2.2 Menunjukan perilaku jujur, disiplin, tanggung jawab, peduli (gotong royang, kerjasama, toleran, damai), santun, responsive, dan proaktif dalam menggunakan bahasa Jawa melalui teks novel. 69 LAMPIRAN Tabel 6.1 Menceritakan Isi Petikan Novel Berbahasa Jawa Kompetensi Dasar Materi Pokok Pembelajaran Penilaian 3.2 Memahami isi petikan teks novel berbahasa Jawa. Petikan Novel 1.Unsur Pembangun 1.2 Menerima, mensyukuri, menghayati, dan mengamalkan anugerah Tuhan berupa bahasa Jawa dalam bentuk teks novel. Mengamati Membaca petikan teks novel Menanya 1.Mempertanyakan unsur-unsur pembangun novel yang terdapat pada petikan teks novel 2.Membuat pertanyaan yang berhubungan dengan novel Mengumpulkan Informasi 1.Menemukan nilai-nilai yang terkandung di dalam petikan teks novel 2.Menemukan unsur pembangun novel yang terdapat pada petikan teks novel. Mengasosiasi 1.Mengevalusi relevansi pitutur luhur yang Tugas: 1.Para siswa diminta berdikusi untuk memahami unsur-unsur pembangun novel 2.Secara individual peserta didik diminta menginterprestasi isi petikan novel secara lisan maupun tulisan Observasi: mengamati, perilaku mulia, percaya diri, tanggung jawab, dan santun dalam
70 2.Nilai yang Terkandung 3.Relevansi pitutur luhur 4.Cara menginterprestasi isi, 5.Cara menanggapi terdapat pada petikan teks novel 2.Menganalisis unsur-unsur pembangun 3.Menginterprestasi isi novel yang terdapat pada petikan teks novel Mengkomunikasikan 1.Menceritakan kembali isi petikan teks novel dengan menggunakan ragam bahasa sesuai konteks dan norma 2.Menanggapi penceritaan kembali isi petikan teks novel dengan menggunakan ragam bahasa sesuai konteks dan norma menggunakan bahasa Jawa melalui petikan teks novel Praktik: menceritakan kembali isi petikan teks novel Tes Tertulis
71 SINOPSIS Novel Jawa Aku Wong Kafir nyritakake kauripane kaluwarga Pak Nguditomo, kaluwarga cilik kang manggon ana ing sawijining desa. Kaluwarga kang kagolong wong ora duwe, mlarat, lan sarwa pas-pasan. Omahe mung satanceb, temboke isih saka gedheg, lan lemahe wae isih duweke perhutani. Ing kaluwarga kuwi ana Pak Nguditomo lan Satidarmi, bojone. Karone mau duweni anak jenenge Sumirah. Senajan kaluwargane pas-pasan ananging kabeh padha sregep lan trengginas anggone makaryo. Pak Nguditomo melu ngrawat alas duweke perhutani, anadene Satidarmi tandur turut kebon. Sumirah, anak wadon siji-sijine mung lulusan SD lan ora nglanjutne sekolah amarga prekara ragad. Dheweke saben dinane ngewangi ibuke, turut alas ngarit suket lan nggolek kayu rencek kanggo adang ing omah. Beda karo masarakat umume kang agamane Islam, kaluwarga Pak Nguditomo iki nganut kapitayan kebatinan yaiku Penghayat Kepercayaan terhadap Tuhan Yang Maha Esa. Kapitayan kang isih kenthel kaliyan kabudayan lan pitutur leluhur. Kapitayan kang beda karo masarakat iki nuwuhake prekara kang maneka warna ing kaluwarga Pak Nguditomo, mbuh kuwi ing penggawean, bebrayan utawa nalikane ameh nggawe KTP. Crita iki diwiwiti saka Sumirah nyambut gawe ing omahe Pak Kaji Musalim. Amarga kepengin mbiyantu wong tuwane lan kepengin nglumpukne dhuwit, Sumirah nyoba nyambut gawe, dheweke dadi rewang ing kono. Ing kono ana Pak Kaji Musalim, Bu Kaji, lan putra ragile kang lagi wae bali saka pondhok pesantren, Nurahmad. Ing kono Sumirah bungah atine, saben dinane nalika arep bali dheweke kerep digawani oleh-oleh utawa sandhangan karo Pak Kaji lan Bu Kaji. Sampek ing sawijining dina dheweke ngerti kelakuan alane Nurahmad lan ameh ngandhakake ing Pak Kaji Musalim. Weruh ngono mau, Nurahmad genti nuduh Sumirah sing ora-ora lan seneng njupuk barange Bu Kaji. Pak Kaji bingung amarga pasulayan antarane putrane karo Sumirah, jan-jane dheweke ya ngerti nek sing kliru kuwi putrane tapi dheweke meneng wae. Akire Sumirah wis ora gelem kerja ing omahe Pak Kaji maneh. Kabar ngono mau cepet sumebar ing desa. Dhasar bocah nakal, Nurahmad nglumpukake kanca-kancane supaya nyebarake pitnah
