WULANGAN 5 NGGEGULANG SURASANING BASA Kompetensi Dasar dan Indikator 3.4. Mengidentifikasi, memahami, dan menganalisis penggunaan bahasa dalam teks sastra dan non sastra secara lisan dan tulis. 3.4.1 Mengidentifikasi karakterisitik bahasa dalam teks sastra. 3.4.2 Mengidentifikasi karakterisitik bahasa dalam teks non sastra 3.4.3 Mengklasifikasikan jenis basa rinengga dalam teks 3.4.4 Menjelaskan makna basa rinengga dalam teks. 3.4.5 Menganalisis basa rinengga dalam teks 3.4.6 Menganalisis panyandra dalam kegiatan budaya. 4.4 Membandingkan penggunaan bahasa dalam teks sastra dan non sastra secara lisan dan tulis. 4.4.1 Membandingkan penggunaan bahasa dalam teks sastra dengan teks non sastra. 4.4.2 Membuat kalimat yang memuat basa rinengga 4.4.3 Menulis paragraf yang memuat basa rinengga 4.4.4 Mendemonstrasikan teks panyandra dalam kegiatan budaya. Perlu kawuninganan, wulangan 5 iki mujudake pasinaon bab surasaning basa utawa tegese basa. Pasinaon iki duwe karep amrih para siswa bisa mbedakake panganggone basa sajrone kasusastran lan panganggone basa non sastra utawa panganggone basa pedinan, utawa panganggone basa resmi. Kejaba iku para siswa bisaa mbedakake tetembungan kang ngemu teges entar (dudu tegese sabaene), lan tetembungan kang ngemu teges wanthah utawa lugu. Mbabar Wawasan Bab Panganggone Basa Sajrone Teks Sastra lan Non-Sastra Cinandhi Anggitane : J.F.X Hoery Dina iki dakoyak playune wektu, sing Balapan karo angin jaman Tibake nggawa mlayu umurku Bengi iki dakoyak playune mangsa, sing Balapan karo keteging nafas Tibake wis gendhakan karo kodrating alam 92 Sastri Basa / Kelas 10
Sapa kang inceng - inceng saka waliking sepi Sing kijenan ngangkah lakuning pepesthen Pinotha - potha dadiya lajer Binandhul pratandhaning panjaka jangkah Kliwat lamun winadhahan udhu sembur Dakpasrahake marang smara bumi keblat papat Kang bakal ngreksa jagat sawantah Bali marang sejatining rasa jati Cinandhi ing uleganing pangawikan Sing wis ora malang tumoleh Bojonegoro, 2008 Wacan 2 Narima ing Pandum Tembung narima ing pandum wis kerep dirungu lan diucapake, nanging satemene angel yen dilakoni sajrone urip sedana-dinane. Pancen isih akeh banget wong kang ora bisa nampa kahanan kang kudu ditampa. Akeh wong owah pikire saka anggone susah kedlarung-dlarung, kapara malah ora sithik sing nganti nekat lampus dhiri. Kanyatan iku nuduhake yen satemene wong-wong mau durung bisa nindakake rasa narima ing pandum. Narima ing pandum ngemu teges nampa kanthi ikhlas apa sing ditampa lan apa sing diasilake. Unen-unen iki mujudake wewarah becik kanggo nggegulang watak kang luhur, yaiku watak pasrah lan ikhlas mring peparing lan kuwasaning Gusti Kang Murbeng Dumadi. Wewarah iki ana sambung rapete karo kapercayan pribadi ing babagan kodrate manungsa sing minangka kawulane Gusti. Tegese, manungsa minangka titah sawanta kaparingan kawenangan ndonga lan mbudidaya sakuwate tenaga, nanging ora wenang mestekake asil utawa pikolehe kang kudu jumbuh karo apa kang dikarepake. Kabeh pepesten mau mung kagungane Gusti kang Akarya Jagad. Minangka tuladha, umpamane ana wong kang anggone nyambut gawe wis mempeng banget, paribasan sirah kanggo sikil, sikil kanggo sirah lan ya wis ora kurang- kurang anggone mbudidaya kanthi donga lan ikhtiyar, nanging sanyatane asile ora sepiroa, kadang kala malah nandhang kapitunan. Yen lagi nandang kahanan kang kaya mangkene iki, minangka manungsa lumrah wis samestine atine banjur susah, lan ngresula. Yen wong sing cekak pikire, sing ora bisa nampa kahanan mau kanthi iklas, bisa-bisa pikirane malah ngambyawara nganti kumawani nyalahake Gusti Allahe, sing jare ora adil. Nanging beda, yen manungsa mau eling marang pitutur narima ing pandum, anggone susah lan ngresula mau ora bakal kedawa-dawa. Kanggo munggel pikiran kang susah ben ora kebacut mutung, enggal-enggal nglenggana pasrah mring kuwasaning Gusti. Wusana gelem nampa kahanan mau kanthi lila legawa lan percaya yen kabeh mau mung wujud pacobaning urip. Sastri Basa / Kelas 10 93
Saka kapercayane ati mring kuwasaning Gusti Kang Maha Kuwasa, malah tansaya sengkut anggone makarya lan tansaya gentur anggone donga. Awit wong kang kaya mangkene iki, percaya yen Gusti Allah ora sare, lan bakal paring kamulyan marang wong kang sabar, lan iklas nampa pacobaning urip. Dadi cethane, ngecakake unen-unen narima ing pandum ing bebrayan iku pancen dudu prakara gang gampang. Sing bisa nglakoni mung wong-wong sing duwe watak sabar, kang utamane tansah caket mring Gusti Allahe. Mung wong-wong kang duwe kapercayan kang kuwat, yenta manungsa mono mung saderma nglakoni. Paribasan manungsa iku mung dadi wayang, kari manut marang karepe dalang. Sawise nyemak kanthi setiti wacan ing dhuwur, wangsulana pitakonan-pitakonan ing ngsisor iki! 1) Manut wujude, apa bedane wacan 1 karo wacan 2 ? 2) Kanggo mangerteni isi lan gagasane, manut panemumu luwih gampang wacan sing endi? 3) Sakwise mangsuli pitakonan nomer 2, banjur terangna alesanmu! 4) Terangna apa wae bedane basa kang digunakake ing wacan siji lan wacan kaloro! 5) Apa para siswa wis tau ngrakit wacan kaya tuladha ing dhuwur? 6) Kepriye umpama para siswa ditugasi nulis kaya teks ing dhuwur? Pasinaon 1 Modhel Teks Pinilih : Nyinau Basane Teks Panyandra Manten Ing kegiyatan iki para siswa kaajab bisa nyinaoni bab basa sastra lan basa non sastra. Kanggo nggampangake anggon kita nyinaoni bab iki ayo bebarengan nyurasa teks Kirab Kanarendran. Sadurunge nyinaoni surasane basa sastra lan non sastra kang kapacak ing teks Kirab Kanarendran, wangsulana pitakon-pitakon iki! 1) Apa para siswa bisa mbedakake antarane basa sastra lan basa non sastra? 2) Apa bedane basa sastra lan basa non sastra? 3) Kapan kita migunakake basa sastra? 4) Kapan kita migunakake basa non sastra? Nalika kita awor kanca ing tengahing pasrawungan, kita bakal wawanrembug utawa imbal wacana antarane siji lan sijine. Ing kahanan tartamtu, kita butuh medhar gagasan kanthi lugas. Basa kang lugas kang kita wedharake kaajab bisa nggampangake anggon kita imbal wacana. Kanthi basa kang lugas, kaajab ora nuwuhake panyakrabawa kanggone kang kaajak rembugan. Kanthi mangkono kanca rowang kita bakal bisa nampa kanthi cetha apa kang dadi underaning gagasan kita. Antarane wong siji lan sijine ora bakal ana gesehing panemu, awit tegese pancen lugas. Kang mangkono iku bisa kita tindakake ing tata tulis apa dene lesan. Tuladha: Tembung narima ing pandum wis kerep dirungu lan diucap, nanging satemene angel yen ditindakake. Nyatane isih akeh banget wong kang ora bisa nampa kahanan kang 94 Sastri Basa / Kelas 10
