Wujud lan Jinise Redhundhansi ing Basa Jawa WUJUD LAN JINISE REDHUNDHANSI ING BASA JAWA Widharma Alit Sukma Putra Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Drs. Sugeng Adipitoyo, M.Si Dosen Pendidikan Bahasa dan Sastra Daerah (Jawa) Fakultas Bahasa dan Seni Universitas Negeri Surabaya Abstrak Redhundhansi yaiku sesambungane teges kang kalebu semantik lan nggunakake tembung-tembung kanthi diluwih-luwihake utawa bisa diarani ngirit tembung. Kanthi panganggone tembung kang diluwih-luwihake mau, redhundhansi ora kalebu ukara kang baku. Saliyane kuwi, redhundhansi uga nerak logika basa. Logis ateges imbang- nimbang akal utawa pamikir kang diandharake wujud tembung lan nyatakake wujud ukara. Dadi basa kang logis bisa nggunakake basa kang standar, yaiku basa kang bisa ditampa dening nalare manungsa. Basa kang standar ing kene biyasane digunakake ing kahanan kang resmi utawa formal. Penganggone basa kang standar ing kahanan kang formal bisa ing adicara pidhato. Salaras karo andharan ing ndhuwur, underane panliten yaiku; (1) Apa wae wujude redhundhansi adhedhasar satuwan linguistike?; (2) Apa wae jinis-jinise redhundhansi ing basa Jawa adhedhasar maknane?. Panliten iki nggunakake ancangan dheskriptif analisis yaiku ancangan kang nduweni sipat njlentrehake wujud lan jinise redhundhansi ing basa Jawa kanthi gamblang. Basa kang digunakake ing panliten iki yaiku basa jawa. Sumbere dhata yaiku pidhato. Dene dhatane yaiku ukara-ukara kang digunakake ing pidhato. Tata cara nglumpukake dhata nganggo teknik nyemak ora mawa cakap lan nyathet. Tata cara pangolahing dhata, teknik kang digunakake yaiku teknik analisis dhata. Dene tata cara ngandharake asil analisis dhata ing panliten iki yaiku kanthi cara informal, yaiku ngandharake analisis dhata kanthi nggunakake tetembungan kang lumrah. Adhedhasar asile andharan lan jlentrehan dhata, wujude redhundhansi ing basa Jawa adhedhasar satuwan linguistike bisa kaperang dadi loro, yaiku frasa lan klausa. Saka wujud redhundhansi mau, banjur diandharake jinis-jinise redhundhansi adhedhasar maknane. Redhundhansi kang awujud frasa nduweni limang jinis, yaiku redhundhansi frasa cacah, redhundhansi frasa sipat, redhundhansi frasa dunung, redhundhansi frasa idhentifikatif, lan redhundhansi frasa tembung saroja. Redhundhansi kang awujud klausa nduweni telung jinis yaiku redhudhansi klausa struktur guna wasesa-geganep tumindak, redhundhansi klausa struktur guna wasesa-geganep idhentifikatif, lan redhundhansi klausa struktur guna wasesa-geganep tembung saroja. Kata Kunci: redhundhansi, wujud, jinis PURWAKA Lelandhesane Panliten Redhundhansi yaiku sesambungane teges kang kalebu semantik tembung kanthi lan nggunakake diluwih-luwihake. Saliyane redhundhansi, bageyan saka sesambungane teges yaiku hiponimi, antonimi, sinonimi, homonimi, polisemi, lan ambiguitas. Penganggone sesambungan teges ing masyarakat isih akeh ditemoni, kabukti saka panliten-panliten sesambungane teges yaiku antonimi, homonimi, sinonimi, polisemi, hiponimi, lan ambiguitas. Saka pitung bageyan sesambungane teges, bageyan redhundhansi iki durung tau ditliti. Penganggone redhundhansi uga akeh tinemu sajrone urip bebrayan. Saben wong mesthi wae nggunakake basa. Saben nggunakake basa, akeh tembung-tembung kang dirakit supaya dadi ukara. Kanggo ngrakit tembung- tembung kasebut, diprelokake pamikiran kang logis supaya tembung-tembung mau dadi ukara kang gampang ditampa lan dingerteni. Ukara kang nduweni pola kang salah miturut tata basa, wis jelas ora efektif. Nanging ukara kang nduweni pola kang bener miturut tata basa, NDOHSDWDQ NXOD· 8NDUD NDVHEXW ZLV EHQHU QDQJLQJ RUD pener. Teges saka ukara kasebut yaiku njaluk pangapura. <HQ GLQDODU ‡NDOHSDWDQ· RUD SUHOX GLDWXUDNH 8NDUD NDVHEXW OXZLK HIHNWLI \HQ ‡QJDWXUDNHQ VXJHQJ DUL\DGL sedaya kalepatan kula nyuwun pangapuQWHQ· 0HQDZD ‡VXJHQJ GDOX SDUD UDZXK VHGD\D· 8NDUD NDVHEXW ZLV bener, nanging isih kurang trep. Teges saka ukara kasebut pengin nyapa para tamu undangan kang teka. Yen GLQDODUWHPEXQJ‡UDZXK·LQJXkara kasebut tegese teka. /XZLK HIHNWLI \HQ XNDUD NDVHEXW GLDQGKDUDNH ‡VXJHQJ GDOX SDUD WDPX XQGDQJDQ· 6DND URQJ FRQWR NDVHEXW pamikiran kang logis diprelokake banget kanggo ngrakit tembung-tembung supaya dadi ukara kang trep. Redhundhansi dudu kalebu ukara kang baku, amarga sajrone ukara iku tetembungane digawe sarwa luwih. Proses redhundhansi iku amarga saka manungsa dhewe kang nduweni daya kanggo cecaturan kanthi jangkep lan sampurna. Jangkep lan sampurna, ateges nalikane cecaturan dirasa wis nganggo basa kang trep lan 1
trapsila, wis ngganggo rasa pangrasa, saengga dirasa wis cukup ngajeni marang mitra wicarane. Sejatine saben ukara kang dianggo dening pawongan iku nuduhake maksud kang padha, mung wae beda cara anggone ngucapake. Beda ateges nganggo basa kang miturute pamicara iku dianggep pas lan gumathuk karo kahanane. Tata basa nuntut yen ukara mono kudu bener lan pener. Bener lan pener ing kene ateges bisa menehi daya pangaribawa panampane informasi kanthi cetha marang mitra wicarane. Panliten redhundhansi ing basa Jawa iki durung nate ana amarga redhundhansi iku isih jumbuh kalebu ing semantik apa ora. Saka prinsipe semantik diandharake yen beda wujud, ateges uga beda maknane. Yen iku beda wujud, nanging ora beda redhundhansi maknane. Nanging miturut Chaer (1995:105), redhundhansi kalebu semantik, awit dheweke nganggep yen tembung-tembung kang nuduhake redhundhansi lan ora nuduhake redhundhansi iku tetep wae beda maknane. Anane redhundhansi uga ana sesambungane karo basa, mligine anane redhundhansi iku nerak anane logika basa, estetika basa, lan etika basa. Adhedhasar andharan kasebut, redhundhansi ing basa Jawa pancen prelu ditliti supaya ngerteni kepriye wujud lan jinise redhundhansi ing basa Jawa. Saliyane kuwi, redhundhansi jumbuh karo ukara kang efektif. Salah sawijine ciri ukara kang efektif yaiku ngiri. Prinsip singkat (hemat/ringkas) bisa digunakake kanthi cara ora nggunakake tembung-tembung kang ora prelu utawa muspra. Muspra ing kene ateges tembung-tembung kang ora prelu mau yen ta diilangi ora ngowahi teges saka ukara kasebut. Miturut Tasai (2000:94-95) ngirit nduweni tetenger, yaiku ora nggunakake jejer kanthi bebarengan, ora nggunakake superordinat ing hiponim tembung, ora nggunakake tembung sinonim, lan ora nggebyahake tetembungan kang padha tegese. lelandhesan panliten mau, mula undherane yaiku; (1) Kepriye wujude redhundhansi ing basa Jawa adhedhasar satuwan linguistike?; (2) Apa wae jinni-jinise redhundhansi ing basa Jawa adhedhasar satuwan