WULANGAN 7 NGUDI PIWULANG LUHUR Kompetensi dasar dan indikator: 3.5 Mengidentifikasi, memahami, dan menganalisis teks berAksara Jawa sesuai kaidah 3.5.1 Menjelaskan tatacara penulisan Aksara Murda 3.5.2 Menjelaskan tatacara penulisan Aksara Swara 3.5.3 Menjelaskan tatacara penulisan Aksara Rekan Kompetensi Dasar : 4.5 Menyusun paragraf menggunakan Aksara Jawa sesuai kaidah 4.5.1 4.5.2 4.5.3 4.5.4 Menulis kalimat yang mengandung Aksara Murda Menulis kalimat yang mengandung Aksara Swara Menulis kalimat yang mengandung Aksara Rekan Menulis paragraf yang padu. Sajrone pasinaon kapitu iki para siswa bakal nyinaoni bab panulise ukara lan paragraf mawa Akasara Jawa sing ngandhut Murda, swara lan rekan kanthi tema Ngupadi Piwulang Luhur. Piwulang Luhur bisa diwedharake wujud wacan werna-werna, upamane teks layang, tembang, guritan, dongeng, lan sapiturute. Mbabar Wawasan Bab Piwulang Luhur Sajrone Teks Aksara Jawa Kita wis nyinaoni sakehing pranatan lan sakehe perangan panyengkuyung bab kanggo pangrakiting Aksara rasa medhar pangrasa. Mula bisa diandharake yen bakal gampang anggon kita nulis apa wae kang awujud wacan. Kajaba nuduhake anane tata tulis uga sinartan andharan bab jagading kawruh sing gegayutan kalawan ngrembakaning kabudayan. Ing jagading pasrawungan, mesthi ana bab-bab kang kita rasakake lan perlu kita andharake marang sapepadha. Ngandharake sawenehing gagasan lan rasa pangrasa bisa wae awujud basa lesan apa dene basa tulis. Kepriye carane ngesokake gagasan lan rasa pangrasa awujud wacan mawa Jawa pamikir, kuwi, sakabehe saka 140 Sastri Basa / Kelas 10
Aksara Jawa? Bakal kita temokake ing andharan sabanjure. Ing bab iki kajaba ana andharan bab tatarakite nulis Aksara Jawa sing magepokan kalawan panulise aksara Murda, aksara swara lan aksara rekan, uga ana garapan kang bisa digarap kanthi kelompok apa dene garapan kang kudu digarap mandhiri. Sadurunge nyinaoni kanthi omber, semaken pepethan ing dhuwur! 1) Apa para siswa tau nulis cathetan pribadi nganggo Aksara Jawa? 2) Yen durung tau apa ana rasa pengin bisa nulis cathetan pribadi nganggo Aksara Jawa? 3) Yen durung bisa apa kang pengin koktindakake, supaya bisa nulis cathetan pribadi nganggo Aksara Jawa? 4) Apa para siswa bisa methik isine pepethan nganggo tulisan Aksara Jawa ing dhuwur? Pasinaon 1 Modhel Pinilih : Nyinau Pangrakite Aksara Jawa Kaya dene ing pamulangan bab tata panulise Aksara Jawa ing ngarep, sajerone bab iki uga bakal disuguhake teks minangka sarana kanggo nyinaoni tata panulise Aksara Jawa. Amarga panulise Aksara Jawa pancen kaiket ing pranatan utawa wewaton. Ing bab iki pranatan kasebut magepokan karo kepriye tata carane nulis ukara mawa aksara Murda, aksara swara, lan aksara rekan. Mesthi wae nulis ukara, ora ninggalake aksara legena, sandhangan apa dene pasangan sarta pratandha liyane. Garapan 1 : Ngonceki Surasane Piwulang Kanggo ndhudhah piwulang luhur kang tinemu ing wacan, coba wangsulana pitakon- pitakon iki! 1) Apa kang koweruhi bab piwulang luhur? 2) Apa tuladhane piwulang luhur kang koweruhi? 3) Mungguh panemumu apa mupangate piwulang luhur? 4) gatra kasebut kapethik saka pepethan cathetanku dina iki, ing dhuwur. Cathetan Wigati: Pitutur Luhur kang bisa kapethik saka wacan, bisa kanthi melok bisa kanthi sinirat. Tuladhane pitutur luhur kang bisa kapethik saka wacan ndhuwur ing dhuwur yaiku: 1.Ngemban jejibahan kanthi sampurna. 2.Bisa mujudake aspirasine rakyat. 3.Sepi ing pamrih rame ing gawe. Sastri Basa / Kelas 10 141
