INTERFERENSI MORFOLOGIS INGKANG KATINDAKAKEN GURU ING WULANGAN BASA JAWI SMA NEGERI 10 PURWOREJO SKRIPSI Dipunajengaken dhateng Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta minangka Jejangkeping Pandadaran Anggayuh Gelar Sarjana Pendidikan Dening: Harini NIM 09205241025 PROGRAM STUDI PENDIDIKAN BAHASA JAWA FAKULTAS BAHASA DAN SENI UNIVERSITAS NEGERI YOGYAKARTA 2013
SESANTI "Sesungguhnya sesudah kesulitan itu ada kemudahan' (QS. Al - Insyirah: 6) "Sabar sareh mesthi bakal pikoleh" (Sesanti Jawi) v
PISUNGSUNG Skripsi menika kula pisungsungaken dhateng Bapak saha Ibu ingkang sampun paring panyengkuyung saha donga pangestunipun saengga skripsi menika saged karampungaken. vi
PRAWACANA Alhamdulillah puji syukur kula aturaken dhumateng Gusti Allah ingkang Maha Agung saha Maha Asih, ingkang sampun paring rahmat saha hidayahipun saengga kula saged ngrampungaken skripsi menika kanthi lancar. Panyerating skripsi saged karampungaken kanthi pambiyantu saking pinten-pinten pihak. Awit saking menika, kula ngaturaken atur panuwun dhateng: 1. Bapak Prof. Dr. Zamzani, M. Pd. minangka Dekan Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Yogyakarta ingkang sampun paring kalodhangan kangge nindakaken panaliten; 2. Bapak Dr. Suwardi, M. Hum. minangka Pangarsaning Jurusan Pendidikan Bahasa Jawa lan penasehat akademik ingkang sampun paring wewarah saha wejangan ing salamining sinau wonten ing Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah sarta paring panyengkuyung supados nyekapaken skripsi; 3. Ibu Siti Mulyani, M. Hum. minangka pembimbing I ingkang sampun paring bimbingan saha wewarah dhateng kula kanthi tlatos saha sabar; 4. Ibu Avi Meilawati, M. A. minangka pembimbing II ingkang sampun paring bimbingan dhateng kula kanthi tlatos saha sabar; 5. Para Dosen ingkang sampun paring ngelmu dhateng kula saha staf Jurusan Pendidikan Bahasa dan Seni ingkang sampun paring pambiyantu bab administrasi saengga skripsi menika saged karampungaken; 6. Tiyang sepuh saha kulawarga ingkang sampun paring panyengkuyung saha donga pangestu dhateng kula; 7. Kanca-kanca Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah angkatan 2009 mliginipun kelas A ingkang sampun paring panyengkuyung saha pambiyantunipun; 8. Sedaya tiyang ingkang sampun paring pambiyantu dhateng kula, ingkang boten saged kula sebataken setunggal-setunggal, kula ngaturaken agunging panuwun. Temtu kemawon panyerating skripsi menika dereng saged kawastanan sae, jangkep, menapa malih sampurna. Pramila saking menika sedaya pangandikan menapa dene panyaruwe ingkang tumuju murih langkung sae, jangkep, saha vii
WOSING ISI IRAH-IRAHAN ... PASARUJUKAN ... PANGESAHAN ... WEDHARAN ... SESANTI ... PISUNGSUNG ... PRAWACANA ... WOSING ISI ... DAFTAR TABEL ... DAFTAR LAMPIRAN ... DAFTAR SINGKATAN ... DAFTAR TETENGER ... SARINING PANALITEN ... BAB I PURWAKA A. Dhasaraning Panaliten ... B. Underaning Perkawis ... C. Watesaning Perkawis ... D. Wosing Perkawis ... E. Ancasing Panaliten ... F. Paedahing Panaliten ... G. Pangertosan ... BAB II GEGARAN TEORI A. Kapustakan ... 1. Sosiolinguistik ... 2. Bilingualisme ... 3. Dwibahasawan ... 4. Dampak Dwibahasawan ... 11 4. Dampak Dwibahasawan ... 11 a. Alih Kode ... b. Campur Kode ... ix Kaca i ii iii iv v vi vii ix xii xiii xiv xv xvi 1 3 3 4 4 4 5 6 6 8 12 14
c. Interferensi ... 1) Jinising Interferensi ... 17 1) Jinising Interferensi ... 17 a) Interferensi fonologis ... 17 b) Interferensi Leksikal ... c) Interferensi Gramatikal ... (1) Interferensi sintaksis ... (2) Interferensi morfologis ... d. Integrasi ... 23 5. Proses Morfologis basa Jawi ... 6. Proses Morfologis basa Indonesia ... 29 6. Proses Morfologis basa Indonesia ... 29 7. Jinising tembung ... 30 8. Tingkat Tutur Basa Jawi ... B. Panaliten ingkang Jumbuh ... BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten ... B. Data lan Sumbering Data ... C. Caranipun Ngempalaken Data ... D. Pirantining Panaliten ... E. Caranipun Nganalisis Data ... F. Validitas saha Reliabilitas ... BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGANIPUN A. Asiling Panaliten ... B. Pirembagan ... 1. Interferensi Unsur ... a. Interferensi Bentuk Dasar ... 1) Bentuk Dasar Basa Indonesia ... 2) Bentuk Dasar Basa Jawi Ngoko ... 3) Bentuk Dasar Basa Jawi Krama ... b. Interferensi Afiks ... 1) Afiks Basa Indonesia ... 2) Afiks Basa Ngoko ... 83 2) Afiks Basa Ngoko ... 83 x 18 18 18 19 31 33 35 35 36 38 39 40 42 61 61 61 62 74 76 80
3) Afiks Basa Krama ... 2. Interferensi Pola ... a. Pola Pandhapuking Tembung Andhahan ... b. Pola Pandhapuking Tembung Rangkep ... 3. Interferensi Kombinasi ... 120 3. Interferensi Kombinasi ... 120 a. Pandhapuking tembung andhahan ... b. Pandhapuking tembung rangkep ... BAB V PANUTUP A. Dudutan ... B. Implikasi ... C. Pamrayogi ... DAFTAR PUSTAKA ... LAMPIRAN ... xi 93 100 100 120 125 127 128 128 129 131
DHAFTAR TABEL Tabel 1 Jinising afiks basa Jawi ... Tabel 2 Jinising afiks basa Indonesia ... Tabel 3 Kertu Data ... Tabel 3 Interferensi Morfologis ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo ... xii Kaca 26 29 37 42
DAFTAR LAMPIRAN Lampiran 1: Tabel Interferensi morfologis basa Indonesia ... Lampiran 2: Tabel interferensi morfologis tingkat tutur basa Jawi ... xiii Kaca 131 162
B1 B2 BD BI BJ Kr Ng PPM Ru UPT = = = = = = = = = = DAFTAR CEKAKAN Basa pertama / Basa Ibu Basa Kedua Bentuk Dasar Basa Indonesia Basa Jawi Krama Ngoko Pola Proses Morfologis Reduplikasi Utuh Unsur Pandhapuking Tembung xiv
Tetenger: (-) (/) ({...}) [...] ('...') ("...") (=) (+) (!) (→) (.) (?) DAFTAR TETENGER tanda pisah, nedahaken papaning morfem tanda garis miring tunggal, dados watesing unsur konfiks lan kangge nggantos tembung 'utawi' kurung kurawal, nedahaken morfem kurung siku, nedahaken transkripsi fonetis inggih menika nggambaraken cara maosipun tanda petik tunggal, ngapit tegesing tembung tanda petik rangkap, ngapit petikan langsung dipunwaos 'dhapukanipun dados' dipunwaos 'kawuwuhan' tanda seru, dipunginakaken kangge wedharan arupi pakon utawi prentah dipunwaos 'dados' tanda titik, dipunginakaken kangge wedharan arupi pawartos ing satuan basa tanda tanya, dipunginakaken kangge wedharan arupi pitakenan ingkang mbetahaken wangsulan xv
INTERFERENSI MORFOLOGIS INGKANG KATINDAKAKEN GURU ING WULANGAN BASA JAWI SMA NEGERI 10 PURWOREJO Dening Harini NIM 0920541025 SARINING PANALITEN Ancasing panaliten menika kangge ngandharaken interferensi morfologis ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. Perkawis ingkang karembag gayut kaliyan jinising interferensi morfologis saha proses morfologisipun. Panaliten menika minangka panaliten deskriptif. Data panaliten awujud tembung-tembung ingkang ngemu interferensi morfologis. Sumber datanipun inggih menika andharan guru basa Jawi ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. Data kapanggihaken kanthi teknik simak bebas libat cakap (SBLC) sarta teknik rekam lan teknik cathet minangka teknik lanjutan. Pirantining panaliten inggih menika panaliti piyambak dipunbiyantu alat rekam saha kertu data. Validitas ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika inggih menika experts judgement. Reliabilitas data ngginakaken reliabilitas stabilitas saha triangulasi teori. Asiling panaliten inggih menika kapanggihaken jinising (1) interferensi unsur pandhapuking tembung, (2) interferensi pola proses morfologis, lan (3) interferensi kombinasi antawisipun unsur pandhapuking tembung kaliyan pola proses morfologis. ingkang Interferensi unsur pandhapuking kapanggihaken inggih menika unsur saking basa Indonesia salebeting basa Jawi, unsur saking basa Jawi Ngoko salebeting basa Jawi Krama, lan unsur basa Jawi Krama salebeting basa Jawi Ngoko. Interferensi unsur pandhapuking tembung menika kaperang dados kalih, inggih menika interferensi unsur bentuk dasar saha unsur afiks. Interferensi unsur pandhapuking tembung kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan, tembung rangkep, saha tembung camboran. Interferensi pola proses morfologis ingkang kapanggihaken namung saking pola proses morfologis basa Interferensi pola proses morfologis kapanggihaken wonten ing pola pandhapuking tembung andhahan saha tembung rangkep. Interferensi kombinasi ugi kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan saha tembung rangkep. tembung Indonesia. xvi
BAB I PURWAKA A. Dhasaring Panaliten Guru basa Jawi kalebet masarakat bilingual, amargi sasanesipun nguwaosi basa Jawi guru basa Jawi ugi nguwaosi basa Indonesia minangka basa nasional. Guru basa Jawi ingkang bilingual njalari guru menika anggenipun ngginakaken basa Jawi nalika mulang wonten kelas kadangkala pikantuk pangaribawa saking basa sanesipun. Sejatosipun guru Basa Jawi saged ngginakaken tetembungan saking basa sanes menawi tembung menika boten kapanggihaken istilahipun wonten basa Jawi. Panganggening tetembungan saking basa sanes ingkang boten wonten padananipun ing basa penyerap saged dados integrasi ingkang migunani kangge pangrembakanipun basa kasebat (Chaer&Leoni, 2004:128). Ingkang dados perkawis nalika pangaribawa saking basa sanes kasebat nyebal saking pranatan basa Jawi saengga nuwuhaken interferensi. Interferensi saged kapanggihaken ing sedaya tataran basa, kadosta interferensi fonologis, morfologis, sintaksis, lan leksikal. Wontenipun interferensi saking basa utawi ragam sanes saged ngrisak basa Jawi. Perkawis interferensi menika kapanggihaken ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. Interferensi ingkang kapanggihaken inggih menika interferensi saking basa Indonesia salebeting basa Jawi, interferensi saking basa Jawi Ngoko salebeting basa Jawi Krama, lan interferensi saking basa Jawi Krama 1
salebeting basa Jawi Ngoko. Interferensi ingkang kapangggihaken kathah- kathahipun interferensi morfologis. Tuladhanipun interferensi morfologis ingkang kapanggihaken saged katingal saking pethikan ing ngandhap menika. G: Kasunyatan cah nom-noman saiki kuwi angger dipaparake...paham? S: Paham. G: Angger dipaparake kanggo conto basa utawi budhaya Jawa uwis ora patek nggatekke. (R1/01, 260213) Saking pirembagan ing nginggil kapanggihaken interferensi morfologis inggih menika mlebetipun unsur basa sanes ingkang awujud tembung lingga kangge ndapuk tembung andhahan dipaparake. Pandhapuking tembung dipaparake saking tembung lingga basa Indonesia {papar} ingkang tegesipun 'andhar' lan ater-ater saha wuwuhan basa Jawi (di- / -ake). Wonten ing basa Jawi tembung dipaparake kedahipun diandharake ingkang kadhapuk saking tembung lingga {andhar} pikantuk konfiks {di-/-ake}. Taksih woten tembung sanesipun ingkang kalebet interferensi morfologis salebeting basa Jawi ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo, kamangka basa ingkang dipunginakaken guru minangka tuladha kangge siswa- siswanipun. Miturut Halim (1984: 85), prayoginipun guru Basa Jawi ngginakaken basa Jawi ingkang leres lan jumbuh kaliyan pranatan basa Jawi supados siswa paham pranatan basa Jawi lan saged mbedakaken kaliyan basa Indonesia. Awit saking menika, panaliti badhe ngandharaken interferensi morfologis ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. Perkawis menika wigatos dipuntliti supados saged kangge pancadan pados kupiya amrih wontenipun interferensi mliginipun dening guru basa Jawi saged dipunkirangi utawi dipunicali. Sasanesipun menika dereng wonten panaliten 2
babagan interferensi ingkang sumber datanipun guru basa Jawi ing wulangan Basa Jawi. B. Underaning Perkawis Adhedhasar dhasaring panaliten wonten ing nginggil saged kapanggihaken pinten-pinten perkawis. Perkawis-perkawis kasebat kaandharaken ing ngandhap menika. 1. Wujud interferensi Morfologis ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. 2. Jinising interferensi morfologis ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. 3. Proses interferensi morfologis ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. 4. Perkawis ingkang ndayani interferensi morfologis ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. 5. Dampak interferensi morfologis ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. C. Watesaning Perkawis Awit saking winatesing panaliti lan kathahipun perkawis babagan interferensi, boten sedaya perkawis badhe karembag. Watesaning perkawis ingkang badhe karembag inggih menika. 1. Jinising interferensi morfologis ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. 3
4 2. Proses interferensi morfologis ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. D. Wosing Perkawis Adhedhasar watesaning panaliten wonten ing nginggil, wosing perkawisipun inggih menika. 1. Menapa kemawon jinising interferensi morfologis ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo? 2. Kadospundi proses interferensi morfologis ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo? E. Ancasing Panaliten Jumbuh kaliyan wosing perkawisipun, ancas panaliten menika badhe ngandharaken. 1. Jinising interferensi morfologis ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. 2. Proses interferensi morfologis ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. F. Paedahing Panaliten Panaliten menika dipunajab saged dados pancadan kangge pados kupiya ngirangi utawi ngicali interferensi saking basa utawi ragam sanes ing salebeting basa Jawi. Sasanesipun menika, panaliten menika saged dados pancadan kangge panaliten-panaliten salajengipun ingkang ngrembag babagan interferensi, mliginipun interferensi morfologis. Boten namung menika, panaliten menika ugi saged kangge pamrayogi dhateng mahasiswa Pendidikan Bahasa Jawa minangka
calon guru Basa Jawi supados nalika mulang Basa Jawi ngirangi ngginakaken basa sanes ingkang nyebal saking pranatan basa Jawi amargi saged ngrisak basa Jawi. Kangge wulangan Basa Jawi, panaliten menika saged kangge nambah referensi babagan cara ndhapuk tembung ingkang leres. G. Pangertosan 1. Interferensi inggih menika wontenipun pangaribawa saking basa sanes wonten ing satunggaling basa. Interferensi wonten ing panaliten menika inggih menika interferensi saking basa utawi ragam sanes ing salebeting basa Jawi. 2. Interferensi morfologis inggih menika wontenipun pangaribawa basa sanes ing tataran morfologi dening tiyang ingkang bilingual utawi boten namung nguwaosi setunggal basa. Interferensi morfologis wonten ing panaliten menika inggih menika interferensi morfologis ingkang kapanggihaken ing salebeting basa Jawi ingkang dipunginakaken guru basa Jawi nalika mulang wonten kelas. 3. Guru Basa Jawi inggih menika guru ingkang mulang Basa Jawi wonten ing sekolahan. Wonten ing panaliten menika Guru Basa Jawi ingkang dados subjek panaliten inggih menika guru Basa Jawi wonten ing SMA Negeri 10 Purworejo. 4. Wulangan Basa Jawi inggih menika program wulangan basa kangge ningkataken kawruh lan katrampilan basa Jawi sarta sikap ingkang sae dhateng basa Jawi. Wulangan ingkang dipunkajengaken ing panaliten menika inggih menika wulangan ing sekolahan. 5
BAB II GEGARAN TEORI A. Andharan Teori Panaliten kanthi irah-irahan Interferensi Morfologis ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo menika minangka panaliten sosiolinguistik. Gegaran teori ingkang dipunginakaken wonten panaliten menika inggih menika teori sosiolinguistik, bilingualisme, dwibahasawan, dampak kedwibahasaan, interferensi, interferensi morfologis, proses morfologis basa Jawi, proses morfologis basa Indonesia, jinising tembung, sarta tingkat tutur basa Jawi. 1. Sosiolinguistik Sosiolinguistik kadhapuk saking tembung sosio lan linguistik. Ngelmu sosiolinguistik inggih menika manunggaling ngelmu sosiologi kaliyan linguistik (Alwasilah, 1985:1). Miturut Chaer&Leonie, (2004: 2), sosiologi nyinau babagan pagesangan manungsa wonten ing masarakat, ugi ngengingi lembaga-lembaga saha proses sosial ingkang wonten ing masarakat. Dene linguistik inggih menika ngelmu ingkang nyinau babagan basa. Saking pangertosan sosiologi lan linguistik menika, saged dipunmangertosi bilih sosiolinguistik inggih menika ngelmu interdisipliner ingkang nyinau basa ingkang gegayutan kaliyan panganggening basa kasebat wonten ing masarakat (Chaer&Leonie, 2004:2). Ingkang dados kajian 6
7 sosiolinguistik inggih menika basa ingkang gayut kaliyan perkawis-perkawis sosial wonten ing satunggaling masarakat tutur. Ronald Wardhaugh wonten bukunipun An Introduction to Sosiolinguistics (1992: 11) ngandharaken, "...sosiolinguistics is an attempt to find correlations between social structure and linguistic structure and to observe any changes that occur." Ingkang tegesipun, sosiolinguistk nyinau gegayutan antawisipun struktur sosial kalihan struktur basa kangge madosi ewah-ewahaning basa kasebat. Struktur sosial gayutipun kaliyan masarakat, saengga panaliten sosiolinguistik boten saged uwal saking masarakat. Nurhayati (2009 : 4) ugi ngandharaken pamanggih ingkang sami ngengingi sosiolinguistik. Sosiolinguistik saged dipuntegesi ngelmu ingkang gayut kaliyan perangan-perangan satunggaling basa ingkang dipunginakaken kanthi nyata dening masarakatipun. Perkawis ingkang karembag ing sosiolinguistik inggih menika basa ingkang gayut kaliyan penutur basa kasebat minangka anggota masarakat. Setyaningsih (2008: 313) ugi ngandharaken bilih sosiolinguistik nyinau babagan basa ingkang gayutanipun kalihan masyarakat ingkang ngginakaken basa kasebat, ing antawisipun aspek sosial, fungsional, situasional,lan budaya. Saking pangertosan-pangertosan wonten ing nginggil saged dipunpendhet dudutan bilih sosiolinguistik inggih menika satunggaling ngelmu ingkang nyinau babagan basa ingkang dipunginakaken manungsa wonten ing satunggaling masarakat. Basa ingkang dipunginakaken guru wonten ing wulangan Basa Jawi ugi kalebet kajian sosioloinguistik.
8 2. Bilingualisme Bilingualisme gayut kaliyan panganggening kalih basa utawi kalih kode basa. Bilingualisme wonten ing basa Indonesia dipunwastani kedwibahasaan. Nababan (1986: 27) ngandharaken bilingualisme inggih menika pakulinan ngginakaken kalih basa wonten ing pasrawungan kalihan tiyang sanes. Pamanggih Nababan menika jumbuh kaliyan pamanggihipun Alwasilah (1985: 144), bilingualisme inggih menika pakulinan ngginakaken kalih basa. Katrampilan ngginakaken kalih basa kasebat dipunwastani bilingualitas. Pangertosan bilingualisme ugi dipunandharaken Mackey (salebeting Chaer&Leoni, 2004: 87) bilih bilingualisme inggih menika panganggening kalih basa kanthi gentos-gentosan antawisipun B1 lan B2 dening penutur. Dados anggenipun ngginakaken kalih basa menika boten sesarengan nanging gentos-gentosan. Wonten kalanipun ngginakaken basa ibu, wonten kalanipun ugi ngginakaken basa kedua gumantung kaliyan kahanan. Pamanggih-pamanggih wonten ing nginggil beda kaliyan pamanggihipun Chaer&Leoni (2004: 87) ingkang ngandharaken bilih bilingualisme inggih menika satunggaling proses wiwit penutur nguwaosi B1 lajeng mangertos sekedik ngengingi B2, lajeng mangertos B2 langkung kathah malih, ngantos dumugi saged nguwaosi B2 sami saenipun kaliyan B1. Tiyang ingkang saged ngginakaken kalih basa utawi kalih kode basa dipunwastani bilingual (wonten ing basa Indonesia dipuwastani dwibahasawan). Sasanesipun bilingualisme, wonten malih istilah
9 multilingualisme (wonten ing basa Indonesia dipuwastani keanekabahasaan), inggih menika katrampilan nguwaosi basa langkung saking kalih basa dening satunggaling tiyang wonten ing pasrawunganipun ing masarakat (Chaer lan Leonie, 2004: 85). Tiyang ingkang saged ngginakaken basa langkung saking kalih basa/kode basa dipunwastani multilingual. Dene katrampilanipun ngginakaken langkung saking kalih basa kala wau dipunwastani multilingualitas. Ingkang dipunkajengaken saking 'basa' wonten ing mriki boten namung winates ing langue kados dene basa Jawi, basa Sunda, basa Minang, utawi basa Madura, nanging ngantos dumugi dialek utawi ragam basa, kados dialek Banyumasan, dialek Surabaya, lan sanes-sanesipun. Kados ingkang dipunandharaken Weinreich (salebeting Istiyo, 1996: 13), bilingual inggih menika panganggening kalih basa kanthi gantos-gantosan. Basa ingkang dipunkajengaken Weinreich wonten ing pangertosan menika ugi kalebet dialek-dialek saking satunggaling basa saha variasi utawi ragam-ragam satunggaling dialek. Perangan jinising kedwibahasaan miturut Ohoiwutun (2004) salebeting Purwanita (2012: 10) jinising kedwibahasaan kaperang dados tiga: kedwibahasaan majemuk, kedwibahasaan sejajar, lan kedwibahasaan kompleks. Kedwibahasaan majemuk inggih menika katrampilan penutur anggenipun ngginakaken satunggaling basa langkung sae tinimbang basa ingkang setunggalipun. Kedwibahasaan sejajar inggih menika nalika katrampilan penutur ngginakaken kalih basa kasebat sami saenipun.