72 menawa Sumirah kuwi lakune ala lan gawe wirange kaluwarga. Ora mung kuwi, Sumirah uga dielek-elek saenggon-enggon lan dilokne kafir amarga dudu wong Islam. Weruh ngono mau, Pak Nguditomo mung prihatin marang kahanan sing dialami anake wadon, lagi wae gelem kerja malah ana kedadeyan kang ora ngepenakake. Sawijining dina, Pak Lik Samin mertamu ing omahe Pak Nguditomo. Pak Nguditomo nyritakake apa kang dialami anake wadon. Panemu saka Pak Lik Samin, Sumirah dikongkon kerja wae ana ing kutha supayane duwe pengalaman lan ngedhohi swara-swara miring saka masarakat. Kutha sing dimaksud yaiku Surabaya, mengko Sumirah bisa njujug ing omahe Darwati, anake Pak Lik Samin sing mbarep. Akire Sumirah gelem lan mangkat menyang Surabaya. Ing Surabaya, dheweke dadi pelayan toko duweke juragan Ong Bie, saudagar Cina. Ing kono dheweke ora dhewe, ana kanca-kanca liyane. Sawetara wektu, kanca-kancane padha metu saka penggawean alasane ora krasan amarga Ong Bie pancen moncer pelite. Kamangka miturut Sumirah, Ong Bie kuwi apikan lan gajine dianggep wis akeh. Suwe menyang suwe, Sumirah dadi pelayan toko paling suwe ing kono lan kagolong sregep. Sawijining dina, Sumirah crita ing Ong Bie menawa dheweke kuwi wong kafir, dudu wong Islam. Ong Bie ya ngono, crita ing Sumirah menawa wonge ya dudu wong Islam. Dhasare pelit lan pengin minteri, Ong Bie kandha menawa Sumirah wis kaanggep kaluwarga dhewe, mulane merga wis kaya kaluwarga dhewe aja sumelang menawa gajine durung diwenehi. Dhasar bocah bodho, krungu ngono mau Sumirah malah bombong atine amarga diakoni dadi kaluwargane wong sugih. Sampek 4 wulan gajine Sumirah ora diwehi alaesane kanggo tombok toko. Ing sawijining wektu, Sumirah nyritakake kahanan ngono mau marang Darwanti. Darwanti banjur ngandhani Sumirah menawa wonge diapusi juragane, tegese Sumirah kuwi kerja ora diwehi bayaran. Akire Sumirah sadhar lan nagih gajine banjur pamitan marang juragane sing pelit mau. Cekak crita Sumirah banjur kerja ing Pasuruhan. Dheweke kerja ana ing omahe Bu Fanety. Bu Fanety iku wong kang apikan lan semanak banget. Ing kono, Sumirah gaweane umbah-umbah, reresik, ngrewangi olah-olah, lan sapiturute. Dheweke seneng anggone kerja ing kono, amarga bayarane luwih gedhe tinimbang
73 kerja ing toko lan ngrasa diwongake. Sampek ing sawijining dina, dheweke dikongkon ngancani Bu Fanety ing pangajian. Dheweke banjur crita menawa wonge dudu wong Islam, wonge nganut kapitayan kebatinan. Krungu mangkono kuwi, Bu Fanety kaget lan kuciwa amarga rewange bakno dudu wong Islam. Wonge ora seneng karo wong saliyane Islam. Akire, Sumirah dikongkon metu lan ora kerja maneh ing kono. Suwe menyang suwe Sumirah wis samsaya gedhe, wis wayahe nggawe KTP. Sumirah lunga menyang kantor desa saperlu ngurus KTP kuwi. Sumirah ngisi isian kanthi gancar. Sampek tekan kolom agama, dheweke bingung ameh nulis agama apa, nuli Sumirah takon ing Pak Kades. Pak Kades duweni panemu menawa ditulis Islam wae supayane ora ribet mengkone. Sumirah emoh banjur pamitan mulih lan nyritakake kedadean ngono mau marang wong tuwane. Ora kanyana, jebul ing KTP wong tuwane bagean kolom agama katulis Islam kamangka kaluwargane kaluwarga penghayat, kapitayan batin. Pancen apa-apa bakal luwih lancar menawa katulis agama Islam. Sumirah banjur dikongkon wong tuwane ditulis Islam wae senajan kita duwe kapitayan dhewe. Akire Sumirah nglakoni apa kang dadi panemu wong tuwane kanthi sarat menawa dheweke wis luwih dewasa, kelakon omah-omah, dheweke lan kaluwargane bakal ngganti kolom agama mau dadi Penghayat Kepercayaan terhadap Tuhan Yang Maha Esa. Sumirah lan kaluwargane teteg kapitayan mau nganti tuwa.
14. ny- nyacat Sapa sing seneng nyacat keyakinane liyan padha nuduhake boroke kang digondheli. 16. ny- nyumbang Dadi wong kafir kaya aku ora iki ora oleh nyumbang kewan kanggo kurban? 8. ny- nyimpen Alon-alon banjur bali ing warung karo nyimpen sewu pengangen. 3. ny- nyeleh Tembunge Sumirah karo nduduhake papan anggone nyeleh kembang kluwih 11. ny- nyruput Banjur nyandhak cingkir nyruput kopine. 19. ny- nyuwun Nyuwun panemu marang para tokoh agama 2. ny- nyuntak Banjur Sumirah arep menyang ngendi anggone kepengin nyuntak isi atine. 18. ny- nyitak Apa ora ana perguruan tinggi sing nyitak guru penghayat ya? 1. ny- nyulek Wong-wong kae kaya padha nyulek mripate 7. ny- nyicil Mangka bayar kang ditampa salawase iki mung dikirimake wong tuwane kanggo nyicil utang. 