Tuladha liyane kang ora ana ing wacan yaiku: 1. Ing ngarsa sung tuladha. 2. Ing madya mangung karsa. 3. Tutwuri handayani. 4. Mulat sarira angras wani. 5. Mikul dhuwur mendhem jero. 6. Rawe-rawe rantas malang-malang putung. 7. Ati suci palenggahane Illahi. 8. Nyawijining ati lan pakarti. 9. Wania ing gampang wedi pakewuh sabarang ora kalakon. Suradira jayaningrat lebur dening pangastuti 1. Ing ngarsa sung tuladha. 2. Ing madya mangung karsa. 3. Tutwuri handayani. 4. Mulat sarira angras wani. 5. Mikul dhuwur mendhem jero. 6. Rawe-rawe rantas malang-malang putung. 7. Ati suci palenggahane Illahi. 8. Nyawijining ati lan pakarti. 9. Wania ing gampang wedi pakewuh sabarang ora kalakon. Suradira jayaningrat lebur dening pangastuti Garapan 2 : Njingglengi Teks Mawa Aksara Jawa Teks Aksara Jawa ing ngisor iki setitekna! 142 Sastri Basa / Kelas 10
Sastri Basa / Kelas 10 143
Sarampunge njingglengi wacan ing dhuwur, banjur wangsulana pitakon ing ngisor iki ! 1) Apa para siswa wis tau maca crita wayang kang ditulis mawa Akasara Jawa? 2) Apa para siswa wis tau nulis crita gancaran nganggo Aksara Jawa? 3) Wacan ing dhuwur nyaritakake apa? 4) Wacan ing dhuwur nyaritakake sapa wae? 5) Manut panemumu perangane crita endi sing isih cocog karo kahanan jaman saiki lan endi kang wis ora cocog? 6) Yen para siswa durung bisa nulis crita nganggo Aksara Jawa, apa kang kudu kotindakake? Cathetan Wigati: Tembung bagus, bisa katulis , yen tinemu ing ukara ganep mangkene: Bocah bagus dhasar pinter, pantes disenengi wong akeh. Beda maneh karo tembung Bagus iki, , yen tinemu ing ukara ganep mangkene, 144 Sastri Basa / Kelas 10
Beda maneh karo tembung Bagus iki, , yen tinemu ing ukara ganep mangkene, Bagus Sasongka lair ing Kediri tanggal 13 November 1987. Tembung pana bisa katulis yen tinemu ing ukara genep mangkene, Bagus Sasongka lair ing Kediri tanggal 13 November 1987. Tembung pana bisa katulis yen tinemu ing ukara genep mangkene, Nyuwun pangapunten menawi atur kula mboten ndadosaken panjenengan nujuhpana. Beda karo tembung Pana, yen tinemu ing ukara ganep mangkene, Pana ora sekolah amarga ibune gerah. Angka 6 tumrap Aksara Jawa katulis yen ing ukara ganep mangkene, Sri Lestari putrane Pak Anwar sing nomer 6. Sastri Basa / Kelas 10 145
Beda karo tembung Eli karo Eni, panulise mangkene: Yen tinemu ing ukara ganep mangkene: Eli karo Eni ajar nembang campursari ing sanggar. Lan liya-liyane. Garapan 3 : Pangetrape Aksara Murda, Swara, lan Rekan Sajrone Teks Aksara Jawa Setitekna wacan ing ngisor iki kanthi premati! Sawuse njingglengi teks mau, rampungna garapan katelu kanthi mangsuli pitakon-pitakon ing ngisor iki! 146 Sastri Basa / Kelas 10
