Penyiasatan Struktur sajrone Antologi Geguritan "Kidung Langit" Anggitane Nono Warnono (Tintingan Stilistika) PENYIASATAN STRUKTUR SAJRONE ANTOLOGI GEGURITAN "KIDUNG LANGIT" ANGGITANE NONO WARNONO (TINTINGAN STILISTIKA) Eka Praditya Muslikhah Cahyani S-1 Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah, Fakultas Basa lan Seni, Universitas Negeri Surabaya ekacahyani@mhs.unesa.ac.id Dra. Hj. Sri Wahyu Widayati, M.Si. Dhosen Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah, Fakultas Basa lan Seni, Universitas Negeri Surabaya Abstrak Antologi geguritan Kidung Langit anggitane Nono Warnono minangka salah sawijining karya sastra kang tetembungan lan ukarane narik kawigaten amarga lelewane basa kang digunakake endah. Lelewane basa kang paling onjo sajrone antologi geguritan Kidung Langit yaiku ngenani repetisi lan pengontrasan. Panliten iki bakal ngrembug (1) kepriye wujud penganggone repetisi, (2) kepriye wujud penganggone pengontrasan, llan (3) fungsi repetisi lan pengontrasan sajrone antologi geguritan KL. Ancas panliten iki yaiku njlentrehake wujud penganggone repetisi lan pengontrasan uga fungsi penganggone repetisi lan pengontrasan. Pamarekan kang digunakake sajrone panliten iki yaiku pamarekan stilistika. Panliten iki kalebu panliten dheskriptif kualitatif kang nggunakake metodhe dheskriptif analitik. Panliten iki nggunakake teori ngenani repetisi lan pengontrasan miturute Burhan Nurgiyantoro. Sumber dhata sajrone panliten iki arupa tembung, frase, lan ukara kang ana sajrone antologi geguritan Kidung Langit anggitane Nono Warnono. Dhata kang digunakake ing panliten iki dijupuk saka geguritan sajrone antologi geguritan Kidung Langit kang ngandhut repetisi lan pengontrasan. Adhedhasar analisis kang wis ditindakake, asile panliten iki nuduhake yen geguritan kang dianggit dening Nono Warnono ngandhut lelewane basa arupa penyiasatan struktur kang mligine awujud repetisi lan pengontrasan. Lelewane basa repetisi kang paling onjo yaiku nggunakake pola anafora, dene lelewane basa pengontrasan kang paling onjo nggunakake gaya ironi lan sarkasme. Repetisi lan pengontrasan nduweni patang fungsi yaiku: fungsi referensial, fungsi emotif, fungsi konatif, lan fungsi puitis. Tembung wigati: Wujud, fungsi, repetisi, pengontrasan. PURWAKA Karya sastra minangka gegambaran panguripane pangripta miturut diandharake manungsa pengalamane, utawa bisa uga khayalan-khayalan lan daya imajinasi saka pangripta. Karya sastra uga minangka wujud lan ukara kang diripta dening pangripta kang nduweni maksud tartamtu, kang bakal diwaca lan dinikmati dening kang maca. Sajrone kasusastran Jawa, akeh banget jinise, salah sijine yaiku geguritan. kang tetembungan Geguritan minangka salah siji jinise sastra Jawa modern. Miturut Darni (2016:3) sastra Jawa modern yaiku sastra Jawa kang urip ing satengahe bebrayan Jawa ing (1967:129) saiki. Miturut Hadiwijaya geguritan yaiku golongane sastra edi (puisi) cengkok anyar, wedharing rasa edi, kelair basa kang laras runtut karo edining rasa, nanging ora usah kecancang ing patokan-patokan, wilangan dhong-dhing kang tinamtu, beda banget karo sipating lan sapanunggalane. Dene miturut Subalidinata (1994:45) geguritan yaiku iketaning basa kang memper syair, mula ana sing ngarani syair Jawa gagrag anyar. Adhedhasar pangerten-pangerten kasebut, titikan kang gampang diapalake saka geguritan yaiku ora nduweni paugeran tartamtu. Geguritan nggambarake jagading bebrayan Jawa kang diripta dening pangripta. Geguritan nengenake pamikiran kreatif lan pangrasa kanthi nuwuhake daya jaman tembang macapat imajinatif. Pangripta nggunakake diksi utawa pamilihe tembung supaya nambah nilai estetikane geguritan. Saliyane kuwi uga asring nggunakake tipografi utawa gaya panulisan supaya nambahi nilai estetika saka geguritan kang diripta. Bab kasebut bisa dadi titikan saka sastra modern, yaiku geguritan kang bebas ora kaiket paugeran. Geguritan yaiku salah sijine puisi bebas. Ana kang kawedhar mung sageguritan, nanging uga ana kang wujude kumpulan utawa antologi. Tuladhane geguritan kang wujude antologi yaiku kumpulan geguritan kanthi irah-irahan Kidung Langit kang diripta dening Nono Warnono, kang bakal dadi objek panliten iki. Sajrone antologi geguritan Kidung Langit iki akeh banget lelewane basa kang narik kawigaten penganggone kanggo menehi nilai estetika saka geguritan-geguritan kasebut. Akeh-akehe yaiku penganggone gaya basa penyiasatan lan pengontrasan. struktur kang awujud repetisi Panliten iki nliti lelewane basa sajrone antologi geguritan Kidung Langit, mula panliten iki bakal nggunakake pamarekan stilistika kanggo ngandharake penganggone lelewane basa kang ana sajrone antologi geguritan Kidung Langit. Stilistika yaiku elmu ngenani lelewane basa (Ratna, 2009:3). Panemu liyane miturut Panuti Sudjiman (1993:3), stilistika yaiku sawijining 1
Penyiasatan Struktur sajrone Antologi Geguritan "Kidung Langit" Anggitane Nono Warnono (Tintingan Stilistika) elmu kang digunakake kanggo manfaatake unsur lan kaidah kang ana sajrone basa lan mangerteni daya pangaribawa apa kang dituwuhake dening pangripta karya sastra. Stilistika uga ngrembug ngenani titikan penganggone basa sajrone wacana sastra, titikan kang mbedakake utawa nentang klawan wacana non sastra, nliti deviasi tumrap tata basa minangka sarana literer. Dadi, stilistika nliti fungsi puitik sawijine basa. Ngenani pangerten stilistika luwih cetha, miturut A. Teeuw tansah nliti (1984:72) penganggone lelewane basa kang khas utawa manjila, minangka titikan saka sawijining pangripta. Saka pangerten-pangerten miturut ahli kang wis diandharake ing ndhuwur, bisa didudut yen stilistika yaiku ilmu kanggo nliti lelewane gaya basa kang digunakake dening pangripta karya sastra. Lelewane basa kang digunakake dening pangripta kasebut bisa dadi titikan utawa cirikhas saka pangripta kasebut. Panliten stilistika nduweni prinsip banget ditindakake. Sajrone panliten iki kang mbedakake karo panliten liyane yaiku sajrone panliten iki luwih mligi ngandharake lelewane basa penyiasatan struktur ngenani lan pengontrasan. Penganggone gaya basa repetisi repetisi lan pengontrasan sajrone karya sastra kalebu bab kang manjila kanggo ditliti, amarga bisa medharake sawijining kang endah sajrone tulisan kasebut. Gaya basa bisa dianggep minangka pambiji tumrap kahanane sawijining pawongan. Repetisi diarani minangka wujud pengulangan kang arupa uni, tembung, frasa, ukara, lan wujud-wujud liyane kang nduweni tujuwan kanggo menehi efek kang endah (Nurgiyantoro, 2014:247). Nurgiyantoro uga ngandharake yen repetisi diperang dadi 5 jinis yaiku repetisi, repetisi paralelisme, repetisi anafora, repetisi polisindenton, lan repetisi asindenton. Dene pengontrasan yaiku sawijining wujud gaya kang kuwalikan nuturake (berkebalikan). Bab-bab kang dikontrasake kasebut bisa samubarang kang awujud fisik, kahanan, tumindak lan lan sipat, sapanunggalane wicara uga (Nurgiyantoro, ngandharake yen pengontrasan diperang dadi 4 jinis yaiku hiperbola, litotes, paradoks, ironi lan sarkasme. ngenani stilstika akeh kanthi samubarang cara karakter, tembung-tembung, konteks Nurgiyantoro aktivitas, gumantung 2014:260). Pangripta antologi geguritan Kidung Langit nduweni jeneng asli Suwarno, asring diundang Pak Nono. Pangripta kang uga minangka pengawas sekolah ing lingkungan Dinas Pendhidhikan Kabupaten Bojonegoro Wilayah VI iki lair ing Bojonegoro tanggal 14 Juli 1964. Wis seneng nulis nalika isih lungguh ing bangku Sekolah Pendidikan Guru (SPG) taun 1982 awit saka wong tuwa lorone, pasangan Sarmidin lan Rasmi kang urip tambayatan ing karang padesan. Wiwit nulis mawa basa Indonesia, wujud cerpen, puisi lan opini kang dipacak lan sumebar ing maneka majalah lan surat kabar antara liya: Majalah Mimbar Agama Islam, Mingguan Guru, Koran Suara Merdeka, Bhirawa, Karya Dharma, Koran Minggu Simponi, Jawa Pos lan sapanunggalane. Saka saperangan irah-irahan "Dan puisi Mendung Telah Berlalu", nate antuk pangaji-aji ing lomba nulis kang dianakake ariwarti Simponi ing taun 1983. Lelumban ing jagading sastra Jawa wiwit gabung lan cerpen karyane kanthi dadi anggota Pamarsudi Sastra Jawa Bojonegoro (PSJB) nalika isih lungguh ing bangku sekolah menengah. Karya-karyane arupa cerkak, geguritan, wacan bocah, cerita misteri, lan reportase sumebar ing majalah-majalah Basa Jawa (Jaya Baya, Panjebar Semangat, Mekarsari, Jaka Lodhang, Dharmajati, lan liya-liyane). Sajrone antologi geguritan Kidung Langit tema kebangsaan kasebut uga disengkuyung kanthi (patriotisme), lan politik, pendhidhikan kang njangkepi antologi geguritan Kidung Langit. Antologi geguritan iki kagolong anyar amarga cethakan kapisan ing sasi Mei taun 2018. Mula saka kuwi, panliti milih antologi geguritan iki minangka objek panliten. kamanungsan, sosial, Adhedhasar jlentrehan kasebut, mula panliten iki bakal nintingi antologi geguritan Kidung Langit anggitane Nono Warnono kanthi tintingan Stilistika, lan munjerake panliten ing bab repetisi lan pengontrasan kang kelorone kalebu penyiasatan struktur minangka salah sawijining lelewane basa amarga perangan kasebut minangka perangan kang onjo sajrone antologi geguritan Kidung Langit. Mula saka kuwi, panliten iki diwenehi irah-irahan "Penyiasatan Struktur Sajrone Antologi Geguritan Kidung Langit Anggitane Nono Warnono". Underane panliten iki ana telu, yaiku (1) kepriye wujud repetisi sajrone antologi geguritan Kidung Langit, (2) kepriye wujud pengontrasan sajrone antologi geguritan Kidung Langit, lan (3) kepriye fungsi repetisi lan pengontrasan sajrone antologi geguritan Kidung Langit. Tujuwan saka panliten iki yaiku ngandharake wujud penganggone repetisi sajrone antologi geguritan Kidung Langit, ngandharake wujud pengontrasan sajrone antologi geguritan Kidung Langit, lan ngandharake fungsi repetisi lan pengontrasan sajrone antologi geguritan Kidung Langit. TINTINGAN KAPUSTAKAN Panliten Kang Saemper 1) Aditya Kurnia Dewi taun 2013 mahasiswa Jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Jawa Universitas Negeri Surabaya kanthi irah-irahan "Raras Ruming Tetembungan sajroning Crita Katresnan Novel Suminar Anggitane Tiwiek S.A" Panliten kasebut medharake lelewane basa kang ana lan katon sajrone novel Suminar Panliten anggitane Tiwiek kang S.A. ditindakake Aditya Kurnia iki nggunakake metodhe dheskriptif kualitatif amarga dhata kang dijupuk awujud ukara-ukara. Asil kang bisa diandharake ngenani lelewane basa kang ana lan katon kaperang dadi: (1) Repetisi, (2) Pararima, (3) Simile, (4) Litotes, (5) Hiperbola, (6) Personifikasi, (7) Anafora. 2) Novita Irma Sutianik taun 2016 mahasiswa jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Jawa Universitas Negeri Surabaya kanthi irah-irahan lan Pamilihane Tembung "Lelewane Basa Sajrone Antologi Geguritan Prasasti Anggitane Eko Wahyudi". Sajrone panliten kasebut Novita Irma Sutianik nggunakake metodhe dheskriptif