6. ny- nyawang Nanging, menawa aku nyawang ing dalan-dalan kae, 15. ny- nyenggol Pancen jenenge urip ora bisa dhewekan, dadi kudu bisa nyenggol lan ngrepoti liyane. 13. ny- nyuwek Ing ngarepe dikape becik bareng mburine kaya nyuwek tapih. 9. ny- nyangking Sumirah teka nyangking kendhi lan gelas. 10. ny- nyandhak Banjur nyandhak cingkir nyruput kopine. 17. ny- nyangga Niyate supaya ora ngilang-ilangake marang lemah kang wis nyangga marang lelakone urip salawase iki. 4. ny- nyolot Sakala nyolot saka lungguhe banjur mlayu. 12. ny- nyedhak Saiba wirange Pangestu nalika wong-wong padha nyedhak niyat aweh pitulungan. 5. ny- nylimur Kanggo nylimur rasa kangene, banjur nonton tivi ing ruwangan tengah. 74 DHATA ATER-ATER PANGRIMBAG TEMBUNG KRIYA SAJRONING NOVEL JAWA AKU WONG KAFIR ANGGITAN TULUS SETIYADI a. Ater-ater N- Tabel 6.2 Dhata Ater-Ater N- Tembung Kriya No. Jinis Dhata Pethilan
31. m- milih Pancen kudu milih ing antarane bojo lan rasa kamanungsan. 38. ng- ngroyok Lemute kok padha ngroyok. 40. ng- ngumbar Pitakone Pangestu sangarep omahe Pak Nguditomo karo ngumbar eseme. 36. ng- nggayuh Karepe nggayuh panguripan ora bedane kaya kanca-kancane. 37. ng- nggawa Sawetara Musjati mung ngetutake saka mburi karo nggawa kendhi lan tela godhog. 27. m- mbalang Saiba kagete Sumirah nalika ana wong sing mbalang saka mburi. 34. m- mboyong Pangestu sing ora sabaran anggone arep mboyong sekar mustikajati. 28. m- mapan Pitung taun mapan ing pinggir alas, 22. m- mbuwang Bisane mung pasrah lan netesake luh kanggo mbuwang rasa sumpege. 32. m- mbendung Sumirah mung mbendung marang pangangen-angene kang gedhe. 30. m- mbelih Cukup mbelih pitik jago siji, 42. ng- nganggu Awit jebul sing nganggu gawe mau ora liya Pangestu. 39. ng- ngusir Aku mau golek oler mbokmenawa bisa kanggo ngusir jengklong. 26. m- mlaku Hhahhh... dipikir karo mlaku. 43. ng- ngiyub Ora bedane gubug sing mung bisa kanggo ngiyub lan turu wae. 75 20. ny- nyrempet Ana pawongan loro kang nyrempet saka mburi, 41. ng- ngarit Niyate saka omah ngarit suket 33. m- mbabar Menawa mung sakarepmu dhewe apa bakal mbabar wirang maneh. 25. m- macul Sesuk esuk kudu ngrampungake anggonku macul. 35. m- meling Aku meling Mbok, menawa dadi manten njaluk dicengkok lan gelung kondhe. 23. m- mangan Tekan omahe Sumirah, kapeneran lagi padha mangan. 24. m- manggon Menawa omahe kobong kowe arep manggon ing ngendi? 21. m- mikir Menawa ora kuwat mikir kahanan, 29. m- malik Menawa generasine wis padha malik kiblate?
47. ng- nggodhag Semangat kanthi eklas kanggo nggodhag gegayuhan. 62. ng- nglinting Pak Nguditomo sing weruh ulate bojo lan anake wadon mung meneng wae karo nglinting udud. 53. ng- ngrusak Malah wong-wongmu kuwi sing perlu dicubriyani, awit arep ngrusak dhasare negara. 68. ng- ngimpi Hahhahaa... ngimpi piye Dhik. 60. ng- nggandheng Karo nggandheng tangane Hayu. 52. ng- nguyuh Nalika dicritani, saiba ngguyu kapingkel-pingkel nganti nguyuh ngenggon. 56. ng- ngundhuh Dhasar katon seger lan isih lagi olehe ngundhuh. 59. ng- ngajak Kok ngajak aku tekan kene? 57. ng- nginguk Nanging becike kudu bisa noleh lan nginguk marang benere liyan. 76 44. ng- ngisis Lincak dawa sajak ngrengani lan kanggo ngisis nalika hawane sumuk. 54. ng- ngucap Aja mung waton ngucap tanpa nganggo rasa kang bener. 51. ng- ngguyu Nalika dicritani, saiba ngguyu kapingkel-pingkel 58. ng- ngobong Langit meneri candhiala katon semburat abang kaya arep ngobong jagad. 55. ng- ngrogoh Banjur ngrogoh sak clana. 49. ng- nggeret Nurahmad sajak kaweden banjur nggeret Sumirah 66. ng- ngrembug Dakkira wis ana sosialisasi ing pakumpulan penghayat kang ngrembug prekara iki. 67. ng- ngambung Wis kana ngambung bokonge sapi. 50. ng- ngelus Unjal ambegan banjur karo ngelus dhadhane. 45. ng- ngajak Eman ora ana sing ngajak. 65. ng- ngurus Mangkeh bapak kula kersane sing ngurus. 46. ng- ngongkon Sumirah banjur kelingan marang kandhane Pangestu sing ngongkon nyambut gawe. 61. ng- ngedoh Apa kudu ngedoh saka Sumirah, 48. ng- ngintun Nembe ngintun bapakipun dhateng sabin. 64. ng- ngomong Menawa ngomong banjur empuk banget. 63. ng- nggodha Sawetara jengklong nggodha sing padha lelungguhan.