1. Tuduhna tembung kang katulis mawa Aksara Murda! 2. Tuduhna tembung kang katulis mawa Aksara Swara! 3. Tuduhna tembung kang katulis mawa Aksara Rekan! 4. Terangna gunane Aksara Murda, Swara lan Rekan! Cathetan Wigati: Aksara Murda Murda tegese sirah. Aksara Murda = aksara sirah utawa aksara gedhe (huruf kapital). Aksara Jawa ( hanacaraka ) kuwi ora duwe aksara gedhe. Kabeh aksarane padha. Supaya ana banjur dianakake kanthi njupuk aksara mahaprana , aksara kang kudu diucapake kanthi ‗abab akeh' (mawa aspiran). Aksara iki anane ing Basa Sansekerta kang aksarane disebut aksara Pallawa, embah buyute Aksara Jawa. Sawise diadaptasi dadi Aksara Jawa , aksara iki ora dadi aksara mahaprana maneh, nanging dadi aksara alphaprana , diucapake kanthi abab kang lumrah bae. Dadi aksara iki ora dianggep aksara anyar, nambahi Aksara Jawa sing cacah 20 kuwi, nanging mung dianggep minangka aksara Murda (Ind. huruf kapital). Aksara Legena Aksara Murda Pasangane .... .... ... .... ..... Sastri Basa / Kelas 10 147
... ...... Cathetan : ( kajaba pa, kabeh pasangan manggon ngisor) Wiwitane aksara Murda mung kanggo pakurmatan wae, tegese mung kanggo nulis asmane wong-wong luhur, jejuluke lan padunungane. Nanging saiki kabeh jeneng becike ditulis nganggo aksara Murda . Sajeneng aksara Murdane siji wae sing manggone ngarep dhewe, yen ora ana ya mburine. Mangkono sateruse. Aksara Murda ora kena dadi sesigeging wanda. Sing kudune katulis nganggo aksara Murda dadi sigeg , aksara mburine wae sing ditulis nganggo aksara Murda, yen mburine wis ora ana , ya ora usah nganggo aksara Murda. Tuladha : No. Latin Jawa Murda 1. Neni 2. Kumala 3. Tarmuji 4. Sutrisna 5. Panut 7. Marjuki 8. Gunawan 148 Sastri Basa / Kelas 10
9. Bimantara 10. Danarhadi AKSARA SWARA a. Aksara swara cacahe ana lima, yaiku : 1. jenenge unine a 2. jenenge unine i 3. jenenge unine u 4. jenenge unine e 5. jenenge unine o b. Gunane aksara swara dienggo nulis tembung-tembung manca kang dicethakake. Tuladha : 1. = Amerika 2. = Ibrahim 3. = ustad c. Aksara swara ora kena dadi pasangan. Manawa dumunung ing samburine wanda sigeg, sesigeging wanda iku kudu dipangku. Sastri Basa / Kelas 10 149
Tuladha : 1. = wulan April 2. = arep umroh d. Aksara swara ora kena ditrapi sandhangan swara, mula ora bener yen ana wong nulis : benere kudu Imam benere kudu Umar benere kudu es e. Saweneh ana kang ngira manawa gunane aksara swara iku kanggo tata prunggu utawa pakurmatan. Pangira mangkono iku ora bener, sebab yen wong nulis lan , ora ateges wong iku ngurmati marang es lan marang Sasi April. Ditulis nganggo aksara swara amarga tetembungan mau dudu asli saka Jawa. f. Tetembungan manca kang ora dicethakake, luwih-luwih tembung manca sing wis rumasuk basa Jawa nganti arang kang sumurup yen iku tembung manca, lumrahe katulis tanpa aksara swara. Tuladhane kaya tembung Sansekerta ―aksara‖, lumrahe mung katulis nanging manawa katulis ya ora luput. Garapan : Tembung-tembung ing ngisor iki tulisen nganggo aksara swara ! gawe eksperimen = 1. lunga menyang Arab = 2. seneng organisasi = 3. bandara Internasional = 4. umroh menyang Mekah = 5. ndeleng Ekstrafaganza = 6. diwenehi ornamen = 7. Bu Umayah = 8. 9. Pak Imam Santosa = 10. menyang Argentina = ... 150 Sastri Basa / Kelas 10
