Piranti Kohesi kanggo Ndhapuk Koherensi Sajrone Wacana Dheskriptif Teks Pawarta mawa Basa Jawa ing Radhio Republik Indonesia (RRI) Madiun PIRANTI KOHESI KANGGO NDHAPUK KOHERENSI SAJRONE WACANA DHESKRIPTIF TEKS PAWARTA MAWA BASA JAWA ING RADHIO REPUBLIK INDONESIA (RRI) MADIUN Kurnia Intan Pratiwi Jurusan S1 Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Surabaya Drs. Sugeng Adipitoyo, M.Si Dosen S1 Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah, Fakultas Bahasa dan Seni, Universitas Negeri Surabaya Abstrak Punjere panliten iki yaiku apa wae jinise wacana dheskriptif teks pawarta mawa basa Jawa ing RRI Madiun adhedhasar pandhapuke koherensi dening kohesi. Adhedhasar punjere panliten kasebut, underane panliten yaiku kohesi leksikal lan kohesi gramatikal sajrone wacana dheskriptif teks pawarta mawa basa Jawa ing RRI Madiun ndhapuk koherensi apa wae. Tujuwan panliten umume ngandharake lan njelntrehake jinise wacana dheskriptif teks pawarta mawa basa Jawa ing RRI Madiun adhedhasar pandhapuke koherensi dening kohesi, dene mligine ngandharake lan njlentrehake kohesi leksikal lan kohesi gramatikal sajrone wacana dheskriptif teks pawarta mawa basa Jawa ing RRI Madiun ndhapuk koherensi apa wae. Panliten iki kalebu panliten linguistik dheskriptif kang asipat sinkronik. Dhata arupa ukara, paragraf, lan wacana kang ngandhut piranti kohesi gramatikal utawa leksikal kang bisa ndhapuk koherensi. Sumber dhata panliten iki yaiku teks pawarta mawa basa Jawa kang ana ing RRI Madiun. Tata cara kanggo nglumpukake dhata nggunakake teknik semak lan cathet. Tata cara njlentrehake dhata nggunakake metodhe agih, metodhe dheskripsi, lan teknik baca markah. Sabanjure tata cara kanggo nyuguhake asil panliten nggunakake cara informal. Asil panliten iki yaiku kohesi gramatikal bisa ndhapuk sangang koherensi, dene kohesi leksikal bisa ndhapuk limang koherensi. Kohesi gramatikal referensi bisa ndhapuk koherensi panyulihan lan koherensi sajajar (paralel), kohesi gramatikal pangganti bisa ndhapuk koherensi nandhesake, kohesi gramatikal elipsis bisa ndhapuk koherensi urut-urutan, lan kohesi gramatikal panggandheng bisa ndhapuk koherensi urut-urutan, tetambahan, tetandhingan, sajajar, dudutan, wektu, papan panggonan, lan nandhesake. Kohesi leksikal ambalan bisa ndhapuk koherensi ambalan, kohesi leksikal dasanama lan kolokasi bisa ndhapuk koherensi pepadhan, kohesi leksikal kosok balen bisa ndhapuk koherensi lelawanan, kohesi leksikal meronimi bisa ndhapuk koherensi saperangan (sakabehe), lan kohesi leksikal hiponimi bisa ndhapuk koherensi klas golongan. Asil saka panliten kasebut bisa nuduhake yen jinis wacana dheskriptif pawarta mawa basa jawa ing Radhio Republik Indonesia (RRI) Madiun adhedhasar pandhapuke koherensi dening kohesi ana 14. Tembung wigati: Wacana dheskriptif, kohesi, koherensi, teks pawarta mawa basa Jawa. PURWAKA Landhesane Panliten Wacana dheskriptif pawarta mawa basa Jawa isih durung akeh kang nliti. Senajan kaya kang mangkono, ngandharake teori ngenani wacana dheskriptif. Ana saperangan pamarsudi basa Jawa kang nliti, nanging durung jangkep, kayata panliten kang ditindakake dening Wedhawati (2008) ngenani wacana dheskripif basa Jawa lan panliten dening Indiyastini (2009) ngenani kohesi lan koherensi wacana dheskriptif basa Jawa. sejatine akeh pamarsudi Wacana dheskriptif minangka wacana njlentrehake kang isine samubarang tartamtu. Tembung dheskripsi iku dhewe saka tembung describe kang tegese 'nulis ngenani' utawa 'njlentrehake ngenani'. Adhedhasar iku mau, dheskripsi kerep dianggep tegese minangka cara utawa teknik kanggo nulis jinis wacana liyane. Bab iki salaras karo pamawase ngandharake lan Keraf (1982:93) kang ngandharake yen nulis utawa njlentrehake ngenani samubarang tartamtu uga minangka wujud tulisan liyane, kayata eksposisi, argumentasi, lan narasi. Senajan dheskripsi dianggep minangka wujud saka wacana liyane, nanging sejatine wacana dheskripsi ngandhut bab-bab kang luwih kompleks tinimbang katelu wacana iku mau (Keraf, 1982:93). Wacana dheskripsi minangka wacana kang isine jangkep, bisa ngandharake lan njelntrehake samubarang tartamtu kanthi cetha. Bab iki uga salaras karo pamawase (2009:6) ngandharake yen paragraf dheskripsi nduweni sarta menehi nggambarake fungsi paprincen tartamtu. Indiyastini kanggo Kohesi lan koherensi mesthi ora uwal saka wacana. Miturut Keraf (1989:75), alinea kang apik yaiku alinea kang ngandhut sesambungan antarane ukara siji lan sijine. Ukara kang apik yaiku ukara kang ngandhut sesambungan antarane tembung siji 1
Jurnal Baradha. Volume 04, Nomor 03, Agustus 2016 lan sijine. Semono uga wacana kang apik yaiku wacana kang ngandhut sesambungan paragraf siji lan sijine. Sesambungan-sesambungan kasebut diarani kohesi lan koherensi. Wacana dheskriptif minangka wacana kang isine ngandharake lan njlentrehake kanthi sacetha-cethane apa kang dadi objek wacana kasebut. Andharan lan jlentrehan kudu cetha banget amrih pamaca utawa pangrungu bisa nduweni gegambaran lan uga bisa kaya-kaya ngerteni objek kasebut. Mula saka iku, tembung, ukara, lan paragraf kudu rinonce kanthi apik amrih ndadekake jlentrehan kang cetha. Wacana andharan dheskriptif akeh jinise, salah sijine yaiku wacana dheskriptif pawarta mawa basa Jawa. lan pawarta mawa basa Jawa ing Radhio Republik Indonesia (RRI) Madiun adhedhasar pandhapuke koherensi dening kohesi. Mligine, tujuwane panliten iki yaiku ngandharake lan njlentrehake: 1) kohesi gramatikal sajrone wacana dheskriptif teks pawarta mawa basa Jawa ing Radhio Republik (RRI) Madiun bisa ndhapuk koherensi apa wae. Indonesia 2) kohesi leksikal sajrone wacana dheskriptif teks pawarta mawa basa Jawa ing Radhio Republik (RRI) Madiun bisa ndhapuk koherensi apa wae. Indonesia Paedahe Panliten Paedah saka panliten iki ana loro yaiku Pawarta mesthi ana sesambungane karo media masa. Salah sawijine media masa kang awujud radhio kang wis misuwur yaiku RRI. RRI cekakane saka Radhio Republik Indonesia. RRI yaiku radhio negeri kang dinduweni dening Negara Indonesia. RRI nduweni 52 stasiun penyiaran lan 1 stasiun penyiaran khusus kanggo manca Negara kanthi (Oramahi, cacahe 2012:126). Salah sijine saka 52 stasiun kang dinduweni RRi ana ing tlatah Madiun. RRI Madiun yaiku siji-sijine radhio negeri kang ana ing tlatah Madiun. karyawan 8500 Adhedhasar andharan ing ndhuwur, ing panliten iki diandharake ngenani piranti kohesi kanggo ndhapuk koherensi sajrone wacana dheskriptif. Wacana dheskriptif kang digunakake yaiku wacana dheshriptif pawarta mawa basa Jawa. Pawarta mawa basa Jawa kasebut dununge ana ing Radhio Republik Indonesia (RRI) Madiun. Mula yen disawijikake, ing panliten iki ngandharake lan njlentrehake ngenani piranti kohesi kanggo ndhapuk koherensi sajrone wacana dheskriptif pawarta mawa basa Jawa ing Radhio Republik Indonesia (RRI) Madiun. paedah teoretis lan paedah praktis 1) Paedah Teoretis Asil panliten iki diajab bisa menehi sumbangan teoretis ing ilmu basa Jawa mligine ing bidhang wacana basa jawa. Ing bidhang wacana bisa ngrembakakake ngenani piranti kohesi kanggo ndhapuk koherensi lan ngenani wacana dheskriptif. 