74. n- nusul Padatan Pangestu nusul lan aweh pambiyantu. 70. n- nurut Wanita lugu, anake wong pinggir alas isine mung nurut 84. n- nandur Eseme kang manis sajak nandur bibite rasa. 71. n- nampa Saben-saben malem Jemuah lan Selasa Kliwon padha sowan ing padhepokan kanggo nampa wejangan saka gurune. 85. n- nunggu Sumirah nganti lali karo Pangestu sing wis nunggu ing desa. 80. n- numpak Kula numpak angkota mawon. 72. n- nekad Ewasemana Sumirah isih nekad 81. n- njegot Sumirah isih njegot wae ana ing kamar. 88. n- nangis Swarane Mbok Satidarmi karo nangis. b. Ater-ater di-/dipun- Tabel 6.3 Dhata Ater-Ater di-/dipun- Tembung Kriya No. Dhata Pethilan 78. n- ndhodhok Pak Nguditomo nalika weruh anake wadon ndhodhok karo ngukuri sirahe. 87. n- noleh Nanging becike kudu bisa noleh lan nginguk marang benere liyan. 76. n- nabok Sumirah karo nabok bokonge Pangestu. 77 69. ng- ngangkat Semangate kanggo ngangkat marang piwulange leluhur kaya wis murub. 83. n- njaluk Ora banjur rumangsa bener lan njaluk menange dhewe. 89. diterak Wewaler diterak, Gusti mung kanggo gaman. 82. n- nonton Banjur nonton tivi ing ruwangan tengah. 75. n- njupuk Malah diarani kafir, seneng njupuk barange bu kaji. 77. n- nempil Pikire karo celeng-celeng sapa ngerti bisa nempil lemahe tangga ora ketang sacuwil. 73. n- ndudut Sajak ndudut atine Sumirah. 79. n- njaga Banjur kakuwatan ngendi sing arep kanggo njaga ajine keyakinan. 86. n- nrabas Tekan Palur sepedha motor langsung bablas nrabas liwat Tawangmangu lan Sarangan.
101. dijupuk Mas, tulung kayuku sing ana kana mau dijupuk. 109. dipinjung Sawise diujubake banjur dipinjung karo godhong gedhang. 103. digegem Watu oleh menehi Pangestu digegem kenceng banget supaya ora ucul. 105. didol Banjur didol lan diiderake turut desa-ngadesa. 114. digawe Manungsa jare digawe saka lemah. 112. ditinggal Jenenge wong bebrayan umpama ora arep ngetutake lakune kemajuan mesthi ditinggal tangga-tanggane. 104. diwales Diwales karo esemmu ora apa-apa. 113. ditambah Sapa sing gedhe sukure bakal ditambah rejekine. 111. disuguh Para tamune disuguh dhahar lan inuman 97. diambung Lha durung diambung wae isin, 94. diuja Malah mung diuja. 91. diseret Sikile kaya diseret awit rasane abot 93. diwulang Bocah ora diwulang sing becik, 99. diperes Jantunge gemeter nganti kringete kaya diperes. 106. ditampa Saiki ditampa wae ta apa anane. 115. dibanting Awake dibanting ing amben karo luhe tumetes. 96. diutus Sowanku mrene mau diutus Pak Kyai Subud 102. diganggu Kanjeng Sulaiman, aku putumu aja nganti diganggu jim setan brakasakan. 110. dikrayah Tekan omah padha dikrayah sakeluwarga, 107. dipikir Ora usah dipikir nemen-nemen. 100. digondhol Kowe tega menawa aku mati digondhol dhemit? 95. dipepe Tembunge Sumirah karo nuduhake papan anggone nyeleh kembang kluwih sing wis dipepe. 92. diangkat Gampang diangkat dadi pegawai. 108. diundang Coba pikiren menawa kowe diundang kenduri nggone tangga teparo, 98. diajak Tinimbang urip dhewe ora ana sing diajak tetimbangan. 78 90. ditrima Nadyan isine mung sendika dhawuh, nanging isih ana sithik ing pikire kang ora bisa ditrima. 116. disawang Kahanan ngono kuwi mesthi gawe bingunge sing disawang.
139. diumbar Kabeh awit kapeksa, tinimbang diumbar wae. 126. dicekel Mangka miturut pathokan kang dicekel manungsa kuwi anggone mbudidaya awit nuruti gegayuhan utama kanthi tujuan uripe ayem tentrem. 132. disangga Pikire pancen jenenge kaluwarga ana kurang lan luwihe disangga bareng. 129. dikongkon Banjur Sumirah dikongkon kerja melu juragan Ong Bie. 125. disembah Ora malah disembah, nanging kanggo tameng nutupi alane. 127. dirakit Thukul rasa sumelang menawa katresnan sing wis dirakit kuwi nganti wudhar tundhone dadi buyar. 136. dibungkus Sawise salaman banjur nyaut oleh-oleh sing wis dibungkus ana ing ndhuwur meja. 131. dianggep Batine mongkog awit dianggep kaya mandor. 120. digedhor Nadyan kamar kuwi bola-bali digedhor, 134. dikirim Padatan kowe titip dhuwit kanggo dikirim marang wong tuwamu sing ana desa. 138. diwucal Wiwit alit kula sampun diwucal piwulange nenek moyang. 122. diwejang Saben dina wus diwejang ing pondhok. 119. dibukak Alon-alon lawang pager dibukak karo ngelapi luhe. 124. dituduh Lara atiku Mas dituduh sing ora-ora. 121. didheseg Nanging, nadyan didheseg ora gelem ngaku. 141. ditandhing Mangka ing kutha kamar sing enggoni wae luwih apik lan adoh banget menawa ditandhing karo omahe. 133. didhaku Awit wis didhaku kaluwargane juragan. 130. dibombong Menawa dibombong malah gawe mongkoge ati. 118. dikunci Banjur lawange dibanting lan dikunci saka njero. 137. dipercaya Sumirah dipercaya tunggu omah. 79 117. digeret Langsung wae tangane Nurahmad digeret lan dilungguhake ing kursi ruwang tamu. 128. dijujug Ing Surabaya sing dijujug anake Lik Samin 142. dibuwang Gurih lho Pak, eman menawa dibuwang. 140. diumbah Menawa anakmu isih cilik wis diumbah pikirane, 135. digawa Tegese sandhangane digawa kabeh. 123. diceluk Bareng tekan omah Nurahmad diceluk lan diajak ngomong alon-alon.