AKSARA REKAN Aksara rekan yaiku aksara kang sengaja direka utawa digawe njangkepi cacahe aksara kang bisa katulis nganggo Aksara Jawa. Gunane aksara rekan kanggo nulis tembung manca kang dicethakake, luwih-luwih tembung kang asal saka basa Arab. Cacahe aksara rekan ana lima dene wujude kaya ing ngisor iki : Kh Dz F Z Gh Tata panulise aksara : 1. Manawa aksara rekan karaketake sandhangan pepet cecake telu dumunung ing sajrone pepet. 2. Dene yen karaketake sandhangan wulu, layar lan cecak, cecake telu dumunung ing sisih kiwane, sandhangan wulu, layar lan cecak. Tuladha : fitri : dwifungsi : firman : 3. Aksara Rekan ora kena dadi pasangan kejaba aksara rekan kang wujude pasangan ... . Mula yen aksara rekan dumunung ing saburine wanda sigeg , sesigeg wanda iku kudu dipangku. Tuladha : zakat fitrah : alam ghaib : C. Ukara-ukara ing ngisor iki tulisen nganggo Aksara Jawa, aja lali aksara rekane ! 1. Zaskia ziarah menyang wali sanga. 2. Khomaini lagi dzikir kanthi khusuk. 3. Ahmad Fatih saben sore adzan ing masjid . 4. Faliyanti lagi andum zakat fitrah. Sastri Basa / Kelas 10 151
5. Khusaeri seneng barang ghoib. 6. Pak Zarkoni arep budhal umroh . 7. Khomarudin golek banyu zam-zam. 8. Fir'aun iku raja kang zolim. 9. Zumaroh iku bocah kang seneng sodakoh. 10. Pak Ghufron dadi imam ing masjidku. Pasinaon 2 5. Khusaeri seneng barang ghoib. 6. Pak Zarkoni arep budhal umroh . 7. Khomarudin golek banyu zam-zam. 8. Fir'aun iku raja kang zolim. 9. Zumaroh iku bocah kang seneng sodakoh. 10. Pak Ghufron dadi imam ing masjidku. Pasinaon 2 Wacan kang katulis mawa Aksara Jawa ing ngisor iki wacanen kang setiti. Sabanjure rembugen karo kancamu sakelompok, menawa ana bab wigati kang bisa kapethik saka wacan kasebut! 152 Sastri Basa / Kelas 10
Jaya Baya, no 51 Agts 2007 Sarampunge njingglengi wacan ing dhuwur, wangsulana pitakon-pitakon lan garapen kabeh pakon ing ngisor iki karo kancamu sakelompok. Garapan 1 : Ngerteni lan Mbabar Teks Aksara Jawa 1. Apa irah-irahane teks wacan ing dhuwur? 2. Tulisen ukara pokoke saben paragraf! 3. Gawea paragraf anyar adhedhasar ide pokok kang wus kotulis! Garapan 2 : Ngrakit Ukara Nganggo Aksara Jawa Ing perangan iki para siswa diajak ajar ngrakit ukara nganggo Aksara Jawa, aja lali sing ngandhut aksara Murda, Swara lan Rekan! 1. Ukara nganggo aksara Murda cacah telu. 2. Ukara nganggo aksara Swara cacah telu. 3. Ukara nganggo aksara Rekan cacah telu. Garapan 3 : Ngrakit Paragraf kang Nyawiji Sarampunge ngrampungake garapan loro ing pasinaon iki, sabanjure ngrakita paragraf nganggo ukara-ukara kang wus korampungake, tindakna karo kancamu sabangku! Sastri Basa / Kelas 10 153
Pasinaon 3 Pakaryan Mandhiri : Mangun Teks Ringkes Nganggo Aksara Jawa Garapan 1 : Ngrakit Ukara Nganggo Aksara Latin Gawea ukara nganggo Aksara Latin cacah lima kang isine magepokan karo piwulang luhur! Garapan 2 : Ngrakit Ukara Nganggo Aksara Jawa. 1) Gawea ukara sing ngandhut aksara Murda cacah 5! 2) Gawea ukara sing ngandhut aksara Swara cacah 5! 3) Gawea ukara sing ngandhut aksara Rekan cacah 5! Garapan 3 : Ngrakit Paragraf Nganggo Aksara Jawa Semaken cuplikan teks ing ngisor iki! Komplikasi diabetes bisa nggremet menyang ngendi-endi, meh kabeh organ awak sing vital bisa diserang, kayata ginjel, liver, limpa lan liyane. Mbaka sethithik organ awak sing penting mau bakal dirusak. Penyakit iki ora mbebayani, tegese ora gelis mati, nanging ora ngrasakake urip kepenak. Mangan kudu ngati-ati, diet, ora sembarang panganan kena