Serie uitgaven door bemiddeling der Com missie voor de Volkslectuur No. 126. SERA T OEPA DARJA. KARA OA IPOE M. SOEKARMAN I ALIA MA GOE POESTAKA. to WELTEVREDEN. KA-ETJAP WONTE ING PA GETJAPAN RUYGROK & Co.- BETAWI 1913 :-: Sera! Oepa Darja. ~ PNRI 6p __ I
PNR 6(> __
BEBOEKA. Serat pamboekaning nalar poenika anjariosaken· lelam- I pahan saha remb"agipoen Djegoel, Poendjoel, Kampret toewin Sagoeg, tetoeladan tjarios soepados sageda am birat gateng watak ingkang djirihan toewin ingkang kirang prajogi. Ing sadereng saha sasampoenipoen para maos angoe ningani ing bab gantjaripoen tjarios poenika, saking atoer panoewoen koela: moegi para maos karsaha aparing samo dra pangaksama, awit ing saloegoenipoen koela poenika taksih tjoto san get ingatasipoen eJateng temboeng-temboeng, mekaten malih Qateng pangiketing oekara; njamoet-njamoet san get sagedipoen memper bilih katimbang kalian serat serat karanganipoen para saged ingkang samppen kaloka, kados ta: para poedjangga toewin para sardjana sanes sanesipoen. Wondene wontenipoen koela atjoemantaka reka-reka anga rang waoe, boten pisan-pisan amelik dipoen-wastanana sa ged, saking pandjangkahing manah koela, namoen a oepado sageda amewahi bab kawontenanipoen serat- erat Djawi, loewoeng kangge waosanipoen para lare Qoesoen. Saking kaderenging manah koela, koela sampoen boten jen ta kagoedjenga ingakatah, bage pisan-pisan mengeng. saking awoning oekara sarta galap-gang aeting amargi etrap-etrapanipoen temboeng toewin sapano gailanipoen. Ing woesana para maos moegi sampoen kirang ing pa mengkoe. We/tevreden, Augu tus 1912 katanc;lan po n S. MANGOENPOESTAKA. ~ PNRI 6p __
\ ( ,SERA TOE PAD ARJA. , . Karanganipoen M. SOEKARMA (MA OOE POESTAKA). Ing ctesa KeQoeng-kawoek ana sawidjining djoeroe-mar tani kang andoeweni anak lanang loro, pembarepe aran si DjeQoel (P). Si (D), penggoeloene aran si Poendjoel DjeQoel maoe kangengerake marang sawidjining priaji ing desa kono, moelane moenggoeh ing kang amengkoni pinter Ian djadjahe kawroehe angoengkoeli aQine; dene si Poendjoel amarga selawasc moeng manggon ing desa bae, sarta kekoempoelane moeng bangsaning wong tani, moela loe\ 'ih bOQo ora lanQep panggraitane kaja dene kakancrane, kepinterane kedjaba matjoe!, anggaroe, maloekoe ora ana maneh; menakono oega banget enggone goegon ia ikoe wedi (angandel) marang gendroewo, setan, to hon, te!ekan weQon Ian sapanoenggalane. o pama ana sawidjining oewong toea ing desa kono kang anjaritakake, kali kae ana setane goenQoel, oetawa kajoe geQe ikoe ana gendroewone, gawene anggoQa ing wong kang paQa loemakoe ing sangisore, Ian sapa noenggalane ikoe ban et ing pangandele, nganti andadekake mengkoro ing gi!oke, sarta rina wengi tansah di-eling-eling bae, marga samar bok menawa kagoQa oetawa kagawa (digonQol) ing gendroewo Ian setan kang woes ditjaritakake maoe. Mengkono maneh menawa ana salah sawidjining tangcra teparone kang mentas kesripahan, jen ing wajah bengi si P endjoel maoe dipoerih metoe saka lawanging omah bae ora wani, senadyan didjorog-djorogna sarta di-opahana sarea!, ora pisan-pisan gel em, amarga andoeweni pikiran koeatir bok menawa digoQa (diwedeni) ing won~ l<ang mati maoe. jen KllOedjoe sawidjining dina si DjeQoel tilik moelih, ban djoer dikan9ani ing aQine, temboenge:
5 - P. "Kang, kang, soemoer koewi rak ana memedine." D "Memedi apa, apa kowe woes weroeh?" P.. "Emboeh ta, dadi saben bengi tansah njoeara katjo- pakan bae, ki." D. "Eh, goroh, ..• ikoe rak ko4ok oetawa iwak kang lagi molah; memedi ikoe loegoene rak ora ana." P. "Ko4ok keprije ta, kang, dadi jen awan daksetitekake ora ana barang-barange, ki." D. "Kan4amoe kok aneh, loemrah bae ko<;toke mesti wedi marang kowe, moelane bandjoer anQelik (ora katon)." P. "Biah, kowe ki kok angrengkel, wong kene sing ngroengokake saben dina, kok dipaido." D. "Dipaido maneh, wong kan4amoe ora rnemper karo nalare, moeng angger moeni bae." P. "E, la, kowe meksa maido temenan, kang, ajo, mengko bengi paQa disetitekake, jen kowe maido." D. "Ajo, totohane apa; jen doedoe gend/oewo dak- tern piling en<;lasmoe, ja." P. "Ia." D. "la, jen mengkono, seksenana, ja, Pret I)." K. "la, daksekseni, adja koeatir, anggere akoe me gko jen wis, meloe nempil." D. "la, mengko meloea andjotos." Poendjoel bandjoer angadjak njatakake menjang soe - - P. "Ajo, sa-iki pa<;la dinjatakake <;Iisik, mengko arak ora ___ moer, lemboenge~ -
ana koQoke." o + K. "Ajo." Botjah teteloe bandjoer paQa loemakoe menjang soe- si Poendjoel moer anjatakake; tjelatoe : sate kane ing soemoer, P. "Hara, rak ora ana barang-barang, ta." D. "Akoe maoe rak oewis kanQa menjang kowe, ta, ko4ok Ian iwak ikoe jen awan mesti ora wani ngaton, amarga wedi marang kowe (manoesa), nalare koeatir jen kopilara, amarga kang akeh-akeh botjah ikoe <;Iernen banget I) PnH = Kampret (K) namanipoen lare. .....-
_ 6 - ko<;tok kang' tanpa perloe. ambalang sarta amantjingi Senjatane moela kang kaj:I mengkono maoe, saka panim bangkoe ora prajoga ban get, awit amesakake, m~stine ko<;1ok .~ang dipantjing sarta dibalang ikoe, pangrasane ora' beda kaja jen kowe kena poetjoeking keris oetawa ketiban Iirambil saka ing oewit. Apa ia ora mengkono?" Mara titenana, mengko bengi. pa<;ta dinjatakake, ko<;toke angambang, ana kang taroeng arak pating krampoel (gegocjon) ana kang loemban, pa<;ta amboeroe senenging atine <;1ewe-<;1ewe, djalaran ing wajah ikoe woes ora njangga jen bakal katiban pitenahing manoesa kang soemelang, senjata andadekake laraning awake; pratingkahe kang kaja mengkono ikoe, bandjoer anganakake soeara pating tjarcblocng kang ko-:uani memedi maoe." P. "Eh, goroh, ora ngandel akoe, dadi embah kae wis jen soemoer kene iki ana sing nO'cndika menjang akoe, toenggoe ~dji, ki." ,,0, 0 0, koewi D. marang P. rak saka geblegmoe bae, anggoegoe edjar djelomprongan." "Digo O'oe maneh, wong kan<;tane wong toea, ora di~o gae, mengko nemae salah." ,,0 elentja hanget panemoe ikoe; apa jen wis kan c;lane wong toea ikoe mes!i kena di-oegemi Ian mesti bener'? Jen moenggoeh ing akoe ora, amarga senadyan wong toeaha pisan wis mes!i andoeweni sisip." ----.P. -"Ab.- -jen -m-a -pant.j.en-b@fl€r,---wcmg -teea-mangsa gelema nganc;lani; karo dene maneh enggone wong toea wani anganc;lakake marang botjah maoe, arak wis pinikir bener Ian prajogane." D. "t, mengko, D. ta, mengko, dakkanc;lani, adja bandjoer kliroe panampamoe mengkono; anane simbah angan<;tani marang kowe mengkono maoe, arak amoeng di-enggo meden-medeni marang kowe bae, soepaja panggarapmoe· marang sael110er ikoe adja kongsi sagelem-gelemmoe, kaja ta: boktjemploengi watoe, bata, bokpantjingi nganggo tjatjing Ian sapepac;lane; amarga lekas kang mengkono , bandjoer andadekake regeding banjoe soemoer, n1<1 wekasan koerang prajoga jen ka-ombea ing wong-wong sarta ~ PNRI 6p __ jen
7 - kowe sekabene; amarga saka regeding banjoene soemoer maoe, bisa oega bandjoer andadekake lelara weteng, goe c;tig I.an sapanoenggalane." P. "Ah, kok isih maido, akoe, kanc;tamoe maae." D. "ja wis, tjekaking remboeg mengko b~ngi bae pac;ta dinjatakake maneh, sa-iki adja kakehan remboeg, ajo, pac;ta moelih bae." ta, P. "Ajo." Ing wajah bengine tengah wengi, botjah teteloe maoe isih pac;ta melek, perloe angroengokake soeara kang pating tjarebloeng ana ing soemoer kaja adat sabene; bareng ana soeara karoengoe, Poendjoel bandjoer enggal tjeloeloek: P. "Kae, 10, roengokna, ta, kang, jen kowe ora ngandel, ati-ati, sida digonc;tal poekangmoe temenan, kowe mengko!" D. "Eh, dadi akoe iki kopac;takake kowe bae, jen kowe koewi memper andoewenana wedi, ajo, ta, pa<;ta dinjatakake." l)ampret sing P. "Ajo, anggere kowe sing ana ngarep, ana boerikoe, akoe sing ana tengah." K. + D. Botjah teteloene bandjoer pa<;ta mangkat; ketrangane satekaning soemoer, kang anjoeara maoe njata jen ko<;tok leloemban Ian iwak kang pa<;ta ngambang kang pac;ta sakantjane, pating pantjoelat; si Dje<;toel tjelatoe: "la, ajo; ia ajo." D. "Koewi, 10, waspadakna, apa kang katon ing kowe?" P. ,,0,0, ia, kang, bener kan<;tamoe, akoe wis trima kala h." D. "La, sa-iki -wis teiela -Ht-g kalah~, a~ laft- si Kampret, wis mesti bakal anagih apa kang dadi djan~­ djimoe." P. "Ah, emoh, wong lagi sepisan, kok, sa-iki akoe an djaloek kanjatan maneh, sepisan engkas." D. "Kanjatan apa, sing wis kelakon maoe, arak wis tetela terang, ta?" P. "Tetelaha kae, wong lagi sepisan, akoe amesti doeroeng pati ngandel, jen njatane memedi ikoe ora ana temenan, amarga toemrap oewong pa<;ta prekaran bae, doeroeng di-anggep ing c;te<;toewoeran, jen doeroeng ana seksine satitik-titike teloe; (semono maoe, akoe kroengoe kar.~~lI1e pak loerah menjang pak tjarik c;tek bijen kae, ora kok akoe PNRI
8 - wis weroeh Qewe). Mara, tjoba, ajo paQa' menjang kra matan kene, ing kono Qek maoe bengi ana swara karoengoe ikoe .pa(,1a agaloer-galoer dinjatakRke, mengko jen pantjen ana kanjatahane kaja' kang oewis kelakon maoe, akoe bakal anoeroet apa kang dad i karepmoe." sa-em per swaraning asoe, ajo, "la, ajo, ananging jen mengko kowe lidok (goroh) maneh, ati-atia, adja takon dosamoe; ajo, Pret meloea." si Poendjoel koewi kon ana ngarep bae, D. "Ajo, K. kar bene noedoehake dalane." P. "AIl, emoh, akoe aneng tengah bae, kowe bae Qisika, mengko daktoedoehake dalane." K. "Apa kowe ikoe wedi, teka dikon Qisik bae ora gelem ?" P. "Ngisin-isini, dadi botjah lanang ikoe wedi, kaja kowe, doewelli watak weden." K. "Ajah, P. "La \\.ong sikilkoe lagi jen ketjotjog eri, arak beka." tan<;Jane dikon loemakoe <;Jisik bae ora gelem." lara boeboelen, kok, mengko D. "Wi ta, wis, adja kakehan remboeg, mengko akoe teloengane akoe kang toea, mati-matia tak-ana Ilgarep, ora dadi apa sing wis wareg pe<;ies asin." Woe ana botjah teteloe maoe bandjoer paQa loemakoe sinambi abebanjolan, satekane ing enggon kang sinedya, 50eara kang memper soearaning asoe maoe isih keroengoe gerellg- ereng bae; Poendjoel bandjoer tjelatoe: P. "Kang, akoe wedi, djaloek gan<;Jeng bae." D. "Biah, botjah semono geQene, ana swaraning asoe jen mangan bae saboQag bae wedi, ora i<;Jep temen isin, entek toer ora tawa-tawa." P. "Ah kowe ikoe, D. teka moekir barang." P. "Ia jen a50e, nek doedoe swaraning asoe, pije?" D. "La apa, apa akoe pangling ngono, karo swaraning • teka kang ora-ora kokanQakakf." ,,0, Allah, njatane ia bae, asoe bae." P. "La jen swaraning memedi ka-emper-emperake asoe, keprije ?" swaraning memedi dening Poendjoel maoe swaraning asoe temenan, ia ikoe I<drangane swara kang dikira ~ PNRI ~ ..... _
9 - lara banget ; enggone gerang swaraning asoe kang lagi karepe andjaloek toeloeng, gereng maoe bok menawa Dje~oel bandjoer tjelatoe: moerih tinoeloengana ing lian. • D."Ta, koewi, 10, elekna mripatmoe, arak asoe t~menan, ta, dikan"ani oewong begedoet bae." P. "Endi, endi, apa temenan, ta?" D. "Jen ora temenan apa goroh, dipa~akake awake ~ewe bae, gawene sok anggorohi, gilo, wis terang, kowe. sa-iki."
