TEMBUNG PANGGANDHENG INGKANG DIPUNSINGIDAKEN ING UKARA CAMBORAN SALEBETIPUN NOVEL CINTRONG PAJU-PAT ANGGITANIPUN SUPARTO BRATA SKRIPSI Dipunaturaken dhumateng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta Kangge Njangkepi Salah Satunggaling Syarat Minangka kangge Pikantuk Gelar Sarjana Pendidikan dening: Teguh Supriyatin NIM 09205241063 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA JURUSAN PENDIDIKAN BAHASA DAERAH FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2013
SESANTI Manungsa mung ngundhuh wohing pakarti. Sapa temen tinemu. Orang gamang mati jatuh, siapa tak memiliki keberanian tidak akan sampai kepada tujuannya (Suparto Brata). v
PISUNGSUNG Kanthi raos syukur dhumateng Allah SWT. karya ilmiah menika kula pisungsungaken dhateng: Ibu ingkang kula tresnani (Ibu Robiyani) kangge pangorbananipun, donga, saha tresna asih ingkang boten nate dipunpocapaken nanging karaosaken sanget ing manah kula. Biyung (Nasiyem) kangge tresna asih saha sarehipun sampun ngrawat kula dumugi sakmenika. Paman (Tri Minarto), mas Irwan Setiadi, rayi kula (Kukuh Juni Riawan), saha kulawarga ingkang dereng kasebut satunggal mbaka satunggal ingkang sampun paring panyengkuyung saha donga. vi
WOSING ISI KACA IRAH-IRAHAN... . PASARUJUKAN... ... PANGESAHAN... . WEDHARAN... . SESANTI... PISUNGSUNG... .. PRAWACANA... . WOSING ISI... .. DHAFTAR TABEL... . DHAFTAR BAGAN... DHAFTAR LAMPIRAN... . DHAFTAR TETENGER... DHAFTAR CEKAKAN... . SARINING PANALITEN... .. xviii BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten... . B. Underaning Perkawis... ... C. Watesaning Perkawis... ... D. Wosing Perkawis... .. E. Ancasing Panaliten... ... F. Paedahing Panaliten... . viii Kaca i ii iii iv v vi vii viii xiii xiv xv xvi xvii 1 7 8 8 9 9
BAB II G. Pangertosan... .. GEGARAN TEORI A. Widya Ukara (Sintaksis)... ... B. Ukara... 1. Pangertosan Ukara... . 13 2. Fungsi Sintaksis Ukara... .. 14 a. Jejer... ... b. Wasesa... . c. Lesan... d. Geganep... ... e. Katrangan... . 3. Ukara Adhedhasar Cacahing Klausa... . 22 C. Ukara Camboran... .. 1. Pangertosan Ukara Camboran... ... 23 2. Titikan Ukara Camboran... ... 24 D. Tembung Panggandheng... .. 1. Pangertosan Tembung Panggandheng... ... 27 2. Wujudipun Tembung Panggandheng ing Ukara Camboran... .. a. Tembung Panggandheng Monomorfemis... . b. Tembung Panggandheng Polimorfemis... . c. Tembung Panggandheng Gabung Tembung... ix 10 11 13 14 17 19 20 21 23 27 28 29 29 31
3. Jinising Tembung Panggandheng ing Ukara Camboran... ... a. Tembung Panggandheng Koordinatif... . 1) Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna sesambungan... . 2) Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna luwih... . 3) Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna pertentangan... ... 4) Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna urut-urutan... 5) Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna pilihan... ... b. Tembung Panggandheng Subordinatif... ... 1) Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna akibat... 2) Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna cara... 3) Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna pangajeng-ajeng... 4) Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna isi... .. x 31 31 32 35 36 38 39 40 42 43 44 44
BAB III 5) Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna pepindhan... .. 6) Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna tetandhingan... 7) Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna pambandhing... 8) Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna perkecualian... . 9) Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna kosok balen... 10) Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna sebab... 11) Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna syarat... 12) Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna ancas... 13) Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna titi mangsa... E. Panaliten ingkang Jumbuh... ... F. Nalaring Pikir... ... CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten... .. B. Dhata saha Sumber Dhata... xi 44 45 46 46 47 47 48 48 49 53 54 56 56
C. Caranipun Ngempalaken Dhata... ... D. Pirantining Panaliten... E. Caranipun Nganalisis Dhata... . F. Caranipun Ngesahaken Dhata... .. BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGANIPUN A. Asiling Panaliten... .. B. Pirembagan... .. BAB V PANUTUP A. Dudutan... B. Implikasi ... ... C. Pamrayogi... KAPUSTAKAN... LAMPIRAN... .. xii 57 59 60 62 64 74 185 186 187 188 190
DHAFTAR TABEL Kaca Tabel 1 Tuladha Asiling Panaliten Tembung Panggandheng ingkang Dipunsingidaken ing Ukara Camboran salebetipun Novel Cintrong Paju-Pat Anggitanipun Suparto Brata... ... 61 Tabel 2 Asiling Panaliten Tembung Panggandheng ingkang Dipunsingidaken ing Ukara Camboran salebetipun Novel Cintrong Paju-Pat Anggitanipun Suparto Brata... ... 65 Tabel 3 Tembung Panggandheng ingkang Dipunsingidaken ing Ukara Camboran salebetipun Novel Cintrong Paju-Pat Anggitanipun Suparto Brata... 190 xiii
DHAFTAR BAGAN Bagan 1 Tembung panggandheng koordinatif ing ukara camboran sajajar... ... Bagan 2 Tembung pangandheng subordinatif ing ukara camboran sungsun (1)... ... Bagan 3 Tembung pangandheng subordinatif ing ukara camboran sungsun (2)... ... Bagan 4 Tembung pangandheng subordinatif ing ukara camboran sungsun (3)... ... Bagan 5 Tembung panggandheng koordinatif saha subordinatif ing ukara camboran gabung (1)... . Bagan 6 Tembung panggandheng koordinatif saha subordinatif ing ukara camboran gabung (2)... . xiv Kaca 32 41 41 42 52 52
DHAFTAR LAMPIRAN Tabel 3. Tembung Panggandheng ingkang Dipunsingidaken ing Ukara Camboran salebetipun Novel Cintrong Paju-Pat Anggitanipun Suparto Brata... . xv Kaca 190
(....)
{....}
[....]
'....'
><
DHAFTAR TETENGER : panandha bilih wosing titik-titik asipat boten kedah dipunginakaken : saged milih salah satunggal (menawi ngapit langkung saking satunggal perangan basa ingkang dipunsusun kanthi lajur) : panandha perangan widya ukara ingkang dipunsingidaken : panandha tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken : panandha wujud perangan widya ukara ingkang boten gramatikal : ngemot tegesing perangan basa kanthi leksikal/ terjemahan : perangan ing sangajenipun tandha (-) minangka ater-ater : perangan ing antawisipun tandha (-) minangka seselan : perangan ing sawingkinipun tandha (-) minangka panambang : perangan ing sangajengipun saha sawingkingipun tandha (-/-) minangka wuwuhan gabung : panandha kosok balen : panandha gandhengipun fungsi sintaksis ing satunggal klausa : panandha panamnah cacahipun perangan : inggih menika : kedadosan saking/ kedadosan amargi xvi
CPP G J K L Tpts Tps W = = = = = = = = DHAFTAR CEKAKAN cintrong paju-pat geganep jejer katrangan lesan tembung panggandheng tan sinerat (dipunsingidaken) tembung panggandheng ingkang sinerat wasesa xvii
TEMBUNG PANGGANDHENG INGKANG DIPUNSINGIDAKEN ING UKARA CAMBORAN SALEBETIPUN NOVEL CINTRONG PAJU-PAT ANGGITANIPUN SUPARTO BRATA Dening Teguh Supriyatin NIM 09205241063 SARINING PANALITEN tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran salebetipun novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. Tembung panggandheng ingkang dipuntliti gayutipun kaliyan (1) wujud, (2) jinis, saha (3) sesambetan makna ingkang dipunwujudaken dening tembung panggandheng menika. Panaliten menika ancasipun kangge ngandharaken Panaliten mujudaken panaliten deskriptif inggih menika ngandharaken tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran salebetipun novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. Dhata panaliten menika awujud tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran salebetipun teks narasi, sumber dhata ngginakaken novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. Caranipun ngempalaken dhata ing panaliten menika mawi maos teks narasi makaping-kaping saha tlatos, lajeng dhata ingkang kapanggihaken dipunserat ing kertu dhata. Caranipun nganalisis dhata inggih menika mawi klasifikasi, tabulasi saha deskripsi. Pirantosing panaliten inggih menika panaliti ingkang kedah migatosaken cacahing klausa, fungsi sintaksis klausa-klausa ing ukara camboran, konteks wacana ingkang ngemot sumber dhata, nyuraos sesambetan makna antawisipun klausa sepisan lan sanesipun, nguwaosi teori saha cak-cakanipun. Caranipun ngesahaken dhata kanthi validitas semantik- kontekstual kaliyan validitas triangulasi teori saha reliabilitas intrarater kaliyan reliabilitas stabilitas. Asiling panaliten ngemot saperangan dudutan. Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran salebetipun novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata kapanggihaken wonten ingkang awujud monomorfemis, polimorfemis, gabung tembung, monomorfemis/ polimorfemis saha monomorfemis/ polimorfemis/ jinisipun saha sesambetan gabung maknanipun, ing ukara camboran kapilah dados tembung panggandheng koordinatif saha tembung panggandheng subordinatif. Tembung panggandheng koordinatif mujudaken sesambetan makna sesambungan (lan, lan banjur), luwih (tur, malahan, tur maneh), kosok balen (nanging, suwalike), urut-urutan (banjur), saha pilihan (utawa, utawa malah). Wondene, tembung panggandheng subordinatif mujudaken sesambetan makna sebab (amarga, merga), isi (yen), cara (kanthi, sambi, sinambi), akibat (mula, akibate), ancas (supaya, bene), kosok balen (nadyan, sanadyan), pambandhing (kaya, kaya-kaya, kayadene), saha titi mangsa (sadurunge, bareng, nalika). tembung. Menawi dipuntingali saking tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken xviii
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Basa Jawi minangka identitas dhaerah ingkang dipunginakaken kangge wawan rembag dening masarakat Jawi. Basa Jawi ugi dipunginakaken kangge sarana ngandharaken sedaya gagasan saha raos-pangraos masarakatipun. Salajengipun, sarana kangge ngandharaken gagasan saha raos pangraos menika dening Sumarlam (2003: 1) dipunperang dados kalih inggih menika kanthi dipunlisanaken (basa lisan) saha kanthi sinerat (basa sinerat). Basa lisan saha basa sinerat kedadosan saking perangan-perangan basa awujud tetembungan, frasa, klausa, ukara saha paragraf ngantos mujudaken satunggaling wacana. Ukara-ukara ing satunggaling wacana menika saged kedadosan saking satunggal klausa menapa dene langkung saking satunggal klausa. Ukara ingkang kedadosan saking satunggal klausa dipunwastani ukara lamba, dene ukara ingkang kedadosan saking kalih klausa utawi langkung dipunwastani ukara camboran. Klausa-klausa ing ukara camboran wonten ingkang saged madeg dados ukara piyambak lan ugi wonten ingkang boten saged madeg dados ukara piyambak. Klausa ingkang boten saged madeg dados ukara piyambak awujud perangan saking klausa sanesipun. Kangge mujudaken tegesing ukara camboran ingkang wetah, klausa-klausa ingkang gegayutan satunggal lan sanesipun dipungandheng ngginakaken tembung panggandheng utawi konjungsi. Tembung panggandheng kangge nggandheng kalih klausa utawi langkung ingkang saged 1
2 madeg piyambak kawastanan tembung panggandheng koordinatif. Wondene tembung panggandheng kangge nggandheng klausa ingkang saged madeg piyambak (babon klausa) kaliyan klausa saking perangan klausa sanes (klausa pang) dipunwastani tembung panggandheng subordinatif. Panggandhengipun klausa ingkang dipunginakaken ing ukara camboran saged awujud tembung lingga saha tembung andhahan. Wedhawati, dkk (2006: 393-404) milah wujudipun tembung panggandheng dados tiga inggih menika (1) tembung panggandheng monomorfemis, (2) tembung panggandheng polimorfemis saha (3) tembung panggandheng awujud gabung. Tembung panggandheng monomorfemis inggih menika tembung panggandheng ingkang dereng ewah saking asalipun, kados ta nalika, nanging, utawi ben. Tembung panggandheng polimorfemis inggih menika tembung panggandheng ingkang sampun ewah saking lingganipun utawi pikantuk wuwuhan tartamtu, kados ta sauwise, rikalane, utawi sabanjure. Wondene tembung panggandheng ingkang awujud gabung inggih menika kalih tembung panggandheng utawi langkung ingkang dipunginakaken kanthi sesarengan, kados ta lan malah, tur maneh, utawi lan banjur terus. Ananging, tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng klausa-klausa ing ukara camboran kadhang kala boten sinerat utawi dipunsingidaken, kamangka, panganggenipun tembung panggandheng saged nyethakaken tegesipun ukara camboran. Ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken kathah kapanggihaken ing salebetipun novel, kalawarti, ariwati, buku piwulangan, saha buku waosan sanes-sanesipun.
Panaliti manggihaken ukara camboran-ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken ing novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. Ing ngandhap menika tuladha ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken. (1) Abrit seneng, bisa sirsiran maneh karo Trengginas. J (Klausa 1) W W K (Klausa 2) K Katrangan: J W L K = jejer = wasesa = lisan = katrangan Menawi dipuntingali saking cacahing klausa, ukara menika kedadosan saking kalih klausa inggih menika klausa (1) Abrit seneng saha klausa (2) bisa sirsiran maneh karo Trengginas. Klausa (1) Abrit seneng minangka klausa ingkang saged madeg piyambak (babon klausa) dene klausa (2) bisa sirsiran maneh karo Trengginas minangka perangan saking klausa (1) utawi kawastanan klausa pang. Klausa (2) minangka klausa pang mapan ing fungsi katrangan saking klausa (1). Babagan menika kabukten kanthi ngewahi dunungipun klausa (2) salebetipun ukara nginggil kados ing ngandhap menika. (1.a) Bisa sirsiran maneh karo Trengginas, Abrit seneng. (1.b) Abrit bisa sirsiran maneh karo Trengginas, seneng. Saking kalih ukara nginggil dipunpanggihaken bilih klausa (2) bisa sirsiran maneh karo Trengginas saged dipunpindah papanipun. Klausa (2) saged mapan ing sangajengipun ukara miwiti klausa (1) saha saged mapan ing 3 (CPP)
antawisipun jejer kaliyan wasesa. Ukara (1.a) saha (1.b) tetep ngemu teges ingkang sami kaliyan ukara Abrit seneng, bisa sirsiran malih karo Trengginas, sanajan klausa (2) dipunewahi dunungipun. Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara Abrit seneng, bisa sirsiran malih karo Trengginas saged dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), Abrit minangka jejer, seneng minangka wasesa, dene ing klausa (2), bisa sirsiran maneh minangka wasesa, karo Trengginas minangka katrangan penyerta. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara Abrit seneng, bisa sirsiran malih karo Trengginas inggih menika J - W + W - K. penyerta. Ukara menika kalebet ukara camboran sungsun amargi kedadosan saking babon klausa saha klausa pang. Salajengipun, panggandhengipun kalih klausa ing ukara camboran sungsun menika boten dipunserat utawi dipunsingidaken. Ing ukara camboran sungsun, tembung panggandheng tansah mapan ing klausa pangipun. Ing ukara nginggil, klausa pang bisa sirsiran maneh karo Trengginas minangka fungsi katrangan. Awit saking menika, struktur fungsi sintaksis ukaranipun dados J - W + W - K. Struktur fungsi sintaksis menika menawi dipunandharaken ing ukara nginggil kados ngandhap menika. (1.c) Abrit seneng, (konjungsi) bisa sirsiran maneh karo Trengginas. J W W K Menawi dipuntingali saking tegesing klausa-klausanipun, ukara menika dipunperang dados babon klausa saha klausa pang. Babon klausanipun Abrit seneng, dene klausa pangipun bisa sirsiran maneh karo Trengginas. Babon klausa Abrit seneng minangka kahanan utawi prastawa ingkang kedadosan saking klausa pang bisa sirsiran maneh karo Trengginas. Wondene, klausa pang bisa sirsiran 4
maneh karo Trengginas minangka sebab saking tembung kriya seneng ing babon klausa. Babagan menika, amargi klausa pang minangka wangsulan saking pitakenan kenging menapa seneng?. Kanthi dhasar menika, klausa pang saged dipunparingi tembung panggandheng amarga kados ukara ngandhap menika. (1.d) Abrit seneng [amarga] bisa sirsiran maneh karo Trengginas. Panganggenipun tembung panggandheng amarga ing klausa pang, minangka tembung panggandheng subordinatif ingkang nedahaken sesambetan teges sebab saking prastawa ing babon klausa. Wonten ing ukara (1.d) menika, klausa pang minangka katrangan sebab. Tembung panggandheng ingkang satunggal jenis kaliyan amarga inggih menika merga, gara-gara, mergane, rehne, soale, sebab (Wedhawati, 2001: 513). Panganggenipun tembung panggandheng ukara menika saged dipungantos kaliyan panggandheng sanesipun dados ukara ngandhap menika. amarga merga gara-gara (1.e) Abrit seneng mergane bisa sirsiran maneh karo Trengginas. rehne soale sebab Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng merga, sebab, gara-gara kalebet tembung panggandheng monomorfemis. Tembung panggandheng merga, rehne, sebab, gara-gara awujud tembung lingga saha 5
6 dereng pikantuk wuwuhan tartamtu. Salajengipun, tembung panggandheng amarga, mergane, soale kalebet tembung panggandheng polimorfemis. Tembung panggandheng menika lingganipun pikantuk wuwuhan panambang -e (-ne) inggih menika: amarga
+ marga mergane
merga +
e soale
soal + -e Tembung panggandheng amarga kedadosan saking ater-ater -a saha tembung lingga marga. Tembung panggandheng mergane kedadosan saking tembung lingga merga saha panambang -e. Pungkasanipun tembung lingga merga awujud vokal, saengga sesampunipun pikantuk panambang -e malih dados mergane. Babagan menika amargi panambang -e malih dados -ne. Salajengipun, tembung panggandheng soale kedadosan saking tembung lingga soal saha panambang -e. Pungkasanipun tembung lingga soal awujud konsonan, saengga sesampunipun pikantuk panambang -e boten malih dados soale. Babagan menika amargi panambang -e boten ewah dados -ne. Saking andharan nginggil dipunpanggihaken bilih tembung panggandheng minangka panggandhengipun klausa-klausa ing ukara camboran. Menawi dipuntingali saking teges ukara camboranipun, tembung panggandheng gadhah paedah kangge ngandharaken sesambetanipun perangan-perangan ukara (klausa-klausa) ingkang dipungandheng. Tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran ndadosaken tegesipun ukara camboran menika boten cetha. Pramila, kedah dipunadani panaliten kangge manggihaken
7 tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran. Panaliten ingkang badhe dipuntindakaken dening panaliti menika dipunsukani irah-irahan "Tembung Panggandheng ingkang Dipunsingidaken ing Ukara Camboran salebetipun Novel Cintrong Paju-Pat Anggitanipun Suparto Brata". B. Underaning Perkawis Saking andharan dhasaring panaliten ing nginggil dipunpanggihaken saperangan perkawis. Perkawis-perkawis ingkang kapanggihaken antawisipun inggih menika: 1. tembung panggandheng utawi konjungsi dipunbetahaken kangge nggandheng klausa ing ukara camboran, 2. panganggenipun tembung panggandheng ing ukara camboran wonten ingkang sinerat lan wonten ingkang dipunsingidaken, 3. wujudipun tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran maneka warni, 4. papanipun tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran boten tamtu, 5. jinisipun tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken gumantung kaliyan klausa-klausa ingkang mujudaken ukara camboran, 6. sesambetan makna ingkang dipunwujudaken tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken gumantung konteks wacana ingkang ngemot ukara camboran saha sesambetan makna klausa-klausa ingkang mujudaken ukara camboran.
C. Watesaning Perkawis Saking underaning perkawis ing nginggil, boten sedaya perkawis dipunrembag ing panaliten menika. Panaliten menika dipunwatesi kangge ngrembag tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran, mliginipun inggih menika. 1. Wujudipun tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran salebetipun novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. 2. Jinising tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran salebetipun novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. 3. Sesambetan makna ingkang dipunwujudaken dening tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran salebetipun novel Cintrong Paju- Pat anggitanipun Suparto Brata. D. Wosing Perkawis Watesaning perkawis ing nginggil dipunrembag adhedhasar wosing perkawis. Pirembagan panaliten menika ngandharaken wangsulan saking pitakenan wosing perkawis ingkang dipunsusun kados ing ngandhap menika. 1. Kados pundi wujudipun tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran salebetipun novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata? 2. Menapa jinising tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran salebetipun novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata? 8
9 3. Sesambetan makna menapa ingkang dipunwujudaken dening tembung panggandheng ingkang dipunsingitaken ing ukara camboran salebetipun novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata? E. Ancasing Panaliten Saking wosing perkawis nginggil dipunpanggihaken ancasing panaliten. Ancasipun panaliten kados ta ing ngandhap menika: 1. ngandharaken wujudipun tembung panggandheng ingkang dipunsingitaken ing ukara camboran salebetipun novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata, 2. ngandharaken jinising tembung panggandheng ingkang dipunsingitaken ing ukara camboran salebetipun novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata, 3. ngandharaken sesambetan makna ingkang dipunwujudaken dening tembung panggandheng ingkang dipunsingitaken ing ukara camboran salebetipun novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. F. Paedahing Panaliten Asilipun panaliten menika kaangkah saged maringi paedah kanthi teoretis saha praktis. Paedahipun asiling panaliten kados ing ngandhap menika. 1. Paedah teoretis Panaliten menika saged nambah khasanah panaliten babagan ngelmu morfologi mliginipun ngrembag babagan wujudipun tembung panggandheng, lan ugi
10 ngelmu sintaksis mliginipun babagan jinis saha sesambetan makna ingkang dipunwujudaken tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran salebetipun novel Jawi. 2. Paedah praktis Panaliten menika saged mbiyantu para pangangge basa Jawi saha masarakat Jawi gladhen nyerat ukara saha ngecakaken tembung panggandheng ingkang trep salebetipun ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken. G. Pangertosan 1. Tembung panggandheng inggih menika tembung tugas ingkang nggandheng satunggaling perangan sintaksis kaliyan perangan sintaksis tartamtu kados tembung, frasa, klausa, ukara, menapa dene paragraf ing salebetipun wacana. 2. Tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing panaliten menika, awujud boten sineratipun tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng klausa-klausa ing ukara camboran. 3. Ukara camboran inggih menika ukara ingkang kedadosan saking kalih klausa utawi langkung saengga mujudaken ukara enggal kanthi pangertosan ingkang trep lan runtut.
BAB II GEGARAN TEORI A. Widya Ukara (Sintaksis) Chaer (1994: 206) ngandharaken bilih sintaksis (ing basa Jawi sinebut widya ukara) asalipun saking basa Yunani inggih menika tembung sun saha tattein. Sun ateges "mapanaken/ ngatur", dene tattein ateges "kanthi sesarengan". Dados, saking etimologinipun, sintaksis tegesipun "mapanaken tembung-tembung kanthi sesarengan dados reroncening tembung utawi ukara". Sasangka (2001: 127) ngandharaken bilih ingkang dipunrembag ing widya ukara boten namung ukara nanging ugi frasa saha klausa. Frasa, klausa saha ukara boten saged kapisahaken satunggal lan sanesipun, amargi tigang perangan menika wonten sambet rapetipun. Bab menika jumbuh kaliyan pamanggihipun Miller (1980: 346) ingkang ngandharaken, syntax has to do with how words are put together to build phrases, with how phrases are put together to build clauses or bigger phrases, and with how clauses are put together to build sentences. Tegesipun pamanggihipun Miller menika, bilih "sintaksis sesambetan kaliyan kados pundi nggabung tetembungan kangge mujudaken frasa, kados pundi nggabung frasa kangge mujudaken klausa, utawi frasa ingkang langkung ageng, saha kados pundi nggabung klausa kangge mujudaken ukara". Tuladha pirembagan widya ukara, antawisipun kados ing ngandhap menika. (1)Darmiyati lagi adus ing kali. Tuladha (1) saged dipunandharaken ngginakaken widya ukara. Saking perangan ukaranipun, tuladha ing nginggil kedadosan saking satunggal klausa 11
inggih menika Darmiyati lagi adus ing kali, saengga kawastanan ukara lamba. Ukara ing nginggil ugi kalebet ukara carios amargi kapungkasan kanthi tandha pamaos titik. Saking perangan klausanipun, ukara ing nginggil ngemot jejer (J), inggih menika Darmiyati, wasesa (W) inggih menika lagi adus, saha katrangan (K) inggih menika ing kali. Saben fungsi ukara ing klausa menika kedadosan saking tembung saha frasa. Darmiyati minangka tembung, dene lagi adus saha ing kali minangka frasa. Darmiyati minangka tembung aran, lagi adus minangka frasa kriya, saha ing kali minangka frasa ancer-ancer. Saking perangan frasanipun, kalih frasa menika kedadosan saking kalih tembung. Frasa lagi adus kedadosan saking tembung tambahan lagi saha tembung kriya adus. Wondene, frasa ing kali, kedadosan saking tembung ancer-ancer ing saha tembung tambahan kali. Rerangkening tetembungan kangge mujudaken frasa, klausa saha ukara boten pareng dipunronce sakecanipun piyambak, ananging kedah mujudaken makna kanthi gramatikal. Perangan ingkang nemtokaken makna gramatikal saking frasa, klausa saha ukara inggih menika urut-urutanipun tembung, wujudipun tembung, intonasi saha tembung tugas dalam Gamitan Wacana.pdfsintaksis.pdf-Adobe Reader). Saking pamanggihipun para ahli menika, saged kaandharaken bilih widya ukara inggih menika perangan ngelmu basa ingkang ngrembag rerangkening tetembungan dados satunggaling frasa, klausa saha ukara manut pranatan tartamtu. 12
13 B. Ukara 1. Pangertosan Ukara Ukara minangka salah satunggaling perangan widya ukara ingkang kedadosan saking perangan klausa. Miturut Sasangka (2001: 140), ukara inggih menika rerangkening tembung ingkang saged ngandharaken satunggaling kekajengan kanthi jangkep satunggal bab. Ing ukara sinerat, Moeliono (2003: 254) ngandharaken bilih ukara kawiwitan kanthi aksara murda lan kapungkasan kanthi tandha titik, koma, titik koma, tandha seru, utawi tandha pitaken. Wondene, ing madyaning ukara sinerat saged ugi dipunsukani tandha pamaos kados ta spasi, koma, titik koma, utawi titik kalih. Andharan ukara nginggil kados rerangkening tembung ing ngandhap menika. (2) Kuwi bakal maratuwamu! (3) Mesthi wae Jeng Arum ora ngreti apa karepotanmu saiki, wong wis sawatara wektu kowe ora gayutan karo Bale Prodhuksi Manahira Ads. (4) Nak Luhur ora melu ngomong? (Brata, 2010: 32) Tigang ukara ing nginggil ugi netepi pamanggihipun Antonsuhono (1956: 7) ingkang ngandharaken bilih ukara ingkang sae, dipunsungsun kanthi pranatan tartamtu. Salah satunggaling pranatan inggih menika saben ukara kedah wonten jejer saha wasesanipun. Wondene, lisan, geganep saha katrangan boten kedah wonten ing ukara. Andharan nginggil nedahaken titikanipun satunggaling ukara. Bab menika jumbuh kaliyan pamanggihipun Nurhayati saha Siti Mulyani (2006: 122) ingkang ngandharaken bilih titikanipun ukara antawisipun inggih menika
14 (1) perangan basa, (2) rantaman tetembungan, (3) saged madeg piyambak, (4) wonten intonasi pungkasan, lan (5) kedadosan saking klausa. Saking pamanggihipun para ahli menika, ingkang kawastanan ukara ing basa sinerat inggih menika perangan basa awujud rerangkening tembung ingkang saged ngandharaken gagasan jangkep satunggal bab kanthi susunan gramatikal ingkang tumata. 2. Fungsi Sintaksis ukara Satunggaling ukara saged dipuntingali saking fungsi sintaksis saben tembungipun. Miturut Sasangka (2001: 142), fungsi sintaksis ukara saged dipunpilah-pilah dados jejer (J), wasesa (W), lesan (L), geganep (G), saha katrangan (K). Saking gangsal fungsi sintaksis menika, fungsi jejer lan wasesa kedah wonten ing satunggal ukara. Titikan jejer, wasesa, lesan, geganep saha katrangan kados andharan ing ngandhap menika. 1) Jejer Miturut Antonsuhono (1956: 9), jejer inggih menika perangan ukara ingkang dipunandharaken, utawi ingkang dipungunem, utawi ingkang dipuncariosaken mobah-mosikipun. Jejer limrahipun dumunung ing ngajeng, ananging kadhang kala wonten ingkang dumunung ing madya utawi pungkasaning ukara (Sasangka (2001: 143). Miturut Wedhawati (2006: 462-464), titikan jejer antawisipun inggih menika. a) Jejer minangka wangsulan saking pitakenan apa utawi sapa. Panandha pitaken apa kangge nakenaken jejer awujud noninsani, dene sapa kangge nakenaken jejer awujud insani.
(5) Doni sinau Jejer ing ukara nginggil inggih menika Doni. Bab menika amargi Doni minangka wangsulan saking pitakenan sapa kang sinau? b) Tembung iku saged dipunserat sesampunipun jejer. Panganggenipun tembung iku kangge paring panandha, bilih jejer dede awujud nama tiyang, nama dhiri (kados ta nagari, kota) utawi tembung sesulih. Bab menika amargi jejer sampun mujudaken sipat ingkang tamtu. (6) Wardi lagi ngarang cerkak. (7) Indonesia isih dilandha krisis ekonomi. (8) Dheweke ora rumangsa nyimpen barang mau. (9) Bocah cilik iku pancen pinter. Ukara (6), (7), saha (8), jejeripun asipat tamtu. Ing ukara (6), tembung Wardi minangka nama tiyang, ing ukara (7), tembung Indonesia minangka nama nagari, saha ing ukara (8), tembung dheweke minangka tembung sesulih. Dene, ukara (9) tembung iku ing fungsi jejer dipunginakaken kangge paring tandha jejer ingkang pesthi. Frasa bocah cilih iku tegesipun "bocah cilik ingkang papanipun radi tebih saking pamicara". c) Jejer saged dipunandharaken kanthi katrangan piwates sing. Tembung sing dipunginakaken kangge paring katrangan piwates jejer. (10) Mobil sing coklat enom iku didol Bapak. Jejer ing ukara (10) inggih menika mobil sing coklat enom iku. Frasa sing coklat enom iku minangka katrangan piwates saking mobil. d) Jejer saged dipunisi tembung aran, frasa aran, tembung kriya, frasa kriya, tembung kaanan, saha frasa kaanan. (11) Pungkas lagi dolanan. 15
(12) Bocah cilik loro mau ambyur neng kali. (13) Olahraga bisa nyehatake awak. (14) Mancing iku bisa ngilangake stres. (15) Kasar nudhuhake watake wong sing keras. (16) Ayu iku durung mesthi kelakuane apik. Saking ukara-ukara nginggil dipunpanggihaken perangan sintaksis ingkang ngisi fungsi jejer. Pungkas minangka jejer ukara (11) awujud tembung aran. Bocah cilik loro mau minangka jejer ukara (12) awujud frasa aran. Olahraga minangka jejer ukara (13) awujud tembung kriya. Mancing iku minangka jejer ukara (14) awujud frasa kriya. Kasar minangka jejer ukara (15) awujud tembung kaanan. Ayu iku minangka jejer ukara (16) awujud frasa kaanan. e) Jejer boten saged dipunandharaken kanthi tembung ancer-ancer neng utawi marang. Bab menika amargi neng kaliyan marang nuwuhaken fungsi katrangan. (17) Marang mahasiswa sing durung nglunasi dhuwit kuliah diwenehi kesempatan nemoni Kepala Bagian Pendidikan. (18) Ing Indonesia lagi ningkatake ekspor nonmigas. Ukara (17) saha (18) mujudaken ukara tanpa jejer. Bab menika amargi perangan widya ukara ingkang saged dados jejer kaparingan tembung marang saha ing saengga perangan menika dados katrangan ancas saha katrangan papan. Ukara nginggil gadhah jejer menawi tembung marang saha neng dipunicalaken kados ukara ngandhap menika. (17.a)Mahasiswa sing durung nglunasi dhuwit kuliah diwenehi kesempatan nemoni Kepala Bagian Pendidikan. (18.a)Indonesia lagi ningkatake ekspor nonmigas. 16
f) Jejer saged dipunandharaken ngangge tembung menawa. (19) Menawa dheweke ora salah wis dibuktekake. Ukara (19) minangka ukara tanggap. Menawa dheweke ora salah awujud jejer ing ukara tanggap. 2) Wasesa Miturut Antonsuhono (1956: 11), wasesa inggih menika sedaya tembung ingkang ngandharaken jejer, ing babagan solah-bawanipun utawi kaananipun. Satunggaling ukara tanpa wasesa boten saged dipunwastani ukara, nanging frasa (Sasangka , 2001: 147). Awit saking menika, wasesa minangka punjering ukara. Miturut Wedhawati (2006: 465-468), titikan wasesa antawisipun inggih menika. a) Wasesa minangka wangsulan saking pitakenan ngapa, kepiye, sepira, neng endi saha dadi apa. (20) Budiono nulis laporan. (21) Wong tuwane Supri sehat-sehat. (22) Mahasiswa Fakultas Sastra tingkat siji rong atus seket wong. (23) Sepuluh mahasiswa Sastra UI neng Kecamatan Mororejo. (24) Aryati wartawan majalah Femina. Saking ukara-ukara nginggil dipunpanggihaken perangan widya ukara awujud wangsulan saking saperangan pitakenan. Nulis minangka wasesa ukara (20) awujud wangsulan saking pitakenan Budiono lagi ngapa? Sehat-sehat minangka wasesa ukara (21) awujud wangsulan saking pitakenan kepiye kahanan wong tuwane Supri? Rong atus seket wong minangka wasesa ukara (22) awujud pitakenan saking pitakenan pira cacahe mahasiswa Fakultas Sastra tingkat siji? Neng Kecamatan Mororejo minangka wasesa ukara (23) awujud wangsulan saking pitakenan neng ndi sepuluh mahasiswa Sastra UI 17
saiki? Wartawan majalah Femina minangka wasesa ukara (24) awujud wangsulan saking pitakenan Ariyati dadi apa? b) Wasesa saged dipunwiwiti kanthi tembung yaiku. Tembung yaiku dipunginakaken nalika wasesa awujud tembung wilangan utawi frasa wilangan. (25) Jumlah pelamar lulusan sarjana neng lingkungan Departemen Keuangan, yaiku 25 uwong. c) Wasesa saged dipundadosaken tembung ingked kanthi kaparingan tembung ora, dudu utawi aja. Tembung ora kangge damel selakipun wasesa awujud tembung kriya kados ing ukara (26), tembung kaanan kados ing ukara (27), utawi frasa ancer- ancer kados ing ukara (28), ngandhap menika. (26) Bandiyah ora kelingan pituture swargi ibune. (27) Omahe ora adoh. (28) Tekane ora saka kidul. Tembung "dudu" kangge damel selakipun tembung aran kados ing ukara (29), frasa aran kados ing ukara (30) utawi tembung wilangan kados ing ukara (31), ngandhap menika. (29) Dheweke dudu polisi. (30) Ani dudu kanca sekolahku. (31) Dhuwitku limang ngatus. Tembung aja kangge damel selakipun tembung kriya kados ing ukara (32), frasa kriya kados ing ukara (33), tembung wilangan kados ing ukara (34), tembung kaanan kados ing ukara (35), tembung aran kados ing ukara (36) saha frasa ancer-ancer kados ing ukara (37), ngandhap menika. (32) Kowe aja dolan. (33) Anakmu aja oleh mangan panganan sing nganggo lenga. 18
(34) Saben regune aja enem. (35) Samake buku matematika aja abang. (36) Sing digawa aja sandal. (37) Adhimu aja neng mburiku. d) Wasesa saged dipunwiwiti kanthi tembung arep, durung, lagi utawi gelem, kados ukara ngandhap menika. (38) Ibu arep ngasahi piring. (39) Aku durung maca koran. (40) Simbah kakung lagi pijet. (41) Anakmu gelem diperiksakake dhokter. e) Wasesa saged dipunisi tembung kriya, frasa kriya, tembung aran, frasa aran, tembung kaanan, frasa kaanan, tembung wilangan, frasa wilangan, utawi frasa ancer-ancer. Cak-cakanipun wasesa awujud perangan sintaksis menika saged dipuntingali ing titikan wasesa (c). 3) Lesan Miturut Wedhawati (2006: 469), lesan inggih menika perangan ingkang diles utawi dipunener dening tumindak ingkang dipunandharaken wasesa. Satunggaling ukara wonten fungsi lesanipun menawi wasesa awujud tembung kriya tanduk (Sasangka (2001: 149). Awit saking menika, fungsi lesan saged kedadosan saking tembung aran, tembung sesulih utawi tetembungan ingkang dipundamel tembung aran (Antonsuhono, 1956: 17). Salajengipun, Sasangka (2001: 150) ngandharaken titikan lesan antawisipun inggih menika. a) Lesan dumunung ing pungkasing wasesa ingkang awujud tembung kriya tanduk. (42) Ibu mundhutake adhik sepatu. (43) Mundhutake adhik sepatu, Ibu. 19
Lesan tetep dumunung ing pungkasing wasesa sanajan ing konstruksi normal menapa dene inversi. b) Lesan saged dados jejer menawi ing ukara tanggap. (44) Asu ajake ngoyak kancil. (45) Kancil dioyak asu ajage. Ukara (44) minangka ukara tanduk dene ukara (45) minangka ukara tanggap. Sanajan lesan ewah dados jejer, saking tegesnipun lesan tetep dados perangan ingkang dipunener dening menapa ingkang dipunandharaken wasesa. c) Lesan boten saged kawiwitan tembung ancer-ancer. (46) Motinggo Busje nulis novel. (47) Motinggo Busje nulis ing novel. Lesan ingkang pinaringan tembung ancer-ancer malih dados katrangan. d) Ing antawisipun wasesa saha lesan, lesan boten saged sinela fungsi sanes. (48) Uwong mau ngeterake anake. Ukara menika nedahaken menawi lesan sinerat langsung ing sawingkingipun wasesa. 4) Geganep Miturut Sasangka (2001: 153), geganep inggih menika perangan ukara kangge njangkepi wasesa. Ukara mawi geganep namung wonten menawi wasesanipun tembung kriya. Miturut Wedhawati (2006: 470-472) titikan geganep antawisipun inggih menika. a) Geganep dumunung ing sisih tengenipun wasesa. Ananging menawi ing ukara menika, sawingkingipun wasesa wonten lesanipun, geganep dumunung ing sisih tengen fungsi lesan kados ukara ngandhap menika. 20
(49) Sugeng golek gaweyan. (50) Titik nukokake dhuku pacangane. b) Geganep boten saged dados jejer ing ukara tanggap. (51) Dheweke kalah main. (52) Main dikalah dheweke. c) Geganep saged dipunisi tembung aran kados ing ukara (53), frasa aran kados ing ukara (54), tembung kriya kados ing ukara (55), frasa kriya kados ing ukara (56), tembung kaanan kados ing ukara (57), frasa kaanan kados ing ukara (58), tembung wilangan kados ing ukara (59), frasa wilangan kados ing ukara (60) saha frasa ancer-ancer kados ing ukara (61), ngandhap menika. (53) Danuri saiki wis duwe omah. (54) Buku fisika asamak kertas manila coklat. (55) Sekar Langit ajar nglukis. (56) Rani lan Tono madheg anggone gandhengan tangan. (57) Sikape Budiono malih umuk. (58) Aten-atene Simbah Kakung iku kena diarani gampang-gampang angel. (59) Saiki wedhuse Gimin dadi enem. (60) Wulan April bayare pegawai negeri mundhak sewidak papat ewu. (61) Sugiyanto lan bojone manggon ing Jatimulya. 5) Katrangan Miturut Antonsuhono (1956: 18), katrangan inggih menika perangan ukara ingkang dados katrangan tembung sanes. Andharan menika jumbuh kaliyan pamanggihipun Wedhawati (2001: 472) bilih katrangan minangka perangan ukara ingkang paring andharan langkung, kados ta ngandharaken babagan papan, titi mangsa, utawi tatacara. Miturut Sasangka (2001: 157), titikan katrangan antawisipun inggih menika. a) Katrangan mujudaken perangan ingkang boten kedah wonten ing ukara. (62) Karti lagi ngumbahi sandhangane ing kali. (63) Karti lagi ngumbahi sandhangane. 21
Ukara (62) nedahaken, sanajan katrangan dipunicalaken wosing ukara tetep sami kaliyan ukara (63). b) Katrangan saged ewah dunungipun, saged ing pungkasaning ukara, kawitaning ukara, saha saged dumunung ing antawisipun jejer saha wasesa. (64) Sumure Tulus kecemplungan pitik dhek mau esuk. (65) Dhek mau esuk sumure Tulus kecemplungan pitik. (66) Sumure Tulus dhek mau esuk kecemplungan. Sanajan dunungipun katrangan ewah, nanging boten damel wosing ukara ewah. c) Katrangan saged dipunisi frasa ancer-ancer, tembung katrangan, utawi frasa katrangan. (67) Purwanto pamit marang Pak Seno. (68) Saiki awake lagi krasa lara kabeh. (69) Aku dhewe mung tuku sprei bathik marga dhuwite mepet. 3. Ukara Adhedhasar Cacahing Klausa Jinising ukara saged kaperang dados maneka warni. Salah satunggalipun inggih menika jinising ukara adhedhasar cacahing klausa. Miturut Sasangka (2001: 136) klausa inggih menika rerangkening tembung ingkang sampun ngandharaken satunggaling gagasan utawi satunggaling bab. Alwi (2003: 39) paring tambahan bilih klausa ngemot jejer saha wasesa kados dene ukara. Andharan menika jumbuh kaliyan pamanggihipun Burchfield (1996: 149) ingkang ngandharaken The essential nature of a clause is that it should have a subject and a predicate, tegesipun inggih menika "satunggaling klausa kedah gadhah jejer saha wasesa". Bedanipun ukara kaliyan klausa saged kaandharaken kados ukara ngandhap menika. (70) dheweke lagi maca buku (71) Dheweke lagi maca buku. 22
Saking tuladha ing nginggil, bedanipun klausa kaliyan ukara ketingal saking wonten botenipun tandha pamaos ing pungkasan reroncening tembung. Tandha pamaos menika minangka panandha intonasi. Ukara kapungkasan saking intonasi tartamtu, dene klausa boten. Kejawi menika, wonten ing basa sinerat, klausa boten kawiwitan aksara murda wondene, ukara kedah kawiwitan aksara murda. Salajengipun, miturut Ramlan (2001: 79) perangan klausa menika saged katambahan lesan, geganep menapa dene katrangan lan saged ugi boten. Ateges perangan klausa ingkang wigatos namung jejer lan wasesa. Kadhang kala, klausa ingkang gadhah jejer sami dipungabung kaliyan klausa sanesipun saengga fungsi jejer dipunsingidaken. Kahanan menika ndadosaken, perangan klausa ingkang paling wigatos inggih menika wasesa. Awit saking menika, klausa asipat predikatif (Chaer , 2009: 150). Saking pamanggihipun para ahli menika saged dipunandharaken bilih klausa inggih menika rerangkening tembung ingkang sipatipun predikatif saha ngandharaken satunggaling gagasan nanging dereng kapungkasan tandha pamaos tartamtu. Miturut cacahing klausa, ukara saged kapilah dados kalih inggih menika ukara lamba saha ukara camboran. Ukara lamba inggih menika ukara ingkang kedadosan saking satunggal klausa. Wondene ukara camboran inggih menika ukara ingkang kedadosan saking kalih klausa utawi langkung. Ing panaliten menika, jinisipun ukara ingkang badhe dipunrembag inggih menika ukara camboran. 23
C. Ukara Camboran 1. Pangertosan Ukara Camboran Miturut Nurhayati saha Siti Mulyani (2006: 123) ukara camboran inggih menika ukara ingkang kedadosan langkung saking satunggal babon klausa utawi sakirang-kirangipun kedadosan saking satunggal babon klausa saha satunggal klausa pang. Babon klausa inggih menika klausa ingkang saged madeg dados ukara piyambak, dene klausa pang inggih menika klausa ingkang boten saged madeg piyambak dados ukara (Herawati, 2000: 13-17). Manunggalipun klausa-klausa ing satunggaling ukara camboran menika gadhah pangertosan ingkang cundhuk saha runtut (Antonsuhono, 1956: 28), saengga Parera (2009: 49) mastani bilih ukara camboran minangka ukara poliklausa. Poliklausa ateges klausa ingkang kathah. Kejawi menika, gabungipun klausa-klausa dados satunggal, ugi mujudaken ukara enggal ingkang ngemot kalih pola klausa utawi langkung (Gorys Keraf, 1984: 167). Saking pamanggihipun para ahli menika, saged dipunandharaken bilih ukara camboran inggih menika ukara ingkang kedadosan saking kalih klausa utawi langkung saengga mujudaken ukara enggal kanthi pangertosan ingkang trep saha runtut. 2. Titikan Ukara Camboran Sumarlam (2004: 260) ngandharaken bilih ukara camboran kedadosan saking kalih klausa utawi langkung. Saben klausa ing ukara camboran ngemot satunggal wasesa. Bab menika ateges bilih ukara camboran wonten kalih kahanan utawi langkung. Wondene, miturut Sudaryanto (1992: 158-160) titikaning ukara camboran antawisipun inggih menika. 24
25 a. Satunggaling ukara kawastanan ukara camboran menawi ukara menika saged dipunpilah dados kalih klausa utawi langkung tanpa damel ewahipun wosing ukara. (72) Ibu ora setuju yen Swandaru srawung karoYanti. (73) Sugeng lan Tono nyilih dhuwit sewu marang aku. Ukara (72) saged dipunpilah dados kalih klausa tanpa damel ewahipun wosing ukara. Klausa saking ukara (73) inggih menika ibu ora setuju saha Swandaru srawung karo Yanti. Dene ukara (73) boten saged dipunpilah dados klausa Sugeng nyilih dhuwit sewu marang aku saha klausa Tono nyilih dhuwit sewu marang aku. Babagan menika amargi perangan klausa-klausanipun damel ewahipun wosing ukara. Awit saking menika ukara (72) kalebet ukara camboran dene ukara (73) boten kalebet. b. Gandhengipun klausa satunggal lan klausa sanesipun, wonten ingkang ngangge tembung panggandheng saha wonten ingkang boten. Ukara camboran tanpa tembung panggandheng tegesipun tembung panggandhengipun dipunsingidaken. Kahanan menika dipunwastani pelesapan. Sudaryanto (1985: 300) ngandharaken bilih pelesapan inggih menika prastawa icalipun utawi boten dipunandharakenipun perangan widya ukara tartamtu. Miturut Chomsky (ing Sugono, 1995: 93) tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran leres menawi tembung menika saged dipunwangsulaken ing ukaranipun. (74) Bab dheweke gelem colong jupuk, aku ora ngerti. (75) Bu Marta ora ngerteni kedadeyan iku sebab dheweke lagi lunga menyang Jakarta.
Ukara (74) minangka ukara camboran tanpa tembung panggandheng ingkang sinerat kanthi urut-urutan klausa-klausanipun. Klausa bab dheweke gelem colong jupuk dipunpisahaken saking klausa aku ora ngerti ngangge tandha pamaos koma (,). Dene ukara (75) minangka ukara camboran mawi tembung panggandheng. Klausa Bu Marta ora ngerteni kedadean iku dipunpisahaken saking klausa dheweke lagi lunga menyang Jakarta ngangge tembung panggandheng sebab. c. Perangan klausa-klausa ingkang dipungandheng boten tamtu jangkep. (76) Wong sing nyalawadi mau mudhun saka montor banjur mlebu toko emas. Ukara (76) mujudaken ukara camboran ingkang perangan klausanipun wonten ingkang boten jangkep utawi dipunsingidaken. Perangan ingkang dipunsingidaken inggih menika wong sing nyalawadi mau ing klausa kalih. Menawi klausa-klausa menika dipungandheng dados ukara ingkang jangkep dadosipun inggih menika: (76.a)Wong sing nyalawadi mau mudhun saka montor banjur wong sing nyalawadi mau mlebu toko emas. d. Menawi perangan klausa-klausa ingkang dipungandheng wonten ingkang sami, perangan menika saged dipunsingidaken utawi dipungantos ngangge perangan sanes. (77) Amin katon loyo awit dheweke kurang turu. Ukara (77) minangka ukara camboran ingkang kedadosan saking kalih klausa. Kalih klausa inggih menika klausa (1) Amin katon loyo saha klausa (2) dheweke kurang turu. Tembung Amin ing klausa (1) saha tembung dheweke ing 26
27 klausa (2) tegesipun sami. Tembung dheweke minangka tembung sesulih kangge nggantos tembung Amin. Ukara camboran saged dipunpilah dados kalih, inggih menika ukara camboran sajajar saha ukara camboran sungsun. Miturut Nurhayati saha Siti Mulyani (2006: 123) ukara camboran sajajar inggih menika ukara ingkang kedadosan saking klausa-klausa ingkang saged madeg piyambak. Wondene, miturut Sasangka (2001: 171) ukara camboran sungsun inggih menika ukara camboran ingkang kedadosan saking kalih klausa utawi langkung ananging antawisipun klausa satunggal lan sanesipun wonten ingkang nguwaosi ugi wonten ingkang dipunkuwaosi. Bedanipun ukara camboran sajajar kaliyan ukara camboran sungsun saged dipuntingali saking sesambetan makna antawisipun klausa satunggal lan sanesipun saha jinisipun tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng klausa-klausanipun. D. Tembung Panggandheng Ukara camboran boten saged dipunpisahaken kaliyan tembung panggandheng. Babagan menika amargi tembung panggandheng dipunginakaken kangge nggandheng klausa-klausa ing ukara camboran. 1. Pangertosan Tembung Panggandheng Fatimah (1993: 24) ngandharaken bilih tembung panggandheng kalebet tembung tugas. Tembung tugas inggih menika tembung utawi kempalan tembung ingkang damel satunggaling tembung gadhah fungsi sintaksis ing ukara. Khak (2000: 1) ngandharaken titikanipun tembung tugas antawisipun inggih menika (1) sipatipun tertutup, saha (2) namung nuwuhaken makna gramatikal.