dipangan. Kuwi kang njalari urip ora nikmat kaya wong sing sehat. Mula sapa wae sing maune uripe sarwa pas-pasan, mangan saanane, yen saiki duwe bayar cukup lan bisa njajan ing restoran, aja ngumbar napsu mangan. Apamaneh yen dibarengi wegah olahraga, ora akeh aktifitase. ―Mangana nganggo pikiran, aja nganggo ati,‖ mengkono pesene Dr Hendrawan supaya ora kena diabetes. Tegese, yen arep mangan kudu dipikir dhisik, mangan kanggo urip apa urip kanggo mangan. Sebab yen nuruti ati sing ―balas dendam‖, aja getun yen kena diabetes, penyakit sing lagi ngetren jaman saiki. Jaya Baya, no 51-8- 2007 1) Gawea paragraf nganggo Aksara Jawa kang ngandhut aksara Murda, swara lan rekan kang nyawiji (basa Indonesia: padu) ! 2) Tempelna garapanmu ana ing mading sekolah utawa unggahen ing internet! 154 Sastri Basa / Kelas 10
GLADHEN WULANGAN 7 Semaken kanthi titi lan permati cuplikan teks ing ngisor iki. Garapen gladhen sawetara ing ngisor iki, kanthi milih sala siji saka wangsulan kang paling bener! Sastri Basa / Kelas 10 155
1. Wacan ing dhuwur irah-irahane yaiku.... a. Gathotkaca Lair b. Laire Gathotkaca c. Gathotkaca brangta d. Gathotkaca Gugur 156 Sastri Basa / Kelas 10
2. Kacariyos lakune Pandhawa wis teka ing.... a. Kraton Hastina. b. Kraton Wiratha c. Alas Purwa d. Alas Gerotan 3. Pandhawa tumeka ing alas dhangkane ditya. Kang ora kalebu tegese tembung ditya yaiku.... a. raja b. raseksa c. yaksa d. diyu 4. Ditya kang ketemu Pandhawa yaiku... a. Hidhimbi (Arimbi) b. Kala Diyu c. Hidhimba (Arimba) d. Brontosena 5. Hidhimbi (Arimbi) blaka marang Gathotkaca bab niate kakange kang arep merjaya Pandhawa .... a. amarga kasmaran b. amarga wedi c. amarga mesakne d. amarga ora seneng 6. Hidhimba utawa Arimba sumelang atine, amarga adhine suwe ora bali. Tegese tembung walang atine yaiku... a. seneng b. mesakne c. kuwatir d. wedi 7. Gathotkaca gya prang tandhing lumawan Hidhimba (Arimba). Kang nyebabake dumadine perang .... a. amarga mbelani Hidhimbi (Arimbi) b. amarga mbelani sedulure c. amarga mbelani ibune d. mbelani ibu lan sedulure 8. Tegese ukara kasebut yaiku.... a. Wong kudu wedi getih. b. Wong kang wedi perang c. Ora perlu wedi karo getih. Sastri Basa / Kelas 10 157
d. Wong kang wedi kangelan. 9. Tegese ukara ing dhuwur yaiku.... a. Supaya kabeh ngati-ati. b. Supaya kabeh sembrana c. Supaya kabeh prayitna lan ngati-ati d. sing ngati-ati slamet, sing sembrana cilaka 10. Tembung kang kagaris ngisor ing ukara kasebut tegese yaiku.... a. kalah b. lunga c. mati d. menang 11. Arimbi malehake pangrasane marang Dewi Kunthi .... a. supaya dingapura b. supaya dirabekake c. supaya disenengi d. supaya dibelani 12. Bima gelem dikramakake karo Hidhimbi (Arimbi) .... a. amarga tresna b. amarga wedi karo Hidhimba c. bekti marang ibune d. amarga wedi karo ibune 13. Tegese tembung kang kagaris ngisor ing ukara kasebut yaiku.... a. katutan putra b. kagungan putra c. ora duwe putra d. kepengin putra 14. Hidhimbi (Arimbi) lan Werkudara peputra siji asmane yaiku.... a. Gathotkaca b. Brantasena c. Bhimasena d. Antasena 15. Putrane Werkudara lan Hidhimbi lair langsung wujud .... a. wujud yaksa b. bocah bungkus 158 Sastri Basa / Kelas 10
c. bocah bagus d. wujud satriya Sastri Basa / Kelas 10 159