P. D. ,,0, 0, "Lah, ia njata bener kowe temenan, kang." ia, sa-iki keprije karepmoe, apa kowe sida manoet marang akoe apa ora?" K. "Ah, gelem ora gelem amesti dakpeksa soepaja manoet, wong djangdjine maoe arep manoet, kok." P. "Ora, ta, kowe adja kadereng nepsoe marang akoe, akoe arep kan~a sepisan engkas." K. P. "Apa kang arep kokan~akake maneh ?" "Roengokna: seksi ikoe sabetjik-betji l ne satitik, isih loewih betjik akeh; kene iki ana kajoene growong mangloeng menjang ing kali, ikoe djare-djarene di-enggoni gendroewo, agereng-gereng bae, wangoene gendroewone lagi lara, ikoe akoe andjaloek paQa dinjatakake ~isik." saben bengi tansah teka neka-neka bae kang ko-oetjapake, djan~ne maoe jen wis ana kenjatahane terang bab memedi ing Dje~oel K. "Ah, kowe ikoe, 10, ing koeboeran bandjoer arep manoet karo akoe (golong pikir), wekasan bandjQN_ anggorohi maneh, oewong doeweoedjar teka ora kena di-oegemi mengkono, mentjla-mentjle ora ana njatane." ta, wis sepisan engkas iki, jen wis kelakon akoe bakal manoet agolong pikir temenan; adja koeatir, mengko menek akoe anggorohi maneh, ketokken poetjoe ICing daridjikoe." "Ora, P. "Ah, emoh, sa-iki kowe koedoe anetepi kan~amoe K. temenan, jen ora gelem, kowe mesti dakdjotosi maoe, amarga akoe oewis angrasa djengkel pikirkoe." "Lo, 10, mengko, ta, mengko, sarehna pikirmoe Qisik, adja bandjoer kesoesoe nepsoe bae. Ja wis, ta, tinimLang pac;ta padoe, sa-iki sekarepe Poendjoel, ajo, pa~a ditoeroeti, D. ~p
10- tjikbene lega pikire. Apa, Djoel, kang kotakokake maoe?" "Kono koewi, 10, ana kajoene kang growong, djarene di-enggoni gendroewo, saben bengi tansah agereng-g~ren~ bae, saka wedikoe, ia ikoe amarga saka oedjaring akeh,· akoe nganti ora wani Iiwat ing satje<;taking kekajon growong maoe." D. P. P. ,,0, 0, apa temenan kan<;tamoe ikoe ?" "Temenan, dadi sing kan<;ta menjang akoe pak ge<;te, ki, kang." ,,0, Allah, kowe koewi, 10, won~ dikanQani bola-bali men kono, teka bo<;tomoe ora bisa ilang-ilang, bok sebarang koewi naanggo dipikir sing dawa, jen doeroeng tetela terang benere, adja goeroe-goeroe digoegoe." D. P. "La, prije, apa akoe ora ngandel kan<;tane pak ge<;te, menako di-arani ora amaeloe." D. "Ah, apa jen kanQane pak ge<;te ikoe wis mesti kena di-end lak ~ " " ek ora, Ian daktoeroet." ,E, la ngrengkelmoe koewi kok ora mari-mari, ing maoe akoe rak woes kanQa ing kowe, kanQane wong toea ikoe ana kang wadjib ka-endel sarta ora, awit terka<;tang ana ocga kana moeng djelomprongan bae, kaja ta: wong toea P. D. la, sapa kang dak-endel ok a ring tjelatoe: 1 Adja ok wani-wani gan<;toelan lawang, moen<;tak ditjaplok Betara-Kala. 2 Adja ok ~ ani-wani angidoni oemoer, moen<;tak goe wing lambene. 3 Adja sok wani-wani linggih ing tampah, moen<;tak andoeweni lara ajan. 4 Adja sok wani-wani linggih ing bantal, moen<;tak lara oedoenen. 5 Adja sok wani-wani koeQoeng koekoesan, moen<;tak ditjaplok ing baja. 6. Prawan ikoe adja sok wani-wani linggih ing loem pang, moen<;tak kedjeroem I). I) Kedjeroem = pangala-alaning tangga teparo ing naJika ana wong kang arep anakokake prawan kang bakal kanggo bodjo oetawa mantoene. ~ PNRI $ __
11 - 7. Adja sok wani-wani mangan karo kasangga, jen wis akir moenQak tansah andadekake sesanggane wong toeane. 8.• Djaka Ian prawan ikoe adjo sok nganggo kernbang, . 'jen dadi penganten moendak noedjoe larang kern bang. . 9. Adja sok wani-wani anjarnboet gawe ing wajah soeroep, moenQak dadi ranQa tanggoeng. 10. Jen njapoe adja wani-wani nganti pating djalepret, moenQak entoek bodjo go(,iekwok asimbar (,ia(,ia. 11. Adja sok angan(,iegake oewoeh, rnoen(,iak angen(,ia kake ridjeki; mengkono ing sapenoenggalane. Wroehanamoe, oedjar kang kaja rnengkono maoe, kabeh loegoene moeng oedjar djalomprongan bae, anane para wong toea pa(,ia anganggo oedjar djalornprongan rnengkono ikoe, amoerih para botjah-botjah adja ana kang pa(,ia ikoe kabeh perangane anglakoni patrap kang ora prajoga, pelajoene ora lia moeng aaawe ka-oetamaning botjah, moenggoeh terange m ngkene: tingkah kaja ikoe, awit 1. Adja sok wani-wani gan90elan lawang, moen(,iak di tjaplok ing Betara-Kala; ikoe saloegoene rnoeng anglarangi moerih botjah-botjah adja paQa ganc;loelan lawang maoe, awit sepisan lawange moenc;lak gelis roe ak, kaping pin Qone moen(,iak agawe ewoehing wong kang liwat ing kont). soemoer, moen9ak goewing lam bene ; ikoe saloegoene moeng anglarangi rnoe rih botjah-botjah adja nganti ana kang pac;la angidoni soemoer maoe, awit menawa soemoer ikoe di-idonana an dadekake koerang prajoga, amarga banjoene soemoer ikoe p?Qa di-ombe ing wong akeh. 3. Adja sok wani-wani linggih ing tarnpah, rnoenc;lak ikoe saloegoene rnoeng anglarangi andot'weni moerih para botjah-botjah tjilik adja nganti ana kang pac;la Iinggih ing tampah rnaoe, amarga sepisan tampahe moen Qak djebol, kapin(,ione sarehning tampah ikoe piranti kanggo wac;lah panganan kang arep di-olah, sarta kanggo wa(,iah panganan kang oewis mateng, dadi ora prajoga jen ta kalinggihana. lara ajan; 2. Adja sok wani-wani ngidoni 4. Adja sok wani-wani Iinggih bantal, rnoen(,iak an doe ikoe saloegoene moeng anglarangi lara woedoen; weni ~ PNRI 6p __
12 - moerih botjah-botjah tjilik adja nganti ana kang pa~a ang linggihi bantal maoe, amarga sepisan bantale moen~ak reged Ian gelis soewek; k"pin~one sarehning banta.1 iko~ irah, dadi koerang prajoga jen ta kalinggihana.· panggonan 5. Adja sok wani-wani koe90eng koekoesan, moen<.iak ditjaplok ing baja; ikoe saloegoene moeng anglarangi moerih para botjah-botjah tjilik adja nganti ana kang pa93 wani-wani koe90eng koekoesan maoe, amarga koekoesan ikoe piranti kanggo pangedanging sega (wa<.iahe) dadi koerang prajoga F~n kanggo koe90eng; kaping pin<.ione koekoe ane mes~ibandjoer reged kena reregeding sirah, reged kena reregeding ko koeka san, bisa oega andadekake roesaking koekoesan. 6. Prawan ikoe adja sok wani-wani anglinggihi loem pang. jen ana salah sawidjining wong kang anakokake, moen<:Jak kedjeroem (oleh pamboedjoek ala saka tang rr .... teparo); ikoe saloegoene moeng anglarangi moerih para botjah-botjah wadon adja nganti ana kang loempang, amarga loempang pac;la wani-wani anglinggihi ikoc piranti kanggo pan<:Jcploke sekabehing pepanganan kana koedoe nganggo digeplok, sarta kanggo pambebaking beras kang bakal di- dang, dadi ora prajoga jen kalin~­ gihana (dibokongi). k baline sirah bandioer besoek ok wani-wani mangan karo kasangga, jen wis akir moen9ak tansah dadi sesangganing wong toea bae; ikoe aloegoene moeng anglarangi moerih para botjah-botjah adja nganti ana kang pa<:Ja wani-wani mangan karo kasang ga, amarga kedjaba mangan kasangga ikoe dideleng ing akeh ora prajoga (saroe), oega andoeweni koeatir bok menawa panganan kang dipangan maoe bandjoer woetah ora kalap (roegi). 7. Adja 8. Djaka Ian prawan ikoe adja sok wani-wani nganggo kembang sadoeroenge dadi penganten, jen dadi penganten moen<:Jak noedjoe larang kembang; ikoe saloegoene moeng anglarangi moerih pa~a djaka Ian prawan maoe adja ana kang pa9a wani-wani anganggo kembang, amarga patrap kang mengkono ikoe. toemraping djaka Ian prawan koerang pantes dinoeloe ing akeh (saroe). ~ PNRI Dp __
13- ing wajah soeroep, ing besoeke moen~ak dadi ran~a tanggueng; ikoe 6aloegoene moeng anglarangi moerih para prawan 'prawan adja nganti ana kang pa~a wani-wani anjamboet gawe ing wajah soeroep, amarga ing wajah soeroep ikoe wis peteng, temahan andadekake alaning samoebarang kang sinamboet maoe. 9. Adja sok wani-wani anjamboet gawe njapoe adja sok wani-wani nganti pating ing besoeke moen~ak entoek bodjo kang ago~ekwok asimbar ~a~a; ikoe saloegoene moeng anglarangi moerih prawan-prawan adja nganti ana kang isih katon reged, amarga ora pa~a wani-wani anjapoe prajoga, 10. lepret (isih reged), Jen isih katon sepet menjang mripat. 11. Adja sok wani-wani njapoe angen~egakeoewoeh, moen~ak angen~akake ridjeki; ikoe saloegoene moeng anglarangi moerih para botjah-botjah kang njapoe maoe adja nganti ana kang pa~a wani-wani angen<;legake oewoeh, awit kang mengkono ikoe koerang prajoga, apa maneh ing pitik mesti bandjoer we oewoeh maoe jen ditjekeri rata maneh, dadi ilang bae enggone anandangi gawe. Dene moelane enggone anglarangi maoe nganggo di seranani weweden mengkono, soepaja botjah-botjah pa<;la andoewenana wedi anglakoni djalaran pepatjoeh maoe; awit ora koerang-koerang botjah kang wangkal ora manoet marang pitoetoering wong toeane, amarga ora doewe wedi, moelane senadjan oedjar maoe djelomprongan, ananging ikoe ora lia amoeng pamoerih prajoga jen ka-enoeta, awit marang kabetjikan; nanging pa<;la soemoeroepa, jen ikoe maoe senjatane oedjar djelomprongan. Mengkono oega jen ing kajoe pak ge<;le enggone anoetoeri marang kowe, growong ikoe ana gendroewone, ikoe saka panemoekoe ia bener, amarga pamo~rih soepaja botjah-botjah tjilik kabeh adja nganti ana kang pa<;la wani-wani penekan ana ing kajoe sebandjoere mali katjegoer kono, ing kali; kajoene arak ana ing pinggir kali, awit moen<;lak tiba, ta?" P. "Ia." D. "La, ia, moelane kang mengkono maoe eling-elingen, adja bandjoer moeng kedaoet-daoet bo<;lomoe mengkono ;
14- saloegoene gendroewo ikoe ora ana temenan, se dadi njatane moeng kanggo panggiri-giri bae, soepaja pa<;ta amitoeroeta lantaran wedi, dene soeara kang anggfreng maoe saka panemoekoe mengkene:
