S~rat Babad Tanah Jawi (edisi Prosa Bahasa Jawa) Dari versi J.J Meinsma 1874 Ngabehi Kertapradja Penerbit Garudhawaca 2014
S~rat Babad Tanah Jawi (Edisi Prosa Bahasa Jawa) Ng. Kertapradja Penyunting : Ahmad Jalidu Tata Letak : Ahmad Jalidu Desain Sampul: Ahmad Jalidu Foto Sampul : Atas : (Foto) Ger bang Makam Raja Mataram di Kota Gede Yogyakarta Bawah: (Lukisan) Sebuah Tournamen di Jawa. Koleksi Tropenmuseum, Belanda Dimensi: 14,8 x 21 cm: 384 him ISBN : 978-602-7949-46-1 Terbit: Desember 2014 Diterbitkan pertama oleh J.J Meinsma dan 's Gravenhage, Martinus Nijhoff, Netherland 1874. Penerbit Garudhawaca Yogyakarta © Public Domain. Hak Cipta Dilindungi Undang-undang
KATA PENGANTAR S~rat Babad Tanah Jawi, adalah karya tulis babon (induk) yang menjadi dasar kajian atas sejarah kerajaan-kerajaan di Jawa terutama Mataram Islam. Kendati kental pengaruh mitos dan pengkultusan, para ahli tetap memandang beberapa bagian naskah ini sebagai "bisa dipercaya" terutama bagian yang menceritakan sejarah dari mulai Kerajaan Pajang, hingga masa Mataram Kartasura. Naskah ini ditulis pada masa Mataram Surakarta dan telah beredar dalam banyak versi. Dari banyak versi tersebut, ada dua kelompok induk naskah. lnduk pertama adalah Serat Babad Tanah Jawi yang ditulis oleh Carik Braja atas perintah Susuhunan Paku Buwana III, dan telah beredar umum sejak 1788. Kelompok kedua berinduk versi Pangeran Adilangu II yang naskah tertuanya berketerangan angka tahun 1722. Kedua induk tersebut ditulis dalam bentuk tembang berbahasa Jawa dan beraksara Jawa. J.J. Meinsma, berinisiatif menggubah Babad Tanah Jawi versi Carik Braja ke dalam bentuk gancaran (pros a berbahasa Jawa) yang kemudian dikerjakan oleh Ngabehi Kertapradja dan diterbitkan bersama Martin us Nijhoff pada 187 4 di Belanda. Meski proses alih bentuk dari tembang ke gancaran dikerjakan oleh Ng. Kertapradja, namun karena inisiatornya adalah J.J. Meinsma, maka versi ini dikenal dengan Babad Tanah Jawi versi Meinsma. Naskah tersebut pernah diterbitkan ulang dan diterjemahkan oleh W.L Olthof pada 1941 dan diterbitkan kembali oleh J.J. Ras 1987. Pada ketiga versi tersebut, nama Ngabehi Kertapradja tidak tercantum di sampul buku. Buku yang Anda pegang ini adalah berisi gancaran versi Meinsma (bersama Ng. Kertapradja) yang disunting ulang terutama penulisan kutipan dialog agar lebih mudah dipahami pembaca. File manuskrip versi Meinsma diperoleh dari Yayasan Sastra Lestari - Yogyakarta, Desember 2014 Penerbit 3
S~rat Babad Tanah Jawi Punika S~rat Babad Tanah Jawi wiwit saking Nabi Adam dumugi ing taun 164 7 4
P unika sajarahipun para ratu ing tanah Jawi, wiwit saking Nabi Adam ap~putra Sis. sis ap~putra Nur Cahya. Nur Cahya ap~putra Nur Rasa. Nur Rasa ap~putra Sang Hyang W~ning. Sang Hyang W~ning ap~putra Sang Hyang Tunggal. Sang Hyang Tunggal ap~putra Bathara Guru. Bathara Guru ap~putra gangsal, anama Bathara Sambo, Bathara Brama, Bathara Mahadewa, Bathara Wisnu, D~wi Sri. Bathara Wisnu wau jum~n~ng ratu wont~n ing pulo Jawi aj~juluk Prabu S~t. Kadhatonipun Bathara Guru anama ing Suralaya. Bathara Guru wau kagungan s~ngk~ran putri ayu ing nagari M~ndhang, karsanipun badhe kainggahak~n ing swarga sarta kadam~l garwa. Anunt~n Bathara Wisnu panuju saw~k p~para, kapencut ing M~ndhang wau, bot~n sum~r~p bilih sampun aningali putri kas~ngk~r dhat~ng ingkang rama, laj~ng kap~ndh~t garwa, punika sang~t andadosak~n dukanipun Bathara Guru. Sang Hyang Narada laj~ng kautus andhawahak~n d~duka dhat~ng Bathara Wisnu sarta anglungsur karatonipun. Bathara Wisnu anunt~n kesah saking ing nagari, atapa dhat~ng ing wana wont~n sangandhaping uwit wringin j~j~r pitu, ingkang garwa putri ing M~ndhang wau dipun tilar. Kacariyos nagari ing Gilingw~si, wont~n ingkang jum~n~ng ratu aj~juluk Watugunung, garwanipun k~kalih. Satunggil nama D~wi Sinta, kalih D~wi Land~p. Putranipun pitu likur, sami kakung sadaya, anama Wukir, Kurantil, Tolu, Gumbr~g, Warigalit, Warigagung, Julungwangi, Julungpujut, Sungsang, Galungan, Kuningan, Langkir, M~ndhasiya, Pahang, Kuruw~lut, Marak~h, Tambir, Madhangkungan, Maktal, Wuye, Manahil, Prangbakat, Bala, Wugu, Wayang, Kulawu, Dhukut, sami patutan saking D~wi Sinta. 5
Kala s~mant~n nagari ing Gilingw~si kadhat~ngan g~g~ring ag~ng. Kathah tiyang alit ingkang sami risak, sarta awis t~dha. Asring wont~n grahana sr~ngenge utawi grahana r~mbulan, jawah salah m~ngsa, lindhu kaping pitu sadint~n. Punika sadaya anjalajati, y~n nagari ing Gilingw~si badhe risak. Prabu Watugunung sakalangkung susah ing galih, aningali risakipun ingkang abdi. Sang Nata sarean wont~n ing kathil gadhing. Garwanipun ingkang nama D~wi Sinta angulik, aningali y~n Sang Nata ciri mastakanipun buthak, matur pitak~n ingkang dados sababipun. Sang Prabu any~r~pak~n, y~n kalanipun taksih lare, ingkang ibu saw~g angi, Sang Nata mothah, laj~ng dipun gitik ing enthong, ngantos m~dal rahipun, laj~ng kesah sapurug-purug. D~wi Sinta kag~t sang~t, bot~n sag~d ngandika amiyarsakak~n pangandikanipun Sang Prabu, k~ng~tan putranipun ingkang kesah laj~ng bot~n mantuk-mantuk amargi dipun gitik ing enthong, t~t~s kalihan cariyosipun Sang Nata. Sang~t susahing galihipun, awit kagarwa dhat~ng ingkang putra piyambak, ambudi marginipun sag~d uwal saking Sang Nata, sar~hning dangu k~nd~l kemawon kadangu ingkang dados sababipun. D~wi Sinta matur, y~n sadangunipun k~nd~l anggalih jangk~ping kaluhuranipun Sang Nata, namung kirang saprakawis, kirangipun punika dene Sang Nata d~r~ng krama widadari ing Suralaya. Ciptanipun D~wi Sinta, bilih Sang Nata anglamar widadari ing Suralaya, am~sthi dados p~rang, Sang Nata an~mahi seda, punika marginipun badhe uwal saking ingkang raka. Prabu Watugunung sar~ng dipun aturi m~kat~n, laj~ng sum~ja nginggahi ing Suralaya anglamar widadari, enggal andhawuhak~n parentah dhat~ng para punggawa sarta dhat~ng anakipun pitu likur wau, ang~rig prajuritipun, Sang Nata bidhal dhat~ng ing Suralaya. Sar~ng Bathara Guru mir~ng y~n ratu ing Gilingw~si badhe nginggahi ing Suralaya, laj~ng animbali ing para dewa. Sami dipun tantun purun akalihan bot~nipun am~thukak~n Prabu Watugunung. Sadaya aturipun ajrih. Anunt~n Sang Hyang Narada asuka r~mbag dhat~ng Bathara Guru. Animbalana ingkang putra Bathara Wisnu, mawi ing Gilingw~si, dipun sagahana, bilih kadugi angawonak~n ratu kaapunt~n sadosanipun, awit liyanipun Bathara Wisnu kadugi bot~n wont~n ingkang kuwawi m~ngsah Prabu Watugunung. Bathara Guru par~ng, Sang Hyang Narada laj~ng tumurun saking Suralaya, badhe angupadosi Bathara Wisnu. 6
Sang Hyang Narada sampun k~panggih kalih Bathara Wisnu, ingkang saw~k tapa wont~n sangandhapipun wringin pitu, sarta andhawahak~n timbalanipun Bathara Guru. Kados ingkang kas~but ing ngaj~ng wau. Bathara Wisnu sagah angundurakn Ratu Gilingw~si, nanging kalilana mantuk rumiyin, badhe pamitan dhat~ng ingkang ang~ntosi wont~n garwa. sangandhaping wit wringin pitu wau. Sang Hyang Narada dipun aturi Bathara Wisnu laj~ng mangkat, badhe amanggihi ingkang garwa, kalanipun katilar rumiyin ingkang garwa wawrat, Bathara Wisnu jal~r kanamanana Srigati. Sar~ng am~ling, bilih ambabar m~dal ambabar m~dal jal~r, inggih kaparingan nama kados w~w~lingipun ingkang raka, wancinipun sampun diwasa, abagus warninipun. Anunt~n Bathara Wisnu dhat~ng k~panggih kalih ingkang garwa saha putra, ingkang garwa dipun wartosi, bilih katimbalan ing Bathara Guru minggah dhat~ng Suralaya, kakarsakak~n m~thukak~n ratu ing Gilingw~si. Ingkang putra k~dah tumut, nanging Bathara Wisnu bot~n par~ng. Sar~ng sampun pamitan dhat~ng laj~ng sampun k~panggih kalih Sang Hyang Narada wont~n mangkat, sangandhaping wringin pitu. ingkang garwa Rad~n Srigati ingkang katilar wau anututi lampahipun ingkang rama, dumugi ing wringin pitu al~nggah wingkingipun, Sang Hyang Narada sar~ng sum~r~p y~n punika putranipun Bathara Wisnu k~dah andh~r~k dhumat~ng Suralaya, asuka pir~mbag dhat~ng Bathara Wisnu, ingkang putra, bokmanawi am~mungu dukanipun Bathara Guru. Ingkang putra laj~ng kadhawahan mantuk. Sang Hyang Narada kalih Bathara Wisnu enggal mangkat dhat~ng Suralaya, Rad~n Srigati katilar wont~n sangandhaping wringin pitu. sampun ngantos amb~kta Lampahipun Sang Hyang Narada kalih Bathara Wisnu sampun dumugi ing Suralaya, sami sowan ing Bathara Guru. Saw~k eca sami gun~man, bot~n antawis dangu Rad~n Srigati ingkang katilar wau anusul lampahipun ingkang rama, dumugi ing kadewatan, al~nggah wingkingipun ingkang rama. Bathara Guru sar~ng aningali wont~n tiyang neneman bagus warninipun, al~nggah wingkingipun Bathara Wisnu, andangu dhat~ng Sang Hyang Narada, m~nggah tiyang neneman punika sint~n. Narada ny~r~pak~n y~n punika putranipun Bathara ing M~ndhang. Bathara Guru sar~ng Wisnu, patutan kalih putri 7
miyarsakak~n atur m~kat~n sang~t dukanipun jum~n~ng saking pinarakanipun malb~t ing dal~m, Narada anututi, sum~r~p y~n Bathara Guru duka. Bathara Guru laj~ng andhawahak~n parentah dhat~ng Sang Hyang Narada, andikakak~n mundhut putranipun Bathara Wisnu badhe kap~jahan, kadam~l tawuring swarga, sarta Bathara Wisnu andikakak~n m~thukak~n m~ngsah tumunt~n. dhawah mkat~n. Atur wangsulanipun. Bilih ingkang putra kapundhut badhe kap~jahan, bot~n purun am~thukak~n m~ngsah. Sang Hyang Narada laj~ng munjuk dhumat~ng Bathara Guru, m~nggah ingkang dados wangsulanipun Bathara Wisnu. Bot~n dangu ing jawi g~g~r, alok m~ngsah dhat~ng, Bathara Guru sang~t ajrihipun sarta gum~t~r, amundhut r~h dhat~ng Sang Hyang Narada. Aturipun Sang Hyang Narada, bilih bot~n kasand~kak~n karsanipun, angg~nipun badhe am~jahi pun Srigati, Bathara Wisnu mopo am~dali p~rang, am~sthi bot~n sande risakipun ing Suralaya, Bathara Guru miturut r~hipun Sang Hyang Narada, bot~n ~stu karsanipun badhe am~jahi wau, anunt~n Bathara Wisnu kadhawahan am~thukak~n m~ngsah. Bathara Wisnu akalihan Sar~ng Bathara Wisnu tampi ingkang putra sami m~dal saking kadewatan. Badhe am~thukak~n Ratu Gilingw~si, sar~ng k~panggih aj~ng-aj~ngan kalih, Prabu Watugunung, Sang Nata anantun dhat~ng Bathara Wisnu. Bot~n susah p~rangan, manawi sag~d ambadhe cangkrimanipun. Sang Nata ngawon, suka lila dipun p~jahana. Nanging bilih bot~n sag~d ambadhe, para dewa ing Suralaya sami nungkula, amasrahna sakathahing widadari, badhe kadam~l garwa. Bathara Wisnu amar~ngi ingkang dados panantun punika. Sang Nata laj~ng mangandikakak~n cangkrimanipun. Ana wit adhikih adhakah wohe, ana wit adhakah adhikih wohe. Cangkriman punika kajawab dening Bathara Wisnu, wit adhikih adhakah wohe, punika sam~ngka, wit adhakah woh adhikih wringin. Sang Nata bot~n sag~d ngandika, rumaos kajawab cangkrimanipun. Laj~ng dipun cakra dhat~ng Bathara Wisnu, p~gat jangganipun. Sakathahing balanipun sami ngisis. Bibar mantuk sadaya. Sasedanipun Prabu Watugunung D~wi Sinta sang~t amuwun. Andhat~ngak~n gara-gara, ngantos dumugi ing Suralaya, andadosak~n susahipun para dewa. Bathara Guru andangu dhat~ng Sang Hyang ingkang dados sababing gara-gara. Sang Hyang Narada Narada, 8
any~r~pak~n, y~n wont~nipun ing gara-gara awit saking pamuwunipun D~wi Sinta, prihatos amargi p~jahipun Prabu Watugunung. Bathara Guru laj~ng dhawah dhat~ng Sang Hyang Narada, anuruni D~wi Sinta, amuriha k~nd~lipun muwun. Sarta anyagahana, y~n ing dal~m tigang dint~n Sang Prabu Watugunung badhe dipun g~sangak~n malih, katurunak~n sarta jum~n~ng ratu wont~n ing nagari Gilingw~si malih. laj~ng andhawahak~n pangandikanipun Bathara Guru dhat~ng D~wi Sinta, D~wi Sinta laj~ng k~nd~l muwun. Gara-gara ag~ng wau inggih tumunt~n ical. Sar~ng dumugi ing tigang dint~n Prabu Watugunung bot~n katingal rawuh, D~wi Sinta laj~ng muwun malih, andhat~ngak~n gara-gara, sang~tipun angungkuli ingkang sampun kalampahan. Bathara Guru andangu malih dhat~ng Sang Hyang Narada, ingkang dados sababing gara-gara. Sang Hyang Narada matur, y~n ingkang adam~l gara-gara punika inggih D~wi Sinta ugi, awit sampun dumugi ing w~wat~san tigang dint~n Prabu Watugunung d~r~ng wangsul dhat~ng ing nagari ing Gilingw~si. Bathara Guru laj~ng andhawahak~n parentah dhat~ng Sang Hyang sarta angantukak~n Narada, angg~sangak~n Prabu Watugunung, dhat~ng nagari ing Gilingw~si. Sang Hyang Narada Sar~ng Prabu Watugunung sampun dipun g~sangak~n dhat~ng Sang Hyang Narada, kadhawahan wangsul dhat~ng nagari ing Gilingw~si, bot~n purun. Awit sampun karaos wont~n ing swarga, panyuwunipun, ingkang garwa sakalihan, kalih ingkang putra sadaya mugi kainggahna dhat~ng swarga, nunggila kalih Sang Nata. Bathara Guru amar~ngi panyuwun punika, laj~ng andhawahak~n parentah, anginggahak~n dhat~ng swarga garwa akalihan para putranipun. Pam~ndh~tipun saking satunggil-satunggil sab~n Ngahad. Punika wiwitanipun wont~n wuku tigang dasa. Saking aturipun Sang Hyang Narada dhat~ng Bathara Guru, Bathara Wisnu katurunak~n dhat~ng marcapada; dados ratunipun ing l~lmbat. Ang~r~hak~n wolung panggenan. ing Pamantingan, ing Kabareyan, ing Lodaya, ing Kuwu, ing Wringin pitu, ing Kayu Landheyan, ing Rohan. Ing r~di Marapi, Bathara Brama katurunak~n dhat~ng marcapada jum~n~ng ratu wont~n ing nagari ing Gilingw~si, angg~ntosi Prabu Watugunung. Pulo Jawi sampun nungkul. Lami-lami Bathara Brama ap~putra ~stri, anama Bramani, Bramani ap~putra Tri Trustha, Tri Trustha ap~putra 9
Parik~nan. Parik~nan ap~putra Manumanasa, Manumanasa ap~putra Sakutr~m. Sakutr~m ap~putra Sakri, Sakri ap~putra Palasara, Palasara ap~putra Bagawan Abiyasa, Bagawan Abiyasa ap~putra Pandhu Dewanata jum~n~ng ratu wont~n ing Ngastina. Pandhu Dewanata ap~putra Arjuna, Arjuna ap~putra Abimanyu, Abimanyu seda wont~n ing paprangan, atilar garwa wawrat s~puh, ambabar miyos kakung, anama Parik~sit, jum~n~ng ratu wont~n nagari ing Ngastina ugi. Prabu Parik~sit ap~putra Yudayana, Yudayana ap~putra G~ndrayana, G~ndrayana ap~putra Jayabaya, anunt~n sirna nagarinipun. Jayabaya ing Kadhiri ap~putra Jayamijaya, Jayamijaya ap~putra Jayamisena, Jayamisena ap~putra Kusumawicitra, Kusumawicitra ap~putra Citrasoma, Citrasoma ap~putra P~ncadriya, P~ncadriya p~putra Anglingdriya, Anglingdriya p~putra Prabu Sawelacala, Jawi nagarinipun ing Purwacarita. Prabu angratoni Sawelacala anama Sri Mahapunggung, Jugulmudha, Sri Mahapunggung ap~putra Kandhihawan. P~patihipun anama Konthara, Kandhihawan ap~putra gangsal. Ingkang pambayun anama Panuhun. Dados ratunipun tiyang tani, ad~dal~m wont~n ing Pag~l~n. Panggulunipun anama Sandhang Garba, dados ratunipun tiyang dagang, adal~m wont~n ing J~para, pan~ngahipun anama Karungkala, kar~m~nanipun saba wana, dados ratunipun tuwaburu, adal~m wont~n ing Prambanan, aj~juluk Ratu Baka, sundhulanipun anama Tunggul M~tung, kar~manipun and~r~s, dados ratunipun tiyang anggaota, wuragilipun anama R~si Gathayu, angg~ntosi ingkang rama, jum~n~ng ratu wont~n ing Koripan. Sadh~r~k sakawan wau sami kal~r~h. R~si Gathayu ap~putra gangsal. Pambaj~ngipun ~stri, anama Rara Suciyan. Panggulunipun anama L~mbu Amiluhur, jum~n~ng ratu ing J~nggala, pan~ngahipun L~mbu Pt~ng, jum~n~ng ratu ing Kadhiri, sundhulanipun anama L~mbu Pangarang, jum~n~ng ratu ing G~g~lang, wuragilipun ~stri, anama Ni Mr~giw~ngsa, krama angsal L~mbu ing Singasari. L~mbu Amiluhur Amijaya, ap~putra Panji krama angsal putri ing Kadhiri, anama D~wi C~ndrakirana utawi D~wi Galuh, Panji ap~putra Kudalaleyan, jum~n~ng ratu ing Pajajaran. Prabu Laleyan ap~putra Banjaransari, Banjaransari ap~putra Mundhingsari, Mundhingsari ap~putra Mundhingwangi, Mundhingwangi ap~putra Sri Pam~kas. Sri Pam~kas ap~putra Arya Bangah, kalih Rad~n S~suruh, Arya Bangah jum~n~ng ratu wont~n ing ing tanah ap~putra p~patihipun ingkang jum~n~ng ratu 10
Galuh, Rad~n S~suruh punika ingkang dipun gadhang jum~n~ng ratu ing nagari Pajajaran. Anunt~n kacariyos wont~n ajar, atapa ing r~di Pajajaran, anama Ajar C~paka, misuwur y~n tasdik, sum~r~p samukawis kang d~r~ng kalampahan. Wartos punika sampun katur ing Sang Nata, Sang Prabu karsa angayoni kasag~danipun kyai ajar, adhawah dhumat~ng p~patihipun, andikakak~n dhat~ng r~di, k~panggih kalihan ki ajar, sarta amb~kta kalang~nan s~lir, pr~nahing w~t~ngipun kinandhutan bokor, sampun kados tiyang wawrat m~kat~n. Supados dipun batanga dhat~ng jal~r ~strining wawratanipun. Ki patih laj~ng lumampah kyai ajar, dhat~ng ing r~di, andhawahak~n timbalanipun Sang Nata dhat~ng ki ajar. Kyai ajar sum~r~p y~n dipun ayoni kasag~danipun dhat~ng Sang Nata, wawratan wau dipun badhe jal~r. Ki patih sampun munjuk dhat~ng Sang Prabu, Sang Nata sang~t suka ing galih, awit ki ajar wau kagalih dora, sar~ng s~lir dipun rucati tapihipun. Bokor bot~n wont~n. Estu ing wawratipun. Sang Nata sang~t duka, laj~ng andhawahak~n parentah am~jahi ajar, sap~jahipun ki ajar wont~n swara kapir~ngan ing Sang Nata, ujaring swara, h~h Sang Ratu ing Pajajaran, aku kopat~ni tanpa dosa, besuk aku mal~s m~nyang kowe, y~n ana wong aran Siyung Wanara, ing kono ~nggonku mal~s. Anunt~n nagari ing Pajajaran kenging w~w~lak ag~ng, kathah t~tiyang kang sami p~jah, andadosak~n prihatosipun Sang Nata. Laj~ng animbali para nujum andangu t~tulaking pag~ring. Aturipun para nujum, Sang Nata kapurih suka-suka adhahar eca, sabibaring dhahar laj~ng anyarenana tiyang ~stri, punika ingkang min~ngka t~tulaking pag~ring, nanging Sang Nata ing benjing badhe amanggih bilai, dipun sedani dhat~ng putranipun piyambak, ingkang m~dal saking garwa s~lir. ing pit~dahipun para nujum. Sabibaring kasukan dhahar eca, Sang Nata wuru sang~t, laj~ng anyar~ni s~lir, pinuju ingkang dipun batang wawrat dhat~ng ki ajar wau. Sar~ng sampun andungkap ing m~ngsa wawratanipun m~dal jal~r, Sang Nata k~ng~tan pambatangipun para nujum, jabang bayi laj~ng dipun t~dhani wisa, nanging bot~n pasah, anunt~n badhe dipun suw~k-suw~k, nanging para inya amamb~ngi, r~mbagipun, bilih Sang Nata k~kah ing karsa, badhe am~jahi jabang bayi, prayogi kal~b~tna ing tab~la, kabucal Sang Prabu inggih anglampahi 11
ing l~p~n Karawang. Sang Nata inggih sampun mar~ngi, jabang bayi kal~b~tak~n ing tab~la, laj~ng dipun k~l~kak~n ing l~p~n Karawang. Tab~la ingkang dipun k~l~kak~n wau kap~ndh~t ing tiyang mancing, anama Kyai Buyut ing Karawang, sar~ng dipun bikak ing l~b~t isi jabang bayi, abagus warninipun. Kyai Buyut saklangkung suka ing manah, laj~ng kab~kta mantuk, kapasrahak~n dhat~ng semahipun. Nyai Buyut sar~hning bot~n gadhah anak dados sang~t ing bingahipun. Jabang bayi dipun pulasara, sar~ng sampun diwasa bot~n pitaj~ng y~n Kyai Buyut bapakipun say~ktos. Sang~t ~ngg~nipun ngudi an~dha dipun jat~nana, Kyai Buyut saking ~ngg~nipun badhe angl~gani pitak~nipun dados adam~l dora, asanjang y~n gadhah sadherekan, atapa wont~n sat~ngahing wana, sum~r~p sad~r~ng winarah, am~sthi sag~d angl~gani ingkang dados pitak~n wau, punika prayogi y~n dipun pitak~nana. Ciptanipun Kyai Buyut, m~ngsa kalampahan Ki Jaka purun dhat~ng wana, awit saking t~bihipun. Ananging l~pat panyiptanipun. Ki Jaka an~dha dipun at~r~na dhat~ng wana. Sar~ng sami lumampah Ki Jaka aningali k~th~k, kalihan p~ksi siyung, laj~ng pitak~n dhat~ng Kyai Buyut m~nggahing wastanipun. Kyai Buyut inggih any~r~pak~n namaning b~buj~ngan kalihan p~ksi wau, laj~ng kap~ndh~t dados namanipun piyambak Ki Jaka dados anama SiyungWanara. Sar~ng sampun dangu ~ngg~nipun sami lumampah, Siyung Wanara pitak~n griyanipun sadherekan wau. Kyai Buyut k~w~dan ing manah, anyalimpangak~n, asanjang y~n sadherekani-pun sampun ngalih dhat~ng nagari ing Pajajaran, padam~lanipun pandhe. Siyung Wanara sakalangkung bingahipun, cipta badhe sum~r~p ing nagari, an~dha dipun at~r~na dhat~ng griyanipun pandhe. Kyai Buyut anuruti, sadhat~nge ing griyanipun pandhe, Siyung Wanara kapasrahak~n, laj~ng katilar mantuk. Salamine wont~n griyanipun pandhe, Siyung Wanara sinau pandhe, bot~n antawis lami sampun sag~d aparon dh~ngkul, apalu asta, asupit dariji, kathah tiyang ingkang sami dhat~ng griyanipun, aningali kas~kt~nipun Jaka Siyung Wanara. Anuju Jaka Siyung Wanara kesah dhat~ng p~k~n kalih Kyai Pandhe, gajahipun ratu ing Pajajaran saw~k dipun guyang, sar~ng aningali dhat~ng Siyung Wanara ing ngaj~nganipun, y~n sag~da wicant~n s~munipun m~kat~n. "Gusti, suwawi kula sampeyan titihi, kula b~kta sowan dhat~ng rama laj~ng amurugi, m~ndhak wont~n 12
j~ngandika Sang Prabu." Gajah dipun usap gadhingipun. Sakathahipun ingkang aningali sami eram. Kacariyos Sang Prabu ing Pajajaran miyos sineba ing balanipun, saw~k kalang~nan ngab~n prang tandhing. Jaka Siyung Wanara anonton, dipun ampah dhat~ng Kyai Pandhe bot~n kenging. Sadhat~ngipun ing pasowanan laj~ng jajar l~nggah kalihan Sang Nata, bot~n wont~n ingkang sum~r~p, anunt~n lum~b~t ing kadhaton, kandh~g wont~n ing bale sawo, wondene bale sawo punika bilih dipun g~pok mung~l kados gongsa sarancak. Bale laj~ng dipun l~nggahi dhat~ng Jaka Siyung Wanara, mung~l swaranipun umyung, adam~l kag~tipun Sang Nata, dukanipun inglangkungi laj~ng andhawahak~n parentah, any~p~ng ingkang purun-purun angg~pok bale, para abdi mantri sami lumampah, Siyung Wanara pinanggih til~m wont~n ing bale sawo, laj~ng dipun tubruk. Siyung Wanara ak~kirig, para mantri sami mal~sat. Kathah ingkang katiwasan. Sakantunipun ingkang katiwasan sami lumaj~ng, angunjuki uninga ing Sang Prabu. Sang Nata kadugi laj~ng kaabd~kak~n, sarta asring dipun utus angirid prajurit amb~dhah nagari, sab~n-sab~n angsal dam~l. Saking sang~t sihipun Sang Nata Siyung Wanara kajunjung l~nggahipun, kaparingan nama Arya Banyak Widhe, sarta al~nggah siti karya sal~ksa, kajawi saking punika kaak~n putra, kaw~nangak~n ang~trapak~n paukuman badan, sarta paukuman p~jah. ing galih, sum~r~p kas~kt~nipun Siyung Wanara, Arya Banyak Widhe anglampahak~n sakathahing pandhe, dipun dhawahi dam~l kanthil w~si mawi kori, sar~ng sampun dados sarta ing dal~mipun. Kala sampun kar~ngga, kapr~nahak~n wont~n s~mant~n n~gari Pajajaran kadhat~ngan m~ngsah, Sang Prabu unggul p~rangipun. Arya Banyak Widhe munjuk ing Sang Nata, y~n gadhah nadar bilih Sang Nata unggul ing p~rang, dipun aturi kasukan dhahar eca wont~n ing dal~mipun. Sang Nata inggih amar~ngi, laj~ng t~dhak dhat~ng dal~mipun Arya Banyak Widhe, badhe kasukan dhahar eca. Sabibaring dhahar Sang Nata aningali kanthil w~si, andangu dhat~ng Arya Banyak Widhe, m~nggah pikantukipun adam~l kanthil kados m~kat~n punika. Arya Banyak Widhe matur, kanthil punika bilih tiyang l~su til~m wont~n ing ngriku dados s~g~r, y~n g~rah dados asr~p, y~n asr~p dados g~rah, tiyang sakit dados waluya, Sang Nata karsa angayoni, nunt~n 13
asarean wont~n ing kanthil w~si, sar~ng Banyak Widhe aningali Sang Nata sarean, korining kanthil laj~ng dipun kancing, rencangipun dipun k~n anjunjung, badhe dipun labuh dhat~ng l~p~n Karawang. Sang Nata sang~t ing dukanipun, andangu dosanipun. Wangsulanipun Banyak Widhe, sar~hning kala taksih alit kalabuh ing l~p~n Karawang, ing mangke wal~s dhat~ng Sang Nata, kanthil w~si laj~ng siyos kalabuh. Anunt~n kauningan dhat~ng putranipun Sang Nata, kang nama Rad~n S~suruh, laj~ng am~pak dam~l, badhe any~p~ng Arya Banyak Widhe, bot~n antawis dangu nunt~n p~rang rame, balanipun Arya Banyak Widhe kathah kang p~jah, amargi dipun amuk dhat~ng Rad~n S~suruh, Banyak Widhe am~dali, am~thukak~n Rad~n S~suruh, k~panggih aj~ng-aj~ngan. Rad~n S~suruh dipun l~pasi j~mparing, kenging panings~tipun tatas, rad~n kawirangan sarta giris, mundur laj~ng lolos. Lampahipun ngetan l~r~s, kandh~g wont~n ing dhusun Kaligunting ing griyanipun r~ndha, Rad~n S~suruh laj~ng kap~ndh~t anak. Salolosipun Rad~n S~suruh, Arya Banyak Widhe sampun jum~n~ng ratu ing Pajajaran, laj~ng andhawahak~n parentah dhat~ng para abdi bawahipun sadaya, bot~n kalilan y~n kanggenan Rad~n S~suruh, sint~n ingkang n~rak p~pacak punika am~sthi badhe manggih bilai ag~ng. Sar~hning dhusun ing Kaligunting wau kal~b~t talatah ing Pajajaran, nyai r~ndha sasadh~r~kipun jal~r t~tiga, anama Ki Wiro, kalih Ki Nambi, tiga Ki Bandar, sami sang~t ing ajrihipun, sum~r~p p~pacakipun Sang Prabu, laj~ng sami r~mbagan kalih Rad~n S~suruh m~nggah linampahan. Pangandikanipun Rad~n prayogine S~suruh karsa kesah ing sapurug-purug, sampun ngantos nyai r~ndha amanggih r~rib~d. Nyai r~ndha sasadh~r~kipun k~dah tumut ing salampahipun. Anunt~n sami kesah saking dhusun ing Kaligunting, brayanipun nyai r~ndha ingkang sami andh~r~k watawis tiyang satus, ingkang dipun jujug ing r~di Kombang, ing ngriku wont~n ingkang mara tapa, anama Ajar Camara Tunggal, misuwur tasdik sarta sum~r~p sad~r~ngipun winarah, ang~r~hak~n sakathahing l~l~mbat ing tanah Jawi. ingkang badhe Ajar Camara Tunggal sar~ng tamian Rad~n S~suruh, sampun sum~r~p ikang dados karsanipun. Kyai ajar asuka pit~dah, Rad~n S~suruh kapurih lumampah ngetan l~rs. M~nawi manggih wit maja satunggil, ingkang awoh namung satunggil, isinipun pait. Adh~dhepoka 14
wont~n ing ngriku, panggenan punika ing benjing badhe dados nagari ag~ng, Rad~n S~suruh ingkang badhe angratoni, an~dhakak~n para ratu ing tanah Jawi, sarta badhe mal~s dhat~ng ratu ing Pajajaran. Wondene Ajar Camara Tunggal wau dede ajar ingkang say~ktosipun. Kala waunipun putri ing Pajajaran, ingkang rayi tumunt~n ing eyangipun Rad~n S~suruh, mila kalampahan lolos saking nagari dados ajar, awit saking lumuhipun krama, pint~n-pint~n ratu ingkang sami nglamar dipun tampik. Salolosipun saking nagari Pajajaran anjujug ing r~di Kombang, ing ngriku wont~n kaj~ngipun camara namung satunggil. Mila anama Ajar Camara Tunggal. Rad~n S~suruh inggih dipun s~r~pak~n m~nggah punika, anunt~n ajar malih warninipun lami, dados ~stri anglangkungi ayunipun. Rad~n kedanan sang~t, amar~p~ki badhe ny~p~ng, tiyang ~stri laj~ng musna, bot~n antawis dangu katingal malih, laj~ng nyungk~mi nanging sampun warni ajar, Rad~n S~suruh sukunipun, sarta nyuwun pangapunt~n. Ajar Camara Tunggal pitutur malih, y~n ing benjing badhe kapanggih malih kalih Rad~n S~suruh, bilih rad~n sampun jum~n~ng ratu, angr~hak~n ing tanah Jawi sadaya, sarta kyai ajar badhe ngalih dhat~ng ing sagant~n w~dhi, wont~n ing ngriku jum~n~ng ratu, angr~hak~n sakathahing l~l~mbat. Anunt~n badhe ngalih ngadhaton ing Pamantingan, kal~r~h dhat~ng Rad~n S~suruh, wondene t~dhak ing t~dhakipun Rad~n Pamantingan, sakidulipun ing r~di Marapi, sarta sint~n-sint~na ingkang jum~n~ng ratu ing tanah Jawi, badhe anggarwa dhat~ng Ajar Camara Tunggal. Ing wusananipun Rad~n S~suruh dipun w~ling, manawi ing benjing manggih pak~w~d, kapurih animbalana Ajar Camara Tunggal, am~sthi l~l~mbat. Sat~lasing pitutur rad~n dipun aturi mangkat, anjujug nagari ing Singasari. S~suruh badhe ngadhaton sal~ripun sak~dhap dhat~ng, ambiyantoni sabalanipun Rad~n S~suruh sasampuning pamit laj~ng mangkat sarencangipun tiyang satus. Wont~n ing wana k~nd~l sangandhapipun wit maja, wohipun namung satunggal. Rad~n ~ng~t w~w~lingipun Ajar Camara Tunggal, wohing maja andikakak~n m~thik. Sar~ng dipun dhahar raosipun pait. Rad~n adh~dh~kah wont~n ing ngriku, kawastanan dhusun ing Majapait. Anunt~n kathah t~tiyang dhat~ng, tumut agriya wont~n ing ngriku, saha sami an~nan~m. Lami-lami dados nagari ag~ng, misiwur ing pundi-pundi. 15
ingkang jum~n~ng wont~n ing Galuh, nagarinipun kab~dhah dhat~ng ratu ing Pajajaran, lolos saking ing nagari, k~panggih kalih ingkang rayi wont~n dhusun ing Majapait wau, sar~ng sampun mratelakak~n ing tiwasipun, laj~ng sami ngr~mbag anglurugi ing nagari Pajajaran, inggih laj~ng linampahan. Kacariyos Arya Bangah, sadh~rekipun Rad~n S~suruh, Sab~dhahipun nagari ing Pajajaran, Rad~n S~suruh jum~n~ng ratu wont~n ing Majapait. T~tiyang sapulo Jawi suyud sadaya, Arya Bangah ngalih nama Arya Panular, Ki Wiro kajunjung l~nggahipun, anama Patih Wahan, Ki Bandar sarta Ki Nambi kadam~l Mantri. Lami-lami Prabu ing Majapait p~putra, kaparingan nama Prabu Anom. Patih Wahan inggih p~putra, anama Hudara, dados Adipati ing Kadhiri, sasedanipun Prabu S~suruh dipun gantosi putranipun, ingkang dados patih taksih Kyai Wahan. Anunt~n Sang Nata ingkang jum~n~ng enggal badhe kagungan karsa amb~buj~ng dhat~ng wana, Patih Wahan bot~n amrayog~kak~n, awit saw~g jum~n~ng enggal, para abdi d~r~ng suyud s~daya, tampinipun Sang Nata kyai patih ang~w~d-~w~di karsanipun, andadosak~n sang~t ing dukanipun, laj~ng mal~b~t ing dal~m. Sang Nata kagungan abdi satunggil, anama Ujung Sabata, dados lurah abdi kajin~man. Sampun kaw~nangak~n ngambah sal~b~ting kadhaton. Sum~r~p y~n Sang Nata duka, amargi dipun ampah karsanipun dhat~ng kyai patih, laj~ng sowan ing Sang Prabu, akathah kathah ~ngg~nipun amb~bol~hi, sangsaya adam~l dukanipun, angantos dhawah dhat~ng Ujung Sabata, andikakak~n nyidra Patih Wahan. Kaparingan ag~mipun wangkingan, anama Kyai Jangkung Pacar. Ujung Sabata anglampahi, Patih Wahan p~jah dipun cidra wont~n ing dal~mipun piyambak. Garwa putranipun sami kapundhut kadal~mak~n. Sap~jahipun Patih Wahan, Sang Nata andumug~kak~n karsanipun. Amb~buj~ng dhat~ng wana kalih ingkang garwa, kadh~r~kak~n ingkang para abdi, saking bingahipun amb~buj~ng Sang Nata ngantos pisah kalih ingkang abdi. Putranipun Patih Wahan ingkang dados Adipati Kadhiri sampun midhang~t wartos, bilih ingkang rama dipun p~jahi dhat~ng Sang Prabu, sum~r~p y~n Sang Nata saw~k amb~buj~ng dhat~ng ing wana, laj~ng anumpak kapal kalih amb~kta waos, angupadosi Sang Nata, sum~dya amal~s p~jahipun ingkang rama, anuju 16
k~panggih ijen, Sang Nata dipun waos dados ing sedanipun. Laj~ng kag~ntosan ingkang putra anama Adaningkung. ap~putra Hayamwuruk. Hayamwuruk ap~putra L~mbu Amisani, patihipun anama D~mung Wular, L~mbu Amisani ap~putra Bra Tanjung, Bra Tanjung ap~putra Rad~n Alit, sar~ng jum~n~ng ratu anama Brawijaya, patihipun anama Gajah Mada. Prabu Adaningkung Sang Prabu Brawijaya ing dalu sup~na krama kalih putra ing nagari C~mpa, enjing sawungunipun animbali kyai patih, kadhawahan lumampah dhat~ng nagari ing C~mpa amb~kta s~rat katur ratu ing C~mpa, ung~lipun, anglamar ingkang putra, wondene pr~nahipun nagari C~mpa wau ing tanah sabrang. Patih Gajah Mada laj~ng lumampah numpak baita, lampahipun lastantun dumugi nagari ing C~mpa, Sang Prabu putranipun tiga, pambaj~ng kalih panggulunipun ~stri, wuragilipun jal~r. Patih Gajah Mada sowan ing Sang Prabu angaturak~n s~rat. Sang Nata par~ng putranipun dipun lamar, ingkang pambaj~ng kab~ktakak~n dhat~ng kyai patih, sarta dipun b~ktani gong, nama Kyai S~kar Dalima, kalihan gar~bong, anama Kyai Bale Lumur sarta padhati, nama Kyai J~bat B~tri, patih laj~ng mangkat, lastantun dumugi nagari Majapait. Putri katur ing Sang Prabu Brawijaya. Sang Prabu ing C~mpa wau atamian tiyang saking sabrang, anama Makdum Brahim Asmara, matur ing Sang Nata kapurih Islama, Sang Islam. Sarta Nata anuruti, dalasan abdi putranipun ~stri kantun satunggil kadhaupak~n kalih Makdum Brahim Asmara, jal~r, Makdum Brahim Asmara ap~putra kalih sami jal~r. sami sanagari sadaya sasedanipun Sang Prabu kag~ntosan putranipun Sat~ngahing wana bawah nagari Majapait wont~n danawa k~kalih tapa, jal~r ~stri sami sadh~r~k. Danawa ~stri wau sang~t ~ngg~nipun kapingin dados garwanipun Prabu Brawijaya, sar~hning warni danawa, anyipta bot~n k~dug~n ing pikaj~nganipun, laj~ng malih warni ~stri anglangkungi ayunipun, as~silih nama Endhang Sasmitapura. Pamit dhat~ng sadh~r~kipun sum~dya sowan ing Sang Prabu Brawijaya, sadh~r~kipun ing Majapait, Sadhat~ngipun sakathahing tiyang sami eram aningali ayunipun, ngantos k~mir~ngan ing Sang Nata, laj~ng andikakak~n ngirid dhat~ng kadhaton, sarta kadam~l s~lir, lami-lami Endhang Sasmitapura wawrat, kapingin n~dha g~cok m~ntah, Sang Nata angl~gani, sar~ng Endhang Sasmitapura n~dha g~cok m~ntah, laj~ng malih warni danawa malih, Sang Nata anglilani. nagari 17
kag~t sarta sang~t ing dukanipun, amundhut waos. Endhang Sasmitapura badhe dipun p~jahi, nanging bot~n kalampahan, awit enggal lumaj~ng mantuk dhat~ng ing wana malih. Sar~ng dumugi ing sangang wulan, danawa ~stri gadhah anak jal~r, bagus warninipun, kanamanan Ki Dilah. Sar~ng Ki Dilah sampun birai, atak~n ingkang yoga dhat~ng laj~ng pamitan, badhe Jaka Dilah ibunipun. lumampah dhat~ng nagari ing Majapait, sum~dya ngabdi ing Sang Nata, dipun ampah bot~n kenging, m~ksa kesah, dumugi ing nagari k~panggih kalih Patih Gajah Mada wont~n ing pasowan. Sar~ng sampun mratelakak~n ingkang dados pikaj~nganipun, laj~ng kaaturak~n ing Sang Prabu, Sang Nata par~ng, Jaka Dilah kadadosak~n abdi panakawan. Ibunipun anjat~ni, Prabu Brawijaya karsa amb~buj~ng dhat~ng wana, Ki Dilah matur, sampun susah Sang Nata adam~l kangelaning sariranipun, amb~buj~ng tindak dhat~ng wana, Ki Dilah sagah anggiring sawarnining b~buj~ngan wana dhat~ng alun-alun. Sang Nata par~ng, nanging bilih bot~n sag~d andhat~ngak~n, badhe kapatrapan paukuman p~jah. Jaka Dilah laj~ng lumampah dhat~ng ing wana, kapanggih kalih ibunipun, awartos ingkang dados kasagahanipun dhat~ng ratu ing Majapait. Ibunipun sagah sar~ng laj~ng dipun giring sakathahing b~buj~ngan sampun ngal~mpak, dhat~ng Jaka Dilah dumugi ing alun-alun ing Majapait. Andadosak~n suka bingahipun Sang Nata. Jaka Dilah katrimah ing dam~lipun, sabibaring amb~buj~ng Jaka Dilah kajunjung l~nggahipun, dados ratu ing nagari Palembang, kaparingan nama Arya Damar, sarta dipun b~ktani abdi sal~ksa, Arya Damar laj~ng mangkat saking nagari Majapait, k~nd~l wont~n ing Gar~sik. angl~mpakak~n sawarnining b~buj~ngan wana, Kacariyos Sang Prabu Brawijaya krama malih angsal putri ing nagari Cina, garwanipun s~puh ingkang saking nagari C~mpa sang~t ing pamularipun, bot~n par~ng dipun maru kalih putri Cina, anyuwun kaantukak~n dhat~ng ingkang rama, m~nawi bot~n kabucal marunipun. Saking ag~nging tr~snanipun dhat~ng garwa kawitan, Prabu Brawijaya sagah angantukak~n putri Cina dhat~ng nagarinipun. Sang Nata laj~ng animbali Patih Gajah Mada, kautus amasrahak~n putri Cina dhat~ng Arya Damar, sarta mawi dipun b~ktani s~rat. Patih Gajah Mada laj~ng lumampah amb~kta putri Cina, sampun k~panggih kalih Arya Damar 18
wont~n ing Gar~sik. Andhawahak~n timbalanipun Sang Nata, sarta amat~dhakak~n s~rat, ung~ling s~rat. Putri Cina kapat~dhakak~n dados garwa dhat~ng Arya Damar, nanging sar~hning saw~g ngandh~g, bot~n kalilan anyar~nana, ang~ntosana sababaring wawratan. Arya Damar matur sandika. Arya Damar laj~ng mancal, lastantun dumugi ing Palembang, laj~ng jum~n~ng ratu. ingkang wont~n ing nagari C~mpa, ap~putra kalih sami jal~r, ingkang s~puh nama Rad~n Rahmat, ingkang an~m nama Rad~n Santri, Ratu ing C~mpa inggih sampun p~putra kakung satunggil. Anama Rad~n Bur~r~h. Rad~n Rahmat wau anyuwun pamit dhat~ng ingkang paman Prabu ing C~mpa, kalilana dhat~ng ing tanah Jawi, kalih ingkang rayi, badhe tuwi ingkang uwa ratu ing Majapait. Sang Nata anglilani, nanging Rad~n Bur~r~h andikakak~n amb~kta, anunt~n sami mangkat tiyang t~tiga, lastantun dumugi nagari ing Majapait. Sampun k~panggih kalihan Prabu Brawijaya. Makdum Brahim Asmara, Putra t~tiga wau ~ngg~nipun k~nd~l wont~n ing nagari Majapait sataun. Rad~n Rahmat krama angsal putranipun Tum~nggung Wilatikta, anama Ki G~dhe Manila, wondening Tum~nggung Wilatikta wau inggih gadhah putra jal~r satunggil, awasta Jaka Said, kapr~nah an~m kalih ingkang sampun krama wau, Rad~n Rahmat laj~ng adh~dh~kah wont~n ing Ngamp~l D~nta. Rad~n Bur~r~h kalih Rad~n Santri inggih sampun sami krama angsal putranipun Arya Teja, ingkang s~puh angsal Rad~n Santri, ingkang an~m angsal Rad~n Bur~r~h, anunt~n sami dh~dh~kah wont~n ing Gar~sik. Kacariyos wont~n maolana saking nagari Juldah angajawi, anama S~h Walilanang, ingkang dipun jujug ing Ngamp~l D~nta, ar~raosan bab ng~lmi kalihan sunan ing Ngamp~l D~nta, sar~ng sampun antawis lami ~ngg~nipun wont~n ing Ngamp~l D~nta, laj~ng al~lampah malih angetan l~r~s, anjog ing Balambangan, anjujug dhusun ing Purwasata. Ratu ing Balambangan kagungan putra ~stri saw~g g~rah sang~t, bot~n wont~n ingkang sag~d anyarasak~n. Sar~ng dipun jamp~ni S~h Walilanang saras, anunt~n karsanipun Sang Nata ingkang putra kadhaupak~n kalih S~h Walilanang, lami-lami Sang Prabu dipun purih Islama dhat~ng ingkang putra mantu, nanging bot~n purun. S~h Walilanang laj~ng kesah dhat~ng ing Malaka, ingkang garwa dipun tilar, panuju wawrat s~puh. Sakesahipun S~h Walilanang nagari ing Balambangan kenging w~w~lak ag~ng, akathah tiyang p~jah. 19
Garwanipun S~h Walilanang ingkang katilar wau ambabar m~dal jal~r, karsanipun Ratu ing Balambangan, jabang bayi kal~b~tak~n ing tab~la, dipun labuh dhat~ng ing s~gant~n. Ratu ing Balambangan kagungan abdi, anama Ki Samboja, punika manggih bilai kadukan ing Sang Nata, kaundur saking kal~nggahanipun, laj~ng kesah ngabdi dhat~ng Ratu ing pangabdinipun, kaganjar kal~nggahan wont~n ing Gar~sik. Sap~jahipun Ki Samboja, atilar semah anglangkungi sugihipun. Sarta kathah padagangipun. Anunt~n wont~n padagangipun amanggih tab~la isi lare, jabang bayi dipun kap~ndh~t putra, sar~ng sampun ag~ng dipun k~n ngaos dhat~ng Sunan ing Ngamp~l D~nta, kancanipun ngaos kalih putranipun Sunan ing Ngamp~l D~nta, anama Santri Bonang, wondene putranipun nyai r~ndha wau kanamanan Santri Giri. Lare kalih wau nunt~n sum~ja ngaos dhat~ng M~kah, laj~ng sami mangkat, k~nd~l wont~n ing Malaka, k~panggih kalih Walilanang, sarta dipun guroni, antawis sataun laminipun, laj~ng badhe andumug~kak~n kaniyatanipun ngaos dhat~ng M~kah, nanging S~h Walilanang bot~n angr~mbagi, dipun purih mantuka dhat~ng ing nagarinipun piyambak, sarta sami dipun iring jungkat, kalih rasukan jubah. Santri Giri dipun juluki Prabu S~tmata, Santri Bonang dipun j~juluki Prabu Nyakrakusuma, anunt~n sami mantuk dhat~ng ing Ngamp~l D~nta malih. ing Majapait, katrimah sukakak~n dhat~ng Nyai R~ndha Samboja, Wont~n dr~wis saking tanah ing Atasangin angajawi, anama S~h lami-lami kesah Raidin, ad~dunung wont~n al~lampah malih, sar~ng p~jah dipun p~tak wont~n ing Pamalang. ing Ngamp~l D~nta, Putranipun Tum~nggung Wilatikta ing Majapait, ingkang nama Jaka Said, sang~t r~m~nipun ngabotohan, ambalayangan dumugi ing Japara, bilih kawon amb~begal, angadhang tiyang lumampah wont~n ing wana, anama ing Jatis~kar, kapr~nah sal~r wetanipun ing Las~m. Sunan Bonang pinuju langkung wont~n ing wana wau, dipun andh~g badhe dipun begal. Sunan Bonang ngandika, benjing manawi wont~n tiyang langkung ing ngriki, angangge sarwa wulung, sarta asumping s~kar wora-wari abrit, punika prayogi dipun begala. Rad~n Said anuruti, Sunan Bonang dipun lulusak~n ing lampahipun. Antawis tigang dint~n langkung ing panggenan Rad~n Said ngadhang tiyang wau, pangangg~nipun sarwa wulung, asumping s~kar wora-wari abrit. Sar~ng dipun andh~g dhat~ng Rad~n Said, Sunan Bonang dados 20
sakawan. Rad~n Said sang~t ing ajrihipun laj~ng tobat, amantuni ~ngg~nipun anglampahi padam~lan awon. Nunt~n tapa angsal kalih taun, saking ~ngg~nipun ang~stokak~n pak~nipun Sunan Bonang. Sasampuning tapa Rad~n Said dhat~ng ing Car~bon, wont~n ing ngriku tapa malih sapinggiring l~p~n, anama Kalijaga, laj~ng ngalih nama Sunan Kalijaga, lami-lami kap~ndh~t ipe dhat~ng Sunan Gunungjati, ingkang angr~hak~n ing Carbon. Kaangsalak~n sadh~r~kipun an~m. Kacariyos putri Cina, ingkang kaparingak~n dhat~ng Arya Damar, sampun ambabar miyos kakung, dipun j~juluki Rad~n Patah, patutanipun kalih Arya Damar piyambak inggih kakung satunggil, kanamanan Rad~n Us~n. Sar~ng sampun sami diwasa, karsanipun Arya Damar badhe amagawan, Rad~n Patah badhe kag~ntosak~n jum~n~ng ratu ing Palembang, Rad~n Us~n dadosa patihipun. Nanging Rad~n Patah mopo, awit k~dugi d~r~ng sag~d anglampahi. Ing wanci dalu Rad~n Patah lolos saking Palembang, lumampah ing sapurug-purug, angambah wana, anunt~n k~nd~l wont~n pinggiring t~lagi. Rad~n Us~n sar~ng enjingipun ningali ingkang raka bot~n wont~n, laj~ng kesah angupadosi, bot~n mawi matur dhat~ng ingkang rama ibu, utawi dhat~ng tiyang san~sipun. Lampahipun ngantos t~bih, anasak nasak wana, bot~n kant~nan ingkang dipun jujug. Rad~n Us~n angsalipun ngupadosi sampun k~panggih. Pinuju l~nggah wont~n pinggiring t~lagi, ingkang rayi awad y~n kadukan dhat~ng ingkang rama, mila kalampahan kesah saking nagari, putra k~kalih laj~ng sami r~mbag dhat~ng ing tanah Jawi, angabdi Prabu Brawijaya lumampah, k~p~thuk tiyang begal k~kalih, anama Supala Supali, begal k~kalih kawon, laj~ng dipun k~n sami mantuk. ingkang raka ing Majapait. Sar~ng sami Rad~n k~kalih andumug~kak~n lampahipun, sum~dya ngadhang juragan ingkang m~dal ing s~gant~n. Badhe dipun nunuti, nunt~n k~nd~l wont~n ing r~di ngongkang s~gant~n, anama R~samuka, wont~n ing ngriku sami tapa ngantos tigang wulan, sarta angaj~ng-aj~ng langkunging baita, anunt~n wont~n baita juragan, k~nd~l c~lak ing r~di wau, purun dipun nunuti, lampahing baita k~nd~l ing Surapringga, wont~n ing ngriku rad~n k~kalih mudhun dhat~ng dharat, k~nd~l wont~n ing Ngamp~l D~nta, laj~ng sami angg~guru dhat~ng Sunan Ngamp~l D~nta, sarta sami manjing agami Islam. Sar~ng sampun antawis lami ~ngg~nipun wont~n ing Ngamp~l D~nta, Rad~n Us~n 21
ang~ng~tak~n ingkang raka, ~ngg~nipun badhe angabdi ratu ing Majapait. Wangsulanipun Rad~n Patah, sar~hning sampun manjing agami Islam. Bot~n purun angabdi ratu kapir, ingkang rayi kasarah, bilih karsa angabdi piyambak. Rad~n Us~n wau inggih laj~ng lumampah piyambak dhat~ng ing Majapait, sum~dya ngabdi, inggih sampun katrimah ing pangabdinipun, kajunjung l~nggah dados Adipati T~rung. Amangsuli cariyosipun Rad~n Patah, ingkang kantun wont~n ing Ngamp~l D~nta, kadhaupak~n kalih putranipun Nyai Ag~ng Maloka ingkang pambayun, wayahipun Sunan ing Ngamp~l D~nta, anunt~n Rad~n Patah nyuwun pit~dah, ing pundi ~ngg~nipun badhe j~mj~m adh~dh~kah. Sunan ing Ngamp~l D~nta inggih asuka pit~dah, Rad~n Patah kapurih lumampah ngil~n l~r~s. Bilih manggih galagah arum amb~tipun, punika dipun dh~kahana, awit panggenan punika badhe dados nagari, sarta g~mah raharja. Rad~n Patah laj~ng lumampah anjog ing wana ag~ng, amanggih galagah wangi amb~tipun. Wana punika anama ing Bintara, ing ngriku Rad~n Patah adh~dh~kah, bot~n antawis lami kathah t~tiyang dhat~ng, sami tumut g~griya ing ngriku, sarta sami ambabadi wana, angad~gak~n masjid. Sangsaya kathah t~tiyang dhat~ng, sami angg~guru dhat~ng Rad~n Patah. Kacariyos Prabu Brawijaya miyos sitinggil, andangu dhat~ng para nujum. Punapa sasedanipun wont~n ingkang angg~ntosi kaprabonipun, andarb~ni panguwasa kados panj~n~nganipun. Aturipun para nujum inggih wont~n, t~dhakipun Sang Nata ugi, nanging badhe ngalih kadhaton ing Mataram. Ang~dh~pak~n tiyang ing tanah Jawi sadaya. Prabu Brawijaya bot~n mawi ngandika laj~ng kundur angadhaton. Kala samant~n Sang Nata g~rah raja singa, lami bot~n sag~d miyos-miyos, sawarnining j~jampi bot~n mantunak~n, anunt~n wanci dalu Sang Nata mir~ng swara. H~h Sang Nata, y~n sira ar~p waras, atunggala turu wong wandhan kang kuning rupane, sawungunipun Sang Nata laj~ng mundhut abdi ~stri wandhan, b~b~ktanipun ingkang garwa saking nagari ing C~mpa, sar~ng dipun sar~ni sapisan Sang Nata saras g~rahipun. Abdi ~stri wau wawrat, ambabar miyos kakung, abagus warninipun. Karsanipun Sang Nata, jabang bayi kaparingak~n dhat~ng abdi juru sabin, anama Kyai Buyut Masahar, nanging bilih sampun umur sawindu andikakak~n m~jahi, awit pambatangipun para nujum, ratu, angrisak jabang bayi punika ing benjing badhe dados 22
panj~n~nganipun Sang Prabu, nanging pambatangipun para nujum wau kalintu. Jabang bayi kab~kta mantuk dhat~ng Ki Masahar, kapasrahak~n dhat~ng semahipun, supados kapulasaraa, sar~ng sampun puput, dipun j~juluki Rad~n Bondhan Kajawan. Dumugi umur sawindu Kyai Buyut any~r~pak~n dhat~ng semahipun, ingkang dados karsanipun Sang Nata wau, laj~ng ngunus curiga, badhe am~jahi ing Rad~n Bondhan Kajawan. Nyai Buyut kal~ng~r, Kyai Masahar sande ~ngg~nipun badhe am~jahi, enggal anulungi semahipun. Saking awrating tr~snanipun dhat~ng ingkang ~stri, Rad~n Bondhan Kajawan bot~n siyos p~jah, Kyai Masahar laj~ng sampun anglampahi dhawahipun. Sang Nata sakalangkung suka ing galih. sowan ing Sang Nata, awad y~n Prabu Brawijaya sampun midhang~t wartos, y~n wont~n tiyang dh~dh~kah ing wana Bintara, misuwur ing pundi-pundi m~nggah ag~nging padh~kahan sarta kas~kt~nipun. Sang Nata andangu dhat~ng para mantri, y~ktos kalihan bot~nipun. Adipati T~rung matur y~n say~ktos, sarta ingkang dh~dh~kah wau kapr~nah sadh~r~kipun s~puh, Sang Nata laj~ng dhawah animbali, Adipati ing T~rung ingkang lumampah angirit abdi sal~ksa. Sadhat~ngipun ing Bintara, Rad~n Patah dipun timbali, enggal lumampah, kairid dening Adipati T~rung, ing ngarsanipun Sang Prabu, Sang Nata sakalangkung suka ing galih, sarta luntur sihipun dhat~ng Rad~n Patah, awit warninipun sami kalihan Sang Prabu, laj~ng kaak~n putra, kaangkat nama Dipati ing Bintara, sarta kaparingan abdi sal~ksa, Sang Nata any~r~pak~n dhat~ng Rad~n Patah, y~n padhkahan ing Bintara benjing badhe dados nagari anama ing D~mak. Ing ngriku badhe wiwitipun salin agami Islam. Sar~ng Rad~n Patah sampun dipun pituturi, laj~ng kalilan mantuk dhat~ng D~mak, angirid abdi sal~ksa, sarta kaparingan gajah, kapal, gar~bong, padhati. Lami-lami padh~kahan ing Bintara sangsaya g~mah arja. sadhat~ngipun Ing nagari Kudus wont~n tiyang d~dunung, awasta Kyai Ag~ng ing Kudus. Punika gadhah anak jal~r t~tiga, ingkang tunggil biyung k~kalih, wuragilipun san~s biyung, dipun tantun rabi bot~n purun, andadosak~n dukanipun ingkang rama, saking ajrihipun kadukan, ing wanci dalu Ki Jaka kesah, lampahipun anjujug ing r~di K~ndh~ng, atapa wont~n ing lami-lami kalunta-lunta lampahipun, amanggih patamanan, ngriku, Jaka wont~n b~jinipun ayom kaub~ngan ing s~s~karan. Ki 23
r~m~n~n al~nggah sangandhaping kaj~ng, ingkang angayomi b~ji, wondene ingkang gadhah patamanan punika, anama Kyai Ag~ng ing K~mbang Lampir, agadhah anak ~stri satunggil ayu, dipun taros laki bot~n purun. Ing wanci k~nd~ling b~dhug siyang, anakipun Kyai Ag~ng ing K~mbang Lampir wau angangsu dhat~ng ing patamanan, bot~n mawi rencang. Ki Jaka sar~ng aningali wont~n tiyang ~stri ayu dhat~ng, laj~ng s~n~tan ampungan kaj~ng, bot~n katingal dhat~ng kang badhe ngangsu. Sar~hning bot~n wont~n tiyang satunggil-tunggila ingkang katingal, ing b~ji, tiyang ~stri wau bot~n taha-taha, awuda laj~ng adus sasampuning adus badhe mantuk, dipun tututi dhat~ng Ki Jaka, dipun guj~g laj~ng katunggil til~m. Sar~ng sampun, Ki Jaka kesah, tiyang ~stri mantuk. Lami-lami anakipun Kyai Ag~ng K~mbang Lampir wawrat, dipun tak~ni dhat~ng bapakipun, m~nggah ingkang ng~t~ngi, bot~n purun b~laka, Kyai Ag~ng sakalangkung n~psu, sarta sang~t ing wirangipun. Saking ajrihing dukanipun ingkang rama, anak wau ing wanci dalu lolos, kesah ing sapurug-purug. Sareng andungkap ing mangsanipun, ambabar m~dal jal~r, wont~n ing wana ing Kapanasan. Tiyang ~stri p~jah konduran. Jabang bayi wont~n ing daganipun. Kacariyos Kyai Ag~ng ing Selandaka, kar~m~nanipun anulup. Anuju kyai ag~ng dhat~ng wana, amanggih jabang bayi, laj~ng dipun ~mban ing sabukipun. Kyai ag~ng andumug~kak~n angg~nipun badhe nulup, anunt~n ningali kidang, sang~t ing r~m~nipun, ka~tutak~n ing sapurugipun. Dangu-dangu kidang ical, sang~t andadosak~n cuwaning manahipun muring-muring dhat~ng jabang bayi, laj~ng kas~l~hakn sangandhaping wit-witan. Kyai ag~ng andumug~kak~n ngupadosi kidangwau. Wondene panggenanipun any~l~hak~n lare wau, kala rumiyin pratapanipun Kyai Ag~ng ing Tarub. Satilaripun Kyai Ag~ng ingkang ~stri wulanjar taksih agriya wont~n ing ngriku, lare wau dipun panggih dhat~ng nyai r~ndha, sarta dipun pulasara, sar~ng umur pitung taun sadaya, katingal bagusipun. Kancanipun kar~m~nanipun ing diwasanipun, badhe dipun rab~kak~n bot~n purun. lare sami dolan asih anulup dhat~ng wana, ngantos dumugi Ki Jaka anuju nulup dhat~ng wana, aningali p~ksi an~h warninipun, l~pat. Ngalih-ngalih sang~t angg~nipun kapencut, dipun tulup 24
~ngg~nipun mencok, ka~tutak~n ing sapurugipun, ngantos dumugi ing wana ag~ng, p~ksi laj~ng bot~n katingal. Sat~ngahing wana punika wont~n s~ndhang, pasiramanipun widadari. Anuju ing dint~n Anggara Kasih para widadari sami tumurun asiram ing s~ndhang wau. Ki Jaka as~n~tan. Widadari sami lukar asiram wont~n ing s~ndhang, Ki Jaka awas aningali, kapencut ing ayunipun. Anunt~n pangangg~nipun widadari ingkang satunggil dipun cuthik, sarta kaump~tak~n. Para widadari bot~n wont~n sum~r~p, taksih bingah-bingah sami siram. Ki Jaka laj~ng dh~h~m. Para widadari kag~t mir~ng swaraning tiyang, enggal sami mabur amb~kta pangangg~nipun piyambak-piyambak. Namung satunggil anama D~wi Nawangwulan, taksih kantun wont~n ing s~ndhang, awit pangangg~nipun bot~n wont~n. Ki Jaka mar~p~ki, Nawangwulan dipun tantun, bilih purun dipun rab~ni badhe kasukanan sagah pangangge, anglampahi ingkang n~nantun wau, pangangge laj~ng kasukakak~n, Nawangwulan kab~kta mantuk sarta dipun rab~ni, andadosak~n suka bingahipun nyai r~ndha ing Tarub. Lami-lami nyai r~ndha ing Tarub tilar, ingkang putra pupon wau laj~ng anama Kyai Ag~ng ing Tarub, sampun ap~putra satunggal ~stri, anglangkungi ayu warninipun, kanamanan Rara Nawangsih. saking k~w~danipun D~wi Nawangwulan, Anuju satunggil dint~n D~wi Nawangwulan badhe angumbah t~ngga popok dangdanganipun, sarta kaw~ling wantos-wantos, sampun ngantos angungkabi k~k~b. Sakesahipun D~wi Nawangwulan dhat~ng l~p~n, Kyai Ag~ng at~ngga dangdangan, dipun sambi amomong putra, ciptanipun Kyai Ag~ng, ingkang garwa amung dipun k~kayani pantun salumbung, mongka sampun antawis lami bot~n kalong, Kyai Ag~ng bot~n sag~d andugi ing sababipun. Saking badhe sum~r~p sapint~n Ingkang wont~n ing ingkang dipun b~thak, k~k~b dipun angkat. kukusan amung pantun sawuli, k~k~b laj~ng katutupak~n malih. Sadhat~ngipun ingkang garwa angangkat k~k~b. Pantun sawuli taksih kados kalanipun kal~b~tak~n. Sang~t andadosak~n n~psunipun Sang d~wi, anarka y~n k~k~b dipun ungkabi dhat~ng ingkang jal~r, ingkang jal~r laj~ng badhe katilar mantuk dhat~ng ing kahyanganipun, nanging Sang d~wi sampun ical kas~ktenipun, bot~n sag~d wangsul dhat~ng ing pawidadar~n. dhat~ng l~p~n. Ingkang raka dipun aturi 25
~ngg~nipun b~thak, D~wi Nawangwulan sab~n enjing angg~ntang, lami-lami pantun salumbung t~las. Sat~lasing pantun, rasukanipun Sang d~wi anama ~ntakusuma, ingkang dipun p~ndh~t dhat~ng ingkang raka kalanipun wont~n pinggiring s~ndhang, pinanggih kasasaban pantun, sang~t andadosak~n n~psunipun Sang d~wi, rasukan kap~ndh~t laj~ng dipun ag~m. Sang d~wi mantuk kasakt~nipun kados ing wau-wau, matur dhat~ng ingkang raka, y~n badhe mantuk dhat~ng ing kahyanganipun, sampun pin~sthi bot~n kenging t~tunggilan lami-lami, wondene w~lingipun dhat~ng ingkang raka, bilih putranipun muwun, kab~ktaa minggah dhat~ng ing panggungan, ing ngandhapipun b~sm~nana m~rang k~tan c~m~ng, Sang d~wi m~sthi tumurun an~s~pi ingkang putra. Sar~ng sampun m~m~ling, laj~ng m~ndh~t m~rang k~tan c~m~ng, kab~smi, Sang d~wi mumbul nurut kukus. Sang~t andadosak~n susahipun Kyai Ag~ng ing Tarub. Kyai Ag~ng Tarub inggih anglampahi ingkang dados w~w~ling wau, sab~n-sab~n putra muwun ingkang ing p~panggungan, ing ngandhap mawi dipun b~sm~ni m~rang k~tan c~m~ng, laj~ng katilar mudhun. Sar~ng ing lami-lami sangsaya ag~ng, suwarninipun m~mp~r ingkang ibu. Wiwit kalanipun kamanungsan kab~kta minggah Kacariyos Kyai Buyut Masahar lumampah dhat~ng ing Majapait, badhe sowan ing Sang Nata, anyaosak~n pam~daling sabin, warni pantun kathah, Rad~n Bondhan Kajawan tut wingking, nanging Kyai Buyut Masahar bot~n sum~r~p. Pantun sampun konjuk ing Prabu Brawijaya, Rad~n Bondhan Kajawan anjujug ing sitinggil, anabuh gongsa Kyai S~kar Dalima, andadosak~n kag~tipun Sang Prabu, ingkang nabuh sampun kac~p~ng, katur ing Sang Nata, sar~ng kapariksa, anakipun Ki Buyut Masahar laj~ng kapundhut ing Sang Nata, kaparingan dhuwung k~kalih, nama Kyai Maesa Nular, kalih Kyai Malela, sarta waos satunggil, nama Kyai Pal~r~d. Dhawahipun Sang Nata dhat~ng Kyai Buyut, Rad~n Bondhan Kajawan andikakak~n masrahak~n dhat~ng Kyai Ag~ng ing Tarub. Kyai Buyut matur sandika laj~ng lumampah dhat~ng Tarub angirid Rad~n Bondhan Kajawan. Wont~n ing margi dipun begal ing tiyang k~kalih, begalipun sami p~jah dening Rad~n Bondhan Kajawan, amargi dipun suduk ing dhuwung Malela, nanging dhuwung wau tug~l pucukipun. Rad~n Bondhan Kajawan laj~ng prasapa, benjing sat~dhakipun sampun wont~n ingkang ngangge dhuwung Malela. 26
Kyai Ag~ng ing Tarub sampun sum~r~p, y~n badhe katamuan. Ingkang putra D~wi Nawangsih kapurih angg~lara klasa, bot~n antawis dangu Rad~n Bondhan Kajawan sarta Kyai Buyut dhat~ng, Kyai Buyut Masahar andhawahak~n timbalanipun Sang Nata, sarta amasrahak~n Rad~n Bondhan Kajawan, supados kawulanga, Kyai Ag~ng ing Tarub sampun nyandhak karsanipun Sang Prabu Brawijaya, wangsulanipun sandika. Saantukipun Ki Buyut Masahar Rad~n Bondhan kasadh~r~kak~n kalihan putranipun Kyai Ag~ng Tarub. Kala samant~n Sang R~tna Nawangsih yuswanipun kawan w~las taun. Anunt~n Rad~n Bondhan Kajawan ka~lih nama L~mbu Pt~ng dhat~ng Kyai Ag~ng ing Tarub. Sang Prabu Brawijaya midhang~t wartos, bilih kathah t~tiyang nungkul dhat~ng Giri, Patih Gajah Mada laj~ng kautus anglurugi ing Giri, tiyang ing Giri sami kagegeran, angili dhat~ng kadhaton. Kala samant~n Sunan Giri saw~g ny~rat, kag~t mir~ng wartos dhat~nging m~ngsah, kang sum~ja ngrisak ing Giri, kalam ingkang kadam~l ny~rat laj~ng dipun bucal, sarta and~donga ing Gusti Allah, kalam ingkang kabucal wau laj~ng dados dhuwung, angamuk piyambak. Tyang ing Majapait kathah kang p~jah, sakantunipun sami lumaj~ng mantuk dhat~ng ing Majapait. Sabibaring m~ngsah dhuwung wangsul piyambak, sum~l~h ing ngarsanipun Sang pandhita sarta akuthah rah, Sang pandhita sar~ng aningali dhuwung kuthah rah, laj~ng and~donga, mugi kaapunt~na solah ingkang sisip. Sarta any~r~pak~n dhat~ng balanipun, m~nggah dhuwung wau kanamanan Kalam Muny~ng. Sar~ng sampun antawis lami Sunan ing Giri seda, kag~ntosan wayahipun, j~juluk Sunan Parap~n. Kala samant~n Prabu Brawijaya sampun kawartosan ing Giri, kag~ntosan ing sedanipun Sunan wayahipun anama Sunan Parap~n. Prabu Brawijaya laj~ng parentah dhat~ng Patih Gajah Mada, sarta para putra, andikakak~n amb~dhah ing Giri. Sunan Parap~n inggih am~thukak~n p~rangipun bala ing Majapait, nanging kawon p~rangipun, nunt~n lumaj~ng angungsi sapinggiring sagant~n. Kitha ing Giri laj~ng kab~smi sadaya. Rajaputra ing Majapait tindak dhat~ng pasareyanipun sunan lami kang sampun seda, ingkang t~ngga pakuburan ngriku tiyang k~kalih sami pincang, laj~ng andikakak~n andhudhuk pakuburan. Bala ing Majapait enggal sami tumandang andhudhuk, nanging laj~ng sami dhawah gulasahan. Tiyang 27
k~kalih kang sami pincang wau nunt~n kadhawahan andhudhuk. Y~n bot~n purun anglampahi, kaayam-ayam badhe kadam~l coban dhuwung. Tiyang pincang k~kalih wau inggih enggal andhudhuk. Siti ing pasarean sampun kadhudhuk, balabag tutuping tab~la laj~ng kabikak, kombang m~dal tanpa wicalan saking sal~b~ting pakuburan, manginggil ang~b~ki awang-awang, swaranipun kados langit r~bah, nunt~n an~mpuh bala ing Majapait sami lumaj~ng ar~bat g~sang, dumunung ing nagari Majapait, kombang taksih ang~suk. Prabu Brawijaya sabalanipun atilar nagari, angungsi t~bih, awit bot~n kadugi anulak pangangs~ging kumbang, kombang sampun wangsul dhat~ng nagarinipun malih. Sar~ng kombang sampun bot~n wont~n, Prabu Brawijaya laj~ng kundur dhat~ng nagari ing Majapait malih lan sabalanipun, sarta bot~n sum~ja anyikara malih dhat~ng Sunan ing Giri. Kacariyos tiyang k~kalih kang sami pincang at~ngga pakuburan wau, laj~ng waluya sakitipun, nunt~n lumaj~ng asuka pirsa dhat~ng Sunan ing Giri, kang ngungsi wont~n pinggiring sagant~n, aw~wartos y~n m~ngsah sampun larut, amargi kat~mpuh ing kombang, sarta aw~wartos jalarane angg~nipun saras. Sunan Parap~n sar~ng mir~ng w~wartosipun tiyang k~kalih wau, laj~ng kondur dhat~ng ing Giri, antawis lami ing Giri sampun raharja kados ingkang wau-wau, sarta bot~n wont~n m~ngsah malih. Kala samant~n Prabu Brawijaya ~ng~t dhat~ng putranipun ingkang dh~dh~kah wont~n ing Bintara, angandika dhat~ng Adipati ing T~rung, jangjine marang aku ing sab~n taun bakal seba, m~ngka wis t~lung taun ora nana mrene, apa ta wus mukti, dene ora eling marang aku, y~n m~ngkono, kowe lumakua m~nyang ing Bintara, kakangamu takonana, apa sababe dene ora seba marang aku." "K~priye kakangamu dene wis lawas ora nana seba, Adipati ing T~rung enggal lumapah dhat~ng Bintara, kadh~r~kak~n tiyang sarta andhawahak~n timbalanipun Sang Prabu. Rad~n Patah amangsuli, y~n sampun ag~ng panuwunipun m~nggahing sih kaw~lasanipun Prabu Brawijaya, wondene sababipun bot~n sowan, awit saking w~wal~ring agami, ingkang bot~n anglilani tiyang Islam sowan ing tiyang kapir, sarta sampun kaj~ngka y~n ing Bintara badhe jum~n~ng karaton, wiwitipun tiyang Jawi sami Islam. Adipati ing T~rung anggraita ing galihipun, ajrih wangsul dhat~ng ing Majapait, y~n bot~n sar~ng kalih sal~ksa, sampun k~panggih kalih ingkang raka, 28
ingkang raka, laj~ng angatag dhat~ng Rad~n Patah, supados enggala ing T~rung badhe linampahan ambiyantoni p~rangipun. Nunt~n sami pir~mbagan, tiyang Islam sami kakl~mpakak~n sad~dam~lipun wont~n ing Bintara, bupati ing Madura, Arya Teja ing Tuban, Bupati ing Surapringga tuwin Sang pandhita ing lan Giri sabalanipun. Punapadene para wali Ian para mukmin inggih sampun sami ngal~mpak. Anunt~n sami bidhal dhat~ng Majapait. Kathahing baris tanpa wilangan. Kitha ing Majapait laj~ng kak~pang, tiyang ing Majapait kathah ingkang sami t~luk dhat~ng Dipati Bintara, bot~n wont~n ingkang purun m~thuk prang, Adipati ing Bintara sarta Adipati ing T~rung laj~ng um~b~t ing alun-alun. Adipati Bintara pinarak ing dh~dhampar wont~n ing pag~laran ingadh~p para prajurit. ing kaniyatanipun, sarta Adipati inggih sampun sami ngal~mpak wont~n ing Bintara ing Sang Prabu, y~n kadhat~ngan m~ngsah saking ing Bintara, samangke Adipati Bintara pinarak wont~n ing pag~laran. Sang Prabu Brawijaya sar~ng mir~ng y~n ingkang putra wont~n ing pag~laran, laj~ng minggah dhat~ng p~panggungan, karsa aningali dhat~ng ingkang putra, Sang Prabu Brawijaya sar~ng sampun aningali dhat~ng ingkang putra, laj~ng merad lan sabalanipun ingkang s~tya dhat~ng rajanipun. Kala meradipun Prabu Brawijaya ing sak~dhap punika ugi wont~n ingkang katingal kados andaru, w~dalipun saking kadhaton ing Majapait, warninipun kados kilat, swaranipun gumludhug angg~girisi dhumawah dhat~ng ing Bintara. Patih Gajah Mada angunjuki uninga Adipati Bintara nunt~n um~b~t dhat~ng ing kadhaton, sang~t eramipun, dene bot~n k~panggih tiyang satunggil-tunggila, amuwun sal~b~ting galih, nunt~n m~dal saking kadhaton, kondur dhat~ng ing Bintara, kalihan bantu saprajuritipun. Sarawuhe ing Bintara, Sunan Ngamp~l D~nta ngandika dhat~ng Dipati ing Bintara, andikakak~n jum~n~ng ratu wont~n ing Majapait, ingkang sampun dados warisipun, ananging Sunan Giri badhe any~lani jum~n~ng Ratu Majapait, laminipun kawan dasa dint~n. Anyarati supados ical l~lab~tipun ratu kapir, r~mbag m~kat~n wau inggih sampun kalampahan. Sar~ng sampun angsal kawan dasa dint~n, Sunan Giri nunt~n pasrah karaton dhat~ng Rad~n Patah, Rad~n Patah inggih laj~ng jum~n~ng ratu wont~n ing D~mak, ang~r~h ing tanah Jawi sadaya, Jimbun Ngabdurahman Pan~mbahan Palembang aj~juluk Senapati 29
Saidin Panatagama. Ki Wanapala kajunjung p~patih, anama Patih Mangkurat Tiyang ing tanah Jawi sami suyud sarta anut ing agami Islam. Laj~ng sami pir~mbagan badhe angad~gak~n masjid ing D~mak. Para wali sami b~bah-b~bahan ing panggarapipun. Sampun sami cumawis, amung Sunan Kalijaga ingkang kantun, d~r~ng warni ingkang dados b~bahanipun. Sabab saw~g tirakat dhat~ng ing Pamantingan. Sawangsulipun dhat~ng ing dal~m, masjid sampun badhe kaad~gak~n. Sunan Kalijaga enggal angl~mpakak~n tatal. Nunt~n kab~ngk~kan, sar~ng sadalu punika ugi b~ngk~kan tatal dados saka, enjingipun tanggal kaping 1 wulan Dulkangidah masjid kaad~gak~n, sin~ngkalan 1428, keblatipun masjid manut kakbah ing M~kah, pangulunipun Sunan ing Kudus. Sar~ng sampun antawis sajumungah ad~gipun masjid wau, para wali pinuju sami dikir wont~n ing masjid, Sunan Kalijaga l~nggah nyan~s, nyikruk wont~n sangandhaping b~dhug. Nunt~n wont~n bunt~lan dhawah saking nginggil, ul~sipun wacucal menda, ing l~b~t isi pasujudan sarta salendhangipun Kaj~ng Rasul. Para wali sami pir~mbagan, bunt~lan wau prayogi kapanduma sapikantukipun. Sunan Bonang bot~n amrayog~kak~n ing pir~mbag wau, karsanipun Sunan Bonang bunt~lan prayogi kaumbulak~n. Sint~n ingkang kadhawahan inggih nunt~n ingkang andarb~ni. Bunt~lan wau inggih punika kaumbulak~n, dhawah wont~n ing pangkonipun Sunan Kalijaga. Sunan Kalijaga kag~t nunt~n ngaluwat laminipun kawan dasa dint~n, sarwi andondomi wacucal wau sarta maos kalimah k~kalih, wacucal sampun dados rasukan anama ~ntakusuma utawi Kyai Gundhil. M~nggah Kyai Gundhil punika sapanginggilipun dados ag~m-ag~manipun para ratu, ing nalikanipun y~n jum~n~ng ratu lan y~n mangun p~rang, namung Sultan D~mak lan Sultan Pajang kang bot~n ngag~m. Kala samant~n Sunan Bonang animbali pandhe ing Tuban awasta Ki Sura, punika kaparingan cis dhat~ng Sunan Bonang, andikakak~n dam~l pasunatan. Ananging Ki Sura wau laj~ng adam~l dhuwung dhapur sangk~lat. Nunt~n andikakak~n dam~l malih sakantuning tosan cis wau, inggih nunt~n kadam~l warni wulung malih dhapur pasopati, kacaosak~n dhat~ng Sunan Bonang. Wondene dhuwung k~kalih wau dede ingkang kakarsakak~n Sunan Bonang, ewadene padam~lanipun Ki Sura wau inggih katarimah, sabab Sunan Bonang sum~r~p y~n dhuwung k~kalih wau badhe dados pangangg~nipun para ratu ingkang ng~r~h ing tanah Jawi, ananging Ki Sura wau sasampunipun dam~l 30
dhuwung laj~ng sakit mripatipun, t~mahan ina, bot~n sag~d dam~l dhuwung malih. Sunan Bonang anunt~n dhat~ng wana, aningali tunggak jati growong wont~n sapinggiring toya katuwuhan godhong pakis, angr~mbyung wont~n sangandhaping tunggak wau, sarta pating c~k~nuk pinanggih panggalihipun, badhe kapola wangunipun, kadam~l garaning dhuwung wau, badhe kaag~m piyambak. Sakonduripun Sunan Bonang laj~ng adam~l garan wau, sar~ng sampun dados sang~t ing prayoginipun, pant~s y~n kaag~ma ing para ratu, mila laj~ng ka~trapak~n ing dhuwung k~kalih wau, m~nggah namanipun kawastanan ukiran tunggak s~mi dhat~ng Sunan Bonang. Punuju ing dint~n Jumungah Sunan Bonang s~mbiyang dhat~ng ing masjid. Sabakdaning s~mbiyang Sunan Kudus pitak~n, sababipun bot~n ngangge cis. Sunan Bonang any~r~pak~n sarta and~dahak~n dhuwung pasopati wau, Sunan Kudus r~m~n aningali wanguning dhuwung, laj~ng kasambut kadam~l pola, ingkang dipun k~n dam~l tiyang pandhe anama Ki Janas. Sar~ng sampun dados dhuwung inggih laj~ng kawangsulak~n malih. ~lungipun. Tunggak kasawang-sawang Kacariyos Kyai Ag~ng Tarub sang~t asihipun dhat~ng Rad~n L~mbu P~t~ng, kados putranipun piyambak. Sabab Kyai Ag~ng sum~r~p ing p~p~sth~n. Awit sampun angsal wisik. Mila ingkang putra sang~t angg~nipun amulang, dipun k~n amratapa, aling-aling s~sabin. Rad~n L~mbu P~t~ng ng~stokak~n parentahe kang rama, ing sab~n dint~n saba ing pagagan, an~nan~m sar~m~nipun warni-warni, manawi siyang kakirim dhaharipun. Kala samant~n putranipun Kyai Ag~ng ing Tarub kang nama R~tna Nawangsih sampun m~ngsa birai sandhang, sangsaya Ing sab~n siyang andikakak~n ngirim dhaharing sang~t ayunipun. Rad~n L~mbu P~t~ng ing pagagan bab~ktanipun dipun tamp~ni dhat~ng Rad~n L~mbu P~t~ng, nanging astanipun tansah dipun c~p~ngi dhat~ng Rad~n L~mbu Pt~ng, andadosak~n kag~tipun D~wi Nawangsih, laj~ng mantuk sarta aw~wadul dhat~ng ingkang rama, Kyai Ag~ng Tarub ngandika, ing pagagan. Sadhat~ngipun "Wis m~n~nga bae dhenok, sat~m~ne Si L~mbu P~t~ng iku sadulurmu angkat, dudu sadulurmu t~m~nan." Sang R~tna Nawangsih laj~ng k~nd~l. Sar~ng ing dalunipun Sang R~tna Nawangsih laj~ng kadhaupak~n kalihan Rad~n L~mbu Pt~ng nanging d~r~ng ngantos atut. Kyai Ag~ng tumunt~n seda, sar~ng 31
sampun lami-lami Sang R~tna Nawangsih rumaos lola, laj~ng atut angg~nipun palakrama, sarta sang~t angg~nipun sih-sinihan. Rad~n L~mbu P~t~ng laj~ng ngalih nama Kyai Ag~ng Tarub. Ing lami-lami R~tna Nawangsih wawrat. Sar~ng dumugi ing m~ngsa saha mbabar miyos kakung abagus warninipun. Ingkang rama ibu sang~t asih, sar~ng sampun kasapih nunt~n gadhah putra malih ~stri, Kyai Ag~ng Tarub laj~ng g~rah dados ing sedanipun. Putra k~kalih wau ingkang jal~r anama Ki G~tas Pandhawa sampun krama, ingkang ~stri kakram~kak~n angsal Ki Ag~ng Ng~rang. Kacariyos Ki G~tas Pandhawa wau sampun ap~putra pitu, pambaj~ngipun jal~r, awasta Ki Ag~ng Sela, ingkang rayi n~n~m ~stri sadaya, Nyai Ag~ng Pakis, Nyai Ag~ng ing Purna, Nyai Ag~ng ing Kare, Nyai Ag~ng ing Wanglu, Nyai Ag~ng ing Bokong, Nyai Ag~ng Adibaya, sami rukun angg~nipun saduluran. Kacariyos Ki Ag~ng ing P~ngging, anama Dipati Jayaningrat, saklangkung digdayanipun. Sang~t dipun sihi dhat~ng Prabu ing Majapait, sarta katariman putrinipun. Sampun ap~putra k~kalih, anama Ki K~bo Kanigara, kalih Ki K~bo Kananga, sar~ng sampun p~putra Jayaningrat seda. Punika putra k~kalih wau sami k~kalih, Dipati pradondi, ingkang s~puh Ki K~bo Kanigara k~dah ang~kahi agami Buda, laj~ng kesah amartapa dhat~ng sal~b~ting kawah tuwin ing r~di-r~di, an~lad lampahing ajar, p~jahipun obong, bot~n kant~nan kuburipun. Dene Ki K~bo Kananga anglampahi agami Islam, anut ing sarakipun kangj~ng rasul. Sampun angad~g Jumungahipun wont~n ing P~ngging, kathah t~tiyang dhusun kang sami s~mbiyang Jumungah dhat~ng ing P~ngging, sarta Ki K~bo Kananga wau angg~guru dhat~ng pangeran ing Siti J~nar, s~sar~nganipun angg~guru tiyang tiga, anama Ki Ag~ng Tingkir, Ki Ag~ng Butuh, Ki Ag~ng Ng~rang, tiyang sakawan wau sami manjing dados sadulur sarta k~mpal manahipun dados satunggal, awit saking karsanipun Pangeran Siti J~nar. Kacariyos sultan ing D~mak mir~ng wartos, y~n t~dhakipun Ki Dipati Dayaningrat, kang nama Ki K~bo Kananga, ing mangke anama Ki Ag~ng P~ngging, punika sampun agami Islam, nanging d~r~ng wont~n sowan dhat~ng ing D~mak. Sinuhun Bintara as~mu duka, awit ing P~ngging wau tilas kabupat~n, sarta kapr~nah santana dening Sultan D~mak, bokm~nawi amikir sum~ja jum~n~ng ratu, Sultan D~mak laj~ng utusan pinis~puh, anama Ki Ag~ng Wanapala, sarta kab~ktanan suwal dados tigang prakawis. Kang sapisan kadospundi, ingkang 32
kaniyatanipun, punapa inggiha tulus angg~nipun ngibadah kemawon, punapa badhe melik karaton ing D~mak. Kaping kalih, sultan ing D~mak inggih sampun sum~r~p, y~n piyambakipun santananipun Sultan D~mak. Kang kaping tiga punapa sababipun dene bot~n purun sowan dhat~ng ing D~mak. Ki Wanapala sag~da ny~ngkolong ingkang dados kaniyatanipun. Sasampuning t~rang Ki Wanapala laj~ng mangkat. Sadhat~ngipun ing P~ngging sampun k~panggih kalihan Ki Ag~ng, nunt~n sami s~salaman. Ki Ag~ng P~ngging pitak~n m~nggah ingkang dados dam~lipun, dene lampahipun anyalawadi, Ki Wanapala mangsuli b~laka y~n kautus ing kangj~ng sultan. Tiyang k~kalih wau laj~ng sami b~bantahan. Rame g~ntos kawon. Ki Wanapala sar~ng sampun sum~r~p ingkang dados kaniyatanipun Ki laj~ng pamit mantuk dhat~ng D~mak, matur ing Ag~ng P~ngging, kangj~ng sultan, y~n Ki Ag~ng P~ngging wau gadhah cipta k~kalih, ing lair an~t~pi angg~nipun ngibadah, nanging ing batos sum~ja jum~n~ng ratu, sang~t sag~dipun anyamur lampah, aturipun Ki Wanapala, prayogi kasar~hak~n ing saw~tawis. Sabab sampun kula wang~ni kalih taun, tumunt~n sowana dhat~ng ing D~mak. Akathah-kathah aturipun Ki Wanapala wau ~ngg~nipun amurih icaling dukanipun dhat~ng Ki Ag~ng P~ngging. Kacariyos Ki Ag~ng P~ngging, saantukipun utusan ing Bintara, laj~ng katamuan Ki Ag~ng Tingkir, Ki Ag~ng Ng~rang, Ki Ag~ng Butuh, mila sami mara tamu, sabab mir~ng wartos, y~n Ki Ag~ng P~ngging tinimbalan dhat~ng ing D~mak mopo, tiyang t~tiga wau sar~hning sadh~r~k tunggil guru dados sami kuwatos dhat~ng Ki Ag~ng P~ngging, nunt~n sami tak~n m~nggah ing sababipun, dene tinimbalan dhat~ng ing D~mak bot~n purun sowan, sarta sami amituturi, supados y~n dipun timbali malih lumampaha, nanging Ki Ag~ng P~ngging taksih sang~t ing wangkotipun. Kala samant~n Ki Ag~ng P~ngging ing dalu nanggap wayang b~b~r, sar~ng sadalu punika ugi garwanipun Ki Ag~ng P~ngging wawratanipun sampun s~puh, laj~ng ambabar miyos jal~r, abagus warninipun. Kasar~ngan dhat~nging k~kuwung sarta jawah d~r~s. Ingkang angringgit b~b~r kin~n k~nd~l. Jabang bayi sasampuning bin~rsihan ingaturak~n dhat~ng Ki Ag~ng Tingkir, tinamp~n laj~ng pinangku, Ki Ag~ng Tingkir ngandika dhat~ng Ki Ag~ng P~ngging, "Adhi, anakmu iki bagus t~m~n, aku am~sth~kake bocah iki ing besuk g~dhe darajate, b~gjane kang padha m~nangi, sarta bocah iki 33
dakwehi wayang b~b~r." j~n~ng Mas Kar~b~t, dene ~nggone lair pinuju nanggap Ki Ag~ng Tingkir, Ki Ag~ng Butuh, Ki Ag~ng Ng~rang, sarng sampun sadasa dint~n angg~nipun wont~n ing P~ngging, laj~ng sami mantuk. Bot~n antawis lami Ki Ag~ng Tingkir nunt~n seda, Ki Ag~ng P~ngging inggih dipun aturi dhat~ng garwanipun Ki Ag~ng Tingkir, angg~nipun wont~n ing Tingkir gangsal dint~n, nunt~n mantuk. Dhat~ngipun ing dal~m Ki Ag~ng P~ngging sang~t susah ing galihipun, ciptanipun tumunt~n nusula p~jah dhat~ng Ki Ag~ng Tingkir. lami ~ngg~nipun angantos-antos ing sowanipun Ki Ag~ng P~ngging, awit sampun dumugi ubangginipun kalih taun. Ing mangke Sinuhun Bintara anggalih sampun t~tela, y~n Ki Ag~ng P~ngging balela, bot~n purun sowan. Sinuhun Bintara laj~ng utusan Sunan Kudus dhat~ng ing P~ngging ang~mban d~duka, nunt~n mangkat namung amb~kta sabat p~pitu, sarta amb~kta b~ndhe, wasiyat saking maras~puhipun kang nama Dipati T~rung, b~ndhe wau anama Ki Macan. Kacariyos Sunan Kudus samargi-margi adam~l wasiyat namaning tanah, kados ta namaning dhusun ing Sima, ing Jimbungan, ing D~rana, ing Ngaru-aru, punika Sunan Kudus kang anamakak~n. Ing mangke lampahipun sampun dumugi ing P~ngging, k~panggih kalihan Ki Ag~ng P~ngging, laj~ng sami tarung bantah ing ng~lmunipun. Ki Ag~ng P~ngging kac~thikan karsanipun, angg~nipun ngrangk~p pikaj~ngan. Nanging bot~n mingk~d ing ukumipun tiyang mirong ing ratu angandh~mi, Ki Ag~ng P~ngging sampun seda amargi bin~l~k sikutipun dhat~ng Sunan Kudus. Kulawarganipun sami g~g~r, sadaya sum~ja ambelani dhat~ng Ki Ag~ng P~ngging kang sampun p~jah, sami anututi ing Sunan Kudus. Sunan Kudus nunt~n am~dalak~n kas~kt~n. Sabatipun amung pitu, pangraosipun tiyang P~ngging katingal tiyang kalih l~ksa sarta p~pak sad~dam~lipun. Nanging tiyang P~ngging bot~n ajrih, m~ksa badhe angamuk, sarta anitir b~ndhe nama Kyai Udanarum. Sunan Kudus nunt~n am~dalak~n kas~kt~n malih, t~k~nipun kakipatak~n. Tiyang ing P~ngging sakala ical n~psunipun, laj~ng sami mantuk am~n~di layoning gustinipun, kap~tak sal~r wetaning dal~m. Sar~ng sampun antawis kawandasa dint~n, garwanipun Ki Ag~ng P~ngging nusul seda, Mas Kar~b~t kantun lola, ka~mong dhat~ng para santananipun. Kacariyos Sultan Bintara, 34
Sar~ng sampun ag~ng Mas Kar~b~t nunt~n kab~kta dhat~ng nyai r~ndha ing Tingkir, wont~n ing ngriku dipun ugung sakarsanipun. Dhasar nyai r~ndha ing Tingkir sugih mas picis, k~ringan ing tongga desa, Mas Kar~b~t wau dados kat~lah nama Ki Jaka Tingkir, solah pikaj~nganipun san~s lan lare kathah, r~m~n an~n~pi dhat~ng ing r~di utawi ing wana-wana tuwin guwa, ngantos sadasa dalu tuwin sat~ngah wulan. Dene ingkang putra bot~n kenging dipun c~gah ~ngg~nipun r~m~n saba wana tuwin r~di. Pinuju satunggiling dint~n Ki Jaka Tingkir mantuk, laj~ng rinangkul kang ibu sarwi ngandika, "Thole, kowe aja dh~m~n saba ing gunung, wruhanamu wong kang padha tapa ing gunung iku isih kapir, durung manut agamane kangj~ng nabi, luwih b~cik kowe angg~gurua marang wong mukmin." Ki Jaka laj~ng nyuwun pamit, badhe angg~guru dhat~ng tiyang Ingkang ibu inggih anglilani, Ki Jaka nunt~n mangkat ij~n, mukmin. ngal~r ngetan anjog ing Sela, badhe angg~guru dhat~ng Ki Ag~ng ing S~sela. Ki Ag~ng ing S~sela r~s~p aningali Ki Jaka Tingkir, laj~ng kap~ndh~t putu, ingugung sakarsanipun. Wont~n ing ngriku Ki Jaka r~m~n angringgit, sarta sampun misuwur sag~dipun angringgit. Ki Ag~ng ing S~sela sangsaya w~wah sihipun. Ki Jaka bot~n kenging pisah, utawi y~n Ki Ag~ng an~n~pi, Ki Jaka inggih kab~kta. Y~ktosipun Ki Ag~ng Sela punika sag~d anyamur lampah, ing batos sang~t pan~dhanipun ing Allah, supados sag~da anurunak~n para ratu ingkang am~ngku ing tanah Jawi, awit Ki Ag~ng rumaos y~n trahing Brawijaya ing Majapait. Kala samant~n Ki Ag~ng Sela sampun pitung dint~n pitung dalu angg~nipun wont~n ing gubug, pagagan wana kang enggal binubak, p~rnah sal~r wetaning Tarub, kawastanan wana ing r~nc~h, ing wanci dalu Ki Ag~ng sare wont~n ing ngriku, Ki Jaka Tingkir til~m wont~n ing gagan. Ki Ag~ng Sela sup~na dhat~ng wana anyangking pudhi badhe babad. Katingal sal~b~ting sup~na Ki Jaka Tingkir sampun k~panggih wont~n ing wana, sarta sakathahing k~kaj~ngan sampun sami r~bah, kaseredan dhat~ng Ki Jaka Tingkir, sal~b~ting sup~na Ki Ag~ng eram sang~t, nunt~n kag~t wungu saking ~ngg~nipun sare, Ki Jaka Tingkir taksih til~m wont~n gagan, laj~ng ginugah, Ki Ag~ng pitak~n. "Thole, sasuwene aku turu kowe apa ora lunga," wangsulanipun Ki Jaka, "bot~n". 35
Ki Ag~ng mir~ng aturipun ingkang wayah sang~t angg~nipun gag~tun, rumaos y~n sup~na, ngandika sal~b~ting galih, "g~tun t~m~n imp~nku, dene bang~t t~m~n ~nggonku duwe pan~dha ing Allah, ing salawase durung pinaringan ngalamat m~ngkono, bocah iki kang ora duwe pan~dha ing Allah parandene t~ka pinaringan ngalamat kang kaya m~ngkono," Ki Ag~ng laj~ng pitak~n dhat~ng Ki Jaka, "Thole, saelingmu kowe biy~n wis ngimpi apa?" Ki Jaka Tingkir matur b~laka, "Kala kula tirakat dhat~ng ing r~di Telamaya rumiyin, wont~n ing ngriku kula ing dalu til~m sarta sup~na katiban r~mbulan. Sanalika punika ugi r~di ing Telamaya mung~l gumludhug. Kula laj~ng tangi, punika kadospundi ing wahananipun?" Ki Ag~ng mir~ng aturipun ingkang wayah sangsaya ngungun. Ciptanipun, y~nta sampuna ajrih ing Allah, Ki Jaka kados dipun purih ing cilakanipun. Nanging Ki Ag~ng sum~r~p, y~n pap~sth~ning Allah punika bot~n kenging dipun t~kerah ing t~tiyang, Ki Ag~ng nunt~n ngandika, "Thole, kowe aja takon wahananing imp~nmu, wis ngaluwihi b~cike, yaiku ratu-ratuning imp~n. Dene pituturku marang kowe, ing saiki kowe ngawulaa marang ing D~mak, ing kono m~nawa k~t~mu wahanane imp~nmu, aku anjurungi pandonga bae." Ki Jaka matur, "Kawula sandika anglampahi saking dhawah sampeyan, sarta kula pundhi-pundhi ing salaminipun." Ki Ag~ng ngandika malih, "ya thole, ~nggonku kurang mangan turu iki muga tin~mua marang kowe, nanging thole, ing buri turunku k~naa anyambungi wahyumu." Ki Jaka aturipun sum~ngga, Ki Ag~ng Sela mir~ng aturipun Ki Jaka sakalangkung l~ga ing galihipun sarta akathah-kathah pawulangipun dhat~ng Ki Jaka. Ki Jaka Tingkir inggih laj~ng mangkat, ing Tingkir, matur dhat~ng dhat~ng ingkang sadhawahipun Ki Ag~ng Sela, ingkang ibu angandika, lampahipun mampir ibu punapa ing "Thole, pituduhe Ki Ag~ng Sela iku bang~t b~n~re, dadi ana kang dakar~p-ar~p. Nuli lakonana nanging ng~nt~nana baturmu loro iku 36
dhisik. Lagi tak kon matun gaga, iku bakal dakkon ngat~rake marang kowe, aku duwe sadulur lanang siji ngawula Sultan D~mak, j~n~nge Kyai Ganjur, dadi l~lurah suranata, iku kang bakal daktitipi marang kowe, sarta angatur~na ing Sang Nata." Ki Jaka inggih amiturut ing dhawahipun kang ibu, nunt~n tumut matun gaga angrencangi tiyang k~kalih wau ngantos sadint~n bot~n mantuk-mantuk. Sar~ng ing wanci asar wont~n m~ndhung sarta grimis. Sunan Kalijaga pinuju langkung c~lak ing pagagan sarta tat~k~n cis. Ki Jaka dipun c~luk saking sajawining pagagan. "Thole, sira iku t~ka pij~r matun gaga bae, mariya ~nggonmu matun, nuli ngawulaa marang ing D~mak. Sabab sira iku bakal raja am~ngku ing tanah Jawa." sampuning ngandika laj~ng kesah mangal~r. Sar~ng sampun bot~n katingal Ki Jaka tumunt~n mantuk, matur dhat~ng ingkang ibu, kang ibu mir~ng sakalangkung bingah sarta ngandika, "Thole, kowe b~gja bang~t, ol~h pituduhe Sunan Kalijaga, k~bat nuli lumakua marang ing D~mak, aja ng~nt~ni ~nggone matun gaga, sing k~ri dakr~mbatne bae." Ki Jaka inggih nunt~n lumampah kadh~r~kak~n tiyang k~kalih, sampun dumugi ing D~mak, anjujug griyanipun Kyai Ganjur. Kacariyos sultan ing Bintara sampun dumugi ing jangji puput yuswanipun, atilar putra n~n~m. Pambaj~ngipun ~stri anama Ratu Mas, sampun krama angsal Pangeran Car~bon. Pan~nggak anama Pangeran Sabrang L~r, punika ingkang angg~ntosi kang rama jum~n~ng ratu, nunt~n Pangeran Sedal~p~n. Nunt~n Rad~n Tr~nggana, nunt~n Rad~n Kandhuruwan. Wuragilipun anama Rad~n Pam~kas. Dene ingkang jum~n~ng ratu wau d~r~ng lami laj~ng seda, d~r~ng ap~putra, ingkang angg~ntosi jum~n~ng ratu Rad~n Tr~nggana aj~juluk Sultan D~mak. Ki Patih Mangkurat inggih sampun p~jah, ingkang angg~ntosi dados patih anakipun jal~r anama Patih Wanasalam. Kawicaksananipun angungkuli ingkang rama, para bupati sangandhap sami ajrih asih. Kacariyos Rad~n Jaka Tingkir sampun katamp~n pangawulanipun ing Sultan D~mak. M~nggah katuripun wau Sultan D~mak pinuju miyos saking masjid. Ki Jaka andhodhok wont~n pinggir balumbang badhe sumingkir bot~n sag~d, sabab kap~ngkok ing balumbang, Ki Jaka laj~ng ing balumbang sarwi mungkur, Sultan D~mak sar~ng nglumpati 37
Jaka matur y~n aningali sakalangkung kag~t, sarta andangu, Ki laj~ng kapundhut sarta kapenakanipun Kyai Ganjur, Ki kaabd~kak~n. Kangj~ng sultan sakalangkung asih dhat~ng Ki Jaka Tingkir, amargi warninipun bagus, sarta anglangkungi kadigdayanipun. Ing lami-lami Ki Jaka Tingkir laj~ng kapundhut putra, kaw~nangak~n ngambah sal~b~ting kadhaton, sarta kadadosak~n l~lurah prajurit tamtama, sampun misuwur ing tiyang sanagari D~mak. Jaka Sar~ng sampun antawis lami malih Sang Nata kagungan karsa badhe am~wahi prajurit tamtama, kathahipun kawanatus malih, amundhuti sarta amilihi tiyang sanagari sarta padhusunan. Kapilihan ingkang sami digdaya sarta t~guh, y~n sampun angsal laj~ng dipun coba kaab~n kalihan banth~ng, m~nawi anampiling banth~ng r~muk sirahipun inggih kal~b~t dados tamtama, y~n bot~n inggih bot~n ing K~dhungpingit, anama Ki kal~b~t. Kacariyos wont~n tiyang Dhadhungawuk, warninipun boten prayogi, nanging sampun komuk ing t~guhipun. Ki Dhadhungawuk wau laj~ng dhat~ng ing D~mak, sum~ja um~b~t prajurit tamtama, sar~ng katur ing Rad~n Jaka Tingkir nunt~n katimbalan dhat~ng ing ngarsanipun. Rad~n Jaka Tingkir sar~ng aningali sabab warninipun sakalangkung awon •. laj~ng tinantun. Sar~hning wont~n ing dhusun sampun kalok ing t~guhipun, punapa purun kacoba dipun suduk. Wangsulanipun inggih purun. Ki Dhadhungawuk laj~ng kasuduk ing sadak dhat~ng Rad~n Jaka Tingkir, dhadhanipun p~cah laj~ng p~jah, kancanipun tamtama ~ndikakak~n sami tumut nyuduki ing dhuwung, jisimipun Ki Dhadhungawuk tatunipun arang kranjang, Rad~n Jaka Tingkir sangsaya misuwur ing kadigdayanipun. Kala samant~n sampun katur ing Sang Nata, y~n Rad~n Jaka Tingkir am~jahi tiyang badhe um~b~t dados tamtama, kangj~ng sultan sakalangkung duka, sar~hning kangj~ng sultan wau ratu sang~t ing adilipun. Rad~n Jaka Tingkir laj~ng kadhawahan tundhung saking nagari ing D~mak. Kangj~ng sultan amaringi diyat dhat~ng ali warisipun ingkang p~jah kathahipun gangsal atus reyal. sang~t ~ngg~nipun bot~n r~m~n, Wondene Rad~n Jaka Tingkir inggih laj~ng kesah sami sakala saking ing nagari D~mak. Ingkang ningali sami w~las sadaya, utawi prikancanipun tamtama inggih sami anangisi sadaya, Rad~n Jaka Tingkir sang~t ~ngg~nipun kaduwung ing solahipun kang sampun k~lampahan, sarta sang~t ing wirangipun aningali t~tiyang ing D~mak, 38
sariranipun marl~su, ciptanipun r~m~n y~n tumunt~na amanggih p~jah, lampahipun ngidul ngetan anjog ing wana ag~ng, bot~n kant~nan kang dipun jujug, sabab saking sang~t bingunging manahipun. Kacariyos ~ngg~nipun wont~n sat~ngahing wana, sarta lumampah ing sapurug purug ngantos gangsal wulan. Kala samant~n lampahipun dumugi ing wana Jati T~ngah tanah r~di K~ndh~ng, wont~n ing ngriku k~p~thuk kalihan Ki Ag~ng Butuh, Ki Ag~ng kag~t sarta ngandika, sarta any~laki, "Thole, mandh~ga, rupamu lan pas~monmu m~mp~r kakang P~ngging kang wus mati, y~n kowe dadia putrane patut. Nanging bagus lan d~d~gmu pid~gsa, si kakang ing P~ngging biyen rada kowe kadhuwur~n sathithik. K~bat sumaura, pinangkamu ing ng~ndi?" Ki Jaka matur, "Wartosipun ingkang sami sum~r~p, kula inggih anakipun Ki Ag~ng P~ngging." Ki Ag~ng sar~ng mir~ng enggal angrangkul dhat~ng Ki Jaka sarwi ngandika, "Yagene ~ngg~r, kowe ana sat~ngahing alas kene?" Ki Jaka matur ing wiwitan dumugi w~kasan. Kyai Ag~ng sakalangkung ngungun. Kyai Ag~ng tumunt~n kondur, ingkang putra Rad~n Jaka bin~kta, sadhat~ngipun ing Butuh Rad~n Jaka sakalangkung sinungga-sungga, Kyai Ag~ng Butuh nunt~n angaturi Kyai ing Ng~rang, inggih sampun dhat~ng wont~n ing Butuh, laj~ng winartosan y~n Rad~n Jaka punika putranipun Kyai Ag~ng P~ngging, Kyai Ag~ng Ng~rang enggal angrangkul sarta anangisi, wicant~nipun. "Thole, aku biy~n tilik m~nyang P~ngging, nanging kowe ora nana, wis digawa marang ibumu ing Tingkir, dadi wis bungah atiku, saikine kowe n~mu kasrakat m~ngkono, thole, kowe narimaa, ing sak~he tindakmu ora b~n~r iku atas karsaning Allah, lan wis lumrahe wong bakal kapenak iku am~sthi wiwitane lara." Ki Ag~ng Butuh lan Kyai Ag~ng Ng~rang wau akathah-kathah pawulangipun dhat~ng Rad~n inggih sakalangkung narima sarta suka ing galihipun. Dene angg~nipun wont~n ing Butuh Rad~n Jaka wau ngantos kalih wulan. Sar~ng sampun n~las pamulangipun Kyai Ag~ng Butuh ngandika, Jaka Tingkir, Rad~n Jaka "Thole, sar~hning wis antara pitung sasi ~nggonmu lunga t~ka ing D~mak, ing sam~ngko kowe balia marang D~mak, utawa muliha marang 39
Tingkir lan ing P~ngging, bokmanawa kangj~ng sultan wis ~ng~t sarta animbali marang kowe, ora wurung digol~ki ing ~nggon kawijilane." tumunt~n mangkat ij~n. Sadhat~ngipun am~lingak~n prikancanipun tamtama, inggih sami dhat~ng c~colongan. Rad~n Jaka pitak~n dhat~ng tamtama, sar~hning ~ngg~nipun kesah sampun lami, Sang Nata punapa andangu dhat~ng piyambakipun. Wangsulanipun tiyang tamtama, Sang Nata d~r~ng wont~n andangu, Ki Jaka sar~ng mir~ng sang~t malih susahing manahipun, laj~ng pamit dhat~ng kancanipun tamtama sum~dya ng~lambrang malih. Ki Jaka Tingkir matur sandika, sajawining nagari D~mak laj~ng sampun Lampahipun Rad~n Jaka anjujug ing P~ngging, ing dalu laj~ng sare ing d~dagan, wont~n ing pakuburanipun ingkang rama, ngantos kawan dalu, nunt~n mir~ng swara at~tela, "Thole, sira lungaa angidul ngetan, c~dhaking desa G~tasaji ana wong dh~dhukuh j~n~nge Kyai Buyut ing Banyubiru, sira ng~ng~ra ing kono, anglakonana saparentahe." Rad~n Jaka kag~t tumunt~n wungu saking ~ngg~nipun sare, laj~ng mangkat ij~n. G~ntos kacariyos ing dhukuh Calpitu sukunipun r~di Lawu, ing ngriku wont~n tiyang tapa, anama Ki Jabaleka, inggih trah saking ing Majapait Ki Jabaleka wau agadhah putra jal~r satunggil abagus warninipun, nama Mas Mnca, Ki Mas M~nca wau kesah saking ing Calpitu sum~ja tapa dhat~ng ing pasisir kidul, k~nd~l wont~n ing Toyabiru, laj~ng kap~ndh~t mitra dhat~ng Ki Buyut ing Banyubiru sarta sang~t dipun sihi, ingugung sapolahipun, winulang sakathahing kadigdayan, lan kin~n bant~r tapanipun. Supados enggala tuwuh kang darajat. Sabab Ki Buyut sum~r~p y~n Mas M~nca wau badhe dados ~mbaning ratu. Kala samant~n Ki Buyut ngandika dhat~ng Ki Mas M~nca, "Kulup, bakal ratumu m~h t~ka ing kene, rong dina ~ngkas m~sthi t~ka ing kene, y~n wis t~lung sasi ~nggone ana ing Banyubiru kene, iku wus dungkap jum~n~nge Nata, besuk bakal k~kutha ing Pajang, ratu iku iya iku angluwihi s~kti, kineringan ing mungsuh, karatone angk~r, turune Dipati Andayaningrat ing P~ngging, kowe kang bakal dadi p~patih, aku besuk kang angreka, amrih g~lise jum~n~ng ratu." Ki Mas M~nca aturipun nuwun. 40
Sar~ng sampun kalih dint~n malih, Rad~n Jaka Tingkir sampun inggih nunt~n kap~ndh~t putra dhat~ng Ki dumugi ing Banyubiru, Buyut. Sakalangkung ing~la-~la, kasadh~r~kak~n kalihan Mas Mnca, Ki Buyut an~las pawulangipun dhat~ng Rad~n Jaka Tingkir tuwin Mas M~nca, sasampuning jangk~p tigang wulan Ki Buyut ngandika dhat~ng Rad~n Jaka, "~Ngg~r, wis mangsane kowe ngaton marang ramakmu kangj~ng sultan, mumpung iki m~ngsa r~ndh~ng, am~sthi ngadhaton ing gunung Prawata, dakkira t~kamu ing Prawata kangj~ng sultan durung kondur marang ing D~mak. Aku anggawani sarat, kang dadi jalarane kowe diwawuh ing kangj~ng sultan. L~mah iki lolohna ing k~bo dhanu, am~sthi k~bo mau banjur ngamuk marang Prawata, wong D~mak ora nana kang bisa amat~ni, iku margane Sang Nata andangu marang kowe, l~mahe buwang~n dhisik. y~n kowe andikakake mat~ni k~bo mau, Am~sthi k~bo iya banjur k~na kopat~ni, lan kowe dakw~hi kanthi, adhimu Ki Mas Mnca, sarta sadulurku lanang j~n~nge Ki Wuragil, lan kaponakanku, anake Ki Buyut Majasta, j~n~nge Ki Wila, wong t~lu iku aja nganti pisah karo kowe." Rad~n Jaka Tingkir matur sandika. Kyai Buyut laj~ng parentah dhat~ng anak putunipun, andikakak~n sami dam~l g~th~k, badhe t~tumpakanipun Rad~n Jaka Tingkir, sar~ng sampun mirantos nunt~n mangkat numpak g~th~k. Ki Buyut Banyubiru angat~r sapinggiring l~p~n. Sarwi and~donga an~nga langit. Ki Majasta ngat~ra tumut nitih g~th~k. G~th~k milir ing l~p~n D~ngk~ng, sampun dumugi ing dhusun griyanipun Ki Majasta, k~nd~l sip~ng wont~n ing ngriku tigang dint~n, laj~ng mangkat, Ki Majasta bot~n tumut. G~th~k milir dumugi ing b~ngawan Picis. Tiyang sakawan wau ingkang k~kalih anyatangi, ingkang k~kalih am~lahi. ing k~dhung Sr~ngenge, anunt~n wont~n m~ndhung sarta grimis awor barat. Ing k~dhung Sr~ngenge ngriku wont~n ratuning baya, anama Baur~ksa, p~patihipun anama Jalumampang, balanipun baya tanpa wilangan. Baya Jalumampang wau angirid baya kalih atus, sami angrampit g~th~k, laj~ng p~rang rame kalihan Mas M~nca wont~n ing dharatan, Patih Jalumampang sarta baya pitung dasa sampun sami p~jah sinab~tak~n ing k~kaj~ngan dhat~ng Mas M~nca, dene Rad~n Jaka Tingkir laj~ng ambyur dhat~ng sal~b~ting toya, pangraosipun kados wont~n ing dharatan kemawon, nunt~n prang rame, baya kathah kang p~jah, Sar~ng wanci pukul sakawan sont~n dumugi 41
ratuning baya kang nama Baur~ksa sampun nungkul dhat~ng Rad~n Jaka, sarta aprajangji badhe ngat~r ing lampahipun Rad~n Jaka wont~n lan prajangji badhe angaturi kalang~nan baya satunggil ing toya, satunggil ing sab~n taun. Rad~n Jaka Tingkir nunt~n mangkat anitih g~th~k malih, iliring g~th~k dipun sanggi ing bajul kawan dasa, ingkang nitih sami ngeca-eca l~nggah kemawon, satang lan w~lahipun sami binucalan. Ing wanci dalu dumugi B~bagan ing Butuh, g~th~k kathothok. Bajul sami sum~r~p ing wangsit, g~th~k kak~nd~lak~n. Rad~n Jaka sarta rencangipun t~tiga sar~hning sami sayah lan arip. Laj~ng sami til~m wont~n ing g~th~k. Ing wanci t~ngah dalu Ki Ag~ng Butuh m~dal saking griyanipun, kag~t aningali pulung karaton, cumlorot saking l~r kil~n, dhawah wont~n ing l~p~n, panggenanipun til~m Rad~n Jaka wau, Ki Ag~ng nunt~n nututi ing dhawahing pulung, sadhat~ngipun ing pinggir l~p~n, Ki Ag~ng bot~n samar aningali dhat~ng Rad~n Jaka, kang sare ing g~th~k kadhawahan pulung, laj~ng ginugah, "Thole, tangia, aja pij~r turu bae, pulung karaton ing D~mak wis ngalih marang sira." Rad~n Jaka lan sarencangipun sampun sami tangi, laj~ng bin~kta dhat~ng dhepokipun Ki Ag~ng Butuh, Ki Ag~ng Ng~rang inggih sampun dipun aturi dhat~ng ing ngriku, nunt~n sami amulang dhat~ng Rad~n Jaka, sar~hning pulung karaton ing D~mak sampun ngalih dhat~ng piyambakipun. Punika ~ngg~nipun badhe angg~ntosi ing Sultan D~mak sampun ngantos kakasap, kasuwuna ing Allah kemawon, Ian amuriha lunturing sihipun Sang Nata, sarta kawulang ing lampah nistha lan kang utami, akathah-kathah pawulangipun Ki Ag~ng k~kalih wau ing Rad~n Jaka, Rad~n Jaka inggih sang~t anarimah sarta badhe ang~stokak~n ing piwulang wau. Rad~n Jaka nunt~n pamit mangkat lan sarencangipun, sami anumpak g~th~k, alon miliripun. ing dhusun Bulu tanah Maj~nang, nunt~n m~ntas Sar~ng dumugi dhat~ng dharat. Bajul sami kawangsitan kapurih wangsula dhat~ng ing panggenanipun ing k~dhung Sr~ngenge, Rad~n Jaka lan sarencangipun laj~ng sami lumampah dharat. Wiwit kala samant~n ing dhusun Bulu ka~lih nama ing Tindak. Lampahipun Rad~n Jaka ngal~r ngil~n m~dal ing Garobogan. Sadhat~ngipun talatah ing Prawata, Rad~n Jaka sum~r~p y~n Sang Nata taksih ngadhaton ing ngriku, d~r~ng kondur dhat~ng D~mak. Rad~n Jaka nunt~n ngupados maesa dhanu, sar~ng sampun angsal laj~ng 42
kalolohan siti bab~ktanipun saking ing Majasta, maesa wau enggal lumaj~ng angamuk dhat~ng pasanggrahan ing Prawata, angobrak-abrik pasanggrahan. Sarta anggudag anyudhangi t~tiyang, kathah tiyang kang sami tatu tuwin p~jah, andadosak~n g~g~ripun tiyang sa Prawata, karampog lan dipun sanjatani bot~n pasah. Kangj~ng sultan nunt~n parentah dhat~ng abdinipun tamtama, andikakak~n m~thukak~n pangamuking maesa dhanu, sampun amb~kta g~gaman, sabab prajurit tamtama wau sampun sami dipun g~gulang anampiling banth~ng, sapisan r~muk sirahipun p~jah, prajurit tamtama inggih nunt~n m~thukak~n pangamuking maesa, ij~n g~ntos-g~ntos, nanging bot~n wont~n ingkang ng~ntasi dam~l. Malah kathah kang sami pating kal~s~d, amargi dipun bijigi sarta kaidak-idak. Pangamuking maesa wau ngantos tigang dint~n tigang dalu, y~n s~rap sr~ngenge maesa wangsul dhat~ng ing wana, m~nawi enjing laj~ng ngamuk dhat~ng ing pasanggrahan malih, amb~buj~ng tiyang. Ing sab~n dint~n Sang Nata aningali saking p~panggungan, kala samant~n Sang Nata aningali dhat~ng Rad~n Jaka Tingkir ingiring tiyang t~tiga, lumampah malipir sawingkinging baris. Solahipun kados tiyang aningali pangamuking maesa, Sang Nata enggal ngandika dhat~ng abdinipun kang nama J~bad. "J~bad, pand~l~ng ingsun kae kaya Si Tingkir ingiring bature tat~lu, ingsun ora pangling, sira taria apa dheweke wani sun adu lan k~bo ngamuk. Y~n Si Tingkir bisa mat~ni k~bo iku, dakapura dosane kang wus kalakon." Rad~n Jaka sar~ng kadhawahan aturipun sandika, Sang Nata nunt~n parentah ang~pung maesa sarta andikakak~n sami anyuraki ing Rad~n Jaka ~ngg~nipun tangled kalihan maesa lan andikakak~n nabuh monggang, Sang Nata aningali saking p~panggungan. Rad~n Jaka Tingkir tumunt~n amurugi maesa, maesa inggih laj~ng anggudag, adangu ~ngg~nipun tangl~d, kapurih erama kang sami ningali, Rad~n Jaka dipun undha katadhahan sungu, nanging bot~n pasah, sungu sarta buntuting maesa kacandhat dipun s~ndhal, maesa dipun tampiling, r~muk sirahipun sampun p~jah, andadosak~n eram sarta sukanipun Sang Nata, tuwin ingkang aningali sadaya, Rad~n Jaka Tingkir laj~ng kawangsulak~n kal~nggahanipun lami anglurahi prajurit tamtama, kangj~ng sultan sampun pulih sihipun kados ingkang wau-wau, Sang Nata nuntn bidhal kondur dhat~ng nagari ing D~mak. 43
Bot~n antawis lami kangj~ng sultan bidhal dhat~ng ing Car~bon, sum~ja amondhongi ing Sunan Kalijaga, kaaturan adal~m ing nagari D~mak. Susunan Kalijaga inggih amiturut, laj~ng adh~dh~kah wont~n ing Ngadilangu, padam~lanipun am~mulang ing agami Rasul, sampun kathah muridipun. Kacariyos Kyai Ag~ng ing S~sela sum~ja lum~b~t prajurit tamtama, nunt~n dipun coba kaab~n kalihan banth~ng, banth~ng tinabok sirahipun sapisan p~cah, rahipun mancurat. Kyai Ag~ng Sela mengo, laj~ng kapariksa ing sababipun amengo, atur wangsulanipun Ki Ag~ng Sela, bokm~nawi kapancorotan rah, Kyai Ag~ng ing Sela nunt~n dipun tampik ~ngg~nipun badhe dados tamtama, kawastanan ajrih ing rah, Ki Ag~ng Sela sang~t isinipun, mantuk laj~ng am~pak g~gaman, sum~ja soroh amuk angrisak kadhaton D~mak. Ki Ag~ng anumpak kapal, kairing rencangipun sami numpak kapal tuwin dharat kathah. Sadhat~ngipun s~laning waringin kurung ing alun-alun D~mak, laj~ng dipun j~mparing dhat~ng Sang Nata, kapalipun Ki Ag~ng kenging pathakipun, anglumba sarta anubruk kapale rencangipun. Rencangipun pating bal~sar, laj~ng dipun j~mparing malih kenging jflinging kapal. Kapalipun Ki Ag~ng ambandhang mantuk dhat~ng ing Sela, rencangipun inggih bibar sadaya, Sang Nata ningali sakalangkung suka, sarta ngandika dhat~ng Patih Wanasalam. "Nyata tipis atine Ki Thole ing Sela, ingsun kira ora bisa jum~n~ng ratu, ~mbuh kang buri-buri." Kacariyos Sang Nata sampun p~putra n~n~m. Pambaj~ngipun ~stri, sampun kakramakak~n angsal putranipun Ki Ag~ng ing Sampang, anama Pangeran Langgar, ingkang rayi jaler, anama Pangeran Prawata, tiga ~stri, krama angsal Pangeran Kalinyamat. Sakawan ~stri, krama angsal Pangeran ing Car~bon. Gangsal ~stri, krama angsal Rad~n Jaka Tingkir, wuragilipun jal~r, nama Pangeran Timur. Rad~n Jaka Tingkir sar~ng sampun atut ~ngg~nipun krama laj~ng kadadosak~n bupati ing Pajang, kaparingan l~nggah siti kawan ewu karya, pasowanipun dhat~ng D~mak sab~n taun. Bot~n antawis lami nagari Pajang sampun g~mah raharja, tulus kang sami tinan~m. Dipati Pajang sampun adam~l kadhaton. 44
ing sasedanipun Sultan D~mak, Dipati Pajang jum~n~ng sultan. Nagara kang sami kabawah sadaya kairup dhat~ng ing Pajang, ingkang mogok kag~bag ing prang, tanah pasisir tuwin m~ncanagari kang wetan, lan pasisir kil~n, sadaya sampun sami suyud, bot~n wont~n kang purun anglawan ing prang, sami ajrih ing kadigdayanipun Adipati Pajang, amung adipati ing Jipang kang bot~n purun t~luk, kang anama Pangeran Arya Panangsang, punika putranipun Pangeran Seda ing L~p~n, wayahipun kangj~ng sultan ing D~mak, dados kapr~nah nak-sanak lan garwanipun dipati ing ing D~mak Pajang, wondene kang putranipun kangj~ng sultan ingkang pan~nggak, anama Sunan Prawata, ananging rukun kalihan Sang dipati ing Pajang, sami narimahipun. Putranipun kangj~ng sultan kang wuragil kang nama Pangeran Timur kab~kta dhat~ng ing Pajang laj~ng katan~m bupati wont~n ing Madiun. Kacariyos Sultan D~mak sampun seda, jum~n~ng am~ngku nagari Amangsuli cariyos malih, kala taksih panj~n~nganipun kangj~ng sultan ing D~mak, punika Kyai Ag~ng ing S~sela pinuju jawah dhat~ng ing sabin, amb~kta pacul, wanci ngaj~ngak~n asar, sadhat~ngipun ing sabin laj~ng macul. Saw~g angsal tigang k~crokan, nunt~n wont~n g~lap dhat~ng, awarni tiyang kaki-kaki, Kyai Ag~ng sum~r~p y~n punika g~lap, enggal kac~p~ng, g~lap mung~l jum~gur, Ki Ag~ng k~kah ngg~nipun ny~p~ngi, bl~dh~k laj~ng bin~nda, kaaturak~n dhat~ng ing D~mak. G~lap laj~ng kinunjara ing kunjara w~si, Sang Nata parentah bot~n kalilan nyukani toya, t~tiyang ing D~mak ag~ng alit sami aningali sadaya, anunt~n wont~n tiyang nini-nini dhat~ng, angulungi toya ing b~ruk. Punika semahipun ing g~lap kang kinunjara wau, g~lap ing kunjara sar~ng sampun anamp~ni toya, laj~ng mung~l gum~byur, kunjara w~si ajur sami sakala, g~lap k~kalih sar~ng icalipun. Kacariyos ing D~mak wont~n dhalang ringgit purwa, anama Ki Bicak, bojonipun sakalangkung ayu, punika dipun tanggap dhat~ng Ki Ag~ng Sela, Kyai Ag~ng sar~ng aningali semahing dhalang sang~t ~ngg~nipun r~m~n. Dhalang Ki Bicak laj~ng pin~jahan. Ringgit sarta b~ndhe tuwin semahipun sami kap~ndh~t dhat~ng Kyi Ag~ng Sela, Ki Ag~ng sar~ng sampun angsal b~ndhe bot~n siyos r~m~n dhat~ng semahipun dhalang Ki Bicak. Sang~t kas~ngs~mipun dhat~ng b~ndhe, b~ndhe wau kanamakak~n Kyai Bicak. Sarta laj~ng kaid~n ing Kangj~ng Sunan Kalijaga, y~n b~ndhe wau badhe dados wasiyat karaton, sarta badhe dados t~ng~raning prang, y~n b~ndhe wau katabuh mung~l 45
ngungkung, am~sthi badhe unggul prangipun. Y~n katabuh bot~n mung~l, prat~ndha badhe asor prangipun. Kala samant~n Kyai Ag~ng Sela pinuju ang~mban putranipun alit, dipun aring-aringi c~lak wont~n ing t~tan~manipun waluh, Kyai Ag~ng anyamping cindhe bot~n mawi panings~t. Nunt~n mir~ng rame-rame alok tiyang ngamuk. Kyai Ag~ng niyat badhe mantuk, any~l~hak~n putranipun. Nanging tiyang ngamuk kas~lak dhat~ng, laj~ng anyuduki dhat~ng Ki Ag~ng, Kyai Ag~ng bot~n pasah, nanging Kyai Ag~ng kasrimp~d ing wit waluh dhawah kalumah, nyampingipun cindhe udhar saking badanipun dados wuda, Kyai Ag~ng nunt~n tangi, tiyang ngamuk dipun tampiling p~cah sirahipun sampun p~jah, Kyai Ag~ng laj~ng andhawuhak~n prasapa, benjing ing saturun-turunipun sampun wont~n kang nyamping cindhe, sarta anan~m waluh tuwin adhahar wohipun. Kacariyos Kyai Ag~ng Sela sampun p~putra pitu, sampun sami krama, satunggil nama Nyai Ag~ng Lurung T~ngah, kalih Nyai Ag~ng Saba, tiga Nyai Ag~ng Bangsri, sakawan Nyai Ag~ng Jati, gangsal Nyai Ag~ng Patan~n. N~n~m Nyai Ag~ng Pakisdadu, wuragilipun jal~r nama Kyai Ag~ng Ng~nis. Sar~ng sampun p~putra pitu Kyai Ag~ng S~sela seda, dene Kyai Ag~ng Ng~nis wau inggih sampun p~putra jal~r satunggal, anama Kyai Pamanahan, sampun kakramakakn angsal putranipun Kyai Ag~ng Saba ingkang pambaj~ng, ingkang wuragil jal~r, anama Kyai Juru Martani, dados Kyai Pamanahan wau kalihan Kyai Juru Martani kapr~nah nak-sanak dados ipe. Kyai Ag~ng Ng~nis am~ndh~t anak angkat satunggil jal~r, kapr~nah kaponakan misan, anama Ki Panjawi, kasadherekak~n kalihan Ki Pamanahan tuwin Ki Juru Martani, atut ~ngg~nipun saduluran. Tiyang t~tiga wau ing sapurugipun inggih bot~n pisah, laj~ng sami angg~guru ing Sunan Kalijaga, s~sar~nganipun angg~guru Kangj~ng Sultan Pajang, karsanipun Sunan Kalijaga, Sultan Pajang kasadulurak~n kalihan tiyang t~tiga wau, inggih sakalangkung sae angg~nipun saduluran, sampun kados sadulur tunggil rama ibu. Anunt~n karsanipun Sultan Pajang Ki Ag~ng Ng~nis kaaturan g~griya ing Lawiyan. Ki Ag~ng inggih sampun adh~dh~kah wont~n ing Lawiyan. Sar~ng sampun lami Kyai Ag~ng Ng~nis seda, inggih kakubur ing Lawiyan ngriku. Ki Pamanahan sarta Ki Panjawi sampun tamtama, kaabd~kak~n rum~ksa sakalangkung kangg~p ing Sultan Pajang, kadadosak~n lurah kapitadosan pangawulanipun, 46
pak~w~dipun ing nagari Pajang, sarta sami dipun basani kakang dhat~ng Sultan Pajang, wondene Kyai Juru dam~lipun amung momong dhat~ng Ki Panjawi lan Ki Pamanahan. Ingkang dados p~patih ing Pajang Ki Mas Mnca, anama Tum~nggung M~ncanagara, Ki Wila lan Ki Wuragil sami dados bupati. ingkang jal~r gangsal, ingkang ~stri k~kalih, pambaj~ngipun anama Rad~n Jambu, kalih Rad~n Bagus. Tiga Rad~n Santri, sakawan Rad~n Tompe, gangsal Rad~n Kadhawung, n~n~m ~stri, krama angsal Tum~nggung Mayang, wuragilipun ~stri taksih alit. Kala samant~n Kangj~ng sultan Pajang d~r~ng ap~putra, putranipun Ki Pamanahan kang nama Rad~n Bagus wau kapundhut putra pambaj~ng dhat~ng Sultan Pajang, sakalangkung dipun sihi, sampun kados putranipun piyambak. Karsanipun Sultan Pajang kadam~l lanjaran, supados tumunt~na gadhah putra piyambak. Kacariyos Ki Pamanahan sampun ap~putra pitu, Jawi kathah kang sami r~m~n angg~guru lampahing agami Rasul, tuwin angg~guru kadigdayan sarta kat~guhan. Guru wau ingkang sampun misuwur k~kalih, satunggil Kangj~ng Sunan Kalijaga, kalih sunan ing Kudus. Sunan Kudus wau muridipun t~tiga, satunggil Pangeran Arya Panangsang ing Jipang, kalih Sunan Prawata, tiga Sultan Pajang, ingkang dipun sihi piyambak Pangeran Arya Panangsang, kala samant~n Sunan Kudus pinuju l~nggah ing dal~mipun kalihan Pangeran Panangsang, Sunan Kudus ngandika dhat~ng Arya Panangsang, wong ngalapdho guru iku ukume apa. Arya Ji pang matur alon. Ing waktu punika t~tiyang "Ukumipun pin~jahan. Sar~hning kula d~r~ng sum~r~p, sint~n ingkang gadhah lampah m~kat~n punika?" Sunan Kudus ngandika, "Kakangmu ing Prawata." Arya Panangsang sar~ng mir~ng dhawahipun Sunan Kudus laj~ng sagah badhe am~jahi ing Sunan Prawata, nunt~n angutus abdinipun kajin~man, anama Rangkud, andikakak~n nyidra ing Sunan Prawata, Rangkud inggih laj~ng mangkat. Sadhat~ngipun ing Prawata inggih sampun k~panggih wont~n ing dal~m. Sunan Prawata pinuju g~rah, as~s~ndh~n kang garwa, sar~ng aningali dhat~ng pun Rangkud Sunan Prawata tak~n. "Kowe iku wong apa?" Rangkud matur, "Kula utusanipun Arya Panangsang, andikakak~n nyidra ing sampeyan." 47
Sunan Prawata ngandika, "lya ing sakar~pmu, nanging ngamungna aku dhewe kang kopat~ni, aja angilok-ilokake marang wong liyane." Rangkud laj~ng anyuduk sarosanipun. Sunan Prawata jajanipun butul ing gigir, an~rus jajanipun kang garwa, Sunan Prawata sar~ng aningali kang garwa k~taton. Enggal narik dhuwungipun, anama Kyai B~thok, kasawatak~n dhat~ng Rangkud. Pun Rangkud kab~s~r ing k~mbang kacanging dhuwung niba ing siti laj~ng p~jah, Sunan Prawata lan sagarwanipun inggih sampun seda, sin~ngkalan sedanipun Sunan Prawata 1453. Milanipun Arya Panangsang purun ak~n m~jahi ing Sunan Prawata, sabab ingkang rama Arya Panangsang sampun dipun p~jahi dhat~ng Sunan Prawata, pinuju kondur saking Jumungahan kac~gat wont~n ing margi dhat~ng utusanipun Sunan Prawata, anama Surayata, Ki Surayata wau inggih laj~ng dipun p~jahi dhat~ng rencangipun ingkang rama Arya Jipang, punika cariyos kala sedanipun ingkang rama Arya Ji pang. Kacariyos Sunan Prawata wau gadhah sadh~r~k ~stri, anama Ratu sang~t angg~nipun bot~n narimah p~jahe Kalinyamat. Punika ing Kudus kalihan jal~r, laj~ng mangkat dhat~ng sadh~r~kipun lakinipun, sum~ja nyuwun adil ing Sunan Kudus. Inggih sampun k~panggih sarta matur nyuwun adil. Wangsulanipun Sunan Kudus, kakangmu iku wis utang pati marang Arya Panangsang, sam~ngko dadi sumurup nyaur bae, Ratu Kalinyamat mir~ng wangsulanipun Sunan Kudus makat~n sang~t sakit ing manah, laj~ng mangkat mantuk. Wont~n ing margi dipun begal utusanipun Arya Panangsang, lakinipun Ratu Kalinyamat dipun p~jahi, Ratu Kalinyamat sakalangkung m~m~las. Sabab m~ntas k~p~jahan sadulur, nunt~n k~p~jahan bojo, dados sang~t ~ngg~nipun prihatos. Laj~ng martapa aw~wuda wont~n ing r~di Danaraja, kang min~ngka tapih remanipun kaore, Ratu Kalinyamat am~dalak~n pras~tya, bot~n purun angangge sinjang salaminipun g~sang, y~n Arya Jipang d~r~ng p~jah, punapa dene apunagi sint~n sint~n kang sag~d am~jahi Arya Jipang, Ratu Kalinyamat badhe ngawula lan sabarang g~gadhahanipun kasukakak~n sadaya. Kacariyos Sunan Kudus, pinuju saw~g r~r~mbagan kalihan Arya Panangsang, Sunan Kudus ngandika, "Kakangmu ing Prawata lan Kalinyamat sam~ngko wis padha mati, nanging durung l~ga atiku, y~n kowe durung jum~n~ng ratu am~ngku 48
ing tanah Jawa kab~h, lan y~n misih adhimu Sultan Pajang dakkira kowe ora bisa dadi ratu, sabab iku kang amakewuhi." Arya Panangsang matur, "M~nawi par~ng ing karsa sampeyan, nagari Pajang badhe kula g~bag ing prang, pun adhi ing Pajang kula p~jahi, supados sampun amak~w~di." Sunan Kudus ngandika, "Kar~pmu iku aku ora mrayogakake, sabab bakal angrusakake nagara, sarta ak~h p~pati, dene kang dadi kar~pku, kakangmu ing Pajang iku bisaa mati kacidra bae, aja kaw~ruhan ing wong ak~h." Arya Panangsang matur sakalangkung prayogi, laj~ng angutus abdinipun kajin~man, sami ~ndikakak~n nyidra ing Sultan Pajang. Kajin~man inggih nunt~n mangkat. Dhat~ngipun ing Pajang wanci dalu, laj~ng lum~b~t ing kadhaton. Sultan Pajang pinuju sare, amujung kampuh, para garwa sami til~m ing dagan. Kajin~man laj~ng n~rajang anyuduki sarosanipun. Sultan Pajang bot~n pasah, taksih sakeca sare kemawon. Sanajan kampuh ingkang kadam~l mujung wau inggih bot~n pasah, para garwanipun kag~t, tangi laj~ng sami nangis sarta anj~rit. Sultan Pajang kag~t sarta wungu, wungunipun sultan wau kampuh kang kadam~l mujung anyampyuk dhat~ng pandung kang sami nyuduki, pandung laj~ng sami dhawah ing siti agalasahan. Bot~n wont~n kang sag~d kesah, Sultan Pajang enggal andangu dhat~ng kang para garwa, "Ana apa dene kowe padha nangis pating jal~rit?" Para garwa matur, "Panj~n~ngan dal~m kula wastani sampun seda amargi di pun suduki ing pandung" Sultan enggal amundhut damar sarta amurugi panggenaning pandung, pandung sakawan taksih sami anglungsar wont~n ing siti, bot~n wont~n kang sag~d anggulawat. Sultan enggal andangu, "Sira iku maling t~ka ing ng~ndi, lan sapa kongkon marang kowe?!" Pandung matur balaka. Sultan Pajang ngandika malih, "Sam~ngko kowe wis dakapura, nanging dik~bat tumuli muliha marang Jipang, matura marang gustimu, ~nggonmu m~tu saka ing kadhatonku kene dirikat, sabab m~nawa kowe kaw~nangan marang bocahku kang padha nganglang, ora wurung kowe dipat~ni." lan busana, sakalangkung ing bingahipun, bot~n nyana y~n dipun g~sangi, laj~ng ny~mbah sarta mangkat. L~stantun ing lampahipun. Dumuginipun ing Maling sakawan nunt~n sami kaganjar arta 49
Jipang inggih laj~ng matur ing gustinipun, y~n lampahipun bot~n angsal dam~l. Sultan Pajang sakalangkung t~guh sarta sakti, bot~n kenging sinawawa. sang~t laj~ng ngaturi uninga ing Sunan Kudus, y~n susahing manahipun, angg~nipun utusan anyidra ing Sultan Pajang bot~n angsal dam~l. M~nawi par~ng saking karsa sampeyan, Sultan Pajang prayogi katimbalan mriki kemawon, awad badhe kaajak r~r~mbagan bab ng~lmi, y~n sampun dumugi ing ngriki gampil. Arya Panangsang sar~ng mir~ng aturing kajin~man, Sunan Kudus inggih anuruti ing panuwunipun Arya Panangsang, laj~ng utusan animbali Sultan Pajang. Sultan Pajang sar~ng tampi timbalanipun Sunan Kudus sakalangkung gugup, katimbalan ing guru, nunt~n apradandosan. Ki Pamanahan Ian Ki Panjawi enggal angaturi peling ing Sultan Pajang. Aturipun, "Sampeyan katimbalan dhat~ng ing Kudus punika bot~n badhe r~r~mbagan bab ng~lmi, kint~n kula panunggilanipun pandung rumiyin punika, sanajan sampeyan sowana dhat~ng Kudus, sampun kirang ing pangatos-atos, prayogi amb~kta sag~lar sapapan." Sultan Pajang sar~ng mir~ng aturipun Ki Pamanahan lan Panjawi, sakalangkung suka ing galihipun. Laj~ng parentah am~pak d~dam~ling prang. Putranipun Ki Pamanahan kang dipun pundhut putra pambaj~ng ing Sultan Pajang samangke sampun jaka kumala-kala, sampun kuwawi ing Sultan Pajang, sakalangkung dipun sihi ang~mbat lawung, kaparingan nama Rad~n Ngab~i Saloring Pasar, sarta kadadosak~n lurahipun prajurit tamtama. Bala ing Pajang sar~ng sampun sam~kta, Sultan Pajang laj~ng bidhal Ian sabalanipun, nanging Sultan Pajang lampahipun angrumiyini kalihan bala kang sami numpak kapal. Dene bala kang sami dharat lumampah ing wingking, ingkang anindhihi p~patih ing Pajang, kang nama Tum~nggung M~ncanagara. Lampahipun Sultan Pajang sampun dumugi ing Kudus, kandh~g wont~n ing alun-alun. Sampun angaturi uninga t~ng Sunan Kudus. Sunan Kudus Pangeran Arya Panangsang, ~ndikakak~n manggihi ing Sultan Pajang, sami pinaraka wont~n ing pasowan, ang~ntosana miyosipun Sunan Kudus dhat~ng ing pasowan. Arya Panangsang inggih sampun dandos angatos-atos, nunt~n m~dal laj~ng andhawahi so
