40 ULIHÉ ING WAY AH SORÉ J!èwèké énggal mencolot mu~un saka bécak tanpa maèlu tukang tukang catut karcis kang pa:ting cruwèt nawakaké karcisé. Sawisé mu~Ul'i saka bécak, énggal-énggal bécaké dibayar njur koperé disaut brebet nuli gita-grta çl.èwèké nuju menyang stasion. Tujuné sepuré durung mangkat, nadyan mestiné wis kliwat limang menitan. A:tiné dadi ge~é manèh lan ora kuwatir yèn ésuké ora bakal tekan kutané kang dituju. Tekan ngarep portir, jegagig~èwèké rada éwuh jalaran durung nyekel karcis. Ditolèh lokèt karcis wis tutup. Sajaké karcis-karcisé wis diborong makelar kabèh kang isih pating kliwer ana èmpèran stasion. Dumadakan keprungu swaraning sempritan muni pratan~a yèn sepur èxprès bengi Jakarta-Surabaya bakal pangkat. Tanpa mikir dawa ~èwèké énggal nrobos portir kang nga~angi ana tengah lawang. 'KarcÏs! Karcisnya mana?' panyentaké portir gedandapan kesrèmpèd pun<J.aké kenya kang gita-gita nabrak waé. 'Beli diatas!' wangsulané ladak karo ngipataké tangané portir kang sajaké arep ngalang-alangi mau. Brebet, ~èwèké kasil lolos njur mlayu nututi sepur kang wis wiwit ninggalaké stasion Gambir. Tujuné <;lèwèké énggal weruh ana lawang gerbong menga. Cepet-cepetan çl.èwèké mencolot karo nyangking koperé. Swaraning wong-wong kang ana péron mbengoki tandangé babar pisan ora dirèwès. Untung çl.èwèké bisa katut mlebu ana gerbong kang pung kasan ,~éwé. Ambegané kempas-kempis karo ngadeg ana borçl.ès. J!èwèké njur njupuk saputangané kanggo ngulapi kringeté kang dlèwèran ing rainé. Sawisé rada men~a lan sata:ta ambegané, q.èwèké njur mlebu ger bong penumpang karo nyangking koperé alon-alon. Rada kebeneran sepur kang ditumpangi rada sela. J!èwèké njur milang-miling golèk lungguhan kang lowong. 'Ditengah kosong, zus!' panyaruwéné salah sawenèhing priya penumpang kang katoné rada welas ndeleng penumpang anyar kang isih mengkis mengkis ambegané iku. J!èwèké agahan nengah. Pancèn rada sela. J!èwèké énggal olèh kursi ana satengahing penumpang-penumpang liyané. Sakwisé lungguh kepé naklan rada aso, q.èwèké lagi ngerti yèn dadi obyèking panyawangé pe- J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:15:17AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
194 ]avaneSf Literature since Independenee numpang-penumpang saceçlaké. Énggal-énggalçlèwèké ndandani ram buté kang maçlul-maçlul lan ngulapi kringeté kang isih tansah dlèwèran waé iku. 'Wah, mèh kepancal nggih, mng,' panyaruwéné jèjèrané lungguh sawijining wanita tuwa kang sajaké bakul jal'it saka nJawa. "Qèwèké mung mantuk karo mèsem, nimbangi èsemé jèjèrané lungguh. 'Baçlé tin dak pundi, ning?' pitakoné jèjèrané manèh. (Jokja. Pan jenengan?' wangsulané ngiras mbalèkaké pitakonan. 'Sami, ning. Kula Ngadiwinatan.' "Qèwèké njur mbenakaké lungguhé, karepé ora gelem diganggu manèh. 'Taksih sekolah menapa sampun ngasta?' 'Oh ... sekolah,' wangsulané cekak njur nyawang menjaba. Nanging seçléla manèhçlèwèké kagèt jalaran jenengé diundang ce!a banget. 'Mardikani!' 'tembungé si bakul jarit kam nyawang ,tulisan kang tu mèmplèk ana koperé. "Qèwèké klincutan, jalaran jèjèrané ora ngundang çlèwèké Hing maca tulisan jenengé kang tumèmplèk ana koperé. Akiré çlèwèké bali nyawang menjaba manèh. Sikepé mengkono mau pancèn kasil. Bali jèjèrané lung guh paçla gotèk çléwé. Sing nembé te ka babar pisan ora mlebu acara. Mengkono iku ndadèkaké bungahé Mardikani kang njur bébas olèhé ngumbar gagasané. Kang dadi pikirané iku 'tekané tilgram kang rada nyalawadi banget. Wis ana setengah 'taunan ç1èwèké ora naté nampa layang saka wong tuwané, apa manèh sedulur-seduluré. Sing paling kari