Gampil Anggenipun Mangertos ... b. Pambiji Gampil Anggenipun Ngginakaken Medhia ... 2. Asiling Uji Coba Produk dening Siswa ... a. Aspek Gampil Anggenipun Mangertos ... b. Aspek Saged Sinau Kanthi Mandhiri ... c. Aspek Nyajikaken Medhia ... d. Aspek Gampil Anggenipun Ngginakaken Medhia ... 3. Asil Akhir Persentase Angket Produk Saking Siswa ... 4. Asil Persentase Angket Pemakaian Medhia Saking Siswa ... a. Aspek Gampil Anggenipun Mangertos ... b. Aspek Saged Sinau Kanthi Mandhiri ... c. Aspek Nyajikaken Medhia ... d. Aspek Gampil Anggenipun Ngginakaken Medhia ... 5. Asil Akhir Persentase Angket Pemakaian Saking Siswa ... 6. Asil Persentase saking Validator, Guru saha Subjek Uji Coba .... C. Revisi Produk ... 1. Evaluasi saking Validator Materi ... 2. Evaluasi saking Validator Ahli Medhia ... 98 2. Evaluasi saking Validator Ahli Medhia ... 98 D. Kajian Produk Pungkasan ... 103 E. Winatesing Panaliten ... 105 BAB V. PANUTUP ... 108 A. Dudutan ... 108 B. Implikasi ... 108 C. Pamrayogi ... 110 KAPUSTAKAN ... 111 LAMPIRAN ... 115 xvii xvii 79 81 82 82 83 84 85 86 87 87 89 90 92 93 95 96
PRATELAN TABEL Tabel 2.1 Karakteristik Traditional Learning saha E-learning ... Tabel 2.2 Bentenipun Pasinaon Konvensional kaliyan E-learning ... Tabel 3.1 Kategori Pambiji Kuwalitas Medhia ... Tabel 3.2 Kategori Pambiji Dhata Kuantitatif Kuisioner Panyaruwe Siswa .. Tabel 3.3 Tuladha Kriteria Pambiji Dosen Ahli Materi ... Tabel 3.4 Kriteria Pambiji Dosen Ahli Medhia ... Tabel 3.5 Tuladha Kriteria Pambiji Dosen Ahli Medhia saking Produkipun .. Tabel 3.6 Tuladha Kriteria Pambiji Guru Mapel bab Gampil Anggenipun Mangertos ... Tabel 3.7 Tuladha Kriteria Pambiji Guru Mapel bab Gampil Anggenipun Ngginakaken Medhia ... Tabel 3.8 Tuladha Kriteria Pambiji Siswa bab Gampilipun Anggenipun Mangertos ... Tabel 3.9 Tuladha Kriteria Pambiji Siswa bab Sinau Kanthi Mandhiri ... Tabel 3.10 Tuladha Kriteria Pambiji Siswa bab Nyajikaken Medhia ... Tabel 3.11 Tuladha Kriteria Pambiji Siswa bab Gampilipun Ngginakaken Medhia ... Tabel 3.12 Tataran Pambiji Skor ... Tabel 3.13 Tataran Pambiji Persentase ... Tabel 4.1 Asiling Pambiji Dosen Ahli Materi ... Tabel 4.2 Kriteria Pambiji Dosen Ahli Medhia ... Tabel 4.3 Kriteria Pambiji Guru Basa Jawi ... Tabel 4.4 Asiling Pamrayogi Siswa bab Aspek Gampilipun Anggenipun Mangertos ... Tabel 4.5 Asiling Pamrayogi Siswa bab Aspek Saged Sinau Kanthi Mandhiri ... Tabel 4.6 Asiling Pamrayogi Siswa bab Aspek Nyajikaken Medhia ... Tabel 4.7 Asiling Pamrayogi Siswa bab Aspek Nyajikaken Medhia ... xviii xviii Kaca 30 31 56 57 58 58 59 59 60 60 61 61 61 62 62 68 71 78 83 84 85 86
Tabel 4.8 Asiling Akhir Persentase Uji Coba Produk saben Aspek ... Tabel 4.9 Asiling Pamrayogi Siswa bab Aspek Gampilipun Anggenipun Mangertos ... Tabel 4.10 Asiling Pamrayogi Siswa bab Aspek Saged Sinau Kanthi Mandhiri ... Tabel 4.11 Asiling Pamrayogi Siswa bab Aspek Nyajikaken Medhia ... Tabel 4.12 Asiling Pamrayogi Siswa bab Aspek Nyajikaken Medhia ... Tabel 4.13 Asiling Akhir Persentase Pemakaian Produk Saben Aspek ... Tabel 4.14 Asiling Persentase Saking Sedaya Aspek Uji Coba ... xix xix 86 88 90 91 93 94 95
xx PRATELAN GAMBAR Kaca Gambar 2.1 Kerucut Pengalaman (cone of experience) ... 23 Gambar 2.2 Bagan E-learning ... 28 Gambar 2.3 Bagan damel Panaliten E-learning ... 50 Gambar 3.1 Model ADDIE ... 52 Gambar 3.2 Bagan damel E-learning ... 55 Gambar 4.1 Basa ingkang dipunginakaken wonten ing medhia e-learning saderengipun revisi ... 97 Gambar 4.2 Basa ingkang dipunginakaken wonten ing medhia e-learning sasampunipun revisi ... 98 Gambar 4.3 Tampilan layer saderengipun revisi ... 99 Gambar 4.4 Tampilan layer sasampunipun revisi ... 99 Gambar 4.5 Tampilan layer ingkang sakedhik ... 100 Gambar 4.6 Basa ingkang dipunginakaken saderengipun revisi ... 101 Gambar 4.7 Basa ingkang dipunginakaken sasampunipun revisi ... 101 Gambar 4.8 Materi basa Jawi saderengipun revisi ... 102 Gambar 4.9 Materi basa Jawi sasampunipun revisi ... 103 xx
PRATELAN DIAGRAM Diagram 4.1 Asiling Akhir Persentase Saben Aspek ... Diagram 4.2 Asiling Akhir Persentase Pemakaian Produk Saben Aspek ... Diagram 4.3 Asiling Persentase Saking Sedaya Aspek Uji Coba ... xxi xxi Kaca 87 94 95
PRATELAN LAMPIRAN Kaca 1. Lampiran ... 115 2. Flowchart Medhia E-learning Basa Jawi Krama ... 116 3. Storyboard Medhia E-learning Basa Jawi Krama ... 117 4. Tampilan Akhir Medhia E-learning Basa Jawi Krama ... 156 5. Surat Pernyataan Layak Validasi ... 158 6. Permohonan Membuat Surat Izin Validasi ... 159 7. Surat Keterangan Validasi Ahli Materi ... 160 8. Surat Keterangan Validasi Ahli Medhia ... 161 9. Lembar Pambiji Kuwalitas Medhia E-learning Basa Jawi Krama dening Ahli Materi ... 162 10. Lembar Pambiji Kuwalitas Medhia E-learning Basa Jawi Krama dening Ahli Medhia ... 164 11. Lembar Pambiji Kuwalitas Medhia E-learning Basa Jawi Krama dening Guru Mapel Basa Jawi ... 166 12. Lembar Pambiji Kuwalitas Medhia E-learning Basa Jawi Krama dening Siswa Sekolah Menengah Atas ... 170 xxii xxii
BAB I. PURWAKA A. Dhasaring Prakawis Pasinaon ing jaman menika sampun ngrembaka sanget, mliginipun ing jaman milenial. Mila kathah pawiyatan ingkang nyamektakaken metode saha medhia kangge nyekapi kabetahan ngrembakanipun pasinaon ingkang sampun sami modern menika. Kurikulum ing pawiyatan menika nuwuhaken manekawarna metode pasinaon ingkang dipunanggep saged kangge ngindhakaken kompetensi siswa. Ing jaman modern menika metode sinau tradisional ewah dados metode sinau ingkang modern kangge ngindakaken asiling pasinaon. Wonten ing kurikulum 2013 siswa menika kedah saged sinau kanthi mandhiri. Bab menika ndadosaken guru kedah saged nyamektakaken medhia sinau ingkang narik kawigatosaning siswa. Medhia menika dipunbetahaken kangge nggampilaken guru nalika nindakaken pasinaon. Medhia piwulangan ing jaman menika kathah ingkang ngginakaken Teknologi Informasi saha Komunikasi (TIK). Medhia adhedhasar Teknologi Informasi saha Komunikasi (TIK) langkung irit wekdal lan langkung efektif. Medhia menika saged dipunginakaken wonten ing kelas, saha saged dipunginakaken kanthi mandhiri wonten ing pundi kemawon sinaosa boten wonten gurunipun. Bab ingkang dipungatosaken nalika ngginakaken medhia pasinaon, dipuntingali saking remen botenipun siswa nalika sinau. Teknologi internet ing jaman menika sampun ngrembaka kanthi rikat sanget. Medhia ingkang adhedhasar Teknologi Informasi saha Komunikasi (TIK) menika langkung narik kawigatosaning siswa anggenipun pados informasi lumantar 1
internet. Pasinaon ing jaman menika boten saged uwal saking kemajengan teknologi internet. Medhia ingkang adhedhasar teknologi internet menika boten namung saged dipunginakaken nalika piwulangan wonten ing kelas ananging ugi saged dipunginakaken wonten ing pundi kemawon tumrap guru saha siswa. Pendhidhikan ing jaman menika sampun majeng sanget, ketingal saking ngrembakanipun era teknologi informasi saha komunikasi ingkang rikat sanget. Ginanipun internet ing pendhidhikan minangka piranti kangge nglantaraken informasi ingkang wonten gegayutanipun kaliyan lampahing pendhidhikan. Internet ugi mumpangat kangge mbiyantu pasinaon ing pawiyatan. Wonten ing pasinaon, internet menika dipunmumpangataken kangge ngindhakaken Sumber Daya Manusia ingkang pinter, trampil, kathah pamanggih, kreatif, saha saged sinau kanthi mandhiri. Salah setunggaling cara supados saged sinau kanthi mandhiri inggih menika ngginakaken medhia E-learning. E-learning menika minangka salah setunggaling medhia pasinaon ingkang sampun kathah dipunginakaken dening lembaga pendhidhikan mliginipun pawiyatan. E-learning cekakanipun saking electronic learning, inggih menika salah setunggaling cara pasinaon ingkang ngginakaken medhia elektonik mliginipun teknologi internet minangka system pasinaonipun. Ing jaman menika e-learning dipunginakaken supados nalika nindakaken pasinaon saged langkung gampil saha rikat, boten gumantung papan panggenan saha wekdal ingkang winates. Boulton ngandharaken bilih e-learning saged dipunginakaken kangge ngewahi kadospundi anggenipun piwulangan saha sinau. E-learning ateges salah 2
setunggaling pasinaon ingkang dipunsengkuyung lumantar teknologi informasi saha komunikasi, (Boulton, H, 2008: 11) E-learning has the potential to revolutionise the way we teach and how we learn' (DfES, 2003). There are many definitions of e-Learning available such as 'learning facilitated and supported through the use of information and communications technology', (Boulton, H, 2008: 11). Miturut Dian & Rakhmat (2017: 7), e-learning minangka sistem pasinaon ingkang saged nyengkuyung saha mbiyantu tiyang anggenipun sinau lumantar komputer, saha teknologi informasi ingkang nyambung kaliyan internet. E-learning menika boten namung awujud medhia pasinaon ananging ugi minangka salah setunggaling cara kangge sinau kanthi cara mandhiri utawi sesarengan. E-learning ing pawiyatan dipunkajengaken saged paring pambiyantu saha paring seserepan dhateng siswa nalika sinau kanthi ngginakaken teknologi internet ingkang optimal. Wonten ing pawiyatan, basa Jawi menika sampun dipunwucalaken wiwit saking SD, SMP, ngantos dumugi SMA/MA/SMK. Basa Jawi minangka basa daerah ingkang dipunginakaken tumrapipun tiyang Jawi kangge gineman (PP Gubernur DIY No 64 taun 2013). Basa Jawi menika salah setunggaling basa ingkang mucalaken unggah-ungguh, trapsila, andhap asor, saha langkung nengenaken tiyang sanes. Mila basa Jawi menika wigatos sanget dipunparingaken dhateng siswa supados saged dipunginakaken wonten ing padintenan kanthi ancas ndadosaken siswa menika nggadhahi watak saha karakter ingkang sae. Siswa ing tataran SMA mliginipun kelas X, dipunwulangaken bab basa Jawi ingkang wonten gegayutanipun kaliyan unggah-ungguh basa. Piwulangan unggah- ungguh basa menika kalebet ing Kompetensi Dasar, "Simulasi berbahasa Jawa 3
dalam keluarga, sekolah, dan masyarakat dengan unggah-ungguh yang tepat", tegesipun siswa saged nindakaken pacelathon ngginakaken basa Jawi wonten ing pundi kemawon, kulawarga, pawiyatan, saha masarakat kanthi basa ingkang trep saha leres miturut kaliyan undha-usuk basanipun. Kasunyatanipun nalika panaliti ngamati ing pawiyatan SMA basa Jawi krama ingkang dipunginakaken siswa menika taksih kirang. Taksih kathah siswa ingkang ngginakaken basa Jawi ngoko utawi basa indonesia nalika matur kaliyan bapak/ibu guru wonten ing pawiyatan. Wonten saperangan siswa ingkang sampun saged ngginakaken basa Jawi krama, ananging basa ingkang dipunginakaken taksih kirang trep satemah ndadosaken siswa kirang leres anggenipun ngginakaken basa Jawi krama. Piwulangan basa Jawi tumrapipun basa Jawi krama kangge siswa menika taksih dipunanggep basa ingkang angel, kadosta; (1) pasinaon basa Jawi menika dipunanggep angel, (2) siswa kathah ingkang dereng nguwaosi tetembungan basa Jawi krama ingkang leres, (3) siswa rumaos angel ngginakaken basa Jawi krama nalika matur kaliyan bapak/ibu guru, (4) wekdal ingkang winates nalika sinau basa Jawi ing pawiyatan, (5) siswa saha guru dereng saged optimal nalika ngginakaken teknologi internet kangge sinau basa Jawi krama, (6) ing pawiyatan guru taksih ngginakaken piranti saha cara piwulangan ingkang kirang laras saha kirang narik kawigatosaning siswa. Pramila kedah wonten kupiya ingkang saestu saking guru ing pawiyatan supados siswa menika remen saha greget anggenipun sinau basa Jawi krama. 4
Salah setunggaling kupiya ingkang sampun dipunlampahi inggih menika, siswa kasuwun asring maos kamus basa Jawi, maos buku-buku basa Jawi ingkang basanipun krama, saha gladhen damel pacelathon ngginakaken basa Jawi krama. Ananging kupiya menika taksih kirang narik kawigatosaning siswa nalika sinau basa Jawi krama. Siswa langkung remen nyuwun pirsa kaliyan gurunipun utawi browsing pados ing internet satemah guru menika kantun ngampingi nalika sinau basa Jawi. Miturut panaliten Nanda, Widya (2018), panaliten menika ngasilaken produk e-learning adhedhasar Moodle, produkipun layak, asiling pasinaon siswa ngginakaken e-learning saged ketingal. Metode ingkang dipunginakaken ing panaliten menika ngginakaken metode R&D saking Alessi saha Trollip. Rantamanipun ngginakaken ancangan, desain saha damel produk. Ing tataran ancangan saha desain ngginakaken ongoing evaluation satemah dados produk ingkang sepisan. Ing tataran damel produk dipunginakaken validasi saking ahli medhia saha ahli materi (tes alfa) lajeng dipuntindakaken revisi ingkang sepisanan. Saksampunipun produk ingkang sepisanan dados, dipuntindakaken tes alpha saking ahli medhia supados mangertos layakipun produk ingkang dipundamel. Asiling panaliten menika nyebataken bilih nalika nindakaken panaliten ing kelas X Kompetensi Keahlian Jasa Boga kanthi produk e-learning ngginakaken software aplikasi Moodle versi 3.3 minangka medhia pasinaon menika sampun trep. Asiling biji rata-rata 3,96 menika kalebet sae, kompetensi keahlian jasa boga ing SMK Budi Mulia Dua Yogyakarta menika mindhak saksampunipun ngginakaken e-learning. Piwulangan ngginakaken e-learning menika sampun efektif, ing piwulangan ilmu 5
gizi materi karbohodrat saha protein minangka zat pembangun. Dudutan saking asiling panaliten menika bilih produk e-learning ingkang dipundamel sampan layak/pantes, saha efektif dipunginakaken ing pasinaon mliginipun materi karbohidrat saha protein minangka zat pembangun. Adhedhasar panaliten ing inggil, saha wontenipun pandemic covid19 wonten kebijakan saking pamarintah bilih siswa nindakaken pasinaon wonten ing griya. Pramila panaliti lajeng damel panaliten ngengingi medhia pasinaon basa Jawi ingkang saged dipunginakaken wonten ing griya. Kanthi medhia e-learning menika dipunangkah saged dados medhia alternative kangge sinau basa Jawi mliginipun basa Jawi krama, satemah siswa saged nambah anggenipun nguwaosi basa Jawi krama. B. Underaning Prakawis Adhedhasar prakawis menika, panaliti lajeng nemtokaken underaning prakawis inggih menika; 1. Panguwaosing tembung basa Jawi krama siswa menika taksih kirang, satemah ndadosaken siswa kirang remen anggenipun sinau saha praktek ngginakaken basa Jawi krama nalika matur kaliyan tiyang sanes. 2. Wekdal ingkang winates antawisipun guru kaliyan siswa nalika sinau basa Jawi krama. 3. Siswa mbetahaken medhia pasinaon ingkang trep kangge nambah panguwaosing basa Jawi krama. 6
4. Anggenipun mumpangataken laboratorium komputer saha jaringan internet ing pawiyatan taksih kirang maksimal. C. Watesaning Prakawis Adhedhasar underaning prakawis ing inggil, panaliten menika dipunwatesi damel medhia kanthi mumpangataken teknologi informasi saha jaringan internet ingkang sampun sumadya wonten ing pawiyatan, inggih menika e-learning mata pelajaran basa Jawi kangge nambah nguwaosi basa Jawi krama siswa. D. Wosing Prakawis Adhedhasar underaning prakawis ingkang sampun winates, mila wosing prakawis ing panaliten inggih menika; 1. Kados pundi anggenipun damel e-learning? 2. Kados pundi kualitas e-learning miturut ahli materi? 3. Kados pundi kualitas e-learning miturut ahli medhia? 4. Kados pundi kualitas e-learning miturut guru saha siswa? E. Ancasing Panaliten Ancasing panaliten inggih menika; 1. Saged mangertos kados pundi anggenipun damel e-learning. 2. Saged mangertos layak botenipun e-learning miturut ahli materi. 3. Saged mangertos layak botenipun e-learning miturut ahli medhia. 4. Saged mangertos layak botenipun e-learning miturut guru saha siswa. 7
8 F. Mumpangating Panaliten Panaliten menika dipunkajengaken saged mumpangat tumrap ing siswa, guru, saha pawiyatan, inggih menika; 1. Mumpangat Teoritis a. Saged paring sumbangsih dhateng ngrembakanipun kawruh kanthi mumpangataken teknologi saha internet mliginipun ing pasinaon basa Jawi. b. Saged dados tambahan referensi tumrap panaliti sanes ingkang badhe nindakaken panaliten ngengingi mumpangataken teknologi saha internet. 2. Mumpangat Praktis Kangge Siswa, Guru, saha Pawiyatan Inggih Menika; a. Mumpangat Kangge Guru 1) E-learning saged dipunginakaken kangge sarana paring pambiyantu nglantaraken materi basa Jawi dhateng siswa supados saged nambah nguwaosi basa Jawi krama. 2) E-learning saged paring wawasan kangge guru ngengingi ngrembakanipun teknologi saha internet ingkang dipunginakaken ing pasinaon. b. Mumpangat Kangge Siswa E-learning menika minangka salah setunggaling medhia pasinaon kangge siswa ingkang dipunkajengaken saged nambah nguwaosi basa
Jawi krama saha dados inovasi medhia pasinaon ing piwulangan Basa Jawi. c. Mumpangat Kangge Pawiyatan E-learning menika minangka medhia pasinaon ingkang kreatif saha inovatif satemah saged ngindhakaken mutu pendidikan ing pawiyatan. G. Asumsi Saha Watesaning Produk Asumsi damel medhia pasinaon ing panaliten menika; 1. Medhia ingkang dipundamel sipatipun compatible satemah saged dipunbikak lumantar manekawarna piranti kadosta PC (personal computer), laptop/notebook, saha smartphone/tablet. 2. Siswa ing pawiyatan sampun kathah ingkang saged ngginakaken laptop utawi smartphone kangge mbikak medhia pasinaon e-learning. 3. Laboratorium komputer saha jaringan internet ingkang sumadya ing pawiyatan saged nggampilaken siswa ngginakaken medhia e-learning basa Jawi. 4. Medhia ingkang dipundamel dipunlarasaken kaliyan ngrembakanipun kemajengan teknologi ing jaman menika satemah siswa langkung greget anggenipun sinau basa Jawi mliginipun basa Jawi krama. Dene watesaning panaliten menika, damel e-learning kangge nambah nguwaosi basa Jawi krama siswa ing pawiyatan. 9
BAB II. GEGARAN TEORI A. Gegaran Teori 1. Medhia Pasinaon a. Pangertosan Medhia Pasinaon Miturut Arsyad (2017: 3), tembung medhia asalipun saking basa latin medius, tegesipun "tengah", "perantara" utawi "pengantar". Adhedhasar pamanggih Arsyad menika, pramila tembung medhia dados salah setunggaling piranti kangge nggampilaken anggenipun nglampahi sedaya kagiyatan saha kangge nglantaraken satunggaling materi. Mila, guru, buku teks, saha kawontenan ing pawiyatan minangka medhia. Miturut Heinich er.al (1996: 8) ngandharaken bilih pasinaon minangka cara kangge ngrantam informasi saha kawontenan kangge nyawisaken pasinaon. Kawontenan menika ateges model, metode, strategi, medhia, saha sarana ingkang dipunbetahaken kangge nyengkuyung pasinaon siswa. Medhia pasinaon menika sedaya piranti ingkang dados sarana ngandharaken informasi saking tiyang ingkang ngintun dhateng tiyang sanes satemah menapa ingkang dipunandharaken saged dipuntampi kanthi sae (Sari, A. P. & Setiawan, A, 2018: 101). Media learning is everything that becomes a means of delivering information from the sender to the recipient so that what is delivered can be well received (Sari, A. P. & Setiawan, A, 2018: 101). 10 10
Sanjaya (2013: 163-164) ngandharaken bilih medhia pasinaon menika kalebet hardware saha software. Hardware inggih menika piranti ingkang saged nglantaraken informasi kados overhead projector, radhio, televisi, saha sanesipun. Dene software inggih menika wosing program ingkang ngemot pesen kadosta informasi ing transparansi utawi buku saha piranti cithak sanesipun, cariyos ing film utawi materi awujud bagan, grafik, diagram, saha sanesipun. b. Titikanipun Medhia Pasinaon Miturut Gerlach & Elly (Arsyad, 2017: 15-17), titikanipun medhia pasinaon inggih menika; 1) Titikan Fiksatif Titikan menika nggambaraken medhia ingkang saged ngrekam, nyimpen, nglestantunaken saha mbangun salah setunggaling objek utawi prakawis. Tuladhanipun kedadosan sejarah ingkang sampun kalampahan. Siswa sinau babagan prakawis ingkang sampun wonten sejarahipun lumantar medhia pasinaon awujud rekaman video, dokumentasi, saha foto-foto. 2) Titikan Manipulatif Titikan manipulatif menika wonten gegayutanipun kaliyan kedadosan ingkang sampun kalampahan mataun-taun nanging saged dipunparingaken namung sekedhap. Kathah kedadosan ingkang awrat menawi dipuntingali kanthi langsung, langkung gampil lumantar medhia pasinaon awujud rekaman video saha foto. Tuladha, siswa 11
12 badhe sinau bab perkembangan janin ing salebeting gua garbanipun ibu sadangunipun 9 sasi. Lumantar pitulungan medhia pasinaon, wekdal menika saged dipunrikataken kanthi bab-bab ingkang namung wigati kemawon lumantar rekaman video. 3) Titikan Distributif Titikan distributif saking medhia saged dipunkintun saking kedadosan lumantar panggenan saha kanthi cara sesarengan dipunsajikaken dhateng siswa ngginakaken stimulus pengalaman ingkang sami. Tuladha, ngginakaken CD, flashdisk, saha sanesipun satemah saged nggampilaken guru anggenipun ngintun bahan pasinaon. Informasi ing salebetipun saged tansah kajaga kados aslinipun boten ewah. c. Mumpangating Medhia Pasinaon Arsyad (2017: 19) ngandharaken bilih mumpangat ingkang wigati tumrap ing medhia pasinaon inggih menika minangka piranti kangge mbiyantu piwulangan supados saged ndayani kahanan saha kawonten ingkang dipundamel dening guru. Levie & Lents, (Arsyad, 2017: 20-21) ngendikakaken bilih medhia visual menika wonten sekawan medhia pasinaon, inggih menika (1) fungsi atensi, (2) fungsi afektif, (3) fungsi kognitif, (4) fungsi kompensatoris. 1) Mumpangat atensi medhia visual minangka inti, inggih menika narik kawigatosaning siswa supados langkung nggatosaken piwulangan visual utawi teks materi.
13 2) Mumpangat afektif medhia visual saged dipuntampi kanthi sekeca tumrap siswa awujud teks ingkang wonten gambaripun. Gambar minangka lambang visual saged narik kawigatosaning siswa, tuladhanipun informasi ingkang gegayutanipun kaliyan prakawis sosial utawi ras. 3) Mumpangat kognitif medhia visual ketingal saking lambang visual utawi gambar satemah saged langkung lancar anggenipun ngeling- eling informasi ing salebeting gambar. 4) Mumpangat kompensatris medhia pasinaon ginanipun supados siswa ingkang randhat nalika nampi pasinaon saged dipunsajikaken kanthi teks utawi verbal. Miturut Sanjaya (2013: 170-171), mumpangating medhia pasinaon inggih menika; 1) Mangertos setunggaling objek utawi kedadosan tartamtu. Kedadosan ingkang wigati saged dipundamel foto, film, utawi dipunrekam lumantar video utawi audio, lajeng kedadosan menika dipunsimpen lan dipunginakaken nalika dipunbetahaken. 2) Manipulasi kawontenan, kedadosan utawi objek tartamtu. Lumantar medhia pasinaon, guru saged nyajikaken bahan pasinaon ingkang sipatipun abstrak dados konkret satemah gampil dipunmangertos. Tuladhanipun kangge ngandharaken materi piwulangan bab lampahing rah ing manungsa saged dipundamel lumantar film.
14 3) Nambah greget saha motivasi sinau siswa Ngginakaken medhia saged nambah greget anggenipun sinau tumrap siswa satemah kawigatosaning siswa langkung mindhak. Saking andharan menika, medhia pasinaon nggadahi mumpangat praktis kadosta; 1) Medhia saged kangge paring pengalaman siswa ingkang winates. 2) Medhia saged kangge ngawekani kawontenan kelas ingkang winates. Menawi wonten materi ingkang dereng saged dipunmangertos siswa kanthi langsung, medhia menika saged dipunginakaken; 3) Medhia saged dados lantaran interaksi antawisipun siswa kaliyan sakiwatengenipun. 4) Medhia saged ngasilaken pengamatan ingkang sami. 5) Medhia saged nengenaken konsep dhasar ingkang leres, nyata, saha trep. 6) Medhia saged nuwuhaken greget tumrap siswa supados sinau kanthi tumemen. 7) Medhia saged nuwuhaken greget enggal. 8) Medhia saged ngendhalekaken rikating sinau siswa. 9) Medhia paring pengalaman ingkang jangkep babagan konkret dumugi abstrak.
