WULANGAN 3 WEWARAH SAJRONE LAKON Kompetensi Dasar dan Indikator: 3.3. Memahami karakteristik bahasa lisan dalam kegiatan bermain peran, dhialog, dan berdiskusi sesuai dengan tatakrama. 3.3.1. Mengidentifikasi ciri ragam bahasa lisan dalam teks bermain peran. 3.3.2. Menganalisis karakteristik bahasa lisan dalam bermain peran. 4.3. Bermain peran, berdhialog, atau berdiskusi sesuai tatakrama. 4.3.1. Membaca naskah sesuai dengan peran dalam teks. 4.3.2. Memperagakan peran sesuai karakter tokoh dalam teks. 4.3.3. Menyusun teks drama sederhana. Rampung nyinau wulangan 3 iki, para siswa kabeh diajab bisa meruhi lan ngonceki sakehe titikan (ciri-ciri) struktur, panggunane basa sakjerone teks lakon utawa drama. Para siswa diajab uga bisa trampil maknani lan nggunakake kawruh basa, bisa ngowahi wujude teks naratif dadi teks dramatik, banjur wujudake sawijine pentas drama utawa lakon. Mbabar Wawasan Bab Teks Lakon Abasa Jawa Gb. 3.1 Salah sawijing adhegan ing pagelaran lakon ―Kukut‖ sing digelar Teater Pelajar SMA Batik 1 Solo ing Taman Budaya Jawa Tengah (TBJT), Minggu (17/11/2013. (Sumber Foto: Mahardini Nur Afifah/JIBI/Solopos) 48 Sastri Basa / Kelas 10
Yen nonton polatan lan sandhang panganggone, pawongan kang ana ing gambar ndhuwur nuduhake pawongan kang wis tuwa lagi nandang kasusahan. Ananging yen ditaliti kanthi nastiti, pawongan kang ana ing gambar mau pranyata isih enom. Mula gambar mangkana iku bisa nuwuhake pitakon kang maneka warna. 1) Gambar iku mujudake kadadeyan kang nyata apa karekayasa? 2) Yen iku mujudake kedadeyan kang karekayasa, kedadeyan iku dumadi ing adicara apa? 3) Apa ancase ngrekayasa kedadeyan iku? 4) Apa gunane ngrekayasa kedadeyan iku? 5) Sapa wae pawongan kang kasangkut melu ngrekayasa kedadeyan ing gambar? Ewa semana, sawise maca katerangan gambar ing ngisore foto, kita bakal nemokake yen maneka warna pitakon iku wangsulane mung siji, yaiku: gambar mau mujudake foto pagelaran lakon. Apik lan elok ta? Yen para siswa kepengin bisa maragakake lakon kaya gambar, tindakna sakabehe garapan lan pakaryan ing wulangan 3 iki kanthi greget lan tanggung jawab! Bab wigati sabanjure, coba andharan ngisor iki wacanen kanthi setiti. Percaya apa ora yen ana wong kang sekolahe mung tamat SD, nduweni moral ngungkuli wong kang sekolahe luwih dhuwur? Pancen wewarah bab moral iku ora mung bisa digoleki ing bangku pamulangan utawa sekolahan wae, jalaran sumbere ilmu iku akeh cacahe. Saka kesenian, kita ora mung bisa seneng-seneng ngrasakake endahe asil karyane para seniman, ananging kita uga bisa ngundhakake ilmu lan kaweruh. Saka nonton lan maragakake lakon utawa sosiodrama, kita bisa antuk pitutur luhur werna-werna kang sok ora tinemu ing sekolahan lan bebrayan. Pitutur luhur kang awujud wewarah iku pungkasane bisa nuwuh lan ngrembakakake moral kang migunani ing alam bebrayan. Manungsa iku diajeni ing bebrayan, ora jalaran saka akehe gelar, drajat, lan pangkate, ananging jalaran saka moral e kang becik. Tembung moral asale saka basa Laten mores kang tegese: kasusilan, tabiat, utawa solah bawa. Sabanjure, moral nduweni teges: tuntunan-tuntunan, wejangan-wejangan, pranatan lisan utawa tinulis bab kepriye manungsa kudu urip lan tumindak. Pagelaran lakon, bisa dadi salah sawijine sarana nggegulang moral kang cocok lan trep. Amarga, tuntunan lan wulangan ing pagelaran lakon ora nduweni sifat doktriner kang meksa, ananging kanthi lumantar nonton, ngrungokake lan ngrasakake, wewarah bab moral bisa rumesep lan kajiwaraga. Pagelaran lakon kang sumbere saka kedadeyan- kedadeyan kang ana ing masyarakat, nduweni nile-nile kang endah, unik lan adi luhung. Paraga utawa tokoh-tokoh ing lakon kang nduweni watak becik, bisa dadi conto lan tuladha. Apa maneh yen pagelaran lakon iku migunakake basa Jawa, mesthine luwih akeh maneh wewarah kang bisa didudut, awit ing basa Jawa ana unggah-ungguh kang nuntun manungsa supaya tumindak netepi tata krama. Mula saka iku kita wajib nelakake rasa syukur ing ngarsane Gusti Kang Maha Welas, awit wis kanugraha basa kang edi peni lan murakabi. Sastri Basa / Kelas 10 49
