Tindak Tutur Ngelem ing Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung TINDAK TUTUR NGELEM ING MASYARAKAT DESA MACANBANG, KECAMATAN GONDANG, KABUPATEN TULUNGAGUNG Riski Yulia Wardani, Prof. Dr. Ujang Pairin M Basir, M. Pd Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Abstrak Tindak tutur ngelem kalebu tindak tutur ekspresif sing isih digunakake lan kerep diprangguli ing bebrayan. TTNG ditindakake dening panutur kanggo medharake kaluwihane wong liya. Dhasar kuwi nduweni sesambungan karo stimulus, struktur sosial, relasi sosial, norma sosial. Punjere panliten iki yaiku ngenani apa wae jinis tindak TTNG minangka tindak tutur lokusi adhedhasar cara medharake, TTNG minangka tindak tutur ilokusi adhedhasar tujuwan panutur, lan TTNG minangka tindak tutur perlokusi adhedhasar pananggepe mitratutur ing masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung. Adhedhasar punjere panliten, ancas panliten iki ngandharake lan njlentrehake jinis TTNG minangka tindak tutur lokusi adhedhasar lageyane penutur, TTNG minangka tindak tutur ilokusi adhedhasar tujuwan panutur, lan TTNG minangka tindak tutur perlokusi adhedhasar pananggepe mitratutur ing masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung. Paedah teoritis panliten iki yaiku kanggo nyengkuyung ilmu pragmatik lan menehi sumbangsih tumrap ilmu sintaksis ngenani ukara pangalembana. Paedah praktis kanggo ngrembakake materi ajar basa Jawa ing sekolahan mligine tatacara ngelem kang pener lan bener. Panliten iki asipat deskriptif. Teori sing digunakake yaiku teori tindak tutur Searle kang disengkuyung dening teorine Brown Levinson. Dhata panliten iki dijupuk dening panliti ing lapangan. Sumber dhatane asale saka cathetan lan rekaman warga Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung. Tata cara nglumpukake dhata kanthi metodhe semak lan wicara. Tatacara njlentrehake dhata kanthi metodhe distribusional, teks lan konteks. Dene tatacara nyuguhake jlentrehan dhata kanthi informal. Asil panliten kaperang dadi telu yaiku TTNG minangka tindak tutur lokusi adhedhasar cara medharake diperang dadi 8, yaiku (1) TTNG kanthi blaka langsung tumrap kahanan, (2) TTNG kanthi blaka langsung tumrap tumindak, (3) TTNG kanthi blaka ora langsung tumrap kahanan, (4) TTNG kanthi blaka ora langsung tumrap tumindak, (5) TTNG kanthi samudana langsung tumrap kahanan, (6) TTNG kanthi samudana langsung tumrap tumindak, (7) TTNG kanthi samudana ora langsung tumrap kahanan, (8) TTNG kanthi samudana ora langsung tumrap tumindak. Jinis TTNG minangka tindak tutur ilokusi adhedhasar tujuwane penutur diperang dadi 4, yaiku (1) mbombong, (2) pamrih, (3) weneh pamrayoga, (4) weneh panyengkuyung. Jinis TTNG minangka tindak tutur perlokusi adhedhasar pananggepe mitratutur diperang dadi 5 yaiku (1) ditampa, ditampik, disarujuki, dibalekake, lan digeser. Dudutan saka panliten iki yaiku penutur nggunakake cara blaka lan samudana nalika medharake pangalembanane uga kanthi langsung lan lumantar wong liya. TTNG sing paling akeh nduweni tujuwan bombing. Pananggape mitratutur ditemtokake cara medharake penutur. Tembung wigati: tindak tutur ngelem, masyarakat, cara medharake, pananggepe mitratutur, konteks sosial PURWAKA Landhesane Panliten Tindak tutur ngelem minangka salah sijine tindak tutur sing kerep ditindakake dening masyarakat sajrone urip bebrayan, ora ndeleng tuwa utawa enom, wong dhuwur pangkate utawa Jawa, akeh cendhek pangkate. Ing bebrayan lan nyengsemake. Semono uga ana tumindak- tumindake wong liya kang dianggep becik, bener, lan pener. Saliyane bab kang wis disebutake kasebut wong urip uga nduweni kaprigelan. Kaprigelan kang diduweni wong siji karo wong liyane mesthi beda-beda. Mula lumrah wae yen ana pawongan liya kang ngelem kaprigelan kang luwih kedadeyan-kedadeyan kang dianggep nyenengake 1
Tindak Tutur Ngelem ing Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung mau. Bab iki kang ndadekake anane tindak tutur pangalembana. Underane Panliten Ing ngisor iki bakal kaandharake undere panliten Tindak tutur ngelem kalebu tindak tutur kang saben wong mesthi tau nindakake, dene anggone ngelem iku mau kanthi cara kang beda- beda, bisa kanthi blaka lan samudana. Saliyane iku, penutur mesthi nduweni tujuwan tartamtu kang wis dirancang marang mitratuture. Tindak tutur iki nduweni maksud supaya mitratuture weruh luwihe lan ndadekake penutur ora meneng wae nalika meruhi keprigelan lan kahanan kang luwih saka mitratuture. Dadine yen ana bab kang dirasa nyenengake utawa nyengsemake, apik, bener wong kasebut ora mung meneng wae, nanging bisa weneh pangalembana marang wong liya mligine yaiku (1) Apa wae ing tindak masyarakat Desa Macanbang, Gondang, lokusi Tulungagung minangka tindak tutur jinise tutur ngelem adhedhasar cara medharake? jinise (2) Apa wae ing tindak masyarakat Desa Macanbang, Gondang, Tulungagung minangka tindak tutur ilokusi tutur ngelem adhedhasar tujuwane penutur? jinise (3) Apa wae ing tindak masyarakat Desa Macanbang, Gondang, Tulungagung minangka tindak tutur perlokusi tutur ngelem adhedhasar pananggape mitratutur? marang mitratuture. Adhedhasar bab kasebut, ateges ngelem prelu ditliti luwih jeru saperlu ngerteni apa wae jinise tindak tutur ngelem. Ancase Panliten Adhedhasar punjere panliten, ancase panliten ana Tindak tutur wis tau ditliti sadurunge, nanging tindak tutur ngelem ing Desa Macanbang, Gondang, Tulungagung durung tau ditliti. Panliten sadurunge durung kanthi njlimet ngonceki maksud lan tujuwan saka jinis-jinise tindak tutur ngelem kang disambungake karo struktur sosial, relasi sosial masyarakat, lan norma-norma kang wis ana lan diugemi dening masyarakat Desa Macanbang, ing ngisor iki. (1) Ngandharake lan njlentrehake jinise tindak tutur ing masyarakat Desa Macanbang, ngelem Gondang, Tulungagung minangka tindak tutur lokusi adhedhasar lageyane penutur (2) Ngandharake lan njlentrehake jinise tindak tutur ing masyarakat Desa Macanbang, ngelem Gondang, Tulungagung minangka tindak tutur ilokusi adhedhasar tujuwane penutur Gondang, Tulungagung. ing tindak masyarakat Tulungagung amarga ngelem iku bisa Panliti milih tutur ngelem ditindakake dening sapa wae, bisa antarane kanca, lan dulur. Dene masyarakat mligine tangga, masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang Tulungagung kaperang dadi saperangan golongan, (3) Ngandharake lan njlentrehake jinise tindak tutur ngelem ing masyarakat Desa Macanbang, Gondang, Tulungagung minangka tindak tutur perlokusi adhedhasar pananggape mitratutur Paedahe Panliten awit saka golongan wong sugih, wong mlarat, wong enom, wong tuwa sarta wong kang nduweni sesambungan paseduluran, kekancan, lan tangga kang raket lan ora raket. Pawongan-pawongan Paedah Teoretis panliten iki dikarepake bisa migunani tumrap pangrembakane ilmu analisis wacana pragmatik lan linguistik sing wis ana sadurunge. Saliyane iku panliten iki uga bisaa migunani ing pangrembakane kajian tindak tutur kasebut nduweni cara kang beda anggone ngelem marang mitratuture. Mula bakal ditliti apa wae jinise tindak tutur ngelem kang ana ing masyarakat ing Desa Macanbang, mligine masyarakat lan kanggo nyempurnakake ilmu basa. Paedah Praktis asil panliten iki bisa menehi paedah kanggo para panliti tindak tutur supaya kecamatan Gondang, Tulungagung adhedhasar lageyane lan pananggape mitratutur kanthi landhesan struktur penutur, tujuwan penutur, bisa nliti tindak tutur kanthi gamblang, cetha, lan jangkep sarta bisa menehi kawruh marang para maos yen ta para maos iku manggon minangka penutur utawa mitra tutur. sosial, relasi sosial lan norma sosial. 2