Kedwibahasaan kompleks inggih menika katrampilan penutur ngginakaken basa kekalih sami-sami kirang sae saengga nalika ngginakaken satunggaling basa pikantuk pangaribawa saking basa sanesipun utawi sawalikipun. Dene miturut Nababan (1991: 31) perangan jinising kedwibahasaan menika namung kaperang dados kalih, inggih menika bilingualisme sejajar lan bilingualisme majemuk. Bilingualisme sejajar inggih menika katrampilan ingkang imbang utawi sami saenipun anggenipun ngginakaken kalih basa lan saged misah-misah panganggening basa-basa kasebut. Bilingualisme majemuk inggih menika menawi katrampilan dwibahasawan anggenipun ngginakaken B2 dereng sami saenipun kaliyan BI utawi basa ibu, saengga B2 pikantuk pangaribawa saking pakulinan basa kapisan. 3. Dwibahasawan Sasanesipun bilingualisme (kedwibahasaan), wonten ugi dwibahasawan. Pangertosan ingkang umum ngengingi dwibahasawan inggih menika tiyang-tiyang ingkang saged ngginakaken basa kedua.. Pangertosan sanesipun dipunandharaken dening Bloomfield (salebeting Kamaruddin, 1989: 3) kedwibahasaan inggih menika, "the native like of two languages" Dados miturut Bloomfield tiyang saged dipunwastani bilingual utawi dwibahasawan menawi tiyang menika saged nguwaosi B2 kadosdene tiyang kasebut nguwaosi B1. Pamanggihipun Bloomfield menika radi beda kalihan pamanggihipun Robert Lado (salebeting Chaer lan Leonie, 2004: 85), ingkang ngandharaken bilih bilingualisme menika katrampilan ngginakaken basa dening 10 istilah
satunggaling tiyang kanthi sami saenipun utawi meh sami saenipun gumantung kaliyan kawruh tiyang kasebat, kadospundi kemawon tingkatipun. Saking andharan menika saged dipunmangertos bilih satunggaling tiyang sampun saged dipunwastani bilingual (dwibahasawan) menawi sampun ngginakaken kalih basa, senajan anggenipun ngginakaken basa kedua boten sami saenipun kaliyan basa ibu. Miturut pamanggihipun Haugen (salebeting Chaer&Leonie, 2004:86) bilih tiyang ingkang bilingual boten kedah ngginakaken kekalih basa kasebut kanthi aktif, nanging cekap mangertos lan paham menapa tegesipun. Dados miturut Haugen tiyang cekap mangertos kalih basa kemawon sampun saged dipunsebat bilingual amargi tiyang ingkang nyinau basa asing (B2), katrampilan ngginakaken B2-nipun mesthi bakal wonten ing ngandhapipun penutur asli basa kasebut. Pangertosan bilingual utawi dwibahasawan menika arbitrer lan boten gampil dipuntemtokaken teges ingkang mesthi (Kamaruddin, 1989: 3). Tingkat katrampilan dwibahasawan anggenipun ngginakaken basa-basa kasebat temtunipun beda-beda antawisipun tiyang setunggal setunggalipun gumantung kaliyan kawruh, pakulinan, lan kalodhangan tiyang kasebat ngginakaken basa-basa menika. 4. Dampak kedwibahasaan Bilingualisme utawi kedwibahasaan saged paring pangaribawa dhateng dwibahasawan, saengga nuwuhaken alih kode, campur kode, 11 lan
12 interferensi, saha integrasi. Pangertosan babagan prastawa-prastawa kasebat badhe kaandharaken ing ngandhapa menika. a. Alih kode Alih kode inggih menika prastawa gantosipun kode saking setunggal kode dhateng kode sanesipun. Dados, wiwitanipun penutur ngginakaken kode A (tuladhanipun basa Indonesia), lajeng gantos ngginakaken kode B (tuladhanipun basa Jawi). Gantosipun kode menika ingkang dipunsebat alih kode. Appel (salebeting Chaer & Leonie, 2004 : 107) ngandharaken bilih alih kode menika gejala peralihan pemakaian bahasa karena berubahnya situasi. Tegesipun, ingkang dipunwastani alih kode inggih menika prastawa gantosipun basa utawi gantos ngginakaken basa sanesipun awit saking ewahing kahanan. Miturut pamanggihipun Hymes (Chaer&Leonie, 2004: 107 - 108) ingkang dipunsebat alih kode boten namung antarbahasa kemawon nanging saged ugi alih kode saking ragam-ragam utawi gaya-gaya bahasa ingkang wonten ing salebeting basa. Alih kode kaperang dados kalih, inggih menika alih kode intern lan alih kode ekstern (Chaer &Leonie, 2004 : 114). Alih kode intern inggih menika alih kode ingkang kapanggihaken ing salebeting basa wonten ing negari kasebat. Tuladhanipun alih kode intern inggih menika saking basa nasional dados basa daerah utawi sawalikipun, saged ugi saking basa Jawi dados basa Sunda, lan sanes-sanesipun. Alih kode ekstern inggih menika alih
kode ingkang kawiwitan saking basanipun piyambak (basa utawi ragam ingkang dados verbal repertoir masarakat tuturipun ) dados basa asing. Sasanesipun kaperang dados alih kode intern lan alih kode ekstern, alih kode ugi kaperang dados alih kode sementara lan alih kode permanen. Alih kode sementara inggih menika ewahing kode satunggaling penutur ingkang wekdalipun namung sawetawis kemawon. Penutur asring gantos- gantos kode basanipun, tuladhanipun menawi penutur ngginakaken basa Jawi, penutur lajeng gantos ngginakaken Basa Indonesia, lajeng gantos malih ngginakaken Basa Jawi utawi basa Inggris utawi basa sanesipun. Alih kode permanen inggih menika ewahing kode basa ingkang sipatipun netep utawi kedadosan ngantos dumugi pungkasaning wicantenan. Tuladhanipun nalika wonten tiyang ingkang nembe kemawon tepang lajeng sami wicantenan. Wiwitanipun sami ngginakaken basa krama amargi dereng tepang sanget, ananging sasampunipun dangu anggenipun wicantenan lajeng sami akrab lajeng gantos kode ngginakaken basa Jawi ragam ngoko. Saking andharan wonten ing nginggil saged dipunpendhet dudutan bilih alih kode menika prastawa gantosipun basa, gantosipun dilek, ragam, lan gaya bahasa. Ragam santai ewah dados ragam resmi utawi saking ragam resmi dados ragam santai ugi kalebet alih kode. Menawi ing basa Jawi, ewahipun basa saking basa Krama dados basa Ngoko utawi saking basa Ngoko dados basa Krama ugi kalebet alih kode. 13
14 b. Campur kode Prastawa basa sasanesipun alih kode inggih menika campur kode. Campur kode inggih menika nyawuhaken kalih (menapa langkung) basa utawi ragam basa wonten ing satunggaling tindak basa. Miturut Nababan (1986: 32) cawuhing basa menika panci kekarepanipun penutur. Campur kode gayut kalihan alih kode. Fasold (salebeting Chaer, 1985: 152) ngandharaken kriteria gramatikal kangge bedakaken alih kode lan campur kode. Menawi tiyang ngginakaken tembung utawi frase basa sanes ing salebeting basa ingkang saweg dipunginakaken, tiyang kasebat nglampahi campur kode. Ananging menawi setunggal klausa cetha gadhah struktur gramatikal basa sanesipun dipunsebat alih kode. Adhedhasar pamanggih wonten ing nginggil, saged dipunpendhet dudutan bilih campur kode inggih menika kahanan nalika tiyang nyawuhaken kalih utawi langkung basa utawi ragam basa wonten ing satunggaling tuturan saking tataran tembung dumugi frasa. Miturut Suwito (1983: 76) campur kode kaperang dados kalih, inggih menika. a) Campur kode ke dalam (inner code mixing), inggih menika campur kode ingkang asalipun saking basa asli kanthi sedaya variasinipun. b) Campur kode ke luar (outer code mixing, inggih menika campur kode ingkang asalipun saking basa asing. Ingkang kalebet campur kode ke dalam (inner code mixing) menika seselan tembung utawi frasa saking basa sanes ingkang taksih dados basa ing
15 satunggaling negari, basa nasional menapa basa daerah. Dene ingkang kalebet campur kode ke luar (outer code mixing) inggih menika seselan tembung utawi frasa saking basa asing ing salebeting basa nasional menapa dene basa daerah. c. Interferensi Istilah interferensi kapisan dipunginakaken dening Weinreich kangge ngandharaken wontenipun ewah-ewahan sistem satunggaling basa awit wontenipun kontak basa dening penutur ingkang bilingual (Chaer&Agustina, 2004: 120). Kadangkala tiyang boten kemutan nalika micara pikantuk pangaribawa basa sanes wonten ing salebeting basa ingkang saweg dipunginakaken. Kados ingkang dipunandharaken Kamaruddin (1989: 62) interferensi inggih menika pangaribawa ingkang boten dipunjarak saking satunggaling basa salebeting basa sanesipun. Pangertosan interferensi wonten ing Kamus Linguistik (Kridalaksana, 2008: 95) inggih menika panganggening unsur basa sanes dening bahasawan ingkang bilingual kanthi individu wonten ing satunggaling basa. Adhedhasar pangertosan kasebat saged dipunmangertos bilih interferensi dumunung ing diri individu bahasawan nalika micara. Kridalaksana (1985: 26) ngandharaken interferensi inggih menika 'penyimpangan' saking kaidah-kaidah satunggaling basa dening tiyang ingkang bilingual (dwibahasawan) amargi tiyang menika nguwaosi kalih basa. Awit tiyang menika nguwaosi kalih basa kadangkala nalika micara tiyang kasebat ngginakaken sistem kalih basa kasebat sesarengan pramila
16 nuwuhaken interferensi. Sami kaliyan Kridalaksana, Nababan (1986: 30) ugi nyebat interferensi minangka 'pengacauan' dening penutur dwibahasawan awit saking katrampilan basa ingkang boten imbang. Wontenipun interferensi miturut Hartman&Stork (salebeting Alwasilah, 1985: 131) amargi pakulinan basa ibu utawi basa kapisan ingkang paring pangaribawa ing basa kedua. Dados ingkang saged nuwuhaken interferensi namung basa ibu, ingkang paring pangaribawa ing basa kedua. Ananging pamanggih menika beda kaliyan pamanggihipun Alwasilah (1985: 132). Alwasilah ngandharaken bilih boten namung basa ibu ingkang saged paring pangaribawa ing basa kedua, nanging basa kedua ugi saged paring pangaribawa ing basa ibu. Kekalihipun sami-sami saged paring pangaribawa. Basa ibu saged paring pangaribawa ing salebeting basa kedua, mekaten ugi basa kedua saged paring pangaribawa ing salebeting basa ibu. Miturut Rusyana (1989: 7) interferensi saged kapanggihaken wonten ing tataran fonologi, morfologi, sintaksis, saha semantik. Saking pangertosan-pangertosan wonten ing nginggil saged dipunpendhet dudutan bilih interferensi inggih menika panganggening basa ingkang nyebal saking kaidah basa kasebat awit saking katrampilan penutur ingkang nguwaosi kalih basa utawi langkung. Wontenipun interferensi saged amargi basa ibu ingkang pikantuk pangaribawa basa kedua, saged ugi basa kedua ingkang pikantuk pangaribawa saking basa ibu.
1) Jinising interferensi Miturut Ekowardono (1990: 15), interferensi kaperang dados tiga inggih menika interferensi fonologis, interferensi leksikal saha interferensi gramatikal. Pangertosan babagan jinis-jinising interferensi menika badhe kaandharaken ing ngandhap menika. a) Interferensi fonologis Interferensi fonologis inggih menika salah satunggaling interferensi ingkang gayut kaliyan suwanten, kecapan utawi lafal. Wujudipun interferensi fonologis inggih menika cawuhipun fonem satunggaling basa kaliyan fonem basa sanes. Suwanten-suwanten ingkang kalebet interferensi fonologis inggih menika suwanten vokal, semivokal, konsonan, diftong, lan unsur suwanten sanesipun. Suwito (1983: 55) paring tuladha interferensi fonologis inggih menika nalika penutur basa Jawi ngucapaken tembung-tembung basa Indonesia ingkang nedhahaken "nami papan" ingkang wiwitan suwantenipun /b/, /d/, /g/, lan /j/. Tuladhanipun wonten ing tembung Bandung, Deli, Gombong, kaliyan Jambi. Penutur basa Jawi nalika ngucapaken tembung-tembung menika kadhangkala nambahaken suwanten-suwanten nasal (sengau) ing wiwitan tembung menika saengga anggenipun ngucapaken dados [mbanduŋ], [ndeli], [ŋgomboŋ], lan [njambi]. Kaidah nasalisasi namung wonten ing sistem fonologi basa Jawi, menawi sistem fonologi basa Indonesia boten wonten sistem nasalisasi. Awit saking menika, panganggening kaidah nasalisasi kados tuladha ing nginggil 17
kalebet salah satunggaling interferferensi fonologis basa Jawi salebeting basa Indonesia lisan. b) Interferensi leksikal Interferensi leksikal inggih menika mlebetipun unsur basa sanes ingkang wujudipun tetembungan utawi leksikal wonten ing satunggaling basa. Interferensi leksikal saged kapanggihaken wonten ing sedaya jinising tembung lan fungsinipun ing salebeting ukara (Sudaryanto, 1993: 390). Interferensi leksikal kaperang dados kalih inggih menika interferensi leksikal struktural lan interferensi leksikal adhedhasar kategori. Interferensi leksikal struktural inggih menika interferensi ingkang gayut kaliyan kalepatan susunan, organisasi, lan panganggening tembung. interferensi kategori inggih menika interferensi salebeting kelompok tembung utawi golongan tembung. c) Interferensi gramatikal Interferensi gramatikal gayut kaliyan kalepatan panganggening wuwuhan lan pola reroncening tembung utawi ukara. Awit saking menika interferensi gramatikal kaperang dados kalih, inggih menika interferensi sintaksis lan interferensi morfologis. (1) Interferensi sintaksis Interferensi sintaksis kapanggihaken wonten ing tataran ukara, inggih menika awujud tata ukara utawi pola pandhapuking ukara. Tuladhanipun interferensi sintaksis kados ingkang dipunandharaken Abdulhayi, dkk (1985) kados ukara ing ngandhap menika: 18
19 (d) Penyakit sing banget njengkelake yaiku jamur sing jenenge fungi inperfectie. Ukara menika ngginakaken pola sintaksis basa Indonesia. Ukara ingkang leres wonten ing basa Jawi inggih menika: Penyakit sing njengkelake banget yaiku jamur sing jenenge fungi inperfectie. (2) Interferensi Morfologis Istilah "morfologi" gayut kaliyan pandhapuking tembung saha ewah- ewahanipun. Dados ingkang dipunwastani interferensi morfologis inggih menika interferensi ingkang kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung saha ewah-ewahanipun. interferensi morfologis saged kapanggihaken wonten ing proses pandhapuking tembung mawi afiksasi, reduplikasi, saha kompositum. Abdulhayi (1985) wonten ing panalitenipun kanthi irah-irahan Interferensi Gramatikal Bahasa Indonesia pada Bahasa Jawa, ngandharaken jinising interferensi morfologis wonten tiga cacahipun, inggih menika: (1) interferensi unsur pandhapuking tembung (UPT); (2) interferensi pola proses morfologis (PPM); lan (3) interferensi kombinasi UPT kaliyan PPM. (a) Interferensi unsur pandhapuking tembung (UPT) Interferensi UPT inggih menika interferensi ingkang dipunjalari dening wontenipun piranti pandhapuking tembung saking basa sanes salebeting pandhapuking tembung basa Jawi. Unsur menika saged awujud bentuk dasar utawi afiks ingkang dipunginakaken kangge ndhapuk tembung andhahan, tembung rangkep, utawi tembung camboran. Wonten ing
20 interferensi UPT, unsur ingkang kalebet interferensi boten namung saking basa sanes kemawon, nanging ugi saged saking ragam sanes, kadosta interferensi unsur ragam Ngoko salebeting ragam Krama utawi interferensi unsur ragam Krama salebeting ragam Ngoko. Interferensi unsur bentuk dasar inggih menika interferensi morfologis awujud panganggening bentuk dasar basa sanes salebeting pandhapuking tembung basa Jawi. Wonten ing interferensi unsur bentuk dasar menika perangan ingkang ngemu interferensi morfologis basa sanes namung awujud bentuk dasar, dene afiks ingkang dipunginakaken inggih menika afiks basa Jawi. Pola proses morfologis ingkang dipunginakaken inggih menika pola morfologis basa Jawi. Tuladhanipun tembung ingkang ngemu interferensi unsur bentuk dasar basa Indonesia inggih menika wonten ing ukara ngandhap menika. (1) Langkung rumiyin sumangga puja lan puji kita panjataken dhumateng Gusti ingkang Maha asih... (Purwanita, 2012: 72). Verba panjataken wonten ing ukara (1) menika kadhapuk saking BD basa Indonesia {panjat} lan sufiks basa Jawi {-aken}. Wonten ing basa Jawi morfem {panjat} wonten imbanganipun, inggih menika morfem {atur}, saengga tembung panjataken menawi wonten ing basa Jawi kedahipun dados aturaken, ingkang kadhapuk saking tembung lingga {atur} pikantuk sufiks {- aken}. Tuladhanipun tembung ingkang ngemu interferensi unsur bentuk dasar basa Ngoko salebeting basa Krama inggih menika wonten ing ukara ngandhap menika.
(15) Sampun dipunbuka? Kaca sangang ndasa. Yen mau LKS wis saged maca lancar saiki ngagem buku iki ganti, saged lancar napa boten. (82/R17) Tembung dipunbuka kadhapuk saking BD Ngoko {buka} lan prefiks basa Krama {dipun-}. Konteks ukara wonten ing nginggil ngginakaken basa Krama pramila tembung ingkang dipunginakaken kedahipun tembung- tembung basa Krama. Tembung buka basa Kramanipun bikak, saengga tembung ingkang baku inggih menika dipunbikak ingkang kadhapuk saking tembung lingga {bikak} pikantuk prefiks {dipun-}. Interferensi unsur afiks inggih menika interferensi morfologis ingkang awujud panganggening afiks basa sanes salebeting pandhapuking tembung basa Jawi. Bentuk dasar ingkang dipunginakaken inggih menika bentuk dasar basa Jawi. Tuladhanipun tembung ingkang ngemu interferensi unsur afiks inggih menika wonten ing ukara ngandhap menika. (13) Manungsa menika terkadhang boten nyadari lepatipun, pramila kula saestu nyuwun gunging samudra pangaksami (Purwanita, 2012: 77). Tembung terkadhang kadhapuk saking BD basa Jawi {kadhang} lan afiks basa Indonesia {ter-}. Wonten ing basa Jawi tembung terkadhang proses morfologisipun ingkang leres ngginakaken kompositum, inggih menika morfem {kadhang} sumambung kaliyan morfem {kala} saengga dados kadhang kala. Tuladhanipun tembung ingkang ngemu interferensi unsur afiks basa Krama salebeting basa Ngoko inggih menika wonten ing ukara ngandhap menika. 21
22 (35) Kuwi nang kono ana crita rakyat, Nyi Ageng Bagelen, ingkang nyritakaken salah sijining babat tanah Jawi. Cah lanang kae mburi pojok, diwaos. (66/R3) Tembung nyritakaken ing ukara wonten nginggil kadhapuk saking BD Ngoko {crita} lan afiks Krama {N-/-aken} kanthi alomorf {ny-}. Konteks ukara wonten ing nginggil ngginakaken ragam Ngoko, pramila tembung saha afiksipun kedahipun ngginakaken ragam Ngoko. Afiks {N-} saged dipunginakaken wonten ing ragam Krama utawi Ngoko, nanging afiks {- aken} namung saged dipunginakaken wonten ing ragam Krama. Afiks {- aken} wonten ing basa Ngoko dados {-ake}, saengga tembung ingkang baku inggih menika nyritakake ingkang kadhapuk saking BD {crita} pikantuk afiks {N-/-ake}. (b) Interferensi pola proses morfologis (PPM) Interferensi pola proses morfologis (PPM) inggih menika interferensi morfologis ingkang wujudipun panganggening pola proses morfologis basa sanes wonten ing pandhapuking tembung basa Jawi. Tuladhanipun interferensi pola proses morfologis inggih menika wonten ing ukara ing ngandhap menika. (20) Bapa Maryono sekaliyan ibu namung saged manyuwun supados adicara menika saged kaleksanan kanthi lancar dumugi pungkasan samangke (Purwanita, 2012: 81). Verba manyuwun kadhapuk saking BD {nyuwun} pikantuk afiks {ma- }. Panganggening afiks {ma-} kasebat amargi pikantuk pangaribawa saking afiks {me-} basa Indonesia salebeting tembung meminta. Afiks {ma-} namung gadhah fungsi ndapuk verba aktif intransitif, kamangka tembung ingkang
dipunkajengaken dening penutur menika verba aktif transitif. Kedahipun tembung manyuwun dipungantos tembung nyuwun kemawon amargi morfem {nyuwun} sampun mujudaken verba aktif transitif. (c) Interferensi kombinasi Interferensi kombinasi inggih menika wontenipun interferensi unsur saha pola sesarengan salebeting setunggal tembung. Tuladhanipun interferensi kombinasi inggih menika wonten ing ukara ngandhap menika. (35) Bapak, Ibu, saha para lenggah sedaya kasuwun midhangetaken sarta nyeksekaken lampahing akad nikah menika, lajeng paring paseksen sah menapa botenipun akad nikah (Purwanita, 2012: 89). Tembung nyeksekaken kadhapuk saking BD {saksi} saha konfiks {N-/- aken}. Tembung nyeksekaken ngemu interferensi kombinasi saking unsur saha pola proses morfologis. Interferensi unsur ing pandhapuking tembung nyeksekaken awujud panganggening BD {saksi} minangka tembung basa Indonesia. Afiks {N-/-aken} menika afiks basa Jawi nanging panganggening {N-/-aken} wonten ing BD {saksi} menika boten baku. Pola afiksasi menika pikantuk pangaribawa saking pola afiksasi basa Indonesia menyaksikan. Tembung ingkang baku inggih menika tembung mirsani ingkang kadhapuk saking BD {pirsa} pikantuk afiks {N-/-i}. d. Integrasi Sasanesipun interferensi, wonten ugi istilah integrasi. Integrasi tuwuh menawi wonten unsur serapan saking basa sanes nanging sampun dipunakeni minangka pakulinan ingkang limrah amargi sampun saged adaptasi kaliyan sistem basa penyerapipun (Sudaryanto, 1993: 391). Interferensi kaliyan 23
24 integrasi sami-sami ngginakaken unsur basa sanes salebeting basa ingkang saweg dipunginakaken penutur. Ananging kekalihipun beda amargi interferensi dipunanggep kalepatan utawi penyimpangan, dene integrasi dipunanggep perkawis ingkang limrah wonten ing masarakat. Integrasi dipunanggep wigatos lan dipunbetahaken kangge pangrembakaning basa amargi unsur-unsur serapanipun dereng wonten padananipun wonten ing basa penyerap. Integrasi boten dipunanggep lepat amargi (1) unsur menika sampun dangu dipunginakaken masarakat saengga tiyang boten ndadosaken perkawis basa donoripun saking pundi, lan (2) anggenipun ngginakaken dereng dangu, nanging panci dereng wonten padananipun wonten ing basa penyerap lan saged langkung ngrembaka saengga dipunanggep perlu lan wigatos (Sudaryanto, 1993: 391). Kadosdene interferensi, integrasi ugi saged kapanggihaken wonten ing sedaya tataran basa, nanging kathah-kathahipun ingkang kapanggihaken inggih menika integrasi ingkang awujud tembung lan integrasi tata bentuk. Tuladhanipun integrasi ing salebeting Basa Jawi ingkang awujud tembung inggih menika tembung kursi, agama, cendhela, canggih, tegang, pejabat, lan sanes-sanesipun (Sudaryanto, 1993: 392). Tembung kursi lan agama sampun dipunanggep limrah wonten ing Basa Jawi amargi sampun dangu dipunginakaken wonten ing Basa Jawi. Menawi tembung canggih, tegang lan pejabat dereng dangu dipunginakaken wonten ing Basa Jawi nanging
25 tembung-tembung menika dereng wonten padananipun wonten ing Basa Jawi saengga wontenipun tembung-tembung menika dipunbetahaken sanget. Sasanesipun integrasi ingkang wujudipun tembung, kathah ugi kapanggihaken integrasi tata bentuk. Miturut Sudaryanto (1993: 392), wonten ing basa Jawi, integrasi tata bentuk saged awujud tembung andhahan (afiksasi), tembung rangkep (reduplikasi) lan tembung camboran (kompositum). Tuladhanipun integrasi tata bentuk inggih menika tembung pelukis, kritikus, aktivitas, daerah-daerah, soal-soal, rumah sakit, lan sanes- sanesipun. Wontenipun integrasi saking basa Indonesia menapa dene basa manca ing salebeting basa Jawi dipunanggep kathah paring paedah kangge ngrembakanipun basa Jawi. Awit wontenipun integrasi saking basa sanes, basa Jawi saged ngrembaka jumbuh kaliyan majengipin masarakat lan kabetahan penuturipun. 5. Proses morfologis basa Jawi Proses morfologis kaperang dados tiga, inggih menika: (1) afiksasi, (2) reduplikasi, lan (3) kompositum (Mulyana, 2007: 17). Pangertosan jinising proses morfologis menika badhe kaandharaken ing ngandhap menika. a. Afiksasi Afiksasi kaperang dados sekawan, inggih menika ater-ater (prefiks), seselan (infiks), panambang (sufiks), saha wuwuhan sesarengan (konfiks). Miturut Mulyana (2007: 17), proses ewah-ewahanipun inggih menika: 1) prefiks, dipunparingaken wonten ing ngajenging tembung, prosesipun
26 dipunwastani prefiksasi. Wonten ing basa Jawi, prefiks dipunsebat ater-ater, 2) infiks, dipunparingaken wonten tengah-tengahing tembung, prosesipun dipunwastani infiksasi. Infiks wonten ing basa Jawi dipunwastani seselan, 3) sufiks, dipunparingaken wonten ing pungkasaning tembung, prosesipun dipunwastani sufiksasi. Sufiks wonten ing basa Jawi dipunsebat panambang, 4) konfiks, dipunparingaken wonten ing ngajeng lan wingkingipun tembung, prosesipun dipunwastani konfiksasi. Wonten ing basa Jawi konfiks dipunsebat wuwuhan sesarengan. Wuwuhan sesarengan kaperang dados 2, inggih menika wuwuhan sesarengan rumaket saha wuwuhan sesarengan limrah (Sasangka, 1989: 60). Tabel 1. Jinising Afiks Basa Jawi Prefiks {N-} {a-} utawi bawa ha {ka-} {ke-} {dak-}, {kok-}, {di-} {sa-} {pa-} {pa-N} {pi-} {pra-} {pri-} {tar-} {kami-}, {kuma-}, {kapi-} Sufiks {-i} {-a} {-e} {-en} {-an} {-na} {-ana} {-ane} {-ake} Infiks {-um-} {-in-} {-er-} {-el-} Konfiks Rumaket Limrah {ka-an} {ke-en} {pa-an} {paN-an} {pra-an} {N-i} {N-a} {N-e} {N-ake} {N-ana} {di-i} {di-a} {dak-ana} {sa-e} {kok-i} {kok-ake} (-in-) + -an lsp. b. Reduplikasi Reduplikasi inggih menika proses ngrangkeping tembung, saged mawi ewahipun suwanten menapa boten. Tembung rangkep ing basa Jawi wonten
tiga inggih menika tembung dwipurwa, tembung dwilingga, saha tembung dwiwasana. 1) Dwipurwa Dwipurwa kadhapuk saking tembung dwi lan purwa. Dwi tegesipun 'kalih', purwa tegesipun 'wiwitan'. Dados tembung dwipurwa inggih menika tembung ingkang wanda wiwitanipun dipunrangkep. Tuladhanipun: tenger te + (te-nger) = tetenger bungah bu + (bu-ngah) = bubungah bebungah mangan ma + (ma-ngan) = mamangan memangan Dwipurwa saged andhapuk tembung lingga dados tembung aran saha tembung kriya sarta ngemu teges (1) nindakaken satunggaling bab kados ingkang dipunsebataken lingganipun, lan (2) ndadosaken satunggaling bab kados ingkang dipunsebataken lingganipun (Sasangka, 1989: 74). Dwipurwa kalebet golonganing tembung pramila tembung dwipurwa saged dipunparingi wuwuhan, inggih menika ater-ater lan panambang. 2) Tembung dwilingga Tembung dwilingga menika tembung lingga ingkang dipunrangkep. Tembung lingga kaperang dados kalih inggih menika dwilingga saha dwilingga salin swara. Tembung dwilingga inggih menika tembung lingga ingkang dipunrangkep dados kalih, dene tembung dwilingga salin swara inggih menika tembung lingga ingkang dipunrangkep dados kalih nanging salah satunggaling tembung wonten swanten ingkang ewah. Tuladhanipun tembung dwilingga inggih menika: 27
gedhe gedhe-gedhe celuk celuk-celuk Tuladhanipun tembung dwilingga salin swara: gedhe gedha-gedhe celuk celak-celuk Tembung dwilingga lan dwilingga salin swara saged dipunparingi wuwuhan ingkang wujudipun ater-ater, seselan, lan panambang. Tembung dwilingga lan dwilingga salin swara ngemu teges (a) kathah (pluralitas), (b) mbangetaken surasa (penekanan), (c) boten cetha (ketidaktentuan), lan saged ugi ngemu teges (d) 'senajan' lan 'tansah' (Sasangka, 1989: 77-78). 3) Tembung dwiwasana Dwiwasana kadhapuk saking tembung dwi lan wasana. Dwi tegesipun 'kalih', wasana tegesipun 'pungkasan'. Dados dwiwasana inggih menika tembung ingkang wanda pungkasanipun dipunrangkep. Tuladhanipun: cingak (ci-ngak) + ngak = cengingak cengis (ce-ngis) + ngis = cengingis Tembung dwiwasana ugi saged dipunparingi wuwuhan kados tembung- tembung sanesipun. c. Kompositum Kompositum inggih menika proses manunggaling kalih morfem asal , saged mawi wuwuhan menapa boten. Wontenipun Kompositum nuwuhaken wujuding tembung ingkang dipunwastani tembung camboran. Tembung 28
29 camboran dipundamel kangge nuwuhaken makna enggal saking makna asalipun. 6. Proses Morfologis basa Indonesia Proses morfologis basa Indonesia ugi kaperang dados tiga inggih menika afiksasi, reduplikasi saha kompositum. a. Afiksasi Afiksasi wonten ing basa Indonesia ugi kaperang dados sekawan kadosdene wonten ing basa Jawi, inggih menika prefiks, infiks, sufiks, saha konfik. Wujudipun afiks wonten ing basa Indonesia kaandharaken wonten ing tabel ing ngandhap menika. Tabel 2. Andharan Jinising Afiks Basa Indonesia Prefiks meN- ber- di- ter- peN- pe- se- per- pra- Sufiks -kan -an -i -nya -wan -wati -is -man -da -wi Infiks -el- -er- -em- Konfiks peN-/-an pe-/-an per-/-an ber-/-an ke-/-an se-/-nya ke- a- maha- para- b. Reduplikasi Jinisipun reduplikasi wonten ing basa Indonesia sami kaliyan reduplikasi wonten ing basa Jawi. Miturut Ramlan (1987: 69), reduplikasi kaperang dados sekawan, inggih menika perulangan seluruh, perulangan
30 sebagian, perulangan yang berkombinasi dengan proses pembubuhan afiks, lan perulangn dengan perubahan fonem. c. Komposisi utawi kata majemuk Kata majemuk inggih menika tembung ingkang kadhapuk saking kalih tembung sumambung dados setunggal (Ramlan, 1987: 76). Tegesipun, kata majemuk minangka manunggaling kalih tembung ingkang nuwuhaken tembung enggal. Awit saking menika, kata majemuk kadangkala sisah dipunbedakaken kaliyan frase. Tetenger kata majemuk miturut Ramlan (1987: 78-79) inggih menika salah setunggal unsuripun awujud pokok tembung lan unsur-unsuripun boten saged dipunpisah-pisah. 7. Jinising tembung Miturut pamanggihipun Sasangka (1989: 83) jinising tembung cacahipun wonten sedasa, kados ing ngandhap menika: a. tembung aran, inggih menika tembung ingkang gadhah teges mratelakaken nama barang utawi menapa kemawon ingkang dipunanggep barang. b. tembung kriya, inggih menika tembung ingkang mratelakaken solah bawa utawi tandang gawe. c. tembung kaanan, inggih menika tembung ingkang gadhah teges mratelakaken kaanan utawi watak satunggaling bab utawi barang. d. tembung katrangan, inggih menika tembung ingkang paring katrangan kaliyan tembung sanes, tuladhanipun: rada, arep, banget, padha, bokmenawa, bisa, durung.