mung layangé yu Uki kang mènèhikabar lumrah baé, bab répoting kulawargané lan abot ing ékonomi rumah tanggané. Babar pisan ana layangé mbakyuné mau ora disebut-sebutaké mungguh gerahé ibuné, apa manèh bab ramané kang saiki wis ora kerep ninjo omah Sasrawijayan saploké kagungan garwa anyar manèh. Mardikani njur nggeget lambéné karo nahan kejut ing atiné yèn mikir nasibing ibuné kang tansah nemu rubedan ing uripé. Wiwit ibuné dimaru, Mardikani wis arang krungu kabaré ramané manèh. Tilgram kang nembé ,tinampa mau nyebutaké yèn ibuné gerah nemen, bisa ora bisaçlèwèké kudu énggal bali menyang Jokja. "Qèwèké Itumenga, mripaté 'krasa ngeres nahan sepeting atÏ. Nanging ora suwé <;lèwèké ya mung ngudarasa kanti atiné kang teteg. Jakarta kang nembé diungkuraké wis rong 'taun lawasé ngglaçli lan nggemblèng çlèwèké, rong taun lawasé sawiséçlèwèké ora olèh kiriman saka ramané lan mberod saka Jokja jalaran cengkah karo kekarepané ramané. Wiwit iku <;lèwèké kéntir ana uleganing ibukota. "Qèwèkétetep nerusaké kuliahé J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:15:17AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
Ulihé Ing Wayah Soré 195 nganti diréwangi golèk butuh kanggo nyambung uripé sarana nyambut gawé ana sawenèhing firma. Rong taunçlèwèké nembé arep bali menyang kampungé manèh. Ra sané kaya wis suwé banget ninggalaké kutané. Lan saiki pangrasané dadi ampang lan kebak panerka werna-werna. 'Ah, mesti akèh kang wis paçla owah,' pangudarasaning wtiné. Suwé suwé 'çlèwèké krasa mumet mikiraké iku kabèh: nasibé, kulawargané lan riwaya:ting uripé kang katoné dadi bureng peteng. Apa manèh yèn <;lè wèké ngemataké panyawangé menjaba, ora ana sesawangan kang narik babar pisan. Pakampungan sepi diselani sawah-sawah kang nuju remeng remeng tininggal sang bagaskara. Keliping diyan-diyan pakampungan kala-kala malah nangèkaké prastawa-prastawa lawas kang wus suwé sumimpen ing telenging kalbuné. Gawang-gawang ana wewayangané, nalikané çlèwèké isih cilik mang gon ana Arjasari Pacitan. Ramané isih ngasta camat. Ibuné isih aktip nyekel panitiya ika-iki. Mas Yogi, masé pembarep, isih kerep tilik nggawa bojoné Inçlo kang dirabiçlèk jaman gégrah biyèn. Mas Ta, masé pang gulu, aktip ana pal'tainé lan anak-anaké mèh sa:ben taun lair. Yu Uki isih ana SGA lan çlèwèké çléwé nembé ana SMP Pacitan. Iya ing wektu iku çlèwèké kejuwara dadi putra wuragilé radèn Suryaputra, onder çlistrik Arjasari kang nembé moncèr-moncèré kalungguhané. Ana péngkolaning kreteg geçlékang kiwa Itengené ana jurang-jurang jero banget, wewayangan-wewayangan mau musna seçl.éla. Mardikani rada giris ndeleng menja:ba. Rasané mbambing banget. Gumeriting roçla sepur kang ditumpaki kaya ngiris-iris jantung. Mardikani njur éling rikalané 'çlèwèké nembé ngel'ti ora adiling ka nyatan kang tumiba ing kaumé. Wiwitanéçlèwèké rada ora maèlu ma rang swaraning kanca-kancané kang kerep ngrasani mungguh tuk-misé ramané. Jaré ramané kagungan gençlakan ing saben désa bawahané. Saben ana tayuban ramané mesti nekani. Wiwitané çlèwèké ora çamang lan ngel'ti apa akibaté tumindaké ramané mau. Nanging rikalané Mardi kani diajak ramané turné menyang désa Karangreja lan ditinggal waé ana jip nganti keluwèn lan ba:bar pisan ora diurusi déning ramané kang nembé kèrem ana sajroning omah gençlakané, 'çlèwèké banjur mberod mulihçléwé. Iya wiwit iku ,çlèwèké ngrumangsani ananing tuntutan ma rang ora adiling kahanan. Ibuné, biyungé, pancèn wis wiwit ngunduri sepuh lan ora nduwèni cahya seger kaya béçlangan-béçlangané ramané. Apa manèh bareng ibuné kerep ribut-ribut karo ramané, Mardikani dadi nduwèni pangijih marang daksiyaning ramané marang ibuné lan kul a wargané. Iya wiwit iku ,çlèwèké njur tansah gawé gendra marang sapa J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:15:17AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