28 Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng dipunginakaken kangge nggandheng kalih perangan widya ukara utawi langkung (Anton M, Moeliono, 2003: 296). Perangan widya ukara ingkang dipungandheng, miturut Tarigan (1987: 101) boten namung tembung kaliyan tembung utawi frasa kaliyan frasa nanging ugi perangan sanes kados tembung kaliyan frasa, utawi frasa kaliyan klausa. Salajengipun, Sumarlam (2003: 32) paring tambahan bilih tembung panggandheng kalebet satunggaling perangan kohesi gramatikal salebetipun wacana. Saking andharan para ahli menika dipunpanggihaken bilih tembung panggandheng inggih menika tembung tugas ingkang dipunginakaken kangge nggandheng kalih perangan widya ukara utawi langkung, kados tembung, frasa, klausa, ukara, menapa dene paragraf salebetipun wacana. Tembung panggandheng ingkang badhe dipuntliti inggih menika tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng satunggal klausa kaliyan klausa sanesipun ing ukara camboran. 2. Wujuding Tembung Panggandheng ing Ukara Camboran Miturut Sasangka (2001: 34), ngelmu ingkang ngrembag bab tembung saha ewahing tembung dados tembung sanes dipunwastani widya tembung utawi morfologi. Dene, Ramlan (2001: 44) ngandharaken bilih tembung minangka perangan ingkang kedadosan saking wandha utawi tembung kedadosan saking morfem. Morfem inggih menika perangan basa paling alit ingkang kedadosan saking reroncening fonem saha mujudaken satunggaling struktur saha makna
29 gramatik tartamtu (Mulyana, 2007: 11). Salajengipun, piyambakipun milah morfem dados kalih inggih menika morfem bebas saha morfem iket. Morfem bebas inggih menika morfem ingkang saged madeg piyambak. Morfem iket inggih menika morfem ingkang boten saged madeg piyambak. Menawi dipuntingali saking morfemipun, miturut Wedhawati (2006: 385- 403) wujudipun tembung panggandheng saged kaperang dados tiga inggih menika tembung panggandheng monomorfemis, tembung panggandheng polimorfemis saha tembung panggandheng wujud gabung. a. Tembung panggandheng Monomorfemis Tembung panggandheng monomorfemis inggih menika tembung panggandheng awujud tembung lingga utawi dereng pinaringan wuwuhan/ morfem sanes. Ingkang kalebet tembung panggandheng koordinatif monomorfemis, inggih menika lan, utawa, apa, nanging, karo, banjur, nuli, tumuli, langsung, terus, tur, dene, sarta, uga, mung, duka, embuh, angger, awit, ben, lebar, nalika, kanthi, kaya, merga, saben lan sapiturutipun. Kejawi menika, tembung panggandheng monomorfemis ugi saged dipunringkes kados ta: nanging
ning banjur
njur b. Tembung panggandheng Polimorfemis Tembung panggandheng polimorfemis inggih menika tembung panggandheng awujud tembung andhahan inggih menika tembung ingkang sampun ewah saking lingganipun utawi sampun pinaringan wuwuhan tartamtu. Tembung panggandheng awujud tembung andhahan antawisipun inggih menika
tembung ingkang kaparingan ater-ater a-, ater-ater sa- (se-), ater-ater ka- (ke-), seselan -in-, panambang -e (-ne), panambang -an, panambang -a (-na), gabungipun wuwuhan kaods ta ater-ater sa-/ saha panambang -e, lan ugi saged awujud tembung dwilingga. Tuladha tembung panggandheng polimorfemis antawisipun inggih menika. 1) Tuladha tembung panggandheng mawi ater-ater a- a- + marga
amarga a
+ mrih
amrih 2) Tuladha tembung panggandheng mawi ater-ater sa- (se-) sa-/ se- + upama
saupama (seupama)
+ uger
sauger 3) Tuladha tembung panggandheng mawi ater-ater ka- (ke-) ka- (ke-) + lawan
kalawan (kelawan) ka- (ke-) + timbang katimbang (ketimbang) 4) Tuladha tembung panggandheng mawi seselan -in- sambi + -in-
sinambi 5) Tuladha tembung panggandheng mawi panambang -e (-ne) rikala + -e
rikalane umpama +
umpamane 6) Tuladha tembung panggandheng mawi panambang -an malah + -an malahan 7) Tuladha tembung panggandheng mawi panambang -a (-na) mungguh + -a mungguhna 30
ben +
bena 8) Tuladha tembung panggandheng mawi gabung ater-ater sa- saha panambang-e sa-/ -e + uwis
sauwise se
e + malik
sawalike 9) Tuladha tembung panggandheng awujud tembung dwilingga gek + U
gek
gek kaya + U
kaya-kaya c. Tembung panggandheng wujud gabung. Tembung panggandheng menika awujud gandhengipun kalih utawi tigang tembung panggandheng. Tuladhanipun tembung panggandheng wujud gabung antawisipun: lan tundhone apa maneh banjur kadi dene tur malah lan banjur malah ewadene 3. Jinisipun Tembung Panggandheng ing Ukara Camboran Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken ing ukara camboran gumantung dhateng tegesipun klausa-klausa ingkang dipungandheng saha paedahing tembung panggandheng. Miturut Sasangka (2001: 121), tembung panggandheng ing ukara camboran dipunpilah dados kalih inggih menika tembung panggandheng koordinatif saha tembung panggandheng subordinatif. a. Tembung Panggandheng Koordinatif Miturut Sasangka (2001: 121) tembung panggandheng ing ukara camboran sajajar kawastanan tembung panggandheng koordinatif. Babagan menika jumbuh kaliyan pamanggihipun Sudaryanto (1992: 115) bilih tembung 31 kkkkkkkk
panggandheng koordinatif inggih menika tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng kalih klausa utawi langkung ingkang sami wigatosipun utawi sajajar. Salajengipun, Sudaryanto (1992: 161) ngandharaken gambaran papan tembung panggandheng koodinatif ing ukara camboran sajajar kados bagan ing ngandhap menika. Ukara Camboran Sajajar Babon Klausa Tp. Panggandheng Babon Klausa Dodi kepengin tuku pit nanging ora duwe dhuwit Bagan 1. Tembung panggandheng koordinatif ing ukara camboran sajajar Kalih klausa nginggil saged madheg dados ukara piyambak inggih menika (1) Dodi kepengin tuku pit saha (2) Dodi ora duwe dhuwit. Kekalih klausa menika gadhah teges ingkang boten gumantung saking klausa sanes saha sami wigatosipun. Dene, tembung panggandheng nanging boten saged dipunpindhah papanipun utawi dunungipun tetep ajeg ing antawisipun klausa (1) kaliyan klausa (2). Wedhawati (2006: 530-540) ngandharaken bilih tembung panggandheng koordinatif saged dipunpilah adhedhasar sesambetan makna antawisipun klausa satunggal kaliyan klausa sanesipun. Tembung panggandheng-tembung panggandheng menika antawisipun kados ing ngandhap menika. 1) Tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna sesambungan Tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna sesambungan dipunginakaken kangge nggandheng prastawa, kahanan, 32
33 utawi tindak-tanduk ingkang sesambungan satunggal lan sanesipun. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken inggih menika lan, sarta, uga, dene, apa dene, lan banjur, lan sabanjure, lan terus, terus, lan sabanjure, lan malah, lan wusanane, lan akhire, lan tundhone, lan wekasane, lan tundhone, lan wekasane, lan akibate, lan wusanane, lan banjur malah, lan terus malah, lan malah banjur, lan malah terus. Panganggenipun tembung panggandheng- tembung panggandheng ing nginggil saged gegantosan kados ukara camboran ing ngandhap (Wedhawati , 2006: 533-535). lan (78) Widuri ngelekake mripate sarta ngobahake lambe. uga Tembung panggandheng lan, sarta, uga, nginggil mujudaken sesambetan makna wetah saking andharan prastawa, kahanan, utawi tindak- tanduk ing klausa kalih sinambungan kaliyan andharan klausa sepisan. (79) Pak Jamingan ngidak-idak dhelene dene Mbok Jamingan ngguwangi kulite. (80) Tamu lawak bisa kanggo nambani lara keputihan apa dene ngilangi gandha kringet. Tembung panggandheng dene, apa dene, nginggil mujudaken sambungipun prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk ing klausa kalih kaliyan andharan klausa sepisan. Ananging, andharan klausa kalih minangka prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk ingkang beda kaliyan menapa ingkang dipunandharaken ing klausa sepisan. lan banjur (81) Kanthi kawanene Ambararum maju lan terus ngadhepi Pragula. lan sabanjure lan sateruse
34 Tembung panggandheng lan banjur, lan sabanjure, lan terus, terus, lan sabanjure nginggil mujudaken sesambetan makna sambungipun prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk kanthi urut-urutan ing ukara. Klausa kalih ngandharaken prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk ingkang kedadosan sesampunipun andharan klausa sepisan. (82) Jaka Mada bisa ngandhani antemane Surajaya lan malah bisa ngasorake Surajaya. Tembung pangandheng lan malah nginggil mujudaken sesambetan makna sambungipun prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk saking andharan klausa-klausa ingkang dipungandheng. Klausa kalih ngandharaken prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk ingkang langkung pinunjul saking andharan klausa sepisan. lan wusanane (83) Lintang ngruket Gina kanthi kenceng lan akhire ngakoni kaluputane. lan tundhone Tembung panggandheng lan wusanane, lan akhire, lan tundhone nginggil mujudaken sesambetan makna sambungipun prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk saking andharan klausa-klausa ingkang dipungandheng. Dene, klausa kalih ngandharaken pungkasipun satunggaling prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk ingkang kedadosan. (84) Tetandhurane Pak Rejo kaserang ama lan wekasane padha mati. lan wusanane lan akibate Tembung panggandheng lan wekasane, lan wusanane, lan akibate nginggil mujudaken sesambetan makna sambungipun prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk saking andharan klausa-klausa ingkang dipungandheng. Dene,
klausa kalih ngandharaken akibat saking prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk ing klausa sepisan. (85) Sulastri kebacut sedheng karo ndhuwure lan banjur malah lelorone lan terus malah kuwi diwetokake saka kantore. Tembung panggandheng lan banjur malah, lan terus malah nginggil mujudaken sesambetan makna sambungipun prastawa, kahanan, utawi tindak- tanduk ingkang runtut saking andharan klausa-klausa ingkang dipungandheng. Dene, klausa kalih ngandharaken prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk ingkang langkung pinunjul saking andharan klausa sepisan. (86) Lindri mara menyang omahe Traman lan malah banjur bablas lan malah terus menyang pawon. Tembung panggandheng lan malah banjur, lan malah terus nginggil mujudaken sesambetan makna sambungipun prastawa, kahanan, utawi tindak- tanduk saking andharan klausa-klausa ingkang dipungandheng. Dene, klausa kalih ngandharaken prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk ingkang langkung pinunjul saking andharan klausa sepisan. Andharan prastawa, kahanan, utawi tindak- tanduk ing klausa kalih kedadosan sesampunipun andharan klausa sepisan. 2) Tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna luwih Tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna luwih inggih menika tembung panggandheng kangge nggandheng klausa- klausa ingkang ngandharaken prastawa, kahanan utawi tindak tanduk, dene andharan klausa kalih langkung pinunjul tinimbang andharan klausa sepisan. 35
36 Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken inggih menika malah, tur, tur meneh, apa maneh, malah banjur, malah terus, apa maneh banjur, apa maneh terus. Panganggenipun tembung panggandheng-tembung panggandheng menika saged gegantosan kados ukara camboran ing ngandhap (Wedhawati, 2006: 531-532). (87) Uwis setaun Pranandari ora njaluk kiriman dhuwit, malah dheweke uwis bisa ngirimi adhi-adhine dhuwit. (88) Saiki Borobudur katon becik tur tambah rame. tur maneh (89) Pak Jimin ora wani ngelongi panenan, apa maneh ngedol barang kang dudu darbeke. Tembung panggandheng malah, tur, tur meneh, apa maneh nginggil mujudaken sesambetan makna wetah saking andharan prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk ing klausa kalih langkung pinunjul tinimbang andharan klausa sepisan. Tembung panggandheng menika boten jejer kaliyan tembung panggandheng sanesipun (Wedhawati, 2001: 491). (90) Witarsih ora gelem ngalah malah banjur njambak rambute Sulastri. malah terus Tembung panggandheng malah banjur, malah terus, nginggil mujudaken sesambetan makna luwih inggih menika prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk ing klausa kalih langkung pinunjul tinimbang andharan klausa sepisan. Dene, kalih klausa menika ngandharaken prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk ingkang runtut. 3) Tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna pertentangan Tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna pertentangan inggih menika nggandheng prastawa, kahanan, utawi tindak-
tanduk ing klausa kalih minangka lawanipun prastawa ing klausa sepisan.. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken inggih menika nanging, ning, nyatane, mung, ewasemono, dene. Panganggenipun tembung panggandheng- tembung panggandheng menika saged gegantosan kados ukara camboran ing ngandhap (Wedhawati 2006: 536-539). (91) Wite tela pohung tandurane Sadewa gedhe-gedhe, nanging telane mung ning sakdriji-driji. (92) Minten wis janji ngenteni aku ana cedhak gardhu, nyatane irunge ora katon. (93) Kaimun dikabarake uwis mati, jebul medhayoh menyang nggonku. Tembung panggandheng nanging, ning, nyatane, jebul nginggil mujudaken sesambetan makna kanthi wetah saking klausa-klausa ingkang ngandharaken prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk ingkang sami lelawanan. Dene, klausa kalih ngandharaken lelawananipun prastawa, kahanan, utawi tindak- tanduk saking andharan klausa sepisan. (94) Sadewa kapeksa ora nerusake kuliahe, dene Pranandari, adhine nerusake kuliah ana Gadjah Mada. Tembung panggandheng dene nginggil mujudaken makna pertentangan saking prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk ingkang sami lelawanan saking klausa-klausanipun. Klausa kalih ngandharaken lelawananipun prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk saking andharan klausa sepisan. Dene, klausa kalih ngemot andharan pangirangan saking klausa sepisan. (95) Lintang negori wit klapa kang kaserang ama, nanging uga nandur klapa hibrida. Tembung panggandheng nanging uga nginggil mujudaken makna pertentangan saking prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk saking klausa- 37
klausanipun. Klausa kalih ngandharaken lelawananipun prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk saking andharan klausa sepisan. Dene, klausa kalih ngemot tambahipun prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk saking klausa sepisan. (96) Pak Endra grapyak banget, suwalike Bu Endra amem banget. Tembung panggandheng suwalike nginggil mujudaken makna pertentangan saking prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk saking klausa- klausanipun. Klausa kalih ngandharaken lelawananipun prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk saking andharan klausa sepisan. Dene, kekalih klausa menika mujudaken makna tetandhingan kaliyan klausa sepisan. 4) Tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna urut-urutan Tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna urut-urutan inggih menika tembung panggandheng ingkang nggandheng klausa-klausa kanthi ngandharaken kedadosan prastawa, kahanan, utawi tindak- tanduk ingkang tansah urut-urutan ing ukara. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken inggih menika banjur, tumuli, nuli, langsung, banjur malah, terus malah. Panganggenipun tembung panggandheng-tembung panggandheng menika saged gegantosan kados ukara camboran ing ngandhap (Wedhawati, 2006: 530-531). banjur tumuli (97) Sadewa ngadeg nuli nyetandharaken sepedhane. terus langsung Tembung panggandheng banjur, tumuli, nuli, terus, langsung nginggil mujudaken gandhengipun klausa-klausa ingkang ngandharaken sesambetan 38
39 makna wetah saking urut-urutaning prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk. Dene, andharan klausa kalih minangka prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk sesampunipun klausa sepisan. (98) Jathilan ora mung mangan kembang, banjur malah mangan beling lan menyan. (99) Welute dipadhangi nganggo oncor, terus malah dibabat nganggo arit gedhe. Tembung panggandheng banjur malah, terus malah nginggil mujudaken gandhengipun klausa-klausa ingkang ngandharaken urut-urutaning prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk. Dene, andharan klausa kalih minangka urutipun prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk ingkang kedadosanipun langkung pinunjul saking menapa ingkang dipunandharaken ing klausa sepisan. 5) Tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna pilihan Tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna pilihan mujudaken andharan prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk ingkang bakal dados panujuning manah. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken inggih menika utawa, apa. Panganggenipun tembung panggandheng-tembung panggandheng menika saged gegantosan kados ukara camboran ing ngandhap (Wedhawati, 2006: 540). (100) Daha bakal mandhireng yuda apa arep nyraya prajurit Jenggala. utawa Tembung panggandheng apa, utawa nginggil mujudaken sesambetan makna pilihan wetah saking andharan prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk klausa-klausanipun. Klausa kalih ngandharaken pilihan sanes saking prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk andharan klausa sepisan.
40 (101) Pak Marta kudune nunggoni panggarape utawa malah ora ngetok apa malah babar pisan. Tembung panggandheng utawa malah, apa maneh nginggil mujudaken pilihan prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk klausa-klausanipun. Klausa kalih ngemot pilihan makna ingkang pertentangan saking prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk ing klausa sepisan. Kejawi menika, tembung panggandheng utawa malah ugi saged dipunginakaken kangge mujudaken pilihan ingkang langkung pinunjul ing klausa kalih saking prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk ing klausa sepisan, kados ukara ing ngandhap menika. (102) Lintang bisa nyilihi dhuwit utawa malah menehi dhuwit. Panganggenipun tembung panggandheng koordinatif ing inggil saged sesarengan salebetipun satunggal ukara camboran. Tuladhanipun inggih menika kados ukara camboran ing ngandhap (Wedhawati, 2006: 541). (103) Wong loro iku mesem, nuli manthuk, lan jumangkah mlebu ngomah. Ukara camboran (105) kedadosan saking tigang klausa ingkang dipungandheng mawi kalih tembung panggandheng. Tembung panggandheng nuli mujudaken sesambetan makna urut-urutan, dene tembung panggandheng lan mujudaken sesambetan makna sesambungan. b. Tembung Panggandheng Subordinatif Miturut Sasangka (2001: 121) tembung panggandheng kangge nggandheng klausa-klausa ing ukara camboran sungsun kawastanan tembung panggandheng subordinatif. Babagan menika jumbuh kaliyan pamanggihipun Sudaryanto (1992: 117) bilih tembung panggandheng subordinatif inggih menika
tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng klausa ingkang tataran kawigatosan wosipun boten sami. Klausa ingkang dipungandheng inggih menika babon klausa kaliyan klausa pang. Klausa ingkang pinaringan tembung panggandheng subordinatif kawastanan klausa pang, dene ingkang tanpa tembung panggandheng subordinatif kawastanan babon klausa. Salajengipun, Widhawati (2006: 542-543) ngandharaken gambaran papan tembung panggandheng subordinatif ing ukara camboran sungsun kados diagram ngandhap menika. Ukara Camboran Sungsun (1) Babon Klausa Ngatini meruhi Klausa Pang menawa Sadewa lagi lara Bagan 2. Tembung pangandheng subordinatif ing ukara camboran sungsun (1) Ukara Camboran Sungsun (2) Babon Klausa Klausa Pang Ibu ora bisa selak Klausa Pang Merga ibu tanpa daya nadyan panjenengane wus sepuh Bagan 3. Tembung pangandheng subordinatif ing ukara camboran sungsun (2) 41
42 Ukara Camboran Sungsun (3) Babon Klausa Jiwa ora bisa turu Klausa Pang sebab dheweke kuwatir Klausa Pang yen bandhane dicolong uwong Bagan 4. Tembung pangandheng subordinatif ing ukara camboran sungsun (3) Saking tigang bagan nginggil dipunpanggihaken bilih babon klausa nguwaosi klausa pang, dene klausa pang minangka perangan ingkang dipunkuwaosi dening babon klausa. Dene, menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, klausa pang tansah ngemot tembung panggandheng. Babagan menika jumbuh kaliyan pamanggihipun Gary (1987: 80) ingkang ngandharaken the subordinating conjunction connects the dependent idea to the main idea, tegesipun inggih menika "tembung panggandheng subordinatif nggabung gagasan ing klausa pang salebetipun gagasan ing babon klausa". Salajengipun, Wedhawati (2006: 549-560) milah tembung panggandheng subordinatif adhedhasar sesambetan teges antawisipun klausa satunggal lan klausa sanesipun, inggih menika. 1) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna akibat Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna akibat dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa
43 pang. Dene klausa pang ngandharaken akibat saking prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk ing babon klausa. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken inggih menika akibate, mula, saengga, nganti. Panganggenipun tembung panggandheng-tembung panggandheng menika saged gegantosan kados ukara camboran ing ngandhap (Wedhawati, 2006: 549). akibate (104) Udane deres banget mula tandurane padha rusak. saengga nganti 2) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna cara Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna cara dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. Dene, klausa pang ngandharaken tata caranipun prastawa, kahanan, utawi tindak tanduk saged kedadosan ing babon klausa. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken inggih menika kambi, karo, klawan, klayan, sambi, sinambi, kanthi. Panganggenipun tembung panggandheng menika kados ukara camboran ngandhap menika (Wedhawati, 2006: 550). Sambi Sinambi (105) Kambi ngiderake dagangane, Pak Ali golek sisik melik. Karo Kanthi (106) Krana Patikawa mendhakake sirahe, sirahe Patikawa isih wutuh. Karo
44 3) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna pangajeng-ajeng Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna pangajeng-ajeng dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. Dene, klausa pang ngandharaken kekajengan saking prastawa, kahanan utawi tindak tanduk ingkang dipunandharaken ing babon klausa. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken inggih menika muga- muga. Panganggenipun tembung panggandheng menika kados ing ukara ngandhap menika (Wedhawati, 2006: 550). (107) Aku tansah ndedonga muga-muga Pangeran ngijabahi kekarepanmu sakloron. 4) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna isi Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna isi dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. Dene, klausa pang ngandharaken isi saking prastawa, kahanan utawi tindak tanduk ingkang dipunandharaken ing babon klausa. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken inggih menika menawa, yen. Panganggenipun tembung panggandheng-tembung panggandheng menika saged gegantosan kados ukara camboran ing ngandhap (Wedhawati, 2006: 551). (108) Maryamah ngramal menawa Wilis gelem dinikahake. yen 5) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna pepindhan Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna pepindhan dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan
45 klausa pang. Dene, klausa pang ngandharaken tetiron saking prastawa, kahanan utawi tindak tanduk ingkang dipunandharaken ing babon klausa. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken inggih menika mungguh, umpana (mungguhna, mungguha, sumungguhna), saumpama (saupama, sakupama, upama, umpama). Panganggenipun tembung panggandheng-tembung panggandheng menika saged gegantosan kados ukara camboran ing ngandhap (Wedhawati, 2006: 510). Saumpama Saupama Upama (109) Umpamane bapakne ora setuju, Pranandari mangkat dhewe. Mungguh Mungguha Samungguhna 6) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna tetandhingan Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna tetandhingan dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. Dene, klausa pang ngandharaken babagan ingkang dipunbandhingaken kaliyan prastawa, kahanan utawi tindak tanduk ingkang dipunandharaken ing babon klausa. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken inggih menika katimbang/ ketimbang, timbang/ tinimbang. Panganggenipun tembung panggandheng menika kados ukara ngandhap menika (Wedhawati, 2006: 552). (110) Kowe luwih nulungi Surti katimbang nulungi Gimin. (111) Sriningsih luwih krasan ana ngomah tinimbang sanja tanpa tanja ana tanggane.
7) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna pambandhing Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna pambandhing inggih menika tembung panggandheng kangge nggandheng satunggaling klausa minangka pambandhing saking klausa sanesnipun. Kejawi menika, tembung panggandheng menika ugi wonten ingkang dipunginakaken kangge nedahaken makna prastawa utawi kahanan ingkang radi sami (kemiripan). Tuladha panganggenipun tembung panggandheng kanthi makna menika kados ukara camboran ing ngandhap (Wedhawati, 2006: 553). prasasat kaya-kaya kayane (112) Awake dhewe bisa ketemu meneh ana kene sasat kayadene kaya wis mati bali urip. 8) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna perkecualian Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna perkecualian dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. Dene, klausa pang ngandharaken bab ingkang boten dipunrembag/ dipunetang senadyan kalebet perangan saking prastawa, kahanan utawi tindak tanduk ingkang dipunandharaken ing babon klausa. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken inggih menika kajaba/ kejaba/ gejaba, kejabane, saliyane. Panganggenipun tembung panggandheng-tembung panggandheng menika saged gegantosan kados ukara camboran ing ngandhap (Wedhawati, 2006: 553). 46
47 kejabane (113) Wetenge ora kelebon apa apa kejaba kelebon teh pait. saliyane 9) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna pertentangan Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna pertentangan dipunginakaken kangge nggandheng klausa utami kaliyan klausa pang. Dene, andharan klausa pang bab pertentanganipun saking prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk ingkang dipunandharaken ing klausa utami. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken inggih menika ambak (ambakna), arepa, bena, mbok, senajan (sanajan, senadyan, najan, nadyan), senadyanta (sanadyanta, senadyanta, najanta), raketang. Panganggenipun tembung panggandheng-tembung panggandheng menika kados ukara ing ngandhap (Wedhawati, 2006: 554). (114) Bena kowe rada tuwa, aku kadhung tresna. (115) Mbok dhuwitmu kabeh ditumplek ana meja kene, aku tetep ora gelem nuruti kekarepaning atimu. (116) Raketang nginepe Sumarjo mung sawengi, budhene uwis lega. (117) Panjenengan aja lali marang aku sanadyan aku wis omah-omah. 10) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna sebab Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna sebab dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. Dene, klausa pang ngandharaken sebab saking prastawa, kahanan, utawi tindak-tanduk ingkang dipunandharaken ing babon klausa. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken inggih menika amarga/ marga, sebab, mergane, soale, rehne, gara-gara, dupeh, awit. Panganggenipun tembung
48 panggandheng-tembung panggandheng menika saged gegantosan kados ukara ing ngandhap (Wedhawati, 2006: 554). Amarga Merga Gara-gara (118) Merga Rehne Soale Sebab krungu guneme Prapta Barbir, anake Kamisa banjur nesu. 11) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna syarat Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna syarat dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. Dene, klausa pang ngandharaken syarat saking prastawa, kahanan, utawi tindak tanduk ingkang dipunsebutaken ing babon klausa. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken inggih menika angger/ anggere, waton/ watone, janji, yen, menawa, lamun, pokoke, uger/ sauger. Panganggenipun tembung panggandheng-tembung panggandheng menika saged gegantosan kados ukara ing ngandhap (Wedhawati, 2006: 556). pokoke angger anggere (119) Aku mung manut wae waton dheweke gelem. watone uger sauger janji 12) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna ancas Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna ancas dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa
pang. Dene, klausa pang ngandharaken ancas saking prastawa, kahanan utawi tindak tanduk ingkang dipunsebutaken ing babon klausa. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken inggih menika supaya, supayane, murih, amrih, ben, bene, kareben/ karebene, dhimen. Panganggenipun tembung panggandheng- tembung panggandheng menika saged gegantosan kados ukara camboran ing ngandhap (Wedhawati, 2006: 556). amrih murih supaya (120) Mbak Sali matun supayane parine thukul lemu-lemu. kareben bene 13) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna titi mangsa Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna titi mangsa dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. Dene, klausa pang ngandharaken wekdal saking prastawa, kahanan, utawi tindak tanduk ingkang dipunandharaken ing babon klausa. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken inggih menika bakda, lebar, bar, sabubare (sakbare), sawise (sawuse, sawise), mbasan, nalika (nalikane), rikala (rikalane), sajroning (jrone), dhek, saben (saben-saben), wektu, selawase, selagine, samangsa, angger (angger-angger), sasuwene, sauntara, nganti. Panganggenipun tembung panggandheng-tembung panggandheng menika saged sami gegantosan kados ukara camboran ing ngandhap (Wedhawati, 2006: 556-560). 49
50 Bakda Bareng (121) Salebarare mbak Munthil kandha kaya mengkono, kahanan bali Lebar Sawise Mbasan nyenyet maneh. Tembung panggandheng bakda, bareng, salebare, lebar, sawise (sawuse, sawise), mbasan, nginggil dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. Dene klausa pang ngandharaken wekdal ingkang njalari pawitaning prastawa, kahanan, utawi tindak tanduk ingkang dipunandharaken ing babon klausa. nalika (122) Sadewa rada kaget rikala dheweke mlebu ruang sekolah. dhek wektu nalikane rikalane Saben (123) Angger Ibune mlebu kamare, Tinuk ethok-ethok sinau. Saben-saben (124) Jroning Selagine dadi tentara, aku nduweni pengalaman perang. Samangsa Tembung panggandheng nalika, rikala, sajroning (jrone), dhek, wektu, rikalane, nalikane, saben (saben-saben), wektu, selawase, selagine, samangsa, angger (angger-angger), nginggil dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. Dene, klausa pang ngandharaken wekdal ingkang sesarengan saking prastawa, kahanan, utawi tindak tanduk ingkang dipunandharaken babon klausa. (125) Nganti wektune kari limang menit, murid kelas VI isih wutuh.
51 Tembung panggandheng nganti nginggil dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. Dene, klausa pang ngandharaken wekdal saking pungkasing prastawa, kahanan, utawi tindak tanduk ingkang kedadosan ing babon klausa. (126) Sadurunge aku mati, aku arep guneman karo kowe. Tembung panggandheng sadurunge nginggil dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. Dene, klausa pang ngandharaken wekdal saking prastawa, kahanan, utawi tindak tanduk ingkang kedadosan sesampunipun ing babon klausa. Panganggenipun tembung panggandheng subordinatif ing inggil ugi saged sesarengan (langkung saking satunggal) salebetipun satunggal ukara camboran. Tuladhanipun inggih menika kados ukara camboran ing ngandhap (Wedhawati, 2006: 560). (127) Yen mlebu kutha Yogya, aku iki bingung awit ora bisa mbedakake endi kutha lan endhi desane. Ukara camboran (129) kedadosan saking tigang klausa ingkang dipungandheng mawi kalih tembung panggandheng. Tembung panggandheng yen mujudaken sesambetan makna syarat, dene tembung panggandheng awit mujudaken sesambetan makna sebab. Kejawi andharan ing inggil, panganggenipun tembung panggandheng koordinatif saha subordinatif saged ugi ing satungggal ukara camboran. Tuladha panganggenipun tembung panggandheng-tembung panggandheng menika ing
satunggal ukara camboran antawisipun inggih menika kados ing ngandhap menika (Wedhawati, 2006: 569). (128) Dhadhung Panutan masrahake pati uripe lan dheweke gelem nglakoni apa wae waton Djaka Mada ora mateni dheweke. Ukara (128) menawi dipunlebetaken ing salebetipun bagan, kados ing ngandhap menika. Ukara Camboran Gabung (1) Babon klausa Babon klausa Klausa Pang Tp. Koordinatif Tp. Subordinatif Bagan 5. Tembung panggandheng koordinatif saha subordinatif ing ukara camboran gabung (1) (129) Manawa Kalijaga ngepek aku, aku bisa ngenthengake wong tuwa lan aku bisa mikirake adhi-adhiku. Ukara (129) menawi dipunlebetaken ing salebetipun bagan, kados ing ngandhap menika. Ukara camboran gabung (2) Klausa Pang Babon klausa Babon klausa Tp. Subordinatif Tp. Koordinatif Bagan 6. Tembung panggandheng koordinatif saha subordinatif ing ukara camboran gabung (2) 52
53 Ananging, kadhang kala panganggenipun tembung panggandheng- tembung panggandheng nginggil boten sinerat utawi dipunsingidaken ing ukara camboran. E. Panaliten ingkang Jumbuh Panaliten sepisan ingkang jumbuh kaliyan panaliten menika dipuntindakaken dening Netty Nurdiyani kanthi irah-irahan Jumlah Klausa dan Tempat Konjungsi pada Konstruksi Parataksis Novel Pintu Karya Vira Basuki. Panaliten Netty Nurdiyani menika langkung nengenaken babagan cacah saha papan tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran, mliginipun ukara camboran sajajar. Sumber data ingkang dipunginakaken ing panalitenipun inggih menika novel Pintu anggitanipun Vira Basuki kanthi sinerat basa Indonesia. Panaliten ingkang jumbuh salajengipun inggih menika panaliten ingkang dipuntindakaken dening Dirgo Sabarinto kanthi irah-irahan Pelesapan Konjungsi dalam Kalimat Majemuk Bahasa Jawa. Panaliten Dirgo menika nengenaken babagan tembung panggandheng ingkang asring dipunsingidaken ing ukara camboran. Sumber data ingkang dipunginakaken ing panalitenipun inggih menika kalawati Djaka Lodhang, Penyebar Semangat, saha Jaya Baya. Perkawis dhasar ingkang dipuntliti Netty saha Dirgo sami kaliyan panaliten menika inggih menika tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran. Ananging, perkawis ingkang dipunrembag beda. Panaliten menika badhe ngrembag wujud, jinis saha sesambetan makna ingkang
dipunwujudaken tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran sajajar, ukara camboran sungsun menapa dene ukara camboran gabung. Kejawi babagan wosing panaliten, bab ingkang beda malih inggih menika sumber datanipun. Panaliten menika ngginakaken novel basa Jawi inggih menika novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. F. Nalaring Pikir Widya ukara inggih menika perangan ngelmu basa ingkang ngrembag rerangkening tetembungan dados satunggaling frasa, klausa saha ukara manut pranatan tartamtu. Saking andharan menika kapanggihaken bilih perangan widya ukara paling ageng awujud ukara. Menawi dipuntingali saking cacahing klausa, ukara kaperang dados kalih inggih menika ukara lamba (ukara ingkang kedadosan saking satunggal klausa) saha ukara camboran (ukara ingkang kedadosan saking kalih klausa utawi langkung). Klausa-klausa ingkang sami gegayutan dipungandheng ngangge tembung panggandheng dados satunggal ukara camboran. Tembung panggandheng kangge nggandheng kalih klausa utawi langkung ingkang saged madeg piyambak kawastanan tembung panggandheng koordinatif. Tembung panggandheng koordinatif saged mujudaken sesambetan makna sesambungan, pertentangan, urut-urutan, saha pilihan. Wondene tembung panggandheng kangge nggandheng klausa ingkang saged madeg piyambak (babon klausa) kaliyan klausa saking perangan klausa sanes (klausa pang) dipunwastani tembung panggandheng subordinatif. Tembung panggandheng subordinatif saged mujudaken sesambetan makna akibat, cara, pangajeng-ajeng, isi, pepindhan, tetandhingan, pambandhing, 54 luwih,
55 kejawi, sebab, syarat, pertentangan, ancas, saha titi mangsa, Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng kapilah dados tiga inggih menika (1) tembung panggandheng monomorfemis kados ta nalika, nanging, utawi ben, (2) tembung panggandheng polimorfemis kados ta sauwise, rikalane, utawi sabanjure, saha (3) tembung panggandheng awujud gabung kados ta lan malah, tur maneh, utawi lan banjur terus. Ananging, tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng klausa-klausa ing ukara camboran, kathah kapanggihaken boten sinerat utawi dipunsingidaken salebetipun novel Cintrong Paju-Pat. Novel menika kaanggit dening Suparto Brata. Wonten ing teks narasi novel menika, cacahipun tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken boten tamtu. Bab menika amargi ukara camboran kedadosan saking mapinten-pinten klausa. Tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran menika minangka dhasaring panaliten. Wondene, teori-teori ing nginggil dipunginakaken kangge ngrembag panaliten menika. Ancasing panaliten menika kangge ngandharaken wujud, jinis saha sesambetan makna tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran salebetipun novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata.
BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Panaliten menika kalebet panaliten deskriptif. Miturut Sumarlam (2004: 61), deskriptif tegesipun ngandharaken utawi nggambaraken unsur-unsur basa kanthi rinci, saha anggenipun nliti ngginakaken fakta-fakta ngelmu basa. Unsur- unsur basa dipunperang kanthi dhasar ancasing panaliten ingkang badhe dipungayuh. Ancasing panaliten inggih menika ngandharaken wujud, jinis saha sesambetan makna ingkang dipunwujudaken dening tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran salebetipun novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. B. Dhata saha Sumber Dhata Panaliten menika ngrembag tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran, gayutipun babagan wujud, jinis, saha sesambetan makna ingkang dipunwujudaken tembung panggandheng menika. Dhata ing panaliten menika awujud tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran salebetipun teks narasi. Bab menika dipunpilih ing panaliten menika kanthi dhasar mawarni-warni. Sepisan, ukara camboran salebetipun teks narasi mujudaken titikan panganggenipun struktur ukara saha pilihan tembung ingkang langkung ajeg. Kaping kalih, panganggenipun unsur-unsur basa sanes langkung sakedhik tinimbang ukara camboran salebetipun teks dialog. Kaping tiga, dhata ukara camboran salebetipun 56
57 teks narasi langkung baku tinimbang dhata ukara camboran salebetipun teks dialog (Alwi salebeting Sumarlam, 2004: 63). Panaliten menika ngginakaken novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata kangge sumber dhatanipun. Novel Cintrong Paju-Pat dipunterbitaken dening Penerbit Narasi taun 2010. Novel menika sinerat ing 311 kaca, ananging cariosipun sinerat ing kaca 27-277. Basa ingkang dipunginakaken inggih menika basa Jawi. C. Caranipun Ngempalaken Dhata Caranipun ngempalaken dhata ing panaliten menika kanthi teknik maos saha teknik nyerat. Teknik maos katindhakaken mawi maos makaping-kaping ukara-ukara ing novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata kanthi permati. Pamaosan menika kangge manggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken. Bab menika ketingal saking cacahing klausa saha struktur fungsi sintaksis ukaranipun. Ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken dipunsukani tandha. Salajengipun, panaliti madosi tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken kanthi nyuraos sesambetan makna antawisipun klausa-klausa ing ukara camboran saha migatosaken konteksipun. Dhata awujud tembung panggandheng menika katemtokaken jumbuh kaliyan teori. Salajengipun, tembung panggandheng menika dipunanalisis miturut kategori ingkang sampun dipuntemtokaken wonten ing panaliten. Kategori menika jumbuh kaliyan ancasing panaliten inggih menika dipunpilah-pilah miturut wujud, jinis, saha
58 sesambetan makna ingkang dipunwujudaken dening tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran. Sesampunipun sedaya dhata dipunpanggihaken, dhata dipunserat ing kertu dhata jangkep kaliyan nama sumber dhatanipun. Dhata ingkang kapanggihaken dipunserat ing kertu dhata, kados ing ngandhap menika. CPP 78/ P1/ K11 Mula Luhur ya gage nututi lakune, ngetutake menyang endi parane. Nemu gagasan. Enake iki ya direkayasa. Ketemu utawa kepranggulan karo Kenya kuwi uga disekenario sing ngeramake. Ketemu sajak ora sengaja, ora kenyana. Wiiih, Hebat! Luhur ngrasa, dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe crita, tukang gawe skenario film. Papan panggandheng Tembung Tembung panggandheng [ ] Luhur ngrasa, J W Tp. J W tukang gawe crita, tukang gawe skenario film. G yen, menawa dheweke kuwi satemene kudu dadi Wujudipun Tembung panggandheng Menawi panggandheng menawa panggandheng monomorfemis. dipuntingali saking wujudipun, kalebet yen saha tembung tembung Jinisipun Tembung panggandheng Tembung panggandheng menawa saha yen minangka tembung inggih menika nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. panggandheng subordinatif Sesambetan makna tembung panggandheng Tembung yen, menawa mujudaken sesambetan makna isi inggih menika ngandharaken wosing raos-pangraosipun Luhur. Katrangan: CPP 30 P2 K2 : nedahaken dhata saking novel Cintrong Paju-Pat kaca 30, : nedahaken nomor paragraf ing novel inggih menika 2, : nedahaken nomor ukara ing paragraf inggih menika 2, : tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara Camboran D. Pirantining Panaliten Ing panaliten menika, panaliti minangka pirantosing panaliten. Ingkang kedah dipuntindakaken panaliti inggih menika manggihaken menapa ingkang
59 dados ancasing panaliten. Panaliten menika gadhah ancas kangge mangertosi wujud, jinis saha sesambetan makna ingkang dipunwujudaken tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran. Kangge manggihaken tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran, panaliti kedah migatosaken cacahing klausa, fungsi sintaksis klausa- klausanipun, nyuraos sesambetan makna antawisipun klausa satunggal lan sanesipun saha migatosaken konteks wacana ingkang ngemot ukara camboran menika. Sesampunipun menika, panaliti kedah mbuktekaken dhata ingkang dipunpanggihaken jumbuh kaliyan fakta-fakta ngelmu basa. Salajengipun, dhata dipunanalisis wujud, jinis saha sesambetan makna tembung panggandheng ingkang sampun dipunpanggihaken menika. Awit saking menika panaliti kedah nguwaosi saha ngecakaken teori-teori ingkang jumbuh kaliyan dhata ingkang dipunpanggihaken. Kejawi menika, panaliti ugi kedah makarya damel laporan asiling panaliten. E. Caranipun Nganalisis Dhata Miturut Muhamad (2010: 223) analisis dhata inggih menika nata asiling analisis panaliten kados ta pranatan, pola-pola utawi andharan ingkang jumbuh kaliyan ancasing panaliten. Analisis dhata ing panaliten menika, sampun dipunwiwiti nalika ngempalaken dhata kanthi manggihaken wujud, jinis saha sesambetan makna ingkang dipunwujudaken dening tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran salebetipun novel Cintrong Paju-Pat
anggitanipun Suparto Brata. Wondene, lelampahan caranipun nganalisis dhata antawisipun inggih menika. Sepisan, dhata dipunpilih awujud tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran saha dipunserat ing kertu dhata. Ukara camboran dipuntemtokaken namung ingkang jangkep tegesipun, minimal ngemot jejer saha wasesa. Dhata ingkang sampun dipunpilih, lajeng dipunidentifikasi kanthi ngginakaken teori. Sesampunipun dipunidentifikasi, dhata dipunanalisis miturut kategori ingkang sampun dipuntemtokaken ing panaliten menika. Caranipun nganalisis dhata inggih menika kanthi ngginakaken saperangan teknik inggih menika teknik lesap, teknik ganti, teknik balik, teknik sisip, teknik perluas (Herawati, 2000:10). Teknik lesap dipuntindakaken kanthi nyingidaken perangan tartamtu, ancasipun kangge mangertosi wigatosipun perangan menika. Teknik ganti dipuntindakaken kanthi nggantos perangan tartamtu ingkang taksih satunggal pangertosan. Teknik balik dipuntindakaken kanthi ngewahi dunungipun perangan tartamtu, ancasipun kangge mangertosi menapa dunungipun perangan menika saged ewah menapa boten ing satunggaling konstruksi widya ukara. Teknik sisip dipuntindakaken kanthi nyeselaken perangan ingkang mujudaken satunggaling perangan widya ukara sami kaliyan kalih perangan ingkang dipunseselaken, ancasipun kangge mangertosi celakipun kalih perangan ingkang dipunpisahaken dening perangan seselan. Teknik perluas dipuntindakaken kanthi ngandharaken wosing wasesa (Kesuma, 2007: 57-63). 60
61 Kaping kalih, dhata ingkang sampun dipunanalisis dipunserat ing tabel pangrembag dhata. Kaping tiga, minangka pungkasaning lampah inggih menika dhata dipunrembag kanthi deskriptif miturut kategorinipun. Dhata asiling panaliten gayutipun babagan wujud, jinis saha sesambetan makna ingkang dipunwujudaken tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran kaandharaken mawi tabel. Wujuding tabel antawisipun kados ing ngandhap menika. Tabel 1. tuladha asiling panaliten Tembung Panggandheng ingkang Dipunsingidaken ing Ukara Camboran Salebetipun Novel Cintrong Paju-Pat Anggitan Suparto Brata. No. Wujud (1) 1. (2) mono- morfe- Jinis Makna (3) koordi- (4) sesam- nator bungan Indikator (5) Tangan tengen nyekeli lengenge Trengginas J W L tangan kiwa njorogake Lirih mis Tpts J W L supaya pethal lan ngadoh. CPP 207/ P7/ K2 K
= dene wujudipun tembung dene = monomorfemis setunggal morfem bebas = tembung lingga dene. jinisipun tembung dene = koordinatif boten saged dipunpindhah papanipun ing ukara. sesambetan makna tembung dene = sesambungan tangan tengen saha tengen kiwa minangka perangan badanipun Maniking.
F. Caranipun Ngesahaken Dhata Caranipun ngesahaken dhata ing panaliten menika kanthi sarana validias saha reliabilitas. Validitas panaliten menika ngginakaken analisis semantis- kontekstual saha triangulasi teori. Analisis semantis-kontekstual dipuntindakaken kanthi merangaken, paring pangertosan, saha nganalisis dhata kanthi tetimbangan konteks ukara ingkang struktural (Mulyana, 2005: 139). Tuladhanipun, inggih menika: Caruban adoh gunung, cedhak alas jati. Dolan-dolan ing alas jati, Lirih wis kerep. Yen munggah-mudhun gunung durung. La saiki Cipanas, tanah pegunungan. (CPP 75/P1/K1) Ukara camboran Caruban adoh gunung, cedhak alas jati, tembung panggandhengipun dipunsingidaken. Tembung panggandheng ingkang trep saged dipunpadosi saking tegesipun wasesa ing kalih klausanipun inggih menika adoh >< cedhak. Kalih wasesa menika mujudaken sesambetan makna kosok balen, saengga tembung panggandheng nanging minangka tembung panggandheng ingkang trep kados ukara ing ngandhap menika. Caruban adoh gunung, [nanging] cedhak alas jati. Panganggenipun tembung panggandheng nanging ing ukara nginggil dipunsengkuyung konteks wacananipun ingkang ngandharaken bilih Lirih sampun asring dolan ing alas jati, ananging menawi mindhak mandhap gunung dereng. Wondene, sakmenika piyambakipun ing tanah pegunungan. Konteks menika nedahaken kahanan ingkang beda saking Caruban kaliyan Cipanas. Analisis triangulasi teori inggih menika caranipun ngesahaken dhata kanthi ngginakaken perangan tartamtu minangka tetandhingan kaliyan dhata. Ing 62
63 panaliten menika, panaliti ngginakaken triangulasi teori inggih menika gegaran teori minangka pambandhing. Tuladhanipun, inggih menika kados ing ngandhap. Caruban adoh gunung, cedhak alas jati. Ukara camboran menika tembung panggandhengipun dipunsingidaken. Tembung panggandheng minangka tembung tugas ingkang saged dipunpanggihaken kanthi nyuraos tegesipun klausa-klausa ing ukara camboran. Tembung panggandheng namung saged mujudaken makna ing salebeting ukara. Ukara camboran menika kedadosan saking kalih klausa inggih menika klausa (1) Caruban adoh gunung, saha klausa (2) cedhak alas jati. Kekalih klausa menika mujudaken makna ingkang kosok balen saengga tembung panggandheng ingkang trep inggih menika nanging. Analisis nginggil kalebet pirembagan widya ukara inggih menika ngrembag perangan widya ukara awujud tembung tugas ing salebetipun ukara. Awit saking menika, dhata panaliten jumbuh kaliyan teori widya ukara. Reliabilitas panaliten menika ngginakaken reliabilitas intrarater saha reliabilitas stabilitas. Reliabilitas intrarater inggih menika validitas ingkang dipunpanggihaken mawi konsultasi asiling panaliten dhateng para ahli ingkang mumpuni pirembagan panaliten menika kados ta dosen pembimbing utawi tiyang ingkang mumpuni ing ngelmu basa. Ing panaliten menika, dosen pembimbing minangka konsultan validitas dhata. Reliabilitas stabilitas inggih menika validitas dhata ingkang dipuntindakaken kanthi maos makaping-kaping dhata ingkang sami kangge ngupaya manggihaken tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran kanthi panafsiran ingkang ajeg.
BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGANIPUN A. Asiling Panaliten Asiling panaliten menika awujud andharan babagan wujud, jinis, saha sesambetan makna ingkang dipunwujudaken tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran salebetipun novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata kanthi deskriptif. Ukara camboran ingkang dipunpilih inggih menika ukara salebetipun teks narasi ingkang ngemot jejer saha wasesa. Bab menika, kangge manggihaken jangkepipun wosing ukara. Cacahipun ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken ing panaliten menika wonten 179 ukara. Saking satunggal ukara camboran menika, boten sedaya tembung panggandheng dipunsingidaken, ananging wonten saperangan ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun boten dipunsingidaken saha dipunsingidaken. Awit saking menika, ing satunggal ukara camboran, cacahing tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken boten tamtu. Boten sedaya dhata panaliten dipunrembag. Asiling panaliten ing ngandhap menika minangka sesulih ingkang makili dhata-dhata ingkang sampun kapanggihaken. Wondene, dhata sanesipun saged dipuntingali ing tabel lampiran. Gambaran asiling panaliten saged dipuntingali ing Tabel 2 Tembung Panggandheng ingkang Dipunsingidaken ing Ukara Camboran Salebetipun Novel Cintrong Paju-Pat Anggitan Suparto Brata ing ngandhap menika. 64
65 Tabel 2 Tembung Panggandheng ingkang Dipunsingidaken ing Ukara Camboran salebetipun Novel Cintrong Paju-Pat Anggitanipun Suparto Brata No. Wujud Jenis Makna Indikator (1) (2) (3) (4) (5) 1. mono- morfem- is koordi- natif sesam- bung- an Embusan hawa ambegane sripanggung kuwi J nyebuli gulune, W L Tpts J dhadha wadon sing manglung J genah banget katon ing ngarepe.CPP 79/ P6/ K2 W K sentak-sentik wujudipun tembung = lan lan = monomorfemis setunggal morfem bebas = tembung lingga lan jinisipun tembung lan = dipunpindhah papanipun ing ukara koordinatif boten saged sesambetan makna tembung lan = sesambungan embusan hawa ambegan ingkang nyebul + sentak-sentik minangka katon ingkang dhadha lelampahanipun tiyang ambegan perten- tangan Durung tutug Maniking ngandhan- ngandhani, K J W Lirih wis wiwit ngetiki Tpts J W surat sing dikarepake. CPP 161/ P6/ K2 L wujudipun tembung = nanging nanging = monomorfemis setunggal morfem bebas = tembung lingga nanging jinisipun tembung nanging = koordinatif boten saged dipunpindhah papanipun ing ukara sesambetan makna tembung nanging = pertentangan durung tutug ngandhan-ngandhani >< wis wiwit ngetiki
Tabel Salajengipun (1) (2) (3) subordi natif (4) urut- urutan (5) tumoleh. Lirih mandheg, J W Tpts W CPP 82/ P2/ K1 = banjur wujudipun tembung banjur = monomorfemis setunggal morfem bebas = tembung lingga banjur jinisipun tembung banjur = koordinatif boten saged dipunpindhah papanipun ing ukara sesambetan makna tembung banjur = urut-urutan tumoleh kedadosan sesampunipun mandheg pilihan Ruwangan kosong, karyawan wayahe J W J lagi padha ngaso, W Tpts W CPP 194/ P2/ K1 mangan awan. = utawa wujudipun tembung utawa = monomorfemis setunggal morfem bebas = tembung lingga utawa jinisipun tembung utawa = koordinatif boten saged dipunpindhah papanipun ing ukara sesambetan makna tembung utawa = pilihan antawisipun ngaso menapa mangan awan isi Luhur ngrasa, J W Tpts J satemene kudu dadi tukang gawe crita, W G tukang gawe skenario film! W L G CPP 78/ P1/ K11 dheweke kuwi = yen wujudipun tembung yen = monomorfemis setunggal morfem bebas = tembung lingga yen jinisipun tembung yen = subordinatif nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang 66
Tabel Salajengipun (1) (2) (3) 2. poli- morfem- is subor- dinatif 3. gabung tembung koor- dinatif (4) cara titi mangsa sesam- bungan 67 (5) sesambetan makna tembung yen = isi menapa ingkang dados raos- pangraosipun Luhur? Lirih kudu mudhun, J W Tpts W G CPP 76/ P2/ K2 njojrog mengisor. = kanthi wujudipun tembung kanthi = monomorfemis setunggal morfem bebas = tembung lingga kanthi jinisipun tembung kanthi = subordinatif nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. sesambetan makna tembung kanthi = cara kados pundi anggenipun Lirih mandhap? kijang Innova mlaku, Lirih bali Tpts J W J numpak jejer sopir. CPP 56/ P10/ K1 W G wujudipun tembung = sadurunge sadurunge = polimorfemis morfem = sa- + durung + -e jinisipun tembung tigang sadurunge = subordinatif nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang sesambetan makna tembung sadurunge = titi mangsa kapan Lirih bali numpak jejer sopir? Lirih dirangkul, dikekep, J W L Tpts W sengok! CPP 189/ P5/ K1 G diambung wujudipun tembung = lan banjur lan banjur = gabung tembung kalih morfem = lan + banjur jinisipun tembung lan banjur = koordinatif boten saged dipunpindhah papanipun ing ukara
Tabel Salajengipun (1) (2) (3) (4) perten- tangan pilihan (5) sesambetan makna tembung lan banjur = sesambungan dirangkul + dikekep + diambung = dipunlampahi Lirih kanthi urut-urutan. Dipergoki, Luhur ora lungguh ngadhepi W J W G meja tulise, G Tpts W G nulis kaya salumrahe wong nyambutgawe Tps J W ing kantor. CPP 147/ P2/ K1 K ora dhong maca utawa = nanging uga wujudipun tembung nanging uga = gabung tembung kalih morfem = nanging + uga jinisipun tembung nanging uga = koordinatif boten saged dipunpindhah papanipun ing ukara. sesambetan makna tembung nanging uga = pertentangan ora lungguh ngadhepi meja tulise + ora dhong maca utawa nulis >< kaya salumrahe wong nyambutgawe ing kantor Pangarsa seksi kuwi jelas ngewangi J W Abrit, L Tpts W K ayu kuwi! CPP 157/ P1/ K5 K sekongkelan karo sripanggung = utawa malah wujudipun tembung utawa malah = gabung tembung kalih morfem = utawa + malah jinisipun tembung utawa malah = koordinatif boten saged dipunpindhah papanipun ing ukara. sesambetan makna tembung utawa malah = pilihan sekongkelan langkung pinunjul saking ngewangi. 68
Tabel Salajengipun (1) 4. (2) mono- mor- femis/ poli- mor- femis (3) koor- dinatif subor- dinatif (4) perten- tangan sebab akibat (5) Ibu Kinyis wis mlangkah rikat marani ruwang J W G sekretariat Manahira Ads, G Tpts J W semu wegah. CPP 212/ P2/ K1 K wujudipun tembung Abrit lendrag-lendreg = nanging/ suwalike nanging = monomorfemis satunggal morfem = tembung lingga nanging suwalike = polimorfemis tigang morfem se- + walik + -e jinisipun tembung nanging/ suwalike = koordinatif boten saged dipunpindhah papanipun ing ukara. sesambetan makna tembung nanging/ suwalike = pertentangan mlangkah rikat >< mlangkah lendrag-lendreg ora kuwat ngempet lara samudana, Tpts W L Luhur anggone pringisan karo mesem- J W K mesem ngguyu. CPP 80/ P8/ K4 K wujudipun tembung = merga/ amarga merga = monomorfemis setunggal morfem bebas = tembung lingga merga amarga = polimorfemis kalih morfem a- + marga jinisipun tembung merga/ amarga = subordinatif nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. sesambetan makna tembung merga/ amarga = sebab kenging menapa kaliyan mesam-mesem Luhur gumujeng? pringisan Lirih, isih kudu ngati-ati ngubengake bayarane J W G kanggo nyukupi kebutuhane, Tps W L Tpts ora enggal-enggal kelu W karo pakulinane Maniking. CPP 177/ P2/ K5 K 69
Tabel Salajengipun (1) (2) (3) (4) ancas cara (5) = mula/ akibate wujudipun tembung mula = monomorfemis setunggal morfem bebas = tembung lingga mula akibate = polimorfemis kalih morfem akibat + -e jinisipun tembung mula/ akibate = subordinatif nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. sesambetan makna tembung mula/ akibate = akibat Menapa akibat ingkang dipuntampi Lirih ingkang kedah ngatos-atos ngubengaken bayaranipun? Lirih kudu tumingkah sing pas, J W Tpts W Luhur, sanajan tingkahe kuwi wujud ugal-ugalan. L Tps J W G CPP 94/ P4/ K7 = supaya/ bene wujudipun tembung bisa mbujuki supaya = monomorfemis setunggal morfem = tembung lingga supaya bene = polimorfemis kalih morfem ben + -e jinisipun tembung supaya/ bene = subordinatif nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. sesambetan makna tembung supaya/ bene = ancas menapa ancasipun Lirih tumindak ingkang pas? Abrit durung oncat, isih sandhing- sandhingan J W W pipi, G Tpts W wujudipun tembung bisik-bisik. CPP 40/ P9/ K2 = kambi/ sinambi kambi = monomorfemis satunggal morfem = tembung lingga kambi sinambi = polimorfemis kalih morfem = sambi + -in- jinisipun tembung kambi/ sinambi = subordinatif nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. sesambetan makna tembung kambi/ sinambi = cara Kados pundi tumindakipun Abrit nalika taksih sesandingan? 70
Tabel Salajengipun (1) (2) (3) 5. mono- morfem- is/ polimor- femis/ gabung tembung koordi- natif (4) pertenta ngan titi mangsa luwih 71 (5) Durung tekan ngenggon, lagi weruh Tpts W G W Pak Teja, Abrit wis kemba. CPP 165/ P1/ K1 G J W wujudipun tembung = mangka/ ambakna mangka = monomorfemis setunggal morfem bebas = tembung lingga mangka ambakna = polimorfemis kalih morfem ambak + -a jinisipun tembung mangka/ ambakna = subordinatif nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. sesambetan makna tembung mangka/ ambakna = pertentangan durung tekan >< wis kemba metu saka ruwang rapat, Abrit kesusu Tpts W K J K bareng-bareng dhesekan marani lift. W L CPP 30/ P1/ K2 wujudipun tembung = bareng/ sawise bareng = monomorfemis setunggal morfem bebas = tembung lingga bareng sawise = polimorfemis tigang morfem sa + wis + -e jinisipun tembung subordinatif bareng/ nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. sawise = sesambetan makna tembung bareng/ sawise = titi mangsa kapan Abrit kesusu bareng-bareng dhesekan marani lift? Omahe apa tokone ya cilik, J W Tpts W karo omah-omah liyane sing padha K dienggo bukak dagangan. K CPP 168/ P5/ K4 kepepet
= tur/ malahan/ apa maneh
Tabel Salajengipun (1) (2) (3) (4) (5) wujudipun tembung tur = monomorfemis satunggal morfem bebas= tembung lingga tur malahan = polimorfemis kalih morfem = malah + -an apa maneh = gabung tembung kalih morfem = apa + maneh jinisipun tembung tur/ malahan/ apa maneh = koordinatif boten saged dipunpindhah papanipun ing ukara. sesambetan makna tembung tur/ malahan/ apa maneh = luwih kepepet langkung pinunjul saking cilik. subordi- natif pamban- dhing Luhur milih minggat, J W G Tpts W weruh maneh sorote srengenge sing W G nyekseni bentroke karo Abrit mau. G CPP 119/ P1/ K8 ora gelem wujudipun tembung = kaya/ kaya-kaya/ kayadene kaya = monomorfemis satunggal morfem = tembung lingga kaya kaya-kaya = polimorfemis kalih morfem = dwilingga kaya + U kayadene = gabung tembung kalih tembung = kaya + dene jinisipun tembung kaya/ kaya-kaya/ kayadene = subordinatif nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang. sesambetan makna tembung kaya/ kaya-kaya/ kayadene = pambanding kados pundi Luhur anggenipun milih minggat? Tabel 2 nedahaken kapanggihipun tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran salebetipun novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata. Asiling panaliten mliginipun babagan wujud, jinis saha sesambetan makna ingkang dipunwujudaken tembung panggandheng. 72
73 Tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran dipunpanggihaken maujud monomorfemis, polimorfemis, gabung tembung, monomorfemis/ polimorfemis, saha monomorfemis/ polimorfemis/ gabung tembung. Sepisan, tembung panggandheng monomorfemis inggih menika tembung panggandheng ingkang kedadosan saking setunggal morfem bebas. Tembung panggandheng menika kapanggihaken ing jinising tembung panggandheng koordinatif saha subordinatif. Ing jinising tembung panggandheng koordinatif, tembung panggandheng kangge mujudaken sesambetan makna sesambungan (lan), pertentangan (nanging), urut-urutan (banjur), saha pilihan (utawa). Wondene, ing jinising tembung panggandheng subordinatif, tembung panggandheng kangge mujudaken sesambetan makna isi (yen), saha cara (kanthi). Kaping kalih, tembung panggandheng polimorfemis inggih menika tembung panggandheng ingkang kedadosan saking kalih morfem utawi langkung. Ing panaliten menika, tembung panggandheng polimorfemis namung dipunpanggihaken ing jinising tembung panggandheng subordinatif kangge mujudaken sesambetan makna titi mangsa (sadurunge). Tembung panggandheng menika awujud tembung lingga ingkang kaparingan ater-ater sa-/ saha panambang -e. Kaping tiga, tembung panggandheng awujud gabung tembung inggih menika tembung panggandheng ingkang kedadosan saking kalih tembung utawi langkung. Ing panaliten menika, tembung panggandheng awujud gabung tembung namung ing jinising tembung panggandheng koordinatif kangge mujudaken
74 sesambetan makna sesambungan (lan banjur), pertentangan (nanging uga), saha pilihan (utawa malah). Kaping sekawan, tembung panggandheng awujud monomorfemis/ polimorfemis. Bab menika amargi tembung panggandheng ingkang dipunpanggihaken ing ukara camboran saged gegantosan, dene tembung panggandheng menika saged awujud monomorfemis saha polimorfemis. Tembung panggandheng menika, dipunpanggihaken ing jinising tembung panggandheng koordinatif kangge mujudaken sesambetan makna pertentangan (nanging/ sawalike). Wondene, ing jinising tembung panggandheng subordinatif kangge mujudaken sesambetan makna sebab (merga/ amarga), akibat (mula/ akibate), ancas (supaya/ bene), cara (kambi/ sinambi), pertentangan (mangka/ ambakna), saha titi mangsa (bareng/ sawise). Kaping gangsal, tembung panggandheng awujud monomorfemis, polimorfemis saha gabung tembung. Bab menika amargi tembung panggandheng ingkang dipunpanggihaken ing ukara camboran saged gegantosan, dene tembung panggandheng menika saged awujud monomorfemis, polimorfemis saha gabung tembung. Tembung panggandheng menika kapanggihaken ing jinising tembung panggandheng koordinatif kangge mujudaken sesambetan makna luwih (tur/ malahan/ apa maneh), saha ing jinising tembung panggandheng subordinatif kangge mujudaken sesambetan makna pambandhing (kaya/ kaya-kaya/ kayadene). B. Pirembagan Panaliten menika ngrembag tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran salebetipun novel CPP anggitanipun Suparto
75 Brata, mliginipun babagan wujud, jinis, saha sesambetan makna ingkang dipunwujudaken tembung panggandheng menika. Tigang pirembagan menika sami gegayutan satunggal lan sanesipun. Awit saking menika, pirembagan saben asiling panaliten kaandharaken kanthi runtut ing satunggal pirembagan. Sesampunipun panaliti manggihaken tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran, tembung panggandheng menika dipunpantha-pantha saha dipunanalisis bab wujud, jinis saha sesambetan makna ingkang dipunwujudaken tembung panggandheng menika. Bab menika dipuntindakaken supados andharan pirembagan efektif saha efisien. Pirembagan wujud, jinis saha sesambetan makna ingkang dipunwujudaken tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran salebetipun novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata kados ing ngandhap menika. 1. Tembung Panggandheng Monomorfemis Tembung panggandheng monomorfemis inggih menika tembung panggandheng ingkang namung kedadosan saking satunggal morfem utawi satunggaling tembung lingga ingkang dereng pikantuk wuwuhan menapa-menapa. Wonten ing novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata, dipunpanggihaken tembung panggandheng monomorfemis ing 2 jinis tembung panggandheng inggih menika tembung panggandheng koordinatif saha subordinatif. a. Tembung panggandheng awujud monomorfemis ing jinising tembung panggandheng koordinatif Tembung panggandheng koordinatif inggih menika tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng kalih klausa utawi
langkung ingkang sami wigatosipun. Tembung panggandheng monomorfemis kanthi jinis koordinatif dipunpanggihaken wonten ingkang mujudaken sesambetan makna sesambungan, pertentangan, urut-urutan, saha pilihan. 1) Tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna sesambungan Ing panaliten menika, kapanggihaken tembung panggandheng koordinatif awujud monomorfemis ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran, mujudaken sesambetan makna sesambungan. Panggandhengipun klausa-klausa ing satunggal ukara camboran ngginakaken tandha pamaos koma (,). Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna sesambungan kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. (1) Luhur seneng banget raine wong wadon rok abang kuwi meh nyenggol lambene. Embusan hawa ambegane sripanggung kuwi nyebuli gulune, sentak-sentik dhadha wadon sing manglung genah banget katon ing ngarepe. Dudu panorama alam, ning ya luwih ngresepake pandulu lan ati! CPP 79/ P6/ K2 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken inggih menika embusan hawa ambegane sripanggung kuwi nyebuli gulune, sentak-sentik dhadha wadon sing manglung genah banget katon ing ngarepe. Ukara menika, kedadosan saking kalih klausa. Klausa (1) embusan hawa ambegane sripanggung kuwi nyebuli gulune saha klausa (2) sentak-sentik dhadha wadon sing manglung genah banget katon ing ngarepe. Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara embusan hawa ambegane sripanggung kuwi nyebuli gulune, sentak-sentik dhadha wadon 76
sing manglung genah banget katon ing ngarepe saged dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), embusan hawa ambegane sripanggung kuwi minangka jejer, nyebuli minangka wasesa, gulune minangka lisan, dene ing klausa (2), sentak-sentik dhadha wadon sing manglung minangka jejer, genah banget katon minangka wasesa, ing ngarepe minangka katrangan. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara embusan hawa ambegane sripanggung kuwi nyebuli gulune, sentak-sentik dhadha wadon sing manglung genah banget katon ing ngarepe inggih menika J - W - L + J - W - K. Menawi dipuntingali saking maknanipun, klausa embusan hawa ambegane sripanggung kuwi nyebuli gulune, saha klausa sentak-sentik dhadha wadon sing manglung genah banget katon ing ngarepe saged dados kalih ukara ingkang madeg piyambak. Kekalih ukara menika kados ing ngandhap menika. (1.a) Embusan hawa ambegane sripanggung kuwi nyebuli gulune. (1.b)Sentak-sentik dhadha wadon sing manglung genah banget katon ing ngarepe. Klausa utawi ukara (1.a) nginggil boten awujud perangan saking klausa utawi ukara (1.b). Sawangsulipun, ukara (1.b) dede perangan saking ukara (1.a). Awit saking menika, saged dipuntafsiraken bilih kalih klausa utawi ukara ing nginggil menika sajajar. Menawi dipuntingali saking tegesipun, klausa (1) saha klausa (2) sami- sami wigatosipun saha ngemot makna ingkang sesambungan. Kalih perangan ingkang sesambungan inggih menika embusan hawa ambegan saha sentak sentik dhadha. Kalih perangan menika minangka tindak tandukipun tiyang ambegan. Salajengipun, kalih perangan menika sami-sami nindakaken tumindak tartamtu 77
dhateng satunggal korban inggih menika Luhur. Klausa sepisan ngandharaken tumindakipun embusan hawa ambegan inggih menika nyebuli gulunipun Luhur dipungabungaken kaliyan tumindakipun sentak sentikipun dhadha wadon ingkang manglung inggih menika ketingal sanget ing sangajengipun Luhur. Adhedhasar sajajaripun kalih klausa menika saha tegesipun ingkang nggabungaken prastawa ingkang sesambungan, kalih klausa menika trep dipungandheng ngangge tembung panggandheng lan. Panganggenipun tembung panggandheng lan saged dipungantos ngangge tembung panggandheng sarta, uga (Wedhawati, 2006: 402). Tembung panggandheng ingkang satunggal wujud menika mapan ing antawisipun klausa (1) kaliyan klausa (2) kados ukara ngandhap menika. (1.d)Embusan hawa ambegane sripanggung kuwi nyebuli gulune lan sarta uga sentak-sentik dhadha wadon sing manglung genah banget katon ing ngarepe. Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng lan, sarta, uga, kalebet tembung panggandheng monomorfemis. Tembung panggandheng-tembung panggandheng menika kedadosan saking satunggal morfem bebas awujud tembung lingga ingkang dereng pikantuk wuwuhan menapa-menapa. Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng lan kalebet tembung panggandheng koordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ngandhap menika. (1.e)* [Lan] kayune wis direnceki, wite wis ditegor, nanging ana sisa banggelan bongkotan wit sak oyote kang ora dicongkel, 78
79 Sesambetan makna ingkang sajajar antawisipun klausa embusan hawa ambegane sripanggung kuwi nyebuli gulune, kaliyan klausa sentak-sentik dhadha wadon sing manglung genah banget katon ing ngarepe dipunsengkuyung dening titikan sintaksis saha semantis. Titikan sintaksis bilih wosing klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng boten saged dipunpindhah papanipun, dene titikan semantis bilih klausa-klausa ingkang dipungandheng dening tembung panggandheng lan boten nedahaken sungsunipun wosing ukara. Bab menika ketingal ing ukara (1.e) bilih klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng lan, struktur ukaranipun boten trep saha makna ukaranipun boten logis. Panganggenipun tembung panggandheng lan supados mujudaken ukara embusan hawa ambegane sripanggung kuwi nyebuli gulune, sentak-sentik dhadha wadon sing manglung genah banget katon ing ngarepe ingkang kronologis saha gramatikal mapanipun ing antawisipun klausa (1) saha klausa (2). Awit saking menika, struktur fungsi sintaksis ukaranipun kados ngandhap menika. (1.e) Embusan hawa ambegane sripanggung kuwi nyebuli gulune, J W L Tpts sentak-sentik dhadha wadon sing manglung genah banget katon ing ngarepe. J W K Tembung panggandheng lan trep kangge ngisi panandha ing ukara (1.e). Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (1.d) Embusan hawa ambegane sripanggung kuwi nyebuli gulune, lan *tur *banjur *utawa sentak-sentik dhadha wadon sing manglung genah banget katon ing ngarepe.
Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika tembung panggandheng lan. Bab menika amargi tembung panggandheng lan mujudaken sesambetan makna sesambungan inggih menika gabungipun kalih kahananipun tiyang estri ambegan ing sangajengipun Luhur. Ewadene, tur (mujudaken sesambetan makna luwih), banjur (mujudaken sesambetan makna urut-urutan), saha utawa (mujudaken sesambetan makna pilihan) boten trep. Bab menika amargi, panganggenipun tembung panggandheng tur, banjur, saha utawa ing ukara embusan hawa ambegane sripanggung kuwi nyebuli gulune, sentak-sentik dhadha wadon sing manglung genah banget katon ing ngarepe mujudaken tegesing ukara ingkang boten logis. Tembung panggandheng awujud monomorfemis ing jinising tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna sesambungan ugi kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. Panggandhengipun klausa-klausa ing satunggal ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken ngginakaken tandha pamaos koma (,). (2) Maniking mlayu marani sing lagi teka, ndhesel ing antarane Lirih karo Trengginas. Tangan tengen nyekeli lengenne Trengginas, tangan kiwa njorogake Lirih supaya pethal lan ngadoh. "Sik! Sik! Iki duwekku! Iki hakku! Kowe ki gendheng kesurupan pojoke kampung, apa? Aja kokrebut. CPP 207/ P7/ K2 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken inggih menika tangan tengen nyekeli lengenne Trengginas, tangan kiwa njorogake Lirih supaya pethal lan ngadoh. Ukara camboran menika, kedadosan saking kalih klausa inggih menika 80
klausa (1) tangan tengen nyekeli lengenne Trengginas, klausa (2) tangan kiwa njorogake Lirih supaya pethal lan ngadoh. Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara tangan tengen nyekeli lengenne Trengginas, tangan kiwa njorogake Lirih supaya pethal lan ngadoh saged dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), tangan tengen minangka jejer, nyekeli minangka wasesa, lengenne Trengginas minangka lesan, ing klausa (2), tangan kiwa minangka jejer, njorogake minangka wasesa, Lirih minangka lesan, supaya pethal lan ngadoh minangka katrangan. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara tangan tengen nyekeli lengenne Trengginas, tangan kiwa njorogake Lirih supaya pethal lan ngadoh inggih menika J - W - L + J - W - L - K. Menawi dipuntingali saking tegesipun, klausa tangan tengen nyekeli lengenne Trengginas saha klausa tangan kiwa njorogake Lirih supaya pethal lan ngadoh saged madeg piyambak dados kalih ukara. Kalih klausa menika kados ing ngandhap menika. (2.a) Tangan tengen nyekeli lengenne Trengginas. (2.b) Tangan kiwa njorogake Lirih supaya pethal lan ngadoh. Klausa utawi ukara (2.a) nginggil boten awujud perangan saking klausa utawi ukara (2.b). Sawangsulipun, ukara (2.b) dede perangan saking ukara (2.a). Awit saking menika, saged dipuntafsiraken bilih kalih klausa utawi ukara ing nginggil menika sajajar. Menawi dipuntingali saking tegesipun, klausa (1) saha klausa (2) sami- sami wigatosipun saha ngemot makna ingkang sesambungan. Kalih perangan 81
ingkang sesambungan inggih menika tangan tengen saha tangan kiwa. Kalih perangan menika minangka perangan badanipun Maniking ingkang beda, inggih menika tangan ing sisih tengen saha sisih kiwa. Salajengipun, kalih perangan menika sami-sami nindakaken tumindak tartamtu kanthi satunggal ancas inggih menika supados Lirih pethal lan ngadoh saking Trengginas. Klausa sepisan ngandharaken tumindakipun tangan tengen inggih menika nyepengi lengenipun Trengginas. Klausa kalih ngandharaken tumindakipun tangan kiwa inggih menika njorogaken Lirih. Adhedhasar sajajaripun kalih klausa menika saha tegesipun ingkang nggabungaken prastawa ingkang sesambungan saking kalih perangan ingkang beda, kalih klausa menika trep dipungandheng ngangge tembung panggandheng dene kados ukara ing ngandhap menika. (2.c) Tangan tengen nyekeli lengenne Trengginas [dene] tangan kiwa njorogake Lirih supaya pethal lan ngadoh. Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng dene, kalebet tembung panggandheng monomorfemis. Tembung panggandheng menika kedadosan saking satunggal morfem bebas awujud tembung lingga dene ingkang dereng pikantuk wuwuhan menapa-menapa. Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng dene kalebet tembung panggandheng koordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ngandhap menika. (2.d) *[Dene] tangan kiwa njorogake Lirih supaya pethal lan ngadoh, tangan tengen nyekeli lengenne Trengginas. 82
83 Sesambetan makna ingkang sajajar antawisipun klausa tangan tengen nyekeli lengenne Trengginas saha klausa tangan kiwa njorogake Lirih supaya pethal lan ngadoh dipunsengkuyung dening titikan sintaksis saha semantis. Titikan sintaksis bilih wosing klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng, boten saged dipunpindhah papanipun, dene titikan semantis bilih klausa-klausa ingkang dipungandheng dening tembung panggandheng boten nedahaken sungsunipun wosing ukara. Bab menika ketingal ing ukara (2.d) bilih klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng dene, struktur ukaranipun boten trep saha tegesipun ukara boten logis. Panganggenipun tembung panggandheng dene supados mujudaken ukara tangan tengen nyekeli lengenne Trengginas, tangan kiwa njorogake Lirih supaya pethal lan ngadoh ingkang kronologis saha gramatikal mapanipun ing antawisipun klausa (1) saha klausa (2). Awit saking menika, struktur fungsi sintaksis ukaranipun kados ngandhap menika. (2.e) Tangan tengen nyekeli lengenge Trengginas, J W L Tpts J W L tangan kiwa njorogake Lirih supaya pethal lan ngadoh. K Tembung panggandheng dene trep kangge ngisi panandha ing ukara (2.e). Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (1.d) Tangan tengen nyekeli lengenne Trengginas dene *tur *banjur *utawa tangan kiwa njorogake Lirih supaya pethal lan ngadoh.
Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika tembung panggandheng dene. Bab menika amargi tembung panggandheng dene mujudaken sesambetan makna sesambungan inggih menika gabungipun kalih tumindak saking badanipun Maniking supados Lirih tebih saking Trengginas. Ewadene tur (mujudaken sesambetan makna luwih), banjur (mujudaken sesambetan makna urut-urutan), saha utawa (mujudaken sesambetan makna pilihan) boten trep. Bab menika amargi, panganggenipun tembung panggandheng tur, banjur, saha utawa ing ukara tangan tengen nyekeli lengenne Trengginas, tangan kiwa njorogake Lirih supaya pethal lan ngadoh mujudaken tegesing ukara ingkang boten logis. 2) Tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna pertentangan Ing panaliten menika, kapanggihaken tembung panggandheng koordinatif awujud monomorfemis ingkang dipunsingidaken, mujudaken sesambetan makna pertentangan ing ukara camboran. Panggandhengipun klausa-klausa ing satunggal ukara camboran ngginakaken tandha pamaos koma (,). Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna pertentangan kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. (3) Lirih tutug Maniking terus wae nyekel komputer. Durung ngandhan-ngandhani, Lirih wis wiwit ngetiki sing surat dikarepake. Dhisike nak-nuk alon, bareng wis weruh mapan, kecepatane ngetik saya cepet saya cepet. CPP 161/ P6/ K2 Saking paragraf ing nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken inggih menika durung Maniking ngandhan-ngandhani, Lirih wis wiwit ngetiki surat sing dikarepake. 84 tutug
85 Ukara menika, kedadosan saking kalih klausa inggih menika klausa (1) durung tutug Maniking ngandhan-ngandhani saha klausa (2) Lirih wis wiwit ngetiki surat sing dikarepake. Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara durung tutug Maniking ngandhan-ngandhani, Lirih wis wiwit ngetiki surat sing dikarepake saged dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), durung tutug minangka katrangan, Maniking minangka jejer, ngandhan-ngandhani minangka wasesa, dene ing klausa (2), Lirih minangka jejer, wis wiwit ngetiki minangka wasesa, surat sing dikarepake minangka lesan. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara durung tutug Maniking ngandhan-ngandhani, Lirih wis wiwit ngetiki surat sing dikarepake inggih menika K - J - W + J - W - L . Menawi dipuntingali saking sesambetan tegesipun, klausa durung tutug Maniking ngandhan-ngandhani, saha klausa Lirih wis wiwit ngetiki surat sing dikarepake saged dados kalih ukara ingkang madeg piyambak. Ukara menika kados ing ngandhap menika. (3.a) Durung tutug Maniking ngandhan-ngandhani. (3.b) Lirih wis wiwit ngetiki surat sing dikarepake. Klausa utawi ukara (3.a) nginggil boten awujud perangan saking klausa utawi ukara (3.b). Sawangsulipun, ukara (3.b) dede perangan saking ukara (3.a). Awit saking menika, saged dipuntafsiraken bilih kalih klausa utawi ukara ing nginggil menika sajajar.
86 Menawi dipuntingali saking tegesipun, kalih klausa ing ukara durung tutug Maniking ngandhan-ngandhani, Lirih wis wiwit ngetiki surat sing dikarepake, menika ngemot wosing ukara ingkang wigatos. Tegesipun klausa (2) lelawananipun kaliyan tegesipun klausa (1). Bab menika ketingal saking fungsi wasesanipun inggih menika durung tutug ngandhan-ngandhani >< wis wiwit ngetiki. Adhedhasar sajajaripun kalih klausa menika saha tegesipun ingkang nggabungaken prastawa ing klausa kalih lawananipun saking klausa sepisan, kalih klausa menika trep dipungandheng ngangge tembung panggandheng nanging. Panganggenipun tembung panggandheng nanging saged dipungantos ngangge tembung panggandheng ning, jebul (Wedhawati, 2006: 536). Tembung panggandheng ingkang satunggal wujud menika mapan ing antawisipun klausa (1) kaliyan klausa (2) kados ukara ngandhap menika. (3.c) Durung tutug Maniking ngandhan-ngandhani, nanging Lirih wis wiwit ning jebul ngetiki surat sing dikarepake Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng nanging, ning, jebul kalebet tembung panggandheng monomorfemis. Tembung panggandheng nanging saha jebul kedadosan saking satunggal morfem bebas awujud tembung lingga ingkang dereng pikantuk wuwuhan menapa-menapa. Wondene, tembung panggandheng ning minangka tembung panggandheng nanging ingkang dipuncekakaken. Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng nanging kalebet tembung panggandheng koordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ngandhap menika.
(3.d) *[Nanging] Lirih wis wiwit ngetiki surat sing dikarepake, durung tutug Maniking ngandhan-ngandhani. Sesambetan makna ingkang sajajar antawisipun klausa durung tutug Maniking ngandhan-ngandhani, kaliyan klausa Lirih wis wiwit ngetiki surat sing dikarepake dipunsengkuyung dening titikan sintaksis saha semantis. Titikan sintaksis bilih wosing klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng boten saged dipunpindhah papanipun, dene titikan semantis bilih klausa-klausa ingkang dipungandheng dening tembung panggandheng boten nedahaken sungsunipun wos ukara. Bab menika ketingal ing ukara (3.d) bilih klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng nanging, struktur ukaranipun boten trep saha tegesing ukara boten logis. Panganggenipun tembung panggandheng nanging supados mujudaken ukara durung tutug Maniking ngandhan-ngandhani, Lirih wis wiwit ngetiki surat sing dikarepake ingkang kronologis saha gramatikal mapanipun ing antawisipun klausa (1) saha klausa (2). Awit saking menika, struktur fungsi sintaksis ukaranipun kados ngandhap menika. (3.e) Durung tutug Maniking ngandhan-ngandhani, Lirih wis wiwit ngetiki K J W Tpts J W surat sing dikarepake. L Tembung panggandheng nanging trep kangge ngisi panandha ukara (2.e). Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (3.f) durung tutug Maniking ngandhan-ngandhani, nanging Lirih utawa *lan sabanjure *malah 87 ing
wis wiwit ngetiki surat sing dikarepake. Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika nanging. Bab menika amargi tembung panggandheng nanging mujudaken sesambetan makna pertentangan inggih menika durung tutug ngandhan-ngandhani >< wis wiwit ngetiki. Ewadene utawa (mujudaken sesambetan makna pilihan), lan sabanjure (mujudaken sesambetan makna sesambungan ingkang urut-urutan), saha malah (mujudaken sesambetan makna luwih) boten trep. Bab menika amargi, panganggenipun tembung panggandheng durung tutug Maniking ngandhan-ngandhani, Lirih wis wiwit ngetiki surat sing dikarepake mujudaken tegesing ukara ingkang boten logis. Tembung panggandheng awujud monomorfemis ing jinising tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna pertentangan ugi kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. Panggandhengipun klausa-klausa ing satunggal ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken ngginakaken tandha pamaos koma (,). (4) Uga kabeh critane Maniking mbedhedheg atine nalika sawijine bengi bisa ketemu Abrit Mayamaya ing Kemang. Mbedhedheg, ing kantor tingkatane Abrit karo Maniking kuwi kacek adoh banget. Abrit ratu iklan Sabun Luxor sing dibayar mayuta-yuta, Maniking mung karyawati klerehane Bu Langit, seksi marketing. Nanging ing Café Sunar Rembulan, drajate padha. CPP 178/ P1/ K5 ing Café Sunar Rembulan Saking paragraf ing nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken inggih menika Abrit ratu iklan Sabun Luxor sing dibayar mayuta-yuta, Maniking mung karyawati klerehane Bu Langit, seksi marketing. Ukara menika, kedadosan saking kalih klausa inggih menika klausa (1) 88
Abrit ratu iklan Sabun Luxor sing dibayar mayuta-yuta saha klausa (2) Maniking mung karyawati klerehane Bu Langit, seksi marketing. Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara Abrit ratu iklan Sabun Luxor sing dibayar mayuta-yuta, Maniking mung karyawati klerehane Bu Langit, seksi marketing saged dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), Abrit minangka jejer, ratu iklan sing dibayar mayuta-yuta minangka wasesa, Sabun Luxor minangka geganep, dene ing klausa (2), Maniking minangka jejer, mung karyawati minangka wasesa, klerehane Bu Langit, seksi marketing minangka geganep. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara Abrit ratu iklan Sabun Luxor sing dibayar mayuta-yuta, Maniking mung karyawati klerehane Bu Langit, seksi marketing inggih menika J - W - G + J - W - G. Menawi dipuntingali saking sesambetan tegesipun, klausa Abrit ratu iklan Sabun Luxor sing dibayar mayuta-yuta saha klausa Maniking mung karyawati klerehane Bu Langit, seksi marketing saged dados kalih ukara ingkang madeg piyambak. Ukara menika kados ing ngandhap menika. (4.a) Abrit ratu iklan Sabun Luxor sing dibayar mayuta-yuta. (4.b) Maniking mung karyawati klerehane Bu Langit, seksi marketing. Klausa utawi ukara (4.a) nginggil boten awujud perangan saking klausa utawi ukara (4.b). Sawangsulipun, ukara (4.b) dede perangan saking ukara (4.a). Awit saking menika, saged dipuntafsiraken bilih kalih klausa utawi ukara ing nginggil menika sajajar. Menawi dipuntingali saking tegesipun, kalih klausa ing ukara Abrit ratu iklan Sabun Luxor sing dibayar mayuta-yuta, Maniking mung karyawati klerehane Bu 89
90 Langit, seksi marketing, menika ngemot wosing ukara ingkang wigatos. Tegesipun klausa (2) lelawananipun kaliyan tegesipun klausa (1). Bab menika ketingal saking fungsi wasesanipun inggih menika ratu iklan sing dibayar mayuta-yuta >< mung karyawati. Kalih perangan menika tegesipun beda statusipun (kacek). Adhedhasar sajajaripun kalih klausa menika saha tegesipun ingkang nggabungaken prastawa ing kalih klausa menika sami lelawanan, kalih klausa menika trep dipungandheng ngangge tembung panggandheng dene. Panganggenipun tembung panggandheng dene saged dipungantos ngangge tembung panggandheng nanging, ning (Wedhawati, 2006: 536). Tembung panggandheng ingkang satunggal wujud menika mapan ing antawisipun klausa (1) kaliyan klausa (2) kados ukara ngandhap menika. (4.c) Abrit ratu iklan Sabun Luxor sing dibayar mayuta-yuta, dene nanging ning Maniking mung karyawati klerehane Bu Langit, seksi marketing. Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng dene, nanging, ning kalebet tembung panggandheng monomorfemis. Tembung panggandheng dene saha nanging kedadosan saking satunggal morfem bebas awujud tembung lingga ingkang dereng pikantuk wuwuhan menapa-menapa. Wondene, tembung panggandheng ning minangka tembung panggandheng nanging ingkang dipuncekakaken. Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng dene kalebet tembung panggandheng koordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ngandhap menika.
91 (4.d)* [Dene] Maniking mung karyawati klerehane Bu Langit, seksi marketing, Abrit ratu iklan Sabun Luxor sing dibayar mayuta-yuta. Sesambetan makna ingkang sajajar antawisipun klausa Abrit ratu iklan Sabun Luxor sing dibayar mayuta-yuta, kaliyan klausa Maniking mung karyawati klerehane Bu Langit, seksi marketing dipunsengkuyung dening titikan sintaksis saha semantis. Titikan sintaksis bilih wosing klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng boten saged dipunpindhah papanipun, dene titikan semantis bilih klausa-klausa ingkang dipungandheng dening tembung panggandheng boten nedahaken sungsunipun wos ukara. Bab menika ketingal ing ukara (4.d) bilih klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng dene, struktur ukaranipun boten trep saha tegesing ukara boten logis. Panganggenipun tembung panggandheng dene supados mujudaken ukara Abrit ratu iklan Sabun Luxor sing dibayar mayuta-yuta, kaliyan klausa Maniking mung karyawati klerehane Bu Langit, seksi marketing ingkang kronologis saha gramatikal mapanipun ing antawisipun klausa (1) saha klausa (2). Awit saking menika, struktur fungsi sintaksis ukaranipun kados ngandhap menika. (4.e) Abrit ratu iklan Sabun Luxor sing dibayar mayuta-yuta, Maniking J W G W Tpts J mung karyawati klerehane Bu Langit, seksi marketing. W G Tembung panggandheng dene trep kangge ngisi panandha ing ukara (4.e). Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (4.f) Abrit ratu iklan Sabun Luxor sing dibayar mayuta-yuta, dene utawa *lan *tur
Maniking mung karyawati klerehane Bu Langit, seksi marketing. Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika dene. Bab menika amargi tembung panggandheng dene mujudaken sesambetan makna pertentangan inggih menika ratu iklan >< mung karyawati. Ewadene utawa (mujudaken sesambetan makna pilihan), lan (mujudaken sesambetan makna sesambungan), saha tur (mujudaken sesambetan makna luwih) boten trep. Bab menika amargi, panganggenipun tembung panggandheng durung tutug Maniking ngandhan-ngandhani, Lirih wis wiwit ngetiki surat sing dikarepake mujudaken tegesing ukara ingkang boten logis. 3) Tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna urut-urutan Ing panaliten menika, kapanggihaken tembung panggandheng koordinatif awujud monomorfemis ingkang dipunsingidaken, mujudaken sesambetan makna urut-urutan ing ukara camboran. Panggandhengipun klausa-klausa ing satunggal ukara camboran ngginakaken tandha pamaos koma (,). Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna urut-urutan kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. (5) Ora papa srawung karo nomnoman bregas kang kaya mengkono! Lirih cepet mikire, cepet gawe keputusan. Ora rugi, srawung karo wong kuwi! Lirih mandheg, tumoleh. Wong lanang mau wis tangi gemregah, ora pringisan kelaran babar pisan. Mandeng Lirih karo mesem ngajak ngguyu. CPP 82/ P2/ K1 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken inggih menika Lirih mandheg, tumoleh. Ukara menika, kedadosan saking kalih klausa inggih menika klausa (1) Lirih mandheg saha klausa (2) tumoleh. 92
93 Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara Lirih mandheg, tumoleh saged dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), Lirih minangka jejer, mandheg minangka wasesa, ing klausa (2), jejeripun sami kaliyan klausa (1) inggih menika Lirih ananging panyeratanipun dipunsingidaken, tumoleh minangka wasesa. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara Lirih mandheg, tumoleh inggih menika J - W + W. Menawi dipuntingali saking sesambetan tegesipun, klausa Lirih mandheg saha klausa tumoleh saged dados kalih ukara ingkang madeg piyambak. Klausa tumoleh gadhah jejer inggih menika Lirih. Ukara menika kados ing ngandhap menika. (5.a) Lirih mandheg. (5.b) Lirih tumoleh. Klausa utawi ukara (5.a) nginggil boten awujud perangan saking klausa utawi ukara (5.b). Sawangsulipun, ukara (5.b) dede perangan saking ukara (5.a). Awit saking menika, saged dipuntafsiraken bilih kalih klausa utawi ukara ing nginggil menika sajajar. Menawi dipuntingali saking tegesipun, kalih klausa ing ukara Lirih mandheg, tumoleh, menika ngemot wosing ukara ingkang wigatos. Tegesipun klausa (2) urut-urutan kaliyan tegesipun klausa (1). Wasesa mandheg kaliyan wasesa tumoleh ing kalih klausa menika ngandharaken tindak tandukipun Lirih ingkang urut-urutan inggih menika tumoleh tegesipun 'mlengo dhateng wingkingipun' sesampunipun piyambakipun mandheg tegesipun 'leren mari mlaku'. Adhedhasar sajajaripun kalih klausa menika saha tegesipun ingkang
nggabungaken prastawa ingkang urut-urutan saking kalih klausa menika, kalih klausa menika trep dipungandheng ngangge tembung panggandheng banjur. Panganggenipun tembung panggandheng banjur saged dipungantos ngangge tembung panggandheng nuli, terus, tumuli, langsung (Wedhawati, 2006: 402). Tembung panggandheng ingkang satunggal wujud menika mapan ing antawisipun klausa (1) kaliyan klausa (2) kados ukara ngandhap menika. (5.c) Lirih mandheg banjur tumoleh. nuli terus tumuli langsung Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng banjur, nuli, terus, tumuli, langsung kalebet tembung panggandheng monomorfemis. Tembung panggandheng menika kedadosan saking satunggal morfem bebas awujud tembung lingga saha dereng pikantuk wuwuhan menapa-menapa. Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng banjur kalebet tembung panggandheng koordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ngandhap menika. (5.d)* [Banjur] tumoleh, Lirih mandheg. Sesambetan makna ingkang sajajar antawisipun klausa Lirih manddheg, kaliyan klausa tumoleh dipunsengkuyung dening titikan sintaksis saha semantis. Titikan sintaksis bilih wosing klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng boten saged dipunpindhah papanipun, dene titikan semantis bilih klausa-klausa ingkang dipungandheng dening tembung panggandheng boten nedahaken sungsunipun wos ukara. Bab menika ketingal ing ukara (5.d) bilih klausa ingkang 94
95 dipunwiwiti tembung panggandheng banjur, struktur ukaranipun boten trep saha makna ukaranipun boten logis. Panganggenipun tembung panggandheng banjur supados mujudaken ukara Lirih mandheg, tumoleh ingkang kronologis saha gramatikal mapanipun ing antawisipun klausa (1) saha klausa (2). Awit saking menika, struktur fungsi sintaksis ukaranipun kados ngandhap menika. (5.e) Lirih mandheg, tumoleh. J W Tpts W Tembung panggandheng banjur trep kangge ngisi panandha ing ukara (5.e). Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (5.f) Lirih mandheg, banjur tumoleh. lan *utawa *malah Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika banjur. Tembung panggandheng banjur mujudaken sesambetan makna urut-urutan inggih menika Lirih tumoleh sesampunipun piyambakipun mandheg anggenipun mlampah. Ewadene lan (mujudaken sesambetan makna sesambungan ingkang wetah), utawa (mujudaken sesambetan makna pilihan), saha malah (mujudaken sesambetan makna luwih) boten trep. Bab menika amargi panganggenipun tembung panggandheng lan, utawa saha malah ing ukara Lirih mandheg, tumoleh mujudaken makna ingkang boten logis.
4) Tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna pilihan Ing panaliten menika, kapanggihaken tembung panggandheng koordinatif awujud monomorfemis ingkang dipunsingidaken, mujudaken sesambetan makna pilihan ing ukara camboran. Panggandhengipun klausa-klausa ing satunggal ukara camboran ngginakaken tandha pamaos koma (,). Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna pilihan kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. (6) "Kula nyuwun medal kemawon, Bu. Kula mboten saged nglampahi syarat mutlak pikekahipun Ibu, "ujare Lirih nalika ngadhep atasane. Wandane suntrut, sedhih, kembeng-kembeng eluh, ndhingkluk. Dheweke pancen dicandhet dhewe, ora oleh metu. Ruwangan kosong, karyawan wayahe lagi padha ngaso, mangan awan. CPP 194/ P2/ K1 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken inggih menika ruwangan kosong, karyawan wayahe lagi padha ngaso, mangan awan. Ukara menika, kedadosan saking tigang klausa inggih menika klausa (1) ruwangan kosong, klausa (2) karyawan wayahe lagi padha ngaso saha klausa (3) mangan awan. Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara ruwangan kosong, karyawan wayahe lagi padha ngaso, mangan awan dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), ruwangan minangka jejer, kosong minangka wasesa, ing klausa (2), karyawan minangka jejer, lagi padha ngaso minangka wasesa, saha ing klausa (3), jejeripun sami kaliyan klausa (2) inggih menika karyawan, mangan awan minangka wasesa.. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara ruwangan kosong, karyawan wayahe lagi padha ngaso, mangan awan inggih menika J - W + J - W + W. 96
Menawi dipuntingali saking tegesing ukara, klausa ruwangan kosong minangka babon klausa saking klausa karyawan wayahe mangan awan saha klausa mangan awan. Bab menika ketingal saking tembung panggandheng wayahe minangka katrangan wekdal. Wondene klausa karyawan lagi padha ngaso saha klausa karyawan mangan awan saged dados kalih ukara ingkang madeg piyambak, inggih menika. (6.a) Karyawan lagi padha ngaso. (6.b) Karyawan mangan awan. Klausa utawi ukara (6.a) nginggil boten awujud perangan saking klausa utawi ukara (6.b). Sawangsulipun, ukara (6.b) dede perangan saking ukara (6.a). Awit saking menika, saged dipuntafsiraken bilih kalih klausa utawi ukara ing nginggil menika sajajar. Menawi dipuntingali saking tegesipun, kalih klausa ing ukara Lirih mandheg, tumoleh, menika ngemot wosing ukara ingkang wigatos. Tegesipun klausa (2) minangka pilihan saking tegesipun klausa (1). Klausa karyawan wayahe mangan awan saha klausa mangan awan ing ukara ruwangan kosong, karyawan wayahe mangan awan, mangan awan ngandharaken kalih kahanan ingkang sami wigatosipun. Saking kalih klausa menika, dipunpanggihaken bilih tegesipun wasesa lagi padha ngaso kaliyan mangan awan ngemot sesambetan makna pilihan. Pilihan ing mriki, inggih menika pilihan kangge karyawan badhe sumene menapa badhe dhahar siyang. Tembung panggandheng ingkang trep inggih menika utawa. 97
98 Panganggenipun tembung panggandheng utawa saged dipungantos ngangge tembung panggandheng apa (Wedhawati, 2006: 402). Tembung panggandheng ingkang satunggal wujud menika mapan ing antawisipun klausa (2) kaliyan klausa (3) kados ukara ngandhap menika. (6.c) Ruwangan kosong, karyawan wayahe lagi padha ngaso, utawa mangan apa awan. Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng utawa saha apa, kalebet tembung panggandheng monomorfemis. Tembung panggandheng menika kedadosan saking satunggal morfem bebas awujud tembung lingga saha dereng pikantuk wuwuhan menapa-menapa. Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng utawa kalebet tembung panggandheng koordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ing ngandhap menika. (6.d) *Ruwangan kosong, (utawa) mangan awan, karyawan wayahe lagi padha ngaso. Sesambetan makna ingkang sajajar antawisipun klausa karyawan lagi padha ngaso, kaliyan klausa mangan awan dipunsengkuyung dening titikan sintaksis saha semantis. Titikan sintaksis bilih wosing klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng boten saged dipunpindhah papanipun, dene titikan semantis bilih klausa-klausa ingkang dipungandheng dening tembung panggandheng boten nedahaken sungsunipun wos ukara. Bab menika ketingal ing ukara (6.d) bilih klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng utawa, struktur ukaranipun boten trep saha makna ukaranipun boten logis.