Tindak Tutur Ngelem ing Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung TINTINGAN KAPUSTAKAN Teges lan Titikane Tindak Tutur Ngelem Tindak tutur ngelem minangka salah sijine jinis tindak tutur kang nglairake rasa kagum lan menehi apresiasi marang luwihe wong liya. Tindak tutur ngelem bisa kalebu tindak tutur lokusi, ilokusi, lan perlokusi. Titikan tindak tutur lokusi yaiku saderma mung menehi pawarta, dene ilokusi ing kene penutur nduweni maksud supaya mitratutur nindakake apa kang dikarepake. Banjur titikane perlokusi, penutur ora mung menehi pawarta, nanging uga nduweni daya pangaribawa tumrap mitratuture.. tutur mesthi wae ana penutur lan mitratuture. Ing kene mitratuture dadi punjere tindak tutur ngelem amarga ora mungkin wong weneh pangalembana yen ora ana stimulus Sajrone tindak saka wong liya. Dadi, ing kene stimulus saka mitratuture kang bakal nyebabake respon saka penutur. Saliyane iku tindak tutur ngelem bisa diwedharake kanthi cara blaka lan sumudana. Titikan blaka lan samudana bisa dideleng saka konteks tuturan. Tuturan pangalembana kang blaka bisa dideleng yen konteks tuturan padha kaya wong liya, (2) penutur oleh kapercayan ngenani sipat jujure kanthi nuduhake yen dheweke percaya marang mitratuture, (3) penutur oleh kapercayan amarga blaka, (4) ngedohi prasangka ala, (5) ngedohi salah tampa, lan (6) penutur bisa ndandani maneh apa kang wis dirusak dening tumindak kang ngancem muka. (2) Samudana Tindak tutur kanthi cara samudana yaiku tutur kang nduweni maksud kang ditutup-tutupi. lan Levinson sajrone Nadar tindak disamudanakake, Miturut Brown didhelikake, (2009:38), penutur nggunakake cara samudana iki amarga 4 alasan yaiku (1) penutur dipercaya minangka pawongan kang wicaksana lan ora meksa (2) penutur ngedohi yen karepe mitratuture, saupama dheweke bakal dadi rerasanan wong liya, (3) penutur ngedohi tanggung jawab minangka pawongan kang dianggep wis ngancem mitratuture, lan kalonggaran mitratuture kekarepane. (3) Langsung (4) penutur kanthi ora langsung menehi nggatekake kanggo Tindak tutur ngelem mujudake wujud kasunyatan.Tuturan pangalembana kang samudana ditemtokake konteks tuturan kang ora padha karo kasunyatan. Tuturan bisa nggunakake tembung-tembung kasebut, nanging kang samudana ana maksud liya sing dikarepake penutur. Tindak Tutur Ngelem Adhedhasar Cara Medharake Jinise TTNG minangka tindak tutur lokusi bisa diperang dadi loro yaiku tata cara medharake lan tata cara kang digunakake. Tata cara kang deklaratif kang digunakake kanggo nggawe sawijine wedharan. Cara sing digunakake panutur ing kene kanthi medharake karo kanthi mitratutur. (4) Ora Langsung Tindak sapajagong langsung tutur ngelem mujudake wujud deklaratif kang digunakake kanggo nggawe sawijine panjaluk. TTNG ora langsung iki nduweni titikan yaiku anane wong ora katelu sajrone tuturan. diwedharake panutur ana loro yaiku kanthi blaka lan samudana. Dene tata cara sing digunakake panutur kuwi ngenani panutur mbutuhake wong Tindak Tutur Ngelem Adhedhasar Tujuwan Penutur katelu utawa ora nindakake pangalembanane. Mula saka kuwi, tata cara kang digunakake panutur ana loro yaiku langsung lan ora langsung. (1) Blaka Cara medharake tindak tutur ngelem kanthi Tujuwan penutur minangka salah sijine saka limang aspek tuturan (Leech sajrone Nadar, 2009:7). Limang aspek tutur kang dimaksud yaiku penutur lan mitratutur, konteks, tujuwan penutur, lan tuturan minangka kegiyatan tindak tutur, lan cara blaka yaiku menehi weruh marang luwihe mitratutur kanthi cara jujur apa anane. Brown lan Levinson sajrone Nadar (2009:38), ngandharake yen penutur milih cara blaka iki amarga 6 alasan yaiku (1) penutur oleh dukungan kanggo awake saka tuturan minangka produk tindak verbal. Penutur sajrone tuturane mesthi nduweni tujuwan tartamtu marang mitratuture kang diajab bisa menehi daya pangaribawa marang mitratuture kasebut. Mula saka iku, tujuwan penutur kang 3
Tindak Tutur Ngelem ing Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung beda-beda kasebut uga akeh dirembug ing tindak tutur. ditliti iku selaras karo apa anane, asipat alamiah tanpa direncanakake luwih dhisik. Dhata kanggo panliten iki uga ora direncanakake sadurunge, Tindak Tutur Ngelem Adhedhasar Pananggepe Mitratutur luwih marang dhata kang asipat alami saka kedadeyan ing masyarakat. Cecaturan bisa lumaku kanthi lancar yen ana paraga-paraga sing nindakake tuturan. Cecaturan kasebut bisa lumaku lancar yen ana tanggepan saka mitratutur. Penutur nduweni cara kang beda-beda kanggo medharake tuturane. Bisa kanthi blaka, samudana, langsung, ora langsung lsp. Ngelingi bab kasebut basa dudu mung nduweni guna mangun sesambungan sosial, mula kabebasan nggunakake basa uga diatur ing kaidah sosial (Rahyono, 2012:260). Panliten kang asipat deskriptif iki nduweni ancangan kang kaperang dadi 4, yaiku basa kang dinggo sajrone dhata, ngutamakake wujude basa kang dinggo sajrone panliten, perangan basa ora bisa diandharake tanpa nggandhengake perangan tansah bisa owah liya, lan pungkasan basa (Sudaryanto, 1986:62). Cook ing Rani (2006:218) ngandharake tuturan mujudake cara nemtokake pasangan penutur sabanjure. Pasangan tuturan dumadi yen tuturan penutur bisa nuwuhake liya minangka tanggepan (Cook ing Rani, 2006:205). tuturan ing ndhuwur Cook Saka nyethakake ana 5 saka tanggepan mitratutur nalika penutur weneh pangalembana, (1) TTNG kang ditampa, TTNG kang yaiku andharan tafsiran ditampik, TTNG kang disarujuki, TTNG kang dibalekake, TTNG kang digeser. Teori ing Panliten Iki Dhata lan Sumber Dhata Dhata ing panliten iki awujud ukara-ukara pangalembana kang dikumpulake saka anggone panliti nyadap lan ngrungogakake, saka basa padinan masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung kang nindakake tindak tutur ngelem. Sumber dhata panliten sajrone panliten iki yaiku sumber dhata lisan. Sumber dhata lisan kang dikumpulake sajrone panliten iki yaiku masyarakat ing Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung kang nggunakake tuturan pangalembana kang kalebu ing konteks panliten. Teori kang digunakake yaiku teori tindak tutur dan diandharake Searle kang Muhammad Rohmadi, 2009: 20). Searle ngandharake kanthi cara pragmatik saora-orane ana telung bentuk tindak tutur kang bisa diwujudake dening penutur yaiku tindak tutur lokusi, ilokusi lan perlokusi. Tindak tutur ilokusi direktif kang diandharake dening (Ibrahim, 1993:16-41) ana limang kategori kang ana sajrone tindak tutur ilokusi direktif ing antarane yaiku