pancen kudu ditampa. Akeh wong edan saka anggone susah kedlarung-dlarung, kapara malah ora sithik sing nganti nekat lampus dhiri. Kanyatan iku nuduhake yen satemene wong-wong mau durung bisa nindakake rasa narima ing pandum. Narima ing pandum ngemu teges nampa kanthi ekhlas apa sing ditampa lan apa sing diasilake. Unen-unen iki mujudake wewarah becik kanggo nggegulang watak kang luhur, yaiku watak pasrah lan ekhlas mring peparing lan kuwasaning Gusti Kang Murbeng Dumadi. Wewarah iki ana sambung rapete karo kapercayan pribadi ing babagan kodrate manungsa sing minangka kawulane Gusti Allah. Tegese, manungsa minangka titah sawantah kaparingan kawenangan ndonga lan mbudidaya sakuwat tenagane, nanging ora wenang mesthekake asil utawa pikolehe kang kudu jumbuh karo apa kang dikarepake. Kabeh pepesthen mau mung kagungane Gusti kang Akarya Jagad. Ewa dene kalamangsa, nalika kita sesrawungan ing bebrayan, sok kita perlu medharake gagasan kanthi ora melok utawa sinamudana. Nalika kita medharake gagasan perla kita tata kanthi tharik-tharik, kanthi njlimet, kanthi tumata, titi, tatas, titis lan mranani. Sapa kang kita ajak wawanrembug, perlu diwenehi kalodhangan kanggo ngrasa- ngrasakake kanthi rosing rasa kang rinuruh. Awit basa kang kita gunakake nyata basa kang endah lan lungit. Tuladha: Dina iki dakoyak playune wektu, sing Balapan karo angin jaman Tibake nggawa mlayu umurku Bengi iki dakoyak playune mangsa, sing Balapan karo keteging nafas Tibake wis gendhakan karo kodrating alam ... Para siswa kabeh, coba semaken. Ngisor iki gambar apa? Gb.5.1 Upacara Adat Penganten (sumber Koleksi pribadi) Sastri Basa / Kelas 10 95
Garapan 1 : Bab Idhentifikasi Karakteristik Basane Teks Sastra Ayo nyimak lan ngidhentifikasi wewatakaning basane teks sastra iki! Para siswa ana kene bakal diajak nyemak teks sastra lan wewatakaning basane. Tujuwane supaya gampang anggon kita nyurasa basane sastra mau. Ing kalodhangan iki, coba wacanen teks ing ngisor iki kanthi kebak rasa pangrasa! Panyandra Manten Sampun sawatawis dangu dennya lelenggahan sri penganten ing sasana kursi rinengga kang pinalipit mawa retna, kinebutan dening elaring manyura, kongas gandane ngambar ngebeki ing pahargyan. Samana badanira sampun rumaos gerah lan sayah, arsa nyuwun kadherekaken manjing ing sasana palereman. Gya tanggap ing sasmita, sang cucuk lampah nun inggih sang manggaling yuda, ingkang pinaragan dening Dhimas Bagus Danang Susatya. Sigra jengkar sang manggalayuda saking palenggahan arsa siyaga ing gati, saweka ing dhiri hangentasi karya andherekaken tindaknya sri panganten kekalih kang memba narendra sadina. Lamat-lamat swaraning gendhing Ketawang Srinarendra, kadya paring sasmita yenta adhicara wus ngancik dumugi titi laksana Kirab Kanarendran. Para-para kang tinanggenah angentasi karya andherekaken tindaknya sang mustikaning pawiwahan, gya samya enggal siyaga ing gati saweka ing dhiri arsa ngirabaken penganten. Tata urut runtut rerentengan tata lampah kirabing penganten. Ing ngajeng piyambak nun inggih manggala yuda. Sumusul ing sawingkingipun patah sakembaran ingkang katindakaken ni mas ayu Puspita Harumingtyas dalah rara ayu Retnaningtyas, nunten lampahing sri penganten sekaliyan ingkang datan kendhat gegandhengan asta, yen cinandra kadya tan genggang senajanta sarambut pinara sasra. Sumambung ing wuri lampahing sri penganten sarimbit nenggih punika ta warnane sang pratiwa manggala suba ya suba manggala tansah hangetut mring tindaking sang raja sadina ratu sadalu katingal tansah hanjejampang lampah mbokmenawi wonten payo-payo ingkang bakal tumempuh marang sang penganten, satriya sakembaran katindakaken dening bagus Bagas Hartono dalah bagus Wisnu Subroto. Gandheng renteng reruntungan urut jajar kalih tataning lampah manembrama kirabing penganten, inggih punika para paraga ingkang nggarubyuk kirabing penganten kanthi guyub padhang guwayane katingal amindha putri dhomas. Kapering wuri punika para kulawangsa miwah sumitrane. Datan kantun wingking piyambak kawuryan tansah tut wuri handayani njampangi lampah inggih punika rama dalah ibu nun inggih ingkang hamengku gati sarta kawastanan panutuping kirab. Repepeh-repepeh andhadhap anoraga, denira lumaksana tumapaking pada anut irama, solah bawane kadya ambeksa, salagane anglam-lami, lah punika Sang Suba Manggala ingkang mangarsani lampah. Sepining penggalih jroning lumaksana kanthi kebak ing pangarah-arah hamung suka tetuntunan dhumateng sri penganten, mugi denira arsa lelumban ing madyaning bebrayan agung tansah anengenaken pangatos-atos pepayung budi rahayu, linambaran tepa sirik ing kadurakan, tresna, amrih ing karukunan, kumawula, mangertos ing wajib, dene sembada, rosa lan adege wreksa waringin ingkang kukuh bakuh 96 Sastri Basa / Kelas 10
bangkit kinarya pangayoman. Kembar busanane, rampak dedeg piyadege, punika ta ingkang sinebat patah sakembaran, ingkang katindakaken dening lare estri ingkang maksih timur, jroning lumaksana sinambi gegojegan; parandene datan saru dinulu nanging malah sangsaya anambahi asrining pandulu. Kaladuking panyandra ayuning patah sakembaran kaya widadari tumurun, tansah asung puji pangastuti dhumateng sri penganten sekaliyan mugi tansah kinalisaken ing sukerta, cinaketna ing nugraha nganti tumekaning kaki-kaki lan nini-nini, tansah tinangsulan reh darmaning palakrama awewaton wetahing sutresna ingkang suci. Gebyar- gebyar pating pancurat pating palancur kadi taranggana silih sasana, endah edi raras kawuryan, lah punika ta angagemane sri penganten sarimbit. Sri penganten kakung mangagem makutha (dhestar rukmi ginepeng), pinatik kumala, pinatut dening sesumping kembang kanthil miwah dhasi munggwing jangga lir ginupit, datan kantun ngagem sangsangan kencana ingkang carub wor kalawan sangsangan puspita rinonce munggwing jangga tumumpang pamidhangan kanan kering, kawuryan ngegla yayah taksaka munggwing situ banda layu, kaya ula kang ngleker ing uwit, wimbuh saya akarya bregasing penganten kakung. Atela corek langenarjan awarni kresna sinulam benang kencana pating calorot cahyane kena soroting pandam kurung ing madyaning pahargyan yen ta cinandra pindha gumelaring akasa kang kebekan taranggana. Paningset cindhe puspita, epek baludru pinalipit rukmi pinetha modangan (untu walang), wangkingan warangka ladrang, ukiran nunggak semi sinosotya, dhuwung tinatah tinatu rengga sarta sinung gegombyok puspita rinonce, ebah-ebah kinarya lumaksana kadulu saya amimbuhi pekiking penganten kakung, nyamping sidamukti pinarada, kacihna lamun nedya sesarengan nggayuh kamukten apancadan kaleksananing palakrami. Temanten putri dedege sedheng ora dhuwur ya ora cendhek sayekti wimbuh hamantesi, sasolahe milangoni, lelewane nuju prana, rinengga ing busana edi endah, ngagem cundhuk awangun wulan tumanggal tinarates sesotya pinatut kalawan cundhuk mentul ingkang tansah ebah-ebah yen kinarya lumampah, kalamun cinandra kadi anggane wong ayu kang lagya ngawe-awe bebedhangane. Ukel rinengga ponang puspita endah kawuryan asri yen dinulu. Sangsangan rukmi ingkang kinarya tiba dhadha, pinatik-patik sesotya, satuhu karya lam-laming kang samya humiyat. Kebayaknya awarni langking sinulam benang kencana kembar padha irenge kaliyan busanane temanten kakung. Cetha kalamun panganten sarimbit wus saruju boboting katresnan, mila jroning lumaksana tansah pepuletan asta datan ginggang sarekma pinara sasra, ajrih uwal kalawan ingkang garwa dhasar timbang rasa tresnane. Tandang tanduke rasa lumaksanane panganten ingkang tansah runtang-runtung rerentengan dhumateng sagunging para taruna satemah enget marang pepacangane, panglocitaning wardaya yen ta kawedhar ing lathi, ―Suk kapan bisa dadi manten kaya dina iki ? Tansah gawang-gawang raketing sih katresnan‖. Para werdha ingkang uninga sri penganten sarimbit satemah enget mring darmane, gya paring pepuji, ―muga tutuga anggenira jejodhohan, lestari nganti purnaning mangsa, sih kinasihan kadya angganing mimi kang lagya amintuna‖. Sastri Basa / Kelas 10 97