157. dibendhung Turut dalan luhe Pangestu wis ora bisa dibendhung. 146. diuber Nanging, kabeh bali marang butuh kang kudu diuber. 168. dicathet Dicathet aja nganti lali. 153. diombe Awit rumangsa penasaran banjur nyoba nyandhak kendhi lan diombe maneh. 167. diules Gantingan diules isi sega wungkus godhong jati, 144. digugu Sing kaya mangkono kuwi aja ditiru lan aja digugu. 150. digapyuk Sumirah banjur digapyuk lan ditangisi 147. dibangun Ngapa Mas Mesjid kuwi kok dibangun cedhak karaton? 163. dipunpetang Mangga sami-sami dipunpetang wekdal ingkang sae kangge netepi anggenipun kagungan kersa, 152. dicoba Dicoba wae ta Mas, supaya ngerti rasane kepiye. 154. didakwa Karomaneh wong kafir kuwi mbesoke wis didakwa mlebu neraka jahanam lho, 166. dipikir Banjur apa kang kudu dipikir? 159. diawe Bareng weruh ana bocah lanang metu saka omah banjur diawe. 162. dinyana Pancen lelakon manungsa ora bisa dinyana. 158. dikalar Kendharaane nubruk wedhus sing dikalar ing pinggire dalan sawah. 160. diseleh Karo pandudinge Pangestu diseleh lambe sasmita supaya ora rame. 80 143. ditiru Sing kaya mangkono kuwi aja ditiru lan aja digugu. 156. dikenal Dene sing ana omah mung bocah lanang kang durung dikenal dening Pangestu. 161. digadhang Calon sarjana sing digadhang bisa dadi sisihane malah mlayu. 155. dituju Eman nalika tekan papan kang dituju Sumirah lan kaluwargane ora ana. 148. digandheng Malah sing diparani digandheng liya. 145. dirembug Kabeh wis dipikir lan dirembug bareng wong tuwane uga ora lali Pangestu. 149. dipilih Awit saka kuwi menawa slametan lan liya-liyane dipilih gedhang raja. 165. dicengkok Menawa dadi manten njaluk dicengkok lan gelung 164. dipuntampi Hmmm, awit lamaran menika sampun dipuntampi. 151. diglogok Becike diglogok Mas,
174. disuntak Kabeh niyate disuntak supaya atine kawigaten. 192. daktuntun Pokoke daktuntun, supaya mbesok ora getun. 184. dakjaluk Lha kaya ngono sing dakjaluk. 185. dakpikir Yahhh.... Kuwi sing dakpikir. 171. disawang Bola-bali mung disawang sadurunge ninggalake papan kono. 182. dakmelu Mengko wae menawa ana sing longgar bapak dakmelu. 178. dakgawa Iki jimat sing dakgawa saben dina. 186. dakanggep Nur, kowe kuwi wis dakanggep putuku dhewe, 187. dakmetu Arep terus mbelani wong kafir utawa aku dakmetu saka pondhok pesantren. 175. dipaku Awake kaya dipaku lan ora bisa obah. 177. dakdolan Liya dina aku dakdolan mrene. 181. dakkandha Nanging, aku dakkandha bapak simbok ya? 81 169. dirukti Umpama ora age dirukti banjur kayangapa kahanane. 188. dakwalik Saiki umpama dakwalik grembyang piye? 176. dirawat Sateruse mung dirawat ing omah c. Ater-ater tak-/dak- Tabel 6.4 Dhata Ater-Ater dak- Tembung Kriya No. Dhata Pethilan 183. dakkerja Menawa ngono aku dakkerja wae. 189. dakbungkus Sum, kae oleh-oleh sing dakkandhakake mau wis dakbungkus ana ing meja. 190. daksawang Daksawang pirang-pirang dina kok kerep ngalamun, 191. dakajak Umpama pisan-pisan dakajak ing pangajian, 170. dibongkar Omah sing wis dipanggoni pirang-pirang taun ing wewengkon Perhutani dibongkar. 179. dakjupuk Saiki dakjupuk kayumu ya. 180. daktakon Mengko daktakon simbok ya? 172. dibonceng Alon-alon dibonceng Pangestu 173. dijaga Awit nalika isih ana Pak Nguditomo alas bisa dijaga kanthi becik.
210. kalimput Nanging, saiki atiku lagi kalimput ing pepeteng. 198. kokjaluk Lha dhuwite sabageyan wis kokjaluk lan kanggo sangumu mau. 206. kagodha Mengko menawa Dhik Sum nganti kagodha priya liya, 207. kadudut Sum, malah kadudut atiku kepengin nganakake panaliten ing desamu. 199. kokgawa Apa sandhanganmu kokgawa kabeh? 209. kanyoyok Hayu semu kanyonyok atine. 194. daksuwun Hmm... daksuwun Mas, mesakaken kula. 211. katulis KTP-ku lan simbokmu uga katulis Islam. 205. kasirep Sajak kasirep marang lakune wengi. 82 193. dakbalik Dakbalik karo kowe wae. 197. kokbuwang Watu iki aja nganti kokbuwang supaya kowe slamet. 201. kokdol Lha arep kokdol apa piye? e. Ater-ater ka- Tabel 6.6 Dhata Ater-Ater ka- Tembung Kriya No. Dhata Pethilan 204. kablinger Wong kuwi menawa kabacut panjangka ora bedane wong-wong pinter sing kablinger. 196. daktinggal Mengko daktinggal lunga maneh, kapok. d. Ater-ater kok- Tabel 6.5 Dhata Ater-Ater kok- Tembung Kriya No. Dhata Pethilan 212. kairing Layon dibudhalake menyang sarehan kairing rasa sedhih lan tetese luh. 208. kabendhung Tanpa bisa kabendhung luhe banjur tumetes. 195. dakmatur Hmm.. Sum aku dakmatur apa anane ya. 203. katerak Kabeh katerak ing jaman 200. kokanggep Aku kokanggep apa? 202. kapilut Nadyan kafir ora gampang kapilut marang budaya luwar.