requestives, questions, requirements, permissives, advisories. (sajrone Wijana Leech (sajrone nadar, 2009:7) ngandharake ana limang aspek tindak tutur yaiku konteks, penutur lan mitratutur, tujuwan tuturan, tuturan minangka kegiyatan tindak tutur lan tuturan minangka produk tindak verbal. Tuturan sajrone tintingan pragmatik bisa ditegesi minangka wujud tindak tutur lan uga minangka produk sawijine tindak tutur. METODHE Sipate Panliten Panliten ngenani tindak tutur ngelem iki nganggo cara deskriptif kualitatif tegese dhata kang Instrumen Panliten Panliti ing kene kang dadi instrument utama saka panliten tindak tutur ngelem ing masyarakat Desa Macanbang, kecamatan Gondang Tulungagung, dene instrumen kang bisa nyengkuyung yaiku alat rekam, alat tulis kanggo ngrekam lan nyathet dhata-dhata kang ditemoni. Saliyane panliti minangka instrumen panliten kang utama uga ana subjek panliten yaiku pawongan- pawongan jawa kang kalebu ing konteks tindak tutur ngelem lan amarga wis ditemtokake lokasi kanggo panliten, mula subjek panliten ing kene yaiku masyarakat Tulungagung, mligine ing Desa Macanbang, kecamatan Gondang. Tatacara Nglumpukake Dhata tatacara nglumpukake dhata kanthi metodhe semak lan cakap (Sudaryanto, 1986:62). Ana maneka cara kang bisa digunakake sajrone metodhe semak yaiku kanthi teknik sadap, semak libat cakap, semak bebas libat cakap, teknik rekam lan teknik catat. Metodhe semak yaiku nyemak sakabehing basa kang digunakake dening penutur. Teknik Sajrone panliten iki nggunakake 4
Tindak Tutur Ngelem ing Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung sadap yaiku nyemak kanthi cara nampa sakabehing wedharan. Teknik semak libat cakap dileksanakake kanthi melu lan nyemak ing caturan. Teknik semak bebas libat cakap yaiku nyemak tanpa melu ing caturan. Teknik rekam yaiku ngrekam wedharan nganggo piranti rekam lan ora ngowahi lumrahe proses tumindak basa. Dene teknik catat yaiku nyathet sakabehing wedharan nganggo piranti tulis banjur ditulis ngganggo lambang basa utawa aksara.Teknik-teknik sajrone metodhe semak kasebut kang digunakake panliti kanggo golek dhata tindak tutur ngelem ing masyarakat Desa Macanbang, kecamatan Gondang Tulungagung. sosial jinis kelamin kaperang dadi loro yaiku jinis kelamin lanang (JKL) lan jinis kelamin wadon (JKW). Saka perangan struktur sosial status ekonomi kaperang dadi telu yaiku status ekonomi sosial cendhek (SESC), status ekonomi sosial sedhengan (SESS), lan status ekonomi sosial dhuwur (SESD). Dene saka relasi sosial kaperang dadi telu yaiku relasi sosial paseduluran (RSP), relasi sosial kekancan (RSK), lan relasi sosial tangga (RST). Tatacara Nyuguhake Asil Jlentrehan Dhata Saliyane metodhe semak panliti uga nggunakake metodhe cakap kanggo nyukupi sakabehe dhata panliten. Metodhe cakap yaiku wawancara antarane panliti karo narasumber. Metodhe cakap digunakake kanggo golek informasi ngenani struktur sosial lan relasi soial saka narasumber. Teknik kang digunakake yaiku teknik wawancara karo narasumber lan teknik pancing. Teknik pancing ing kene digunakake panliti kanggo mancing wong siji utawa luwih amrih medharake basane. Tatacara Njlentrehake Dhata Tatacara njlentrehake dhata yaiku nggunakake metodhe distribusional (Sudaryanto, 1993:13). Metodhe distribusional yaiku ngolah dhata arupa basa kanthi cara nemtokake perangane basa iku dhewe, utawa wujud lan blegere basa kang digunakake. kang wis banjur dijlentrehake kanthi cara deskriptif miturut paugeran lan tatanan kang awujud tembung-tembung. Deskriptif yaiku tatacara ngonceki dhata kanthi nggunakake tembung, dudu nggunakake angka kang bisa menehi sawenehe katrangan utawa andharan panliten adhedhasar dhata kang diasilake saka subjek panliten. Sakabehe dhata tindak Dhata dikumpulake iki minangka wujude tutur ngelem. Dhata-dhata kasebut dijlentrehake kanthi metodhe informal yaiku ngandharake kanthi nggunakake basa (Sudaryanto, 1993:144). Panliti ngandharake lan njlentrehake tindak tutur ngelem nggunakake basa kang trep lan selaras karo konteks tuturan. Basa kang dinggo dening panliti uga basa jlentrehan ngenani baku saengga andharan lan ing panliten tindak tutur ngelem bisa dingerteni kanthi cetha. Kanggo nyengkuyung panganggone basa, panliti uga nggunakake lambang kang digunakake yaiku cekakan saka dhasar-dhasar tutur ngelem. Lambang-lambang kasebut saka perangan struktur sosial umur kaperang dadi telu yaiku umur bocah (UB), umur enom (UE), lan umur tuwa (UT). Saka perangan struktur tindak Sajrone panliten iki tatacara ngandharake asil njlentrehan dhata yaiku kanthi ngandharake asil jlentrehan dhata awujud jinis-jinis tindak tutur ngelem ing masyarakat Desa Macanbang, kecamatan Gondang, kabupaten Tulungagung adhedhasar cara medharake maksud tuturan, tujuwan penutur, lan pananggape mitratutur kanthi lelandhesan konteks. Dhata kang wis digolongake marang jinse tindak tutur ngelem lan wis dijlentrehake disuguhake kanthi jangkep antarane teks lan konteks. Kang kalebu ing konteks yaiku struktur sosial kang arupa umur, jinis kelamin, status ekonomi sosial lan relasi sosial antarane penutur lan mitratutur. Dene teks arupa wedharan tindak tutur ngelem utawa tumindak cecaturan antarane penutur lan mitratutur. Bab kang pungkasan diandharake norma sosial utawa dampak sosial kang ana nalika tindak tutur ngelem lumaku. laporan ngenani ANDHARAN LAN JLENTREHAN 4.1 Tindak Tutur Ngelem minangka Tindak Tutur Lokusi Adhedhasar Cara Medharake tutur ngelem adhedhasar cara medharake bisa diperang dadi papat yaiku kanthi blaka, samudana, langsung, lan ora langsung. Ing ngisor iki bakal dijlentrehake siji mbaka siji supaya Tindak luwih cetha. 4.1.1 Tindak Tutur Ngelem kanthi Blaka Langsung tumrap Kahanan (1) P : Hlo Mut? Rambutmu apik. Saiki malih tambah lurus, ireng banget, dawa pisan. (Hlo Mut? Rambutm bagus. Sekarang jadi tambah lurus, hitam banget, panjang juga). MT : Hahaha iya ta?? Suwun hlo. (Hahaha apakah iya?? Makasih lo). Cecaturan ing dhata (1) ditindakake dening penutur kanthi jinis kelamin wadon, umur enom, status ekonomi sedhengan. Mitratutur kanthi jinis kelamin wadon, umur enom, status ekonomi sosial 5