Arsyad (2017: 29-30) ngandharaken mumpangatipun ngginakaken medhia pasinaon inggih menika: 1) media pembelajaran dapat memperjelas penyajian pesan dan informasi sehingga dapat memperlancar dan meningkatkan proses dan hasil belajar. 2) media pembelajaran dapat meningkatkan dan mengarahkan perhatian anak sehingga dapat menimbulkan motivasi belajar, interaksi yang lebih langsung antara siswa dan lingkungannya, dan kemungkinan siswa untuk belajar sendiri-sendiri sesuai dengan kemampuan dan minatnya. 3) media pembelajaran dapat mengatasi keterbatasan indera, ruang, dan waktu; a) objek atau benda yang terlalu besar untuk ditampilkan langsung di ruang kelas dapat diganti dengan gambar, foto, slide, realita, film, radio, atau model; b) objek atau benda yang terlalu kecil yang tidak tampak oleh indera dapat disajikan dengan bantuan mikroskop, film, slide, atau gambar; c) kejadian langka yang terjadi di masa lalu atau terjadi sekali dalam puluhan tahun dapat ditampilkan melalui rekaman video, film, foto, slide di samping secara verbal; d) objek atau proses yang amat rumit seperti peredaran darah dapat ditampilkan secara konkret melalui film, gambar, slide, atau simulasi komputer; e) kejadian atau percobaan yang dapat membahayakan dapat disimulasikan dengan media seperti komputer, film, dan video. f) peristiwa alam seperti terjadinya letusan gunung berapi atau proses yang dalam kenyataan memakan waktu lama seperti kepompong menjadi kupu-kupu dapat disajikan dengan teknik-teknik rekaman seperti time-lapse untuk film, video, slide, atau simulasi komputer. 4) Media pembelajaran dapat memberikan kesamaan pengalaman kepada siswa tentang peristiwa-peristiwa di lingkungan mereka, serta memungkinkan terjadinya interaksi langsung dengan guru, masyarakat, dan lingkungannya misalnya melalui karyawisata, kunjungan-kunjungan ke museum atau kebun binatang. Adhedhasar perangan-perangan pamanggih menika, saged dipundudut bilih mumpangatipun medhia inggih menika, materi ingkang dipunandharaken saged langkung cetha, saged narik kawigatosan saha 15
16 nuwuhaken greget siswa ing pasinaon, saged mumpangataken medhia ingkang sampun modern satemah gampil dipuntampi saha dipunsinau dening asanes. Mila kanthi menika dipunangkah bilih sedaya pihak saged mumpangataken piranti-piranti ingkang sumadya, satemah saged ngudhari reruwet anggenipun sinau basa Jawi mliginipun basa Jawi krama. d. Jinising Medhia Pasinaon Arsyad (2017: 31-34) ngandharaken bilih ngrembakanipun teknologi saha informasi ing jaman menika kaperang dados sekawan kelompok medhia pasinaon; 1) Medhia Cithak Inggih menika medhia ingkang ngasilaken utawi ngandharaken materi kadosta buku saha materi visual statis mliginipun lumantar proses cithak mekanis utawi fotografis. 2) Medhia Audio-Visual Inggih menika cara ngasilaken atawi ngandharaken materi kanthi ngginakaken mesin-mesin mekanis saha elektronik kanthi nyajikaken pesen-pesen audio saha visual. 3) Medhia Adhedhasar Komputer Inggih menika cara ngasilaken utawi ngandharaken materi kanthi ngginakaken sumber adhedhasar mikroprosesor. Bentenipun antawisipun medhia ingkang dipunasilaken saking teknologi adhedhasar komputer kaliyan ingkang dipunasilaken saking teknologi
17 sanesipun inggih menika informasi/materi dipunsimpen kanthi wujud digital, sanes awujud cithak utawi visual. 4) Medhia Gabungan Inggih menika cara ngasilaken saha ngandharaken materi ingkang nyawijikaken maneka medhia ingkang dipunkendhalikaken lumantar komputer. Miturut Sri Huning A & Sri Ernawati (2013: 124), lumantar Journal of Education and Learning, ngandharaken bilih komputer dipunginakaken minangka medhia ingkang sae sanget, kadosta: (1) kawontenanipun langkung efektif satemah saged mbiyantu siswa ingkang randhat anggenipun nampi piwulangan, (2) saged paring greget anggenipun nindakaken gladhen, (3) saged ngendhalekaken rikating sinau siswa miturut kaliyan kabetahan, (4) mangertos ngrembakanipun siswa kanthi mirsani catetan kagiyatan siswa lumantar file gladhen ingkang dipunsimpen ing komputer. The use of computers as a learning media has several advantages, there are: (1) provide a more affective condition so it can accommodate students who are slow in accepting the lesson, (2) stimulate students in doing exercises, (3) the absolute student control of learning so that the level of learning speed of the student can be matched to the level of control, and (4) development of students can be monitored by looking at the records of student activity through exercise files which is stored in the computer. (Sri Huning A, Sri Ernawati (2013:124). Saking andharan para ahli ing inggil saged dipundudut bilih medhia pasinaon inggih menika piranti menapa kemawon ingkang dipunginakaken kangge pambiyantu ngandharaken ide, gagasan utawi
pamanggih wiwit saking informan dumugi ingkang nampi. Medhia menika saged dipunginakaken wonten ing pasinaon, satemah saged paring pambiyantu kangge guru ngandharaken materi pasinaon Wonten ing panaliten menika medhia ingkang dipunginakaken inggih menika medhia e-learning ingkang dipunoperasikaken lumantar komputer, laptop, saha smartphone dipunsengkuyung jaringan internet ingkang sae. Kanthi medhia pasinaon e-learning menika dipunangkah saged nambah nguwaosi basa Jawi krama tumrap siswa, satemah saged ngudhari reruwet anggenipun sinau basa Jawi krama. 2. Pasinaon a. Pangertosan Pasinaon Miturut Slameto (2013: 2-3), pengertosan kanthi psikologis, sinau menika proses ewah-ewahan, inggih menika ewahing solah bawa minangka asil saking interaksi kaliyan sakiwatengenipun kangge nyekapi kabetahan gesangipun. Titikaning solah bawa ing pasinaon inggih menika; 1) Perubahan terjadi secara sadar 2) Perubahan dalam belajar bersifat kontinu dan fungsional 3) Perubahan dalam belajar bersifat positif dan aktif 4) Perubahan dalam belajar bukan bersifat sementara 5) Perubahan dalam belajar bertujuan atau terarah 6) Perubahan mencakup seluruh aspek tingkah laku Miturut Daryanto & Raharjo (2012: 16), pasinaon menika minangka proses ingkang nengenaken pengalaman. Pasinaon menika minangka proses mirsani, ngamati, saha mangertos setunggaling prakawis. Indikator 18
19 pasinaon saged ketingal saking ewahing patrap minangka asiling pengalaman. Russel et al. (Sohibun, 2019:16) ngandharaken bilih kagiyatan pasinaon, guru menika prayogi mbiyantu siswa kangge ngrembakakaken pangertosanipun kanthi pituduh saha organisasi kangge sinau, greget anggenipun sinau, nyariyosaken konsep ingkang boten gampil dipunsinau piyambak dening siswa. b. Prinsip-Prinsip Pasinaon Slameto (2013: 27-28) ngandharaken bilih prinsip-prinsip pasinaon ingkang saged dipunlampahi inggih menika; 1) Adhedhasar Prasyarat Ingkang Dipunbetahaken Nalika Pasinaon a) Nalika pasinaon siswa kedah aktif, ngindhakaken greget saha dipunbimbing supados kawujud ancasing instruksional. b) Pasinaon kedah saged nuwuhaken reinforcement saha greget ingkang kiyat dhateng siswa supados kawujud ancasing instruksional. c) Pasinaon menika mbetahaken kahanan ingkang nantang satemah siswa saget ngrembakakaken kawasisanipun nalika sinau kanthi efektif. d) Nalika pasinaon mbetahaken interaksi antawisipun siswa kaliyan kawontenan ing sakiwa tengenipun.
20 2) Trep Kaliyan Hakikat Pasinaon a) Pasinaon menika minangka proses ingkang lumintir, mila kedah trep kaliyan tataranipun. b) Pasinaon menika proses organisasi, adaptasi, eksplorasi saha discovery. c) Pasinaon minangka proses kontinguitas (gegayutan kaliyan antawisipun pangertosan setunggal kaliyan sanesipun) satemah saged angsal pangertosan ingkang dipunkajengaken. 3) Trep Kaliyan bahan/materi ingkang kedah dipunsinau a) Pasinaon sipatipun menika wiyar saha materi kedah wonten strukturipun, dipunsajikaken kanthi samadya, satemah siswa gampil anggenipun nampi. b) Pasinaon kedah saged ngrembakakaken kasagedan tartamtu miturut kaliyan ancasing instruksional ingkang badhe dipunkajengaken. 4) Syarat asiling pasinaon a) Pasinaon mbetahaken sarana ingkang cekap, satemah siswa saged sinau kanthi sekeca. b) Repetisi, ing proses pasinaon mbetahaken ulangan ingkang makaping-kaping supados pangertosan/ketrampilan/unggah ungguh saged dipuntampi dening siswa.
c. Bab ingkang Ndayani Pasinaon Proses sinau boten saged uwal saking proses interaksi antawisipun babagan ingkang utama nalika sinau kaliyan siswa, minangka sumbering greget inggih menika kawontenan pasinaon (Daryanto & Raharjo, 2012: 17), menika trep kaliyan pamanggihipun Paramita (2012: 87) ingkang ngandharaken bilih proses sinau ing sekolah saenipun variatif, ngremenaken, kreatif, saha trep ancasipun ananging saged dipunlampahi kanthi kawontenan pawiyatan saha siswa ingkang manekawarna. Guru menika dipunbetahaken nalika damel strategi, model, cara, saha pendekatan dhateng siswa supados kawontenanipun ngremenaken. Kawontenan ingkang ayom tentrem wigati sanget dipunbangun supados siswa saged tuwuh gregetipun anggenipun sinau. Slameto (2013 :54) ngandharaken bilih bab ingkang ndayani sinau siswa asalipun saking diri pribadhi saha saking njawi. Bab ingkang saking diri pribadhi inggih menika greget saking pribadhi menika piyambak anggenipun sinau, dene saking njawi inggih menika saking njawi pribadhi menika piyambak. Bab saking pribadhi wonten tiga, antawisipun lair, batos, saha badan ingkang sayah. Badan menika kadosta; kasarasan, saha boten sampurnaning badan, batos; intelegensi, pepenginan, bakat, ancas, saha samekta. Bab saking njawi menika wonten tiga; kulawarga, pawiyatan, saha masarakat. Bab ingkang ndayani saking kulawarga inggih menika; cara anggenipun tiyang sepuh nggulawentah, sesambetan kaliyan kulawarga, 21
kawontenan griya, ekonomi, saha kabudayan, bab saking pawiyatan; cara anggenipun paring pasinaon, kurikulum, sesambetan guru kaliyan siswa, sesambetan siswa kaliyan siswa sanes, paugeraning pawiyatan, piranti pasinaon, kawontenan wewangunan, metode pasinaon, saha tugas ing griya, dene bab ingkang ndayani saking masarakat; kagiyatan siswa, medhia massa, kekancanan, saha kawontenan ing sakiwa tengenipun, (Slameto, 2013: 60-72). 3. Sumber Pasinaon a. Pangertosan Sumber Pasinaon Piwulangan menika minangka sistem ingkang boten saged uwal saking sumber pasinaon. Sumber pasinaon menika sedaya piranti ingkang saged paring katrangan kanthi cara auditif saha visual kadosta; slide, video, film, saha hardware sanesipun (Sudjana & Rivai, 2009: 76). Dene miturut Dale (Arsyad, 2017: 14), pengalaman menika minangka sumber pasinaon. Pengalaman menika saged kaperang miturut tataran tartamtu, awujud kerucut (cone of experience). Tataran jinising pengalaman saged ketingal ing ngandhap menika. 22
Gambar 2.1. Kerucut Pengalaman (cone of experience) Edgar Dale b. Klasifikasi Sumber Pasinaon Miturut Torkleson, sumber sinau menika kalebet sedaya piranti ingkang saged dipunginakaken kangge wigatining pasinaon, sedaya ingkang wonten ing pawiyatan ing jaman rumiyin, samenika, saha jaman ingkang badhe kalampahan (Sudjana & Rivai, 2009: 79). Sumber pasinaon menika sumber ingkang sampun dipunrantam, dipunsamektakaken kangge ancasing pasinaon tartamtu. Dene sumber pasinaon menika, kadosta; 1) Sumber cithak; buku, kalawarti, brosur, ariwarti, poster, peta, ensiklopedi, kamus, booklet, lan sanesipun. 2) Sumber non-cithak; film, slides, video, model, audiocassette, transparansi, relief, objek, saha sanesipun. 3) Sumber awujud sarana; perpustakaan, papan kangge sinau, studio, lapangan olahraga, saha sanesipun. 23
4) Sumber awujud kagiyatan; wawancara, kerja kelompok, observasi, simulasi, dolanan, saha sanesipun. 5) Sumber awujud kawontenan ing masarakat; taman, terminal, peken, toko, pabrik, museum, saha sanesipun. c. Babagan Ingkang Ndayani Sumber Pasinaon Babagan ingkang ndayani sumber pasinaon menika kedah sami mangertos supados saged optimal anggenipun mumpangataken ing pasinaon. Babagan menika kadosta; (1) ngrembakanipun teknologi, (2) nilai-nilai kabudayan, (3) kawontenan ekonomi, (4) kawontenan ingkang ngginakaken. d. Nemtokaken Sumber Pasinaon Nemtokaken sumber pasinaon menika kedah wonten kriterianipun, limrahipun wonten kalih kriteria inggih menika kriteria umum saha kriteria adhedhasar ancasipun. 1) Kriteria umum; ekonomis, praktis saha samadya, gampil dipuntemokaken, sipatipun fleksibel, saha perangan komponenipun trep kaliyan ancasipun. 2) Kriteria adhedhasar ancasipun; sumber pasinaon kangge paring motivasi, mliginipun siswa ingkang langkung andhap tataranipun, sumber pasinaon ingkang nyengkuyung kagiyatan piwulangan, sumber pasinaon kangge panaliten, sumber pasinaon kangge ngrampungaken prakawis, saha sumber pasinaon kangge presentasi. 24
25 4. E-learning a. Pangertosan E-learning Miturut etimologis e-learning menika saking aksara e cekakan saking elektronik saha tembung learning tegesipun sinau. E-learning ugi saged dipunsebut sinau kanthi mumpangataken pambiyantu elektronik, mliginipun piranti komputer. Wigatinipun e-learning menika proses anggenipun sinau (learning) piyambak boten namung ngginakaken elektronik minangka piranti kemawon. E-learning dipunginakaken kanthi pambiyantu audio, video, saha perangkat komputer utawi saged dipundadosaken setunggal, (Munir, 2009: 169). Pasinaon elektronik utawi e-learning kawiwitan taun 1970-an (Waller & Wilson, 2001). Pamanggih ngengingi pasinaon elektronik, kadosta: on-line learning, internet-enabled learning, virtual learning, utawi web-based learning. Bab ingkang wigati ingkang kedah dipuncawisaken nalika ngginakaken e-learning inggih menika: (1) kagiyatan pasinaon katindakaken kanthi mumpangataken jaringan internet, (2) wontenipun sarana pasinaon ingkang dipunmumpangataken dening siswa, kadosta external harddisk, flashdisk, CD-ROM, utawi bahan cithak, saha (3) dipunsengkuyung kanthi tutor menawi siswa nemahi prakawis nalika pasinaon. E-learning inggih menika teknologi informasi saha komunikasi kangge ngaktipaken siswa sinau wonten ing pundi kemawon boten winates papan panggenan saha wekdalipun, (Dahiya, 2012). E-learning inggih
26 menika pasinaon elektronik ingkang ngginakaken teknologi saha informasi, (Tigowati, Efendi,A, & Budiyanto C. 2017: 42) E-learning is electronic learning that uses technology and information. (Tigowati, Efendi,A, & Budiyanto C. 2017: 42) E-learning katindakaken kanthi ancas pasinaon ngginakaken system elektronik utawi komputer ingkang saged nyengkuyung proses pasinaon. Platform e-learning inggih menika aplikasi ingkang nyambung antawisipun guru saha siswa ing ruang pasinaon kanthi online. E-learning dipundamel kangge ngudhari prakawis ngengingi winatesing wekdal saha papan panggenan, (Michael, 2013). E-learning is organized with the purpose of learning to use an electronic system or computer also to be able to support a learning process. E-learning platform is an pplication that can connect to teachers and students in an online study space. E-learning is created to overcome the limitations between teachers and students, especially regarding space and time. (Michael, 2013). E-learning menika minangka wujud pasinaon kanthi mumpangataken web ingkang dipunakses lumantar jaringan lokal saha internet. Online learning utawi pasinaon online kalebet jinis sinau ingkang ngemot sedaya tataran formal saha non-formal kanthi mumpangataken komunikasi internet, (Sutopo, 2012: 144). Miturut Gilbert, Jones & Michael, e-learning menika sedaya wujud kagiyatan pasinaon ingkang mumpangataken medhia elektronik kangge sinau. Pangertosan menika langkung nengenaken dhateng mumpangataken sedaya piranti elektronik kangge mbiyantu anggenipun
sinau. Dene miturut Hartley, Rosenberg, & Kamarga, e-learning menika mumpangataken teknologi internet saha komputer kangge mbiyantu proses anggenipun sinau, (Dian & Rakhmat, 2017: 4). Jaringan internet menika wigati sanget kangge nyengkuyung lampahing proses pasinaon ngginakaken e-learning. Ginanipun internet menika minangka sarana kangge komunikasi antawisipun guru kaliyan siswa, saha antawisipun siswa kaliyan siswa sanesipun, (Arifin, F. & Herman, T. 2017: 47). Internet functions as an enrichment and communication between student and teachers, and also among the students. (Arifin, F. & Herman, T. 2017: 47). Dudutan saking pangertosan ing inggil inggih menika bilih e- learning dipundamel kangge ngudhari prakawis ngengingi winatesing wekdal saha papan panggenan antawisipun guru kaliyan siswa. Wondene e-learning menika medhia pasinaon ingkang mumpangataken manekawarna piranti elektronik minangka medhia sinau. Piranti elektronik kalebet hardware kadosta komputer, laptop, video, tape, radio, tv, handphone, dene piranti software kados jaringan komputer utawi internet. Materi e-learning boten namung dipunkintun kanthi cara on-line lumantar jaringan lokal utawi internet, ananging ugi saged dipunkintun kanthi cara off-line ngginakaken medhia CD/DVD. 27
28 SINAU Konvensional Distance Learning Clasic Modern Coressponden Study Home Study E-Learning Non Online Online Gambar 2.2 Bagan E-Learning b. Karakteristik E-learning Haughey ngandharaken (Zulkifli, 2016: 11-17), nyebataken wonten tiga prakawis ingkang kedah dipungatosaken nalika badhe ngrembakakaken pasinaon ngginakaken e-learning, inggih menika: (1) guru kaliyan siswa awis anggenipun kepanggih, (2) ngginakaken internet kangge pasinaon jarak jauh, (3) internet saged nyengkuyung ngrembakanipun pasinaon ing lebet kelas.
29 ...mentioned three possibilities of learning system development using e-learning: that is (1) web course: teachers and students are sparated and never met each other, (2) web centric course: the using of internet that combines distance learning and face to face learning, (3) web enhanced course: the usage of internet to support learning quality development that happens in a classroom. (Zulkifli, 2016: 11-17) Prinsip ngginakaken e-learning wonten ing pasinaon miturut Littlejohn & Pegler (Dian & Rakhmat, 2017: 9-11), inggih menika; 1) Personalisasi E-learning dipunginakaken supados siswa saged sinau miturut kaliyan kesagedanipun piyambak adhedhasar greget saha kabetahanipun piyambak. Siswa ugi saged pirembakan kaliyan gurunipun utawi kancanipun kanthi pribadhi. Lumantar system online siswa saha guru saged nemtokaken cara interaksi sosial kanthi cara ditampi menapa boten interaksi saking user sanes. 2) Aman Salah setunggaling sarana ingkang wonten ing e-learning inggih menika system kangge nyimpen dhata utawi dokumen awujud catetan, tugas, ujian kanthi aman wonten ing server. Dhata ingkang dipunsimpen awujud digital, menika aman kajaga menawi server boten risak. 3) Sinau Mandhiri E-learning menika nyamektakaken materi ingkang saged dipunsinau siswa miturut kabetahanipun. Kanthi cara menika siswa saged sinau miturut kaliyan kesagedanipun piyambak.
4) Tracking Kanthi ngginakaken e-learning guru saged mangertos menapa mawon ingkang dipuntindakaken siswa nalika sinau mandhiri saha kelompok, ketingal wekdalipun, pitulungan, saha gladhi ingkang sampun kasil dipungarap. Katrangan lumantar lacakan menika saged dipunginakaken minangka pepeling nalika siswa rumaos angel sinau. 5) Aplikasi Pihak Ketiga Teknologi komputer ingkang dipunjangkepi mawi internet saha aplikasi, menika minangka piranti ingkang sae kangge damel materi. Mila materi ingkang narik kawigatosaning siswa saged ndadosaken kualitas sinau langkung sae. Nalika ngginakaken komputer saha internet kathah aplikasi saking pihak sanes utawi pihak ketiga. Tuladha, siswa ngginakaken LSM nalika mbiyantu ngrantam kagiyatan pasinaon kanthi cara online. Miturut katrangan menika saged ketingal bentenipun karakteristik traditional learning kaliyan e-learning; Table 2.1. Karakteristik traditional learning saha e-learning Traditional Learning Winates Wekdal sakmenika Kendhali wonten ing guru Linear Sumber sekunder Ajeg E-Learning Boten winates Saged luwes Kendhali siswa piyambak Multidimensional Sumber primer Ewah (dinamis) 30
Rusman (2011: 264) ngandharaken karakteristik pasinaon e- learning menika benten kaliyan pasinaon tradisional utawi konvensional. 1. Independency (mandhiri); saged adaptasi saha nyambut damel kanthi efektif bab bahan ajar, guru, wekdal saha papan panggenan, satemah siswa menika dados punjering pasinaon (student centered learning). 2. Accessibility (aksesbilitas); akses saged kaperang lumantar jaringan internet satemah dados sumbering pasinaon ingkang langkung sae saha gampil dipunakses. 3. Enrichment (pengayaan); saged ngginakaken piranti teknologi kados LCD proyektor, video streaming, simulasi, animasi, saha sanesipun ing kagiyatan piwulangan, presentasi materi ing kelas, pirembagan saha gladhen materi kangge pengayaan. Katrangan ing inggil menika ingkang mbedakaken kagiyatan pasinaon ngginakaken cara ingkang konvensional kaliyan e-learning. Dene bentenipun pasinaon konvensional kaliyan e-learning saged ketingal ing tabel ngandhap menika. Tabel 2.2. Bentenipun pasinaon konvensional kaliyan e-learning Pasinaon Konvensional Pasinaon E-Learning Karakteristik Karakteristik Punjering pasinaon menika guru Punjering pasinaon menika guru Sumbering kawruh Winates wonten ing kelas Metode piwulangan Ceramah Demonstrasi Independent Accesbility Enrichment Sumbering kawruh Distributed Model piwulangan Konstruktif Kolaboratif 31
32 Miturut Noesgaard, Signe Shack & Rikke (2015), ngandharaken bilih panaliten ngengingi efektivitas e-learning sampun ngrembaka sanget. Babagan menika dipundayani dening mindhakipun teknologi internet ing pasinaon, ananging e-learning menika boten saged dipunpisah saking pasinaon konvensional. ...e-learning effectiveness research has increased in recent years. This is mainly due to the improvement of IT in learning, although e-learning can not be separated from conventional learning. (Noesgaard, Signe Shack & Rikke, 2015) Piwulangan ngginakaken e-learning, siswa boten namung gumantung kaliyan guru anggenipun pados seserepan, amargi lumantar materi ingkang dipunandharaken wonten ing e-learning siswa saged milih piyambak menapa ingkang badhe dipunsinau. Wonten ing e-learning sumber kawruh kasebar wonten ing pundi kemawon saha saged dipunakses kanthi gampil tumrap tiyang sanes. Sipatipun medhia internet menika wiyar saha saged dipunakses dening sinten kemawon ingkang sampun nyambung ing salebetipun. Teknologi ingkang ngrembaka menika rikat sanget, piwulangan saged dipuntindakaken kanthi mumpangataken internet satemah boten kedah wonten ing salebeting kelas. Piwulangan kanthi mumpangataken teknologi awujud e-learning ndadosaken siswa saged sinau kanthi mandhiri, kolaboratif, aktif, konstruktif, kontekstual, reflektif, sarta saged nggladhi nalaripun lumantar internet saha intranet, (Mu'arif & Surjono, 2016: 197).
33 Dudutanipun e-learning menika kagiyatan piwulangan ingkang mumpangataken teknologi internet adhedhasar web. Sanesipun e-learning saged dipunginakaken kangge piwulangan ingkang jarakipun tebih saha konvensional, sarta minangka salah setunggaling wujud kagiyatan sinau ingkang materinipun (content) saha cara anggenipun ngandharaken (delivery method) dipunsajikaken lumantar internet kanthi mumpangataken medhia web. c. Piranti E-learning Piranti ingkang mbiyantu e-learning miturut Romisatriawahono (2008), inggih menika; 1) Infrastruktur E-learning Piranti ingkang dipunginakaken e-learning awujud Personal Computer (PC), inggih menika komputer, jaringan komputer (hub, switch, router) utawi piranti jaringan sanesipun ingkang nyambung kanthi ngginakaken medhia komunikasi tartamtu. Internet cekakan saking Interconnection Networking ingkang nyambung kaliyan piranti multimedia kadosta teks, grafis, gambar, poto, audio, video, saha animasi ingkang terintegrasi. 2) System saha Aplikasi E-learning System saha aplikasi e-learning ingkang asring dipunsebat Learning Management System (LMS), minangka system software ingkang mem-virtualisasi proses pasinaon kangge administrasi, dokumentasi, laporan program gladhen, kelas, kagiyatan online,
34 program e-learning, saha konten gladhen, kadosta; sedaya fitur ingkang wonten gegayutanipun kaliyan manajemen proses pasinaon, manajemen ing kelas, damel materi utawa konten, forum pirembagan, sistem pambiji (raport), saha sistem ujian online ingkang dipunakses kanthi ngginakaken internet. 3) Konten E-learning Konten e-learning minangka konten saha bahan ajar awujud Multimedia-based content (konten awujud multimedia interaktif kadosta multimedia pasinaon ingkang ngginakaken mouse, keyboard utawi text-based content (konten awujud teks kados ing buku pasinaon ing Wikipedia.org, ilmu saha sanesipun) saged dipunsimpen wonten ing Learning Management System (LMS) satemah saged dipunakses dening siswa ing pundi kemawon. Prototype katindakaken makaping-kaping satemah aplikasi ingkang dipunasilaken trep kaliyan kabetahan ingkang badhe ngginakaken (Pressman, 2010). Dene tiyang ingkang nindakaken e-learning menika sami kaliyan proses piwulangan konvensional, inggih menika guru ingkang mbimbing siswa nampi bahan ajar saha administrator ingkang ngatur administrasi saha proses pasinaon. d. Mumpangatipun E-learning Rohmah (Fauzi A, Hefny, Baharun H, Mundiri A, Manshur U & Musolli 2018: 2), ngandharaken bilih e-learning menika saged ndamel
35 kawontenan ingkang enggal ing piwulangan. E-learning saged dipunmumpangataken kanthi sae saha saged ngindhakaken asiling pasinaon langkung maksimal. Mumpangatipun e-learning inggih menika: 1) E-learning saged nyigeg wekdal saha beya kangge pasinaon supados langkung ekonomis, 2) E-learning nggampilaken anggenipun interaksi antawisipun siswa kaliyan medhia pasinaon, 3) Antawisipun siswa setunggal kaliyan siswa sanesipun saged paring informasi saha akses materi pasinaon nalika ngambali sinau supados langkung sae anggenipun nguwaosi materinipun, 4) Kanthi e-learning proses ngrembakanipun seserepan saha kawruh boten namung ing kelas, nanging ugi kanthi pambiyantu piranti komputer saha jaringan internet, siswa saged dipunaktipaken nalika proses pasinaon. Sinau ingkang ngginakaken e-learning menika kathah mumpangatipun tumrap siswa. Menawi medhia ingkang dipundamel menika sae, saged ngasilaken pasinaon ingkang ngremenaken. Siswa saged sinau wonten ing pundi kemawon boten winates papan panggenan saha wekdal. Teknologi menika sipatipun fleksibel anggenipun akses materi ingkang virtual utawi maya. Materi ingkang dipunparingaken boten gumantung buku cithak utawi CD-ROM nanging ugi saged dipunparingi awujud digital lumantar komputer, smartphone, saha piranti elektronik sanesipun.
36 Alessi & Trollip (2001: 480), ngandharaken bilih menawi badhe mumpangataken komputer kanthi maksimal, kedah boten eman anggenipun ngginakaken komputer menika. Instruksi ingkang trep kedah dipuncawisaken nalika badhe dipunkintun wonten ing komputer satemah saged mumpangat. e. Kirangipun E-learning Miturut Rosenberg (2006), e-learning menika ugi nggadhahi kekirangan, antawisipun: 1) E-learning menika ngginakaken teknologi informasi, boten sedaya tiyang mliginipun tiyang ingkang awam saged ngginakaken kanthi sae. 2) Damel e-learning ingkang interaktif saha jumbuh kaliyan kabetahan user mbetahaken programming ingkang awrat, satemah anggenipun damel menika dangu. 3) E-learning mbetahaken piranti ingkang sae satemah mbetahaken beya sepisanan ingkang awis. 4) SDM ingkang winates satemah boten sedaya tiyang saged ngginakaken. 5. Basa Jawi Krama a. Unggah-Ungguh Basa Jawi Harjawiyana (2000:13) ngandharaken tiyang Jawi menika langkung nengenaken unggah-ungguh, subasita utawi tatakrama, amargi gadhah
37 watak wantu andhap asor saha remen ngurmati ing asanes. Tumrap unggah-ungguh basa, prakawis ingkang kalebet wigatos saha remit inggih menika cak-tumindakipun ngurmati tiyang sanes, amargi kanthi tansah mulat sawatawis pepenget, antawisipun; 1) Faktor umur. Tuladha; lare alit ngurmati lare ingkang langkung ageng. Tiyang enem ngurmati tiyang ingkang langkung sepuh. 2) Faktor paprenahan (kekerabatan). Tiyang ingkang kaprenah anem, ngurmati sedherek ingkang awunipun langkung sepuh. Tuladha; adhi ngurmati kakang utawi mbakyu. Anak ngurmat bapa saha ibu (tiyang sepuh) lan sapanunggalane. 3) Faktor drajad pangkat. Tuladha; murid ngurmati guru, pegawe ngurmati pangarsanipun, warga pakempalan ngurmati sesepuhipun. 4) Faktor drajad semat. Tuladha; tiyang ingkang sugih, utawi sitinipun wiyar saha sapanunggalane langkung dipunaosi. 5) Faktor trah. Tuladha; tiyang ingkang gadhah sesebatan (titel, gelar) langkung dipunaosi. 6) Faktor luhuring pribadhi. Tuladha; tiyang pinter utawi para sarjana, para pahlawan, ahli budaya, ahli seni, para ngulama langkung dipunaosi. 7) Faktor tetepangan. Wosipun tiyang ingkang dereng tepang, dereng patos tepang, utawi tepangan enggal, limrahipun langkung dipunurmati katimbang tiyang ingkang sampun kulina.