31 e. tembung sesulih, inggih menika tembung ingkang dipunginakaken minangka sesulih tiyang, barang utawi menapa kemawon ingkang dipunanggep barang. f. tembung wilangan, inggih menika tembung ingkang mratelakaken gunggungipun barang. g. tembung ancer-ancer, inggih menika tembung ingkang ginanipun kangge ngancer-anceri papan, utawi minangka panggandheng tembung setunggal lan setunggalipun. h. tembung panggandheng, inggih menika tembung ingkang ginanipun kangge nglajengaken utawi nggandheng ukara. i. tembung panyeru, inggih menika tembung ingkang nggambaraken wedharing raos remen, bingah, kaget, kuciwa, sisah, gumun, lan sanes- sanesipun. j. Tembung panyilah (kata sandang), tembung ingkang dipunginakaken kangge nyilahaken barang, bab, lan sanes-sanesipun. 8. Tingkat Tutur Basa Jawi Tingkat tutur inggih menika variasi basa ingkang anggenipun mbedakaken dipuntemtokaken dening anggepan penutur dhateng mitra tuturipun (Sudaryanto, 1993: 365). Anggepan penutur dhateng mitra tuturipun menika gayut kaliyan perkawis sosial salebeting wicantenan ingkang awujud status sosial penutur, caketipun pasederekan utawi kekancan antawisipun penutur kaliyan mitra tutur, ancasipun wicantenan, yuswanipun penutur, lan sanes-sanesipun. Perkawis-perkawis menika ingkang saged paring
pangaribawa kadospundi wujud tuturan ingkang dipunginakaken kangge wicantenan. Tingkat tutur wonten ing basa Jawi asring dipunsebat unggah- ungguhing basa. Unggah-ungguhing basa Jawi kaperang dados tiga, inggih menika basa Ngoko, basa Madya lan basa Krama (Setiyanto, 2010: 26). Ananging menawi wonten ing morfologi basa Jawi tingkat tutur basa Jawi menika namung saged kaperang dados kalih, inggih menika basa Jawi Ngoko lan basa Jawi Krama (Sudaryanto, 1993: 151). Tetembungan wonten ing basa Ngoko beda kaliyan basa Krama. Bedanipun wujud tetembungan menika sampun dipuntemtokaken lan kedah dipunginakaken kanthi ajeg lan trep kangge ndapuk tataran basa ingkang langkung inggil kadosta frasa, klausa lan ukara (Sudaryanto, 1993: 365). Pandhapuking tembung, frasa, klausa, utawi ukara menika boten pareng cawuh antawisipun tembung-tembung basa Ngoko lan basa Krama. Menawi ngantos cawuh antawisipun tembung-tembung basa Ngoko kaliyan basa Krama bakal nedhahaken bilih penuturipun kirang nguwaosi kaidah unggah-ungguhing basa. Miturut Soepomo (Salebeting Sudaryanto, 1993: 368) saben tingkat tutur gadhah makna piyambak. Basa Ngoko gadhah makna nedhahaken boten wonten watesan antawisipun penutur lan mitra tutur, nedhahaken tingkat keakraban. Basa Krama gadhah makna sopan lan kurmat. Tegesipun, basa Krama dipunginakaken kangge nedhahaken raos sopan lan kurmatipun penutur dhateng mitra tuturipun. Dene basa Madya utawi tingkat tutur madya gadhah makna antawisispun ngoko lan krama, inggih menika makna sedengan. 32
Tegesipun dipunginakaken kangge nedhahaken raos sopan ingkang sedeng kemawon. B. Panaliten ingkang Jumbuh Panaliten ingkang jumbuh kaliyan panaliten menika inggih menika, 1. Panalitenipun Septi Purwanita (2012) ingkang irah-irahanipun "Interferensi Morfologis Bahasa Indonesia dalam Penggunaan Bahasa Jawa pada Upacara Pernikahan Adat Jawa ". Panaliten menika sami-sami panaliten deskriptif ingkang gayut kaliyan interferensi morfologis salebeting basa Jawi. Bedanipun panaliten Septi Purwanita kaliyan panaliten menika inggih menika wonten ing sumber datanipun. Panaliten ingkang dipuntindakaken dening Septi Purwanita sumber datanipun panganggening basa Jawi dening pranatacara utawi pamedhar sabda wonten ing upacara pernikahan adat Jawa, menawi ing panaliten menika sumber datanipun inggih menika andharan guru basa Jawi ing wulangan Basa Jawi. Asiling panalitenipun Septi Purwanita inggih menika bilih interferensi morfologis basa Indonesia wonten ing panganggening basa Jawi ing upacara pernikahan adat Jawa jinisipun wonten tiga, inggih menika (1) interferensi unsur, (2) interferensi pola, lan (3) interferensi kombinasi. 2. Panalitenipun Abdulhayi (1985) kanthi irah-irahan Interferensi Gramatikal Bahasa Indonesia dalam Bahasa Jawa. Panaliten menika awujud panaliten kualitatif ingkang datanipun awujud data lisan saha data tulis. Papan panalitenipun wonten ing Daerah Istimewa Yogyakarta (DIY). Asiling panaliten inggih menika kapanggihaken interferensi morfologis saha 33
interferensi sintaksis basa Indonesia salebeting panganggening basa Jawi lisan saha seratan. 3. Panalitenipun Sukardi (1989) kanthi irah-irahan "Interferensi Bahasa Indonesia ke dalam Bahasa Jawa dalam Mekar Sari". Panaliten menika ngandharaken interferensi basa Indonesia salebeting basa Jawi wonten ing majalah Mekar Sari edisi 1977. Asiling panaliten menika inggih menika manggihaken (1) interferensi gramatikal awujud pandhapuking tembung mawi afiksasi, pandhapuking tembung rangkep, frase lan tata ukara, (2) interferensi leksikal awujud tembung-tembung saking basa sanes ingkang wonten padananipun ing basa Jawi. 34
BAB III CARA PANALITEN A. Jinising Panaliten Jinising panaliten inggih menika panaliten deskriptif. Miturut Sudaryanto (1992) panaliten deskriptif inggih menika panaliten ingkang ngandharaken perkawis ingkang dipuntliti adhedhasar kasunyatan utawi prastawa ingkang wonten ing masarakat. Panaliten menika badhe ngandharaken interferensi morfologis ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. Asiling panaliten dipunandharaken kanthi deskriptif, inggih menika ngandharaken data kados menapa wontenipun. Asiling panaliten ingkang badhe kaandharaken jumbuh kaliyan watesaning perkawis inggih menika jinising interferensi morfologis saha proses morfologis ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. B. Data lan Sumbering Data Data panaliten menika data lisan ingkang awujud tetembungan. Tembung-tembung ingkang dados data panaliten inggih menika tembung- tembung ingkang ngemu interferensi morfologis saking basa utawi ragam sanes. Sumber datanipun inggih menika andharan guru basa Jawi ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. Panaliten dipuntindakaken wulan Februari dumugi wulan Mei 2013. 35
36 C. Caranipun Ngempalaken Data Cara ngempalaken data ing panaliten menika inggih menika kanthi nyemak. Panaliti nyemak panganggening basa Jawi dening guru basa Jawi ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. Panaliti ndherek mlebet wonten kelas nalika guru Basa Jawi menika ngasta, lajeng panaliti nyemak saking wingking panganggening basa Jawi dening guru menika nalika ngasta basa Jawi. Saking nyemak menika panaliti saged manggihaken tetembungan ingkang ngemu interferensi lan nindakaken analisis sawetawis. Cara ngempalaken data ngginakaken cara nyemak wonten kalih, inggih menika teknik dasar lan teknik lanjutan. Teknik dasar ingkang dipunginakaken inggih menika teknik Simak Bebas Libat Cakap (SBLC). Adhedhasar teknik SBLC, nalika ngempalaken data panaliti boten ndherek wonten wicantenan. Dados wonten ing panaliten menika panaliti berpartisispasi pasif. Panaliti namung nyemak lan nggatosaken menapa ingkang dipunandharaken guru nalika mulang Basa Jawi. Teknik SBLC dipunginakaken kangge manggihaken tembung ingkang ngemu interferensi morfologis, salajengipun tembung menika dipuntetepaken jinising interferensi morfologis, saha proses morfologisipun adhedhasar persepsi panaliti. Teknik lanjutan wujudipun teknik rekam lan teknik catat. Teknik rekam caranipun kanthi ngrekam panganggening basa dening Guru Basa Jawi saengga kapanggihaken data rekaman. Alat ingkang dipunginakaken kangge ngrekam inggih menika camera digital (camdig). Proses perekaman katindakaken kanthi
37 ngatos-atos saengga boten mangaribawani wulangan pramila data ingkang kapanggihaken minangka data ingkang natural utawi murni. Teknik catat katindakaken nalika nyemak, transkripsi data, lan nalika nyathet wonten ing kertu data. Kertu data kaperang dados sekawan perangan, inggih menika (1) perangan nomer data, (2) sumber data, (3) data, (4) katrangan ingkang ngemot jinising interferensi, proses morfologisipun, saha tembung ingkang baku. Nomer data inggih menika perangan ingkang ngemot nomer urut data. Perangan sumber data ngemot nomer rekaman data kasebat lan wonten ing menit kaping pinten data kasebat kapanggihaken. Tuladhanipun: R7/04, tegesipun data menika wonten ing rekaman kaping pitu menit kaping sekawan. Perangan data ngemot ukara ingkang dados konteks saking data kasebat. Perangan katrangan minangka andharan saking data kasebat. Wujud kertu datanipun kados ing ngandhap menika. Nomer Data: 39 Sumber: R7/04 Data: Tembungnya nyerat utawi kata nyerat. Jinis: interferensi unsur pandhapuking tembung Proses morfologis: tembungnya Tembung/BJ {-nya}/BI Tembung ingkang baku: tembunge {tembung} {-e} 090413 Tabel 3: kertu data Salebeting kertu data ugi kaserat kode ingkang ngemot katrangan wekdal kapan data kasebat kapanggihaken. Kode kasebat kaserat wonten ing salebeting
38 kertu data ingkang paling ngandhap. Tuladhanipun kode: 090413, tegesipun rekaman kasebat dipunpendhet surya kaping sanga, wulan April, taun 2013. D. Pirantining Panaliten Piranti wonten ing panaliten menika inggih menika panaliti piyambak ingkang dipunbiyantu ngginakaken alat rekam lan alat tulis sarta kertu data ingkang ngemot nomer data, sumber data, data, lan katrangan. Tegesipun panaliti piyambak ingkang dados piranti panaliten wonten ing mriki amargi panaliti minangka piranti ingkang saged manggihaken tembung-tembung ingkang ngemu interferensi morfologis. Makaten ugi ingkang dipunandharaken Moleong (2001: 121), istilah manungsa ingkang dados piranti panaliten menika leres amargi panaliti ingkang dados menapa kemawon sedayanipun wonten ing sedaya proses panaliten. Wonten ing panaliten menika panaliti ingkang manggihaken data lan nemtokaken jinising interferensi saha proses morfologisipun. Panaliti miwiti saking manggihaken tembung-tembung ingkang ngemu interferensi morfologis, dipunlajengaken mangertosi jinising interferensi saha proses morfologis salebeting tembung menika. Salajengipun data dipunanalisis kanthi dipunjumbuhaken kaliyan teori inggih menika teori sosiolinguistik kangge nemtokaken jinising interferensi morfologis lan teori morfologi kangge nemtokaken proses morfologis. Adhedhasar menika, piranti ingkang utama inggih menika panaliti kanthi dipunbiyantu alat rekam, alat tulis lan kertu data. Alat rekam dipunginakaken kangge ngrekam basa ingkang dipunginakaken guru basa Jawi
39 nalika mulang. Alat tulis dipunginakaken kangge nyerat perkawis-perkawis ingkang penting, lan kertu data dipunginakaken kangge nyerat wujudipun tembung ingkang ngemu interferensi morfologis, jinising interferensi morfologis saha proses morfologisipun. E. Caranipun Nganalisis Data Caranipun nganalisis data wonten ing panaliten menika dipunwiwiti nalika panaliti nyemak panganggening basa Jawi ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. Nalika nyemak panaliti nindakaken analisis sawetawis kanthi manggihaken tembung-tembung ingkang kinten-kinten kalebet interferensi morfologis lan nemtokaken jinising interferensi morfologis saha proses morfologisipun. Analisis ugi kalampahaken nalika nganalisis data rekaman kangge manggihaken data ingkang kelangkung utawi boten kaserat nalika panaliti nyemak wonten kelas. Data rekaman ingkang sampun dipunasilaken dipundamel transkripsi data. Sasampunipun data awujud seratan lajeng data dipunreduksi, inggih menika milah tembung-tembung ingkang kalebet interferensi morfologis lan mbucal perangan-perangan ingkang boten dipunginakaken utawi boten kalebet interferensi morfologis. Sasampunipun data dipunreduksi lajeng dipunserat wonten ing kertu data, lajeng dipunanalisis jinising interferensi morfologis saha proses morfologisipun. Anggenipun nganalisis dipunjumbuhaken kaliyan teori inggih menika teori sosiolinguistik kangge nemtokaken jinising interferensi morfologis lan teori morfologi kangge nemtokaken proses morfologis. Sasampunipun data dipunanalis
lajeng dipunpantha-pantha kangge milah data ingkang badhe dipunandharaken wonten ing asiling panaliten lan dipunpendhet dudutan. F. Validitas saha Reliabilitas Cara ngesahaken data ing panaliten menika ngginakaken validitas saha reliabilitas. Validitas ingkang dipunginakaken wonten ing panaliten menika inggih menika experts judgement. Experts judgement ing panaliten menika dipuntindakaken kanthi cara konsultasi utawi rembagan kaliyan tiyang ingkang ahli. Ahli ingkang dipunkajengaken ing panaliten menika dosen pembimbing. Konsultasi kaliyan dosen pembimbing ancasipun supados pikantuk kebenaran. Validitas data dipunajab saged kapanggihaken saking lampah menika amargi dosen pembimbing minangka tiyang ingkang ahli ing bidang panaliten ingkang dipunbimbing. Caranipun ngesahaken data ing panaliten menika ugi ngginakaken reliabilitas, inggih menika reliabilitas stabilitas saha triangulasi Realibilitas inggih menika cara nguji data panaliten kanthi tliti. Reliabilitas stabilitas dipuntindakaken kanthi ngambali anggenipun mirengaken rekaman, transkripsi data, reduksi, saha klasifikasi data, dumugi analisis data ngantos pikantuk data ingkang ajeg. Data ingkang sampun dipunkempalaken saking proses ngambali kalawau lajeng dipunkaji malih dijumbuh kaliyan perkawis ingkang badhe dipunrembag inggih menika jinising interferensi morfologis saha proses morfologisipun. Triangulasi teori inggih menika anggenipun nganalisis data adhedhasar teori ingkang beda utawi nganalisis data ingkang sami kaliyan teori ingkang beda 40 teori.