2) Paedah Praktis Asil bisa ngrembakakake materi ajar kanggo pasinaon mligine kanggo mahasiswa jurusan basa Jawa. Materi ajar kasebut mligine ngenani piranti kohesi kanggo ndhapuk koherensi sajrone wacana dheskriptif ing pawarta. panliten iki diajab Wewatesane Panliten iki yaiku mung njlentrehake bab wacana dheskriptif ing pawarta mawa basa Jawa Radhio Republik Indonesia (RRI) Madiun lan mligine njlentrehake ngenani piranti kohesi gramatikal lan leksikal kanggo ndhapuk koherensi. Saliyane bab iku ora dadi bab kang dijlentrehake ing panliten iki. Wewatesane panliten Panjlentrehane Tetembungan Underane Panliten ing ndhuwur, punjere panliten iki yaiku apa wae jinise wacana dheskriptif teks pawarta mawa basa Jawa ing Radhio Republik Indonesia (RRI) Madiun adhedhasar pandhapuke koherensi dening kohesi. Dene underane panliten iki ana loro, yaiku: 1) Adhedhasar landhesane panliten kohesi gramatikal sajrone wacana dheskriptif teks pawarta mawa basa Jawa ing Radhio Republik (RRI) Madiun bisa ndhapuk koherensi apa wae? kohesi leksikal sajrone wacana dheskriptif teks pawarta mawa basa Jawa ing Radhio Republik (RRI) Madiun bisa ndhapuk koherensi apa wae? Indonesia 2) Indonesia Tujuwane Panliten Tembung-tembung kang wigati sajrone panliten iki ana lima, yaiku: 1) wacana dheskriptif, 2) piranti kohesi kanggo ndhapuk koherensi, 3) pawarta mawa basa Jawa, 4) kohesi gramatikal kanggo ndhapuk koherensi, lan 5) kohesi leksikal kanggo ndhapuk koherensi. 1) Wacana Dheskriptif Wacana dheskriptif yaiku wacana kang ngandharake salah sawijine bab kanthi cara rinci tujuwan amrih pamaca utawa lan nduweni pangrungu kasebut kedadeyan ing sangarepe (Keraf, 1982:93). 2) Piranti Kohesi kanggo Ndhapuk Koherensi Wacana ora mung kedadeyan saka ukara- ukara kang kanthi cara gramatikal kasusun rapi, nanging wacana yaiku ukara-ukara kang nduweni sesambungan antarane siji lan sijine (Carlson sajrone Tarigan, 2009:22). Miturut Rani (2006:91), bisa mbayangake bab Tujuwane panliten iki yaiku ngandharake teks lan njlentrehake jinise wacana dheskriptif 2
Piranti Kohesi kanggo Ndhapuk Koherensi Sajrone Wacana Dheskriptif Teks Pawarta mawa Basa Jawa ing Radhio Republik Indonesia (RRI) Madiun kohesi bisa mbiyantu nganalisis lan mahami makna sajrone paragraf utawa wacana. 3) Teks Pawarta mawa Basa Jawa Teks Pawarta yaiku lapuran kang paling cepet ngenani kedadedayan tartamtu, fakta utawa bab kang anyar, narik kawigaten lan perlu dingerteni dening masyarakat kang awujud tinulis (Sudarman, 2008:76). Teks pawarta mawa basa Jawa yaiku lapuran kang paling cepet ngenani kedadedayan tartamtu, fakta utawa bab kang anyar, lan perlu dingerteni dening narik kawigaten masyarakat digiyarake utawa sarta nggunakake basa Jawa lan uga awujud tinulis. 4) Kohesi Gramatikal kanggo Ndhapuk ditulis Koherensi Kohesi gramatikal minangka salah sijine jinis piranti kohesi. Kohesi minangka cara kanggo nuwuhake koherensi (Rani, 2006:92). Adhedhasar andharan kasebut kohesi bisa ndhapuk koherensi. Kohesi ana loro, salah sijine yaiku kohesi gramatikal. Jinis-jinis kohesi gramatikal ana papat yaiku referensi, pangganti (substitusi), elipsis, lan panggabung (konjungsi) (Indiyastini, 2009:21). 5) Kohesi Wacana mesthi ora bisa uwal karo analisis wacana. Analisis wacana yaiku salah sawijine disiplin elmu kang paling amba, nanging uga ditegesi kang paling ciyut, ing linguistik (Schiffrin, 2007:57). Analisis wacana minangka cabang elmu linguistik kang njlentrehake lan nganalisis ngenani wacana. Diarani ciyut linguistik, amarga analisis wacana mung njlentrehake lan nganalisis wacana wae, nanging sejatine amba banget. Amarga jinise wacana iku akeh lan bisa dianalisis kanthi maneka werna metodhe lan teknik. ing jinis kang maneka werna. Jinis wacana bisa dideleng adhedhasar maneka werna. Djajasudarma (2010:5) merang jinise wacana adhedhasar segi eksistensi (realitas), medhia komunikasi, cara nyuguhake, lan jinis panggunane. Miturut realitas wacana ana wacana lan non verbal. Adhedhasar medhia verbal komunikasi ana wacana tulis lan lisan. Dideleng saka ana wacana naratif, dheskriptif, prosedural, ekspositori, lan hortatori. jinis panggunane ana monolog Adhedhasar (individu), dialog (rong pamicara), lan polilog (luwih saka loro). Wacana nduweni cara nyuguhake Leksikal kanggo Ndhapuk Koherensi Kohesi leksikal minangka salah sijine jinis piranti kohesi. Kohesi minangka cara kanggo nuwuhake koherensi (Rani, 2006:92). Adhedhasar andharan kasebut kohesi bisa ndhapuk koherensi. Saliyane kohesi gramatikal, uga ana kohesi leksikal. Jinis-jinis kohesi leksikal ana enem yaiku ambalan (repetisi), sinonimi, antonimi, hiponimi, meronimi, lan kolokasi (Indiyastini, 2009:70). Tembung dheskripsi asale saka basa latin tegese nulis ngenani utawa describere kang mbeberake salah sawijine bab (Keraf, 1982:93). Dheskripsi tegese nulis ngenani bab tartamtu utawa mbeberake bab lan sagamblang-gamblange. Sadurunge pamaca utawa pangrungu ngerti lan paham ngenani bab kasebut, mula paragraf kasebut durung bisa diarani paragraf dhskripsi. tartamtu kanthi cetha TINTINGAN KAPUSTAKAN Konsep-konsep ing Panliten Iki Konsep-konsep kang ana ing panliten iki yaiku wacana dheskriptif, teks pawarta mawa basa lan kohesi kanggo ndhapuk koherensi. Jawa, Sakabehe bab iku mau diandharake ing ngisor iki. 1. Wacana dheskriptif asale Wacana sanskerta (Douglas wac/wak.vak kang sajrone Arifin, 2012:21). Saka para sarjana lan para linguis Indonesia, Malaysia, Singapura, lan negara- negara basa Melayu, nggunakake tetembungan wacana tuwuh saka terjemahan basa Inggris sajrone Arifin, 2012:23). Tembung discourse dhewe asale saka basa latin discursus kang tegese mlayu mrana mrene utawa mlayu bola-bali. Tembung mau banjur owah dadi tembung dis (saka papan kang lan curre (mlayu). Dadi tembung discursus beda) tegese mlayu beda. Pangrembakane tembung mau yaiku discurre banjur owah dadi discursus lan owah maneh dadi discourse kang tegese wacana. saka basa tegese ngomong kang discourse (Oetomo saka papan kang Wacana dheskriptif menehi prince-princen isi wacana. Miturut Keraf kanggo cethane (1982:93) dheskripsi yaiku wujud tulisan kang sesambungan karo upaya para panulis kanggo menehi princen-princen saka objek kang lagi diomongake. Dheskripsi menehi princen-princen kasebut guna pamaca bisa ngerteni kanthi sagamblang-gamblange ngenani apa kang lagi didheskripsikake. Princen-princen kang digunakake uga cetha saengga bisa nggambarake bab kang lagi diomongake kanthi cetha uga. 1) Titikane Wacana Dheskriptif Titikane wacana dheskriptif ana telu yaiku 1) wacana kang nggambarake, ngandharake lan njlentrehake, 2) menehi prince-princen ing njerone, lan 3) bisa nuwuhake daya imajinasi saka pamaca utawa pangrungu. 2) Perangane Wacana Dheskriptif bisa diperang dheskriptif adhedhasar telung bab yaiku adhedhasar tujuwane, topike, adhedhasar isine. lan Adhedhasar tujuwane wacana dheskriptif bisa diperang dadi loro yaiku dheskripsi sugestif lan (Keraf, dheskripsi 1982:94). Adhedhasar topike, wacana dheskriptif bisa diperang dadi lima yaiku dheskripsi ngenani Wacana adhedhasar teknis utawa ekspositoris 3
Jurnal Baradha. Volume 04, Nomor 03, Agustus 2016 samubarang, pawongan, dheskripsi ngenani kewan, dheskripsi ngenani papan, lan dheskripsi ngenani swasana (Indiyastini, 2009:12). Ora beda adoh karo perangane wacana dheskriptif adhedhasar topike, adhedhasar isine wacana dheskriptif diperang dadi papat yaiku dheskripsi ngenani papan, dheskripsi ngenani samubarang, dheskripsi ngenani pawongan, lan dheskripsi ngenani kedadeyan (Nurlina, 2007:4). dheskripsi ngenani cundhuk karo anane kohesi, dene makna cundhuk karo anane koherensi. Kohesi yaiku kasalarasan sesambungan antarane unsur siji lan unsure liyane kang ana ing wacana saengga tuwuh wacana kang nduweni makna utawa koheren (Djajasudarma, 2010:44). Sesambungan antarane unsur siji lan unsur iku kohesif saengga uga bisa dadi koheren. liyane ndadekake wacana 2. Teks Pawarta mawa Basa Jawa Teks kerep diarani tulisan kang dawa (Titscher, 2009:32). Tembung 'teks' nuwuhake pikiran ngenani buku, Koran, kalawarti, lan sapanunggalane. Teks minangka wujud saka wacana. Teks minangka samubarang kang tinulis, dene wacana minangka kang dituturake. Adhedhasar andharan kasebut bisa dingerteni yen teks minangka wujud saka wacana. samubarang Pawarta yaiku lapuran kang paling cepet ngenani kedadedayan tartamtu, fakta utawa bab kang anyar, narik kawigaten lan perlu dingerteni