Tindak Tutur Ngelem ing Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung dhuwur. Sesambungan antara kalorone yaiku kanca cedhak. (UE-JKW-SESS-RSKC marang UE-JKW- SESD-RSKC). Cecaturan kasebut kedadeyan nalika dimaksud penutur bisa ditampa kanthi cetha lang gamblang dening mitratuture. penutur lan mitratutur kepethuk ing toko saperlu tuku pulsa. Dhata (1) nuduhake penutur ngelem mitratuture rambute mitratuture. Miturute penutur, rambute mitratuture ngenani owah-owahan saya apik, dawa, lurus, lan ireng. 4.1.3 Tindak Tutur Ngelem kanthi Blaka Ora Langsung tumrap Kahanan (3) P : Walah Mbak-mbak kae anak wedok kok ayu-ayu ta? (Walah Mbak-mbak itu anak perempuan kok cantik-cantik ta?) Ing kene penutur medharake maksud pangalembanane kanthi blaka marang mitratuture saengga mitratuture bisa nampa kanthi cetha apa kang dikarepake dening penutur. Sesambungan kang saka basa kang digunakake yaiku basa ngoko. Penutur nggunakake basa ngoko nalika medharake pangalembana raket bisa dideleng marang mitratuture, semono uga mitratuture uga nampa nggunakake basa ngoko. Struktur ekonomi sosial penutur sing luwih cendhek uga kang njalari penutur milih cara kang blaka. MT: Hlawong ibuke ayu, anake paryo ayu. (Ibunya cantik, anaknya juga cantik). Tuturan ing dhata (3) iku ditindakake dening penutur kanthi umur tuwa, jinis kelamin wadon, status ekonomi sosial sedhengan. Dhata (3) kalebu tindak tutur lokusi amarga mung saderma ngelem. Mitratutur kanthi umur enom, jinis kelamin wadon, status ekonomi sosial dhuwur. Relasi sosial antara penutur lan mitratutur yaiku tang cedhak. (UT-JKW-SESS-RSTC marang UE-JKW-SESD- RSTC). Ing kene, penutur weneh pangalembana kasebut marang mitratuture. Pangalembana 4.1.2 Tindak Tutur Ngelem kanthi Blaka Langsung tumrap Tumindak (2) P : Nggih ngoten niku Pak. Panjenengan pun trep anggenipun tumindak. (iya seperti itu Pak. Anda sudah benar kalau bertindak). MT : Iya Dhik sesuk jajal takrembuge karo (iya Dik besok coba saya wong-wong. diskusikan dengan orang-orang).) Dhata (2) ing ndhuwur nuduhake anane tindak tutur kang ditindakake dening wong tuwa marang wong tuwa lan padha-padha nduweni jinis kelamin lanang. Sesambungan sosial antara penutur kedadeyan ing omahe penutur nalika mitratuture dolan ing omahe penutur. Nalika iku penutur ngerti nalika wong sing dilem iku liwat ing ngarep omahe penutur. Cara kang dipilih dening penutur yaiku cara blaka, nanging ora langsung. Cara kasebut dipilih dening penutur bisa jalaran penutur pancen kepengin ngelem lumantar mitratutur sing nalika iku karo penutur. Pangalembana sing diwedharake dening penutur bisa ditampa dening mitratuture. Bab kasebut bisa dideleng saka wangsulane mitratuture kaya ing dhata (13). lan mitratutur iku raket banget yaiku adhi lan mas. Senajan mas lan adhi, penutur nduweni status ekonomi sosial kang luwih dhuwur tinimbang mitratuture. Penutur nggunakake basa krama alus amarga ngurmati mase kang uga minangka lurah ing desane. Dene mitratuture mangsuli nggunakake basa ngoko supaya cecaturan antara kalorone isa lumaku (UT-JKL-SESC-RSTC marang UT-JKL-SESD-RSTC). Ing dhata (2) penutur weneh pangalembana marang mitratuture kang wis bener nindakake kuwajibane dadi kepala desa. luwih kepenak. Anane pangalembana ing dhata (3) kasebut bisa kedadeyan yen sarate wis jangkep. Sarate yaiku wong sing dilem kasebut kudu ayu miturute penutur. Status ekonomi sing luwih cendhek saka mitratuture uga sing njalari penutur milih cara blaka. Bab kasebut uga amarga penutur ngurmati mitratuture, nanging mitratuture milih nggunakake basa ngoko supaya cecaturan kang lumaku katon akrab. 4.1.4 Tindak Tutur Ngelem kanthi Blaka Ora Penutur ngelem mitratuture kanthi blaka lan jujur apa anane. Apamaneh masalah kang dirembug dudu masalah sepele. Penutur weneh pangalembana kanthi blaka supaya apa kang sing (4) P Langsung tumrap Tumindak : Ris, adhikmu sing SD kelas papat, gambarane wis apik ya? (Ris, adik kamu yang SD kelas empat, gambarannya sudah bagus ya?) 6
Tindak Tutur Ngelem ing Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung MT: Iya padahal ora enek keturunan pinter nggambar o. (Iya padahal tidak ada keturunan pintar menggambar lo). Konteks dhata (4) penutur ngelem lumantar gambarane adhine mitratuture apik mitratuture. Penutur lan mitratutur kang nindakake pangalembana ing dhata (21) yaiku padha-padha wadone, status ekonomi sosial penutur cendhek, dene mitratuture dhuwur. Relasi sosial antara kalorone yaiku kanca cedhak. (UE-JKW-SESC-RSKC Pangalembana marang UE-JKW-SESD-RSKC). kasebut kedadeyan ing omahe mitratutur nalike penutur dolan. Nalika iku, penutur ngerti adhine mitratutur nggambar. Banjur penutur medharake kang pangalembanane minangka mbakyune bocah sing dilem kasebut. jujur apa Penutur medharake pangalembanane lumantar mitratuture Maksud penutur ngelem mitratuture ayu, pinter, lan sugih ora liya melik karo kahanan sing diduweni mitrtauture kasebut. Penutur rumangsa apa sing diduweni dening mitratuture iku wis iku kang sempurna, ora ana kurange. Bab ndadekake penutur weneh pangalembana marang mitratuture. Senajan penutur ora ngandharake kanthi blaka saka maksud kang kepengin kaya mitratuture, nanging maksud pangalembanane bisa dingerteni dening mitratuture. Relasi sosial antara kalorone yaiku tangga cedhak. Bab kasebut bisa dideleng saka basa kang digunakake yaiku basa ngoko. Penutur medharake pangalembanane nggunakake basa ngoko, semono uga mitratuture. Senajan status ekonomi penutur luwih cendhek tinimbang mitratuture, nanging bab kasebut ora ndadekake adoh antara kalorone. anane, ora ana maksud kang ditutup-tutupi. Penutur uga medharake pangalembanane lumantar mitratuture amarga nalika iku adhine mitratuture lagi sibuk nggambar. Pangalembana kaya ing dhata (4) bisa jangkep. Sarate yaiku tuwuh yen sarate wis gambarane adhine mitratuture kudu apik lan penutur kudu ngerti nalika adhine mitratuture nggambar. Yen sarat kasebut ora jangkep, mokal penutur weneh pangalembana kaya ing dhata (21). Relasi sosial kang cedhak lan status ekonomi sing padha dhuwure ndadekake kalorone katon akrab banget. Status ekonomi sosial sing luwih cendhek saka mitratuture uga kang njalari penutur medharake kanthi blaka awit nengenake rasa sungkan. 4.1.6 Tindak Tutur Ngelem kanthi Samudana Langsung tumrap Tumindak (6) P : Waaaah, jan kancaku siji iki, sregep tenan. (Waaaah, temanku satu ini, rajin benar). MT: We nyindhir aku ye? (Kamu menyindir aku ya?) : Ora nyindhir mek kenyataane ngono. (Tidak menyindir cuma kenyataannya sepert itu). Dhata (6) nuduhake anane tindak tutur kang ditindakake dening wong enom marang wong nalika enom. Kedadeyan P kasebut dumadi nglumpuk reunian kanca SMA, penutur weneh pangalembana marang mitratuture yen mitratuture iku sregep, kamangka nyatane mitratuture kasep. (UE-JKW-SESS-RSKC marang UE JKL-SESD-RSKC). 4.1.5 Tindak Tutur Ngelem kanthi Samudana Langsung tumrap Kahanan (5) P : Penak ya ketarane dadi pean Mbak? Ing dhata (6) kasebut tindak tutur ditindakake dening wong enom wadon minangka penutur marang wong enom lanang minangka mitratutur. Pinter, sugih, ayu. (Enak ya kelihatannya jadi kamu Mbak? Pinter, kaya, cantik). MT: Halah dhik-dhik dadi wong pancene sawang sinawang. (Halah Dik-dik jadi orang memang saling melihat). Konteks dhata (5) penutur ngelem mitratuture pinter, sugih, lan ayu, nanging maksud sabenere ora padha karo apa kang kang diwedharake. (UE-JKW-SESC-RSTC marang UE- JKW-SESD-RSTC). Penutur medharake pangalembanane marang mitratuture ora padha karo maksud kang sabenere. Maksud pangalembanane disamudanakake saka mitratuture, nanging ing kene penutur banjur njlentrehake maksud kang saka sabenere marang mitratuture. Penutur nduweni maksud nyindhir mitratuture kasebut lumantar weneh pangalembana sregep. Penutur ndhelikake maksude rumangsa yen dheweke salah. Senajan anggone ngelem ora blaka, supaya mitratuture 7