linguistike?. Adhedhasar Redhundhansi tembung- tembung kang diwedharake sarana basa. Nalika micara, pamicara kerep nambah-nambahi tembung liya supaya mitra micara bisa luwih mangerteni apa kang dadi tujuwane pamicara. Redhundhansi minangka perangane ilmu semantik kang nyinaoni makna. Miturut Verhaar (1995:138), redhundhansi minangka tetembungan kang digunakake sawijine konstituen sajrone ukara ora prelu dideleng saka segi VHPDQWLN 8NDUD ‡0RELOH PDMX PHQJDUHS· WHJHVH RUD beda nalika diandhDUDNH ‡0RELOH PDMX· 3DQJDQJJRQH WHPEXQJ LQJ NHQH NDQJ QXGXKDNH redhundhansi. Miturut Verhaar (1978), rong ukara kasebut nduweni makna kang beda, nanging nduweni informasi kang padha. Redhundhansi bisa kedadeyan ing kanggo salah ngandharake ‡PHQJDUHS· Miturut Chaer (1995:105), redhundhansi yaiku ukara kang nggunakake tetembungan kanthi luwih utawa bisa uga diarani ngirit tembung. Andharane Chaer 2 Wujud lan Jinise Redhundhansi ing Basa Jawa kasebut uga disengkuyung karo andharane Wibowo (2003:53) yen redhundhansi yaiku panganggone basa kanthi linuwih. Hartmann (1973:193) uga ngandharake yen redhundhansi yaiku anane informasi kang padha utawa meh padha sajrone komunikasi kang luwih, nanging ing kene informasi kang diolehi isih kurang banget. Saliyane iku, pawongan uga nduweni panganggep yen saben ukara kang digawe iku nuduhake teges kang padha (Parera, 2002:18). Ukara kang dituturake dening pamicara sabenere wis nduweni makna sanadyan ora nggunakake tembung kasebut. Tujuwan panganggone redhundhansi yaiku supaya mitra wicara luwih gampang mangerteni apa kang dadi maksud utawa karepe pamicara. Saka andharane para ahli basa ing ndhuwur, wis cetha yen redhundhansi ora kalebu ukara kang baku, amarga sajroning ukara iku tetembungane digawe sarwa luwih. Proses redhundhansi iku amarga saka manungsa dhewe kang nduweni daya kanggo cecaturan kanthi jangkep lan sampurna. Jangkep lan sampurna ateges nalikane cecaturan dirasa wis nganggo basa kang trep lan trapsila lan wis ngganggo rasa pangrasa saengga dirasa wis cukup ngajeni marang mitra wicarane. Anane redhundhansi gegayutan karo basa. Basa kang trep yaiku basa kang netepi telung prekara yaiku logis, etis, lan estetis. Saben-saben prekara iku nduweni tujuwan supaya basa kuwi mau trep. Kanggo nengenake basa kang trep, ukara-ukara kang digunakake mau nuwuhake prekara liya, prekara kuwi mau ing ilmu semantik diarani ambiguitas lan redhundhansi. Basa kang nengenake etis lan estetis nuwuhake redhundhansi, dene basa kang nengenake logise basa kang nuwuhake ambiguitas. Basa kang trep bisa nuwuhake ukara-ukara kang asipat efektif lan ora nuduhake redhundhansi. Miturut Razak (1986:2) ukara bisa diarani efektif yen bisa nuwuhake proses ngandharake lan panampa kang sampurna. Apa wae kang diandharake lan ditampa bisa awujud ide, gagasan, pesan, lan informasi. Ukara kang asipat efektif bisa nuwuhake isi utawa maksud kang diandharake dening panulis/ pamicara. Ukara kang nduweni pola kang salah miturut tata basa, wis jelas ora efektif. Nanging ukara kang nduweni pola kang bener miturut tata basa uga durung mesthi efektif. Miturut Soedjito (1988:1) ukara kang asipat efektif nduweni tetenger gramatikal, pamilihing tembung, lan penalaran. Tetenger gramatikal nduweni maksud ukara kang asipat efektif kudu melu kaidah-kaidah tata basa. Pamilihing tembung (dhiksi) nduweni maksud yen kanggo nyusun ukara kang asipat efektif kudu dipilih tembung-tembung kang trep, saksama, lan lazim digawe. Nalika ukara wis nduweni pamilihing tembung lan tata basa kang trep, ukara kasebut durung bisa diarani wis efektif. Keefektifan ukara disengkuyung karo pemikiran kang logis. Ukara kang logis bisa dimangerteni luwih gampang, cepet lan trep. Dene Putrayasa (2010:47) ngandharake, ukara bisa diarani efektif yen nduweni rong syarat kang utama, yaiku (1) struktur ukara kang efektif lan (2) ciri ukara kang efektif. Struktur ukara kang efektif nduweni cakupan
kalimat umum, kalimat paralel, lan kalimat periodik. Dene ciri ukara kang efektif yaiku kesatuwan (unity), kehematan lan kevariasian (variety). (economy), penekanan (emphasis), Miturute Wibowo (2003:53), redhundhansi iki ana amarga anane kerancuan. Kerancuan bisa kedadeyan ing tataran ukara tembunge. Miturut J.S. Badudu (1985:51) tetengere kerancuan iki bisa dibedakake kaya ing ngisor iki: 1. Pamicara ora sadhar apa kang diandharake mau nduweni sifat redhundhansi, ateges digawe kanthi ora sengaja. lan 2. Digawe kanthi sengaja minangka wujud lelewaning basa supaya negesake apa kang dadi tujuwane pamicara. Nalika micara, pamicara kudu ngilangi ukara kang nuduhake nuduhake redhundhansi kaya kang diandharake ing ndhuwur kalebu ukara kang ora efektif. Mula saka kuwi, pamicara kudu nggatekake tembung-tembung kang diwedharake supaya ora nuduhake redhundhansi. redhundhansi. Ukara kang Tetengere Redhundhansi Dideleng saka wujud lan kalungguhane tembung ing ukara, redhundhansi nduweni tetenger utawa titikan. Kapisan yaiku Ana tembung kang ora prelu utawa kang muspra. Kang diarani tembung kang ora prelu ing kene yaiku anane tembung kang luwih sajroning frasa utawa ukara kang nduweni makna kang padha. Tegese, tembung kuwi ora prelu diandharake maneh, WXODGKDQH ‡6DUPR PDMX PHQJDUHS· 8NDUD LQJ QGKXZXU ELVD GLDUDQL UHGKXQGKDQVL .DQJ QMDODUL UHGKXQGKDQVL MDODUDQ ‡PDMX PHQJDUHS· 7HPEXQJ ‡PDMX· ZLV ELVD PDNLOL WHPEXQJ ‡PHQJDUHS· RUD DQD \HQ PDMX NXZL PHPEXUL 'DGL WHPEXQJ ‡PHQJDUHS· RUD SUHOX GLWXOLV PDQeh amarga PDMX ZLV QGXZHQL WHJHV PHQJDUHS .XGXQH ‡6DUPR PDMX·8NDUDNDVHEXWOXZLKefektif lan luwih hemat. Tetenger kang kapindho, yaiku ora ngowahi tegese yen tembung kang ora prelu mau diilangi. Tembung-tembung kang ora prelu digunakake kudune tembung kuwi ora diilangi, nanging yen ngilangi QJRZDKL WHJHV VDND XNDUD DVDOH &RQWRQH ‡PRELOH PXQGXU PHPEXUL· XNDUD NXZL QJHPX UHQGXQGDQVL DZLW penganggone tetembungan mundur lan memburi. Tegese ukara kuwi yaiku mobile mundur, dadi yen tembung memburi diilangi ora ngowahi teges saka ukara asale amarga mundur iku wis memburi. Ora ana yen mundur kuwi menyang ngarep. Frasa Frasa minangka satuwan gramatikal sajrone ilmu basa nduweni panggon ing ndhuwure tembung lan sangisore klausa. Akeh para ahli basa kang njlentrehake babagan wewatesane frasa. Frasa yaiku gabungan saka rong tembung utawa luwih. Bloomfield (1964:194) njlentrehake yen frasa yaiku kontsruksi sintaksis kang kawangun saka rong tembung utawa luwih. Miturut Ramlan (1983:137) ngandharake yen frasa ora ngluwihi saka wates gunane. Frasa minangka satuwan gramatikal nduweni sipat non predikatif. Ing