Katingal prayitneng kewuh memayungi yuwananing penganten, punika ta taruna kekalih kang pindha senapatining prang. Dhasar pekik ing warna sinasaban busana adi. Mila tambah gawang-gawang cahyane, kentar-kentar katon bergase, tebah jaja atampel wentis para warara ingkang samya humiyat, njinggleng pandulune hamaspaosaken taruna kekalih. Lumaksana jajar kalih dhampyak-dhampyak, punika ta warnanira para warara pangaraking lampah ingkang pindha putri dhomas. Sadaya sami sulistya ing warni, upamia puspita nedheng-nedhenging mekar mangrurah sari, mila pantes kalamun akarya gawoking paningal, langkung-langkung para jejaka ingkang humiyat kami tenggengen, pangengeting wardaya bilih kawedhar ing lathi, ―Adhuh-adhuh putri kok endah-endahing warni, kapan ya aku methik sawiji, kaya sri penganten iki?‖ Maneka warna busanane kadya puspita hanjrah salebeting taman. Ing wuri para putri dhomas sumusul para kulawangsane sri penganten, tansah jumurung angombyongi kirabing panganten sarimbit. Ingkang tansah tut wuri handayani lampahing panganten kekalih, minangka panutuping lampah, rama lan ibu ingkang hamengku gati. Bombong sarta birawaning manah sang panutuping kirab, dene atmajane wus kalampahan jinatukrama ing kakung kang wus dadya pepilihing ati sarta kaiden dening para sepuh anut reh satataning nagari ugi saged nguningani dhauping putra sineksen dening sagung para tamu. Pramila jroning lumaksana pethiting lampah tansah asung pepuji ing salebeting kalbu, mugi-mugi berkah lan pangestuning para sepuh andayanana mring sri penganten sarimbit. 1) Teks wacan kasebut ing dhuwur nggambarake acara apa? 2) Tetembungan endi kang nuduhake wangsulanmu? 3) Sapa wae paragane acara mau? 4) ―Lamat-lamat swaraning gendhing Ketawang Srinarendra‖ Adhedhasar ukara kasebut, manut panemumu nyapa adicara kuwi kudu nganggo swaraning gendhing? 5) Golekana tetembungan kang manut panemumu ora kena ditegesi salugune ing paragraf 3 lan 4! 6) Manut panemumu, kena apa sajerone teks mau, akeh banget tinemu wewujudaning basa kang ora salumrahe, tegese beda karo basa pedinan? Bausastra: retna manyura sasra situ humiyat : emas : merak : sewu : wit : nyawang manjing sasana Taksaka taranggana pethit : mlebu : papan : ula : lintang : keri, buri, pucuk Para siswa kabeh, bareng kita simak lan kita titi kanthi permati, bisa kita andharake sawijine dudutan. Akeh-akehe, basaning teks sastra kaya kang kita semak mau, ngandut peranganing basa kang asipat konotatif, nduweni teges kang wis mentar saka tegesing bausastra, utawa basa lumrah saben dinane. Akeh peranganing basa kang asipat simbolik, tegese ngandut pasemon sing kudu dimaknani. Anggone maknani tetembungan 98 Sastri Basa / Kelas 10
tartamtu bisa asipat multi tafsir, tegese bisa dingerteni saka gayutane karo konteks panyengkuyunge. Kejaba kuwi, basaning teks sastra biasane, murih bisa lewih narik kawigaten, banjur diwenehi aspek musikalitas utawa wirama tertentu. Isih ana maneh wewatakane sing asipat mligi utawa khusus. Coba golekana wewatakan liyane! Garapan 2 : Bab Idhentifikasi Karakteristik Basane Teks Non Sastra Ayo nyimak lan ngidhentifikasi teks non sastra lan wewatakaning basane Sabubare kita kabeh ngrembug titikan umum bab basa sing biasa digunakake ana sajerone teks sastra, kalodhangan sabanjure kita bakal niteni lan ngrembug bab basane teks non- sastra. Tamtu sing bakal kita tindakake, nembe titikan utawa wewatakan kang asipat umum wae. Wacanen teks ing ngisor iki kanthi tumemen! Nrima ing Pandum ... Ana wong kang anggone nyambut gawe wis mempeng banget, wis ora kurang- kurang anggone mbudidaya kanthi donga lan ikhtiyar, nanging sanyatane asile ora sepiroa. Wong kasebut kadhang kala malah nandhang kapitunan. Yen lagi nandhang kahanan kang kaya mangkene iki, lumrahe banjur susah lan ngresula. Jalaran wong mau ora bisa nampa kahanan kanthi eklas. Bisa-bisa pikirane wong mau malah ngambyawara nganti kumawani nyalahake Gusti Allahe, sing jare ora adil. Beda, yen manungsa eling marang pitutur narima ing pandum, senajan susah lan ngresula ora bakal kedawa-dawa. Wong mau ora kebacut mutung, enggal-enggal nrima lan pasrah mring kuwasaning Gusti Allah. Wusana gelem nampa kahanan mau kanthi lila legawa lan percaya yen kabeh mau mung wujud pacobaning urip. Saka kapercayane ati mring kuwasaning Gusti Kang Maha Kuwasa, malah tansaya sengkut anggone makarya lan tansaya gentur anggone ndonga. Awit wong kang kaya mangkene iki, percaya yen Gusti Allah ora sare, lan bakal paring kamulyan marang wong kang sabar,nrima lan eklas nampa pacobaning urip. Cethane, ngecakake unen-unen nrima ing pandum ing bebrayan iku pancen dudu prakara gang gampang. Sing bisa nglakoni mung wong-wong sing duwe watak sabar, kang tansah caket mring Gusti Allahe. Mung wong-wong kang duwe kapercayan kang kuwat, yen manungsa mono mung saderma nglakoni. 1) Sarampaunge maca apa ana tetembungan kang ora kokngerteni tegese? 2) Adhedhasar teks ing dhuwur kepriye kang diarani wong nrima ing pandum? 3) Kepriye lumrahe wong kang lagi nandhang kapitunan? 4) Kepriye supaya kita bisa nampa kasunyatan? Sastri Basa / Kelas 10 99
Bausastra Retna Manyura Sasra Situ Humiyat : emas : merak : sewu : wit : nyawang manjing sasana Taksaka taranggana pethit : mlebu : papan : ula : lintang : keri, buri, pucuk Para siswa kabeh, sawise kita simak teks mau bisa kababar yen: Beda karo basaning teks sastra kaya kang sadurunge, teks kaloro iki nuduhahe panggunane peranganing basa kang asipat denotatif, nduweni teges padha karo teges sing bisa kawaca sajerone bausastra, utawa padha karo basa lumrah saben dinane. Pancen ana peranganing basa kang asipat satrawi, ning arang banget. Akeh-ekehe, nggunakake basa kang normatif, lugu. Mula saka iku basaning teks asipat prasaja, tegese gampang dingerteni. Perangan musikalitas utawa wirama, senajan ana, arang wujude, ora pati ditengenake. Kejaba watak umum mangkono, isih ana maneh wewatakane sing asipat mligi utawa khusus. Coba golekana wewatakan liyane! Sawijine teks sastra kanggo nambah ajine, pancen kerep banget migunakake perangan basa rinengga apa dene panyandra kang laras karo isine. Ewa semana, panggunane basa rinengga dalah panyandra mau tetep kudu laras karo konteks kang nyengkuyung pandhapuk sarta panganggone. Garapan 3 : Nyemak Jinis lan Panganggone Basa Rinengga Basa rinengga tegese basa kang dipaes, direngga, utawa didandani ben dadi lan apike. Wis kita ngerteni yen kanggo mujudake basa kanthi rasa pangrasa lan endahe basa, kita mbutuhake sarana khusus. Padatan kita nggunakake sarana arupa basa rinengga kayata : tembung entar, saroja, kawi, purwa kanthi, saloka, paribasan, bebasan, pepindhan, wangsalan, panyandra lan sapanunggalane. no Jinise Tegese Makna lan Panganggone 1 2 entar saroja Lunga, ninggal papan sakawit entar, (mentar). Tembung tembung sing tegese wis ora padha karo tegese sakawit Tembung kang rinakit seka tembung kang (meh) rong padha bisa nuwuhake makna kang luwih teges. Bisa maknane perkara kang ana sesambungane, bisa uga kang kahanan mbangetake. tegese lan dawa jupuk. tangane: seneng colong sato kewan = perkara kewan ayem tentrem = tentrem tenan tepa tuladha = tuladha tresna asih = asih tenan colong jupuk = perkara nyolong utawa kagiatan nyolong. 100 Sastri Basa / Kelas 10