Tindak Tutur Ngelem ing Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung nanging mitratuture ngerti apa maksud saka pangalembanane penutur mau. Relasi sosial antara kalorone yaiku kanca Anane pangalembana ing dhata (35) iki nduweni stimulus awujud kahanan swarane anake mitratuture sing apik. Banjur stimulus kasebut cedhak. Bab kasebut bisa dideleng saka basa lan lan mitratutur. Penutur lageyane nggunakake basa ngoko semono uga mitratuture. Dene yen dideleng saka lageyane, penutur ora penutur nuwuhake respon awujud pangalembana lan panjaluk supaya anake mitratutur gelem nyanyi ing acara nikahane kancane penutur. Penutur milih cara kang ora langsung amarga nalika penutur dolan ing sungkan anggone nyindhir mitratuture. Mitratuture uga ora nesu temenan senajan disindhir dening penutur amarga kalorone kanca cedhak. Status ekonomi lan jinis kelamin kang beda uga ora omahe mitratutur, mung ana mitratutur. Mula saka iku, saka pangalembanane kasebut diwedharake penutur lumantar mitratuture. pangalembana lan maksud ndadekake kalorone adoh. 4.1.7 Tindak Tutur Ngelem kanthi Samudana Ora Langsung tumrap Kahanan Status ekonomi sosial kang luwih cendhek lan umur sing luwh enom ndadekake penutur nggunakake basa krama alus nalika cecaturan karo mitratuture. Dene mitratuture nggunakake basa (7) P : Bu, Mbak Puji swantene lak sae ta? (Bu, Mbak Puji suaranya kan bagus?) ngoko supaya cecaturan kang lumaku katon luwih kepenak lan akrab. MT: Ya ngono kae hlo Ndhuk. Enek apa? (Iya seperti itu lo Nak. Ada apa?) : Ngeten, kanca kula badhe nikahan lajeng mbetahaken penyanyi. (Begini, teman saya mau menikah lalu membutuhkan penyanyi). MT: Ya mengko jajal taktakonane gelem apa ora. (Iya nanti coba taktanyakan dia mau apa tidak). Dhata P ilokusi amarga saliyane ngelem, penutur nduweni maksud (7) kalebu tindak tutur 4.1.8 Tindak Tutur Ngelem kanthi Samudana Ora Langsung tumrap Tumindak (8) P : Buk, kae mas kok ndongaren sregep. Montore diumbah dhewe. (Buk, itu mas kok tumben rajin. Motornya dicuci sendiri). MT: Ya bene ta. (Ya biar ta). P : Montorku pisan ya kenek hlo Buk. Aturna! (Motorku sekalian ya bisa lo Buk. Ibuk bilang ke mas!) liya. Tuturan pangalembana ing dhata (35) iku ditindakake penutur kanthi umur enom, jinis kelamin wadon, status ekonomi sosial cendhek. Mitratutur kanthi umur tuwa, jinis kelamin wadon, status ekonomi sosial dhuwur. (UE-JKW-SESC- RSTC marang UT-JKW-SESD-RSTC). Ing kene, penutur ngelem yen swarane anake mitratutur apik lumantar mitratutur, nanging maksud kang sanyatane yaiku akon anake mitratuture nyanyi ing acara nikahane kancane. Pangalembana kasebut omahe mitratutur. Penutur kedadeyan ing sadurunge mung ngelem yen swarane anake mitratuture iku apik. Pangalembanane kasebut ditanggepi positip dening mitratuture. Kabukten saka wangsulane mitratutur kang kaping pisan ing dhata (7) kasebut. Banjur ing ukara kang sabanjure penutur medharake maksud kang satenane yaiku kepengin yen anake mitratuture nyanyi ing acara nikahane kancane penutur. MT: Ngelem mase kok enek karepe. Ya ngomong dhewe kana! (Memuji kakak laki- lakinya kok ada maunya. Ya bilang sendiri sana!) Konteks dhata (8) penutur ngelem mase sregep lumantar mitratuture, nanging sanyatane penutur nduwe maksud supaya montore uga jinis dikumbahake. kelamin wadon, status ekonomi sosial dhuwur. jinis kelamin wadon, status Mitratutur kanthi Ing kene penutur kanthi ekonomi sosial dhuwur uga. (UE-JKW-SESD-RSPC marang UT-JKW-SESD-RSPC). Ing ukara kapisan penutur ibune. Pangalembana kasebut ditampa dening mitratuture. ngelem mase lumantar Sabanjure penutur medharake apa kang dikarepake marang mitratuture. Dheweke kepengin yen mase uga ngumbahake montore, nanging mitratuture akon supaya penutur ngomong dhewe marang mase. 8
Tindak Tutur Ngelem ing Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung lan ora Penutur milih cara samudana langsung bisa jalaran penutur ngerti kepriye wateke mase. Miturute penutur, yen anggone medharake Maksude penutur ngelem mitratutur iku kanggo bombong mitratutur supaya miratutur gelem marahi ngitung dhuwit kanthi iklas lan ora langsung marang mase wis mesthi mase ora gelem nuruti kekarepane. Bab kasebut bisa dingerteni saka pakulinan saben dina. Stimulus ing dhata (8) iki awujud tumindake mase sing miturute penutur nggrundel. Bab kasebut ditindakake dening penutur amarga padatane mitratuture angel yen dikon marahi wong liya. Mula saka iku, penutur nyoba weneh pangalembana marang mitratuture sregep ngumbah montor. Stimulus kasebut banjur nuwuhake respon awujud pangalembana lan panjaluk kaya ing dhata (8). Relasi sosial minangka adhi lan ibu kang ndadekake kalorone katon akrab dening supaya mitratuture. Kedadeyan iki bisa kedadeyan bola- bali. Makna kang kinandhut sajrone pangalembana jalaran anane pakulinan. iku bisa dipahami kekarepane bisa dituruti banget. Ing kene basa sing bener ora ditengenake dening penutur lan mitratutur. 4.2 Tindak Tutur Ngelem minangka Tindak Tutur Penutur Ilokusi Sajrone tuturan, penutur mesthi nduweni tartamtu sing wis dirancang kanggo tujuwan mitratuture. tutur ngelem tindak adhedhasar tujuwan penutur ana papat yaiku Adhedhasar Tujuwane Ing kene lan mbombomg, pamrih, menehi pamrayoga, menehi panyengkuyung. Kanggo luwih cethane ing ngisor iki bakal dijlentrehake siji mbaka siji. 4.2.1 Tindak Tutur Ngelem kanthi Tujuwan Pangalembanane penutur ing ndhuwur bisa ditampa kanthi apik dening mitratutur. Panampane pangalembana iku bisa dideleng saka wangsulane mitratutur ing dhata (9) kasebut. Relasi sosial antara kalorone yaiku tangga cedhak. Kabukten saka basa kang digunakake. Penutur nggunakake basa krama amarga cecaturan karo wong tuwa lanang sing umure tinimbang dheweke. Dene mitratuture nggunakake basa ngoko supaya cecaturan kang lumaku katon luwih kepenak. Saliyane iku, status ekonomine luwih penutur uga luwih cendhek tinimbang mitratuture saengga penutur luwih ngurmati maneh marang mitratuture kasebut. Bombong (9) P : Pak njenengan ingkang langkung prigel, 4.2.2 Tindak Tutur Ngelem kanthi Tujuwan Menehi kula nyuwun diwarahi! (Pak Anda yang lebih bisa, saya minta diajari!) (DT21.103.218) MT: Ndi kene takwarahi. Ndi sing ra isa? (Mana sini aku ajari. Mana yang tidak bisa?) (DT21.103.218) Dhata ilokusi amarga penutur saliyane ngelem nduweni tujuwan (9) kalebu tindak tutur Pamrayoga (10) P : Adhikku i puinter o. Byuh tambah pinter lek gelem sinau! (Adikku ini pintar lo. Tambah belajar!) (DT11.40.191) pintar kalau mau MT: Sik mengko dhiluk maneh. (Iya nanti sebentar lagi). (DT11.40.191) liya. Dhata (9) ing ndhuwur nuduhake tindak tutur ngelem kanthi tujuwan bombong. Bombong ing kene bisa uga ditegsei menehi weruh kaluwihane mitratuture. Konteks dhata (39) yaiku penutur njaluk warah mitratuture ngitung dhuwit koprasi amarga mitratuture sing luwih prigel ngitung dhuwit. Tuturan pangalembana ing dhata (39) ditindakake dening penutur kanthi jinis kelamin wadon, umur enom, sosial sedhengan. Mitratutur kanthi jinis kelamin lanang, umur tuwa, status ekonomi sosial dhuwur. (UE- status ekonomi JKW-SESS-RSTC marang UT-JKL-SESD-RSTC). Dhata (10) nuduhake anane tindak tutur ngelem kanthi tujuwan weneh pamrayoga sing ditindakake dening wong enom marang bocah lan kalebu tindak tutur ilokusi amarga penutur saliyane liya kaya sing wis ngelem nduweni tujuwan disebutake. Konteks dhata (10) iku penutur ngelem mitratuture pinter supaya mitratuture gelem sinau. Pangalembana ing dhata (10) iku, penutur ngelem mitratuture pinter, nanging supaya luwih pinter maneh, penutur menehi pamrayoga marang iku mitratuture supaya sinau. Ing dhata (10) mitratutur nampik apa kang diwedharake dening penutur. Wangsulan saka mitratuture kasebut kang 9