pinarak ing pasowan, sabalanipun tiyang p~pilihan sami wont~n ing wingkingipun. Karsanipun Arya Panangsang, samangsanipun Sultan Pajang dhat~ng badhe dipun tingali dhuwungipun, laj~ng kasudukak~n, rencangipun laj~ng sami tumut ang~rocok. Dene Sultan Pajang wau inggih sampun dipun dhawahi dhat~ng utusanipun Sunan Kudus, andikakak~n pinarak wont~n ing pasowan kalihan Arya Panangsang, Sultan Pajang inggih laj~ng pinarak wont~n ing pasowan. Ki Panjawi lan Ki Pamanahan sarta Rad~n Ngab~i Saloring Pasar sami angampingi kiwa t~ng~n ragi wingking sarta sami angatos atos. Sultan Pajang l~nggah aj~ng-aj~ngan lan Arya Panangsang, sami sawang-sinawang, Arya Panangsang nunt~n pitaken dhat~ng Sultan Pajang, "Adhi, sampun lami kula bot~n k~panggih kalihan sampeyan, sapunika as~sar~ngan sowan wont~n ing ngriki, m~nggah kang sampeyan ag~m punika dhuwung ingkang pundi?" Sultan Pajang amangsuli, "Dhuwung kula lami." Arya Panangsang wicant~n malih, "Pundi adhi, kula badhe ningali ing dhuwung sampeyan." Wangkingan laj~ng dipun unus, Ki Pamanahan enggal anjawil. Sultan Pajang igraita, wangkingan sampun kaulungak~n dhat~ng Arya Panangsang, Sultan Pajang enggal anarik coth~n sarwi wicant~n. "Kakang Arya Panangsang, taksih sae dhuwung kula punika, angungkuli kang sampeyan tingali puniku." Arya Panangsang m~s~m sarwi wicant~n. "Tingal kula kang kula c~p~ngi punika inggih sae." Sultan Pajang sumaur, "Ingkang kula c~p~ng punika nama Kyai Carubuk, sanajan sami sae taksih ampuh pun Carubuk, luwangipun kang sampun kalampahan sok buc~ka m~sthi p~jah." Kasaru w~dalipun Sunan Kudus, aningali kang sami l~nggah angliga dhuwung, Sunan Kudus enggal any~laki sarwi ngandika, "Iki ana apa dene padha angliga kris. Apa ar~p balantikan, apa ar~p ijol k~ris, k~bat padha wrangkakna, ora b~cik did~lok ing wong ak~h." Dhuwung inggih laj~ng kawangsulak~n dhat~ng Sultan Pajang sarta sampun sami kasarungak~n. Arya Panangsang wicant~n, "Layak durung p~sthine ~nggonku bakal gawe r~ndha." 51
Sultan Pajang inggih wicant~n. "Baya durung p~sthine ~nggonku bakal aw~h pakaning gagak." Sunan Kudus ngandika, "Wis aja padha kodawakake c~lathumu iku, padha atuta ~nggonmu padha duwe sam~ngko wis padha muliha marang pasanggrahamu dhewe-dhewe, besuk samangsane para bupati wis padha p~pak, kowe padha daktimbali." sadulur, Sultan Pajang sarta Arya Panangsang laj~ng sami mantuk dhat~ng Panangsang pasanggrahanipun Pajang pasanggrahanipun pasanggrahanipun sakil~n b~ngawan Sore, utawi bala ing Pajang ingkang sami lumampah ing wingking inggih sampun sami dhat~ng. piyambak-piyambak. b~ngawan Arya sawetan Sore, Sultan Ing wand dalu Sultan Pajang pinarak kalihan Ki Pamanahan sarta Ki Panjawi. Ki Pamanahan matur, "Kula mir~ng wartos, ing sasedanipun Sunan Prawata lan raka j~ngandika ing Kalinyamat, punika bok ayu j~ngandika ing Kalinyamat sang~t ~ngg~nipun prihatos, amartapa wont~n ing r~di Danaraja sarta aw~wuda, pangandikanipun bot~n karsa ngag~m sinjang y~n Arya Panangsang d~r~ng p~jah, m~nawi sampeyan karsa, sum~ngga sami t~tuwi." Inggih laj~ng lumampah dhat~ng ing r~di Danaraja ing wanci dalu, ingkang andh~r~k Ki Pamanahan kalih Ki Panjawi, tiga Rad~n Ngab~i Loring Pasar, dhat~ngipun ing r~di Danaraja kandh~g wont~n ing paregolan, sampun kaaturak~n dhat~ng Ratu Kalinyamat, y~n Sultan Pajang badhe k~panggih, dhawahipun Ratu Kalinyamat. Sultan Pajang anurut ing aturipun Ki Pamanahan. "Enggal aturana, nanging surup~na dhingin, y~n aku ora bisa an~moni sap mata, aturana l~nggah sajabaning kobongan bae." Abdi ingkang kadhawahan wau inggih enggal angaturi ing Sultan Pajang, Sultan Pajang lan rencangipun t~tiga inggih sampun sami um~b~t, al~nggah sajawining kobongan. Ratu Kalinyamat alon ngandika, "Yayi Prabu, apa ingkang dadi karsamu, dene kowe tilik mrene?" Sultan Pajang matur, "Bakyu, sowan kula mriki, awit kula mir~ng pawartos, y~n sampeyan tilar nagari atapa wont~n ing r~di Danaraja ngriki sarta bot~n karsa ngag~m sinjang, punika punapa ingkang dados 52
prihatos sampeyan. M~nggah sedanipun kakang ing Kalinyamat tiyang sampun pin~sthi karsa Allah, m~nawi par~ng mugi sampeyan bucal ~ngg~n sampeyan prihatos." Ratu Kalinyamat ngandika, "Bang~t panrimaku yayi, ~nggonmu amituturi marang aku, nanging wong ujarku wis katrucut kapriye, aku ora nganggo tapih y~n Si Arya Jipang durung mati, sanajan aku kongsia tum~ka ing pati, ya daklakoni, malah t~kamu mrene iku bang~t ~nggonku bungah, sar~hning aku wong wadon, sapa kang dakjaluki pitulung angilangi prihatinku, kajabane kowe, sabab aku wis ora duwe sadulur man~h, y~n kowe bisa amat~ni Si Arya Panangsang, nagara ing Kalinyamat lan ing Prawata utawa rajabranaku kab~h kaduwea marang kowe, sarta aku ang~ng~r marang kowe." Sultan Pajang matur, "Bakyu, kula ajrih am~ngsah pun Arya Jipang, sabab sang~t ~ngg~nipun sakti sarta t~guh." Ratu Kalinyamat ngandika, "Adhi, sapa kang dakt~tangisi liyane t~ka kowe, dadi ~nggonmu tilik mrene iku tanpa gawe." Ki Pamanahan matur bisik-bisik ing Sultan Pajang, "M~nawi pikaj~ngan kula prayogi dipun pikir rumiyin. Sampeyan sumadosa ing sadalu mangke kar~mbag. Benjing enjing sum~ngga sami wangsul." Sultan Pajang inggih anurut, mangke, Ratu Kalinyamat ngandika, laj~ng matur kamanah ing sadalu "Iya adhi, sesuk balia mrene t~m~nan, aku angar~p-ar~p." Sultan Pajang sampun pamit mantuk dhat~ng pasanggrahan, Ki Pamanahan tumut andh~r~k konduripun Sultan Pajang, nanging nunt~n wangsul k~panggih lan Ratu Kalinyamat, sarta laj~ng tinakenan. "Adhi Pamanahan, apa ana gawemu dene kowe bali mrene?" Ki Pamanahan matur, "Bakyu, kula badhe ngaturi pratik~l dhat~ng ing sampeyan, bab angg~n sampeyan mundhut pitulung dhumat~ng Sultan Pajang, kala wau kula ningali abdi sampeyan ~stri k~kalih, sami ayu warninipun. Punika benjing-enjing sami sampeyan pa~si, y~n Sultan Pajang dhat~ng mriki sampeyan k~n linggih cak~t kobongan ngriki, mila makat~n, wat~kipun Sultan Pajang y~n aningali tiyang ~stri ayu laj~ng gadhah kak~nd~lan, am~sthi laj~ng sagah am~jahi dhat~ng Arya Jipang, y~n tiyang ~stri wau sampeyan paringak~n. Amung punika ~ngg~n kula pr~lu wangsul mriki." 53
Ratu Kalinyamat m~s~m sarwi ngandika, "Bang~t panarimaku adhi, ~nggonmu aw~h pratik~l m~ngkono iku, sarta bakal tak turuti." Ki Pamanahan sampun pamit mantuk dhat~ng ing pasanggrahan. Ing enjingipun Sultan Pajang apir~mbagan kalihan Ki Panjawi Ian Pamanahan. Sultan Pajang ngandika, "Kadospundi kang dados r~mbag dika prakawis pamundhute pitulung kakang bok ing Kalinyamat?" Ki Pamanahan matur, "Ing pamanah kula prayogi dipun sagahi, sabab ingkang kawajiban t~tulung amung sampeyan. Sampeyan m~ngsa k~kirangana budi, abdi sampeyan para bupati sapangandhap sami tinantun, sint~n kang sag~d am~jahi Arya Jipang, sampeyan ~bang kaganjar nagari tuwin rajabrana, mokal y~n bot~n wont~na kang sagah." Sultan sar~ng mir~ng ature Ki Pamanahan sakalangkung lega galihipun. Laj~ng ngandika, "Kakang mangke dalu saw~g sami wangsul. Kakang bok m~sakake, supados mantuna susahipun." Sar~ng ing wanci dalu laj~ng sami mangkat dhat~ng ing r~di Danaraja, sadhat~ngipun ing ngriku Sultan Pajang kag~t aningali tiyang ~stri ayu k~kalih, sami al~nggah sakiwa t~ng~ning kobongan. Sultan laj~ng nolih pitak~n dhat~ng Ki sang~t kagimir ing galihipun, Pamanahan. "Kakang, tiyang ayu kalih punika bojone sint~n? Dene rupine ayu t~m~n. Kula d~r~ng nate tumon." Ki Pamanahan matur, j~ngandika ing Prawata suwargi." "Pandugi kula kalang~nanipun raka Sultan Pajang ngandika malih, "Upaminipun kula suwun, kakang bok punapa par~ng?" Ki Pamanahan matur, "Pangandikanipun bok ayu j~ngandika rumiyin. Sampun ingkang warni tiyang ~stri, sanajan san~sipun inggih par~ng, y~n sampeyan sag~d angl~gani ing pamundhutipun." Ratu Kalinyamat nunt~n andangu dhat~ng Sultan Pajang, "K~priye adhi, t~kamu mrene iku apa wis ol~h pikir kang prayoga ing panjalukku wingi?" Sultan Pajang matur, "Bakyu, sampeyan sampun kuwatos, ingkang eca kemawon galih sampeyan. Kula kang sagah m~jahi pun Arya 54
Panangsang, nanging tiyang ~stri k~kalih punika kula suwun, kang sami l~nggah cak~t kobongan." Ratu Kalinyamat ngandika, "Adhi, aja sing wong wadon iku y~n ora dakw~h~na, sanajan nagara Kalinyamat lan ing Prawata utawa rajabranaku kab~h ya dak w~n~hake, sok uga kowe angleganana ing panjalukku." Bstri k~kalih wau laj~ng kaparingak~n, ~ndikakak~n sami l~nggah ing ngarsanipun sultan. Inggih sampun sami maj~ng al~nggah tumungkul. M~nggah ~stri k~kalih punika say~ktosipun taksih gadhah laki, semahipun kajin~man ing Prawata. Sultan Pajang sar~ng sampun tampi ~stri k~kalih laj~ng matur, "Bakyu, sampun sum~lang galih sampeyan. Pun Arya Jipang am~sthi p~jah dening kula." Ratu Kalinyamat ngandika, "lya adhi, sapa kang dakand~lake kajabane kowe." Sultan Pajang sampun pamit kondur dhat~ng pasanggrahan, sarta amb~kta ~stri k~kalih. Wondene kajin~man ingkang gadhah bojo wau ing wanci dalu sami anyidra dhat~ng Sultan Pajang, sarta amb~kta prikancanipun kajin~man tiga dados tiyang sakawan. Sultan pinuju sare, laj~ng dipun suduki dhat~ng kajin~man sakawan, nanging bot~n pasah, ing sawungunipun sultan, kajin~man sakawan sami angaturak~n tobat. Sultan inggih aparing pangapunt~n sarta sami kalilan mantuk, lan sampun anglilakak~n bojonipun. Ing enjingipun Sultan Pajang andhawahak~n parentah dhat~ng abdinipun sadaya, sint~n ingkang purun am~ngsah sarta sag~d am~jahi dhat~ng Arya Jipang, Sultan badhe angganjar nagari ing Pathi lan ing Mataram. Nanging para bupati tuwin mantri bot~n wont~n ingkang sagah, sabab sami ajrih dhat~ng Arya Panangsang. Sultan Pajang nunt~n dhawah angundhangak~n dhat~ng sawarninipun tiyang ing nagari tuwin tiyang dhusun. Sanajan tiyang pangarit, y~n sag~d am~jahi Arya Panangsang, am~sthi kaganjar nagari ing Pathi lan Mataram. Kacariyos Ki Panjawi Ian Ki Pamanahan, tiga Ki Juru Martani, sakawan Rad~n Ngab~i Loring Pasar, pinuju sami kal~mpakan wont~n griyanipun Ki Pamanahan. Ki Juru pitak~n wartos. Ki Pamanahan sumaur, "Kala wau Sang Nata andhawahak~n say~mbara, sint~n tiyang ingkang am~jahi Arya Panangsang, am~sthi dipun ganjar nagari ing 55
Pathi Ian Mataram. Nanging para bupati tuwin mantri sami ajrih sadaya, dados d~r~ng wont~n tiyang ingkang gadhah kasagahan." Ki Juru wicant~n malih, "R~mbag kula prayogi sampeyan sagah tiyang k~kalih lan Ki Panjawi, sabab nagari ing Pathi lan Mataram wau eman sang~t y~n ngantosa kenging ing tiyang san~s." Ki Pamanahan sumaur, "Ki ipe, gampil y~n tiyang tampi ganjaran m~kat~n, balik ~ngg~nipun m~jahi Arya Panangsang kadospundi?" Ki Juru Martani wicant~n malih, "Upami tiyang ngab~n sawung, y~n botohipun sag~d, am~sthi sawungipun inggih m~nang, makat~n malih tiyang p~p~rangan, y~n dhasar sag~d angg~nipun angreka senapatinipun, am~sthi p~rangipun inggih m~nang, sar~hning kula sampun sum~r~p ing wat~kipun Arya Panangsang, sang~t ing want~ripun sarta panasbaran. Pikaj~ngan kula, Arya Panangsang wau badhe kula kintuni s~rat panantang, kula purih dhat~nga piyambak, sampun amb~kta bala, y~n sampun dhat~ng laj~ng kula karubut lan santana kula sadaya, am~sthi inggih p~jah, bilih sampeyan sampun mar~ngi ing pir~mbag kula punika benjing-enjing sum~ngga sami sowan." Ki Pamanahan lan Ki Panjawi inggih sami miturut ing pir~mbag wau. Sar~ng enjing tiyang sakawan laj~ng samai sowan. Para bupati mantri inggih sampun p~pak sami sowan. Sultan andangu dhat~ng para bupati, "Sapa kang sanggup amungsuh sarta amat~ni marang Arya Panangsang?" aturipun para bupati bot~n wont~n ingkang sagah. Ki Pamanahan matur, "Kula kalihan pun adhi Panjawi ingkang sagah am~ngsah prang lan pun Arya Jipang, panj~n~ngan dal~m aningalana saking kat~bihan kemawon. Ingkang anadhahi p~rangipun kula piyambak lan santana kula, mila makat~n, samangsanipun panj~n~ngan dal~m katingal dhat~ng pun Arya Panangsang, am~sthi panj~n~ngan dal~m kemawon kang dipun t~mpuh, bot~n angop~ni ing tiyang kathah." Sultan Pajang sar~ng mir~ng sakalangkung suka sarwi ngandika, "Sokur kakang, dika piyambak ingkang sagah am~ngsah pun Arya Jipang, nagari ing Pathi Ian Mataram ~mpun kaliya, Ian reka dika kadipundi." Ki Pamanahan matur, "Benjing-enjing bala ing Pajang sadaya sami angrakita g~gaman. Nanging wont~na ing pasanggrahan kemawon. 56
Kula Ian sasantana kula piyambak ingkang lumampah prang." Sultan inggih anuruti ing aturipun Ki Pamanahan. Sar~ng enjing Ki Pamanahan lan Panjawi, tiga Ki Juru Martani, sakawan Rad~n Ngab~i Loring Pasar sarta sakulawangsanipun sadaya, watawis tiyang kalih atus. Laj~ng sami mangkat dhat~ng sakil~ning banawi cak~t, sarta sampun sami angatos-atos. Ki Pamanahan kalih Ki Panjawi, tiga Ki Jurumartani, laj~ng sami kesah tanpa bala, anjujug panggenan pangaritan, angupados pakathik ngarit. Nunt~n wont~n pakathik m~ncil satunggal. Laj~ng dipun pitak~ni dhat~ng Ki Pamanahan. "Kowe iki pangarite sapa?" Ki pakathik sumaur, "kula gam~lipun Adipati Jipang, ingkang ang~ritak~n titihanipun anama Gagak Rimang." Ki Panjawi sar~ng mir~ng y~n punika gam~lipun Arya Panangsang, enggal dipun tubruk dhat~ng Ki Panjawi, pakathik bot~n sag~d polah. Ki Pamanahan wicant~n sarta m~s~m. "Ki sanak, kula n~dha maklum dika, kuping dika niku kula jaluke sisih kemawon." "Ah puniku dede padu, kuping aj~ng dika jaluk. Angur dika mundhuta kranjang sarta arit, p~sthi kula sukakak~n." Ki Pamanahan wicant~n malih, "Yen dika bot~n aw~h kula jaluk, Ki pakathik sumaur, nggih bakal kula tuku, sapint~n r~gane?" Ki pakathik sumaur, "Sanajan dika tukua kula inggih bot~n aw~h, kula bot~n melik yatra, lan saumur kula d~r~ng nate wade kuping." Ki Pamanahan wicant~n malih, "Angur ~ndi kowe tak tuw~k?" Pakathik inggih laj~ng nyumanggakak~n kupingipun. Nunt~n dipun paringi yatra gangsal w~las reyal, kupingipun pin~rung sasisih, ingkang sasisih kinanthilan s~rat panantang, dipun k~n ngaturak~n ing gustinipun. Ki pakathik nunt~n lumaj~ng mantuk dhat~ng wetan banawi, sadhat~ngipun ing pasanggrahan an~rak abdinipun Arya Panangsang kang sami sowan. P~patih ing Jipang anama Ki Mataun sakalangkung kag~t, aningali pakathikipun Sang dipati agubras rah, kupingipun pin~rung sasisih sarta kakalung s~rat, lumaj~ng sum~ja sowan ing gustinipun. Nunt~n dipun k~n ny~p~ng dhat~ng Ki Mataun, badhe dipun pitak~ni, ki pakathik budi, k~dah lum~b~t sowan ing gustinipun. 57
Kala samant~n Arya Panangsang pinuju dhahar, kag~t mir~ng rame ing jawi, laj~ng ak~n nimbali Ki Mataun. Arya Panangsang ngandika, "Mataun, apa kang dadi rame-rame ing jaba iku?" Ki Mataun matur, "B~ndara, mugi sampeyan dumug~kak~n ~ngg~n sampeyan dhahar, mangke kemawon kula matur, sabab wartos bot~n sae." Mila Ki Mataun matur makat~n, sabab sum~r~p wat~king gustinipun, y~n sang~t panasbaran sarta k~nd~l. Samangsanipun sampun sum~r~p ing wartos wau bot~n wande nunt~n mangkat atilar bala. Arya Jipang ngandika, "Mataun enggal tutura marang aku aja anganggo w~di." Ki Mataun inggih d~r~ng purun, matur k~nd~l kemawon. Nunt~n pakathik wau ucul ~ngg~nipun sami ny~p~ngi, lum~b~b sowan ing ngarsanipun Sang adipati. Arya Ji pang enggal andangu, "Iku wong apa dene awake gubras g~tih?" Ki Mataun matur sarwi n~mbah, "Inggih punika ingkang dados gum~d~r ing jawi wau, gam~l sampeyan dipun p~rung kupingipun sasisih, sarta kinalungan s~rat." S~rat laj~ng pinundhut tinamp~n ing asta kiwa, astanipun t~ng~n taksih ang~p~l s~kul. S~rat winaos, ung~lipun, p~ng~t, Layang ingsuun Kangj~ng Sultan Pajang, tum~kaa marang Arya Panangsang. Liring layang, Y~n sira nyata wong lanang sarta k~nd~l, payo prang ij~n, aja anggawa bala, nyabranga marang sakulon b~ngawan saiki, sun ~nt~ni ing kono. sakalangkung dukanipun. Wadananipun dados rah, amb~ngipun kabithi sarwi ang~p~l s~kul. Panjang amb~ng sigar dados k~kalih, Arya Panangsang enggal jum~n~ng angrasuk busananing prang, sarta ak~n ngambili titihanipun anama Gagak Rimang, nunt~n nitih titihan sarwi mandhi waos anama Dhandhang Mungsuh, Ki Mataun matur, Arya Panangsang sasampuning maos s~rat "B~ndara, sampeyan k~nd~la sak~dhap, ang~ntosana bala, mila makat~n, sampeyan punika m~sthi badhe kenging ing g~lar utawi paekan." 58
Arya Panangsang bot~n amir~ngak~n aturipun Ki Mataun, malah sangsaya sang~t dukanipun kados dipun unggar-unggar. Nunt~n wont~n saduluripun n~m Arya Panangsang anama Arya Mataram, enggal murugi sarta matur, "Kakang, sampeyan k~nd~l rumiyin, ang~ntosana bala." Arya Panangsang ngandika, "Wis m~n~nga, aja car~w~t, aku ora w~di, wis jamake wong prang iku dikarubut ing ak~h." Ingkang rayi taksih matur kathah-kathah. Arya Panangsang ngandika b~ngis. "Wis lungaa, aku ora ngajak kowe, sabab kowe sadulurku seje biyung, am~sthi ora k~nd~l kaya aku," Arya Panangsang any~m~thi kudanipun sampun nyand~r ij~n. Arya Mataram mantuk sang~t sakit manahipun. Ki Mataun nututi bot~n kacandhak. Sabab sampun s~puh sarta gadhah sakit m~ngi. Lampahipun Arya Panangsang sampun dumugi sawetaning b~ngawan sore cak~t. Kacariyos w~wal~ripun tiyang ingkang rumiyin-rumiyin, y~n tiyang aj~ng-aj~ngan badhe p~rang, sint~n ingkang nyabrang b~nawi punika am~sthi ap~s p~rangipun. Wondene Ki Pamanahan, kalih Ki Panjawi, tiga Ki Juru, sakawan Rad~n Ngab~i, lan sabalanipun sadaya inggih sampun sami mirantos wont~n sakil~n b~nawi cak~t. Sampun sami aningali y~n Arya Panangsang dhat~ng ij~n. Tiyang S~sela sami suka ing manahipun. Arya Panangsang wicant~n s~ru, "Heh wong Pajang, sapa kang aw~h layang panantang marang aku, lan wis dik~bat nyabranga mangetan, aku karubut~n ing ak~h, dh~dh~m~naku y~n prang dikarubut ing ak~h." Tiyang ing S~sela sami sumaur, "Iya gustiku Sultan Pajang kang aw~h layang nyang kowe, y~n kowe nyata k~nd~l nyabranga mangulon dik~bat, dak k~mbari padha siji." Arya Panangsang mir~ng s~sumbar makat~n talinganipun kados sinuw~k. Sang~t ing n~psunipun. Titihanipun enggal dipun g~brag sarta cinam~thi, kag~byurak~n laj~ng anglangi, gigiripun bot~n t~l~s. Panglangining titihanipun Arya Panangsang sampun dumugi ing pinggir kil~n. Laj~ng sami dipun sanjatani, tuwin bin~ngkolang dhat~ng tiyang S~sela, wont~n kang nalorong waos, ing toya, kuda inggih 59
nanging bot~n kenging. Titihanipun Arya Panangsang nunt~n cinam~thi malumpat saking toya, dumugi sat~ngahe barisipun tiyang S~sela, kathah kang r~bah katunjang ing titihanipun Arya Panangsang, kapal laj~ng anyepaki sarta ambrakot. Ingkang nitih inggih angamuk kalihan waos. Tyang S~sela kathah kang tatu tuwin p~jah. Arya Panangsang ngamuk sarwi wicant~n. "Si Kar~b~t ana ng~ndi??! Kang sanggup ang~mbari prang karo aku, dene ora nana katon." Arya Panangsang dangune ngamuk tansah amungs~ng ngupadosi ing Sultan Pajang kemawon. Arya Panangsang nunt~n kinarubut ing kathah, dipun tumbaki saking kiwa t~ng~n tuwin ngaj~ng wingking, Arya Panangsang sampun tatu lambungipun t~ng~n, ususipun m~dal. Laj~ng kasampirak~n ing ukiraning dhuwung, sarta sangsaya riwut pangamukipun, bot~n n~ja g~sang, tiyang ing S~sela tuwin tiyang tamtama sangsaya kathah kang tatu tuwin p~jah, Rad~n Ngab~i Loring Pasar enggal badhe am~thukak~n p~rangipun Arya Panangsang anitih b~lo, b~bathilan surinipun, sarta amandhi waos nama Kyai Pl~r~d. Ki Pamanahan kalih Ki Panjawi, tiga Ki Juru sami anjag~ni ing wingkingipun, sampun aj~ng aj~ngan lan Arya Panangsang. Kyai Juru enggal anguculak~n kuda ~stri, kudanipun Arya Panangsang sar~ng aningali kuda ~stri laj~ng bigar thakur-thakur, mobat-mabit, nujah-nujah, titihanipun Rad~n Ngab~i laj~ng bandhang ngantos sapambalang t~bihipun. Rad~n Ngab~i m~h dhawah laj~ng angrangkul guluning kapal. Sar~ng kapal sampun k~nd~l, Rad~n Ngab~i enggal tumurun sarta anuntun kapal. Rad~n Ngab~i andhawahak~n prasapa, "besuk ing saturunku, y~n p~rang, aja ana kang nunggang jaran b~bathilan. Sabab bakal an~niwasi." Kapal sampun kasukakak~n ing rencangipun, Rad~n Ngab~i umangsah dharat, sarta amandhi waos Kyai Pl~r~d. Sampun aj~ng aj~ngan lan Arya Panangsang. Arya Panangsang wicant~n. "Sapa j~n~ngmu wong nonoman amapagake p~rangku?, angur mundura, eman m~nawa mati, Si Pajang undang~n kang sanggup prang ij~n karo aku." Nanging titihanipun Arya Panangsang wau taksih thakur-thakur dados bot~n kaur mapanak~n mobat-mabit sarta waosipun. Laj~ng dipun waos dhat~ng Rad~n Ngab~i dhadha t~rus ing gigir, kapalipun inggih sampun p~jah karampog, jisimipun laj~ng dipun sa~ni dhat~ng t~tiyang ing Sela, Rad~n Ngab~i waosipun pugut sab~ras. 60
Bot~n antawis dangu Ki Mataun dhat~ng angamuk, tinadhahan karampog ing t~tiyang kathah sampun p~jah, sirahipun kak~thok laj~ng dipun panj~r sapinggiring l~p~n. Kala samant~n sinangkalan 1471, anunt~n bala ing Jipang dhat~ng sag~gamanipun sakalangkung kathah, kandh~g sapinggiring l~p~n, sampun sami kamir~ngan y~n gustinipun sarta Ki Mataun sampun p~jah, Rad~n Ngab~i enggal ngandika sarta astanipun angawe saking pinggir kil~n b~nawi, "Heh wong Jipang y~n kowe durunga sumurup, b~ndaramu sarta p~patihe wis padha mati, ~ndhase tak panj~r iki d~l~ng~n. Kang bakal kor~but apa, luwih b~cik padha nungkula bae marang aku, sabab kowe wong cilik. Am~sthi ora sumurup apa-apa, dene Ki Mataun patut y~n belaa mati, awit milu mukti ing b~ndarane." Tiyang ing Jipang sadaya sar~ng mir~ng nunt~n sami sum~ja nungkul. Sampun sami ambongkoki g~gaman, laj~ng sami anyabrang mangil~n, asowan ing Rad~n Ngab~i, sampun kab~kta dhat~ng ing pasanggrahan. Sar~ng ing wanci dalu Ki Pamanahan kalih Ki Panjawi, tiga Ki Juru, sakawan Rad~n Ngab~i, sami pir~mbagan bab ingkang am~jahi Arya Panangsang, Ki Juru wicant~n dhat~ng Ki Pamanahan. "Kadospundi pamikir sampeyan. Sar~hning kang m~jahi Arya Panangsang Rad~n Ngab~i, punapa badhe sampeyan aturak~n ing say~ktosipun dhat~ng kangj~ng sultan?" Ki Pamanahan amangsuli, "Ki ipe, tiyang dhasar punika ingkang m~jahi Arya Panangsang, kula inggih badhe matur ing say~ktosipun kemawon." Kyai Juru wicant~n malih, "Ing pamanah kula prayogi sampeyan kang angangk~nana m~jahi dhat~ng Arya Panangsang, kalih Ki Panjawi, mila makat~n, ing samangsanipun sampeyan aturak~n Rad~n Ngab~i kang m~jahi Arya Panangsang, bot~n wande badhe dipun ganjar busana kang adi-adi kemawon sapanunggilanipun. M~sthi badhe bot~n kaganjar nagari, sabab Rad~n Ngab~i punika taksih lare, am~sthi r~m~n ing busana kang sae-sae, kaping kalihipun sampun kapundhut putra pambaj~ng ing kangj~ng sultan. Am~sthi kangj~ng sultan kenging angganjar ing sakarsa-karsanipun kemawon. Bilih sampeyan kang ngangk~ni, sarta Ki Panjawi, inggih badhe siyos tampi ganjaran nagari ing Pathi lan Mataram." Ki Pamanahan lan Panjawi sar~ng mir~ng wicant~nipun Ki Juru salangkung bingah manahipun, sarta amiturut. Utawi Rad~n Ngab~i inggih sampun miturut ing pir~mbag wau sarta 61
laj~ng dipun umumak~n dhat~ng balanipun sadaya, y~n ingkang am~jahi Arya Panangsang Ki Pamanahan lan Ki Panjawi. Ing enjingipun nunt~n bidhal saking ngriku sum~ja sowan ing t~luk. Sultan Pajang Sadhat~ngipun ing ngarsane Kangj~ng sultan, enggal kadangu, "Kakang Panjawi Pamanahan, napa dika padha oleh gawe? Ki Pamanahan matur, y~n Arya Panangsang sampun p~jah, amargi prang dipun but kalih, lan Ki Panjawi, sarta angaturak~n tiyang Jipang kang sampun sami nungkul. Kangj~ng sultan sakalangkung suka, laj~ng andangu dhat~ng Mantri ing Jipang, sarta angirit tiyang Jipang kang sami "Mantri Jipang, Si Arya Panangsang biy~n duwe sadulur nom, j~n~nge Arya Mataram. Sam~ngko ana ng~ndi? Mantri Jipang matur n~mbah, "Gusti, kalanipun Arya Panangsang badhe mangkat p~rang, Arya Mataram matur angg~gondh~li, ingkang raka kapurih ang~ntosana bala, nanging laj~ng dipun dukani kathah kathah dhat~ng ingkang raka, Arya Mataram sakit manahipun laj~ng kesah, kula bot~n sum~r~p ing purugipun." Kangj~ng sultan ngandika malih dhat~ng Ki Pamanahan. "Kakang ~mpun bang~t tarima kula marang dika lan marang si kakang Panjawi, mungguh ganjaran kula nagara ing Pathi Ian Mataram, dika dum dhewe lan Ki Panjawi, sar~hning dika kang tuwa kula lilani y~n miliha dhingin, pundi kang dika s~n~ngi." "Sar~hning kula dados s~puh pant~s angawon. Kula milih kang taksih dados wana kemawon. Pun adhi Panjawi anampanana ing Pathi kang sampun dados nagari, sarta kathah tiyangipun. Kula ing Matawis ingkang taksih dados wana." Ki Pamanahan matur, Sultan ngandika malih, 'Yen ~mpun padha narima ing sakarone, si kakang Panjawi tumuli mangkata marang ing Pathi saka ing ngriki kemawon. Nagara ing Pathi d~n tataa kang b~cik. Dene nagara Mataram besuk y~n kula ~mpun mulih marang ing Pajang bakal kula w~hake marang si kakang Pamanahan. Lan malihe kakang Pamanahan, dika ~mpun mulih bar~ng lan kula, dika m~nyang ing Danaraja dhingin, angaturana uninga marang kakang bok, y~n Si Arya Panangsang ~mpun mati dene dika lan Si kakang Panjawi, kakang bok kula aturi luwar angg~nipun tapa, tumuli ngag~ma sinjang, dika ~mpun lawas-lawas, nuli dika mulih." 62
Ki Pamanahan aturipun sandika, laj~ng sami mangkat, kangj~ng sultan kondur dhat~ng Pajang, Ki Panjawi dhat~ng ing Pathi, Ki Pamanahan dhat~ng ing r~di Danaraja. Lampahipun Ki Panjawi sampun dumugi ing Pathi, laj~ng anama Kyai Ag~ng Pathi sarta sampun mukti, kala samant~n kathahipun t~tiyang ing Pathi sal~ksa. Dene lampahipun Ki Pamanahan inggih sampun dumugi ing r~di Danaraja, laj~ng matur dhat~ng Ratu Kalinyamat, y~n Arya Panangsang sampun p~jah, amargi p~rang kalihan piyambakipun sarta Panjawi. Ratu Kalinyamat sar~ng mir~ng sakalangkung bingah manahipun, enggal angag~m sinjang sarta laj~ng ngandika, "Sokur adhi y~n Si Jipang wis mati dening kowe, sarta kowe wis wajib dakng~ng~ri, ing m~ngko nagara Kalinyamat lan ing Prawata tampanana." Ki Pamanahan matur, "Bakyu, kula sampun dipun ganjar nagari Matawis. Pun adhi Panjawi ing Pathi, dene nagari ing Kalinyamat Ian Prawata inggih katura ing rayi sampeyan kangj~ng sultan kemawon." "Adhi, y~n kaya mangkono, rajabranaku iki kab~h bae tampanana, gawen~n mragadi ~nggonmu bakal andandani nagara Mataram." Ratu Kalinyamat ngandika malih, Ki Pamanahan matur, "Rajabrana punika kula inggih bot~n aj~ng, sadaya inggih prayogi katur ing kangj~ng sultan, amung ingkang nama pusaka kemawon, kenginga kula suwun piyambak ing sampeyan." Ratu Kalinyamat ngandika sarta angulungak~n. "~nya adhi, amung rupa ali-ali loro iki pusakaku, kang sijj mirah, j~n~ng Si M~njanganbang, kang siji int~n, j~n~ng Si Uluk." Ki Pamanahan namp~ni sarta matur nuwun. Ratu Kalinyamat ngandika malih, "Nanging w~kasku adhi, dir~mit ~nggonmu angrawati pusaka iku, supaya yayi Prabu aja sumurup. Ing samangsane kongsi kawuningan, am~sthi bakal andadekake ing kaluputanmu, karo dene wong wadon iki tampanana kab~h, iku kab~h tilas s~s~ngk~rane kakangmu swargi ing Kalinyamat lan Prawata, aku ng~ng~hana kang tuwa-tuwa bae, supaya anaa kang anglad~ni aku." Ki Pamanahan aturipun sandika, laj~ng pamit sarta amb~kta tiyang ~stri tuwin, rajabrana, lampahipun Ki Pamanahan mampir ing S~sela, anantun dhat~ng para santananipun, kaajak g~griya ing Matawis. Para santananipun ing S~sela wau ingkang sami tr~sna inggih laj~ng sami tumut, kathahipun kalih b~lah atus. 63
Ki Pamanahan sampun bidhal saking ing S~sela, dumuginipun ing Pajang laj~ng sowan ing kangj~ng sultan, angaturak~n ~ngg~nipun kautus dhat~ng ing r~di Danaraja, sarta angaturak~n rajabrana tuwin tiyang ~stri kang saking Kangj~ng Ratu ing Kalinyamat. Sultan Pajang ngandika, "Bang~t panarima kula kakang marang dika, ol~h-ol~h dika niku dika ~p~k dhewe, kula bot~n aj~ng, sabab k~kaya dika marang kula ~mpun ak~h, patine Si Arya Panangsang sarta sanagarane, amung wong wadon iku kemawon kula pilihane, m~nawa ont~n kang kula s~n~ngi bakal kula pundhut." Ki Pamanahan aturipun sakalangkung ing panuwunipun, sarta sawarninipun tiyang ~stri wau inggih laj~ng sami kasowanak~n ing ngarsanipun kangj~ng sultan. Kangj~ng sultan inggih nunt~n amilih, amung satunggil ingkang dipun s~n~ngi, nanging taksih alit. Sultan ngandika dhat~ng Ki Pamanahan. "Kakang, bocah wadon siji niku kemawon kula pundhut, nanging kula titipake marang dika, dika r~ksa kang b~cik, besuk y~n ~mpun birahi kula pundhut dika aturake marang kadhaton." Ki Pamanahan aturipun sandika. Kangj~ng sultan ngandika malih dhat~ng Ki Pamanahan. "Kakang, dika mulih kemawon dhingin. Besuk y~n kula miyos sinewaka, tanah Mataram bakal kula paringake marang dika." Ki Pamanahan aturipun sandika inggih laj~ng mantuk. langkung saking antawis laminipun, kangj~ng sultan ing sab~n-sab~n inggih miyos sinewaka, nanging bot~n ngandika bab tanah Matawis. Ki Pamanahan sang~t-sang~t ing pangaj~ng-aj~ngipun angg~nipun badhe tampi ganjaran tanah ing Matawis. Kyai Juru tansah pitutur ak~n sabar, sabab bot~n wont~n adatipun ratu cidra ing pangandikanipun, nanging Ki Pamanahan sampun isin aningali ing tiyang kathah sarta ~ng~t ing sakiting manahipun dhat~ng kangj~ng sultan, amargi dipun cidrani. Kala samant~n Ki Pamanahan kesah saking nagari adhdh~kah ing dhusun K~mbang Lampir am~rtapa wont~n ing ngriku, sar~ng sampun antawis lami, anunt~n Susunan Kalijaga t~dhak dhat~ng K~mbang Lampir, at~tuwi ing Ki Pamanahan. Ki Pamanahan enggal anyungk~mi ing Kacariyos sampun ing 64
sukunipun Sang pandhita, sampun sami tata l~nggah, Sang pandhita ngandika, "Yagene sira t~ka dh~dhukuh ana ing kene, aninggal marang si thole ing Pajang?" Ki Pamanahan matur, "Kilap punapa sampeyan, ing sad~r~ngipun kula matur, am~sthi sampeyan sampun sum~r~p." Sang pandhita m~s~m sarwi ngandika, "Ingsun ya wis w~ruh kang dadi kar~pira, sira aja susah tutur, payo sira milua marang ingsun, ingsun sebakake marang si thole ing Pajang, sar~hning sira sadulur tunggal guru karo si thole ing Pajang, ingsun am~sthi patut angrukuna ~nggone padha saduluran. Supaya aja ana kang b~nggang ing kar~p." Sang pandhita wau laj~ng mangkat dhat~ng Pajang, Ki Pamanahan inggih andh~r~k. Dumarojog dhat~ng ing kadhaton, bot~n mawi larapan. Sultan pinuju l~nggah, sar~ng aningali Sang pandhita dhat~ng enggal am~thuk, sukunipun. Nunt~n kab~kta sarta anyungk~mi l~nggah, Sang pandhita ngandika dhat~ng kangj~ng sultan. "Thole sultan, yagene sira cidra ing jangjinira marang kakangira Pamanahan. Sira wis sanggup angganjar tanah Mataram timbangane ing Pathi, kakangira Ki Panjawi wis anampani ing Pathi, Ki Pamanahan durung anampani ing Mataram." Sultan Pajang matur, ing Matawis d~r~ng kula "Milanipun sukakak~n dhat~ng kakang Pamanahan, dene taksih c~ngkar bana, lan sak~dhik tiyangipun. S~ja kula pun kakang Pamanahan badhe kula sukani nagari sampun kathah san~sipun, kula pilihak~n kang tiyangipun, sarta kang r~ja." ingkang dados pak~w~ding galihipun Sultan Pajang, nanging bot~n purun am~l~hak~n. Sang pandhita laj~ng ngandika, "Yagene sultan?, Ki Pamanahan badhe sira w~hi nagara liya, wong wis dadi jangjinira dhewe, y~n ing Pathi lan Mataram iku kang m~ngka ganjaran. Ing samangsane Ki Pamanahan sira w~hi nagara liyane ing Mataram. Dadi sira k~na diarani ratu cidra, ing saiki tumuli ing Mataram paringna marang Ki Pamanahan, supaya aja ana kang mar~ngut, tulusa ~nggonira saduluran." Sang pandhita sampun sum~r~p Sultan Pajang dangu angg~nipun bot~n amangsuli dhat~ng Sang pandhita ak~nd~l kemawon. Y~n sampuna ajrih ing guru, am~sthi ing Mataram bot~n siyos kaparingak~n dhat~ng Ki Pamanahan. Ing w~kasan alon matur, "Milanipun ing Matawis badhe bot~n kula 65
sukakak~n dhat~ng kakang Pamanahan, kula mir~ng wirayatipun Sunan Giri, y~n ing Matawis benjing badhe wont~n ingkang jum~n~ng ratu ag~ng kados kula." "Yen kang dadi pakewuhing atinira mangkono, iku gampang bae, kakangira Ki Pamanahan pundhut~n pras~tyane, ingsun kang n~ks~ni, payo thole Pamanahan, sira pras~tyaa marang adhinira sultan. Ingsun kang n~ks~ni." Sang pandhita ngandika, Ki Pamanahan enggal matur pras~tya, "Sang pandhita, kula mugi sampeyan s~ks~ni, m~nawi kula gadhah cipta badhe jum~n~ng ratu wont~n ing Matawis, utawi sum~jaa ang~ndhih karaton ing Pajang, awak kula piyambak mugi sampun manggih wiluj~ng, wikana ingkang wingking-wingking, sint~n ingkang sum~r~p ing karsaning Allah." "Wis cukup pras~tyamu iku, ingsun ya wis an~ks~ni." Wondene Sultan Pajang inggih sampun l~ga galihipun, amir~ng pras~tyanipun Ki Pamanahan. Nanging bot~n sum~r~p y~n punika ujar keras. Laj~ng ngandika dhat~ng Ki Pamanahan. Sang pandhita ngandika dhat~ng Ki Pamanahan. "Daw~g kakang Pamanahan, ing Mataram dika tampani, nanging taksih dados alas." Ki Pamanahan inggih sampun anamp~ni sarta sang~t ing panuwunipun. ''Thole Pamanahan, sira nuli ngaliha marang Mataram Ian saanakbojonira, sarta ingsun dongakake tulusa ~nggonira saduluran Ian si thole sultan. Wis padha karia ingsun mulih," Sang pandhita sampun mangkat. Ki Pamanahan inggih sampun mantuk dhat~ng ing griyanipun, laj~ng pradandosan. Sang pandhita ngadika, Kacariyos Ki Pamanahan sampun p~putra pitu, pambaj~ngipun anama Rad~n Ngab~i Loring Pasar, kalih Rad~n Jambu, tiga Rad~n Santri, sakawan Rad~n Tompe, gangsal Rad~n Kadhawung, n~n~m ~stri krama angsal Tum~nggung Mayang ing Pajang, pitu ~stri krama angsal Arya Dhadhaptulis ing Pajang, putra ~stri k~kalih wau sami tumut lakinipun, bot~n tumut dhat~ng ing Matawis. Sar~ng sampun angg~nipun pradandosan, Ki Pamanahan laj~ng sowan nyuwun pamit ing Sang Nata, Ian sagarwaputranipun tuwin sultan. Ki santananipun Pamanahan anyuwun pamit sarta s~salaman. kangj~ng sultan ngandika, "Inggih kakang, mugi salam~ta ingkang mangkat, ingkang kantun sadaya, sadhat~nge ing ngarsanipun inggih salam~ta." 66
Ki Juru inggih sampun jawab tangan kalihan Sang Nata, tuwin garwa putranipun Ki Pamanahan sarta santananipun sami angujung g~ntos. Rad~n Ngab~i Loring Pasar ar~rangkulan kalihan putranipun pambaj~ng kangj~ng sultan kang nama Pangeran Banawa, kalih kalihipun sami ambr~b~s mili. Ki Pamanahan lan sagarwaputranipun tuwina santananipun sadaya sampun mangkat saking Pajang, as~lur r~mbatan tuwin gotongan. Sadandosanipun tiyang g~griya bot~n kantun. Lampahipun samant~n sampun dumugi ing Taji, laj~ng sami k~nd~l al~nggah sangandhaping waringin. sakalangkung r~mb~nipun. Kala Kacariyos Ki Ag~ng ing Karanglo, sampun sum~r~p y~n Ki Pamanahan boyong dhat~ng ing Matawis. Ki Ag~ng Karanglo sum~ja as~s~gah s~kul sarta p~c~l pitik jangan m~nir, Ki Ag~ng Karanglo lan garwanipun sampun dumugi ing Taji, laj~ng s~salaman sarta matur dhat~ng Ki Pamanahan. "Kula angaturi s~s~gah s~kul, sarta p~c~l pitik jangan m~nir, supados dadosa j~jampining l~su." Ki Pamanahan mangsuli, "Inggih kisanak, sang~t ing panarima kula ing sih j~ngandika," Ki Pamanahan lan sagarwaputranipun laj~ng sami dhahar, waradin Ian sabrayatipun sadaya, sami tuwuk Ki Pamanahan angandika, "bang~t panarima kula adhi, ~ngg~n kula n~dha lan sabrayat kula sadaya sami eca sarta tuwuk, dados kula rumaos kapotangan dhat~ng dika, pint~n banggi ing benjing y~n kula sag~d mal~s." Ki Ag~ng Karanglo matur nuhun. Ki Pamanahan nunt~n mangkat saking ngriku, Ki Ag~ng Karanglo inggih andh~r~k, sum~ja ngat~rak~n dumugi ing Matawis. Ing samargi margi tansah ~ngg~nipun minta sih, supados ing t~mbe wingking sag~da tumut mukti. Kala samant~n lampahipun sampun dumugi ing l~p~n Ompak. Susunan Kalijaga pinuju siram, wont~n ing ngriku, Ki Pamanahan lan Karanglo enggal sami amurugi dhat~ng Sang pandhita, Ki Pamanahan angosoki sukunipun Sang pandhita kang t~ng~n. Ki Karanglo suku kang kiwa. Sang pandhita alon ngandika dhat~ng Ki Pamanahan. "W~ruhanamu ing besuk turune Ki Karanglo iki bakal milu mukti ing turunmu, nanging ora w~nang kas~but mas utawa rad~n. Lan ora w~nang nunggang j~mpana utawi tandhu, wis padha bacuta lakumu." Ki Pamanahan sarta Ki Ag~ng Karanglo inggih laj~ng mangkat, sampun 67
dumugi ing Matawis, laj~ng atata pemahan wont~n ing ngriku, kala samant~n sin~ngkalan 1532. Kacariyos ing Matawis, punika sitinipun radin, sarta kathah toya, kathah wowohan, pala gumantung, pala kap~ndh~m, pala kasimpar, tulus kang sarwa tinandur. Kalang~nan ing toya lan ing dharat inggih kathah, sawarnining sumb~r toyanipun sakalangkung b~ning, tiyang g~gram~n inggih kathah, wont~n ingkang laj~ng ag~griya ing ngriku, Ki Pamanahan sampun angalih nama Ki Ag~ng Matawis, sarta sampun mukti sakulawangsanipun sadaya, nanging Ki Ag~ng Matawis wau tansah ambant~r ing tapanipun, sabab sum~r~p ing wirayatipun Sunan Giri, y~n ing Mataram benjing badhe wont~n kang jum~n~ng ratu ag~ng angr~h ing tanah Jawi sadaya, ciptanipun Ki Ag~ng Matawis y~n say~ktos wirayat wau sampun liya saking turunipun. Milanipun Ki Ag~ng wau bot~n p~gat ~ngg~nipun tapa utawi tirakat dhat~ng ing wana sarta ing r~di. Kala samant~n Ki Pamanahan kesah tirakat ij~n, sarta sum~ja anuw~ni sadh~r~kanipun ing tanah r~di Kidul anama Kyai Ag~ng Giring utawi Ki Ag~ng Paderesan. Angg~nipun sadherekan kalihan Ki Ag~ng Matawis sakalangkung sae, sampun kados sadulur tunggil rama ibu. Kacariyos Ki Ag~ng Giring wau inggih sang~t angg~nipun tapa, pandam~lanipun and~r~s. Ing wanci enjing Ki Ag~ng anginggahi Ing ngriku wont~n tirisan satunggil, cak~t lan kang paderesanipun. saw~k dipun inggahi Ki Ag~ng, tirisan wau salaminipun d~r~ng nate awoh, ing dint~n punika wont~n wohipun satunggil, daw~gan. Ki Ag~ng saw~g atrap bumbung wont~n ing nginggil tirisan. Anunt~n mir~ng swara, pr~nahipun ing swara wont~n ing daw~gan satunggil wau, ujaring swara, "Ki Ag~ng Giring, wruhanamu, sapa kang ngombe banyu d~gan iki, y~n kongsi ~nt~k, iku saturun-turune bakal dadi ratu g~dhe, am~ngku ing tanah Jawa kab~h." Ki Ag~ng Giring sar~ng mir~ng swara makat~n, enggal mudhun saking angg~nipun and~r~s. Wont~n ngandhap sampun s~l~h bonjor, laj~ng am~n~k daw~gan satunggil wau, sampun kap~ndh~t bin~kta mudhun. Dene deresanipun bot~n dipun manah, namung daw~gan kang pin~l~ng bin~kta mantuk. Sadhat~ngipun ing griya laj~ng dipun parasi, nanging bot~n laj~ng dipun unjuk. Mila makat~n pamanahipun Ki Ag~ng, sar~hning taksih enjing dados kakint~n bot~n t~las y~n dipun 68
unjuka, sabab d~r~ng ng~lak. Karsanipun Ki Ag~ng badhe babad dhat~ng wana rumiyin adam~l ng~lak. Daw~gan laj~ng kasinggahak~n Ing sadint~n punika Ki Ag~ng bot~n ing paga sanginggiling pawon. angop~ni padam~lanipun anggodhog l~g~n adam~l g~ndhis. Amung manah daw~gan kemawon. Ki Ag~ng Giring nunt~n kesah dhat~ng ing wana sum~ja babad. Ing sap~ngk~ripun Ki Ag~ng Giring, Ki Ag~ng ing Matawis dhat~ng wont~n ing ngriku, sarta pitaken dhat~ng semahipun Ki Ag~ng Giring, "Bakyu, wakane dhat~ng pundi, dene bot~n wont~n k~tingal?" Nyai Giring sumaur, "Raka dika kesah dhat~ng wana ucal kaj~ng." Ki Ag~ng Matawis laj~ng lum~b~t ing pawon, sum~ja ngunjuk kilang, sar~ng aningali ing pawon s~p~n. Bot~n wont~n kilang utawi l~g~n, amung daw~gan satunggil ingkang wont~n tumumpang ing paga, enggal kap~ndh~t dhat~ng Ki Ag~ng Matawis, kab~kta lum~b~t ing l~nggah ing amb~n, sarta ambolong daw~gan. Sum~ja dipun griya, unjuk toyanipun, sarta wicant~n dhat~ng Nyai Giring, "Bakyu, punapaa dene bot~n anggodhog l~g~n? Kula dhat~ng pawon aj~ng ngombe, ngupados l~g~n bot~n angsal." Nyai Giring sumaur, "Inggih amung sadint~n punika towong, karsane raka aso." Nyai Giring kag~t aningali daw~gan badhe dipun unjuk dhat~ng Ki Ag~ng Matawis, enggal wicant~n. "Adhi, daw~gan niku ~mpun dika unjuk, w~linge raka dika wantos-wantos, y~n siyos dika unjuk, am~sthi kula digitiki marang raka dika," Ki Ag~ng Matawis sumhur, "Bakyu, ~mpun maras ati dika, dika sanjang y~n kula kang m~ksa, sabab ng~lak kula sang~t, pinujunipun wont~n daw~gan ing pawon, bot~n susah m~n~k piyambak." Ki Ag~ng laj~ng ngunjuk daw~gan, t~las sami sakal. Bot~n kantun sac~r~t-c~r~ta, sakalangkung nikmat raosipun. Bot~n antawis dangu Ki Ag~ng Giring dhat~ng sarta angr~mbat kaj~ng, anjujug ing pawon. Kaj~ng sampun kas~l~hak~n. Karsanipun Ki Ag~ng Giring badhe laj~ng ngunjuk daw~gan. Sar~ng dipun tingali ing paga daw~gan bot~n wont~n, Ki Ag~ng enggal lum~b~t ing griya amanggihi Ki Ag~ng Matawis, sarta pitak~n dhat~ng semahipun. "Wong wadon, daw~ganaku kang takdokok ing paga mau ana ing ng~ndi?" Semahipun amangsuli, "Rayi dika niku kang m~ndh~t, kula p~nging bot~n kenging, wicant~ne saking ng~lake, laj~ng dipun unjuk." 69
Kyai Ag~ng Matawis sumambung, "Inggih say~ktos kula kakang, kang ngombe daw~gan. Tyang sang~t ~ngg~n kula ng~lak. Sampeyan dukani inggih sum~ngga." Ki Ag~ng Giring sar~ng mir~ng wicant~nipun Ki Pamanahan, sang~t ~ngg~nipun g~tun, dangu ~ngg~nipun k~nd~l. Bawaning tiyang sampun linuwih, dados sum~r~p ing takdir, y~n sampun pin~sthi karsa Allah, Ki Ag~ng Matawis badhe anurunak~n ratu kang m~ngku ing tanah Jawi. Ki Ag~ng Giring laj~ng amb~lakakak~n swara kang saking daw~gan sarta agadhah pan~dha dhat~ng Ki Ag~ng Matawis. "Adhi, pan~dha kula m~kat~n kemawon. Sar~hning daw~gan sampun dika ombe, angsal kula anjaluk kadospundi, amung turun kula kemawon benjing kenginga g~g~ntosan lan turun dika, turun dika sapisan, nunt~n kag~ntosan turun kula." Ki Pamanahan bot~n suka, pan~dhanipun Ki Ag~ng Giring makat~n wau ngantos ping n~m. Ki Ag~ng Matawis inggih bot~n suka, nunt~n n~dha g~ntos turun kaping pitu. Ki Ag~ng Matawis sumaur, ing wingking, kula bot~n nguningani." Ki Ag~ng Matawis laj~ng pamit mantuk dhat~ng ing Matawis. "Adhi, Allahu alam, sok sukaa Sar~ng sampun antawis lami putranipun Ki Ag~ng Matawis kang nama Rad~n Ngab~i ~stri s~s~ngk~ranipun Sultan Pajang kang saking Kalinyamat. Ingkang dipun titipak~n dhat~ng Ki Ag~ng Matawis. Dhawahipun sultan, lare ~stri wau sampun birai andikakak~n ngaturak~n dhat~ng samangsanipun kangj~ng sultan. M~ngka ing mangke sampun birai, nanging laj~ng dipun r~m~ni dhat~ng Rad~n Ngab~i, mila Ki Ag~ng Matawis sang~t ~ngg~nipun prihatos. Bot~n wande angsal dukanipun kangj~ng sultan. Kala samant~n Ki Ag~ng Matawis mangkat dhat~ng Pajang sum~ja inggih bin~kta, ngaturak~n sadhat~ngipun ing Pajang laj~ng sowan lum~b~t ing kadhaton, sampun s~salaman kalihan kangj~ng sultan. Loring Pasar angr~m~ni tiyang ing kal~patanipun. Rad~n Ngab~i Ki Ag~ng Mataram matur, "Sowan kula punika, kula angaturak~n p~jah g~sangipun putra sampeyan Rad~n Ngab~i Loring Pasar, amargi ag~ng kal~patanipun ing panj~n~ngan sampeyan." Sultan Pajang mir~ng aturipun Ki Pamanahan sakalangkung kag~t, sarta ngandika, 70
"Kakang, Si Ngab~i dosanipun punapa, dene dika aturake pati uripe, wong ~mpun kula p~k anak pambar~p. Dika ~mpun bot~n milu anguwasani marang Si Ngab~i," Ki Ag~ng Matawis matur malih, "Milanipun pun Ngab~i kula aturak~n makat~n, sabab angrumiyini karsa sampeyan, akaronsih kalihan lare ~stri ingkang kagadhuhak~n dhat~ng kula kang saking Kalinyamat rumiyin. Inggih saking tiwasipun angg~n kula rum~ksa." Kangj~ng sultan nunt~n ngand~ka, "Kakang, y~n kaluputane Si Ngab~i m~ngkot~n mawon, kula ~nggih ~mpun ngapura, sarta banjur dika ningkahake, kula ~mpun lila, nanging w~kas kula, bocah wadon wau y~n besuk ~mpun bot~n kanggo ~mpun disiya-siya, kalih dene dika kula tutuh ~nggon dika momong marang Si Ngab~i kurang ati-ati, b~n~re bocah ~mpun diwasa m~ngkot~n rak dika rab~kake, utawa dika w~hi s~lir, supaya ~mpun kongsi n~rak kaluputan." Ki Ag~ng Matawis sakalangkung ~ngg~nipun ngr~r~pa, angraos y~n kadukan ing batos. Sar~ng kangj~ng sultan sampun kend~l ~ngg~nipun ngandika, Ki Ag~ng Matawis sarta Rad~n Ngab~i nunt~n pamit mantuk dhat~ng ing Matawis. Sadhat~ngipun ing Matawis Rad~n Ngab~i inggih laj~ng k~panggih kalihan lare ~stri wau, ing lami-lami sampun ap~putra jal~r satunggil abagus warninipun, kanamanan Rad~n R~ngga, ingkang rama ibu sakalangkung asih. Kacariyos Sultan Pajang bidhal dhat~ng ing Giri lan sabalanipun sadaya, Ki Ag~ng Matawis inggih andh~r~k. Sum~ja nyuwun idi angg~nipun jum~n~ng sultan dhat~ng Sunan Parap~n. Kala samant~n para bupati ing bang wetan sami p~pak wont~n ing ngriku sadaya, ing ing Madura, Sadayu, Japan, Wirasaba, Kadhiri, Surabaya, Pasuruan, Las~m, Tuban, ing Pathi, sarta sami dam~l pasanggrahan wont~n ing Ing satunggil dint~n Sunan Parap~n miyos siniwaka, Sultan ngriku. Pajang sarta para dipati sami l~nggah j~j~r, balanipun sami linggih ing Sultan Pajang nunt~n wingkinge gustine piyambak-piyambak. katimbalan l~nggah cak~t lan Sang pandhita, sarta kamupakatak~n angg~nipun jum~n~ng sultan am~ngku nagari ing Pajang aj~juluk Sultan Prabu Awijaya, utawi Sang pandhita inggih sampun angid~ni, kala samant~n sin~ngkalan 1503. Anunt~n p~pundhutan dhahar m~dal, lumintu saking kadhaton. Sunan Parap~n lan Sultan Pajang sarta para bupati sami dhahar, Sang pandhita ngandika, 71
ingsun para bupati kab~h, diatut ~nggonira padha saduluran, aja ana kang sulaya ing budi, dipadha ati raharja, sokura ing Allah ing salungguhe dhewe-dhewe, kang tinitah dadi g~dhe, lan kang tinitah dadi cilik. Iku wis p~sthine dhewe-dhewe, ingsun t~dha ing Allah, anak putuningsun kab~h padha salam~ta ing donya ngakherat." Para bupati sadaya asaur p~ksi. "Anak Para bupati sar~ng sampun angg~nipun sami dhahar, nunt~n kalorodak~n dhat~ng para abdi, para abdi inggih laj~ng sami n~dha, Sunan Giri sang~t angg~nipun mand~ng dhat~ng Ki Ag~ng Matawis, sabab Sunan Giri wau sum~r~p ing sad~r~nge winarah, nunt~n andangu dhat~ng Sultan Pajang, "Thole, baturmu kang mangan ng~r~ni iku j~n~nge sapa?" Sultan Pajang matur, "Punika rencang kula patinggi ing Matawis, ingkang dipun r~h siti wolung atus karya," Raja pandhita ngandika malih, "Timbalana maju, kon~n linggih j~j~r lan para dipati." Ki Ag~ng Matawis inggih sampun maj~ng, raja pandhita ngandika dhat~ng para bupati, "Anak ingsun para dipati kab~h, wruhanamu turune Ki Ag~ng Matawis iku besuk bakal angr~h wong satanah Jawa kab~h, sanajan ing Giri kene besuk iya ngidh~p marang ing Mataram." Ki Ag~ng ing Matawis sar~ng mir~ng pangandikanipun Sang pandhita laj~ng sujud ing siti, sakalangkung nuhun dhat~ng Sang pandhita, nunt~n angaturi dhuwung satunggil ing Sang pandhita, nanging bot~n tinamp~n. Para dipati sami r~s~p aningali dhat~ng Ki Ag~ng Matawis. Raja pandhita laj~ng parentah adam~l t~laga dhat~ng para dipati, balanipun para Bupati inggih enggal tumandang dhudhuk dhudhuk. T~laga sampun dados, sakalangkung sae, sarta kanamanan t~laga Patut dhat~ng Sang pandhita. Sultan Pajang sarta para Bupati sampun sami kalilan mantuk dhat~ng nagarinipun piyambak-piyambak. Tuwin Ki Ag~ng Matawis inggih sampun mantuk dhat~ng ing Matawis. Sultan Pajang sarawuhe nagarinipun laj~ng ngandika w~wartos dhat~ng putra tuwin balanipun sadaya punapa ing sawirayatipun Sunan Giri, para bupati, mantri sar~ng sami mir~ng wirayat makat~n sakalangkung kag~t. Putranipun sultan kang nama Pangeran Banawa matur, "Rama Prabu, m~nawi wirayatipun Sunan Giri say~ktos, ing Mataram punika kula upam~kak~n latu sap~lik. Prayogi tumunt~n 72
kasiram ing toya, supados sampun ngantos ng~mbra-~mbra, y~n ing Mataram badhe kula risak saking panj~n~ngan dal~m par~ng, p~rang." Para bupati gumarumung sami ambiyantoni ing aturipun Pangeran Banawa. Sultan Pajang alon ngandika, "Kulup, aturira iku iya b~n~r, gondra sira g~caka ya am~sthi b~dhah, nanging pira p~p~sth~ning Allah iku ora k~na y~n dipikira ing manungsa, lan ingsun w~di ing w~wal~re Sunan Giri, sapa kang miwiti am~sthi bakal ora salam~t." Pangeran Banawa sarta para punggawa sami m~nggah manahipun. ing Mataram, Kacariyos Ki Ag~ng Matawis pinuju l~nggah ingadh~p para putra tuwin kulawangsanipun sadaya, Ki Ag~ng Matawis ngandika, "Anakku lan sanak-sanakku kab~h, sar~hning aku dictha marang Sunan Giri, y~n turunku ing besuk bakal am~ngku ing tanah Jawa, iku w~kasku, y~n ing besuk kowe anglurug marang bang wetan, anuruta ing dina kalane aku andh~r~kmarang sultan seba marang ing Giri, ing dina Jumungah Paing sasi Mukaram, poma padha wuri-wurin~n. Dene y~n dilurugi, ~nggonmu mapagake p~rang aja kongsi angliwati gunung K~ndh~ng, sabab bakal ap~s p~rangmu, lan maninge turun-turunku besuk y~n agawe bupati, aja liya turune wong Mataram iki kab~h, sabab iku padha milu lara, y~n turune besuk duwe dosa mati, laranana bae, y~n dosa lara apuran~n." Akathah-kathah w~w~lingipun Ki Ag~ng wau dhat~ng ingkang para putra tuwin santana. Kala samant~n nagari Matawis sampun g~mah raharja, mirah sandhang sarta pangan. Anunt~n Ki Ag~ng Matawis g~rah sang~t, am~m~ling dhat~ng Ki Juru Martani, "Ki ipe, sar~hning kula bakal tin~kakake ing jangji, m~ngsa bodhoa ~nggon dika momong marang anak-anak kula kab~h, dene kang kula lilani angg~nt~ni ing kula, Si Ngab~i Loring Pasar." Ki Ag~ng ngandika dhat~ng kang para putra, "Anak-anakku kab~h, kowe padha mituruta marang pamanmu Ki Juru Martani." Ki Ag~ng tumunt~n seda, layon sampun bin~rsihan kasar~kak~n sakil~ning masjid, sin~ngkalan 1535. Ing san~sing dint~n Kyai Juru Martani mangkat dhat~ng Pajang sarta putranipun Ki Ag~ng Matawis sadaya, sum~ja ngaturi uninga ing kangj~ng sultan. Lampahipun sampun dumugi ing Pajang, Sultan pinuju miyos sinewaka, Kyai Juru sarta kapenakanipun laj~ng sami pepe sakiduling waringin kurung, sar~ng katingalan ing kangj~ng sultan, 73
enggal kapariksa sarta sami tinimbalan. Sampun sami sowan wont~n ing ngarsa dal~m. Kyai Juru tumunt~n matur, angaturi uninga y~n patinggi ing Mataram p~jah, sarta angaturak~n t~tilaranipun anak jal~r gangsal, pundi ingkang kakarsakak~n angg~ntosi. Kangj~ng sultan sar~ng mir~ng y~n patinggi Mataram p~jah, sakalangkung ngungun, laj~ng ngandika, "Kakang Juru Martani, kang ingsun g~nt~kake ana ing Mataram, anak ingsun Si Ngab~i Loring Pasar, sarta ingsun paringi j~n~ng Senapati ing Ngalaga, Sayidin Panatagama, Ian maninge kakang Juru Martani, sira kang sun pasrahi momong marang putraningsun Senapati, ing dal~m sataun iki ora ingsun lilani seba marang Pajang, anataa nagarane sarta angrasakna mukti ana ing Mataram. Y~n wis sataun tumuli sebaa aja kongsi kas~p." Kyai Juru sarta Senapati aturipun sandika, sarta sami ngujung ing kangj~ng sultan. Tumunt~n nyuwun pamitipun dhat~ng ing Mataram. Ing Mataram sangsaya w~wah-w~wah tiyangipun, sarta sakalangkung r~janipun. Senapati Ngalaga sampun amukti, laj~ng parentah anyithak banon dhat~ng tiyang ing Mataram, badhe sum~ja kadam~l kitha. Kala samant~n sampun k~langkung sataun, Senapati d~r~ng sowan dhat~ng Pajang, Kyai Juru inggih tansah angatag sowan. Wangsulanipun Senapati, benjing m~nawi Sultan utusan nimbali kemawon kula sowan. Kacariyos Sultan Pajang miyos sinewaka, pinarak ing dhampar mas tinatrapan ing s~sotya, sangandhaping dhampar linemekan babut, sin~baran s~kar, para bupati, mantri, r~ngga, d~mang sampun p~pak sowan sadaya, cahyanipun kaj~ng sultan kados wulan purnama, kangj~ng sultan alon andangu dhat~ng para abdi kang sami sowan. sira padha ngrungu wartane putraningsun Senapati, dene wis k~liwat sataun ora nana sowan marang Pajang, apa awit sumurup wirayate Sunan Giri ~nggone ora g~l~m seba marang ingsun. Ing sam~ngko wirayate Sunan Giri m~h an~t~pi, y~n upamia k~mbang misih kudhup, ing saiki mangsane m~kar." "Bocah ingsun kab~h, apa Sultan Pajang sampun kacariyos y~n ratu digdaya s~kti linuwih sugih bala, bot~n wangwang y~n sum~ja angrisak ing Matawis, nanging kados wont~n kang mamb~ngi ing karsanipun. Para Bupati sami matur, "Kawula inggih amir~ng pawartos. Putra dal~m Senapati Ngalaga badhe mirong, sampun ak~n nyithak banon badhe adam~l kitha." 74
Sultan Pajang nunt~n ngandika dhat~ng Ngab~i Wuragil lan Ngab~i Wilamarta, "Sira wong loro m~nyanga ing Mataram, waspadakna pratingkahe Senapati." Ki Wuragil lan Wilamarta aturipun sandika, laj~ng mangkat sami numpak kapal. Lampahipun sampun dumugi ing Matawis. Senapati bot~n pinanggih ing dal~mipun, am~ng-am~ng dhat~ng ing Lipura sarta numpak kapal. Utusan k~kalih anjujul. Dumuginipun ing Lipura sampun aningali dhat~ng Senapati pinuju t~t~gar, Ki Wuragil wicant~n dhat~ng laj~ng sami andhawahak~n Ki Wilamarta, daw~k sami mudhun, timbalane kangj~ng sultan. Ki Wilamarta sumaur, rumiyin, dados bot~n angluhurak~n kang angutus. Sabab utusan wau kalane andhawahak~n pangandika, inggih prasasat kang angutus. M~ngka kang d~n dhawahi taksih numpak kapal, dados dika ang~sorak~n Panj~n~ngane kangj~ng sultan, dika k~na d~n arani utusan nistha, kalih dene pandugi kula Senapati puniku sampun sum~r~p, y~n dika lan kula diutus ing kangj~ng sultan, dhasar anjarag bot~n purun mudhun." "Yen dika mudhuna saking kapal Ki Wuragil wicant~n malih, "makat~n punika d~r~ng kant~nan, pamanah kula ing samangsane dika sanjang y~n kautus ing kangj~ng sultan, am~sthi enggal mudhun." Tiyang k~kalih wau laj~ng sami mudhun saking kapal, sarta amurugi dhat~ng Senapati. Senapati enggal pitak~n sarta numpak kapal. "Ki Wuragil lan Wilamarta, p~napa dika diutus ing sultan?" Ki Wilamarta wicant~n dhat~ng Ki Wuragil, "Lah bot~n linyok ujar kula, Senapati dhasar anjarag bot~n purun mudhun, dika lan kula puniki sampun t~t~p utusan nistha", Ki Wuragil enggal sumaur dhat~ng Senapati, "Inggih tiyang k~kalih puniki sami dipun utus ing kangj~ng sultan. Sampeyan kadhawahan mantuni ~ngg~n sampeyan asring suka-suka sarta mangan nginum, lan acukura rambut sarta nunt~n sebaa dhat~ng Pajang." Senapati sumaur taksih manggung wont~n sanginggiling kapal. "Dika matura ing kangj~ng sultan. Kula andikakake mar~ni mangan nginum, kula taksih doyan. Kula kapurih cukur rambut, wong rambut thukul piyambak kadospundi angg~n kula ngulapi, kula kadhawahan 75
sowan inggih purun. Y~n sultan sampun mantuni angg~nipun ngalap dho garwa sarta amantuni angg~nipun asring mundhut bojo tuwin anake wadon para abdinipun, amung makat~n kemawon wangsulan kula." Utusan k~kalih laj~ng pamit mantuk. Sampun dumugi ing Pajang, nanging sami adam~l dora s~mbada, aturipun ing kangj~ng sultan. "Kula kautus animbali putra dal~m Senapati, aturipun inggih sandika, nanging kula dipun k~n mantuk rumiyin, putra dal~m badhe tumunt~n nusul." Kangj~ng sultan inggih laj~ng k~nd~l, bot~n karsa andangu kathah-kathah. Kacariyos Senapati pinuju l~nggah wont~n ing dal~mipun kalihan Ki Jurumartani, Kyai Juru wicant~n. "Thole, kapriye kar~pmu? Kowe tinimbalan ing ramakmu sultan t~ka ora g~l~m seba, kangj~ng sultan am~sthi duka, ora wurung kowe bakal m~mungsuhan lan kangj~ng sultan. Y~n kowe m~mungsuhana kang koand~lake apa? Balamu mung sathithik. M~ngsa wania kodu lan bala Pajang, sanajan waniya bakal m~sthi tump~s. Karodene Sultan Pajang iku wis misuwur y~n ratu angluwihi digdaya, kin~ringan marang para ratu liya nagara, dh~k biy~n dicidra ing maling, sultan pinuju sare amujung kampuh, maling banjur anyuduki, pangrasane kangj~ng sultan kaya diencoki lal~r, k~mule bae ora pasah, iku kowe sumurupa ing kat~guhane kangj~ng sultan. Karo dene y~n kowe mungsuha karo sultan kang koand~lake apa? Yen kowe ng~nd~lna kas~kt~nmu, ~nggonmu angambah banyu ora t~l~s, mal~bu g~ni ora kobong, utawa iku kab~h ya t~ka digdaya kat~guhanamu, pint~rmu m~ngkono pamuruke kangj~ng sultan. Sabab kowe pinundhut putra pambar~p cilik mula, sarta bang~t sihe, wis kaya putrane dhewe, bar~ng kowe wis diwasa banjur diwuruk sak~hing ng~lmu sarta kasakt~n lan kat~guhan, lan banjur dimukt~kake ana ing Mataram. Samono iku kang kowal~sake bae apa marang ing sihe kangj~ng sultan? Dadi kaluputamu iku t~lung prakara, kang dhingin mungsuh gusti, ping pindho mungsuh bapa, iba guyune wong kang padha s~ngit. kaping t~lu mungsuh guru, C~lathune m~ngkene, Senapati iku ~nggone wani prang wong mungsuh bapakne dhewe, y~n mungsuh karo wong liyane w~di. Lan aku iki bang~t isinku and~l~ng marang wong Pajang, sabab k~na diarani wong ora w~ruh ing kab~cikan. Angur kowe mungsuha karo wong nagara 76
liya, angluwihi ing Pajang g~dhene, aku ora w~di." Akathah-kathah pan~tahipun Kyai Juru wau. Senapati Ngalaga sar~ng mir~ng anangis sal~b~ting manahipun, rumaos y~n kal~patan, angr~r~pa sarwi alon matur, "Paman, kadospundi pratik~l sampeyan? Sar~hning kula sampun katrucut wicant~n bot~n purun sowan dhat~ng kangj~ng sultan. Supados sampun ngantos dados dukanipun kangj~ng sultan. T~t~pa angg~n kula wont~n ing Matawis, sarta kula sag~da am~ngku tiyang ing tanah Jawi sadaya, tumuruna ing anak putu kula." "Yen kang dadi k~kar~panamu kaya m~ngkono, b~cik suwun~n ing Allah bae d~n mant~p. Kang supaya y~n kangj~ng sultan wis seda kowe bisaa angg~nt~ni karatone, lan kowe aja pisan y~n duwea cipta bakal mungsuh ing kangj~ng sultan, malah ing batin mung n~ja amal~s ing kab~cikane kangj~ng sultan marang ing kowe, ~nggonmu dipundhut putra lan ~nggonmu dimukt~kake, sarta ~nggone mulang ak~h-ak~h marang kowe, ing samangsane bang~t panyuwunmu marang Allah kaya m~ngkono, am~sthi kangj~ng sultan ya isih bang~t sihe ing batin marang kowe, sarta ing batin ya bakal lila karatone kog~nt~ni." Kyai Juru angandika, Senapati Ngalaga sakalangkung panuwunipun, sarta amiturut ing wulangipun ingkang paman. Kyai Juru Martani laj~ng mantuk dhat~ng griyanipun. Senapati Ngalaga wau rint~n dalu inggih bot~n p~gat panyuwunipun ing Allah. Kala samant~n para mantri pamaj~gan ing tanah K~dhu tuwin Pagel~n sami sum~ja lum~b~t sowan dhat~ng Pajang, badhe sami angaturak~n bulu b~ktinipun, lampahipun sami langkung ing Mataram. Wont~n ing ngriku sami dipun ~ndh~g dhat~ng Senapati, sinungga sarta binoja krami, sarta sami dipun jak kasukan mangan nginum, Ian sami dipun angg~p sadulur tuwin wong atuwa dhat~ng Senapati, para mantri pamaj~gan wau inggih sakalangkung sami sukanipun. Para garwanipun Senapati sami dipun k~n ambadhaya, sarta sami dipun k~n angladosi, ambor~hi lan anyumpingi s~kar dhat~ng para mantri pamaj~gan. Para mantri wau sangsaya sami rumaos kapotangan kasaenan dhat~ng Senapati, laj~ng sami pras~tya, ing benjing samangsanipun Senapati manggih m~ngsah, para mantri wau sami purun y~n kaab~na prang, awit saking kathah kasaenanipun Senapati, bot~n sag~d amal~s. Ingkang badhe kawal~sak~n p~cahe kulitipun sarta wutahe g~tihipun. 77
Senapati sar~ng mir~ng pras~tyanipun para mantri, sakalangkung suka ing galihipun. Pangandikanipun ing galih, ing saiki aku oleh rewang saka pitulunging Allah, kaya-kaya aku bakal bisa ang~ndhih karaton ing Pajang. Para Mantri Pamaj~gan wau laj~ng sami dipun ganjar busana kang adi-adi, sadaya waradin. Para Mantri sadaya sakalangkung suka manahipun, sarta sami matur gumarumung, "Angkat kula saking tanah K~dhu Pag~l~n rumiyin, sum~ja sami ngaturak~n bulu b~kti dhat~ng ing Pajang, samangke bot~n siyos. Sakathahe l~ladosan kula bulu b~kti katura ing sampeyan sadaya, sabab bot~n sanes. Ing Pajang inggih ratu, ing Matawis inggih ratu." Aturipun para mantri wau sarwi k~plok as~nggak-s~nggak. Senapati angandika, "Sak~he sanakku para mantri kab~h, ya wis padha taktarima pras~tyamu, dene kar~pku besuk bae padha sebaa marang Pajang, bar~ng lan aku, y~n sultan duka aku kang malangi, sabab sabarang ing karsane kangj~ng sultan wis ana ing aku, dene sanak-sanakku iki kab~h, y~n ana kang ar~p aj~n~ng d~mang, r~ngga, ngab~i utawa tum~nggung, aku wis dikuwasakake amaringi marang kangj~ng sultan." ing sukanipun, angg~pipun sami angratu dhat~ng Senapati, para mantri laj~ng sami amb~ksa tuwin ngatingalak~n kat~guhanipun. Wont~n ingkang onclang waos, tuwin angumpulak~n towok, sarta angumbulak~n sela kang bobot sadhacin, udhunipun sami dipun tadhahi dhadha utawi gigir, nanging sadaya bot~n wont~n kang tumama, sabab para mantri wau sakalangkung sami digdaya sarta t~guh. Para mantri wau sar~ng mir~ng, sangsaya sarta sami ing kadigdayan Anunt~n wont~n mantri satunggal anama Ki Bocor, punika sang~t susahe manahipun, aningali solahe kancanipun mantri, ciptaning manahipun, "Kapriye kancaku iki kab~h, t~ka padha kapiluyu kapirare kab~h, padha k~na ing bujuke Senapati, padha ar~p anjunjung ratu marang Senapati, ora bisa amatara yen Senapati iku wong licik, kudu amungsuh ing Pajang, y~n mungguh aku dhewe durung g~l~m ka~r~ha marang Senapati, m~nawa aku durung angayoni ing kadigdayane, tak kira oraa kulit t~mbaga, lan ora otot kawat. Y~n dhasar ora pasah tak suduk k~risku pr~mati Si K~bodh~ng~n iki, aku ya g~l~m angawula." Wondene Pan~mbahan Senapati inggih sampun sum~r~p, y~n Ki Bocor badhe angayoni, sabab katawis ing solah, bot~n purun tumut 78
kasukan. Ciptanipun Senapati, "Tak kira Si Bocor iku seje Ian mantri ak~h iki, ora bungah dening boja krama, kudu angayoni marang aku, nanging ya b~n~r Si Bocor, aku iki upamane wong cebol, m~ksa anggayuh langit. Am~sthi d~n ina, lan aku y~n kadigdayanku ora angungkuli ing wong ak~h, m~ngsa bisaa dadi ratu am~ngku ing tanah Jawa kab~h", Pan~mbahan Senapati laj~ng kondur, para mantri inggih sampun sami amakuwon. Senapati nunt~n andhawahi dhat~ng balanipun kang sami t~ngga regol. Ing samangsanipun Kyai Bocor um~b~t dhat~ng ing pura dipun k~nd~lna kemawon. Sampun ngantos wont~n kang am~nging. Sar~ng ing wanci dalu Ki Bocor sampun dandos, sum~ja nyidra dhat~ng Senapati, dhuwungipun cinoba, landh~pipun tinumpangan kapuk dinamonan bablas. Ki Bocor laj~ng lum~b~t ing kadhaton ij~n. Sakathahipun tiyang ingkang sami t~ngga kori api bot~n uninga, Senapati Ngalaga pinuju dhahar l~nggah angungkurak~n korining dal~m. Ki Bocor enggal narajang anyuduki, Senapati bot~n pasah sarta bot~n nol~h, eca dhahar kemawon. Pucuking dhuwungipun Ki Bocor ngantos p~p~r, Ki Bocor sayah laj~ng dhawah ing siti sadh~ku, dhuwungipun tumanc~p ing siti, sang~t luma sariranipun. Ki Bocor nunt~n ngujung sarta atur tobat. Senapati nol~h sarta ngandika, "kakang Bocor, kula ~mpun ngapura, sarta pracaya marang dika", Ki Bocor nunt~n mantuk. ingiring tiyang ing ngriku wont~n sela kumlasa sae gangsal, anjujug ing Lipura, warninipun. Senapati laj~ng sare wont~n ing sela wau. kacariyos Ki Juru Martani ing wanci lingsir dalu wont~n dal~mipun, d~r~ng karsa sare, enggal kesah dhat~ng ing kadhaton. Sum~ja k~panggih kalihan Senapati, sar~ng dumugi ing regol pitak~n dhat~ng tiyang ingkang t~ngga, "Wong tunggu lawang, putraningsun apa isih wungu?" Senapati ing wanci t~ngah dalu laj~ng kesah, Tiyang t~ngga kori amangsuli, "Kyai Juru, sabibaring kasukan wau, suruping baskara ginanti padhanging c~ndra, putra dika laj~ng kesah wikana purugipun". Kyai Juru sar~ng mir~ng ing aturipun tiyang t~ngga kori, laj~ng sum~r~p ing purugipun Senapati, enggal dipun susul dhat~ng ing Lipura, dumuginipun ing ngriku Senapati k~panggih sare ing sela g~gilang, Kyai Juru enggal anggugah, wicant~nipun. "Thole tangia, jarene ar~p dadi ratu, t~ka enak-enak turu bae." Anunt~n wont~n lintang dhawah saking langit. M~ncorong sakalapa dalasan tabonipun sum~l~h ing ulon-ulonipun cak~t Senapati. Kyai Juru 79
sakalangkung kag~t. Sarta anggugah dhat~ng ingkang putra, "thole, k~bat tangia, kang mancorong kaya r~mbulan ana ing ulon-ulonmu iku apa?" Senapati kag~t nunt~n wungu, aningali sarta pitak~n. "Sira iku apa, dene m~ncorong ana ing dhuwurku turu?, saj~gku durung tau w~ruh." Lintang enggal sumaur kados manungsa, "Wruhanira ~nggonira man~ngkung ng~ningak~n paningal, an~g~s karsaning Hyang, ing saiki wis tinarima ing Allah, kang sira suwun k~lilan. Sira bakal jum~n~ng Nata am~ngku ing rat Jawa, tumurun marang anak putunira, padha jum~n~ng ratu ana ing Mataram tanpa timbang, kineringan ing mungsuh, sugih ~mas lan s~sotya, buyutira besuk kang m~kasi dadi ratu ing Mataram. Nagarane nuli r~ngka, k~r~p grahana sasi lan surya, lintang kumukus sab~n b~ngi iku cirining katon, gunung padha guntur, udan awu utawa ladhu, nagara bakal rusak." Lintang wau sasampuning wicant~n makat~n laj~ng musna. ingsun iki lintang, Senapati ngandika sal~b~ting galih, "ing saiki panyuwunku marang Allah wis k~lilan. Enggonku sum~ja dadi ratu angg~nt~ni ing rama sultan, tumurun marang anak putuku, min~ngka damare ing tanah Jawa, wong tanah Jawa padha t~luk kab~h." laj~ng wicant~n. "Senapati, kowe aja ujub riya, am~sth~kake kang durung k~lakon, iku ora b~n~r, y~n kowe ngand~l calathuning lintang, iku kowe luput. Sabab iku j~n~nge swara jais. W~nang goroh lan t~m~n, ora k~na dic~kl ilate kaya manungsa, lan ing besuk m~nawa kowe k~lakon p~rang karo wong Pajang, am~sthi lintang mau ora k~na kotagih utawa kojaluki tulung, ora wurung aku lan kowe padha angawaki p~rang dhewe, y~n m~nang kowe m~sthi jum~n~ng ratu ana ing Mataram. M~nawa kalah ora wurung padha dadi boyongan." Senapati Ngalaga sar~ng mir~ng wicant~ne kang paman, sakalangkung ~ngg~nipun ngr~r~pa, sarta alon matur, Kyai Juru sum~r~p ing batose kang putra, "Paman, kadospundi kang dados pratik~l sampeyan? Kula inggih badhe amiturut. Kula upaminipun baita, sampeyan k~mudhinipun." Kyai Juru angandika, "Thole, y~n kowe wis miturut, ayo padha ny~nyuwun ing Gusti Allah, sak~he kang ang~l muga ginampangna, ayo padha and um gawe, kowe m~nyanga ing sagara kidul. Aku tak munggah marang ing gunung Marapi, padha anyatakake karsaning Allah, ayo 80
bar~ng mangkat." Kyai Juru laj~ng mangkat dhat~ng ing r~di Marapi, Senapati Ngalaga mangkat ngetan l~r~s. Anjog ing l~p~n Umpak, ambyur ing toya, nglangi ambathang anut ilining toya. Kacariyos wont~n ulam laut, anama olor, punika kala rumiyin Senapati kalang~nan dhat~ng ing l~p~n Samas, anjala, ngrakat, tuwin ancolan susug. Kathah pirantosipun tiyang am~ndh~t ulam. Utawi angsalipun ulam inggih kathah, anunt~n ulam olor wau kac~p~ng ing laj~ng kab~kta m~ntas tiyang kathah, ag~ngipun anglangkungi, sakalangkung suka kaaturak~n Pan~mbahan Senapati. aningali, ulam olor laj~ng binusanan sarwa mas, pinaringan nama pun Tunggul Wulung, nunt~n inguculak~n dhat~ng ing toya malih, ulam olor wau rumaos kapotangan g~sang dhat~ng Senapati. Ing nalika punika ulam olor wau sum~r~p y~n Senapati ang~li ing l~p~n anjog ing sawangan sagant~n. Ulam olor laj~ng angambang am~thukak~n dhat~ng Senapati, supados Senapati anitiha ing gigiripun, nanging Senapati bot~n karsa anitih, jum~n~ng sapinggiring sagant~n, sarta and~donga ing Allah, anunt~n prahara dhat~ng, barat awor jawah, k~kaj~ngan kathah s~mpal tuwin sol. Alun sagant~n ag~ngipun sar~di-r~di, swaranipun angg~girisi, sarta toyanipun panas kados wedang, ulam kathah ingkang kapl~sat kab~ntus ing karang t~mahan sami p~jah wont~n ing dharatan. Punika saking prabawanipun Pan~mbahan Senapati ~ngg~nipun and~donga ing Allah. Senapati laj~ng m~ntas, Kacariyos ing sagant~n kidul ngriku wont~n ingkang jum~n~ng ratu, wanodya anglangkungi ayunipun. Ing sajagad bot~n wont~n ingkang nyam~ni, anama Rara Kidul, angr~h sawarnine l~l~mbut ing tanah Jawi sadaya, kala samant~n Rara Kidul pinuju wont~n ing dal~m, pinarak ing kathil mas, tinar~t~s ing s~sotya, ingadh~p para jim p~ri prayangan. Rara Kidul kag~t aningali g~g~ripun ulam ing sagant~n. Sarta sagant~n angg~girisi. Rara Kidul wicant~n sal~b~ting galih, salawasku urip aku durung and~l~ng sagara kaya iki, kiye ya genea, apa k~na ing gara-gara, apa sr~ngenge runtuh bakal dina kiyamat. Nyai Kidul laj~ng m~dal ing jawi, jum~n~ng wont~n sanginggiling toya, aningali jagad padhang, bot~n wont~n punapa-punapa, amung tiyang linuwih satunggil jum~n~ng wont~n sapinggiring sagant~n, ang~ningak~n paningal n~n~dha ing Allah. Nyai Kidul wicant~n piyambak, "Iku layake kang toyanipun panas kados ginodhog. Swaraning 81
agawe gara-gara ing sagara", sarta laj~ng sum~r~p ing saciptanipun Senapati. laj~ng ny~mbah anyungk~mi sukunipun Senapati sarta matur angr~r~pa, "mugi sampeyan icalak~n susahing galih sampeyan, supados sirnaa gara-gara punika, tumunt~n mulyaa saisining sagant~n kang sami risak kenging ing gara-gara, sampeyan mugi w~lasa dhat~ng ing kula, sabab sagant~n punika kula kang angr~ksa, dene angg~n sampeyan any~nyuwun ing Gusti Allah samangke sampun angsal. Sampeyan lan sat~dhak-t~dhak sampeyan sadaya am~sthi jum~n~ng ratu, angr~h ing tanah Jawi tanpa timbang, utawi jim p~ri prayangan ing tanah Jawi sadaya inggih kar~h ing sampeyan. Upami ing benjing sampeyan amanggih m~ngsah, sadaya inggih sami amitulungi, ing sakarsa sampeyan sadaya anut. Sabab sampeyan kang min~ngka bapa babuning para ratu ing tanah Jawi." Rara Kidul enggal amurugi, Senapati Ngalaga sar~ng mir~ng ature Nyai Kidul, sakalangkung suka ing galihipun. Sarta gara-gara wau inggih sampun sirna, utawi ulam ingkang sami p~jah inggih sampun g~sang malih. Nyai Kidul ny~mbah sarwi angujiwati, lumampah kondur dhat~ng sat~ngahing sagant~n. Senapati Ngalaga sang~t kasmaranipun, laj~ng anut wingking dhat~ng Rara Kidul. Senapati lumampah sanginggiling toya kados angambah dharatan. Sadhat~ngipun ing kadhaton sagant~n laj~ng sami ingadh~p para p~ri prayangan. pinarak ing kathil mas sakalihan, Senapati Ngalaga eram aningali kadhatonipun Nyai Kidul, anglangkungi sae, ingkang kadam~l griya utawi pag~r banonipun sadaya mas sarta salaka, karikilipun int~n utawi sawarnine p~p~thetan ing pataman inggih sakalangkung sae, wowohan sarta s~s~karanipun adi-adi sadaya, ing dharatan bot~n wont~n s~saminipun. Senapati wau ~ngg~nipun pinarak adh~dhepelan kemawon lan Nyai Kidul. Sarta tansah anyantosakak~n ing galih, emut y~n dede jinis. Wondene Nyai Kidul inggih anamp~ni ing s~munipun Senapati, sarta tansah angujiwati Senapati Ngalaga m~s~m sarwi ngandika dhat~ng Rara Kidul. "Nimas ingsun ar~p w~ruh ing pasareanira, kaya apa rakite?". ing palataran mirah, Nyai Kidul matur, "Sum~ngga bot~n wont~n pak~w~dipun. Kula darmi t~ngga, sampeyan ingkang kagungan." Senapati astane laj~ng dipun kanthi, kab~kta lum~b~t dhat~ng ing pasarean, sami pinarak. 82
Senapati alon ngandika, "Nimas, ingsun bang~t eram and~l~ng paturonira, layake caritaning suwargan iya kaya iki, saj~g aku durung w~ruh p~pajangan kaya iki, s~mbada lan kang duwe, dhasar ayu bisa angr~rakit. Ingsun aras-aras~n mulih marang Mataram. Bakal katr~m ana ing kene, nanging cacade mung siji, dene ora nana wonge lanang, y~n ana wonge lanang kang bagus iba b~cike." Aturipun Nyai Rara Kidul. "Sae lamban, jum~n~ng ratu ~stri kemawon. Ing sakaj~ng-kaj~ng bot~n wont~n kang amarentah." Senapati m~s~m sarwi ngandika, "Nimas, ingsun muga paringana t~mba, ~nggon ingsun kaedanan marang sira." Rara Kidul matur sarwi malerok. "Kula bot~n sag~d ngaturi j~jampi, sabab kula dede dhukun, sampeyan ratu ag~ng, m~ngsa kiranga wanodya kang ngungkuli ing kula." laj~ng pinondhong Senapati angg~nipun wont~n sagant~n kidul tigang dint~n tigang dalu, tansah sih-sinisihan kalihan Rara Kidul. Senapati wau ing sab~n dint~n dipun w~jang ing ng~lmunipun tiyang umad~g ratu, ingkang ng~dh~pak~n sakathahe manungsa "bang~t panarimaningsun, ingsun ya pracaya, balikaning besuk. Y~n ingsun an~mu mungsuh, kang sun kongkon ngaturi ing sira sapa, wong ing Mataram am~sthi ora ana kang w~ruh marang ing sira." Senapati manahipun kados d~n unggar, Rara Kidul andumug~kak~n karsanipun. Kacariyos lan jim p~ri. Senapati angandika, ing sak~he wurukira, lan Rara Kidul matur, "makat~n punika gampil kemawon. Bilih sampeyan karsa animbali dhat~ng kula, s~dhak~p suku tunggal, nunt~n tum~ngaa ing awang-awang, am~sthi kula enggal dhat~ng, sarta kula amb~kta bala jim p~ri prayangan lan sad~dam~ling prang." Senapati ngandika malih, "Nimas, ingsun pamit mulih marang ing Mataram. W~w~kasira kab~h ya bakal ingsun ~stokak~n." sampun mangkat, angambah toya sagant~n kados angambah dharatan. Sar~ng dumugi ing Parangtritis kag~t aningali l~nggah pit~kur wont~n dhat~ng Sang pandhita Sunan Kalijaga sangandhaping Parangtritis. Senapati enggal angujungi, sarta angr~r~pa nyuwun pangapunt~n, amargi ~ngg~ning ngatingalak~n kasakt~nipun angambah sagant~n bot~n t~l~s. Senapati 83
"Senapati, marenana ~nggonira ang~nd~lake sakti digdayanira iku, dadi iku j~n~nge wong kibir, para wali ora g~l~m anganggo kaya m~ngkono, am~sthi bakal kasiku ing Allah, y~n sira bakal sum~ja tulus jum~n~ng ratu, anganggoa sokur ing satitahe bae, ayo marang Mataram. Ingsun arsa w~ruh ing omahira." Susunan Kalijaga ngandika, Laj~ng sami mangkat, sampun dumugi ing Mataram. Sang Pandhita aningali padal~manipun Senapati d~r~ng mawi pag~r laj~ng ngandika, "omahira ora nganggo pag~r bata, iku ora b~cik, dadi sira j~n~ng wong ujub riya kibir, ang~nd~lake kas~kt~n sarta t~guh digdayanira, upamane k~bo sapi tanpa kandhang m~sthi bakal ucul ing saparan paran. K~bo sapi mau b~cik cancang~n. Y~n b~ngi kandhangna, ing jaba jaganana uwong, sarta pasrahna ing Allah, m~ngkono man~h ~nggonira omah-omah b~cik nganggoa pag~r jaba, j~n~nge pag~r bumi, wong Mataram sab~n katiga kon~n nyithak bata, y~n wis ak~h gawea kutha bacingah." Sang pandhita laj~ng nyandhak b~ruk isi toya, dipun curak~n mub~ng sarwi dhikir, Sang pandhita ngandika, "y~n sira besuk gawe kutha iki turut~n." Senapati matur sandika, Sang pandhita laj~ng pamit kondur. Kacariyos Kangj~ng Sultan Pajang miyos sinewaka wont~n ing pag~laran. Para putra, santana, mantri bupati p~pak sadaya, para bupati sami matur, "Putra dal~m Senapati Ngalaga sa~stu mirong badhe m~ngsah ing panj~n~ngan dal~m. Pratandhanipun samangke sampun adam~l b~t~ng sarta l~lar~n wiyar." Sultan Pajang ngandika dhat~ng Pangeran Banawa, "putraningsun Ki Banawa, sira m~nyanga ing Mataram karo ipenira Adipati Tuban, lan Si Tum~nggung M~ncanagara gawan~n. Kakangira Senapati takonana, apa nyata dheweke sum~ja amungsuh marang ingsun?" Pangeran Banawa sarta Dipati Tuban, Tum~nggung Mncanagara aturipun sandika, laj~ng budhalan sabalanipun. Ing Pajang wont~n mantri satunggil, anama Pangalasan. Sampun at~pang sae kalihan Senapati Ngalaga, Pangalasan wau enggal anglampahak~n utusan dhat~ng ing Mataram. Asuka pariksa Senapati, y~n Sultan Pajang anglampahak~n utusan putranipun dhat~ng Mataram, sarta amb~kta sad~dam~ling p~rang. Senapati Ngalaga sar~ng ing sampun tampi pawartos wau enggal am~thuk dhat~ng 84
Randhulawang, tiyang Mataram k~rig lampit, sarta sami amb~kta s~s~gah. inggih sampun dumugi ing ingkang raka m~thuk, Pangeran Randhulawang, sar~ng aningali Banawa enggal tumurun saking titihan, paran-pinaranan kalihan Senapati, laj~ng sami r~rangkulan, kalih-kalihipun sami muwun. Sabab lami bot~n k~panggih, sang~t ing kang~nipun. Lampahipun Pangeran Banawa Pangeran Banawa alon matur, "Kakang, sang~t kang~n kula dhat~ng sampeyan. Sabab sampun lami ~ngg~n kula bot~n k~panggih, kaping kalihe kula dipun utus. Sar~hning Rama j~ngandika amir~ng y~n sampeyan badhe am~ngsah ing Rama j~ngandika, punika punapa y~ktos punapa bot~n?. Kula mugi sampeyan b~lakani." Senapati amangsuli, "Adhi mas, m~ngsa boronga Rama j~ngandika Kangj~ng Sultan, ratu sidik ing paningal. Punapa saosiking manah kula m~sthi sampun sum~r~p. Sag~d kula samant~n punika inggih saking p~paringipun Rama j~ngandika. Ing Matawis kula bot~n ruma0s gadhah, atas kagunganipun Rama j~ngandika, punika kula angaturak~n s~s~gahipun abdi sampeyan ing Matawis, mugi kadhahara." Pangeran Banawa lawan sabalanipun laj~ng sami an~dha waradin. Senapati Ngalaga ngandika malih, "Adhi mas, sampeyan kula aturi laj~ng dhat~ng Matawis. Sampun kula cawisi kalang~nan tuwin arak waragang, sampeyan kasukana wont~n ing Matawis. Sabab sampeyan gustine tiyang ing ngriki sadaya, sum~ngga sampeyan kula aturi nitih gajah kalihan kula." Pangeran Banawa ngandika dhat~ng Tum~nggung M~ncanagara, "Tum~nggung M~ncanagara, pawarta kang katur ing Kangj~ng Rama Sultan iku goroh kab~h, dene iki Si kakang Senapati ora sum~ja amungsuh marang Kangj~ng Rama. Aku ya angand~l marang kakang Senapati, pratandhane y~n ora sum~ja amungsuh, sabab suguh sarta angaj~ni marang wong ing Pajang." Pangeran Banawa wau laj~ng nitih gajah kalihan ingkang raka, bidhal saking ing ngriku Ian sabalanipun. Sarawuhipun ing Matawis laj~ng lum~b~t ing kadhaton. Sampun sami tata l~nggah, nunt~n sami kasukan dh~dhaharan inum-inuman. Sarta anabuh gam~lan Gala Ganjur, arame ~ngg~nipun sami kasukan. Utawi balanipun Pangeran Banawa sarta balanipun adipati ing Tuban inggih sin~gahan piyambak wont~n ing jawi. Adipati Tuban pitaken dhat~ng Senapati, "kakang 85
Senapati Ngalaga, kula mir~ng pawartos, y~n sampeyan r~m~n "Adhi, inggih r~m~n, nanging amb~ksa rangin." Senapati amangsuli, tiyang Matawis bot~n wont~n kang sag~d." Adipati Tuban lancang ing pangucap. K~dah angatingalak~n ing kasag~dan tuwin kadigdayane rencangipun. Laj~ng parentah dhat~ng rencangipun kin~n sami amb~ksa rangin. Tiyang Tuban inggih sampun sami wiwit amb~ksa, an~lasak~n ing t~naganipun. Angungasak~n ing sarta kat~guhanipun. Anunt~n wont~n putranipun kak~nd~lan Pan~mbahan Senapati ingkang pambaj~ng, anama Rad~n R~ngga, patutanipun kalihan ~stri saking Kalinyamat rumiyin. Rad~n R~ngga wau sakalangkung digdaya, rosa, t~guh, panasbaran. Laj~ng anjawil dhat~ng ingkang rama, sum~ja tumut amb~ksa. Senapati Ngalaga sar~hning r~m~n ang~sorak~n pamb~kanipun, ingkang putra dipun s~ntak. Adipati Tuban sum~r~p, y~n Rad~n R~ngga badhe sum~ja tumut b~ksa, nanging dipun p~nging dhat~ng ingkang rama, Adipati Tuban laj~ng angatag dhat~ng Rad~n R~ngga, nanging bot~n purun. Senapati nunt~n angatag b~ksa dhat~ng ingkang putra, sabab sampun dipun k~n kalihan Dipati Tuban. Rad~n R~ngga enggal amundhut tam~ng sarta towok. Tam~ngipun wau kab~kta tiyang sakawan, towokipun inggih kab~kta tiyang sakawan. Sabab ngalangkungi ag~ngipun. Laj~ng cinandhak kadam~l onclang. Adipati Tuban eram aningali malongok. Adipati Tuban laj~ng parentah dhat~ng rencangipun kang sami b~ksa, dikakak~n an~m~ni dhat~ng Rad~n R~ngga, awit sampun pitados ing kadigdayanipun Rad~n R~ngga, tiyang Tuban laj~ng sami anyuduki sarta anumbaki say~ktos. Rad~n R~ngga bot~n pasah, eca ambksa kemawon. Sarta bot~n purun mal~s. Nunt~n dipun dhawahi dhat~ng Adipati Tuban sarta ingkang rama, dikakak~n mal~s. Rad~n R~ngga enggal males kalih tangan. Tiyang Tuban dipun tabok satunggil, sirahipun p~cah sampun p~jah, laj~ng g~g~r, Pangeran Banawa lan Dipati Tuban sabalanipun bidhal tanpa pamit, sum~ja mantuk dhat~ng Pajang. Sadhat~ngipun nagari Pajang laj~ng sami sowan ing Kangj~ng Ian Dipati Tuban aturipun Sultan. Nanging Pangeran Banawa pradongdi, aturipun Pangeran Banawa, Senapati sakalangkung sae, sarta urmat sang~t dhat~ng tiyang Pajang, bot~n wont~n watawisipun, y~n sum~ja am~ngsah ing Pajang. Wondene aturipun Dipati Tuban lan Tum~nggung M~ncanagari, Senapati say~ktos y~n mirong, sum~ja 86
mungsuh ing Pajang, pratandhanipun sampun adam~l b~t~ng sarta lan angungasak~n kadigdayane putranipun kang anama aj~jagang, Rad~n R~ngga, anabok tiyang Tuban satunggil p~cah sirahipun p~jah. Kangj~ng sultan sar~ng mir~ng atur makat~n wau laj~ng l~g~g. Adangu ~ngg~nipun k~nd~l. Dene ature putra lan ature nayaka sulaya, Kangj~ng Sultan angandika, "atur kab~h iku ora nana kang sun gugu, Ki Banawa iku ature ya b~n~r, Senapati Ngalaga mokal y~n wani marang ingsun. Krana ingsun mundhut putra cilik mula, wus kaya putraningsun pambar~p, sarta ak~h pawulang ingsun. Bar~ng wus diwasa ingsun mukt~kake ana ing Mataram. Am~sthi Senapati mau sum~ja mal~s kab~cikan marang ingsun. Dene Si Dipati Tuban lan Si Tum~nggung M~ncanagara ature ya b~n~r, Senapati anggone sum~ja ang~ndhih karaton ing Pajang awit sumurup wirayate Sunan Giri, m~ngka wirayate Sunan Giri mau upamane k~mbang, ing saiki wis mangsane m~kar." Tum~nggung M~ncanagara lan Dipati Tuban matur, Kangj~ng Sultan. "Ing Matawis punika kula upam~kak~n latu sap~lik. Mupung d~r~ng mraman, prayogi kasirama tumunt~n. Kula ingkang angg~bag ing Matawis." Kangj~ng Sultan alon ngandika, "Ingsun w~di ing Allah, lan wis pin~sthi karsa Allah, y~n ing Mataram bakal ana kang jum~n~ng ratu Jawa kab~h, kapriye ~nggonira g~dhe, angr~h wong sa tanah an~kerah?" Dipati Tuban sami tumungkul bot~n sag~d amangsuli. Kangj~ng Sultan laj~ng kondur angadhaton. lan Tum~nggung M~ncanagara Bot~n antawis lami ing nagari Pajang wont~n bupati satunggil, ipenipun Senapati Ngalaga anama Tum~nggung Mayang. Tum~nggung Mayang wau gadhah putra jal~r satunggil, taksih an~m, sakalangkung bagus warninipun. Sanagari Pajang bot~n wont~n kang mirib. Sampun kalok sanagari Pajang bagusipun Rad~n Pabelan wau, inggih punika putranipun Tum~nggung Mayang, nanging Rad~n Pabelan wau asring lampah awon. Angrong pasanakan, anyumur gumuling, sang~t ~ngg~nipun brancah, dipun tantun krama dhat~ng ingkang rama bot~n purun. Ki Tum~nggung Mayang sampun kak~n galihipun, awit pawulangipun bot~n dipun g~ga. Ingkang putra wau laj~ng sum~ja dipun krenah, supados p~jaha. Kala samant~n Rad~n Pabelan dipun 87
timbali dhat~ng ingkang rama. Sadhat~nge ing ngarsanipun ingkang rama angandika, "Kulup, y~n kowe dhasar ora g~l~m rabi isih g~l~m laku ngiwa, kar~pku aja katanggungan. Putrane wadon Kangj~ng Sultan kang j~n~ng Ratu S~kar Kadhaton iku rah~n, bedhang~n. Sanajan kowe matia ucape b~cik. Y~n kab~n~ran kowe oleh pitulunging Allah bisa dadi bojomu, ora kaya solahmu kang wis k~lakon, ~nggonmu sok ambedhang anake bojoning wong, iku ora b~cik. Y~n kongsia bilahi ucape bang~t ~nggone nistha." Ingkang putra matur alon. "Rama, kula bot~n sag~d y~n angangkah ambedhang Ratu S~kar Kadhaton. Sabab panggenanipun sal~b~ting kadhaton." sar~hning kalumrahane wong wadon iku am~sthi padha dh~m~n k~mbang wangi wangi, aku ya wis duwe isarat arupa k~mbang capaka, iki aturna marang Kangj~ng Ratu, luwange isaratku iki, samangsane wong wadon wis anampani sarta and~l~ng, am~sthi banjur bingung ora enak ~nggone mangan sarta turu, lan am~sthi banjur kongkonan. Kowe angadhanga wong kaputr~n. Abdine Kangj~ng Ratu kang sok diutus iku kon~n ngaturake marang ing tuku k~mbang m~nyang pasar, gustine." Ki Tum~nggung ngandika, "iku gampang bae, Rad~n Pabelan sampun anamp~ni s~kar capaka, kawadhahan ing con thong, sal~b~ting s~kar kad~k~kak~n s~rat alit. Sakalangkung r~mit angg~nipun and~k~kak~n. Rad~n Pabelan laj~ng kesah dhat~ng ing margi c~lak korining alun-alun. Anunt~n wont~n tiyang ~stri satunggil. Abdinipun Ratu S~kar Kadhaton. Sum~ja tumbas s~kar dhat~ng ing p~k~n. Laj~ng dipun andh~g dhat~ng Rad~n Pabelan sarta dipun sukani s~kar ing conthong, kapurih angaturna ing gustinipun. Estri wau sampun anamp~ni s~kar sarta sang~t bingahe manahipun. Sabab bot~n kangelan dhat~ng p~k~n lan bot~n mawi tumbas, laj~ng pitak~n. "Bilih gusti kula mangke andangu, nama sampeyan sint~n?". Rad~n Pabelan sumaur amb~lakakak~n namanipun. Tiyang ~stri wau inggih laj~ng mantuk dhat~ng ing kadhaton, sarta sang~t kasmaraning manahipun, aningali bagusipun Rad~n Pabelan. Sadhat~ngipun ing kaputr~n s~kar laj~ng kaaturak~n ing Kangj~ng Ratu. Ratu S~kar Kadhaton sar~ng sampun namp~ni s~kar ing conthong laj~ng dipun bikak, sarta pinilihan. Anunt~n ningali s~kar capaka satunggil wont~n s~ratipun. Enggal winaos. Ung~lipun. Saking Rad~n Pabelan, sum~ja ngabdi dhat~ng Kangj~ng Ratu, ing donya dumugi 88
d~lahan. Ratu S~kar Kadhaton sampuning maos s~rat, sang~t tarataban ing galihipun. Bawanipun ~stri sang~t kasmaranipun dhat~ng ingkang ngaturi s~rat, kalih dene sampun asring mir~ng para tiyang ~stri kang sami micant~n ing bagusipun Rad~n Pabelan. Tiyang ~stri kang sampun sami ningali angal~m sadaya. Ratu S~kar Kadhaton ngandika dhat~ng abdinipun anama ~mban Soka, "Biyung, kowe m~tua, an~manana marang kang aw~h k~mbang iki, y~n dh~w~ke t~m~n anggone bakal ang~ng~r marang aku, m~ngko b~ngi kon~n mal~bu marang kaputr~n." sampun diwasa, dados Emban Soka aturipun sandika laj~ng m~dal. Sampun k~panggih kalihan Rad~n Pabelan. Emban Soka wicant~n, "Rad~n, Dika mangke dalu dipun aj~ng-aj~ng dhat~ng Kangj~ng Ratu, sarta dipun c~cadhang dh~dhaharan tuwin ag~m-ag~man. Sampun tan bot~n mangke dalu sampeyan lum~b~ta dhat~ng kaputr~n." Rad~n Pabelan wicant~n. "Ya bibi, matura ing Kangj~ng Ratu, aja sum~lang galihe, m~ngko b~ngi aku m~sthi mal~bu." ~mban Soka laj~ng mantuk dhat~ng kaputr~n. Rad~n Pabelan nunt~n sowan dhat~ng ingkang rama Ki Tum~nggung Mayang. Rad~n Pabelan matur, "Rama, s~kar p~paring sampeyan sampun k~tamp~n dhat~ng Kangj~ng Ratu, sarta laj~ng utusan. Ing mangke dalu kula dipun timbali dhat~ng kaputr~n. Kula inggih sampun sagah, nanging sang~t pak~w~ding manah kula, angg~n kula badhe lum~b~t marginipun m~dal ing pundi?" Ingkang rama angandika, "y~n kowe mal~bu ing kaputr~n, aja m~tu ing lawang, manawa konangan wong nganglang, b~cik malumpata ing pag~r bata bae, ayo takt~rake, iki wis wayah sir~p wong." Ki Tum~nggung sarta ingkang putra laj~ng sami mangkat. Sampun dumugi pag~r banon kaputr~n. Rad~n Pabelan laj~ng kawulang ng~lmu angandhapak~n pag~r banon. Pangandikanipun ki tum~nggung, "y~n kowe bakal m~tu saka kaputr~n, ~nggonku amuruk mau apalna, sarta angusap pag~r bata, am~sthi pag~r bata banjur m~ndhak dhewe." Rad~n Pabelan aturipun nuwun, nanging Rad~n Pabelan wau kawulang sisip dhat~ng ingkang Rama, pamrihipun supados sampun sag~d m~dal. Ki Tum~nggung Mayang laj~ng andonga sarta angusap pag~r banon. Pag~r banon inggih sampun m~ndhak. Rad~n Pabelan enggal jumangkah mal~b~t. Sar~ng Rad~n Pabelan sampun lum~b~t. Pag~r banon nunt~n kausap malih dhat~ng Ki Tum~nggung, sampun inggil kados ingkang wau-wau. Ki Tum~nggung laj~ng mantuk. 89
Rad~n Pabelan laj~ng andhodhot wont~n ing k~bon wingkinge dal~mipun Kangj~ng Ratu. Wondene Ratu S~kar Kadhaton inggih sampun dangu angg~nipun angaj~ng-aj~ng. Sar~ng ing wanci sir~p tiyang laj~ng m~dal saking dal~m dhat~ng ing k~bon p~pungkuran. Abdinipun ~stri bot~n wont~n kang uninga, amung ~mban Soka kang andh~r~k. Anunt~n k~panggih kalihan Rad~n Pabelan, kalih-kalihipun sang~t angg~nipun bingah, kados tiyang amanggih ~mas sakranjang, sarta laj~ng sami sas~tyan. Sampun tinakdir y~n Rad~n Pabelan badhe dados b~bant~ning nagari. Kathah tiyang ~stri sal~b~ting kaputr~n. Abdinipun Sang putri piyambak kawan dasa, utawi tiyang jal~r nganglang inggih kathah, nanging bot~n wont~n kang uninga dhat~ng Rad~n Pabelan ing sadalu punika. Ratu s~kar kadhaton laj~ng anganthi astanipun Rad~n Pabelan. Kab~kta dhat~ng pasarean. Andumugekak~n ing karsanipun. Sar~ng ing dalunipun malih Rad~n Pabelan sum~ja mantuk, nanging bot~n sag~d sabab pag~r banon kaputr~n dipun usap wali-wali bot~n sag~d m~ndhak. Rad~n Pabelan sampun anyipta y~n badhe p~jah, anunt~n wangsul dhat~ng ing dal~mipun Sang putri malih, sanajan p~jah asar~nga kalihan Sang putri. Kacariyos Rad~n Pabelan wau ~ngg~nipun wont~n sal~b~ting kaputr~n pitung dint~n pitung dalu, bot~n wont~n tiyang kang sum~r~p. Sar~ng ing wolung dint~n, inya tuwin ~mbanipun Sang putri sami anggraita, sabab Sang putri awis-awis m~dal. Tansah wont~n sal~b~ting pasarean. Inya tuwin ~mban wau laj~ng sami anginj~n, sarta anilingak~n pamir~ng, laj~ng sami sum~r~p y~n gustinipun ulah Inya tuwin ~mban wau enggal lambang sari kalihan Rad~n Pabelan. angaturi uninga ing kangj~ng sultan. Y~n ing kaputr~n kal~b~tan pandung aguna, anyidra ing r~smi. sar~ng mir~ng sakalangkung duka, enggal animbali lurah prajurit tamtama k~kalih, anama Wirak~rti kalih Suratanu, lanjaripun kalihdasa, sadhat~ngipun ing ngarsane Kangj~ng Sultan laj~ng andikakak~n m~jahi pandung kang wont~n ing kaputr~n. Tiyang tamtama kalih likur enggal sami um~b~t dhat~ng kaputr~n. Nanging sadaya sami k~nd~l wont~n palataraning kaputr~n. Amung Ngab~i Wirak~rti piyambak kang lum~b~t dhat~ng ing dal~mipun Sang putri, Rad~n Pabelan k~panggih g~gul~tan kalihan Sang Putri, anyipta Kangj~ng Sultan 90
sar~nga p~jah, Ngab~i Wirakarti wicant~n saking kat~bihan. Sabab ajrih c~lak kalihan Sang R~tna. "Thole Rad~n Pabelan, mrenea, kowe ngand~la ing calathuku, bapakmu Si kakang Tum~nggung Mayang wis b~laka marang aku bab solahmu iku, aku dikon amurih salam~te awakmu, kang iku sam~ngko aku kang nanggung ing patimu, krana kangj~ng sultan wis bang~t pangand~le marang aku, y~n prakara sajroning kadhaton, kowe ya sumurup dhewe, kowe bakal daksuwun dit~mokna bae karo Kangj~ng Ratu, ayo tak jak seba marang Kangj~ng Sultan." Sampun dilalah Rad~n Pabelan manahipun gampil, angand~l dhat~ng wicant~nipun Ki Wirak~rti, uwal ~ngg~nipun g~gul~tan, laj~ng tut wingking dhat~ng Ki Wirak~rti, sar~ng dumugi ing palataran tiyang tamtama enggal anyuduki. Rad~n Pabelan sampun p~jah tatunipun arang kranjang, jisimipun kabucal ing l~p~n Ng~lawiyan. Anunt~n Ki Tum~nggung Mayang kadukan ing Kangj~ng Sultan. Kakesahak~n dhat~ng ing Samawis, dipun iringak~n g~gaman sewu, t~tindhihipun mantri ing Pajang wolung dasa. Garwanipun Ki Tum~nggung Mayang taksih kantun wont~n ing Pajang, enggal utusan asuka pariksa dhat~ng Senapati ing Matawis. Senapati Ngalaga sar~ng mir~ng aturing utusan sakalangkung duka, laj~ng ngandika dhat~ng para mantri pamaj~gan. "Sanak-sanak kula pamaj~gan kab~h, aku anjaluk gawemu, ip~kku kang j~n~ng Tum~nggung Mayang iku ing saiki dibuwang marang ing Samarang, iku padha r~but~n ing sa~nggone kacandhak. Padha m~tua ing K~dhu bae." Para mantri pamaj~gan sadaya matur sandika, laj~ng sami mangkat anumpak kapal. Lampahipun anjog nyongklang, lampahe g~gaman Pajang katututan wont~n ing Jatijajar, para mantri pamaj~gan laj~ng sami n~rajang angamuk sarta waos, anumpak kapal. Bala ing Pajang kathah kang tatu tuwin p~jah, nunt~n sami lumaj~ng sum~ja mantuk dhat~ng Pajang. Ki Tum~nggung Mayang sampun kar~bat dhat~ng para mantri pamaj~gan. Kab~kta dhat~ng ing Mataram, para mantri pamaj~gan wau sami amb~kta sirahipun mantri Pajang kang sami p~jah, ingaturak~n dhat~ng Senapati. Palaj~ngipun bala ing Pajang sampun dumugi ing Pajang, sarta sampun katur ing Kangj~ng Sultan. Kangj~ng Sultan sar~ng mir~ng atur makat~n, laj~ng anggraita y~n Senapati Ngalaga say~ktos balela, sabab 91
adam~l wiwitan p~rang, nunt~n parentah angrakit g~gamaning prang, sum~ja amb~dhah ing Mataram. Para bupati m~ncanagara kang kar~h inggih sampun ngal~mpak, tuwin putranipun mantu ing Pajang Kangj~ng Sultan, Adipati D~mak kalih Dipati Tuban tiga dipati ing Bant~n, inggih sampun sami wont~n ing Pajang lan sabalanipun. Sar~ng Balanipun sampun sakalangkung kathah, g~gaman warni-warni, Kangj~ng Sultan nitih gajah, Laj~ng ing amasanggrahan, bala ing Pajang ang~b~ki papan. sam~kta Kangj~ng Sultan nunt~n bidhal. lampahipun sampun dumugi Prambanan. Kacariyos Senapati Ngalaga Ian balanipun tiyang Mataram wolung atus sum~ja am~thuk prang, sampun abaris wont~n ing Randhulawang, sarta sami angatos-atos. Kyai Juru wicant~n dhat~ng Senapati. "Senapati, kang dadi kar~pku kowe aja kongsi prang karo Kangj~ng Sultan. Sabab balamu ming sathithik. Bala ing Pajang tanpa wilangan. Am~sthi bakal tump~s, sarta aku bang~t isin and~l~ng wong ing Pajang, ayo padha n~n~dha ing Allah, kang supaya wong Pajang padha girisa atine, kowe anagiha prajangjine Nyai Kidul. Aku tak nagih jangjine kakahyangan ing gunung Marapi, lan balamu kon~n baris ing Gunung Kidul saw~tara. Ing Gunung Kidul kon~n numpuki kayu ak~h dohe l~t sapamb~dhil. Amratanana gunung iku, m~ngko b~ngi kon~n ngobong bar~ng." Makat~n wau inggih nunt~n kalampahan. Sar~ng ing wanci s~rap sr~ngenge, Senapati laj~ng angad~g sarta sidhak~p an~nga ing awang awang. Kyai Juru inggih makat~n ugi, bot~n dangu nunt~n jawah awor barat. K~kaj~ngan kathah kang s~mpal tuwin sol. Ing awang-awang gumuruh swaranipun. Punika pratandhanipun y~n jim p~ri prayangan sami dhat~ng, sum~ja t~tulung prang, ing r~di Marapi inggih nunt~n murub. Swaranipun kados galudhug, angajrihi, sarta nunt~n jawah awu, ing l~p~n Umpak mili ladhu, sela ag~ng-ag~ng sami minggah dhat~ng dharatan. Ing R~di Kidul t~tumpukan kaj~ng sar~ng dipun obong, ing R~di Kidul dados latu sadaya, sarta b~ndhe kang nama Ki Bicak tinabuh bot~n k~nd~l-k~nd~l. Kangj~ng Sultan pinuju l~nggah wont~n ing pasanggrahan cak~t l~p~n Umpak, ingadh~p para bupati, Kangj~ng Sultan alon ngandika, "Bocah bupati, ingsun and~l~ng ing Gunung Kidul ika dadi g~ni, utawa 92
gunung Marapi ya murub. Sarta ing awang-awang iki swaraning apa?, kaya swaraning g~gaman maju prang, bang~t girise atiningsun." Adipati ing Tuban matur alon. "Kangj~ng Sultan, pangandika dal~m punika angajrihi ing tiyang kathah, ingkang kamir~ng punika swaraning jawah lan barat, bot~n amatosi, kalih dene abdi dal~m ing Pajang sadaya bot~n wont~n kang ajrih am~ngsah prang kalihan Senapati. Y~n wont~n dhawah dal~m am~sthi tiyang Matawis ing sak~dhap tump~s dening kula sarta tiyang Pajang sadaya." Kangj~ng Sultan alon ngandika, "Anak ingsun Ki Dipati Tuban, sira ingsun bakal aja wani amungsuh kakangira Senapati. Wruhanira, tum~ka ing jangji, dene karaton ing Pajang amung ingsun dhewe kang jum~n~ng Nata, nuli kag~nt~n marang kakangira Senapati. Saturune bakal angr~h ing tanah Jawa kab~h, dene ~nggon ingsun marang Mataram iki, ingsun amung ar~p and~l~ng marang Ki Senapati, krana bang~t ~nggon ingsun kang~n. Sarta Ki Senapati ingsun kira ora wani amungsuh marang ingsun." Bot~n dangu nunt~n ladhu aminggah dhat~ng ing pasanggrahan. Sela ag~ng-ag~ng sami anggalundhungi bala ing Pajang, bala ing Pajang sami g~g~r ar~but g~sang, lumaj~ng ing sapurug-purug. Kangj~ng Sultan tuwin para dipati k~lu sami lumaj~ng, pangraosipun kat~mpuh ing m~ngsah, g~gaman ag~ng gusis sami sakal saking ing ngriku. Sar~ng wanci enjing lampahipun Kangj~ng Sultan dumugi ing T~mbayat. Karsanipun badhe angujung dhat~ng ing astana Tmbayat, nanging korining pakuburan dipun sorog bot~n kenging. Kangj~ng Sultan laj~ng angujungi kori kemawon. Sasampuning ngujung nunt~n ngandika dhat~ng tiyang juru kunci pakuburan. "Juru kunci, yagene lawanging pasarean ora k~na disorog?" Juru kunci matur, "Kangj~ng Sultan, pandugi kula panj~n~ngan dal~m sampun bot~n kalilan jum~n~ng ratu dening Gusti Allah. Pratandhanipun kori pasarean punika kasorog bot~n kenging." Kangj~ng Sultan mir~ng aturing juru kunci angles galihipun, laj~ng sip~ng, ing dalu sare wont~n ing griya bale k~ncur. Kangj~ng Sultan wau salaminipun g~sang d~r~ng rumaos sare sakeca kados punika. Ing enjingipun wungu laj~ng bidhal kondur dhat~ng Pajang. Kangj~ng Sultan nitih gajah, wont~n ing margi dhawah saking gajah, andadosak~n g~rahipun, laj~ng nitih tandhu, sakalangkung r~mb~n lampahipun. 93
Kacariyos Senapati Ngalaga mir~ng wartos, y~n Kangj~ng Sultan wont~n ing margi g~rah. Senapati enggal anusul, amb~kta bala kawan dasa, sami numpak kapal sadaya, andh~r~kak~n saking kat~bihan. Para putra tuwin para dipati ing Pajang sami uninga dhat~ng Senapati, Pangeran Banawa matur ing Kangj~ng Sultan, "Punika Senapati Ngalaga anututi ing lampah dal~m. Untap-untapan kemawon. Bilih panj~n~ngan dal~m par~ng badhe kula wangsuli, sum~ja kula tump~s, mumpung balanipun sak~dhik, bala ing Pajang kathah." Kangj~ng Sultan ngandika alon. "Putraningsun Pangeran Banawa, sira aja wani marang kakangira Ki Senapati, krana ing besuk yen ingsun wis seda, am~sthi kakangira kang min~ngka g~g~ntiningsun. Dene ~nggone nusul iku amung sum~ja angat~rake marang ingsun. Sabab wis sumurup y~n ingsun g~rah, iku pratandhane y~n asih sarta urmat ~nggone duwe bapa marang ingsun. Karo dene w~kas ingsun marang sira, besuk y~n ingsun wis seda, sira diatut lan kakangira Senapati, sarta d~n b~kti, sabab iku g~g~ntiningsun. Ing samangsaning sira kongsi sulaya am~sthi sira bakal ora bisa jum~n~ng ratu ana ing Pajang." Pangeran Banawa tuwin san~sipun kang sami mir~ng ing pangandikanipun kangj~ng sultan, sadaya sami anangis. Lampahipun sampun dumugi ing Pajang, laj~ng lum~b~t ing kadhaton. Nanging g~rahipun Kangj~ng Sultan sangsaya sang~t. Wondene Senapati lan sabalanipun inggih laj~ng mondhok ing dhusun Mayang, sampun sakil~ning kadhaton Pajang. Kangj~ng Sultan ingaturan pariksa dhat~ng balanipun. Y~n Senapati mondhok ing dhusun Mayang. Kangj~ng Sultan laj~ng utusan animbali, nanging Senapati bot~n purun. Wangsulanipun dhat~ng utusan, "munjuka ing Kangj~ng Sultan, aku ditimbali suthik, nanging aku ya ora mulih marang Mataram. Ana ing kene bae, lagi ang~nt~ni karsaning Allah." Utusan inggih sampun wangsul, sarta sampun matur ing Kangj~ng Sultan. Wondene Senapati wau laj~ng atumbas s~kar salasih sakalangkung kathah, tinumpuk wont~n ing korining alun-alun kang kil~n. Ing wanci dalu Senapati al~nggah pit~kur and~donga ing Allah, anunt~n wont~n jim dhat~ng, anama Juru Taman. Punika abdinipun k~kasih dhat~ng Senapati, nanging kang uninga dhat~ng Juru Taman amung Senapati piyambak, tiyang sanes bot~n wont~n kang uninga, ag~ngipun angungkuli t~tiyang. 94
Juru Taman wau matur dhat~ng Senapati, "Gusti, bilih sampeyan karsa amb~dhah nagari Pajang sarta am~jahi ing Sultan, kula kemawon kadhawahana, am~sthi Sultan Pajang badhe p~jah dening kula." "Juru Taman, aturmu iku ya wis tak tarima, nanging aku ora duwe kar~p m~ngkono, dene kowe duwe niyat dhewe apa sakar~pmu, aku ora akon ora m~nging." Juru Taman laj~ng kesah dhat~ng kadhaton Pajang. Senapati nunt~n bidhal, sum~ja kondur dhat~ng ing Matawis. Senapati ngandika, Kala samant~n Kangj~ng Sultan pinuju l~nggah wont~n ing pasarean, sarta jinaganan para garwa, para putra inggih sami ngadh~p. Pangeran Banawa matur, "pun kakang Senapati tumbas s~kar salasih kathah, katumpuk wont~n korining alun-alun." Kangj~ng Sultan ngandika, "kakangira iku bang~t tr~snane marang ingsun. Sarta wis sumurup y~n ingsun bakal seda." Anunt~n Juru Taman wau dhat~ng, nanging bot~n wont~n kang uninga, laj~ng andhodhog jajanipun Kangj~ng Sultan. Kangj~ng Sultan laj~ng aniba bot~n ~ng~t g~rahipun saya sang~t. Antawis dangu nunt~n seda, gumuruh swaraning tangis. Pangeran Banawa enggal utusan, angaturi Senapati, sanajan bot~na purun inggih kap~ksa dipun aturi, sabab dipun ~ntosi ~ngg~nipun badhe anyirami layonipun Kangj~ng Sultan. Utusan enggal mangkat as~sand~ran. Senapati kacandhak wont~n ing margi, sar~ng dipun aturi dhat~ng utusan, Senapati inggih enggal wangsul, anyand~r nyongklang, Kyai Juru bot~n kantun. Sadhat~ngipun ing Pajang Senapati laj~ng um~b~t ing kadhaton. Anyungk~mi sukunipun Kangj~ng Sultan sarta anangis. Layon nunt~n d~n b~rsihi, sarta kasalatak~n. Laj~ng kap~tak ing Butuh. Ing san~sipun dint~n para putra santana tuwin para bupati punapadene Sunan Kudus sarta Senapati sami kal~mpakan wont~n sal~b~ting kadhaton Pajang. Sunan Kudus ngandika dhat~ng para bupati. "Para bupati, sira ingsun tari, mungguh para putrane Sultan kang wus seda, sapa prayogane kang ~ngg~ntenana jum~n~ng ratu ana ing Pajang?" Para bupati sami matur, "prayoginipun inggih Pangeran Banawa kang angg~ntosana jum~n~ng ratu, sabab punika putra jal~r, sarta sampun wajibipun." 95
Sunan Kudus ngandika, "y~n Pangeran Banawa kang jum~n~ng angg~nt~ni, aku ora r~mbug. Krana iku putra nom. Adipati ing D~mak kang prayoga angg~ntenana marang Sultan kang wus seda, sanajan iku putra mantu, sabab padha trahing ratu, karodene garwane Adipati D~mak iku putrane Sultan kang tuwa dhewe, dene Pangeran Banawa dadia dipati ing Jipang, kang min~ngka warise." Senapati Ngalaga badhe anyambungi wicant~n. Nunt~n dipun saru dhat~ng Kyai Juru, Senapati ing Ngalaga inggih laj~ng k~nd~l. Wondene karsanipun Sunan Kudus wau inggih sampun kalampahan. Pangeran Banawa ~ngg~nipun wont~n ing Jipang kap~ksa, sarta sang~t sakite galihipun. Senapati Ngalaga inggih laj~ng mantuk dhat~ng ing Matawis. Kyai Juru tansah amituturi dhat~ng Senapati, "Thole, kowe aja dahw~n ~nggone r~but kamukt~n Pangeran Banawa lan dipati ing D~mak. Wong padha sadulure dhewe, sanajan kongsia dadi p~rang ya cikm~n. Angur kowe s~dh~kaha, sarta angaj~kna marang kang wus seda, supaya kowe oleha sawabe." Senapati inggih amiturut dhat~ng ingkang paman. Kacariyos ing Pajang inggih sa~stu Adipati D~mak kang jumn~ng wont~n ing Pajang, sarta kathah bab~ktanipun tiyang saking D~mak sami ag~griya ing Pajang. Kala samant~n sawarninipun tiyang ing Pajang kang sami gadhah l~l~nggah sabin. Sadaya sami dipun longi sapratigan, kaparingak~n dhat~ng tiyang bab~ktan saking D~mak. Sarta sami kajunjung l~nggahipun, sapangkat-pangkat. Dene t~tiyang kang sami dipun longi sabinipun wau, sadaya sami sakit manahipun, sarta ing Pajang. pamujinipun sami awon. Andadosak~n r~sahe nagari Kathah t~tiyang alampah durjana, ambegal, ngampak, tuwin mandung, wont~n ingkang tilar bale griyanipun, ngalih g~griya ing Matawis. Mantri Pangalasan ing Pajang utusan dhat~ng Mataram, asuka pariksa dhat~ng Senapati, y~n nagari Pajang samangke sakalangkung r~sah tatanipun, sarta amb~bangus dhat~ng Senapati, supados puruna amb~dhah nagari Pajang, laj~ng jum~n~ng ratu wont~n ing ngriku, ing samangsanipun Senapati purun amb~dhah ing Pajang, am~sthi bala ing Pajang sadaya sami ambalik, ambiyantoni dhat~ng Senapati. Wangsulanipun Senapati dhat~ng utusan. "Kowe tutura marang pawong sanakku Ki Pangalasan. Wus bang~t ~nggonku narima pangand~le marang aku, nanging aku durung duwe cipta m~ngkono, 96
dene y~n wis ana parentahing Allah aku andikakake jum~n~ng ratu gampang bae angrusak ing Pajang." Utusan wau inggih laj~ng mantuk dhat~ng Pajang. Kacariyos Pangeran Banawa kang wont~n ing Jipang, sakalangkung ~ngg~nipun prihatos, kirang dhahar sare, bilih wanci dalu sare naritis. Bot~n kauban griya. Kala samant~n Pangeran Banawa ing dalu sup~na, k~panggih ingkang rama swargi, kadhawahan anyuwuna pitulung dhat~ng Senapati ing Ngalaga. Sawungunipun enjing laj~ng utusan dhat~ng Matawis. Senapati dipun aturi dhat~ng Jipang, utusan inggih nunt~n mangkat. Sampun k~panggih kalihan Senapati, ing sadhawahipun Pangeran Banawa inggih sampun kaaturak~n sadaya. Pan~mbahan Senapati ngandika, "kongkonan, kowe matura marang Adhi Mas. Aku diaturi marang Jipang gawene apa, y~n aku bakal dijak ngr~but nagara ing Pajang, aku suthik. Wong r~but nagara padha sadulure dhewe, aku suthik milu-milu, Ian iku wong wis diparingi nagara dhewe marang Kangj~ng Sultan swargi, ing Mataram iki kang m~ngka warisku. Wis, matura m~ngkono bae marang Adhi Mas." Jipang. Punapa ing laj~ng mantuk dhat~ng sadhawahipun Senapati inggih sampun kaaturak~n sadaya. Pangeran Banawa ngandika, "kowe balia maneh m~nyang Mataram. Kowe matura marang kakang Senapati, y~n aku biy~n diw~kas marang Kangj~ng Rama swargi, andikakake amiturut sabarang r~he kakang Senapati, sabab iku kang min~ngka g~g~ntine Kangj~ng Rama, lan nagara ing Pajang sam~ngko dakaturake marang si Kakang. Si Kakang dakaturi jum~n~ng ratu ana ing Pajang, aku lila lair batin. Lan si Kakang iku putrane pambar~p marang Kangj~ng Rama swargi, wis wajib y~n angg~ntenana jum~n~ng ratu. Y~n Dipati D~mak kang angg~nt~ni aku ora lila, angur aku tumuli matia. M~nawa si Kakang lila ing patiku am~sthi ora anuruti ing aturku iki. Wis, tumuli mangkata." Utusan inggih sampun k~panggih kalihan Senapati, sarta angaturak~n ing sadhawahipun Pangeran Banawa, bot~n wont~n kalangkungan. Senapati Ngalaga sar~ng mir~ng aturing utusan, sakalangkung suka galihipun. Utusan inggih enggal mangkat, Sarta aw~las dhat~ng ingkang rayi, tumunt~n ngandika, "Yen m~ngkono kang dadi karsane Adhi Mas. Nagara Pajang iku bakal 97
takt~mu p~k. Kowe matura marang Adhi Mas. Adhi Mas dakaturi lan anggawaa bala sag~gamaning prang, m~tua ing tanah mrene, Gunung Kidul. Aku ya bakal amapak ing kono." Utusan laj~ng pamit mantuk, lampahipun g~gancangan, sampun panggih kalihan Pangeran Banawa, sarta matur wiwitan dumugi ing sakalangkung suka w~kasan. Pangeran Banawa sar~ng mir~ng, galihipun. Enggal angundhangi balanipun. Sam~kta sag~gamaning laj~ng bidhal. Senapati Ngalaga inggih sampun bidhal lan prang, sabalanipun, dhat~ng ing tanah R~di Kidul. K~nd~l wont~n ing dhusun laj~ng sami W~ru, sampun k~panggih kalihan Pangeran Banawa, r~rangkulan. Kalih-kalihipun sami muwun. K~ng~tan dhat~ng Kangj~ng Sultan kang sampun seda, laj~ng sami amasanggrahan wont~n ing ngriku, sarta sami apir~mbagan ~ngg~nipun badhe amb~dhah nagari ing Pajang. Kacariyos bala ing Pajang ingkang lami-lami sampun sami mir~ng wartos, Senapati, amasanggrahan ing dhusun W~ru, badhe amb~dhah nagari Pajang. Bala ing Pajang wau laj~ng kathah kang ambalik. Sami andh~r~k gustinipun lami. Wondene ingkang taksih wont~n ing Pajang, amung kantun bala b~b~ktan saking D~mak kemawon. Senapati Ngalaga sarta Pangeran Banawa, sar~ng aningali bala ing Pajang kathah kang sami ~mbalik, sakalangkung suka galihipun. Anyipta y~n gampil b~dhahipun nagari ing Pajang. y~n Pangeran Banawa akumpul kalihan "Adhi Mas, sar~hning bala ing Pajang sampun kathah kang sami nungkul, sarta g~gaman puniki sampun kathah, ing dint~n benjing-enjing sum~ngga sami bidhal angg~bag ing Pajang. J~ngandika anindhihana t~t~lukan bala saking Pajang, am~dala korining kitha kang wetan. Kula lan tiyang Mataram sadaya am~dal korining kitha kang kil~n." Pangeran Banawa matur sandika. Senapati ngandika dhat~ng Pangeran Banawa, Ing enjingipun laj~ng bidhal. Lampahing baris dados k~kalih, g~gaman tuwin bandera awarni-warni, y~n tiningalan sakalangkung asri. Wondene Adipati D~mak kang jum~n~ng wont~n ing Pajang, inggih sampun sum~r~p y~n badhe dipun inggahi dhat~ng Pangeran Banawa sarta Senapati. Adipati ing D~mak wau laj~ng parentah dhat~ng balanipun tuwin tiyang t~tumbasan. 98
"Baturku t~tukon kab~h, wong Bali, Bugis, M~kasar, kowe padha dingati-ati, kowe bakal padha takdu prang karo Senapati, sak~he duw~kku ~mas lan salaka iki padha gawen~n mimis. Sabab Senapati iku wis misuwur y~n k~nd~l sarta t~guh, lan sabalane kab~h, samangsane kob~dhil ing mimis mas am~sthi bakal pasah, lan sat~ngahing prang besuk, kowe aja ana kang mundur, am~sthi kowe bakal dakpat~ni dhewe, sabab kowe wis padha taktuku." Tiyang t~tumbasan wau aturipun sandika, laj~ng sami mapan minggah dhat~ng balowarti, tuwin tiyang kang saking D~mak kang dede t~tumbasan, inggih sampun sami minggah dhat~ng palataraning biting, sarta g~gamanipun sampun sami pirantos, sanjata tuwin waos lan towok. Bot~n dangu Senapati lan sabalanipun dhat~ng saking kil~n. Laj~ng dipun karutug ing sanjata, mimis kados garimis. Nanging lan sabalanipun bot~n wont~n pasah, sarta bot~n ajrih, Senapati Senapati anitih kuda ul~s purnamasada, anama Bratayuda, sar~ng kadhawahan mimis bot~n pasah, mimis sami tum~mpl~k ing awaking kapal. Y~n tiningalan kados ul~s dhawuk. Utawi kang dhawah ing jajanipun Senapati, y~n tiningalan amindha prana, ing awang-awang gumuruh suwaraning suraking jim, p~ri, prayangan. Sami at~tulung ing prang dhat~ng Senapati. Senapati ngandika s~ru dhat~ng m~ngsahipun. "Heh wong t~tukon kab~h, aja kapati-pati ~nggonmu prang, kang kor~but apa, kowe ora milu duwe prakara, angur padha lumayua, y~n wis m~nang ~nggonku prang besuk padha mardikaa." sami lumaj~ng, atilar g~gamanipun. Senapati lan sabalanipun sampun dumugi korining alun-alun kang kil~n. Kang baris ing kori ngriku mantri Pajang, anama Kyai G~dhong sarta akanthi bala ing D~mak. Senapati an~dha m~nganing kori, tiyang D~mak bot~n suka, laj~ng dipun amuk dhat~ng Kyai G~dhong. Bala ing D~mak kang wont~n ing kori kathah p~jah, nunt~n sami lumaj~ng, kori laj~ng dipun ~ngakak~n dhat~ng Kyai G~dhong. Senapati sampun lum~b~t ing sal~b~ting kori, k~panggih lan Kyai G~dhong, laj~ng ngab~kti. Senapati ruma0s kapotangan dhat~ng Kyai G~dhong, laj~ng ngandika, "Kyai G~dhong, bang~t panarima kula marang dika, besuk ing saturun dika mugi sampun pisah lan turun kula, y~n mukti ~nggih milua, y~n lara ~nggih milua." Sakathahe tiyang t~tumbasan, sar~ng mir~ng enggal 99