220. Mersudi Jamane wis beda apa ana wong sing gelem mersudi marang apa sing bapak ngandikaake mau? 218. kecanthol Bejane wedhuse ora apa-apa mung clanane suwek awit kecanthol pedhal. 214. kaseret Banjur Sumirah gulung koming kaseret kendharaane. f. Ater-ater ke- Tabel 6.7 Dhata Ater-Ater ke- Tembung Kriya No. Dhata Pethilan 221. Mergawe Lha Sum, kowe kok ora mergawe, lara utawa lagi ngapa? 215. ketemu Umpama ketemu sing luwih kejem banjur kepiye? 83 213. kagawa Awit kagawa niyate kang tulus lan gedhe, 217. kepanggih Menapa kepareng kepanggih kalih ibu. 219. kepengin Apa kepengin dadi juragan? g. Ater-ater mer- Tabel 6.8 Dhata Ater-Ater mer- Tembung Kriya No. Dhata Pethilan 216. kesandhung Sikile kesandhung watu
5. Wong urip kuwi kudu bisa sadhar Sum, ujare Pak Nguditomo. Tegese kudu bekti marang Hyang Suksma Kawekas, Suksma Sejati, lan Roh Suci. 3. Sing sabar ya Dhik Sum, kabeh dipasrahake marang Gusti Kang Maha Murah lan Welas Asih, 84 DHATA PIWULANG BUDI PAKARTI SAJRONING NOVEL JAWA AKU WONG KAFIR ANGGITAN TULUS SETIYADI Tabel 6.9 Dhata Piwulang Budi Pakarti Piwulang No. Dhata 13. Ewasaemana ora nampik menawa ana budaya liya kang mlebu waton isih jumbuh karo kapribadene bangsa. Religius 1. Awit wektu kuwi lumaku kanthi ajeg. Dene sing duwe wektu ora liya Gusti. Mangka Gusti kuwi gaib. 2. Gusti kang duweni sipat welas asih. Gusti kang nresnani marang kawulane. 8. Satemene Mbak Sum kuwi sopan, becik, jujur, lan nduweni sikap utama lho. 4. Wis ora usah, mengko kabeh bakal nampa paukuman saka sing Kuwasa. Wong nandur bakal ngundhuh. Gusti kuwi ora sare. 12. Hahhh... perkara ngono wae kok dadi rame. Umpama Sumirah wong kafir wis dadi pilihane. 9. Saiki bisa ngrasaake ta? Saka wewatekan kang ora jujur batine ora tentrem. Toleransi 10. Nur, kowe kuwi wis dakanggep putuku dhewe, ujare Kyai Subud. Sumirah ngono pancen saka kaluwarga penghayat kepercayaan. 14. Ya diisi jumbuh karo keyakinanmu wae. Presiden Jokowi uga Mendagri wis menehi palilah. Peraturane wis digawe. Disiplin 15. Dhasar bocah lugu, menawa dibombong malah gawe mongkoge ati. Tandang gawene tambah sregep lan gawe senenge Ong Bie. 11. Kabeh keyakinan kuwi ora luput waton bisa nggawa marang umate tumuju dalan kautaman. 16. Semangat makantar-kantar anggone padha merjuwangake kekarepan. 6. Saiki sing sabar lan eklasna bapakmu. Pancen garise Gusti mung tekan semana. Jujur 7. Saiba bingunge nalika karyawan anyar padha takon bayar sing ditampa. Sumirah mangsuli apa anane, banjur kabeh manceb kaya ora trima.
Kreatif 18. Ayo gawe sekolah penghayat Mas. Hahhahaa... ngimpi piye Dhik. 23. Bener Mas, menawa ora kaya awake dhewe banjur sapa maneh? Rasa kepengin ngerti 24. Kala-kala ana niyat kepengin metu saka desa golek pengalaman. 31. Dakkira menawa ngono, manungsa kuwi ora ana sing padha crah prekara sepele. Peduli alam 32. Akeh kang padha trenyuh, awit nalika isih ana Pak Nguditomo alas bisa dijaga kanthi becik. Peduli sosial 33. Bejane Kyai Subud teka lan menehi dalan tengah. Tanggel- Jawab 34. Asile kerja mung kanggo ngopeni anak uga mbiyantu adhi-adhine sing isih durung kaluwarga. 25. Nanging, niyate sing kepengin ngudi kawruh tetep direwangi betah. Semangat bangsa 26. Bu, elinga ana tetembungan bumi dipijak di situ langit dijunjung. Cinta tanah air 27. Negara kuwi duwe aturan kanggo ngayomi masarakat. Wis ngerti durung? Ngregani prestasi 28. becik kuwi Sum. Bapak seneng krungu niyatmu. Komuni- katif 29. Kula sampun kalangkung bingah ing manah, saged pepanggihan kaliyan panjenengan sakaluwarga. Cinta damai 30. Kaping pindhone ngedohi swara-swara miring saka masarakat. 85 Kerja mempeng 17. Nalika gugat menyang dinas pendhidhikan perkara njaluk guru agama penghayat ing sekolahan ora nuwuhake asil. Sumirah terus berjuwang nganti nekani kantor DPRD. 20. Dhasare wis kaluwarga, pikire ora ketang numpang bisa urip mandhiri. Demokratis 21. Agama minangka bageyan sing thukul ing nuswantara wajib diayomi. 22. Bisane mung melu-melu kancane sing padha berjuwang nglestareake kabudayan lan keyakinan para leluhur. Mandhiri 19. Lha menawa ngono terus, apa kowe bakal nduwe celengan. Tegese ora bisa mandhiri.