196 Javanese Literature since Independenee waé. Apa manèh bareng <Jèwèké wus ana SMA lan ramané pènsiyun njur manggon ana Jokja, Mardikani kerep dadi pocapaning sadulur-saduluré. Ana satengahing pasamuwan kulawarga Mardikani<Jéwé kang wani nduwa putusaning ramané bab jejo<Joané mbakyuné. Kanti 'tanpa nari Uki, ramané njur ngawinaké Uki karo Bagya, pilihaning ramané. Mang ka Mardikani ngerti yèn kanti sesi<Jeman yu Uki wis nduwèni pacangan <Jéwé. Nanging<Jasaré Uki pancèn béda karo Mardikani, nasibé nganti sepréné tansah mangan ati waé. Mardikani jèngkèl banget marang Uki kang akiré mung manut waé netepi jejering wanita tama familiné. Paling akir Mardikani nembé lul us SMA. Karepé ramané <Jèwèké arep énggal-énggal dijo<Jokaké, nanging Mardikani ora kena die luk atiné kang wangkal déning radèn mas Suryaputra. Pungkasané malah Mardikani njur mberod menyang Jakarta nutugaké sekolahé. Mesti waé ramané duka banget lan babar pisan ora kersa ngirimi <Juwit marang wuragilé. Nanging Mardikani kang nduwèni ati mantep marang keyakinané njur nékad nerusaké kuliah nyambi nyambut gawé kanggo ngragadi uripé lan sekolahé. Tekan Kroya rasané kaya kepéngin énggala tekan kutané. Rong taun lawasé pepisahan, mestiné wis akèh owah-owahané. Gumeriting rocJa sepur kang ditumpaki katoné rin<Jik banget. 1;)èwèké njur slonjor sikilé mèlu-mèlu penumpang-penumpang liyané kang racaké wis pa<Ja turu kabèh. Embuh jalaran saka sayahé apa pancèn merga wis tengah wengi iku, sa<Jéla manèh Mardikani wis siyat-siyut njur keturon pisan. Ngerti ngerti bareng çlèwèké kagèt gragapan jalaran krungu swaraning wong wong kang pa<Ja kumrecek lan répot nyepak-nyepakaké barangé. 'Sampun dugi, ning!' ce1atuné jèjèrané lungguh sawisé angob. Agahan Mardikani mbenakaké rambuté lan penganggoné karo nyawang menjaba kang katon kampung Badran remeng-remeng mapagaké mina. Persis parak ésuk sepur saka Jakarta mlebu stasion Tugu. Gumerahing wong-wong kang ana péron lan penumpang-penumpang kang nembé mu<Jun saka gerbong-gerbong babar pisan ora dipaèlu déning Mardikani. Se<Jéla-<Jéla<Jèwèké clingukan mbakmenawa yèn ana kang mapag, na nging bareng dideleng kanti permana ora ana wang kang dikenal, <Jè wèké njur agahan golèk dalan menjaba karo nyangking koperé. Bécaké Ani man<Jeg persis ana ngarep lawang pager. Gita-gita <Jèwèké mu<Jun karo unjal ambegan lan<Jung. Kahananing omahé isih tetep kaya biyèn, babar pisan ora ana owah-owahan. Diyané listrik ngarep isih limalas watt, èmpèran ngarep sepi mamring, persis kaya telung taun kepungkur. J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:15:17AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
Ulihé Ing Wayah Soré 197 Sawisé mbayar bécak, çlèwèké njur mlebu pekarangan ngomah. Du rung nganti tekan èmpèran, saka njero ngomah mencungul sawijining wanita kang nyengangik menganggo potongan lawas, gita-gita olèhé mapagaké tekané Mardikani. Mardikani kagèt. Ajaa énggal keprungu panjelihé yu Uki,çlèwèké ora ngerti yèn iku mbakyuné çléwé. Saikiçlèwèké lagi ngerti ananing owah owahaning kulawargané. Tangané mbakyuné digegem kenceng banget. Rasané kaya ana kang longsor ing çlaçlané. Mbakyuné samono uga ora bisa mbendung émosiné, açliné nuli ditubruk lan paçla rerangkulan tangisan. Mardikani ora ngerti kena apa énggal waé tangisé metu da dakan ndeleng kahanané yu Uki kang babar pisan ara bisa digambaraké sadurungé. '0 Allah, An, Ani!' pamingseké Uki karo ngarasi açliné bola-bali. Mardi kani isih mlenggong waé karo ngumbar gagasané. Tujuné mbakyuné énggal nuntun mlebu ngomah. Sepisan manèh atiné Mardikani krasa perih tekan telenging jejantung bareng nyawang biyungé kang nglumpruk ana ambèn kamar tengah. Mung soroting mripaté ibuné saya tambah gawé ge tering atiné. Mardi kani ara bisa ngucap apa-apa. Pamingseké mbakyu kang ana sançlingé rasané saya nambah kuwuring atiné. 