Kajue kang growong ikoe, mestine sa-em per kentongan, ia ikoe kang djero growonge amba dawa, bolongane tjioet, dadi menawa katempoeh ing angin, kang mesti balldjoer angallakake soeara kang goemrenggeng, ora beda oetawa sempritan kang kanggo kaja delle boemboeng dolanan botjah tjilik; ngerti?" P. "la, kang, kaja-kaja ia bener kan9amoe maoe, nanging pandjaloekkoe: betjike ajo pa<;la dinjatakake bae, soepaja leaa atiko , dadi ora mill<;lo-gaweni." D. "la, ajo, ta, wis dakterake, nanging pradjangdjikoe: episan iki meksa ambrengkelo maneh, ati-atinen kowe jeri bae." P. "Ora, ta, wis, sepisan iki akoe bakal manoet goe 111010na, adja soemelang pikirmoe." Botjah teteloe bandjoer pa<;la mangkat anjatakake kajoe maoe' satekalle ing panggonan kang sinedya, swara kang gocmrcnggeng ora keroengoe, ia ikoe djalaran ora ana anain. Poendjocl bandjoer tjelatoe maneh temboenge: P. "Ta, delle teka ora ana swarane moeni." K. + D. "Kowe ikoe teka aneh, la wong ora ana angin, moeni saka apa, hara, tjoba, mengko jen ana angin roengokna." P. "Ah, goroh, wong angin bac katik bisa angoenekake, kaja menoellg a." D. "E, maoe wi akoe. Mengko, sawangan dara apa doeroeng?" la, botjah iki, koemat gembloenge maneh, djare ngandel, sa-iki ambalik maneh, kok ora mengerti ta, akoe arep takon: kowe wis taoe weroeh P. "Oewis." tangane jen kowe wis weroeh?" D. "Roepanc kaja apa, P. "R epanc meh ana empere karo sempritan boem- boeng, dolanane botjah angon, ia apa ora?" D. "Ia bener, ikoe jen arep ngenggokake ing darane kana arep dipasangi keprije, pandokoke ana ngendi?" ~ PNRI $ ....,._
15- P. dara." • D.•"Ia bener; jen darane ora maboer sawangane maoe 1110eni apa ora?" "Kaja-kaja gadjege ditjantjang ana ing boentoet P. "Ora moeni." D. "La bisane moeni P. "Angger darane moeloek oetawa miber gadjege jen darane pinoedjoe apa?" mesti bandjoer moeni." D. "Ora, gadjege, pantjen jen darane noedjoe moeloek temenan, amarga oetawa miber, sawangane maoe moeni kesentor ing angin, dadi prasasat kaja dene sempritan kaseboel, moelane bandjoer moeni; mengkono oega gro wonganing kajoe ikoe, ora beda karo sawanganing dara maoe, dadi moenine moeng jen pinoedjoe katempoeh (kasilir) ing angin bae." P. Ora antara soewe bandjoer ana angin sc"milir saka kidoel anempoeh growongan kajoe maoe, moela bandjoer anganakake soeara goemrenggeng kaja pangirane Poen djoel kang dadi berdondi. Botjah teteloe maoe bareng angroengoe soeara goemrenggeng (ia ikoe soearaning gro wongan katempoeh ing angin maoe) bandjoer pa<;la ama rani njegak anjatakake. ,,0, ia, bener kowe, kang." D. "Ta, sa-iki keprije pengrasamoe, terang apa doe roeng?" P. jen senjatane gendroewo ikoe ora ana; amarga saka ikoe, sa-.iki wis manoet apa kang dadi karepm e, akoe ora pisan-pisan anjoelajani pane moe." "la, kang, sa-iki akoe wis ngandel temenan, D. "la, akoe ia boengah banget, dene kowe wis doewe ati roedjoek Ian akoe mengkono." Poendjoel bandjoer anje<;laki ing growonganing kajoe ta maoe, ngane karogohake mendjero. soemedya anjetitekake djeroning growongan, Djegoel weroeh jen si Poendjoel anje<;laki growongan anjatakake djerone nganti tangane kalebokake, bandjoer enggal-enggal amarani andingkik saka boeri, si Poendjoel digetak sarta ameden-medeni, temboenge: ~ PNRI $ .....,_..
16- "AQi, mengko !" aQi, ati-ati digonQol gendroewo temenan kowe Si Poendjoel kaget andjenggirat bandjoer loemajo.e asi~ pat koeping kambi angoewoeh-oewoeh, temboenge: "To~loeng! toeloeng! ana gendroewo ! ana gendroewo!" soemoeroep tingkahing aQine mengkono Si DjeQoel maoe oekak atine sarta tjela!oe: D. "Djoel! Djoel! Djoel! mandega ora ana barang barang." Poendjoel angroengoe pangoewoehing kakangane meng anoleh sarta mandeg. DjeQoel kono maoe tjelatoe maneh: bandjoer temenan, digiri-giri mengkono bac djeb el loemajoe asipat koeping, kaja diboeroe ma tjan; keprije kanQamoe maoe, kok djeboel njlalemong." "Djarene wis ngandel P. "Ah la, wong kowe bisa gawe-gawe bae." sabab saka ikoe, D. "All," ora, jen pantjim kowe wis temenan mangsa wedia jen moeng diwedeni ngandel mengkono bae." lagi anjar-anjaran arehning akoe iki panganagepkoe marang kawroehmoe, dadi isih rada gang gam pikirkoe, doeroeng ngandel babar-pisan." P. "0, ia, kang, D. "Adja mengkono, koedoe kosampoernakake babar-pi san, adja tanggoeng (mog I) kene ora meloe kana ora mel e (kaja dedongenganing gagak kang keloe marang m rak), moen<;tak ora ingakoe rana-rene." K. "La, sa-iki akoe bakal nagih pradjangdjian marang Poendjoel, keprije karepmoe?" P. "Mangsa bOQoa kowe, akoe rnoeng manoet bae, mar ga wi. roemangsa kalah pradjangdji." K. "La, sa-iki akoe kelakon anggrajang en<;tasmoe." P. "la, enja, anggere kakang DjeQoel amoepakati, akoe ora bakal serik, djaragan wis daksedjakake." D. "Mengko, K. "Toetoer apa, enggal dakroengokne." D. "la, ananging wekaskoe ta, Prei, akoe arep toetoer marang kowe." sadoeroenge akoe aweh pratikel, kowe gelema mitoeroet marang pratikelkoe kang bakal dakkan<;lakake marang kowe." ~ PNRI 6p ....._
17- K. "Ah, kowe ki kok an~h, anggalap menangmoe e;tewe ia j~n pitoetoer betjik, jen moeng djalomprongan bae, bae, keprije?" : D. '"Ah, ora, anane akoe kane;ta menjang kowe meng kono maoe, amesti prajoga jen kotoeroeta, sa-oep rna ora prajoga mangsa dakkane;takna marang kowe." . K. "Mengko betjike gek moeng toemrap marang awakmoe e;tewe, ora toemrap marang akoe Ian sakabeh-kabehe?" ia toemrap marang sakabehe; mengko jen panimbangmoe ora prajoga inga tase sekabehe, kowe ia adja gelem amitoehoe." D. "Ora, ia toemrap marang kowe, K. "Ia, ngokne." jen mengkono, mara tjoba kane;takna, dakroe D. "Mengkene: Oedjarmoe kang akeh-akeh marang si Poendjoel ikoe, ora ana goenane toemrape marang awakmoe e;tewe Ian marang si PoeRdjoel, amarga sa-oepam<l si Poen ikoe menanga ora entoek koekoeban apl-apa kang djoel amigoenani toemrap awake, mengkono oega kowe Jen me nang oega ora ana pakolehe apa-apa, malah-malah andadek ake etjrahing enggonmoe sedoeloeran, kang temahane pae;ta ing kapitoenanmoe sakeloron, angelingana andadekake oedjaring bebasan, jen roekoen ikoe agawe santosa, kaja dene dongenging wong kang angakon anoegel sada ma rang anak-anake, amarga anak-anake maoe ing rina Ian we ngi amoeng tansah atjongkrah bae. Sekawit anak-anake ma oe pae;ta dikon anoegel sada nidji, sawise pae;ta toegel ban djoer dikon anoegel sada bengketan agenti-genti, nanging ora kelakon toegel (tetoeladan jen roekoen ikoe agawe santosa) ananging jen tansah tjongkrah (ora roekoen) tansah pisah ing sedoeloere, ora woeroeng andadekake sangsara (jaikoe kaja dongeng sapi kang kamangsa ing matjan, amarga pisah lawan kantjane). Terange mengkene: Ana sapi lora banget ing soepekete, menjanga ngendi bae amoeng tansah roentoeng-roentoeng; sapi maoe doe we satroe jaikoe singabarong kang doemoenoeng ing alas satjee;take pango naning sapi maoe, ananging sarehning singabarong maoe roemangsa ora koeagang ananggoelangi koerdaning sapi loro, dadi ora wani an~ganggoe gawe ;soewening soewe sapi 2
18- sabab padoe, dadi wis ora lora maoe bandjoer etjrah koempoel, apa maneh jen golek pangan ora tabe roentoeng roentoeng kaja sabene; singabarong weroeh tindake sapi kang kaja mengkono maoe banget andadekake boengahing. atine, !lmarga roemangsa bakal katoetoegan karepe; sapi tjekake kelakon kena kamangsa ing singabarong. maoe Amarga saka tetoeladan ikoe moelane saka ing panemoe koe kaloepoetane si Poendjoel marang kowe betjik apoeranen bae, oepaja anambahana sentosaning awakmoe sakeloron." ia bener oedjarmoe ikoe, akoe tjongong banget, la kowe maoene teka nganggo giri-giri arep naboki, marang Poendjoel, dadi akoe ia manoet bae, amarga akoe roe mang a edoeloerkoe toea moeng kowe." K. ,,0, ,,0, oedjarkoe kang kaja mengkono maoe, saloegoene moeng ana lambe bae, ora pisan-pisan daklebokake ing atikoe, dene anane akoe doewe ·oedjar kang kaja meng kono, 1110 -ih i Poendjoel kekarepane bisaha djoemboeh karo kekarepamoe Ian kekarepakoe." ia, bener kowe." D. K. "la, Kampret bandjoer andjaloek pangapoera akeh-akeh kambi anga ih-a ih marang i Poendjoel, temboenge: ,pi adja andadekake atimoe ja, oedjarkoe kang wis K. kaweto akeh-akeh marang kowe maoe adja pisan-pisan kora akake. marga ing wektoe maoe akoe lagi kalimpoet, ora dakpikir ala Ian betjike sarta bakal toemibane ing boeri (jaikoe amarga saka b090koe), moela kang gege ing pe nga poeram oe." P. "Ora kang. mengkono oega akoe ia ngapoeranen sake hing kaloepoetakoe, moeng pamoedjikoe maring Allah, moega-moega Iinestarekna enggonkoe sedoeloeran karo kowe ing salawas-Iawase." D. "Ajo wis pa\ia moelih, iki wis wengi, sesoek moen9ak kawanan. " K. + P. "Ajo." Botjah teteloene bandjoer pa\ia moelih aroentoeng-roen toeng kambi bebanjolan ing sedalan-dalan; satekane ing omah botjah maoe bandjoer pa9a toeroe ing Iintjak pen toemeka ing wajah esoek; botjah teteloe 9apa nganti PNRJ __
19- sawengi ora maoe saka kesele enggone toeroe nganti anglisik; satangine botjah teteloe maoe (jaikoe ing wajah oek .oemoen-oemoen) bandjoer pa<;la menjang pakebonan angloempoekake larahan perloe di-obong kanggo an~ropok ing pategalan kono oega; sa pohoeng enggone ambe<;lol doeroenge pohoenge mateng botjah teloe maoe pa<;la api-api arerasan sinambi gegoejon (angenteni matenging pohoeng), ora wetara soewe Dje<;loel andoeweni panemoe, temboenge: D. "Dakpikir-pikir oewong koewi gege-tjilik, soegih mlarat kirakoe rekasaning pikire pa<;la bae." K. "Pa<;la bae keprije ta Doel, teka doeroeng pat! ngerti akoe." D. . "Enggonkoe angarani pa<;la bae koewi mengkene: manoengsa ikoe ge<;lea, tjilika, soegiha, melarata mesti andoeweni kasenengan ingatase awake gewe-c;lewe, kang te timbangane paga karo ka:'anane, tegese senenge atine ora ana bedane, kaja ta: akoe Ian kowe (oewong ilik sarta wong mlarat) angropok pohoeng mengkene iki, senenging ati kirakoe ora beda jen katan9inga karo priaji wedana oetawa wong soegih kang lagi ngoen djoek wedang karo c;lahar roti Ian mertega. Wong mlarat doewe 90ewit/2,50 ikoe senenge atine mesti wis amac;lani priaji oetawa wong soegih kang anggembol Qoewit / 25. Akoe Ian kowe bisa toekoe djarik rega / 1 ikoe senenge atine mesti wis ama<;lani dara wedana moen90et njamping rega f 10 kae; kaja mengkono ing sabandjoere." jen Si Kampret bareng kroengoe oedjare Djec;loel kaja • mengkono maoe bandjoer amikir-mikir, woesana bandjoer
atjelatoe, "K. temboenge: la, pamikirkoe, bener banget panemoemoe ikoe Doel. Dadi jen mengkono mirid pane moe ikoe, oewong kang pametoene f 25 sesasi kehing wetoening 90ewit koe doe moeng saparoning wong kang pametocne./50 sesasi, Ian sapretelone wong kang pametoene ./ 75 sesasi, mengkono sebandjoere, kaja ta oepama wong kang pame toene f 75 maoe enteking belandjane ing sedina f 1,50 wong kang pametoene / 50, koedoe f 1, sedinane, meng kono maneh wong kang pametoene /25 koedoelO,50-. PNRI $ ....,.......