Pasinaon 1 Modhel teks pinilih : Nyinau Teks Lakon (Drama) Sajrone pasinaon 1 para siswa bakal sinau babagan teks lakon utawa sosiodrama. Kanggo sarana sinau, para siswa kaajak mbedhah teks lakon kanthi irah-irahan ―Nulung Menthung‖. Garapan 1 : Nyemak Teks Lakon "Nulung Menthung" Sadurunge maca teks lakon kanthi irah-irahan ―Nulung Menthung‖, wangsulana pitakon-pitakon iki! 1) Apa awakmu wis tau nonton lakon? 2) Apa gunane nonton lakon? 3) Apa sing kok weruhi ngenani lakon? 4) Kepriye carane supaya lakon bisa nuwuh lan ngrembakakake piwulang bab moral ‗kasusilan'? 5) Kepriye basa sing digunakake sajerone lakon? Kanggo narik kawigaten ing sajrone adicara penyuluhan utawa sosialisasi, biasane panitia utawa penyaji materi nyuguhake drama cekak kang awujud lakon utawa sosiodrama. Drama cekak kasebut digelar sadurunge penyuluhan utawa ceramah, sabanjure para rawuh kaajak diskusi ngenani tema utawa isine drama kagathukake karo kasunyatan lan pranatan sing lumaku. Lakon utawa sosiodrama (yen ing televisi asring kasebut fragmen), yaiku teks cerita naratif sing kagelar kanthi wujud drama prasaja (tanpa rerenggan tata artistik) sing nduweni ancas kanggo sesuluh ngenani bab-bab kang magepokan karo fenomena sosial, tuladhane: kenakalan remaja, narkoba, gambaran kaluarga sing otoriter, lan liya-liyane. Amarga sipate sing prasaja, lakon uga asring kagelar ing adicara pahargyan ing sekolahan, bale desa, plataran mushola lan papan liyane kagandheng karo kesenian lan adicara liyane. Lumantar lakon kita bisa: a) ngatonake lan ngetokake rasa pangrasa, b) antuk wawasan anyar bab paugeran lan pranatan sing gumathok, c) ngundhakake kaweruh bab tatacara ngudhari reruwet lan perkara kanthi maneka cara. Supaya awakmu luwih paham ngenani bab teks lakon, ing ngisor iki kababar sawijine teks kanthi irah-irahan ―Nulung Menthung‖. Naskah Lakon "Nulung Menthung" Dening: Auliya Akbar Swasana : Ing bale (ruang tamu), Liesmina mbagekake rawuhe Pak Warta kang lagi dolan tilik putu. Antawacana : Pak Warta : Assalamualaikum Liesmina : Waalaikum Salam, mangga-mangga, Ibu kok boten ndherek? Pak Warta : Ora, iki mau aku lagi bar njupuk pensiun saka kantor Pos Caruban. Aku ruh bocah mulih sekolah dhampyak-dhampyak, aku kelingan karo Budi 50 Sastri Basa / Kelas 10
putuku, aku njur numpak ojek mrene! Liesmina : Ibu mangke napa boten madosi? Pak Warta : Ibu mu lagi rewang ing daleme Bu Lina kidul omah, lan ya wis tak SMS. Hla awakmu kok ya kadingaren ana ngomah? Liesmina : Niki wau bakda kerja bakti penghijauan massal, kangge ngirangi pangaribawaning pemanasan global. Mila kalih Kepala kantor dipunidini mantuk enjing. Najan kraos kesel nanging remen. Pak Warta : (clingukan) Budi ing ngendi kok ora katon, apa wis bubuk...apa ngaji ing TPA? Iki dakgawakake jajan pasar. (maringaken Jajan) Liesmina : Inggih matur nuwun, mangga lenggah (nampa jajan karo nyumanggakake lenggah, ulate sing maune sumringah owah dadi peteng)! Budi kok bubuk siyang utawi ngaji, lare niku duka pripun? mbandhel, luput suwuk Pak! Pak Warta : Luput suwuk piye? Apa malih nakal? Apa males sinau? Liesmina : Boten namung mekaten. (karo lungguh madhep Pak Warta) Saben wangsul sekolah, boten nate langsung mantuk teng nggriya, nanging langsung teng warnet...main game online... napa play station. Pak Warta : Ing ngendi olehe dolanan? Liesmina : Ing warnet sakilenipun pratigan nika. Malah kala wingi sonten kula purugi, kula malah diamuk, kula ditundhung ken wangsul. Mila lajeng kula ajar teng enggen. Rebo...wingi malah kula ditimbali teng sekolahanipun, awit Budi asring nyuwuni arta kancane...istilah mriki malak utawi mreman ngoten. Pak Warta : (Ambegan landhung) Sing dakkuwatirake dhek biyen pranyata wis kelakon. Bapak wis nate ngelingake, nalika bojomu metu saka pabrik gula lan nggunakake pesangon saka pabrik minangka modhal dadi rentenir, bapak wis meling, ―Aja, aja nganakake dhuwit‖! Jalaran wong nganakake dhuwit iku dadi larangan negara lan agama. Liesmina : Lajeng menapa gegayutanipun kalih Budi yoga kula? Pak Warta : Wong sing mangan dhuwit anakan iku kena diparibasakake ―mangan getihe liyan‖, jalaran wong sing nyaur utang iku mesthi ora ikhlas. Apa sing dipangan lan diombe anakmu iku dadi daging, balung, getih, tenaga, pikiran, lan tingkah polah. Yen barang sing dipangan asale ora bener, budi pekertine anakmu ya mesthi keblinger. Anggada : Hlo...Bapak! Kula kinten Pak Widodo nasabah kula saking Njiwan. Sampun dangu Pak? (mlebu salaman karo ngambung astane Pak Warta, banjur melu lungguh) Liesmina : Bapak rawuh menika wau dereng dangu, ngendikane kapang kalih Budi. Nanging Budi dereng mantuk, lajeng kula aturi yen Budi sak menika tambah nakal. Anggada : Inggih Pak! Kados pundi menika? Kamangka sampun kula kursus-aken, sampun kula les-aken teng Bimbingan Belajar ingkang kondhang, larene kok pancet goblok mawon. Raport-e jiiian, ngisin-ngisini!!! Pak Warta : Hla awakmu ya tau ngancani Budi sinau? Anggada : Ahh... boten sempat Pak, boten wonten wekdal. Yen pinuju tanggal nem, sok-sok kula nagih ngantos dalu, awit nasabah kula sakniki sampun sumebar wiwit Madiun ngantos Ngawi. Pak Warta : Yen ngono saiki aku wis ngerti. Budi dadi nakal lan bijine elek, iku sababe ana ing wong tuwane sakloron. Sing sepisan, Budi iku kurang Sastri Basa / Kelas 10 51