5. Miturut Bapak, menapa novel Jawa Aku Wong Kafir anggitan Tulus Setiyadi saged narik kawigaten murid? Sajroning novel iki nyritakake kauripan padinan lan basane gampang dingerteni. Bapak yakin menawa novel Aku Wong Kafir bisa narik kawigaten murid. 3. Kados pundi pamanggih Bapak babagan novel Jawa Aku Wong Kafir anggitan Tulus Setiyadi menika? Novel Jawa Aku Wong Kafir anggitan Tulus Setiyadi iki cocog kaliyan padinan. Mas Tulus iki ngripta mesthi adhedhasar kauripan sakiwa tengene. 1. Ing kurikulum basa Jawa 2013 kelas XI wonten KD 3.2 mahami wos novel basa Jawa lan 4.2 nyariosaken wos novel basa Jawa. Menapa Bapak nate nyuwun murid supados maos lan mahami novel? Pernah Mbak, tapi ora sakmurid saknovel amarga novel mligine novel basa Jawa ing perpus mung sithik. Dadi supayane padha Bapak nggunakake novel ing buku teks. 4. Menapa basa ingkang dipunginakaken wonten novel Jawa Aku Wong Kafir anggitan Tulus Setiyadi gampang dipunmangertosi murid? Basa ing novel iki gampang dingerteni. Dadi nalikane akdewe maca novel iki akdewe wis ngerti mergane iki basa padinan. 86 KASIL WAWANPANGANDIKAN Tabel 6.10 Dhata Wawanpangandikan kaliyan Guru Basa Jawa No. Pitakonan Wangsulan 2. Miturut Bapak, kados pundi menawi novel salentunipun novel ingkang wonten buku teks dipunginakaken minangka bahan ajar wonten kelas? Sarujuk banget Mbak, amarga iku mau mupangat dinggo murid, supayane bisa sinau novel abasa Jawa.
7. Menawi murid paham babagan pangrimbag tembung, menapa murid kasebut saged paham lan nyariosaken satunggaling novel? Wis pasti ngono, Mbak. Wis cetha, nalika murid wis paham babagan pangrimbag tembung, murid dadi kelingan. Nalika kelingan, nggampangne murid dinggo nyritake. Yen kita pengin mahami, ngartikne, kita kudu ngerti tembung linggane dhisik. Umpama kita bisa ngonceki, kita bisa ngerti maknane. 87 6. Miturut Bapak, menapa novel menika ngemot pangrimbag tembung, salah satunggaling inggih menika ater-ater pangrimbag tembung kriya? Sajroning karya sastra mesthi ana pangrimbage. Pangrimbag tembung iku jumbuh kaliyan kang disinauni siswa. Nalika maca, nalika guneman, mesthi enek tembung kang ora bisa kita maknai kanthi lugas amarga tembung iku karimbag saka jinis tembung lan wuwuhan kang maneka warna. Nek wong Jawa ngarani "Nek kita ameh ngartikne, kita kudu ngerti dhasare dhisik", tembung linggane. Ing novel Aku Wong Kafir, Bapak nemoni maneka wuwuhan-wuwuwuhan mau satemah murid-murid bisa seneng lan ngerti luwih jero. Ing karya Mas Tulus Aku Wong Kafir, aku nemoni maneka warna wuwuhan-wuwuhan kang ana ing tetembungan mau satemah murid uga bisa seneng lan ngerti struktur saka karya sastra.
9. Kados pundi gegayutan antarane ater-ater pangrimbag tembung kriya saha piwulang wonten novel menika minangka bahan ajar? Murid kuwi kudu ngerti asal usul, salah sijine yaiku asal usul tetembungan. Nalika akdewe wis ngerti dhasare, mangka akdewe bakal ngerti. 2. Piye pamanggihmu babagan novel Jawa Aku Wong Kafir anggitan Tulus Setiyadi iki? Murid 1: apik amarga ing novel Aku Wong Kafir iki ngajarake kita supaya toleransi antarane agama siji lan liyane, duweni prinsip agama, sarta wani negur menawa ana kang salah. Murid 2: apik amarga ana piwulang ing jerone. 88 8. Menapa novel menika ngemot piwulang-piwulang sae ingkang saged mbangun karakter murid? Saben novel iku mesthi ana amanat dhewe-dhewe. Ing novel Aku Wong Kafir iku ngemot akeh piwulang, salah sijine yaiku nuwuhake rasa trengginas supaya dadi wong pinter lan ngregani agama liya. 10. Menapa Bapak sarujuk menawi novel Jawa Aku Wong Kafir anggitan Tulus Setiyadi dipundadosaken minangka bahan ajar basa Jawa ing SMA? Sarujuk banget Mbak, amarga ing novel iki akeh piwulang-piwulang kang bisa dituladha murid lan basane uga gampang dingerteni. Tabel 6.11 Dhata Wawanpangandikan kaliyan Murid Kelas XI No. Pitakonan Wangsulan 1. Apa pasinaon novel basa Jawa ing kelasmu mung nggunakne buku teks nalika pasinaon? Murid 1: Iya, pasinaon ing kelas mung nggunakake buku teks tok. Murid 2: Hoo Mbak, Pak Guru mung nggunake novel ing buku teks. Murid 3: Iya Mbak.