20- Oepama wong kang pametoene / 75 oedoete ing sadina dinane rokok kang rega /O,SO ing satoese, wong kang pame toene / 50, koedoe oedoet rokok kang satoese rega /O,~ dene •wong kang pametoene / 25 oedoete koedoe rokok atoese rega / 0,15 (soekoer bage bisa angoerangi kang saka rcregan ikoe). Jen wong kang pametoene / 75 sesa i nganggo djarik kang rega / 3, wong kang pame toene / 50, sesasi djarike koedoe rega / 2, wong kanfl; pametoene / 25 sesasi koedoe djarik rega J 1. Dene wong kang pametoene ing sesasi koerang saka/25 koedoe tetimbangan Qewe, amarga jen ora mengkono andoeweni oeripe (semono maoe kedjaba me ti jen anoedjoe pa amoean). Apa ora bener?" pen angg ,,0, ia Qasar mengkono jen amboeroe oetamane, ana naing akoc goemoen banget dene tindak kang mengkono ingakeh, mangka wis tetela maoe ora loemrah dilakoni ing vetarflane; ora koerang-koerang wong kang pametoene koerang / 25 esasi panganggo-sapanganggone, patrap- apatrape an<Yoengkoel-oengkoeli wong kang pametoene e asi, kaja ta: oepama wong kang pametoene e a i / 50.- maoe oedoet siaaret, jen nganggo djarik rega / 2.-, jen tajoeban tomboke moeng f 0,50, wong kana pametoene f 25.- maoe oedoete sroetoe rega/O,05 sidji, djarike rega f 6.- jen tajoeban tomboke f 1,50 ia ikoe moeng anoeroeti ardaning ati (oegoengan) soeprihe ia bener kang mengkono maoe anda- ingalema ingakeh; ----aekaRe enenglllg atTi1e ran garange~nanging apa ora andadekake kasangsaraning oeripe djalaran kekoerang~n? aloegoe njata amarga ra koerang-koerang wong kang doe- • we patrap kaja mengkono maoe bandjoer andadekake ing ka ang arane oeripe, temahan soewe-soewe bandjoer ora loemrah ingakeh amarga saka mlarate, malah ana oegakang bandjoer anindakake patrap angkara (semono maoe kang pametoene mligi blandjane ora doewe simpenan Qoewit liane) ananging senadjan simpenane wis akeha apa ora prajoga jen simpenane maoe dl-oewet-oeweta; apa ta alane 'Wong anggemeni barang darbeke? Kaja-kaja orabakal ana wong kang kelakon njaroe; aloewoeng jen andoeweni bakal reka a D. / 50.- ~ PNRI ~"','_
21 -. patrap kang angewak-ewakake kaja kaseboet Qoewoer maoe tartamtoe ora koerang tangga teparone kang ngewani, ia • ner'iog nalika isih ketjoekoepan akeh wong kang paQa andoeweni melik, (angelingana oedjaring bebaS1S: ana goela ana semoet) ananging apa panrimane wong-wong kang wis kedanan maoe bakal selawas-Iawase? Kaja-kaja ora. Ora moeng lora oetawa sidji bae kang ing nalika soe gihe rinaketan ing sanak-sanak Ian tangga teparone, nanging bareng wis mlarat paribasane ana: ora ana kang soedi ngamboes, (jaikoe amarga wis ora ana pakolehc)." Toemeka semono panemoene DjeQoel si Poendjoel bandjoer anjamboengi, temboenge: "la, dakpikir-pikir oewong koewi enggone amoerih betjiking awake nganti ora ctoeng barang-baranlr, ngdnti direwangi enlek banQane, cwa semono senadjan wis tetela njatane, ananging sckabehing wong mes!i ora elem jen di-aranana amrada awake Qcwe." P. DjeQoel amangsoeli, temboenge: D. "La sa-iki kowe wis soemoeroep jen sekabehing wong ikoe mes!i ambetjikake awake Qewe, moelane kowe me nawa anampani wadoele apa bac. senadjan bodjomoe Qewe pisan, kang angala-ala marang wong liane, adja enggal-enggal kogoegoe jen kowe doeroeng anjoemoeroepi Qewe, amarga jaikoe maoe, sekabehing wong senadjan wis soemoeroep ing loepoete, kang akeh-akeh mes!i ambe nerake Ian ambetjikake awake Qcwe; sewoe sidji oewong kang bandjoer roemangsa ing loepoetc Qewe ikoe? Ana nging apa wong kang moengkir ingloepoete maoe beller? • Ora, amarga oewong kang moengkir ing loepoete ikoe mesti bandjoer ora ana oewong lia kang ambenerake Ian aweh sesoeroepan kang terang, dadi malah kapitoe nan, awit pantjene soemoeroep ing benere bandjoer ora bisa soemoeroep. Apa sababe oewong paQa moengkir ing loepoete ikoe? Ora lia arnoeng sabab saka isin menawa tjinela ing akeh. Pantjene oewong loepoet ikoe ora perloe isill, amarga ora amoeng oewong sidji lora Ian oewong kang koerang sesoeroepane bac kang doewe sakabehing wong mes!i doewe loepoet; apa Toepoet, PNRI $ ..,...._..
..... 22- oewong kang doeroeng akeh sesoeroepane ora mar!eh doewea loepoet, senadjan para sardjana Ian para loe oer pisan i ih doewe loepoet. Sakeh-kehing oewong ake~ kang ora en eng atine menawa kaloepoetane maoe gine ing lian, malah ora koerang-koerang oewong padoe lar nganti andadekake etjrah amarga saka ditoedoehake ing loepoete kaseboet ~oewoer. Kang mengkono maoe saka panem ekoe loepoet ban get, malah pantjene oewong kang jen ana kang anoedoehake loepoet do we loepoet \ adjib amoen~i-mo n<;li Ian aweh panarima marang ing wong kang anoedoehake ing loepoete maoe." ikoe, reremboegan o!ehe ngropok pohoeng kaselak mateng; botjah teteloene bandjo r pa9a reboet ~isik adia-dinia sinambi gegoejon; sawi e mangan bandjoer lelinggihan menjang peri<;lapa, sawoe e aso ing sawetara, i Poendjoel pitakon marang Dje~o I temboenO'e: P. Lagi toemeka semono enggone pa<;la ~ "Kan, kang, akoe arep takon maneh ambaleni pa n engaalane kang wis daktakokake ingarep." , Apa kan arep kotakokake maneh, apa bab memedi?" "Ora, kan~ane wong toea-toea ing Ke<;loeng Djambal (ing bengawall Sala) ikoe jell moeni kemrasak ing wajah bengi, amratan~ani F~n ing sawah-sawah sakiwa tengene kon bakal kekoeranaan banjoe; apa kang mengkono ma e bener, kang?" D. P. D. "La kowe keprije panemoemoe, apa bener apa loe poet oedjar kang kaja mengkono ikoe; ara pikiren." Pocndjo I bandjoer meneng ing sawetara kambi amikir mikir, ananging ora bi a nemoe, woesanane bandjoer tjelatoe, P. temboenge: "Ora bisa nemoe kang akoe, mara age ta terangna, keprije saba be dene terka<;lang moeni Dje~oel anerangakc temboenge: D. terka<;lang ora." "Roengokna, kang di-arani Ke<;loeng Djambal ikoe sawidjining ke<;loeng kang akeh karange, ia apa ora?" P. D. "la, njata temenan kang pantjen mengkono." "La, sa-iki mengkene, moelane ing kono maoe terka- . <;lang anjoeara terka<;lang ora, ketrangCHle mengkene: ~ 6p PNRI ~ . . -
23- Ke90eng Djambal maoe enggone moeni kemrasak wis da iteni marambah-rambah mesti ing mangsa ketiga, dadi is ttteia jen moenine kemrasak maoe amarga saka kekoe . rangan banjoe, awit loemrahe ing wajah ketiga ikoe kali-kali jen mengkono ia bener kang angarani jen pa":ta asat, dadi Ke":toeng Djambal maoe moeni, sawah-sawah ing sakiwa tengene kono bakal kekoerangan banjoe kaja kan~amoe, ing wajah terang (ketiga), malah marga moenine mesti ora moeng sakiwa tengene kono bae kang kekoerangan banjoe, senadjan ing lia-liane panggonan ia mengkono oega." P. "Kekoerangan banjoe keprije ta kang teka dadi anganakake swara?" "Ah, kowe koewi kok bo~o temen, kaja mengkono bae ora bisa andoega-doega (amikir); karange ing Ke ang akeh Qoeng Djambal maoe mestine ora werata. nganggo menQak-men~oekoel toer ami rang-miring." D. P. D. P. D. "Ia." "Jen mangsa ketiga banjoene maoe arak mes!i tjilik ta." "la, bener kang, sawise mengkono keprije?" "La, ia, moelane bandjoer anganakake soeara ke mrasak, marga banjoene moeng se!itik, ka!ik nganggo mili ana ing karang kang miring toer pating barendjoel, dadi Hining barfjoe goemrodjog tansah amolak-malik, nerak watoe oetawa karang, temahan anganakake soeara kaja kang kotakokake maoe." P:- ,,~ jei1waJah awan senadjan kehgaha plsat1leka ora ana soearane, kroengoene jen. moeng ing wajah bengi bae, ikoe apa sababe, apa ora memper jen ikoe pang gawene lelemboet?" ,,0, koewi mengkene sababe: moelane jen awan soearane maoe ora keroengoe, amarga ketawoer dening soeara roepa-roepa, kaja ta: soearaning oewong-oewong lakoening kareta, grobag, oenining pembengingehing djaran, pembengahing kebo, sapi, oeni ning manoek-manoek Ian soearaning kewan lia-Iiane. D. gamelan, terbang, Anane jen ing wajah bengi soeara maoe tje!a awela wela djalaran ing wajah bengi ikoe ora pati akeh soeara
24 - kaja jen ing wajah awan, awit oewong Ian kewan sarta lia-liane kaja kaseboet ing ~oewoer wis pa~a toe roe kabeh." "la, wis, ngandel akoe; sa-iki akoe arep takon manelr. apa sa~abe dene jen ing wajah ren~eng teka ora anjoeara." "E, e, botjah iki, wong wis dikanQani kaja meng kono kok meksa doeroeng tampa, pantjene Iiane kowe jen wis diterang-terangake kaja mengkono maoe arak bandjoer bisa amikir ing bab lia-liane; kebanF;eten temen enagonmoe tinitah oerip ikoe, teka tanpa mosik babar pisan alimoe anggagas kaja mengkono baa ora bisa njan<;iak." P. D. P. enggal D. "Wero ha moelane jen ing wajah ren<;ieng ikoe ora ana oearane kemrasak, amarga banjoene kali ge<;ie (ke bak isi iline ngleneng bae, ora moentjrat Illoentjrat kaja jen ing wajah ketiga (ne<;ieng-ne<;ienge esat ina banjoe) iline nen<;iangi waloe Ian pa<;ias." "Ora ta kang, adja akeh-akeh kang ko-oetjapake, terangna soepaja dang lega atikoe." b~njoe) dadi "la kang ikoe wis anoljogi panemoemoe ikoe." "Ora poel akoe arep takon marang kowe, apa sababe dene maoene kowe doewe ati kang djirihan, wedi marang oetjaping lian kang doeroeng karoean temene?" P. D. ,,0, kang Illoelane akoe andoeweni pikiran kang ka ja 'mengkono ikoe, amarga ing salawas-Iawaskoe, akoe doeroeng kroengoe oedjar kang kaja kan<;iamoe maoe, saben saben wong toea aparing pitoedoeh (tjerita) ora lia-Iia kedjaba moeng jen: ing soemoer ikoe ana kang toenggoe, ing kajoe growong ikoe ana gendroewone, ing kali kana kae ana selane, mengkono ing sapenoenggalane; ing sareh loro bae kang paring ning ora moeng para sepoeh sidji pitoedoeh, ananging meh kabeh bae, dadi akoe kepeksa ngandel bandjoer maras atikoe, amarga wis akeh seksine, jaikoe para sepoeh maoe." P. D. "La wong ora kopikir kang, dawa <;iisik, apa kowe ta marang memedi kan<.ianing para wis weroeh <;iewe sepoeh kang kotjaritakake maoe?" P. D. "la, doeroeng." "Kena apa teka kowe goegoe, sebarang ikoe arak ~ PNRI $ ...