3 4 5 6 kawi purwakanthi saloka paribasan Tembung arkais, lawas, saka basa Jawa kuna Tembung mawa wirama kang kadhapuk kanthi ngambali utawa peranganing aksarane Purwakanthi kang runtut jenenge basane purwakanthi basa, dene yen ing sastra sinebut purwakanthi sastra. Yaiku unen-unen kang ajeg teges panganggone mawa surasa entar, pepindhan. Nanging kang dipindhakake wonge. Unen-unen kang panganggone, mawa entar, ora ngemu pepindhan. swara ngemu ajeg teges surasa Tyas = ati, merta = mati, kayun = karep, lsp Wong sabar bakal subur. Mlaku pincang kesandhung njom- plang. Tulung nuthok. Yitna yuwana lena kena. Gajah ngidak rapah tegese : wong kang nglanggar wewalere dhewe Setembung sing duweni teges sedhakep ngawe-awe tegese : wis mareni marang tumindak ala nanging ing batin isih kepingin nindakake maneh. 7 bebasan 8 pepindhan 9 wangsalan ajeg Unen-unen teges pangang-gone, mawa entar, surasa ngemu pepindhan. Kang dipindhakake sesipatane kaanan wong/barang. Unen-unen kang ora ngemu surasa kang sejatine. Lumrahe pepindhan nganggo tembung: kaya, lir, pindha, kadya lan liya-liyane kang ngemu karep kaya. Unen-unen cangkriman nanging dibatang (dibedhek) dhewe. Ukarané ora persis nanging wae. Wangsalan ana kang awujud ukara selarik, bisa uga awujud tembang kang utawa mèmper Emban cindhe emban siladan: ora adil/ pilih kasih Ancik-ancik pucuking eri: uripe tansah kuwatir Dalane mbathok mengkureb Dedege ngringin sungsang Dhuwure kaya othak-othak mega Nyaron bumbung, cengklungen ngenteni. bumbung=angklung) nganti nggonku (saron Njanur gunung, sliramu gunung=aren). teka. kadingaren (janur Ing pasrawungan saben dina mesthine kita perlu ngesokake panemu, gagasan apa dene pangrasa marang sapadha-padha utawa ing pasrawungan tartamtu. Ngesokake panemu, gagasan apa dene rasa pangrasa bisa kaandharake kanthi basa sastra lan basa non sastra. Nalika kita nganggep yen ana perlune migunakake basa rinengga, peranganing basa rinengga kaya tuladha ing bagan mau bisa kita wedharake manut apa lan kepriye butuhe. Sastri Basa / Kelas 10 101
Pasinaon 2 Makarya Bebarengan : Bab Ninthingi Basa Rinengga Sajrone Teks Tetembungan utawa ukara kang kalebu basa rinengga panganggone pancen kadhapuk kanggo nengenake watak endahing basa, ewa semono uga nduweni piguna kanggo mbangetake karep, kejaba nambah nges-ing rasa. Dununge akeh-akehe ana sawijine teks kang asipat susastra. Salah sijine tuladha teks sastra kaya ing ngisor iki. Wacanen kanthi kebak pangrasa pethikan teks ing ngisor iki, banjur rampungna garapan kaya pituduhe! Kirab Kanarendran Kaladuking panyandra ayuning patah sakembaran kaya widadari tumurun, tansah asung puji pangastuti dhumateng sri penganten sekaliyan mugi tansah kinalisaken ing sukerta, cinaketna ing nugraha nganti tumekaning kaki-kaki lan nini-nini, tansah tinangsulan reh darmaning palakrama awewaton wetahing sutresna ingkang suci. Gebyar- gebyar pating pancurat pating palancur kadi taranggana silih sasana, endah edi raras kawuryan, lah punika ta angagemane sri penganten sarimbit. Sri penganten kakung mangagem makutha (dhestar rukmi ginepeng), pinatik kumala, pinatut dening sesumping kembang kanthil miwah dhasi munggwing jangga lir ginupit, datan kantun ngagem sangsangan kencana ingkang carub wor kalawan sangsangan puspita rinonce munggwing jangga tumumpang pamidhangan kanan kering, kawuryan ngegla yayah taksaka munggwing situ banda layu, kaya ula kang ngleker ing uwit, wimbuh saya akarya bregasing penganten kakung. Atela corek langenarjan awarni kresna sinulam benang kencana pating calorot cahyane kena soroting pandam kurung ing madyaning pahargyan yen ta cinandra pindha gumelaring akasa kang kebekan taranggana. Paningset cindhe puspita, epek baludru pinalipit rukmi pinetha modangan (untu walang), wangkingan warangka ladrang, ukiran nunggak semi sinosotya, dhuwung tinatah tinatu rengga sarta sinung gegombyok puspita rinonce, ebah-ebah kinarya lumaksana kadulu saya amimbuhi pekiking penganten kakung, nyamping sidamukti pinarada, kacihna lamun nedya sesarengan nggayuh kamukten apancadan kaleksananing palakrami. Temanten putri dedege sedheng ora dhuwur ya ora cendhek sayekti wimbuh hamantesi, sasolahe milangoni, lelewane nuju prana, rinengga ing busana edi endah, ngagem cundhuk awangun wulan tumanggal tinarates sesotya pinatut kalawan cundhuk mentul ingkang tansah ebah-ebah yen kinarya lumampah, kalamun cinandra kadi anggane wong ayu kang lagya ngawe-awe bebedhangane. Ukel rinengga ponang puspita endah kawuryan asri yen dinulu. Sangsangan rukmi ingkang kinarya tiba dhadha, pinatik-patik sesotya, satuhu karya lam-laming kang samya humiyat. Kebayaknya awarni langking sinulam benang kencana kembar padha irenge kaliyan busanane temanten kakung. Cetha kalamun panganten sarimbit wus saruju boboting katresnan, mila jroning lumaksana tansah pepuletan asta datan ginggang sarekma pinara sasra, ajrih uwal kalawan ingkang garwa 102 Sastri Basa / Kelas 10
dhasar timbang rasa tresnane. Tandang tanduke rasa lumaksanane panganten ingkang tansah runtang-runtung rerentengan dhumateng sagunging para taruna satemah enget marang pepacangane, panglocitaning wardaya yen ta kawedhar ing lathi, ―Suk kapan bisa dadi manten kaya dina iki ? Tansah gawang-gawang raketing sih katresnan‖. Para werdha ingkang uninga sri penganten sarimbit satemah enget mring darmane, gya paring pepuji, ―muga tutuga anggenira jejodhohan, lestari nganti purnaning mangsa, sih kinasihan kadya angganing mimi kang lagya amintuna‖. 1) Tulisen tetembungan kang kalebu basa rinengga saka teks wacan ing dhuwur! 2) Klompokna tetembungan kang wus kotulis mau manut jinise basa rinengga! Garapan 1 : Ninthingi (Nganalisis) Basa Rinengga Manekawarnane basa rinengga kaya kang wis kotemokake ing garapan lan cuplikan teks ndhuwur, manut golongane nyata yen dhapukane beda-beda. tuladha: Tembung purwakanthi: dhapukane saka tembung purwa lan kanthi, tegese tetembungan kang runtut swara, wanda utawa tembunge. Wujude ana telu: i. Purwakanthi guru swara, kang runtut swarane = ciri wanci lelahi ginawa mati ii. Purwakanthi guru sastra, kang runtut sastra (aksara)-ne = ing ngarsa sung tuladha ing madya mangun karsa iii. Purwakanthi guru lumaksita, kang runtut wanda utawa tembunge = kolik priya priyagung Anjani putra Sabanjure kang kagolong jinise basa rinengga liyane terangna kaya tuladha sing wis dijlentrehake sajeroning bagan! no Jinise Tuladha Sajerone Teks 1 entar 1. Tansah tinangsulan reh tangsul tali = mesthine sing ditaleni 2. 3. barang wadhag utawa barang lair sing bisa kasat mata... 2 saroja 1. 2. 3. rinengga ing busana edi endah nunggal teges, edi padha karo endah ... Sastri Basa / Kelas 10 103