kasih sayang, kekurangan rasa welas asih. Liesmina : Ah...rumaos kula kok boten Pak. Budi niku sangune, yen ditandhing kalih kanca-kancane malah paling kathah. Sandhang panganggone, nggih kula tumbasaken ingkang paling modhis. HP-ne paling canggih, inggih paling awis. Dados bab kasih sayang, Budi mboten kekirangan. Pak Warta : Awakmu iku gagal mahami kasih sayang utawa welas asih. Donya brana sing mbok grojogake marang Budi iku mung mujudake saperangan cilik saka rasa welas asih. Budi nduweni tingkah polah sing kaya mangkono iku, sejatine mung golek kawigaten. Anggada : Nanging kula merdamel ngantos ―suku kula damel sirah, sirah kula damel suku‖, menika mangkene rak inggih kangge Budi. Pak Warta : Mosok nyempatna wektu sedhela wae ora bisa, mumpung durung kebacut. Yen nganti kasep, mengko sida ana ―anak polah bapa kepradah‖. Yen iku sing dumadi, ndonya sak isine ora bisa kanggo nuku rasa isin lan getunmu. Liesmina : Inggih, mangke badhe kula cobi nata jadwal merdamel kula. Pak Warta : Sing angka loro (nyawang Anggodo), supaya anakmu bisa pinter uteke lan bener tumindake...gatekna apa sing dipangan! Anggada : Ooo...yen bab pangan...gizi...Budi mboten kirang. Pancen leres, kompor ing griya niki mboten nate ngebul. Jalaran, ing zaman ingkang sarwa instan menika...kanthi gampil kula kantun nilpun...nengga sekedhap... masakan saking restoran siap saji sampun dugi. Kantun nedha, raosipun sarwa mirasa. Pak Warta : Sing dakkarepake iku dudu wujude panganan, nanging asal-usule dhuwit sing mbok blanjakake kanggo kulawargamu. Ringkese, lerenana anggonmu dadi rentenir! Anggada : Hla...kenging menapa kula kedah kendel? Wong pakaryan kula mboten ngrugekaken tiyang, kula malah nulung tiyang ingkang nandang kesusahan. Pak Warta : Katone pakaryanmu iku nulung, ning sejatine menthung! Anggada : Kok ngaten? Pak Warta : Saiki coba delengen! (mandheg sedhela) Kepriye nasibe wong-wong sing jaremu mbok tulung, tambah untung apa tambah buntung? Anggada : Inggih pancet mawon. (matur alus) Malah Pak Brodin kidul lepen nika minggu wingi badhe utang malih, kamangka cicilanipun tasik kathah. Mila mboten kula sukani malih, nanging wusananipun malah utang tiyang sanes. Kula ngertos, lajeng kula tagih peksa...sepedhane kula sita, kula sade. Liesmina : Kamangka...niku sepedha sing dienggo sekolah putrane. Pak Warta : Wusanane... Pak Brodin saanak bojone mesthi gething lan muring. Sabanjure mesthi ndonga ala tumrap awakmu sakulawargamu. Ya iki sing njalari memala tumrap bale somahmu. Liesmina : Inggih Mas Anggodo, dhawuhe bapak miturut kula... leres. Wiwit sakniki, mangga dipunkendeli pakaryan Panjenengan. Anggada : Banjur aku mergawe apa? Pak Warta : Hla wong omah pinggir dalan gedhe kok bingung, ya adeg toko pakaian apa mracang rak bisa. Anggada : Inggih kula nurut, kula ndherek dhawuhe Bapak. 52 Sastri Basa / Kelas 10
Kanggo njajagi jerone pangertenmu ing babagan isining teks lakon kanthi irah- irahan ―Nulung Menthung‖ kasebut, awakmu bisa mangsuli pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi jangkep lan bener. 1) Sapa wae tokoh ing teks lakon kanthi irah-irahan ―Nulung Menthung‖? 2) Ing endi papan dumadining crita? 3) Apa perkara kang muncul ing teks lakon kasebut? 4) Kepriye urutan kedadeyane crita? 5) Apa kang dirasakake dening para tokoh ing teks lakon kasebut? 6) Tulisen bakune rembug utawa ide pokok kang dadi punjere crita! 7) Tulis perangan teks kang mujudake pambukaning crita! 8) Tuduhake perangan teks kang mujudake intine crita, yaiku perangan kang nggambarake dumadine dredah utawa pasulayan! 9) Pasulayan ing crita kasebut karampungi kanthi cara kepriye? 10) Pesen utawa wejangan apa kang pengin diandharake dening panulis? Garapan 2 : Nemokake Struktur Teks Lakon Minangka teks crita naratif, teks lakon nduweni struktur utawa wangunan kang dumadi saka: a) jejer (orientasi), yaiku perangan wiwitane crita kanggo nepungake tokoh/paraga, swasana, lan bibit kawit tumuju crita sabanjure, b) pasulayan (komplikasi), yaiku dumadine perkara kang kudu diadhepi dening para tokoh/paraga, lan c) pangudhare prakara (resolusi), yaiku pungkasan karampungane pasulayan utawa dredah. Sawise maca kanthi titi teks lakon kanthi irah-irahan ―Nulung Menthung‖ kasebut tindakna pakaryan-pakaryan ing ngisor iki: a. Gatekna tabel struktur teks iki! No Stuktur Teks Kutipan Teks 1 Jejer Pak Warta : Assalamualaikum Liesmina : Waalaikum Salam, mangga-mangga, Ibu kok mboten ndherek? Pak Warta : Ora, iki mau aku lagi bar njupuk pensiun saka kantor Pos Caruban. Aku ruh bocah mulih sekolah dhampyak-dhampyak, aku kelingan karo Budi putuku, aku njur numpak ojek mrene! Liesmina : Ibu mangke napa mboten madosi? Pak Warta : Ibu mu lagi rewang ing daleme Bu Lina kidul omah, lan ya wis tak SMS. Hla awakmu kok ya kadungaren ana ngomah? Liesmina : Niki wau bakda kerja bakti penghijauan massal, kangge ngirangi pangaribawaning pemanasan global. Mila kalih Kepala kantor dipunidini mantuk enjing. Najan kraos kesel nanging remen. Pak Warta : (clingukan) Budi ing ngendi kok ora katon, apa Sastri Basa / Kelas 10 53