Kyai G~dhong aturipun nuwun. Laj~ng pamit ngamuk dhat~ng tiyang D~mak kang baris ing alun-alun. Senapati anglilani, Kyai G~dhong nunt~n maj~ng ngamuk. Tinadhahan ing kathah Kyai G~dhong sampun p~jah. Senapati sakalangkung ngungun. Laj~ng sumungk~m ing k~k~puh, and~donga ing Allah, ng~ningak~n tingal. Bala ing D~mak kang sami baris wont~n alun-alun wau laj~ng sami prang amuk amukan sami kancanipun piyambak. Kathah ingkang sami p~jah, nunt~n sami lumaj~ng, pangraosipun Senapati angamuk. Kyai Juru taksih enggal amurugi Senapati, sumungk~m ing k~k~puh, enggal dipun c~luk dhat~ng Kyai Juru, "Senapati, tangia, aja katungkul ngantuk bae, kowe apa lali y~n iki prang!" sarta numpak kapal. Senapati Senapati kag~t. Laj~ng wungu sarta pitak~n. "Tiyang D~mak kang sami baris wau samangke wont~n ing pundi?" Kyai Juru amangsuli, "Wis padha lumayu kab~h. Ayo banjur nyang kadhaton. Dipati D~mak kiraku wis w~di, ora sum~ja mapag p~rang." Senapati nunt~n tumurun saking kapal. Lumampah dharat dhat~ng kadhaton. Kyai Juru pitak~n. "Yagene kowe mudhun s~ka jaran? Rak b~cik nunggang bae." Senapati mangsuli, "Milanipun kula mudhun, ing pag~laran sarta ing sitinggil punika tilas pinarakanipun Kangj~ng Sultan swargi." Kyai Juru inggih laj~ng tumut mudhun. Lampahipun sampun dumugi kori sapisan. Garwanipun Dipati D~mak, putranipun dening Sultan swargi enggal am~thukak~n, anyungk~mi sukunipun Senapati matur sarwi nangis. "Kakang Senapati, rayi sampeyan bojo kula sampun sampeyan p~jahi." Senapati sar~ng ningali sarta mir~ng aturipun ingkang rayi aw~las ing galihipun. Laj~ng ngandika, "Yayi, wis, m~n~nga, aja nangis. Bojomu ora-orane dakpat~ni, mung dakkapokake bae, sabab ~nggone dadi ratu ana ing Pajang iki ora b~n~r. Y~n bojomu wis ngrasa kalah, jak~n marang ing sitinggil sarta bandan~n. Pratandhane y~n wis kalah ~nggone prang lan aku." laj~ng dhat~ng ing sitinggil, l~nggah kalihan Ki Juru, Pangeran Banawa lan sabalanipun inggih sampun dhat~ng wont~n ing sitinggil. Wondene garwanipun Dipati D~mak wau inggih laj~ng um~b~t ing kadhaton. Dipati D~mak sampun bin~sta ing cindhe, Senapati 100
nunt~n bin~kta dhat~ng sitinggil, ingiringak~n garwanipun, sarta para ~stri kathah, al~nggah tumungkul wont~n ing ngarsane Senapati sarta Pangeran Banawa. Senapati ngandika dhat~ng Dipati D~mak. "Adipati D~mak, karaton Pajang iki dudu warismu, kang duwe waris adhiku Pangeran Banawa, iku kang sayoga angg~ntenana Kangj~ng Sultan swargi, dene warismu dhewe ing D~mak. Kowe tumuli muliha marang ing D~mak. H~h wongku ing Mataram, kowe padha angat~rna marang Adipati D~mak Sarta salong amikula tandhune, b~bandane aja kouculi, besuk y~n wis t~ka ing D~mak bae uculana." Bala ing Mataram matur sandika, Dipati D~mak sagarwaputranipun sampun kaangkatak~n, dipun tandhu sarta ingurung-urung gegaman. Senapati Ngalaga sarta Pangeran Banawa lan sabalanipun laj~ng sami kasukan. Bawanipun m~ntas m~nang prang, dados anutugak~n ing sakarsa-karsanipun ~ngg~nipun sami kasukan. Pangeran Banawa matur dhat~ng ingkang raka Senapati, "Kakang, sampeyan kula aturi jum~n~ng ratu wont~n ing Pajang ngriki, angg~ntosana Rama j~ngandika swargi, sabab sampeyan putra kang s~puh piyambak. Kula lila ing lair batin, sarta kula narima anyatriya kemawon. Punapa malih kang warni inggih anyumanggakak~n ing sampeyan." rajabrana t~tilaranipun swargi, kula "Adhi, sampun sang~t panrima kula ing pangand~l dika marang kula, nanging kula bot~n purun jum~n~ng ratu wont~n ing Pajang ngriki. Kula bakal jum~n~ng ratu wont~n ing Mataram kemawon. Sabab punika p~paringe Kangj~ng Rama Sultan swargi, kalih dene sampun pin~sthi karsaning Allah, kula lan saturun kula bakal jum~n~ng ratu g~dhe wont~n ing Mataram. Dene ing Pajang ngriki, j~ngandika kang bakal kula jum~n~ngak~n ratu, angg~ntosana Kangj~ng Rama Sultan swargi, amung kang rupa barang wasiyate kemawon kula jaluk. Gong Kyai S~kar Dalima, k~ndhali Kyai Macan Guguh, c~kathakan Kyai Gathayu, lan sapanunggalane kang j~n~ng b~b~rkatan." Pangeran Banawa inggih nyumanggakak~n. Laj~ng sami um~b~t ing kadhaton. Senapati amangsuli, Sar~ng ing wanci enjing sawarnine bab~rkatan ingkang rumiyin rumiyin laj~ng sami kaw~dalak~n saking kadhaton, badhe kab~kta dhat~ng Matawis. Senapati Ngalaga sarta Pangeran Banawa nunt~n miyos dhat~ng pag~laran. Senapati pinarak ing dhampar mas al~l~m~k 101
babud. tuwin para bupati, cahyanipun mancorong. Pangeran Banawa inggih kasandhing l~nggah, Senapati angandika dhat~ng kang sami sowan sadaya. Ingadh~p para mantri "Para bupati mantri kab~h, sira padha n~ksenana, y~n adhiningsun Pangeran Banawa ingsun jum~n~ngak~n sultan, am~ngku nagara Pajang, angg~nt~ni Ingkang Rama swargi." Para bupati mantri sadaya sami jumurung, sarta sami sangsaya ajrih dhat~ng Senapati, sabab bot~n nyana y~n Pangeran Banawa ingkang dipun jum~n~ngak~n. Senapati laj~ng amulang dhat~ng ingkang rayi, bab rum~ksanipun ing nagari, sampun ngantos kirang ing pangatos-atos. Sarta kapurih gadhaha tiyang tigang prakawis. "Kang rumiyin pandhita, kaping kalih tiyang petang iladuni palak palakiyah, kaping tiga tiyang ahli tapa. Y~n dika pak~w~dan amranata nagara, atakena dhat~ng pandhita, y~n dika aj~ng sum~r~p ingkang d~r~ng k~lampahan, atakena dhat~ng tiyang petang iladuni palakiyah, y~n dika aj~ng sum~r~p ing kas~kt~n, atakena dhat~ng tiyang ahli tapa." Pangeran Banawa aturipun nuwun. Senapati nunt~n pamit. Sum~ja kondur dhat~ng ing Matawis. Laj~ng bidhal sabalanipun, sampun dumugi ing Matawis. Senapati Ngalaga laj~ng jum~n~ng sultan wont~n ing Matawis. Nanging bot~n karan, t~tiyang kathah sami amastani Pan~mbahan Senapati kemawon. Kala samant~n Pan~mbahan Senapati anjunjung nama dhat~ng ingkang rayi, ingkang sami diwasa, Rad~n Tompe kaparingan nama Pangeran Tum~nggung Gagakbaning, Rad~n Mantri kaparingan nama Jambu kaparingan nama Pangeran Pangeran Singasari, Rad~n Mangkubumi, putranipun Pan~mbahan Senapati satunggil jal~r sampun diwasa, patutanipun kalihan estri saking Kalinyamat, putra wau anama Rad~n R~ngga. Kacariyos Rad~n R~ngga wau sakalangkung digdaya, rosa sarta t~guh, wat~kanipun panasbaran sarta c~ngkiling, asring nampiling tiyang r~muk sirahipun laj~ng p~jah. Wont~n tiyang n~n~ka saking Bant~n satunggil, sum~ja ngayoni karosanipun Senapati, laj~ng dipun panggihi dhat~ng Rad~n R~ngga, sami ngab~n karosan. Tiyang ing Bant~n kawon. Inggih sampun p~jah amargi dipun tampiling. Sar~ng kauningan ingkang rama, Rad~n R~ngga dipun dukani, laj~ng dipun k~n 102
mutung j~mpole suku ingkang rama, Pan~mbahan ngraos sakit. Rad~n R~ngga dipun kipatak~n mal~sat. Rad~n R~ngga sang~t isin dhat~ng tiyang kathah, laj~ng sum~ja kesah, bot~n purun m~dal ing kori, anumbuk pag~r banon. Pag~r bolong satiyang, Rad~n R~ngga sum~ja purik dhat~ng Pathi, dipun k~n nututi dhat~ng ingkang rama, kapurih wangsula, ingkang nututi laj~ng dipun pipit ing suku sampun p~jah. Rad~n R~ngga laj~ng dhat~ng ing Pathi tuwi ingkang paman. Sang dipati ing Pathi pinuju l~nggah ing paseban jawi, sangaj~nge paseban ngriku wont~n sela ag~ng satunggil. Sang dipati sar~ng aningali kapenakanipun dhat~ng, enggal dipun awe, Rad~n R~ngga wau sar~hning ~ngg~nipun ing panggenan sela, bot~n purun nyimpang, sela laj~ng katumbuk bal~dug. Tiyang ing Pathi sami eram sadaya. lumampah l~r~s Sar~ng sampun lami ~ngg~nipun wont~n Pathi, Rad~n R~ngga nunt~n mantuk dhat~ng Matawis. Wont~n ing margi ningali tiyang tapa satunggil. As~s~ndh~n wit as~m. Laj~ng dipun candhak kas~mpal s~mpal sampun p~jah, Rad~n R~ngga laj~ng lampahipun dumugi ing Matawis. Pan~mbahan sar~ng aningali ingkang putra dhat~ng nunt~n dipun timbali sarta andikakak~n angg~guru dhat~ng Ki Juru Martani, supados w~waha ing kas~kt~nipun tuwin kasag~dan san~sipun. Rad~n R~ngga matur sandika, laj~ng mangkat dhat~ng dal~mipun kang eyang Kyai Juru. Rad~n R~ngga wicant~n sal~b~ting manah, "aku iki wis angluwihi ing sap~padhaku, m~ngka isih dikon ~ngg~guru marang eyang Juru, sing tak guroni apane?" Lampahipun sampun dumugi ing dal~me kang Eyang, Kyai Juru pinuju salat wont~n ing masjid alit. Rad~n R~ngga laj~ng l~nggah wont~n ing undhak-undhakaning masjid, kang dipun dam~l sela kumlasa, sela kumlasa wau dipun cubl~si ing dariji dhat~ng Rad~n ingkang ~mpuk. Sela kumlasa pating R~ngga kados anyubl~si siti dhar~kok tatu dariji. Kyai Juru sabakdane salat luhur nunt~n m~dal saking masjid. Kag~t aningali ingkang wayah anyubl~si sela, laj~ng ngandika, "Rad~n R~ngga, watu kocubl~si iku apa ora atos?" Sela wau inggih laj~ng atos sami sakala, dipun cubl~s bot~n pasah, Rad~n R~ngga wicant~n sal~b~ting manah, "b~n~r Rama Senapati, aku dikon angg~guru marang eyang Juru, wong tuwa mono ora k~na diungkuli marang wong nom, ing kas~kt~ne utawa ng~lmu liyane." Rad~n R~ngga laj~ng nyuwun wulang dhat~ng ingkang eyang, Kyai Juru 103
inggih kathah p~paringipun wulang dhat~ng ingkang wayah, Rad~n R~ngga tumunt~n mantuk. Sar~ng sampun lami Rad~n R~ngga mir~ng pawartos, y~n ing Patalan wont~n saw~r ag~ng, anglangkungi galak. Asring nguntal tiyang langkung, laj~ng dipun purugi dhat~ng Rad~n R~ngga, saw~r enggal anyand~r, nyakot sarta mul~t. Rad~n R~ngga panggah, cinakot bot~n pasah, pinul~t bot~n ebah, saw~r laj~ng kin~thok-k~thok sampun p~jah, Rad~n R~ngga nunt~n mantuk. Dumugining dal~m laj~ng g~rah andadosak~n ing sedanipun. Kacariyos Pan~mbahan Senapati sampun tulus ~ngg~nipun mukti wont~n ing Mataram, sarta sampun ap~putra sanga. Pambaj~ngipun Rad~n R~ngga kang sampun p~jah wau, ingkang rayi nama Pangeran Pug~r, tiga Pangeran Purbaya, sakawan Pangeran Jayaraga, gangsal Pangeran Juminah, n~m nama Pan~mbahan Krapyak, timuripun anama Rad~n Jolang, punika kang dipun gadhang angg~ntosi jum~n~ng ratu, pitu Pangeran Pringgalaya, wolu ~stri, krama angsal Rad~n D~mang Tanpanangkil, sanga ~stri malih, krama angsal Pangeran T~pasana, Kyai Juru Martani kaangkat nama Dipati M~ndaraka. Kacariyos Pangeran Banawa ing Pajang ~ngg~nipun jum~n~ng sultan saw~g sataun laj~ng seda, nunt~n kag~ntosan ingkang rayi Pan~mbahan Senapati, anama Pangeran Gagakbaning, kadadosak~n dipati ing Pajang, bala ing Pajang suyud sadaya, parentahipun aj~g, nanging bot~n purun ng~ngg~ni padal~man lami, mings~r mangetan. ing ngriku wont~n makam mukmin saking Pag~ring kitha ka~lar, Ngarab, inggih kal~b~tak~n ing pag~r kitha, kap~ndh~t sawabipun. Kitha ing Pajang samangke dhapur pasagi, bot~n lami Pangeran Gagakbaning wau laj~ng seda, kap~tak ing Matawis. Nunt~n kag~ntosan ing putranipun anama Pangeran Pajang. Kala samant~n Pan~mbahan Senapati utusan dhat~ng Giri sarta mawi s~rat. Pan~mbahan Senapati badhe angy~ktosak~n wirayatipun Sunan Giri, kalanipun Sultan Pajang sowan dhat~ng Giri rumiyin. Utusan inggih sampun mangkat Sunan Giri nuju sineba ing balanipun. Utusan Sunan Giri sasampuning maos s~rat m~s~m sarwi ngandika, kongkonan, "Kowe saking Matawis laj~ng ngaturak~n s~rat. 104
tutura marang Ki Senapati, y~n ar~p anyatakake wirayatku, kon~n anglurug marang bang wetan. Wirayatku iki wis pin~sthi karsaning Allah, y~n Ratu ing Mataram besuk bakal angr~h wong tanah Jawa kab~h, sanajan ing Giri kene besuk ya t~luk marang ing Mataram. Sabab karsaning Allah iku wis ora k~na owah, ginawe jaman walikan. Gusti dadi kawula, kawula dadi gusti, pratandhane wis ana ing Pajang Ian ing Mataram iku." Utusan laj~ng pamit mantuk. Sampun dumugi ing Matawis, matur ing wiwitan dumugi ing w~kasan. Pan~mbahan Senapati ngandika dhat~ng kang paman Dipati M~ndaraka, "Paman, kula badhe tumunt~n mangkat ngalurug dhat~ng bang wetan. Angkat kula benjing wulan Mukaram. Kula anurut kalanipun Sultan Pajang sowan dhat~ng Giri rumiyin pinuju wulan Mukaram. Kalih dene sampeyan amarentahana dhat~ng Adipati ing Pathi, D~mak, Garobogan, kang sampun sami kar~h ing kula, sami asaosa g~gamaning prang, benjing y~n kula mangkat sampuna ngal~mpak wont~n ing Pajang." Ki Dipati M~ndaraka matur sandika. Sar~ng dumugi ing wulan Mukaram, Pan~mbahan laj~ng bidhal lan sabalanipun, tuwin nagari kang sampun sami kar~h tiyangipun inggih andh~r~k sadaya, sum~ja an~lukak~n nagari bang wetan kang d~r~ng nungkul. Lampahipun anjujug ing Japan. dados pangag~ngipun para bupati ing bang wetan, sampun mir~ng pawartos ing Mataram sum~ja an~lukak~n nagari bang wetan y~n Senapati sadaya. Pangeran Surabaya wau enggal utusan. Angaturi para bupati ing Tuban, Sadayu, Lamongan, Gar~sik, Lumajang, Kartasana, ing Malang, Pasuruan, Kadhiri, Wirasaba, Balitar, Pringgabaya, Pragunan, Las~m, Madura, S~m~n~p, Pakacangan. Sadaya wau inggih sampun sami dhat~ng sabalanipun wont~n ing Japan. Sum~ja sami m~thukak~n prangipun Senapati. Wondene Pan~mbahan Senapati Ian sabalanipun inggih sampun dhat~ng wont~n ing Japan. G~gamanipun sampun sami aj~ng-aj~ngan. Anunt~n wont~n utusanipun Sunan Giri, sarta amb~kta s~rat. Sadhat~ngipun ing Japan, laj~ng dam~l pasanggrahan piyambak. Nunt~n angaturi Pan~mbahan Senapati, sarta Pangeran Surabaya tuwin para bupati ing pasanggrahan ngriku, atata sami l~nggah. Kacariyos pangeran ing punika kang Surabaya, sadaya, inggih sampun sami dhat~ng wont~n 105
Utusan ing Giri wicant~n. "Para priyantun ag~ng-ag~ng sadaya, kula dipun utus ing Kangj~ng Sinuhun Giri, amaringak~n s~rat. Kula waose piyambak, sami kamir~ng~na," utusan Giri laj~ng maos. Ung~ling s~rat, Sunan Giri dhawuha marang "Layang Lan dhawuha marang putraningsun layang, ~nggonira bakal putraningsun Pangeran Surabaya, ingsun ora anglilani, karana bakal ak~h p~pati, p~rangan angrusakake wong cilik. Ing m~ngko sira wong loro amiliha, isi Ian wadhah, y~n sira wis padha milih isi lan wadhah mau, ing sas~n~ngira dhewe-dhewe, tumuli padha atuta, Ian padha sokura ing Allah, nuli padha muliha marang nagaranira dhewe-dhewe, Ian ing besuk manawa ana karsaning Allah, sira padha tinitah luhur utawa andhap, anarimaa ing pap~sth~n. Titi." Ingsun Kangj~ng Senapati ing Mataram. liring iku Senapati tumunt~n ngandika dhat~ng Pangeran Surabaya, "Adhi ing Surabaya, kadospundi kang dados karsa sampeyan?, M~nggah dhawahipun Sunan Giri, kula lan sampeyan andikakak~n milih, isi lan wadhah, sampeyan milih kang pundi? kula nyarah kemawon." Pangeran Surabaya sumaur, "Kakang Senapati, kula amilih isi kemawon sampeyan wadhahipun." inggih sampun narimah tampi wadhah. Sar~ng sampun ~ngg~nipun sami pilih-pinilih, laj~ng sami bibar mantuk dhat~ng nagarinipun piyambak-piyambak. Utusan ing Giri inggih sampun mantuk, sarta sampun maturing Gustinipun. Sunan Giri sar~ng mir~ng ing aturing utusan laj~ng ngandika, "Wruhanira, wis pin~sthi karsa Allah, Senapati ~nggone anampani wadhah iku wis kab~n~ran. Wadhah iku nagara, isi iku wonge, ing samangsane uwong ora anurut marang kang duwe bumi am~sthi bakal ditundhung." Pan~mbahan Senapati Kacariyos Pangeran Surabaya utusan anan~m Bupati wont~n ing Warung tanah Blora, inggih sampun k~lampahan. Sar~ng kauningan dhat~ng Pan~mbahan Senapati, laj~ng kat~lukak~n. Y~n bot~n purun t~luk, bot~n suka anganciki siti ing Warung Blora, sabab siti ing ngriku wau gadhahanipun Senapati, bupatosipun inggih sampun t~luk dhat~ng Mataram. Utawi sakiwa t~ng~n ing ngriku inggih sampun sami t~luk dhat~ng Mataram. Ingkang mogok kag~bag ing prang. Anunt~n Pan~mbahan ing Madiun kal~mpakan kalihan para bupati ing bang wetan, ingkang d~r~ng sami t~luk dhat~ng ing Mataram. Sum~ja sami 106
badhe amb~dhah nagari ing Mataram. Sabab Senapati punika kaupamekak~n latu sakonang, prayogi nunt~n kasiram ing toya, supados sampun ngantos ng~mbra-ng~mbra. Para bupati wau inggih sampun sami r~mbag. Nunt~n sami angl~mpakak~n bala wont~n ing Madiun, sarta sam~kta sag~gamaning prang, sakalangkung ag~ng barisipun. Wondene Pan~mbahan Senapati inggih sampun ingaturan pariksa dhat~ng abdinipun t~lik y~n Pan~mbahan Madiun akanthi bupati kathah, badhe angg~bag ing Matawis. Pan~mbahan Senapati enggal lan ang~rigi angundhangi balanipun. Angrakit g~gamaning prang, nagari kang sampun sami ka~r~h. Sar~ng sampun sami ngal~mpak pinuju ing wulan Mukaram. Pan~mbahan Senapati laj~ng budhal sabalanipun. Kyai Dipati M~ndaraka inggih tumut. Lampahipun sampun ing dhusun dumugi Kalidhadhung, sakil~ning bangawan Madiun, aj~ng-aj~ngan kalihan m~ngsah, nanging ~l~t banawi. Senapati sakil~ning kitha Madiun. Amasanggrahan sum~r~p m~ngsahipun sakalangkung kathah, balanipun piyambak amung sak~dhik. Laj~ng pir~mbagan kalihan Ki Dipati M~ndaraka angupados akal. Sar~ng sampun angsal akal, Senapati nunt~n ngandika dhat~ng abdinipun ~stri, anama Adisara, sakalangkung ayu warninipun. Pan~mbahan sar~ng "Adisara, kowe m~nyanga kutha Madiun. Layangku iki aturna marang Pan~mbahan Madiun. Unine layang iki, aku as~ngadi t~luk. ilanga pangati-atine, utawa ambubarna b~barisane, Kang supaya kajabane nglayang m~ngsa bodhoa kowe gonmu murih lunture sihe marang aku, lan sira anganggo-anggoa sarta p~paesa kang b~cik, sarta anungganga jolang, dene kang mikul jolangmu lan kang anggawa upacaramu prajuritku Jayataka wong patang puluh iku, y~n kowe d~n ganggu-ganggu marang para santana ing Madiun, ya ladenana sajabane paremana, nanging aja nganti anj~roni." Bok Adisara aturipun s~ndika, laj~ng dandos busana kang sae-sae, sarta ap~pa~s. Warninipun sakalangkung ayu, kang aningali sami kasmaran. Nunt~n mangkat anumpak jolang, sarta pinayungan, ingiring upacara amindha putri, lampahipun an~rak b~barisan ag~ng ing Madiun. Tiyang ingkang b~barisan bot~n wont~n kang nyujanani, sabab sami sum~r~p y~n kang d~n dh~r~k priyantun ~stri, malah sami ningali 107
sarta pitak~n, punika sint~n. Wangsulanipun tiyang Matawis. "Punika raj a kula ing Mataram angaturi panungkul." Tiyang ing b~barisan sar~ng mir~ng sakalangkung sami suka manahipun, anyipta y~n bot~n siyos prang. Kacariyos Pan~mbahan Madiun punika putranipun Sultan D~mak. Ingkang nan~m bupatos Sultan Pajang swargi. Pan~mbahan Madiun sampun p~putra k~kalih, ~stri satunggil, jal~r satunggil, pambaj~ngipun ~stri sakalangkung ayu warninipun sarta sampun diwasa, anama R~tna Jumilah, ingkang rayi anama Mas Lonthang. R~tna Jumilah wau dipun taros krama bot~n purun. Wangsulanipun, inggih badhe purun krama y~n wont~n lan gadhah p~panggil maras~puh any~mbah dhat~ng mantunipun, lading panyukur, ing lading, panyukur bot~n pasah, R~tna Jumilah inggih purun kap~ndhet garwa, y~n bot~n makat~n inggih bot~n purun krama ing salaminipun. ing saupami tiyang jal~r kap~rang Kala s~mant~n Pan~mbahan Madiun pinuju l~nggah wont~n ing dal~mipun, ingadh~p para santana tuwin putrinipun. Kag~t aningali dhat~ngipun Bok Adisara, dumrojog tanpa larapan. Laj~ng anyungk~mi sukunipun pan~mbahan. Pan~mbahan alon andangu, "Kowe iki wong saka ng~ndi lan j~n~ngmu sapa?". Bok Adisara matur n~mbah, "Kula kengkenanipun abdi sampeyan ing Mataram. Nama kula pun Adisara, kula dipun utus Senapati angaturak~n s~rat panungkul ing sampeyan." S~rat laj~ng tinamp~n sarta winaos. Ung~ling s~rat, Senapati anungkul sarta n~ja ngawula, lan angaturak~n nagari ing Matawis. Pan~mbahan sasampuning maos s~rat laj~ng ngandika, "Adisara, kowe tutura marang anakku Senapati, aku ora niyat mungsuh marang dh~w~ke. Para bupati ak~h iku kang bakal mungsuh marang Senapati, aku lan sabalaku dhewe ora milu-milu, s~r~hning b~ndaramu wis sum~ja nungkul marang aku m~ngkono, para bupati ak~h iku ya dakbubarne, s~najan padha abakal mungsuh marang Senapati aja pakumpulan ing nagara kene." Pan~mbahan inggih laj~ng angutus santananipun, andikakak~n andhawahi para bupati ambibarna barisipun, sarta amisuwurak~n y~n Senapati sampun tluk. Para bupati lan sabalanipun wau inggih laj~ng wont~n ingkang bibar, wont~n ingkang taksih kantun wont~n ing ngriku. Wondene bok Adisara wau sar~ng mir~ng pangandikanipun 108
Pan~mbahan Madiun, sakalangkung suka manahipun sarta matur, "Gusti, abdi sampeyan Senapati anyuwun k~kolohe pada sampeyan. Badhe dipun unjuk supados andadosna sarta kadam~l adus, kawiluj~ngan kat~guhanipun." Akathah-kathah aturipun Bok Adisara wau g~nipun amurih unture sihipun pan~mbahan dhat~ng Senapati. inggih laj~ng anuruh padanipun ing toya. Adisara Pan~mbahan anadhahi ing bokor salaka, pan~mbahan sarwi ngandika, "Adisara, b~ndaramu takp~k anak. Taksadulurake lan anakku loro, wadon siji, lanang siji." Adisara sakalangkung panuwunipun. Laj~ng pamit mantuk dhat~ng pasanggrahan. Senapati Ngalaga sar~ng aningali Adisara taksih sae pa~sipun, sakalangkung suka ing galihipun, laj~ng andangu. Bok Adisara inggih matur ing wiwitan dumugi w~kasan, sarta matur y~n Pan~mbahan Madiun darbe putra ~stri, bot~n purun krama y~n bot~n wont~n maras~puh any~mbah dhat~ng mantunipun, sarta gadhah p~panggil lading panyukur. Pan~mbahan Senapati mir~ng aturipun Bok Adisara sang~t suka ing galihipun. Sarta anggunggung dhat~ng bok Adisara. Ki Dipati M~ndaraka ngandika dhat~ng Senapati, "Thole, sar~hning kowe sum~ja dadi ratu, am~ngku ing tanah Jawa kab~h, b~cike kowe sebaa ing Sunan Kalijaga ing Ngadilangu. Anyuwuna kagungane rasukan, Kangj~ng Kyai Gundhil atawa Kyai Ontakusuma. Dene caritane Kyai Gundhil mau mangkene. Nalikane para wali padha ang~d~gake masjid D~mak, iku banjur padha dhikir ana sajroning masjid. Nuli ana bunt~lan tiba saka ing dhuwur, kang kab~n~r anduw~ni Sunan Kalijaga. Bunt~lan mau bar~ng did~l~ng rupa walulang w~dhus. Pasujudane Kangj~ng Nabi Mukhammad. Sarta rupa jarit sal ag~me Kangj~ng Rasul. Banjur digawe klambi marang Sunan Kalijaga. Sunan Bonang takon sababe digawe klambi, Sunan Kalijaga amangsuli, mulane digawe klambi, sabab bakal dadi panganggone para ratu kang angr~h ing tanah Jawa. Kang iku Senapati, y~n kulambi mau kosuwun diparingake, bakal andadekake prat~ndha, y~n kowe bakal tulus dadi ratu ana ing Mataram, tumurun ing anak putumu. Y~n ora diparingake, ya bakal ora tulus ~nggonmu dadi ratu." Senapati Ngalaga sar~ng mir~ng pangandikane kang paman sakalangkung suka manahipun. Laj~ng mangkat amung amb~kta rencang sawatawis sami k~kapalan sadaya. Ingkang t~ngga b~barisan Ki Dipati M~ndaraka. 109
Sadhat~ngipun ing Ngadilangu inggih sampun k~panggih kalihan Sang pandhita, Senapati matur nyuwun saratipun tiyang prang, sampun ngantos kadhawahan mimis supados wiyanaa, Sang pandhita inggih laj~ng amaringi rasukan kang nama Kyai Gundhil utawi Ontakusuma wau. Senapati inggih nunt~n wangsul dhat~ng b~barisan malih. Sar~ng san~sing dint~n malih Senapati Ngalaga sum~r~p, y~n barisan ing Madiun salong bibar, ingkang taksih kantun sang~t weya, Senapati laj~ng parentah anata balanipun kapara tiga, sum~ja angg~bag b~barisan Madiun. Sampun sami jangji, ing wanci byar sampuna sami dumugi sawetan banawi. Sar~ng sampun sami sam~kta, g~gaman ag~ng ing dalu laj~ng sami nyabrang mangetan. Ing wanci byar sampun sami dumugi sabrang wetan. Laj~ng sar~ng umangsah ing prang, gumuruh swaraning surak. Sarta anitir b~ndhe, sarwi amb~sm~ni griya. Bala kang sami b~barisan ing Madiun kag~t. Gugup ~ngg~nipun nadhahi, laj~ng prang rame, kathah kang sami p~jah. Senapati anitih kapal napas madu anama Puspakancana, sarta ngag~m rasukan Ontakusuma, laj~ng ngamuk kalihan waos. Bala bang wetan kathah kang p~jah, bala bang kil~n sak~dhik kang p~jah, laj~ng dhadhal ing sapurug-purug. Sar~ng wanci lingsir wetan titihanipun Senapati p~jah, amargi kataton. Nanging taksih kenging kadam~l prang, sar~ng ing wanci lingsir kil~n Kyai Dipati M~ndaraka sum~r~p sarta pitak~n. "Senapati, jaranmu iku wis mati, kok isih kotunggangi?" kapal wau inggih laj~ng r~bah, Senapati malumpat sarwi wicant~n. "Paman, sampeyan punika dahw~n. Kapal kula punika g~nipun laj~ng p~jah kala lingsir wetan. Saw~k ambruk sapuniki." Senapati ngandika prasapa, "Besuk saturunku aja ana kang nunggang jaran napas, manawa ora kaya aku." Senapati laj~ng lampahipun sum~ja um~b~t kadhaton Madiun. Kacariyos Pan~mbahan Madiun sampun ingaturan uninga dhat~ng balanipun, y~n Senapati angg~bag ing prang, ~ngg~nipun ngaturi s~rat panungkul rumiyin kadam~l samudana kemawon. Balanipun para Bupati bang wetan tuwin bala Madiun sampun kathah kang p~jah, ingkang taksih sami g~sang sampun sami lumaj~ng sadaya, kantun tiyang sal~b~ting kadhaton punika. Sajawining kadhaton sampun sami dipun jarah rayah dhat~ng bala Matawis. Pan~mbahan sar~ng mir~ng "aku ora nyana y~n kaya sakalangkung g~tun, sarwi ngandika, 110
m~ngkene kar~pe Senapati. Dadi k~na dij~n~ngake Martawisa, marta Iahire, batine wisa." laj~ng parentah dandos dhat~ng garwa tuwin putranipun jal~r, sum~ja kab~kta lolos. Nunt~n ngandika dhat~ng putranipun ~stri kang nama R~tna Jumilah, Pan~mbahan "Anakku ni putri, kowe k~ria tunggu kadhatonmu, sabab wis lumrahe y~n wong kalah p~rang iku dirayah sabarang duweke, lan diboyong putrine, karo dene yen kowe ora sumurup, muiane Senapati iku kapati-pati amb~dhah nagaraku, ya kowe kang dir~but." R~tna Jumilah sar~ng mir~ng dhawahipun ingkang Rama, laj~ng anangis sarta aniba ing siti bot~n emut. Ingkang ibu tuwin para abdi inggih tumut nangis sadaya. Pan~mbahan ngandika dhat~ng ~mban tuwin inyanipun Sang Putri punapa dene abdi ~stri ingkang badhe katilar. "Kowe padha k~ria atunggu gustimu, ora-orane kowe n~mu pati, lan gustimu y~n m~ngko wis eling, krisku wasiyat iki w~h~na, j~n~nge Si Gumarang." Dhuwung sampun katamp~n dhat~ng ~mbanipun Sang Putri, pan~mbahan laj~ng bidhal. Garwa tuwin putranipun jal~r bot~n kantun. Lampahipun mangetan, sum~ja dhat~ng Wirasaba. Wondene Sang putri ingkang katilar wau inggih sampun emut saking angg~nipun kantaka. Emban angaturak~n dhuwung. Sang Putri sar~ng sampun namp~ni dhuwung anyipta sar~nga p~jah kalihan Senapati. Sang Putri nunt~n dandos cara jal~r, angag~m dhuwung, anyothe pistul, anyanthing sarampang, laj~ng l~nggah sat~ngahing dal~m. ing wartos. Y~n Pan~mbahan Madiun sampun atilar nagari, putranipun ~stri katilar wont~n kadhaton. Senapati sakalangkung suka manahipun. Enggal um~b~t ing kadhaton. Sar~ng dumugi palataraning dal~m, laj~ng dipun pistul dhat~ng Sang Putri, nunt~n kasawat ing sarampang, Senapati kenging jajanipun bot~n pasah, eca angg~nipun lumampah kemawon. Senapati Ngalaga inggih sampun sum~r~p Sang Putri enggal narik dhuwungipun wasiyat, sarta wicant~n. "Yen kowe ora pasah taksuduk k~risku iki nyata y~n t~guh." sar~ng aningali Sang putri angunus dhuwungipun wasiyat, ajrih any~laki, nunt~n k~nd~l jum~n~ng wont~n korining dal~m. Sarta wicant~n angr~r~pa aminta sihipun Sang putri, akathah kathah wicant~nipun Senapati wau, amurih Sang putri asiha dhat~ng piyambakipun. Sang R~tna sar~ng mir~ng laj~ng ical dukanipun. Kara0s Senapati 111
ing galihipun. Sariranipun l~su, l~nggah sarwi mengo, pany~p~ngipun dhuwung r~ntah bot~n sum~r~p. Pan~mbahan enggal amurugi, dhuwung sampun kap~ndh~t kawrangkakak~n laj~ng cin~ngk~lit. Senapati l~nggah nyandhing Sang Putri sarwi angungrum dhat~ng Sang Putri. Sang R~tna wicant~n, "Senapati, p~panggilku k~ri siji, y~n kowe ora pasah dakprang ladingku panyukur iki, aku ya g~lm kopotha-potha." Senapati inggih laj~ng dipun prang, lading panyukur ngantos melot landh~pipun. Senapati bot~n pasah. Sang Putri enggal pinodhong dhat~ng pasarean, andumug~kak~n karsanipun. Sang Putri wau sampun kapundhut garwa dhat~ng Senapati, dhuwung wasiyatipun Sang putri ka~lih nama Kyai Gupita. Ing enjingipun Senapati miyos sinewaka ing balanipun, tuwin para bupati ingkang sami sampun ka~r~h inggih sowan sadaya. Dipati ing Pathi sum~r~p y~n Senapati am~ndh~t garwa, sang~t sakite manahipun. Laj~ng pamit mantuk as~ngadi nagarinipun kadhat~ngan m~ngsah. Dipun ampah bot~n kenging, am~ksa mantuk, sampun bidhal. Sap~ngk~ripun Dipati Pathi Senapati ngandika dhat~ng Ki M~ndaraka, "Paman, y~n sampeyan bot~n sum~r~p, pun adhi ing Pathi badhe ambalik. Sum~ja am~ngsah ing kula." Ki Dipati M~ndaraka sang~t angg~nipun g~tun. Senapati Ngalaga laj~ng bidhal sabalanipun. Sum~ja amb~dhah ing Pasuruan. Garwanipun putri ing Madiun inggih bin~kta, lampahipun sampun dumugi wat~se nagari Pasuruan. Laj~ng masanggrahan wont~n ing ngriku. sampun mir~ng pawartos. Y~n nagarinipun badhe kab~dhah dhat~ng Senapati. Dipati Pasuruan sang~t ajrih, sum~ja nungkul kemawon. Sampun acawis rajabrana, badhe kaaturak~n kang min~ngka pratndha ing panungkulipun. Kacariyos Dipati Pasuruan Anunt~n wont~n kalerehanipun bupati satunggil, anama Kanit~n. Punika sagah am~thukak~n prangipun Senapati, atandhing sami ij~n. Inggih sampun dipun k~n mangkat dhat~ng Dipati Pasuruan. Ki Kanit~n ingiring bala saw~tawis. Wondene Senapati inggih laj~ng mangkat, inggih sampun sum~r~p, y~n wont~n tiyang kang badhe m~thukakn prangipun. Senapati nunt~n bidhal saking pasanggrahan, angag~m busana sarwa wulung sarta numpak kapal. Amung amb~kta bala kawan 112
dasa, inggih sami ngangge sarwa wulung, asik~p waos sadaya. Wont~n ing margi nunt~n k~p~thuk kalihan Ki Kanit~n. Sarta dipun tak~ni, wangsulanipun Senapati, angak~n lurah prajurit numbak c~m~ng abdinipun Senapati, kautus am~thukak~n prangipun Ki Kanit~n. Ki Kanit~n inggih pitados kemawon. Laj~ng sami prang ij~n sarta numpak kapal. Balanipun sami nyuraki kemawon. Dangu angg~nipun sami prang waos. Senapati nunt~n and~donga ing Allah, supados sag~da angawonak~n p~rangipun Ki Kanit~n. Senapati nunt~n ama0s. Ki Kanit~n kenging gandhunipun bot~n pasah nanging laj~ng dhawah saking kapal. Sarta laj~ng kumpuh, karosanipun ical. Ki Kanit~n nunt~n dipun tumpakak~n kapal ~stri l~lagaran pincang k~ndhangsulipun dhadhung, kaantukak~n dhat~ng kitha Pasuruan. Ingiringak~n tiyang kawan dasa wau, Senapati wangsul dhat~ng pasanggrahanipun. Wondene Ki Kanit~n inggih sampun dhat~ng ngarsanipun Sang Dipati Pasuruan. Matur y~n sampun kawon prangipun kalihan lurah numbak c~m~ng ing Matawis. Sang Dipati Pasuruan ngandika, "Yen kowe ora sumurup. Baturmu prang mau ya ika Senapati Ki Kanit~n matur malih, "upami y~n kula wau sum~rapa, kang prang kalihan kula punika Senapati, am~sthi kula bot~n purun mantuk. Kula pilalah p~jah." Sang Dipati mir~ng atur m~kat~n laj~ng duka, Ki Kanit~n andikakak~n madung gulunipun. Wadungipun ngantos tug~l. Ki Kanit~n bot~n pasah, laj~ng dipun soki worworan timah cangk~mipun, Ki Kanit~n sampun p~jah. Sang dipati nunt~n angganjar dhat~ng tiyang kawan dasa abdinipun Senapati wau, sarta anglampahak~n utusan angaturak~n ing panungkul Pasuruan. Utusan inggih laj~ng mangkat. Sampun k~panggih kalihan Senapati, Senapati sakalangkung suka ing galihipun, sarta ngandika, "Kongkonan, matura marang gustimu, aku banjur mulih marang Mataram. Gustimu t~t~pa ana nagarane bae, dene y~n ana parentahe para bupati ing bang wetan kene, ya dituruta bae, aja amb~ngkalahi." Senapati lan sabalanipun laj~ng bidhal kondur dhat~ng ing Matawis. rajabrana warni-warni, lan angaturak~n nagari sarta angaturak~n b~b~ktanipun sadaya. Kacariyos tiyang kang sami kawon prang kalihan Senapati wau, kathah kang sami ngungsi dhat~ng Surabaya, punapa dene putranipun jal~r Pan~mbahan Madiun kang nama Mas Calonthang, inggih angungsi 113
dhat~ng Surabaya, sampun kapundhut mantu dhat~ng Pangeran Surabaya, laj~ng kadadosak~n bupati wont~n ing Japan. Ing Wirasaba inggih katan~man bupati, anama R~ngga Pramana. Dene ing Kadhiri ingkang dados bupati anama Pangeran Mas, gadhah sadh~r~k sakawan. SatunggiI nama Senapati ing Kadhiri, kalih Saradipa, tiga KenthoI Jajanggu, sakawan nama Kartimasa. Ing sasedanipun Pangeran Mas wau laj~ng dipun tan~mi bupati saking Pangeran Surabaya, anama Ratu Jaiu. Senapati ing Kadhiri Ian sas~dh~r~kipun sami sakit manahipun. Laj~ng anglampahak~n utusan sarta mawi s~rat dhat~ng ing Matawis, sum~ja t~luk sarta angabdi dhat~ng Pan~mbahan Senapati ing Matawis. Ingkang dipun utus anama Nayakarti, s~rat sampun kaaturak~n ing Pan~mbahan. Laj~ng winaos. Pan~mbahan Senapati, sasampuning maos s~rat sang~t suka ing Laj~ng ngandika dhat~ng Pangeran Wiram~nggala. galihipun. "Wiram~nggala, sira m~nyanga ing Kadhiri, amapaga Si Senapati, sira sun kanth~ni Si Tum~nggung Alap-alap, lan mantri pamaj~gan, Sarta Bupati D~mak ing Pajang, Jagaraga lan sabalane kab~h. Si Tum~nggung Alap-alap dadia kamituwaning laku andh~r~ka ing sira. Kongkonan ing Kadhiri iku sira anggawaa bar~ng. Manawa Senapati Kadhiri wis kumpul lan sira, nuli gawan~n mulih marang Mataram. Si Tum~nggung Alap-alap lan Bupati D~mak ing Pajang, sira kon abacuk amb~dhah ing Ngrawa." Pangeran Wiram~nggala lan ingkang sami kadhawahan wau sadaya aturipun sandika, laj~ng sami mangkat. Sampun dumugi ing Kadhiri, amasanggrahan ing dhusun Pakunc~n sakil~ning kitha Kadhiri. Wondene Bupati ing Kadhiri kang nama Ratu Jaiu inggih sampun am~pak bala, sum~ja m~thuk ing prang, sar~ng ing wanci dalu, Senapati Kadhiri lan sasadh~r~kipun tuwin putra garwanipun laj~ng sami lolos sakulawangsanipun antawis tiyang kalih atus. Sum~ja kumpul kalihan tiyang Mataram. Sar~ng Ratu Jalu sum~r~p nunt~n dipun tututi, sum~ja katump~s. Kacandhak wont~n ing Krakal. Laj~ng sami prang, bala Matawis enggal anulungi, arame prangipun namung sak~dhap. Balanipun Ratu Jalu k~plaj~ng, laj~ng tutup lawanging biting, tiyang Matawis bot~n anututi, putranipun mantu Senapati Kadhiri, anama Mas Balimbing kataton. Wondene Pangeran Wiram~nggala inggih laj~ng bidhal sum~ja kondur, sarta amb~kta Senapati, k~nd~l wont~n ing Jagaraga. Ki Tum~nggung Alap-Alap laj~ng dhat~ng Ngrawa, ing Ngrawa 114
inggih sampun b~dhah, ~strinipun binoyongan. Rajabrana tuwin rajakaya jinarahan. Ki Tum~nggung Alap-alap nunt~n bidhal dhat~ng Jagaraga, sampun kumpul kalihan Pangeran Wiram~nggala, laj~ng bidhal dhat~ng ing Matawis. Jarahan tuwin boyongan punapa dene Senapati ing Kadhiri Ian sakulawangsanipun inggih sampun katur ing ing Kadhiri sampun pinaringan Pan~mbahan Senapati, Senapati padal~man sasadh~r~kipun sadaya, sarta sami ginanjar busana kang sae-sae. Senapati Kadhiri wau pinundhut putra pambaj~ng dhat~ng Pan~mbahan, sarta sakalangkung dipun sihi, sampun pinaringan l~l~nggah siti dhusun kalih b~lah ~wu karya, sadh~r~kipun inggih sami dipun paringi siti dhusun sapant~sipun. Kala samant~n Pan~mbahan arsa adam~l pag~r banon kitha. Ingkang dipun angge banon abrit lan banon p~thak. Ingkang anj~n~ngi nyambut dam~l Senapati Kadhiri, bot~n lami nunt~n dados kutha bacingah, sakalangkung prayogi, sin~ngkalan 1509. Pan~mbahan "yagenea kutha iki ora sira dokoki ngandika dhat~ng Senapati, lompongan piran tining b~dhil?" Aturipun senapati Kadhiri, "Bilih wont~n m~ngsah dhat~ng, sum~ja kula p~thukak~n sajawining nagari Matawis. Sampun ngantos mriki." Pan~mbahan ngandika malih, "Ingsun ngrungu wirayat. Y~n ing Mataram iki besuk bakal rinusak marang wong bang wetan. Wong Mataram bakal kalah prange, iku sira apa ngrungu wirayat m~ngkono?" "y~n taksih g~sang kula, kados bot~n badhe k~lampahan. Sabab kula ingkang sagah nump~s tiyang bang wetan." Pan~mbahan sakalangkung suka galihipun. Senapati matur, Kacariyos para bupati bang wetan sami kakl~mpakan wont~n ing Madiun. Sum~ja amb~dhah ing Matawis. Ingkang dados pangag~nging bupati anama Dipati G~ndhing kalih Dipati Pasagi, anunt~n sami mangkat. Lampahing g~gaman dados k~kalih, Dipati G~ndhing nindhihi g~gaman sapalih, lampahipun m~dal sal~re r~di Lawu. Dipati Pasagi sarta g~gaman sapalih m~dal sakiduling r~di Lawu, sakalangkung ag~ng g~gamanipun. Wondene Pan~mbahan sampun ingaturan uninga dhat~ng t~likipun, y~n bupati m~ncanagara bang we tan sum~ja amb~dhah ing Matawis. Senapati inggih Lampahing g~gaman maju ro. Pan~mbahan laj~ng am~pak bala, para putra santana tuwin para bupati Matawis sampun sami p~pak. 115
Senapati Kadhiri nyuwun dados t~tindhihing prang, Pan~mbahan inggih anuruti. sampun ngantos t~dhak piyambak. Pan~mbahan G~gaman ag~ng sampun budhal, t~tindhihipun Senapati Kadhiri. Sar~ng dumugi ing Taji g~gaman kapalih. Pangeran Purbaya angirit g~gaman sapalih, badhe am~thukak~n m~ngsah kang saking l~r, Senapati Kadhiri angirid g~gaman kang sapalih, badhe am~thukak~n m~ngsah kang saking kidul. Anjog ing dhusun Ngut~r. Anunt~n sar~ng mangkat. Sampun sami k~p~thuk kalihan m~ngsah, laj~ng sami prang rame, bala bang wetan kathah kang p~jah, bala Matawis amung sak~dhik kang p~jah, senapati Kadhiri prang ij~n kalihan pamanipun kang nama Dipati Pasagi wau, awit sampun lami angg~nipun s~satron. Kalih-kalihipun sar~ng p~jah sampyuh, para santana Matawis sar~ng sum~r~p enggal sami ngamuk. Tiyang bang wetan kathah kang p~jah, laj~ng dhadhal larut sadaya. T~tiyang Matawis sami amb~bandhang, nunt~n bidhal mantuk. Sarta amb~kta jisimipun Senapati, lan angrumiyinak~n utusan angaturi uninga ing Pan~mbahan, y~n Senapati p~jah. Pan~mbahan sang~t ngungun. Jisimipun Senapati andikakak~n m~tak ing dhusun W~dhi, bala Matawis sampun sami mantuk dhat~ng ing Matawis. Pan~mbahan laj~ng angg~ganjar ing balanipun sadaya kang sami m~nang prang. Wondene adhinipun Senapati kang nama Saradipa laj~ng kaangkat dados bupati anama Martalaya, Ki Jajanggu kaangkat nama Dipati Sup~nta, Ki Kartimasa kaangkat nama Saradipa, Ki Mas Sari kadadosak~n Dipati D~mak. Utawi san~sipun kang sami jinunjung l~nggah. ing Pathi sum~ja balela badhe am~ngsah ing Matawis. Dipun ampah dhat~ng para santananipun bot~n kenging, laj~ng utusan dhat~ng Matawis, anyuwun ng~r~h siti dhusun sal~re r~di K~ndh~ng sadaya, sarta anyuwun waos salandheyanipun, kathahipun satus. Utusan inggih sampun mangkat. Sampun k~panggih kalihan Pan~mbahan. Sarta angaturak~n ing panyuwunipun ingkang rayi. Pan~mbahan inggih laj~ng amaringak~n siti dhusun sal~re r~di K~ndh~ng sadaya, wondene waos inggih kaparingak~n. Ananging waos kemawon, bot~n mawi Ing sapungkuring utusan, Pan~mbahan ngandika w~wartos dhat~ng Dipati M~ndaraka, y~n dipati ing Pathi badhe ambalik. Ki Dipati M~ndaraka sakalangkung ngungun. Wondene utusan ing Pathi wau inggih sampun matur dhat~ng Sang dipati laj~ng parentah amb~bahak an~lukak~n Kacariyos bupati landheyan. Utusan laj~ng mantuk. 116
tiyang siti dhusun sal~re r~di K~ndh~ng, sadaya inggih sampun sami nungkul. Amung nagari D~mak ingkang b~angga, amapag prang muw~r sal~b~ting biting. Adipati Pragola ing Pathi sar~ng sampun kathah balanipun laj~ng lan sabalanipun. Lampahing bidhal. Anglurug dhat~ng Matawis, anjarah sakalangkung g~gaman amb~boyong. Adipati Pajang enggal ngaturi uninga dhat~ng ing Matawis, y~n Dipati Pathi sum~ja amb~dhah ing Matawis. Pan~mbahan sar~ng mir~ng aturipun Dipati Pajang laj~ng ngandika dhat~ng putranipun ingkang nama Pangeran Dipati Anom. r~sah, samargi-margi tansah "Thole, kowe mangkata lan wong Mataram kab~h, amapagna pamanmu ing Pathi, nanging aja kolawani prang, elingna bae, ewadene y~n m~ksa lali iya ladenana, tumbakku iki ~nggon~n." "kapriye dene anakmu bae kang kokongkon mapag prang?, Takkira ora k~lar anadhahi prange Dipati Pathi." Dipati M~ndaraka sumambung, Pan~mbahan amangsuli, "Paman, mila wayah sampeyan kemawon kang kula k~n m~thukak~n. Pun adhi ing Pathi kula purih ~ng~ta, lan m~ngsa kolua am~ngsah prang kalihan anak kula." Ki Dipati M~ndaraka inggih laj~ng k~nd~l. Pangeran dipati wau nunt~n bidhal lan sabalanipun, k~nd~l wont~n ing Prambanan. Wondene g~gaman ag~ng ing Pathi sampun dumugi ing K~malon. Ar~r~b wont~n ing ngriku, sar~ng enjingipun laj~ng bidhal maj~ng, Pangeran Dipati ing Matawis inggih nunt~n bidhal. Amung amb~kta bala kang angampil upacara kemawon. Balani pun ingkang kathah sami katilar wont~n ing Prambanan. Bot~n dangu nunt~n k~p~thuk g~gaman ing Pathi. Sang Dipati Pathi kag~t aningali wont~n priyantun am~thukak~n lampahipun amung kairing ing upacara, dangu-dangu Sang dipati bot~n pandung y~n ingkang putra kapenakan. Sang Dipati sang~t kanggeg galihipun, sarta lings~m. Enggal amurugi taksih numpak kapal sarta pitak~n, "Thole, bapakmu ana ng~ndi?, lan kowe mrene iku gawemu apa". Pangeran dipati matur taksih numpak kapal. "Raka J~ngandika taksih wont~n ing wingking, kula dipun utus matur dhat~ng sampeyan. M~nggah ~gg~n sampeyan badhe dhat~ng Matawis punika dam~lipun ing Matawis punika tiyang punapa? Y~n badhe ngr~bat nagari 117
kagungan sampeyan piyambak, sami ugi andikakak~n wangsul kemawon." Ian ing Pathi, sampeyan "Aku wong wis sumurup wat~ke bapakmu iku, mung sok ngenaki ati bae, saiki kowe balia, bapakmu kon~n mrene, an~monana aku padha tuwa." Sang Dipati Pragola ngandika sarta malengos. Pangeran dipati matur, "bilih sampeyan bot~n karsa wangsul, sarta bot~n karsa ~ng~t angg~n sampeyan gadhah sadh~r~k dhat~ng Kangj~ng Rama, kula andikakak~n angladosi ing sakarsa sampeyan." Sang Dipati sar~ng mir~ng sang~t duka, sarta wicant~n. "Bapakmu iku bang~t ~nggone m~janani marang aku!, kowe dudu tandhingku prang, kang dakancam-ancam bapakmu, bakal dakjak ngadu karosan sarta kat~guhan. Kowe m~ngsa k~lara anadhahi prangku, k~bat balia bae, ngundanga bapakmu!." ingkang paman laj~ng dipun tumbak. Sang Dipati sang~t anjola, nanging bot~n pasah, sarta wicant~n. "Kowe iki bocah ora k~na digawe b~cik!. Wis dik~bat balia!, bapakmu bae kon~n mrene!", Pangeran Dipati mir~ng wicant~n sakalangkung duka, Pangeran dipati m~ksa numbaki, Sang Dipati kraos sakit, nanging bot~n pasah, enggal nyandhak tumbak. Ingkang putra dipun buntar kenging jajanipun, aniba saking kapal karungk~b ing siti bot~n emut. Nunt~n kar~bat dhat~ng balanipun, kab~kta dhat~ng pasanggrahan Prambanan, sarta sami ngaturi uninga dhat~ng Pan~mbahan. Dene Sang Dipati ing Pathi inggih laj~ng k~nd~l lan sabalanipun wont~n ing ngriku cak~t l~p~n D~ngk~ng sarta ab~biting, kang dipun dam~l galugu. Pan~mbahan Senapati sar~ng dipun aturi uninga y~n ingkang putra kat~mp~r, sang~t angg~nipun kag~t. Laj~ng angandika dhat~ng garwanipun kang saking Pathi, bakyunipun dening Sang Dipati Pathi. "Nimas, adhimu wis lali t~m~nan. Pratandhane dene kolu anumbak kaponakane." Ingkang garwa matur, "Yen m~ngkat~n kula inggih sampun lila p~jahipun rayi sampeyan, sabab sampun awon." Pan~mbahan laj~ng dandos. Sar~ng sampun sam~kta nunt~n bidhalan bala k~kapal sadaya, lampahipun as~sand~ran. Dumuginipun ing pasanggrahan Prambanan sampun dalu. Pan~mbahan k~nd~l sak~dhap anata bala, sar~ng sampun tata laj~ng bidhal wanci lingsir dalu, Ki Dipati M~ndaraka bot~n kantun. Lampahing baris sampun cak~t lan bitingipun Dipati, bala Matawis sami surak, b~ndhe Kyai Bicak 118
tinabuh, swaranipun angungkung, bala ing Pathi g~g~r sami lumaj~ng ing sapurug-purug. lum~b~t ing biting bot~n pinanggih marginipun. Ki Dipati Mndaraka enggal anarik dhuwungipun. Anama Kyai Culik. Laj~ng kapancasak~n ing b~t~ng galugu, rantas t~tiga, Kyai M~ndaraka ad~dah margi dhat~ng ingkang putra, Pan~mbahan enggal um~b~t sakapalipun sarta bala ing Matawis. Laj~ng sami ngamuk. Bala ing Pathi bot~n wont~n kang sag~d mal~s. Kathah ingkang p~jah, Sang Dipati Pathi sarta balanipun kang taksih g~sang sami lumaj~ng atilar biting, kasar~ngan l~p~n D~ngk~ng banjir ladhu, bala ing Pathi sami ambyur, kathah kang p~jah dening toya, palaj~ngipun Sang Dipati lan sabalanipun sum~ja mantuk dhat~ng ing Pathi. Pan~mbahan lan sabalanipun anglud. Pan~mbahan badhe Sang dipati sar~ng dumugi ing nagarinipun, enggal utusan an~dha bantu dhat~ng para bupati kang c~lak-c~lak ing Pathi, para bupati wau inggih sami ambantoni prajurit. Laj~ng sami tata baris wont~n ing Pathi. Pan~mbahan inggih nunt~n dhat~ng lan sabalanipun, laj~ng prang, tiyang ing Pathi kawon. Kathah kang p~jah, sami lumaj~ng ambyur ing l~p~n banjir, kathah kang p~jah dening toya, Sang Dipati ing Pathi bot~n kant~nan p~jah tuwin g~sangipun. Bala Matawis sami angr~rayah, sarta amb~boyongi, b~dhahing Pathi sin~ngkalan 1551. Pan~mbahan nunt~n kondur dhat~ng Matawis lan sabalanipun. Kala samant~n Pan~mbahan Senapati sampun tulus angg~nipun jum~n~ng ratu. Nagari Matawis sakalangkung g~mah raharja. Ki Dipati M~ndaraka matur, Pan~mbahan dipun aturi angg~bag nagari bang wetan kang d~r~ng nungkul. Wangsulanipun Pan~mbahan, "Paman, sapunika d~r~ng mangsanipun. Benjing putu kula kang an~lukak~n tiyang tanah Jawi sadaya, jum~n~ng ratu ag~ng tanpa timbang. Kula punika amung ab~badhe kemawon, kalih dene benjing y~n kula sampun tin~kakak~n ing jaji, kang kula lilani angg~ntosi kula jum~n~ng ratu ing Matawis, anak kula pun Jolang, sanajan an~m. Sabab badhe anurunak~n wiji anak-anak kula sadaya. Bilih wont~n kang bot~n angestokak~n ing w~w~ling kula punika, sami kenginga b~b~nduning Allah. Sampeyan sarta pun adhi Mangkubumi ingkang sami anjum~n~ng~na ratu ing wayah sampeyan." Ki Dipati M~ndaraka matur sandika. Kala samant~n Pan~mbahan Senapati angg~nipun jum~n~ng ratu sampun tigang taun. 119
Pan~mbahan laj~ng g~rah sang~t andadosak~n sedanipun. Kasar~kak~n sakil~ning masjid, ing dagane kang rama, sin~ngkalan 1552. Sar~ng ing dint~n Soma Ki Dipati M~ndaraka sarta Pangeran Mangkubumi miyos dhat~ng ing sitinggil. Anganthi Pangeran Dipati Anom. Pangeran dipati kal~nggahak~n ing dhampar mas. Dipati M~ndaraka lan Pangeran Mangkubumi angapit kiwa t~ng~n. Pangeran Mangkubumi jum~n~ng sarta ngandika s~ru, "Sarupane wong Mataram kab~h sira padha an~ksenana, y~n Pangeran Dipati sam~ngko jum~n~ng Sultan. Angg~nt~ni ingkang rama, manawa ana wong kang masgul atine sarta ora ngestokake, padha t~kakna budimu ing saiki, aku mungsuhe prang," Tiyang ing Mataram sadaya saurp~ksi jumurung, para santana tuwin bupati mantri laj~ng sami ngab~kti ing Sang Prabu, Sang Nata nunt~n kondur angadhaton. jum~n~ng Sang Prabu anyar wau, nagarinipun g~mah raharja, aj~g adil ukumipun, kukuh ing agaminipun. Kala samant~n Sang Nata parentah dhat~ng balanipun, andikakak~n andam~lakn patamanan ing Danalaya, pr~nah sakil~ning kadhaton. Karsanipun Sang Prabu badhe kadam~l panggenan kalang~nanipun panakawan tiyang bule satunggil anama Juru Taman. Sabab angr~sahi ing kadhaton. Asring amindha warninipun Sang Prabu. Para garwa s~liripun Sang Nata kathah kang sami kalintu, dipun nyana Sang Prabu. Salaminipun makat~n pratingkahipun Juru Taman, bala ing Matawis sadaya inggih laj~ng sami anggarap taman. Bot~n lami tumunt~n dados. Pun Juru Taman wau inggih sampun kapr~nahak~n ing ngriku. Kacariyos salaminipun Sang Nata nuju ing dint~n R~spati miyos sinewaka, para santana tuwin mantri bupati p~pak sami sowan sadaya, amung ingkang raka Sang Prabu, kang nama Pangeran Pug~r bot~n sowan. Sabab isin bilih sowan al~nggah ing ngandhap. Karsanipun adarbea cangkok nagari piyambak. Nanging bot~n purun agadhah panyuwun dhat~ng ingkang rayi. Sang Prabu sadangunipun sineba aningali ingkang raka bot~n sowan, "Eyang, laj~ng ngandika dhat~ng Ki Dipati M~ndaraka, kadospundi r~mbag sampeyan prakawis Kangmas Pug~r? Punika pamanah kula sang~t pak~w~dipun y~n taksiha wont~n ing Matawis 120
ngriki. Ingkang dados pikaj~ngan kula, badhe kula dadosak~n bupati wont~n ing D~mak." Ki Dipati M~ndaraka tuwin para santana sadaya inggih sami amrayog~kak~n ing karsanipun Sang Prabu, malih dadosa tampingipun ingkang raka nagari Matawis. Sang Nata laj~ng utusan angaturi laj~ng Pangeran Pug~r, Pangeran Pug~r inggih enggal dhat~ng, ingaturan l~nggah j~j~r kalihan ingkang rayi, Sang Nata angandika, "Kangmas, sampeyan kula dadosak~n bupati wont~n ing D~mak Amuktia wont~n ing ngriku, dadosa tamping rum~ksa nagari Matawis." Pangeran Pug~r matur nuwun. Sang Nata laj~ng kondur angadhaton. Lan saputragarwanipun boyong dhat~ng ing D~mak. Tiyang ing D~mak suyud sadaya. Pangeran Pug~r sampun mukti sang~t. Sar~ng ing lami lami Pangeran Pug~r wau supe y~n kal~r~h dhat~ng ingkang rayi Sang Prabu, ing karaton. Awit kenging pambangusipun kalerehanipun bupati, kang nama Dipati G~ndhing, kaaturan jum~n~ng Nata, sabab putra s~puh piyambak. Sampun wajib angg~ntosi ingkang rama jum~n~ng ratu. Pangeran Pug~r wau inggih laj~ng amiturut. Nunt~n andhawahak~n parentah dhat~ng balanipun. Andikakak~n ngirup tanah sal~re r~di K~ndh~ng sadaya. Pangeran Pug~r sampun kathah balanipun. Ing sab~n dint~n tansah tata g~gamaning prang sum~ja amb~dhah nagari Matawis. Ingkang min~ngka and~l-and~lipun anama Dipati G~ndhing kalih Dipati Panj~r. Sar~ng sampun sam~kta laj~ng bidhal. G~gaman sakalangkung ag~ng, Pangeran Pug~r anindhihi piyambak. tansah angrayah sarta amb~boyong. Ing enjingipun Pangeran nunt~n mangkat. Pug~r sum~ja balela, ar~bat waris Ing samargi-margi Adipati ing Pajang sar~ng mir~ng pawartos, enggal angaturi uninga dhat~ng ing Matawis. Sang Prabu pinuju miyos sinewaka, Adipati Pajang matur, y~n ingkang raka ing D~mak samangke balela, sum~ja angg~cak ing Matawis. Sampun apacak baris wont~n ing dhusun Tambakuwos. Sang Prabu sar~ng mir~ng sakalangkung ngungun. Nunt~n angundhangi bala, angrakit g~gamaning prang, Sang Nata Ingkang sami kadhawahan matur sandika, badhe tindak piyambak. Sang Prabu laj~ng angangkat nama ingkang rayi k~kalih, Rad~n Tambaga kaangkat nama Pangeran Pug~r, Rad~n Kadawung kaangkat nama Pangeran D~mang Tanpanangkil. Sang Nata laj~ng kondur angadhaton. Sasampuning sam~kta Sang Prabu laj~ng bidhal lan sabala 121
ing Tambakuwos, sadaya. Lampahing g~gaman sampun dumugi aj~ngan kalihan tiyang D~mak. Sar~ng enjingipun laj~ng t~mpuh prang rame, bala ing D~mak karoban, kathah kang p~jah. Dipati G~ndhing tuwin Dipati Panj~r sampun p~jah. Pangeran Pug~r ing D~mak sampun kac~p~ng wont~n bin~sta katumpakak~n ing tandhu. Bala ing D~mak kang taksih g~sang sampun larud lumaj~ng sadaya. Bala Matawis sami matur ing Sang Prabu, y~n ingkang raka sampun kac~p~ng. Timbalanipun Sang Nata, ingkang raka wau andikakak~n m~rnahake lan sagarwaputranipun. ingkang kadhawuhan matur Sampun ngantos kasukanan rencang, sandika, Pangeran Pug~r wau sampun kad~k~kak~n ing Kudus, sakalangkung m~m~las. sat~ngahing paprangan. Laj~ng ing Kudus, Wondene Sang Nata inggih sampun kondur dhat~ng Matawis, sarta angg~ganjar dhat~ng balanipun. Lan anjunjung l~nggahing kang abdi lurah ganjur, kang nama Ki Gada Mastaka, kadadosak~n bupati wont~n ing D~mak, kaparingan nama Tum~nggung Endranata. Ingkang rayi Sang Prabu, kang nama Pangeran Jayaraga, katan~m Bupati ing Panaraga sarta angr~h Bupati sakawan. Pangeran Jayaraga, katan~m bupati ing Panaraga sarta angr~h bupati sakawan. Pangeran Jayaraga sampun mukti wont~n ing ngriku, kalerehanipun bupati sakawan wau anama Pangeran R~ngga, kalih Panji Wirabumi, tiga Malang Sumirang, sakawan Nayaita. Sar~ng lami-lami Pangeran Jayaraga wau kalimput ing kamukt~n. Sum~ja jum~n~ng Nata, badhe angr~bat karaton ing Matawis. Dipun p~palangi karsanipun dhat~ng bupati sakawan bot~n kenging. Bupati sakawan wau sampun sami r~mbag angaturi uninga dhat~ng ing Matawis. Laj~ng sami mangkat. Abdinipun Pangeran Jayaraga para lurah sar~ng sum~r~p y~n bupati sakawan sami dhat~ng ing Matawis sang~t ing kajrihanipun. Para lurah enggal sami nusul dhat~ng Matawis. Sadhat~ngipun ing Matawis Sang Prabu pinuju miyos sinewaka, Pangeran R~ngga lan sakancanipun laj~ng sami pepe sakidule waringin kurung. Sang Nata kag~t aningali, enggal utusan amariksa. Pangeran R~ngga lan sakancanipun matur balaka, y~n ingkang rayi sum~ja balela. Sang Nata sar~ng mir~ng atur makat~n sakalangkung duka, laj~ng ngandika dhat~ng ingkang rayi nama Pangeran Pringgalaya, "Adhi Mas, sira m~nyanga ing Panaraga, lan Si Martalaya, kakangira Pangeran Jayaraga tundhung~n saking Panaraga 122
lan saanakbojone, dokokna ing Masjid Watu, sabarang duw~ke jarahana, m~nawa ana bature kang bongga padha patenana, dene Pangeran R~ngga iku lan sakancane gawan~n bali marang Panaraga." Pangeran Pringgalaya lan Tum~nggung Martalaya matur sandika, laj~ng mangkat sabalanipun. Tuwin Pangeran R~ngga wau inggih tumut. Lampahipun sampun dumugi ing Panaraga, sampun k~panggih kalihan Pangeran Jayaraga. Pangeran Jayaraga sar~ng kadhawuhan timbalan dal~m aturipun sandika, sarta sang~t kaduwungipun. Angraos y~n kal~patan. Anunt~n pradandosan. Laj~ng dipun angkatak~n dhat~ng ing masjid watu, dene Pangeran Pringgalaya lan sabalanipun inggih sampun bidhal kondur dhat~ng ing Matawis sarta amb~kta jarahan. Pangeran R~ngga lan sakancanipun inggih tumut wangsul dhat~ng ing Matawis malih. Sadhat~ngipun ing Matawis sampun katur ing Sang Prabu, y~n ingkang rayi sampun kakesahan dhat~ng ing masjid watu, bot~n kab~ktanan rencang, amung lan garwa putranipun. Sabarang darb~kipun sampun katur sadaya. Sang Prabu sakalangkung suka, laj~ng ngandika dhat~ng Pangeran R~ngga. "Pangeran R~ngga, sira muliha marang Panaraga lan sakancanira kab~h. Nagara Panaraga tatan~n kang b~cik." Pangeran R~ngga matur sakalangkung nuwun. Nunt~n mangkat mantuk dhat~ng Panaraga. Sang Nata ngandika malih dhat~ng para santana tuwin para bupati, "Bocah ingsun kab~h, apa dene sanak-sanak ingsun. Sira padha sumurupa, w~wal~re Kangj~ng Rama swargi, sanak-sanak ingsun kab~h andikakake padha atut. Sapa kang ora ngestokake, am~sthi padha ora n~mu salam~t. Sam~ngko wis ana kanyataane, Kangmas Pug~r karo si adhi Jayaraga, karo-karone padha an~mu papa." Sang Nata laj~ng kondur angadhaton. Kala samant~n Sang Nata sampun p~putra gangsal. Pambaj~ngipun anama Mas Rangsang, kalih ~stri anama Ratu Pandhan, tiga D~n Mas Pam~nang, sakawan Rad~n Mas Martapura, agadhah sakit ewah nanging m~mangsan. Wuragilipun anama D~n Mas Cakra. Dene ingkang Pangeran Mangkubumi pambaj~ng sampun dados bupati, anama Dipati Sokawati, ingkang rayi anama Bagus Pethak. Dados bupati ing Madiun. Pangeran Singasari putranipun satunggil anama Pangeran Balitar, Pangeran Pringgalaya putranipun kathah nanging ingkang kacariyos amung k~kalih, satunggil inggih sampun p~putra k~kalih, 123
anama Rad~n Prawirataruna, kalih anama Dipati Martasana. Adipati M~ndaraka putranipun sakawan. Pambaj~ngipun anama Pangeran Mandura, kalih Dipati Wirapraba, tiga anama Panembahan Jurukithing, wuragilipun ~stri krama angsal dipati ing Batang. Pangeran Mandura wau sampun p~putra k~kalih, anama Pangeran Mandurar~ja, kalih anama Pangeran Upas~nta. Kacariyos Sang Nata angg~nipun jum~n~ng ratu sampun kalih w~las taun. Kala samant~n g~rah sang~t. Pinuju wont~n ing Krapyak, ingadh~p para putra tuwin santana, Sang Prabu angandika dhat~ng lan dhat~ng kang raka Pangeran kang eyang Dipati M~ndaraka, Purbaya. "Eyang, Ki Mas, benjing ing sap~ngk~r kula ingkang kula lilani jum~n~ng ratu angg~ntosi ing kula, buyut sampeyan D~n Mas Rangsang. Karatonipun punjul angungkuli kula, tiyang ing tanah Jawi badhe sumuyud sadaya, ananging sar~hning kala rumiyin kula gadhah k~kudangan, pun Martapura kula kudang jum~n~ng Nata, punika mugi sampeyan jum~n~ngak~n ratu sak~dhap, min~ngka isarat angluwari k~kudangan. Tumunt~n s~l~ha karaton dhat~ng pun Rangsang." Sang Nata laj~ng ngandika dhat~ng para putra tuwin santana, "Sanak-sanakku kab~h, dib~cik sarta diatut ~nggone padha saduluran. Sapa kang miwiti ala muga aja n~mu slam~t. Wis padha dib~cik k~ri." Sang Nata sampun seda, tangis gum~rah, layon sampun kar~sikan. Laj~ng kasar~kak~n sakil~ning masjid. Ing dagane kang rama tuwin kang eyang, sin~ngkalan 1565. Rad~n Martapura laj~ng kajum~n~ngak~n nata dhat~ng Ki Dipati M~ndaraka tuwin Pangeran Purbaya. Sar~ng ing dint~n Soma Sang Nata dipun aturi miyos sinewaka, Sang Prabu Martapura inggih laj~ng miyos sinewaka, pinarak ing dhampar mas. Ki Dipati M~ndaraka sarta Pangeran Purbaya angapit kiwa t~ng~n. Ki Dipati M~ndaraka abisik bisik dhat~ng Sang Prabu, kin~n lumungsur, apasraha karaton dhat~ng D~n Mas Rangsang saking w~w~lingipun ingkang rama swargi. Sang ingkang raka D~n Mas Prabu Martapura inggih enggal lumungsur, Rangsang kaaturan l~nggah ing dhampar. Pangeran Purbaya angandika sora, "H~h sarupane wong Mataram, sira padha n~ks~nana, y~n Rad~n Mas Rangsang jum~n~ng Nata angg~nt~ni ingkang rama, aj~juluk Kangj~ng Sultan Agung, Senapati Ing Ngalaga Ngandurahman. Sapa 124
wong Mataram kang ora ngestokake utawa masgul, ing saiki t~kakna ing kaniyatane, aku mungsuhe prang." Sakathahe bala Matawis sami saurp~ksi laj~ng kondur angadhaton. jumurung sadaya, Sang Prabu anyar Kacariyos kala panj~n~nganipun Sang Prabu punika, nagari Matawis sakalangkung g~mah raharja, misuwur y~n ratu ag~ng amb~k adil paramarta, angungkuli kang rama swargi. Balanipun sami ajrih j~julukipun Kangj~ng sultan Agung Prabu Pandhita asih, dene Ing sab~n Anyakrakusuma, sarta misuwur y~n sakalangkung s~kti. dint~n Jumungah Sang Prabu asring s~mbahyang dhat~ng ing M~kah. Dene Ki Dipati M~ndaraka apanjang umuripun. Ngantos m~ningi ratu ttiga. Kala samant~n Ki Dipati M~ndaraka sampun seda, kasar~kak~n ing Matawis. Dene putranipun kang nama Pangeran Mandura sarta kang nama Dipati Wirapraba, inggih sampun sami seda, kap~tak ing Gambiran. Kang taksih g~sang amung Ki Jurukithing inggih apanjang umuripun. Kala samant~n Kangj~ng Sultan miyos sinewaka, para santana tuwin bupati mantri sapangandhap inggih sampun sami sowan sadaya. Kangj~ng Sultan ngandika dhat~ng Ki Tum~nggung Suratani, "Suratani, sira ngluruga marang ing bang wetan. Bala ing Mataram kab~h sarta para santananingsun sira gawaa. Adun~n prang. Sira kang dadi senapati, y~n ana wong Mataram kang mundur sat~ngahing prang uwisna." Ki Tum~nggung Suratani matur sandika, laj~ng pradandosan. Sar~ng sampun sam~kta laj~ng budhal. Wondene nagari pasisir tuwin m~ncanagari kang sampun kar~h dhat~ng Matawis sadaya inggih sampun tumut. Mila g~gamanipun Ki Suratani sakalangkung ag~ng. Ing saangkatipun Ki Suratani Kangj~ng Sultan laj~ng dhawuh dhat~ng Rad~n Jayasup~nta andikakak~n nusul ngalurug, angulatna prangipun bala ing Matawis, ingkang awon lan ingkang sae dam~lipun. Sarta andhawahana dhat~ng Rad~n Suratani, y~n ing Pasuruan bot~n kalilan amb~dhah, sabab d~r~ng mangsanipun. Kaliwatana kemawon. Ki Jayasup~nta matur sandika, laj~ng mangkat. Sampun anunggil kalihan Rad~n Suratani, ing Winongan, laj~ng masanggrahan sarta ar~ropoh. Wondene ki bupati ing Balambangan tuwin bupati ingkang d~r~ng kar~h dhat~ng ing Matawis lampahipun g~gaman ag~ng sampun dumugi 125
inggih sampun sami k~mir~ngan y~n dipun lurugi, sarta sampun sami angatos-atos. Kacariyos Rad~n Suratani kang wont~n ing Winongan aparentah dhat~ng Tum~nggung Alap-alap. Kin~n amb~dhah ing Lumajang lan ing R~nong, kinanth~n bupati sakawan sabalanipun. Ki Tum~nggung Alap alap inggih laj~ng mangkat sabalanipun. Dumuginipun ing Lumajang bupatinipun sampun lolos ing wanci dalu, ngungsi dhat~ng r~di, laj~ng tinututan. Kang kacandhak kathah p~jah, nagari Lumajang sampun kajarah karayah, ~strinipun binoyongan. Ki Tum~nggung Alap-alap sampun wangsul dhat~ng ing Winongan malih, Rad~n Suratani sarta bala ing Matawis sadaya bidhal. Ang~pung ing Pamalang. Bupati ing Malang anama R~ngga Tohjiwa, sum~ja m~thuk prang, muw~r wont~n sal~b~ting biting lan sabalanipun. Sar~ng dipun raos bot~n kangkat, ing dalu laj~ng lolos. Bala ing Matawis anututi, bala ing Malang mawut. Ing sab~dhahipun ing Malang Rad~n Suratani lan sabalanipun budhal ngidul ngil~n. Kacariyos Pangeran Surabaya sum~ja m~thukak~n prangipun bala ing Matawis. Sampun angutusi bupati ing Las~m, Gr~sik, Madura, Pasuruan, Kadhiri, ing Tuban, Lamongan, sampun sami dhat~ng wont~n ing Surabaya lan sabalanipun. T~tindhihipun bala Madura anama Rad~n Panji Pulangjiwa, t~guh gagah prakosa bagus. Nagari san~sipun bupatinipun piyambak kang nindhihi, g~gaman ag~ng laj~ng bidhal saking Surabaya anututi lampahe bala Matawis. Samargi-margi anglagari wana. Bala ing Matawis sar~ng sum~r~p y~n dipun tututi k~nd~l ing lampahipun. Laj~ng baris sakil~ning l~p~n Andaka. Bala Surabaya baris sawetaning l~p~n, sarta sami anantang, bala Matawis dipun k~n nyabrang mangetan. Tiyang Matawis bot~n tahan mir~ng s~sumbar, enggal sami angg~byur ing l~p~n. Bala wetan eca angg~nipun nadhahi kalihan waos tuwin sanjata. Bala Matawis kathah kang p~jah dening g~gaman, tuwin p~jah dening toya, Rad~n Suratani tuwin para bupati enggal sami angg~byur sum~ja at~tulung prange balanipun. Rad~n Suratani wau sampun p~jah k~l~l~p. Bala Matawis sar~ng aningali laj~ng sami mundur prangipun, sarta sami senapatinipun p~jah, anggogohi jisimipun Rad~n Suratani. Sar~ng sampun k~panggih nunt~n kab~kta m~ntas, sarta binandhusa. Kala samant~n l~p~n Andaka prasasat mili rah tuwin mili bathang, bala wetan sami suka-suka. 126
sami nyabrang mangetan ar~bat papan. Sar~ng byar sampun sami baris sawetaning l~p~n. Bala wetan kag~t. Laj~ng t~mpuh prang rame, bala wetan kathah kang p~jah, bupatinipun kantun anglela, sar~ng aningali balanipun kathah kang p~jah, kang g~sang sami lumaj~ng, para bupati wau enggal sami tumut lumaj~ng, amung t~tindhihipun bala Madura, kang nama Rad~n Panji Pulangjiwa punika p~jah sat~ngahing paprangan. Bala Matawis sami amb~bandhang, sar~ng enjingipun bala ing Matawis bidhal sum~ja sami mantuk dhat~ng ing Matawis. Ki Jayasup~nta kang m~ngka mata pitayanipun Kangj~ng Sultan, enggal angrumiyini, angaturi uninga ing Kangj~ng Sultan y~n Rad~n Suratani p~jah wont~n ing paprangan, sarta angaturak~n prangipun bala ing Matawis kang awon lan kang sae . Kangj~ng Sultan sakalangkung ngungun. Laj~ng utusan amaringi pariksa dhat~ng garwanipun Suratani sarta amaringi salawat. Wondene bala Matawis ingkang kathah inggih sampun sami dhat~ng, sarta amb~kta jisimipun Rad~n Suratani. Kangj~ng Sultan laj~ng angg~ganjar ing santana bupati mantri sapangandhap sadaya wradin. Sar~ng wanci bangun enjing bala Matawis 127
Babad Tanah Jawi S~rat ingkang Kaping 2 S areng antawis s~t~ngah taun Sang Prabu badhe anglurug dhat~ng Wirasaba, karsa tindak piyambak, badhe sum~r~p pratingkahe tiyang prang, laj~ng parentah dhat~ng Tum~nggung Martalaya, andikakak~n ng~rig bala ing pasisir tuwin bala m~ncanagari, ingkang sampun kar~h ing Matawis. Ki Tum~nggung Martalaya inggih nunt~n utusan. Para bupati pasisir tuwin m~ncanagari wau inggih sampun sami dhat~ng wont~n ing Matawis lan sabalanipun. Sang Prabu tumunt~n budhal, g~gaman sakalangkung ag~ng. Kacariyos bupati ing Wirasaba, anama Pangeran Arya, saw~g umur gangsal w~las taun sakalangkung bagus, sarta r~m~n kirang dhahar sare. Ingkang dados p~patihipun anama R~ngga Pramana, digdaya sarta t~guh, nanging sakit lempoh, bilih prang utawi mariksani balanipun, tinandhu kemawon. Kala samant~n Pangeran Arya sampun sum~r~p, y~n nagarinipun kalurugan saking ing Matawis, katindhihan Sang Prabu piyambak. Pangeran Wirasaba wau enggal utusan dhat~ng Surabaya anyuwun bantu. Pangeran Surabaya inggih enggal amarentahi dhat~ng bupati ing Sum~n~p, Balega, Pakacangan, Gr~sik, Lamongan, Sidayu, Tuban, Japan, Pasuruan sapanunggilanipun, kin~n sami bantu dhat~ng Wirasaba. Para bupati wau inggih sampun sami ambantoni prajurit dhat~ng ing Wirasaba. B~barisan ing Wirasaba sampun sakalangkung ing ag~ng, ambal~b~r ing wana tuwin jurang-jurang. Pangeran Wirasaba sampun adam~l b~t~ng, sakalangkung k~kah, bala ing Wirasaba tuwin bantu sadaya sampun sami angatos-atos. 128
Wondene Sang Prabu ing Matawis Ian sabalanipun inggih sampun dhat~ng wont~n ing Wirasaba, amasanggrahan ing dhusun Paladadi. Nanging bala ing Matawis kathah kang sami sakit, s~sambatipun pating gluruh. Sang Prabu angandika dhat~ng para santana tuwin para bupati. Sar~hning balanipun kathah kang sami sakit, karsanipun Sang Nata badhe kondur dhat~ng Matawis, angg~nipun badhe amb~dhah ing Wirasaba bot~n siyos. Pangeran Purbaya sarta para santana tuwin Ki Tum~nggung Martalaya sar~ng mir~ng dhawahipun Sang Prabu makat~n, enggal sami anabuh t~ngaraning prang. G~gaman ing Matawis sampun bidhal ang~pang ing kitha Wirasaba, laj~ng ngangs~g sum~ja ngrangsang b~t~ng. Bala Wirasaba anadhahi saking sanginggiling b~t~ng kalihan sanjata tuwin towok. Bala Matawis kathah kang tatu utawi p~jah, nunt~n mundur dhat~ng pasanggrahan kasaput ing dalu. Sar~hning bala ing Matawis kathah ingkang p~jah, sarta bot~n sag~d anginggahi b~t~ng ing Wirasaba, karsanipun Sang Prabu badhe kondur dhat~ng Matawis. Nanging Pangeran Purbaya sarta Ki Tum~nggung Martalaya, ingkang taksih k~kah ing karsa, ing saupami ing Wirasaba bot~n b~dhah dipun pilaur p~jah. Ing enjingipun Ki Martalaya laj~ng kesah ny~lamur, amomor pakathik Wirasaba kang sami ngarit. Pakathik wau sami wicant~nan kalihan kancanipun, wicant~nipun, "wong Mataram iki sabar t~m~n, amb~dhah b~t~ng s~mene ora bisa, y~n mungguh aku gampang bae, dakp~n~k karo ~ndha utawa daktotog ing kayu kang g~dhe b~t~eng iki am~sthi ambrol." Kang saw~n~h wicant~n. "Digangsira bae ya gampang." Ki Tum~nggung Martalaya sar~ng mir~ng wicant~n m~kat~n, sakalangkung suka manahipun. Nunt~n mantuk dhat~ng pasanggrahan amarentahi para bupati, kin~n sami adam~l ~ndha, lan angl~mpakak~n pacul linggis. lan sakancanipun bupati Sar~ng sampun p~pak pirantosipun, bala Matawis laj~ng umangsah ing prang, angrampit b~t~ng, bala Wirasaba anadhahi saking sanginggiling b~t~ng, angrutugi sanjata tuwin kalantaka, srampang, towok. Bala Matawis kathah tatu utawi p~jah, nanging kang wont~n ing wingking bot~n ajrih m~ksa maj~ng, arame prangipun. B~t~ngipun tiyang Wirasaba sampun kal~b~tan dening bala Matawis. Bala Matawis pangamukipun riwut. Bala ing Wirasaba kang wont~n sal~b~ting b~t~ng t~tump~san. R~ngga Pramana sampun p~jah, kak~thok gulunipun. 129
Pangeran Wirasaba sampun bin~kta, para ~stri sarta rajabrana sami binoyongan, kaaturak~n ing Sang Prabu. Pangeran Wirasaba katantun badhe dipun g~sangi bot~n purun, k~dah an~dha p~jah, inggih laj~ng andikakak~n ngalabuh ing sagant~n. Jisimipun R~ngga Pramana andikakak~n m~ndh~m. Sarta kad~k~ka k~kitir s~rat. Supados ali warisipun sum~r~pa. Sang Prabu laj~ng bidhal kondur dhat~ng Matawis. B~dhahipun ing Wirasaba sin~ngkalan 1568. Kacariyos pangeran ing Surabaya kakl~mpakan kalihan para bupati bang wetan, kang d~r~ng kar~h ing Matawis, apir~mbagan sum~ja amb~dhah ing Matawis. Sabab sampun lami ~ngg~nipun sami dipun oyak-oyak. Samangke badhe males angoyak-oyak. Dadosing r~mbag laj~ng sami sowan dhat~ng ing Giri. Para bupati wau sami anyuwun idi dhat~ng Sang pandhita, nanging Sang pandhita bot~n ing purun angidini. Karana Sang pandhita pap~sth~ning Allah, y~n nagari ing Matawis badhe angr~h ing tanah Jawi ing sadaya. Para bupati wau bot~n kalilan anglaj~ngna pikaj~nganipun. M~ngsa wandea an~mahi karisakan. Nanging para bupati wau am~ksa, sabab angand~lak~n balanipun kathah sarta sabiyantu kalihan para bupati. Para bupati wau sampun pamit saking Giri, laj~ng sami kal~mpakan wont~n ing Surabaya, apir~mbagan bab margi kang badhe d~nambah. Aturipun kajin~man ing Surabaya, prayogi m~dal ing Madiun. Papanipun radin, mirah wont~n pantun, toyanipun kathah. sampun sum~r~p Anunt~n wont~n t~lik ing Matawis. Sampun lami ~ngg~nipun ngawula wont~n ing Tuban, anama Randhu Watang, sampun kaand~l pangawulanipun. Ki Randhu Watang wau sar~ng sum~r~p y~n baris ag~ng badhe m~dal ing Madiun, sakalangkung maras manahipun. Sabab badhe ngambah margi sae, sarta mirah t~t~dhan. Ki Randhu Watang laj~ng adam~l dora cara, matur dhat~ng Adipati Tuban, wont~n ngarsane para bupati, "B~ndara, atur kula ing sampeyan bilih g~gaman ag~ng punika badhe m~dal ing Madiun bot~n wande manggih rib~t ing samargi-margi, sabab ing Madiun, Jagaraga, Pranaraga, punika sampun sami kabawah ing Matawis. Dados bot~n pij~r l~lampah, badhe prang ing samargi-margi, d~r~ng dumugi ing Matawis bala sampeyan sampun kathah ingkang risak. Adipati ing Tuban sar~ng mir~ng aturipun Ki Randhu Watang, enggal matur dhat~ng Pangeran Surabaya tuwin dhat~ng para dipati sadaya. Para dipati wau inggih laj~ng andangu 130
dhat~ng Ki Randhu Watang m~nggah margi ingkang prayogi kaambah ing d~dam~l ag~ng. Aturipun Ki Randhu Watang m~dal ing Las~m anjog ing Pathi, punika m~rginipun sae, mirah t~t~dhan, sarta bot~n wont~n pak~w~dipun. Para bupati wau sar~ng mir~ng ature Ki Randhu Watang sakalangkung sami suka sarta anggunggung dhat~ng Ki Randhu Watang, bot~n sum~r~p y~n kaloropak~n. Kajin~man ing Surabaya kang matur sal~r~sipun kat~rka angloropak~n, laj~ng pin~jahan. G~gaman ag~ng nunt~n bidhal, sa~stu m~dal ing Las~m. Kacariyos Kangj~ng Sultan ing Matawis sampun ingaturan uninga dhat~ng dipati ing Pathi, y~n para bupati ing bang wetan sami anglurug, sum~ja ~mb~dhah ing Matawis. Kangj~ng Sultan enggal parentah dhat~ng Ki Tum~nggung Alap-alap, andikakak~n bantu dhat~ng Pathi lan sabalanipun. Ki Tum~nggung Alap-alap inggih sampun mangkat g~gancangan. Kangj~ng Sultan tumunt~n parentah am~pak bala, badhe tindak am~thukak~n m~ngsah. Sar~ng sampun sam~kta laj~ng bidhal. Sakalangkung ag~ng g~gamanipun. Lampahipun Sang Prabu sampun dumugi ing Pajang, nunt~n masanggrahan sakil~ning kitha Pajang. Kangj~ng Sultan kag~t ing galih, dene Adipati Pajang bot~n wont~n sowan, laj~ng utusan mariksa sarta animbali. Kala samant~n Adipati Pajang mirong manahipun, kait kalihan para bupati ing bang wetan, tilar kitha sum~ja g~mbul amasanggrahan ing dhusun Siwalan, angaj~ng-aj~ng dhat~ngipun d~dam~le tiyang wetan. Anunt~n wont~n utusanipun Sang Nata andangu sababipun bot~n sowan, sarta animbali. Atur wangsulanipun Adipati Pajang anggragap, awad badhe am~thukak~n prangipun m~ngsah kang saking wetan. Adipati Pajang laj~ng andh~r~k dhat~ng utusan. Sadhat~nge ing ngarsanipun Kangj~ng Sultan, adipati inggih sampun kaapunt~n kal~patanipun. ambiyantoni prangipun. Sampun Wondene d~dam~l ag~ng kang saking wetan inggih sampun dumugi sawetaning dhusun Siwalan, amasanggrahan wont~n ing ngriku sarta ab~biting, aj~ng-aj~ngan kalihan d~dam~l ing Matawis. Milanipun bot~n laj~ng prang, para bupati bang wetan wau sami ang~ntosi dhat~ngipun Adipati Pajang, sabab sampun kait badhe angumpul barisanipun. Ing wusana Adipati Pajang bot~n dhat~ng, kala samant~n ngantos lami angg~nipun aj~ng-aj~ngan baris. Kangj~ng Sultan ing Matawis parentah dhat~ng Ki Tum~nggung Martalaya 131
andikakak~n ngid~ri pasanggrahaning m~ngsah, ngalang-alanga saking kat~bihan, am~p~tana bala wetan kang sami ngupados t~dha. Ki Tum~nggung Martalaya laj~ng anglampahak~n prajurit k~kapalan, ing sab~n dint~n angalang saking kat~bihan. Kalampahan tiyang wetan sami ng~n~s manahipun, awit bot~n sag~d ngupados t~dha, laj~ng sami ka~lud ing g~g~ring, kathah kang sakit tuwin p~jah. Anunt~n para bupati bang wetan sami r~mbagan mangsah ing prang, sabab sami kak~n manahipun ~ngg~nipun ngantosi Dipati Pajang bot~n dhat~ng-dhat~ng. Sar~ng wanci enjing laj~ng mangsah prang, bala Matawis anadhahi prang, amung sak~dhap. Adipati Japan sampun p~jah, san~sipun sami lumaj~ng sadaya, bala Matawis sami anjarahi pasanggrahan, sarta amb~bandhang. Kangj~ng Sultan sabalanipun anunt~n kondur dhat~ng ing Matawis. inggih Antawis wolung wulan malih Kangj~ng Sultan dhawah amb~dhah ing Pasuruan. Ingkang kautus Tum~nggung Martalaya, k~kanthenan bala ing Matawis sapalih, ing Pasuruan inggih sampun kalampahan b~dhah, ~stri sarta rajabrana binoyongan. Kacariyos Adipati Pajang sum~ja balela, sampun kait kalihan Pangeran Mandurar~ja bupati ing Matawis, kantun angupados jalaranipun kemawon. Wondene Kangj~ng Sultan inggih sampun sum~r~p bab m~kat~n wau. Anunt~n Kangj~ng Sultan mir~ng w~wartos, y~n Ngab~i Tambakbaya mantri ing Pajang adarbe kapal, ag~ng inggil sarta bagus. Pant~s y~n kaag~ma ing Kangj~ng Sultan. Kangj~ng Sultan laj~ng utusan dhat~ng Pajang, amundhut kapal wau. Utusan inggih sampun dumugi ing Pajang, andhawahak~n timbalan dal~m dhat~ng Adipati Pajang. Adipati Pajang enggal animbali mantrinipun kang nama Tambakbaya, sarta amb~ktaa gadhahanipun kapal. Ki Tambakbaya inggih sampun dhat~ng sarta amb~kta kapalipun. Adipati Pajang laj~ng dhawah amundhut kapal, awit kakarsakak~n ing Kangj~ng Sultan. Atur wangsulanipun Ki Tambakbaya bot~n suka, Ki Tambakbaya nunt~n anumpaki kapalipun, kakit~rak~n wont~n ing ngriku, sarta amandhi waos, wicant~nipun as~ru, "dene eman-eman jaranku dijaluk ing wong liya, kulitku iki mungguh tak gawe prang isih kanggo t~lung sasi." Tambakbaya anj~w~r kulitipun sarta onclang waos. Utusan Matawis sar~ng mir~ng wicant~nipun Ki Tambakbaya enggal mantuk tanpa pamit. Sadhat~ngipun ing Matawis laj~ng sowan ing 132
Kangj~ng Sultan, punapa ing sawicant~nipun Tambakbaya inggih sampun kaaturak~n sadaya. Kangj~ng Sultan laj~ng parentah dhat~ng para bupati tuwin para santana Ingkang kadadosak~n senapatining prang Pangeran Mandurar~ja, g~gaman ag~ng sampun bidhal. Pangeran Mandurar~ja sang~t pak~w~d ing manahipun, dene kadadosak~n senapati, angg~nipun gadhah kaniyatan ambalik samangke bot~n siyos. Wondene adipati ing Pajang inggih sampun sum~r~p y~n dipun lurugi saking Matawis. Adipati Pajang sampun angatos-atos, sum~ja m~thuk prang, ingkang min~ngka and~l and~lipun Ki Tambakbaya, ecaning manahipun dene sampun kait lan Pangeran Mandurar~ja jangji badhe ngamuk saking ing wingking, bot~n nyana y~n cidra ing jangji, g~gaman Pajang sampun tata baris sajawining kitha. sadaya andikakak~n ~mb~dhah ing Pajang. Bot~n dangu g~gaman Matawis dhat~ng, laj~ng campuh prang rame. Bala ing Pajang kathah kang p~jah, Ki Tambakbaya angamuk kados banth~ng kataton, nanging bala ing Pajang k~kathah~n m~ngsah, lumaj~ng sadaya sarta sami am~misuh dhat~ng laj~ng dhadhal parentah Mandurar~ja. dene dados wiwitaning nalar prang wusana cidra ing jangji. Palaj~ngipun Dipati Pajang kalihan Ki Tambakbaya mangetan sampun nyabrang b~ngawan S~manggi, sum~ja ngungsi dhat~ng Surabaya. Bala ing Matawis laj~ng anjarah sarta amb~boyongi. Kapalipun Ki Tambakbaya kang nama pun Domba inggih sampun kabandhang dhat~ng bala ing Matawis. G~gaman sar~ng sampun bidhal mantuk dhat~ng ing Matawis. Kapal pun Domba utawi jarahan san~sipun inggih sampun kaaturak~n ing Kangj~ng Sultan. Wondene palaj~ngipun Dipati Pajang kalihan Ki Tambakbaya inggih sampun dumugi sarta sampun katur ing Pangeran Surabaya. Ki Tambakbaya wau laj~ng kathah umbagipun. Pangeran Surabaya sar~ng mir~ng umbagipun Tambakbaya sakalangkung n~psu. Ki Tambakbaya dipun sanjata kamimisan kancana, Ki Tambakbaya bot~n pasah, mimis kancana g~p~ng. Ki Tambakbaya laj~ng kapundhut mantu, kaparingan nama Dipati Sanjata sarta sakalangkung dipun sihi, kadam~l and~l and~ling prang. l~r~s, Kala samant~n Kangj~ng Sultan parentah dhat~ng Tum~nggung sampun Ing Tuban rajabrananipun jinarahan. Estri binoyongan, Jasup~nta andikakak~n amb~dhah kalampahan. ing Tuban. Inggih 133
sami kab~kta dhat~ng ing Matawis. Tum~nggung Jasup~nta laj~ng kaangkat nama Dipati Sujanapura. Dipati Sujanapura nunt~n kautus malih, andikakak~n amb~dhah ing Madura, sarta kakanthenan bupati pasisir sadaya. Ki Dipati Sujanapura inggih laj~ng mangkat lan para bupati pasisir sabalanipun, sami numpak baita m~dal ing sagant~n. Wondene Pangeran Madura inggih sampun mir~ng pawartos, y~n lurugi saking Matawis. Pangeran Madura laj~ng anyuruhi dipun Pangeran Sum~n~p, Pangeran Pam~kasan, ing Balega, Pakacangan, tuwin Pangeran Surabaya, sadaya sampun ngal~mpak wont~n ing Madura, sami tata baris pinggiring pasisir, anunt~n g~gaman ing Matawis dhat~ng saking laut, sum~ja minggah ing dharatan. Laj~ng dipun tadhahi saking dharatan. Arame prangipun, bala ing Matawis kathah kang p~jah dening m~ngsah utawi dening toya, bala Matawis mundur an~bihi dharatan. Sar~ng wanci bangun enjing bala Matawis sami minggah dhat~ng dharatan, ar~bat papan. Bala Madura p~ngkuh arame prangipun. Bala Matawis tuwin bala Madura kathah kang p~jah, bala Matawis mundur prangipun, sami ab~biting wont~n pinggiring pasisir, sarta anglampahak~n utusan angaturi uninga ing Kangj~ng Sultan y~n bala Matawis kasoran prangipun, Adipati Sujanapura p~jah. Kangj~ng Sultan inggih enggal amaringi bantu senapati, anama Pan~mbahan swargi. Pan~mbahan Jurukithing inggih sampun mangkat lan sabalanipun, ing pabarisan Madura. Sadhat~ngipun Ki Jurukithing bala dumugi Matawis sami suka manahipun. Ki Jurukithing laj~ng anata bala, tiyang kang sampun paprangan ing Jurukithing nunt~n kasalundhingan anak tuwin sadh~r~kipun. Ki amaringi sarat s~kul. Sami dipun k~n n~dha nyak~p~l, amurih wiluj~ng sal~b~ting prang. Bala Matawis laj~ng sami m~dal kapurunanipun malih, enggal anabuh t~ngara umangsah ing prang, bala Madura anadhahi, arame prangipun. M~ngsah rewang kathah kang p~jah, wusana tiyang Madura kawon prangipun. Pangeran ing Sum~n~p kalih Pangeran Pam~kasan sami p~jah wont~n ing paprangan. Pangeran Madura t~luk sarta amb~kta tiyang s~wu, san~sipun saking punika sami lumaj~ng sadaya. Bala Matawis nunt~n bodhol mantuk dhat~ng ing Matawis, sarta amb~kta Pangeran Madura, kaaturak~n ing Kangj~ng Sultan. Kangj~ng Sultan sakalangkung asih dhat~ng Pangeran Madura, Jurukithing putranipun Kyai Jurumartani sami p~jah kal~nggahanipun 134
dipun kramani adhi, kadadosak~n wadananipun pulo ing Madura sadaya. Bot~n antawis lami Kangj~ng Sultan parentah amb~dhah ing ingkang kadhawahan nama Tum~nggung Mangunon~ng, Surabaya, kakanth~n para bupati m~ncanagari sadaya. Ki Mangunon~ng inggih enggal mangkat. Ing Surabaya laj~ng kak~pung kap~p~tan marginipun ngupados t~dha, Pangeran Surabaya nunt~n t~luk, utusan putranipun kang anama Rad~n Mas P~kik, angaturi prat~ndha ing panungkulipun dhat~ng Mangunon~ng. Ki Mangunon~ng nunt~n anglampahak~n utusan angaturi uninga ing Kangj~ng Sultan, y~n Pangeran Surabaya sampun nungkul. Sap~ngk~ring utusan, Ki Mangunon~ng laj~ng bidhal, sum~ja mantuk dhat~ng ing Matawis sarta amb~kta Pangeran Surabaya sagarwaputranipun, kalih Dipati Pajang, tiga Ki Tambakbaya. ing Kadhiri anjog ing Pranaraga, wont~n ing Lampahipun m~dal Pranaraga nunt~n kap~thukak~n utusanipun Kangj~ng Sultan. Dhawahipun Kangj~ng Sultan, Ki Tum~nggung Sapanjang andikakak~n nan~m Surabaya sagarwaputranipun andikakak~n nyukani pagriyan sajawining kitha Surabaya, bot~n kalilan maringi rencang, Adipati Pajang kalih Ki ing Matawis. Ki Tum~nggung Tambakbaya kapundhut dhat~ng Sapanjang laj~ng bidhal dhat~ng Surabaya sarta amb~kta Pangeran Surabaya. Ki Mangunon~ng bidhal mantuk dhat~ng Matawis. Sar~ng lampahipun dumugi ing Pajang, kap~thukak~n utusanipun ing Kangj~ng Sultan. Ki Tambakbaya andikakak~n am~jahi wont~n ing ngriku, Ki Tambakbaya wau inggih laj~ng bin~sta kac~mplungak~n ing l~p~n mawi kabandhulan sela, Ki Mangunon~ng sampun mantuk dhat~ng ing Matawis. bupati ing Surabaya, dene Pangeran Kacariyos Adipati Pragola ing Pathi sum~ja balela m~ngsah ing Matawis, sampun an~luk-n~lukak~n nagari kang cak~t-cak~t ing ngriku, sarta sampun adam~l bupati n~nm. Satunggil anama Mangunjaya, kalih Kandhuruwan, tiga Rajam~nggala, sakawan Tohpati, gangsal Sawunggaling, n~n~m Sindur~ja. Sadaya wau sampun sami pras~tya sar~ng p~jah, namung Ki Mangunjaya kang ag~gendholi, nanging Sang dipati bot~n keguh, ing sadint~n-dint~n tansah angrakit g~gamaning prang sarta sampun kathah balanipun. Wondene Kangj~ng Sultan ing Matawis sampun mir~ng ing pawartos, y~n Sang dipati ing Pathi 135
ambalik. Sum~ja m~ngsah ing Matawis. Kangj~ng Sultan enggal parentah angrakit g~gaman. Sar~ng sampun sam~kta Kangj~ng Sultan bidhal. Lampahing bala amindha gunung l~lampah, g~gaman awarni warni, sampun dumugi t~piswiring ing Pathi, bala Matawis sami amb~bahaki padhusunan. Kangj~ng Sultan laj~ng masanggrahan wont~n ing ngriku. Sang Dipati ing Pathi sampun ingaturan uninga dhat~ng balanipun y~n g~gaman ing Mataram dhat~ng, t~tindhihipun Kangj~ng Sultan piyambak. Para bupati tuwin para santana sami andh~r~k sadaya. Sang Dipati ing Pathi enggal parentah ambidhalak~n g~gaman, sum~ja m~thuk prang sajawining kitha. Sang Dipati nunt~n mangkat lan sabalanipun, sampun dumugi sajawining kitha, aj~ng-aj~ngan kalihan baris ing Matawis. Sang Dipati andangu dhat~ng balanipun. "Panggonaning Kangmas Sultan ana ing ng~ndi?" Ingkang dipun dangu matur, "Raka j~ngandika panggenanipun lindhuk wont~n ing wingking." Sang dipati ngandika malih, "h~h balaku kab~h, aja angop~ni ing liyane, mung panggonane Kangmas Sultan bae t~ngg~l~n. Sanajan aku matia ana ngarsane Kangmas Sultan." laj~ng anabuh t~ngara umangsah ing prang, bala ing Pathi agolong Matawis anadhahi, arame prangipun. Bala pangamukipun. Bala Matawis m~ncanagari tuwin pasisir kathah kang Prabu. p~jah, Pangamukipun bala ing Pathi sami riwut, dhasar sami want~r, sampun cak~t kalihan panggenanipun Kangj~ng Sultan. Para santana ing Matawis enggal sami nadhahi, para bupati ing Pathi inggih t~tump~san. Pangamukipun Sang dipati sampun dumugi ngarsanipun Sang Nata. Nunt~n wont~n abdinipun Sang Nata kap~dhak, kang angampil ag~m dalem waos Kyai Baru, anama Nayadarma, anyuwun lilanipun Sang Nata badhe am~thukak~n pangamukipun Sang Dipati awit bala kang sami wont~n ngarsanipun Kangj~ng Sultan sampun sami lumaj~ng. Sang Nata inggih anglilani. Ki Nayadarma enggal mangsah aj~ng aj~ngan lan Sang Dipati ragi kapering, waos Kyai Baru katamakak~n. Sang Dipati kenging lambungipun pasah laj~ng p~jah aniba ing siti. Balanipun kang sami kac~p~ng g~sang sami anyuwun p~jah, inggih sampun sami kap~jahan. Dados balanipun Sang Dipati ingkang sami Sang dipati sami lumaj~ng angungsi wingkingipun Sang 136
tumut prang wau sampun sami tump~s sadaya, amung Ki Mangunjaya piyambak ingkang taksih g~sang, lumaj~ng mantuk dhat~ng ing Pathi. Bala ing Matawis sami matur ing Kangj~ng Sultan, y~n Dipati Pathi sampun p~jah, sarta sami r~bat angangk~n m~jahi. Kangj~ng Sultan lan mariksa waos Kyai Baru, sar~ng katingal Kyai Baru gupak rah, Kangj~ng Sultan ngandika, "Si Nayadarma kang mat~ni Adhi Mas, pratandhane ag~m ingsun tumbak Kyai Baru gupak g~tih." Kangj~ng sultan ngandika malih dhat~ng Ki Tum~nggung Alap alap. "Alap-alap, sira m~nyanga ing Pathi, Ian Si Jagabaya, Arya Panular, Ngab~i Wirapati sarta mantri Mataram kab~h, sira amboyongana ing saisine nagara Pathi. Y~n ana kang b~ngga patenana, sira anggawaa joli, bojone para prayayi padha tunggangana ing tandhu, poma sarupaning wong wadon utawa rajabrana aja ana kang kaliwatan." Tiyang sakawan aturipun sandika, nunt~n mangkat sabalanipun. Kangj~ng Sultan inggih laj~ng kondur dhat~ng ing Matawis. Kacariyos palaj~ngipun Ki Mangunjaya sampun dumugi ing Pathi, angaturi uninga dhat~ng garwanipun Sang Dipati, y~n ingkang raka seda wont~n ing paprangan, balanipun tump~s. Sang r~tna laj~ng anj~rit lan tiyang sadal~m sadaya. Ki Mangunjaya wau laj~ng asuka pariksa dhat~ng mantri sakawan ingkang tinangg~nah t~ngga dal~m. Anama Suraprameya, kalih R~ngga Jaladra, tiga Suraantaka, sakawan Pangalasan. Tiyang sakawan sar~ng mir~ng y~n gustinipun tump~s sabala sadaya, laj~ng sami anangis. Sarta sami sum~ja bela p~jahing gustinipun. Nunt~n parentah dhat~ng tiyang ing Pathi sakantunipun antawis kalih atus, dipun k~n sami angatos-atos. Bot~n dangu g~gaman Matawis dhat~ng sarta sampun sami sum~r~p, y~n l~lampahipun badhe wont~n kang malangi. G~gaman Matawis sampun dumugi alun-alun Pathi, laj~ng kap~thukak~n prang rame, tiyang Matawis kathah kang p~jah, tiyang ing Pathi sarta mantri sakawan wau sampun sami p~jah sadaya, kantun Ki Mangunjaya piyambak lumaj~ng, angaturi uninga ing garwanipun Sang dipati. Tiyang sadal~m sangsaya sang~t panangisipun. Ki Mangunjaya enggal ngupadosi putranipun jal~r Sang dipati, taksih alit, anama Rad~n R~ngga, sar~ng k~panggih laj~ng kab~kta kesah, m~dal kori b~butulan wingking, kab~kta ngungsi dhat~ng ing r~di Prawata, b~dhahing Pathi sin~ngkalan 1570. Ki Tum~nggung Alap-alap sakancanipun nunt~n sami lum~b~t ing kadhaton, anacahak~n sarta amboyongi sawarnining rajabrana tuwin 137
tiyang ~stri. Garwanipun Sang Dipati ingaturan nitih joli, para s~lir tandhu. kalihan garwanipun para priyantun katumpakak~n Swaraning tangis gumuruh pating jal~rit, sami s~sambat gustinipun kang sampun seda. Ki Tum~nggung Alap-alap laj~ng bidhal saking kitha andh~r~kak~n sawarnining b~boyongan. Lampahipun ar~reyongan. ing ing Matawis. Garwanipun Sang dipati sarta b~boyongan sadaya laj~ng kal~b~taken ing kadhaton. Kangj~ng Sultan enggal andangu dhat~ng garwanipun Sang dipati, purwaning pambalikipun t~mah am~ngsah Sang Prabu. Aturipun ingkang garwa Sang dipati, y~n awit saking Ki Tum~nggung Endranata ing D~mak, ingkang angadon-adoni awon. Sang Nata sar~ng mir~ng atur makat~n sang~t duka, enjingipun anunt~n miyos sinewaka wont~n ing sitinggil. Bala ing Matawis p~pak sadaya, Sang Nata ngandika s~ru dhat~ng abdi "h~h wong Martalulut lan Singanagara, Martalulut lan Singanagara, enggal sudukana Si Endranata ana ing pag~laran bae, dikongsi mati. Martalulut lan Singanagara inggih enggal sami anyuduki dhat~ng Tum~nggung Endranata sampun p~jah, ususipun kadam~l tontonan wont~n ing p~k~n. Sampun dumugi Ing antawis lami Sang Nata apir~mbagan akalihan ingkang uwa Pan~mbahan Purbaya. "Uwa Purbaya, sar~hning kula mir~ng pawartos y~n Pangeran Surabaya samangke sampun p~jah atilar putra jal~r satunggil, anama Rad~n Mas P~kik, punika ingkang dados pikaj~ngan kula, Rad~n Mas Pkik badhe kula timbali, kula k~n g~griya ing Matawis." Pan~mbahan jumurung, Sang Nata nunt~n utusan dhat~ng Surabaya amondhongi Pangeran P~kik. Utusan inggih sampun lumampah dhat~ng Surabaya, k~panggih kalihan Pangeran P~kik andhawahak~n timbalan dal~m. Aturipun Pangeran P~kik sandika, enggal apradangdosan sagarwa tuwin laj~ng andhawahi brayatipun Tum~nggu Sapanjang, andh~r~ka lampahipun Pangeran P~kik. Dipun r~ksaa lampahipun wont~n ing margi, dhaharipun sampun ngantos k~kirangan. Ki Tum~nggung Sapanjang aturipun sandika, nunt~n bidhal andh~r~kak~n Pangeran P~kik. Lampahipun alon-alon. Sampun dumugi ing dhusun Butuh angujung ing astana, ing dalu laj~ng sare ad~dagan. Ing wanci lingsir dalu Pangeran P~kik mir~ng swara, ujaring swara, "Ki P~kik, wruhanamu, kowe besuk duwe putu lanang jum~n~ng ratu sadaya. Utusan Matawis wau 138
g~dhe, kadhatone ing alas Wanakarta, kapr~nah sakuloning Pajang ab~bala bacingah, j~juluk Sunan Mangkurat." Pangeran P~kik kag~t ing wanci enjing nunt~n andika wartos dhat~ng juru laj~ng wungu, kunci juru kunci sar~ng mir~ng pangandikanipun Pangeran P~kik sakalangkung bingah sarta sokur ing Allah. ing ngriku. Ki Pangeran P~kik anunt~n bidhal. Lampahipun alon-lonan. Sar~ng ngaj~ngak~n dumugi Matawis, utusanipun Sang Prabu ingkang animbali wau angrumiyini angaturi uninga ing Sang Prabu, y~n Pangeran sampun wont~n ing margi. Sang Nata sakalangkung suka, nunt~n miyos siniwaka wont~n ing sitinggil. Bala ing Matawis p~pak sadaya. Sang Nata alon ngandika dhat~ng Pan~mbahan Purbaya, "uwa, ing prayoginipun? bilih Pangeran P~kik ing mangke kadospundi dhat~ng, punapa kula kang ngab~kti, punapa piyambakipun ingkang ngab~kti dhat~ng ing kula?" Pan~mbahan amangsuli alon. "Sinuhun, ing pamanah kula prayogi Pangeran ing kal~nggahanipun ag~ng Panj~n~ngan Dal~m. Ing Surabaya taksih nama pangeran kemawon. Panj~n~ngan dal~m sampun jum~n~ng Sultan. Kalih dene katimbalan dhat~ng Matawis samangke inggih sowan." Sang Prabu sakalangkung suka ing galih amir~ng aturipun Pan~mbahan Purbaya. Surabaya ingkang ngab~ktia, mila makat~n Bot~n dangu Pangeran P~kik dhat~ng wont~n ing alun-alun, laj~ng pepe sakiduling waringin k~mbar lan sakulawangsanipun sadaya. Sar~ng Sang Nata ningali, nunt~n andikakak~n nimbali. Pangeran P~kik tumunt~n sowan minggah ing sitinggil. Sadhat~ngipun ing ngarsane Sang Prabu, dhuwung kas~l~hak~n ing siti nunt~n angujung, sarwi matur any~mbah, "Gusti, kula angaturak~n ing p~jah g~sang kawula, amargi saking ag~ngipun ing kal~patan kula, dene bot~n tumunt~n sowan ing panj~n~ngan dal~m, angantos katimbalan. Ing mangke kula nyumanggakak~n badan kula lan sabrayat kula sadaya." Akathah kathah aturipun Pangeran P~kik. Sang Nata sar~ng mir~ng aturipun Pangeran P~kik sakalangkung suka ing galihipun sarta r~s~p aningali ing warninipun. Abagus, taksih neneman, m~h k~mbar kalihan Sang Prabu. Kangj~ng Sultan alon ngandika, "Yayi ing Surabaya, mulane sira sun timbali, wus pin~sthi karsaning Allah, s~sotya iku tumrap ing ~mbanan. Upamane ingsun 139
pancuran, sira kang min~ngka t~laga, upamane ingsun isi, sira kang min~ngka wadhahe. Dene t~g~se, wus pin~sthi karsaning Allah, y~n sira bakal milu anurunake para ratu ing tanah Jawa, ananging sira kang urun wadon, Ingsun kang urun lanang. Dene karsaningsun ing saiki sira wismaa ana ing Mataram, ng~nggonana ing kadipat~n. Nagara ing sira maneh, mungguh Surabaya panguwasanira iya misiha kaya kang wus k~lakon. Sira ana ing Mataram kene yayi aja taha-taha, ya ing Mataram, ya ing Surabaya, pangangg~pmu padhan~n bae." Pangeran P~kik aturipun sandika, laj~ng kapr~nahak~n adal~m ing kadipat~n. iya ingsun paringak~n ing Bot~n antawis lami Pangeran P~kik laj~ng katariman ingkang rayi Sang Prabu, kang nama Ratu Pandhansari. Atut ~ngg~nira apalakrama, Pangeran P~kik taksih sinisihan kalihan ingkang garwa. Sar~ng sampun antawis lami, Kangj~ng Sultan pinuju pinarak wont~n ing dal~m. Nunt~n utusan animbali Kangj~ng Ratu Pandhansari. Pawongan inggih enggal lumampah dhat~ng kadipat~n Surabayan. Garwanipun Pangeran P~kik inggih sampun kairit dhat~ng c~thi, mal~b~t ing kadhaton. Sadhat~ngipun ing ngarsane Kangj~ng Sultan, Ratu Pandhanasari matur, "Kakang Prabu, panj~n~ngan dal~m g~rah punapa? Dene ~ngg~nipun animbali ing kula enggal-enggalan." Kangj~ng Sultan alon angandika, "laraningsun panggonane ing ati, Adhi Aj~ng. Larane atiningsun angluwihi bang~t. Dene ana pandhita siji durung nungkul marang ingsun. Omahe ing Giri. Liyane iku wong tanah Jawa wis padha nungkul kab~h. Sira tutura marang lakinira, ing Giri sun t~mpuhak~n marang dh~w~ke, supaya bisaa anungkul marang ingsun. Kang prayoga angrusak ing Giri amung lakinira, karana padha trahing pandhita." Ratu Pandhan matur sandika, nunt~n l~ngs~r saking ngarsaning Kangj~ng Sultan. Sarawuhing dal~m inggih laj~ng matur dhat~ng ingkang jal~r punapa ing sadhawuhipun Kangj~ng Sultan. Pangeran P~kik angandika, "y~n karsane Kangj~ng Sultan kudu angrusak ing Giri, pinrih angidh~p marang Mataram, ing Giri wus prasasat kag~g~m ana ing tanganku. Ya. Aku kang anyaguhi b~dhahe pratapan Giri. Payo padha seba marang kadhaton, nyuwun pamit ing Kangj~ng Sultan." Laj~ng mangkat sarimbit. 140
Kangj~ng Sultan sar~ng aningali ingkang rayi sowan sarimbit, ing enggal katimbalan l~nggah cak~t. Sang Nata angandika, Surabaya, kaya kapriye kar~pira?" "yayi Pangeran Surabaya matur n~mbah, "kula sandika anglampahi ing sadhawuh dal~m angg~cak ing Giri. Sanajan mintaa sraya ing nagari san~s, kula bot~n ajrih. Kawula nyuwun pamit badhe mangkat." Sang Nata inggih anglilani, garwanipun dikakak~n amb~kta, ingkang rayi sakalihan nunt~n ngujung. Kangj~ng Sultan and~donga, mugi salam~ta sarta unggula yudanipun ingkang rayi. Pangeran P~kik lan kang garwa sampun mundur saking ngarsane Kangj~ng Sultan. Sarawuhe ing dal~m apradandosan. Nunt~n bidhal lan sabalanipun anjujug ing Surabaya, atata-tata wont~n ing griku, sar~ng sampun sam~kta laj~ng bidhal anglurug dhat~ng Giri. Kacariyos Sang Pandhita ing Giri sampun angsal pawartos, y~n ing Giri sum~ja kab~dhah dhat~ng Pangeran Surabaya. Sang Pandhita nunt~n parentah dhat~ng santana tuwin marbot sarta para muridipun sadaya kadhawahan sami angatos-atos. Kacariyos Sang Pandhita gadhah putra angkat, tiyang Cina sarta gadhah bala tiyang kalih atus. Punika kang min~ngka and~l-and~lipun, kang sagah m~thukak~n prangipun tiyang Surabaya. T~tiyang ing Giri sampun sami mirantos ing Surabaya d~dam~ling prang. Bot~n antawis dangu g~gaman dhat~ng, laj~ng campuh ing prang. Bala ing Surabaya kathah kang p~jah, mundur kawon prangipun. Ratu Pandhansari sar~ng aningali balanipun sami kakl~mpakak~n, laj~ng sami dipun ganjar arta tuwin busana. Sampun waradin. Bala ing Surabaya sami bingah manahipun sarta sami m~dal kak~nd~lanipun. Nunt~n kaaj~ngak~n prang malih. Bala ing Giri anadhahi, arame prangipun. kawon, sarta kathah kang p~jah, enggal Bala ing Giri kathah kang p~jah, sakantunipun sami lumaj~ng. Sang Pandhita sampun kac~p~ng, angr~r~pa nyuwun g~sang. Bala ing Surabaya sami matur ing gustinipun, Sang Pandhita dipun aturi m~jahi. "Aku ora g~l~m amat~ni pandhita, Wangsulanipun Pangeran Pkik. besuk putuku iku kang kuwasa angrusak sarta amat~ni marang kang dadi pandhita ing Giri kene." Pangeran P~kik laj~ng parentah anjarahi rajabrana saisining Giri. Estrinipun binoyongan. Sang Pandhita katumpakak~n ing tandhu. Pangeran P~kik nunt~n kondur dhat~ng 141
Matawis. Sang Pandhita tuwin jarahan sadaya sampun katur ing Sang Prabu, ananging Sang Prabu bot~n karsa. Sadaya wau kaparingak~n dhat~ng Pangeran P~kik. Sang Pandhita kaapunt~n ing sadosanipun. Sar~ng antawis lami Sang Nata miyos sinewaka, bala Matawis p~pak sadaya. Sang Nata ngandika dhat~ng Pangeran Mandurar~ja, "sira ngluruga marang ing Jakarta, ing m~ngko wis kancikan marang wong Wal~nda, bupatine wis kasoran prange. Nagara Jakarta sira r~buta, wong Wal~nda tundhung~n t~ka ing kono. Wong pasisir ing Surabaya sapangulon irid~n, padha adun~n prang, bupati ing Sampang lan ing Gar~sik bubuhana prang ing laut anggawaa kagungan ingsun mariy~m loro, nanging kang ingsun gawe senapati sira." Pangeran Mandurar~ja sarta para bupati pasisir aturipun sandika, laj~ng sami mantuk dhat~ng nagarinipun piyambak. Apradangdosan sarta amb~kta kagungan dal~m mariy~m k~kalih, kab~kta dhat~ng ing Sampang badhe kadam~l anjag~ni y~n wont~n prang ing laut. Para bupati wau sampun sami jangji pakumpulan ing nagari Ngastina. Pangeran Mandurar~ja sampun bidhal saking Matawis. Sadhat~ngipun ing Ngastina, para bupati pasisir sampun p~pak wont~n ing ngriku Ian sabalanipun sadaya. Kathahing bala tanpa wilangan, laj~ng sami dandos baita, sar~ng sampun sam~kta laj~ng bidhal anumpak baita ambabar layar, nunt~n mancal sampun sil~m dharatan. Dumugi ing Carbon k~nd~l tata-tata wont~n ing ngriku, sar~ng sampun mirantos anunt~n mangkat. Lampahing baita dumugi ing Jakarta alabuh jangkar. Pangeran Mandurar~ja sabalanipun laj~ng m~ntas, atata pamondhokan sakidul wetaning kitha, sampun misuwur ing tiyang sa-Jakarta, y~n g~gaman kang dhat~ng punika badhe anundhung tiyang Walandi kang wont~n ing ngriku. T~tiyang Jawi ing Jakarta sadaya sampun sami t~luk dhat~ng Pangeran Mandurar~ja, amung kantun tiyang Kumpeni kemawon, wont~n sal~b~ting b~t~ng amunggul balowartinipun, amapanak~n mariy~mipun. Gurnat lan gutuk api sampun tinata. Tiyang Walandi sadint~n-dint~n abilulungan. Kacariyos pangag~ngipun tiyang Walandi kathah, kapitanipun wolu, satunggil anama Jakuwos, kalih Bal~m, tiga Endro, sakawan Pituye, Jrodo, n~n~m Wami, pitu Kar~ng, wolu G~dyug. Lutnan gangsal sakawan. Ing sadint~n-dint~n malatar, tamburipun tansah brang brangan, nanging bot~n wont~n purun mdal sajawining b~t~ng. 142
Wondene Pangeran Mandurar~ja lan para dipati pasisir, ing G~mbong Pasuruan sapangil~n, dumuginipun ing Jakarta, bupatinipun sampun sami ngal~mpak wont~n ing ngriku lan sabalanipun. Kathahing bala tanpa wilangan, amung dipati ing Sampang kang badhe anjag~ni prang laut d~r~ng dhat~ng. Engg~nipun badhe angg~puk loji ing Jakarta ang~ntosi dhat~ngipun Dipati Sampang. ing Matawis andhawahi dhat~ng Kacariyos Kangj~ng Sultan Pan~mbahan Purbaya, "uwa Purbaya, j~ngandika sumusul dhat~ng Jakarta, amayangana kang sami andon p~rang, nanging sampun dika t~m~ni, tiyang Walandi dika kapokak~n kemawon. Dika sampun amb~kta bala kathah, anyamura kemawon, m~dala laut" Pan~mbahan aturipun sandika, laj~ng mangkat, amung amb~kta abdinipun para lurah sawatawis, anjujug ing J~para. Pan~mbahan laj~ng tinitihan sampun darbe palwa piyambak, awasta Kaladuta, ambabar layar, enggal lampahipun. Pangeran Mandurar~ja sampun mir~ng ing pawartos, y~n Pan~mbahan Purbaya anusul dhat~ng Jakarta. Pangeran Mandurar~ja rumaos isin, dene kasusulan Senapati malih, nunt~n anabuh t~ngara umangsah ing prang. Adipati Sampang jagi prang laut inggih sampun dhat~ng wont~n ing ngriku. Tiyang Kumpni inggih sampun sum~r~p y~n dipun inggahi, laj~ng anata Kump~ninipun kathahe kawan br~gada, mariy~mipun tinata maju pat. Gurnat tuwin gutuk api sampun cumawis. Dene Walandi ingkang asik~p ingkang anindhihi kapitan sanjata satunggil, Ingkang jagi angid~ri Kapitan Jakuw~s. Sadaya sampun tinata, bubuh-bubuhan ajangji sabiyantu sar~ng p~jah, sampun malatar atata ungkur-ungkuran. Dene kang dipun kand~li kang wont~n kidul wetan. Dipun kathahi mariy~m, kalataka, lela, masbum, sinapanipun pating gal~byar. Kang nindhihi kapitan sakawan. Pangeran Mandurar~ja anabuh t~ngara magut ing prang, tiyang Jawi maj~ng ing prang rampak sarta surak sum~ja angrangsang biting. Walandi anadhahi, mariy~m sinul~dan ambal ambalan. Swaranipun kados r~di r~bah dhawahing mimis kados jawah, wont~n kados daru, tiyang Jawi kathah kang p~jah, r~bah pating sulayah tuwin k~taton. Wont~n kang brangkangan, ingkang maj~ng maj~ng tump~s. Nunt~n mundur kasaput ing dalu, enjingipun Pangeran Mandurar~ja andhawahi ing tiyang Sampang wont~n ing baita, dipun jak sar~ng angg~puk b~t~ng. Tyang Sampang inggih laj~ng masang ing ing dal~m sa-Kump~ninipun, lutnan k~kalih, alp~r~s satunggil. 143
mariy~mipun saking ing baita, arame prang sami mariy~m. Tiyang Walandi ingkang p~jah kapitan satunggil, lutnan k~kalih, kopral tiga, saradhadhu kathah kang tatu utawi kang p~jah tanpa wilangan. Kacariyos Pan~mbahan Purbaya sampun dumugi ing laut Jakarta, laj~ng prang kalihan Walandi kang wont~n ing baita, Walandinipun kawon sampun lumaj~ng, pan~mbahan nunt~n minggir, sum~dya m~ntas dhat~ng dharatan. Ing ngriku taksih rame aprang mariy~m pating jal~gur. Mariy~mipun tiyang Jawi dipun sipat sami mariy~m dhat~ng ing tiyang Walandi kenging lambenipun g~mpal. Baitanipun kathah kang p~cah, tiyang Jawi kathah kang p~jah, tiyang Walandi inggih kathah kang p~jah. Tiyang Walandi obat mimisipun sampun nipis. Kalampahan tinja kang kadam~l ing obat mimis. Tiyang Jawi kathah balaeran. Amargi kenging ing tinja. Wondene lampahipun Pan~mbahan Purbaya sampun dumugi sat~ngahing paprangan, amung amb~kta panakawan t~tiga. Tiyang Walandi sampun sami sum~r~p y~n Pan~mbahan Purbaya dhat~ng, sarta kawartos y~n sakalangkung sakti sag~t mabur, laj~ng kinarutug ing sanjata, ing awang-awang sami dipun b~dhili, nanging pan~mbahan bot~n kenging, ngeca-eca sarwi udud any~laki b~t~ng, pan~mbahan ngandika s~ru, "Heh wong Wal~nda! Dene kapati-pati ~nggonmu amb~dhili m~nyang aku, apa kowe ngand~lake kand~le b~t~ngmu?" sarwi anudingi b~t~ng, b~t~ngipun tiyang Walandi laj~ng bolong satiyang. Pan~mbahan sar~ng sampun adam~l prat~ndha laj~ng wangsul dhat~ng ing baita, sum~ja kondur dhat~ng ing Matawis. Wondene Pangeran Mandurar~ja taksih angant~p prangipun, nanging m~ksa bot~n sag~d anyak~ti b~t~ng, awit bot~n b~tah mamb~t tinja. Busananipun sami gubras tinja. Para dipati pasisir sabalanipun kathah kang p~jah lan sarta bot~n wont~n kang tinja. ingkang g~sang, Saunduripun saking prang laj~ng sami kungkum ing l~p~n. Kala samant~n ngantos lami prangipun, tiyang Jawi kang taksih g~sang salong sami minggat mantuk dhat~ng nagarinipun, sang~t giris ing manahipun. Dene tiyang Walandi ingkang p~jah tigang br~gada, ingkang taksih g~sang sabr~gada, sampun sami k~k~s manahipun. Bot~n wont~n kang nyipta g~sang. tahan dene 144
Kacariyos konduripun Pan~mbahan Purbaya, sampun dumugi nagari ing Matawis. Laj~ng sowan ing Sang Prabu angaturak~n wiwitan dumugi w~kasan. Sarta aturipun pan~mbahan, "prakawis prang ing Jakarta prayogi dipun k~nd~li, sabab tiyang Walandi ~ngg~nipun dhat~ng wont~n ing ngriku, amung sum~ja grami kemawon." Kangj~ng Sultan kapanujon galihipun, alon ~ngg~nipun ngandika, "Uwa inggih l~r~s sampeyan. Kalih dene sampun pin~sthi karsa Allah, tiyang Walandi ing benjing badhe mitulungi dhat~ng turun kula, kang sami jum~n~ng Nata. Manawi turun kula ing benjing wont~n kang kawon prangipun, am~sthi badhe dipun pitulungi dhat~ng tiyang Walandi. Milanipun kula adam~l prang punika, amungkul dam~l l~lab~t kemawon, supados ajriha kang wingking-wingking." Kangj~ng Sultan anunt~n ngandika dhat~ng gandh~k. "Bocah gandh~k, sira m~nyanga ing Jakarta. Si Mandurar~ja timbalana mulih lan sakancane kab~h. Ki Tum~nggung Baur~ksa pat~nana ana ing dalan. Lan Si Mandurar~ja ya pat~nana. Bathange p~ndh~m~n ana ing Kaliwungu." Gandh~k matur sandika laj~ng mangkat. Sampun dumugi ing Jakarta, andhawahak~n timbalan dal~m. Pangeran Mandurar~ja laj~ng bidhal mantuk sakancanipun sadaya, Pangeran Mandurar~ja wau sarta Ki Baur~ksa inggih sampun sami dipun p~jahi. Tiyang Walandi sar~ng uninga g~gaman Matawis bibar mantuk, sakalangkung sami suka manahipun. Sampun sami angint~n y~n awit saking karsanipun Kangj~ng Sultan, tiyang Walandi, tiyang Walandi laj~ng sami anglampahak~n utusan dhat~ng ing Matawis, angaturi pisusung kathah awarna-warni, kala samant~n sin~ngkalan 1571. ingkang amaringi pangapunt~n dhat~ng Kacariyos Sang Nata miyos sinewaka, adhawah dhat~ng Pangeran Silarong, "Adhi Silarong, sira ngluruga amb~dhah ing Balambangan. Sira sun gawani wong m~ncanagara kab~h lan wong pasisir kiwa. Padha adun~n prang, sarta sira sun kanth~ni bocah ingsun gandh~k Si Padur~ksa, solahe kawulaningsun kang ala lan kang b~cik gawene." Pangeran Silarong sarta para bupati m~ncanagari tuwin pasisir aturipun sandika, laj~ng sami pradandosan. Sampun sami jangji pakumpulan ing Pas~dhahan. Pangeran Silarong inggih sampun bidhal Ian sabalanipun. Lampahipun m~dal ing Kadhiri, anjog ing Pasuruan. Para bupati inggih sampun dadia mata pitayaningsun, angawasna 145
ngal~mpak wont~n ing ngriku, laj~ng lampahipun dumugi wat~sing Balambangan, amasanggrahan. Tiyang ing nagari Balambangan sami kagegeran angungsi kitha, Sang Dipati ing Balambangan nunt~n utusan nyuwun bantu dhat~ng ing Bali, inggih laj~ng binantonan. Tiyang ing Bali ingkang tate tatal, antawis gangsal atus. Pangag~ngipun k~kalih awasta Dewa L~ngkara, kalih Dewa Agung, sosoranipun anama Panji Bal~l~ng, kalih Panji Macan Kuning. Sang Dipati nunt~n bidhal lan sabalanipun, sarta prajurit ing Bali sadaya, sum~dya am~thukak~n m~ngsah kang wont~n ing Wat~s. Dene kang t~ngga kitha putranipun Sang dipati jal~r k~kalih, anama Ki Mas K~mbar. Lampahipun Sang dipati sampun dumugi ing Wat~s, aj~ng-aj~ngan kalihan m~ngsah. Ing enjingipun anunt~n sami mangsah ing prang, b~dhil-bin~dhil, tumbak-tinumbak, rame prangipun. Tiyang ing Bali g~gamanipun tulup pas~r mawi upas. Bala ing Mataram kathah kang p~jah dening upas tuwin d~dam~l san~sipun. Tiyang Bali Balambangan inggih kathah kang p~jah bangke susun atindhih, ingkang prang sami ngidak b~bathang. Dangu-dangu tiyang Balambangan kawon prangipun, sami lumaj~ng angungsi kitha. Bala Matawis anglud, kitha rinangsang wani, tiyang sal~b~ting kitha lumaj~ng ngungsi ing r~di. Bala ing Matawis sami j~jarah, Ki Mas K~mbar sampun bin~kta, Sang Dipati Balambangan bot~n kant~nan p~jah tuwin g~sangipun. Pangeran Silarong parentah anglud kang sami ngungsi ing r~di. Bala Matawis laj~ng sami mangkat sum~ngka rumambat ing r~di. Tiyang Balambangan kathah kang kacandhak g~sang tuwin p~jah. Ing ngriku wont~n ajaripun satunggil anama Ajar Salokantara, inggih sampun bin~sta, kab~kta mudhun saking r~di. Dumugi ngarsanipun Pangeran Silarong ajar laj~ng pin~jahan, jisimipun sirna, anunt~n wont~n swara, "h~h Silarong, aku kopat~ni tanpa dosa, ing besuk aku mal~s m~nyang kowe, y~n ana panj~n~nganing Nata, g~th~k baune kang kiwa iku aku kang nitis ana ing kono, kowe ing kono takpat~ni." Pangeran Silarong lan sabalanipun nunt~n bidhal kondur dhat~ng Matawis, sarta amb~kta jarahan tuwin boyongan. Sadhat~ngipun ing Matawis sampun katur ing Sang Prabu, Ki Mas K~mbar laj~ng linuwaran bab~stanipun sarta kasupaosan, tin~t~pak~n dados bupati ing Balambangan. Sang Nata angg~ganjar ing balanipun kang sami m~nang prang. Rad~n Padur~ksa l~lurah gandh~k kaangkat nama Pangeran T~pasana. Sang Nata laj~ng dhawah dhat~ng Tum~nggung 146
Singaranu andikakak~n amb~dhah ing Sum~dhang tuwin ing Ukur, inggih sampun kalampahan. Rajabrana sarta tiyang ~strinipun inggih sampun binoyongan dhat~ng Matawis. Kala samant~n Kangj~ng Sultan am~ng-am~ng, angid~ri pak~bonan, kairing abdi ~stri angampil tal~mpak, landheyanipun kaj~ng wr~gu. Ing ngriku Kangj~ng Sultan kagungan ingon-ingon kidang jal~r, anglangkungi galak. Sar~ng ningali Kangj~ng Sultan kidang nyand~r badhe nyakot. Kangj~ng Sultan enggal nyandhak tal~mpak. Kidang dipun tal~mpak kenging andh~manipun. Rahipun sum~mbur. Saking rikating panyand~ring kidang kuwatipun kaj~ng wr~gu mangk~lung. Kangj~ng Wentasipun Kangj~ng Sultan kenging kagayor ing kidang, nanging bot~n pasha. Kidang laj~ng p~jah. Kangj~ng Sultan andhawahak~n prasapa, "besuk saturunku aja ana anganggo landheyan kayu wr~gu, sabab an~niwasi." Sultan, landheyan Kacariyos Kangj~ng Sultan punika kadhatonipun k~kalih, satunggil nama ing kutha Karta, satunggilipun ing sagant~n kidul, sabab Rara Kidul punika sampun kagarwa ing Kangj~ng Sultan. Ing sab~n-sab~n Kangj~ng Sultan am~sthi t~dhak anyare ing sagant~n kidul. Utawi bilih Kangj~ng Sultan miyos sinewaka, para jim p~ri prayangan inggih laj~ng sowan, nanging ingkang uninga namung Kangj~ng Sultan piyambak. Kalih dene sampun misuwur, y~n Kangj~ng Sultan wau sakalangkung s~kti sarta kuwasa, balanipun manungsa utawi jim p~ri prayangan sami ajrih asih. Kala samant~n Kangj~ng Sultan sampun p~putra jal~r k~kalih, sampun ingkang s~puh nama Pangeran Dipati Arya Mataram, kakram~kak~n angsal putranipun Pangeran P~kik, patutanipun kalihan Ratu Pandhan. Ingkang ~n~m anama Rad~n Mas Alit, utawi nama Pangeran Danupaya. Sar~ng sampun p~putra k~kalih, Kangj~ng Sultan g~rah sang~t. Ingadh~p para garwa tuwin putra sarta para santana sadaya. Kangj~ng Sultan angandika dhat~ng Pangeran Purbaya, "uwa Purbaya, ing mangke kula badhe tin~kakak~n ing jangji. Dene w~ling kula, kang prayogi jum~n~ng Nata angg~ntosi ing kula, putra kula ingkang s~puh, Pangeran Dipati Arya Mataram. Dene putra ingkang ~n~m inggih tumuta mukti. J~ngandika mugi ingkang sag~d amomong wayah j~ngandika putra kula. Uwa tuwin sanak kula sadaya, dipun sae kantun." Kangj~ng sultan anunt~n seda, swaraning tangis sal~b~ting 147