Penyiasatan Struktur sajrone Antologi Geguritan "Kidung Langit" Anggitane Nono Warnono (Tintingan Stilistika) kualitatif kanthi objek kang digunakake sajrone panliten yaiku arupa antologi geguritan Prasasti. Dene dhata panliten iki yaiku arupa tembung, frasa lan ukara sajrone antologi geguritan Prasasti kang minangka bukti anane pamilihane lan deviasi. Asil tembung, panliten nuduhake yen pangripta nggunakake titi swara, maneka werna pamilihe tembung, lelewane basa, deviasi lan isi sajrone ngripta antologi geguritan Prasasti. lelewane basa 3) Muhammad Isyomudin taun 2016 mahasiswa jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Jawa kanthi irah-irahan "Pamilihing Tembung lan Lelewane Basa Sajrone Antologi Geguritan Kidung Lingsir Wengi Anggitane Suharmono Kasiyun". Panliten kasebut medharake wujud lelewane tembung, wujud lelewane basa, lan makna kang kinandhut antologi geguritan Kidung Lingsir Wengi. Panliten kasebut dheskriptif kualitatif. Asil kang bisa diandharake yaiku bisa diperang dadi papat, sing kapisan yaiku ragam basa, purwakanthi (titi swara), titi tembung (morfologi), lan titi makna (semantik). Lan lelewaning basa amung ngandharake majas. Purwakanthi bisa diperang maneh dadi telu yaiku (2) purwakanthi guru sastra, lan (3) lumaksita. Lan uga titi tembung bisa diperang dadi papat yaiku, (1) tembung camboran. Titi makna bisa diperang dadi telu yaiku (1) sinonim, (2) antonim, lan (3) entar. Perangan pungkasan yaiku majas, majas bisa diperang (1) majas perbandhingan, (2) majas penegasan, lan (3) majas sindiran. (1) purwakanthi guru tembung rangkep, swara, yaiku dadi telu lan (2) sajrone nggunakake metodhe 4) Sista Kirana Nindyarini taun 2017 mahasiswa jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Jawa kanthi irah-irahan "Landheping Rasa Pangrasa lan Endahing Basa Sajrone Antologi Geguritan Medhitasi Alang-alang Anggitane Widodo Basuki". Panliten kasebut medharake wujud aspek sosio-religius, wujud struktur batin, lan wujud penganggone basa puitik sajrone antologi geguritan Medhitasi Alang-alang. Panliten kasebut nggunakake metodhe panliten analisis isi, yaiku metodhe kang nduweni sesambungan karo isi komunikasi, mligine verbal kang awujud basa lan nonverbal. Asil panliten kasebut yaiku nuduhake yen geguritan-geguritan kang wis sistem dipilih digayutake religiusitase kang ngutamakake filosofi Jawa sajrone panguripane. Filosofi Jawa kang dadi pathokan uripe manungsa ana rong aspek, yaiku aspek kasadharane manungsa marang Pengeran lan aspek kasadharane manungsa marang jagad gumelar. Bab pamilihing tembung, panggurit luwih migunakake tembung-tembung kang dianggep arang digunakake dening masyarakat umume. Panggurit migunake tembung-tembung karo Jawa masyarakat banjur kang trep kanggo nggambarake sawijining kahanan, swasana, uga kadadeyan-kadadeyan kang geguritan-geguritan dumadi kasebut. Panggunane lelewane basa sajrone geguritan nduweni tujuwan kanggo nambah kanggo unsur-unsur nggambarake sajrone geguritan. sajrone kaendahan sawijining makna uga taun 2018 mahasiswa jurusan Pendhidhikan Sastra lan Jawa kanthi irah-irahan "Pandhapuking Tetembangan lan Wigatining Tetembangan Sajrone Lelagon Jawa Anggitane Sujiwo Tejo". Panliten kasebut tetembungan, medharake pandhapuking antara wigatining tetembungan titikane Sujiwo Tejo. Sajrone panliten kasebut kalebu panliten kualitatif kang nggunakake metodhe analisis isi. Sumber dhata sajrone panliten kasebut arupa tembung, frase lan ukara kang ana ing lelagon basa Jawa Mirah Ingsun anggitane Sujiwo Tejo. Asil panliten iki nuduhake yen tembang kang dianggit dening Sujiwo Tejo nduweni titikan dhewe yen ditandhingake karo reriptan tembang liyane. Titikane bisa kawawas saka carane milih tetembungan kanthi variasi basa Jawa lan basa Inggris, nggunakake basa arkhais, nggunakake maneka werna majas, purwakanthi, sarta nengenake aspek spiritualitas. Panliten-panliten kuwi mau nggunakake tintingan Stilistika sajrone nintingi karya sastra. Panliten kanthi tintingan Stilistika ing jurusan Pendhidhikan Basa lan Sastra Dhaerah akeh-akeh ditemokake panliten kanthi irah-irahan "Diksi lan Lelewane Basa" Bedane karo panliten kang bakal ditindakake yaiku panliten kanthi objek antologi geguritan "Kidung Langit" iki luwih mligi yaiku ngrembug ngenani penyiasatan struktur kang awujud lan pengontrasan sajrone antologi geguritan kasebut. Panliti milih ngenani repetisi lan pengontrasan amarga sajrone antologi geguritan Kidung Langit perangan kasebut kang paling onjo. Anane maneka werna jinis aspek repetisi lan pengontrasan sajrone antologi geguritan kasebut nambahi nilai estetikane saengga geguritan-geguritan kasebut luwih endah nalika diwaca. 5) Zahra Isna Agustin tetembangan, gegayutan lan tetembangan, lan repetisi Geguritan Miturut Pradopo (2005:7) puisi yaiku ekspresi pikiran kang nuwuhake pangrasa, ngrangsang imajinasi pancadriya kanthi tatanan kang manut wirama. Geguritan mujudake salah sawijining karya puisi Jawa modern kang wujude akeh banget. Geguritan nggambarake jagading bebrayan Jawa kang diciptakake dening pangripta. Geguritan nduweni wujud arupa andharan kang cekak, nanging teges kang diasilake luwih jembar tinimbang tembung kang digunakake awujud tembung endah kang wis dipilih. Miturut Perrine sajrone Siswantoro (2010:23), jinise basa kang guritan bisa ditegesi minangka 3
Penyiasatan Struktur sajrone Antologi Geguritan "Kidung Langit" Anggitane Nono Warnono (Tintingan Stilistika) ngandharake luwih akeh maknane tinimbang apa kang diandharake ing basa padinan. Geguritan kalebu jinise kasusastran nduweni sesambungan karo bebrayan. Sastra mujudake asil cipta, rasa, lan karsa manungsa. Manungsa kalebu salah saka bebrayan. Sastra kalebu sawijine perangan gegambaran saka panguripane manungsa. Mula para pangripta ndadekake kaca benggala saka maneka werna perkara kang ana ing jagading bebrayan kanggo ngripta karyane. saka asil budaya kanthi tembung, basa kiasan, sarana retorika, unsur tata basa, lelewane basa, lan sapanunggalane. Saka andharan ing ndhuwur, bisa dingerteni yen geguritan kuwi nduweni titikan yaiku anane unsur fisik lan batin kang wis diandharake ing ndhuwur, geguritan uga ora nduweni paugeran tartamtu, ora ana paugeran tumrap guru lagu, guru gatra, lan guru wilangan. Geguritan mesthi nggunakake basa kang endah. Tema kang digunakake uga bebas, ora ana paugeran tartamtu. Guritan/guguritan/geguritan nduweni gatra kang gatra kang ora kaiket paugeran (Hutomo, 1975:24). Saka pangerten kasebut lan kang wis diandharake ing ndhuwur bisa diarani yen geguritan yaiku kalebu jinise sastra jawa modern kang bebas, ora kaiket paugeran. Ora kaiket guru lagu, guru gatra, lan guru wilangan. Geguritan uga nduweni tema kang bebas, ora ana paugeran tartamtu kanggo nemtokake tema. Tembung-tembung (diksi), lan unsur panyengkuyung geguritan liyane kayata citraan, tipografi, rima lan bunyi uga bebas, ora kaiket paugeran tartamtu. (1985:14) ngandharake yen geguritan kasusun saka pirang-pirang unsur tanpa anane sawijining watesan senadyan wis bisa dibedakake antarane geguritan lan dudu geguritan. Unsur-unsur kasebut yaiku arupa tetembungan, wujud, pola rima, ritma, idhe, makna utawa masalah kang dialami pangripta sajrone uripe lan kauripan kang bakal diandharake marang pamaca, pamiarsa, lumantar teknik lan aspek-aspek tartamtu. Kanthi cara ringkes, bisa diarani yen unsur-unsur pamangune geguritan yaiku imaji, emosi, lan wujude kang khas (Brahim sajrone Sayuti, 1985:14). Sayuti (sajrone Waluyo, 1995:27), unsur-unsur geguritan kang wigati kasusun saka rong unsur yaiku unsur tematik utawa unsur semantik lan unsur sintaksis. Luwih cethane yen miturut Waluyo unsur tematik utawa semantik luwih tumuju menyang struktur batin, dene unsur sintaksis luwih tumuju menyang struktur fisik geguritan. Struktur batin yaiku makna kang kinandhut sajrone geguritan kanthi cara ora langsung bisa dihayati. Struktur batin kasusun saka (1) tema, (2) rasa pangrasa, (3) nada lan swasana, (4) amanat utawa piweling. Dene struktur fisik yaiku kang bisa dideleng lumantar basane kang ketara. Struktur fisik kasusun saka (1) pamilihe tembung, (2) panyandra/citraan, (3) tembung konkret, (4) basa figuratif, (5) versifikasi, lan (6) tata pasuryan. Miturute Hartoko Saka panemu kang wus diandharake dening para ahli, bisa dingerteni yen geguritan kasusun saka pirang- pirang unsur yaiku pamilihe tembung, panyandra/citraan, tema lan makna, irama, bunyi, tipografi, lelewane basa, rasa pangrasa, lan amanat. Titikan Geguritan Miturut Pradopo, puisi asipat estetik. Puisi uga minangka karya seni kang puitis. Tembung puitis ngandhut nilai kaendahan kang mligi kanggo puisi. Kepuitisan kasebut bisa digayuh kanthi maneka warna cara, tuladhane kanthi wujud visual: tipografi, susunan pada; kanthi uni: persajakan, asonansi, aliterasi, kiasan lan orkestrasi; kanthi pamilihe uni, lambang rasa, Jinise Geguritan Yen mawas saka wujud lan isi, geguritan kaperang dadi sepuluh jinis yaiku puisi epic, puisi naratif, puisi lirik, puisi dramatic, puisi didaktik, puisi satiric, puisi romance, puisi elegy, puisi ode, puisi himme 1995:134-136). Andharan (Aminuddin, kasebut jinis-jinise geguritan kaperang dadi nuduhake yen sepuluh. Jinis-jinise geguritan kang dijlentrehake, nyritakake maneka werna urip ing bebrayan. 1) Puisi Epik Puisi Epik yaiku puisi kang njerone ngandhut crita kaprawiran, kaprawiran kang ana gegayutane klawan legendha, kapercayan, lan sejarah. 2) Puisi Naratif Puisi naratif yaiku puisi kang njerone ngandhut sawijining crita kanthi paraga, pamaragan, setting, utawa reroncen prastawa tartamtu kang mujudake sawijining crita. Geguritan iki lumrahe awujud sawijining crita kang nyritakake sawijining kedadeyan utawa prastawa. 3) Puisi Lirik Puisi lirik yaiku puisi kang awujud wedhare saka pangripta kanthi maneka warna uneg-uneg pengalaman, tumindak lan swasana batin kang ndhasari. 4) Puisi Dramatik Puisi dramatik yaiku salah sawijining jinis puisi kanthi cara objektif nggambarake tumindake pawongan, bisa lumantar tindak-tanduke, dhialog, lan monolog saengga ngandhut sawijining gegambaran crita tartamtu. 5) Puisi Satirik Puisi satirik yaiku puisi kang ngandhut sindhiran utawa kritik ngenani owahing kauripan sawijining klompok utawa sawijining bebrayan. 6) Puisi Didaktik Puisi didaktik yaiku puisi kang ngandhut nilai- nilai kependhidhikan kang umume awujud sinirat. Puisi kang nduweni isi ngenani sawijining dhidhikan utawa ilmu kanggo menehi kawruh. 7) Puisi Romance Puisi romance yaiku puisi kang nduweni isi ngenani rasa tresna. Puisi iki akeh banget ditemokake ing bebrayan. Akeh banget pangripta geguritan kang ngripta kanthi tema katresnan. 8) Puisi Ode Puisi ode yaiku puisi kang nduweni isi sawijining pawongan kang tumrap pangalembana nduweni tumindak kaprawiran. 9) Puisi Elegi Puisi elegi yaiku puisi ngenani rasa sedhih lan kasusahan. 10) Himme