basa Jawa frasa uga diarani gatra. Subagyo (2009:10) ngandharake yen ta 3 Wujud lan Jinise Redhundhansi ing Basa Jawa gatra mujudake gandhenge tembung loro utawa luwih, kang ora darbe minangka ciri-cirine ukara gatra, utawa ora ngliwati wewatesaning jejer apa dene wasesa. Dadi tembung loro utawa luwih mau mung bisa dadi saguna wae. Pateda (1988:89) njlentrehake yen frasa bisa kedadeyan saka rong tembung utawa luwih, frasa ana sangisore klausa tembung-tembunge lan antarane nduweni sesambungan. Parera (1988:32) menehi watesan yen frasa yaiku konstruksi kang bisa awujud rong tembung utawa luwih, bisa awujud pola kalimat dhasar. Kridalaksana frasa minangka gabungan rong tembung utawa luwih kang sipate ora predikatif. Sipat frasa kang ora predikatif uga nate dijlentrehake dening Tarigan (1985:93). (1984:133) menehi watesane Jinise Redhundhansi Frasa kang Redhundhansi yaiku redhundhansi kang nduweni tembung ora prelu utawa kang muspra awujud frasa. Jinis redhundhansi awujud frasa adhedhasar maknane bisa dideleng kaya ing ngisor iki : 1) Redhundhansi Frasa Kuantitatif awujud frasa unsur pemerluas nerangake kuantitas (cacah) unsur intine. Cacah n jumlah; gunggung; wilangan (Kamus Indonesia Jawa 1991:46), saka teges cacah kuwi bisa didudut yen tembung kang redhudhansi frasa kuantitatif yaiku nuduhake ing sawijing frasa sajroning ukara. Redhundhansi iki kerep GLWHPRQL LQJ SUDQDWDFDUD 7XODGKDQH IUDVD ‡3ara Bapak- EDSDN· 7HPEXQJ ‡SDUD· LQJ NHQH ZLV QGXZHQL WHJHV DNHK XWDZD OXZLK VDND VLML GHQH ‡EDSDN-EDSDN· XJD nduweni teges wis luwih saka siji. Supaya ora nuduhake UHGKXQGKDQVL IUDVD NXDQWLWDWLI NXGXQH ‡SDUD EDSDN· XWDZD‡EDSDN-EDSDN· 2) Redhundhansi Frasa Sipat Frasa kuantitatif kedadeyan nalika jumlah, gunggung, utawa wilangan Frasa sipat kedadeyan nalika unsur inti minangka unsur kang disipati lan unsur pemerluas minangka sipate. Redhundhansi frasa sipat utawa kahanan iku biasane kang nyipati utawa nuduhake kahanane jejer kang disipati kanthi ngluwih-ngluwihake penganggone tetembungan. 7XODGKDQH ‡6DPVX rambute kriting· 8NDUD NDVHEXW QXGXKDNH UHGKXQGKDQVL VLSDW DPDUJD ‡NULWLQJ· LQJ NHQH wis nuduhake sipate rambut. Luwih ringkes lan efektif, tembung rambut ora prelu ditulis utawa diandharake. Mesthi wae ing kene sing kriting yaiku rambut. 3) Redhundhansi Frasa Lokatif Kang sinebut redhundhansi frasa lokatif yaiku redhundhansi kolokasi kang tembunge iku nuduhake lokasine ing salah sawijine panggonan. Biyasane tembung-tembung kang ngemu redhundhansi lokatif tembung ancer-ancer. jinise 7XODGKDQH ‡VDJHG PDNHPSDO ZRQWHQ LQJ QJULNL· )UDVD ‡ZRQWHQ LQJ· QXGXKDNH UHGKXQGKDQVL DPDUJD NHNDURQH nduweni nuduhake lokatif/papan panggonan. Dadi luwih trep yen frasa kasebut dipilih salah sLML ‡VDJHG PDNHPSDO ZRQWHQ jejer ana iki kalebu ing teges kang padha kanggo
4) Redhundhansi Frasa Idhentifikatif Redhundhansi frasa idhentifikatif bisa ditegesi yaiku redhundhansi kang nuduhake saka jinise utawa wakil saka jinise. Redhundhansi frasa idhentifikatif bisa kedadeyan saka frasa kang nduweni guru minangka intine ODQ ZDUJD PLQDQJND PRGLILNDWRUH 7XODGKDQH ‡WHPERNH abang· 8NDUD NDVHEXW QXGXKDNH caten werna UHGKXQGKDQVL IUDVD LGKHQWLILNDWLI 7HPEXQJ ‡ZHUQD· LQJ kene minangND LQWLJXUX VDND WHPEXQJ ‡DEDQJ· NDQJ dadi unsur pemerluas/ modifikator. Supaya ora nuduhake UHGKXQGKDQVL IUDVD LGKHQWLILNDWLI WHPEXQJ ‡ZHUQD· RUD prelu ditulis. Luwih ringkes lan efektif ‡WHPERNH FDWHQ DEDQJ· 5) Redhundhansi Frasa Futuratif Redhundhansi frasa futuratif yaiku redhundhansi kang modifikatore arupa kata tambah kanggo neranganke makna pakaryan utawa proses saka intine kang arep EDNDO PXOLK· )UDVD PHK EDNDO QXGXKDNH UHGKXQGKDQVL futuratif amarga panganggone tembung kang nduweni teges padha. Supaya ora nuduhake redhundhansi bisa dipilih salah siji wae. 6) Redhundhansi Frasa Partitif Redhundhansi frasa partitif yaiku redhundhansi kang nuduhake unsur inti minangka bageyan saka unsur pemerluase. Tuladha saka redhundhansi frasa partitif ND\DWD ‡EDQH VHSHGKDKPRWRU WHPEHOQD· 5HGKXQGKDQVL NDQJ DQD LQJ XNDUD NDVHEXW \DLNX IUDVD ‡EDQH VHSHGKDK PRWRU· 0DVL\D ‡VHSHGKDK PRWRU· RUD GLVHEXWDNH pamicara mesthi wis ngerti yen dheweke dikongkon nembelake ban sepedhah motor. Dadi supaya ora nuduhake redhundhansi sepedhah motor ora perlu diandharake. 7) Redhundhansi Frasa Sesambungan Bahan Asale Redhundhansi frasa sesambungan bahan asal yaiku intine redhundhansi kang nuduhake unsur minangka wujud lan unsur pemerluase minangka bahan asale. Tuladha saka redhundhansi sesambungan bahan DVDO ND\DWD ‡NODVD VDND SDQGKDQ· )UDVD NDVHEXW nuduhake redhundhansi amarga anane tembung saka. Supaya ora nuduhake redhundhansi, tembung saka bisa diilangi wae. Dadi klasa pandhan. 8) Redhundhansi Frasa Panggon Asale Redhundhansi panggon asale yaiku redhundhansi kang unsur pemerluase nuduhake asal saka unsur intine. Tuladha saka redhundhansi panggon asale kayata, semanggi saka Surabaya. Frasa kasebut nuduhake redhundhansi amarga anane tembung saka. Supaya ora nuduhake redhundhansi, tembung saka bisa diilangi wae. Dadi luwih ringkes Semanggi Surabaya. 9) Redhundhansi Frasa Kualitatif Redhundhansi frasa kualitatif yaiku redhundhansi kang unsur pemerluase nuduhake kualitas saka unsur intine. Tuladha saka redhundhansi kualitatif kayata, wong sing sugih. Frasa kasebut nuduhake redhundhansi amarga anane tembung sing. Supaya ora nuduhake redhundhansi lan ringkes tembung sing bisa diilangi wae. Masiya diilangi, ora ngowahi makna asale. 4 Wujud lan Jinise Redhundhansi ing Basa Jawa Klausa Klausa minangka satuwan gramatikal kang nduweni panggon ing ndhuwure frasa lan sangisore ukara. Miturut Ramlan (1976:56) njlentrehake yen klausa yaiku wujud linguistik sing kawangun saka subyek lan predikat. Subagya (2009:10) ngarani yen klausa iku padha karo ukara gatra. Ukara gatra yaiku mujudake kalumpukaning tembung kang kedadeyan saka jejer lan wasesa, utawa kalumpukaning tembung kang mung darbe wasesa siji. Miturut Cook (sajrone Arifin, 1990:6) klausa minangka tataran sangisore ukara kang nduweni dhasar potensial kawangune ukara. Klausa bisa manggon ing gatra-gatra sajrone ukara, kaya dene frasa. Cook (sajrone Arifin, 1990:6) ngandharake yen klausa nduweni telung tetenger. Kapisan, klausa bisa ngisi slot sajrone ukara. Mula, klausa bisa manggon ing Jejer (J), Wasesa (W), Lesan (L), Katrangan (K). Kapindho, klausa minimal kudu ana sawasesa. Katelu, klausa nduweni gatra kaya dene Wasesa, amarga klausa ekuasional. Jinise Redhundhansi Klausa Redhundhansi kang awujud klausa yaiku redhundhansi kang nduweni tembung ora prelu utawa kang muspra awujud klausa. Kaya kang wis diandharake ing ndhuwur yen ta syarat bisa diarani klausa yaiku kudu nduweni sipat predikatif. Jinise redhundhansi kang awujud klausa adhedhasar maknane bisa dideleng kaya ing ngisor iki : 1) Redhundhansi Klausa Struktur Guna Jejer- Wasesa (J-W) .ODXVD ‡RPDKH NRERQJ· QGXZHQL URQJ VWUXNWXU JXQD .DSLVDQ ‡RPDKH· LQJ NHQH ELVD GDGL JXQD -HMHU Rong guna ing kene, yaiku Jejer lan Wasesa nyengkuyung anane klausa kang dikarepake. Mula, rong guna iki nduweni derajat kang padha. Ananging, guna Wasesa ing kene minangka guna kang paling utama, amarga guna Wasesa minangka panentu anane guna unsur liyane. 