'Wis, wis, nçluk. Sing uwis iya wis, ora perlu kowé kabèh mèlu nyan çlang bebenduning Pangéran kaya aku .. .' Mung iku ngendikané ibuné. Ani lungguh kursi ing sançlingé ambèné ibuné, déné mbakyuné isih bikut olèhé ngusapi eluhé. Mardikani ora énggal-énggal takon bab ramané, nadyan ing selaning pangijihé ana kang kepéngin diwetokaké. Saçléla manèh Uki menyang pawon, Ani salin ana kamar ngarep kang biyèn dadi kamaré. Kahanané isih ora ana kang owah. Gambaréçlèk isih dadi pançlu jaman SR biyènisih kepasang ana panggonané -telung taun kepungkur. :ç>èwèké mèsem sengir. Rasané luwih mulya banget dadi bocah cilik kang durung ngerti apa tegesing panguripan! Sajroné Uki racik wédang kanggo açliné, pikirané nglambrang Iterus nggagas açliné kang lagi mulih saka paran. Rasané açliné rada anèh banget. Tandangé kaya bocah lanang. Apa manèh bareng rambuté açliné kang biyèn dawa saiki dipatong poni cençlak pisan. Rasané kok rada nylenèh banget. Nanging Uki durung wani blaka. Pepisahan -telung taun lawasé kaya ana jurang kang ngeleti. Embuh kepriyé rasané saiki kok rikuh banget marang açliné çléwé. Ora suwé Ani menyang kamar mançli. Mbakyuné gita-gita olèhé nyeçliyakaké ciçluk jambané. J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:15:17AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
198 Javanese Literature since Independenee 'Sapa sing nilgram aku, yu?' 'Akuçléwé, An. Nanging ibu kang nçlawuhi. Mas Ta malah arep inter lokal menyang fakultasmu.' 'Bapak?' 'Ah, nembé mau ésuk kondur kok, An. Iku waé yèn ora aku sing nusuI, kiraku iya ora kersa kondur-kondur. Wong wis rong sasi iki bapak arang arang til ik mréné,' wangsulané Uki serak. Ani metu saka kamar mançli karo mbesengut. Mbakyuné nglirik karo mèsem sepa. çlèwèké nganggo slack biru - kangmasé pembarep mencungul saka njaba. Sajaké tekané Ani pancèn wis diantu-antu banget. Ani nçlisiki èsemé karo ngulungaké ta ngané ngajak salaman. Kangmasé nampani rtangané açiiné sajak ampang banget. Ani api-api ora ngerti, nadyan çlèwèké ngerti yèn panganggoné iku kang sajaké ora disarujuki saduluré kang kolot iku. Sawisé paçla bagé-binagé kaya salumrahing sadulur kang suwé ora paçla ketemu, Harta njur takon kabaré Yogi. 'Aku ya ngabari mrana, ning mas Yogi nuju turné menyang Sulawesi.' Harta mung mant uk-mant uk semuné sinis waé. 'Hmm, kabèh paçla nglungani. Karepé paçla arep kepriyé? tembungé Harta rada sengol. Persis nalika Ani nembé metu saka kamaré - Ani klakep ora nimbangi. Guwayané mbrabak abang. Rasané sapate mon iku tambah kaku banget. Apa manèh bareng Uki ora muncul muncul pisan. 'Kowé ngerti généya ibu nganti gerah kaya mangkéné iki?' pitakoné Harta sawisé suwé pacJa amem waé. Ani gèçlèg, jalaran ora çlamang kang dikarepaké kangmasé. 'Huh, mestiné ora perlu alm njlèntrèhaké, kowé rak wis ngrumangsani cJéwé.' Ani ndengèngèk. Kangmasé dipandeng paçlet. Qèwèké durung çla mang marang apa kang dikarepaké kangmasé, nanging krungu tetem bungan kang sengol mengkono mau atiné dadi panas dadakan. 'Karep panjenengan piyé ta? Apa aku sing marahi gerahé ibu?' Harta mèsem sengir. Katoné wis suwé panguneg-uneging atiné dipençlem jero, lan wektu iku nembé bisa diwetokaké ana sangareping açliné. Ani tetep isih nyawang ngançlut pitakon. Sing disawang saya rtambah jèng kèlé. Mripaté sumorot ladak. Karo nggebrag méja Harta nyentak seru: 'Kowé ora perlu ngendel-endelaké sekolahmu, An. Kowé wis gerang, mestiné wis bisa nggagascJéwé .. .' 'Lho lho, piyé ta iki? Durung-durung panjenengan kok wis nesu. Aku J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:15:17AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