Suharti (2006: 151), ngandharaken bilih pasinaon basa Jawi menika boten namung sinau ngengingi basa saha sastra Jawi ananging ugi kedah dipunarahaken wontenipun transfer nilai-nilai budaya ing salebetipun. Miturut Wibawa (2006: 68), bilih proses sinau basa Jawi sasagedipun katindakaken boten namung meaning getting, ananging minangka proses meaning making, satemah wonten internalisasi nilai-nilai ing diri pribadhi siswa. Siswa boten namung mangertos nilai kognitif, ananging ugi nilai afektif, kadosta raos, nilai, kapitadosan, saha patrap. Unggah-ungguh basa menika ateges tatanan ingkang ginanipun kangge nata anggenipun tiyang menika matur kanthi santun dhateng tiyang sanes. Santun menika trep kaliyan kawontenan tiyang ingkang gineman, ancas saha pesen ingkang badhe dipunaturaken. Masarakat Jawi mastani bilih kedah micara sae utawi manut empan-papan saha wekdal kedadosanipun. Ing teks wulang Jawi wonten gegebengan ingkang kedah dipungatosaken dening tiyang ingkang badhe micara supados selamet nalika micara. Prakawis menika antawisipun; patrap ingkang patut, setiti ngati-ati, tan kena kanthi sembrana, awya gawe serik, den sabar awya brangasan, ngajenana mring sesami, saha micara sarwa manis, (Endraswara, 2006: 37). b. Undha-Usuk Basa Jawi Raos seneng ngurmati tiyang sanes menika sajatosipun dados kodrat tumrap sadaya manungsa. Mila ingkang gadhah unggah-ungguh boten namung basa Jawi, nanging ugi sadaya basa, kalebet basa Indonesia. 38
Miturut Kuntari (2017: 19) ngandharaken bilih wonten ing kongres Basa Jawi 1 warsa 1991, tataran basa Jawi menika kaperang dados kalih inggih menika ngoko kaliyan krama. c. Basa Krama Basa krama menika ngemu pakurmatan ingkang langkung inggil katimbang basa ngoko. Basa krama langkung nengenaken raos pakurmatan. Pakurmatan ingkang linambaran kasusilan, inggih menika bebuden ingkang sae, ingkang netepi kautaman saha pranatan (Harjawiyana, 2000: 67). Miturut Hadiwidjana basa krama menika kangge wawan pangandikan kaliyan tiyang sanes, ing pasrawungan, basa ingkang sampun disekecake tumrap raos saha sekeca dipunmirengaken. Ginanipun basa krama; 1) Tiyang ingkang wawan pangandikan dereng tepang kaliyan tiyang ingkang dipunajak wawan pangandikan, saha ingkang dipunajak wawan pangandikan wau ketingal langkung sepuh utawi tiyang ingkang kagungan pangkat. 2) Tiyang ingkang wawan pangandikan langkung anem yuswanipun katimbang tiyang ingkang dipunajak wawan pangandikan saha tiyang ingkang dipunajak wawan pangandikan kedah dipunurmati. 3) Tiyang ingkang wawan pangandikan langkung andhap drajad pangkatipun katimbang tiyang ingkang dipunajak wawan 39
40 pangandikan utawi tiyang ingkang dipunajak wawan pangandikan kedah dipunurmati. Kuntari (2017: 22-26) mahyakaken bilih basa krama kaperang dados sekawan, inggih menika; 1) Krama Lugu Krama lugu inggih menika ukara ingkang sedaya tetembunganipun krama lugu boten campuh tetembungan krama inggil. Mumpangatipun kangge nyariyosaken diri pribadhi, tiyang ingkang sadrajad, utawi langkung anem. Titikanipun inggih menika: Aku digantos : kula Kowe digantos : panjenengan Ater-ater dak- digantos : kula Ater-ater ko- digantos : panjenengan Ater-ater di- digantos : dipun Panambang -ku digantos : kula Panambang -mu digantos : panjenengan Panambang -e/ne digantos : ipun/nipun Panambang -ake digantos : aken Tuladha: (a) Kula badhe kesah dhateng Jakarta, panjenengan badhe titip menapa? (b) Kula dipunkengken semah kula supados mendhet titipan.
41 (c) Buku ingkang wonten meja menapa sampun panjenengan pendhet, Dhik? 2) Krama Madya Ukara krama madya wujudipun kados krama lugu saha krama alus, ananging lebetipun wonten tetembungan krama madya. Ukara menika saged dipunwastani kirang unggah- ungguhipun. Ukara krama madya menika boten trep menawi dipunginakaken ing ukara pranatacara utawi pamedhar sabda, utawi kangge wawan pirembagan kaliyan tiyang ingkang dipunurmati satemah kedah dipunendhani. Tuladha: (a) Kula ajeng ngadeg ing ngriki, ajeng ngaturaken sekar pangkur. (b) Sekar niki damelan kula piyambak lan seg wau kula tulis. (c) Nyuwun pamengku mawon menawi sekar niki kirang sae. 3) Krama Alus Ukara krama alus sami kaliyan tataran tutur mudha krama inggih menika ukara ingkang tetembunganipun krama saha ing lebetipun wonten tetembungan krama inggil. Ukara menika kalebet tataran tutur ingkang inggil satemah sekeca saha ngresepaken ingkang mirengaken, ananging kedah atos-atos anggenipun ngginakaken tetembungan. Sampun ngantos tembung krama inggil dipunginakaken kangge diri pribadhi.
Titikanipun: Aku digantos : kula Kowe digantos : panjenengan, panjenenganipun Kangmas, panjenenganipun Ibu, panjenenganipun Bapak, saha sanesipun. Ater-ater dak- digantos : kula Ater-ater ko- digantos : panjenengan Ater-ater di- digantos : dipun Panambang -ku digantos : kula Panambang -mu digantos : panjenengan Panambang -e/ne digantos : ipun/nipun Panambang -ake digantos : aken Tuladha: "Kula nyuwun agunging pangapunten, menawi kathah kalepatan anggen kula matur saha pinanggih baba-bab ingkang boten mranani penggalih panjenengan sedaya, saestu kula ngantu-antu paringipun pangaksami". 4) Krama Inggil Krama inggil inggih menika ukaranipun kados krama alus ananging wonten tetembungan ingkang mligi kangge pakurmatan dhateng tiyang ingkang dipunanggep langkung dipunurmati saha saking kulawarga Karaton. Tembung menika kadosta panjenengan 42
43 dipungantos panjenengan dalem, utawi nandalem; inggih dipungantos nun inggih utawi sendika dhawuh; nuwun sewu dipungantos punten dalem sewu. Sanesipun tembung aku dipungantos kawula, abdi dalem utawi adalem. Tuladha: (a) Punten dalem sewu, wonten dhawuh menapa nan dalem nimbali kula? (b) Nun inggih, kula namung sendika dhawuh menapa ingkang dados dhawuh timbalan Dalem, Sinuwun. Pranowo & Saktimulya (2017: 1-10) ngandharaken bilih basa krama menika basa ingkang alus lan santun. Babagan menika saged ketingal ing andharan ngandhap menika; (a) Gegebenganipun Basa Ing Masarakat Sadengah tiyang kepengin saged wawan pangandikan kanthi santun basanipun, pramila dados gegebenganipun saben tiyang ingkang sinau basa krama saha santun. Saupami sadengah tiyang saged ngendika kanthi basa ingkang alus saha santun, temtu badhe ngresepaken penggalih sinten mawon ingkang mirengaken. (b) Basa Laras, Leres, saha Santun Basa ingkang laras inggih menika basa ingkang jumbuh kaliyan panganggenipun. Basa ingkang leres inggih menika basa ingkang trep kaliyan parama sastra Jawa ingkang baku.
(c) Pirsa Paugeran Boten Saged Cak-Cakanipun Kathah tiyang ingkang saged ngginakaken basa alus saha santun ananging boten mangertos paugeran utawi parama sastranipun ingkang kedah dipunsinau. (d) Basa Ingkang Santun Basa dipunwastani santun wonten pinten-pinten pamanggih ing antawisipun para ahli basa. Sepisan, basa ingkang boten damel sengkeling manah/penggalih dhateng tiyang sanes ingkang dipunajak wawan pangandikan. Kaping kalih, basa ingkang kawastanan santun amargi ingkang ngendika saestu kapenggalih njagi "harkat" saha "martabat" dhiri pribadhi kanthi ngurmati tiyang sanes. (e) Kenging Menapa Kedah Basa Santun? Basa saestu minangka piranti wawan pangandikan tiyang setunggal kaliyan setunggalipun. Wonten tigang prakawis ingkang kedah dipungatosaken nalika sami wawan pangandikan. Sepisan, sinten mawon ingkang wawan pangandikan kedah mangertos ancas pangajapipun ingkang dipunkersakaken dening ingkang sami ngendika. Kalih, tiyang sanes boten cekap dipunsagahi ingkang dados kersanipun. Tiga, wawan pangandikan ugi asring dipunmidhangetaken kaliyan tiyang sanes ingkang boten wonten sesambetanipun. Awon saenipun tiyang saged ketingal saking basa ingkang dipunginakaken nalika wawan pangandikan. Sinten mawon ingkang 44
45 ngginakaken basa Jawi Krama saha santun saestu dados "tolok ukur" sipat saha kapribadhenipun sadengah tiyang. Adhedhasar pamanggih ing inggil saged dipundudut bilih basa krama inggih menika basa ingkang santun saha langkung nengenaken unggah-ungguh nalika wawan pangandikan, limrahipun dipunginakaken kangge wawan pangandikan kaliyan tiyang ingkang langkung yuswanipun, tiyang ingkang langkung inggil drajadipun, tiyang ingkang dereng tepang, saha tiyang ingkang dipunurmati tumrap ing pagesangan. B. Panaliten Ingkang Gayut Panaliten ingkang wonten gegayutanipun kaliyan e-learning inggih menika; 1. Ibrahim, Doni (2013) "Pengaruh Penggunaan E-learning Terhadap Motivasi dan Prestasi Belajar Matematika Siswa SD Negeri Tahunan Yogyakarta" Ancasipun panaliten menika, kadospundi e-learning saged nuwuhaken greget saha prestasi sinau matematika siswa SD Negeri Tahunan Yogyakarta. Sampel panaliten menika siswa kelas IV A saha IV B ingkang cacahipun 66. Panaliten menika ngginakaken quasi esperimen kanthi ngginakaken posttest-inly control-group design. Analisis dhata ingkang dipunginakaken statistic analisis uji t. Asiling analisis menika, prestasi sinau siswa ngginakaken e-learning ing SD Negeri Tahunan Yogyakarta menika wonten ewah-ewahanipun.
2. Nugroho, Fandi (2017) "Pengembangan Multimedia Pembelajaran Tematik Integratif Berbasis Web Kelas IV di SD Negeri Pilangrejo 1 Juwangi Boyolali" Panaliten menika ngginakaken model panaliten saha pengembangan. Wonten sekawan tahap; ancangan, desain, damel produk, saha evaluasi. Sepisanan damel ancangan ingkang dipunsamektakaken wiwit pambuka, tahap desain ngrantam struktur program, storyboard, ancangan antar muka, ngrantam sistematika penyajian materi, ilustrasi, visualisasi. Damel produk, nyerat teks, masang gambar, masang animasi, milih saha masang audio, pados saha masang video, damel forum pirembagan, damel hyperlink, sarta damel saha masang kuis. Evaluasi, awujud tes alpha validasi ahli medhia saha ahli materi, tes beta awujud uji coba kelompok alit saha uji coba lapangan, sarta uji efektivitas awujud tes asiling sinau. Asiling panaliten pasinaon ngginakaken multimedia sampun fungsinipun. Asil rerata biji ing prosentase dening validator ahli medhia saking aspek pemrograman saha tampilan 82,5% kategori "sangat baik". Biji saking ahli materi saking aspek isi saha pasinaon ing prosentase 71% kategori "sangat baik". Tanggapan siswa dhateng multimedia ing lapangan rerata biji ing pungkasan 71,33% kategori "sangat baik". Adhedhasar rerata pre-test saha post-test rerata bijinipun mindhak kanthi rerata 14,9. 46 trep
3. Nanda, Widya (2018) "Pengembangan E-learning untuk Mata Pelajaran Ilmu Gizi Kelas di SMK Budi Mulia Dua Yogyakarta" Panaliten menika ngasilaken produk medhia adhedhasar moodle. Panaliten menika awujud panaliten R&D adaptasi saking model Alessi dan Trollip. Prosedur wiwit ancangan, desain, saha pengembangan. Ing tataran ancangan saha desain dipuntindakaken ongoing evaluation dumugi dados produk ingkang sepisanan. Ing tataran pengembangan dipuntindakaken validasi dening ahli medhia saha ahli materi (tes alfa) dipuntindakaken revisi produk ingkang sepisanan. Sasampunipun produk dados dipuntindakaken tes alpha dening ahli materi, saha medhia supados mangertos sampun layak menapa dereng medhia kasebat. Salajengipun tes beta, dilajengaken ngginakaken produk ing proses pasinaon kelas X ingkang cacahipun 15 siswa. Asiling panaliten menika produk e-learning dipundamel kanthi system manajemen LSM online ingkang dipundamel kanthi software aplikasi Moodle versi 3.3. Produk e-learning sampun layak minangka medhia pasinaon adhedhasar validasi ahli medhia, ahli materi, saha siswa. Kelayakan menika reratanipun 3,96 kanthi kategori sae, asiling sinau siswa kelas X kompetensi keahlian Jasa Boga ing SMK Budi Mulia Dua Yogyakarta mindhak saksampunipun ngginakaken e-learning. Saking panaliten menika saged dipundudut bilih e-learning ingkang dipundamel sampun layak saha efektif dipunginakaken ing pasinaon mliginipun ing materi karbohidrat saha protein minangka zat pembangun. 47 lajeng
4. Yengyuno Soree (2018) "Efektivitas Penggunaan E-learning Berbasis Moodle Terhadap Hasil Belajar Mahasiswa Pada Mata Kuliah Bahasa Melayu untuk Komunikasi di Yala Rajabhat University (Thailand)" Panaliten menika ngginakaken e-learning adhedhasar Moodle kangge nambah seserepan saha ngindhakaken asiling sinau mahasiswa mata kuliah Basa Melayu. Metode panaliten ingkang dipunginakaken inggih menika Quasi Eksperimen. Teknik analisis data ngginakaken paired t-test saha independent sampel t-tes. Asiling panaliten, (1) piwulangan e- learning adhedhasar Moodle efektif kangge ngindhakaken asiling sinau mahasiswa rata-rata mindhak 48,1028, saha wonten bedanipun asiling sinau ngginakaken medhia piwulangan e-learning kaliyan ingkang ngginakaken piwulangan konvensional (ceramah), inggih menika rata-rata kelas eksperimen 32,5333 dene kelas kontrol 31,4483. 5. Vici Syahril Chairani (2019) "Analisis Tingkat Kesiapan Pembelajaran Berbasis E-learning Pada Sekolah Menengah Kejuruan (SMK) di Kabupaten Padang Pariaman" Ancasing panaliten menika nyariyosaken bab siaganipun guru anggenipun ngginakaken pasinaon adhedhasar e-learning ing SMK, faktor menapa mawon ingkang sampun sumadya saha dereng kangge ngginakaken pasinaon adhedhasar e-learning ing SMK program keahlian teknik komputer saha informatika ing kabupaten Padang Pariaman. Panaliten menika ngginakaken pendekatan kuantitatif. Data panaliten ngginakaken kuisioner ingkang dipunuji validitas dening pamanggihipun 48
ahli saha reliabilitasnya kanthi uji reliabilitas alpha Cronbach SPSS 25.0. asiling panaliten nedahaken bilih guru ing SMK menika sampun siaga ngginakaken medhia e-learning ananging taksih mbetahaken dipunampingi supados langkung siaga malih kangge ngginakaken e-learning. C. Nalaring Pikir Produk ingkang dipundamel ing panaliten menika dipunangkah saged ngudhari reribed nalika sinau piwulangan basa Jawi krama satemah ancasing pasinaon menika saged kasil kanthi sae. Lumantar e-learning ingkang sipatipun fleksibel saha aksesbilitas saged ngirangi prakawis nalika siswa sinau basa Jawi krama. Kanthi medhia e-learning panaliti saged paring solusi dhateng kabetahanipun siswa saha guru babagan medhia saha sumber pasinaon. Ancasipun damel medhia e-learning menika supados siswa saged langkung gampil anggenipun sinau basa Jawi mliginipun basa Jawi krama, satemah siswa menika saged nambah nguwaosi basa Jawi krama, saha saged gladhi ngginakaken basa Jawi krama wonten ing padintenan. Kanthi medhia ingkang berbasis internet menika siswa saged sinau wonten ing pundi kemawon boten winates papan panggenan saha wekdalipun, benten kaliyan sinau kanthi medhia konvensional. Dene gegambaraning damel medhia panaliten menika saged ketingal saking bagan ing ngandhap menika. 49
PURWAKA A. Dhasaring Prakawis: Medhia pasinaon e- learning basa Jawi taksih winates B. Underaning Prakawis: kirang nguwaosi basa Jawi krama, wekdal ingkang winates, awratipun damel medhia ingkang inovatif, mumpangateken sarana laboratorium bahasa C. Watesaning Prakawis: damel medhia e-learning kangge nambah nguwaosi basa Jawi krama siswa kelas X E. Ancasing Panaliten: Underaning Prakawis: kirang nguwaosi basa Jawi karma, wekdal ingkang winates, awratipun damel medhia ingkang inovatif, mumpangateken sarana laboratorium bahasa F. Mumpangating Panaliten: guru, siswa, pawiyatan, panaliti, masarakat, civitas akademika basa Jawi GEGARAN TEORI D. Pitakenan Panaliten C. Nalaring Pikir B. Panaliten Ingkang Gayut A. Jinis Panaliten: R&D METODE PANALITEN B. Cara Damel Medhia Tataran Analisis C. Pambijining Produk Tataran Rantaman Analisis Dhata Ngempalaken Referensi Dosen Ahli Materi Dosen Ahli Medhia Pambiji saking siswa Flowchart e-learning Naskah e-learning Layout medhia e- learning Pambiji saking guru Gambar 2.3 Bagan Damel Panaliten E-learning 50 D. Wosing Prakawis: kados pundi medhia e-learning, kados pundi kuwalitas e- learning miturut ahli materi saha medhia, kados pundi pambiji medhia miturut guru saha siswa G. Watesaning Produk: medhia e-learning kanthi jaringan internet saged dipunginakaken boten winates ing papan panggenan saha wekdal A. Deskripsi Teori: medhia pasinaon, e-learning, basa Jawi D. Subjek Panaliten E. Instrumen Dhata F. Teknik Analisis Medhia E- learning Produk Revisi
D. Pitakenan Panaliten Adhedhasar gegaran teori, panaliten ingkang gayut, saha nalaring pikir ing inggil, saged dipunrantam pitakenan kados ing ngandhap menika; 1. Kadospundi anggenipun damel e-learning? 2. Kadospundi kelayakan produk e-learning ingkang dipundamel miturut ahli materi? 3. Kadospundi kelayakan medhia e-learning ingkang dipundamel miturut ahli medhia? 4. Kadospundi kelayakan medhia e-learning ingkang dipundamel miturut pamanggihipun guru saha siswa? 51
BAB III. CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Panaliten menika kalebet panaliten Research and Development (R&D) ingkang ancasipun kangge ngasilaken produk tartamtu saha nguji efektifitas produk, (Sugiyono, 2016: 409). Borg & Gall (1983: 772) ngandharaken bilih panaliten pengembangan menika minangka kupiya kangge damel saha mem-validasi produk ingkang badhe dipunginakaken wonten ing pasinaon. Panaliten menika katindakaken kanthi model ADDIE (Analysis, Design, Development, Implementation, and Evaluation), ingkang dipunadaptasi saking Purwanto & Ida Melati Sadjati lumantar Padmo (2004: 418-423). ADDIE menika minangka salah setunggaling jinis panaliten R&D ingkang kaperang dados 5 tataran, inggih menika Analysis, Design, Development, Implementation, and Evaluation. Gambar 3.1 Model ADDIE 52 52
53 B. Cara Anggenipun Damel E-Learning Tataran ingkang dipunlampahi anggenipun damel e-learning kanthi model ADDIE saking Padmo (2004: 418-423) inggih menika; 1. Analisis Tataran analisis menika panaliti prakawis wonten ing pawiyatan, inggih menika; a. Medhia ingkang dipunginakaken wonten ing pasinaon basa Jawi mliginipun bab basa Jawa krama menika taksih kirang narik kawigatosan siswa. b. Wontenipun prakawis bilih siswa menika kathah ingkang dereng mangertos tembung-tembung basa Jawi krama. c. Damel materi pasinaon adhedhasar kurikulum, silabus, RPP,saha buku piwulangan basa Jawi ingkang dipundadosaken dhasar kangge damel e-learning mata pelajaran basa Jawi kelas X SMA Negeri 1 Jetis Bantul. d. Mengidentifikasi karakteristik siswa kelas X SMA Negeri 1 Jetis Bantul kanthi ngginakaken wawan pirembagan antawisipun guru kaliyan siswa. e. Ngempalaken sumber-sumber materi basa Jawi krama ingkang saged nyengkuyung produk e-learning. 2. Desain (Design) Desain miturut Sugiyono (2016: 412) ing pendidikan produk ingkang dipunasilaken saged mindhakaken produktivitas pendidikan ingkang
54 berkualitas saha relevan wonten ing pawiyatan. Mila lajeng dipunlarasaken kaliyan ancasing piwulangan basa Jawi krama kanthi ngginakaken medhia e- learning. Rantaman ingkang badhe dipunlampahi inggih menika: a. Ngrembakakaken seserepan ingkang dipunlarasaken kaliyan kurikulum, silabus, RPP, saha buku piwulangan basa Jawi kelas X SMA. b. Damel desain pasinaon kanthi medhia e-learning kangge nambah nguwaosi basa Jawi krama siswa kelas X SMA. 3. Pengembangan / Damel Produk Saksampunipun desain menika purna lajeng tataran ingkang saklajengipun ingkang badhe dipunlampahi inggih menika; a. Ngempalaken sumber-sumber ingkang jumbuh kaliyan materi saha ngrantam konten materi ingkang dipunbetahaken ing e-learning. b. Damel flowchart medhia pasinaon e-learning adhedhasar web. Flowchart dipunginakaken minangka lampahing damel medhia e- learning kanthi rinci, supados langkung gampil anggenipun damel medhia. 4. Implementation Sasampunipun e-learning pikantuk pasarujukan saking dosen ahli materi saha dosen ahli medhia, saha e-learning sampun layak uji coba. Lajeng dipunsuwunaken pambiji saha pamanggih dening guru basa Jawi tumrap medhia pasinaon, saha pambiji saking siswa. Ancasipun dipunwontenaken uji coba produk inggih menika ngempalaken dhata kangge mangertosi pamanggih
kaliyan pambiji saking guru basa Jawi saha siswa tumrap produk ingkang sampun dipunasilaken. 5. Evaluation Evaluasi e-learning ingkang dipundamel menika wonten gegayutanipun kaliyan kualitas kelayakan, efisien anggenipun ngginakaken, saha prakawis- prakawis ingkang dipunadhepi nalika ngginakaken e-learning wonten ing pawiyatan. Bab menika saged dipunpersani wonten ing skema damel e- learning basa Jawa krama. Rantamaning Damel Medhia Desain Analisis Ngempalaken Materi Flowchart E-learning Medhia E-learning Dosen Ahli Medhia Layout Medhia E- learning Dosen Ahli Materi Pambiji saking guru basa Jawi Pambiji saking siswa Produk E-learning Revisi E-learning Analisis E-learning Gambar 3.2. Bagan damel E-learning 55
C. Pambijining Produk 1. Rantamaning Pambiji Rantamaning pambiji ngginakaken pambiji deskriptif, menika kangge ngandharaken asiling medhia ingkang dipunparingaken dhateng subyek, lajeng dipunanalisis saha revisi produk. 2. Jinis Dhata a. Dhata Kualitatif 1) Jinis dhata kualitatif menika dipunpendhet saking responden lumantar angket pambiji kualitas medhia kanthi gradhasi SS (Sae Sanget), S (Sae), C (Cekap), K (Kirang), saha KS (Kirang Sanget). 2) Dhata ugi dipendhet saking angket siswa wosipun panyaruwe bab e-learning kanthi kategori SS (Sarujuk Sanget), S (Sarujuk), MM (Mangu-Mangu), KS (Kirang Sarujuk), BS (Boten Sarujuk), (Sugiyono, 2016: 134). b. Dhata Kuantitatif Asiling pambiji produk ing panaliten menika ingkang awujud kualitatif lajeng dipunewahi dados kuantitatif kanthi kategori skor. 1) Dhata Kuantitatif Angket Pambiji Kualitas Medhia Tabel 3.1. Kategori Pambiji Kualitas Medhia Kategori SS (Sae Sanget) S (Sae) C (Cekap) K (Kirang) KS (Kirang Sanget) Skor 5 4 3 2 1 56
2) Dhata Kuantitatif Saking Kuesioner Panyaruwe Siswa Tabel 3.2 Kategori Pambiji Dhata Kuantitatif Kuisioner Panyaruwe siswa Kategori SS (Sarujuk Sanget) S (Sarujuk) MM (Mangu-mangu) KS (Kirang Sarujuk) BS (Boten Sarujuk) Skor 5 4 3 2 1 D. Subjek Panaliten Subjek panaliten inggih menika siswa ing pawiyatan tataran SMA ngengingi bab ngginakaken e-learning kangge nambah nguwaosi basa Jawi krama ing piwulangan basa Jawi. E. Cara saha Instrumen Ngempalaken Dhata 1. Cara Ngempalaken Dhata Instrumen panaliten inggih menika piranti ingkang dipunginakaken dening panaliti nalika ngempalaken dhata, (Sugiyono, 2016: 147). Instrumen ingkang dipunginakaken ing panaliten menika inggih menika angket. Angket ingkang dipunginakaken inggih menika skala likert. Sugiyono ngandharaken (2016: 134) bilih skala likert dipunginakaken boten namung kangge ngukur patrap, ananging ugi ngukur pamanggih, panyaruwe dhateng proses kagiyatan saha sanesipun. Indikator pambiji saged kaperang dados kategori SS (Sae Sanget, S (Sae), C (Cekap), K (Kirang), saha KS (Kirang Sanget). Sanesipun kalebet kategori SS (Sarujuk Sanget), S (Sarujuk), C (Cekap), KS (Kirang Sarujuk), saha BS (Boten Sarujuk). 57
2. Instrument Pambiji Kuwalitas Medhia Pasinaon a. Pambiji Dosen Ahli Materi Pambiji menika awujud angket ingkang dipunbetahaken kangge mbiji cacahing indikator kang cumawis ing medhia. Tabel 3.3 Tuladha Kriteria Pambiji Dosen Ahli Materi No 1 Kuwalitas materinipun saged narik Indikator SS S C K KS kawigatosan 2 Leres saha cetha materinipun 3 Materi ingkang dipuncawisake cetha 4 Tuladha ingkang dipunginakaken trep satemah saged mangertos materinipun 5 Ngginakaken basa dipunmangertos Pitakenan kangge gladhen cekap 6 7 Materi gampil dilebetaken ing medhia ingkang gampil b. Pambiji Dosen Ahli Medhia Pambijinipun awujud angket ingkang kaperang saking cacahing indikator. Indikator menika dipundamel miturut kaliyan kabetahanipun. 1) Pambiji Saking Tampilanipun Tabel 3.4 Kriteria Pambiji Dosen Ahli Medhia No 1 Pitedah ngginakaken e-learning Indikator SS S C K KS menika cetha 2 Seratan cetha dipunwaos 3 Trep anggenipun mapanaken tombol 4 Trep anggenipun milih warna 5 Trep anggenipun ngginakaken basa 6 Kuwalitas tampilan gambar 7 Tampilan layar 58
2) Pambiji Medhia E-learning Tabel 3.5 Tuladha Kriteria Pambiji Dosen Ahli Medhia saking Produkipun No 1 Navigasinipun cetha 2 Tombolipun menika ajeg 3 Pitedahipun cetha 4 Medhia gampil dipunginakaken 5 Aksesipun rikat Indikator SS S C K KS Pambiji kuwalitas medhia sepisanan aspek tampilan kaperang dados 6 indikator saha saking produkipun kaperang dados 5 indikator. Instrument pambijining medhia pasinaon adhedhasar kaliyan kriteria anggenipun mbiji e-learning minangka kuwalitasipun medhia. c. Pambiji Guru Basa Jawi Pambiji menika awujud angket ingkang kaperang dados kalih, inggih menika gampil anggenipun mangertos saha gampil anggenipun ngginakaken medhia. Pambiji menika saged kababar ing ngandhap menika. 1) Gampil Anggenipun Mangertos Tabel 3.6 Tuladha Kriteria Pambiji Guru Mapel bab Gampil Anggenipun Mangertos No 1 Medhia Indikator pasinaon menika gampil SS S MM KS BS dipunmangertos 2 Medhia menika saged nggampilaken pasarta didik anggenipun sinau basa Jawi krama 3 Pitakenan wonten ing medhia saged nggladhi pasarta didik anggenipun sinau basa Jawi krama 4 Wontenipun tuladha pacelathon saged nggampilaken pasarta didik sinau basa Jawi krama 59
2) Gampil Anggenipun Ngginakaken Medhia Tabel 3.7 Tuladha Kriteria Pambiji Guru Mapel bab Gampil Anggenipun Ngginakaken Medhia No 1 Pandom kangge ngginakaken medhia gampil Indikator cetha pasinaon dipunmangertos ing medhia pasinaon menika Icon nggampilaken anggenipun mangertos saha mumpangataken medhia pasinaon saha 2 siswa SS S MM KS BS 3 Medhia pasinaon gampil dipunginakaken tanpa pambiyantu saking tiyang sanes 4 Medhia pasinaon boten mbetahaken awrat spesifikasi komputer satemah gampil anggenipun ngginakaken ingkang d. Pambiji Siswa SMA Pambiji ingkang dipunginakaken saking siswa menika kaperang dados sekawan. Sedaya dipunisi kangge njangkepi dhata ingkang dipunbetahaken panaliti, supados dhata ingkang dipunkempalaken menika kiyat bilih medhia ingkang dipundamel menika saged mbiyantu anggenipun sinau basa Jawi krama. 1) Aspek Gampil Anggenipun Mangertos Tabel 3.8 Tuladha Kriteria Pambiji Siswa bab Gampilipun Anggenipun Mangertos No 1 Medhia Indikator saged pasinaon menika dipunsinau dening siswa boten winates papan panggenan saha wekdal SS S MM KS BS 2 Siswa remen anggenipun sinau basa Jawi krama ngginakaken medhia pasinaon 3 Pitakenan menika saged nggladhi siswa supados mangertos materinipun 4 Kanthi medhia menika siswa saged mangertos kawruh tembung basa Jawi krama 60