7XODGKD OL\DQH \DLNX ‡%RFDK LNX QJJDQWKHQJ· 8QVXU LNX· PLQDQJND -HMHU GHQH ‡QJJDQWKHQJ· ‡ERFDK minangka guna Wasesa. Redhundhansi klausa tipe J-W yaiku anane tetembungan ing wasesa kang digawe sarwo diluwih-luwihake. 2) Redhundhansi Klausa Struktur Guna Jejer- Wasesa-Lesan (J-W-L) .ODXVD ‡%DSDN PDQJDQ URWL· DGKHGKDVDU VWUXNWXU JXQDQH ELVD QGXZHQL WHOXQJ JXQD .DSLVDQ ‡EDSDN· GHQH VLQJ NDWHOX ‡WDKX· PLQDQJND JXQD /HVDQ :DVHVD ing kene wajib ana amarga sesambungan dening sipat pangisi guna Wasesa. Dene redhundhansi klausa tipe Jejer-Wasesa-Lesan (J-W-L) yaiku anane tetembungan kang ana ing tipe J-W-L kanthi diluwih-luwihake. 3) Redhundhansi Klausa Struktur Guna Jejer- Wasesa-Geganep (J-W-Geganep) Klausa VWUXNWXU JXQDQHQGXZHQL WHOXQJJXQD .DSLVDQ ‡6LPDQ· ODQ VLQJ NDWHOX ‡PHQGKXZXU· PLQDQJND *HJDQHS 'HQH adhedhasar kalungguhane, klausa kasebut nduweni
paraga-tumindak-tumindak. Unsur guna kang katelu diarani geganep amarga guna kasebut ora bisa dadi pangisi Jejer. Guna Geganep iki mung asipat nggenepi guna Wasesane saengga bisa luwih gamblang. Landhesane Teori Aspek semantik ing kumpulaning redhundhansi lelandhesane ing basa Jawa digunakake minangka kanggo kalebu redhundhansi. Saliyane iku, ukara kang efektif uga dadi landhesane kang wis dijlentrehake ing ndhuwur mau, redhundhansi jumbuh karo logika basa kang trep, yaiku 1) Logis, nimbang- nimbang akal utawa pamikir kang diandharake awujud tembung lan nyetakake awujud ukara (Rapar 1996:52). Basa kang logis yaiku basa kang bisa ditampa dening pamikire manungsa. Tujuwane basa kang logis yaiku supaya ukara kang diucapake padha karo apa kang dikarepake, 2) (WLV VDND EDVD <XQDQL ‡HWKLNRV· tegese ana saka pakulinan, etika yaiku ilmu ngenani nile utawa kwalitas. njlentrehake tetembungan kang redhundhansi iki. Kaya Sajroning basa iku dhewe, etika minangka aturan basa sajrone masyarakat, panampane masyarakat ngenani basa digayutake karo nile kang wis ana sajrone urip bebrayan. Tujuwane basa kang etis yaiku supaya basa kasebut bisa ditampa lan ora nabrak nilai lan norma ing masyarakat, 3) Estetika, gegayutan babagan kang endah, kepriye bab iku mau ana, lan kepriye uwong bisa mangerteni rasa endah sajroning basa iku mau. Tujuwan basa kudu estetis yaiku supaya mitra wicara luwih menehi wigati dening pamicara. Basa kang nengenake etis lan estetis nuwuhake redhundhansi, basa kang nengenake logise basa nuwuhake ambiguitas. METODE PANLITEN Panliten iki kalebu panliten basa kang asipat dheskriptif analisis, jalaran sajrone panliten iki ana sesambungane karo wujud lan jinise redhundhansi kang ora mung didheskriptifake wae, nanging uga bisa dianalisis kanthi pangajab bisa luwih cetha anggone ngerteni wujud lan jinise redhundhansi ing basa Jawa. Sumber dhata ing panliten iki yaiku pidhato basa Jawa, dene dhata primer panliten iki kajupuk saka apa bae kang diucapake dening wong kang pidhato. Dhata kasebut banjur ditulis utawa ditranskripsi. Dhata sekunder dijupuk saka buku, kamus, jurnal, makalah, karya ilmiah, lan sapanunggale sing gegayutan karo punjering panliten ana ing bab sadurunge. Instrumen sajroning panliten iki nduweni fungsi kang wigati banget. Instrumen minangka piranti kanggo njupuk dhata panliten. Arikunto (2002:126) njlentrehake instrumen minangka pirantining panliten supaya metodhe-metodhe kang dijupuk bisa gumathuk. Mula saka iku, panliten iki nggunakake rong instrumen, yaiku instrumen panliten baku instrumen panliten panyengkuyung. Instrumen panliten baku yaiku panliti. Dene instrumen panyengkuyunge yaiku teknik kang digunakake sawektu nganakake pamiji-miji. Sacara mirunggan ing kene nggunakake teknik nyemak-nyathet saka media audio visual. lan 5 Wujud lan Jinise Redhundhansi ing Basa Jawa Teknik kang digunakake ing panliten iki yaiku teknik cathet. Teknik nyemak teknik nyemak digunakake amarga ing kene panliti mung nyimak apa kang diucapake dening wong kang pidhato tanpa melu rerembugan. Apa kang dikandhakake dening wong pidhato mau wis karekam ing bentuk file/VCD kang sabanjure panliti nulisake sakabehe apa kang dadi gunemane basa Jawa mau nggunakake teknik cathet. Asile andharan dhata kang wis dijlentrehake banjur diandharake kanthi cara formal lan informal. Cara formal yaiku nggunakake tandha-tandha lan lambang- lambang. Cara informal yaiku nyuguhake asile dhata kang wis dijlentrehake kanthi cara dheskripsi kang nggunakake tembung-tembung lumrah, saengga bisa dingerteni saben wong kang maca asile panliten (Sudaryanto, 1993:145-146). Rong cara iki bisa digunakake kanthi manasuka, bisa uga gabungan. lan JLENTREHAN DHATA LAN ASIL PANLITEN Wujude Redhundhansi ing Basa Jawa Adhedhasar Satuwan Linguistike Redhundhansi minangka ngluwih-ngluwihake tembung, nduweni wujud. Adhedhasar satuan linguistike, kang bisa dumadi redhundhansi yaiku frasa lan klausa. Frasa minangka satuan gramatikal sajrone ilmu basa nduweni panggon ing ndhuwure tembung lan sangisore klausa. Redhundhansi kang awujud frasa bisa kedadeyan amarga nduweni rong tembung kang ora prelu utawa kang muspra awujud frasa lan ora ngluwihi saka wates guna. Dene klausa minangka satuan gramatikal kang nduweni panggon ing ndhuwure frasa lan sangisore ukara. Redhundhansi wujud klausa bisa kedadeyan amarga ana rong tembung utawa luwih kang sejatine bisa digunakake utawa dipilih salah siji wae lan ngluwihi saka wates guna, saliyane kuwi uga nduweni sipat predikatif.. Jinise Redhundhansi Frasa Adhedhasar Maknane 1) Redhundhansi Frasa Cacah Redhundhansi lan pemerluase kang nuduhake jumlah, gunggung, utawa wilangan ing sawijing frasa sajroning ukara. Kaya kang wis diandharake dening Chaer, yen redhundhansi yaiku penganggone tetembungan kang diluwih-luwihake, bisa uga diarani ngirit tembung. Jinise redhundhansi frasa cacah uga akeh tinemu ing pidhato, kang biasane diandharake dening pranatacara kanggo nyapa tamu undangan. Dhata kang kalebu jinis redhundhansi frasa cacah kaya ing ngisor iki. frasa cacah yaiku inti (1) Sugeng dalu para sedaya PXO\D" ingkang rawuh bagya (2) Para sedherek sedaya saha ingkang undangan tamu NLQXUPDWDQ" (3) Para bapak-bapak lan ibu-ibu LQJNDQJNLQXUPDWDQ" Dhata (1) bisa diarani redhundhansi frasa cacah SDGKD 7HPEXQJ ‡SDUD· QGXZHQL WHJHV OXZLK VDND VLML utawa nuduhake cacah kang akeh, dene tembung ‡VHGD\D· XJDQGXZHQL WHJHV OXZLK VDND VLML XWDZD DNHK