25- , ih ~isik, adja enggal koedoe nganggo ditaliti kang sal enggal anggoegoe menawa kowe doeroeng anjoemoeroepi ~ew~ oetawa seksi kang tetela benere. P. "la, kang bener kowe ; jen mengkonQ saka p nemoe koe botjah tjilik ikoe ora prajoga banget jen ta kagiri giria marang memedi, kaja ta: ana gendroewo, ana ian sapanoenggalane, mengkono oega ia koerang tetekan, prajoga F~n ta diweden-wedenana, jen di-epek Welanda, Tjina Ian Iia-Iiane maneh, amarga kang -kaja mengkono maoe bisa oega bandjoer andadekake djirihing botjah maoe, sarta andadekake tjlingoese, awit saka wedi ing Welanda, Tjina Ian sapanoenggalane kaseboet ~oewoer." "Dasar ia njata kan~amoe ikoe, moelane kowe be soek meoawa doewe anak, adja aweh digiri-giri marang memedi kaja kang kotjaritakake maoe, soepaja ing boe rine menawa wis. ge~e andoeweni ati tatag I n kendelan; apa maneh oewong doewe anak ikoe perloe banget di sekolahake menjang ing pamoelangan kagoengane kang djeng Goepermen kang wis dise~iakake ing koeta-koeta Ian panggonan Iia-liane kang perloe, oekoer bage bisa anje kola hake Welanda, ora-orane anggcre wis bi a tamat ing pamoelangan angka I oetawa \I bae ingatase wong tani oega wis loemajan kanggo sangoening oeripe, tegese matia-matja lajang kang perloe disoemoeroepi, Ian noelis-noelis ora bakal batal (ambalekake). tambah-tambah wong kang wis tamat ing pasinaoene maoe senadjan moeng tamat ina pamoe langan asor pisan, barang darbeke ora bakal gampang ing lian awit wong kang arep ngapoe i mesti di-apoesi ing tamat pasi apa maneh kang sawi naoene maoe bandjoer saregep matja lajang kawroeh lia Iiane (kang ora angel pangoepajane, dene ingendi-endi pang gonan wis dise~iani boekoe-bo koe watjan dening kang djeng Goepermen kanggo ing wong boemi Ian maneh ing toko ia ora koerang) mesti bakal moen~ak-moen~ak ing kapinterane. Botjah disekolahake ikoe wis tjeta wela-wela jen ing tembe boeril1e bakal akeh banget pikolehe toemrap marang si botjah kang disekolahake maoe, jaikoe ora bakal kangelan enggone golek pangoepa-djiwa toemrap ~ PNRI $ ......_ D. mamang pikire,
26- oeripe, sarta ora gampang tjinintoeng ing lian; ananging apa sababe dene akeh oewong kang pa~a eman anjeko lahake anake, <,lemen menawa anake bo~o ora weroeh ing bongkot poetjoe king aksara Ian kerep ingapoesan ing oewong lian ? Apa enggone abot anjekolahake maoe amarga ora koeat pambajare ? Kaja-kaja ora, amarga anganakake ~oewitfO. 10 se a i bae wis bi a anjekolahake anake ing pamoelangan <,line, kang akabehe 'praboting pasinaoene wis ora perloe anganakake <,lewe, dene wis di e<,liani dening kangdjeng Goepermen; apa kang mengkono maoe ora majar? toer ora sepiraha pembajare? Apa t>a~a-, Sakeh-kehing oewong ora koerang-koerang kang doewe pamikir kleroe, jaikoe eman marang anake kang diseko lahake, amarga sedina-dina tansah kepanasen ana ing dalan Ian sok digitiki ing goeroene, apa maneh jen ing panggonan padoeno ng(lll(~ kono ora ana pamoelangan, koedoe ka pek a pi ah Ian <;1eweke (kang doewe' anak) wekasan andadekake e ah ing atine amarga angangen-angen anake. Amarga toewoeh pikire kang kaja mengkono maoe, anake bandjoer diwetokake saka pamoelangan, moengdi kon dolan ana ing omah bae; me ti bae kang mengkono ikoe andadekake seneng Ian boengahing anake, ananging gek keprije apa botjah maoe ing tembe boerine bakal eneng? Kirako mes!i ora, awit djamane sa-iki bisa barang-baran panggawe koedoe dikan!eni pinter sastra, jen ora mengkono mes!i bakal kesoerana-soerang oeripe." "Ia kang, prajoga banget panemoemoe ikoe, moela ia bakal dake tokake. Ora kang akoe arep takon maneh marang kowe, P. toer akeh kang bakal daktakokake." D. P. D. "APd kang' arep ko takokake maneh?" "Ia isih bab panoenggalane memedi." "Ah kok bab mengkono bae ko-oeleg-oeleg, apa ora ana liane maneh kang kotakokake? P. D. P. wong, drengki, djoelig Ian lia-Iiane, "Ia ben ta, karebene pa~ang babar pisan atikoe." "Tjoba kangakna, sabisa-bisakoe dakdjawabe." "Akoe wis marambah-rambah kroengoe oedjaring akabehing wong kang andoeweni ati panasten, jen ikoe jen wis toemekaning ~ PNRI $ ..101'_.. ,
27- pati pen~emaning djisime mesti bandjoer growong, awit djart~ne bandjoer malih dadi memedi, kaja ta: wergon, bioeng toeloeng, tetekan Ian sapanoenggalane, dadi sa kehing koeboer kang growong ikoe mesti pengemaning wong kang atine Ian tandoeke ala (panasten, drengken Ian djoelig maoe) ora-orane penc;lemane wong kang ia andoeweni lakoe ala kaja ta: maling, njoendel Ian Iia Hane; D. ikoe apa ia c;lasar njata?" ,,0, wroehanamoe, ikoe saka panemoekoe oega moeng oedjar djalomprongan bae, kaja kang wis dakkanc;lakake ikoe sanjatane moeng wewaler ingarep maoe; kaseboet para oewong-oewong moerih ana kang wani-wani anglakoni panggawe ala, dadi ia prajoga jen amarga plajoene ora Iia amoeng menjang tinoeroeta, panggawe betjik, moenggoeh ketrangane panemoekoe mengkene: kabeh adja Moelane koebuer (penc;leman) ikoe ana kang growong oetawa ora, amarga pangoeroege djisim maoe ora pac;la terkagang mac;let pangoeroege terka<;lang ora, kang bae, mac;let pangoeroege maoe mestine ora bisa growong, dadi senadjan pen<;lemane wong kang ing nalika oeripe doe we ati drengken, panasten, menawa maget pangoeroege kirakoe ia 0ta bisa growong; mengkono oega ko ok-bali ne wong kang nalika oeripe atine betjik, menawa ora mac;let ia bandjoer growong, amarga kang kaja pangoeroege ___men~kono_ikoLje.n lretiban oedan---l.an-kepida~pidak- ing- - wong Ian kewan gampang longsore." . "Ia kok ana empere kang kanc;lamoe ikoe.
Kaping pinc;lone nalika ana plahara (angin gec;le) akoe kroengoe kanc;laning oewong mengkene. Moela:le ana pla hara maoe amarga njai Rara kidoel (ratoening c;lec;lemit) karsa tindak ameng-ameng. dadi angin maoe minangka pakoermatane, moelane oewong-oewong pac;la bandjoer angoermati ngobong menjan, ngobong oejah, njebar oejah ing pajon, sapepac;lane, awit angoermati njai Rara kidoel maoe, nanging doedoe angine. Ikoe keprije, apa patrap kang kaja mengkono maoe ia bener?" D. "Ah, ikoe saka panemoekoe kaja-kaja kok ia ora, PNRI p - -
28 tanc;lane ora ana kanjatahane apa-apa, dene angin wis locmrahe terka<;lang gec;le terkac;lang tjilik." P. "Oedjaring akeh djarE~ne kang moeni goemroeboeg • ikoe waraning para wadya-bala lelemboet kang pa<;la anc;lerekake tindake njai Rara kidoel maoe." I emrah bae anjoeara goemroeboeg, D. lawon a angin tjilik bae angin, oearaning menjan a koeping wi weng-wengan, apa maneh an ine anradjang gegoc;longaning kekajon, me ti bae bandjoer anganakake soeara goemrenggeng (goemroeboeg). " "Ah, g roh, aka ge<;lening lagi ge<;le toer P. D. "La, katik ngangcro dikoetoegi barang." ,,0, koewi arak sing gelem, kang ora gelem ia ora apa-apa." "la, oewis sa-iki akoe takon maneh; pak ge<;le wis kan~la menjeng akoe jen ing papringan satjec;laking kra matan lor kene iki ana memedine tetekan, kowe apa ia ngandel kang menakono ikoe?" P. D. P. ,Ora naandel akoe, apa kowe wis weroeh c;lewe ta?" "Akoe ia doeroeng taoe weroeh woedjoede, nanging terang. oearane akoe wis kerep kroengoe c;lewe toer rehnin cr Keprije panemoem e, ikoe wis ana seksine." D. "Kirakoe kang moeni maoe doedoe oearaning memedi, earan in 0' epri ncr kang pac;la <;Iempet ing <;Iapoeran." ,Prin Qempet keprije ta kan<;lamoe ikoe, akoe kok anan~ri ng P. doeroeng terang babar pi. an . " ,,1engkene takkan<;lani: D. "Epring ikoe jen isih ana c;lapoeran arak <;Iempet "Ia bener." "Amarga aka koempoeling pring akeh, dadi goc;longe ia akeh (angremboejoeng), amangsane katempoeh ing anain, epring maoe bandjoer ojag, temahan epringe bandjoer ke oet-kinesoet, wocsana anganakake soeara kang ko-arani tetekan maoe." ta Ian kantja-kantjane." P. D. P. "Apa temenan ta kang, ara tjoba ajo pac;la dinjatak ake moerih terange babar pisan, adja aminc;lo gaweni." D. P. "Ajo, Kampret di-adjak ja?" "Ia; ajo Pret meloea." ~ PNRI 6 __
29- K. "Ajo, anggere kowe adja anggon(,ieli akoe." Botjah teteloe b andjoer pa(,ia loemakoe agegantjangan anjiltakake ingisor papringan, satekane ing kono pada angroengokake menawa ana soeara keroengoe. Ora an tara soewe ana angin soemribit anempoeh ing l;lapoera temahan amarga saka ning epring kang tinoenggoe maoe, gosok-ginosoking bandjoer anganakake soeara pating kreket. Dje(,ioel bandjoer tjelatoe: "Ara roengokna Djoel, arak temenan ta pambatang- pring Ian kantja-kantjane D. koe." P. ,,0, D "Ajo. " Botjah teteloe bandjoer pa(,ia moelih, satekane ing omah ia bener kowe kang; wis ta ajo pa(,ia moelih." si Poendjoel takon maneh temboenge: "La, kaping pate, sa-iki akoe arep takon bab impen, akoe wis kerep weroeh wong angan(,iakak(impene, kaja ta diboeroe matjan, ngoen<;loeh ge<;lang, ngoen al remboelan Ian sapepa<;lane, ikoe djan~ne anan(,iakake jen kang ngimpi maoe bakal nemoe kanoegrahan. Ana oega kang angan krama, di (,iakake impene: roeboeng siwoer Ian sapepa(,iane, jen bakal kasripahan, sarta awake <;h~we kana arep mati. Ikoe apa bener?" P. jen tjoplok oentoene, adoe ikoe djare ilapat D. "Ah, jen saka panemoekoe moenggoeh bab impen ikoe ora kena digoegoe." "La, katik ana kang nganggo disarati ngetok poe - ikoe arak kang ora mengerti (isih ngenggoni ,,0, jen moenggoeh ingakoe kang mengkono goegon-toehon), maoe ora perloe, awit saloegoene impen ikoe ketrangane mengkene (nanging moeng kira-kira bae): P. tjoeking ramboet barangkaeapaperloene ?" - D.