2) Aspek Saged Sinau Kanthi Mandhiri Tabel 3.9 Tuladha Kriteria Pambiji Siswa bab Sinau Kanthi Mandhiri No 1 Medhia pasinaon e-learning saged paring Indikator SS S MM KS BS kalodhangan siswa 2 Kanthi medhia e-learning saged nggampilaken siswa sinau basa Jawi krama 3 Medhia menika saged nggampilaken siswa anggenipun ngambali sinau basa Jawi Krama 4 Medhia pasinaon saged dipunginakaken kangge sinau ngetrepaken basa Jawi krama wonten ing padinan 3) Aspek Nyajikaken Medhia Tabel 3.10 Tuladha Kriteria Pambiji Siswa bab Nyajikaken Medhia No 1 Indikator Seratan ing medhia pasinaon menika cetha saha gampil dipunwaos SS S MM KS BS 2 Kanthi medhia pasinaon materi basa Jawi krama langkung gampil dipunmangertos 3 Basa ingkang dipunmangertos Jumbuh antawisipun werni background, teks, sarta gambar ingkang dipunsinau dipunginakaken gampil 4 4) Aspek Gampil Ngginakaken Medhia Tabel 3.11 Tuladha Kriteria Pambiji Siswa bab Gampilipun Ngginakaken Medhia No SS S MM KS BS 1 Indikator Pandom kangge ngginakaken medhia pasinaon cetha saha gampil dipunmangertos Icon ing medhia pasinaon nggampilaken siswa anggenipun mangertos saha mumpangataken medhia pasinaon 2 3 Medhia pasinaon menika dipunginakaken tiyang sanes tanpa pambiyantu gampil saking 4 Medhia menika saged dipunginakaken wonten ing spesifikasi komputer saha smartphone menapa kemawon satemah langkung gampil kangge sinau 61
F. Teknik Analisis Dhata 1. Ngewahi Biji Saking Kategori Dados Skor Analisis dhata kualitatif ingkang awujud kategori dipunewahi dados dhata kuantitatif wujudipun skor pambiji, pandomipun: Tabel 3.12 Tataran Pambiji Skor Pambiji saking kuwalitas medhia Pambiji panyaruwe pasarta didik KS (Kirang Sanget) skor 1 K (Kirang) skor 2 C (Cekap) skor 3 S (Sae) skor 4 SS (Sae Sanget) skor 5 BS (Boten Sarujuk) skor 1 KS (Kirang Sarujuk) skor 2 MM (Mangu-mangu) skor 3 S (Sarujuk) Sanget) skor 4 SS (Sarujuk) skor 5 2. Analisis Skor Analisis skor kapendhet saking panaliten ingkang saklajengipun dipunbagi kaliyan cacahing skor ideal sedaya item, dipunpingaken 100% (Sugiyono, 2016: 135). Tabel 3.13 Tataran Pambiji Persentase Pambiji medhia kuwalitas SS S C K KS Pambiji pasarta didik SS S MM KS BS panyaruwe Tingkatipun pambiji 80,1 - 100% 60,1 - 80% 40,1 - 60% 20,1 - 40% 0 - 20% Persentase pambiji katindakaken kanthi rumus: ∑ 𝑠𝑘𝑜𝑟 𝑠𝑎𝑘𝑖𝑛𝑔 𝑝𝑎𝑛𝑎𝑙𝑖𝑡𝑒𝑛 ∑ 𝑠𝑘𝑜𝑟 𝑖𝑑𝑒𝑎𝑙 𝑠𝑒𝑑𝑎𝑦𝑎 𝑖𝑡𝑒𝑚 𝑥100% 62
BAB IV. ASILING PANALITEN SAHA DAMEL MEDHIA A. Asiling Panaliten 1. Tataran Damel Medhia Pasinaon Basa Jawi Krama a. Tataran Analisis Damel medhia pasinaon e-learning kawiwitan nindakaken analisis. Ing tataran menika katindakaken kanthi kagiyatan, sepisan inggih menika bab medhia ingkang saged narik kawigatosan siswa kangge sinau basa Jawi krama. Siswa kathah ingkang dereng prigel bab basa Jawi krama satemah basa Jawi krama menika dipunraos piwulangan ingkang awrat. Mila salah setunggaling cara supados saged nyengkuyung pasinaon basa Jawi krama menika kedah nyawisaken medhia ingkang gampil dipunsinau saha anggenipun sinau menika boten winates wekdal saha papan panggenanipun. Basa Jawi krama boten saged dipunsinau namung nalika wonten ing pawiyatan, nanging ugi kedah dipunsinau saha dipungladhi wonten ing padintenan satemah saged kulina ngginakaken basa Jawi krama. Mumpangataken piranti ingkang langkung canggih wonten ing pasinaon kanthi ngginakaken laptop utawi smartphone minangka salah setunggaling sarana pasinaon ingkang sampun limrah dipunginakaken tumrap siswa ing pawiyatan jaman menika. Pungkasan, kanthi wontenipun medhia ingkang trep kaliyan kurikulum saha materi ingkang jumbuh 63
kaliyan piwulangan saged nyengkuyung anggenipun sinau saha gladhen sinau basa Jawi krama. Ancasipun, kanthi medhi e-learning menika siswa saged langkung gampil anggenipun sinau basa Jawi krama kanthi mumpangataken sarana saha medhia ingkang sampun cumawis. Siswa saged ngginakaken tuladha- tuladha gladhen wonten ing medhia kangge gladhen micara wonten ing padintenan, kadosta saged praktik anggenipun matur ngginakaken basa Jawi krama wonten ing pawiyatan, griya, saha ing masarakat, satemah sinau basa Jawi krama menika langkung gampil saha efektif. Wonten ing pawiyatan taksih kathah siswa ingkang dereng prigel ngginakaken basa Jawi krama. Siswa taksih kathah ngginakaken basa Indonesia nalika matur kaliyan bapak/ibu guru, saha karyawan ing pawiyatan. Prakawis menika amargi siswa boten kulina ngginakaken basa Jawi krama ing padintenan saha taksih kathah siswa ingkang dereng nguwaosi tembung-tembung basa Jawi krama. Medhia pasinaon e-learning menika nyawisaken materi saha tuladha pacelathon ingkang sampun limrah dipunginakaken wonten padintenan. Kanthi medhia menika dipunkajengaken supados siswa saged mangertos saha langkung gampil anggenipun sinau basa Jawi krama, sarta saged langsung praktek ngginakaken basa Jawi krama nalika matur kaliyan tiyang sanes. Siswa saged mbikak e-learning kangge sinau basa Jawi krama kanthi mandhiri satemah siswa saged tambah anggenipun nguwaosi basa Jawi krama. 64 ing
65 b. Tataran Design utawi Rantaman Damel Medhia Pasinaon Sepisanan ingkang dipuntindakaken nalika ngrantam medhia inggih menika jumbuh kaliyan tataran analisis, wonten botenipun medhia kangge sinau basa Jawi krama ingkang gampil saha saged nyengkuyung piwulangan miturut kurikulum. Saklajengipun miturut kaliyan kabetahan menika, panaliti lajeng damel medhia ingkang relevan kaliyan kawontenan ing jaman menika, inggih menika mumpangataken sarana jaringan internet lumantar komputer, laptop, utawi smartphone. Miturut kabetahan menika lajeng dipundamel medhia ingkang saged dipunsinau tumrap siswa kanthi mumpangataken sarana menika. Siswa saged sinau basa Jawi krama kanthi ngginakaken pirantinipun piyambak, kadosta komputer, laptop, utawi smartphone. Kanthi ngginakaken e-learning menika siswa saged sinau wonten ing pundi kemawon. Siswa saged sinau kanthi mandhiri ngengingi basa Jawi krama ingkang sampun dipunjangkepi materi saha gladhen ingkang jumbuh kaliyan kurikulum ing pawiyatan. Materi ingkang dipunrantam menika kaperang dados materi piwulangan, tuladha pacelathon, saha tuladha video pacelathon wonten ing padintenan. Materi piwulangan menika mbabar bab pangertosan basa Jawi, undha usuk basa Jawi, jinis basa Jawi, sarta mumpangatipun basa Jawi wonten ing pasrawungan padintenan. Tuladha pacelathon ingkang dipuncawisaken menika tuladha basa krama ingkang sampun kulina dipunginakaken wonten ing padintenan, satemah siswa saged praktek ngginakaken tuladha basa Jawi krama menika. Video ingkang
dipunlebetaken wonten ing medhia menika sapados nggampilaken siswa anggenipun sinau ngginakaken basa Jawi krama wonten ing padintenan. Medhia pasinaon saged dipunakses saha dipunginakaken kanthi mandhiri dening sinten kemawon mliginipun siswa-siswa ing pawiyatan. Kanthi nglebetaken alamat url wonten ing website siswa saged dhaptar damel akun saha saged ngginakaken medhia menika kangge sinau basa Jawi krama kanthi mandhiri. Medhia menika nyawisaken materi, gladhen pilihan, sarta essay, samangke siswa saged sinau saha gladhen mangsuli pitakenan ing medhia kangge nambah keprigelan anggenipun nguwaosi basa Jawi krama. Kanthi gladhen ing medhia menika siswa saged mangertos pinten bijinipun satemah saged mangertos asiling sinau basa Jawi krama ing medhia e-learning menika. Sedaya gladhen ing medhia menika jumbuh kaliyan materi ingkang cumawis ing salebeting medhia e- learning basa Jawi krama. c. Damel Medhia Wonten ing tataran menika kagiyatan ingkang dipuntindakaken ingkang sepisanan inggih menika pados sumber referensi buku-buku ingkang trep kaliyan materi basa Jawi krama. Saksampunipun ngempalaken materi kalajengaken damel flowchart (lampiran). Flowchart menika minangka bagan ingkang nedahaken kagiyatan saha dhata-dhata program ing satunggaling proses (Darmawan, 2016: 8). 66
d. Implementasi Tataran menika katindakaken sasampunipun medhia menika dados, lajeng pikantuk pasarujukan saking dosen pembimbing. Salajengipun katindakaken validasi kanthi pasarujukan dosen pembimbing saha ketua jurusan. Medhia menika lajeng dipunvalidasi kaliyan dosen ahli materi saha medhia saking dosen program S2 jurusan Pendidikan Bahasa Jawa. Validasi menika dipuntindakaken supados pikantuk kelayakan uji coba, saha jumbuh kaliyan kabetahan pasinaon. Menawi sampun layak lajeng medhia menika dipunuji coba produk dening siswa kelompok kecil saha uji coba pemakaian dening siswa kelompok besar. Uji coba menika dipunginakaken kangge ngempalaken dhata minangka dhasar tambah botenipun nguwaosi basa Jawi krama kanthi ngginakaken medhia e- learning. e. Evaluasi Tataran menika mbabaraken layak botenipun medhia e-learning kangge nambah nguwaosi basa Jawi krama. Evaluasi katindakaken kanthi pamrayogi saking validator ahli materi, ahli medhia saha subjek panaliten. Salajengipun medhia dipunginakaken kangge mangertos asiling sinau ngginakaken medhia e-learning. Asli menika saged ketingal saking angket saha asiling pasinaon siswa ngginakaken e-learning nalika sinau basa Jawi krama. 67
2. Validasi Ahli Materi Validasi ingkang sepisan menika saking ahli materi, awujud lembar pambiji kuwalitas medhia e-learning. Lembar menika kaperang pambiji, pamrayogi, saha dudutan bab materi ing salebeting medhia pasinaon. Validasi menika kanthi naliti materi ingkang dipuncawisaken saha mrenahaken seratan teks ing salebeting medhia. Validasi katindakaken kanthi online. Pamrayogi ing lembar pambiji dipunginakaken supados medhia pasinaon menika saged dipunrevisi saha layak dipunuji coba. Validasi saking ahli materi saged dipunpirsani ing tabel menika. Tabel 4.1 Asiling Pambiji Dosen Ahli Materi No Indikator Asiling Validasi Skor Kategori 1 Kuwalitas materinipun saged narik kawigatosan 2 Leres saha cetha materinipun 3 Materi ingkang dipuncawisake cetha 4 Tuladha ingkang dipunginakaken trep satemah 4 4 5 5 S S SS SS saged mangertos materinipun 5 Ngginakaken basa ingkang gampil dipunmangertos 6 Pitakenan kangge gladhen cekap 7 Materi gampil dilebetaken ing medhia 5 5 5 SS SS SS Persentase asiling rata-rata validasi 94% Adhedhasar pambiji menika, medhia e-learning pikantuk persentase 94% ingkang kalebet kategori sae sanget. Persentase menika ketingal saking skor ahli materi. Materi ing medhia e-learning menika saged dipuntampi saha saged nggampilaken siswa anggenipun nambah nguwaosi basa Jawi krama. Pambijining validasi saking ahli materi saged kababar kados ing ngandhap menika: 68
69 a. Kuwalitas Materinipun saged Narik Kawigatosan Indikator sepisanan pambiji dening ahli materi katiti pikantuk skor sekawan ingkang kalebet kategori sae Menika ngandharaken materi ing medhia e-elarning saged narik kawigatosan siswa anggenipun sinau basa Jawi krama. b. Leres Saha Cetha Materinipun Pambiji ngengingi leres saha cethanipun materi saking validator pikantuk biji sekawan, menika kalebet kategori sae Materi kaanggep leres saha cetha amargi dipunsengkuyung kaliyan tuladha. Materi dipunanggep jangkep saha trep kaliyan kawontenan ing jaman menika. c. Materi Ingkang Dipuncawisaken Cetha Pambiji bab materi menika saking validator pikantuk gangsal kategori sae sanget. Ahli materi paring biji menika amargi materi ingkang dipunandharaken sampun cetha, saha kanthi medhia menika materi ingkang dipunandharaken saged gampil dipuntampi siswa satemah anggenipun sinau basa Jawi krama langkung gampil dipunginakaken wonten ing padintenan. d. Tuladha Ingkang Dipunginakaken Trep Satemah Saged Mangertos Materinipun Pambiji bab kaping sekawan menika, saking validator pikantuk skor gangsal, kalebet kategori sae sanget. Ahli materi paring biji menika adhedhasar tuladha ing salebeting medhia e-learning, ingkang
dipunanggep jumbuh kaliyan wosing materi satemah siswa menika saged mangertos wosing materinipun. e. Ngginakaken Basa Ingkang Gampil Dipunmangertos Wonten ing indikator menika, saking validator pikantuk biji gangsal ingkang kalebet kategori sae sanget. Ahli materi paring biji menika amargi basa ingkang dipunginakaken menika gampil dipunmangertos saha asring dipunginakaken wonten ing padintenan, satemah siswa saged nampi kanthi cetha. f. Pitakenan Kangge Gladhen Cekap Bab pitakenan ingkang dipunginakaken kangge gladhen, saking validator pikantuk skor gangsal kategori sae sanget. Kanthi biji menika saged ngandharaken bilih pitakenan ing medhia menika saged nggladhi saha nambah siswa anggenipun nguwaosi basa Jawi krama. Pitakenan menika awujud pilihan ganda ingkang cacahipun kalih dasa, saha pitakenan essay ingkang cacahipun tigang dasa. g. Materi Gampil Dilebetaken Ing Medhia Trep kaliyan bab menika, validator paring skor gangsal kategorinipun sae sanget. Materi ingkang dipunlebetaken menika materi ingkang gampil, cetha saha saged dipuntampi sarta dipunsengkuyung kanthi tuladha-tuladha basa Jawi krama ingkang saged dipunginakaken kangge praktek micara kaliyan tiyang sanes wonten ing padintenan. 70
71 3. Validasi Ahli Medhia Asiling validasi saking ahli medhia saged ketingal wonten ing tabel ngandhap menika. Tabel 4.2 Kriteria Pambiji Dosen Ahli Medhia No Indikator Asiling Validasi Pambiji saking tampilanipun 1 2 3 Trep anggenipun mapanaken tombol navigasi 4 Trep anggenipun milih warna 5 Trep anggenipun ngginakaken basa 6 Kuwalitas tampilan gambar 7 Tampilan layar Pambiji medhia e-learning 1 Navigasinipun cetha 2 Tombolipun menika ajeg 3 4 Medhia gampil dipunginakaken 5 Aksesipun rikat Persentase asiling rata-rata validasi Pitedah ngginakaken e-learning menika cetha Seratan cetha dipunwaos Pitedahipun cetha Skor Kategori 5 4 4 4 4 4 3 SS S S S S S C 5 5 5 5 4 SS SS SS SS S 86% Adhedhasar tabel pambiji saking ahli medhia, saged dipunpersani menawi medhia e-learning rata-rata validasi pikantuk persentase 86% skor menika ngandharaken bilih medhia pasinaon menika kalebet kategori sae sanget. Medhia ingkang dipundamel menika kanthi nindakaken validasi saking ahli medhia, satemah saged angsal pamrayogi supados saged rembaka sae. Validasi menika ngginakaken lembar pambiji ingkang kaperang kalih, inggih menika pambiji saking tampilan saha pambiji saking produk-ipun. Pambiji saking tampilan menika kaperang dados pitu indikator, dene pambiji saking produk-ipun kaperang dados gangsal indikator. Validasi menika ugi wonten pamrayogi saha dipunginakaken kangge revisi medhia satemah saged langkung
72 rembaka kanthi sae tumrap medhia pasinaon basa Jawi krama ingkang awujud e-learning. a. Pambiji Saking Tampilanipun 1) Pitedah ngginakaken e-learning menika cetha Validasi saking ahli medhia ing medhia e-learning pikantuk skor gangsal. Kategori menika kalebet sae sanget amargi wonten ing medhia e-elarning menika sampun cetha anggenipun paring pitedah wonten ing fitur-fitur miturut kaliyan kabetahanipun. Pitedah wontenipun materi, tuladha-tuladha pacelathon saha nindakaken gladhen supados mangertos bijinipun. 2) Seratan Cetha Dipunwaos Bab seratan ing medhia pikantuk skor sekawan, kalebet kategori sae. Tegesipun seratan wonten ing medhia menika sampun saged kawaos kanthi cetha menawi dipunjumbuhaken kaliyan layer-ipun. Werni seratan ugi dipunsengkuyung kaliyan werni background-ipun. 3) Trep Anggenipun Mapanaken Tombol Navigasi Tombol navigasi ingkang dipunginakaken wonten ing medhia pikantuk skor sekawan, kalebet kategori sae. Tombol navigasi menika sampun jumbuh kaliyan ginanipun saben fitur ingkang dipuntayangaken wonten ing medhia e-learning, satemah siswa saged ngginakaken tombol menika kangge nindakaken pasinaon miturut kaliyan kabetahanipun.
4) Trep Anggenipun Milih Werni Pamilihing werni ing medhia menika pikantuk skor sekawan, menika kategori sae. Tegesipun warni ingkang dipunginakaken menika sampun jumbuh antawisipun werni seratan kaliyan werni background-ipun, satemah boten ganggu anggenipun mirsani e- learning saha saged sekeca anggenipun ngginakaken medhia menika. 5) Trep Anggenipun Ngginakaken Basa Basa ingkang dipunginakaken wonten ing medhia menika pikantuk skor sekawan, ingkang kalebet kategori sae. Tegesipun pamilihing basa ingkang dipunginakaken wonten ing medhia menika gampil dipunmangertos tumrap siswa. Basa ingkang dipunginakaken menika wonten basa Indonesia saha basa Jawi. Basa Jawi ingkang dipunginakaken menika ngginakaken basa krama jumbuh kaliyan jurusan ingkang dipunpendhet dening panaliti, inggih menika Pendidikan Bahasa Jawa. Basa Jawi krama dipunpilih supados saged nambah kawruh basa Jawi krama siswa. Pamrayogi saking ahli medhia, dipunginakaken basa ingkang langkung trep ing pasinaon. Materi dipunjangkepi materi basa Jawi ingkang trep wonten ing padintenan. 6) Kuwalitas Tampilan Gambar Gambar ingkang dipunginakaken wonten ing medhia menika pikantuk skor sekawan, menika kalebet kategori sae. Tegesipun bilih anggenipun paring gambar saha animasi wonten ing medhia menika 73
supados boten ketingal sepen tampilan medhianipun. Gambar animasi ingkang dipunginakaken menika dipunpilih gambar ingkang prasaja saha saged nyengkuyung isinipun medhia pasinaon. 7) Tampilan Layar Tampilan layar ingkang dipunginakaken wonten ing medhia menika pikantuk skor tiga menika kalebet kategori cekap. Tegesipun bilih tampilan layar ingkang dipunginakaken menika boten rame sanget anggenipun milih warni saha gambar ingkang dipunginakaken wonten ing layar medhia. Tampilanipun prasaja ananging saged cetha dipunsinau saha boten ndadosaken sayah anggenipun maos saha gladhen lumantar medhia menika. Pamrayogi saking ahli medhia, tampilan saben layer dipundamel sakedhik mawon, satemah boten ketingal kathah sanget. b. Pambiji Medhia E-learning 1) Navigasinipun Cetha Navigasi ingkang dipunginakaken ing medhia menika pikantuk skor gangsal, menika kalebet kategori sae sanget. Medhia e-learning menika dipunsengkuyung mawi tombol navigasi supados anggenipun ngginakaken menika langkung gampil saha cetha. 2) Tombolipun Menika Ajeg Tombol ingkang dipunginakaken wonten ing medhia menika pikantuk skor gangsal, menika kalebet kategori sae sanget. Tegesipun wonten ing saben layer tombol ingkang dipunginakaken menika 74
75 konsisten utawi ajeg, satemah anggenipun ngginakaken menika langkung gampil saha boten bingung. 3) Pitedahipun cetha Pitedah ingkang dipunginakaken wonten ing medhia menika pikantuk skor gangsal, menika kalebet kategori sae sanget. Pitedah menika kalebet sae amargi saben layer sampun wonten pitedah anggenipun ngginakaken medhia kanthi nge-klik tombol-tombol ingkang cumawis ing medhia, saha sampun cetha menapa mawon ingkang badhe dipuntindakaken. 4) Medhia Gampil Dipunginakaken Medhia e-learning menika gampil dipunginakaken wonten ing pasinaon, ananging kedah sampun wonten akunipun. Dening ahli medhia pikantuk skor gangsal, menika kategori sae sanget. Menawi sampun gadhah akun siswa menika saged langkung gampil anggenipun ngginakaken medhia e-learning menika kangge sinau basa Jawi krama. Kanthi koneksi internet ingkang lancar siswa saged sakwayah-wayah mbikak e-learning kangge sinau basa Jawi krama, boten winates papan panggenan saha wekdalipun. 5) Akses-ipun Rikat Akses-ipun rikat, ing indikator menika pikantuk biji sekawan kalebet kategori sae. Medhia menika akses-ipun rikat menawi sampun gadhah akun kangge ngginakaken medhia, saha dipunsengkuyung kanthi koneksi internet ingkang sae. Medhia e-learning pasinaon basa
Jawi krama menika ngginakaken web ingkang gampil dipunakses wonten ing laptop utawi smartphone. Dene sarana laptop utawi smartphone ingkang ngginakaken koneksi internet ing samenika sampun kathah ingkang ngginakaken, menapa malih wontenipun pandemi covid19 menika ndadosaken pasinaon ing pawiyatan-pawiyatan nindakaken pasinaon kanthi cara online. B. Asiling Uji Coba Produk Asiling validasi saking ahli materi saha ahli medhia menika ngandharaken bilih medhia e-learning basa Jawi krama layak uji coba kanthi revisi adhedhasar pamrayogi. Revisi ingkang dipuntindakaken menika sepisan tampilan layer menika dipundamel sekedhik mawon supados boten ketingal kathah sanget. Kalih, ngengingi bab basa ing tombol navigasi saha materi ngginakaken Jawi krama ingkang trep. Tiga, materi menika dipunjangkepi mawi materi basa Jawi krama ing padintenan. Kanthi menika medhia e-learning tetep saged dipunuji coba dening siswa. Uji coba produk katindakaken dening guru basa Jawi saha siswa pawiyatan ing tataran Sekolah Menengah Atas. Uji coba dening guru katindakaken dening guru ing SMA Negeri 1 Jetis Bantul ingkang cacahipun kalih. Wondene uji coba dening siswa menika kaperang dados kalih, inggih menika uji coba produk kelompok kecil saha uji coba pemakaian kelompok besar. Amargi kawontenan menika nembe darurat nandhang pageblug wontenipun covid19, mila kangge sampel uji coba produk kelompok kecil dipunpendhet saking sedasa siswa ingkang 76 jaman
saged nindakaken pasinaon ngginakaken e-learning. Dene uji coba pemakaian kelompok besar katindakaken dening siswa ingkang saged nindakaken e-learning cacahipun tigang dasa. Uji coba katindakaken kanthi cara online, amargi kawontenan boten ngeparengaken nindakaken pepanggihan sadangune wonten covid19 menika. Saderengipun uji coba produk, panaliti ngandharaken bab pasinaon ngginakaken medhia e-learning basa Jawi kanthi online dhateng guru piwulangan basa Jawi saha subjek panaliten. Lajeng panaliti paring pangertosan saha nyuwun supados guru piwulangan basa Jawi saha siswa menika damel akun satemah saged mlebet ing medhia e-learning menika. Kanthi cara menika guru piwulangan basa Jawi saged mangertos kuwalitas medhia menika. Wondene siswa saged mangertos saha saged ngginakaken medhia e-learning minangka salah setunggaling kupiya kangge pasinaon basa Jawi krama online. Sasampunipun uji coba produk medhia e-learning basa Jawi krama sampun katindakaken, salajengipun guru saha siswa kasuwun ngisi evaluasi awujud angket ingkang sampun dipundamel dening panaliti. Angket ingkang dipundamel panaliti kangge guru piwulangan basa Jawi menika kaperang dados kalih, inggih menika gampil anggenipun mangertos kaliyan gampil anggenipun ngginakaken medhia. Angket menika kangge mangertos kuwalitas produk ingkang dipundamel dening panaliti. Wondene angket ingkang dipundamel panaliti tumrap siswa kaperang dados sekawan, inggih menika; aspek gampil anggenipun mangertos, aspek saged sinau kanthi mandhiri, aspek nyajikaken medhia, aspek gampil anggenipun ngginakaken 77
78 medhia. Angket menika minangka cara kangge mangertos kadospundi respon saking siswa gegayutan kaliyan medhia e-learning basa Jawi krama. Asiling evaluasi saged ketingal ing ngandhap menika. 1. Asiling uji coba produk dening Guru Asiling pambiji saking guru basa Jawi saged ketingal wonten ing tabel ngandhap menika Tabel 4.3 Kriteria Pambiji Guru Basa Jawi Asiling Pambiji No Indikator Suprahwana Novia Sari Pambiji saking gampil anggenipun mangertos 1 Medhia pasinaon menika gampil Skor Kat Skor Kat S 4 S 4 dipunmangertos 2 Medhia menika saged nggampilaken pasarta didik anggenipun sinau basa Jawi krama Pitakenan wonten ing medhia saged nggladhi pasarta didik anggenipun sinau basa Jawi krama 4 Wontenipun 3 saged nggampilaken pasarta didik sinau basa Jawi krama tuladha pacelathon 5 4 4 SS S S 4 4 5 S S SS Pambiji gampil anggenipun ngginakaken medhia 1 Pandom ngginakaken medhia pasinaon cetha saha gampil dipunmangertos Icon pasinaon menika nggampilaken siswa anggenipun mangertos saha mumpangataken medhia pasinaon 3 Medhia pasinaon gampil dipunginakaken tanpa pambiyantu saking tiyang sanes kangge 2 ing medhia 4 5 4 S SS S 4 5 5 S SS SS 4 Medhia boten mbetahaken spesifikasi komputer ingkang awrat satemah gampil anggenipun ngginakaken pasinaon 5 SS 4 S Persentase asiling rata-rata pambiji 88% (Asil saking sedaya aspek pambiji guru pikantuk persentase cacahipun 88% kalebet kategori sae sanget)
Adhedhasar tabel pambiji saking guru basa Jawi, saged dipunpersani menawi medhia e-learning rata-rata bijinipun pikantuk persentase 88% skor menika ngandharaken bilih medhia pasinaon menika kalebet kategori sae sanget. Pambiji saking gampil anggenipun mangertos saha gampil anggenipun ngginakaken medhia menika kaperang dados sekawan indikator. Pambiji dening guru menika supados mangertos kuwalitas medhia e-learning ingkang dipunginakaken kangge pasinaon basa Jawi krama. a. Pambiji Gampil Anggenipun Mangertos 1) Medhia Pasinaon Menika Gampil Dipunmangertos. Adhedhasar asiling pambiji medhia e-learning miturut tabel menika saged dipunpersani bilih saking guru piwulangan basa Jawi kekalihipun paring biji sekawan, kategori sae. Guru saged mangertos wosing medhia pasinaon kanthi gampil saha jumbuh kaliyan kurikulum ingkang dipunginakaken wonten ing pawiyatan. 2) Medhia Menika Saged Nggampilaken Siswa Anggenipun Sinau Basa Jawi Krama. Asiling pambiji ing indikator kalih menika guru basa Jawi paring biji ingkang beda. Saking pak Suprahwana pikantuk biji gangsal, kategori sae sanget. Wondene saking ibu Novia pikantuk biji sekawan, kategori sae. Mila miturut pambiji menika saged kababar bilih medhia e-learning menika kalebet kategori sae. Medhia menika saged nggampilaken siswa anggenipun sinau basa Jawi krama. 79
3) Pitakenan Wonten Ing Medhia Saged Nggladhi Siswa Anggenipun Sinau Basa Jawi Krama Wonten ing indikator pitakenan wonten ing medhia saged nggladhi siswa anggenipun sinau basa Jawi krama dening guru piwulangan basa Jawi kekalihipun paring biji sekawan. Adhedhasar pambiji menika pikantuk kriteria sae dening guru basa Jawi. Pitakenan menika saged dipunginakaken siswa kangge nggladhi anggenipun sinau basa Jawi krama. Siswa saged mangertos pinten bijinipun satemah saged mangertos asiling sinau basa Jawi krama ngginakaken e-learning. 4) Wontenipun Tuladha Pacelathon Saged Nggampilaken Siswa Sinau Basa Jawi Krama Adhedhasar tabel ing inggil, wontenipun tuladha pacelathon saged nggampilaken siswa sinau basa Jawi krama pikantuk biji ingkang benten saking guru piwulang basa Jawi. Pak Suprahwana paring biji sekawan, kategori sae. Wondene ibu Novia paring biji gangsal, kategori sae sanget. Pramila saking asiling biji menika saged dipunkategorikaken sae. Tuladha-tuladha pacelathon ing medhia menika saged mbiyantu siswa kangge ngrembakakaken gladhi ngginakaken basa Jawi krama wonten ing padintenan. 80
81 b. Pambiji Gampil Anggenipun Ngginakaken Medhia 1) Pandom Kangge Ngginakaken Medhia Pasinaon Cetha Saha Gampil Dipunmangertos Asiling pambiji saking guru basa Jawi ngengingi pandom kangge ngginakaken medhia pasinaon cetha saha gampil dipunmangertos, pikantuk biji sekawan. Adhedhasar pambiji menika kalebet kategori sae. Medhia e-learning menika dipunsengkuyung kanthi katrangan-katrangan ingkang cetha satemah siswa saged langkung gampil anggenipun ngginakaken. 2) Icon Ing Medhia Pasinaon Menika Nggampilaken Siswa Anggenipun Mangertos Saha Mumpangataken Medhia Pasinaon Pambiji saking guru piwulang basa Jawi ing indikator menika pikantuk biji gangsal saking kekalihipun. Menika kalebet kategori sae sanget. Icon ing salebeting medhia menika sampun cetha. Saben icon sampun wonten ginanipun piyambak-piyambak miturut kaliyan kabetahan ing salebeting medhia. Siswa menika kantun milih icon ingkang badhe dipunginakaken kangge sinau, kadosta wonten wulangan, gladhen, saha tuladha-tuladha pacelathon ingkang saged dipunginakaken kangge praktek micara wonten ing padintenan.