99 Panganggenipun tembung panggandheng utawa supados mujudaken ukara ruwangan kosong, karyawan wayahe lagi padha ngaso, mangan awan ingkang kronologis saha gramatikal mapanipun ing antawisipun klausa (2) saha klausa (3). Awit saking menika, struktur fungsi sintaksis ukaranipun kados ngandhap menika. (6.e) Ruwangan kosong, karyawan wayahe lagi padha ngaso mangan awan. J W J Tps W Tpts W Tembung panggandheng utawa trep kangge ngisi panandha ing ukara (6.e). Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (6.f) Ruwangan kosong, karyawan wayahe lagi padha ngaso, utawa lan *tur *banjur mangan awan. Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika utawa. Tembung panggandheng utawa mujudaken sesambetan makna pilihan. Pilihan ingkang dipunandharaken ing kekalih klausa inggih menika pilihanipun karyawan badhe sumene menapa badhe dhahar siyang. Ewadene lan (mujudaken sesambetan makna sesambungan ingkang wetah), tur (mujudaken sesambetan makna luwih), saha banjur (mujudaken sesambetan makna urut-urutan) boten trep. Bab menika amargi panganggenipun tembung panggandheng lan, tur, saha banjur mujudaken wosing ukara ingkang boten logis.
100 b. Tembung panggandheng awujud monomorfemis ing jinising tembung panggandheng subordinatif Tembung panggandheng subordinatif inggih menika tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng klausa ingkang tataran kawigatosan wosipun boten sami. Klausa ingkang dipungandheng inggih menika babon klausa kaliyan klausa pang. Tembung panggandheng monomorfemis kanthi jinis subordinatif wonten sesambetan makna isi, saha cara. 1) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna isi Ing panaliten menika, kapanggihaken tembung panggandheng subordinatif awujud monomorfemis ingkang dipunsingidaken, mujudaken sesambetan makna isi ing ukara camboran. Panggandhengipun klausa-klausa ing satunggal ukara camboran ngginakaken tandha pamaos koma (,). Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna isi kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. (7) Mula Luhur ya gage nututi lakune, ngetutake menyang endi parane. Nemu gagasan. Enake iki ya direkayasa. Ketemu utawa kepranggulan karo Kenya kuwi uga disekenario sing ngeramake. Ketemu sajak ora sengaja,ora kenyana. Wiiih, hebat! Luhur ngrasa, dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe crita, tukang gawe skenario film! CPP 78/ P1/ K11 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken inggih menika Luhur ngrasa, dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe crita, tukang gawe skenario film. Ukara camboran menika, kedadosan saking tigang klausa inggih menika klausa
101 (1), Luhur ngrasa, klausa (2) dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe crita, klausa (3) tukang gawe skenario film. Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara Luhur ngrasa, dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe crita, tukang gawe skenario film, saged dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), Luhur minangka jejer, ngrasa minangka wasesa, ing klausa (2) dheweke kuwi minangka jejer satemene kudu dadi minangka wasesa, tukang gawe crita minangka geganep, ing klausa (3), tukang gawe minangka wasesa, skenario minangka lesan, film minangka geganep. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara Luhur ngrasa, dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe crita, tukang gawe skenario film, inggih menika J - W + J - W - G + W - L - G. Ukara Luhur ngrasa, dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe crita, tukang gawe skenario film, tumata kanthi kronologis saha gramatikal. Ukara menika dados boten gramatikal menawi klausanipun dipunpindhah, kados ukara ngandhap menika. (7.a) Dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe crita, tukang gawe skenario film, Luhur ngrasa. Menawi dipuntingali saking struktur fungsi ukaranipun, ukara Luhur ngrasa, dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe crita, tukang gawe skenario film inggih menika J - W + J - W - G + W - L - G. Struktur fungsi sintaksis menika menawi dipunandharaken ing ukara nginggil kados ngandhap menika. (7.b) Luhur ngrasa, dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe crita, J W Tpts J W G
tukang gawe skenario film. W L G Menawi dipuntingali saking tegesing ukara, klausa Luhur ngrasa, minangka kahanan utawi prastawa ingkang kedadosan saking klausa dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe crita, saha klausa tukang gawe skenario film. Wondene, klausa dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe crita, saha klausa tukang gawe skenario film minangka wangsulan saking pitakenan menapa ingkang dados raos-pangraosipun Luhur? Awit saking menika, klausa dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe crita, saha klausa tukang gawe skenario film saged dipunsukani tembung panggandheng yen. Panganggenipun tembung panggandheng yen saged dipungantos ngangge tembung panggandheng menawa (Wedhawati, 2006: 403). Tembung panggandheng ingkang satunggal wujud menika mapan ing antawisipun klausa (1) kaliyan klausa (2) kados ukara ngandhap menika. (7.c) Luhur ngrasa, yen. dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang menawa gawe crita, tukang gawe skenario film. Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng yen, menawa kalebet tembung panggandheng monomorfemis. Tembung panggandheng yen, menawa kedadosan saking satunggal morfem awujud tembung lingga inkang dereng pikantuk wuwuhan menapa-menapa. Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng yen kalebet tembung panggandheng subordinatif. Bab menika kabukten kanthi ukara ngandhap menika. (7.d) Luhur ngrasa. 102
(7.e) [Yen] dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe crita, tukang gawe skenario film. (7.f) [Yen] dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe crita, tukang gawe skenario film, dirasa dening Luhur. Klausa Luhur ngrasa minangka babon klausa (7.d). Babon klausa inggih menika klausa ingkang saged madeg piyambak dados ukara. Wondene, panganggenipun tembung panggandheng yen ing klausa dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe crita, tukang gawe skenario film, mratandhani bilih klausa menika klausa pang (7.e). Klausa pang inggih menika klausa ingkang boten saged madeg piyambak dados ukara ananging awujud perangan saking klausa sanes. Klausa yen dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe crita, tukang gawe skenario film minangka fungsi lesan saking klausa Luhur ngrasa. Bab menika kabukten ing ukara (7.f) bilih klausa mawi tembung panggandheng yen saged dados jejer ing ukara tanggap. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang dipunwastani tembung panggandheng subordinatif. Tembung panggandheng yen trep kangge ngisi ukara Luhur ngrasa, dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe crita, tukang gawe skenario film. Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (7.g)Luhur ngrasa yen dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe amarga *supaya *kejaba crita, tukang gawe skenario film. 103
104 Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika yen. Tembung panggandheng yen mujudaken sesambetan makna isi inggih menika wosing menapa ingkang dipunraosaken Luhur. Ewadene amarga (mujudaken sesambetan makna sebab), supaya (mujudaken sesambetan makna ancas), saha lan kejaba (mujudaken sesambetan makna pertentangan) boten trep. Bab menika amargi panganggenipun tembung panggandheng amarga, supaya, saha kejaba ing ukara Luhur ngrasa, dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe crita, tukang gawe skenario film mujudaken wosing ukara ingkang boten logis. 2) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna cara Ing panaliten menika, kapanggihaken tembung panggandheng subordinatif awujud monomorfemis ingkang dipunsingidaken, mujudaken sesambetan makna cara ing ukara camboran. Panggandhengipun klausa-klausa ing satunggal ukara camboran ngginakaken tandha pamaos koma (,). Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna cara kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. (8) Dalane setapak njulek, kiwa pereng, tengen pereng. Lirih kudu mudhun, njojrog mengisor. Ing pantoge dalan ngisor katon banyu kimplah-kimplah, banyu kang asale saka grojogan ndhuwur gunung. Wah, mesthi peni banget lelumban dolan-dolan ing kono. CPP 76/ P2/ K2 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken inggih menika Lirih kudu mudhun,
njojrog mengisor. Ukara camboran menika, kedadosan saking kalih klausa inggih menika klausa (1), Lirih kudu mudhun saha klausa (2) njojrog mangisor. Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara Lirih kudu mudhun, njojrog mengisor, saged dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), Lirih minangka jejer, kudu mudhun minangka wasesa, dene ing klausa (2), jejeripun sami kaliyan ing klausa (1) inggih menika Lirih, njojrog minangka wasesa, mengisor minangka geganep. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara Lirih kudu mudhun, njojrog mengisor, inggih menika J - W + W - G. Ukara Lirih kudu mudhun, njojrog mengisor tumata kanthi kronologis saha gramatikal. Ukara menika dados boten gramatikal menawi klausanipun dipunpindhah, kados ukara ing ngandhap menika. (8.a) Njojrog mengisor, Lirih kudu mudhun. Menawi dipuntingali saking struktur fungsi ukaranipun, ukara Lirih kudu mudhun, njojrog mengisor inggih menika J - W + [ ] - W - G. Struktur fungsi sintaksis menika menawi dipunandharaken ing ukara nginggil kados ngandhap menika. (8.b) Lirih kudu mudhun, njojrog mengisor. J W Tpts W G Menawi dipuntingali saking tegesing ukara, klausa Lirih kudu mudhun, minangka kahanan utawi prastawa ingkang dipuntindakaken kanthi njojrog mengisor. Wondene, klausa njojrog mengisor minangka wangsulan saking pitakenan kados pundi anggenipun Lirih mandhap? Wangsulan saking pitakenan menika ngandharaken katrangan cara. Awit saking menika, klausa njojrog mengisor saged dipunsukani tembung panggandheng kanthi. 105
Panganggenipun tembung panggandheng kanthi saged dipungantos ngangge tembung panggandheng sarana, krana (Wedhawati, 2006: 396). Tembung panggandheng ingkang satunggal wujud menika mapan ing antawisipun klausa (1) kaliyan klausa (2) kados ukara ngandhap menika. (8.c) Lirih kudu mudhun, kanthi sarana krana jojrog mengisor. Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng kanthi, sarana, krana kalebet tembung panggandheng monomorfemis. Tembung panggandheng kanthi, sarana, krana kedadosan saking satunggal morfem bebas awujud tembung lingga ingkang dereng pikantuk wuwuhan menapa-menapa. Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng kanthi kalebet tembung panggandheng subordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ing ngandhap menika. (8.d) Lirih kudu mudhun. (8.e) [Kanthi] njojrog mengisor. (8.f) Lirih, [kanthi] njojrog mengisor, kudu mudhun. (8.g) [Kanthi] njojrog mengisor, Lirih kudu mudhun. Klausa Lirih kudu mudhun minangka babon klausa. Babon klausa inggih menika klausa ingkang saged madeg piyambak dados ukara (8.d). Wondene, panganggenipun tembung panggandheng kanthi ing klausa njojrog mengisor, mratandhani bilih klausa menika klausa pang. Klausa pang inggih menika klausa ingkang boten saged madeg dados ukara (8.e). Klausa kanthi njojrog mengisor minangka katrangan saking klausa Lirih kudu mudhun. Bab menika kabukten saking ukara (8.f) saha (8.g) bilih klausa mawi tembung panggandheng kanthi 106
107 papanipun saged dipunpindhah-pindhah. Kekalih ukara menika tetep ngemot makna ingkang sami kaliyan ukara Lirih kudu mudhun kanthi jojrog mengisor. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang kawastanan tembung panggandheng subordinatif. Tembung panggandheng kanthi trep kangge ngisi ukara Lirih kudu mudhun, jojrog mengisor. Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng- tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (8.h) Lirih kudu mudhun, kanthi jojrog mengisor. *supaya *prasasat *amarga Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika kanthi. Tembung panggandheng kanthi mujudaken sesambetan makna cara inggih menika caranipun Lirih mandhap kanthi njojrog. Ewadene supaya (mujudaken sesambetan makna ancas), prasasat (mujudaken sesambetan makna pepindhan), saha lan amarga (mujudaken sesambetan makna sebab) boten trep. Bab menika amargi panganggenipun tembung panggandheng supaya, prasasat saha amarga ing ukara Lirih kudu mudhun, jojrog mengisor mujudaken wosing ukara ingkang boten logis. 2. Tembung Panggandheng Polimorfemis Tembung panggandheng polimorfemis inggih menika tembung panggandheng ingkang kedadosan saking kalih morfem utawi langkung. Wonten ing novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata, dipunpanggihaken tembung panggandheng polimorfemis namung ing jinis tembung panggandheng
subordinatif. Tembung panggandheng ingkang dipunpanggihaken inggih menika tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna titi mangsa, kados ing dhata ngandhap menika. (9) Kijang Innova mlaku, Lirih bali numpak jejer sopir. "Kuwi sabuk pengamane dienggo!" pakone Piko marang Lirih. CPP 56/ P10/ K1 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken inggih menika kijang Innova mlaku, Lirih bali numpak jejer sopir. Ukara camboran menika, kedadosan saking kalih klausa inggih menika klausa (1), kijang Innova mlaku saha klausa (2) Lirih bali numpak jejer sopir. Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara kijang Innova mlaku, Lirih bali numpak jejer sopir, saged dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), kijang Innova minangka jejer, mlaku minangka wasesa, dene ing klausa (2), Lirih minangka jejer, bali numpak minangka wasesa, jejer sopir minangka geganep. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara kijang Innova mlaku, Lirih bali numpak jejer sopir, inggih menika J - W + J - W - G. Ukara kijang Innova mlaku, Lirih bali numpak jejer sopir, tumata kanthi boten kronologis saha gramatikal. Ukara menika dados gramatikal menawi klausanipun dipunpindhah, kados ukara ngandhap menika. (9.a) Lirih bali numpak jejer sopir, kijang Innova mlaku. Menawi dipuntingali saking tegesing ukara, klausa Lirih bali numpak jejer sopir, minangka kahanan utawi prastawa nalika klausa kijang Innova mlaku 108
109 badhe kedadosan. Wondene, klausa kijang Innova mlaku minangka wangsulan saking pitakanen kapan Lirih anggenipun wangsul numpak sajejeripun sopir? Wangsulan menika ngandharaken katrangan titi mangsa. Bab menika dipunsengkuyung ugi, bilih dipuntingali saking kronologis prastawanipun, kijang Inova mlampah sesampunipun Lirih lenggah jejer sopir. Wondene, menawi dipuntingali saking konteks wacananipun, bilih Lirih teseh dipunkandhani supados ngangge sabuk pengaman dening sopiripun. Awit saking menika, klausa kijang Innova mlaku trep menawi dipunsukani tembung panggandheng sadurunge. Struktur fungsi ukara kijang Innova mlaku, Lirih bali numpak jejer sopir, gramatikal saha kronologis menawi tembung panggandheng sadurunge mapan ing klausa (1), dados struktur ukaranipun inggih menika - J - W + J - W - G. Struktur fungsi sintaksis menika menawi dipunandharaken ing ukara nginggil kados ngandhap menika. (9.b) Kijang Innova mlaku, Lirih bali numpak jejer sopir Tpts J W J W G Tembung panggandheng sadurunge trep kangge ngisi tandha ing ukara (9.b). Panganggenipun tembung panggandheng menika kados ukara ing ngandhap menika. (9.c) [Sadurunge] kijang Innova mlaku, Lirih bali numpak jejer sopir. Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng sadurunge kalebet tembung panggandheng polimorfemis. Tembung panggandheng menika kedadosan saking morfem bebas durung saha morfem iket sa- kaliyan -e, inggih menika. sadurunge
+ durung +
Tembung panggandheng sadurunge kedadosan saking tigang morfem awujud ater ater sa-, tembung lingga durung, saha panambang -e. Tembung lingga durung pungkasan tembungipun awujud vokal saengga panambang -e tetep ajeg utawi boten ewah. Menawi dipuntingali saking jinisipun, tembung panggandheng nalika kalebet tembung panggandheng subordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ngandhap menika. (9.d) [Sadurunge] kijang Innova mlaku. (9.e) Lirih bali numpak jejer sopir. (9.f) Lirih, [sadurunge] kijang Innova mlaku, bali numpak jejer sopir . (9.g) Lirih bali numpak jejer sopir [sadurunge] kijang Innova mlaku. Panganggenipun tembung panggandheng sadurunge ing klausa kijang Innova mlaku, mratandhani bilih klausa menika klausa pang. Klausa pang inggih menika klausa ingkang boten saged madeg piyambak dados ukara (9.d). Klausa sadurunge kijang Innova mlaku minangka katrangan saking klausa Lirih bali numpak jejer sopir. Bab menika kabukten saking ukara (9.f) saha (9.g) bilih klausa mawi tembung panggandheng nalika papanipun saged dipunpindhah- pindhah. Kekalih ukara menika tetep ngemot makna ingkang sami kaliyan ukara sadurunge kijang Innova mlaku, Lirih bali numpak jejer sopir. Wondene, klausa Lirih bali numpak jejer sopir minangka babon klausa. Babon klausa inggih menika klausa ingkang saged madeg dados ukara piyambak (9.e). Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang dipunwastani tembung panggandheng subordinatif. 110
111 Tembung panggandheng sadurunge trep kangge ngisi ukara kijang Innova mlaku, Lirih bali numpak jejer sopir. Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika (9.h) Sadurunge kijang Innova mlaku, Lirih bali numpak jejer sopir. Kanthi *Sauwise *Amarga Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika sadurunge. Tembung panggandheng sadurunge mujudaken sesambetan makna titi mangsa ingkang nedahaken bilih kahanan ing klausa mawi tembung panggandheng menika, kedadosanipun sesampunipun babon klausa kedadosan. Ukara sadurunge kijang Innova mlaku, Lirih bali numpak jejer sopir ngandharaken bilih kijang Innova mlampah sesampunipun Lirih numpak jejer sopir. Ewadene kanthi (mujudaken sesambetan makna cara), sauwise (mujudaken sesambetan makna titi mangsa, ingkang mujudaken pawitaning prastawa), saha lan amarga (mujudaken sesambetan makna sebab) boten trep. Bab menika amargi panganggenipun tembung panggandheng kanthi, sauwise, saha amarga ing ukara kijang Innova mlaku, Lirih bali numpak jejer sopir mujudaken wosing ukara ingkang boten logis. 3. Tembung Panggandheng Gabung Tembung Tembung panggandheng awujud gabung tembung inggih menika tembung panggandheng ingkang kedadosan saking kalih tembung utawi langkung. Wonten novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata,
dipunpanggihaken tembung panggandheng awujud gabung tembung ing 2 jinis tembung panggandheng inggih menika tembung panggandheng koordinatif saha tembung panggandheng subordinatif. a. Tembung panggandheng awujud gabung tembung ing jinising tembung panggandheng koordinatif Tembung panggandheng awujud gabung tembung kapanggihaken ing jinising tembung panggandheng koordinatif. Tembung panggandheng ingkang kapanggihaken ing jinis menika, mujudaken sesambetan makna sesambungan, pertentangan, saha pilihan. 1) Tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna sesambungan Ing panaliten menika, kapanggihaken tembung panggandheng koordinatif awujud gabung tembung ingkang dipunsingidaken, mujudaken sesambetan makna sesambungan ing ukara camboran. Panggandhengipun klausa-klausa ing satunggal ukara camboran ngginakaken tandha pamaos koma (,). Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna sesambungan kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. (10) Adhep-adhepan cedhak banget karo Lirih, Luhur ora bisa ngempet kurdane penggalih. Lirih dirangkul, dikekep, diambung sengok!"Episode loro teken kontrak!" CPP 189/ P5/ K1 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken inggih menika Lirih dirangkul, dikekep, diambung sengok. Ukara menika, kedadosan saking tigang klausa. Klausa (1) Lirih dirangkul, klausa (2) dikekep saha klausa (3) diambung. 112
Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara Lirih dirangkul, dikekep, diambung sengok saged dipunperang-perang klausanipun. Ing klausa (1), Lirih minangka jejer, dirangkul minangka wasesa, ing klausa (2), jejeripun sami kaliyan klausa (1) inggih menika Lirih ananging panyeratanipun dipunsingidaken, dikekep minangka wasesa, dene ing klausa (3) jejeripun sami kaliyan klausa (1) inggih menika Lirih ananging panyeratanipun dipunsingidaken, diambung sengok minangka wasesa. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara Lirih dirangkul, dikekep, diambung sengok inggih menika J - W + W + W. Menawi dipuntingali saking tegesipun, klausa Lirih dirangkul, klausa dikekep, saha klausa diambung sengok saged dados kalih ukara ingkang madeg piyambak. Tigang ukara menika kados ing ngandhap menika. (10.a) Lirih dirangkul. (10.b) Lirih dikekep. (10.c) Lirih diambung sengok! Klausa utawi ukara (10.a) nginggil boten awujud perangan saking klausa utawi ukara (10.b) saha (10.c). Sawangsulipun, ukara (10.b) dede perangan saking ukara (10.a) saha (10.c). Semanten ugi, ukara (10.c) dede perangan saking ukara (10.a) saha (10.b). Awit saking menika, saged dipuntafsiraken bilih tigang klausa utawi ukara ing nginggil menika sajajar. Menawi dipuntingali saking tegesipun, tigang klausa ing ukara Lirih dirangkul, dikekep, diambung sengok, menika ngemot wosing ukara ingkang wigatos. Tegesipun klausa (3), klausa (2) saha klausa (1) sami sesambungan saha 113 saben
urut-urutan. Tigang kahanan ingkang sesambungan inggih menika dirangkul, dikekep saha diambung prastawa ingkang dipuntindakaken Luhur dhateng Lirih kanthi urut-urutan nalika kekalihipun adhep-adhepan. Wondene, prastawa Lirih diambung kedadosan sesampunipun Lirih dikekep, prastawa Lirih dikekep kedadosan sesampunipun Lirih dirangkul. Adhedhasar sajajaripun tigang klausa menika saha tegesipun ingkang nggabungaken prastawa ingkang sesambungan ingkang urut-urutan, tigang klausa menika trep dipungandheng ngangge tembung panggandheng lan banjur. Panganggenipun tembung panggandheng lan banjur saged dipungantos ngangge tembung panggandheng lan sabanjure, lan terus, lan sateruse (Wedhawati, 2006: 402). Menawi cacahipun klausa ingkang dipungandheng langkung saking kalih, tembung panggandheng ingkang satunggal wujud menika mapan ing antawisipun kalih klausa ing pungkasing ukara, kados ukara ing ngandhap menika. (10.d) Lirih dirangkul, dikekep, lan banjur diambung sengok! lan sabanjure lan terus lan sateruse Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng lan banjur, lan sabanjure, lan terus, lan sateruse kalebet tembung panggandheng awujud gabung tembung. Tembung panggandheng-tembung panggandheng menika kedadosan saking kalih tembung kados ing ngandhap menika. lan banjur
lan + banjur lan sabanjure
lan + (sa
+ banjur +
e)
lan terus
lan + terus 114
115 lan sateruse
lan + (sa- + terus + -e) Tembung lan banjur saha lan terus kedadosan saking kalih tembung awujud tembung lingga. Tembung lan banjur kedadosan saking tembung lan saha banjur. Tembung lan terus kedadosan saking tembung lingga lan saha terus. Wondene, tembung lan sabanjure kedadosan saking tembung lingga lan saha tembung andhahan sabanjure. Tembung sabanjure kedadosan saking tigang morfem inggih menika ater-ater sa-, tembung lingga banjur saha panambang -e. Pungkasan tembung lingga banjur awujud konsonan saengga panambang -e tetep ajeg. Semanten ugi tembung lan sateruse, kedadosan saking tembung lingga lan saha tembung andhahan sateruse. Tembung sateruse kedadosan saking tigang morfem inggih menika ater-ater sa-, tembung lingga terus saha panambang -e. Pungkasan tembung lingga terus awujud konsonan saengga panambang -e tetep ajeg. Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng lan banjur kalebet tembung panggandheng koordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ngandhap menika. (10.e) *[Lan banjur] diambung sengok, Lirih dirangkul, dikekep. (10.f) *Lirih dirangkul, [lan banjur] diambung sengok, dikekep. Sesambetan makna ingkang sajajar antawisipun klausa Lirih dirangkul, klausa dikekep, saha klausa diambung sengok dipunsengkuyung dening titikan sintaksis saha semantis. Titikan sintaksis bilih wosing klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng boten saged dipunpindhah papanipun, dene titikan semantis bilih klausa-klausa ingkang dipungandheng dening tembung
panggandheng boten nedahaken sungsunipun wos ukara. Bab menika ketingal ing ukara (10.e) saha (10.f) bilih klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng lan banjur, struktur ukaranipun boten trep saha makna ukaranipun boten logis. Awit saking menika tembung panggandheng dene kalebet jinis tembung panggandheng koordinatif. Panganggenipun tembung panggandheng lan banjur ing antawisipun klausa (2) saha klausa (3). Awit saking menika, struktur fungsi sintaksis ukaranipun kados ngandhap menika. (10.g) Lirih dirangkul, dikekep, [ J W W Tpts W diambung sengok! Tembung panggandheng lan banjur trep kangge ngisi panandha ukara (10.g). Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (10.h) Lirih dirangkul, dikekep lan banjur diambung sengok! utawa malah *banjur *lan malah Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika tembung panggandheng lan banjur. Bab menika amargi tembung panggandheng lan banjur mujudaken sesambetan makna sesambungan. Ewadene utawa malah (mujudaken sesambetan makna pilihan kanthi luwih), banjur (mujudaken sesambetan makna urut-urutan), saha nanging uga (mujudaken sesambetan makna pertentangan panambahan) boten trep. Bab menika amargi panganggenipun tembung panggandheng utawa malah, banjur, 116 ing
117 saha nanging uga ing ukara Lirih dirangkul, dikekep, diambung sengok, mujudaken wosing ukara ingkang boten logis. Tembung panggandheng awujud gabung tembung ing jinising tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna sesambungan ugi kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. Panggandhengipun klausa-klausa ing satunggal ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken ngginakaken tandha pamaos koma (,). (11) Luhur ngadeg, terus ninggalake papan, arep mlaku-mlaku dhisik tanah golek panorama kang nyegerake pandulu sakupenge pagunungan Cipanas. Wis mubeng-mubeng, wis munggah punthuk mudhun ceruk, wis nontoni wong ing gunung sing mergawe apa kuwajibane urip sedina-dina, Luhur weruh klerape wong wadon nganggo rok abang sing beda karo padunung ing sakupenge. CPP 77/ P2/ K1 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken ing ukara camboran inggih menika wis mubeng-mubeng, wis munggah punthuk mudhun ceruk, wis nontoni wong ing gunung sing mergawe apa kuwajibane urip sedina-dina, Luhur weruh klerape wong wadon nganggo rok abang sing beda karo padunung ing sakupenge. Ukara menika, kedadosan saking gangsal klausa inggih menika klausa (1) wis mubeng- mubeng, klausa (2) wis munggah punthuk mudhun ceruk, klausa (3) wis nontoni wong ing gunung sing mergawe apa kuwajibane urip sedina-dina, klausa (4) Luhur weruh klerape wong wadon nganggo rok abang sing beda karo padunung ing sakupenge. Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara wis mubeng-mubeng, wis munggah punthuk mudhun ceruk, wis nontoni wong ing
gunung sing mergawe apa kuwajibane urip sedina-dina, Luhur weruh klerape wong wadon nganggo rok abang sing beda karo padunung ing sakupenge, saged dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), wis mubeng-mubeng minangka wasesa, ing klausa (2) wis munggah punthuk mudhun ceruk minangka wasesa, ing klausa (3) wis nontoni minangka wasesa, wong sing mergawe apa kuwajibane urip sedina-dina minangka lesan, ing gunung minangka katrangan, ing klausa (4) Luhur minangka jejer, weruh minangka wasesa, klerape wong wadon nganggo rok abang sing beda karo padunung ing sakupenge minangka geganep. Wondene, jejer ing klausa (1), (2) saha (3) sami kaliyan jejer klausa (4) inggih menika Luhur ananging panyeratanipun dipunsingidaken. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara wis mubeng-mubeng, wis munggah punthuk mudhun ceruk, wis nontoni wong ing gunung sing mergawe apa kuwajibane urip sedina-dina, Luhur weruh klerape wong wadon nganggo rok abang sing beda karo padunung ing sakupenge, inggih menika W + W + W - G - K + J - W - G. Menawi dipuntingali saking tegesipun, klausa wis mubeng-mubeng, klausa wis munggah punthuk mudhun ceruk, klausa wis nontoni wong ing gunung sing mergawe apa kuwajibane urip sedina-dina, saha klausa Luhur weruh klerape wong wadon nganggo rok abang sing beda karo padunung ing sakupenge saged dados sekawan ukara ingkang madeg piyambak. Sekawan ukara menika kados ing ngandhap menika. (11.a) Luhur wis mubeng-mubeng. (11.b) Luhur wis munggah punthuk mudhun ceruk. (11.c)Luhur wis nontoni wong ing gunung sing mergawe apa kuwajibane urip sedina-dina. (11.d)Luhur weruh klerape wong wadon nganggo rok abang sing beda karo padunung ing sakupenge. 118
119 Klausa utawi ukara (11.a) nginggil boten awujud perangan saking klausa utawi ukara (11.b), (11.c), (11.d). Ukara (11.b) dede perangan saking ukara (11.a), (11.c), (11.d). Ukara (11.c) dede perangan saking ukara (11.a), (11.b), (11.d). Ukara (11.d) dede perangan saking ukara (11.a), (11.b), (11.c). Awit saking menika, saged dipuntafsiraken bilih sekawan klausa utawi ukara ing nginggil menika sajajar. Menawi dipuntingali saking tegesipun, sekawan klausa ing ukara wis mubeng-mubeng, wis munggah punthuk mudhun ceruk, wis nontoni wong ing gunung sing mergawe apa kuwajibane urip sedina-dina, Luhur weruh klerape wong wadon nganggo rok abang sing beda karo padunung ing sakupenge, menika ngemot wosing ukara ingkang wigatos. Tegesipun klausa (4), klausa (3), klausa (2) saha klausa (1) sami sesambungan saha urut-urutan. Wondene tegesipun klausa (4) ngemot prastawa ingkang langkung pinunjul saking klausa-klausa (1), (2) menapa dene (3). Bab menika kabukten saking tegesing sekawan klausa menika ingkang ngandharaken tindak tandukipun Luhur mlampah-mlampah pados panorama kangge nyegeraken pandulu ing tanah Cipanas. Sekawan klausa menika ngandharaken prastawa ingkang urut-urutan inggih menika Luhur mubeng- mubeng banjur minggah punthuk mandhap ceruk, banjur ningali tetiyang ing gunung menika, banjur ningali tiyang estri. Wondene, ing klausa (4) piyambakipun ningali tiyang estri ngangge rok abrit ingkang beda saking masarakat padunungan menika. Adhedhasar sajajaripun sekawan klausa menika saha tegesipun ingkang nggabungaken prastawa ingkang sesambungan ingkang
urut-urutan saha mujudaken tegesing salah satunggal klausa langkung pinunjul, klausa-klausa menika trep dipungandheng ngangge tembung panggandheng lan banjur malah. Panganggenipun tembung panggandheng lan banjur malah saged dipungantos ngangge tembung panggandheng lan terus malah (Wedhawati, 2006: 535). Menawi cacahipun klausa ingkang dipungandheng langkung saking kalih, tembung panggandheng ingkang satunggal wujud menika mapan ing antawisipun kalih klausa ing pungkasing ukara, kados ukara ing ngandhap menika. (11.e) Wis mubeng-mubeng, wis munggah punthuk mudhun ceruk, wis nontoni wong ing gunung sing mergawe apa kuwajibane urip sedina-dina, lan banjur malah lan terus malah abang sing beda karo padunung ing sakupenge. Luhur weruh klerape wong wadon nganggo rok Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng lan banjur malah, lan terus malah, kalebet tembung panggandheng gabung tembung (Wedhawati, 2006: 402). Tembung panggandheng menika awujud gabungipun tigang tembung inggih menika: lan banjur malah
lan + banjur + malah lan terus malah
lan + terus + malah Tembung panggandheng lan banjur malah saha lan terus malah kedadosan saking tigang tembung lingga. Lan banjur malah kedadosan saking tembung lingga lan, tembung lingga banjur saha tembung lingga malah, dene lan terus malah kedadosan saking tembung lingga lan, tembung lingga terus saha tembung lingga malah. 120
Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng lan banjur malah kalebet tembung panggandheng koordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ngandhap menika. (11.e) *[Lan malah banjur] Luhur weruh klerape wong wadon nganggo rok abang sing beda karo padunung ing sakupenge, wis mubeng-mubeng, wis munggah punthuk mudhun ceruk, wis nontoni wong ing gunung sing mergawe apa kuwajibane urip sedina-dina. (11.f) *Wis mubeng-mubeng, [lan malah banjur] Luhur weruh klerape wong wadon nganggo rok abang sing beda karo padunung ing sakupenge, wis munggah punthuk mudhun ceruk, wis nontoni wong ing gunung sing mergawe apa kuwajibane urip sedina-dina. (11.g) *Wis mubeng-mubeng, wis munggah punthuk mudhun ceruk, [lan malah banjur] Luhur weruh klerape wong wadon nganggo rok abang sing beda karo padunung ing sakupenge, wis nontoni wong ing gunung sing mergawe apa kuwajibane urip sedina-dina. Sesambetan makna ingkang sajajar antawisipun klausa wis mubeng- mubeng, klausa wis munggah punthuk mudhun ceruk, klausa wis nontoni wong ing gunung sing mergawe apa kuwajibane urip sedina-dina saha klausa Luhur weruh klerape wong wadon nganggo rok abang sing beda karo padunung ing sakupenge, dipunsengkuyung dening titikan sintaksis saha semantis. Titikan sintaksis bilih wosing klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng boten saged dipunpindhah papanipun, dene titikan semantis bilih klausa-klausa ingkang dipungandheng dening tembung panggandheng boten nedahaken sungsunipun wos ukara. Bab menika ketingal ing ukara (11.e), (11.f) saha (11.g) bilih klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng lan banjur malah, struktur ukaranipun boten trep saha makna ukaranipun boten logis. Panganggenipun tembung panggandheng lan banjur malah supados mujudaken ukara wis mubeng-mubeng, wis munggah punthuk mudhun ceruk, wis nontoni wong ing gunung sing mergawe apa kuwajibane urip sedina-dina, Luhur 121
122 weruh klerape wong wadon nganggo rok abang sing beda karo padunung ing sakupenge ingkang kronologis saha gramatikal mapanipun ing antawisipun klausa (3) saha klausa (4). Awit saking menika, struktur fungsi sintaksis ukaranipun kados ngandhap menika. (11.f) Dhisike omah sing kosong pancen ditawakake marang Lirih nanging K J W K Tps bareng nontoni tenan omahe Maniking, Maniking brubah pikiran W L J W L [ Tpts W L G K ngajak Lirih nyewa bathon wae karo dheweke saomah sing dienggoni. Tembung panggandheng lan banjur malah trep kangge ngisi panandha ing ukara (10.g). Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng- tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (11.g) Wis mubeng-mubeng, wis munggah punthuk mudhun ceruk, wis nontoni wong ing gunung sing mergawe apa kuwajibane urip sedina-dina, lan banjur malah *tur maneh *utawa malah *nanging uga abang sing beda karo padunung ing sakupenge. Luhur weruh klerape wong wadon nganggo rok Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika lan banjur malah. Tembung panggandheng lan banjur malah mujudaken sesambetan makna sesambungan ingkang urut-urutan kanthi luwih inggih menika ngandharaken tumindakipun Luhur ningali panorama kangge nyegeraken pandulu ing tanah Cipanas. Piyambakipun ningali klerapipun tiyang estri sesampunipun mubeng-mubeng, minggah gunung mandhap ceruk saha ningali tetiyang nyambet damel ing panudungipun menika. Ewadene tur maneh (mujudaken sesambetan makna luwih), utawa malah (mujudaken sesambetan makna pilihan ingkang luwih), saha nanging uga (mujudaken
sesambetan makna pertentangan panambahan) boten trep. Bab menika amargi panganggenipun tembung panggandheng tur maneh, utawa malah saha nanging uga ing ukara wis mubeng-mubeng, wis munggah punthuk mudhun ceruk, wis nontoni wong ing gunung sing mergawe apa kuwajibane urip sedina-dina, Luhur weruh klerape wong wadon nganggo rok abang sing beda karo padunung ing sakupenge mujudaken ukara boten logis. 2) Tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna pertentangan Ing panaliten menika, kapanggihaken tembung panggandheng koordinatif awujud gabung tembung ingkang dipunsingidaken, mujudaken sesambetan makna pertentangan ing ukara camboran. Panggandhengipun klausa-klausa ing satunggal ukara camboran ngginakaken tandha pamaos koma (,). Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna pertentangan kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. (12) Dipergoki, Luhur ora lungguh ngadhepi meja tulise, ora dhong maca utawa nulis kaya salumrahe wong nyambutgawe ing kantor. Dhirektur Anom Luhur lungguh ing kursi putere, madhepe marang cendhela kaca, nyawang manjaba. CPP 147/ P2/ K1 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken kacethak kandhel inggih menika dipergoki, Luhur ora lungguh ngadhepi meja tulise, ora dhong maca utawa nulis kaya salumrahe wong nyambutgawe ing kantor. Ukara menika, kedadosan saking kalih klausa inggih menika klausa (1) dipergoki, klausa (2) Luhur ora lungguh ngadhepi meja tulise, klausa (3) ora dhong maca utawa nulis, saha klausa (4) kaya salumrahe wong nyambutgawe ing kantor. 123
Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara dipergoki, Luhur ora lungguh ngadhepi meja tulise, ora dhong maca utawa nulis kaya salumrahe wong nyambutgawe ing kantor, saged dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), jejer sami kaliyan klausa (2) inggih menika Luhur ananging panyeratanipun dipunsingidaken, dipergoki minangka wasesa, ing klausa (2), Luhur minangka jejer, ora lungguh minangka wasesa, ngadhepi meja tulise minangka geganep, ing klausa (3) jejeripun sami kaliyan klausa (2) inggih menika Luhur ananging panyeratanipun dipunsingidaken, ora dhong minangka wasesa, maca utawa nulis minangka geganep, dene ing klausa (4) salumrahe wong minangka jejer, nyambutgawe minangka wasesa, ing kantor minangka katrangan. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara dipergoki, Luhur ora lungguh ngadhepi meja tulise, ora dhong maca utawa nulis kaya salumrahe wong nyambutgawe ing kantor, inggih menika W + J - W - G + W - G + J - W - K. Menawi dipuntingali saking tegesipun, klausa Luhur ora lungguh ngadhepi meja tulise, saha klausa ora dhong maca utawa nulis minangka kalih ukara ingkang madeg piyambak. Kalih ukara menika kados ing ngandhap menika. (12.a) Luhur ora lungguh ngadhepi meja tulise. (12.b) Luhur ora dhong maca utawa nulis. Klausa utawi ukara (12.a) nginggil boten awujud perangan saking klausa utawi ukara (12.b). Sawangsulipun, ukara (12.b) dede perangan saking ukara (12.a). Awit saking menika, saged dipuntafsiraken bilih sekawan klausa utawi 124
125 ukara ing nginggil menika sajajar. Wondene, klausa dipergoki saha klausa kaya salumrahe wong nyambutgawe ing kantor minangka klausa pang. Menawi dipuntingali saking tegesipun, kalih klausa ingkang saged madeg dados ukara piyambak menika, ngemot wosing ukara ingkang wigatos. Tegesipun klausa Luhur ora lungguh ngadhepi meja tulise sesambungan kaliyan klausa ora dhong maca utawa nulis. Tegesipun ora lungguh ngadhepi meja tulise kaliyan ora dhong maca utawa nulis ngandharaken kahananipun Luhur nalika dipunpergoki ingkang lelawananipun kaliyan salimrahipun tiyang nyambet damel ing kantor. Tiyang ingkang limrah nyambut damel ing kantor kedahipun lenggah madhep meja tulisipun kanthi maos utawi nyerat, ananging menika boten dipunmangertosi dening tiyang ingkang mergoki Luhur. Adhedhasar sajajaripun kalih klausa menika saha tegesipun ingkang nggabungaken prastawa ingkang lelawanan kanthi panambahan menika, kalih klausa menika trep dipungandheng ngangge tembung panggandheng nanging uga. Panganggenipun tembung panggandheng menika kados ing ukara ngandhap menika. (12.c) Dipergoki, Luhur ora lungguh ngadhepi meja tulise, [nanging uga] ora dhong maca utawa nulis, kaya salumrahe wong nyambutgawe ing kantor. Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng nanging uga, kalebet tembung panggandheng awujud gabung tembung. Tembung menika kedadosan saking kalih tembung kados ing ngandhap menika. nanging uga
nanging + uga Tembung panggandheng menika kedadosan saking kalih tembung awujud tembung lingga nanging saha uga.