Penyiasatan Struktur sajrone Antologi Geguritan "Kidung Langit" Anggitane Nono Warnono (Tintingan Stilistika) Himme yaiku puisi kang nduweni isi ngenani pangalembana marang Gusti Kang Murbeng Dumadi, lan rasa cinta marang bangsa lan negara. jinis-jinis geguritan kang wus kajlentrehake ing ndhuwur, saben-saben geguritan mesthi nduweni pambeda. Anane pambeda kasebut minangka gaya jinise geguritan kang digunakake pangripta. Sajrone geguritan ngandhut unsur stile utawa lelewane basa kanggo nambahi estetikane geguritan kasebut. Salah sijine unsur stile kasebut yaiku penyiasatan struktur. Adhedhasar lan titikan sawijining Paralelisme lumrahe nduweni pola pengulangan ing gatra ganjil kanthi tetembungan utawa ukara kang padha. Dene mengko ing gatra genep uga nggunakake ukara utawa tembung kang pada uga (terstruktur). b. Repetisi Anafora Anafora yaiku struktur sintaksis abasis wujud repetisi. Sajrone anafora wujud pengulangan iku manggon ing wiwitan struktur sintaksis utawa wiwitan gatra-gatra ing guritan. Gatra-gatra struktur sintaksis kang anaforis disengkuyung dening pamilihe tembung kang trep kang umume nuwuhake struktur kang ritmis, retoris lan nduweni nilai estetis. jinis penyiasatan Penyiasatan Struktur Miturut Nurgiyantoro (2014:247), penyiasatan struktur (figures of speech), yaiku istilah liya saka sarana retorika. Bebarengan karo majas, anane penyiasatan struktur kasebut bisa nambahi kaendahan sajrone panuturan teks. Kelorone minangka perangan saka gaya basa utawa style sawijining panuturan. Yen permajasan ana sajrone makna, dene yen penyiasatan struktur ana ing struktur. Penyiasatan struktur nduweni maksud minangka struktur kang sengaja disiasati, dimanipulasi, lan kaendahan. didayakake Penyiasatan struktur utawa sarana retorika kasebut kang asring diarani kanthi sebutan gaya basa. Tegese, sawijining wujud panuturan kang sengaja digayakake kanggo nambah efek tartamtu ing atine para pamaca. kanggo nambahi efek c. Repetisi Polisindenton penganggone yaiku tembung panggandheng tartamtu, tuladhane tembung "lan", "ing" sajrone ukara kang nggayutake panemu, princen, aran utawa samubarang liya kang nduweni nilai padha, utawa seimbang. Pigunane polisindenton yaiku kanggo nandhesake, mbangetake, utawa ngintensifake panuturan. Polisindenton arupa d. Repetisi Asindenton Asindenton yaiku jinis pengulangan awujud pungtuasi utawa tandha wacann, kang lumrahe tandha wacan koma (,) sajrone ukara. Tegese, piguna lan kalungguhan dijlentrehake kanthi cara urut sajrone ukara kang diapit dening tandha-tandha koma mesthi sejajar seimbang lan jalaran antuk penekanan kang padha. Repetisi diarani minangka wujud pengulangan awujud pengulangan uni, tembung, wujud tembung, frase, ukara utawa bentuk-bentuk kang liya kang nduweni tujuwan menehi kaendahan panuturan (Nurgiyantoro, 2014:247). Pangerten liyane ngenani repetisi yaiku pengulangan uni, tembung utawa perangan ukara kang dianggep wigati kanggo menehi daya kanggo nandhesake sawijining konteks (Keraf, 2010:127). Maneka wujud repetisi yen dibudidayakake kanthi trep lan bisa uga disengkuyung dening makna kang trep diwawas efektif kanggo nuwuhake daya retoris lan repetisi kang nggunakake kriteria estetis. Wujud pengulangan struktur kanthi pola tartamtu kanthi aran paralelisme. Gaya repetisi kang ngandhut maneka unsur pengulangan kasebut, tuladhane tembung-tembung utawa frase tartamtu, lumrahe diwastani kanggo negesake lan menehi tekanan wigatine tumrang samubarang kang dituturake. Sajrone Repetisi uga diperang dadi 4 miturut Nurgiyantoro (2014: 248-259). a. Repetisi Paralelisme Repetisi bisa Pengontrasan Gaya pengontrasan yaiku sawijining wujud gaya kang nuturake samubarang kanrhi cara kuwalikan (berkebalikan) 2014:260). Tegese, samubarang kang satemene dimaksudake dening panutur yaiku sajrone pangerten kang suwalike, utawa sajrone kontrase, saka apa kang diungkapake. Bab-bab kang dikontrasake kuwi bisa samubarang kang awujud fisik, sipat, karakter, aktivitas, kahanan, tembung-tembung gumantung konteks panuturan. Gaya pengontrasan kang awujud pengontrasan murni ing njerone yaiku gaya paradoks. Gaya pengontrasan uga bisa awujud ngluwih-ngluwihake lan ngasorake samubarang saka fakta kang satemene. (Nurgiyantoro, tumindak lan lan sapanunggalane a. Hiperbola lumrahe digunakake nalika sawijining pawongan nduweni maksud ngluwih- ngluwihake dimaksudake dibandhingake kahanan kang satemene kanthi maksud kangge menehi penekanan sajrone panuturane. Gaya hiperbola samubarang kang Paralelisme yaiku sawijine cara micara, nutur utawa medharake samubarang kang akeh dinggo sajrone maneka werna basa. Paralelisme nuduhake ing panganggone wujud, perangan-perangan ukara utawa ukara kang nduweni struktur gramatikal padha lan kalungguhan guna kang kurang luwih padha kanthi urut. Paralelisme mujudake wujud pengulangan kang nduweni konsep pengulangan struktur gramatikal utawa struktur bentuk. Paralelisme struktur sintaksis diwiwiti kanthi tembung-tembung kang padha, lumrahe kanggo tansaya kasebut. gaya negesake eksistensi paralelisme b. Litotes Gaya litotes yaiku gaya kang kuwalikan utawa berkebalikan klawan gaya hiperbola. Yen hiperbola ngluwih-ngluwihake, dene yen litotes merendahkan utawa nyiutake, nyilikake fakta saka samubarang kang satemene. Lumrahe, gaya iki digunakake kanggo tumindak kang nuduhake sipat rendah hati utawa ora dumeh. Tumindak kasebut minangka sawijining style kanggo njaga sopan santun sajrone pergaulan. c. Paradoks Paradoks minangka unsur pertentangan kang eksplisit (langsung) sajrone panuturan. Sajrone tuturan 5
Penyiasatan Struktur sajrone Antologi Geguritan "Kidung Langit" Anggitane Nono Warnono (Tintingan Stilistika) kang dituturake ana unsur kanthi cara eksplisit katon bertentangan. Nanging, bab kasebut mung sawijining cara, strategi kang digunakake kanggo negesake, nandhesake dene samubarang kang satemene dimaksudake ora ana sajrone pertentangan kasebut. Ironi Gaya ironi nampilake samubarang kang kudu dingerteni lumantar makna kontrase. Ironi nampilake ungkapan kang maksude kudu digoleki sajrone makna kontrase karo apa kang dituturake. Saliyane kuwi, gaya iki digunakake kanggo nampilake samubarang kang asipat ironis, tuladhane dimaksudake kanggo nyindhir, ngritik, lan sajinise. Yen ironi nyindhir kang isih ana sipat aluse. samubarang kang dituturake, d. e. Sarkasme ngenani stilistika, ana sesambungane karo kesastraan. Tegese basa sastra, basa kang dinggo sajrone karya sastra kang dadi fokuse tintingan. Kamangka, kaya kang dituduhake sadurunge, tintingan stilistika sabenere ditujokake tumrap maneka ragam basa kang liya lan ora winates ing ragam sastra wae. Kahanan kasebut bisa dijalari dening faktor kang ditindakake wong sajrone nindakake tintingan stilistika sasuwene iki luwih kerep ditujokake ing basa sastra. Tintingan stilistika lumrahe ditujokake kanggo nerangake kaendahan, artistik, wujud- wujud kabasan tartamtu sajrone teks. Stilistika ditujokake kanggo njlentrehake piguna kaendahan kang digunakake awujud kabasan tartamtu wiwit saka aspek uni, leksikal, struktur, basa figuratif, sarana retorika, nganti grafologi. Bab kasebut bisa diwawas minangka perangan wigati sajrone analisis basa sawijine teks kanthi ancangan stilistika. Gaya sarkasme padha dene ironi. Nanging, yen gaya sarkasme luwih nggunakake tembung kang kasar banget lan apa-anane. Nanging fungsine uga padha dene ironi, yaiku minangka sindhiran lan sawijining kritik tumrap pamrentah, tumrap sosial, lan liya-liyane. Fungsi Repetisi lan Pengontrasan Fungsi ngenani bab iki tumuju marang apa kang diandharake dening Jakobson sajrone Teeuw (2013:43) ngenani 6 fungsi kebahasaan yaiku (1) emotif utawa emotive (3) (4) puitik 'glossing') metalingual (aesthetic) (cognitive, denotative, ideational) lan (6) phatis. (expressive) (2) konatif (appelative) (metalinguistic, referensial (5) Kadarisman (2009:60) uga ngandharake nem fungsi kasebut kayata: (1) Fungsi referensial nduweni fokus tumrap tuturan utawa makna denotatif/makna satenane. (2) Fungsi emotif/ekspresif nduweni fokus marang tumindak utawa pangrasa panutur tumrap isi tuturane. (3) Fungsi konatif nduweni fokus marang mitratutur lan lumrahe tuwuh minangka ukara prentah. (4) Fungsi fatis, nduweni fokus marang upaya njaga komunikasi antarane panutur lan mitratutur. (5) Fungsi metalingual, nduweni fokus marang penganggone basa kanggo nuturake basa. (6) Fungsi puitis, nduweni fokus marang basa kasebut, utawa ngonjokake wujude basa kango menehi efek kaendahan. isi Saka panemu ing ndhuwur bisa dingerteni yen miturut fungsi kebahasaan, ana 6 yaiku (1) Fungsi Referensial, (2) Fungsi Emotif, (3) Fungsi Konatif, (4) Fungsi Fatis, (5) Fungsi metalingual, lan (6) Fungsi Puitis. Nanging sajrone panliten iki ora nggunakake kabeh teori fungsi kasebut. Bab iki amarga dislarasake klawan pamilihe tembung kang digunakake, panulisane, isi, makna, lan tema geguritan kang ana sajrone antologi geguritan Kidung Langit. Saka nem fungsi kasebut kang bakal digunakake kanggo nganalisis geguritan sajrone panliten iki yaiku fungsi referensial, fungsi emotif, fungsi konatif, lan fungsi puitis. Stilistika Stilistika yaiku sawijining cara kanggo nintingi penganggone basa sajrone konteks lan ragam basa (Nurgiyantoro, 2014:90). Yen ngrembug tartamtu Stilistika raket banget gandhenge karo penganggone lelewane basa. Kang dadi punjere panliten stilistika yaiku penganggone lelewane basa. Yen ngrembug stilistika, kang muncul wiwitan sajrone pikiran yaiku wis mesthi ngenani teks kesastraan. Tegese, basa sastra, basa kang digunakake sajrone saperangan karya sastra kasebut kang dadi punjere panliten. Kamangka, kaya kang wis diandharake yen kajian stilistika sejatine bisa wae ditujokake tumrap saperangan ragam basa lan ora winates tumrap ragam sastra wae. Miturut Junus (1989:17), hakikat stilistika yaiku studi ngenani penganggone basa sajrone karya sastra. ilmu pemanfaatan basa sajrone karya sastra. Penganggone lelewane basa kanthi khusus sajrone karya sastra. Lelewane basa kang tuwuh nalika pangripta ngandharake pamikirane. Lelewane basa minangka efek seni lan dipangaribawani dening ati nurani. Lumantar gaya basa kasebut, pangripta ngungkapake pamikirane. Andharan pamikiran kang diciptakake lumantar kaendahan kanthi lelewane basa pangriptane (Endraswara, 2011:72-73). Lumantar idhe lan pamikirane, pangripta nggawe konsep gagasan kanggo ngasilake sawijining karya sastra. Stilistika minangka Analisis kang digunakake dening panliti kanggo nintingi penganggone gaya basa sajrone karya sastra yaiku analisis stilistika. Wellek (1990:226) ngandharake yen angkah wiwitan kang ditindakake sajrone analisis stilistika yaiku ngamati lan ndeleng deviasi-deviasi utawa penyimpangan-penyimpangan kayata perulangan bunyi, inversi susunan klausa kang sekabehane nduweni fungsi estetis kayata nandhesake, nyethakake, utawa kuwalikane yaiku nggawe makna supaya ora cetha. Endraswara (2004:75) ngandharake ngenani pamarekan stilistika sejatine bisa ditindakake lumantar 2 pamarekan yaiku diwiwiti kanthi analisis sistematis sistem linguistik karya sastra, lan dibacutake kanthi interpretasi ngenani titikan lan tujuwan kaendahan karya kasebut. Ing kene, lelewane basa bakal tuwuh minangka sistem linguistik kang khas. Keloro, nyinaoni saperangan titikan kang mbedakake sistem siji lan liyane. Ing kene methode kang digunakake yaiku pengontrasan. Miturut Abrams, unsur stile utawa lelewane basa kasusun saka fonologi, sintaksis, leksikal, lan retorika. Leech & Short nyebutake unsur stile kanthi istilah susunan tembung,