(Setiyadi, 2006: 32). Aplikasi saking validitas triangulasi teori ing panaliten menika tuladhanipun: "Ning kaya kowe kabeh ki minangka wong sing ning alam donya mligine tanah Jawa ki ra patek nggatekke karo kapustakaan basa Jawa." (R3/03, 020413) Ukara ing nginggil ngemu interferensi kombinasi unsur saha pola. Tembung kapustakaan wonten ing ukara menika kadhapuk saking tembung lingga {pustaka} pikantuk afiks {ka-/-an}. Interferensi pola wonten ing tembung kapustakaan jalaran pola pandhapuking tembung kapustakaan ngginakaken pola pandhapuking tembung kepustakaan (BI). Ananging wonten ing teori morfologi basa Indonesia boten wonten ater-ater{ka-}. Ater-ater {ka-} menika ater-ater basa Jawi. Menawi dipunjumbuhaken kaliyan teori morfologi basa Jawi, panambang {-an} wonten ing tembung kapustakaan ugi sanes afiks Basa Jawi amargi panambang {-an} wonten ing basa Jawi menawi sumambung ing tembung ingkang pungkasanipun awujud vokal bakal dados ewah. Proses morfologisipun wonten ing basa Jawi inggih menika (pustaka + ka-/-an = kapustakan). Dados cetha bilih tembung kapustakaan menika ngemu interferensi saking basa Indonesia, inggih menika kombinasi unsur saha pola pandhapuking tembung basa Indonesia. Tembung ingkang leres inggih menika kapustakan, ingkang kadhapuk saking BD {pustaka} pikantuk konfiks {ka-/-an}. 41
BAB IV ASILING PANALITEN SAHA PIREMBAGANIPUN A. Asiling Panaliten Asiling panaliten menika ngandharaken jinising interferensi morfologis ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo saha proses morfologisipun. Adhedhasar panaliten ingkang sampun katindakaken, kapanggihaken wontenipun interferensi morfologis basa Indonesia saha interferensi morfologis tingkat tutur basa Jawi salebeting panganggening basa Jawi ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. Jinis-jinisipun interferensi kasebat kaandharaken wonten ing ngandhap menika. Tabel 4. Interferensi morfologis ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo No 1 A. 1. Jinising Interferensi 2 Interferensi Unsur Pandhapuking Tembung(UPT) Unsur BD 1) BD BI / afiks BJ Proses Morfologis 3 a) afiksasi (1) BD BI + {-ipun} Indikator 4 Wonten basa Jawa, micara menika jenisipun kathah, antawisipun: setunggal, pambiwara. (49/R12) jenisipun jenis/BI {-ipun}/BJ tembung ingkang baku: jinisipun jinis {-ipun} 42
Tabel Salajengipun 1 2 3 (2) BD BI + {-an} (3) BD BI + {-e} (4) BD BI + {di-/- ake} 43 4 Ana peribahasan, ula kuwi kudu dicekel buntute, aja dicekel ndase. (43/R9) peribahasan peribahasa/BI {-an}/BJ tembung ingkang baku: paribasan paribasa {-an} Nek kayu digandeng terus mawi dipaku kuwi tujuane apa? (07/R1) tujuane tujuan/BI {-e}/BJ tembung ingkang baku: ancase ancas {-e} Angger dipaparake kanggo conto basa utawi budhaya Jawa uwis ora patek nggatekke. (01/R1) dipaparake Papar/BI {di-/-ake}/BJ tembung ingkang baku: diandharake andhar {di-/-ake}
Tabel Salajengipun 1 2 3 (5) BD BI + {N-/- aken} kanthi alomorf {ng-} (6) BD BI + {N-/- ake} kanthi alomorf {n-} (7) BD BI + {se-/-e} 44 4 Ismar kuwi nduweni teges paku, ingkang saged ngokohaken, ingkang saged makmuraken wonten salah sawijining daerah. (08/R1) ngokohaken kokoh/BI {N-/-aken}/BJ tembung ingkang baku: ngukuhaken kukuh {N-/-aken} Kaya ngono rak angger dina Setu pelajaran Matematika kawus, sing kawus gurune, "Para siswa, bilih tigaprasekawan menika dipuntambah kaliyan limapranem" gurune le njelaske bingung kowe tansaya le bingung. (23/R2) njelaske jelas/BI {N-/-ake}/BJ tembung ingkang baku: ngandharake andhar {N-/-ake} Iki sebetule budhaya ingkang boten dipunlestantunaken dipunbudhayakaken kalih para taruna (20/R2) sebetule betul/BI {se-/-e}/BJ tembung ingkang baku: sejatine jati {se/-e}
Tabel Salajengipun 1 2 3 b) Reduplika si (1) Ru + {- e} c) Komposit um (1) Komp + {dipun- /-aken} 45 4 Iki wonge cita-citane dhuwur dadi nak nulis ngasi menek-menek. (62/R18) Cita-citane Cita-cita/BI {-e}/BJ Cita Ru tembung ingkang baku: gegayuhane gegayuhan {-e} Ga + (ga-yuh) + -an Bilih panjenenganipun titi wanci menika badhe netepi darmaning asepuh injih punika amalakramakake putra-putrinipun ingkang asma Rara Mendut pikantuk Bagus sapa, ingkang badhe samangke dipunakadnikahaken, wanci tabuh sanga enjang ingkang dipunrawuhi kaliyan KUA, Kantor Urusan Agama. (53/R13) dipunakadnikahaken akad nikah/BI {dipun-/-aken}/BJ tembung ingkang baku: dipunijabaken ijab {dipun-/-aken}
Tabel Salajengipun 1 2 2) BD Ngoko / afiks Krama 3) BD Krama / afiks Ngoko 3 a) afiksasi (1) BD Ng+ {dipun-} (2) BD Ng + {- ipun} a) afiksasi (1) BD Kr + {di-} 46 4 Sampun dipunbuka? Kaca sangang ndasa. Yen mau LKS wis saged maca lancar saiki ngagem buku iki ganti, saged lancar napa boten. (82/R17) dipunbuka buka/Ng {dipun-}/Kr tembung ingkang baku: dipunbikak bikak {dipun-} Cengkorongan micara menika ingkang sepisan pambuka. Pambuka menika isinipun salam. (74/R12) isinipun isi/Ng {-ipun}/Kr tembung ingkang baku: wosipun wos {-ipun} Kuwi nang kono ana crita rakyat, Nyi Ageng Bagelen, ingkang nyritakaken salah sijining babat tanah jawi. Cah lanang kae mburi pojok, diwaos. (5/R3) diwaos waos/Kr {di-}/Ng tembung ingkang baku: diwaca waca {di}
Tabel Salajengipun 1 2 b. Afiks 1) afiks BI 3 (2) BD Kr + {-e} b) Komposit um (1) Komp + {-e} a) afiksasi (1) BD BJ + {-nya} 47 4 Dadi asal usule desa Bagelen sing mapan ana ing salah sijine dusun kang ana ing Kabupaten Purworejo kuwi cariyose ngono kuwi. (68/R3) cariyose cariyos/Kr {- e}/Ng tembung ingkang baku: critane crita {-e} Sregep sinau mbuh sregep kerja mbuh sregep turu. Kosok wangsule sregep apa? Kesed. (71/R7) kosok wangsule kosok wangsul/Kr {-e}/Ng tembung ingkang baku: kosok balene kosok balen {-e} kosok bali {-an} {kosok} {bali} Tembungnya nyerat utawi kata nyerat. (39/R7) tembungnya tembung/BJ {-nya}/BI tembung ingkang baku: tembunge tembung {-e}
Tabel Salajengipun 1 2 2) Afiks Ngoko 3 (2) BD BJ + {di-/- kan} 4 Tiga masa ini, ini dibeberkan dijlentrehkan, dijelaskan melalui tembang Macapat. (35/R4) dijlentrehkan jlentreh/BJ {di-/-kan}/BI tembung ingkang baku: dijlentrehake jlentreh {di-/-ake} b) kompositum Dadi kowe sesuk iso nggawe crita, menehi crita karo anak keturunan. (16/R2) Anak keturunan anak/BJ keturunan/BI turun {ke-/-an} tembung ingkang baku: anak turun {anak} {turun} a) afiksasi (1) BD Kr + {-e} Jaman lumrah dipunagem kaliyan sakkiwa tengene kita. (75/R12) tengene tengen/Kr-Ng {-e}/Ng tembung ingkang baku: tengenipun tengen {-ipun} 48
Tabel Salajengipun 1 2 3 (2) BD Kr + {sa-/-e} (3) BD Kr + {N-/-e} kanthi alomorf {ng-} alomorf {ng- } 49 4 Wis saderenge dipuncekapi amargi wekdal sampun cekap onten pitakenan? (65/R2) saderenge dereng/Kr {sa-/-e}/Ng tembung ingkang baku: saderengipun dereng {sa-/-ipun} Ingkang kaping kalih menika atur puja-puji wonten ngarsane Gusti. (78/R12) ngarsane arsa/Kr {N-/-e}/Ng tembung ingkang baku: ngarsanipun arsa {N-/-ipun} Wis para siswa, dene pasinaon Basa Jawa wonten ing dinten menika badhe ngandharake babagan micara. Micara menika miturut basa Indonesia dipunwastani napa? (11/R12) ngandharake andhar/Kr {N-/-ake}/Ng tembung ingkang baku: ngandharaken andhar {N-/-aken}
Tabel Salajengipun 1 2 3 (4) BD Kr + {di-/-i} b) kompositum (1) komp + {N-/- ake} 50 4 Dadi salam kuwi kena nggo basa Arab, nuwun, terus kahanane, isuk, awan, sore, mbengi. Kuwi jenise salam. Saged dimangertosi? (77/R12) dimangertosi mangertos/Kr {di-/-i}/Ng ngertos {ma-} tembung ingkang baku: dipunmangertos mangertos {dipun-} ngertos {ma-} Bilih panjenenganipun titi wanci menika badhe netepi darmaning asepuh injih punika amalakramakake putra-putrinipun ingkang asma Rara Mendut pikantuk Bagus sapa, ingkang badhe samangke dipunakidnikahaken, arep diijab kobulke, wanci tabuh sanga enjang ingkang dipunrawuhi kaliyan KUA, Kantor Urusan Agama. (80/R13) amalakramakake palakrama/Kr {N-/-ake}/Ng {pala} {krama} tembung ingkang baku: amalakramakaken {palakrama} {N-/-aken} {pala} {krama}
Tabel Salajengipun 1 2 3) Afiks Krama 51 3 4 a) afiksasi (1) BD Ng + {dipun-} Terus para wali ngowahi anane pagelaran wayang, miturut crita lan tokoh pewayangan dipunowah, bubar. (2/R1) dipunowah owah/Ng {dipun}/Kr tembung ingkang baku: diowahi owah {di-/-i} (2) BD Ng + {N-/- aken} kanthi alomorf {ny-} Kuwi nang kono ana crita rakyat, Nyi Ageng Bagelen, ingkang nyritakaken salah sijining babat tanah Jawi. Cah lanang kae mburi pojok, diwaos. (66/R3) nyritakaken crita/Ng {N-/-aken}/Kr tembung ingkang baku: nyritakake crita N-/-ake Alomorf {n-} Dadi tembang Sinom kuwi tembang-tembang sing isine negesaken kanggo pasinaon cah nom- nom, nggo ngudi cah nom-noman, ben iso nantinya itu bisa menjadi perilakunya itu baik. (72/R9) negesaken teges/Ng {N-/-aken}/Kr tembung ingkang baku: negesake teges {N-/-ake}
Tabel Salajengipun 1 2 3 Alomorf {ng- } (3) BD Ng + {ka-/- aken} 52 4 Mau ngaturaken puji sukur uwis alhamdulillahirobbil'alamin rampung, terus para rawuh kakung sumawa putri ingkang satuhu kinurmatan, keparenga kula matur wonten ngarsa panjenengan sedaya, wonten ngarsa jengendika kena, biasane nak sambutan atur pambagya harja kuwi biasane wakil tuan rumah. (17/R12) ngaturaken atur/Kr {N-/-aken}/Kr tembung ingkang baku: ngaturake atur {N-/-ake} Kuwi biasane crita-crita babat Tanah Jawi kuwi kaandharaken dipaparke supaya nang indhenge tanah Jawa ki manungsane padha ngerti, ohhh..nak iki biyen sejarah Mataram, Majapahit, lan sapiturute. (69/R3) kaandharaken andhar/Kr-Ng {ka-/-aken}/Kr tembung ingkang baku: kaaandharake andhar {ka-/-ake}
Tabel Salajengipun 1 B. 2 Interferensi Pola Proses Morfologis(PPM) a. Pandhapuking tembung andhahan 3 (1) BD + {dipun-} (2) BD + {di-} (3) BD + {ma-} 53 4 Terus para wali ngowahi anane pagelaran wayang, miturut crita lan tokoh pewayangan, dipunowah, bubar. (4/R1) dipunowah diubah owah {dipun-} ubah {di-} tembung ingkang baku: dipunewahi ewah {dipun-/-i} Dadi kuwi miturut jenise tembung ning basa Jawa ki diperang dadi sepuluh. Tembung aran, tembung kriya, tembung tembung katrangan, sesulih,panggandheng, (47/R10) sifat, diperang dibagi perang {di-} bagi {di-} tembung ingkang baku: kaperang perang {ka-} Dhumateng kita sedaya saengga wonten ing titi wanci menika kita saged makempal, kita saged muwajaha basa Arabe kanthi kawilujengan, pramila saking menika sumangga kasarasan, kanikmatan titi wanci menika kita aturaken kanthi waosan hamdalah sesarengan kula dherekaken. (52/R12) makempal berkumpul kempal {ma-} kumpul {ber-} tembung ingkang baku: kempal
Tabel Salajengipun 1 2 3 (4) BD + {sa-} (5) BD + {ke-} (6) BD + {- an} 54 4 Ora beda nak wong mari puasa, lebar puasa Romadhon ki rak nggawe ana kupat, ana lemper, ana kolak, terus ana apem. Nak jaman biyen, jaman saiki kan sabangsa satu, sagon, rengginang barang kuwi. (32/R4) sabangsa sebangsa bangsa {sa-} bangsa {se-} tembung ingkang baku: bangsane bangsa {-e} Biasane sing kalimat siji loro nganggo koma, Sing ketelu gandhengan. (41/R8) ketelu ketiga telu {ke-} tiga {ke-} tembung ingkang baku: kaping telu Kowe apal ning ora ngerti karepe sing dadi piwulangan. (14/R2) piwulangan pelajaran piwulang {-an} pelajar {-an} wulang {pi-} tembung ingkang baku: piwulang wulang {pi-}
Tabel Salajengipun 1 2 3 (7) BD+{- ake} (8) BD + { - i} (9) BD + {N-/-i} kanthi alomorf {ng-} 55 4 Dadi aja kaget mbesuk-mbesuk nak ana anak- anakmu kowe nduwe keturunan, duwe anak kok ra isa aweh pakurmatan karo kowe sebagai wong tuwa ya aja salahke anak. (38/R5) salahke salahkan salah {-ake} salah {-kan} tembung ingkang baku: nyalahake salah {N-/-ake} Tuladhane, "Dhumateng panjenenganipun Pangarsa pawiyatan SMA Negeri 10 Purworeo ingang tansah kita urmati, nun injih panjenenganipun Bapa..." sapa jenenge kepala sekolahmu? (51/R12) urmati hormati urmat { -i} hormat {-i} tembung ingkang baku: kinurmatan urmat {-in-/-an} Nak ning tokoh pewayangan sing jenenge Punakawan Semar menika nggadahi asma sanes inggih menika Ki Lurah Badhanaya, (05/R1) nggadhahi mempunyai gadhah {N-/-i} punya {meN-/-i} tembung ingkang baku: gadhah
Tabel Salajengipun 1 2 56 3 4 Alomorf {n-} Wingi ana Perda saka Bupati Purworejo kuwi ana aturan Purworejo mligine umume khususe Purworejo kuwi nduweni dina basa Jawa. (24/R2) Nduweni mempunyai duwe {N-/-i} punya {meN-/-i} tembung ingkang baku: nduwe duwe {N-} (10) BD + {ka-/-an} Kekal kuwi sing nduwe teges sapa sing wong bisa nglakoni barang kebecikan miturut printahe Gusti kamangka besuk ana ing alam akhir yakuwi alam akhirat kekal kanthi gesang ingkang sekeca, ingkang kepenak. (12/R2) kebecikan kebaikan becik {ka-/-an} baik {ke-/-an} tembung ingkang baku: kang becik (11) BD + {di-/-ake} Kuwi mbiyen asal-usule piye kok dijenengke Kesawen, kok dijenengke Kalikotes. (25/R3) dijenengke dinamakan jeneng {di-/-ake} nama {di-/-kan} tembung ingkang baku: dijenengi jeneng {di-/-i}
Tabel Salajengipun 1 2 b. Pandhapu king tembung rangkep 3 (12) BD + {N-/-ake} kanthi alomorf {n-} (1) Ru (2) Ru + {ma-} 57 4 Bisa negeske tembange po? (42/R9) negeske mengartikan teges {N-/-ake} arti {meN-/-kan} tembung ingkang baku: negesi teges {N-/-i} Kuwi biyen saben-saben dina Setu mbuh kuwi pawiyatan mbuh kuwi lembaga liya-liyane kuwi kudu wajib nganggo basa Jawa. (22/R2) saben-saben tiap-tiap saben Ru tiap Ru tembung ingkang baku: saben Ki Ajar Cepaka kuwi mertapa mataun-taun ana ing sapucuke gunung ning alas gung liwang- liwung iki kranten wonge kasektene sumebal ana ing wilayah Pajajaran, nganti keprungu ana ing telingane ratu sri pamekas. (27/R3) mataun-taun bertahun-tahun taun {ma- + Ru} tahun {ber- + Ru} tembung ingkang baku: pirang-pirang taun pirang + Ru taun
Tabel Salajengipun 1 2 C. Interferensi Kombinasi UPT&PPM a. Pandhapu king tembung andhahan 3 (3) Ru + {- an} 1) BD + {ka-/- an} 58 4 Apa kelas kene akeh sing biasa utawa seneng dolanan komputer nganti jam-jaman? (60/R17) jam-jaman berjam-jam jam {Ru + -an} jam {ber- + Ru} tembung ingkang baku: pirang-pirang jam pirang + Ru jam Menawi wayang saderengipun wonten ing Tanah Jawa wonten ing negari Hindustan menika wayang ingkang dipunwastani setunggal menika Ramayana, ingkang kaping kalih Mahabharata. Menika nyebaraken wontenipun kabudayaan Hindustan. (03/R1) kabudayaan kebudayaan budaya {ka-/-an} budaya {ke-/-an} BJ BI tembung ingkang baku: kabudayan budaya {ka-/-an}
Tabel Salajengipun 1 2 b. Pandhapu king tembung rangkep 3 2) BD + {meN- + per-/- ake} 3) BD + {ke-/-an + -an} 1) Ru + {di-/- ake} 59 4 Sing kudune memperjuangake rakyat, sing kudune dadi aspirasi rakyat, sing kudune ngopeni rakyat ning nyatane berpaling dari amanat rakyat, (11/R2) memperjuwangake memperjuangkan juang {meN-+per-/-ake} juang{meN-+per-/-kan} BI BJ tembung ingkang baku: mbelani bela {N-/-i} Cara jaman saiki negara Indonesia nganakke mbuka tes pegawe negeri. Nak mbiyen kan nganggo tenaga, adu kesektenan. (31/R4) kesektenan kesaktian sekti {ke-/-an + -an} sakti {ke-/-an} BI BJ BI tembung ingkang baku: kasekten sekti {ka-/-an} Dibangga-banggakke, digadhang-gadhang sesuk yen kowe gedhe arep tak dadekke raja ing Pajajaran (26/R3) dibanggak-banggakke dibangga-banggakan bangga {Ru+ di-/-ake} bangga {Ru + di-/-kan} tembung ingkang baku: digungake gung {di-/-ake}
60 Adhedhasar tabel wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih kapanggihaken interferensi unsur pandhapuking tembung (UPT), interferensi pola proses morfologis (PPM), saha interferensi kombinasi unsur kaliyan pola ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. Interferensi UPT ingkang kapanggihaken inggih menika unsur saking basa Indonesia salebeting basa Jawi, unsur saking basa Jawi Ngoko salebeting basa Jawi Krama, lan unsur basa Jawi Krama salebeting basa Jawi Ngoko. Interferensi UPT kaperang dados kalih, inggih menika interferensi bentuk dasar saha interferensi afiks. Interferensi unsur bentuk dasar basa Indonesia kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan, tembung rangkep, saha tembung camboran. Interferensi bentuk dasar Ngoko namung kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan, dene interferensi bentuk dasar Krama kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan saha tembung camboran. Interferensi unsur panganggening afiks basa Indonesia kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan saha tembung camboran. Interferensi afiks basa Ngoko ugi kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan saha tembung camboran, dene interferensi afiks basa Krama namung kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan. Interferensi pola proses morfologis (PPM) ingkang kapanggihaken namung saking pola pandhapuking tembung basa Indonesia. Interferensi PPM kapanggihaken wonten ing pola pandhapuking tembung andhahan saha tembung rangkep.
61 Sasanesipun interferensi UPT lan PPM, ugi kapanggihaken interferensi kombinasi, inggih menika kombinasi antawisipun interferensi UPT kaliyan PPM. Interferensi kombinasi kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan saha tembung rangkep. B. Pirembagan Saking asiling panaliten, saged dipunandharaken bilih kapanggihaken interferensi unsur pandhapuking tembung (UPT), interferensi pola preses morfologis (PPM), saha interferensi kombinasi ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo. Asiling data panaliten langkung cetha dipunandharaken ing pirembagan ngandhap menika. 1. Interferensi unsur pandhapuking tembung (UPT) Interferensi UPT inggih menika interferensi ingkang dipunjalari dening wontenipun piranti pandhapuking tembung saking basa utawi ragam sanes ing salebeting pandhapuking tembung basa Jawi. Unsur saking basa utawi ragam sanes ingkang kapanggihaken wonten ing panaliten menika inggih menika unsur saking basa Indonesia salebeting basa Jawi, unsur saking basa Ngoko salebeting basa Krama, lan unsur saking basa Krama salebeting basa Ngoko. Interferensi unsur kaperang dados kalih, inggih menika unsur bentuk dasar saha unsur afiks ing salebeting tembung andhahan, tembung rangkep, utawi tembung camboran. a. Interferensi Unsur Bentuk Dasar (BD) Interferensi unsur BD inggih menika interferensi morfologis awujud panganggening bentuk dasar basa sanes salebeting pandhapuking tembung basa Jawi. Wonten ing interferensi unsur bentuk dasar perangan ingkang ngemu
62 interferensi morfologis saking basa sanes namung awujud bentuk dasaripun, dene afiks ingkang dipunginakaken inggih menika afiks basa Jawi utawi basa ingkang saweg dipunginakaken. 1) Bentuk Dasar basa Indonesia Interferensi unsur BD basa Indonesia inggih menika interferensi morfologis ingkang awujud panganggening BD basa Indonesia salebeting pandhapuking tembung basa Jawi. Interferensi BD basa Indonesia kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan, tembung rangkep, lan tembung camboran. a) Pandhapuking tembung andhahan Tembung andhahan ingkang ngemu interferensi BD kapanggihaken wonten ing tembung mawi sufiks {ipun}, {-e}, lan {-an} sarta tembung mawi konfiks {di-/-ake}, {se-/-e}, {N-/-aken} kanthi alomorf {ng-}, lan {N-/-ake} kanthi alomorf {n-}. (1) BD BI + {-ipun} Tembung andhahan mawi sufiks {-ipun} ingkang ngemu interferensi unsur BD kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (1) Wonten basa Jawa micara menika jenisipun kathah, antawisipun: setunggal, pambiwara. (49/R12) Tembung jenisipun ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi unsur bentuk dasar. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung wonten ing ngandhap menika.
63 jenisipun jenis/BI {-ipun}/BJ Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung jenisipun kadhapuk saking BD basa Indonesia {jenis} lajeng pikantuk afiks basa Jawi, inggih menika sufiks {-ipun}. Tembung basa Jawi ingkang ngemu teges sami kaliyan tembung basa Indonesia {jenis} inggih menika tembung jinis. Awit saking menika, tembung ingkang baku inggih menika tembung jinisipun ingkang kadhapuk saking BD {jinis} pikantuk sufiks {-ipun}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (1a) Wonten basa Jawa micara menika jinisipun kathah, antawisipun: setunggal, pambiwara. (49/R12) Perkawis ingkang sami kaliyan perkawis interferensi ing nginggil kapanggihaken wonten ukara ngandhap menika. (2) Semar menika utawi Punakawan ingkang jumlahipun sekawan menika saking para wali diowah saking kebudayaan Hindustan supados mlebet wontenipun budaya agami Islam. Terus asma-asma Punakawan menika sejatosipun saking para wali dipunpendhet saking bangsa utawa basa Arab. (06/R1) Tembung jumlahipun ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi unsur bentuk dasar. Bab menika saged katingali saking skema ing ngandhap menika. jumlahipun jumlah/BI {-ipun}/BJ Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung jumlahipun kadhapuk saking BD basa Indonesia {jumlah} pikantuk sufiks Basa
Jawi {-ipun}. Tembung basa Jawi ingkang ngemu teges sami kaliyan tembung jumlah inggih menika tembung cacah. Awit saking menika, tembung ingkang baku inggih menika tembung cacahipun ingkang kadhapuk saking BD {cacah} pikantuk sufiks {-ipun}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (2a) Semar menika utawi Punakawan ingkang cacahipun sekawan menika saking supados mlebet para wali diowah saking kebudayaan Hindustan wontenipun budaya agami Islam. Terus asma-asma Punakawan menika sejatosipun saking para wali dipunpendhet saking bangsa utawa basa Arab. (06/R1) Perkawis ingkang sami kaliyan perkawis interferensi ing nginggil ugi kapanggihaken wonten ing tembung soalipun ing ukara ngandhap menika. (3) Nggih, menika lak soalipun wonten gangsal. (57/R15) Tembung soalipun ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi unsur bentuk dasar. Bab menika saged katingali saking skema ing ngandhap menika. soalipun soal/BI {-ipun}/BJ Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung soalipun kadhpuk saking BD basa Indonesia {soal} pikantuk sufiks BJ {-ipun}. Basa Jawi gadhah tembung ingkang trep kangge nggantos morfem basa Indonesia {soal}, inggih menika tembung pitaken utawi dhawuh. Awit saking menika, tembung ingkang baku inggih menika tembung pitakenipun ingkang kadhapuk saking BD pitaken pikantuk sufiks {-ipun} utawi dhawuhipun ingkang 64
kadhahpuk saking BD {dhawuh} pikantuk sufiks {-ipun}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (3a) Nggih, menika lak pitakenipun wonten gangsal. (57/R15) (2) BD BI + {-an} Tembung andhahan mawi sufiks {-an} ingkang ngemu interferensi unsur BD kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (4) Ana peribahasan, ula kuwi kudu dicekel buntute, aja dicekel ndase. (43/R9) Tembung peribahasan ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi unsur bentuk dasar. Bab menika saged katingali saking skema ing ngandhap menika. peribahasan peribahasa/BI {-an}/BJ Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung peribahasan kadhapuk saking tembung basa Indonesia peribahasa ingkang pikantuk sufiks basa Jawi {-an}. Basa Indonesia ugi gadhah sufiks {-an}, nanging sufiks {-an} ingkang wonten ing tembung peribahasan menika sufiks {-an} Basa Jawi. Tetengeripun bilih sufiks {-an} ing tembung peribahasan minangka sufiks {-an} Basa Jawi inggih menika amargi sufiks {-an} Basa Jawi menawi sumambung ing tembung ingkang pungkasipun awujud vokal bakal ngalami ewah-ewahan. Tembung basa Jawi ingkang ngemu teges sami kaliyan tembung peribahasa inggih menika tembung paribasa. Awit saking menika, tembung ingkang baku inggih menika tembung paribasan ingkang kadhapuk saking BD 65
paribasa pikantuk sufiks {-an}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (7a) Ana paribasan, ula kuwi kudu dicekel buntute, aja dicekel ndase. (43/R9) (3) BD BI + {-e} Tembung andhahan mawi sufiks {-e} ingkang ngemu interferensi unsur BD kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (5) Nek kayu digandeng terus mawi dipaku kuwi tujuane apa? (07/R1) Tembung tujuane ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi unsur bentuk dasar. Bab menika saged katingali saking skema ing ngandhap menika. tujuane tujuan/BI {-e}/BJ Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung tujuane kadhapuk saking BD basa Indonesia {tujuan} lajeng pikantuk afiks basa Jawi ingkang awujud sufiks {-e}. Tembung basa Jawi ingkang ngemu teges sami kaliyan tembung tujuan inggih menika tembung ancas. Awit saking menika, tembung ingkang baku inggih menika tembung ancase ingkang kadhapuk saking BD {ancas} pikantuk sufiks {-e}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (4a) Nek kayu digandeng terus mawi dipaku kuwi ancase apa? (07/R1) Perkawis ingkang sami kaliyan perkawis interferensi ing nginggil kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (6) Wayang sing dipentaske pertama kali judule Kalimasada. (13/R2) 66
Tembung judule ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi unsur bentuk dasar. Bab menika saged katingali saking skema ing ngandhap menika. judule judul/BI {-e}/BJ Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung judule kadhpuk saking BD basa Indonesia {judul} pikantuk sufiks basa Jawi {-e}. Tembung basa Jawi ingkang ngemu teges sami kaliyan tembung judul inggih menika tembung irah-irahan. Awit saking menika, tembung ingkang baku inggih menika tembung irah-irahane ingkang kadhapuk saking BD irah-irahan pikantuk sufiks {-e}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (5a) Wayang sing dipentaske pertama kali irah-irahane Kalimasada. (13/R2) Perkawis ingkang sami kaliyan perkawis interferensi ing nginggil ugi kapanggihaken wonten ing tembung saudarane ing ukara ngandhap menika. (7) Bablas neruske lakune maring Pajajaran. Lha nang kana ketemu karo saudarane wong sing momong Siung Wanara. Nang kana ki dadi tukang pandhe. (29/R4) Tembung saudarane ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi unsur bentuk dasar. Bab menika saged katingali saking skema ing ngandhap menika. saudarane saudara/BI {-e}/BJ 67
68 Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung saudarane kadhpuk saking BD basa Indonesia {saudara} pikantuk sufiks BJ {- e}. Tembung basa Jawi ingkang ngemu teges sami kaliyan tembung saudara inggih menika tembung sedulur. Awit saking menika, tembung ingkang baku inggih menika tembung sedulure ingkang kadhapuk saking BD {sedulur} pikantuk sufiks {-e}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (6a) Bablas neruske lakune maring Pajajaran. Lha nang kana ketemu karo sedulure wong sing momong Siung Wanara. Nang kana ki dadi tukang pandhe. (29/R4) (4) BD BI + {di-/-ake} Tembung andhahan mawi konfiks {di-/-ake} ingkang ngemu interferensi unsur BD kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (8) Angger dipaparake kanggo conto basa utawi budhaya Jawa uwis ora patek nggatekke. (01/R1) Tembung dipaparake ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi unsur bentuk dasar. Bab menika saged katingali saking skema ing ngandhap menika. dipaparake Papar/BI {di-/-ake}/BJ Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung dipaparake kadhapuk saking BD basa Indonesia {papar} lajeng pikantuk konfiks basa Jawi {di-/-ake}. Tembung basa Jawi ingkang ngemu teges sami kaliyan tembung papar inggih menika tembung andhar. Awit saking menika, tembung
69 ingkang baku inggih menika tembung diandharake ingkang kadhapuk saking BD {andhar} pikantuk konfiks {di-/-ake}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (8a) Angger diandharake nganggo conto basa utawi budhaya Jawa uwis ora patek nggatekke. (01/R1) Perkawis ingkang sami kaliyan perkawis interferensi ing nginggil kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (9) Wis banjur kuwi digoleki ketemu, apa...disampekke salame. Terus banjur mulih, ngandhakke karo prabune. (28/R3) Tembung disampekke ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi unsur bentuk dasar. Bab menika saged katingali saking skema ing ngandhap menika. disampekke sampai/BI {di-/-ake}/BJ Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung disampekke kadhapuk saking BD basa Indonesia {sampai} pikantuk konfiks BJ {di-/-ake}. Tembung basa Jawi ingkang ngemu teges sami kaliyan tembung sampai inggih menika tembung tekan, menawi pikantuk afiks {di-/-ake} dados ditekakake. Ananging gandheng konteks ukara menika nyariosaken prajurit ingkang ngaturaken salam saking Raja kangge tiyang sepuh ingkang linuwih, kedahipun guru anggenipun ngandharaken kaliyan siswa ngginakaken tetembungan Ngoko alus menawi ngginakaken basa Ngoko. BD ingkang dipunginakaken kedahipun BD Krama {atur} saengga manawi pikantuk konfiks
70 {di-/-ake} kadhapuk tembung diaturake. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (9a) Wis banjur kuwi digoleki ketemu, apa...diaturake salame. Terus banjur mulih, ngandhakke karo Prabune. (28/R3) (5) BD BI + {N-/-aken} Tembung andhahan mawi konfiks {N-/-aken} kanthi alomorf {ng-} ingkang ngemu interferensi unsur BD kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (10) Ismar kuwi nduweni teges paku, ingkang saged ngokohaken, ingkang saged makmuraken wonten salah sawijining daerah. (08/R1) Tembung ngokohaken ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi unsur bentuk dasar. Bab menika saged katingali saking skema ing ngandhap menika. ngokohaken kokoh/BI {N-/-aken}/BJ Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung ngokohaken kadhapuk saking BD basa Indonesia {kokoh} lajeng pikantuk konfiks basa Jawi {N-/-aken} kanthi alomorf {ng-}. Tembung basa Jawi ingkang ngemu teges sami kaliyan tembung kokoh inggih menika tembung kukuh. Awit saking menika, tembung ingkang baku inggih menika tembung ngukuhaken ingkang kadhapuk saking BD {kukuh} lajeng pikantuk konfiks {N-/-aken} kanthi alomorf {ng-}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (11a) Ismar kuwi nduweni teges paku, ingkang saged ngukuhaken, ingkang saged makmuraken wonten salah sawijining daerah. (08/R1)
(6) BD BI + {N-/-ake} Tembung andhahan mawi konfiks {N-/-ake} kanthi alomorf {n-} ingkang ngemu interferensi unsur BD kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (11) Kaya ngono rak angger dina Setu pelajaran Matematika kawus, sing kawus gurune, "Para siswa, bilih tigaprasekawan menika dipuntambah kaliyan limapranem". Gurune le njelaske bingung kowe tansaya le bingung. (23/R2) Tembung njelaske ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi unsur bentuk dasar. Bab menika saged katingali saking skema ing ngandhap menika. njelaske jelas/BI {N-/-ake}/BJ Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung njelaske kadhpuk saking BD basa Indonesia {jelas} pikantuk sufiks BJ {N-/-ake} kanthi alomorf {n-}. Tembung basa Jawi ingkang ngemu teges sami kaliyan tembung jelas inggih menika tembung cetha, nanging tembung cetha boten trep menawi dipunparingaken ing konteks ukara wonten nginggil. BD ingkang trep dipunginakaken inggih menika BD {andhar}, pikantuk konfiks {N-/-ake} nanging kanthi alomorf {ng-} saengga kadhapuk tembung ingkang baku, inggih menika tembung ngandharake. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (12a) Kaya ngono rak angger dina Setu pelajaran Matematika kawus, sing kawus gurune, "Para siswa, bilih tigaprasekawan menika dipuntambah kaliyan limapranem". Gurune le ngandharake bingung kowe tansaya le bingung. (23/R2) 71
72 (7) BD BI + {se-/-e} Tembung andhahan mawi konfiks {se-/-e} ingkang ngemu interferensi unsur BD kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (12) Iki budhaya dipunbudayakaken kalih para taruna (20/R2) sebetule ingkang boten dipunlestantunaken Tembung sebetule ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi unsur bentuk dasar. Bab menika saged katingali saking skema ing ngandhap menika. sebetule betul/BI {se-/-e}/BJ Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung sebetule kadhapuk saking BD basa Indonesia {betul} lajeng pikantuk konfiks basa Jawi {se-/-e}. Tembung basa Jawi ingkang ngemu teges sami kaliyan tembung betul inggih menika tembung bener, menawi pikantuk afiks {se-/-e} dados sebenere. Ananging menawi dipunparingaken wonten ing konteks ukara ing nginggil langkung trep ngginakaken tembung sejatine, ingkang kadhapuk saking BD {jati} ingkang tegesipun nyata, lajeng pikantuk konfiks {se-/-e}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (10a) Iki sejatine budaya ingkang boten dipunlestantunaken dipunbudhayakaken kalih para taruna. (20/R2) b) Pandhapuking tembung rangkep Sasanesipun kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan, interferensi unsur BD basa Indonesia ugi kapanggihaken ing pandhapuking
73 tembung rangkep, inggih menika wonten ing tembung cita-citane ing pethikan ngandhap menika. (13) Iki wonge cita-citane dhuwur dadi nak nulis ngasi menek-menek. (62/R18) Tembung cita-citane ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi unsur bentuk dasar. Bab menika saged katingali saking skema ing ngandhap menika. Cita-citane Cita-cita/BI {-e}/BJ Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung cita-citane kadhapuk ngginakaken BD reduplikasi BI cita-cita lajeng pikantuk sufiks BJ {-e}. BD ingkang kedahipun dipunginakaen inggih menika saking morfem {gayuh} ingkang dipunrangkep wanda ngajengipun/ dwipurwa lan pikantuk panambang {-an} dados gegayuhan. Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika tembung gegayuhane ingkang kadhapuk saking BD gegayuhan pikantuk panambang {-e}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (13a) Iki wonge gegayuhane dhuwur, dadi nak nulis ngasi menek-menek. (62/R18) c) Pandhapuking tembung camboran Interferensi unsur BD basa Indonesia ugi kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung camboran, inggih menika wonten ing tembung dipunakadnikahaken ing ukara ngandhap menika.