126 Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng nanging uga kalebet tembung panggandheng koordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ngandhap menika. (12.d) *Dipergoki, [nanging uga] ora dhong maca utawa nulis, Luhur ora lungguh ngadhepi meja tulise, kaya salumrahe wong nyambutgawe ing kantor. Sesambetan makna ingkang sajajar antawisipun klausa (2) Luhur ora lungguh ngadhepi meja tulise, kaliyan klausa (3) ora dhong maca utawa ing ukara dipergoki, Luhur ora lungguh ngadhepi meja tulise, (nanging uga) ora dhong maca utawa nulis kaya salumrahe wong nyambutgawe ing kantor, dipunsengkuyung dening titikan sintaksis saha semantis. Titikan sintaksis bilih wosing klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng boten saged dipunpindhah papanipun, dene titikan semantis bilih klausa-klausa ingkang dipungandheng dening tembung panggandheng boten nedahaken sungsunipun wos ukara. Bab menika ketingal ing ukara (12.d) bilih klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng nanging uga, struktur ukaranipun boten trep saha tegesing ukara boten logis. Panganggenipun tembung panggandheng nanging uga supados mujudaken ukara dipergoki, Luhur ora lungguh ngadhepi meja tulise, ora dhong maca utawa nulis kaya salumrahe wong nyambutgawe ing kantor ingkang kronologis saha gramatikal mapanipun ing antawisipun klausa (2) saha klausa (3). Awit saking menika, struktur fungsi sintaksis ukaranipun kados ngandhap menika. (12.e) Dipergoki, Luhur ora lungguh ngadhepi meja tulise, ora dhong W J W G Tpts W
127 maca utawa nulis kaya salumrahe wong nyambutgawe ing kantor. G Tps J W K Tembung panggandheng nanging uga trep kangge ngisi panandha ing ukara (12.e). Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (12.f) Dipergoki, Luhur ora lungguh ngadhepi meja tulise, nanging uga utawa *lan sabanjure *malah ora dhong maca utawa nulis kaya salumrahe wong nyambutgawe ing kantor. Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika nanging uga. Tembung panggandheng nanging uga mujudaken sesambetan makna pertentangan ingkang sesambungan. Buktinipun inggih menika klausa ora lungguh ngadhepi meja tulise sesambungan kaliyan klausa ora dhong maca utawa nulis. Wondene, kalih klausa menika lelawananipun kaliyan klausa kaya salumrahe wong nyambutgawe ing kantor. Ewadene utawa (mujudaken sesambetan makna pilihan), lan sabanjure (mujudaken sesambetan makna sesambungan ingkang urut-urutan), saha malah (mujudaken sesambetan makna luwih) boten trep. Bab menika amargi panganggenipun tembung panggandheng utawa, lan sabanjure saha malah ing ukara dipergoki, Luhur ora lungguh ngadhepi meja tulise, ora dhong maca utawa nulis kaya salumrahe wong nyambutgawe ing kantor mujudaken wosing ukara ingkang boten logis. 3) Tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna pilihan Ing panaliten menika, kapanggihaken tembung panggandheng koordinatif awujud gabung tembung ingkang dipunsingidaken, mujudaken sesambetan makna
pilihan ing ukara camboran. Panggandhengipun klausa-klausa ing satunggal ukara camboran ngginakaken tandha pamaos koma (,). Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna pilihan kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. (13) Wong kuwi ngakune pangarsa seksi kantor kono, ngreti posisine Dhirektur Anom Luhur, pana gayutane tunangan karo Abrit, lan saiki nerka Lirih mrono nggoleki Mas Luhur, niyate migunakake keakraban kenale karo Mas Luhur, nggolek penggawean. Pangarsa seksi kuwi jelas ngewangi Abrit, sekongkelan karo sripanggung ayu kuwi! Nutuh tekane Lirih menyang kantor kono nerusake tumindak palanyahane! CPP 157/ P1/ K5 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken kacetak kandhel inggih menika pangarsa seksi kuwi jelas ngewangi Abrit, sekongkelan karo sripanggung ayu kuwi. Ukara menika, kedadosan saking tigang klausa inggih menika klausa (1) pangarsa seksi kuwi jelas ngewangi Abrit, saha klausa (2) sekongkelan karo sripanggung ayu kuwi. Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara pangarsa seksi kuwi jelas ngewangi Abrit, sekongkelan karo sripanggung ayu kuwi, dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), pangarsa seksi kuwi minangka jejer, jelas ngewangi minangka wasesa, Abrit minangka lesan, saha ing klausa (2), jejeripun sami kaliyan klausa (1) inggih menika pangarsa seksi kuwi, sekongkelan minangka wasesa, karo sripanggung ayu kuwi minangka katrangan. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara pangarsa seksi kuwi jelas ngewangi Abrit, sekongkelan karo sripanggung ayu kuwi inggih menika J - W - L + W - K. Menawi dipuntingali saking tegesipun, klausa pangarsa seksi kuwi jelas ngewangi Abrit, saha klausa sekongkelan karo sripanggung ayu kuwi saha klausa 128
mangan awan saged dados kalih ukara ingkang madeg piyambak. Kalih ukara menika kados ing ngandhap menika. (13.a) Pangarsa seksi kuwi jelas ngewangi Abrit. (13.b) Pangarsa seksi kuwi sekongkelan karo sripanggung ayu kuwi. Klausa utawi ukara (13.a) nginggil boten awujud perangan saking klausa utawi ukara (13.b). Sawangsulipun, ukara (13.b) dede perangan saking ukara (13.a). Awit saking menika, saged dipuntafsiraken bilih kalih klausa utawi ukara ing nginggil menika sajajar. Menawi dipuntingali saking tegesipun, kalih klausa menika, ngemot wosing ukara ingkang wigatos. Tegesipun klausa sekongkelan karo sripanggung ayu kuwi minangka pilihan pamanggihipun Lirih ingkang langkung pinunjul saking klausa pangarsa seksi kuwi jelas ngewangi Abrit. Bab menika kabukten saking makna tembung sekongkelan ingkang langkung pinunjul saking makna tembung ngewangi. Sekongkel ateges 'makarya sesarengan, damel rencana sesarengan saha dipunniyati sesarengan'. Ngewangi ateges 'namung paring pitulungan kemawon tanpa ancas tartamtu sanesipun'. Adhedhasar sajajaripun kalih klausa menika saha tegesipun ingkang nggabungaken prastawa ingkang mujudaken pilihan ingkang salah satunggalipun langkung pinunjul menika, kalih klausa menika trep dipungandheng ngangge tembung panggandheng utawa malah. Panganggenipun tembung panggandheng menika kados ing ukara ngandhap menika. (13.c) Pangarsa seksi kuwi jelas ngewangi Abrit [utawa malah] sekongkelan karo sripanggung ayu kuwi. 129
Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng utawa malah, kalebet tembung panggandheng awujud gabung tembung. Tembung panggandheng menika kedadosan saking kalih tembunga inggih menika. utawa malah
utawa + malah Tembung panggandheng utawa malah kedadosan saking kalih tembung awujud tembung lingga utawa saha malah. Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng utawa malah kalebet tembung panggandheng koordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ngandhap menika. (13.d)*(Utawa malah) sekongkelan karo sripanggung ayu kuwi, pangarsa seksi kuwi jelas ngewangi Abrit. Sesambetan makna ingkang sajajar antawisipun klausa (1) pangarsa seksi kuwi jelas ngewangi Abrit, kaliyan klausa (2) sekongkelan karo sripanggung ayu kuwi dipunsengkuyung dening titikan sintaksis saha semantis. Titikan sintaksis bilih wosing klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng boten saged dipunpindhah papanipun, dene titikan semantis bilih klausa-klausa ingkang dipungandheng dening tembung panggandheng boten nedahaken sungsunipun wos ukara. Bab menika ketingal ing ukara (13.d) bilih klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng utawa malah, struktur ukaranipun boten trep saha tegesing ukara ingkang boten logis. Panganggenipun tembung panggandheng utawa malah supados mujudaken ukara pangarsa seksi kuwi jelas ngewangi Abrit, sekongkelan karo sripanggung ayu kuwi ingkang kronologis saha gramatikal mapanipun ing 130
antawisipun klausa (1) saha klausa (2). Awit saking menika, struktur fungsi sintaksis ukaranipun kados ngandhap menika. (13.e)Pangarsa seksi kuwi jelas ngewangi Abrit sekongkelan J W L Tpts W karo sripanggung ayu kuwi! K Tembung panggandheng utawa malah trep kangge ngisi panandha ing ukara (13.e). Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (13.f)Pangarsa seksi kuwi jelas ngewangi Abrit, utawa malah sekongkelan lan malah *tur maneh *banjur malah karo sripanggung ayu kuwi. Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika utawa malah. Tembung panggandheng utawa malah mujudaken sesambetan makna pilihan ingkang luwih. Pilihan linuwih ingkang dipunandharaken ing kekalih klausa inggih menika pilihan babagan gagasanipun Lirih dhateng pangarsa seksi ingkang saweg dipundhedhepi. Wondene, tembung sekongkelan maknanipun langkung pinunjul saking makna tembung ngewangi. Ewadene lan malah (mujudaken sesambetan makna sesambungan luwih), tur maneh (mujudaken sesambetan makna luwih), saha banjur malah (mujudaken sesambetan makna urut-urutan ingkang linuwih) boten trep. Bab menika amargi panganggenipun tembung panggandheng lan malah, tur maneh, banjur malah ing ukara pangarsa seksi kuwi jelas ngewangi Abrit, sekongkelan karo sripanggung ayu kuwi mujudaken wosing ukara ingkang boten logis. 131
4. Tembung Panggandheng Monomorfemis/ Polimorfemis Tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran wonten ingkang dipunpanggihaken awujud monomorfemis utawi polimorfemis. Bab menika amargi tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng klausa-klausa ing ukara camboran saged dipungantos ngangge mawarni-warni tembung panggandheng. Wondene, tembung panggandheng menika wonten ingkang awujud monomorfemis saha polimorfemis ananging klausa ingkang dipungandheng mujudaken wosing ukara ingkang tetep sami. Tembung panggandheng menika dipunpanggihaken ing jinis koordinatif saha subordinatif. a. Tembung Panggandheng awujud monomorfemis/polimorfemis ing jinising tembung panggandheng Koordinatif Tembung panggandheng koordinatif ingkang dipunpanggihaken awujud monomorfemis/ polimorfemis ingkang saged sami gegantosan nggandheng klausa- klausa ing ukara camboran saged mujudaken sesambetan makna pertentangan. Ing panaliten menika, tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna pertentangan kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. (14) Ibu Kinyis wis mlangkah rikat marani ruwang secretariat Manahira Ads, Abrit lendrag-lendreg semu wegah. Abrit mlangkah karo toleh-toleh nginguki toko souvenir lan warung fried chicken. CPP 212/ P2/ K1 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken inggih menika Ibu Kinyis wis mlangkah rikat marani ruwang secretariat Manahira Ads, Abrit lendrag-lendreg semu wegah. Ukara menika, kedadosan saking kalih klausa inggih menika klausa 132
(1) Ibu Kinyis wis mlangkah rikat marani ruwang sekretariat Manahira Ads saha klausa (2) Abrit lendrag-lendreg semu wegah. Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara Ibu Kinyis wis mlangkah rikat marani ruwang sekretariat Manahira Ads, Abrit lendrag- lendreg semu wegah saged dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), Ibu Kinyis minangka jejer, wis mlangkah rikat minangka wasesa, marani ruwang sekretariat Manahira Ads minangka geganep, dene ing klausa (2), Abrit minangka jejer, lendrag-lendreg minangka wasesa, semu wegah minangka katrangan. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara Ibu Kinyis wis mlangkah rikat marani ruwang secretariat Manahira Ads, Abrit lendrag-lendreg semu wegah inggih menika J - W - G + J - W - K. Menawi dipuntingali saking tegesipun, klausa Ibu Kinyis wis mlangkah rikat marani ruwang secretariat Manahira Ads, klausa Abrit lendrag-lendreg semu wegah, saged dados kalih ukara ingkang madeg piyambak. Kalih ukara menika kados ing ngandhap menika. (14.a) Ibu Kinyis wis mlangkah rikat marani ruwang secretariat Manahira Ads. (14.b) Abrit lendrag-lendreg semu wegah. Klausa utawi ukara (14.a) nginggil boten awujud perangan saking klausa utawi ukara (14.b). Sawangsulipun, ukara (14.b) dede perangan saking ukara (14.a). Awit saking menika, saged dipuntafsiraken bilih kalih klausa utawi ukara ing nginggil menika sajajar. Menawi dipuntingali saking tegesipun, kalih klausa menika, ngemot wosing ukara ingkang wigatos. Tegesipun klausa (2) minangka pertentangan 133
134 awujud pambandhing saking klausa (1). Tegesipun wis mlangkah rikat >< lendrag-lendreg semu wegah. Kalih klausa menika sami-sami ngandharaken caranipun Ibu Kinyis saha Abrit mlangkah. Sesambetan makna pertentangan antawisipun klausa (1) kaliyan klausa (2) ketingal saking kalih tembung kaanan ing fungsi wasesa kekalih klausa menika. Tembung rikat minangka lelawananipun saking lendrag-lendreg. Adhedhasar sajajaripun kalih klausa menika saha tegesipun ingkang nggabungaken prastawa ingkang lelawanan. Dene prastawa ing klausa (1) dipunbandhingaken kaliyan klausa (1). Awit saking menika, kalih klausa menika trep dipungandheng ngangge tembung panggandheng suwalike. Panganggenipun tembung panggandheng suwalike saged dipungantos ngangge tembung panggandheng nanging, ning (Wedhawati, 2006: 539). Tembung panggandheng menika mapan ing antawisipun klausa (1) kaliyan klausa (2) kados ukara ngandhap menika. (14.c) Ibu Kinyis wis mlangkah rikat marani ruwang sekretariat Manahira Ads Abrit lendrag-lendreg semu wegah. suwalike nanging ning Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng nanging, ning kalebet tembung panggandheng monomorfemis. Tembung panggandheng nanging kedadosan saking satunggal morfem awujud tembung lingga nanging. Tembung panggandheng ning kedadosan saking tembung nanging ingkang dipuncekakaken. Wondene, tembung panggandheng suwalike, kalebet tembung panggandheng polimorfemis. Tembung panggandheng menika kedadosan saking tigang morfem, inggih menika: suwalike
+ walik +
135 Tembung panggandheng suwalike kedadosan saking ater-ater se-, tembung lingga walik saha panambang -e. Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng suwalike kalebet tembung panggandheng koordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ngandhap menika. (14.d) *[Suwalike] Abrit lendrag-lendreg semu wegah, Ibu Kinyis wis mlangkah rikat marani ruwang sekretariat Manahira Ads. Sesambetan makna ingkang sajajar antawisipun klausa Ibu Kinyis wis mlangkah rikat marani ruwang sekretariat Manahira Ads, kaliyan klausa Abrit lendrag-lendreg semu wegah dipunsengkuyung dening titikan sintaksis saha semantis. Titikan sintaksis bilih wosing klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng boten saged dipunpindhah papanipun, dene titikan semantis bilih klausa-klausa ingkang dipungandheng dening tembung panggandheng boten nedahaken sungsunipun wos ukara. Bab menika ketingal ing ukara (14.d) bilih klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng suwalike, struktur ukaranipun boten trep saha makna ukaranipun boten logis. Awit saking menika, tembung panggandheng nanging kalebet tembung panggandheng jinis koordinatif. Panganggenipun tembung panggandheng suwalike supados ukara Ibu Kinyis wis mlangkah rikat marani ruwang sekretariat Manahira Ads, Abrit lendrag-lendreg semu wegah, kronologis saha gramatikal mapanipun ing antawisipun klausa (1) saha klausa (2). Awit saking menika, struktur fungsi sintaksis ukaranipun kados ngandhap menika. (14.e) Ibu Kinyis wis mlangkah rikat marani ruwang sekretariat Manahira Ads, J W G
Abrit lendrag-lendreg semu wegah. Tpts J W K Tembung panggandheng utawa malah trep kangge ngisi panandha ing ukara (14.e). Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (14.f) Ibu Kinyis wis mlangkah rikat marani ruwang sekretariat Manahira Ads, suwalike Abrit lendrag-lendreg semu wegah. utawa *lan sabanjure *malahan Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika suwalike. Tembung panggandheng suwalike mujudaken sesambetan makna pertentangan inggih menika mlangkah rikat >< lendrag-lendreg. Ewadene utawa (mujudaken sesambetan makna pilihan), lan sabanjure (mujudaken sesambetan makna sesambungan ingkang urut-urutan), saha malahan (mujudaken sesambetan makna luwih) boten trep. Bab menika amargi panganggenipun tembung panggandheng utawa, lan sabanjure saha malahan ing ukara Ibu Kinyis wis mlangkah rikat marani ruwang sekretariat Manahira Ads, Abrit lendrag-lendreg semu wegah mujudaken wosing ukara ingkang boten logis. Tembung panggandheng awujud monomorfemis/ polimorfemis jinising tembung panggandheng koordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna pertentangan ugi kapanggihaken ing ukara camboran ngandhap menika. Panggandhengipun klausa-klausa ing ukara camboran menika ngangge tandha pamaos koma (,). 136 ing
(15) Lirih mandheg, tumoleh. Wong lanang mau wis tangi gemregah, ora pringisan kelaran babar pisan. Mandeng Lirih karo mesem ngajak ngguyu. Waleh yen kabeh lelakon kang kepungkur mau sejatine mung ethok-ethok, mung anggone golek akal arep kenalan karo Lirih. CPP 82/ P2/ K2 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken saha kacetak kandhel inggih menika Wong lanang mau wis tangi gemregah, ora pringisan kelaran babar pisan. Ukara menika, kedadosan saking kalih klausa inggih menika klausa (1) wong lanang mau wis tangi gemregah, saha klausa (2) ora pringisan kelaran babar pisan. Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara wong lanang mau wis tangi gemregah, ora pringisan kelaran babar pisan saged dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), wong lanang mau minangka jejer, wis tangi minangka wasesa, gemregah minangka katrangan dene ing klausa (2), jejeripun sami kaliyan klausa (1) inggih menika wong lanang mau nanging panyeratanipun dipunsingidaken, ora pringisan minangka wasesa, kelaran minangka geganep, babar pisan minangka katrangan. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara wong lanang mau wis tangi gemregah, ora pringisan kelaran babar pisan inggih menika J - W - K + W - G - K. Menawi dipuntingali saking tegesipun, klausa wong lanang mau wis tangi gemregah, klausa ora pringisan kelaran babar pisan, saged dados kalih ukara ingkang madeg piyambak (jejeripun dipunsingidaken inggih menika wong lanang mau). Kalih ukara menika kados ing ngandhap menika. (15.a) Wong lanang mau wis tangi gemregah. (15.b) Wong lanang mau ora pringisan kelaran babar pisan. 137
138 Klausa utawi ukara (15.a) nginggil boten awujud perangan saking klausa utawi ukara (15.b). Sawangsulipun, ukara (15.b) dede perangan saking ukara (15.a). Awit saking menika, saged dipuntafsiraken bilih kalih klausa utawi ukara ing nginggil menika sajajar. Menawi dipuntingali saking tegesipun, kalih klausa menika, ngemot wosing ukara ingkang wigatos. Tegesipun klausa (2) minangka lelawananipun saking klausa (1). Tegesipun wis tangi gemregah >< ora pringisan babar pisan. Kalih klausa menika sami-sami ngandharaken kaananipun wong lanang mau. Tiyang ingkang dipunkajengaken inggih menika Luhur, saderengipun piyambakipun kelaran amargi mudhun kanthi ngglundhung. Ananging, nalika Lirih tumoleh piyambakipun sampun boten kelaran (konteks). Adhedhasar sajajaripun kalih klausa menika saha tegesipun ingkang nggabungaken prastawa ingkang lelawanan kanthi wetah, kalih klausa menika trep dipungandheng ngangge tembung panggandheng nyatane. Panganggenipun tembung panggandheng nyatane saged dipungantos ngangge tembung panggandheng nanging, ning (Wedhawati, 2006: 539). Tembung panggandheng menika mapan ing antawisipun klausa (1) kaliyan klausa (2) kados ukara ngandhap menika. (15.c) Wong lanang mau wis tangi gemregah, nyatane ora pringisan nanging ning kelaran babar pisan Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng nanging, ning kalebet tembung panggandheng monomorfemis. Tembung panggandheng nanging kedadosan saking satunggal morfem awujud tembung
139 lingga nanging. Tembung panggandheng ning kedadosan saking tembung nanging ingkang dipuncekakaken. Wondene, tembung panggandheng nyatane, kalebet tembung panggandheng polimorfemis. Tembung panggandheng menika kedadosan saking kalih morfem, inggih menika: nyatane
nyata + -e Tembung panggandheng nyatane kedadosan tembung lingga nyata saha panambang -e. Tembung lingga nyata, pungkasan tembungipun vokal saengga panambang -e malih dados -ne. Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng nyatane kalebet tembung panggandheng koordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ngandhap menika. (15.d) *[nyatane] ora pringisan kelaran babar pisan, wong lanang mau wis tangi gemregah. Sesambetan makna ingkang sajajar antawisipun klausa wong lanang mau wis tangi gemregah, kaliyan klausa ora pringisan kelaran babar pisan dipunsengkuyung dening titikan sintaksis saha semantis. Titikan sintaksis bilih wosing klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng boten saged dipunpindhah papanipun, dene titikan semantis bilih klausa-klausa ingkang dipungandheng dening tembung panggandheng boten nedahaken sungsunipun wos ukara. Bab menika ketingal ing ukara (15.d) bilih klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng nyatane, struktur ukaranipun boten trep saha makna ukaranipun boten logis. Awit saking menika, tembung panggandheng nanging kalebet tembung panggandheng jinis koordinatif.
140 Panganggenipun tembung panggandheng nyatane supados ukara wong lanang mau wis tangi gemregah, ora pringisan kelaran babar pisan, kronologis saha gramatikal mapanipun ing antawisipun klausa (1) saha klausa (2). Awit saking menika, struktur fungsi sintaksis ukaranipun kados ngandhap menika. (15.e)Wong lanang mau wis tangi gemregah, J W K Tpts W G K ora pringisan kelaran babar pisan. Tembung panggandheng nyatane trep kangge ngisi panandha ing ukara (15.e). Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (15.f) Wong lanang mau wis tangi gemregah, nyatane ora pringisan utawa *lan sabanjure *malah kelaran babar pisan. Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika nyatane. Tembung panggandheng nyatane mujudaken sesambetan makna pertentangan inggih menika wis tangi gemregah >< ora kelaran babar pisan. Ewadene utawa (mujudaken sesambetan makna pilihan), lan sabanjure (mujudaken sesambetan makna sesambungan ingkang urut-urutan), saha malah (mujudaken sesambetan makna luwih) boten trep. Bab menika amargi panganggenipun tembung panggandheng utawa, lan sabanjure saha malah ing ukara Ibu Kinyis wis mlangkah rikat marani ruwang sekretariat Manahira Ads, Abrit lendrag-lendreg semu wegah mujudaken wosing ukara ingkang boten logis.
141 b. Tembung Panggandheng awujud Monomorfemis/ Polimorfemis ing Jinising Tembung Panggandheng Subordinatif Tembung panggandheng subordinatif ingkang dipunpanggihaken awujud monomorfemis/ polimorfemis ugi kapanggihaken ing panaliten menika. Tembung panggandheng menika sami gegantosan nggandheng klausa-klausa ing ukara camboran kangge mujudaken sesambetan makna sebab, akibat, ancas, cara, pertentangan, saha titi mangsa. 1) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna sebab Ing panaliten menika, kapanggihaken tembung panggandheng subordinatif awujud monomorfemis/ polimorfemis ingkang dipunsingidaken, mujudaken sesambetan makna sebab ing ukara camboran. Panggandhengipun klausa-klausa ing satunggal ukara camboran ngginakaken tandha pamaos koma (,). Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna sebab kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. (16) "Lo, dhadhamu ya kebentus-bentus?" "Iyaaa! Ning sing njerone! Kebentus panah asmaraaa!!" Ora kuwat ngempet lara samudana, Luhur anggone pringisan karo mesem- mesem ngguyu. CPP 80/ P8/ K4 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken inggih menika ora kuwat ngempet lara samudana, Luhur anggone pringisan karo mesem-mesem ngguyu. Ukara camboran menika, kedadosan saking kalih klausa inggih menika klausa (1), ora kuwat ngempet lara samudana, klausa (2) Luhur anggone pringisan karo mesem- mesem ngguyu.
Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara ora kuwat ngempet lara samudana, Luhur anggone pringisan karo mesem-mesem ngguyu, saged dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), ora kuwat ngempet minangka wasesa, lara samudana minangka lesan, dene ing klausa (2), Luhur minangka jejer, anggone pringisan minangka wasesa, karo mesem-mesem ngguyu minangka katrangan. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara ora kuwat ngempet lara samudana, Luhur anggone pringisan karo mesem-mesem ngguyu, inggih menika W - L + J - W - K. Ukara ora kuwat ngempet lara samudana, Luhur anggone pringisan karo mesem-mesem ngguyu, tumata kanthi kronologis saha gramatikal. Ukara menika dados boten gramatikal menawi klausanipun dipunpindhah-pindhah, kados ukara ngandhap menika. (16.a) *Luhur anggone pringisan karo mesem-mesem ngguyu, ora kuwat ngempet lara samudana. Menawi dipuntingali saking struktur fungsi ukaranipun, ukara ora kuwat ngempet lara samudana, Luhur anggone pringisan karo mesem-mesem ngguyu inggih menika W - L + J - W - K. Struktur fungsi sintaksis menika menawi dipunandharaken ing ukara nginggil kados ngandhap menika. (16.b) Tpts W L J W karo mesem-mesem ngguyu. K Ora kuwat ngempet lara samudana, Luhur anggone pringisan Menawi dipuntingali saking tegesipun, klausa ora kuwat ngempet lara samudana minangka sebab saking pringisan karo mesem-mesem ing klausa (2). Wondene, Luhur anggone pringisan karo mesem-mesem ngguyu minangka 142
kahanan utawi prastawa ingkang kedadosan saking klausa ora kuwat ngempet lara samudana. Babagan menika, amargi klausa ora kuwat ngempet lara samudana minangka wangsulan saking pitakenan kenging menapa Luhur anggone pringisan karo mesem-mesem? Kanthi dhasar menika, klausa ora kuwat ngempet lara samudana saged dipunsukani tembung panggandheng merga. Panganggenipun tembung panggandheng merga saged dipungantos ngangge tembung panggandheng gara-gara, rehne, sebab, amarga, mergane, soale (Wedhawati, 2006: 554). Tembung panggandheng menika mapan ing klausa (1) kados ukara ngandhap menika, kados ukara ngandhap menika. (16.c) Merga ora kuwat ngempet lara samudana, Luhur anggone Gara-gara Rehne Sebab Amarga Mergane Soale pringisan karo mesem-mesem ngguyu. Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng merga, gara-gara, rehne, sebab kalebet tembung panggandheng monomorfemis. Tembung panggandheng merga, gara-gara, rehne, sebab kedadosan saking satunggal morfem awujud tembung lingga. Wondene, tembung panggandheng amarga, mergane, soale kalebet tembung panggandheng polimorfemis ingkang kedadosan saking kalih morfem inggih menika: amarga
+ marga mergane
merga +
e soale
soal +
e 143
Tembung panggandheng amarga kedadosan saking kalih morfem inggih menika ater-ater a- saha tembung lingga marga. Tembung panggandheng mergane kedadosan saking kalih morfem inggih menika tembung lingga merga saha panambang -e. Pungkasan tembung lingga merga awujud vokal saengga panambang -e ewah dados -ne. Tembung panggandheng soale kedadosan saking kalih morfem inggih menika tembung lingga soal saha panambang -e. Pungkasan tembung lingga soal awujud konsonan saengga panambang -e tetep ajeg utawi boten ewah. Panganggenipun tembung panggandheng-tembung panggandheng menika tetep mujudaken makna ingkang sami ing ukara, sanajan wujudipun beda- beda. Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng merga kalebet tembung panggandheng subordinatif. Bab menika kabukten kanthi ukara ngandhap menika. (16.d) [Merga] ora kuwat ngempet lara samudana. (16.e) Luhur anggone pringisan karo mesem-mesem ngguyu. (16.f) Luhur, [merga] ora kuwat ngempet lara samudana, anggone pringisan karo mesem-mesem ngguyu. (16.g) Luhur anggone pringisan karo mesem-mesem ngguyu, [merga] ora kuwat ngempet lara samudana. Panganggenipun tembung panggandheng merga ing klausa ora kuwat ngempet lara samudana, mratandhani bilih klausa menika klausa pang (16.d). Klausa pang inggih menika klausa ingkang boten saged madeg piyambak dados ukara ananging awujud perangan saking klausa sanes. Klausa merga ora kuwat 144
ngempet lara samudana minangka fungsi katrangan saking klausa Luhur anggone pringisan karo mesem-mesem ngguyu. Bab menika kabukten ing ukara (16.f) saha (16.g) bilih klausa mawi tembung panggandheng merga papanipun saged dipunpindhah-pindhah. Kekalih ukara menika tetep ngemot makna ingkang sami kaliyan ukara merga ora kuwat ngempet lara samudana, Luhur anggone pringisan karo mesem-mesem ngguyu. Wondene, klausa Luhur anggone pringisan karo mesem-mesem ngguyu minangka babon klausa (16.e). Babon klausa inggih menika klausa ingkang saged madeg piyambak dados ukara. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang dipunwastani tembung panggandheng subordinatif. Tembung panggandheng merga trep kangge ngisi ukara ora kuwat ngempet lara samudana, Luhur anggone pringisan karo mesem-mesem ngguyu. Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (16.h) merga ora kuwat ngempet lara samudana, Luhur anggone pringisan nganti *kejaba *nalika karo mesem-mesem ngguyu. Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika merga. Tembung panggandheng merga minangka tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna sebab inggih menika sebabipun Luhur pringisan sinambi mesem-mesem amargi boten kuwat ngempet lara samudana. Ewadene, nganti (mujudaken sesambetan makna akibat), kejaba (mujudaken sesambetan makna pertentangan), saha nalika (mujudaken 145
146 sesambetan makna titi mangsa ingkang kedadosanipun sesarengan) boten trep. Bab menika amargi panganggenipun tembung panggandheng nganti, kejaba, saha nalika ing ukara ora kuwat ngempet lara samudana, Luhur anggone pringisan karo mesem-mesem ngguyu mujudaken makna ingkang boten logis. 2) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna akibat Ing panaliten menika, kapanggihaken tembung panggandheng koordinatif awujud monomorfemis/ polimorfemis ingkang dipunsingidaken, mujudaken sesambetan makna akibat ing ukara camboran. Panggandhengipun klausa-klausa ing satunggal ukara camboran ngginakaken tandha pamaos koma (,). Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna akibat kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. (17) Yen menyang Gedhong Jangkung, kantore ing Gatot Subroto cedhak wae, mlaku ora kesel. Nanging Maniking wis kulina numpak ojek. Lirih, isih kudu ngati-ati ngubengake bayarane kanggo nyukupi kebutuhane, ora enggal-enggal kelu karo pakulinane Maniking. CPP 177/ P2/ K5 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken inggih menika Lirih, isih kudu ngati-ati ngubengake bayarane kanggo nyukupi kebutuhane, ora enggal-enggal kelu karo pakulinane Maniking. Ukara camboran menika, kedadosan saking tigang klausa inggih menika klausa (1), Lirih, isih kudu ngati-ati ngubengake bayarane klausa (2) kanggo nyukupi kebutuhane, saha klausa (3) ora enggal- enggal kelu karo pakulinane Maniking.
Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara Lirih, isih kudu ngati-ati ngubengake bayarane kanggo nyukupi kebutuhane, ora enggal- enggal kelu karo pakulinane Maniking, saged dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), Lirih minangka jejer, isih kudu ngati-ati minangka wasesa, ngubengake bayarane minangka geganep, ing klausa (2), nyukupi minangka wasesa, kebutuhane minangka lesan, ing klausa (3) ora enggal-enggal kelu minangka wasesa, karo pakulinane Maniking minangka katrangan. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara Lirih, isih kudu ngati-ati ngubengake bayarane kanggo nyukupi kebutuhane, ora enggal-enggal kelu karo pakulinane Maniking, inggih menika J - W - G + W - L + W - K. Ukara Lirih, isih kudu ngati-ati ngubengake bayarane kanggo nyukupi kebutuhane, ora enggal-enggal kelu karo pakulinane Maniking, tumata kanthi kronologis saha gramatikal. Ukara menika dados boten gramatikal menawi klausanipun dipunpindhah, kados ukara ngandhap menika. (17.a) *Ora enggal-enggal kelu karo pakulinane Maniking, Lirih, isih kudu ngati- ati ngubengake bayarane kanggo nyukupi kebutuhane. Menawi dipuntingali saking struktur fungsi ukaranipun, ukara Lirih, isih kudu ngati-ati ngubengake bayarane kanggo nyukupi kebutuhane, ora enggal- enggal kelu karo pakulinane Maniking inggih menika J - W - G + W - L + W - K. Struktur fungsi sintaksis menika menawi dipunandharaken ing ukara nginggil kados ngandhap menika. (17.b) Lirih, isih kudu ngati-ati ngubengake bayarane kanggo nyukupi J W G Tps W kebutuhane ora enggal-enggal kelu karo pakulinane Maniking. L Tpts W K 147
Menawi dipuntingali saking tegesipun, klausa Lirih isih kudu ngati-ati ngubengake bayarane kanggo nyukupi kebutuhane minangka kahanan utawi prastawa ingkang ngandharaken kedadosanipun klausa ora enggal-enggal kelu karo pakulinane Maniking. Wondene, klausa ora enggal-enggal kelu karo pakulinane Maniking minangka wangsulan saking pitakenan menapa akibat ingkang dipuntampi Lirih ingkang kedah ngatos-atos ngubengaken bayaranipun kangge nyekapi kabetahanipun? Awit saking menika, klausa Lirih isih kudu ngati-ati ngubengake bayarane kanggo nyukupi kebutuhane saha klausa ora enggal-enggal kelu karo pakulinane Maniking trep menawi dipungandheng ngangge tembung panggandheng mula. Panganggenipun tembung panggandheng mula saged dipungantos ngangge tembung panggandheng saengga, nganti, akibate (Wedhawati, 2006: 549). Tembung panggandheng menika mapan ing klausa (3) kados ukara ngandhap menika, kados ukara ngandhap menika. (17.c) Lirih, isih kudu ngati-ati ngubengake bayarane kanggo nyukupi kebutuhane mula ora enggal-enggal kelu karo pakulinane Maniking. saengga nganti akibate Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng mula, nganti kalebet tembung panggandheng monomorfemis. Tembung panggandheng mula kedadosan saking satunggal morfem bebas awujud tembung lingga mula. Tembung panggandheng nganti kedadosan saking satunggal morfem bebas awujud tembung lingga nganti. Wondene, tembung panggandheng saengga, 148
akibate kalebet tembung panggandheng polimorfemis ingkang kedadosan saking kalih morfem inggih menika. saengga
+ engga akibate
akibat + -e Tembung panggandheng saengga kedadosan saking ater-ater sa- saha tembung lingga engga. Tembung panggandheng akibate kedadosan saking tembung lingga akibat saha panambang -e. Pungkasan tembung lingga akibat awujud konsonan saengga panambang -e tetep ajeg utawi boten ewah. Menawi dipuntingali saking jinisipun, tembung panggandheng mula kalebet tembung panggandheng subordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ngandhap menika. (17.d)Lirih, isih kudu ngati-ati ngubengake bayarane kanggo nyukupi kebutuhane. (17.e) [Mula] ora enggal-enggal kelu karo pakulinane Maniking. (17.f) Lirih, isih kudu ngati-ati ngubengake bayarane, [mula] ora enggal-enggal kelu karo pakulinane Maniking, kanggo nyukupi kebutuhane. Klausa Lirih, isih kudu ngati-ati ngubengake bayarane kanggo nyukupi kebutuhane minangka babon klausa. Babon klausa inggih menika klausa ingkang saged madeg dados ukara piyambak (17.d). Wondene, panganggenipun tembung panggandheng mula ing klausa ora enggal-enggal kelu karo pakulinane Maniking, mratandhani bilih klausa menika klausa pang. Klausa pang inggih menika klausa ingkang boten saged madeg piyambak dados ukara (17.e). Klausa mula ora enggal-enggal kelu karo pakulinane Maniking minangka katrangan 149
150 saking klausa Lirih, isih kudu ngati-ati ngubengake bayarane kanggo nyukupi kebutuhane. Bab menika kabukten saking ukara (17.f) bilih klausa mawi tembung panggandheng mula papanipun saged dipunpindhah-pindhah. Kekalih ukara menika tetep ngemot makna ingkang sami kaliyan ukara Lirih, isih kudu ngati-ati ngubengake bayarane kanggo nyukupi kebutuhane mula ora enggal-enggal kelu karo pakulinane Maniking. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang dipunwastani tembung panggandheng subordinatif. Tembung panggandheng mula trep kangge ngisi ukara Lirih isih kudu ngati-ngati ngubengake bayarane kanggo nyukupi kebutuhane, ora enggal-enggal kelu karo pakulinane Maniking. Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (17.g)Lirih, isih kudu ngati-ati ngubengake bayarane kanggo nyukupi kebutuhane mula ora enggal-enggal kelu karo pakulinane Maniking. *supaya *prasasat *amarga Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika mula. Tembung panggandheng mula mujudaken sesambetan makna akibat inggih menika akibat saking Lirih kedah ngatos-ngatos ngubengaken bayaran kangge nyekapi kabetahanipun. Ewadene supaya (mujudaken sesambetan makna ancas), prasasat (mujudaken sesambetan makna pepindhan), saha lan amarga (mujudaken sesambetan makna sebab) boten trep. Bab menika amargi panganggenipun tembung panggandheng supaya, prasasat,
151 amarga ing ukara Lirih, isih kudu ngati-ati ngubengake bayarane kanggo nyukupi kebutuhane mula ora enggal-enggal kelu karo pakulinane Maniking mujudaken wosing ukara ingkang boten logis. 3) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna ancas Ing panaliten menika, kapanggihaken tembung panggandheng koordinatif awujud monomorfemis/ polimorfemis ingkang dipunsingidaken, mujudaken sesambetan makna ancas ing ukara camboran. Panggandhengipun klausa-klausa ing satunggal ukara camboran ngginakaken tandha pamaos koma (,). Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna ancas kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. (18) Saiki iki mumpung kahanane sepi uwong kaya neng alas Caruban, ora ana seksi uwong saipit-ipita. Lirih kudu tumingkah sing pas, bisa mbujuki Luhur, sanajan tingkahe kuwi wujud ugal-ugalan. ora apa-apa ugal-ugalan, wong ora ana sing weruh! CPP 94/ P4/ K7 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken saha kacetak kandhel inggih menika Lirih kudu tumingkah sing pas, bisa mbujuki Luhur, sanajan tingkahe kuwi wujud ugal-ugalan. Ukara camboran menika, kedadosan saking tigang klausa inggih menika klausa (1), Lirih kudu tumingkah sing pas, klausa (2) bisa mbujuki Luhur saha klausa (3) sanajan tingkahe kuwi wujud ugal-ugalan. Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara Lirih kudu tumingkah sing pas, bisa mbujuki Luhur, sanajan tingkahe kuwi wujud ugal- ugalan, saged dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), Lirih minangka jejer, kudu tumingkah sing pas minangka wasesa, ing klausa (2),
jejeripun sami kaliyan klausa (1) inggih menika Lirih, bisa mbujuki minangka wasesa, Luhur minangka lesan, dene ing klausa (3) tingkahe kuwi minangka jejer, wujud minangka wasesa, ugal-ugalan minangka geganep. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara Lirih kudu tumingkah sing pas, bisa mbujuki Luhur, sanajan tingkahe kuwi wujud ugal-ugalan, inggih menika J - W + W - L + J - W - G. Ukara Lirih kudu tumingkah sing pas, bisa mbujuki Luhur, sanajan tingkahe kuwi wujud ugal-ugalan tumata kanthi kronologis saha gramatikal. Ukara menika dados boten gramatikal menawi klausanipun dipunpindhah- pindhah, kados ukara ngandhap menika. (18.a) *Bisa mbujuki Luhur, Lirih kudu tumingkah sing pas, sanajan tingkahe kuwi wujud ugal-ugalan. Menawi dipuntingali saking struktur fungsi ukaranipun, ukara Lirih kudu tumingkah sing pas, bisa mbujuki Luhur, sanajan tingkahe kuwi wujud ugal- ugalan inggih menika J - W + W - L + J - W - G. Struktur fungsi sintaksis menika menawi dipunandharaken ing ukara nginggil kados ngandhap menika. (18.b) Lirih kudu tumingkah sing pas, bisa mbujuki Luhur, sanajan J W Tpts W L Tps tingkahe kuwi wujud ugal-ugalan. J W G Menawi dipuntingali saking tegesing ukara, klausa Lirih kudu tumingkah sing pas, sanajan tingkahe kuwi wujud ugal-ugalan, minangka kahanan utawi prastawa ingkang ngemot satunggaling ancas inggih menika bisa mbujuki Luhur. Wondene, klausa bisa mbujuki Luhur minangka wangsulan saking pitakenan menapa ancasipun Lirih kedah nindakaken tumindak ingkang pas? Wangsulan 152
153 saking pitakenan menika awujud katrangan ancas saking klausa Lirih kudu tumingkah sing pas, sanajan tingkahe kuwi wujud ugal-ugalan. Awit saking menika, klausa bisa mbujuki Luhur saged dipunsukani tembung panggandheng supaya. Panganggenipun tembung panggandheng supaya saged dipungantos ngangge tembung panggandheng amrih, murih, supayane, kareben, bene, dhimen, ben, karebene (Wedhawati, 2006: 557). Tembung panggandheng menika mapan ing klausa (2) kados ukara ngandhap menika, kados ukara ngandhap menika. (18.c) Lirih kudu tumingkah sing pas, amrih bisa mbujuki Luhur mrih murih supaya supayane kareben bene dhimen ben daya-daya sanajan tingkahe kuwi wujud ugal-ugalan. Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng mrih, murih, supaya, kareben, dhimen, ben kalebet tembung panggandheng monomorfemis awujud tembung lingga mrih, murih, supaya, kareben, dhimen, ben ingkang dereng pikantuk wuwuhan menapa-menapa. Wondene, tembung panggandheng amrih, supayane, bene, daya-daya kalebet tembung panggandheng polimorfemis, inggih menika: amrih
+ mrih supayane
supaya +
bene
ben +
e daya
daya + U Tembung panggandheng amrih kedadosan saking tembung lingga mrih saha ater-ater -a. Tembung panggandheng supayane kedadosan saking tembung lingga supaya saha panambang -e. Pungkasan tembung lingga supaya awujud vokal saengga panambang -e ewah dados ne-. Tembung panggandheng bene kedadosan saking tembung lingga ben saha panambang -e. Pungkasan tembung lingga ben awujud konsonan saengga panambang -e tetep ajeg utawi boten ewah. Tembung panggandheng daya-daya kedadosan saking tembung dwilingga daya. Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng supaya kalebet tembung panggandheng subordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ngandhap menika. (18.d) Lirih kudu tumingkah sing pas, sanajan tingkahe kuwi wujud ugal-ugalan. (18.e) [Supaya] bisa mbujuki Luhur. (18.f) Lirih, [supaya] bisa mbujuki Luhur, kudu tumingkah sing pas, sanajan tingkahe kuwi wujud ugal-ugalan. (18.g)[Supaya] bisa mbujuki Luhur, Lirih kudu tumingkah sing pas, sanajan tingkahe kuwi wujud ugal-ugalan. Klausa Lirih kudu tumingkah sing pas, sanajan tingkahe kuwi wujud ugal-ugalan minangka babon klausa. Babon klausa inggih menika klausa ingkang saged madeg piyambak dados ukara (18.d). Wondene, panganggenipun tembung panggandheng supaya ing klausa bisa mbujuki Luhur, mratandhani bilih klausa menika klausa pang. Klausa pang inggih menika klausa ingkang boten saged 154
155 madeg piyambak dados ukara (18.e). Klausa supaya bisa mbujuki Luhur minangka katrangan saking klausa Lirih kudu tumingkah sing pas, supaya tingkahe kuwi wujud ugal-ugalan. Bab menika kabukten saking ukara (18.f) saha (18.g) bilih klausa mawi tembung panggandheng supaya papanipun saged dipunpindhah-pindhah. Kekalih ukara menika tetep ngemot makna ingkang sami kaliyan ukara Lirih kudu tumingkah sing pas, supaya bisa mbujuki Luhur, sanajan tingkahe kuwi wujud ugal-ugalan. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang dipunwastani tembung panggandheng subordinatif. Tembung panggandheng supaya trep kangge ngisi ukara Lirih kudu tumingkah sing pas, bisa mbujuki Luhur sanajan tingkahe kuwi wujud ugal- ugalan. Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (18.h) Lirih kudu tumingkah sing pas supaya bisa mbujuki Luhur muga-muga *yen *saengga sanajan tingkahe kuwi wujud ugal-ugalan. Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika supaya. Tembung panggandheng supaya mujudaken sesambetan makna ancas inggih menika ancasipun Lirih nindakaken tumindak ingkang pas sanadyan ugal-ugalan. Ewadene muga-muga (mujudaken sesambetan makna kekajengan), yen (mujudaken sesambetan makna isi), saha lan saengga (mujudaken sesambetan makna akibat) boten trep. Bab menika amargi panganggenipun tembung panggandheng muga-muga, yen, saengga ing ukara
156 Lirih kudu tumingkah sing pas, bisa mbujuki Luhur, sanajan tingkahe kuwi wujud ugal-ugalan mujudaken wosing ukara ingkang boten logis. 4) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna cara Ing panaliten menika, kapanggihaken tembung panggandheng koordinatif awujud monomorfemis/ polimorfemis ingkang dipunsingidaken, mujudaken sesambetan makna cara ing ukara camboran. Panggandhengipun klausa-klausa ing satunggal ukara camboran ngginakaken tandha pamaos koma (,). Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna cara kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. (19) "Lak dorung onok mbutarepna, tah, daksun ngene?"Abrit durung oncat, isih sandhing-sandhingan pipi, bisik-bisik. CPP 40/ P9/ K2 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken saha kacetak kandhel inggih menika Abrit durung oncat, isih sandhing-sandhingan pipi, bisik-bisik. Ukara camboran menika, kedadosan saking tigang klausa inggih menika klausa (1), Abrit durung oncat saha klausa (2) isih sandhing-sandhingan pipi saha klausa (3) bisik-bisik. Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara Abrit durung oncat, isih sandhing-sandhingan pipi, bisik-bisik, saged dipunperang- perang saben klausanipun. Ing klausa (1), Abrit minangka jejer, durung oncat minangka wasesa, dene ing klausa (2), jejeripun sami kaliyan ing klausa (1) inggih menika Abrit, isih sandhing-sandhingan minangka wasesa, pipi minangka geganep, ing klausa (3) jejeripun sami kaliyan ing klausa (1) inggih menika Abrit, bisik-bisik minangka wasesa. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing
ukara Abrit durung oncat, isih sandhing-sandhingan pipi, bisik-bisik, inggih menika J - W + W - G + W. Ukara Abrit durung oncat, isih sandhing-sandhingan pipi, bisik-bisik tumata kanthi kronologis saha gramatikal. Ukara menika dados boten gramatikal menawi klausanipun dipunpindhah, kados ukara ngandhap menika. (19.a) *Abrit durung oncat, bisik-bisik, isih sandhing-sandhingan pipi. Menawi dipuntingali saking struktur fungsi ukaranipun, ukara Abrit durung oncat, isih sandhing-sandhingan pipi, bisik-bisik inggih menika J - W + W - G + W. Struktur fungsi sintaksis menika menawi dipunandharaken ing ukara nginggil kados ngandhap menika. (19.b) Abrit durung oncat, isih sandhing- sandhingan pipi, bisik-bisik. J W W G Tpts W Menawi dipuntingali saking makna klausa-klausanipun, klausa Abrit durung oncat, isih sandhing-sandhingan minangka kahanan utawi prastawa ingkang ngandharaken satunggaling kaanan. Semanten ugi klausa bisik-bisik ugi ngandharaken satunggaling kaanan. Klausa menika minangka wangsulan saking pitakenan kados pundi tumindakipun Abrit nalika taksih sesandhingan kaliyan Trengginas? Wangsulan pitakenan menika ngandharaken katrangan cara awujud kaanan kalih prastawa. Awit saking menika, klausa bisik-bisik saged dipunsukani tembung panggandheng sinambi. Panganggenipun tembung panggandheng sinambi saged dipungantos ngangge tembung panggandheng sambi, kambi, karo (Wedhawati, 2006: 550). Tembung panggandheng menika mapan ing klausa (3) kados ukara ngandhap menika, kados ukara ngandhap menika. 157
158 (19.c) Abrit durung oncat, isih sandhing-sandhingan pipi, sinambi bisik-bisik. sambi kambi karo Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng sambi, kambi, karo kalebet tembung panggandheng monomorfemis, ingkang kedadosan saking satunggal morfem bebas awujud tembung lingga sambi, kambi, karo ingkang dereng pikantuk wuwuhan menapa-menapa. Wondene, tembung panggandheng sinambi kalebet tembung panggandheng polimorfemis. Tembung panggandheng menika kedadosan saking kalih morfem awujud tembung lingga sambi ingkang sampun kaparingan wuwuhan inggih menika: sinambi
sambi + -in- Tembung panggandheng sinambi kedadosan tembung lingga sambi saha seselan -in-. Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng kanthi kalebet tembung panggandheng subordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ngandhap menika. (19.d) Lirih kudu mudhun. (19.e) Isih sandhing-sandhingan pipi. (19.f) [Sinambi] bisik-bisik. (19.g) Abrit durung oncat, [sinambi] bisik-bisik, isih sandhing-sandhingan pipi. Klausa Abrit durung oncat saha klausa isih sandhing-sandhingan pipi minangka babon klausa. Babon klausa inggih menika klausa ingkang saged madeg piyambak dados ukara (19.d) saha (19.e). Wondene, panganggenipun tembung panggandheng sinambi ing klausa bisik-bisik, mratandhani bilih klausa
menika klausa pang. Klausa pang inggih menika klausa ingkang boten saged madeg dados ukara (19.f). Klausa sinambi bisik bisik minangka katrangan saking klausa isih sandhing-sandhingan pipi. Bab menika kabukten saking ukara (19.g) bilih klausa mawi tembung panggandheng sinambi papanipun dipunpindhah-pindhah. Ukara menika tetep ngemot makna ingkang sami kaliyan ukara Abrit durung oncat, isih sandhing-sandhingan pipi, sinambi bisik-bisik. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang kawastanan tembung panggandheng subordinatif. Tembung panggandheng sinambi trep kangge ngisi ukara Abrit durung oncat, isih sandhing-sandhingan pipi, bisik-bisik. Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (19.h) Abrit durung oncat, isih sandhing-sandhingan pipi, sinambi bisik-bisik. supaya *prasasat *amarga Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika sinambi. Tembung panggandheng sinambi mujudaken sesambetan makna cara inggih menika cara ingkang ngandharaken kaananipun Abrit nalika teseh sandhing-sandhingan. Ewadene supaya (mujudaken sesambetan makna ancas), prasasat (mujudaken sesambetan makna pepindhan), saha lan amarga (mujudaken sesambetan makna sebab) boten trep. Bab menika amargi panganggenipun tembung panggandheng supaya, prasasat, amarga ing ukara Abrit durung oncat, isih sandhing-sandhingan pipi, bisik-bisik mujudaken wosing ukara ingkang boten logis. 159 saged
160 5) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna pertentangan Ing panaliten menika, kapanggihaken tembung panggandheng koordinatif awujud monomorfemis/ polimorfemis ingkang dipunsingidaken, mujudaken sesambetan makna pertentangan ing ukara camboran. Panggandhengipun klausa- klausa ing satunggal ukara camboran ngginakaken tandha pamaos koma (,). Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna pertentangan kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. (20) Durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja, Abrit wis kemba. Gela. Nanging tetep wae marani klompok karyawan babagan komputer. CPP 165/ P1/ K1 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken inggih menika durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja, Abrit wis kemba. Ukara camboran menika, kedadosan saking tigang klausa inggih menika klausa (1), durung tekan ngenggon klausa (2) lagi weruh Pak Teja saha klausa (3) Abrit wis kemba. Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja, Abrit wis kemba, saged dipunperang- perang saben klausanipun. Ing klausa (1), durung tekan minangka wasesa, ngenggon minangka geganep, ing klausa (2), lagi weruh minangka wasesa, Pak Teja minangka geganep, dene ing klausa (3), Abrit minangka jejer, wis kemba minangka wasesa. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja, Abrit wis kemba, inggih menika W - G + W - G + J - W.
161 Ukara durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja, Abrit wis kemba tumata kanthi kronologis saha gramatikal. Ukara menika dados boten gramatikal menawi klausanipun dipunpindhah-pindhah, kados ukara ngandhap menika. (20.a) *Abrit wis kemba, durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja. Menawi dipuntingali saking struktur fungsi ukaranipun, ukara durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja, Abrit wis kemba inggih menika - W - G + W - G + J - W. Struktur fungsi sintaksis menika menawi dipunandharaken ing ukara nginggil kados ngandhap menika. (20.b) durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja, Abrit wis kemba. Tpts W G W G J W Menawi dipuntingali saking tegesipun, klausa Abrit wis kemba, minangka kahanan utawi prastawa ingkang kedadosan kamangka durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja. Wondene, klausa durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja ngandharaken katrangan saking klausa (1) inggih menika ngandharaken lelawananipun wis kemba. Awit saking menika, klausa durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja saged dipunsukani tembung panggandheng ambakna. Panganggenipun tembung panggandheng ambakna saged dipungantos ngangge tembung panggandheng ambak, arepa, bena, senajan, nadyan, mangka (Wedhawati, 2006: 550). Tembung panggandheng menika mapan ing klausa (1) kados ukara ngandhap menika, kados ukara ngandhap menika.
(20.c) Ambakna durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja, Ambak Arepa Bena Sanajan Nadyan Mangka Abrit wis kemba. Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng ambak, mangka, nadyan kalebet tembung panggandheng monomorfemis. Tembung panggandheng ambak, mangka, nadyan kedadosan saking satunggal morfem bebas awujud tembung lingga ingkang dereng pikantuk wuwuhan menapa- menapa. Tembung panggandheng ambakna, arepa, bena, sanajan kalebet tembung panggandheng polimorfemis inggih menika. ambakna
ambak +
a arepa
arep +
a bena
ben +
a sanajan
sa- + najan Tembung panggandheng ambakna kedadosan saking tembung lingga ambak saha panambang -a. Pungkasan tembung lingga ambak awujud konsonan saengga panambang -a ewah dados -na. Tembung panggandheng arepa saha bena kedadosan saking tembung lingga arep saha ben ingkang pikantuk panambang -a. Pungkasan tembung lingga menika awujud konosonan saengga panambang -a tetep ajeg utawi boten ewah. Salajengipun, tembung panggandheng sanajan kedadosan saking ater-ater sa- saha tembung lingga najan. 162
Menawi dipuntingali saking jinisipun, tembung panggandheng najan kalebet tembung panggandheng subordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ngandhap menika. (20.d) Abrit wis kemba. (20.e) [Ambakna] durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja. (20.f) Abrit, [ambakna] durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja, wis kemba. (20.g) Abrit wis kemba, [ambakna] durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja. Klausa Abrit wis kemba minangka babon klausa. Babon klausa inggih menika klausa ingkang saged madeg piyambak dados ukara (20.d). Wondene, panganggenipun tembung panggandheng ambakna ing klausa durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja, mratandhani bilih klausa menika klausa pang. Klausa pang inggih menika klausa ingkang boten saged madeg piyambak dados ukara (20.e). Klausa ambkan durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja minangka katrangan saking klausa Abrit wis kemba. Bab menika kabukten saking ukara (20.f) saha (20.g) bilih klausa mawi tembung panggandheng ambakna papanipun saged dipunpindhah-pindhah. Kekalih ukara menika tetep ngemot makna ingkang sami kaliyan ukara ambakna durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja, Abrit wis kemba. Tembung panggandheng ingkang nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang dipunwastani tembung panggandheng subordinatif. Tembung panggandheng ambakna trep kangge ngisi ukara durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja, Abrit wis kemba. Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. 163
164 (20.h) Ambakna durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja, Abrit wis kemba. supaya *prasasat *amarga Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika ambakna. Tembung panggandheng ambakna mujudaken sesambetan makna pertentangan inggih menika Abrit dereng dumugi dunungipun saha nembe ningali Pak Teja ananging piyambakipun sampun kemba. Ewadene supaya (mujudaken sesambetan makna ancas), prasasat (mujudaken sesambetan makna pepindhan), saha lan amarga (mujudaken sesambetan makna sebab) boten trep. Bab menika amargi tembung panggandheng supaya, prasasat, amarga ing ukara durung tekan ngenggon, lagi weruh Pak Teja, Abrit wis kemba mujudaken wosing ukara ingkang boten logis. 6) Tembung panggandheng subordinatif ingkang mujudaken sesambetan makna titi mangsa Ing panaliten menika, kapanggihaken tembung panggandheng koordinatif awujud monomorfemis/ polimorfemis ingkang dipunsingidaken, mujudaken sesambetan makna titi mangsa ing ukara camboran. Panggandhengipun klausa- klausa ing satunggal ukara camboran ngginakaken tandha pamaos koma (,). Tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna titi mangsa kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. (21) Rapat bubar. Metu saka ruwang rapat, Abrit kesusu bareng-bareng dhesekan marani lift. Jegagik, ketemu Trengginas. Atine seneng. Ya kuwi sing dioyak. CPP 30/ P1/ K2 Saking paragraf ing nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken inggih menika metu saka ruwang
165 rapat, Abrit kesusu bareng-bareng dhesekan marani lift. Ukara camboran menika, kedadosan saking kalih klausa inggih menika klausa (1), metu saka ruwang rapat, saha klausa (2) Abrit kesusu bareng-bareng dhesekan marani lift. Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara metu saka ruwang rapat, Abrit kesusu bareng-bareng dhesekan marani lift, saged dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), jejeripun sami kaliyan klausa (2) inggih menika Abrit ananging panyeratanipun dipunsingidaken, metu minangka wasesa, saka ruwang rapat minangka katrangan, dene ing klausa (2), Abrit minangka jejer, kesusu minangka katrangan, bareng-bareng dhesekan marani minangka wasesa, lift minangka lesan. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara metu saka ruwang rapat, Abrit kesusu bareng-bareng dhesekan marani lift, inggih menika W - K + J - K - W - L. Ukara metu saka ruwang rapat, Abrit kesusu bareng-bareng dhesekan marani lift, tumata kanthi kronologis saha gramatikal. Ukara menika dados boten gramatikal menawi klausanipun dipunpindhah-pindhah, kados ukara ngandhap menika. (21.a) *Abrit kesusu bareng-bareng dhesekan marani lift, metu saka ruwang rapat. Menawi dipuntingali saking struktur fungsi ukaranipun, ukara metu saka ruwang rapat, Abrit kesusu bareng-bareng dhesekan marani lift, inggih menika - W - K + J - K - W - L. Struktur fungsi sintaksis menika menawi dipunandharaken ing ukara nginggil kados ngandhap menika. (21.b) metu saka ruwang rapat, Abrit kesusu bareng-bareng dhesekan marani Tpts W K J K W
lift. L Menawi dipuntingali saking tegesipun, klausa Abrit kesusu bareng- bareng dhesekan marani lift, minangka kahanan utawi prastawa sesampunipun klausa metu saka ruwang rapat kedadosan. Wondene, klausa metu saka ruwang rapat ngandharaken katrangan titi mangsa. Bab menika kabukten saking pitakenan kapan Abrit kesusu bareng-bareng dhesekan marani Wangsulanipun inggih menika sesampunipun metu saka ruwang rapat. Katrangan titi mangsa menika dipunsengkuyung dening ukara ing ngandhap menika. (21.c) Abrit, metu saka ruwang rapat, kesusu bareng-bareng dhesek-dhesekan marani lift. Saking ukara menika dipunpanggihaken wosing ukara ingkang sami kaliyan ukara metu saka ruwang rapat, Abrit kesusu bareng-bareng dhesekan marani lift sanadyan klausa metu saka ruwang rapat saged dipunpindhah papanipun. Bab menika minangka titikanipun katrangan. Awit saking menika, klausa metu saka ruwang rapat mujudaken katrangan titi mangsa minangka pawitaning kahanan tartamtu. Tembung panggandheng ingkang trep inggih menika sawise. Panganggenipun tembung panggandheng sawise saged dipungantos ngangge tembung panggandheng lebar, salebare, bareng, mbasan, bar, (Wedhawati, 2006: 399). Tembung panggandheng menika mapan ing klausa (1) kados ukara ngandhap menika, kados ukara ngandhap menika. 166 lift?