Impen ikoe moeng kembanging toeroe bae, saben toe roene kakehan amasti bandjoer akeh impene, mengkono oega jen enggone toeroe maoe ketin9ihan (ketoempangan barang-barang), kaja ta: kenn9ihan goeling, ketin9ihan bantal, sikile kagoebed ing kemoel, tangane ketin(,iihan ikoe sok bandjoer anganakake impen ing awake <;Iewe, ala, kaja ta ngimpi kebroekan kajoe, ngimpi sinrimpoeng ~ PNRI 6p ........_
30- ing oewong, tin<;lihen. Jen kowe ora ngandel tin<;lihen, sa-oewise kowe eling bandjoer panggonan kono golekana sababe. Kaping pin<;lone anane jen irnpen ikoe rnoeng saka kern banging akoe bisa ngarani toeroe, tan<;lane oewong kang doeroeng taoe noenggang oetawa wer eh praoe kapal, rnesti ora bisa nCTimpi noeng kang bisa ngimpi noenggang praoe gang praoe kapal; kapal maoe kang mesti rnoeog wong kang ahli noenggang praoe kapal bae; mengkono maneh wong kang doeroeng taoe weroeh ing negara Welanda, ia ora bisa (taoe) ngimpi do moenoeng ing negara Welanda, rnengkono sapepa<;lane, jaikoe kang di-arani rnenawa kowe pinoedjoe talitinen, .ing ~ ia apa ora?" P. "La akoe wong doeroeng taoe weroeh segara teka ngimpi wer eh egara!" lllengkene, anane kowe doeroeng taoe weroeh lllangka bandjoer ngilllpi, ikoe pambatangkoe kowe ra lia am -ti andoeweni kepenCTin arep weroeh segara (madjoe) toer atimoe notol kanCT abab saka lllen CTkono maoe-maoene kowe ban get, me ti mentas ana wong lian kang anjaritakake bab segara maran P. D. ,,0, koewi ko-impekake maoe, jen ora kowe; ia apa ora?" "Ia c)ik, <;lek anoe kae akoe ditjaritani bab anane se gara kidoel deninCT kantjakoe; saka pintere enggone angan <;lakake nganti andadekake kepengining atikoe, temahan ban djoer ngimpi kaja kang wi dakkan<;lakake ing kowe maoe." D. "La, ia moelane wekaskoe"'----Rollla-Q9fILa ko~e Mija _ - ngandeI marang impenmoe.'-;- - P. "La kae terka<;lang kok ana impen kang andaradarsih (notjogi)." D. "Ah koewi arak rnoeng terka<;lang bae, dadi moeng kapinoedjon." P. D. "Apa temenan ta kan<;lamoe ikoe?" "Jen ora temenan apa perloe dakkan<;lakake ing kowe, tjoba njatakna, bab kan ora ta jen kowe ora ngandel <;lakoe sababing wong ngimpi maoe." "Ia tjoba jen akoe sesoek ngimpi daknjatakne kang setiti apa njata kaja kan<;lamoe maoe kang dadi sababe." Si Poendjoel bandjoer rnoelih ; bareng bengine Poendjoel P.
PNRI $ .......
31 - mapan toeroe, ora soewe saking kepatine enggone toeroe bandjoer ngimpi dibanda ing potitie, weka3an Poendjoel gero:-gerb angaroehara; ing wektoe ikoe sedoeloere wadon aran si Sa<,ioeg lagi kabeneran angtilir, kroengoe jen si Poen tin<,iihen bandjoer enggal-enggal digoegah, areng si djoel Poendjoel wis tangi si Sa<,ioeg bandjoer pitakon, temboenge: S. P. "Kowe maoe ngimpi apa Djoel?" "Ngimpi dibanda ing politie. Ketrangane bener jen tinQihen ikoe mesti ana sababe ing toeroene." kan<,iane kang Dje<,ioel, kang ngewoeh-ewoehi "Keprij~ ta kan<,iamoe ikoe kok ora ngerti akoe." c;lE~k maoe awan mentas kanc;la me njang akoe, anerangake jen tinc;lihen iko~ ketrangane mesti ana barang-barang kang angaroe-biroe ing awake nalikane toeroe, kaja ta: ketin<,iihan bantal, kesrimpet ing kemoel Ian sapepa<,iane, mengkono maneh kanc;lane kakang, oewong ngimpi ikoe ala Ian betjik oega ora kena di-oeg_mi amarga sabarang kang di-impekake maoe mesti metoe saka pang gagase c;Iewe ing nalika doeroeng toe roe, kaja ta maoene anggagas enggala rabi karo si anoe kae, wekasane bengine bandjoer ngimpi ketemoe karo si anoe maoe, mengkono ing sapanoenggalane. S. P. "Kang Dje<,ioel Panemoene kakang kang kaja mengkono maoe akoe angroedjoeki banget (ngandel) amarga akoe wis anemoe ing politie seksi, maoe, ketrangane taknjatakake, djeboel sikilkoe kagoebed ing koloraning saroeng goeling, (njeple i, kaja kanc;lane kakang Djec;loel) dadi saka panemoekoe rehning bab tin <,iihen wis tetela terang, dadi senadjan ngimpia lia-tiane maneh ia ora njebal saka ikoe." jaikoe nalikane akoe ngimpi di-eroet jen mengkono "Ia pantjen mengkono, amarga ing sa-oepama saben ngimpi moeng tansah digagas ing ala Ian betjike bae, oewong-oewong amasti pac;la koeroe djalaran saka enggone ngrasakake impene; ia jen impene maoe tincmoening pa mikire bakal nemoe begdja mesti seneng temahan lemoe, bareng tinemoening pamikire bakal nemoe tjilaka apa ora bandjoer soesahing atine kang temahane koeroe awake? Kirakoe ia. Moelane akoe bfsa kanc;la S. andadekake ~ PNRI 6'(> ....._
32- mengkono ikoe, amarga akoe wis ngalami gewe ing sa djrone sedina sawengi nganti ngimpi rambah kaping lima (limang ikoe· bae, . oewong-oewong wis mesti ora bakal kober golek sangang (djalaran soesah pangan' kanggo ing sa-anak bodjone, impelle) apa jen wis mengkono ora banget bakal kelakOIl mati djalarall kaliren oetawa Ilglaloe?" bab). Amirid enggonkoe ngimpi anggaga Toemeka semollo ellggone paga reremboegan si Sagoeg Ian si Poendjoel balldjoer paQa toe roe malleh, amarga ing wektoe ikoe palltjen isih sirep-sireping oewong. Ba rena ing wajah C oek si Sa90eg Ian si Poendjoel bandjoer pa9a tangi, si Sa90eg allggoQog wectang ana ing pawon, i Poendjoel anjapoe ing pen9apa sawise rampoeng ban djoer paQa angombe wedang sinambi areremboegan; Poendjoel tjelatoe: joe, akoe kok kepengin banget dadi priaji (abdining '~atoe) senadjan tjilik-tjilika pisan angger wis bakal marem atikoe, amarga djeneng priaji me ti wi ikoe sena akoe kroengoe oedjaring akeh: djan balandjanc paribasalle moeng sigara, menawa be landja maoe peparinge tjoekoep kanggo mangan ing sa-anak-bodjone, amarga wis oleh berkahing Ratoe. Dakpikir-pikir pantjen oeriping manoesa ikoe oetamaning-oetama ora kaja wong dadi abdining Ra toe, amarga mesti bakal kadjen keringall ingsapaga-pagane, apa maneh panjamboet gawene loewih kepenak tinimbang toer mesti kena kapestekake wetoening wong lia-liane, jen moeng arep oetang-oetang bae mesti balandjane dadi akeh kana ngandel. Amarga saka ikoe teka kepengin banaet akoe dadi priaji (abdining Ratoe ikoe)? Sa-iki akoe dakmaaang ing ka-onQeran ja joe, kira-kira jen moeng ngarah dadi kadjineman I) bae kok bakal bisa kelakon." ,,0, 0, 0, kliroe panemoemoe ikoe. Sanjatane wong ikoe pantjen enaking-enak, ananging semono P. "Joe, jen dadi priaji ang Nata, mesti bakal S. dadi priaji lo·emrap ing wewengkonipoen Kandjeng Goepermen apangkat oepas; ananging pangkat kadjineman waoe wontenipoen ing Soerakarta sampoen ka-etang golonganing priantoen. I) Kadjineman poenika menawi . . PNRI $ ....,....... .