54 No 2 Stuktur Teks Pasulayan Kutipan Teks wis bubuk...apa ngaji ing TPA? Iki dak gawakake jajan pasar. (maringaken Jajan) Liesmina : Inggih matur nuwun, mangga lenggah (nampa jajan karo nyumanggakake lenggah, ulate sing maune sumringah owah dadi peteng)! Budi kok bubuk siyang utawi ngaji, lare niku duka pripun? mbandhel, luput suwuk Pak! Pak Warta : Luput suwuk piye? Apa malih nakal? Apa males sinau? Liesmina : mboten namung mekaten. (karo lungguh madhep Pak Warta) Saben wangsul sekolah, boten nate langsung mantuk teng nggriya, nanging langsung teng warnet...main game online... napa playstation. Pak Warta : Ing ngendi olehe dolanan? Liesmina : Ing warnet sa kilenipun pratigan nika. Malah kala wingi sonten kula purugi, kula malah diamuk, kula ditundhung ken wangsul. Mila lajeng kula ajar teng enggen. Rebo...wingi malah kula ditimbali teng sekolahanipun, awit Budi asring nyuwuni arta kancane...istilah mriki malak utawi mreman ngoten. Pak Warta : (Ambegan landhung) Sing dakkuwatirake dhek biyen pranyata wis kelakon. Bapak wis nate ngelingake, nalika bojomu metu saka pabrik gula lan nggunakake pesangon saka pabrik minangka modhal dadi rentenir, bapak wis meling, ―Aja, aja nganakake dhuwit‖! Jalaran wong nganakake dhuwit iku dadi larangan negara lan agama. Liesmina : Lajeng menapa gegayutanipun kalih Budi yoga kula? Pak Warta : Wong sing mangan dhuwit anakan iku kena diparibasakake ―mangan getihe liyan‖, jalaran wong sing nyaur utang iku mesthi ora ikhlas. Apa sing dipangan lan diombe anakmu iku dadi daging, balung, getih, tenaga, pikiran, lan tingkah polah. Yen barang sing dipangan asale ora bener, budi pekertine anakmu ya mesthi keblinger. Anggada : Hlo...Bapak! Kula kinten Pak Widodo nasabah kula saking Njiwan. Sampun dangu Pak? (mlebu salaman karo ngambung astane Pak Warta, banjur melu lungguh) Liesmina : Bapak rawuh menika wau dereng dangu, ngendikane kapang kalih Budi. Nanging Budi dereng mantuk, lajeng kula aturi yen Budi sak Sastri Basa / Kelas 10
No Stuktur Teks Kutipan Teks menika tambah nakal. Anggada : Inggih Pak! Kados pundi menika? Kamangka sampun kula kursus-aken, sampun kula les- aken teng Bimbingan Belajar ingkang kondhang, larene kok pancet goblok mawon. Raport-e jiiian, ngisin-ngisini!!! Pak Warta : Hla awakmu ya tau ngancani Budi sinau? Anggada : Ahh... boten sempat Pak, boten wonten wekdal. Yen pinuju tanggal nem, sok-sok kula nagih ngantos dalu, awit nasabah kula sak niki sampun sumebar wiwit Madiun ngantos Ngawi. Pak Warta : Yen ngono saiki aku wis ngerti. Budi dadi nakal lan bijine elek, iku sababe ana ing wong tuwane sakloron. Sing sepisan, Budi iku kurang kasih sayang, kekurangan rasa welas asih. Liesmina : Ah...rumaos kula kok mboten Pak. Budi niku sangune, yen ditandhing kalih kanca-kancane malah paling kathah. Sandhang panganggone, nggih kula tumbasaken ingkang paling modhis. HP-ne paling canggih, inggih paling awis. Dados bab kasih sayang, Budi mboten kekirangan. Pak Warta : Awakmu iku gagal mahami kasih sayang utawa welas asih. Donya brana sing mbok grojogake marang Budi iku mung mujudake saperangan cilik saka rasa welas asih. Budi nduweni tingkah polah sing kaya mangkono iku, sejatine mung golek kawigaten. Anggada : Nanging kula merdamel ngantos ―suku kula damel sirah, sirah kula damel suku‖, menika mangkene rak inggih kangge Budi. Pak Warta : Mosok nyempatna wektu sedhela wae ora bisa, mumpung durung kebacut. Yen nganti kasep, mengko sida ana ―anak polah bapa kepradah‖. Yen iku sing dumadi, ndonya saisine ora bisa kanggo nuku rasa isin lan getunmu. Liesmina : Inggih, mangke badhe kula cobi nata jadwal merdamel kula. Pak Warta : Sing angka loro (nyawang Anggodo), supaya anakmu bisa pinter uteke lan bener tumindake... gatekna apa sing dipangan! Anggada : Ooo...yen bab pangan...gizi...Budi mboten kirang. Pancen leres, kompor ing griya niki mboten nate ngebul. Jalaran, ing zaman ingkang sarwa instan menika...kanthi gampil kula kantun nilpun...nengga sekedhap... Sastri Basa / Kelas 10 55