kadhaton gum~rah, gunung Marapi gumaludhug awor swaraning ampuhan. Layon sampun siniraman sarta kasalatak~n. Nunt~n kab~kta kasar~kak~n ing Mogiri, sin~ngkalan 1578. Ing dint~n Soma Pan~mbahan Purbaya miyos anganthi ingkang lin~nggahak~n ing dhampar wont~n ing sitinggil, bala ing wayah, Matawis p~pak sowan sadaya, pan~mbahan ngandika s~ru, "h~h wong Mataram kab~h, sira padha n~ks~nana, y~n Pangeran Dipati Arya Mataram ingsun junjung jum~n~ng Nata angg~nt~ni ingkang rama swargi aj~juluk Kangj~ng Susuhunan Mangkurat, Senapati ing Ngalaga Ngabdurrahman Sayidin Panatagama!" Bala ing Matawis saurp~ksi sadaya tuwin pandhita para kaji sadaya sami andonga jumurung, Sang Nata nunt~n kondur angadhaton. Kala jum~n~ngipun Sang Prabu punika nagarinipun g~mah raharja, j~j~g adil kukumipun. P~parentahanipun bot~n ewah, taksih kados ingkang rama swargi. Ing dint~n R~spati Sang Nata miyos sinewaka, para santana bupati mantri p~pak sowan sadaya, punapa dene ingkang rayi Sang Prabu ingkang nama Pangeran Alit inggih sampun sowan. Sang Nata angandika dhat~ng para bupati tuwin santana sadaya, "sarupane kawulaningsun kab~h, padha anyithaka bata, ingsun bakal mings~r t~ka ing kutha Karta, patilasane kangjng rama ingsun tan arsa ng~nggoni, ingsun bakal yasa kutha ing Pal~r~d." Bala Matawis sadaya matur sandika. Sang Nata ngandika malih dhat~ng Tum~nggung Wiraguna lan Tum~nggung Danupaya, ing Balambangan, sabab ing m~ngko wis dir~but marang wong Bali, bupatine wus nungkul. Sira sun kanth~ni wong m~ncanagara kab~h, Si Tum~nggung Mataram milua angirida wong pasisir m~tua ing laut. Nanging Si Dipati Sampang aja m~lu, uruna prajurit bae." Ki Tum~nggung Wiraguna, Tum~nggung Danupaya, Tum~nggung Mataram matur sandika, laj~ng budhal lan sabalanipun. "sira padha ngaluruga marang Kacariyos ingkang rayi Sang Prabu kang nama Pangeran Alit wand jaka kumala-kala, d~r~ng akrama. Pangeran wau kagungan ~mban k~kalih sami l~nggah bupati, nama Tum~nggung Danupaya ing mangke saw~g kesah nglurug dhat~ng Balambangan, satunggilipun anama Tum~nggung Pasisingan. Pangeran Alit wau timur mila adal~m ing 148
Danupayan. Ing nalika punika Sang pangeran pinuju l~nggah ing dal~mipun, Ki Tum~nggung Pasisingan sarta anakipun anama Agrayuda sami sowan ing Kangj~ng Pangeran. Pasisingan matur saha s~mbah, aturipun Pasisingan kalihan Agrayuda sagah anjum~n~ngakn Nata, sarta amb~bangus, angadon-adoni awon. Saaturipun Pasisingan, y~n tiyang ing Matawis kathah ingkang sagah ambiyantoni piyambakipun, kalih dene sapunika ing kadhaton asring s~p~n, bot~n wont~n tiyang. Sabab tiyang Matawis sadaya sami anggarap kitha. Ing samangsanipun s~p~n, Ki Pasisingan sagah ngamuk dhat~ng kadhaton. Wangsulanipun Pangeran Alit, sagah dipun galih rumiyin sarta ang~ntosi ingkang bapa Ki Tum~nggung Danupaya. Ki Pasisingan am~ksa, kathah-kathah aturipun, sarta abdinipun para lurah sadaya inggih sami angr~mbagi, ambiyantoni aturipun Pasisingan. Pangeran wau dangu-dangu k~lu ing galihipun, kamanis~n ing aturipun tiyang kathah, pangandikanipun. "Y~n m~ngkono aku ya nurut bae, manawa nyata wong Mataram bakal padha ambiyantoni ~nggonku bakal angr~but karaton." Ki Pasisingan lan Agrayuda laj~ng pamit mantuk atata-tata. Sadhat~ngipun ing griya Ki Pasisingan wicant~n dhat~ng Ki Agrayuda, "thole, sesuk kowe am~paka g~gaman, aku tak m~nyang pagaweyan amb~bata dhingin sarta amaspadakake wong Mataram, kang padha masang bata. Adate n~k bubar isih awan. Manawa kang nyambut gawe wis padha mulih, kowe t~kaa sag~gamanmu kab~h, ayo padha banjur ngamuk marang kadhaton." Agrayuda anyagahi. tak kongkoni, ing Kala samant~n Pan~mbahan Purbaya sampun sum~r~p prakawis punika, laj~ng matur ing Sang Prabu. Sang Nata sakalangkung Ing samangsanipun ngungun, nunt~n dhawah dhat~ng pan~mbahan. laj~ng andikakak~n Pasisingan dhat~ng wont~n am~jahi. Pan~mbahan matur sandika. Ing enjingipun pan~mbahan angrumiyini dhat~ng padam~lan. Tiyang Matawis sampun winangsit sadaya, bot~n dangu Pasisingan dhat~ng, laj~ng sami dipun suduki sampun p~jah, rencangipun sami lumaj~ng, sanjang dhat~ng Agrayuda y~n kang rama sampun p~jah. Agrayuda sar~ng mir~ng anangis, laj~ng mandhi waos sarta numpak kapal, rencangipun sami dipun jak ngamuk. Anunt~n mangkat, nanging rencangipun sami nglolosi, Agrayuda kantun piyambak. Lampahipun sampun dumugi ing pangurakan. Ing ing padam~lan, 149
ngriku sampun dipun rakiti, Agrayuda nunt~n karampog ing tiyang kathah sampun p~jah, sirahipun kak~thok. Pan~mbahan Purbaya nunt~n matur ing Sang Prabu, y~n Pasisingan sarta Agrayuda sampun p~jah, sirahipun inggih kaaturak~n. Sang Nata enggal miyos sinewaka, bala Matawis p~pak sadaya, Sang Nata angandika dhat~ng abdi ~stri, "bocah wadon, timbalana Adhi Mas Pangeran Alit. Warah~n bakal ingsun kon ~nj~n~ngi ~nggon ingsun gawe kutha." Pawongan enggal lumampah dhat~ng Danupayan. Pangeran Alit sar~ng kadhawahan inggih enggal ~ngg~nipun sowan. Sadhat~ngipun ing ngarsane Sang Prabu laj~ng dipun uncali sirahipun Pasisingan sarta Agrayuda. Sang Nata sarwi ngandika, "iku rupane kang bakal anjunjung Nata marang sira." Pangeran Alit enggal narik dhuwung, sirah k~kalih laj~ng dipun suduki sarta angandika, "Pasisingan! kowe genea t~ka ng~mb~t-~mb~t marang aku?" Sang Prabu alon andangu, "kapriye calathumu iku Adhi Mas?" Pangeran Alit matur saha s~mbah, "Kakang Prabu, kula bot~n pisan y~n gadhaha cipta badhe am~ngsah ing Panj~n~ngan Dal~m tuwin y~n murinaa ~ngg~n sampeyan jum~n~ng Nata. Kula bot~n rumaos murina. Punika amung akalipun Pasisingan piyambak." Sang Nata mir~ng aturipun ingkang rayi aw~las ing galihipun. Alon "y~n kaya m~ngkono Adhi Mas, sarupane ~ngg~nipun angandika, baturmu kang j~n~ng l~lurah ingsun pundhut kab~h, aturna ing saiki, ingsun anti ana ing sitinggil." Pangeran Alit matur sandika, nunt~n l~ngs~r saking ngarsane Sang Nata. Sarawuhipun ing dal~m, ingkang abdi taksih p~pak sadaya, kathahipun tigang atus. L~lurahipun wau ~mban tiyang alit k~kalih, tal~dh~k jal~r satunggil. Sang pangeran ngandika, "bocah l~lurah, payo kowe padha dakb~nda kab~h, dipundhut marang kakang Prabu ing saiki. Para abdinipun l~lurah laj~ng sami anangis sadaya, sarta sami angrangkul sukunipun Sang Pangeran. Ingkang sami wont~n ing pasowan jawi mir~ng swaraning tangis laj~ng sami lum~b~t, inggih tumut anangis. Akathah-kathah aturipun sarta sami angunggar-unggar dhat~ng gustinipun. Pangeran Alit laj~ng m~dal suraning galih, aw~las ningali para abdinipun, nunt~n parentah angrasuk g~gamaning prang. Para abdi enggal sami anyandhak g~gaman. Anunt~n wont~n utusanipun Sang Prabu angenggalak~n, anama Ki Sum~ngit kalih 150
Dakawana, nanging Ki Dakawana kantun wont~n ing jawi. Ki Sum~ngit inggih laj~ng pin~jahan. Ki Dakawana piyambak ingkang lum~b~t, sar~ng sum~r~p enggal wangsul angaturi uninga ing Sang Prabu. Sang Nata sar~ng mir~ng aturipun Ki Dakawana sang~t ngungun sarwi n~nggak waspa. Pan~mbahan Purbaya alon matur, "sinuhun, sampun pin~sthi karsa Allah, rayi dalm badhe bot~n tutug yuswanipun." Sang Nata ngandika s~ru, "h~h! sarupaning wong Mataram! M~ngko y~n Adhi Mas ngamuk, aja ana kang nglawani, sanajan ol~ha p~pati ak~h ya padha piyak kab~he, supaya t~kaa ing ngarsaningsun. Dene manawa ana kang wani mapagake prang, am~sthi ingsun k~thok gulune." Pan~mbahan laj~ng dhat~ng ing alun-alun undhang-undhang. Bot~n dangu Pangeran Alit dhat~ng sabalanipun, kandh~g wont~n ing pangurakan, ang~ntosi tiyang Matawis kang sagah sami ambiyantoni. Sar~ng dangu bot~n wont~n dhat~ng, abdinipun Sang pangeran t~las sami nglolosi, amung kantun l~lurah n~n~m. Pangeran Alit sampun nekad p~jah, tiyang Matawis sami piyak ngiwa n~ng~n. Anunt~n Sang Dipati Sampang kang nama D~mang Malaya, enggal malaj~ngi angrangkul sukunipun Sang Pangeran, matur am~malangi karsanipun. Supados wandea ~ngg~nipun badhe ngamuk. Pangeran Alit sampun riwut ing galih, Sang dipati ing Sampang kacubl~s ing dhuwung g~githokipun laj~ng p~jah. Tiyang ing Sampang sar~ng aningali gustinipun p~jah wont~n ing alun-alun, laj~ng ambyuk. Pangeran Alit sinosog ing g~gaman, nanging bot~n pasha. Tiyang Sampang kathah kang p~jah dening Sang Pangeran. L~lurah n~n~m wau sampun p~jah sadaya, Pangeran Alit sar~hning sayah, laj~ng kacocok ing dhuwungipun piyambak, pupunipun buc~k satuma. Pangeran Alit laj~ng seda wont~n sangandhaping waringin kurung. Para dipati enggal sami angr~r~mpa layonipun Sang Pangeran, kab~kta minggah ing sitinggil. Sang Prabu sar~ng aningali ingkang rayi seda, sang~t ~ngg~nipun muwun. Ingkang ibu laj~ng angruk~bi layone kang putra sarwi muwun. Sang Nata andangu m~nggah ingkang m~jahi dhat~ng ingkang rayi. Para dipati sami matur ing wiwitan dumugi w~kasan. Sang Nata angandika, "adhiningsun isih bocah wis digdaya, ol~h bela dipati sarta ak~h wong Sampang kang padha mati dening Adhi Mas. H~h wong Mataram kab~h! Ingsun s~ks~nana, ing m~ngko Adhi Mas sun belani." 151
Sang Nata laj~ng am~rang baunipun ingkang kiwa, pasah rahipun m~dal. Kacariyos Sang Nata ing samangke darbe ciri g~th~k baunipun kang kiwa, ing ngriku panitising pun ajar ing rdi Balambangan, kang dipun p~jahi dhat~ng Pangeran Silarong rumiyin. Wondene layonipun Pangeran Alit inggih laj~ng kap~tak ing Magiri. Kala samant~n Sang Prabu sampun ngalih kadhaton ing Pal~r~d. Kacariyos ingkang sami nglurug dhat~ng ing Balambangan, Ki tiga Ki Tum~nggung Wiraguna Tum~nggung Mataram. Nagari Balambangan inggih sampun b~dhah. Dipati Balambangan angungsi dhat~ng Bali. Tiyang Balambangan jal~r ~stri sami binoyongan dhat~ng ing Matawis, kathahipun s~wu gangsal atus. Ki Tum~nggung Wiraguna anglud dhat~ng ing Bali, kandh~g wont~n sapinggiring sagant~n. Bot~n sag~d nyabrang. Tiyang ing Bali sar~ng sum~r~p sum~ja nungkul, m~dal ing laut. Laj~ng kap~thukak~n prang laut dhat~ng Ki Tum~nggung Mataram. Tiyang ing Bali kathah kang p~jah, anunt~n sami lumaj~ng. lan Ki Tum~nggung Danupaya, Ki Tum~nggung Wiraguna, kalih Danupaya, tiga Tum~nggung Mataram ing Matawis. Ki Tum~nggung Wiraguna wont~n ing margi sakit laj~ng p~jah, Ki Tum~nggung Danupaya sar~ng mir~ng pawartos y~n Pangeran Alit seda, tumunt~n anguntal upas laj~ng p~jah, anak putunipun inggih nunt~n andikakak~n m~jahi sadaya, kathahipun tiyang kalih w~las. Dene b~boyongan saking Balambangan sadaya kak~nd~lak~n wont~n ing Taji. laj~ng sami bidhal mantuk dhat~ng Amangsuli cariyosipun Pangeran Silarong, kala panj~n~nganipun Kangj~ng Sultan Agung lan Pangeran Silarong pinuju k~mit, wont~n ing pandhapi kadhaton. Kangj~ng Sultan amar~ngi duka dhat~ng Juru Taman. Pun Juru Taman dipun tal~mpak. Jajanipun pasah, rahipun sum~mbur ing siti. Juru Taman bathangipun sirna. Kangj~ng Sultan dh~dhawah dhat~ng Pangeran Silarong andikakak~n bucal rah wau. Pangeran Silarong laj~ng ang~ruki rah, dipun wadhahi ing takir, siti sangandhaping rah inggih dipun t~dhuki sak~dhik, kawadhahan san~s. Sar~ng enjing Pangeran Silarong mantuk. Sadhat~ngipun ing dal~m laj~ng dhahar, rah wau katutul ing s~kul sak~pl, kapakakak~n ing 152
sagawon. S~gawon laj~ng p~jah sakal. Daginging s~gawon amb~dh~l. Rah wau laj~ng dipun carubi lisah kal~ntik, kaparingan nama upas anglung. Anunt~n wont~n tiyang gadhah kas~ngitan, anyuwun sarat inggih nunt~n kaparingan upas angling. dhat~ng Pangeran Silarong, Tiyang ingkang dipun upasi wau inggih laj~ng p~jah, anunt~n wont~n tiyang nyuwun panawaning upas anglung, inggih dipun paringi dhat~ng Ingkang dipun paringak~n dhudhukaning siti Pangeran Silarong. sangandhaping rah wau, ingkang dipun paringi anama Ki Citra. Wondene tiyang ingkang sami kal~b~tan upas anglung, samangsanipun Ing lami-lami dipun jamp~ni dhat~ng Ki Citra inggih laj~ng saras. misuwur ing t~tiyang sanagari ngantos katur ing Kangj~ng Sultan. Pangeran Silarong wau laj~ng katundhung, dipun griyakak~n ing dhusun Naladana. Sar~ng panj~n~nganipun kangj~ng sunan g~th~k punika misuwur malih, ngantos katur ing Kangj~ng Sultan. Pangeran Silarong wau laj~ng dikakak~n m~jahi. Pangeran Silarong inggih sampun p~jah, punika anelakak~n y~n s~sumbaripun ajar ing Balambangan, ingkang dipun p~jahi Pangeran Silarong rumiyin say~ktos. Kala samant~n Sang Nata adhawah ngupados tiyang ~stri ayu badhe kadam~l garwa s~lir. Anunt~n wont~n tiyang ingkang matur, y~n dh~dhalang ringgit g~dhog, inggih tiyang sal~b~ting nagari Matawis anama Ki Wayah, agadhah anak ~stri satunggil sakalangkung ayu nanging sampun gadhah bojo anama Ki Dal~m. Sar~ng katur ing Sang Prabu laj~ng dikakak~n mundhut. Nanging ~stri wau sampun wawrat kalih wulan. Sang Nata sar~ng aningali sakalangkung r~m~n, laj~ng kapr~nahak~n ing dal~m. Kacariyos Sang Nata ngantos supe dhat~ng garwanipun, sang~t kas~ngs~m dhat~ng ~stri wau, malah kaangkat nama Ratu Wetan. Tiyang kathah sami amastani Ratu Malang. Bot~n antawis lami b~ktanipun w~t~ngan wau laj~ng lair m~dal jal~r, Sang Nata sang~t sihipun. Anunt~n bojonipun tiyang ~stri ingkang nama Ki Dal~m wau andikakak~n m~jahi. Ing sap~jahipun Ki Dal~m, Ratu Malang tansah anangis, kang kacipta amung Ki Dal~m. Ing rint~n dalu tansah asambat Ki Dal~m kemawon. Bot~n lami Ratu Malang wau sakit mutah ngising Sap~jahipun Ratu Malang sawarninipun abdi ~stri sal~b~ting dal~m sadaya sami bin~thekan wont~n palataran kaputr~n. Mila makat~n, kalanipun Ratu Malang wau laj~ng p~jah. 153
sakit s~sambatipun Ki Dal~m kemawon. Pangraosipun Sang Prabu ing tiyang sadal~m. sakitipun Ratu Malang amargi dipun dam~l Wondene jisimipun Ratu Malang inggih laj~ng dikakak~n amb~kta dhat~ng r~di K~lir, nanging bot~n kalilan m~ndh~m. Sabab Sang Prabu sang~t at~ngga maidipun Ratu Malang. Akalihan bab~ktanipun putra wau, para santana tuwin para bupati sami angaturi kondur angadhaton, nanging Sang Prabu bot~n karsa, andadosak~n or~gipun tiyang sanagari Matawis. Bot~n antawis lami, Sang Nata ing dalu sare wont~n ing ngriku, sup~na y~n Ratu Malang wau kumpul kalihan bojonipun kang nama Ki Dal~m. Sawungunipun saking sare Sang Prabu aningali jisimipun Ratu Malang sampun ical sipating tiyang. Sang Nata laj~ng kondur angadhaton, sarta adh~dhawah m~ndh~m jisimipun Ratu Malang, sinangkalan 1578. T~tiyang sanagari Matawis inggih sampun t~ntr~m. angg~nipun agandrung, rint~n dalu tansah Kala samant~n Sang Prabu sampun ap~putra gangsal sami jal~r sadaya. Ingkang pambaj~ng patutanipun kalihan putra ing Surabaya, kaangkat nama Pangeran Dipati Anom, punika ingkang ginadhang angg~ntosi jum~n~ng Nata, ingkang rayi sakawan wau sami san~s ibu, panggulunipun anama Pangeran Pug~r, pandhadha Pangeran Singasari, sundhulanipun Pangeran Martasana, wuragilipun anama D~n Mas Tapa. Kacariyos Pangeran P~kik ing Surabaya, tunggil dal~m kalihan wayahipun ingkang nama Pangeran Dipati Anom. Pangeran P~kik sarta ingkang garwa sang~t asihipun dhat~ng ingkang wayah. Kala samant~n Pangeran P~kik gadhah ingon-ingon bakisar ~stri, ~ngg~nipun angingu kala taksih kuthuk. Sar~ng lami-lami dados jal~r, bagus warninipun sarta sag~d kaluruk. Pangeran P~kik wau sang~t eram ing galihipun, laj~ng agadhah cipta y~n bakisar wau pant~s kaaturna ing Sang Prabu, pangraosipun sabab aneh. Anunt~n kurunganing bakisar kaluruban sutra p~thak. Pangeran P~kik laj~ng sowan lum~b~t kadhaton, sampun k~panggih kalihan Sang Nata l~nggah satata. Pangeran P~kik angaturak~n bakisar, sarta aturipun y~n bakisar wau kala rumiyin ~stri, samangke dados jal~r, prayogi y~n wont~na ing kadhaton. Sang Prabu sampun anamp~ni bakisar, ing lair sang~t suka sarta eram. Nanging ing batos sang~t duka, mila makat~n Sang Prabu wau sampun limpad ing w~weka, sag~d anukma ing agal remit. Wondene panggalihipun Sang Prabu, ingkang 154
paman kawastanan ngaturi pas~mon, sabab putranipun ~stri sampun kagarwa ing Sang Prabu sarta sampun patutan jal~r satunggil anama Pangeran Dipati Anom, samangke sampun diwasa, supados Sang Prabu as~l~ha, Pangeran Dipati jum~n~nga Nata. Sang Nata sasampune anggalih makat~n, ingkang paman laj~ng kadhawahan mantuk. Samantukipun Pangeran P~kik Sang Nata anunt~n ngandika w~wartos dhat~ng para abdi ingkang sami ngadh~p. Y~n sowanipun ingkang paman wau ngaturi pas~mon awon, ingkang paman kawastanan tiyang s~puh bot~n prayogi. D~dukanipun Sang Prabu makat~n wau laj~ng kawartos ing tiyang kathah. Pangeran P~kik inggih sampun k~mir~ngan sarta sang~t ing g~tun kalihan ajrih, laj~ng apepe wont~n tuwin sakiduling waringin k~mbar kulawangsanipun sadaya, sami angangge sarwa p~thak. sagarwa Sang Nata nuju miyos sinewaka wont~n ing sitinggil. Angangkat putranipun bab~ktan saking Ratu Malang kaparingan nama Pangeran Natabrata. Anunt~n Sang Nata aningali tiyang pepe kathah, sar~ng kapariksa ingkang pepe wau pangeran ing Surabaya sagarwa tuwin kulawangsanipun sadaya, enggal katimbalan minggah ing sitinggil. Pangeran P~kik sitinggil kalihan garwanipun ambondh~ti wont~n ing wingking. Ingkang aningali sami ng~r~s manahipun. Sang Prabu sar~ng aningali ingkang paman kalihan Ingkang ingkang bibi dhat~ng laj~ng tumurun saking dh~dhampar. paman kalihan ingkang bibi kaajak l~nggah satata wont~n ing ngandhap. Sang Nata andangu ingkang dados sababing pepe. inggih nuntn minggah ing Pangeran P~kik matur, angaturak~n pras~tya, amargi ~ngg~nipun anyaosi b~kisar rumiyin bot~n pisan-pisan cipta angaturi pas~mon tuwin y~n am~miringana sarta sum~dya abalela, punapa malih y~n gadhaha cipta anggege m~ngsa. Aturipun Pangeran P~kik saha kang garwa, manawi Sang Prabu bot~n karsa angapunt~n, anyuwun mugi kap~jahana kemawon. Ing samangke aturipun wau kalihan nangis, sarwi l~nggah tumungkul. Sang Nata sar~ng mir~ng aturipun ingkang paman sarta ingkang bibi laj~ng tumut muwun. K~ng~tan ingkang rama swargi. Sakathahipun ingkang sami sowan cak~t sadaya sami br~b~s mili, aw~las aningali dhat~ng Pangeran Surabaya. Sang Nata ngandika sarwi ngusapi waspa, "Paman tuwin Bibi. Sampun kathah-kathah ingkang sampeyan galih. Kula bot~n rumaos duka, sarta ing mangke kula inggih sampun amaring maklum dhat~ng ing sampeyan. Kaping 155
kalihipun paman, benjing y~n kula sampun seda, am~sthi wayah sampeyan kang ~ngg~tosi kula jum~n~ng Nata, ananging kadhatonipun dede ing Matawis. Wayah sampeyan angadhaton ing Wanakarta, dene ing ngriki, amung kula piyambak kang mungkasi jum~n~ng Nata." Pangeran P~kik matur, "panyuwun kula ing Allah kaping kalih ing Matawis ngriki sampun ewah ingkang Nabi Rasulullah, nagari ewah. Ingkang jum~n~ng Nata sampun liya saking trah dal~m." Sang Prabu amangsuli, "Paman, sampun pin~sthi karsaning Allah, y~n nagari Matawis badhe risak. Amargi saking wayah sampeyan pun thole Dipati Anom." Pangeran P~kik sar~ng mir~ng wirayatipun Sang Prabu, sang~t ~ngg~nipun g~tun. Pangeran P~kik kalihan ingkang garwa laj~ng kadhawahan mantuk. Sang Nata kondur angadhaton ginar~b~g ing badhaya tuwin par~kan. Kala samant~n Sang Prabu animbali Mantri Kap~dhak k~kalih awasta Nayatruna kalih Yudakarti. Sang Nata angandika, "Nayatruna Yudakarti, sira lungaa marang tanah pasisir utawa m~ncanagara. Sira goleka wong wadon kang prayoga bakal ingsun gawe garwa. Nanging w~kas ingsun ing ng~ndi nagara kang sira ambah iku nuli sira angg~ndaa banyune s~sumb~ran. Samangsane banyune s~sumb~ran sira g~nda wangi, iya ing kono ~nggone wong wadon kang ayu, masthikaning wanodya. Anuli sira p~p~ka, sarupaning wong wadon ing nagara kono dalasan wong desa." Ki Nayatruna Yudakarti matur sandika, laj~ng mangkat anjujug ing J~para laj~ng mangetan dumugi ing Surabaya. Wont~n ing ngriku laj~ng amanggih toya kang wangi gandanipun. Ki Nayatruna Yudakarti nunt~n amanggihi Mantrinipun Pangeran P~kik, ingkang dipun pitadosi t~ngga nagari ing Surabaya, anama Ngab~i Mangunjaya. Ki Nayatruna Yudakarti andhawahak~n timbalan dal~m. Ki Mangunjaya mir~ng dhawahipun Ki Yudakarti sakalangkung kag~t. Wicant~n sal~b~ting manah, "baya wis pin~sthi karsaning Allah, y~n anakku wadon bakal dadi garwaning raja." Ki Mangunjaya laj~ng wicant~n dhat~ng Nayatruna Yudakarti, "Ki Nayatruna Yudakarti, pangraos kula tiyang ~stri sanagari ngriki warninipun bot~n wont~n ingkang nyam~ni anak kula ~stri. Sanajan sampeyan p~p~ka dalasan tiyang ing dhusun, inggih d~r~ng wont~n ingkang mirib. Ananging d~r~ng diwasa, saw~k birai s~kar, anama pun Hoyi." Ki Mangunjaya laj~ng any~luk anakipun ~stri, inggih sampun 156
dhat~ng. Ki Nayatruna Yudakarti sar~ng aningali dhat~ng Ni Rara eramipun. Nunt~n parentah dhat~ng Ki anjomblong, Mangunjaya y~n anakipun ~stri kapundhut ing Sang Prabu sarta Ki Mangunjaya sabojonipun andh~r~kna dhat~ng Matawis. Ki Mangunjaya matur sandika, laj~ng pradandosan. Sasampuning sam~kta laj~ng bidhal. sang~t Sadhat~ngipun ing Matawis, Ki Nayatruna Yudakarti anjujug ing griyane l~lurahipun anama Ngab~i Wirar~ja, inggih kalaj~ngak~n dhat~ng ing kadhaton. Sampun katur ing Sang Prabu. Sang Nata sar~ng aningali dhat~ng lare ~stri, kapanujon ing galihipun, sarta sang~t ing r~m~nipun. Ananging kapalang d~r~ng m~ngsa, laj~ng ngandika dhat~ng Ngab~i Wirar~ja, "Wirar~ja, bocah wadon iki r~ksan~n ana ing omahmu bae, angulaha ayu, besuk y~n wis mangsane bae aturna marang kadhaton." Wirar~ja aturipun sandika. Ni Rara laj~ng kab~kta dhat~ng ing Wirar~jan. Kacariyos Pangeran Dipati Anom ulah lambang sari kalihan garwanipun Pangeran Singasari, Pangeran Singasari bot~n sum~r~p. Nanging Rad~n Ayu Singasari wau agadhah r~m~nan malih anama Rad~n Dhobras. Rad~n Dhobras punika putranipun Pangeran P~kik, ingkang paman ing Pangeran Dipati Anom. Dene Pangeran Singasari wau inggih sampun sum~r~ y~n garwanipun b~bedhangan kalihan Rad~n Dhobras. Pangeran Singasari sang~t ~ngg~nipun duka. Anunt~n Pangeran Dipati Anom sum~r~p, y~n garwanipun Pangeran Singasari r~r~m~nan kalihan Rad~n Dhobras. Pangeran Dipati laj~ng aw~wadul dhat~ng Pangeran Singasari. Pangeran Singasari sar~ng dipun waduli dhat~ng ingkang raka sang~t ing dukanipun, Rad~n Dhobras wau laj~ng dipun apusi, kaajak dolan dhat~ng k~bon wanan. Wont~n ing ngriku ing nginggil laj~ng dipun p~jahi, jisimipun kal~b~tak~n ing sumur, katan~man pisang. Ing sanesipun dint~n Pangeran P~kik dhawah angupadosi putranipun kang nama Rad~n Dhobras. Sar~ng angsal titik y~n wont~n sal~b~ting sumur, laj~ng dipun dhudhuk kab~kta m~dal. Kala samant~n kasar~ngan ing r~di Marapi murub, swaranipun gumal~dh~g, angg~girisi, sela ag~ng-ag~ng sami tarung, at~mahan latu, y~n dipun tingali kados jawah latu, ladhu alorodan urut l~p~n. Kathah dhusun ingkang kaurugan tuwin kab~smi, t~tiyang ing dhusun kathah kang p~jah, t~tiyang ing nagari ing Matawis sami g~g~r, awit katrajang 157
ing ladhu tuwin jawah awu. Sang Nata laj~ng adhawah dhat~ng para khaji sarta para ngulama sami and~dongaa ing Allah, r~di Marapi inggih tumunt~n sir~p urubipun. Kala samant~n sin~ngkalan 1594. Bot~n antawis lami Sang Nata animbali ingkang putra Pangeran Dipati Anom. Sadhat~ngipun ingaj~ngan ingkang rama angandika, 'Thole, sar~hning sira wis diwasa, b~cik sira akramaa, saiki sira m~nyanga ing wismane si Adipati ing Car~bon. Dh~w~ke duwe anak wadon, ayu rupane, kaya-kaya patut y~n dadia jodhonira. Sira b~cik and~l~nga dhingin. Manawa sira wus s~n~ng, sun pundhute marang ing kadhaton." laj~ng mangkat dhat~ng ing dal~mipun Adipati Car~bon. Sarawuhipun ing ngriku nunt~n dipun aturi l~nggah ing dal~m. Sang Dipati Car~bon sampun sum~r~p, y~n Pangeran Dipati Anom wau badhe anontoni ing anakipun ~stri. Sang Dipati Car~bon laj~ng andhawahi dhat~ng anakipun ~stri angladosna s~gah gant~n. Pangeran Dipati sar~ng aningali dhat~ng Sang r~tna, ing inggih sal~b~ting galih sakalangkung ayu, nanging pas~monipun ragi lanas. Kagalih y~n purun dhat~ng tiyang jal~r, dangu-dangu pangeran Dipati sangsaya t~bih galihipun aningali dhat~ng Sang r~tna, tumunt~n kondur matur dhat~ng ingkang rama y~n bot~n r~m~n. Pangeran Dipati matur sandika, inggih angal~m, m~nggah warninipun Ing san~sing dint~n pangeran Dipati pinuju am~ng-am~ng amampir ing Wirar~jan. Lampahipun dumarojog dhat~ng ing pandhapi, kacariyos anakipun Ki Mangunjaya kang nama Rara Hoyi sampun m~p~k birai, dhasar w~rninipun sakalangkung ayu, ing sab~n dint~n tansah ngulah pasariran, dados sangsaya w~wah ayunipun. Sariranipun kuning an~mu giring, ing sal~lewanipun. Pas~monipun prak ati, es~mipun pait kilang. Kala samant~n Sang r~tna pinuju bathik wont~n ing pandhapi kalihan Nyai Wirar~ja. Kag~t aningali rawuhipun pangeran Dipati, Sang Rara Hoyi enggal ~ngg~nipun kesah um~b~t dhat~ng ing griya wingking. Lampahipun nol~h-nol~h asarwi anata g~lung. Pangeran dipati sar~ng aningali dhat~ng ni rara sang~t kag~t, galihipun tarataban alupa sariranipun. ing kasmaranipun. Ki Ngab~i Wirar~ja sar~ng aningali pangeran Dipati rawuh, enggal malaj~ng angrangkul sukunipun pangeran Dipati, d~d~gipun sarta pant~s r~spati, ~ngg~nipun Dangu kamit~ngg~ng~n, sang~t 158
n~mbah sarwi matur, "Gusti, kadingaren panj~n~ngan dal~m t~dhak dhat~ng griya kula. Badhe karsa mundhut punapa? Sum~ngga pinaraka sal~b~ting griya kula." Pangeran Dipati amangsuli, "aku t~ka dolan mampir ar~p w~ruh ing omahmu bae. Wirar~ja, aku takon marang kowe, wong wadon kang bathik mau sapa? apa anakmu dhewe?" Ki Wirar~ja matur, "Gusti, tiyang ~stri punika wau s~ngk~ranipun rama dal~m, lare saking Surabaya, angsalipun mundhut kala taksih alit, laj~ng kad~k~kak~n ing griya kula, y~n sampun mangsanipun birai, kula kadhawahan anyaosak~n dhat~ng kadhaton. M~ngka ing mangke sampun wancinipun, inggih tumunt~n badhe kula aturak~n ing rama dal~m." Pangeran dipati sar~ng mir~ng aturipun Ki Wirar~ja, sangsaya sang~t ~ngg~nipun kasmaran dhat~ng ~stri wau, laj~ng wangsul sum~ja kondur anitih kapal nyand~r lampahipun. Sarawuhipun ing dal~m laj~ng sare sarta amujung kampuh. Sakathahe abdinipun sami amastani y~n gustinipun g~rah, amung ~mbanipun ~stri ingkang sum~r~p y~n pangeran Dipati wau g~rah br~ngta dhat~ng ~stri Pawirar~jan. Emban wau enggal ngaturi uninga ing Pangeran P~kik. Pangeran P~kik sar~ng mir~ng aturing ~mban, kum~pyur ing galihipun. Rumaos y~n badhe manggih bilai, laj~ng angandika dhat~ng ingkang garwa kang nama Ratu Pandhan. "Ratu, aku sum~ja n~rak kaluputan. Payo padha ~njupuk wong wadon ing Pawirar~jan, bakal dakw~hake putumu pangeran dipati, supaya maria ~nggone lara br~ngta. Nanging wataraku y~n aku sida anjupuk wong wadon iku, ora wurung aku bakal oleh d~dukane Sang Prabu. Kaya kaya aku bakal an~mahi mati, nanging daktekadi, sabab aku wis tuwa, sanajan aku matia, sok uga putumu maria anggone susah atine." Ingkang garwa inggih anurut ing sakarsanipun ingkang raka, nunt~n sami mangkat sakalihan, kairing abdi ~stri kathah sarta amb~kta joli, lampahipun sampun dumugi ing Wirar~jan. sarta angancarani lum~b~t ing griya. Sampun tata al~nggah, Ki Wirar~ja matur sarwi n~mbah, "Gusti, kadingar~n sampeyan pinarak mriki." Ki Ngab~i Wirar~ja enggal am~thuk ing palataran, Pangeran P~kik amangsuli, "Wirar~ja, t~kaku mrene aku aw~h w~ruh marang kowe, y~n putuku Pangeran Dipati Anom saulihe t~ka ing omahmu banjur ora ar~p mangan-mangan. Turu bae kongsi pirang pirang dina, awit kaedanan marang wong wadon kang t~ka ing 159
Surabaya kang ana ing omahmu kene. Kang iku aku anjaluk lilamu, wong wadon mau dakjaluk, bakal dakdhaupake karo pangeran dipati. Y~n ana d~dukane Sang Prabu ya aku dhewe kang nanggoni, sanajan tum~kaa ing pati ya daklakoni dhewe." Ki Wirar~ja matur, "Gusti, karsa sampeyan punika kula mopo. Kula ajrih ing putra sampeyan Sang Prabu. Y~n ngantosa sampeyan pundhut, kados kula badhe dipun p~jahi dhat~ng Sang Nata." Pangeran Surabaya sar~ng mir~ng aturipun Ki Wirar~ja laj~ng sarta sidhak~p astanipun, alon ~ngg~nipun ngandika. anj~tung, "Wirar~ja, calathumu iku b~n~r kab~h, nanging aku an~mah, y~n ana dukane Sang Prabu, sanajan tum~kaa ing pati ya daklakoni dhewe. Aku ora ng~mb~t-~mb~t marang kowe, sarta aku aw~h ali-ali sarakit r~ga sewu lan k~ris loro sasaput pirantine. Enya iki tampanana." Ratu Pandhan anyambungi ngandika, "Wirar~ja, ing sab~n~re aku anjaluk wongku dhewe, sabab nagara ing Surabaya iku duw~kku, m~ngka wong wadon iku s~ka ing Surabaya, am~sthi aku kang wajib duwe, dene y~n Anak Prabu duka aku dhewe kang nanggoni." Ratu Pandhan laj~ng ngandika dhat~ng Nyai Wirar~ja, "Bok Wirar~ja iki tampanana paw~w~hku m~nyang kowe, ~mas lan arta busana, dum~n marang sanak-sanakmu kab~h." Nyai Wirar~ja bingah ing manahipun, ny~mbah sarta namp~ni, nunt~n wicant~n dhat~ng ingkang jal~r, "Kiyai, kadospundi dika t~ka m~n~ng kemawon? Manawa dika w~di ing Sang Prabu, wong Kangj~ng Pangeran sarta Kangj~ng Ratu puniki sampun nyaguhi, lan kira kula Sang Nata bot~n duka, sabab kang mundhut putrane dhewe kang digadhang jum~m~ng Nata. Sarta ing dina wingi kula ~nggih ngrungu pawarta, y~n Gusti Pangeran Dipati ditari krama dhat~ng kang rama Sang Prabu." Ki Wirar~ja laj~ng k~lu dhat~ng ingkang ~stri, ni rara laj~ng kasumanggakak~n dhat~ng Pangeran P~kik. Pangeran saha ingkang garwa enggal amurugi dhat~ng ni rara, kag~nd~ng astanipun, laj~ng kasandhing l~nggah. Pangeran P~kik angandika dhat~ng Ki Wirar~ja, "Wirar~ja, wruhanamu, wis pin~sthi karsaning Allah y~n nagara Mataram bakal rusak amarga bocah wadon iki. Kowe besuk bakal kasrakat, kadukan marang Sang Prabu, dene aku bakal an~mahi mati. Nanging samono iku wis pin~sthi karsa Allah, ora k~na suminggah, wis k~ria, aku pamit mulih." Pangeran P~kik saha kang garwa laj~ng bidhal. 160
Ni Rara Hoyi kab~kta nitih joli. Lampahipun anjujug ing kadipat~n. Sampun k~panggih kalihan ingkang wayah, Pangeran P~kik angandika, "Mas putu, wis maria ~nggonmu lara br~ngta, aku wis oleh t~t~mba ingkang dadi laramu iku, iki rupane." Pangeran Dipati sakalangkung suka ing galih aningali Ni Rara. Bot~n sar~nta ing galihipun, laj~ng anyandhing l~nggah dhat~ng Ni Rara. Pangeran Surabaya ngandika, "Mas putu, kowe aja sum~lang atimu. Yen bapakmu Sang Prabu duka ya aku kang nanggoni. Sanajan tum~kaa ing pati ya daklakoni dhewe. Sok uga kowe tulusa mukti, sarta bungah atimu. Wis k~ria pangantenan, aku mulih." Pangeran Dipati ny~mbah matur nuhun. Pangeran P~kik saha Sang garwa sampun kondur, ni Rara laj~ng pinondhong dhat~ng Pangeran Dipati, kab~kta minggah dhat~ng Pangeran Dipati, kab~kta minggah dhat~ng pasarean, andumug~kak~n karsanipun. Ing nalika punika bot~n antawis lami Sang Prabu laj~ng andangu ing ~stri punika dhat~ng Ki Ngab~i Wirar~ja, aturipun Ki Wirar~ja sampun kapundhut dhat~ng Pangeran P~kik, kaparingak~n ing Pangeran Dipati Anom. Sang Nata sakalangkung duka, Pangeran Surabaya wau laj~ng dipun p~jahi, dalah sanak sadh~r~kipun sadaya, gunggung tiyang kawan dasa ingkang dipun p~jahi sami sakala. Ki Ngab~i Wirar~ja inggih laj~ng kabucal dhat~ng Pranaraga saanak bojonipun. Wont~n ing ngriku inggih laj~ng pin~jahan. Wondene Pangeran Dipati wau nunt~n tampi dhawahipun ingkang rama, andikakak~n m~jahi dhat~ng ~stri wau, dipun tanganana piyambak. Ing samangsanipun Pangeran Dipati bot~n am~jahi dhat~ng Rara Hoyi sami sakal, kaangg~p dede putranipun Sang Prabu. Pangeran Dipati sar~ng tampi dhawahipun sakit ingkang rama makat~n, galihipun. Estri wau inggih nunt~n kapangku ing Pangeran Dipati piyambak, laj~ng kacubl~s ing dhuwung sampun p~jah. Sasampuning p~jah ~stri wau, Pangeran Dipati laj~ng katundhung dhat~ng ingkang rama, kadal~mak~n wont~n ing Lipura, rajabrana ing kadipat~n t~las kajarah rayah, dal~mipun kab~sm~nan dhat~ng Sang Prabu. sakalangkung Kala samant~n Sang Nata sabarangkarsanipun ewah kalihan adatipun, asring am~sesa tiyang, tansah angg~larak~n siasat. Para bupati mantri tuwin para santana sami lampah alap-alapan ing kal~nggahanipun, sakalangkung r~sah tataning nagari. Tiyang sa Matawis sami miris manahipun. Sarta asring grahana wulan tuwin 161
sr~ngenge, lintang kumukus ing sab~n dalu katingal. Jawah awu utawi lindhu, akathah dalajat ingkang katingal. Punika pratandhanipun, y~n nagari badhe risak. Kacariyos Pangeran Dipati Anom jawah salah m~ngsa, inggih sampun kaapunt~n dhat~ng ingkang rama, kawangsulak~n adal~m ing kadipat~n malih, ananging Pangeran Dipati wau bot~n p~gat angg~nipun prihatin. Ingkang tansah kagagas, sedanipun ingkang eyang Pangeran P~kik sasantananipun, sarta tiyang sa-Matawis inggih sami susah manahipun. Para santana tuwin para bupati sami anggub~l dhat~ng Pangeran Dipati, kaaturan jum~n~ng Nata supados t~ntr~ma tiyang sanagari Matawis. Pangeran Dipati sangsaya kewran, pangunadikaning galih, "saupama aku ng~ndhiha marang kangj~ng rama, ngisin-ngisini misuwure ing nagara liya, y~n aku ora tumulia jum~n~ng Nata, wong ing nagara Mataram kas~lak rusak kab~h," laj~ng anggalih ngupados tiyang ingkang badhe kadam~l warana ~ngg~nipun badhe amb~dhah nagari Matawis. Pangeran Dipati ~ng~t dhat~ng ingkang eyang pan~mbahan ing Kajoran. Pangandikane ing galih, "kajaba eyang ing Kajoran, iku kang bisa y~n dakkona amb~dhah ing Mataram. Sabab iku wong tapa sarta sakti, wataraku kaya-kaya k~na y~n dakgawea aling-aling." Pangeran Dipati nunt~n animbali abdinipun lurah t~tiga anama Pranataka, kalih Ki Sum~ndhi, tiga Ondakara. Pangeran Dipati ngandika, "kowe wong t~lu padha m~nyanga ing Kajoran. Layangku iki w~hna marang eyang Kajoran. Kajabaning layang w~kasku marang kowe, poma Si eyang jak~n bar~ng ing salakumu." Tiyang t~tiga wau sampun jinatenan ingkang badhe dados karsanipun Pangeran Dipati, tiyang t~tiga aturipun sandika laj~ng mangkat. G~ntos kacariyos Pangeran ing Kajoran, punika sakalangkung sakti sarta sang~t ing tapanipun. Pangeran Kajoran wau agadhah mantu tiyang saking Sampang anama Rad~n Trunajaya, dene ingkang gadhah anak anama D~mang Malaya ing Sampang, sadh~r~kipun s~puh Sang Dipati Cakraningrat ing Sampang. Ki D~mang Malaya wau samangke sampun p~jah, p~rang kalihan Pangeran Alit. Ing sap~jahe ramanipun Rad~n Trunajaya taksih alit. Kal~nggahanipun Ki D~mang Malaya kag~ntosan adhinipun, kang nama Cakraningrat wau, Rad~n Trunajaya inggih laj~ng tumut ing ngriku. Sar~ng sampun diwasa, nunt~n 162
katundhung dhat~ng pamanipun, kat~rka angr~m~ni anakipun ~stri Sang Dipati Cakraningrat, malah badhe dipun p~jahi, milanipun sag~d g~sang, amargi dipun ump~tak~n dhat~ng t~tiyang ing Sampang, sabab t~tiyang ing Sampang kathah ingkang asih dhat~ng piyambakipun. Trunajaya wau laj~ng sum~ja ngabdi ing Pangeran Dipati Anom, nanging bot~n angsal margi, sabab t~tiyang ing Kadipaten sadaya sami dipun s~sorohi dhat~ng Ki Cakraningrat. Supados Trunajaya sampun ngantos katur ing Pangeran Dipati. Trunajaya laj~ng ny~lambrang ing sapurug. Ing lami-lami anunt~n kap~ndh~t mantu dhat~ng Pangeran Kajoran sarta sang~t dipun sihi, kaugung sasolahipun, karana Pangeran Kajoran sum~r~p y~n Rad~n Trunajaya wau ing t~mbe badhe dados prajurit ag~ng, sag~d angor~gak~n ing tanah Jawi. Kala samant~n Pangeran Kajoran pinuju l~nggah ing dal~mipun. Kag~t aningali utusanipun Pangeran Dipati dhat~ng, sarta angaturak~n s~rat. Nunt~n katamp~n sarta winaos. Suraosing s~rat animbali, Pangeran Kajoran inggih laj~ng mangkat dhat~ng Matawis. Rad~n Trunajaya andh~r~k ing maras~puhipun. Sadhat~ngipun ing Matawis sampun k~panggih kalihan Pangeran Dipati kab~kta l~nggah ing dal~m. Pangeran Dipati ngandika, "Eyang, mila sampeyan kula aturi saking sang~tipun rib~ding manah kula, kalihan kuwatos. Sar~hning ing mangke t~tiyang ing nagari ing Matawis sami susah manahipun. Amargi Kangj~ng rama ing sabarang karsanipun ewah, bot~n kados ingkang wau-wau, tansah ang~trapak~n siasat, andadosak~n karisakanipun tiyang sanagari. Dados para santana tuwin para bupati sadaya sami anggub~l dhat~ng kula, kula dipun aturi jum~n~ng Nata, angg~ntosana Ingkang punika eyang manawi kula kalampahana kangj~ng rama. ang~ndhih, mendah ucapipun tiyang ingkang bot~n r~m~n. Y~n kula bot~n tumunt~na jum~n~ng Nata, tiyang sa-Matawis kas~lak risak sadaya, dados samangke ingkang pinanggih ing panggalih kula eyang, sampeyan badhe kula dam~l warana, amb~dhah nagari ing Matawis. Ing pundi panggenan kang sampeyan r~m~ni angl~mpakak~n g~gaman ag~ng, dene b~ndha beya sarta d~dam~ling prang inggih kula kang anyukani." Pangeran Kajoran matur, "Engg~r, ingkang dados karsa sampeyan punika kula mopo, sabab kula sampun s~puh sarta ajrih dhat~ng Sang Nata, kalih dene karsa sampeyan punika bot~n prayogi, kenging dipun wastani anggege m~ngsa. Ing pamanah kula prayogi ingkang sar~h, 163
mila makat~n, benjing y~n sampun seda Sang Prabu, ingkang m~sthi angg~ntosi inggih sampeyan." Akathah-kathah angg~nipun amb~bol~hi Pangeran Kajoran wau, nanging Pangeran Dipati m~ksa bot~n kenging dipun ampah. "manawi sampeyan m~ksa k~nc~ng, ~ngg~r, kula aturi wakil kemawon. Kula darbe mantu jal~r anama Trunajaya, anakipun D~mang Malaya ing Sampang kang sampun p~jah, punika kados sag~d anglampahi ingkang dados karsa sampeyan. Sarta sag~d y~n angad~kna g~gaman wont~n ing Madunt~n. Ing mangke pun Trunajaya wau inggih tumut dhat~ng kula wont~n ing jawi." Pangeran dipati suka ing galihipun. Trunajaya laj~ng katimbalan lum~b~t ing dal~m. Sadhat~ngipun ing ngaj~ngan laj~ng ngab~kti. Pangeran Dipati r~s~ping galihipun aningali dhat~ng Trunajaya. Pangeran Kajoran ngandika dhat~ng Trunajaya, "kulup mulane kowe ditimbali, kowe bakal dikarsakake digawe wayang marang ingkang gustimu, dikakake amb~dhah nagara ing Mataram. Y~n luput-luput ing lakumu, kowe bakal an~mahi mati, kapriye, kowe apa saguh digawe wayang marang gustimu?" Pangeran Kajoran matur malih, Trunajaya matur, "kula sandika anglampahi, sanajan dhumat~ng ing p~jah, ajur awor lan siti, y~n anglampahi dhawahipun gusti kula inggih bot~n gumingsir." Pangeran dipati amir~ng kasagahanipun Rad~n Trunajaya sakalangkung suka ing manahipun laj~ng angadika, "Trunajaya, nagara ing Sampang takparingake marang kowe, nuli irup~n dhewe, sarupane wong Madura saurute kab~h padha b~b~gana, aja aw~h seba marang Mataram. Dene bupatine cik ben keri dhewe ana Mataram. Y~n wis ngad~g g~gamanmu, nuli an~lukna wong tanah pasisir utawa m~ncanagara kab~h, y~n ana kang mogok gitik~n ing prang, nanging w~kasku kowe dibisa r~mit. Supaya aku aja kongsi kalingkap. Dene besuk y~n ing Mataram wis b~dhah, kowe tumuli sebaa marang aku, y~n aku wis jum~n~ng Nata, bang bang alum-alum dakwehake marang kowe, aku d~rma bae jum~n~ng Nata, amis bacine ing tanah Jawa kab~h m~ngsa bodhoa ing kowe." Rad~n Trunajaya matur sandika. Pangeran Dipati anunt~n amaringi arta busana tuwin g~gamaning prang kathah warni-warni. Pangeran Kajoran lan Trunajaya sampun l~ngs~r saking ngarsane Pangeran Dipati, mantuk dhat~ng ing Kajoran, laj~ng atata-tata. Pangeran Kajoran angandika dhat~ng mantunipun. "Kulup, w~kasku 164
m~nyang kowe aja sum~lang atimu. Nagara ing Mataram am~sthi bakal b~dhah dening wong Madura, kowe nuli ngad~ga g~gamanmu ana ing Surabaya, dene besuk y~n ing Mataram wis dahuru, aku tumuli nusul marang kowe." Rad~n Trunajaya matur sandika, tumunt~n mangkat lan saanakbojonipun tuwin sabrayatipun sadaya. Sadhat~ngipun ing Sampang kathah t~tiyang sami m~thuk sarta sami suka manahipun. Sabab punika gustinipun lami, dene t~tiyang saurutipun pulo Madura inggih sampun sami suyud, bot~n wont~n kang suwala, Rad~n Trunajaya sampun ag~ng b~barisanipun. Kacariyos kala samant~n pinuju wont~n p~palaj~ngan tiyang saking Makasar, kathahipun kalih ~wu, pangag~ngipun anama Kra~ng Galesong, sosoranipun anama Busung M~rnung, Panji Karonuban. Dha~ng Makincing, Dha~ng Wig~ni, Dha~ng Marewa. Dhat~ngipun ing tanah Jawi anjujug ing Pajarakan. Laj~ng sami angrayah, solahipun angg~gilani. Ing Pajarakan tuwin sakiwa t~ng~nipun t~las sami dipun rayahi, dhusun kang urut pasisir kathah kang g~mpur dipun bajagi. T~tiyang ing Pajarakan tuwin ing D~mung sami g~g~r, angili ing sapurug-purug. Kra~ng Galesong ang~br~gi ing kitha D~mung, tiyang ing ngriku bot~n wont~n kang purun anglawan. Sabab bupatinipun wont~n ing Matawis. Kamis~puh ing Pajarakan tuwin ing D~mung sami lumaj~ng angaturi uninga dhat~ng ing Matawis. Sang Nata laj~ng parentah dhat~ng Tum~nggung Darmayuda ing Pasuruan, andikakak~n ~ngg~bag m~ngsah tiyang Makasar ingkang wont~n ing D~mung, sarta k~kanthenan tiyang m~ncanagari sadaya, ingkang dados t~tindhihing prang Rad~n Panji Karsula. Rad~n Panji Karsula tuwin para bupati m~ncanagari wau inggih laj~ng mangkat. Sang Nata dhawah malih dhat~ng abdi l~lurah sarag~ni, anama Ngab~i M~ngsadipa, "M~ngsadipa, sira ingsun paringi nagara ing Japara, sira tumuli muliha marang Japara, Ian anakmu Si Jagapati, Jagamanggala, Wiragati, Tanumanggala, padha gawan~n kab~h, lan Si Mangunnagara gawan~n milua ~njaga ana ing Japara, sarta kagungan ingsun mary~m tt~lu gawan~n. Si Gunturg~ni, Si Gulu, Si Kumbarawi, padha s~r~d~n. Gawen~n ~njaga ana ing Japara, poma padha dingati-ati ~nggonira padha ~njaga ana ing kono." Ingkang sami kadhawahan wau aturipun sandika, laj~ng mangkat. G~ntos kacariyos senapati Rad~n Panji Karsula sarta para bupati m~ncanagari, lampahipun sampun dumugi ing Japan, atata-tata wont~n 165
ing ngriku, sabab Rad~n Panji Karsula punika t~tiyang saking Japan angawula ing Matawis. Ing mangke nagari Japan kaparingak~n dhat~ng piyambakipun. Sar~ng ~ngg~nipun tata sampun sam~kta laj~ng bidhal. Lampahing baris kapara tiga. Ki Darmayuda dados panjawat t~ng~n, akanthi m~ncanagari sapalih, Ki Anggajaya dados panjawat kiwa, akanthi m~ncanagari sapalih, Rad~n Panji Karsula kang dados dhadha, akanthi t~tiyang Mataram. Lampahipun sampun ngancik wat~sing D~mung. Dene raja Galesong inggih sampun sum~r~p, y~n dipun inggahi g~gaman saking ing Matawis, kathahipun tanpa wilangan. Tiyang Makasar sampun sami r~mbag sabiyantu sar~ng p~jah, sampun sami ngatos-atos wont~n sal~b~ting b~t~ng. Bot~n dangu g~gaman Matawis dhat~ng, tiyang Makasar am~thukak~n prang sak~dhap, nunt~n sami lumaj~ng dhat~ng ing wana, t~tiyang ing Matawis badhe sami angr~rayah sal~b~ting biting, Panji Karsula bot~n anglilani, sabab sampun kasaput ing dalu. Bala ing Matawis laj~ng sami r~r~p an~ba wont~n sat~ngahing ara-ara, tiyang Matawis sadaya sami weya, ing dalu sakeca ~ngg~nipun sami til~m. G~gamanipun sami kas~l~hak~n, kapal sami dipun cuculi, saw~n~h sami ngura-ura. Sar~ng wanci ing lingsir dalu, tiyang Makasar dhat~ng watawis kathahipun kawan atus. Laj~ng angamuk sarta surak. Tiyang Matawis sami kag~t bingung pating balulung, kathah kang p~jah dening tiyang Makasar tuwin dening kancanipun piyambak. Laj~ng mawut ar~bat g~sang piyambak piyambak. Sar~ng wanci byar tiyang Matawis sampun gusis. Amung kantun kang sami p~jah kemawon. Tiyang Makasar sami suka manahipun, amanggih barang sarta g~gaman. Dene Rad~n Panji Karsula wau lumaj~ng dhat~ng Japan piyambak kemawon. Wont~n ing ngriku sakit laj~ng p~jah. tanah m~ncanagari, ing pundi kang dipun ambah laj~ng sami t~luk, bot~n wont~n kang purun anglawan. Tiyang ing Kadhiri sapangetan dumuginipun ing Prabalingga Balambangan sampun sami nungkul sadaya dhat~ng Raja Galesong, dados samangke g~gamanipun tiyang Makasar wau sangsaya ag~ng, sampun misuwur ing nagari Matawis, sarta sampun katur ing Sang Prabu, y~n Panji Karsula kawon prangipun sarta sampun p~jah. Tiyang Makasar g~gamanipun sangsaya ngr~bda, tiyang m~ncanagari sampun t~luk sadaya. Sang Nata laj~ng parentah dhat~ng Rad~n Prawirataruna, dikakak~n ~ngg~cak m~ngsah kang Tiyang Makasar wau nunt~n sami ng~suk dhat~ng 166
wont~n ing D~mung, pangandikanipun s~ru, "Prawirataruna! Sira ngaluruga marang ing D~mung. Wong Makasar tump~s~n kab~h, wong pasisir irid~n padha adun~n prang, sarta wong Wal~nda kang padha ana ing Japara jak~n ngalurug kab~h, y~n ora g~l~m, tundhung~n t~ka ing kono, y~n mopo tump~s~n. Lan wong Madura pariksan~n, apa sababe ora seba marang Mataram. Sira sun kanth~ni Si Wirabumi, Wirad~ngsa lan Si Pulangjiwa, sabalane kab~h." Ingkang sami dipun dhawahi aturipun sandika, laj~ng mangkat. Sami jangji pakumpulan ing Japara. Rad~n Prawirataruna sadhat~ngipun ing Japara, para bupati ing T~gal pasisir sampun sami ngal~mpak wont~n sapangetan dumuginipun ing Tuban. Bupatinipun sampun p~pak wont~n ing ngriku sadaya, laj~ng sami dandos baita, k~bak ing muwara Japara. Ki W~ngsadipa ing Japara sang~t ~ngg~nipun sugun-sugun dhat~ng para bupati tuwin dhat~ng Rad~n Prawirataruna. Rad~n Prawirataruna laj~ng animbali Kump~ni kang wont~n ing ngriku, kathahipun amung sabr~gada, pangag~ngipun anama Kapitan Dulkup. Sareyan satunggil anama Ondorop. Juru tulis satunggil. Amung punika ing ngarsane Rad~n ingkang dipun Prawirataruna laj~ng kadhawahan andikakak~n tumut ngalurug. Y~n bot~n purun kadhawahan kesah saking Japara, supados sampun ngantos adam~l sum~lang ing manah. Aturipun tiyang Walandi sandika anglampahi, dhasar salaminipun angaj~ng-aj~ng timbalanipun Sang Prabu, kaab~na prang kalihan m~ngsah. Rad~n Prawirataruna mir~ng sukaning manahipun. kasagahanipun Sasampuning lan laj~ng bidhal sabalanipun. M~dal ing laut. Para bupati sabalanipun sampun sami numpak baita, baita awarni-warni, nunt~n sami ambabar layar. Sampun mancal saking ing ngriku, lampahing baita pating sal~bar, langkung asri tiningalan. Sarta sami mawi t~ng~ran bandera piyambak-piyambak. Tiyang Kump~ni anumpak baita, ujung Surabaya sampun katingal. Baita laj~ng sami angranji wont~n ing muwara, Rad~n Prawirataruna tuwin para bupati laj~ng sami m~ntas dhat~ng ing Surabaya, amasanggrahan wont~n ing ngriku, Rad~n Prawirataruna sampun midhang~t pawartos, m~nggah tiyang Madura ~ngg~nipun bot~n wont~n sowan dhat~ng ing Matawis punika amargi dipun b~b~g dhat~ng Rad~n Trunajaya. Rad~n Prawirataruna laj~ng anglampahak~n utusan dhat~ng ing Madunt~n sarta mawi s~rat. ing ngriku, sadhat~ngipun timbali, sang~t tiyang Kump~ni sam~kta Rad~n Prawirataruna 167
Kala samant~n Rad~n Trunajaya saw~g dhat~ng ing griyanipun saking ing D~mung saking k~panggih kalihan Raja Galesong, sampun r~mbag sabiyantu badhe amb~dhah nagari ing Matawis. Anunt~n utusanipun Rad~n Prawirataruna dhat~ng, nanging Rad~n Trunajaya as~ngadi sakit. Mila awat sakit, sabab sampun ngint~n y~n badhe dipun timbali, sarta d~r~ng kuwawi y~n am~thukna prangipun Rad~n Prawirataruna. Utusan wau inggih sampun dipun panggihi, s~rat laj~ng katamp~n sarta winaos. Rad~n Trunajaya sasampuning maos s~rat laj~ng wicant~n dhat~ng utusan. "Kowe matura marang eyang Prawirataruna, aku ora rum~ngsa y~n am~nging marang wong Madura, ~nggone ora padha seba marang ing Mataram iku saking padha edane dhewe, dene ing saiki ana parentah k~rigan, ya padha dakk~rig~ne. Y~n wis padha tata-tata, nuli dakkone padha marang ing Surabaya. Nanging aku bakal ora milu, sabab lagi Iara. Kowe dhisika marang Surabaya." Utusan wau sasampuning sinunggata laj~ng pinisalin sarta sinangonan, laj~ng mangkat dhat~ng Surabaya, ing Rad~n Prawirataruna punapa ing sawicant~nipun Rad~n Trunajaya wau. sampun katur Rad~n Prawirataruna inggih sampun sum~r~p y~n sin~ngga krama, nanging dipun gampilak~n, sok ugi sampuna sirna tiyang Makasar, ing Madunt~n k~panggih wingking. Rad~n Prawirataruna laj~ng parentah bidhal dhat~ng D~mung, para dipati lan sabalanipun sampun sami numpak baita, ambabar layar, sarta sami ngung~lak~n kalataka. Lampahing baita sampun dumugi Panarukan. Para bupati sampun sami angatos-atos. Baitanipun sami kapinggirak~n. Raja Galesong kang wont~n ing D~mung inggih sampun sum~r~p, y~n g~gaman Matawis dhat~ng. Raja Galesong sampun parentah angatos atos. Lan sawarnine t~t~lukan tiyang m~ncanagari dipun k~n baris piyambak, kad~k~k ing wingking t~bih, ingkang badhe m~thukak~n prang dharat tuwin prang laut, tiyang Makasar kemawon. Sasampuning sam~kta laj~ng bidhal dhat~ng pinggir pasisir, bala ing Matawis inggih sampun sami m~ntas saking baita, abaris ing g~gisik. Nanging bala pasisir kang d~r~ng sami dhat~ng. Anunt~n tiyang Makasar dhat~ng, narajang pating bar~kik. Bala ing Matawis angrutug ing sanjata, tiyang Makasar bot~n ajrih anusup kukusing sandawa, angamuk kalihan l~mbing towok tuwin cundrik. Tiyang Matawis kathah kang p~jah, t~tindhihipun bala Matawis sami ngawaki tumut ngamuk. Rad~n Prawirataruna anitih kuda kairing 168
abdinipun piyambak, kathahipun kawan dasa, laj~ng sami ngamuk. Tiyang Makasar kang katrajang kathah kang p~jah, nanging kang taksih g~sang bot~n wont~n ajrih, ingkang sami p~jah dipun idak kemawon, ariwut pangamukipun. Tiyang Prawirataruna sampun p~jah sadaya, bala Matawis inggih kathah kang p~jah, Rad~n Prawirataruna anandhang tatu, bala Matawis kang taksih g~sang giris manahipun. Sami lumaj~ng dhat~ng pinggiring sagant~n, ar~bat baita, baitanipun laj~ng sami k~r~m, tiyangipun kathah kang sami p~jah dening toya. Rad~n Prawirataruna taksih wont~n ing g~gisik. Ang~ntosi bala kang d~r~ng numpak baita, sarta wicant~n s~ru, "h~h wong Mataram! Disar~h ~nggonmu nunggang prau, aku misih ng~nt~ni, y~n prangku iki kalah, am~sthi nagara ing Mataram bakal b~dhah, aku angur matia dhingin. Ayo padha ngamuk man~h!" Anunt~n tiyang Makasar dhat~ng, Rad~n Prawirataruna kinarubut ing tiyang Makasar, sampun p~jah laj~ng dipun k~thok sirahipun. Nunt~n tinulungan tiyang badhe Kump~ni, Ambon lan Tarnate, sami m~ntas saking baita, laj~ng angrutug ing sanjata, mimis kados garimis. Tiyang Makasar kathah jisimipun Rad~n sami kang p~jah, Prawirataruna tinab~la, sampun kab~kta dhat~ng baita, kaantukak~n dhat~ng ing Matawis. Pangaj~ngipun bala Matawis wau wont~n ingkang ngungsi dhat~ng l~p~n Paiton. Tiyangipun sami m~ntas dhat~ng dharatan. Anunt~n dipun rundhuk dhat~ng ing tiyang Makasar, baitanipun tiyang Matawis dipun obong, g~gaman sarta sangunipun t~las kobong sadaya, tiyang Matawis sami lumaj~ng ing sapurug-purug. tiyang Makasar lumaj~ng, laj~ng Kacariyos jisimipun Rad~n Prawirataruna, sadhat~ngipun ing Matawis. Tiyang sanagari sami or~g sadaya, sarta sami k~k~s manahipun. Dene kang sami p~jah bojo tuwin sadh~r~kipun gumuruh sami anangis. Sarta sampun katur ing Sang Prabu, y~n Rad~n Prawirataruna kapupu ing paprangan. Balanipun kathah kang p~jah. Sang Prabu nunt~n miyos sinewaka, para putra, santana, bupati, mantri, sampun p~pak sowan sadaya. Sang Nata angandika dhat~ng Pangeran Dipati Anom. "Thole dipati, sira tumindaka dhewe, anglurug marang ing D~mung, lan adhinira padha gawan~n kab~h. Wong ing Mataram pra t~lun~n. Kang saduman tinggal~n atunggu marang ingsun. Wong pasisir k~rig~n kab~h, padha adun~n prang, nagara Madura tumuli g~puk~n. Si Trunajaya pat~nana, krana iku kang miwiti agawe prang. Si Dipati 169
Cakraningrat gawan~n, supaya wong Madura padha elinga, y~n iku bandarane lawas." Pangeran Dipati matur sandika. Sang Nata ngandika malih dhat~ng Pan~mbahan Purbaya, "uwa Purbaya, j~ngandika anuwanana ing lampah, ang~monga ing wayah j~ngandika." Pan~mbahan matur sandika, laj~ng sami pradandosan. Tiyang sanagari or~g sami tata-tata, sar~ng sampun sam~kta nunt~n bidhal. Gumuruh swaraning bala, g~gaman tuwin bandera awarni warni, para pangeran sadaya sami wahana tur~ngga, lampahipun sapangkat-pangkat, andal~d~g kados toya m~dal saking rong, g~byaring busana tuwin k~labing bandera amindha s~kar sataman. Langkung ag~ng g~gamanipun. Lampahipun sampun dumugi ing Japara, pangeran Dipati laj~ng makuwon, anata lampah sarta angl~r~bak~n bala. Dene para bupati pasisir ing T~gal sapangetan dumuginipun ing Pathi inggih sampun sami dhat~ng wont~n ing ngriku sabalanipun. Bupati ing Las~m R~mbang sapangetan sampun sami t~luk dhat~ng Trunajaya tuwin dhat~ng Raja Galesong. Pangeran dipati wau sampun midhang~t pawartos, y~n Rad~n Trunajaya sampun kathah t~t~lukanipun sarta sampun ag~ng b~barisanipun, akumpul kalihan Raja Galesong ing Makasar. Pangeran dipati wau ing batin tansah angal~m dhat~ng Trunajaya, ~ngg~nipun badhe prang punika amung kadam~l g~lar kemawon. Wont~na lab~tipun y~n prang, supados ~ngg~nipun sakuthu sampun ngantos kauningan dhat~ng ingkang rama Sang Prabu. Nanging Pangeran Dipati d~r~ng sum~r~p, y~n Trunajaya anyidrani jangji, upaminipun tiyang ng~mut g~ndhis, am~sthi ngraosak~n l~ginipun kemawon, bot~n sum~dya y~n dipun l~p~ha, dene t~g~sipun Trunajaya wau sar~ng sampun kathah balanipun laj~ng kasup~n dhat~ng kancanipun sakuthu, sam~dya jum~n~ng Nata piyambak. Panggalihipun Pangeran Dipati kakint~n, bot~n purun jum~n~ng Nata piyambak makat~n. laj~ng parentah bidhal sum~dya ngangs~g panggenaning m~ngsah. Ki W~ngsadipa ing Japara sarta tiyang Kump~ni katilar kadhawahan ~njagi wont~n ing Japara. Lampahipun Pangeran Dipati nurut pasisir mangetan. Sakalangkung ageng g~gamanipun. Sawarnining sangu-sangu tuwin r~repot, sami ka~mot ing baita m~dal ing laut. Lampahe bala ing Matawis anggr~gut sum~dya sami ngant~p kapurunanipun. Sabab t~tindhihipun gustine piyambak. Pangeran Dipati 170
G~ntos kacariyos Rad~n Trunajaya, sampun ak~kutha wont~n ing Surabaya, sarta sampun kumpul kalihan Raja Galesong, ajangji ~ndhog sapatarangan, sabiyantu sar~ng p~jah, sum~dya ~mb~dhah nagari ing Matawis. T~t~lukanipun nagari inggih sampun kathah, tanah pasisir ing R~mbang sapangetan dumuginipun ing Balambangan, m~ncanagari ing r~di Lawu sapangetan dumuginipun ing Balambangan. Punapa dene tiyang Sampang saurutipun pulo ing Madunt~n, sadaya inggih sampun sami suyud, angratu dhat~ng Trunajaya. Wondene Trunajaya wau inggih sampun jum~n~ng Nata aj~juluk Pan~mbahan Madur~tna Panatagama, sampun misuwur ing tanah pasisir tuwin m~ncanagari sadaya. Nanging kala samant~n Trunajaya sang~t ~ngg~nipun kasup~n, y~n sag~dipun makat~n punika wont~n ingkang ngajani, awit saking karsanipun Pangeran Dipati Anom ing Matawis. Bot~n pisan y~n ~ng~ta dhat~ng Pangeran Dipati, sabab kalimput ing kamukt~n. Pangraosipun kuwawi y~n jum~n~ng ratu ag~ng am~ngku ing tanah Jawi sadaya. Trunajaya wau inggih sampun midhang~t pawartos, y~n g~gaman Matawis sampun dhat~ng wont~n ing Japara, t~tindhihipun Pangeran Dipati Anom. Ingkang andh~r~k Pan~mbahan Purbaya, Pangeran Singasari, Pangeran Balitar sarta para pangeran san~sipun, tuwin para bupati inggih kathah kang sami ~ndh~r~k. Tiyang Matawis kak~rig lampit. Para bupati pasisir bang kil~n inggih sampun kumpul g~gamanipun sakalangkung ag~ng. Saking Japara g~gaman Matawis wau sampun bidhal. Sum~dya angg~bag ing Surabaya. Trunajaya sarta Raja Galesong laj~ng parentah angl~mpakak~n bala. Sar~ng sampun sam~kta, nunt~n bidhal, kathahing bala tanpa tiyang Madura anama Tum~nggung wilangan. And~l-and~lipun Mangkuyuda, kalih Dhandhang Wacana, tiga W~ngsaprana, sami k~nd~l-k~nd~l sarta t~guh. Dene and~l-and~lipun tiyang Makasar anama Dha~ng Marewa, Dha~ng Makincing, Busung Mr~nung. Trunajaya sarta Raja Galesong inggih sami anindhihi piyambak Ingkang dados cucuking baris tiyang Madura, kasambungan tiyang Makasar, nunt~n barisipun tiyang m~ncanagari. Lampahipun sampun dumugi ing G~godog. Baris Matawis inggih sampun dhat~ng ing ngriku, aj~ng-aj~ngan laj~ng sami mangsah ing prang. Kados alun t~mpuh sami alun. Ingkang prang sami riwut. Tiyang Madura tuwin tiyang Makasar kathah kang p~jah, nanging dipun pidak kemawon, bot~n wont~n kang 171
ajrih. Dangu-dangu tiyang Matawis kathah kang p~jah, ingkang taksih g~sang sami giris manahipun. Para bupati Matawis sami ngawaki tumut prang. Panji Wirabumi, Ngab~i Wirajaya, R~ngga ing Sidayu sampun p~jah dening tiyang Madunt~n. Pan~mbahan Purbaya sar~ng aningali bala ing Matawis kathah kang tatu sarta p~jah, nunt~n angandika dhat~ng abdinipun. "Bocahku kab~h, kowe padha sumurupa, aku kongsi momong ratu t~t~lu, sarta sab~n-sab~n aku ya angadu prange wong Mataram. Nanging ora kaya ing saiki, kang padha t~guh-t~guh ing biy~n sam~ngko ak~h kang tatu utawa mati, kang padha k~nd~l-k~nd~l ing biy~n sam~ngko padha jirih kaya wong wadon. Iki pratandhane y~n ing Mataram pin~sthi bakal rusak. Sabab wong Mataram prange ap~s. Dene y~n ing Mataram pin~sthi bakal rusak, aku angur matia dhingin. Karana aku wis tuwa, sarta nagara ing Mataram ora ana kang wis misuwur kaya aku ing ing wong sanagara kadigdayan sarta aprasasat ratu." Pan~mbahan ingajak ngamuk Bala ing Matawis ambyuk angamuk rampak Tiyang Madura tuwin Makasar anadhahi, arame prangipun, akathah kang sami p~jah. Pan~mbahan titihanipun sampun p~jah, angamuk dharat kalihan dhuwung anama pun Panji. Tiyang Madura kathah kang p~jah dening pan~mbahan, laj~ng kinarubut ing kathah winaos sarta ginitikan ing landheyan. Pan~mbahan sakalangkung t~guh, bot~n pasah dening g~gaman, nanging s~puh, pan~mbahan tiba linggih. Pangeran Balitar enggal anulungi dhat~ng pan~mbahan, angamuk ing tiyang Sampang. Pan~mbahan sampun kar~bat dhat~ng Pangeran Balitar, nanging sampun bot~n emut. Bin~kta mundur dhat~ng pasanggrahan. Bala ing Matawis ambrol kados b~ndungan b~dhah, larud lumaj~ng sadaya, sarta kasaput ing dalu. Tiyang Madura inggih sami mundur masanggrahan, sarta sami suka suka. Bala ing Matawis sami ar~ropoh. Pan~mbahan Purbaya laj~ng seda panuju tanggal ping gangsal wulan Ruwah ing taun Dal 1599. ing kak~nd~lan. Diw~d~ni laj~ng angg~r~gak~n bala sariranipun r~mpu, dhasar sampun Ing pasanggrahan gum~rah swaraning tangis. Layon sampun tinab~la, kaantukakn dhat~ng ing Matawis. Ing sasedanipun pan~mbahan tiyang Matawis sadaya sami k~k~s manahipun, sabab and~l-and~lipun sampun bot~n wont~n. Tiyang ing Matawis kathah kang sami minggat ing dalu. Pangeran Dipati Anom tuwin pangeran san~sipun punapa dene para bupati inggih sami 172
kalulun. Laj~ng sami bidhal mantuk dhat~ng ing Matawis. Tiyang Madura tuwin tiyang Makasar inggih sami anunuti, nanging bot~n kacandhak. T~tindhihipun tiyang Sampang anama Mangkuyuda, t~tindhihipun tiyang Makasar anama Dha~ng Marewa, samargi-margi tansah pin~jahan, anglangkungi saking r~sah, kat~lah dalah samangke, y~n wont~n tiyang angr~but, sami dipun wastani kaya bajag ing Sampang. angrayah, ~strinipun binoyongan, jal~ripun Lampahipun tiyang Sampang wau dumugi ing Juwana. Ing Pathi, Kudus sampun sami nungkul dhat~ng tiyang ing Sampang, amung nagari D~mak ingkang b~ngga, am~thukak~n prang salb~ting biting. Tiyang Madura kathah kang p~jah, nunt~n sami mundur sum~ja amb~dhah ing Japara, laj~ng binantonan saking Trunajaya, ingkang binantokak~n tiyang m~ncanagari, sakalangkung ag~ng barisipun. Ing Japara sampun kak~pang, Ki Ngab~i W~ngsadipa ing Japara sampun r~mbag sabiyantu kalihan tiyang Kump~ni, sami mapan sal~b~ting kitha Japara. Tiyang Kump~ni kathahipun kalih br~gada, t~tindhihipun anama Mayor Bro, kalih Kapitan B~l~m. Laj~ng sami tata baris wont~n ing alun-alun, al~lumbangan. Tamburipun tansah brang brangan. amapanak~n mariy~mipun. Ki W~ngsadipa sakulawangsanipun inggih sampun nunggil kalihan tiyang Kump~ni sarta sami angatos-atos. ing Ganderanipun kumitir, sampun sami Anunt~n tiyang Makasar lan Madunt~n dhat~ng sarta asurak surak, sum~ja lum~b~t ing kitha badhe anump~s tiyang sal~b~ting kitha. Tiyang Kump~ni laj~ng anyum~t mariy~mipun, sarta angarutug ing sanjata. Tiyang Madunt~n ingkang p~jah wont~n ing alun-alun kawan dasa, bathangipun dados sa~ngg~n. Ingkang tatu tuwin p~jah sa~ngg~n-~ngg~n kathah, tiyang Madunt~n tuwin tiyang Makasar m~ksa maj~ng anusup kukus, sum~ja angamuk liwung sarta sami ngangge k~re w~si, saw~n~h kulambi walulang, tiyang Kump~ni bot~n k~nd~l-k~nd~l sanjatanipun, mimis mindha garimis. M~ngsah kathah kang p~jah, r~bah pating sulayah, laj~ng sami mundur amasanggrahan wont~n ing dhusun Jagatamu. Ki W~ngsadipa ing Japara laj~ng amapanak~n mariy~m kang ag~ng-ag~ng, kab~kta minggah dhat~ng ing r~di Danaraja. M~ngsah kang wont~n ing Jagatamu kasipat ing mariy~m saking ing ngriku, mimis mariy~m angsal k~kaj~ngan sami s~mpal. S~mpalan kaj~ng anibani ing tiyang. Tiyang Madunt~n tuwin tiyang m~ncanagari kathah 173
kang p~jah, g~g~r sami lumaj~ng dhat~ng Kudus. Tiyang Kump~ni sarta Ki W~ngsadipa sami suka-suka, bathanging m~ngsah kupingipun sami dipun irisi, kaaturak~n dhat~ng ing Matawis. Bot~n antawis lami Trunajaya anglampahak~n prajurit kathah, sarta k~nd~l. t~tindhihipun Dhandhang Wacana, ag~ng Kadhawahan dhat~ng ing Matawis, amondhongi Pangeran Kajoran kab~kta dhat~ng ing Surabaya. Ki Dhandhang Wacana sampun mangkat m~dal ing Jagaraga, lampahing g~gaman sakalangkung r~sah, samargi margi tansah angr~rayah, dhusun ingkang kamargenan kathah kang risak. T~tiyang tanah Sokawati, Kaduwang tuwin tanah Pajang sampun sami nungkul dhat~ng Ki Dhandhang Wacana, lampahipun sampun dumugi ing Kajoran. Pan~mbahan Rama inggih sampun kumpul, laj~ng an~luk-n~lukak~n dhusun sakiwa t~ng~n ing ngriku. inggil Kala samant~n sampun katur ing Sang Prabu y~n g~gaman Madunt~n sampun angancik ing Kajoran. Pan~mbahan ing Kajoran ingkang sampun kumpul kalihan tiyang Madunt~n. Sang Nata laj~ng parentah dhat~ng Pangeran Dipati Anom. "Thole Dipati Anom, sira tumindaka dhewe, min~ngka wakil ingsun, anggitika mungsuh kang ana ing Kajoran. Wong ing kono tump~s~n kab~h sanak-sanakira padha gawan~n kab~h, wong Mataram saanane k~rig~n." Pangeran Dipati matur sandika, laj~ng angundhangi bala, angrakit g~gamaning prang, sar~ng sampun sam~kta nunt~n bidhal. Lampahipun dumugi ing Taji, k~nd~l sak~dhap anata lampah, laj~ng lampahipun dumugi ing Kajoran. Nunt~n campuh prang rame ngantos sadint~n. Tiyang Madunt~n lan tiyang Kajoran kathah kang p~jah tuwin k~taton, sabab karoban lawan. Nunt~n sami mundur kasaput ing dalu, tiyang Madunt~n sami ar~ropoh. Sar~ng ing wanci lingsir dalu Pan~mbahan Kajoran lolos anak bojo tuwin brayatipun sadaya, kadh~r~kak~n ggaman Madunt~n. Ing enjingipun bala Matawis sami sum~r~p, y~n Pan~mbahan Kajoran sarta tiyang Madunt~n sami lolos ing dalu, ing Kajoran laj~ng dipun rayah, griya-griya kab~sm~n dhat~ng tiyang Matawis. Pangeran Dipati Anom sabalanipun sampun kondur dhat~ng ing Matawis. Kacariyos lampahipun Pan~mbahan Rama ing Kajoran l~stantun dumugi ing Surabaya, k~panggih kalihan Trunajaya, kalih-kalihipun sami on~ng-on~ngan, bot~n angint~n y~n sag~da pinanggih sarta Ing nalika punika Trunajaya laj~ng angalih kadhaton ing wiluj~ng. 174
Kadhiri, sampun adam~l b~t~ng sarta aj~jagang sakalangkung k~kah, mariy~mipun tinata ing balowarti ngaj~ng wingking, tuwin g~gaman san~sipun inggih sampun mirantos. Raja Galesong kalihan Pan~mbahan Rama inggih sampun kumpul wont~n ing ngriku. Bot~n antawis lami nunt~n g~ntos taun. Trunajaya, Raja Galesong, Pan~mbahan Kajoran sami pir~mbagan ~ngg~nipun badhe amb~dhah nagari Matawis. Dadosing r~mbag laj~ng parentah angle~mpakak~n bala, ang~rigi tiyang m~ncanagari tuwin pasisir, sar~ng sampun ngal~mpak barisipun pinalih, ingkang saduman t~tindhihipun anama Tum~nggung Mangkuyuda, p~patihipun Trunajaya, angirid tiyang m~ncanagari sapalih, tiyang pasisir sapalih, lampahipun badhe m~dal ing Garobogan, anglarug dhat~ng tanah Sokawati tuwin tanah Pajang, anjog ing Kajoran, akanthi Dhandhang Wacana saha Dha~ng Marewa. Dene baris laj~ng m~dal ing K~dhu sadumanipun badhe m~dal ing Samawis, t~tindhihipun Ki Ngab~i Tray~m, W~ngsaprana, angirid tiyang pasisir sapalih, m~ncanagari sapalih. Sar~ng sar~nga dhat~ngipun wont~n ing nagari Matawis, laj~ng bidhal. Sakalangkung ag~ng lampahing baris k~kalih, sarta sakalangkung r~sah, ing samargi margi tansah amb~bahak. Tandangipun angg~gilani, dhusun ingkang kamargenan sami risak. Lampahing baris ingkang saduman sampun dumugi ing Garompol, k~nd~l atata-tata, laj~ng nyabrang b~nawi ing Samanggi, anglarug dhat~ng tanah Pajang. T~tiyang ing tanah Pajang sami kagegeran, ajrih aningali bajag Sampang. Kathah kang sami ngili dhat~ng wana, wont~n kang ngungsi dhat~ng ing Matawis. Baris ing Madunt~n sampun dumugi ing Kajoran laj~ng sami masanggrahan ing Taji, dene baris kang m~dal ing Samawis inggih sampun dumugi ing laj~ng masanggrahan, sarta sampun Tray~m, utusan dhat~ng ing Taji, sami ubanggi dint~n, sar~nga pangrampidipun ing nagari Matawis. anjog sakil~ning Matawis, sampun sarta sam~kta sami ubanggi dint~n, sakil~ning Matawis, inggih sampun sum~r~p, y~n m~ngsah Madunt~n dhat~ng amaju kalih, t~tiyang ing Matawis sami g~g~r, agiris manahipun. Tiyang ingkang sami sum~ja angungs~kak~n anak bojo, bot~n kant~nan solahipun. Wondene para putra santana tuwin bupati mantri sampun angrakit g~gaman, sami tata baris wont~n ing alun alun. Pangeran Dipati Anom nyuwun pamit dhat~ng ingkang rama, sum~ja am~thukak~n prang, ingkang rama inggih anglilani, Pangeran Ing nagari Matawis 175
Dipati Anom laj~ng bidhal, sarta ingkang rayi-rayi tuwin para bupati mantra. Sawont~nipun tiyang Matawis k~rig sadaya, nanging ing waktu punika tiyang Matawis sami kuwur manahipun, ka~ng~tan dhat~ng anak bojonipun tuwin barang darb~kipun. Engg~ning sami tumut m~thukak~n m~ngsah punika amung saking ajrih kap~ksa ing bandaranipun. Dados bot~n wont~n tiyang ingkang gadhah kak~nd~lan. Sadaya manahipun sami ajrih sarta k~k~s kemawon. Baris ag~ng sampun m~dal saking alun-alun sarta angatos-atos. Dene baris Madunt~n inggih sampun bidhal saking ing Taji, dumugi ing Pajarakan laj~ng t~mpuh ing prang wont~n ing Kaliajir, arame prangipun. Baris Madunt~n kang wont~n ing Tray~m sampun ngangs~g dumugi ing Talagawana, laj~ng campuh prang, tiyang Matawis kuwur prangipun. Sabab m~ngsahipun maju kalih, tandangipun pangamuking tiyang Madunt~n kados banth~ng kanin tuwin kados sima ar~bat daging. Bala Matawis bibrah manah sarta tatanipun. Laj~ng dhadhal sami lumaj~ng dhat~ng sal~b~ting kitha. sarta aningali Ing sal~b~ting nagari Matawis j~j~l tiyang kang sami ngungsi tuwin tiyang kang sum~ja m~dal dhat~ng sajawining nagari, sami ul~ng ul~ngan. Tiyang ~stri sami nangis gum~rah, bot~n kant~n-kant~nan solahipun. Dene para putra santana tuwin bupati mantri, sadaya sami baris wont~n ing alun-alun ajagi, bilih wont~n karsanipun Sang Prabu am~thukak~n prang. Nanging Sang Nata bot~n karsa m~dali prang, sabab sampun sum~r~p ing pap~sthining Allah, y~n nagari Matawis sirna panj~n~nganing ratu, sarta sampun jangk~p satus taun karaton ing Matawis. Sang Prabu punika jum~n~ng ratu w~kasan. Dados Sang Nata wau sampun narima panggalihipun. Karsanipun Sang Prabu badhe atilar karaton, sum~ja k~ngs~r saking ing Matawis. Laj~ng parentah pradandosan dhat~ng para garwa tuwin para ~stri sal~b~tipun kadhaton sarta kadhawahan sami amb~ktaa rajabrana utawi arta sakuwawinipun. Tiyang sal~b~ting kadhaton pating bilulung sarta sami nangis. Sang Nata gugup ing galih, amir~ng suraking m~ngsah kang andh~s~k griya-griya angrayah sakiwat~ng~ning kadhaton sami bin~smenan. Sar~ng ing wanci dalu Sang Nata lolos saking kadhaton sagarwaputranipun sadaya tuwin abdi jal~r ~stri ingkang sami tr~sna inggih sami andh~r~k. Kala j~ngkaripun Sang Prabu atilar pura panuju ing mal~m Akad, tanggal kaping 18 wulan Sapar ing taun Be ~ngka 1600. kitha sarwi amb~boyongi, 176
Lampahipun Sang Nata saking kitha Pal~r~d ngil~n b~n~r, mampir ngujung dhat~ng astana Magiri, laj~ng nyabrang l~p~n Praga, Sang Nata nitih dip~ngga, para ~stri sami numpak kapal tuwin tandhu, para putra inggih ~ndh~r~k sadaya. Sang Prabu ing samargi-margi tansah n~nggak waspa, lampahipun pin~lak. Ajrih bilih katututan ing m~ngsah. sakalangkung m~m~las, Ing enjingipun tiyang Madunt~n sami sum~r~p, y~n Sang Nata sampun Ki Tum~nggung Mangkuyuda ing Sampang laj~ng ang~broki ing kadhaton. Saisining kadhaton sami rinayah binoyongan. Tangis gum~rah swaranipun, ingkang sami katilar ing Sang Prabu sakalangkung mam~las. Ki Tum~nggung Cakraningrat sampun kac~p~ng dhat~ng Dhandhang Wacana, laj~ng kakintunak~n dhat~ng ing Kadhiri. Sampun katur ing Sang Prabu Trunajaya, nanging Trunajaya bot~n kolu y~n am~jahana dhat~ng ingkang paman. Cakraningrat laj~ng kabucal dhat~ng wana Lodhaya, pan~janipun Trunajaya ingkang paman wau supados p~jah amargi dipun m~ngsa ing drubiksa. Dene Ki Mangkuyuda kang ng~broki kadhaton Matawis wau laj~ng parentah dhat~ng Dhandhang Wacana anututi lolosipun Sang Prabu. Dhandhang Wacana inggih nunt~n bidhal sabalanipun, akanthi Dha~ng Marewa, Busung M~rnung lan Ngab~i W~ngsaprana, lampahipun ag~gancangan. Tiyang Matawis Ingkang nut dhinedhelan. Estrinipun ingkang kacandhak pin~jahan. kadam~l saw~nang-w~nang, barang bab~ktanipun pin~ndh~tan. lolos ing dalu sagarwaputranipun. lampahipun Sang Prabu, sampun nyabrang l~p~n Bogaw~nta m~dal ing Rawa, anjog ing tanah urut s~wu. Para garwa tuwin putra bot~n pisah kalihan Sang Nata, amung Pangeran Dipati Anom ingkang lumampah wont~n ing wingking ragi t~bih. Lampahipun arangu-rangu, ing batos angaj~ng-aj~ng utusanipun Trunajaya, sar~ng sampun antawis bot~n wont~n utusan, Pangeran Dipati Anom laj~ng anututi ingkang rama. Kacariyos Lampahipun Sang Prabu sampun dumugi ing dhusun Karanganyar, taksih tanah Pagel~n. Wont~n ing ngriku Sang Nata dipun begal ing tiyang dursila, para ~stri sami dhinedhelan. Sang Nata enggal parentah ny~bar wang, supados tiyang begal wau sampun ngantos andh~dh~li dhat~ng abdinipun kang ~stri, nanging tiyang begal wau m~ksa taksih andh~dh~li. Sang Nata sakalangkung duka, laj~ng angandika angipat ipati dhat~ng ingkang ~mbegal. "H~h wong begal, muga sira aja ana 177
n~mu salam~t. Begal wau sakal laj~ng bot~n wont~n sag~d ngad~g, sami galasahan wont~n ing siti. Sang Prabu laj~ng lampahipun dumugi ing Toyamas, ar~r~b wont~n ing dhusun Ngajibarang, para putra tuwin abdi sawont~nipun sami sowan ing ngarsanipun Sang Prabu. Sang Nata angandika dhat~ng Pangeran Dipati Anom. "Thole, sira balia, nagara ing Mataram sira r~buta, adhi-adhinira padha gawan~n kab~h." Pangeran Dipati Anom matur saha s~mbah, "Dhawah dalm punika kula mopo, ing pikaj~ngan kula, sanajan p~jah g~sanga, kula sampun ngantos pisah kalihan panj~n~ngan dal~m." "yagene sira t~ka mopo, y~n m~ngkono adhinira Si Pug~r bae sun tarine. "Thole Pug~r, sira balia angr~buta nagaranira ing Mataram, mulane kakangira kang sun tari, kakangira kang duwe wajib wis ora g~l~m anglakoni, dene sariraningsun wis aja sira pikir, sabab ingsun wis ora kalilan dening Allah y~n jum~n~nga ratu man~h. Kapindhone ingsun tuwa, lah kapriye aturira?" Sang Nata angandika, Pangeran Pug~r matur, "kula sandika anglampahi, mugi angsala pang~stu dal~m, sag~da angr~bat nagari Matawis." Sang Nata ngandika malih, "sira ingsun srahak~n ing Allah, muga sira rin~ksaa dening Allah, sarta sira sun w~hi wasiyat, kris Kyai Maesa Nular, tumbak Kyai Pal~r~d. Loro iku padha wasiyat kraton, ingsun warisake ing sira, anggon~n g~gaman y~n prang. Adhinira Singasari, karo Si Martasana gawan~n. Gawen~n kanthi lan ing t~mbe manawa lanang prangira, ingsun titip adhinira Si Tapa, sabab saiki isih cilik. Karo dene ing besuk Si Tapa iku, y~n wis jum~n~ng ana ing Pathi pilih tandhinge, sarta bakal kanthinira, sira banjura jum~n~nga Nata ana ing ingsun anyangoni J~nar. Wis sira mangkata sarta adhinira karo, salam~t." Pangeran Pug~r, Pangeran Singasari, Pangeran Martasana sampuning ngab~kti dhat~ng ingkang rama, laj~ng bidhal wangsul sum~ja dhat~ng J~nar, ingiring bala sawatawis. Wondene Sang Prabu inggih laj~ng bidhal saking Ajibarang, dumugi ing dhusun Pasiraman, taksih talatah ing Toyamas, laj~ng r~r~b wont~n ing ngriku. Sang Nata nandhang g~rah sang~t, bot~n karsa dipun usadani, kala samant~n Sang Nata sarean. Pangeran Dipati Anom sarta Rad~n Mas Tapa tansah wont~n ing dagan sarwi ngrangkul padaning kang rama, Sang Prabu amundhut daw~gan. Pangeran Dipati enggal dhawah dhat~ng abdinipun. Sasampuning angsal laj~ng kasaosak~n. Daw~gan wau laj~ng kaaturak~n laj~ng dipun bolong dhat~ng Pangeran Dipati, 178
ingkang rama Sang Prabu. Sang Nata aningali daw~gan sampun ing galihipun, angint~n y~n daw~gan wau kabolong anggraita kadekekan wisa dhat~ng Pangeran Dipati. Ewadene inggih laj~ng dipun unjuk. Sang Nata sar~ng sampun ngunjuk daw~gan nunt~n ngandika, "Bang~t tarimaningsun thole, ~nggonira aw~h daw~gan. Ingsun w~ruh ing kar~pira, ingsun sira purih enggala seda, dene t~ka kaya m~ngkono kar~pira, dh~k biy~n sira sun kon bali angr~but nagara Mataram sira ora g~l~m. Ing saiki kaya m~ngkono kar~pira. H~h thole wruhanira, ing besuk amung sira dhewe kang mukti, ora tumurun ing anak putunira. Sarta ingsun duwe w~wal~r, ing besuk y~n ingsun wis seda, sira lan saturunira ora ingsun lilani, y~n anyadrana ing pakuburan ingsun." Sang Nata g~rahipun sangsaya ngranuhi, pangeran dipati tansah amuwun, sarwi nyungk~mi sukune kang rama, Sang Nata wungu "thole Dipati, angrangkul wruhanira ingsun bakal t~kaning jangji, puput yuswaningsun. Besuk ing sapungkur ingsun, sira anjaka pitulung marang wong Wal~nda, ajak~n mal~s ukum marang wong bang wetan kang padha angrusak ing Mataram. Poma-poma sira ang~stokna ing waw~kas ingsun, krana wis pinasthi karsaning Allah, y~n ing tanah Jawa bakal salin alam. Wong Wal~nda bakal unggul prange, sarupane anak putuningsun ing besuk, y~n akanthi wong Wal~nda am~sthi bakal lanang prange, sira ingsun dongakake bisaa angrusak mungsuhira wong bang wetan, nanging aja lali akanthi wong Wal~nda, sarta sarupane bab~rkatan ingsun sira tampanana, kris aran Kyai Balabar, Ian sira sapanunggalane kab~h wajib putraningsun kang tuwa dhewe, wajib gumantya marang panj~nngan ingsun. Karo dene man~h thole, besuk manawa ingsun wis seda, layon ingsun p~tak~n ing bumi T~gal, tunggala lan guruningsun kang wus kinubur ing kono, nanging layon ingsun pr~nahna ing l~mah kang punthuk. Sarta l~mahe sira g~ndaa, ing ng~ndi l~mah kang wangi gandane sarta munthuk. Layon ingsun astanan~n ing kono, wis dib~cik k~ri." Sang Nata laj~ng seda, tangis gum~rah, layon sampun siniraman laj~ng tinab~la. janggane kang putra, sarta ngandika, tumbak Kyai Baru sira kang anduw~ni, krana Pangeran dipati enggal utusan animbali Ki Dipati Martalaya ing T~gal. Ki Dipati Martalaya inggih sampun dhat~ng wont~n ing ngriku, layonipun Sang Prabu laj~ng kab~kta dhat~ng T~gal, ing ngriku sampun 179
manggih siti munthuk sarta wangi amb~tipun. Layon wau inggih sampun kasar~kak~n ing ngriku, wiwit kala samant~n ~ngg~nipun nama ing T~gal Arum. G~ntos kacariyos rajaputra ing Mataram, kang anama Pangeran Pug~r, lampahipun sampun dumugi ing J~nar, laj~ng kakl~mpak bala, tiyang tanah Pag~l~n sampun suyud sadaya, wont~n mantrinipun ingkang rama satunggil angawula ing rajaputra sampun kaangkat nama Tum~nggung Gajah Pramoda, angr~hak~n tiyang satanah Pag~l~n tuwin para santana inggih kathah kang sami andh~r~k ing rajaputra. Kala samant~n Pangeran Pug~r ing dalu sare, sup~na k~panggih ingkang rama, kadhawahan angr~bat nagari ing Matawis, sabab sampun mangsanipun sarta dhawah anjum~n~ng Nata wont~n ing J~nar, sat~lasing pangandika ingkang rama katingal nunt~n seda. Pangeran Pug~r kag~t laj~ng wungu, sang~t ~ngg~nipun g~g~tun. Laj~ng ngandika tantunan dhat~ng ingkang rayi-rayi, tuwin para santana sarta para tapa, karsanipun Pangeran Pug~r badhe jum~n~ng Nata. Ingkang sami tinantun sadaya anjurungi, Pangeran Pug~r laj~ng jum~n~ng Nata, aj~juluk Kangj~ng Susuhunan Ngalaga Ngabdurrahman Sayidin Panatagama, ak~kutha ing J~nar, dipun lih nama ing Purwak~ndha, sampun misuwur ing tanah K~dhu Pag~l~n, sarta sampun suyud sadaya, tiyangipun sami ngal~mpak wont~n ing ngriku sag~gamanipun. Sinuhun Ngalaga laj~ng utusan amurugi gajah kagunganipun ingkang rama swargi, kala rumiyin katilar wont~n ing margi, samangke inggih sampun kapundhut ing Sang Prabu Ngalaga. Sang Prabu Ngalaga laj~ng angundhangi bala, sum~ja anglagar m~ngsah, tiyang Madura kang baris wont~n ing dhusun Jagabaya, sar~ng sampun sam~kta nunt~n bidhal. Sadhat~ngipun ing Jagabaya laj~ng t~mpuh prang rame, bala Madura kathah kang p~jah, Ki Dhandhang Wacana lan sabalanin sami lumaj~ng angungsi dhat~ng Pal~r~d. Sang Prabu Ngalaga anglud dhat~ng Pal~r~d. Ttiyang ing Matawis kang sampun sami t~luk dhat~ng tiyang Madura samangke sami ambalik, andh~r~k gustinipun lami, dados Sang Prabu Ngalaga wau sangsaya kathah balanipun. Ki Tum~nggung Mangkuyuda ing Sampang sampun sum~r~p tiyang Matawis sami ambalik, agiris manahipun kaw~wahan sadhat~ngipun Ki Dhandhang Wacana karisakan. Balanipun kathah kang p~jah, Ki Dhandhang Wacana sarta 180
Mangkuyuda laj~ng larud lan sabalanipun sum~ja angumpul dhat~ng ing Kadhiri. Sang Prabu Ngalaga sar~ng dipun aturi uninga ing balanipun, y~n tiyang Madunt~n kang sami wont~n ing Pal~r~d sampun larud. Sang Prabu nunt~n lum~b~t ing kitha Pal~r~d. Kala samant~n Sang Prabu ing sampun t~t~p ~ngg~nipun Matawis. Balanipun sadaya sami ajrih asih, parentahipun aj~g. Amb~gipun Sang Prabu adil paramarta, asring ngapura ing ngadosa, para santana tuwin para abdi ingkang sami lami sampun kathah kang sami dhat~ng, sarta kathah kang sami jinunjung l~nggah, wont~n ingkang rayi satunggil sampun kaangkat nama Pangeran Arya Panular, santananipun Sang Prabu satunggil anama Rad~n Onggayuda kaangkat nama Pangeran Natakusuma. Rad~n Wirataruna kaangkat nama Dipati Mangkubumi, Rad~n R~ngga kaparingan nama Dipati Martasana, Kyai Kamal kadadosak~n pangulu, dene ingkang kadadosak~n patih Rad~n Arya M~ndhalika, t~tiyang ing Pajang Mataram tuwin ing K~dhu Pag~l~n sampun sami suyud sarta kathah kang sami jinunjung l~nggah. Nanging kala samant~n nagari ing Matawis kenging waw~lak. Kathah t~tiyang kang sami sakit, bawinipun nagari Matawis risak, hawanipun d~r~ng sae, sarta awis tat~dhan, t~rag jawah, panasipun anglangkungi, nagari Matawis kados g~s~ng, dados kathah t~tiyang kang sami p~jah amargi sakit tuwin bot~n n~dha. K~kere aglar ing saurut margi utawi urut l~p~n, sarta sami sakit m~malan~n, utawi sakit rumab. Tiyang sakit ing wanci enjing, sont~nipun p~jah. Sang Prabu Ngalaga sang~t ~ngg~nipun sungkawa, bot~n eca dhahar utawi sare, tansah an~dha ing Allah, supados mulyaa nagarinipun. jum~n~ng Nata, am~ngku nagari Ingkang wont~n ing Ing sasedanipun ingkang rama pangeran dipati tansah Toyamas. amuwun ngantos ing kaluhuranipun. Bot~n sum~ja y~n jum~n~nga Nata, ciptanipun anglampus kemawon, malah sum~ja kesah khaji dhat~ng M~kah. Kala samant~n laj~ng utusan animbali Ki Dipati Martalaya ing T~gal. Ki Dipati Martalaya inggih sampun dhat~ng wont~n ing Toyamas, panggih lan pangeran dipati, Martalaya laj~ng ngab~kti sarta anangis. Pangeran dipati angandika, 'Wis aja sira nangis, mupusa y~n wis pin~sthi karsa Allah mungguh rusake nagara Mataram. G~ntos kacariyos Pangeran Dipati Anom. supe 181
Mulane sira sun timbali, ingsun upayakna prau ingkang prayoga bakal ingsun tunggangi dhewe. Ingsun bakal lunga khaji marang M~kah." Ki Dipati Martalaya mir~ng pangandikanipun pangeran dipati laj~ng angrangkul sukunipun pangeran dipati ang~r~s manahipun, "Gusti, karsa dal~m punika kula bot~n matur sarwi nangis. angow~l dal~m amrayog~kak~n. ingkang dipun karisakanipun g~gondh~li sint~n? Kajawi amung panj~n~ngan dal~m. Aluhung panj~n~ngan dal~m jum~n~nga Nata wont~n ing ngriki utawi ing T~gil angg~ntosi rama dal~m suwargi. Wondene prakawis m~ngsah dal~m pun Trunajaya tuwin tiyang Makasar, kula kang sagah nyirnakak~n. Sanajan w~waha malih tiyang Sampang tuwin tiyang Makasar, kula bot~n ajrih." Akathah-kathah aturipun Martalaya wau. Punapa ing tanah tiyang satanah panj~n~ngan Jawi? Upami katilara, sadaya bot~n Jawi Pangeran dipati angandika, "Martalaya, karsaningsun wis ora k~na sira ampah, ingsun ora duwe cipta liyane mung t~ka munggah khajji, dene pras~tyanira wis ingsun tarima, nanging ingsun enggal upayakna prau bae." "y~n makat~n gusti, mugi kasar~hna rumiyin, kula badhe dam~l baita ingkang prayogi, sabab y~n kula ngupados baita kapal ingkang prayogi kados bot~n angsal." Pangeran dipati inggih anurut ing aturipun Martalaya wau, Ki Martalaya laj~ng pamit mantuk. Sadhat~ngipun ing T~gal inggih anunt~n dam~l baita. Ki Dipati Martalaya matur, Ing sap~ngk~ripun Martalaya, Pangeran Dipati wau laj~ng sami dipun garumung dhat~ng abdinipun sarta dipun tangisi, supados wandea ~ngg~nipun badhe minggah khaji, nanging Pangeran Dipati bot~n keguh ing karsanipun. Kala samant~n Pangeran Dipati ing wanci dalu sare wont~n m~sjid ing Toyamas, abdinipun panakawan alit t~tiga. Pangeran Dipati wau sup~na, m~sjid kang dipun angg~ni sare punika katingal garowong ing nginggil. Anunt~n wont~n r~mbulan, kathahipun pitu, saking ing langit laj~ng manjing ing jajanipun. Nunt~n wont~n lare saukiran cahyanipun kados sr~ngenge, dipun candhak dhat~ng Pangeran Dipati bot~n kenging. Lare saukiran wau ~nggih laj~ng manjing ing jajanipun. Pangeran Dipati kag~t nunt~n wungu, sang~t ~ngg~nipun g~g~tun, anggraita y~n kadhawahan cahya nurbuwat. Pangeran Dipati sum~ja jum~n~ng Nata, ~ngg~nipun badhe kesah khaji bot~n siyos, sarta ciptanipun ing tanah laj~ng agadhah cipta 182
Jawi prasasat sampun kag~g~m ing astanipun. Pangandikane ing galih, "saupama dh~k biy~n rasaning galih ingsun kayaa saiki, kaya ora b~dhah nagara ing Mataram." Para abdinipun sadaya tuwin para santana laj~ng kakl~mpakak~n. Sampun p~pak sadaya, sarta sami pangling aningali gustinipun. Kala rumiyin cahyanipun ~lom. Samangke cahyanipun sumringah sarta ng~ngr~ng. tuwin santananipun. "Bocah ingsun kab~h, sira padha saksenana, y~n saiki ingsun jum~n~ng Nata anggent~ni kangj~ng rama, ingsun aj~juluk Susuhunan Mangkurat Senapati ing Ngalaga Ngabdurrahman Sayidin Panatagama." Para abdi sami jumurung saur p~ksi sadaya sarta sami suka ing manahipun. Para abdinipun ing kadipat~n laj~ng sami jinunjung l~nggahipun. Wont~n ingkang dados bupati tuwin mantri, r~ngga, d~mang ing sapant~sipun. Sang Prabu anyar nunt~n utusan animbali Ki Dipati Martalaya ing T~gal lan sabalanipun sarta amb~kta sag~gamaning prang. Utusan laj~ng mangkat sampun dumugi ing T~gal. Ki Dipati Martalaya inggih enggal mangkat dhat~ng Toyamas, sampun k~panggih Sang Prabu anyar. Pangeran Dipati ngandika dhat~ng abdi Sang Nata alon ngandika, "Martalaya, mulane sira sun timbali, sira sumurupa y~n ingsun jum~n~ng Nata, dene ~nggon ingsun bakal munggah khaji sam~ngko wis ora sida." Martalaya sar~ng mir~ng sakalangkung suka manahipun, matur saha s~mbah, "sokur gusti, panj~n~ngan dal~m sampun jum~n~ng Nata, ingkang kula aj~ng-aj~ng salaminipun inggih makat~n. Dene prakawis m~ngsah dal~m pun Trunajaya tuwin tiyang Makasar, inggih kula kang sagah anump~s. Panj~n~ngan dal~m ngeca-eca kemawon." Sang Nata angandika, "Martalaya, kasaguhanira wis ingsun tarima, dene prahu ~nggonira gawe, iku sadhiyakna tumuli, sarta wonge kang nglakokake prahu, dip~pak sapirantine wong I~lungan. Krana ingsun bakal utusan mundhut bantu wong Wal~nda marang ing Batawi." Martalaya matur, "Gusti, karsa dal~m badhe mundhut bantu punika kula bot~n angr~mbagi, sabab wat~kipun tiyang Walandi punika, y~n dipun prasanak tansah mangarahi, sarta kathah cidranipun. Saenipun p~dhot-p~dhot pangangkahipun. Dene prakawis m~ngsah dal~m tiyang bang wetan, tiyang kula sampun anyagahi anump~s sadaya, punapa panj~n~ngan ing atur kula?" Akathah-kathah aturipun dal~m bot~n pitados lair kemawon. Ing batos bot~n 183
Martalaya wau, amurih Sang Prabu sampun ngantos siyos utusan mundhut bantu dhat~ng Batawi. Sang Nata mes~m sarwi ngandika, "Martalaya, pras~tyanira wus isih ingsun panj~n~ngane eyang Kangj~ng Sultan Agung, ingsun isih dibobotake ing lan kang garwa, ibuningsun, ibuningsun marak marang Eyang Sultan. Eyang Sultan bar~ng aningali ibuningsun marak, banjur jum~n~ng angurmati marang ibu, eyang ratu matur pitakon. Wont~n punapa Sultan, sampeyan jum~n~ng saking pinarak? Eyang Sultan amangsuli, Ratu, dudu bok mantu kang ingsun hurmati, y~n sira ora sumurup kang ingsun urmati kang ana ing w~t~ngan, iku besuk bakal dadi raja g~dhe ab~bala bacingah, kaya dene panj~n~ngan ingsun iki, wong tanah Jawa padha suyud kab~h. iku caritaningsun marang sira, mulane ingsun sum~ja Martalaya, mundhut bantu marang ing Batawi, dadi ingsun bakal anyatakake wirayate Eyang Sultan." Ki Dipati Martalaya sar~ng mir~ng cariyosipun Sang Prabu, laj~ng tumungkul, bot~n sag~d amangsuli, sabab kaluhuran sabda, ing wusana amiturut ing sakarsanipun Sang Prabu. tarima, ingsun carita marang sira, ing nalikane iku Eyang Sultan pinuju l~nggah Sang Nata laj~ng dhawah dhat~ng Arya M~ndaraka, andikakak~n dhat~ng ing Batawi sarta mawi s~rat, k~kanthenan tiyang T~gal, anama Ngab~i Sindupati. Sasampuning sam~kta nunt~n mangkat, anjujug ing T~gal, wont~n ing ngriku laj~ng numpak baita, sampun layar. Sang Prabu Mangkurat ngandika malih dhat~ng Pranataka, "Pranataka, sira m~nyanga ing Donan utawa ing Nusakambangan, sira ngupayaa k~mbang wijayakusuma, poma diol~h, sira aja mulih-mulih y~n durung ol~h. Kongsia jambul wan~n ya anaa ing kono bae." Ki Pranataka matur sandika laj~ng mangkat. Sang Prabu parentah bidhal saking Toyamas, sum~ja dhat~ng T~gal. Lampahipun sampun dumugi ing T~gal. Ki Dipati Martalaya angaturak~n padal~manipun. Sang Prabu inggih laj~ng ang~dhaton ing ngriku, dene Ki Dipati Martalaya tuwin bupati sanesipun sami masanggrahan ing alun-alun. Wont~n ing ngriku Sang Prabu akakl~mpak bala, sarta tansah ag~gulang pratingkahing prang dhat~ng balanipun sadaya. Sang Nata amundhut tiyang ing T~gal tigang atus, kadam~l prajurit, busananipun sinami, winastanan prajurit Jagasura. Anunt~n wont~n tiyang saking D~mak dhat~ng, k~kalih sami sadulur, ~mb~kta tiyang tigang atus, sum~ja ngawula ing Sang Prabu 184
Mangkurat, anama Martajaya, kalih Wiramantri, nanging kaia rumiyin sampun ngawuia ing Sang Prabu Ngaiaga. Ki Martajaya, Wiramantri, sami matur ing Sang Prabu, y~n nagara Matawis sampun kar~bat dhat~ng Pangeran Pug~r, sarta sampun jum~n~ng Nata wont~n ing Pal~r~d, aj~juluk Susuhunan Ngalaga. Ing tanah Pajang Mataram, K~dhu Pagel~n sampun sami suyud. Sang Prabu Mangkurat sar~ng mir~ng pawartos saking Martajaya, sakaiangkung suka ing galihipun. Dene ingkang rayi ungguI ing prangipun sarta sampun jum~n~ng Nata wont~n ing Pal~r~d. Laj~ng angandika, "Martajaya, yagene sira aninggal adhi mas Pug~r?" Martajaya matur, "Gusti, mila kula bot~n sowan dhat~ng Matawis, sabab rayi dal~m sampun kathah balanipun. Panj~n~ngan dal~m d~r~ng kagungan baia kathah, mila kuia pilalah mriki." Sang Nata ngandika, "Martajaya, ya bang~t tarimaningsun ~ngonira sum~ja milu lara, besuk nagara D~mak bakal ingsun paringak~n ing sira lan adhinira." sabalanipun sampun kapr~nahak~n. Anunt~n kalih wont~n anama dhat~ng, Onggaw~ngsa. Onggaw~ngsa wau sampun angabdi dhat~ng ing Sang Prabu kala kadipat~nipun. Dene Ki Onggajaya taksih ag~griya wont~n ing Surabaya, samangke Ki Onggajaya wau nusul dhat~ng sadh~r~kipun kang nama Onggaw~ngsa tumut angabdi ing Sang Prabu, inggih sampun katamp~n. Martajaya lan tiyang Surabaya Onggajaya Kacariyos Ki Pranataka kang kautus dhat~ng Nusakambangan ngupados s~kar wijayakusuma. Ki Pranataka inggih sampun dhat~ng ing masjid watu, wont~n ing ngriku ngantos pitung dint~n pitung dalu, bot~n n~dha-n~dha, supados angsala s~kar. Sar~ng ing dint~n malm Jumungah, Ki Pranataka aningali sekar wijayakusuma amung sarakit Cahyanipun mancorong, Ki Pranataka enggal am~thik. Sekar laj~ng kab~kta mantuk dhat~ng T~gal, sampun kaaturak~n ing Sang Prabu. Sang Nata sakalangkung suka, cipta y~n tulus ~ngg~nipun jum~n~ng Nata. G~ntos kacariyos lampahipun Ki Mndaraka kang dhat~ng ing Batawi, sampun k~panggih kalihan Gurnadur Jendral. Ki M~ndaraka wau sadhat~ngipun ing Batawi, mawi dipun urmati ung~ling mary~m, 185
sarta dr~l sanjata. Pangangg~pipun Gurnadur Jendral prasasat Sang Prabu ing Matawis t~dhak piyambak dhat~ng ing Batawi. Para rat tuwin para upsir inggih sami manggihi sadaya wont~n ing loji panggenanipun Gurnadur Jendral sarta kas~gah dhahar tuwin unjuk-unjukan. Sasampuning sami dhahar, Ki M~ndaraka laj~ng amaringak~n s~rat. Gurnadur Jendral anamp~ni sarta winaos. Ki M~ndaraka wicant~n. Tuwan Gurnadur Jendral, dhawahipun Sang Prabu b~bantu wau sar~nga salampah kula." Gurnadur Jendral mangsuli, "Kyai M~ndaraka, j~ngandika angantia rumiyin, kula amatah ingkang badhe lumampah." Ki M~ndaraka inggih anurut ing dhawahipun Gurnadur Jendral. Gurnadur Jendral laj~ng parentah dhat~ng Kump~ni ingkang badhe kalampahak~n, kathahipun s~wu wolung atus. Ingkang s~wu tiyang Makasar, Ambon, Tarnate, Bugis. Ingkang wolung atus tiyang Walandi, ingkang m~ngka Senapatining prang anama Amral ~l Duw~lb~h, mayor Walandi k~kalih, kapitan sapangandhap bot~n kacariyos. Dene mayoripun tiyang Makasar tuwin Ambon k~kalih anama Kra~ng Naba angaturi kalih Krang Kadhangkrang. pisungsung rajabrana warni-warni ing Sang Prabu, utawi waw~lingipun dhat~ng Amral, tuwin dhat~ng Ki M~ndaraka inggih kathah-kathah. Sasampuning sam~kta laj~ng bidhal numpak baita ambabar layar, lampahipun sampun dumugi muwara ing T~gal. Ki M~ndaraka m~ntas rumiyin, sowan ing Sang Prabu, Amral taksih kantun wont~n ing pinggir pasisir. Sarta Gurnadur Jendral Ki M~ndaraka sadhat~nge ngarsanipun Sang Nata laj~ng ngab~kti sarta matur, "Gusti, kula angaturak~n tabenipun kaki Gurnadur Jendral konjuk ing Panj~n~ngan Dal~m, sarta angaturi pisungsung rajabrana warni-warni. Jendral ingkang dados pamundhut dal~m b~bantu sakalangkung samangke inggih anyaosi, kathahipun s~wu wolung atus. Mayoripun sakawan t~tindhihipun anama Amral ~l Duw~lb~h." Sar~ng suka, tampi dhawah dal~m, Gurnadur Sang Nata sar~ng mir~ng aturipun Ki M~ndaraka, sakalangkung laj~ng ngandika, "M~ndaraka, enggal timbalana pangg~dhene suka, wong Wal~nda, ingsun ar~p w~ruh." Ki M~ndaraka enggal wangsul dhat~ng pinggir pasisir animbali Amral sarta para mayor. Sang Nata laj~ng miyos sinewaka, badhe amanggihi t~tamu. Balanipun Sang Nata p~pak sadaya sum~ja sami 186
ningali ing warninipun tiyang W~landi. Ing alun-alun k~bak tiyang jal~r ~stri. Amral tuwin para upsir sadhat~ngipun ing ngarsane Sang Prabu, laj~ng sami manthuk angad~k kemawon sarta ang~mpit t~pio, bot~n wont~n ingkang sila. Para bupati tuwin kang sami ningali kalangkung kag~t sarta sami eram, dene sami daksura. Sang Nata ngandika dhat~ng Ki M~ndaraka, "Mndaraka, yagene ora nana g~l~m seba sila marang ingsun? Bang~t ~nggone ora w~ruh ing tata." "Gusti, sampun caranipun tiyang Walandi, urmatipun ngad~k sarta ng~mpit t~pio." Sang Nata m~s~m. Ki Dipati Enggal amurugi Amral dipun candhak Martalaya panasbaran. gulunipun dipun k~n sila sarta wicant~n. "Payo kapir! Linggiha! Apa kowe ora w~ruh y~n iki ana ngarsane Raja Mataram? Bang~t ~nggonmu kurang ajar." Amral pulingak-pulinguk. Mayor Wilham aningali pangag~ngipun pangraosipun pangag~ngipun d~n niaya, laj~ng sarwi nginger p~dhang, anguntir bar~ngos. Martalaya any~laki wicant~n s~ru dhat~ng Mayor Wilham. "Mara m~dhanga tak tadhahi!" Ki M~ndaraka matur, Sang Prabu sar~ng aningali sakalangkung duka andikakak~n sami nyapih. Ki Mndaraka enggal angrangkul dhat~ng Amral sarta angrarapu. Amral wicant~n. "H~h Ki M~ndaraka, ~nggonku mrene iki awit karsane Sang Prabu, kowe kang angirid. W~kasane awakku ora kaj~n. Y~n aw~t mangkene aku m~sthi mulih marang Batawi." Ki M~ndaraka amangsuli sarwi bisik-bisik. "Tuwan Amral, aku anjaluk pangapuramu, kowe aja lara atimu marang wong iku. Y~n kowe durung sumurup, iku wong ing T~gal, j~n~nge Dipati Martalaya. Upama iku didukani marang Sang Prabu, am~sthi banjur minggat, t~mah agawe butuh. Bakal ora nana kang mikul obat mimismu utawa barangmu kab~h. Sam~ngko sabarna bae, besuk y~n wis rampung prang gampang, aku kang saguh nyuwunake ukum ing Sang Nata." Amral sar~ng mir~ng wicant~ne Ki M~ndaraka laj~ng sar~h manahipun sarta wicant~n. "Kyai M~ndaraka, priye adate wong Jawa y~n seba ing rajane? Aku surup~na, sar~hning t~kaku iki sum~ja suwita marang Sang Nata, am~sthi apa kang dadi parentahe Sang Prabu, ya bakal taklakoni." Ki M~ndaraka inggih laj~ng any~r~pak~n. Sang Nata alon andangu. "M~ndaraka, sira c~caturan apa karo Si Amral?" 187
Ki M~ndaraka matur, "Gusti, abdi dal~m pun Amral anyuwun pangapunt~n dal~m. Sar~hning d~r~ng sum~r~p caranipun tiyang Jawi, y~n sowan ing ratunipun. Samangke an~rang, kadospundi ingkang dhawah dal~m, pun Amral inggih badhe anglampahi." Sang Nata m~s~m sarwi ngandika, "M~ndaraka, sira kang wus w~ruh adate ana ing Batawi, biy~n kapriye, dene ingsun ya anurut. Apa kang dadi adate wong Wal~nda?" Ki M~ndaraka matur, "Gusti, y~n urmat dhat~ng pangag~ngipun inggih ngad~k kemawon, j~j~k sukunipun sarta ang~mpit t~pio, utawi y~n saw~k dhat~ng, laj~ng sami candhak-cinandhak tangan t~ng~n sami t~ng~n. Dene kang sami dipun dam~l l~nggah kursi sami dipun j~j~r." Sang Nata nunt~n ngandika dhat~ng para bupati, "Bocah ingsun kab~h, dik~bat padha gawea dhingklik utawa lincak, lan padha aweha s~suguh, apa kang dadi doyanane wong Wal~nda aja kongsi k~kurangan." Amral anunt~n matur ing Sang Prabu, "Sinuhun, waw~lingipun Kaki Jendral, badan kula saprik~nca sadaya kasumanggakak~n ing Panj~n~ngan Dal~m. Punapa ing sakarsa Dal~m angr~h dhat~ng tiyang Walandi, am~sthi miturut. Wondene y~n taksih kirang, abdi dal~m Kump~ni ingkang badhe kaab~n prang, kula kadhawahan amb~kta Walandi ing Japara ing sawont~nipun. Manawi sampun andadosak~n par~nging karsa Dal~m. Kula kalilana rumiyin dhat~ng ing Japara. Dene ingkang rum~ksa ing Panj~n~ngan Dal~m, kula angaturi Kump~ni satus, t~tindhihipun kapitan satunggil." Sang Prabu angandika, "Amral, ya bang~t tarimaningsun. Sarta ingsun ya anurut ing aturira, nanging lerena dhingin. Besuk y~n wis mari k~s~l, tumuli mangkata marang Japara, ingsun ya nuli nusul." Amral sarta sin~gahan uwos utawi maesa l~mbu. Akathah tiyang Kump~ni sami suka-suka manahipun. Dene ingkang kadhawahan ang~mong tiyang Kump~ni Ki Arya M~ndaraka. sa-Kump~ninipun sampun kaparingan panggenan, Ing enjingipun Sang Nata miyos sinewaka ing bala Jawi sadaya, tuwin Amral saupsiripun inggih sami sowan, andh~r sami sowan l~nggah ing dhingklik. Sang Nata anjunjung nama ing para abdinipun kala taksih kadospat~n. Ki Mndaraka kaangkat dados patih nama Dipati M~ndaraka, Ki Pranataka anama Tum~nggung Sindur~ja, Ki 0ndakara nama Tum~nggung Wiradigda, Ki S~ndhi nama Tum~nggung 188
Ingkang paman Sang Prabu kaparingan nama Dipati Ngurawan. N~rangkusuma. Sang Nata angandika dhat~ng Dipati N~rangkusuma, "N~rangkusuma, sira m~nyanga ing tanah K~dhu utawa ing Pag~l~n. Sira angangina pawarta, nagara ing Mataram sam~ngko sapa kang ng~nggoni, apa isih Adhi Mas apa wong liya. Poma dit~rang pawarta laj~ng mangkat lan iku." Rad~n N~rangkusuma matur sandika, sabalanipun, sampun dumugi ing K~dhu. Kala samant~n ing K~dhu taksih sang~t r~sah, kathah tiyang begal k~cu m~maling, sadhat~ngipun Rad~n N~rangkusuma tiyang ing ngriku kathah kang sami t~luk. Nunt~n wont~n t~tiyang ing K~dhu satunggal anama W~ngsacitra, sowan sum~ja suwita ing Rad~n N~rangkusuma sarta anakipun k~kalih, anama Ki L~mbu kalih Ki Buwang, balanipun kathah, pangabdinipun inggih sampun katamp~n. Ki W~ngsacitra kadhawahan anguyuni tiyang ing K~dhu sadaya, inggih sampun sami suyud dhat~ng Ki Wngsacitra. Rad~n N~rangkusuma nunt~n utusan ngaturi uninga ing Sang Prabu, sarta sampun kaparingan wangsulan mawi piyag~m, kaparingak~n dhat~ng Ki W~ngsacitra. Kala samant~n W~ngsacitra nunt~n kaangkat nama Tum~nggung Mangkuyuda angr~hak~n tiyang K~dhu sadaya, Ki L~mbu lan Ki Buwang kapundhut ing Sang Prabu kaabd~kak~n. Rad~n N~rangkusuma sar~ng sampun angsal pawartos bab nagari laj~ng bidhal wangsul dhat~ng T~gal. Ki Tum~nggung Matawis, Mangkuyuda sabalanipun sarta anakipun k~kalih inggih sami andh~r~k. Sadhat~ngipun ing T~gal nunt~n sowan ing Sang Prabu, angaturak~n pawartos, y~n nagari Matawis samangke taksih t~t~p ingkang rayi Sang Prabu kang jum~n~ng Nata, nanging taksih asring r~bat jajahan kalihan tiyang Madunt~n. pawartosipun Rad~n N~rangkusuma sakalangkung suka ing galihipun, dene ingkang rayi taksih t~t~p jum~n~ng Nata wont~n ing Matawis. Sang Prabu mir~ng Sang Nata laj~ng parentah dhat~ng Ki Martajaya, "Martajaya, sira mangkata dhingin marang nagara ing D~mak, ang~lara jajahan lan k~klumpukan bala, besuk y~n ingsun wus rawuh ana ing D~mak bae sebaa. Martajaya matur sandika, laj~ng bidhal sabalanipun utawi Amral sa-Kump~ninipun inggih sampun kalilan rumiyin, sarta k~kanthenan Ki Dipati M~ndaraka, kalih Rad~n N~rangkusuma, priyantun k~kalih punika ingkang kadhawahan ang~mong tiyang Kump~ni, lampahipun m~dal ing laut. Sampun dumugi ing Japara, Ki Ngab~i W~ngsadipa 189
enggal m~thuk, sarta sang~t ~ngg~nipun s~sugun. Amral sarta bupati laut, kab~kta dhat~ng saking kalih sampun sami m~ntas padal~manipun Ki W~ngsadipa. ing laj~ng wicant~n dhat~ng Ki Ngab~i W~ngsadipa, "Kyai ngab~i, dhat~ng kula mriki punika kautus ing Sang Prabu, andikakak~n angg~bag m~ngsah tiyang bang wetan kang wont~n ing ngriki, samangke panggenane m~ngsah dika wont~n pundi?" Amral Ki W~ngsadipa amangsuli, "Tuwan, panggenaning m~ngsah kala rumiyin wont~n ing Jagatamu, samangke sampun sami lumaj~ng mangetan, amargi kula g~bag ing prang, kathah ingkang p~jah, sabab kula dipun biyantoni dhat~ng tiyang Prasman tuwin tiyang Inggris, kang sami grami wont~n ing ngriki, punika kang sami mitulungi ~ngg~n kula prang." Amral sang~t ~ngg~nipun kag~t sarta ~m~ng ing manahipun, dene wont~n tiyang sabrang kang san~s b~ngsa tumut t~tulung prang, Amral wau laj~ng pir~mbagan kalihan para upsiripun. Tiyang Prasman sarta tiyang Inggris kapurih kesaha saking Japara, sampun ngantos katur ing Sang Prabu. Mila makat~n, ing benjing samangsanipun unggul ing prang, bot~n wande tumut angsal ganjaran nagari, sarta tiyang Prasman lan Inggris wau badhe kasukanan wang, kang min~ngka epahaning prang, kaawadak~n p~paringipun Sang Nata. Sar~ng sampun gilig ing r~mbag, Amral laj~ng kengkenan angundang pangag~ngipun tiyang Prasman sarta ing pasanggrahanipun Amral. Amral tumunt~n wicant~n. sar~ng mir~ng wicant~nipun Ki W~ngsadipa, Inggris, inggih sampun sami dhat~ng wont~n ingutus marang Raja "Heh wong Prasman lan Mataram, andikakake andhawuhi ing kowe, prakara ~nggonmu t~tulung prang wis ditarima, sarta kowe diparingi wang rong l~ksa ringgit kang m~ngka ganjaran ~nggonmu t~tulung prang, nanging kowe andikakake lunga t~ka ing tanah Jawa, mangkata sadina iki." Inggris, aku Tiyang Inggris sarta Prasman amangsuli, "Aku ora duwe prau, prauku Iagi digawa mulih angusungi dagangan." Amral wicant~n malih, "Sapira k~he dagangamu kang isih ana ing kene, aku kang ng~n~hi prahu, nanging kowe tumuli lungaa sadina iki. Sak~he prahuku kang bakal kogawa ngusungi daganganamu, iku banjur p~k~n pisan, aja susah kobal~kake." Arta kalih l~ksa ringgit sarta baita inggih sampun sami dipun tamp~ni, tiyang Inggris sarta Prasman 190
sampun mangkat saking Japara, nanging baita wau sampun sami dipun unc~gi dhat~ng balanipun Amral. Tiyang Inggris sarta Prasman sar~ng dumugi sat~ngahing laut, baitanipun sami k~r~m, tiyangipun sampun sami p~jah sadaya. Kacariyos Sang Prabu Mangkurat sampun bidhal saking ing T~gal lan sabalanipun. Para dipati sami lumampah ing ngaj~ng t~bih, ingkang lumampah wont~n ing ngarsane Sang Prabu bala Kump~ni, lampahipun rampak sapangkat-pangkat. Tamburipun tansah tinabuh, Sang Nata r~m~n aningali lampahipun tiyang Kump~ni. Para ~stri sami lumampah ing Pakalongan, ar~r~b ing wingking. Sang Nata sampun dumugi wont~n ing ngriku, laj~ng amundhut tiyang ing Pakalongan tigang atus kadam~l prajurit, winastanan prajurit judhipati. Sang Nata nunt~n bidhal saking Pakalongan saha bala m~dal ing laut. Para ~stri sami dipun tilar wont~n ing Pakalongan. Sampun dumugi muwara Japara, Amral sarta para upsir tuwin Ki W~ngsadipa enggal sami m~thuk. Sang Prabu sampun m~ntas saking baita, laj~ng ingaturan nitih kareta. Sarawuhipun ing griyane Ki W~ngsadipa, bala Kump~ni sami urmat dr~l sarta mariy~m. Baris angurung-urung margi, Sang Nata sampun masanggrahan wont~n ing ngriku. Enjingipun Sang Prabu miyos sineba ing bala Jawi tuwin bala Kump~ni. Anunt~n Ki Martajaya dhat~ng, Sang Nata enggal andangu, "Martajaya, sam~ngko panggonaning mungsuh ana ing ng~ndi?" Ki Martajaya matur saha s~mbah. "Gusti, m~ngsah Dal~m kang wont~n sakiwa t~ng~ning D~mak sampun dhadhal sadaya, awit kula g~bag ing prang, samangke sami ngumpul wont~n ing R~mbang tuwin ing Tuban." Sang Nata sakalangkung suka, Martajaya laj~ng kajunjung bupati ing D~mak, kaparingan nama Tum~nggung Endranata. Ki Wangsadipa kaangkat nama Dipati Martapura. Ki Onggaw~ngsa lan Onggajaya sami matur ing Sang Prabu, angaturak~n pawartosing m~ngsah, y~n Trunajaya samangke sampun kesah saking Surabaya, angalih kitha ing Kadhiri, amilih papan kang wiyar sarta radin, badhe kadam~l am~thuk prang. Dene and~l-and~lipun anama Dhandhang Wacana, kalih Mangkuyuda, tiga Darmayuda, sarta Raja Galengsong tiyang Makasar. Raja Galengsong wau sampun kap~ndh~t mantu dhat~ng Trunajaya, sarta kaangkat nama Prabu Anom, punika kang 191
sagah anadhahi prangipun tiyang Kump~ni, ing sadint~n-dint~n tansah angatos-atos. Sang Nata sar~ng mir~ng laj~ng ngandika dhat~ng Amral. "Amral, ingsun angrungu pawarta, yen Si Galengsong duwe sadulur lanang, j~n~nge Kra~ng Naba, dadi Mayor kalereyanamu Kump~ni Makasar, iku apa nyata?" Aturipun Amral kajawi kapariksa rumiyin. Kra~ng Naba nunt~n katimbalan. Sadhat~ngipun ing ngarsanipun Sang Prabu Amral nunt~n pitak~n. "Kra~ng Naba, kowe apa nyata duwe sadulur lanang siji, j~n~nge Galengsong? Sam~ngko ana panggonaning mungsuh." Kra~ng Naba sar~ng mir~ng laj~ng b~rb~s mili sarta matur, "Tuwan, inggih say~ktos pun Galengsong punika adhi kula, ~ngg~n kula pisah kala taksih alit. Ngantos sapriki kula d~r~ng nate k~panggih dhat~ng piyambakipun." Sang Prabu "Amral, y~n m~ngkono, Si Kra~ng Naba iku ingsun pundhut, bakal ingsun utus marang Kadhiri, an~moni adhine." Amral inggih anyumanggakak~n. Sang Nata ngandika dhat~ng Kra~ng Naba, "Kra~ng Naba, sira ingsun utus marang Kadhiri, adhinira pulut~n lawan t~mbung kang b~cik, supaya aja kongsi prang Ian sira, anungkula marang ingsun. Sira sun kantheni Si Mirmagati, iku bisa calathu t~mbung lima. Karo Si Dipati Martalaya, t~lu Si Martapura, padha milua ing sira, nanging padha nglugasa raga bae, aja anggawa batur." laj~ng ngandika dhat~ng Amral. Tiyang sakawan matur sandika, laj~ng sami mangkat anyamur, ingkang min~ngka bandaranipun Kra~ng Naba, Ki Dipati Martapura lan Martalaya amindha panakawanipun. Lampahipun sampun dumugi ing Kadhiri, nunt~n wont~n tiyang Makasar satunggil al~ledhang, pinuju ~mbanipun Raja Galengsong. Emban wau sar~ng aningali Kra~ng Naba, laj~ng angrangkul sukunipun sarta anangis. Kra~ng Naba wicant~n. "Aku aja kos~mbah, manawa angatarani, payo aku tuduhna panggonane bandaramu." Kra~ng Naba laj~ng kairit dhat~ng padal~manipun Galengsong, Kra~ng Naba sarta Galengsong sar~ng k~panggih laj~ng r~rangkulan sarwi sami anangis, sabab lami bot~n pinanggih. Nunt~n sami tata linggih, Galengsong alon pitak~n. "Kakang, salawase dika wont~n ing pundi? Kula upadosi mrika-mrika bot~n pinanggih." Kra~ng Naba mangsuli, "Aku saiki suwita ing Raja Mataram, dadi mayor prajurit, sarta Sang Prabu bang~t sihe marang aku. T~kaku 192
mrene iki diutus animbali kowe, supaya kowe aja prang karo aku. Sang Prabu bang~t ~nggone angeman, dene ~nggone bakal ngalurug marang Kadhiri kene, ang~nt~ni sat~kaku utawa kowe. Payo kowe tumuli takgawa bar~ngan aku." Galengsong wicant~n malih, "Kakang, dika sar~hake kariyin, sabab Trunajaya samangke taksih sang~t sihe dhat~ng kula. Benjing y~n pat~mpuh ing prang kemawon kula amuke saka ing wingking kalihan tiyang Makasar sadaya, dika matur makat~n kemawon dhat~ng ing Sang Prabu." Galengsong pitak~n malih, "Kakang, rencang dika niku tiyang ing pundi, dene sae-sae t~m~n?" Galengsong sang~t eramipun aningali warninipun bupati ing Matawis. Kra~ng Naba sar~ng sampun sadint~n sadalu laj~ng mangkat sum~ja mantuk sarta tiyang tiga wau, sar~ng dumugi sajawining kitha nunt~n kabuj~ng dhat~ng tiyang ing Madunt~n, antawis kalih atus, sum~ja anump~s ing tiyang sakawan wau, kabutuhak~n ing banawi. Banawi ing palabuhan pinuju banjir. Kra~ng Naba sar~ng dumugi sapinggiring banawi, enggal anyandhak lambungipun Mirmagati, kab~kta malumpat, sampun dumugi sakil~ning banawi. Martapura lan inggih nunt~n malumpat, sampun Martalaya sampun c~caw~tan, dumugi sabrang kil~n. Tiyang Madunt~n sami jomblong, aningali kasakt~nipun tiyang sakawan wau. Tiyang sakawan lastantun ing lampahipun, dumugi ing Japara laj~ng sami sowan ing Sang Prabu angaturak~n ing salampah-lampahipun. Tiyang sakawan nunt~n sami mantuk dhat~ng pamondhokanipun. Kala samant~n Ki Dipati Martalaya laj~ng mirong manahipun. Bot~n purun sowan-sowan, sabab sang~t s~ngitipun dhat~ng tiyang W~landi. Sang Nata dipun aturi sampun ngantos angangg~p dhat~ng tiyang W~landi, sabab punika tiyang ngumbara, angalap opah, bot~n wande angrisakak~n nagari, dene prakawis m~ngsah tiyang Makasar tuwin tiyang Madunt~n, Ki Martalaya inggih anyagahi anump~s, bot~n susah kanthi tiyang Walandi. Nanging Sang Nata bot~n angg~ga dhat~ng aturipun Ki Martalaya wau. Kala samant~n Amral sampun sum~r~p y~n Dipati Martalaya sang~t ~ngg~nipun s~ngit dhat~ng tiyang W~landi. Amral laj~ng dam~l s~rat badhe katur ing Sang Prabu anyuwun p~jahipun Dipati Martalaya. Amral nunt~n dhat~ng pondhokipun Dipati Mndaraka sarta sampun tinamp~n sarta winaos. Ki Adipati anyukakak~n s~rat, 193
M~ndaraka laj~ng wicant~n. "Tuwan Amral, muliha bae dhingin, sesuk takpikire karo kancaku bupati, banjur tak matur ing Sang Prabu." AmraI sampun pamit mantuk. Dipati M~ndaraka inggih laj~ng pir~mbagan kalihan prikancanipun para bupati, nunt~n sowan ing Sang Nata, angaturak~n ingkang dados panyuwunipun Amral. Sang Nata sakalangkung ~m~ng ing galih, "Mndaraka, y~n kaya m~ngkono Si Martalaya timbalana, sira taria y~n dh~w~ke wani marang Trunajaya, nuli kon~n mangkat ngalurug lan sabalane, angg~puka m~nyang Si Trunajaya. Manawa wis mangkat, banjur misuwurna y~n lolos t~ka ing b~barisan kene." Ki M~ndaraka laj~ng utusan nimbali Martalaya, nanging bot~n purun dhat~ng, asangadi sakit. Sang Nata sakalangkung duka, nunt~n adh~dhawah Ki Dipati Martapura andikakak~n m~jahi Ki Dipati Martalaya. Ki Martapura enggal mangkat dhat~ng pondhokanipun Ki Martalaya, sarta angangge dhuwungipun anama Jaka Tuwa. Sadhat~ngipun ing ngriku, Martalaya k~panggih l~nggah wont~n ing patil~man sarwi k~mul, ananging sampun angatos atos, anyandhing dhuwung l~nggah wont~n sangandhaping kaiasa. Dhuwung wau anama pun Kasur. l~ligan, katindhihan Ki Martapura ngad~g sarta wicant~n, "Martalaya, aku diutus ing Sang uripmu." Martaiaya wangsulanipun sum~ngga. Martapura laj~ng anyuduk, Martalaya inggih mal~s anyuduk. Tiyang k~kalih wau laj~ng sami p~jah sampyuh. Sang Nata sar~ng mir~ng sakalangkung ngungun. Dene bupati g~g~dhuk ing prang sami p~jah. Prabu andikakake mundhut pati Enjingipun Sang Prabu miyos sinewaka ngandika dhat~ng Ki Dipati M~ndaraka, "Mndaraka, anake Si Martapura kang j~n~ng Si Jayapati, Ingsun paringi aran Tum~nggung ingsun g~nt~kake bapakne. Sujanapura ing Japara. Dene ing T~gal kang ingsun g~nt~kake adhine Si sun paringi aran Tum~nggung Martalaya kang aran Ograyuda, R~ksanagara. Si Wija sun angkat bupati ing Pathi, j~n~nge Tum~nggung Mangunon~ng." Sang Nata ngandika malih dhat~ng Tum~nggung Endranata, "Endranata, sira mangkata dhingin Ian sabaianira, anggitika mungsuh kang ana ing R~mbang lan ing Tuban. Lan sira Amral mangkata dhingin sakancamu m~tua ing laut, anjaga ing Gar~sik utawa pulo Mangare. Ing Madura nganglangana, banjura marang Surabaya. Sun kanth~ni Si Nerangkusuma, karo Si Onggaw~ngsa, Onggajaya. Wong loro iku kang 194