UIihé Ing Wayah Soré 199 durung ngerti karep panjenengan mau. Sapa sing marahi gerahé ibu? Aku?' 'Huh, étok-étok ora ngerti. Iku asiling telung taun ana Jakarta!' panye ngèsé Harta karo ngungkuraké acJiné. 'Mengko cJisik ta, mas!' panugelé Ani ladak. 'Apa mas Ta ndakwa aku?' Nembé tekan semono Uki metu karocJèhèm-cJèhèm ngluruhi sing nembé pacJa padudon. 'Wis wis, ah! Mesakaké sibu. Ani rak isih kesel ta, mas. Mbok iya ngrembug liyané waé cJisik,' pangrepané Uki karo ngoncJok-oncJok arep nangis. Harta ngadeg nyat. Mripaté isih sumorot ladak marang acJiné ragil. Ora suwé ·cJèwèké ngringkesi rokoké ana méja karo isih gumrenggeng. 'Jané wis ora patut kowé mulih barang. Wis ora ana perluné!' tembungé Harta sengol. 'Aku bali jalaran ana sing nilgram. Dudu karepku, kok!' wangsulané Ani sakecancJaké waé karo nahan kanepsoné. Krungu wangsulan mangkono ma u, Harta tambah kumropok banget. Korèk kang nembé digegem njur disawataké acJiné. Nanging trengginas banget Ani ngéncJani. Harta tambah nepsu banget. AcJiné dicecJaki ka repé arep ditempiling, nanging kaselak ditubruk Uki kang gurawalan olèhé misah sedulur-seduluré. 'Culna, Uki! Dak-ajaré bocah urakan iku! Huh, arep ngendel-endelaké dupèh wis dadi mahasiswa. Ora içlep isin. Apa kok-kira ayu kowé nyan cJang penganggo kaya wong ora nggenah iku!' 'Ah, sak-sirku ta,' wangsulané Ani nimbangi kepénak waé. Uki saya bingung olèhé arep nyirep kang paçla padudon iku. Apa manèh bareng keprungu swara undang-undang saka kamaré ibuné. Na nging Harta isih durung marem jalaran durung bisa nangani siji-sijining açliné kang wani nduwa kekarepané iku. 'Minggata kana! Aja ngaton ana kéné, ncJak nyebel-nyebeli mata!' pa nyentaké Harta kang wis diglançlang menyang lawang ngarep déning Uki. 'Iki dudu omahmu ·cJéwé!' wangsulané Ani malang-kerik nantang. 'Wis ta, An, menenga waé kowé! Ora perlu kok-sauri barang. Menyanga pawon, gelis!' panjelihé Uki karo nyingkang-nyingkang kangmasé supaya metu men jaba. 'Wis, mas. Panjenengan kondura waécJisik. Aja diladèni Ani. Élinga ibu isih gerah ... !' Uki njur mingsek-mingsek nangis pisan. Siji loro tangga teparoné wis ana kang arep nglayad menyang omahé Uki. Embuh jalaran saka isin J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:15:17AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.
200 Javanese Literature since Independenee karo tangga teparoné, Harta cengkélak lunga tanpa pamit marang açli açliné. Susilomurti, Mardikani (in: Kunthi no. 2, September 1969 ff.). 41 IMBAL WACANA kang gumelar gilar-gilar isih jembar tatapen mawa pandengan bingar sisih kana gunung biru généya nçlingkluk amarikelu gedrugen bumi ping pitu kibarna gendéra pribadimu kanti nyebut panjenengané idi palilah bakal kaparingaké (turua, Dani, iki wis lingsir wengi) N. Sakdani (in: Iesmaniasita, Guritan, Antologi Sajak-sajak Jawi, Surakarta, 1975). First published between 1954 and 1967. J.J. Ras - 9789004287198 Downloaded from 09/13/2024 08:15:17AM via Open Access. This is an open access book distributed under the terms of the CC-BY-NC 4.0 License.