No Stuktur Teks Kutipan Teks 3 Pangudhare Prakara masakan saking restoran siap saji sampun dugi. Kantun nedha, raosipun sarwa mirasa. Pak Warta : Sing dak karepake iku dudu wujude panganan, nanging asal-usule dhuwit sing mbok blanjakake kanggo kulawargamu. Ringkese, lerenana anggonmu dadi rentenir! Anggada : Hla...kenging menapa kula kedah kendel? Wong pakaryan kula boten ngrugekaken tiyang, kula malah nulung tiyang ingkang nandang kesusahan. Pak Warta : Katone pakaryanmu iku nulung, ning sejatine menthung! Anggada : Kok ngaten? Pak Warta : Saiki coba delengen! (mandheg sedhela) Kepriye nasibe wong-wong sing jaremu mbok tulung, tambah untung apa tambah buntung? Anggada : Inggih pancet mawon. (matur alus) Malah Pak Brodin kidul lepen nika minggu wingi badhe utang malih, kamangka cicilanipun tasik kathah.Mila mboten kula sukani malih, nanging wusananipun malah utang tiyang sanes. Kula ngertos, lajeng kula tagih peksa...sepedhane kula sita, kula sade. Liesmina : Kamangka...niku sepedha sing dienggo sekolah putrane. Pak Warta : Wusanane... Pak Brodin saanak bojone mesthi gething lan muring. Sabanjure mesthi ndonga ala tumrap awakmu sakulawargamu. Ya iki sing njalari memala tumrap bale somahmu. Liesmina : Inggih Mas Anggodo, dhawuhe bapak miturut kula... leres. Wiwit sakniki, mangga dipun kendeli pakaryan Panjenengan. Anggada : Banjur aku mergawe apa? Pak Warta : Hla wong omah pinggir dalan gedhe kok bingung, ya adeg toko pakaian apa mracang rak bisa. Anggada : Inggih kula nurut, kula ndherek dhawuhe Bapak. b. Sawise nggatekna tabel struktur teks lakon ing dhuwur, saiki coba talitinen apa kutipan teks ing dhuwur wis trep karo struktur teks kang ana? Yen kaanggep wis trep, apa sebabe? c. Yen kaanggep durung trep, apa alasane? Perangan endi saka kutipan teks kang kaanggep kurang utawa luwih? 56 Sastri Basa / Kelas 10
Garapan 3 : Ngidhentifikasi Titikane Basa Lisan ing Teks Lakon Gb. 3.2 Salah sawijing adegan ing pagelaran lakon ―Kukut‖ sing digelar Teater Pelajar SMA Batik 1 Solo ing Taman Budaya Jawa Tengah (TBJT), Minggu (17/11/2013. Sumber Gambar: Mahardini Nur Afifah/JIBI/Solopos Bab pokok kang mbedakake antarane teks lakon karo teks prosa ‗gancaran' liyane yaiku anane antawacana sajrone teks lakon. Antawacana (dhialog ‗guneman'), yaiku caturane para tokoh utawa paraga sajerone adhegan. Amarga antawacana ing teks lakon iku mujudake teks tulis kang arep diucapake kanthi lisan, mula titikane antawacana uga padha karo titikane basa lisan. Gatekna tabel analisis titikane basa lisan ing teks lakon ―Nulung Menthung‖ saka perangan jejer ing ngisor iki! No. Titikane Basa Lisan Tuladha Kutipan Teks Analisis 1 2 kang Ana guneman utawa caturan kanthi adu arep. Unsur gramatikal (pandhapuking ukara) kapratelakake kanthi jangkep. ora Pak Warta : Assalamualaikum Liesmina : Waalaikum Salam, mangga- mangga, Ibu kok mboten ndherek? Pak Warta : Ora, iki mau aku bar njupuk pensiun saka kantor Pos Caruban. Aku ruh bocah mulih sekolah dhampyak- dhampyak, aku kelingan karo Budi putuku, aku njur numpak ojek mrene! Pak Warta guneman utawa caturan kanthi adu karo arep Liesmina. Tembung sing digaris iku, ing ngisore tata miturut sing gramatikal bener mesthine dadi bubar, weruh, lan banjur. 3 Kaiket dening panggonan lan wektu Pak Warta : Assalamualaikum Liesmina : Waalaikum Salam, mangga- mangga, Ibu antarane Guneman karo Pak Warta Liesmina dumadi ing Sastri Basa / Kelas 10 57
No. Titikane Basa Lisan Tuladha Kutipan Teks Analisis 4 Pangetrapane kasengkuyung intonasi, praupan, lan swasana. kok boten ndherek? Pak Warta : (clingukan) Budi ing ngendi kok ora katon, apa wis bubuk...apa ngaji ing TPA? Iki dak gawakake jajan pasar (maringaken jajan) panggonan lan wektu kang siji. Anggone ngucapake guneman kacundhukake karo intonasi, praupan, lan swasana kang ana, yaiku clingukan lan maringaken jajan. a. Jangkepana tabel analisis titikane basa lisan ing teks lakon ―Nulung Menthung‖ saka perangan pasulayan ing ngisor iki! No. 1 Titikane Basa Lisan Ana sing guneman utawa caturan kanthi adu arep. Tuladha Kutipan Teks Analisis 2 Unsur gramatikal (pandhapuke ukara) ora kapratelakake kanthi jangkep. 3 Kaiket dening panggonan lan wektu 4 Pangetrapane kasengkuyung intonasi, praupan, lan swasana. b. Jangkepana tabel analisis titikane basa lisan ing teks lakon ―Nulung Menthung‖ saka perangan pangudhare prakara ing ngisor iki! No. 1 Titikane Basa Lisan Ana sing guneman utawa caturan kanthi adu arep. Tuladha Kutipan Teks Analisis 58 Sastri Basa / Kelas 10
No. Titikane Basa Lisan Tuladha Kutipan Teks Analisis 2 Unsur gramatikal (pandhapuke ukara) ora kapratelakake kanthi jangkep. 3 Kaiket dening panggonan lan wektu 4 Pangetrapane kasengkuyung intonasi, praupan, lan swasana. Garapan 4 : Nganalisis Titikane Basa Lisan ing Teks Lakon Sawise para siswa kabeh kasil niteni titiksnr basa lisan sajrone teks lakon kaya kang wis kawedhar sadurunge, para siswa kabeh uga wis dijak ngidentifikasi titikane basa lisan mau kanthi bukti nyata saka jerone teks lakon ―Nulung Methung, ing kalodhangan iki para siswa dijaluk nggoleki tuladha teks lakon liyane, banjur golekanana titikaning basa lisan kaya kang wis boktindakake mau. Pasinaon 2 : Makarya Bebarengan : Mangun Sawijine Teks Lakon Sawise mbedhah sawijine teks lakon, ana ing kagiyatan 2 para siswa bakal kaadhepake karo pakaryan kang luwih praktis, yaiku mujudake sawijine pagelaran drama adhedhasar