wus w~ruh jajahane ing kono, sabab iku wong t~ka ing Surabaya. Dene ingsun bakal m~tu dharat anjog ing Tuban, menggok mangidul banjur marang Kadhiri bae." Ingkang sami kadhawahan laj~ng bidhal. Sang Prabu inggih laj~ng bidhal. Kathahing bala tanpa wilangan, g~gaman awarni-warni. Wondene ingkang bidhal rumiyin wau Ki Tum~nggung inggih sampun campuh prang kalihan tiyang Madunt~n Endranata, kang wont~n ing R~mbang tuwin Tuban. Tiyang Madunt~n sampun larud, sami angumpul dhat~ng ing Surabaya. ing Kadhiri, pinuju sineba ing balanipun. Trunajaya sampun ingaturan pawartos dhat~ng balanipun. Y~n Pangeran Dipati Anom ing Mataram sampun jum~n~ng Nata wont~n ing T~gal sarta amundhut bantu tiyang Kump~ni awarni-warni, kathahipun kalih~wu, samangke sampun wont~n ing Japara, tiyang pasisir suyud sadaya, malah d~r~sing pawartos sampun bidhal saking Japara, badhe ~ngg~cak ing Kadhiri. Trunajaya sar~ng mir~ng pawartos makat~n laj~ng gumuj~ng sarwi ang~ntrog w~ntis. Nunt~n angandika dhat~ng balanipun kang sami sowan. "Sanajan dik~riga wong ing sabrang aku m~ngsa w~dia, pira bobote wong seje bumi an~n~ka, nagara Mataram kang luwih g~dhene b~dhah dening Si Dhandhang Wacana bae." Kasaru dhat~ngipun tiyang Madunt~n kang baris ing R~mbang lan ing Tuban angaturi uninga y~n kawon prangipun, g~gaman ing Matawis sakalangkung ag~ng, badhe laj~ng ing Surabaya tuwin dhat~ng ing Kadhiri. Trunajaya enggal parentah, ambantoni ingkang baris ing Surabaya. Ingkang kabantokak~n tiyang m~ncanagari kalih Tum~nggung t~tindhihipun Mangkuyuda, ing Surabaya sarta amapanak~n mariy~mipun, bandhangan saking ing Matawis anama Nyai Satomi, tuwin mariy~m san~sipun inggih sampun katata, sarta sami angatos- atos. G~ntos kacariyos Trunajaya Galengsong Prabu Anom Sadhat~ngipun sakalangkung ag~ng barisipun. laj~ng anata bala Kacariyos lampahipun Amral m~dal ing laut, sampun dumugi pulo Mangare, tiyang Kump~ni laj~ng uluk-uluk mary~m, tiyang Madunt~n sami g~g~r abilulungan. Amral saKump~ninipun nunt~n m~ntas dhat~ng Surabaya amasanggrahan. Ki Onggajaya lan Ki Onggaw~ngsa santananipun kathah dhat~ng sarta sami amb~kta sas~gah katur ing Tuwan Amral. Amral sakalangkung suka aningali para santananipun Ki laj~ng nyuwun pamit sum~ja Onggaw~ngsa, Ki Onggaw~ngsa 195
amandungi mary~m wasiyat ing Matawis kang nama Nyai Satomi wont~n panggenaning m~ngsah. Pamitipun wau inggih sampun dipun lilani. Ing wanci dalu Ki Onggaw~ngsa nunt~n lumampah dhat~ng panggenaning m~ngsah. Mariy~m Nyai Satomi sampun kapanggih laj~ng kapanggul ij~n, tiyang Madunt~n bot~n wont~n uninga, mariy~m wau sampun kaaturak~n dhat~ng Amral tuwin Rad~n N~rangkusuma. Amral sakalangkung eram aningali karosanipun Ki Onggaw~ngsa. Sar~ng ing wanci b~dhug tiga Amral parentah anyum~d mariy~m, kasipatak~n panggenaning m~ngsah. Ung~ling mariy~m bot~n k~ndhat k~ndhat. Tiyang Madunt~n tuwin m~ncanagari sami kagegeran abilulungan. Kathah kang p~jah katiban mimis. Tibaning mimis d~r~s kados jawah. Tiyang Madunt~n bot~n kaur m~ndh~t g~gamanipun, kas~lak katiban mimis sarta kapl~satan risaking griya kang kenging griya mimis. Onggaw~ngsa pondhokaning m~ngsah, tiyang Madunt~n tuwin m~ncanagari sangsaya kuwur, nunt~n dhadhal sami lumaj~ng sadaya. Ki Darmayuda sarta Raja Galengsong inggih sami lumaj~ng, sum~ja wangsul dhat~ng Kadhiri. Darmayuda laj~ng aw~wadul dhat~ng Trunajaya, y~n Raja Galengsong prangipun rangu-rangu kados badhe malik tingal, mila tiyang Madunt~n kawon prangipun, awit saking punika. Trunajaya sar~ng mir~ng sakalangkung duka. Raja Galengsong wau laj~ng dipun jak dhat~ng k~bon p~pungkuran. Wont~n ing ngriku Galengsong dipun p~jahi, jisimipun kac~mplungak~n ing sumur, nunt~n dipun urugi, sabalanipun tiyang Makasar bot~n wont~n sum~r~p. lan Onggajaya sami amb~sm~ni G~ntos kacariyos Sang Prabu Mangkurat, lampahipun sampun dumugi ing Kudus, laj~ng angujung dhat~ng ing astana, sarta animbali Pan~mbahan Natapraja ing Adilangu. Inggih sampun sowan laj~ng kab~kta nglurug. Sang Prabu ing samargi-margi tansah prang kalihan tiyang Madunt~n. Kala samant~n Sang Dipati M~ndaraka anandhang sakit dados ing p~jahipun. Sang Nata sakalangkung ngungun. Jisimipun sampun kap~ndh~m wont~n ing lampahipun, sampun dumugi talatah ing Kadhiri, amasanggrahan wont~n ing dhusun Singkal. Ing ngriku wont~n ajar dhat~ng saking ing gunung K~lud, anama ajar Tejalaku, amb~kta cantrik kawandasa, sami angangge kudhi t~rantang. Sadhat~ngipun ing pasanggrahan laj~ng sami ngamuk pinuju pondhokipun Ki Dipati Urawan. Balanipun Ki ing margi. Sang Nata laj~ng 196
Urawan sami anadhahi. Cantrik kawandasa sampun p~jah sadaya, kantun ki ajar piyambak, ngad~g sarwi malang k~rik, dipun sanjatani bot~n kenging, dipun waosi inggih bot~n kenging. Nunt~n Sang Prabu t~dhak piyambak amandhi waos Kyai Baru, sarwi angandika, "bocah ingsun, padha sumingkira kab~h, ingsun dhewe kang mapagake, sabab iku s~jane t~ka ing gunung, supaya ingsun ruwata." Sang Prabu laj~ng amaos dhat~ng kyai ajar, jaja trus ing gigir ki ajar sampun p~jah, bathangipun sirna. Sang Nata laj~ng kondur pinarak ing pasanggrahan, nunt~n utusan dhat~ng Surabaya, animbali Amral sa-Kump~ninipun sarta Rad~n N~rangkusuma. Utusan enggal ing Surabaya, k~panggih kalihan Amral. Amral inggih laj~ng mangkat sarta Rad~n N~rangkusuma, dene ingkang kapatah t~ngga ing Surabaya ing amung para umbul kemawon. Lampahipun sampun dumugi pasanggrahan ing Singkal, laj~ng sowan ing Sang Prabu. Amral ngaturak~n pawartos kalanipun prang wont~n ing Surabaya, sarta angaturak~n Ki Onggaw~ngsa ~ngg~nipun mandungi mariy~m Nyai Satomi. Sang Nata mir~ng pawartosipun Amral sakalangkung suka. Sang Prabu g~ntos amaringi pawartos dhat~ng Amral, y~n Ki M~ndaraka p~jah, Amral sang~t ngungun. Sang Nata ngandika malih dhat~ng Amral sarta para dipati sadaya, "Amral utawi bocah ingsun kab~h, ing m~ngko karsaningsun Si Nrangkusuma sun gawe p~patih angg~ntenana Si M~ndaraka, lan Si Onggaw~ngsa sun gawe bupati ing Surabaya, sun paringi j~n~ng Tum~nggung Jangrana." Amral inggih jumurung bibar amasanggrahan. lumampah, sampun dumugi ing karsanipun Sang Nata, nunt~n sami Enjingipun Sang Nata parentah bidhal, badhe angg~bag ing Kadhiri, kathahing bala tanpa wilangan. Ingkang dados cucuking baris para bupati, bala Kump~ni wont~n ing ngarsanipun Sang Prabu cak~t. Kacariyos Trunajaya kang wont~n ing Kadhiri, bot~n pisan-pisan y~n ~ng~ta ing jangjinipun utawa sam~ja anungkul. Malah badhe am~thuk prang. Trunajaya sampun parentah anata bala, sarta amatah kang panc~n wont~n ing ngaj~ng tuwin ing wingking punapa dene ing kiwa t~ng~nipun. Sar~ng sampun rakit laj~ng bidhal saking kitha lan saking rong, abaris sabalanipun, andal~d~g kados toya m~dal sawetaning bangawan palabuhan. Trunajaya l~nggah sapinggiring bangawan sarta pinayungan kinub~ng ing prajurit anama tiyang 197
s~s~liran, kathahipun s~wu wolung atus, sami asik~p waos tuwin sanjata, sarta sampun sami angatos-atos. Bot~n dangu g~gaman ing Mangkuratan dhat~ng wont~n sakil~ning banawi, agam~ng kados m~ndhung utawi ambalabar kados toya, ang~b~ki ara-ara tuwin wana, sampun sawang-sinawang kalihan m~ngsah. Amral nunt~n matur ing Sang Prabu, "Sinuhun, banawi punika prayogi kadam~lna sasak. Sabab toyanipun sakalangkung l~b~t sarta wiyar, bot~n kenging dipun sabrangi. Sang Nata enggal parentah adam~l sasak, balanipun para bupati inggih enggal sami tumandang. Trunajaya sar~ng sum~r~p laj~ng s~sumbar saking sawetaning banawi cak~t. "Heh wong Mataram, payo majua, y~n wong prang ng~nt~ni iku dakupamakake t~ngu, pucukane man~h y~n l~gia, sanajan bongkote ing biy~n ya adh~m bae, sabab raja trahing wong t~tan~n, angur macula bae bari angona sapi. Am~sthi seje Ian Trunajaya, aku trahing prajurit kang luwih digdaya, kang aran Jaran Panol~h iku kang nurunake aku, wis misuwur ing k~nd~l sarta digdayane." sasak, iku dudu trahing prawira! Raja Mataram Sang Prabu sampun ingaturan uninga, y~n Trunajaya taksih s~sumbar. Sang Nata sakalangkung duka, laj~ng nitih kuda sum~ja lan sabalanipun enggal maj~ng maj~ng ing prang, para bupati angg~byur banawi. Amral angabani Kump~ninipun angrutug ing sanjata, nanging mimisipun bot~n dumugi sawetan banawi andhawahi kancanipun piyambak, kathah kang sami kenging ing mimis. Ki Tum~nggung Endranata enggal m~ntas saking toya laj~ng anyandhak tanganipun Amral sarwi wicant~n. "Amral, kowe iki mungsuh apa k~nca? Dene mimismu oleh kancaku dhewe." Amral laj~ng angr~r~pa, sabab bot~n sum~r~p, y~n mimisipun cup~t. Endranata sampun wangsul angg~byur banawi sarta para dipati sabalanipun sum~ja ngrangsang m~ngsah. Bala Madunt~n sakeca ~ngg~nipun anadhahi saking sapinggiring toya, bala Mangkuratan kathah kang p~jah dening toya tuwin dening g~gaman. Sang Nata sar~ng aningali balanipun kathah p~jah, laj~ng nyam~thi kuda tumut angg~byur ing banawi. Kala samant~n bangawan palabuhan toyanipun laj~ng ical kang kalih duman sami sakal. Sarta laj~ng kenging dipun sabrangi, bala Mangkuratan sampun sami nyabrang sadaya, laj~ng campuh prang rame, bala Kump~ni bot~n k~nd~l-k~nd~l sanjatanipun. M~ngsah rewang kathah kang p~jah. Mangkuyuda ing Sampang sarta 198
Dhandhang Wacana sampun p~jah dening Mangkuyuda ing K~dhu. Bala Madunt~n kathah kang p~jah, laj~ng dhadhal angungsi biting sarta in~p kori, bala Mangkuratan anglud. Korining b~t~ng sampun j~bol dipun dhupak dhat~ng Mangkuyuda ing K~dhu, laj~ng katadhahan ap~rang kalihan Darmayuda ing Sampang, sampun sami p~jah sampyuh wont~n ing kori kalih pisan. Bala Kump~ni sarta para bupati sabalanipun sampun sami lum~b~t ing b~t~ng, tiyang Madunt~n tuwin Makasar sampun sami lumaj~ng angungsi ing r~di Antang, balanipun amung sak~dhik kang tumut dhat~ng sapucaking r~di. Sang Prabu Mangkurat laj~ng r~r~p wont~n ing biting ngriku kalih dalu, kala b~dhahe kitha ing Kadhiri sin~ngkalan 1601. lumaj~ng. Trunajaya sagarwaputranipun Sang Prabu laj~ng bidhal lan sabalanipun n~lasah palaj~ngipun Trunajaya. Lampahipun sampun dumugi ing Payak sangandhaping r~di Antang, amasanggrahan wont~n ing ngriku. Sang Nata laj~ng parentah ang~pung r~di Antang sarta parentah dhat~ng Ki Tum~nggung Jangrana, andikakak~n ngubr~s tiyang Makasar, kang sami ngungsi ing r~di Sampura, lan Ki Onggajaya andikakak~n nan~m bupati wont~n ing Pasuruan, sarta andikakak~n nimbali Ki Dipati Cakraningrat kang wont~n sat~ngahe wana Lodhaya. Ki Jangrana wau k~kanthenan tiyang Kump~ni sabr~gada, Ki Jangrana lan sabalanipun sarta Kump~ninipun sabr~gada laj~ng bidhal. Kacariyos Ki Cakraningrat kang dados s~sakitan wont~n ing Lodhaya, awit saking pandam~lipun Trunajaya, mila bot~n dipun p~jahi, sabab punika pamanipun. Pan~janipun Truna ingkang paman wau supados p~jaha dening dubriksa, nanging Cakraningrat taksih wiluj~ng. Kala samant~n sampun midhang~t pawartos, y~n Trunajaya sampun kawon prangipun dening Sang Prabu Mangkurat. Cakraningrat laj~ng dandos lan saanakbojonipun, sum~ja sowan ing Sang Prabu. Nunt~n mangkat saking wana Lodhaya. Wont~n ing margi k~p~thuk kalihan Ki Tum~nggung Jangrana, laj~ng sami r~rangkulan. Ki Jangrana sanjang, y~n andikakak~n nimbali piyambakipun. Nunt~n sami mangkat ungkur-ungkuran. Ki Tum~nggung Jangrana laj~ng dhat~ng ing r~di Sampura, nanging tiyang Makasar kang sami wont~n ing ngriku sampun sami kesah dhat~ng ing Bali. Ki Jangrana laj~ng dhat~ng Pasuruan, an~t~pak~n Ki Onggajaya dados bupati ing ngriku, tiyang Pasuruan inggih bot~n wont~n tiyang kang suwala. Ki Jangrana 199
tumunt~n wangsul dhat~ng pasanggrahan Cakraningrat wau inggih sampun sowan ing Sang Prabu, ngab~kti sarta anangis. ing Payak. Dene Ki laj~ng Ing m~ngko nagara ing Sampang sun paringak~n ing sira man~h, nanging sira sun paringi pagawean. Bujuk~n Si Trunajaya ana ing gunung Antang, poma dik~na. Cakraningrat matur sandika laj~ng mangkat. Kala samant~n tiyang Madunt~n tuwin tiyang ing Sampang sampun kathah kang sami nungkul dhat~ng Ki Cakraningrat. Dados Ki Cakraningrat wau samangke sampun kathah balanipun. Sang Nata alon angandika, "adhi, wis aja nangis. Kacariyos Trunajaya kang wont~n sapucaking r~di Antang kalihan para garwanipun. Garwanipun Trunajaya punika putri ing Matawis, ingkang rayi dening Sang Prabu Mangkurat, anama Rad~n Ayu Kal~ting Wungu kalihan Kal~ting Kuning. Kala b~dhahipun nagari Matawis putri k~kalih wau punika kantun wont~n ing kadhaton, laj~ng dipun boyong dhat~ng tiyang Madunt~n, kaaturak~n ing Trunajaya kadam~l garwa. Ingkang sampun kagarwa dhat~ng Trunajaya ingkang s~puh, kang anama Rad~n Ayu Kal~ting Wungu, dene ingkang an~m kang nama Kal~ting Kuning. Pangangkahipun Trunajaya badhe kawayuh sami sadulur, nanging putri lumuh sang~t, dipun pilalah p~jah. Kala samant~n Sang putri tansah anangis, sabab sampun kawandasa dint~n bot~n dhahar s~kul lan bot~n ngunjuk toya, sarta sami an~nutuh ing solahipun Trunajaya kang sampun kalampahan. Dene bot~n rumaos y~n tiyang alit, am~ksa k~dah jum~n~ng Nata, ing mangke an~mahi papa. Trunajaya inggih laj~ng rumaos ing kal~patanipun, angr~r~pa dhat~ng garwanipun. Sang putri wicant~n malih, "y~n dika ~mpun rum~ngsa luput, daw~g padha seba ing Sang Prabu anyuwun pangapura, lan kira kula kakang Prabu bot~n kolu mat~ni marang dika, am~sthi w~las marang kula. Y~n dika bot~n g~l~m, kula bakal sowan dhewe." Trunajaya sar~ng mir~ng wicant~ne kang garwa laj~ng tumut anangis sarta wicant~n. "Nimas, aku ya nurut marang kar~pmu, nanging kowe sebaa dhingin. Ngaturna pati uripku, sarta aku suwuna pangapura, dene aku ya tumuli nusul." Nunt~n kasaru wont~n tiyang Madura dhat~ng sarta ~mb~kta s~rat, utusanipun Ki Cakraningrat. S~rat sampun tinamp~n sarta winaos dhat~ng Trunajaya, suraosing s~rat 200
animbali dhat~ng Trunajaya, wondene kal~patanipun dhat~ng Sang Prabu, Ki Cakraningrat sagah anyuwunak~n pangapunt~n, utawi y~n ngantosa kap~jahan inggih Cakraningrat ingkang anangg~l. Trunajaya sasampuning maos s~rat sakalangkung suka manahipun, angraos y~n aw~t g~sang, nunt~n kang garwa dipun k~n mudhun rumiyin, katitihak~n ing tandhu, kairingak~n tiyang Madunt~n abdinipun Ki Cakraningrat n~mb~las, abdinipun piyambak sampun t~las minggat sadaya. Sang putri sampun tumurun saking r~di, bala kang sami ng~pung kag~t sadaya aningali tandhu mudhun saking nginggiling r~di, dangu-dangu sami sum~r~p y~n Rad~n Ayu Trunajaya, laj~ng sami dipun tonton kemawon. Ki Cakraningrat inggih tumut andh~r~kak~n Sang putri, sampun dumugi ing pasanggrahan, Sang putri laj~ng ngab~kti ing Sang Prabu sarta anangis. Akathah-kathah s~sambatipun, "yayi, wis aja nangis, amupusa y~n wis Sang Nata alon angandika, takdiring Allah ing l~lakonmu iku. Balikan bojomu sam~ngko ana ng~ndi? Sarta kapriye kang dadi kaniyatane? Kowe b~lakaa bae." Sang putri matur, "Kakang Prabu, rayi dal~m taksih wont~n sanginggiling r~di. Kula punika inggih dipun k~ngk~n angaturak~n tobat. Solahipun kang sampun kalampahan, mugi panj~n~ngan dal~m inggih taksih ang~ntosi t~rangipun dhawah apunt~na, s~mangke Dal~m." "Adhi Cakraningrat, sira munggaha ing gunung, papag~n Si Trunajaya, m~ngsa bodhoa sira." Cakraningrat matur sandika, laj~ng mangkat sabalanipun lan Ki Tum~nggung Suranata. Sampun dumugi ing sukuning r~di, laj~ng utusan manginggil. Sampun k~panggih kalihan Trunajaya, utusan matur, y~n ingkang paman sampun wont~n ngandhap ang~ntosi piyambakipun. Trunajaya enggal tumurun saking r~di sarta panakawanipun tiyang pitung dasa, sami barundhulan sadaya. G~gamanipun sami dipun bongkoki, kagotong wont~n ing ngaj~ng. Sadhat~ngipun wont~n sangandhaping r~di, k~panggih kalihan Ki Cakraningrat. Trunajaya laj~ng ngab~kti dhat~ng ingkang paman. Ingkang paman nunt~n angrangkul ing jangganipun ingkang putra sarwi ngandika, "Thole, sar~hning kowe m~ntas kasoran ing prang, ing m~ngko kowe sum~ja b~kti ing ratu, b~cik nganggoa prat~ndha, y~n kowe wis kalah prang, katona ing kat~m~namu. Cakraningrat sarwi ang~j~pi balanipun. Trunajaya laj~ng dipun tubruk, sampun bin~nda Sang Nata laj~ng angandika dhat~ng Ki Cakraningrat. 201
ing cindhe kalihan ~mbanipun satunggil anama S~cagora inggih sampun bin~nda. Trunajaya tuwin S~cagora bot~n sum~ja polah, anurut kemawon. Cakraningrat angandika dhat~ng Trunajaya, "Thole, aja kuwatir atimu, y~n ana d~dukane Sang Prabu marang kowe, aku kang amalangi." Trunajaya matur, "Paman kula, sum~ngga ingkang dados karsa sampeyan, m~ngsa amriha ing awon kula." Ki Cakraningrat laj~ng bidhal saking ing ngriku sarta amb~kta Trunajaya, nunt~n angrumiyinak~n utusun, angaturi uninga ing Sang Prabu, y~n Trunajaya sampun kab~kta bab~stan. Sang Nata sar~ng mir~ng sakalangkung suka, nunt~n ngandika bisik-bisik dhat~ng abdi ~stri, andikakak~n angarih-arih dhat~ng Rad~n Ayu Trunajaya, sarta kab~ktaa sumingkir saking dal~m ing pasanggrahan, pawongan matur sandika. Sang Nata nunt~n parentah dhat~ng Amral tuwin para bupati, andikakak~n sami baris ngurung-urung margi, angurmatana ing dhat~ngipun Trunajaya. Balanipun para bupati tuwin bala Kump~ni inggih sampun sami baris urut l~lurung. Trunajaya tumunt~n dhat~ng, laj~ng dipun urmati ung~ling sanjata sarta mariy~m ambal-ambalan. Gam~lan sarta tambur kados angarak pangant~n. Trunajaya apucat ulatipun, ing batos sang~t ~ngg~nipun kaduwung, katawis ing netra. Sadhat~ngipun ing ngaj~ngan al~nggah tumungkul. sat~kamu, ~nggonira lungguh dikapara maju." Trunajaya ny~mbah aturipun nuhun. Sang Nata ngandika malih, "Adhi Trunajaya, ujar ingsun luwarana, sar~hning ingsun ora duwe ujar loro, ya ing saiki ya ing biy~n padha bae. Dene jangjiningsun ing biy~n, ing samangsane wis arjaning jaman, ingsun ing j~ro sira ing jaba, ingsun darma bae jum~n~ng Nata, bang-bang alum-aluming tanah Jawa kab~h sira kang anguwasani. Ing m~ngko paparentahan ing tanah Jawa sira tampanana, m~ngsa bodhoa sira, supaya luwara punaginingsun." Trunajaya bot~n purun tampi, pangandikanipun Sang Prabu ngantos ambal kaping tiga, nanging Trunajaya inggih bot~n purun tampi, ak~nd~l kemawon. Sang Prabu angandika, "Adhi Trunajaya, bagea Pangeran Silarong wicant~n. "Trunajaya, genea kowe anampik ing sihe Sang Prabu? Y~n kowe trahing wong prawira am~sthi anampani, kajaba y~n kowe trahing wong kumpra iku ora g~l~m anampani, lan ing 202
ng~ndi ana wong b~cik cidra ing jangji?" Trunajaya ny~mbah laj~ng anamp~ni ing pasrahipun Sang Prabu. Sang Nata angandika malih dhat~ng para bupati sadaya, "Bocah bupati kab~h, padha an~ksenana y~n ing punaginingsun wus luwar. Ing tanah Jawa wis katampan marang Si adhi Trunajaya." Sang Nata laj~ng angandika dhat~ng Trunajaya, "Punaginingsun k~ri siji, ing m~ngko sira luwarana. Kalane ingsun ana ing nagara T~gal, ingsun duwe punagi, kris ingsun Kyai B~labar iki ora ingsun salini wrongka, y~n durung ingsun wrangkakake ing jajanira." Para bupati sar~ng mir~ng timbalanipun Sang Prabu anggraita sadaya. Trunajaya laj~ng dipun dh~dhabyang, kacaosak~n ing ngarsane Sang Prabu cak~t. Sang Nata enggal t~dhak saking ing dh~dhampar sarta anarik wangkingan, laj~ng anyuduk dhat~ng Trunajaya jaja t~rus ing gigir. Rahipun sum~mbur, para bupati laj~ng sami tumut ngarocok ing dhuwung, tuwin para abdi kang sami cak~t angg~nipun linggih. Jisimipun Trunajaya sampun ajur rontang-ranting. Sang Nata ngandika dhat~ng para dipati, "Bocah ingsun bupati, padha mangana atine Si Trunajaya kab~h." Para bupati enggal sami ang~dum ati, kaduman nyakuku, laj~ng sami dipun untal. Sang Nata ak~n andangu dhat~ng ~mbanipun Trunajaya, kang nama S~cagora, m~nggah Pan~mbahan Kajoran s~mangke wont~n ing pundi. Atur wangsulanipun S~cagora, "Pan~mbahan Kajoran kesah dhat~ng sonya sirna." Ki S~cagora wau k~dah tumut p~jah ing inggih sampun pin~jahan. Anunt~n Ki Tum~nggung gustinipun, Jangrana kalihan Tum~nggung Onggajaya dhat~ng saking Pasuruan, inggih laj~ng kadhawahan tumut nyuduki. Priyantun k~kalih wau sarta sami inggih enggal anyuduki bathang aw~wadhak g~tih. Sirahipun Trunajaya sampun kak~thok, sinandhing Sang Nata kondur l~nggah wont~n amasanggrahan, sirahipun Trunajaya inggih bin~kta, sawarninipun abdi ~stri kang badhe sami til~m ing dalu, andikakak~n sami k~kesad ing sirahipun Trunajaya. Sar~ng enjing sirah wau laj~ng andikakak~n dh~plok ing lumpang, inggih sampun ajur. Rad~n Ayu Trunajaya sar~ng sum~r~p ingkang raka p~jah, sang~t angg~nipun muwun, angundhat-undhat ing Sang Prabu, dene Trunajaya sampun tobat t~ka pin~jahan. Sang Nata laj~ng angr~rapu dhat~ng ingkang rayi, ing sakantunipun, sangandhaping dhampar. 203
sarta sagah badhe amaringi lintunipun. Rad~n Ayu Trunajaya sampun amiturut dhat~ng ingkang raka Sang Prabu. Ing wanci enjing Sang Nata miyos sinewaka, anjunjung l~nggah anakipun Ki Mangkuyuda ing K~dhu, kang nama Ki L~mbu lan Ki Buwang. Ki L~mbu kadadosak~n bupati ing K~dhu, kaparingan nama Tum~nggung Mangkuyuda, Ki Buwang dados sisihipun kaparingan nama Tum~nggung Natayuda. Sang Nata laj~ng parentah badhe bidhal dhat~ng ing Surabaya, sar~ng sampun sam~kta nunt~n bidhal lan sabala sadaya, sarawuhipun ing Surabaya laj~ng amasanggrahan. Sarta angujung dhat~ng ing astana Ngamp~l. Pangeran ing Lamongan kag~mpalak~n siti s~wu ing Surabaya dados ing l~nggahipun. Sang Nata nunt~n adh~dhawah dhat~ng Rad~n Mangunjaya, kautus dhat~ng ing Giri anyuwun idi ~ngg~nipun jum~n~ng Nata dhat~ng Sang pandhita sarta nyuwun dhuwung wasiyat ing Giri, kang nama Kyai Kalam Muny~ng. Rad~n Mangunjaya enggal sampun k~panggih kalihan Sang pandhita, andhawuhak~n timbalan saha ing pamundhutipun pitak~n. "Mangunjaya, kang j~n~ng Sunan Mangkurat iku sapa? Apa trah Mataram apa dudu? Pawartane wong ak~h anake Amral. Iku apa nyata? Y~n dhasar trah Mataram ya dakidini ~nggone jum~n~ng Nata. Y~n nyata anake Amral turuning wong sabrang, aku ora g~l~m angidini." lumampah, Prabu. Sang Sang pandhita laj~ng Mangunjaya matur, "Sang pandhita, makat~n punika kula bot~n sum~r~p. Say~ktosipun kula punika k~lu ing tiyang kathah kemawon. Dene priyayi Matawis kathah kang sami suwita, m~nggah ing pawartosipun inggih y~ktos tiyang saking sabrang, dipun ~mbani dhat~ng Amral." Pan~mbahan ing Giri ngandika, "Yen m~ngkono, Mangunjaya, kowe wis muliha bae. Aku suthik seba ing ratumu, angidini aku ya ora g~l~m. Krisku dijaluk aku ora aw~h." Rad~n Mangunjaya laj~ng pamit mantuk. Sadhat~ngipun ing Surabaya sampun katur ing Sang Prabu, punapa ing sawicant~nipun Sang pandhita. Sang Nata mir~ng aturipun Rad~n Mangunjaya sakalangkung duka, laj~ng angundhangi bala sum~ja nglurug dhat~ng ing Giri. Lampahing baris sampun dumugi ing Giri, laj~ng campuh prang, tiyang ing Giri watawis kawan atus, sampun tump~s sadaya. Nunt~n wont~n santana ing Giri nama Rad~n Singasari sakalangkung t~guh, laj~ng ngamuk kalihan dhuwung, dipun sanjatani sarta dipun waosi bot~n pasha. Pan~mbahan Natapraja ing Adilangu 204
enggal am~thukak~n pangamukipun Rad~n Singasari. Rad~n Singasari sampun kawaos, kenging jajanipun t~rus ing gigir laj~ng p~jah. Wajanipun taksih ngaw~t ing lathi, sarta astanipun taksih anggg~m ukiraning dhuwung, dipun w~ngkang bot~n kenging. Kang sami aningali eram sadaya. Amral ag~dh~k-g~dh~k. Sang pandhita sampun kac~p~ng, laj~ng dipun lawe sampun p~jah. Rajabrananipun sampun karayahan tuwin dhuwung Kyai Kalam Muny~ng, sarta putranipun ~stri Sang pandhita kapundhut ing Sang Prabu kadam~l garwa. Sang Nata laj~ng masanggrahan wont~n ing Gar~sik. Rad~n Mangunjaya kajunjung l~nggah bupati ing Sum~n~p. Kapat~dhan nama Pangeran Cakranagara. ing Samawis m~dal ing Garobogan. Lampahing bala ang~b~ki l~lurung tuwin ara-ara, sampun dumugi ing Samawis laj~ng masanggrahan. Enjingipun Sang Prabu nunt~n bidhal, sum~ja dhat~ng Kacariyos wont~n tiyang ing Samawis anama Ki Buyut Kalaweyan agadhah anak jal~r satunggil anama Martanaya. Punika ing nalikanipun Sang Prabu mangkat saking T~gal badhe dhat~ng Japara m~dal ing laut, Ki Buyut Kalaweyan as~s~gah wowohan warni-warni. Wont~n ing laut Sang Nata pinuju kasatan, laj~ng adhahar wowohan s~s~gah wau. Sang Prabu ~ngg~nipun dhahar rumaos nikmat sang~t. Laj~ng adh~dhawah dhat~ng kyai buyut. Y~n Sang Prabu ing benjing sampun unggul prangipun, Ki Buyut kadhawahan sowan malih. Ing sarawuhipun Sang Prabu wont~n ing Samawis punika, ki buyut sarta anakipun inggih sampun sowan lan amb~kta s~s~gah wowohan. Sang Nata sar~ng aningali ing ki buyut laj~ng ngandika dhat~ng para bupati. "Bocah bupati kab~h, padha an~ksenana, y~n anake ki buyut kang j~n~ng Si Martanaya ing sam~ngko sun gawe bupati ing Samarang. Ingsun paring j~n~ng Mas R~ngga Yudanagara." Para bupati sami saurp~ksi sadaya, ki buyut sarta anakipun laj~ng sami sujud ing siti, sang~t bingahing manahipun atampi ganjaran. Sang Nata nunt~n pir~mbagan ngupados papan, badhe kadaml kadhaton. Para dipati sami matur, prayogi ing Tingkir, wont~n ingkang mrayog~kak~n ing Log~nd~r, Sang Nata d~r~ng karsa. Ki Dipati Urawan "Gusti, prayogi ing Wanakarta kadam~la kadhaton. nunt~n matur, Sitinipun radin lan j~mbar polatan. Kalih dene kula angaturi cariyos ing Panj~n~ngan Dal~m, kala swargi eyang dal~m Kangj~ng Pangeran P~kik ing Surabaya, punika katimbalan dhat~ng ing Matawis. Lampahipun wont~n ing margi asip~ng ing dhusun Butuh. Ing dalu sare and~dagan 205
wont~n ing astana, laj~ng mir~ng swara. Ujaring swara, 'thole P~kik, w~ruhanamu besuk y~n b~dhah nagara Mataram, putumu bakal jum~n~ng Nata, kadhaton ing Wanakarta sakuloning Pajang." Sang Prabu sar~ng mir~ng kojahipun Ki Urawan sakalangkung suka ing galih, kapanujon kalihan karsanipun. Laj~ng angandika dhat~ng Rad~n Dipati Nrangkusuma, "Nrangkusuma, sira mangkata ing Wanakarta, alase padha babatana, nuli dokokana omah rekan~n kadhaton. Ingsun ya tumuli nusul marang sira." Nrangkusuma aturipun sandika ing Wanakarta, nunt~n binabadan rineka sampun totra kadhaton. Sang Prabu inggih sampun bidhal saking Samawis, Ian sabala sadaya tuwin Amral sa-Kump~ninipun. Lampahipun Sang Prabu sampun dumugi ing Wanakarta, laj~ng angadhaton pinuju ing dint~n R~bo Pon, tanggal kaping 27 wulan Ruwah ing taun Alip, ongka 1603. Ing Wanakarta ka~lih namanipun. Kanamakak~n nagari ing Kartasura Adiningrat. laj~ng mangkat lan sabalanipun, sampun dumugi Sang Nata laj~ng utusan sarta mawi s~rat, animbali ingkang rayi Kangj~ng Susuhunan ing Ngalaga kang angadhaton ing Pal~r~d. Utusan laj~ng mangkat ag~gancangan. Kacariyos Sang Prabu Ngalaga, enjing panuju miyos sinewaka, bala ing Matawis p~pak sowan sadaya. Ki Dipati Arya M~ndhalika matur, "Sinuhun, kula mir~ng pawartos, y~n raka dalm Kangj~ng Pangeran Dipati Anom samangke sampun jum~n~ng Nata ab~bala tiyang sabrang warni-warni, malah pun Trunajaya samangke sampun p~jah, amargi kag~bag ing prang ing raka dal~m. Nanging wont~n ingkang amastani y~n anakipun Amral, pinindha-pindha raka dal~m. Supados tiyang satanah Jawi suyuda sadaya." Sang Nata angandika, "Apa pratandhane y~n kang j~n~ng Sunan Mangkurat iku dudu kangmas?" M~ndhalika matur, "Dedenipun dene sab~n dint~n angag~m cara W~landi, sarta rint~n dalu inggih bot~n pisah kalihan Kump~ni. Nanging tiyang ing kadospat~n rumiyin inggih taksih ngabdi ing Sang Prabu Mangkurat. Punika ingkang anelakak~n, y~n y~ktosipun raka dal~m." Sang Prabu Ngalaga sar~ng mir~ng sakalangkung ~m~ng ing galihipun. Laj~ng ngandika dhat~ng para bupati, "Bocah ingsun kab~h, dipadha angati-ati, padha amb~cikana g~gamaning prang, karo dene Sunan Mangkurat iku ingsun kira dudu kangmas. Sabab kangmas wis 206
lunga khajj marang ing M~ngkah. Sanajan nyataa kakang mas ingsun ya ora lila jum~n~ng Nata am~ngku ing tanah Jawa kab~h, krana dene anganthi marang wong kapir, am~sthi bakal agawe rusaking wong tanah Jawa kab~h." Para abdi sadaya asaur p~ksi. Saw~g eca imbal wacana, kasaru dhat~ngipun utusan saking Kartasura, sarta mawi s~rat. s~rat Sang Prabu Sampun tinamp~n Mangkurat animbali Sang Prabu Ngaiaga, sabab lami bot~n pinanggih, sang~t ing kang~nipun. Sang Prabu Ngalaga nunt~n ngandika dhat~ng utusan. "Kongkonan, sira mulia, prakara ~nggon ingsun ditimbali dakpikire dhisik." Utusan inggih laj~ng pamit mantuk dhat~ng ing Kartasura. laj~ng winaos, suraosing Sang Prabu Ngaiaga taksih pir~mbagan lan para nayakanipun. Sang Nata angandika, "bocah bupati kab~h, kapriye kang padha dadi pir~mbugira? Sar~hning ingsun ditimbali marang ing Kartasura, apa ingsun tumuli seba apa ora?" Arya M~ndhalika matur, "Gusti, raosipun ing manah kula bot~n tiyang sakeca, bilih saking guna-gunaning Kump~ni adam~l reka, sabrang kaawadak~n raka dal~m." Pangeran Natakusuma sumambung matur, " Sinuhun, prayogi tumunt~na sowan. Mokal y~n punika dedea raka dal~m. Sabab tiyang pasisir sampun puyud sadaya. Kalih dene abdinipun raka dal~m ingkang Iami-Iami samangke inggih taksih sami ngabdi sadaya, punika pratandhanipun y~n y~ktos raka dal~m." Arya M~ndhalika wicant~n. "Ah punika bot~n makat~n, sabab Sunan Mangkurat punika awarni W~landi, rak saking sag~dipun tiyang Kump~ni, supados tiyang Jawi suyud sadaya." Para bupati sadaya iy~g, sami ambiyantoni aturipun Arya M~ndhalika. Sang Prabu sangsaya ~m~ng ing galihipun. Dene para bupati sami r~mbug. Anunt~n ngandika dhat~ng Pangeran pradongdi Natakusuma, "Paman Natakusuma, j~ngandika dhat~nga ing Kartasura, amaspadakna ing warninipun Prabu Mangkurat. Punapa say~ktos kakang mas punapa dede, lan Si Natabrata dika b~kta, anglugasa raga kemawon." Pangeran Natakusuma Ian Pangeran Natabrata matur sandika laj~ng mangkat. Sampun dumugi ing Kartasura. ing Sang Prabu Mangkurat pinuju miyos sinewaka, andangu abdinipun kang kautus saking Matawis. Utusan wau inggih sampun matur ing sawaw~lingipun ingkang rayi. Sang Prabu Mangkurat sar~ng mir~ng 207
aturipun ingkang abdi, sakalangkung ngungun. Kasaru dhat~ngipun Pangeran Natakusuma ing ngarsanipun Sang Prabu. Sang Nata sakalangkung kag~t, sarta ngandika, "Lo paman Natakusuma lan Si Natabrata padha t~ka. Sokur paman j~ngandika taksih wiluj~ng, punapa putra dika adhi mas sami wiluj~ng? Lan punapa dika ingutus adhi mas?" lan Natabrata, laj~ng sami sowan Pangeran Natakusuma matur, "Sinuhun, kula punika dipun utus ing rayi dal~m, sabab Panj~n~ngan Dal~m punika kawartos, y~n anakipun Amral. Mila rayi dal~m bot~n purun sowan." Sang Prabu Mangkurat sar~ng mir~ng nunt~n gumuj~ng sarwi "Y~n m~ngkot~n paman, prayogi tumunt~n dika wangsul angandika, dhat~ng ing Matawis. Dika matur y~n say~ktos kula kang jum~n~ng Nata. Adhi mas dika aturi enggal mriki, kula s~lak kang~n." Pangeran Natakusuma matur sandika, laj~ng wicant~n dhat~ng Pangeran Natabrata, "Natabrata, enak kowe bae muliha. Matura ing Sang Prabu y~n nyata ingkang raka kang jum~n~ng Nata. Poma aturmu sing t~rang. Dene aku suthik mulih, sabab Sang Prabu m~ngsa wurunga mrene, aku mundhak wira-wiri." Pangeran Natabrata matur sandika, laj~ng mangkat, sampun dumugi ing Matawis. Sang Prabu Ngaiaga pinarak ing sitiinggil, ingadh~p balanipun sadaya, Natabrata inggih laj~ng sowan. Nanging sampun dilalah kala samant~n Pangeran Nata adam~l dora cara, aturipun. "Gusti, kula inggih sampun amaspaosak~n ing warninipun Sang Prabu Mangkurat, nanging k~dhik iribipun raka dal~m, kados say~ktos anakipun Amral. Dene pun paman Natakusuma bot~n purun mantuk, laj~ng suwita ing raja Kump~ni." Sang Nata sar~ng mir~ng sangsaya put~k ing galih. "Gusti, kadospundi ingkang dados karsa dal~m. Y~n m~nggah pamanah kula prayogi bot~n sowan. Sabab panj~n~ngan dal~m sampun jum~n~ng Nata, y~n t~luka tanpa karana dados ngisin-isini ing tiyang kathah, kalih dene nama dal~m susunan am~sthi badhe ical. Panj~n~ngan dal~m am~sthi badhe nama pangeran kemawon. Punapa malih prik~nca kula para bupati sa~stu badhe ical namaning bupati, bot~n wande sami dados tiyang alit sadaya. Saupami prik~nca kula bupati y~n ngantosa ical namanipun, sami dipun pilalah p~jah prang kalihan tiyang Kump~ni." Para dipati inggih laj~ng sami iy~g, Ambiyantoni aturipun Ki M~ndhalika. Sang Prabu Ngalaga sar~ng karoban ing pabangusipun para bupati, laj~ng Ki M~ndhalika matur saha s~mbah, 208
mad~g suraning galih, krondhanipun andhat~ngi, anunt~n parentah angundhangi bala, angrakit g~gamaning prang, sum~ja angg~puk ing Kartasura. G~ntos kacariyos Sang Prabu Mangkurat, sampun ingaturan uninga ing Mataram sa~stu mogok. dhat~ng balanipun. Y~n ingkang rayi Sampun angrakit g~gamaning prang, awit kenging pambangusing abdinipun para bupati. Sang Prabu Mangkurat sakalangkung ngungun. Laj~ng parentah angrakit g~gaman dhat~ng Amral tuwin dhat~ng para bupati. Sang Prabu badhe tindak piyambak. Bala ing Kartasura sampun sami ngal~mpak. Bala Kump~ni abaris ing alun-alun. Tamburipun tansah brang-brangan. Bala pasisir tuwin m~ncanagari ang~b~ki l~lurung. Dene Sang Prabu Mangkurat inggih sampun angrasuk busana cara W~landi ak~kaos lan s~patu, alancingan panji-panji, r~rasukanipun lapis tiga, b~lah ing jaja baludru rinenda mas. Angag~m badhong mas susun tiga, tinar~t~s ing s~sotya, sarta angag~m kar~pus. T~piyonipun sigar jangkang, tinatrapan ing mas jingga, anyuriga p~dhang usar, bin~rayut ing renda mas. Sang Prabu Mangkurat y~n dipun sawang kados Gurnadur Jendral ang~jawi. Sang Nata nunt~n bidhal. Gumuruh swaraning bala awor swaraning tambur tuwin salompr~tipun tiyang Kump~ni. Sang Nata nitih tur~ngga, binusanan cara W~landi, lampahipun dumugi ing dhusun Malinjon, amasanggrahan wont~n ing ngriku, dene pangaj~nge ing baris sampun dumugi ing Taji tuwin ing Parambanan. Wondene Sang Prabu ing Ngalaga inggih sampun ingaturan pariksa, y~n g~gaman ing Kartasura dhat~ng, pangaj~nging baris sampun nocok ing Taji, kathahing bala tanpa wilangan. Sang Prabu Ngalaga nunt~n parentah ambudhalak~n g~gaman. Kang dados t~tindhihipun bala ing ngaj~ng Arya M~ndhalika, kalih Tum~nggung Gajah Pramoda. Sang Nata anindhihi bala ing wingking sarta nitih kuda. Sang Prabu dhasar bagus d~d~gipun pid~gsa, kar~ngga dening busana, kala samant~n Sang Nata saw~g yuswa tigang dasa taun, m~mp~ng ing kak~nd~lan. Lampahipun sampun dumugi ing Kaliajir, pangaj~nging baris sampun campuh ing prang wont~n ing Kalib~ning, arame prangipun. Sang Prabu Ngalaga nunt~n atilar upacara kaprabon, anyand~r dhat~ng ing ngaj~ng, anindhihi balanipun kang sampun prang wont~n ing ngaj~ng. Dene ingkang dipun ayap upacara kaprabon, 209
Pangeran Panular. Bala ing Kalagan sar~ng sami aningali gustinipun nindhihi prang piyambak, laj~ng gumulung sar~ng angamuk. Bala ing Kartasura anadhahi, kathah kang p~jah, sami gila nunt~n dhadhal sami ngungsi baris ing wingking. Sampun katur ing Sang Prabu Mangkurat, y~n balanipun kang dados pangaj~ng kawon prangipun. Sang Nata sang~t ngungun, laj~ng ngandika dhat~ng bupati, "Adhi Mas wis lali t~m~nan marang ingsun. Besuk Manawa Adhi Mas katon angawaki prang, ing ngarsaningsun." bocah ingsun padha piyaka bae, supaya t~kaa Sang Prabu Mangkurat anunt~n parentah anabuh tangara maj~ng ing prang, bala Kalagan anadhahi, arame prangipun, utawi kang sami dados panjawat kiwa t~ng~n inggih sakalangkung rame prangipun. Bala Kalagan tuwin bala Mangkuratan kathah kang p~jah, nanging kathahing bala jitus. Upaminipun bala Kalagan satunggil, bala ing Mangkuratan satus. Ewadene bala ing Mangkuratan inggih kathah kang p~jah, sabab bala ing Kalagan sami sang~t k~nd~lipun, amargi gustinipun anindhihi prang piyambak. Sang Prabu Ngalaga wau laj~ng sami dipun aturi dhat~ng balanipun para bupati, kapurih kondura, angatos-atosa wont~n sal~b~ting kitha Pal~r~d kemawon. Sang Prabu Ngalaga inggih laj~ng kondur, balanipun taksih sami prang rame. Sang Prabu Mangkurat sar~ng aningali ramening prang sakalangkung eram, sarta tansah angal~m dhat~ng ingkang rayi, dene sag~d angab~n prang ing balanipun. Dangu-dangu bala ing Kalagan kathah kang p~jah, Ki Tum~nggung Gajah Pramada sampun p~jah kenging mimis kalataka. Bala Kalagan dhadhal sami lumaj~ng sadaya, angungsi kitha Pal~r~d. Laj~ng sami mapan wont~n ing alun-alun. Sarta sami amapanak~n mariy~m ag~ng k~kalih, anama Subrastha, kalih Gunturg~ni, bala Kalagan sampun sami ngatos-atos. Sang Prabu Mangkurat anglud dhat~ng ing Pal~r~d. Laj~ng t~mpuh prang, bala Kalagan anyum~t mariy~mipun ambal-ambalan. Bala Mangkuratan Jawi W~landi kathah kang p~jah, bala Kump~ni laj~ng mal~s sami anyanjatani, sakalangkung rame prangipun. Nanging bala Kalagan karoban lawan. Sabab tiyang sak~dhik m~ngsah tiyang kathah. Ki Arya M~ndhalika bupati ing Kalagan sampun p~jah wont~n sajawining alun-alun. Sang Prabu Ngalaga sar~ng sum~r~p Ki M~ndhalika p~jah sakalangkung duka, enggal nitih kuda sarta amandhi waos Kyai Pal~r~d. Laj~ng angamuk kalihan bala sakantunipun. Bala Mangkuratan ingkang katrajang kathah 210
p~jah. Bala Mangkuratan sar~ng sami sum~r~p y~n Sang Prabu Ngalaga angyarirani ngamuk. Nunt~n sami piyak ngiwa n~ng~n. Salong sami lumaj~ng dhat~ng wingkingipun ing Sang Prabu Mangkurat. Sang Prabu Mangkurat laj~ng parentah dhat~ng Amral. Bala Kump~ni andikakak~n wont~n ing wingkingipun Sang Prabu. Ki Dipati Urawan enggal matur, "Sang Nata katuran cucul busana cara W~landi, angag~m busana cara Jawi kemawon, supados ingkang rayi sampun ngantos pandung." Sang Nata inggih nurut ing aturipun Ki Urawan, laj~ng angag~m busana cara Jawi, sarta angliga sarira. Sang Prabu Ngalaga sar~ng c~lak ing panggenanipun ingkang raka angulap-ulap. Tansah amand~ng dhat~ng ingkang sinongsongan gilap, inggih say~ktos ingkang raka. Sang Prabu Ngalaga laj~ng ny~mbah saking sanginggiling kapal. Titihanipun anunt~n kaing~r sarta cinam~thi, enggal lumaj~ng sabalanipun sadaya, atilar kadhaton sum~ja dhat~ng ing Pag~l~n. Sabab sang~t lings~mipun dhat~ng ingkang raka. Sang Prabu Mangkurat sar~ng aningali ingkang rayi lumaj~ng, sang~t ing ngungunipun, sarwi an~nggak waspa, ngandika sal~b~ting "kapriye y~n aweta m~ngkene, am~sthi wong cilik ak~h kang galih, padha karusakan. Ora kapenak ~nggon ingsun jum~n~ng Nata, Adhi Mas ya tansah kangelan." Sang Prabu Mangkurat nunt~n r~r~b wont~n laj~ng aparentah angodhol palaj~ngipun ing kitha Pal~r~d sadalu, Ing laj~ng mangkat. ingkang rayi, enjingipun Sang Nata nunt~n bidhal kondur dhat~ng ing Kartasura. ingkang kadhawahan inggih Wondene palaj~ngipun Sang Prabu Ngalaga wau laj~ng angungsi ing tanah Salinga, ing ngriku wont~n tiyang kraman sampun angl~mpakak~n gaman, anama Raja Namrud. Punika ingkang sagah anyirnakak~n tiyang W~landi, amargi dipun ~mpok kemawon, am~sthi tump~s sadaya. Raja Namrud wau laj~ng dipun tarimani dhat~ng Sang Prabu Ngalaga. Sar~ng sampun antawis lami Raja Namrud dipun jak amb~dhah ing nagari Kartasura dhat~ng Sang Prabu, nanging Raja Namrud tansah sumados kemawon. Sang Prabu sampun kak~n galihipun. Anunt~n bidhal saking ngriku, laj~ng dhat~ng ing Pagel~n. Ingkang taksih wont~n ing ngriku Pangeran Pam~nang, sabab sagah badhe kajum~n~ngak~n Nata dhat~ng Raja Namrud. Sang Prabu Ngalaga wau sarawuhipun ing Pag~l~n laj~ng ak~kl~mpak bala, sar~ng balanipun sampun kathah nunt~n bidhal. Lampahipun sampun dumugi ing dhusun Prapag. Laj~ng prang kalihan bala ing Kartasura, bala ing 211
Kartasura lumaj~ng angungsi ing Pal~r~d. Bala Kalagan anglud. Bala Kartasura nunt~n lumaj~ng saking Pal~r~d, sum~ja sami mantuk dhat~ng ing Kartsura, bala ing Kalagan taksih amb~buj~ng ngantos laj~ng masanggrahan. Sang Prabu Ngalaga dumugi parentah ang~pung nagari ing Kartasura lan amb~bahakana dhusun kang cak~t nagari. ing Sanggung, Sang Prabu Mangkurat sampun ingaturan uninga, y~n ingkang rayi ang~pung nagari ing Kartasura, Sang Prabu Mangkurat laj~ng parentah ambidhalak~n g~gaman. Sang Nata inggih t~dhak piyambak, laj~ng t~mpuh prang wont~n ing dhusun Jabung, arame prangipun, ananging bala Kalagan prasasat karubuhan r~di, laj~ng dhadhal lumaj~ng sadaya, anjog ing dhusun Kuw~l. Sang Prabu Ngalaga amasanggrahan wont~n ing ngriku, dene Sang Prabu Mangkurat inggih nunt~n kondur dhat~ng ing Kartasura. Sarawuhe ing kadhaton enggal animbali Ki Dipati Urawan. Sang Nata angandika, "Urawan, sira ingsun utus bujuk~n Adhi Mas, m~ngsa bodhoa sira, purihn g~l~m k~t~mu lan ingsun, sira aja ~nggawa batur, lumakua dhewe bae." Ki Urawan matur sandika, laj~ng mangkat, angangge sarwa amoh, ~ngg~nipun mangkat ing wanci dalu, sar~ng wanci enjing dumugi laj~ng momor pakathik ngarit, pinuju pangarit dal~m. Ki Urawan dipun pitak~ni dhat~ng pangarit dal~m. "Kowe gam~le sapa?" ing dhusun Koripan, Ki Urawan amangsuli, "aku gam~le Ki Tum~nggung Tambakbaya, m~ntas digitiki, aku banjur andh~lik mrene, sum~ja melu ing kowe ana ing j~roning pasanggrahan Dal~m. Y~n aku ana ing jaba manawa kaw~ruhan marang Ki Tambakbaya, ora wurung aku bakal dig~bugi man~h." Gam~l dal~m mir~ng wicant~ne Ki Urawan sang~t ing w~lasipun. Laj~ng dipun jak lum~b~t dhat~ng ing pasanggrahan, sarta dipun ~k~n nyangking dh~dhak ing godhong. Ki Urawan sampun dumugi ing g~dhogan dal~m. Sang Prabu Ngalaga pinuju t~dhak badhe mariksa titihan. Ki Urawan enggal anyungk~mi ing sukunipun Sang Nata, matur sarwi nangis. Akathah-kathah aturipun Ki Urawan wau, amurih Sang Nata puruna sowan dhat~ng ingkang raka. Sang Prabu Ngalaga sar~ng mir~ng aturipun Ki Urawan sang~t kum~nyut ing galihipun, sarwi angandika as~mu waspa, "Urawan, wis am~n~nga aja anangis, ingsun 212
mundhak milu nangis, sarta ingsun ya wis anurut marang aturira, nanging sira muliha dhingin, ingsun ya tumuli seba marang Kangmas." Ki Urawan matur, "Gusti, prayogi Panj~n~ngan Dal~m utusana piyambak. Kula benjing sar~ng kalihan panj~n~ngan dal~m kemawon." Sang Prabu angandika, "Urawan, ya b~n~r sira." Sang Nata laj~ng ngandika dhat~ng D~mang Kal~ng, "D~mang Kal~ng, sira m~nyanga ing Kartasura, layang ingsun iki aturna ing Kakang Prabu." D~mang Kal~ng matur sandika, laj~ng mangkat amb~kta rencang pitu, sami k~kapalan sadaya. Sadhat~ngipun ing Kartasura Sang Prabu pinuju miyos sinewaka. Ki D~mang Kal~ng laj~ng sowan angaturak~n s~rat. Sampun tinamp~n sarta winaos. Sang Nata sasampuning maos s~rat nunt~n angandika dhat~ng Rad~n N~rangkusuma. "N~rangkusuma, bocah ingsun undhangana kab~h y~n besuk ing dina Soma ingsun bakal mapag Adhi Mas." N~rangkusuma matur sandika, D~mang Kal~ng wau inggih sampun kaparingan wangsulan. Enggal l~ngs~r saking ngarsanipun Sang Nata. Sang Prabu Mangkurat inggih nunt~n bidhal sabala sadaya tuwin Amral sakump~ninipun. K~nd~l wont~n ing dhusun Sanggung sal~ring l~p~n. Wondene lampahipun D~mang Kal~ng wau sampun dumugi ing dhusun Kuw~l. S~rat anunt~n kaaturak~n ing Sang Prabu Ngalaga. Sang Prabu Ngalaga laj~ng angundhangi bala, badhe sum~ja sowan ing raka sarta parentah ambongkoki g~gamaning p~rang. Sar~ng sampun sam~kta nunt~n bidhal saking Kuw~l. Lampahipun dumugi ing dhusun l~p~n. Sang Prabu Ngalaga kag~t aningali Sanggung sakiduling barisipun tiyang Kump~ni, sarta sang~t ing panglingipun dhat~ng ingkang raka, kawastanan pangag~nging Kump~ni, laj~ng parentah anatasi g~gaman kang sami dipun bongkoki. Bala Kalagan enggal sami any~p~ngi g~gamanipun piyambak-piyambak. Bala Mangkurat sar~ng sum~r~p, nunt~n sami angatos-atos. Ki Urawan enggal angrangkul ing sukunipun Sang Prabu Ngalaga, matur sarwi anangis. "Gusti, kadospundi karsa dal~m punika?" Sang Prabu Ngalaga ngandika, "kae dudu Kakang Mas, ika am~sthi wong Wal~nda. Kakang Mas biy~n warnane ora m~ngkono, ingsun suthik y~n ny~mbaha maring wong Wal~nda, sun pilaur mati." 213
Ki Dipati matur, "Gusti, y~n m~kat~n panj~n~ngan dal~m k~nd~la ing ngriki kemawon sak~dhap. Kula badhe nyabrang mangal~r, mugi ka~ntosana, kula inggih nunt~n wangsul mriki malih." Ki Urawan sampun nyabrang mangal~r, laj~ng matur ing Sang Prabu Mangkurat, kaaturan cucul busananipun cara W~landi, angag~ma cara Jawi kemawon. Sang Nata miturut ing aturipun Ki Urawan, sampun salin busana. Ki Urawan enggal wangsul mangidul, matur ing Sang Prabu Ngalaga, "Gusti, panj~n~ngan dal~m tingali, sint~n ingkang jum~n~ng salering l~p~n punika?" Sang Prabu Ngalaga sar~ng aningali sampun bot~n pandung dhat~ng ingkang raka, ingkang rayi nunt~n angrungk~bi angaras raka lungayanipun ingkang rayi, kalih-kalihipun sami muwun. Sabab lami bot~n pinanggih sang~t ing kang~nipun, sarta sami k~ng~tan dhat~ng ingkang rama swargi, kala samant~n sin~ngkalan 1604. suku, ingkang angrangkul sarwi Sang Prabu Mangkurat angandika dhat~ng ingkang para santana tuwin para bupati ingkang sami andh~r~k wont~n ing ngriku. "Bocah ingsun kab~h, padha ngab~ktia marang Adhi Mas. Para priyantun enggal sami angab~kti g~ntos-g~ntos. Anunt~n Amral saupsiripun sami t~tabean g~ntos-g~ntos. Bala Jawi tuwin Kump~ni sadaya sami bingah manahipun, aningali gustinipun sampun rukun kalihan ingkang rayi, awit sami rumaos y~n badhe bot~n wont~n prang. Sang Nata sakalihan nunt~n bidhal, kondur dhat~ng sal~b~ting nagari Kartasura, laj~ng angadhaton. Tiyang kang sami n~nonton jal~r ~stri jib~g saurut margi. Sang Prabu An~m sampun pinaringan padal~man pinanggih dados, pr~nah sal~ring kadhaton, nanging ing sab~n dint~n tansah wont~n ing kadhaton, namung y~n dalu kemawon kondur dhat~ng ing dal~mipun. Sar~ng sampun antawis lami Sang Prabu Ngalaga angaturak~n namanipun susuhunan dhat~ng ingkang raka. Ingkang kalayan suka bingah ing galihipun piyambak, badhe ngangge namanipun lami kemawon. Ingkang raka inggih amar~ngi, sarta laj~ng kaundhangak~n, y~n ing mangke anama Pangeran Dipati Pug~r, kaparingak~n l~l~nggah siti kawan ewu. laj~ng adh~dhawah dhat~ng Ki Tum~nggung Mangkuyuda, andikakak~n ngalurugi tiyang kraman ing dhusun Salinga, kang nama Raja Namrud kalih Pangeran Pam~nang, inggih sampun kalampahan. Raja Namrud lan Pangeran Pam~nang sampun Sang Prabu 214
sami kac~p~ng, laj~ng dipun baronjongi kab~kta dhat~ng ing Kartasura, nunt~n sami dipun p~jahi. Kala samant~n nagari ing Kartasura sampun g~mah r~ja, bot~n wont~n prang, tiyang sanagari sami eca manahipun, tiyang padhusunan tulus ~ngg~nipun sami n~nandur. Amral sakump~ninipun nunt~n sami pamit mantuk dhat~ng ing Batawi, inggih sampun dipun lilani dhat~ng Sang Prabu, sarta Amral kaparingan nagari ing Car~bon sarta ing Pasundhan. Dene t~lasipun ing obat mimis tuwin bal~nja sal~b~ting prang punapa malih r~ginipun tiyang Kump~ni kang sami p~jah ing prang Sang Nata inggih sagah amaringi t~t~mpah, sarta Amral anyuwun lilah badhe adam~l loji wont~n ing Samawis. Sang Nata inggih anglilani, dene ingkang jagi Sang Prabu Amral inggih anilari Kump~ni kathahipun kawan dasa t~tindhihipun kapitan satunggil, lutnan satunggil, alp~r~s lan sakump~ninipun nunt~n bidhal saking ing satunggil. Amral Kartasura. Sadhat~ngipun ing Samawis laj~ng anitik papan badhe kaad~gan loji, sar~ng sampun angsal nunt~n mangkat anumpak baita, lastantun dumugi ing Batawi. Amangsuli cariyos ingkang sampun kalampahan kala b~dhahipun nagari Makasar rumiyin, ing Batawi wont~n tiyang satunggil anama Kapitan Pan B~b~r, agadhah lare b~boyongan jal~r satunggil saw~g umur pitung taun, sae warninipun. Punika laj~ng dipun wade dhat~ng kapitan Pan B~b~r wau. Ingkang tumbas tiyang W~landi anama Kapitan Mur. Kapitan Mur sar~ng sampun tumbas lare punika laj~ng kathah ing kab~gjanipun, amargi angg~nipun dagang, lami-lami nunt~n minggah ing kal~nggahanipun dados mayor, nunt~n kumasaris, laj~ng dados d~l~r sarta sangsaya sang~t kasugihanipun. Punika pamanahipun Kapitan Mur ~ngg~nipun ag~ng ing kab~gjanipun sarta kauntunganipun wau, amargi saking lare punika ingkang amb~kta kab~gjan sarta kauntungan. Mila lare wau laj~ng kanamakak~n pun Untung sarta kaak~n anak, ingugung sapolahipun. Dene D~l~r Mur inggih sampun darbe sakalangkung ayu warmmpun, kasadh~r~kak~n kalihan Ki Untung, sampun sami diwasa ing kalih kalihipun. Ing lami-lami Ki Untung ar~r~m~nan kalihan nyonyah, sarta nyonyah kathah paw~w~hipun dhat~ng Ki Untung, ing sabarang panjalukipun bot~n l~pat. Dados nyonyah wau tansah angul~ri donyanipun D~l~r Mur, nanging bot~n kadam~l kasugihan dhat~ng Ki ing anak nonah satunggil 215
Untung, amung kaw~w~hak~n dhat~ng prasanakanipun, inggih sami pudhaking Kump~ni, tiyang Bali, Bugis, Makasar, kathahipun wolung dasa. saking paw~w~hipun Ki Untung sarta sampun sami manjing sudaraw~di. Tiyang wolung dasa wau sami rumaos kapotangan dhat~ng Ki Untung. Kala samant~n D~l~r Mur sampun sum~r~p bilih anakipun nyonyah r~r~m~nan kalihan Ki Untung, sarta donyanipun kathah kang ical. Pinuju satunggil dint~n ~ngg~nipun r~r~m~nan kalihan nyonyah kaw~nangan, andadosak~n n~psunipun D~l~r Mur. Aningali solah kang bot~n prayogi, Ki Untung laj~ng dipun c~p~ng, karangk~t ngantos sat~ngah p~jah. Ki Untung s~sambatipun tansah mentak ampun. D~l~r Mur inggih sang~t ing w~lasipun sarta laj~ng angapunt~n. Sar~ng sampun antawis lami Ki Untung r~r~m~nan malih kalihan nyonyah, nunt~n kauningan dhat~ng D~l~r Mur. Ki Untung enggal dipun c~p~ng, kal~b~tak~n ing kunjaran, dipun tunggilak~n pasakitan kathah sarta kab~lok. Dene nyonyah wau inggih laj~ng kasapu ngantos sat~ngah p~jah. Sami andadosak~n ing kasugihanipun, amargi ing pamb~lokan punika sakalangkung m~m~las, panunggilanipun kab~lok tiyang sawidak. Sar~ng sampun antawis lami, Ki Untung wicant~n dhat~ng kancanipun kang sami kab~lok. "K~nca pamb~lokan kab~h, kapriye kang padha dadi pamikirmu?, Y~n aw~t mangkene am~sthi bakal padha mati ana ing pamblokan." Ki Untung ~ngg~nipun wont~n Tiyang pamb~lokan sami sumaur, "Untung, ol~hku padha mikir kapriye? Wong wis ora bisa polah m~ngkene, rak kaliwat angl~ngkara y~n bisaa ucul. Kang dhingin b~lokan iki w~si, bang~t ing santosane. Kaping pindho ana sajroning g~dhong, kaping t~lu ing jaba dijagani Kump~ni." Ki Untung wicant~n, "mungguh manawa ana pitulunging Allah marang sawijining wong, bisa anguculi wong kang dib~lok iki kab~h kapriye?" Tiyang s~puh satunggil sumaur, "Untung, kowe iki kumaki t~m~n, aku iki wong wis tuwa, sarta ora mangan-mangan kongsi pitung sasi ana ing kene, parandene ora bisa ucul, bang~t ol~hku ngina m~nyang kowe." Ki Untung wicant~n, "ah aku ora r~mbugan karo kowe, wong ak~h iku kang daktari." 216
Tiyang ing pamb~lokan sami sumaur, "iya Untung, manawa ana wong kang bisa nguculi ~nggonku dib~lok iki, m~sthi dakturut ing saparentahe, sanajan tum~ka ing pati ya daklakoni, ala mati ana ing angur matia prang." Ki Untung sar~ng mir~ng pamb~lokan, sarwi ngunus tiyang kathah, nunt~n gumuj~ng, wicant~nipun sukunipun saking pamb~lokan w~si, tiyang ing pamb~lokan sami cingak sadaya, laj~ng sami dipun uculi saking pirantosipun. Kantun tiyang s~puh satunggil, ingkang any~nyampahi wau, bot~n dipun luwari dhat~ng Ki Untung, tiyang satunggil wau inggih sang~t ~ngg~nipun ngr~r~pa n~dha ucul, nanging bot~n dipun pa~lu dhat~ng Ki Untung. Tiyang ingkang sampun dipun uculi laj~ng wicant~n, "Untung, sar~hning wong kab~h iki wis padha ucul saking ing pamb~lokan amarga ing kowe, ing m~ngko priye kang dadi parentahmu, am~sthi padha nurut." Ki Untung amangsuli, "aku bakal sum~ja ngamuk marang wong Wal~nda, sanak-sanakku kab~h iki ya padha dakjak ngamuk." Tiyang kathah sami wicant~n, "y~n mangkono kang dadi kar~pmu, wong ak~h iki padha w~hana g~gaman lan upayakna s~ga, sar~hning wis lawas ~nggone padha ora mangan, kang supaya padha rosa ngamuk." Ki Untung wicant~n sarta gumuyu, "ya wis padha k~ria ana ing kene bae, aku daklunga dhewe." Ki Untung laj~ng and~d~l korining pakunjaran. Kuncinipun mal~sat. Ki Untung ~ng~t, y~n ngandhut patr~m sakalangkung ampuh. Kump~ni ing ngriku satunggil pinatr~m sampun p~jah, kuncining kori sampun ka~trapak~n malih. Ki Untung laj~ng kesah sum~ja ngupadosi prasanakanipun. Wont~n ing margi k~p~thuk prasanakanipun tiyang kalih, Ki Untung rinangkul sarta dipun tangisi, nunt~n kab~kta mantuk dhat~ng griyanipun. Prasanakanipun sadaya inggih laj~ng sami dipun undangi dhat~ng Ki Untung. Wont~n ing ngriku inggih sampun dhat~ng sadaya, kathahipun wolung dasa. Ki Untung wicant~n n~dha s~kul sarta p~panganan tuwin kinang ingkang kathah. Ingkang sarta an~dha g~gaman waos dhuwung tuwin p~dhang. Para prasanakanipun wau inggih laj~ng sami anyukani ingkang dados pan~dhanipun Ki Untung, sarta sami sagah badhe anglabuhi tumut ngamuk. Ki Untung mir~ng s~kul kasagahaning para prasanakanipun sapanunggilanipun sarta g~gaman nunt~n sami kab~ktakak~n ing para ingkang jagi sakalangkung suka, 217
prasanakanipun dhat~ng ing pakunjaran. Tiyang s~widak kang wont~n ing pakunjaran wau laj~ng dipun k~n n~dha, laj~ng kumarubut sami n~dha pating kar~cap, sami eram dhat~ng Ki Untung. Sasampuning n~dha nunt~n sami sinungan g~gaman ing sas~n~ngipun sami piyambak-piyambak, palataraning pakunjaran, sarta sami angatos-atos. sarta laj~ng katata wont~n jagi dhat~ng, kathahipun sanga kopral. Ki Untung lan sakancanipun an~rajang, Kump~ni wau sampun p~jah ingkang wolu, amung kantun satunggil lumaj~ng matur ing pangag~ngipun. Pangag~ngipun tiyang Kump~ni enggal parentah anabuh tambur tuwin salompr~t. Tiyang Kump~ni sampun ngal~mpak, nunt~n kaangkatak~n dhat~ng pakunjaran amung sabr~gada. Sadhat~ngipun ing pakunjaran laj~ng ang~dr~l. Ki Untung anadhahi, rame ul~ng-ul~ngan. Ki Untung ngiwa n~ng~n ~ngg~nipun anyuduki, dipun karutug ing sanjata bot~n kenging. Kump~ni ingkang sabr~gada wau sampun sami p~jah sadaya, nanging bantunipun tiyang Kump~ni bot~n k~ndhat-k~ndhat dhat~ngipun. Bot~n dangu Kump~ni ingkang badhe anggiliri Dangu-dangu rencangipun Ki Untung suwidak wau sampun sami p~jah sadaya, kantun Ki Untung piyambak lumaj~ng, dipun b~bujung dhat~ng tiyang Kump~ni, sarta kasanjatanan, nanging bot~n kenging. Palaj~ngipun Ki Untung dhat~ng ing b~t~ng ngalang-alang, laj~ng anyalimp~t. Tiyang Kump~ni sampun kaicalan lari, nunt~n sami mantuk. Dene Ki Untung wau sab~n dalu dhat~ng ing nagari amanggihi para prasanakanipun. Para prasanakanipun inggih laj~ng sami tumut dhat~ng ing b~t~ng ngalang-alang, sarta sami amb~kta g~gamaning lara p~jah dhat~ng Ki Untung, prang, kathahipun wolung dasa. sum~ja sami anglabuhi Kala samant~n Ki Untung ing sab~n dalu lum~b~t dhat~ng nagari, l~b~tipun ing wanci jam gangsal tuwin jam n~m sont~n. Sarta amb~kta patr~m, kad~k~k ing sal~b~ting s~dhah sacandhikan. Sab~n k~p~thuk tiyang Kump~ni kang sami l~ledhang laj~ng kag~pyok ing s~dhah sacandhikan kang isi patr~m wau inggih laj~ng p~jah. Sar~ng ing lami lami misuwur ing tiyang sa-Batawi, y~n Ki Untung ucul saking pamb~lokan, sarta kathah tiyang Kump~ni kang sami dolan sami p~jah. Kump~ni sa-Batawi sami tintrim, laj~ng bot~n wont~n kang purun al~ledhang, nunt~n sami dipun pirantosi. Tiyang Kump~ni sabr~gada am~ndh~m wont~n sakiwa t~ng~ning margi, sarta dipun d~k~ki pakan 218
Kump~ni satunggil. Sar~ng wanci sont~n jam gangsal Ki Untung dhat~ng, Kump~ni satunggil wau laj~ng dipun g~pyok ing s~dhah sacandhikan mawi patr~m sampun p~jah. Kump~ni sabr~gada enggal sami ngarutug ing sanjata saking sakiwat~ng~ning margi, Ki Untung nunt~n ngamuk kalihan patr~m. Tiyang Kump~ni ingkang p~jah kalih tiyang Kump~ni ambuj~ng. lumaj~ng, w~las. Ki Untung nunt~n Rencangipun Ki Untung kang wont~n ing b~t~ng ngalang-alang amir~ng swaraning sanjata enggal mangkat, sum~ja t~tulung, laj~ng prang kalihan tiyang Kump~ni sakalangkung rame. Rencangipun Ki Untung p~jah sadaya. Kump~ni sabr~gada sampun sami p~jah, amung kantun titi lumaj~ng asanjang dhat~ng pangag~ngipun ing Gurnadur Jendral. Gurnadur Jendral enggal parentah anglampahak~n Kump~ni sabr~gada, t~tindhihipun anama Amral sakalangkung digdaya. Sadhat~ngipun ing b~t~ng ngalang-alang laj~ng prang rame. Kump~ni Bugis tuwin Makasar kathah kang p~jah, nanging bantunipun tiyang Kump~ni taksih andal~d~g, kados toya mili, laj~ng sami ang~dr~l saking kiwa t~ng~n. Rencangipun Ki Untung tiyang wolung dasa sampun p~jah sapalih, kantun kawan dasa, nunt~n sami lumaj~ng, sarta kasaput ing dalu. Kump~ni inggih sami mantuk dhat~ng ing kitha. sarta katur Kacariyos Ki Untung wau ing dalu sami pir~mbagan prayogining lampah, wont~n kamis~puhipun satunggil anama Ki ~bun. Punika angajak kesah dhat~ng Ki Untung saking b~t~ng Ngalang-alang, kaajak ngungsi dhat~ng Car~bon. Ki Untung sarta sarencangipun tiyang kawan dasa inggih sami angrujuki ing pir~mbagipun Ki ~bun. Ing dalu laj~ng sami mangkat saking ngriku, lampahipun ngidul ngetan, sum~ja dhat~ng ing Car~bon. Enjingipun tiyang Kump~ni sami dhat~ng ing b~t~ng Ngalang-alang, sawont~nipun k~rig sadaya, badhe anump~s ing Ki Untung kalihan suw~ng. Sakiwat~ng~ning ngriku dipun ubr~s bot~n pinanggih, tiyang Kump~ni sakalangkung cuwa manahipun. Laj~ng anglampahak~n Kump~ni k~kapalan tigang dasa, angupadosi salasahipun Ki Untung, lampahipun ngantos dumugi ing Cianjur. Tiyang Kump~ni nunt~n angsal pawartos, y~n Ki Untung kesah mangetan. Kump~ni laj~ng parentah dhat~ng tiyang Cianjur kin~n sami pacak baris, ing samangsanipun wont~n tiyang langkung bot~n amb~kta dagangan, kadhawahan any~p~ng, kaaturna dhat~ng Batawi. Sasampuning parentah tiyang Kump~ni tigang dasa wau laj~ng wangsul mantuk dhat~ng Batawi. sarencangipun, nanging k~panggih 219
ing Car~bon, ing Car~bon, anama Rad~n Surapati, pinuju badhe amb~b~r~g dhat~ng wana, rencangipun tiyang satus, sarta sami amb~kta g~gaman. Rad~n Surapati kag~t aningali dhat~ng Ki Untung, enggal kaandh~g sarta dipun pitak~ni. Wondene lampahipun Ki Untung inggih sampun dumugi laj~ng k~p~thuk kalihan putranipun angkat Sultan "Adhi, kowe iki wong t~ka ng~ndi lan sapa j~n~ngmu? Ar~p m~nyang ng~ndi?" saking Batawi, budhaking Kump~ni. Nama kula pun Untung. Mila kula kesah saking Batawi sabab dipun sikara dhat~ng tiyang Kump~ni. Kula sum~ja ngungsi dhat~ng Kangj~ng Sultan ing ngriki, kalih Kangj~ng Sultan karsa ngukub dhat~ng tiyang musakat kaw~las asih." Ki Untung amangsuli, "kula punika tiyang laj~ng amikir "wong iki y~n katura ing Kangj~ng Sultan kiraku sal~b~ting galih, banjur disihi bang~t, sabab rupane b~cik sarta limpad ing tatakrama lan kaduksura, m~ngka r~r~m~nane Kangj~ng Sultan, y~n ana wong m~ngkono iku. Dakkira aku bakal kalorod." Rad~n Surapati nunt~n wicant~n. "Adhi, y~n kowe t~m~n sum~ja suwita, ya aku kang ngaturake, nanging pasraha g~gaman lan sabaturmu kab~h." Ki Untung inggih laj~ng amasrahak~n g~gamane rencangipun sadaya, amung awakipun piyambak kang taksih mawi dhuwung. Rad~n Surapati wicant~n malih, "yagene adhi, kowe dhewe ora pasrah kris? Dene baturmu wis pasrah kab~h." Rad~n Surapati mir~ng wicant~ne Ki Untung Untung matur sarwi ngr~r~pa, "~ngg~r, amung kula piyambak taksiha kalilan ngangge dhuwung, mugi wont~na ing pananggel sampeyan dhat~ng Kangj~ng Sultan." Rad~n Surapati any~ntak sarta manthl~ng, "Ah y~n m~ngkono ora b~cik s~jamu. Apa kowe nganti dakplaksana? Wong siji gondra pira?". Ki Untung sakalangkung kag~t, ngad~g suraning galih sarta wicant~n. "Ah aku dhasar ora aw~h krisku kokjaluk, kajaba y~n wis s~mpal bauku kiwa t~ng~n, iku aku aw~h." Rad~n Surapati enggal parentah dhat~ng balanipun anubruk dhat~ng Ki Untung. Untung enggal malumpat sarta ak~n sumingkir dhat~ng rencangipun, laj~ng angamuk. Tanganipun t~ng~n ny~p~ng patr~m, kang kiwa ny~p~ng dhuwung, dipun suduki tuwin kawaosan dhat~ng rencangipun Surapati bot~n kenging. Y~n pinuju kenging bot~n pasha. Rencangipun Surapati 220
kang p~jah sadasa, lumaj~ng. Rad~n Surapati inggih tumut lumaj~ng sum~ja w~wadul dhat~ng Kangj~ng Sultan. Dene Ki Untung Ian sarencangipun inggih tut wingking ing palaj~ngipun Rad~n Surapati. ingkang sangang dasa sami Rad~n Surapati wau sadhat~ngipun ing ngarsane Kangj~ng Sultan nunt~n matur, y~n kabegal wont~n ing margi, "ingkang ambegal tiyang saking Batawi anama Untung, rencangipun kawan dasa, ing mangke inggih angodhol dhat~ng kula sowan mariki," akathah-kathah w~wadulipun wau. Kangj~ng Sultan enggal utusan animbali Untung, inggih sampun kairid dhat~ng utusan. Rencangipun sami kandh~g sajawining regol. Sadhat~nging ngarsanipun Kangj~ng Sultan Ki Untung laj~ng ngab~kti. Kangj~ng Sultan alon andangu, "Untung, t~kamu ana ing nagaraku kene baturmu wong pira?" Ki Untung matur, "Gusti, rencang kula amung kawan dasa." Kangj~ng Sultan sar~ng mir~ng aturipun Ki Untung laj~ng duka dhat~ng Rad~n Surapati, pangandikanipun. "Surapati, y~n m~ngkono, kowe dhewe kang luwih ala, sabab ora nana adate y~n wong patang puluh wani marang wong satus. Karo dene Si Untung iku wong t~ka kadohan am~sthi ora wani y~n nyikaraa marang wong bumi. Yagene kowe duwe solah kaya m~ngkono? Dene kowe dakp~k anak, sarta ora k~kurangan ing p~paringku, w~kasan kowe agawe j~mb~r marang nagaraku. H~h bocah ing Car~bon, dik~bat Si Surapati iki ck~l~n." bin~sta, laj~ng andikakak~n nyuduki wont~n ing alun-alun. Inggih sampun p~jah. Kangj~ng Sultan angandika dhat~ng Untung, "Untung, kowe aja susah tutur marang aku, aku wis sumurup kang dadi kar~pmu, dene ~nggonmu sum~ja ngungsi marang aku ya wis bang~t panrimaku. Nanging aku ora k~lar y~n kanggonan marang kowe, sabab nagaraku ing Car~bon iki bang~t cilike. Aku amung duwe pituduh bae. Kowe banjura mangetan, angungsia marang Raja Mataram. Iku layake kuwawa y~n ngukupa marang kowe, sabab nagarane g~dhe, amarentah wong satanah Jawa kab~h. Karo dene kowe daksurupake, y~n wis pin~sthi karsaning Allah, kowe lan saturunmu besuk padha dadi satruning wong Wal~nda. Sarta aku aw~h wasiyat nama marang kowe, kowe aj~n~nga Rad~n Surapati. Wis, kowe mangkata, aku anjurungi pandonga bae." Rad~n Surapati sampun kac~p~ng sarta 221
Untung sakalangkung panuwun, ny~mbah sarta ngaras ing sukunipun Kangj~ng Sultan. Rencangipun sami suka sadaya, dene pikantuk idinipun ratu mukmin. Rad~n Surapati wicant~n malih, "ing m~ngko kang dadi kar~pku, Ki ~bun iki dakj~n~ngake Ki ~bun Jaladriya, ang~r~hna wong patang puluh iki, sabab iku kang tuwa dhewe." Rencangipun tiyang kawan dasa sami jumurung sadaya, laj~ng sami mangkat mangetan. Sar~ng dumugi ing Malang laj~ng menggok mangidul. Anjog ing tanah Toyamas. K~nd~l wont~n ing dhusun Ngajibarang. Ing ngriku wont~n patinggi k~kalih sami sadulur, anama Sarad~nta kalih Sarad~nti. Tiyang k~kalih wau laj~ng dipun d~gak~n raja dhat~ng Rad~n Surapati, inggih anama Prabu Sarad~nta kalih Sarad~nti, nunt~n an~lukak~n tiyang dhusun sakiwa t~ng~n ing ngriku. Sar~ng sampun kathah balanipun laj~ng angg~bag nagari ing Toyamas. Dipati ing Toyamas kawon p~rangipun, k~ngs~r saking kithanipun, ab~barisan sawetaning kitha Toyamas. Prabu Sarad~nta kalih Sarad~nti tuwin Rad~n Surapati inggih laj~ng ang~br~gi kitha, dene ingkang min~ngka patih amarentah tiyang sab~barisan, Ki Bun Jaladriya. Kala samant~n Rad~n Surapati ab~bisik dhat~ng Ki Bun Jaladriya, "Bapa Bun, kowe k~ria, t~t~pa b~barisan ana ing kene, sarta aja k~ndhat anggonmu an~luk-n~lukake. Dene aku ar~p lunga marang Karta, sum~ja suwita ing Sang Prabu Mangkurat Manawa ratumu takon, aku awadna lunga martapa marang gunung. Nanging w~kasku marang kowe, besuk y~n ana kongkonanku lan anggawa prat~ndha ali-aliku iki, ratumu nuli c~kl~n, aturna b~bandan marang aku." Ki Bun Jaladriya matur sandika. Rad~n Surapati ing dalu laj~ng mangkat ij~n. Lampahipun sampun dumugi ing Kartasura, anjujug ing Rad~n Dipati Nrangkusuma. Rad~n Nrangkusuma alon andangu, "Adhi, kowe iki wong t~ka ng~ndi, lan sapa j~n~ngmu?" "kula tiyang saking Batawi, nama kula Surapati. Dhat~ng kula mariki angungsi g~sang sum~ja ngawula ing sampeyan utawi katuripun ing Sang Prabu inggih sum~ngga ing sampeyan. Milanipun kula kesah saking Batawi, awit dipun niaya ing benjing kula dipun t~dha dhat~ng tiyang Kump~ni. Saupami sampeyan k~kahi, dhat~ng inggih kadhawahan ny~p~ng piyambak dhat~ng kula. Nanging panyuwun kula sami anontona t~tiyang Rad~n Surapati matur, tiyang Kump~ni, sampun Jawi kemawon sampun tumut-tumut, 222
kemawon. Kula piyambak sag~ndhingipun tiyang Kump~ni." ingkang badhe any~mbadani Rad~n N~rangkusuma sar~ng mir~ng aturipun Surapati sang~t w~las ing galihipun. Sarta r~s~p aningali warninipun, bagus taksih an~m. Laj~ng alon angg~nipun ngandika, "iya, aja sum~lang atimu. Aku kang ngaturake ing Sang Prabu." Rad~n Surapati sampun pin~rnahak~n sarta sinuba-suba, ingak~n sadh~r~k n~m. Ing sab~n dint~n dipun jak atunggil dhahar. Wondene Bupati Toyamas wau, sar~ng kawon p~rangipun Prabu Sarad~nta, inggih laj~ng angaturi uninga dhat~ng ing Kartasura. Sar~ng katur ing Sang Prabu nunt~n parentah anglurugi. Ingkang kadhawahan Rad~n N~rangkusuma, inggih laj~ng pradandosan. Anunt~n Rad~n Surapati agadhah atur, sagah any~p~ng kraman ij~n, amung nyuwun j~j~n~ng satunggil kemawon. Rad~n N~rangkusuma inggih kanthi amar~ngi, laj~ng lum~b~t ing kadhaton, matur ing Sang Prabu. "Gusti, kula angaturi uninga, kula kadhat~ngan tiyang satunggil, p~palaj~ngan saking Batawi, anama pun Surapati. Punika sum~ja angabdi ing Panj~n~ngan Dal~m, angungsi g~sang, sabab dipun niaya dhat~ng tiyang Kump~ni. Aturipun Surapati wau, saupami benjing dipun suwun dhat~ng Kump~ni, inggih kaparingna kemawon. Nanging dipun c~p~nga piyambak dhat~ng tiyang Kump~ni, dene abdi dal~m tiyang Jawi sadaya sampun wont~n kang tumut-tumut, sami aningalana kemawon. Pun Surapati piyambak ingkang sagah anadhahi prangipun tiyang Kump~ni. Sanajan kinarubuta s~wu, pun Surapati bot~n ajrih. Ing mangke sar~ng mir~ng y~n kula badhe nglurug, pun Surapati gadhah kasagahan any~p~ng sarta am~jahi dhat~ng kraman kang wont~n Toyamas. Ingkang punika atur kula gusti, kasagahanipun pun Surapati wau prayogi dipun turuti. Y~n say~ktos piyambakipun sag~d am~jahi dhat~ng tiyang kraman, inggih katamp~nana pangabdinipun. Manawi bot~n sag~d inggih laj~ng katundhunga kemawon." Sang Nata alon ngandika, "Nrangkusuma, apa kang dadi kar~pira ingsun ya nurut bae, sabab ingsun wis pracaya marang sira." Rad~n N~rangkusuma sakalangkung suka manahipun. Laj~ng mantuk sampun k~panggih kalihan Surapati, andhawahak~n timbalan Dal~m. Y~n sampun kalilan ingkang dados panyuwunipun. Ki Surapati sang~t bingah ing manahipun. Laj~ng mangkat saking Kartasura kalihan dipati ing Toyamas. 223 ing
Sadhat~ngipun ing Toyamas, amasanggrahan ing dhusun Kalijirak. lare k~kalih, Rad~n Surapati anunt~n anglampahak~n utusan amaringak~n s~supe dhat~ng Ki Bun Jaladriya. Ki Bun Jaladriya sar~ng anamp~ni laj~ng amangsiti rencangipun bab~ktan saking Batawi, dipun k~n sami angrasuk g~gamaning prang. Sar~ng sampun sam~kta nunt~n sami sowan ing ratunipun. Prabu k~kalih saw~g sami kalang~nan angab~n sawung. Kag~t aningali Ki Bun Jaladriya dhat~ng, enggal andangu, "Bapa Bun, ana pawarta apa? Majua mrene." s~supe, anggraita ing manahipun, Ki Bun Jaladriya sumaur, "Bot~n wont~n pawartos. Kula namung sowan kemawon." Ki Bun sarwi ang~j~pi rencangipun, laj~ng sami anubruk ing Prabu Sarad~nta kalih Sarad~nti, sampun sami bin~sta, balanipun laj~ng sami bibar sadaya. Sarad~nda Sarad~nti sampun bin~kta dhat~ng pasanggrahanipun Rad~n Surapati sarta Tum~nggung Toyamas. Laj~ng sami dipun k~thok gulunipun kalih pisan. Dene sabarang gadhahanipun inggih sampun jinarahan sadaya. Rad~n Surapati kalihan Dipati Toyamas nunt~n sami wangsul dhat~ng ing Kartasura. Sang Prabu Mangkurat saw~g sinewaka wont~n ing sitinggil. Dipati Toyamas sarta Rad~n Surapati inggih laj~ng sowan angaturak~n sirahing kraman k~kalih tuwin b~boyongan. Sang Nata sakalangkung suka ing galihipun. Sirahing kraman k~kalih andikakak~n sami manj~r wont~n ing margi parapatan. Rad~n Surapati sarencangipun tiyang kawan dasa laj~ng ginanjar arta sarta busana, sarta sampun kaanggep pangabdinipun. Nanging kapasrahak~n ing Rad~n N~rangkusuma kemawon. Sang Nata laj~ng kondur angadhaton. Rad~n Surapati inggih sampun kab~kta mantuk ing Rad~n N~rangkusuma sarta sang~t ing asihipun. ing nagari Batawi para Kump~ni sampun mir~ng pawartos y~n Ki Untung samangke sampun ngawula ing Sang Prabu Kartasura, sang~t dipun sihi, sarta sampun salin nama Rad~n Surapati. Gurnadur Jendral kalihan para rad laj~ng sami pir~mbagan. Dadosing r~mbag anunt~n anantun dhat~ng para Kump~ni, sint~n ingkang purun am~ngsah prang kalihan Surapati. Nanging para Kump~ni bot~n wont~n ingkang gadhah kasagahan, awit sampun sami sum~r~p tandangipun Surapati y~n prang. Gurnadur Jendral sarta para rat sakalangkung ~m~ng ing galihipun. Laj~ng andhawahak~n parentah, Kacariyos 224
sint~n-sint~n kang sagah any~p~ng Surapati, badhe ag~ng ganjaranipun sarta kajunjung ing kal~nggahanipun. Anunt~n wont~n kapitan W~landi satunggil anama Kapitan Tak. ing aprang tanpa tandhing. Dene ingkang Sakalangkung digdaya, gadhah anak tiyang ag~ng ingkang amb~dhah ing Makasar rumiyin. Kapitan Tak wau sagah any~p~ng Surapati anunt~n katarik astanipun. Kasandhing l~nggah ing tuwan Gurnadur Jendral, sarta linarihan. Para rat tuwin para upsir inggih sami angurmati g~ntos-g~ntos, nglarihi, wondene Kapitan Tak wau d~d~gipun gagah prakosa, sarta asring sinawang ngangge makutha mas, ab~badhong k~lat bau, y~n warninipun kados danawa raja. Kala samant~n Kapitan Tak sampun kadhawahan pradandosan, sarta bin~ktanan Kump~ni satus, kalihan rajabrana tuwin s~rat badhe katur ing Sang Prabu. Sar~ng sampun sam~kta laj~ng mangkat anumpak baita, lampahipun sampun dumugi ing Japara. Kum~ndur ing Japara inggih enggal am~thuk, Kapitan Tak sakump~ninipun sampun bin~kta dhat~ng ing loji. Kapitan anunt~n anglampahak~n utusan ajidan satunggil, sareyan satunggil sarta mawi s~rat saking Gurnadur Jendral katur ing Sang Prabu Kartasura. Lampahipun sampun dumugi ing Kartasura. Sang Nata nuju miyos sinewaka, utusan W~landi anjujug ing Rad~n Dipati Nrangkusuma, angaturak~n s~rat, laj~ng kaaturak~n Rad~n Dipati Sindur~ja, katur ing Sang Prabu. Sampun tinamp~n sarta winaos. Sang Nata sasampuning maos s~rat nunt~n ngandika b~bisik dhat~ng Rad~n Dipati Sindur~ja. "Sindur~ja, wruhanira iki layang t~ka Si Kaki Jendral, anjaluk marang Si Surapati, kapriye kang dadi r~mbugira?" "Sinuhun, ing pamanah kula prayogi kaparingna tumunt~n, sabab punika b~buj~nganipun Kump~ni. Manawi bot~n kaparingak~n am~sthi tiyang Kump~ni sakit manahipun. Kalih dening y~n Panj~n~ngan Dal~m ang~kahana pun Surapati kadam~l punapa? Mindhak angrib~di nagari dal~m." Arya Sindur~ja n~mbah matur, Sang Nata angandika, "Y~n m~ngkono, Sindur~ja, kongkonan iku sira kona aso dhingin, pr~nahna kang b~cik. Aja kongsi k~kurangan. Karodene sira andhawuhana marang adhi mas Dipati Pug~r, karo Si Dipati Cakraningrat, kat~lu Si Jangrana, y~n ing m~ngko b~ngi padha ingsun timbali marang kadhaton. Enggone lum~bu kang r~mit ajana 225
wong kang w~ruh." Arya Sindur~ja matur sandika, Sang Nata kondur angadhaton. Sar~ng ing wanci dalu Pangeran Dipati Pug~r, kalih Cakraningrat, tiga Jangrana, sakawan Dipati Sindur~ja, inggih laj~ng sami sowan dhat~ng kadhaton, adh~dh~mitan. Sadhat~nge ing ngarsanipun Sang Prabu nunt~n sami l~nggah cak~t. Sang Nata alon angandika, "Mulane sira padha sun timbali, sar~hning ingsun t~mpa layang t~ka Gurnadur Jendral, anjaluk Si Surapati. Kang dikongkon Kapitan Tak, sam~ngko isih ana ing Japara. Iku kapriye kang padha dadi r~mbugira?" Pangeran Cakraningrat sarta Jangrana matur, "Gusti prayogi tumunt~n bab~stan. Mila makat~n, y~n kaparingna saupami kak~kahana, bot~n wande panj~n~ngan dal~m amam~ngsahan kalihan sar~ng mir~ng aturipun bupati k~kalih Kump~ni." Sang Nata sakalangkung rib~ng galihipun. Dangu ~ngg~nipun k~nd~l. ing galih, tumunt~n matur, saupami Panj~n~ngan Dal~m angulungna pun Surapati, punika t~t~p nama anganiaya. Sabab pun Surapati wau bot~n gadhah dosa ing Panj~n~ngan Dal~m. Y~n bot~n kaulungna am~sthi Kump~ni sakit manahipun. Punika m~nggah pamanah kula makat~n kemawon. Inggih kaulungna pun Surapati wau, nanging dipun c~p~nga piyambak dhat~ng tiyang Kump~ni. Abdi dal~m tiyang Jawi sampun wont~n ingkang tumut-tumut. Ing batos sami ing lair inggih ngilonana tiyang Kump~ni. ngilonana pun Surapati, Nanging y~n tiyang Jawi sami tumut prang sanjatanipun sampun ngantos wont~n kadekekan mimis. Sarta Panj~n~ngan Dal~m sampun ngangk~ni gadhah abdi pun Surapati. Dene ingkang gadhah rencangipun Surapati wau Rad~n N~rangkusuma. Amung makat~n atur kula." Pangeran Pug~r aningali ingkang raka k~w~dan "Kakang Prabu, Sang Nata sar~ng mir~ng aturipun ingkang rayi sakalangkung suka ing galihipun, sarta ngandika dhat~ng ingkang rayi, "Adhi Mas, ya b~n~r sira. Sindur~ja, sira gawea layang wangsulan marang Si Kapitan Tak, dene unine kaya r~mbuge Adhi Mas mau, sarta sira anggawanana mantri loro. Rum~ksaa marang si ajidan, pangane ana ing d~dalan aja kongsi k~kurangan. Lan Si R~ngga ing Samarang parentahana utawa bocah desa urut dalan kab~h, besuk samangsane Si Kapitan Tak t~ka ing kono, padha s~suguha lan padha rum~ksaa kang b~cik." Adipati 226
Sindur~ja matur sandika laj~ng m~dal. Sampun k~panggih kalihan ajidan, utawi sareyan, sarta kaparingan pasangon yatra, punapa malih mantri ingkang badhe andh~r~kak~n inggih sampun dhat~ng, ajidan laj~ng mangkat saking Kartasura. Wondene Sang Nata wau taksih pir~mbagan kalihan priyantun t~tiga. Sang Nata laj~ng angandika dhat~ng Pangeran Pug~r, "Adhi Mas, sira sun pasrahi pagawean. Si Surapati sira taria, sar~hning dh~w~ke dijaluk marang wong Wal~nda, apa wani anglawana prang? Y~n dhasar wani sira nuli marentahana marang bocah bupati kab~h, padha aw~ha g~gaman marang Si Surapati, apa kang dadi kas~n~ngane, lan Si N~rangkusuma dhawuhana. Y~n dh~w~ke bakal ingsun gawe wayang, ak~mbula lan Si Surapati. Ing saupama Si Surapati mau ora wani anglawan prang marang wong Wal~nda ya enggal sira tundhunga, supaya aja any~nyuk~ri n~garaningsun. Wis, Adhi Mas, sira muliha, para bupati padha timbalana marang ing omahira kab~h sarta Si Surapati." Pangeran Pug~r matur sandika, nunt~n l~ngs~r saking ngarsaning Sang Prabu sarta bupati k~kalih. laj~ng sami tinimbalan, tuwin Rad~n N~rangkusuma sarta Surapati sampun sami dhat~ng sadaya wont~n ing Kapug~ran. Sang Pangeran alon ngandika dhat~ng Surapati, "Surapati, mulane kowe daktimbali, aku ng~mban dhawuhe kakang Prabu, andikakake marang kowe. Sar~hning kowe dijaluk marang wong Wal~nda, kowe apa wani anglawana prang? Manawa kowe wani kakang Prabu bakal amaringi kanthi. Y~n kowe ora wani, dikakake nundhung t~ka ing Kartasura." Sarawuhe ing dal~mipun, ing dalu para dipati Surapati umatur saha s~mbah, "Gusti, dhasar sampun dados pikaj~ngan kula ap~rang kalihan tiyang Kump~ni. Sanajan rint~n tuwin dalu kula bot~n ajrih. Samangke kula sampun angsal idining ratu malih y~n ajriha. Kala rumiyin kula d~r~ng angsal idining ratu bot~n ajrih." Pangeran Pug~r nunt~n angandika dhat~ng Rad~n N~rangkusuma, "Paman N~rangkusuma, timbalane kakang Prabu kowe dikakake anglabuhi marang Si Surapati, lan sabalamu kab~h tumuli angrakita g~gamaning prang." Rad~n N~rangkusuma matur sandika. Pangeran Pug~r angandika malih dhat~ng para bupati, "Para bupati kab~h, timbalane kakang Prabu, kowe padha dikakake aw~h g~gaman. Apa kang dadi dh~m~nane padha tumuli aw~ha." Para bupati enggal sami anyukani dhuwung dhat~ng Surapati, nanging panyuwunipun Surapati 227
dhuwung kang sami dhapur l~r~s. Y~n dhuwung parung Surapati bot~n aj~ng namp~ni. Sasampuning makat~n nunt~n sami bibar mantuk atata-tata piyambak-piyambak. g~gamaning prang sarta angg~ganjar dhat~ng ing balanipun tuwin dhat~ng rencangipun Surapati, awarni busana kang sae-sae. Rad~n N~rangkusuma laj~ng laj~ng angaturak~n s~rat kang saking Sang Prabu. Sampun tinamp~n dhat~ng Kapitan Tak sarta winaos. Sasampuning maos s~rat Kapitan Tak laj~ng bidhal saking Japara sakump~ninipun. sakalangkung suka, Lampahipun dumugi ing Samawis. Al~r~p tigang dalu. Ki R~ngga ing Samawis inggih sang~t ~ngg~nipun s~sugun. Kapitan Tak anunt~n bidhal, Ki R~ngga inggih andh~r~kak~n. Sar~ng dumugi ing K~n~r al~r~p malih wont~n ing ngriku. Ki R~ngga nunt~n angrumiyinak~n utusan, sarta mawi s~rat, angaturi uninga ing Sang Prabu, y~n Kapitan Tak sampun dumugi ing K~n~r. Kawuwusa lampahe ajidan sampun dumugi ing Japara, Sang Nata sar~ng sampun namp~ni s~rat laj~ng angandika dhat~ng Dipati Sindur~ja, "Sindur~ja, sira m~nyanga ing Banyudana amapaga Si Tak. Sarta agawea pasanggrahan ana ing kono utawa bakal suguhe ya aja k~kurangan." Ki Sindur~ja wau laj~ng dipun bisiki ing Sang Prabu m~nggah ingkang badhe dados karsanipun bab prang. Ki Sindur~ja sar~ng sampun tampi wangsitipun Sang Nata laj~ng bidhal. adam~l Banyudana pasanggrahan. Sar~ng sampun dados laj~ng anglampahak~n utusan sarta mawi s~rat dhat~ng Ki R~ngga ing Samawis kang saw~g wont~n ing K~n~r. Utusan wau inggih laj~ng mangkat, sampun k~panggih kalihan Ki R~ngga, sarta angaturak~n s~rat. Ung~ling s~rat, Kapitan Tak tinimbalan ing Sang Prabu dhat~ng ing Banyudana. Ki R~ngga sar~ng sampun maos s~rat laj~ng wicant~n dhat~ng Tak. "Payo tuwan, kowe ditimbali ing Sang Prabu marang Banyudana." Kapitan Tak inggih mangkat sakump~ninipun. Sadhat~ngipun ing inggih nunt~n Kala samant~n Sang Nata laj~ng parentah dhat~ng Tum~nggung ing Surabaya, andikakak~n ngobongi pasowan kidul, sarta aloka y~n Surapati sum~ja ngamuk dhat~ng kadhaton. Ki Tum~nggung Surabaya inggih nunt~n angobongi griya pasowanipun, sarta Surapati ka~lokak~n ngamuk. T~tiyang nagari Kartasura sami g~g~r, kala samant~n laj~ng 228
misuwur, y~n Surapati sum~ja angrisak nagari ing Kartasura akanthi Rad~n N~rangkusuma. Sar~ng ing dalunipun Sang Nata animbali Pangeran Pug~r, kalih Surapati, tiga N~rangkusuma sarta para dipati sadaya. Sang Nata angandika dhat~ng Pangeran Pug~r, "Adhi Mas, besuk y~n Si Kapitan Tak wis t~ka ana ing Banyudana Si Surapati lan Si N~rangkusuma tumuli gusah~n t~ka ing omahe. Misuwurna y~n balela marang ingsun. Dene kang bakal sun kon anggusah Si Cakraningrat Ian Si Jangrana sarta bocah m~ncanagara sabalane kab~h, padha amb~burua marang Si Surapati, sarta amb~dhilana kang rame, nanging aja ana kang nganggo mimis. Dene y~n Si Tak wis t~ka ana ing alun-alun ingsun, Si Surapati g~ntos amb~burua marang Si Cakraningrat lan Si Jangrana, sarta amb~dhilana. Si Cakraningrat lan sabalane enggal lumayua, kayadene wong kalah prang m~ngkono, banjur angungsia marang ing ngarsaningsun. Si Surapati ang~suka marang ing alun-alun. Banjura prang karo Si Tak, ana ing alun-alun, supaya ingsun bisaa and~l~ng prange Si Surapati lan wong Kump~ni." Pangeran Pug~r sarta kang sami kadhawahan aturipun sandika, laj~ng sami mantuk atata-tata. ing Banyudana sakump~ninipun. Ki Dipati Sindur~ja enggal am~thuk, sarta t~tabehan. Ki Dipati Sindur~ja sang~t ~ngg~nipun urmat. Kapitan Tak sakump~ninipun sakalangkung suka. Ki Dipati Sindur~ja laj~ng utusan angaturi uninga ing Sang Prabu, y~n Kapitan Tak sampun dhat~ng wont~n ing Banyudana. Sang Nata sar~ng sum~r~p Kapitan Tak dhat~ng wont~n Banyudana, enggal amangsiti dhat~ng Dipati Jangrana, andikakak~n gusah Cakraningrat kalihan Tum~nggung Surapati. Ki Cakraningrat sar~ng sampun tampi wangsitipun Sang Prabu, laj~ng ambudhalak~n g~gaman, sarta utusan asuka pariksa ing Kartasura, y~n Pangeran dhat~ng Kump~ni Cakraningrat badhe angg~bag prang dhat~ng Surapati tuwin N~rangkusuma. Tiyang Kump~ni dipun k~n baris wont~n pag~laran anjag~ni Sang Prabu. Pangag~nging Kump~ni sar~ng tampi utusan inggih enggal angangkatak~n Kump~ninipun saking Cakraningrat, kathahipun kalih atus, sami kabarisak~n wont~n ing pag~laran. Dene Ki Cakraningrat kalihan Ki Jangrana wau inggih sampun ambudhalak~n g~gaman. Sadhat~ngipun ing Nrangkusuman laj~ng sami angarutug ing sanjata, sarta sami surak, nanging sanjatanipun bot~n mawi mimis. Bala Kawuwusa lampahipun Kapitan Tak sampun dumugi ingkang jagi 229
ing Nrangkusuman tuwin rencangipun Surapati inggih sami males anyanjatani, anunt~n Surapati sarta Nrangkusuma k~ngs~r saking ing dal~mipun, laj~ng dipun b~buj~ng dhat~ng Ki Cakraningrat. Arame sami b~dhil-bin~dhil. tiyang m~ncanagari sarta amb~sm~ni padhusunan kang sami kamargenan. lumaj~ng, nunt~n dipun tulungi Baris m~ncanagari dhadhal sami dhat~ng Ki Cakraningrat, arame p~rangipun. Surapati laj~ng an~rajang barisipun G~ntos kacariyos Kapitan Tak kang wont~n ing Banyudana, Kapitan Tak wicant~n dhat~ng Ki Sindur~ja, "Rad~n Dipati, dhat~ng kula mriki punika dipun utus ing tuwan Gurnadur Jendral, tuwin para rat sadaya. Ingkang rumiyin angaturak~n pisungsung awarni baludru, renda sapanunggilanipun awarni-warni, katur ing Sang Prabu. Kaping kalih anyuwun pun Surapati, inggih badhe kula c~p~ng piyambak, sok ugi sampuna kalilan kemawon ing Sang Prabu, sabab punika ageng dosanipun dhat~ng tiyang Kump~ni." Ki Dipati Sindur~ja amangsuli, "Tuwan, sampeyan sum~r~pa, pun Surapati punika salaminipun bot~n ngabdi ing Sang Prabu, suwita dhat~ng Rad~n Dipati Nrangkusuma kemawon. Milanipun kala Sang Nata tampi s~rat bab~ktan sampeyan rumiyin, karsanipun Sang Prabu Surapati badhe kac~p~ng, kasrahak~n bab~stan dhat~ng ing sampeyan. Nanging Rad~n Nrangkusuma sang~t g~nipun ang~kahi, dados samangke Rad~n Nrangkusuma wau balela dhat~ng Sang Prabu. Pandugi kula para tiyang ag~ng-ag~ng ing Batawi tuwin sampeyan d~r~ng sami sum~r~p y~n Sang Prabu samangke mam~ngsahan kalihan p~patihipun. Malah kala wingi pun Surapati sum~ja ngamuk dhat~ng kadhaton, sampun angobongi griya pasowan kidul. Munduripun pun Surapati wau amargi saking Pangeran Pug~r ingkang t~tulung dhat~ng kadhaton." Kapitan Tak sar~ng mir~ng aturipun Ki Sindur~ja laj~ng ambanting t~piyonipun, ag~drug-g~drug anyakot rawis sarta p~rdam-p~rdom, andik maripatipun, ingkang aningali sami ajrih, laj~ng wicant~n. "Rad~n Dipati, sampeyan angantos ing dint~n benjing-enjing, pun Surapati am~sthi badhe p~jah dening kula." Bot~n dangu Kapitan Tak mir~ng swaraning sanjata ambal ambalan, kados r~di r~bah sarta aningali kukus griya kab~sm~n 230
angland~ng. Kapitan Tak pitak~n, "Rad~n Dipati, punika swaraning sanjata punapa? Dene bot~n k~nd~l-k~nd~l, sarta kukus angland~ng." Rad~n Sindur~ja amangsuli, "Tuwan, inggih punika pun Surapati sarta Rad~n Nrangkusuma, ap~rang kalihan Sang Prabu. Suwawi nunt~n mangkat at~tulung ing Sang Prabu, manawi s~lak kasoran." Kapitan Tak wicant~n. "Inggih sum~ngga sami bidhal, at~tulung ing Sang Nata. Nanging kula badhe laj~ng p~rang kemawon. Bot~n mawi sowan ing Sang Prabu. Bilih Surapati sampun kac~p~ng kemawon kula sowan." Ki Sindur~ja wicant~n malih, "Tuwan, kula ajrih y~n anglilanana g~n sampeyan karsa p~rang, prayogi sampeyan sowan rumiyin. Sanajan sampeyan p~ranga y~n sampun angsal idinipun Sang Prabu." Kapitan Tak sami bidhal l~lurung. Lampahipun gin~lak, sampun sakump~ninipun, ang~b~ki dumugi ing alun-alun Kartasura, bala Kump~ni kabarisak~n sal~ring waringin kurung. Kapitan kalihan Ki Sindur~ja sowan minggah ing sitinggil. inggih anurut dhat~ng Ki Sindur~ja, laj~ng "Gusti, punika warninipun Kapitan Tak. Kula b~kta sowan ing Ngarsa Dal~m." Sang Prabu laj~ng angawe sarwi mulung astanipun. Kapitan Tak enggal nyandhak at~tabehan. Sadhat~ngipun ing Ngarsa Dal~m Ki Sindur~ja matur, Kapitan Tak matur, "Sinuhun, kula angaturak~n tabenipun kaki Jendral sarta para rad sadaya. Kaping kalih, kula angaturak~n pakintunipun pun kaki Jendral, rajabrana awarni-warni, kaatura ing Panj~n~ngan Dal~m. Kaping tiga, kula kautus nyuwun b~buj~nganipun tiyang Kump~ni kang wont~n ing nagari Dal~m, anama pun Surapati, sabab dosanipun ag~ng dhat~ng tiyang Kump~ni. Mugi andadosna par~nging galih Dal~m. Inggih kula piyambak kang badhe ny~p~ng. Amung mugi kaidinana kemawon." Sang Nata alon angandika, "Kapitan, ing sak~he pakirime si kaki Jendral ya bang~t tarima kasih ingsun. Dene prakara Si Surapati sira aja susah. Ingsun ya ambiyantoni marang sira. Nanging Si Surapati sam~ngko wis golong sabyantu karo p~patih ingsun kang j~n~ng Nrangkusuma, amungsuh marang ingsun. Malah ingsun wis matah bupati loro Ian sabalane. Ingsun kon angrusak ing kapatihan, ingsun kon any~k~l marang Si Surapati karo Si Nrangkusuma. Sam~ngko wis padha p~rang rame. Sira anaa ing ngarsaningsun bae, sabab bang~t 231
sum~lang ingsun. Manawa bupati loro mau kasoran p~range, Si Surapati m~sthi ang~suk sum~ja ngrusak kadhaton. Kang sun jaluki tulung sapa? Kajabane amung sira. Mulane sira barisa ing alun-alun bae, sanajan sira p~ranga ya anaa ing ngarsaningsun." Kapitan sar~ng mir~ng pangandikanipun Sang Prabu sakalangkung suka manahipun sarta alon matur, "Sinuhun, Panj~n~ngan Dal~m sampun kuwatos. Y~n kula taksih g~sang, pun Surapati prasasat sampun kag~g~m ing tangan kula, amsthi badhe p~jah dening kula." Kapitan Tak nunt~n tumurun saking ing sitinggil anata barisipun. Ki Dipati Sindur~ja enggal utusan sarta mawi s~rat dhat~ng Ki Cakraningrat kalihan Tum~nggung Jangrana. Ung~ling s~rat, asuka uninga, y~n Kapitan Tak sampun dhat~ng wont~n ing alun-alun. Utusan wau inggih sampun k~panggih kalihan Cakraningrat kang saw~g p~rang wont~n ing padhusunan sawetaning kadhaton. Cakraningrat sar~ng sampun tampi s~rat, enggal amb~r~g p~rangipun. Surapati kapurih dhat~nga ing alun-alun sarta dipun sanjatani, nanging bot~n mawi mimis. Anunt~n wont~n bala ing Sampang satunggil anama Konang Pasir awicant~n dhat~ng kancanipun. "K~nca, iki p~rang apa g~guyon?, awakku k~s~l t~m~n, sarta kapanas~n. Payo padha dijajal nganggo mimis." Konang Pasir wau laj~ng anyanjata mawi mimis, angsal rencangipun Surapati satunggil p~jah. Surapati sar~ng sum~r~p sang~t n~psu dene tiyang Sampang anglairak~n waw~linge gustinipun. Surapati wau laj~ng angamuk dhat~ng balanipun Cakraningrat. Tiyang tiga sampun sami dipun suduki nanging bot~n p~jah, laj~ng dipun r~mbat dhat~ng kancanipun, kaaturak~n ing Sang dipati. Dipati Cakraningrat sar~ng aningali rencangipun tiga sami tatu, sang~t suka ing galihipun, dene wont~n pratandhanipun y~n prang say~ktos. Ki lumaj~ng sabalanipun sarta amb~kta Cakraningrat wau nunt~n rencangipun tiga kang sami tatu. Surapati inggih nunt~n ambuj~ng sarta anyanjatani. Palaj~ngipun Ki Cakraningrat wau sampun dumugi ing alun-alun. Rencangipun kang sami tatu kab~kta langkung ngarsaning baris Kump~ni. Ki Dipati Sindur~ja laj~ng sanjang dhat~ng Kapitan Tak. "Tuwan, punika tiyang Sampang sampun kawon p~rangipun, sampeyan angatos-atosa. Kapitan Tak t~tiyang Sampang sakalangkung duka, ambanting t~piyonipun sarta parentah anabuh sar~ng aningali 232
tambur, kathahipun pitulas. Tinabuh sar~ng swaranipun brang brangan. Bot~n dangu Surapati sabalanipun dhat~ng, lum~b~t ing alun-alun sarta asurak-surak. Para bupati enggal sami m~thukak~n p~rangipun Surapati, sarwi angarutug ing sanjata. Surapati sarta balanipun laj~ng sami ngamuk. Para bupati sabalanipun dhadhal, sami lumaj~ng angungsi ing sawingkingipun Sang Prabu. Kapitan Tak enggal angabani Kump~ninipun, sar~ng ang~dr~l dhat~ng Surapati, swaranipun kados lan g~lap, sabalanipun laj~ng sami ngamuk anusup kukus, arame prangipun. Balanipun Surapati sarta bala Nrangkusuman kathah kang p~jah, bala Kump~ni inggih kathah kang p~jah. Bangke sungsun atindhih, kang p~rang sami angidak bathang. Surapati nunt~n mundur dhat~ng ing pagongan, sum~ja badhe ngombe. ing paprangan p~t~ng sang~t dening kukus. Surapati Nunt~n wont~n utusanipun Sang Prabu, andhawuhi Surapati dikakak~n maj~ng prang. Surapati matur sandika laj~ng mangsah prang, katadhahan ing Kapitan W~landi anama Brikman. Surapati dipun laj~ng mal~s anyuduk. p~dhang awali-wali, nanging bot~n pasah, Kapitan inggih bot~n pasha. Surapati dipun candhak dhat~ng kapitan sarta kacakot gulunipun, Surapati sang~t gila dening il~r, nunt~n lumaj~ng sak~dhap. Eng~t y~n angandhut patr~m, laj~ng katarik sarta wangsul. Kapitan Brikman dipun patr~m gulunipun sampun p~jah. sakalangkung laj~ng angabani Kump~ninipun. Angarutug ing sanjata bramatya, dhat~ng Surapati tuwin am~dhangi, nanging bot~n kenging. Rad~n Nrangkusuma sabalanipun at~tulung, arame p~rangipun. Tiyang Jawi tuwin Kump~ni kathah ingkang p~jah. Kapitan Tak kinarubut dipun waosi tuwin sinudukan, inggih bot~n pasah, dhuwungipun Surapati sakawan sami putung sadaya. Kapitan Tak sakalangkung t~guh. Surapati sabalanipun nunt~n mundur dhat~ng pagongan, sum~ja aso. Tiyang Kump~ni inggih taksih ngarutug ing sanjata saking kat~bihan. Kapitan Tak sar~ng aningali Brikman p~jah, Nunt~n wont~n utusan saking Sang Prabu andhawahi dhat~ng Surapati andikakak~n maj~ng prang malih. Surapati amangsuli, "Prik~nca utusan, dika matur ing Sang Nata, kula aso rumiyin kalihan badhe ngombe, sabab sang~t g~nipun sami kasatan. Dene kula bot~n bot~nipun lumaj~ng, tiyang sampun kula s~ja awor g~tih kalihan Kump~ni." Utusan laj~ng wangsul matur ing Sang Prabu. 233
Sang Nata sar~ng mir~ng aturing utusan laj~ng m~s~m, sarta angandika dhat~ng Pangeran Pug~r, "Adhi Mas, sira t~tulunga p~rang. Si Surapati bang~t gone sayah, manawa katiwasan." Pangeran Pug~r matur sitinggil dhat~ng kori kamandhungan, amanggihi abdinipun, kathahipun wolulas. Pangeran Pug~r sarta abdinipun wolulas wau laj~ng sami salin busana, amindha rencangipun Surapati. Sasampuning sami dandos laj~ng sami mangkat ngal~r ngil~n anjog ing masjid. Nunt~n menggok mangetan m~dal kori ing masjid dumugi ing alun-alun. Surapati kalihan Nrangkusuma awas aningali, y~n Pangeran Pug~r at~tulung, enggal maj~ng ngamuk. Pangeran Pug~r wau sampun aj~ng-aj~ngan kalihan Kapitan Tak, sarta amandhi waos Kyai Pal~r~d. Kapitan Tak laj~ng dipun larihi, iganipun tatas t~rus ing walikat sampun p~jah bot~n angulicik. Kump~ni sakantunipun laj~ng dipun amuk dhat~ng Surapati sarta abdinipun Pangeran Pug~r, sampun sami p~jah sadaya, ingkang taksih g~sang amung salawe, sumyur sami lumaj~ng. Ki Dipati Sindur~ja enggal amitulungi angl~mpakak~n Kump~ni kang sami kataton taksih g~sang, sami kab~kta dhat~ng loji. sandika laj~ng tumurun saking Sang Prabu sar~ng aningali p~rangipun Surapati sakalangkung suka, sarta angal~m dhat~ng ingkang rayi sarta dhat~ng Surapati, laj~ng utusan animbali ingkang rayi, kalih Surapati, tiga Nrangkusuma. Priyantun t~tiga sampun sami dhat~ng ing ngarsanipun Sang Prabu. Sang Nata m~s~m sarwi ngandika, "bagea kang padha m~ntas p~rang." Priyantun t~tiga matur saha s~mbah, "inggih wiluj~ng sabab saking pang~stu Dal~m." Laj~ng sami pinaringan dh~dhaharan, wowohan tuwin unjuk-unjukan. Sang Nata angandika malih dhat~ng Rad~n Surapati, "Surapati, wis bang~t tarimaningsun marang sira. Sira ingsun ganjar nagara ing Pasuruan, ~nggonana. Lan sira sun ganjar nama Rad~n Tum~nggung Wiranagara. Ana ing kono aja p~gat ~nggonira pacak baris, sarta an~lukna desa sakiwa t~ng~ning kono. Dene Si Nrangkusuma ya milua marang ing Pasuruan, aja pisah lan sira. Ana ing d~dalan angobongana sira bocah d~desan. Kang bakal m~ncanagara kab~h." sun kon amb~buru marang Sang Nata laj~ng angandika dhat~ng para bupati, "bocah bupati kab~h. Sira padha n~ks~nana y~n Si Sindur~ja sam~ngko sun gawe patih angg~nt~ni Si Nrangkusuma, lan adhimas Pangeran Panular sun 234
lih arane, aj~n~nga Pangeran Arya Mataram, sun paringi bumi s~wu karya." Para bupati inggih jum~n~ng sadaya. l~lungguh Sang Nata angandika malih dhat~ng Ki Sindur~ja, "Sindur~ja, sira kirima layang marang kum~ndur ing Japara. Aw~ha w~ruh y~n Si Tak tump~s lan sakump~nine kab~h ana ing paprangan." Ingkang sami kadhawahan matur sandika. Sang Nata kondur angadhaton. Rad~n Tum~nggung Wiranagara kalihan Rad~n Nrangkusuma inggih laj~ng bidhal sabalanipun sarta dipun b~buj~ng dhat~ng bala m~ncanagari. ing Pasuruan bala m~ncanagari nunt~n wangsul Sadhat~ngipun dhat~ng ing Kartasura. Dene Rad~n Tum~nggung Wiranagara wau wont~n ing ngriku inggih laj~ng ab~b~t~ng sarta aj~jagang, an~luk an~lukak~n ag~ng b~barisanipun. dhusun sakiwat~ng~ning ngriku. Sampun Kacariyos Rad~n Dipati Sindur~ja, sampun anglampahak~n utusan dhat~ng ing Japara sarta mawi s~rat mung~l saking Sang Prabu. Sadhat~ngipun ing Japara k~panggih kalihan kum~ndur S~lupriyansah, s~rat sarta ngaturak~n sakalangkung duka, wadana dados rah, andik netranipun sarta ag~drug-g~drug. Milanipun kum~ndur sang~t duka, sabab sampun mir~ng pawartos y~n t~tiyang Jawi p~rangipun silip. Ing lair mitulungi dhat~ng Kapitan Tak, nanging ing batos amitulungi dhat~ng Surapati. Utusanipun Sang Prabu laj~ng dipun pitambuhi kemawon, sarta bot~n kasukanan s~rat wangsulan. Utusan inggih nunt~n mantuk palarasan. Sadhat~ngipun ing Kartasura inggih laj~ng matur ing Sang Prabu y~n kum~ndur sang~t ~ngg~nipun n~psu sarta bot~n amangsuli s~rat. s~rat. Kum~ndur sasampuning maos Sang Nata sar~ng mir~ng aturing utusan sakalangkung duka, laj~ng ngandika dhat~ng Pangeran Pug~r, "Adhi Mas, sar~hning si kum~ndur sam~ngko sang~t ~nggone n~psu, iku kapriye kang dadi r~mbugira? Y~n ing karsaningsun ya aja tanggung gonira dadi mungsuh. Wal~nda ing Japara bakal sun tump~s pisan." Pangeran Pug~r matur, "Kakang Prabu, ing panuwun kula, ing saupami Panj~n~ngan Dal~m karsa amam~ngsahan kalihan tiyang Kump~ni sampun ngantos ng~gl~h. Prayogi mawi aling-aling, nanging y~n kenging inggih sampun ngantos mam~ngsahan. Sabab sanajan punika tiyang kapir sampun amitulungi prang ing Panj~n~ngan Dal~m. Panj~n~ngan Dal~m sampun kapotangan padam~lan tuwin kasaenan. 235
Saupami Panj~n~ngan Dal~m sang~t-sang~t anyidrani, bot~n wande badhe angap~sak~n karaton Dal~m." Sang Nata sar~ng mir~ng aturipun ingkang rayi, laj~ng sar~h ing dukanipun sarta alon ngandika, "Adhi Mas, y~n kaya m~ngkono sira marentahna marang bocah ingsun kab~h. Sapa-sapa kang bisa angr~rapu ing n~psune si kum~ndur, bakal g~dhe ganjaran ingsun." Pangeran Pug~r matur sandika laj~ng m~dal saking kadhaton, anantun dhat~ng para bupati sapangandhap. Anunt~n wont~n mantri kaparak satunggil, turunipun tiyang an~l~h, anama Jiwaraga, punika sagah angr~rapu dhat~ng kum~ndur, laj~ng kadhawahan mangkat dhat~ng Japara, sarta bin~ktanan s~rat. Ki Jiwaraga inggih laj~ng mangkat. Sadhat~ngipun ing Japara sampun k~panggih kalihan kum~ndur amaringak~n s~rat sarta kapal rakitan. Ung~ling s~rat, Sang Prabu amratelakak~n ing kat~m~nanipun dhat~ng Kump~ni, kalanipun p~rang Kapitan Tak kalihan Surapati. Kum~ndur sasampuning maos s~rat sang~t kaduwungipun ~ngg~nipun n~psu kala rumiyin. Ki Jiwaraga wicant~n. ing Sang Nata amratelakak~n dhat~ng sampeyan. Supados sampeyan sampun ngantos san~s tampi. M~nggah prangipun Kapitan Tak rumiyin, say~ktos y~n tiyang Jawi ngiloni dhat~ng Kump~ni, malah kathah ingkang sami p~jah. Suprandosipun dipun wastani silip p~rangipun dhat~ng tiyang bot~n r~m~n ing Sang Prabu." Akathah-kathah pangr~panipun Ki Jiwaraga wau ~ngg~nipun murih ngrap~tak~n ing ar~nggang, supados Sang Prabu sampun ngantos crah kalihan kum~ndur. "Tuwan, lampah kula punika kautus Jiwaraga, sakalangkung suka manahipun sarta wicant~n. "Kyai Jiwaraga, kula kaparingan kapal sarta s~rat, inggih sakalangkung panuwun kula sarta sampeyan suwunak~n bingah. pangapunt~n ing Sang Prabu m~nggah ing kal~patan kula. Dene kula Ing mangke kula ingkang bot~n prayogi. angg~ga pawartos amborongak~n ing sampeyan, supados Sang Prabu sampun ngantos ~ru galihipun dhat~ng kula. Kalihan kula angaturi baludru sarta renda tuwin barang san~sipun. Mugi sampeyan aturak~n ing Sang Prabu." Ki Jiwaraga sang~t bingah ing manahipun. Anunt~n pamitan. Kum~ndur urmat angat~rak~n sajawining kori. Kum~ndur sar~ng mir~ng pangr~panipun Ki Ingkang kaping kalih kula mugi Lampahipun Ki Jiwaraga sampun dumugi ing Kartasura, Sang Nata pinuju sinewaka. Ki Jiwaraga wau inggih laj~ng sowan angaturak~n 236
wiwitan dumugi ing w~kasan, tuwin r~ruba saking ing kum~ndur kang warni baludru, renda sapanunggilanipun inggih sampun kaaturak~n sadaya. Sarta aturipun Ki Jiwaraga y~n kum~ndur wau sampun ical sakite manahipun. Malah anyuwun pangapunt~n. Jiwaraga sakalangkung suka ing galihipun, laj~ng ngandika dhat~ng para dipati. sang~t pangr~panipun Sang Nata sar~ng mir~ng aturipun Ki "Bocahku bupati kab~h, sira padha ng~str~nana, y~n Si Jiwaraga ingsun gawe bupati ing Japara, ingsun paringi j~n~ng Tum~nggung Martapura." Para bupati sami saur paksi sadaya. Sang Nata ngandika malih dhat~ng Ki Tum~nggung Martapura, "Martapura, sira mangkata sesuk marang Japara, sarta layang ingsun paringna marang kum~ndur." Martapura matur sandika, Ing enjingipun anunt~n mangkat kalihan saanakbojonipun tuwin kulawangsanipun sadaya. laj~ng pradangdosan. sarta amaringak~n s~rat. Kum~ndur sasampuning maos s~rat sakalangkung suka manahipun, alon ~ngg~nipun wicant~n. "Kyai tum~nggung, sang~t ing sokur kula dene sampeyan angsal sihipun Sang Prabu kadadosak~n bupati wont~n ing Japara ngriki, am~sthi badhe kenging kula bekani. Pan~dha kula mugi sampeyan nunt~n yasa padal~man ingkang prayogi." Ki Tum~nggung Martapura anunt~n pamit dhat~ng pamondhokan. Sadhat~ngipun ing Japara laj~ng lum~b~t ing loji, ayasa padal~man sakalangkung sae, sarta sampun mukti sas~ntananipun tuwin anak bojonipun. T~tiyang ing Japara inggih sami asih. Sar~ng ing lami-lami anunt~n wont~n tiyang W~landi satunggil amb~dhog ayamipun tiyang Jawi. Sar~ng kaw~nangan dhat~ng ingkang gadhah, W~landi wau laj~ng dipun c~p~ng sarta dipun g~bagi, rai dipun calor~ngi ~nj~t lan nila, nunt~n dhat~ng sarta katur dhat~ng pangag~ngipun kum~ndur. pangag~ngipun Kum~ndur sar~ng sum~r~p sakalangkung duka dhat~ng Tum~nggung Martapura. Pamanahipun kum~ndur kawastanan saking pangajanipun Ki Martapura ingkang amb~g digung, adam~l saw~nang-w~nang dhat~ng tiyang W~landi. Kum~ndur wau laj~ng adam~l s~rat katur ing Sang Prabu, anyuwun p~jahipun Ki Tum~nggung Martapura. Utusanipun kum~ndur laj~ng mangkat dhat~ng ing Kartasura, anjujug Kacariyos Ki Martapura wau sampun kauculak~n. Tiyang W~landi laj~ng lapur 237
ing panangkilan, laj~ng angaturak~n s~rat. Sampun tinampenan ing Sang Prabu sarta winaos. Sang Nata sasampuning maos s~rat sakalangkung duka, pasuryanipun abrit, laj~ng angandika dhat~ng Arya Sindur~ja. "Sindur~ja, layange kum~ndur iki wangsulana. Prakara ~nggone anjaluk patine Si Martapura, ya bakal ingsun turuti, nanging kon~n sum~ne ing sasi ngar~p iki. Ingsun bakal kongkonan bocah bupati marang ing Japara, sun kon mat~ni marang Si Martapura." Arya Sindur~ja matur sandika, utusan saking Japara wau inggih sampun winangsulan. Kala samant~n Sang Nata ing dalu animbali para bupati lum~b~t ing kadhaton. Sang Prabu angandika dhat~ng Arya Sindur~ja, "Sindur~ja, sira lumakua marang Japara, karo Si Jangrana, t~lu Si Mangunon~ng, kapat Suranata, kalima Si Binarong, lan sabalane kab~h. Si Martapura sira taria, sar~hning dh~w~ke dijaluk patine marang si kum~ndur, apa dh~w~ke wani anglawana p~rang karo wong Wal~nda? Manawa Si Martapura wani, sira Ian sakancanira bupati mau padha ambiyantonana, anglabuhana marang Si Martapura. Nanging kang r~mit, aja kongsi ang~tarani, ya m~ngsa bodhoa sira ~nggonira angreka. Mulane m~ngkono, dene si kum~ndur mau tanpa ngrasa, wani-wani anjaluk patine bocah ingsun bupati. Manawa Si Martapura ora wania banjur wisna pisan. Poma sira dibisa sarta dingati-ati." Ki Sindur~ja sarta bupati sami mantuk apradangdosan. sakawan matur sandika, nunt~n Ing enjingipun laj~ng sami mangkat, lampahipun sampun dumugi ing Japara, anjujug ing loji. Kum~ndur ing Japara inggih am~thuk sarta para up~siripun. Kump~ninipun sami urmat ~dr~l sanjata tuwin mariy~m. Rad~n Dipati Sindur~ja sarta bupati sakawan sampuning ttabean laj~ng bin~kta lum~b~t ing loji sarta sinuguhan waradin sabalanipun. Rad~n Dipati Sindur~ja alon wicant~n dhat~ng kum~ndur, "Tuwan, lampah kula mriki punika, kula kautus ing Sang Prabu, andikakak~n m~jahi dhat~ng pun Martapura. Nanging w~lingipun Sang Prabu, pun Martapura p~jaha wont~n sal~b~ting loji ing ngarsa sampeyan, tuwin ing ngarsanipun para upsir. Kula kaparingan kanthi bupati sakawan." Kum~ndur sar~ng mir~ng sakalangkung suka sarta amangsuli, "Rad~n Dipati, sang~t ing tarima kasih kula ing sih pracayanipun Sang 238
Prabu kang dhumat~ng ing kula tuwin tiyang Kump~ni sadaya. Kula rumaos bot~n sag~d mal~s. "Tuwan, benjing-enjing pun Martapura badhe kula timbali mriki, y~n sampun dhat~ng laj~ng kula k~n nyuduki dhat~ng bupati sakawan punika wont~n ing ngarsa sampeyan. Sampeyan mugi angatos-atosa." Ki Sindur~ja wicant~n malih, Kum~ndur amangsuli, "Rad~n Dipati, kula inggih miturut ing sakarsa sampeyan." Ki Dipati Sindur~ja laj~ng pamit amasanggrahan. Sar~ng wanci ing dalu Ki Dipati Sindur~ja apir~mbagan kalihan bupati sakawan sarta Ki Tum~nggung Martapura dipun timbali adh~dh~mitan. Rad~n Sindur~ja angandika dhat~ng Ki Martapura, "T~kaku mrene iki diutus ing Sang Prabu anari marang kowe. Sar~hning kowe dijaluk patimu marang wong Kump~ni, iku kowe apa wani anglawan p~rang? Y~n kowe wani aku sarta bupati papat iki dikakake anglabuhi marang kowe." Martapura matur, "Yen makat~n ingkang dados karsanipun Sang Prabu, kula inggih anglampahi, sarta kula inggih bot~n ajrih am~ngsah prang kalihan Kump~ni. Lan pint~n laminipun tiyang g~sang wont~n ing donya? Ing benjing inggih bot~n wande badhe p~jah. Aluhung p~jah aprang sabil." laj~ng angandika, "Y~n m~ngkono, sesuk bakal sida r~r~mpon ana sajroning loji. Martapura, y~n aku sesuk wis ana sajroning loji sarta bupati papat iki, kowe bakal dakkongkoni dakundang, ya nuli t~kaa, banjur amuka bae. Dene aku sarta bupati papat iki ya milu ngamuk Ian sabalane kab~h." Ki Dipati Sindur~ja mir~ng kasagahanipun Martapura, Ki Martapura matur, "Inggih. Sampun sum~lang galih sampeyan. Benjing-enjing tiyang Kump~ni am~sthi tump~s dening kula." "Benjing-enjing kula kang nyuduk Jangrana dakbubuhi anyuduk kapitane, kakang kum~ndur, adhi Binarong anyuduka lutnane, adhi Mangunon~ng alp~r~se. Ki lurah anj~n~ngana bae, aja milu-milu, sabab iku prasasat sarirane Sang Prabu." Anunt~n sami bibaran. Ki Suranata anyambungi, angangge g~gamaning prang, sarta amilihi balanipun ingkang pant~s kab~kta um~b~t ing loji, badhe kaajak ngamuk. Rad~n Sindur~ja balanipun p~pilihan suwidak. Ki Jangrana kawan dasa, Ki Suranata s~k~t, Ki Sar~ng enjingipun laj~ng sami dangdos, sami 239
Binarong kalih dasa, Ki Mangunon~ng tigang dasa. Dados tiyang kalih atus sampun sami angatos-atos, laj~ng bidhal saking pasanggrahan. Sadhat~ngipun ing loji balanipun ingkang kathah sami kad~k~k ing jawi sadaya, amung bala p~pilihan wau ingkang kab~kta lum~b~t. Dene kum~ndur sarta upsiripun inggih sampun sami l~nggah ing kursi, aj~ng aj~ngan kalihan para bupati sarta kas~gah inuman. Rad~n Dipati Sindur~ja nunt~n utusan animbali Ki Tum~nggung Martapura, utusan inggih sampun mangkat. Sadhat~ngipun ing ngriku Ki Martapura k~panggih til~m, as~ngadi sakit. Bathukipun dipun pilisi ing j~jampi, utusan wau "Ki Tum~nggung, j~ngandika dipun timbali ing Rad~n Dipati dhat~ng ing loji." inggih laj~ng matur, Ki Martapura amangsuli, "Munjuka marang Ki Lurah, y~n aku lara ng~lu, mum~t ora bisa lumaku." Ing batos Ki Martapura wau sang~t kaduwungipun ~ngg~nipun sagah badhe ngamuk dhat~ng Kump~ni. Upami wont~na kang sag~d nyand~kak~n Ki Martapura, barang darb~kipun suka y~n kap~ndh~tana sadaya. Utusan wau laj~ng wangsul matur ing Rad~n Sindur~ja, Rad~n Sindur~ja sar~ng mir~ng sakalangkung duka, wadananipun abrit dados rah, "Kakang Binarong, Si Martapura edan, agawe lings~ming nagara. Layake anaking wong edan, turuning wong kumpra. Kowe m~nyanga ngomahe Si Martapura, takonana dh~w~ke iku bupati apa wong edan?! Apa ta wong kumpra?! Manawa dh~w~ke ngaku wong kumpra banjur sudukana bae, k~thok-k~thok gulune, ~ndhase cangking~n marene. Y~n dh~w~ke ngaku bupati, yagene daktimbali ora t~ka?" Ki Binarong matur sandika laj~ng mangkat. laj~ng ngandika dhat~ng Tum~nggung Binarong. Kum~ndur alon wicant~n dhat~ng Rad~n Sindur~ja sarwi m~s~m. "Saudara, lah punika y~n Martapura. Wawratipun sampeyan ingkang nimbali purun matur makat~n. L~r~sipun sampeyan punika dipun angg~pa Sang Prabu, y~n saw~g sakit ng~lu kemawon, bok dipun b~tah b~tahak~n. Upami bot~n sag~d lumampah dipun gotonga inggih pant~s." Rad~n Sindur~ja sar~ng dipun unggar-unggar dhat~ng kum~ndur sangsaya sang~t n~psunipun, sarwi wicant~n, "Tuwan, sampeyan antos sadint~n punika, pun Martapura am~sthi badhe p~jah dening kula." Kum~ndur sakalangkung suka ing manahipun. 240
Wondene Iampahe Ki Binarong wau igih sampun dumugi ing griyanipun Martapura. Ki Martapura k~panggih til~man sarwi k~mul. Ki Binarong ab~ngis wicant~nipun dhat~ng Martapura, "Heh Martapura, kowe iki anak nguwong apa anaking asu?! Aku diutus ing Ki Lurah dikakake mriksani marang kowe. Kowe isih dh~m~n dadi bupati apa wis korucat gonmu dadi bupati? Angulihi wijiling b~buruh? Yen kowe sum~ja dadi buruh man~h, aku dikakake nyangking ~ndhasmu." Ki Martapura mir~ng wicant~ne Ki Binarong sakalangkung kag~t, l~nggah sarta amangsuli. "Kakang Binarong, aku ora w~di angamuk marang wong Kump~ni. Sanajan dikarubuta satus aku ya ora gumingsir, aku wong lagi lara t~m~nan, ing saiki wis waras." "ah aja ~mbr~b~gi kuping! Cocotmu cal~mang-cal~mong. Mau b~ngi saguhmu kumr~s~k kaya garimis, toging ng~ndon awad-awad lara. Lah saiki kapriye?, Y~n kowe wani ayo mangkat. Manawa kowe dhasar ora wani gulumu pr~n~kna dakk~thoke!" Ki Binarong any~ntak, Ki Martapura sumaur, "lya ayo padha mangkat" Martapura enggaI dangdos, angangge dhuwung t~tiga anunt~n mangkat. ingancaran l~nggah, Rad~n Sindur~ja pitak~n. "Martapura, kowe mau apa lagi ewuh umbal, dene taktimbali suwe ora t~ka?" Martapura tumungkul sarta linggih ing kursi. Kum~ndur enggal ang~jepi lutnan W~landi satunggil. Lutnan wau inggih sampun sum~r~p ing wangsit, laj~ng anyandhak g~las, anglarihi inuman dhat~ng Martapura. Martapura enggal ngad~g anampani g~las. Astanipun gum~t~r. Rad~n Sindur~ja sarta bupati sakawan inggih sami ngad~g saking ing kursi, sarta sami angatos-atos sum~ja sar~ng ngamuk. Wondene lutnan wau sar~ng g~las sampun tinamp~n, enggal any~ndhal dhuwungipun Martapura, sampun kenging satunggil Martapura ulatipun biyas, nunt~n lumaj~ng. Rad~n Sindur~ja sal~b~ting galih sakalangkung ngungun sarta duka, nunt~n parentah dhat~ng bupati sakawan andikakak~n nututi sarta anyuduki dhat~ng Martapura. Martapura inggih sampun kacandhak, laj~ng sinudukan sampun ing p~jah. Bathangipun ajur. Bupati panggenanipun sarta angr~r~pa, alon ~ngg~nipun wicant~n dhat~ng Rad~n Sindur~ja, "Saudara, pun Martapura kula kint~n sang~t digdayanipun, dene adam~l ebahipun tiyang sanagari." Sadhat~ngipun ing loji sampun sakawan nunt~n wangsul l~nggah. Kum~ndur sakalangkung suka 241
Rad~n Sindur~ja awicant~n. "Tuwan, kala taksih dados mantri kaparak inggih sang~t digdayanipun, mila kaabd~kak~n." Rad~n Sindur~ja laj~ng parentah anjarahi barang darb~kipun Martapura sarta amboyongi anak rabinipun. Utusan inggih sampun lumampah, sabarang darb~kipun Ki Martapura sampun kakl~mpakak~n katur ing Rad~n Sindur~ja. Rad~n Sindur~ja nunt~n wicant~n dhat~ng kum~ndur, "Tuwan, sabarang g~gadhahanipun Martapura sampun sami kula kl~mpakak~n. Manawi wont~n ingkang sampeyan karsani mugi kapundhuta." Kum~ndur alon amangsuli, "Saudara, kula bot~n aj~ng. Kula dam~l punapa barang punika? Sang Prabu ingkang wajib kagungan. Dene m~nggah awak kula, sampun sang~t ing tarima kasih kula, inggih pracayanipun Sang Prabu kang dhumat~ng ing kula tuwin tiyang Kump~ni sadaya. Kula rumaos bot~n sag~d mal~s." "Yen sampeyan bot~n karsa inggih sampun. Kalih dene malih sampeyan tampia dhawahipun Sang Prabu aprakawis pun Surapati. Sar~hning s~mangke sampun kant~nan panggenanipun wont~n ing Pas~dhahan. Mila makat~n manawi s~lak ngr~bda, am~sthi badhe ngrisakak~n nagari kang c~lak-c~lak ing ngriku. Dene Sang Nata inggih sampun anglampahak~n bupati k~kalih, angg~bag ing Pasuruan. Nanging bot~n kangge sam~nut, laj~ng tump~s sadaya. Mila Sang Prabu sang~t ing susahipun. Nunt~n dhawah dhat~ng kula amundhut bantu tiyang Kump~ni." Rad~n Sindur~ja wicant~n malih, Kum~ndur amangsuli, "Saudara, y~n makat~n, kula utusan ngaturi priksa dhat~ng ing Batawi rumiyin. Sasampuning rampung ~ngg~n kula pir~mbagan." Rad~n Sindur~ja sarta bupati sakawan laj~ng pamit bidhal. Kum~ndur inggih sampun amb~ktani barang warni-warni badhe katur ing Sang Prabu. Lampahipun Ki Sindur~ja sampun dumugi ing Kartasura, laj~ng sowan ing Sang Prabu angaturak~n ing wiwitan dumugi w~kasan. Sang Nata mir~ng aturipun Ki Sindur~ja sakalangkung ngungun, laj~ng dhawah dhat~ng Rad~n Sindur~ja dikakak~n ambucal sab~b~tipun Martapura, Sang Nata bot~n karsa angabd~kak~n. cariyosipun Pan~mbahan Rama maras~puhipun Trunajaya kala b~dhahipun ing Kadhiri. Sap~jahipun Trunajaya Pan~mbahan Rama wau lumaj~ng, bot~n wont~n ingkang sum~r~p. Ing Amangsuli 242