(14) Bilih panjenenganipun titi wanci menika badhe netepi darmaning asepuh injih punika amalakramakake putra-putrinipun ingkang asma Rara Mendut samangke sapa, dipunakadnikahaken, wanci tabuh sanga enjang ingkang dipunrawuhi kaliyan KUA, Kantor Urusan Agama. (53/R13) pikantuk Bagus ingkang badhe Tembung dipunakadnikahaken ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi unsur bentuk dasar. Bab menika saged katingali saking skema ing ngandhap menika. dipunakadnikahaken akad nikah/BI {dipun-/-aken}/BJ Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung dipunakadnikahaken kadhapuk saking BD tembung camboran BI akad nikah lan konfiks BJ {dipun-/-aken}. BD ingkang kedahipun dipunginakaken inggih menika BD {ijab}, saengga tembung ingkang baku inggih menika dipunijabaken ingkang kadhapuk saking BD {ijab} pikantuk konfiks {dipun-/-aken}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (13a) Bilih panjenenganipun titi wanci menika badhe netepi darmaning asepuh injih punika amalakramakake putra-putrinipun ingkang asma Rara Mendut pikantuk Bagus sapa, ingkang badhe samangke dipunijabaken, wanci tabuh sanga enjang ingkang dipunrawuhi kaliyan KUA, Kantor Urusan Agama. (53/R13) 2) Bentuk Dasar basa Jawi Ngoko Interferensi unsur BD basa Jawi Ngoko inggih menika interferensi morfologis ingkang awujud panganggening BD basa Ngoko salebeting pandhapuking tembung basa Krama. Interferensi BD basa Ngoko namung kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan, inggih menika mawi prefiks {dipun-} lan sufiks {-ipun}. 74
75 a) BD Ng + (dipun-) Tembung andhahan mawi prefiks {dipun-} ingkang ngemu interferensi unsur BD Ngoko kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (15) Sampun dipunbuka? Kaca sangang ndasa. Yen mau LKS wis saged maca lancar saiki ngagem buku iki ganti, saged lancar napa boten. (82/R17) Tembung dipunbuka ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Ngoko, inggih menika interferensi unsur bentuk dasar. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. dipunbuka buka/Ng {dipun-}/Kr Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung dipunbuka kadhapuk saking BD basa Ngoko {buka} lan prefiks basa Krama {dipun-}. Konteks ukara wonten pethikan ing nginggil ngginakaken basa Krama pramila tembung ingkang dipunginakaken kedahipun tembung-tembung basa Krama. Tembung buka basa Kramanipun bikak. Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika dipunbikak ingkang kadhapuk saking BD {bikak} pikantuk prefiks {dipun-}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (15a) Sampun dipunbikak? Kaca sangang ndasa. Yen mau LKS wis saged maca lancar saiki ngagem buku iki ganti, saged lancar napa boten. (82/R17)
b) BD Ng + {-ipun} Tembung andhahan mawi sufiks {-ipun} ingkang ngemu interferensi unsur BD Ngoko kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (16) Cengkorongan micara menika ingkang sepisan pambuka. Pambuka menika isinipun salam. (74/R12) Tembung isinipun ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Ngoko, inggih menika interferensi unsur bentuk dasar. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. isinipun isi/Ng {-ipun}/Kr Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung isinipun kadhapuk saking BD basa Ngoko {isi} lan sufiks basa Krama {-ipun}. Konteks ukara wonten pethikan ing nginggil ngginakaken basa Krama pramila tembung ingkang dipunginakaken kedahipun tembung-tembung basa Krama. Tembung isi basa Kramanipun wos, saengga tembung ingkang baku inggih menika tembung wosipun ingkang kadhapuk saking BD {wos} pikantuk sufiks {- ipun}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (16a) Cengkorongan micara menika ingkang sepisan pambuka. Pambuka menika wosipun salam. (74/R12) 3) Bentuk Dasar basa Jawi Krama Interferensi unsur BD basa Jawi Krama inggih menika interferensi morfologis ingkang awujud panganggening BD basa Krama salebeting pandhapuking tembung basa Ngoko. Interferensi unsur BD basa Krama 76
kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan saha tembung camboran. a) Pandhapuking tembung andhahan Tembung andhahan ingkang ngemu interferensi BD basa Krama kapanggihaken wonten ing tembung mawi prefiks {di-} lan sufiks {-e}. (1) BD Kr + {di-} Tembung andhahan mawi prefiks {di-} ingkang ngemu interferensi unsur BD basa Krama kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (17) Kuwi nang kono ana crita rakyat, Nyi Ageng Bagelen, ingkang nyritakaken salah sijining babat tanah Jawi. Cah lanang kae mburi pojok, diwaos. (05/R3) Tembung diwaos ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Krama, inggih menika interferensi unsur bentuk dasar. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. diwaos waos/Kr {di-}/Ng Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung diwaos kadhapuk saking BD basa Krama {waos} lan prefiks basa Ngoko {di-}. Konteks ukara wonten pethikan ing nginggil ngginakaken basa Ngoko pramila tembung ingkang dipunginakaken kedahipun tembung-tembung basa Ngoko. Tembung waos basa Ngokonipun waca, saengga tembung ingkang baku inggih menika tembung diwaca ingkang kadhapuk saking BD {waca} pikantuk prefiks {di-}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. 77
(17a) Kuwi nang kono ana crita rakyat, Nyi Ageng Bagelen, ingkang nyritakaken salah sijining babat tanah Jawi. Cah lanang kae mburi pojok, diwaca. (05/R3) (2) BD Kr + {-e} Tembung andhahan mawi sufiks {-e} ingkang ngemu interferensi unsur BD basa Krama kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (18) dadi asal usule desa Bagelen sing mapan ana ing salah sijine dhusun kang ana ing Kabupaten Purworejo kuwi cariyose ngono kuwi. (68/R3) Tembung cariyose ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Krama, inggih menika interferensi unsur bentuk dasar. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. cariyose cariyos/Kr {- e}/Ng Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung cariyose kadhapuk saking BD basa Krama {cariyos} lan sufiks basa Ngoko {-e}. Konteks ukara wonten pethikan ing nginggil ngginakaken basa Ngoko pramila tembung ingkang dipunginakaken kedahipun tembung-tembung basa Ngoko. Tembung cariyos basa Ngokonipun crita, saengga tembung ingkang baku kangge njangkepi ukara ing nginggil inggih menika tembung critane ingkang kadhapuk saking BD {crita} pikantuk sufiks {-e}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (18a) Dadi asal usule desa Bagelen sing mapan ana ing salah sijine dhusun kang ana ing Kabupaten Purworejo kuwi critane ngono kuwi. (68/R3) 78
b) pandhapuking tembung camboran Sasanesipun kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan, interferensi unsur BD Krama ugi kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung camboran, inggih menika ing tembung kosok wangsule. (19) Sregep sinau mbuh sregep kerja mbuh sregep turu. Kosok wangsule sregep apa? Kesed. (71/R7) Tembung kosok wangsule ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Krama, inggih menika interferensi unsur bentuk dasar. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. kosok wangsule kosok wangsul/Kr {-e}/Ng Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung kosok wangsule kadhapuk kadhapuk saking BD Ngoko {kosok} lan BD Krama {wangsul} ingkang pikantuk afiks Ngoko awujud sufiks {-e}. BD ingkang kedahipun dipunginakaken inggih menika BD saking basa Ngoko sedaya amargi konteks ukara menika ngginakaken ragam Ngoko. Tembung kosok wangsule menawi ngginakakaen ragam Ngoko ingkang leres inggih menika kosok balene, ingkang kadhapuk saking tembung camboran kosok balen pikantuk sufiks {-e}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (19a) Sregep sinau mbuh sregep kerja mbuh sregep turu. Kosok balene sregep apa? Kesed. (71/R7) 79
b. Interferensi unsur afiks Interferensi unsur afiks inggih menika interferensi morfologis awujud panganggening afiks basa sanes salebeting pandhapuking tembung basa Jawi. Wonten ing interferensi unsur afiks, perangan ingkang ngemu interferensi morfologis basa utawi ragam sanes namung awujud afiksipun, dene BD ingkang dipunginakaken inggih menika BD basa Jawi utawi basa ingkang saweg dipunginakaken. 1) Afiks basa Indonesia Interferensi unsur afiks basa Indonesia inggih menika interferensi morfologis ingkang awujud panganggening afiks basa Indonesia salebeting pandhapuking tembung basa Jawi. Interferensi unsur afiks basa Indonesia kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan saha tembung camboran. a) Pandhapuking Tembung Andhahan Tembung andhahan ingkang ngemu interferensi unsur afiks basa Indonesia kapanggihaken wonten ing tembung mawi prefiks {-nya} lan konfiks {di-/-kan}. (1) BD BJ + {-nya} Tembung andhahan mawi sufiks {-nya} ingkang ngemu interferensi unsur afiks basa Indonesia kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (20) Tembungnya nyerat utawi kata nyerat. (39/R7) Tembung tembungnya ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi unsur afiks. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. 80
tembungnya tembung/BJ {-nya}/BI Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung tembungnya kadhapuk saking BD basa Jawi {tembung} lan sufiks basa Indonesia {-nya}. Basa Jawi boten gadhah sufiks {-nya}. Sufiks {-nya} BI wonten ing basa Jawi sami kaliyan sufiks {-e}. Awit saking menika, tembung ingkang baku inggih menika tembung tembunge ingkang kadhapuk saking BD {tembung} lajeng pikantuk sufiks {-e}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (20a) Tembunge nyerat utawi kata nyerat. (39/R7) (2) BD BJ + {di-/-kan} Tembung andhahan mawi konfiks {di-/-kan} ingkang ngemu interferensi unsur afiks basa Indonesia kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (21) Tiga masa ini, ini dibeberkan dijlentrehkan, dijelaskan melalui tembang Macapat. (35/R4) Tembung dijlentrehkan ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi unsur afiks. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. dijlentrehkan jlentreh/BJ {di-/-kan}/BI Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung dijlentrehkan kadhapuk saking BD basa Jawi {jlentreh} lan afiks basa Indonesia {di-/-kan}. Basa Jawi gadhah prefiks {di-} nanging boten trep menawi 81
dipunsarengaken kaliyan sufiks {-kan} amargi basa Jawi boten gadhah sufiks {- kan}. Prefiks {di-} basa Jawi sagedipun sumambung kaliyan sufiks {-ake}. Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika tembung dijlentrehake ingkang kadhapuk saking BD {jlentreh} pikantuk afiks {di-/-ake}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (21a) Tiga masa ini, ini dibeberkan dijlentrehake, dijelaskan melalui tembang Macapat. (35/R4) b) Pandhapuking Tembung Camboran Interferensi unsur afiks basa Indonesia ugi kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung camboran, inggih menika wonten ing ukara ngandhap menika. (22) Dadi kowe sesuk iso nggawe crita, menehi crita karo anak keturunan. (16/R2) Tembung anak keturunan ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi unsur afiks. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. Anak keturunan anak/BJ keturunan/BI turun {ke-/-an} Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung anak keturunan kadhapuk saking tembung anak (BJ) lan keturunan (BI). Wonten ing basa Jawi, wujud bakunipun tembung anak keturunan inggih menika anak turun utawi tedhak turun ingkang tegesipun 'trah utawi anak 82
putu' (Poerwadarminta, 1939: 616). Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (22a) Dadi kowe sesuk iso nggawe crita, menehi crita karo anak turun. (16/R2) 2) Afiks basa Ngoko Interferensi unsur afiks basa Ngoko inggih menika interferensi morfologis ingkang awujud panganggening afiks basa Jawi Ngoko salebeting pandhapuking tembung basa Jawi Krama. Interferensi unsur afiks basa Ngoko kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan saha tembung camboran. a) Pandhapuking tembung andhahan Tembung andhahan ingkang ngemu interferensi unsur afiks basa Ngoko kapanggihaken wonten ing tembung mawi sufiks {-e} lan konfiks {sa-/-e}, {N-/- ake} kanthi alomorf {ng-} , lan {di-/-i}. (1) BD Kr + {-e} Tembung andhahan mawi sufiks {-e} ingkang ngemu interferensi unsur afiks basa Ngoko kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (23) Jaman lumrah dipunagem kaliyan sakkiwa tengene kita. (75/R12) Tembung tengene ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Ngoko, inggih menika interferensi unsur afiks. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. tengene tengen/Kr-Ng {-e}/Ng Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung tengene kadhapuk saking BD {tengen} pikantuk sufiks Ngoko {-e}. Sejatosipun 83
tembung {tengen} saged dipunginakaken kangge basa Ngoko utawi Krama, nanging amargi konteks ukara wonten pethikan ing nginggil menika ngginakaken ragam Krama, pramila afiks ingkang dipunginakaken kedahipun afiks basa Krama. Sufiks {-e} menika afiks basa Ngoko, dene wonten ing basa Krama sufiks {-e} dipungantos {-ipun}. Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika tembung tengenipun ingkang kadhapuk saking BD {tengen} lajeng pikantuk sufiks {-ipun}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (23a) Jaman lumrah dipunagem kaliyan sakkiwa tengenipun kita. (75/R12) Perkawis ingkang sami kaliyan perkawis interferensi ing nginggil kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (24) Panjenengan saged maos tegese bebasan wonten kaca patang puluh nem. (84/R20) Tembung tegese ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Ngoko, inggih menika interferensi unsur afiks. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. tegese teges/Kr-Ng {- e}/Ng Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung tegese kadhapuk saking BD {teges} pikantuk afiks Ngoko {-e}. Tembung tegese ugi saged dipunginakaken wonten ing basa Ngoko lan basa Krama gumantung kaliyan konteks ukaranipun. Afiks ingkang dipunginakaken wonten ing tembung tegese inggih menika afiks Ngoko {-e}, kamangka konteks ukara wonten pethikan ing nginggil ngginakaken basa Krama. Afiks ingkang dipunginakaken kedahipun 84
afiks basa Krama {-ipun}. Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika tembung tegesipun ingkang kadhapuk saking BD {teges} lan sufiks {- ipun}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (24a) Panjenengan saged maos tegesipun bebasan wonten kaca patang puluh nem. (84/R20) (2) BD Kr + {sa-/-e} Tembung andhahan mawi konfiks {sa-/-e} ingkang ngemu interferensi unsur afiks basa Ngoko kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (25) Saderenge dipuncekapi amargi wekdal sampun cekap onten pitakenan? (65/R2) Tembung saderenge ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Ngoko, inggih menika interferensi unsur afiks. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika saderenge dereng/Kr {sa-/-e}/Ng Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung saderenge kadhapuk saking BD {dereng} lan afiks Ngoko {sa-/-e}. Konteks ukara wonten ing nginggil ngginakaken ragam Krama, pramila tembung saha afiks ingkang dipunginakaken kedahipun ngginakaken tembung lan afiks basa Krama. Sejatosipun prefiks {-sa} saged dipunginakaken wonten ing basa Krama utawi Ngoko, nanging menawi dipunginakaken wonten ing ukara basa Krama boten saged sesarengan kaliyan afiks Ngoko. Prefiks {sa-} menawi sesarengan kaliyan sufiks {-e} dadosipun afiks ngoko. Wonten ing ukara ingkang ngginakaken ragam Krama afiks ingkang dipunginakaken sanes {sa-/-e} nanging {sa-/-ipun}. Awit 85
86 saking menika tembung ingkang baku inggih menika tembung saderengipun ingkang kadhapuk saking BD {dereng} lajeng pikantuk konfiks {sa-/-ipun}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (25a) Saderengipun dipuncekapi amargi wekdal sampun cekap onten pitakenan? (65/R2) Perkawis ingkang sami kaliyan perkawis interferensi ing nginggil kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (26) Dipunparingaken wonten sawingkinge jejer. (70/R7) Tembung sawingkinge ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Ngoko, inggih menika interferensi unsur afiks. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika sawingkinge wingking/Kr {sa-/-e}/Ng Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung sawingkinge kadhapuk saking BD {wingking} lan konfiks Ngoko {sa-/-e}. Konteks ukara wonten ing nginggil ngginakaken ragam Krama, pramila tembung saha afiks ingkang dipunginakaken kedahipun ngginakaken tembung lan afiks basa Krama. Konfiks {sa-/-e} wonten ing basa Krama kedahipun {sa-/-ipun}. Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika tembung sawingkingipun ingkang kadhapuk saking BD {wingking} pikantuk konfiks {sa- /-ipun}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (26a) Dipunparingaken wonten sawingkingipun jejer. (70/R7)
Perkawis ingkang sami kaliyan perkawis interferensi ing nginggil ugi kapanggihaken wonten ing tembung sapiturute ing ukara ngandhap menika. (27) Isuk, awan, sore, mbengi. Menika saged ngagem tetembungan sugeng enjing, sugeng siang, sugeng sonten, ndalu, lan sapiturute. (76/R12) Tembung sapiturute ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Ngoko, inggih menika interferensi unsur afiks. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika sapiturute piturut/Kr-Ng {sa-/-e}/Ng Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung sapitute kadhapuk saking BD {piturut} pikantuk konfiks Ngoko {sa-/-e}. Sejatosipun tembung {piturut} saged dipunginakaken kangge basa Ngoko utawi Krama, nanging amargi konteks ukara wonten ing nginggil ngginakaken ragam krama, pramila afiks ingkang dipunginakaken kedahipun afiks basa Krama. Konfiks {sa-/-e} wonten ing basa Krama kedahipun {sa-/-ipun}. Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika tembung sapiturutipun ingkang kadhapuk saking BD {piturut} lan konfiks {sa-/-ipun}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (27a) Isuk, awan, sore, mbengi. Menika saged ngagem tetembungan sugeng enjing, sugeng siang, sugeng sonten, ndalu, lan sapiturutipun. (76/R12) (3) BD Kr + {N-/-e} Tembung andhahan mawi konfiks {N-/-e} ingkang ngemu interferensi unsur afiks basa Ngoko kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. 87
(28) Ingkang kaping kalih menika atur puja-puji wonten ngarsane Gusti. (78/R12) Tembung ngarsane ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Ngoko, inggih menika interferensi unsur afiks. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika ngarsane arsa/Kr {N-/-e}/Ng Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung ngarsane kadhapuk saking BD {arsa} pikantuk sufiks Ngoko {N-/-e} kanthi alomorf {ng-}. Konteks ukara wonten ing nginggil ngginakaken ragam Krama, pramila tembung saha afiksipun kedah ngginakaken ragam Krama. Prefiks {N-} saged dipunginakaken wonten ing ragam Krama utawi Ngoko, nanging sufiks {- e} namung saged dipunginakaken wonten ing basa Ngoko. Sufiks {-e} wonten ing basa Krama dados {-ipun}. Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika tembung ngarsanipun ingkang kadhapuk saking BD {arsa} pikantuk konfiks {N-/-ipun} kanthi alomorf {ng-}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (28a) Ingkang kaping kalih menika atur puja-puji wonten ngarsanipun Gusti. (78/R12) (4) BD + {N-/-ake} Tembung andhahan mawi konfiks {N-/-ake} ingkang ngemu interferensi unsur afiks basa Ngoko kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (29) Wis para siswa, dene pasinaon Basa Jawa wonten ing dinten menika badhe ngandharake babagan micara. Micara menika miturut basa Indonesia dipunwastani napa? (11/R12) 88
89 Tembung ngandharake ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Ngoko, inggih menika interferensi unsur afiks. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika ngandharake andhar/Kr {N-/-ake}/Ng Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung ngandharake kadhapuk saking BD {andhar} pikantuk afiks Ngoko {sa-/-e}. Sejatosipun tembung {andhar} saged dipunginakaken kangge basa Ngoko utawi Krama, nanging amargi konteks ukara wonten pethikan ing nginggil menika ngginakaken ragam krama, pramila afiks ingkang dipunginakaken kedahipun afiks basa Krama. Konfiks {N-/-ake} wonten ing basa Krama kedahipun {N-/-aken}. Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika tembung ngandharaken ingkang kadhapuk saking BD {andhar} pikantuk konfiks {N-/- aken}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (29a) Wis para siswa, dene pasinaon Basa Jawa wonten ing dinten menika badhe ngandharaken babagan micara. Micara menika miturut basa Indonesia dipunwastani napa? (11/R12) Perkawis ingkang sami kaliyan perkawis interferensi ing nginggil kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (30) Ngatos-atos, senajan njenengan anggenipun ngucapake wonten dialog menika "sire" ning panulise tetep "sira". (83/R19) Tembung ngucapake ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Ngoko, inggih menika interferensi unsur afiks. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika
ngucapake ucap/Kr-Ng {N-/-ake}/Ng Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung ngucapake kadhapuk saking BD {ucap} pikantuk konfiks Ngoko {sa-/-e}. Tembung {ucap} saged dipunginakaken kangge basa Ngoko utawi Krama, nanging amargi konteks ukara wonten pethikan ing nginggil menika ngginakaken ragam krama, pramila afiks ingkang dipunginakaken kedahipun afiks basa Krama. Konfiks {N-/-ake} wonten ing basa Krama kedahipun {N-/-aken}. Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika tembung ngucapaken ingkang kadhapuk saking BD {ucap} pikantuk konfiks {N-/-aken}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (30a) Ngatos-atos, senajan njenengan anggenipun ngucapaken wonten dialog menika "sire" ning panulise tetep "sira". (83/R19) (5) BD + {di-/-i} Tembung andhahan mawi konfiks {di-/-i} ingkang ngemu interferensi afiks basa Ngoko kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (31) Dadi salam kuwi kena nggo basa Arab, nuwun, terus kahanane, isuk, awan, sore, mbengi. Kuwi jenise salam. Saged dimangertosi? (77/R12) Tembung dimangertosi ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Ngoko, inggih menika interferensi unsur afiks. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika dimangertosi mangertos/Kr {di-/-i}/Ng 90
Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung dimangertosi kadhapuk saking BD Krama mangertos pikantuk afiks Ngoko {di-/- i}. Konteks ukara ing nginggil ngginakaken ragam Krama, pramila tembung saha afiks ingkang dipunginakaken kedahipun ngginakaken tembung saha afiks basa Krama. Sejatosipun sufiks {-i} saged dipunginakaken wonten ing basa Krama utawi Ngoko, nanging menawi dipunginakaken wonten ing ukara basa Krama boten saged sesarengan kaliyan afiks Ngoko. Sufiks {-i} menawi sesarengan kaliyan prefiks {di-} dadosipun afiks ngoko. Wonten ing ukara ingkang ngginakaken ragam Krama afiks ingkang dipunginakaken sanes {di-/-i} nanging {dipun-/-i}. Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika tembung dipunmangertosi ingkang kadhapuk saking BD mangertos pikantuk konfiks {dipun-/-i}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (31a) Dadi salam kuwi kena nggo basa Arab, nuwun, terus kahanane, isuk, awan, sore, mbengi. Kuwi jinise salam. Saged dipunmangertosi? (77/R12) Perkawis ingkang sami kaliyan perkawis interferensi ing nginggil kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (32) Terus ingkang angka sekawan menika dudutan, kesimpulan, diambali. (81/R13) Tembung diambali ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Ngoko, inggih menika interferensi unsur afiks. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. diambali ambal/Kr {di-/-i}/Ng 91
92 Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung diambali kadhapuk saking BD krama {ambal} lan konfiks Ngoko {di-/-i}. Konteks ukara wonten ing nginggil ngginakaken basa Krama, pramila tembung saha afiks ingkang dipunginakaken kedahipun ngginakaken tembung lan afiks basa Krama. Sejatosipun sufiks {-i} saged dipunginakaken wonten ing basa Krama utawi Ngoko, nanging boten saged sesarengan kaliyan afiks ngoko menawi dipunginakaken wonten ing ukara basa Krama. Sufiks {-i} menawi sesarengan kaliyan prefiks {di-} dadosipun afiks Ngoko. Wonten ing ukara ingkang ngginakaken basa Krama afiks ingkang dipunginakaken sanes {di-/-i} nanging {dipun-/-i}. Awit saing menika, tembung ingkang baku inggih menika tembung dipunambali ingkang kadhapuk saking BD {ambal} pikantuk konfiks {dipun-/-i}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (32a) Terus ingkang angka sekawan menika dudutan, kesimpulan, dipunambali. (81/R13) b) Pandhapuking tembung camboran Interferensi unsur afiks basa Ngoko ugi kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung camboran, inggih menika ing tembung amalakramakake. (33) Bilih panjenenganipun titi wanci menika badhe netepi darmaning asepuh injih punika amalakramakake putra-putrinipun ingkang asma Rara samangke sapa, Mendut dipunakidnikahaken, arep diijab kobulke, wanci tabuh sanga enjang ingkang dipunrawuhi kaliyan KUA, Kantor Urusan Agama. (80/R13) pikantuk Bagus ingkang badhe Tembung amalakramakake ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Ngoko, inggih menika interferensi unsur afiks. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika
amalakramakake palakrama/Kr {N-/-ake}/Ng Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung amalakramakake ngginakaken BD Krama {palakrama} pikantuk konfiks basa Ngoko {N-/-ake}. Prefiks {N-} saged dipunginakaken wonten ing basa Krama utawi Ngoko, nanging boten saged sesarengan kaliyan afiks Ngoko menawi dipunginakaken wonten ing ukara basa Krama. Prefiks {N-} menawi sesarengan kaliyan sufiks {-ake} dadosipun afiks ngoko. Wonten ing ukara ingkang ngginakaken basa Krama afiks ingkang dipunginakaken sanes {N-/-ake} nanging {N-/-aken}. Awit saking menika, tembung ingkang baku inggih menika tembung amalakramakaken ingkang kadhapuk saking tembung camboran pala krama pikantuk konfiks {N-/-aken}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (33a) Bilih panjenenganipun titi wanci menika badhe netepi darmaning asepuh injih punika amalakramakaken putra-putrinipun ingkang asma Rara samangke sapa, Mendut dipunakidnikahaken, arep diijab kobulke, wanci tabuh sanga enjang ingkang dipunrawuhi kaliyan KUA, Kantor Urusan Agama. (80/R13) pikantuk Bagus ingkang badhe 3) Afiks basa Krama Interferensi unsur afiks basa Krama inggih menika interferensi morfologis ingkang awujud panganggening afiks basa Jawi Krama salebeting pandhapuking tembung basa Jawi Ngoko. Interferensi afiks basa Krama namung kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan, inggih menika ing tembung mawi 93
94 prefiks {dipun-}, konfiks {N-/-aken} kanthi alomorf {ny-}, {n-}, lan {ng-}, sarta konfiks {ka-/-aken}. a) BD Ng + {dipun-} Tembung andhahan mawi prefiks {dipun-} ingkang ngemu interferensi unsur afiks basa Krama kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (34) Terus para wali ngowahi anane pagelaran wayang, miturut crita lan tokoh pewayangan dipunowah, bubar. (02/R1) Tembung dipunowah ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Krama, inggih menika interferensi unsur afiks. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika dipunowah owah/Ng {dipun}/Kr Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung dipunowah kadhapuk saking BD Ngoko {owah} pikantuk prefiks Krama {dipun- }. Konteks ukara wonten ing nginggil ngginakaken basa Ngoko, pramila tembung saha afiksipun kedahipun ngginakaken basa Ngoko. Prefiks {dipun-} wonten ing basa Ngoko dados {di-}. BD {owah} pikantuk prefiks {di} dados diowah, nanging tembung diowah boten umum dipunginakaken ing basa Jawi. Tembung ingkang baku lan asring dipunginakaken inggih menika BD {owah} pikantuk prefiks {di-} sesarengan kaliyan sufiks {-i}, saengga kadhapuk tembung diowahi. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (34a) Terus para wali ngowahi anane pagelaran wayang, miturut crita lan tokoh pewayangan diowahi, bubar. (02/R1)
95 b) BD Ng + {N-/-aken} Tembung andhahan mawi konfiks {N-/-aken} ingkang ngemu interferensi unsur afiks basa Krama kapanggihaken wonten ing pinten-pinten alomorf, inggih menika alomorf {ny-}, {n-}, lan {ng-}. Tembung andhahan mawi konfiks {N-/- aken} kanthi alomorf {ny-} ingkang ngemu interferensi afiks basa Krama kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (35) Kuwi nang kono ana crita rakyat, Nyi Ageng Bagelen, ingkang nyritakaken salah sijining babat tanah Jawi. Cah lanang kae mburi pojok, diwaos. (66/R3) Tembung nyritakaken ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Krama, inggih menika interferensi unsur afiks. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika nyritakaken crita/Ng {N-/-aken}/Kr Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung nyritakaken kadhapuk saking BD Ngoko {crita} pikantuk konfiks Krama {N-/- aken} kanthi alomorf {ny-}. Konteks ukara wonten ing nginggil ngginakaken basa Ngoko, pramila tembung saha afiksipun kedahipun ngginakaken basa Ngoko. Prefiks {N-} saged dipunginakaken wonten ing basa Krama utawi Ngoko, nanging sufiks {-aken} namung saged dipunginakaken wonten ing basa Krama. Sufiks {-aken} wonten ing basa Ngoko dados {-ake}. Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika tembung nyritakake ingkang kadhapuk saking BD {crita} pikantuk konfiks {N-/-ake} kanthi alomorf {ny-}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika.