82 3) Medhia Pasinaon Gampil Dipunginakaken Tanpa Pambiyantu Saking Tiyang Sanes Asiling pambiji saking indikator menika, guru basa Jawi paring biji ingkang benten. Saking pak Suprahwana pikantuk biji sekawan, kategori sae. Wondene saking ibu Novia pikantuk biji gangsal, menika kategori sae sanget. Adhedhasar pambiji menika saged dipunsebat bilih medhia menika saged dipunginakaken tampa pambiyantu saking tiyang sanes, ateges medhia menika kalebet kategori sae. 4) Medhia Pasinaon Boten Mbetahaken Spesifikasi Komputer Ingkang Awrat Satemah Gampil Anggenipun Ngginakaken Pambiji ing indikator menika, saking pak Suprahwana pikantuk biji gangsal, kategori sae sanget. Wondene saking bu Novia pikantuk biji sekawan, menika kalebet kategori sae. Ateges bilih medhia pasinaon menika boten mbetahaken spesifikasi ingkang awrat, satemah medhia pasinaon menika langkung fleksibel saged dipunginakaken wonten ing maneka spek komputer utawi laptop, sarta smartphone. 2. Asiling Uji Coba Produk dening Siswa a. Aspek Gampil Anggenipun Mangertos Aspek gampil anggenipun mangertos dening subjek menika pikantuk persentase cacahipun 79,5%, menika kalebet kategori sae. Medhia e- learning basa Jawi krama menika dipunjangkepi mawi tombol-tombol
navigasi ingkang cetha, satemah siswa saged langkung gampil anggenipun ngginakaken medhia e-learning basa Jawi krama. Siswa saged sinau materi-materi ingkang cumawis wonten ing medhia, saha gladhi ngginakaken basa Jawi krama mawi tuladha-tuladha pacelathon ing salebeting medhia e-learning. Tabel 4.4 Asiling Pamrayogi Siswa bab Aspek Gampilipun Anggenipun Mangertos Indikator 2 1 4 5 4 4 4 4 4 4 4 4 2 4 4 4 4 4 4 4 4 4 41 38 No Nama 3 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 40 79,5% 1 Annisa Dwi Novita Sari 2 Ari Aninda Uswatun K 3 Emilia Nur Fatehah 4 Fadiyah Widiyanti 5 Hestin Putri Pinasti 6 Jihan Uswatun Khsanah 7 Kanaya Hasna Al Fadhilah 8 Khoirun Nisa 9 Lailatun Ni'mah 10 Natasya Chairunnisa Nurhaliza Cacah Persentase (Asil saking aspek anggenipun mengertos pikantuk persentase cacahipun 79,5% kalebet kategori sae) 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 40 b. Aspek Saged Sinau Kanthi Mandhiri Aspek saged sinau kanthi mandhiri menika dening subjek pikantuk persentase cacahipun 79%, menika kalebet kategori sae. Saking angket menika ngandharaken bilih medhia e-learning saged nggampilaken siswa anggenipun sinau kanthi mandhiri. Tanpa dipunbiyantu tiyang sanes siswa saged ngginakaken e-learning lumantar laptop utawi smartphone kanthi ngginakaken akun ingkang sampun dipundamel kangge pasinaon basa Jawi krama. Tombol-tombol navigasi wonten ing medhia e-learning 83
ingkang cetha nggampilaken siswa anggenipun sinau basa Jawi krama kanthi mandhiri. Tabel 4.5 Asiling Pamrayogi Siswa bab Aspek Saged Sinau Kanthi Mandhiri No Nama 1 Annisa Dwi Novita Sari 2 Ari Aninda Uswatun K 3 Emilia Nur Fatehah 4 Fadiyah Widiyanti 5 Hestin Putri Pinasti 6 Jihan Uswatun Khsanah 7 Kanaya Hasna Al Fadhilah 8 Khoirun Nisa 9 Lailatun Ni'mah 10 Natasya Chairunnisa Nurhaliza Cacah Persentase Indikator 2 1 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 2 4 4 4 4 4 4 4 4 4 40 38 3 4 4 4 4 4 3 4 4 4 4 39 79% 4 4 4 4 4 4 5 4 4 4 4 41 (Asil saking aspek saged sinau kanthi mandhiri pikantuk persentase cacahipun 79% kalebet kategori sae) c. Aspek Nyajikaken Medhia Aspek nyajikaken medhia menika dening subjek pikantuk 76%, kategori sae. Persentase menika nedahaken bilih taksih wonten perangan ing medhia e-learning ingkang kedah dipunrevisi, inggih menika ngengingi bab basa Jawi krama ingkang langkung trep kangge pasinaon. Ancasipun kanthi basa ingkang dipunrevisi menika siswa saged langkung gampil anggenipun ngginakaken medhia e-learning saha saged mangertos sarta nambah nguwaosi basa Jawi krama. 84
Tabel 4.6 Asiling Pamrayogi Siswa bab Aspek Nyajikaken Medhia Indikator 2 1 4 5 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 3 4 4 3 4 4 5 4 41 39 No Nama 3 3 3 4 4 4 4 3 3 3 3 34 76% 4 4 3 4 4 5 5 3 3 4 3 38 1 Annisa Dwi Novita Sari 2 Ari Aninda Uswatun K 3 Emilia Nur Fatehah 4 Fadiyah Widiyanti 5 Hestin Putri Pinasti Jihan Uswatun Khsanah 6 7 Kanaya Hasna Al Fadhilah 8 Khoirun Nisa 9 Lailatun Ni'mah 10 Natasya Chairunnisa Nurhaliza Cacah Persentase (Asil saking aspek nyajikaken medhia pikantuk persentase cacahipun 76% kalebet kategori sae) d. Aspek Gampil Anggenipun Ngginakaken Medhia Gampil anggenipun ngginakaken medhia menika saking subjek pikantuk 81,5%, menika kalebet kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika ngandharaken bilih medhia e-learning menika gampil anggenipun ngginakaken, amargi fitur saha tombol-tombol navigasi ingkang cumawis menika sampun ngetingalaken kanthi cetha wosipun pasinaon ingkang badhe dipunginakaken. Medhia ugi saged dipunginakaken wonten ing komputer, laptop, saha smartphone minangka sarana pasinaon siswa. 85
86 Tabel 4.7 Asiling Pamrayogi Siswa bab Aspek Nyajikaken Medhia No Nama 1 Annisa Dwi Novita Sari 2 Ari Aninda Uswatun K 3 Emilia Nur Fatehah 4 Fadiyah Widiyanti 5 Hestin Putri Pinasti Jihan Uswatun Khsanah 6 7 Kanaya Hasna Al Fadhilah 8 Khoirun Nisa 9 Lailatun Ni'mah 10 Natasya Chairunnisa Nurhaliza Cacah Persentase Indikator 2 1 4 4 4 4 4 4 4 4 5 4 4 2 4 4 4 4 4 4 4 4 38 41 3 4 4 4 4 4 3 4 4 4 4 39 81,5% 4 5 3 4 4 5 5 4 5 5 5 45 (Asil saking aspek gampil anggenipun ngginakekan medhia pikantuk persentase cacahipun 81,5% kalebet kategori sae sanget) 3. Asil Akhir Persentase Angket Produk Saking Siswa Asiling persentase ingkang awujud angket menika dipunginakaken kangge mendhet pamrayogi subjek bab medhia e-learning ingkang dipundamel. Kanthi uji coba produk dening siswa saged dipunpendhet dudutan bilih medhia e-learning menika saged dipunginakaken kangge mbiyantu sinau basa Jawi krama. Dene asiling persentase angket saking pamrayogi subjek saged kaandharaken kados ing ngandhap menika. Tabel 4.8 Asiling Akhir Persentase Uji Coba Produk saben Aspek No Aspek Gampil Anggenipun Mangertos 1 Aspek Saged Sinau Kanthi Mandhiri 2 Aspek Nyajikaken Medhia 3 4 Aspek Gampil Anggenipun Ngginakaken Medhia 81,5% Asil akhir persentase evaluasi sedaya aspek pikantuk 79% kategori sae Aspek Uji Coba Persentase Kategori 79,5% 79% 76% S S S SS
Adhedhasar asiling evaluasi ing inggil menika sedaya aspek uji coba medhia e-learning mbabaraken bilih persentase aspek gampil anggenipun mangertos pikantuk 79,5% (kriteria sae), aspek saged sinau kanthi mandhiri pikantuk 79% (kriteria sae), aspek nyajikaken medhia pikantuk 76% (kriteria sae), dene aspek gampil anggenipun ngginakaken medhia pikantuk 81,5% kalebet kriteria sae sanget. Saking asiling persentase. Diagram 4.1 Asiling Akhir Persentase Saben Aspek Asiling Akhir Persentase Saben Aspek 100.00% 80.00% 60.00% 40.00% 20.00% 0.00% Aspek Gampil Anggenipun Mangertos Aspek Saged Sinau Kanthi Mandhiri Aspek Nyajikaken Medhia Aspek Gampil Anggenipun Ngginakaken Medhia Persentase Kategori 4. Asil Persentase Angket Pemakaian Medhia Saking Siswa a. Aspek Gampil Anggenipun Mangertos Aspek gampil anggenipun mangertos dening subjek menika pikantuk persentase cacahipun 93,6% menika kalebet kategori sae sanget. Kanthi medhia e-learning basa Jawi krama menika ingkang dipunjangkepi mawi tombol-tombol navigasi ingkang cetha, siswa saged langkung gampil anggenipun ngginakaken medhia e-learning basa Jawi krama menika. 87
Siswa saged sinau materi-materi ingkang cumawis wonten ing medhia, saha gladhi ngginakaken basa Jawi krama mawi tuladha-tuladha pacelathon ing salebeting medhia e-learning. Tabel 4.9 Asiling Pamrayogi Siswa bab Aspek Gampilipun Anggenipun Mangertos Indikator 3 2 4 4 5 4 5 4 5 5 5 4 4 5 4 4 4 4 4 5 5 5 4 4 5 4 5 4 5 4 5 5 5 4 4 5 5 5 4 4 5 5 5 4 4 5 4 4 4 4 4 5 5 5 4 4 5 4 5 4 5 4 No Nama 4 1 5 5 5 5 5 5 5 5 5 4 5 5 4 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 4 5 4 5 5 5 4 5 5 4 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 146 131 137 148 93,6% 1 Adinda Citra Dewi 2 Bagas Hadi Pranata 3 Devanda Ritasari 4 Khoirun Nisa 5 Muji Lestari 6 Khusnia Fajrin 7 Ledya Salsabila Fauziah 8 Mu'azara Rafida Rahma 9 Sarah Nurmardyca P 10 Siti Asih Fatimah 11 Riska Noviana Rahmadani 12 Vifany Nareswari P.S 13 Adhi Bagas Pramudya 14 Fahma Rafidah 15 Nimas Melati Kartikasari 16 Nurul Inayati 17 Noviana Secaria Ramadani 18 Marsella Adinda Oktaviani 19 Mardiani Karis Musthifah 20 Linda 21 Putri Charirotul Firdaus 22 Wahyunnisaa' Makhbubatul Jannah 23 Regina Titania M 24 Bondan Surya Prabawa 25 Firman Dwi Santoso 26 Zakya Falih Darmawan 27 Emilia Nur Fatehah 28 Ruzzana 29 Natasya Chairunnisa Nurhaliza 30 Siti Nur Fathurrohmah Cacah Persentase (Asil saking aspek anggenipun mengertos pikantuk persentase cacahipun 93,6% kalebet kategori sae sanget) 88
b. Aspek Saged Sinau Kanthi Mandhiri Aspek saged sinau kanthi mandhiri menika dening subjek pikantuk persentase cacahipun 91,6% menika kalebet kategori sae sanget. Saking angket menika ngandharaken bilih medhia e-learning saged nggampilaken siswa anggenipun sinau kanthi mandhiri. Tanpa dipunbiyantu tiyang sanes siswa saged ngginakaken e-learning lumantar laptop utawi smartphone kanthi ngginakaken akun ingkang sampun dipundamel kangge pasinaon basa Jawi krama. Tombol-tombol navigasi wonten ing medhia e-learning ingkang cetha nggampilaken siswa anggenipun sinau basa Jawi krama kanthi mandhiri. 89
Tabel 4.10 Asiling Pamrayogi Siswa bab Aspek Saged Sinau Kanthi Mandhiri No Nama 1 Adinda Citra Dewi 2 Bagas Hadi Pranata 3 Devanda Ritasari 4 Khoirun Nisa 5 Muji Lestari 6 Khusnia Fajrin 7 Ledya Salsabila Fauziah 8 Mu'azara Rafida Rahma 9 Sarah Nurmardyca P 10 Siti Asih Fatimah 11 Riska Noviana Rahmadani 12 Vifany Nareswari P.S 13 Adhi Bagas Pramudya 14 Fahma Rafidah 15 Nimas Melati Kartikasari 16 Nurul Inayati 17 Noviana Secaria Ramadani 18 Marsella Adinda Oktaviani 19 Mardiani Karis Musthifah 20 Linda 21 Putri Charirotul Firdaus 22 Wahyunnisaa' Makhbubatul Jannah 23 Regina Titania M 24 Bondan Surya Prabawa 25 Firman Dwi Santoso 26 Zakya Falih Darmawan 27 Emilia Nur Fatehah 28 Ruzzana 29 Natasya Chairunnisa Nurhaliza 30 Siti Nur Fathurrohmah Cacah Persentase Indikator 3 2 1 4 5 4 4 5 5 4 5 5 5 5 4 4 5 5 4 5 5 4 5 4 4 4 4 4 5 5 5 5 5 4 5 5 4 4 4 4 5 5 5 4 4 4 5 5 5 5 5 5 5 5 4 5 5 4 4 4 5 4 4 4 5 5 4 4 5 4 5 4 4 4 4 4 4 5 5 5 4 4 4 5 4 4 4 4 4 5 5 4 4 128 137 138 4 5 5 5 4 5 5 5 5 5 5 5 4 4 5 5 4 4 4 5 4 5 4 5 4 4 4 5 4 4 5 137 90% (Asil saking aspek saged sinau kanthi mandhiri pikantuk persentase cacahipun 90% kalebet kategori sae sanget) c. Aspek Nyajikaken Medhia Aspek nyajikaken medhia menika dening subjek pikantuk 93,5%, kategori sae sanget. Persentase menika nedahaken bilih taksih wonten perangan ing medhia e-learning ingkang kedah dipunrevisi, inggih menika 90
ngengingi bab basa Jawi krama ingkang langkung trep kangge pasinaon. Ancasipun kanthi basa ingkang dipunrevisi menika siswa saged langkung gampil anggenipun ngginakaken medhia e-learning saha saged mangertos sarta nambah nguwaosi basa Jawi krama. Tabel 4.11 Asiling Pamrayogi Siswa bab Aspek Nyajikaken Medhia No Nama 1 Adinda Citra Dewi 2 Bagas Hadi Pranata 3 Devanda Ritasari 4 Khoirun Nisa 5 Muji Lestari 6 Khusnia Fajrin 7 Ledya Salsabila Fauziah 8 Mu'azara Rafida Rahma 9 Sarah Nurmardyca P 10 Siti Asih Fatimah 11 Riska Noviana Rahmadani 12 Vifany Nareswari P.S 13 Adhi Bagas Pramudya 14 Fahma Rafidah 15 Nimas Melati Kartikasari 16 Nurul Inayati 17 Noviana Secaria Ramadani 18 Marsella Adinda Oktaviani 19 Mardiani Karis Musthifah 20 Linda 21 Putri Charirotul Firdaus 22 Wahyunnisaa' Makhbubatul Jannah 23 Regina Titania M 24 Bondan Surya Prabawa 25 Firman Dwi Santoso 26 Zakya Falih Darmawan 27 Emilia Nur Fatehah 28 Ruzzana 29 Natasya Chairunnisa Nurhaliza 30 Siti Nur Fathurrohmah Cacah Persentase Indikator 3 2 4 4 5 4 5 5 5 5 5 5 5 4 5 5 5 5 4 4 5 5 4 5 5 5 5 4 5 4 4 4 4 4 5 4 5 5 4 4 5 4 4 4 4 4 5 4 4 4 4 5 4 4 5 4 4 4 4 5 4 4 139 131 136 1 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 4 4 5 4 4 4 4 4 4 4 4 4 5 4 5 5 5 5 4 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 4 5 4 4 4 5 4 4 4 4 4 4 4 138 90,6% (Asil saking aspek nyajikaken medhia pikantuk persentase cacahipun 90,6% kalebet kategori sae sanget) 91
d. Aspek Gampil Anggenipun Ngginakaken Medhia Gampil anggenipun ngginakaken medhia menika saking subjek pikantuk 93,1%, menika kalebet kategori sae sanget. Kategori sae sanget menika ngandharaken bilih medhia e-learning menika gampil anggenipun ngginakaken, amargi fitur saha tombol-tombol navigasi ingkang cumawis menika sampun ngetingalaken kanthi cetha wosipun pasinaon ingkang badhe dipunginakaken. Medhia ugi saged dipunginakaken wonten ing komputer, laptop, saha smartphone minangka sarana pasinaon siswa. 92
Tabel 4.12 Asiling Pamrayogi Siswa bab Aspek Nyajikaken Medhia No Nama 1 Adinda Citra Dewi 2 Bagas Hadi Pranata 3 Devanda Ritasari 4 Khoirun Nisa 5 Muji Lestari 6 Khusnia Fajrin 7 Ledya Salsabila Fauziah 8 Mu'azara Rafida Rahma 9 Sarah Nurmardyca P 10 Siti Asih Fatimah 11 Riska Noviana Rahmadani 12 Vifany Nareswari P.S 13 Adhi Bagas Pramudya 14 Fahma Rafidah 15 Nimas Melati Kartikasari 16 Nurul Inayati 17 Noviana Secaria Ramadani 18 Marsella Adinda Oktaviani 19 Mardiani Karis Musthifah 20 Linda 21 Putri Charirotul Firdaus 22 Wahyunnisaa' Makhbubatul Jannah 23 Regina Titania M 24 Bondan Surya Prabawa 25 Firman Dwi Santoso 26 Zakya Falih Darmawan 27 Emilia Nur Fatehah 28 Ruzzana 29 Natasya Chairunnisa Nurhaliza 30 Siti Nur Fathurrohmah Cacah Persentase Indikator 3 2 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 4 4 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 4 5 4 4 4 5 5 4 4 4 4 4 5 5 4 4 4 4 5 4 4 5 4 5 136 142 140 1 4 5 5 5 5 5 4 5 5 5 5 5 5 4 4 5 4 4 4 5 5 4 4 4 4 5 4 4 5 4 4 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 4 5 4 5 4 4 4 5 4 4 5 4 4 5 141 93,1% (Asil saking aspek gampil anggenipun ngginakekan medhia pikantuk persentase cacahipun 93,1% kalebet kategori sae sanget) 5. Asil Akhir Persentase Angket Pemakaian Saking Siswa Asiling persentase ingkang awujud angket menika dipunginakaken kangge mendhet pamrayogi subjek ngenging bab pemakaian medhia e- 93
learning ingkang dipundamel. Kanthi uji coba pemakaian dening siswa saged dipunpendhet dudutan bilih medhia e-learning menika sampun saged dipunginakaken kangge pasinaon basa Jawi krama. Dene asiling persentase angket saking subjek panaliten pikantuk skor 91,8%, kategori sae sanget. Tabel 4.13 Asiling Akhir Persentase Pemakaian Produk Saben Aspek No 1 2 3 4 Asil akhir persentase evaluasi sedaya aspek pikantuk 91,8% kategori sae sanget Aspek Uji Coba Persentase Kategori Aspek Gampil Anggenipun Mangertos Aspek Saged Sinau Kanthi Mandhiri Aspek Nyajikaken Medhia Aspek Gampil Anggenipun Ngginakaken Medhia 93,6% 90% 90,6% 93,1% SS SS SS SS Adhedhasar asiling evaluasi ing inggil menika sedaya aspek uji coba medhia e-learning mbabaraken bilih persentase aspek gampil anggenipun mangertos pikantuk 93,6% (kriteria sae sanget ), aspek saged sinau kanthi mandhiri pikantuk 90% (kriteria sae sanget), aspek nyajikaken medhia pikantuk 90,6% (kriteria sae sanget), dene aspek gampil anggenipun ngginakaken medhia pikantuk 93,1% kalebet kriteria sae sanget. Saking asiling persentase. Diagram 4.2 Asiling Akhir Persentase Pemakaian Produk Saben Aspek Asiling Akhir Persentase Pemakaian Produk Saben Aspek 100.00% 80.00% 60.00% 40.00% 20.00% 0.00% Aspek Gampil Anggenipun Mangertos Aspek Saged Sinau Kanthi Mandhiri Aspek Nyajikaken Medhia Aspek Gampil Anggenipun Ngginakaken Medhia Persentase Kategori 94
6. Asil Persentase saking Validator, Guru saha Subjek Uji Coba Asiling persentase saking validator, guru saha subjek uji coba medhia pikantuk skor 88,2% ingkang kalebet kategori sae sanget. Kanthi asil menika saged ngandharaken bilih medhia e-learning menika saged dipunginakaken kangge nambah nguwaosi basa Jawi krama siswa. Siswa saged nindakaken pasinaon online tumrap wonten ing pundi kemawon. Tabel 4.14 Asiling Persentase Saking Sedaya Aspek Uji Coba No 1 Ahli Materi 2 Ahli Medhia 3 Guru basa Jawi 4 Subjek uji coba produk dening siswa 5 Subjek pemakaian produk dening siswa Asil akhir persentase evaluasi sedaya aspek pikantuk 88% kategori sae sanget Subjek Persentase Kategori 94% 86% 88% 79% 92% SS SS SS S SS Diagram 4.3 Asiling Persentase Saking Sedaya Aspek Uji Coba Asiling persentase Saking Sedaya Aspek Uji Coba 100% 80% 60% 40% 20% 0% Ahli Materi Ahli Medhia Guru basa Jawi Subjek uji coba produk dening siswa Subjek pemakaian produk dening siswa Persentase Kategori Adhedhasar asiling persentase ingkang ketingal ing diagram menika bilih asiling persentase saking validator ahli materi pikantuk skor 94% ingkang kalebet kategori sae sanget. Wondene asiling persentase saking validator ahli 95
medhia pikantuk skor 86%, kalebet kategori sae sanget. Asiling persentase saking guru basa Jawi pikantuk 88%, kategori sae sanget. Persentase saking asiling uji coba produk dening siswa pikantuk skor 79%, kategori sae. Asiling persentase saking pemakai produk medhia e-learning menika pikantuk 92% kalebet kategori sae sanget. Asiling analisis panaliten menika ngetingalaken bilih medhia e-learning menika saged nyengkuyung proses pasinaon basa Jawi krama siswa wonten ing griya, satemah saged nambah nguwaosi basa Jawi krama. Menika trep kaliyan pamanggihipun Michael, (2013) bilih e-learning katindakaken kanthi ancas pasinaon ngginakaken system elektronik utawi komputer ingkang saged nyengkuyung proses pasinaon. Platform e-learning inggih menika aplikasi ingkang nyambung antawisipun guru saha siswa ing ruang pasinaon kanthi online. E-learning dipundamel kangge ngudhari prakawis ngengingi winatesing wekdal saha papan panggenan. C. Revisi Produk Revisi produk ingkang katindakaken dening ahli materi, ahli medhia, saha uji coba produk dening subjek, satemah mangertos perangan menapa ingkang kirang trep ing medhia pasinaon e-learning basa Jawi krama. 1. Evaluasi Saking Validator Materi Asiling evaluasi saking validator materi ngandharaken bilih medhia e- learning menika sampun layak anggenipun uji coba dening subjek. Validator menika paring pamrayogi supados basa ingkang dipunginakaken wonten ing 96
medhia e-learning menika ngginakaken basa Jawi krama ingkang trep, satemah ancasing pasinaon ngginakaken e-learning menika saged nambah nguwaosi basa Jawi krama. Gambar 4.1 Basa ingkang dipunginakaken wonten ing medhia e-learning saderengipun revisi Tampilan basa wonten ing medhia e-learning menika taksih ngginakaken basa Inggris saha Indonesia. Mila basa menika dipungantos mawi basa Jawa krama ingkang trep, sinaosa boten sedaya basa ing pemprograman saged dipungantos ngangge basa Jawi krama. Basa ingkang dipunginakaken menika basa ingkang komunikatif saged dipunaplikasikaken wonten ing basa pemprograman ingkang boten ngrisak wosing basa Jawi krama menika piyambak. 97
Gambar 4.2 Basa ingkang dipunginakaken wonten ing medhia e-learning sasampunipun revisi 2. Evaluasi saking Validator Ahli Medhia Evaluasi ingkang katindakaken salajengipun saking pamrayogi validator medhia. Evaluasi katindakaken supados medhia e-learning menika saged langkung ngrembaka kanthi sae. Pamrayogi saking validator saged kababar kados ing ngandhap. a. Tampilan Saben Layer Dipundamel Langkung Sekedhik Isinipun Tampilan medhia pasinaon e-learning menika nyawisaken fitur-fitur ingkang saged dipunakses miturut kaliyan kabetahan pasinaon. Tampilan layer menika pikantuk pamrayogi saking validator medhia bilih tampilan layer menika dipungantos kanthi tampilan ingkang langkung sekedhik. 98
1) Wujud medhia saderengipun revisi Gambar 4.3 Tampilan layer saderengipun revisi Tampilan layer ingkang sepisanan menika ketingal kathah sanget, mila supados tampilan menika ketingal boten kathah, dipundamel langkung ringkes anggenipun nampilaken wosing layer. 2) Wujud Medhia Sasampunipun Revisi Gambar 4.4 Tampilan layer sasampunipun revisi 99
Wujudipun tampilan medhia e-learning saperangan menika boten saged dipunewahi amargi wontenipun prakawis ngengingi program coding ingkang kedah dipunewahi sedaya, sarta prakawis winatesipun beya ingkang kedah dipuncawisaken. Mila tampilan medhia taksih kados ingkang sepisanan. Ananging boten sedaya tampilan layar menika kathah, wonten saperangan ingkang tampilan layaripun menika sakedhik. Gambar 4.5 Tampilan layer ingkang sakedhik b. Basa Kedah Dipundamel Ingkang Trep Ahli medhia paring pamrayogi bilih pamilihing basa wonten ing medhia e-learning menika kedah ngginakaken basa Jawi krama ingkang trep, satemah saged nambah seserepan kanthi leres tumrap siswa ngengingi bab basa Jawi krama. 100
1) Wujud Medhia Saderengipun Revisi Gambar 4.6 Basa ingkang dipunginakaken saderengipun revisi Basa ingkang dipunginakaken wonten ing tampilan medhia menika taksih ngginakaken pilihan basa saking basa Inggris kaliyan basa Indonesia. Tuladha basa ingkang dipunginakaken ing medhia e-learning kados login, register, lupa password. 2) Wujud Medhia Sasampunipun Revisi Gambar 4.7 Basa ingkang dipunginakaken sasampunipun revisi 101
Sasampunipun katindakaken pamrayogi saking ahli medhia ngengingi basa ingkang dipunginakaken ing medhia, lajeng basa ing medhia menika dipunrevisi kanthi pamilihan basa ingkang limrah dipunginakaken wonten ing pemprograman, saha nemtokaken basa ingkang saged dipungantos mawi basa Jawi krama. c. Materi Basa Jawi ing Padintenan 1) Wujud Medhia Saderengipun Revisi Materi basa Jawi pikantuk pamrayogi saking ahli medhia bilih supados dipunjangkepi kanthi materi basa Jawi ing padintenan. Materi ingkang cumawis wonten ing medhia menika taksih kalebet materi ingkang limrah. Gambar 4.8 Materi basa Jawi saderengipun revisi 2) Wujud Medhia Sasampunipun Revisi Sasampunipun katindakaken pamrayogi saking ahli medhia, ngengingi bab materi basa Jawi padintenan, lajeng medhia e-leaning menika dipunjangkepi kanthi materi basa Jawi ing padintenan. 102
Gambar 4.9 Materi basa Jawi sasampunipun revisi D. Kajian Produk Pungkasan Produk pasinaon e-learning basa Jawi krama sampun rampung dipundamel kanthi lampah pangrembaka. Lampahipun inggih menika analisis, design, damel medhia, validasi, saha evaluasi. Damel medhia menika panaliti mbetahaken wekdal gangsal wulan. Medhia e-learning basa Jawi krama menika mumpangataken medhia website ingkang saged dipunginakaken wonten ing komputer, laptop, saha smartphone. Medhia e-learning menika mbetahaken pamrayogi ingkang lumintu supados ngasilaken asil ingkang sampurna saha jumbuh kaliyan ngrembakanipun medhia pasinaon ingkang samsaya canggih. Sanadyan medhia ingkang dipundamel menika taksih kathah kirangipun, saking evaluasi angket validator saha subjek panaliti, medhia menika sampun saged dipunginakaken kangge sinau basa Jawi krama. Katiti saking asiling angket menika, bilih siswa saged sinau mandhiri saha saged 103
104 nambah nguwaosi basa Jawi krama kanthi gladhen ngginakaken tuladha-tuladha pacelathon kangge gladhi micara basa Jawi krama. Kanthi kemajengan teknologi ingkang sampun canggih sarta jaringan internet ingkang sampun kathah dipunginakaken kangge sinau, mila medhia e- learning menika saged dipunginakaken wonten ing perangkat komputer, laptop, saha smartphone. Sinau boten namung saged katindakaken ing pawiyatan, ananging ugi saged dipuntindakaken wonten ing pundi kemawon, boten winates papan panggenan saha wekdal. Siswa saged sinau kanthi mandhiri, saged gladhen piyambak, saha saged gladhen nggarap pitakenan supados mangertos tambahing nguwaosi basa Jawi krama. Program e-learning menika ngginakaken program ingkang gampil sanget, siswa namung kantun pados alamat web e-learning, lajeng damel akun ing medhia satemah saged akses medhia pasinaon menika. Kanthi tombol-tombol navigasi ing medhia siswa saged sinau kanthi nge-klik fitur ing medhia miturut kaliyan kabetahanipun. Medhia menika dipunsengkuyung kanthi materi saha gladhen ingkang sampun dipunjumbuhaken kaliyan kurikulum ing pawiyatan. Materi ing medhia pasinaon menika miturut pamanggihipun subjek panaliti gampil dipunmangertos. Medhia menika nyawisaken materi basa Jawi krama ngengingi bab pangertosan basa Jawi, jinis basa Jawi, mumpangating basa Jawi, saha gladhen basa Jawi krama ingkang dipunsengkuyung mawi tuladha-tuladha pacelathon basa Jawi ingkang sinerat sarta tuladha video. Bab menika nggampilaken siswa anggenipun mangertos saha gladhi ngginakaken basa Jawi krama, satemah saged nambah kawasisan nguwaosi basa Jawi krama.