mangke Pan~mbahan Rama ad~dunung wont~n ing dhusun M~lambang dhusun tanah sakiwat~ng~ning ngriku. Sampun kathah kang sami suyud wau, adam~l tat~ng~r panggang ayam min~ngka asor ungguling prang. Y~n Pan~mbahan Rama badhe unggul p~rangipun, panggang ayam punika sag~d g~sang malih sarta kaluruk. Y~n badhe kawon am~sthi p~rangipun inggih taksih atulus dados panggang. Sar~ng sampun adam~l t~t~ng~r makat~n, Pan~mbahan Rama nunt~n angg~tak dhat~ng panggang. Panggang ayam laj~ng mabur sarta kaluruk. Balanipun sami eram sarta sami pitados, y~n badhe unggul p~rangipun. Anunt~n ulam lele sajodho kad~k~kak~n ing pinggan, dipun k~n m~n~k galugu. Ulam lele wau inggih laj~ng mancolot dhat~ng wit kalapa, m~n~k manginggil dumugi ing pupus. Balanipun Pan~mbahan sangsaya sang~t eramipun. Kala samant~n Pan~mbahan Rama sampun kathah balanipun. Misuwur ing tanah sakiwat~ng~ning ngriku. Y~n sakalangkung sakti. r~di kidul, sarta an~luk-n~lukak~n tiyang Anunt~n katur ing Sang Prabu. Sang Nata enggal parentah dhat~ng Tum~nggung Jangrana, kalih Tum~nggung Mangkuyuda, tiga Natayuda, dikakak~n anglurugi dhat~ng M~lambang. Tum~nggung t~tiga inggih laj~ng bidhal sabalanipun. Wondene Pan~mbahan Rama inggih sampun sum~r~p, y~n badhe dipun inggahi g~gaman saking ing Kartasura. Nunt~n parentah dhat~ng rencangipun anama R~ngga Dhadhapan. "R~ngga Dhadhapan, kowe amapagna mungsuh kang saka ing Kartasura. Bala kab~h padha adun~n prang. Nungganga jaran sarta w~wuda, p~cut iki un~kna, lan kowe c~lathua p~cut larut, aja m~n~ng m~n~ng, am~sthi bakal m~nang p~rangmu." R~ngga Dhadhapan matur sarta anamp~ni p~cut. Laj~ng parentah ambidhalak~n sandika g~gaman. Balanipun sadaya inggih sami wicant~n p~cut larut, gumuruh swaranipun. Bala ing Kartasura anadhahi, bot~n dangu balanipun Pan~mbahan Rama kathah ingkang p~jah, sakantunipun sami lumaj~ng. R~ngga Dhadhapan p~cutipun laj~ng kabucal, badhe nyandhak waos sum~ja ngamuk, kas~lak dipun karocok ing kathah sampun p~jah. Bala ing Kartasura nunt~n sami lum~b~t dhusun ing M~lambang, sum~ja badhe any~p~ng Pan~mbahan Rama. Wondene Pan~mbahan Rama wau sar~ng sum~r~p balanipun sampun sami tump~s, laj~ng um~b~t ing sanggar mal~ngan. Wont~n ing ngriku Pan~mbahan Rama am~geng napas, laj~ng sirna. Bala ing Kartasura anunt~n anjarah saisining 243
dhusun, sarta angubr~s Pan~mbahan Rama, nanging bot~n pinanggih. Laj~ng sami bidhal mantuk dhat~ng ing Kartasura. Sampun katur ing Sang Prabu y~n Pan~mbahan Rama ical, bot~n kant~nan palaj~ngipun. Sang Nata sakalangkung ngungun. ing tanah r~di Kidul wont~n tiyang tapa satunggil. Turunipin Kyai Ag~ng Giring, ingkang gadhah daw~gan kang dipun ombe dhat~ng Kyai Ag~ng Matawis rumiyin. Tiyang tapa wau anama Ki Wanakusuma, sang~t angg~nipun ambant~r tapanipun. Pan~janipun supados katurunan wahyu, sag~da jum~n~ng Nata am~ngku ing tanah Jawi sadaya, g~ntos waris. Mila makat~n Ki Wanakusuma wau sum~r~p ing jangjinipun Kyai Pamanahan kalihan Ki Ag~ng Giring, benjing y~n turunipun Ki Pamanahan ingkang jum~n~ng Nata sampun kaping pitu, punika suka y~n dipun g~ntosana turunipun Ki Ag~ng Giring, m~ngka ing mangke sampun turunipun kaping n~m. Mila Ki Wanakusuma sang~t ~ngg~nipun ambant~r tapanipun. Bot~n antawis lami jal~r k~kalih, anama Jayaparusa kalih Jayal~lana. Punika tansah dipun bujuk dhat~ng ing ~mbanipun anama Ardikarun, dipun aturi angr~bat nagari Kartasura, g~ntos waris. Putra k~kalih wau inggih amiturut. Laj~ng an~luk-n~lukak~n ing ngriku sarta tiyang dhusun sakiwat~ng~n angubalak~n ing kas~kt~nipun. T~tiyang dhusun kathah kang sami kerut, amargi kenging ing k~mat ing ng~lmu singkir. Kala samant~n sampun kathah balanipun, antawis gangsal ~wu. Jayaparusa sarta Jayal~lana laj~ng sami sowan dhat~ng ingkang rama sarwi matur, "Rama, kula anyuwun idi sampeyan. Kula badhe ngr~bat nagari ing Kartasura g~ntos waris." Ki Wanakusuma wau agadhah anak Ingkang rama angandika, "Kulup, b~cik sar~hna dhingin, krana ing sam~ngko durung mangsane, kurang saturunan. Wruhanamu, mulane aku tapa iki, ya kowe kang sun tapakake, supaya kowe kalilanan dening Allah jum~n~nga ratu ing tanah Jawa. Sar~hning sam~ngko durung mangsane, luwih b~cik bant~r~n ~nggonmu tapa bae. Kar~pmu iku k~na diarani wong anggege m~ngsa, manawa ora lastari. Dene wong mangun p~rang iku luwih gampange, y~n wis mangsane." "Rama, kula am~ksa, bot~n kenging sampeyan palangi. Manawi sampeyan bot~n karsa tindak, inggih kula kalihan pun adhi kemawon kang badhe nglurug dhat~ng ing Kartasura. Ingkang putra matur, 244
Amung kagungan sampeyan bandera Waring kula suwun, badhe kula b~kta prang." "Kulup, manawa kowe ora k~na dakpalangi, aku ya m~ngsa tegaa." Kyai Wanakusuma laj~ng am~ndh~t bandera Waring, kaparingak~n ingkang putra. Jayaparusa anamp~ni, bandera Waring laj~ng mabur dhat~ng ing awang-awang nunt~n sirna. Ingkang Rama angandika, Jayaparusa matur, "Rama, kados badhe unggul p~rang kula. Pratandhanipun, dene bandera Waring mal~sat dhat~ng antariksa." "Kulup, saka r~mbuganmu ngarani, nanging aku gaw~kna jolang, bakal daktunggangi milu p~rang ing sira." Ingkang putra matur sandika, laj~ng parentah adam~l jolang sarta angundhangi balanipun, y~n badhe tumunt~n anglurug dhat~ng Kartasura. Sar~ng sampun sam~kta nunt~n bidhal. Sakalangkung Ingkang dados pangaj~ngipun baris Ki Ardikarun, kathah balanipun. putra k~kalih wont~n ing t~ngah sarta numpak kapal. Ki Wanakusuma kapikul ing jolang sawingkinging baris. Jayaparusa lan Jayal~lana samargi-margi tansah angubalak~n kas~kt~nipun, any~nggut alang alang tuwin rumput. Laj~ng kas~bar ing siti, nunt~n dados tiyang sarta sami any~p~ng g~gamaning prang, mila balanipun y~n tiningalan sakalangkung kathah. Padhusunan ingkang kamargenan sami risak kajarah-rayah. T~tiyang dhusun sami ngungsi ing nagari Kartasura. Sampun katur ing Sang Prabu, y~n wont~n m~ngsah dhat~ng saking r~di Kidul, balanipun sakalangkung kathah. Ingkang rama ngandika, Sang Nata enggal angl~mpakak~n para bupati sabalanipun, inggih sampun sami baris wont~n ing alun-alun. Sang Nata sampun t~dhak wont~n ing pag~laran. Bot~n dangu m~ngsah dhat~ng wont~n ing palaraban. Laj~ng sami ngamuk. Bala Kartasura anadhahi, arame p~rangipun. Bala Kartasura kathah kang p~jah. Nunt~n Pangeran Pug~r anglambung saking l~r sarta abdinipun kalih dasa laj~ng ngamuk. Bala Wanakusuman kathah kang p~jah. sum~ja m~dalak~n kas~kt~n, nanging bot~n wont~n dados. Kak~n manahipun, laj~ng ngamuk kalihan dhuwung. Pangeran Pug~r sinudukan bot~n pasha. Pangeran Pug~r laj~ng mal~s kalihan waos Kyai Pal~r~d. Jayal~lana tatas iganipun sampun p~jah. Jayaparusa laj~ng ngamuk, dipun tadhahi balanipun Sang Prabu tiyang Bugis anama Singabarong. Kancanipun Bugis kawandasa. Tyang Bugis wau kathah kang p~jah dening Jayaparusa. Jayaparusa inggih nunt~n p~jah dening tiyang Bugis. Jayal~lana anunt~n 245
Nanging tiyang Bugis bot~n sum~r~p, y~n punika gustining m~ngsah. Bathangipun Jayaparusa katilar, angamuki balanipun kemawon. Nunt~n wont~n abdinipun Sang Prabu lurah pak~bonan, anama Nayatruna, nyuwun pamit ing Sang Prabu sum~ja badhe ngamuk ing m~ngsah, inggih sampun kalilan. Nayatruna laj~ng m~n~k ing wit waringin inggil, awas aningali y~n Jayaparusa sampun p~jah dening tiyang Bugis, jisimipun katilar. Ki Nayatruna enggal malorod amurugi jisim, nunt~n kak~thok gulunipun. Sirahipun kab~kta kaaturak~n ing Sang Prabu, sarta aturipun Nayatruna asamudana y~n Jayaparusa p~jah dening piyambakipun. Sang Nata sar~ng mir~ng aturipun Ki Nayatruna sarta aningali sirahipun Jayaparusa, sakalangkung suka. Ki Nayatruna laj~ng kajunjung dados wadana pamaj~gan, kaparingan nama Tum~nggung Rajam~nggala. Wondene Pangeran Pug~r wau taksih ambuj~ng angamuk balanipun Jayal~lana. Ki Wanakusuma sar~ng sum~r~p y~n putranipun k~kalih sampun sami p~jah, Ki Wanakusuma laj~ng sirna saking jolang. Tiyang ingkang ngr~mbat tuwin balanipun san~s inggih sampun sami lumaj~ng. Pangeran Pug~r nunt~n wangsul, sowan ing Sang Prabu sarta amb~kta jisimipun Jayal~lana. Sadhat~ngipun ing ngarsane ingkang raka laj~ng ngab~kti. Ingkang raka angrangkul j~ngga sarwi angaras lungayanipun. Sang Nata tansah anggunggung dhat~ng ingkang rayi, pangandikanipun alon. "Adhi mas, ingsun d~rma bae jum~n~ng Nata, mungguh paparentahaning tanah Jawa m~ngsa bodhoa sira, ~nggonira angreka angr~hake ingsun wus pitaya marang sira. Ingkang rayi matur sakalangkung nuhun. Wondene mustakanipun lan Jayal~lana Jayaparusa laj~ng dikakak~n manj~r wont~n ing margi parapatan. Sar~ng antara sataun Sang Nata utusan dhat~ng ing Japara sarta mawi s~rat. Ung~ling s~rat, amundhut bantu tiyang Kump~ni, badhe anama ing Pasuruan. andikakak~n angg~bag S~canagara, inggih sampun mangkat saking ing Kartasura. Sang Nata nunt~n Cakraningrat kalihan Tum~nggung Jangrana, andikakak~n ngalurug dhat~ng ing Pasuruan adam~l ingkang sampun kalampahan. Pangeran Cakraningrat sarta Jangrana inggih sampun mangkat saking ing Kartasura sabalanipun kalihan sadaya. Wondene lampahipun Ki S~canagara inggih sampun dhat~ng wont~n Ingkang kautus dhat~ng dh~dhawah Pangeran sandining p~rang kados tiyang m~ncanagari 246
ing Japara, sarta amaringak~n s~rat dhat~ng kum~ndur. Kum~ndur sasampuning maos s~rat laj~ng wicant~n dhat~ng Ki S~canagara. "Kiyai, dika ant~ni ont~n ing Japara ngriki kriyin. Kula badhe kengkenan dhat~ng B~tawi ingkang dados anyuwun pamundhutipun Sang Prabu." Kum~ndur laj~ng anglampahak~n s~rat katur ing Gurnadur Jendral ing B~tawi. Gurnadur Jendral sar~ng sampun nampeni s~rat saking Japara, enggal anglampahak~n Kump~ni wolung atus. Litnanipun wolu, kapitanipun sakawan, t~tindhihipun anama Mayor Burham, prawira sarta digdaya. Lampahipun sampun dumugi ing Japara, kum~ndur enggal ~ngg~nipun am~thuk. bantu Mayor Burham sakump~ninipun sampun bin~kta dhat~ng loji sarta sin~gahan. Wont~n ing ngriku tigang dint~n. Mayor wicant~n dhat~ng kum~ndur, "Kum~ndur, aku iki dikakak~n b~dhah ing Pasuruan, any~k~l marang Si Surapati, awit t~ka karsane Sang Prabu, sabab Sang Nata wis kawalah~n ~nggone ar~p amb~dhah ing Pasuruan. Dene aku ya bakal banjur marang ing Pasuruan bae." Kum~ndur alon amangsuli, "Mayor, y~n kowe kudu banjur marang Pasuruan. Utusane Sang Prabu iki gawan~n pisan." Mayor wicant~n malih, "lya b~cik, tak gawane tunggal prau lan aku." Mayor Burham laj~ng bidhal sakump~ninipun m~dal ing laut. Ki S~canagara inggih tumut. Lampahipun baita sampun dumugi muwara Madura, k~nd~l ing ngriku. Kala samant~n wont~n putranipun Pangeran Cakraningrat jal~r satunggil anama Rad~n D~mang Pasisir am~thuk dhat~ng ing muwara. Mayor Burham sakump~ninipun kab~kta m~ntas dhat~ng dharatan sarta sinuguhan, waradin sami tuwuk sadaya. Rad~n D~mang sang~t ~ngg~nipun ngurmati dhat~ng tiyang Kump~ni. Wont~n ing ngriku tigang dalu tigang siyang. Mayor wicant~n alon dhat~ng Rad~n D~mang, "Saudara Rad~n sampeyan sang~t D~mang, ba bad-ta nah-jawi/776-babad-ta nah-jawi-meinsma-1874-778-hlm 428-522- - foot-note-5 dhat~ng tiyang Kump~ni sadaya. Dene lampah kula punika kautus Jendral, b~banton prang dhat~ng Pasuruan. Inggih saking karsanipun Sang Prabu ing Kartasura." kasih kula ~ngg~n tarima ing tuwan Rad~n D~mang alon amangsuli, "Tuwan, y~n makat~n, kula badhe tumut sarta at~tuwi ing kangj~ng rama. Bapak kula wau sampun lami 247
~ngg~nipun p~rang wont~n karsanipun Sang Nata, dikakak~n amb~dhah ing Pasuruan." ing Pasuruan. Inggih awit saking Mayor sakalangkung suka manahipun sarta wicant~n. "Inggih sakalangkung prayogi sampeyan sar~ng kalihan kula, suwawi nunt~n mangkat." Rad~n Demang laj~ng parentah dhat~ng balanipun angrakit g~gamaning prang, sar~ng sampun sam~kta laj~ng bidhal dhat~ng ing Surabaya m~dal ing dharatan sum~ja dhat~ng ing Pasuruan. Kump~ni lumampah ing wingking, bala Madura ing ngaj~ng sarta pit~dah margi. Kacariyos Ki Dipati Cakraningrat kalihan Tum~nggung Jangrana Ing sab~n dint~n kang sami p~rang ngantos wont~n ing Pasuruan. b~dhil-bin~dhil, k~nd~lipun y~n wanci s~rap sr~ngenge, y~n wanci enjing sami wiwit p~rang malih. Nanging bot~n wont~n ingkang sami p~jah, sabab bot~n wont~n ngangge mimis. Sarta sab~n ing wanci dalu Ki Tum~nggung Wiranagara anyilibak~n balanipun, sowan dhat~ng pasanggrahanipun Ki Dipati Cakraningrat, sami ar~r~mbagan. Y~n sampun wanci bangun enjing laj~ng mantuk dhat~ng kithanipun ing Pasuruan. Punapa dene ing sab~n m~ngsa gar~b~g Ki Tum~nggung Wiranagara wau inggih bot~n p~gat ~ngg~nipun atur up~kti ing Sang Prabu, tuwin sabarang waw~dalanipun nagari ing Pasuruan inggih kaaturak~n ing Sang Prabu. Kala samant~n Ki Dipati Cakraningrat mundur p~rangipun an~bih saking kitha Pasuruan, sum~ja ngasokak~n balanipun. Dene Ki Tum~nggung Wiranagara inggih sampun adam~l pacalang anjag~ni y~n wont~n baris Kump~ni dhat~ng sarta tansah angatos- atos. Kawuwusa lampahipun Mayor Burham sarta Rad~n D~mang Pasisir, sampun dumugi tap~l wat~s ing Pasuruan, ar~r~p ngasokak~n balanipun. Wondening Ki Tum~nggung Wiranagara inggih sampun dipun aturi pariksa ing balanipun ingkang dados pacalang wau. Ki Tum~nggung Wiranagara sar~ng mir~ng tiyang Kump~ni dhat~ng sang~t suka ing manahipun, sabab sampun lami ~ngg~nipun ngaj~ng aj~ng, sum~ja awor g~tih kalihan Kump~ni, laj~ng bidhal saking kitha sabalanipun tiyang Kump~ni. Lampahing bala gumuruh asurak-surak, angajab enggala t~mpuh ing p~rang. sum~ja m~thukak~n p~rangipun Bot~n dangu bala Kump~ni dhat~ng, andal~d~g kados toya m~dal saking rong. Kump~ni laj~ng ngarutug ing sanjata, mimis mindha ing paprangan p~t~ng dening kukus. Ki Wiranagara garimis, 248
sabalanipun laj~ng sami anusup ing kukus, angamuk kalihan dhuwung sami tuwin waos. Sakalangkung rame p~rangipun bala, purunipun. Bala Pasuruan tuwin bala Kump~ni kathah ingkang p~jah. Dangu-dangu bala Kump~ni sampun sami p~jah sadaya, ingkang taksih g~sang watawis amung kawan w~las, sampun sami lumaj~ng. Rad~n D~mang Pasisir sar~ng aningali tiyang Kump~ni tump~s, sakalangkung suka, laj~ng narik p~dhang sarta angabani balanipun, maj~ng sar~nga ngamuk. Bala Pasuruan kathah kang p~jah, Rad~n D~mang sabalanipun sami angamuk punggung, bot~n sum~r~p ing wadi, sabab d~r~ng dipun jarwani dhat~ng ingkang rama. Ki Tum~nggung Wiranagara sar~ng aningali balanipun kathah p~jah amargi dipun amuk tiyang M~dunt~n, Ki Wiranagara s~ru wicant~nipun. sabab sarta sakalangkung kag~t, sang~t n~psu, "Heh bocah Pasuruan, wong Madura iki n~ja p~rang t~t~m~nan apa saking durung sumurupe? Apa dhasar dijarag? Anglirake ing wasesa gustine, payo padha wal~s~n, aja w~di." Bala Pasuruan enggal sami maj~ng, angamuk rampak, bala Madura anadhahi. Sakalangkung rame p~rangipun. Bala Madura kathah kang p~jah, Rad~n D~mang Pasisir dipun waos dhat~ng Ki Bun Jaladriya, lambungipun tatas, sampun p~jah. Sarta ~mbanipun k~kalih anama Jangpati kalih Mangkewuh inggih sar~ng p~jah lan gustinipun. Bala Madura sar~ng aningali gustinipun p~jah, laj~ng sami ambyuk angamuk liwung, bot~n wont~n n~ja g~sang. Inggih laj~ng tump~s sadaya. Ing wingking taksih anggili bot~n k~ndhat-k~ndhat. Pangeran Cakraningrat, adhinipun dening Rad~n Trunajaya kang sampun p~jah, anama Rad~n Trunadilaga, sakalangkung want~ripun. Sar~ng aningali Rad~n D~mang p~jah laj~ng ngamuk sabala tuwin santananipun. Bala ing Pasuruan kathah ingkang p~jah. Rad~n Trunadilaga dipun pas~r mawi upas dhat~ng bala Pasuruan, kenging lambungipun rahipun sum~mbur, laj~ng kantaka dhawah ing siti. Anunt~n wont~n santananipun anama Rad~n Durgajaya, kalih Panji Wan~ngpati, tiga Panji Wan~ngs~kar, sakawan Panji Dipanagara. Priyantun sakawan wau laj~ng sami ngamuk Liwung. Bala Pasuruan kathah kang p~jah. Rad~n Durgawijaya kag~t aningali, y~n Rad~n Trunadilaga kantaka kenging upas pas~r. Enggal dipun purugi laj~ng kasepak ing suku sarta wicant~n s~ru, "Adhi Kacariyos wont~n kapenakanipun 249
Trunadilaga, yagene kowe p~rang karo wong rucah bae kongsi mati? Apa kowe dudu trahing Brawijaya Majapait? Tangia! Ayo ngamuk!" Rad~n Trunadilaga kag~t laj~ng l~nggah. Tatunipun sampun saras sami sakala sarta wicant~n, "Kakang Durgajaya, payo padha ngamuk!" Rad~n Durgajaya amangsuli, "Adhi, awakmu l~r~b~na dhisik. Aku ora-orane sum~ja mundur. Sarta aku s~ksenana, ing samangsane aku ora bisa b~dhah ing Pasuruan, am~sthi guluku dakpagas dhewe." Rad~n lan Durgajaya sabalanipun, gumulung angr~bat m~ngsah. Bala ing Pasuruan kathah ingkang p~jah, sabab k~kathah~n m~ngsah. Ki Tum~nggung Wiranagara sabalanipun anunt~n sami lumaj~ng angungsi sal~b~ting b~t~ng Pasuruan sarta tutup kori. Bala Madura anglud sum~ja ngrangsang biting. Rad~n Trunadilaga saking "H~h budhaking Kump~ni m~tua! Ayo padha sanjawining biting, p~rang! Aja in~p lawang! Y~n kowe wis w~di ing aku, nututa takb~nda!" Anunt~n wont~n utusanipun Pangeran Cakraningrat anama Rad~n Panji Dipapraja, amb~kta bala kathah. Sadhat~ngipun ing paprangan, eram aningali tilas ramening prang, laj~ng enggal amurugi dhat~ng Rad~n Trunadilaga sarta Durgajaya. Rad~n k~kalih nunt~n pitak~n. "Kakang Dipapraja, kowe iki apa t~tulung ing prang ar~p ambal~ni Rad~n D~mang Pasisir utawa sanak-sanakmu kang wis padha mati p~rang? Mulane aku apras~tya, ing samangsane aku ora bisa b~dhah ing Pasuruan, guluku bakal dakpagas dhewe. Sabab bang~t wirangku." sarta Trunadilaga laj~ng sami ngamuk malih s~ru ~ngg~nipun s~sumbar Rad~n Panji Dipapraja sar~ng mir~ng sakalangkung ngungun, alon ~ngg~nipun wicant~n. "Adhi Durgajaya lan adhi Trunadilaga, kapriye polahmu iku? Dene adhimu Rad~n D~mang kongsi mati utawa wong Madura ya ak~h kang padha mati? Apa kowe ora sumurup, y~n p~rang iki g~gorohan?" "Ah ng~ndi ana wong p~rang g~gorohan?! Rak lagi c~lathumu iki. Ayo padha ngamuk! B~t~ng iki padha diunggahi." Balanipun sami dipun parentahi angrangsang b~t~ng. Rad~n Durgajaya any~ntak. Rad~n Panji Dipapraja enggal ang~j~pi balanipun, kin~n anyik~p inggih sampun dipun c~p~ngi. Rad~n dhat~ng Rad~n Durgajaya, Dipapraja alon amituturi, "Adhi Durgajaya, sar~hning n~psumu. Y~n kowe ora sumurup, nagara ing Pasuruan iki wadining ratu. Manawa kowe k~lakon angrusak ing Pasuruan, kowe prasasat angrusak ing Sang 250
Prabu. Angur ayo padha mundur, angaturi uninga ing Pangeran Cakraningrat." Akathah-kathah ~ngg~nipun pitutur Rad~n Panji Dipapraja wau. Rad~n Panji Durgajaya sampun sar~h galihipun. Tumunt~n sami bidhal sabalanipun. ing ngarsane Pangeran Cakraningrat, Rad~n Panji Dipapraja laj~ng anyungk~mi sukunipun Pangeran Cakraningrat, matur sarwi nangis. Kula angaturi uninga yen putra sampeyan Rad~n D~mang Pasisir p~jah wont~n ing paprangan. Tiyang Madunt~n inggih kathah ingkang p~jah, lumaj~ng angungsi sal~b~ting biting. Witning y~n sampuna kula tumunt~n dhat~ng, ing Pasuruan kados kalampahan b~dhah. Wadining ratu badhe kalingkab, awit saking pras~tyanipun pun Durgajaya." Akathah-kathah aturipun Rad~n Panji Dipapraja wau. Sadhat~ngipun ing pasanggrahan sakalangkung ngungun. Alon ~ngg~nipun ngandika, "Dipapraja, baya wis pin~sthi karsa Allah patine anakku, amarga bang~t ~nggone bodho. Apa man~h Si Durgajaya iku cangk~me cal~bang-cal~bung, g~lis t~m~n m~tokake basa kang larang. Y~n adat trahing wong Majapait ora k~na ambal~ni calathu kang wus kaw~tu, m~sthi nuli dilakoni." Rad~n Durgajaya sar~ng mir~ng enggal nyandhak s~king, jangganipun laj~ng kapagas piyambak, namung pasah sakadh~le. Rahipun sampun m~dal, punika namanipun pagas sarat. Supados basanipun kang sampun kaw~dal sampun ngantos bot~n kalampahan. Sang Pangeran Cakraningrat sar~ng mir~ng Nunt~n wont~n utusanipun Ki Tum~nggung Wiranagara ing Pasuruan sarta mawi s~rat, T~mbunging s~rat Ki Tum~nggung Wiranagara anyuwun pangapunt~n ingkang kathah-kathah dhat~ng Pangeran Cakraningrat. Amargi p~jahipun D~mang Pasisir. Pangeran s~rat dhat~ng Rad~n Cakraningrat Tum~nggung Wiranagara. Suraosing s~rat, Pangeran Cakraningrat sampun narima p~jahipun ingkang putra, amargi saking d~r~ng sum~r~p ing wadi. Ki Tum~nggung Wiranagara sar~ng sampun ma0s s~rat wangsulan, ical kuwatosipun. Sabab sang~t ~ngg~nipun ajrih dhat~ng Pangeran Cakraningrat. Kala samant~n Pangeran Cakraningrat laj~ng utusan dhat~ng ing Kartasura sarta mawi s~rat, angaturi uninga ing Sang Prabu, y~n putranipun p~jah wont~n ing paprangan. inggih sampun amangsuli sakalangkung suka manahipun sarta 251
S~rat katur ing Sang Prabu. Sang Nata sakalangkung ngungun, laj~ng adh~dhawah dhat~ng para bupati, sami andikakak~n kintun salawat awarni arta, bupati satunggil-tunggilipun ngalih atus ringgit. Sang Nata piyambak amaringi pitung atus ringgit Arta wau inggih sampun katamp~n dhat~ng Pangeran Cakraningrat. Kacariyos Sang Prabu Mangkurat, sampun kagungan putra jal~r satunggil, nanging k~nc~t sukunipun. Sampun kaangkat nama Pangeran Dipati Anom. Pinuju satunggiling dint~n Sang Nata animbali ingkang putra dhat~ng ing dal~mipun. Sang Nata alon angandika, "Kulup, sar~hning sira wus diwasa lan ing besuk sira ora wurung angg~nt~ni marang panj~n~ngan ingsun. Sira dibisa ang~mp~k atine pamanira adhi Mas Pug~r, karo Si Cakraningrat, kat~lu Si Jangrana, kapat Si R~ngga Yudanagara ing Samarang. W~ruhanira wong papat iku kang min~ngka pikukuhe nagara ing Kartasura. Sira aja wani-wani anglarakake atine. Enggonira bakal tampah, pamanira dhimas Pug~r kang min~ngka w~ngkune, kang min~ngka j~j~t utawa anamane bupati t~lu iku. Dene t~g~se manawa wong papat iku ana kang r~ngat atine ing salah sawiji, am~sthi ~nggonira jum~n~ng Nata ora kapenak. Bakal ak~h p~rang, wong cilik padha susah atine. Dene manawa sira bisa ang~mp~k atine wong papat iku, am~sthi tulus sarta ~nggonira nagaranira raharja. Mulane m~ngkono sat~m~ne bang~t sum~langing atiningsun, and~l~ng tat~konira. Ing samangsane tat~konira kang ala iku ora sira mar~ni, ingsun ora tega tinggal karaton marang sira." sarta amulang Akathah-kathah pamulangipun Sang Prabu wau, pratingkah jum~n~ng Nata utawi suraosing S~rat Asthabrata, Nitipraja, Panitisastra, inggih sami kawulangak~n sadaya. jum~n~ng Nata upamane wong gawe jum~n~ng Nata, tutug ing sabarang karsanira, Pangeran Dipati Anom mir~ng pamulangipun ingkang rama akathah-kathah, laj~ng tumungkul as~mu waspa sarwi alon matur, "Rama Prabu, kula mugi angsala pang~stu Dal~m, sag~da anglampahi wulang dal~m wau sadaya." Sang Nata angandika malih, "Kulup y~n sira wis miturut marang ingsun, ing m~ngko sar~hning sira wus diwasa, sira bakal ingsun kramakake ol~h anake wadon adhi Mas Pug~r. Kaya-kaya patut dadi jatukramanira. Ewadene b~cik sira anontonana dhewe marang 252
Kapug~ran." Pangeran dipati matur sandika laj~ng mangkat dhat~ng ing Kapug~ran. sampun ap~putra kalih w~las. Pambaj~ngipun ~stri, sakalangkung ayu warninipun sarta sampun diwasa, anama Rad~n Aj~ng L~mbah. Kalih Rad~n Mas Sudira, tiga Rad~n Mas Surya, sakawan Rad~n Mas M~sir, gangsal Rad~n Mas Papa, n~nm Rad~n Mas Sungkawa, pitu Rad~n Mas S~ngka, wolu Rad~n Mas Sudama, sanga Rad~n Ayu Ayunan. Sadasa Rad~n Impun, ingkang k~kalih taksih alit. Kala samant~n Pangeran Pug~r pinuju l~nggah ing pandhapi, ingadh~p para putra, kag~t aningali Pangeran Dipati Anom dhat~ng. Rad~n Mas Sudira enggal am~thuk dhat~ng regol. Pangeran Dipati Anom kaaturan laj~ng dhat~ng ing pandhapi. Pangeran Pug~r am~thuk ing sawatawis tindak, anunt~n sami tata l~nggah. Kacariyos Pangeran Pug~r Pangeran Pug~r alon angandika, "Kadingar~n angg~r, kowe marene, ora nganggo aw~h w~ruh dhisik. Bang~t gugupe atiku." Pangeran Dipati Anom matur saha s~mbah, "Paman, kala wau kula dipun dhawahi raka dal~m, andikakak~n dolan mariki." Pangeran Pug~r sar~ng mir~ng laj~ng sum~r~p y~n badhe anontoni dhat~ng ingkang putra. Pangeran Pug~r anunt~n ang~j~pi ing Rad~n Mas Sudira, Rad~n Mas Sudira inggih laj~ng tampi ing s~munipun ingkang rama, enggal um~b~t ing dal~m, amanggihi ingkang bak ayu, dipun aturi anglados~na pas~gah gant~n. Rad~n Aj~ng L~mbah awrat niyatipun, nanging kap~ksa dhat~ng ingkang ibu tuwin ingkang sadulur, inggih nunt~n lumampah, sarwi amb~kta pas~gah gant~n. Nanging bot~n karsa salin busana ingkang sae, ambombrong kemawon, sarta bas~ngut ulatipun. Sadhat~ngipun ing ngaj~ngan inggih angaturak~n pas~gah gant~n ing ngarsanipun Pangeran Dipati Anom. Nanging anunt~n enggal wangsul lum~b~t ing dal~m. Pangeran Dipati Anom kalanipun aningali dhat~ng Sang R~tna, dangu ~ngg~nipun kamit~ngg~ng~n, sang~t ~ngg~nipun kasmaran. Awit sang putri sang~t ayunipun, amindha widadari ing Suralaya. Pangeran Dipati Anom alon matur dhumat~ng ingkang paman Pangeran Pug~r, "Paman, putra dal~m adhi Aj~ng L~mbah sampun pint~n ing yuswanipun?" Pangeran Pug~r amangsuli, "Engg~r, aming kac~k rong taun tuwa kowe." Pangeran Dipati Anom anunt~n pamit kondur angadhaton. 253
Sadhat~nge ing ngarsane ingkang rama laj~ng dinangu, "Kapriye? Apa sira wis w~ruh ing rupane arinira?" Ingkang putra matur, "Kula sampun aningali dhat~ng adhi Aj~ng L~mbah, sarta kula inggih sampun s~n~ng. Ing mangke kula sum~ngga ing karsa Dal~m." Sang Nata angandika, "Sira ya bakal nuli ingsun dhaupake. Nanging w~kas ingsun, sira dibisa momong, sabab bakal bojonira iku sadulurira nak-sanak Prasasat sadulurira dhewe." Ingkang putra matur sandika. Sang Nata nunt~n parentah dhat~ng ingkang garwa, andikakak~n ac~cawis badhe r~r~ngganing pangant~n tuwin para dipati inggih sami kadhawahan amakajangan wont~n ing alun-alun. Sar~ng sampun sami mirantos, enjingipun laj~ng kaningkahak~n wont~n ing kadhaton. Ing sont~nipun para bupati sagarwanipun andikakak~n sami murugi pangant~n ~stri dhat~ng Kapug~ran, sarta amb~kta joli. Wondene Rad~n Aj~ng L~mbah inggih sampun pinaesan, badhe sang~t ing pamoponipun, nanging pin~ksa dhat~ng ingkang rama kalihan kang ibu. Mila Rad~n Aj~ng L~mbah wau badhe mopo, sabab sampun sum~r~p ing w~wat~kanipun Pangeran Dipati Anom. Asring panast~n, ewan, nyalunthang, brancah sarta digung. Dados Sang Putri wau ing batos sang~t ing prihatosipun. Sadhat~ngipun sampun katitihak~n ing joli, laj~ng bin~kta dhat~ng ing kadhaton, kaudhunak~n wont~n sangaj~ngipun ing korining dal~m kadhaton. Kangj~ng Ratu Mangkurat enggal am~thuk. Pangant~n ~stri nunt~n dipun kanthi astanipun. Sang Prabu inggih sampun anganthi pangant~n jal~r, laj~ng sami kapanggihak~n. Anunt~n kab~kta dhat~ng kal~nggahak~n ing pangkonipun Sang Prabu. Sang Nata sadangunipun amangku pangant~n, bot~n k~nd~l-k~nd~l ~ngg~nipun am~mulang dhat~ng ing pangant~n jal~r ~stri, supados atuta ~ngg~nipun aj~jodhon. Sasampuning sawatawis dangunipun pangant~n laj~ng kadhawahan sami sare. Sang Nata t~dhak kasukan dhat~ng ing pandhapi, dene ing sap~k~nipun inggih laj~ng kaundhuh dhat~ng ing Kapug~ran, anunt~n kakondurak~n dhat~ng ing kadhaton malih. ingkang sami m~thuk, Sang Putri ing jrambah, Kala samant~n nagari ing Kartasura awis t~dha. Kathah tiyang sakit amargi kaluw~n, t~mah dados ing p~jahipun. Laj~ng kabubuh ing g~g~ring, kathah t~tiyang p~jah. Sang Prabu sakalangkung susah ing galihipun. Ing wanci dalu animbali ingkang rayi Pangeran Pug~r. Sang 254
Nata alon angandika, "Adhi Mas, kapriye kang dadi r~mbugira? Nagara ing Kartasura sam~ngko bang~t ~nggone rusak. Sapa kang kelangan kajabane ingsun namung sira. Ing m~ngko m~ngsa bodhoa sira ~nggonira amurih supaya mulyaa ing nagara Kartasura, bisaa murah pangan lan ilanga sak~hing g~g~ring." Pangeran Pug~r matur, "Y~n makat~n ingkang dados karsa Dal~m, kula nyuwun pamit badhe kesah, sum~ja an~dha ing Gusti Allah, mugi angsala pang~stu Dal~m." Pangeran Pug~r anunt~n lum~ngs~r saking ing ngarsane ingkang raka. Sadhat~ngipun ing dal~m, laj~ng salin ingkang asring papariman, anunt~n mangkat busana cara santri piyambak kemawon. Sum~ja aningali sawarninipun p~k~n-p~k~n. Y~n dalu ing sa~ngg~n-~ngg~nipun tansah man~ngkung. Sadhat~ngipun ing p~k~n Kapundhung Pangeran Pug~r eram aningali, dene bot~n wont~n tiyang wade s~kul. Ingkang sami dipun sade amung katela, jagung, uwi, g~mbili tuwin canth~l alas. Kang mindha santri pitak~n dhat~ng ingkang sami w~wadean. "Bibi, punapa sababe dene bot~n wont~n wong adol s~ga?" Ingkang satunggil amangsuli, anama Nyai Cumbring, "Gus santri, apa kowe ora sumurup, y~n nagara iki lagi t~ntr~m saiki? Awit Sang Prabu ing Kartasura tansah pap~rangan lan ingkang rayi Susunan ing Ngalaga, wong cilik orana kaur as~sawah, pij~r uyang-uyung bae, bar~ng wis kakumpulan ingkang rayi banjur larang pangan m~ngkene." Kang mindha santri sar~ng mir~ng laj~ng m~s~m, karaos ing galihipun, dados sangsaya ~ngg~nipun prihatos. Pangraosipun Nyai Cumbring kajawat. Pangeran Pug~r dipun jiyat kaajak mantuk dhat~ng griyanipun. Pangeran Pug~r inggih anurut kemawon. Sadhat~nge ing laj~ng kaaturan l~nggah ing kalasa sarta kaladosan griyanipun, panganan ing sawont~nipun. Nyai Cumbring laj~ng dhat~ng l~p~n, sum~ja ar~r~sik. Kang mindha santri anunt~n kesah, lampahipun laj~ng dhat~ng ing Matawis, anjujug ing masjid ag~ng, wont~n ing ngriku ing dalu an~ngkung, an~g~s karsaning Hyang ingkang murw~ng pandulu. Sar~ng ing wanci bangun enjing Pangeran Pug~r angsal pitulunging Allah. Wont~n tompo p~nak~ran uwos saking ing nginggil dhawah ing ngarsanipun. Ag~ngipun sakalapa. Pangeran enggal anyandhak, sarta sang~t suka ing galihipun. Sabab sum~r~p, y~n angsal pitulunging Allah. Ing wanci byar pangeran laj~ng dhat~ng ing p~k~n ag~ng Matawis sarta 255
amb~kta tompo, anjujug tiyang wade uwos, laj~ng pitak~n m~nggah pangaosipun uwos ing satompo punika. Wangsulanipun ingkang wade, pangaos pitung reyal. Pangeran Pug~r angawis pitung wang. Pangeran Pug~r wau laj~ng dipun s~ntak sarta dipun sr~ng~ni, ing sab~n dint~n Pangeran Pug~r padam~lanipun makat~n. Y~n ing dalu anan~dha ing Allah, nanging tansah dipun uyak-uyak dhat~ng sawarnine tiyang wade uwos. Kala samant~n bot~n antawis lami, laj~ng mirah t~dha sarta sakathahing s~sakit sampun sirna. Pangeran Pug~r nunt~n kondur dhat~ng ing Kartasura, sowan ingkang raka Sang Prabu angaturak~n ing sasolahipun sadaya. Sang Nata mir~ng cariyosipun ingkang rayi ang~r~s ing galihipun. Ing wusana sang~t suka, sabab nagarinipun sampun mulya. l~nggah kalihan garwanipun wont~n ing dal~m, ingadh~p ipenipun ingkang nama Rad~n Mas Sudira. Dene ipe ingkang kathah-kathah bot~n wont~n sowan, sabab bot~n wont~n ingkang dipun r~m~ni, amung Rad~n Mas Sudira piyambak ingkang dipun sihi. Pangeran dipati andangu dhat~ng Rad~n Mas Sudira, "Sudira, sadulurmu lanang kab~h ing sam~ngko apa wis padha dilih j~n~ng tuwa marang kangj~ng paman?" Kacariyos Pangeran Dipati Anom, pinuju Rad~n Mas Sudira matur, "Adhi, kula kang sampun ngalih nama sakawan. Rad~n Mas Papa angalih nama Rad~n Mas Ontawirya, pun M~sir nama Rad~n Mas Martataruna, pun Sungkawa nama Rad~n Mas Dipataruna, pun Surya anama Rad~n Mas Suryaputra, san~sipun d~r~ng wont~n salin nama." Pangeran dipati sar~ng mir~ng y~n wont~n nama Suryaputra, sang~t ewa ing galihipun. Mila makat~n, pangeran dipati wau dhasar sang~t s~ngitipun dhat~ng Rad~n Mas Suryaputra, awit sang~t bagusipun, kathah t~tiyang kang sami angal~m ing warninipun. Anunt~n ngandika dhat~ng Rad~n Mas Sudira, "Sudira, kowe m~nyanga ing Kapug~ran. Si Suryaputra dhawuhana, y~n daklih j~n~ng Rad~n W~ngsatruna." Rad~n Mas Sudira matur sandika, laj~ng mangkat Rad~n Ayu Dipati sar~ng mir~ng sakalangkung sakit galihipun sarta alon matur, "Kangmas, adhi kula dosanipun punapa? Tiyang warninipun bagus, kok dipun salini nama kados tiyang dhusun. Sampeyan punika ny~rw~t~h sang~t saking t~tiyang kathah. Dene kang kalimrahan, tiyang gadhah sadh~r~k punika am~sthi dipun ag~ngak~n 256
manahipun sarta winalungsung ing busana kang adi-adi. Bot~n kados sampeyan makat~n, kok mindhak anganiaya." "Adhi Aj~ng, mulane adhimu iku daksalini j~n~ng, yaiku pratandhane y~n sadulurku. Puluh-puluh kapriye, wong lagi m~ngkono kang dadi kar~pku." Rad~n Ayu Dipati sakalangkung ngungut ing galihipun, laj~ng lum~b~t ing dal~m sarta muwun. Pangeran Dipati angandika, sampun lampahipun Rad~n Suryakusuma dhat~ng ing ngarsanipun ingkang rama sarta matur. "Kangj~ng Rama, kula dipun utus ing kangmas Dipati Anom, andikakak~n ~ndhawuhi ing sampeyan, y~n pun Suryaputra samangke dipun salini namanipun, kanamakak~n Rad~n W~ngsataruna." Wondene inggih "Thole, kowe matura marang kangmasmu Dipati. Prakara ~nggone nyalini j~n~nge Si Suryaputra, aturku sandika, karodene kowe sarta adhi-adhimu kab~h aja ana lara atimu marang Pangeran Dipati Anom. Krana iku gustimu. Kaping pindho sadulur tuwa, wajib tinurut sabarang parentahe. Apa man~h w~kasku marang kowe, sar~hning kowe disihi ing Pangeran Dipati Anom, kowe aja kurang ing pangati-ati. Wis, kowe muliha." Rad~n Suryakusuma l~ngs~r saking ngarsane Sang rama. Sadhat~ngipun ing kadipat~n laj~ng matur ing Pangeran Dipati. Pangeran Pug~r amangsuli, Kala samant~n Sang Prabu utusan dhat~ng pabarisan ing Pasuruan sarta mawi s~rat. Suraosing s~rat, animbali Ki Dipati Cakraningrat lan sakancanipun bupati m~ncanagari kang sami baris ing ngriku, nanging bidhalipun saking ngriku margiya kawon prang kalihan Surapati. Utusan wau inggih sampun dhat~ng wont~n ing pabarisan. S~rat sampun katamp~n ing Pangeran Cakraningrat, sakalangkung suka manahipun. Sabab ~ngg~nipun b~barisan wont~n ing ngriku laminipun sampun sawindu. Pangeran Cakraningrat ing wanci dalu laj~ng utusan sarta mawi s~rat dhat~ng Surapati. Suraosing s~rat, Surapati kapurih angg~baga prang dhat~ng piyambakipun. Surapati sar~ng sampun tampi s~rat enggal parentah angrakit g~gamaning prang. Ing enjingipun Surapati laj~ng bidhal saking kitha sabalanipun. Sadhat~ngipun ing pabarisan G~nthong laj~ng prang kalihan Pangeran Cakraningrat. Pangeran Cakraningrat sabalanipun dhadhal lumaj~ng sadaya. Sum~ja mantuk dhat~ng ing Kartasura. Pasanggrahanipun laj~ng bin~smenan dhat~ng bala Pasuruan. 257
Palaj~ngipun Pangeran Cakraningrat sampun dumugi laj~ng katariman Kartasura. garwanipun Sang Prabu, putra saking Giri anama Ratu Wetan. Pangeran Cakraningrat wau Kacariyos Pangeran Dipati Anom ~ngg~nipun palakrama bot~n atut. Tansah awawan pab~n. Sabab Pangeran Dipati wau amundhut garwa s~lir k~kalih, sang~t dipun sihi. Satunggil anakipun tiyang kalang, satunggilipun ~stri saking Ngonje tanah ing Toyamas. Ngantos supe dhat~ng garwanipun. Kajawi saking punika inggih asring r~m~n sarta dhat~ng wat~kanipun bot~n kenging kap~ncok ngaj~ng, panast~n sarta digung. Wondene s~lir k~kalih wau sampun sami kainggahak~n garwa, sang~t andadosak~n n~psunipun Rad~n Ayu Dipati, laj~ng purik dhat~ng Kapug~ran tanpa pamit ingkang raka. Wont~n ing ngriku Sang Putri dipun pitambuhi kemawon dhat~ng ingkang rama. Pangeran Dipati inggih bot~n karsa andangu utawi animbali dhat~ng garwanipun. Dados Sang Putri wau sang~t ~ngg~nipun prihatos. Y~n siyang amangg~n wont~n ing patamanan, angl~lipur galihipun piyambak. Amung y~n dalu kemawon kondur dhat~ng ing gandhok. ~stri san~sipun, sang~t ~ngg~nipun brancah, Anunt~n Sang Nata mir~ng y~n garwanipun Pangeran Dipati purik dhat~ng Kapug~ran. Sang Nata enggal animbali lurah suranata t~tiga, anama Ki Ongga, kalih Ki S~h, tiga Saraw~di. Sami kautus dhat~ng Kapug~ran, amariksa sababipun Rad~n Ayu Dipati purik kalihan mundhut pola wasiyat ing Kapug~ran, kang nama Kyai Pal~r~d kalihan Kyai Maesanular. Tiyang t~tiga matur sandika, l~ngs~r saking ngarsa Dal~m. Sampun k~panggih kalihan Pangeran Dipati Pug~r, utusan matur alon angaturak~n ing dhawahipun Prabu sadaya. Pangeran Pug~r amangsuli, "Ongga, ~s~h, kowe matura ing kakang Prabu, prakara ~nggone purik Rad~n Ayu Dipati aku ora t~takon. Salawase ana ing kene takpitambuhi bae. Krana Pangeran Dipati Anom durung ana utusan amasrahake marang aku. Sar~hning kowe diutus b~cik t~monana dhewe, aku wis anglilani, mal~bua marang kaputr~n." Ki Ongga sarta Ki S~h aturipun mopo. Pangeran Dipati Pug~r ngandika malih, "Dene prakara pamundhute pola wasiyatku, sam~ngko kris sarta tumbakku gawan~n bae, kakang Prabu aturana mola dhewe." Dhuwung 258 ing tilas
sarta waos sampun katamp~n dhat~ng utusan, laj~ng bin~ta dhat~ng kadhaton. Sadhat~ngipun ing ngarsane Sang Nata utusan matur ing purwa madya wusana. Sang Nata sakalangkung ngungun. Utusan laj~ng angaturak~n dhuwung kalihan waos wasiyat ing Kapug~ran. Sang Prabu sakalangkung duka dhat~ng ingkang ingutus. Dene purun-purun amb~kta wasiyat, bot~n kalawan parentahipun Sang Prabu. Abdi ingkang amb~kta wau badhe kin~n m~jahi. Dangu-dangu Sang Nata ~ng~t lilih ing dukanipun, y~n purun-purunipun amb~kta wasiyat wau saking parentahipun Pangeran Pug~r. Sang Nata enggal dhawah amangsulak~n, amung mundhut pola kemawon, wasiyat inggih sampun kawangsulak~n. Pangeran Pug~r inggih sampun anyaosi pola, Sang Nata laj~ng dhawah dhat~ng pandhe, andikakak~n dam~l dhuwung kalihan waos, anelad pola wau. Bot~n antawis lami Sang Prabu dh~dhawah adam~l sagaran sakidul kil~ning kadhaton. Ingkang anggarap tiyang sanagari Kartasura, tuwin tiyang pasisir m~ncanagari sami b~bah-b~bahan. Bot~n lami nunt~n dados sarta kaingonan baya. Sang Nata nunt~n parentah anggiring buron wana ing Matawis, kapurugak~n dhat~ng Kartasura, kapr~nahak~n sakil~ning sagaran, dipun krapyak. Pagiringipun buron wana wau urut margi mawi karaj~gan sarta kab~thekan. Manjangan, j~jawa sapanunggilanipun sampun sami kidang, kancil, banth~ng, dhat~ng wont~n krapyaking sagaran. Amung sima kalihan c~l~ng sami pin~jahan. Sang Nata laj~ng parentah adam~l masjid ag~ng, kang tinelad Masjid D~mak. Bot~n lami masjid sampun dados, sakalangkung sanagari, sae. Sang Prabu nunt~n parentah dhat~ng andikakak~n sami salat dhat~ng masjid ing sab~n dint~n Jumungah, kala samant~n inggih kalampahan. Ing sab~n Jumungah ing masjid ag~ng j~j~l tiyang ngantos bal~b~r dhat~ng surambi. t~tiyang Kacariyos Rad~n Dipati Sindur~ja adarbe putra jal~r satunggil, patutanipun kalihan ingkang rayi Sang Prabu randhanipun Trunajaya kang sampun p~jah. Putra wau anama Rad~n Sukra, sakalangkung bagus warninipun, am~nthelang lampahipun, amb~ranyak kados putra Dwarawati. Tiyang sanagari Kartasura bot~n wont~n kang nyam~ni bagusipun, ngantos dados panjang kidunging para paw~stri, adam~l br~ngta. Utawi y~n wont~n tiyang m~mantu, Rad~n Sukra wau pr~lu 259
dipun aturi tumut angarak pangant~n, kadam~l t~tingalan ing tiyang kang sami ngarak pangant~n. Kala samant~n Rad~n Sukra dipun suruhi ngarak pangant~n at~t~gar sangaj~ngipun tiyang kathah. Kang ningali sami kasmaran. Pangaraking pangant~n wau m~dal ing alun-alun. Pangeran Dipati Anom pinuju ningali momor tiyang kathah. Pangeran kag~t aningali ing tiyang bagus warninipun kar~ngga ing busana, t~t~gar n~lasak~n t~naga sangaj~nge tiyang angarak pangant~n. Pangeran andangu dhat~ng abdinipun. Ingkang kadangu matur p~saja, pangeran enggal kondur, sarta dhawah animbali Rad~n Sukra, sabab sang~t panasing galih aningali bagusipun. Rad~n Sukra sampun dhat~ng ing ngarsanipun Sang pangeran, laj~ng kin~n ny~p~ng sarta bin~sta. Rad~n Sukra ginitikan ing panjalin, jin~j~kan tinabokan ing tiyang kathah, maripat jin~j~lan ing s~mut cm~ng, Sukra asambat bot~n dosa sarta nyuwun pangapura druwili. Pangeran amangsuli s~ru, "Kowe aja takon dosa. Yagene polahmu saw~nang-w~nang? Kaya kang duwe nagara, t~t~gar sangar~ping wong kathah. Jaranmu ora wurung nunjang wong. Wong ak~h iku baturku kab~h. H~h bocah ing kadipat~n! Si Sukra gitikana man~h, matane l~bonana s~mut man~h.!" Para abdi enggal tumandang. Sukra sambatipun ngaruara sarta nangis awaspa g~tih, laj~ng bot~n ~ng~t. radinan ag~ng, Nunt~n dipun usung kas~l~hak~n panakawanipun Sukra enggal sami am~ndh~t. Sukra ginendhong bin~kta mantuk. Ingkang ningali sami w~las. sat~ngahing Sadhat~nge ing kapatihan ingkang rama tuwin kang ibu sami nangisi. Rad~n Arya Sindur~ja ing sak~dhap m~h supe ing galihipun, sum~ja angrurah ing kadipat~n. Dene putranipun dipun niaya tanpa dosa. Dangu-dangu ~ng~t y~n abdi, laj~ng lilih ing dukanipun. Ingkang putra enggal ingusadan, antawis pitung dint~n waluya kados wingi uni, nunt~n pamit dhat~ng ingkang rama sum~ja ngamuk dhat~ng ing kadipat~n. Ingkang rama bot~n anglilani. Rad~n Sukra sang~t cuwa ing manahipun, tansah angonta-onta dhat~ng Pangeran Dipati, ing pundi ~ngg~nipun badhe k~panggih Sukra bot~n ajrih. Laj~ng angg~gabah balanipun tiyang Bugis, kathahipun pitung dasa, sum~ja dipun jak ngamuk, amung ngantos ngupados jalaran kemawon. Kala samant~n Rad~n Sukra eng~t ing galih, y~n garwanipun pangeran dipati purik, wont~n ing Kapug~ran. Rad~n Sukra ngandika 260
ing sal~b~ting galih, "takjajale garwane pangeran dipati iku taksanake, supaya n~psua marang aku, dadia jalarane ~nggonku bakal ngayoni." Rad~n Sukra nunt~n animbali ~mbanipun jal~r k~kalih, anama Singanoda, kalih Patrawisa. Rad~n Sukra ngandika, "Bapa, kowe apa wis padha w~ruh warnane Rad~n Ayu Dipati lan apa kowe sumurup sababe purik iku?" ~mban k~kalih matur, "Bandara, kula inggih sampun mir~ng saking pawartosipun prasanakan kula tiyang Kapug~ran. M~nggah warninipun Rad~n Ayu wau inggih sakalangkung ayu. Dene nalaripun purik punika, awit kawon r~bat sih kalihan ~stri p~pundhutan saking ing dhusun Ngonje. Samangke sampun kainggahak~n garwa. Among makat~n prakawisipun. Rad~n Ayu wau salaminipun wont~n Kapug~ran kados g~rah kapit. Ingkang raka tan animbali, mila ingkang rama bot~n karsa andangu. Pamrihipun supados puruna kondur dhat~ng kadipat~n, nanging Rad~n Ayu d~r~ng karsa kondur. Dados samangke Rad~n Ayu wau ing sab~n siyang tansah wont~n panggung patamanan, katingal saking ing margi ag~ng Kapug~ran, anglipur ing brangtanipun dhat~ng ingkang raka." "Bapa, dhawuhana bocahku gam~l. Jaranku kore putih Si Nirwati, sikile papat pisan wat~s dh~ngkul sarta buntut suri kuncunge kon~n ngumbah ing nila wardi, banjur kon~n ngabah-abahi baludru ijo." ~mban k~kalih matur sandika. Rad~n laj~ng ngrasuk busana kang adi adi, akuluk c~m~ng, sarta ngag~m sumping s~kar sumarsana, sap~lik sisih. Rad~n Sukra dhasar bagus kar~ngga ing busana. Ing wanci sr~ngenge lumarab, Rad~n Sukra nunt~n nitih kuda sum~ja t~gar dhat~ng ing Kapug~ran ingiring rencang kalih w~las k~l~b~t ~mban k~kalih, kudanipun anyirig. Engg~nipun t~t~gar maripit banon ing Kapug~ran wingking, wira-wiri ing ngriku kemawon. Kacariyos Rad~n Ayu Dipati ~ngg~nipun wont~n ing Kapug~ran sampun kalih wulan sarta kirang dhahar sare. Warninipun w~wah ayu, anglir gambar w~wangunan. Wadana amindha wulan. Netranipun lir int~n sinaraw~di, waja kados mirah sinundukan. Alis ananggal sapisan. Rema k~t~l c~m~ng, d~d~gipun r~spati, ~s~me kang ningali sami kum~sar, paningalipun lindri, anglir murca kin~dh~pak~n. Ing nalika punika Sang Putri pinuju l~nggah ing p~panggungan, ingadh~p ~mban ~stri k~kalih. Para nyai satunggil anyur~ni remanipun sarwi rimong sinjang jingga tin~pi ing renda. Sang R~tna kag~t aningali ing kakung 261
nitih kuda nyirig, wira-wiri, kang angiring ragi t~bih. Sang Putri alon ngandika dhat~ng ~mban. "Sapa kang t~gar iki? Bola-bali ngetan ngulon lan angungak-ungak mrene. Ayo padha and~l~ng ing dhuwur bata kana." ~mbanipun matur, "~ngg~r, sampeyan sampun ngantos ningali Ingkang t~gar punika bilih raka dal~m Kangj~ng Pangeran mriku. Dipati, dados sampeyan badhe angsal l~pat." Sang R~tna angandika, "Kae dudu bojoku. Katara kang ngiring ming sathithik. Y~n bojoku kang ngiring m~sthi ak~h, lan aku m~ngsa panglinga, sanajan nganggoa cara gupr~nur, aku m~sthi ora pangling. Wong ika anyar katon." Sang R~tna enggal tumurun saking panggung sarwi mundhut ~ndha ka~trap ing banon. Sang R~tna sampun minggah ng~ndha, jaja manglung sanginggiling banon, wadananipun katalorong soroting raditya ing wanci jam gangsal sont~n. Gum~byar kadya wulan purnama s~dh~ng andhadhari, kalih- kalihipun sar~ng ~ngg~nipun sami ningali, dangu ~ngg~nipun sami kamit~ngg~ng~n. Sukra sang~t ~ngg~nipun kasmaran dhat~ng Rad~n Ayu, sanalika kudanipun k~nd~l. Sukra malongok. Sang R~tna laj~ng ak~n dhat~ng ~mbanipun kang tumut m~n~k ing banon satunggil, kapurih pitakena dhat~ng Sukra, ~mban inggih enggal pitak~n. "Wong bagus, kula ingutus Sang R~tna andangu. J~ngandika punika sint~n?" Rad~n Sukra kag~t, laj~ng amangsuli sarwi nyirigak~n kapal. "Kula putrane Rad~n Adipati Sindur~ja, nama kula kala rare pun Sukra, nama kula s~puh Natadirja, nanging d~r~ng patos karan, taksih karan pun Sukra kemawon." Sang Putri sar~ng mir~ng laj~ng ngandika s~ru, "He, kalingane kowe Si Sukra, dene bang~t t~m~n ~nggonmu d~ksura sarta gumagus, ora rum~ngsa y~n wong cilik, lan ora ngeman bagusmu, upama kowe kauningana marang kangmas Dipati, am~sthi dipothol gulumu, amarga solahmu bang~t daladak, ora p~rnah." Rad~n Sukra wicant~n sarwi m~s~m. "Dhuh wong ayu gustine pun Sukra, kula bot~n ajrih dhat~ng pun K~nc~t, ngab~n karosan tuwin kadigdayan. Ing sa~ngg~ning k~panggih dhasar kula s~dya ag~ntos k~ris tuwin g~ntos waos, sok ugi gusti kula wong ayu asiha dhat~ng kula, kapandhinga bagusipun inggih taksih bagus kula." Sukra laj~ng nyam~thi kuda, nyand~r mantuk. Sadhat~nge ing griyanipun tumurun 262
saking titihan, aniba ing pasarean, sang~t ~ngg~nipun br~ngta dhat~ng Sang Putri. Wondene Rad~n Ayu wau inggih nunt~n kondur ing dal~m, angandika dhat~ng ~mbanipun. "Biyung, aku isih g~tun, Si Sukra mau dakkira sida kedanan marang aku, upamane aku sida dip~gat marang kangmas, aku apatut y~n banjura laki Si Sukra." ~mbanipun matur, "Engg~r, pamanah kula bot~n prayogi. Sabab pun Sukra anaking bala, raka dal~m putraning ratu, ewadene upami raka dal~m sedaa inggih prayogi an~mpah b~b~tahan. Sabab pun Sukra bagus, dhasar putraning p~patih, kapr~nah sadh~r~k nak-sanak." Sang R~tna gumuj~ng suka. laj~ng r~ng~ng r~ng~ng k~kidungan, kados sat~ngah ewah, ingkang kacipta amung putri ing Kapug~ran. Embanipun k~kalih sami matur kathah-kathah, amurih sampun ngantos anglanturak~n ing pikaj~nganipun. Nanging Sukra bot~n keguh, malah sum~ja lampah dhustha dhat~ng ing Kapug~ran anyidr~ng r~smi. Ing wanci dalu Sukra laj~ng dandos c~caw~tan, anyandhak karbin sarwi akalung k~rga. Embanipun matur, angg~gendholi sarwi nangis. Kacariyos Rad~n Sukra, sawungunipun sare "~ngg~r, sampun ngantos kalaj~ngak~n karsa sampeyan punika, sabab sang~t ~ngg~nipun bot~n prayogi. Kaping kalih, tiyang lampah makat~n punika am~sthi k~dah mawi jaruman rumiyin, sarat ambucal arta utawi rajabrana. Karsa sampeyan punika upam~nipun tiyang m~ndh~t ulam ing toya, tiwas buth~k toyanipun, ulam bot~n kenging. Upami sampeyan kapara ing tiwas, badhe sang~t ing nisthanipun." Rad~n Sukra amangsuli, "lya b~n~r kowe, bapa. Nanging aku m~ksa, sanajan aku tum~ka ing tiwas, sok uga wis and~l~ng sadhela marang Rad~n Ayu." Sukra nunt~n mangkat. Emban k~kalih atut wingking. Sadhat~ngipun sajawining banon pag~r ing Kapug~ran, k~w~dan ing marginipun. Kak~n ing manah Sukra anangis. Karbin sarta kr~ganipun binanting ing siti. Embanipun enggal anguculi sabuk, kac~lupak~n ing toya, laj~ng kauncalak~n sumampir ing pag~r banon. Sinjang karak~t. Sukra marambat anurut wastra, nunt~n malorod dhat~ng sal~b~ting pag~r banon. Embanipun kantun wont~n ing jawi, Sukra amatak aji l~limunan. Nanging laj~ng sinamb~ran ing p~ksi kolik, b~nce, t~tuhu. 263
Kacariyos para putra ing Kapug~ran, anama Rad~n Mas Ontawirya, kalih Rad~n Martataruna, Rad~n Dipataruna, sakawan Rad~n Mas W~ngsataruna, gangsal Rad~n Mas S~ngka, nm Rad~n Mas Sudama, ing wanci dalu d~r~ng wont~n sare, sami kag~t mir~ng ung~ling p~ksi wau, anyamb~ri ing patamanan. Sami graita y~n wont~n pandung, enggal sami nganglang dhat~ng pr~nahing ung~ling p~ksi, tanpa obor. Rad~n Mas Ontawirya want~r ing galihipun, t~rang kang nurut banon. Rad~n Sukra uninga dhat~ng kang sami ng~nganglang wau, enggal nyalimp~t alingan witwitan, sum~ja wangsul m~dal. Lampahipun anyampar ron aking kumr~s~k. Rad~n Mas Ontawirya mir~ng swara kumr~s~k, enggal parentah mundhut obor. Para rayi enggal amundhut obor, sampun dhat~ng. Sukra sampun m~n~k pag~r banon marginipun wau, laj~ng aniba ing jawi, nunt~n lumaj~ng kalihan ~mbanipun. Nanging kalanipun marambat ing pag~r banon katalorong ing obor, para putra sami awas paningalipun, laj~ng opyak wont~n pandung. Rad~n Mas Ontawirya enggal anglumpati pag~r banon. Sampun dumugi ingkang para rayi laj~ng ambuj~ng pandung, malumpat bot~n wont~n bakit, nunt~n sami m~dal ing kori, sarta abdi ingkang sami caos, sum~ja sami nusul buj~ng pandung sarwi alok, gum~d~r swaranipun. Tiyang ing kapatihan inggih sami tandang sum~ja ny~gati ing Kasindur~jan sami kag~t aningali Rad~n Sukra sarta ~mbanipun, sami m~mpis-m~mpis. Enggal sami dipun alingi kasingkirak~n. ing jawi, pandung, oboripun kados raina. Tiyang Anunt~n Rad~n Mas Ontawirya dhat~ng ing ngarsane tiyang Kasindur~jan. Tiyang Kasindur~jan sami m~ndhak sarwi ny~mbah pitak~n pawartos. Rad~n Mas Ontawirya mangsuli, y~n buj~ng pandung, plaj~ngipun mariki. Tiyang Kasindur~jan matur y~n bot~n wont~n. Rad~n nunt~n kondur, kadh~r~kak~n tiyang Kasindur~jan. Kacariyos Rad~n Sukra, manahipun sangsaya sang~t ~ngg~nipun br~ngta dhat~ng Sang Putri, laj~ng adam~l r~r~p~n pitung pada kaaturak~n ing Sang R~tna. Ingkang dipun utus ngaturak~n anama Nyai Tambakbaya, kang min~ngka jaruman. R~r~p~n inggih sampun katur ing Sang R~tna, laj~ng kasimp~n sangandhaping karangulu. Bot~n antawis lami kawartos ing t~tiyang kathah, y~n Rad~n Ayu Dipati am~mitra kalihan Sukra. Pawartos punika katur ing Pangeran Dipati Anom. Pangeran Dipati enggal akintun s~rat dhat~ng ingkang paman 264
Pangeran Pug~r, s~rat inggih sampun katamp~n. Ung~lipun. "Kula angaturi uninga ing sampeyan, y~n putra sampeyan adhi aj~ng samangke lampah culika, al~lawanan kalihan pun Sukra. Sampun urup urupan wastra, tuwin kintun-k~kintunan samukawis." Pangeran Pug~r sasampuning maos s~rat, pasuryanipun abrit, sang~t ing dukanipun. Enggal animbali para putra, Pangeran Pug~r ngandika, "Thole Sudira, undang~n bakyumu Si L~mbah." Rad~n Mas Sudira enggal lumampah dhat~ng ing gandhok. Pangeran ngandika malih dhat~ng putra Rad~n Mas Ontawirya, "Kulup Ontawirya, m~ngko samangsane bakyumu t~ka ing ngar~pku kowe dik~bat angg~ledhahana paturone bakyumu, manawa kowe n~mu layang, sarupa-rupane, tumuli gawan~n mrene." Ingkang putra matur sandika. Bot~n dangu Rad~n Ayu Dipati dhat~ng ing ngarsane Sang rama. Rad~n Mas Ontawirya sampun ambalengkrah pasareanipun kang bakyu, nunt~n manggih s~rat r~r~p~n, laj~ng kaaturak~n ingkang rama. Pangeran Pug~r sar~ng sampun namp~ni r~r~p~n, laj~ng ngandika dhat~ng ingkang putra ~stri. "L~mbah, sar~hning kowe laki gusti, manawa ana kaluputanamu sandhang~n dhewe, aja angg~gawa sadulur utawa wong atuwamu." Rad~n Ayu Dipati sar~ng mir~ng bot~n amangsuli, laj~ng kondur sarta muwun. Saunduripun Rad~n Ayu Dipati Pangeran Pug~r laj~ng amaos s~rat r~r~p~n wau. Pangeran sang~t dukanipun, laj~ng ngandika dhat~ng ingkang para putra, "Baya wis pin~sthi y~n aku kawirangan t~ka ing anak wadon. H~h Sudira sarta anakku lanang kab~h, dik~bat bakyumu Si L~mbah untapna sadina iki, sarta bature wadon kang j~n~ng Si Tambakbaya. Y~n kowe padha ora nana kolu anguntapake, padha k~naa ing supataku." Para putra matur sandika sarta sami muwun. Para garwa tuwin tiyang sal~b~ting dal~m gumarumung sami nangis. Para putra wau sampun k~panggih kalihan ingkang bakyu, matur amundhut p~jahipun. Rad~n Ayu Dipati angles galihipun, ngandika sarwi muwun. "Sudira, Kangj~ng Rama iku ora nganggo titi pariksa, anggugu w~wadule Kangmas Dipati bae. Kowe matura ing Kangj~ng Rama, y~n aku ora nglakoni culika sarta ora duwe niyat. Dene manawa Kangj~ng Rama m~ksa mundhut patiku, aku ya nyumanggakake, s~mbah kula bae aturna." Rad~n Sudira angatag dhat~ng Rad~n Ontawirya, kapurih katura ingkang rama. Rad~n Ontawirya inggih enggal matur dhat~ng ingkang rama. 265
Pangeran Pug~r agandika, "Ontawirya, kowe sarta sadulurmu kab~h aja ana kang mandh~g tumol~h, mulane bakyumu dakukum saiki, supaya besuk ing ngakherat oleha pangapuraning Allah, lan anyup~t pocapan. Karodene sapa anakku kang ora m~ngga anguntapake k~na ing supataku." Rad~n Ontawirya enggal wangsul dhat~ng gandhok, matur dhat~ng ingkang raka y~n ingkang rama k~kah ing karsa. Rad~n Ayu L~mbah sar~ng mir~ng laj~ng amuwun. Ingkang rayi rinangkul g~ntos, sarwi amam~ling kathah-kathah. Anunt~n siram kujamas, sarta ag~g~nda, laj~ng l~nggah sarwi kukup wadana, ingkang rayi k~kalih jangganipun t~ng~n nyandhak cindhe, katangsulak~n astanipun ingkang bakyu, astanipun kang kiwa ngusapi waspa, ingkang rayi san~sipun sami ny~p~ngi suku tuwin astanipun kang bakyu, sarta sami nangis. Rad~n Ayu L~mbah sampun seda amargi katangsulan jangganipun. Tuwin Nyai Tambakbaya inggih sampun pin~jahan. Ing Kapug~ran tangis gum~rah swaranipun, layon sampun pin~tak. Ing sasedanipun Rad~n Ayu L~mbah ingkang ibu enggal lumaj~ng dhat~ng kadhaton, matur ing Sang Prabu wiwitan dumugi w~kasan. Sang Nata sar~ng mir~ng saklangkung kag~t, t~bah jaja sarwi ngusapi waspa, as~r~t pangandikanipun. "Bok ipe, ya talah lakinira dene ora nganggo tutur marang ingsun. Karodene t~ka aninggal paribasaning wong. Paribasaning wong iku, sagalakane macan, m~ngsa kolua mat~ni marang anake. Adhi Mas iku kok kolu?" Dangu-dangu Sang Prabu duka ing galihipun dhat~ng Sukra, laj~ng parentah animbali para bupati sabalanipun. Para bupati inggih enggal sami dhat~ng. Sang Nata laj~ng utusan dhat~ng Rad~n Sindur~ja amundhut p~jahipun Sukra. Utusan sampun lumampah, nanging enggal wangsul, sabab bot~n angsal margi, kori ing Kasindur~jan dipun kunci, ing l~b~t sami pacak baris. Sukra sum~ja soroh amuk dhat~ng ing kadipaten, ambelani Rad~n Ayu. Rad~n Dipati Sindur~ja tansah angampah sarta amituturi. Rad~n Sukra m~ksa badhe ngamuk. Rad~n Sindur~ja aw~las ningali dhat~ng ingkang putra, k~lu ing galih sum~ja nglabuhi putra, laj~ng parentah angrakit g~gaman. Wondene utusanipun Sang Prabu wau inggih sampun matur y~n bot~n angsal margi, sabab Rad~n Sindur~ja sampun pacak baris, supe y~n ngabdi saking sang~ting tr~snanipun dhat~ng anak jal~r amung satunggil. Sang Prabu sar~ng mir~ng atur makat~n saklangkung duka, 266
laj~ng parentah dhat~ng para bupati, andikakak~n ngrurah Kasindur~jan. Ki Tum~nggung Sumabrata enggal matur, "Gusti, bilih Panj~n~ngan Dal~m mar~ngi, prayogi rayi dal~m Rad~n Ayu Sindur~ja katimbalana dhat~ng kadhaton. Kadangua kadospundi ingkang badhe dados lakinipun." Sang Nata anurut dhat~ng aturipun Ki kaniyatane Sumabrata, laj~ng dhawah dhat~ng lurah abdi ~stri, anama Wilaja kalihan Suw~nda, andikakak~n nimbali Rad~n Ayu Sindur~ja. Utusan enggal lumampah, kairing ing para bupati sabalanipun, kin~n ng~pung ing Kasindur~jan. Inggih sampun kin~pung, dene Nyai Wilaja kalihan Nyai Suwnda sampun sami lum~b~t. Rad~n Dipati Sindur~ja sakalihan k~panggih angrangkul Rad~n Sukra, sabab Sukra sum~ja m~dal ing Jawi angamuk. Nyai Wilaja sarta Nyai Suw~nda laj~ng andhawahak~n timbalan. "Rad~n Dipati Sindur~ja, j~ngandika t~mpaa timbalan dal~m. Putra j~ngandika Rad~n Sukra kenging ing kukum molah, pinundhut ing Sang Prabu badhe pin~jahan." Rad~n Sindur~ja dangu ~ngg~nipun anj~tung, nunt~n amangsuli, "Nyai, dika maturing Sang Prabu, bilih par~ng kula kemawon kenginga analangi p~jahe pun Sukra." Nyai Wilaja sar~ng mir~ng wangsulan m~ngkat~n, nunt~n wicant~n dhat~ng Rad~n Ayu Sindur~ja, y~n dipun timbali ing Sang Nata. Rad~n Ayu enggal mangkat, kairingak~n ing utusan. Sampun dumugi ing ngarsa dal~m. Sang Nata ngandika alon. "Adhi aj~ng, sira tutura marang lakinira, y~n dh~w~ke ar~p n~mu b~cik sarta ar~p anjaluk uripe anake, kon~n tumuli seba ing ngarsaningsun. ingsun bakal tindak dhewe Samangsane ora m~ngkono, am~sthi angrusak ing Kasindur~jan." Rad~n Ayu Sindur~ja aturipun sandika enggal mantuk. Sampun sanjang dhat~ng lakinipun punapa ing sadhawahipun Sang Prabu sadaya. Rad~n Sindur~ja sang~t k~w~dan ing galihipun, ing wusana anurut dhat~ng garwanipun. Nunt~n wicant~n dhat~ng ingkang putra sarwi ingaras ~mbunipun. "Engg~r, k~ria ana ing omah bae, taksuwunake pangapura ing Sang Prabu. Rad~n Sindur~ja laj~ng mangkat kalihan ingkang garwa, sowan dhat~ng kadhaton. Sadhat~ngipun wont~n ing kori dhat~ng Ki Tum~nggung Sumabrata. Rad~n Sindur~ja kapundhut dhuwungipun sarta kinub~ng para prajurit, rin~ksa wont~n ing ngriku. kamandhungan kap~thukak~n 267 ing
Sang Nata nunt~n utusan dhat~ng bupati ingkang sami ang~pung ing Kasindur~jan. Andikakak~n m~jahi Sukra, para bupati ingkang kadhawuhan wau sami k~w~dan, ajrih lum~b~t. Awit Sukra sampun pacak baris angatos-atos. Anunt~n wont~n santananipun Rad~n Sindur~ja, kapr~nah paman dening Rad~n Sukra, anama Ngab~i lum~b~t angipuk Sukra. Ngab~i M~ndaraka, punika kang sagah M~ndaraka enggal m~n~k pag~r banon, sampun dumugi ing l~b~t panggih kalihan Sukra. Ki M~ndaraka laj~ng angrangkul dhat~ng Sukra sarwi nangis, sarta pitutur kathah-kathah, amurih icale n~psunipun Sukra, sarta katangg~l y~n ngantosa manggih tiwas. Sampun dilalah Rad~n Sukra gampil manahipun, miturut dhat~ng Ki M~ndaraka, balanipun laj~ng kabibarak~n. Para bupati enggal sami lum~b~t. Sukra sampun cin~p~ng, nunt~n d~n omb~ni upas, nanging bot~n tumama, enggal Ngab~i M~ndaraka anguk~l rambutipun Sukra, gulunipun d~n id~k sarta bin~thok. Rad~n Sukra sampun p~jah. Para bupati nunt~n sami matur ing Sang Prabu y~n Sukra sampun p~jah. Rad~n Sindur~ja laj~ng linuwaran sarta kalilan mantuk. Kala samant~n Sang Nata laj~ng amundhut putranipun ~stri Pangeran Pug~r, anama Rad~n Aj~ng Impun kalihan kapenakanipun ~stri Rad~n Ayu Pug~r, sami pinundhut putra ing Sang Prabu kad~k~kak~n ing kadhaton. Sang Nata laj~ng parentah ing para bupati, sami andikakak~n ngusungi mary~m ag~ng kang sami wont~n ing Matawis, kab~kta dhat~ng ing Kartasura, inggih sampun kalampahan. Kacariyos Sang Nata tampi s~rat saking Gupr~nur Jendral ing Batawi, anagih prajangjian. Kala rumiyin Sang Prabu sagah an~mpahi t~lasing obat mimis kang kadam~l prang tuwin balanjanipun sarta ajinipun Kumpeni kang sami p~jah sal~b~ting p~rang. Sang Nata sar~ng sampun tampi s~rat sakalangkung pak~w~d ing galihipun, laj~ng andikakak~n nimbali Pangeran Pug~r kalihan Cakraningrat, tiga Rad~n Sindur~ja. Sampun sami dhat~ng wont~n ing ngarsa Dal~m. Sang Nata angandika dhat~ng Rad~n Sindur~ja, "Sindur~ja, sira kongkona marang ing Pasuruan. Si Surapati kon~n ang~lar jajahan, an~lukna wong m~ncanagara, y~n wus t~kan sawetaning gunung lawu, ingsun tumuli anglakokake g~gaman, amapagake p~range Si Surapati. Kang sun tuduh anindhihi Mas Pug~r, sarta wong Kartasura saparo. Y~n wis padha kalakon, sira tumuli amangsulana layang marang Batawi. Warah~n y~n ingsun ora bisa mikir panagihe iku, krana lagi ewuh 268
amapagake mungsuh, lan sira amundhuta bantu Kump~ni. Manawa wong Kump~ni ora g~l~m ambantoni apa gawene anagih?" Sang Prabu laj~ng ngandika dhat~ng Pangeran Pug~r sarta dhat~ng Pangeran Cakraningrat. "Adhi sakarone, kapriye kang dadi r~mbugira?, Ing besuk manawa ana layang panagih man~h wangsulan ingsun kapriye?" Pangeran Pug~r matur, "Kakang Prabu, ing pamanah kula bilih panj~n~ngan Dal~m panc~n bot~n karsa amaringi, prayogi dipun wangsuli prasaja kemawon. Sar~hning Panj~n~ngan Dal~m sampun ing Pasundhan tuwin ing Car~bon. Punika kemawon amaringi siti l~r~sipun sampun any~kapi kadam~l lintonipun wragating prang kang t~las." Rad~n Dipati Sindur~ja anyambungi, "Engg~r, atur sampeyan punika inggih sampun l~r~s. Ananging sar~hning raka paduka ingkang sinuhun sampun katrucut sagah amaringi t~t~mpah, kadospundi ~ngg~nipun ny~l~d? Dene nagari Pasundhan punika min~ngka ganjaran kemawon." Pangeran Pug~r ngandika, "M~ngkono iku gampang bae. Sar~hning ing tanah Jawa kab~h iki kagunganing ratu, mungguh bumi kang d~n anciki, banyu kang d~n ombe, utawa suk~t godhong sapanunggalane, iku apa ora ak~h pangajine? Mungguh Kakang Prabu karsaa angr~gani, apa maneh wong Kump~ni ~nggone dagang ana ing tanah Jawa ya wis ak~h untunge sarta kaj~n. Wong Jawa ora ana kang wani nyikara, m~ngkono iku rak s~ka sawabe Sang Prabu. Wong Kump~ni y~n ora angatokna sawabe kakang Prabu luwih b~cik lungaa t~ka ing tanah Jawa." Pangeran Cakraningrat sumambung, "Kakang Mas, inggih l~r~s tiyang b~b~rah tiyang sampun pinaringan sampeyan. M~nggaha umbalan. Inggih nunt~n kesaha ingkang tbih. Parandosipun y~n prang inggih bot~n m~ntas piyambak. Jawi ingkang nglampahi p~rang, tiyang Kump~ni amung ng~t~bi kemawon." Inggih ugi tiyang Sang Prabu sar~ng mir~ng saklangkung suka ing galihipun, laj~ng ngandika dhat~ng Rad~n Sindur~ja, "Sindur~ja, besuk samangsane sira k~t~mu lan si kum~ndur utawi si petor, y~n pit~mbung anagih, sira dikukuh bae. Dene y~n panagihe m~ksa, ing kono s~dh~nge nundhung t~ka ing tanah Jawa. Dene y~n narima sarta rum~ngsa ng~mp~k-~mp~k marang ingsun, ingsun ya anglulusake ~nggon ingsun prasanakan. Awit 269
ingsun diw~kas marang Kangj~ng Rama swargi, dikakake t~pung b~cik karo wong Wal~nda. Ing sam~ngko sira dik~bat anglakokna kongkonan marang Pasuruan. Y~n g~gaman ing Pasuruan wis t~ka sawetane gunung Lawu, Adhi Mas Pug~r tumuli ingsun kone mangkat amapag~na prang." Rad~n Sindur~ja kalihan Pangeran Pug~r nunt~n sami mundur saking ngarsanipun Sang Prabu. Rad~n Sindur~ja laj~ng nglampahak~n utusan dhat~ng Pasuruan. Kacariyos Surapati sampun anglampahak~n baris antawis tigang ~wu, t~tindhihipun ingkang putra k~kalih. Samargi-margi tansah anj~jarah, k~nd~l masanggrahan ing Madiun. Wondene Pangeran Pug~r inggih sampun bidhal saking Kartasura, sarta bala ing Kartasura sapalih, lampahipun m~dal ing Jagaraga, laj~ng campuh wont~n ing Kalitambang bawah Madiun. Tiyang Pasuruan kawon prangipun, lumaj~ng dhat~ng sabalanipun amasanggrahan wont~n ing kitha Pranaraga. ing Caruban. Pangeran Pug~r G~ntos kacariyos Sang Prabu ing Kartasura g~rah lumpuh. Sang~t ngantos bot~n sag~d miyos sinewaka. Pangeran Pug~r sabalanipun sami katimbalan mantuk. ing Kartasura. Antawis sataun g~rahipun Sang Prabu waluya. Sang Nata anadar ngrampog sima kathah sarta l~lumban ing sagara yasa kalihan para garwa. Dene ingon-ingonipun baya sampun sami kap~ndh~tan dhat~ng Rad~n Suryakusuma. Engg~nipun lum~b~t ing toya Rad~n Suryakusuma wau busananipun bot~n t~l~s. Ingkang ningali sami eram. Nadaripun Sang Prabu wau inggih sampun sami kalampahan. Inggih sampun dhat~ng wont~n Kala samant~n nagari ing Kartasura sakalangkung g~mah arja, Pangeran Dipati Anom sampun p~putra sakawan. Pambaj~ngipun anama Rad~n Mas Bumi, ingkang rayi nama Rad~n Mas Pan~nggak. Pandhadha nama Rad~n Mas Alit. Wuragilipun ~stri, anama Rad~n Aj~ng Sasi. Sakawan pisan sami patutan saking garwa s~lir sarta sami pinundhut putra dhat~ng ingkang eyang sadaya. Dene Rad~n Mas Bumi wau sampun kaangkat nama Pangeran Buminata. Kacariyos Pangeran Dipati Anom kap~ksa dhat~ng ingkang rama, kadhaupak~n kalihan putri Impun, angarang ulu Rad~n Ayu L~mbah, dene kapenakanipun ~stri Rad~n Ayu ing Kapug~ran Rad~n Aj~ng 270
Pug~r katrimakak~n dhat~ng kapenakanipun jal~r Ratu Kancana, anama Rad~n Sumaningrat. Kala samant~n sin~ngkalan 1623. Anunt~n wont~n kapenakanipun Sang Prabu, putranipun Pangeran Singasari swargi, anama Rad~n Mas Punta, punika and~dagan wont~n ing astana T~gal Arum, sum~ja ngraman. Sar~ng katur ing Sang Nata laj~ng kin~n ny~p~ng, sarta sampun pin~jahan. Sar~ng ing taun 1625, Rad~n Dipati Sindur~ja g~rah, andadosak~n ing p~jahipun. Dene ingkang kag~ntosak~n dados p~patih Jawi aparentah tiyang satanah Jawi, Ki Tum~nggung Sumabrata, ingkang ~ngg~ntosi dados patih l~b~t, Ki Tum~nggung Wiraguna. Kala samant~n Pangeran Dipati Anom pinaringan waw~nang amarentah para dipati sarta tiyang satanah Jawi, dados p~patih k~kalih wau sabarang prakawis mawi ngaturi uninga ing Pangeran Dipati Anom. Wondene Sang Prabu ing sab~n-sab~n inggih tansah amulang dhat~ng ingkang putra pratingkahipun tiyang jum~n~ng ratu utawi tiyang ag~sang, sarta pinardi ambucala kalakuwanipun ingkang bot~n prayogi, punapa malih pinurih asiha dhumat~ng Pangeran Dipati Pug~r kalihan dhat~ng Pangeran Cakraningrat, sampun ngantos adam~l sakiting galihipun. Panggalihipun Sang Prabu supados ing t~mbe lulusa ~ngg~nipun badhe angg~ntosi jum~n~ng Nata. Mila makat~n, Sang Nata wau sampun rumaos y~n badhe puput yuswanipun, nanging sang~t sum~langipun dhat~ng kalakuwanipun ingkang putra, mila sang~t pamardinipun. Bot~n antawis lami Sang Prabu g~rah sang~t, andadosak~n ing sedanipun pinuju ing taun Alip ~ngka 1627. 271
Babad Tanah Jawi S~rat Ingkang Kaping 3 S asedanipun Sang Prabu Mangkurat, Pangeran Dipati Anom laj~ng pinarak wont~n ing Srimanganti sarta am~pakak~n para bupati sabalanipun. Inggih sampun sami dhat~ng abaris ing alun-alun. Anunt~n Sang Pangeran Pug~r, kalih Pangeran Arya Mataram, tiga Pangeran Arya Panular anyuwuni lilah ing Pangeran Dipati Anom, sum~ja sami ngujung ing layonipun Sang Nata. Pangeran Dipati Anom lum~b~t inggih anglilani, pangeran anyungk~mi ing layonipun Sang Prabu sarwi sami muwun. Kacariyos kalananganipun Sang Nata angad~g, sarta wont~n cahyanipun mancorong amung samarica, wont~n ing sapucuking kalam. Nanging bot~n wont~n ingkang uninga, namung Pangeran Pug~r piyambak ingkang aningali. Pangeran Pug~r wau enggal an~c~p cahya kang wont~n sapucuking kalam. Sar~ng cahya sampun kac~c~p, kalam mantun angad~g. Sampun pin~sthi karsa Allah y~n Pangeran Pug~r ingkang badhe angg~ntosi jum~n~ng Nata, wondene jum~n~ngipun Nata Pangeran Dipati Anom punika ratu w~w~la kemawon. t~tiga inggih laj~ng sami Layonipun Sang Nata sampun bin~rsihan, laj~ng bin~kta dhat~ng Mogiri, kadh~r~kak~n bala ing Kartasura sawatawis. Ingkang angirit Rad~n Suryakusuma, garwanipun Sang Prabu kang nama Ratu Kancana inggih tumut andh~r~kak~n dhat~ng Mogiri, sarta amb~kta reyal s~wu, kas kaya saking panggaotanipun Sang Prabu piyambak, badhe kadam~l salawat. 272
Ing sap~ngk~ring layon Pangeran Dipati Anom parentah dhat~ng Ki Dipati Sumabrata, andikakak~n m~pak para bupati mantri wont~n ing pag~laran. Sabab badhe karsa jum~n~ng Nata angg~ntosi ingkang rama. Ki Sumabrata matur, "Gusti, prayoginipun amaringana uninga dhat~ng tiyang Kump~ni rumiyin, bilih rama dal~m seda, sarta aparinga uninga y~n Panj~n~ngan Dal~m karsa jum~n~ng angg~ntosi Nata." Pangeran dipati amangsuli, "Besuk y~n ingsun wis jum~n~ng bae bakal aw~h w~ruh. Sam~ngko ingsun ora karsa aw~h w~ruh. Sira dik~bat anglumpukna kancanira kab~h, ingsun dandan dhingin, tumuli miyos ing pag~laran." Ki Sumabrata matur sandika laj~ng m~dal angl~mpakak~n mantri bupati sadaya tuwin para khaji sarta pangulu punapa dene sarip satunggil, gurunipun Sang Nata swargi. Saking nyalatak~n layon d~r~ng ngantos sami mantuk, laj~ng sami sowan ing pag~laran. Bot~n antawis dangu Pangeran Dipati Anom miyos saking kadhaton, ginar~b~g ing pawongan, sami angampil upacara kaprabon. Pangeran Pug~r sarta ingkang rayi pangeran k~kalih am~thukak~n ing sitinggil. Pangeran Dipati Anom matur dhat~ng Pangeran Pug~r, "Paman, kula badhe karsa jum~n~ng Nata, mugi sampeyan idini." Pangeran Pug~r mangsuli s~ndika sarta jumurung. Pangeran Dipati Anom laj~ng t~dhak dhat~ng pag~laran, pinarak ing dh~dhampar, ingkang sowan sampun sami p~pak. Pangeran Pug~r nunt~n jum~n~ng sawingkinge pangeran dipati sarwi ngandika s~ru, "Sarupaning wong ing Kartasura kab~h, padha an~ksenana, y~n Pangeran Dipati Anom saiki takjunjung Nata angr~h ing tanah Jawa kab~h, aj~juluk Kangj~ng Susuhunan Mangkurat, Senapati ing Ngalaga Sayidin Panatagama." Para bupati sapangandhap sami saur p~ksi jumurung. Ki Dipati Sumabrata enggal any~ntak dhat~ng Pangeran Pug~r, "Ah ampun k~dah andika junjung! Pangeran Dipati Anom sampun sag~d jum~n~ng Nata piyambak!" Pangeran Pug~r sar~ng mir~ng saklangkung wirangipun, kados bot~n sag~d aningali t~tiyang, ing dal~m batos tansah any~but ngudu bilahi. Ki Dipati Sumabrata sakancanipun para bupati mantri enggal sami ngaras ing sukunipun Sang Prabu. Pangeran Pug~r sarta ingkang rayi k~kalih sami as~salaman. Sang Nata nunt~n kondur ang~dhaton. Sarawuhe ing kadhaton laj~ng andhawahak~n 273
parentah dhat~ng tiyang sakadhaton, y~n ingkang ibu Ratu Kulon samangke kanamakak~n Ratu Ag~ng. Kacariyos putranipun Sang Prabu ingkang dereng seda amung satunggil Sang Nata punika, patutanipun kalihan Ratu Kulon. Garwa san~sipun bot~n wont~n patutan. Mila makat~n, Ratu Kulon punika sang~t dursila ing manahipun. Y~n wont~n marunipun ingkang wawrat laj~ng dipun sanjani, wawratipun laj~ng ical sami sakala. Kala samant~n pinuju ing dina R~spati Sang Prabu anyar miyos sinewaka, anjunjung panakawanipun k~kalih, paranakan Cina ing Pusparaga, kaangkat nama Tum~nggung Samawis anama Ki Jayaningrat, sarta abdinipun ing kadospat~n inggih kathah kang sami jinunjung l~nggah. Sang Nata laj~ng parentah dhat~ng Ki Sumabrata, andikakak~n kintun s~rat paring pariksa dhat~ng kum~ndur ing Japara kalihan Kapitan K~nol ing Samawis, bab sedanipun ingkang rama sarta ~ngg~nipun angg~ntosi jum~n~ng Nata. Ki Sumabrata matur sandika. Sang Prabu nunt~n ngandika bisik-bisik dhat~ng Ki Sumabrata, "Sumabrata, mungguh ~nggon ingsun jum~n~ng Nata iki apa ana kang dadi sum~lang, agawe pakewuhing ati?" Ki Sumabrata matur, "Pangraosing manah kula amung priyantun satunggil ingkang dados sum~lang, nanging kula ajrih amastani." Sang Nata m~s~m sarwi ngandika, "lya ingsun wus sumurup kang dadi sum~langira iku. Ora liya amung Si Paman Pug~r. Nanging panduganingsun y~n putrane wadon isih ingsun w~ngku, kaya ora k~lakon aduwea cipta ala." Ki Sumabrata matur, "Gusti, m~ngkat~n punika sangsaya gampil anglampahak~n. Kadursilan an~nungkul amurih p~jah, sabab tiyang ar~bat karaton punika am~sthi bot~n angetang anak ~stri. Saupami Pangeran Pug~r ak~n dhat~ng garwa Dal~m, kapurih anyedanana ing panj~n~ngan Dal~m, pandugi kula inggih badhe kalampahan." Sang Nata sar~ng mir~ng aturipun Ki Sumabrata, dilalah laj~ng kasup~n ing waw~lingipun ingkang rama swargi, angg~ga aturipun Ki Sumabrata. Kala samant~n pinuju sid~kah pitung dint~nipun ingkang rama, garwanipun Sang Prabu putri ing Kapug~ran laj~ng kaantukak~n dhat~ng ingkang rama Pangeran Pug~r, dene ingkang kainggahak~n dados garwa, s~lir saking Onje, kaparingan nama Ratu Kancana. sami dhat~ng Magiri, sar~ng layon sampun kinubur, laj~ng sami mantuk dhat~ng Kacariyos ingkang andh~r~kak~n layon 274
Kartasura, amung Ratu Mangkurat taksih kantun angaosak~n kalihan para santri kathah. Wondene Rad~n Suryakusuma bot~n purun mantuk, laj~ng apacak baris wont~n ing dhusun Ngenta-enta tanah Matawis, an~lukak~n tiyang sakiwa t~ng~n ing ngriku. Dipun purih kondur dhat~ng abdinipun kamis~puh anama Ki Sur~ngga, rad~n bot~n purun. Pangandikanipun, "Sur~ngga, y~n Kangmas Pangeran Dipati angg~nt~ni jum~n~ng Nata, aku suthik mulih. Wis p~sthi jagad bakal r~tu, krana Kangmas Dipati iku budine bang~t ala, kagawa t~ka biyunge, dudu turun Mataram. Wis dilalah swargi uwa Prabu ora p~putra karo garwane kang padha turun Mataram. Kangmas Dipati dhewe ya wis dilalah ~nggone j~jodhon karo sadulurku ora tutug. Iku mratandhani y~n bakal sirna wijine. Luwih b~cik aku jum~n~nga Nata dhewe. Dene b~gja utawa cilaka, iku ana ing awakku dhewe. Lan wis wiyahe y~n wong ngr~but nagara, y~n kalah sirna, y~n m~nang p~sthi ngukup. H~h Kakang Sur~ngga, nuli dik~bat an~luk-n~lukna wong tanah Mataram utawa ing Pag~l~n. Lan misuwurna y~n saiki aku jum~n~ng Nata aj~juluk Prabu Panata Agama." Rad~n Sur~ngga matur sandika. Kala samant~n suyud, ag~ng b~barisanipun, sarta sampun angreka kadhaton tuwin alun-alun wont~n ing dhusun Ngenta-ngenta. sampun kathah tiyang ingkang sami Kangj~ng Ratu Mangkurat sarta tiyang sa-Magiri sami kagegeran. Ratu Mangkurat angili mangetan dhat~ng ing Gunung Kidul, anjog ing dhusun Masaran, laj~ng kondur dhat~ng ing Kartasura. Sampun katur ing Sang Prabu y~n Rad~n Suryakusuma balela sarta sampun kathah balanipun. Sang Nata sang~t duka dhat~ng Pangeran Pug~r, kat~rka saking pangajanipun ingkang rama. Sang Prabu laj~ng parentah dhat~ng Ki dienggal saanakbojone. Y~n wis t~ka banjur b~thekana ana ing paseban ngalun alun, aja sira w~hi nganggo g~gaman." Sumabrata, "Paman Pug~r timbalana utusan Pug~r sagarwaputranipun inggih sampun dhat~ng wont~n ing pag~laran. Ki Sumabrata laj~ng andhawahak~n timbalan dal~m, sarta amundhut ag~manipun. Pangeran Pug~r inggih bot~n suwala, sampun asrah dhuwung, dalasan para putra tuwin para abdinipun inggih sampun sami asrah gaman. Amung Rad~n Mas Ontawirya ingkang d~r~ng asrah dhuwung, andik netranipun, wadananipun abrit Para bupati ebah sami angantos-antos. Ki Sumabrata enggal nimbali. Pangeran 275
ingkang putra, "Ontawirya, k~rismu pasrahna, sanajan kowe dipatenana ya aja suwala, sar~hning kowe ora dosa, am~sthi patimu sahid. Balik y~n kowe b~ngga, am~sthi bakal duraka ing ratu, lan y~n kowe ora srah gegaman k~na ing supataku. Rad~n Ontawirya sang~t ajrih dhat~ng ingkang rama, sampun pasrah dhuwung. Pangeran Pug~r saputragarwanipun tuwin para abdi laj~ng sami kab~thekan, ing jawi kar~ksa g~gamanipun para bupati. saklangkung mam~las. Siyang dalu sami anangis sarta an~nutuh dhat~ng Rad~n Suryakusuma. Pangeran Pug~r enggal andhawahi dhat~ng Pangeran Pug~r saputragarwanipun Para bupati ingkang sami rum~ksa ing kab~thekan tuwin Ki Dipati Sumabrata ing sab~n sont~n sami t~t~gar maripit pab~thekan sarta sami wicant~n m~miringi am~mirang dhat~ng Pangeran Pug~r. Wondene Pangeran Pug~r inggih sang~t jar~m ing galihipun. Bot~n karsa dhahar utawi sare, tansah an~dha pangapura sarta pitulunging Allah, bilih wanci dalu sang~t ~ngg~nipun n~kung ang~ningak~n tingal. Y~n ing dint~n S~n~n tuwin K~mis, Pangeran Pug~r siram kujamas, ar~r~sik, madh~p ing karsanipun Sang Prabu manawi badhe an~lasi. Kacariyos Sang Nata sampun parentah anglurugi kraman Rad~n Suryakusuma, inggih sampun kalampahan. Rad~n Suryakusuma kawon p~rangipun, sabab k~kathah~n m~ngsah, balanipun kathah kang p~jah, nunt~n lumaj~ng dhat~ng tanah Pag~l~n. Bala ing Kartasura laj~ng sami mantuk. Sang Prabu pinuju miyos sinewaka, angr~mbag badhe sum~ja an~lasi Pangeran Pug~r. Ki Sumabrata matur ajrih ing walatipun. "Am~sthi badhe dam~l r~ngkaning nagari." Ki Tum~nggung Wiraguna sumambung, "Upam~nipun arak sakopi, bilih dipun ombe tiyang satunggil am~sthi ng~nd~mi, y~n d~n ombe tiyang kathah am~sthi tawa." Nunt~n kasaru dhat~ngipun ingkang sami nglurug. Matur y~n unggul p~rangipun. Rad~n Suryakusuma lumaj~ng mangil~n. Sang Nata saklangkung suka, laj~ng parentah ambuj~nga ing sapurugipun Rad~n Suryakusuma. Ingkang kadhawahan inggih enggal mangkat Kala samant~n Ki Sumabrata nunt~n matur anyuwunak~n sabab kraman Rad~n Suryakusuma pangapura Pangeran Pug~r, sampun kawon prangipun. Akathah-kathah aturipun Ki Sumabrata wau ~ngg~nipun amurih icale dukanipun Sang Prabu dhat~ng Pangeran Pug~r. Sang Nata inggih laj~ng amar~ngi, alon pangandikanipun. 276
"lya wis, luwarana paman Pug~r, nanging pundhut~n tokide y~n angajanana ng~raman marang putrane kab~h, sarta dhawuhana ngalih omah c~dhak ing alun-alun." Ki Sumabrata matur sandika, laj~ng dhat~ng sampun kapundhut kat~m~nanipun. Sarta kadhawahan ngalih, adal~ma cak~t ing alun-alun, sampun ngalih laj~ng padal~man. ing pab~thekan. Pangeran Pug~r linuwaran. Pangeran Pug~r wau inggih ingkang dados Gupr~nur Jendral anama Hirp~k Husdiman. Kala samant~n tampi s~rat saking kum~ndur ing Japara, angaturi pariksa y~n pis~rat saking ing Kartasura, amaringi pariksa yen Sang Prabu Mangkurat sampun seda, putranipun kang nama Pangeran Dipati Anom sampun angg~ntosi jum~n~ng Nata. Nanging ~ngg~nipun paring pariksa sampun antawis lami saking g~nipun jum~n~ng. W~tawisipun kum~ndur, Sang Prabu enggal punika sum~ja am~dhot ~ngg~ning prasanakan kalihan Kump~ni, bot~n anglastantunak~n jangj~nipun ingkang rama swargi kalihan Kump~ni. G~ntos kacariyos nagari ing Batawi, Tuwan Gurnadur Jendral laj~ng pir~mbagan kalihan tiyang ag~ng ag~ng ing Batawi. Para tiyang ag~ng wau sampun sami amastani y~n Sang Prabu t~t~p cidra ing jangji, nunt~n sami r~mbag sum~ja anglampahak~n kadursilan ingkang r~mit, amurih sedanipun Sang Nata. Kala samant~n laj~ng sami ngupados t~nung, inggih sampun angsal isaratipun t~las gangsal k~thi reyal. T~nung sampun nate adam~l p~jahipun para ratu ing sabrang. Ing nalika punika t~nung wau awarni jalma, sac~ngkal. sapra unthing, panjanging Rambutipun gimbal, tagang gotongan. ag~ngipun suku T~nung sampun lumaksana dhat~ng ing Kartasura, nyiluman amor angin, anjujug ing kadhaton wanci t~ngah dalu. Sang Nata pinuju m~dal ing plataran prabayasa. T~nung sar~ng aningali Sang Prabu nunt~n tumurun saking jumantara, anj~nggel~g ing ngarsane Sang Prabu. Sang Nata sang~t kag~t, githokipun mangkarag, sariranipun gum~t~r. Sang Nata nunt~n angint~n y~n kalang~nanipun Pan~mbahan Senapati ing iku sapa? Dene Mataram rumiyin. Laj~ng purun pitak~n. "Kowe g~dhemu angluwihi. Apa kowe Si Juru Taman, kalang~nane eyang Senapati biy~n?" Tnung matur s~ru, "Aku dudu Juru Taman. Aku t~nunge wong Wal~nda, kang dadi raja ing tanah Jawa apa kowe?" 277
Sang Nata sar~ng mir~ng sak~langkung ajrih sarta dh~rodhog, gugup ~ngg~nipun mangsuli. "Dudu aku kang dadi raja. Dene kang dadi Nata am~ngku ing tanah Jawa kapr~nah pamanku. Kadhatone ing Kapug~ran, lor b~n~r s~ka ing kene." T~nung enggal kesah, Sang Nata l~ga galihipun. Marasipun sampun ical. Lampahing t~nung sak~dhap netra dumugi ing Kapug~ran. Anjujug ing latar pan~p~n. Pangeran Pug~r amar~ngi turas ing latar ngriku, kag~t aningali ing jalma bot~n kaprah ag~ngipun. Pangeran sampun angint~n y~n punika br~kasakan. Pangeran laj~ng amatak donga sepi, amurugi t~nung sarta pitak~n. "Kowe iki setan apa ~jim? Dene g~dhemu kagila-gila." T~nung sumaur, "Aku t~nung Wal~nda. Sapa kang dadi ratu ing tanah Jawa?" Pangeran amangsuli, "Ratuku ana ing kadhaton." T~nung wicant~n malih sarwi ny~ntak. "Ah! Aku mau saka ing kadhaton. Ana wong siji kang n~moni ing aku, atutur marang aku y~n ratune ana ing kene, malah kapr~nah pamane lan kang tutur iku." Pangeran sar~ng mir~ng laj~ng m~s~m sarwi ngandika, "AnsaAllah ya ingsun kang jum~n~ng Nata am~ngku ing tanah Jawa. Kowe sum~ja apa t~kamu ing kene?" "Ana kang kongkon marang aku, angadu kas~kt~n lan ratu Jawa. Y~n ratune wis kalah mati dening aku, nuli balane kab~h dakkon nump~s marang sarupaning wong Jawa." Pangeran T~nung amangsuli, Pug~r m~s~m sarwi ngandika, "Lah payo t~kakna kas~kt~nmu, kowe iki l~l~mbut sum~ja sikara." Pangeran Pug~r laj~ng amatak donga b~smah sarta donga bala s~r~wu tuwin donga san~sipun. T~nung laj~ng ngalumpruk. Badanipun awarni rare alit, kajuwat-kajuwit bot~n sag~d wicant~n, mripatipun pucicilan. Pangeran Pug~r ngandika malih, "Saiki kowe wis kalah kas~kt~nmu, nuli lungaa dik~bat, balia marang panggonamu ing sabrang. Lungamu ngalora nurut Gunung K~ndh~ng kana. Ana ing d~dalan aja ganggu-ganggu marang sarupaning wong, sabab wong tanah Jawa batur kab~h. Y~n kowe ora tumuli lunga, apa kowe nganti dakdulang ing tai lingsang?!" T~nung enggal kesah mangal~r nurut r~di K~ndh~ng. Kang kamargenan kathah t~tiyang sakit rumab. Kala samant~n sampun tatas raint~n. Sang Nata laj~ng utusan an~lik Pangeran Pug~r g~rah utawi 278
bot~nipun. Utusan inggih sampun wangsul, matur y~n pangeran taksih wiluj~ng, bot~n ewah taksih kados sab~n. Sang Nata sang~t ngungun. Kacariyos putranipun Sang Prabu ingkang pambaj~ng seda, pan~nggakipun jal~r sampun kaangkat nama Pangeran Mangkunagara, ingkang rayi kaangkat nama Pangeran Mangkuningrat. Rad~n Dipati sampun kajunjung nama Sindur~ja atilar putra Tum~nggung Sindur~ja, santananipun Sang Nata saking kang ibu anama Rad~n Onggadim~ja kaangkat nama Pangeran Balitar. jal~r satunggil, Kala samant~n amar~ngi sid~kah satus dint~nipun Sang Prabu kang sampun seda, para bupati sami lum~b~t ing kadhaton sarimbit, sarta sami nyip~ng. Kacariyos wont~n garwanipun an~m Pangeran Cakraningrat, ayu warninipun, d~r~ng p~putra, anama Rad~n Ayu Pakuwati, pant~s sal~lewanipun. Sar~ng kauningan Sang Prabu laj~ng ingapusan dhat~ng pajungutan. Sadhat~nge ing ngriku laj~ng kaguj~g, pin~ksa katunggil sare. Rad~n Ayu badhe mopo, nanging bot~n kuwawi ny~mbadani karosanipun Sang Prabu, dados anangis sarta j~lih-j~lih. Sar~ng sampun Rad~n Ayu nunt~n mantuk, sarta mr~b~s mili. Sadhat~ngipun ing pondhokan Pangeran Cakraningrat saw~g nguw~t puyuh, kag~t aningali garwanipun dhat~ng, puyuh laj~ng kal~b~tak~n ing kurungan. Pangeran enggal m~thukak~n. Pangeran kag~t aningali garwanipun m~rb~s mili, enggal pitak~n. Garwanipun amangsuli b~laka y~n kawasesa ing Sang Prabu, pangeran sar~ng mir~ng saklangkung duka, pasuryanipun abrit, andik paningalipun. Sakala agadhah cipta sum~ja angrurah ing kadhaton. Dangu-dangu pangeran emut waw~lingipun Sang Nata swargi, kin~n ang~mong ing Sang Prabu punika, pangeran lilih ing dukanipun. Laj~ng utusan angaturi Ki Tum~nggung Jangrana ing Surabaya, inggih sampun dhat~ng wont~n ing ngriku. Pangeran Cakraningrat ngandika, "Kakang Jangrana, ing saiki aku sum~ja amalik tingal, sabab Sang Prabu solahe acalunthangan. Ayo padha angipuk Pangeran Pug~r, diangkat jum~n~ng Nata. Sabab iku kang alus budine, asih marang bala, patut y~n jum~n~nga Nata." Ki Tum~nggung Jangrana inggih laj~ng k~lu kemawon. Sabab sampun mir~ng pawartos y~n ing Surabaya badhe kadadosak~n k~kalih. Pangeran Cakraningrat kalihan Ki Jangrana ing wanci dalu laj~ng sami sowan dhat~ng Kapug~ran, sampun k~panggih, ingancaran l~nggah pan~p~n. 279
Pangeran Pug~r alon ngandika, "Adhi, sakarone kadingar~n, kowe padha mrene b~ngi-b~ngi, ana kar~pmu apa?" Pangeran Cakraningrat matur b~laka y~n sakit manahipun dhat~ng Sang Nata, laj~ng angipuk sarta angg~gasah dhat~ng Pangeran Pug~r, ingaturan jum~n~ng Nata, angr~bata nagari ing Kartasura. Dene ingkang dados g~g~baging prang inggih Pangeran Cakraningrat sarta Ki ingkang anyagahi. Pangeran Pug~r alon Tum~nggung amangsuli, "Kang ora-ora, Adhi, koucapake. Lan y~n wong wani-wani ing ratu, iku ora b~cik kang bakal tin~mu, krana ratu iku min~ngka warananing Allah. Karo dene adhi, aku ora duwe s~ja ang~ndhih nagara ing Kartasura, amung niyat momong bae marang kang dadi ratu." Jangrana Pangeran ing Sampang matur, "Kaka Mas, pangandika sampeyan punika inggih l~r~s. Bilih Sang Prabu anglulusna w~w~lingipun ingkang rama swargi, m~ngka dhat~ng sampeyan sampun anganiaya, dhat~ng ing kula sawiyah-wiyah makat~n. Pun kakang Jangrana punika inggih sakit manahipun. Laj~ng kathah-kathah pangipukipun Pangeran Cakraningrat wau, wangsulanipun Pangeran Pug~r kagalih rumiyin." G~ntos kacariyos, Ki R~ngga Yudanagara ing Samawis, sang~t ~ngg~nipun prihatos. Amir~ng pawartos y~n Sang Prabu kagungan abdi k~kasih paranakan Cina, sampun kaangkat nama Tum~nggung Jayaningrat sarta agadhah panyuwun dados bupati wont~n ing Samawis. Sang Prabu inggih badhe amar~ngi. Kala samant~n Ki R~ngga ing Samawis laj~ng utusan ngaturi s~rat dhat~ng ing Pangeran Pug~r. Ingkang dipun utus mantri k~kalih, anama Tanpanaha kalih ing Kartasura anjujug p~patih ing Sawunggaling. Sadhat~ngipun Kapug~ran, anama S~trajaya, inggih laj~ng kaaturak~n ing gustinipun. S~rat laj~ng kawaos, suraosipun, Ki R~ngga angaturi uninga y~n Kapitan K~nol ing Samawis dalasan para Kump~ni kang wont~n ing tanah Jawi sadaya sami sakit manahipun dhat~ng Sang Prabu, awit kalanipun jum~n~ng Nata bot~n mawi pratela dhat~ng tiyang Kumpeni. Ing mangke tiyang Kump~ni angaj~ng-aj~ng ing Pangeran Pug~r lolosa saking Kartasura, tum~dhaka dhat~ng ing Samawis. Wont~n ing ngriku badhe kaangkat jum~n~ng Nata dhat~ng tiyang Kump~ni. Pangeran Pug~r sasampuning maos s~rat sakalangkung l~ga galihipun. Utusan laj~ng dipun ganjar busana sapangad~g kalih pisan, pasangonipun mitung reyal, sarta sampun pinaringan wangsulan. 280
Pangeran Pug~r nunt~n ~ng~t dhat~ng Pangeran Cakraningrat Utusan saking Samawis kin~n ng~ntosi. Pangeran Pug~r enggal dhawah animbali Pangeran Cakraningrat kalihan Tum~nggung Jangrana, inggih sampun sami dhat~ng wont~n ing Kapug~ran. Laj~ng inguncalan s~rat kang saking Samawis. Sang dipati k~kalih sasampuning maos s~rat sang~t bingah ing manahipun. Angraos y~n angsal kanthi, utusan laj~ng d~n pangad~g dhat~ng Pangeran Cakraningrat sarta yatra nyadasa reyal. Ki Tum~nggung Jangrana inggih maringi makat~n. Pangeran Pug~r sampun amaringi wangsulan s~rat. Sarta angintuni lorodan rasukan dhat~ng Ki R~ngga ing Samawis. Pangeran Cakraningrat inggih angintuni s~rat dhat~ng ing R~ngga, utusan sampun m~sat saking Kartasura. Pangeran laj~ng Cakraningrat matur alon. "Kakang Mas, ing pundi panggenan kang sampeyan r~m~ni anglmpakak~n g~gaman?" Priyantun t~tiga wau sami pir~mbagan. Pangeran Pug~r angandika, "Adhi Mas, lungaku t~ka ing Kartasura aku bakal jumujug ing D~mak. Ing kono ~nggonku sum~ja jum~n~ng Nata, sarta ak~klumpuk bala. Dene wong Kump~ni tulung ya b~cik, nanging aku bakal prasab~n bae." "Yen karsa sampeyan sampun k~nc~ng, kula badhe pamit mantuk dhat~ng ing Madunt~n angrumiyini, ing Surabaya badhe ak~kl~mpak g~gaman. Dene pun kakang angantunana, sampun ngantos ngatawisi sarta rum~ksa ing sampeyan ing kabatosan." Sar~ng sampun giliging r~mbagipun sang dipati k~kalih laj~ng mantuk dhat~ng pondhokipun. Pangeran ing Sampang matur, Enjingipun Pangeran Cakraningrat sowan ing Sang Prabu anyuwun pamit sum~ja tuwi nagarinipun, as~ngados bot~n lami nunt~n wangsul. Sabab sang~t sum~langipun y~n anilara lami-lami ing Sang Prabu. Aturipun Pangeran Cakraningrat wau bot~n katawis y~n ngandhut w~wados. Wondene Sang Prabu inggih bot~n pisan kagungan panggraita, y~n Pangeran Cakraningrat sakit manahipun. Sabab kamokalak~n y~n garwanipun puruna b~laka, pangandikanipun alon. "Paman, kula gih anglilani, nanging ampun lawas-lawas. Nuli andika bali, kalih dene pondhokane paman saene ont~na kang n~nggani, pun bibi salah satunggil prayogine tinilara." Pangeran Cakraningrat matur y~n garwanipun k~dah sami tumut. Sang Nata laj~ng amaringi pasangon pitung atus reyal. Pangeran 281
Cakraningrat nunt~n l~ngs~r saking ngarsane Sang Prabu. Sadhat~nge ing pondhokan laj~ng bidhal lan sagarwa putra tuwin balanipun sadaya, lampahipun sampun dumugi ing Sampang, laj~ng tata-tata sarta angg~ganjar dhat~ng balanipun. Ing sab~n dint~n tansah angg~gulang pratingkahing p~rang. Kacariyos Pangeran Dipati Pug~r, ing sab~n dalu tansah an~kung Kala an~g~s angsal sasmitaning Allah kalilan jum~n~ng Nata. Anunt~n bot~n antawis lami Rad~n Suryakusuma ingkang dados kraman kac~p~ng dening Arya amargi dipun bujuk. Rad~n Suryakusuma d~n Banyakwidhe, b~ronjongi. Sampun misuwur ing t~tiyang sanagari Kartasura, y~n Rad~n Suryakusuma kac~p~ng. Pangeran Pug~r sar~ng mir~ng pawartos m~ngkat~n, enggal amarentahi ing balanipun tuwin para garwa putranipun sadaya, y~n pangeran sum~ja lolos. Parentahipun kadadak sar~ng sadalu, usr~g pating kal~sik. Para putra sami gugup, solahipun awarni-warni, wont~n kang ng~mban putra, wont~n kang b~bondhetan kalihan s~liripun. Saw~n~h mandhi waos sarwi k~kalung karbin. karsaning Allah. samant~n sampun Ing wanci pukul kalih dalu, ing taun 1628 Pangeran Pug~r lolos. M~dal ing kori b~butulan, lan saputragarwanipun tuwin ingkang abdi sadaya, gumar~d~g swaranipun, angal~r ngil~n. Kadet ingkang sami kamargenan, sarta sami sum~r~p y~n Pangeran Pug~r lolos. Tiyang ingkang sami sum~r~p wau laj~ng sami ngaturi uninga ing l~lurah b~k~lipun. Nunt~n katur dhat~ng Ki Dipati Sumabrata. Ki Sumabrata enggal lum~b~t dhat~ng kadhaton. Sampun kapanggih kalihan wadana kang k~mit tuwin lurah abdi ~stri. Ki Sumabrata ak~n amungu Sang Prabu. Sang Nata inggih sampun kawungu, nunt~n t~dhak amanggihi Ki Sumabrata. Ki Sumabrata inggih sampun matur y~n Pangeran Pug~r lolos. Sang Nata sar~ng mir~ng saklangkung gugup, enggal amundhut b~ndhe Kyai Bicak. Nunt~n tinabuh, binarung kalihan t~t~g. Tiyang sanagari Kartasura g~g~r abilulungan. Sami anarka y~n Pangeran Pug~r ngamuk dhat~ng kadhaton. Para bupati mantri sabalanipun pating bal~b~r laj~ng sami baris ing korining kadhaton tuwin ing alun-alun. swaraning b~ndhe tuwin swaraning tangara Saking bant~ripun san~sipun. lampahipun saw~g dumugi ing C~paga, sang~t sami gugupipun. Pin~lak ing lampahipun m~dal ing K~n~r, sum~ja anjog ing Ngamp~l. Ingkang saw~g lolos sami mir~ng, 282
Rad~n Ontawirya binondhetan ing s~liripun, kudanipun ing~motan barang. Sar~ng mir~ng swaraning b~ndhe momotan d~n tatasi, s~lir katumpakak~n ing kuda, sarta kin~n mangku karbin. Rad~n amandhi tal~mpak wont~n ing wingking. Rad~n W~ngsataruna dharat ang~mban putra jal~r saw~g umur sataun, anama Mas B~ladho, patutanipun kalihan s~lir Bok Karoh. S~lir inggih tumut lolos katumpakak~n kapal. M~nggah Mas B~ladho wau, ing ngakiripun nama Pangeran Riya Mangkunagara. Lampahipun dumugi sakidul Ngamp~l tatas raina. Rad~n W~ngsataruna ginuguj~ng ing kathah, sabab kang dipun angge ng~mban putranipun calana, dipun nyana sinjang. Pangeran Pug~r laj~ng parentah anata lampah, r~repot kad~k~k ngaj~ng, sawont~nipun ingkang sami ny~p~ng g~gaman kad~k~k ing wingking. Ingkang nindhihi Kiyai S~trajaya kanthi para putra, sarta sampun sami angatos atos. Wondene Sang Prabu ing Kartasura inggih sampun ambodholak~n baris. Para bupati pasisir kalihan m~ncanagari, t~tindhihipun Ki Tum~nggung Jangrana, kin~n anututi Pangeran Pug~r. Ingkang dados cucuking baris Ki Tum~nggung Jangrana. Lampahipun sampun untap untapan kalihan Pangeran Pug~r, nanging samangsanipun Pangeran Pug~r katingal, Ki lampahipun. Pangeran Pug~r sampun langkung ing l~p~n Tuntang, kar~t~g nuntn binubrah. Pangeran Pug~r bamban ing lampahipun. Bala kang anututi ming~r m~dal Bahrawa anjog ing Jambu. Pangeran Pug~r sampun ngrumiyinak~n utusan dhat~ng Samawis, amaringi pariksa ing Ki R~ngga Yudanagara. Jangrana laj~ng angrindhikak~n Utusan inggih sampun dumugi ing Samawis asanjang dhat~ng Ki R~ngga. Ki R~ngga saklangkung gugup, enggal anglampahakn Ki D~mang Sawunggaling kalihan Ki D~mang Tanpanaha kin~n m~thuk ing Pangeran Pug~r sarta binektanan kuda tundhan kalihan jagul kang badhe angr~mbat r~repot. Ki R~ngga lumampah ing wingking, mampir ing loji, panggih kalihan Kapitan K~nol. Asanjang y~n Pangeran Pug~r lolos saking ing Kartasura, samangke sampun wont~n ing margi, sarta d~n bujung ing bala Kartasura. Kapitan K~nol bingah. Wicant~nipun, "Kyai, dik~bat tulungana, manawa s~lak kacandhak marang bala Kartasura. Karo dene y~n par~ng Pangeran Pug~r iku aturana mrene, sanajan karsa amad~g Nata, ya anaa ing Samarang kene. sar~ng mir~ng saklangkung gugup sarta 283
Dene y~n kudu anjujug liyane, ing Samarang ya orana kang m~nging, sabab ing pulo Jawa iki wajibe kab~h. Nanging y~n k~na purih~n mrene bae, kowe d~n bisa ngipuk. Ing samangsane Pangeran Pug~r iku anurut marang ing aturmu, karsa t~dhak marang ing Samarang kene, am~sthi kowe bakal tinarima marang Jendral utawa marang Kump~ni kab~h. Kowe prasasat angilangake susahe wong Wal~nda, krana kang dadi ratu ing Kartasura saiki k~paung." Kyai R~ngga m~s~m sarwi anyagahi nunt~n mangkat. Wondene lampahipun Ki D~mang Sawunggaling kalihan D~mang Tanpanaha inggih sampun kap~thuk kalihan Pangeran Pug~r. Ki D~mang angaturak~n kuda tundhan sarta sik~p. R~repot ing Kapug~ran sampun sami kar~mbat tuwin katumpakak~n ing kuda. Pangeran Pug~r sakalangkung trustha ing galih, sarta rumaos kapotangan dhat~ng Ki si thole R~ngga R~ngga, alon pangandikanipun. sam~ngko ana ing ng~ndi?" "Sawunggaling, Sawunggaling matur y~n wont~n ing wingking. Pangeran nunt~n bidhal, asip~ng ing Ungaran sadalu. Enjing nunt~n mangkat, dumugi ing Pudhakpayung k~p~thuk kalihan Ki R~ngga. Ki R~ngga enggal ngrangkul sukunipun Sang Pangeran, matur sarwi nangis, sabab bot~n angint~n y~n pangeran tumunt~n lolos sarta wiluj~ng. Pangeran angaras ~mbunipun Ki R~ngga, sampun sami tata l~nggah. Ki R~ngga angaturi s~kul sarta dhaharan kathah. Pangeran saabdinipun sampun sami n~dha, tuwuk sadaya. "Anak ingsun Ki R~ngga, kapriye kang dadi r~mbugira? Ingsun bakal banjur marang ing Ing kono ~nggon ingsun bakal sum~ja jum~n~ng Nata, lan D~mak. ang~nt~ni si adhi ing Sampang lan ing Surabaya." Pangeran Pug~r ngandika dhat~ng Ki R~ngga, jum~n~ng Nata wont~n ing Samawis. Sanajan ang~ntosana rayi sampeyan ing Sampang, inggih sae wont~n ing Samawis. Sabab sang~t ing kuwatos kula bilih sampeyan bot~n akanthi tiyang W~landi. Dhasar tiyang W~landi punika sugih, prakosa sarta guna, pitados y~n ka~buhna ing prang, inggih sarat dipun ~bang sawatawis. Mila makat~n, tiyang Jawi punika kathah ingkang bot~n wiluj~ng manahipun. Kalih dene bokm~nawi tiyang W~landi wau kenging ing pang~bangipun Sang Prabu ing Kartasura, kapurih sampun ngantos ma~lu dhat~ng ing sampeyan. T~mahanipun sampeyan gadhah m~ngsah k~kalih, mila prayogi dipun ruk~t kat~dhanan tulung. Dene Ki R~ngga matur, "Gusti, prayogi 284
bilih sampun karumiyinan ing pang~bangipun Sang Prabu, tiyang Kump~ni melik, bot~n ma~lu dhat~ng sampeyan, inggih kula kang angr~mbat prakawisipun. Tiyang Kump~ni badhe kula pangkring, kados makat~n wicant~n kula, y~n wong Kump~ni ora g~l~m t~tulung, Pangeran Pug~r ya wis k~lar dhewe ngr~but karaton ing Kartasura, sabab wis duwe kanthi wong Madura, sarta wong pasisir ya wis padha suyud, am~sthi wis santosa, ora susah nganggo wong Kump~ni. Makat~n gusti, ingkang badhe dados wicant~n kula, sarta am~sthi badhe ~nth~ng pan~dhanipun epahaning prang tiyang Kump~ni." Pangeran Pug~r sar~ng mir~ng enggal angrangkul dhat~ng Ki R~ngga, alon pangandikanipun. "Anak ingsun Ki R~ngga, ya b~n~r aturira, lan sak~he prakaraningsun iki ya wis m~ngsa bodhoa sira, ingsun nurut ing sira bae. Amung panjaluk ingsun, sira dik~bat aw~ha w~ruh marang si adhi ing Sampang, y~n ingsun wis t~ka ing Samarang, lan amratelakna sarta t~tarenana kang dadi kar~pira iku kab~h." Ki R~ngga matur malih, "Inggih Gusti, punika pr~lu sang~t. Sabab rayi sampeyan ing Sampang punika badhe dados aguI-aguling prakawis sarta agul-aguling prang." Anunt~n sami mangkat saking Pudhakpayung. Ki R~ngga sampun ngrumiyinak~n utusan, asuka pariksa dhat~ng Kapitan K~nol. Kapitan K~nol sar~ng tampi pratelaning utusan inggih enggal m~thuk dhat~ng Paterongan. Numpak kreta sarta amb~kta prajurit drahgund~r wolung dasa. Wondene W~landi san~sipun utawi tiyang Jawi ing Samawis sampun sami kadhawahan tata angapit margi ag~ng badhe angurmati rawuhipun Pangeran Pug~r. Wondene lampahipun Pangeran Pug~r inggih sampun rawuh ing Paterongan, k~panggih kalihan Kapitan K~nol at~tabean. Anunt~n sakathahing r~repot karumiyinak~n, anjujug griyanipun Ki R~ngga. Pangeran kalihan Kapitan K~nol nunt~n bidhal saking Paterongan anitih kreta ginar~by~g ing prajurit drahgund~r wolung dasa. Sarawuhipun ing Samawis laj~ng ingurmatan ung~ling mary~m sarta sanjata ambal-ambalan. Binarung kalihan ung~ling tambur tuwin gam~lanipun tiyang Jawi. Pangeran anjujug ing loji, nunt~n t~dhak saking kreta at~tabean kalihan para upsir. Sampun tata sami l~nggah, Kapitan K~nol alon matur, "Kangj~ng Pangeran, sarawuh sampeyan tiyang Kump~ni sadaya raosing manahipun lir amanggih ~mas sar~di Marapi. Punapa malih tiyang Kump~ni upam~nipun mina kasatan toya sampun ing Samawis kuia kalihan 285
lami, ing mangke kabanjiran ing toya. Salira sampeyan kang min~ngka toya, abdi sampeyan tiyang Kump~ni saklangkung asr~p sarta nikmat raosing manahipun." Kangj~ng Pangeran manthuk, sarta mangsuli trima kasih. Kyai R~ngga nunt~n wicant~n dhat~ng Kapitan K~nol. "Saudara, Kangj~ng Pangeran punika sampun ngantos kadangon wont~n ing ngriku, sabab m~ntas l~lampah, am~sthi sang~t ing sayahipun. Badhe kula aturi l~r~p ing griya kula. Dene sakathahe ing prakawisipun inggih kula kemawon ingkang ngr~mbat, bot~n susah dhat~ng Kangj~ng Pangeran." Pangeran Pug~r inggih nunt~n t~dhak saking loji, Kapitan ang~t~rak~n dhat~ng griyanipun Ki R~ngga. Wondene Ki R~ngga inggih laj~ng angaturak~n bale griyanipun. Piyambakipun amasanggrahan ing jawi. Para putra tuwin para abdi ing Kapug~ran sampun sami pin~rnah. Ki R~ngga nunt~n anglampahak~n utusan sarta mawi s~rat dhat~ng ing Madunt~n m~dal ing laut. Wondene bala ing Kartasura ingkang sami ambuj~ng Pangeran Pug~r sampun sami wangsul dhat~ng ing Kartasura, angaturak~n tiwasing Sang Prabu, y~n Pangeran Pug~r bot~n kacandhak sarta sampun dipun tadhahi dhat~ng tiyang Kump~ni kalihan Ki R~ngga, pin~thuk ing margi, laj~ng bin~kta dhat~ng nagari Samawis. Sang Nata sar~ng mir~ng saklangkung susah ing galihipun. Kala samant~n kasar~ngan ing tanah R~di Kidul wont~n k~raman anama Wiraw~ngsa. Sar~ng katur ing Sang Prabu laj~ng kin~n anglurugi. Kraman Wiraw~ngsa sampun kawon prangipun sarta laj~ng pin~jahan. Anunt~n ingkang sami nglurugi kraman Rad~n Suryakusuma sarta amb~kta Rad~n Suryakusuma d~n b~ronjongi. dhat~ng kinunjara. laj~ng Sadhat~ngipun Kunjaranipun mawi kaluruban rajut. Mila m~ngkat~n, Rad~n Suryakusuma wau kawartos y~n s~kti, supados sampun ngantos ucul saking pagunjaran. ing Kartasura rad~n Kacariyos utusanipun Ki R~ngga ing Samawis, sampun dhat~ng wont~n Pangeran Sampang, ing Samawis, Cakraningrat sar~ng sampun maos sakalangkung suka ing galihipun, laj~ng parentah adam~l prat~ndha ing pambilikipun, an~lukak~n tiyang saurutipun pulo Madunt~n. Nunt~n misuwur saking nagari Kartasura, y~n Pangeran Cakraningrat balela. Ki Tum~nggung Jangrana enggal nyuwun pamit ing Sang Prabu, as~ngadi ing sampun angaturak~n s~rat. s~rat saking 286
badhe anjag~ni nagarinipun ing Surabaya. Sang Nata inggih laj~ng sabalanipun, anglilani, Ki Tum~nggung g~gancangan, jujug ing Sampang, sampun k~panggih kalihan Pangeran Cakraningrat, laj~ng sami r~rangkulan. Jangrana nunt~n budhal Pangeran angandika, "Kakang, bang~t kang~nku marang kowe sarta kuwatir." Ki Jangrana amangsuli, "Kula salamine sampeyan tilar, sab~n laj~ng sowan tansah angatos-atos." Ki nyariyosak~n kalanipun Pangeran Pug~r lolos. tinuduh anyenopat~ni baris kang b~buj~ng piyambakipun. Sang Prabu Jangrana Ingkang Pangeran Cakraningrat sar~ng mir~ng nunt~n gumuj~ng ngakak, sarwi ngandika, 'Wis dilalah kang tinuduh amburu kok kowe, Pangeran Pug~r m~ngsa kacandhaka." Ki Jangrana wicant~n malih, "Kalih dene Sang Prabu ing sapunika kula sawang cahyanipun sampun ical, warninipun p~thak, kados Cina pinuju mul~s w~t~ngipun." Pangeran angakak malih, dangu ~ngg~nipun sami g~guj~ngan angraosi awonipun Sang Prabu, nunt~n apir~mbagan. Pangeran angandika, "Kakang, kang dadi kar~pku sam~ngko, aku bakal anonjok layang marang Si Surapati. Takw~he w~ruh y~n aku bakal anjungjung Nata Pangeran Pug~r, dh~w~ke apa bakal amitulungi Sang Prabu apa tumambuh bae. Samangsane Si Surapati sum~ja amitulungi marang Sang Prabu, ing Pasuruan bakal dakg~cak tumuli, supaya aja angregoni piker. Y~n dh~w~ke apitambuh iya sokur. Ki Tum~nggung Jangrana inggih jumurung. Pangeran Cakraningrat nunt~n anglampahak~n utusan dhat~ng Pasuruan. S~ratipun Pangeran Cakraningrat sampun katamp~n dhat~ng Surapati, sarta sampun dipun wangsuli. Suraosing s~rat wangsulan, prakawis karsanipun Pangeran Cakraningrat, badhe angad~gak~n ratu ing Pangeran Pug~r, punika Surapati bot~n purun tumut-tumut. Sabab ar~batan nagari sami ingkang gadhah wajib. Panyuwunipun Surapati amung ing Pasuruan kemawon, sampun ngantos kaungkih-ungkih. Pangeran Cakraningrat sampune maos s~rat angsulan saklangkung l~ga galihipun. Nunt~n ngandika dhat~ng Tum~nggung Jangrana, "Kakang, kowe muliha marang Surabaya, siyagaa sarta angirupana nagara kang c~dhak-c~dhak. Y~n ana kang bongga g~c~k~n. Dene nagara kang urut pasisir, besuk y~n mangkat marang Samarang bae 287
padha sinampe bari lumaku." Ki Tum~nggung Jangrana inggih laj~ng bidhal. Pangeran Cakraningrat nunt~n tata-tata bala, rajabrana ing Sampang winutahk~n, kadam~l anggganjar sarta ambusanani bala. Punapa malih nagari sauruting pulo Madunt~n urunanipun sampun sami ngal~mpak wont~n ing ngriku. Watawis kathahe balanipun Pangeran Cakraningrat pitung ewu, sarta sampun pinatah-patah kang panc~n m~dal dharat utawi kang badhe m~dal Ingkang anindhihi bala ingkang m~dal dharat, tanaya ing Sampang k~kalih, Suradiningrat. anama T~tindhihipun kang m~dal ing laut Pangeran piyambak. Anunt~n sami bidhal. ing laut. Sasradiningrat Rad~n kalihan Rad~n Wondene Tum~nggung Jangrana sadhat~ngipun ing Surabaya, inggih laj~ng an~lukak~n nagari kang cak~t ing ngriku, sampun sami nungkul. Amung bupati lumaj~ng dhat~ng Kartasura. Ki Tum~nggung Jangrana nunt~n angrakit g~gamaning prang, balanipun tigang ~wu, t~tindhihipun ingkang rayi t~tiga, anama Jayapuspita, kalih Kartayuda, tiga Sur~nggana. Sar~ng sampun sam~kta nunt~n bidhal m~dal dharat. Ki Tum~nggung m~dal ing laut sar~ng kalihan Pangeran Sampang. Palaj~ngipun Tum~nggung ing Lamongan sar~ng dumugi ing Kartasura laj~ng matur ing Sang Prabu, y~n Ki Jangrana ambalik m~ngsah ing Sang Prabu, gotong kalihan Pangeran Cakraningrat, sum~ja ambiyantoni Pangeran Pug~r, sarta sampun ambidhalak~n g~gaman dhat~ng ing Samawis. ing Lamongan kang Sang Nata sar~ng mir~ng atur makat~n, sang~t ing dukanipun kaworan prihatin. Laj~ng parentah sawarninipun bupati pasisir sami katundhung mantuk, anjag~ni nagarinipun piyambak-piyambak, sarta Sang Nata anglampahak~n Ki Tum~nggung Mandurar~ja kalihan Tum~nggung Wiras~tra, tiga Wiraw~ngsa kin~n bantu dhat~ng D~mak lan sabalanipun. Dene ingkang kabantokak~n dhat~ng T~gal Arya Banyakwidhe kalihan Tum~nggung Toyamas. Ingkang dhat~ng Kaliwungu santananipun Sang Prabu saking kang ibu anama Pangeran inggih Balitar, akanthi Ki Tum~nggung Mangkuyuda lan Natayuda, sampun sami bidhal sabalanipun. Sang Prabu laj~ng anglampahak~n utusan anama Ontagopa amaringi s~rat dhat~ng Kapitan K~nol ing Samawis. Suraosipun, Sang Nata amundhut b~buj~nganipun kang nama Pangeran Pug~r. Ki Ontagopa enggal mangkat saking ing Kartasura. 288
G~ntos kacariyos nagari ing Samawis, wont~n kumisaris saking ing B~tawi satunggil, kalihan kum~ndur ing Japara inggih wont~n ing ngriku, tiga Kapitan K~nol. Ing sab~n dint~n tansah bicara kalihan R~ngga kang min~ngka wakilipun Pangeran Pug~r. Dene ingkang dados karsanipun kumisaris, bot~n angangg~p dhat~ng Pangeran Pug~r, sabab pangeran wau sampun adam~l piawon dhat~ng tiyang Kump~ni. Ki R~ngga kapurih angupadosa dharah Matawis san~sipun, ingkang prayogi badhe kajunjung Sang Nata. Nanging Ki R~ngga k~kah, k~dah ang~d~gak~n Nata Pangeran Pug~r kemawon, andadosak~n ruw~ding prakawis. Tuwin kang saking Samawis dhat~ng Batawi inggih bot~n k~ndhat-k~ndhat. Nanging bot~n sag~d angrampungak~n prakawis. Kala samant~n Kapitan K~nol, kalih kum~ndur ing Japara, tiga Ki R~ngga ing Samawis sami tinimbalan dhat~ng ing Batawi, inggih sampun sami mangkat numpak baita. Sadhat~ngipun ing Batawi laj~ng sami wiwit bicant~n malih wont~n ing ngarsanipun Gurnadur Jendral, sarta para rad, tuwin W~landi ag~ng-ag~ng ing Batawi. Del~r satunggil wicant~n dhat~ng Ki R~ngga, "Kyai R~ngga, sar~hning awakmu iku p~paron, saparo Jawa, saparo Wal~nda, kowe taktari, tutura ing sat~m~ne. Mungguh kang dadi karsane Gurnadur Jendral utawa para rad kab~h, ora amrayogakake y~n andad~kna ratu ing Pangeran Pug~r. Krana wis duwe l~lab~t ala, kang sapisan wis anglakoni dadi kraman, aj~n~ng Sunan Ngalaga, sarta amat~ni marang wong Wal~nda. Kapindho wis ngumum, ing nalika patine Kapitan Tak, iku saka Pangeran Pug~r kang amitulungi marang Si Surapati, apa ora nyata m~ngkono iku? Dene karsane Gurnadur Jendral sarta para rad, y~n dhasar Sunan Mangkurat Mas kang dadi ratu saiki, t~tela ora n~ja t~pung b~cik karo wong Wal~nda. Luwih b~cik kowe angupayaa darah Mataram liyane, kang prayoga diangkat ratu, amung Pangeran Pug~r bae aja." ingkang sampeyan dhawahak~n punika inggih say~ktos sadaya, nanging bot~n l~r~s. Sabab kalanipun Pangeran Pug~r anama Sunan Ngalaga, punika ar~bat nagari kalihan saduluripun piyambak. Dene tiyang Walandi kang sami p~jah sal~b~ting prang ngriku, awit amitulungi dhat~ng Sunan Mangkurat. Dene kala p~jahipun Kapitan Tak, punika inggih say~ktos saking Pangeran Pug~r, nanging anglampahi saking parentahipun Sunan Ki R~ngga m~s~m sarta matur, "Tuwan, 289
Mangkurat. Sar~hning Pangeran Pug~r wau angabdi dhat~ng ingkang raka, am~sthi ajrih y~n bot~n anglampahana sabarang parentahipun. Wondene bilih tiyang Kump~ni bot~n purun anjunjung Nata sarta bot~n ma~lu, am~sthi Pangeran Pug~r jum~n~ng Nata piyambak. Sabab sampun gadhah and~l-and~l Pangeran Sampang, akanthi tiyang sapulo Madura sadaya, kalihan Tum~nggung Jangrana ing Surabaya. Punapa malih tiyang urut pasisir inggih sampun suyud sadaya dhat~ng Pangeran Pug~r, am~sthi kuwawi y~n angr~bata karaton ing Kartasura, bot~n susah mawi tiyang Kump~ni. Wondene kala lolosipun saking Kartasura, Pangeran Pug~r wau sum~ja malaj~ng dhat~ng ing D~mak. Wont~n ing ngriku ~ngg~nipun badhe jum~n~ng ratu. T~dhakipun dhat~ng Samawis punika awit saking atur kula, kula aturi mundhut tulung dhat~ng Kump~ni. Mila makat~n, sar~hning kula dados pitadosing Kump~ni, sa~stu ing sasag~d-sag~d kula amurih ing t~mbe tiyang Kump~ni sag~da k~ringan sarta angsala kauntungan." Kapitan K~nol kalihan kum~ndur ing Japara anyambungi wicant~n, angl~r~sak~n aturipun Ki R~ngga. Mila makat~n, ing samangsanipun tiyang Kump~ni bot~n purun amitulungi tuwin bot~n anjunjung Nata dhat~ng Pangeran Pug~r, pamanahipun kum~ndur ing t~mbe tiyang Kump~ni badhe amanggih pak~w~d ~ngg~nipun wont~n ing tanah Jawi, aluhung tumuta anjunjung Nata sarta anyantosanana ing prang, t~rkadhang angsal epahan n~gari, sarta t~t~p ~ngg~nipun wont~n ing tanah Jawi. Gurnadur Jendral sarta para rad bot~n wont~n kang wicant~n malih. Ki R~ngga laj~ng ka~r~s, dipun g~dhong. Kacariyos Ki R~ngga ing sab~n-sab~n dipun ngg~nipun dipun g~dhong tigang Ngahad, w~dalak~n katodhi, nanging Ki R~ngga taksih k~nc~ng, aturipun bot~n ewah-ewah. Kala samant~n sampun linuwaran. Ki R~ngga kalihan kum~ndur, tiga Kapitan K~nol sampun sami kalilan mantuk dhat~ng ing Samawis. Inggih nunt~n sami bidhal numpak baita, lastantun dumugi ing Samawis. Bot~n antawis lami nunt~n wont~n s~rat saking Batawi dhat~ng kumisaris kang wont~n ing Samawis. Ki R~ngga nunt~n dipun timbali dhat~ng loji. Kang min~ngka wakilipun Pangeran Pug~r, awit saking aturipun Ki R~ngga Pangeran Pug~r bot~n suka k~panggih piyambak kalihan tiyang Kump~ni, supados sampun ngantos kenging dipun pangangkah dhat~ng tiyang Kump~ni. Sadhat~ngipun ing loji Ki R~ngga 290