teks lakon. Para siswa kaajab kanthi greget, disiplin, lan percaya marang kabisane pribadi, makarya bebarengan karo kanca ing kelompok mentasake tontonan lakon. Garapan 1 : Maca Teks Lakon Laras karo Teknik Pamaragan Pamacane teks lakon beda karo pamacane teks sastra liyane, kaya teks guritan, cerkak, utawa gancaran liyane. Anggon kita maca lan ngerteni teks lakon utawa drama uga beda. Para siswa kabeh wis ngerti yen reriptan guritan katulis kanthi bleger baris lan pada, cerkak lan gancaran liyane katulis kanthi bleger paragraf. Teks lakon katulis kanthi bleger kang dumadi saka katrangan bab: a) tokoh (pawongan sing kagambarake watak lan lakune), b) antawacana (gunemane para takoh), c) swasana (latar, busana, paes), lan d) pituduh laku (tingkah sing kudu ditindakake paraga). Mula saka iku, pamacane teks lakon kajumbuhake karo watak paraga sajerone lakon. Para siswa kudu gladhen gladhen mujudake peran lan wewatakane paraga jroning lakon. Sastri Basa / Kelas 10 59
Para siswa diajal nirokake karaktere paraga, gladhen maca nganti apal antawacana lan perangan naskah sing dadi tanggung jawabe. Coba teks lakon kang wis disinau struktur lan isine mau, diwaca kanthi nggatekake pranatane teks lakon kaya pranatane. Garapan 2 : Ndhudhah Ajine Moral Sajrone Teks Lakon Kaya dene teks asil cipta sastra liyane, teks lakon ―Nulung Menthung‖ uga nduweni tuntunan-tuntunan utawa wejangan-wejangan kang pengin diandharake dening panulis kang awujud piwulang babagan moral utawa budi pekerti. Piwulang moral ing teks asil cipta sastra kagolong dadi papat, yaiku: 1) moral marang Gusti Kang Maha Kawasa, 2) moral marang sapadha-padha manungsa, 3) moral marang dhiri pribadi, lan 4) moral marang alam lingkungan. Supaya bisa nemokake ajine moral ing teks lakon―Nulung Menthung‖, jangkepana tabel ing ngisor iki: No. Piwulang Moral Kutipan Teks 1 Moral sesambungan karo Gusti Kang Maha Kawasa 2 Moral sesambungan karo sapadha-padha manungsa Moral 3 sesambungan karo dhiri pribadi 4 Moral sesambungan karo alam lingkungan Garapan 3 : Ngayahi Pamaragane Teks Lakon Supaya anggone mentasake lakon ora nguciwani, sadurunge mentasake lakon perlu nindakake ayahan-ayahan iki: a. Netepake tema utawa irah-irahan lakon kang arep kagelar. 60 Sastri Basa / Kelas 10
Minangka sarana Garapan, para siswa bisa milih teks lakon ―Nulung Menthung‖ utawa teks lakon liyane. Yen para siswa netepake teks lakon ―Nulung Menthung‖ minangka teks kang arep kapentasake, cacahe anggota kelompok dumadi saka 3 siswa cundhuk karo cacahe tokoh kang ana ing teks. Semono uga yen milih teks lakon liyane, cacahe angggota kelompok uga kudu padha karo cacahe tokoh kang arep kaparagani ing teks kang kapilih, supaya kabeh anggota kelompok bisa kebageyan peran. b. Andum gawe, yaiku netepake dhalang lan para paraga. Sawise netepake irah-irahan lakon kang arep kagelar lan gawe kelompok, saiki bisa katerusake ing tataran andum gawe. Sepisanan sing kudu katetepake, yaiku dhalang utawa sutradhara. Jalaran dhalang minangka pawongan kang nduweni wenang milih lan ngatur samubarang wiwit sadurunge nganti sarampunge pagelaran. Dhalang sabanjure milih para paraga utawa actor kacundhukake karo wewatake tokoh ing sajeroning teks. c. Ndhudhah scenario (naskah/teks). Teks jangkep, sekabehane kaandharake kanthi rinci dening panulis naskah, kalebu pirantine pagelaran (perabotan, busana, lan paes) kang kudu dicepakake. Sadurunge lakon kagelar, scenario kudu didhudhah lan dibabar supaya gambaran kasar ngenani swasana lakon sajerone naskah kasebut bisa kabayangake. lakon yaiku karangan kang awujud scenario d. Gladhen maca lan tingkah Wiwitane, dhalang njlentrehake kanthi cekak aos bakuning crita lan menehi tuladha pamacane naskah kajumbuhake karo watak tokoh sajerone lakon, banjur para paraga gladhen nirokake. Ing papan lan wektu liya, kanthi mandhiri para paraga gladhen maca nganti apal antawacana lan perangan naskah sing dadi tanggung jawabe, kalebu gladhen tingkah polah lan polatan kajumbuhake karo panjaluke naskah. Garapan 4 : Maragakake Teks Lakon Sajrone Pagelaran Gb. 3.3 Happy Salma lagi maragani lakon Sumber Gambar: ANTARA/Teresia May Sastri Basa / Kelas 10 61