Iki jumbuh karo ciri ukara kang efektif, yaiku kehematan. $PULK RUD UHGKXQGKDQVL WHPEXQJ ‡VHGD\D· NXGXQH GLLODQJL DPDUJD WHPEXQJ ‡SDUD· VHMDWLQH ZLV ELVD PDNLOL kabeh para tamu undangan. Saliyane kuwi, uga bisa ndadekake ukara kasebut luwih ringkes sarta luwih HIHNWLI <HQ GLQDODU WHPEXQJ ‡UDZXK LQJ· QGKXZXU RUD ORJLV 7HPEXQJ ‡UDZXK·QGXZHQL WHJHV WHND GHQH NDQJ dadi maksud saka pamicara yaiku kabeh wong kang teka ing adicara kasebut. Amrih ukara kasebut logis lan efektif, kudune diandharake kaya ‡6XJHQJ GDOX SDUD WDPX tembung diandharake dening pamicara. LQJNDQJ EDJ\D PXO\D"·. Masiya Dene ing dhata (2) uga nuduhake redhundhansi frasa cacah kaya dhata (1), nanging ing kene tembung ‡VHGKHUHN· ELVD GLJDQWL ‡WDPX· 3DUD WDPX NDQJ UDZXK mesthi wae uga ana kang dadi sedhereke, nanging ora kabeh. Sedherek yaiku pawongan kang dianggep raket utawa isih nduweni tali paseduluran. Supaya bisa makili kabeh wong kang teka, luwih becik digunakake tembung Ukara kasebut yen dinalar luwih trep lan logis miturut tata basa baku. Ukara (3) nuduhake redhundhansi frasa cacah. 7HPEXQJ ‡SDUD·LQJ GKDWD XJD nduweni teges luwih VDND VLML XWDZD DNHK GHQH ‡EDSDN-EDSDN· XJD QGXZHQL teges wis luwih saka siji. Ukara kasebut jumbuh karo tetenger ukara kang efektif yaiku kehematan. Dadi supaya luwih efektif lan luwih ringkes bisa diandharake kaya ‡3DUD%DSDNODQ,EX LQJNDQJNLQXUPDWDQ"· utawa ‡%DSDN-bapak lan Ibu-LEXLQJNDQJNLQXUPDWDQ"·. Rong ukara kasebut ora ngowahi teges saka ukara asale (3). Dadi tetembungan kang nuduhake redhundhansi mau bisa diandharake utawa dipilih salah siji wae, ora prelu digunakake bebarengan sajrone saukara. 2) Redhundhansi Frasa Sipat Redhundhansi frasa sipat utawa kahanan iku biasane kang nyipati utawa nuduhake kahanane jejer kang disipati kanthi ngluwih-ngluwihake penganggone tetembungan. Jinise redhundhansi frasa sipat uga akeh tinemu ing pidhato kaya ing ngisor iki. (4) lan syukur mugia Puji konjuk dhumateng ngarsanipun Gusti Ingkang Murbeng Dumadi" (5) Kula ngaturaken syukur Alhamdulillah dhumateng ngarsanipun Gusti Ingkang Maha Kuwasa" (6) Mugi-mugi kita sedaya taksih dipunparingi kasarasan, karaharjan lan kawilujengan saking Gusti Ingkang Maha Agung" (7) Ngunjukaken puji lan dhumateng Gusti Bawana" raos puja- puji astuti ngarsanipun Ingkang Akarya (8) Mangga panjenengan kula lan sedaya 6 Wujud lan Jinise Redhundhansi ing Basa Jawa (9) ngaturaken puji lan syukur dhumateng Gusti Ingkang Maha Welas lan Asih" tansah Puja-puji konjuk dhumateng ngarsanipun Gusti Ingkang Akarya Jagad astuti (10) Sumangga tansah memuji ngarsanipun Gusti ing Ingkang Maha Wikan" (11) Kanthi mocap syukur ing ngarsanipun Gusti Ingkang Murbeng Agesang" Dhata (4 nganti 11) nuduhake redhundhansi saka mligine penganggone tetembungan kang dirasa ngluwih- ngluwihake. Yen adhedhasar ukara kang efektif, mula ukara kasebut cukup diandharake ‡*XVWL $OODK 6:7· Pawongan kang ngaweruhi ukara kasebut uga wis cetha maksud lan kekarepane kang kinandhut ana ing ukara. Nanging, yen ditegesi kanthi titi, tegese ukara (4 nganti 11) kang ngemu redhundhansi iku luwih neges lan luwih cetha. redhundhansi frasa sipat katitik Luwih cetha yen Gusti iku nduweni sipat kang murbeng dumadi, maha kuwasa, maha agung, akarya bawana, maha welas lan asih, akarya ing jagad, maha wikan, lan murbeng agesang. Saliyane iku, ukara kang ditujokake marang pawongan kang luwih dhuwur drajate, apa maneh marang Gustine, wis samesthine kudu nggunakake basa kang mirunggani. Nuduhake yen kanthi sipat kasebut, sejatine iku ngagungake lan minangka pepuji marang Gusti. (12) Sholawat saha salam mugi konjuk dhumateng ngarsanipun Kanjeng Nabi ingkang Muhammad madhangi jagad lan dados pangayome umat" (13) Sholawat salam tansah konjuk dhumateng kanjeng Nabi Muhammad ingkang minangka tepa palupinipun para umat" sarta Dhata (12) lan (13) uga nuduhake redhundhansi mligine redhundhansi frasa sipat kang nyipati marang jejere ukara. Redhundhansi iki uga malah dirasa prelu senadyan penganggone tetembungan kang ngluwih- ngluwihake. Nabi Muhammad minangka nabine umat islam, dirasa pantes wae yen disipati kaya ngono iku. Amarga sipat iku mau uga minangka pambeda karo manungsa liyane. Saliyane iku, teges kang kinandhut ing ukara kasebut uga luwih neges lan cetha, saengga kang maca lan kang ngrungokake bisa luwih cepet anggone nampa maksude. Nanging yen miturut tata basa kang ana, ukara kasebut dirasa kurang pas amarga penganggone tetembungan kang diluwih-luwihake kasebut. Ukara kasebut dirasa luwih boros. Luwih efektif yen ukara kasebut diandharake ‡6KRODZDWVDKDVDODPPXJLNRQMXN dhumateng ngarsanipun Kanjeng Nabi Muhammad 6$:"· lan ‡6KRODZDW VDUWD VDODP WDQVDK NRQMXN
GKXPDWHQJ .DQMHQJ 1DEL 0XKDPPDG 6$:"·. Nadyan ing penganggone basa, nanging krasa kurang trep redhundhansi frasa sipat iki mujudake sawijine pepuji lan ngajeni marang kang disipati. Supaya ora redhundhansi, mula penganggone basa kudu luwih digatekake. 3) Redhundhansi Frasa Dunung Kang sinebut redhundhansi frasa dunung yaiku redhundhansi kolokasi sing tembunge iku nuduhake lokasine ing salah sawijine panggonan. Biyasane tembung-tembung kang ngemu redhundhansi frasa dunung iki kalebu ing jinise tembung ancer-ancer. Jinise redhundhansi frasa dunung uga akeh tinemu ing pidhato kaya ing ngisor iki. jejer ana (14) Para rawuh ingkang bagya mulya, wonten ing adicara PHQLND" Ingkang dahat kinurmatan Bapak Samsudin minangka Bapak Camat ing kecamatan Ngantru" (16) Kula lan kulawarga Dinas Kesehatan angsal subsidhi saking Dinas kesehatan Provinsi Jawa Timur" (15) H. Dhata (14) iku nuduhake redhundhansi frasa dunung jalaran ing ukara kasebut penganggone tembung tembung kasebut dirasa ‡ZRQWHQ· ODQ ‡LQJ· LNX SDGKD ZDH <HQ PLWXUXW logika basa, ora trep yen rong tembung kang padha digunakake bebarengan lan jejer ing saukara. Mula penganggone iku luwih ringkes yen ditulis salah sijine wae, ‡3DUD WDPX LQJNDQJ EDJ\D PXO\D ZRQWHQ DGLFDUD PHQLND"· utawa ‡3DUD WDPX LQJNDQJ EDJ\D PXO\D LQJ DGLFDUD PHQLND· ngono wae wis dirasa cukup. Saliyane luwih efektif, penganggone basa uga luwih logis lan bisa dinalar. Teges saka ukara kasebut uga ora owah saka asale. luwih