dening masyarakat (Sudarman, 2008:76). Maneka werna bab utawa kedadeyan kang lagi dumadi lan dilapurake dening pawongan tartamtu diarani pawarta. Kadhang kala bab kasebut ora paling anyar, nanging bab kang dirasa kudu dingerteni dening wong liya uga diarani pawarta. Punjere pawarta yaiku lapuran ngenani kedadeyan tartamtu kang perlu dingerteni dening wong liya utawa masyarakat. Kohesi yaiku sesambungan antar ukara sajrone wacana, kanthi cara gramatikal utawa kanthi cara leksikal (Gutwinsky sajrone Tarigan, 2009:93). Saka andharan iki bisa didudut yen kohesi ana loro yaiku kohesi gramatikal lan kohesi leksikal. Tanpa anane kohesi gramatikal lan kohesi leksikal, ukara ora bisa tuwuh kanthi trep saengga makna kang kinandhut mesthi ora cetha. Kohesi ana loro yaiku kohesi gramatikal lan kohesi leksikal. Kohesi gramatikal ana papat yaiku referensi, pangganti (substitusi), elipsis, lan panggabung (konjungsi). Dene kohesi leksikal yaiku ambalan (repetisi), dasanama, kosok balen, hiponimi, meronimi, lan kolokasi. Yen digawe bagan kaya ing ngisor iki. 2) Koherensi semantis Koherensi minangka aspek sajrone wacana. Koherensi yaiku kepaduan semantis antarane proposisi siji lan proposisi sijine (Indiyastini, 2009:93). Ing kohesi diandharake wujude, dene ing koherensi bakal diandharake makna saka wacana kasebut. Koherensi uga diarani sesambungan makna kang asipat teratur lan logis utawa bisa ditampa dening akal pikiran. 3. Piranti Kohesi kanggo Ndhapuk Koherensi Kohesi lan koherensi yaiku rong bab kang ora bisa dipisahake sajrone wacana. Anane koherensi uga krana anane kohesi. Anane wacana kang koheren uga krana wacana kasebut kohesif. Suwalike anane wacana kang ora koheren uga amarga wacana kasebut ora kohesif. Miturut Carlson Tarigan, 2009:22) wacana ora mung kedadeyan saka ukara- ukara kang kanthi cara gramatikal kasusun rapi, nanging wacana yaiku ukara-ukara kang nduweni sesambungan antarane siji lan sijine. Ukara-ukara kang kanthi cara gramatikal kasusun rapi diwujudake dening kohesi, dene ukara kang nduweni sesambungan antarane siji lan sijine ing kene diwujudake dening koherensi. Mula kohesi lan koherensi gayut antarane siji lan sijine. (sajrone Miturut Alwi (2014:441), wacana ora bisa kohesif tanpa dadi koheren. Panjlentrehan kasebut njlentrehake yen antarane kohesi lan koherensi nduweni sesambungan kang raket banget. Ora ana wacana kang koheren tanpa kohesif. Ing kene cetha banget yen kohesi bisa ndhapuk anane koherensi. 1) Piranti Kohesi Wacana kang apik yaiku wacana kang nduweni wujud lan makna kang uga apik. Wujud Miturut D' Angelo (sajrone Tarigan, 2009:101), koherensi diperang dadi 15, yaiku tetambahan (adisi), urut-urutan (seri, rentetan), panyulihan, pepadhan (sinonimi), saperangan (sakabehe), klas (golongan), nandhesake, tetandhingan (komparasi), lelawanan (kontras), dudutan (asil), tuladha, sajajar (paralel), lokasi (papan panggonan), lan wektu. 3) Kohesi Gramatikal kanggo Ndhapuk ambalan (repetisi), Koherensi (2014:443-445), kohesi gramatikal kang bisa ndhapuk koherensi ana loro yaiku referensi. Panggabung (substitusi) bisa ndhapuk koherensi kang diarani sesambungan persesuaian alami, dene kohesi gramatikal referensi bisa ndhapuk rong koherensi kang diarani sesambungan anaforis lan sesambungan kataforis. Senajan piranti kohesi gramatikal cacahe ana papat. Miturut Alwi pangganti (substitusi) lan Kohesi gramatikal ana papat yaiku referensi, pangganti lan panggabung (konjungsi). Kohesi gramatikal bisa ndhapuk sangang koherensi yaiku koherensi tetambahan (adisi), urut-urutan (seri, rentetan), tetandhingan (komparasi), dudutan panyulihan, (asil), (paralel), nandhesake, papan panggonan (lokasi), lan wektu. (substitusi), elipsis, sajajar 4
Piranti Kohesi kanggo Ndhapuk Koherensi Sajrone Wacana Dheskriptif Teks Pawarta mawa Basa Jawa ing Radhio Republik Indonesia (RRI) Madiun 4) Kohesi Leksikal kanggo Ndhapuk Koherensi wektu kang ora winates utawa ora sawektu (wektu siji lan wektu liyane). (2014:443-445), kohesi leksikal kang bisa ndhapuk koherensi ana loro yaiku hiponimi lan meronimi. Kohesi leksikal hiponimi bisa ndhapuk koherensi kang diarani sesambungan hiponimi, dene kohesi leksikal meronimi bisa ndhapuk koherensi kang diarani sesambungan bageyan-sakabehe. Kamangka piranti kohesi leksikal ana enem jinise. Miturut Alwi Kohesi leksikal ana lima yaiku ambalan (repetisi), dasanama, kosok balen, hiponimi, leksikal bisa meronimi, ndhapuk enem koherensi yaiku koherensi ambalan, koherensi lelawanan, koherensi klas (golongan), koherensi saperangan (sakabehe), lan koherensi tuladha. lan kolokasi. Kohesi pepadhan, koherensi Teori kanggo Panliten Iki Teori kang digunakake kanggo panliten iki yaiku teori analisis teks linguistik lan teori analisis isi. Analisis teks linguistik dititiki kanthi fokus-e ing kohesi lan koherensine (Titscher, 2009:40). Bab iki salaras karo underane panliten iki kang ngandharake kohesi gramatikal lan leksikal sajrone wacana dheskriptif pawarta mawa basa Jawa ing RRI Madiun bisa ndhapuk koherensi apa wae. Teori kang uga digunakake kanggo panliten iki yaiku teori analisis isi. Teori analisis isi yaiku teori kang punjer kawigatene ana ing aspek isi teks iku dhewe (Titscher, 2009:93). Miturut Herkner (sajrone Titscher, 2009:98), teks ora kasusun saka unit-unit kang alami, ananging unit- unit kasebut kudu dijlentrehake tataran sintaktik utawa semantik-e. Tataran sintaktik wujude yaiku kohesi, dene tataran semantik wujude yaiku koherensi. ing TATA CARANE PANLITEN Titikane Panliten Titikan saka panliten iki diperang dadi loro, yaiku jinise panliten lan sipate panliten. Jinis lan sipate panliten diandharake ing ngisor iki. 1) Jinise Panliten Jinise panliten iki yaiku linguistik dheskriptif. Panliten linguistik dheskriptif yaiku panliten kang ngupaya ngandharake lan njlentrehake basa kanthi cara apa anane ing wektu tartamtu (Chaer, 2007:14). 2) Sipate Panliten Panliten iki asipat linguistik sinkronik. Bab iki salaras karo pamawase Chaer (2007:14-15) ngandharake yen sipate panliten linguistik ana loro yaiku dhiakronik. sinkronik Linguistik sinkronik yaiku panliten linguistik kang ngandharake ngenani basa ing wektu kang winates linguistik dhiakronik yaiku (sawektu), dene panliten linguistik kang ngandharake basa ing linguistik lan Ubarampene Panliten Ubarampene panliten ing kene yaiku dhata lan sumber dhata, instrumen panliten, lan lokasi wacana. Sakabehe perangan mau diandharake ing ngisor iki. 1) Dhata lan Sumber Dhata Dhata ing panliten iki awujud ukara-ukara, paragraf-paragraf, kang ngandhut piranti kohesi gramatikal lan piranti kohesi leksikal kang bisa ndhapuk koherensi kang ana ing wacana dheskriptif pawarta mawa basa Jawa. Dhata kanggo panliten iki cacahe ana 48 teks pawarta kang ditulis lan digiyarake sasi Nopember nganti Desember 2015. Sumber dhata panliten iki yaiku pawarta mawa basa Jawa kang ana ing Radhio Republik Indonesia (RRI) Madiun. Radhio Republik Indonesia (RRI) Madiun ana ing Jalan Panjaitan Kutha Madiun. Instrumen Panliten 2) lan wacana-wacana Instrumen yaiku piranti panliten kanggo nglumpukake 2014:168). Instrumen panliten ana loro, yaiku instrumen utama lan panyengkuyung. Instrumen utama ing panliten iki yaiku panliti iku dhewe, amarga panliti kang nindakake sakabehe cara kanggo cara panliten iki wiwit nglumpukake dhata, njlentrehake dhata, lan instrumen nyuguhake asil kang panyengkuyunge digunakake kanggo nyathet dhata. dhata (Moleong, panliten. Dene yaiku piranti-piranti Tata Carane Panliten Tata carane panliten iki diperang dadi telu yaiku tata carane nglumpukake dhata, tata carane njlentrehake dhata, lan tata carane nyuguhake asil panliten. Kabeh mau diandharake ing ngisor iki. 1) Tata Carane Nglumpukake Dhata Tata cara nglumpukake dhata ing panliten iki nggunakake teknik semak lan teknik cathet. Teknik semak ora mung digunakake kanggo panliten kang dhatane awujud basa lisan, nanging uga bisa kanggo panliten kang dhatane awujud basa tulis. Bab iki salaras karo pamawase Sudaryanto (2015:207), ngandharake yen basa kang tinulis sejatine uga bisa nggunakake teknik semak. Teknik cathet kang digunakake ing dhata tinulis yaiku nyathet apa kang cundhuk lan dibutuhake dening panliti kanggo panliten iki (Mahsun, 2006:93-94). Sing perlu dicathet ing panliten iki yaiku dhata- dhata kang kalebu kohesi gramatikal lan kang kalebu kohesi leksikal kang bisa ndhapuk koherensi sajrone wacana dheskriptif pawarta mawa basa jawa ing RRI Madiun. 2) Tata Carane Njlentrehake Dhata Tata cara njlentrehake dhata ing panliten iki yaiku nggunakake metodhe agih, dheskripsi, lan baca markah. Teknik baca markah teknik 5