3 4 5 6 7 8 9 kawi purwakanthi saloka paribasan bebasan pepindhan wangsalan 1. 2. 3. 1. 2. 3. 1. 2. 3. 1. 2. 3. 1. 2. 3. 1. 2. 3. 1. 2. 3... Garapan 2 : Negesi Tembung Sajerone Basa Rinengga Tetembungan kang tinemu ing garapan sadurunge, tulisen kanthi becik ing garapan iki, banjur terangna tegese. Olehe nggarap bisa kanthi mbukak bausastra! Tuladhane : 1) Keladuking panyandra 2) asung puji pangastuti 3) kinalisaken ing sukerta 4) tinangsulan reh darmaning palakrama : kaiket dening kewajibane wong bale : kebanjure (tumindak) menehi gegambaran : ngaturi puji pandonga karaharjan : diuculana, diuwalake, dipisah saka alangan somah 5) kadi taranggana silih sasana 6) ... 7) ... 8) ... 9) ... 10) ... 11) ... 12) ... 13) ... 14) ... 15) ... 16) ... lsp. : kaya lintang ngalih panggonan 104 Sastri Basa / Kelas 10
Garapan 3 : Ninthingi Panyadra ing Sawijine Kegiyatan Budaya Kaya kang wis dirembug ana pasinaon sadurunge, panyandra iku digunakake kanggo pepindhan. Panyandra kalebu jinising basa rinengga, kang digunakake sajerone teks-teks sastra. Kadhangkala uga ana ing pasrawungan saben dinane, ning panganggone luwih winates.Tembung candra nduwe teges rembulan. Ananging lakune jaman, candra uga dienggo kanggo pepindhan marang sawijine kahanan kang mèmper karo kanyatan. Candra utawa panyandra sajerone alam budaya Jawa kerep digayutake karo adicara pahargyan temanten, lsp. Panyandra temanten iki biyasane dibabar utawa diwedharake dening Pambiwara sing wis tinamtu. Tembung ―Pambiwara‖ utawa Pambyawara dhewe asale saka tembung lingga /biwara/ utawa /byawara/ (Bayawara), kang tegese ‗wara-wara' pambyawara. kang Pambyawara/pambiwara nduweni teges wong kang kewajibane ambiwarakake runtuting tatacara (pawiwahan utawa dhaupan manten, jumenengan, lsp). kawewehan ater-ater ―pa‖ dadi pambiwara utawa Pambiwara iki uga katelah pranatacara, pranata adicara, panatacara, paniti laksana, pangandaliwara, pranata titi laksitaning adicara, pranata wicara, lsp. Ing ngarep wis diandharake yen pambiwara utawa pambyawara mau kewajibane mbiwarakake lakuning adicara, tatacara, utawa tumindake pahargyan. Tembung tatacara iki ora padha karo tembung upacara. Akeh kapustakan ngandharake yen tatacara tegese tumindake, utawa lumakune, wondene upacara tegese piranti utawa perabote. Cethane mangkene: upamane ing peranganing pasamuan manten, ―Panggih‖ kuwi diarani tatacara, wondene upacarane arupa gantalan. Saiki para siswa kapurih jingglengi teks wacan ing ngisor banjur rampungna garapane salaras karo pituduh. Kirab Kasatriyan Bebarengan karo swarane gendhing kang mbabar Ketawang Ibu Pertiwi, kaya ana sunar mencorong metu saka papan ngasone penganten. Iki pratanda yen adicara Kirab Kasatriyan bakal enggal kalekasanan. Tumiyube angin kaya nggawa ganda wangi ya gandane Penganten sakloron, kaya aweh sasmita minangka dayane donga saka para rawuh kakung putri kang tansah muji muga-muga lakune penganten anggone ambyur ing jagade bebrayan tansah didohake saka sakabehe alangan, sing tinemu amung rasa bagya mulya awit saka kanugrahane Gusti ingkang Murbeng Dumadi.Lakune penganten sakloron kaya ngenut iramaning gendhing. Ketara yen penganten sakloron mujudake priyayi kang njunjung marang lestari lan endahing kabudayan Jawa. Dhasar sing lanang dedege gedhe dhuwur, nganggo klambi kaya satriya, yen disawang saka kadohan kaya Danang Sutawijaya kang nggandheng sang garwa ya Dewi Semangkin. Kekarone anggone lumaku tansah gegandhengan tangan raket banget, kaya ora bakal ucul. Pengantene putri, pancen wanita kang ayu tenan. Manganggo klambi kang kaya bojone ratu, yen sinawang saka kadohan kaya wujude widadari kang tumurun saka Sastri Basa / Kelas 10 105
kayangan. Pakulitane kuning, resik lan katon seger. Pawakake lencir, irunge bangir, mripate bunder. Alise njlarit. Lambene tipis kaimbuhan benges abang, kaya tansah mesem mring kang lagi maspadakake. Anggone lumaku gandhes, luwes, tur kepenak disawang. Akeh kang ngudarasa, begja temen wong lanang kang bisa ngiket atine. Saka solah bawane, ketara yen ayune ora mung laire wae, nanging uga tekan batine. Lakune penganten sakloron wis ngancik sangarepe para tamu. Kaya ora tumengo panyawange para tamu kajaba marang penganten sakloron. Ing batin ngudarasa, kekarone nyata-nyata pancen wus ginaris dadi jodhone, sing lanang bagus, sing wadon ayu, nyata awit saka peparinge Gusti. Mangkono uga, penganten sakloron, anggone lumaku karo noleh nengen, noleh ngiwa lan tansah mesem, kaya aweh salam pangayubagya marang sakehing para tamu. Ing batin uga tansah memuji muga-muga Gusti paring liru marang kabecikane para tamu kang wus gelem teka lan aweh donga pangestu. 1) Tulisen kang kalebu ukara panyandra saka teks wacan ing dhuwur! 2) Terangna tegese nganggo basamu dhewe! Garapan 4 : Mbandhingake Teks Sastra Lan Non Sastra Jingglengana teks ing ngisor iki kanthi titi lan permati Mendhung angendanu ngemuli Pertapan Jatisarana. Kembang-kembang padha alum temah gogrog, ganda arum wus ilang kesapu dening angin. Kumbang kekiter bingung bilulungan ngupadi dununging sarining memanis. Udan riwis- riwis kesisan maruta kengis saya nambahi kekes temah pepes jroning penggalih Begawan Wiragni. Mbiyen ora ana sing nglirik, nanging saiki dadi rebutan. Kepopulerane saya tambah merga pranyata tanduran kang ber-‗racun' iki manfaate akeh banget. Wiwit minangka bahan baku biodisel, tanduran pelindung, obat tradisional, pakan ternak, insektisida lan sumber pupuk. Apa ta tanduran sing dimaksud kuwi? Ora liya Jatropha curcas alias jarak pager. ―Yayi Begawan, ewuh aya ing pambudi lamun pun kakang kudu nindake pradata luhur njejegake jejeging adil ing luput kudune Negara Maespati. Sing nampa pidana, nanging ing ngendi rasa kamanungsane pun dununging kakang tegel matrapi pidana marang kulit dagingku dhewe‖. Dhawuh pangandikane prabu Heriya kebak ing rasa ewuh aya. lamun aku kudu tega ―Kaka prabu jejimating gesang kula, jejering narendra kedah tumindak adil mboten emban cindhe-emban siladan. Nadyan kulit daging piyambak menawi Satemene mbah buyut kita wis nate manfaatake lenga jarak kanggo lampu senthir. Saka ngendi mbah buyut kita sinau? Mesthine saka penjajah sing nekakake jarak menyang Indonesia lan mrentahake wong pribumi nandur . Wektu kuwi pancen jarak digunakake minangka lenga lan pelumas. Sawise bahan rgan penjajah oncat , pribumi wis bebas nanging njur lali yen jarak kuwi kena dijupuk kanggo maneka keperluan. Tanduran jarak saya suda , lengane 106 Sastri Basa / Kelas 10