Adhedhasar analisis asiling uji coba ing lapangan, medhia e-learning menika sampun saged paring mumpangat dhateng pasinaon basa Jawi krama siswa ing pawiyatan kanthi cara mandhiri utawi online. Siswa saged sinau ngginakaken medhia menika wonten ing pundi kemawon, boten winates papan panggenan saha wekdalipun. Kahanan pandemik covid 19 menika ndadosaken medhia e-learning saged dados medhia alternative kangge pasinaon basa Jawi, mliginipun sinau basa Jawi krama. Kanthi medhia e-learning menika siswa saged mumpangataken jaringan internet kangge sinau wonten ing griya. E. Winatesing Panaliten Panaliten menika ngengingi bab damel medhia e-learning basa Jawi krama inggih menika kangge nambah nguwaosi basa Jawi krama ing piwulangan basa Jawi. Dene winatesing panaliten saged kaandharaken kados ing ngandhap menika. 1. Kuwalitas Medhia Proses ingkang katindakaken nalika damel medhia e-learning menika kathah sanget. Proses menika dipunlampahi supados pikantuk kuwalitas medhia ingkang sae. Prosedur ingkang dipunginakaken kangge damel medhia menika ngginakaken teorinipun Padmo (2009: 418-423). Prosedur ingkang sepisan inggih menika analisis. Analisis menika katindakaken kanthi ningali kawontenan medhia pasinaon basa Jawi krama ingkang nyawisaken pasinaon mandhiri ngginakaken sarana ingkang canggih. Salajengipun dipuntiti kanthi saestu kirang saha langkungipun medhia ingkang sampun 105
wonten kaliyan medhia ingkang badhe dipundamel awujud e-learning menika. Adhedhasar analisis menika panaliti lajeng damel design, kanthi cara damel flowchart langkung rumiyin, salajengipun damel alur damel medhia. Flowchart menika lajeng dipun rantam saha kaandharaken rinci awujud storyboard. Sasampunipun kababar ing naskah, panaliti lajeng wiwit damel medhia. Damel medhia menika dipunwiwiti kanthi pados referensi-referensi ngginakaken medhia ingkang trep kangge nyengkuyung e-learning, salah setunggaling medhia ingkang dipunginakaken menika ngginakaken medhia adhedhasar website. Salajengipun panaliti menika nyawisaken materi saha gladhen ingkang badhe dipunlebetaken wonten ing salebeting medhia e- learning menika. Damel produk menika langkung dangu, amargi kedah nindakaken proses damel, ujicoba, saha revisi ngengingi produk e-learning- ipun. Medhia e-learning ingkang sampun dados lajeng dipunvalidasi dening ahli materi saha ahli medhia. Pamrayogi saking validator menika minangka dhasar kangge nindakaken uji coba dhateng subjek panaliten. Uji coba produk menika katindakaken kanthi uji coba kelompok kecil ingkang cacahipun sedasa siswa ingkang saged ngginakaken e-learning. Sasampunipun ngginakaken produk menika siswa lajeng ngisi angket ingkang dipundamel dening panaliti. Saking uji coba produk menika ngasilaken evaluasi bilih produk menika pikantuk biji 79% kalebet kategori sae. 106
Wondene asiling uji coba pemakaian produk ingkang katindakaken dening tigang dasa siswa lumantar isian angket sasampunipun ngginakaken medhia pikantuk biji 92%, kategori sae sanget. Adhedhasar asiling isian angket ngginakaken medhia saha saking biji gladhen siswa, saged dipunpendet dudutan bilih medhia e-learning menika saged dipunginakaken kangge nambah nguwaosi basa Jawi krama siswa kanthi sinau mandhiri. 2. Pamrayogi Siswa Panaliten menika winates dhateng siswa ing pawiyatan tataran SMA supados pikantuk pamrayogi ngengingi medhia e-learning. Miturut asiling angket saking uji coba produk menika ngasilaken persentase 79% kalebet kategori sae. Kategori menika ngandharaken bilih medhia e-learning menika sampun saged dipunginakaken kangge pasinaon basa Jawi krama tumrap siswa ing pawiyatan kanthi sinau mandhiri. Adhedhasar pamrayogi saking siswa menika lajeng katindakaken revisi supados medhia menika langkung sae saha rembaka. Miturut asiling angket saking pemakaian produk sasampunipun revisi ngasilaken persentase 92% kalebet kategori sae sanget. Wondene saking asiling pamrayogi menika saged dipunpendhet dudutan bilih kanthi medhia pasinaon basa Jawi ngginakaken e-learning saged kangge nambah nguwaosi basa Jawi krama. 107
BAB V. PANUTUP A. Dudutan 1. Panaliten menika kalebet panaliten pengembangan (R&D), inggih menika panaliten damel medhia e-learning ingkang dipunginakaken kangge pasinaon piwulangan basa Jawi krama. Prosedur kangge damel medhia e- learning menika panaliti nindakaken analisis, design, produksi, validasi, evaluasi. 2. Validator materi pikantuk persentase 94% ingkang kalebet kategori sae sanget. 3. Wondene asiling validasi medhia ngasilaken persentase 86% kategori sae sanget. 4. Asil uji coba produk kelompok alit dening subjek cacahipun sedasa siswa, pikantuk persentase 79%, menika kalebet kategori sae. Asiling uji coba pemakaian produk kelompok ageng dening siswa cacahipun tigang dasa, pikantuk 92%, kategori sae sanget. Adhedhasar asiling uji coba menika saged dipunwastani bilih medhia pasinaon e-learning basa Jawi saged dipunginakaken kangge sinau basa Jawi krama siswa. B. Implikasi E-learning menika saged dipunginakaken kangge pasinaon basa Jawi krama ing pawiyatan. Jaringan internet ing jaman menika sampun limrah sanget dipunginakaken kangge pasinaon dening siswa. Menapa malih wontenipun 108 108
pageblug covid19 menika, pasinaon siswa ingkang limrahipun dipuntindakaken wonten ing pawiyatan, samenika kedah dipunlampahi wonten ing griyanipun piyambak-piyambak. Kanthi sarana kadosta komputer, laptop, utawi smartphone ingkang limrah dipunginakaken ing pasinaon, ndadosaken panaliti damel medhia e- learning pasinaon basa Jawi krama. Medhia e-learning menika saged nggampilaken siswa anggenipun sinau ngginakaken piranti ingkang dipungadhahi piyambak, kadosta komputer, laptop, menapa dene smartphone, tanpa winates wekdal saha papan panggenan. Sinau basa Jawi krama kanthi mandhiri menika saged nambah seserepan basa Jawi krama satemah siswa ugi saged nambah anggenipun nguwaosi basa Jawi krama. Awratipun sinau basa Jawi krama saged dipunudhari kanthi ngginakaken medhia e-learning kangge sinau basa Jawi krama kanthi mandhiri. Siswa menika saged gladhi ngginakaken basa Jawi krama adhedhasar kabetahanipun piyambak. Siswa saged praktek ngginakaken basa Jawi krama ing padintenan, kanthi ningali tuladha-tuladha pacelathon ing medhia. Siswa saged ngrembakaken piyambak basa Jawi krama ingkang badhe dipunginakaken trep kaliyan sinten anggenipun badhe matur. Basa Jawi krama menika kedah asring dipunginakaken saha dipungladhi kanthi lumintir satemah saged dados pakulinan anggenipun matur basa Jawi krama. Damel medhia e-learning menika dipunanggep sae sanget dening ahli materi, ahli medhia, guru, saha siswa ing pawiyatan. Anggenipun damel medhia pikantuk asil ingkang ngremenaken, saha saged nggampilaken siswa anggenipun sinau basa Jawi krama. 109
110 C. Pamrayogi Adhedhasar andharan menika panaliti saged paring dudutan kados ing ngandhap menika. 1. Siswa saged mumpangataken jaringan internet, komputer, laptop, saha smartphone kanthi maksimal kangge pasinaon basa Jawi krama. Siswa saged praktek ngginakaken basa Jawi krama nalika matur kaliyan tiyang sanes kanthi mekaraken piyambak tuladha-tuladha pacelathon ing medhia menika. Mila kanthi medhia e-learning menika saged nambah nguwaosi basa Jawi krama siswa. 2. Siswa saged gladhi basa Jawi krama kanthi mandhiri saha saged sinau wonten ing pundi kemawon boten winates papan panggenan saha wekdalipun. 3. Kanthi medhia e-learning menika siswa saged nindakaken pasinaon kangge nambah panguwaosing basa Jawi krama. 4. Tumrap paraga pendhidhikan saged mumpangataken laboratorium komputer saha jaringan internet kanthi maksimal kangge ngrembakakaken medhia e-elarning pasinaon menika ing materi sanesipun.
KAPUSTAKAN Alessi, Stephen M. & Trollip, Stanley R. (2001). Multimedia for learning, methods and development (3rd Ed.). Massachusetts: Allyn and Bacon. Arsyad, Azhar. (2017). Media Pembelajaran. Jakarta: Raja Grafindo Persada. Arifin, F. Herman, T. (2017). The Influence of E-Learning Model Web Enhanced Course to Conceptual Understanding and Self Regulated Learning in Mathematics for Elementary School Students. TARBIYA: Journal of Education in Muslim Society, 4(1), 45-52. doi:10.15408/tjems.v4i1.5536. Borg & Gall. (1983). Educational Research: An Introduction. London: Longman Inc. Boulton, H. (2008). "Managing e-Learning: what are the Real Implications for Schools?" The Electronic Journal of e-Learning Volume 6 Issue 1, pp. 11 - 18, available online at Chaerani, Vici S. (2019). Analisis Tingkat Kesiapan Penerapan Pembelajaran Berbasis E-learning Pada Sekolah Menengah Kejuruan (SMK) di Kabupaten Padang Pariaman. Yogyakarta: UNY Dahiya, S., Jaggi, S., Chaturvedi, K.K., Bhardwaj, A., Goyal, R.C. and Varghese, C., (2016). An eLearning System for Agricultural Education. Indian Research Journal of Extension Education, 12(3), pp.132-135. Dale, E. (1956). Audio Visual Methods In Teaching. New York : The Dryden Press Darmawan, D. (2016). Mobile Learning Sebuah Aplikasi Teknologi Pembelajaran. Jakarta : Rajawali Press Daryanto & Muljo Rahardjo. (2012). Model Pembelajaran Inovatif. Yogyakarta: Gramedia. Dian & Rakhmat. (2017). E-Learning Teori dan Aplikasi. Bandung: Informatika. Endraswara, S. (2006). 30 Metode Pembelajaran Bahasa dan Sastra Jawa. Yogyakarta: Kontul Press. Harjawiyana H, Supriya. (2000). Marsudi Unggah-Ungguh Basa Jawa. Yogyakarta: Kanisius 111
112 Hartley, D. E. (2006). Selling E-learning. American Society for Training and Development. Heinich, R.M., Rusell, J.D., & Smaldino, SE. (1996). Instructional Media & Technology for Learning. New York:Nacmilan Publishing Company Ibrahim, Doni. (2014). The Effects Of The Use Of E-learning On The Learning Motivation And Achievement In Mathematics Of The Students Of SD Negeri Tahunan Yogyakarta. Vol 2 No.1. di Kuntari, Umi. (2017). Unggah-Ungguh Basa Jawa. 2017. Yogyakarta: Pustaka Widyatama. Michael, A. (2013). Michael Allen's Guide to E-learning. Canada: John Wiley & Sons. Mu'arif H & Surjono H. (2016). Developing Of E-learning Based On Scientific Approach On Natural Sciences Lesson At SMPN 5 Yogyakarta. Jurnal Inovasi Teknologi Pendidikan Volume 3, No 2, (195-206) di Munir. (2009). Pembelajaran jarak jauh berbasis teknologi informasi dan komunikasi. Bandung: Alfabeta. M. Zulkifli, et.al. (2016). An Analysis of Information and Communication Technology based Learning Models in School. International Journal of Applied Engineering Research. 11, (23), pp. 11215-11222. Nanda, Widya. (2018). Pengembangan E-learning untuk Mata Pelajaran Ilmu Gizi Kelas di SMK Budi Mulia Dua Yogyakarta. S2 Thesis, UNY Noesgaard, Signe Schack & Rikke. (2015). The Effectiveness of E-Learning: An Explorative and Integrative Review of the Definitions, Methodologies and Factors that Promote e-Learning Effectiveness. The Electronic Journal of e- Learning Vol 13 Issue 4 2015, ISSN 1479-4403 278, pp.278-290. Nugroho, Bunafit. (2017). Membuat Aplikasi E-learning dengan PHP-MySQL dan Dreamweaver. Sistem Informasi Pembelajaran Siswa Berbasis Web. Yogyakarta: Gava Media
113 Padmo, Dewi, dkk. (2004). Teknologi Pembelajaran. Ciputat: Pusat Teknologi Komunikasi dan Informatika Pendidikan. PP Gubernur DIY No 64 tahun 2013. Peraturan Gubernur (PERGUB) tentang Mata Pelajaran Bahasa Jawa Sebagai Muatan Lokal Wajib di Sekolah atau Madrasah. Yogyakarta Pranowo & Ratna S. (2017). Basa Jawa Krama Alus lan Santun. Yogyakarta: Dinas Kebudayaan DIY. Pressman, R. S. (2010). Software engineering: a practitioner's approach. New York: McGrawHill Education. Rohmah, L. (2016). Konsep E-Learning Dan Aplikasinya Pada Lembaga Pendidikan Islam. An-Nur, 3(2). Romisatriawahono. (2008). [online] Available FTP: romisatriawahono.net/2008/01/23. Tanggal akses 10 Mei 2020. Rosenberg, Marc J. (2001). E-learning; Strategies for Delivering Knowledge in the Digital. New York: McGraw Hill. Rusman, dkk .(2011). Pembelajaran Berbasis Teknologi Informasi dan Komunikasi : Mengembangkan Profesionalisme Guru. Jakarta:Rajawali Pers. PT. Raja Grafindo Persada Sanjaya, Wina. (2013). Strategi Pembelajaran Berorientasi Standar Proses Pendidikan. Jakarta: Kencana Prenadamedia Grup. Sari, A. P. & Setiawan, A. (2018). The Development of Internet-Based Economic Learning Media using Moodle Approach. International Journal of Active Learning, 3(2), 100-109. Slameto. (2013). Belajar dan Faktor- Faktor yang Mempengaruhinya. Jakarta: Renika Cipta. Sri Huning Anwariningsih, Sri Ernawati. (2013). Development of Interactive Media for ICT Learning at Elementary School Based on Student Self Learning. Journal of Education and Learning. Vol.7 (2) pp. 121-128. Sudjana & Rivai. (2001). Teknologi Pengajaran. Bandung: Sinar Baru Algensindo
Sugiyono. (2016). Metode Penelitian Pendidikan (Pendekatan Kuantitatif, Kualitatif, dan R&D). Bandung: Alfabeta. Suharti. (2006). Penerapan Unggah-Ungguh Berbahasa Jawa di Sekolah: Upaya Pembinaan Perilaku Bangsa yang Tangguh. Makalah Konggres Bahasa Jawa IV Tahun 2006 di Semarang. Sutopo, H.B., (2002). Metodologi Penelitian Kualitatif: Dasar Teori dan Terapannya Dalam Penelitian. Surakarta: Sebelas Maret University Press. Tigowati, Efendi,A, Budiyanto C. (2017). The Influence of E-learning Use to Student Cognitive Performance and Motivation in Digital Simulation Course. Vol.1 (2) 42 di Waller, V. & Wilson, J. (2001). A definition for e-learning. TheODL QC Newsletter, pp. 1-2. Wibawa, S. (2006). Pendekatan Pembelajaran Bahasa Jawa di SMA/SMK/MA. Makalah Konggres Bahasa Jawa IV Tahun 2006 di Semarang. Yengyuno, Soree. (2018). Efektivitas Penggunaan E-Learning Berbasis Moodle terhadap Hasil Belajar Mahasiswa pada Mata Kuliah Bahasa Malayu untuk Komunikasi di Yala Rajabhat University (Thailand). S2 thesis, UNY. 114
115 115
Pambuka FLOWCHART MEDHIA E-LEARNING BASA JAWI KRAMA Beranda Minangka Guru Dhaptar Wara-Wara Minangka Siswa Pesen Alamat web Menu Utama Jadwal Piwulangan Username Gladhen Mlebet Password Wulangan Panyaruwe Milih Guru Milih Siswa Medal 116 116 Pitakenan pilihan Pitakenan essay Basa Jawi Basa Jawi Krama Basa Jawi Ngoko Basa Jawi Padintenan Tuladha Basa Jawi ing pawiyatan saha ing bebrayan ageng
1 LAYER NASKAH MEDHIA E-LEARNING BASA JAWI KRAMA KOMPONEN NASKAH Kaca Pambuka Pandom : 1. Alamat website 2. Klik dhaptar menawi dereng gadhah akun, nalika dhaptar saged milih minangka guru menapa siswa. Sasampunipun pikantuk akun nembe saged mlebet wonten ing pasinaon 3. Username kanthi alamat email 4. Password nglebetaken sandi nalika damel akun wonten ing medhia 5. Klik mlebet menawi sampun badhe mlebet ing pasinaon Katrangan Gambar Identitas Medhia 1. Gambar 1 E-LEARNING BASA JAWI Sugeng rawuh ing pasinaon Basa Jawi Dening Leni Widiastuti NIM 16714251002 Jurusan Pendidikan Bahasa Jawa Pascasarjana 117 117
2 3 4 5 LAYER KOMPONEN Beranda Wara-wara Pesen Jadwal piwulangan Gladhen NASKAH Universitas Negeri Yogyakarta 2. Gambar 2 Mangga Pinarak 3. Gambar 3 Mangga Sinau 4. Gambar 4 Profil Nama : Leni Widiastuti Program Studi: PPs Pendidikan Bahasa Jawa Tempat, tanggal lahir: Pati, 15 Maret 1983 Alamat: Cikalan, Bangunjiwo Kasihan Bantul Pembimbing: Prof. Dr. Suwarna, M.Pd Sugeng rawuh ing e-learning basa Jawi krama SMA N 1 Jetis Bantul Sugeng rawuh ing pasinaon basa Jawi krama Nyerat pesen Pados pesen Dinten piwulangan, wekdal piwulangan, kelas ingkang dipunwucal Informasi gladhen 118
LAYER KOMPONEN NASKAH a. Tambah pitakenan pilihan: damel, edit, busak, ningali biji 1. "MOS SMA-ku pancen abot. OSIS-e rada rewel. Yen ana kang ora trep kalawan apa kang dikarepke banjur diukum." Basa kramanipun abot inggih menika .... A. Awrat B. Rahap C. Ngangkat D. Ngangsu E. Ngancani Kunci jawaban A 2. "Sawise upacara siswa anyar banjur mlebu kelas. OSIS nuli ngetutake lan wiwit ngabsen mbaka siji kanggo mesthekake yen ora ana siswa anyar kang kleru kelas." Basa krama ingkang trep kangge tembung 'anyar' ing inggil inggih menika .... A. Awet B. Lami C. Lajeng D. Enggal 119
LAYER KOMPONEN NASKAH E. Edipeni Kunci jawaban D 3. "Saben kelas disandhing OSIS loro. Kelasku dicekel OSIS aran Dadi lan Dedi." Basa kramanipun dicekel inggih menika .... A. Dipundulang B. Dipunbesmi C. Dipunampili D. Dipundukani E. Dipuncepeng Kunci Jawaban E 4. Bagas lajeng mlebet kelas kanthi uluk salam rumiyin, lajeng jawat asta dhateng Pak Guru lan matur nyuwun idin. Bagas : Kula nuwun Pak, kepareng kula matur. Guru : O, kowe Gas, iya kene mlebu, ambegane ditata, banjur lagi matur. (Bagas matur alon ananging cetha, tanganipun ngapurancang, sirahipun dhingkluk) Bagas : Nyuwun pangapunten Pak, kula telat amargi kedah nambalaken ban rumiyin, menapa kepareng kula mlebet kelas Pak? 120
LAYER KOMPONEN NASKAH Guru : Dadi mangkono sebabe tekamu telat, ya wis ora apa-apa iku jenenge alangan, sesuk meneh ati-ati, saiki kana enggala lungguh. Bagas : Matur nuwun Pak sampun dipunidinaken. Pacelathon ing inggil menika nyariyosaken kedadosan ing .... A. Kelurahan B. Pawiyatan C. Nggriya D. Karangtaruna E. Kelas Kunci Jawaban E 5. "Bapak badhe .... pundi?" Basa krama ingkang trep kangge njangkepi ukara ing inggil inggih menika .... A. Lunga B. Bidhal C. Tindak D. Dhateng E. Kesah Kunci Jawaban C 121
LAYER KOMPONEN NASKAH 6. Ingkang kedah ngapurancang inggih menika .... A. Tangan B. Asta C. Lambeyan D. Suku E. Samparan Kunci Jawaban B 7. Tiyang Jawi menika kawentar amargi langkung nengenaken patrapipun, tegesipun .... A. Unggah-ungguh B. Paugeran C. Tatacara D. Solahbawa E. remen srawung Kunci jawaban A 8. "Nuwun sewu menawi kepareng kula badhe nyambut bukunipun." Ukara ing inggil menika minangka tuladha .... A. nyuwun pamit 122
LAYER KOMPONEN NASKAH B. nyuwun pirsa C. nyuwun idin D. nyuwun pangapunten E. nyuwun pangestu Kunci Jawaban C 9. "Simbah sampun dangu anggenipun sakit." Basa krama ingkang trep kangge tembung sakit ing inggil inggih menika .... A. Sakit B. Lara C. Gerah D. Mantun E. Mari Kunci jawaban C 10. "Bapak sampun pinarak sakmenika". Basa krama ingkang trep kangge tembung pinarak inggih menika .... A. Lungguh B. Jumeneng C. Lenggah 123
LAYER KOMPONEN NASKAH D. Pinarak E. Ngadeg Kunci jawaban C 11. Ibu : "Buku iki kanggo sapa ta bud?" Budi : Menika buku .... kanca kula bu. Basa krama ingkang trep kangge njangkepi ukara ing inggil inggih menika .... A. Kangge B. Kanggo C. Kagem D. Dhateng E. Gadhah Kunci jawaban A 12. "Kula ngaturaken .... amargi sampun kersa rawuh wonten ing adicara ambal warsa sonten menika." Basa krama ingkang trep kangge njangkepi ukara ing inggil .... A. Sugeng rawuh B. Sugeng tindak C. Matur nuwun 124
LAYER KOMPONEN NASKAH D. Sugeng sonten E. Atur panuwun Kunci jawaban C 13. Ukara ngandhap menika ingkang cak-cakan unggah-ungguh krama ingkang leres inggih menika .... A. Ibu sampun bidhal dhateng kantor B. Kula sampun dhahar kala wau C. Bapak tindak dhateng kantor D. Bapak sampun menyang kantor E. Bapak sampun adus nalika kula siram Kunci jawaban C 14. Kawaos pacelathon menika kanthi saksama! Guru 1 : "Eh Bu, kok sajak ana sing dioyak, arep tindak endi?" Guru 2 : "Oh, iya Bu, iki arep nyang ruang guru sedhela. Mau Pak Ahmad ngendika menawa ana tilpun penting saka omah." Guru 3 : "Oh, ya wis Bu, mangga ndherekake Pacelathon menika ngginakaken unggah-ungguh basa ragam .... A. ngoko lugu 125
LAYER KOMPONEN NASKAH B. ngoko andhap C. ngoko alus D. krama lugu E. krama alus kunci jawaban C 15. Pranataning basa miturut lenggahing tata krama kawastanan .... A. Tata basa B. Ungguh-ungguh basa C. Rura basa D. Kerata basa E. Kawi basa Kunci jawaban B 16. Pakdhe Ngabdul : "Iki kok njanur gunung, kadingaren Nak Ahmad tekan kene, ana perlune apa mung dolan wae?" Ahmad : "Inggih Pakdhe, kepareng omong dhateng Pakdhe Ngabdul, bilih sowan kula ing ngriki ingkang sepisan kula silaturahmi saha tuwi Pakdhe Ngabdul sakulawarga. 126
LAYER KOMPONEN NASKAH Basa krama ingkang trep kangge tembung ingkang kacithak kandel inggih menika .... A. Kandha B. Ngendika C. Micara D. Matur E. Atur-atur Kunci jawaban D 17. Pakdhe Ngabdul : "Yoh..., matur nuwun dene Nak Ahmad silaturahmi marang aku lan tilik keslametanku sakulawarga. Sabanjure aku kadhawuhan sowan ing daleme Pak Susila saperlu kendhuri syukuran. Atur panuwunku mengko aturna marang Pak Susila lan ing mengko muga ora ana alangan apa-apa aku bisa sowan ing daleme. Nuwun sewu Nak, Pak Susila kok syukuran kuwi syukuran apa ta....?" Ahmad : "Pak Susila punika syukuran awit anake inggih punika Mas Danang ketampi anggenipun nyambut damel minangka tentara, Pakdhe." Basa krama ingkang trep kangge tembung ingkang kacithak kandel inggih menika .... 127
LAYER KOMPONEN NASKAH A. Larenipun B. Putranipun C. Wayahipun D. Putrinipun E. Mantunipun Kunci jawaban B 18. Edi ditimbali Pak Guru, sing ditimbali enggal-enggal nyedhak, tangane ngapurancang, ngadeg jejeg, sirahipun ndhingkluk, mature alon. Edi : "Inggih, Pak, wonten .... menapa?" Pak Guru : "Tulung jupukna buku basa Jawa ning mejaku" Edi : "Inggih, Pak" Basa krama ingkang trep kangge njangkepi ukara ing inggil inggih menika .... A. Prentah B. Perlu C. Kersa D. Dhawuh E. Panyuwunan Kunci jawaban D 128
LAYER KOMPONEN NASKAH 19. Sukma : "Kok Mbak Dian tindakipun kados kesesa?" Dian : "Lah, ora Dhik, wis biasane aku yen mlaku cepet, ora bisa kaya panjenengan, yen tindak kaya macan luwe. (sambi gemujeng)" Sukma : "Mbak Dian menika lo, saged kemawon anggenipun ngendika. Badhe tindak pundi menika, mbak?" Dian : "Arep menyang kantor pos wetan kui, Dhik, arep tuku materai. Iki didhawuhi simbah, kae simbah lenggah nang bank kulon kuwi." Sukma : "Wo, ndherekaken simbah ta, Mbak? Wah wayah ingkang bekti .... Mbak Dian menika." Basa ingkang trep kangge njangkepi pacelathon ing inggil inggih menika .... A. Saestu B. Tenan C. Temen D. Banget E. Tenanan Kunci jawaban A 20. Budi : "Nuwun sewu! Badhe nyuwun pirsa dalemipun Pak Bejo?" 129