Tindak Tutur Ngelem ing Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung nuduhake yen dheweke nampik pangalembana lan pamrayogane penutur. Pangalembana ing dhata (10) iku mujudake respon saka anane stimulus diutangi. Pangalembana kang diwedharake penutur ing ndhuwur nuduhake yen sejatine penutur sajrone nduwe maksud kang samudana awujud kahanane mitratutur sing angel sinaune. Banjur respon awujud pamrayoga saka penutur iku stimulus kang awujud kahanane uga anane mitratuture sing angel sinaune. pangalembana mau. lumantar pangalembana iku, panutur nduwe pamrih yaiku supaya mitratutur gelem ngutangi dheweke. Ing dhata (11) Tindak tutur ing dhata (11) bisa kedadeyan antara kalorone yaiku paseduluran cedhak yaiku minangka mbak lan adhi. Bab kasebut bisa dideleng saka cecaturan lumaku katon akrab banget. Basa kang kang Relasi sosial jalaran anane stimulus awujud dhompete mitratutur miturute penutur apik saengga nuwuhake respon awujud pangalembana marang mitratutur. Ing dhata (11) iki nuduhake yen mitratutur nampa digunakake uga basa padinan kang kerep dinggo cecaturan saben dina. Senajan nganggo basa ngoko, nanging penutur ngupaya supaya basane katon alus saengga bisa dingerteni dening mitratuture. (UE- pangalembanane penutur ngenani dhompete kang apik. Panampane pangalembanane penutur bisa dideleng saka wangsulane mitratutur kang kapisan. ing ndhuwur ngemu maksud Pangalembana JKW-SESD-RSPC marang UB-JKL-SESD-RSPC). (11) 4.2.3 Tindak Tutur Ngelem kanthi Tujuwan pamrih. Pangalembana ing ndhuwur bisa uga jalaran dhompete mitratutur kang satenane ora apik. Nanging jalaran kekarepane penutur supaya Pamrih P : Dompetmu wi kayake kok uapik. (Dompetmu itu kayaknya kok sangat bagus). (DT14.49.195) mitratuture gelem ngutangi dheweke. ing ndhuwur bisa uga jalaran pangalembana kasebut nduwe tujuwan tartamtu, yaiku kanggo nuruti Maksud satenane pangalembana MT: Apik, aku tuku kok ra apik. (Bagus, aku kalau beli ya bagus). (DT14.49.195) P : Utangana ya?! (Aku pinjam uangmu ya?!) (DT14.49.195) kekarepane penutur. Tujuwan pamrih sajrone tindak tutur pangalembana ing ndhuwur bisa ditampa dening mitratutur. Panampane maksud sajrone tindak tutur kasebut bisa dideleng saka MT: Wi enek rong ewu jupuken! (Itu ada wangsulane mitratutur kang kaping pindho. duaribu kamu ambil!) (DT14.49.195) (11) kasebut ditindakake dening wong enom lanang marang wong enom lanang kang nduweni relasi sosial Pangalembana ing dhata kanca cedhak. Status sosial ekonomi antara kalorone padha-padha cendheke. (UE-JKL-SESC- RSKC marang UE-JKL-SESC-RSKC). Bab kasebut bisa dideleng saka cecaturan kang lumaku katon 4.2.4 Tindak Tutur Ngelem kanthi Tujuwan Menehi Panyengkuyung (12) P : Lek bocah pinter mesthi saged hlo nggarap soal ulangan sesuk. (Kalau anak pintar pasti bisa lo mengerjakan soal ualangan besok). (DT17.68.204) MT: Dongakna aku Buk! Dongakna saged gek akrab banget. Penutur ora canggung medharake apa kang dadi maksude lan bisa ditampa dening mitratuture. Status ekonomi kang padha-padha cendheke kabukten saka anggone penutur kepengin utang, nanging kanthi cara ngelem dhisik. Cara kang digunakake kasebut nuduhake yen dheweke pancen ora sugih. Semono uga mitratuture kang ra remidi! (Doakan aku Bu! Doakan bisa terus tidak remidi!) (DT17.68.204) Dhata (12) kalebu tindak tutur ilokusi amarga penutur saliyane ngelem nduweni tujuwan liya yaiku weneh panyengkuyung. Pangalembana ing dhata (12) iku, penutur weneh pangalembana marang mitratuture pinter. Pangalembana ing dhata mangsuli yen mung bisa ngutangi rong ewu. Saka ukara kapisan, penutur ora langsung sajrone pangalembanane. nuduhake maksud Nanging pungkasane, penutur nyethakake maksud (12) iku ditindakake dening wong tuwa wadon marang bocah lanang umur sepuluh taun. Relasi sosial antara kalorone yaiku paseduluran cedhak, minangka ibuk lan anak. (UT-JKW-SESD-RSPC sajrone pangalembanane awujud panjaluk supaya marang UB-JKL-SESD-RSPC). 10
Tindak Tutur Ngelem ing Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung iku awujud kahanane mitratuture sing pinter. Stimulus kasebut banjur nuwuhake respon awujud pangalembana Stimulus ing dhata (12) marang mitratuture. Banjur awujud panyengkuyung uga tuwuh saka stimulus kang awujud kahanane mitratutur sing pinter kasebut. Penutur weneh pangalembana yen mitratuture respon pinter kanthi tujuwan weneh panyengkuyung. Panyengkuyunge saka penutur awujud donga supaya mitratuture sing dilem pinter iku bisa nggarap soal ulangan kanthi bener lan ora remidi. 4.3.1 Tindak Tutur Ngelem kang Ditampa (13) P : Mbak Jim, masakanmu enak banget! (Mbak Jim, masakanmu enak banget!) (DT20.93.214) MT: Inggih Mbak, matur nuwun. (Iya Mbak, terima kasih). (DT20.93.214) Dhata (13) ditindakake dening wong enom wadon marang wong tuwa wadon. Relasi sosial antara kalorone yaiku tangga cedhak, dene status sosiale tinimbang (UE-JKW-SESD-RSTC marang UT- mitratuture. penutur luwih dhuwur JKW-SESC-RSTC). Pangalembana lan panyengkuyunge penutur bisa ditampa dening mitratuture kanthi apik. Kabukten saka wangsulane mitratutur kaya ing dhata (12). Pangalembana ing ndhuwur kedadeyan jangkep. Pangalembana yen mitratuture pinter, sarate sarat mitratuture yen sarat-sarate wis kudu pinter. Banjur panyengkuyung supaya mitratuture bisa nggarap soal kanthi bener uga mitratuture kudu pinter. dilumantarake kang Panyengkuyung pangalembana bisa kedadeyan kanggo menehi semangat mitratuture lan supaya mitratuture bisa nindakake kaluwihane. Penutur nggunakake basa sing alus supaya mitratuture bisa nampa apa kang diwedharake dening penutur. Dene mitratuture uga nggunakake basa alus yen cecaturan karo ibune. Basa kang digunakake dening mitratutur uga basa alus sing padatane digunakake bocah sing isih SD. Dheweke durung ngerti basa sing luwih bener iku sing kepriye. bisa Masakan kang enak ing kene mujudake stimulus, saengga nuwuhake respon saka panutur awujud pangalembana kaya ing tuladha (64). Pangalembana ing ndhuwur bisa dumadi yen sarate wis ing jangkep. Anane pangalembana kaya tuladha (13), sarate masakan kang dimasak dening mitratuture kudu enak miturut penutur. Yen mitratuture ora masak enak, mokal penutur bakal weneh pangalembana marang mitratuture. Pangalembana ing dhata (13) bisa ditampa kanthi cetha saka dening mitratuture. Kabukten wangsulan kang diwedharake dening mitratuture kaya (13). Panampane kasebut diwedharake marang penutur supaya penutur ing dhata ngerti yen mitratuture kasebut seneng dilem