Penyiasatan Struktur sajrone Antologi Geguritan "Kidung Langit" Anggitane Nono Warnono (Tintingan Stilistika) stylistics categories. Miturute, unsur stile kasusun saka kategori leksikal, gramatikal, figures of speech, konteks lan kohesi. Banjur Nurgiyantoro (1995:290) nggawe dudutan yen lelewane basa kasusun saka unsur leksikal, gramatikal, retorika lan kohesi. Unsur retorika arupa permajasan, penyiasatan struktur ukara, lan panyandra. Aminuddin (1997:68) ngandharake yen stilistika yaiku wujud saka carane pangripta kanggo nggunakake sistem tandha kang slaras klawan gagasan kang bakal diandharake. Kang dadi punjere kudu dideleng yaiku kompleksitas saka sugihe unsur pamangun karya sastra kang yaiku wujud penganggone sistem tandha. Ing bab iki, kanggo mahami konsep (2008:7) rong ngandharake yen dhasare stilistika nduweni pemahaman lan dalan pamikiran kang beda. Pamikiran kasebut luwih cundhuk marang aspek gramatikal kanthi menehi tuladha-tuladha analisis linguistik tumrap karya sastra kang dideleng. Saliyane kuwi, stilistika nduweni gandheng uga klawan aspek-aspek sastra kang dadi objek panlitene yaiku wacana sastra. Stilistika kanthi definitif yaiku ilmu kang ana gandhenge klawan lelewane basa. ilmu Ing pangerten ngenani gaya, kayata maneka warna cara kang ditindakake (Ratna, 2011:167). didadekake kajian sasaran luwih stilistika jeru, Nurhayati luwih ambane, stilistika yaiku Antologi geguritan Kidung Langit kanthi ancangan iki dikarepake bisa dheskriptif kualitatif, panliten ngasilake gegambaran kang cetha lan objektif. Sumber dhata sajrone panliten arupa asale dhata kang ditemokake (Arikunta, 2010:172). Panliten iki nggunakake sumber dhata awujud geguritan sajrone antologi geguritan Kidung Langit kang diterbitake taun 2018 sasi Mei ing Bojonegoro kang cacahe 119 (satus sangalas) geguritan. Samak ngarep antologi geguritan Kidung Langit (KL) wernane abu-abu (klawu) kang ana gambare awan kang kagambar tipis-tipis. Samak mburi werna lan latar gambare uga padha karo samak ngarep. Dhasar pamilihan sampel sajrone panliten iki ngemot unsur repetisi lan kontrastif, kang wis kapilih cacahe 40 geguritan. Panliten ngenani antologi geguritan KL, kaya lumrahe panliten liyane yaiku uga bakal mbutuhake lan nggunakake dhata. Dhata yaiku sumber informasi kang (Siswantoro, bakal dipilih kanggo bahan analisis 2010:70). Kualitas dhata kang diasilake saka tliti apa orane nalika milah-milah dhata lan ditambah bisa apa ora ngecakake konsep teori. Panliten sastra uga merlokake dhata, kang awujud verbal yaiku wujud tembung, frasa utawa ukara. Kwalitas njupuk dhata gumantung saka pamilihe konsep utawa teori. lan sajrone kagiyatane manungsa METODHE Ancangan panliten ngenani karya sastra Jawa modern, gegayutan karo cara panintingane dhata sajrone lan panintinge objek panliten. Wujude medharake lan kaleksanan kanthi cara dijlimeti, dirasakake dipikirake supaya bisa laras isine karya sastra. Kawawas saka objek panlitene, panliten kanthi irah-irahan Penyiasatan Struktur Sajrone Antologi Geguritan Kidung Langit Anggitane Nono Warnono (Tintingan Stilistika) kalebu panliten kualitatif. Panliten kualitatif yaiku panliten kang ditindakake kanthi nengenake penghayatan tumrap interaksi antarane konsep kang digunakake kanthi cara empiris (Endraswara, 2013: 5). Panliten kualitatif mujudake jinis panliten analisis isi kang akeh-akehe arupa dheskriptif utawa andharan, lan ora nengenake angka-angka. Jinise panliten kualitatif asipat dheskriptif, tegese ing asil dhata panliten iki arupa tembung-tembung kang tinulis. Kanthi metodhe dheskriptif, panliti sastra diajab bisa njlentrehake fakta-fakta kang ana arupa dhata kang dibutuhake kanthi cara menehi dheskripsi (Siswantoro, 2010:57). Fakta utawa dhata bisa diweruhi sawise nindakake analisis kanthi tiliti lan apik. Sajrone panliten iki bakal ngandharake fakta-fakta sajrone geguritan kanthi nggunakake pendekatan Stilsitika. kang kanggo ndheskripsikake dhata kang awujud tembung-tembung pinilih utawa saubarampene kang katulis ing antologi guritan Kidung Langit (KL). Panliten iki kalebu panliten kualitatif amarga objek kang ditliti arupa basa kang tinulis arupa tulisan. Tintingan kang digunakake yaiku tintingan Stilistika. Tintingan Stilistika digunakake kanggo mbiyantu medharake gaya basa utawa style pangripta sajrone antologi geguritan kang wis diripta. Metodhe digunakake Dhata ing panliten antologi geguritan Kidung Langit awujud tetembungan, ukara, lan frase kang njlentrehake unsur repetisi lan pengontrasan. Dhata kang wis diklumpukake banjur ditintingi nggunakake tintingan stilistika kang ana sesambungane karo underan panliten. Underan yaiku wujud penganggone repetisi kang ana sajrone antologi geguritan KL. Kapindho yaiku wujud pengontrasan kang ana sajrone antologi geguritan KL, katelu yaiku fungsi repetisi lan pengontrasan sajrone antologi geguritan KL. Dhata kang wis diklumpukake banjur didhokumentasi minangka bukti anane sumber dhata. panliten kang kapisan Instrumen yaiku piranti kang digunakake kanggo nglumpukake dhata (Siswantoro, 2010:72). Dene sajrone panliten non sastra akeh nggunakake wawancara lan angket, sajrone panliten sastra instrumene yaiku panliti dhewe. Bab kasebut disengkuyung dening Arikunta (2010:203), instrumen panliten yaiku piranti utawa fasilitas kang digunakake panliti sajrone ngumpulake dhata supaya pakaryane luwih entheng lan oleh asil kang apik, sajrone makna luwih cermat, jangkep lan sistematis saengga Instrumen kang digunakake sajrone panliten iki yaiku panliti minangka instrumen utama amarga saliyane nduweni peran minangka panliti, dheweke uga nduweni peran minangka pangumpule dhata saka geguritan ing antologi Kidung Langit. Laras karo Sugiyono (2013:59), ngandharake yen ing panliten kualitatif, kang dadi instrumen utawa alat pangumpule dhata yaiku panliti dhewe. Dene instrumen panyengkuyung panliten iki awujud piranti kang bisa nyengkuyung anggone panliti ngumpulake dhata. Piranti kasebut awujud, (1) buku, buku kang digunakake yaiku buku referensi lan buku tulis, (2) pensil lan pulpen minangka piranti kanggo nulis bab-bab kang wigati lan ana gayutane tumrap panliten, (3) laptop, piranti kanggo proses ngetik dhata lan ngedhit asile panliten, (4) kartu luwih gampang diolah. 7
Penyiasatan Struktur sajrone Antologi Geguritan "Kidung Langit" Anggitane Nono Warnono (Tintingan Stilistika) dhata kanthi ukuran 10cm x 15cm kang diperang dadi rong warna yaiku abang lan ijo. Kartu dhata warna abang kanggo dhata repetisi, lan kartu dhata warna ijo kanggo dhata pengontrasan, (5) stick note warna-warni, kanggo menehi tandha sajrone buku antologi geguritan kang ngandhut repetisi lan pengontrasan. Tata cara nglumpukake dhata minangka cak- cakan utawa tahap kang wigati sajrone panliten, amarga tujuwan utama sajrone panliten yaiku ngolehake dhata (Sugiyono, 2013:62). Tata cara kang digunakake yaiku teknik kapustakan. Miturut Kartini sajrone (Utomo, 2001:7), teknik kapustakan yaiku teknik kang tujuwane ngumpulake dhata lan informasi kanthi nggunakake buku lan liya-liyane kang ana ing perpustakaan. Teknik ngumpulake dhata sajrone panliten nggunakake studi pustaka, yaiku cara-cara nglumpukake dhata kang dijupuk saka liya (Ratna, tulisan sarta dhokumen 2013:39). Panliten iki nggunakake studi pustaka kanthi sistem sandi utawa tandha, katindakake kanthi ngolehake saperangan informasi kang gegayutan karo panliten. Dhata kang dianalisis asipat lair kang sesambungan karo tema lan amanat, dene struktur batin sesambungan karo konotatif (maknai) lan denotatif (negesi). Sawise ngolehake dhata kang gegayutan karo panliten, dhata dicathet lan diwenehi tandha supaya nggampangake nalika arep merang dhata. Tandha kang digunakake iki bisa arupa garis utawa cathetan (tulisan). Tata carane nglumpukake dhata sajrone panliten iki, yaiku maca, nyathet, merang/klasifikasi, lan tapsiran. struktur analisis iki nggunakake dheskriptif kang wujude ngandharake apa kang wis ditemokake. Metodhe dheskriptif digunakake kanggo pangumpule dhata. Asile dhata kang wis kakumpul mau banjur dipilih lan diklompokake. Metodhe dheskriptif digunakake kanggo pangumpule dhata. Asile dhata kang wis kumpul mau banjur dipilih lan diklompokake. Tata cara pangumpule dhata ditindakake kanthi cara nintingi prekara-prekara kang sesambungane sajrone antologi geguritan Kidung Langit kang cundhuk karo tintingan stilistika. Tata cara pangolahe dhata sajrone panliten iki yaiku: 1) Dhata kang wis dikumpulake lan diperang banjur diklasifikasi, 2) Dhata kang wis diklasifikasi diwenehi tetenger supaya gampang anggone menehi tandha marang objek panliten, 3) Dhata kang diklasifikasi lan diwenehi tetenger, banjur ditafsirake kanthi andharan, 4) Njlentrehake asiling analisis., 5) Njupuk dudutan adhedhasar andharan kang wis ditemokake sadurunge, lan 6) Nulis asile dhata lan dudutan kanthi wujud laporan panliten sajrone skripsi. Panliten teknik asil panjlentrehe dhata nuduhake upaya kanggo nyuguhake asil jlentrehan dhata kang awujud laporan ilmiah kang diasilake sajrone panliten. Carane nyuguhake panjlentrehane dhata digunakake kanthi cara formal lan informal (Sudaryanto, formal kanthi cara 1993:144). Nyuguhake dhata nggunakake tandha-tandha lan lambang-lambang. Dene cara informal kanthi nyuguhake asile dhata kang wis dijlentrehake kanthi cara dheskriptif kang nggunakake tembung-tembung kang lumrah (Sudaryanto, 1993: 145). Tata cara nyuguhake andharan lan njlentrehake Cara nyuguhake dhata-dhata informal kayata ing ngisor iki: Bab I : ngandharake lelandhesane panliten, underane panliten, tujuwane panliten, paedahe panliten, wewatesane panliten, lan panjlentrehane tetembungan. : konsep-konsep lelandhesan teori. ancangan panliten, : ngandharake sumber dhata instrumen panliten, tata cara nglumpukake dhata, tata cara pangolahe dhata, lan tata cara nyuguhake asil jlentrehan dhata. : ngandharake andharan, lan jlentrehane dhata asil panliten. : ngandharake dudutan lan pamrayoga. : Nuduhake buku-buk utawa sumber referensi panyengkuyung panliten iki yaiku nggunakake tintingan Stilistika. : 40 geguritan geguritan Kidung Langit. ngandharake Bab II saemper, lan panliten ing panliten, Bab III lan dhata, Bab IV Bab V Kapustakan kanggo Lampiran sajrone antologi ANDHARAN Wujud Penganggone Repetisi Sajrone Antologi Geguritan Kidung Langit Anggitane Nono Warnono ing kene diwujudake arupa tembung-tembung kang disusun dening pangripta kanthi tujuwan tartamtu. Saliyane kuwi, kanthi anane tembung ing kene kanggo menehi efek kaendahan supaya bisa narik kawigatene pamaca. Sajrone geguritan-geguritan kasebut akeh banget nggunakake repetisi. Repetisi sajrone antologi geguritan Kidung Langit diperang dadi 4 jinis yaiku repetisi anafora, repetisi paralelisme, repetisi polisindenton lan repetisi asindenton kang bakal dijlentrehake ing ngisor iki. Paralelisme Penganggone repetisi repetisi lan wis ditafsirake sajrone antologi geguritan Kidung Langit digunakake kanggo nuduhake menawa saben panliten kang lan pengontrasan. Teori-teori kang digunakake kanggo ngonceki dhata wis dipilih. Pamilihe dhata kudu laras lan nyengkuyung teori kang ana lan sesambungan karo tintingan stilistika. Pungkasan yaiku dudutan ngenani andharan kang wis dijlentrehake. Saka dudutan iku bisa dimangerteni asil kang cetha saka panliten kang wis ditindakake. Dhata-dhata kang wis cumepak dijupuk nggambarake unsur repetisi Paralelisme yaiku sawijine cara micara, nutur utawa medharake samubarang kang akeh dinggo sajrone maneka werna basa. Paralelisme nuduhake ing panganggone wujud, perangan-perangan ukara kang nduweni struktur gramatikal padha lan kalungguhan guna padha kanthi urut. Paralelisme mujudake wujud pengulangan kang nduweni konsep pengulangan tata gramatikal utawa lumrahe diwiwiti kanthi tembung-tembung kang padha, kanggo tansaya negesake kekuwatan gaya basa kasebut. Tuladhane sajrone geguritan kang nduweni 4 pada. Ing kene, pola paralelisme bisa dingerteni minangka tata wujud. Paralelisme