LAYER KOMPONEN NASKAH Burhan : "Menika dalemipun Bapak Bejo, ingkang majeng ngidul, cetipun abrit." Budi : "Kinten-kinten Bapak wonten dalem boten nggih, kok kadosipun sepen?" Burhan : "Pangapunten. Kadosipun jam-jam semanten Bapak saweg .... menawi boten tindak. Cobi kemawon tindak mrika." Basa krama ingkang trep kangge njangkepi pacelathon ing inggil inggih menika .... A. Bobok B. Ngaso C. Leren D. Mapan E. Sare Kunci jawaban E b. Tambah pitakenan essay: damel, edit, busak, mbiji 1. Basa ingkang dipunginakaken tumrapipun tiyang ingkang langkung anem dhateng tiyang sepuh inggih menika .... Kunci jawaban: basa krama 2. Jinising basa ingkang dipunginakaken ing jaman menika wonten .... 130
LAYER KOMPONEN NASKAH Kunci jawaban: kalih ngoko kaliyan krama 3. Undha usuking basa ingkang dipunginakaken tumrapipun tiyang jawi menika saged ngetingalaken .... Kunci jawaban: unggah-ungguh 4. Patrap nalika dipuntimbali bapak/ibu guru, astanipun pasarta didik menika kedah .... Kunci jawaban: jumeneng radi dingkluk 5. "Mau bapakmu lunga neng ndi le?" Basa krama ingkang trep kangge pitakenan ingkang kacithak kandel inggih menika .... Kunci jawaban: tindak 6. Nalika nembe mlampah lajeng kepanggih tiyang sanes wonten ing mergi, prayoginipun matur .... Kunci jawaban: ndherek langkung 7. "Permisi, napa leres menika dalemipun Pak Lurah?" Tembung ingkang kacithak kandel menika basa kramanipun .... Kunci jawaban: nuwun sewu 131
LAYER KOMPONEN NASKAH 8. "Mekaten Pak. Kula mriki .... Bapak kula, ngaturaken serat undhangan kangge pepanggihan rembag dhusun. Menika, Pak". Basa krama ingkang trep kangge njangkepi ukara ing inggil inggih menika? Kunci jawaban: dipunutus 9. "Oh, ya gampang. Aturna bapakmu, yen aku wis nampa layang undhanganmu lan bakal merlokake teka". Tembung layang basa kramanipun inggih menika .... Kunci jawaban: serat 10. Menawi kepanggih bapak/ibu guru wonten ing mergi prayogi nalika sapa aruh ngginakaken basa .... Kunci jawaban: krama 11. "Bu, menika teng njawi wonten tamu badhe pinanggih kaliyan bapak." Tembung ingkang kacithak kandel basa kramanipun .... Kunci jawaban: dhayoh 12. "Wau kula sampun ketemu Pak RT teng daleme Mas Atmaja" Tembung ingkang kacithak kandel basa kramanipun .... Kunci jawaban: kepanggih 13. "Bu kapan ta bapak ki bali saka Semarang?" 132
LAYER KOMPONEN NASKAH Basa krama tembung ingkang kacithak kandel inggih menika .... Kunci jawaban: kondur 14. "Nuwun sewu pak guru, kula idin dhateng wingking". Basa krama ingkang trep kangge ukara ing inggil inggih menika .... Kunci jawaban: nuwun sewu pak guru, kula idin dhateng pakiwan 15. "Sugeng siang bu, menawi .... kula badhe nyuwun idin dhateng UKS, amargi sirah kula sakit bu". Basa krama kangge njangkepi ukara ing inggil inggih menika .... Kunci jawaban: kepareng 16. "Bapak, kula nyuwun pangestu badhe mangkat sekolah." Basa krama ingkang trep kangge tembung ingkang kacithak kandel inggih menika .... Kunci jawaban: bidhal 17. "Widada banjur mlebu ngaturi bapak sing lagi wae rampung anggone adus." Tembung ingkang kacithak kandel menika basa kramanipun .... Kunci jawaban: siram 18. "Menika lho Pak, para taruna ing dhusun kula sami kepingin latihan dados pranatacara". 133
LAYER KOMPONEN 134 NASKAH Tembung ingkang kacithak kandel basa kramanipun .... Kunci jawaban: gladhen 19. "Bu, kula dipundhawuhi Pak guru gladhen sekar Macapat, kula nyuwun ibu paring conto." Tembung ingkang kacithak kandel basa kramanipun .... Kunci jawaban: tuladha 20. "Ngendikanipun bu guru pancen mekaten bu, pramila generasi mudha, kedah gelem nyinau kabudayan Jawi supados boten ical kalindhih kemajenganing jaman". Basa krama ingkang trep kangge tembung ingkang kacithak kandel inggih menika .... Kunci jawaban: purun 21. "Mekaten bu, sarehne wangsul sekolah, kula dipunampiri Rahayu saperlu sinau kelompok, kula kesupen manawi dipunutus ibu ngaturaken serat dhateng Bu RT, pramila kula nyuwun pangapunten lan boten badhe kula baleni malih." Tembung baleni menika basa kramanipun .... Kunci jawaban: ambali 22. "Bapak mangga dhahar rumiyin, sedaya sampun siap."
LAYER KOMPONEN 135 NASKAH Basa krama tembung siap inggih menika .... Kunci jawaban: samekta 23. "Menawi mekaten, kula badhe miwiti damel, mangke Bapak ingkang mbiji lan mbeneraken menawi wonten kalepatan nggih pak." Basa krama ingkang trep kangge tembung ing inggil inggih menika .... Kunci jawaban: ngleresaken 24. "Nyuwun pangapunten, kula telat Pak sebab kedah nambalaken ban langkung rumiyin, kula nyuwun idin mlebet." Basa krama ingkang trep kangge tembung ingkang kacithak kandel inggih menika .... Kunci jawaban: amargi 25. Nuwun Pak Budi, kula kadhawuhan Pak Marta mendhetaken buku basa Jawi ing mejanipun." Tembung kadhawuhan menika lingganipun .... Kunci jawaban: dhawuh 26. "Kula kangmasipun Wida, anggen kula sowan dipunutus Bapak maringaken serat idin, adhik sakit." Tembung maringaken menika basa kramanipun ....
LAYER KOMPONEN NASKAH Kunci jawaban: nyaosaken 27. "Kula dipunutus Pak Budi ngaturaken kacatingal ibu ingkang keri ing kelas." Basa kramanipun tembung ingkang kacithak kandel ing inggil inggih menika .... Kunci jawaban: kentun 28. Adi : "Ngaten Pak, manawi kepareng mangke dalu kula badhe ningali ringgit wacucal ing bale desa." Bapak : "Lha, banjur karo sapa?" Adi : "Kala wau siang kula sampun kangsen kaliyan kanca-kanca badhe ningali sesarengan." Basa krama ingkang trep kangge tembung ingkang kacithak kandel inggih menika .... Kunci jawaban: sumadosan 29. Widi : "Sugeng enjang bu Yani." Bu Yani : "Sugeng enjang, arep apa Wid? Mbalekake apa arep nyilih buku Wid?" Widi : "Inggih bu, menika badhe mbalekake anggen kula nyuwun ngampil kala wingi." 136
6 LAYER KOMPONEN Wulangan NASKAH Basa kramanipun mbalekake nggih menika .... Kunci jawaban: mbangsulaken 30. "Inggih Pak, menawi mekaten pancen leres, pakaryan ingkang abot manawi katindakaken kanthi gotong royong tamtu badhe kraos entheng." Basa krama ingkang trep kangge tembung ingkang kacithak kandel inggih menika .... Kunci jawaban: awrat c. Tambah gladhen upload Informasi wulangan a. Tambah wulangan sinerat MATERI BASA JAWI Satuan Pendidikan : SMA Mata Pelajaran : Basa Jawa Kelas/program : X / MIPA-IPS Materi : Unggah-Ungguh Kompetensi Dasar : Memahami simulasi berbahasa Jawa dalam keluarga, sekolah, dan masyarakat dengan unggah-ungguh yang tepat. 137
LAYER KOMPONEN NASKAH Indikator Pencapaian Kompetensi : Melakukan simulasi berbahasa Jawa dalam keluarga atau masyarakat sesuai dengan unggah-ungguh Basa Jawi Krama Ngoko A. Basa Jawi Basa Jawi menika minangka basa ibu ingkang kathah dipunginakaken tumrap masyarakat Jawi. Kasunyatanipun wonten ing jaman modern menika pacelathon ing pasrawungan sampun awis-awis ngginakaken basa Jawi. Kathah masyarakat ingkang sami ngginakaken basa Indonesia minangka basa ingkang dipunginakaken wonten ing padintenan, mila menawi boten wonten kupiya ingkang saestu kangge nglestantunaken basa Jawi saged ndadosaken basa Jawi menika ical kageser kaliyan basa Indonesia. 138
LAYER KOMPONEN NASKAH Basa Jawi menika basa ingkang linuwih, kathah ukara-ukara utawi nilai-nilai moral basa saha sastra Jawi ingkang saged dipunginakaken wonten ing madyaning pasrawungan ing masyarakat saha saged migunani tumrap kapribaden bangsa, kalebet unggah ungguhipun. Undha usuking basa Jawi menika wonten kalih, inggih menika ngoko lan krama. Ngoko menika kaperang dados kalih inggih menika ngoko lugu saha ngoko alus. Basa Krama kaperang dados krama lugu saha krama alus. Ngoko lugu Ngoko Ngoko alus 1. Basa Ngoko Basa ngoko menika kalebet basa ingkang tingkat tuturipun langkung andhap. Basa ngoko dipunginakaken ing pacelathon padintenan ingkang sipatipun akrab. Basa ngoko menika kaperang dados kalih, inggih menika; a) Ngoko Lugu Basa ngoko lugu menika basa ingkang ukara wiwitan saha pungkasanipun menika ngoko, boten wonten tembung krama. Dipunginakaken kangge nyariyosaken dhiri pribadhi utawi asanes ingkang sadrajat saha kanca ingkang saumuran kanthi akrab. Tuladha: "Aku arep mangkat sekolah mengko yen wis jam setengah pitu." b) Ngoko Alus 139
LAYER KOMPONEN NASKAH Basa ngoko alus dipunginakaken nalika micara kaliyan tiyang sanes ingkang dipunanggep langkung inggil, amargi sampun caket utawi akrab. Ukaranipun ngoko ananging wonten tembung-tembung krama inggil. Titikanipun: : aku Aku Kowe : menawi langkung sepuh dados panjenengan/njenengan, kangmas/mas, mbakyu/mbak, ingkang langkung anem dados sliramu, adhi/dhik, dhimas, dhiajeng. Tuladha: "Aku arep matur Bu Guru yen sesuk ora bisa melu menyang Solo." 2. Basa Jawi Krama Miturut Hadiwidjana basa krama menika kangge wawan pangandikan kaliyan tiyang sanes, ing pasrawungan, basa ingkang sampun disekecake tumrap raos saha sekeca dipunmirengaken. Ginanipun Basa Jawi krama a) Tiyang ingkang wawan pangandikan dereng tepang kaliyan tiyang ingkang dipunajak wawan pangandikan, saha ingkang dipunajak wawan pangandikan wau ketingal langkung sepuh utawi tiyang ingkang kagungan pangkat. b) Tiyang ingkang wawan pangandikan langkung anem yuswanipun katimbang tiyang ingkang dipunajak wawan pangandikan saha tiyang ingkang dipunajak wawan pangandikan kedah dipunurmati. c) Tiyang ingkang wawan pangandikan langkung andhap drajad pangkatipun katimbang tiyang ingkang dipunajak wawan pangandikan utawi tiyang ingkang dipunajak wawan pangandikan kedah dipunurmati. 140
LAYER KOMPONEN 141 NASKAH 3. Jinising Basa Jawi Krama Jawi krama Basa kaperang dados sekawan, inggih menika; Krama lugu Krama inggil Basa Krama Krama madya Krama alus 5) Krama Lugu Krama lugu inggih menika ukara ingkang sedaya tetembunganipun krama lugu boten campuh tetembungan krama inggil. Ginanipun kangge nyariyosaken diri pribadhi, tiyang ingkang sadrajad, utawi langkung anem. Titikanipun Aku Kowe Ater-ater dak- Ater-ater ko- Ater-ater di- Panambang -ku Panambang -mu digantos digantos digantos digantos digantos digantos digantos : kula : panjenengan : kula : panjenengan : dipun : kula : panjenengan
LAYER KOMPONEN Panambang -e/ne Panambang -ake NASKAH digantos digantos : ipun/nipun : aken Tuladha 1) Kula badhe kesah dhateng Jakarta, panjenengan badhe titip menapa? 2) Buku ingkang wonten meja menapa sampun panjenengan pendhet, Dhik? 3) Kula dipunkengken semah kula supados mendhet titipan. 4) Semah kula nembe tilem, kula boten wonten nggugah. 6) Krama Madya Ukara krama madya wujudipun kados krama lugu saha krama alus, ananging lebetipun wonten tetembungn krama madya. Ukara menika saged dipunwastani kirang unggah-ungguhipun. Ukara krama madya menika boten trep menawi dipunginakaken ing ukara pranatacara utawi pamedhar sabda, utawi kangge wawan pirembagan kaliyan tiyang ingkang dipunurmati satemah kedah dipunendhani. Tuladha 1) Kula ajeng ngadeg ing ngriki, ajeng ngaturaken sekar pangkur. 2) Sekar niki damelan kula piyambak lan seg wau kula tulis. 3) Nyuwun pamengku mawon menawi sekar niki kirang sae. 4) Ingkang niki mawon, ingkang niku boten remen. 5) Nyuwun tulung Mas, kula didamelke teh kagem tamune nika. 7) Krama Alus Ukara krama alus sami kaliyan tataran tutur mudha krama inggih menika ukara ingkang tetembunganipun krama saha ing lebetipun wonten tetembungan krama inggil. Ukara menika kalebet tataran tutur ingkang inggil satemah sekeca saha ngresepaken ingkang mirengaken, ananging kedah atos-atos anggenipun 142
LAYER KOMPONEN 143 NASKAH ngginakaken dipunginakaken kangge diri pribadhi. Titikanipun: tetembungan. Ampun ngantos tembung krama inggil Aku Kowe digantos digantos digantos Ater-ater dak- digantos Ater-ater ko- Ater-ater di- digantos Panambang -ku digantos Panambang -mu digantos digantos Panambang e/ne Panambang -ake digantos - : kula : Kangmas, panjenenganipun sanesipun. : kula : panjenengan : dipun : kula : panjenengan : ipun/nipun panjenengan, panjenenganipun Ibu, saha panjenenganipun Bapak, : aken Tuladha "Kula nyuwun agunging pangapunten, menawi kathah kalepatan anggen kula matur saha pinanggih bab-bab ingkang boten mranani penggalih panjenengan sedaya, saestu kula ngantu-antu paringipun pangaksami". 8) Krama Inggil Krama Inggil inggih menika ukaranipun kados krama alus ananging wonten tetembungan ingkang mligi kangge pakurmatan dhateng tiyang ingkang dipunanggep langkung dipunurmati saha saking kulawarga Karaton. Titikanipun: 1) Panjenengan dipungantos panjenengan dalem, utawi nandalem;
LAYER KOMPONEN NASKAH 2) Inggih dipungantos nun inggih utawi sendika dhawuh; 3) Nuwun sewu dipungantos punten dalem sewu. 4) Aku dipungantos kawula, abdi dalem utawi adalem. Tuladha 1) Punten dalem sewu, wonten dhawuh menapa nan dalem nimbali kula? 2) Nun inggih, kula namung sendika dhawuh menapa ingkang dados dhawuh timbalan Dalem, Sinuwun. B. Titikaning Basa Jawi ing Padintenan Titikaning basa santun tumrap masarakat Jawi katitik saking sipat lembah manah, sipat wicaksana, suka caos pangalembana, sipat pradhah, lsp. Kejawi saking menika, supados pangandikan tansah saged mratelakaken raos santun kedah dipunimbangi kaliyan panggalih, kadosta saged angon raos, aben raos, empan papan, kurmat-kinurmatan, lsp (Pranowo&Saktimulya, 2017: 19-31). 1. Sipat lembah manah Inggih menika tansah sinengkuyung ing aluhur wonten ing pundi papan. Masarakat Jawi kagungan kapitadosan bilih sipat budaya Jawi kangge njagi kerukunan ing sasaminipun gesang. Supados sasaminipun kerukunan bebrayan gesang saged dados cepengan, pramila tiyang Jawi kagungan cepengan kapitadosan bilih gesang kedah tansah rukun lan kurmat. 2. Sipat wicaksana Inggih menika ngandharaken bilih tiyang ingkang nembe ngendika dhumateng tiyang sanes kedah tansah saged caos pamrayogi supados tiyang sanes pikantuk mumpangat ingkang sakalangkung kathah nalika nembe wawan pangandikan. 3. Suka caos pangalembana Raos suka caos pangalembana menika dados sipatipun saben tiyang ingkang ingkang kepengin dipunluhuraken drajatipun. Soksintena kemawon 144
LAYER KOMPONEN NASKAH dipunluhuraken drajatipun, sinaosa ingkang kaweca radi lingsem, saestunipun raos ing manah tetep remen. 4. Sipat pradhah utawi loma Sipat pradhah ing budaya Jawi kapratelakaken tansah remen cecaos dhumateng tiyang sanes. 5. Sipat simpati Saged kapratelakaken bilih soksintena kemawon kedah nggadhahi raos caos kawigatosan dhumateng tiyang sanes. Sipat simpati minangka pratelan raos nuju prana dhumateng kawontenan tiyang sanes. 6. Sipat adu raos Sipat adu raos kapratelakaken bilih soksintena kemawon tansah lantip panggrahitanipun, lan sami-sami waskitha ing raos. Adatipun kasalira dening priyantun ingkang sami-sami mangertos menapa ingkang dados kersanipun tiyang sanes sinaosa boten kaweca ing atur. 7. Sipat angon raos Kapratelakaken bilih soksintena kemawon menawi nembe pangandikan saged sami-sami njagi raos satunggal lan satunggalipun satemah boten wonten ingkang rumaos dipunreridhu manahipun. Kedah nggadhahi raos bilih nalika nembe ngendika tansah kagungan tetimbangan wekdal ingkang pas kaliyan kawontenan ingkang nembe dipunraosaken tiyang sanes. 8. Sipat kurmat-kinurmatan Kapratelakaken bilih priyantun satunggal lan satunggalipun kedah sami aji- ingajenan wonten ing pasrawungan. C. Tuladha Cak-cakanipun Unggah-Ungguh Basa Jawi Krama 1. Pacelathon ing Pawiyatan a. Nyuwun Idin Mlebet Kelas 145
LAYER KOMPONEN NASKAH Nalika budhal sekolah kados padatanipun Bagas, Ani kaliyan Nita nyuwun pangestu dhateng tiyang sepuhipun. Bagas mboncengke Ani, Nita nyepedha piyambak. Nita Bagas Mas, banku nggembos, pripun menika? Ya wis yen mangkono, kene aku sing nambalke banmu, wis kana budhala dhisik. Bagas lajeng mlebet kelas kanthi uluk salam rumiyin, lajeng jawat asta dhateng Pak Guru lan matur nyuwun idin. Kula nuwun Pak, kepareng kula matur. Bagas O, kowe Gas, iya kene mlebu, ambegane ditata, banjur lagi matur. Guru (Bagas matur alon ananging cetha, tanganipun ngapurancang, sirahipun dhingkluk) Bagas Nyuwun pangapunten Pak, kula telat amargi kedah nambalaken ban rumiyin, menapa kepareng kula mlebet kelas Pak? Dadi mangkono sebabe tekamu telat, ya wis ora apa-apa iku jenenge alangan, sesuk meneh ati-ati, saiki kana enggala lungguh. Guru Bagas Matur nuwun Pak sampun dipunidinaken. b. Nyuwun Idin Dhateng Pakiwan Pak guru saweg ngandharaken dhateng pasarta didik babagan tata krama, lare-lare sami nggatosaken kanthi permati. Sampun sawetawis Wida kraos kepingin sene. Sasampunipun boten kiyat anggenipun ngampet Wida lajeng ngacung, lajeng majeng nyaketi Pak Guru. Tangan ngapurancang, badanipun radi mbungkuk, lajeng matur. jumeneng, Wida Guru Nalika Wida ing pakiwan, Pak Guru nglajengaken anggenipun ngendikan. Nuwun sewu, Pak, kula nyuwun idin badhe dhateng pakiwan. Iya, kana. 146
LAYER KOMPONEN NASKAH Guru Ya kaya mangkono iku patrape menawa arep nyuwun idin. Mlaku, lungguh, omong, iku kabeh kudu nganggo tata krama. Boten dangu Wida mlebet lajeng matur dhateng Pak Guru Wida Guru Sampun Pak, matur nuwun. Iya, padha-padha. c. Sapa Aruh Kaliyan Bapak/Ibu Guru saha Karyawan Dini kaliyan Ayu tumuju dhateng masjid sekolah lajeng kepanggih kaliyan Ibu Guru ing ngajeng ruang guru, Dini kaliyan Ayu mesem saha sirahipun radi ndingkluk kaliyan jawat asta kaliyan Ibu Guru. Guru Dini Guru Ayu Guru Dini Arep neng endi iki esuk-esuk kok metu kelas? Badhe dhateng masjid, bu, duha rumiyin. Lha pelajarane sapa? Wis pamit urung? Sampun bu, menika pelajaran agama, wau sampun nyuwun idin badhe duha rumiyin. Ya wis nek ngono, gek enggal-enggal neng masjid, nek wis rampung age-age mlebu kelas. Inggih, bu. d. Diutus Bapak/Ibu Guru Edi ditimbali Pak Guru, sing ditimbali enggal-enggal nyedhak, tangane ngapurancang, ngadeg jejeg, sirahipun ndhingkluk, mature alon. Edi Guru Edi Edi lajeng dhateng ruang guru, sakderengipun mlebet langkung rumiyin ndhodhog lawang, lajeng tumuju dhateng ibu guru ingkang lenggah ing ruang guru. Inggih, Pak, wonten dhawuh menapa? Tulung jupukna buku basa Jawa ning mejaku. Inggih, Pak. 147
LAYER KOMPONEN NASKAH Edi Nuwun sewu, Bu, kula dipundhawuhi Pak Agus mendhetaken buku basa Jawi ing mejanipun. O, iya, kana mejane ing sisih pojok wetan mburi dhewe. Inggih, Bu, matur nuwun. Guru Edi Boten dangu Edi sampun dhateng kelas kaliyan mbekta buku, lajeng ngaturaken bukunipun, badanipun radi mbungkuk. Edi Guru Edi Menika, Pak bukunipun. Matur nuwun ya mas. Inggih, Pak, sami-sami. 2. Pacelathon ing Bebrayan Ageng (Masarakat) a. Pacelathon ing Wayah Enjang Anto Bu Dian Sugeng enjang! Mangga, wonten menapa nggih, Mas? Anto Sugeng enjang, Bu! Nuwun sewu, Bu, badhe nyuwun pirsa. Cedhak mriki pundi nggih toko ingkang sade pulsa? Bu Dian Oh, Panjenengan tindak prasekawanan Mase mendhet ngiwa. Boten prasekawanan wonten counter pulsa, Mas. Kala wau kula sampun saking ngrika, kok tutup nggih, Bu. Menawi sanesipun menapa Ibu pirsa? lajeng kemawon, mangke wonten tebih saking Anto Bu Dian O, wonten. Cobi mangke saking prasekawanan panjenengan mendhet nengen, Mas. Ngrika wonten ning radi tebih saking prasekawanan. Oh inggih. Matur nuwun. Pareng, Bu. Anto Bu Dian Dhawah sami-sami, ndherekaken. b. Pacelathon ing Wayah Siang Silvi Sugeng siang, Mbak Dian! 148
LAYER KOMPONEN NASKAH Dian Silvi Dian Silvi Dian Silvi Sugeng siang, Dhik Silvi! Kok Mbak Dian tindakipun kados kesesa? Lah, ora Dhik, wis biasane aku yen mlaku cepet, ora bisa kaya panjenengan, yen tindak kaya macan luwe. (sambi gemujeng) Mbak Dian menika lo, saged kemawon anggenipun ngendika. Badhe tindak pundi menika, mbak? Arep menyang kantor pos wetan kui, Dhik, arep tuku materai. Iki didhawuhi simbah, kae simbah lenggah nang bank kulon kuwi. Wo, ndherekaken simbah ta, Mbak? Wah wayah ingkang bekti saestu Mbak Dian menika. c. Pacelathon ing Wayah Sonten Doni Pak Lurah Sugeng sonten, kowe Don. Saka ngendi, Le? Doni Sugeng sonten, Pak Lurah! Saking griya kemawon, dalemipun tambah sae nggih, Pak. Dangu kula boten sowan. Pak Lurah Ya, kaya ngene, Le. Sing penting kukuh. Jarene kowe ketampa kuliah ana ing Jogja ya? Pangestunipun Pak Lurah. Doni Pak Lurah Tiwas kebeneran. Kuliah sing bener Le. Aja suwe-suwe ana kampus. Enggal lulus terus melu mbangun desa! Inggih, Pak sendika dhawuh. Doni d. Pacelathon ing Wayah Dalu Pak Rohmat Sugeng dalu, Pak Karno! Pak Karno Sugeng dalu, Pak Rohmat. Pak Rohmat Sampun dalu kok dereng sare Pak, menapa wonten lemburan? 149
LAYER KOMPONEN 150 NASKAH Pak Karno Menika laporan kangge pertanggungjawaban mbenjang. Panjenengan kok dereng sare? saweg ngrampungaken rapat inggih Pak Rohmat Inggih, menika jatah siskamling, badhe mendhet jipitan. Sumerep panjenengan tasih wungu, kula ampiri. Pak Karno Wah panjenengan menika jan elok, pejabat tasih kersa kliling tumut siskamling. Pak Rohmat Wah menika amanah, Pak. Masarakat paring kapitadosan inggih kedah dipunlampahi. e. Nyuwun Pirsa Kabar Pak Banu Pripun pawartosipun, Nak? Asih Pak Banu Wilujeng. Pripun wartosipun Eyang Seto? Asih Pak Banu Wo nggih sokur, niki sampeyan wonten kagungan kersa napa? Menika Mbah, kula dipunutus simbah ngaturaken kondur Asih kagunganipun duwung. Matur nuwun sanget. Sae, Pak, wilujeng. Kondur simbah sami sugeng, ta? Alhamdulillah, sae, saras. Pak Banu O, ngoten. Nggih, kula tampi, sami-sami. Mang aturke salam Asih taklim kula katur Simbah sampeyan. Oh nggih, mangke kula aturaken. f. Nyuwun Pirsa Bab Griyanipun Tiyang Candra Mas Bagas Menika dalemipun Bapak Bejo, ingkang majeng ngidul, cetipun Nuwun sewu! Badhe nyuwun pirsa dalemipun Pak Bejo? Candra abrit. Kinten-kinten Bapak wonten dalem boten nggih, kok kadosipun sepen?