Jurnal Baradha. Volume 04, Nomor 03, Agustus 2016 digunakake kanggo teknik analisis (Sudaryanto, 2015:129). Teknik baca markah yaiku teknik kang digunakake kanggo njlentrehake dhata kanthi cara ndeleng panemtu utawa penanda dhata kang lagi dijlentrehake. Panemtu kasebut arupa piranti- piranti kohesi kang bisa digunakake kanggo ndhapuk koherensi tartamtu. Teknik baca markah bisa kalebu metodhe agih amarga panemtu utawa penanda ana sajrone dhata kang lagi dijlentrehake (Sudaryanto, 2015:135). Metodhe dheskripsi yaiku metodhe kanggo njlentrehake dhata kanthi cara ngandharake lan njlentrehake dhata nggunakake angka-angka lumrah, basa (Djajasudarma, 1993:15). 3) Tata Carane Nyuguhake Asil Panliten kang dudu 1) Kohesi Gramatikal Referensi kanggo Ndhapuk Koherensi Panyulihan lan Koherensi Sajajar (paralel) Kohesi gramatikal referensi kanggo ndhapuk koherensi panyulihan dituduhake dening sesulih. Salah sawijine sesulih yaiku sesulih purusan. Sesulih purusa yaiku sesulihe wong utawa manungsa. Sesulih purusa ana telu yaiku sesulih purusa utamapurusa (wong kapisan), madyapurusa (wong kapindho), (wong katelu). Sesulih kang mratelakake wong katelu salah sijine ana kang mratelakake sebutan pangkat, yaiku mratelakake pangkate kanggo nyulih jenenge. (1) Gubernur lan pratamapurusa Tata cara nyuguhake asil panliten iki kanthi wujud lapuran asil panliten kang tinulis. lapuran asile nalika Lapuran kasebut awujud nglumpukake lan njlentrehake dhata. Tata cara iki uga kanthi cara nyuguhake asil panliten informal utawa nggunakake tembung-tembung kang lumrah kaya biyasane. Bab iki salaras karo pamawase Sudaryanto (2015:241) ngandharake yen metodhe kanggo nyuguhake asil panliten ana loro yaiku metodhe formal informal. Metodhe formal yaiku tata cara nyuguhake asil panliten kanthi nggunakake tandha utawa lambang tartamtu, dene metodhe informal yaiku tata cara nyuguhake asil panliten kanthi nggunakake basa biyasa kang salumrahe. lan metodhe JLENTREHAN DHATA LAN DHISKUSI ASIL PANLITEN Andharan lan Jlentrehan Dhata Perkara kang dijlentrehake ing bab iki ngenani piranti kohesi kanggo ndhapuk koherensi kang diperang dadi loro yaiku kohesi gramatikal lan kohesi leksikal kanggo ndhapuk koherensi. Bab kasebut uga digunakake kanggo nemtokake jinise wacana dheskriptif pawarta mawa basa Jawa ing Radhio Republik (RRI) Madiun adhedhasar pandhapuke koherensi dening kohesi. Jlentrehan ngenani bab kasebut dijlentrehake ing ngisor iki. Indonesia 1. Kohesi Gramatikal kanggo Ndhapuk Koherensi Kohesi gramatikal ana papat yaiku lan referensi, pangganti panggandheng (konjungsi). Kohesi gramatikal kasebut bisa ndhapuk maneka werna koherensi yaiku koherensi panyulihan, koherensi urut-urutan, koherensi nandhesake, koherensi sajajar (paralel), koherensi koherensi tetandhingan koherensi wektu, koherensi papan panggonan, lan koherensi dudutan (asil). (substitusi), elipsis, tetambahan (adisi), (komparasi), Soekarwo negesaken, warga ing kiwa tengen Gunung Bromo supados mboten gampil panik lan kepancing kaliyan kabar ingkang mboten jelas, gegayutan kaliyan kawontenan vulkanik Gunung Bromo.// Gubernur pesen dhateng warga ampun lajeng ngantos nyaketi Gunung Bromo, tansah kawaspadan ningkataken koordinasi BPBD.// kaliyan (PMBJ/17DES15/GG. Reno) Jawa Timur lan Dhata (1) ing ndhuwur nuduhake anane referensi antarane paragraf siji lan paragraf sijine mligine referensi anafora yaiku referensi kang ngener ing tembung sadurunge utawa antiseden sadurunge. Dhata (1) ing ndhuwur uga kalebu salah sawijine dhata kang ngandhut anane sesulih kang mratelakake wong katelu mligine sebutan pangkat. Ing wiwitan paragraf kapisan ing ndhuwur ana tembung Gubernur Jawa Timur Soekarwo, dene ing wiwitan paragraf kapindho ana tembung gubernur. Gubernur ing paragraf kaloro minangka referensi saka tembung Gubernur Jawa Timur Soekarwo. Gubernur ing paragraf kaloro uga minangka referensi saka Soekarwo. Gubernur minangka sebutan pangkat utawa jabatan pawongan kang mimpin salah sawijine provinsi. Mula gubernur minangka tembung sesulih saka Soekarwo lan kalebu tembung sesulih katelu kang mratelakake sebutan pangkat. Yen ora ana referensi ing dhata (1) kasebut, ora bakal tuwuh anane koherensi panyulihan. Mula referensi bisa ndhapuk anane koherensi panyulihan. Dene kohesi gramatikal sajajar ndhapuk referensi diandharake ing dhata (2) ing ngisor iki. (2) Sekretaris DPRD Kutha Madiun Agus Sugiyanto mratelakaken, ing rapat mbenjing Jasa badhe dipunputusaken PT Aneka proyek Pembangunan punapa utawi dipunparingi tambahan wekdal 50 dinten sinertanan dendha.// kadospundi Sugiyanto Agus putusanipun, ingkang wigati ampun ngantos pembangunan gedhung enggal DPRD ing kang koherensi ingkang nggarap kontrak, dipunputus ngajab, 6
Piranti Kohesi kanggo Ndhapuk Koherensi Sajrone Wacana Dheskriptif Teks Pawarta mawa Basa Jawa ing Radhio Republik Indonesia (RRI) Madiun Jalan Taman Praja mangke mangkrak.// (PMBJ/22DES15/Ab) Dhata (2) kalebu dhata kang uga ngandhut referensi kang mratelakake anane sesambungan utawa koherensi sajajar. Dhata (2) ngandhut koherensi sajajar kang awujud koherensi wacana. Ing dhata (2) disebutake 'sekretaris DPRD Kutha Madiun Agus Sugiyanto' ing paragraf kapisan, lan kapindho 'Agus ing Sugiyanto'. ing paragraf 'Agus Sugiyanto' kapindho ngener 'Sekretaris DPRD Kutha Madiun' ing paragraf kapisan, mula bab kasebut nuduhake lan anane referensi. Jeneng Agus Sugiyanto pangkat Sektretaris DPRD Kutha Madiun nduweni sipat kang sajajar, Agus Sugiyanto ya Sekretaris DPRD Kutha Madiun, Sekretaris DPRD Kutha Madiun ya Agus Sugiyanto. Bab kasebut nuduhake yen referensi bisa ndhapuk anane koherensi sajajar, mligine referensi kang nggunakake sesulih wong katelu mratelakake sebutan pangkat. 2) Kohesi Gramatikal Pangganti (substitusi) kanggo Ndhapuk Koherensi Nandhesake paragraf disebutake Kohesi pangganti bisa ndhapuk koherensi nandhesake. Amarga kanthi cara ngganti tembung- tembung tartamtu bisa menehi panegesan yen tembung kasebut wigati banget utawa bisa uga tembung kasebut sing dadi punjer saka isine wacana. Mula luwih ditegesna lumantar tembung kang diganti kasebut. (3) Dinas sosial tenaga kerja dan transmigrasi kaliyan Kabupaten Madiun kawicaksanan pemerintah ingkang mboten badhe ngintun malih Tenaga Kerja Indonesia TKI informal dhateng manca negari.// Kabid penempatan pelatihan lan produktivitas Dinsosnakertrans Kabupaten Madiun Edi Sudarko dhumateng RRI paring katrangan, kawicaksanan pemerintah ingkang mboten ngeparengaken malih mbidhalaken TKI dados pembantu tangga, kangge rumah mujudaken penggayuh NOL perkawis TKI ing taun 2017.