(21.d) Sawise metu saka ruwang rapat, Abrit kesusu bareng-bareng dhesek- Lebar Salebare Bareng Mbasan Bar dhesekan marani lift. Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng lebar, bar, bareng kalebet tembung panggandheng monomorfemis. Tembung panggandheng lebar, bar, bareng kedadosan saking satunggal morfem bebas awujud tembung lingga lebar, bareng ingkang dereng pikantuk wuwuhan menapa-menapa. Tembung bar minangka cekakan saking tembung lingga lebar Wondene, tembung panggandheng sawise, salebare, mbasan kalebet tembung panggandheng polimorfemis ingkang kedadosan tembung lingga ingkang pikantuk wuwuhan inggih menika: sawise
+ wis +
e salebare
sa- + lebar + -e mbasan m- + basan Tembung panggandheng sawise kedadosan saking ater-ater sa-, tembung lingga wis saha panambang -e. Pungkasan tembung wis awujud konsonan saengga panambang -e tetep ajeg utawi boten ewah. Semanten ugi, tembung panggandheng salebare kedadosan saking ater-ater sa-, tembung lingga lebar saha panambang -e. Pungkasan tembung lingga lebar awujud konsonan saengga panambang -e tetep ajeg utawi boten ewah. Tembung panggandheng mbasan kedadosan saking ater-ater anuswara m- saha tembung lingga basan. 167
Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng sawise kalebet tembung panggandheng subordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ngandhap menika. (21.e) [Sawise] metu saka ruwang rapat. (21.f) Abrit kesusu bareng-bareng dhesekan marani lift. (21.g) Abrit, [sawise] metu saka ruwang rapat, kesusu bareng-bareng dhesekan marani lift. (21.h) Abrit kesusu bareng-bareng dhesek-dhesekan marani lift, [sawise] metu saka ruwang rapat. Panganggenipun tembung panggandheng sawise ing klausa metu saka ruwang rapat, mratandhani bilih klausa menika klausa pang. Klausa pang inggih menika klausa ingkang boten saged madeg piyambak dados ukara (21.e). Klausa sawise metu saka ruwang rapat minangka katrangan saking klausa Abrit kesusu bareng-bareng dhesek-dhesekan marani lift. Bab menika kabukten saking ukara (21.g) saha (21.h) bilih klausa mawi tembung panggandheng sawise papanipun saged dipunpindhah-pindhah. Kekalih ukara menika tetep ngemot makna ingkang sami kaliyan ukara sawise metu saka ruwang rapat, Abrit kesusu bareng-bareng dhesek-dhesekan marani lift. Wondene, klausa Abrit kesusu bareng-bareng dhesekan marani lift minangka babon klausa. Babon klausa inggih menika klausa ingkang saged madeg dados ukara piyambak (21.f). Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang dipunwastani tembung panggandheng subordinatif. 168
169 Tembung panggandheng sawise trep kangge ngisi ukara metu saka ruwang rapat, Abrit kesusu bareng-bareng dhesek-dhesekan marani lift. Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (21.i) Sawise metu saka ruwang rapat, Abrit kesusu bareng-bareng Sadurunge *Nalika *Amarga dhesek-dhesekan marani lift. Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika sawise. Tembung panggandheng sawise mujudaken sesambetan makna titi mangsa saking pawitanipun kahanan utawi prastawa utawi tindak tanduk tartamtu inggih menika ketingal saking marani minangka pawitan saking tembung metu. Ewadene sadurunge (mujudaken sesambetan makna titi mangsa ingkang mujudaken prastawa salajengipun), nalika (mujudaken sesambetan makna titi mangsa, ingkang mujudaken kahanan sesarengan), saha lan amarga (mujudaken sesambetan makna sebab) boten trep. Bab menika amargi panganggenipun tembung panggandheng sadurunge, nalika, amarga ing ukara metu saka ruwang rapat, Abrit kesusu bareng-bareng dhesek-dhesekan marani lift mujudaken wosing ukara ingkang boten logis. Tembung panggandheng awujud monomorfemis/ polimorfemis ing jinising tembung panggandheng koordinatif mujudaken sesambetan makna titi mangsa ugi kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. Panggandhengipun tembung panggandheng ngginakaken tandha pamaos koma (,). (22) "Ee, Mbak Abrit! Slamet, ya! Slamet nglampahi pepasangan! Kapan diramekake? Suk aku wae sing dadi juru riyase, ya!" Lawang mobil
durung ditutup, Srinawang ngacungake tangan marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor. CPP 63/ P2/ K6 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken saha kacetak kandhel inggih menika lawang mobil durung ditutup, Srinawang ngacungake tangan marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor. Ukara camboran menika, kedadosan saking kalih klausa inggih menika klausa (1), lawang mobil durung ditutup saha klausa (2) Srinawang ngacungake tangan marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor. Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara lawang mobil durung ditutup, Srinawang ngacungake tangan marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor, saged dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), lawang mobil minangka jejer, durung ditutup minangka wasesa, dene ing klausa (2), Srinawang minangka jejer, ngacungake minangka wasesa, tangan minangka lesan, marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor minangka katrangan. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara lawang mobil durung ditutup, Srinawang ngacungake tangan marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor, inggih menika J - W + J - W - L - K. Ukara lawang mobil durung ditutup, Srinawang ngacungake tangan marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor tumata kanthi kronologis saha gramatikal. Ukara menika dados boten gramatikal menawi klausanipun dipunpindhah-pindhah, kados ukara ngandhap menika. (22.a) Srinawang ngacungake tangan marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor, lawang mobil durung ditutup. 170
171 Menawi dipuntingali saking struktur fungsi ukaranipun, ukara lawang mobil durung ditutup, Srinawang ngacungake tangan marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor inggih menika - J - W + J - W - L - K. Struktur fungsi sintaksis menika menawi dipunandharaken ing ukara nginggil kados ngandhap menika. (22.b) lawang mobil durung ditutup, Srinawang ngacungake tangan Tpts J W J W L marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor. K Menawi dipuntingali saking tegesipun, klausa Srinawang ngacungake tangan marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor, minangka kahanan utawi prastawa nalika klausa lawang mobil durung ditutup saweg kedadosan. Wondene, klausa lawang mobil durung ditutup ngandharaken katrangan saking klausa (1) inggih menika ngandharaken titi mangsa kedadosanipun klausa (2). Bab menika kabukten saking pitakenan kapan Srinawang ngacungake tangan marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor? Wangsulanipun inggih menika nalika lawang mobil durung ditutup. Awit saking menika, klausa lawang mobil durung ditutup kaliyan klausa Srinawang ngacungake tangan marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor dipungandheng ngangge tembung panggandheng nalika. Panganggenipun tembung panggandheng nalika saged dipungantos ngangge tembung panggandheng rikala, dhek, wektu, nalikane, rikalane (Wedhawati, 2006: 399). Tembung panggandheng menika mapan ing klausa (1) kados ukara ngandhap menika, kados ukara ngandhap menika.
172 (22.c) Nalika lawang mobil durung ditutup, Srinawang ngacungake tangan Rikala Dhek Wektu Nalikane Rikalane marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor. Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng nalika, dhek, wektu, rikala kalebet tembung panggandheng monomorfemis. Tembung panggandheng nalika, dhek, wektu, rikala kedadosan saking setunggal morfem bebas awujud tembung lingga nalika, dhek, wektu, rikala ingkang dereng pikantuk wuwuhan menapa-menapa. Wondene, tembung panggandheng nalikane, rikalane kalebet tembung panggandheng polimorfemis ingkang kedadosan saking kalih morfem inggih menika. nalikane
nalika +
e rikalane
rikala + -e Tembung panggandheng nalikane kedadosan saking tembung lingga nalika saha panambang -e. Pungkasan tembung nalika awujud vokal saengga panambang -e ewah dados ne-. Semanten ugi, tembung panggandheng rikalane kedadosan saking tembung lingga rikala saha panambang -e. Pungkasan tembung lingga rikala awujud vokal saengga panambang -e ewah dados ne-. Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng nalika kalebet tembung panggandheng subordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ngandhap menika. (22.d) Srinawang ngacungake tangan marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor.
173 (22.e) [Nalika] lawang mobil durung ditutup. (22.f) Srinawang, [nalika] lawang mobil durung ditutup, ngacungake tangan marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor. (22.g) Srinawang ngacungake tangan marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor, [nalika] lawang mobil durung ditutup. Panganggenipun tembung panggandheng nalika ing klausa lawang mobil durung ditutup, mratandhani bilih klausa menika klausa pang. Klausa pang inggih menika klausa ingkang boten saged madeg piyambak dados ukara (22.d). Klausa nalika lawang mobil durung ditutup minangka katrangan saking klausa Srinawang ngacungake tangan marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor. Bab menika kabukten saking ukara (22.f) saha (22.g) bilih klausa mawi tembung panggandheng nalika papanipun saged dipunpindhah-pindhah. Kekalih ukara menika tetep ngemot makna ingkang sami kaliyan ukara nalika lawang mobil durung ditutup, Srinawang ngacungake tangan marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor. Wondene, klausa Srinawang ngacungake tangan marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor minangka babon klausa. Babon klausa inggih menika klausa ingkang saged madeg dados ukara piyambak (22.e). Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang dipunwastani tembung panggandheng subordinatif. Tembung panggandheng nalika trep kangge ngisi ukara lawang mobil durung ditutup, Srinawang ngacungake tangan marang Abrit sing tetep ing njero motor. Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika.
(22.h) Nalika lawang mobil durung ditutup, Srinawang ngacungake Kanthi *Sadurunge *Amarga tangan marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor. Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika nalika. Tembung panggandheng nalika mujudaken sesambetan makna titi mangsa ingkang nedahaken kahanan utawi prastawa utawi tindak tanduk ingkang sesarengan. Ewadene kanthi (mujudaken sesambetan makna cara), sadurunge (mujudaken sesambetan makna titi mangsa, ingkang mujudaken kahanan salajengipun), saha lan amarga (mujudaken sesambetan makna sebab) boten trep. Bab menika amargi panganggenipun tembung panggandheng kanthi, sadurunge, amarga ing ukara lawang mobil durung ditutup, Srinawang ngacungake tangan marang Abrit sing tetep nunggoni ing njero motor mujudaken wosing ukara ingkang boten logis. 5. Tembung Panggandheng Monomorfemis/ Polimorfemis/ Gabung Tembung Tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran wonten ingkang dipunpanggihaken awujud monomorfemis utawi polimorfemis utawi gabung tembung. Bab menika amargi tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng klausa-klausa ing ukara camboran saged dipungantos ngangge mawarni-warni tembung panggandheng. Wondene, tembung panggandheng menika wonten ingkang awujud monomorfemis, polimorfemis/ gabung tembung ananging klausa ingkang dipungandheng mujudaken wosing 174
175 ukara ingkang tetep sami. Tembung panggandheng menika dipunpanggihaken ing jinis koordinatif saha subordinatif. a. Tembung Panggandheng awujud Gabung Tembung ing Jinising Tembung Panggandheng Koordinatif Tembung panggandheng koordinatif awujud monomorfemis, polimorfemis saha gabung tembung ingkang saged sami gegantosan nggandheng klausa-klausa ing ukara camboran, dipunpanggihaken saged mujudaken sesambetan makna luwih. Ing panaliten menika, tembung panggandheng ingkang mujudaken sesambetan makna luwih kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. (23) Ana plange "Adi Guna", sanajan mung cilik, kepepet blabag reklame liyane. Omahe apa tokone ya cilik, kepepet karo omah-omah liyane sing padha dienggo bukak dagangan. Arep parkir mobil ya kangelan. CPP 168/ P5/ K4 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken saha kacetak kandhel inggih menika omahe apa tokone ya cilik, kepepet karo omah-omah liyane sing padha dienggo bukak dagangan. Ukara menika, kedadosan saking gangsal klausa inggih menika (1) omahe apa tokone ya cilik, saha klausa (2) kepepet karo omah-omah liyane sing padha dienggo bukak dagangan. Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara omahe apa tokone ya cilik, kepepet karo omah-omah liyane sing padha dienggo bukak dagangan, saben klausanipun. Ing klausa (1), omahe apa tokone minangka jejer, ya cilik minangka wasesa, dene ing klausa (2) jejeripun sami kaliyan klausa (1) inggih menika omahe apa tokone nanging panyeratanipun dipunsingidaken, kepepet minangka wasesa, karo omah-omah liyane sing padha dienggo bukak
dagangan, minangka katrangan. Dados, struktur fungsi sintaksis gangsal klausa ing ukara omahe apa tokone ya cilik, kepepet karo omah-omah liyane sing padha dienggo bukak dagangan inggih menika J - W + W- K. Menawi dipuntingali saking tegesipun, klausa omahe apa tokone ya cilik, kepepet karo omah-omah liyane sing padha dienggo bukak dagangan, saged dados kalih ukara ingkang madeg piyambak. Kalih ukara menika kados ing ngandhap menika. (23.a) Omahe apa tokone ya cilik, (23.b) Omahe apa tokone kepepet karo omah-omah liyane sing padha dienggo bukak dagangan. Klausa utawi ukara (23.a) nginggil boten awujud perangan saking klausa utawi ukara (23.b). Sawangsulipun, ukara (23.b) dede perangan saking ukara (23.a). Awit saking menika, saged dipuntafsiraken bilih sekawan klausa utawi ukara ing nginggil menika sajajar. Menawi dipuntingali saking tegesipun, klausa omahe apa tokone ya cilik, saha klausa kepepet karo omah-omah liyane sing padha dienggo bukak dagangan, menika ngemot wosing ukara ingkang wigatos. Tegesipun wasesa cilik kaliyan tegesipun wasesa kepepet sami-sami ngandharaken kahanan utawi katrangan saking satunggaling samubarang inggih menika omahe utawi tokone, panambang -e menika tumuju ing Trengginas. Wondene, ing klausa (2) ngemot makna ingkang langkung pinunjul saking klausa (1) inggih menika makna kepepet ing klausa (2) ateges 'kawontenan toko menika ing tengah-tengah lan sarwa mepet', langkung pinunjul saking makna cilik ing klausa (1) ateges 'alit'. Klausa kepepet 176
karo omah-omah liyane sing padha dienggo bukak dagangan trep menawi dipunsukani tembung panggandheng apa maneh. Panganggenipun tembung panggandheng apa maneh saged dipungantos ngangge tembung panggandheng tur, malahan, tur maneh, tur malah (Wedhawati, 2006: 402). Tembung panggandheng menika mapan ing antawisipun klausa (1) kados kaliyan klausa (2), kados ukara ngandhap menika. (23.c) Omahe apa tokone ya cilik, apa maneh kepepet karo omah-omah tur malahan tur maneh tur malah liyane sing padha dienggo bukak dagangan. Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng tur kalebet tembung panggandheng monomorfemis awujud tembung lingga tur ingkang dereng pikantuk wuwuhan menapa-menapa. Tembung panggandheng malahan kalebet tembung panggandheng polimorfemis ingkang kedadosan saking kalih morfem, inggih menika: malahan malah + -an Tembung panggandheng malahan kedadosan saking tembung lingga malah saha panambang -an. Salajengipun, tembung panggandheng apa maneh, tur maneh, tur malah kalebet tembung panggandheng awujud gabung tembung, ingkang kedadosan saking kalih tembung inggih menika apa maneh
apa + maneh tur maneh
tur + maneh tur malah
tur + malah 177
178 Tembung panggandheng apa maneh kedadosan saking tembung panggandheng apa saha tembung maneh, tur maneh kedadosan saking tembung panggandheng tur saha tembung maneh dene tur malah kedadosan saking tembung panggandheng tur saha tembung panggandheng malah. Menawi dipuntingali saking paedahipun, tembung panggandheng apa maneh kalebet tembung panggandheng koordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ngandhap menika. (23.d) (Apa maneh) kepepet karo omah-omah liyane sing padha dienggo bukak dagangan, omahe apa tokone ya cilik. Sesambetan makna ingkang sajajar antawisipun klausa omahe apa tokone ya cilik, klausa kepepet karo omah-omah liyane sing padha dienggo bukak dagangan, dipunsengkuyung dening titikan sintaksis saha semantis. Titikan sintaksis bilih wosing klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng boten saged dipunpindhah papanipun, dene titikan semantis bilih klausa-klausa ingkang dipungandheng dening tembung panggandheng boten nedahaken sungsunipun wos ukara. Bab menika ketingal ing ukara (23.d) bilih klausa ingkang dipunwiwiti tembung panggandheng apa maneh, struktur ukaranipun boten trep saha tegesipun ukara boten logis. Panganggenipun tembung panggandheng apa maneh supados mujudaken ukara omahe apa tokone ya cilik, kepepet karo omah-omah liyane sing padha dienggo bukak dagangan ingkang kronologis saha gramatikal mapanipun ing antawisipun klausa (1) saha klausa (2). Awit saking menika, struktur fungsi sintaksis ukaranipun kados ngandhap menika.
179 (23.e) Omahe apa tokone ya cilik, kepepet karo omah-omah liyane J W Tpts W K sing padha dienggo bukak dagangan. K Tembung panggandheng apa maneh trep kangge ngisi panandha ing ukara (23.e). Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (23.f) Omahe apa tokone ya cilik, apa maneh kepepet karo omah-omah liyane. utawa *lan banjur *nanging Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika apa maneh. Tembung panggandheng apa maneh mujudaken sesambetan makna luwih, ingkang kabukten saking kepepet ing klausa (2) langkung pinunjul saking cilik ing klausa (1). Ewadene utawa (mujudaken sesambetan makna pilihan), lan banjur (mujudaken sesambetan makna sesambungan ingkang urut-urutan), saha nanging (mujudaken sesambetan makna pertentangan) boten trep. Bab menika amargi panganggenipun tembung panggandheng utawa, lan banjur, nanging ing ukara omahe apa tokone ya cilik, kepepet karo omah-omah liyane sing padha dienggo bukak dagangan mujudaken wosing ukara ingkang boten logis. b. Tembung Panggandheng awujud Monomorfemis/ Polimorfemis/ Gabung Tembung ing Tembung Panggandheng Subordinatif Tembung panggandheng subordinatif awujud monomorfemis, polimorfemis saha gabung tembung ingkang saged sami gegantosan nggandheng klausa-klausa ing ukara camboran, dipunpanggihaken saged mujudaken sesambetan makna pambandhing. Ing panaliten menika, tembung panggandheng
ingkang mujudaken sesambetan makna pambandhing kapanggihaken ing dhata ngandhap menika. (24) Jengkele atine kaya Kumbakarna weruh kethek-kethek njajah negarane Ngalengka, nanging Kumbakarna kasoran ora kuwawa ngusir anasir negarane. Ora bisa mrantasi prekarane, luwih becik bunuh dhiri utawa minggat. Luhur milih minggat, ora gelem weruh maneh sorote serngenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau. CPP 119/ P1/ K8 Saking paragraf nginggil dipunpanggihaken ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken saha kacetak kandhel inggih menika Luhur milih minggat, ora gelem weruh maneh sorote serngenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau. Ukara camboran menika, kedadosan saking kalih klausa inggih menika klausa (1), Luhur milih minggat saha klausa (2) ora gelem weruh maneh sorote serngenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau. Menawi dipuntingali saking fungsi sintaksis ukaranipun, ukara Luhur milih minggat, ora gelem weruh maneh sorote serngenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau, saged dipunperang-perang saben klausanipun. Ing klausa (1), Luhur minangka jejer, milih minangka wasesa, minggat minangka geganep, dene ing klausa (2), jejeripun sami kaliyan klausa (1) inggih menika Luhur, ora gelem weruh maneh minangka wasesa, sorote serngenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau minangka geganep. Dados, struktur fungsi sintaksis kalih klausa ing ukara Luhur milih minggat, ora gelem weruh maneh sorote serngenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau, inggih menika J - W - G + W - G. Ukara Luhur milih minggat, ora gelem weruh maneh sorote serngenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau tumata kanthi kronologis saha gramatikal. 180
181 Ukara menika dados boten gramatikal menawi klausanipun dipunpindhah- pindhah, kados ukara ngandhap menika. (24.a) *Ora gelem weruh maneh sorote serngenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau, Luhur milih minggat. Menawi dipuntingali saking struktur fungsi ukaranipun, ukara Luhur milih minggat, ora gelem weruh maneh sorote serngenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau inggih menika J - W - G + - W - G. Struktur fungsi sintaksis menika menawi dipunandharaken ing ukara nginggil kados ngandhap menika. (24.b) Luhur milih minggat, ora gelem weruh maneh J W G Tpts sorote serngenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau. W G Menawi dipuntingali saking tegesipun, klausa Luhur milih minggat, minangka kahanan utawi prastawa ingkang dipunbandhingaken kaliyan klausa ora gelem weruh maneh sorote serngenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau. Wondene, klausa ora gelem weruh maneh sorote serngenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau ngandharaken katrangan pambandhing saking klausa (1) inggih menika ngandharaken kahananipun Luhur nalika milih minggat dipuntandhingaken kaliyan Luhur ingkang boten pengin mriksani maleh sorotipun srengenge. Bab menika dipunsengkuyung ugi kaliyan pitakenan kados pundi Luhur anggenipun milih minggat? Wangsulanipun inggih menika kaya ora gelem weruh maneh sorote serngenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau. Awit saking menika, kaya ora gelem weruh maneh sorote serngenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau trep dipunsukani tembung panggandheng kaya.
Panganggenipun tembung panggandheng kaya saged dipungantos ngangge tembung panggandheng prasasat, kaya-kaya, kayane, sasat, kayadene (Wedhawati, 2006: 553). Tembung panggandheng menika mapan ing antawisipun klausa (1) kados kaliyan klausa (2), kados ukara ngandhap menika (24.c) Luhur milih minggat, (kaya) ora gelem weruh maneh sorote srengenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau. Menawi dipuntingali saking wujudipun, tembung panggandheng kaya, sasat kalebet tembung panggandheng monomorfemis ingkang kedadosan saking satunggal morfem awujud tembung lingga. Tembung lingga kaya saha sasat dereng pikantuk wuwuhan menapa-menapa. Tembung panggandheng prasasat, kaya-kaya, kayane kalebet tembung panggandheng polimorfemis, ingkang kedadosan saking kalih morfem inggih menika. prasasat
pra
+ sasat kaya
kaya
kaya + U kayane
kaya + -e Tembung panggandheng prasasat kedadosan saking ater-ater pra- saha tembung lingga sasat. Tembung panggandheng kaya-kaya kedadosan saking tembung dwilingga kaya. Tembung panggandheng kayane kedadosan saking tembung lingga kaya saha panambang -e. Pungkasan tembung lingga kaya awujud vokal saengga panambang -e tetep ajeg utawi boten ewah. Wondene, tembung panggandheng kayadene kalebet tembung panggandheng awujud gabung tembung, inggih menika. kayadene kaya + dene 182
Tembung panggandheng kayadene kedadosan saking kalih tembung awujud tembung lingga kaya saha dene. Menawi dipuntingali saking jinisipun, tembung panggandheng kaya kalebet tembung panggadheng subordinatif. Bab menika kabukten saking ukara ngandhap menika. (24.d) Luhur milih minggat. (24.e) [Kaya] ora gelem weruh maneh sorote serngenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau. (24.f) Luhur, [kaya] ora gelem weruh maneh sorote serngenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau, milih minggat. (24.g) [Kaya] ora gelem weruh maneh sorote serngenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau, Luhur milih minggat. Klausa Luhur milih minggat minangka babon klausa. Babon klausa inggih menika klausa ingkang saged madeg piyambak dados ukara (24.d). Wondene, panganggenipun tembung panggandheng kaya ing klausa ora gelem weruh maneh sorote srengenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau, mratandhani bilih klausa menika klausa pang. Klausa pang inggih menika klausa ingkang boten saged madeg dados ukara piyambak (24.e). Klausa kaya ora gelem weruh maneh sorote serngenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau minangka katrangan saking klausa Luhur milih minggat. Bab menika kabukten saking ukara (24.f) saha (24.g) bilih klausa mawi tembung panggandheng sasat papanipun saged dipunpindhah-pindhah. Kekalih ukara menika tetep ngemot makna ingkang sami kaliyan ukara Luhur milih minggat sasat ora gelem weruh maneh sorote 183
srengenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau. Tembung panggandheng ingkang dipunginakaken kangge nggandheng babon klausa kaliyan klausa pang dipunwastani tembung panggandheng subordinatif. Tembung panggandheng kaya trep kangge ngisi ukara Luhur milih minggat, ora gelem weruh maneh sorote srengenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau. Bab menika kabukten, nalika tembung panggandheng-tembung panggandheng sanes dipuncakaken kados ukara ing ngandhap menika. (24.h) Luhur milih minggat, kaya *supaya *upama *amarga srengenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau. ora gelem weruh maneh sorote Saking ukara nginggil, kapanggihaken bilih tembung panggandheng ingkang trep inggih menika kaya. Tembung panggandheng kaya mujudaken sesambetan makna pambandhing inggih menika boten purun ningali malih sorotipun srengenge minangka pambandhing saking minggatipun Luhur. Ewadene supaya (mujudaken sesambetan makna ancas), upama (mujudaken sesambetan makna pepindhan), saha lan amarga (mujudaken sesambetan makna sebab) boten trep. Bab menika amargi tembung panggandheng supaya, upama, amarga ing ukara Luhur milih minggat sasat ora gelem weruh maneh sorote srengenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau mujudaken wosing ukara ingkang boten logis. 184
BAB V PANUTUP A. Dudutan Sesambetan makna antawisipun klausa satunggal saha sanesipun ing ukara camboran ingkang tembung panggandhengipun dipunsingidaken salebetipun novel Cintrong Paju-Pat anggitanipun Suparto Brata, saged dipuntafsiraken. Bab menika minangka dhasaripun panaliti nemtokaken tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken trep kangge nggandheng klausa-klausa ing ukara camboran. Saking asiling panaliten menika, saged dipunpendhet dudutan tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran salebetipun novel Cintrong Paju-Pat gayutipun babagan wujud, jinis, saha sesambetan makna ingkang dipunwujudaken tembung menika. Dudutanipun dipunringkes kados ing ngandhap menika. 1. Tembung panggandheng awujud monomorfemis kapanggihaken ing jinising tembung panggandheng koordinatif kangge mujudaken sesambetan makna sesambungan, pertentangan, urut-urutan, saha pilihan, lan ugi ing jinising tembung panggandheng subordinatif kangge mujudaken sesambetan makna isi saha cara. 2. Tembung panggandheng awujud polimorfemis kapanggihaken ing jinising tembung panggandheng subordinatif kangge mujudaken sesambetan makna titi mangsa. 185
186 3. Tembung panggandheng awujud gabung tembung kapanggihaken ing jinising tembung panggandheng koordinatif kangge mujudaken sesambetan makna sesambungan saha pilihan. 4. Tembung panggandheng awujud monomorfemis/ polimorfemis kapanggihaken ing jinising tembung panggandheng koordinatif kangge mujudaken sesambetan makna pertentangan, lan ugi ing jinising tembung panggandheng subordinatif kangge mujudaken sesambetan makna sebab, cara, akibat, ancas, pertentangan, saha titi mangsa. 5. Tembung panggandheng awujud monomorfemis/ polimorfemis/ gabung tembung kapanggihaken ing jinising tembung panggandheng koordinatif kangge mujudaken sesambetan makna luwih saha ing jinising tembung panggandheng subordinatif kangge mujudaken sesambetan makna pambandhing. B. Implikasi Asiling panaliten menika nyengkuyung teori widya tembung saha widya ukara mliginipun babagan panganggenipun tembung panggandheng. Wujudipun tembung panggandheng maneka warni, saha maujud panandha ingkang mujudaken sesambetan makna antawisipun klausa satunggal lan sanesipun ing ukara camboran. Pasinaon babagan tembung panggandheng menika, saged mbiyantu para pangangge basa Jawi saha masarakat Jawi (mliginipun mahasiswa PBD) ingkang kepengin gladhen ngronce tetembungan dados satunggaling ukara camboran ingkang trep saha runtut.
187 C. Pamrayogi Panaliten babagan tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran salebetipun novel Cintrong Paju-Pat menika, manggihaken variasi tembung panggandheng. Variasi tembung panggandheng ingkang kapanggihaken taksih mujudaken sesambetan makna ingkang langkung wiyar. Bab menika ketingal saking panganggenipun tembung panggandheng ingkang awujud monomorfemis, polimorfemis utawi gabung tembung saged gegantosan ngisi satunggaling ukara camboran. Awit saking menika, panaliti gadhah pamrayogi supados wonten panaliten salajengipun ingkang ngrembag variasi tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran kapanggihaken gumathok mujudaken sesambetan makna tartamtu. Kejawi menika, panaliti ugi gadhah pamrayogi supados wonten panaliten salajengipun ingkang nliti tembung panggandheng mliginipun ing babagan undha usuking basa Jawi utawi tembung panggandheng ragam dialek.
KAPUSTAKAN Alwi, Hasan. et. al. 2003. Tata Bahasa Baku Bahasa Indonesia. Edisi Ketiga. Jakarta: Balai Pustaka. Antonsuhono. 1956. Rirengkesaning Paramasastra Djawa II. Yogyakarta: Hien Hoo Sing. Brato, Suparta. 2010. Cintrong Paju-Pat. Yogyakarta: Penerbit Narasi. Brown, E., K., & Miller, J.E. 1980. A Linguistic Introduction to Sentence Structure. London: Hutchinson & Co (Penerbit) Ltd. Burcfield. 1996. Fowler's Modern English Usage. New York: Oxford University Press. Chaer, Abdul. 1994. Linguistik Umum. Jakarta: Rineka Cipta. Djajasudarma, Fatimah. 1993. Metode Linguistik. Bandung: Eresco. Forlini, Gary. et. al. 1987. Grammar and Composition. New York: Prentice-Hall. Herawati. 2000. Klausa Pemerlengkapan dalam Bahasa Jawa. Jakarta: Pusat Bahasa Departemen Pendidikan Nasional. Kesuma, Tri Mastoyo Jati. 2007. Pengantar Metode Penelitian Bahasa. Yogyakarta: Carasvatibooks. Muhammad. 2011. Metode Penelitian Bahasa. Yogyakarta: Ar-Ruzz Media. Mahmud. 2001. Sintaksis. Diakses dari dalam Gamitan Wacana.pdfsintaksis.pdf-Adobe Reader. pada tanggal 30 November 2012, Jam 22.30 WIB. Markamah, et. al. 2010. Sintaksis Keselarasan Fungsi, Kategori, dan Peran dalam Klausa. Surakarta: Muhammadiyah University Press. Mulyana. 2005. Kajian Wacana Teori, Metode dan Aplikasi Prinsip-prinsip Analisis Wacana. Yogyakarta: Tiara Wacana. _______. 2007a. Morfologi Bahasa Jawa Bentuk dan Struktur Bahasa Jawa. Yoyakarta: Kanwa Publisher. 188
Nurdiyani, Netty. 2009. Jumlah Klausa dan Tempat Konjungsi pada Konstruksi Parataksis Novel Pintu Karya Vira Basuki. RBITH Vol.5 No.3 Nopember 2009. Nurhayati, Endang, & Siti Mulyani. 2006. Linguistik Bahasa Jawa. Yogyakarta: Bagaskara. Parera, Jos Daniel. 2009. Dasar Dasar Analisis Sintaksis. Jakarta: Erlangga. Ramlan. 2001. Sintaksis Ilmu Bahasa Indonesia. Yogyakarta: C.V. Karyono. Sasangka, Sry Satriya Tjatur Wisnu. 2001. Paramasastra Gagrak Anyar Basa Jawa. Jakarta: Yayasan Paramalingua. Sumarlam. 2003. Teori dan Praktik Analisis Wacana. Surakarta: Pustaka Cakra. ________. 2004a. Aspektualitas Bahasa Jawa Kajian Morfologi dan Sintaksis. Surakarta: Pustaka Cakra Surakarta. Sudaryanto. 1985. Linguistik: Esai tentang Bahasa dan Pengantar ke dalam Ilmu Bahasa. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press. _________. 1992a. Tata Bahasa Baku Bahasa Jawa. Yogyakarta: Duta Wacana University Press. Sugono, Dendy. 1995. Pelesapan Subjek dalam Bahasa Indonesia. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Depdikbud. Sabariyanto, Dirgo. 1995. Pelesapan Konjungsi dalam Kalimat Majemuk Bahasa Jawa. Widyaparwa Majalah Ilmiah Bahasa dan Sastra No. 44. Maret 1995. Tarigan, Henry Guntur. 1987. Pengajaran Wacana. Bandung: Angkasa. Wedhawati, et. al. 2006. Tata Bahasa Jawa Mutakhir. rev.ed. Jakarta: Depdikbud. 189
Tabel 3. TEMBUNG PANGGANDHENG INGKANG DIPUNSINGIDAKEN ING UKARA CAMBORAN SALEBETIPUN NOVEL CINTRONG PAJU-PAT ANGGITAN SUPARTO BRATA No Kode Data (1) 1. CPP 27/ (2) P2/ K1 Data (3) Wis kulina, isuk umun-umun, Arum Satuhu wis uwet ing pawon, nyiyapake sarapan kanggo sing padha arep lunga dibengoki ngantor. Krungu anake, gage nggawa susu sagelas karo roti sarapan, mara keluwarga ruwang menyang panggonane Luhur maca koran. Papan (4) Wis kulina isuk umun-umun, K K Arum Satuhu wis uwet ing pawon, J W K nyiyapake sarapan Tpts W L kanggo sing padha arep lunga ngantor. K Tpts [ (5) amarga/ merga/ gara/ sebab/ mergane gara- rehne/ soale/ Jinis Tembung Panggandheng Subor- dinatif (7) makna sebab Koordi- natif (6) Wujudipun Tembung Panggandheng Polimor- femis (9) amarga (a-+marga) mergane (merga+-e) soale (soal+-e) Mono- morfemis (8) merga, gara- gara, rehne, sebab Gabung Tembung (10) - 2. CPP 27/ P2/ K3 Omah kuwi panggung tingkat loro, magrong-magrong, ngisor kamar tidhure papat, ndhuwur telu, durung kepetung kamar pembantu, garasi, sepen lan ngisor mandhi kamar ndhuwur. Ruwang keluwargane ngoblah-ngoblah jembar, dipasangi meja lan sofa pirang- pirang sarwa gumebyar. setel, racake Omah kuwi panggung tingkat loro, J W G ngisor magrong-magrong, Tpts(1) W Tpts(2) J kamar tidhure papat, ndhuwur telu, W G Tpts(3) J W durung kepetung kamar Tpts(4) W J pembantu, garasi, sepen lan kamar J mandhi ngisor ndhuwur. J (1) tur/ malahan/ tur maneh (2) amarga/ merga/ gara- gara/ rehne/ sebab/ soale/ mergane (3) dene (4) nanging/ ning (1)makna luwih (3)makna sesam- bung- an (4)makna perten- tangan (2)makna sebab tur, merga, gara- gara, rehne, sebab, dene, nanging, ning malahan (malah+-an) amarga (a-+marga) mergane (merga+-e) soale (soal+-e) tur maneh (tur+ma- neh) 190
Tabel Salajengipun (1) 3. CPP 28/ (2) P2/ K1 4. CPP 30/ P1/ K2 5. CPP 30/ P2/ K5 (3) isih nganggo jaket Luhur lungguh turu, nggedhingkrang ing sofa ijo ing ngarep kamare, kamar sing ngisor. Dheweke mentas siyaran bal-balan nonton langsung AC Milan nglawan Lazio wiwit setengah loro isuk mau. Rapat bubar. Metu saka ruwang rapat, Abrit kesusu bareng-bareng dhesekan marani lift. Jegagik, ketemu Trengginas. Atine seneng. Ya kuwi sing dioyak. "Oh, Trengginas! Aku kangen kowe!" Kuwi manut sengkane kumocap. Sing ati. Ora mung Abrit kanyatan nggandheng lengene Trengginas, ngguyu mencep nyawang kekasihe lawas sing saiki muncul maneh kuwi. Ing dhesekan wong, lift mudhun. (4) Luhur isih nganggo jaket turu, J W L Tpts W nggedhingkrang G ing sofa ijo, ing ngarep kamare, kamar K sing ngisor. K lungguh Metu saka ruwang rapat, Abrit Tpts W K J kesusu bareng-bareng dhesekan K marani lift. W L Sing kanyatan Abrit mung nggandheng K J W lengene Trengginas, L G ngguyu mencep nyawang kekasihe Tpts W G lawas sing saiki muncul maneh kuwi. G (5) nalika/ rikala/ dhek/ wektu/ rikalane/ nalikane sawise/ salebare/ lebar/ bar/ mbasan/ bareng/ kambi/ karo/ sambi/ sinambi (6) makna urut- urutan (7) makna titi mang- sa makna cara (8) nalika, rikala, dhek, wektu lebar, bareng kambi, karo, sambi, kanthi (9) rikalane (rikala+-e) nalikane (rikala+-e) sawise (sa-+wis+-e) mbasan (m-+basan) salebare (sa-+lebar+-e) sinambi (sambi+ -in-) (10) -
Tabel Salajengipun (1) 6. CPP 30/ (2) P4/ K1 7. CPP 31/ P8/ K2 (3) Ing kepengin nuduhake kangene.Trengginas nulak, uwal, ngadoh, emoh dirangkul. impen Abrit gage ngrangkul, Ceklek, lawang dibukak. turon panggah Abrit awake nglekar, ndlondeng, klambi turune nyilak, cothang gilig katon sikile nglegena, kaya cothange gangsir manglar. (4) Trengginas, nulak, uwal J W W ngadoh, W Tpts emoh dirangkul. (5) (1) lan banjur/ lan terus/ lan sabanjure/ lan sateruse (2) amarga/ Tpts(2) W merga/ gara- gara/ rehne/ sebab/ mergane/ soale Abrit panggah turon nglekar, J W G Tpts(1) awake ndlondeng, klambi turune J W J nyilak, W Tpts(2) J W gilig nglegena, kaya G Tps cothange gangsir manglar. W (1) kambi/ karo/ sambi/ sinambi/ (2) lan/ sarta/ uga cothang sikile katon (6) (1) mak- na sesam bung- an (2)makna sesam- bungan (7) (2) mak- na sebab (1)makna cara (8) amarga, merga, gara-gara, rehne, sebab kambi, karo, sambi, lan, sarta, uga (9) amarga (a-+marga) mergane (merga+-e) soale (soal+-e) sinambi (sambi + -in-) (10) lan banjur (lan + banjur) lan terus (lan + terus) lan sabanjure (lan+ (sa-+ banjur + -e)) lan sateruse (lan + (sa- + terus + -e))
Tabel Salajengipun (1) 8. CPP 32/ (2) P1/ K1 9. CPP 38/ P2/ K1 10. CPP 40/ P9/ K2 (3) "....Ayo tampanen. Nyedhaki calon maratuwa kuwi wigati." Kepeksa, tangan, Abrit ngulurke arep nampani gagang telpun. Abrit ketilapan, ngrasa durung marem anggone wawan rembug karo Trengginas, nututi keponthalan. Lan ngonangi sing dioyak lagi nguncuk marani parkiran rodha loro. emoh onok "Lak tah, daksun mbutarepna, durung ngene?"Abrit oncat, sandhing- isih sandhingan pipi, bisik- bisik. dorung (4) Kepeksa, Abrit ngulurke K J W tangan, L Tpts W gagang telpun. L arep nampani Abrit emoh ketilapan, J W ngrasa durung marem Tpts(1) W anggone wawan rembug G karo Trengginas, K nututi keponthalan. Tpts(2) W G Abrit durung oncat, J W Tpts(1) isih sandhing- sandhingan W pipi, G Tpts(2) W bisik bisik. (5) merga/ amarga/ gara-gara/ rehne/ sebab/ mergane/ soale (1) lan/ sarta/ uga (2) banjur/ nuli/ tumuli/ langsung/ terus (1) nanging/ ning (2) kambi/ sambi/ kanthi karo/ sinambi/ (6) (1)makna sesam- bungan (2)makna urut- urutan (1)makna perten- tangan (7) makna sebab (2)makna cara (8) merga, gara- gara, rehne, sebab lan, sarta, uga, nuli, banjur, tumuli, langsung, terus nanging, ning kambi, karo, sambi, kanthi (9) amarga (a-+marga) mergane (merga+-e) soale (soal+-e)
sinambi (sambi +
Tabel Salajengipun (1) 11. CPP 41/ (2) P3/ K2 12. CPP 42/ P1/ K4 13. CPP 54/ P1/ K2 (3) "Lek ngono mene, ditotugna ndhuk Cipanas!" Abrit nyingkir, marani mobile ing parkiran rodha papat. Wong ayu, lakune ya tlemek-tlemek, kaya macan luwe. Prawan ayu Abrit Mayamaya mlebu menyang mobile Honda Stream putih. Kleser-kleser gage metu saka parkiran. Terus mblencing mulih menyang Jalan Wijaya. Atine seneng, bisa sirsiran maneh karo Trengginas. Kaya dhek ana kampus biyen. Esuk, jam lima theng, Kijang Innova duweke Metro Manunggal Film wis mandheg ing plataran omahe Brigjen Purnawirawan Bathara Mayamaya, ing Jalan Wijaya. Omah kuwi cukup gedhe, kamar tidhure ana lima, garasine bisa dileboni mobil loro, nanging sing ngandhang mung Honda Stream putih siji. saiki (4) marani mobile Abrit nyingkir, J W Tpts W L ing parkiran rodha papat. K Atine seneng, J W Tpts W karo Trengginas. K bisa sirsiran maneh Omah kuwi cukup gedhe, J W Tpts(1) kamar tidhure ana lima, J W G garasine bisa dileboni mobil loro, Tpts(2) J W L G nanging saiki sing ngandhang Tps K J mung Honda Stream putih siji. W G (5) banjur/ nuli/ tumuli/ terus/ langsung amarga/ merga/ gara-gara/ rehne/ sebab/ soale/ mergane (1) amarga/ merga/ gara- gara/ rehne/ sebab/ mergane (2) lan/ sarta/ uga (6) makna urut- urutan (2)makna sesam- bungan (7) makna sebab (1)mak- na sebab (8) banjur, nuli, terus, tumuli, langsung merga, gara-gara, rehne, sebab merga, gara-gara, rehne, sebab lan, sarta uga (9) amarga (a-+marga) mergane (merga+-e) soale (soal+-e) amarga (a-+marga) mergane (merga+-e) soale (soal+-e) (10) -