dening penutur. Ing kene penutur nggunakake basa ngoko senajan isih enom, dene mitratuture nggunakake basa krama. Mitratutur nggunakake basa krama kanggo ngurmati penutur minangka anake bose. Penutur nggunakake basa ngoko amarga dheweke 4.3 Tindak Tutur Ngelem minangka Tindak Tutur Perlokusi Adhedhasar Pananggape Mitratutur wis cedhak karo pembantune kasebut lan wis kulina cecaturan saben dina. Tuturan kang dituturake dening penutur bakal oleh pananggep saka mitratuture. Tindak tutur ngelem kang diwedharake penutur lumrahe ditanggepi dening mitratuture kanthi wujud respon 4.3.2 Tindak Tutur Ngelem kang Ditampik (14) P : Mbak Ik we kan pinter, warahana aku ndang!! (Mbak Ik, kamu kan pintar, cepat ajari aku!!) (DT18.79.208) kang maneka warna. Tindak tutur ngelem adhedhasar pananggape mitratutur iki diperang dadi 5, yaiku tindak tutur ngelem kang ditampa, MT: Wegah, opahe apa?? (Tidak mau, imbalannya apa??) (DT18.79.208) Konteks dhata (14) penutur ngelem ditampik, disarujuki, dibalekake, lan digeser. Kanggo luwih cethane, bakal dijlentrehake ing ngisor iki. mitratuture kanthi maksud dikongkon marahi anggone nggarap tugas. Dhata ing ndhuwur (14) ditindakake wong enom wadon marang wong sosial enom wadon kang nduweni relasi paseduluran cedhak. Dene status sosial ekonomi 11
Tindak Tutur Ngelem ing Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung kalorone padha-padha sedhengan. (UE-JKW-SESS- RSPC marang UE-JKW-SESS-RSPC). Bab kasebut bisa dideleng saka basa kang dinggo yaiku basa Konteks dhata (15) nuduhake yen penutur weneh pangalembana marang mitratuture amarga penutur ngrasa yen mitratuture luwih ayu nganggo ngoko padinan kang padatane dinggo cecaturan saben dina. Penutur ora canggung medharake pangalembanane, semono uga mitratuture kang ora canggung nampik pangalembana saka penutur. klambi nindakake pangalembana ing dhata (15) yaiku wong enom wadon marang wong enom wadon. Relasi sosial anatara kalorone yaiku kana cedhak. (UE-JKW- abang. Wong kang Tindak tutur pangalembana ing dhata (14) jalaran anane stimulus banjur bisa kedadeyan nuwuhake respon awujud pangalembana. Ing dhata (14) iku stimulus kang ana yaiku kepenginane SESS-RSKC UE-JKW-SESS-RSKC). Kabukten saka basa kang digunakake yaiku basa padinan kang kerep dinggo cecaturan saben dinane. Cecaturan kang lumaku uga katon akrab banget. marang penutur supaya diwarahi nggarap tugas, banjur nuwuhake respon awujud pangalembana marang mitratutur. Respon kang tuwuh saka panutur bisa jangkep, yaiku kedadeyan jalaran sarate wis Pangalembana kasebut uga bisa kedadeyan bola- bali yen mitratuture kerep nganggo klambi abang. Anane pangalembana ing dhata (15) iku nduweni stimulus awujud kahanane mitratuture kekarepane penutur supaya diwarahi nggarap tugas. Yen nalika iku penutur ora nduwe kekarepan supaya diwarahi nggarap tugas, ora bakal ana kang luwih ayu nganggo klambi abang. Kahanan mitratuture kasebut kang nuwuhake respon awujud pangalembana kaya ing dhata (15). Tindak tutur pangalembana Pangalembanane panutur apik kanthi ditampa Panampike mitratuture kaya (14). ing ndhuwur ora dening mitratuture. saka bisa dideleng ing dhata ngelem ing kene bisa kedadeyan yen sarate wis jangkep. Sarate yaiku mitratuture kudu nganggo klambi abang. Yen mitratutur nganggo klambi saliyane abang, bisa wae penutur ora ngelem wangsulane ing dhata (14). Bab kasebut bisa dumadi amarga padatan saben dinane. Penutur ora tugas dhewe. Miturute tau gelem nggarap mitratutur, penutur males yen nggarap tugase. mitratuture mitratuture ayu nalika nganggo klambi abang. ayu amarga miturute penutur, Panemune penutur kasebut disarujuki dening mitratuture. Ing kene mitratutur sarujuk Penutur wis ngerti yen anggone ngelem mesthi enek karepe. Karep sing ora apik, padatane yen penutur ngongkon marahi nggarap tugas, nanging karo pangalembanane penutur kang medharake yen mitratutur ayu nalika nganggo klambi abang. Mitratutur ngakoni yen dheweke pancen ayu nalika sing nggarapne malah mitratuture. Penutur mung meneng wae, ora gelem takon kepriye kok isa asile kaya mangkono. Mula saka kedadeyan sing sadurung-sadurunge iku, mitratuture ora nampa nganggo klambi abang. Bab kasebut bisa kedadeyan amarga akeh wong kang ngelem mitratutur ayu yen nganggo klambi abang saliyane penutur. Bisa uga amarga mitratuture ngguyoni penutur kang wis pangalembana kang ora iklas saka penutur. Wangsulan ing dhata (14) nuduhake yen mitratutur ora gelem nuruti apa kang dikarepake dening penutur. 4.3.3 Tindak Tutur Ngelem kang Disarujuki (15) P : Aku seneng hlo Nur lek we nganggo kerep ngelem dheweke nalika mitratuture nganggo klambi abang. 4.3.4 Tindak Tutur Ngelem kang Dibalekake (16) P : Klambimu kuwi hlo apik Sis. (Bajumu itu lo bagus Sis). (DT8.29.186) MT: mosok ta? Klambimu ya apik. Aku malah klambi abang. Ketok ayu. (Aku senang lo Mak kalau memakai baju merah. Terlihat cantik). (DT18.76.207) MT: Iya ye? Aku ya ngrasa lek ayu nganggo klambi abang. (Iya ta? Aku ya merasa kalau cantik memakai baju merah). (DT18.76.207) pengin sing modhel kayak nggonamu. (Masak ta? Bajumu juga bagus. Aku malah ingin punyamu). (DT8.29.186) yang model seperti Dhata (16) ing ndhuwur nuduhake tindak tutur ngelem kang dibalekake sing ditindakake dening wong enom marang wong enom lan kalebu 12
Tindak Tutur Ngelem ing Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung tutur perlokusi amarga pangalembana tindak kasebut nduweni daya pangaribawa tumrap mitratuture saengga mitratuture nanggepi apa kang iku ibune, dudu dheweke. Dhata kang awujud pangalembana ing ndhuwur ditindakake dening wong tuwa wadon marang bocah wadon kang diwedharake dening penutur. Konteks dhata (16) yaiku penutur ngelem klambine mitratutur apik, semono uga mitratuture ngelem klambine penutur uga apik. Wong kang nindakake tindak tutur kalorone nduweni relasi sosial tangga cedhak. (UT- JKW-SESS-RSTC marang UB-JKW-SESC-RSTC). Tindak tutur ngelem ing dhata (17) kasebut bisa kedadeyan yen sarat-sarate wis jangkep. Sarate ngelem ing dhata (16) yaiku wong enom wadon marang wong enom wadon. Relasi sosial antara kalorone yaiku kanca cedhak lan padha-padha nduweni status ekonomi sosial dhuwur. (UE-JKW- yaiku mitratuture kudu isih bocah lan wis pinter macak dhewe. Saka sarat kang wis jangkep iku banjur tuwuh respon awujud pangalembana kaya ing dhata (17). Pangalembana kang diwedharake SESD-RSKC UE-JKW-SESD-RSKC). Kabukten saka cecaturan kang lumaku katon akrab banget. Basa kang digunakake antara kalorone yaiku basa ngoko saengga ora katon canggung marang dening penutur diakokake marang wong liya. Kabukten saka wangsulane mitratutur kaya ing dhata Ing dhata kasebut, mitratuture ngakokake yen sing macaki dheweke iku ibune, (17). antara siji lan sijine. Tindak tutur ngelem ing dhata (16) kasebut bisa kedadeyan yen sarate wis jangkep. Sarate yaiku dudu anggone macak dhewe. Dadi miturute mitratutur, dheweke durung pinter macak dhewe, nanging isih dipacaki ibune. klambine mitratuture temenan. Pangalembana kang diwedharake dening penutur kasebut bisa dingerteni