kaanggep lepat inggih kedah kapatrapan pidana‖. dadi tanduran liar utawa mung kanggo pager hidup. ―Coba aku jarwanana, pidana apa kang trep kanggo sawijine wanita kang wus kawengku ing priya nanging isih gelem laku ngiwa?‖ sedheng nembe sepisanan, wanita kala wau kedah kekalih.‖ tanganipun dipun Wangsulane Begawan Wiragni. ―Menawi anggenipun kethok ―Yen pakartine diambali bola-bali, malah wis dadi wanita planyahan, pidanane apa yayi panembahan?‖ ―Wanita ingkang kados mekaten kalawau kedah dipun asap watu ngantos pejah.‖ ―Nadyan wanita mau Dewi Renuka garwane si adi dhewe?‖ Ngendikane sang Prabu Heriya kang pungkasan njalari kaya pedhot jantunge Begawan Wiragni. Ora nyana lamun garwane kang asesilih Dewi Renuka dadi wanita planyahan ing kutha raja Maespati. Sang wiku kang banget diaji-aji lan dipepundhi dening wong sak bab aweh praja, kautamaning pakarti saiki pepes gumpes penggalihe, kaya kabeset pasuryane krana pakartine garwane. Mula dina-dina lumaku anane mung legeg, judheg, ewuh aya ing pambudine. kulina pitutur ―Swandagni, sira anakku mbarep sing tak gadhang-gadhang bisa ngreksa kawibawaning wong tuwa. Tampanana kerisku iki, mangkata menyang kutha raja Maespati. Golekana ibumu. Yen wis ketemu, keris iki kudu kokumbah nganggo ibumu Dewi Renuka.‖ Krungu getihe dhawuhe ramane kang kaya mangkono, Swandagni nubruk pepangkoning ingkang rama. Eluh mili hamarawayan. Megap- megap ature. Saiki sawise ndonya rumangsa kekurangan bahan rgan minyak , merga cadangan minyake saya entek, manungsa bali nggunakake lenga jarak minangka bahan baker disel. Yen dibandhingake karo BBM lenga jarak luwih nguntungake merga sumbere ora bakal entek ,angger gelem nandur. Kamangka nandur jarak kuwi super gampang. Cukup distek ( dibacok , uwite) diumbar wae mesthi thukule. Tanduran jarak ora mbutuhake perawatan , ing lemah cengkar wae bisa urip lan uwoh, apa maneh yen lemahe subur. Merga saiki akeh sing mbutuhake rega isi jarak repis sakilone. Isi kang wujude lonjong kaya mlinjo, duwe efek iritasi lan racun. Ing Filipina isi jarak kang mawa racun iki dimanfaatake kanggo mbrantas lymneae auricularia, minyake kanggo mbrastha keong emas lan keong vector penyakit schistosomiasis ( cacing darah) sing rganic lan rganic cs lan nginfeksi luwih saka 200 yuta manungsa. Ing Meksiko jarak digunakake kanggo mabasmi tikus . Ing Inggris isi jarak dadi mala merga dipangan bocah njalari keracunan nganti ana 30 bocah. Ing kene wis akeh bocah ngedan sengaja pengin mendem kanthi ngonsumsi isi jarak iki. Kamangka racune njalari iritasi ( njalari mlepuh lan mlicet ) marang organ kang diliwati, mumet lan mutah-mutah malah yen over dosis bisa niwasake. Senyawa aktife , phorbol aster, yen kliwat taker bisa nuwuhake tumor. Mula dieling-eling ― Don't try it at home terus diencebake lemah kering 7.500-10.000 jarak hati cacing ing 70 negara tropis isi ‖Dhuh rama, kapejahana kula sendika anampi. Nadyan kados pundi pakartinipun ibu Dewi Renuka, menika ibu ingkang dados lantaraning tumitah kula wonten madyapada. Dosa menapa Sastri Basa / Kelas 10 107
ingkang kula sandhang menawi kula ngantos tega mejahi kanjeng ibu‖. ‖Yen sira ora gelem nindakake, banjur sapa sing bakal ngreksa asmane bapakmu? Kamangka ibumu wis dadi wisa ya kang kudu disingkirake. Banjur sapa ngger?‖....... Ing teks wacan loro mau, yen kotliti bakal kotemokake jinise tembung adhedhasar tegese, yaiku teges wantah (harafiah, leksikal) lan teges entar (silihan). Tabel ing ngisor iki jangkepana karo kancamu saklompok! Basa Rinengga Wingiting Katresnan Mawa Racun Dadi Rebutan Tuladha: Mendhung angendanu ngemuli Pertapan Jatisarana. = kahanan kang ora tentrem merga anane pasulayan (geger, kaco) Pasinaon 3 Pakaryan Mandhiri : Nyinau Panganggone Basa Sajerone Teks Ing kegiyatan iki para siswa diajak nyurasa endahe basa kanthi gladhen ijen utawa mandhiri, saranane kudu njlimeti wacan kang kacawisake ing ngisor iki. Garapan 1 : Nandhingake Pigunane Basa Sastra Lan Non Sastra Sawise kapedhotan tresna saiki TEMBANG BUMI BLAMBANGAN Dewi Sedhah Merah arang-arang melu marak ing pendhapa agung kadipaten Blambangaan yen pinuju dina pisowanan. Putri pambayune adipati Siung Laut iku saiki seneng ijenan lan dolan menyang papan-papan golek panglipuring ati. Pancen sawise Carang Gupita , nom - noman saka padhepokan Ragajampi kang dadi gandhulane atine kapatrapan pidana pati. sepi kanggo Adi kuwi tegese luwih. Dene Dewi Sedhah Merah kaya-kaya 108 Sastri Basa / Kelas 10
sekolah. Dadi wiyata adiwiyata luwih dibandhing sekolah liyane. Apane sing luwih saka sekolah liyane? Jawabane : lingkungan. Yen kawigatene marang sekolah-sekolah umume kawigatene disok marang PBM (Proses Belajar Mengajar ) lan kelengkapan sarana prasarana , supaya sukses ing ujian nasional, sekolah adiwiyata kawigatene ditambahi kanggo nyaman lan lestarine lingkungan. kuwi tegese kuwi sekolah sing Ing area sekolah kudu akeh wit- witan kang cukup gedhe sokur yen uga ngasilake uwoh. Wit-witan ditandur ana ing plataran ngarep, antarane gedhung karo gedhung, mburi sekolah, pinggir lapangan. ing ngarep kelas, ing pot-pot emper saben ruangan uga ing jero ruangan. Uga perlu ana taman ing papan tartamtu, kebon kayata kembang anggrek , adenium lan liya-liyane. Kebon sayur lan kebon toga uga kudu duwe. Semono uga kebon woh-wohan. Kekembangan ditandur -kembang khusus lingkungan kudu tansah resik tanpa ana pencemaran. Sampah dibuwang mlebu wadhah kang cacahe ana telung golongan, organik, plastik/kertas lan logam. Sekolah uga kudu duwe papan ngolah rabuk organik , sejene kudu duwe unit pengolah limbah ( buwangan banyu saka kantin sekolah ). resik, Jedhing banyune cukup lan sing mlebu sandhalan ora sepaton utawa nyeker. Panganan Kanggo karesikane, lan wc kudu tansah ke- higienisane, kadar nutrisine, kudu bebas saka bahan kang mbebayani. Mula bakul ing kantin ora kena dodola panganan sembarangan. Sing penting bakule ora kena masak ing kantin kang nuwuhake beluk sing ngganggu lingkungan. Kalebu beluk rokok. Area sekolah, area sing bebas saka rokok. kudu diawasi pupus atine kanggo mecaki dina-dina ing lembaraning uripe. Senajan wis ora kurang-kurang anggone adipati Siung Laut nggedhekake atine putrine, nanging sekaring kedhaton kadipaten Blambangan kuwi kaya-kaya saya kelem jroning panalangsa. Apa maneh sawise dheweke krungu kabar yen wong tuwane nyarujuki panyuwune patih Jathasura sing bakal kepengin nggarwa dheweke samangsa kadipaten Blambangan kelakon uwal saka paprentahan negara Mataram, atine Dewi Sedhah Merah kaya tatu kinecer jeruk purut perihe. Sawise pikirane kagelar kagulung, Dewi Sedhah Merah wis manteb nedya ramane yen nganti nduwa kersame dheweke arep kadhaupake klawan patih Jathasura. Mula