Tabel Salajengipun (1) 14. CPP 54/ (2) P1/ K4 15. CPP 54/ P1/ K5 (3) Kahanane sepi, marga sing manggon mung Pak Bathara sekalihan karo putra putrine, Abrit lan pembantune loro lanang wadon. Pembantune wadon saiki lagi wae metu, oleh nyang kontakan Malaysia. dadi TKW tugas, Bathara Sawise Mayamaya ora ngasta apa-apa, kajaba rumangsa tuwa, kepinterane biyen mung bab strategine wong perang, ngereh prajurit klerehane, sing jaman saiki wis ora gathuk maneh. Putrane telu, sing loro wis padha omah-omah lan manggon ing kutha liya. Kari siji sing ragil, Abrit, sing ndherek ing kono. purna (4) Pembantune wadon saiki lagi wae metu, J W oleh kontakan dadi TKW Tpts W G nyang Malaysia. K (5) amarga/ merga/ gara-gara/ rehne/ sebab/ soale/ mergane Sawise purna tugas, Bathara Mayamaya Tps W G J ora ngasta apa-apa, W L kajaba rumangsa tuwa, kepinterane biyen Tps W J mung bab strategine wong perang, W G lan/ sarta/ uga ngereh prajurit klerehane, Tpts W L sing jaman saiki K wis ora gathuk maneh. W (6) makna sesam- bungan (7) makna sebab (8) merga, gara-gara, rehne, sebab lan, sarta uga lan, sarta, uga (9) amarga (a-+marga) mergane (merga+-e) soale (soal+-e)
Tabel Salajengipun (1) 16. CPP 55/ (2) P1/ K4 17. CPP 55/ P1/ K5 (3) Pasrawungan antarane mantan pejabat ing Jakarta mbutuhake bandha-bandhu mubra- mubru kang cukup akeh, nanging Pak Bathara usaha apa-apa sing ngasilake dhuwit kidhung, ora bisa. Beda karo kanca- kancane, isih bisa dadi konsultan, utawa ngajar dadi dosen, utawa dadi ketua kagiyatan apa ta apa. Malah Satuhu Manahira ngedegake prusahakan pariwara, prusahakane maju, sugihe ndadi. Nalika Bathara isih letnan- kolonel, nyekel Korem ing Surabaya, Satuhu pangkate kapten, dadi klerehane. Pasrawungan antarane mantan pejabat ing Jakarta mbutuhake bandha-bandhu mubra- mubru kang cukup akeh, nanging Pak Bathara usaha apa-apa sing ngasilake dhuwit kidhung, ora bisa. Beda karo kanca- kancane, isih bisa dadi konsultan, utawa ngajar dadi dosen, utawa dadi ketua kagiyatan apa ta apa. Malah Satuhu Manahira kae saiki ngedegake prusahakan pariwara, prusahakane maju, sugihe ndadi. Nalika Bathara isih letnan-kolonel, nyekel Korem ing Surabaya, Satuhu pangkate kapten, dadi klerehane. kae saiki (4) Malah Satuhu Manahira kae Tps J saiki ngedegake prusahakan K W L pariwara, prusahakane maju, G J W sugihe ndadi. Tpts J W Nalika Bathara isih letnal- Tps J K kolonel, nyekel Korem W L ing Surabaya Satuhu pangkate K J W kapten, G Tpts W G dadi klerehane. (5) lan wusana- lan ne/ akire/ lan tundho- ne mula/ saengga/ akibate/ (6) makna sesam- bungan (7) makna akibat (8) mula (9) saengga (sa-+engga) akibate (akibat+-e) (10) lan wusanane (lan+(wusana+-e)) lan akire (lan + (akir + -e)) lan tundhone (lan+(tundho+-e))
Tabel Salajengipun (1) 18. CPP 55/ (2) P1/ K6 19. CPP 55/ P4/ K3 (3) Malah Satuhu Manahira kae saiki ngedegake prusahakan pariwara, prusahakane maju, sugihe ndadi. Nalika Bathara isih letnan-kolonel, nyekel Korem ing Surabaya, Satuhu pangkate dadi klerehane. Ya semu isin, Bu Bathara, nyanak-nyanak keluwargane marang Satuhu Manahira, rekake melu titip dhuwit supaya diubengake kanggo udhu prusahakan, Bu Bathara mung trima nampa royalty utawa bonuse wae ing saben-saben. Ora mung Piko, dalah Lirih uga melu kedandapan mlayu ana marani Abrit ruwang kang ngiras uga ruwang tamu. Ing isih remeng-remeng, latar ing ruwang tamu padhang kencar-kencar marga sorote lampu isih kuwasa. kapten, sing keluwarga (4) (5) Ya semu isin, Bu Bathara, nyanak- K J nyanak marang keluwargane Satuhu W K Manahira, rekake melu titip dhuwit Tps W G supaya diubengake kanggo udhu Tps W K prusahakan, Tpts J mung trima nampa royalti utawa bonuse W L wae ing saben-saben. K lan wusanane/ lan lan tundhone akire/ Bu Bathara Ing latar isih remeng-remeng, K W Tpts ing ruwang tamu padhang kencar-kencar K W G marga sorote lampu isih kuwasa. Tps J W nanging, ning, suwali (6) makna perten tang- an (7) makna sesam- bungan (8) - nanging, ning (9) - suwalike (se-+walik+-e) (10) lan wusanane (lan+(wusana+-e)) lan akire (lan + (akir + -e)) lan tundhone (lan+(tundho+-e))
Tabel Salajengipun (1) 20. CPP 56/ (2) P1/ K1 21. CPP 56/ P7/ K1 22. CPP 56/ P10/ K1 (3) "Lho kuwi saya?" "Anu, Mbak. Kancane bojoku, saka Caruban. golek penggawean neng Jakarta. Iki arep melu aku nonton shooting nyang Cipanas." Lirih rumangsa dipitepungake karo rumah, maju tuwan ngacungake tangan. Sawise nata barang-barang ing mobile, penumpange isih padha durung nunggang, Lirih agahan tangane marang ngecungake "Anu, Mbak. Abrit. Aku ngaturake tunangan sugeng pumpung lagek diumumke dhek emben! Ambune isih wangi!" Lagi Kijang Innova mlaku, Lirih bali numpak jejer sopir. "Kuwi pengamane dienggo!" pakone Piko marang Lirih. sabuk (4) Lirih rumangsa dipitepungake J W karo tuwan rumah, maju. K Tpts W ngacungake tangan G Sawise nata barang-barang ing mobile, Tps W L K penumpange Tpts J isih padha durung nunggang, Lirih W J agahan ngecungake tangane W L marang Abrit. K Kijang Innova mlaku, Lirih Tpts J W J bali numpak jejer sopir. W G (5) banjur/ nuli/ tumuli/ terus/ langsung lan/ sarta/ uga sadurunge (6) makna urut- urutan makna sesam- bungan (7) makna titi mang- sa (8) banjur, nuli, tumuli, terus, langsung lan, sarta, uga
(9) -
sadurunge (sa
+durung+
e)
Tabel Salajengipun (1) 23. CPP 62/ (2) P1/ K1 24. CPP 63/ P2/ K6 25. CPP 65/ P2/ K1 (3) Mobil mandheg lurung gedhe, ngarep omah sing jembar latare. Omahe Srinawang, tukang paes utawa juru riyas. Wonge wis ngenteni ing badhug ngarep omahe. "Ee, Mbak Abrit! Slamet, ya! Slamet nglampahi pepasangan! Kapan diramekake? Suk aku wae riyase, ya!" sing dadi Lawang mobil durung ditutup, Srinawang ngacungake tangan tetep Abrit marang nunggoni ing njero motor. ing juru sing Isuk-isuk, Luhur wis metu saka Hotel Sangkuriang. Sarapan ing kantin, terus mlaku-mlaku kaya sing dijangka, dirancang..... Para wong film durung padha teka lokasi, Luhur wis midering rat meruhi kahanan. Apa wae sing bakal kedadean ing lokasi shooting, Luhur wis bisa ngawasi. ing (4) Mobil mandheg ing lurung gedhe, J W K ngarep omah sing jembar latare. Tpts W G Lawang mobil durung ditutup, Tpts J W Srinawang ngacungake tangan J W L marang Abrit sing tetep nunggoni K ing njero motor. K Para wong film durung padha teka J W ing lokasi, K Tpts J W rat meruhi kahanan. G Luhur wis midering (5) utawa nalika, rikala, dhek, wektu rikalane nalikane nanging, ning suwalike (6) makna perten tang- an (7) makna pilihan makna titi mang- sa (8) utawa nalika, rikala, dhek, wektu nanging ning (9) - rikalane (rikala+-e) nalikane (nalika+-e) suwalike (se-+walik+-e) (10) -
Tabel Salajengipun (1) 26. CPP 68/ (2) P7/ K4 27. CPP 68/ P8/ K1 (3) "Heh! Ayo! Aja ngomong wae!" ujare Abrit sing wis ngenteni Lirih ewang-ewang dheweke. "Wis, Pak Piko. Ga iki sah ilir-ilir ilang.....Wong kaya ngono kuwi akeh tunggale! Ombyokan!" "Tenan, Mbak. Omonganmu jan pedhes! Ning ya daksabari, Pangeran sing bakal mbales!" gage nusul Abrit, Lirih gawanane ngotong-otong Abrit sing paling abot. Lirih gage ngotong-otong Abrit sing paling abot. rukun, Sanajan ora pati prawan loro kuwi katon mlaku runtung-runtung lan renteng-renteng, sing paling gedhe lan abot digawa loro, bareng-bareng wong marani tendhane para aktris, liwat pinggire ara-ara, cukup adoh antarane. nguwatirke arek nusul Abrit, gawanane tas (4) Lirih gage nusul Abrit, J W L Tpts W gawanane Abrit sing paling abot. L ngotong-otong (5) banjur/ nuli/ tumuli/ langsung/ terus Sanajan ora pati rukun, prawan loro kuwi Tps W J katon mlaku runtung-runtung lan renteng- W G renteng, Tpts(1) J digawa bareng-bareng wong loro, W G Tpts(2) marani tendhane para aktris, W L Tpts(3) W pinggire ara-ara, cukup adoh antarane. G K (1) dene (2) banjur/ nuli/ tumuli/ langsung/ terus (3) kanthi/ krana/ sarana tas sing paling gedhe lan abot liwat (6) (1) makna se- sam- bung- an (2) makna urut- urutan (7) makna urut- urutan (3) mak- na cara (8) banjur, nuli, tumuli, lang- sung, terus dene, banjur, nuli, tumuli, langsung, terus, kanthi, krana, srana (9) -
Tabel Salajengipun (1) 28. CPP 69/ (2) P1/ K4 29. CPP 71/ P1/ K15 30. CPP 72/ P1/ K1 (3) Dheweke wis nemokake, sing endi Abrit Mayamaya. Ya sing mudhun saka Innova, terus mlaku runtung- runtung karo kancane, tumuju tendhane para pelakon. Abrit kancane kuning, klambine abang. Sengaja, Luhur ora nyedhaki apa nemoni. ....Sapa ngreti kaya kandhane Kang Piko wingi, ana sutradhara butuh pelakon pocokan, terus Lirih ditari? Nanging ora! Wong- wong sing ibut ing kono saiki mesthine dites kelantipane, ayune, tekane ing kono wis nganggo kontrak nganggo prejanjen, barang. Rampung nata barang-barange, ditinggal kanca, aruh-aruh lunga Lirih, semu kesusu Abrit langsung menyang papane tendha komputer. Papane rada mencar adoh saka barang-barang properti liyane. rak wis ditiling (4) Abrit klambine kuning, kancane J W G Tpts J abang. G Wong-wong sing ibut ing kono saiki J K mesthine rak wis dites kelantipane, W L ditiling ayune, W L Tpts(1) J K wis nganggo prejanjen, W L Tpts(2) nganggo kontrak barang. W L tekane ing kono Rampung nata barang-barange, Tpts(1) W L aruh-aruh kanca W G Tpts(2) W L semu kesusu Abrit langsung menyang K J W papane tendha komputer. G ditinggal lunga Lirih, (5) dene (1) lan/ sarta/ uga (2) utawa malah/ apa malah (1) sawise/ salebare/ lebar/ bar bareng/ mbasan (2) lan/ sarta/ uga (6) makna sesam- bungan (1) makna sesam- bung- an (2) makna luwih (2)makna sesam- bungan (7) (1)mak- titi na mang- sa (8) dene lan, sarta, uga lebar, bar, bareng, lan, sarta, uga (9) -
sawise (sa-+wis+-e) mbasan (m-+basan) salebare (sa-+lebar+-e) (10) - utawa malah (utawa+malah) apa malah (apa+malah)
Tabel Salajengipun (1) 31. CPP 72/ (2) P1/ K3 32. CPP 72/ P1/ K4 33. CPP 75/ P1/ K1 (3) Papane rada mencar adoh saka barang-barang properti liyane. Wong babagan liyane isih padha tata-tata, durung wiwit makarya, Trengginas wis nggethu ibut ing ngarep monitor, adreng nutuli tuts kiborte Abrit komputer. kelingan biyen, Trengginas pancen jago main komputer. Abrit biyen, kelingan Trengginas pancen jago main komputer. Drijine sepuluh bisa main kabeh. Kuwi salah sijine kepinteran sing kanca liya ora bisa nandhingi. gunung, adoh Caruban cedhak alas jati. Dolan-dolan ing alas jati, Lirih wis kerep. Yen munggah-mudhun gunung durung. La saiki Cipanas, tanah pegunungan. (4) Wong babagan liyane Tpts(1) J isih padha tata-tata, W Tpts(2) durung wiwit makarya, W Trengginas wis nggethu ibut J W ing ngarep monitor, K Tpts(3) adreng nutuli tuts kiborte komputer. W L Abrit kelingan biyen, J W K Tpts J pancen jago main komputer. W G Trengginas Caruban adoh gunung, J W G Tpts W alas jati. G cedhak (5) (1) nalika/ rikala/ dhek/ wektu/ rikalane/ nalikane, (2) utawa malah/ apa malah (3) kambi/ karo/ sambi/ sinambi/ yen/ menawa nanging/ ning (6) (2)makna pilihan makna perten- tangan (7) (1) mak- na titi mang -sa (3)mak- na cara makna isi (8) nalika, rikala, dhek, wektu, kambi, karo, sambi, yen, menawa nanging, ning (9) rikalane (rikala+-e) nalikane (nalika+-e) sinambi (sambi+-in-)
(10) utawa malah (utawa+malah) apa malah (apa+malah)
Tabel Salajengipun (1) 34. CPP 76/ (2) P2/ K1 35. CPP 76/ P2/ K2 36. CPP 76/ P2/ K3 37. CPP 77/ P1/ K7 (3) Dalane setapak njulek, kiwa pereng, tengen pereng. Lirih kudu mudhun, njojrog mengisor. Dalane setapak njulek, kiwa pereng, tengen pereng. Lirih kudu mudhun, njojrog mengisor. Dalane setapak njulek, kiwa pereng, tengen pereng. Lirih kudu mudhun, njojrog mengisor. Ing pantoge dalan ngisor katon banyu kimplah-kimplah, banyu kang asale saka grojogan ndhuwur gunung. Wah, mesthi peni banget lelumban dolan-dolan ing kono. Jeleh ndhedhepi Abrit. mesthine Abrit nglakoni penggawean sing wis tinalenan kontrak. Mula Luhur banjur nglereni anggone ngengincengi Abrit.....Luhur ngadeg, terus ninggalake papan, arep mlaku-mlaku dhisik golek panorama pandulu sakupenge tanah pagunungan Cipanas. kang nyegerake (4) Dalane setapak njulek, kiwa pereng, J W G J W tengen pereng. Tpts J W Lirih kudu mudhun, njojrog mengisor. J W Tpts W G Ing pantoge dalan ngisor katon banyu K W J kimplah-kimplah, G Tpts banyu kang asale saka grojogan J ndhuwur gunung. W G Luhur ngadeg, terus ninggalake papan, J W Tps W L arep mlaku-mlaku dhisik Tpts W golek pandulu G sakupenge tanah pagunungan Cipanas. K panorama kang nyegerake (5) lan/ sarta/ uga kanthi/ krana/ sarana utawa amarga/ merga/ sebab/ gara- gara/ rehne/ soale/ mergane (6) makna sesam- bung- an (7) makna cara makna pilihan makna sebab (8) lan, sarta, uga kanthi krana sarana utawa merga, sebab, gara- gara, rehne, (9) -
amarga (a
+marga) soale (soal+
e) mergane (merga+
e)
Tabel Salajengipun (1) 38. CPP 77/ (2) P2/ K1 39. CPP 78/ P1/ K5 (3) Luhur ngadeg, terus ninggalake papan, arep mlaku-mlaku dhisik golek panorama kang nyegerake pandulu tanah sakupenge pagunungan Cipanas. Wis mubeng-mubeng, wis munggah punthuk mudhun ceruk, wis nontoni wong ing gunung sing mergawe apa kuwajibane urip sedina-dina, Luhur weruh klerape wong wadon nganggo rok abang sing ing karo beda sakupenge. padunung ....Luhur weruh klerape wong wadon nganggo rok abang sing beda ing sakupenge..... Kepengin Luhur kenalan....Mula Luhur ya gage nututi ngetutake menyang endi parane. karo padunung ketarik. lakune, (4) Wis mubeng-mubeng, wis munggah W W punthuk mudhun ceruk, G W G wis nontoni wong ing gunung W G K sing mergawe apa kuwajibane urip sedina-dina, G Luhur weruh klerape wong wadon Tpts J W G nganggo rok abang sing beda karo padunung ing sakupenge. G Mula Luhur ya gage nututi Tps J W lakune, L Tpts W menyang endi parane. G ngetutake (5) lan banjur malah, lan terus malah lan/ sarta/ uga (6) makna sesam- bungan (7) makna sesam- bung- an (8) - lan, sarta, uga (9) -
(10) lan banjur malah (lan+banjur+malah) lan terus malah (lan+terus+malah)
Tabel Salajengipun (1) 40. CPP 78/ P1/ K11 (2) 41. CPP 78/ P3/ K1 42. CPP 78/ P4/ K1 (3) Mula Luhur ya gage nututi lakune, ngetutake menyang endi parane. Nemu gagasan. Enake iki ya direkayasa. Ketemu utawa kepranggulan karo Kenya kuwi uga disekenario sing ngeramake. Ketemu sajak ora sengaja,ora kenyana. Wiiih, hebat! Luhur ngrasa, dheweke kuwi satemene kudu dadi tukang gawe crita, tukang gawe skenario film! Nirokake lakune Rok Abang, Luhur uga mlaku mudhun njojrog ing dalan ciyut sing diapit pereng mau. Wis ngreti, lakune ora oleh mlayu kaya cah wadon mau. Ngati-ati. ....Kepriye calane kanalan? Kudu sing aneh, ben nandhes ing ati. Luhur nggagas terus. Terus. Terus. Ketemu! Nyedhaki papan dhasare dalan ciyut, Luhur sengaja tiba gulung koming. (4) Luhur ngrasa, J W Tpts(1) J satemene kudu dadi tukang gawe crita, W G dheweke kuwi (5) (1) yen/ menawa (2) utawa/ apa tukang gawe skenario film! Tpts(2) W G Nirokake lakune Rok Abang, kanthi/ krana/ sarana Tpts W G Luhur uga mlaku mudhun njojrog J Tps W G ing dalan ciyut sing diapit pereng mau. K Nyedhaki papan dhasare dalan ciyut, Tpts W L Luhur sengaja tiba gulung koming. J W G nalika, rikala, dhek, wektu, rikalane, nalikane (6) (2)makna pilihan (7) (1)mak- na isi makna cara makna titi mangsa (8) yen, menawa utawa, apa kanthi, krana, sarana nalika, rikala, dhek, wektu (9) -
rikalane (rikala+
e) nalikane (nalika+
e)
Tabel Salajengipun (1) 43. CPP 79/ (2) P4/ K1 44. CPP 79/ P4/ K3 45. CPP 79/ P6/ K2 (3) "Sing endi sing lara, Mas? Sing endi? Aduuuuh, mesakake!" enom Dicekeli wong wadon sripanggung sinetron, Luhur seneng banget. Ora mung dicekeli, rangkulane prasasat dirangkul, lengen alus! "Sing endi sing lara, Mas? Sing endi? Aduuuuh, mesakake!".... lara, Ditakoni sing endi sing Luhur cepet milih panggonan sing lara ngendi sing supaya lengen wadon enom kuwi ngrangkule saya kenceng. "Adhuh-dhug-dhuh! Kene, lo! Kene, lo!" Luhur nyekeli bangkehane sisih kiwa, marga wong wedok sing nulungi kuwi ana ing sisih tengene. Luhur seneng banget raine wong kuwi meh wadon nyenggol lambene. Embusan hawa ambegane kuwi sentak-sentik nyebuli dhadha wadon sing mangling genah banget katon ing ngarepe. rokabang sripanggung gulune, (4) Dicekeli wong wadon enom Tpts W L sripanggung sinetron, Luhur seneng banget. G J W Ditakoni sing endi sing lara, Luhur Tpts W G J cepet milih panggonan W L sing lara ngendi sing supaya lengen wadon enom kuwi ngrangkule saya kenceng. L Embusan hawa ambegane sripanggung kuwi J nyebuli gulune, W L Tpts sentak-sentik dhadha wadon sing mangling J genah banget katon ing ngarepe W K (5) amarga/ merga/ gara- gara/ rehne/ soale/ mergane nalika/ rikala/ dhek/ wektu/ rikalane/ nalikane lan/ sarta/ uga (6) makna se- sam- bung- an (7) makna sebab makna titi mang- sa (8) merga, gara- gara, rehne, sebab nalika, rikala, dhek, wektu dene (9) amarga (a-+marga) soale (soal+-e) mergane (merga+-e) rikalane (rikala+-e) nalikane (nalika+-e)
Tabel Salajengipun (1) 46. CPP 79/ P6/ K11 (2) 47. CPP 80/ P5/ K1 48. CPP 80/ P8/ K4 (3) Sengok! Adhuh ora kuwat Luhur ngempet getere atine, ngambung pipi sing melus- melus sandhinge. Ngambung sengok, nanging karo mbengok ngadhuh, "Adhuh biyung!" nggeblag Terus kelumah. Weruh Luhur tetep kelumah, sing Lirih nyawang praen pringisan kanthi rasa welas. Nanging ora wani nyenggol- Kuwatir nyenggol maneh. marakake saya kelaran. ing "Lo, dhadhamu ya kebentus- bentus?" "Iyaaa! Ning sing njerone! Kebentus panah asmaraaa!!" lara kuwat ngempet Ora samudana, Luhur anggone pringisan karo mesem-mesem ngguyu. (4) Adhuh ora kuwat Luhur ngempet K J W getere atine, L Tpts W pipi sing melus-melus ing sandhinge. L K ngambung Weruh Luhur tetep kelumah, Lirih Tpts W G J nyawang praen sing pringisan W L kanthi rasa welas. K Ora kuwat ngempet lara samudana, Tpts W L Luhur anggone pringisan J W karo mesem-mesem ngguyu. K (5) nalika/ rikala/ dhek/ wektu/ rikalane/ nalikane amarga/ merga/ gara- gara/ rehne/ soale/ mergane amarga/ merga/ gara- gara/ rehne/ soale/ mergane (6) (7) makna titi mangsa makna sebab makna sebab (8) nalika, rikala, dhek, wektu merga, gara-gara, rehne, sebab merga, gara-gara, rehne, sebab (9) rikalane (rikala+-e) nalikane (nalika+-e) amarga (a-+marga) soale (soal+-e) mergane (merga+-e) amarga (a-+marga) soale (soal+-e) mergane (merga+-e) (10) -
Tabel Salajengipun (1) 49. CPP 81/ (2) P3/ K8 50. CPP 81/ P5/ K9 51. CPP 82/ P1/ K16 (3) Nanging, pokale wong lanang yen arep ngurangajari wong wadon, carane ora mengkono. Ethok-ethok apa ora, tingkahe wong lanang kuwi mau ana niyate sing jujur, ana akale sing Ora ngayawara. sembarang wong lanang nakal duwe akal kaya patrape wong sing ditulung mau. Apa maneh lelakon kuwi mau ing cedhake kabeh dumadi kang blumbang kimplah-kimplah, ana grojogan saka gunung, wewengkon ceruk alam kang endah, sepi uwong. Rak luwih penak yen ngematake endahe alam ora ijen, dikancani wong liya? Wong lanang pisan. Ora karo srawung nomnoman bregas kang kaya mengkono! Lirih cepet mikire, cepet gawe keputusan. Ora rugi, srawung karo wong kuwi! banyu ndhuwur papa (4) Ethok-ethok apa ora, K tingkahe wong lanang kuwi mau ana J W niyate sing jujur, G Tpts W akale sing ngayawara G ana Apa maneh lelakon kuwi mau kabeh dumadi Tps J W ing cedhake blumbang banyu kang kimplah- kimplah K ana grojogan saka ndhuwur gunung, Tpts(1)W G K wewengkon ceruk alam kang endah, Tpts(2) J sepi uwong. W G Lirih cepet mikire, J W Tpts W L cepet gawe keputusan. (5) lan/ sarta/ uga (1) amarga/ merga/ sebab/ gara- gara/ rehne/ soale/ merga- ne (2) dene lan wusanane/ lan lan tundhone akire/ (6) makna sesam- bungan (2)mak- na sesam- bungan makna sesam- bung- an (7) (1) mak- na sebab (8) lan, sarta, uga merga, gara- gara, rehne, sebab (9) - amarga (a-+marga) soale (soal+-e) mergane (merga+-e) (10) -
lan akire (lan+(akir+
e)) lan wusanane (lan+(wusana+
e)) lan tundhone (lan+(tundho+
e))
Tabel Salajengipun (1) 52. CPP 82/ (2) P2/ K1 53. CPP 82/ P2/ K2 54. CPP 83/ P1/ K2 55. CPP 83/ P8/ K9 (3) Lirih mandheg, tumoleh. Wong lanang mau wis tangi gemregah, ora kelaran babar pisan. pringisan Mandeng Lirih karo mesem ngajak ngguyu. tumoleh. Wong Lirih mandheg, lanang mau wis tangi gemregah, ora pringisan kelaran babar pisan. Mandeng Lirih karo mesem ngajak ngguyu. ...Sepisan aku dudu sripanggung sinetron utawa ratu iklan, ping pindho jenengku kuwi asli paringane Kanjeng ngguyu Rama...Luhur nggleges. Dheweke ngreti, prawan klambi abang kuwi ngajak guyon srekalan karo dheweke, utawa marga mau wis disrekal dhisikan. Saktenane, Lirih pancen krasa wong lanang kuwi wis wiwit mau niyat nyedhaki dheweke. Lan ora gigrak- gigrik maneh, Lirih bisa nampa. Kepara kepranan. Uwonge bregas, sandhangane apik, carane gojeg mriyayi. (4) Lirih mandheg, J W Tpts W tumoleh. Wong lanang mau wis tangi gemregah, J W K ora pringisan kelaran babar pisan. Tpts W G K Dheweke ngreti, J W Tpts J abang kuwi ngajak guyon J W G utawa srekalan karo dheweke, G K marga mau wis disrekal dhisikan. K W G Uwonge bregas, sandhangane apik, J W J W prawan klambi carane gojeg mriyayi. Tpts J W (5) banjur/ terus/ nuli/ tumuli/ langsung nyatane/ nanging./ ning yen/ menawa lan/ uga sarta/ (6) makna urut- urutan makna perten- tangan makna sesam- bungan (7) makna isi (8) banjur, terus, nuli, tumuli, langsung nanging, ning yen, menawa lan, sarta, uga (9) - nyatane (nyata+-e)
Tabel Salajengipun (1) 56. CPP 84/ (2) P1/ K2 57. CPP 84/ P2/ K1 (3) Lirih Nagari, sanajan wis dadi sripanggung, sikepe anggep-anggepan, ora andhap asor, ethok-ethok isih golek penggawean. Dene Luhur, tumrap tandhes ing atine, Lirih kuwi wong wadon kang seneng berbudi, ora pamer. Mula saupama Lirih nglamar penggawean tenan, Luhur wis bakal nampa. (4) Lirih Nagari, sanajan wis dadi J Tps W sripanggung, sikepe G J ora anggep-anggepan, W andhap asor, W Tpts K isih golek penggawean. W G Dene tumrap Luhur, tandhes K W ing atine, K Tpts(1) J wong wadon kang berbudi, W ethok-ethok Lirih kuwi ora seneng pamer. Tpts(2) W G (5) lan malah (1) yen/ menawa (2) lan/ sarta/ uga (6) makna sesam- bungan (2) makna sesam- bungan (7) (1) mak na isi (8) - yen, menawa lan, sarta, uga (9) -
(10) lan malah (lan+malah)
Tabel Salajengipun (1) 58. CPP 84/ (2) P3/ K1 59. CPP 86/ P6/ K5 (3) Padha karepe, padha kepranane, loro padha wong lungguhan jejer ing pinggire blumbang, ongkang- sikil dolanan ongkang banyu, omong- omongan sakecandhake, nyatane akeh sing digunem, ora pedhot-pedhot. Gegojegan ngguyu- ngguyu. "Treeeng, kowe lagi apa? golek Ayo papan sing romantis, yo!" Durung tekan, durung kepethuk wonge, Abrit wis mikir ngayawara. (4) (5) (1) amarga/ merga/ rehne/ gara- gara/ sebab/ mergane/ soale Padha karepe,[ padha kepranane, Tpts(1) W Tpts(2) W wong loro padha lungguhan jejer J W G ing pinggire blumbang, K Tpts(3) J ongkang-ongkang dolanan banyu, W G sikil (2) lan/ uga sarta/ omong-omongan sakecandhake, (3) kambi, karo, Tpts(4) W G nyatane akeh sing digunem, Tps W J ora pedhot-pedhot. Tpts(5) W sambi, sinambi (4) lan malah lan banjur, malah terus (5) mula, saengga, akire, nganti Durung tekan, durung kepethuk Tpts(1) W Tpts(2) W wonge, Abrit wis mikir ngayawara. G J W G (1) ambakna/ mangkak/ sanadyan/ nadyan/ mangkakna (2) lan/ uga sarta/ (6) (2) lan (4) makna sesam- bung- an (2)makna sesam- bungan (7) (1) makna sebab (3)makna cara (5)makna akibat (1) makna perten- tangan (8) merga, rehne, gara-gara, sebab, lan, sarta, uga kambi, karo, sambi, mula, nganti nadyan, mangkak, lan, sarta, uga (9) amarga (a-+marga) mergane (merga+-e) soale (soal+-e) sinambi (sambi+-in-) saengga (sa-+engga) akibate (akibat+-e) ambakna (ambak+-a) sanadyan (sa-+nadyan) mangkakna (mangkak+-a) (10) lan malah banjur (lan+malah+banjur) lan malah terus (lan+malah+terus) 211
Tabel Salajengipun (1) 60. CPP 87/ (2) P4/ K4 61. CPP 88/ P11/ K5 62. CPP 93/ P1/ K3 (3) Luhur ngguyu. Ing batin, Kenya iki guyon pinter banget ya samudana....Mula kepengin nimbangi guyone Lirih. Luhur nggodha, "Ya uwis. La iki, lagi daksiri!" Luhur nylewengke omongane. Ora jujur maneh. Marga nyatane keconggah durung dheweke nyedhaki Abrit, saiki nemoni buron pareden sing mranani ati. Luhur ora sida tuku sate. Mung ngombe teh botol, padha karo Lirih. Wong loro banjur nutugake tumuju Hotel laku, mudhun Sangkuriang. Dalane tetep ora rata, pating brenjul, pating slewah bisa liwat mrana-mrene, ana sing liwat grumbulan, ana sing liwat tela-tela kalenan, sing ngliwati kudu mlangkah utawa mlumpat, saking ambane kalenan. (4) Mula Luhur ya kepengin nggodha, Tps J W G nimbangi guyone Lirih. Tpts W L G Marga nyatane dheweke Tps J durung keconggah nyedhaki Abrit, [ W L Tpts saiki nemoni K W buron pareden sing mranani ati. L Wong loro banjur nutugake laku, J W mudhun tumuju Hotel Sangkuriang. Tpts W K (5) mrih/ amrih/ murih/ supaya/ supayane/ kareben/ dhimen/ bene ben/ nanging/ ning lan/ uga sarta/ (6) makna perten- tangan (7) makna ancas makna sesam- bung- an (8) amrih, murih, supaya, kareben, ben, dhimen nanging, ning lan, sarta, uga (9) amrih (a-+mrih) supayane (supaya+-e) bene (ben+-e) -
Tabel Salajengipun (1) 63. CPP 93/ (2) P1/ K4 64. CPP 94/ P4/ K2 65. CPP 94/ P4/ K7 (3) tetep ora Dalane rata, pating brenjul, pating slewah bisa liwat liwat ana mrana-mrene, grumbulan, ana sing liwat tela-tela kalenan, kudu mlangkah utawa mlumpat, saking ambane kalenan. Luhur lan Lirih milih sing liwat kalenan, sanajan rada mubeng tujuan, nanging wong ora kesusu, ora ana sing dioyak, dadi ya mlaku-mlaku karo gojeg kuwi sing dipilih wong langen wisata kuwi. Pikiran anyar muncul. Lirih kudu mbales, maeka Luhur. Atine isih ora trima mau kok nganti Lirih nulungi wong gemlundhung, jebule kuwi laku bujuk-bujukan. Saiki iki mupung kahanane sepi uwong kaya neng alas Caruban, ora ana seksi uwong saipit-ipita. Lirih kudu tumingkah sing pas, bisa mbujuki Luhur, sanajan tingkahe kuwi wujud ugal-ugalan. ora apa- apa ugal-ugalan, wong ora ana sing weruh! sing sing ngliwati tumekane (4) Dalane tetep ora rata, pating brenjul, J W W pating slewah bisa liwat mrana-mrene, Tpts(1) W G K ana ana sing liwat grumbulan, Tpts(2)W J Tpts(3) W sing liwat tela-tela kalenan, J Tpts(4) sing ngliwati kudu mlangkah utawa mlumpat J W saking ambane kalenan. K Lirih kudu mbales, J W Tpts W L maeka Luhur. Lirih kudu tumingkah sing pas, J W Tpts bisa mbujuki Luhur, W L sanajan tingkahe kuwi wujud Tps J W ugal-ugalan. G (5) (1)saha (3) lan/ sarta/ uga, (2) mula/ saengga/ nganti/ akibate (4) dene kanthi/ krana/ sarana mrih/ amrih/ murih/ supaya/ supayane/ kareben/ ben/ dhimen/ bene (6) (1),(3), (4) makna sesam- bungan (7) (2) makna akibat makna cara makna ancas (8) lan, sarta, uga, dene, mula, nganti kanthi, krana, sarana amrih, murih, supaya, kareben, ben, dhimen (9) saengga (sa-+engga) akibate (akibat+-e)
amrih (a
+mrih) supayane (supaya+
e) bene (ben+
e)
Tabel Salajengipun (1) (2) 66. CPP 95/ P7/ K6 (3) Lirih ya senenge jamak, ngamploki gedebog ethok ethok dadi jaran balape. Mangka ora mlaku. Saiki jarane mlaku tenan! 67. CPP 100/ P4/ K8 Sanajan anggone arep methuki Abrit durung kelakon, isih durung lelakone nemu ketemu Lirih, ya sripanggung kanca maine Abrit, nganti wektu kuwi, nglegakake atine Luhur. Rumangsa ora rugi! akal, nanging 68. CPP 103/ P1/ K1 Wayah ngaso umum jam rolas, Abrit ganti klambi srat-sret, nguculi nganggo sandhangane rok klambine dhewe. Ngisoran mekrok amba ules ijo, ndhuwuran klambi sutra benik ceples pethalan ngarep, ulese kembang-kembang semu ijo uga. pentas, tanpa lengen, (4) Lirih ya senenge jamak, J W G Tpts W gedebog ethok ethok dadi jaran balape. L Tp W G ngamploki Sanajan anggone arep methuki Abrit Tps J durung kelakon, W Tpts W akal, nanging lelakone ketemu G Tps J W Lirih ya sripanggung kanca maine Abrit G nganti wektu kuwi, nglegakake atine Luhur K W L Wayah ngaso umum jam rolas, Abrit K J ganti klambi srat-sret, W L G isih durung nemu nguculi sandhangane pentas, Tpts(1) W L nganggo klambine dhewe. Tpts(2) W L (5) amarga/ merga/ gara-gara/ sebab/ rehne/ soale/ mergane lan, uga sarta, (1) kanthi, krana, sarana (2) lan banjur/ lan sabanjure/ lan terus/ lan sateruse (6) makna sesam- bungan (2)makna sesam- bungan (7) makna sebab (1) mak- na cara (8) merga, gara- gara, rehne, sebab lan, sarta, uga kanthi, krana, sarana (9) amarga (a-+marga) soale (soal+-e) mergane (merga+-e)
lan banjur (lan + banjur) lan terus (lan + terus) lan sabanjure (lan+ (sa-+ banjur + -e)) lan sateruse (lan + (sa- + terus + -e)) 214
Tabel Salajengipun (1) 69. CPP (2) 104/ P5/ K1 70. CPP 105/ P4/ K1 71. CPP 105/ P6/ K1 72. CPP 108/ P2/ K1 (3) "Ck! Aja dibombong! Aja dielem terus, mundhak gedhe ndhase! Krungu kowe, Lir?.... Lirih ora nanggapi, ngetik. Karo ngelus gegere Lirih, dheweke ngomong cedhak ing pipine, "Daktinggal sedhiluk, ya. Ora sah grogi!" Weruh sikepe Trengginas sing sajak mbangun tresna, Abrit panas atine. Nampa sasmita, Lirih ngreti. Ngendheg garapane. Nyopot kop-telpune, tumenga nilingake apa prentah sabanjure. tetep Nalika kru shooting bubaran ngaso, Luhur isih njenggruk ana ing pucuk undhukan lemah, ngeker terus tingkahe Abrit. Weruh Abrit ganti klambi sarwa ijo, terus mlaku rerikatan marani Lirih papane nyambutgawe. (4) Lirih ora nanggapi, J W Tpts W tetep ngetik. (5) nanging/ ning Weruh sikepe Trengginas sing sajak Tpts W G mbangun tresna, Abrit panas atine. G J W Nampa sasmita, Lirih ngreti. Tpts W L J W amarga/ merga/ gara-gara/ sebab/ rehne/ soale/ mergane sawise/ salebare/ lebar/ bar/ bareng/ mbasan Nalika kru shooting bubaran ngaso, Tps J W Luhur isih njenggruk J W ana ing pucuk undhukan lemah, [ K Tpts ngeker terus tingkahe Abrit. W L kambi/ karo/ sambi/ sinambi (6) makna perten- tangan (7) makna sebab (1)mak- na mang- sa titi makna cara (8) nanging, ning merga, gara- gara, rehne, sebab lebar, bar, bareng, lan, uga sarta, kambi, sambi, karo (9) - amarga (a-+marga) soale (soal+-e) mergane (merga+-e) sawise (sa-+wis+-e) mbasan (m-+basan) salebare (sa-+lebar+-e) sinambi (sambi+-in-) (10) -
Tabel Salajengipun (1) 73. CPP (2) 110/ P1/ K3 74. CPP 110/ P1/ K4 75. CPP 115/ P2/ K1 (3) Sisih pinggire ana banggelan kayu tilas tegoran wit gedhe. Wite wis kayune wis direnceki, nanging ana sisa banggelan bongkotan wit sak oyote kang ora dicongkel. Mlaku renteng-renteng wong loro mlebu grumbulan anjog mrono, Abrit lan Trengginas mupakat ngaso wae ing papan mau. Sisih pinggire ana banggelan kayu tilas tegoran wit gedhe. Wite wis ditegor, kayune wis direnceki, nanging ana sisa banggelan bongkotan wit sak oyote kang ora dicongkel. Mlaku renteng- loro mlebu renteng wong grumbulan anjog mrono, Abrit lan Trengginas mupakat ngaso wae ing papan mau. Tekan ngenggon, Luhur weruh Abrit lungguh mepet karo wong lanang mau. Gak peduli. Luhur tetep marani, ora ingah-ingih, ora gendhulak-gendhulik. ditegor, (4) Wite wis ditegor, J W Tpts J wis direnceki, nanging ana W Tps W sisa banggelan bongkotan wit sak oyote kang ora dicongkel. J kayune Mlaku renteng-renteng wong loro K J mlebu grumbulan W G anjog mrono, K Tpts J mupakat ngaso wae W G ing papan mau. K Abrit lan Trengginas Tekan ngenggon, Luhur weruh Tpts W G J W Abrit lungguh mepet G karo wong lanang mau. K (5) lan/ sarta/ uga lan wusanane/ lan akire/ lan tundhone nalika/ rikala/ dhek/ wektu/ rikalane/ nalikane (6) makna sesam- bungan makna sesam- bungan (7) makna titi mang- sa (8) lan, sarta, uga nalika, rikala, dhek, wektu (9) - rikalane (rikala+-e) nalikane (nalika+-e) (10) -
lan wusanane (lan+(wusana+
e)) lan akire (lan+(akir+
e)) lan tundhone (lan+(tundho+
e))
Tabel Salajengipun (1) 76. CPP (2) 115/ P2/ K3 77. CPP 116/ P1/ K1 78. CPP 116/ P2/ K3 79. CPP 118/ P4/ K12 (3) Tekan ngenggon, Luhur weruh Abrit lungguh mepet karo wong lanang mau. Gak peduli. Luhur tetep marani, ora ingah-ingih, ora gendhulak-gendhulik. Kaya-kaya kapinujon mlaku-mlaku liwat grumbul, Luhur weruh Abrit, terus wae marani gita-gita tanpa taha-taha. Ora minggrang-minggring, ora sungkan kongkiren, marga yakin dheweke sing bakal menang, sing bakal gawe kejote Abrit, gumun, seneng, terus njranthal lan Abrit mapagake ngrangkul njaluk ambung. Yakin mengkono. "Halo Abriiitt! Brit-britney Spiiiirs!" aloke Luhur muncul dadakan ing ngarepe Abrit kang lungguh mepet sawenehe wong lanang. Luhur weruh, Abrit misah ngeget saka sandhinge wong lanang, lan mendelik nyawang dheweke. Emoh yen mengko kawin karo Abrit, mung marga karsane wongtuwa. Abrit mung dadi bojo, dudu jodho. Abrit ora cintrong karo Luhur. dheweke, (4) Luhur tetep marani, ora ingah-ingih, J W W ora gendhulak-gendhulik. Tpts W Ora minggrang-minggring W Tpts W marga yakin dheweke sing bakal menang, Tps W G sing bakal gawe kejote Abrit, gumun, seneng, G W W terus njranthal Abrit mapagake dheweke, Tps W J W L lan ngrangkul njaluk ambung. Tps W G Luhur weruh, J W Tpts J W G saka sandhinge wong lanang, K lan mendelik nyawang dheweke. Tps W G ora sungkan kongkiren, Abrit misah ngeget Abrit mung dadi bojo, J W G Tpts W dudu jodho. (5) lan/ sarta/ uga lan/ sarta/ uga yen/ mena- wa nang- ing/ ning (6) makna sesam- bungan makna sesam- bungan makna perten- tangan (7) makna isi (8) lan, sarta, uga lan, sarta, uga yen, menawa nanging, ning (9) -
Tabel Salajengipun (1) 80. CPP (2) 119/ P1/ K8 81. CPP 127/ P11/ K1 82. CPP 127/ P11/ K2 (3) Jengkele atine kaya Kumbakarna weruh kethek-kethek njajah negarane Ngalengka, nanging Kumbakarna kasoran ora kuwawa ngusir anasir negarane. Ora bisa mrantasi prekarane, luwih becik bunuh dhiri utawa minggat. Luhur milih minggat, ora gelem weruh maneh sorote serngenge sing nyekseni bentroke karo Abrit mau. Lirih lakune nututi gagean Trengginas sing wis tumuju ratan Abrit gedhe, marani ngedhang, ngalang-alangi. Lirih mbrojol, nginggati Abrit, nututi Trengginas sing ngenteni. hotel. lakune Lirih Trengginas sing wis tumuju ratan gedhe, Abrit ngedhang, ngalang-alangi. Lirih mbrojol, nginggati Abrit, nututi Trengginas sing ngenteni. gagean nututi marani hotel. (4) (5) prasasat/ sasat/ kaya-kaya/ kayane/ kayadene, Luhur milih minggat, J W Tpts ora gelem weruh maneh W sorote sing serngenge nyekseni bentroke karo Abrit mau. G kaya/ Lirih gagean nututi J W lakune Trengginas sing wis tumuju ratan gedhe L lan banjur/ lan terus/ lan sabanjure/ lan sateruse marani hotel. Tpts W L Abrit ngedhang, J W Tpts ngalang-alangi. W lan banjur/ malah terus malah lan (6) makna sesam- bungan makna sesam- bungan (7) makna pepin- dhan (8) sasat, kaya
(9) kaya
kaya (kaya+U) prasasat (pra
+sasat) kayane (kaya+
e)
(10) kayadene (kaya+dene) lan banjur (lan+banjur) lan terus (lan+terus) lan sabanjure (lan+(sa-+banjur+-e)) lan sateruse (lan+(sa-+terus+-e)) lan malah banjur (lan+malah+banjur) lan malah terus (lan+malah+terus) 218
Tabel Salajengipun (1) 83. CPP 127/ P11/ K3 (2) 84. CPP 129/ P1/ K1 85. CPP 134/ P1/ K5 (3) Lirih gagean nututi lakune Trengginas sing wis tumuju ratan gedhe, marani hotel. Abrit ngedhang, ngalang- alangi. Lirih mbrojol, nginggati Abrit, nututi Trengginas sing ngenteni. Ngreti diselak-selak sopir sing mapag, Trengginas nglawani lakune Lirih supaya ora kesusu lan kesandhung. "....Malah yen aku karo Mbak Sri kapiran, kowe bisa daklapurake nyopirmu nggladrah! Ora becus! Gelem?" Diancam Abrit mengkono, Piko ora bisa cumawit. Dikon langsung mulih nyang Jakarta, ya terus amblas mudhun nyang Jakarta. Lirih wingi pancen rumangsa dadi wong miskin, wong wis kudu metu saka pangrengkuhe simboke, kudu golek urip dhewe, nanging durung oleh pametu. Nanging nyatane saiki durung nganti sepuluh dina pisah karo simboke, wis nampa satus ewu rupiyah! Lirih wis dudu wong miskin maneh. (4) Lirih mbrojol, nginggati Abrit, J W Tpts(1) W L nututi Trengginas sing ngenteni. Tpts(2) W L Diancam Abrit mengkono, Piko Tpts W L K J ora bisa cumawit. W (5) (1) lan/ sarta/ uga (2) banjur/ nuli/ tumuli/ terus/ lang- sung amarga/ merga/ gara-gara/ sebab/ rehne/ soale/ mergane Lirih wingi pancen rumangsa dadi J K W wong miskin, wong wis kudu metu G Tps W saka pangrengkuhe simboke, K Tpts W urip dhewe, nanging durung oleh pametu. G Tps W G lan/ sarta/ uga kudu golek (6) (1) makna sesam- bung- an (2) makna urut- urutan makna sesam- bungan (7) makna sebab (8) lan, sarta, uga banjur, nuli, terus, tumuli,lan gsung merga, gara- gara, rehne, sebab lan, sarta, uga (9) amarga (a-+marga) soale (soal+-e) mergane (merga+-e)
Tabel Salajengipun (1) 86. CPP (2) 135/ P6/ K1 87. CPP 136/ P1/ K5 88. CPP 136/ P9/ K1 (3) Ngadeg ijen ing tlundhakane lobi hotel, weruh minibus tumpakane kumliwer mutusake Marsidik ninggal dheweke, Lirih nyawane kaya katut kemleyang ninggalake raga. Ketiwasan! Nuhoni antuk opah satus ewu rupiyah, nanging saiki ngadeg nggejejer kijenan ing tengahe paran kang durung ditepungi! Awake gemeter, atine nggreges! Nanging nggegem dhuwit satus ewu rupiyah, saka njero batine wis thukul kuwanene, dheweke wis mesthi slamet mulih tekan omahe Madu. Ngreti dirangkul dikekep awake, Lirih bali saya teteg atine. Yakin wis mesthi slamet. Tangan prakosa sing ngrangkul dheweke kuwi, ing kono kekuwatan kapasrahake. (4) Ngadeg ijen Tpts(1) W G K weruh minibus Tpts(2) W G tumpakane Marsidik G kumliwer mutusake ninggal W dheweke, Lirih nyawane L J W kaya katut kemleyang ninggalake raga. K Awake gemeter, J W Tpts J W atine nggreges! Ngreti dirangkul dikekep awake, W L Lirih bali saya teteg atine. Tpts J W G (5) (1) nalika/ dhek/ rikala/ wektu/ rikalane/ nalikane (6) (2)mak- na sesam- bung- an (2) lan banjur/ lan terus/ lan sabanju- re/ sateruse lan/ sarta/ uga lan makna sesam- bung- an mula/sa- engga/ nganti/ akibate (7) (1) mak- na titi mang- sa makna akibat (8) nalika, dhek, rikala, wektu dene (9) rikalane (rikala+-e) nalikane (nalika+-e)
(10) lan banjur (lan+banjur) lan terus (lan+terus) lan sabanjure (lan+(sa-+banjur+-e)) lan sateruse (lan+(sa-+terus+-e))
Tabel Salajengipun (1) (2) 89. CPP 138/ P5/ K4 (3) Trengginas ya ora gelem mlebu omah, nanging ya rada alot ndang pisah. Ngadeg-ngadegan wong loro ing teras omah ciyut kono, rasane luwih gayeng. Sanajan sidane, ya kudu mesthi pisah, ora kesuwen. 90. CPP 145/ P3/ K5 Maniking mbantah lingsem. Disemoni yak rasa. Dheweke pancen saruwangan kono, kondhang senenge saba café. rada ing 91. CPP 147/ P1/ K1 92. CPP 147/ P1/ K2 Rada sela, Langit merlokake ndhobrag ruwanganne Tembunge kuwi "ndhobrag" marga lawange Dhirektur Anom Luhur tutupan terus, ora ana sing liwat mlebu-metu mbukak lawang kuwi. Rada sela, Langit merlokake ndhobrag Tembunge ruwanganne Luhur. kuwi 'ndhobrag' marga lawange Dhirektur Anom Luhur tutupan liwat mlebu-metu mbukak lawang kuwi. Luhur. saawan saawan terus, ora ana sing (4) Ngadeg-ngadegan wong loro Tpts W J ing teras omah ciyut kono, K rasane luwih gayeng. J W Dheweke pancen kondhang J W ing saruwangan kono, K Tpts W G senenge saba café. Rada sela, Langit merlokake ndhobrag Tpts W J W ruwanganne Luhur. L G (5) amarga/ merga/ gara-gara/ sebab/ rehne/ soale/ mergane amarga/ merga/ gara-gara/ sebab/ rehne/ soale/ mergane nalika/ rikala/ dhek/ wektu/ rikalane/ nalikane lan, sarta, uga Tembunge 'ndhobrag' marga saawan kuwi W Tps K lawange Dhirektur Anom Luhur tutupan terus, J W Tpts ora ana sing liwat mlebu-metu mbukak lawang kuwi. J W L (6) (7) makna sebab makna sebab makna titi mang- sa makna sesam- bung- an (8) merga, gara-gara, rehne, sebab merga, gara-gara, rehne, sebab nalika, rikala, dhek, wektu lan, sarta, uga (9) amarga (a-+marga) soale (soal+-e) mergane (merga+-e) amarga (a-+marga) soale (soal+-e) mergane (merga+-e) rikalane (rikala+-e) nalikane (nalika+-e)
Tabel Salajengipun (1) (2) 93. CPP 147/ P1/ K3 94. CPP 147/ P2/ K1 (3) Luhur oleh sakruwangan dhewe ijen kaya salumrahe dhirektur, mapane ing jogan 20. Marga isih magang, durung dikon nangani tugas operasi, mula durung duwe klerehan. Dipergoki, Luhur ora lungguh ngadhepi meja tulise, ora dhong maca utawa nulis kaya salumrahe wong nyambutgawe ing kantor. Dhirektur Anom Luhur lungguh ing kursi putere, madhepe marang cendhela kaca, nyawang manjaba. 95. CPP 147/ P2/ K2 Dipergoki, Luhur ora lungguh ngadhepi meja tulise, ora dhong maca utawa nulis kaya salumrahe wong nyambutgawe ing kantor. Dhirektur Anom Luhur lungguh ing kursi putere, madhepe marang cendhela kaca, nyawang manjaba. Sing disawang langit Jakarta, lan alas beton sing thukul ing kono sajrone sepuluh taun iki,Bumi Jakarta dadi awujud thukulan gedhong nyakar langit pating jenggeleg. (4) Luhur oleh sakruwangan dhewe ijen kaya J W G Tps salumrahe dhirektur mapane ing jogan 20. K Tpts W K Dipergoki, Luhur ora lungguh ngadhepi Tpts(1) W J W G meja tulise, G Tpts(2) W G kaya salumrahe wong nyambutgawe K ing kantor. K Dhirektur Anom Luhur lungguh J W ing kursi putere, K Tpts(1) W marang cendhela kaca, K Tpts(2) W G ora dhong maca utawa nulis madhepe nyawang manjaba. (5) lan/ sarta/ uga (1) nalika/ dhek/ rikala/ wektu/ rikalane/ nalikane (2) nanging uga (1) nanging/ ning (2) lan/ sarta/ uga (6) (2)mak- na perten tang- an (1) mak- na per- tenta ngan (2) mak- na se- sam- bung- an (7) makna sesam- bung- an (1) mak- na titi mang -sa (8) lan, sarta, uga nalika, rikala, dhek, wektu nanging ning, lan, sarta, uga (9) - rikalane (rikala+-e) nalikane (nalika+-e)