dening mitratuture, nanging kasebut dibalekake dening pangalembanane kudu apik medharake pangalembana marang bocah iku lumrahe uga nganggo basa kang alus, panganggone ukara krama utawa ora iku fleksibel. Nanging, amrih mitratuture Wong tuwa kang mitratuture. Kabukten saka wangsulane mitratutur kaya ing dhata (99). Mitratuture uga ngelem mitratuture kaya pangalembanane penutur marang dheweke. Bab kasebut bisa kedadeyan amarga iku seneng lumrahe nggunakake basa kang alus kaya basa kang digunakake penutur, dene mitratuture nggunakake basa krama alus kanggo ngurmati penutur kang jalaran pangalembanane, mitratuture malah kepengin modhel kaya klambine luwih apik tinimbang penutur kang miturute modhel klambine. Kepenginane kasebut uga diwedharake mitratutur marang penutur. luwih tuwa tinimbang dheweke. PANUTUP Dudutan 4.3.5 Tindak Tutur Ngelem kang Digeser (17) P : Yuh kok wis pinter macak. (Yuh kok sudah Pangalembana kang diwedharake penutur stimulus. Stimulus kasebut bisa ditemtokake awujud kahanan, bisa uga tumindak. Penutur pintar dandan). (DT19.87.211) MT: Niki wau sing macaki ibuk Mbak, boten macak piyambak. (Ini tadi yang dandani ibu Mbak, sendiri). (DT19.87.211) tidak dandan Dhata (17) kasebut nuduhake tindak tutur ngelem kang digeser sing ditindakake wong tuwa marang bocah lan kalebu tindak tutur perlokusi amarga pangalembana kasebut nduweni daya pangaribawa saengga mitratuture nanggepi apa kang diwedharake dening penutur. Ing dhata (17) kasebut, penutur ngelem mitratuture wis pinter macak dhewe, tumrap mitratuture nanging mitratuture ngakokake yen sing macaki nggunakake cara blaka lan samudana nalika medharake pangalembanane. Mitratutur menehi langsung utawa pangalembana bisa ditindakake nggunakake sarana wong liya. TTNG sing paling akeh nduweni tujuwan bombong awit pangalembana iku tujuwan utamane kanggo nyenengake wong liya kanthi medharake kaluwihan-kaluwihane. Pananggape mitratutur ditemtokake cara medharake penutur. Panutur kang nggunakake cara blaka saperangan gedhe ditampa lan disarujuki dening mitratutur. Panutur kang nggunakake cara ora blaka saperangan ana sing ditampa lan ana sing ditampik. Cara medharake kang dianggep bener dening mitratuture lumrahe ditampa lan digeser dening mitratutur, dene cara medharake kang dianggep kurang , disarujuki, dibalekake, 13
Tindak Tutur Ngelem ing Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung bener saperangan gedhe bakal ditampik. Mitratutur kang nampa utawa nampik TTNG nggunakake cara verbal lan nonverbal. Dene pananggepe mitratutur KAPUSTAKAN Alwasilah, Chaedar. Bandung: Angkasa 1990. Sosiologi Bahasa. kang digeser nggunakake cara verbal wae. Struktur sosial, relasi sosial, norma sosial lan kahanan sosial menehi daya pangaribawa tumrap TTNG. disarujuki, dibalekake, lan Alwasilah, Chaedar. 1993. Pengantar Sosiologi Bahasa. Bandung: Angkasa Arikunto, Suharsimi. 1998. Prosedur Penelitian: Suatu Wong tuwa sing paling akeh nindakake pangalembana lan jinis kelamin wadon sing kerep nindakake langsung ditindakake dening panutur kang nduweni relasi sosial TTNG. TTNG blaka Pendekatan Praktek. Jakarta: Rineka Cipta Austin, John. 1962. How to Do Things with Word. Cambridge, Mass: Harvard University Press cedhak lan relasi sosial adoh karo mitratutur. Dene TTNG ora blaka mesthi ditindakake panutur sing nduweni cedhak. TTNG blaka ditindakake dening panutur kang nduweni status ekonomi relasi sosial sosial kang luwih cendhek marang mitratutur kang nduweni status ekonomi sosial kang luwih dhuwur. TTNG ora blaka akeh ditindakake dening panutur Brown, Penelope dan S.C. Lenvinson. 1978. in Language Politeness:Some Universals Usage: Canbridge University Press Darmawati.2002. Tindak Tutur Ngrasani di Pasar Tradisional Caruban (Kajian Analisis Wacana). (Skripsi): Tidak Diterbitkan kang nduweni status ekonomi sosial kang luwih dhuwur marang sangisore lan kang nduweni status ekonomi sosial kang padha. TTNG kang ditampa saperangan gedhe ditindakake mitratutur kanthi umur enom, Ditya.2010. Tindak Tutur Nyemoni ing Masyarakat (Kajian Kecamatan Pare, Kabupaten Kediri Sosiopragmatik). (Skripsi): Tidak Diterbitkan Ibrahim, Abd. Syukur. 1993. Kajian Tindak Tutur. status ekonomi cendhek lan sedhengan, lan relasi sosial lumrahe status ditindakake mitratutur ekonomi sosial dhuwur, relasi sosial cedhak, umur cedhak. TTNG kang ditampik sing nduweni Surabaya: Usaha Nasional Suatu Pengantar. Jakarta: PTGramedia. enom lan umur tuwa. TTNG kang disarujuki akeh- akehe ditindakake mitratutur kanthi umur enom, relasi sosial cedhak, lan status ekonomi sosial dhuwur lan sedhengan. TTNG kang dibalekake lan digeser akeh-akehe ditindakake mitratutur kanthi umur tuwa, relasi sosial cendhek lan sedhengan, relasi sosial cedhak. Teks ditemtokake dening Nadar, F.X. 2009.Pragmatik dan Penelitian Pragmatik. Yogyakarta: Graha Ilmu Poerwadarminta, W. J. S. 1953. Baoesastra Djawi. Jakarta: Noordhof Kolff N.V Purnamawati.2011. Tindak Tutur Nylathu Basa Jawa ing Masyarakat Kembangbahu, Kabupaten Lamongan. (Skripsi): Tidak Diterbitkan konteks. Rahardi, Kunjana. 2007. Berkenalan dengan Ilmu Pamrayoga Bahasa Pragmatik. Malang: Dioma Panliten ngenani TTNG adhedhasar cara lan pananggape medharake, mitratutur kanthi lelandhesan stimulus, struktur tujuwan penutur Rahyono, f.x. 2012. Studi makna. Jakarta. Penaku sosial, relasi sosial, norma sosial isih akeh kang durung ditliti kanthi jeru. Dhata sing kurang jangkep lan bab-bab liya njalari panliten iki isih adoh saka tembung sampurna. Ing kene panliti rumangsa yen panliten iki isih Rani, Abdul, dkk. 2006. Analisis Wacana: Sebuah Kajian Bahasa Dalam Pemakaian. Malang: Bayumedia Publishing Rustono.1999. Pokok-pokok Pragmatik. Semarang. akeh kurange. Mula saka kuwi TTNG isih perlu dirembakakake supaya luwih sampurna. IKIP Semarang Press. Seo, Gwang Il. 2013. The Power Of Pujian. Jakarta: Elex Media Komputindo. 14
Tindak Tutur Ngelem ing Masyarakat Desa Macanbang, Kecamatan Gondang, Kabupaten Tulungagung Setyawan, Deni. 2012. Tindak Tutur Ngongkon. (Skripsi): Tidak Diterbitkan Sholihah.2013. Tindak Tutur Ngabari ing Desa Jurug, Kecamatan Sooko, Kabupaten Ponorogo. (Skripsi): Tidak Diterbitkan Sudaryanto. 1986. Metode Linguistik, Bagian Pertama: Linguistik. arah Memahami Metode Ke Yogyakarta: Gajah Mada University Press Sudaryanto. 1993. Metode dan Aneka Teknik Analisis Bahasa. Yogyakarta: Wacana University Press Sudaryanto, dkk. 2001. Kamus Pepak Basa Jawa. Yogyakarta: Badan Pekerja Kongres Basa Jawa Suyono. 1990. Pragmatik: Dasar-dasar dan Pengajaran. Malang: YA3 Tarigan, Henri Guntur. 1987. Pengajaran Wacana. Bandung: Angkasa Titscher, Stefan. 2009. Metode Analisis Teks & Wacana (Kajarwakake dening Kholisin dkk). Yogyakarta: Pustaka Pelajar Wijana, I dewa Putu. 1996. Dasar-Dasar Pragmatik. Yogyakarta: Andi Offset Yule, George. 2006. Pragmatik (Kajarwakake dening Rombe Mustajab). Yogyakarta: Pustaka Pelajar Wijana, I DewaPutudan Muhammad Rohmadi. 2010. Analisis Wacana Pragmatik, kajian Teori dan Analisis. Surakarta: Yuma Pustaka. 15