// (PMBJ/5DES15/Ab) sarujuk Dhata (3) nggambarake ngenani kohesi koherensi ndhapuk pangganti nandhesake. Tembung kang diganti yaiku tembung 'ngintun' ing paragraf kapisan diganti tembung 'mbidhalaken' ing paragraf kapindho. Krana tembung kang diganti ana ing liya paragraf, mula wujud koherensi kang tuwuh yaiku koherensi wacana (sesambungan antarane paragraf siji lan paragraf lan 'mbidhalaken' sejatine nduweni teges utawa makna kang padha. Ing wiwitan disebutake yen Dinsosnakertrans mboten badhe ngintun malih TKI ing manca negari, banjur ing paragraf sabanjure disebutake yen Dinsosnakertrans sarujuk kaliyan ingkang mboten kawicaksanan mbidhalaken TKI. Tembung 'ngintun' ditegesi maneh ing paragraf sabanjure yen sing dimaksud kang anane sijine). 'ngintun' Tembung pemerintah 'ngintun' utawa 'mbudhalake'. Tembung kasebut dadi punjer saka wacana dhata (3) ing ndhuwur. Inti saka wacana yaiku Dinsosnakertrans ora bakal mbudhalake maneh TKI menyang manca Negara sarujuk karo kawicaksanan pemerintah. 3) Kohesi Gramatikal yaiku 'mbidhalaken' Elipsis Ndhapuk Koherensi Urut-urutan kanggo Elipsis yaiku ngilangi utawa nyingidake tembung dijlentrehake kang wis sadurunge. Elipsis bisa nggambarake anane urut- urutan kedadeyan, amarga anane tembung kang disingidake mula ana tembung utawa ukara kang nduweni sesambungan. Sesambungan kasebut nuwuhake sesambungan kang maknane urut- urutan. (4) Saderengipun kasumarekaken dhateng Taman Letkol Makam Penerbang Sarjono, sasampunipun saking Yogyakarta kala wingi sonten, Ǿ kaleremaken wonten Skadron Udara 15 Lanud Iswahyudi panggenanipun dines, lajeng dalunipun Ǿ kabeta Jalan Cendrawasih 2 nomer 11 Komplek Lanud Iswahyudi.// (PMBJ/21DES15/Ab) tartamtu Pahlawan, Jenazah dhateng rumah dinas Dhata (4) kasebut kalebu dhata kang nuduhake anane kohesi gramatikal elipsis kang ndhapuk koherensi urut-urutan. Elipsis kang tuwuh yaiku elipsis nominal, Jenazah Letkol Penerbang Sarjono. Ing wiwitan disebutake Jenazah Letkol Penerbang Sarjono, banjur sawise iku disebutake kaleremaken wonten Skadron Udara 15 Lanud Iswahyudi panggenanipun dines. Saka klausa kasebut wis bisa dingerteni yen sing dileremake ing panggonan dinese yaiku Jenazah Letkol Penerbang Sarjono, masiya ora disebutake. Jenazah Letkol Penerbang Sarjono disingidake. Saliyane iku ing klausa sabanjure ana katrangan kabeta dhateng Ing Klausa kasebut uga ora rumah dinas. disebutake sapa sing digawa, nanging wis bisa dingerteni yen sing digawa yaiku jenazah Letkol Penerbang Sarjono. Yen ditulis kanthi jangkep yaiku Penerbang Sarjono sasampunipun saking Yogyakarta kala wingi, Jenazah Letkol Penerbang Sarjono kaleremaken wonten Skadron Udara 15 Lanud Iswahyudi panggenanipun dines, lajeng dalunipun jenazah Letkol Penerbang Sarjono kabeta dhateng rumah dinas Jalan Cendrawasih 2 nomer 11 Komplek Lanud Iswahyudi. Dhata (4) kasebut nggambarake anane koherensi urut-urutan, yaiku urut-urutan kedadeyan sadurunge pemakaman jenazah Letkol lan urut-urutan kedadeyan Penerbang Sarjono kasebut elipsis (nyingidake 'Jenazah Letkol Penerbang Marda Sarjono'). Mula elipsis ing dhata (4) kasebut bisa ndhapuk anane koherensi urut-urutan. 4) Kohesi Jenazah Letkol digambarake frasa kanthi cara Panggandheng (konjungsi) kanggo Ndhapuk Koherensi Gramatikal 7
Jurnal Baradha. Volume 04, Nomor 03, Agustus 2016 Urut-urutan, (adisi), Tetandhingan (komparasi), Dudutan (asil), Wektu, Nandhesake, Sajajar (paralel), lan Papan Panggonan Tetambahan konjungsi yaiku tembung-tembung utawa komponen-komponen kang digunakake kanggo nggandhengake tembung lan tembung, frasa lan frasa, klausa lan klausa, ukara lan ukara, satra paragraf lan paragraf. Krana panggandheng (konjungsi) kasebut akeh jinise, mula kohesi gramatikal panggandheng bisa ndhapuk maneka werna koherensi. Kohesi gramatikal panggandheng bisa ndhapuk anane tetambahan koherensi urut-urutan, koherensi tetandhingan (adisi), koherensi (komparasi), koherensi dudutan (asil), koherensi wektu, koherensi nandhesake, koherensi sajajar (paralel), lan koherensi papan panggonan. Bab kasebut dijlentrehake ing ngisor iki. a. Kohesi Panggandheng utawa Panggandheng (tembung panggandheng wektu) kanggo lan Ndhapuk Koherensi Urut-urutan Koherensi Wektu Gramatikal urutan kedadeyan pemakaman Jenazah Letkol Penerbang Marda Sarjono. Gegambaran urutan kedadeyan kasebut dijlentrehake kanthi cara nggunakake kohesi gramatikal panggandheng (tembung panggandheng wektu). Mula kohesi gramatikal panggandheng kang nggunakake tembung panggandheng wektu ing dhata (5) bisa ndhapuk koherensi urut-urutan. Kohesi gramatikal panggandheng kang nggunakake tembung panggandheng wektu ora mung bisa ndhapuk koherensi urut-urutan, nanging uga ndhapuk anane koherensi wektu. Tembung panggandheng wektu ana maneka werna wujude. Tembung panggandheng wektu kang digunakake kanggo panggandheng amrih bisa nuwuhake koherensi wektu dijentrehake ing ngisor iki. (6) Kasubag Humas Polres Bojonegoro AKP Nugroho Basuki dhumateng juru warti paring katrangan, korban tetepangan, ananging sejatosipun sampun dereng dangu nembe kawit tanggal 6 Dessember kapengker, nalika sareng-sareng nonton jaranan ing Desa Buntalan Kecamatan Temayang.// (PMBJ/21DES15/Ab) tersangka kaliyan Koherensi urut-urutan ora mung didhapuk dening elipsis, nanging uga didhapuk dening tembung panggandheng panggandheng wektu. Amarga wektu uga bisa nggambarake anane urut-urutan kedadeyan. (5) Saderengipun kang nggunakake dhateng Taman Makam Pahlawan, Jenazah Letkol Penerbang Sarjono, sasampunipun saking Yogyakarta kala wingi sonten, kaleremaken wonten Skadron Udara 15 Lanud Iswahyudi dalunipun panggenanipun dines, Jalan kabeta Cendrawasih 2 nomer 11 Komplek Lanud Iswahyudi.// (PMBJ/21DES15/Ab) kasumarekaken lajeng dhateng rumah dinas ing ndhuwur nggambarake kang anane kohesi gramatikal panggandheng nggunakake tembung panggandheng wektu kanggo ndhapuk anane koherensi urut-urutan. Tembung panggandheng wektu kang dituduhake ing dhata (5) saderengipun 'sadurunge', sasampunipun 'sawise', lan lajeng 'terus'. Tembung saderengipun nggabungake antarane paragraf sadurunge karo paragraf ing ndhuwur, tembung sasampunipun nggabungake antarane frasa lan frasa, lan tembung lajeng uga nggabungake antarane frasa lan frasa. Katelu tembung mau kalebu tembung panggandheng wektu. Urut-urutan kedadeyan kang tuwuh saka ing ndhuwur yaiku sawise saka dhata Yogayakarta, Jenazah Letkol Penerbang Sarjono digawa menyang papan panggonane dines yaiku Skadron Udara 15 Lanud Iswahyudi, banjur bengine digawa menyang omah dines ing Jalan Cendrawasih 2 nomer 11 Komplek Lanud Iswahyudi, banjur lagi dimakamake. Punjer saka pawarta utawa dhata (5) ing ndhuwur yaiku urut- Dhata (5) kasebut yaiku tembung (5) Dhata (6) kalebu dhata kang ngandhut panggandheng kang nggunakake tembung 'nalika' minangka tembung panggandheng wektune. Dhata (6) uga kalebu jinis koherensi wektu kang awujud koherensi paragraf, nggabungake antarane frasa lan frasa. Tembung 'nalika' ing dhata (9) nduweni teges ngepasi utawa pas wayahe utawa lagi. Ing dhata (6) dijlentrehake sesambungan wektu yaiku wektu korban lan tersangka tetepangan yaiku nalika bareng-bareng nonton jaranan. Dhata (6) ing kang ndhuwur nggambarake nggunakake tembung panggandheng wektu yaiku tembung 'nalika' kang bisa ndhapuk anane koherensi wektu. b. Kohesi panggandheng Panggandheng (tembung gandheng panggandheng renteng) kanggo Ndhapuk Koherensi Tetambahan (adisi) lan Koherensi Sajajar (paralel) Gramatikal (adisi) yaiku koherensi kang nggambarake anane penambahan gramatikal antarane bab panggandheng tembung panggandheng gandheng renteng bisa ndhapuk anane koherensi tetambahan utawa adisi, amarga tembung panggandheng gandheng renteng uga bisa nggambarake anane penjumlahan utawa adisi. (7) Kasus DAK taun 2011 ing lingkup Dinas Pendidikan Ngawi sampun mlebet tahap penuntutan lan nembe dipunsidhangaken ing Pengadilan Surabaya.//// Tipikor (PMBJ/17DES15/GG. Reno) Koherensi tetambahan tartamtu. Kohesi kang nggunakake Dhata (7) ing ndhuwur kalebu dhata kang ngandhut anane panggandheng kang nggunakake renteng. tembung panggandheng gandheng 8