Penyiasatan Struktur sajrone Antologi Geguritan "Kidung Langit" Anggitane Nono Warnono (Tintingan Stilistika) perulangan ing pada kaping 1 lan 3 kanthi tembung kang padha, tuladhane tembung wacanen. Banjur pola kasebut uga ditrepake padha ing pada kaping 2 lan 4 kanthi tembung padha uga, tuladhane kembang mawar. Dadi, wujud paralelisme mung digambarake lumantar pola kang ditata kanthi tatanan kasebut, ora diwujudake ing pada utawa gatra liya maneh. Geguritan-geguritan kang diripta dening Nono Warnono iki akeh kang nggunakake tembung repetisi kanthi pola paralelisme kanggo nandhesake makna geguritan kasebut. Paralelisme ing kene nduweni tujuwan sejatine kanggo menehi efek kaendahan tumrap geguritan. Paralelisme nduweni pola kang teratur kanthi mbolan-mbaleni tembung kang dianggep wigati utawa prelu ditandhesake. Sejatine, pangripta nggunakake pola kasebut ora liya amarga pangripta pengin ngandharake lan njlentrehake maksud lan isi geguritan kanthi cara ora langsung utawa sinirat lumantar tembung-tembung kang dibolan-baleni kanthi pola paralelisme kasebut. Sekawit samun dhadha peteng dhedhet jiwa lelimangan datan prabeda jangkah jinangka kabentus kesandhung nepsu paeka destun tumaruntun nir panuntun hanelasak agama ageming aji terwaca langking seta kawuryan tan Banjur samar-samar kerlip dedamar kumenyar byar padhang hanelahi teleng wardaya kawistara jagad illliyin malaikat sawegung nalika manekung bebadra jiwa panglenggana ngambah delanggung manembah Sekawit sepi suwung datan sabawa sepa jiwa ngulandara tanpa rowang tumekeng jurang terbis kapitayan moyag-mayig geter pater ati sanggarunggi ngenani pasiksan neraka assijjin Banjur lamat-lamat hanganyut-anyut larasmaya nala tinengara pradhangga angrangin tembang gupita angrasuk rinengga-rengga jumlegur wirama gangsa jiwa tembang langit lungiding sesembahan sajuga (KL, Pd 1-4 Gtr 1-21) Pethikan geguritan kanthi irah-irahan Kidung Langit nggunakake gaya basa repetisi kanthi pola paralelisme kang diwujudake ing tembung wiwitan sajrone gatra saben pada, yaiku tembung sekawit lan banjur. Tembung sekawit ana ing wiwitan gatra ing pada kaping pisan lan kaping telu nerangake katrangan wektu yaiku ngenani wiwitane sawijine kedadeyan. Tembung sekawit kang dibolan-baleni ing kene ora liya nduweni maksud kanggo nandhesake makna tembung sekawit kasebut, kanggo nuduhake yen geguritan kasebut negesake katrangan wektu kang mratandhakake prastawa sawijining kedadeyan. Tembung kasebut dibolan-baleni ora liya fungsine kanggo nandhesake yen ana bab kang prelu digatekake luwih jeru. Tembung banjur kang dibaleni kanthi pola paralelisme kasebut ana ing wiwitan pada 1 lan 3. Tembung banjur negesake lan nandhesake makna saka pada lan ukara sadurunge. Kanthi nggunakake pola paralelisme kasebut, saya nambahi kaendahan saka makna tembung banjur. kanthi kang nggunakake pola kasebut bisa digambarake kanthi tembung sekawit kang sajrone geguritan kasebut nyritakake nalika jiwa kang lagi peteng dhedhet ora weruh dalan kang padhang. Kanthi kahanan kaya mangkono, hawa nepsu ala tansah angrasuk ing pikiran lan ati. Sabanjure kahanan kang dicritakake ing pada pisanan kasebut, banjur dibacutake kanthi tembung banjur kang nduweni peran kanggo negesake lan nandhesake kahanan kang dicritakake ing pada pisanan kanthi tembung wigati sekawit. Geguritan iki nyritakake sawijining kahanan kang molah-malih. Ing pada pisanan diwiwiti tembung "sekawit kahanan kang peteng", banjur dibacutake ing pada 2 yaiku kanthi nggunakake tembung banjur kanggo nerusake lan nyritakake kahanan sawise ing pada 1 kasebut. Ing pada 3 lan 4 uga kaya mangkono. Bab wigati dibolan-baleni Anafora Anafora yaiku jinis penyiasatan struktur tata ukara lan tata tembung awujud repetisi. Sajrone anafora wujud pengulangan kasebut manggon ing wiwitan gatra- gatra sajrone guritan. Gatra-gatra struktur sintaksis kang anaforis disengkuyung dening pamilihe tembung kang trep kang umume nuwuhake struktur kang ritmis, retoris lan jalaran nduweni nilai kaendahan. Repetisi kanthi pola anafora iki meh padha karo pola paralelisme, nanging cak-cakane wae sing beda. Cak-cakane pola paralelisme nduweni tatanan kanthi trep ing wiwitan gatra saben pada utawa nggunakake pola loncat pada, tuladhane: pada 1 karo pada 3 nggunakake repetisi kanthi tembung kang padha, banjur ing pada 2 lan 4 uga nggunakake repetisi tembung kang padha. Dene ing pola anafora luwih nengenake pola urut utawa runtut. Tuladhane salah sawijining tembung kang dibolan-baleni ing wiwitan gatra kaping 4,5 lan 6. Jlentrehan ngenani anafora, cethane bakal dijlentrehake lumantar tuladha geguritan-geguritan ing ngisor iki. Panuntun pranatan ngenani werdining sesembahan ngenani habluminallah habluminannas ngenani bebrayan mad-sinamadan ngenani lampah kebagusan (RLA, Pd 1 Gtr 1-5) agama rinasuk wus gumathok Pethikan geguritan kanthi irah-irahan Rahmatan Lil Alamin nggunakake repetisi kanthi pola anafora. Sajrone geguritan kasebut, pola anafora digambarake lumantar tembung ngenani ing wiwitan gatra kaping 2, 3, 4 lan 5 ing pada pisanan. Tembung ngenani kasebut sejatine ngemu maksud lan teges kanggo nandhesake makna saka gatra kaping pisan. Ing gatra kaping pisan 9
Penyiasatan Struktur sajrone Antologi Geguritan "Kidung Langit" Anggitane Nono Warnono (Tintingan Stilistika) katulis "Panuntun agama rinasuk wus gumathok pranatan". Banjur dibacutake kanthi tembung ngenani. Pranatan-pranatan kasebut arupa werdining sesembahan, habluminallah habluminannas, bebrayan mad-sinamadan, lan lampah kebagusan kayata kang wis katulis ing gatra 2 nganti 5. Mula saka kuwi anane tembung ngenani, ora liya kanggo nandhesake makna pranatan kang wus katulis sadurunge tembung ngenani kasebut. Geguritan iki kasusun saka 3 pada. Pola anafora sajrone geguritan iki mung ana ing pada kaping 1 kanthi tembung ngenani kang dibolan-baleni minangka panyengkuyung saka makna pranatan panuntun agama. Polisindenton penganggone yaiku tembung tugas tartamtu, tuladhane yaiku tembung lan, ing, saka, menyang, utawa, sarta, lsp sajrone ukara kang nggayutake gagasan, princen, aran utawa samubarang liya kang nduweni pambiji padha, sejajar utawa seimbang. Pigunane polisindenton yaiku kanggo nandhesake, mbangetake, utawa ngintensifake panuturan. Gaya basa repetisi kanthi pola iki sajrone antologi geguritan Kidung Langit arang banget digunakake. Paling akeh yaiku nggunakake tembung lan karo ing. Tembung lan nuduhake tembung tugas kang nduweni fungsi kanggo ngubungake sawijining bab kang disebutake kanthi akeh cacahe. Dene tembung ing minangka salah sawijining tembung katrangan kang fungsine kanggo nerangake katrangan panggonan. Pangripta nggunakake gaya basa repetisi kanthi pola polisindenton mesthine nduweni tujuwan tartamu, antara liya kanggo nambahi efek kaendahane geguritan, kanggo nandhesake makna kang pengin disampekake lumantar tetembungan kang diwujudake kanthi repetisi pola polisindenton supaya kuwih bisa narik kawigatene pamaca. Polisindenton arupa nora kawistara biru apa rekta langking apa seta (LGS, Pd 1-4, Gtr 21) ing ndhuwur nggunakake gaya basa repetisi kanthi pola polisindenton. Padha kaya pethikan geguritan sadurunge, geguritan iki uga nggunakake tembung lan kanthi pola polisindenton minangka tembung tugas. Tembung lan ing kene minangka panggandheng antarane gatra sadurunge klawan gatra sawise. Sajrone geguritan iki nyritakake kahanan jaman saiki kang wis owah banget ora melu pranatan kang samesthine. Bab kasebut disengkuyung kanthi pethikan "jaman wus mobah-mosik kelangan keblat, wong salah disembah-sembah, wong bener padha diliyer, lelaknat ajeg tinulad". Saka pethikan kasebut wis cetha banget bisa dingerteni yen kauripan jaman saiki adoh saka pranatan agama, saha pranatan nagara. Sajrone iki uga ngandhut gaya basa sarkasme. geguritan Sarkasme ing kene ateges sindiran kang kasar banget. "Jaler pawestri gumbira jejogedan, padha seneng ora kathokan". Ukara kasebut salah siji pethikan saka geguritan Lingsir ki. Saka pethikan kasebut bisa dideleng yen Pangripta ing kene sejatine uga minangka kritik sosial tetembungan-tetembungan kang wis tinulis iki. Geguritan kanthi irah-irahan Lingsir lumantar Tembung lan lumayan akeh banget digunakake minangka tembung tugas kanthi gaya basa repetisi pola polisindenton. Pangripta, Nono Warnono mesthi nduweni ancas milih tembung lan minangka salah sawijining tembung kang digunakake sajrone pola polisindenton iki. Saliyane minangka sarana nambah efek kaendahane tulisan, iki uga nduweni fungsi kanggo nandhesake makna geguritan kang pengin diandharake dening pangripta. tembung Lan jaman wus mobah-mosik kelangan keblat wong salah disembah-sembah wong bener padha diliyer lelaknat ajeg tinulad para jambur siningkur-singkur mungkur duratmaka sinubya-subya sinudarsana satriya padha kelangan bala Lan jaman wus lunges padha ketungkul ngelus elus weteng gedhine tangan ginawe cakar atutuk drakula nyecep ludira jaler pawestri gembira jejogedan padha seneng ora kathokan Lan jaman wus gumlewang padha sengkud oyak-oyakan koncatan kompas lali sangkan paran kelangan wening kalbu katalompen nggelar sajadah milang tasbih jalaran padha adreng dzikir mawa sesumbar Asindenton jinis pengulangan awujud pungtuasi utawa tandha wacann, kang lumrahe tandha wacann koma (,) sajrone ukara. Tegese, piguna lan kalungguhan dijlentrehake kanthi cara urut sajrone ukara kang diapit dening tandha-tandha koma mesthi sejajar seimbang lan jalaran antuk penekanan kang padha. tandha koma lan ukara kang diapit Tetembungan nduweni sawijining makna mianangka kalungguhan padha lan sadrajat, mula saka kuwi diwenehi penekanan kang padha lumantar tandha koma kasebut. Lumrahe sajrone gaya basa repetisi pola asindenton iki uga diselingi kanthi pola liyane kanggo nambahi efek retoris kang kuwat. Sajrone antologi geguritan iki, tandha wacann kang ana ora mung tandha wacann koma, nanging tandha wacann titik dua (:) lan tandha wacann seru (!). Tandha wacann-tandha wacann kasebut sejatine kanggo nambahi estetikane panulisan geguritan, saliyane kuwi uga kanggo nandhesake makna kang pengin diandharake dening pangripta. Repetisi kanthi pola asindenton iki luwih akeh tinimbang repetisi pola polisindenton. Akeh-akehe penganggone repetisi asindenton iki kanggo geguritan kang ngandhut tema politik, saliyane kuwi uga ngenani sindiran utawa pepeling. Mula saka kuwi digunakake tandha wacann Asindenton yaiku utawa Lan jaman wus rempu kabeh-kabeh sinawang semu