1. Miturut Ibu, kados pundi menawi karya sastra novel Saged Mbak ananging kedah nggatosaken syarat-syaratipun, 3. Miturutmu kepiye basa kang digunakake sajroning novel Jawa Aku Wong Kafir anggitan Tulus Setiyadi iki? Murid 1: basane gampang dingerteni Mbak, mergane ing novel iki nggunakake basa padinan. Murid 2: gampang dingerteni, amarga basane ngoko. Murid 3: basane gampang dingerteni, ora angel. 6. Apa awakmu bisa merkoleh piwulang sawise maca novel iki? Murid 1: iya, salah sijine yaiku isoh ngregani antarane agama siji lan sijine. Murid 2: oleh, tuladhane aja ndelok pawongan saka njabane tok. Murid 3: akeh, tuladhane yaiku teteg anggone duweni agama. 89 Murid 3: apik Mbak. 7. Umpama guru nggunakake novel iki dadi bahan ajar ing kelas, apa awakmu sarujuk? Murid 1: sarujuk, amarga novel iki kagolong gampang dianalisis menawa didadekne tugas. Murid 2: sarujuk, supayane pasinaon ora ngono-ngono wae. Murid 3: sarujuk Mbak. Tabel 6.12 Dhata Wawanpangandikan kaliyan Ahli Linguistik Basa Jawa No. Pitakonan Wangsulan 4. Miturutmu apa novel Aku Wong Kafir iki narik kawigaten diwaca? Murid 1: narik kawigaten amarga sadurunge iki aku durung pernah maca novel babagan agama. Murid 2: narik kawigaten Murid 3: narik kawigaten 5. Apa awakmu isoh mbayangne kedadean ing novel iki? Murid 1: isoh Murid 2: isoh Murid 3: isoh
3. Kados pundi pamanggih Ibu babagan cariyos novel Jawa Aku Wong Kafir anggitanipun Tulus Setiyadi menika? Kangge temanipun boten patiya awrat lan nyariosaken kedadean ing masarakat, kados dene babagan agama. 90 dipundadosaken salah satunggaling bahan ajar wonten sekolah salintunipun novel ingkang wonten ing buku teks? nggatosaken tema-tema novel ingkang jumbuh kaliyan pasinaon, basa ingkang dipunginakaken, lan sapiturute. 5. Miturut Ibu, kados pundi basa ingkang dipunginakaken wonten novel Jawa Aku Wong Kafir anggitanipun Tulus Setiyadi menika? Kangge basanipun kula kinten menika gampang ananging taksih wonten tetembungan ingkang dereng lumrah dipunginakaken. Kanggo sing kulina iki isoh ditampa, ananging menawi durung kulina basa Jawa, ana tetembungan kang kudu ditegesi dhewe. 4. Menapa cariyos novel Jawa Aku Wong Kafir menika jumbuh kalih realita wonten ing masarakat? Jumbuh, amarga pancen ing Jawa menika pancen wonten agama kang abangan. 2. Miturut Ibu, kados pundi novel ingkang cocog dipunginakaken minangka bahan ajar pasinaon basa Jawa wonten SMA? Ya kuwi mau, sing cocog dadi bahan ajar kuwi ora mung saka tema novel, saka basane uga kudu bagus, kudu bisa sing ngajari bocah, murid. 6. Menapa novel Jawa Aku Wong Kafir menika ngamot ater-ater pangrimbag tembung kriya ugi piwulangan budi pakarti? Inggih wonten, amargi pangrimbag tembung kriya menika ingkang paling kathah dipunginakaken ing pacelathon utawi wacana. Tembung kriya kuwi kagolong jinis tembung kang porsine dhuwur. Menawi babagan piwulang
8. Menapa piwulangan budi pakarti ingkang wonten ing novel Jawa Aku Wong Kafir menika saged ndamel karakter murid? Inggih Mbak saged, menawa bocah wis seneng maca novel kuwi otomatis bocah bakal njupuk amanate. 7. Menapa ater-ater pangrimbag tembung kriya ingkang wonten ing novel Aku Wong Kafir menika mupangat tumrap murid, salah satunggaling inggih menika mbiyantu murid anggenipun mahami novel? Dadi pangrimbag kuwi sing rada angel iku menawa dudu jinis tembung kriya tapi dadi kriya, tuladhane saka tembung aran dadi kriya, kuwi murid-murid kudu ngerti prosese, pancen isoh ngewangi. Mahami novel iku asline kabeh ora mung tembung kriya tok, tapi dinggo tembung kriya gurune kudu ngewehi ngelmu luwih jero, kepiye kok bisa dadi tembung kriya lan sapiturute. 91 budi pakarti, saben karya sastra mesthi nggadhahi. 9. Miturut Ibu, menapa novel Jawa Aku Wong Kafir anggitanipun Tulus Setiyadi menika bisa dipunginakaken minangka salah satunggaling bahan ajar pasinaon basa Jawa wonten SMA? Bisa, ananging kanggo novel Jawa Aku Wong Kafir iki gurune kudu juweh, kudu nggarisbawahi ana kang ora kena ditiru tuladhane ora tau salat, ora tau ning masjid, lan sapiturute. Gurune kudu bisa ngandhani kewajiban wong kang duwe agama kuwi kaya piye.
97 SURAT PERMOHONAN IZIN MENYUSUN SKRIPSI
98 SURAT KEPUTUSAN DEKAN IZIN MENYUSUN SKRIPSI
Kepanggih kaliyan Bapak Waka Kurikulum SMA N 3 Sukoharjo 101 DOKUMENTASI WAWANPANGANDIKAN Wawanpangandikan kaliyan Ahli Linguistik Basa Jawa Wawanpangandikan kaliyan Guru Basa Jawa SMA N 3 Sukoharjo Wawanpangandikan kaliyan Murid Kelas XI SMA N 3 Sukoharjo
102 Wawanpangandikan kaliyan Murid Kelas XI SMA N 3 Sukoharjo Wawanpangandikan kaliyan Murid Kelas XI SMA N 3 Sukoharjo