sekaring kedhaton ing kadipaten Blambangan tansah mbudidaya golek cara supaya bisa uwal saka papan kono. Nanging dheweke rumangsa jibeg, kudu tumuju menyang ngendi yen bakal lunga saka kadipaten Blambangan. Rumangsa saya bingung atine , Dewi Sedhah Merah nganthi para abadine, golek sesawangan asri ing sapinggire sendhang. kuwi Nyawang banyune sendhang kang katon bening kinclong-kinclong, sethithik bisa dadi panglipure ati. Apa maneh wektu iku lagi mangsa ketiga, sumilire angin kang nyempyok gegodhongan ing sakiwa tengene sendhang njalari Dewi Sedhah Merah banjur kelingan Carang Gupita, nom-noman kang nate dadi perangane uripe. Jalaran ya ing papan tepung sepisanan kono klawan siswa saka padhepokan Ragajampi biyen kae. Nalika semana Dewi Sedhah Merah lagi dolan ing papan kono klawan ing para abdi. Sekaring kedhaton iku kasengsem kadipaten Blambangan klawan sapinggiring sendhang. Iline banyu kang tiba ing watu kumricik,kaya nuwuhake memuji wiramaning iku dheweke sesawangan ing UKS-e kudu lengkap isine sokur ana dokter pengawase sing kalamangsa swara alam kang Sastri Basa / Kelas 10 109
nunggoni ing UKS. Kader kesehatan uga kudu ana supaya ana calon-calon penerus tenaga medis. O, iya. Banyu kudu nyukupi lan drainasene kudu apik. Latar lan papan sakjabane gedhung ora oleh ditutup paving lan sabangsane supaya banyu bisa ngresep menyang Malah dianjurake gawe biopori sing akeh. lemah. Kanggo arus informasi sekolah kudu duwe majalah sekolah lan radio sekolah. Sejene kanggo lan hiburan kegiatan loro iki uga kanggo ndhidhik siswa ing babagan jurnalistik lan penyiaran. informasi kaendahaning jagad. Tanpa dinyana sadurunge saka grumbul ing sapinggire sendhang ana ula kang gedhe banget , gawe kagete Dewi kedhaton Sedhah Merah. kadipaten Blambangan iku nuli mlayu nggendring sajak kaweden ninggalake papan kono. Ginawa saka rasa wedine , ing anggone mlayu amung mubeng sapinggire sendhang kono. Tujune wektu iku ana nom-noman kang lagi mbebedhag , golek buroning alas. Sumurup bocah wadon kang mlayu-mlayu diuber ula, tanpa ana sing mrentah nom-noman mau nuli nglepasake jemparing, ngenani ndhase ula mau, dadi lan tiwase. Sekaring (Sumono Sandy Asmoro, PS 38/2005) Yen dideleng satleraman teks wacan ing dhuwur katon padha wujude, yaiku gancaran. Nanging yen kotliti bakal kotemokake jinise tembung kang digunakake. Adhedhasar tegese, ana teks wacan kang migunakake basa lugas yaiku basa kang duwe teges wantah (harafiah, leksikal) lan teks wacan kang migunakake tembung entar (silihan). Saben siswa dijaluk nggoleki titikan basa kang digunakake ing teks loro mau, banjur jangkepi tabel ing ngisor iki! Basa Rinengga Sekolah Adi Wiyata Tembang Bumi Blambangan Tuladha: Sawise kapedhotan tresna saiki Dewi Sedhah Merah arang-arang melu marak ing pendhapa agung kadipaten Blambangaan yen pinuju dina pisowanan. = pisah Garapan 2 : Ngrakit Ukara Nganggo Basa Rinengga Adhedhasar wangsulanmu saka garapan kasiji ing dhuwur, pilihen tembung entare 10 wae banjur rakiten dadi ukara kang ganep nganggo basamu dhewe! 110 Sastri Basa / Kelas 10
No Basa rinengga Ukara 0. Kapedhotan tresna 1. Brodin ora bisa sinau kanthi kapedhotan tresna karo Deborah jenak sawise 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Garapan 3 : Ngrakit Paragraf kang Ngemu Basa Rinengga Adhedhasar garapanmu ngenani ukara kang ngandhut tembung entar sarta perangane basa rinengga liyane kaya kang wis kababar ing dhuwur, rakiten dadi paragraf kang nyawiji telung paragraf wae ! No Basa rinengga Paragraf mawa perangan basa rinengga 0. o kagelar kagulung sekaring kedhaton kaya kablebeg pedut sayuta Sawise pikirane kagelar kagulung, Dewi Sedhah Merah wis manteb nedya nduwa kersame ramane yen nganti dheweke arep kadhaupake klawan patih Jathasura. Mula sekaring kedhaton ing kadipaten Blambangan kuwi tansah mbudidaya golek cara supaya bisa uwal saka Sastri Basa / Kelas 10 111
papan kono. Nanging dheweke rumangsa jibeg, kaya kablebeg pedut sayuta kudu tumuju menyang ngendi yen bakal lunga saka kadipaten Blambangan. 1. 2. 3. Garapan 4 : Nggolek lan Ngoleksi Teks Panyandra Goleka tuladha teks panyandra ing kegiyatan apa wae lan saka sumber apa wae! Kanggo gladhen lan tulada tumrap sapa wae, unggahen teks kang kasil kokoleksi ana samadyaning jejaring sosial utawa internet. Garapan 5 : Ndhemonstrasekake Teks Panyandra Cobanen mraktekake pamacane teks panyandra kanthi kanthi kabisanmu dhewe lan percaya marang kabisane pribadi wacanen kanthi kebak rasa pangrasa! Kanggo dokumen tumrap sekolah, solah bawa lan swaramu nalika maca teks panyandra, rekamen nganggo kamera video utawa HP gentenan karo kancamu! Gegebengane pambiwara, ya sliramu sing lagi maca panyandra, dipersudi utawa diupayakake murih jangkepe mapan dadi pambiwara kang mumpuni: 1) Nyinau kawruh babagan tatacara sarta upacara, subasita, kawruh basa, paramasastra, lsp. 2) Swarane gunem sing cetha, wijang, sarta gampang disurasa utawa dingerteni. 3) Syukur bisa laras karo gendhing pangiring, utawa titen gendhing. 4) Prigel ngungak swasana murih penake sing padha wuninga. 5) Anoraga kebak subasita, sareh ing lampah, sabar ing manah. 6) Napas katata. 7) Swarane sareh ora ngaya, ora kesusu. 8) Cetha pocapane, wijang ukarane. 9) Migunakake swara kang sinurung hawa saka weteng (suara perut). Rasaning ati, kumawula. 2) Swarane gunem sing cetha, wijang, sarta gampang disurasa utawa dingerteni. 3) Syukur bisa laras karo gendhing pangiring, utawa titen gendhing. 4) Prigel ngungak swasana murih penake sing padha wuninga. 5) Anoraga kebak subasita, sareh ing lampah, sabar ing manah. 6) Napas katata. 7) Swarane sareh ora ngaya, ora kesusu. 8) Cetha pocapane, wijang ukarane. 9) Migunakake swara kang sinurung hawa saka weteng (suara perut). Rasaning ati, kumawula. 112 Sastri Basa / Kelas 10
GLADHEN WULANGAN 5 I. Pilihen wangsulan sing paling bener! 1. Bedane basa kang dianggo ing teks sastra lan teks non sastra yaiku.... a. Teks sastra akeh nggunakake tembung entar lan simbol-simbol dene teks non sastra nggunakake tembung kang tegese lugas lan faktual (apa anane). Teks sastra akeh nggunakake tembung denotasi lan simbol-simbol dene teks non sastra nggunakake tembung kang tegese lugas lan faktual (apa anane). b. c. Teks sastra akeh nggunakake tembung kang multi tafsir dene teks non sastra nggunakake tembung kang ditegesi sapa wae padha. d. Teks sastra akeh nggunakake basa resmi lan simbol-simbol dene teks non sastra nggunakake basa ora resmi e. Teks sastra rakitane tembunge lumrah wae dene teks non sastra rakitane tembunge nuwuahake wirama (musikalitas) 2. Titikane teks sastra yaiku.... a. Wujud reriptan nganggo basa kang endah lan gampang dimangerteni. b. Wujud reriptan nganggo basa kang agung, lungit lan isine jero c. Wujude reriptan nganggo basa endah, ngemu wirama, wirasa panyurasane gumantung sing maca. d. Wujud reriptan kang isine kasunyatane lan kaendahane urip ing ndonya,nuwuhake pamikat. e. Wujud reriptan kang isine pasulayane urip ing madyane bebrayan. 