Penyiasatan Struktur sajrone Antologi Geguritan "Kidung Langit" Anggitane Nono Warnono (Tintingan Stilistika) kang dibolan-baleni minangka cara kanggo nandhesake makna geguritan kasebut. : Dhog! Dhog! Dhog! swara mungkasi dluwang dluwang cathetan pathing slebar sawuse kemput diblejedi nglegena sawuse sajuga diklambeni ditopengi datan ngawistarani banjur jumedhul kahanan ngrerujit ati ana tangis sesenggrukan tuwin guyu gumerah Pranyata kasebut tinulis ing pethikan "janji-janji cinidra, meja-kursi dadi susuh kolusi pidak jempol, palu-palu nyuwarake ambisi nggegirisi", "keadilan dol-tinuku urup- urupan". Pethikan kasebut cetha nggambarake kahanan jaman kang wis ora samesthine. Bebener wis ora diutamakake, nanging dhuwit kang tansah diutamakake. Sapa wae kang salah, tumindak luput, tumindak ora bener nanging sugih dhuwit, kabeh bisa dadi beres. Apamaneh kang nduweni jabatan, senadyan tumindak korupsi lan tumindak ala liyane nanging tetep bisa bebas saka paukuman. Senadyan ta tetep diukum nanging ora se-abot kaya pasal kang samesthine. :Dhog! Dhog! Dhog! meja kapradatan sigra dipungkasi marma winates laku paekan janji-janji cinidra meja-kursi dadi susuh kolusi pidak jempol palu-palu nyuwarake ambisi nggegirisi keadilan dol-tinuku urup-urupan :Dhog! Dhog! Dhog! dhalang ngregem cempala crita lakon dipungkasi wayang-wayang diringkesi sepi! (CPL, Pd 1-3, Gtr 1-19) Cempala nggunakake gaya basa repetisi kanthi pola asindenton. Tandha wacann kang digunakake padha kaya geguritan sadurunge, yaiku nggunakake tandha wacan titik dua (:), nanging ing geguritan iki uga ana tandha wacan seru (!) kang nyengkuyung tandha wacan titik dua (:). Cempala, miturut Bausastra Jawa tegese kayu mawa penthol piranti kanggo ngeproki wayang. Dadi isine geguritan iki intine nyritakake gegambaran nalika pagelaran wayang. Pola asindenton kanthi tandha wacan titik dua (:) ana ing gatra kapisan saben pada. Kaya pethikan kang wis tinulis ing ndhuwur ":Dhog! Dhog! Dhog!". Tembung dhog nggambarake swara keprukan kepyak kanthi nggunakake cempala kanggo nyiptakake lan nyengkuyung swasana nalika dhalang nggelarake crita wayang, saliyane nggunakake irama gamelan. Kepyak wis dadi cirikhase dhalang. Tandha wacan (:) kang uga disengkuyung kanthi tandha seru (!) kasebut kanggo nandhesake makna geguritan kasebut. Pangripta nggunakake diksi kanthi menehi gegambaran pagelaran wayang lumantar tetembungan lan tandha wacan kang digunakake sajrone geguritan. Tandha wacan (:) nduweni fungsi minangka panjelas ing wiwitan gatra sadurunge diandharake luwih cetha ing gatra sabanjure. Saliyane kuwi uga nambahi estetikane geguritan kasebut, kanthi mangkono pamaca bisa luwih fokus utawa kawigatene langsung tumuju menyang gaya basa repetisi pola asindenton kanthi nggunakake tandha wacan (:) kang nduweni efek manjila. Iki uga bisa diarani minangka tipografi utawa gaya panulisan. Geguritan kanthi irah-irahan Wujud Pengontrasan Sajrone Antologi Geguritan Kidung Langit Anggitane Nono Warnono Penganggone lelewane basa pengontrasan ing kene diwujudake arupa tembung-tembung lan ukara kang disusun dening pangripta kanthi tartamtu. Saliyane kuwi, kanthi anane tembung kontrastif ing kene kanggo menehi efek kaendahan supaya bisa narik kawigatene pamaca, uga kanggo nulisake sawjining imajinasi kang ora pengin langsung ditulis apa anane, dadi pangripta bisa nggunakake tembung-tembung kang maknane kontras. Dadi, bisa uga diarani pangripta ing kene nggunakake basa kiasan. Sajrone geguritan- geguritan kasebut akeh banget nggunakake tembung kontrastif. Pengontrasan sajrone antologi geguritan Kidung Langit diperang dadi 4 jinis yaiku hiperbola, litotes, paradoks, ironi lan sarkasme. tujuwan Hiperbola lumrahe digunakake nalika sawijining pawongan nduweni maksud ngluwih- ngluwihake samubarang kang dimaksudake kanggo mbandhingake kahanan kang satemene kanthi maksud kangge menehi penekanan sajrone panuturane. Gaya hiperbola asipat nggedhek-nggedhekake, ngluwih- ngluwihake saka kahanan utawa samubarang kang salumrahe. Tuladhane kayata ukara kembang mawar kang nyuwek lan agawe catune tangan, uga ati kang paling jeru iki. Pranyatane, kembang mawar kuwi pancen nduweni ri kang bisa nyebabake catu mangsane amarga ri landhep kang ana sadawane pang mawar kasebut. Nanging, mawar kuwi ora bisa langsung nyebabake utawa langsung natoni mangsane yen ora mangsane dhewe sing nyedhak utawa ora ngati-ati nalika nyekel utawa njupuk mawar kasebut. Kembang mawar uga pralambang kanggo sawijine wong wadon, amarga mawar kuwi endah, mawar kuwi wangi, lan ayu. Saka kaendahan kang diduweni mawar kasebut asring banget dikontrasake utawa diupamakake tumrap wong wadon. Jlentrehan luwih cethane bakal dibacutake kanthi dhata ing ngisor iki. Gaya hiperbola Geguritan iki nyritakake ngenani kritik sosial pamrentah kang kakehan janji-janji nanging ora ana nyatane. Ing wiwitane wani ngucap janji kang mengkone lamis. bakal bisa kagayuh nanging nyatane mung Dunung-Mu ing ngendi-endi nglimputi mangsa tanpa wewangenan nalika bagaskara sitaresmi datan suwala ajeg bebadra suket teki ngumawula nyumrambah jagad gumelar 11
Penyiasatan Struktur sajrone Antologi Geguritan "Kidung Langit" Anggitane Nono Warnono (Tintingan Stilistika) gunung-gunung manglung teteki ngranggeh sih-Mu maya-maya samodra tan kendhat wirama gumulung rengga napas panguripan (GPH, Pd 1, Gtr 1-5) irah-irahan Gurit Puruhita ing ndhuwur nggunakake gaya basa hiperbola. Ukara kang dikontrasake yaiku gunung-gunung manglung teteki ngranggeh sih-Mu maya-maya. Ing kene bisa dingerteni yen gunung kuwi sawijining wujud aran kang mati, gunung berapi kuwi sing aktif. Nanging ana kene, sepira wae dhuwur lan gedhene gunung ora bakal bisa ngranggeh sepira wae dhuwure lan ing ngendi dununge Gusti Allah. Kuwi bab kang mokal banget, nanging ana kene gunung minangka bab kang dikontrasake amarga gunung kuwi pancen gedhe lan dhuwur banget, prelu upaya kang gedhe lan mbutuhake tenaga kang kuwat saha ekstra kanggo nuju menyang ndhuwur puncak. Mula saka kuwi, gunung kang gedhe lan dhuwur banget kasebut diupamakake bisa ngranggeh awan/mega, saka mega kang dhuwur banget lumrahe uga dikontrasake minangka dununge Gusti Allah amarga panggonane dhuwur banget. Kanthi andharan kasebut, mula ukara kasebut dianggep ngluwih-ngluwihake saka lumrahe, yaiku ngenani gunung kang dikontrasake bisa ngranggeh Gusti Allah. Pethikan geguritan kanthi Sajrone geguritan kasebut nyritakake ngenani keagungan Allah S.W.T lan keagungan kasebut diupamakake karo kahanan kang agung yaiku upamane mangsa, bagaskara utawa srengenge, gunung, lan sawijining wujud samodra. Kuwi keagungane Gusti Allah kang wus nyiptakake ndonya iki, mula saka kuwi Gusti sinebut Kang Maha Agung, amarga ora ana kang bisa nandhingi keagungane Gusti kang wus nyiptakake alam ndonya. kabeh salah Litotes litotes yaiku gaya kang kuwalikan (berkebalikan) klawan gaya hiperbola. Yen hiperbola litotes merendahkan ngluwih-ngluwihake, dene yen utawa nyiutake, nyilikake fakta saka samubarang kang satemene. Lumrahe, gaya iki digunakake kanggo tumindak kang nuduhake sipat rendah hati utawa ora dumeh. Tumindak kasebut minangka sawijining style kanggo njaga sopan santun sajrone pergaulan. Gaya basa litotes iki lumrahe asring banget digunakake sajrone geguritan kang nduweni tema kasusahan (kesedihan). Luwih cethane, bakal diandharake kanthi pethikan geguritan ing ngisor iki. Gaya Nglari keplasing anggit ngobetake werit bebrayan kinebur saleksa sedya ngupadi tuking anggit kumlawe kumrembyah ngranggeh gegayuhan maksih cabar gagar wigar ing grengseng tekad makantar manungsa jejer kawula sayekti mung tinitah saderma (MB, Pd 1, Gtr 1-5) lintang Pethikan geguritan kanthi irah-irahan Maha Bendara iki nggunakake gaya basa litotes. Ukara kang nuduhake gaya basa litotes yaiku ana ing gatra katelu sajrone pada kapisan kang unine kumlawe kumrembyah ngranggeh lintang gegayuhan. Ukara kasebut kanthi cara ora langsung nuduhake yen ana ing posisi ngisor lan nindakake upaya lintang gegayuhan. Lintang diupamakake minangka mimpi utawa pepenginan kang pengin digayuh. Mula saka kuwi, kanthi tetep ngrumangsani lan sadhar yen kita iki sejatine lan ora kena ngunggulake mung bisa ngupaya kadigdayan. Mula saka kuwi, diupamakake tetep manggon ing ngisor, ateges membumi. Ora asipat sombong lan melangit. supaya bisa ngranggeh Saliyane kuwi, pethikan kang nuduhake gaya basa litotes yaiku ana sajrone pethikan pungkasan ing gatra kapisan kang unine manungsa jejer kawula sayekti mung tinitah saderma. Jumbuh karo irah-irahane yaiku Maha Bendara, Bendara minangka sesebutaning para darahing ratu sing isih luhur. Ing kene, manungsa dijlentrehake yen manungsa kuwi mung titah saderma. Anane tembung "mung" nuduhake yen paraga kang dicritakake sajrone pethikan kasebut ngrasa yen dheweke mung manungsa biasa kang bisane mung nindakake kersane Gusti, amarga manungsa bisane mung ngupaya lan dedonga. Luwihe, kuwi kersane Gusti. Merga saben manungsa nduweni garis uripe dhewe-dhewe. Saka pethikan kasebut uga bisa dingerteni yen paraga kang dicritakake ora mbombongake awake dhewe. Dheweke isih tetep ngrumangsani yen manungsa biasa. Paradoks Paradoks minangka unsur pertentangan kang eksplisit (langsung) sajrone panuturan. Sajrone tuturan kang dituturake ana unsur kanthi cara eksplisit katon bertentangan. Nanging, bab kasebut mung sawijining cara, strategi kang digunakake kanggo negesake, nandhesake dene samubarang kang satemene dimaksudake ora ana sajrone pertentangan kasebut. Gaya basa paradoks iki uga asring banget digunakake nalika nggambarake kahanan kang adoh banget lan beda banget klawan kahanan kang satemene. Bab kasebut minangka salah sawijining upayane pangripta kanggo nambah nilai estetikane panulisan lan uga pamilihe tembung kang digunakake dening pangripta. Luwih cethane, bakal diandharake ing ngisor iki kanthi pethikan kang nyengkuyung. samubarang kang dituturake, Bence ngganter nyaruwe politisi silingkuh susuh dhuwit cara dhemit mencok mabur dibledig oyak-oyakan obral ujar ngoceh nerwenteh arebut bebener sowang-sowang padudon pandakwa panuding panutuh fitnah kasujanan ngranjab panggung dhagelan dadi guyon satengahing tangis sesenggrukan (BN, Pd 3, Gtr 1-6) Pethikan geguritan kanthi irah-irahan Bence Ngganter ing ndhuwur nggunakake gaya basa paradoks.