LAYER KOMPONEN NASKAH Mas Bagas Pangapunten. Kadosipun jam-jam semanten Bapak saweg sare menawi boten tindak. Cobi kemawon tindak mrika. Oh inggih, matur nuwun, nyuwun pamit. Candra Mas Bagas Mangga, ndherekaken. g. Nyambut utawi Ngampil Wisnu Pak Budi Wisnu Pak Budi Oh mangga. Dangu nggih boten napa-napa. Keleresan sepeda Pak, kula badhe nyuwun ngampil sepeda motoripun! Kersa tindak pundi? Dhateng peken, Pak. Sekedhap kemawon. motoripun nganggur. Bapak boten tindakan? Wisnu Pak Budi Mangke kemawon, sasampunipun Panjenengan kondur. Nyuwun pangapunten ngresahi nggih, Pak. Wisnu Ah boten menapa-menapa. Menika motoripun. Pak Budi h. Nyuwun Pangapunten Mbah Juki Padha slamet ta, lakumu, Le? Jaya Inggih pangestunipun simbah wilujeng, kondur Simbah inggih wilujeng ta? Mbah Juki Ya, pangestumu, Le. Senajan kuru ning Alhamdulillah waras. Jaya Alhamdulillah, Mbah. Ndherek bingah. Salajengipun, kepareng matur simbah, sowan kula mriki ingkang sepisanan silaturahmi tuwi kasugengan simbah sakulawarga. Mbah Juki O iya, Le tak tampa matur nuwun dene wis gelem tilik simbah. Inggih, salajengipun kula nyuwun pangapunten ingkang ageng, Jaya dene boten saged nengga simbah nalika simbah gerah. Mbah Juki Wis ora dadi apa, Le sing penting wis apik kabeh. 151
LAYER KOMPONEN 152 NASKAH Matur nuwun, Mbah. Kula namung saged ndedonga mugi-mugi salajengipun simbah kaparingan yuswa panjang lan kasarasan. Mbah Juki Aamiin, matur nuwun, Le. Ya mung dongane anak putu, sing Jaya tansah diarep-arep Simbah. i. Micara Tiyang Sepuh Kaliyan Lare Bu Asna Imah Bu Asna Imah Bu Asna Imah Bu Asna Imah Imah, ibu wis kondur. Kok rikat sanget, Bu? Menapa pasaripun boten rame? Ya rame, nanging ibu gage-gage. Kuwatir menawa ana tamu. Ana tamu tindak mrene tenan ora mau? Wonten, Bu. Nanging kula aturi nengga ibu boten kersa. Ngendikanipun mangke badhe wangsul. Pira priyayine? Kakung apa putri? Kakung kaliyan lare alit. Sapa ya? Boten mangertos, Bu. j. Badhe Tumbas Bu Siti Pak Galih Mangga. Ngersakaken menapa, Bu? Bu Siti Pak Galih Oh wonten. Ngersakaken sedhengan, Bu? Nyuwun ingkang sae kemawon. Kula nuwun, Pak! Badhe nyuwun uwos, Pak. ingkang sae menapa ingkang Bu Siti Pak Galih Ngersakaken pinten kilo, Bu? Bu Siti Pak Galih Wolongatus, Bu. Badhe pundherekaken? Nyuwun tulung, pundugekaken nggih, Pak. Menika artanipun. Sakental, kula nyaosi pinten nggih, Pak? punasta piyambak menapa Bu Siti
LAYER KOMPONEN NASKAH Pak Galih O, nggih, Bu. Matur nuwun sanget. Mangke kajengipun Bu Siti dipundugekaken lare kula. Nggih, matur nuwun, Pak. Pareng lajengan nyuwun pamit. k. Mara Dayoh Budi Pak Sunu Mangga! Oh Nak Budi. Mlebu kene. Budi Pak Sunu Budi Pak Sunu Njur ana perlu apa kok njanur gunung? Budi Kula nuwun! Inggih, Pak. Padha slamet ta, Nak lakumu? Inggih, pangestunipun boten kirang setunggal menapa. Mekaten Pak. Kula mriki dipunutus Bapak kula, ngaturaken serat undhangan kangge pepanggihan rembag dhusun. Menika, Pak. Lha ana apa? Bapak dipunsuwuni pratikel babagan badhe madegipun masjid dhusun, Pak. Pak Sunu Budi Pak Sunu Oh, ya gampang. Aturna bapakmu, yen aku wis nampa layang undhanganmu lan bakal merlokake teka. l. Nampi Dayoh Vera Pak Yono Mangga. Oh mbak Vera. Mangga lenggahipun mbak. Vera Pak Yono Ngaturaken sugeng rawuhipun, mbak. Vera Kula nuwun! Inggih, matur nuwun. Inggih, pangestunipun wilujeng. Kondur Bapak sakulawarga wilujeng? Pak Yono Alhamdulillah wilujeng, mbak. Nuwun sewu menika kok radi mirunggan, kagungan kersa menapa? 153
7 8 LAYER KOMPONEN Panyaruwe wulangan Pados guru NASKAH Vera Inggih, kepareng matur Bapak, sowan kula ingkang sepisan silaturahmi tuwi kasugengan Bapak sakulawarga. Pak Yono Matur nuwun Vera Kaping kalihipun, kula dipunutus Bapak, kapurih matur menawi kepareng badhe ngresahi kagunganipun kendharaan. Badhe kangge ndherekaken simbah kaliyan sedherek dhateng bandara. Simbah badhe kondur dhateng Kalimantan. Pak Yono O, inggih. Mangga mbak. Badhe dipunasta piyambak menapa kaliyan sopir sekaliyan? Menawi wonten malah sekaliyan sopiripun, Pak. Vera Pak Yono Nggih mbak, Pak Sarno sela kok. Badhe tindak kapan, jam Vera pinten? Benjang enjang pukul sedasa, Pak. m. Nyuwun Pamit Vera Nggih, nuwun sewu munggel pangandikan. Kepareng matur Bapak, gandheng atur kula sampun dipuntampi, salajengipun badhe nyuwun pamit. Pak Yono Oh nggih Mbak Vera. Insya Allah benjang saged. Benjang Pak Sarno kajengipun sowan pukul setengah sedasa. Ndherekaken sugeng menawi ngersakaken kondur. Matur nuwun Pak, pareng. Vera Pak Yono Nggih, mangga, mangga ndherekaken. b. Tambah wulangan awujud file Pados panyaruwe Pados guru, informasi guru 154
9 10 LAYER KOMPONEN Pados siswa Medal NASKAH Pados siswa, informasi siswa Menawi sampun nindakaken pasinaon lajeng klik medal. Sasampunipun klik medal lajeng mlebet malih wonten ing layar kaca pambuka 155
TAMPILAN AKHIR MEDHIA E-LEARNING BASA JAWI KRAMA Layer 1 Layer 2 Layer 3 Layer 4 Layer 5 Layer 6 Layer 7 Layer 8 156 156
Layer 9 Layer 11 Layer 13 Layer 15 Layer 17 Layer 10 Layer 12 Layer 14 Layer 16 Layer 18 157
158 SURAT PERNYATAAN Saya yang bertanda tangan di bawah ini: Nama : Prof. Dr. Drs. Suwarna, M.Pd NIP : 196402011998121001 Jabatan : Guru Besar/Dosen Pendidikan Bahasa Jawa Instansi : Fakultas Bahasa dan Seni Mahasiswa Bimbingan : Leni Widiastuti Judul Tesis Bimbingan : "Damel E-learning Kangge Nambah Nguwosi Basa Jawi Krama" Menyatakan bahwa media e-learning yang telah dibuat oleh mahasiswa bimbingan tersebut, layak untuk tahap validasi dan layak untuk uji coba. Demikian surat pernyataan ini saya buat untuk dipergunakan sebagaimana mestinya. Yogyakarta, 13 April 2020 Dosen Pembimbing Tesis, Prof. Dr. Drs. Suwarna, M.Pd NIP 196402011998121001 158
PERMOHONAN MEMBUAT SURAT IZIN VALIDASI No. Surat (diisi petugas) NAMA : LENI WIDIASTUTI NIM : 16714251002 PRODI S2/S3 : S2 PENDIDIKAN BAHASA JAWA PEMBIMBING : 1. Prof. Dr. Drs. Suwarna, M.Pd 2. ... . REKOMENDASI VALIDATOR : 1. Prof. Dr. Drs. Suwardi, M.Hum (Ahli Materi) 2. Dr. Drs. Mulyana, M.Hum (Ahli Medhia) JUDUL TESIS/DISERTASI : DAMEL E-LEARNING KANGGE NAMBAH NGUWAOSI BASA JAWI KRAMA Yogyakarta, 14 April 2020 Leni Widiastuti 159
160 SURAT KETERANGAN VALIDASI Yang bertanda tangan di bawah ini: Nama : Prof Dr. Drs. Suwardi, M.Hum Jabatan/Pekerjaan : Dosen Jurusan Pendidikan Bahasa Jawa Instansi Asal : FBS UNY Menyatakan bahwa materi pembelajaran dengan judul: Damel E-learning Kangge Nambah Nguwaosi Basa Jawi Krama dari mahasiswa: Nama : Leni Widiastuti Program Studi : Pendidikan Bahasa Jawa NIM : 16714251002 (sudah siap/belum siap)* dipergunakan untuk penelitian dengan menambahkan beberapa saran sebagai berikut: Media e-learning sudah layak untuk dilakukan uji coba Demikian surat keterangan ini kami buat untuk dapat dipergunakan sebagaimana mestinya. Yogyakarta, 22 April 2020 Validator, Prof. Dr. Drs. Suwardi, M.Hum NIP 196404031990011004 ) coret yang tidak perlu 160
SURAT KETERANGAN VALIDASI Yang bertanda tangan di bawah ini: Nama : Dr. Drs. Mulyana M.Hum Jabatan/Pekerjaan : Kaprodi S2 Pendidikan Bahasa Jawa Instansi Asal : UNY Menyatakan bahwa medhia pembelajaran dengan judul: Damel E-learning Kangge Nambah Nguwaosi Basa Jawi Krama dari mahasiswa: Nama : Leni Widiastuti Program Studi : Pendidikan Bahasa Jawa NIM : 16714251002 (sudah siap/belum siap)* dipergunakan untuk penelitian dengan menambahkan beberapa saran sebagai berikut: Media sampun saged dipunginakaken kangge media pasinaon, ewa semanten tasih perlu direvisi saperangan, antawisipun: 1) tampilan saged dipun damel langsung sekedik isinipun (kakehan tampilan saben 1 layer); 2) basa kedah didamel ingkang trep, umpami: mirsani (kangge siswa) cekap ningali, 3) perlu materi basa Jawa ingkang trep kangge padintenan Demikian surat keterangan ini kami buat untuk dapat dipergunakan sebagaimana mestinya. Yogyakarta, 20 April 2020 Validator, Dr. Drs. Mulyana M.Hum NIP 196610031992031002 ) coret yang tidak perlu 161 161
162 Lembar Pambiji Kuwalitas Medhia Pasinaon dening Ahli Materi Judul program : Media E-learning Basa Jawi krama Sasaran : Siswa ing pawiyatan tataran SMA Programmer : Leni Widiastuti Ahli Materi : Prof. Dr. Drs. Suwardi, M.Hum Tanggal : April 2020 Tahap : Pandom: 1. Lembar evaluasi dipunisi dening Ahli Materi. 2. Lembar evaluasi dipunginakaken supados pikantuk pambiji, minangka data saking siring materi ing Media E-learning Basa Jawi krama ingkang dipundamel dening panaliti. 3. Tata cara anggenipun ngisi lembar evaluasi kanthi paring tandha centhang (√) wonten kolom ingkang sampun sumadya, kanthi pambiji: KS (Kirang Sanget) = skor 1 K (Kirang) = skor 2 C (Cekap) = skor 3 S (Sae) = skor 4 SS (Sae Sanget) = skor 5 4. Pamrayogi saged kaserat wonten papan ingkang sampun sumadya. A. Kolom Pambiji Ahli Materi No Indikator SS S C K KS 1 Kuwalitas materinipun saged narik kawigatosan √ 2 Leres saha cetha materinipun √ 3 Materi ingkang dipuncawisake cetha √ 4 Tuladha ingkang dipunginakaken trep satemah √ saged mangertos materinipun 5 Ngginakaken basa ingkang gampil dipunmangertos √ 162
163 No Indikator SS S C K KS 6 Pitakenan kangge gladhen cekap √ 7 Materi gampil dilebetaken ing medhia √ B. Pamrayogi : Sampun layak kangge uji coba panaliten C. Dudutan Medhia e-learning menika: 1. Layak dipunuji coba tanpa revisi (√) 2. Layak dipunuji coba kanthi nindakaken revisi adhedhasar panyaruwe 3. Boten layak dipunuji coba Yogyakarta, April 2020 Ahli Materi Prof. Dr. Drs. Suwardi, M.Hum NIP 196404031990011004
164 Lembar Pambiji Kuwalitas Medhia Pasinaon dening Ahli Medhia Judul program : Media E-learning Basa Jawi Krama Sasaran : Siswa ing pawiyatan tataran SMA Programmer : Leni Widiastuti Ahli Medhia : Dr. Drs. Mulyana, M.Hum Tanggal : April 2020 Tahap : Pandom: 1. Lembar evaluasi dipunisi dening Ahli Medhia. 2. Lembar evaluasi dipunginakaken supados pikantuk pambiji, minangka dhata saking siring tampilan saha pemprograman ing Media E-learning Basa Jawi krama ingkang dipundamel dening panaliti. 3. Tata cara anggenipun ngisi lembar evaluasi kanthi paring tandha centhang (√) wonten kolom ingkang sampun sumadya, kanthi pambiji: KS (Kirang Sanget) = skor 1 K (Kirang) = skor 2 C (Cekap) = skor 3 S (Sae) = skor 4 SS (Sae Sanget) = skor 5 4. Pamrayogi saged kaserat wonten papan ingkang sampun sumadya. A. Pambiji Saking Tampilanipun No Indikator SS S C K KS 1 Pitedah ngginakaken e-learning √ menika cetha 2 Seratan cetha dipunwaos √ 3 Trep anggenipun mapanaken tombol √ 4 Trep anggenipun milih warna √ 5 Trep anggenipun ngginakaken basa √ 6 Kuwalitas tampilan gambar √ 7 Tampilan layar √ 164
165 B. Pambiji Saking Medhia E-learning No Indikator SS S C K KS 1 Navigasinipun cetha √ 2 Tombolipun menika ajeg √ 3 Pitedahipun cetha √ 4 Medhia gampil dipunginakaken √ 5 Aksesipun rikat √ C. Pamrayogi : Media sampun saged dipunginakaken kangge media pasinaon, ewa semanten tasih perlu direvisi saperangan, antawisipun: 1) tampilan saged dipun damel langsung sekedik isinipun (kakehan tampilan saben 1 layer); 2) basa kedah didamel ingkang trep, umpami: mirsani (kangge siswa) cekap ningali, 3) perlu materi basa Jawa ingkang trep kangge padintenan D. Dudutan Medhia e-learning menika: 1. Layak dipunuji coba tanpa revisi 2. Layak dipunuji coba kanthi nindakaken revisi adhedhasar panyaruwe (√) 3. Boten layak dipunuji coba Yogyakarta, April 2020 Ahli Medhia Dr. Drs. Mulyana M.Hum NIP 196610031992031002
Lembar Pambiji Kuwalitas Medhia Pasinaon dening Guru Mata Pelajaran Basa Jawi Judul program : Media E-learning Basa Jawi krama Sasaran : Siswa ing pawiyatan tataran SMA Programmer : Leni Widiastuti Guru Mapel : Suprahwana Wahyu Diharja, S.S. Sekolah : SMAN 1 Jetis Pandom: 1. Lembar evaluasi dipunisi dening guru basa Jawi 2. Lembar evaluasi dipunginakaken supados pikantuk pambiji, minangka data saking siring tampilan saha pemprograman ing Media E-learning Basa Jawi krama ingkang dipundamel dening panaliti. 3. Tata cara anggenipun ngisi lembar evaluasi kanthi paring tandha centhang (√) wonten kolom ingkang sampun sumadya, kanthi pambiji: BS (Boten Sarujuk) = skor 1 KS (Kirang Sarujuk) = skor 2 MM (Mangu-mangu) = skor 3 S (Sarujuk) = skor 4 SS (Sarujuk Sanget) = skor 5 4. Pamrayogi saged kaserat wonten papan ingkang sampun sumadya. A. Gampil Anggenipun Mangertos No 1 Medhia pasinaon menika gampil Indikator SS S MM KS √ dipunmangertos 2 Medhia menika saged nggampilaken pasarta didik anggenipun sinau basa Jawi krama √ 3 Pitakenan wonten ing medhia saged nggladhi pasarta didik anggenipun sinau basa Jawi krama √ 4 Wontenipun tuladha pacelathon saged nggampilaken pasarta didik sinau basa Jawi krama √ 166 166 BS
167 B. Gampil Anggenipun Ngginakaken Medhia No 1 Indikator Pandom kangge ngginakaken medhia pasinaon gampil dipunmangertos ing medhia pasinaon menika Icon nggampilaken anggenipun mangertos saha mumpangataken medhia pasinaon 3 Medhia cetha saha 2 siswa SS √ S MM KS BS √ pasinaon tanpa dipunginakaken saking tiyang sanes gampil pambiyantu √ 4 Medhia pasinaon boten mbetahaken ingkang awrat anggenipun spesifikasi komputer gampil satemah ngginakaken √ Yogyakarta, April 2020 Guru Mata Pelajaran (Suprahwana Wahyu Diharja, S.S.)
Lembar Pambiji Kuwalitas Medhia Pasinaon dening Guru Mata Pelajaran Basa Jawi Judul program : Media E-learning Basa Jawi krama Sasaran : Siswa ing pawiyatan tataran SMA Programmer : Leni Widiastuti Guru Mapel : Novia Sari Sekolah : SMA N 1 Jetis Pandom: 1. Lembar evaluasi dipunisi dening guru basa Jawi 2. Lembar evaluasi dipunginakaken supados pikantuk pambiji, minangka data saking siring tampilan saha pemprograman ing Media E-learning Basa Jawi krama ingkang dipundamel dening panaliti. 3. Tata cara anggenipun ngisi lembar evaluasi kanthi paring tandha centhang (√) wonten kolom ingkang sampun sumadya, kanthi pambiji: BS (Boten Sarujuk) = skor 1 KS (Kirang Sarujuk) = skor 2 MM (Mangu-mangu) = skor 3 S (Sarujuk) = skor 4 SS (Sarujuk Sanget) = skor 5 4. Pamrayogi saged kaserat wonten papan ingkang sampun sumadya. A. Gampil Anggenipun Mangertos No 1 Medhia pasinaon menika gampil Indikator SS S MM KS √ dipunmangertos 2 Medhia menika saged nggampilaken pasarta didik anggenipun sinau basa Jawi krama √ 3 Pitakenan wonten ing medhia saged nggladhi pasarta didik anggenipun sinau basa Jawi krama √ 4 Wontenipun tuladha pacelathon saged nggampilaken pasarta didik sinau basa Jawi krama √ 168 168 BS
B. Gampil Anggenipun Ngginakaken Medhia No 1 Indikator Pandom kangge ngginakaken medhia pasinaon gampil dipunmangertos ing medhia pasinaon menika Icon nggampilaken anggenipun mangertos saha mumpangataken medhia pasinaon 3 Medhia cetha saha 2 siswa pasinaon tanpa dipunginakaken saking tiyang sanes gampil pambiyantu 4 Medhia pasinaon boten mbetahaken ingkang awrat anggenipun spesifikasi komputer gampil satemah ngginakaken 169 SS S MM KS BS √ √ √ √ Yogyakarta, 27 April 2020 Guru Mata Pelajaran Novia Sari
170 Lembar Pambiji Kuwalitas Medhia Pasinaon dening Siswa Pawiyatan SMA Judul program : Media E-learning Basa Jawi krama Sasaran : Siswa ing pawiyatan tataran SMA Programmer : Leni Widiastuti Nama Siswa : Adhi Bagas Pramudya Sekolah : SMA N 1 Jetis Pandom: 1. Lembar evaluasi dipunisi dening siswa 2. Lembar evaluasi dipunginakaken supados pikantuk pambiji, minangka data saking siring tampilan saha pemprograman ing Media E-learning Basa Jawi krama ingkang dipundamel dening panaliti. 3. Tata cara anggenipun ngisi lembar evaluasi kanthi paring tandha centhang ( ) wonten kolom ingkang sampun sumadya, kanthi pambiji: BS (Boten Sarujuk) = skor 1 KS (Kirang Sarujuk) = skor 2 MM (Mangu-mangu) = skor 3 S (Sarujuk) = skor 4 SS (Sarujuk Sanget) = skor 5 4. Pamrayogi saged kaserat wonten papan ingkang sampun sumadya. A. Aspek Gampil Anggenipun Mangertos No 1 Medhia pasinaon menika saged dipunsinau dening siswa boten winates papan panggenan saha wekdal Siswa remen anggenipun sinau basa Jawi krama ngginakaken medhia pasinaon Pitakenan menika saged nggladhi siswa supados mangertos materinipun Indikator 2 3 SS S MM KS BS 4 Kanthi medhia menika siswa saged mangertos kawruh tembung basa Jawi krama 170
171 B. Aspek Saged Sinau Kanthi Mandhiri No 1 Medhia pasinaon e-learning saged paring Indikator SS S MM KS BS kalodhangan siswa 2 Kanthi medhia e-learning saged nggampilaken siswa sinau basa Jawi krama 3 Medhia menika saged nggampilaken siswa anggenipun ngambali sinau basa Jawi Krama 4 Medhia pasinaon saged dipunginakaken kangge sinau ngetrepaken basa Jawi krama wonten ing padinan C. Aspek Nyajikaken Medhia No 1 Indikator Seratan ing medhia pasinaon menika cetha saha gampil dipunwaos SS S MM KS BS 2 Kanthi medhia pasinaon materi basa Jawi krama langkung gampil dipunmangertos 3 Basa ingkang dipunmangertos Jumbuh antawisipun werni background, teks, sarta gambar ingkang dipunsinau dipunginakaken gampil 4 D. Aspek Gampil Anggenipun Ngginakaken Medhia No 1 2 Indikator Pandom kangge ngginakaken medhia pasinaon cetha saha gampil dipunmangertos Icon ing medhia pasinaon nggampilaken siswa anggenipun mangertos saha mumpangataken medhia pasinaon SS S MM KS BS 3 Medhia pasinaon menika gampil dipunginakaken tanpa pambiyantu saking tiyang sanes 4 Medhia menika saged dipunginakaken wonten ing spesifikasi komputer saha smartphone menapa kemawon satemah langkung gampil kangge sinau Yogyakarta, 30 April 2020 Siswa (Adhi Bagas Pramudya)
172 Lembar Pambiji Kuwalitas Medhia Pasinaon dening Siswa Pawiyatan SMA Judul program : Media E-learning Basa Jawi krama Sasaran : Siswa ing pawiyatan tataran SMA Programmer : Leni Widiastuti Nama Siswa : Adinda Citra Dewi Sekolah : SMA N 1 Jetis Pandom: 1. Lembar evaluasi dipunisi dening siswa 2. Lembar evaluasi dipunginakaken supados pikantuk pambiji, minangka data saking siring tampilan saha pemprograman ing Media E-learning Basa Jawi krama ingkang dipundamel dening panaliti. 3. Tata cara anggenipun ngisi lembar evaluasi kanthi paring tandha centhang ( ) wonten kolom ingkang sampun sumadya, kanthi pambiji: BS (Boten Sarujuk) = skor 1 KS (Kirang Sarujuk) = skor 2 MM (Mangu-mangu) = skor 3 S (Sarujuk) = skor 4 SS (Sarujuk Sanget) = skor 5 4. Pamrayogi saged kaserat wonten papan ingkang sampun sumadya. A. Aspek Gampil Anggenipun Mangertos No 1 Medhia pasinaon menika saged dipunsinau dening siswa boten winates papan panggenan saha wekdal Siswa remen anggenipun sinau basa Jawi krama ngginakaken medhia pasinaon Pitakenan menika saged nggladhi siswa supados mangertos materinipun Indikator 2 3 SS √ S MM KS BS √ √ 4 Kanthi medhia menika siswa saged mangertos √ kawruh tembung basa Jawi krama 172
173 B. Aspek Saged Sinau Kanthi Mandhiri No 1 Medhia pasinaon e-learning saged paring Indikator SS S MM KS BS √ kalodhangan siswa 2 Kanthi medhia e-learning saged nggampilaken √ siswa sinau basa Jawi krama 3 Medhia menika saged nggampilaken siswa √ anggenipun ngambali sinau basa Jawi Krama 4 Medhia pasinaon saged dipunginakaken kangge sinau ngetrepaken basa Jawi krama wonten ing padinan √ C. Aspek Nyajikaken Medhia No 1 Indikator Seratan ing medhia pasinaon menika cetha saha gampil dipunwaos SS √ S MM KS BS 2 Kanthi medhia pasinaon materi basa Jawi krama langkung gampil dipunmangertos √ 3 Basa ingkang dipunmangertos Jumbuh antawisipun werni background, teks, sarta gambar ingkang dipunsinau dipunginakaken gampil 4 √ √ D. Aspek Gampil Anggenipun Ngginakaken Medhia No 1 Pandom kangge ngginakaken medhia pasinaon Indikator SS S MM KS BS √ 2 cetha saha gampil dipunmangertos Icon ing medhia pasinaon nggampilaken siswa anggenipun mangertos saha mumpangataken medhia pasinaon √ 3 Medhia pasinaon menika gampil dipunginakaken √ tanpa pambiyantu saking tiyang sanes 4 Medhia menika saged dipunginakaken wonten ing spesifikasi komputer saha smartphone menapa kemawon satemah langkung gampil kangge sinau √ Yogyakarta, 30 April 2020 Siswa, ( Adinda Citra Dewi )