Saiki wektune para siswa mamerake kawasisane kanthi ngetog sakabehe karosan, lan kaprigelan kang wis kasiapake kanthi jlimet, titi, lan tutug. Dhalang lan para paraga ing pagelaran kanthi saiyeg saeka kapti makarya bebarengan nggelar lakon kanthi bombong lan bungah. Pagelaran lakon bisa lumaku kanthi lancar lan apik, yen sekabehe pawongan kang kasangkut ing sajerone pagelaran bisa makarya bebarengan kanthi linambaran rasa seneng lan tanggung jawab. Nalika salah sawijine kelompok lagi oleh giliran nggelar lakon, kelompok liyane kanthi tinarbuka lan jujur menehi pambiji, panemu, lan panyaruwe. Bab kang perlu oleh kawigaten yaiku: a. Suara Sajerone pagelaran lakon, paraga kudu bisa ngatur suara supaya antawacanane bisa kaprungu kanthi jelas dening pamiarsa ing sajerone gedhung utawa panggung. Paraga lakon kudu bisa ngatur: 1) intensitas (kekuatan/seru-lirihe suara), 2) intonasi (nadha/endhek-dhuwure suara), lan 3) artikulasi (kedal/obah lan menga-mingkeme tutuk). b. Polatan Paraga lakon kudu bisa mitontonake polatan (ekspresi wajah) sedhih, gething, srengen, seneng, wedi, bingung, sombong, ngantuk, lan utawa jumbuh karo panjaluke naskah. c. Polah Tingkah Sakabehe polah tingkah paraga lakon kudu mujudake obah mosik sing kaseja. Polah tingkah iku kudu laras, imbang, lan wajar kaya panjaluke naskah. Pambiji, panemu, lan panyaruwe saka para siswa, bisa digunakake tabel ing ngisor iki: No. Kelompok Swara Polatan Tingkah Polah Katrangan 1 2 3 4 5 6 ... 62 Sastri Basa / Kelas 10
Pasinaon 3 : Pakaryan Mandhiri : Mangun Sawijine Teks Lakon Makarya kanthi bebarengan pranyata bisa nuwuhake swasana guyub rukun. Saiki kanggo nuwuh lan ngrembakakake jiwa mandhiri lan daya cipta para siswa, ana ing kagiyatan 3 para siswa bakal kaadhepake karo pakaryan mandhiri. Para siswa kaajab kanthi mandhiri, tanpa arep-arep pitulungane liyan bisa nulis teks lakon sing apik lan bener. Garapan : Nulis Teks Lakon Teks lakon beda karo teks guritan, cerkak, utawa gancaran liyane. Yen guritan katulis kanthi bleger baris lan pada, cerkak lan gancaran liyane katulis kanthi bleger paragraf. Ananging teks lakon katulis kanthi bleger kang dumadi saka: a) tokoh (pawongan sing kagambarake watak lan lakune), b) antawacana (gunemane para takoh), c) swasana (latar, busana, paes), lan d) pituduh laku (tingkah sing kudu ditindakake paraga). Cengkorongan teks lakon, yaiku babon ringkes cerita lakon kang gunane kanggo nuntun panulis supaya asil ciptane bisa luwih apik lan temata urut-urutane. Senajan wujude ringkes, ananging pawongan kang maca cengkorongan iki kanthi gampang mahami urutane crita kang sawutuhe. Supaya para siswa luwih paham babagan cengkorongan teks lakon, gatekna tuladha ing ngisor iki! Cengkorongan Teks Lakon (Ctl) "GARA-GARA GENG MOTOR" Paraga: 1. Rama Gong Suwukan 2. Ibu Saron 3. Nini Peking 4. Bapak Bonang Barong 5. Ibu Siter 6. Kethuk Kenong 7. Polisi Kendhang Kempul Panggonan: Ruang tamu omahe Gong Suwukan kang prasaja, mung ana meja kursi sasetel, jam lan kalender ing dhindhing. Pacelathon: Rama Gong Suwukan ngendika marang Ibu Saron (garwane) lan Nini Peking (putrane), yen arep ana Bapak Bonang Barong sing sugih nglamar Nini Peking arep dijodhokake karo putra tunggale yaiku Kethuk Kenong. Ibu Saron ora sarujuk, awit ngerti yen: 1) Kethuk Kenong iku bocah ugal- ugalan, lan seneng mabuk-mabukan, 2) perkawinan iku mengko nglanggar Undhang-Undhang, awit Nini Peking lagi umur 15 tahun. Rama Gong Suwukan tetep meksa, Nini Peking diajar awit ora manut. Ibu Saron lan Nini Peking nangis. Bapak Bonang Barong, Ibu Siter, lan Kethuk Kenong rawuh. Amarga panglamare ditampa, Kethuk Kenong seneng banget, banjur budhal pesta bareng geng motor. Sastri Basa / Kelas 10 63
Rama Gong suwukan lan Bapak Bonang Barong banjur ngrembug dina pahargyan temanten. Dumadakan ketungka rawuhe Polisi Kendhang Kempul, ngabarake yen Kethuk Kenong mabuk nunggang sepedha motor, mati nabrak wit asem. Bapak Bonang Barong sedhih, Ibu Siter nangis. Polisi nglipur supaya kabeh padha sabar. Bonang Barong cerita, manawa Kethuk Kenong iku putra tunggale lan arep dinikahake karo Nini Peking. Polisi Kendhang Kempul dhawuh, kanggo gantine Kethuk Kenong, Nini Peking bisa kaangkat putra. Bonang Barong sarujuk, malah nduwe tekad Nini Peking arep disekolahake nganti dadi sarjana. Kanthi pawitan sakabehing kaweruh sing wis kok tampa, saiki para siswa kajaluk ngowahi cengkorongan teks lakon ―Gara-gara Geng Motor‖ ing dhuwur dadi teks lakon kang jangkep, apik, lan bener. Asil pakaryan para siswa bakal kakumpulake minangka portofolio. 64 Sastri Basa / Kelas 10
Gladhen Wulangan 3 I. Pilihen wangsulan sing paling bener! 1. Manungsa iku diajeni ing bebrayan, jalaran nduweni ... sing becik. a. gelar b. drajat c. pangkat d. moral e. martabat 2. Saka kesenian, kita ora mung bisa seneng-seneng ngrasakake endahing asil karyaning para seniman, ananging kita uga bisa .... a. ngundhakake drajat lan pangkat b. ngundhakake gelar lan martabat c. ngundhakake gengsi lan prestisi d. ngundhakake pangkat lan jabatan e. ngundhakake ilmu lan kaweruh 3. Pagelaran lakon, bisa dadi salah sawijine sarana nggegulang moral sing cocok lan trep. Jalaran .... a. b. tuntunan lan wulangan ing pagelaran lakon nduweni sifat doktriner kang meksa. tuntunan lan wulangan ing pagelaran lakon ora nduweni sifat doktriner kang meksa c. kanthi lumantar nonton, ngrungokake