(35a) Kuwi nang kono ana crita rakyat, Nyi Ageng Bagelen, ingkang nyritakake salah sijining babat tanah Jawi. Cah lanang kae mburi pojok, diwaos. (66/R3) Tembung andhahan mawi konfiks {N-/-aken} kanthi alomorf {n-} ingkang ngemu interferensi afiks basa Krama kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (36) Dadi tembang Sinom kuwi tembang-tembang sing isine negesaken kanggo pasinaon cah nom-nom. Nggo ngudi cah nom-noman, ben iso nantinya itu bisa menjadi perilakunya itu baik. (72/R9) Tembung negesaken ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Krama, inggih menika interferensi unsur afiks. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika negesaken teges/Ng {N-/-aken}/Kr Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung negesaken kadhapuk saking BD Ngoko {teges} pikantuk konfiks Krama {N-/- aken}. BD {teges} saged dipunginakaken wonten ing basa Ngoko lan basa Krama, gumantung kaliyan konteks ukaranipun. Menawi ngginakaken basa Ngoko, tembung teges kedahipun dipunsarengi kaliyan afiks Ngoko, nanging menawi ngginakaken basa Krama afiks ingkang dipunginakaken ugi afiks Krama. Ukara wonten pethikan ing nginggil ngginakaken basa Ngoko, nanging afiks ingkang dipunginakaken afiks Krama {-aken}. Tembung ingkang baku inggih menika tembung negesake ingkang kadhapuk saking BD {teges} pikantuk konfiks {N-/-ake} kanthi alomorf {n-}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. 96
97 (36a) Dadi tembang Sinom kuwi tembang-tembang sing isine negesake kanggo pasinaon cah nom-nom. Nggo ngudi cah nom-noman, ben iso nantinya itu bisa menjadi perilakunya itu baik. (72/R9) Tembung andhahan mawi konfiks {N-/-aken} kanthi alomorf {ng-} ingkang ngemu interferensi afiks basa Krama kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (37) Mau ngaturaken puji sukur uwis alhamdulillahirobbil'alamin rampung. Terus para rawuh kakung sumawa putri ingkang satuhu kinurmatan, keparenga kula matur wonten ngarsa panjenengan sedaya. Wonten ngarsa jengendika kena, biasane nak sambutan atur pambagya harja kuwi biasane wakil tuan rumah. (17/R12) Tembung ngaturaken ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Krama, inggih menika interferensi unsur afiks. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika ngaturaken atur/Kr {N-/-aken}/Kr Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung ngaturaken kadhapuk saking BD Krama {atur} lan afiks Krama {N-/-aken}. Pandhapuking tembung ngaturaken sejatosipun boten lepat menawi wonten ing ukara ragam Krama amargi BD lan afiksipun ngginakaken ragam Krama sedaya. Ananging menawi dipunparingaken wonten ukara ing nginggil dados lepat amargi konteks ukara menika ngginakaken basa Jawi ragam Ngoko alus. Wonten ing basa Ngoko alus ingkang dipunkramakaken namung wasesanipun, dene afiks ingkang dipunginakaken tetep ngginakaken afiks Ngoko. Tembung ingkang baku inggih menika tembung ngaturake ingkang kadhapuk saking BD {atur} pikantuk konfiks
{N-/-ake} kanthi alomorf {ng-}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (37a) Mau ngaturake puji sukur uwis alhamdulillahirobbil'alamin rampung. Terus para rawuh kakung sumawa putri ingkang satuhu kinurmatan, keparenga kula matur wonten ngarsa panjenengan sedaya. Wonten ngarsa jengendika kena, biasane nak sambutan atur pambagya harja kuwi biasane wakil tuan rumah. (17/R12) c) BD Ng + {ka-/-aken} Tembung andhahan mawi konfiks {ka-/-aken} ingkang ngemu interferensi unsur afiks basa Krama kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (38) Kuwi biasane crita-crita babat Tanah Jawi kuwi kaandharaken dipaparke supaya nang indhenge Tanah Jawa ki manungsane padha ngerti, "ohhh..nak iki biyen sejarah Mataram, Majapahit, lan sapiturute". (69/R3) Tembung kaandharaken ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Krama, inggih menika interferensi unsur afiks. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. kaandharaken andhar/Kr-Ng {ka-/-aken}/Kr Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung kaandharaken kadhapuk saking BD {andhar} pikantuk konfiks basa Krama {ka- /-aken}. BD {andhar} saged dipunginakaken wonten ing ukara Ngoko lan Krama, nanging menawi wonten ing ukara ingkang ngginakaken basa Ngoko afiks ingkang dipunginakaken kedahipun afiks Ngoko. Prefiks {ka-} ugi saged dipunginakaken wonten ing basa Krama utawi Ngoko, nanging sufiks {-aken} namung saged dipunginakaken wonten ing basa Krama. Sufiks {-aken} wonten 98
ing basa Ngoko dados {-ake}. Awit saking menika tembung ingkang inggih menika tembung kaandharake ingkang kadhapuk saking BD {andhar} pikantuk konfiks {ka-/-ake}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (38a) Kuwi biasane crita-crita babat Tanah Jawi kuwi kaandharake supaya nang indhenge tanah Jawa ki manungsane padha ngerti, "ohhh..nak iki biyen sejarah Mataram, Majapahit, lan sapiturute". (69/R3) Perkawis ingkang sami kaliyan perkawis interferensi ing nginggil kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (39) Dadi gambarane wong urip ing alam donya kuwi kagambaraken ana ing pagelaran wayang. (63/R1) Tembung kagambaraken ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Krama, inggih menika interferensi unsur afiks. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. Kagambaraken Gambar/Kr-Ng {ka-/-aken}/Kr Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung kagambaraken kadhapuk saking BD {gambar} pikantuk afiks basa Krama {ka-/- aken}. BD {gambar} saged dipunginakaken wonten ing ukara Ngoko lan Krama. Mekaten ugi prefiks {ka-} ugi saged dipunginakaken wonten ing basa Krama utawi Ngoko, nanging sufiks {-aken} namung saged dipunginakaken wonten ing basa Krama. Sufiks {-aken} wonten ing basa Ngoko dados {-ake}. Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika tembung kagambarake ingkang 99
100 kadhapuk saking BD {gambar} pikantuk konfiks {ka-/-ake}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (39a) Dadi gambarane wong urip ing alam donya kuwi kagambarake ana ing pagelaran wayang. (01/R3) 2. Interferensi Pola Proses Morfologis (PPM) Interferensi PPM inggih menika interferensi morfologis ingkang wujudipun panganggening pola proses morfologis saking basa sanes ing salebeting pandhapuking tembung basa Jawi. Interferensi pola proses morfologis ingkang kapanggihaken namung saking pola proses morfologis tembung basa Indonesia. Interferensi PPM kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan lan tembung rangkep. a) Pola pandhapuking tembung andhahan Tembung andhahan ingkang ngemu interferensi PPM kapanggihaken wonten ing tembung mawi prefiks: {dipun-}, {di-}, {ma-}, {sa-}, {ke}; sufiks: {- an}, {-ake}, {-i}, lan; konfiks: {N-/-i}, {ka-/-an}, {di-/-ake}, lan {N-/-ake}. a) BD + {dipun-} Tembung andhahan mawi prefiks {dipun-} ingkang ngemu interferensi pola proses morfologis basa Indonesia kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (40) Terus para wali ngowahi anane pagelaran wayang, miturut crita lan tokoh pewayangan, dipunowah, bubar. (04/R1) Tembung dipunowah ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika.
101 dipunowah diubah owah {dipun-} ubah {di-} Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung dipunowah kadhapuk saking BD {owah} pikantuk prefiks {dipun-}. Pola ingkang dipunginakaken kangge ndhapuk tembung dipunowah niru pola pandhapuking tembung diubah (BI), ingkang kadhapuk saking BD {ubah} pikantuk prefiks {di-}. Afiks ingkang kedahipun dipunginakaken kangge ndhapuk tembung kriya tanggap inggih menika konfiks {di-/-i}. Konfiks {di-/-i} sami kaliayan {dipun-/-i}. Panganggenipun konfiks {dipun-/-i} menapa {di-/-i} gumantung kaliyan konteks ukaranipun, menapa ngginakaken basa Krama menapa basa Ngoko. Menawi ngginakaken basa Krama konfiks {dipun-/-i} sumambung kaliyan BD {ewah} dados dipunewahi. Ukara wonten pethikan ing nginggil ngginakaken basa Ngoko, saengga tembung ingkang baku inggih menika tembung diowahi ingkang kadhapuk saking BD {owah} pikantuk konfiks {di-/-i}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (40a) Terus para wali ngowahi anane pagelaran wayang, miturut crita lan tokoh pewayangan, diowahi, bubar. (04/R1) b) BD + {di-} Tembung andhahan mawi prefiks {di-} ingkang ngemu interferensi pola proses morfologis basa Indonesia kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (41) Dadi kuwi miturut jenise tembung ning basa Jawa ki diperang dadi sepuluh. Tembung aran, tembung kriya, tembung sifat, tembung katrangan, sesulih,panggandheng, (47/R10)
102 Tembung diperang ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. diperang dibagi perang {di-} bagi {di-} Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung diperang kadhapuk saking BD {perang} pikantuk prefiks {di-}. Pola pandhapuking tembung diperang menika ngginakaken pola pandhapuking tembung BI dibagi. Wonten ing basa Jawi, afiks ingkang kedahipun dipunginakaken inggih menika prefiks {ka-}, ingkang ginanipun kangge ndhapuk tembung kriya tanggap lan ngemu teges 'nindakaken pakaryan karana dipunniyati (Sasangka, 1989: 36). Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika tembung kaperang ingkang kadhapuk saking BD {perang} pikantuk prefiks {ka- }. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (41a) Dadi kuwi miturut jenise tembung ning basa Jawa ki kaperang dadi tembung sepuluh. Tembung aran, katrangan, sesulih,panggandheng, (47/R10) tembung kriya, tembung sifat, c) BD + {ma-} Tembung andhahan mawi prefiks {ma-} ingkang ngemu interferensi pola proses morfologis basa Indonesia kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (42) Dhumateng kita sedaya saengga wonten ing titi wanci menika kita saged makempal, kita saged muwajaha basa Arabe, kanthi kawilujengan, pramila saking menika sumangga kasarasan, kanikmatan titi wanci menika kita aturaken kanthi waosan hamdalah sesarengan kula dherekaken. (52/R12)
103 Tembung makempal ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. makempal berkumpul kempal {ma-} kumpul {ber-} Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung makempal kadhapuk saking BD {kempal} pikantuk prefiks {ma-}. Panganggening prefiks {ma-} salebeting tembung makempal niru pola pangangggening prefiks {ber-} ing tembung berkumpul (BI). Prefiks {ber-} basa Indonesia kadhangkala panci sami kaliyan prefiks {ma-} basa Jawi, kados wonten ing tembung makaping-kaping ingkang tegesipun berkali-kali wonten ing basa Indonesia. Ananging prefiks {ber-} boten trep menawi dipunanggep sami kaliyan kaliyan prefiks {ma-} kangge ndhapuk tembung makempal amargi bakal nuwuhaken makna sanes. Tembung ingkang baku inggih menika kempal, tanpa pikantuk afiks. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (42a) Dhumateng kita sedaya saengga wonten ing titi wanci menika kita saged kempal, kita saged muwajaha basa Arabe kanthi kawilujengan, pramila saking menika sumangga kasarasan, kanikmatan titi wanci menika kita aturaken kanthi waosan hamdalah sesarengan kula dherekaken. (52/R12) d) BD + {sa-} Tembung andhahan mawi prefiks {sa-} ingkang ngemu interferensi pola proses morfologis basa Indonesia kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika.