Penyiasatan Struktur sajrone Antologi Geguritan "Kidung Langit" Anggitane Nono Warnono (Tintingan Stilistika) Paradoks sajrone pethikan ing ndhuwur ana ing ukara panggung dhagelan dadi guyon satengahing tangis sesenggrukan. Kahanan kang berbanding terbalik yaiku dhagelan kang dadi guyon tangis sesenggrukan. Dhagelan bisa diarani minangka bahan guyonan kang bisa gawe bungah lan asipat minangka panglipur. Dhagelan minangka bab kang kalebu kabagyan. Nanging ing kene, ana tangis sesenggrukan ing satengahe dhagelan kasebut. Kahanan kang beda banget. sesenggrukan minangka Bisa diarani yen sawijining kahanan kang susah lan sedhih, lagi nandang duka. Kahanan iki kontras banget, beda adoh banget. Kahanan kang susah, lagi nandang duka malah padha gegojegan, padha dhagelan. Kamangka, sejatine kudu bisa ngregani, padha-padha tepa slira, senadyan ora melu nandang susah, nanging uga ora kudu gojegan lan ngatonake swasana kabagyan. Sajrone geguritan kasebut kalebu salah sawijining tema politik minangka wujud kritik sosial, yaiku nyritakake ngenani para politisi kang mung obral ujar ora ana kang bisa dipercaya, ora ana kasunyatane. Padha rebutan bebener dhewe-dhewe, ora gelem disalahake. ing satengahe tangis dhewe. Amarga, manungsa yen wus bisa mawas diri liyan, ora ateges ora gampang ngomongake alane gampang nggunakake pralambang driji, bisa ditegesi yen driji panuding nduding liyan, banjur driji papat liyane sejatine ngarah marang kita dhewe. Siji bandhing papat, jelas akeh papat. Mula saka kuwi, yen kita nduding wong liya, sokur wae nyalahake lan ngarani wong liya kuwi ateges padha wae ngarani awake dhewe amarga ora bisa nggrayahi lupute dhewe lan ora mawas diri nyalahake liyan. Kanthi Sarkasme Gaya sarkasme nuduhake samubarang kang asipat sindhiran, kritikan, lan pengecaman padha dene ironi nanging sarkasme iki nggunakake tetembungan kang luwih kasar. Gaya sarkasme iki bisa nglarani ati lan kurang kepenak dirungokake. Istilah jaman saiki yaiku frontal. Katulis apa anane lan ora ditutup-tutupi kanthi basa kang kasar banget. Luwih cethane, bakal diandharake ing ngisor iki kanthi tuladhane. Ironi Ironi minangka salah sawijining gaya basa kang digunakake kanthi tetembungan lan ukara kang alus banget, nanging sejatine nduweni makna kang ala, kurang sopan, lan kasar. Nanging lan ukara kasebut dikemas nggunakake tembung-tembung kang alus supaya luwih endah nalika diwaca. Bisa uga supaya luwih sopan nalika diwaca senadyan sejatine nduweni makna lan teges kang kasar. Luwih cethane, bakal diandharake jangkep kanthi pethikan-pethikan ing ngisor iki. kanggo nyindhir (sindiran) tetembungan Ah ! apa ora rumangsa apa ora rinasa nalika driji aweh panuding marang wong liya papat liyane ngarah marang sapa ? : terwaca (PNY, Pd 1, Gtr 1-6) Geguritan kanthi irah-irahan Panyaruwe ing ndhuwur ngandhut gaya basa ironi. Tetembungan kang digunakake kalebu tetembungan kang gampang dingerteni. Basa kang digunakake yaiku basa ngoko saben dina. Mula saka kuwi gampang banget dingerteni. Tetembungan sajrone geguritan Panyaruwe kalebu tetembungan kang ora kasar, biasa wae. Nanging sajrone geguritan kasebut nduweni makna kang jeru, makna kang kasar kanggo pangeling-eling lan minangka piweling uga. Nalika driji aweh panuding marang wong liya, papat liyane ngarah marang sapa, pethikan kasebut cetha banget minangka punjering isi kang pengin diaturake dening pangripta. Nanging pangripta ora nggunakake tembung kang kasar, supaya rada sopan lan endah nalika diwaca. Sejatine, geguritan ing ndhuwur minangka pepeling lan piweling tumrap manungsa. Manungsa sejatine kudu introspeksi diri, mawas diri, kudu nggrayahi awake sajrone geguritan kasebut Ing peteng remeng-remeng grenang-grenang banjur keprungu guyu kutah mecah wengi Ing peteng remeng-remeng adol kopi pangkon nyuguhake gelas birahi ing pait getir ngaurip kang kok jlumati (ITAB, Pd 1-2, Gtr 1-8) irah-irahan Ing Terminal Geguritan kanthi Agrobis Babat ngandhut gaya sarkasme. Sajrone geguritan kasebut basa kang digunakake luwih apa anane lan luwih kasar. Kabukten ing ukara adol kopi pangkon lan nyuguhake gelas birahi. Kopi pangkon nduweni konteks lan makna kang saru lan kurang becik. Kopi pangkon minangka salah sawijining lan aktivitas ing panggonan kang saru, panggonan kang akeh banget ditemokake purel lan sijinise. Birahi ing kene uga nduweni teges kang kurang sopan, nuduhake hawa nepsune wong lan wadon kang ora bisa dikendhalikake. Dadi, bisa dideleng saka tetembungan kang digunakake pangripta kasebut kalebu tetembungan kang kasar banget. Geguritan ITAB kasebut nyritakake kahanan nalika ing terminal agrobis Babat, nalika wengi kang kahanane peteng remeng-remeng. Ing kono, minangka panggonan kanggo ngetokake hasrat lan nepsu antarane wong lanang lan wadon. Bisa uga diarani panggonan kang saru. Swasana sajrone geguritan kasebut nuduhake swasana wengi kang jahat, swasana wengi kang ditindakake kanthi tumindak asusila, kebak panglipur ing wengi kasebut kanthi gegojegan lan nyuguhake bab kang saru. Iki minangka salah sawijining kritik sosial tumrap tumindake manungsa ing jaman kang wis owah iki, nggambarake gegambaran kumerlipe donya kang kebak kanisthan. tumindak lanang 13
Penyiasatan Struktur sajrone Antologi Geguritan "Kidung Langit" Anggitane Nono Warnono (Tintingan Stilistika) Fungsi Penganggone Repetisi Sajrone Antologi Geguritan Anggitane NonoWarnono Tembung-tembung lan Pengontrasan Kidung Langit kompok-klompok tetembungan kang nggawe reroncen sajrone ukara nduweni fungsi-fungsi tartamtu. Jinise tembung kang dimaksud yaiku tembung kang mujudake repetisi lan pengontrasan. lan Penganggone repetisi lan pengontrasan sajrone antologi geguritan Kidung Langit mesthi nduweni fungsi lan tujuwan kena apa repetisi lan pengontrasan kasebut digunakake. Fungsi kasebut digayutake karo retorika kang lan kontrastif kanggo ngandharake sawijining pesen marang pamaca. trep karo penganggone tembung repetisi lan pengontrasan sajrone antologi geguritan Kidung Langit nduweni fungsi-fungsi yaiku fungsi referensial fungsi emotif, fungsi konatif, lan fungsi puitis. Kapapat fungsi-fungsi kasebut bakal diandharake ing ngisor iki kanthi dhata kang nyengkuyung. Repetisi Fungsi Emotif Fungsi fungsi kanggo emotif minangka nuduhake polatan utawa rasa pangrasa kang ana sajrone tulisan utawa panuturan. Fungsi emotif gandheng klawan unsur cecandran/citraan kang digunakake sajrone panulisan karya sastra. Sajrone geguritan Kidung Langit kang nggunakake tetembungan repetisi lan pengontrasan uga ana kang nggunakake unsur kang nuduhake polatan lan rasa pangrasa. Tetembungan kasebut minangka fungsi emotif kayata dhata ing ngisor iki. : Dhog! Dhog! Dhog! swara mungkasi dluwang-dluwang cathetan pathing slebar sawuse kemput diblejedi nglegena sawuse sajuga diklambeni ditopengi datan ngawistarani banjur jumedhul kahanan ngrerujit ati ana tangis sesenggrukan tuwin guyu gumerah ........... (CPL, Pd 1, Gtr1-8) Fungsi Referensial Fungsi referensial minangka fungsi kang luwih nengenake marang sawijine isi tuturan utawa makna denotatif. Fungsi iki kang asring banget ditemokake sawijining karya sastra, kalebu geguritan. Akeh karya sastra kang nggunakake pamilihe tembung kang awujud denotatif supaya nggampangake pamaca kanggo negesi lan mangerteni isi saka karya sastra kasebut. Anane makna denotatif kasebut ora liya uga minangka upaya salah sawijining lelewane basa. Fungsi refeensial iki tetembungan utawa ukara kang maknane kanggo denotatif lan nengenake marang isi tuturan. Ah ! apa ora rumangsa apa ora rinasa nalika driji aweh panuding marang wong liya papat liyane ngarah marang sapa ? : terwaca (PNY, Pd 1, Gtr 1-6) Lelewane basa kang digunakake sajrone geguritan kasebut yaiku ironi. Ironi digunakake minangka sindhiran tumrap sawijining bab utawa perkara. Anane penganggone tembung kasebut nduweni fungsi yaiku fungsi referensial. Sajrone geguritan kasebut nggunakake tetembungan nggunakake tetembungan kang nduweni makna konotatif. Ironi dituduhake lumantar pethikan papat liyane ngarah marang sapa?. Geguritan kasebut gampang dingerteni makna lan isine amarga nggunakake tetembungan kang gampang dimangerteni, lan apa anane, ora ana unsur kiasan. Mula kanthi anane penganggone tembung ironi kang apa anane kasebut nuduhake yen tetembungan kasebut minangka fungsi referensial. Tetembungan papat liyane ngarah marang sapa? kalebu tembung kang gampang dimangerteni, ateges ora nggunakake tembung kiasan, mula saka kuwi anane repetisi pola paralelisme kanthi tembung kasebut minangka fungsi referensial. kang apa-anane, ora Pethikan geguritan ing ndhuwur nggunakake gaya basa repetisi pola asindenton. Pola asindenton diwujudake lumantar tandha seru kang dibolan-baleni ing gatra kapisan saben pada. Sadurunge tandha seru kasebut ana tembung dhog. Tembung dhog kasebut kalebu cecandran pangrungu (citraan pendengaran). Anane tembung dhog kasebut kanthi cara ora langsung bisa lan nyebabake pamaca mbayangake, ngrasakake, ngrungokake kepriye sajrone pagelaran wayang kayata kang ana sajrone geguritan kang nduweni irah-irahan Cempala kasebut. Kanthi tembung dhog! kang kalebu tembung repetisi pola asindenton kasebut nuduhake yen tembung repetisi kasebut minangka fungsi emotif kang ngandharake kepriye rasa pangrasa lan ekspresi kang digunakake sajrone panulisan geguritan kasebut. swasana dhodhogan Fungsi Konatif Fungsi konatif minangka fungsi kang nuduhake lan nduweni makna prentah. Sawijining tulisan utawa panuturan kang ngandhut makna prentah, bisa diarani yen tulisan utawa panuturan kasebut nduweni fungsi konatif. Sajrone antologi geguritan Kidung Langit uga ana saperangan kang nduweni fungsi konatif, yaiku tetembungan lan ukara kang ngandhut makna prentah. Wacanen, aja winates tekstual tinulis walaka parandene kumudu kakanthi makna konstekstual Maneka Kitab Suci dipundhi-pundhi kadidene gegebengan datan hamung rerenggap angejawantah yekti samukawis lelaku nora ateges mung ritual lan ceremonial (WSJP, Pd 1, Gtr 1-19) Pethikan Werdininng Sasmita Jro geguritan irah-irahan Pralampita ing ndhuwur kanthi