boros, awit anane Dhata (15) iki uga nuduhake redhundhansi frasa GXQXQJ ‡%DSDN FDPDW LQJ NHFDPDWDQ 1JDQWUX· GLUDVD luwih boros lan ora trep karo tata basa kang ana. Kabeh wae wis mangerti yen ta adicara mau ana ing kecamatan Ngantru lan dirawuhi dening bapak Camat Ngantru. Dadi supaya ora nuduhake redhundhansi frasa dunung luwih efektif yen ukara mau diandharake ‡,QJDNDQJ GDKDW kinurmatan Bapak H. Samsudin minangka Camat 1JDQWUX"·. Ing ukara kasebut luwih ringkes tinimbang dhata (15) mau. Teges kang ana ing ukara kasebut uga ora owah saka asale, yaiku nerangake lokasi utawa papan ing kecamatan Ngantru. Ukara kasebut uga luwih logis lan bisa dinalar. Semono uga ing dhata (16) iku uga nuduhake redhundhansi frasa dunung jalaran saka penganggone WHWHPEXQJDQ ‡3URYLQVL ODQ -DZD 7LPXU· 3DQXOLVH LQJ ukara cukup nganggo salah sijine wae, iku wis cukup kanggo nuduhake papan kang dimaksud. Dadi bisa diandharake ‡.XOD ODQ NXODZDUJD 'LQDV .HVHKDWDQ utawa ‡.XOD ODQ NXODZDUJD 'LQDV .HVHKDWDQ DQJVDO VXEVLGKL VDNLQJ 'LQDV .HVHKDWDQ 3URYLQVL"· wae wis cukup. Luwih efektif lan bisa dinalar dening akal lan pikirane manungsa. Sejatine rong ukara kasebut iku 7 Wujud lan Jinise Redhundhansi ing Basa Jawa nuduhake teges kang padha. Dene, yen Provinsi Jawa Timur iku tegese luwih mbangetake ing papan kang dituju. Dadi teges antarane kekarone kang nuduhake redhundhansi lan ora nuduhake redhundhansi iku ora beda adoh. Maksud pawartane (informasine) saka kekarone iku wis bisa dimangerteni dening mitra wicara. 4) Redhundhansi Frasa Idhentifikataif yaiku frasa redhundhansi kang nuduhake saka jinise utawa wakil saka jinise. Redhundhansi idhentifikatif bisa kedadeyan saka frasa kang nduweni guru minangka intine lan warga minangka modifikatore. (17) Redhundhansi idhentifikatif Ing dinten tanggal 24 wulan april" selasa legi, (18) Sasaged-saged gesang ing saged wulan PLQGKDN" syawal Dhata (17) bisa diarani nuduhake redhundhansi frasa idhentifikatif jalaran penganggone tetembungan kang digunakake sarwa diluwih-luwihake. Jinising dina yaiku senen, selasa rebo, kemis, lsp. Ing dhata kasebut QXGXKDNH PLQDQJND ‡GLQWHQ· GDGL XQVXU LQWLQH ODQ ‡VHODVD· NDQJ QXGXKDNH XQVXU SHPHUOXDV XWDZD PRGLILNDWRUH 6DEDQMXUH IUDVD ‡ZXODQ DSULO· XJD nuduhake redhundhansi idhentifikatif awit jinising wulan iku akeh banget. Tuladhane januari, februari, maret, april, OVS ,QJ NHQH ‡ZXODQ·QXGXKDNH XQVXU LQWLQH ODQ ‡DSULO· nududhake unsur pemerluas utawa modifikatore. Mula bisa didudut, dhata ing ndhuwur ora prelu diandharake XWDZD GLWXOLV PDQHK WHPEXQJ ‡GLQWHQ· ODQ ‡ZXODQ· amarga selasa wis nuduhake utawa wis bisa makili ‡GLQWHQ· ODQ ‡DSULO· XJD ZLV ELVD QXGXKDNH ‡ZXODQ·. Supaya ora nuduhake redhundhansi frasa idhentifikatif luwih ringkes lan efektif diandharake ‡,QJ VHODVD OHJL WDQJJDO $SULO"·. Ing antarane dhata (17) lan dhata kasebut iku yen dinalar padha wae tegese, nanging yen dijlimeti maneh, luwih cetha yen ukara (17) iku luwih neges. Yen panampane mitra wicara nganggep maksude lan teges ukara kekarone iku wis padha, bisa ketampa pawarta sajrone rong dhata kasebut. iki uga nuduhake redhundhansi mligine jalaran frasa penganJJRQH IUDVD ‡ZXODQ V\DZDO· .D\D NDQJ ZLV diandharake mau yen ta jinising wulan iku akeh banget. Tuladhane syawal, sura, rejeb, ruwah, pasa, lsp. Ing kene wulan nuduhake unsur intine lan syawal nududhake unsur pemerluas utawa modifikatore. Dhata kasebut yen dinalar ora efektif lan boros awit penganggone tetembungan kang diluwih-luwihake. Dhata kasebut dadi efektif lan ringkes yen penganggone tembung wulan mau diilangi kaya ‡VDVDJHG-saged gesang saged PLQGKDN"·. Senadyan mung diandharake syawal, mitra wicara wis mesthi meruhi yen iku kalebu wulan. Dadi ing kene tembung syawal wis bisa makili tembung wulan. Ing antarane dhata (18) lan dhata kasebut iku yen dinalar padha wae tegese, nanging yen dijlimeti maneh luwih cetha yen dhata (18) iku luwih neges tinimbang. Yen panampane mitra wicara nganggep maksude lan teges ukara kekarone iku wis padha, bisa ketampa pawarta sajrone rong dhata kasebut. Dhata (18) redhundhansi idhentifikatif ing syawal
(19) Ingkang angka setunggal LQJJLKPHQLND" (20) Lajeng kalih" Ingkang angka tiga" Ingkang angka sekawan" Ingkang pungkasan angka gangsal" ingkang angka (21) (22) (23) Semono uga ing dhata (19), (20), (21), (22) lan redhundhansi mligine kasebut (23) redhundhansi frasa idhentifikatif. Tembung angka ing ukara kasebut minangka unsur intine, dene tembung setunggal, kalih, tiga sekawan, lan gangsal minangka unsur pemerluas utawa modifikatore. Saliyane kuwi, jinise angka kuwi akeh banget, kayata siji (setunggal, sepisan), telu (tiga), papat (sekawan), lima (gangsal), nem, pitu, lsp. Mula dhata ing ndhuwur bisa diarani ora efektif lan boros awit penganggone tetembungan kang diluwih-luwihake. Dhata kasebut bisa dadi efektif lan ringkes yen ta tembung angka minangka unsur intine mau diilangi kaya ‡,QJNDQJ VHSLVDQ"· ‡ODMHQJ LQJNDQJ NDSLQGKR"· ‡LQJNDQJ NDSLQJ WLJD"· ‡LQJNDQJ NDSLQJ VHNDZDQ"· ‡LQJNDQJ SXQJNDVDQ JDQJVDO"·. Senadyan mung diandharake jinis-jinise kayata sepisan, kapindho, lsp, mitra wicara wis mesthi meruhi yen iku kalebu angka. Dadi ing kene tembung sepisan, kapindho, telu, papat, lima wis bisa makili tembung angka. Ing antarane dhata (19), (20), (21), (22), (23) luwih cetha yen dhata kang nuduhake redhundhansi iku luwih neges tinimbang dhata kang ora nuduhake redhundhansi. Yen panampane mitra wicara nganggep maksude lan teges dhata kekarone iku wis padha, bisa ketampa pawarta sajrone dhata-dhata kasebut. 5) Redhundhansi Frasa Tembung Saroja nuduhake loro (kalih, kapindho), NDSLQJ Tembung saroja yaiku tembung loro kang padha utawa meh padha tegese. Dene kang diarani redhundhansi tembung saroja yaiku anane rong tembung wujud tembung saroja kang nduweni teges padha lan ora nduweni sipat predikatif utawa ngluwihi saka wates gunane. Redhundhansi frasa tembung saroja akeh tinemu ing pidhato basa Jawa kang sabnjure bakal diandharake lan dijlentrehake ing ngisor iki. (24) Penganten nggadhahi LQJNDQJVDH" Ing kathah tumindak angkara murka" (26) Rasa asih tresna dipunjagi kekalih budi akal (25) ndonya QJDQWRVWXPHNDQHSDWL" Dhata (24) kasebut bisa kalebu redhundhansi frasa tembung saroja. Kang nuduhake tembung saroja \DLNX ‡DNDO EXGL· ,QJ NHQH WHPEXQJ ‡DNDO· QGXZHQL WHJHV SLNLUDQ XWDZD QDODU GHQH WHPEXQJ ‡EXGL· XJD nduweni teges pikiran utawa nalar. Dadi rong tembung mau nduweni teges kang padha. Dhata kasebut jumbuh kehematan. Mula supaya ora nuduhake redhundhansi bisa diandharake kaya ‡3HQJDQWHQ NHNDOLK QJJDGKDKL