33 - maoe kang bisa oleh panakat mantri <;Jistrik (on<;Jt'r-<;Jistrict) Ian sadjadjare, amarga belandjane mesti bakal tjoekoep kapangan Ian kanggo keloemrahan ing sa-anak-bodjone, apa maneh i ill doewe pangarep-arep apangkat Panewoe (Wedana), Kliwon (onder-regent) Ian sabandjoere; bareng moeng pangkat kadjineman bae, apa pangkat ikoe bakal bisa angenakake Ian kadjening awake amarga belandjane moeng / 10 sesa i, kirclkoe ora bakal tjoekoep dipangan ing sa-anak-bodjone; Ian apa jen wis oleh pangkat kadji neman maoe bakal bi a doewe pangarep-arep pangkat Hane kang 90ewoer ingatasc akowe? Jen saka pane moe koe akoe ora amrajogakake banget marang kekarepamoe maoe, amarga dakpikir-pikir pamaaangmoe bae kira-kira ora bakal koerang saka 4 - emono taoen maoe ing sa-oepulll3 kowc anjamboet gawe lianc arak wis (apa ia ora mengkono?) ananging jen kowe magang wis mesti bakal kapitoenan, adjrone semono taoen ikoe kowe ora bakal amarga ing panjamboet gawcmoe, dadi koedoe oleh anganakake san<;iang pangan <;Jewe, mangka pamangan Ian san<;Jangmoe sa-oepama / 5 bae ing esasine, sadjrope 4 - 5 taoen maoe wis ana /240 - /300 sarehning semo no maoe d.:lkkira ora anjoekoepi kopangan Ian kosanc;lang dadi koedoe f 7,50 sesa i, ing 4-5 taoen wis ana/360.- /450.-. Menjang ngendi enggonmoe golek c;loewit semono lIlao-e len -ora-dIkoeali- ing- wong Toea apa -bakal bisa- kelakon? Mangka wong toeamoe (bapak, simbok) sa-iki wis djempo ora bisa ngoepaja san<;iang pangan maneh, dadi mesti bakal andadekake ing sangsaraning oeripmoe (kedjaba ta jen ing nalika magang maoe isih dikoeati boe- toehe ing wong toeane). Dene l11oenggoeh prakara di-adjeni ing lian ikoe jen akoe daksepelekake banget, amarga prakara ikoe gampang banget pamoerihe, jaikoe angger soegih <;ioewit ing wong; oetawa ma neh jen akoe prakara ikoe kok ora pati dakpikir teme nan, awit oewong oerip ikoe ora bakal wareg Ian seneng djalaran di-adjeni ing wong bae mesti koedoe serana (bakal sepira senenge atine menawa wong wis Qoewit 5 taoen; sadjrone ka-oentoensamo~ akeh pitoeas ia mesti di-adjeni ~ PNRI 6p __ 3
34- towong panjekele Qoewit?), senadjan di-adjenana ora ing wong akeh menawa koerang mangan (loewe) ia ora eneng, mangka wong oerip ikoe perloe banget bi a amboerpe enenging pikire, sabab ikoe kang anoentoeni marang kabetjikan Ian weninge pikire. aha panemoekoe ingatase sakowe (kang sakira ora bisa anggajoeh ing pangkat kana moerwat) kaja loewih betjik anjamboet gawe liane bae kang temtoe ken a kapestekake jaikoe anjamboet gawe ing toko-toko ing pa olehe 90ewit, brik-pabrik, oetawa dedaaangan ing sakadare, ora-orane anjamboet gawe tani bae kaja-kaja oega wis anjoekoepi (emono maoe kang petel ing kanago sangoening oeripe, panjamboet gawene). Gadjege sasoemoeroepkoe doeroeng ana priaji kang soegih anderbala, jen priaji maoe ora entoek tetinggalan saka ing wong toeane, oetawa bodjone anjamboet gawe liane; ananging akoe wis kerep weroeh w ng tani kang bi a seneng oeripe ; oetawa maneh ora koe rang-koerang wong soegihe anderbala djalaran anggone dedagangan, nganti bisa doewe omah Ian toko-toko k~ng bandjoer andjalari geQe Ian angebaH~bati, temahane redjaning negara kang didoenoengi, kaja ta: toko-toko Welanda, Tjina Ian toko-tokone wong boemi. Sa-oepama n ara ikoe ora ana toko-t kone apa negara maoe kena in aranan redja? Kira-kira ora, amarga saka ikoe wis tete!a jen njamboet gawe dagang ikoe ka-etoeng oetama amoerakabi marang in~ sakabeh- nin -oetama, - KabeJ1e. dene -
akoe, kepenaking-kepenak ora kaja wong anjamboet gawe dagang, ka-etoeng iko se<;leng ora kaja wong anjamboet gawe tani, ananging tjilakaning-tjilaka ora kaja wong dadi priaji (semono maoe priaji kang belandjane f 25 mengisor; delenga Pemimpin bagi orang jang hendak mem iIi h pentjaharian serie A. djilid I.) amarga dakpikir wong dagang ikoe pantjen akeh ka-oentoengane temenan; moerih kowe enggal me ngerti kaja mengkene pepin<;lane: anjatane moenggoeh ing Oepamane wong dagang djarik saka koeta di-edol ikoe regane ing dalem marang padesan satjeQaking kono, ~ PNRI 6p _
35- sidji-sidjining djarik kang panoekoene / 1.- apes-apese wis bisa oh~h bati / 0,25; kang panoekoene / 2.- bisa ol~ti bati j 0,50; dadi oepama enggone dodolan maoe ing sadinane kagawe ratjak bisa adoI kang reg / 1. rambah kaping sepoeloeh bae, wis bisa oleh bali / 0,25 X to = / 2,50; j~n bisa adol kang rega / 2. ram bah kaping sepoeloeh, wis bisa oleh bali/O,SO X 10 =/5. apa ka-oentoengan semono ing sedina maoe ora ama<;Jani priaji kang apangkat malltri belandja f 75.- sesasi, Ian angoengkoeli priaji kang belandjane f 25. - f 50.- se sasi, mangka wataking bakoel ikoe wetoening <;Joewite (boetoehe) loewih setitik tenimballg priaji kang apangkat mantri jen koerang saka ikoe mestine ia dikoerangi) dadi jen meng loewih seneng oeripe, amarga <;Joewit semono kono mesti maoe jen ora kanggo rojal mesti tjoekoep d' angan Ian bisa anjeJengi kang kanggo aodjaga awake jen pinoedjoe ora bisa anjamboet gawe." I nanging jen pametoene adjeg semono maoe, Toemeka semono enggone paQa reremboegan kesaroe jaikoe kongkonane si Dje<;Joel tekane si Broedjoel temboenge: (B), B. P. B. P. B. "Koela noewoen." "Sinten nikoe?" "Koela." "Koela sinten?" "Koela Broedjoel, kengkenanipoen ingkang raka Djegoel. " "E, Broedjoel!" "Inggih." "Tekamoe kene dikongkon apa karo kakang?" "Soan koela mriki dipoen-kengken kalian ingkang raka, sapoenika oegi sampean dipoen-adjeng-adjeng sageda <;Jateng ingrika." P. B. P. B. P. B. P. B. "Ana apa ta, sadjake kok perloe banget?" "Kilap, koela boten soemerep perloenipoen." "La sa-oengkoermoe maoe kakang lagi ewoeh apa?" "Boten ewed poenapa-poenapa, namoeng djagongan kalian Kampret kemawon." PNRJ Dp --
36- P. "la, kan<;laha <;Ii ik, mengko se<;lela engkas akoe taknoetoeti ." B. P. "In gih, ,,~a, ampoen koela kelilan." ilo akoe doe\ ~ keren Qoewit 5.sen anggonell toekoc rokok ana in., dalan." B. Broedjoel bandjoer moclih; atekanc ing omah doeroeng "In~ ih, noewocn." nganti pra aben Oje<;loel ka elak pitakon. i Poclldjocl?" aweg lelinggihall "Keprije, apa wi "ampoen, malah kalian inakang bok ajoe ketemoe karo pinanggih aQoe•. " agoeh teka apa ora?" O. B. D. B. O. maneh." B. ~apoengkoere si Brocdjocl, Pocndjoel bandjoer tata-tata i Sac,Joeg; satek ne ing omahe si OjeQoel "La maoe kanc.!anc "Inagih saaah, nlJngkc sckc9ap bac;le noesoel." "Ia \ is, k w' bandjoer tata-tatilha anggoc;log wedallg "Inggih." I mangkat karo bandjoer a abawa, "Koel "Elo Poendjoel, "I aro bok ajoe ac;loe ; tjelatocnc: P O. P. noewoen." rewantTllloc kart apa maneh?" la kae ana boeri lagi mampir warocng t ekoe kinang.' ,Elo, b k ajoe wiloedjen a bok ajoe?" "In aih, wilocdjeng." "Bok aioe teka boten ketingal-keti nga!." "Tian wont n gria kcmawon." ,,1\\ang a bok aioe madjeng kemawon." "Inggih, sampoen." "Kok kadingaren bok aioe ker a rawoeh mriki." "Inggih, kedjawi kangcn ac;li, O. D. D. D. S. (dene sampocn lami boten pinanggih) kaping kalihipoen perloe baQe amirenga ken rcmbaaipocn aQi kalian Poendjoel, awit koela waoe wonten ing gria sampoen dipoen-witjanteni tjetjoelikaning rcmbagipoen aQi; mangga koela-atoeri dangoe Qateng poen P endjoe!." O. P. "Apa ia ta Ojoel?" "la, jaikoe amarga saka ocwising pangandelkoe ~ PNRI ~ _
~ - 37- marang impen kaja pitoetoermoe (awit akoe wis anjatak ake ~ewe), dadi wis ora mamang, akoe bandjoer kan9a enjang bok ajoe, sarta bok ajoe oega roedjoek kaja pa nemoemoe maoe, moe lane bandjoer meloe mre e iki." D. P. ,,0, "Ora kang, kowe kok ngoendang akoe sadjak gita ia soekoer bage sewoe." gita maoe ana perloene apa ?" "Ora ana perloene apa-apa moeng arep dakadjak anoetoegake panoenggalane c;lek Iwingi dadi ora ketanggoengan, bLlbar pi an engaonkoe anjoeroep njoeroepake marang kowe, moelane sa-iki apa kang ekira andadekake petenging atimoe adja nganggo wigih-wigih bandjoer prasadjakena ing akoe, mengko mesti bakal dak djawab ing sabisa-bisakoe akanti senenging atikoe." D. remboeg ing panarimakoe dene kakang saloegoe ngeman Ian tresna menjang akoe kata <;la sardjoe ama<;langake roeweding pamikirkoe akanti soetjining ati, toer maneh mawa kongkonan pinerJokake angloeroe kang ora tje9ak tebane. P. ,,0 kang, ia banget anaretek pitoe-: loenge kakang kang akeh-akeh, moela moen goesti Allah kang bakal apeparing piwales." Ora liwat ing sarehning akoe ora bisa amale D. n Wroehanamoe Djoe\, In enggoeh prasetyamoe me njang akoe kang akeh-akeh ia banaet ing panarima Ian boe ngahing atikoe; senadyan kowe ora bakal bi a amale -agawe senetlgH-lg--pi-kirlree-kaj-a ta paweweh taIrtia=1iarre, anggere kowe wis bisa soemoeroep Ian mangerti ap.a ikoe boengahing atikoe maneh bisa angenggo (nglakoni), jen kopoendjoeng adjedjo<;langan amili loemintoe, amarga pantjen kaja mengkono ikoe kang kelawan wengi. dakesti Sawise mengkono jen wong toea i koe kaja ta : akoe me kowe soemoeroepa, njang kowe, kowe menjang a<;li-ac;limoe, ikoe wis wadjibe aweh piwoelang Ian anjoeroep-njoeroepake ing sabisa amarga bisane, ikoe loewih toea wi mesti akeh kawroeh Ian djadjahe, dadi akoe enagon loewih remboeg ing kowe maoe ora doemoe koe angoeroeni akoe pitoeloeng menjang kowe, ananging ikoe noeng .' wis angoengkoeli ing rina oewong >$.- PN
38- dadi wadjibkoe; moela saka panemoekoe panljen oewi wong kapernah enom di oeroep-soeroepake ing wong toea sok ana kang bandjoer wani amadoni Ian angewani moeng" amitoeroet akoe ora amrajo (angelingana jen sakabehing wong ikoe gakake ban et ora bakal soemeeroep ing loepoete <;iewe), mengkono oega wong Ian anjoer ep-njoeroepake ing oewong enom ikoe ia koerang prajogane, amarga montjhing pikire botjah ikoe ora Iia kedjaba moeng di oeroep-soeroepake ing wong toeane oetawa goeroene saka etitik. Poenapa boten mekaten bok ajoe?" iner sakarepe <;iewe, ikoe toea kang ora djoeweh anenoetoeri "Inggih, ke ingaihan <;ii." Toemeka semono 'i Poendjoel handjoer amikir-mikir temboenge: kang bakal tinakokake, ,Ia kang temenan kan<;iamoe ikoe, amarga sanjatane erana erosok-ginosok, toelar-toe manoeng a ik e jen ora moelar. liroe-tiniroe, ora bakal bisa mintir pikire kang weka ane bandjoer ana kang pinter angloewih-Ioewihi; ardjana ik e bi ane pinter ia saka olehe kaja dene para anenoelar. titah kana loewih pinter <;iewe tinimbang titah (iane Ian bisa analairake kekar pane serana tjelatoe, ananging menawa manoe a maoe wiwit tjilik moela (botjah) di-oeworake karo kewan ana ing alas (dadi ora bi a sesrawoengan Ian wong akeh) botjah maoe ora bakal bisa tjelatoe kaja loemrahing manoe a, Ian ora bisa doewe pamikir, amarga adjroning ana alas kono maoe ora bisa oleh tetoelaran kedjaba moeng karo Ian kewan." D. P. Kirakoe anadyan manoeng a ikoe gosokan karo manoengsa, jen ana kang kelakon kaja kan<;lamoe ikoe mestine moeng bisa ing tata tjaraning kewan kekoempoelane bae." "I?a ar ia njala mengkono; "Amirid tetoeladan ikoe jen mengkono wong doewe P. anak, jen pinoeriha kekoem ikoe anake praj ga ban get poelan karo para moerid, amarga mesti bakal ketjipratan kepinterane saka setitik, sarta maneh prajoga dilarangana kekoempoelan karo botjah-botjah kang sekira ora betjik di- PNRI ~ ..... _