3. Titikane teks non sastra yaiku.... a. Wujud reriptan nganggo basa kang endah lan gampang dimangerteni. b. Wujud reriptan nganggo basa kang agung, lungit lan isine jero c. Wujude reriptan nganggo basa endah, ngemu wirama, wirasa panyurasane gumantung sing maca. d. Wujud reriptan kang isine kasunyatane lan kaendahane urip ing ndonya,nuwuhake pamikat. e. Wujud reriptan nganggo basa kang ngemu teges wantah lan isi bab kasunyatan. 4. Tuladhane tembung saroja yaiku ... a. putih memplak, mukti wibawa, gagah prakosa b. ajur mumur, sekti mandra guna, manca warna c. kolik priya priyagung anjani putra, edi peni d. rambute ngelar kumbang, jembar segarane e. mudha- mudhi, baya pakewuh, dawa tangane 5. Ing ngisor iki kang kalebu sesanti yaiku.... a. Emprit abuntut bedhug. Kebo nusu gudel. b. Cagak nguntal empyak. Sing taberi, nastiti lan ngati-ati. c. Mripate ndamar kanginan. Suradira jayaningrat lebur dening pangastuti. d. Gandane arum jamban. Pasuryane abang dluwang. Sastri Basa / Kelas 10 113
114 e. Ing ngarsa sung tuladha. Ing madya mangun karsa 6. Ing ngisor iki kang kalebu saloka yaiku.... a. Emprit abuntut bedhug. Kebo nusu gudel. b. Cagak nguntal empyak. Sing taberi, nastiti lan ngati-ati. c. Mripate ndamar kanginan. Suradira jayaningrat lebur dening pangastuti. d. Gandane arum jamban. Pasuryane abang dluwang. e. Ing ngarsa sung tuladha. Ing madya mangun karsa 7. Kang kagolong tembung yogyaswara yaiku.... a. abang dluwang, mudha mudhi, dewa dewi b. gandarwa gandarwi, kedhana kedhini, mudha mudhi c. maneka warni, dewa dewi, siswa siswi d. putra putri, edi peni, perwitasari e. pemudha pemudha, prameswari, jaluestri 8. Ukara ing ngisor iki kang ngemot tembung entar yaiku.... a. Sapa sing salah kudu ngalah. b. Yen mangsa udan dalane lunyu banget, mula sing ati-ati c. Tangane bocah iku dawa sisih, cacat wiwit cilik. d. Bocah kuwi pancen lunyu ilate, mula didohi kancane. e. Polatane katon sumringah bareng krungu kabar kahanan bojone. 9. Ukara sing ngemu basa rinengga yaiku : a. Sedina natas udane ora uwis-uwis. b. Agemane Bapak diampil Pak Dhe c. Saben dina pagaweyane mung thutuk watu d. Pancen bocahe ya ayu, tur solah tingkahe nyenengake e. Dhasar gandhes, luwes, yen nganggo busana sarwa pantes.) 10. Ukara ing ngisor iki kang nggunakake basa rinengga yaiku.... a. He, lungguhmu aja jigang kaya ngono kuwi ora sopan, tur ora pantes disawang! b. Sapa sing rumangsa salah, wis samestine kudu gelem ngakoni salahe mau becike banjur njaluk pangapura. c. Nalika tekan papan kang dituju, bocah wadon mau gage-gage mudhun, terus mlebu omah cet biru mau. d. Pancen pantes yen dadi patuladhan, dhasar ayu rupane, sumunar cahyane, gandhes luwes solah bawane. e. Cahyane lampu sokle cumlorot madhangi dalan sing diliwati, lan uga sakiwa tengene, nganti katon watu gedhe-gedhe kang njegreg kaya patung 11. Gebyar-gebyar pating pancurat pating cumlorot kadya taranggana silih sasana, endah edi raras kawuryan, lah punika ta agemane sri penganten sarimbit. Kang garis ngisor ing ukara kasebut i nelakake yen agemane panganten digambarake kepriye ? a. Gumebyar kaya klambine garwane ratu b. Gumebyar kaya inten kang kena sunare srengenge c. Gumebyar kaya cahyane lintang alihan d. Gumebyar kaya cahyane rembulan kang lagi ndadari e. Gumebyar kaya kalapis emas putih 12. ―Swandagni, sira anakku mbarep sing tak gadhang-gadhang bisa ngreksa kawibawaning wong tuwa. Tampanana kerisku iki, mangkata menyang kutha raja Maespati. Golekana ibumu. Yen wis ketemu, keris iki kudu kokumbah nganggo getihe ibumu Dewi Renuka.‖ Kang nuduhake manawa pethikan iku kalebu teks sastra yaiku.... Sastri Basa / Kelas 10
II. a. Swandagni, sira anakku mbarep sing tak gadhang-gadhang. b. Dak gadhang-gadhang bisa ngreksa kawibawaning wong tuwa. c. Tampanana kerisku iki, mangkata menyang kutha raja Maespati. d. e. mangkata menyang kutha raja Maespati; golekana ibumu ngreksa kawibawaning wong tuwa; kokumbah nganggo getihe 13. Dewi Sedhah Merah kaya-kaya pupus atine kanggo mecaki dina-dina ing lembaraning uripe. Senajan wis ora kurang-kurang anggone adipati Siung Laut nggedhekake atine putrine, nanging sekaring kedhaton kadipaten Blambangan kuwi kaya-kaya saya kelem jroning panalangsa. Tetembungan kang ngemu surasa ora salugune ing pethikan teks kasebut yaiku.... a. Dewi Sedhah Merah kaya-kaya, pupus atine, kadipaten Blambangan b. pupus atine, lembaraning uripe, nggedhekake atine c. wis ora kurang-kurang, sekaring kedhaton, kelem jroning panalangsa d. pupus atine, adipati Siung Laut, kadipaten Blambangan, e. wis ora kurang-kurang, sekaring kedhaton, jroning panalangsa 14. Sangsangan rukmi ingkang kinarya tiba dhadha, pinatik-patik sesotya, satuhu karya lam-laming kang samya humiyat. Kebayaknya awarni langking sinulam benang kencana kembar padha irenge kaliyan busanane temanten kakung. Pethikan ing dhuwur mujudake panyandra tumrap.... a. Pepanggihane manten b. Kirap kasatriyan manten c. Busanane penganten d. Kirap kanarendran e. Pahargyan manten 15. Paragraf kang nggunakake tetembungan basa rinengga yaiku.... a. UKS-e kudu lengkap isine sokur ana dokter pengawase sing kalamangsa nunggoni ing UKS. Kader kesehatan uga kudu ana supaya ana calon-calon penerus tenaga medis. b. Ing area sekolah kudu akeh wit-witan kang cukup gedhe sokur yen uga ngasilake uwoh. Wit-witan ditandur ana ing plataran ngarep, antarane gedhung karo gedhung, mburi sekolah, pinggir lapangan. c. Mbiyen ora ana sing nglirik, nanging saiki dadi rebutan. Kepopulerane saya tambah merga pranyata tanduran kang ber-‗racun' iki manfaate akeh banget. Wiwit minangka bahan baku biodisel, tanduran pelindung, obat tradisional, pakan ternak, insektisida lan sumber pupuk. d. Sawise pikirane kagelar kagulung, Dewi Sedhah Merah wis manteb nedya nduwa kersame ramane yen nganti dheweke arep kadhaupake klawan patih Jathasura. Mula sekaring kedhaton ing kadipaten Blambangan kuwi tansah mbududaya golek cara supaya bisa uwal saka papan kono. e. Saiki sawise ndonya rumangsa kekurangan bahan rgan minyak , merga cadangan minyake saya entek, manungsa bali nggunakake lenga jarak minangka bahan baker disel. Yen dibandhingake karo BBM lenga jarak luwih nguntungake merga sumbere ora bakal entek ,angger gelem nandur. Pitakonan ing ngisor iki wangsulana kanthi patitis! 1. Sebutna 5 wae jinise teks kasusastran Jawa. 2. Tulisen tuladhane tembung entar 5 wae, banjur terangna tegese! Sastri Basa / Kelas 10 115
116 3. Tembung ing ngisor iki terangna tegese! a. Pindha sardula lapa b. puspita hanjrah salebeting taman 4. Ceceg-ceceg ing ngisor iki ganepana nganggo tembung panyandrane kareben mathuk karo ukarane! a. Dhasar sulistya ing warna, mangagem busana... b. Anggenira caos pangandikan... sedayanipun jumbuh kaliyan kersanipun ingkang den sulihi. 5. Golekana tembung panyandrane. a. Rambute b. Pangandikane c. Lembehane d. Pamidhangane :... :... :... :... Sastri Basa / Kelas 10