DNDO LQJNDQJ VDH"· utawa ‡3HQJDQWHQ NHNDOLK QJJDGKDKL EXGL LQJNDQJ VDH"·. Rong dhata kasebut uga ora nuduhake redhundhansi lan dirasa luwih efektif lan 8 Wujud lan Jinise Redhundhansi ing Basa Jawa hemat. Ing antarane rong dhata mau uga nduweni teges kang padha, nanging yen dijlimeti maneh dhata (24) luwih cetha lan luwih neges tinimbang rong dhata kasebut. Dhata (25) kasebut bisa kalebu redhundhansi frasa tembung saroja. Kang nuduhake tembung saroja yaiku DQJNDUD PXUND ,QJ NHQH WHPEXQJ ‡DQJNDUD· QGXZHQL teges murka utawa kumudu nduweni lan srakah, dene WHPEXQJ ‡PXUND· XJD QGXZHQL WHJHV NXPXGX QGXZHQL Dadi rong tembung mau nduweni teges kang padha. Dhata kasebut jumbuh kehematan. Mula supaya ora nuduhake redhundhansi bisa diandharake ‡,QJ QGRQ\D kathah tumindak amgkara"· utawa ‡,QJ QGRQ\D NDWDK WXPLQGDN PXUND"·. Rong dhata kasebut uga ora nuduhake redhundhansi lan dirasa luwih efektif lan hemat. Ing antarane rong ukara mau uga nduweni teges kang padha, nanging yen dijlimeti maneh dhata (25) luwih cetha lan luwih neges tinimbang rong dhata kasebut. Dhata (26) kasebut bisa kalebu redhundhansi frasa tembung saroja. Kang nuduhake tembung saroja yaiku DVLK WUHVQD ,QJ NHQH WHPEXQJ ‡DVLK· QGXZHQL WHJHV WUHVQD GHQH WHPEXQJ ‡WUHVQD· XJD QGXZHQL WHJHV UDVD asih utawa mulunging ati liyan. Dadi rong tembung mau nduweni teges kang padha. Dhata kasebut jumbuh kehematan. Mula supaya ora nuduhake redhundhansi bisa diandharake ‡5DVD DVLK GLSXQMDJL QJDQWRV WXPHNDQH SDWL"·utawa SDWL"·. Rong dhata kasebut ora nuduhake redhundhansi lan dirasa luwih efektif lan hemat. Ing antarane rong dhata mau uga nduweni teges kang padha, nanging yen dijlimeti maneh dhata (26) luwih cetha lan luwih neges tinimbang rong dhata kasebut. Jinise Redhundhansi Klausa Adhedhasar Maknane 1) Redhundhansi Klausa Struktur Guna Wasesa- Geganep Tumindak Klausa struktur guna wasesa-geganep tumindak yaiku klausa kang nduweni geganep tumindak kaya ing wasesane. Klausa geganep tumindak iki kudu ana paraga (agen) lan wasesa kang wujud verba klausa tumindak. Dene kang diarani redhundhansi klausa struktur guna wasesa-geganep tumindak yaiku anane tetembungan kang digawe kanthi luwih kang nuduhake tumindak kaya ing wasesane. Dhata kang mujudake redhundhansi bakal diandharake lan dijlentrehake ing ngisor iki. (27) Mugi-mugi Nak Mas Putra munggah saged mendhuwur" (28) Kula sowan ngadhep" (29) Pak Karto nembe mlebu menjero" Dhata (27) minangka dhata kang nuduhake redhundhansi klausa struktur guna wasesa-geganep tetembungan kang tumindak, amarga penganggone digunakake sarwa diluwih-luwihake. Yen dianalisis PLWXUXW WHRUL VLQWDNVLV LQJ NHQH ‡1DN 0DV 3XWUD· PLQDQJND GDGL MHMHU ‡PXQJJDK· PLQDQJND ZDVHVD ODQ ‡PHQGKXZXU· PLQDQJND JHJDQHS .DQJ QMDODUL DQDQH redhundhansi klausa struktur guna wasesa-geganep WXPLQGDN DPDUJD SHQJDQJJRQH WHWHPEXQJDQ ‡PXQJJDK PHQGKXZXU· 7HPEXQJ ‡PXQJJDK· QXGXKDNH WXPLQGDN
lan wis mesthi wae menyang ndhuwur, ora ana yen PXQJJDK NXZL QHQJ LVRU 'HQH ‡PHQGKXZXU· XJD nuduhake tumindak. Mula bisa didudut, ukara ing ndhuwur ora prelu diandharake utawa ditulis kabeh WHPEXQJ ‡PXQJJDK· ODQ ‡PHQGKXZXU· 6XSD\D RUD lan efektif nuduhake diandharake ‡0XJL-mugi Nak Mas Putra saged PXQJJDK"·. Ing antarane ukara kasebut yen dinalar padha wae tegese, nanging yen dijlimeti maneh, luwih cetha yen ukara (27) iku luwih neges tinimbang dhata kang ora nuduhake redhundhansi. Yen panampane mitra wicara nganggep maksude lan teges ukara kekarone iku wis padha, bisa ketampa pawarta sajrone rong dhata kasebut. redhundhansi luwih ringkes Dhata (28) minangka dhata kang nuduhake redhundhansi klausa struktur guna wasesa-geganep tumindak, amarga penganggone tetembungan kang digunakake sarwa diluwih-luwihake. Yen dianalisis PLWXUXW WHRUL VLQWDNVLV LQJ NHQH ‡NXOD· PLQDQJND GDGL MHMHU ‡VRZDQ· PLQDQJND ZDVHVD ODQ ‡QJDGKHS· minangka geganep. Kang njalari anane redhundhansi klausa struktur guna wasesa-geganep tumindak amarga SHQJDQJJRQH WHWHPEXQJDQ ‡VRZDQ QJDGKHS 7HPEXQJ ‡VRZDQ· QXGXKDNH ODQ ZLV PHVWKL ZDH QJDGKHS 'HQH ‡QJDGKHS· XJD QXGXKDNH WXPindak. Mula bisa didudut, ukara ing ndhuwur ora prelu GLDQGKDUDNH XWDZD GLWXOLV NDEHK WHPEXQJ ‡VRZDQ· ODQ ‡QJDGKHS· 6XSD\D RUD QXGXKDNH UHGKXQGKDQVL OXZLK ringkes lan efektif diandharake ‡.XOD VRZDQ"· utawa ‡.XOD QJDGKHS"·. Ing antarane ukara kasebut yen dinalar padha wae tegese, nanging yen dijlimeti maneh, luwih cetha yen ukara (28) iku luwih neges tinimbang dhata kang ora nuduhake redhundhansi. Yen panampane mitra wicara nganggep maksude lan teges dhata kekarone iku wis padha, bisa ketampa pawarta sajrone dhata kasebut. WXPLQGDN Dhata (29) minangka dhata kang nuduhake redhundhansi klausa struktur guna wasesa-geganep tumindak, amarga penganggone tetembungan kang digunakake sarwa diluwih-luwihake. Yen dianalisis PLWXUXW WHRUL VLQWDNVLV LQJ NHQH ‡3DN .DUWR· PLQDQgka GDGL MHMHU ‡POHEX· PLQDQJND ZDVHVD ODQ ‡PHQMHUR· minangka geganep. Kang njalari anane redhundhansi klausa penganggone WHWHPEXQJDQ ‡POHEX PHQMHUR· 7HPEXQJ ‡POHEX· nuduhake tumindak lan wis mesthi wae menyang njero, ora ana yen nuduhake tumindak. Mula bisa didudut, ukara ing ndhuwur ora prelu diandharake utawa ditulis kabeh WHPEXQJ ‡POHEX· ODQ ‡PHQMHUR· 6XSD\D RUD QXGXKDNH redhundhansi klausa geganep tumindak, luwih ringkes lan efektif diandharake ‡3DNNDUWRQHPEHPOHEX"·. Ing antarane dhata kasebut yen dinalar padha wae tegese, nanging yen dijlimeti maneh, luwih cetha yen dhata (29) iku luwih neges tinimbang dhata kang ora nuduhake redhundhansi. Yen panampane mitra wicara nganggep maksude lan teges dhata kekarone iku wis padha, bisa ketampa pawarta sajrone rong dhata kasebut. 2) Redhundhansi Klausa Struktur Guna Wasesa- geganep tumindak amarga Geganep Idhentifikatif 9 Wujud lan Jinise Redhundhansi ing Basa Jawa wasesa-geganep idhentifikatif yaiku klausa kang nduweni geganep idhentifikatif verba kaya ing wasesane. Dene kang diarani redhundhansi klausa geganep idhentifikatif yaiku anane tetembungan kang digawe kanthi luwih kang nuduhake idhentifikatif kaya ing wasesane. Klausa struktur guna Dhata kang ana ing redhundhansi klausa geganep tumindak ing ndhuwur, uga bisa kalebu ing redhundhansi klausa struktur guna wasesa-geganep idhentifikatif. Tuladhane dhata ‡'KHZHNHPXQJJDKPHQGKXZXU· kang kalebu redhundhansi klausa struktur guna wasesa- JHJDQHS LGKHQWLILNDWLI \DLNX ‡PXQJJDK PHQGKXZXU· 7HPEXQJ ‡PXQJJDK· PLQDQJND dadi intine, dene ‡PHQGKXZXU· GDGL YHUED JHJDQHS NDQJ QXGXKDNH idhentifikatife. Saka conto dhata ing ndhuwur uga bisa kalebu redhundhansi klausa struktur guna wasesa-geganep LGKHQWLILNDWLI 7HPEXQJ ‡PHGKXQ·PLQDQJND GDGL LQWLQH WHPEXQJ ‡PHQJLVRU· PLQDngka dadi geganep ODQ LQGKHQWLILNDWLIH 0XOD WHPEXQJ ‡PHQJLVRU· RUD SUHOX diandharake maneh supaya ora nuduhake redhundhansi klausa struktur guna wasesa-geganep idhentifikatif. 