Penyiasatan Struktur sajrone Antologi Geguritan "Kidung Langit" Anggitane Nono Warnono (Tintingan Stilistika) kalebu geguritan kang ngandhut repetisi kanthi pola paralelisme. Pola paralelisme diwujudake lumantar tembung wacanen. Tembung wacanen kasebut uga kalebu tembung prentah. Tembung lingga kriya kang antuk panambang -en kalebu tembung prentah. Kayata tembung wacanen ing ndhuwur minangka tembung prentah, prentah supaya maca, kudu bisa mangerteni, maknani, lan mahami uga apa kang kinandhut sajrone tulisan. Kanthi anane tembung prentah wacanen lan dibolan-baleni kanthi pola paralelisme, mula tembung repetisi kasebut minangka fungsi konatif. Fungsi Puitis Fungsi puitis yaiku fungsi tumrap tetembungan lan ukara kang ngandhut unsur kaendahan, kanggo nambahi lan menehi efek kaendahan tumrap sawijining tuturan, utawa sawijining tulisan sajrone karya sastra. Tata titi kebak ing pengati-ati potret ngaurip mutawatiri kanvas pigura sinawang surem kiprah generasi tanpa kendhali dekadensi nggunakake pola repetisi mesthi nduweni fungsi kanggo nandhesake lan mbangetake makna saka tetembungan kasebut. Saliyane kuwi, penganggone sesanti kasebut minangka upaya kanggo nambahi estetikane sajrone panulisan. Bab fungsi puitiskanggo nambahi kaendahan sajrone panulisan geguritan kasebut kaya kang wis diandharake ing ndhuwur. iki minangka PANUTUP Dudutan Antologi geguritan Kidung Langit mujudake sawijine karya sastra kang diripta dening sastrawan asal Bojonegoro, yaiku Nono Warnono. Lelewane basa minangka cara ngandharake gagasan lan pangrasa kanthi nggunakake basa kang khas kanthi kreatifitas pangripta kanggo nggayuh efek tartamtu yaiku efek estetik utawa kaendahan. Pangripta nggunakake tembung kang endah kanggo nyulihi bab kang pengin diwedharake. Asiling panliten nuduhake ana 4 jinis repetisi lan 5 jinis pengontrasan kang digunakake dening Nono Warnono sajrone antologi geguritan Kidung Langit. Bab kasebut yaiku repetisi paralelisme, anafora, polisindenton lan asindenton. Dene pengontrasan kang digunakake yaiku hiperbola, litotes, paradoks, ironi lan sarkasme. Tata titi kebak ing pengati-ati bumi gonjing nggegirisi ganda marus naurip koncatan harmoni wirama slendro ing antaraning ombak nurani Tata titi kebak ing pengati-ati cathetan mligi wus rinegem Gusti nalika jagat gumelar diringkesi kori taubat kinunci tangis layung-layung ngrerujit ati (KTM, Pd 1-3 Gtr 1-16) Lelewane basa repetisi ngemu 4 jinis, yaiku repetisi repetisi polisindenton, lan repetisi asindenton. Banjur lelewane basa pengontrasan ngemu 5 jinis, yaiku hiperbola, litotes, paradoks, ironi lan sarkasme. Adhedhasar maneka warna lelewane basa repetisi lan pengontrasan kang wis diandharake ing ndhuwur mula bisa ditegesi yen repetisi kang paling onjo sajrone antologi geguritan Kidung Langit, mligine repetisi pola anafora. Pola anafora kasebut paling asring digunakake dening pangripta anggone nulis geguritan sajrone antologi geguritan Kidung Langit. Dhata kang ditemokake uga akeh dhewe tinimbang pola-pola liyane. paralelisme, repetisi anafora, Geguritan kanthi irah-irahan Kontemplasi ing ndhuwur ngandhut repetisi paralelisme. Sajrone fungsi puitis ana tetembungan utawa ukara kang nduweni tartamtu. Tetembungan kasebut digunakake estetika kanggo nambahi estetika sajrone panulisan. Tembung- tembung kang digunakake arupa tetembungan kang ngandhut sesanti, basa rinengga kayata paribasan, bebasan, saloka, lan sapanunggalane. Bab kasebut ora liya supaya nambahi efek kaendahan panulisan sajrone geguritan. Pola anafora minangka pola kang nduweni pola perulangan kang tumata. Tumata kanthi runtut ing wiwitan saben gatra ing sapada. Tembung kang digunakake uga cekak aos lan gampang dimangerteni, ateges ora nggunakake tetembungan kang dawa lan angel dimangerteni. Pola anafora kang digunakake dening Nono Warnono ora liya kanggo nambahi efek kaendahan sajrone panulisan. Saliyane kuwi uga supaya bisa narik kawigatene pamaca kanthi anane pola anafora kasebut. kasebut ngandhut sesanti ing gatra wiwitan saben pada kang unine Tata titi kebak ing pengati-ati. Tata titi kebak ing pengati-ati nduweni teges yen saben pangucap, saben, tumindak, lan saben lelakon kang ditindakake manungsa kabeh kudu diati-ati. Ati-ati tegese ora grusa-grusu. Sekabehane ditindakake lan dipikir kanthi wening supaya ora nyebabake getun lan nglarani atine liyan. Amarga kita urip ing ndonya iki kuwi ora liya kudu nepakake tepa slira. Sajrone geguritan Kontemplasi Anane sesanti kang digunakake sajrone pethikan geguritan ing ndhuwur kanggo ngandharake piweling lan makna kang pengin diaturake dening panulis. Sesanti kasebut uga minangka pola repetisi, tetembungan kang Dene kanggo lelewane basa pengontrasan kang paling onjo lan akeh ditemokake sajrone antologi geguritan Kidung Langit yaiku ironi lan sarkasme. Kelorone padha-padha nduweni kalungguhan kang padha, ateges padha-padha akeh ditemokake sajrone antologi geguritan Kidung Langit. Tetembungan lan ukara kang digunakake sajrone pengontrasan ironi lan saka kuwi, anane sarkasme uga manjila. Mula penganggone tetembungan kang manjila kasebut minangka upayane pangripta kanggo narik kawigatene pamaca. Uga kanggo menehi efek kaendahan sajrone lumrahe digunakake panulisan. Ironi sajrone geguritan kang ngandhut sindhiran utawa kritik tumrap lan bebrayan sapanunggalane. Amarga sajrone antologi geguritan lan sarkasme pamrentah, jaman saiki, 15
Penyiasatan Struktur sajrone Antologi Geguritan "Kidung Langit" Anggitane Nono Warnono (Tintingan Stilistika) Kidung Langit ana saperangan geguritan kang ngandhut tema politik, kamanungsan, kebangsaan, sosial, lan pendhidhikan. Tema-tema kasebut kang asring ngandhut sindhiran utawa kritik kanthi nggunakake tetembungan kang asipat sindhiran. Anane repetisi lan pengontrasan kang onjo sajrone antologi geguritan Kidung Langit, mula bab kasebut bisa diarani minangka titikan utawa ciri khas saka Pangripta, yaiku Nono Warnono. Aspek repetisi sajrone antologi geguritan KL kanggo nandhesake saha mbangetake makna sajrone geguritan, mula saka kuwi dibolan-baleni. Dene pengontrasan kanggo ngontrasake makna satenane klawan makna kiasan. (Sebuah Kritik Sastra). Penerbit: Unesa University Press. Endraswara, Suwardi. 2013. Metode Penelitian Sastra Epistimologi, Model, Teori dan Aplikasi. Yogyakarta: Center for Academic Publishing Service Hutomo, Suripan Sadi. 1975. Telaah Kesusastraan Jawa Modern. dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Jakarta: Pusat Pembinaan Junus, Umar. 1989. Stilistik: Pendekatan, Teori, Metode, Teknik dan Kiat. Yogyakarta: Unit Penerbitan Sastra Asia Barat. Saliyane kuwi, adhedhasar asiling panliten uga ditemokake patang fungsi kang digunakake sajrone pethikan-pethikan antologi geguritan Kidung Langit, mligine pethikan kang ngandhut pola repetisi lan pengontrasan. Fungsi kasebut yaiku fungsi referensial, fungsi emotif, fungsi konatif, lan fungsi puitis. Sejatine, saka kapapat fungsi kasebut wis cetha banget yen fungsi kang paling akeh ditemokake yaiku fungsi puitis. Amarga sajrone geguritan, akeh-akehe fungsi puitis kang paling onjo. Fungsi puitis luwih nengenake ngenani pambijine tetembungan kasebut tumrap kaendahan panulisan. Ateges ing kene, fungsi puitis luwih nengenake marang efek kaendahan utawa sarana estetika. Keraf, Gorys. 2010. Diksi dan Gaya Bahasa. Jakarta: PT Gramedia Pustaka Utama Nurgiyantoro, Burhan. 2014. Stilistika. Yogyakarta: Gajah Mada University Press. Pradopo, Rahmat Djoko. 2005. Pengkajian Puisi. Jakarta: Gadjah Mada University Press. Pradopo, Rahmat Djoko. 2009. Beberapa Teori Sastra, Penerapannya. Metode, Kritik Yogyakarta: Pustaka Pelajar. dan Ratna, Nyoman Kutha. 2013. Teori, Metode dan Teknik Sastra. Yogyakarta: Pustaka Penelitian Pelajar. Siswantoro. 2010. Metode Penelitian Sastra Analisis Struktur Puisi. Yogyakarta: Pustaka Pelajar 5.2 Pamrayoga Panliten iki nggunakake tintingan stilistika kang lumrahe uga wus akeh banget ditindakake dening panliti- panliti liyane. Nanging, panliti ngenani stilistika uga isih prelu ditindakake kanggo ngerteni kepriye wae penganggone lelewane basa, lan aspek-aspek kang ana sesambungane klawan stilistika. Panliten ngenani penyiasatan struktur kang mligine awujud repetisi lan pengontrasan sajrone antologi geguritan Kidung Langit anggitane Nono Warnono iki isih ana kekurangan lan kaluputane, mula panliti nduweni pangajab yen panliten bacute bisa ditindakake kanthi luwih sampurna. Panliten iki dikarepake bisa menehi referensi lan bisa mbiyantu tumrap panliten sabanjure kang saemper supaya bisa luwih apik lan ngrembaka. Sarta panliti uga nduweni pangajab supaya panliten iki bisa migunani kanggo para pangripta karya sastra, mligine sastrawan Jawa supaya bisa luwih ngrembakakake kreatifitas anggone ngripta sawijining karya sastra. Sudaryanto. 1993. Metode dan Aneka Teknik Analisis Bahasa. Yogyakarta: Duta Wacana University Press. Sudjiman, Panuti. 1993. Memahami Cerita Rekaan. Jakarta: Pustaka Jaya. Sugiyono. 2013. Metodelogi Penelitian Kuantitatif, Kualitatif Dan R&D. (Bandung: ALFABETA). Suminto A, Sayuti. 1985. Puisi dan Pengajarannya. Semarang: IKIP Semarang Press. Suwondo, Tirto. 2003. Studi Sastra, Beberapa Alternatif. Yogyakarta: Hanindita Graha Widia. Teeuw, A. 2013. Pengantar Teori Sastra. Bandung. Dunia Pustaka Jaya. Waluyo, Herman J. 1991. Teori dan Apresiasi Puisi. Jakarta: Erlangga. KAPUSTAKAN Aminuddin. 1987. Stilistika, Pengantar Memahami Bahasa Dalam Karya Sastra. Semarang: IKIP Semarang Press. _________ 1995. Pengantar Apresiasi Karya Sastra. Bandung. Sinar Biru. Arikunta, Suharsimi. 2006. Prosedur Penelitian Sastra. Bandung: Sinar Baru Algesindo. Darni. 2016. Kekerasan Terhadap Perempuan Dalam Fiksi Jawa Modern. Kajian New Historicism