Piranti Kohesi kanggo Ndhapuk Koherensi Sajrone Wacana Dheskriptif Teks Pawarta mawa Basa Jawa ing Radhio Republik Indonesia (RRI) Madiun Tembung panggandheng gandheng renteng kang tuwuh yaiku tembung 'lan'. Tembung 'lan' ing dhata (7) kasebut nuwuhake teges tetambahan, yaiku tetambahan antarane penuntutan lan arep disidhangake. Tembung 'lan' kasebut minangka panggandheng kang nggabungake antarane klausa siji lan klausa sijine, mula koherensi tetambahan kang tuwuh kalebu koherensi paragraf. Bab kasebut nuduhake yen kohesi gramatikal kang nggunakake tembung panggandheng gandheng renteng bisa ndhapuk anane koherensi tetambahan utawa adisi. Kohesi gramatikal panggandheng kang tembung panggandheng gandheng nggunakake renteng ora mung ndhapuk koherensi tetambahan wae, ananging uga bisa ndhapuk anane koherensi sajajar (paralel). Bab kasebut dijlentrehake ing ngisor iki. (8) Wali kota Kediri Abdullah Abu Bakar paring katrangan, warga panandang disabilitas gadhah kesempatan ingkang sami kaliyan warga kota Kediri sanesipun.//// (PMBJ/18DES15/GG. Reno) ingkang bakul duren kang wis diwenehi pengetan ping telu, tetep nekat dodolan. Antarane wis nanging tetep nekat diwenehi pengetan ping lan telu tetandhingan dodolan kuwi nuduhake anane tuwuh yaiku makna. Mula koherensi kang tetandhingan (komparasi). Koherensi koherensi yaiku koherensi kang ana tetandhingan utawa kang awujud koherensi paragraf. ing dhata (9) komparasi Kohesi panggandheng kang nggunakake tembung panggandheng kosok balen ora mung mratelakake koherensi tetandhingan (komparasi) wae, nanging uga mratelakake koherensi negesake. Amarga 'nanging' uga ana kang mratelakake sesambungan makna kang asipat nandhesake. (10) Budi njlentrehaken, sinaosa margi dhateng pinggiripun kawah dipundamel namung kangge lampahipun alat berat, nanging wisatawan ugi saged nglangkungi, sauger dipunampingi dening pemandu lan mboten kawah./// ngantos (PMBJ/19DES15/Ab) tembung dumugi pinggiring Dhata (8) kalebu jinis koherensi negesake kang awujud koherensi paragraf. Ing dhata (8) ngandhut anane panggandheng kang nggunakake renteng. tembung Tembung panggandheng gandheng renteng kang digunakake ing dhata (8) yaiku tembung 'kaliyan'. Tembung panggandheng gandheng renteng kasebut ora mratelakake anane sesambungan tetambahan, sesambungan ananging mratelakake negesake. 'kaliyan' nuduhake yen warga kang nandang disabilitas sajajar karo warga Kutha Kediri liyane. Saka gramatikal (8) jlentrehan panggandheng tembung panggandheng gandheng renteng bisa ndhapuk anane koherensi sajajar (paralel). c. Kohesi panggandheng gandheng anane (9) Ing dhata tembung dhata kohesi kang nggunakake Panggandheng (tembung panggandheng kosok balen) kanggo Ndhapuk Koherensi Tetandhingan (komparasi) lan Koherensi Nandhesake Gramatikal Koherensi tetandhingan (komparasi) yaiku koherensi kang nggambarake anane tetandhingan antarane bab tartamtu. Koherensi jinis iki bisa dituduhake kang nggunakake tembung panggandheng kosok balen. (9) Kasi Trantib Satpol PP Kota Kediri, Nur Khamid mratelakaken bilih bakul duren kasebat sampun dipunparingi pengetan kaping tiga, ananging bakul kasebat tetep nekat sadeyan, kapeksa Satpol PP ngamanaken barang daganganipun.// (PMBJ/16DES15/AD) lumantar panggandheng ing ndhuwur nggunakake tembung panggandheng 'ananging'. Saliyane iku (9) yaiku koherensi kang koherensi tetandhingan mligine koherensi paragraf. Dhata (45) nggambarake tetandhingan antarane Dhata (9) tuwuh ing dhata Dhata (10) nggambarake anane koherensi nandhesake kang awujud koherensi paragraf. Tembung 'nanging' lan tembung 'ananging' tegese padha yaiku 'tetapi'. Ing dhata (9) tembung 'nanging' iku mau ora asipat tetandhingan, nanging asipat nandhesake. Ing dhata (9) disebutake yen dalan ing pinggire kawah ora mung digunakake kanggo alat-alat berat. Ditandhesna yen dalan kasebut bisa dilewati kanggo wisatawan kang kepengin lewat. Bab kasebut nuduhake yen kohesi gramatikal panggandheng kang nggunakake tembung panggandheng kosok balen uga bisa ndhapuk koherensi nandhesake. Gramatikal d. Kohesi Panggandheng (tembung panggandheng sebab lan akibat) kanggo Ndhapuk Koherensi Dudutan (asil) Kaya kang wis dijlentrehake ing ndhuwur yen kohesi gramatikal panggandheng kang nggunakake tembung panggandheng sebab bisa ndhapuk koherensi dudutan (asil). Bab kasebut dijlentrehake ing ngisor iki. (11) Jalaran ambroliun talud, rumah dinas stasiun pompa banjir Patihan ingkang dipunwengkoni Kementrian Pekerjaan Umum Direktorat Jenderal Sumber Daya Air Balai Besar Wilayah Solo, kawontenanipun miring.// (PMBJ/15DES15/Ab) Sungai Bengawan Dhata (11) minangka dhata kang kalebu koherensi kang awujud koherensi paragraf. Ing dhata (11) ngandhut anane tembung panggandheng sebab, yaiku tembung 'jalaran'. Ing wiwitane paragraf wis dijlentrehake langsung kanthi nggunakake tembung 'jalaran', mula bab kasebut nuduhake yen paragraf kasebut nuduhake anane sesambungan dudutan utawa asil. Asil utawa 9
Jurnal Baradha. Volume 04, Nomor 03, Agustus 2016 dudutan kang dijlentrehake ing dhata (11) ing ndhuwur yaiku kahanan omah dines stasiun pompa air dadi miring. Bab iku dijalari amarga talude ambrol. Pola kang dituduhake ing dhata (11) yaiku sebab-akibat. Kohesi gramatikal panggandheng kang nggunakake tembung panggandheng akibat uga bisa ndhapuk anane koherensi dudutan (asil). Bab kasebut dijlentrehake ing ngisor iki. (12) Kejawi menika pemerintah badhe ngarahaken pakaryan tinamtu kanthi kapinteran utawi kaprigelan ing setunggal babagan kados dene ngurus jompo mligi ngrukti bayi lan lare, pedamelan tinamtu sanesipun.// Pramila menika ingkang wigati kadospundi anggenipun ngindhakaken kwalitas calon lan TKI, supados nggadhahi kapinteran kaprigelan tinamtu amrih ing pakaryan pikantuk pakaryan langkung kinurmat ing manca negari.// (PMBJ/5DES15/Ab) ingkang mligi lan juru masak Dhata (12) ing ndhuwur ngandhut anane panggandheng tembung kang nggunakake panggandheng akibat, yaiku tembung 'pramila menika'. Tembung 'pramila menika' tegese mula saka iku. Tembung 'pramila menika' ing dhata (12) sejatine wis bisa nuduhake yen ngandhut sesambungan makna asil utawa dudutan. Dudutan kang bisa dijupuk saka dhata (12) yaiku pemerintah kang wigati bakal ngundhakake lan kuwalitas calon TKI amrih kaprigelan kapinteran ing pakaryan tartamtu amrih bisa luwih kinurmat ing manca nagari. Dhata (12) kalebu jinis koherensi asil utawa dudutan kang awujud wacana. tembung 'pramila menika' minangka Amarga panggandheng tembung kang panggandheng akibat kang nggabungake antarane paragraf siji lan paragraf sijine. Gramatikal e. Kohesi ancer-ancer awujud Panggandheng (tembung 'ing') kanggo Ndhapuk Koherensi Papan Panggonan lan Koherensi Wektu Tembung ancer-ancer 'ing' ora mung mratelakake anane wektu utawa mangsa, nanging uga mratelakake dununging papan panggonan, kayata ing ngisor iki. (13) Kepala BPBD Bojonegoro Andik Sudjarwo mratelakaken bilih ancaman bebaya angin puting beliung dipunkantheni jawah deres taksih badhe wonten ing laladan Kabupaten Bojonegoro pungkasan wulan ngantos Desember 2015.// (PMBJ/16DES15/AD) Dhata (13) kalebu dhata koherensi papan panggonan kang awujud koherensi paragraf. Tembung ancer-ancer kang digunakake yaiku tembung 'ing'. Dene papan panggonan kang disebutake ing dhata (13) yaiku Laladan Kabupaten Bojonegoro. Ing dhata (13) papan panggonane disebutake kanthi cara nyebutake arane kabupaten yaiku Kabupaten Bojonegoro. Mula kohesi gramatikal panggandheng kang nggunakake tembung ancer-ancer 'ing' bisa ndhapuk koherensi papan panggonan. Tembung ancer-ancer 'ing' ora mung digunakake kanggo mratelakake papan panggonan wae, ananging uga bisa kanggo mratelakake wektu utawa wayah, kaya ing ngisor iki. (14) Ing dinten-dinten biyasa panyuwunan sandhal lan sepatu kulit lembu namung nggayuh 25 ngantos 30 kodi, ananging ngadhepi dinten natal lan taun enggal 2016 saged nggayuh 40 ngantos 45 kodi.