3) Redhundhansi Klausa Struktur Guna Wasesa- Geganep Tembung Saroja Klausa struktur guna wasesa-geganep saroja yaiku klausa kang nduweni tembung saroja ing wasesa lan geganepe. Dene kang diarani redhundhansi klausa geganep saroja yaiku anane rong tembung kang nduweni teges kang padha lan penganggone sarwa diluwih- diluwihake, saliyane iku uga nduweni sipat predikatif sarta ngluwihi saka wates gunane. Dhata kang tinemu ing pidhato bakal diandharake lan dijlentrehake ing ngisor iki. (30) Kula syukur muji dhumateng Gusti Allah 6:7" (31) Bapak H. Sakiran sampun kondhang kawentar ing GHVDQJULNL" (32) Kulawarga Siman sampun lila legawa bilih putranipun dipuntinggal ZRQWHQQJULNL" B. Dhata (30) kasebut bisa kalebu redhundhansi klausa struktur guna wasesa-geganep saroja. Kang nuduhake tembung saroja yaiku muji syukur. Ing kene WHPEXQJ‡PXML·QGXZHQLWHJHV ndedonga, dene tembung ODQ ‡V\XNXU· VHMDWLQH QGXZHQL WHJHV NDQJ SDGKD 'DGL rong tembung mau nduweni teges kang padha. Dhata kasebut jumbuh karo prinsip kehematan. Mula supaya ora nuduhake redhundhansi bisa diandharake ‡.XOD PXML GKXPDWHQJ *XVWL $OODK 6:7"· utawa ‡.XOD VRNXU GKXPDWHQJ*XVWL$OODK6:7"·. Rong dhata kasebut ora nuduhake redhundhansi lan dirasa luwih efektif lan hemat. Ing antarane rong dhata mau uga nduweni teges kang padha, nanging yen dijlimeti maneh dhata (30) luwih cetha lan luwih neges tinimbang dhata kang ora nuduhake redhundhansi. Dhata (31) kasebut bisa kalebu redhundhansi klausa struktur guna wasesa-geganep saroja. Kang
nuduhake tembung saroja yaiku kondhang kawentar. Ing kene WHPEXQJ ‡NDZHQWDU· XJD QGXZHQL WHJHV PLVXZXU 'DGL rong tembung mau nduweni teges kang padha. Dhata kasebut jumbuh karo prinsip kehematan. Mula, supaya ora nuduhake redhundhansi bisa diandharake ‡%DSDN+ Sakiran VDPSXQ NRQGKDQJ LQJ GHVD QJULNL"· utawa Rong dhata kasebut ora nuduhake redhundhansi lan dirasa luwih efektif lan hemat. Ing antarane rong dhata mau uga nduweni teges kang padha, nanging yen dijlimeti maneh dhata (31) luwih cetha lan luwih neges tinimbang rong dhata kasebut. Dhata (32) kasebut bisa kalebu redhundhansi klausa struktur guna wasesa-geganep saroja. Kang nuduhake tembung saroja yaiku lila legawa. Ing kene WHPEXQJ ‡OLOD· QGXZHQL WHJHV UDVD VHQeng weweh, dene WHPEXQJ ‡OHJDZD· XJD QGXZHQL WHJHV ORPD XWDZD dhemen weweh kanthi lila. Dadi rong tembung mau nduweni teges kang padha. Dhata kasebut jumbuh karo kehematan. Mula supaya ora nuduhake redhundhansi bisa diandharake ‡.XODZDUJD % 6LPDQ VDPSXQ Oila bilih SXWUDQLSXQ GLSXQWLQJJDO ZRQWHQ QJULNL"· utawa ‡.XODZDUJD % 6LPDQ VDPSXQ OHJDZD ELOLK SXWUDQLSXQ GLSXQWLQJJDO ZRQWHQ QJULNL"·. Rong dhata kasebut ora nuduhake redhundhansi lan dirasa luwih efektif lan hemat. Ing antarane rong dhata mau uga nduweni teges kang padha, nanging yen dijlimeti maneh dhata (32) luwih cetha lan luwih neges tinimbang rong dhata kasebut. PANUTUP Dudutan Adhedhasar andharan lan jlentrehan dhata ing ndhuwur, bisa didudut menawa redhundhansi ing basa Jawa adhedhasar satuwan linguistike iku nduweni rong wujud, yaiku redhundhansi kang awujud frasa lan redhundhansi kang awujud klausa. Saka wujud redhundhansi mau bisa tinemu jinis-jinise redhundhansi ing basa Jawa. Kapisan adhedhasar maknane, redhundhansi kang awujud frasa kang ana ing basa Jawa jinise bisa diperang dadi lima, yaiku redhundhansi frasa cacah, redhundhansi frasa sipat, redhundhansi frasa dunung, redhundhansi frasa idhentifikatif, lan redhundhansi frasa tembung saroja. Kapindo redhundhansi kang awujud klausa ing basa Jawa jinise bisa diperang dadi telu, yaiku redhundhansi klausa struktur guna wasesa-geganep tumindak, redhundhansi klausa struktur guna wasesa- geganep idhentifikatif, lan redhundhansi klausa struktur guna wasesa-geganep tembung saroja. Pamrayoga teges mligine Panliten ngenani sesambungane redhundhansi iki isih akeh sing durung tau ditliti kanthi cetha. Kurange dhata kang luwih kompleks lan maneka warna nambahi panliten iki isih adoh saka sampurna. Panliti sadhar, ing panliten iki isih akeh cacad lan kurange, mula panliten sesambungane teges mligine redhundhansi ing basa Jawa isih bisa dirembakakake. 10 Wujud lan Jinise Redhundhansi ing Basa Jawa KAPUSTAKAN Arifin, Syamsul, dkk. 1983. Struktur Frase Bahasa Jawa. dan Jogjakarta: Departemen Kebudayaan Pendidikan Chaer, Abdul. 1995. Pengantar Semantik Bahasa Indonesia. Jakarta: Rineka Cipta Chaer, Abdul.1994. Linguistik Umum. Jakarta: Rineka Cipta Djajasudarma, Fatimah. 2009. Semantik 2 - Pemahaman Ilmu Makna. Bandung: PT. Refika Aditama Hartnann, 1973. Dictionary Of Language And Linguistics. London: Applied Scince Publisher Ltd Keraf, Gorys. 1986. Diksi dan Gaya Bahasa. Jakarta: PT Gramedia Kridalaksana, Harimurti. 1984. Kamus Linguistik (Edisi II). Jakarta: Gramedia Lapoliwa, Hans. 1990. Klausa Pemerlengkap dalam Bahasa Indonesia. Jogjakarta: Kanisius Mahsun. 2005. Metode Penelitian Bahasa. Jakarta: Rajagrafindo Persada. Padmosoekotjo. 1953. Ngengrengan Kasusastraan Jawa. Jogjakarta: Soejadi Parera, J.D. 2004. Teori Semantik Edisi Kedua. Jakarta: Erlangga Pateda, Mansoer. 1988. Linguistik: Sebuah Pengantar. Bandung: Angkasa Purwo, Bambang Kaswanti. 1985. Untaian Teori Sintaksis 1970-1980an. Jakarta: Arcan Putrayasa, Ida Bagus. 2010. Kalimat Efektif. Bandung: PT Refika Aditama Ramlan, M. 1983. Sintaksis (Cet. III). Yogyakarta: CV. Kaiyono Rapar, Jan Hendrik.1996. Pengantar Filsafat. Yogyakarta: Kanisius Razak, Abdul. 1986. Kalimat Efektif. Jakarta: PT Gramedia Soedjito. 1988. Kalimat Efektif. Bandung: Remadja Karya CV 6RX\¶E -RHVRHI Logika Kaidah Berpikir Secara Tepat. Jakarta:PT Al Husna Zikra Subagyo, Rahmad. 2009. Titi Ukara Basa Jawa. Surabaya: Unesa Press 1988. Metode Sudaryanto. Bagian Kedua:Metode dan Teknik Pengumpulan Data. Yogyakarta: Gajahmada University Press Sudaryanto. 1993. Metode dan Aneka Teknik Analisis Bahasa: Penelitian Wahana Kebudayaan Secara Linguistik. Yogyakarta: Duta Wacana University Press Linguistik, Pengantar Sudaryanto, dkk. 2001. Kamus Pepak Basa Jawa. Yogyakarta: Badan Pekerja Kongres Bahasa Jawa Ullman, Stephen. 2007. Pengantar Semantik. Yogyakarta: PT Pustaka Pelajar Verhaar. 2008. Asas-Asas Linguistik. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press Wibowo, Wahyu. 2003. Manajemen Bahasa. Jakarta: PT Gramedia Pustaka Utama