J" 39- koempoeli, amarga ikoe ora woeroeng bakal ketoelaran patrap kang ora oetama." D. "Menawa bisa anglakoni oetawa njingkiri pantjen ia prajoga kang mengkono ikoe." Ora wetara soewe Broedjoel bandjoer teka anjangga beri ngladekake wedang Ian panganan; sawi e rampoeng enggone nenata Dje<;loel bandjoer angantjarani nandoek pa<;la ngombe. ake wedang menjang Sa<;loeg, bareng wi Poendjoel amiwiti remboeg maneh, temboenge: "Ora ta kang prakara ikoe maoe pangremboege man <;Iega semono bae, amarga akoe wis mengerti kabeh, sa-iki akoe arep noetoegake remboegkoe <;Iek wingi." P. "la, mara age we<;larna dakroengokne." "Sa-iki D. P. akoe takon moenggoeh ka-anane wong ikoe apa ana perloene?" "jen bab ikoe akoe ora bisa kan<;la k ng terang ; D. ananging sarehnlllg bab angadji, donga, maoe kaleboe wewilangane oetama inO'atase bangsa Djawa, sarta ora agawe rekasaning lakoe, mengkono maneh ikoe ka-etoeng marang agama, moelane betjik dile tarekna, awit kang meng kono maoe toedjoene kaja-kaja ora lia amoeng amoerih be awake <;Iewe; dene prakara kondangan tjike marang (si<;lekah) ikue akoe ora bisa aweh pratikel, amarga ikoe kaleboe keloemrahan kang perloe ingatase wong Djawa oega, ananging akoe aweh weroeh, bangsa Europa ikoe saweroehkoe ora ana kang niat anganakake sigekah kaja akoe Ian kowe (bang a Djawa) ewa dene oeripe ia ora apa-apa, malah-malah ardjaning oeripe angoengkoel oengkoeli bangsakoe. angadji donga Ian kondangan, la apa ora, Pret?" "Ia pantjen mengkono." K. D. "Amarga saka ikoe moe lane akoe moeng anjarah ing kowe keprije kang dadi kekentjenganing pikirmoe akoe ora bakal amenging sarta ora ngakon, amarga prakara ikoe moeng goemantoeng ana ing tetimbangamoe gewe." "la, kaja dakpikir-pikir loewih betjik anganggo tata P. tjarane kang wis kelakoe ingakeh bae." "Bener oedjarmoe ikoe, amarga menawa kowe ora mengkonoa kang mesti bandjoer di-ewani ing bangsamoe D. PNRI u __
40- <;Jewe, oeripmoe." temahan andadekake koerang prajoga ingatase P. "a-iki akoe arep takon maneh; akoe wis marambah- • rambah .weroeh wong pa<;Ja anggegoeroe ing bab k~<;Iotan ing gegaman), atosing baloeng (pamoerih adja n anti te<;Ja woeleding koelit, O'eg er e adji-adji panglemoenan moerih adja kong i bi a dinoeloe ing lian pengasihan moerih dika ihana ing panc;!oewoerane, Ian lia-liane maneh; apa kang mengkono maoe ia bener?" "Kan<;lamoe ikoe m enggoeh aka panemoekoe, ora njata, kctranO'ane menakene, nanging kogoegoe Ian orane l11a a bo<;l a. D. Bab ato ing baloeJlO' Ian w eledin a koelit, ikoe wis tetela ing gorohe amarga ing adjegkoe oerip akoe doeroeng amranggoeli wong kan~ ambalekake (ora te<;las) dening luelllarapin~ mimi (dibec,lil) arta poetjoeking keris (disoe doek in Y keris) Ian ap pa<;lanc." P. "Dadi akoe wis kerep banget kroengoe oedjaring i ~a<;lap Ian si Waroe ikoe ora te<;las wong akeh ki, lapak palocning pan<;le." jen D. <;lew' ?" P. D. "Apa kang kokan<;lakakc ikoe kowc wis weroeh "Ia doeroeng!" "La, kowc kok dj boel ngand I, akoe oega wis kerep bae keroengoe oedjarinO' won(y kaja kan<;lamoe maoe, ananging akoe ora g eg e babar pi an, abab akoe doe rocnO' noen koeli <;Iewe." "Ora ta kang am erih tjekaking remboeg arel1l1ing ih bingoeng banget enggonkoe angra- prakara ikoe akoe i jaik e djalaran sak1 akehinO' seksinc (wong kang akake, kan<)a menjang akoe akeh) maela betjik terangna bae kang tjeta Ian gamblang, soepaja akoe bisa nimbang nimbang, amarga jen ra mengkono bisa oega andadekake seling oeroepkoe." P. "Moenggoeh aka panemoek e jen kowe arep amboedi koeating awakmoe, ikoe ora perloe jen nganggo angaegoeroe akanti wraaad Ian sarat roepa-roepa, ananging tjoekoep kowe bandjoer amar oedia angkat djnendjoeng kang abot-abot D. ~ PNRI 6p __
_ _
41 - saka setitik saben esoek, kaja ta ngangkat wesi, ganQoelan ikoe arne ti bandjoer anglemesake awak Ian sapepaQane, isa koeat awakmoe, amarga ototmoe bisa kentjeng sabab saka koelina enggonmoe angkat djoendjoeng saber esoek maoe; anane akoe bisa kanQa menjang kowe mengkono maoe dakpirid kaja bangsa Europa kang paQa rosa-rosa djalaran saka pengadjaran (koelina). Akoe wis marambah-rambah andeleng tontonaning bangsa Europa kang ban get andadekake goemoening atikoe, andelen~ ing karosan Ian kawegigane, kaja ta: jaikoe oentoene koe;lt kanggo anjakot wesi kang ora entenO' bobote, koeat kanggo anjakot hangkoe Ian lia-liane kang sabandjoere bandjoer kadjocndjoeng nganggo 0 ntoene; awake koeat di-entjiki oewong lim3 oetawa nenem; awake kena katekoek ana ing sadjroning etang kang moeng satjoe ikile bi a kanggo angadegake koepe bae; anQa kang dipeneki ing botjah, malah ana kang bisa noenggang pit (raQa angin) ana ing papan blabag tjioet malengkoeng m enggah kang ora tjen<;lek <;Ioe\"oere; kaj 1 mengkono Ian apepaQane. Anane bisa ana iarake tont nan kang kaja mengkono ikoe ora amarga saka nO'elmoc kaja kang kokangakake maoe, ananO'ing amoeng amarga saka pangadjaran (koelina) bae." talapakaning jen sabarang pang gawe kaja kang dakkan<;lakake maoe amoeng saka koelina (pengad jal"<l+l) ---a-n angin g ----Bra Ian i arai tanQane akoe oega wis taoe nonton koemiQi geQe kang asoene bisa loemoempat koerang I ewih toer loempatane maoe mawa geni; mangka asoe ikoe ora bisa tjantoek-Iawoeng menjang djapa, dadi wis terang jell moeng djalaran saka koelinane (pangadjaran)." P. ,,0, ia kang akoe wis ngandel aka---n g~ oe-d j ~ fY<Hnttfl tra lia-liane. Qoewoere ana 5 Meter, ia kedjaba ikoc akoe doewe seksi manch te range bab koelina maoe; ananging akoe arep takon me ing panjamboet njang kowe Qisik: wong kang mesti gawene Ian karo kang t)ra mesti anjamboet gawe, ikoe keprije pandelengmoe?" D. "La, P. "Saka pangrasakoe kok kaja ora ana bedane ta kang."
42- ikoe arak amoeng saka koerang setiti jell saka pangrasakoe wong kang mesti pa moe bae; njamboet gawene karo wong kang ora rnesti anjamboet ing gawe, panjamboet gawene maoe, awit awake ing saben dina amoeng tansah kagawe njamboet gawe (rekasa) dadi rneh Ian angangkati wesi ra beda kaja dene adjar gan<;toelan, aben kang wis dakkan<;takake ingarep; menakono maneh wong kang mesti penjamboet gawene rna e (toemrap wong ing koeta) mesti loewih ringkih tlnimban a wong padesan ing tanah ngare (rosa wong de aile) djalaran panjal11boet aawene loewih abot; kaja ta won Ian lia-liane maneh kang abot-abot, ananging wong negara ora. de a gawene l11emikoel, rnatjoel, esoek kaja "Ah, goroh, D. .ikoe mesti loewih koeat wong kang mesti Wong ing padesan tanah ngare maoe rnesti kalah ka-' ro ane jen... katimbang kar wong desa ing pagoenoengan, al11arga wong ing pagoenoengan ikoe kedjaba oleh hawa kang loewih kepenak, panjamboet gawene ia loewih abot; loewihing abote panjamboet gawene maoe, ora djalaran jen won a pa~oenoengan ikoe panjamboet gawene loewih akeh, ananging kang andadekake sababe djalaran saka loel11akoene, jaikoe saka akehing djoerang-djoerang kang jen loemakoe amoeng tansah moenggah rnoe<;toen diliwati, enadyan gawanane pa<;taha abote, wong ing bae, dadi pag enoengan maoe me ti loewih rekasa tinirnbang Ian wong ing . tanah ngare, jaiko~ amaJ:ga~aka Lek.asaning. Takoene, La Inoelane mesti loewih rosa. a-iki wis tetela jen rosaning awak maoe arnarga aka dikoelinakake, ia apa ora; mara pikiren kang ternenan." P. 111 elane bangsa Europa kang akeh pa<;ta D. t1miara gan<1oelan, wesi gegloen<;1oengan Ian Iia-liane, ikoe perloene kanggo angoelinakake jen ing wajah esoek oetawa sore, soeprihe soepaja andadekake koeating awake. Arak inggih mekaten ta, bok ajoe?" "Ia bener kan<;tamoe ikoe." "La ia, S. P. "Inggih pantjen mekaten." "Sa-iki akoe takon ,bab adji-adji panglemoenan Ian penga ihan, ikoe ketrangane keprije?" ~ PNRI$ ....._ '.
43- "jen bab ikoe akoe doeroeng bisa anerangake kang bener, amarga akoe doeroeng weroeh {iewe wong kang bisa ngilang; ananging moenggoeb saka p(\nemoekoe {iewe, bab adji-adji panglemoenan maoe akoe oega wis ora ngandel babar pisan, emboeh jen toemrape kow ; dene bab pengasihan ikoe saka panemoekoe rnengkene: anane batoer ikoe di-asihi ing bendarane (pan{ioewoerane) ikoe saka panernoekoe ora djalaran saka adji-adji Ian isarat, ananging kang mesti amoeng djalaran kanggep ing pa njamboet gawene, kaja ta kanggep enggone gender, kanggep enggone ngladeni Ian sapanoenggalane; D. ia apa ora ?" "Ia pantjen mengkono kang, bener banget "Ing sa-oepama batoer maoe ora weroeh rnarang bendarane (kesed ing sabarang gawe) apa ia di-asihi ing bendarane maoe? Moenggoeh saka panernoekoe senadyan di-oempoek-oempoeka djapa sakehing djapa, jen toernin daking panjamboet gawene kaja mengkono rna c, kira-kira loerahe (pen{ioewoerane) ora bakal andoeweni asih; keprije panemoernoe ?" P. D. ikoe." "Ia bener mengkono, kang." "Sa-iki wis tetela jen asihing bendarane ikoe arnoeng djalaran saka di-edoli saregeping panggawean, ananging ora djalaransaka djapa-mantra ; dadi jen mengkono adji-adji pengasihan maoe wis tetela gorohe, moe lane welingkoe menjang kowe, bok menawa ing boen kowe kasoewitakake, kang saregep ing toemandangmoe gawe; menawa kowe -saregep-mermrnd<nrg -gawt-rnengkono, rn-eranmoemeSfi andoeweni asih amarga roemangsa jen kotjoekoepi pang gaweane; adja pisan-pisan kowe ngendelake marang djapa lia-liane, moeng saregep ing gawe mantra kang koedoe kolakoni. Arak inggih ta bok ajoe?" P. D. Ian isarat S. "Inggih {ii, koela djoemoeroeng kados pamanggih sampean nikoe." P. "Ambaleni bab setan. Wong kang lara panas-tis ikoe oedjaring akeh djarene ikoe apa ia bener kang bandjoer andaleming, djalaran saka kasoeroepan ing setan; ta kang?" D. ..9, koewi goroh oega." PNRl $_.......
44- "La kae teka ana kana daleming: djare di9a<;ioeng ing oewong, djare ana wong manakroek-mangkroek ing pangcret Jan P. apepac)ane." ,,0, ikoe menukcnc teranlTe: weroeha ananc won~ lara pana 'maoe bandjoer andaleming mengkono, amaraa wong lara pana D. ikoe a\ ake akodjoer me ti pana." "la, bandjoer keprijc toeto ge?" "Pana jnl:{ awake maoe temahan anjoemocki marang oeteke. dadi oetcke mch kaja dLne kagoc)og mcngkono; mangka won T ikoc jcn octeke ora kepenak ame ti ora bisa bencr cngetanc, pandelenge ora tcrang. anuelok kaloelllproeking djarik bac bandjocr di-arani Ian lia-liane, wckasan bandjoer baronaan, oewong, a oe, anualeming. Moclane wong lara pana ikoc handjoer enggal dikompresa (kapocpo kan ing sirahe) kang ac;lcm a<)cm. P. D. (djedjcg) ocpaja enggala wara ." anget kado, pamanggih sampean nikoc; wontenipocn kocla agcd ocroen rcmbag mckatcn waoe amaraj kocla piam . "Inggih c;li pantjen mckatcn, kocla tjonc)ong bak ampoen anaalami." P." dadi F~n mcnakono wong lara oah kae ia abab kaja mengkono ikoe?" "la, ananain cr jen lara oah ikoe djarene oeteke wi Haring babar pi an dadi panualeminge ia loewih banget, aka kesoeroepan ora kok jen lMa oah ikoe djalaran etan, moelanc jen anambani wong kang docwe lara oall ikoc koedoc digroedjoccrj banjoe sirahe, soeprihe bi aha tell' maneh oetcke, wcka an bandjoer poelih kaja maoe maoene." ... .. '~ :;,.-....c-:. c ~ PNRI ~ __