dipun d~dahi s~rat karampungan kang saking Batawi. Y~n Gurnadur Jendral sarta para rad sampun sami angid~ni ~ngg~nipun badhe jum~n~ng ratu Pangeran Pug~r, sarta sagah amitulungi ing prang. Ananging gadhah panyuwun nagari ing Japara, kalih ing D~mak, tiga ing T~gal. Kalihan anyuwun t~t~mpah r~ginipun tiyang Kump~ni y~n wont~n kang p~jah prang, sarta wragad sal~b~ting prang, punapa malih badhe prajangjeanipun tiyang Kump~ni kalihan ratu ing tanah Jawi inggih kad~dahak~n dhat~ng Ki R~ngga. Wangsulanipun Ki R~ngga, Sadaya wau inggih sampun dipun sagahi, namung s~rat badhe prajangjean kalihan t~t~mpah sal~b~ting prang, punika badhe kar~mbag kalihan Pangeran Cakraningrat rumiyin. Sabab d~r~ng dhat~ng wont~n ing Samawis. Kalihan Ki R~ngga anyuwun idinipun tiyang Kump~ni badhe ang~d~gak~n bandar dharat, supados bangginipun any~kapana kasangg~kak~n ing karsanipun kang dados ratu. Kumasaris inggih sampun anglilani. Kala samant~n ~ngg~nipun badhe angangkat ratu amung ang~ntosi dhat~ngipun Pangeran Sampang kemawon kalihan para bupati pasisir, sarta angupados dint~n kang dipun s~n~ngi Pangeran Pug~r. Anunt~n wont~n utusanipun Sang Prabu ing Kartasura, anama Ontagopa amat~dhakak~n s~rat dhat~ng Kapitan K~nol. Suraosipun, Sang Nata amundhut b~buj~nganipun kang nama Pangeran Pug~r. s~rat laj~ng wicant~n. Kapitan K~nol "Kongkonan, kowe matura marang ratumu. Pangeran Pug~r t~kane ing Samarang wong Kump~ni ora angundang, awit karsane dhewe, banjur an~lukake wong pasisir kab~h, wong Kump~ni ora dahw~n. Sabab ing tanah Jawa iki duw~ke dhewe. Dene y~n ratumu wani kon~n ny~k~l dhewe, wis muliha, aku ora mangsuli layang." Utusan enggal mantuk. sar~ng sampun tampi Sadhat~ngipun ing Kartasura laj~ng matur ing Sang Prabu, y~n wangsulanipun K~nol saklangkung ny~ny~ngit. Sang Nata mir~ng aturing utusan sang~t ing dukanipun, nanging bot~n kant~nan kang dipun dukani, laj~ng badhe an~lasi s~sakitan Rad~n Suryakusuma, nanging bot~n kalampahan. Sabab sab~n Rad~n Suryakusuma badhe dipun p~jahi, r~di Marapi laj~ng murub, swaranipun angg~girisi, kala samant~n Rad~n Suryakusuma sampun linuwaran sarta kaangkat nama Pangeran B~i, pinaringan l~l~nggah sabin s~wu karya. Kacariyos Pangeran Cakraningrat kalihan Tum~nggung J angrana sabalanipun, sampun sami dhat~ng wont~n ing Samawis. Utawi para 291
bupati pasisir sabalanipun inggih sampun dhat~ng ing Samawis. Amung ing D~mak, Kaliwungu lan ing T~gal ingkang maksih b~ngga, d~r~ng purun sowan. Kala samant~n praja ing Samawis sauruting l~lurung tuwin pasabinan pat~gilan k~bak tiyang sadaya. Punapa malih para pandhita, ngulama, para khaji inggih sampun sami ngal~mpak. Pan~mbahan Wujil ing Adilangu inggih sampun wont~n ing ngriku, nanging saduluripun k~kalih sami k~r~m p~jah ing laut. Wondene sangaj~nge pasanggrahanipun Pangeran Pug~r sampun karakit alun alun tuwin taratag, waringin kurun sak~mbaran. Sar~ng ing dint~n S~n~n, taun 1629, Pangeran Pug~r ingaturan miyos pinarak ing dhampar wont~n ing taratag. Kumisaris l~nggah t~ng~nipun, kum~ndur kalihan Kapitan K~nol l~nggah sakiwanipun Pangeran, sinambungan para upsir, Pangeran Cakraningrat sarta para bupati sapangandhap tuwin para khaji sapanunggilanipun punapa malih para putra sami sowan ing ngarsa. Bala Kump~ni baris ing alun alun. Pangeran Cakraningrat laj~ng ngad~g sarta wicant~n s~ru, "Sarupaning kancaku bupati sapangisor kab~h, utawa para khaji sapanunggalane kab~h, padha angestokna, y~n ing sadina iki Kangj~ng Pangeran Pug~r jum~n~ng Nata, am~ngku ing tanah Jawa, kaid~n ing Kangj~ng Tuwan Gurnadur Jendral sarta para rad ing Batawi, aj~juluk Kangj~ng Ngalaga Ngabdurrahman Saidin Panatagama." Tiyang kang sami sowan sadaya asaur p~ksi, para khaji, pandhita, ngulama sami donga jumurung, bala Kump~ni laj~ng sami urmat ngung~lak~n mary~m sarta sanjata ambal ambalan. Awor swaraning gam~lan sarta tambur, kados m~cahak~n kuping, kumisaris sapanunggilanipun laj~ng sami t~tabean. Para bupati tuwin para putra g~ntos-g~ntos angaras sukunipun Sang Prabu. Sang Nata nunt~n kondur masanggrahan. Susuhunan Pakubuwana Senapati ing Ing sadint~n punika ugi ngantos dumuginipun arame swaranipun kang sami suka-suka, sa~ngg~n-~ngg~n gumuruh. Ing san~sing dint~n sinewaka, anjunjung nama Pangeran Sang Prabu anyar miyos Cakraningrat, kaparingan nama Pan~mbahan Cakraningrat, sarta amadanani bupati pasisir sadaya tuwin bupati saurutipun pulo Madura. Ki Tum~nggung Jangrana, kadadosak~n kaliwon, sosoranipun Pan~mbahan Cakraningrat. Ki R~ngga Yudanagara ing Samawis kajunjung nama Dipati Sura Adim~nggala, sarta kaparingan angr~h siti dhusun urut margi ageng Jangrana kaparingan nama Dipati 292
ingkang saking Samawis dumuginipun ing Kartasura. Ki S~trajaya p~patih ing Kapug~ran kadadosak~n p~patih amarentah tiyang satanah Jawi, kaparingan nama Dipati Cakrajaya. Ki Banyakpatra kadadosak~n patih l~b~t, kaparingan nama Tum~nggung Kartanagara. Abdi ing Kapug~ran dalasan gam~l sampun sami jinunjung l~nggahipun sadaya. wont~n kang dados tum~nggung, mantri, ing sapant~sipun piyambak piyambak. Anunt~n para putra sami kaangkat nama sadaya. Rad~n W~ngsataruna kaangkat nama Pangeran Dipati Anom Am~ngkunagara, Rad~n Mas S~ngka anama Pangeran Dipati Purbaya, Rad~n Mas Sudama anama Pangeran Dipati Balitar, Rad~n Mas Ontawirya anama Pangeran Prangwadana, Rad~n Mas Martataruna anama Pangeran Dipati S~nta, Rad~n Mas Dipataruna anama Pangeran Dipataruna. Putranipun Pan~mbahan Cakraningrat ingkang pambaj~ng kaangkat nama Tum~nggung Natadiningrat. Saduluripun an~m Dipati Jangrana k~kalih sami kajunjung l~nggah. Ingkang s~puh kag~mpalak~n siti s~wu karya Jayapuspita, adhinipun kadadosak~n bupati ing Lamongan, kapat~dhan nama Panji Sang Nata nunt~n parentah dhat~ng Tum~nggung Sur~ngrana. R~ksanagara kalihan Tum~nggung Wiranagara kin~n angg~bag bala ing Kartasura kang baris sakiduling nagari ing T~gal, kinanth~n tiyang Kump~ni sawatawis, t~tindhihipun Lutnan Jaisman. ing Surabaya sarta kapat~dhan nama Arya Kapitan K~nol kadhawahan angg~bag bala Kartasura kang baris ing D~mak, angirit Kump~ni sabr~gada, akanthi bala Madura s~wu. T&tindhihipun ingkang putra pan~mbahan anama Rad~n Suradiningrat kalih Rad~n D~mang. Bala ing Surabaya s~wu, t~tindhihipun Panji Sur~ngrana, ingkang tinuduh angg~bag bala ing Kartasura kang baris ing Tugu tanah K~dhu. Kapitan Gusman amb~kta Kump~ni sabr~gada, kanthi bala Madura s~wu, bala Surabaya wolung atus, t~tindhihipun Rad~n Tum~nggung Natadiningrat kalihan Arya Jayapuspita. Sadaya wau sar~ng ing angkatipun. Wondene ingkang dhat~ng ing T~gal inggih sampun campuh prang, bala ing Kartasura lumaj~ng. Ingkang dhat~ng ing Tugu saklangkung rame prangipun. Sabab sami ing purunipun. M~ngsah rewang kathah ingkang p~jah, t~tindhihipun bala ing Kartasura Ki Tum~nggung Mangkuyuda lan Natayuda tansah an~r~gak~n bala, gumulung sar~ng magut. Bala Madura Surabaya tadhah, kang sampun p~jah d~n idak kemawon. Bala Kump~ni anulungi ngarutug ing sanjata, bala ing 293
Kartasura gulag~pan kathah kang p~jah, nunt~n sami lumaj~ng ar~bat g~sang. ing D~mak, t~tindhihipun Ki Arya Mandurar~ja, kalih Tum~nggung Wiras~tra, tiga Wiraw~ngsa inggih sampun t~mpuh prang. Bala ing Kartasura sum~ja p~ngkuh, nanging bot~n tahan kajawahan mimisipun bala Kump~ni sarta kathah kang p~jah, laj~ng dhadhal angungsi ing T~mbiring. Ing~lud dhat~ng bala Kump~ni tuwin bala Madura, bala ing Kartasura lumaj~ng sum~ja mantuk dhat~ng ing Kartasura. Wondening bala ing Kartasura kang baris Bala ing Pakubuwanan sarta Kump~ni sampun sami wangsul dhat~ng ing Samawis. Palaj~ngipun ingkang sami kawon prang sampun sami dumugi ing Kartasura, matur ing Sang Prabu y~n kawon p~rangipun. Sabab aprang kalihan Kump~ni. Kalih dene Pangeran Pug~r jum~n~ng ratu anama Kangj~ng Susuhunan samangke Pakubuwana, tiyang saurutipun pasisir tuwin Madura sampun sami suyud, sarta sampun sami ngal~mpak wont~n ing Samawis. Kathahing bala tanpa wilangan. Ing samangsa-mangsanipun badhe tumunt~n bidhal amb~dhah ing Kartasura. sampun Sunan Mangkurat Mas sar~ng mir~ng pawartos makat~n angles ing galihipun sarta awuyungan. Ing batos sang~t kaduwung ~ngg~nipun anyakitak~n galihipun Pangeran Pug~r rumiyin. Nanging ing lairipun laj~ng parentah dhat~ng k~kasihipun paranakan Cina, sang~t duka, anama Tum~nggung Jayaningrat. Andikakak~n baris wont~n ing Ungaran, am~p~tana margi. Mila Ki Tum~nggung Jayaningrat, ingkang pinatah abaris ing ngaj~ng piyambak, sabab kathah balanipun tiyang inggih awit saking t~tumbasan, Bugis, Makasar, Bali tuwin Cina, karsanipun Sunan Mangkurat Mas. Sarta Ki Jayaningrat wau sang~t ~ngg~nipun dipun pitados dhat~ng Sang Nata. Ki Jayaningrat inggih sampun mangkat saking Kartasura, sarta kinanthenan bupati k~kalih sarta sabalanipun. Dumuginipun aj~jagang. ing Ungaran laj~ng ab~biting Sunan Mangkurat Mas nunt~n parentah malih dhat~ng Ki Dipati Sumabrata, kin~n baris ing Salahtiga, sarta para bupati m~ncanagari, Banyumas, K~dhu, Bag~l~n, tuwin para bupati ing nagari Kartasura sabalanipun kin~rig, kin~n sami baris ing Salahtiga. Kang min~ngka senapatining prang Ki Dipati Sumabrata, inggih sampun sami mangkat. Lampahing g~gaman andal~d~g kados toya m~dal saking rong. 294
Sadhat~ngipun ing 1874-778-him-523-600- - foot-note-2laj~ng ab~biting wont~n ing Kalicacing, bala kathah sami tata pakuwon. Untabing bala kados kapuk kapracondhang ing samirana, saklangkung ag~ng barisipun. Dene ingkang tinuduh abaris ing Bayalali para santana sadaya t~tindhihipun Pangeran Arya Mataram, punika ingkang sagah ang~mbari p~rangipun Sunan Pakubuwana, mila sang~t d~n ugung dhat~ng Sunan Mangkurat Mas. G~ntos kacariyos nagari ing Samawis, sakalangkung r~ja, rint~n dalu tansah sami kasukan. Bala ing Kartasura sampun kathah ingkang sami nungkul dhat~ng ing Samawis. Sunan Pakubuwana ing sab~n dint~n S~ptu miyos watang kalihan para bupati mantra. Y~n ing dint~n S~n~n K~mis miyos sinewaka, sabibare sinewaka laj~ng kasukan badhayan, sarta bab~ksan gambuh para bupati sarta para putra sami g~ntos-g~ntos. Pangeran Dipati Anom amb~ksa rangin, t~tandhing kalihan pan~mbahan. Kang aningali sami kasmaran. Nunt~n wont~n putranipun mantu ~stri Ki Dipati Samawis, anama Bok Martayuda, ingkang jal~r dados carikipun Sang Prabu, sampun darbe putra k~kalih. Bok Martayuda wau y~n ing Samawis sampun anglangkungi ayunipun. Kala samant~n Bok Martayuda sowan ing Sang Prabu aningali kang sami bab~ksan. Sar~ng aningali b~ksanipun Pangeran Dipati, sang~t g~nipun kasmaran, kumyus karing~tipun, g~lungipun lukar, mripatipun kum~dh~p t~smak. Laj~ng dipun jawil dhat~ng rencangipun ~stri anama Biyang Gar~m, kaajak l~nggah nyan~s. Pangeran Dipati sum~r~p ing solahipun Bok Martayuda wau. Sabibaring b~ksan laj~ng amurugi, sarta sagah badhe dhat~ng griyanipun ing wanci dalu. Bok Martayuda inggih sampun mantuk. Sar~ng ing wanci dalu Ki Martayuda k~mit ing pasanggrahanipun Sang Nata, pangeran dipati sampun t~dhak mriku k~panggih kalihan Bok Martayuda, andumug~kak~n sakarsanipun. Ki Martayuda kang saw~g k~mit wau bot~n sakeca manahipun. Nunt~n mantuk sum~ja nyambangi griya. Sar~ng dugi ing griya mir~ng swaraning tiyang jal~r wicant~nan kalihan semahipun. Nunt~n kainj~n. Bot~n pandung y~n Pangeran Dipati, Ki Martayuda kangg~g ~ngg~nipun n~psu, laj~ng adh~h~m-dh~h~m saking ing jawi. Pangeran dipati sar~ng mir~ng dh~h~m, enggal m~dal ing korining griya wingking, lumaj~ng 295
amb~dhah pag~r. Ki Martayuda enggal um~b~t ing griya. Bok Martayuda m~thukak~n sarwi dhodhok ing siti. Ki Martayuda nunt~n anguk~l g~lungipun kang ~stri sarta jin~j~kan, linarak, tinapukan jinagur, tinabokan, sinotho. Ingkang ~stri nangis anj~rit sarta wicant~n. "Aku nuli ukum~n mati, wong dhasar nyata culika tindakku, mung aja kol~lara bae." Ki Martayuda sumaur sarwi m~misuh, "Aja susah kojaluk, m~ngko kowe m~sthi takpat~ni, nanging daklara dhingin." Ki Martayuda nunt~n nyandhak kursi, d~n ant~bak~n dhat~ng kang ~stri. Bok Martayuda kantu, gumuling ing siti. Ki Martayuda lilih n~psunipun. Nunt~n katilar til~m mujung. Bok Martayuda ~ng~t laj~ng tangi. Sar~ng aningali ingkang jal~r tilm nunt~n m~dal saking griya, sum~ja purik dhat~ng pasanggrahanipun Sang Prabu. Lampahipun wont~n ing margi tansah s~sambat Pangeran Dipati, dene anilar lumaj~ng bot~n darbe w~las. Sar~ng wanci byar dumugi pasanggrahan Dal~m. Bok Martayuda laj~ng sowan dhat~ng pram~swarinipun Sang Prabu, kang nama Ratu Pakubuwana, matur ing kawitan dumugi w~kasan. Sang Ratu saklangkung ngungun, nunt~n enggal matur dhat~ng Sang Prabu. Sang Nata sar~ng mir~ng saklangkung gugup, enggal utusan animbali Ki Martayuda. Ki Martayuda pinanggih taksih til~m, nunt~n ginugah dhat~ng utusan. Inggih laj~ng tangi tumunt~n sowan al~nggah tumungkul. Sang Nata alon ngandika, "Kulup Martayuda, bojonira purik marene, tutur y~n kopala, amarga c~lor lan si Dipati. Kang iku kulup, muga aja dadi sake pikirmu, mupusa y~n lagi k~na r~ncananing iblis, amurih p~cahe wong saduluran. Dene y~n sira wis cuwa marang rabinira ingsun kang anglironi, sira amilihana bocah ingsun wadon kang ana sajroning pasanggrahan iki kab~h, ~ndi kang sira s~n~ngi ya ingsun paringake." Akathah-kathah pangrapunipun Sang Prabu wau. Ki Martayuda sar~ng mir~ng andikanipun Sang Nata laj~ng lilih n~psunipun, at~mahan waspa, kaemutan y~n ngabdi, anunt~n matur, "Gusti, bilih amar~ngi l~ga galih dal~m, abdi dal~m bojo kula kemawon kula suwun malih." Sang Nata angandika, "lya sokur kulup. Nanging w~kas ingsun, bojonira aja sira larani bae, Ian aja sira sakake atine." Martayuda matur sandika. Sang Nata ingkang garwa, andikakak~n maringak~n Bok Martayuda. Bok Martayuda inggih laj~ng dh~dhawah dhat~ng 296
sampun kaw~dalak~n, sarta akathah-kathah pawulangipun Sang pram~swari, kalihan pinaringan arta tuwin busana. Ki Martayuda inggih sampun mantuk sarimbit Kacariyos wont~n W~landi dhat~ng ing Samawis saking ing Batawi, anama Amral S~pilman, amb~kta Kump~ni gangsal atus, sampun k~panggih kalihan Sang Nata laj~ng at~tabean. Tuwan Amral matur, "Sinuhun, kula dipun utus ing pun kaki Gurnadur Jendral angaturak~n tabenipun sarta tabenipun para rad sadaya. Kaping kalih pun kaki ing Panj~n~ngan Dal~m sarta para putra sadaya. Kaping tiga, kula sarta Kump~ni gangsal atus kabantokak~n ing Panj~n~ngan Dal~m, mugi kaab~na p~rang. Ingkang kaping sakawan, bilih ing Panj~n~ngan Dal~m mar~ngi, pun Kapitan K~nol kainggahak~n komasaris, kalih ing Samawis ngriki badhe kadekekan kum~ndur, dene ing Japara badhe kadekekan petor kemawon. Ingkang kaping gangsal, pun Adipati Sura Adim~nggala kalilanana bot~n sowan ing sab~n kala m~ngsa, y~n bot~n sar~ng kalihan kum~ndur ing Samawis. Punapa malih panuwunipun kaki Jendral, tulusa ~ngg~nipun pawong sanak Sang Nata kalihan tiyang W~landi, ing sapancoronging wulan, sag~byaring surya g~ning pawong sanak sampun ngantos ewah. Sarta sint~n kang sum~ja adam~l awon, sampun ngantos amanggih raharja." Sang Nata mangsuli trima kasih, sarta sampun amar~ngi ingkang dados aturipun Amral wau sadaya. Nunt~n ing loji Samawis ngung~lak~m mary~m ambal-ambalan. Amral laj~ng angaturak~n buk prajangjean satunggil, kac~p~ng Amral piyambak satunggil. Kala samant~n ~ngg~nipun prajangjean pinuju ing dint~n K~mis paing, 29 wulan Jumadilawal taun Jimawal, 1629. Jendral angintuni rajabrana awarni-warni katur Anunt~n Ki Tum~nggung Jayaningrat kang abaris ing Ungaran angaturi s~rat panungkul dhat~ng susuhunan ing Samawis, sarta anyagahi padhanging margi, ananging gadhah panuwun siti dhusun ing Bahrawa. Sang Nata inggih sampun amar~ngi. Sang Prabu laj~ng parentah dhat~ng Pan~mbahan tuwin dhat~ng para bupati sadaya, kin~n sami sam~kta ing prang. Sang Nata badhe tumunt~n ngalurug dhat~ng ing Kartasura. Pan~mbahan alon matur, "Bilih amar~ngi Sang Nata sampun ngantos t~dhak ngalurug piyambak. Eca-eca kasukan wont~n ing Samawis. Ingkang amb~dhah ing Kartasura kula kalihan pun Adipati 297
Surabaya kemawon. Sabab d~r~ng l~ga manah kula, y~n kula d~r~ng ag~ntos lawung kalihan pun K~nc~t. Ing saupami kula bot~n sag~d amb~dhah ing Kartasura, aluhung kula mantuka aran. Dene y~n ing Kartasura sampun b~dhah, kula inggih tumunt~n wangsul amondhongi ing Sang Nata." Sang Prabu alon amangsuli, "Yayi Pan~mbahan utawa yayi ing Surabaya, ya wis ingsun tarima ing sak~he pras~tyanira. Nanging karsaningsun kudu w~ruh ing g~blage badanira y~n kapupu ana ing adilaga." Pan~mbahan sarta Dipati Jangrana laj~ng tumungkul, bot~n sag~d mangsuli saking sang~t asihipun Sang Prabu, anunt~n mundur saking ngarsane Sang Nata angundhangi bala sam~ktaa ing prang. Sar~ng balanipun sampun p~pak sarta sampun sam~kta, laj~ng bidhal saking Samawis. Lampahing bala angg~rgut, ingkang dados panganjur bala Madura, nunt~n kasambatan bala Surabaya. Sang Nata mungg~ng t~ngah amangku bala Kump~ni, anitih kuda gula g~s~ng. Bala pasisir wont~n ing wingking, g~gamanipun y~n tiningalan saklangkung asri, apindha s~kar sataman. Balanipun Sang Nata awarni warni, tiyang sabrang Ian tiyang Jawi kathahipun tanpa wilangan, kados m~ndhung al~lampah. Sang Nata nunt~n l~r~p wont~n ing Ungaran. Pangaj~nging bala sampun dumugi ing Lopait. Kala samant~n Tuwan Komasaris K~nol wicant~n dhat~ng Amral. "Amral, m~ngko jam lima sore ayo padha seba marang Sang Prabu. Aku ar~p ny~nyuwun. Mupung s~pi para bupati ana ing pondhoke dhewe dhewe. Y~n ana Ki Dipati Samarang m~ngsa ol~ha." Amral anuruti. Sar~ng ing wanci jam gangsal sont~n Kumasaris kalihan Amral sami sowan ing Sang Prabu. Sang Nata pinuju l~nggah piyambak. Komasaris alon matur, "Sinuhun, awit saking parentahipun Jendral, kula akalihan tiyang Kump~ni sadaya kin~n sumaos ing karsa Dal~m, inggih bot~n kaab~na prang, gumingsir. Nanging mugi wont~na sih kaw~lasan Dal~m, amaringi uwos s~wu koyan ing sab~n taun, dados saingonipun tiyang Kump~ni ingkang rum~ksa ing panj~n~ngan Dal~m. Sint~n malih ingkang kuwajiban san~sipun panj~n~ngan Dal~m, utawi ingkang dipun aj~ng-aj~ng tiyang Kump~ni sadaya inggih amung k~kucah Dal~m, sarta t~t~pipun wont~n ing tanah Jawi." Sang Nata bot~n mangsuli pangandika, amung manthuk kemawon. Amral kalihan Komasaris laj~ng sami ny~rat prat~ndha, kaaturak~n Sang Prabu, sarta anyuwun t~ndha astanipun Sang Prabu, sanajan p~jaha awor kalihan siti 298
y~n sampun amar~ngi ing panuwun wau. Amral kalihan komasaris sampun mundur saking ngarsa Dal~m. Sar~ng dumugi pondhokipun laj~ng angung~lak~n mary~m kaping pitu, angurmati yen panuwunipun wau sampun angsal. Para bupati sami kag~t, anarka wont~n m~ngsah, enggal sami sowan ing Sang Prabu. Sang Nata inggih laj~ng w~wartos dhat~ng para bupati, Ki Dipati Sura Adim~nggala sar~ng mir~ng sang~t g~g~tun, sarwi matur an~nutuh, "Punapaa Panj~n~ngan Dal~m wau bot~n animbali kula?, Ing saupami kula wont~na, panyuwunipun tuwan Komasaris wau kados bot~n angsal. Kalih dene Panj~n~ngan Dal~m sum~r~pa, wat~kipun tiyang Kump~ni punika saklangkung naracak. Y~n angsal bancik laj~ng minggah ing pundhak. T~g~sipun, bilih dipun l~gani manahipun w~wah-w~wah ing pikaj~nganipun." Sang Nata sang~t ngungun, alon ~ngg~nipun ngandika, "Puluh puluh kapriye, Ki Besan, wong wis katrucut ingsun saguhi, ing buri bae ingsun ati-atine." Sang Nata laj~ng pir~mbagan bab p~rang, angandika dhat~ng Pan~mbahan Cakraningrat. "Adhi Mas, sar~hning pawartaning mungsuh kang baris ana ing Salahtiga ngluwihi ak~he, bitinge bang~t santosa, miranti sag~gamane, iku adhi, sapa prayogane kang digawe cucuking prang?". Pan~mbahan matur, "Bilih amar~ngi kalihan karsa Dal~m, anak kula pun Suradiningrat kemawon dadosa cucuking prang, akalihan pun Jayapuspita, tiga pun Panji Sur~ngrana, amb~ktaa bala Madunt~n sarta bala Surabaya p~pilihan kalih ~wu kemawon, ingkang purun angrangsang biting." Sang Nata laj~ng ngandika dhat~ng Rad~n Suradiningrat, kalih Arya Jayapuspita, tiga Panji Sur~ngrana, "Kulup Suradiningrat sarta Adi sakarone, sira padha ingsun karsakake dadi cucuking prang. Dene w~kas ingsun, y~n sakira sira kuwalah~n angungsia marang ingsun, aja angamuk, eman m~nawa mati. Sanajan sira matia bar~ng balaningsun, ingsun ora sum~ja k~ri mati lan sanak ingsun kang padha asih marang ingsun." Priyantun tiga sar~ng mir~ng pangandikanipun Sang Nata laj~ng sami b~rb~s mili, sarta sami pratignya, y~n bot~n sag~d angr~bat biting, bingah sami p~jaha wont~n samadyaning ranagana. Sang Prabu sar~ng mir~ng enggal t~dhak saking ~ngg~nipun l~nggah, priyantun t~tiga sami karangkul g~ntos-g~ntos, sarta alon ngandika, "Wis, sira padha mangkata, ingsun dongakake salam~t." 299
Priyantun t~tiga laj~ng mangkat kalihan bala tigang ~wu, gambira manahipun dhasar sami b~r ing kuwan~n. Wondene Sang Prabu laj~ng pir~mbagan kalihan para bupati tuwin para satriya, m~nggah ingkang dados karsanipun Sang Nata inggih saupami kawon prangipun, bot~n karsa pradandosana malih, sum~dya seda wont~n ing adilaga. Para bupati tuwin satriya inggih sampun sami gilig pirembagipun, sabiyantu sar~nga p~jah. Sang Prabu nunt~n parentah anata lampahing bala. Ingkang min~ngka pamugarining prang Pan~mbahan kalihan Ki Dipati Jangrana. Sar~ng sampun karakit nunt~n bidhal. Ingkang dados panjawat kiwa t~ng~n Ki Dipati Jangrana kalihan Pan~mbahan. Ingkang dados dhadha bala Kump~ni. Sang Nata wont~n wingkingipun bala Kump~ni, ~wu wont~n sakiwat~ng~nipun Sang Nata. Bala pasisir lumampah ing wingking. Gumuruh swaraning bala awor t~tabuhaning prang, samargi sami surak-surak. sarta rin~ksa bala Madunt~n kalih G~ntos kacariyos Ki Patih Sumabrata lan sakancanipun para bupati, ingkang sami b~barisan wont~n ing Kalicacing, sampun mir~ng pawartos y~n g~gaman ing Samawis sampun bidhal, kathahipun tanpa wilangan, sum~ja amb~dhah ing Kartasura. Ki Patih nunt~n parentah anata bala sarta anata mary~m, lela, kalataka sapanunggilanipun, dipun papanak~n wont~n ing balowartining biting. Ki Patih sum~dya m~thuk prang saking sal~b~ting biting kemawon. Kancanipun para bupati sami kapundhut pras~tyanipun, supados sampun wont~n kang ngucira p~rangipun. Bilih wont~n ingkang galigab badhe kap~jahan piyambak dhat~ng Ki Patih. Para bupati inggih laj~ng sami sumaur p~ksi, sarta sami jangji ~ndhog sapatarangan, sar~nga p~jahipun. Ki patih nunt~n parentah dhat~ng Ki Banyakwidhe kalih Pangeran Balitar, kin~n dados pacalang lan sabalanipun. Ingkang kadhawahan inggih laj~ng mangkat sarta sami angatos-atos. laj~ng campuh prang. Bala ing Kartasura sami gila aningali tandange m~ngsahipun, nunt~n lumaj~ng angungsi ing biting. Bala Madunt~n ambuj~ng, biting ing Kalicacing sampun katingal, kathahing bala tanpa wilangan, ara-ara sakiwat~ng~ning biting. Arya Jayapuspita sar~ng aningali kathahing m~ngsah saklangkung eram sarta g~dh~g-g~dh~g. Alon ~ngg~nipun Bot~n dangu bala Madunt~n sarta Surabaya dhat~ng, anggam~ng mindha m~ndhung, ang~b~ki 300
wicant~n dhat~ng balanipun. "E bocah ing Surabaya sarta wong Madura, dialon ~nggonmu lumaku. Wong t~lung ~wu iki dudu bobote amungsuh wong samana, m~sthi bakal ora dadi salilid. B~cik ang~nt~ni bala Kump~ni ing buri." sampun k~kathah~n piker. M~ngsah kang katingal punika inggih say~ktos y~n anglangkungi kathah, nanging bilih kula timbang kalihan sihipun Sang Prabu dhat~ng kula taksih kirang m~ngsah." Arya Jayapuspita kalihan Rad~n Suradiningrat m~s~m, laj~ng sami n~r~gak~n bala, gumulung sarta surak. Panji Sur~ngrana amangsuli, "Kakang Jayapuspita, Bala ing Kartasura anadhahi sarta sami nyum~t mary~m ingkang sami wont~n ing biting tuwin sanjata bot~n k~nd~l. Bala Madura tuwin Surabaya kathah kang p~jah kenging mimis. R~bah pating sulayah, nanging d~n idak kemawon, maj~ng anurut kukus. Sang Prabu sar~ng mir~ng swaraning sanjata, ambal-ambalan kados r~di r~bah, laj~ng gin~lak lampahipun. Sang Nata sar~ng aningali bala Madura tuwin Surabaya kangelan sang~t ~ngg~nipun angr~bat biting, sabab katulak d~r~sing mimis. Sang Nata enggal nyandhak ag~manipun waos Kyai Pl~r~d, pinandhi ing asta, sum~ja tumut angrampit biting. Bala Madura kalih ~wu kang sami rum~ksa sakiwat~ng~nipun Sang Prabu, sar~ng aningali Sang Nata sum~ja nyalirani ngr~bat biting, enggal sami maj~ng anglancangi sarwi surak, tumut angrangsang biting. Panji Sur~ngrana, kalih Arya Jayapuspita, tiga Rad~n Suradiningrat sar~ng aningali balanipun kathah kang tatu tuwin p~jah bot~n sag~d mal~s. Priyantun t~tiga enggal sami t~dhak saking kuda, ngrumiyini tum~mp~l ing biting, balanipun enggal sami ngrangsang biting, sami anjat lawung. Y~n sinawang kados sompil ngrubung watu, bala Kartasura sakeca ~ngg~nipun nadhahi saking sanginggiling biting, mary~m tuwin sanjatanipun bot~n k~ndhak-k~ndhak, swaranipun kados r~di r~bah, angobahak~n bantala. Ing paprangan p~t~ng dening kukus. Dangu-dangu bala Madura tuwin Surabaya sampun sami lum~b~t ing biting, tandangipun lir sami angr~bat daging. Bala Kartasura panggah, p~jah sanjata, atarung waos, p~dhang tuwin dhuwung. Pating bar~kuh tatu, kum~ncranging p~dhang, c~kl~king watang, arame prangipun. Wangke tumpang-tinumpang, kang p~rang sami ngidak b~bathang. swaranipun, awor s~sambatipun ingkang sami 301
liwung pangamukipun. Sariranipun kuthah rah. Bala kump~ni sami ngarutug ing sanjata tuwin mary~m. M~ngsah kang wont~n sakiwat~ng~ning biting kathah kang p~jah, kenging mimisipun bala Kump~ni. Pan~mbahan Cakraningrat ingkang dados panjawat kalihan Ki Dipati Jangrana inggih p~rang kalihan bala Kartasura kang dados panjawat, arame prangipun kathah kang sami p~jah. Ki Priyantun t~tiga wau sami sarta pinayungan. Sar~ng sum~r~p y~n bitingipun sampun kal~b~tan bala Madunt~n, ki patih enggal ngad~g sarwi n~r~gak~n bala. Bala Kartasura ambyuk sar~ng mangsah, kang aprang bangun ruk~t malih. Kacariyos bala ing Surabaya sarta Madura ewon kang sami p~jah. Bala ing Kartasura inggih ewon ugi, sabab sami purunipun. Anunt~n bala Kartasura kang dados sadaya. Pan~mbahan sabalanipun sum~ja nangk~bi m~ngsah kang wont~n ing biting. Ki Patih Sumabrata awas aningali yen barisipun linikung, Ki Patih enggal nyengklak kuda, lumaj~ng atilar bala. Bala ing Kartasura kang taksih g~sang inggih laj~ng nututi lumaj~ng sapurug-purug pating bal~sar. Bala ing Pakubuwanan suka sami b~bandhang. Patih Sumabrata sadangunipun sakeca l~nggah panjawat dhadhal, lumaj~ng Palaj~ngipun Ki Patih Sumabrata sampun dumugi ing Bayalali, kang baris ing ngriku para santana t~tindhihipun Pangeran Arya Mataram. Punika kang sagah nanggulang prangipun Susuhunan Pakubuwana, mila sang~t d~n ugung dhat~ng Sunan Mangkurat Mas. Bilih m~nang prangipun ka~bang badhe kapasrahan bang-bang pangalum-alum ing tanah Jawi sadaya sarta l~l~nggah sabin sal~ksa. Kala samant~n pangeran saw~g sakeca l~nggah, kag~t aningali Ki Sumabrata dhat~ng abiyas ulatipun. Pangeran gugup ~ngg~nipun pitak~n. Ki Sumabrata sanjang y~n kawon prangipun sarta giris aningali tandangipun bala Madura ~ngg~nipun ngrangsang biting kados rew~nda, tan mundur dening mimis, p~p~jahipun ewon. Anunt~n t~likipun Pangeran Arya Mataram dhat~ng, aturipun sami ugi kalihan Ki Sumabrata, kalih dene aturing t~lik, y~n Sang Nata samangke makuwon ing Salahtiga, balanipun warni-warni tanpa wilangan, ang~b~ki ara-ara tuwin pat~gilan. Sang Nata wau sampun r~mbag sabiyantu kalihan balanipun sadaya, y~n saupami kat~mp~r prangipun bot~n karsa mundur apradangdosan malih, ing paprangan, dalasan ingkang para garwa inggih sum~ja bela p~jah. sum~ja t~tump~san wont~n 302
Pangeran Arya Mataram sar~ng mir~ng ang~n~s manahipun sarta alum ulatipun. Ki Sumabrata sampun mangkat mantuk dhat~ng Kartasura. Pangeran laj~ng apikir sal~b~ting galih, "Aku iki bakal mungsuh lan sadulur. Kang dakiloni kaponakan, mungguh ing tindake c~dhak sadulur, angur aku gawea b~b~cik dhingin marang kakang Prabu." Pangeran nunt~n anglampahak~n utusan dhat~ng Salahtiga. Abdinipun anama W~ngsam~nggala kin~n angaturak~n pras~tyanipun, sarta kathah-kathah w~w~lingipun. Ki W~ngsam~nggala sampun mangkat. G~ntos kacariyos Sang Nata ingkang makuwon ing Salahtiga, saw~g sineba ing balanipun. Sang Nata andangu pratingkahing prang kala angr~bat biting. Arya Jayapuspita, kalih Rad~n Suradiningrat, tiga Panji Sur~ngrana sami matur ing kawitan dumugi w~kasan. Sang Nata sar~ng mir~ng saklangkung suka, priyantun tiga laj~ng sami ginanjar busana nyap~ngad~g, mawi waos tuwin dhuwung sasaput prantinipun. Sarta bot~n k~nd~l-k~nd~l panggunggungipun dhat~ng priyantun t~tiga wau. Anunt~n Pan~mbahan Cakraningrat matur y~n wont~n utusanipun Pangeran Arya Mataram. Utusan sampun tinimbalan sarta matur, "Kawula ingutus Rayi Dal~m Pangeran Arya Mataram, angaturak~n ingkang p~jah g~sang, anungkul ing Panj~n~ngan Dal~m. Nanging mawia samudana p~rang sak~dhap. Wondene padhange ing margi Rayi Dal~m ingkang anyagahi, sarta badhe angesahak~n Sunan Mangkurat Mas saking kadhaton." "Yen m~ngkono Dhimas wis ora sida ~nggone bakal angayoni marang ingsun. Sira tutura marang Adhi Mas, mungguh ~nggone t~luk ya wis ingsun tarima, wis sira muliha." Utusan nunt~n wangsul dhat~ng Bayalali ag~gancangan. Sampun k~panggih kalihan gustinipun, matur ing kawitan dumugi w~kasan. Pangeran Arya Mataram saklangkung suka galihipun. Laj~ng parentah anata bala, badhe am~thuk prang, balanipun para santana sampun sami angatos atos. Saking kathahing bala saking Bayalali barisipun ngantos dumugi ing K~nth~ng. Sang Nata amangsuli, Wondene Susuhunan Pakubuwana inggih sampun bidhal saking Salahtiga sabalanipun. Ingkang dados panganjur taksih bala Madura Ian Surabaya, Carabal~nipun angungkung, awor swaraning tambur. Lampahipun sampun dumugi samargi-margi tansah surak-surak. 303
K~nth~ng. Bala Madura sar~ng aningali m~ngsah enggal sami n~mpuh ing Kartasura gila ningali. Bala purun, Senapatinipun sampun ngrumiyini lumaj~ng, balanipun inggih nunt~n nututi lumaj~ng, gumarubyug salang tunjang, swaranipun kados ngobahak~n siti. G~gaman tuwin dandosan kathah-kathah kang tinilar. Bala Madura sarta Surabaya suka sami amb~bandhang. angr~bat m~ngsah. Palaj~ngipun Pangeran Arya Mataram sampun dumugi ing As~m. Dene kang baris ing ngriku Ki Tum~nggung Wiraguna sarta para bupati l~b~t sadaya. Sami ab~biting wont~n ing ngriku, sabab karsanipun Sunan Mangkurat Mas badhe am~thuk prang wont~n ing As~m. Sampun g~ganjar dhat~ng prajuritipun, tuwin abdinipun kala taksih kadipat~n inggih sampun sami dipun ganjar ing arta tuwin busana kang adi-adi, rajabrana ing kadhaton winutahak~n dhat~ng abdi, sarta sampun sami baris wont~n ing alun-alun, sami angaj~ng-aj~ng unggule prangipun Pangeran Arya Mataram, sabab punika ingkang dados and~l-and~lipun Sunan Mangkurat Mas. Bot~n wont~n kang nyana y~n ambalenjani. Pangeran Arya Mataram wau sar~ng dhat~ng wont~n ing As~m laj~ng wicant~n s~ru dhat~ng tiyang kathah taksih numpak kapal. "He wong Kartasura kab~h, dik~bat padha lumayua, aku wis ora kuwawa amungsuh wong Kump~ni sarta wong Madura. Gustimu ora wurung bakal kendhang, kang ngiringake sapa?" Ki Tum~nggung Wiraguna lan bala kang sami baris ing As~m laj~ng sami dhadhal lumaj~ng sadaya. Wondene Pangeran Arya Mataram wau inggih sampun dumugi ing kadhaton, k~panggih kalihan Sang Prabu at~bah jaja sarwi ny~gut, s~ru ~ngg~nipun matur, "Anak Prabu, pun bapa katiwasan. Engg~n kula prang kawon, sabab am~ngsah dede s~sanggan. Bala sampeyan kathah kang p~jah, kula y~n sampuna ~ng~t atilar sampeyan kados inggih an~mahi p~jah, sabab m~ngsah kula ewon kathahipun. Sasolahipun kados tiyang potang kas~ngitan. Dene paman j~ngandika Kangmas Pug~r inggih sampun supe ing sadulur, kalimput ing kawibawan. Wondene parentahipun Cakraningrat kalihan pun Jangrana m~ngkat~n dhat~ng balanipun. 'H~h bocah Madura lan Surabaya, samangsane sira ol~h any~k~l para santana ing Kartasura, aja ana koprajaya, padha wudanana bae, banjur tunggang~na k~bo bari mungkur, p~cutana saka buri, dene ratune y~n kacandhak ya banjur wudanana m~ngkono.' Pandugi kula panganjuring m~ngsah sadint~n punika dhat~ng wont~n ing ngriki. Mila suwawi nunt~n enggal kendhang, ar~bat g~sang. Pint~n 304
banggi ing benjing y~n sag~d wangsul dhat~ng Kartasura malih, samangke sokugi taksih ag~sang. Kula ingkang rum~ksa ing wingking sampeyan, dados kawaling prang." Susuhunan Mangkurat Mas sar~ng mir~ng atur makat~n sang~t kagegeran galihipun. Laj~ng parentah dhat~ng para garwa tuwin para putra kin~n sami pradandosan. Ot~r tiyang sakadhaton sami nangis pating jal~rit. Sunan Mangkurat Mas inggih tansah an~nggak waspa, nunt~n m~dal saking kadhaton sagarwaputranipun. Para bupati mantri inggih sami andh~r~k ingkang sami tr~sna. Kala j~ngkaripun Sunan Mangkurat Mas, ing dint~n K~mis tanggal ping 7 wulan Jumadilakir, taun Jimawal ~ngka 1629. Lampahipun Sunan Mangkurat Mas ngetan l~r~s m~dal ing Lawiyan, sum~ja anjog ing Kaduwang. Wondene Pangeran Arya Mataram, kalih Pangeran Panular, tiga Pangeran Natakusuma mikantun, bot~n tumut kendhang, laj~ng sami dhat~ng Kalitan, sum~ja m~thuk ing Sunan Pakubuwana sarta amb~kta sas~gah kathah. G~ntos kacariyos Susuhunan Pakubuwana amasanggrahan ing Mojol~gi. Balanipun tiyang Madura utawi tiyang Surabaya samargi margi tansah angr~rayah amb~boyong. Cucuking p~rang sampun dumugi ing Kalitan. Pan~mbahan Cakraningrat, kalih Dipati Jangrana, tiga Tuwan Amral S~pilman, sampun ngrumiyini dhat~ng ing Kalitan, k~panggih kalihan pangeran t~tiga wau, sampun sami tata l~nggah. Amral pitak~n dhat~ng pangeran t~tiga, "Pangeran, Sunan Mangkurat Mas samangke wont~n pundi?" Pangeran Arya Mataram mangsuli, nyariyosak~n ing kawitan dumugi w~kasan. Tuwan Amral saklangkung suka manahipun. Amral sarta para bupati lan sabalanipun sampun sami dhahar s~s~gahipun pangeran tiga, wradin sarta tuwuk sadaya. Amral tuwin Pan~mbahan sarta para bupati sabalanipun nunt~n bidhal, sum~ja dhat~ng kadhaton. Bala Madura tuwin Surabaya laj~ng sami anj~jarah amb~boyong sajawining kadhaton t~las. Kathah solahipun ~ngg~nipun sami suka suka bala kang m~nang prang. Amral sadhat~ngipun ing alun-alun eram aningali mary~m ag~ng-ag~ng, dene bot~n kadam~l m~thuk prang. Amral laj~ng minggah ing sitinggil sum~ja lum~b~t ing kadhaton, nanging kori brajanala kinunci. Amral sarta para bupati ajrih m~ngakak~n, nunt~n sami wangsul dhat~ng pag~laran. Amral wicant~n 305
dhat~ng pan~mbahan. "Pan~mbahan, sampeyan kantun wont~n ing ngriki, sarta para bupati kadhawahana nata balanipun ngapit-apit margi, kula badhe wangsul am~thuk Sang Nata." Amral nunt~n mangkat. Pan~mbahan enggal marentahi ing para bupati, balanipun kin~n sami baris ngapit-apit margi. Kacariyos Susuhunan Pakubuwana sampun bidhal saking ing Mojol~gi, anitih dip~ngga, pin~lanan asri. Dip~ngga wau ~ngg~nipun atur-atur raja ing Siy~m dhat~ng Sunan Mangkurat Mas. Sar~ng dumugi ing Samawis dipun anggrak dhat~ng Ki Dipati Sura Adim~nggala, dip~ngga d~n aturak~n ing Susuhunan Pakubuwana. Lampahipun Sang Nata sampun dumugi ing As~m. K~p~thuk kalihan Amral, Amral matur, y~n pura k~panggih s~pi. Sang Nata ingaturan laj~ng angadhaton. Sang Prabu saklangkung suka laj~ng ing lampahipun. Sarawuhipun ing alun alun bala Kump~ni sarta bala Jawi laj~ng sami urmat ngung~lak~n sanjata tuwin mary~m ambal-ambalan. Tambur salompr~t sarta gam~lan gumuruh swaranipun. Sang Nata laj~ng minggah ing sitinggil, kandh~g wont~n ing kori gapit. Kuncining kori sampun katatas dhat~ng saputragarwanipun. Kala Amral. ngadhatonipun Susuhunan Pakubuwana g~ntos dint~n kemawon kalihan j~ngkaripun Sunan Mangkurat Mas. Wondene para bupati lami, sabalanipun Susuhunan Pakubuwana wau lastantun ~ngg~nipun jum~n~ng Nata wont~n ing Kartasura. Sang Nata laj~ng angadhaton inggih laj~ng sami amangsuli pagriyanipun G~ntos kacariyos Pangeran Ngab~i, kala kendhangipun Sunan Mangkurat Mas sagah dh~r~k, angkatipun sar~ng, nanging laj~ng nyimpang angili dhat~ng dhusun ing W~dhi sagarwaputranipun. Sar~ng mir~ng pawartos, y~n ingkang rama sampun ngadhaton nagari ing ing Kartasura Kartasura, Pangeran Ngab~i wau nunt~n sowan sagarwaputranipun. Kalih-kalihipun saklangkung bingah, sabab bot~n nyana y~n taksih sami g~sang. Amangsuli cariyosipun Sinuhun Pakubuwana kala mangkat saking Samawis, putranipun jal~r katilar wont~n ing ngriku satunggil sabalanipun sarta ibunipun ingkang garwa Sang Prabu. Putra wau and~ling prang, anama Pangeran Prangwadana, sakalangkung t~guh sarta digdaya. Milanipun tinilar saking panyuwunipun tiyang W~landi, ing samangsanipun Sang Prabu sampun unggul prangipun, angadhaton 306
ing Kartasura, putra wau katimbalana. Kala samant~n Sang pangeran mir~ng pawartos, y~n ingkang rama sampun m~nang prangipun, sampun ngadhaton ing Kartasura, nanging dilalah Sang Prabu kasup~n, bot~n utusan nimbali dhat~ng ingkang putra ngantos antawis lami. Sang Pangeran wau laj~ng pradandosan sarta ingkang ibu, sum~ja bidhal dhat~ng ing Kartasura. Alp~r~s tiyang W~landi ingkang jagi ing Samawis angg~gendholi. Sang Pangeran kaaturan sum~ne, ang~ntosana utusanipun ingkang rama, Sang Pangeran inggih piturut. Kacariyos ing sab~n-sab~n pangeran tansah matur angg~gendholi makat~n. Pinuju satunggaling dint~n Sang Pangeran sampun pradandosan. Alp~r~s tiyang W~landi matur angg~gendholi, Pangeran Prangwadana sampun kak~n galihipun, dhasar watakipun panasbaranan. Alp~r~s wau laj~ng pinarjaya, jaja t~rus ing gigir laj~ng p~jah. Sang Pangeran nunt~n bidhal sabalanipun sarta ingkang ibu. Nanging bot~n karsa kondur dhat~ng Kartasura, sabab ajrih dhat~ng ingkang rama, nglalu ing galihipun, t~mah laj~ng marang ing K~dhu, k~nd~l ing dhusun Kabakalan, siti dhusun kagunganipun ingkang rama kala kapug~ranipun. Wont~n ing ngriku Pangeran Prangwadana angayuti t~tiyang siti dhusun. Pangeran sum~ja ngraman. Sampun kathah balanipun w~tawis gangsal ~wu. sum~ja bidhal, Alp~r~s Anunt~n Tuwan Amral ngaturi uninga ing Sang Nata, y~n ingkang putra am~jahi Alp~r~s W~landi, laj~ng apacak baris wont~n ing K~dhu. Sang Prabu sar~ng mir~ng atur makat~n, sang~t lings~mipun dhat~ng tiyang W~landi, t~mah duka dhat~ng ingkang putra, laj~ng parentah dhat~ng Ki Dipati Sujanapura, kin~n marang K~dhu angipuki ingkang putra. Sang Nata parentah malih dhat~ng pan~mbahan sarta Dipati Jangrana, kin~n ~mbuj~ng ing Sunan Mangkurat Mas. Ingkang sami kadhawahan nunt~n mangkat. ing Wondene lampahipun Dipati Sujanapura sampun dumugi K~dhu. Pangeran Prangwadana sampun kenging d~n bujuk, bin~kta dhat~ng ing Kartasura, laj~ng dipun sedani amargi linawe jangganipun. Ingkang ibu k~dah bela, inggih sampun p~jah linawe. Wondene lampahipun pan~mbahan kang sum~ja b~bujung Sunan Mangkurat Mas, sampun ngancik ing dhusun Kabangkekan. Sunan kendhang wont~n ing Laroh, sar~ng sum~r~p y~n d~n b~bujung dhat~ng tiyang Madunt~n, Sunan Mangkurat Mas enggal mangkat saking Laroh, lumaj~ng mangetan anjog ing Kaduwang. Para bupati tuwin para 307
mantrinipun kathah kang nungkul dhat~ng Pan~mbahan. K~dhik kang taksih dh~r~k ing Sunan Mangkurat Mas. Pan~mbahan Cakraningrat sabalanipun sampun wangsul dhat~ng ing Kartasura. Kala samant~n nagari ing Kartasura sampun t~ntr~m, tiyang alit sami sakeca manahipun. Awit Sang Prabu aj~g parentahipun sarta asih ing bala, balanipun inggih ajrih asih. Tuwan Amral sampun kalilan mantuk dhat~ng Samawis sakump~ninipun, sarta Ki Dipati Sura Adim~nggala kin~n anjag~ni Kump~ni ing Samawis. Wondene ingkang taksih kantun wont~n ing Kartasura Tuwan Kumasaris K~nol kalihan Kump~ni kalih atus, rum~ksa ing Sang Prabu, t~tindhihipun kapitan satunggil. Ing dint~n R~spati Sang Nata miyos sinewaka. Para bupati, mantri, santana, putra sampun p~pak sadaya. Sang Nata andangu panggenaning m~ngsah. Pan~mbahan Cakraningrat matur, "Putra dal~m Sunan Mangkurat Mas tanah Kaduwang. Mantri bupatinipun kathah kang sami nungkul ing Panj~n~ngan Dal~m. Amung kantun Ki Patih Sumabrata, kalih Mandurar~ja, tiga Wiraguna, sakawan Mangunnagara, gangsal Arya Tiron sabalanipun. Amung punika kang taksih atut wingking ing Putra Dal~m." lumaj~ng dhat~ng "Cakrajaya, sak~he bupati mantri t~t~lukan padha lungsurana kalungguhane, amung Ki Tum~nggung Mangkuyuda, karo Natayuda, t~lu Si Sindur~ja, papat Si paman Natakusuma isiha padha dadi bupati. Dene Adhi Mas Arya Mataram lan adhi mas Arya Panular mingsiha t~t~p kaya dene panj~n~ngane kakang Prabu suwargi. Kadene Si Wiracana sun gawe wadana g~dhong sisiha Si Citrasoma. Putraningsun Pangeran Dipati Anom sun paringi l~lungguh bumi limang ~wu karya. Ki Dipati Purbaya lan Ki Dipati Balitar n~lung ~wu, Pangeran Ngab~i rong ~wu, Ki Dipanagara sarta Ki Upas~nta sun paringi l~lungguh ny~wu karya." Ki Patih Cakrajaya matur sandika, Sang Nata kondur angadhaton. Sang Nata angandika dhat~ng Ki Dipati Cakrajaya, Kawuwusa Sunan Mangkurat Mas sampun utusan mundhut bantu dhat~ng Surapati inggih enggal ambantoni w~tawis tiyang kalih ~wu. Ingkang dados t~tindhih p~patihipun k~kalih, anama Ngab~i Lor lan Ngab~i Kidul. Sampun k~panggih kalihan Sunan Kendhang wont~n ing Kaduwang. Patih ing Pasuruan laj~ng nyuwun pamit sum~ja b~dhah ing Kartasura. Sunan Kendhang inggih anglilani, Patih ing Pasuruan sabalanipun laj~ng mangil~n. Samargi-margi tansah ing Pasuruan. Surapati 308
ngr~rayah, k~nd~l masanggrahan ing dhusun Ng~luyu, aj~ng-aj~ngan kalihan baia Madura ing Kartasura. Wondene Sunan Kendhang wau laj~ng dhat~ng ing Pranaraga. Samargi-margi tansah sih-sinihan kalihan para s~liripun, kathahipun kawan dasa wolu. Estri san~sipun inggih kathah kang sami bin~kta kendhang. Sarawuhipun ing Pranaragi amasanggrahan ing dal~mipun Rad~n Martaw~ngsa bupati ing Pranaragi. Wont~n ing ngriku anggung cangkrama ing wana lan ing toya lan para garwanipun, bot~n wont~n m~ntra-m~ntra y~n kendhang, laj~ng amundhut garogolan kidang m~njangan. Rad~n Martaw~ngsa inggih sampun anyawisi. Sunan Kendhang laj~ng t~dhak dhat~ng grogolan kalihan para garwanipun, nunt~n munggah ing p~panggungan. Sunan Kendhang sang~t suka ing galihipun aningali langkap, j~mparing lum~pas, sangsam satunggil kacundhuk ing j~mparing, ambruk kapisanan. Rad~n Martaw~ngsa enggal lum~b~t ing grogolan sarta b~kta rencang saw~tawis. S~dyanipun Rad~n Martaw~ngsa sangsam wau kap~ndh~t badhe kin~n ny~mb~l~h ing kaum. Sunan Kendhang sar~ng aningali saklangkung dukanipun, kagalih angr~sahi ~ngg~nipun kalang~nan. Laj~ng parentah dhat~ng balanipun bab~gtan saking Kartasura kin~n ny~p~ng ing Rad~n Martaw~ngsa. Inggih sampun cin~p~ng, bin~kta dhat~ng ngaj~ngan, laj~ng dipun kabiri. tinilar kondur Rad~n Martaw~ngsa aniba masanggrahan. sangsam kathah, enggal m~nthang tan emut, nunt~n Rad~n Martaw~ngsa laj~ng rin~mpa tinangisan dhat~ng para santananipun sarta sami w~las, dene sapele dosanipun. Saw~n~h wicant~n. "Sanak-sanakku kab~h, ayo padha angamuk marang Sunan Kendhang m~ngko b~ngi, sabab iku ratu dajalanat. Suprandene ing Kartasura wis ana kang jum~n~ng Nata, sabar lila ing donya, asih ing bala." Para santananipun Rad~n Martaw~ngsa sampun sami gilig ing r~mbag, tuwin sakathahe bala ing Pranaragi inggih sampun sami k~kl~mpakan wont~n ing wana, angrakit g~gamaning prang. Anunt~n Ki Patih Sumabrata sum~r~p ing prakawis wau, enggal matur ing laj~ng gustinipun. Sunan Kendhang saklangkung gugup galihipun, bidhal saking Pranaragi wanci dalu, lampahipun kas~sa pating bac~c~r, sum~ja ngili dhat~ng Madiun. T~tiyang Pranaragi nunt~n sami nututi, kang kacandhak pin~jahan laj~ng prang wont~n ing wana Gag~lang. 309
Bala Kasunanan kathah kang p~jah, nunt~n sami lumaj~ng dhat~ng ing Madiun. Wondene Ngab~i Lor lan Ngab~i Kidul kang sami baris ing Luyu wau, inggih sampun campuh prang kalihan bala ing Kartasura. Bala Pasuruan kathah kang p~jah, sabab kathah~n m~ngsah. Ngab~i Lor lan Ngab~i Kidul nunt~n lumaj~ng sabalanipun, anjog ing Jagaraga, laj~ng dhat~ng Madiun. Bala ing Kartasura ambuj~ng ngantos dumugi Madiun. Ngab~i Lor lan Ngab~i Kidul sampun kumpul kalihan Sunan Kendhang, nunt~n sami lumaj~ng dhat~ng nagari Daha. Dene bala ing Pranaraga inggih sampun kumpul kalihan bala ing Kartasura, sami pacak baris wont~n ing Madiun. Kacariyos Sang Prabu ing Kartasura tampi s~rat saking Gurnadur Jendral ing Batawi. Suraosing s~rat, Sang Nata dipun aturi andhawahna parentah, amb~bujung sapurugipun Sunan Kendhang, sarta amb~dhaha nagari Pasuruan, anump~s Surapati lan saanakputunipun. Tuwan Jendral inggih anyawisi bala Kump~ni wolung atus. Ingkang badhe dados t~tindhih Komasaris K~nol. Sang Nata kapanujon ing galih, laj~ng parentah dhat~ng Pan~mbahan Cakraningrat. "Adhi mas, sira ngluruga marang Pasuruan, sarta Si Jangrana, bupati pasisir kiwa t~ng~n sira gawaa kab~h. Anjujuga ing Surabaya, banjur kumpula lan si komisaris sarta bala Kump~ni ana ing kono." Sang Nata ngandika malih dhat~ng Pangeran Dipati Purbaya, "Kulup Purbaya, sira milua nglurug, bala ing Kartasura sira gawaa saparo. M~tua ing Pranaraga, saanane wong m~ncanagara gawan~n kab~h. Kang mingsih b~ngga ngidh~p ing Sunan Kendhang gitik~n ing prang." Ingkang sami dhinawuhan matur sandika. Pan~mbahan sampun prajangjean kalihan Pangeran Purbaya, benjing pat~mpuhing prang bot~n tulung-tinulungan, anunt~n sami mundur saking ngarsanipun Sang Prabu apradandosan. Sar~ng sampun sam~kta laj~ng sami bidhal saking ing Kartasura. Pangeran Dipati Purbaya ngidul ngetan m~dal Kaduwang anjog Pranaragi. Pan~mbahan sarta Dipati Jangrana m~dal ing Samawis, laj~ng nurut pasisir, anjog ing Surabaya, wont~n ing ngriku sampun kumpul kalihan Komasaris K~nol tuwin bala Kump~ni wolung atus, laj~ng sami bidhal n~ja dhat~ng Pasuruan. Kathahing bala tanpa wilangan. Kala samant~n sin~ngkalan 1630. 310
Kawuwusa Ki Tum~nggung Wiranagara ing Pasuruan sampun mir~ng pawartos y~n dipun lurugi bala Jawi sarta Kump~ni, kathahipun tanpa wilangan. Ki Tum~nggung saklangkung suka manahipun, laj~ng bidhal lan sabalanipun w~tawis sal~ksa, sum~ja m~thukak~n m~ngsah dhat~ng Bangil. Sadhat~ngipun ing ngriku anata barisipun sarta sami angatos- atos. Pan~mbahan sarta bala Kump~ni inggih sampun dhat~ng ing Bangil, aj~ng-aj~ngan kalihan bala ing Pasuruan. Komasaris sar~ng aningali Surapati m~thuk prang, sang~t suka manahipun, enggal anata Kump~ninipun dados dhadha, pan~mbahan sarta Ki Jangrana dados panjawat kiwa t~ng~n. Laj~ng t~mpuh prang rame. Bala Kump~ni tuwin bala Madura sarta pasisir kathah kang p~jah. Bala Pasuruan inggih kathah kang p~jah, bangke amb~lasah wont~n kang tumpang tinumpang, saklangkung rame prangipun. Bala Madura atusan kang p~jah, bala Kump~ni wolung atus wau kathah kang p~jah lan ingkang taksih g~sang. Amung bala Surabaya sak~dhik ingkang p~jah, tuwan komasaris laj~ng angy~ktosi ing batos, kakint~n ~ngg~nipun prang g~gorohan kemawon. Anunt~n kasaput ing dalu, ingkang prang sapih sami mundur, bala Kump~ni lan sarta tiyang Madura ng~n~s manahipun. Surapati sabalanipun inggih sami giris manahipun. Sabab balanipun sal~ksa wau w~tawisipun ingkang taksih g~sang amung kawan ~wu. Surapati mundur alon-alonan anitih kuda wasta pun Pak~ling, ginar~by~g ing bala. Tiyang Kump~ni amariy~mi saking kat~bihan. Kala samant~n Surapati katiban mimis kancana walikatipun kiwa. Ag~nging mimis saj~ruk l~gi. Sang Dipati Wiranagara jumbul, bot~n pasah, nanging karaos sakit. Dipati Wiranagara sang~t n~psu, anging~r kuda sum~ja ngamuk malih. Balanipun sami angg~gendholi, sabab sampun wanci dalu, benjing-enjing siyang kemawon ingaturan magut prang malih. Sang Dipati inggih miturut nunt~n mundur dhat~ng kithanipun. sar~ng aningali prangipun Dipati Surabaya, laj~ng mantuk dhat~ng ing Samawis. Pan~mbahan sarta para bupati sabalanipun mantuk dhat~ng Kartasura. Pan~mbahan wau sampun anglampahak~n Purbaya utusan amratelakak~n y~n kawon prangipun. Tiyang Kump~ni tuwin tiyang Madura kathah kang p~jah. Pangeran Purbaya ingaturan kondur dhat~ng Kartasura ampun ngantos laj~ng dhat~ng Pasuruan. Utusan enggal mangkat Wondene tuwan komasaris sakump~ninipun sarta mawi s~rat dhat~ng Pangeran Dipati 311
Kacariyos Pangeran Purbaya abaris ing dhusun G~lathik talatah ing Sunan Kendhang. Kadhiri, T@tidhihipun anama Tum~nggung Kataw~ngan ing Kadhiri. Pangeran Purbaya wau tampi dhawuhipun Sang Prabu ing Kartasura, kin~n bujuki Tum~nggung Sumabrata. Pangeran Purbaya inggih sampun anglampahak~n utusan sarta mawi s~rat dhat~ng Ki Sumabrata kang saw~g dh~r~k Sunan Kendhang wont~n ing kitha Kadhiri. Utusan inggih sampun k~panggih sarta nyukakak~n s~rat. Ki Sumabrata enggal ama0s s~rat, suraosipun, "Ki Sumabrata, j~ngandika tinimbalan Rama Prabu dhat~ng Kartasura. Kangj~ng Rama karsa amal~s kasaenan dika, sabab kalanipun Kangj~ng Rama bin~thekan rumiyin amargi saking atur dika dhat~ng Sunan Mangkurat. Wont~n pab~thekan ngriku Kangj~ng Rama sang~t ~ngg~nipun ny~nyuwun ing Gusti Allah, supados jum~n~nga Nata, ing mangke sampun kalampahan jum~n~ng Nata. Mila Kangj~ng Rama wau sum~ja mal~s ing sih andika." Akathah-kathah pangipuk kang mung~l ing s~rat wau. Ki Sumabrata sasampuning maos s~rat sang~t bingah ing manahipun. Nunt~n ak~n pradandosan dhat~ng anak bojonipun. Sar~ng wanci dalu Ki Sumabrata lolos saking ing kitha Kadhiri, anilar gustinipun. Sampun k~panggih kalihan Pangeran Dipati Purbaya, nunt~n kin~n laj~ng dhat~ng ing Kartasura sarta bin~ktanan mantri ingkang rum~ksa ing margi. Sadhat~ngipun ing Kartasura anjujug ing Ki Patih Cakrajaya, laj~ng d~n irid sowan ing Sang Prabu. Ki Sumabrata wau sampun kat~t~pak~n dados bupati ing nagari Kartasura. aj~ng-aj~ngan kalihan balanipun Wondene Pangeran Dipati Purbaya inggih laj~ng campuh prang kalihan Tum~nggung Kataw~ngan. Balanipun Ki Tum~nggung Kataw~ngan kathah kang p~jah, nunt~n lumaj~ng dhat~ng kitha Kadhiri. Sunan Kendhang sang~t giris manahipun, enggal lumaj~ng ngidul ngetan. Pangeran Purbaya sum~ja anglud palaj~ngipun Sunan Kendhang. Nunt~n k~p~thuk utusanipun Pan~mbahan Cakraningrat, amratelakak~n y~n g~nipun prang kalihan Surapati kawon. Pangeran ingaturan kondur dhat~ng Kartasura. Pangeran Purbaya Purbaya sar~ng sampun tampi pratela makat~n, inggih nunt~n bidhal kondur dhat~ng ing Kartasura sabalanipun. G~ntos kacariyos Ki Tum~nggung Wiranagara ing Pasuruan. Saunduripun saking prang walikatipun kadhawahan mimis mary~m, 312
andadosak~n sakitipun sang~t, bot~n sag~d ebah. Sang Dipati nunt~n mam~ling dhat~ng para putra tuwin para santananipun. "Anak-anakku kab~h utawa sanak-sanakku, besuk y~n aku tin~kakake ing jangji, ratan~n bae, aja kodokoki maejan utawi jisimku p~ndh~m~n k~kijang. Kang supaya wong Wal~nda aja kongsi sumurup marang ing kuburku. Karo dene w~kasku, ing saturun-turunku besuk aja ana kang t~pung b~cik lan wong Wal~nda, ing samangsane ana kang t~pung b~cik lan wong Wal~nda k~naa ing supataku aja n~mu slam~t." Ki Tum~nggung Wiranagara wau ~ngg~nipun sakit antawis pitung dint~n, layon sampun bin~rsihan, nunt~n pin~tak kados laj~ng p~jah, sanginggiling pakuburan mawi dinekekan w~w~lingipun wau, t~tan~man, supados sampun ngantos katawis y~n pakuburan. Ing sap~jahipun Ki Tum~nggung Wiranagara atilar putra jal~r t~tiga, sampun sami diwasa, pambaj~ngipun nama Mas Surahim, sampun angg~ntosi ingkang rama, anama Dipati Wiranagara, adhinipun sampun anama Rad~n Surapati, wuragilipun anama Rad~n Suradilaga. Nanging ki dipati wau r~sah pamb~kanipun, asring anjamah para bibinipun. Mila bot~n digdaya kados kang rama. Sar~ng sampun antawis kalih taun saking p~jahipun Surapati, Sang Prabu ing Kartasura parentah dhat~ng Pan~mbahan Cakraningrat, kalih Dipati Jangrana, tiga Pangeran Purbaya, kin~n sami nglurug dhat~ng Pasuruan malih. Wondene tuwan komasaris sakump~ninipun inggih sampun dhat~ng wont~n ing Kartasura, ingkang panc~n angr~mbat obat mimis sapanunggilanipun tiyang K~dhu tuwin Pag~l~n. Ingkang anyunggi uwos t~dhanipun tiyang Kump~ni Dipati Japara, tiyang ing Madura tuwin Surabaya anjag~ni waos k~nc~ng, t~g~sipun, anglampahi p~rang. Sadaya wau mangkatipun sar~ng, lampahipun dados satunggil, saklangkung ag~ng barisipun, anjujug ing Wirasaba, sum~ja angg~bag barisipun Sunan Kendhang wont~n ing Kadhiri. Wondene Sunan Kendhang sar~ng mir~ng wartos y~n dipun lurugi, enggal lumaj~ng angungsi dhat~ng ing r~di Dhungkul. Pangeran Purbaya sarta bala Kump~ni laj~ng bidhal dhat~ng Kadhiri, ing Kadhiri sampun s~p~n. Anunt~n lampahipun dumugi ing r~di Carat. Amasanggrahan alami wont~n ing ngriku. Ki Dipati Sujanapura ing Japara sakit sang~t, nunt~n kaantukak~n. Sar~ng dumugi ing Japara laj~ng p~jah. Kacariyos putra ing Pasuruan, kang nama Rad~n Surapati kalih Rad~n Suradilaga sami dhat~ng ing Dhungkul, amb~kta bala s~wu, 313
anyuwun idinipun Sunan Kendhang, sum~ja m~thukak~n m~ngsah. Sunan Kendhang inggih angid~ni sarta amaringi t~tindhihing p~rang, putranipun jal~r k~kalih, anama Pangeran Pakunagara kalih Pangeran Pakuningrat. saking Kartasura bala bin~ktakak~n sadaya. Nunt~n sami bidhal, m~dal ing r~di Antang laj~ng mangal~r. Sawont~nipun bab~ktan Wondene Pangeran Purbaya sabalanipun tuwin bala Kump~ni inggih sampun bidhal saking r~di Carat, lampahipun alon-alonan. Anunt~n bala ing Pasuruan wau dhat~ng an~rajang saking wingking. Balanipun Pangeran Purbaya anadhahi sarwi lumampah, bala Pasuruan kathah kang p~jah. Rad~n Surapati lan Suradilaga rumaos bot~n kaconggah, laj~ng mundur lan sabalanipun, mantuk dhat~ng Pasuruan. Sunan Kendhang sampun k~panggih wont~n ing ngriku, kumpul kalihan Ki Dipati Wiranagara. Pangeran Purbaya sarta bala Kump~ni laj~ng anurut salasahipun bala Pasuruan wau, bala Pasuruan bot~n wont~n sum~r~p y~n dipun kodhol. Lampahipun Pangeran Purbaya sampun dumugi ing Pasuruan. Sang Dipati Wiranagara sakalangkung kag~t, gugup sami pradandosan lan sabalanipun, nunt~n bidhal. Laj~ng campuh prang wont~n sajawining kitha. Bala Kump~ni angarutug ing sanjata tuwin mary~m. Bala Madura sarta Surabaya anangk~bi saking kiwa t~ng~n. Bala Pasuruan kathah kang p~jah, sabab kaclakuthak prangipun sarta karoban m~ngsah. Sang Dipati sas~dh~r~kipun sampun sami lumaj~ng dhat~ng Malang. Sunan Kendhang inggih bot~n pisah, kala b~dhahipun Pasuruan taun 1631. sakump~ninipun sampun mal~b~t kitha Pasuruan, amasanggrahan lami wont~n ing ngriku. Tiyang ing ngriku sampun kathah kang sami mantuk sarta t~ntr~m manahipun. Tuwan Komasaris nunt~n ak~n ngupadosi sami pakuburanipun binalengkrah, nanging bot~n pinanggih. Anunt~n tuwan komasaris andhawahak~n undhang-undhang dhat~ng t~tiyang ing ngriku. Sint~n kang manggihak~n pakuburanipun Ki Untung ginanjar reyal s~wu. Bot~n lami laj~ng wont~n tiyang ingkang and~dahak~n pakuburan wau, mila bot~n katawis, sabab rinadin kemawon, ing nginggil dinekekan t~tan~man. Tiyang ingkang and~dahak~n wau sampun pinaringan ganjaran reyal s~wu sarta sang~t bingahipun. Pakuburan enggal dhinudhuk. Jisim sampun k~panggih taksih w~tah, kacariyos p~jahipun Pangeran Purbaya sarta Tuwan Komasaris Surapati Untung. Sakathahe pakuburan 314
Surapati wau sampun antawis kalih taun. Nanging jisimipun taksih w~tah, gandanipun wangi angambar. Tuwan komasaris saklangkung suka manahipun. lin~nggahak~n ing kursi, eram. Tuwan komasaris kalihan para sami ingkang aningali laj~ng sami t~tabean kalihan jisim, sami pangag~ngipun Kump~ni wicant~n y~n Ki Untung prajurit say~ktos, dados satruning Kump~ni, tuwan komasaris laj~ng parentah angurmati jisim. Kump~ni enggal sami ngung~lak~n mary~m ambal-ambalan. Jisim laj~ng binusanan, laj~ng bin~smi, nanging bot~n m~mpan. Awali-wali pab~sm~nipun wau, inggih bot~n pasha. Tuwan Komasaris saklangkung bramantya, enggal m~ndh~t arak kathah, jisim siniram ing awis sarta bin~smi, sampun kobong g~s~ng dados awu. Sakathahe tiyang Kump~ni laj~ng sami m~ndh~t awunipun Ki Untung sak~dhik-sak~dhik. Jisim inggih sampun dados, saklangkung santosa, sampun dinekekan mary~m sarta jinag~n W~landi. Tuwan komasaris sarta Kump~ni sapalih nunt~n bidhal mantuk dhat~ng Samawis m~dal ing laut. Wondene Pangeran inggih bidhal kondur dhat~ng Kartasura m~dal dharat, Purbaya kadh~r~kak~n Kump~ni sapalihipun wau. Para bupati sabalanipun inggih pinalih, ingkang saduman taksih kin~n b~barisan ing ngriku, ingkang saduman dh~r~k konduripun Pangeran Purbaya. Pan~mbahan Cakraningrat nyimpang, sum~ja mantuk dhat~ng ing Sampang, wont~n ing ing margi nandhang g~rah sang~t. Sar~ng lampahipun dumugi Kamal, padhusunan ing Madura, Pan~mbahan laj~ng seda, layon sampun bin~rsihan wont~n ing ngriku, linaj~ngak~n pin~tak ing Sampang. Putra wayahipun Pan~mbahan wau laj~ng sami bidhal, anusul lampahipun Pangeran Purbaya, tumut sowan ing Sang Prabu. Lampahipun Pangeran Purbaya wau inggih sampun dumugi ing Kartasura. Tuwan Komasaris parentah adam~l loji ing G~mbong, Sang Nata laj~ng parentah dhat~ng ingkang putra kang nama Pangeran Dipati Balitar, kin~n g~ntos anglurug sarta bin~ktanan bala ing Kartasura sapalih. Pangeran Balitar nunt~n bidhal dhat~ng Pasuruan, sampun kumpul kalihan para bupati kang sami b~barisan wont~n ing ngriku. Pangeran Balitar sarta bupati sabalanipun nunt~n bidhal saking Pas~dhahan, sum~ja amb~dhah ing Malang. Saklangkung ag~ng g~gamanipun. Wondene kang wont~n ing Malang wau Sunan sakawan Kendhang kalihan Dipati Wiranagara, tiga Surapati, 315
Suradilaga, sampun sami sum~r~p y~n dipun lurugi, laj~ng sami mapan sajawining kitha lan sabalanipun. Bot~n dangu bala ing Kablitaran laj~ng campuh prang, saklangkung rame, m~ngsah d~r~ng dhat~ng, kathah kang p~jah, bala ing Kartasura sami riwut pangamukipun. Ngab~i Lor kalihan Ngab~i Kidul, tiga Ki Bun Jaladriya sampun sami p~jah, dening Ngab~i Wirasantika mantri ing Kartasura utawi para and~l-and~lipun Surapati inggih sampun sami p~jah sadaya. Ki Dipati lumaj~ng dhat~ng Wiranagara sat~ngahing wana, Sunan Kendhang ing r~di Dhungkul. Pangeran Balitar sabalanipun kathah ~ngg~nipun angsal jarahan utawi b~boyongan, laj~ng masanggrahan wont~n ing ngriku. lan sadh~r~kipun sampun sami lumaj~ng dhat~ng Wondene palaj~ngipun Sunan Kendhang sar~ng dumugi ing Dhungkul, laj~ng kenging ing pag~ring, balanipun kathah kang p~jah, laj~ng ngalih dhat~ng ing Balitar. Wont~n ing Balitar Sunan Kendhang nunt~n utusan dhat~ng Surapringga, sum~ja nungkul dhat~ng tiyang Kump~ni, sarta mawi s~rat. Utusan inggih enggal lumampah. Saungkuring utusan, Sunan Kendhang tampi utusan saking Pangeran Balitar anyuwun wasiyat karaton, kang warni b~ndhe Bicak, dhuwung Kyai Balabar, waos Kyai Baru, rasukan Kyai Gundhil. Wangsulanipun Sunan Kendhang sumaos benjing y~n sampun wont~n ing Surabaya, wasiyat karaton badhe kasukakak~n dhat~ng Pangeran Balitar. Wondene utusanipun Sunan Kendhang kang dhat~ng ing sarta Surabaya ngaturak~n s~rat. Kum~ndur sampuning maos s~rat sang~t suka "Kongkonan, kowe matura marang manahipun, gustimu, y~n par~ng takaturi marang Surabaya. Besuk y~n wus rawuh ana ing kene sakarsane m~sthi takjurungi, sanajan karsaa jum~n~ng Nata ana ing Kartasura man~h, aku iya nyaguhi." Utusan enggal pamit wangsul, sampun k~panggih sarta matur ing gustinipun. inggih sampun k~panggih kalihan kum~ndur laj~ng wicant~n. anunt~n mangkat sagarwaputranipun, sarta abdi sawont~nipun inggih kab~kta sadaya. Lampahipun sampun dumugi ing Surabaya, kum~ndur enggal m~thuk. Sunan Kendhang sampun bin~kta dhat~ng padal~manipun Dipati Surabaya sarta sang~t kinurmatan dhat~ng Kump~ni tuwin dhat~ng Sang Dipati. Sunan Kendhang saputra garwa tuwin abdi saklangkung suka manahipun. Tuwan Kum~ndur alon matur sarwi angr~r~pa, "Sinuhun, bilih amar~ngi galih Dal~m, mugi laj~nga t~dhak dhat~ng Sunan Kendhang saklangkung suka, 316
Samawis, apanggiha kalihan Tuwan Komasaris. Benjing y~n sampun wont~n ing Samawis, am~sthi Panj~n~ngan dhat~ng jinunjung Nata malih am~ngku ing tanah Jawi, angadhaton ing Kartasura." Sunan Kendhang sar~ng mir~ng aturipun tuwan kumendur, saklangkung suka galihipun. Bot~n sum~r~p y~n badhe kenging apus saking gunanipun tiyang Kump~ni. Anunt~n wont~n utusanipun Pangeran Balitar malih anyuwun wasiyat karaton. Sunan Kendhang sumaur cugal. "Tutura marang Sudama, besuk y~n aku wis ngadhaton ing Kartasura takw~hake dhewe." Utusan inggih sampun mantuk. Anunt~n wont~n utusanipun Sang Prabu ing Kartasura dhat~ng Kum~ndur. Amundhut Ki Wiraguna, kalih Ki Mandurar~ja, tiga Arya Tiron, sakawan Ki Pulangjiwa, gangsal Ki Mangunnagara. Tuwan laj~ng kapasrahak~n dhat~ng Kum~ndur inggih bot~n ing Malang, nanging Ki Pangeran Balitar kang saw~g wont~n Pulangjiwa wont~n ing margi minggat, kacandhak laj~ng pin~jahan. l~nggana, saking Kacariyos Surabaya, m~dal lan sagarwaputranipun kala ing taun 1632. Wondene Pangeran Balitar sar~ng sampun anamp~ni tiyang gangsal saking Surabaya, inggih enggal linaj~ngak~n dhat~ng Kartasura sarta bin~ktanan s~rat. Suraosipun angaturi uninga, y~n nagri bang wetang sampun suyud sadaya, para lan anakipun Surapati sampun sami lumaj~ng dhat~ng ing wana, angaturi uninga, y~n sakathahing wasiyat sami bin~kta Sunan Kendhang dhat~ng sabrang, dipun suwun dhat~ng Pangeran Balitar bot~n suka. Utusan wau inggih enggal mangkat sarta andh~r~kak~n jarahan tuwin b~boyongan. Sadhat~ngipun ing Kartasura anjujug Ki Patih Cakrajaya, laj~ng kaaturak~n ing Sang Prabu. Sunan Kendhang laut, sampun kaangkatak~n ing linaj~ngak~n dhat~ng ing Batawi Sang Nata sasampuning maos s~rat, saklangkung suka sarta sang~t ngungun. Nunt~n ngandika dhat~ng Ki Patih Cakrajaya, "Cakrajaya, bang~t pangungun ingsun, sabab pusaka karaton digawa anak Prabu kab~h. Nanging wruhanira, sanadyan sak~hing pusaka ginawa kab~h, sok mingsiha masjid ing D~mak karo astana ing Adilangu, amung loro iku ug~re pusaka ing tanah Jawa. Karodene sira nuli kongkonan marang ing Malang. Putraningsun Ki Balitar timbalana mulih Ian sabalane kab~h." Patih Cakrajaya matur sandika, laj~ng anglampahak~n utusan dhat~ng Malang. Pangeran Balitar inggih enggal bidhal sabalanipun. Sadhat~ngipun nagari ing Kartasura laj~ng sowan ingkang rama Sang 317
Prabu. Sang Nata saklangkung bingah ing galih, k~panggih kalihan ingkang putra wuragil k~kalih unggul ing prangipun. Anuju ing dint~n S~n~n Sang Nata miyos sinewaka, anjunjung l~nggah Ki Wirasantika kaganjar nagari ing Jipang, kaparingan nama sarta kadam~l Wadananipun bupati Tum~nggung m~ncanagari sadaya. Ki Citrasoma kadadosak~n Dipati ing Japara, Ki Jayaningrat kadadosak~n Dipati ing Pakalongan. Ki Pusparudita ing Batang, Ki Wiras~mita kaangkat dados Tum~nggung ing Wirasaba, wondene nagari Madunt~n kapra tiga, ingkang saduman kaparingak~n putranipun pambaj~ng Pan~mbahan Cakraningrat, kang nama Sasranagara, ka~lih nama Pangeran Cakraningrat. Dene ingkang kalih duman kaparingak~n dhat~ng wayahipun jal~r pan~mbahan, anama Suryawinata kalih Sasrawinata. Wondene tiyang gangsal kang saking Surabaya wau sami kalorodan kal~nggahan sarta namanipun bupati, Sang Prabu laj~ng kondur saking sinewaka. Surawijaya, ing Kartasura sowan dhat~ng ing kadhaton kalihan Ki Patih Cakrajaya, angaturak~n s~rat saking Jendral ing Batawi. Sampun tinamp~n ing Sang Prabu laj~ng winaos. Suraosipun, Tuwan Jendral anyuwun p~jahipun Ki Dipati Jangrana ing Surabaya, sabab kawastanan sakuthu kalihan Surapati kang sampun p~jah, pratandhanipun kala p~rang ing Pasuruan, tiyang Kump~ni sarta tiyang Madura kathah kang p~jah, amung balanipun Ki Dipati Jangrana bot~n wont~n kang p~jah. Bilih Sang Prabu bot~n anuruti panuwunipun Jendral wau, tiyang Kump~ni sum~ja amutungi g~nipun pawong sanak kalihan Sang Prabu. Sang Nata sar~ng sampun maos s~rat, sang~t susah ing galihipun. Sabab bupati and~l-and~ling prang kasuwun p~jahipun. Kapitan sarta Ki Patih sampun sami kin~n mantuk. Ing dalunipun Sang Prabu animbali Ki Patih Cakrajaya, kalih Ki Dipati Cakrasoma, tiga Ki Tum~nggung Wiracana. Sang Nata angandika alon. Kacariyos kapitan W~landi ingkang jagi "Cakrajaya, Wiracana, Citrasoma, layang t~ka Jendral iki prakara g~dhe, anjaluk patine Jangrana. Iku bang~t susahe galih ingsun. Krana Si Jangrana iku and~l-and~l ingsun, prasasat bahuningsun kiwa, lan ora nana kaluputane marang ingsun. Iku kapriye kang padha dadi r~mbugira?" Ki Cakrajaya sarta bupati k~kalih wau sami tumungkul, bot~n sag~d angaturi r~mbag. Sang Nata angandika malih, "Yen kaya m~ngkono Cakrajaya, sira kirima layang, anjaluka r~mbug marang Si 318
Adipati Sura Adim~nggala Jendral wangsulana. Prakara panjaluke iku, iya bakal ingsun turuti, nanging ingsun mundhut sar~h ing sawatara, krana nagara ing Surabaya iku g~dhe. Si Jangrana sugih bala sarta ab~ndha santana, upama ingsun kasapa am~sthi ya k~na, nanging ora wurung agawe rusake prajaningsun. Wis, wangsulana m~ngkono bae layange si Jendral." Ki Cakrajaya sarta kancanipun k~kalih nunt~n mundur saking ing ngarsa Dal~m. ing Samarang. Lan layange Ing enjingipun Ki Patih sampun amangsuli s~ratipun Jendral, tinamp~n dhat~ng kapitan. Punapa malih s~rat ingkang dhat~ng ing Samawis sami kalampahak~n dh~dh~mitan. Wondene ingkang dhat~ng ing Samawis inggih sampun katamp~n dhat~ng Ki Dipati Sura Adim~nggala sarta sampun winangsulan, sampun katur ing Sang Prabu. Suraosipun. "Kula pun Adipati Sura Adim~nggala kapundhutan r~mbag prakawis tiyang Kump~ni g~nipun nyuwun p~jahipun Adipati Jangrana. Ingkang punika atur wangsulan kula. Saupami pinaring~na, am~sthi dados susahipun galih Dal~m. Sabab pun Adipati Jangrana punika dados pikukuhipun nagari Dal~m. Upami bot~n pinaring~na, am~sthi tiyang Kump~ni sami sakit manahipun kawula Panj~n~ngan nyumanggakak~n punapa ingkang dados k~k~nc~nganipun galih Dal~m piyambak." Sang Nata sasampuning maos s~rat kang saking Samawis, sangsaya ~m~ng galihipun. tuwin kang dhat~ng Surabaya sampun inggih Dal~m. ing Dados Kacariyos s~rat dal~m ingkang dhat~ng Surabaya inggih sampun katamp~n dhat~ng Ki Jangrana. Suraosipun, "Sang Prabu aparing pariksa, y~n piyambakipun kasuwun p~jahipun dhat~ng tiyang Kump~ni. Sang Nata anyarah ingkang dados k~k~nc~nganipun Ki Jangrana sum~ja mragagah, Sang Nata inggih Jangrana. Bilih Ki Jangrana sar~ng sampun maos s~rat, sang~t angid~ni." Ki Dipati g~nipun j~ngat. Nanging laj~ng sar~h manahipun. Enggal animbali mantrinipun k~kasih anama Wiratanta, sang~t limpat ing panggraita, sarta ingkang rayi, sang dipati t~tiga anama Arya Jayapuspita, kalih Panji Sur~ngrana, tiga Panji Kartayuda, priyantun sakawan wau laj~ng sami pinaringan ningali s~rat saking Kartasura. Ingkang rayi t~tiga sar~ng sampun maos s~rat, laj~ng sami anangis sarwi sami nungk~mi sukunipun Sang dipati, matur sarta ngusapi waspa, "Kakang, sampeyan 319
bot~n dosa dhat~ng Sang Prabu tuwin dhat~ng Kump~ni, suwawi sami mragagah, aluhung p~jaha wont~n paprangan." "Sang dipati, p~jah sampeyan prayogi sampeyan sumanggakak~n. Sampeyan sampun ngantos balela ing ratu, anututa kemawon. Mila m~ngkat~n, ing samangsanipun sampeyan sum~ja balela, am~sthi turun sampeyan sadaya bot~n badhe andarb~ni nagari ing Surabaya, am~sthi badhe kaliya lan badhe adam~l risakipun nagari Dal~m. Para santana sampeyan sarta t~tiyang sa-Surabaya an~mahi tiwas. Saupami sampeyan nutut angamungak~n sarira sampeyan piyambak, ing wingking sami wiluj~ng." Nanging ingkang rayi t~tiga wau k~dah nanggulang ing m~ngsah tiyang Kump~ni, sabab kamanah Sang dipati bot~n dosa. Ki Wiratanta matur, Sang dipati angandika, "Adhi-adhiku kab~h, wis, padha m~n~nga. Bobot timbang ana ing aku dhewe. Pituture si kakang Wiratanta iki b~n~r, ing w~kasan s~lam~t. Sanajan aku n~mahana mati, sok uga anak sadulurku kab~h padha tulusa mukti." Sang Dipati tumunt~n pamit dhat~ng ingkang garwa sarta angarasi ing putranipun jal~r kang taksih rare anama Jaka Tangk~ban. Sarwi angusapi waspa, Sang Dipati laj~ng bidhal dhat~ng tumut. Sadhat~ngipun ing Kartasura anjujug padal~manipun pondhok ing Surabayan. ing Kartasura, para santananipun sami Sang dipati ngantos kalih wulan ~ngg~nipun wont~n ing Kartasura, d~r~ng wont~n punapa-punapa. Ing sab~n dint~n S~n~n K~mis Sang Dipati ar~r~sik, ing ngarsanipun Sang Prabu. Anunt~n tuwan komasaris dhat~ng an~rang prakawis punika, nanging taksih sinanggi krami dhat~ng Sang Prabu. Sang Nata Sang Dipati m~nggah k~k~nc~nganipun. Atur wangsulanipun Sang Dipati bot~n ewah, anyumanggakak~n p~jahipun kemawon. Namung adhinipun kang nama Arya Jayapuspita kasuwunak~n angg~ntosana kal~nggahanipun dados bupati ing Surabaya. Sang Nata inggih sampun amarengi ingkang dados panyuwunipun. laj~ng sowan dhat~ng pag~laran, madh~p tansah anantun dhat~ng Kala samant~n pinuju ing dint~n K~mis para bupati mantri sampun sami sowan wont~n ing pag~laran. Sang Dipati Jangrana inggih sampun sowan, para santananipun sami tumut. Sang dipati tinimbalan dhat~ng kadhaton. Sar~ng dumugi kori ing Kamandhungan laj~ng pin~thukak~n ing l~lurah Martalulutan Singanagara, Sang Dipati Jangrana pinarjaya, 320
jaja t~rus ing gigir laj~ng p~jah. Arya Jayapuspita kang wont~n ing pag~laran sum~r~p, y~n kakangipun sampun p~jah, laj~ng ang~j~pi balanipun. Bala ing Surabaya nunt~n sami dhat~ng, kang wont~n ing pondhokan, sag~lar sapapan sami abaris ing panggungan, watawis kalih ~wu. Para bupati mantri kang sami wont~n ing pag~laran, ebah sami prang. Anunt~n Ki angatos-atos, Tumm~nggung Sumabrata m~dal saking kadhaton, ang~mban timbalan dal~m dhat~ng Ki Arya Jayapuspita. anarka y~n badhe dados "Ki Jayapuspita, pak~nira pinaringan w~ruh, y~n kakangira ing biy~n bisa anjum~n~ngake Nata ing Sang Prabu. Sam~ngko kakangira wis pinatenan ing Sang Prabu tanpa dosa. Aja dadi sake ati pak~nira, pak~nira gin~nt~kake dadi bupati ing Surabaya." Arya Jayapuspita sar~ng mir~ng sang~t ing krodhanipun. Nanging pin~kan, t~mah nangis anggr~ro, mukanipun tinutupan usap tangan. Kang ningali sami w~las. Anunt~n matur b~bisik dhat~ng Ki Sumabrata, "Kyai Sumabrata, inggih sampun saklangkung ing panuwun kula. Nanging kula anyuwun lila dal~m. Sar~hning kula sum~r~p, y~n p~jahipun pun kakang punika dede saking karsanipun Sang Prabu, awit panyuwunipun Kump~ni ingkang aniaya, punika kula sarta tiyang Surabaya sadaya badhe sami bela p~jah. Bilih Sang Nata anglilani, ing sadint~n punika kula sum~ja ngamuk dhat~ng tiyang W~landi kang wont~n ing Kartasura ngriki." timbalan Dal~m wau sadaya Ki Sumabrata enggal wangsul lum~b~t matur ing Sang Prabu. Sang Nata sar~ng mir~ng aturipun Ki Sumabrata saklangkung pug~t galihipun. Laj~ng andhawahi kyai pangulu tuwin suranata, k~tib lawan modin, kin~n sami and~donga, supados liliha krodhanipun Ki Arya Jayapuspita. Ki Sumabrata nunt~n m~dal malih, andhawahak~n timbalan dal~m dhat~ng Ki Arya. "Ki Jayapuspita, ing panuwun pak~nira mau Sang Prabu boya anglilani. Wikan m~ngko, y~n baris pak~nira wus m~tu s~ka panangkilan." Ki Arya laj~ng bidhal sabalanipun saking pasowan ing wanci lingsir kil~n. Lampahipun alon kados amilang tindak. Sar~ng dumugi sakiduling masjid ag~ng laj~ng sami nolih, abaris ngaj~ngak~n alun-alun. Anunt~n Sang Prabu utusan malih, "Ki Jayapuspita, pak~nira andikakak~n baris kang adoh s~ka ngalun-alun. Y~n barisira wus adoh, bokmanawa Sang Nata karsa angrojongi marang pak~nira." Ki 321
Jayapuspita inggih laj~ng ambudhalak~n barisipun ing wanci s~rap sr~ngenge, mangal~r anjog ing pakundh~n. Ar~r~p wont~n ing ngriku. Ing wanci dalu Ki Tum~nggung Sumabrata dhat~ng kautus ing Sang Prabu, amat~dhakak~n s~rat kalihan busana sapatadhahan sarta arta kalih ~wu ringgit. Sampun sami tinamp~n dhat~ng Ki Arya, ung~lipun ingkang s~rat, "Kulup Jayapuspita, ing sam~ngko sira sun g~nt~kak~n marang kakangira, dadi bupati ing Surabaya. Sira tumuli muliha marang Surabaya, nagara ing kono sira tataa sarta angayumana sanak sadulurira, supaya t~ntr~ma atine. Besuk ing samangsane wong cilik wis padha kapenak atine, ingsun anjurungi ing kaniyatanira, bakal ambelani patine kakangira." Ki Jayapuspita sar~ng sampun maos s~rat, laj~ng sujud ing siti sarwi anangis. Sabab napsunipun kapapas dening age~nging sihipun Sang Prabu. Wangsulanipun Ki Arya saklangkung nuwun sarta sandika, nunt~n bidhal mantuk dhat~ng ing Surabaya sabalanipun. Sadhat~ngipun ing Surabaya laj~ng atata-tata g~gamaning prang sarta adam~l bingahing balanipun. Tiyang ing padhusunan jal~r ~stri sami kapardi ngibadah kalihan ngaos Kur'an. Ing samangsanipun tiyang padhusunan wau sami purun s~mbayang, laj~ng kal~patak~n ing paos tuwin tak~r turun sapanunggilanipun. Malah asring tampi p~paring, sami t~tiyang kapradikakak~n. T~tiyang bawah ing Surabaya jal~r ~stri sami ajrih asih dhat~ng Sang Dipati Jayapuspita, tuwin tiyang ing nagari san~s inggih kathah ingkang sami ag~griya ing Surabaya, awit sami tr~sna dhat~ng Sang Dipati. Amb~kipun sabar sarta sag~d angecani manahing bala, dana bojanipun lumintu, sin~ngkalan 1633. dados kathah padhusunan kang Kacariyos Sang Prabu am~rnata kal~nggahanipun para bupati mantri, kawangsulak~n kados kala alam Matawis. Anunt~n Pangeran Natakusuma bupati ing Kartasura p~jah, sampun kag~ntosan ing anakipun jal~r, kaparingan nama Pangeran Arya Pringgalaya. Taksih tunggil taun ing dhusun Ngenta-enta wont~n tiyang kraman anama Ki Mas Dana, mantunipun Ki G~dhe ing Pacukilan. Sampun kathah balanipun sarta sampun adam~l mantri bupati, anunt~n dipun lurugi Jayawinata kawon dhat~ng Ki Jayawinata bupati p~rangipun, enggal lumaj~ng dhat~ng ing Kartasura, ngaturi uninga ing Sang Prabu. Sang Nata inggih enggal aparentah dhat~ng Pangeran Pringgalaya, kin~n anglurugi kraman Ki Mas Dana, kac~p~nga g~sang, sabab Sang Nata kagungan punagi, ing samangsanipun Ki Mas Dana ing Matawis. Ki 322
wau kac~p~ng g~sang, badhe kadam~l tontonan, karampog ing ~dom dhat~ng t~tiyang sanagari Kartasura. Pangeran Pringgalaya nunt~n bidhal sarta kinanthenan bupati ing Kartasura sapalih Ian sabalanipun. Sadhat~ngipun ing Ngenta-enta laj~ng campuh prang, tiyang kraman kathah kang p~jah, Ki Mas Dana ing r~di Barabudhur. Pangeran Pringgalaya sabalanipun ang~lud. R~di nunt~n kin~pang, Ki Mas Dana sampun kac~p~ng, laj~ng bin~kta mantuk dhat~ng Kartasura, kaaturak~n ing Sang Prabu. lumaj~ng angungsi ing t~tiyang sanagari, sami kadhawahan dhat~ng ing alun-alun sarta sami amb~ktaa ~dom. Ki Mas Dana laj~ng kaug~r wont~n sangandhaping waringin kurung, nunt~n dint~n waradinipun karampog tiyang sanagari ~ngg~nipun angrampog. Nunt~n kak~thok gulunipun, sirah kapanj~r. Sasampuning p~jah Ki Mas Dana, maras~puhipun kang nama Ki G~dhe Pacukilan katur ing Sang Prabu y~n sum~ja balela, Sang Nata inggih enggal parentah anglurugi. Ki G~dhe sampun cin~p~ng laj~ng pin~jahan. Sang Nata nunt~n angundhangi ing dom. Ngantos tigang Anunt~n Ki Tum~nggung Kartanagara ~ngg~nipun dados Patih lb~t kamantunan. Padam~laning patih kadadosak~n satunggil, wont~n Ki Patih Cakrajaya, anging~rak~n ing tiyang satanah Jawi. Bot~n antawis lami Sang Nata parentah dhat~ng Ki Tum~nggung Wiracana, andikakak~n bangun masjid D~mak, nyalini sirapipun. Sang Nata amb~ktani arta s~wu ringgit dhat~ng Ki Wiracana, kin~n dam~l waragad. Ki Wiracana inggih enggal mangkat Masjid sampun kabangun sinalinan sirapipun. Wondene lamine panggarapipun amung tigang wulan. Kala samant~n sin~ngkalan 1634. Ki Tum~nggung Wiracana sampun mantuk dhat~ng ing Kartasura, laj~ng sakit andadosak~n ing p~jahipun. Kal~nggahanipun wadana ingkang ing g~dhong kadadosak~n Wadana kaparak kiwa t~ng~n, Pangeran Dipati Balitar. sampun kag~ntosan sadh~r~kipun. Dene Sar~ng sampun antawis kawan taun malih, Sang Nata am~mantu wayah sami wayah. Putranipun Pangeran Dipati Anom pambaj~ng jal~r, anama Den Mas Damar kadhaupak~n kalihan putranipun ~stri Pangeran Balitar, anama Rad~n Aj~ng Wulan. Ananging Rad~n Mas Damar wau timur mila kap~ndh~t putra dhat~ng Pangeran Dipati sarta sang~t ing tr~sna kalih-kalihipun. Kala dhaupe Purbaya, panganten wau saklangkung ag~ng bawahanipun. Atut ~ngg~nipun 323
akrama, Rad~n Mas Damar laj~ng kaangkat nama Pangeran Riya, kaparingan l~l~nggah sabin s~wu karya. Kala panggihe pangant~n sin~ngkalan 1639. Anunt~n Rad~n Tirtakusuma ing Winongan ambalik, sum~ja m~ngsah ing Sang Prabu. Sampun ab~dhah nagari Pasuruan. Bupati ing Pasuruan anama Ki Tum~nggung Jadita, sampun lumaj~ng dhat~ng ing Kartasura. Sang Nata enggal parentah dhat~ng Ki Tum~nggung Kartanagara sarta para bupati m~ncanagari, kin~n amb~dhah ing Inggih sampun kalampahan. Engg~nipun amb~dhah ing Winongan. Winongan ngantos tigang wulan. Rad~n Tirtakusuma lumaj~ng dhat~ng ing Lumajang, anak rabinipun sami binoyongan, rajabrananipun kajarahan. Kitha ing Winongan bin~smenan sadaya, Ki Tum~nggung ing Kartasura sarta Kartanagara sakancanipun mantuk dhat~ng amb~kta jarahan tuwin b~boyongan. Ki Tum~nggung Jadita laj~ng tinuw~k wont~n ing alun-alun Kartasura. Dosanipun tiwas angg~nipun rum~ksa nagari ing Pasuruan, bot~n purun am~thukak~n prangipun ti yang ing Winongan. Kacariyos Arya Jayapuspita, kala sampun angg~ntosi kakangipun dados dipati ing Surabaya, ~ngg~nipun sowan dhat~ng ing Kartasura amung sapisan, pinuju ing wulan Mulud. Bala ing Surabaya kin~rig bin~kta sadaya sarta sag~gamaning prang, w~tawis kathahipun gangsal ~wu, utawi adhinipun jal~r k~kalih inggih bin~kta, anama Panji Kartayuda kalih Panji Sur~ngrana, sami amb~kta bala ny~wu. Sang Nata kalanipun aningali Ki Arya samakta ing galihipun. Laj~ng sag~gamaning prang, angundhangi ing tiyang sanagari Kartasura, kin~n any~lut ukiraning dhuwung ing salaka utawi ing kancana, inggih sampun kalampahan sarta saklangkung prayogi. Wiwitan kala samant~n wont~nipun ukiran kas~lut. Ki Jayapuspita wau g~nipun wont~n ing Kartasura bot~n lami, tumunt~n mantuk dhat~ng Surabaya, bot~n purun sowan malih, sum~ja balela. Sang Prabu tumunt~n utusan Ki Tum~nggung Sumabrata kalih Ki Ngab~i Wiram~nggala animbali Ki Jayapuspita dhat~ng ing Surabaya. G~nipun wont~n ing Surabaya samadya c~ndra, nanging Ki Jayapuspita tansah sumados kemawon. Ki Sumabrata kalih Ki Wiram~nggala sum~r~p y~n sinanggi krami, tumunt~n mantuk dhat~ng Kartasura matur ing Sang Prabu. Sang Nata enggal akintun s~rat dhat~ng Jayapuspita sabalanipun saklangkung suka 324
kum~ndur ing Samawis, aparing pariksa y~n Ki Jayapuspita mogok, sum~ja balela. Utusan kang amb~kta s~rat enggal lumampah, sampun k~panggih kalihan kum~ndur. Tuwan kum~ndur sar~ng sampun ma0s s~rat, sang~t gugup ing manahipun, laj~ng mangkat dhat~ng ing Surabaya m~dal Jayapuspita wau laut. Wondene Ki ing sap~ngk~ripun Ki Sumabrata laj~ng parentah dhat~ng adhinipun kang nama Panji Sur~ngrana, kin~n wiwit amb~dhah ing Gar~sik. Panji Sur~ngrana inggih laj~ng bidhal sabalanipun tiyang ing Lamongan, m~dal ing Giri, anjog ing Gar~sik laj~ng prang angrangsang biting, nanging bot~n kenging kar~bat. Panji Sur~ngrana sabalanipun mundur dhat~ng ing Lamongan. ing ing Surabaya, k~panggih kalihan Sang Dipati Jayapuspita, saklangkung sinuba-suba. Kum~ndur pitak~n bab Panji Sur~ngrana ~ngg~nipun anginggahi ing Gar~sik. Wangsulanipun Ki Jayapuspita apitambuh sarta sagah badhe andukani dhat~ng adhinipun. Kum~ndur pitak~n malih sabapipun bot~n purun sowan dhat~ng ing Kartasura. Wangsulanipun Ki Jayapuspita, inggih sagah tumunt~n sowan. Kum~ndur sar~ng mir~ng wangsulanipun Ki Jayapuspita makat~n, sarta sang~t ~ngg~nipun angurmati dhat~ng piyambakipun. Saklangkung pak~w~d manahipun. Laj~ng parentah ambangun b~t~ng ing Gar~sik. Sar~ng sampun dados, Kum~ndur tumunt~n mantuk dhat~ng ing Samawis. Anunt~n Tuwan Kum~ndur dhat~ng wont~n Ing sap~ngk~ripun Tuwan Kum~ndur Panji Sur~ngrana laj~ng utusan minta sraya dhat~ng nagari Bali, m~dal ing Samawis. Bot~n dangu tumunt~n dhat~ng, kathahipun kawan atus. T~tindhihipun anama Dewa Kaloran. Dhat~ngipun laj~ng anukup ing Gar~sik. T~tiyang lumaj~ng ing sapurug-purug. Sabab bot~n ing Gar~sik g~g~r, sami wont~n nyana y~n wont~n m~ngsah dhat~ng ing wanci dalu. Rajabrananipun t~las kajarah karayah. Sab~dhahipun nagari Gar~sik Dewa Kaloran sabalanipun mantuk dhat~ng ing Bali sarta jangji benjing badhe wangsul. Panji Sur~ngrana inggih kathah ~ngg~nipun anyukani rajabrana, kin~n angaturak~n rajanipun. Kacariyos Sang Dipati Jayapuspita, aparentah dhat~ng adhinipun k~kalih, sami kin~n wiwit an~lukak~n tiyang m~ncanagari tuwin tiyang ing pasisir, sadh~r~k k~kalih sami b~bah-b~bahan. Panji Kartayuda angirid bala s~wu, Inggih sampun nungkul. Laj~ng dhat~ng Wirasaba, bupatinipun s~p~n, angl~mpak laj~ng angg~bag nagari Japan. 325
dhat~ng Kadhiri sampun Panji Kartayuda katan~man bupati dhat~ng Panji Kartayuda. sabalanipun laj~ng dhat~ng Kadhiri, wont~n ing ngriku pin~thuk prang. Tiyang Kadhiri kawon, Bupatinipun lumaj~ng dhat~ng ing Kartasura. Wondene Panji Sur~ngrana inggih angirid bala s~wu, angg~bag ing Sidayu, pin~thuk prang rame, kathah pap~jah. Ing Sidayu sampun b~dhah, Panji Sur~ngrana laj~ng ming~r angg~bag ing Jipang. Inggih sampun b~dhah, Bupatinipun kaplaj~ng, sabab kad~rojog bot~n sum~r~p. Panji Sur~ngrana nunt~n wangsul angg~cak ing Tuban. Sampun kancikan dhat~ng Panji Sur~ngrana sabalanipun. Bupati ing Tuban lumaj~ng dhat~ng ing Kartasura. sum~ja mapag prang. Ing Wirasaba Kacariyos Sang Prabu ing Kartasura, pinuju miyos sinewaka, para bupati pasisir, m~ncanagari, ing K~dhu, Banyumas p~pak sadaya, tuwin para bupati ing nagari Kartasura sarta putra santana inggih sampun p~pak. Ing pag~laran j~j~l bot~n wont~n s~lanipun. Ki Patih Cakrajaya matur, y~n Ki Dipati Jayapuspita sa~stu balik, sampun angirup-irup tanah pasisir tuwin m~ncanagari, kang b~ngga gin~bag ing prang. Ing Japan, Wirasaba, Kadhiri, Jipang sampun b~dhah, punapa malih ing Sidayu kalihan ing Tuban inggih sampun karisak dening tiyang Surabaya. Sang Nata ngandika s~ru, "Cakrajaya, dik~bat aw~ha w~ruh marang Kum~ndur ing Samarang, sarta anjaluka bantu bala Kump~ni. Lan sira dhewe ngluruga, angirida wong pasisir kab~h, m~tua ing Samarang. Lan Ki Tum~nggung Kartanagara dhawuhana nglurug marang Surabaya, m~tua ing Jagaraga, anindhihana prange bocah m~ncanagara." Ki patih matur sandika, Sang Nata kondur angadhaton. Ki Patih kalihan Ki Tum~nggung Kartanagara laj~ng pradandosan, sarta sampun anglampahak~n s~rat dhat~ng ing Samawis. Sar~ng sampun samakta, Ki patih nunt~n bidhal sabalanipun dhat~ng ing Samawis, k~nd~l wont~n ing ngriku ang~ntosi bala Kump~ni kang saking Batawi. Wondene Ki Tum~nggung Kartanagara inggih sampun bidhal, m~dal ing Jagaraga, angirid bala m~ncanagari sadaya, amung bupati ing Garobogan kap~thil tumut ing Ki Patih. Bupati Garobogan k~kalih, anama Suryawinata, Sasrawinata, wayahipun Pan~mbahan Cakraningrat suwargi, kala rumiyin sampun kadadosak~n bupati ing Madura, nanging bot~n lami laj~ng ka~lih dhat~ng Garobogan. 326
Lampahipun Ki Tum~nggung Kartanagara sampun ngancik ing dhusun Majaranu, bala m~ncanagari sampun sami kumpul tuwin Tum~nggung Jipang inggih sampun anunggil. Saklangkung ag~ng g~gamanipun. Laj~ng t~mpuh prang kalihan Panji Sur~ngrana kang wont~n ing kitha Jipang. Balanipun Panji Sur~ngrana kathah kang Ing kitha p~jah, laj~ng mundur sabalanipun dhat~ng ing Lamongan. Jipang sampun dipun ~ngg~ni dhat~ng Ki Tum~nggung Kartanagara. Kacariyos srayanipun Panji Sur~ngrana samangke dhat~ng malih wont~n ing Gar~sik, anama Dewa Kaloran. Amb~kta bupati t~tiga, anama Dewa Soka, kalih Dewa Sade, tiga Dewa Bagus. Balanipun tiyang Bali pitung atus. Dewa Kaloran sampun k~panggih kalihan Panji Sur~ngrana, r~mbagan badhe anginggahi ing Jipang malih. Ing Gar~sik ngriku wont~n sugih, kathah rencangipun tiyang t~tumbasan, anama Juragan Bali. D~d~gipun gagah prakosa, wat~kipun bot~n sabaran. Kaduk ing kapurunanipun. Nate p~rang ing sagant~n. Ki Juragan wau sampun kadadosak~n pamuking prang dhat~ng Panji Sur~ngrana, sarta kathah ing pang~bangipun. Anak ing Surabaya, kadam~l c~p~ngan. bojonipun sami kadekekak~n Supados Ki Juragan sampun ngantos angoncati sal~b~ting prang. Juragan satunggil, saklangkung Panji Sur~ngrana nunt~n bidhal sabalanipun, sum~ja angg~bag ing Jipang, sarta amb~kta tiyang Bali satus. Ki Juragan sarencangipun t~tumbasan kadam~l pangaj~nging prang. Sadhat~ngipun ing Jipang laj~ng prang rame kalihan Ki Tum~nggung Kartanagara sarta bala m~ncanagari. Pap~jahipun kathah. Ki Tum~nggung Kartanagara sarta tiyang m~ncanagari lumaj~ng, k~nd~l ing dhusun Barongkol sakil~ning Jipang, amargi dipun amuk dhat~ng Ki Juragan sarencangipun. Ing kitha Jipang sampun kancikan dhat~ng Panji Sur~ngrana sabalanipun. Anunt~n Panji Sur~ngrana tampi pratelane balanipun, y~n nagari Sidayu, ing Tuban sampun kar~bat dening g~gaman pasisir, saking parentahipun Ki Patih Cakrajaya. Samangke taksih wont~n ing Samawis, saw~g ang~ntosi bala Kump~ni. Panji Sur~ngrana sar~ng mir~ng sang~t n~psu, nunt~n parentah dhat~ng Ki Juragan Bali, kin~n anglanggar m~ngsahipun kang wont~n ing Sidayu sarta Tuban. Ki Juragan enggal mangkat, bin~ktanan bala kalih ~wu, tiyang Bali s~k~t. Lampahipun Ki Juragan sampun dumugi ing Sidayu, laj~ng campuh prang kalihan bala pasisir. Ki Juragan saklangkung want~r mudhun saking kuda, wont~n ing ngaj~ng angamuk sarencangipun. Kathah kang 327
sami p~jah. Bala pasisir gila aningali tandang pangamukipun Ki Juragan ing Tuban, sarta t~tiyang Bali, nunt~n sami angl~mpakak~n bala sarta sami ab~biting. Ing Sidayu sampun kancikan ing Ki Juragan Bali. lumaj~ng dhat~ng sum~ja ngrangsang biting. Bala pasisir anadhahi, Ki Tum~nggung Tuban gadhah tiyang t~tumbasan, kathahipun pitung dasa, laj~ng ingab~n p~rang anadhahi prangipun Ki Juragan. Bala pasisir ang~byuki saking kiwa t~ng~n. Balanipun Ki Juragan kathah kang p~jah, utawi bab~ktanipun tiyang Bali s~k~t wau sampun sami p~jah sadaya, sabab k~kathah~n m~ngsahipun. Ki Juragan sabalanipun nunt~n mundur lon lonan, sarta laj~ng kengkenan asuka pariksa dhat~ng Panji Sur~ngrana kang wont~n ing Jipang. Ki Juragan sabalanipun ang~lud dhat~ng Tuban, Panji Sur~ngrana sar~ng tampi pratela, y~n Juragan kawon prangipun. Enggal bidhal saking Jipang sabalanipun, sum~ja t~tulung Ki Juragan. Ing sap~ngk~ripun Panji Sur~ngrana kitha ing Jipang laj~ng dipun ~ngg~ni malih dhat~ng Ki Tum~nggung Kartanagara, sarta ang~rigi tiyang m~ncanagari. Ki Tum~nggung Kartanagara barisipun lampahipun Panji Sur~ngrana sampun ag~ng malih. Wondene ing Tuban. Laj~ng prang kalihan sabalanipun Tum~nggung Tuban sarta bala pasisir. Panji Sur~ngrana sabalanipun ngamuk liwung, bala ing Tuban kathah kang p~jah. Tum~nggung Tuban sabalanipun lumaj~ng dhat~ng Las~m, angl~mpakak~n balanipun kang sami lumaj~ng. Ing Tuban sampun kancikan dhat~ng Panji Sur~ngrana. Anunt~n b~bantu saking Ki Patih Cakrajaya dhat~ng wont~n ing Las~m, t~tindhihipun Ki Dipati Citrasoma ing Japara sabalanipun, sarta amb~kta bupati ing Kudus, D~mak, Pathi, ing Juwana sabalanipun. Sampun sami ngal~mpak wont~n ing Las~m. Barisipun saklangkung age~ng, laj~ng bidhal angr~bat ing Tuban. Panji Sur~ngrana sabalanipun lumaj~ng dhat~ng Paronggahan. Sabab karoban kathah, lawan ing Tuban sampun kar~bat dening bala pasisir. sampun dumugi Kacariyos bala Kump~ni kang saking Batawi dhat~ng wont~n ing Samawis, kathahipun tigang br~gada. Jinisipun warni-warni, W~landi, Ambon, Tarnate, Bugis, Makasar, t~tindhihipun anama Amral Brikman. Punapa malih para bupati pasisir kang sakil~ning Samawis inggih sampun p~pak wont~n ing ngriku sabalanipun. Kala ing w~ktu punika ing Samawis saklangkung kathah ing t~tiyang, jinisipun warni-warni. 328
Sar~ng bala Kump~ni sampun aso ing saw~tawis, ingkang kalih br~gada nunt~n kabidhalak~n m~dal ing laut, t~tindhihipun Kum~ndur Gobyo ing Samawis, kalih Kapitan Krasbun. Amral Brikman kantun ing Samawis sarta bala Kump~ni sabr~gada. Ki Patih Cakrajaya tumut m~dal ing laut. Para bupati pasisir, ing T~gal, Pakalongan, ing K~ndhal, Kaliwungu, ing Batang, sabalanipun kin~n m~dal dharat. Saklangkung ag~ng lampahing g~gaman. Lampahipun Ki Patih kalihan kum~ndur mampir dhat~ng ing Tuban, ang~ntosi g~gaman kang m~dal dharat wau sarta angl~mpakak~n balanipun para bupati pasisir kang sampun wont~n ing ngriku. Ki Patih laj~ng anglampahak~n utusan dhat~ng Jipang animbali Ki Tum~nggung Kartanagara kalihan tiyang m~ncanagari sadaya, kin~n dhat~ng Surabaya. Sampun ngantos angop~ni r~riwukipun Panji Sur~ngrana wont~n ing margi, sarta kap~sthi ing dint~n dhat~ngipun wont~n ing Surabaya, supados sar~nga dhat~ngipun kalihan Ki Patih. Utusan enggal mangkat, sampun dumugi ing Jipang, Ki Tum~nggung Kartanagara inggih enggal bidhal kalihan bala m~ncanagari. Ing Jipang tinilaran bala saw~tawis, t~tindhihipun Ki Tum~nggung Surawijaya ing Jipang. Lampahe Ki Tum~nggung lan sabalanipun sampun dumugi ing Surabaya, atata pasanggrahan sarta ab~biting wont~n sakiduling kitha, nama ing dhusun Sapanjang. Balanipun ang~b~ki ara-ara tuwin pasabinan. Wondene Ki Patih Cakrajaya kalihan Kum~ndur sarta bala Kump~ni ing sar~ng dhat~ngipun wont~n ing Surabaya, anjujugi loji. Ing ngriku sampun wont~n b~t~ngipun alit, kajag~n Kump~ni kawan dasa. Kala rumiyin sampun kainggahan dhat~ng g~gaman ing Surabaya, nanging bot~n kenging. Kum~ndur wau laj~ng ab~biting malih. Anunt~n g~gaman pasisir kang m~dal dharat sami dhat~ng, kathahipun tanpa wilangan. Laj~ng sami ab~biting tunggil Ki Patih Cakrajaya. Untabing bala amb~labar kados toya sagant~n tanpa t~pi, sarta sami angatos atos. Bala Kump~ni inggih sampun anata mary~mipun wont~n ing b~t~ng, Ki Patih kalihan Ki Tum~nggung Kartanagara laj~ng sami anglampahak~n utusan, angaturi palapuran ing Sang Prabu. G~ntos kacariyos Panji Sur~ngrana kalihan Juragan Bali, kalanipun Ki Patih Cakrajaya dhat~ng wont~n ing Tuban. Panji Sur~ngrana sumingkir saking ing Paronggahan. Sar~ng Ki Patih sampun mangkat dhat~ng Surabaya, Panji Sur~ngrana sarta Ki Juragan wangsul dhat~ng 329
ing Paronggahan malih. Kala samant~n Ki Juragan Bali apikir ing manahipun. "Si Panji iki kapriye, tuture marang aku ~nggone nglakoni p~rang iki awit saka parentahe Sang Prabu ing Kartasura, j~bulane amungsuh p~patihe Sang Prabu sarta wong satanah Jawa. Dadi aku iki milu wong duraka ing ratu, m~ngka ing kauripanaku iki anglakoni ing kasugihanaku, awit saka br~kahe kang dagang kongsi dadi jum~n~ng Nata ing tanah Jawa. Angur aku milua marang Ki Patih, t~rkadhang dadi kamulyane awakku." Ki Juragan laj~ng awad-awad sakit, bot~n n~dha-n~dha ngantos pitung dint~n pitung dalu, nanging ising-ising~n. Sar~ng katur dhat~ng Panji laj~ng sakit say~ktos Sur~ngrana, Ki Juragan nunt~n kin~n mantuk dhat~ng Gar~sik saanakbojonipun. Lampahipun kar~mbat ing tandhu, sadhat~nge ing griyanipun Gar~sik Ki Juragan enggal n~dha s~kul, laj~ng saras sami sakala. Kacariyos srayanipun Panji Sur~ngrana kang nama Dewa Kaloran, Ian sabalanipun tiyang Bali, amakuwon ing Gar~sik. Dewa Kaloran wau pinuju ragi sakit. Nunt~n angundang ing Ki Juragan Bali, Dewa Kaloran pitak~n pawartosing pabarisan. Ki Juragan inggih laj~ng w~wartos kathah-kathah. Dewa Kaloran sar~ng mir~ng sang~t ~ngg~nipun j~tung, nunt~n wicant~n dhat~ng Ki Juragan. "Ki Juragan, bang~t ~nggonku g~tun angrungu pawartamu iku. Dene calathune Si Panji ~nggone angundang marang aku awit saka parentahe Susunan Pakubuwana, ing wusana dadi mungsuhe. Y~n mangkono aku bakal tumuli mulih marang ing Nungsa Kambangan bae." Ki Juragan amangsuli, "Yen dika aj~ng mantuk, prayoga dika sanjang sarta anyuwuna pratndha dhat~ng Ki Patih Cakrajaya. Bilih bot~n t~rang dhat~ng Ki Patih, pandugi kula dika bot~n angsal margi, sabab saurute pulo Madura puniku kaparentah ing Ki Patih Cakrajaya. M~ngka dika srayane Panji Sur~ngrana, dadi mungsuhe wong satanah Jawa, y~n bot~n kab~n~ran, dika am~sthi bakal n~mu bilahi lan sabala dika kab~h." Dewa Kaloran wicant~n malih, "Ki Juragan, aku amiturut apa kang dadi anglampahak~n kengkenan angaturak~n s~rat panungkul dhat~ng Ki Patih sarta amratelakak~n ingkang dados pikaj~nganipun Dewa Kaloran, ~ngg~nipun badhe mantuk dhat~ng ing Bali sabalanipun. Anyuwun pratandhanipun Ki Patih, supados wiluj~ngipun wont~n ing margi. r~hmu." Ki Juragan nunt~n 330
Kengkenanipun Ki Juragan inggih sampun dumugi ing Surabaya, s~rat sampun kaaturak~n. Ki Patih sar~ng sampun maos s~rat, sang~t suka ing manahipun. Laj~ng amangsuli s~rat animbali Ki Juragan sarta amaringi prat~ndha, y~n sampun anglilani ing mantukipun Dewa Kaloran dhat~ng ing Bali lan sabalanipun. Ki Juragan sarta Dewa Kaloran sar~ng sampun anamp~ni s~rat, enggal sami mangkat. Ki Juragan angat~r ing margi, Dewa Kaloran sabalanipun lastantun dumugi ing Bali. Ki Juragan laj~ng dhat~ng Surabaya. Ki Patih kalihan Kum~ndur sar~ng aningali Juragan, sang~t ing bingahipun. D~d~gipun gagah prakosa sarta kathah rencangipun tiyang t~tumbasan. ing warninipun Ki Ki Patih laj~ng anantun dhat~ng Ki Juragan, punapa purun kaab~n p~rang am~ngsah Panji Sur~ngrana. Atur wangsulanipun Ki Juragan, Ing pundi panggenanipun k~panggih bot~n ajrih Inggih purun. am~ngsah prang kalihan Sur~ngrana. Ki Patih laj~ng parentah dhat~ng Bupati ing T~gal, kalih ing Kaliwungu, tiga Bupati ing Bar~b~s. Kin~n angab~n prang Ki Ingkang sami kadhawuhan enggal mangkat sabalanipun, m~dal ing Gar~sik. Laj~ng dhat~ng ing Lamongan. Kala samant~n Panji Sur~ngrana saw~g mantuk saking Paronggahan, kag~t kadhat~ngan g~gaman saking Surabaya, laj~ng liwung sarencangipun. Bala ing Lamongan kathah kang p~jah, sabab gugup tandangipun, bot~n nyana y~n kadhat~ngan m~ngsah. Anunt~n Bupati ing Tuban sabalanipun nangk~bi saking l~r. G~gaman ing Jipang nangk~bi saking kil~n. Panji Sur~ngrana sabalanipun k~ngs~r saking kitha Lamongan. Lumaj~ng dhat~ng sat~ngahing wana, sang~t pak~w~d papanipun. Balanipun bot~n wont~n kang t~luk satunggil-tunggila. Kitha ing Lamongan sampun bin~smenan. Ki Juragan sarta para bupati sabalanipun wau laj~ng wangsul dhat~ng ing Surabaya. Juragan dhat~ng ing Lamongan. campuh prang. Ki Juragan dharat angamuk Anunt~n Ki Patih kalihan Ki Tum~nggung Kartanagara tampi s~rat saking Sang Prabu, amundhut carikipun Ki Tum~nggung Kartanagara, kang nama Saratruna, badhe kaabd~kak~n. Sabab Sang Nata r~m~n nunt~n aningali kaangkatak~n. Sarta Ki Patih kalihan Ki Tum~nggung sami angaturi s~rat palapuran bab prang, sarta mratelakak~n y~n wont~n juragan satunggil anama Juragan Bali, kathah rencangipun t~tumbasan purun ing sas~ratanipun. Carik Saratruna inggih 331
anglabuhi ing dam~lipun Sang Prabu, sang~t k~nd~lipun y~n prang. Utusanipun Ki Patih inggih sampun mangkat sarta andh~r~kak~n Carik. Jayapuspita, kang nama Panji Kartayuda, ingkang abaris ing kitha Kadhiri, kala samant~n mantuk dhat~ng Surabaya lan sabalanipun kalih ~wu, nanging bot~n lum~b~t ing kitha. Balanipun pin~rapat, laj~ng angriwuk bala ing Kartasura kang sami baris wont~n ing dhusun Sapanjang. Ingkang wont~n sajawining biting ing sab~n dalu sami dipun kampaki tuwin ing wanci siyang inggih dipun inggahi. Dhat~ngipun bot~n kenging katamtu, t~rkadhang wanci s~rap, t~ngah dalu, lingsir dalu, bangun enjing, wanci enjing, siyang inggih dhat~ng angg~bag ing pasanggrahan. Nunt~n sami wangsul dhat~ng ing wana, bala ing Kartasura sami giris manahipun. Y~n dalu bot~n sakeca til~m. Bilih siyang bot~n wont~n sag~d k~krapa. Kacariyos adhinipun Dipati Kacariyos malih utusanipun Ki Patih kang dhat~ng ing Kartasura, Ki Saratruna sampun kaaturak~n ing Sang Prabu, laj~ng kaabd~kak~n, kadadosak~n Lurah Carik, kaparingan nama Carik Bajra. Sang Nata inggih sampun amaringi s~rat wangsulan dhat~ng Ki Patih bab Ki Juragan Bali, andikakak~n ~ngg~mpalak~n siti dhusun ing Gar~sik karya tigang atus. Kin~n maringak~n dhat~ng Ki Juragan, sarta kapat~dhanan nama Ngab~i Tohjaya. Utusanipun Ki Patih sar~ng sampun anamp~ni wangsulan Dal~m, enggal mangkat wangsul dhat~ng Surabaya. S~rat Dal~m sampun katamp~n dhat~ng Ki Patih sarta sang~t bingah ing manahipun. Ki Juragan Bali laj~ng kamupakatak~n ing para bupati, y~n kaparingan nama Ngab~i Tohjaya, kapat~dhan I~l~nggah tigang atus karya siti dhusun ing Gar~sik. Anunt~n Ki Patih r~mbagan kalihan Kum~ndur. Sar~hning sampun lami ~ngg~nipun dhat~ng wont~n ing Surabaya, prayogi tumunt~n l~kas p~rang, amb~dhah kitha Surabaya. Kum~ndur kapanujon manahipun. Laj~ng sami parentah anata baris. Ingkang kadadosak~n panjawat kiwa bala pasisir kiwa, t~tindhihipun Ki Dipati Jayaningrat. Ingkang dados panjawat t~ng~n bala pasisir t~ng~n, t~tindhihipun Ki Dipati Citrasoma ing Japara. Ki Patih sabalanipun sarta bala Madunt~n dados dhadha, tunggal kalihan bala Kump~ni, bot~n pisah kalihan kum~ndur. Anunt~n bidhal saking pabitingan sum~ja mar~p~k kitha, kathahing bala tanpa wilangan. Bala Kump~ni y~n sinawang kados m~ndhung al~lampah, sagant~n ambalabar ng~b~ki papan. bala pasisir kados toya 332
Busananipun apindha s~kar sataman. Bala ingkang lumampah ing ngaj~ng sami amb~kta tingk~s jagang. Wondene Ki Dipati Jayapuspita ing Surabaya inggih sampun m~dal saking kitha sabalanipun sum~ja m~thuk prang, amapan wont~n ing ara-ara dhusun Kapasan. Kathahing bala antawis wolung ~wu. Ingkang kadadosak~n panjawat kiwa adhinipun Sang Dipati wuragil anama Ngab~i Jangrana. Ingkang dados panjawat t~ng~n putranipun Sang Dipati Jangrana suwargi anama Jaka Tangk~ban, taksih jaka kumala kala. Ingkang dados dhadha sakathahe pangulu, k~tib, modin sapanunggilanipun, sami ngangge rasukan p~thak, anyothe cundrik, ny~p~ng tal~mpak, w~tawis kathahipun wolung atus. T~tindhihipun anama Ki Pangulu Khakim kalih Ki Pangulu Tambak Kaji. Y~n sinawang kados p~ksi kuntul sarawa. Sang Dipati Jayapuspita anj~n~ngi wont~n ing wingking, l~nggah sarta pinayungan, ingadh~p bala kang ngampil upacara. G~gaman ing Surabaya sampun aj~ng-aj~ngan kalihan g~gaman pasisir utawi g~gaman Kump~ni, nanging jitus. Upaminipun tiyang Surabaya satunggil, m~ngsahipun satus. Bala ing Surabaya inggih bot~n ajrih aningali m~ngsahipun kathah, anunt~n sami campuh prang. Bala Kump~ni angarutug ing sanjata tuwin mary~m. Kaum ing Surabaya sami m~ndhak. Sar~ng ing paprangan sampun p~t~ng dening kukus, para kaum laj~ng sami mangsah sarwi surak, anusup kukus. Laj~ng sami prang ruk~t. Kathah kang sami p~jah, utawi kang sami dados panjawat inggih sampun sami prang sakalangkung rame. Swaraning sanjata sarta mary~m kados galudhug bot~n k~nd~l-k~nd~l awor swaraning surak tuwin pasambating tiyang kang kabranan. Y~n kamir~ngak~n angg~girisi, ing paprangan mili rah, wangke tumpang tindhih amindha pulo, kang min~ngka toyaning sagant~n ~rah wau. Putunganing watang amindha sarah, kang amindha mina tam~ng tuwin l~layu sarta bandera. Kathahe ingkang sami p~jah tanpa wilangan. Bala Kump~ni kalih br~gada ingkang p~jah ing paprangan ngriku sabr~gada, bala pasisir sapanunggilanipun bala ing Kartasura p~palihan ingkang p~jah lan ingkang taksih g~sang, sarta bibrah tatanipun. Wondene bala ing Surabaya taksih kathah ingkang g~sang lan ingkang p~jah, sabab gilig ing kapurunanipun sami sum~ja prang sabil. Dados awrat s~sangg~nipun. tandhingipun 333
Kacariyosak~n wiwit nagari Majapait, wont~nipun prang rame sarta kathahing p~p~jah bot~n anyam~ni prang Surabaya punika. Bala Kump~ni tuwin bala pasisir nunt~n dhadhal sami lumaj~ng angungsi ing T~gal kang nama Panji Wiranagara lan ing bitingipun. Bupati sabalanipun kalih atus kawan dasa bot~n purun lumaj~ng, nunt~n ing~byukan dening bala Surabaya. Panji Wiranagara lan sabalanipun wau sampun tump~s sadaya. Bala ing Surabaya sami w~las aningali ing kunarpanipun Panji Wiranagara, sabab bagus warninipun panggah ing p~rang, kunarpanipun laj~ng sami dipun sa~ni. Wondene palaj~ngipun bala pasisir wau kathah kang sami g~byur ing l~p~n. T~mah salong wont~n kang p~jah dening toya. Ki Ngab~i Tohjaya sarencangipun dados pangawat kiwa sum~dya panggah ing p~rang, nanging k~l~s ing kathah, inggih nunt~n lumajng nurut l~p~n. Sampun k~panggih kalihan Ki Patih wont~n ing biting. Ki Tohjaya matur, tumut ing p~rang, anj~n~ngana wont~n ing wingking kemawon, dadosa pangungs~nipun bala kang sami lumaj~ng." Ki patih sang~t suka ing manahipun laj~ng anglempakak~n bala kang sami lumaj~ng wau sarta katata malih, tuwin prajuritipun Ki Patih piyambak inggih sampun katata. Anunt~n bala ing Surabaya dhat~ng, sum~ja ngrangsang bitingipun Ki Patih. Gumuruh sarwi surak, gam~lanipun angungkung, laj~ng an~mpuh. Bala kapatihan sarta bala pasisir anadhahi, arame p~rangipun. Kathah kang sami p~jah, Ki Tohjaya mungg~ng ing ngarsane Ki Patih sarencangipun ngamuk Liwung. Kang tinarajang kathah kang p~jah, bala pasisir sami lumaj~ng angungsi ing Ki Patih, nunt~n katulungan dhat~ng bala ing kapatihan. Bala ing pasisir laj~ng purun maj~ng p~rang malih, ing sab~n-sab~n m~ngkab barisipun enggal tinulungan dhat~ng Ki Patih, dados k~kah p~rangipun bala ing pasisir. Bala ing Surabaya inggih sura p~rangipun. P~p~jah anggulasah sak ~ngg~n-~ngg~n. Anunt~n Kump~ni anulungi kalayan mariy~m saking ing b~t~ng, bala ing Surabaya kathah kang p~jah, laj~ng sami mundur sabab kasaput ing dalu. Dipati Jayapuspita laj~ng anabuh gam~lanipun wont~n ing pabitinganipun, sarta sami asuka-suka. Bala ing Kartasura kang sami mir~ng ang~n~s manahipun. Ki Patih laj~ng angaturi uninga ing Sang Prabu kawrat ing s~rat. Y~n kawon p~rangipun, balanipun kathah kang p~jah, punapa malih Kum~ndur inggih sampun kintun s~rat dhat~ng Amral Barikman kang wont~n ing Samawis. Kala samant~n sin~ngkalan 1643. "Ki Patih sampun ngantos 334
Kawuwusa Panji Sur~ngrana kalih Panji Kartayuda, sami bidhal sabalanipun w~tawis kathahipun kawan ~wu, sum~ja nukub bala m~ncanagari kang sami baris wont~n ing dhusun Sapanjang. Kala samant~n Tum~nggung Surawijaya ing Jipang saw~g dhat~ng ab~bantu mriku sabalanipun sarta amb~kta t~t~dhan kathah. Kang sami baris ing ngriku wau sami suka manahipun. Anunt~n g~gamanipun Panji Sur~ngrana kalih Panji Kartayuda dhat~ng, anukub wanci t~ngah dalu amaju tiga. Bala m~ncanagari kag~t, bot~n nyana ul~ng-ul~ngan kados gabah d~n int~ri, sarta kathah kang p~jah dening m~ngsah. G~gaman tuwin barangipun sami t~las kap~ndh~t ing m~ngsah. Tum~nggung Surawijaya tatu kenging pas~r. Tum~nggung Kartanagara sabalanipun badhe at~tulung, nanging sampun dipun ajangi, dados boten sag~d at~tulung, sarta balanipun kathah kang p~jah dening m~ngsah, bot~n sag~d amal~s. Engg~nipun p~rang wiwit t~ngah dalu ngantos ing wanci byar. Sar~ng wanci enjing Panji Sur~ngrana kalih Panji Kartayuda sabalanipun sami mundur dhat~ng ing wana. Bala Kartasura sarta m~ncanagari sami ng~n~s manahipun. Sar~ng wanci siyang Ki ing dalunipun Ki Tum~nggung Tum~nggung Surawijaya p~jah, Kartanagara sabalanipun tiyang Kartasura sami ambolos. Enjingipun Panji Sur~ngrana sabalanipun dhat~ng malih, bala mncanagari nungkul asrah bongkokan g~gaman. Laj~ng kin~n anututi kang sami ambolos wau. Bala Kartasura kathah kang kacandhak pin~jahan. Engg~nipun anututi wangsul ing Lamongan. Palaj~ngipun Ki Tum~nggung Kartanagara m~dal ing Gar~sik. Sum~ja anjog ing Samawis. Sarta sang~t karisakanipun. Kacariyos Amral Brikman, ingkang wont~n ing Samawis. Sar~ng tampi s~rat saking Surabaya, y~n Kump~ni kawon p~rangipun, sarta nunt~n aningali bala ing Kartasura kang sami kaplaj~ng wau, Amral anunt~n mangkat amb~kta Kump~ni kalih br~gada, sum~ja ab~bantu dhat~ng ing Surabaya m~dal ing laut. Sadhat~ngipun ing Surabaya laj~ng m~ntas dhat~ng dharatan sakump~ninipun. Sampun k~panggih akalihan Kum~ndur tuwin Ki Patih. Kum~ndur aw~wartos y~n kawon prangipun. Amral laj~ng ambanting tapiyonipun. Enggal anyandhak s~mprong kadam~l ny~mprong pabarisan ing Surabaya. Amral sar~ng aningali ag~ngipun pabarisaning m~ngsah sang~t eram, sarta ag~dh~g g~dh~g. Laj~ng wicant~n dhat~ng Ki Patih Cakrajaya. 335
"Ki Patih, sang~t eraming manah kula aningali ag~nge barising m~ngsah. Salami kula p~rang wont~n ing tanah Indhu ing sabrang, kula d~r~ng aningali kathahing m~ngsah kados punika. Kula bot~n maib~n y~n awrat ing s~sangg~nipun. Kalih dene laminipun ~ngg~n sampeyan b~barisan wont~n ing ngriki, tiyang Surabaya d~r~ng wont~n kang Ing saupami kula bot~na anglampahi nungkul satunggil-tunggila. ayahanipun Sang Prabu, kula pilalah wangsul saking w~gah kula rumaos bot~n sag~d ambdhah ing Surabaya." Kacariyos Amral wau laj~ng bot~n n~dha-n~dha ngantos tigang dint~n tigang dalu, amung anisil pari kemawon. Bilih til~m anungsang, sukunipun kad~k~k ing inggil. Sar~ng sampun tigang dint~n laj~ng wicant~n dhat~ng Ki Patih, "Rad~n Dipati, pandugi kula wont~n pitulunging Allah dhat~ng kula, nagari ing Surabaya kados badhe b~dhah dening kula. Mila sampun ngantos maras galih sampeyan." Ki Patih sakalangkung suka ing galihipun. Ki Patih laj~ng parentah dhat~ng Ki Ngab~i Tohjaya, kin~n anindhihi pantun tat~dhan dhat~ng padhusunan sapanunggilanipun kang warni sakiwat~ng~ning ngriku. Ki Tohjaya wau kinanthenan tiyang ing Kudus satunggil anama Sirnayuda, sami kak~nd~lanipun akalihan Ki Tohjaya. Tiyang k~kalih inggih laj~ng mangkat angirit tiyang kathah, sarta sampun angsal tat~dhan kathah. Tiyang ing b~barisan sami ay~m manahipun. Ki Patih anunt~n anglampahak~n utusan animbali Pangeran Cakraningrat ing Madura, nanging bot~n sag~d sowan. Sabab ing Madura pinuju p~rang ag~ng, am~ngsah mantunipun kang anama Arya Dikara ing Pam~kasan. Wondene ingkang dados nalaring p~rang, garwanipun Arya Dikara wau purik dhat~ng ing Madunt~n. Laj~ng dipun k~kahi dhat~ng ingkang rama Pangeran Cakraningrat. Ing sab~n dint~n tansah p~rang sarta kathah kang sami p~jah, nanging tiyang Madunt~n kathah kang sami ambalik tumut Arya Dikara. Pangeran Cakraningrat sang~t kewran ing galihipun. Laj~ng parentah dhat~ng ingkang rayi kang anama Rad~n Suradiningrat, kin~n amb~dhah ing sarta Pam~kasan. Kinanthenan santananipun anama bin~ktanan bala ing Madunt~n sapalih. bala kang sami ngupaya uwos tuwin Jangkewuh, Rad~n Suradiningrat enggal bidhal sabalanipun. Sar~ng dumugi sajawining kitha Rad~n Suradiningrat san~s pikaj~nganipun, melik ing 336