// (PMBJ/16DES15/AD) Dhata (14) ngandhut tembung ancer-ancer 'ing' kang mratelakake sesambungan wektu. Ing dhata (14) dijlentrehake wektu nalika pesenan iku bisa owah (saya mundhak). Wektu kang dijlentrehake ing dhata (14) yaiku ing dina-dina biyasa. Maksude ing dina-dina biyasa pesenan sandhal lan sepatu kulit ora mundhak kaya dina ngadhepi natal lan taun anyar. Dadi kang ditegesna ing dhata (14) yaiku wektu nalika pesenan sandhal lan sepatu kulit isih biyasa wae lan ora mundhak. (14) padha-padha kalebu dhata kang Dhata nduweni awujud sesambungan wektu kang koherensi paragraf. Amarga ing paragraf liyane (sawacana iku) ora ngandhut anane tembung ancer- ancer 'ing' kang mratelakake koherensi wektu. f. Kohesi Panggandheng (tembung ancer-ancer 'dhateng') kanggo Ndhapuk Koherensi Papan Panggonan Gramatikal Kohesi gramatikal panggandheng kaping enem yaiku kohesi gramatikal panggandheng kang 'dhateng'. nggunakake kang Kohesi nggunakake tembung ancer-ancer 'dhateng' bisa ndhapuk anane koherensi papan panggonan. Bab kasebut dijlentrehake ing ngisor iki. (15) Budi njlentrehaken, sinaosa margi dhateng pinggiripun kawah dipundamel namung kangge lampahipun alat berat, nanging wisatawan ugi saged nglangkungi, sauger dipunampingi dening pemandu lan mboten kawah./// ngantos (PMBJ/19DES15/Ab) tembung ancer-ancer panggandheng gramatikal dumugi pinggiring Dhata (15) kalebu dhata kang ngandhut anane koherensi papan panggonan kang didhapuk dening kohesi panggandheng kang nggunakake tembung ancer-ancer 'dhateng'. Ing dhata (15) disebutake 'dhateng pinggiripun kawah'. Ing dhata (72) mung nyebutake dununging papan panggonan yaiku ing pinggire kawah. Saka jlentrehan dhata (15) bisa diweruhi yen kohesi gramatikal panggandheng kang nggunakake tembung ancer- ancer 'dhateng' bisa ndhapuk anane koherensi papan panggonan. 10
Piranti Kohesi kanggo Ndhapuk Koherensi Sajrone Wacana Dheskriptif Teks Pawarta mawa Basa Jawa ing Radhio Republik Indonesia (RRI) Madiun 2. Kohesi Leksikal kanggo Ndhapuk Koherensi Jinis koherensi kang didhapuk dening kohesi leksikal ana 5, yaiku koherensi ambalan, koherensi dasanama, koherensi kosok balen, koherensi sakabehe (bageyan), lan koherensi klas (anggota). bakal dijlentrehake ing ngisor iki. 1) Kohesi Leksikal Ambalan (repetisi) kanggo Jinis-jinis koherensi mau Ndhapuk Koherensi Ambalan ambalan kang tuwuh ana ing liya paragraf. Ing paragraf 'Badan Meteorologi Klimatologi lan Geo Fisika BMKG', banjur ing paragraf kapindho mung disebutake 'BMKG'. Ambalan kang tuwuh ing dhata (17) yaiku awujud cekakan saka frasa kang disebutake ing paragraf sadurunge. Masiya kaya mangkono wis bisa nuduhake yen ambalan kasebut dadi punjer saka wacana utawa dhata (17) lan bisa nuwuhake anane koherensi ambalan. 2) Kohesi Leksikal Dasanama kapisan disebutake frasa Kohesi ambalan wutuh yaiku jinis kohesi kang nggambarake anane ambalan tembung- tembung sajrone wacana kanthi wutuh saka tembung siji menyang tembung sijine. Ambalan kang tuwuh wujude wutuh padha persis karo tembung kang diambalake. (16) Pelatih tim sepakbola pra PON Jatim Hanafing ngandharaken, menawi pra PON leres dipunleksanakaken wulan Februari, mila namung Jawa Timur ingkang dipunbiji paling siyap, jalaran gadhah stadion paling kathah.//// Kangge pra PON dipunbetahaken 8 stadion lan Jawa Timur saged nyekapi prasarat kasebat.// (PMBJ/10DES15/GG. Reno) Leksikal Kolokasi Koherensi Pepadhan lan Kohesi kanggo Ndhapuk Dasanama yaiku satuwan lingual kang teges utawa maknane meh padha utawa kurang luwih padha karo liyane. Dasanama tembung, nanging kadhang kala uga awujud frasa, klausa, lan ukara. Kohesi leksikal dasanama kang ndhapuk koherensi pepadhan kaya ing ngisor iki. (18) Ketut Sunarbawa, 15 kasus korupsi menika, 5 proses perkara penyelidikan, tahap penyidikan, lan 5 kasus sanesipun sampun dipuneksekusi.// (PMBJ/17Des15/GG. Reno) satuwan lingual lumrahe awujud antawisipun mlebet 3 kasus mlebet Dhata (16) kalebu dhata kang ngandhut anane kohesi ambalan kang wujude ambalan wutuh. Koherensi kang tuwuh ing katelu dhata kasebut uga padha yaiku koherensi ambalan kang wujude koherensi paragraf. Amarga tembung kang diambalake ora ana ing paragraf liya. Ing dhata (16) tembung kang diambali yaiku tembung 'pra PON'. Tembung 'pra PON' diambali nganti ping telu lan wujude wutuh. Kapisan disebutake tembung 'pra PON', kapindho uga tembung 'pra PON', lan kaping telu uga tembung 'pra PON'. Mula 'pra PON' dadi punjer saka wacana utawa dhata (16) kasebut. Kohesi ambalan ora wutuh yaiku jinis kohesi kang nuduhake anane ambalan tembung- tembung kanthi cara ora wutuh. Ing ambalan ora wutuh, biyasane ana tembung-tembung kang diambali nanging dilongi utawa ditambahi saka tembung kapisan. Masiya tembung kang diambali ora wutuh, nanging tetep ora ngilangi teges saka tembung kasebut. kaliyan gegayutan (17) Panyuwun informasi saking Badan Meteoreologi Klimatologi lan Geo Fisika BMKG Jawa Timur, ingkang ngetang ing wanci ngajeng mangke badhe kedadosan cuaca ingkang ekstrim.// BMKG ngetang jawah deres badhe langkung asring wonten tlatah Bojonegoro lan ing tlatah hulu Bengawan Solo.// (PMBJ/25DES15/Ab) Dhata (17) ing ndhuwur uga kalebu dhata kang ngandhut anane kohesi ambalan kang wujude ambalan ora wutuh. Ambalan ora wutuh kasebut nuduhake anane koherensi ambalan lan koherensi kang tuwuh awujud koherensi wacana, amarga kasebat Dhata (18) ing ndhuwur kalebu dhata kang ngandhut anane dasanama lan nuwuhake koherensi awujud koherensi paragraf. pepadhan kang Tembung kang nuduhake dasanama ana ing paragraf kang padha. Tembung kasebut yaiku tembung 'kasus' lan tembung 'perkara'. Tembung 'kasus' lan tembung 'perkara' tegese padha yaiku bab kang dadi penyebab salah sawijine pawongan 'kasus' minangka kena ukuman. Tembung Indonesia, dene tembung serapan saka basa tembung serapan. Kekarone nuduhake anane teges kang padha, mula bisa diarani dasanama lan bisa nuwuhake anane koherensi dasanama. 'perkara' dudu tembung Koherensi pepadhan uga bisa didhapuk dening kohesi kolokasi, amarga kolokasi minangka watesan saka anane dasanama. Kolokasi minangka persandingan makna. Mula kolokasi lan dasanama nduweni sesambungan kang raket antarane siji lan sijine. (19) Kejawi pikantuk dana sosial, kulawarga Pahlawan Nasional ugi pikantuk jaminan ingkang dipun- kesehatan mawi program kelola dening Badan Penyelenggara Jaminan Sosial BJS Kesehatan.// (PMBJ/9NOP15/Ab) Dhata (91) kasebut ngandhut anane kohesi koherensi leksikal pepadhan. Kaping pisan disebutake tembung 'pikantuk' lan kaping pindho disebutake 'pahlawan nasional'. Antarane tembung kasebut, kekarone nduweni kolokasi. Kolokasi minangka watesan dasanama. Dasanama tembung 'pikantuk' bisa 'angsal' utawa 'oleh'. Ing paragraf kasebut ora nggunakake tembung 'angsal' utawa kolokasi kang ndhapuk sesambungan 11