lan ngrasakake pagelaran lakon, wewarah bab moral ora bisa rumesep lan kajiwaraga d. kanthi lumantar nonton, ngrungokake lan ngrasakake pagelaran lakon, wewarah bab moral nduweni sifat doktriner kang meksa e. kanthi lumantar nonton, ngrungokake lan ngrasakake pagelaran lakon, wewarah bab moral bisa meksa rumesep lan kajiwa raga f. 4. Ing sajerone adicara penyuluhan utawa sosialisasi, biasane panitia utawa penyaji materi nyuguhake drama cekak kang awujud lakon utawa sosiodrama. Ancase kanggo .... a. ngenteni adicara sabanjure b. ngenteni adicara inti c. menehi pakaryan paraga lakon d. minangka adicara inti e. narik kawigaten f. 5. Lakon kagelar kanthi wujud drama prasaja. Kaarani prasaja jalaran .... a. mung nduweni ancas kanggo sesuluh b. mung magepokan karo fenomena sosial c. tanpa rerenggan tata artistic d. tanpa ngetokake prabeya akeh e. isine ora goroh utawa mbujuk Sastri Basa / Kelas 10 65
6. Perangan wiwitane crita kanggo nepungake tokoh/paraga, swasana, lan bibit kawit tumuju crita sabanjure, ing struktur teks lakon diarani .... a. jejer (orientasi) b. pasulayan (komplikasi) c. pangudhare prakara (resolusi) d. pungkasaning crita (koda) e. owahing crita (revolusi) 7. Dumadine perkara kang kudu diadhepi dening para tokoh/paraga, ing struktur teks lakon diarani .... a. jejer (orientasi) b. pasulayan (komplikasi) c. pangudhare prakara (resolusi) d. pungkasaning crita (koda) e. owahing crita (revolusi) 8. Pungkasan karampungane pasulayan utawa dredah, ing struktur teks lakon diarani .... a. jejer (orientasi) b. pasulayan (komplikasi) c. pangudhare prakara (resolusi) d. pungkasaning crita (koda) e. owahing crita (revolusi) 9. Bab pokok sing mbedakaken antarane teks lakon karo teks prosa ‗gancaran' liyane yaiku anane ... ing teks lakon. a. urutan crita tema b. c. wewarah d. antawacana irah-irahan e. f. 10. Ing tataran andum gawe, ayahan sepisanan sing kudu katindakake yaiku .... a. milih irah-irahan lakon b. netepake dhalang utawa sutradhara c. netepake jadwal Gladhen d. netepake paraga e. netepake pananggap f. 11.Sadurunge lakon kagelar, scenario kudu didhudhah lan dibabar supaya .... a. gambaran kasar ngenani swasana lakon sajerone naskah kasebut bisa kabayangake b. dhalang bisa milih lan ngatur samubarang wiwit sadurunge nganti sarampunge pagelaran c. dhalang bisa milih para paraga kacundhukake karo wewatake tokoh ing sajeroning teks d. dhalang bisa milih pirantining pagelaran (perabotan, busana, lan paes) sing kudu dicepakake e. dhalang bisa milih lan netepake irah-irahan lakon sing arep kagelar lan bisa andum gawe f. 12. Pagelaran lakon bisa lumaku kanthi lancar lan apik, yen .... a. sekabehe pawongan kasangkut ing pagelaran kanthi linambaran rasa seneng b. sekabehe pawongan melu ngatur pakaryan kanthi linambaran rasa seneng 66 Sastri Basa / Kelas 10
c. sekabehe pawongan makarya kanthi linambaran rasa seneng lan tanggung jawab d. sekabehe pawongan melu netepake pakaryan kanthi linambaran rasa seneng e. sekabehe pawongan melu milih pakaryan kanthi linambaran rasa seneng 13. Sajerone pagelaran lakon, paraga kudu bisa ngatur suara, supaya.... a. antawacanane bisa kaprungu endhek-dhuwur dening pamiarsa ing sajerone gedhung utawa panggung b. antawacanane bisa kaprungu kanthi jelas dening pamiarsa ing sajerone gedhung utawa panggung c. paraga lakon bisa ngatur intensitas (kekuatan/seru-lirihe suara) ing sajerone gedhung utawa panggung d. paraga lakon bisa ngatur intonasi (nada/endhek-dhuwure suara) ing sajerone gedhung utawa panggung e. paraga lakon bisa ngatur artikulasi (kedal/obah lan menga-mingkeme tutuk ) ing sajerone gedhung utawa panggung 14. Cengkorongan (asring kasebut synopsis) teks lakon, yaiku babon ringkes cerita lakon sing gunane kanggo .... a. nuntun panulis supaya bisa mahami urutane crita sing sawutuhe b. nuntun panulis supaya asil ciptane bisa luwih apik lan temata urut-urutane c. nuntun panulis supaya bisa maca cengkorongan kanthi gampang d. nuntun dhalang supaya bisa mahami urutane crita sing sawutuhe e. nuntun dhalang supaya bisa maca cengkorongan kanthi gampang 15. Teks lakon katulis kanthi bleger kang dumadi saka... a. bait, baris, paragraf, lan antawacana b.paragraf,antawacana,swasana, lan pituduh laku c. tokoh,bait, baris ,swasana, lan pituduh laku d. tokoh,paragraf,swasana, lan pituduh laku e. tokoh,antawacana,swasana, lan pituduh laku II. Wangsulana kanthi patitis! 1. Apa gunane nonton lakon utawa sosiodrama? 2. Apa jalarane yen pagelaran lakon migunakake basa Jawa, bakal luwih akeh wewarah sing bisa kadudut? 3. Aranana lan jlentrehna titikane basa lisan! 4. Jlentrehna gunane Gladhen sadurunge pagelaran lakon! 5. Tandhingake bedane nulis teks guritan, gancaran, lan lakon! Endi sing luwih gampang? Jlentrehna! Sastri Basa / Kelas 10 67