kamukt~n, supe ing kadang s~puh, kait kalihan Jangkewuh, sum~ja ng~ndhih ingkang raka Pangeran Cakraningrat. Rad~n Suradiningrat wau laj~ng adam~l s~rat katur ing Ki Patih Cakrajaya kalihan Kum~ndur, amadulak~n y~n ingkang raka sum~ja ambalik m~ngsah ing Sang Prabu. Bilih wont~n pangajanipun Ki Patih, Rad~n Suradiningrat inggih sagah amb~dhah ing Madura. Akathah kathah w~wadulipun kang kal~b~t ing s~rat. Utusan enggal lumampah dhat~ng ing Surabaya, s~rat sampun katur dhat~ng Ki Patih sarta Kum~ndur. Ki Patih enggal amangsuli s~rat. Rad~n Suradiningrat kin~n angg~bag nagari ing Madunt~n, any~p~nga kakangipun. Sarta Ki Patih amarentahi tiyang Sum~n~p tuwin Pam~kasan, sami ambiyantonana dhat~ng Rad~n Suradiningrat. Punapa malih Kum~ndur inggih sampun amarentahi kapitan kapal satunggil anama Kapitan Kartas, kin~n anjathok wont~n muwara Madura. Kapitan Kartas sampun ny~pak wont~n ing muwara Madura, punapa malih tiyang ing Sum~n~p tuwin Pam~kasan inggih sampun kumpul kalihan Rad~n Suradiningrat. T~tiyang ing Madura inggih kathah kang anungkul, dados Pangeran Cakraningrat kesisan bala. Kala samant~n Pangeran Cakraningrat sampun sum~r~p y~n ingkang rayi ambalik sum~ja ng~ndhih ing Madura. Pangeran sang~t ~ngg~nipun prihatin sarta kesisan bala, laj~ng utusan aminta sraya dhat~ng ing Bali. Anunt~n Rad~n Suradiningrat sabalanipun dhat~ng ang~pung ing Madura. Pangeran am~mp~n sal~b~ting c~purinipun. Balanipun kantun n~m atus. ing Rad~n Ing sab~n dint~n sami anglolosi anungkul Suradiningrat. Pangeran sangsaya ng~n~s. Kang pinanggih ing galihipun sum~ja nungkul dhat~ng Kump~ni kang wont~n ing baita badhe laj~ng sowan dhat~ng Ki Patih. Pangeran enggal anglampahak~n utusan t~luk dhat~ng Kapitan Kartas. Kapitan Kartas sar~ng anamp~ni pratelaning utusan, sang~t bingah ing manahipun, enggal winangsulan. Pangeran ingaturan lolos saking ing dal~mipun, tum~dhaka dhat~ng baita. Utusan sampun mantuk matur ing gustinipun. Pangeran sang~t bingah, laj~ng sagarwaputranipun. Anunt~n Rad~n Suradiningrat pradandosan sabalanipun angrurah padal~man ing Madura. Pangeran Cakraningrat sampun lolos m~dal kori b~butulan sagarwaputranipun tuwin abdi ing saw~tawis. Lampahipun sampun numpak ing baita konthing angunjal rumiyin. Kapitan dhat~ng kapal. Pangeran minggah ing kapal 337
m~thukak~n sarta sang~t ing urmatipun. Atata l~nggah wont~n ing petak, sarta urmat angung~lak~n mariy~m. Anunt~n garwa putranipun Sang Pangeran minggah ing kapal. sajawining petak, anyandhak astanipun Rad~n Ayu jangganipun. Rad~n Ayu Cakraningrat sar~hning d~r~ng sum~r~p ing adatipun tiyang W~landi laj~ng anj~rit. Sariranipun gum~t~r asambat ingkang raka. Pangeran Cakraningrat amir~ng panj~ritipun ingkang garwa sang~t kag~t, andik netranipun, mukanipun kados s~kar wora-wari bang, sang~t ing krodhanipun. Enggal narik curiga, Kapitan Kartas sinuduk lambungipun t~rus p~jah kapisanan aniba ing petak. Pangeran lan putranipun laj~ng angamuk. Kapitan enggal m~thukak~n sarwi an~c~p pangeran kinarubut pin~stulan, pin~dhangan, kin~rbinan, nanging bot~n pasha. Kump~ni kathah kang p~jah. W~landi gala-gala sami t~tulung ang~byuki, pangeran tinubruk ing kursi tiba l~nggah, laj~ng pinoporan sarta gin~bagan ing sorok. R~mak sariranipun laj~ng p~jah saputranipun. W~landi sakapal kathah Jisimipun Sang Pangeran laj~ng kang p~jah lan ingkang g~sang. kin~thok jangganipun. G~mbung binucal ing sagant~n. Sirah bin~kta dhat~ng Surabaya lan garwa tuwin putranipun alit-alit. Dene kitha ing Madura laj~ng dipun broki ing Rad~n Suradiningrat. Lampahipun Kump~ni kang amb~kta Kump~ni sakapal g~g~r, Pangeran Cakraningrat wau sampun katur dhat~ng Amral tuwin Ki Patih, sarta sang~t ing ngungunipun. Ki Patih enggal anglampahak~n utusan sarta mawi s~rat angaturi uninga ing Sang Prabu. Wondene Sang Nata sar~ng anamp~ni s~rat saking Ki Patih, inggih sakalangkung ngungunipun. Enggal amaringi wangsulan, sarta nuwala kapat~dhakak~n ing Rad~n Suradiningrat. S~rat wangsulan sarta nuwala inggih sampun katamp~n dhat~ng Ki Patih tuwin Amral. Sarta sami sang~t ing bingahipun sabab aturipun katarimah. sirahipun Ki Patih nunt~n utusan animbali ing Rad~n Suradiningrat ing Madura lan sabalanipun. Samaktaa sag~gamaning prang. Utusan ing Madura. Rad~n Suradiningrat sar~ng tampi sampun dumugi parentah, inggih enggal bidhal sabalanipun tiyang Madura, Sum~n~p Pam~kasan kin~rig. Sarta laj~ng kamupakatak~n y~n kadadosak~n Bupati ing Madura, kaparingan nama Pangeran Cakraningrat. Amral sarta Ki Patih laj~ng parentah dhat~ng para bupati sabalanipun. Y~n ing 338
dint~n Salasa badhe magut prang amb~dhah ing Surabaya. Kang sami kadhawahan matur sandika. Sar~ng ing dint~n Salasa inggih laj~ng bidhal saking ngriku anyak~ti bitinging m~ngsah sajawining kitha. sampun adam~l biting, amunggul balowartinipun. Kump~ni Mary~mipun bitinge aj~ng-aj~ngan sampun m~ngsahipun. Para bupati pasisir tuwin ing Madura inggih sampun sami ab~biting piyambak-piyambak. Kump~ni wau kathahipun kawan bragada. Bala Surabaya sar~ng aningali Kump~ni angangs~k biting, laj~ng sami angatos-atos sarta amapanak~n mariy~mipun. Nunt~n sami p~rang mariy~m saking pabitingan. Dipati Jayapuspita minggah ing p~panggungan anabuh carabal~n. Tuwan Amral aningali solahipun Sang Dipati angeca-eca, ag~dh~g-g~dh~g. Laj~ng parentah anyipat mariy~m p~panggungan. Binendrong bot~n k~nd~l-k~nd~l, nanging bot~n kenging. Sang Dipati taksih ngeca-eca anabuh carabal~n, tuwin balanipun sadaya inggih bot~n wont~n ingkang miris. Malah sami ura ura, wont~n kang anggambang tuwin cal~mpungan. Punapa malih y~n wanci siyang para ~stri inggih sami angintun dhat~ng lakinipun kang sami wont~n ing pabarisan pabitingan. Sar~ng katingalan dhat~ng tiyang Kump~ni laj~ng kasipat ing mariy~m, nanging bot~n wont~n kang kenging. Para ~stri wau inggih bot~n wont~n kang ajrih, sakeca ~ngg~nipun sami lumampah sarwi anggendhong c~nging tuwin sumbul. Ing waktu punika pabarisan ing Surabaya prasasat ab~biting pandonga aj~jagang pamuji. Mila makat~n, t~tiyang ing Surabaya jal~r ~stri sadaya sami kapr~di salat sarta kapr~di angaji kitab Kur'an dhat~ng Sang Dipati. Ing samangsanipun wont~n kang amiturut ing parentah wau, laj~ng kal~patak~n ing paos tuwin tak~r t~dhak, malah sami tampi ganjaran. Y~n pinuju tiyang padhusunan inggih sadhusun pisan kapradikakak~n. Milanipun sadaya sami ajrih asih dhat~ng Sang Dipati. Sar~ng prang punika sami n~ja anglabuhi p~jah amal~s kasaenanipun Sang Dipati. tinata, kalihan Dene ~ngg~nipun p~rang mariy~m punika laminipun pitung dint~n pitung dalu. T~tiyang ing Surabaya sami yuwana, bot~n wont~n kang sami kadhawahan ing mimis. Punapa malih pamondhokanipun ingkang sami kadhawahan mimis gutuk api, mimis bum, inggih bot~n wont~n kang pasah kab~smi, amargi Sang Dipati sang~t kumand~lipun ing Allah sarta sae ing pamb~kanipun. 339
Anunt~n kacariyos Panji Sur~ngrana kalih Panji Kartayuda, ~ngg~nipun minta sraya tiyang ing Bali dhat~ng. Pinanggihan wont~n ing Lamongan, anama Murah Panji Bal~l~ng, amb~kta bala s~wu, sakalangkung sinuba-suba dhat~ng Panji Sur~ngrana kalih Kartayuda sarta kathahing pang~bangipun. Panji Sur~ngrana sarta Kartayuda wau laj~ng sami angaturi uninga dhat~ng ingkang raka Sang Dipati, ingaturan amanggihana Murah Panji Bal~l~ng wau. Sang Dipati bot~n karsa amanggihi, nanging ingkang rayi kalih kin~n ab~bingaha ing srayanipun. Supados sampun ngantos mutik mantuk dhat~ng ing Bali. Ciptanipun Sang Dipati saupami benjing kas~s~r p~rangipun, tiyang ing Bali wau badhe kenging kaab~n p~rang. Ciptanipun Sang Dipati makat~n punika kalaj~ng kasiku ing Allah, sabab suda pangand~lipun ing Allah, angand~l dhat~ng s~samining tiyang, andadosak~n icale yuwananipun sal~b~ting prang. Pratandhanipun, kala Sang Dipati d~r~ng sum~r~p, y~n ingkang rayi k~kalih aminta sraya tiyang ing Bali, griya ing pabarisan Surabaya bot~n wont~n kang kab~smi dening mimis, utawi tiyangipun inggih bot~n wont~n kang sami kenging ing mimis. Sar~ng Sang Dipati anamp~ni ing dhat~ngipun tiyang ing Bali wau, bala ing Surabaya laj~ng kathah kang sami kenging ing mimis. Griya ing pabarisan inggih laj~ng kathah kang sami kab~smi dening mimisipun tiyang Kump~ni. G~ntos kacariyos Tuwan Kum~ndur sarta Amral apir~mbagan kalihan Ki Patih. Tuwan Kum~ndur wicant~n dhat~ng Ki Patih, "Rad~n Dipati, kadospundi prakawis p~rang punika? Y~n manggunga m~mriy~man kemawon, pandugi kula ing dal~m sawindu bot~n sag~d rampung p~rang puniki. Obat mimis kula bot~n wande badhe t~las. M~nggahing r~mbag kula prayogi p~rang dhadha, bilih kawon inggih sirna, y~n m~nang am~sthi ngukup, nanging tumunt~n wont~n kaw~kasanipun. Kalih dene tiyang sampun bot~n k~kirangan. Bala Kump~ni tuwin bala Jawi sampun kathah, g~gamanipun sampun mirantos." Kang dipun punapa, Tuwan Amral kalihan Ki Patih kapanujon manahipun. Laj~ng sami parentah anata baris. Ingkang dados panjawat kiwa Pangeran Cakraningrat akanthi t~tiyang ing Sum~n~p Pam~kasan, ing Gr~sik Sidayu, para bupati pasisir san~sipun sami dados panjawat t~ng~n. Ki Patih tunggil bala Kump~ni dados dhadha, kathahing bala tanpa wilangan. 340
Wondene Ki Dipati Jayapuspita inggih sampun sum~r~p y~n m~ngsahipun m~dal p~rang. Balanipun Sang Dipati inggih sampun katata, laj~ng sami anabuh tangara magut ing p~rang. Sakalangkung ramening p~rangipun, sabab sami ing purunipun. Swaraning sanjata sarta surak angobahak~n bumi, dhawahing mimis amindha jawah, kunarpa amb~lasah sa~ngg~n-~ngg~n. Bala Kump~ni kang tump~s kalih br~gada, kapitan W~landi kang p~jah anama Kapitan Krasbun. Lutnangipun kang p~jah k~kalih, anama Pan D~rlin, kalih Lutnang Pambandh~m. Bala pasisir tuwin bala Madura kang p~jah tanpa wilangan. Wondene Bala ing Surabaya kathah ingkang p~jah lan ingkang taksih g~sang. Bala kang sami p~jah ing paprangan wau warni warni, wont~n kang p~jah kenging g~gaman, saw~n~h p~jah s~singun~n aningali kunarpa kathah, wont~n kang p~jah ambu-ambun~n dening rah, wont~n kang p~jah sayah sarta kaluw~n, sabab ~ngg~nipun p~rang sadint~n muput. Anunt~n kasaput ing dalu, ingkang p~rang sapih sami mundur dhat~ng ing pabitinganipun. Sar~ng san~s ing dint~n Sang sabalanipun atilar kitha, Dipati lum~ngs~r dhat~ng sawetaning l~p~n. Amapan baris wont~n ing kori sak~th~ng. Kithanipun laj~ng dipun broki dhat~ng Kump~ni tuwin Ki Patih. Anunt~n b~bantunipun Kump~ni saking Jakarta dhat~ng wont~n ing ngriku. Kathahipun kalih br~gada, t~tindhihipun anama Mayor Gustap, kalih Kapitan Pard~m~s, tiga Lutnang Jakin, sakawan Kapitan Tonar. Jayapuspita Anunt~n Tuwan Kum~ndur wicant~n dhat~ng Ki Patih tuwin dhat~ng Amral, angajak magut p~rang malih, sabab kum~ndur wau bot~n sabaran sarta sang~t ing k~nd~lipun. Ki Patih sarta Amral anuruti. Ing enjingipun laj~ng sami ambidhalak~n ggaman. Tataning baris bot~n ewah, taksih kados sab~n. W~dalipun saking kitha andal~d~g kados toya m~dal saking rong. Wondene Sang Dipati Jayapuspita inggih sampun m~dal saking kori sak~th~ng sabalanipun, amapan wont~n sakil~ning l~p~n. Balanipun pinartiga. Kang saduman kad~k~k pangawat kiwa, t~tindhihipun anama Jaka Tangk~ban. Kang saduman kadam~l pangawat t~ng~n, t~tindhihipun Ki Ngab~i Jangrana, bala kang saduman dados dhadha, t~tindhihipun Sang Dipati piyambak, tinunggilak~n kalihan prajurit kaum. Sang Dipati wau agadhah prajurit dulangmangap kalih ~wu, kin~n rum~ksa wont~n wingkingipun. Anunt~n bala ing Kartasura sarta Kump~ni dhat~ng, laj~ng t~mpuh p~rang rame. Swaraning sanjata kados r~di r~bah, swaraning surak 341
amindha ampuhan. Bala ing Kartasura tuwin Kump~ni kathah kang p~jah, bala ing Surabaya inggih kathah ingkang p~jah. Ramening p~rang sarta kathahipun kang sami p~jah angungkuli ingkang sampun laj~ng sami p~rang rumak~t. Tuwan kalampahan. P~jah sanjata Kum~ndur sarta para up~sir tandangipun mubat-mabit an~r~gak~n bala, kang tin~rajang t~tump~san. Sang Dipati Jayapuspita anglela wont~n ing paprangan. Nanging taksih sakeca l~nggah pinayungan sarwi udud. Arasukan pranakan p~thak, udh~ng gilig wungu, anyamping limar, ingadh~p lare alit angampil up~t kalihan gant~n. Tuwan Kum~ndur sar~ng aningali dhat~ng Sang Dipati laj~ng angabani Kump~ninipun, kin~n ngarutug ing sanjata tuwin mariy~m. Nanging bot~n kenging. Sang Dipati angawe-awe sarwi wicant~n. "Kum~ndur! Majua mrene! Y~n obat mimismu ~nt~k usungana man~h!" Bala ing Surabaya ingkang dados panjawat t~ng~n t~tump~san. Ki Ngab~i Jangrana kapupu ing paprangan. Dene ingkang dados panjawat kiwa inggih sakalangkung rame p~rangipun, t~tindhihipun anama Jaka Tangk~ban. Balanipun kathah ingkang p~jah. Jaka Tangk~ban wau Jayapuspita kinarubut ing Kump~ni, sar~ng aningali Sang Dipati kinarutug ing sanjata, Jaka Tangk~ban enggal anilar pangamukipun, sum~ja amurugi dhat~ng panggenanipun Sang Dipati sarwi anumpak kapal. Nanging lampahipun kasangsang ing mimis tuwin j~mparing sarta pas~r. Kapalipun Jaka Tangk~ban malumpat. Laj~ng any~laki Sang Dipati, matur sarwi nangis angaturi mundur. l~r~na dhisik, aja angamuk." "Thole, Anunt~n Sang Dipati ingaturan uninga dhat~ng balanipun, y~n ingkang rayi Ki Ngab~i Jangrana kasambut ing paprangan, balanipun tump~s. Sang Dipati sar~ng mir~ng enggal nyandhak waos karsa angamuk, sarwi angatag prajuritipun Dulangmangap sarta prajurit Talangpati kalih ~wu. Sang dipati angandika, "Ayo bocah Dulangmangap Talangpati, ngamuk bar~ng lan aku. Padha m~r~ma bae cikb~n ilang marasmu. Ya iki patukoning swarga." Bala kang ingatag enggal mangsah, ambyuk angamuk rampak. Kang tin~rajang kathah p~jah, kang p~rang bangun rame malih. Para mantri tuwin prajurit kaum ing Surabaya sami matur dhat~ng Sang Dipati, sampun ngantos anyarirani prang, anj~n~ngana saking wingking kemawon. Sabab balanipun taksih kathah sarta taksih sami purun. Sang Dipati amangsuli, "Ing sadina iki aku ora k~na padha 342
kopalangi. Ayo bar~ng ngamuk!" Para mantri sarta para kaum wau laj~ng sami anglancangi ngamuk. An~rajang bala Kump~ni kathah ingkang p~jah. Mayor Gustap angabani Kump~ninipun kang sami angangge durbus kathahipun wolung dasa. Kang t~tump~san, sinusunan ing gurnat Ian gurnada. Tiyang ing Surabaya sangsaya kathah ingkang p~jah. Anunt~n para garwanipun Sang Dipati tuwin para santananipun ~stri sami kamir~ngan, y~n Ki Ngab~i Jangrana p~jah sarta bala ing Surabaya inggih kathah ingkang p~jah, para ~stri wau laj~ng sami nusul dhat~ng ing paprangan atawan tangis, sami anggarumung Sang Dipati ingaturan mundur, atata-tataa rumiyin. Sabab balanipun sampun kathah ingkang sami p~jah, akumpula kalihan Panji Sur~ngrana punapa dene Panji Kartayuda, nunt~n maj~nga p~rang malih. Sang Dipati sar~ng ginub~l ing para arum, sang~t kewran ing galihipun. Laj~ng mundur sabalanipun alon-lonan. Kump~ni bot~n ambuj~ng, angarutug ing sanjata saking kat~bihan sarta kasaput ing dalu. Kump~ni sarta bala ing Kartasura sami wangsul dhat~ng kitha ing Surabaya. Sang Dipati Jayapuspita wangsul dhat~ng ing kori sak~th~ng malih. tin~mpuh Ing daiunipun Panji Sur~ngrana kalih Panji Kartayuda sami sowan dhat~ng ingkang raka. Sang Dipati ingaturan lum~ngs~r saking kori ing sak~th~ng, anunggila kalihan Murah Panji Bal~l~ng wont~n Kapraban. Sang Dipati alon amangsuli, "Adhi, aku durung g~l~m any~nyambat p~rang ing wong liyan. Sam~ngko aku isih dh~m~n angadu p~rang wongku dhewe ing Surabaya. Calathumu iku ya wis b~n~r, sabab wongku ing Surabaya ming sathithik sarta wis ak~h kang padha mati p~rang, mungsuhku wong saka tanah Jawa k~he l~ksan. ~mbuh tik~le lan balaku ing Surabaya, nanging aku ora miris." Ingkang laj~ng anantun rayi k~kalih m~ksa angaturi k~ngs~r. Sang Dipati dhat~ng para l~lurahing kaum. Sar~hning badhe kumpul kalihan tiyang ing Bali, punapa bot~n ambatalak~n ing sabilipun. Para kaum wau atur wangsulanipun sami pradongdi. Wont~n ingkang matur y~n bot~n pikantuk ing prang sabil. Sabab t~tunggilan kalihan tiyang kapir. Sat~ngah wont~n ingkang matur pikantuk ing prang sabil, sanajan t~tunggilan kalihan tiyang kapir, sabab amitulungi ing p~rang, am~sthi bot~n ambatalak~n ing sabil. Kalih dene pikantuk omb~r angasokak~n bala. Laj~ng kathah kang sami matur amrayog~kak~n k~ngs~r. Sang 343
Dipati k~lu ing tiyang kathah, laj~ng bidhal saking ing kori sak~th~ng lan sabalanipun tuwin sarepot sadaya. K~nd~l wont~n kapraban kalih dalu, laj~ng dhat~ng ing kaputran. Wont~n ing ngriku amasanggrahan. Murah Panji Bal~l~ng inggih wont~n ing kaputran sabalanipun. Nanging pasanggrahanipun t~bih kalihan Sang Dipati. Wondene Tuwan Kum~ndur kalihan Amral punapa malih Ki Patih inggih sampun sami sum~r~p, y~n Sang Dipati k~ngs~r dhat~ng ing kaputran. Kum~ndur angajak ng~lud. Amral kalihan Ki Patih bot~n angr~mbagi, Kum~ndur adr~ng pangajakipun. Ki Patih sarta Amral anuruti. Kum~ndur laj~ng bidhal amb~kta Kump~ninipun kalih br~gada. Amral sarta Ki Patih tuwin para bupati bot~n wont~n kang tumut, amung sami anguruni bala kemawon, antawis gangsal ~wu. Lampahing barisipun Kum~ndur sampun dumugi ing kaputran, pin~thuk ing prang l~r~s. Baris ing Surabaya sum~ja mapan dhat~ng ing Wanakrama, panyananipun Kum~ndur tiyang Surabaya sampun kanji, bot~n sum~r~p y~n angg~lari, barisipun kum~ndur anglud. Sar~ng dumugi ing Wanakrama laj~ng pin~thuk ing p~rang. Panji Sur~ngrana kalihan Murah Panji Bal~l~ng anangk~bi saking kiwa t~ng~n. Bala Kump~ni kathah kang p~jah, sabab bot~n sag~d mikantukak~n mariy~m tuwin sanjatanipun saking pak~w~ding papan, sarta laj~ng tin~rajang saking laj~ng mundur ing ngiringan. Kump~ni kang p~jah sabr~gada, al~lumbungan. Bala ing Surabaya ang~lud. Kum~ndur mobat-mabit tandangipun, ~ngg~nipun angabani angaj~ngak~n. Nanging barisipun bot~n kenging kaaj~ngak~n. Balanipun para bupati urunan wau sampun sami lumaj~ng rumiyin dhat~ng ing kitha Surabaya. Ki Patih kalihan Tuwan Amral sar~ng sum~r~p y~n Kum~ndur kaplaj~ng, enggal ambidhalak~n barisipun sum~ja t~tulung, laj~ng k~p~thuk campuh p~rang kalihan m~ngsah. Barisipun Kum~ndur sampun b~nggang kalihan m~ngsah . Balanipun Sur~ngrana kalihan Murah Panji Bal~l~ng anunt~n mundur dhat~ng Wanakrama malih. Ki Patih sarta Amral sampun wangsul dhat~ng ing kitha Surabaya. Sar~ng sadint~n punika ugi Tuwan Amral as~ksi dhat~ng Ki Patih bab karisakanipun bala Kump~ni, amargi saking Kum~ndur ~ngg~nipun angab~n prang amuta tuli kemawon. Dados Kump~ni kathah ingkang sami p~jah sarta Ki Patih wau dipun t~dh~ni t~ndha namanipun. Sabab Tuwan Amral badhe angaturi s~rat dhat~ng ing Batawi amadulak~n 344
kal~patanipun Kum~ndur. Panyuwunipun Amral, Kum~ndur kakesahna saking pabarisan ing Surabaya. Bilih panyuwunipun wau bot~n katurutan, Amral badhe mutung mantuk dhat~ng nagari W~landi, sabab bot~n sag~d y~n t~tunggilan padam~lan kalihan Kum~ndur. Ki Patih inggih sampun anyukani t~ndha tangan sarta cap. Amral laj~ng kintun s~rat dhat~ng ing Batawi. Bot~n antawis lami angsal wangsulan, katarimah ing aturipun. Kum~ndur katimbalan P~rlos dhat~ng ing Batawi. Anunt~n b~bantu saking Kartasura dhat~ng wont~n ing Surabaya. Bupati ing Banyumas, ing Dhayaluhur, Pamr~d~n, ing Rema sampun sabalanipun, pin~rnahak~n pakuwonipun. t~tindhihipun Ki Tum~nggung Jayawinata Kacariyos srayanipun Pangeran Cakraningrat kang p~jah wont~n ing kapal, samangke dhat~ng wont~n ing Madura, anjujug ing Tunjungan. Pangag~ngipun anama Dewa K~tut, amb~kta bala tiyang Bali s~wu. Sar~ng dumugi ing Tunjungan, Dewa K~tut angsal pawartos y~n ingkang aminta sraya ing piyambakipun sampun p~jah wont~n ing baita kapal. Dewa K~tut sakalangkung ngungun, laj~ng parentah dhat~ng balanipun, kin~n amb~bahak nagari tuwin padhusunan ing Madura. Bala ing Nungsakambangan inggih laj~ng anjarah angrayah, t~tiyang ing Madura kagegeran, sami lumaj~ng dhat~ng Surabaya sum~ja sami ngaturi uninga ing gustinipun. Kala samant~n pabarisan ing Surabaya pinuju k~nd~l, bot~n wont~n ingkang p~rangan. Dene laminipun bala Kump~ni sarta Ki Patih ~ngg~nipun b~barisan wont~n ing Surabaya sampun sadasa wulan. Kala Sang Dipati Jayapuspita taksih wont~n sal~b~ting kitha Surabaya pitung wulan. Sar~ng Sang Dipati k~ngs~r dhat~ng Wanakrama punika laminipun sampun pitung wulan, laj~ng k~nd~l bot~n pagut-pinagut. Anunt~n kacariyos tiyang ing Madunt~n kang sami kaplaj~ng wau, sampun dumugi ing Surabaya, laj~ng matur ing gustinipun wiwitan dumugi w~kasan. Pangeran Cakraningrat enggal angaturi uninga dhat~ng Ki Patih sarta Amral. Dhawahipun Ki Patih, Pangeran Cakraningrat kin~n mantuk dhat~ng Madunt~n, angr~bata nagarinipun. Pangeran matur malih, "Sar~hning m~ngsah tiyang Bali kang wont~n ing Madunt~n amung sak~dhik, ~nth~ng linawan ing p~rang, kula badhe anglampahak~n adhi kula kemawon anama Rad~n Cakranagara, kala alit nama Rad~n Jimat. Kula piyambak prayogi wont~n ing ngriki, sabab 345
m~ngsah awrat ing ngriki." Ki patih sarta Amral inggih amar~ngi. Pangeran Cakraningrat laj~ng parentah dhat~ng Rad~n Cakranagara, kin~n angg~bag m~ngsah kang wont~n ing Madura, bin~ktanan bala s~wu. Rad~n Cakranagara sampun bidhal saking Surabaya, sar~ng dumugi ing Tunjungan laj~ng campuh p~rang rame, tiyang Madura tuwin tiyang Bali kathah kang sami p~jah. Ing sak~nd~ling p~rang Rad~n Cakranagara laj~ng dipun bujuk dhat~ng Dewa K~tut. Rad~n Cakranagara inggih sampun kenging kabujuk, kumpul kalihan Dewa K~tut. Sakalangkung sinuba-suba, Rad~n Cakranagara laj~ng kaangkat nama Pangeran Cakraningrat, ang~br~ki kitha ing Madura, tiyang ing ngriku sampun sami suyud. Ingkang kadadosak~n p~patih nama Rad~n Sewanagara. Kala samant~n sampun katur dhat~ng Pangeran Cakraningrat kang wont~n ing laj~ng katur dhat~ng Amral tuwin Ki Patih, y~n Rad~n Surabaya, Cakranagara ambalik, kumpul kalihan tiyang ing Bali, sampun anama Pangeran Cakraningrat Tuwan Amral kalihan ki patih tuwin para bupati sadaya laj~ng ing p~rang salah satunggil. sami pir~mbagan sum~ja amungkasi Ingkang pinanggihing r~mbagipun m~ngsah ing Madura k~panggih ing wingking, m~ngsah kang wont~n ing Wanakrama kang badhe kapungkasan rumiyin. Tuwan Amral nunt~n amarentahi Mayor Gustap, kin~n angg~bag m~ngsah ing Wanakrama, angirit Kump~ni kalih br~gada, sarta para bupati sabalanipun sadaya. Tuwan Amral kalihan Ki Patih bot~n tumut, kantun wont~n ing kitha Surabaya sarta bala saw~tawis. G~gamanipun Tuwan Mayor sampun bidhal saking ing ngriku, andal~d~g kados toya l~p~n banjir, kathahing bala tanpa wilangan. Bala Kump~ni kados m~ndhung, kang min~ngka cal~r~t g~byaring sanjata kasorotan ing raditya, busananipun bala Jawi awarni warni kados s~kar sataman. ing Wanakrama. Wondene barisipun Sang Dipati Jayapuspita inggih sampun amapan sajawining pabitingan sarta prajurit Bali. Ingkang anindhihi Panji Sur~ngrana kalihan Panji Kartayuda, laj~ng campuh p~rang rame, kathah kang sami p~jah, b~bathang angg~lasah. Balanipun Sang Dipati Jayapuspita ap~s p~rangipun, sabab kumpul kalihan tiyang Bali, san~s kalihan kala d~r~ng kumpul. Dhasar karoban tandhing, para mantri sarta para santananipun Sang Dipati kathah kang sami p~jah. Balanipun Mayor Lampahing baris sampun dumugi 346
Gustap amung sak~dhik kang sami p~jah. Sang Dipati Jayapuspita anj~n~ngi saking ing pabitingan. Sar~ng aningali balanipun kathah kang sami p~jah, laj~ng m~dal angaj~ngak~n bala ing sakantunipun, nanging kados s~sulung mal~bu ing g~ni, balanipun Sang Dipati laj~ng sami mundur dhat~ng ing pabitingan, sarta kasaput ing dalu. Barisipun Tuwan Mayor k~nd~l sajawining bitinge Sang Dipati ragi t~bih. S~janipun Tuwan Mayor ing siyangipun malih badhe angrurah biting. ingaturan pir~mbagan dhat~ng para santananipun. Sang Dipati ingaturan k~ngs~r dhat~ng ing Japan. Papanipun wiyar cak~t l~p~n ag~ng, prayogi y~n kadam~la tata-tata sarta kakl~mpaka bala, sabab ing Wanakrama punika kasompok~n. Sang Dipati inggih miturut ing pir~mbag wau, laj~ng angundhangi balanipun tuwin r~repot kin~n sami pradandosan. ing Sar~ng ing wanci bangun enjing Sang Dipati bidhal saking Wanakrama samak Pandhe, sapanunggilanipun bot~n kantun, tunggil r~repot sami lumampah ing ngaj~ng. Sang Dipati lumampah ing wingking. Kala samant~n balanipun Sang Dipati antawis taksih pitung ~wu, sabab salam~nipun p~rang punika balanipun Sang dipati bot~n wont~n kang t~luk satunggil tunggila. Lampahipun Sang Dipati wau yen dipun sawang kados praja angalih panggenan. Tuwan Mayor sar~ng sum~r~p, y~n Sang Dipati oncat, laj~ng ambuj~ng. Sang Dipati anadhahi sarwi lumampah, bilih Kump~ni am~lak balanipun Sang Dipati nol~h angandh~gi. Kump~ni nunt~n wangsul ang~bruki biting ing Wanakrama, laj~ng mantuk dhat~ng ing kitha Surabaya. Lampahipun Sang Dipati sampun dumugi ing Japan. Laj~ng ab~biting sarta anya~ni prajuritipun. Sar~ng ing wanci dalu Sang Dipati Jayapuspita sabalanipun. sayang, tukang Kala samant~n Ki Patih Cakrajaya laj~ng apir~mbagan kalihan Amral, prakawis m~ngsah kang wont~n ing Madura. Ki Patih laj~ng angr~bat amarentahi nagarinipun ing Madura, sarta k~kanthenan para bupati pasisir saw~tawis sabalanipun. Ingkang kadadosak~n senapati Mayor Gustap, amb~kta Kump~ni sabr~gada, kapitanipun k~kalih, kang satunggil anama Kapitan B~sing, kalih Kapitan Tonar. Anunt~n sami bidhal saking Surabaya. Sar~ng dumugi ing Madura laj~ng campuh p~rang wont~n ing Malaya. Balanipun Pangeran Cakraningrat tuwin bala pasisir kathah kang p~jah dening tiyang Bali. Nunt~n tinulungan prajurit Kump~ni, tiyang Bali kathah kang p~jah. Dewa K~tut dhat~ng Pangeran Cakraningrat kin~n 347
sabalanipun lumaj~ng dhat~ng kitha ing Tunjungan. Kump~ni sarta bala Madura anglud. Laj~ng campuh p~rang rame, kathah kang sami p~jah. Sar~hning tiyang ing Bali karoban lawan, Dewa K~tut sabalanipun nunt~n lumaj~ng ngal~r ngetan, laj~ng numpak baita, sum~ja mantuk dhat~ng ing Bali. Rad~n Cakranagara kalihan Rad~n Sewanagara bin~kta dhat~ng ing Bali. Tuwan Mayor sakump~ninipun kathah ~ngg~nipun angsal jarahan tuwin b~boyongan. Laj~ng bin~kta wangsul dhat~ng Surabaya. Pangeran Cakraningrat taksih angantun wont~n ing Madura anata nagarinipun. Ki patih sarta Amral laj~ng anglampahak~n utusan dhat~ng ing Kartasura angaturak~n b~boyongan saking Madura wau, sarta angaturak~n putra garwanipun Pangeran Cakraningrat kang p~jah wont~n ing kapal. Utusan inggih sampun lumampah, bot~n lami nunt~n wangsul dhat~ng ing Surabaya sarta amb~kta nuwala sakawan. Kang k~kalih kaparingak~n dhat~ng Rad~n Suryawinata kalih Cakrawinata, kadadosak~n bupati ing Surabaya. Kang satunggil kaparingak~n Ki R~ngga Pramana, kadadosak~n bupati ing Lamongan. Kang satunggilipun dhat~ng p~patih ing Jipang, kang anama Ki S~ngka, kaganjar nagri ing Jipang, kaparingan nama Tum~nggung Mataun. Sabab Ki S~ngka punika panakawanipun Sang Prabu kala taksih kapug~ran. Priyantun sakawan wau inggih sampun kamupakatak~n ing para bupati sadaya. G~ntos kacariyos Sang Dipati Jayapuspita ingkang wont~n ing Japan sas~dh~r~kipun, sarta Murah Panji Bal~l~ng inggih wont~n ing Jipang. Nanging pondhokipun t~bih lan Sang Dipati. Kala samant~n Murah Paji adarbe panyuwun dhat~ng Sang Dipati. Ingkang rayi k~kalih, Panji Sur~ngrana kalih Panji Kartayuda, punika kabucala namanipun panji. Bilih Sang Dipati bot~n anuruti panyuwunipun, Murah Panji Bal~l~ng sum~ja mutung mantuk dhat~ng ing Bali lan sabalanipun. Sang Dipati inggih anuruti, ingkang rayi satunggil sampun ka~lih nama D~mang Kartayuda, nanging Panji Sur~ngrana Sang Dipati bot~n purun y~n ang~liha namanipun Panji, sabab pat~dhanipun Sang Prabu kala wont~n ing Samawis. Murah Panji inggih sampun narimah. Anunt~n Sang Dipati parentah dhat~ng D~mang Kartayuda, kin~n angirupi tanah m~ncanagari sawetaning r~di Lawu sadaya. D~mang Kartayuda inggih sampun lumaksana, amb~kta bala dhomas. Ing tanah m~ncanagari sampun nungkul sadaya dhat~ng D~mang Kartayuda, 348
sarta sampun ag~ng barisipun apakumpulan ing Madiun. D~mang Kartayuda laj~ng amatah mantri k~kalih anama Ngab~i Tambakbaya kalih Wiratanu, kinanthenan tiyang ing Pranaragi, kin~n an~lukak~n ing Kaduwang, ing Wiraka, S~mbuyan tuwin ing Pacitan. Mantri kkalih enggal bidhal. Ing tanah Kaduwang, Wiraka wau inggih sampun sami suyud. Ki D~mang Kartayuda sabalanipun laj~ng bidhal dhat~ng ing Jagaraga, apacak baris wont~n ing dhusun Kiping. Cucuking p~rang abaris ing Kalimungkung. Tiyang ing Sukawati sawetaning b~nawi sampun sami nungkul sadaya, wont~n kang sami ngili dhat~ng ing Kartasura. T~tiyang ing nagari Kartasura sami g~g~r, sarta sampun katur ing Sang Prabu, y~n tiyang tanah m~ncanagari sami ambalik, tuwin tiyang ing Sukawati, Kaduwang, ing Laroh sampun sami nungkul dhat~ng m~ngsah. Padhusunan kathah kang risak kajarah karayah. sabab putranipun k~kasih kang nama Pangeran Dipati Purbaya punika dados prakawis kalihan Kump~ni, sar~hning tiyang Kump~ni wau sami anggadhahi kuwatos dhat~ng Pangeran Purbaya, dados agadhah panyuwun dhat~ng Sang Prabu, g~gadhuhanipun Pangeran Purbaya tanah ing Banyumas, ing Dhayaluhur, ing Pamr~d~n, ing Rema, ing Bag~l~n, punika inggih kapundhuta, kori b~butulan ing kadhaton kang dhat~ng ing Purbayan kabuntua, supados sudaa kuwatosipun tiyang Kump~ni. Mila Sang Prabu sang~t ~ngg~nipun prihatos. Sabab punika putra k~kasih sarta and~ling prang, kinalulutan ing para kadang sarta t~tiyang sanagari ing Kartasura. Kala samant~n Sang Nata pinuju susah galihipun, sami dipundhuta tuwin mariy~mipun Sar~ng Sang Nata mir~ng y~n m~ngsah sampun angancik sawetaning b~nawi, laj~ng parentah dhat~ng ingkang putra k~kalih kang anama Pangeran Dipati Balitar kalih Pangeran Dipanagara. Pangeran Balitar kin~n angundurna m~ngsah kang wont~n ing Kaduwang, kinanthenan bupati l~b~t sabalanipun sarta prajurit kaparak. Pangeran Dipanagara kin~n am~thukna m~ngsah kang wont~n ing Kiping, bin~ktanan tiyang Gowong, Kalang tuwin arahaning dhusun tanah Pajang. Putra k~kalih sar~ng ~ngg~nipun bidhal. Sar~ng lampahipun dumugi ing Samanggi, laj~ng p~pisahan. Pangeran Balitar mangidul anjog ing Laroh, laj~ng dhat~ng ing Kaduwang, m~ngsahipun bot~n am~thukak~n p~rang, mundur dhat~ng ing Pranaragi. Wondene 349
Pangeran Dipanagara mangal~r, laj~ng apacak baris wont~n ing dhusun Garompol, aj~ng-aj~ngan kalihan m~ngsahipun ing Mungkung. Anunt~n utusanipun Sang Prabu amat~dhani s~rat. Sampun tinamp~n dhat~ng Pangeran Dipanagara, ung~ling ngalamatipun, "Kulup Dipanagara, layang iki aja sira ungkabi, banjur w~hna dhewe marang kakangira Si Dipati Jayapuspita, ing kono besuk sira wacaa wong loro." Pangeran Dipanagara sasampunipun maos ngalamat, laj~ng karaos ing galihipun, sabab kala rumiyin sampun d~n l~l~j~mi dhat~ng ingkang rama, utawi kalanipun mangkat ngalurug punika inggih kadhawahan amb~ktaa garwa putranipun. Dangu-dangu Sang Pangeran amupus ing galih, mad~g suranipun sarta s~mu bingah, pangeran laj~ng animbali ipenipun anama Rad~n Wiradirja, kin~n amanggihi D~mang Kartayuda kang abaris ing Kiping. Wiradirja wau sampun d~n bisiki ingkang dados karsanipun Sang Pangeran. sampun k~panggih kalihan D~mang Kartayuda, laj~ng amratelakak~n ing saw~w~lingipun Pangeran Dipanagara. Ki D~mang Kartayuda sar~ng mir~ng sang~t bingah ing manahipun. Rad~n Wiradirja sampun Sampun k~panggih kalihan winangsulan gustinipun, matur ing kawitan dumugi w~kasan. Ing sap~ngk~ripun Rad~n Wiradirja Ki D~mang Kartayuda laj~ng bidhal saking Kiping sabalanipun. Sum~ja m~thuk sar~ng lampahipun cak~t kalihan barisan ing Garompol, laj~ng anitir b~ndhe sarwi surak-surak. Balanipun Pangeran Dipanagara g~g~r, laj~ng sami atata baris. Rad~n Wiradirja enggal mangkat dhat~ng Kiping, laj~ng kin~n mantuk. ing Pangeran Dipanagara, Pangeran ngandika s~ru, "Bocahku kab~h! Ajana obah, aku ar~p and~l~ng dhewe marang mungsuh iku. Pangeran laj~ng anitih kuda, ingiring abdi pitu sami k~kapalan, anyand~r dhat~ng panggenaning m~ngsah. Sampun k~panggih kalihan D~mang Kartayuda sarta sang~t suka ing kalih-kalihipun. D~mang Kartayuda laj~ng anuduh bupati ing Madiun, kin~n angrabas~ng pabarisan ing Garompol. Bupati ing Madiun enggal mar~p~ki pab~bitingan. Pabarisanipun Pangeran Dipanagara g~g~r, sami lumaj~ng ing sapurug-purug. Kantun para abdi tuwin garwa putranipun Sang Pangeran. Sampun sami pinondhongan dhat~ng bupati ing Madiun. Pangeran Dipanagara kalihan D~mang Kartayuda wau laj~ng dhat~ng ing Madiun. Ing dhusun Mungkung mriku taksih 350
dipun d~k~ki b~barisan ing saw~tawis, t~tindhihipun mantri k~kalih anama R~ngga Macanloka kalih Ki K~bo Kabiri. Sar~ng Pangeran Dipanagara sampun dumugi ing kitha Madiun, Ki D~mang Kartayuda laj~ng anglampahak~n utusan dhat~ng ing Japan angaturi uninga ing Sang Dipati, yen Pangeran Dipanagara sampun kumpul kalihan piyambakipun, sum~ja k~panggih kalihan Sang Dipati. Utusan sampun lumampah dumugi ing Japan. Sang Dipati Jayapuspita sar~ng anamp~ni pratelaning utusan sakalangkung suka manahipun, enggal bidhal sabalanipun sum~ja m~thuk ing Pangeran. Murah Panji kang saw~g dhat~ng ing Bali kathahipun s~wu, t~tindhihipun anama Dewa Agung, inggih sami tumut m~thuk. Sar~ng lampahipun dumugi antawis ing Kadhiri kalihan ing Japan, laj~ng r~r~p amasanggrahan. Wondene Pangeran Dipanagara kalihan D~mang Kartayuda inggih sampun bidhal saking Madiun. Para garwanipun sami katilar wont~n ing ngriku. Lampahipun sampun k~panggih kalihan Sang Dipati laj~ng sami r~rangkulan, tuwin kalihan Murah Panji Jayapuspita, Bal~l~ng inggih sami bag~k-binag~kak~n. Laj~ng sami tata l~nggah. Sang Dipati matur alon sarwi m~s~m. "Engg~r, kula bot~n nyana y~n k~panggih kalihan sampeyan. Bingahipun manah kula upam~nipun tiyang sakit, m~h dumugi ing antakanipun, anunt~n waluya sadaya. Sarawuh sampeyan punika kang min~ngka usada." Pangeran m~s~m sarwi angulungak~n s~rat b~bktanipun. Sang Dipati anamp~ni laj~ng binuka, winaos g~ntos kalihan Sang Pangeran. Suraosipun, "Kulup Jayapuspita, ingsun amaringi kanthi marang sira, adhinira Si Dipanagara, sarta ingsun wis anglilani marang sira ing am~ngkua Balambangan. Sira w~ngkua wong loro, nanging aja kongsi nyorok sakuloning Gunung Lawu." S~rat laj~ng g~ntos kawaos dhat~ng Murah Panji Bal~l~ng utawi D~mang Kartayuda sarta Sur~ngrana, sadaya sami suka manahipun. Laj~ng sami r~r~p wont~n ing ngriku ngantos sat~ngah wulan. ing tanah wiwit ing Gunung Lawu sapangetan Sar~ng satunggiling dint~n Sang Dipati angundhangi ing balanipun sadaya, kin~n sami an~ks~ni y~n Pangeran Dipanagara kaangkat jum~n~ng Nata aj~juluk Pan~mbahan H~rucakra Senapati ing Ngalaga Ngabdurrahman Sayidin Panatagama, am~ngku tanah sawetaning Gunung Lawu sapangetan, mangidul mangal~ripun tandh~s sagant~n. Jayapuspita asalin nama Dipati Panatagama, Panji Sang Dipati 351
Sur~ngrana kaangkat nama Dipati Natapura, D~mang Kartayuda Jaka Tangk~ban kanamakak~n kaangkat nama Dipati Sasranagara, Tum~nggung Jangrana, pan~mbahan wau sampun d~n aturi upacara Ingkang kawan atus tiyang Bali, kaprabon sarta bala pitung atus. ingkang tigang atus tiyang Surabaya, laj~ng sami pir~mbagan bab p~rang. Sang Dipati Panatagama matur alon. "Angg~r, sampeyan kula aturi ngadhaton ing Kadhiri eca atine kemawon. Dene prakawis ing p~rang ang~mungna adhi kula k~kalih, tiga pun Jangrana." Pan~mbahan amangsuli, "Kakang, kula bot~n purun angeca-eca, sum~ja s~sinau supados sum~r~p pratingkahing p~rang, amung pun kakang Dipati Sasranagara tumuta ing kula, kula dam~l kanthi. Dene tanah ingkang kula w~ngku wiwit ing r~di Lawu mangetan wat~s b~nawi ing Kadhiri sapangetan kula sumanggakak~n pun kakang." Sang Dipati inggih anyumanggakak~n ing karsanipun Pan~mbahan. Laj~ng sami bidhal p~pisahan. Pan~mbahan sum~ja dhat~ng Madiun. Sang Dipati wangsul dhat~ng Japan, laj~ng parentah dhat~ng Ki Dipati Natapura kalih Ki Tum~nggung Jangrana, kin~n banj~l ing p~rang dhat~ng ing Surabaya. Ki Dipati Natapura kalih Jangrana inggih enggal bidhal sabalanipun, abaris ing dhusun Ki Sapanjang. Ing sab~n dint~n tansah ap~rang, g~ntos lurug-linurugan kalihan bala ing Kartasura tuwin Kump~ni kang sami baris wont~n ing Surabaya. ing Kadhiri, wiwit b~nawi Wondene Pan~mbahan H~rucakra kalihan Dipati Sasranagara inggih sampun dumugi Ing ngriku sampun ag~ng pabarisanipun. Dipati Sasranagara laj~ng amupakatak~n dhat~ng tiyang ing pabarisan ngriku, y~n Pangeran Dipanagara sampun jum~n~ng Nata, am~ngku tanah sawetaning r~di Lawu, angadhaton ing Madiun. Pamugarining p~rang Dipati Sasranagara. ing Madiun. Kala samant~n Pangeran Dipati Balitar, kang abaris ing Kaduwang, sampun mir~ng, pawartos y~n ingkang raka Pangeran Dipanagara ambalik, sampun jum~n~ng Nata angadhaton ing Madiun. Pangeran Balitar enggal utusan angaturi uninga ing Sang Prabu. Sang Nata sar~ng sampun anamp~ni pratelaning utusan, sakalangkung gugup galihipun. Laj~ng andhawahi bupati g~dhong sabalanipun, kin~n bantu dhat~ng ing Kaduwang. Dhawahipun Sang Nata Pangeran Balitar andikakak~n ngangs~g dhat~ng ing Pranaraga. Lampahipun bupati g~dhong wau sampun dumugi ing Kaduwang. Pangeran Balitar inggih laj~ng bidhal 352
sabalanipun sum~ja ngangs~g dhat~ng Pranaragi. Pangaj~nging baris ing dhusun Kandh~g, antawisipun ing Pranaragi sampun dumugi kalihan Madiun. Ingkang dados and~lipun baris ing Kablitaran anama Ki Garwak~ndha, kalih S~cadirana, tiga Panji Tohpati. Wondene Pan~mbahan H~rucakra inggih sampun sum~r~p, y~n dipun lurugi, Ingkang dados laj~ng bidhal t~tindhihing baris Dipati Sasranagara, anitih maesa bule sampun nate dinam~l p~rang. Pan~mbahan anj~n~ngi saking kat~bihan kemawon, sabab sang~t lings~mipun dhat~ng ingkang rayi. sabalanipun saking ing Madiun. Baris ing Kablitaran kalihan baris ing Madiun laj~ng campuh ing p~rang sakalangkung rame. Kathah kang sami p~jah, bala ing Madiun nunt~n kaplaj~ng, ing Kablitaran dipun tindhihi gustinipun piyambak. Milanipun sami k~nd~l nunt~n wangsul k~nd~l amasanggrahan ing kitha Pranaragi. Baris ingkang dados pangaj~ng taksih wont~n ing dhusun Kandh~g. sabab p~rangipun rungak-rungak. Bala p~rangipun. Pangeran Balitar wau Anunt~n wont~n utusanipun Sang Prabu animbali Pangeran Balitar, sabab Sang Nata g~rah sang~t. Pangeran Balitar inggih nunt~n bidhal sabalanipun ag~gancangan, sampun dumugi ing Kartasura. Kala samant~n Sang Nata g~rahipun sangsaya sang~t sarta sum~r~p y~n badhe dumugi ing jangji, puput panj~n~nganipun. Laj~ng animbali Kapitan W~landi ingkang jagi ing Kartasura anama Kapitan Jaswa, inggih sampun dhat~ng wont~n ing kadhaton, al~nggah cak~t. Sang Nata angandika, "Kapitan, layang ingsun iki dik~bat kiriman marang ing Batawi, karo dene w~kas ingsun marang sira, y~n ingsun wis tin~kakake ing jangji, putraningsun Ki Dipati Anom sira g~nt~kna marang ingsun. Ing saupama Ki Dipati Anom ora nana, iya Si Dipati Purbaya sira ad~g~na Nata. Ing saupama putraningsun loro mau ora nana, Si Adipati Balitar kang ingsun lilani gumantia ingsun jum~n~ng Nata. Y~n t~lu pisan ana, iya putraningsun kang tuwa dhewe sira angkata jum~n~ng Nata." Kapitan Jaswa matur sandika, laj~ng m~dal anglampahak~n s~rat enggal-enggalan. Sang Nata anunt~n animbali putranipun sarta ingkang rayi k~kalih, anama Pangeran Arya Mataram kalih Pangeran Arya Panular, sampun sami dhat~ng angadh~p ing dagan. Pangeran k~kalih laj~ng kaawe l~nggah cak~t. Sang Nata ngandika b~bisik. "Adhi mas sakarone, w~kas ingsun marang sira, y~n ingsun wis tin~kakake ing jangji, kang ingsun 353
lilani angg~ntenana ingsun jum~n~ng Nata am~ngku ing tanah Jawa, putraningsun t~t~lu iku ing salah sawiji, ~ndi kang pinar~ng duwe b~gja kalilan dening Allah, siji Ki Adipati Anom, loro Ki Purbaya, t~lu Si Dipati Balitar. Y~n padha anane ya kang tuwa dhewe, sapa kang angg~nt~ni ingsun jum~n~ng Nata ang~monga marang sadulure kab~h, lan sira dibisa ang~mong marang anak-anakira kab~h." Ingkang rayi k~kalih matur sandika sarwi angusapi waspa. Sang Nata angandika malih dhat~ng Pangeran Dipati Anom kalihan Pangeran Purbaya, "Kulup sakarone, ingsun titipi adhinira Si Balitar, aja kongsi padha sira larakake atine, wis padha dib~cik k~ria." Sang Nata nunt~n seda, swaraning tangis gum~rah, layon sampun siniraman sarta kasalatak~n ing para khaji tuwin ngulama, laj~ng bin~kta kasar~kak~n ing Magiri, sin~ngkalan 1643. Sap~ngk~ring layon Pangeran Dipati Anom laj~ng ang~br~ki ing kadhaton. Sar~ng ing dint~n S~n~n para bupati mantri sapangandhap tuwin para putra santana sampun sami p~pak sowan wont~n ing pag~laran, tuwin ki pangulu saprikancanipun para khaji ngulama inggih sampun sami sowan wont~n ing pag~laran. Anunt~n Pangeran Dipati Anom miyos saking kadhaton, k~kanth~n asta kalihan Kapitan Jaswa, ginar~b~g ing para arum. Laj~ng pinarak ing dh~dhampar gadhing wont~n ing bangsal pangrawit. Kapitan al~nggah ing kiwanipun Sang Prabu. Kapitan laj~ng maos s~rat kang saking Batawi, sar~ng sampun ing pamaosipun, Pangeran Arya Mataram laj~ng ngad~g dumugi wont~n ing wingkingipun Sang Prabu sarwi angandika s~ru. padha bupati an~ksenana, y~n angg~r Pangeran Dipati Anom angg~nt~ni ingkang rama jum~n~ng Nata am~ngku ing tanah Jawa. Aj~juluk Kangj~ng Susuhunan Prabu Mangkurat Senapati ing Ngalaga Ngabdurrahman Saidin Panatagama, angadhaton ing Kartasura. Bala ing Kartasura sami sumaur p~ksi sadaya. Kyai pangulu sapanunggilanipun sami andonga jumurung. Bala Kump~ni sami urmat sarta bala angung~lak~n mariy~m tuwin sanjata ambal-ambalan. Para santana bupati mantri laj~ng ngujung ing sukunipun Sang Prabu. Sang Nata anunt~n kondur angadhaton. Wondene parentahipun Sang Prabu punika inggih bot~n ewah, taksih kados ingkang rama swargi, utawi y~n pinuju ing dint~n S~n~n K~mis sarta S~tu Sang Nata inggih miyos. Kala samant~n Sang Nata utusan amat~dhani s~rat dhat~ng Ki Patih "Heh sarupane mantri sapangisor kab~h, Jawi laj~ng 354
Cakrajaya kang wont~n ing Surabaya, aparing pariksa y~n ingkang rama seda, sariranipun kang angg~ntosi jum~n~ng Nata. Ki Patih Cakrajaya kadhawahan t~t~pa baris wont~n ing Surabaya, sampun ngantos mantuk y~n d~r~ng sampurna p~rangipun. Utusan wau inggih enggal mangkat saking Kartasura. Sang Prabu laj~ng anjunjung Ki Kartanagara kadadosak~n p~patih l~b~t, min~ngka sisihipun Ki Patih Cakrajaya. Ki Martadipa kadadosak~n bupati g~dhong, kaparingan nama Tum~nggung Mangunnagara. Carik Bajra kaparingan nama Tum~nggung Tirtawiguna. Santananipun Sang Prabu saking ing Matawis, putranipun Pangeran Pringgalaya Matawis, anama Rad~n Natawijaya, kadadosak~n panewu pamij~n, kaparentah Sang Nata piyambak. Ki Tum~nggung Sumabrata p~jah, anakipun jal~r kadadosak~n mantri, anama Ngab~i Kartinala. Kala samant~n ingkang rayi Sang Prabu k~kalih, ingkang nama Pangeran Dipati Purbaya kalih Pangeran Dipati Balitar, sami kapundhut upacaraning Pangeran Dipati, kataksihak~n upacara kasantanan kemawon. tuwin g~gadhuhanipun nagari ing Balora inggih sami kapundhut ing Sang Prabu. Pangeran Dipati Balitar sang~t sakit ing galihipun, kaw~wahan wont~n ingkang amb~bangus, abdinipun kang nama Ki Garwak~ndha, punika kang angadon- adoni awon. Pangeran Balitar kapurih angr~bata karaton ing Kartasura, mila Ki Garwak~ndha wau makat~n. Sabab anakipun jal~r kang nama Ragum kinunjara ing Sang Prabu, dosanipun angr~sahi ing kadhaton. Pangeran Balitar laj~ng angg~gabah bala sarta kakl~mpak g~gamaning p~rang, balanipun w~tawis s~wu gangsal atus, win~l~g ing dana buja. Sarta g~gadhuhanipun prajurit Jagasura Ing wanci dalu Pangeran Bali tar angaturi ingkang paman Pangeran Arya Mataram. ing dal~m. Inggih sampun dhat~ng pinanggihan Pangeran Balitar alon matur, "Paman, mila sampeyan kula aturi, kadospundi awak kula punika? Dene tansah asakit manah kula. Putra j~ngandika Ki Lurah punika sang~t t~m~n ~ngg~nipun siya-siya dhat~ng kula, bot~n angestokak~n w~w~lingipun Kangj~ng Rama swargi. Wondene kula sa~stunipun inggih badhe supe ing sadh~r~k s~puh, kula sum~ja angr~bat karaton ing Kartasura." Pangeran Arya Mataram t~bah jaja sarta amangsuli. makat~n punika bot~n prayogi, bapa. g~g~ntosing Dhasar sabab sadulur dados Nata, wajib "Angg~r, s~puh punika ing tinurut 355
saparentahipun. Sar~hning kula punika tiyang g~rang, pant~s y~n dadosa p~palang, tiyang gaplok dados p~pathok. Y~n kenging kula aturi sampeyan sampun ngantos adam~l r~ngkaning nagari. Ing tanah Jawi prayogi kadam~la kamukt~n lan sas~dh~r~k sampeyan. Am~sthi ag~ng bar~kahipun. Sampun ngantos wont~n kang bonc~ng piker. Punapa malih raka j~ngandika Pangeran Dipanagara kang sampun balela punika inggih prayogi kaaturana kondur dhat~ng Kartasura, atuta lan para tiyang alit eca manahipun." sadh~r~kipun. Dados nagarinipun k~rta, Pangeran Balitar angandika malih, "Paman, pangandika sampeyan punika inggih l~r~s. Y~n kakang Prabu bot~na adam~l sakiting manah kula, sar~hning sang~t ~ngg~nipun asiya-siya, y~kti singa tiwasa ar~bat kamukt~n. Dene sampeyan piyambak k~dah angl~r~sak~n kakang Prabu. Inggih sakarsa sampeyan, sampeyan m~ngsa ngilonana kuia, sabab kula tiyang dama m~skin. Am~sthi sampeyan angiloni putra j~ngandika Ki Lurah, ingkang sag~d am~munjung sarta amukt~kak~n ing tiyang s~puh." Pangeran Arya Mataram sumaur sarwi b~ngis. "Ah ~nggih ~mpun punapa ing sakarsa dika. Sar~hning kula puniki tiyang s~puh, inggih am~malangi ing karsa sampeyan ingkang bot~n pant~s. Bilih bot~n kenging inggih sum~ngga. Tiyang b~gja utawi cilaka badhe sampeyan lampahi piyambak. Nanging w~ling kula sampeyan at~tarosana dhat~ng raka j~ngandika Pangeran Dipati Purbaya, sabab punika sadh~r~k sampeyan s~puh, kuwawi y~n amitulungana dhat~ng sampeyan. Dhasar sugih bala digdaya ing p~rang, kinalulutan ing tiyang sanagari." "Inggih paman, kula m~ngsa angungkurna ing sabarang prakawis dhat~ng Kangmas Purbaya." Pangeran k~kalih wau ing Purbayan. Sadhat~ngipun ing ngriku laj~ng amratelakak~n ingkang badhe dados kaniyatanipun Pangeran Balitar. Pangeran Purbaya sar~ng mir~ng sang~t kewran ing galihipun. Ag~r~ng-g~r~ng sarwi angusap jaja, sang~t w~las dhat~ng ingkang rayi Pangeran Balitar, sabab ingkang rama swargi awantos-wantos ~ngg~nipun anitipak~n Pangeran Balitar, sampun ngantos sakit manahipun. Nanging Pangeran Purbaya wau sang~t ing tr~snanipun dhat~ng ingkang raka Sang Prabu. Pangeran Balitar amangsuli, laj~ng sami dhat~ng 356
Pangeran anunt~n ngandika piyambak. "Yen dakpikir-pikir, luput ing sakaro-karone. Kakang Prabu kurang pang~monge marang adhine, Si Balitar iki kurang panarimane." Pangeran Balitar matur dhat~ng Pangeran Arya Mantaram. "Paman, kalanipun upacara kula kapundhut, bot~n dados sakipun manah kula, nanging sar~ng g~gadhuhan kula siti dhusun sami dipun dhadhali, punika sang~t sakiting manah kula, sabab andadosak~n k~kirangan ingkang kula t~dha ing saanak bojo kula sarta rencang kula sadaya." Engg~nipun pir~mbagan anunt~n sami bibar, mantuk ing dal~mipun piyambak. Pangeran Balitar wau inggih bot~n sag~d ical sakiting galihipun, tata-tata g~gamaning prang. sarta bot~n k~ndhat ~ngg~nipun ingkang jum~n~ng wont~n ing Madiun. Sampun mir~ng pawartos y~n ingkang rama seda, ingkang Pangeran Dipati Anom. Pan~mbahan anunt~n bidhal sabalanipun, sum~ja ng~ndhih karaton ing Kartasura. Sar~ng dumugi sakil~ning r~di Lawu, laj~ng apacak baris wont~n ing dhusun Pandonan tanah Sukawati, laj~ng adam~l alun-alun sarta kadhaton, angimba ing Kartasura. G~ntos kacariyos Pan~mbahan H~rucakra angg~ntosi jum~n~ng Nata sampun kathah balanipun sarta pirantos sag~gamanipun, pangeran laj~ng utusan dhat~ng loji amratelakak~n ingkang badhe dados karsanipun sarta anodhi k~k~nc~nganipun Kapitan Jaswa tuwin Kump~ni ingkang sami jagi ing Kartasura ngriku. Wangsulanipun kapitan mandh~g t~ngah, "Kongkonan, kowe matura marang gustimu, mungguh kang bakal dadi karsane iku wong Kump~ni ora milu. Sabab wong r~but nagara padha sadulure dhewe. Dene wong Kump~ni ~nggone ana ing tanah Jawa iki suwita gol~k kauntungan. Sapa kang unggul dakpanggul, sapa kang kalah aku am~sthi anjarah. Sapa kang ana ing kadhaton iya iku Gustiku. Yen upama Pangeran Balitar iku am~mungsuhana lan wong liyane, am~sthi ya dakrojongi sarta dakpitulungi ing p~rang, krana iku sadulure Sang Prabu gustine wong Kump~ni. Sar~hning Pangeran Balitar sum~ja m~mungsuhan karo sadulure dhewe, dadi aku sarta Kump~ni kab~h ora g~l~m munasika. Wis, matura m~ngkono bae." Utusan wau inggih sampun wangsul matur ing gustinipun. Pangeran Balitar mir~ng aturing utusan sakalangkung suka galihipun. Kacariyos malih Pangeran Balitar. Sar~ng 357
ing r~mbag. Sabiyantu sar~ng p~jah kalihan abdinipun para santri sarta khajj. Kathahing balanipun w~tawis kalih b~lah sami pradandosan. Sar~ng sampun sami samakta laj~ng bidhal ing wanci b~dhug tiga. Ingkang anindhihi baris ing ngaj~ng Ki Garwak~ndha, kalih S~cadirana, tiga Panji Tohpati, sakawan Kartab~ngsa. Pangeran wont~n ing wingking. Lampahing baris m~dal sakidulipun masjid ag~ng, anjog ing alun-alun. Tiyang Kablitaran sami kibir am~sth~kak~n, y~n ing Kartasura badhe b~dhah. Kala samant~n Pangeran Balitar sampun gilig ~wu, laj~ng Ki Garwak~ndha anjujug ing pakunjaran sakil~ning sitinggil. Mantri ingkang rum~ksa ing ngriku satunggil tinumbak sampun p~jah, kancanipun sami lumaj~ng dhat~ng ing kadhaton. Bala ing Kablitaran sami surak sarwi ambibrah pakunjaran. Anakipun Ki Garwak~ndha kang nama Ragum sampun kaw~dalak~n. Tiyang sal~b~ting kadhaton sami g~g~r abilulungan. Bala ing Kartasura kang sami k~mit laj~ng sami baris sangaj~ngipun kori k~mandhungan. Tum~nggung kang k~mit anama Mangunnagara lumaj~ng dhat~ng loji, asuka uninga dhat~ng sarta animbali prajurit Kump~ni. Kapitan inggih Kapitan Jaswa, sakalangkung gugup manahipun. Enggal anglampahak~n prajurit W~landi kathahipun kalih Kump~ni, sampun dumugi ing kori gapit. Laj~ng angarutug ing sanjata. Bala ing Kablitaran sum~ja ngamuk. Nanging kasangsang ing mimis kathah. Ki S~cadirana kalih Panji Tohpati sampun sami p~jah, tiyang Kump~ni bantunipun saking loji dhat~ng malih sarta amb~kta mary~m. Pangeran Balitar sum~ja kiwul an~r~gak~n bala, nanging katulak d~r~sing mimis. Anunt~n mundur lon-lonan wanci byar. Sum~ja laj~ng dhat~ng ing Kapurbayan. Kacariyos ibunipun Pangeran Balitar, inggih ibunipun Sang Prabu utawi Pangeran Purbaya anama Ratu Pakubuwana, sang~t ~ngg~nipun s~sambat Sang Prabu ingkang sampun seda. kontrang-kantring, S~sambatipun bot~n sag~d rum~ksa ing para putranipun, sami suwala ap~p~rangan sami saduluripun. Ratu Pakubuwana wau laj~ng minggah r~di dhat~ng r~di Kunci, sal~b~ting kadhaton Sinuhun Mangkurat swargi. Ratu Pakubuwana d~dam~lanipun ngandika s~ru dhat~ng Pangeran Balitar, "Kulup, dik~bat angungsia marang kakangira Si Purbaya. Wong Kump~ni ora amburu marang sira, isih baris ana ing sitinggil anata mariy~m." Wondene palaj~ngipun bala ing anama 358
Kablitaran wau sampun dumugi ing Purbayan. Pangeran Balitar laj~ng um~b~t piyambak, balanipun adh~dh~. Ing enjing punika Pangeran Dipati Purbaya d~r~ng wungu, nanging kag~t mir~ng swara gum~rah sajawining dal~mipun. Pangeran wungu laj~ng m~dal kuthetheran. Sar~ng dumugi ing pandhapi, Pangeran Balitar enggal m~thukak~n. Pangeran Purbaya anj~gr~g. Dangu bot~n sag~d angandika, lathinipun kados kinunci, sabab sang~t ~ngg~nipun g~tun sarta w~las dhat~ng ingkang rayi, nanging sang~t tr~snanipun dhat~ng ingkang raka Sang Prabu. Dados Pangeran Purbaya wau sakalangkung kewran ing galihipun. Tumunt~n ny~but sarta angunjal napas. Alon ~ngg~nipun ngandika, "Adhi mas, wis aja nangis. Ya aku ingkang anglabuhi marang kowe, t~lungane Kakang Prabu, sabab wis mukti, nanging ayo padha lunga marang ing Mataram, atata-tata ana ing kono. Rasaning atiku y~n aku wis ana ing Mataram, kaya-kaya bala ing Kartasura p~paron malah ak~h kang padha nusul milu ing aku." Pangeran Purbaya laj~ng angundhangi bala tuwin putra garwanipun, kin~n sami pradangdosan. Karsanipun Pangeran badhe bidhal ing sakala ugi, wondene putranipun Sang Prabu pambaj~ng saking garwa s~lir, ingkang kap~ndh~t putra dhat~ng Pangeran Purbaya, anama Pangeran Riya, sampun kakram~kak~n angsal putranipun ~stri Pangeran Balitar, punika inggih tumut bot~n purun kantun. Sabab sampun sang~t tr~snanipun dhat~ng ingkang rama Pangeran Purbaya. Pangeran Purbaya wau sar~ng sampun ~ngg~nipun pradangdosan, laj~ng bidhal saputragarwanipun tuwin abdi jal~r ~stri. Garwa putranipun Pangeran Balitar inggih bot~n wont~n ingkang kantun. Lampahipun m~dal sakiduling kadhaton. Pangeran Purbaya laj~ng anuduh ing bala saw~tawis, kin~n amb~sm~ni pasowan kidul. Bala ingkang sami kadhawahan inggih enggal tumandang, amb~sm~ni pasowan sarta amadungi korining kadhaton. Prajurit kaparak kang sami baris ing kori ngriku bot~n purun anglawan, sami nungkul sadaya. Anunt~n bala Kump~ni dhat~ng angarutug ing sanjata, bala Kapurbayan laj~ng sami mundur lon-lonan, anututi gustinipun. Lampahipun pangeran k~kalih wau sampun dumugi ing Dr~sanan, ar~r~p sadalu. Anunt~n wont~n abdinipun Pangeran Purbaya satunggil, tilas bupati ing Pathi, anama Mangunon~ng, anyuwun pamit dhat~ng ing Pathi, sum~ja kakl~mpak bala, Pangeran Purbaya inggih anglilani. Ki 359
Mangunon~ng laj~ng mangkat mangal~r. Pangeran k~kalih sar~ng enjing tumunt~n bidhal saking ngriku. Lampahipun sampun dumugi ing Matawis, anjujugi kutha Karta, tilas badhe kadhatonipun Kangj~ng Sultan Agung swargi, nanging d~r~ng ngantos kabanon, Kangj~ng Sultan Agung kas~lak seda. Ing kutha Karta wau laj~ng dipun ~ngg~ni dhat~ng pangeran k~kalih, kab~thekan kareka kadhaton sarta ka~lih nama nagari ing Kartasari, t~tiyang ing tanah Matawis sampun sami suyud. Ing Kartasari sampun ag~ng b~barisanipun. Pangeran Purbaya nunt~n angl~mpakak~n para tapa tuwin para ngulama para khajj sawont~nipun nagari ing Matawis. Punapadene Kyai Wanagiri pradikan ing tanah Matawis inggih sampun ngal~mpak wont~n ing ngriku. Sar~ng satunggiling dint~n pangeran k~kalih wau miyos sineba ing balanipun. Para khaji sapanunggilanipun inggih sampun sami sowan. Pangeran Purbaya ngandika s~ru, "Sarupaning wong kang padha seba iki kab~h an~ksenana, y~n adhi mas Pangeran Dipati Balitar ingsun junjung jum~n~ng Nata, angadhaton ing Kartasari, aj~juluk Sultan Ibnu Mustapa Pakubuwana Senapati ing Ngalaga Ngabdurrahman Sayidin Panatagama." Para abdi sami saur p~ksi tuwin para khajj inggih laj~ng sami donga jumurung. Pangeran Purbaya enggal anarik astanipun ingkang rayi kal~nggahak~n ing dh~dhampar gadhing. Pangeran Purbaya l~nggah ing kursi wont~n ing t~ng~nipun sarwi undhang malih, y~n sariranipun anama Pan~mbahan Senapatining Prang. Pangeran Riya kaangkat nama Pangeran Dipati Anom Am~ngkunagara, Ki Garwak~ndha kadadosak~n p~patih anama Tum~nggung Jayabrata, Ki W~ngsadirja kaangkat nama Tum~nggung Wiranagara, B~ngsapatra nama Dipati Lumarap. Ki Mas G~rit anama Tum~nggung Sindur~ja, sadaya abdi Kablitaran tuwin abdi Kapurbayan sampun sami jinunjung sapangkat-pangkat. Kyai Wanagiri kadam~l kamis~puh, l~nggah kaangg~p ing saaturipun. Pan~mbahan nunt~n parentah ang~lar jajahan. Ki Tum~nggung Sindur~ja kin~n an~lukak~n t~tiyang ing K~dhu, Ki Tum~nggung Martasura dhat~ng ing Toyamas saurutipun. Tum~nggung k~kalih wau inggih sampun lumampah, ingkang sami kat~lukak~n sampun suyud sadaya. Dene ingkang katuduh dhat~ng ing tanah Pajang Ki Dipati Lumarap. Laj~ng ab~biting wont~n ing Dr~sanan. T~tiyang ing tanah Pajang utawi tiyang padhusunan sakiwat~ng~ning nagari Kartasura 360
sampun kathah kang sami nungkul. Ki Dipati Lumarap wau sampun ag~ng b~barisanipun. Kala samant~n bala Kartasura, para bupati mantri tuwin tiyang alit kathah kang sami kesah tilar bale griyanipun, sami nusul dhat~ng ing Matawis suwita Pan~mbahan Purbaya. Dados nagari ing Kartasura katingal suw~ng. Balanipun Sang Prabu amung kantun b~b~ktan saking jinunjung ing l~nggahipun. Wont~n kang kadipat~n, saw~n~h dados mantri, Ki Tum~nggung kadadosak~n bupati, Kartanagara ka~lih nama Dipati Mangkupraja, laj~ng kin~n baris sakidul nagari Kartasura. Putranipun Pangeran Arya Panular kang anama Rad~n Suradiningrat kadadosak~n ing senapati, ang~rig t~tiyang sawetaning r~di Marapi, laj~ng apacak baris wont~n ing dhusun S~lap. Ing Kartasura wont~n sudagar satunggil anama Pranasuta, sugih rajabrana sarta sugih tiyang t~tumbasan, sami binal~nja cara Kump~ni. Ki Pranasuta wau sampun kajunjung nama Tum~nggung Subrata, ing sab~n dint~n kin~n anglarag dhat~ng padhusunan angupados t~t~dhan, uwos pantun ing sal~b~tipun nagari Kartasura sang~t ~ngg~nipun awis t~dha, tiyangipun kathah kang sami kesah. Nanging bala Kump~ni saking ing Samawis sami dhat~ng andal~d~g kathahipun ewon, arum~ksa ing Sang Prabu, sami kapr~nahak~n wont~n ing pasowan ngalun-alun. Pangag~ngipun kapondhokak~n ing bangsal sakiwat~ng~ning pag~laran. Ing alun-alun Kartasura k~bk bala Kump~ni jinisipun warni- warni. laj~ng sami sapanunggilanipun. Sabab Anunt~n Sang Nata anglampahak~n utusan dhat~ng Surabaya sarta mawi s~rat amaringi pariksa sarta animbali ing Tuwan Amral kalihan Ki Patih Cakrajaya sakancanipun bupati. Utusan enggal mangkat, sampun dumugi ing Surabaya. Amral kalihan Ki Patih sar~ng sampun sami maos s~rat sakalangkung ngungun. Bot~n anyana para pangeran sami r~bat singgih, t~mah dados risake nagarinipun. Amral kalihan ki patih nunt~n amatah Kump~ni sabr~gada, kin~n t~t~p baris wont~n ing Surabaya, kinanthenan bupati ing Madura kalihan Tuban, Sidayu, ing Gar~sik, Nglamongan, sarta Ki Ngab~i Tohjaya. T~tindhihipun tiyang Kump~ni anama Kapitan B~sing. Aliya saking punika kab~kta dhat~ng ing Kartasura sadaya. Amral kalihan Ki Patih sarta para bupati sabalanipun anunt~n bidhal. ing Kudus anama Pangeran Kudus, adh~dh~kah siti ing D~mak anama dhusun ing Kacariyos wont~n tiyang t~tilasan bupati 361
P~ncawati, inggih laj~ng nama Pangeran P~ncawati, punika angraman sampun amb~dhah ing D~mak. Bupatinipun ing D~mak wont~n ing Surabaya, sami ajrih am~thukak~n p~rang, sabab Pangeran P~ncawati wau gadhah pangabaran. t~tiyang ing D~mak sami suyud sadaya, Sar~ng Tuwan Amral kamir~ngan y~n ing D~mak wont~n kraman, anunt~n bupati ing D~mak k~kalih kin~n enggal angrumiyini. Bupati k~kalih wau inggih enggal angrumiyini sabalanipun sarta sang~t ing n~psunipun. Sabab ~ngg~nipun baris wont~n ing Surabaya sampun lami, sar~ng mantuk amanggih m~ngsah. Lampahipun angg~rgut. inggih sampun ingaturan uninga dhat~ng balanipun, y~n m~ngsahipun dhat~ng, Kump~ni sarta Jawi. Pangeran P~ncawati laj~ng amaringi isarat dhat~ng balanipun, supados l~pata ing mimis. Pangandikanipun, "Sira kab~h ajana w~di aprang karo wong Wal~nda, am~sthi mimise padha piyak. Sabab wis ingsun s~sarati." Balanipun inggih sami pitados. Laj~ng sami baris wont~n ing alun-alun kathahipun t~tindhihipun putranipun jal~r k~kalih anama Sumadipura kalih Suradipura. Laj~ng t~mpuh prang rame kalihan barisipun Tum~nggung D~mak. Pangeran P~ncawati s~wu. Sami rasukan p~thak sadaya, Nunt~n kabubuh Kump~ni dhat~ng, angarutug ing sanjata. Bala ing P~ncawati kathah kang p~jah tuwin kataton. Sumadipura kalih Suradipura sampun sami p~jah, Pangeran P~ncawati badhe ngamuk, kas~lak kadhawahan mimis. Baunipun ingkang kiwa s~mpal. Laj~ng binayang para santananipun kab~kta dhat~ng ing surambi, nunt~n sami katilar lumaj~ng, balanipun ingkang taksih sami g~sang sampun larud sadaya. Tuwan Amral enggal amurugi dhat~ng surambi, laj~ng wicant~n dhat~ng pangeran. "Kowe mau dadi raja am~ngku ing tanah Jawa, yagene baumu s~mpal?" Pangeran P~ncawati nangis sarta g~ladrahan. Amral sakalangkung suka sarta wicant~n malih, "Iki aku aw~h t~mba pr~mati, supaya kowe tumulia jum~n~ng raja." Pangeran laj~ng pin~dhang dhat~ng Amral, gulunipun tug~l sampun p~jah. Amral sakump~ninipun sarta para bupati sadaya asip~ng sadalu wont~n ing ngriku, enjingipun bidhal dhat~ng ing Samawis. Wondene ingkang dados pangag~ng Kump~ni ing Samawis anama Komasaris Dulkup. Sakalangkung ~ngg~nipun angurmati sarta anyuba nyuba dhat~ng Ki Patih tuwin para bupati sadaya. 362
G~ntos kacariyos Ki Mangunon~ng abdinipun Pan~mbahan Purbaya, ingkang anyuwun pamit kalanipun wont~n ing Dr~sanan, sum~ja angupados sarta ak~kl~mpak bala dhat~ng ing Pathi. Ki Mangunon~ng wau samangke inggih sampun kathah balanipun sarta sampun amb~dhah nagari ing Pathi. Nanging Ki Mangunon~ng supe ing ubayanipun dhat~ng Pan~mbahan Purbaya, sabab sum~r~p badhe ing kadadosanipun. Ki Mangunon~ng wau laj~ng nungkul dhat~ng Ki Patih Cakrajaya tuwin dhat~ng Kump~ni, inggih sampun katarimah ing panungkulipun sarta kat~t~pak~n dados bupati ing Pathi. Kacariyos Pangeran Arya Mataram alolos saking nagari Kartasura, sum~ja mad~g Nata wont~n ing Pathi, ing Garobogan. Bupatinipun nungkul kemawon. Pangeran Arya Mataram laj~ng apacak baris wont~n ing ngriku sarta an~lukak~n nagari sakiwat~ng~nipun. tanah m~ncanagari samant~n sakalangkung r~sah, sami bahak-binahak, b~dhah-bin~dhah, sabab bot~n kant~nan tumut Pan~mbahan H~rucakra, wont~n kang t~luk dhat~ng Kump~ni ing Surabaya, wont~n kang tumut Pangeran Arya Mataram. Saw~g tumut mriku sakalangkung bingungipun ing w~ktu punika. lampahipun dumugi ing Kala ing pangadh~panipun. Wont~n kang laj~ng kat~lukak~n mriki, t~tiyang alit Anunt~n Sang Nata utusan amat~dhani s~rat dhat~ng komasaris ing Samawis. Ung~ling s~rat animbali Tuwan Amral sakump~ninipun, badhe andikakak~n ngalurug dhat~ng ing Matawis. Kaping kalihipun Tuwan Komasaris kadhawahan angg~dhong Ki Patih Cakrajaya, dosanipun kat~rka angubungi dhat~ng Pangeran Purbaya sarta Pangeran Balitar. Tuwan Komasaris sar~ng sampun amaos s~rat, sakalangkung ngungun. Ki Patih Cakrajaya laj~ng ka~r~s kal~b~tak~n ing g~dhong. Tuwan Amral nunt~n amurugi dhat~ng g~dhongan, angrangkul dhat~ng Ki Patih sarta br~b~s mili, sabab sang~t ing tr~snanipun. Kalanipun wont~n ing Surabaya rint~n dalu tuwin y~n p~rang bot~n pisah kalihan Ki Patih. Tuwan Amral alon ~ngg~nipun "Saudara, sampun kuwatos galih sampeyan. Y~n dhasar wicant~n. sampeyan t~m~n-t~m~n ~ngg~n sampeyan rum~ksa ing nagari, am~sthi Gusti Allah angganjar wiluj~ng, krana sampeyan bot~n gadhah dosa dhat~ng Sang Prabu. Sar~hning kula sum~r~p prayogining pangangg~p sampeyan dhat~ng Kump~ni tuwin dhat~ng sawarnining abdinipun 363
Sang Prabu. Ing benjing samangsanipun kula k~panggih kalihan Sang Nata, badhe amratelakak~n awon sae sampeyan sarta anangg~l." Ki patih amangsuli, "Tuwan, sang~t tarima kasih kula ing katr~snan sampeyan dhat~ng kula. Sampeyan sampun ngantos enggal-enggal matur dhat~ng Sang Nata, bokmanawi am~mungu duka. Kalih dene bilih kat~rka kula any~nyambat dhat~ng sampeyan, dados kawastanan ajrih ing p~jah, kirang pangand~l kula dhat~ng ing Allah tuwin dhat~ng Sang Prabu." Tuwan Amral wicant~n malih, "Inggih saudara. Kint~n-kint~n punika wont~n ing kula, nanging pan~dha kula sampeyan kemawon sampun ngantos sang~t susah." Tuwan Amral nunt~n m~dal apradangdosan. Sar~ng sampun mirantos laj~ng bidhal sarta amb~kta Kump~ni awarni-warni, pin~thuk dhat~ng Ki Dipati Mangkupraja wont~n ing Toyadana, laj~ng kairit k~panggih kalihan Sang Prabu. Sampun pin~rnahak~n sarta sin~gahan. Sang Nata sang~t ~ngg~nipun anyuba-nyuba dhat~ng Amral. ing Matawis Pan~mbahan anglampahak~n utusan dhat~ng ing Sukawati angaturi ingkang raka Pan~mbahan Herucakra kaaturan kumpul wont~n ing Matawis. Nanging wangsulanipun Pan~mbahan H~rucakra, anyanggi krami, sabab rumaos sampun rosa sugih bala piyambak. Engg~nipun angaturi wau ngantos kaping tiga, inggih tansah nyanggi krami kemawon. Pan~mbahan Purbaya kak~n galihipun. Laj~ng utusan amaringi s~rat dhat~ng Sang Dipati Jayapuspita ing Japan. Suraosipun, amaringi uninga, y~n Pan~mbahan Purbaya kalihan Pangeran Balitar sampun lolos saking ing Kartasura jum~n~ng wont~n ing Matawis. Kaping kalih Sang Dipati Jayapuspita kadhawahan angrisaka dhat~ng Pan~mbahan H~rucakra, sabab kaaturan kumpul dhat~ng ing Matawis bot~n purun. Utusan inggih enggal mangkat sampun dumugi ing Japan. G~ntos kacariyos Purbaya Wondene Sang Dipati Jayapuspita sar~ng sampun maos s~rat saking ing Matawis sakalangkung ngungun. Ing wusana sang~t bingah, sabab sang~t asihipun dhat~ng Pan~mbahan Purbaya. Sang dipati nunt~n amaringi s~rat dhat~ng ingkang rayi ingkang nama Dipati Sasranagara, kang dados and~l-and~lipun Pan~mbahan H~rucakra, kang saw~g baris wont~n ing dhusun ing Pandonan tanah Sukawati. Ung~ling s~rat, kin~n angoyak dhat~ng Pan~mbahan H~rucakra saking 364
parentahipun Pan~mbahan Purbaya. Dipati Sasranagara sar~ng sampun anamp~ni parentah saking ingkang raka, nunt~n sawarninipun bala m~ncanagari sami dipun undhangi dh~dh~mitan. Utawi prajuritipun Pan~mbahan kang saking Surabaya sarta t~tiyang Bali inggih sampun sami jiniwitan. Dipun jak anilar ing Pan~mbahan, angumpul ing panggenan san~s ing wanci dalu nunt~n sami bidhal k~but sar~ng sadalu. Ingkang taksih kantun amung abdinipun b~b~ktan saking Kartasura sum~r~p sakalangkung g~tun sarta ajrih. Sar~ng wanci enjing Sang Dipati Sasranagara sabalanipun dhat~ng, gumuruh sami surak sarta anitir b~ndhe, sami anyak~ti biting, pan~mbahan sang~t gugup. Enggal anyandhak j~mparing m~dal dhat~ng korining biting sarwi ngandika s~ru dhat~ng Dipati Sasra saking kat~bihan. ing sawatawis. Pan~mbahan sar~ng "Sasranagara! Kowe apa bakal lali marang aku? Elinga!" Dipati Sasranagara sar~ng mir~ng nunt~n mudhun saking kapal, angad~g ny~mbah sarwi amangsuli s~ru. "Angg~r, kula punika dr~mi anglampahi parentahipun rayi sampeyan Pan~mbahan Purbaya ing Kartasari. R~hning sampeyan b~ngga ing parentahipun, kula kin~n anyampuni dhat~ng sampeyan." Dipati Sasranagara laj~ng maj~ng sarwi ng~mbat waos. Pan~mbahan enggal nitih kapal lumaj~ng kalihan garwa putranipun sarta abdi saw~tawis pating puc~c~r. S~liripun pitu kantun sadaya. Dipati Sasranagara sabalanipun anjarahi saisining pabitingan. S~lir p~pitu wau sampun kap~ndh~t dhat~ng Dipati Sasranagara, kadam~l sakaj~ng tigang dint~n, Ki Dipati Sasranagara kaj~ng. kalananganipun m~tung sapupu sarta risak. Anangis aruara, asambat nyuwun pangapura ing Pan~mbahan. Amargi ~ngg~nipun adam~l saw~nang dhat~ng para s~liripun. Engg~nipun sakit Ki Dipati wau pitung dint~n laj~ng p~jah, jisimipun laj~ng kab~kta dhat~ng ing Japan ing para santananipun. Balanipun sami buyar. Sar~ng antawis Wondene palaj~ngipun Pangeran H~rucakra wau anjujug ing dhusun S~manggi cak~t ing Baturana bawah ing Sala. D~mang ing Baturana anama D~mang K~nc~ng, enggal angaturi uninga dhat~ng ing Kartasura, wondene Sang Prabu inggih nunt~n utusan angaturi kondur dhat~ng ingkang raka, sarta angintuni busana kalihan arta. Nanging Pangeran H~rucakra sumados ang~ntosi s~lir tuwin abdinipun ingkang taksih sami kantun. Sang Prabu ~ngg~nipun angaturi dhat~ng ingkang 365
raka wau ngantos kaping sakawan. Nanging tansah winangsulan makat~n kemawon. Sang Nata kak~n galihipun. D~mang K~nc~ng laj~ng kadhawahan angoyaka ingkang raka saking ing dhusun ngriku. D~mang K~nc~ng nunt~n am~pak kalerehanipun tiyang urut ing b~nawi. Ing wanci dalu laj~ng sami dhat~ng ing dhusun S~manggi sarwi surak anitir b~ndhe. Pangeran sar~ng mir~ng sakalangkung ajrih, enggal lumaj~ng mangidul sagarwaputranipun. Sar~ng sampun siyang ar~r~p wont~n ing dhusun Genting. Ing dalunipun laj~ng tinukup dhat~ng tiyang ing dhusun. Barang gadhahanipun t~las kap~ndh~tan. Garwanipun nandhang tatu, nunt~n sami lumaj~ng adharat kemawon, anusup-nusup ngidul ngil~n kaw~las asih, anjujug ing griyanipun Pangeran W~ngsadriya. Pangeran W~ngsadriya inggih laj~ng angaturi uninga ing Pan~mbahan Purbaya dhat~ng Matawis, y~n ingkang raka wont~n ing griyanipun sakalangkung karisakan, bot~n mawi abdi amung kalihan putra garwanipun. Pan~mbahan Purbaya inggih enggal utusan am~thuk tandhu kalihan kapal punapa malih busana sarta arta. Pangeran H~rucakra inggih nunt~n bidhal saking ing T~mbayat. Sampun dumugi ing Kartasari, k~panggih kalihan ingkang rayi k~kalih ar~rangkulan sarta sami muwun. ing T~mbayat, k~nd~l Sar~ng sampun antawis lami Pangeran Herucakra laj~ng ingaturan bala dhat~ng ingkang rayi, nunt~n dipun k~n ang~lar jajahan mangetan. Pangeran H~rucakra nunt~n bidhal sabalanipun anjujug ing Ut~r tanah Nglaroh, t~tiyang dhusun sakiwa t~ng~n ing ngriku inggih sampun sami suyud. Kacariyos Tuwan Amral, bidhal saking nagari Kartasura, sum~ja amb~dhah ing Matawis, amb~kta bala Kump~ni kathah awarni-warni. Dene t~tindhihipun bala Jawi ing Kartasura Ki Dipati Mangkupraja, sakalangkung ag~ng lampahing baris. Laj~ng amasanggrahan wont~n ing Dilanggu, aj~ng-aj~ngan kalihan m~ngsah. Wondene t~tindhihipun bala ing Matawis ingkang baris ing Dr~sanan ngriku anama Dipati Lumarap, sakalangkung b~rbudinipun, sag~d am~ndh~t manahipun t~tiyang alit. Utawi t~t~lukanipun kang anama D~mang B~b~k~l inggih sami kaag~ngak~n manahipun. Ing sab~n dint~n kaajak tunggil n~dha, mila t~t~lukanipun sadaya sami asih, sum~ja anglabuhi p~jah. Anunt~n b~bantu saking Matawis dhat~ng anama Tum~nggung Wiranagara kalih Tum~nggung Gajah Pramada sabalanipun. Sampun kumpul kalihan Dipati Lumarap. Laj~ng mundur ab~biting ing Kal~pu amrih papan kang 366
prayogi. Wondene Pan~mbahan Purbaya sarta Sultan Balitar inggih sampun bidhal saking ing Kartasari, sakalangkung ag~ng lampahing baris. Sultan Balitar anitih tandhu l~lawak, ginar~b~g ing para khaji tuwin para ulama sapanunggilanipun, sum~ja am~thukak~n p~rangipun Kump~ni, laj~ng sami pacak baris wont~n ing dhusun Sanas~wu sarta laj~ng ab~biting. Kacariyos Tuwan Amral kalihan Dipati Mangkupraja bidhal saking ing Dilanggu sarta bala Kump~ni pitung kapitan. Laj~ng campuh prang kalihan bala ing Matawis wont~n ing Kal~pu, sakalangkung rame p~rangipun. Bala Kartasura sarta bala Matawis kathah kang sami p~jah. Anunt~n Kump~ni angarutug ing sanjata, bala Matawis kathah ingkang p~jah, biting Kal~pu sampun kal~b~tan dening Kump~ni. Tum~nggung Wiranagara lumaj~ng, Ki Dipati Lumarap ingajak lumaj~ng dhat~ng para santana tuwin para t~t~lukanipun bot~n purun. Wicant~nipun, "Sanak-sanakku kab~h, y~n kowe padha w~di mati padha lumayua. Aku dhasar dakniyati mati ana ing paprangan. Krana aku iki trahing wong pidak b~ndarakan. J~n~ngku biy~n Si B~ngsapatra, m~ngka sam~ngko aku j~n~ng Dipati Lumarap, k~kasihe Pan~mbahan Purbaya. Y~n aku lumayua k~na diarani wong ora w~ruh ing kab~cikan. Sar~hning gustiku bang~t asihe marang aku, aku ora bisa mal~s. Kajaba ming p~cahe kulitku lan wutahe g~tihku kang dakwal~sake. Wis, kowe padha lumayua bae, aku dakngamuk dhewe." Tiyang ingkang dipun wicant~ni wau kathahipun s~lawe, laj~ng sami angamuk, golong an~rajang barisipun Dipati Mangkupraja. Kang tin~rajang mawur, nunt~n Kump~ni at~tulung ngarutug ing sanjata. Tiyang salawe wau sampun sami p~jah sadaya, Ki Dipati Lumarap kabyukan ing mimis kathah inggih sampun p~jah. Murdanipun tinigas. Sirah kaaturak~n dhat~ng Kartasura, pajal~ranipun inggih tinigas. Laj~ng kapakakak~n ing sagawonipun Amral anama Jakub, sampun nate bin~kta p~rang, sagawon wau laj~ng ka~lih nama Lumarap. Tuwan Amral sakump~ninipun tuwin Dipati Mangkupraja laj~ng lampahipun, sum~ja dhat~ng Matawis. Sar~ng dumugi ing Tangkisan Amral kag~t aningali ing ngaj~ng wont~n baris sakalangkung ag~ng, laj~ng pitak~n dhat~ng Mangkupraja m~nggah ingkang baris punika. Ki Mangkupraja any~r~pak~n y~n ingkang baris punika Pan~mbahan Purbaya kalihan laj~ng anata Kump~ninipun adam~l g~lar. Dipati Mangkupraja sabalanipun kin~n Sultan Balitar. Tuwan Amral 367
m~dal sat~ngahing padhusunan. Supados m~ngsahipun sampun ngantos aningali, kapurih k~nd~la, sarta amatah bala saw~tawis kin~n lumampah ing wingking t~bih ngobongana padhusunan. ing Babanar, bala Kump~ni kaw~dalak~n sarta Sultan Balitar inggih sampun laj~ng anata bala. Pan~mbahan sum~r~p y~n m~ngsahipun dhat~ng, sabalanipun dados panjawat kiwa, Sultan Balitar dados panjawat t~ng~n. Ingkang dados dhadha Pangeran Riya. Bala Kablitaran sar~ng aningali m~ngsahipun bot~n kanthi Kump~ni, sami gambira manahipun. Laj~ng an~rajang purun. Bala Mangkupraja anadhahi, rame prangipun, kathah kang sami p~jah. Anunt~n Kump~ni m~dal saking padhusunan at~tulung, angarutug ing sanjata. Bala ing Kablitaran sami kagum. Bot~n wont~n nyana y~n Kump~ni dhat~ng. Wondene Pan~mbahan Sultan Balitar any~r~gak~n balanipun tuwin para santri, nanging kasangsang d~r~sing mimis. Bala Kablitaran sami r~bah pating sulasah kenging ing mimis, tuwin para santri wau inggih sampun sami p~jah sadaya. Panongsongipun Pangeran Balitar r~bah kadhawahan mimis. Songsongipun mal~sat. Sultan Balitar sabalanipun anunt~n lumaj~ng. Pangeran Riya sabalanipun at~tulung, anadhahi p~rangipun Kump~ni. Pangeran Riya wau anyand~r angadhangi palaj~ngipun tiyang Kablitaran, sarwi ngandika s~ru, "H~h wong Kablitaran, padha balia ngamuk daktulungi. Yagene paman Balitar iku wong ar~p jum~n~ng Nata kok w~di mati lumayu andhisiki? Mulane Kangj~ng Pan~mbahan m~tu t~ka nagara ing Kartasura, amargi nglabuhi dh~w~ke, ing wusana ora panggah ing p~rang. Y~n m~ngkono maratuwaku iku patut dikabiri bae." bala Kablitaran bot~n wont~n ingkang sumaur, m~ksa sami lumaj~ng laj~ng anindhihi p~range balanipun. kemawon. Pangeran Riya Pan~mbahan Purbaya sar~ng sum~r~p, y~n putranipun p~rang kalihan Kump~ni, pan~mbahan sabalanipun enggal an~mpuh saking ing iringan, laj~ng p~rang ruk~t. Balanipun pan~mbahan tuwin Kump~ni kathah laj~ng mundur ingkang sami p~jah. Bangke amb~lasah, Kump~ni saw~tawis. Kump~ni kang wont~n ing wingking enggal ambendrong mariy~m. Balanipun Pan~mbahan kathah kang tatu tuwin p~jah, bot~n sag~d kiwul. Anunt~n sami mundur lon-lonan. Kump~ni ang~lud dumugi ing Kaliajir r~r~p wont~n ing ngriku. Palaj~ngipun pan~mbahan Akathah-kathah pangundhamananipun wau, nanging 368
kalihan sultan sar~ng dumugi ing Kartasari, asip~ng sadalu, enjingipun bidhal saha bala tuwin putra garwanipun bot~n kantun. Ngal~r ngil~n anjog ing K~dhu. ing K~dhu anama Tum~nggung Mangkuyuda, kawon p~rangipun sarta nandhang tatu, laj~ng t~luk dhat~ng pan~mbahan. T~tiyang ing K~dhu inggih sampun suyud sadaya. Wondene Tuwan Amral sakump~ninipun wau sarta Dipati Mangkupraja ang~br~ki ing Kartasari. Wont~n ing ngriku tigang dalu, nunt~n sami pir~mbagan. Bala Kartasura kang baris Ki Mangkupraja wicant~n dhat~ng Amral, "Tuwan, suwawi laj~ng ambuj~ng dhat~ng Pan~mbahan tuwin Sultan Balitar." Tuwan Amral alon amangsuli, "Saudara, kula bot~n purun y~n ambuj~nga dhat~ng Pan~mbahan sarta Sultan Balitar. Timbalanipun Sang Prabu dhat~ng kula kala rumiyin, amung andikakak~n amb~dhah ing Kartasari, mongka ing mangke sampun kalampahan b~dhah, am~sthi kula wangsul dhat~ng ing Kartasura angaturi uninga ing Sang Prabu. Kalih dene m~ngsah sampeyan punika dede tiyang Bali tuwin tiyang ing Madura, punika saduluripun Sang Nata tunggil rama ibu. Pandugi kula Sang Nata inggih taksih kagungan pangeman ing karisakanipun. Milanipun kula ajrih y~n angrumiyinana ing karsanipun Sang Prabu, dene benjing y~n kula sampun amratelakak~n ing dal~m kula, m~ngka kadhawahan ambuj~ng dhat~ng ingkang rayi, inggih sum~ngga sami wangsul malih." Ki Dipati Mangkupraja bot~n sag~d amangsuli, sabab kaluhuran sabda, sarta laj~ng amiturut dhat~ng Amral. Anunt~n sami bidhal mantuk dhat~ng ing Kartasura. Sar~ng Pan~mbahan sarta Sultan mir~ng pawartos, y~n Kump~ni sampun bidhal saking Matawis. Pan~mbahan sarta sultan sabalanipun wangsul dhat~ng ing Matawis. Anjujug ing dhusun Pamr~san sawetaning p~k~n ag~ng sarta laj~ng akakl~mpak bala. Kacariyos Tuwan Amral sakump~ninipun sampun dumugi ing Kartasura, laj~ng sowan ing Sang Prabu, matur ing wiwitan dumugi ing w~kasan. Sang Nata sakalangkung suka. Tuwan Amral matur malih, taksih "Sinuhun, ing dal~m kula, kula inggih anglampahi. Sanajan angarsakak~n ngantosa p~jah kula inggih bot~n gumingsir. Nanging kula gadhah panyuwun. Mugi wont~na pangapunt~n Dal~m dhat~ng pun Dipati Cakrajaya. Bilih wont~n kal~patanipun, kula inggih anangg~l. Supados bilih ing salaj~ngipun Panj~n~ngan Dal~m 369
kenginga kula dam~l kanthi sabaya p~jah." Sang Nata sar~ng mir~ng aturipun Amral laj~ng l~g~g bot~n amangsuli. Ki D~mang Urawan anyambungi atur, "Gusti, aturipun Tuwan Amral makat~n punika, sabab sum~r~p, y~n pun Patih Cakrajaya wau r~sik b~budinipun sarta t~m~n-t~m~n ~ngg~nipun rum~ksa ing nagari dal~m. Kalanipun p~rang wont~n ing Surabaya rint~n dalu bot~n pisah kalihan pun patih, dene tiyang ingkang amadulak~n ing Panj~n~ngan Dal~m punika bot~n l~r~s. Amung amurih kal~patanipun Patih Cakrajaya." Sang Nata sar~ng mir~ng aturipun Ki D~mang Urawan l~ga galihipun. Anunt~n angandika dhat~ng Amral. "Amral, kang dadi panjalukira ingsun iya wis mar~ngi sarta ingsun ya wis angapura marang Si Cakrajaya." Tuwan Amral matur malih, "Yen makat~n, kula kalilanana lumampah dhat~ng ing Samawis. Pun Cakrajaya badhe kula luwari piyambak saking pag~dhongan. Tumunt~n kula b~kta wangsul dhat~ng ing Kartasura ngriki." Sang Nata angandika malih, "Iya Amral, ingsun anglilani, nanging sira aja lawas-lawas nuli balia mrene. Lan balane Si Cakrajaya kang wis padha ana ing Kartasura kene gawan~n, paringna marang Si Cakrajaya man~h. Tuwan Amral sakalangkung suka manahipun. Laj~ng m~dal saking kadhaton apradangdosan. Ing enjingipun nunt~n bidhal sarta amb~kta balanipun Ki Patih Cakrajaya, sadhat~ngipun ing Samawis ki patih sampun kaluwaran saking ing pag~dhongan. Laj~ng akl~mpak bala amundhut urunan bala dhat~ng para bupati pasisir, kadam~l prajuritipun Ki Patih. Sabab Ki Patih Cakrajaya wau sum~r~p y~n t~tiyang nagari ing Kartasura kathah kang sami kesah atilar bale griyanipun. Engg~nipun akakl~mpak bala wau badhe kadam~l ngis~ni nagari ing Kartasura. Anunt~n Ki Patih sarta Tuwan Amral angsal pawartos, y~n Pangeran Arya Mataram lolos saking Kartasura, jum~n~ng Nata wont~n ing Garobogan bawah ing Pathi, aj~juluk Sunan Kuning. Sampun an~luk-n~lukak~n nagari sakiwa t~ng~n ing ngriku. Tuwan Amral kalihan Ki Patih nunt~n amarentahi Ki Tum~nggung Mangunon~ng ing Pathi, kin~n t~luk dhat~ng Pangeran Arya Mataram sarta sampun pinaringan basa w~wadi. Ki Tum~nggung Mangunon~ng inggih laj~ng t~luk dhat~ng Pangeran Arya Mataram sarta sampun katarimah ing t~lukipun, kag~ga ing aturipun. 370
G~ntos kacariyos Pan~mbahan Purbaya kalihan Sultan Balitar, ing dhusun Pamr~san. Sar~ng sampun kathah ingkang wont~n balanipun, laj~ng bidhal saking ngriku, ab~biting wont~n ing Mar~bung. Balanipun kin~n sami ang~lar jajahan. Ingkang mangil~n ang~lar jajahan ing K~dhu, ingkang mangal~r anyak~ti nagari ing Kartasura. Padhusunan sakiwat~ng~nipun ing Kartasura sami risak sadaya, t~tiyang sal~b~ting nagari Kartasura sami k~k~s manahipun. Sabab bot~n sag~d angupados t~dha dhat~ng sajawining nagari. Laj~ng kathah kang sami kesah atilar bale griyanipun. Sang Nata sakalangkung ~ngg~nipun sungkawa. Anunt~n wont~n santananipun Sang Prabu saking ingkang ibu nama Rad~n S~ntar~ja, sampun jinunjung l~nggahipun, kaparingan nama Pangeran Mangkubumi, laj~ng kadadosak~n senapati, kin~n angundurak~n m~ngsah kang cak~t ing nagari Kartasura. Pangeran Mangkubumi inggih nunt~n bidhal sabalanipun, amasanggrahan ing dhusun K~mlath~n, sarta angl~mpakak~n arahan. Wont~n ing ngriku Pangeran Mangkubumi amanggih mary~m alit satunggil. Laj~ng kadam~l p~rangipun. Bala ing Mataram kawon p~rangipun. Sampun b~dhah t~bih saking nagari Kartasura, mary~m ~ngg~nipun manggih Pangeran Mangkubumi wau laj~ng winastanan pun Tundhung Mungsuh. Kala samant~n tiyang ing nagari Kartasura sampun sami asr~p manahipun. Sabab sampun sag~d ngupados tat~dhan dhat~ng sajawining nagari l~lampahan sab~dhug. Anunt~n Sang Nata anglampahak~n utusan dhat~ng ing Surabaya animbali Ki Ngab~i Tohhjaya, utusan enggal mangkat. Kala samant~n ing Surabaya taksih rame p~rang wont~n ing tanah Sapanjang. Bala pasisir am~ngsah Panji Sur~ngrana, g~ntos larag-linarag. Utusanipun Sang Prabu wau anjujug Kapitan B~sing. Ki Tohjaya inggih nunt~n kaangkatak~n sarencangipun. Sadhat~ngipun ing Kartasura laj~ng tinimbalan dhat~ng kadhaton. Sang Nata sang~t r~s~p ing galihipun aningali Ki Ngab~i Tohjaya. D~d~gipun gagah prakosa, taksih ~n~m amb~k sura. Sang Nata alon andangu, "Tohjaya, pira k~he baturira?" Ki Tohjaya matur saha s~mbah, "Gusti, abdi dal~m rencang kula tiyang t~tumbasan namung wolung dasa. Kang sapalih tiyang ing Bali, kang sapalih tiyang Jawi." Sang Prabu anunt~n amaringi sanjata s~k~t, sandawa mimis kawan ~tong sarta busana kalihan arta, kin~n ang~dum dhat~ng rencangipun 371
Ki Tohjaya. Sang Nata angandika malih dhat~ng Ki Tohjaya, "Tohjaya, sira tunggua marang ingsun. Sabab sira kawulaningsun dhewe ~nggon ingsun an~n~mu. Sira mondhoka ing kadipat~n." Ki Tohjaya matur sandika, ing pamondhokan. laj~ng mundur saking ngarsa dal~m dhat~ng Kacariyos Dipati Jayapuspita ing Japan, ing sap~jahipun ingkang rayi kang anama Dipati Sasranagara, sang~t ~ngg~nipun muring muring, laj~ng animbali ingkang rayi Dipati Natapura sabalanipun kang saw~g baris wont~n ing Sapanjang, kin~n anglurug dhat~ng ing Kartasura. Dipati Natapura inggih nunt~n mangkat anglurug dhat~ng ing Kartasura, amb~kta bala pitung atus sarta tiyang m~ncanagari sadaya, laj~ng apacak baris wont~n ing dhusun Picis, sakidul wetanipun ing Kartasura. Padhusunan sakiwa t~ng~n ing ngriku sami risak dipun jarahi. Dipati Natapura nunt~n angaturi uninga dhat~ng ing Matawis. Pan~mbahan Purbaya sar~ng sampun anamp~ni pratelaning utusan, sang~t suka ing manahipun. Ki Dipati Natapura laj~ng dipun tarimani, ingkang katarimakak~n Mas Ayu Tiknasari. Dipati Natapura sang~t bingahipun. Dhasar g~cul alit mila, laj~ng aparentah angangs~g barisipun. Anyak~ti nagari ing Kartasura, t~tiyang sal~b~ting nagari sami prihatin. Kacariyos Tuwan Amral kalihan Ki Patih Cakrajaya bidhal saking ing Samawis sabalanipun. Sarta amb~kta para bupati pasisir sakilning Samawis. Ingkang sawetaning Samawis, amung bupati ing D~mak, kalih ing Kudus, tiga ing Japara. Liyanipun saking punika taksih sami baris wont~n ing Surabaya. Sar~hning Ki Cakrajaya wau sampun lami ~ngg~nipun baris wont~n ing Surabaya, sadhat~ngipun ing Kartasura kathah kang sami an~nonton ing g~gamanipun Ki Cakrajaya, sabab balanipun kathah busananipun sae-sae. Tuwan Amral kalihan Ki Patih nunt~n sowan mal~b~t ing kadhaton. Ki Patih laj~ng anyungk~mi sukunipun Sang Prabu sarwi nangis. S~sambatipun kados paw~stri, ingkang sinambat ing tangis Sang Nata kang sampun seda. Sang Nata mir~ng sambatipun Ki Patih ang~r~s galihipun, kagagas ingkang rama swargi, angandika sarwi n~nggak waspa, Ingsun mundhak milu anangis." Tuwan Amral sar~ng aningali Sang Prabu sampun ical "Wakane, wis m~n~nga, aja anangis. 372
dukanipun dhat~ng Ki Patih, pulih katr~snanipun kados ingkang wau wau. Tuwan Amral sakalangkung suka manahipun. Alon ~ngg~nipun matur, "Sinuhun, sum~ngga Panj~n~ngan Dal~m tingali, pun Patih puniki punapa gadhah manah s~dh~ng ing Panj~n~ngan Dal~m punapa inggih bot~n suwala. Nanging bot~n? Panj~n~ngan Dal~m dados am~jahi tiyang tanpa dosa. Benjing malih Panj~n~ngan Dal~m sampun sok angg~ga aturing tiyang kang bot~n l~r~s. Ing saupami pun Patih punika say~ktos gadhah manah awon, am~sthi kula enggal angaturi uninga ing Panj~n~ngan Dal~m." Ing saupami kap~jahana Sang Nata amangsuli, "Amral, iya b~n~r sira." Sang Prabu laj~ng angandika dhat~ng Ki Patih, "Wakane, saiki sira mondhoka ing kadipat~n bae, dene omahira dhewe sun watara wis rusak, krana ~nggonira aninggal wis lawas." Ki Patih matur sarwi n~mbah, "Bilih Panj~n~ngan Dal~m par~ng, kula badhe mantuk dhat~ng pagriyan kula piyambak. Sabab paningal kula sawarninipun abdi dal~m ingkang sami g~griya t~bih saking kadhaton sami ajrih anggriyani, manawi kula sampun mantuk, pandugi kula sami purun amangsuli pagriyanipun piyambak-piyambak. Dados t~t~p manahipun t~tiyang alit, nagari dal~m bot~n katingalan suw~ng." Amral matur angl~r~sak~n ing aturipun Ki Patih. Sang Nata inggih sampun amar~ngi. Amral kalihan Ki Patih nunt~n m~dal saking kadhaton. Kala samant~n bot~n antawis lami t~tiyang ingkang sami ngili sampun sami mantuk dhat~ng pagriyanipun piyambak-piyambak. Ki Cakrajaya nunt~n ka~lih nama Dipati Danur~ja. Sar~ng sampun antawis sawulan Sang Nata aparentah dhat~ng Arya Mandurar~ja, kin~n ambantoni Ki Tum~nggung Mangkuyuda, sabab kawon p~rangipun wont~n ing K~dhu. Kinanthenan Tum~nggung Malang, kalih ing Bar~b~s, tiga ing T~gal. Ki Tum~nggung Kandhuruwan kalih Ki Jayasudarga kin~n angr~bat ing Pag~l~n. Tuwan Amral sakump~ninipun kalihan Bupati Danur~ja, Dipati Mangkupraja tuwin para bupati pasisir anglurug dhat~ng ing Mar~bung. Sadaya wau sar~ng ing bidhalipun. Lampahipun Tuwan Amral sampun dumugi ing Mar~bung, laj~ng ab~biting aj~ng-aj~ngan kalihan bitingipun bala ing Matawis. Bupati ing Matawis kang wont~n ing ngriku anama Ki Tum~nggung Jayabrata, wondene Pan~mbahan Purbaya, kalih Sultan Balitar, tiga Pangeran Riya sami agiliran wont~n ing ngriku sarta sami 373
adam~l p~panggungan. Kala punika kang pinuju wont~n ing biting Pan~mbahan Purbaya laj~ng sami aprang mariy~man. Bala Matawis sami adam~l jugangan. Supados sampun ngantos kenging ing mimis. Engg~nipun p~rang mary~man wau sab~n dint~n bot~n k~nd~l-k~nd~l. Dene bala ing Kartasura ingkang dhat~ng ing K~dhu inggih sampun campuh p~rang. Bala ing Matawis kawon, lumaj~ng dhat~ng ing Matawis. anama Bala Kartasura kang dhat~ng ing Pag~l~n Kandhuruwan kalih Jayasudarga. Ing Pag~l~n inggih sampun kar~bat dhat~ng Kandhuruwan kalihan ing ngriku sampun suyud sadaya. Jayasudarga, t~tiyang Kala samant~n Ki Kandhuruwan angumpulak~n para tapa akalihan para ajar, ingkang sami ahlul petangan. Kin~n anj~ngka Pan~mbahan Purbaya kalih Sultan Balitar, punapa inggih alulus jum~n~ng Nata punapa bot~n. Mila Ki Kandhuruwan wau makat~n, saking tr~snanipun dhat~ng Pan~mbahan Purbaya. Ing saupami sag~da lulus jum~n~ng Nata, Ki Kandhuruwan sum~ja ambalik, anilar ing Sang Prabu Kartasura. Nanging aturipun para tapa sarta para ajar wau sami anj~ngka y~n badhe l~bar ing l~lahan sarta bot~n wiluj~ng. Nanging benjing wayahipun Pan~mbahan Purbaya ingkang saking putranipun ~stri, punika am~sthi badhe jum~n~ng Nata angadhaton ing Ngadipala bawah ing Sala cak~t b~nawi, sakalangkung ag~ng karatonipun. Ki Kandhuruwan sar~ng sampun anamp~ni pratelaning para ajar, nunt~n anglampahak~n utusan mawi s~rat adh~dh~mitan katur Pan~mbahan Purbaya, amratelakak~n panjangkanipun para ajar wau. Lampahipun ing utusan sampun dumugi ing Mar~bung sarta angaturak~n s~rat. Pan~mbahan sasampunipun ma0s s~rat pratela, sakalangkung angles galihipun. Enggal animbali Tum~nggung Wiranagara, laj~ng kaulungan s~rat sarta alon pangandikanipun. "Wiranagara, pikir~n unine layang iku, atiku bang~t gone rub~d." saking Kandhuruwan wau Ki Wiranagara enggal amaos s~rat. Sar~ng sampun tamat tumunt~n matur, "Gusti, pamanah kula ung~ling s~rat punika sae. Wondene awonipun, sar~hning pun Kandhuruwan punika samangke taksih dados m~ngsah, bokmanawi adam~l girisipun galih Dal~m kemawon. Ananging kala Panj~n~ngan Dal~m taksih timur ngantos sapriki pun Kandhuruwan wau pangangg~pipun dhat~ng ing Panj~n~ngan Dal~m sakalangkung sae sarta sang~t tr~sna. Engg~nipun gadhah atur ingkang kawrat ing s~rat punika saking pangemanipun. 374
Supados Panj~n~ngan Dal~m sampun ngantos kapara ing tiwas. Mila dados pak~w~d ing pamanah kula." Pan~mbahan ngandika, "Yen m~ngkono Wiranagara, kowe ngupayaa nujum ramal, kang bisa anj~ngka sadurunge kalakon. Undang~n m~nyang ing ngar~pku mrene." Ki Wiranagara matur, "Inggih gusti, kula gadhah sadherekan patinggi ing dhusun Palar. Punika asring anglampahak~n panujuman. Samangke inggih wont~n ing pamondhokan kula." Ki patinggi enggal tinimbalan. Sampun dumugi ing ngarsanipun Pan~mbahan. Ki Wiranagara wicant~n, "Wakane Patinggi, Gustimu iki karsa sum~r~p kapint~ramu anj~ngka, matura ing sat~m~ne bae, aja nganggo w~di." Ki patinggi matur bot~n sag~d. Ki Wiranagara wicant~n malih, "Ki Patinggi, y~n kowe ora g~l~m matur, am~sthi kowe bakal bilai ing sadina iki." ing say~ktosipun. Nanging panyuwun kula, bilih ingkang badhe kula aturak~n punika wont~n ingkang bot~n prayogi, mugi gusti kula angapunt~na dhat~ng kula." Pan~mbahan anyambungi pangandika anyagahi. Ki Patinggi nunt~n matur, "Gusti, ing panj~ngka kula Panj~n~ngan Dal~m tuwin rayi dal~m Kangj~ng Sultan bot~n sag~d lulus jum~n~ng Nata, sanajan darbea prajurit yutan. Nagari ing inggih bot~n b~dhah dening Kartasura kantun saaubing payung, Panj~n~ngan Dal~m tuwin Rayi Dal~m. Dene karsa Dal~m adam~l prang punika badhe tanpa w~kas, mindhak angrisakak~n tiyang alit. Sabab Panj~n~ngan Dal~m tuwin Rayi Dal~m bot~n kalilan ing Allah y~n jum~n~nga Nata am~ngku ing tanah Jawi. Nanging Panj~n~ngan Dal~m ing benjing kagungan wayah jal~r, miyos saking putra dal~m wanodya, punika am~sthi badhe jum~n~ng Nata angadhaton ing Sala utawi ing Ngadipala, sakil~ning b~nawi. Wiwitanipun m~las asih, w~kasanipun pinunjul. Karatonipun angungkuli para l~luhuripun ingkang sampun sami sumare. Lamine karatonipun wolung dasa taun nunt~n ap~s. Ki patinggi matur malih, "Kula inggih purun matur Pan~mbahan alon andangu, "Patinggi, ~nggonmu duwe kawruh mangkono iku saka ing apa?" "Gusti, s~rap kula makat~n punika awit saking kitab anama Suratul Nujum. Punika kitabipun." Pan~mbahan sar~ng mir~ng aturipun Ki Patinggi wau sang~t ~ngg~nipun l~g~g, sarta ~ngg~nipun mangun p~rang laj~ng k~mba. Pan~mbahan nunt~n bidhal saking b~t~ng ing 375
Marbung, kondur dhat~ng ing Matawis, mundhut gilir kalihan Sultan Balitar. Kang kin~n kantun wont~n ing biting Pangeran Riya kalihan Tum~nggung tansah sami p~rang mariy~man. T~rkadhang bala Kump~ni m~dal saking bitingipun ing Malinjon, sum~ja angrampid bitinging m~ngsahipun. Nanging bot~n sag~d. Sabab papanipun sakalangkung pak~w~d sarta ka~l~tan l~p~n jurangipun l~b~t, sarta bala ing Matawis sang~t ing pangatos-atosipun. Jayabrata. Ing sab~n dint~n Anunt~n Tuwan Amral apir~mbagan kalihan Ki Patih Danur~ja. ing Kartasura kathah Sar~hning padhusunan sakidulipun nagari ingkang risak, amargi dipun jarah rayah dhat~ng balanipun Sur~ngrana kang baris ing Picis, utawi bala ing Kartasura kang sami wira-wiri dhat~ng pabarisan inggih asring dipun begali wont~n ing margi, punika sami r~mbag anyuwun Ki Ngab~i Tohjaya dhat~ng Sang Prabu, kaw~dalna saking nagari angg~baga m~ngsah kang wont~n ing Picis. Ki Patih Danur~ja wau inggih sampun anglampahak~n utusan sarta mawi s~rat katur ing Sang Prabu. Sang Nata sar~ng sampun anamp~ni s~rat, nunt~n animbali Ki Ngab~i Tohjaya, katantun punapa purun kaab~n p~rang kalihan Dipati Natapura. Atur wangsulanipun Ki Tohjaya purun, ing pundi panggenanipun k~panggih bot~n ajrih, sabab kala p~rang ing Surabaya inggih punika m~ngsahipun. Kalih dene pun Dipati Natapura punika tandangipun prang licik, kapurunanipun an~nungkul, bot~n purun p~rang dhadha. San~s kalihan sadh~r~kipun kang nama Jayapuspita utawi Sasranagara, punika m~nggaha sawung tangled purun g~ntos g~bag-gin~bag. Sang Nata sar~ng mir~ng aturipun Ki Tohjaya sakalangkung suka. Ki Tohjaya laj~ng kadhawahan anglurug tumut Ki Patih tuwin Tuwan Amral, kaparingan sangu kalih atus reyal sarta waos satunggil prabot j~ne. Ki Tohjaya s~rat, kaparingakn Tuwan Amral kalihan Ki Patih. Lampahipun Ki Tohjaya sampun dumugi ing Malinjon. S~rat laj~ng kaparingak~n dhat~ng Amral. Tuwan Amral sar~ng sampun maos s~rat sang~t ing bingahipun. Laj~ng wicantn dhat~ng Ki Tohjaya, "Ki Tohjaya, sam~ngko bang~t b~gjamu, Sang Prabu bang~t sihe marang kowe, karo dene dhawuhe Sang Nata ora anglilani y~n kowe pisaha karo aku utawa karo bupati, lan j~n~ngmu am~sthi bakal dakl~bokake ing ~buk." Para bupati sar~ng sami mir~ng wicant~nipun Amral sami suka manahipun sarta sami asih dhat~ng Ki Tohjaya. tumunt~n mangkat sarta kab~ktanan 376
Ki Tohjaya nunt~n kadhawahan dhat~ng Amral. Kin~n amb~dhah ing Tmbayat. Sabab bot~n purun nungkul, taksih angidh~p dhat~ng Pan~mbahan Purbaya. Ki Tohjaya tumunt~n mangkat sarta kakanthenan bupati k~kalih, anama Rad~n sabalanipun Natawijaya kalih Mangunnagara sabalanipun. Sar~ng dumugi ing T~mbayat, pin~thukak~n p~rang rame. Tiyang ing T~mbayat kathah kang p~jah, amargi dipun amuk dhat~ng Ki Tohjaya sabalanipun. Tiyang T~mbayat sami ngungsi dhat~ng ing masjid. Ki Tohjaya ang~lud. Kang kacandhak pin~jahan. Rad~n Natawijaya ang~ng~tak~n dhat~ng Ki Tohjaya. Wicant~nipun, "He adhi Tohjaya, ampun bang~t gon dika siya-siya marang wong ing T~mbayat. Sabab punika padha trahing wali, kaya dene ing Giri tanah Surabaya." Ki Tohjaya sar~ng mir~ng wicant~nipun Rad~n Natawijaya, laj~ng sila sarwi any~mbah masjid kaping satus. Rad~n Natawijaya pitak~n sarta gumuj~ng, "Adhi Tohjaya, punapa dika ny~mbah ing masjid?". Ki Tohjaya amangsuli, inggih "Milanipun kula ny~mbah masjid. Bokmanawi wont~n pangeran kang trah wali katut kula p~jahi, supados kula sampun ngantos kenging ing walat." Rad~n Natawijaya utawi ingkang sami mir~ng laj~ng sami gumuj~ng sadaya, nunt~n sami wangsul dhat~ng ing Malinjon. G~ntos kacariyos Ki Dipati Jayapuspita ing Japan, anandhang sakit sang~t. Ki Dipati Natapura kang wont~n ing Picis dipun utusi. Sar~ng Dipati Natapura dumugi ing Japan, Sang Dipati Jayapuspita laj~ng p~jah. sami bibar ar~bat pag~sangan piyambak-piyambak. Balanipun Srayanipun tiyang Bali inggih laj~ng sami mantuk dhat~ng ing Bali, dene para santananipun Sang Dipati Jayapuspita wau laj~ng sami anunggil akalihan Ki Dipati Natapura wont~n ing Japan. Kacariyos Pan~mbahan Purbaya kang ab~biting wont~n ing Marbung, ~ngg~nipun aj~ng-aj~ngan kalihan Kump~ni utawi bala ing Kartasura laminipun sampun wolung wulan. Ing sab~n dint~n tansah sami p~rang amariy~man. Kala samant~n Pan~mbahan Purbaya sarta bala ing saw~tawis bidhal saking Mar~bung kondur dhat~ng ing Matawis. Karsa mundhut gilir ingkang rayi Sultan Balitar, nanging sar~ng dumugi ing Matawis laj~ng pradangdosan. Utawi Sultan Balitar sarta Pangeran Riya inggih laj~ng sami pradangdosan sagarwa putranipun tuwin balanipun sadaya, sum~ja lolos dhat~ng tanah ing 377
m~ncanagari. Sar~ng sampun sam~kta ing Matawis. Ar~r~p wont~n ing dhusun K~bon Agung. Pan~mbahan anunt~n angutusi balanipun kang taksih wont~n ing Mar~bung, kin~n sami anilar bitingipun ing wanci dalu. Sar~ng ing wanci dalu bala Mataram kang wont~n ing biting inggih nunt~n sami bidhal. Bala Kartasura tuwin Kump~ni bot~n wont~n kang sum~r~p. laj~ng bidhal saking Ing san~sipun dint~n Tuwan Amral sum~rap y~n Pan~mbahan sarta Sultan sabalanipun sampun bidhal mangetan. Tuwan Amral sakump~ninipun tuwin bala ing Kartasura laj~ng sami anututi, anurut ing salasahipun. Lampahipun Pan~mbahan m~dal ing Manyaran, anjog ing Laroh, sampun kumpul kalihan Pangeran H~rucakra, laj~ng mangetan m~dal ing Kaduwang anjog ing Kamag~tan. Wont~n ing ngriku lampahipun katututan. Laj~ng p~rang kalihan Kump~ni sak~dhap. Pan~mbahan kawon, lumaj~ng dhat~ng kitha ing Madiun. K~nd~l wont~n ing ngriku sarta tata-tata. Wondene Tuwan Amral ar~r~p wont~n ing Kamag~tan. Laj~ng pir~mbagan kalihan Ki Patih sum~ja mantuk dhat~ng ing Kartasura. Kang tinilar kin~n baris ing ngriku Rad~n Arya Pringgalaya kalih Rad~n Natawijaya, kakanthenan bupati pasisir saw~tawis. San~sipun punika sadaya sami kab~kta mantuk dhat~ng ing Kartasura. Lampahipun Amral sakump~ninipun sampun dumugi ing Kartasura sarta sampun amratelakak~n dhat~ng ing Sang Prabu salampahipun sadaya. Ki Ngab~i Tohjaya laj~ng ginanjar nagari ing Lamongan, kapat~dhanan nama Tum~nggung Tohjaya, laj~ng kadhawahan mantuk dhat~ng ing Lamongan anataa nagarinipun sarta adam~la prajurit. Tuwan Amral anunt~n pir~mbagan kalihan Ki Patih, kin~n akintun s~rat dhat~ng Ki Tum~nggung Mangunon~ng ing Pathi, kapurih bujuka Pangeran Arya Mataram kang jum~n~ng Nata wont~n ing Garobogan. Pangeran Arya Mataram wau dipun aturi ing Tuwan Amral tdhak dhat~ng ing Japara, sagah badhe kaangkat jum~n~ng Nata am~ngku ing tanah Prajangjeanipun kalihan Kump~ni anuruta kados prajangjeanipun Sinuhun Pakubuwana suwargi, nanging Tuwan Amral nyuwun epah nagari ing Surabaya kalihan ing Japara, tiga ing D~mak. Utusanipun Ki Patih ingkang amb~kta s~rat inggih enggal lumampah, sampun dumugi ing Pathi, s~rat inggih sampun katamp~n dhat~ng Ki Tum~nggung Mangunon~ng. S~rat laj~ng kaaturak~n dhat~ng Pangeran Arya Mataram, sarta Ki Mangunon~ng akathah-kathah aturipun amurih Jawi. 378
pangeran puruna t~dhak dhat~ng Japara. Pangeran Arya Mataram wau inggih laj~ng kamolog~n galihipun. Bot~n sum~r~p y~n badhe kenging ing paekan. Enggal angundhangi balanipun, nunt~n bidhal dhat~ng ing Japara. Ki Mangunon~ng bot~n kenging pisah. Wondene Tuwan Amral inggih sampun mangkat saking Kartasura sarta amb~kta Ki Dipati Citrasoma ing Japara. Dumuginipun ing Japara sar~ng kalihan rawuhipun Pangeran Arya Mataram. Kump~ni ing Japara tuwin Tuwan Amral sang~t ~ngg~nipun sugun-sugun dhat~ng Pangeran Arya Mataram. Pakurmatipun kasami kalihan Sang Prabu, pangeran sagarwa putranipun sami eca ing galihipun. Sar~ng san~sipun dint~n Pangeran Arya Mataram sarta putra tuwin mantunipun kathahipun wolu sar~ng dumugi sal~b~ting loji laj~ng cin~p~ngan, bin~kta dhat~ng pasisir, sinedanan wont~n ing ngriku, sin~ngkalan 1645. Tuwan Amral nunt~n wangsul dhat~ng ing Kartasura, sarta amb~kta garwanipun Pangeran Arya Mataram tuwin putranipun ingkang sami taksih alit-alit. Sadhat~ngipun ing Kartasura laj~ng matur dhat~ng Sang Prabu ing kawitan dumugi w~kasan. Sang Nata sakalangkung suka ing galihipun sarta anarima sang~t dhat~ng Amral. Tuwan Amral anunt~n matur y~n sum~ja ambuj~ng ing sapurugipun Pan~mbahan tuwin Sultan Balitar. Sang Nata par~ng, laj~ng parentah dhat~ng Ki Patih, kin~n amarentahi Ki Dipati Cakraningrat sarta para bupati pasisir, sami andikakak~n dhat~ng ing Ngawi sabalanipun. Tuwan Amral inggih badhe dhat~ng ing Ngawi sarta bala Kump~ni m~dal ing Jagaraga. Rad~n Natawijaya kang baris wont~n ing Mag~tan ing wana Gag~lang kin~n ang~rig tiyang mncanagari, abarisa sakidulipun Madiun. Ki Patih wau enggal anglampahak~n utusan dhat~ng Madunt~n tuwin nagari pasisir m~ncanagari sadaya. Para bupati ingkang sami kadhawahan parentah wau inggih enggal sampun sami dhat~ng wont~n ing Ngawi sarta ing wana Gag~lang, sakalangkung ag~ng b~barisanipun. Anunt~n sami angaturi uninga dhat~ng ing Kartasura. Wondene Tuwan Amral sar~ng sampun anamp~ni pratela, y~n para bupati sampun sami ngal~mpak, Tuwan Amral nunt~n bidhal amb~kta Kump~ni s~wu, bupati ing Kartasura kang bin~kta sapalih, t~tindhihipun Rad~n Suradiningrat putranipun Pangeran Panular kalih Ki Dipati Mangkupraja. Lampahipun sampun dumugi ing Ngawi, 379
akumpul kalihan para bupati m~ncanagari tuwin pasisir. Kathahing bala tanpa wilangan, laj~ng ngangs~g dhat~ng ing dhusun Kakajang. G~ntos kacariyos putra ing Madunt~n kang nama Rad~n Jimat, kang bin~kta Dewa K~tut dhat~ng ing Bali rumiyin. Samangke sampun wangsul dhat~ng ing tanah Jawi, akumpul kalihan Ki Dipati Natapura. Tumunt~n sami r~mbag sum~ja anunggil Pan~mbahan Purbaya, laj~ng sami bidhal saking ing Japan lan sabalanipun. Sadhat~ngipun ing Madiun pan~mbahan sakalangkung bingah ing galihipun. Ki Dipati Natapura laj~ng sin~gahan dados pamugarining prang. Pan~mbahan anunt~n parentah anata baris sum~ja m~thuk prang wont~n ing dhusun Pagagakan. Milih papan kang wiyar sarta radin. Ingkang pinatah dados panjawat t~ng~n Rad~n Jimat, bin~bahan m~thukak~n p~rangipun bala ing Madura sarta bala pasisir. Ki Dipati Natapura dados panjawat kiwa, am~thukak~n p~rangipun bupati ing Kartasura, ingkang dados dhadha Pan~mbahan, badhe anadhahi p~rangipun Kump~ni. Sar~ng sampun sami rakit nunt~n bidhal saking kitha Madiun. ing Pagagakan m~ngsahipun sampun mapan wont~n ing ngriku, laj~ng t~mpuh p~rang rame. Kathah kang sami p~jah. Balanipun Pangeran Cakraningrat ing Madunt~n sar~ng sami aningali dhat~ng Rad~n Jimat sang~t ~ngg~nipun sami ajrih, sabab lumaj~ng angungsi punika saduluripun gustinipun. Nunt~n sami wingkingipun Pangeran Cakraningrat. Pangeran Cakraningrat sang~t duka, an~r~gak~n bala sarwi angandika, "H~h bocah Madura! Aja ana kang w~di! Si Kacung c~k~l~n bae!" Nanging bala ing Madura m~ksa mogok, lumaj~ng dhat~ng ing wingkingipun prajurit Kump~ni. Bala ing pasisir k~lu sami lumaj~ng, utawi bupati ing Kartasura ingkang aprang kalihan Dipati Natapura inggih sampun kaplaj~ng. Sadhat~ngipun Pan~mbahan. Sakalangkung rame sarta kathah kang sami p~jah. Pan~mbahan kawon p~rangipun. Nunt~n mundur alon-alonan sarta kasaput ing dalu. Sadhat~ngipun ing kitha Madiun laj~ng pradangdosan sum~ja k~ngs~r mangetan. Sar~ng sadalu punika ugi Pan~mbahan sarta Sultan bidhal saking ngriku lan sabalanipun, m~dal ing siti Pranaragi laj~ng anjog ing Kadhiri. Anunt~n anakipun Surapati t~tiga sami sowan dhat~ng Pan~mbahan wont~n inggih anama Surapati, kalih Suradilaga, tiga Tirtanata, sarta amb~kta bala gangsal atus. Laj~ng Nunt~n Kump~ni anadhahi p~rangipun ing Kadhiri, 380
kin~n am~thukak~n Kump~ni pan~mbahan. ingkang sami ambuj~ng dhat~ng Wondene pambuj~ngipun Tuwan Amral sakump~ninipun tuwin bala ing Kartasura k~nd~l wont~n sakil~nipun b~nawi palabuhan. Engg~nipun masanggrahan wont~n ing ngriku sat~ngah wulan. Aj~ng aj~ngan kalihan anakipun Surapati t~tiga wau, nanging ~l~t b~nawi. Dene Pan~mbahan sarta Sultan inggih wont~n ing kitha Kadhiri. Sar~ng Tuwan Amral sum~r~p y~n Pan~mbahan taksih wont~n ing kitha Kadhiri, bot~n tumut baris cak~t b~nawi ngriku, Tuwan Amral laj~ng anuduh Kump~ni gangsal atus, t~tindhihipun kapitan gangsal, anama Tonar, kalih B~ngkol, tiga Kapitan Pambayi, sakawan Kapitan Buyung, gangsal Kapitan J~mbaran, kinanthenan Ki Tum~nggung Tohjaya, kin~n sami nyabrang bangawan ngandhap, laj~ng amenggok mangidul. Ingkang sami kadhawahan wau inggih enggal mangkat nyabrang ing b~nawi. Sar~ng Pan~mbahan sum~r~p y~n wont~n baris Kump~ni badhe nubruk saking wingking, sang~t ~ngg~nipun kagegeran. Anakipun timbali, badhe kin~n laj~ng sami dipun Surapati am~thukak~n Kump~ni kang sampun sami nyabrang b~nawi. Sar~ng Tuwan aningali baris sawetaning b~nawi sampun bibar, Amral sakump~ninipun sarta bala ing Kartasura laj~ng sami nyabrang Sabab mangetan. m~ngsahipun maju kalih. Pan~mbahan sarta Sultan nunt~n sami lumaj~ng dhat~ng ing Malang. Anakipun Surapati t~tiga anadhahi p~rang sak~dhap, anunt~n nututi lumaj~ng. Wondene Amral sarta bala ing Kartasura laj~ng ang~br~ki kitha ing Kadhiri. T~tiyang m~ncanagari sampun kathah kang sami nungkul dhat~ng Tuwan Amral. Amral nunt~n adam~l loji ing ngriku. Sar~ng ~ngg~nipun adam~l loji sampun dados, Tuwan Amral laj~ng bidhal dhat~ng ing Surabaya amb~kta bala Kump~ni sapalih. Kang sapalih taksih tinilar wont~n ing Kadhiri kalihan bala ing Kartasura sadaya, sarta atilar ubanggi dint~n ~ngg~nipun badhe amb~dhah ing Malang. Lampahipun Tuwan Amral m~dal ing Japan. T~tiyang ing Japan tuwin sakiwat~ng~nipun sampun sami nungkul sadaya dhat~ng Amral. Laj~ng sami bin~kta dhat~ng ing Surabaya. Tuwan Amral wau ~ngg~nipun wont~n ing Surabaya bot~n lami, nunt~n mangkat sum~ja angg~bag ing Malang. Dhat~ngipun wont~n ing Malang sar~ng kalihan Kump~ni tuwin bala ing Kartasura t~tiga wau Pan~mbahan sangsaya kuwur galihipun. 381
kang saking Kadhiri, laj~ng t~mpuh p~rang sak~dhap. Sultan Balitar ing Dhumpul. Pan~mbahan kalihan Pangeran lumaj~ng dhat~ng H~rucakra sarta Dipati Natapura tuwin anakipun Surapati t~tiga sami lumaj~ng angusi ing Lumajang, sin~ngkalan 1646. Tuwan Amral sarta bala ing Kartasura sami ang~br~ki ing Malang, wont~n ing ngriku kaparag ing pag~ring, bala ing Kartasura tuwin Kump~ni kathah kang sami p~jah amargi sakit. Rad~n Suradiningrat kalihan Dipati Mangkupraja sami p~jah, Tuwan Amral sakump~ninipun tuwin bala ing Kartasura anunt~n sami bidhal mantuk dhat~ng ing Kartasura sarta amb~kta kunarpa k~kalih wau. Ing sap~ngk~ripun Kump~ni tuwin bala ing Kartasura, Sultan Balitar wangsul dhat~ng ing Malang malih, wont~n ing ngriku g~rah andadosak~n ing sedanipun. Layonipun anunt~n binandhusa kab~kta dhat~ng ing Kartasura, kang angiringak~n layon garwa putranipun sarta Ki Tum~nggung Jayabrata, nunt~n sami mangkat saking ing Malang. Kacariyos mantukipun bala sarwi amb~kta kunarpanipun Ki Dipati Mangkupraja kalih kunarpanipun Rad~n Suradiningrat. Sar~ng katur ing Sang Prabu sakalangkung ngungun. T@tilaranipun laj~ng kadadosak~n bupati, kaparingan nama Tum~nggung Kartanagara. Anunt~n Ki Dipati Sura Adim~nggala ing Samawis p~jah, nanging bot~n gadhah anak jal~r, amung anak ~stri kemawon, sampun kaemahak~n angsal kapenakanipun Dipati Sura Adim~nggala anama Martayuda. Martayuda wau kala jum~n~ngipun Sunan Pakubuwana wont~n ing Samawis sampun kaabd~kak~n, kadadosak~n carik. Inggih kaparingan nama Ngab~i Martayuda. Sar~ng ing sap~jahipun Ki Dipati Sura Adim~nggala punika Martayuda sum~ja angr~bat kal~nggahanipun. Nunt~n agadhah panyuwun dhat~ng Tuwan Komasaris Dulkub. Tuwan komisaris inggih par~ng. Ki Mangkuyuda laj~ng kat~t~pak~n dados bupati ing Samawis. Nanging Tuwan Komasaris wau kasup~n adatipun lampahing nagari, bot~n mawi ngaturi uninga sarta anyuwun lilah ing Sang Prabu tuwin Ki Patih. Sar~ng Ki Patih Danur~ja kamir~ngan, y~n Ki Martayuda sampun dados bupati awit saking karsanipun Tuwan Komasaris, Ki Patih enggal anglampahak~n utusan animbali Martayuda. Ki Marta sar~ng tampi dhawuh saking Ki Patih, enggal lumampah sowan dhat~ng ing Kartasura sarta angangge panganggenipun bupati, sadhat~ngipun ing Kartasura laj~ng amondhok ing kapatihan. ing Kartasura anak Ki Dipati Mangkupraja satunggil, 382
Anunt~n Ki Patih anglampahak~n utusan dhat~ng Tuwan Komasaris ing Samawis sarta mawi s~rat. Ung~ling s~rat, Ki Patih pitak~n dhat~ng Komasaris, punapa Tuwan Komasaris purun adam~l bupati, bot~n t~rang kalihan Sang Prabu. Kaping kalih Ki Patih any~r~pak~n dhat~ng Tuwan Komasaris, y~n Kump~ni ing Samawis ing bot~n kaparingan w~w~nang y~n amisesaa dhat~ng bupati Samawis. Naming padam~lanipun kemawon ingkang kaparingak~n dhat~ng Kump~ni, dene bilih wont~n kal~patanipun ~ngg~nipun jagi, tiyang Kump~ni anglaporna dhat~ng Kartasura, sabab bot~n kaw~nangak~n y~n angukuma ing kal~patanipun. Tuwan Komasaris wau sar~ng sampun maos s~rat, sang~t ~ngg~nipun j~tung, amargi dipun wus-wusak~n dhat~ng Ki Patih, sarta kaduwung solahipun kang sampun kalampahan. Anunt~n amangsuli s~rat. Suraosipun, angr~r~pa dhat~ng Ki Patih, supados sampun ngantos kar~potak~n dhat~ng Batawi. Dene prakawisipun Martayuda, sar~hning samangke sampun wont~n ing Kartasura, aprasasat yatra sampun wont~n ing kanthongipun Ki Patih, punapa ingkang dados karsanipun am~sthi badhe kalampahan sarta Tuwan Komasaris angintuni barang warni-warni dhat~ng Ki Patih. S~rat tuwin barang kintunan sampun sami katamp~n dhat~ng utusan. Nunt~n mantuk dhat~ng ing Kartasura. Ki Patih Danur~ja sampun maos s~rat wangsulan saking komasaris sang~t suka ing manahipun. Ki Patih enggal sowan ing Sang Prabu angaturak~n prakawis wau. Sang Nata sar~ng mir~ng pratelanipun Ki Patih, sakalangkung suka ing galihipun. Alon ~ngg~nipun ngandika, "Wakane, prakara iku m~ngsa bodhoa sira. Sar~hning Martayuda mau kaluputan marang ingsun. Iya tumuli patrapana paukuman. Nanging aja sira pat~ni, krana Kangj~ng Rama swargi wis prajangjean karo Si Dipati Sura Adim~nggala, saturune luputa ing ukum pati." Ki Patih matur sandika. Ki Patih matur malih angaturak~n ingkang badhe angg~ntosi bupati ing Samawis, anama Ngab~i S~trawijaya. Sang Nata inggih par~ng, Ki Patih tumunt~n m~dal saking kadhaton. *** 383
384