Jurnal Baradha. Volume 04, Nomor 03, Agustus 2016 'oleh', nanging nggunakake tembung 'pikantuk', amarga ana frase 'pahlawan nasional'. Kanggo wujud pakurmatan marang Pahlawan Nasional mula digunakake tembung 'pikantuk'. Tembung 'angsal' sejatine uga minangka basa karma, nanging isih luwih cendhek tatarane tinimbang tembung 'pikantuk'. Mula kang digunakake yaiku tembung 'pikantuk'. Saka jlentrehan dhata kasebut bisa dingerteni yen kohesi leksikal kolokasi uga bisa ndhapuk anane koherensi pepadhan. 3) Kohesi Leksikal Kosok Balen kanggo Ndhapuk Koherensi Lelawanan 5) Kohesi Hiponimi kanggo Ndhapuk Koherensi Klas (Golongan) Koherensi klas (golongan) yaiku koherensi kang nggambarake anane klas lan anane anggota sajrone wacana, paragraf utawa ukara. Kohesi leksikal hiponimi bisa ndhapuk koherensi klas (golongan), kaya ing ngisor iki. (22) Umumipun wonten tigang jinis pantun ingkang dipuntanem ing Trenggalek, inggih menika jinis hibrida ngasilaken 737 ton, jinis padi ungguk ngasilaken 145 ewu ton, lan jinis lokal ngasilaken wetawis 32 ton./// (PMBJ/19DES15/Ab) Koherensi lelawanan yaiku koherensi kang nggambarake anane kosok balen (antonimi) sajrone wacana, ukara. Koherensi utawa lelawanan bisa didhapuk dening kohesi leksikal kosok balen, kaya ing ngisor iki. (20) Ing triwulan kaping kalih, panenan mandhap jalaran nyarengi owah-owahan saking wanci jawah dhateng wanci ketiga, kathah laladan ingkang palawija.// dipuntanemi (PMBJ/19DES15/Ab) paragraf Dhata (20) nggambarake anane koherensi lelawanan kang awujud koherensi paragraf. Koherensi lelawanan kang tuwuh amarga didhapuk dening kohesi kosok balen iku dhewe. Ing dhata (20) nduweni rong tembung kang minangka tembung kosok balen yaiku tembung 'jawah' lan tembung 'ketiga'. Antarane tembung 'jawah' lan tembung teges kang beda. Tembung 'jawah' tegese udan, dene tembung 'ketiga' tegese ora udan. Kekarone kalebu kosok balen resiprokal amarga antarane 'jawah' lan 'ketiga' nduweni makna kang berlawanan. 4) Kohesi Leksikal Meronimi 'ketiga' nduweni Dhata (22) kalebu dhata kang nuduhake anane koherensi klas (golongan) kang awujud koherensi paragraf. Koherensi klas (golongan) kasebut didhapuk dening anane kohesi hiponimi. Hiponimi kang ana ing dhata (22) ngenani tigang jinis pantun yaiku jinis hibrida, jinis padi, lan jinis lokal. Tigang jinis pantun minangka klas lan jinis hibrida, jinid padi, lan jinis lokal minangka anggota saka klas (jinis pantun). Hiponimi kang ana sajrone dhata (22) minangka pandhapuk saka tuwuhe koherensi klas (golongan) kang awujud koherensi paragraf. Asil Panliten Bagan 2 Kohesi Leksikal kanggo Ndhapuk Koherensi Ndhapuk (Sakabehe) Koherensi kanggo Saperangan Koherensi saperangan (sakabehe) yaiku koherensi kang nggambarake anane perangan saka sakabehe bab tartamtu. Kohesi leksikal meronimi bisa ndhapuk koherensi saperangan (sakabehe), kaya ing ngisor iki. (21) Miturut Eko Budiyono, saged nglayani masyarakat kanthi sae, PT KAI nyiyapaken 411 lokomotif, peranganipun lokomotif dinas wonten 379 lan cadhangan 32 unit.// (PMBJ/11DES15/GG. Reno) supados leksikal meronimi kang ndhapuk koherensi saperangan (sakabehe). Koherensi saperangan (sakabehe) kang tuwuh ing dhata (21) awujud koherensi paragraf. lokomotif'. Ing dhata Lokomotif kalebu meronimi, amarga lokomotif minangka bageyan saka kreta. Masiya kreta ora ing dhata (21) nanging wis bisa disebutake dingerteni sadurunge yen lokomotif minangka bageyan saka kreta. Mula kekarone kalebu meronimi lan bisa nuwuhake anane koherensi saperangan (sakabehe). Dhata (21) kalebu kohesi (21) disebutake '411 12
Piranti Kohesi kanggo Ndhapuk Koherensi Sajrone Wacana Dheskriptif Teks Pawarta mawa Basa Jawa ing Radhio Republik Indonesia (RRI) Madiun Bagan 1 Kohesi Gramatikal kanggo Ndhapuk Koherensi kohesi sajrone wacana ora pati wigati, kang luwih wigati yaiku koherensi-ne. PANUTUP Dudutan Koherensi pranyata ora bisa madeg dhewe, ananging madeg krana anane kohesi. Kohesi bisa ndadekake wacana utawa paragraf dadi koheren. Koherensi paragraf utawa wacana pancen ora mung didhapuk dening kohesi wae, nanging uga ana liyane. Mula saka iku, paragraf utawa wacana kang koheren durung mesthi kohesif, nanging wacana kang kohesif mesthi koheren. Bab kasebut kang ndadekake kohesi bisa ndhapuk anane koherensi. Adhedhasar pandhapuke koherensi dening kohesi, pranyata wacana dheskriptif pawarta mawa basa Jawa ing Radhio Republik Indonesia (RRI) Madiun nduweni 14 jinis. Pamrayoga Dhiskusi Asil Panliten Ing panliten kanthi judhul Kohesi lan ing Kalawarti Koherensi Rubrik Apa Tumon Panjebar Semangat Edhisi Agustus nganti uga (Endrawati, September dijlentrehake kang kohesi ditemokake yaiku pengacuan, penyulihan, elipsis, lan tembung pangiket. Dene kohesi leksikal kang ditemokake yaiku repetisi, dasanama, kolokasi, hiponim, kosok balen, lan ekuivalensi. Koherensi kang ditemokake ing panliten kasebut ana enem penambahan, yaiku penekanan, tetandhingan, cecengkahan, lan sebab- akibat. Cetha banget yen panliten iki beda karo panliten sadurunge kang diandharake ing ndhuwur. Asil panliten iki ora mung nemokake jinise piranti kohesi gramatikal lan piranti kohesi leksikal, uga ora mung nemokake jinise koherensi. Asil panliten iki nemokake piranti-piranti kohesi (gramatikal lan leksikal) kang bisa ndhapuk koherensi. 2010 yen 2011) gramatikal urut-urutan kedadeyan, Asil saka panliten ngenani piranti kohesi kanggo ndhapuk koherensi iki isih akeh kang durung ditliti kanthi jangkep, kayata piranti kohesi gramatikal elipsis kang jinise ana maneka werna, durung ditliti kabeh kepriye anggone ndhapuk koherensi. Saliyane iku panliten iki mung winates ing wacana dheskriptif pawarta mawa basa Jawa ing Radhio Republik Indonesia (RRI) Madiun wae, durung ing pawarta liyane. Mula saka iku, panliten iki isih bisa dirembakakake maneh amrih luwih sampurna. Panulis ngupaya amrih skripsi iki bisa dadi tulisan kang apik lan sampurna, ananging panulis uga nyadhari yen panulisan skripsi iki durung sampurna. Mula saka iku panulis nduweni pangarep-arep amrih pamaca bisa menehi panyaru amrih panulisan skripsi iki dadi sampurna. KAPUSTAKAN Alwi, Hasan, lkk. 2014. Tata Bahasa Baku Bahasa Indonesia. Jakarta: PT Balai Pustaka Panliten iki salaras karo pamawase Alwi (2014:447), yen kohesi sajrone wacana ora mung sesambungan kang asipat wujud wae, nanging kang wigati yaiku kohesi (kang apik) nuwuhake koherensi. Ing kene Alwi njlentrehake yen kohesi kang apik yaiku kohesi kang bisa ndhapuk koherensi. Mula kohesi lan koherensi ora bisa madeg dhewe-dhewe. Ora mung njlentrehake ngenani kohesi kang ndhapuk koherensi, Alwi (2014:447) uga njlentrehake yen wacana kang apik ora mesthi kohesif, nanging kang luwih wigati wacana kasebut bisa koheren. Saka jlentrehan kasebut cetha yen kohesi ora mesthi ndhapuk koherensi. Kohesi mung saperangan cara kanggo nuwuhake wacana kang koheren. Ing jlentrehan kasebut uga cetha yen Arifin, Zaenal, lkk. 2012. Teori dan Kajian Wacana Bahasa Indonesia. Tangerang: PT Pustaka Mandiri. Djajasudarma, Fatimah. 1993. Metode Linguistik: Ancangan Metode Penelitian dan Kajian. Bandung: Eresco. __________________. 2010. Wacana-pemahaman dan Hubungan Antarunsur. Bandung: PT Refika Aditama. Indiyastini, Titik. 2009. Kohesi dan Koherensi Paragraf Deskriptif dalam Bahasa Jawa. Yogyakarta: Balai Bahasa Yogyakarta. 13
Jurnal Baradha. Volume 04, Nomor 03, Agustus 2016 Keraf, Gorys. 1982. Eksposisi dan Deskripsi. Flores: Nusa Indah. __________. 1989. Komposisi Sebuah Pengantar Kemahiran Bahasa. Flores: Nusa Indah. Moleong, Lexy J. 2014. Metodologi Penelitian Remaja Kualitatif. Rosdakarya. Bandung: PT. Nurlina, Wiwin Erni Siti. 2007. Wacana Deskripsi Tempat dalam Bahasa Jawa. Yogyakarta: Balai Bahasa Yogyakarta. ___________________, lkk. 2012. Wacana Berita dalam Ragam Jurnalistik Bahasa Jawa. Yogyakarta: Elmatera. Schiffrin, Deborah. 2007. Ancangan Kajian Wacana. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Sudarman, Paryati. 2008. Menulis di Media Massa. Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Sudaryanto. 2015. Metode dan Aneka Teknik Analisis Bahasa: Pengantar Penelitian Wahana Kebudayaan secara Linguistis. Yogyakarta: Sanata Dharma University Press. Tarigan, Hendry Guntur. 2009. Pengajaran Wacana. Bandung: Angkasa. Titscher, Stefan, lkk. 2009. Metode Analisis Teks dan Wacana (dijarwakake dening Dazali, lkk). Yogyakarta: Pustaka Pelajar. Wedhawati lan Restu Sukesti. 2008. Wacana (paragraf) Deskripsi dalam Bahasa Jawa. Yogyakarta: Balai Bahasa Yogyakarta. 14
Piranti Kohesi kanggo Ndhapuk Koherensi Sajrone Wacana Dheskriptif Teks Pawarta mawa Basa Jawa ing Radhio Republik Indonesia (RRI) Madiun 15