(43) Ora beda nak wong mari puasa, lebar puasa Romadhon ki rak nggawe ana kupat, ana lemper, ana kolak, terus ana apem nak jaman biyen. Jaman saiki kan sabangsa satu, sagon, rengginang barang kuwi. (32/R4) Tembung sabangsa ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. sabangsa sebangsa bangsa {sa-} bangsa {se-} Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung sabangsa kadhapuk saking BD {bangsa} pikantuk prefiks {sa-}. Panganggening prefiks {sa-} salebeting tembung sabangsa niru pola panganggening prefiks {se-} ing tembung sebangsa (BI). Pandhapuking tembung ingkang baku kedahipun boten ngginakaken prefiks {sa-}, nanging BD {bangsa} sumambung kaliyan sufiks {-e} dados bangsane. Awit saking menika ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (43a) Ora beda nak wong mari puasa, lebar puasa romadhon ki rak nggawe ana kupat, ana lemper, ana kolak, terus ana apem. Nak jaman biyen, jaman saiki kan bangsane satu, sagon, rengginang barang kuwi. (32/R4) e) BD + {ke-} Tembung andhahan mawi prefiks {ke-} ingkang ngemu interferensi pola proses morfologis basa Indonesia kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (44) Biasane sing kalimat siji loro nganggo koma, sing ketelu gandhengan. (41/R8) 104
Tembung ketelu ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. ketelu ketiga telu {ke-} tiga {ke-} Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung ketelu kadhapuk saking BD {telu} pikantuk afiks {ke-}. Pola pandhapuking tembung ketelu niru pola pandhapuking tembung ketiga (BI). Basa Jawi panci gadhah ater-ater {ke-}, nanging boten trep menawi dipunparingaken wonten sangajengipun tembung wilangan kados tembung {telu}. Sasanesipun menika, ater-ater {ke-} wonten ing BJ gadhah makna 'boten njarag utawi boten dipunjarag', saengga boten jumbuh menawi sumambung kaliyan tembung telu. Tembung ingkang baku inggih menika ngginakaken tembung kaping ing sangajengipun tembung wilangan, dados kaping telu. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (44a) Biasane sing kalimat siji loro nganggo koma, sing kaping telu gandhengan. (41/R8) Perkawis ingkang sami kaliyan perkawis interferensi ing nginggil kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (45) Nek neng kono sepuluh ngagem X iki Sri Sultan Hamengkubuwana kesedasa, nggih? (59/R15) Tembung kesedasa ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. 105
kesedasa kesepuluh sedasa {ke-} sepuluh {ke-} Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung kesedasa kadhapuk saking BD {sedasa} pikantuk prefiks {ke-}. Pola pandhapuking tembung kesedasa niru pola pandhapuking tembung kesepuluh (BI). Tembung ingkang baku inggih menika ngginakaken tembung kaping ing sangajengipun tembung wilangan, dados kaping sedasa. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (45a) Nek neng kono sepuluh ngagem X iki Sri Sultan Hamengkubuwana kaping sedasa, nggih? (59/R15) f) BD + {-an} Tembung andhahan mawi sufiks {-an} ingkang ngemu interferensi pola proses morfologis basa Indonesia kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (46) Kowe apal ning ora ngerti karepe sing dadi piwulangan. (14/R2) Tembung piwulangan ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. piwulangan pelajaran piwulang {-an} pelajar {-an} Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung piwulangan kadhapuk saking BD {piwulang} pikantuk afiks {-an}. Panganggening sufiks {-an} wonten ing pola pandhapuking tembung piwulangan 106
menika pikantuk pangaribawa saking tembung pelajaran (BI), kamangka tembung piwulang kemawon sampun nedhahaken makna 'wewarah, pitutur, pangajaran' (Poerwadarmainta, 1939: 495). Awit saking menika, panganggening sufiks {-an} boten dipunbetahaken. Tembung ingkang baku inggih menika piwulang ingkang kadhapuk saking BD {wulang} pikantuk prefiks {pi-}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (46a) Kowe apal ning ora ngerti karepe sing dadi piwulang. (14/R2) g) BD + {-ake} Tembung andhahan mawi sufiks {-ake} ingkang ngemu interferensi pola proses morfologis basa Indonesia kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (47) Dadi aja kaget mbesuk-mbesuk nak ana anak-anakmu kowe nduwe keturunan, duwe anak kok ra isa aweh pakurmatan karo kowe sebagai wong tuwa ya aja salahke anak. (38/R5) Tembung salahke ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. salahke salahkan salah {-ake} salah {-kan} Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung salahke kadhapuk saking BD {salah} pikantuk sufiks {-ake}. Pola pandhapuking tembung salahke pikantuk pangaribawa saking tembung salahkan (BI). Wonten ing basa Jawi afiks ingkang kedahipun dipunginakaken sanes sufiks {-ake} nanging konfiks {N-/-ake}. Sufiks {-ake} ginanipun panci kangge ndhapuk 107
tembung kriya, nanging sufiks {-e} ngemu teges printah saengga boten pas menawi dipunparingaken wonten ing ukara ing nginggil. Afiks ingkang kedahipun dipunginakaken inggih menika konfiks {N-/-ake}, ingkang ginanipun kangge ndhapuk tembung kriya tanduk lan ngemu teges 'nindakaken pakaryan kados ingkang dipunsebataken lingganipun' (Sasangka, 1989: 66). Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika tembung nyalahake ingkang kadhapuk saking BD {salah} pikantuk konfiks {N-/-ake}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (47a) Dadi aja kaget mbesuk-mbesuk nak ana anak-anakmu kowe nduwe keturunan, duwe anak kok ra isa aweh pakurmatan karo kowe sebagai wong tuwa ya aja nyalahake anak. (38/R5) h) BD + { -i} Tembung andhahan mawi sufiks {-i} ingkang ngemu interferensi pola proses morfologis basa Indonesia kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (48) Tuladhane, "Dhumateng panjenenganipun pangarsa pawiyatan SMA injih Negeri 10 Purworejo panjenenganipun Bapa..." Sapa jenenge kepala sekolahmu? (51/R12) ingkang tansah kita urmati, nun Tembung urmati ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. urmati hormati urmat { -i} hormat {-i} Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung urmati kadhapuk saking BD {urmat} pikantuk konfiks {di-/-ake}. Interferensi 108
wonten ing tembung urmati menika dipunjalari dening wontenipun sufiksasi -i. Pola pandhapuking tembung urmati niru pola pandhapuking tembung basa Indonesia hormati ingkang kadhapuk saking BD {hormat} pikantuk sufiks {i}. Afiks ingkang leres kangge ndapuk tembung kriya tanggap saking BD {urmat} inggih menika konfiks {-in-/-an}. Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika tembung kinurmatan ingkang kadhapuk saking BD {urmat} pikantuk konfiks {-in-/-an}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (48a) Tuladhane, "Dhumateng panjenenganipun pangarsa pawiyatan SMA Negeri 10 Purworejo ingkang tansah kinurmatan nun injih panjenenganipun Bapa..." Sapa jenenge kepala sekolahmu? (51/R12) Perkawis ingkang sami kaliyan perkawis interferensi ing nginggil kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (49) Sinten ingkang mangertosi tegesipun wayang menika napa? (02/R1) Tembung mangertosi ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. Mangertosi mengetahui mangertos {-i} tahu {meN-/-i} Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung mangertosi kadhapuk saking BD mangertos pikantuk sufiks {-i}. Interferensi wonten ing tembung mangertosi ing ukara wonten nginggil dipunjalari dening wontenipun sufiksasi -i. Sufiks {-i} ing tembung mangertosi niru panganggening sufiks {-i} wonten ing tembung mengetahui (BI). Wontenipun sufiks {-i} 109
sejatosipun boten dipunbetahaken amargi tembung mangertos kemawon sampun nedhahaken makna 'wis nyakup marang surasaning piwulang' (Poerwadarminta, 1939: 293). Awit saking menika, tembung ingkang baku inggih menika mangertos ingkang kadhapuk saking tembung lingga {ngertos} pikantuk prefiks {ma-}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (49a) Sinten ingkang mangertos tegesipun wayang menika napa? (02/R1) i) BD + {N-/-i} Tembung andhahan mawi konfiks {N-/-i} ingkang ngemu interferensi pola proses morfologis basa Indonesia kapanggihaken wonten ing pinten-pinten alomorf, inggih menika alomorf {ng-} lan {n-}. Tembung andhahan mawi konfiks {N-/-i} kanthi alomorf {ng-} kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (50) Nak ning tokoh pewayangan sing jenenge Punakawan Semar menika nggadahi asma sanes inggih menika Ki Lurah Badhanaya, (05/R1) Tembung nggadahi ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. nggadhahi mempunyai gadhah {N-/-i} punya {meN-/-i} Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung nggadhahi kadhapuk saking BD {gadhah} lan konfiks {N-/-i} kanthi alomorf {ng-}. Interferensi wonten ing tembung nggadhahi dipunjalari dening wontenipun pangaribawa saking pola pandhapuking tembung mempunyai (BI). Konfiks {N-/-i} wonten ing basa Jawi dipunginakaken kangge ndhapuk tembung 110
kriya tanduk lan namung saged sumambung kaliyan BD verba aksi kados tembung ngoceki lan nglungguhi. BD {gadhah} boten kalebet verba aksi, pramila boten saged sumambung kaliyan konfiks {N-/-i}. BD {gadhah} ugi sampun nedhahaken makna tembung kriya tanduk, saengga sampun boten mbetahaken afiks. Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika tembung gadhah. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (50a) Nak ning tokoh pewayangan sing jenenge Punakawan Semar menika gadah asma sanes inggih menika Ki Lurah Badhanaya. (05/R1) Tembung andhahan mawi konfiks {N-/-i} kanthi alomorf {ng-} kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (51) Wingi ana Perda saka Bupati Purworejo kuwi ana aturan Purworejo mligine umume khususe Purworejo kuwi nduweni dina basa Jawa. (24/R2) Tembung nduweni ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. Nduweni mempunyai duwe {N-/-i} punya {meN-/-i} Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung nduweni kadhapuk saking BD {duwe} pikantuk konfiks {N-/-i} kanthi alomorf {n-}. Pola pandhapuking tembung nduweni menika ugi niru pola pandhapuking tembung mempunyai (BI). Tembung ingkang baku inggih menika nduwe ingkang kadhapuk saking BD {duwe} pikantuk prefiks {N-} kanthi alomorf {n-}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. 111
(51a) Wingi ana Perda saka Bupati Purworejo kuwi ana aturan Purworejo mligine umume khususe Purworejo kuwi nduwe dina basa Jawa. (24/R2) j) BD + {ka-/-an} Tembung andhahan mawi konfiks {ka-/-an} ingkang ngemu interferensi pola proses morfologis basa Indonesia kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (52) Kekal kuwi sing nduwe teges sapa sing wong bisa nglakoni barang kebecikan miturut printahe Gusti, kamangka besuk ana ing alam akhir yakuwi alam akhirat kekal kanthi gesang ingkang sekeca, ingkang kepenak. (12/R2) Tembung kebecikan ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. kebecikan kebaikan becik {ka-/-an} baik {ke-/-an} Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung kebecikan kadhapuk saking BD {becik} pikantuk konfiks {ka-/-an}. Interferensi wonten ing tembung kebecikan menika dipunjalari dening pola pandhapuking tembung kebecikan ingkang ngginakaken pola pandhapuking tembung kebaikan (BI). Afiks {ka-/-an} panci dipunginakaken kangge ndapuk tembung aran saking BD tembung kaanan, nanging afiks {ka-/-an} boten trep menawi dipunparingaken wonten ing BD becik. Tembung ingkang baku ingggih menika kang becik. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (52a) Kekal kuwi sing nduwe teges sapa sing wong bisa nglakoni barang kang becik miturut printahe Gusti, kamangka besuk ana ing alam akhir yakuwi 112
alam akhirat kekal kanthi gesang ingkang sekeca, ingkang kepenak. (12/R2) k) BD + {di-/-ake} Tembung andhahan mawi konfiks {di-/-ake} ingkang ngemu interferensi pola proses morfologis basa Indonesia kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (53) Kuwi mbiyen asal-usule piye kok dijenengke Kesawen, kok dijenengke Kalikotes. (25/R3) Tembung dijenengke ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. dijenengke dinamakan jeneng {di-/-ake} nama {di-/-kan} Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung dijenengke kadhapuk saking BD {jeneng} pikantuk konfiks {di-/-ake}. Intereferensi wonten ing tembung dijenengke dipunjalari dening wontenipun sufiks {-ake} ingkang niru panganggening sufiks {-kan} wonten ing tembung dinamakan (BI). Afiks ingkang kedahipun sumambung kaliyan BD {jeneng} ing ukara wonten nginggil inggih menika konfiks {di-/-i}. Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika tembung dijenengi ingkang kadhapuk saking BD {jeneng} pikantuk konfiks {di-/-i}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (53a) Kuwi mbiyen asal-usule piye kok dijenengi Kesawen, kok dijenengke Kalikotes. (25/R3) 113
Perkawis ingkang sami kaliyan perkawis interferensi ing nginggil kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (54) Nak kowe karep diajeni karo wong liya, saorane kowe duwe keturunan diajarke diwulangke basa Jawa (18/R2) Tembung diajarke ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. diajarke diajarkan ajar {di-/-ake} ajar {di-/-kan} Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung diajarke kadhapuk saking BD {ajar} pikantuk konfiks {di-/-ake}. Interferensi ing tembung diajarke dipunjalari dening pola pandhapuking tembung diajarke ingkag niru pola pandhapuking tembung diajarkan (BI). Wontenipun sufiks {- ake} niru panganggening sufiks {-kan} wonten ing tembung diajarkan. Afiks ingkang baku dipunginakaken wonten ing BD {ajar} ing ukara wonten nginggil inggih menika konfiks {di-/-i}. Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika tembung diajari ingkang kadhapuk saking BD {ajar} pikantuk konfiks {di-/-i}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (54a) Nak kowe karep diajeni karo wong liya, saorane kowe duwe keturunan diajari diwulangi basa Jawa (18/R2) Perkawis ingkang sami kaliyan perkawis interferensi ing nginggil ugi kapanggihaken wonten ing tembung diwulangke ing ukara ngandhap menika. (55) Nak kowe karep diajeni karo wong liya, saorane kowe duwe keturunan diajarke diwulangke basa Jawa (19/R2) 114
Tembung diwulangke ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. diwulangke diajarkan wulang {di-/-ake} ajar {di-/-kan} Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung diwulangke kadhapuk saking BD {wulang} pikantuk konfiks {di-/-ake}. Pola pandhapuking tembung diwulangke niru pola pandhapuking tembung diajarkan (BI) ingkang kadhapuk saking BD {ajar} pikantuk konfiks {di-/-kan}. Afiks ingkang kedahipun dipunginakaken inggih menika konfiks {di-/-i). Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika diwulangi ingkang kadhapuk saking BD {wulang} pikantuk prefiks {di-}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (55a) Nak kowe karep diajeni karo wong liya, saorane kowe duwe keturunan diajari diwulangi basa Jawa (19/R2) l) BD + {N-/-ake} Tembung andhahan mawi konfiks {N-/-ake} ingkang ngemu interferensi pola proses morfologis basa Indonesia kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (56) Bisa negeske tembange po? (42/R9) Tembung negeske ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. 115
negeske mengartikan teges {N-/-ake} arti {meN-/-kan} Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung negeske kadhapuk saking BD {teges} pikantuk konfiks {N-/-ake} kanthi alomorf {n}. Interferensi ing tembung negeske dipunjalari dening pola pandhapuking tembung negeske ingkang niru pola pandhapuking tembung mengartikan (BI). Panganggening konfiks {N-/-ake} ing tembung negeske niru panganggening konfiks {meN-/-kan} ing tembung mengartikan. Afiks ingkang kedahipun dipunginakaken inggih menika konfiks {N-/-i} amargi konfiks {N-/-i} wonten ing basa Jawi dipunginakaken kangge ndhapuk tembung kriya tanduk. Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika negesi ingkang kadhapuk saking BD {teges} pikantuk konfiks {N-/-i} kanthi alomorf {n-}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (56a) Bisa negesi tembange po? (42/R9) b) Pola pandhapuking tembung rangkep Interferensi pola proses morfologis ugi kapanggihaken wonten ing pola pandhapuking tembung rangkep, inggih menika wonten ing tembung rangkep tanpa afiks, tembung rangkep mawi prefiks {ma-} lan tembung rangkep mawi sufiks {-an}. Tembung rangkep tanpa afiks ingkang ngemu interferensi pola proses morfologis kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (57) Kuwi biyen saben-saben dina Setu mbuh kuwi pawiyatan mbuh kuwi lembaga liya-liyane kuwi kudu wajib nganggo basa Jawa. (22/R2) 116
Tembung saben-saben ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. saben-saben tiap-tiap saben Ru tiap Ru Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung saben-saben kadhapuk saking reduplikasi BD {saben}. Tembung rangkep saben-saben wonten ing ukara ing nginggil pikantuk pangaribawa saking reduplikasi BI tiap-tiap. Tembung ingkang baku inggih menika tembung saben (tanpa reduplikasi). Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (57a) Kuwi biyen saben dina Setu mbuh kuwi pawiyatan mbuh kuwi lembaga liya-liyane kuwi kudu wajib nganggo basa Jawa. (22/R2) Perkawis ingkang sami kaliyan perkawis interferensi ing nginggil kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (58) Dadi aja kaget mbesuk-mbesuk nak ana anak-anakmu kowe nduwe keturunan, duwe anak kok ra isa aweh pakurmatan karo kowe sebagai wong tuwa ya aja salahke anak. (37/R5) Tembung mbesuk-mbesuk ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. mbesuk-mbesuk besok-besok mbesuk { Ru} besok Ru 117
Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung mbesuk-mbesuk kadhapuk saking reduplikasi tembung mbesuk. Pola reduplikasi ing tembung mbesuk-mbesuk menika niru pola reduplikasi tembung besuk-besuk saking basa Indonesia. Tembung ingkang baku kangge njangkepi ukara menika inggih menika tembung mbesuk (tanpa reduplikasi). Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (58a) Dadi aja kaget mbesuk nak ana anak-anakmu kowe nduwe keturunan, duwe anak kok ra isa aweh pakurmatan karo kowe sebagai wong tuwa ya aja salahke anak. (37/R5) a) Ru + {ma-} Interferensi pola proses morfologis wonten ing pola pandhapuking tembung rangkep ingkang mawi prefiks {ma-} kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (59) Ki Ajar Cepaka kuwi mertapa mataun-taun ana ing sapucuke gunung ning alas gung liwang-liwung iki kranten wonge kasektene sumebal ana ing wilayah Pajajaran, nganti keprungu ana ing telingane Ratu Sri Pamekas. (27/R3) Tembung mataun-taun ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. mataun-taun bertahun-tahun taun {ma- + Ru} tahun {ber- + Ru} Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung mataun-taun kadhapuk saking reduplikasi BD {taun} lajeng pikantuk prefiks {ma-}. Pangangggening prefiks {ma-} kanggge ndhapuk tembung mataun-taun 118
menika pikantuk pangaribawa saking panganggening afiks {ber-} pandhapuking tembung bertahun-tahun (BI). Wonten ing basa Jawi bentuk bakunipun ingkang dipunrangkep sanes BD {taun}, nanging BD {taun} dipunparingi reduplikasi tembung {pirang} saengga kadhapuk tembung pirang- pirang taun. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (59a) Ki Ajar Cepaka kuwi mertapa pirang-pirang taun ana ing sapucuke gunung ning alas gung liwang-liwung iki kranten wonge kasektene sumebal ana ing wilayah Pajajaran, nganti keprungu ana ing telingane Ratu Sri Pamekas. (27/R3) b) Ru + {-an} Interferensi pola proses morfologis wonten ing pola pandhapuking tembung rangkep ingkang mawi sufiks {-an} kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (60) Apa kelas kene akeh sing biasa utawa seneng dolanan komputer nganti jam-jaman? (60/R17) Tembung jam-jaman ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi pola proses morfologis saking basa Indonesia. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. jam-jaman berjam-jam jam {Ru + -an} jam {ber- + Ru} Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung jam-jaman kadhapuk saking reduplikasi BD {jam} lajeng pikantuk afiks {-an}. Pangangggening afiks {-an} kanggge ndhapuk tembung jam-jaman menika pikantuk pangaribawa saking panganggening afiks {ber-} ing pandhapuking tembung berjam-jam (BI). Sufiks {-an} wonten ing basa Jawi ginanipun kangge 119 ing
120 ndhapuk tembung aran, kaanan, lan tembung kriya (Sasangka, 1989: 54). Wonten ing basa Jawi bentuk bakunipun ingkang dipunrangkep sanes BD {jam}, nanging BD {jam} dipunparingi reduplikasi {pirang} saengga kadhapuk tembung pirang- pirang jam. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (60a) Apa kelas kene akeh sing biasa utawa seneng dolanan komputer nganti pirang-pirang jam? (60/R17) 3. Interferensi kombinasi Interferensi kombinasi inggih menika wontenipun interferensi unsur pandhapuking tembung (UPT) saha pola proses morfologis (PPM) saking basa sanes kanthi sesarengan ing salebeting tembung basa Jawi. Interferensi kombinasi kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan saha tembung rangkep. a. Pandhapuking tembung andhahan Tembung andhahan ingkang ngemu interferensi kombinasi kapanggihaken ing tembung mawi afiks {ka-/-an}, {meN- + per-/-ake}, lan {ke-/-an + -an}. 1) BD + {ka-/-an} Interferensi kombinasi salebeting tembung mawi afiks {ka-/-an} kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (61) Menawi wayang saderengipun wonten ing tanah Jawa wonten ing negari Hindustan menika wayang ingkang dipunwastani setunggal menika Ramayana, ingkang kaping kalih Mahabharata. Menika nyebaraken wontenipun kabudayaan Hindustan. (03/R1) Tembung kabudayaan ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi kombinasi UPT kaliyan
PPM. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. kabudayaan kebudayaan budaya {ka-/-an} budaya {ke-/-an} BJ BI Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung kabudayaan wonten ing ukara menika kadhapuk saking tembung lingga {budaya} lan afiks {ka-/-an}. Tembung kabudayaan ngemu interferensi pola proses morfologis jalaran pola pandhapuking tembung kabudayaan ngginakaken pola pandhapuking tembung kebudayaan (BI). Tembung kabudayaan ugi ngemu interferensi unsur pandhapuking tembung, inggih menika interferensi unsur afiks BI, ingkang kapanggihaken wonten ing panganggening panambang {-an} ing tembung kabudayaan. Basa Jawi ugi gadhah panambang {-an}, nanging panambang {-an} wonten ing BJ menawi sumambung kaliyan tembung ingkang pungkasanipun awujud vokal bakal dados ewah. Ater-ater {ka-} ingkang dipunginakaken menika ater-ater BJ, BI boten gadhah ater-ater {ka-}. Proses morfologis ingkang leres wonten ing basa Jawi inggih menika BD {budaya} pikantuk konfiks {ka-/-an} saengga kadhapuk tembung kabudayan. Awit saking menika tembung ingkang baku inggih menika tembung kabudayan. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. 121
122 (61a) Menawi wayang saderengipun wonten ing tanah Jawa wonten ing negari ingkang dipunwastani setunggal menika ingkang kaping kalih Mahabharata. Menika nyebaraken Hindustan menika wayang Ramayana, wontenipun kabudayan Hindustan. (03/R1) Perkawis ingkang sami kaliyan perkawis interferensi ing nginggil kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (62) Ning kaya kowe kabeh ki minangka wong sing ning alam donya mligine tanah Jawa ki ra patek nggatekke karo kapustakaan basa Jawa. (36/R5) Tembung kapustakaan ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi kombinasi UPT kaliyan PPM. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. kapustakaan kepustakaan pustaka {ka-/-an} pustaka {ke-/-an} BJ BI Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung kapustakaan kadhapuk saking BD {pustaka} pikantuk konfiks {ka-/-an}. Interferensi pola wonten ing tembung kapustakaan jalaran pola pandhapuking tembung kapustakaan ngginakaken pola pandhapuking tembung kepustakaan (BI) ingkang kadhapuk saking BD {pustaka} pikantuk afiks {ke-/-an}. Afiks ingkang dipunginakaken wonten ing tembung kapustakaan menika niru panganggening afiks wonten ing pola pandhapuking tembung kepustakaan. Interferensi unsur afiks BI kapanggihaken wonten ing panganggening panambang {-an} ing tembung kapustakaan. Tembung ingkang inggih menika tembung
kapustakan ingkang kadhapuk saking BD {pustaka} pikantuk afiks {ka-/-an}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (62a) Ning kaya kowe kabeh ki minangka wong sing ning alam donya mligine tanah Jawa ki ra patek nggatekke karo kapustakan basa Jawa. (36/R5) 2) BD + {meN- + per-/-ake} Interferensi kombinasi salebeting tembung mawi afiks {meN- + per-/-ake} kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (63) Sing kudune memperjuangake rakyat, sing kudune dadi aspirasi rakyat, sing kudune ngopeni rakyat ning nyatane berpaling dari amanat rakyat. (11/R2) Tembung memperjuangake ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi kombinasi UPT kaliyan PPM. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. memperjuwangake memperjuangkan juwang {meN- + per-/-ake} juang {meN-+per-/-kan} BI BJ Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung memperjuwangake kadhapuk saking tembung lingga {juwang} pikantuk afiks {meN- + per-/-ake}. Pandhapuking tembung memperjuwangake ngginakaken pola proses morfologis basa Indonesia memperjuangkan. Panganggening afiks {meN- + per-/-ake} minangka kombinasi unsur afiks BI {meN- + per-} lan {- ake} basa Jawi. Ekuivalen tembung memperjuangkan boten wonten ing basa Jawi. 123
Kangge nggantos tembung memperjuwangake wonten ing ukara menika saged dipungantos tembung mbelani ingkang kadhapuk saking BD {bela} pikantuk afiks {N-/-i} kanthi alomorf {m-}. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (63a) Sing kudune mbelani rakyat, sing kudune dadi aspirasi rakyat, sing kudune ngopeni rakyat ning nyatane berpaling dari amanat rakyat. (11/R2) 3) {ke-/-an + -an} Interferensi kombinasi salebeting tembung mawi afiks {ke-/-an + -an} kapanggihaken wonten ing ukara ngandhap menika. (64) Cara jaman saiki negara Indonesia nganakke mbuka tes pegawe negeri. Nak mbiyen kan nganggo tenaga, adu kesektenan. (31/R4) Tembung kesektenan ing pethikan wonten nginggil ngemu interferensi morfologis basa Indonesia, inggih menika interferensi kombinasi UPT kaliyan PPM. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. kesektenan kesaktian sekti {ke-/-an + -an} sakti {ke-/-an} BI BJ BI Saking skema wonten ing nginggil saged dipunmangertosi bilih tembung kesektenan kadhapuk saking tembung lingga {sekti} pikantuk afiks {ke-/-an + - an}. Interferensi pola wonten ing tembung kesektenan jalaran pola pandhapuking tembung kesektenan ngginakaken pola pandhapuking tembung kesaktian (BI). Afiks ingkang dipunginakaken wonten ing tembung kesektenan menika niru 124
125 panganggening afiks wonten ing pola pandhapuking tembung kesaktian. Interferensi unsur ing salebeting tembung kesektenan inggih menika panganggening afiks {ke-/-an} minangka afiks BI. Ananging wonten ugi afiks BJ ingkang dipunginakaken, inggih menika afiks {-an} ingkang mapan ing tengahing tembung lingga sekti lan afiks {-an} BI. Tembung ingkang baku inggih menika BD {sekti} pikantuk konfiks {ka-/-an}, saengga kadhapuk tembung kasekten. Dados ukara ingkang pas kedahipun kados ing ngandhap menika. (64a) Cara jaman saiki negara Indonesia nganakke mbuka tes pegawe negeri. Nak mbiyen kan nganggo tenaga, adu kasekten. (31/R4) b. Pandhapuking tembung rangkep Interferensi kombinasi wonten ing tembung rangkep kapanggihaken ing tembung dibangga-banggakke ing ukara ngandhap menika. (65) Dibangga-banggakke, digadhang-gadhang sesuk yen kowe gedhe arep tak dadekke raja ing Pajajaran (26/R3) Tembung dibangga-banggakke wonten pethikan ing nginggil ngemu interferensi kombinasi UPT kaliyan PPM. Bab menika saged katingali saking skema pandhapuking tembung ing ngandhap menika. dibanggak-banggakke dibangga-banggakan bangga {Ru+ di-/-ake} bangga {Ru + di-/-kan} Tembung dibangga-banggakke kadhapuk saking reduplikasi BD {bangga} pikantuk afiks {di-/-ake}. Interferensi unsur kapanggihaken wonten ing BD {bangga} minangka tembung saking basa Indonesia, senajan ngginakaken afiks BJ {di-/-ake}. Dene interferensi pola wonten ing tembung dibangga-banggakke
126 amargi tembung menika ngginakaken pola pandhapuking tembung dibangga- banggakan (BI) ingkang kadhapuk saking reduplikasi BD {bangga} pikantuk afiks {di-/-kan}. Pandhapuking tembung ingkang baku inggih menika ngginakaken tembung lingga {gung} lan afiks {di-/-ake} dados digungake ingkang tegesipun 'diendel-endelake, diumukake' (Poerwadarminta, 1939: 157). (65a) Digungake, digadhang-gadhang sesuk yen kowe gedhe arep tak dadekke raja ing Pajajaran (26/R3).
BAB V PANUTUP A. Dudutan Saking asiling panaliten saha pirembagan ing bab saderengipun, babagan interferensi morfologis ingkang katindakaken guru ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo, saged dipunpendhet dudutan bilih: 1. Jinising interferensi morfologis ingkang kapanggihaken inggih menika: (1) interferensi unsur pandhapuking tembung (UPT), (2) interferensi pola proses morfologis (PPM), saha (3) interferensi kombinasi. 2. Interferensi unsur pandhapuking tembung ingkang kapanggihaken inggih menika unsur saking basa Indonesia salebeting basa Jawi, unsur saking basa Jawi Ngoko salebeting basa Jawi Krama, saha unsur basa Jawi Krama salebeting basa Jawi Ngoko. Interferensi unsur pandhapuking tembung kaperang dados kalih, inggih menika interferensi unsur Bentuk Dasar (BD) saha interferensi afiks. 3. Interferensi pola proses morfologis (PPM) ingkang kapanggihaken namung saking pola proses morfologis tembung basa Indonesia. Interferensi PPM kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan saha tembung rangkep. 4. Interferensi kombinasi kapanggihaken wonten ing pandhapuking tembung andhahan saha tembung rangkep. 127
128 B. Implikasi Asiling panaliten menika saged dipunginakaken kangge nambah referensi ing wulangan Basa Jawi babagan cara ndhapuk tembung ingkang leres. Asiling panaliten menika ugi migunani kangge pangrembakaning ngelmu basa, mliginipun babagan sosiolinguistik, inggih menika minangka bukti bilih boten namung B1 ingkang saged paring pangaribawa salebeting B2, nanging B2 ugi saged paring pangaribawa ing BI. C. Pamrayogi Panaliten menika namung ngrembag babagan interferensi morfologis, pramila taksih prelu dipuntindakaken panaliten salajengipun ingkang ngrembag babagan interferensi sanesipun kadosta babagan interferensi fonologis, interferensi sintaksis, utawi interferensi leksikal.