nanging uga (nanging +uga)
Tabel Salajengipun (1) 96. CPP (2) 148/ P3/ K4 97. CPP 153/ P3/ K1 98. CPP 157/ P1/ K5 99. CPP 157/ P1/ K12 100. CPP 157/ P3/ K3 (3) "....Kowe melek apa turu? "Embuh, Mbak! Pikiranku lagi putek! Gak isa mikir!" Dhirektur Anom Luhur muter kursine, ngadhepi mbakyune. tamu Suwarni mlebu, ngajak wedok anyar, langsung marak Bu Langit. "Menika, Bu, larenipun." jelas kuwi seksi Pangarsa ngewangi Abrit, sekongkelan karo sripanggung ayu kuwi! tekane Lirih menyang Nutuh kantor kono nerusake tumindak palanyahane! ina banget, Lirih diterka dadi wong palanyahan! Konsumer sabu-sabu. rumangsa lan Upama guyone kebacut keplantrang, ora keduwung, ora bakal sengsara! Nanging kuwi kabeh klakon kanthi insting indrawining Lirih Nagari. Lirih (4) (5) Dhirektur Anom Luhur muter kursine, J W L ngadhepi mbakyune. banjur/ tumuli/ langsung nuli/ terus/ Tpts W L Suwarni mlebu, J W Tpts W L anyar, langsung marak Bu Langit. W G Pangarsa seksi kuwi jelas ngewangi J W Abrit, sekongkelan L Tpts W karo sripanggung ayu kuwi! K amarga/ merga/ Lirih rumangsa ina banget, gara- rehne/ J W G Tpts W gara/ sebab/ dadi wong palanyahan mergane/ soale G ngajak tamu wedok karo/ kambi/ sambi/ sinambi utawa malah/ apa malah diterka Upama guyone kebacut lan keplantrang, Tps J W Lirih ora keduwung J W Tpts W ora bakal sengsara! tur/ malahan/ tur maneh (6) makna urut- urutan makna pilihan makna luwih (7) mak- na cara mak- na sebab (8) banjur, nuli, tumuli, terus, langsung kambi, karo, sambi
merga, gara
gara, rehne, sebab tur
sinambi (sambi+
amarga (a
+marga) soale (soal+
e) mergane (merga+
e) malahan (malah+
an)
utawa malah (utawa+malah) apa malah (apa+malah)
tur maneh (tur + maneh) 223
Tabel Salajengipun (1) 101. (2) CPP 161/ P6/ K2 102. CPP 161/ P7/ K1 103. CPP 161/ P8/ K3 104. CPP 161/ P8/ K11 (3) Lirih terus wae nyekel komputer. Durung tutug Maniking ngandhan- ngandhani, Lirih wis wiwit ngetiki surat sing dikarepake. Dhisike nak-nuk alon, bareng wis weruh mapan, kecepatane ngetik saya cepet saya cepet. Durung tutug Maniking ngandhan- ngandhani, Lirih wis wiwit ngetiki surat sing dikarepake. Dhisike nak-nuk alon, bareng wis weruh mapan, kecepatane ngetik saya cepet saya cepet. Cepet banget. Maniking cingak, noleh pitakon marang Langit. Langit nggeguyu apa sing disekseni. Kelegan atine. Dheweke ora salah, nyekel Lirih dadi pegawene! Langit tumindak cepet nyekel Lirih dadi pegawene, ana prekara sing diangkah dening Langit. Sepisan, Lirih arep didhedhes prekara gegayutane karo Luhur lan Abrit, ben Langit damang tenan prekarane.... (4) Durung tutug Maniking ngandhan- K J W ngandhani Tpts J W surat sing dikarepake L Maniking cingak, J W Tpts W G marang Langit. K Lirih wis wiwit ngetiki noleh pitakon Dheweke ora salah, J W Tpts W L dadi pegawene! G Langit tumindak cepet nyekel J W Lirih dadi pegawene, L G Tpts J sing diangkah dening Langit. W L nyekel Lirih ana prekara (5) nanging/ ning banjur/ nuli/ tumuli/ langsung/ terus yen/ menawa amarga/ merga/ gara-gara/ rehne/ sebab/ mergane/ soale (6) makna perten tang- an makna urut- urutan (7) makna isi makna sebab (8) nanging, ning banjur, nuli, tumuli, langsung, terus yen, menawa merga, gara- gara, rehne, sebab (9) -
amarga (a
+marga) soale (soal+
e) mergane (merga+
e)
Tabel Salajengipun (1) 105. (2) CPP 162/ P1/ K20 106. CPP 165/ P1/ K1 107. CPP 166/ P7/ K5 (3) Kenya manis kuwi bakal migunani tenan dadi pegawene. Ora mung sing nggeguyu weruh disekseni, Langit satemene surak- surak ing ati , nemu penggawe tumrap sing murakapi banget dheweke. Langit wis ora bendha- bendhi maneh nyekel Lirih dadi pegawene. apa Durung lagi weruh Pak Teja, Abrit wis kemba. Gela. Nanging tetep wae marani klompok babagan karyawan komputer. tekan ngenggon, Ora kanca-kanca. Trengginas dhewe ya wis gigu. Wegah ngladeni Abrit. Mung ora wani laku sentak. Pesen marang Marsidik lan Titin, aja aweh keterangan apa-apa bab dheweke marang Abrit. mung (4) Ora mung nggeguyu W (2) weruh apa sing disekseni, merga/ G Tpts(1) J rehne/ gara- satemene surak-surak ing ati, gara/ sebab/ W K Tpts(2) W mergane/ penggawe sing murakapi banget soale G tumrap dheweke. K (5) (1)nanging uga Langit amarga/ nemu Durung tekan ngenggon, Tpts(1) W G lagi weruh Pak Teja, Abrit wis kemba Tpts(2) W G J W (1) ambakna/ mangkak/ sanadyan/ nadyan/ bena (2) lan/ sarta/ uga Pesen marang Marsidik lan Titin, W K aja aweh keterangan apa-apa Tpts W G bab dheweke marang Abrit. G K amrih/ mrih/ murih/ supaya/ supayane/ ben/ dhimen/ kareben bene/ (6) (1) makna perten- tangan (2)makna sesam- bungan (7) (2) mak- na sebab (1)mak- na perten- tangan makna ancas (8) merga, rehne, gara-gara, sebab mangkak, nadyan, lan, sarta, uga mrih, murih, supaya, ben, kareben, dhimen (9) amarga (a-+marga) soale (soal+-e) mergane (merga+-e) ambakna (ambak+-a) sanadyan (sa-+nadyan) bena (ben+-a) amrih (a-+mrih) supayane (supaya+-e) bene (ben+-e) (10) nanging uga (nanging +uga)
Tabel Salajengipun (1) 108. (2) CPP 167/ P1/ K4 109. CPP 168/ P2/ K1 110. CPP 168/ P5/ K4 (3) Gandrung-gandrung kapirungu nggoleki Trengginas ora karuwan pikirane. babagan Ndhedhes-ndhedhes wong komputer, ora ana sing gelem menehi katerangan. Rapat-rapat lan shooting, Abrit wis ora konsentrasi maneh. Apalane kurang lancar, kurang njiwani, kudu dibaleni. Ditakoni dening sripanggung ayu, Roni ya gupuh nuruti panjaluke. Digoleke sing Trengginas. Abrit ditandhatangani kelingan modhele tandha tangan kuwi. kru bolak-balik nganti bundhel kwitansi Ana plange "Adi Guna", sanajan mung cilik, kepepet blabag reklame liyane. Omahe apa tokone ya cilik, kepepet karo omah-omah liyane sing padha dienggo bukak dagangan. Arep parkir mobil ya kangelan. (4) Rapat-rapat kru lan shooting, Tpts W G Tps W Abrit wis ora konsentrasi maneh. J W G Ditakoni dening sripanggung ayu, Tpts W L Roni ya gupuh nuruti panjaluke. J W L Omahe apa tokone ya cilik, J W kepepet karo omah-omah liyane Tpts W K padha sing dagangan. K dienggo bukak (5) nalika/ dhek/ rikala/ wektu/ rikalane/ nalikane amarga/ merga/ rehne/ gara- gara/ sebab/ mergane/ soale tur/ malahan/ tur maneh (6) makna luwih (7) makna titi mangsa makna sebab (8) nalika, dhek, rikala, wektu merga, rehne, gara-gara, sebab tur (9) rikalane (rikala+-e) nalikane (nalika+-e) amarga (a-+marga) soale (soal+-e) mergane (merga+-e) malahan (malah+-an) (10) -
tur maneh (tur+ maneh)
Tabel Salajengipun (1) 111. (2) CPP 168/ P5/ K8 112. CPP 169/ P11/ K1 113. CPP 176/ P4/ K3 114. CPP 177/ P1/ K6 (3) Arep parkir mobil ya kangelan. Mula bareng wis bisa muter balik dalan, Honda Streame mlaku alon-alon, golek papan parkiran kang sela lan cedhak dhewe karo bengkel komputer kuwi. Oleh sing sela sakcedhak-cedhake Abrit ya kudu mlaku watara rong puluh surup omah gedhe-cilik. Weruh sepine kahanan, Abrit rumangsa kebeneran. Langsung wae marani Trengginas, dirangkul lan diambungi. Omah kembar jejer telu, mung seje- seje ngarep. Maniking nawani, omah jejere persis, cet biru nomer 37C, kosong. cete Saben omah ana empere, ruwang amba, kamar turu, jedhing-kakus, pawon, terus pekarangan mburi ciyut tembusane, ana dikupengi temboke tangga. Omah sewan telu pisan mlebu-metu kudu liwat lawang ngarep. ora (4) Mula bareng wis bisa muter balik dalan, Tps W G golek Honda Streame mlaku alon-alon J W G Tpts W papan parkiran kang sela lan cedhak dhewe L karo bengkel komputer kuwi. K Weruh sepine kahanan, Abrit Tpts W G J rumangsa kebeneran. W Maniking nawani, omah jejere persis, J W G cet biru nomer 37C, G Tpts W kosong. Saben omah ana empere, ruwang amba, J W G kamar turu, jedhing-kakus, pawon, terus G Tps pekarangan mburi ciyut ora ana tembusane, J W dikupengi temboke tangga. Tpts W L G (5) banjur/ tumuli/ langsung nuli/ terus/ (6) makna urut- urutan nalika/ dhek/ rikala/ wektu/ rikalane/ nalikane amarga/ merga/ rehne/ gara-gara/ sebab/ mergane/ soale lan/ sarta/ uga makna sesam- bung- an (7) makna titi mang- sa makna sebab (8) banjur, tumuli, nuli, terus, langsung nalika, dhek, rikala, wektu merga, rehne, gara- gara, sebab lan, sarta, uga (9) rikalane (rikala+-e) nalikane (nalika+-e) amarga (a-+marga) soale (soal+-e) mergane (merga+-e) - (10) -
Tabel Salajengipun (1) 115. (2) CPP 177/ P1/ K8 116. CPP 177/ P1/ K9 (3) Saben omah ana empere, turu, ruwang amba, kamar terus jedhing-kakus, pawon, pekarangan mburi ciyut ora ana dikupengi temboke tangga. Omah sewan telu pisan mlebu-metu kudu liwat lawang ngarep. Listrik ana, banyu sumur bur. tembusane, Dhisike omah sing kosong pancen ditawakake marang bareng nanging Lirih, nontoni omahe tenan Maniking, Maniking brubah pikiran, ngajak Lirih nyewa bathon wae karo dheweke saomah sing dienggoni. Ora papa manggon campur karo Lirih, wong nyatane kantore ya padha. (4) Listrik ana, banyu sumur bur. J W Tpts J W Dhisike omah sing kosong K J pancen ditawakake marang Lirih, W K nanging bareng nontoni tenan Tps W omahe Maniking, Maniking brubah L J W pikiran, L Tpts W L nyewa bathon wae G karo dienggoni. K ngajak Lirih dheweke saomah sing (5) lan/ uga sarta/ lan malah banjur/ lan malah terus (6) makna sesam- bungan makna sesam- bungan (7) (8) lan, sarta, uga
(9) -
(10) - lan malah banjur (lan+malah+banjur) lan malah terus (lan+malah+terus) 228
Tabel Salajengipun (1) 117. (2) CPP 177/ P2/ K5 118. CPP 177/ P3/ K2 119. CPP 178/ P1/ K5 (3) Yen menyang Gedhong Jangkung, kantore ing Gatot Subroto cedhak wae, mlaku ora kesel. Nanging Maniking wis kulina numpak ojek. ngati-ati Lirih, isih kanggo ngubengake nyukupi kebutuhane, ora enggal- enggal kelu karo pakulinane Maniking. Lirih luwih somah. Maniking kerep lan klebune boros, lelungan seneng foya-foya. Ora papa, bayarane cukup, isih enom, legan. kudu bayarane Uga critane Maniking mbedhedheg atine nalika sawijine bengi bisa ketemu Abrit Mayamaya ing Café Sunar Rembulan ing Kemang. Mbedhedheg, ing kantor tingkatane Abrit karo Maniking kuwi kacek adoh banget. Abrit ratu iklan Sabun Luxor sing dibayar mayuta-yuta, Maniking mung karyawati klerehane Bu Langit, seksi marketing. kabeh (4) Lirih, isih kudu ngati-ati ngubengake J W bayarane kanggo nyukupi kebutuhane L Tps W L ora enggal-enggal kelu Tpts W karo pakulinane Maniking. K Maniking kerep lelungan lan J W Tps klebune boros, W G Tpts W G seneng foya-foya. Abrit ratu iklan Sabun Luxor sing J W dibayar mayuta-yuta, Maniking W Tpts J mung karyawati W klerehane Bu Langit, seksi marketing. G (5) mula/ saengga/ nganti/ akire amarga/ merga/ rehne/ gara- gara/ sebab/ mergane/ soale nanging/ ning/ dene (6) makna perten- tangan (7) makna akibat makna sebab (8) nganti, mula, merga, rehne, gara- gara, sebab, nanging, ning, dene (9) saengga (sa-+engga) akire (akir+-e) amarga (a-+marga) mergane (merga+-e) soale (soal+-e) - (10) -
Tabel Salajengipun (1) 120. 121. (2) CPP 178/ P1/ K7 CPP 184/ P1/ K2 (3) Abrit ratu iklan Sabun Luxor sing dibayar mayuta-yuta, Maniking mung karyawati klerehane Bu Langit, seksi marketing. Nanging ing Café Sunar Rembulan, drajate padha. Ing wirama ndhangdhut Abrit dansah karo wong lanang bregas nganggo ing wirama slow-foxtrot tutuge gentleman sing rangkul- rangkulan ceket karo Maniking. Abrit wis judheg banget. Sapatemon karo Trengginas wayah awan angel banget, wayahe padha nyambutgawe. Bisane mesthine yen bengi. jas, padha dansah 122. CPP 184/ P1/ K4 Sapatemon karo Trengginas wayah awan angel banget, wayahe padha nyambutgawe. Bisane mesthine yen bengi. Trengginas arep diterke mulih nganggo mobile supaya Abrit weruh lan mbesuk-mbesuk bisa omahe, diparani wayah bengi, dijak dolan- dolan ijen wong loro. (5) dene Ing wirama ndhangdhut Abrit dansah K J W karo wong lanang bregas nganggo jas, K (4) ing wirama slow-foxtrot tutuge Tpts K gentleman sing padha dansah J W rangkul-rangkulan ceket karo Maniking. G K Sapatemon karo Trengginas J wayah awan angel banget, [ wayahe K W Tpts Tps padha nyambutgawe. W Trengginas arep diterke mulih J W G nganggo mobile supaya Abrit weruh K Tps J W omahe, lan mbesuk-mbesuk G Tps K bisa diparani wayah bengi, W K Tpts W dolan-dolan ijen wong loro. L G dijak amarga/ merga/ rehne/ gara-gara/ sebab/ mergane/ soale lan banjur malah/ lan terus malah (6) makna sesam- bung- an makna sesam- bung- an (7) makna sebab (8) dene merga, rehne, gara- gara, sebab, (9) - amarga (a-+marga) mergane (merga+-e) soale (soal+-e) (10)
lan banjur malah (lan+banjur+malah) lan terus malah (lan+terus+malah) 230
Tabel Salajengipun (1) 123. (2) CPP 184/ P1/ K7 124. CPP 184/ P1/ K10 (3) Trengginas arep diterke mulih nganggo mobile supaya Abrit lan mbesuk- weruh omahe, mbesuk bisa diparani wayah bengi, dijak dolan-dolan ijen loro. Trengginas ora wong gelem. ....Ditawani mondhok nyang omahe Abrit ing Jalan Wijaya, ora patia adoh karo yen Mampang katimbang mulih menyang Rawalumbu Bekasi, Trengginas ya ora gelem. ditawani Trengginas penggawean Metro Manunggal Film, ben bisa karo saben-saben Abrit, digolekake bayar kang gedhe, yen kurang gedhe Abrit melu nyumbang, ya emoh nampa. tetep ngukuhi usaha mbukak bengkel komputer dhewe karo kanca- kancane. Prapatan ing kumpul Trengginas (4) (5) (1) amrih/ mrih/ supaya/ murih/ supayane/ kareben/ bene/ ben/ dhimen (2) nanging/ ning Ditawani mondhok nyang omahe Abrit W L K ora patia adoh ing Jalan Wijaya, K Tpts(1) W karo Mampang Prapatan yen katimbang K Tps mulih menyang Rawalumbu Bekasi,[ W K Tpts(2) Trengginas ya ora gelem. J W Trengginas ditawani penggawean J W L ing Metro Manunggal Film, K ben bisa saben-saben kumpul karo Abrit, Tps W K (1) lan, uga (2) dene (3) nanging, sarta, digolekake bayar Tpts(1) W L kang gedhe, G Tpts(2) Tps W J melu nyumbang, W Tpts(3) W yen kurang gedhe Abrit ya emoh nampa. (6) (2)makna perten- tangan (1) saha (2) makna sesam- bung- an (3)makna perten- tangan (7) makna ancas (8) mrih, supaya, murih, kareben, nanging, ning lan, sarta, uga dene, nanging, (9) amrih (a-+mrih) supayane (supaya+-e) bene (ben+-e)
Tabel Salajengipun (1) 125. (2) CPP 185/ P3/ K1 126. CPP 185/ P3/ K3 127. CPP 185/ P3/ K5 (3) Bengkel kanca- tutup, kancane padha katon mulih. sepeda Ana montor, nyegat bis kota, sing numpak pribadi. mobil Trengginas numpak sepedhe montore, jurusane menyang warung Buncit. Bengkel tutup, kanca-kancane padha katon mulih. Ana sing numpak sepeda montor, nyegat bis kota, sing numpak mobil pribadi. Trengginas numpak sepedhe montore, jurusane menyang warung Buncit. Oke, Honda Stream ya wis siyap njurus mrana. sing numpak Trengginas numpak sepedhe jurusane menyang montore, warung Buncit. Oke, Honda Stream ya wis siyap njurus mrana. Sepedhah montor mlaku, mobil putih ya mlaku. (4) (5) lan banjur/ lan terus/ lan sabanjure/ lan sateruse Bengkel tutup, J W Tpts J padha katon mulih. W G kanca-kancane Trengginas numpak J W sepedhe montore, G jurusane Tpts W menyang warung Buncit. K dene Sepedhah montor mlaku, J W mobil putih ya mlaku. Tpts J W banjur/ nuli/ tumuli/ terus/ langsung (6) makna sesam- bungan makna sesam- bungan makna urut- urutan (7) (8) - dene banjur, nuli, tumuli, terus, langsung (9) -
(10) lan banjur (lan+banjur) lan terus (lan+terus) lan sabanjure (lan+(sa-+banjur+-e)) lan sateruse (lan+(sa-+terus+-e)) -
Tabel Salajengipun (1) 128. (2) CPP 185/ P3/ K7 129. CPP 185/ P3/ K9 130. CPP 185/ P3/ K16 (3) numpak sepedhe Trengginas montore, menyang jurusane warung Buncit. Oke, Honda Stream ya wis siyap njurus mrana. Sepedhah montor mlaku, mobil lagi putih ya mlaku. Nanging sawatara meter, Trengginas ngenggokake sepedhah montore ngiwa, liwat lurung kampung! We, arep endi? Nanging lagi sawatara satusan meter, Trengginas ngenggokake liwat sepedhah montore ngiwa, lurung arep kampung! We, endi?Abrit tetep ngetutke, melu menggok liwat dalan kampung. Tujokna cukup amba, mobil bisa liwat. Angger isih bisa ngetut nganggo mobil, ora kelangan lacak, Abrit ngetutake. arep laku "Jabangbayik, ati ngedan nglayung", Abrit kawetu nggagas ngono. satusan tetep idhep-idhep kekejere nuhoni (4) Nanging lagi sawatara satusan meter, Tps K Trengginas ngenggokake J W sepedhah montore ngiwa, L G Tpts W lurung kampung! G liwat Abrit tetep ngetutke, J W Tpts melu menggok W liwat dalan kampung. G Angger isih bisa ngetut Tps W nganggo mobil, K ora kelangan lacak, Tpts W Abrit arep tetep ngetutake. J W (5) banjur/ nuli/ tumuli/ terus/ langsung mula/ akibate/ saengga/ nganti lan/ uga sarta/ (6) makna urut- urutan makna sesam- bungan (7) makna akibat (8) banjur, nuli, tumuli, terus, langsung mula, nganti lan, sarta, uga (9) saengga (sa-+engga) akibate (akibat+-e)
Tabel Salajengipun (1) 131. (2) CPP 185/ P4/ K4 132. CPP 186/ P1/ K7 133. CPP 186/ P2/ K7 134. CPP 187/ P7/ K2 (3) Lo! Lo! Ketiwasan! Wis sawatara wektu ngliwati lurung kenceng, mara-mara Trengginas menggok nengen, nyidhat dalan ciyut. Jelas, mobil ora bisa mlebu. sawatara wektu ngliwati Wis mara-mara lurung Trengginas menggok nengen, nyidhat dalan ciyut. Jelas, mobil ora bisa mlebu. Meh nglokro. Mobil dialonake, Abrit ngawasi playune sepedhah montor. Isih katon. Trengginas ora metu-metu! Abrit mikir. Abrit nyekakak, "Where is a will, there is away!" Abrit yakin, kono kuwi omahe Trengginas! Langit mau mesem-mesem, saiki ngguyu mlengeh. Wis ngira, yen weruh Lirih, Luhur mesthi kaget. Saka sumber critane Lirih, Langit wis ngreti, lan percaya. kenceng, (4) (5) lan banjur malah/ lan terus malah Wis sawatara wektu ngliwati lurung K W L kenceng, mara-mara Trengginas G Tps J menggok nengen, W G Tpts W L banjur/ Mobil dialonake, nuli/ J W Tpts J W tumuli/ playune sepedhah montor. terus/ L langsung nyidhat dalan ciyut. Abrit ngawasi Abrit yakin, J W Tpts J W Trengginas! G Langit mau mesem-mesem, J K W Tpts saiki ngguyu mlengeh. K W G kono kuwi omahe yen/ menawa nanging/ ning (6) makna sesam- bungan makna urut- urutan makna sesam- bungan (7) makna isi (8) - banjur, nuli, tumuli, terus, langsung yen, menawa dene (9) -
(10) lan banjur malah (lan+banjur+malah) lan terus malah (lan+terus+malah)
234
Tabel Salajengipun (1) 135. (2) CPP 188/ P1/ K15 136. CPP 188/ P2/ K5 137. CPP 188/ P3/ K8 (3) Langit ngreti, Lirih pancen sengaja emoh singitan, ketemu Luhur, marga pancen yen nuruti nyambutgawe kono. Nanging Luhur, ora ngreti babar Lirih nyambutgawe dadi klerehane Langit! "Bocah kuwi! Ck! Mbakyu iki, Rek! Ngono gak warah- warah!" ngenteni Ora komentare mbakyune, Luhur menyat marani Lirih. janjine ing pisan yen "Ora karo Luhur!" Kuwi syarat mutlak anggone idin nyambutgawe ing kantor kono. Lirih wis cocok....Wis slamet, klakon nyambut gawe telung sasi mlaku, Lirih kasil ora ketemu, ora kepregok karo Luhur. oleh ketemu entuk (4) Langit ngreti, J W Tpts(1) J pancen sengaja singitan, W Tpts(2) W Luhur, marga pancen nuruti janjine G Tps W L yen nyambutgawe ing kono. Tps W K Lirih emoh ketemu Ora ngenteni komentare mbakyune, W L G Luhur menyat marani Lirih. Tpts J W L Wis slamet, W Tpts(1) W telung sasi mlaku, K Tpts(2) J kasil ora ketemu, W G Tpts(3) W karo Luhur. K klakon nyambut gawe Lirih ora kepregok (5) (1) yen/ menawa (2) lan/ sarta/ uga banjur/ nuli/ tumuli/ terus/ langsung (1) amarga/ merga/ rehne/ gara-gara/ sebab/ mergane/ soale (2) nanging/ ning (3) lan/ sarta/ uga (6) (2)makna sesam- bung- an makna urut- urutan. (2)makna perten- tangan (3) makna sesam- bungan (7) (1) mak na isi (1)mak na sebab (8) yen, menawa, lan, sarta, uga banjur, nuli, tumuli, terus, langsung merga, rehne, gara-gara, sebab, nanging, ning lan , sarta, uga (9) - amarga (a-+marga) mergane, (merga+-e) soale (soal+-e) (10) -
Tabel Salajengipun (1) 138. (2) CPP 189/ P4/ K3 139. CPP 189/ P4/ K4 140. CPP 189/ P5/ K1 (3) "Telung sasi kepungkur! Neng pegunungan Cipanas!....Lirih mung bisa menyat ngadeg, manthuk-manthuk kamisesegen, ngakoni eling lelakon kuwi, nanging saiki posisi, papan lan wektune, ora bisa digawe bebas anggone arep nanggapi. Lirih dierut-erut tali peraturan lan tata- tertib kang bundhet, ora bisa obah. Lirih mung bisa menyat ngadeg, kamisesegen, manthuk-manthuk ngakoni kuwi, nanging saiki posisi, papan lan wektune, ora bisa digawe bebas anggone arep nanggapi. Lirih dierut-erut lan tata-tertib kang bundhet, ora bisa obah. Adhep-adhepan cedhak banget karo Lirih, Luhur ora bisa penggalih. kurdane ngempet Lirih dikekep, dirangkul, diambung sengok! eling lelakon tali peraturan (4) Lirih mung bisa menyat ngadeg, J W G Tpts(1) manthuk-manthuk kamisesegen, W G Tpts(2) ngakoni eling lelakon kuwi, nanging saiki W L Tps K posisi, papan lan wektune, ora bisa digawe J W bebas anggone arep nanggapi G Lirih dierut-erut tali peraturan lan tata- tertib J W L kang bundhet, ora bisa obah. Tpts W Adhep-adhepan cedhak banget karo Lirih, Tpts W G K Luhur ora bisa ngempet kurdane penggalih. J W L (5) (1) kambi/ karo, samba/ sinambi (2) banjur/ nuli/ tumuli/ terus/ langsung mula/ saengga/ akibate/ nganti amarga/ merga/ rehne/ gara-gara/ sebab/ mergane/ soale (6) (2)mak- na urut- urutan (7) (1) mak- na cara makna akibat makna sebab (8) kambi, karo, sambi, banjur, nuli, tumuli, terus, langsung mula, nganti merga, rehne, gara-gara, sebab, (9) sinambi (sambi+-in-) saengga (sa-+engga) akibate (akibat+-e) amarga (a-+marga) mergane (merga+-e) soale (soal+-e) (10) -
Tabel Salajengipun (1) 141. (2) CPP 189/ P5/ K1 142. CPP 194/ P1/ K4 143. CPP 194/ P2/ K1 (3) Adhep-adhepan cedhak banget karo Lirih, Luhur ora bisa ngempet kurdane penggalih. Lirih dikekep, diambung sengok!"Episode loro teken kontrak!" dirangkul, "Kula nyuwun medal kemawon, saged Bu. Kula mboten nglampahi mutlak pikekahipun Ibu, "ujare Lirih atasane. ngadhep nalika sedhih, Wandane kembeng-kembeng eluh, ndhingkluk. Dheweke pancen dicandhet dhewe, ora oleh metu. Ruwangan kosong, karyawan lagi padha ngaso, wayahe mangan awan. syarat suntrut, (4) Lirih dirangkul, dikekep, J W W diambung sengok! Tpts W Dheweke pancen dicandhet J W dhewe, G Tpts W ora oleh metu. Ruwangan kosong, J W karyawan wayahe J Tps lagi padha ngaso, W Tpts mangan awan. W (5) lan banjur/ lan terus/ lan sabanjure/ lan sateruse yen/ menawa utawa/ apa (6) makna sesam- bungan makna pilihan (7) makna isi (8) - yen, menawa utawa, apa (9) -
(10) lan banjur (lan+banjur) lan terus, (lan+terus) lan sabanjure, (lan+(sa-+banjur+e-) lan sateruse (lan+(sa-+terus+-e) -
237
Tabel Salajengipun (1) 144. (2) CPP 194/ P3/ K6 145. CPP 202/ P8/ K4 (3) "Ora. Syarat mutlak wis dakjabel biyen-biyen. Kowe ora oleh metu saka kene. Dakunddhaki bayarmu, dadi telung yuta. Nanging aja kancamu, kandha-kandha mundhak padha meri." Langit menyat saka kursi, ngubengi mejane, nyendhenake bokong ing linggir mejane, ngadeg mepet ing ngarepe Lirih sing lungguh ing kursi saperlu marak Langit. Wong loro padha majune. Dhisike arep salaman tangan. Nanging rasane embuh, kurang marem, terus mara- mara padha kekep-kekepan. Dikekep, Lirih ya rumangsa neng seneng, kekepane wong lanang kuwi. Apa maneh nalika ngekep kandha, lanang kuwi, nyang Duren "Dakparani Sawit, wis pindhah.... tentrem si jare kowe (4) Langit menyat saka kursi, J W K ngubengi mejane, nyendhenake Tpts(1) W L W bokong ing linggir mejane, L K Tpts(2) ngadeg mepet ing ngarepe Lirih W G K sing lungguh marak Langit. K ing kursi saperlu (5) (1) banjur/ nuli/ tumuli/ terus/ langsung (2) lan wusanane/ lan akire/ lan tundhone Dikekep, Lirih (1) amarga/ merga/ gara-gara/ rehne/ sebab/ mergane/ soale Tpts W J ya rumangsa seneng, tentrem W Tpts W neng kekepane wong lanang kuwi. K (2) lan/ sarta/ uga (6) (1)makna urut- urutan (2)makna sesam- bungan (2)makna sesam- bungan (7) (1)mak na titi mang- sa (8) banjur, nuli, terus, lang- sung tumuli, merga, gara- gara, rehne, sebab, lan, sarta, uga (9) amarga (a-+marga) mergane (merga+-e) soale (soal+-e) (10) lan wusanane (lan+(wusana+-e)) lan akire (lan+(akir+-e)) lan tundhone (lan+(tundho+-e))
238
Tabel Salajengipun (1) 146. (2) CPP 203/ P7/ K5 147. CPP 206/ P4/ K2 148. CPP 206/ P5/ K1 149. CPP 207/ P3/ K2 (3) Ora isin-isin. Ora sungkan-sungkan. Trengginas mlebu lan manggakake Lirih mlebu. Lirih ya ngono, mlebu ora pakewuh. Wong loro kaya-kaya wis suwe banget pitepungan, wis suwe banget tetanggan. Maniking mulih. Durung pati bengi. suwung. Tekan omahe ....Kluthak-kluthek dhewe, Maniking ya rada anyel. omahe rikuh, ora omahe neng ngomah, Udhug-udhug-udhug-udhug! Klekek. Sepedhah montor mlebu pekarangan, mandheg. Sing nyewa sebelah! Sepedhah montor wis dijlagrag. Lirih karo Trengginas mlaku rentheng- rentheng, nyangking kanthong kresek siji dietheng-etheng wong loro. (4) Lirih ya ngono, J W Tpts W G ora pakewuh. G mlebu ora rikuh, Kluthak-kluthek neng omahe dhewe, Tpts W K G Maniking ya rada anyel. J W Sepedhah montor mlebu pekarangan, J W G mandheg. Tpts W Lirih karo Trengginas mlaku J W rentheng-rentheng, [ G Tpts W kanthong kresek siji L dietheng-etheng wong loro. G nyangking (5) nalika/ dhek/ rikala/ wektu/ rikalane/ nalikane amarga/ merga/ rehne/ gara- gara/ sebab/ mergane/ soale banjur/ nuli/ tumuli/ terus/ langsung kambi/ karo/ sambi/ sinambi (6) makna urut- urutan (7) makna titi mang- sa makna sebab makna cara (8) nalika, dhek, wektu, rikala merga, rehne, gara- gara, sebab, banjur, nuli, tumuli, terus, lang- sung kambi, karo, sambi, (9) rikalane (rikala+-e) nalikane (nalika+-e) amarga (a-+marga) mergane, (merga+-e) soale (soal+-e) sinambi (sambi+-in-) (10) -
Tabel Salajengipun (1) 150. (2) CPP 207/ P7/ K1 151. CPP 207/ P7/ K2 152. CPP 212/ P2/ K1 (3) Sepedhah montor wis dijlagrag. karo Trengginas mlaku Lirih nyangking rentheng-rentheng, kanthong kresek siji dietheng- etheng wong loro..... Maniking mlayu marani sing lagi teka, ndhesel ing antarane Lirih karo Trengginas. Maniking mlayu marani sing lagi teka, ndhesel ing antarane Lirih karo Trengginas. Tangan tengen nyekeli lengenge Trengginas, tangan kiwa njorogake Lirih supaya pethal lan ngadoh. Ibu Kinyis wis mlangkah rikat secretariat marani Manahira Ads, Abrit lendrag- semu wegah. Abrit lendreg mlangkah karo toleh-toleh nginguki toko souvenir lan warung fried chicken. ruwang (4) Maniking mlayu marani sing lagi teka, J W L ndhesel Tpts W ing antarane Lirih karo Trengginas. K Tangan tengen nyekeli J W lengenge Trengginas, L Tpts J njorogake Lirih W L supaya pethal lan ngadoh. K Ibu Kinyis wis mlangkah rikat marani J W ruwang sekretariat L Manahira Ads, G Tpts J lendrag-lendreg semu wegah. W G tangan kiwa Abrit (5) banjur/ nuli/ tumuli/ terus/ langsung dene nanging/ ning/ suwalike (6) makna urut- urutan. makna sesam- bungan makna perten- tangan (7) (8) banjur, nuli, tumuli, terus, langsung dene nanging, ning, (9)
suwalike (se
+walik+
e)
240
Tabel Salajengipun (1) 153. (2) CPP 212/ P3/ K3 154. CPP 221/ P1/ K3 155. CPP 226/ P9/ K1 156. CPP 228/ P6/ K3 (3) Abrit mlangkah karo toleh-toleh nginguki lan warung fried chicken. Jegagik, Abrit mandheg.... "Abriiit! Ayo, ta!" Bu Kinyis ruwang wis sekretariat Manahira Ads, mbengoki Abrit supaya cepet nyusul. Diidini, Lirih terus ngangkat telpun ing mejane Langit. Apal nomer sing diduduli. Angka kuwi diapalake, telpun sawenehe sarana budaya urip jaman wis ngulinakake. Bu Kinyis nutup corong telpun, kandha marang Abrit. Metro Manunggal." Abrit gedheg-gedheg nganggo tangane. Emoh nampa. Lirih ngiringi Trengginas metu saka ruwang dhirektur menyang lift metu. Sakeloron mlebu lift mudhun. Trengginas mijet jogan dhasar, Lirih 18. toko souvenir tekan ngarep saiki, Lirih (4) Bu Kinyis wis tekan J W ngarep ruwang sekretariat Manahira Ads, G mbengoki Abrit supaya cepet nyusul. Tpts W L K Angka telpun diapalake, kuwi J W J sawenehe sarana budaya urip W jaman saiki, K Tpts J W Lirih wis ngulinakake. Bu Kinyis nutup corong telpun, J W L kandha marang Abrit. Tpts W K Trengginas mijet jogan dhasar, J W L Lirih 18. Tpts J G (5) banjur/ nuli. tumuli/ terus/ langsung mula/ saengga/ akibate/ nganti banjur/ nuli/ tumuli/ terus/ langsung dene (6) makna urut- urutan makna urut- urutan makna sesam- bungan (7) makna akibat (8) banjur, nuli, terus, langsung tumuli mula, nganti banjur, nuli, terus, langsung tumuli, dene (9) saengga, (sa-+engga) akibate (akibat+-e)
241
Tabel Salajengipun (1) 157. (2) CPP 228/ P7/ K2 158. CPP 229/ P5/ K3 159. CPP 229/ P8/ K1 (3) Lirih metu saka jedhing, Langit metu saka lift. Langit terus mbarengi Lirih. "Lo, ing donya iki, wektu iki, sing dakanggep uwong rak mung loro. Mbakyuku karo arekku!" Luhur marani mejane mbakyune, nggawa tas kardhus putih. Luhur mejane marani mbakyune, nggawa tas kardhus putih. Ana Dhirektur Anom Luhur teka, Lirih gage ngadeg, terus aweh nyingkir, arep kalodhangan Dhirektur Anom Luhur ngobrol karo mbakyune. (4) Lirih metu saka jedhing, J W K Tpts J W saka lift. K Langit metu Luhur marani mejane mbakyune, J W L nggawa tas kardhus putih. Tpts W L Ana Dhirektur Anom Luhur teka, J W Lirih gage ngadeg, terus J W Tps arep nyingkir, W Tpts W kalodhangan Dhirektur Anom Luhur G ngobrol karo mbakyune. G K aweh (5) dene kambi/ karo/ samba/ sinambi mrih/ supaya/ amrih/ murih/ supayane/ kareben/ bene/ ben/ dhimen (6) makna sesam- bungan (7) makna cara makna ancas (8) dene kambi, karo, sambi, mrih, supaya, ben, murih, kareben, dhimen (9) - sinambi (sambi+-e) amrih (a-+mrih) supayane (supaya+-e) bene (ben+-e) (10) -
Tabel Salajengipun (1) 160. (2) CPP 229/ P5/ K4 161. CPP 229/ P6/ K1 162. CPP 232/ P1/ K5 (3) Ana Dhirektur Anom Luhur teka, Lirih gage ngadeg, terus aweh nyingkir, arep kalodhangan Dhirektur Anom Luhur ngobrol karo mbakyune. Anom Dhirektur Dijawil Luhur, ngipatake Lirih tangane, ulate mrengut. Sengit ngono! .....Dijawil Dhirektur Anom Luhur, Lirih ngipatake tangane, ulate mrengut. Sengit ngono! Weruh klakuane wong loro ing ngarepe kuwi, Abrit mesem, kekelen atine. Tanggap taun umure Puspaningwang, satemene ora dibancaki apa-apa. Ya mung diemuti omahe wae....Ing Puspa dhewe ing Radio Dalam, rembang wengi Puspa wis turu nglipus, ora ana baneke. limang (4) (5) Dijawil Dhirektur Anom Luhur, Tpts(1) W L Lirih ngipatake tangane, J W L Tpts(2) ulate mrengut. J W (1) nalika/ dhek/ rikala/ wektu/ rikalane/ nalikane (2) banjur/ tumuli/ langsung nuli/ terus/ Weruh klakuane wong loro (1) amarga/ Tpts(1) W G ing ngarepe kuwi, Langit mesem, K J W kekelen atine Tpts(2) W G merga/gara- gara/ rehne/ mergane/ soale (2) nganti/ saengga/ mula/ akibate Ing omahe Puspa dhewe ing Radio Dalam, rembang wengi K Puspa wis turu nglipus J W G Tpts ora ana baneke. W G lan/ sarta/ uga (6) (2)makna sesam- bungan makna sesam- bungan (7) (1) mak- na titi mangsa (1) mak na titi man g-sa (2) mak na akib at (8) nalika, dhek, rikala, wektu, banjur, nuli, tumuli, terus, langsung nalika, dhek, wektu, rikala nganti, mula, lan, sarta, uga (9) rikalane, (rikala+-e) nalikane (nalika+-e) rikalane, (rikala+-e) nalikane (nalika+-e) saengga (sa-+engga) akibate (akibat+-e)
243
Tabel Salajengipun (1) 163. (2) CPP 242/ P1/ K1 164. CPP 242/ P2/ K5 165. CPP 244/ P9/ K1 (3) Bu Arum dietutake Bu Kinyis, ruwangan mlebu menyang tanpa marketing mbludhus nothog lawang. Bu Arum dietutake Bu Kinyis, ruwangan mlebu menyang tanpa marketing mbludhus nothog lawang. "Lo! Ibu! Bu Kinyis! Rak sami rawuhipun?" kawilujengan Langit ngadeg lan manggakake sakura ngakon ibune, nggolekake kanggo kursi tamune. Arum arep isih muring, nutugake nesune. Nanging krungu Langit ngomong sentak, sereng lan teges, Arum dadi glagepan. (4) Bu Arum dietutake Bu Kinyis, J W L Tpts W menyang ruwangan marketing K mbludhus tanpa nothog lawang. G mlebu Langit ngadeg lan manggakake ibune, J W G ngakon sakura nggolekake kursi Tpts W G kanggo tamune. K Arum isih muring, J W Tpts W nesune. L arep nutugake (5) banjur, nuli, tumuli, terus, langsung banjur, nuli, tumuli, terus, langsung lan, uga sarta, (6) makna urut- urutan makna urut- urutan makna sesam- bungan (7) (8) banjur, nuli, terus, langsung tumuli, banjur, nuli, terus, langsung tumuli, lan, sarta, uga (9)
244
Tabel Salajengipun (1) 166. (2) CPP 245/ P1/ K8 167. CPP 244/ P9/ K1 (3) Ibune wis tuwa, lan kalah yen dijak rembugan prekara bisnis. Mula digalaki anake, Arum ya banjur sigeg. ....Lelakon ing masyarakat Indonesia saiki, wis akeh banget wong sing ora gelem ngalah, ora wani ngalah, ndadekake negara Indonesia gegeran kepati ora uwis-uwis. Lelakon masyarakat Indonesia saiki, wis akeh banget wong sing ora gelem ngalah, ora wani ngalah, ndadekake negara gegeran Indonesia kepati ora uwis-uwis. Ana ing pilkada, partai sing kalah ora gelem ngalah, gawe geger ontran-ontran. ing (4) Lelakon ing masyarakat Indonesia saiki, J K wis akeh banget W wong sing ora gelem ngalah, ora wani ngalah, G ndadekake Tpts W negara Indonesia gegeran kepati L G ora uwis-uwis. K Ana ing pilkada, partai sing kalah K J ora gelem ngalah, W Tpts W geger ontran-ontran. G gawe (5) saengga/ nganti/ mula/ akibate nanging/ ning (6) makna perten- tangan (7) makna akibat (8) nganti, mula, nanging, ning (9) saengga (sa-+engga) akibate (akibat+-e)
Tabel Salajengipun (1) 168. (2) CPP 245/ P1/ K10 169. CPP 249/ P2/ K4 170. CPP 251/ P2/ K1 (3) Lelakon ing masyarakat Indonesia saiki, wis akeh banget wong sing ora gelem ngalah, ora wani ngalah, ndadekake negara Indonesia gegeran kepati ora uwis-uwis. Ana ing pilkada, partai sing kalah ora gelem ngalah, gawe geger ontran-ontran. Wong sing kalah ing pengadilan ora gelem kalah, nekake wadya balane dikon mbrontak pengadilan. Sadurunge dipasrahi gawean apa, dirapatake dhisik ing ruwangane Dhirektur Pratama....Ibu Kinyis Bathara Mayamaya dicandhet, diaturi midhangetake syarat-syarat Abrit nyambutgawe ing Manahira Advertising Agency. lift mudhun, Bu Kinyis mlaku mepet Abrit. "Yen kontrakmu karo Metro Manunggal Film sajrone disemaya patang sasi iki sajak ora bisa koktetepi, kowe kudu bisa ngrebut atine Nak Luhur...." tumuju (4) (5) Wong sing kalah ing pengadilan J K ora gelem kalah, W Tpts W wadya balane L dikon mbrontak pengadilan. K nekake lan banjur malah/ lan terus malah Ibu Kinyis Bathara Mayamaya J diaturi midhangetake dicandhet, W Tpts W syarat-syarat Abrit nyambutgawe L ing Manahira Advertising Agency. K lan/ sarta/ uga Bu Kinyis tumuju lift mudhun, J W G Tpts mlaku mepet Abrit. W G kambi/ karo/ sambi/ sinambi (6) makna sesam- bungan makna sesam- bungan (7) makna cara (8) lan, sarta, uga kambi, karo, sambi, (9)
sinambi (sambi+-in-) (10) lan banjur malah (lan+banjur+malah) lan terus malah (lan+terus+malah)
246
Tabel Salajengipun (1) 171. (2) CPP 252/ P1/ K1 172. CPP 254/ P4/ K5 173. CPP 254/ P4/ K6 (3) Luhur wis golong gilig atine, ora niyat nyedhaki atine Abrit. Sanajan saben dina kumpul, arang banget omong-omongan. Luhur ethok-ethok ibut nyinau buku-buku utawa map-map. Dene Abrit sangu buku novel diwaca neng ngarepe Luhur. Tleser-tleser nyopiri Honda lurung Stream putih mecaki amba Kampung Tegal, alon- alon, madik omahe Trengginas. mobil papane, Mathak diinggirake lan mandheg cedhak pucuke gang kuwi. Kuwi gang omah kontrakane Trengginas. Abrit eling, omahe ora adoh saka pucuke gang kuwi. Kuwi gang omah kontrakane Trengginas. Abrit eling, omahe ora adoh saka pucuke gang kuwi. Abrit mudhun, kanthi rasa dhegdhegan nanging ya kemrengseng seneng, mlaku mecaki gang, marani omahe Trengginas. (4) Luhur wis golong gilig atine, J W G Tpts ora niyat nyedhaki atine Abrit. W L Abrit eling, J W Tpts J W saka pucuke gang kuwi. K omahe ora adoh Abrit mudhun, kanthi rasa dhegdhegan J W K nanging ya kemrengseng seneng, W Tpts(1) mlaku mecaki gang, W G Tpts(2) W omahe Trengginas. L marani (5) lan/ uga sarta/ yen/ menawa (1) banjur/ nuli/ tumuli/ terus/ langsung (2) lan/ sarta/ uga (6) makna sesam- bungan (1) makna urut- urutan (2) makna sesam- bung- an (7) makna isi (8) lan, sarta, uga yen, menawa banjur, nuli, tumuli, terus, langsung, lan, sarta, uga (9) -
247
Tabel Salajengipun (1) 174. (2) CPP 255/ P1/ K1 175. CPP 256/ P7/ K1 176. CPP 256/ P7/ K5 (3) Abrit mbedhedheg atine, mlaku lagek sedhela wis weruh ana sepedhah montor ing ngarep omah biru. Genah Trengginas neng ngomah. Abrit nranyak mlebu pekarangan. cet Weruh polahe lan krungu parikane Trengginas, Abrit krasa yen rencana sing wis ditata mening-mening ing uteke, gagal! Trengginas ora gelam nyengkuyung rencanane. Malah nyatroni Abrit terang- terangan! Ora kakean gunem, Abrit klepat saka balik metu pekarangan. Atine ndhongkol tenan! Getem-getem! Luwih getem-geteme, dadi alangan kuwi Lir-ilir! sing (4) Abrit mbedhedheg atine, J W G Tpts mlaku lagek sedhela W K wis weruh ana sepedhah montor G ing ngarep omah cet biru K Weruh polahe lan krungu parikane Tpts W Trengginas, Abrit krasa G J W yen rencana sing wis ditata mening- Tps J mening ing uteke, gagal! J W Ora kakean gunem, W Tpts J klepat balik metu saka pekarangan. W K Abrit (5) amarga/ merga/ rehne/ gara- gara/ sebab/ mergane/ soale amarga/ merga/ rehne/ gara- gara/ sebab/ mergane/ soale banjur/ nuli/ tumuli/ terus/ langsung (6) makna urut- urutan (7) makna sebab makna sebab (8) merga, rehne, gara-gara, sebab, merga, rehne, gara-gara, sebab, banjur, nuli, tumuli, terus, langsung (9) amarga (a-+marga) mergane (merga+-e) soale (soal+-e) amarga (a-+marga) mergane (merga+-e) soale (soal+-e) (10) -
Tabel Salajengipun (1) 177. (2) CPP 263/ P5/ K1 178. CPP 269/ P3/ K1 (3) Tekan kantor, mlaku nginclik mbarengi Pak Satuhu, Bu Arum nranyak melu mlebu ruwangan Dhirektur Pratama. Ing njero wis ana Wakil Dhirektur Suradira, karo sekretaris Dhirektur Pratama, Indraswati. ruwangan Langit mlebu marketing, mbengoki jenenge Lirih, karepe takon apa wonge isih neng kono. Padha weruh Langit mlebu, Sakura, Ndaru, Maniking, Jingga, kabeh mbengokake jenenge Lirih, karepe takon kena apa kok dicopot. (4) Tekan kantor, mlaku (5) (1) sawise/ Tpts(1) W G Tpts(2) W nginclik mbarengi Pak Satuhu, G K Bu Arum nranyak melu mlebu J W ruwangan Dhirektur Pratama. G salebare/ lebar/ bar/ mbasan/ bareng (2) lan/ sarta/ uga Langit mlebu ruwangan marketing, J W G mbengoki jenenge Lirih, Tpts W L karepe takon Tps W apa wonge isih neng kono. G lan banjur/ lan terus/ lan sabanjure/ lan sateruse (6) (2)makna sesam- bungan makna sesam- bungan (7) (1) mak- na titi mang -sa (8) lebar, bar, bareng, lan, sarta, uga (9) sawise (sa-+wis+-e) mbasan, (m-+basan) salebare (sa-+lebar+-e) (10) - lan banjur (lan+banjur) lan terus (lan+terus) lan sabanjure (lan+(sa-+banjur+-e)) lan sateruse (lan+(sa-+terus+-e)) 249
Tabel Salajengipun (1) 179. (2) CPP 271/ P1/ K3 (3) Pranyata Pak Satuhu karenan ing penggalih, kondur kantor melu Luhur dhisik ngeterake cek menyang omahe Lirih. Mula sore-sore bubar kantor, Opel Blazer Montero biru metalik momot wong telu metu saka parkiran Gedhong Jangkung langsung Tegal mandheg Parang. Mobil diparkir ing pucuke gang, Pak Satuhu trima ora melu mudhun mlebu gang ciyut. menyang (4) Mobil mandheg diparkir J W G ing pucuke gang, K Tpts J W ora melu mudhun mlebu gang ciyut. W G Pak Satuhu trima Katrangan saking: CPP 30 P2 K2 : nedahaken dhata saking novel Cintrong Paju-Pat kaca 30, : nedahaken nomor paragraf ing novel inggih menika 2, : nedahaken nomor ukara ing paragraf inggih menika 2, : tembung panggandheng ingkang dipunsingidaken ing ukara camboran, : papanipun tembung panggandheng tan sinerat (dipunsingidaken), : tembung panggandheng sinerat. Tpts Tps (5) nanging/ ning (6) makna perten- tangan (7) (8) nanging, ning (9) - (10) - 250