Tabel Lampiran: Interferensi morfologis basa Indonesia ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo No. Kode Data Data Unsur Jinis Pola Kombinasi Katrangan 1 1. R1/01 Angger dipaparake kanggo conto basa utawi budhaya Jawa uwis ora patek nggatekke. 2 3 4 √ 5 6 7 dipaparake Papar/BI {di-/-ake}/BJ Tembung ingkang baku: diandharake andhar {di-/-ake} 2. R1/03 Sinten ingkang mangertosi tegesipun wayang menika napa? Hmmmm...? wayang menika napa? √ Mangertosi mengetahui mangertos {-i} tahu {meN-/-i} Tembung ingkang baku: mangertos ngertos { ma-}
Tabel Salajengipun 1 3. R1/05 Menawi wayang saderengipun wonten ing tanah Jawa wonten ing negari Hindustan menika wayang ingkang dipunwastani setunggal menika Ramayana, kalih ingkang Menika Mahabharata. nyebaraken wontenipun kabudayaan Hindustan. 2 3 kaping 4. R1/07 Terus para wali ngowahi anane pagelaran wayang, miturut crita lan tokoh pewayangan, dipunowah, bubar. 4 √ 5 √ 6 7 kabudayaan kebudayaan budaya {ka-/-an} budaya {ke-/-an} BJ BI Tembung ingkang baku: kabudayan budaya {ka-/-an} dipunowah diubah owah {dipun-} ubah {di-} Tembung ingkang baku: dipunewahi ewah {dipun-/-i}
Tabel Salajengipun 1 5. R1/07 Nak ning tokoh pewayangan sing jenenge Punakawan Semar menika nggadahi asma sanes inggih menika Ki Lurah Badhanaya, 2 3 6. R1/13 utawi Semar Punakawan ingkang jumlahipun sekawan menika saking para wali diowal saking Hindustan kebudhayaan supados mlebet wontenipun budhaya Islam,terus asma-asma Punakawan menika sejatosipun saking para wali dipunpendhet saking bangsa utawa basa Arab. menika agami √ 4 √ 5 6 7 nggadhahi mempunyai gadhah {N-/-i} punya {meN-/-i} Tembung ingkang baku: gadhah jumlahipun jumlah/BI {-ipun}/BJ Tembung ingkang baku: cacahipun cacah {-ipun}
Tabel Salajengipun 1 7. R1/14 Nek kayu digandeng 2 3 terus mawi dipaku kuwi tujuane apa? 8. R1/15 Ismar kuwi nduweni paku, ngokohaken, makmuraken wonten sawijining daerah. teges saged ingkang saged salah ingkang √ √ 4 5 6 7 tujuane tujuan/BI {-e}/BJ Tembung ingkang baku: ancase ancas {-e} ngokohaken kokoh/BI {N-/-aken}/BJ Tembung ingkang baku: ngukuhaken kukuh {N-/-aken}
Tabel Salajengipun 1 9. R1/20 Nek saiki kan kowe ora, kowe sebagai nala koring golek kanca malah sing akeh, ning akehe akeh kuwi perbuatane sing maksiat. 2 3 uga 10. R2/01 Ning yen ana maknane ditegeske, ora kur tembung sing dibasakke saru. √ 4 √ 5 6 7 perbuatane perbuatan/BI {-e}/BJ Tembung ingkang baku: solah tingkahe solah tingkah {-e} {solah} {tingkah} ditegeske diartikan teges {di-/-ake} arti {di-/-kan} Tembung ingkang baku: ditegesi teges {di-/-i}
Tabel Salajengipun 1 11. R2/02 2 3 Sing kudune memperjuangake rakyat, sing kudune dadi aspirasi rakyat, sing kudune ngopeni rakyat ning nyatane berpaling dari amanat rakyat, 12. R2/05 Kekal kuwi sing nduwe teges sapa sing wong bisa nglakoni barang kebecikan miturut printahe Gusti kamangka besuk ana ing alam akhir yakuwi alam akhirat kekal kanthi gesang sekeca, ingkang ingkang kepenak. 4 √ 5 √ 6 memperjuwangake 7 memperjuangkan juwang{meN- + per-/-ake}juang {meN-+per-/-kan} BI BJ Tembung ingkang baku: mbelani bela {N-/-i} kebecikan kebaikan becik {ka-/-an} baik {ke-/-an} Tembung ingkang baku: kang becik
Tabel Salajengipun 1 13. R2/08 Wayang pertama Kalimasada. 2 3 sing kali dipentaske judule 14. R2/16 Kowe apal ning ora ngerti karepe sing dadi piwulangan. 14. R2/16 Kowe apal ning ora ngerti karepe sing dadi piwulangan. √ 4 √ 5 6 7 judule judul/BI {-e}/BJ Tembung ingkang baku: Irah-irahane Irah-irahan {-e} piwulangan piwulang {-an} pelajar {-an} wulang {pi-} Tembung ingkang baku: piwulang wulang {pi-}
Tabel Salajengipun 1 15. R2/22 Ana katrangan saking kitab liya nang njero kuburan ki iso ngerti kelakuane wong sing ning alam donya. 2 3 16. R2/28 Dadi kowe sesuk iso nggawe crita, menehi crita karo anak keturunan. √ √ 4 5 6 7 kelakuane kelakuan/BI {-e}/BJ Tembung ingkang baku: tindak-tanduke tindak-tanduk { -e} dwilingga salin swara Anak keturunan anak/BJ keturunan/BI turun {ke-/-an} Tembung ingkang baku: anak turun {anak} {turun}
Tabel Salajengipun 1 17. R2/30 Kowe ora bisa mbudayakke budaya dhewe. Jajal kowe angger ndelokke sering pagelaran wayang. Wong film nyatane kowe ndelok barat, sing seumpama ning kono terjemahane, nganggo bahasa Inggris, kan ngerti, mudheng 2 3 ra ana 18. R2/35 Nak kowe karep diajeni karo wong liya, saorane kowe duwe keturunan diajarke diwulangke basa Jawa 4 √ √ 5 6 7 mbudayakke membudayakan budaya {N-/-ake} budaya {meN-/-kan} Tembung ingkang baku: mbudidaya budidaya {N-} diajarke diajarkan ajar {di-/-ake} ajar {di-/-kan} Tembung ingkang baku: diajari ajar {di-/-i}
Tabel Salajengipun 1 19. R2/35 Nak kowe karep diajeni karo wong liya, saorane kowe duwe keturunan diajarke diwulangke basa Jawa 2 3 20. R2/36 Iki sebetule budhaya ingkang boten dipunlestantunaken dipunbudhayakaken kalih para taruna √ 4 √ 5 6 7 diwulangke diajarkan wulang {di-/-ake} ajar {di-/-kan} Tembung ingkang baku: diwulang wulang {di-} sebetule betul/BI {se-/-e}/BJ Tembung ingkang baku: sejatine jati {se-/-e}
Tabel Salajengipun 1 21. R2/36 2 3 Iki sebetule budhaya ingkang boten dipunlestantunaken dipunbudayakaken kalih para taruna. 22. R2/40 Kuwi biyen saben-saben dina Setu mbuh kuwi pawiyatan mbuh kuwi lembaga liya-liyane kuwi kudu wajib nganggo basa Jawa. 4 √ √ 5 6 dipunbudayakaken 7 dibudayakan budaya {dipun-/-aken} budaya {di-/-kan} Tembung ingkang baku: dipunbudidaya budidaya {dipun-} saben-saben tiap-tiap saben Ru tiap Ru Tembung ingkang baku: saben
Tabel Salajengipun 1 23. R2/41 Kaya ngono rak angger dina Setu pelajaran Matematika kawus, sing kawus gurune, bilih "Para siswa, menika tigaprasekawan kaliyan dipuntambah le limapranem..." njelaske kowe tansaya le bingung. 2 3 gurune bingung 24. R2/41 Wingi ana Perda saka Bupati Purworejo kuwi ana aturan Purworejo mligine umume khususe kuwi nduweni dina basa Jawa. Purworejo √ 4 √ 5 6 7 njelaske jelas/BI {N-/-ake}/BJ Tembung ingkang baku: ngandharake andhar {N-/-ake} Nduweni mempunyai duwe {N-/-i} punya {meN-/-i} Tembung ingkang baku: nduwe duwe {N-}
Tabel Salajengipun 1 25. R3/16 Kuwi mbiyen asal-usule piye kok dijenengke Kesawen, kok dijenengke Kalikotes. 2 3 26. R3/20 Dibangga-banggakke, digadhang-gadhang sesuk yen kowe gedhe arep tak dadekke raja ing Pajajaran 4 √ 5 √ 6 7 dijenengke dinamakan jeneng {di-/-ake} nama {di-/-kan} Tembung ingkang baku: dijenengi jeneng {di-/-i} dibanggak-banggakke dibangga-banggakan bangga {Ru+ di-/-ake} bangga {Ru + di-/-kan} Tembung ingkang baku: digungake gung {di-/-ake}
Tabel Salajengipun 1 27. R3/21 Ki Ajar Cepaka kuwi mertapa mataun-taun ing sapucuke gunung ning alas gung liwang-liwung iki kranten wonge kasektene sumebal ana ing wilayah Pajajaran, nganti telingane keprungu ana Ratu Sri Pamekas. 2 3 ana ing 28. R3/22 Wis banjur kuwi digoleki apa...disampekke terus banjur mulih, ketemu, salame, ngandhakke karo Prabune. √ 4 √ 5 6 7 mataun-taun bertahun-tahun taun {ma- + Ru} tahun {ber- + Ru} Tembung ingkang baku: pirang-pirang taun pirang + Ru taun disampekke sampai/BI {di-/-ake}/BJ Tembung ingkang baku: diaturake atur {di-/-ake}
Tabel Salajengipun 1 29. R4/06 2 3 Bablas neruske lakune maring Pajajaran, lha nang kana ketemu karo saudarane wong sing momong Siung Wanara, nang kana ki dadi tukang pandhe. 30. R4/07 Ning kana Siung Wanara seneng karo pekerjaane wong kuwi, pegaweyane wong kuwi ki terus milu ngrewangi. seneng √ √ 4 5 6 7 saudarane saudara/BI {-e}/BJ Tembung ingkang baku: sedulure sedulur {-e} pekerjaane pekerjaan/BI {-e}/BJ Tembung ingkang baku: penggaweyane penggaweyan { -e} gawe {paN-/-an}
1 31. R4/08 2 3 negara Cara Indonesi nganakke mbuka tes pegawe negeri. Nak mbiyen adu kan nganggo kesektenan. jaman saiki tenaga, 32. R4/11 Ora beda nak wong mari puasa, lebar puasa Romadhon ki rak nggawe ana kupat, ana lemper, ana kolak, terus ana Apem. Nak jaman biyen, jaman saiki kan sabangsa satu, sagon, rengginang barang kuwi. 4 √ 5 √ 6 7 kesektenan kesaktian sekti {ke-/-an + -an} sakti {ke-/-an} BI BJ BI Tembung ingkang baku: kasekten sekti {ka-/-an} sabangsa sebangsa bangsa {sa-} bangsa {se-} Tembung ingkang baku: bangsane bangsa {-e}
Tabel Salajengipun 1 33. R4/13 Wonge 2 3 apik, bahasane perilakune apik. Mergane apa? Wong biyen ki reng nganggo basa pancen basa sing apik. 34. R4/13 Wonge apik, perilakune apik. Mergane apa? Wong biyen ki reng nganggo basa pancen basa sing apik. bahasane √ √ 4 5 6 7 bahasane bahasa/BI {-e}/BJ Tembung ingkang baku: basane basa {-e} perilakune perilaku/BI {-e}/BJ Tembung ingkang baku: solah bawane solah bawa { -e} {solah} {bawa}
Tabel Salajengipun 1 35. R4/26 2 3 Tiga masa ini, ini dibeberkan dijlentrehkan, dijelaskan melalui tembang Macapat. 36. R5/03 Ning kaya kowe kabeh ki minangka wong sing ning alam donya mligine tanah Jawa ki ra patek karo nggatekke kapustakaan basa Jawa. √ 4 5 √ 6 7 dijlentrehkan jlentreh/BJ {di-/-kan}/BI Tembung ingkang baku: dijlentrehake jlentreh {di-/-ake} kapustakaan kepustakaan pustaka {ka-/-an} pustaka {ke-/-an} BJ BI Tembung ingkang baku: kapustakan pustaka {ka-/-an}
Tabel Salajengipun 2 1 37. R5/04 Dadi 3 aja kaget mbesuk- mbesuk nak ana anak-anakmu kowe nduwe keturunan, duwe anak aweh ra pakurmatan karo kowe sebagai wong tuwa ya aja salahke anak. kok isa 38. R5/04 Dadi aja kaget mbesuk-mbesuk nak ana anak-anakmu kowe nduwe keturunan, duwe anak kok ra isa aweh pakurmatan karo kowe sebagai wong tuwa ya aja salahke anak. 4 √ √ 5 6 7 mbesuk-mbesuk besok-besok mbesuk { Ru} besok Ru Tembung ingkang baku: mbesuk besuk {N-} salahke salahkan salah {-ake} salah {-kan} Tembung ingkang baku: nyalahake salah {N-/-ake}
Tabel Salajengipun 1 39. R7/04 2 3 Tembungnya nyerat utawi kata nyerat. 40. R7/24 Dititah karo Gusti Alloh, tur diwenehi dinehi pangkat sing paling dhuwur yakuwi kholifah. Ning nyatane kebiasaane isih... predikat √ √ 4 5 6 7 tembungnya tembung/BJ {-nya}/BI Tembung ingkang baku: tembunge tembung {-e} kebiasaane kebiasaan/BI {-e}/BJ Tembung ingkang baku: tindak-tanduke tindak-tanduk { -e} Dwilingga salin swara
Tabel Salajengipun 1 41. R8/08 2 42. R9/04 3 Biasane sing kalimat siji loro nganggo koma, sing ketelu gandhengan. Bisa negeske tembange po? 4 √ √ 5 6 7 ketelu ketiga telu {ke-} tiga {ke-} Tembung ingkang baku: kaping telu negeske mengartikan teges {N-/-ake} arti {meN-/-kan} Tembung ingkang baku: negesi teges {N-/-i}
Tabel Salajengipun 1 43. R9/09 Ana peribahasan, ula kuwi kudu dicekel buntute, aja dicekel ndase. 2 3 44. R9/20 Kuwi kudune dadi pedomane urip. Khoirunnasi, sakapik- apike menungsa. Khoir ki kan apik. Khoir tegese apik, nasi menungsa , anfaruhum yokuwi sing nduweni manfaat, linnasi, lin seka kata li, nasi tumrape manungsa liya. √ √ 4 5 6 7 peribahasan peribahasa/BI {-an}/BJ Tembung ingkang baku: paribasan paribasa {-an} pedomane pedoman/BI {-e}/BJ Tembung ingkang baku: tuntunane tuntunan {-e} tuntun {-an}
Tabel Salajengipun 1 45. R9/22 2 3 Sing liyane wis meneng siap pelajaran siap ngrungokke, sebelahe rame, kan ora khoirunnasi anfaruhum linnas. siap sinau 46. R10/14 Dadi tembung nak dhasare saka jenise kuwe ning basa Jawa dibedakke dadi sepuluh. √ √ 4 5 6 7 sebelahe sebelah/BI {-e}/BJ Tembung ingkang baku: sisihe sisih {-e} jenise jenis/BI {-e}/BJ Tembung ingkang baku: jinise jinis {-e}
Tabel Salajengipun 1 47. R10/18 Dadi kuwi miturut 2 3 jenise tembung ning basa Jawa ki sepuluh. dadi diperang Tembung aran, tembung kriya, tembung tembung sifat, katrangan, sesulih,panggandheng, 48. R11/04 Seka tembung aran dilar utawa dibeberke, dijabarake, diperluas, gandhengane karo tembung watak, wuwuhane tembung watak, imbuhane tembung watak. √ 4 √ 5 6 7 diperang dibagi perang {di-} bagi {di-} Tembung ingkang baku: kaperang perang { ka-} imbuhane imbuhan/BI {-e}/BJ Tembung ingkang baku: wuwuhane wuwuhan {-e} wuwuh {-an}
Tabel Salajengipun 1 49. R12/06 Wonten basa 2 3 jawa micara kathah, setunggal jenisipun menika antawisipun: pambiwara. 50. R12/12 Misale ana Bupati, ana Camat, ana Lurah sing rawuh. Kuwi seka Bupati, Camat, Lurah, urut-urutane. Paham? √ √ 4 5 6 7 jenisipun jenis/BI {-ipun}/BJ Tembung ingkang baku: jinisipun jinis {-ipun} misale misal/BI {-e}/BJ Tembung ingkang baku: upamane upama {-e}
Tabel Salajengipun 1 51. R12/13 Tuladhane, 2 3 dhumateng panjenenganipun pangarsa pawiyatan SMA Negeri 10 Purworeo ingkang tansah kita urmati, injih panjenenganipun Bapa..sapa jenenge kepala sekolahmu? nun 52. R12/19 Dhumateng sedaya saengga wonten ing titi wanci menika kita saged makempal, kita saged muwajaha basa arabe kanthi kawilujengan, pramila menika saking kasarasan sumangga kanikmatan titi wanci menika kita aturaken kanthi waosan kula hamdalah dherekaken. kita sesarengan 4 √ √ 5 6 7 urmati hormati urmat { -i} hormat {-i} Tembung ingkang baku: kinurmatan urmat {-in-/-an} makempal berkumpul kempal {ma-} kumpul {ber-} Tembung ingkang baku: kempal
Tabel Salajengipun 2 1 53. R13/14 Bilih 3 titi panjenenganipun wanci menika badhe netepi darmaning asepuh injih punika amalakramakake putra- putrinipun ingkang asma Rara Mendut pikantuk Bagus sapa, samangke badhe ingkang dipunakadnikahaken, wanci tabuh sanga enjang ingkang dipunrawuhi kaliyan KUA, Kantor Urusan Agama. 54. R13/27 Kerangkane, urut-uratane kie (sambil menunjuk ke catetan di papan tulis). Ben laras, ben runtut. √ √ 4 5 6 7 dipunakadnikahaken akad nikah/BI {dipun-/-aken}/BJ Tembung ingkang baku: dipunijabaken ijab {dipun-/-aken} kerangkane kerangka/BI {-e}/BJ Tembung ingkang baku: cengkorongane cengkorongan {-e} cengkorong {-an}
Tabel Salajengipun 1 55. R15/02 Soale utawa dhawuhe apa? Ganepana tembung ing ngisor iki banjur gawea ukara. 2 3 56. R17/10 Paling boten sakbaris. Kie kene judule, terus kowe sing baris keloro. √ 4 √ 5 6 7 soale soal/BI {-e}/BJ Tembung ingkang baku: pitakone pitakon {-e} takon {pi-} keloro kedua loro {ke-} dua {ke-} Tembung ingkang baku: kaping pindho
Tabel Salajengipun 1 57. R15/03 Nggih, menika lak soalipun wonten gangsal. 2 3 58. R15/26 Ning nek aksara Jawa sing jumlahe kalih dasa ora kabeh nduwe aksara murda. √ √ 4 5 6 7 soalipun soal/BI {-ipun}/BJ Tembung ingkang baku: pitakenipun pitaken {-ipun} taken {pi-} jumlahe jumlah/BI {-e}/BJ Tembung ingkang baku: cacahipun cacah {-ipun}
Tabel Salajengipun 2 1 59. R15/29 Nek neng 3 kono sepuluh ngagem X iki Sri Sultan Hamengkubuwana kesedasa, nggih? 60. R17/05 Apa kelas kene akeh sing biasa dolanan utawa seneng komputer nganti jam-jaman? 4 √ √ 5 6 7 kesedasa kesepuluh sedasa {ke-} sepuluh {ke-} Tembung ingkang baku: kaping sedasa jam-jaman berjam-jam jam {Ru + -an} jam {ber- + Ru} Tembung ingkang baku: pirang-pirang jam pirang + Ru {jam}
Tabel Salajengipun 1 61. R17/10 Paling boten sabaris. Kie kene judule, terus kowe sing baris keloro. 2 3 62. R18/21 Iki wonge cita-citane dhuwur dadi nak nulis ngasi menek- menek. Katrangan: 1. : 2. BD : 3. BI : Basa Indonesia niru pola pandhapuking tembung Bentuk Dasar √ 4 √ 5 4. BJ 5. R 6 : : 7 keloro kedua loro {ke-} dua {ke-} Tembung ingkang baku: kaping pindho Cita-citane Cita-cita/BI {-e}/BJ Tembung ingkang baku: gegayuhane gegayuhan {-e} Ga + (ga - yuh) + {-an} Basa Jawi Rekaman
Tabel lampiran: Interferensi morfologis tingkat tutur basa Jawi ing wulangan Basa Jawi SMA Negeri 10 Purworejo No. Kode data 1 2 63. R1/04 Data 3 Dadi gambarane wong urip kuwi ing alam kagambaraken ing pagelaran wayang. donya ana Interferensi Unsur Ngoko A BD 5 4 Interferensi Unsur Krama BD 6 A 7 √ Katrangan 8 Kagambaraken Gambar/Kr-Ng {ka-/-aken}/Kr Tembung ingkang baku: kagambarake gambar {ka-/-ake} 64. R1/07 Terus para wali ngowahi anane pagelaran wayang, lan miturut crita tokoh pewayangan dipunowah, bubar. √ dipunowah owah/Ng {dipun}/Kr Tembung ingkang baku: diowahi owah {di-/-i}
Tabel Salajengipun 2 1 65. R2/42 66. R3/03 3 Wis saderenge dipuncekapi amargi wekdal sampun cekap onten pitakenan? Kuwi nang kono ana crita rakyat, Nyi Ageng Bagelen, ingkang nyritakaken salah sijining babat tanah jawi. Cah lanang kae mburi pojok, diwaos. 4 5 √ 6 7 √ 8 saderenge dereng/Kr {sa-/-e}/Ng Tembung ingkang baku: saderengipun dereng {sa-/-ipun} nyritakaken crita/Ng {N-/-aken}/Kr Tembung ingkang baku: nyritakake crita {N-/-ake}
Tabel Salajengipun 2 1 67. R3/03 68. R3/13 3 Kuwi nang kono ana crita rakyat, Nyi Ageng Bagelen, ingkang nyritakaken salah sijining babat tanah jawi. Cah lanang kae mburi pojok, diwaos. desa Dadi Bagelen sing mapan ana ing salah sijine dhusun kang ana ing Kabupaten Purworejo kuwi cariyose ngono kuwi. asal usule 4 5 6 √ √ 7 8 diwaos waos/Kr {di-}/Ng Tembung ingkang baku: diwaca waca {di-} cariyose cariyos/Kr {- e}/Ng Tembung ingkang baku: critane crita {-e}
Tabel Salajengipun 2 1 69. R3/16 70. R7/05 3 Kuwi biasane crita-crita babat Tanah Jawi kuwi dipaparke kaandharaken supaya nang indhenge tanah Jawa ki manungsane padha ngerti, "ohhh..nak iki biyen sejarah Mataram, Majapahit, lan sapiturute". Dipunparingaken wonten sawingkinge jejer. 4 5 √ 6 7 √ 8 kaandharaken andhar/Kr-Ng {ka-/-aken}/Kr Tembung ingkang baku: kaaandharake andhar {ka-/-ake} sawingkinge wingking/Kr {sa-/-e}/Ng Tembung ingkang baku: sawingkingipun wingking {sa-/-ipun}
Tabel Salajengipun 2 1 71. R7/09 72. R9/09 3 Sregep sinau mbuh sregep turu. kerja mbuh sregep sregep Kosok wangsule apa? Kesed. Dadi tembang sinom kuwi tembang-tembang sing isine negesaken kanggo pasinaon cah nom-nom, nggo ngudi cah nom-noman, ben iso nantinya itu bisa menjadi perilakunya itu baik. 4 5 6 √ 7 √ 8 kosok wangsule kosok wangsul/Kr {-e}/Ng Tembung ingkang baku: kosok balene kosok balen {-e} kosok bali {-an} {kosok} {bali} negesaken teges/Kr-Ng {N-/-aken}/Kr Tembung ingkang baku: negesake teges {N-/-ake}
Tabel Salajengipun 2 1 73. R12/05 74. R12/08 3 siswa, Wis dene pasinaon Basa Jawa wonten ing dinten menika badhe ngandharake babagan micara. Micara menika miturut Indonesia basa dipunwastani napa? para micara Cengkorongan menika sepisan ingkang pambuka. Pambuka menika isinipun salam. 4 √ 5 √ 6 7 8 ngandharake andhar/Kr-Ng {N-/-ake}/Ng Tembung ingkang baku: ngandharaken andhar {N-/-aken} isinipun isi/Ng {-ipun}/Kr Tembung ingkang baku: wosipun wos {-ipun}
Tabel Salajengipun 2 1 75. R12/09 76. R12/10 3 Jaman kaliyan sakkiwa kita. lumrah dipunagem tengene Isuk, awan, sore, mbengi. Menika ngagem saged tetembungan sugeng enjing, sugeng siang, sugeng sonten, lan sapiturute. ndalu, 4 5 √ √ 6 7 8 tengene tengen/Kr-Ng {-e}/Ng Tembung ingkang baku: tengenipun tengen {-ipun} sapiturute piturut/Kr-Ng {sa-/-e}/Ng Tembung ingkang baku: sapiturutipun piturut {sa-/-ipun}
Tabel Salajengipun 2 1 77. R12/10 78. R12/18 3 Dadi salam kuwi kena nggo basa Arab, nuwun, terus kahanane, isuk, awan, sore, mbengi. Kuwi jenise salam. Saged dimangertosi? Ingkang menika wonten ngarsane Gusti. kaping atur kalih puja-puji 4 5 √ √ 6 7 8 dimangertosi mangertos/Kr {di-/-i}/Ng ngertos {ma-} Tembung ingkang baku: dipunmangertos mangertos {dipun-} ngertos {ma-} ngarsane arsa/Kr {N-/-e}/Ng Tembung ingkang baku: ngarsanipun arsa {N-/-ipun}
Tabel Salajengipun 2 1 79. R12/28 80. R13/14 3 Mau ngaturaken puji sukur uwis alhamdulillahirobbil'alamin rampung. Terus para rawuh kakung putri ingkang satuhu kinurmatan, kula matur keparenga wonten ngarsa panjenengan sedaya. Wonten ngarsa jengendika kena, biasane atur sambutan nak pambagya kuwi harja biasane wakil tuan rumah. Bilih panjenenganipun titi wanci menika badhe netepi darmaning injih punika amalakramakake ingkang putra-putrinipun asma Rara Mendut pikantuk Bagus sapa, ingkang badhe samangke dipunakidnikahaken, arep diijab kobulke, wanci tabuh sanga ingkang enjang dipunrawuhi kaliyan KUA, Kantor Urusan Agama. sumawa asepuh 4 5 √ 6 7 √ 8 ngaturaken atur/Kr {N-/-aken}/Kr Tembung ingkang baku: ngaturake atur {N-/-ake} amalakramakake palakrama/Kr {N-/-ake}/Ng Tembung ingkang baku: amalakramakaken palakrama {N-/-aken} {pala} {krama}
Tabel Salajengipun 2 1 81. R13/18 82. R17/10 3 Terus angka ingkang sekawan menika dudutan, kesimpulan, diambali. Sampun dipunbuka? Kaca sangang ndasa. Yen mau LKS wis saged maca lancar saiki ngagem buku iki ganti, saged lancar napa boten. 4 √ 5 √ 6 7 8 diambali ambal/Kr {di-/-i}/Ng Tembung ingkang baku: dipunambali ambal {dipun-/-i} dipunbuka buka/Ng {dipun-}/Kr Tembung ingkang baku: dipunbikak bikak {dipun-}
Tabel Salajengipun 2 1 83. R19/16 84. R20/19 Katrangan: 1. BD 2. Kr 3. Ng 4. R : : : : 3 senajan Ngatos-atos, njenengan anggenipun ngucapake wonten dialog menika "sire" ning panulise tetep "sira". Panjenengan saged maos tegese bebasan wonten kaca patang puluh nem. Bentuk Dasar Krama Ngoko Rekaman 4 5 √ √ 6 7 8 ngucapake ucap/Kr-Ng {N-/-ake}/Ng Tembung ingkang baku: ngucapaken ucap {N-/-aken} tegese teges/Kr-Ng {- e}/Ng Tembung ingkang baku: tegesipun teges {-ipun}